text:
Бөгөн Ислам диненең оло байрамы - Ҡорбан ғәйете
Бөгөн Ислам диненең оло байрамы — Ҡорбан ғәйете.
Республикала ул ял көнө тип иғлан ителгән. Байрамды бөтә мосолмандар түҙемһеҙләнеп көтөп алды. «Ҡорбан» һүҙе «яҡынайыу» мәғәнәһендә, Аллаһы Тәғәләгә изге ғәмәлдәр менән яҡынайыуҙы аңлата. Байрам көнөндә ҡорбан ҡылыу - бөйөк бүләккә ирештерә торған яҡшы эш. Ҡорбан өсөн мал – дөйә, һыйыр, кәзә йәки һарыҡ махсус һимертелә. Салынасаҡ мал һау-сәләмәт булырға тейеш. Иттең бер өлөшө ярлыларға һәм мохтаждарға таратыла, икенсе өлөшө байрам табынын әҙерләүгә-туғандарға, дуҫтарға бешереп ашатыла, ә өсөнсө өлөшөн инде мосолман үҙенә алып ҡалырға мөмкин. Мәккә Мәҙинәлә был көндәрҙә донъяның барлыҡ тарафтарынан миллиондарса мосолмандар йыйылған. Ҡорбан байрамы көнөндә диндарҙар тәүәф ҡыла.


c: text/html

text:
Башҡортостан юлдары буйынса ҙур йөклө машиналарҙың апрелдәге сикләүҙәрен 10 майға тиклем оҙайттылар Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан юлдары буйынса ҙур йөклө машиналарҙың апрелдәге сикләүҙәрен 10 майға тиклем оҙайттылар
Башҡортостан юлдары буйынса ҙур йөклө машиналарҙың апрелдәге сикләүҙәрен 10 майға тиклем оҙайттылар Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда 1 апрелдән 30-на тиклем билдәләнгән төбәк һәм муниципаль-ара әһәмиәтендәге автомобиль юлдары буйынса транспорт сараларының хәрәкәтен ваҡытлыса сикләү 10 майға тиклем оҙайтылды. Ул күсәргә йөкләнеш билдәләнгән сиктән артҡан автомобиль транспорттарына ҡағыла. Тейешле бойороҡто дүшәмбе республика Хөкүмәте раҫланы.
Кәрәкле ваҡытлыса юл билдәләрен ҡуйыуға БР Юл хужалығы идаралығы яуаплы. Махсус рөхсәттәр биреү һәм килешеүҙәрҙе рәсмиләштереү менән Республиканың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты шөғөлләнә.
Быға оҡшаш сикләүҙәр Башҡортостанда йәй ҙә – көндөҙгө һауа температураһы 32 градустан ашҡан осраҡта үҙ көсөндә буласаҡ. Бындай температура режимында ауыр йөк ташыусы машиналар төбәк һәм муниципаль-ара әһәмиәтендәге автомобиль юлдары буйынса тик 22.00-дән 10.00-гә тиклем йөрөй ала.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡорт академия драма театрында әҙәби-драматик кисә үтәсәк
Билдәле шағир һәм драматург Рафаэль Сафиндың тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған «Ерем моңо» исемле әҙәби-драматик кисә М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында 29 февралдә үтәсәк.
Билдәле шағир һәм драматург Рафаэль Сафинға 16 февралдә 80 йәш тулыр ине. Ул «Йәнбикә», «Ҡыр ҡаҙҙары», «Тилекәй» пьесалары авторы. Башҡорт академия драма театры уларҙы 70-се йылдарҙа сәхнәләштергән.
«Йәнбикә» поэмаһы – Сафинды драматург булараҡ танытҡан уның беренсе пьесаһы. Шағир булараҡ, Рафаэль Сафин башҡорт һәм рус телдәрендә 15-тән ашыу китап сығарған.
Белешмә өсөн. Рафаэль Сафин Ҡыйғы районының Йыланлы ауылында тыуған. А.М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Гәзит һәм журнал редакцияларында эшләй, Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары була. 1956 йылда уның тәүге йыйынтығы донъя күрә.


text:
Бөгөн-иртәгә сираттағы ҡырау төшөүе көтөлә
Башҡортостанда урыны менән тупраҡтағы температураның минус биш градусҡа етеүе көтөлә. Ҡырау төшөүе тураһындағы ашығыс мәғлүмәтте Рәсәй Гидрометеорология үҙәге тапшырҙы. Был исемлектә Башҡортостан да бар.
Республика синоптиктары әйтеүенсә, әгәр бығаса таулы һәм төньяҡ райондарҙа ғына ҡырау төшһә, хәҙер уның бөтөн Башҡортостан территорияһында күҙәтелеүе ихтимал.
24-25 августа йәнә Иваново өлкәһендә уйһыу урындарҙа тупраҡҡа, Ульяновск, Владимир һәм Рязань өлкәләрендә тупраҡҡа, Силәбе өлкәһенең таулы һәм уйһыу урындарында һауала һәм тупраҡҡа, Пермь крайында тупраҡҡа, Т үбәнге Новгород өлкәһендә һәм Сыуашстанда урыны менән ҡырау төшөүе көтөлә
Яҡынса күҙаллауҙар буйынса, киләһе аҙнала беҙҙә бер аҙға йылы торасаҡ.


text:
Фото:
Өфө дәүләт сәнғәт академияһы студенты Хакасияла үткән конкурс лауреаты булды
Фото:
З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы студенты Иҙел Аралбаев Хакасияла үткән «От Ыры» Халыҡ-ара этник эстрада фестиваль-конкурсының I дәрәжә лауреаты булды, тип хәбәр иттеләр Республика халыҡ ижады үҙәгенән. Иҙел Аралбаевҡа еңеүҙе «Буранбай» башҡорт халыҡ йыры килтерҙе.
Призлы урындар өсөн Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Молдова, Тыва, Тажикстан, Саха (Якутия) , Алтай һәм Иркутск өлкәһе вәкилдәре көс һынашты.
«От Ыры» фестивале Хакасияла бына инде 20-се тапҡыр үткәрелә, сара Үҙәк Азия һәм Себер халыҡтарының бай музыкаль мәҙәниәте менән таныштыра. Фестивалдә ҡатнашыусылар төрлө музыка жанрҙарында сығыш яһай.
Иҙел Аралбаев исеме Өфө халҡына яҡшы таныш. 22 йәшлек егет «Дуҫлыҡ моңо» фестивалендә, Заһир Исмәғилев исемендәге Халыҡ-ара конкурста, Әҙеһәм Исҡужин исемендәге Республика ҡурайсылар конкурсында – Гран-при, «Салауат йыйыны» республика фольклор байрамында 1-се урын яуланы.


