text:
Һулыш алыу системаһы
Һулыш алыу системаһы — кешелә һәм хайуандарҙа тышҡы мөхит менән газ алмашыныуын тәьмин итеүсе тән ағзалары системаһы. Уның аша организмға кислород килә һәм унан углекислый газ сығып китә.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һулыш алыу системаһы (латинса «systema respiratorium», урыҫсаға дыха́тельная систе́ма тип тәржемә ителә) кислородһыҙ йәшәүгә яраҡлашмаған тере организмдар иң кәрәкле өлөштәренең береһе. Кеше, мәҫәлән, һулыш алып, тышҡы мөхиттән кислород йота һәм кирегә ҡулланылған (углекислый) газ бүлеп сығара. Был организмдың бар ағзалары туҡымаһының һәр бер күҙәнәгенә энергия кәрәклек менән бәйле. Органик берләшмәләрҙең өҙлөкһөҙ тарҡалыуы һәм әселәнеүе (окисланыуы) организмда энергия сығанағы булып тора. Был әселәнеү процестарында мотлаҡ кислород ҡатнашҡанлыҡтан, күҙәнәктәр уның туҡтауһыҙ килеп тороуына мохтаж. Теләһә ниндәй органик матдәләрҙең окисланыуы һөҙөмтәһендә углекислый газ менән һыу барлыҡҡа килә, улар үҙ сиратында һулыш алыу системаһы ағзалары ярҙамында организмдан сығарыла. Күҙәнәктәрҙе кислород менән тәьмин итеүҙе һәм уларҙан углекислый газды алып китеүҙе ҡан башҡара. Уның менән һауа араһында газдар алмашыныуы һулыш алыу ағзалары эсендә бара.
Кешенең һулыш алыу системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күкрәк ҡыуышлығында урынлашҡан үпкәләр һәм һауа үткәреү юлдары: танау ҡыуышлығы, тамаҡ өҫтө, ҡурылдай, боғарлаҡ, — һулыш алыу системаһын тәшкил итә.
Һауа үткәреү юлдары танау ҡыуышлығынан башлана. Ул һөйәк-кимерсәк бүлге менән уң һәм һул яртыларға бүленгән, уларҙағы бормалы юлдар танау ҡыуышлығының эске өлөшөн ҙурайта. Танау юлдарын ҡаплап тороусы лайлалы шекәрәлә бик күп керпексәләр, ҡан тамырҙары һәм лайла бүлеп сығарыусы биҙҙәр бар. Был лайла организм өсөн ҡиммәтле үҙенсәлектәргә эйә: ул микробтарҙы тотоп-тотҡарлап ҡына ҡалмай, уларҙы тулыһынса тиерлек зарарһыҙландыра ла. Үҙенә йәбешеп ҡалған өлөшсәләр менән бергә лайла танау ҡыуышлығынан даими сығарылып тора. Танау ҡыуышлығының үпкәләр эшмәкәрлеге өсөн тағы ла бер файҙалы эшмәкәрлеге — ул да булһа, тышҡы мөхиттең торошонан сығып, беҙ һулаған һауаны (башлыса) йылытыу һәм дымландырыу.
Танау ҡыуышлығынан һауа тамаҡ өҫтөнә, унан һуң ҡурылдайға үтә. Ҡурылдай көбө бер нисә кимерсәктән торған буранка рәүешендә. Һулыш алыуҙан айырмалы рәүештә аҙыҡ йотҡан ваҡытта ҡурылдайға инеү юлы кимерсәктән торған ҡурылдай ҡапҡасы менән ябыла. Ҡурылдай кимерсәктәре араһында лайлалы бөрмәләр — тауыш ярылары урынлашҡан. Улар араһындағы арауыҡ тауыш еге тип атала.
Кеше һөйләшмәгәндә тауыш ярылары ике яҡҡа айырылып тора, һәм тауыш еге тигеҙ яҡлы өсмөйөш формаһын ала. Һөйләшкәндә йә йырлағанда тауыш яралары бер-береһенә тейеп тора. Һулап сығарылған һауа бөрмәләргә баҫа һәм улар тирбәлә башлай — шулай итеп өн (тауыш) барлыҡҡа килә. Уның юғарылығы тауыш яраларының оҙонлоғона бәйле. Тауыш ярылары ҡыҫҡараҡ булған һайын уларҙың тирбәлеүҙәре йышыраҡ булә һәм, нәтижәлә, тауыш та юғарыраҡ була. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа тауыш ярылары ирҙәргә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ, шуға ла уларҙың тауышы ла юғарыраҡ.
Тауыш ярылары 1 секундҡа 80—дән алып 10 000—гә тиклем тирбәлеү яһай ала. Кеше телмәре өндәренең тамам формалашыуы тамаҡ, тамаҡ өҫтө, ауыҙ һәм танау ҡыуышлыҡтарында, тел, ирендәр, аҫҡы яңаҡ торошо үҙгәргәндә хәсил була. Кеше тауышы ярҙамында үҙенең тойғоларын һәм кәйефен: шатланыуын һәм асыуланыуын, наҙлауын һәм янауын, мыҫҡыллауын һәм иркәләүен бирә ала.
Ҡаты ҡысҡырыу тауыш ярылары өсөн зарарлы: улар ныҡ тартыла һәм, бер-береһенә яҡынайып, бәрелә һәм ышҡыла, һөҙәмтәлә улар үҙҙәренә үҙҙәре зыян яһай. Йыш ҡысҡырған кешенең тауышы ҡарлыға йәки бөтөнләй бөтә. Шыбырлап һөйләшкәндә, тауыш ярылары бер-береһенә тығыҙ тейеп тормай. Тауыш аппаратын һаҡларға кәрәк булғанда, табиптар тәү сиратта шыбырлап ҡына һөйләшергә тәҡдим итә.
Эскә һулана торған һауа ҡурылдайҙан көпшә рәүешендәге боғарлаҡҡа (урыҫса — трахея) үтә. Уның алғы көбө бәйләүестәр һәм мускулдар менән үҙ—ара тоташҡан кимерсәкле ярым дүңгәләктәрҙән тора. Боғарлаҡтың артҡы йомшаҡ көбө ҡыҙыл үңәскә тейеп тора һәм аҙыҡтың үтеүенә ҡамасауламай. Боғарлаҡ уң һәм һул үпкәләргә инеүсе ике бронхыға айырыла.
Үпкәләрҙә бронхыларҙың һәр береһе ағас һымаҡ тармаҡлана, ә һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара. Иң ваҡ бронхы көпшәләренең остары эсенә һауа тулған йоҡа көплө үпкә ҡыуыҡсалары шәлкеме менән тамамлана. Уларҙың көпшәләре бер ҡатлы эпителиаль күҙәнәктәрҙән тора һәм капиллярҙар селтәре менән ҡуйы итеп сырмалған. Улар ҡыуыҡсаларҙың эске йөҙөн йоҡа яры рәүешендә ҡаплап торған биологик әүҙем матдәләр бүлеп сығара. Нәҡ ошо яры ҡыуыҡсаларҙың даими күләмен һаҡлай һәм уларға бер-береһенә ҡушылырға ирек бирмәй. Бынан тыш, ярының матдәләре үпкәләргә һауа менән ингән төрлө микроорганизмдарҙы зараһыҙлай. «Эшкәртелгән» яры һауа үткәреү юлдары аша ҡаҡрыҡ рәүешендә сығарып ташлана йәки үпкә фагоциттары тарафынан «һеңдерелә».
Һулыш алыу һәм һулап сығарыу, бер-береһен ритмик рәүештә алмаштырып, үпкәләр аша һауаның үтеүен һәм уларҙағы һауаның даими алмашыныуын тәьмин итә. Был эшмәкәрлек оҙонса мейелә урынлашҡан һулыш алыу үҙәге менән яйлана. Унда ритмик рәүештә тыуып торған импульстар, нервылар буйлап ҡабырға-ара мускулдарға һәм диафрагмаларға тапшырылып, уларҙың ҡыҫҡарыуын тыуҙыра. Ҡабырғалар күтәрелә һәм төшә, мускулдарҙың ҡыҫҡарыуы иҫәбенә диафрагма яҫы тиерлек булып китә. Күкрәк ҡыуышлығының күләме арта. Үпкәләр күкрәк ситлеге хәрәкәтен ҡабатлай. Был — һулыш алыу була. Унан һуң ҡабырға-ара мускулдар һәм диафрагма мускулдары йомшара, күкрәк ҡыуышлығының күләме бәләкәйләнә, үпкәләр ҡыҫыла һәм һауа тышҡа сығарыла. Быныһы инде — һулап сығарыу була.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дыхания органы // Большая российская энциклопедия. — 2007. — Т. 9. — С. 459—460. — ISBN 978-585270-339-2. (рус.)
- Пятин В. Ф. Глава 8. Дыхание // Физиология человека / В. М. Покровский, Г. Ф. Коротько. — М.: Медицина, 1998. — Т. 1. — С. 401—442. — 448 с.
- Научно-познавательная коллекция «Маршалл Кавендиш». Универсальный иллюстрированный справочник для всей семьи. Организам человека / — М., Алмаз-пресс, 2002. — 162 с. — (Древо познания). ISSN 1684-582X (рус.)
- Биологический энциклопедический словарь. Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Атлас анатомии человека. Издание на русском языке. / Перевод: к.м.н. В. В. Серов. / — М.: Белый город, 2005. — 103 с. с илл. ISBN 5-7793-0982-5 (рус.)
- Цузмер А. М., Петришина О. Л. Кеше. Анатомия, физиология и гигиена. / С. В. Атнағолова тәржемәһе / — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 239 бит.
- Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
- Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. (рус.)
- Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 10.05.2018
Изгелек ерҙә ятып ҡалмаҫ
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 15:43
Мин техникумда уҡыйым. Уҡыуҙан буш ваҡытымды спортҡа бүләм, егет кеше булһам да, шиғриәт менән ҡыҙыҡһынам. Күңелемә ятҡан бер матур шиғыр менән мәҡәләмде башлайым:...
Яҙ еткәс, ауырыу көсәйә
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-05-2018, 13:58
Яҙғыһын, оҙайлы ҡыштан һуң организм хәлһеҙләнгән ваҡытта, кешегә һалҡын тейеп, төрлө вирус эләгеп кенә бара. Әҙ генә һыуыҡ елгә эләктеңме, тамаҡ төбө ҡысытып, танауҙан һыу ҡойола ла башлай. Нисек һаҡланырға һәм дауаланырға һуң?
Тамаҡ ауыртҡанда иң яҡшыһы – дарыу үләндәрен ҡулланырға. Барыбыҙға яҡшы билдәле ромашка, тырнаҡ гөлө, мәтрүшкә, йүкә сәскәһе, ҡарағат япрағы, бөтнөк үләне ярҙам итер. Тамаҡ төбө әсетеп, ҡысытып тора икән, көнөнә өс-дүрт тапҡыр ошо үләндәр төнәтмәһе менән сайҡатырға кәрәк.
Һәр ауырыу башланып ҡына торған ваҡытта прополистың файҙаһы айырыуса ҙур. Уны ауыҙҙа тоторға, сәйнәргә мөмкин. Спиртлы төнәтмәһен сәйгә ҡушып эсергә лә (15 – 20 тамсы), тамаҡты сайҡатырға ла ярай.
Тамаҡ ауыртыуын массаж менән дә дауалайҙар. Әйткәндәй, йылдың һалҡын миҙгелендә бындай массаж киҫкен респиратор ауырыуҙарҙан яҡшы һаҡлай....
Илеңдең кәрәкле кешеһе булыу – ҙур бәхет!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:07
Һуңғы дәрес бөтөүен белдереп, ҡыңғырау шылтыраны. Шау-гөр килеп, курсташтарым кабинет ишегенән коридорға һибелде. Кемдер ашыға, кемдер һалмаҡ ҡына атлай... Егет-ҡыҙҙар бер-береһен көтөп, һөйләшеп кейенешеп, һаубуллашып, ҡайтыр юлға сыға.
Ғәҙәттә, колледждан хыялдарға бирелеп ҡайтырға яратам. Тиҫтерҙәремә, йәштәргә ҡағылышлы проблемалар борсой. Бәләкәй саҡтан миңә: «Барыһы ла – үҙ ҡулыңда, яҡшы уҡы, аҡыллы, тәрбиәле булыу һинең үҙеңдән тора», – тигәнде йыш ишетергә тура килде. Ә үҫә төшкәс, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә нығыраҡ ышана барам....
Ғәҙәттә, колледждан хыялдарға бирелеп ҡайтырға яратам. Тиҫтерҙәремә, йәштәргә ҡағылышлы проблемалар борсой. Бәләкәй саҡтан миңә: «Барыһы ла – үҙ ҡулыңда, яҡшы уҡы, аҡыллы, тәрбиәле булыу һинең үҙеңдән тора», – тигәнде йыш ишетергә тура килде. Ә үҫә төшкәс, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә нығыраҡ ышана барам....
Күңел матурлығы сәхифә матурлығынан өҫтөнөрәк!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:07
2118 йыл. Донъя төрлө яңы технологиялар менән тулған. Кешеләр бер-береһе менән аралашмай. Улар виртуаль донъяла йәшәй. Әйтерһең, интернет кеше менән идара итә. Заманса технологиялар арҡаһында кешелек хатта икенсе планеталар менән бәйләнештә була ала. Ә бына кешеләрҙең баш күтәреп тирә-яҡҡа ҡарарға, һөйләшергә лә ваҡыты юҡ. Яңылыҡ, кәрәккән-кәрәкмәгән мәғлүмәт, бөткөһөҙ проблема…
Бына шулай йәшәгән ваҡытта беҙҙең геройыбыҙ яңылыш ҡына үҙенең өләсәһенең көндәлеген табып алды. Бында йөҙ йыл элекке, 2018 йылғы, ваҡиғалар бәйән ителгәйне. Бына нимәләр яҙылған унда....
Бына шулай йәшәгән ваҡытта беҙҙең геройыбыҙ яңылыш ҡына үҙенең өләсәһенең көндәлеген табып алды. Бында йөҙ йыл элекке, 2018 йылғы, ваҡиғалар бәйән ителгәйне. Бына нимәләр яҙылған унда....
Телебеҙ киләсәге – беҙҙең ҡулда!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:06
Халҡыбыҙҙың һәр вәкиле башҡорт телен белергә тейеш. Сөнки туған тел аралашыу ҡоралы ғына түгел, ул күңел нуры ла. Ул беҙҙең тән, һәр күҙәнәгебеҙҙең теле. Ошоно һәр ата-әсә тоя белергә бурыслы. Туған телһеҙ кеше – йәнһеҙ ғәрип. Балаларығыҙ, ейәндәрегеҙ ниндәй телдә һөйләшә, һеҙ шул милләткә хеҙмәт итәһегеҙ тигән һүҙ....
Ҡатын-ҡыҙҙың бәхет сере нимәлә?
Махсус бит // 10-05-2018, 10:40
Ул – республикалағы мосолмандар өсөн « Аиша» журналының баш мөхәррире, ҡатын- ҡыҙҙар өсөн тренингтарҙың авторы, мосолмандарҙың танышыу агентлығы етәксеһе. Гөлбикә Хәйрлваринаны мосолман йәмәғәтселегендә күптәр эшлекле ханым, ғаилә консультанты булараҡ белә. Уның менән ҡатын-ҡыҙҙың көсө, гүзәл заттың күңел матурлығы тураһында һөйләштек....
«Йәшлек» менән дуҫ булғас
Яңылыҡтар таҫмаһы // 10-05-2018, 08:00
«Йәшлек» менән дуҫ булғандар бер ҡасан да бүләкһеҙ ҡалмай.
Даландары булғас, гәзитебеҙҙең тоғро дуҫтары был аҙнала «Аҙна һайын – бүләк» уйынында Әбйәлил районының Ишбулды ауылынан Гөлнара ХАЖИНА – сәйнүк, Ейәнсура районының Үтәғол ауылынан Тутыя АЛСЫНБАЕВА – cалат һауыттары йыйылмаһы отто.
Еңеүселәргә бүләктәрен килеп алғанда паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләрен килтерергә кәрәк.
Уйын дауам итә, бүләктәр эйәләрен көтә. Йәһәтерәк гәзитебеҙгә яҙыла һалып, квитанцияларығыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә ашығығыҙ....

