text:
Чайковский Пётр Ильич
Пётр Ильи́ч Чайко́вский (25 апрель [7 май] 1840, Воткинск, Вятка губернаһы, Рәсәй империяһы — 25 октябрь [6 ноябрь] 1893, Санкт-Петербург) — рус композиторы, дирижёры, педагогы, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре, музыкаль журналист.
Музыка тарихында бөйөк композиторҙарҙың береһе булып иҫәпләнә[1]. 80-дән артыҡ әҫәр, шул иҫәптән ун опера һәм өс балет авторы.
Уның концерттары һәм фортепиано өсөн әҫәрҙәре, ете симфония (алты номерланған һәм «Манфред» симфонияһы), дүрт сюита, программа симфоник музыка, «Лебединое озеро», «Спящая красавица», «Щелкунчик» балеттары донъя музыкаль мәҙәниәтенә кергән ғәҙәттән тыш әһәмиәтле өлөш булып тора.
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһының олатаһы Фёдор Афанасьевич Чайка (1695—1767) Украинаның Кременчуг өйәҙе казактарынан. Киев-Могилян (элекке ректоры П.Могила булған) академияһында уҡығанда Пётр Федорович Украинала киң билдәле казак фамилияһын дворяндарҙыҡына оҡшатып, Чайковскийға әйләндерә. Ул табиб була, рус-төрөк һуғышында ҡатнаша ( 1768—1774), 1785 йылда дворянлыҡ ала , 1818 йылда вафатына тиклем Вятка губернаһы Глазов ҡалаһының городничийы булып хеҙмәт итә. Ҡатыны Анастасия Степановна Посохова менән егерме балаға ғүмер бирәләр.
Әсәһенең олатаһы Мишель-Виктор Асье (1736—1799) — француз скульпторы, «модельмейстер» Германиялағы Мейсен Король фарфор фабрикаһы «модельмейстер»ы, ҡатыны- Мария Кристина Элеонора Виттиг, Австрия офицеры Георг Виттиг ҡыҙы[2]. Уларҙың бишенсе балаһы Михаэль Генрих Максимилиан Асье (1778—1830) Рәсәйгә француз һәм немец телдәре уҡытыусыһы булып, Артиллерия һәм Инженерҙар шляхта кадет корпусына 1795 йылда килә, 1800 году — рус подданлығын ала — Андрей Михайлович Ассиер булып йөрөй башлай. Финанс министрлығында таможняла хеҙмәт итә, ете балаһы була.
Илья Петрович Чайковский (1795—1880), композиторҙың атаһы, Петр Фёдоровичтың егерменсе балаһы була[3]. Тау кадет корпусын ( Санкт-Петербург) тамамлап, инженер булып хеҙмәт итә башлай. Тәүге ҡатыны үлгәндән һуң, 1833 йылда Етем ҡыҙҙар өсөн училищены тамамлаған Александра Андреевна Ассиерға (1812—1854) өйләнә.
1837 йылда Илья Петрович,тәүге никахынан булған ҡыҙы Зинаиданы Екатерина институтына (Санкт-Петербург) урынлаштырып, йәш ҡатыны менән Уралға, ул заманда иң ҙурҙарҙан һаналған Кама-Воткинск ҡорос иретеү заводына китә. Илья Петрович ғаиләһе менән ҙур йортта йәшәй, уға бер йөҙ казактан торған отряд биреп ҡуйыла. Уларҙа урындағы дворяндар, бында практикаға килгән студенттар, Англиянан инженерҙар йыш була[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ О Петре Ильиче Чайковском в проекте Русский Биографический Словарь
- ↑ Познанский, 2010, ч. 1, гл. 1
- ↑ Берберова, 1997, с. 21
- ↑ Берберова, 1997, с. 22
- 7 майҙа тыуғандар
- 1840 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Вятка губернаһында тыуғандар
- 6 ноябрҙә вафат булғандар
- 1893 йылда вафат булғандар
- Санкт-Петербургта вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Рәсәй империяһы композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- Алфавит буйынса дирижёрҙар
- Рәсәй империяһы дирижёрҙары
- XIX быуат дирижёрҙары
- Опера композиторҙары
- Балет композиторҙары
- Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар
- Мәскәү консерваторияһы уҡытыусылары


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 251
МИФТАХОВА Айһылыу Мансаф ҡыҙы (28.7.1975, БАССР‑ҙың Саҡмағош р‑ны Яңы Балаҡ а.), эколог. Биол. ф. д‑ры (2006). БР‑ҙың атҡ. мәғариф хеҙм‑ре (2009), БР‑ҙың мәғариф отличнигы (2004), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2009). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1998) шунда уҡ эшләй (2002 й. алып кадрҙар идаралығы нач.). 2012 й. башлап БР Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығының кадрҙар һәм дәүләт хеҙмәте бүлеге нач., бер үк ваҡытта 2002 й. алып БДУ‑ның Хоҡуҡ ин‑тында уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге микромицеттар экологияһына һәм нефть м‑н бысранған тупраҡтың биол. активлығын өйрәнеүгә арналған. М. тарафынан нефть м‑н бысраныуҙың ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең үҫешенә һәм биомассаһына, микроскопик бәшмәктәрҙең составына һәм һанына тәьҫире өйрәнелә; нефть м‑н бысранған төрлө экосистемаларҙа тупраҡтың таҙарыныу һәм уңдырышлылығын тергеҙеү механизмдары асыҡлана; нефть м‑н бысранған тупраҡты микромицеттар ҡулланып биол. индикациялау ысулдары эшләнә. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Биологическая активность нефтезагрязнённых почв. Уфа, 2001 (авторҙ.); Фитотоксичность антропогенно загрязнённых почв. Уфа, 2003 (авторҙ.); Целлюлозолитическая активность микроскопических грибов. Уфа, 2007 (авторҙ.).
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 703
БАШҠОРТ МИЛЛИ ХӘРӘКӘТЕ, 1917—21 йй. башҡорттарҙың автономия өсөн хәрәкәте. Революция (1917) барышында Рәсәй халыҡтарының демократик хәрәкәтенең бер өлөшө булараҡ барлыҡҡа килә; Башҡорт өлкә бюроһы ойошторолғандан һуң, башҡорттарҙың 17—19 бб. колониялаштырыуға ҡаршы көрәше [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.), ихтилал (1835), Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75)] традицияларын иҫәпкә алып, үҙ аллы сәйәсәт алып бара. Б.м.х. етәкселәре: Ә.Ә.Вәлидов, Ш.Бабич, Ю.Ю.Бикбов, Ғ.С.Иҙелбаев, Х.Й. Йомағолов, М.А.Ҡулаев, Ш.Ә.Манатов, С.Ғ.Мирасов, И.И.Мутин, А.К.Әҙеһәмов, М.К.Әҙеһәмов һ.б. Башҡ. интеллигенцияһы һәм мосолман руханиҙары Б.м.х. йүнәлтеүсе көсө була. Башҡ. халҡының дөйөм милли мәнфәғәттәренең уның айырым социаль төркөмдәре мәнфәғәттәренән өҫтөнлөгө т‑дағы ҡараш, ш. уҡ 17—20 бб. юғалтылған башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен (ҡара: Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, Ер сәйәсәте, Ер биләү, Колониялаштырыу) ҡайтарып биреү талабы Б.м.х. идеологияһында төп фекер була. Б.м.х. Башҡортостандың милли‑терр. автономияһы өсөн сығыш яһай (башҡорттарҙың Рәсәй составында милли- мәҙәни автономияһын яҡлаусы М.‑Ғ.Ғ.Ҡорбанғәлиев етәкс. төркөм айырылып сыға). Б.м.х. үҫеше 4 осорға бүленә: демократик (1917 й. майынан алып), большевиктарға ҡаршы (1918 й. февр. алып), совет (1919 й. февр. алып) һәм баш күтәреү (1920 й. июле — 1921 й. июне). 1917 й. 2‑се ярт. үткәрелгән Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары Б.м.х. етәксе органы — Башҡорт мәркәз шураһын — төҙөүгә һәм Өфө губернаһы, Пермь губернаһы, Һамар губернаһы һәм Ырымбур губернаһының башҡ. халҡы күпселекте тәшкил иткән улустарында уның бүлектәрен асыуға санкция бирә; хәрәкәттең сәйәси, соц. һәм иҡт. мәсьәләләр б‑са башҡорттарҙың күпселегенең ҡарашын сағылдырыусы маҡсаттарҙы рәсми рәүештә белдерә. 1917 й. 15 нояб. Башҡ. мәркәз шураһы Башҡортостандың тарихи сиктәрендә уның милли-терр. автономияһын иғлан итә (ҡара: Фармандар №1 һәм №2). Ул Милләт мәжлесе м‑н автономиялы Татар‑Башҡорт республикаһы — Урал‑Волга штатын — төҙөү эшендә хеҙмәттәшлектән баш тарта һәм Башҡортостан автономияһын тормошҡа ашырыуға тотона. 1917 й. аҙ. ойошторолған Башҡорт хөкүмәте һәм Кесе ҡоролтай дәүләт идаралығы учреждениеларын ойоштороу һәм Башҡорт ғәскәрен төҙөү эшен башлай. Башҡорттарҙың автономия өсөн хәрәкәте ерҙәренең бер өлөшөн Б.м.х. Башҡортостан терр‑яһы тип иғлан иткән өйәҙ һәм губерналарҙа Рәсәй власть органдарының, ш. уҡ Рәсәй мосолман халыҡтарының мәҙәни-милли автономияһы яҡлыларҙың ҡаршылығына осрай. Башҡ. хөкүмәте рәйесенең Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы эшендә ҡатнашыу өсөн китеүенә ҡарамаҫтан, Б.м.х. эшмәкәрлеге Рәсәй өсөн яҡынайып килгән Граждандар һуғышы кеүек уңайһыҙ шарттарҙа башҡ. милләтселеге һәм сепаратизм күренеше тип баһалана. 1918 й. февр. Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитеты рәйесе бойороғо б‑са Башҡ. хөкүмәте ағзалары (рәйесенән башҡа) һәм Башҡ. мәркәз шураһы ағзаларының бер өлөшө ҡулға алына (төрмәнән апр. башында Ырымбурҙы башҡорт һәм казак отрядтары алған ваҡытта азат ителәләр); Башҡ. ғәскәренең беренсе полкын ойоштороу уны Ҡыҙыл гвардия отрядтары тарафынан ҡыуып таратыу м‑н тамамлана (ҡара: Баймаҡта башҡорт хөкүмәте ағзаларын атыу). Февр.—мартта йәш башҡ. революционерҙары һәм “Тулҡын” йәштәр ойошмаһы ағзалары ойошторған Башҡортостан Ваҡытлы революцион советы үҙен Башҡ. мәркәз шураһының вариҫы тип иғлан итә һәм РСФСР ХКС‑ы м‑н Башҡортостан совет автономияһын юридик яҡтан таныу т‑да һөйләшеүҙәргә әҙерлек башлай, ләкин Ырымбур губерна ХРК тарафынан таратыла. Урал‑Волга буйында совет власы ҡолағандан һуң, Граждандар һуғышы барышында Башҡ. хөкүмәте һәм Башҡ. мәркәз шураһы эшмәкәрлеген яңынан башлай. Улар Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты һәм Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең башҡ. автономияһын таныуына, Башҡорт хәрби шураһы төҙөгән Башҡорт айырым корпусын Халыҡ армияһы составына индереүгә һәм уға Себер армияһының матди ярҙам күрһәтеүенә өлгәшә. Сент. Башҡ. хөкүмәте һәм Башҡ. мәркәз шураһы вәкилдәре Өфө дәүләт кәңәшмәһе эшендә һәм Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен төҙөүҙә ҡатнаша, Башҡ. айырым корпусы полктары һәм Башҡорт ирекле отрядтары Ҡыҙыл Армияға ҡаршы һуғыша. Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең дәүләт м‑н идара итеүҙе үҙәкләштереүгә алған йүнәлеше Б.м.х. м‑н фекер айырымлыҡтарына килтерә. Окт.—нояб. Б.м.х. етәкселәре Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең автономиялы өлкә хөкүмәттәрен таратыу т‑дағы указын иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Рәсәй армияһы Юғары баш командующийы штабы нач. Башҡ. хәрби шураһын һәм Башҡ. ирекле отрядтарын таратыу, Башҡ. айырым корпусын ҡыҫҡартыу т‑дағы бойороҡтарын үтәүҙән баш тарта. Б.м.х. ҡатнашыусылар 1918 нояб. адмирал А.В.Колчакты Рәсәй Дәүләтенең Юғары хакимы һәм Рус армияһының Юғары баш командующийы тип иғлан итеүҙе, Колчак хәрби диктатураһын урынлаштырыуҙы, уның өлкә хөкүмәттәрен, ш. иҫ. Башҡ. хөкүмәтен, милли хәрби көстәрҙе таратыу т‑дағы белдереүен ризаһыҙлыҡ м‑н ҡаршылай. 1919 й. 18 февр. Б.м.х. етәкселәре, башҡ. ҡораллы көстәренең төп өлөшө совет хөкүмәте яғына сыға (ҡайһы бер хәрби частар Аҡтар хәрәкәте яғында ҡала). Башҡ. хөкүмәте һәм Башҡ. мәркәз шураһы РСФСР составында Авт. Совет Башҡ. Респ. (Бәләкәй Башҡортостан) төҙөлөүен иғлан итә, уның терр‑яһындағы юғары власты Башҡортостан хәрби- революцион комитетына бирә һәм уны Бөтә Рәсәй ҮБК һәм РСФСР ХКС‑ы тарафынан законлаштырыуға өлгәшә (ҡара: “Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү”). 1919—20 йй. Башревком составына ингән Б.м.х. етәкселәре РКП(б)‑ның Башҡ‑н өлкә ком‑тында, Ырымбур, Өфө һәм Силәбе губ. ХРК‑ларында һәм РКП(б) ком‑ттарында эшләгән урыҫ һәм татар хеҙм‑рҙәренең башҡ. автономияһын юҡ итеү маҡсатында уның абруйын төшөрөү ынтылыштарына ҡаршы көрәшә, күп татар эшмәкәрҙәренең совет татар‑башҡ. респ. төҙөргә тырышыуҙарына ҡаршы сыға. 1920 й. ғин. уртаһында РКП(б)‑ның Башҡ‑н өлкә ком‑тының Б.м.х. ҡаршы тороусы ҡайһы бер ағзалары Башревком рәйесе бойороғо б‑са ҡулға алына (РСФСР ХКС‑ы рәйесе В.И.Ленин телеграммаһы б‑са улар азат ителә, ХРК рәйесе вазифаһынан бушатыла). Февр. респ. Башревком яҡлылар һәм уға ҡаршы тороусылар араһында ҡораллы бәрелештәр була. РСФСР Бөтә Рәсәй ҮБК һәм ХКС‑ының Башҡортостан автономияһын сикләүсе “Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында” ҡарары Б.м.х. етәкселәренең Башревком составынан сығыуына һәм уларҙың Урта Азияға китеүенә (ҡара: Баҫмасылыҡ) килтерә, Бөрйән- Түңгәүер ихтилалы сәбәптәренең береһе була. Б.м.х. ҡатнашыусыларҙың позицияһы РСФСР етәкселәренең төрки халыҡтар йәшәгән төбәктәрҙәге милли сәйәсәтенә йоғонто яһай. Ҡырғыҙ- Башҡорт Совет Республикаһы, ш. уҡ Татар‑Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проектынан баш тартыу һәм Автономиялы Ҡырғыҙ һәм Татар Совет Соц. Респ. ойоштороу (ярашлы рәүештә 1920 й. авг. һәм майы) Башҡортостандың хәлен юридик яҡтан нығыта. 1922 й. Башревком вариҫтары Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты һәм Башҡ. респ. ХКС‑ы Бөтә Рәсәй ҮБК тарафынан “Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы сиктәрен киңәйтеү тураһында” декреты ҡабул ителеүгә өлгәшә (ҡара: Оло Башҡортостан). Б.м.х. маҡсаттарының күпселек өлөшө бойомға аша: Оло Башҡортостандың терр. сиктәре һәм адм. ҡоролошо хәрәкәт етәкселәренең авт. Башҡ. респ. т‑дағы күҙаллауҙарына башлыса тап килә. 30‑сы йй. СССР‑ҙа Б.м.х. етәкселәренең күпселеге сәйәси репрессияларға дусар ителә. Б.м.х. ҡайһы бер активистары сәйәси эшмәкәрлекте эмиграцияла дауам итә.
Әҙәб.: Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): документы и материалы: в 4 т. Уфа, 2002—2009.
Н.У.Ишемғолов, М.М.Ҡолшәрипов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 463
“БАШҠОРТТАР ТУРАҺЫНДА ПОЛОЖЕНИЕ”, Крәҫтиән реформаһынан һуң башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм бобылдәрҙең хоҡуҡи хәлен билдәләүсе закон. 1863 й. 14 майында ҡабул ителә. Закон проектын 1861—62 йй. Ырымбур ген.‑губ. А.П.Безак тарафынан эшләнә, Александр II раҫлай. 2 өлөштән тора: “Башҡорттар тураһында положение” һәм “Башҡорттар менән айырым идара итеү ҡағиҙәләре”. “Б.т.п.” ярашлы, Башҡорт ғәскәрен тәшкил иткән башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм бобылдәр хәрби идаранан гражданлыҡ идараһына күсерелергә һәм шәхси һәм мөлкәт хоҡуҡтары алырға тейеш була. Башҡорттар һәм керҙәштәр өҫтөнән йорт ярым хәрби идараһын бөтөрөү, уның урынына ауыл (идара ауыл йыйынынан һәм старостанан тора) һәм улус (йорт) йәмғиәттәре (улус сходы, улус идараһы башында тороусы старшина һәм улус суды) ойоштороу ҡарала. Башҡорттарға һәм керҙәштәргә килешеүҙәр төҙөү, сауҙа итеү, ф‑калар, сауҙа‑сәнәғәт һәм кәсепселек пр‑тиелары асыу һәм тотоу, башҡа ҡатламдарға һәм йәмғиәттәргә күсеү, милеккә күсемле һәм күсемһеҙ мөлкәт алыу һ.б. хоҡуҡтар бирелә; уларҙы был хоҡуҡтарҙан суд йәки ауыл йәмғиәте хөкөмө б‑са мәхрүм итеү ҡаралған була. Хәрби хеҙмәткә ҡарамаған кантондарҙағы башҡорттар һәм керҙәштәр иңенә хәрби хеҙмәт (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) урынына аҡса йөкләмәләре, ш. уҡ земство, көнкүреш түләүҙәре һалына; хәрби хеҙмәткә ҡараған кантондар (Верхнеурал һәм Ырымбур) халҡы хәрби хеҙмәт үтәүен дауам итә. Хоҡуҡтар йәһәтенән башҡ. зыялылары һәм дин башлыҡтары Рәсәйҙең үҙәк губ. шундай уҡ ҡатламдарына тиңләштерелә. “Башҡорттар менән айырым идара итеү ҡағиҙәләре” законына ярашлы, ваҡытлы идаралыҡ ойошторола, ул дөйөм (башҡ. ғәскәре командующийы идаралығы урынына булдырыла) һәм кантон идаралығына бүленә. Дөйөм идаралыҡҡа хәрби губернаторға һәм хәрби министрға буйһонған башҡорттарҙың Мөдире етәкселек итә. Идара итеүҙең кантон системаһы ваҡытлыса һаҡланып ҡала, кантондар һаны 28‑ҙән 11‑гә тиклем кәметелә, уларҙың адм. сиктәре өйәҙ бүленешенә яҡынлаша, 1865 й. 2 июлендәге “Башҡорттарға идара итеүҙе хәрби ведомствонан гражданлыҡ ведомствоһына тапшырыу тураһында” законы ҡабул ителгәндән һуң бөтөрөләә.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
14 ғинуарҙа Башҡортостанда – көслө ҡар, боҙлауыҡ һәм ел
14 ғинуарҙа Башҡортостанда көслө ҡар яуыуы, боҙлауыҡ булыуы, буран сығыуы һәм елдең секундына 15 метрҙан алып 20 метрға тиклем тиҙлектә иҫеүе көтөлә, тип иҫкәртә Рәсәй Гидрометеорология үҙәге.
Аҙна буйына тиерлек республика территорияһында ҡар яуасаҡ. Күпселек райондарҙа яуым-төшөм тик йәкшәмбе, 19 ғинуарҙа, туҡтаясаҡ.
Алдағы өс көндә һауа температураһы төндә минус 10 градустан түбәнерәк төшмәйәсәк. Көндөҙ термометр бағанаһы урыны менән минус ике градусҡа тиклем күтәреләсәк.
16 ғинуарҙан алып синоптиктар төбәктә һауа температураһының төндә минус 21 градусҡа тиклем һәм көндөҙ минус 11-12 градусҡа тиклем түбәнәйеүен күҙаллай.