text:
Республикала «Парктар маршы-2012» старт алды
Башҡортостанда «Парктар маршы — 2012» акцияһы старт алды. Республика Хөкүмәте бойороғона ярашлы, дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтарына, «Башҡортостан» милли паркына, тәбиғәт парктарына, заказниктарға, балалар экологик ойошмаларына һәм йәмәғәт берләшмәләренә үҙҙәренең территорияларында акция үткәреү буйынса саралар планын раҫларға ҡушылды. Район һәм ҡала хакимиәттәренә шулай уҡ уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашырға тәҡдим ителде.
Төбәктең Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы 1 июнгә тиклем экологик акцияға йомғаҡ яһаясаҡ.
БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат секретары Нина Никандрова хәбәр итеүенсә, акция саралары 2012 йылға «2004-2010 йылдарға һәм 2015 йылға тиклемге осорға Башҡортостан Республикаһы экологияһы һәм тәбиғәт ресурстары» республика маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә финанслана.
Республикала «Парктар маршы» акцияһы 1996 йылдан башлап йыл һайын үткәрелә. Балалар, халыҡ иғтибарын айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары, тыуған яҡтың тәбиғәтен һаҡлау мәсьәләләренә йәлеп итеү акцияның төп маҡсаты булып тора.
— 2011 йылда акция сиктәрендә төрлө саралар – фестиваль, конференция, түңәрәк өҫтәл, лекция, асыҡ дәрес, рейд, һүрәттәр һәм фотоһүрәттәр күргәҙмәһе, шулай уҡ өмәләр ойошторолдо. Уларҙа яҡынса 25 мең кеше ҡатнашты, 167 меңдән ашыу ағас һәм ҡыуаҡ ултыртылды, 900 сәскә түтәле эшләнде, 50 шишмә һәм һыу һаҡлау зонаһы таҙартылды, меңдән ашыу сыйырсыҡ ояһы эшләнде. «Парктар маршы» акцияһы сиктәрендә ойошторолған экологик өмәләрҙә 934 тоннанан ашыу сүп-сар сығарып түгелде.


text:
Май байрамдарына өҫтәмә поездар
Май байрамдары ваҡытында "Федераль пассажир компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте ("Рәсәй тимер юлдары" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ярҙамсы йәмғиәте) 121 өҫтәмә пассажир поезы тәғәйенләне. Был поездар май байрамдары көндәрендә 243 рейс яһаясаҡ.
"Рәсәй тимер юлдары" йәмғиәтенең матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, эске бәйләнештә 205 рейсҡа 96 поезд тәғәйенләнгән, шул иҫәптән Украина менән бәйләнештә — 30 рейсҡа 17 поезд, Белоруссия менән бәйләнештә — 8 рейсҡа 8 поезд.
«Өфө – Мәскәү» маршруты буйынса ике өҫтәмә поезд юлға сығасаҡ. Мәҫәлән, 239/240-сы поезд Өфөнән – 9 майҙа, Мәскәүҙән 10 майҙа сыға. 123/356-сы «Өфө – Ульяновск – Мәскәү» поезы Өфөнән шулай уҡ – 9 майҙа, ә Рәсәй баш ҡалаһынан 11 майҙа сыға.


text:
Майкл Фарадей
Майкл Фа́радей (22 сентябрь 1791 — 25 август 1867) — инглиз физигы, химигы и физик-химигы, электромагнит майҙаны тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы, Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы (1824).
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майкл 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе[1] (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.
Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.
Ҡала филисофия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлауһэм бәхәстәрҙә ҡатнашыһ Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадейң таныштары, барлыҡҡа килә, улар менән хат алыша. Һөйләмдә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелек булдырыу өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.
Короллек институтында эшләй башлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элеменнтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет[2] бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.
1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә ихтибар итәләр.
Тәүге үҙаллы тикшереүзҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй. 1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә. [[1820[[ йылда ҡорос менән никель иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.
1821 йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.
1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, XX быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.
Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә. 1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индукцияһы тигән күренеште аса.
1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.
Короллек йәмғиәтенә һайланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй. Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008
- ↑ http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҫәрҙәре
- Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
- Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 22 сентябрь көнө тыуғандар
- 1791 йылда тыуғандар
- 25 август көнө вафаттар
- 1867 йылда вафаттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Лондонда вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса физиктар
- Бөйөк Британия физиктары
- XIX быуат физиктары
- Алфавит буйынса химиктар
- Бөйөк Британия химиктары
- XIX быуат химиктары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Машина төҙөүселәр
- Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Леопольдина ағзалары
- Венгрия фәндәр академияһы ағзалары
- Үҙ аллы өйрәнгәндәр


text:
436 йәш ғаилә торлаҡ мәсьәләһен хәл итәсәк
2002 – 2010 йылдар осорона ҡабул ителгән “Торлаҡ” федераль маҡсатлы программаһының “Йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү” ярҙамсы программаһы сиктәрендә 436 ғаилә торлаҡ шарттарын яҡшырта аласаҡ.
“Башинформ” агентлығына БР-ҙың Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, бының өсөн федераль бюджеттан 128,365 миллион һум бүленгән.
“Фатир мәсьәләһен” хәл итеү — дәүләт йәштәр сәйәсәтенең төп йүнәлештәренең береһе. Башҡортостан Республикаһында торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж йәш ғаиләләргә ярҙам итеү буйынса 2003 – 2010 йылдар осорона ҡабул ителгән дәүләт программалары уңышлы эшләй. Программа ҡабул ителгәндән бирле 10 мең йәш ғаилә торлаҡ шарттарын яҡшыртты: 2171 ғаилә — льготалы кредит, 1602-һе — өҫтөнлөклө шарттарҙа фатир, 2883 -сө — йорт төҙөү йәки уны һатып алыу өсөн социаль түләүҙәр, 3500-ҙән ашыу ғаилә бала тыуғанда бирелгән субсидиялар алды.