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Страница 3
Бала имеҙгәндә нисек һимермәҫкә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 2-05-2018, 09:00
Күптән түгел әсәй булдым. Баламды күкрәк һөтө имеҙеп кенә үҫтергем килә, тик һөтөм әҙ һәм тағы ла артыҡ һимереүҙән ҡурҡам. Белгестәр миңә ниндәй кәңәш бирер икән?
Гүзәлиә.
Сибай ҡалаһы.
Даими рәүештә һөт төшөп торһон өсөн, дөрөҫ һәм төрлө итеп туҡланыу мөһим. Яҡынса көндәлек туҡланыу рационы 200 г иттән, шул иҫәптән тауыҡ һәм балыҡ итенән, 1 л һөттән йә кефир менән ҡатыҡтан, 100 – 150 г эремсектән. 20 – 30 г сырҙан, 500 – 600 г йәшелсәнән, 200 – 300 г емештән торорға тейеш. Майҙарҙан аҡ майға (15 – 20 г) һәм үҫемлек майына (25 – 30 г) өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Бала имеҙеүсе ҡатын күп һыу эсергә лә тейеш. Сәй, һөт, кефирҙы иҫәпкә алғанда, көнөнә 2 л шыйыҡлыҡ етә....
Ҡан тамырҙары өсөн “алтын һөт”
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 30-04-2018, 07:00
Һаҡ булығыҙ! Быйыл талпан күп
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 29-04-2018, 06:30
“Көн ҡапыл йылытҡанғамы, талпандар быйыл бигерәк күп. Урманға барырға ла түгел, баҡсала ла туп-тулы, ағастар янынан үткәндә ике-өс талпан өйгә эйәреп тә инә”, – тип зарлана ауыл халҡы. Тимәк, кемдәр алдағы ялда һәм май байрамдарында баҡсаға йыйына, тәбиғәт ҡосағына шешлеккә сығырға уйлай, һаҡ булырға кәрәк. Әйткәндәй, был бөжәктең эткә һәм бесәйгә эйәреп тә өйгә инеүе мөмкин.
Йыл һайын талпан ҡаҙалыуҙан йөҙәрләгән кеше зыян күрә. Был паразит-бөжәктәрҙән сәләмәтлек өсөн ҡурҡыныс булған төрлө сир эләктерергә мөмкин. Уларҙың барыһы ла ауырыу тарата, тип уйларға ярамай, вирус бөжәктәрҙең 2 – 3 процентында ғына йәшәй. Ҡарап тороуға инфекцион ауырыу таратыусы талпанды башҡаларынан айырып булмай. Быны санитар-эпидемиология станцияһында ғына тикшереп белеп була. Шуға күрә лә ҡаҙалған талпанды тартып сығарғас, медицина лабораторияһына тапшырырға ҡушалар. ...
Сирень сәскә атҡанда
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 28-04-2018, 10:06
Сирень сәскәһенә һәм уның хуш еҫенә һоҡланмаған кеше һирәктер. Матурлыҡтан тыш, ул башҡа бик мөһим сифаттарға ла эйә. Был – уның шифалы үҙенсәлектәре. Сирень сәскәһе эфир майҙарына, фарнезол, фенолгликозид сирингин кеүек матдәләргә, ә япрағы һәм бөрөләре флавоноидтарға, аскорбин кислотаһына, сайырға, фитонцидтарға һәм дубиль матдәләргә бай. Халыҡ медицинаһы ҡыуаҡтың сәскәһенән, бөрөһөнән һәм япраҡтарынан шифалы төнәтмәләр әҙерләргә кәңәш итә....
Бил бирмәҫ батыр
Новости / Спорт // 27-04-2018, 08:00
Салауат районының Тирмән ауылы егете Вилдан Хажиморатов милли көрәш буйынса Рәсәй чемпионы исеменә лайыҡ булды. Күптән түгел Ҡазанда үткән ил беренселегендә ул үҙ ауырлыҡ категорияһында шундай юғары спорт ҡаҙанышына иреште.
Вилдан Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының икенсе курсында белем ала – буласаҡ газсы. Милли көрәш менән мәктәп йәшенән шөғөлләнә. Баш ҡалаға, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт гимназия-интернатына килгәс, уҡытыусы-тренеры Йәлил Йосопов етәкселегендә был спорт төрөн ныҡлап үҙләштерә, ярыштарға йөрөй. Ул йыл һайын Башҡортостан беренселегендә ҡатнашып, дүрт тапҡыр республика чемпионы була. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев иҫтәлегенә былтыр Илеш районында үткән республика турнирында ла еңде. Пермдә уҙған “Урал Кубогы” Бөтә Рәсәй ярышында икенсе урын алһа, ил беренселегендә лә һәр йыл һайын уңышлы сығыш яһай.
Вилдан Хажиморатов кеүек Башҡортостан данын яҡлаған, бил бирмәҫ батырҙар – бөтәбеҙ өсөн дә ҙур ғорурлыҡ.
Айҙар НОҒАМАНОВ.
Салауат районы.
...
Сабыр итеүселәргә лә сауап яҙылыр
Новости / Иман // 27-04-2018, 07:30
Түҙемлекте, ауырлыҡ килгәндә сыҙамлыҡ күрһәтеүҙе, үҙеңә хужа булыуҙы, йәмһеҙ һәм яҙыҡ ғәмәлдәрҙән тыйыла белеүҙе сабырлыҡ, тиҙәр.
Был донъя торғаны – имтихан. Кеше донъяла төрлө хәлдәргә тарый. Ҡайһы бер хәлдәр кешеләрҙе шатландыра, ҡайһылары ҡайғыға һала. Шатлыҡ ваҡытында – шөкөр итә, ҡайғылы ваҡытта сабыр итә белеү мосолманға фарыз ҡылынған.
Аллаһы Тәғәлә шулай бойора: «Бары тик сабыр итеүселәргә генә хисапһыҙ мөҡәфәттәр, сауаптар буласаҡ» («Зөмәр» сүрәһе, 10-сы аят).
Бер хәҙисендә бәйғәмбәребеҙ: «Мосолманға шатлыҡлы мәлендә лә шөкөр итеү бер хәйер сауап», – тигән....
В Китае обсуждались практические аспекты реализации совместных проектов в Башкортостане
Новости / Сәйәсәт // 26-04-2018, 16:26
Завершился визит официальной делегации Башкортостана в Китайскую Народную Республику во главе с Премьер-министром Правительства Республики Башкортостан Рустэмом Мардановым.
Сегодня, 26 апреля, прошла встреча с губернатором народного правительства провинции Сычуань господином Инем Ли. Стороны обсудили широкий круг вопросов, связанных с реализацией межправительственного соглашения между Республикой Башкортостан и провинцией Сычуань. Намечены новые направления сотрудничества, планируется расширить студенческие и культурные обмены. По итогам договорённостей начата проработка вопроса открытия представительства Республики Башкортостан в провинции Сычуань в деловом центре «Китай – Европа» города Чэнду. Отдельно отмечена всемерная поддержка со стороны китайских властей совместных проектов, реализуемых в Башкортостане....
Сегодня, 26 апреля, прошла встреча с губернатором народного правительства провинции Сычуань господином Инем Ли. Стороны обсудили широкий круг вопросов, связанных с реализацией межправительственного соглашения между Республикой Башкортостан и провинцией Сычуань. Намечены новые направления сотрудничества, планируется расширить студенческие и культурные обмены. По итогам договорённостей начата проработка вопроса открытия представительства Республики Башкортостан в провинции Сычуань в деловом центре «Китай – Европа» города Чэнду. Отдельно отмечена всемерная поддержка со стороны китайских властей совместных проектов, реализуемых в Башкортостане....
Һауа дымландырғыс – файҙамы, зыянмы?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 24-04-2018, 07:00
Улым ике йәшкә етмәҫ элек хроник аденоидит сире менән яфалана башланы. Йәғни ниндәйҙер вирус йәки бактерия инфекцияһы менән “осрашыу”ҙан һуң баҙам биҙендә елһенеү процесы башланып китә. Был инде танауҙан бер туҡтауһыҙ һары-йәшел ҡуйы маңҡаның ағыуы, насар еҫ тигән һүҙ. Улыма тын алыуы ауырлаша, башы ауырта, әлегә уның тын алыу юлдары тар булғанлыҡтан, сирҙе ауыр үткәрә. Дарыуҙарҙың ниндәйен генә ҡулланманыҡ: дауалап бөттөк тигәндә, бер нисә көндән аҫтыртын сир өр-яңынан башлана ине. Табиптар был диагнозды, балалар баҡсаһына иртә йөрөй башлау касафаты, тип аңлатты. Яслегә барғанда улыма ни бары 1 йәш тә 8 ай ғына ине шул. Бөгөнгө аҡылым булһа, баламды 3 йәштән һуң ғына баҡсаға илтер инем....
Ҡыҙҙар менән борсаҡ бешмәй
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 23-04-2018, 07:00
Дамира АМАНГИЛДИНА: “Бейеүҙәрҙә – минең асылым...”
Новости / Мәҙәниәт // 22-04-2018, 08:30
Башҡорт бейеүе... Кемдәрҙе генә хайран итмәгән дә, кемдәрҙең генә йөрәген елкендермәгән икән ул?.. Халҡыбыҙҙың яугирлығы ла, саялығы ла, ғорурлығы ла сағылыш тапҡан унда. Ҡурайҙа уйнар өсөн башҡорт булып тыуырға кәрәк, тиҙәр. Эйе, башҡорт бейеүен йөрәктәргә үтеп инерлек итеп бейер өсөн дә башҡорт рухлы булырға кәрәк!.. Стәрлетамаҡ Бейеү театры солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Дамира Амангилдина тап ана шундай рухлы ҡыҙҙарыбыҙҙың береһе.
23 мартта ул үҙенең 20 йыллыҡ ижад байрамын билдәләне. Муйылдай ҡара күҙле, йор күңелле сая ҡыҙ ни өсөн тап бейеүсе һөнәрен һайлаған? Уның менән әңгәмәбеҙ ошо хаҡта....


text:
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының штаб-фатирында ҡурай моңо яңғыраны
Төркиәнең Истанбул һәм Анкара ҡалалары сәхнәләрендә бер нисә концерт күрһәткәндән һуң Башҡортостан артистары үҙ сығыштарын Америка Ҡушма Штаттарында дауам итте. Унда, Нью-Йоркта, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының штаб-фатирында тәүге тапҡыр Науруз байрамы билдәләнде. Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ) менән ойошторолған концертта төрлө илдәрҙең сәнғәт оҫталары менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солистары ҡатнашты.
Башҡортостан артистары концертты асыу һәм ябыу тантаналарында сығыш яһаны. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: байрам концерты Азат Биксуриндың башҡорттарҙың яратҡан боронғо музыкаль инструменты – ҡурайҙа уйнауы менән асылды.


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентының төбәк етәкселәрен һайлап ҡуйыу буйынса инициативаһын хупланы
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Дмитрий Медведевтың төбәк башлыҡтарын һайлап ҡуйыу ғәмәлен тергеҙеү тәҡдименә комментарий бирҙе.
— Рәсәй Президентының төбәк башлыҡтарын һайлап ҡуйыу ғәмәлен тергеҙеү буйынса инициативаһын хуплайым. Властың бурысы – халыҡ өсөн эшләү, шуға күрә халыҡ был эште ышанып тапшырған кешеһен үҙе һайларға тейеш. Был эш биреүсе һәм хеҙмәткәр араһындағы ғәҙәти мөнәсәбәттәр. Тәүгеһе икенсеһен, бер нисә дәғүә итеүсе араһынан һайлап алып, эшкә ала, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.