text:
Дилма Русеф
Ди́лма Ва́на Русе́ф[2] (Роуссефф[3]) (порт. Dilma Vana Rousseff, МФА [ˈdʒiwmɐ ʁuˈsɛf]; 14 декабрь 1947, Белу-Оризонти) — сәйәсмән, 2011 йылдың 1 ғинуарынан алып Бразилия Федератив Республикаһы президенты, һул Эшселәр партияһы ағзаһы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дилма болгар эмигранты Петр Русев (болг. Петър Стефанов Русев) ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, Болгария коммунистистар партияһының әүҙем ағзаһы булараҡ сәйәси эҙәрлекләүҙәрҙән 1929 йылда Болгариянан эмиграцияға китергә мәжбүр була, бер аҙ ваҡыт Францияла йәшәй — бында фамилияһын Rousseff тип яҙа башлай. Һуңынан Аргентинаға күсенә һәм бер нисә йыл үткәс Бразилияға күсә, бында Дилма Жана Коимбра Силва менән никахлаша. Уларҙың өс балаһы була: Игорь, Дилма Вана һәм Жана Лусиа.
1964 йылда хәрби түңкәрелеш барышында президент Жуан Гуларт властан ҡолатылғандан һуң Дилма сәйәсәт менән әүҙем ҡыҙыҡһына башлай. 1967 йылда Бразилия социалистик партияһының йәштәр ойошмаһы, ә һуңынан уның радикаль фирҡәһе — «Милли ҡотҡарыу командаһы» составына инә. Был фирҡә илдәге хәрби диктатураға ҡаршы ҡораллы көрәш идеяларын яҡлап сыға. Бер нисә йыл дауамында Дилма йәшерен ҡораллы ойошмалар составында була, әммә туранан-тура хәрби хәрәкәттә ҡатнашмай[4].
1970 йылда Русеф ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Бында уны туҡмағандар һм электрошок менән язаға тартырғандар.
1972 йылдың аҙағында Дилма Русеф зиндандан сибек һәм ауырыу булып сыға. Аяҡҡа баҫҡандан һуң ул яңынан Бразилияның көньяғындағы Риу-Гранде-ду-Сул штатында уҡыуын дауам итә. Бында уның икенсе ире — йәшерен революцион етәкселәрҙең береһе Карлос Араужо төрмәлә ултыра һәм 1973 йылда иреккә сыға, уларҙың 1976 йылда ҡыҙҙары тыуа. 1977 йылда Дилма Русеф иҡтисад һөнәре буйынса бакалавр дипломы менән Риу-Гранди-ду-Сул федераль университетын тамамлай.
1980-се йылдарҙа кандидатлыҡ эшен яҙа башлай, әммә уны яҙып бөтмәй. Был ваҡытта Дилма Русеф яңынан «һул» ойошмалар менән мөнәсәбәтен ҡайтара, һәм Демократик эшселәр партияһының кәңәшсеһе булып китә[5].
1980-се йылдар аҙағында Порту-Алегри ҡалаһы хакимиәтендә эшләй. 1990-сы йылдарҙа дәүләт ҡарамағында булмаған Иҡтисад һәм статистика фондын (порт. Fundação de Economia e Estatística) етәкләй һәм Риу-Гранди-ду-Сул штатының Энергетика министырлығында эшләй.
Оҙаҡ йылдар дауамында Демократик эшселәр партияһында ағза булғандан һуң Дилма Русеф 1990-сы йылдар аҙағында унанда радикаль ҡарашлы булған Эшселәр партияһына күсә. 2002 йылда президентҡа кандидат булған Луис Инасиу Лула да Силваны яҡлап һайлауҙар кампанияһында ҡатнаша һәм ул президент итеп һайланғас 2003 йылдың ғинуарында Дилма Русеф энергетика министыры итеп тәғәйенләнә. 2005 йылдың 21 июнән алып Бразилия президенты хакимиәте башлығы була.
2010 йылда Бразилия президентына кандидат була һәм һайлауҙар кампанияһы барышында аграр[6] һәмр сәйәси реформалар үткәреү өсөн сығыш яһай[7], раса квоталарын[8], ирекле дин тотоуҙы[9] һәм бер енесле граждан союздарын яҡлай[10], үлем язаһына[11] һәм еңел наркотиктарҙы легализациялауға[12] ҡаршы була.
2010 йылдың 3 октябрендә уҙған президент һайлауҙарының берене турында Дилма Русеф 47,5 миллиондан ашыу (46,9 %) тауыш йыйып икенсе турға сыға, бында уға Бразилия социал-демократик партияһынан кандидат Жозе Серра көнәркәше була. Икенсе тур һөҙөмтәләренә ярашлы Русеф 56 % тауыш йыйып Бразилияның президенты итеп һайлана[13] һәм ил тарихында был вазифаны үтәгән тәүге ҡатын-ҡыҙ була[14].
2014 йылда йәнә президентҡа кандидатураһын тәҡдим итә. 2014 йылдың 5 октябрендә уҙған беренсе турҙа 41,6 % тауыш йыйып икенсе турға үтә, бында уның көнәркәше булып Бразилия социал-демократик партияһынан кандидат Аэсио Невес була. Икенсе турҙа Дилма Русеф 51,6 % тауыш йыйып йәнә президент итеп һайлана.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дилма ике тапҡыр кейәүҙә була, хәҙер айырылышҡан. Икенсе никахтан ҡыҙы бар.
2009 йылда Дилма Русеф яман шеш ауырыуынан дауалана.
Русеф инглиз, француз һәм испан телдәрендә ирекле һөйләшә[14].
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Католик Изабелла ордены (Испания, 15 ноябрь 2012 йыл)[15]
- «Стара планина» ордены (Болгария, 2011 йыл)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Самые влиятельные женщины мира-2013: рейтинг Forbes | Forbes.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2013.
- ↑ Практик транскрипцияға ярашлы, исеменең дөрөҫ варианты булып Дилма Вана Росеф, әммә шуны иҫәпкә алыр кәрәк: сит ил исемдәре һәм атамалары йыш ҡына сығанаҡ теле ҡағиҙәләре буйынса бирелә (ҡар. Ермолович Д. И. Португальский язык // Имена собственные на стыке языков и культур — М.: Р.Валент, 2001. — Б. 169.), фактик бразилия әйтеүенә Джиума Хусеф варианты яҡыныраҡ (ҡар. Гиляревский Р. С., Старостин Б. А. Португальский язык // Иностранные имена и названия в русском тексте: Справочник — 3-е, испр. и доп. — М.: Высшая школа, 1985. — Б. 195—196.).
- ↑ Был транслитерацион вариант йыш ҡына киң мәғлүмәт сараларында осрай, фамилияны яҙыуҙың башҡа ла варианттары бар — Руссефф, Руссеф һәм Русефф.
- ↑ FACTBOX-Brazil's leading presidential candidates (инг.), Reuters (03.10.2010).
- ↑ От террористки до президента Бразилии
- ↑ Dilma reafirma necessidade de reforma agrária e ataca Serra (порт.) (13.07.2010).
- ↑ Dilma diz ser favorável à reforma política (порт.) (28.06.2010).
- ↑ Dilma diz que, se eleita, vai implantar cotas raciais também na pós-graduação!!! (порт.) (14.05.2010).
- ↑ Dilma e Lula terminam campanha garantindo liberdade de religião (порт.) (30.09.2010).
- ↑ "Sou a favor da união civil gay", diz Dilma Roussef (порт.) (29.06.2010).
- ↑ Dilma pede “punição exemplar” a envolvidos na morte de Eliza Samudio e classifica crime como "bárbaro" (порт.) (08.07.2010).
- ↑ Dilma defende união civil entre gays e se diz contra a legalização da maconha (порт.) (22.07.2010).
- ↑ Rousseff rides economic boom to Brazil's presidency (инг.), Reuters (31.10.2010).
- ↑ 14,0 14,1 Дилма от Лулы. // The New Times, 8.11.2010
- ↑ Real Decreto 1570/2012, de 15 de noviembre, por el que se concede el Collar de la Orden de Isabel la Católica a Su Excelencia señora Dilma Rousseff, Presidenta de la República Federativa de Brasil. (исп.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Окунева Л. С. Дилма Русеф — первая женщина-президент в истории Бразилии // Латинская Америка. 2011. № 1. С. 27—40.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дилма Руссефф официально одержала победу на выборах президента Бразилии, vz.ru (01.11.2010).
- Дилма Руссефф одержала победу на президентских выборах в Бразилии, gazeta.ru (01.11.2010).
- Дилма Руссефф лидирует на выборах в Бразилии, обработано 63,9% голосов, РИА Новости (01.11.2010).
- BuenoLatina. Дилма Руссефф: жизнь и борьба.
- Бывшая партизанка возглавит Бразилию, bfm.ru (24 сентября 2010).
- Дилма Русефф, кандидат в президенты Бразилии, передача радиостанции «Эхо Москвы»
- Президент Бразилии Дилма Руссефф