text:
Standard & Poors аналитиктары Башҡортостан рейтингы буйынса күҙаллауҙы «Тотороҡло»нан «Ыңғай»ға үҙгәртте
29 апрелдә Standard & Poor,s кредит рейтингылары хеҙмәте Башҡортостан Республикаһы рейтингы буйынса күҙаллауҙы “Тотороҡло”нан “Ыңғай”ға үҙгәртте. Бер үк ваҡытта оҙайлы сроклы “ВВ+” кредит рейтингы раҫланды, тип хәбәр итә БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.
Агентлыҡтың республикалағы хәлде өйрәнеүсе аналитиктары, “Башҡортостан Республикаһында иҡтисад һәм бюджет килемдәре үҫеше дауам итәсәк, ә хакимиәт элеккесә төплө финанс һәм йөкләмәләр сәйәсәтен дауам итәсәк, был үҙ сиратында уға аҡса резервтарын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирәсәк”, тип иҫәпләй.
Аналитиктар тотҡарлаусы факторҙарҙы ла билдәләй:
“Башҡортостан Республикаһы рейтингы кимәлен элеккесә бюджетты формалаштырыуҙы аныҡ ҡына күҙаллап булмау һәм сикләнгән финанс һығылмалылығы (уларға федераль хөкүмәт яғынан контроль көслө), иҡтисадта нефть эшкәртеү сәнәғәтенең юғары концентрацияһы, бюджеттың сығым өлөшөнә оҙайлы сроклы баҫым һәм халыҡ-ара нормалар буйынса тормоштоң түбән кимәле тотҡарлай”.
Ләкин, шуға ҡарамаҫтан, ыңғай яҡҡа үҫеш күҙәтелә:
“Ыңғай” күҙаллауы беҙҙең оптимистик сценарийҙы сағылдыра, уға ярашлы Башҡортостан финанстарға уйлап идара итеүҙе һаҡлап ҡаласаҡ һәм шуның һөҙөмтәһендә бюджет сығымдарына баҫымды тотҡарлай аласаҡ, шулай уҡ үҙенең ярайһы уҡ яҡшы финанс күрһәткестәрен нығыта һәм, һөҙөмтә булараҡ, беҙҙең база сценарийында күҙалланғандан юғарыраҡ аҡса резервтарын һаҡлап ҡаласаҡ, ә бурыс кимәле юғары булмаясаҡ”.


text:
Республика башлығы БР Урман хужалығы министрлығын эшҡыуарҙарға ярҙам итергә мәжбүр итәсәк
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов БР Урман хужалығы министрлығын ағас әҙерләү менән шөғөлләнгән эшҡыуарҙарға ярҙам итергә мәжбүр итәсәк. Республиканың урман сәнәғәте комплексы торошона ҡағылышлы мәсьәлә Президенттың кесаҙнала Мәсәғүт ауылында төньяҡ-көнсығыш райондары башлыҡтары менән үткәргән кәңәшмәһендә күтәрелде.
Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, был өлкәлә бөгөн ыңғай үҙгәрештәр күҙәтелә. Урман ҡырҡыусылар яңы ҡорамалдар һатып ала, улар ҡолас йәйеп эшләгеһе килә һәм эшләй ала, ләкин шул уҡ ваҡытта ҡуртымға алынған диләнкәләрҙә эшләп былмауҙан ҙур зыян күрә.
— Бының сәбәбе –урмандарҙы үҙләштереүҙең раҫланмаған проекты, — тине Рөстәм Хәмитов. – Бөгөн ағас әҙерләүселәр һәм БР Урман хужалығы министрлығы араһындағы мөнәсәбәттәр ярайһы ҡатмарлы. Мин был проблемаға тәрәнгәрәк төшә барған һайын, БР Урман хужалығы министрлығының эшҡыуарҙарға ярҙам итмәүен, ә ниндәйҙер үҙенең уйынын алып барырға маташыуын аңлайым.


text:
Фото:
Туймазы уҡыусылары ҡағыҙға икенсе ғүмер бирә
Фото:
Туймазы ҡалаһында һәм районында «Ҡағыҙға – икенсе ғүмер!» экологик акцияһы үтә.
Туймазының 23 дөйөм белем биреү мәктәбе уҡыусылары макулатура йыйыу менән шөғөлләнде. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, акция йомғаҡтары буйынса еңеүселәр билдәләнәсәк – уларҙы приздар көтә.
Ойоштороусылар араһында – Башҡортостан Республикаһының “Тәбиғәт” дәүләт унитар предприятиеһы. Макулатура кампанияһының девизы – «Сүп-сарҙы цивилизациялы айырым йыйыуға тәүге аҙым».
Акцияның төп маҡсаты балаларға икенсел сеймалды рациональ файҙаланыу зарурлығын күрһәтеүгә ҡайтып ҡала.
Билдәле булыуынса, бер тонна макулатура дүрт кубометрға яҡын ағасты һаҡлай, ә был биш ҙур ағас тигән һүҙ. Йыл һайын бөтә Ер шары үҫемлектәре 150 миллиард тонна углерод үҙләштерә һәм атмосфераға 25 миллиард тоннанан ашыу кислород бүлеп сығара. Йәйге бер көндә бер гектар урман 40 тонна һыуҙы парға әйләндерә.
Ҡағыҙ ҡалдыҡтарын икенсел файҙаланыу ағастарҙы һаҡлау ғына түгел, зарарлы сәнәғәт факторҙарының тәбиғәткә йоғонтоһон кәметергә лә ярҙам итәсәк. Целлюлоза етештереү һыулыҡтар өсөн макулатура массаһын эшкәртеүгә ҡарағанда хәүефлерәк. Етмәһә, файҙаланылған ҡағыҙҙы эшкәртеү уны яндырғанда йәки сереткәндә атмосфераға бүленгән зарарлы матдәләр күләмен кәметергә ярҙам итә.