text:
- Подробности
- Просмотров: 276
РИФОРМИНГ (ингл. reforming), юғары октанлы автомобиль бензиндары, ароматик углеводородтар (бензол һәм уның гомологтары), водород тотороҡло газ алыр өсөн нефттең бензинлы, лигроинлы фракцияларын эшкәртеү (ҡайнау сиктәре 60—180°С). Термик һәм каталитик (катализаторҙар булғанда водород баҫымы аҫтында) Р. айырыла. Термик Р. 530—560°С т‑рала, 5—7 МПа баҫымда үткәрәләр, октан һаны 70—72 булған бензин алалар. Төп реакциялары: дегидрогенлау, нафтен углеводородтарын дегидроизомерлаштырыу, деалкиллаштырыу, ароматик углеводородтарҙы конденсациялау. Процестың етешһеҙлектәре: кәрәк продукттың түбән сығышы (сеймалдың газ, кокс сифатында юғалыуы), бензинда туйындырылмаған углеводородтарҙың миҡдары юғары булыуы (тотороҡлоғон, тетраэтилсвинецҡа һыйҙырышлылығын кәметә). Каталитик Р. гидроформинг (480—550°С, 1,5—2,5 МПа алюмин‑молибденлы катализатор ҡулланып) һәм платформинг (450—520°С, 1,5— 4 МПа, платина, рений, иридий, германий һ.б. тотороҡло платина, платина‑рений һәм полиметаллы катализаторҙар ҡулланып) процестарына бүленә. Ароматик (6‑быуынлы углеводородтарҙы дегидрирлау һәм 5‑быуынлы нафтенлы алкиллаштырылған углеводородтарҙы дегидроизомерлаштырыу, парафинлы углеводородтарҙы дегидроцикллаштырыу) һәм изопарафинлы (изомерлаштырыу, юғары молекуляр пара-финдар гидрокрекингы) углеводородтар барлыҡҡа килә; бер үк ваҡытта гидрирлау, туйындырылмаған углеводородтар полимерлашыуы, ароматик углеводородтарҙы катализатор өҫтөнә кокс ултырып деалкилһыҙлаштырыу, конденсациялау кеүек өҫтәмә реакциялар күҙәтелә. Каталитик Р. ваҡытында нафтен углеводородтары 90—95%‑ҡа ароматик углеводородтарға әйләнә; парафин углеводородтарҙың конверсия дәрәжәһе баҫымға бәйле. Бензин фракцияларының Р. һөҙөмтәһендә октан һаны 90—99 булған бензиндың 80—88% өлөшөн, 1,5—2% водород, газ формаһындағы углеводородтар алалар. Башҡортостанда Р. бөтә нефть эшкәртеү з‑дтарының технологик схемаһына инә: каталитик Р. ҡоролмалары Өфө (ҡеүәте йылына 400 мең т) һәм Яңы Өфө НЭЗ‑дарында (йылына 1 млн т),__ “Уфанефтехим” (дөйөм ҡеүәте йылына 600 мең т), “Газпром нефтехим Салават” (йылына 1 млн т) бар. Тәүге термик Р. ҡоролмаһы 1938 й. Өфө нефть эшкәртеү заводында төҙөлгән. 1960 й. термик крекинг ҡоролмаһында Ишембай НЭЗ‑ында (ҡара: Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводы) бензин‑лигроин фракцияларының, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында тура ҡыуылған бензин фракцияларының термик Р. үҙләштерелә. Каталитик Р. ҡоролмаһы 50‑се йй. КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) һәм 18‑се комб‑тта (“Газпром нефтехим Салават”), 1964 й. — Өфө НЭЗ‑ында төҙөлә; платформинг ҡоролмаһы — 1967 й. Салауат нефтехимия комб‑тында сафҡа индерелә.
Әҙәб.: С у л и м о в А.Д. Каталитический риформинг бензинов. М., 1973; Катализаторы риформинга. Минск, 1976; Промышленные установки каталитического риформинга. Л., 1984.
К.Ғ.Әбделминев
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Ханука
Ханука (йәһ. חֲנֻכָּה (Ханука́[1] йәки Ха́нука[2], грек. tά έYaίvιa, арам. חֲנֻכְּתא «яңы итеү, яңынан итеү/яңынан изге итеү») — йәһүд байрамы. Байрам көндәре: 25-се кислев — 2-се йәки 3-сө тевет (барыһы 8 көн).
2011 йылда Ханука байрам ваҡыты: 20 аҡъюлай — 27 аҡъюлай.
Байрам б.э.т II быуатта барлыҡҡа килгән. Б. э. т 165 йылда грек-сирия һәм йәһүд ғәскәрен тар-мар итеп — Иерусали́м Храмы таҙарыныу, ҡорбан хайуандарын яндырыу урынын ru: Жертвенник всесожжения изге итеү, ғибәҙәтханаға мәхәллә ҡылыу хөрмәтенә үткәрелгән байрам. 25-се Кислов көнөнә тиклем, 3 йыл алда, Антоих Епифон Израильдең иң изге урынын мәсхәрә иткән.
Йөкмәткеһе
Байрам исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хануки һүҙе «хануккат һа-мизбеах» (изге итеү) әйтеменән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Икенсе фараз буйынса חנוכה=חנו כ"ה , йәғни Кислев айының 25-се көнөндә дошмандарҙан арындыҡ тигәнде аңлата. Байрамдың икенсе исеме — Хаг Урим, Ут байрамы тигәнде аңлата.
Маккавейҙәр ихтилалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. 170 йылда Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһынан Антиох Эпифан яулап ала һәм храм йыһаздарын һәм шул иҫәптән алтын Менораны ru:Менора (ете олонло шәм) Сирияға оҙата. Б. э. т 167 йылда халыҡ (Маккавейҙәр) ихтилалы күтәрелә һәм Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһы хакимлегенән азат итә. Маккавейҙәр храм йыһаздарын яңырта һәм ете олонло Менора шәмен тоҡандырыу йолаһын яңырта.
Ханука мөғжизәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәт буйынса Маккавейҙәр Храмды азат иткәс, ете олонло Менора шәмен тоҡандырырға таҙа май таба алмағандар, икән. Эҙләй торғас бәләкәй генә май көршәге тапҡандар. Көршәк бик бәләкәй булған, ундағы май шәмдә бер генә көн яндырырға еткән. Шулайҙа Маккавейҙәр шәмде тоҡандырырға була. Шул ваҡытта мөғжизә тыуа — яңы май әҙерләргә һигеҙ көн кәрәк була, әҙ генә май теүәл һигеҙ көн буйы яна. Бынан һуң Ханука байрамы һигеҙ көн байрам ителә.
Ханукия шәмен ҡабыҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ханукия байрамында шәм ҡабыҙыу йолаһы бар. Шәмдәрҙе тоҡандырыу тәртибе былай: беренсе көн бер шәм тоҡандырыла, икенсе көн — ике … шулай итеп һигеҙгә тиклем. Туғыҙынсы көндә бөтә шәмдәрҙә яндырыла. Дөйөм шәмдәр иҫәбе — 44.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Электрон Йәһүд Энциклопедияһындағы Ханукка мәҡәлә
- ↑ «Новейший словарь иностранных слов и выражений» (Мәскәү: АСТ һәм Минск: Харвест, 2001)


text:
Алдан килгән... мәрхүм өсөн31-05-2016, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Ҙур ҡалаларҙа йәшәгәндәр һуңғы ваҡытта бындай “хөрмәткә” өйрәнеп тә бөтөп бара кеүек. Ҡайҙан белеп, күреп торалар тиң? Хәйер, быныһы — икенсе мәсьәлә. Әммә яҡын кешеһен юғалтҡандарҙың ҡайғылы сағынан файҙаланып, нисек тә аҡса эшләп ҡалыу теләге менән янған эшҡыуарҙар был хеҙмәтте, ысын мәғәнәһендә, бизнесҡа әйләндерҙе. Ишеткәнһегеҙҙер, яңыраҡ Мәскәү эргәһендәге Хованск зыяратында бер төркөм кешенең (500-гә яҡын кеше) үҙ-ара ыҙғышыуы, һөҙөмтәлә бер нисә кешенең ауыр тән йәрәхәттәре менән дауаханаға эләгеүе тураһында үҙәк телевидение журналистары ҡабат-ҡабат һөйләне. Әле был осраҡ буйынса тикшереү эше бара. Әммә һүҙ кемдең кем менән яғалашыуы хаҡында ла түгел. Егеттәрҙең нимәне, бәлки, кемде бүлешә алмай яфаланыуҙары былай ҙа билдәле тигәндәй. Ритуаль хеҙмәт эшҡыуарҙарының эшмәкәрлеге хаҡында элегерәк тә үҙәк телевидение экрандарынан бер нисә тапҡыр махсус репортаждар ойошторолдо, гәзиттәрҙә лә мәҡәләләр баҫылды. Әммә көпә-көндөҙ 500-гә яҡын кешенең бер-береһенә ҡорал тотоп ташланыуы аптыратыуҙан бигерәк хафаға һала. Тимәк, нисек кенә аяныслы яңғырамаһын, кемдеңдер ғәзиз йәрен, ҡәҙерле балаһын, берҙән-бер атаһын йә әсәһен юғалтыу ҡайғыһы улар өсөн өҫтәмә килем генә...
Гәзит уҡыусыларыбыҙ Өфө ҡалаһында бер йәшлек ҡыҙ менән булған ваҡиғаны ла иҫләйҙер әле. Йәш әсә, ҡыҙы бик ҡаты сирләп киткәс, “Тиҙ ярҙам” машинаһын саҡырта. Табип килә, әммә бер нисек тә ярҙам итә алмай. Ҡыҙҙың хәле яҡшырмағас, әсә кеше был юлы түләүле медицина хеҙмәтенә мөрәжәғәт итә. Киләләр, сирҙең сәбәбен асыҡлайҙар, дарыуҙар яҙып бирәләр. Әммә күп тә үтмәй фатирға табут эшләр өсөн баланың үлсәмен алабыҙ тип ритуаль хеҙмәт эшселәре килеп инә... Ҡайҙан белгәндәр? Ҡайҙан ишеткәндәр? Кем уларға был хаҡта мәғлүмәт еткергән тиң! Әле был һорауҙарға Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан идаралығы белгестәре асыҡлыҡ индерә. Һәр хәлдә “Тиҙ ярҙам” табиптары үҙҙәренең ғәйебен танымай, тиҙәр.
Кемдер, бәлки, ярай әле табиптарҙан алда уҡ килеп төшмәгәндәр, тиер. Ә бит ундай осраҡтар ҙа булғылай. Бынан бер нисә ай элек Өфө районындағы Бурцево ауылында бер танышыбыҙ үлеп ҡалды. Ҡапыл йөрәге туҡтаған. Әммә “Тиҙ ярҙам” машинаһынан алда (ни тиһәң дә, ауыл Өфөнән 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан) ритуаль хеҙмәт белгестәренең мәрхүмдең ҡатынының кеҫә телефонына шылтыратып, үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итеүенә күптәр ғәжәп иткәйне.
Ғөмүмән, ҡайҙан ала һуң бындай мәғлүмәтте ерләү бюроһы хеҙмәткәрҙәре? Кем еткереп тора? Ҡайһы берәүҙәр, улар телефондарҙы, ашығыс хеҙмәттәрҙең элемтә каналдарын тыңлай, тиҙәр. “Тиҙ ярҙам” һәм полиция хеҙмәткәрҙәре менән тығыҙ хеҙмәттәшлек иткәндәре лә бар. Билдәле, бушҡа түгел. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бөгөн кемдеңдер мәрхүм булып ҡалыуы тураһындағы оператив мәғлүмәт өсөн ерләү агентлығы 4 меңдән 25 мең һумғаса хаҡ түләргә әҙер икән. Ундайҙарҙың хатта үҙҙәренә күрә ҡушаматы ла бар — “йүгеректәр”. Кемдең “шымсыһы” өлгөрөрәк — шул ота. Алдан килгән урын өсөн кеүегерәк килеп сыға инде. Ошонан барлыҡҡа килә лә инде легаль булмаған бизнес. Һөҙөмтәлә, ыҙғыш, талаш, көнәркәшлек...
Әлбиттә, был осраҡта һүҙ ерләү агентлыҡтарын ойоштороу-ойоштормау, булдырыу-булдырмау мәсьәләһе хаҡында бармай. Тормош бит. Беребеҙ ҙә мәңгелек түгел. Әммә ерләү агентлыҡтарының саманан тыш шашыуы, көндән-көн талымһыҙлана барыуҙары ғына уйландыра. Уларға бит хатта кеше ғүмере лә, мәрхүмдең туғандарының, яҡындарының хис-тойғолары ла мөһим түгел. Ҡулдарынан килһә, хатта тереләй алып барып күмерҙәр ине... Ирекһеҙҙән, һуңғы ваҡытта йәшәйешебеҙҙең күңелһеҙ бер күренешенә әүерелә барған коллекторҙар эшмәкәрлеге күҙ алдына баҫа. Улар ҙа бит аҡса өсөн барыһын да эшләргә әҙер.
“Күләгәләге” бизнес бер бөгөн генә көн ҡаҙағына сығарылмай, әлбиттә. Нисә кеше, шунса фекер тигәндәй, һәр кем уның хәл итеү юлдарын да үҙенсә күрә. Берәүҙәр ерләү агентлыҡтарының эшмәкәрлеген лицензияларға кәрәк тип тапһа, икенселәр әлеге ойошмаларҙы бер селтәргә берләштереү яҡлы. Медиктарға, шулай уҡ хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренә ҡарата яуаплылыҡты арттырыу кәрәклеген талап итеүселәр ҙә бар. Юҡһа бөгөн мәғлүмәтте таратыусыға административ яуаплылыҡтан башҡа бер ни янамай.
— Әгәр, “ритуалсылар”ҙың теле менән әйткәндә, “йүгеректең” теге йәки был мәғлүмәтте еткереүҙә ғәйебе асыҡлана икән, ул административ яуаплылыҡҡа тарттырыла. Ябай тел менән әйткәндә, штраф һалына. Сумма әллә ни ҙур ҙа түгел — 2500 һумға тиклем. Көнөнә кәм тигәндә 10 мең һум эшләгән “шымсы” өсөн был тин генә. Иң ҡаты яза — әлеге хеҙмәткәрҙе эш урынынан ҡыуыу. Ә уның ошонда уҡ дуҫтары, иптәштәре ҡалмауына кем гарантия бирә ала? — ти Медицина хоҡуғы милли институтының директоры Юлия Павлова.
Ә бит ҡасандыр ерләү агентлыҡтары лицензия менән генә эшләгән. Талаптар, бәлки, ул саҡта ла әллә ни ҡаты булмағандыр. Уның ҡарауы, кем етте шул ерләү ойошмаһын аса алмаған. Тәртип булған. Әммә 2004 йылда төп талап ғәмәлдән сығарылғас, был ойошмаларҙың эшмәкәрлегенә контроллек итеү ҙә исем өсөн генә үткәрелә башланы. Һөҙөмтәлә бөгөн Өфөлә генә йөҙләгән ритуаль хеҙмәте иҫәпләнә. Хаҡты ла һорай беләләр. Уртаса алғанда бер кешене ерләү 40 – 50 мең һумға төшә. Бөгөн йыназа хеҙмәтен асыуы бер ни тормай. Тәү башлап ебәреүгә хатта транспорт табыу, хеҙмәткәрҙәр яллау мәсьәләһендә лә артыҡ баш ватырға кәрәкмәй — барыһын да арендалау иҫәбенә ойошторорға мөмкин. Был осраҡта эшҡыуарға иң мөһиме “клиент” табыу. Бына ошонда башлана ла инде әлеге “мәғлүмәт” өсөн һуғыш. Ирекһеҙҙән, бер танышымдың баш ҡалабыҙға килеп ҡайтҡас, ғәжәп итеп һөйләгәне иҫкә төшә: “Һеҙҙә Өфөлә аҙым һайын банк, дарыухана һәм ерләү агентлыҡтары...” тигәйне ул. Уйланырға урын бар түгелме?..
Законға ярашлы махсус ойошмалар ерләү хеҙмәтен түләүһеҙ күрһәтергә тейеш. Йәғни табут, башҡа ерләү әйберҙәре, мәрхүмде зыяратҡа алып барыу, кремациялау, тейешле документтар тултырыу өсөн граждандар хаҡ түләргә тейеш түгел. Әммә үлем менән йөҙгә-йөҙ тигәндәй осрашҡанда был хаҡта уйлап та бирелмәй шул. Күпме һораһалар, шунса сығарып һалырға әҙерһең. Ә эшҡыуарҙарға ни шул ғына кәрәк.
Мәҡәләмде Архангел районында булған хәл менән тамамлағым килә. Бер әбей ауырып киткәс, “Тиҙ ярҙам” машинаһын саҡыртҡандар. Табиптар килеп етеүгә әбей аңын юғалтҡан. Ул арала ерләү агентлығынан да килеп еткәндәр. Өҙөклөк булған, күрәһең, бер юлы ике йыназа хеҙмәтенән килгәндәр. Тегеләрҙең хужалары клиентты “бүлешә” алмай үҙ-ара ыҙғыша икән. Тауышҡа әбей айнып киткән.
— Балаҡайҙарым, мине дауаханаға ғына алып барығыҙ инде, — тип инәлә икән тегәләргә әбей.
— Тик ят. Мәйетханаға тип әйттек бит беҙ һиңә... — ти икән көнәркәше менән талашып тороп, “клиент”тың терелеүенә лә иғтибар итмәгән эшҡыуар...
Зөлфирә АҠБАШЕВА, Федераль монополияға ҡаршы хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе:
— Әлеге көндә йыназа хеҙмәттәренә ҡағылышлы закондар өҫтөндә ҡәтғи эш алып барабыҙ. Ғәҙәттә, халыҡ ерләү йолаларына күпме генә аҡса түкһә лә, береһе-бер махсус ойошма өҫтөнән саманан тыш хаҡ һорауында ғәйепләп ғариза яҙмай. Билдәле, ерләү эштәренән һуң кемдең тағы ошо хис-тойғоларҙы яңыртҡыһы килһен. Бик агрессив баҙар. Әммә был күрәләтә граждандарҙы талауға хоҡуҡ бирмәй.