text:
Ҡулдарының ҡото бар28-02-2017, 03:44 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Ейәнсура егете Ғәфүр менән сәстәрен сәскә бәйләгәс, йәштәр Гөлнараның тыуған яғында йәшәргә ҡала. Район үҙәгендә йорт төҙөп, тиҙҙән өй туйларға йыйыналар. Иң ҙур теләктәре – йорттарын үҙ ҡулдары менән эшләгән әйберҙәр менән йыһазландырыу. “Шуға күрә иң матур килеп сыҡҡан эштәребеҙҙе үҙебеҙҙә ҡалдырабыҙ, улар менән яңы өйөбөҙҙө матурлаясаҡбыҙ”, – ти Сәйфуллиндар.
Был ижади ғаилә ҡул эштәрен табыш түгел, ә күңел йыуанысы өсөн башҡара. Ҡайһы ваҡыт уны һораусыларға һатып та ебәрәләр, бүләк тә итәләр. “Тәүҙә ырғаҡ менән салфетка, төрлө япмалар эшләргә өйрәндем, – ти Гөлнара Әхтәрйән ҡыҙы. – Артабан сәйләндәр менән ҡыҙыҡһындым, кейәүгә сыҡҡас, иптәшемдең дә ағас эшенә һәләте барлығын белеп, уны ла дәртләндерҙем. Бер-беребеҙгә ярҙам итеп, кәңәш биреп ижад итәбеҙ. Интернет селтәре аша төрлө өлгөләрҙе күреп, уларҙы үҙебеҙсә эшләргә тырышабыҙ”.
Йәштәр ҡул эштәре менән күберәк ҡыш шөғөлләнә. Ҡышҡы оҙон төндәрҙә береһе ағасты һырлаған, икенсеһе бәйләмдәр бәйләп, төрлө биҙәктәр сиккән, матурлыҡҡа ғашиҡ ижади ғаилә үҙ шөғөлөнән илһам ала, тормоштарына дәрт өҫтәй.
– Мәктәптә уҡыған сағымда уҡ ағастан һырлап эшләү түңәрәгенә йөрөнөм, – ти Ғәфүр Ғәлиаслан улы. – Ниндәйҙер осорҙа был шөғөлөм бер аҙ онотолоп торҙо. Өйләнешкәс, Гөлнараның ҡул эше өлгөләренә ҡарап, минең дә күңелем күтәрелде. Етмәһә, кәләшем һәр саҡ дәртләндереп тора, яңы идеялар бирә. Тәүҙәрәк турағыс таҡталар, төрлө үлсәмдәге шкатулкалар эшләһәм, артабан һырлап ҡош, хайуан һындары яһауға күстем. Бигерәк тә йәнлектәр эшләргә яратам, һындарымды тере йән кеүек күрәм, улар менән һөйләшәм, ниндәй төҫтә булғылары килгәнен һорашып, үҙемсә эшләп ҡуям. Бер эште тамамлаһам, күңелгә ниндәйҙер рәхәтлек килә, әйтеп аңлата алмаҫлыҡ хис-тойғо кисерәм. Күберәк уларҙы йүкәнән эшләйем, был ағас йомшаҡ, шунлыҡтан әйберҙәр күркәм һәм матур килеп сыға. Әммә Хәйбулла яҡтарында йүкәне табыуы ҡыйын, хатта яҙҙырып та алып булмай. Ошоға тиклем тыуған яғыма ҡайтҡанда әҙер макет формаһында килтерә инем, әле эшләү өсөн ағас бөттө, – тип борсола оҫта.
Әлегә Сәйфуллиндар бәләкәй бүлмәлә үҙ эштәре менән булыша, йәштәрҙең киләсәккә пландары ҙур. Йорттарына сығып, айырым оҫтахана эшләп, ҡатмарлыраҡ әйберҙәр, һырлап төрлө йыһаз етештерергә хыялланалар.


text:
“Керәшен һыуыҡтары” фестивале асыла
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов “Керәшен һыуыҡтары-2010” республика йәштәр эстрада йырҙары һәм бейеү фестивалендә ҡатнашыусыларға ҡотлау ебәрҙе. Унда шулай тиелә:
“Ҡәҙерле дуҫтар!
Хөрмәтле ҡунаҡтар!
Һеҙҙе Башҡортостандың мәҙәни тормошондағы мөһим ваҡиға – “Керәшен һыуыҡтары” республика йәштәр эстрада музыкаһы һәм бейеү фестивале асылыу менән ихлас ҡотлайым!
Ун алтынсы йыл рәттән был фестиваль республикала сираттағы конкурс миҙгелен аса. Ул Башҡортостандағы үҙешмәкәр һәм профессиональ художество мәҙәниәтен артабан үҫтереүгә мөһим этәргес бирә. Ошо сағыу форумдың республика ҡала һәм райондарынан ғына түгел, илдең башҡа төбәктәренән дә талантлы яңы музыканттар, башҡарыусылар һәм бейеүселәр исемдәрен асыуы ҡыуаныслы. Быйыл да фестиваль тамашасыларға байрам атмосфераһы бүләк итер, ә унда ҡатнашыусыларҙың ижады һәм таланты Башҡортостандың һәм бөтә бөйөк Рәсәйҙең күп милләтле халҡын рухи байытыуға киләсәктә лә ыңғай йоғонто яһар, тип ышанам.
Фестивалдә ҡатнашыусыларға һәм ҡунаҡтарға ысын күңелдән ныҡлы һаулыҡ, именлек һәм бәхет, бөтмәҫ илһам һәм яңы ижади осоштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов”.


text:
Башҡорт дәүләт университеты абитуриенттарҙы һәм уларҙың ата-әсәләрен Асыҡ ишектәр көнөнә саҡыра Фото: юғары уҡыу йортоноң сайтынан
Башҡорт дәүләт университеты абитуриенттарҙы һәм уларҙың ата-әсәләрен Асыҡ ишектәр көнөнә саҡыра
Башҡорт дәүләт университеты абитуриенттарҙы һәм уларҙың ата-әсәләрен Асыҡ ишектәр көнөнә саҡыра Фото: юғары уҡыу йортоноң сайтынан
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡорт дәүләт университеты абитуриенттарҙы һәм уларҙың ата-әсәләрен Асыҡ ишектәр көнөнә саҡыра. Сара 7 ноябрҙә уҡыу йортоноң төп корпусында уҙғарыла.
Программала ректорҙың, факультет декандарының, институт директорҙарының сығышы ҡаралған. Улар уҡыусыларҙың һәм ата-әсәләрҙең һорауҙарына яуап бирәсәк. Юғары класс уҡыусылары өсөн университеттағы факультеттарға, институттарға, лабораторияларға экскурсия ойоштороласаҡ. Бынан тыш, белем биреү программаларының презентацияһы һәм асыҡ лекциялар үткәреләсәк. Сара көндөҙгө сәғәт 12-лә башлана.
Белешмә өсөн телефон: (347) 229-97-21. Электрон почта: abiturient-bsu@yandex.ru.


text:
Өфөлә «Химиктар» ҡала мәҙәни ял үҙәгендә күп тамашасыларҙың һорауы буйынса талантлы йырсы Марсель Ҡотоевтың концерты үтте. Был юлы ла уның «Төштәге йыр»ы уңышлы менән тамамланды. Яратҡан кумирын берсә тулҡынланып, берсә түҙемһеҙләнеп көткән тамашасы Марселдең һәр сығышын алҡыштарға күмде. Залдан «Афарин! Маладис!» тигән һүҙҙәр яңғыраны. Республикабыҙҙың йөҙөк ҡашы, халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы моң эйәһенең концертын тамашасы йылы, ихлас ҡабул итте.
Сценарий авторы Динара Кәйүмова, Марселдең концертын тап уның хыялдары аша яҙа. Кескәй сағында уҡ сәхнә ене ҡағылған Баймаҡ районы Буранбай ауылы егете, әле лә хыялдар илендә йәшәй. Һәм ошо хыялдарын сәхнәләш дуҫтары, тамашаның режиссеры Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Сулпан Асҡарова менән берлектә уйынлы рәүештә бойомға ашыра.
Юморға ҡоролған тамаша һәр кеше күңелендә йылы матур хистәр ҡалдырҙы. Һәр ҡатнашҡан артист бер-береһен тулылыандырып, мажаралы тамашаның ысын геройҙарына әйләнде. «Карауан» эстрада төркөмө егеттәре Рөстәм Шаһыбалов, Тимур Рамаҙанов, Салауат Мөхәмәтйәров, Илнур Һибәтуллин, һандуғастарыбыҙ - Римма Амангилдина һәм Лилиә Ишемйәрова, бер кискә йырсыларҙан тән һаҡсылары – телохронителдәргә әйләнгән Артур Шәрипов менән Дамир Тайыпов, сценарий буйынса Марселдың киләсәге өсөн көйөп-янып йөрөүсе «кәләше» Эльмира Юлдашева, филармониябыҙҙың бейеүсе ҡыҙҙары үҙҙәренең актерлыҡ һәләттәрен күрһәтте.
Йырсыға киләсәктә лә халҡыбыҙҙың илаһи мираҫына һаҡлап, йәш быуынға еткереп, тамашасыларынан илһам алып уларҙы өр-яңы программалар менән ҡыуандырырға яҙһын!


text:
- Подробности
- Просмотров: 465
ГЛОБУЛЯРИЯ, йомрогөл (Globularia), глобулярия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 20‑нән ашыу төрө билдәле, Төньяҡ Африкала һәм Европала таралған. Башҡортостанда һипкелле Г. үҫә. 10—30 см бейеклектәге күп йыллыҡ үлән үҫемлеге. Һабағы төҙ, тармаҡһыҙ. Япрағы ябай; һабаҡ япраҡтары ваҡ, ланцет рәүешендә, ултырма, һабаҡҡа һыйынған; тамыр яны япраҡтары розеткала, ҡалаҡса һымаҡ йәки кире йомортҡа рәүешендә, ҡайһы ваҡыт уйымлы, оҙон һаплы. Сәскәһе күк-шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге тумалаҡ. Июндә сәскә ата. Емеше — ваҡ сәтләүек, июль—авг. өлгөрә. Далала, эзбизташлы һәм аҡбурлы битләүҙәрҙә, урман ситендә үҫә. Бишбүләк, Бөрйән, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Күгәрсен, Миәкә һәм Мәләүез р‑ндарында осрай. Декоратив үҫемлек. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Банкомат, Кредит Европа Банк, ЗАО, представительство в г. Уфе
Основные контакты (изменить данные)
Республика Башкортостан, город Уфа, проспект Октября, 4/1
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Кирова, 34
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Орджоникидзе, 5
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Ахметова, 326/1
Республика Башкортостан, город Уфа, Комсомольская улица, 122б
Республика Башкортостан, город Уфа, проспект Октября, 160
Республика Башкортостан, город Уфа, Кольцевая улица, 54/1
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Академика Королева, 14
Республика Башкортостан, город Уфа, Дагестанская улица, 2
Республика Башкортостан, город Уфа, Первомайская улица, 45
Республика Башкортостан, город Уфа, 41
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Юрия Гагарина, 1/3
Республика Башкортостан, город Уфа, Рубежная улица, 170
Республика Башкортостан, город Уфа, Вологодская улица, 60
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Рихарда Зорге, 12/2
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Степана Кувыкина, 18
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Маршала Жукова, 29
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Цюрупы, 97 к3
Республика Башкортостан, город Уфа, Рубежная улица, 174
Республика Башкортостан, город Уфа, улица 50 лет СССР, 8
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Лесотехникума, 49/1
Республика Башкортостан, город Уфа, Первомайская улица, 50
Республика Башкортостан, город Уфа, Державная улица, 24
Республика Башкортостан, город Уфа, улица Ферина, 7
Как проехать
Участвует в категориях


text:
Туймазы тикшеренеүселәре уҡыусыларҙың бөтә Рәсәй конференцияһында лайыҡлы сығыш яһаны
Мәскәү янындағы Обнинскиҙа уҡыусыларҙың 25-се “Йәшлек, фән, мәҙәниәт” бөтә Рәсәй конференцияһы үтте. «Киләсәк интеллекты» дөйөм Рәсәй Бәләкәй академияһы ойошторған был сарала бар илдең мәктәп һәм урта махсус белем биреү учреждениеларынан 600-ҙән ашыу уҡыусы ҡатнашты. Шулар араһында Туймазы педагогия колледжынан һайлап алыу төбәк этабын үткән Регина Ниғмәтуллина, Лилиә Сөләймәнова, Лилиә Иҫәнбирҙина һәм Станислав Янышев та бар ине.
Улар конференциянан өс төрлө дәрәжәләге лауреат дипломдары менән ҡайтты. Һәләтле балалар менән һөҙөмтәле эше өсөн Туймазы педагогия колледжының ғилми йәмғиәте етәксеһе Салауат Мосифуллин Рәсәй мәғариф академияһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнде.


text:
Фото:
Башҡортостан Хөкүмәтендә алданған өлөшсөләр проблемаларына арналған кәңәшмә үтәсәк
Фото:
Бөгөн Башҡортостан Хөкүмәтендә республика Президенты Рөстәм Хәмитов рәйеслегендә торлаҡ төҙөлөшөндә өлөшләтә ҡатнашыусылар проблемаларына арналған кәңәшмә үтәсәк.
Был көнүҙәк мәсьәлә төбәктең яңы етәкселегенең күҙ уңына беренсегә генә эләкмәй. 2 августа уҡ, Хөкүмәттең тәүге кәңәшмәләренең береһендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов был темаға иғтибарҙы көсәйтергә ҡушҡайны. Ул ваҡытта төбәк башлығы профилле министрлыҡтарға һәм проблемалы муниципалитеттарға был ябай булмаған һорауҙы хәл итеүҙең бер нисә вариантын әҙерләү бурысын йөкмәтте.


text:
Ғинуарҙа республикала сәнәғәт етештереүе индексы — 103,9 процент Фото: Олег Яровиков
Ғинуарҙа республикала сәнәғәт етештереүе индексы — 103,9 процент
Ғинуарҙа республикала сәнәғәт етештереүе индексы — 103,9 процент Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 12 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
2015 йылдың ғинуарында Башҡортостанда сәнәғәт етештереүенең уртаса үҫеше билдәләнде, тип хәбәр иттеләр республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығынан. Сәнәғәт етештереүе индексы 2014 йылға ҡарата 103,9 процент тәшкил итте.
Файҙалы ҡаҙылмалар табыу (105,2 процент), ағас эшкәртеү һәм ағастан әйберҙәр эшләү (102,8) буйынса предприятиелар, химия производстволары (106,5), резина һәм пластмассанан яһалған әйберҙәр (128,8), электр ҡорамалдары, электрон һәм оптик ҡорамалдар (110,1), транспорт саралары һәм ҡорамалдары (132,9) сығарыу буйынса предприятиелар иң ҙур үҫеш динамикаһын тәьмин итте.