text:
Рөстәм Хәмитов Салауат һәм Ҡыйғы райондарында булды Фото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов Салауат һәм Ҡыйғы райондарында булды
Рөстәм Хәмитов Салауат һәм Ҡыйғы райондарында булды Фото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2014 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
22 ноябрҙә Рөстәм Хәмитов эш сәфәре барышында Ҡыйғы һәм Салауат райондарында булды. Республика башлығы территорияларҙың социаль-иҡтисади үҫеше һөҙөмтәләрен һәм перспективаларын баһаланы, етештереү һәм ауыл хужалығы предприятиеларын, шулай уҡ бер нисә социаль һәм инфраструктура объектын ҡараны.
Ҡыйғы районында Рөстәм Хәмитов ПВХ-тәҙрә, евроштакетник, сүкелгән изделиелар һәм ишектәр етештереүсе «Лидер» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең эше менән танышты. Яҡын киләсәктә шулай уҡ профнастил етештереү өсөн ҡорамалдар алыу күҙаллана.
Республика башлығын айырыуса евроштакетниктар ҡыҙыҡһындырҙы. Предприятие директоры Радик Әхмәтйәнов производствоны 2012 йылда асыуын һөйләне. Был продукция төҫтәрҙең ҙур гаммаһы арҡаһында халыҡта ҙур ихтыяж менән файҙалана.
— Бик яҡшы эш. Сетка менән кәртәләнгәндә — матур түгел. Ә бындай текмәне ҡуйҙың да – һәйбәт. Бындай рәшәткәләрҙе балалар баҡсалары ла, мәктәптәр ҙә, ойошмалар ҙа ҡуясаҡ. Был бит профнастилдән тотош текмәгә ҡарағанда яҡшыраҡ. Пропагадаларға кәрәк, – тине Рөстәм Хәмитов.
Предприятиела Донецк өлкәһенән Башҡортостанға ғаиләһе менән мәжбүри күсеп килгән, элекке шахтер эшләй. Республика Президенты уның йәшәү шарттары, киләсәккә пландары менән ҡыҙыҡһынды.
— Участок алырға, өй төҙөргә кәрәк. Бында тыныс, яҡшы эшләргә була, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Уңыштар теләйем! Ярҙам итәсәкбеҙ.
Ҡыйғы теген фабрикаһында булғанда республика башлығы уңышлы эшләүсе предприятие ойоштороуҙың ыңғай тәжрибәһен юғары баһаланы. 2013 йылдан алып предприятие Рәсәй Ҡораллы көстәренең ябай һәм сержант составы өсөн хәрби артмаҡлы сумка, патрон сумкаһы һәм медицина сумкаһы тегеү менән шөғөлләнә. 2014 йылдың алты айында 7,7 миллион һумлыҡ тауар тегелгән. Бөтә кимәлдәге бюджеттарға һалым индереү күләме 1,6 миллион һум тәшкил иткән. Предприятие директоры Ришат Вәлиев киләсәктә етештереү ҡеүәтен киңәйтергә һәм яңы эш урындары булдырырға ниәтләнеүҙәрен белдерҙе.
Салауат районында төбәк етәксеһе Малаяҙ ауылында шәхси эшҡыуар Рәүф Шакировтың етештереү ҡеүәттәрен ҡараны. Район үҙәгендә ул профнастил етештереү һәм икмәк, икмәк-күмәс ашамлыҡтары бешереү буйынса бәләкәй икмәкхана цехтары ойошторған.
Эшҡыуар Башҡортостан Президентына быйыл 83 тонна икмәк һәм 11,8 мең квадрат метр профнастил етештерелеүен һөйләне, ул былтырғы күрһәткестәрҙән 89 һәм 72 процентҡа күберәк.
Республика башлығы эшҡыуарлыҡ берләшмәһе яғынан бындай инициативаны хуплауын билдәләне. Уның фекеренсә, бәләкәй бизнес – яңы эш урындары булдырырға ғына түгел, ә урындағы бюджетты ла тулыландырырға мөмкинлек биреүсе иң ҡулайлы райондар үҫеше формаһы.