text:
Өфөлә саңғы буйынса Рәсәй федераль именлек хеҙмәте чемпионаты башлана
Өфөлә 1-5 мартта саңғы буйынса Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте чемпионаты үтә.
"Башинформ" агентлығына "Динамо" физкультура – спорт йәмғиәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ярыштар "Биатлон" спорт – һауыҡтырыу комплексында үтәсәк, унда Рәсәйҙең ете федераль округынан йыйылма командалар ҡатнаша. Ярыштың беренсе көнөндә ҡатын-ҡыҙҙар – 3, ир-егеттәр 5 километрға йүгерә. 3 мартта оҙонораҡ дистанциялар ҡаралған — ҡыҙҙарға 5 километр, көслө заттарға 10 километр. Ә 4х5 километрлыҡ эстафета чемпионаттың һуңғы көнөнә билдәләнгән, унан һуң ҡатнашыусыларҙы ярышты ябыу тантанаһы һәм иң яҡшы саңғысыларҙы бүләкләү тантанаһы көтә.


text:
Фото:
Өфөлә «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» китабы авторҙары «ТӨРКСОЙ» почет билдәләре менән наградланды
Фото:
21 июндә Башҡортостандың Милли музейында «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» китабы авторҙарын «ТӨРКСОЙ» почет билдәләре менән наградлау тантанаһы үтте. Наградаларҙы Өфөгә рәсми визит менән килгән ТӨРКСОЙ ойошмаһының генераль секретары Дюсен Касеинов тапшырҙы.
— «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» китабы авторҙарына һәм төҙөүселәренә был почетлы билдәләрҙе тапшырыу минең өсөн оло хөрмәт, сөнки ул Башҡортостан өсөн генә күренекле шәхес булып тормай. Әхмәтзәки Вәлиди Туған исеме бөтә донъяға билдәле, — тине Дюсен Касеинов.
Наградланыусылар араһында — «Халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәте идаралығының уҡытыу үҙәге» директоры Тәлғәт Сәғитов, яҙыусы Ғәлим Хәсәнов, мөхәррир Ғәлиә Ғәлимова, китап дизайнеры, «Белая река» нәшриәте хеҙмәткәре Юрий Илингин һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең баш ғилми хеҙмәткәре, ғалим Салауат Ҡасимов.
— Китаптың күпселек өлөшөн билдәле мәғрифәтсенең тормошона ҡағылышлы документтар һәм фотолар тәшкил итә, ул шуның менән ҡәҙерле лә инде, — тип билдәләне БР мәҙәниәт министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Камила Дәүләтова. – Башҡортостан тарихы менән ҡыҙыҡһынған һәр кемгә китап файҙалы буласаҡ.
Шулай уҡ ТӨРКСОЙ-ҙың махсус премиялары менән Рудольф Нуриев исемендәге XVIII Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале лауреаттары, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артистары Ирина Сапожникова һәм Валерия Исаева наградланды. Балериналар әлеге ваҡытта гастролдәрҙә йөрөй, шуға күрә наградаларҙы улар өсөн театрҙың генераль директоры Рөстәм Сабитов алды.


text:
Фото:
БДУ Болгария менән бәйләнештәрҙе үҫтерә
Фото:
«Башҡортостан — Болгария» Дуҫлыҡ йәмғиәтендә бөгөн Изге Кирилл и Мефодий исемендәге Великотырново университеты доценты Анелия Петкова менән осрашыу үтте. Болгариянан ҡунаҡ менән аралашырға Башҡорт дәүләт университеты студенттары һәм уҡытыусылары, йәмғиәт етәкселәре, журналистар килде.
Анелия Петкова Өфөгә ике вуз араһында хеҙмәттәшлек тураһында 2003 йылда төҙөлгән килешеү сиктәрендә килгән. Был ваҡыт эсендә БДУ-ла Болгариянан байтаҡ студенттар һәм уҡытыусылар булып китте. Беҙҙең белгестәр ҙә Великотырновола ошондай уҡ стажировка үтте.
Ике аҙна буйына Анелия Петкова БДУ-ның дөйөм һәм тарихи-сағыштырма тел ғилеме кафедраһында уҡытты һәм ошо ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә уҡытыусылар составы менән дә, шулай уҡ студенттар менән дә яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштырырға өлгөрҙө. Өфөнөң тарихи һәм мәҙәни урындарына барыу Анелия Петковала юйылмаҫлыҡ тәьҫораттар ҡалдырҙы.
— Өфөлә алынған тәьҫораттар һәм тәжрибә миңә артабанғы эшемдә ярҙам итәсәгенә ышанам, – тине Анелия Петкова. – Етмәһә, беҙҙең вузда рус телен һәм мәҙәниәтен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирелә. Беҙҙә рус филологияһы кафедраһы бар, унан тыш, ике телде – рус — испан, рус — инглиз, рус — немец телдәрен белгән белгестәр әҙерләнә, ә тиҙҙән рус — грек теле йүнәлешен асырға планлаштырыла.
Әлеге осрашыу «Башҡортостан – Болгария» Дуҫлыҡ йәмғиәтендә үткәрелгән тәүге сара ғына түгел. Бында болгар ғалимдары, рәссамдары, эшҡыуарлыҡ даирәләре делегациялары даими килеп тора.


text:
26 июлдә өсөнсө быуын халыҡ университеттарында белем алыусылар теплоходта осраша
Башҡортостан Республикаһының Өсөнсө быуын халыҡ университеттары ассоциацияһы Рәсәй дәүләт социаль университетының Өфөләге филиалы ярҙамында 26 июлдә үҙҙәренең активистары – уҡытыусылар һәм белем алыусылар өсөн осрашыу үткәрә.
«Диана» теплоходында үтәсәк ике сәғәтлек сара программаһында — өсөнсө быуын халыҡ университеттарында белем биреү буйынса тәжрибә уртаҡлашыу, аралашыу, күмәкләп сәй эсеү.
Теплоход Дуҫлыҡ монументы янындағы пристандән 12.30 сәғәттә ҡуҙғалып китә.


text:
Әсә күңелен диңгеҙ, тиҙәр:
Унда күпме ынйы бар!
Һөйөп, ҡәҙерләп үҫтергән
Бала өсөн саф мөхәббәт
Ынйылары бит улар!
Быға ҡәҙәр Пермь крайында йәшәнем, шуға күберәк урыҫса ғына һөйләштем.
Хәҙер инде башҡорт мәктәбендә белем алам. Әлбиттә, телде бигүк яҡшы белмәйем, шуға уны төплө өйрәнергә тырышам. Быға башҡортса китаптар уҡыу, дуҫтарым, класташтарым менән аралашыу ныҡ ярҙам итә.
Донъяла кем иң наҙлыһы, матуры, яҡшыһы? Әлбиттә, минең әсәйем!
Ул тәмле бәлештәр бешерә, йылы ойоҡбаштар бәйләй. Көн дә яҡшы кәңәштәрен биреп, күңелде күтәреп торорға ла онотмай. Мин әсәйемде бик яратам, уға оҡшарға теләйем.
Әсәйем — изге, мәрхәмәтле, ярҙамсыл кеше. Ҡәҙерлемде ҡояш һымаҡ күрәм, сөнки ул донъяла берәү генә.
Әсәйем мине бер ваҡытта ла яңғыҙ ҡалдырмай. Шатланған, бер аҙ бойоҡҡан, ауырып алған мәлдәремдә һәр саҡ янымда ул.
Ҙурайғас, әсәйемә гел генә ярҙам итеп, хәлен белешеп торасаҡмын. Йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәм.
Беҙ ғаиләлә дүрт кеше: атайым, әсәйем, ағайым Нәҙир һәм мин. Бер-беребеҙ менән дуҫ, татыу йәшәйбеҙ.
Атайым тимер юлда эшләй. Тырыш, изге күңелле булғаны өсөн уны барыһы ла хөрмәт итә.
Әсәйем иһә беҙҙе тәмле ризыҡтары, йылы ойоҡбаштары менән һөйөндөрә. Ағайым Нәҙир VII класта уҡый. Ул һүрәт төшөрөргә, ағасты юнып әйбер яһарға оҫта. Ағайым менән икәүләп Инйәр музыка мәктәбендәге ҡурай түңәрәгенә йөрөйбөҙ. Дәрестәрҙән миңә айырыуса математика оҡшай.
Умартасылыҡ менән шөғөлләнәбеҙ. Быйыл бал мул булды. Атайым табышын ҡалаға һатыуға алып сыҡты. Нәҙир ағайым менән уға ярҙам иттек.
Архангел районының Тирәкле ауылында йәшәгән уҡытыусы-пенсионер Роза Ғәббәсованың "Бал ҡорттары — беҙҙең дуҫтар" тигән китабы донъя күрҙе.
— Ирем менән умарта тотабыҙ, — ти ул. — Халҡыбыҙ кәсебен дауам итергә, уны балаларыбыҙға өйрәтергә тейешбеҙ. Китабымды тап ошо ниәттән яҙҙым. Унда умартасылыҡҡа арналған хикәйәләрем, шиғырҙарым, әкиәттәрем тупланды. Эшемдә ғалим Ивний Шафиҡовтың "Бал ҡортоноң наҙы бар" тигән китабын ҡулландым.
Ҡәҙерле балалар! Һеҙгә йыйынтыҡтан бер хикәйәне тәҡдим итәбеҙ.
Белорет ҡалаһының Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһы уҡыусылары ижады
Ярҙам күрһәтә алыуыма шатмын
Йәйге каникулда Әбйәлил районының Әүнәш ауылында йәшәгән өләсәйемдәргә барҙыҡ. Ямғыр күп яуғанлыҡтан, бөтә ерҙе һыу баҫып, халыҡтың ҡаза күргән мәле ине.
Кешеләрҙең кәртә-ҡураһы емерелгән, бесәндәре аҡҡан, ағастар ҡолаған, күперҙәр, юлдар емерелгән... Өләсәйемдең өйө эргәһендә лә ҙур-ҙур күләүектәр ята, йортона, ихатаһына зыян килгәйне. Барыһын да тәртипкә килтерергә, йүнәтергә булыштым. Өләсәйемә, тыуған төйәгемә бәләкәй генә булһа ла ярҙам күрһәтә алыуыма сикһеҙ шатландым.
Ҙурайғас, тәбиғәтте һаҡлаусы һөнәрен аласаҡмын. Тыуған илемдең, халҡымдың имен булыуын теләйем.
Фотоһүрәттә йылмайып торған был һөйкөмлө ҡыҙҙы барығыҙ ҙа беләһегеҙҙер. Эйе, ул — Наҙгөл Шәрәфетдинова.
Дүрт йәшенән "Сәңгелдәк" тапшырыуында төшә башлаған ҡыҙсыҡ бөгөн "ӘЮЯ ҡаласығы"ның алыштырғыһыҙ алып барыусыһына әйләнде. Шулай уҡ әллә күпме фестивалдә еңеүҙәр яулаған "Кәкүк сәйе" телефильмында төп ролде башҡарырға ла өлгөрҙө.
Бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, ғәжәп тырыш, аҡыллы, сәмсел, нәзәкәтле ҡыҙҙы барлыҡ "Тамыр" менән яратабыҙ. Наҙгөл ҡатнаша икән, тапшырыуҙы төшөрөүе шул тиклем еңел һәм рәхәт була. Ул мөхәррирҙең, режиссерҙың ни теләгәнен тәү әйтеүҙән үк аңлай, үҙенсә төҙәтмәләр ҙә индереп ебәрә.
Наҙгөл Өфөләге Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында белем ала. Тик яҡшы билдәләргә өлгәшкән ҡыҙ мәктәптә уҙған сараларҙа ихлас ҡатнаша, "Һаумы, һаумы, әкиәт!" конкурсында еңеү яуланы. Уның киләсәгенең дә тик уңыштарҙан тороуын теләйек. Хыялдарың тормошҡа ашһын, Наҙгөл!
Яратҡан уҡытыусым Сәйҙә Сәйәховаға
Уҡытыусым, әсәй кеүек,
Барыбыҙҙы ярата.
Класыбыҙға ингән һайын
Яҡты нурын тарата.
Артҡа 1 2 3 Алға
Бит башына
Көҙгө ел әсе һыҙғыра,
Үтә лә һыуыҡ тышта —
Бар тәбиғәт әҙерләнә
Ҡарлы-буранлы ҡышҡа.