text:
4 март
4 март — григориан стиле буйынса йылдың 63-сө (кәбисә йылында 64-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 302 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Беларусь — Милиция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1152 — Фридрих I Барбаросса Германия короле була.
- 1238 — Сит йылғаһында алыш: Владимир кенәзе Юрий Всеволодович монгол сардары Бурундайҙан еңелә.
- 1561 — Итальян кардиналы Карло Карафа Рим папаһы тарафынан үлем язаһына тарттырылған һуңғы католик прелаты була.
- 1681 — Англия короле Карл II Уильям Пенға һуңыраҡ Пенсильвания штаты буласаҡ Төньяҡ Америкалағы биләмәне бирә.
- 1726 — Петербургта Фәндәр Академияһы ҡарамағында Рәсәй империяһында беренсе гимназия асыла.
- 1733 — Анна Иоановнаның ҡалаларҙа полиция булдырыу хаҡында ҡарары сыға, уның буйынса 23 ҡалала полицмейстер конторалары булдырыла.
- 1762 — Петр III «Барыһы өсөн дә ирекле сауҙа итеү» тураһында ҡарарға ҡул ҡуя.
- 1789 — АҠШ Конституцияһы үҙ көсөнә инә; Нью-Йоркта АҠШ-тың беренсе конгресы эш башлай.
- 1791 — Вермонт АҠШ-тың 14-се штаты була.
- Израиль Джекобс АҠШ Конгресында урын алған тәүге йәһүд була.
- 1803 — Рәсәйҙә «Ирекле игенселәр тураһында указ» сыға, уның буйынса ер биләүселәргә крәҫтиәндәрҙе мотлаҡ ер биреп азат итеү хоҡуғы бирелә.
- 1818 — Мәскәүҙә Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарскийға бронза һәйкәл ҡуйыла, ул ҡаланың тәүге һәйкәле була.
- 1837 — Михаил Лермонтов «Шағир үлеме» шиғыры өсөн ҡулға алына.
- Мичиган күле буйындағы Чикаго форты ҡала статусын ала.
- 1848 — Францияла ирҙәр өсөн дөйөм һайлау хоҡуғы индерелә.
- 1849 — Австрияның яңы конституцияһы ҡабул ителә.
- 1857 — Бөйөк Британия Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғон таный.
- 1870 — Сормов заводында Рәсәйҙәге тәүге мартен мейесе эшләй башлай.
- 1872 — Америкала «Бостон Глоб» гәзитенең тәүге һаны сыға.
- 1877 — Америка уйлап табыусыһы Эмиль Берлинер микрофон уйлап таба.
- Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙ табиптарҙың тәүге сығарылышы була.
- Ҙур театрҙа П. И. Чайковскийҙың «Аҡҡош күле» балетының премьераһы була.
- 1880 — «Нью-Йорк Дейли График» гәзитендә беренсе фотография репродукцияһы баҫыла.
- 1882 — Көнсығыш Лондонда тәүге британ электр трамвайҙары ебәрелә.
- 1905 — Император Николай II эске эштәр министры А. Булыгинға Дәүләт Думаһын булдырыу тураһында закон проектын әҙерләргә ҡуша.
- 1918 — Украин халыҡ республикаһының Үҙәк радаһы Украина гражданлығын теркәү хаҡында ҡарар сығара.
- Атлантик океан һыуҙарында, Бермуд өсмөйөшө тирәһендә, «Циклоп» хәрби-диңгеҙ карабы юғала. 306 кеше хәбәрһеҙ юғала.
- 1921 — Абхазияла совет власы урынлаша, Абхаз ССР-ы барлыҡҡа килә.
- 1952 — Рональд Рейган менән Нэнси Девистың туйы.
- 1955 — Ҙур булмаған япон фирмаһы Sony кеҫә транзисторлы радиоалғыстары сығара башлай.
- 1966 — Douglas DC-8-43 самолеты Токиола һәләкәткә осрай, 64 кеше үлә, 8 кеше тере ҡала.
- 1970 — Урта диңгеҙҙә француз дизель һыу аҫты кәмәһе «Эвридика»/«Эридис» эске шартлау арҡаһында бата, бөтә 57 экипаж ағзаһы ла һәләк була.
- 1975 — Чарли Чаплинға рыцарь дәрәжәһе бирелә.
- 1977 — Карпат (Бухарест) ер тетрәүе, Румынияла ҡорбандар һаны 1578 кешегә етә.
- 1990 — Биш йылға РСФСР халыҡ депутаттары съезы һайлап ҡуйыла. 1993 йылдың 21 сентябрендә президент Борис Ельцин указы менән таратыла (1993 йылдың 4 октябрендә ҡорал көсө менән ҡыуып таратыла).
- 1997 — «Свободный» космодромынан тәүге яһалма Ер юлдашы «Зея» осорола.
- 2002 — Рәсәй Кинематография сәнғәттәре һәм фәндәре милли академияһының ойоштороу йыйылышы үтә, академияның «Алтын бөркөт» («Золотой орел») премияһы булдырыла.
- 2006 — Киев метрополитенының «Вырлица» станцияһы асыла.
- «Класташтар» («Одноклассники») селтәр проекты эшләй башлай.
- 2009 — Юрий Сенкевичтың мемориаль музейы асыла.
- 2012 — Владимир Путин өсөнсө тапҡыр Рәсәй Президенты итеп һайлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы (4.03.1951), хоҡуҡ белгесе, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Юридик фәндәр докторы (2004). 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡбиров Закир Насыр улы (04.03.1947) — журналист, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар союзы, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар союзы ағзаһы.
- Шапкина Людмила Васильевна (04.03.1952) — артистка балета, педагог. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Башҡортостан Республикаһының театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990).
- Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (04.03.1957) — журналист, шағир һәм яҙыусы, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (2009) союздары ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
- Шурыгина Наталья Серапионовна (04.03.1962) — уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Архипов Николай Владимирович (4.03.1943), Баймаҡ районы Йылайыр совхозы ветераны, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1984) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
- Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы (4.03.1963), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011). Салауат ҡалаһының мәғлүмәт үҙәге директоры.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1678 — Антонио Вивальди, итальян композиторы, скрипкасы, педагог, дирижёр; католик руханийы.


text:
тип иҫәпләй ғәйнә башҡорто Нәсүр Йөрөшбаев. Һәр йөрөгән ерендә үҙен “Ғәйнә башҡортомон” тип таныштырған Нәсүр Йөрөшбаевтың тормошонда ҡырҡа үҙгәреш – күптән түгел ул сит илдән Рәсәйгә, дөрөҫөрәге, тыуған ере – Барҙаға бөтөнләйгә ҡайтҡан. Европа илдәренә билдәле кинорежиссер, оператор һәм сценарист Нәсүр Йөрөшбаевты бындай аҙымға нимәләр этәргән һуң?
Ҡазан университетының журналистика факультетын тамамлап, немец ҡыҙына өйләнгән Нәсүр атай йортонан 17 йәшендә генә сығып китә. Яҙмыш уны 1812 йылда башҡорт яугирҙәре һыбай үткән Германия ерҙәренә алып килә. Барлығы 30 йыл йәшәй ул унда. Ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Ҡыҙы Мәрйәм Росток ҡалаһында табиплыҡҡа уҡый. Феликс улы — энергетик концернда электронсы-инженер. Йоханес Лейпциг университетында фәнни иҡтисадсы һөнәрен үҙләштерә. Барыһының да фатиры, машиналары бар. Ҡыҫҡаһы, һәр кем үҙ тормошо менән йәшәй. Әммә, Европаны нисек кенә маҡтаһаң да, уларҙың йәшәү фәлсәфәһе үҙенсә — ғаилә ҡиммәттәренең баһаһы башҡаса.
– Нәсүр, ниндәй юлдар алып ҡайтты һине тыуған йортҡа?
– 38 йыл элек ошо йорттан сығып киткәйнем. Был өйҙә һигеҙ бала донъяға килгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мин Германияла саҡта уны туғандарым һатҡайны. Былтыр уның һуңғы хужабикәһе мәрхүмә булғас, бер туған апайым шылтырата: “Нәсүр энекәшем, ни эшләйбеҙ? Йортобоҙ буш тора бит”, — ти. Йортобоҙҙо киренән һатып алабыҙ, тигәндән башҡа яуап булманы. Атай нигеҙе яңынан Йөрөшбаевтарға ҡайтты. Ниәттәр ҙур. Барҙала “Урал-Ғәйнә медиа” киностудияһын асасаҡмын. Был йортта үҙем торормон һәм нәҫелебеҙ ҡоромаҫ, тип уйлайым.
– Сит илдә атҡарған эштәреңде бында ла дауам итәсәкһеңме?
– Ситтә йәшәгән 38 йыл ғүмеремдең 30-ы Германияла үтте. Ҡайҙа ғына йәшәһәм дә, ҡайҙа ғына йөрөһәм дә, гел башҡорт халҡы, тарихыбыҙ тураһында һөйләп йөрөнөм. 2013 йылда Лейпциг ҡалаһында башҡорт яугирҙәренә һәйкәл ҡуйҙыҡ Ирек Байышев менән.
Хәҙер Германияла ошо һәйкәл һәм “Звуки курая над Сеной” кинофильмы аша беҙҙең халыҡ тураһында беләләр. Бында ла башлаған эшемде дауам итәсәкмен. Шул фильмдың икенсе серияһын төшөрөү — тәүге ниәтем. Был уй-ниәттәрем тураһында Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығында ла, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетында ла беләләр. Башҡортостан ярҙам итһә, яҡшы булыр ине.
– Әйткәндәй, шәжәрәңде яҡшы беләһеңме?
– Әлбиттә. Башҡортостан ғалимдарына рәхмәтлемен. “Ғәйнә”ләр китабында нәҡ минең шәжәрәм күрһәтелгән. Ғәйнәләр бит – башҡорттарҙың иң боронғо ырыуы. Беҙ – донъялағы иң төньяҡ башҡорттар һәм иң төньяҡ мосолмандар. Атайым — Әндәр бабай Салҡауҙа (халыҡ уны Баҡсауыл тип йөрөтә) тыуған. Уның атаһы – Муллажан, аҙаҡ инде Зыялетдин, Нисаб, Нисабутдин Мубашаров, шулай тиҫтәгә яҡын быуын ҡартатайҙарыбыҙҙың исемдәре билдәле. Улар бик бай йәшәгән.
– Нәсүр, ата-әсә йортон ташлап, сит ерҙәргә сығып киткән йәштәргә ниндәй теләктәрең бар?
– Көнөн дә, төнөн дә беҙ уйланып йөрөйбөҙ. Нимәлер эстән семетә. Һәр беребеҙ “Бәхет, мөхәббәт нимә икән?” тип уйлай һәм һәр беребеҙ бәхетле булырға тырыша. Күп йылдар ситтә йәшәгән кеше булараҡ, минең ҡарамаҡҡа, бәхетле булыр өсөн тыуған йорттоң тәмен, тыуған өйҙөң һулышын онотмаҫҡа кәрәк. Тыуған ергә ҡайтып торорға кәрәк. Атай нигеҙенең мөхәббәтен тойоп йәшәһәң, бәхетле булаһың. Шуға ла мин ҡайттым. Нисә йыл семеткән йөрәгем дә баҫылды. Миңә атай йорто етмәгән булған икән, тыуған ер тартыуының ҡөҙрәтенә ышандым.
– Ә балалар, ғаилә?
– Европала ғаилә мөнәсәбәттәре бөтөнләй башҡаса. Халыҡ унда йәшәү урынын еңел генә алыштыра. Балаларым өсөн күңелем тыныс. Барыһы ла яҡшы уҡый, йылына бер күрешәсәкбеҙ.
– Һин дә ошонда бишектә бәүелдеңме?
– Ошонда! Бында беҙҙең сәлей (ғәйнәләрҙә сәңгелдәкте “сәлей” тиҙәр) бар ине. Сәлейҙә уландарҙы йырлай-йырлай бәүелтәләр ине.
– Эштәрең бик күп, Нәсүр. Һаулыҡ теләйем һиңә.
– Рәхмәт. Артабан да эшләргә ниәттәр бик күп. Ваҡыт ҡына етһен, һаулыҡ ҡына булһын. Минең үҙ фәлсәфәм: башҡарылаһы эш – үҙе бер нәмә, әммә шул маҡсатты ғәмәлгә ашыра торған юл, шул ниәтте атҡарып сығыу – үҙе бер бәхет. Ана шул юлды бәхетле итергә тырышырға кәрәк кешегә. Юл бәхетле булырға тейеш! Әгәр ҙә юлың уңмаһа, һин бер ҡасан да ниәтеңә ирешә алмаясаҡһың. Үткән уңышлы юл бәхетле итә әҙәм балаһын.
– Балаларың тәү тапҡыр тәпәй баҫып атлап киткән Германия еренән тыуған йортоңа ҡайтҡан юлың һинең өсөн бәхетле булдымы?
– 38 йыл буйы ситтә йөрөгән юлдарым мине йәнә тыуған өйөмә алып ҡайтты, ул дөрөҫ булған, шуға күрә тынысмын. Бында бит атайым, инәйем һуңғы һулыштарын алған, уларҙың күҙҙәре ошо йортта мәңгелеккә йомолған. Илфат энекәшемде табутта Германиянан ошо нигеҙгә алып ҡайттыҡ. Минең улар алдында намыҫым таҙа. Йөрөгән юлдарым дөрөҫ һәм бәхетле булған.
– Рәхмәт әңгәмә өсөн.
Нәсүр Йөрөшбаев — 30-ҙан ашыу кинофильм авторы, оператор һәм режиссер. Уларҙың күбеһе башҡорт тарихына арналған һәм Европа илдәрендә халҡыбыҙҙы танытҡан сәнғәт әҫәрҙәре булып тора. Улар тарихи сәнғәт әҫәрҙәре булғанлығы менән ҡиммәт. Сит илдә йәшәһә лә, Нәсүр бер ваҡытта ла Тыуған ере – Барҙа ауылы менән бәйләнешен өҙмәне. Ғәйнә ырыуы, Барҙа йыйындарында ҡатнаша торғайны ул. Нәсүрҙең атаһы Әндәр бабай ғәйнәләрҙең төп ауылдарының береһе – Баҡсауылдан. “Һәр ауылды ҡапҡалар һаҡлай” тигән ырымға ышанып, Баҡсауылға ингән баҫыу ситендә ул символик һәйкәл — ауыл ҡапҡаһы эшләп ҡуйған.
Әсәһе Мәрйәм – Толач-Аҡтубайҙан. Үкенескә ҡаршы, был ауыл юҡҡа сыҡҡан. Толач урынында режиссер бейек бағана ултыртҡан. Нигеҙҙәрен ташлап киткән әҙәм балаларын саҡырып торған ырыу бағанаһы ул. Толач тураһында “Юғалмаған ауыл” исемле кино төшөргән. Ауыл ҡапҡалары, ырыу бағаналары сит ерҙәрҙә аҙашып йөрөгән улан-ҡыҙҙарҙы саҡырып торһон. Бәлки, кемдер атай нигеҙен тергеҙеү тураһында ла уйланыр, тигән фекерҙә режиссер.
Просмотров (26)