text:
Төбәктә «Һалдат тураһында баллада» кинофестивале уҙҙы
ӨФӨ, 2015 йыл, 13 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостанда «Һалдат тураһында баллада» республика кинофестивале тамамланды. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған фестиваль 30 апрелдә башланды һәм байрам тантаналары бөткәнсе дауам итте.
«Башҡортостан» киностудияһы редакторы Сәлимә Батисова хәбәр итеүенсә, кинофестиваль «Ә таңдар бында тыныс» фильмын ҡарауҙан башланды. Борис Васильевтың китабы буйынса төшөрөлгән яңы кинотаҫма Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Бәләбәй һәм Баймаҡ тамашасыларына күрһәтелде.
Әбйәлил районының Күсем ауылы халҡына «Башҡортостан» ДТРК-һы төшөргән «Генерал Кусимов» документаль фильмын (авторы Салауат Хәмиҙуллин, режиссеры Азамат Хужәхмәтов) ҡарау бәхете тейҙе. Советтар Союзы Геройы Таһир Кусимовтың батырлығы һәм фиҙаҡәрлеге тураһында тарихты ауылдаштары ҡыҙыҡһынып һәм ғорурланып тамаша ҡылды.
Ҡырмыҫҡалы районының Шайморат ауылы халҡы йәнә бер тапҡыр үҙҙәренең данлы яҡташтарын — генерал Миңлеғәле Шайморатовты хәтеренә төшөрҙө. Улар өсөн «Башҡортостан» ДТРК-ның «Генерал Шайморатов» документаль фильмын (авторы Салауат Хәмиҙуллин, режиссеры Азамат Хужәхмәтов) күрһәтеү ойошторолдо.
Шул уҡ көндө «Родина» кинотеатрында «Башҡортостан» киностудияһының «Һуғыш беҙҙе балаға һанаманы» (режиссеры Вилүрә Иҫәндәүләтова) документаль фильмы булды. «Һуғыш беҙҙе балаға һанаманы» һәм «Генерал Шайморатов» «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһында ла күрһәтелде.
8 майҙа Милли музейҙа «Генерал Кусимов», «Генерал Шайморатов» һәм «Һуғыш беҙҙе балаға һанаманы» фильмдарын 600-ҙән ашыу тамашасы ҡараны. «Һалдат тураһында баллада» кинофестивале Бөйөк Еңеүгә 70 йыл тулған көндө Нефтекама ҡалаһының «Октябрь» кинотеатрында «Ә таңдар бында тыныс» фильмын күрһәтеү менән тамамланды.
Проектты Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы һәм «Родина» кинотеатры ойошторҙо.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов: «Төбәк-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса пландарыбыҙ ҙур»
Фото:
4 июлдә Сибайҙа Рөстәм Хәмитов «Урал аръяғы-2014»: «25-20» стратегияһы. Төбәк-ара хеҙмәттәшлек – уртаҡ уңыштың яңы мөмкинлектәре» төбәк-ара инвестиция форумының пленар ултырышында сығыш яһаны, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Пленар ултырыш башланыр алдынан Рөстәм Хәмитов Ырымбур һәм Ҡурған өлкәләре етәкселәре Юрий Берг һәм Алексей Кокорин менән бергә Урал аръяғындағы халыҡ кәсептәре һәм предприятиелар күргәҙмәһен ҡараны Сибай, Әбйәлил, Баймаҡ, Бөрйән, Йылайыр, Ейәнсура, Учалы, Хәйбулла райондары стендтары менән танышты. Хакимиәт башлыҡтары муниципаль берәмектәрҙең презентацияһын тәҡдим итте, уларҙың территорияларында тормошҡа ашырылған инвестиция проекттары һәм артабанғы иҡтисади үҫеш перспективалары тураһында һөйләне.
— Иҡтисади, мәҙәни, социаль глобалләштереү процестары – көс туплай. Һәм беҙ икенселәй фекер йөрөтә башлайбыҙ, үҙебеҙҙә тирә-яҡтағы ысынбарлыҡты аңлау киңлеген үҙгәртәбеҙ. Иҫкергән йәки сикләүҙәр үҫешен тотҡарлап торған, шул иҫәптән территориаль сиктәрҙән сығып, бурыстарҙы комплекслы, системалы күрергә өйрәнәбеҙ. Был ҡараштан төрлө төбәк-ара хеҙмәттәшлек аспекттары шулай уҡ етди өйрәнеүҙе, йәшерен ресурстарҙы һәм мөмкинлектәрҙе анализлауҙы талап итә, — тине Рөстәм Хәмитов.
Уның әйтеүе буйынса, «бөгөн бер кем дә үҙенең төбәге йәки муниципалитеты өсөн «айырым», үҙенә башҡа үҫеш юлдарын әҙерләүгә, уларҙа айырым, иҡтисади үҙенә етерлек «тәбиғи хужалыҡ» төҙөүгә ставка эшләмәй. Ул отошло түгел, мәғәнәһеҙ һәм һөҙөмтәлә территорияның деградацияһына килтерә. Ябыҡ системаларҙың иҫән ҡалыуына өмөтө юҡ – ул универсаль закон. Тормош үҙе муниципаль-ара ғына түгел, ә төбәк-ара кимәлдә агломерациялар, территориаль кластерҙар булдырыуға йүнәлтелгән, бер нисә территорияны үҫтереүҙә бер-береһен тулыландырып торған пландарға, программаларға күсеү бурысы ҡуя. Ғөмүмән, башҡа төбәктәр үҫеше динамикаһын тәьмин итә алырҙай, быға оҡшаш проекттарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген етди өйрәнергә кәрәк».
— Бөгөн беҙ заманса территориаль үҫеш моделдәрен һайларға тейеш, уларҙың нигеҙендә территориялар үҫешенең берҙәмлеге, яҡын урынлашҡан территорияларҙа таралған, «үҫеш полюстары» үҫешенән синергетик һөҙөмтә бирә алырҙай, килешелгән иҡтисад, социаль һәм инженер инфраструктураһын нығытыу пландары ята. Был моделдәр әүҙем төбәк-ара хеҙмәттәшлек итеүҙе күҙ уңында тота. Үҙ-ара килешеп эш итеүебеҙҙә көнәркәшлеккә генә түгел, кооперацияға, координацияға, консолидацияға ориентирлашырға тейешбеҙ тип иҫәпләйем. Әлбиттә, төбәктәр араһында көнәркәшлек элементтары, рейтингтар, инвесторҙар, бюджет субсидиялары һәм башҡалар өсөн ярыш булыуын аңлайбыҙ. Әммә был ярышыу аҡыллы һәм ижади булһын. Төбәктәребеҙҙең административ сиктәре беҙҙең тормош өсөн юҡ, ысын тормош шундай. Кешеләр ирекле хәрәкәт итә, бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөй, уртаҡ бизнес төҙөй, предприятиелар араһында бәйләнештәр булдыра, һайлау буйынса үҙҙәренә нығыраҡ оҡшаған юғары уҡыу йорттарында белем ала, ғаилә ҡора. Өҫтәүенә был процестарҙың динамикаһы йыл һайын үҫешә. Әгәр кешелек кимәлендә бындай тормошҡа кәрәкле кооперация була икән, тимәк төбәк һәм муниципаль властар кимәлендә дуҫлашырға, сауҙа итергә, үҙ-ара эш итергә, уртаҡ бизнес төҙөргә кәрәк, — тип билдәләне төбәк башлығы.
— Был өлөштә ҙур эш алып барабыҙ. Рәсәй Федерацияһының бөтә субъекттары менән тиерлек сауҙа-иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтерәбеҙ. Әммә дөрөҫөн әйтергә кәрәк – әлегә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең күп кенә иҫ киткес төбәк-ара проекттар ҡағыҙҙа ғына ҡала, сөнки беҙ ысынында иһә һөҙөмтәле үҙ-ара эшмәкәрлек ҡора алмайбыҙ. Төбәктәр араһында килешеүҙәр төҙөп, иң яҡшы осраҡта рәсми кимәлдә сәфәрҙәргә йөрөшәбеҙ йәки эшҡыуарҙар берекмәһенең осрашыуын ойошторабыҙ. Дәүләт кимәлендә һеҙҙең менән беҙҙең эре үҙ-ара отошло проекттарҙы ғәмәлгә ашырыуға тиклем был эште һирәк еткерәбеҙ. Ә бына бизнес бындай уҙаҡташлыҡ мөмкинлектәрен тулыһынса файҙалана. Миҫал рәүешендә Белорет һәм Әбйәлил райондарын килтерәм, уларҙың биләмәләрендә Магнитогорскиҙың һәм Силәбе өлкәһенең башҡа ҡалаларының ял итеү зоналары урынлашҡан, унда бергәләп туристик хеҙмәттәр, дөйөм туҡланыу, ҡунаҡхана бизнесы үҫешә. Шулай уҡ Учалы районы һәм Силәбе өлкәһенең Юғары Урал районы, Башҡортостандың көньяҡ райондары менән Ырымбур өлкәһе предприятиелары кооперациялары тураһында әйтеп китәм. Беҙҙең төньяҡ-көнсығыш райондары ауыл хужалығы кооперациялары өлөшөндә күрше Свердловск өлкәһе менән бәйләнештәрен нығыта. Башҡа уңышлы эш итеү миҫалдары ла бар, — тине Рөстәм Хәмитов.
Ул форумда нәҡ төбәктәр Хөкүмәттәре, Сауҙа-сәнәғәт палаталары кимәлендә һөҙөмтәле төбәк-ара хеҙмәттәшлек ойоштороу юлдарын тикшереү кәрәклеген билдәләне.
Республика етәксеһенең фекере буйынса, «был эштә ориентир булып «25-20» стратегияһы тора, уға ярашлы илдә 2020 йылға 25 миллион юғары етештереүсәнле эш урыны булдырылырға һәм яңыртылырға тейеш».
— Әлегә был өлөштә эш уңышлы бара. Ни тиһәңдә эшләп килгән производстволар ҡеүәтен киңәйтеп, яңы предприятиелар асып, шул иҫәптән төбәк-ара хеҙмәттәшлек сиктәрендә, был аҙымдарҙы үҫтерергә кәрәк, — тип билдәләне ул.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ, «уртаҡ проекттар төбәктәр сиктәрендә күперҙәр һәм юлдар, электр энергетикаһының ҡеүәтен сығарыу, эре элеваторҙар, ауыл хужалығы продукцияларын эшкәртәү объекттары төҙөлөшөнә ҡағыла ала. Хеҙмәттәштәр менән бергә төбәк-ара эш итеү итеү программаһын әҙерләү өсөн тәү сиратта мәғлүмәт менән – беҙҙең ихтыяждар, пландар, бергәләп хәл итеү өсөн мәсьәләләр тураһында ла уртаҡлашырға кәрәк».
— Беҙҙең уҙаҡташлыҡтың башҡа мөһим йүнәлештәре лә бар. Мәҫәлән, беҙҙең үҙ аллы һалымды көйләү кеүек инструментыбыҙ булмай, ә башҡа илдәрҙә төбәктәрҙең һәм хатта муниципалитеттарҙың бындай мөмкинлеге булған хәлдә – беҙҙә универсаль көйләгес булып тик хаҡ яһалышы ҡала. Берҙәм тарифтар (мәҫәлән, электр энергияһына) тураһында һөйләшә, айырыуса сик буйындағы райондарҙа алыпһатарлыҡ шөғөлөн һәм һөҙөмтәһеҙ сауҙа ағымын булдырмау өсөн, тауарҙарға хаҡтарҙы күҙәтә алабыҙ. Хеҙмәттәшлектә мөһим йүнәлеш – экология, туризм һәм ял. Урал тәбиғәте, һауа һәм һыу беҙҙең – уртаҡ. Әйҙәгеҙ артабан да быларҙы иғтибарлы һаҡлайыҡ, был мәсьәләләрҙә хеҙмәттәшлек итәйек, — тип мөрәжәғәт итте форумда ҡатнашыусыларға Рөстәм Хәмитов.
Ул шулай уҡ иҡтисад менән бер рәттән мәҙәни, этник бәйләнештәр үҫеше тураһында онотмаҫҡа саҡырҙы.
— Хәҙер беҙҙең күп кенә төбәктәр менән әүҙем мәҙәни эш итеү яйға һалынған. Профессиональ һәм һәүәҫкәр коллективтар гастролдәр менән бер-береһенә йөрөй, төбәк-ара фестивалдәр һәм конкурстар уҙа. Күрше төбәктәрҙә ҙур башҡорт диаспоралары йәшәй. Иң күбеһе – Силәбе, Ырымбур өлкәләрендә, Пермь крайында, Свердловск өлкәһендә, Татарстанда, Ҡурған өлкәһендә. Федерацияның был субъекттарында йәмәғәт ойошмалары – башҡорт ҡоролтайҙары уңышлы эшләп килә. Был төбәктәр етәкселәренә һабантуй, Башҡортостан мәҙәниәте көндәрен ойоштороуҙа, дөйөм алғанда тыуған телде һаҡлау өлөшөндә ярҙам күрһәткәндәре өсөн рәхмәтлебеҙ. Үҙ яғыбыҙҙан, республиканан ситтә йәшәгән башҡорт халҡына ярҙам итеү өсөн күп нәмәләр эшләйбеҙ. Йәмәғәт ойошмаларын методик әсбаптар, аудио һәм видео материалдар, тыуған телдәге әҙәбиәт, милли сәхнә костюмдары, үҙешмәкәр коллективтар өсөн музыка ҡоралдары менән тәьмин итәбеҙ. Төбәктәр менән артабан да мәҙәни-ара диалогты киңәйтәсәкбеҙ, милләт-ара татыулыҡ һәм берҙәмлекте нығытыу буйынса эш алып барасаҡбыҙ, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
— Муниципаль-ара кооперацияларҙы үҫтереү механизмы ҙур перспективаларға эйә. Был моделде беҙ илдә беренселәрҙән булып Урал аръяғы, республиканың Төнья-Көнсығыш зоналарын социаль-иҡтисади үҫтереү программалары миҫалында эшкәртәбеҙ. Беҙ был ике муниципаль район төркөмдәрен оҡшаш тәбиғи-климат шарттары, сеймал ресурстары, иҡтисади структуралары, мәҙәни сифаттары булған бөтөн төбәктәр булараҡ ҡарайбыҙ. Муниципаль-ара кооперация был территорияларҙың сәнәғәт-техник, кадрҙар, ресурстар потенциалы берләшмәһендә төҙөлә. Һөҙөмтәлә беҙ әкренләп бында берҙәм социаль-иҡтисади һәм инвестиция киңлеген булдырабыҙ, — тине төбәк башлығы.
Инвестиция сәйәсәте тураһында һөйләгәндә, ул республикала хәҙер дөйөм күләме 700 миллиард һум самаһы тәшкил иткән 100-ҙән ашыу эре инвестиция проектының ғәмәлгә ашырылыуын иҫкә алды. Ул 40 меңләп яңы эш урыны. Биләмә буйынса ҡарағанда, Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат – сәнәғәт үҙәктәре нефть-газ химияһы тармағында проекттарҙы бойомға ашыра. Бынан тыш, ҡалаларҙа хеҙмәт күрһәтеү тармаҡтары әүҙем үҫешә. Ауыл хужалығы райондары агросәнәғәт комплексын үҫтереү буйынса проекттарҙа әүҙем йәлеп ителгән. Муниципаль кимәлдә дөйөм инвестициялар күләме 50 миллиадр һумдан күберәк.
— Һәм, әлбиттә, мин инвестиция вәкилдәренә ҙур ышаныс бағлайым. Был институтты үҫтереү муниципалитеттарға финанс ағымды йәлеп итеүгә генә түгел, ә инвесторҙар сараларының һөҙөмтәлерәк капитал һалыуҙарына квалификациялы баһа биреүгә лә йоғонто яһарға тейеш. Ул һәр муниципалитеттың махсуслашыуы, мөмкинлектәре һәм ресурстары анализына нигеҙләнергә тейеш. Был йүнәлештә эш башланған. Урта сроклы перспективаға территориялар үҫеше стратегияһын һәм принциптарын билдәләүсе, Республиканың территориаль үҫеш концепцияһы проекты әҙерләнгән, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.