text:
Аҡыл зәғифлеге аяныслыраҡ22-11-2017, 00:09 // Йәмғиәт, Спорт һәм туризм // Баҫып сығарырға
Ана шул Интернет селтәрендә “оялаған”, “блогер” тип нарыҡланған кешеләр ифрат популяр хәҙер. Һәр ҡайһыһы хәленән килгәнсә, зиһен-аҡыл кимәленән сығып мәғлүмәт еткерә, аудитория яулай – иң мөһиме иғтибар булһын да дан-шөһрәте артһын. Ә ул дан-шөһрәт лайыҡлымы, шиклеме – уныһы бөтөнләй икенсе мәсьәлә. “Шикле” тиеүем дә шунан: бынан бер нисә көн элек Данилов атлы бер әҙәм Интернет селтәрендә “буран ҡуптарҙы”: “Теге йәки был сәбәптән аяҡ-ҡулһыҙ ҡалғандарға ярҙам итеү кәрәкме? Уйлауымса, юҡ. Был кешеләр беҙҙе мәсхәрә итә, дәүләт иңендәге йөк булып тора... Инвалидтар – хайуандар бит ул...” Әлбиттә, йәмәғәтселек бындай хаяһыҙлыҡты иғтибарһыҙ ҡалдырманы, хайуан кимәлендә фекерләгән әҙәмде шунда уҡ урынына ултыртты, ләғнәт яуҙырҙы. Билдәле булыуынса, табып, туҡмап та киткәндәр икән... Хатта үҙәк каналдарҙың береһендә аҡланырға маташҡанында, бер ҡыҙыуыраҡ оппоненттың йоҙроғона саҡ барып менмәгән. Ҡыҫҡаһы, уйламай һөйләгән – ауырымай үлгән. Әммә... Әрем ҡапҡандан һуң ауыҙҙа әсе тәм ҡала бит әле? Бына шуның төҫлө, был хәлдән һуң булмышты һыҡратып, йәнде өшөтөп торған ниндәйҙер тәмһеҙ тойғо ҡалды күңелдә...
Иң тәүҙә билдәле милләттәшебеҙ, рухи ҡаһарманлыҡ өлгөһө Ирек Зарипов иҫкә төштө. Мотоциклда аварияға осрап, һау-сәләмәт, күркәм егеттең 17 йәшендә аяҡһыҙ ҡалыуы; уның ғүмерен, физик ҡына түгел, рухи һаулығын да ҡотҡарыу өсөн ваҡытын, көсөн йәлләмәгән, иң мөһиме, ғәзиз балаһының йүнәлеренә бер генә минутҡа ла ышанысын юғалтмаған әсәһе Вәсилә ханым тураһында матбуғат сараларында күп яҙҙылар. Хәйер, ул ҡәһәрле көндәр күптән артта ҡалған. Бөгөн Ирек – данлыҡлы саңғысы һәм биатлонсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, дүрт тапҡыр Паралимпия чемпионы. Бына тигән ғаилә башлығы, балалар атаһы... Йәмәғәт эшмәкәре, “Йыл рәсәйлеһе” Милли премия лауреаты һәм башҡалар, һәм башҡалар...
Ә Саҡмағош егете Рөстәм Нәбиев? Бынан ике йыл элек Омскиҙа казарма ишелгәндә аяҡһыҙ ҡалған егеттең яҙмышы ла Ирек Зариповтыҡына оҡшаш. Түҙеп торғоһоҙ һыҙланыуҙарға ҡарамаҫтан, Рөстәм протезға баҫҡан, спорт менән шөғөлләнә башлаған, парашюттан һикергән. Ул слэдж-хоккей буйынса профессиональ уйынсы, Рәсәй чемпионаттары призеры. Әлеге ваҡытта 2022 йылда үтәсәк Паралимпия уйындарына әҙерләнә. Яратҡан ҡыҙына өйләнгән. Быйыл иһә тормошона йәм һәм мәғәнә өҫтәүсе тағы бер ҙур ваҡиға булған – сентябрҙә ҡыҙы тыуған. Ҡыҫҡаһы, бер нимәгә ҡарамаҫтан, Рөстәм үҙенең бар хыялдарын тормошҡа ашырған. Шулай уҡ яҡташыбыҙ – Рәсәй киңлегендә танылған (эйе-эйе, яңылыш ишетмәнегеҙ) блогер ҙа! Ҡаҙаныштары хаҡында ул Instagram социаль селтәрендә даими һөйләп бара, уның битенә 41 меңдән ашыу кеше яҙылған. Рөстәм фотолар менән бүлешә, ауыр хәлдә ҡалғандарға йылы һүҙ таба, алға, бер нимәгә ҡарамаҫтан, йәшәргә әйҙәй... Әйткәндәй, әлеге ваҡытта ул NeForum тип аталған Рәсәй блогосфераһының иң абруйлы премияһы өсөн көрәшә, “Иң тормошсан блог” номинацияһында еңеү яуламаҡсы. Афарин, башҡа ни әйтәһең!
Бындай миҫалдарҙы бик күп килтерергә була. Һис шикһеҙ, Ирек һәм Рөстәм кеүек кешеләр һау-сәләмәттәргә иҫкәртеү булып та тора – тормош юлдары ҡатмарлы, сәләмәтлегегеҙҙең ҡәҙерен белегеҙ, лайыҡлы, файҙалы, емешле ғүмер юлын үтегеҙ, һынауҙар алдында бирешмәгеҙ!
Ошонан һуң, уйлап ҡарағыҙ: аяғы-ҡулы булып та, күҙаллауымса, аҡыл зәғифлегенән йонсоған, инвалидтарҙы түбәнһетеп, үҙе хайуан кимәленә төшкән Даниловтың һүҙҙәрендә тамсы ғына булһа ла дөрөҫлөк бармы икән? Билдәле әҫәрҙәгесә, Зарипов һәм Нәбиев кеүек батырҙарҙы – фил, ауыҙы ни әйткәнен ҡолағы ишетмәгән Данилов ише әҙәмдәрҙе фил янында өргән сәүек кеүек күрәм, шул ғына... Интернетта буш һүҙ һөйләүҙән уҙа алмаған бушҡыуыҡ Данилов кем дә, егеттәребеҙ ҡайҙа, тигәндәй.
...Кеше – аҡыллы зат, зиһенле йән эйәһе. Донъялағы башҡа тере йәндәрҙән уны айырып торған, башҡаларҙан бер нисә баҫҡысҡа юғарыраҡ күтәргән ғәмәл дә – тап ошо. Кешелек ҡиммәттәре, йәшәйеш нигеҙе лә – аҡылдан, сөнки инстинкттар һәм рефлекстар менән социаль-иҡтисади, мәҙәни-рухи ҡаҙаныштарға өлгәшеп, Ерҙе сәскәгә күмеп, Йыһанды яулап булмай. Шулай уҡ кешене кеше иткән, хайуандан айырған һыҙаттар – ул да булһа миһырбанлыҡ, шәфҡәтлелек, мәрхәмәт... Тормоштоң был ҡанунын инҡар итерлек көс юҡ.


text:
“Дауылдан юҡ ҡотолоу”. Авторы Әхмәр Хисамов. Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Рәмзиә Хисамова укый. 1998 йылғы яҙма.
“Әйтелмәгән һүҙ”. Авторы Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин. Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Олег Ханов уҡый, 1990 йылғы яҙма.
Күренекле яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Динис Бүләков «Аҙашҡан бәхет».
Марат Рафиҡов уҡый, 1982 йылғы яҙма.
Ғаян Лоҡманов «Егет егетлеген итә».
Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Әхмәт Яҡупов уҡый. 2003 йылғы яҙма.
Күренекле яҙыусы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Солтангәрәйев «Көҙ».
Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Олег Ханов уҡый, 1990 йылғы яҙма.
Танылған шағирә Лилиә Һаҡмар «Йыһандың бумеранг ҡануны».
Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Алһыу Бәхтиева уҡый, 2012 йылғы яҙма.
Комментарий
минең шәхси фекерем
Ҙур ҡыҙыҡһыныу менән Әхмәр Үтәбайҙың, Дамир Шәрәфетдиновтың хикәйәләрен тыңлап сыҡтым. Тағы ла Әмир Әминев оҡшай. Һуңғы йылдарҙа Мөнир Ҡунафин үҙен ярайһы оҫта прозаик булараҡ күрһәтте. Башҡорт әҙәбиәтенең бөгөнгө йөҙөн билдәләгән әҙиптәр бына улар инде, тип иҫәпләйем. "Ашҡаҙар"ҙа уларҙың тауышын йышыраҡ ишетке килә, был үтенес тип әйтәйемме, минең шәхси фекерем инде. Уңыштар теләйем егеттәргә лә, һеҙҙең журналистарға ла. Өфөнән Айҙар ағай Хәсәнов.
"Йәннәт баҡсаһы"н көтөп алып тыңланым
Рамаҙан айын бик матур әҫәр менән башлап ебәрҙегеҙ! Гүзәл Ситдиҡованың "Йәннәт баҡсаһы"н көндән-көн көтөп алып тыңланым. Уҡыған актрисаһы Илсөйәр Ғизетдинованың да тауышы яғымлы.
Мин дә тынлыҡты тыңланым
Хөрмәтле "Ашҡаҙар" радиоһы коллективына Фәрзәнә һеңлекәш Аҡбулатованың "Мин тынлыҡты тыңланым" исемле хикәйәһе өсөн айырым рәхмәт әйткем килә! 3 сығарылышты ла көтөп алып тыңланым. Көслө тәъҫир ҡалдырҙы әҫәр. һеҙҙән тағы ла ҡыҙыҡлы сығарылыштар көтөп ҡалабыҙ, эшегеҙҙә уңыштар теләйбеҙ. Өфөнән Әсмә апайығыҙ Әхмәтшина.
Китап уҡырға ваҡыт та аҙ,
Китап уҡырға ваҡыт та аҙ, мөмкинлектәр ҙә сикле ваҡытта йәшәйбеҙ. Ашҡаҙар каналындағы Сәсмәүер, Илһам рубрикалары минең кеүектәр өсөн махсус әҙерләнгәндәй. Спектаклдәрегеҙ бик ҡыҙыҡлы. Тик яңылары һирәк. Театр премьералары тураһында бик ылыҡтырғыс итеп һөйләйһегеҙ, беҙҙең дә күрге килеп китә, тик Өфөгә сығып китеү мөмкинлеге һирәк тейә. Театрҙар хәҙер гастролгә лә йыш сыҡмай, шикелле. Яңы йылдан тағы ниндәй тапшырыуҙар менән шатландырырға уйлайһығыҙ зауыҡлы тыңлаусыларығыҙҙы. Яңылыҡтар көтөп, Зөфәр.


text:
Яңы байрам, Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2012 йылдың 10 июнендәге Указына ярашлы, урындағы үҙидаралыҡ институтының ролен һәм әһәмиәтен арттырыу, демократияны һәм гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү маҡсатында булдырыла.
Районированный Урындағы үҙидаралыҡ көнөн билдәләү буйынса төп байрам сараһы ҡаланың музыка мәктәбендә үтте. Урындағы үҙидаралыҡ органдары вәкилдәренә ҡотлау һүҙҙәре менән муниципаль район Советы рәйесе Д.Р. Хәмзина, район хакимиәте башлығы В.Г. Миронов, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Ю.Н. Щевелев, Үрге Әүжән ауыл хакимиәте башлығы М.П. Телятников мөрәжәғәт итте.
— Урындағы үҙидаралыҡтың һөҙөмтәлелеге дәүләт власы органдары, сәйәси партиялар, ижтимағи ойошмалар менән тығыҙ бәйләнештә эшләүҙә. Кешеләр алдындағы яуаплылыҡ та һәр ваҡыт тәүге урында килә. Ул халыҡҡа иң яҡыны, граждандар менән дәүләт араһын берләштереүсе көс. Муниципаль кимәлдә мөһим мәсьәләләр хәл ителә, кешеләр тап урындағы власҡа күҙ терәп бара, яҡлау таба, — тине Владислав Геннадьевич ҡотлау телмәрендә һәм район-ҡаланың социаль үҫеше, бурыстары, маҡсаттары тураһында ла ҡыҫҡаса әйтеп китте.
Үҙидаралыҡ көнө уңайынан бер төркөм хеҙмәткәрҙәр «Башҡортостан Республикаһының Муниципаль берәмектәр Советы» ассоциацияһы Грамоталары менән бүләкләнде. Инйәр ауыл хакимиәте башлығы Ғ.Ғ. Мөфтәхетдинов, Шығай ауыл хакимиәтенең эштәр идарасыһы М.Р. Сәлмәнова, муниципаль район хакимиәтенең торлаҡ сәйәсәте һәм муниципаль контроль бүлеге начальнигы Ю.Е. Пестова, Йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт бүлегенең баш белгесе Л.Р. Тажетдинова ошо наградаға эйә булды.
Урындағы үҙидаралыҡ көнө алдынан “Белорет муниципаль районының иң яҡшы муниципаль берәмеге”нә конкурс үткәрелде. 2017 йылғы конкурс һөҙөмтәләре буйынса, I урын — Шығай (Х.Ю. Ғәлиастанов), II урын Асы (В.Ғ. Йосопов) ауыл хакимиәттәренә бирелде. III урынды иһә Туҡан (Ә.Ф. Сәмиғуллина) һәм Егәҙе (Р.Р. Яныбаев) ауыл хакимиәттәре бүлеште. Ә “Белорет муниципаль районының иң яҡшы муниципаль хеҙмәткәре” исеменә Шығай ауыл хакимиәтенең хәрби иҫәпкә алыу өҫтәле белгесе Г.Т. Мырҙабаева (I урын), Сермән ауыл хакимиәтенең эштәр идарасыһы З.Н. Ямалетдинова (II урын), Тирлән ауыл хакимиәтенең I категориялы белгесе Н.Н. Волжанская (III урын), Тимер юл ауыл хакимиәтенең хәрби иҫәпкә алыу өҫтәленең I категориялы белгесе Е.Е. Леканова (III урын) лайыҡ булды.
Сараны ҡаланың үҙешмәкәр коллективтары сығышы биҙәне.
Апр 25 2018
Халыҡҡа иң яҡыны
Яңы байрам, Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2012 йылдың 10 июнендәге Указына ярашлы, урындағы үҙидаралыҡ институтының ролен һәм әһәмиәтен арттырыу, демократияны һәм гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү маҡсатында булдырыла.


text:
12-04-2013, 15:59 / Ветеран
Ике яҡҡа ла файҙалы
Сермән балалар йортонда Еңеү байрамына ҡарата ветерандар менән осрашыу Һәйбәт традицияға тоғро ҡалып, һуғыш ветерандары - Белореттан Д.К.Трофимов, Әхмәрҙән Ғ.Х.Хәмзин, Сермәндән А.Ф.Ғабдуллин, хеҙмәт ве-терандары В.Е.Зеркина, Е.В.Осипова, отставкалағы полковник Ю.П.Матрохин, һуғыш йылы балалары Д.Ғ.Ғилманов, М.И.Әҙелмырҙина, Х.М.Мырҙаҡаева Сермән балалар йортона килде. Белореттан килгән делегацияны В.В.Бирюкова етәкләгән. Осрашыу балалар йорто директоры Н.М.Шаһиморатова кабинетында башланды. Ул балалар йорто менән таныштырғас, ҡунаҡтарҙы бүлмәләр буйлап йѳрѳттѳ....


text:
Иң яҡшы социаль рекламаға конкурс
20 октябрҙән 18 декабргә тиклем Башҡортостанда иң яҡшы социаль рекламаға республика конкурсы үткәрелә. Сараның инициаторы булып БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы сығыш яһаны.
Министрлыҡтың матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурстың маҡсаты – Башҡортостан студенттарында һәм уҡыусы йәштәрендә сәләмәт йәшәү рәүеше тәрбиәләү.
Конкурстың төп бурыстары: сәләмәт йәшәү рәүеше тәрбиәләүгә йүнәлтелгән социаль реклама яһау, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау өлкәһендәге инициативаларҙы тормошҡа ашырыуға йәштәрҙе ылыҡтырыу, йәштәрҙә һаулығын һаҡлау өсөн шәхси яуаплылыҡ тәрбиәләү.
Конкурс «Тышҡы реклама», «Видеореклама», «Аудиореклама», «Интернет селтәрендә иң яҡшы тематик сайт/бит» номинацияларында үткәрелә.
Бәйге номинацияларының һәр береһендә еңеүселәр приздар менән бүләкләнәсәк. Конкурс эштәре Башҡортостан медицина профилактикаһы үҙәге дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһына тапшырыласаҡ.
Белешмәләр өсөн телефон: 272-66-84, 272-84-02
E-mail:quzbcmp@mail.ru