text:
- Подробности
- Просмотров: 378
ЛОГИКА (гр. logike), иҫбатлау һәм кире ҡағыу ысулдары т‑дағы фән; фекерләү асылы һәм уның закондары хаҡында фәнни теориялар йыйылмаһы. Фекерләү теорияһына (дедуктив һәм индуктив Л.), металогикаға, логик методологияға бүленә.
Дедуктив Л. (логик зарурлыҡ һәм эҙмә-эҙлекле һығымталар т‑да теория) классик (ике мәғәнәлелеккә — әйтелгәндең хаҡлығына йәки ялғанлығына нигеҙләнә) һәм классик булмаған Л. (интуиционистик, күп мәғәнәле һ.б.) бүленә.
Индуктив Л. – ихтимал (хаҡ булмаған) характерҙағы һығымталар т‑да теория. Металогика логик теорияларҙың төрлө аспекттарын тикшерә. Логик методология фекерҙәрҙе айырып күрһәтә һәм ҡатмарлы объекттарҙы тикшереү ҡағиҙәләрен эшләй (төшөнсәләрҙе аңлатыу, логик операциялар, алымдарҙы ҡулланыу һ.б.).
Төп бурыстары: теоретик йәһәттән — логик закондарҙы аңлатыу һәм уларҙы системалаштырыу, логик яҡтан дөрөҫ фекерҙәрҙе билдәләү; ғәмәли йәһәттән — Л. закондарын һәм принциптарын иҫәпләү математикаһында, лингвистикала, информатикала, философияла, этикала һ.б. ҡулланыу.
Башҡортостанда 20 б. 60‑сы йй. аҙ. Л. проблемалары Р.И.Байкова (фәнни танып белеүҙә абстрактлаштырыу һәм идеаллаштырыуҙың логик алымдары), 70—80‑се йй. Б.С.Ғәлимов (донъя картинаһының логик-гносеологик йөкмәткеһе), А.Ф.Кудряшёв (фәнни белемде математикалаштырыу процесында дөйөмлөк һәм үҙенсәлеклек диалектикаһы), Т.Ғ.Солтанғужин (Л. һәм методология), Д.Н.Соловьёва (кире ҡағыуҙы кире ҡағыу процесы), Н.Н.Щукин (диалектик Л. һәм диалектика теорияһы нисбәте), 90‑сы йй. М.С.Ҡунафин (объективлыҡ принцибы структураһында тойоу һәм ҡабул итеүҙең урыны һәм роле), Р.Х.Лоҡманова (хәҡиҡәттең классик концепцияһына логик-семантик ҡараш), Д.Ә.Нуриев (“материя” категорияһының дөйөмлөк, берлек һәм айырымлыҡ төшөнсәләре аша логик нигеҙләнеше), М.Н.Төхвәтуллин (ысынбарлыҡты танып белеү процесында фекерләү закондарының әһәмиәте) хеҙмәттәрендә ҡарала. Шулай уҡ ҡара: Математик логика.
Әҙәб.: Диалектика как методология научного познания. Уфа, 1976; Диалектика и методология современной науки. Уфа, 1979; Категории диалектики и научное познание. Уфа, 1985.
Л.Ә.Итҡолова
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
- Подробности
- Просмотров: 336
ҠАНА, йылға, Ағиҙел й. һул ҡушылдығы. Баймаҡ р‑ны Ишей а. көньяҡҡа табан 11 км алыҫлыҡта башлана. Баймаҡ һәм Йылайыр р‑ндары буйлап төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ- көнбайышҡа табан аға, Йылайыр р‑ны Ҡананикольский а. эргәһендә төньяҡ- көнбайышҡа борола һәм артабан Йылайыр һәм Бөрйән р‑ндары буйлап аға. Ағиҙел й. (тамағынан 1065 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 94 км, басс. майҙаны 968 км2, дөйөм түбәнәйеүе 265 м. Ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 5,25 м3/с.
Басс. рельефы тәпәш таулы, үҙәне үрге ағымында Уралтау һыртының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ландшафы ҡараһыу һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағас ҡатыш ҡарағай‑ҡайын урмандарынан тора, ҡараһыу һоро урман һәм йыуылған ҡара тупраҡтарҙағы болонло далалар осрай. Басс. 75%‑ын урман, бер аҙ өлөшөн (5—10%) һөрөнтө ер биләй. Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Шанский, Күркәтау, Оло Салажы (бөтәһе лә — уң).
В.А.Загорский
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Өлгө алырлыҡ әсә
Өлгө алырлыҡ әсә
Эшендә хөрмәтле уҡытыусы, ғаиләһендә ҡәҙерле әсәй һәм өләсәй
“Үҙ әсә телем – минең өсөн матур,
иң тәмле тел,
Үҙ телем,үҙ әйберем булғаны өсөн
ярата күңел”
– тип йыш ҡабатлай Мәжит Ғафуриҙың ошо юлдарын Гөлсинә Әхәт ҡыҙы Дәүләтбаева. Ҡарап тороуға ябай ғына ауыл ҡыҙы, балалар, телем, илем, тип янып тороусы хөрмәтле уҡытыусы, ғаиләһендә ҡәҙерле әсәй һәм өләсәй ул.
Гөлсинә Әхәт ҡыҙы 28 йыл ғүмерен балаларға башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса белем биреүгә арнай. Һәр ваҡыт эшенә ашҡынып килә. Студенттар ҙа уны көтөп ала. Сөнки ул әсә теленең нескәлектәрен асып бирә, оҫта итеп, ҡыҙыҡһындырып дәрес үткәрә. Ырымбур, Силәбе өлкәләренән килеүсе рус балалары ла дәрескә теләк менән йөрөй, сөнки уҡытыусы бөгөн дә ниндәйҙер ҡыҙыҡлы темаға дәрес үткәрәсәк. “Уҡыусыларға дәрес кенә үткәреп, башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләп булмай. Улар бит ниндәйҙер яңылыҡ, үрҙәр көтә, – тип һөйләй уҡытыусы. – Мәҫәлән, йыл һайын I курстар өсөн “Нисек шәжәрәне өйрәнергә?” тигән темаға “түңәрәк өҫтәл” үткәрәм һәм улар ҡыҙыҡһынып үҙҙәренең тамырҙарын өйрәнә башлай. Конкурс ойоштороп, уларҙың эшен баһалайым. Иң күп тамырын белеүсе, иң матур шәжәрә төҙөүсе һәм башҡалар билдәләнә. “Ижади эштәр” конкурсын ойошторам. Студенттар унда бик ихлас ҡатнаша. Кемдер шиғыр, хикәйә, әкиәт яҙа, кемдер һүрәт төшөрә һәм йомғаҡ яһала”.
Гөлсинә Әхәт ҡыҙы колледж эсендә генә туҡтап ҡалмай, ике йыл рәттән ҡалала үткән “Иң яҡшы шәжәрә төҙөүсе” конкурсында ҡатнашып, Рәхмәт хатына һәм дипломға лайыҡ булһа, иренең быуындар сылбырын өйрәнеп, “Дәүләтбаевтар шәжәрәһе” байрамын үткәрҙе. Бында төрлө район һәм ҡалабыҙҙан туғандарын йыйып, уларҙы бер-береһе менән таныштырҙы.
Яҙыусы Лира Яҡшыбаеваны саҡырып, студенттар өсөн осрашыу үткәрһә, Урал аръяғының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн ошо әҙибәнең әҫәрҙәрен башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә ҡулланыуға арналған ҙур конференция ойошторҙо.
Республикабыҙҙа үткәрелгән фольклор конкурстарында Гөлсинә Әхәт ҡыҙы өйрәнеп, яҙып алған “Яусылау”, “Һырға туйы” йолаларын күрһәтеп, беренсе урындарҙы яуланыҡ.
Республика күләмендә урта махсус белем биреүсе уҡыу йорттары араһында уҙғарылған башҡорт теле һәм әҙәбиәте олимпиадаһында беренсе урынды Гөлсинә Әхәт ҡыҙының уҡыусыһы Нәрисә Абдуллина алды. Үткән йыл “Беҙ Мәжит Ғафуриҙы уҡыйбыҙ” халыҡ-ара әҙәби конкурсында Илүзә Ҡаһарманова – I курс уҡыусыһы ҡатнашып, Маҡтау ҡағыҙына лайыҡ булды.
Сибай ҡалаһында үткән төрлө конференциялар, ҡоролтай, осрашыуҙарҙа уҡытыусы үҙ фекерен әйтергә тырыша.
Әсәгә ҡарап – тун бесерһең, тигәндәй, Гөлсинә Әхәт ҡыҙының әсәһе Гөлнур Рәис ҡыҙы, утыҙ йылдан ашыу балаларға белем биреп, бөгөн хаҡлы ялда булһа, ҡыҙы утыҙ йылға яҡын уҡытыусы булып эшләй.
Ғаиләлә сабыр әсә лә ул. Ире менән өс малай тәрбиәләйҙәр. Өлкән улдары Фаил әсәһенең юлын дауам итеүсе – педагогия колледжында тарих уҡытыусыһы булһа, килене лә ошонда уҡ тарих фәне серҙәрен өйрәтеүсе. Бер ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Игеҙәк улдары ла – педагогия колледжының икенсе курс студенттары.
Гөлсинә Әхәт ҡыҙының эшен колледж етәкселеге күрә һәм лайыҡлы баһалай. Уның тырыш хеҙмәте уҡыу йортоноң бер нисә Маҡтау ҡағыҙы, Сибай ҡала округы грамотаһы, Сибай ҡала хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы менән билдәләнгән.
Быйылғы уҡыу йылы уҡытыусы өсөн бигерәк ҡыуаныслы булды. Гөлсинә Әхәт ҡыҙы “Башҡортостан Республикаһының Мәғариф алдынғыһы” билдәһе менән бүләкләнде.
Уҡытыусыға: “Шундай дәрт, дарман ҡайҙан килә, нисек арымайһығыҙ?” – тигән һорауҙы ҡуям. Гөлсинә Әхәт ҡыҙы ябай ғына итеп: “Балаларҙы, илеңде, телеңде, ғаиләңде яратһаң, бөтәһе лә еңел бирелә. Эшкә ҡыуанып киләм. Сөнки мине яратҡан уҡыусыларым, коллективым көтә. Эштән һуң ашҡынып өйөмә ҡайтам – унда мине өҙөлөп улдарым, эшемде аңлаған тормош иптәшем көтә. Улар миңә дәрт, көс бирә. Әйткәндәй, колледжда уҡытыусылар коллективы шундай һәйбәт. Төрлө милләттән булһалар ҙа, һәр ваҡыт ярҙам итергә әҙерҙәр, башҡорт теле тип, ситкә типмәйҙәр. Директорыбыҙ – тел, ил тип торған шәхес. Эшем менән ҡәнәғәтмен. Эшләйһе эштәр, пландар бар әле. Уҡытыусы булараҡ, дәрес үткәреп кенә ҡәнәғәт ҡалмайым. Төрлө саралар, осрашыуҙар, экскурсиялар, эҙләнеү эштәре үткәрергә тырышам. Шул ваҡытта ғына уҡыусылар дәрескә ихлас күңелдән килә, һине көтөп ала”, – тип һүҙен тамамланы.
Айһылыу ИШМОРАТОВА.
Сибай ҡалаһы.
“Үҙ әсә телем – минең өсөн матур,
иң тәмле тел,
Үҙ телем,үҙ әйберем булғаны өсөн
ярата күңел”
– тип йыш ҡабатлай Мәжит Ғафуриҙың ошо юлдарын Гөлсинә Әхәт ҡыҙы Дәүләтбаева. Ҡарап тороуға ябай ғына ауыл ҡыҙы, балалар, телем, илем, тип янып тороусы хөрмәтле уҡытыусы, ғаиләһендә ҡәҙерле әсәй һәм өләсәй ул.
Гөлсинә Әхәт ҡыҙы 28 йыл ғүмерен балаларға башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса белем биреүгә арнай. Һәр ваҡыт эшенә ашҡынып килә. Студенттар ҙа уны көтөп ала. Сөнки ул әсә теленең нескәлектәрен асып бирә, оҫта итеп, ҡыҙыҡһындырып дәрес үткәрә. Ырымбур, Силәбе өлкәләренән килеүсе рус балалары ла дәрескә теләк менән йөрөй, сөнки уҡытыусы бөгөн дә ниндәйҙер ҡыҙыҡлы темаға дәрес үткәрәсәк. “Уҡыусыларға дәрес кенә үткәреп, башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләп булмай. Улар бит ниндәйҙер яңылыҡ, үрҙәр көтә, – тип һөйләй уҡытыусы. – Мәҫәлән, йыл һайын I курстар өсөн “Нисек шәжәрәне өйрәнергә?” тигән темаға “түңәрәк өҫтәл” үткәрәм һәм улар ҡыҙыҡһынып үҙҙәренең тамырҙарын өйрәнә башлай. Конкурс ойоштороп, уларҙың эшен баһалайым. Иң күп тамырын белеүсе, иң матур шәжәрә төҙөүсе һәм башҡалар билдәләнә. “Ижади эштәр” конкурсын ойошторам. Студенттар унда бик ихлас ҡатнаша. Кемдер шиғыр, хикәйә, әкиәт яҙа, кемдер һүрәт төшөрә һәм йомғаҡ яһала”.
Гөлсинә Әхәт ҡыҙы колледж эсендә генә туҡтап ҡалмай, ике йыл рәттән ҡалала үткән “Иң яҡшы шәжәрә төҙөүсе” конкурсында ҡатнашып, Рәхмәт хатына һәм дипломға лайыҡ булһа, иренең быуындар сылбырын өйрәнеп, “Дәүләтбаевтар шәжәрәһе” байрамын үткәрҙе. Бында төрлө район һәм ҡалабыҙҙан туғандарын йыйып, уларҙы бер-береһе менән таныштырҙы.
Яҙыусы Лира Яҡшыбаеваны саҡырып, студенттар өсөн осрашыу үткәрһә, Урал аръяғының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн ошо әҙибәнең әҫәрҙәрен башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә ҡулланыуға арналған ҙур конференция ойошторҙо.
Республикабыҙҙа үткәрелгән фольклор конкурстарында Гөлсинә Әхәт ҡыҙы өйрәнеп, яҙып алған “Яусылау”, “Һырға туйы” йолаларын күрһәтеп, беренсе урындарҙы яуланыҡ.
Республика күләмендә урта махсус белем биреүсе уҡыу йорттары араһында уҙғарылған башҡорт теле һәм әҙәбиәте олимпиадаһында беренсе урынды Гөлсинә Әхәт ҡыҙының уҡыусыһы Нәрисә Абдуллина алды. Үткән йыл “Беҙ Мәжит Ғафуриҙы уҡыйбыҙ” халыҡ-ара әҙәби конкурсында Илүзә Ҡаһарманова – I курс уҡыусыһы ҡатнашып, Маҡтау ҡағыҙына лайыҡ булды.
Сибай ҡалаһында үткән төрлө конференциялар, ҡоролтай, осрашыуҙарҙа уҡытыусы үҙ фекерен әйтергә тырыша.
Әсәгә ҡарап – тун бесерһең, тигәндәй, Гөлсинә Әхәт ҡыҙының әсәһе Гөлнур Рәис ҡыҙы, утыҙ йылдан ашыу балаларға белем биреп, бөгөн хаҡлы ялда булһа, ҡыҙы утыҙ йылға яҡын уҡытыусы булып эшләй.
Ғаиләлә сабыр әсә лә ул. Ире менән өс малай тәрбиәләйҙәр. Өлкән улдары Фаил әсәһенең юлын дауам итеүсе – педагогия колледжында тарих уҡытыусыһы булһа, килене лә ошонда уҡ тарих фәне серҙәрен өйрәтеүсе. Бер ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Игеҙәк улдары ла – педагогия колледжының икенсе курс студенттары.
Гөлсинә Әхәт ҡыҙының эшен колледж етәкселеге күрә һәм лайыҡлы баһалай. Уның тырыш хеҙмәте уҡыу йортоноң бер нисә Маҡтау ҡағыҙы, Сибай ҡала округы грамотаһы, Сибай ҡала хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы менән билдәләнгән.
Быйылғы уҡыу йылы уҡытыусы өсөн бигерәк ҡыуаныслы булды. Гөлсинә Әхәт ҡыҙы “Башҡортостан Республикаһының Мәғариф алдынғыһы” билдәһе менән бүләкләнде.
Уҡытыусыға: “Шундай дәрт, дарман ҡайҙан килә, нисек арымайһығыҙ?” – тигән һорауҙы ҡуям. Гөлсинә Әхәт ҡыҙы ябай ғына итеп: “Балаларҙы, илеңде, телеңде, ғаиләңде яратһаң, бөтәһе лә еңел бирелә. Эшкә ҡыуанып киләм. Сөнки мине яратҡан уҡыусыларым, коллективым көтә. Эштән һуң ашҡынып өйөмә ҡайтам – унда мине өҙөлөп улдарым, эшемде аңлаған тормош иптәшем көтә. Улар миңә дәрт, көс бирә. Әйткәндәй, колледжда уҡытыусылар коллективы шундай һәйбәт. Төрлө милләттән булһалар ҙа, һәр ваҡыт ярҙам итергә әҙерҙәр, башҡорт теле тип, ситкә типмәйҙәр. Директорыбыҙ – тел, ил тип торған шәхес. Эшем менән ҡәнәғәтмен. Эшләйһе эштәр, пландар бар әле. Уҡытыусы булараҡ, дәрес үткәреп кенә ҡәнәғәт ҡалмайым. Төрлө саралар, осрашыуҙар, экскурсиялар, эҙләнеү эштәре үткәрергә тырышам. Шул ваҡытта ғына уҡыусылар дәрескә ихлас күңелдән килә, һине көтөп ала”, – тип һүҙен тамамланы.
Айһылыу ИШМОРАТОВА.
Сибай ҡалаһы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Бәхет тәме
һағынып иҫләй.
Бик иртә вафат булған атаһынан ике йәш ярымда ғына ҡала Фәрзәнә.
Апайы Ғәшүрә менән бик дуҫ, татыу үҫәләр. Апаһы педагогия институтының сит телдәр факультетын тамамлап, ҡулына диплом ала һәм Өфөлә ҡала.
Уҡытыусыһы Инсаф Канафин Фәрзәнәгә: ”Белемгә ынтылышың шул тиклем көслө, уҡы артабан, ауылда ҡалма», - тип кәңәш бирә. Әммә әсәһенә яҡыныраҡ булайым, тигән ниәттә урта белемле ҡыҙ 36-сы һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Училищены тамамлағас, Фәрзәнә оҙаҡ уйлап тормай, металлургия техникумына киске уҡыуға инә һәм тимер-бетон изделиелар эшләү цехында эшкә урынлашырға ҡарар итә. «Ә ниңә уҡып та, эшләп тә булмаһын?» - тип сәмләндерә ҡыҙ үҙен. Хәҙер бит ул әсәһе өсөн яуаплы, үҙ тормошон ҡороу тураһында ла уйларға ваҡыт. Нәҡ шул йылдарҙа яҙмышы уны буласаҡ тормош иптәше - Ришаты менән осраштыра.
Ул Белоретҡа «Стан-150» цехы төҙөлөшөнә Стәрлетамаҡтан ко- мандировкаға килә. Оҙаҡ та үтмәй ике йәш йөрәк бергә тибә башлай. Ҙурҙан ҡупмайынса ғына туй үткәрәләр. Никах йортонан йәштәрҙе өлкән дуҫтары — Сания апайы ире Мөхәмәт ағай менән үҙ машиналарында өйҙәренә алып ҡайта. Күп йылдар «Урал» гәзите редакцияһында корректор булып эшләгән Сания апай менән Фәрзәнә дауаханала, хирургия бүлегендә ятҡанда таныша. Яр-ҙамсыл, үҙен аямай кеше хәленә инергә атлығып торған ҡыҙҙы Сания апай үҙ ҡыҙылай күреп яратырға өлгөрә. Шунан ары улар шатлыҡта ла, ҡайғыла ла бергәләр. Фәрзәнәгә ҡаты ауырыуҙан бик иртә вафат булған Ғәшүрә апайын, йыл тигәндә ҡәҙерле әсәһен ерләргә тура килә. Йығылыр хәлгә етһә лә, эшен ташламай ул. Станогы артында туйғансы илаһа ла, көлөп-йылмайып әсә- һенә, унан балаларына ҡайта, ике донъяны ла алып барырға үҙендә көс таба йәш ҡатын. Был ваҡытта тормош иптәше Учалыға командировкаға йөрөп эшләй. Көслө рухлылар был донъяла юғалып ҡалмай, тиҙәр. Фәрзәнә Сәмсетдин ҡыҙы менән Ришат Фәтих улы Хәйбуллиндар икеһе лә нәҡ шундай заттан. Бигерәк тә Фәрзәнәнең тәүәккәллеге, тормошто яратыуы һоҡландыра. Әллә күпме кәртәләрҙе еңеп, әсәһенең васыятын бойомға ашыра улар. Бынан 17 йыл элек атай йорто нигеҙенә өй һалырға ниәт итеп ҡайталар. Тик... өйлөк ағас ала алмай интегәләр, сөнки ирен «ят бауыр» тип ҡараусылар табыла. Ҡайҙа ғына эшләһә лә, эшкә маһирлығы менән абруй яулаға Ришат Фәтих улы Учалынан яңы төҙөлөш материалы һаналған брус алып ҡайтып бушата. “Бер инәй, Ришат төнөн тимер юлдың шпалдарын алып ҡайтып бушатты, хәҙер поездар йөрөмәҫ микән, тип ҡайғырған”, - тип, көләмәс итеп һөйләп ала улар. Көләмәс тиһәң дә, янып-көйөп йөрөгәндәрендә көлкө булмағандыр... Кәртә эсе- нә өй һалып инәләр, бығаса тимер-томорға, техникаға оҫта тормош иптәше балта-бысҡыға тотона. Бөгөн иһә балта оҫтаһы Ришат Хәйбуллин семәрләп тәҙрә ҡапҡастары, ишек яҡтары, ишектәр яһай, фотоға, видеоға төшөрөргә лә ваҡыт таба, кәртә тулы мал-тыуар тоталар.
Ошо ваҡиғалар уртаһында төп урынды уларҙың йәндәй күргән балалары алып тора.
- Һаулыҡ теләйем барыбыҙға ла, бөтә кешеләргә лә, - ти Фәрзәнә Сәмсетдин ҡыҙы. - Ғәшүрә апайым 42 йәшендә генә ҡаты сирҙән вафат булды. Өс балаһы тороп ҡалды. Уның ауырыуын ишетеп үҙем аяҡтан йығылдым, «тиҙ ярҙам» менән алып киткәндәр. Минең ҡулда ла өс бала. Әсәй яңғыҙы күпме интекте. Йәйҙәрен көртмәле, еләк йыйып һатып, апайыма юғары белем алырға бѳтә кѳсѳн, һаулығын һалды. Ыҙалар сигеп һыйырға бесән эшләп алыр инек. Ярай ҙа, Зәлифә инәй, Рысйән ағай кеүек изге йәнле кешеләр ярҙам итте. Шуға ла үҙемдең ышаныслы тормош иптәшем булыуын теләй торғайным , - ти Фәрзәнә.
Тормош тормош булмаҫ ине, бер йөйө лә булмаһа. Ғаиләлә генә булып бөтә торған ауырлыҡтарҙан, хаталарҙан улар ҙа ситтә ҡалмай. Ни эшләйһең, бер кем дә фәрештә түгел, ә йылдар үтеү менән йорт хужаһының ҡатынының йәнтәслимгә тырышыуын аңлауы, балаларының киләсәген уйлауы, ейәнсәре алдында абруйлы олатай булып ҡалыуҙы һайлауы маҡтауға лайыҡ.
Өлкән улдары Айрат килендәре Альбина менән Алина исемле ҡыҙ үҫтерә. Алина Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһында VII класта белем ала, олатай-өләсәһенә ҡайтырға атлығып тора. Ҡыҙҙары Регина Илнур кейәүҙәре менән Белоретта йәшәй, эшләйҙәр, матур итеп өй һалалар. Уларға ла ярҙам итәләр. Регина ла, әсәһенә оҡшап, ҡул эштәренә оҫта, бешеренә, матур итеп һалған ѳйҙәрен биҙәргә, әсәһенә баҡса үҫтерешергә атлығып тора. Өсөнсө балалары Ринат юғары белем алған, эшләй. Өс балаға ла белем биреп, үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтырған Хәйбуллиндар. Тәүге балаһынан һуң тыуған ҡыҙы ике генә йәштә баҡыйлыҡҡа күскәс, йәш әсә Аллаһы Тәғәләнән ялбарып ҡыҙ бала һорай. Регинаһының тыуыуы бала ҡайғыһы күргән атай-әсәйгә оло бер мөғжизә кеүек ҡабул ителә. Ҡыҙы - иң яҡын әхирәте лә бөгөн. Ағинәйҙәр ҡоро ойошторолғас, ихласлап шунда йөрөй башлай Фәрзәнә Сәмсетдин ҡыҙы. Был хаҡта уның әйтер һүҙе лә бар.
- Донъяға тыуған һәр кем төрлө һынауҙар аша үтеп сыныға. Шулай булырға тейештер ҙә, сөнки яманлыҡты белмәһәң, яҡшының ҡәҙере булмай, ҡайғы күрмәгән бәхетте ҡәҙерләмәй, юҡлыҡты татымаған муллыҡты әрәм-шәрәм итә. Ауылдарҙа ағинәйҙәр ҡоро менән аҡһаҡалдар ҡоро ла булһын ине. Беҙҙең ауылда бик әүҙем, эшлекле хужалар, хужабикәләр күп. Ауыл өйөнә уңайлыҡтар менән рәттән әсәй-өләсәйҙәребеҙҙән ҡалған ҡул эштәрен яңыртып биҙәү оҡшай. Ағинәйҙәр үҙҙәре белгән шөғөлдө бер-береһенә ѳйрәтә, сәйгә йѳрѳшәбеҙ, Шығайға йѳрѳп ғәрәпсә уҡырға-яҙырға ѳйрәнә башланыҡ, - ти Фәрзәнә Хәйбуллина. Фәрзәнә Сәмсетдин ҡыҙының ҡулынан килмәгән эш юҡтыр. Заманында ирҙәр менән бер ҡатарҙан ат йүгәнләп яуға сапҡан башҡорт ҡатындарына хас тәүәккәллеге лә, тегеү-сигеү, бәйләү эштәренә, бешеренеүгә оҫталығы ла, кеше хәленә керә белеүе, тоғро ҡатын, яҡшы, хәстәрлекле әсәй, тотанаҡлы, ихтирамлы ҡәйнә, һөйөклө өләсәй булыуы уға ҡарата ҙур ихтирам тойғоһо уята.
Күңел һәм беләк көсөн йәлләмәгәндәр, зиһенен һәм рухын туҡтауһыҙ үҫтергәндәр генә бәхеттең тәмендә бал да, әрем дә булыуын бик яҡшы белә. Шуға ла яулап алынған бәхет тип аталалыр ул...
З. АБЗАЛОВА.