text:
Өфө тепловоздар ремонтлау заводы локомотивтарҙы үҙҙәре тулыһынса яңырта
Уҙып барыусы йылда XIX быуатта уҡ төҙөлгән Өфө тепловоздар ремонтлау заводында мөһим ваҡиға булды: бында тәүге тапҡыр локомотивты үҙ аллы йыйҙылар. Ысынында иһә был «ТЭМ-2У» серияһына ҡараған иҫке тепловозды тулыһынса яңыртыу.
Белгестәр локомотивтың нигеҙенән — рамдан башланы. Унан һуң капот өлөшөн, машинист кабинаһын, электр системаһын һәм яғыулыҡ ҡорамалын урынлаштырҙылар. Яңылыҡтар араһында — уңайлы ултырғыстар, идара итеү пульты, шулай уҡ әйләнештәр һанын көйләгес, ул машинаның конструктив һәм экологик күрһәткестәрен яҡшырта һәм бер үк ваҡытта яғыулыҡ тотоноуҙы кәметергә булышлыҡ итә. Ләкин иң мөһиме — Өфө локомотивының хаҡы яңы ватан тепловозыныҡынан дүрт тапҡырға кәмерәк.
Күптән түгел үҙләштерелгән эш йүнәлеше менән бер рәттән заводта ремонтланған локомотивтарҙың моделдәр сафын киңәйтәләр, күсмә составты яңыртыу юлдарын эҙләйҙәр. Запчастарҙың күбеһе предприятиеның үҙендә етештерелеүе лә ремонтты арзанайтыуға булышлыҡ итә. Яҡын киләсәктә Өфө тепловоздар ремонтлау заводы локомотивтарға компьютер буйынса идара итеү системаһы элементтарын индерергә планлаштыра.