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
МЕТАЛЛ ТӨҘӨЛӨШӨ, айырым кристаллиттарҙың кристалл рәшәткәһе ориентацияларының өлгө күсәрҙәренә ҡарата законлы рәүештә бүленеүе. М.т. аксиаль, конус һәм сикләнгән төрҙәрен айыралар. Поликристаллы өлгөлә бер кристалл ориентацияһы күберәк булған осраҡта анизотропия барлыҡҡа килә (ҡара: Анизотроп материалдар). М.т. ҡойоу, пластик деформация, яндырыу (ҡара: Металдарҙы термик эшкәртеү), электр юлы м‑н тондороу, өрҙөрөү һ.б. ваҡытында барлыҡҡа килә. М.т. туранан‑тура билдәләү дифракция ысулдары (нейтрон һәм рентгенография), ситләтелгәне — физик‑механик үҙенсәлектәрен өйрәнеү юлы м‑н башҡарыла. М.т. формалаштырыу сәнәғәттә кәрәкле үҙенсәлектәре булған материалдарҙы алыу өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. алып Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында, Перспективалы материалдар физикаһы ин‑тында, ӨДАТУ‑ла үтә ваҡ бөртөклө һәм наноструктур материалдарҙы алыу, уларҙың үҙенсәлектәрен өйрәнеү ваҡытында М.т. тикшереү үткәрелә. Баҡыр, никель, титандың һ.б. төҙөлөшө формалашыуының законлыҡтары (И.В.Александров, А.Р.Килмәмәтов), М.т. тибы һәм бөртөктәр сиге йүнәлештәренең боҙолоуының буласаҡ спектрҙарының үҙ‑ара бәйләнеше (А.П.Жиляев, А.И.Пшеничнюк) билдәләнгән; күп кимәлле моделдәр яһағанда интенсив рәүештә пластик деформацияланған бөртөктәрҙең наноструктурланыу процестарының М.т. формалашыуына тәьҫире өйрәнелгән (Н.А.Йәнекәев, А.Ә.Назаров).
Н.А.Йәнекәев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
«Һә» тигәнсе йәйге каникулдың ике айы үтеп китте. Уҡыу йылы башланырға ла күп ҡалманы инде. Республикабыҙҙың һәр район-ҡалаларында мәктәп йәрминкәләре үҙ эшен башланы. Атай-әсәйҙәр йүгереп йөрөп, балаларына уҡыу кейемдәре һайлай, кәрәк-яраҡтар ала.
Баш ҡалабыҙҙың«Баштехинформ» күргәҙмә үҙәгендә йыл һайын «Мәктәп мәле» республика күргәҙмә-йәрминкәһе ойошторола. Унда еңел сәнәғәт предприятиелары ла, шәхси эшҡыуарҙар ҙа тауарҙарын ҡуя.
Шәхси эшҡыуар Әнифә Сәмиғуллинаның һатыу нөктәһендә малайҙар, үҫмерҙәр өсөн бөтә үлсәмдәге костюмдар тәҡдим ителә. Хаҡы – 4 мең һум. Күлдәктәрҙең дә төрлө төҫтәгеһе бар. Уларҙы – 450, галстукты – 200, джемпер, салбарҙарҙы 1 меңгә алырға була.
Ә Ольга Пантелееваның малайҙар өсөн костюмы – 2 мең 500, үҫмерҙәрҙеке – 4 мең һум. Күлдәктәре 500 – 800-гә һатыла. Галстуктар 200 – 400 һум тора.
– Аяҡ кейемдәре күптән алдыҡ инде. Әле малайҙарға салбар, күлдәк, портфель ҡарайбыҙ. Йыл һайын уҡыуға кейемдәрҙе ошо йәрминкәнән алабыҙ, һатыусылар ҙа беҙҙе әллә ҡайҙан уҡ танып тора, – ти Өфө районының Михайловка ауылынан килеүсе Венера Риянова.
Улдары Руслан быйыл – III, Арыҫлан VII синыфҡа барырға йыйына. Үткән уҡыу йылын уңышлы ғына тамамлағандар, быйыл да һынатмаҫҡа иҫәптәре.
Баш ҡаланың 38-се мәктәбенә VI синыфҡа уҡырға барасаҡ Даниэла Саттарова әсәһе менән уҡыу формаһы һайларға килгән. Әле береһен, әле икенсеһен кейеп ҡарай. Шәхси эшҡыуар Флүзә Зарипова һатҡан ерҙәге күлдәкте бик оҡшатты. Тегелеше лә үҙенә бик килешеп тора.
Ә бында хаҡтар нисек икән, тип ҡыҙыҡһынып киттек. Ҡыҙҙарға күлдәктәр 2 мең 500-ҙән башлана, ә блузкалар – 850 һумға тиклем.
– Тауарҙарыбыҙ Польшаныҡы, бик сифатлы, ныҡ. Шуға ла бер алғандар икенсе йылына ла килә, – ти һатыусы.
Күргәҙмә-йәрминкәлә портфель-сумкаларҙың хаҡтары былтырғынан әллә ни үҙгәрмәгән, 500 һумдан 5 меңгәсә тирбәлә. Барыһы ла үҙебеҙҙең Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары фабрикаларында етештерелгән тауарҙар.
– Һатып алыусылар бармы? – тип һорашабыҙ шәхси эшҡыуар Ольга Пчёнкинанан.
– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һатып алыусылар йылдан-йыл кәмей. Баш ҡалала төрлө магазиндарҙың күп булыуы ла тәьҫир итәлер инде, – ти.
Шәхси эшҡыуар Әлфиә Яугилдинаның һатыу нөктәһендә лә уҡыусылар өсөн сумкаларҙың ниндәйе генә юҡ! Күңелеңә оҡшағанын һайла ғына. Башланғыс синыф уҡыусылары өсөн ортопедик арҡалылары ла бар. Улар «Mike Mar», «Grizzly» теген фабрикалары етештергән.
Стәрлетамаҡтан «Кейем» фабрикаһының малайҙар, үҫмерҙәр, өлкәнерәктәр өсөн костюм хаҡтары – 2 мең 700-ҙән 3 мең 200-гә ҡәҙәр. Барлыҡ үлсәмдәр ҙә ҡуйылған. Салбарҙар 1 мең 150 – 1 мең 300 һум менән һатыла. Ҡыҙҙар өсөн сарафандары ла матур ғына. Хаҡы – 1 мең 300-ҙән 1 мең 800-гә тиклем. Ҡыҙҙар, малайҙар өсөн жилетты 850 – 1 мең һумға алырға була.
«Радуга» фабрикаһы ҡыҙҙар өсөн әйберҙәр тегә. Уҡыу формалары – 1 мең 200 – 1 мең 800, алъяпҡыстар – 200 – 850 һум. Һатыусы Нелли Ғәйҙуллина әйтеүенсә, республикабыҙҙың күп мәктәп уҡыусылары бында кейенә, килешеүҙәр төҙөп, бер аҙ ташлама ла яһайҙар.
Ана, Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылынан килгән Адэлия Сәләхетдинова ла ата-әсәһе менән ошо урынға туҡталды. Уҡыу формаһы алырға килгәндәр. Алмашлап кейер өсөн бер нисә алъяпҡыс та ҡаранылар. Ҡыҙҙары I синыфҡа уҡырға бара. Уҡыу йылы башланыуын бик түҙемһеҙләнеп көтөп ала ҡыҙ. Уҡырға ла өйрәнгән.
Күргәҙмә-йәрминкә Киров урамы, 15-се йорт адресы буйынса ял көндәрендә лә эшләй: эш ваҡытында – иртәнге 10-дан киске 8-гә, шәмбе, йәкшәмбе – 10-дан 19 сәғәткә тиклем. Рәхим итегеҙ!
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
Әүжәндә байрам үтте
Ул ауыл сиркәүендә Ҡазан тәреһе хѳрмәтенә үткәрелгән дини йоланы алып барҙы. Владыканың ғибәҙәт ҡылыу ваҡытында сиркәүҙә бѳйѳк кенәз Владимирҙың Нух кәмәһе ҡуйылды. Дини хеҙмәттән һуң улар хѳрмәтле Ҡазан Богородицаһы исемлегендә ҙурлаған Тәреһе менән ауылдың үҙәгенә тиклем үтте. Ә унда иһә ауыл кѳнѳнә арналған тѳп байрамдың ҡыҙған мәле: иртәнән "Бәлеш" фестиваль-конкурсы бара, халыҡ оҫталары эшләгән әйберҙәр күргәҙмәһе һәм сауҙа ойошторолған, балалар ѳсѳн аттракциондар эшләй.
Байрамдың рәсми ѳлѳшѳндә әүжәндәрҙе һәм ҡунаҡтарҙы байрам менән ҡотлап муниципаль район хакимиәте башлығы Владислав Миронов, Үрге Әүжән ауыл хакимиәте башлығы Михаил Телятников, Межгорье ҡала Советы рәйесе, Үрге Әүжән ауылының Ҡазан Богородицаһы сиркәүенең попечитель советы рәйесе Владимир Абрамчук, “Газпром трансгаз Ѳфѳ” йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары - баш инженер Рѳстәм Усманов, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының вокал-хор жанры буйынса баш белгесе Наталья Кондакова, Үрге Әүжәндә тыуып үҫкән Бѳйѳк Ватан һуғышы ветераны, “Память” китабы авторы Дмитрий Трофимов сығыш яһаны. Байрамды район ижади коллективтарының сағыу концерты биҙәне, ә кисен, 261 йәшен үткәргән Үрге Әүжән ауылы ѳҫтѳндә, фейерверг уттары балҡыны.
Р. МУСИНА.


text:
Рөстәм Хәмитов БРИКС илдәрендәге хеҙмәт һәм мәшғүллек министрҙарының осрашыуында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов БРИКС илдәрендәге хеҙмәт һәм мәшғүллек министрҙарының осрашыуында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов БРИКС илдәрендәге хеҙмәт һәм мәшғүллек министрҙарының осрашыуында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
25 ғинуарҙа Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов БРИКС илдәрендәге хеҙмәт һәм мәшғүллек министрҙарының тәүге осрашыуын асыу тантанаһында сығыш яһаны. Сара сифатлы эш урындары булдырыу һәм мәшғүллекте тәьмин итеү сәйәсәтенә арналды.
Осрашыуҙың темаһы хаҡында һөйләгәндә Рөстәм Хәмитов хеҙмәт баҙарын камиллаштырыу маҡсатында республикала эш биреүселәр, профсоюздар һәм дәүләттең үҙ-ара эш итеү тәжрибәһе тупланыуын билдәләне.
– Беҙҙә социаль партнерлыҡтың һөҙөмтәле системаһы яйға һалынған. Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһының концепцияһына ярашлы, Башҡортостан «Лайыҡлы хеҙмәт» программаһын ҡабул иткән һәм өсөнсө йыл уны уңышлы тормошҡа ашыра, – тине республика Башлығы. – Дөйөм пландарыбыҙ һәм өҫтөнлөктәребеҙ республика килешеүендә билдәләнгән, территориаль, тармаҡ килешеүҙәрендә һәм ойошмаларҙың ете меңгә яҡын коллектив килешеүҙәрендә сағылыш тапҡан. Социаль яуаплы эш биреүселәр реестры булдырылған һәм тулыландырыла. Һөнәри белем биреү учреждениеларында ғәмәли квалификация үҙәктәре үҫешә.
Рөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, Башҡортостанда рәсми булмаған мәшғүллекте кәметеү буйынса аныҡ саралар күрелә. Былтыр 83 мең кеше эш биреүселәр менән хеҙмәт мөнәсәбәттәрен рәсмиләштергән. Ошо эш күләме буйынса республика Рәсәйҙә өсөнсө урынды биләй.
– Беҙ кадрҙарға ихтыяжды күҙаллау менән әүҙем шөғөлләнәбеҙ. Эш биреүселәрҙең тармаҡ берекмәләре ҡатнашлығында квалификацияны баһалауҙың төбәк системаһын булдырыу буйынса эш йәйелдерелгән. 32 номинация буйынса һөнәри оҫталыҡ бәйгеләре уҙғарыла. Республика «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» бөтә Рәсәй конкурсында ҡатнаша, WorldSkills хәрәкәтенә ҡушылды, – тип һөйләне төбәк етәксеһе. – Мөһим йүнәлеш – йәштәргә һөнәри йүнәлеш биреү, эшсе һөнәрҙәрен популярлаштырыу. Оҫталыҡ конкурстары, йәйге һөнәри лагерҙар, предприятиеларға экскурсиялар, заманса производстволар һәм алдынғы технологиялар менән танышыу ойошторола.
Осрашыу барышында Рөстәм Хәмитов Өфөлә Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһының 100 йыллығына арналған форум уҙғарырға тәҡдим итте.
«2019 йылда Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы булдырылыуға 100 йыл тула. Өфөлә ошо абруйлы ойошманың юбилейына арналған күләмле форум үткәрергә тәҡдим итәбеҙ. Унда яңы шарттарҙа заманса хеҙмәт баҙарын үҫтереү юлдарын тикшерергә мөмкин, – тине төбәк етәксеһе. – Беҙҙә меңдәрсә ҡунаҡты ҡабул итеү өсөн мөмкинлектәр, осрашыуҙар уҙғарыу өсөн заманса майҙансыҡтар бар».
Рөстәм Хәмитов осрашыуҙа ҡатнашыусыларға емешле эшләүҙәрен теләне һәм барыһын да асыҡтан-асыҡ һөйләшеүгә, хеҙмәттәшлеккә саҡырҙы.


text:
Киләһе йылдан Башҡортостан йылытыу өсөн яңы түләү системаһына күсәФото: Олег Яровиков
Киләһе йылдан Башҡортостан йылытыу өсөн яңы түләү системаһына күсә
Киләһе йылдан Башҡортостан йылытыу өсөн яңы түләү системаһына күсәФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
2017 йылдың көҙөнән республика халҡы йылытыу өсөн 12 ай урынына ете ай түләйәсәк. Был хаҡта 2 августа «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры урынбаҫары Альфред Зиннәтуллин белдерҙе.
Уның әйтеүенсә, республикала йылытыуға бәйле хәл тикшерелде, күрше төбәктәрҙең тәжрибәһе өйрәнелде.
«Быйылғы йылытыу миҙгелендә 1/12 схемаһы буйынса (йыл дауамында) эш дауам итә. Киләһе йылдың көҙөнән октябрҙән апрель айына тиклем түләйбеҙ. Ошо осорҙа бөтә норматив документтар әҙерләнәсәк. Мәҫәлән, Татарстанда бындай тәжрибә халыҡта бер аҙ ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы, сөнки ҡыш көнө уларҙың түләүҙәре ҡырҡа артҡан. Йыл аҙағынаса күрше республикала күсеү тамамлана. Көҙҙән башлап улар 1/7 схемаһы буйынса түләйәсәк», — тине ведомство министры урынбаҫары.
Дәүләт Думаһының Торлаҡ сәйәсәте һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары, «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Управдом» федераль проекты етәксеһе Павел Качкаев ҡатнаш схема тәҡдим итте.
«Бөгөн илдә күп кенә төбәктәр 1/7 схемаһына күсә. Аңлауымса, әгәр дөйөм иҫәп приборҙары булһа, күсергә мөмкин, булмаһа, ошо системаға күсеүҙең мәғәнәһе юҡ. Шуға күрә республикала, шулай уҡ һәр төбәктә ҡатнаш схема ҡулланыу мөһим», — тине Павел Качкаев.