text:
Ерле халыҡтар телдәренә иғтибар арта29-09-2017, 00:18 // Белем һәм тәрбиә, Телгенәм - бергенәм // Баҫып сығарырға
Ошо башланғысты ойошманың барлыҡ ағзалары, шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһы ла хупланы. Был турала БМО секретариатының Европа башҡорттарына яуап хатынан билдәле булды. Әйткәндәй, милләттәштәребеҙ башҡорт телен яҡлауҙы һорап БМО-ға мөрәжәғәт иткәйне.
– Был проблема бик күп ерле халыҡтарға хас. Ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында ҙур борсолоу тыуҙыра. Былтыр ерле халыҡтарҙың телдәре буйынса эксперттарҙың кәңәшмәһен ойошторҙоҡ. Унда ошо мәсьәләләр ҡаралды, – тиелә хатта.
Швейцарияла йәшәгән милләттәшебеҙ Айһылыу Йәнтүрина-Дарлес хәбәр итеүенсә, уларға ошо кәңәшмә документтарын ҡарарға, артабанғы ғәмәлдәр стратегияһын төҙөү өсөн конференцияла сығыш яһаған белгестәр менән бәйләнешкә


text:
Башҡортостан уҡытыусылары льготалы интернет менән тәьмин ителәсәк
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың ҡушыуы буйынса республика мәктәптәре уҡытыусылары өйҙә льготалы шарттарҙа интернет-ресурстарға тоташа аласаҡ.
БР Хөкүмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, мәғариф хеҙмәткәрҙәрен интернетҡа лимитһыҙ ташламалы хаҡ менән тоташтырыу механизмы интернет-провайдерҙар менән килешеү буйынса берлектә әҙерләнгән. «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — уҡытыусылар өсөн тарифтарҙы айына 450 һумдан 300 һумға тиклем (тоташыу тиҙлеге секундына 1 мегабит), «Уфанет» асыҡ акционерҙар йәмғиәте айына 305 һумдан 145 һумға тиклем кәметте (тоташыу тиҙлеге секундына 3 мегабит).
Башҡортостан Мәғариф министрлығы ҡала һәм район хакимиәттәренең мәғариф идараһы органдары етәкселәренә интернет селтәренә лимитһыҙ тоташыу механизмын аңлатып һәм эш урынынан белешмә нигеҙендә интернет-хеҙмәт күрһәтеүселәрҙә уҡытыусыларға ташламаны рәсмиләштереүгә бәйле эштәрҙе ойоштороу буйынса рекомендациялар менән хаттар ебәрҙе.
2011 йыл дауамында республикала өйҙәрендә персональ компьютерҙары булған 30 меңдән ашыу уҡытыусыны лимитһыҙ льготалы интернет менән тәьмин итеү планлаштырыла.


text:
Республика Президенты Әбйәлил районының Үтәгән һәм Рысҡужа ауылдарында булдыФото: Альберт Заһиров
Республика Президенты Әбйәлил районының Үтәгән һәм Рысҡужа ауылдарында булды
Республика Президенты Әбйәлил районының Үтәгән һәм Рысҡужа ауылдарында булдыФото: Альберт Заһиров
Шәмбе, 10 августа, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Әбйәлил районының ташҡын арҡаһында зыян күргән ауылдарын тикшерҙе. Республика етәксеһе Үтәгән ауылы халҡы менән осрашты. Ауылда йәмғеһе 540 кеше йәшәй. Ундағы барлыҡ 142 йорт ташҡын ҡуйынында ҡалған. Балалар һәм оло йәштәгеләр эвакуацияланған. Бөгөнгө көндә уларҙың барыһы ла үҙ йорттарына ҡайтҡан.
Зыян күреүселәр һөйләүенсә, ташҡын Ураҙа байрамын билдәләгән көндө башланған. Оло Ҡыҙыл йылғаһы ярҙарынан сығып, йорт-ҡураларҙы, мөгәрәптәрҙе баҫҡан, ауылға илткән юлды йыуған. Бынан тыш, бесәнлектәр ҙә ҙур зыян күргән.
Ауыл халҡы республика етәксеһенә күперҙе нығытыу һәм Оло Ҡыҙыл йылғаһында дамба төҙөү кәрәклеге хаҡында әйтте.
Башҡортостан Президенты был идеяны хупланы һәм, ауылға проектлаусылар йүнәлтеләсәк, тип билдәләне.
— Берәү ҙә ярҙамһыҙ ҡалмаясаҡ, — тип халыҡты тынысландырҙы Рөстәм Хәмитов. – Зыян күреүселәр компенсация алһын өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ.
Халыҡ һөйләүенсә, ауылға нигеҙ һалынғандан алып бындай бәләгә ул дүрт тапҡыр тарыған. Әммә әлеге ташҡын иң көслөһө булған. Ямғырҙар районда 25 июлдә үк башланған, ә һуңғы аҙнала яуым-төшөм тәүлек әйләнәһенә булған.
Шулай уҡ Рөстәм Хәмитов Әбйәлил районының Рысҡужа ауылында булды. Бында йәмғеһе 160 йорт бар, шуларҙың унауһын һыу баҫҡан.
Республика етәксеһе менән һөйләшеү барышында ауыл халҡы йылға аша күпер төҙөү кәрәклеген билдәләне.
Башҡортостан Президенты халыҡҡа ташҡындан зыян күргән мөлкәт исемлеген төҙөргә һәм уны ауылға киләсәк махсус комиссияға тапшырырға ҡушты. Ташҡын эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн тейешле ярҙам күрһәтеләсәк, тип халыҡты ышандырҙы республика башлығы.