text:
Энәғараҡтар
Энәғараҡтар (лат. Odonata) — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, одонатология тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.(февраль 2008 йыл)[1]), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса 150 төр иҫәпләнә[2] [3].
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: тигеҙ ҡанатлыларға (Zygoptera), төрлө ҡанатлылар (Anisoptera) һәм Anisozygoptera (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда).
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай, йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоҡтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар.
Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ға етә, ҡанат ҡоласы 10 см ҡәҙәр, төҫө ҡыҙыл көрән. Күҙҙәре ҙур, ялтырап тора, баш артында тоташалар. Аҡмай торған һыулыҡтарҙа янында йәшәйҙәр. Бер көсәйеп, бер әкренләп, тиҙ осалар. Йыртҡыстар. Энәғарағы бөжәктәр менән туҡлана, ҡорбанын осҡчканда тота. Инә заттар йоморҡаларҙы һыуға, һыу үҫентеләре туҡымаларына, һирәк кенә дымлы яр буйы тупрағына һала. Личинкалары үҫемлектәр менән ҡапланған аҡмай торған йәки аҡрын аҡҡан һыуҙа үҫә; сүмесбаштарға һәм балыҡ маймыстарына һөжүм итәләр.
Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкин[4]. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — птеростигма, бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин.[5].
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына протогонимоз тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.
Күҙҙәре һәм күреүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Үрсеүе һәм үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә.[6]. Ҡурсаҡтары һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.
Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.
Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар Libellula quadrimaculata күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Robert G. Foottit, Peter H. Adler Insect Biodiversity: science and society — Blackwell Publishing Ltd, 2009. — Б. 31. — 642 б. — ISBN 978-1-4051-5142-9.
- ↑ Определитель пресноводных беспозвоночных России и сопредельных территорий на odonata.su
- ↑ Список таксонов отряда Стрекозы (Odonata) Российской Федерации на odonata.su
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 184 — ISBN 5-89355-008-0
- ↑ Акимушкин И. И. Мир животных: Насекомые. Пауки, домашние животные. — 4-е изд., испр. и доп. — М.: «Мысль», 1998. — 445[1]с.: ил. — С. 30. — ISBN 5-244-00806-4
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 311 — ISBN 5-89355-008-0
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мордкович В. М. Фауна и экология стрекоз. — Наука, 1989. — ISBN 5-02-028931-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Определители стрекоз по имаго и личинкам на атая добычу на лету. Истребляют комаров, мошек и др. вредных насекомых. Могут распространятьodonata.su


text:
Республикала рөхсәтһеҙ шыршы ҡырҡыусы 4 төркөм тотолған, тип яҙа Башинформ агентлығы. Улар ағастарҙы баҙарға сығарыу маҡсатында күпләп киҫкән, әммә тәбиғәт һаҡсыларына эләккән.
Уҙған йылдарҙа бындай хоҡуҡ боҙоу осраҡтары тиҫтәләр, йөҙҙәр менән иҫәпләнә ине. Әммә закондың ҡатылығы урманға зыян килтереүҙе күпкә кәметте. Хәҙер шыршыны махсус баҙарҙа һатып алыу күпкә отошлораҡ. Рөхсәтһеҙ ҡырҡылған 1-2 метр оҙонлоғондағы ҡарағай өсөн 400-700 һум, ә шыршы һәм пихта өсөн икеләтә, өсләтә күберәк күләмдә штраф билдәләнгән. Уртаса алғанда, яңы йыл түрен биҙәүсе бер ҡупшыҡай хоҡуҡ боҙоусыларға мең ярым һумға барып баҫа. Ағастарҙы биштән күберәк ҡырҡҡанда, енәйәт эше лә ҡуҙғатыла. Республика биләмәләрендә ылыҫлы ағастарҙы һаҡлау маҡсатында ойошторолған 60-тан ашыу оператив төркөм эшләй.