text:
Фото:
Белоретта ҡаланың юбилейы айҡанлы 250 шыршы ултыртылды
Фото:
Белоретта «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы» бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы һәм «Йәштәр ял үҙәге» муниципаль автоном учреждениеһы башланғысы менән ҡаланың төҙөлөп ятҡан яңы биҫтәһендә 250 шыршы ултыртыу буйынса социаль-экологик акция үтте. 250 һаны осраҡлы һайланмаған, 2012 йылдың июлендә Белорет үҙенең 250 йыллығын билдәләйәсәк.
Акцияла юғары һәм урта махсус уҡыу йорттары студенттары ғына түгел, башҡа күп ҡунаҡтар ҙа ҡатнашты. Улар араһында – Белорет районы муниципаль район хакимиәте башлығы Владислав Миронов, муниципаль район Советы рәйесе Евгений Карепанов, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, ҡаланың абруйлы кешеләре, «Белорет урман хужалығы» дәүләт учреждениеһы һәм «Белорет урманы» дәүләт унитар предприятиеһы хеҙмәткәрҙәре.
— Быйыл үткәрелгән барлыҡ саралар нисек тә булһа ҡаланың буласаҡ юбилейы менән бәйле. Республика етәкселеге, министрлыҡтар һәм ведомстволар, Белорет районы һәм ҡалаһы етәкселеге һәм, әлбиттә, халҡы тарафынан был юҫыҡта бөгөн күп нәмә эшләнә. Ҡала күҙгә күренеп матурлана. Ҡалабыҙ үҙенең 250 йыллығын яңы ҡиәфәттә ҡаршы алһын өсөн, бар көсөбөҙҙө һалырға тейешбеҙ, — тине үҙенең сығышында район хакимиәте башлығы Владислав Миронов.
Район Советы рәйесе Евгений Карепанов сығышы һәр ваҡыттағыса сағыу һәм хисле булды.
— Бөгөнгө байрамда бер нисә быуын вәкилдәре ҡатнаша. Уның йәштәр башланғысы менән үткәрелеүе бик ҡыуаныслы. Депутаттар корпусы исеменән «Белорет урман хужалығы» дәүләт учреждениеһы етәксеһе Арыҫлан Мырҙагилдинға һәм «Белорет урманы» дәүләт унитар предприятиеһы директоры Илнур Биктимеровҡа үҫентеләр биргәне һәм был сарала коллективтары менән ҡатнашҡаны өсөн айырыуса рәхмәтемде белдергем килә. Бөгөн беҙҙә күп кенә проекттар тормошҡа ашырыла, һәм уларҙың барыһы ла тиерлек «Берҙәм Рәсәй» партияһы ярҙамы менән ғәмәлгә ашырыла, — тине ул.
Байрамды «Яңы көн» төркөмө һәм студенттар менән әҙерләнгән концерт номерҙары биҙәне, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Тамаша оҡшаны
18 октября 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Яңыраҡ Ғафури халыҡ театры артистары "Йәшлеккә ҡайтыу” спектакле менән беҙҙең Ташлы ауылында сығыш яһаны.
Ҡабул итеү
18 октября 2017 йыл | Йәмғиәт
19 октябрҙә иртәнге сәғәт 11-ҙән 12.00 сәғәткә тиклем Рәсәй Эске эштәр министрлығының Ғафури районы буйынса бүлеге бинаһында (адресы: Красноусол ауылы, Калмыков урамы, 23) БР буйынса Эске эштәр министрлығының Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙы ойоштороу идаралығы начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Динар Айрат улы Мөхәмәтдинов граждандарҙы ҡабул итә.
Ҡабул итеүгә яҙылыу өсөн телефон: 8-999-741-11-61 (дежур бүлек).
Ҡабул итеүгә яҙылыу өсөн телефон: 8-999-741-11-61 (дежур бүлек).
Халыҡ менән берлектә эшләйбеҙ
13 октября 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Экология йылында күп ауылдарҙа төҙөкләндереү, тирә-йүнде йәмләү эштәре алып барыла. Имәндәш ауыл биләмәһендә был тәңгәлдә ниндәй эштар башҡарылған, киләсәккә ниндәй пландары бар. Ошо һорауҙарға асыҡлыҡ индереү маҡсатында ауыл биләмәһе башлығы Әхнәф Әхиәр улы Ноғайғоловҡа мөрәжәғәт иттек. Һүҙ –уға:
Һәүәҫкәрҙәр китап сығара
13 октября 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Яңыраҡ ике яҡташыбыҙҙың китаптары донъя күрҙе. Уҫман ауылында тыуып-үҫеп, бөгөн Салауат ҡалаһында йәшәүсе Нәжибә Фәйзуллина һәм Ибраһим ауылында йәшәүсе, "Мағаш тауышы” әҙәби берекмәһе ағзаһы Фәйез Садиҡовтың үҙнәшер юлы менән баҫтырылған китаптары сыҡты.
Сабый күңелдәрен яҡты офоҡтарға әйҙәйҙәр
13 октября 2017 йыл | Мәғариф
Күңелемдән һиңә һәйкәл ҡойҙом,
Ҡояш нуры – һинең көлөүең,
Йылдар буйы күҙҙәреңдә балҡый
Балаларҙы ихлас һөйөүең.
- Әйҙә, әсәй, тиҙерәк! – ти балалар баҡсаһына йыйынған ҡыҙым. Көн дә шулай баҡсаға ашҡынып, осоп бара ул.
Сынъяһау кеүек итеп биҙәлгән, йәнһүрәттәрҙә генә була торған уйынсыҡтар теҙелгән балалар баҡсаһын Сәйетбаба ауылына килеп күрегеҙ! Үҙегеҙҙең бала саҡта хыял иткән әкиәт донъяһына инеп сығығыҙ! Көн дә иртән ҡыҙым түгел, үҙем осоп барам баҡсабыҙға.
Ҡояш нуры – һинең көлөүең,
Йылдар буйы күҙҙәреңдә балҡый
Балаларҙы ихлас һөйөүең.
- Әйҙә, әсәй, тиҙерәк! – ти балалар баҡсаһына йыйынған ҡыҙым. Көн дә шулай баҡсаға ашҡынып, осоп бара ул.
Сынъяһау кеүек итеп биҙәлгән, йәнһүрәттәрҙә генә була торған уйынсыҡтар теҙелгән балалар баҡсаһын Сәйетбаба ауылына килеп күрегеҙ! Үҙегеҙҙең бала саҡта хыял иткән әкиәт донъяһына инеп сығығыҙ! Көн дә иртән ҡыҙым түгел, үҙем осоп барам баҡсабыҙға.


text: Район данын Башҡортостан күләменә сығарған ике арҙаҡлы яҡташыбыҙға бәйле ике оло сара үтте. Тәүгеһе – Мәҡсүт ауылында һуғыш ветераны, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй, республика Журналистар союзы ағзаһы, яҙыусы Әмир Моратов иҫтәлегенә таҡтаташ асыу тантанаһы, икенсеһе – Юлдыбай ауылында Рәсәйҙең мәғариф отличнигы, публицист Фәрит Рәмовтың 80 йәшлек юбилейына арналған кисә. Был ике шәхестең хеҙмәт юлы йәш быуынға белем биреү эшендә үтһә лә, улар, республика матбуғатының тоғро, әүҙем хәбәрселәре булараҡ, киң билдәлелек яуланы.