text:
Арыҫланса себендәр
Арыҫланса себендәр (лат. Stratiomyidae, (рус. Львинки ) — себендәр ғаиләһе. 1,5 меңләп төрө билдәле, уларҙың күбеһе тропиктарҙа, Рәсәйҙә 200 ләп төрө йәшәй.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5-15 мм, ҡанаттары асылмағанда ҡорһаҡ турыһында береһе икенсеһе өҫтөнә ҡуйыла. Төҫө асыҡ, йыш ҡына саға торған умарта ҡорттары һәм һағаҙаҡтар төҫөн хәтерләтә (һаҡлағыс төҫ − мимикрия). Себендәр сәскәләрҙә, һыу янындағы үҫемлектәр араһында, һирәгерәк ағас сөрөгөндә һәм ботаҡтарынанда тереклек итә. Личинкалары бысыраҡ һыуҙа, тупраҡта, тиреҫтә, ҡайыр аҫтарында, ҡороған ағаста, ҡырмыҫҡа ояларында үҫә; сапрофиттар (органика ҡалдыҡтар менән туйыналар) йәки йыртҡыстар. Ябай арысланса себендәр (Stratiomyia chamaeleon Dg.) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 13-15 мм, ҡара, ҡорһаҡ аҫты һары төҫтә, һәм баҡыр арысланса себендәр (Geosargus cuprarius L.) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 10-12 мм, түше йәшел, металл һымаҡ ялтырай, ҡорһағы бронза, зәңгәр йәки шәмәхә төҫтә.


text:
Баш ҡалала енәйәт-башҡарыу системаһы пенсионерҙарына торлаҡ сертификаттары тапшырылды
Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса Баш идаралығы хакимиәтендә енәйәт-башҡарыу системаһы пенсионерҙарына торлаҡ сертификаттары тапшырылды. 45 кешегә тапшырылған сертификаттарҙың дөйөм суммаһы 80 миллион һум тәшкил итте. Өй туйлаусыларҙы Идаралыҡ етәксеһе Виктор Шалыгин ҡотланы. Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса Баш идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, енәйәт-башҡарыу системаһында кәм тигәндә 10 йыл эшләгән хеҙмәткәрҙәргә торлаҡ сертификаттары биреү буйынса дәүләт программаһы 2000-се йылдан башлап тормошҡа ашырыла. Был ваҡыт эсендә Башҡортостанда 232 миллион һум суммаға йәмғеһе 170 сертификат тапшырылған.
Субсидия күләме Төбәктәр үҫеше министрлығы менән билдәләнгән хаҡтар буйынса иҫәпләнә. Хеҙмәткәрҙең милкендә булған торлаҡ майҙаны һәм ғаилә составы иҫәпкә алына, тип хәбәр иттеләр Идаралыҡтан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 398
БӘХТЕЙӘР ҠАНҠАЕВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв бригадиры. Себер даруғаһы Ҡошсо улусы Аҡа а. (хәҙ. Мәсетле р‑ны Оло Аҡа а.) мишәрҙәренән. 1773 й. дек. — 1774 й. ғин. Әбделйәлил Ырыҫҡолов һәм Әҙел Биғәшев м‑н берлектә Ҡазан даруғаһында баш күтәреүселәр отрядтарын төҙөй, Салауат Юлаев м‑н бергә Красноуфимск ҡәлғәһе һәм яҡын‑тирәләге заводтар эргәһендә хәрәкәт итә. Б.Ҡ. отряды Түбәнге Һарына заводын һәм Красноуфимск ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша. Б.Ҡ. баш күтәреүселәр отрядтарын төҙөү м‑н шөғөлләнә: апр. — Ҡазан губернаһының Пермь провинцияһында, июндә Йәрмөхәмәт Ҡәҙермәтов м‑н берлектә Ҡазан һәм Уҫы даруғаларында була. 1774 й. июнь—июлендә Б.Ҡ. отряды Пугачёвтың Төп ғәскәренең Красноуфимск ҡәлғәһенән Ҡазанға ҡарай хәрәкәтен тәьмин итә; Бөрөнө алыуҙа ҡатнаша. Ҡазан янында баш күтәреүселәр ғәскәре ҡыйратылғандан һуң Абдулла Мостаев отряды м‑н берлектә уларҙың Волга й. аръяғына сигенеүен тәьмин итә. 1774 й. 27 июлендә Ҡазан губ. Зөри а. янында Б.Ҡ. отрядын С.В.Неклюдов етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйрата. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Әҙәб.: Давлетбаев Б.С. Большая Ока. История села. Уфа, 1992.
Б.С.Дәүләтбаев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
"БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!
"БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!
11 майҙан 21-енә тиклем Рәсәй почтаһы 2017 йылдың икенсе ярты йыллығына матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө уҙғара. Ошо 10 көн дауамында һеҙ “Башҡортостан ҡыҙы” журналына ташламалы хаҡ менән – бер айға 89 һум 75 тингә, ярты йылға 538 һум 50 тингә яҙылып ҡала алаһығыҙ (төп подписка осоро өсөн хаҡ 600 һум самаһы). Уңай мөмкинлектән файҙаланып ҡалығыҙ!
Ун көнлөк барышында баҫмабыҙға яҙылыу өсөн индекс: П2719.
Гөлтләп китһен йөрәктәге ҡуҙы!
Һәр бер йортҡа яҡты, йылы нурҙай
Барып етһен “Башҡортостан ҡыҙы”!
Теги: подписка журнал декада


text:
- Подробности
- Просмотров: 304
МОРАҠ, һ а ҙ е л ә г е (Rubus chamaemorus), рубус затына ҡараған үҫемлек. Төньяҡ ярымшарҙың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ ике өйлө үлән. Һабағы ябай, төҙ, бейеклеге 5—30 см. Япрағы бөтөн, бөрө рәүешендә, тәрән булмаған биш айырсалы. Япраҡ ҡолаҡсыны кире йомортҡа формаһында. Сәскәһе эре, яңғыҙ, ос сәскәләре аҡ төҫтәге йәйенке тажлы. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙғылт һары йәки һары төҫтәге һутлы төшлө емеш, июль аҙ. өлгөрә. Күсмә һәм күтәренке торф һаҙлыҡтарында һәм һаҙланған урмандарҙа үҫә. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында (Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, Ирәмәл тауы массивы, Журавлиный һаҙлығы һ.б.) осрай. Башҡортостандың Урал алдында Салауат р‑нында Лағыр һаҙлығында үҫә. Витаминдарға, дуплау матдәләренә, органик кислоталарға, микроэлементтарға бай булған емештәрен аҙыҡ итеп һәм халыҡ медицинаһында ҡулланалар. Баллы үҫемлек.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Башҡортостанда юғары белемле торлаҡ-коммуналь хужалыҡ белгестәренең тәүге сығарылышы булды
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың 15 етәксеһе һәм белгесе «Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» специальносы, «Ҡала төҙөлөшө һәм хужалыҡ» специальносы буйынса Һамар архитектура-төҙөлөш университетының Бәләбәйҙәге филиалында юғары белемгә эйә булды.
28 ғинуарҙа «Башҡортостан Республикаһы торлаҡ-коммуналь комплексының үҫеш стратегияһы» кәңәшмәһендә тармаҡ өсөн квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙе Республиканың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығына Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡушты.
Тулы булмаған ярты йыл үтеүгә белгестәрҙең тәүге сығарылышы булды. Көҙ көнө яңы студенттарҙы йыйып алыу башланасаҡ – торлаҡ-коммуналь комплексының заманса, һөнәри белемле 25 буласаҡ белгесе уҡый башлаясаҡ.
Һамар дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты менән хеҙмәттәшлек итеү – тармаҡ өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса Президент бойороғон тормошҡа ашырыуҙың берҙән-бер миҫалы түгел. Ағымдағы йылдың беренсе кварталында ғына БР Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы тарафынан бер-нисә уҡытыу программаһы ойошторолдо. Ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, улар иҫәбендә «Күп фатирлы йорттар менән идара итеү» тематикаһы буйынса республика идара итеүсе компаниялары етәкселәре өсөн квалификация күтәреү курстары. Илдең торлаҡ-коммуналь хужалығы алдынғы белгестәре ҡатнашлығындағы Башҡортостан социаль технологиялар институты тәҡдим иткән интерактив уҡытыу схемаһы ла үҙләштерелә.
Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы менән дә әүҙем эш алып барыла. Республика торлаҡ-коммуналь хужалығы предприятиеларының һәм ойошмаларының баш бухгалтерҙары һәм экономистары, кадрҙар хеҙмәте эшселәре өсөн семинарҙар үткәрелгән.
Унан тыш, квалификациялы кадрҙар өлкәһендә бер туҡтауһыҙ күҙәтеү алып барыла.
Министрлыҡ тарафынан «Башҡортостан Республикаһы торлаҡ-коммуналь хужалығының идара итеү системаһында кадрҙар менеджменты» программа бүлеге әҙерләнгән, унда торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә кадрҙар әҙерләү һәм уларҙы ҡайтанан әҙерләү буйынса консорциум схемаһы билдәләнгән.


text:
Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде Фото: Олег Яровиков
Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде
Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан Хөкүмәте йорто эргәһендә урынлашҡан скверға дәүләт эшмәкәре Зыя Нуриев исеме бирелде. Быйыл уның тыуыуына 100 йыл тулыу билдәләнә. 18 мартта Өфө ҡала Советы ултырышында ошо хаҡта ҡарар ҡабул ителде.
Уның туғаны һәм Мәскәүҙәге «Башҡортостан яҡташлығы» йәмәғәт ойошмаһы Зыя Нуриевтың иҫтәлеген мәңгеләштереүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Ҡала Советы депутаттары был башланғысты хупланы. Бынан тыш, республика Хөкүмәте Зыя Нуриевтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей саралары планын раҫланы. Ошо планға ярашлы, Бөрө районындағы мәктәптәрҙең береһенә дәүләт эшмәкәренең исеме биреләсәк. Мәктәптә мемориаль таҡтаташ ҡуйыласаҡ. Шулай уҡ тантаналы йыйылыш һәм концерт планлаштырылған.
Зыя Нуриев 1915 йылдың 8 мартында (яңы стиль буйынса 21 мартта) Бөрө районының Үрге Ласынтау ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бөрө педагогия техникумын тамамлағас, республиканың халыҡ мәғарифы системаһында, ә 1942 йылдан дәүләт идара итеү өлкәһендә эшләгән. Дөйөм алғанда, ул 40 йылға яҡын БАССР-ҙа, артабан СССР Хөкүмәтендә юғары вазифалар биләгән. 1957 йылдың 14 июненән алып 12 йыл дауамында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында беренсе секретарь булған. Һуңғараҡ элекке Советтар Союзындағы ҙур министрлыҡтарға һәм ведомстволарға етәкселек иткән, СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләгән.
Зыя Нурый улы республиканың социаль-иҡтисади үҫешенә тос өлөш индергән. Республиканың индустриаль үҫешендә ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшеү, ауыл хужалығын күтәреү, торлаҡ һәм төрлө объекттар төҙөлөшө, яңы юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарын асыу уның исеме менән бәйле.
СССР-ҙың партия, дәүләт төҙөлөшөн, агросәнәғәт комплексын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн 1975 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Ул дүрт Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет билдәһе», Салауат Юлаев ордендары, бихисап миҙал менән бүләкләнгән.


text:
Республикала «Хәйбулла энциклопедияһы»ның исем туйы булды
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда «Хәйбулла энциклопедияһы»ның исем туйы үтте. Баҫма Әҙәбиәт йылында райондың юбилейына хәйбуллалар өсөн ҙур бүләк булды, тип хәбәр иттеләр «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһендә.
Сарала район хакимиәте башлығы Раил Ибраһимов, «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексының генераль директоры Уйылдан Сәйетов, «Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе секретары, материалдар туплауға тос өлөш индергән кешеләр ҡатнашты.
«Хәйбулла энциклопедияһы»нда райондың административ-территориаль ҡоролошо, хәҙерге хәле, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, халыҡ ижады, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҫеше сағылдырылған, шулай уҡ тәбиғәт ресурстары, географик объекттар, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы һүрәтләнгән. Энциклопедияла 1800-гә яҡын, шул иҫәптән 1000 самаһы библиографик мәҡәлә, 650-нән артыҡ иллюстрация бар.
«Был әһәмиәтле ваҡиға. Район үҫешә, уның киләсәге бар. Киләсәкте ошонда йәшәгән һәм тыуған яғына битараф булмаған кешеләр төҙөй. Энциклопедия — бик кәрәкле китап. Тарихыңды, тамырҙарыңды белеү тыуған төйәгең менән ғорурланырға мөмкинлек бирә. Был Әҙәбиәт йылында райондың юбилейына хәйбуллалар өсөн иң яҡшы бүләк булды, тип иҫәпләйем», — тине «Хәйбулла энциклопедияһы» баҫмаһының редакция коллегияһы рәйесе Раил Ибраһимов.
Раил Ибраһимов Хәйбулла районы тарихын өйрәнеүгә һәм һаҡлауға, баҫманы әҙерләүгә ҙур өлөш индергән «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы хеҙмәткәрҙәренә, мәҡәлә авторҙарына һәм эшсе төркөм ағзаларына рәхмәт хаттары тапшырҙы.


text:
Серле шар мөғжизәһе30-11-2013, 00:45 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Ағастарға йән өргән тылсым эйәһе серле мөғжизәле композицияны эшләү өсөн генә дүрт йыл ваҡытын сарыф итә. “Башҡорт тубы” тип исемләнгән серле шарҙы тәүге тапҡыр күреүселәр, уны ҡулына алғас, төрлөсә әйләндереп ҡарай. Аптырап та ҡуя бәғзеләре: нисек инде, бер ниндәй ялғауһыҙ-ниһеҙ шар эсенә бер түгел, хатта өс шарҙы индерергә мөмкин? Ҡасандыр Мәскәүҙә халыҡ-ара күргәҙмәлә тамашасылар иғтибарына ике шарҙан торған “Ҡытай тубы” тәҡдим ителгән булған. Әнүәр Нуретдин улының “Башҡорт тубы” иһә өс шарҙан ғибәрәт!
“Ни өсөн тап ошондай серле шар эшләргә булдығыҙ?” тигән һорауыма Әнүәр Игебаев, тыйнаҡ ҡына йылмайып, былай тине:
– Шар эсендә шарҙар яһап булыуы хаҡында ишеткәйнем. Күрәһең, теләк шул тиклем көслө булғандыр, яҡынса эскизын һыҙып, эшкә тотондом. Төрлө диаметрҙағы тишектәр яһағас, тәүҙә иң төптәге шарҙы ысҡындырҙым, артабан – икенсеһен, өсөнсөһөн. Ә дүртенсеһе – тышҡы ҡатты тәшкил иткәне – иң ауыры булды. Бигерәк тә шарҙы тигеҙләп шымартыу – үтә мәшәҡәтле, күп ваҡытты алған шөғөл. Иң сетереклеһе шул: бында күпселек эш һиҙемләү ярҙамында башҡарыла, сөнки төптәге шарҙар бөтөнләй күренмәй тиерлек.
Барыһын да үҙе уйлап табып, алтын ҡулдары менән эшләгән композиция күп кенә күргәҙмәләргә ҡуйылған. Һәр ерҙә барыһы ла Әнүәр Игебаевтың ошо эшенә һоҡланып та, аптырап та ҡарай. Бына уның тағы бер композицияһы: бер бөтөн оҙонса ағас сфера эсендә думбырасы уйнап ултыра, уның янында ике кеше ихласлап тороп йыр-моң тыңлай... Йәки икенсеһенә иғтибар итәйек: уртала оҙонса рам эсендә һунарсы менән айыу “көс һынаша”, рам өҫтән ағас түңгәләктәр, аҫтан сынйырҙар менән уратып алынған. Ысынлап та, Әнүәр Нуретдин улының күпселек эштәре – бер бөтөн ағасты һырлап эшләгән һоҡланғыс сәнғәт әҫәре. Уны башҡаса атау мөмкин дә түгел.
– Эштәремде ҡатмарлаштырғандан-ҡатмарлаштырырға тырышам, – ти оҫта үҙе. – Бәләкәй сағымда атайымдың ағаһы – Сәйфетдин олатайымдың бер ағас ижауын күреп, хайран ҡалғайным. Һабында өсәр түңгәләктән торған ике ағас сынйыры бар ине. Шуны йыш ҡына ҡулыма алып, быларҙы өҙмәй нисек эшләгәндәр икән, тип аптырай торғайным. Баймаҡ мәктәп-интернатында, Сибай педагогия училищеһында уҡыған саҡта ағасты һырлап биҙәү серҙәрен үҙләштерергә тырыштым. Күңелдә ағас сынйыр эшләү теләге тыуҙы. Тәүҙә уның өс дүңгәләклеһен яһап ҡараным. Килеп сыҡты. Артабан ҡатмарлыраҡ әйберҙәргә тотондом, – ти Әнүәр Игебаев.
Йылайырҙағы “Венер” мәсете өсөн оҫтаның махсус эшләгән ултырғысын (семәрләп), бер бөтөн ағастан, өҙмәй, ялғамай, һырлап эшләгән статуэткаларын, панноларын, сылбырлы ижауҙарын, вазаларын һәм башҡа бихисап әйберҙәрҙе ҡарайһың да, уның алтын ҡуллы тылсымсы, мөғжизә тыуҙыра алырлыҡ оҫта булыуына һоҡланып туймайһың.