text:
Бер айҙа Өфөлә ҡала янындағы күсемһеҙ милеккә хаҡтар үҙгәрмәгән
Ағымдағы йылдың авгусында Өфөлә ҡала янындағы йорттарға һәм коттедждарға уртаса хаҡтар артыҡ үҙгәрмәгән.
«Эксперт» күсемһеҙ милек агентлыҡтары селтәре мәғлүмәте буйынса, бөтә төрҙәге йорттар, коттедждар һәм таун-хаустар буйынса тәҡдим ителгән сағыштырмаса хаҡтарҙың уртаса дәүмәле квадрат метрына 26,7 мең һум тәшкил итте. Бер айҙа был күрһәткес үҙгәрмәгән, әммә йыл башынан ул 10,3 процентҡа күтәрелгән.
Иң арзан йорт 390 мең һум тора. Был Иглинда урынлашҡан йорттоң майҙаны 98 квадрат метр. Иң ҡиммәт объекттың хаҡы — 20 миллион һум. Михайловкалағы коттедж ошо суммаға баһалана. Йорт майҙаны – 350 «квадрат».
Ер участкаларына килгәндә иһә, уларҙың уртаса хаҡы бер сутыйына 56,5 мең һум менән баһалана. Бер айҙа ул — һигеҙ процентҡа, ә йыл башынан 16,5 процентҡа артҡан.
Иң ҡыйбат участка Чесноковкала 2300 мең һумға һатыла. Уның күләме 15 сутый. Иң арзаны Иглинда тәҡдим ителә – 120 мең һумға ун сутый.


text:
Баш ҡалала Рәсәй киноһы көнөндә «Башҡортостан» студияһы фильмдары күрһәтеләсәк
27 августа Рәсәй киноһы көнө билдәләнә. 1919 йылдың 27 авгусында В.И.Ленин кинематографты национализациялау тураһындағы Декретҡа ҡул ҡуя, шуға күрә СССР-ҙа, ә аҙаҡтан Рәсәйҙә лә был көн киноиндустрияға бәйле кешеләр өсөн байрамға әүерелә. Тәүге киносеанс Парижда 1895 йылда үтә. Рәсәйҙә иһә тәүге фильм — «Понизовая вольница» — экрандарға 1908 йылдың октябрендә сыға. Ул ни бары 7 минут дауам итә. Ә инде 1925 йылда «Броненосец Потемкин» тигән илдең тәүге төҫлө киноһы донъя күрә.
Республика кинематографтары ла был байрамды билдәләйәсәк: 18 сәғәттә «Родина» кинотеатрында кино эшмәкәрҙәрен тәбрикләү тантанаһы үтә, «Башҡортостан» киностудияһы фильмдары күрһәтеләсәк, уларҙың авторҙары менән аралашыу ойоштороласаҡ. Шулай уҡ 22 сәғәттән таңғы 6-ға тиклем бында «Башҡортостан киноһы төнө» үтә. Шул уҡ көнгә «Башҡортостан» киностудияһы тәҡдим иткән яңы эштең – Таңсулпан Бураҡаеваның «Кәләш алам!» ҡыҫҡа метражлы фильмының презентацияһы планлаштырылған.


text:
Өфөлә торлаҡҡа яңы хаҡ билдәләнде
РФ Төбәктәрҙе үҫтереү министрлығы Өфө өсөн торлаҡтың яңы хаҡын, йәғни төҙөүселәрҙән торлаҡты һатып алыу хаҡын билдәләне. Министрлыҡ мәғлүмәттәренә ҡарағанда, быйыл икенсе кварталда Өфөлә төҙөүселәрҙән фатирҙар бер квадрат метры 29850 һумдан һатып алынасаҡ. Был бынан алдағыға ҡарағанда ун процентҡа күберәк.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, хәҙер Өфөнөң икенсел күсемһеҙ милек баҙарында бер квадрат метрҙың уртаса баҙар хаҡы 43,29 мең һум тәшкил итә. Беренсел баҙарҙа (мәғлүмәттәр апрель башына) — бер "квадрат" өсөн 43 мең һум.


text:
Тимер юлсылар йәйге кампанияға әҙерләнә
Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе вагон паркын йәйге миҙгелгә әҙерләй башланы. Кузовтарҙың һәм тамбурҙарҙың тышҡы йөҙөн матурлау, вагондарҙың эске интерьерын һәм инвентарын яңыртыу, шулай уҡ урын-ер әйберҙәрен алмаштырыу буйынса эштәр үткәреләсәк. Бүлексәнең матбуғат секретары Рөстәм Ғөбәйҙуллин хәбәр итеүенсә, вагондарҙа кондиционерҙарҙы ҡайтанан көйләйәсәктәр, тәҙрәләрҙе рәтләйәсәктәр. Проводниктарҙың тышҡы ҡиәфәтенә һәм уларҙың корпоратив этиканы күҙәтеүенә айырым иғтибар биреләсәк.
— Бөтә был эштәр планда ҡаралған һәм даими рәүештә йылына ике тапҡыр үткәрелә, — тине Рөстәм Ғөбәйҙуллин. – Бөтәһе беҙҙең паркта 400-ҙән ашыу пассажир вагоны. Йәйге кампанияла уларҙа алыҫ араға йөрөүсе поездарҙа миллионға яҡын пассажир хеҙмәтләндерелә.
Уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда, быйылғы миҙгелдә Өфө депоһында вагондар һәм проводниктар һаны кәмене. Был иҡтисади көрсөк менән бәйле поездарҙа йөрөүселәр һаны кәмеүе менән аңлатыла. Быйыл 1200 проводник һәм тимер юл уҡыу йорттарының йөҙҙән ашыу студенты эшләйәсәк.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов электричкалар эшмәкәрлеге сифатын тикшерҙе
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Башҡортостан ҡала яны пассажирҙар компанияһы» электричкалары эшмәкәрлегенең сифатын тикшерҙе. 12 һумға билет алып, шәмбе көндө ул урындағы ваҡыт менән 16 сәғәт 25 минутта «Өфө–Инйәр» маршруты буйынса ҡуҙғалған электр поезында Өфө станцияһының тимер юл вокзалынан Дим станцияһына юлланды.
Вагонда Президент пассажирҙар менән аралашты. Улар араһында баҡсасылар ҙа, студенттар һәм ветерандар ҙа бар ине. Осраҡтан файҙаланып, республика башлығы менән улар ҡала яны поездарында ташламаларҙан файҙаланыуға, платформалар төҙөү, станция һәм туҡталыштарҙы төҙөкләндереү, Яңауылға тимер юл тармағын төҙөүгә ҡағылышлы һорауҙар бирҙе.
Рөстәм Хәмитов йәш саҡта электричкала бик йыш Инйәргә йөрөүен билдәләне. Был маршрут айырыуса туристар араһында популяр.
Дим станцияһында Рөстәм Зәки улын Дим районы хакимиәте башлығы Зөфәр Хәкимов ҡаршы алды һәм республика Президенты менән был станцияла тимер юл аша йәйәүлеләр күперен реконструкциялау мөмкинлеген тикшерҙе.