text:
Ҡояҙы йылғаһы аша яңы күпер һалынды
Башҡортостандың Дүртөйлө районында Ҡояҙы йылғаһы аша яңы күпер һалынды. Уны асыу тантанаһы 6 сентябрҙә үтте. Сарала «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк сәйәси советы секретары, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев ҡатнашты.
Күпер «Берҙәм Рәсәй»ҙең «Рәсәй ҡалаларының яңы юлдары» партия проекты сиктәрендә төҙөлдө.
Яңы күпер республика үҙәген уның төньяҡ-көнбайыш өлөшө, йәғни Нефтекама ҡалаһын Дүртөйлө менән тоташтырҙы. Федераль кимәлдә иһә ул ике республиканы – Башҡортостан менән Удмуртияны тоташтыра.
Күперҙә юл хәрәкәте ике һыҙатлы буласаҡ. Киңлеге 7,5 метр тәшкил итә. Тәүге автомобиль йөрөтөүселәр юл сифатын татып ҡараны ла инде. Йылғаның икенсе ярына барып етеү өсөн 80 метр араны үтергә кәрәк.
Объект төҙөү сроктары ла тәьҫир итерлек. «Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 30-сы күпер һалыусылар отряды былтыр декабрь айында эш башлаған. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә иҫке күпер һүтелгән. Төҙөлөш ваҡытында урау трасса ла һалынған ине. Алты ай эсендә төҙөүселәр йылғаның ике ярын ныҡлы күпер менән тоташтырҙы.


text:
Төбәктә 3600-ҙән ашыу уҡыусы теләк буйынса беренсе Берҙәм дәүләт имтиханын тапшыра Фото: Андрей Старостин
Төбәктә 3600-ҙән ашыу уҡыусы теләк буйынса беренсе Берҙәм дәүләт имтиханын тапшыра
Төбәктә 3600-ҙән ашыу уҡыусы теләк буйынса беренсе Берҙәм дәүләт имтиханын тапшыра Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостанда 3600-ҙән ашыу уҡыусы теләк буйынса беренсе Берҙәм дәүләт имтиханын тапшыра. Дүшәмбе, 25 майҙа, сығарылыш уҡыусылары әҙәбиәт һәм географиянан һынау тота. Республиканың Мәғариф министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2191 кеше — география һәм 1456-һы әҙәбиәт буйынса Берҙәм дәүләт имтиханында ҡатнашыуға ғариза биргән.
Башҡортостан Мәғариф министрлығының дәүләт йомғаҡлау аттестацияһы һәм белем сифатын баһалау бүлеге етәксеһе Жанна Миникеева әйтеүенсә, аныҡ һандар имтихандан һуң ғына билдәле буласаҡ. Берҙәм дәүләт имтиханында ҡатнашыуға ғариза биргән бөтә уҡыусылар ҙа имтиханға килмәй.
Быйыл республикала Берҙәм дәүләт имтиханын тапшырыу өсөн 22,5 мең кеше теркәлгән. Былтыр ошо күрһәткес 23,5 меңдән ашыу тәшкил иткән. Имтихан биреү өсөн 119 пункт булдырылған, шуларҙың 117-һе — дөйөм белем биреү мәктәбендә, икәүһе — өйҙә һәм холоҡ төҙәтеү колонияһы биләмәһендә.
Кесаҙна, 28 майҙа, мотлаҡ рәүештә рус теленән имтихан була.


text:
Ебәк
Ебәк — ебәк күбәләге (тут ағасы күбәләге) ҡурсаҡ көптәренән алынған ептән һуғылған йомшаҡ туҡыма. Башта ебәк Ҡытайҙа етештерелгән һәм унан мөһим тауар булараҡ Европаға Ебәк юлы буйлап оҙатылған[1]. Бер көптән алынған еп 400—1500 м етә. Ептең арҡыры киҫелеше өсмөйөш барлыҡҡа килтерә һәм призма кеүек үк яҡтылыҡты һындыра — тап ана шул матур ялтырау барлыҡҡа килтерә лә инде.
Хәҙерге заманда ебәкте иң күп етештереүсе илдәр — Ҡытай (донъяла етештерелгәндең яртыһы). Һиндостан — 15 %, уның артынан Үзбәкстан (яҡынса 3 %) һәм Бразилия (яҡынса 2,5 %). Иран, Таиланд һәм Вьетнам да ярайһы күп етештерә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытайҙа ебәк етештереүнеолит осоронда уҡ башланған булған. Боронғо Ҡытай легендаһында, ебәк етештерә башлау илгә нигеҙ һалған мифик Һары императорҙың ҡатыны тырышлығы менән барлыҡҡа килгән, тип әйтелә, сөнки тап ул ебәк ҡарышлауыҡтарын үрсетергә һәм еп етештереп, туҡырға өйрәткән имеш, ти. Археологтар тапҡан иң боронғо ебәк ҡорто көбө неолит тораҡта Шаньси провинцияһында табылған (яҡынса б.э.т. 2200—1700 йй.), ә беренсе ебәк киҫәге көньяҡ Ҡытайҙағы ҡәберлектә табылған (б.э.т. 475—221 йй.). Яңы эра башланыу осорона Ҡытайҙа инде бер нисә төр ебәк етештерелгән булған:
- крепҡа оҡшаған тығыҙ ебәк;
- йоҡа (газ) ебәк;
- ҡатмарлы сиратылған ебәк;
- төрлө биҙәктәр сигелгән ебәк;
- һәм башҡалар.
Күп быуаттар ебәк етештереү ысулын Ҡытайҙан башҡа ерҙә белмәгәндәр. Серҙе сискән өсөн оҫталарға үлем язаһы ҡаралған булған. Был серҙе асыр өсөн ни генә ҡыланмағандар.
Хотан дәүләтендә ебәк етештерә башлау серен нисек асҡандары тураһында легендала ил батшаһы серҙе асыр өсөн Ҡытай принцессаһын һоратҡан, ә тегеһе ебәк кейеп йөрөр өсөн сәсенә ебәк ҡарышлауыҡтарын йәшереп алып сыҡҡан, йәнәһе хеҙмәтселәр итеп ебәк етештереү оҫталарын һәм яйламаларын алып килгән, ти.
Икенсе бер легендала, 550 йылда Византия императоры Юстиниан I Персия монахтарын Ҡытайҙан ебәк ҡарышлауығы көптәрен алып ҡайтырға күндергән. Тегеләр көптәрҙе бамбук таяҡтары ҡыуышлығына йәшереп алып сыҡҡан, тип әйтелә.
Ысыны нисек булғандыр, нисек булһа ла сер асылған.
XVIII быуатҡа ебәк етештереү тотош Көнбайыш Европала таралып китә.
Епсә ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ебәк епсәһе 75 % фиброиндан һәм 25 % серициндан тора. Бынан тыш ебәктә балауыҙ һәм май, шулай уҡ инераль матдәләр бар[2]. Ебәк епсәнең киңлеге — яҡынса 32 мкм, оҙонлоғо километр ярымға еткеләй. Өҙөлөү өсөн 40 кгс/мм² (1 кгс/мм² = 107н/м²) көсөргәнеш кәрәк, ә өҙөлгәнсәгә һуҙылыуы 14—18 %[2].
Ебәк туҡыма етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көп сеймалын сортҡа бүләләр, тағаталар, серицинын сығарыу өсөн ебетәләр һәм киптерәләр. Артабан төрлө ысул менән тетәләр. Шунан инде сиратып, туҡыма һуғалар (Туҡыма (биология))
Һабынлы һыуҙа серицинын тамам бөтөрөү өсөн ҡайнатып сығара яҙалар (95 градус), буяйҙар, ялтыр төҫ бирер өсөн һеркәгә һалалар.
Заманса башҡа ысулдар ҙа файҙаланалар[3][4].
Ебәк туҡыма сифаты һәм үҙенсәлектәре[3][4][үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юғары температураға сыҙамлығы уртаса — бик өҙөлөп бармай, әммә муртығыраҡҡа әйләнә
- дымландырып үтекләү — 30 °C кәңәш ителә
- ҡояшта уңып бара, 200 сәғәттә ныҡлығы икеләтә кәмей
- органик иреткестәргә бирешмәй (Һеркә кислотаһы, этиловый спирты), көслө кислоталар һәм һелтеләргә бирешә
- дымды ныҡ һеңдерә
- ҡайнатырға ярамй
- ныҡ, йыртылып бармай
- яҡшы һуҙыла.
- яй яна һәм янған ҡауырһын еҫе сығара
- яндырғанда еп осонда ҡараһыу йоморсаҡ барлыҡҡа килә
- епсәнең тәбиғи төҫө — аҡ йәки һарғылт.
үҙенсәлектәре
- юғары гигиена сифаттары
тейешле эшкәртеүҙән һуң:
- яҡшы драпировкалана
- ялтырай
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чесуча, ҡырағай ебәк, tussore, tussur, tusser, tusseh, tussah — ҡарышлауыҡтан Antheraea mylitta (швед.)баш. — тығыҙ, еңел һәм уртаса ауырлыҡта, һарғылт-көрәнһыу төҫтә[5].
- Малагасийский шёлк
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөйөк Ебәк юлы
- Альпак
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ С. Ю. Ожегов, Толковый словарь русского языка. М.1992, с 926)
- ↑ 2,0 2,1 Шёлк / Г. Н. Кукин // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ 3,0 3,1 В. И. Баженов «Материалы для швейных изделий» 1982
- ↑ 4,0 4,1 Е. В. Мальцева «Материаловедение швейного производства» 1986
- ↑ Пётр Смирнов. У китайцев отнимают шёлк. Газета.ру (26 мая 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 8 июля 2008 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шелк // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Кукин Г. Н., Соловьев А. Н. Текстильное материаловедение ч. 1—3 — М., 1964—67.
- Рубинов Э. Б., Усенко В. А., Ибрагимов С. С. Учение о шелке и кокономотание, ч. 1 — М., 1966.


text:
Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ
«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» — 1766 йылдар тирәһендә яҙылған инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Тулы исеме «Ҡояшты лампа алыштырған моделдә Ҡояш системаһын аңлатыусы философ». «Философ» — тамашасыға күренмәгән шәм яҡтыһында һүрәтләнгән персонаж һәм сәхнә объекттары күрһәтелгән икенсе картина («Гладиатор»ҙан һуң).Картина персонаждары йөҙҙәре Айҙың төп фазаларын күрһәтә — яңы ай, ярты ай, сирек ай һәм тулы ай.
Картина тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классик сюжет урынына картина үҙәгендә фәнни сюзет ятыуы бәхәстәр тыуҙыра. Райт һүрәтләгән фәнни "мөғжизәләр"гә һоҡланыу ул замандағы йәшәп килгән дингә һоҡланыу ғөрөф-ғәҙәтенән айырыла, сөнки Райт фән һәм техниканы дин кеүеҡ һоҡландырғыс тип иҫәпләй. Янып торған шәм яҡтыһында скульптуралар хәрәкәт иткән кеүек тойоу ул заманда модалы күңел асыу сараһы булған, тип иҫәпләй Гёте. Ҡояш системаһының механик моделендә Ҡояш урынындағы лапма яҡтыһынан сыҡҡан күләгәләр күрһәтеүҙең әһәмиәтле өлөшө булып тора.
Дини темалағы элекке замандың бөйөк картиналары ижад ителгән кеүек фән һәм техника темаһы ла һоҡландырғыс һәм әһәмиәтле, тип иҫәпләй Райт.
Британия художнигының «Философ» картинаһы, XVIII быуатта француз сәнғәт әһелдәрендә йәшәп килгән ныҡлы жанрҙар иерархияһын емерә. Каританың сюжеты яңы статус бирелгән урта кластың формаль булмаған портретын хәтерләтә. Ошо стильдә Иоганн Цоффани 1776 йылда король ғаиләһен төшөрә. Шулай ҙа картинала төшөрөлгән бер кешене лә портрет тип күҙалларға ярамай (хатта уның протитибын билдәләп булһа ла). XX быуаттағы сәнғәт белгесе Эллис Уотерхаус француз драмаһы «genre serieux» менән сағыштыра.
«Бөйөк һәм ғәҙәти булмаған, үҙенсәлекле гений» тип иҫәпләйҙәр Райтты ХХ быуаттағы күҙәтеүселәр. Философ картинаһы заказ буйынса яҙылмай. Үҙ Ҡояш системаһы моделе булған һәүәҫкәр астроном 5-се граф Вашингтон Ширли һатып алыр тигән өмөттә яҙыла. Райттың дүҫы Ширли Питер (Peter Perez Burdett) бер нисә мәртәбә унда ҡунаҡта була. Картинала төшөрөлгән ике кеше Бурдет һәм Феррары портреты тип иҫәпләнә. Бурдетт яҙып бала Феррерс улы менән модель янында ултыра. Феррарс картинаны £210 һатып ала, әммә 6-сы граф уны аукционда һата. Хәҙерге ваҡытта экспозиция Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.
Райттың биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда картинала Джон Уайтхёрст төшөрөлгән тип раҫлай, ә икенсе комментатор картиналағы фигура «Иссаак Ньютон» портретына оҡшаш тип күрһәтә.


text:
Тантаналарҙа Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова, Стәрлетамаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы Алексей Изотов, дүрт тапҡыр Паралимпия чемпионы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы Советы депутаты Ирек Зарипов, яҡын-тирәләге район һәм ҡалалар башлыҡтары, предприятие етәкселәре ҡатнашты.
Логистика үҙәгенең асылыуы — республика кимәлендәге мөһим ваҡиға. Стәрлетамаҡтар беренселәрҙән булып Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡуйған бурысты үтәне. Президент, аҙыҡ-түлек баҙарында хаҡтарҙың “бәйһеҙ” булыуына хафаланып, мәсьәләне тикшерергә һәм хәл итеү юлдарын эҙләргә ҡушҡайны.