text:
Заман заңы тартыла керештә...25-07-2017, 01:40 // Спорт һәм туризм, Башҡорт донъяһы // Баҫып сығарырға
13 – 16 июлдә Учалы районының Ғәҙелша ауылы янындағы Баҡшай ерендә уҡ атыу буйынса II республика “Мәргән уҡсы”, I халыҡ-ара “Евразия кубогы”, “Ай , Уралым, Уралым!” фестивалдәре уҙҙы. Оло йыйын рәүешен алған мәртәбәле сара, республиканың Баймаҡ, Белорет, Благовещен, Бөрйән, Ғафури, Ишембай, Нуриман, Салауат, Учалы, Ҡыйғы, Ҡырмыҫҡалы, Әбйәлил райондары, Өфө, Баймаҡ, Учалы, Сибай ҡалалары менән бергә, күрше Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарынан, Мәскәү, Омск, Силәбе, Ырымбур ҡалаларынан, Беларусь, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан илдәренән килгән бәйгеселәрҙе, милләттәштәребеҙҙе, төрки ҡәрҙәштәребеҙҙе, төрлө халыҡ вәкилдәрен бергә тупланы.
Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Учалы районы хакимиәте менән берлектә ойошторолған оло сараның маҡсаты – заман йөҙөндә халҡыбыҙҙың милли булмышын билдәләү. Йәш быуынды илһөйәрлек, телһөйәрлек рухында тәрбиәләү менән бергә, тарихи тамырҙарыбыҙҙы тәрәндән барлап, халҡыбыҙҙың кәсеп-шөғөлдәрен тергеҙеп, йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, милли кейемдәрҙе өйрәнеп кенә ҡуйған маҡсатыбыҙға ирешергә мөмкин. Ошо йәһәттән киң майҙанда ойошҡанлыҡ менән үткән оло сараның әһәмиәте бик ҙур булды.
Заманса халыҡсан заң менән ҡеүәтләнеп, бәйге рухынан ҡанатланып килгәндәрҙең милли кейемдәрен күреп һоҡланды халыҡ, моңло һәм дәртле сығыштарҙы ләззәтләнеп тамаша ҡылды, елдәй елгән һыбайлыларҙың етеҙлеген һәм мәргәндәрҙең бер-бер артлы сәпкә тейгән уҡтарын күреп хайран ҡалды, йәрминкәләрҙә үҙ әйберҙәрен һатып кинәнде, ниәт ителгән оло эштең милләттәштәр, ҡәрҙәштәр, рухташтар ҡоро булып тормошҡа ашыуына ҡыуанды. Һүҙ өсөн түгел, заманса милли йөҙ күрке өсөн, һан өсөн түгел, халыҡсан даныбыҙ барлығы өсөн, күҙ өсөн түгел, рух ныҡлығын һәм күңел азатлығын билдәләү өсөн үткәрелде сара. Ҡуйылған маҡсаттарға ирешеп, килер көнгә баҡҡан ҡараштарыбыҙҙың үткерлеген, теләк-ынтылыштарыбыҙҙың ихласлығын, һалған тырышлығыбыҙҙың һөҙөмтәле булыуына инандыҡ, көслө һәм күсле халыҡ булып, барыр юлыбыҙҙа юлдаш итеп алыр аныҡ маҡсаттарыбыҙға нигеҙ булыр һығымталарҙы ла яһаныҡ.
Халыҡ байрамын асыу тантанаһында Федерация Советының Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова: “Илебеҙҙә йәшәүселәр ғөрөф-ғәҙәттәренә, йолаларына, тарихтарына, тимәк, үҙ булмыштарына битараф түгел. Бөгөн халыҡтарҙың камил үҫеш күрһәткесе булған милли мәҙәниәтте һаҡлау һәм үҫтереү, киләһе быуындарға еткереү һәр беребеҙҙең яуаплылығында. Ә был мәсьәләне хәл итеү юлдары буй етмәҫ бейеклектә лә түгел. Шанлы үткәндәребеҙ, яҡты бөгөнгөбөҙ һәм өмөтлө киләсәгебеҙ хаҡына ололар аманатын, еребеҙ именлеген, рух ныҡлығын, күңел тыныслығын, ғаилә ҡотон һаҡлау оло мәғәнәгә эйә. Тап бөгөн үҙенсәлекле һәм һоҡланғыс тәбиғәтле Учалы ерендә беҙ уны үҙ эштәребеҙ менән раҫлайбыҙ һәм ошоларҙың оло бәхет икәнен тойоп, аңлы рәүештә мәҙәни байлығыбыҙҙы, халыҡсан ҡотобоҙҙо үҫеп килгән быуынға ышаныс менән тапшырабыҙ. Ошоноң менән бәхетлебеҙ”, – тине.
Эйе, бәхет – бик тәрән төшөнсә. Уйлап ҡараһаң, ысынлап та, тап ошо көндәр үҙе бәхет түгелме ни?! Оло теләк һәм берҙәм халыҡ көсө менән башҡарылған эштәребеҙ – оло йыйын бәрәкәтле хеҙмәт емеше түгелме? Ә бит ысын мәғәнәһендә милли йөҙөбөҙҙө, булмышыбыҙҙы билдәләр матур йыйын булды был байрам. Бөтә халыҡтың ҡатнашырға мөмкинлеге булмаһа ла, ошо фестивалдәрҙең шаһиты булғандар һүҙҙәремде ҡеүәтләр ине, моғайын. Иллә мәгәр, заман фотоҡоролмалары теркәп барған күренештәргә, байрамға килгән халыҡтың шат йөҙҙәренә ҡарап, шулай тип әйтмәү мөмкин түгел. Ошо саҡта йәмле Учалы ерендә булғандар, байрам мөхитен үҙ күҙҙәре менән күреп, күңелдәре менән тойғандар минең һүҙҙәремде ҡеүәтләр. Хозур тәбиғәт, ихлас аралашыу, бәйге рухы – тап ошо өс нәмә рухташтарҙы берләштереп, уйҙарҙы беректереп, бәйгеселәрҙе лә, ҡарарға килгән бар халыҡты ла шат һәм бәхетле итте. Йәйге ҡояш та, эҫе көндә һибәләгән ямғыр ҙа артыҡ булманы байрам өсөн, әйтерһең дә, һәр нәмә үҙ урынында һәм уйланылғанса. Килгән ҡунаҡтарҙы йола ҡушҡанса ҡабул итеү һәм хөрмәт күрһәтеү, сәмле уҡ атыу бәйгеләре, майҙандың бер осонан икенсеһенә тиклем һуҙылған бай йәрминкәләр, район таланттарының сағыу сығыштарынан шау-гөр килгән сәхнә алды, ә кискеһен усаҡ янындағы һөйләшеүҙәр, фекер алышыуҙар – барыһы ла бер бөтөн байрам кәйефен булдырырға ярҙам итте.
Ысын мәғәнәһендә халыҡ өсөн үткәрелгән сара булды фестиваль. Учалы районы ауылдарының халҡы, күрше райондарҙан килгән оҫталар үҙ тауарҙарын һатып кинәнһә, “Мәргән уҡсы”ға төбәп килгәндәр бәйге мөхите менән сәмләнде. Ошо урында бер нисә фестивалдең бергә үтеү әһәмиәтен дә билдәләп үтергә кәрәк. Ил төкөрһә, күл булыр, тигәндәре лә дөрөҫ бит. Район халҡын ҡыуандырып, республика ҡала һәм райондарҙы дәртләндереп, ситтән килгән ҡунаҡтарҙы һоҡландырып олонан тотондо халыҡ.
Һуңғы йылдарҙа республикабыҙҙа этнотуризмды үҫтереү буйынса төрлө маҡсатлы эштәр алып барыла. Учалы районында үткән “Ай, Уралым, Уралым!” этнофестивале – ошо йүнәлеште үҫтереү маҡсатын ҡуйған сараларҙың береһе. Тап бөгөн республика һәм халыҡ-ара фестивалдәр уҙғарылған мәлдә ерле халыҡҡа шәхси хужалыҡтарында етештерелгән тәбиғи продукттарҙы, оҫталарҙың ҡул эштәрен тәҡдим итеү мөмкинлеге бар бит. Тырышҡан – тапҡан, тиҙәр. Заман ағышына яраҡлашып, йүнсел булыуҙары, етеҙлектәре менән алдырғандар был оло саранан ситтә ятып ҡаламы һуң!
Учалы районының Ҡаҙаҡҡол ауылынан килгән Азат ағай Хәбибуллин, хаҡлы ялға сыҡҡас, халҡыбыҙҙың матур шөғөлдәренең береһе – ағасты һырлап эшләү эшенә тотонған. Бына инде ун өс йыл ул халыҡҡа 450-нән ашыу төр ағастан эшләнгән тауарҙар тәҡдим итә. Тәҙрә рамдары, килен һандыҡтары, паннолар, вазалар, аҙыҡ-түлек һауыттары, бәләкәй ҡумталар, ағас һүрәтле магниттар – Азат ағай һәм уның ҡатыны Аида апайҙың күңел талабы һәм күндәмлеге менән булдырылған һоҡланғыс эштәр. Етмешкә яҡын мәргәнгә йәрәбә һаны ҡуйып таратылған иҫтәлекле бүләктәр ҙә – уларҙың үҙенсәлекле хеҙмәт емеше. Халыҡтың атанан күргән уҡ юнған тигән бер матур мәҡәле бар. Шуныһы ҡыҙыҡ: был осраҡта Азат ағайҙы нефтсе булып эшләгән улы ылыҡтырған. Ғәжәпләнерлекме? Юҡ, һоҡланырлыҡ! Бигерәк тә бөгөн бер-беребеҙҙе ҡеүәтләп, матур эшкә тотоноу, ысынлап та, маҡтауға лайыҡ бит. Күркәм хеҙмәттең ғаилә берҙәмлегендә, заманса тырышлыҡ-теләктәшлектә сағылыуына бер асыҡ миҫал.
“Һаулығың булғанда зарланып ултырырға форсат юҡ, тырышып башҡарабыҙ эштәребеҙҙе. Халыҡ өсөн дә отошло, үҙебеҙҙең тәбиғи материалдан булған әйберҙәрҙе алып ҡыуаналар, беҙгә ҡулай, яратҡан емешле эшебеҙ бар”, – тип һөйөнә башҡаларға өлгө булырлыҡ ағай.
Байрамғол ҡымыҙының даны хаҡында күптәребеҙгә билдәле. Учалы ерендә үткән матур бәйгеләрҙә шифалы ҡымыҙ тәмен йәнә татып ҡарарға насип булды. Буштан ғына бирелмәгән баһалар, тәмле лә, бәрәкәтле лә Байрамғол ҡымыҙы. Ауылдың данлыҡлы совхозының матур йолаһын дауам итеп, Гөләйшә һәм Вәдүт Әхмәткирәевтәр ҙә өсөнсө йыл ҡымыҙ эшләү менән шөғөлләнә. Уларҙың ҡымыҙҙарын юбилей сараларына, айыҡ туйҙарға, Учалы еренең бренды итеп Мәскәү, Себер тарафтарына алып баралар.
“Ҡымыҙҙы боронғоса, бер ниндәй ҡушымтаһыҙ әсетке менән һәм ыҫлап эшләйбеҙ. Үҙебеҙ өсөн ҡыуаныс, милли эсемлекте яратып алалар”, – тип ихластан фекерҙәре менән уртаҡлашты Гөләйша апай. Уйлап ҡараһаң, миллилек тип ниндәйҙер ҡул етмәҫ эштәр хаҡында ла уйланаһы түгел бит, яҡты ниәтең, тырышлығың бар икән, тормош ауыр тип йәки эш юҡлыҡҡа зарланмайынса, маҡсат менән тотон ошондай күркәм эштәргә, бер яҡтан, тырыш хеҙмәтең менән хәләл тапҡаның булһа, икенсе яҡтан, үҙ эшең менән районыңдың, тыуған ереңдең данын, халҡыңдың милли йөҙөн дә билдәләйһең бит.
Илтабан ауылынан килгән Сәғит Фәхретдинов йәрминкәлә үк махсус ҡоролмаһын алып килеп, ат егеү өсөн кәрәк-яраҡтар эшләп ултыра. Йөҙө таныш ағайҙың, башҡа бәйгеләргә лә үҙ әйберҙәре менән бер нисә таҡыр килгәйне оҫта һөнәрсе. Ул эшләгән ҡамыт, дуға, ыңғырсаҡ, йүгән, ҡамсы, эйәрҙәрҙе, башҡа кәрәк-яраҡтарҙы Башҡортостандан ғына түгел, Силәбе, Ҡурған өлкәһенән, Троицк, Себерҙең Лангепас ҡалаһынан килеп алалар икән. “Бәләкәйҙән ҡартатайым менән ат ҡарап, уға ярҙамлашып, ошо һөнәрҙе үҙләштерҙем. Электән шулай сбруй, йүгәндәрҙе матурлап, биҙәп эшләргә тырыша торғайным. Хәҙер бына төрлө оҫталарҙан өйрәнеп, ун ете йыл ошо эш менән шөғөлләнәм. Бөтә ғаиләбеҙ менән башҡарабыҙ был эште, балаларым ярҙам итә, миңә ҡарап, улар ҙа өйрәнә”, – ти мауығып китеп эше менән булған Сәғит ағай.
Урындағы халыҡтан тыш, Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет яҡтарынан да килеп буҙа, ҡорот, эремсек, талҡан, ҡаҡ, бешерелгән милли аҙыҡтар, шифалы үләнле самауыр сәйҙәре тәҡдим иткән йүнселдәр ҙә бар йәрминкәлә. Алыҫ тип тормай, ошондай бәйге-йыйындарҙы ҡеүәтләп, Өфө ҡалаһынан килгән “Этно-Маркет” милли әйберҙәр һәм биҙәүестәр үҙәге лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Гүзәл заттарыбыҙҙы һәр йыйында матур һырғалар, муйынсалар, милли акцентлы муҡсалар, ир-егеттәребеҙҙе сифатлы түбәтәйҙәр менән ҡыуандыра улар. Халҡыбыҙ данын үҙ эштәре менән күтәреүсе ошондай тырыш ғаиләләр барҙа ил-көнөбөҙҙөң дә милли йөҙө һәм киләсәге булыр. Ошондай матур эшкә тотонған һәм киләсәктә тотонасаҡ тырыштарға, күндәмдәргә, йүнселдәргә афарин тип ысын күңелдән уңыштар теләйһе генә ҡала.
Уҡ атыу бәйгеһендә ир-егеттәребеҙ менән бер рәттән ҡатнашҡан сая ҡыҙҙарҙың сағыу милли кейемдәренә, ҡашмау, тәңкә-сулпыларына, һаҡал, яға, селтәрҙәренә иғтибар итәм. Бәйгеләрҙә мәргәнлектәре менән алдырған Учалы ҡыҙҙарының боронғо яғалары хаҡында һорамайынса булдыра алмайым. Сығышы менән Бөрйән районынан булған Учалы районының Уральск ауылы килене Зөлфиә Фазлетдинованан күбәләк-тиләү ырыуына хас боронғо яға тураһында һораштым.
“Был ҡомартҡы минең ҡәйнәмә әсәһенән, ә уға уның әсәһенән ҡалған. Бик һаҡсыл булғандыр инде ололар. Шуға ла был ҡәҙерле әйбер һаҡланып, балаларына килеп еткән. Ҡыҙыл мәрйен, боронғо тәңкәләр менән биҙәлгән яғала табын, тиләү ырыуҙарының тамғалары ла бар. Шуныһы һөйөнөслө: бөгөн беҙҙә ошондай өлгө яғаларға ҡарап, яңыларын да эшләй башланылар”, – ти ул.
Мәсетле районынан Учалының Сураман ауылына килен булып төшкән Сәғиҙә апай Ҡотоева байрамды күрергә туғандары, ейән-ейәнсәрҙәре менән килгән. Һүҙҙән һүҙ ялғанып, ул да үҙенең фекерҙәре менән бүлеште: “Башҡортбоҙ тип халыҡсанлығыбыҙҙы танытып йөрөгән заман. Әсәйҙәребеҙҙең, ҡартинәйҙәребеҙҙең милли кейемдәре булған, әммә бына шул байлыҡты ҡәҙерләмәгәнбеҙ икән тип уйлайым. Районыбыҙҙа яға эшләү буйынса оҫталыҡ дәрестәренең, “Яға” район бәйгеһенең үтеүе әһәмиәтле. Үҙем килен булып төшкән Учалы районының Сураман ауылында йәшәгән табындарҙың кейеме өлгөһөндә еңгәләрем һәм әхирәтем менән оҫталарҙан күлдәк тектереп, яғаны ошо ерлеккә хас иттереп эшләтеп алдыҡ. Ғәйет байрамдарына милли кейемдәребеҙҙе кейеп йөрөйбөҙ. Борон ололар тап ошолай, ябыҡ һәм тыйнаҡ итеп кейенеп йөрөй торғайны. Беҙ ҙә был халыҡ күркәмлеген, милли йөҙөбөҙҙө һаҡларға тейешбеҙҙер тип уйлайым”.
Ысынлап та, телебеҙҙә генә түгел, милли кейемдәрҙә, шөғөлдәребеҙҙә сағыла шул беҙҙең халыҡсанлыҡ. Ул – беҙҙең күркебеҙ, көсөбөҙ, ҡеүәтебеҙ ҙә. Лилиә Салауат ҡыҙының сығышында әйткән бәхет төшөнсәһе лә сағылғандай шул саҡ. Мәргән ҡыҙҙар, оло апай-ағайҙар менән аралашып, ошоларға инандым. Милли ҡеүәтебеҙҙе булдырырға теләйбеҙ икән, кемдәндер көтөп ултырыу урынына, мөмкинлектәр эҙләһәк яҡшыраҡ булыр ине. Ана, Өфөнән килгән уҡсылар төркөмө егеттәре лә баштан-аяҡ милли хәрби кейемдәрҙә, учалылар иһә табын ырыуы кейемдәренә иғтибар биргән. Был осраҡта ла тырышҡан – тапҡан тигән мәҡәлдең йәнә тап килеп тороуын әйт. Теләгән – мөмкинлектәр, теләмәгән сәбәптәр эҙләр тигән заманса фекер ҙә әйткәндәремә ҡеүәт. Тимәк, ысын мәғәнәһендә милли асылыбыҙҙы тергеҙеү маҡсатын ҡуйғанбыҙ икән, бергәләп тормошҡа ашыра алабыҙ.
Ә бит былтырғы йыл менән сағыштырғанда, “Мәргән уҡсы” хәрәкәтенең һөҙөмтәле эшен күрергә һәм баһаларға ла була. Быны йыл дауамында төрлө райондарҙа үткән бәйгеләрҙә илле-алтмышлап, ә бөгөнгө фестивалдәргә туҡһандан артыҡ йыйылған башҡорт уҡсылары ла раҫлай. Ике йыл эсендә ҡеүәт туплап, республика буйынса күп мәргәндәрҙе, йәш егет һәм ҡыҙҙарҙы йәлеп итте “Мәргән уҡсы” хәрәкәте. Бер йыл эсендә туғыҙ оҫталыҡ дәрестәре, шул иҫәптән Ғафури, Ишембай, Ҡыйғы, Мәләүез, Салауат, Учалы ерҙәрендә балалар менән осрашыуҙар, һабантуйҙарҙа бәйгеләр үткәрелде, “Тамыр” балалар телеканалы менән берлектә “Уғатар” бәйгеһе ойошторолдо, яңыраҡ иһә республикабыҙ мәргәндәре Ҡаҙағстанда үткән халыҡ-ара уҡ атыу фестивалендә ҡатнашып, Башҡортостан данын яҡлап ҡайтты. Был емешле эшкә, Дәүләт грантын алыу менән бергә, министрлыҡ тарафынан иғтибар ҙа булышлыҡ иткәндер. Әйтергә кәрәк, уҡ атыу фестиваленең ҙур киңлектә үтеүендә Учалы районының да өлөшө ҙур. Ошоға тиклем районда үткәрелгән Ҡарас сәсән исемендәге уҡсылар турниры бөгөн уҙғарылған оло сараға әҙерлек булды. Район тарафынан күрһәтелгән ярҙам бәйге еңеүселәрен лайыҡлы баһаларға, фестивалдең ойошҡанлыҡ менән үтеүенә мөмкинлек бирҙе. Фестивалдең икенсе көнөндә Өфө һәм Учалы егеттәре тарафынан һыбай йөрөү, уҡ атыу буйынса оҫталыҡ дәрестәре үткәрелде. Афарин, егеттәр, мәргәнлегегеҙ менән дә, тырышлығығыҙ менән дә күптәргә өлгө һеҙ! Халыҡ-ара кимәлгә күтәрелгән оло сараны “Мәргән уҡсы” хәрәкәтенә ҡушылған башҡорт уҡсыларынан тупланған берҙәм көс тиһәк, һис тә генә хата булмаҫ. Ошо берәгәйле көстөң киләсәктә лә милли асылыбыҙҙы асыуға йүнәлткән маҡсатлы эше кәңәшле булыр. Кәңәшле ил – тарҡалмаҫ, ти бит халыҡ та.
Оло йыйындың йәмле Учалы районының Ғәҙелша ауылы янындағы Баҡшай ерлегендә үткәрелеүе осраҡлы түгел. Әйтеүҙәренсә, Баҡшай (Бағышай) – алты мең йыллыҡ тарихы булған серле ҡаласыҡ, Урал ерен төйәк иткән боронғо ҡәүемдәр аманаты. Бик күп йылдар элек был урын йыһандан фотоға төшөрөлөп, күп ғалимдарҙа һорауҙар тыуҙыра. Йыһан обсерваторияһы тип тә атай уны һуңғараҡ археологтар. Хәйер, был мәғлүмәттәр менән ҡыҙыҡһыныусылар өсөн ошонда үткән фестивалгә килеү отошло булыр ине. Сөнки боронғолоҡ эҙҙәрен һаҡлаған Учалы районының төрлө тарафтарына ла тап ошо урындан юлланырға мөмкинлек бар ине. Ахун ауылы янындағы мәңгеташтар, Йәшмә тауындағы пирамидалар, Ирәмәл – былар барыһы ла Учалы ерлегендә һаҡланған серле ҡомартҡылар бит. Урындағы халыҡ әйтеүенсә, Бағышай еренән күренеп торған Янтыҡбаш менән Бөркөт ояһы тауҙарына элеккеләр ни сәбәптәндер ниәтһеҙ менеп йөрөүҙе тыйған, был, бәлки, күккә яҡын булыу кеүек боронғо тәғлимәттәргә лә ҡайтып ҡалалыр. Ә һеҙҙең тап бына ошо Европа һәм Азия ҡушылған ерҙән алыҫ түгел, Баҡшай ерлегендәге ҡаласыҡтың серен аңларға теләгегеҙ юҡмы? Уйлап ҡараһаң, бик боронғо тарих, уның менән танышыу өсөн ошо төбәкте барып күрергә кәрәктер, моғайын. Һәр хәлдә, серлелек артынан түгел, йәне-тәне менән ял итергә теләүселәр өсөн дә ҡулай был урындар. Мөһабәт Ирәмәл тауы ғына ла Учалы еренең данын бермә-бер арттыра.
Беләһегеҙме, ниңәлер, бер минутҡа тын ҡалып, уйҙарым менән иркен Баҡшай ерлегенән “йүгереп” үткәндә, илағылар килде... Ни өсөн?.. Ҡыуаныс йәштәреме, бошоноумы? Белмәйем, барыһы бергә кеүек. Тап бөгөн ошо ерҙә миллилегебеҙҙең барлығын, терелеген тойоп ҡыуаныуым да... Икенсе яҡтан, күп нәмәләребеҙҙе, оло тарихыбыҙҙы, тәбиғәткә булған яҡынлығыбыҙҙы юғалтыуыбыҙҙы аңлап түгелгән йәштәр...
Өфөнән Учалыға юлланғанда ла башҡорт ҡошсолары хаҡында һүҙ сыҡты. Ҡайҙа улар, ҡайҙа юғалған беҙҙең йола-шөғөлдәребеҙ? Ә бит башҡа төрки илдәрендә башҡорт ҡошсоларының даны әле булһа йәшәй... Күп тарихыбыҙҙы, тарихыбыҙ менән мәҙәниәтебеҙҙең дә күп өлөшөн юғалтҡанбыҙмы икән?.. Ошо саҡта Рим Йәнғужиндың “Рәсәйҙең аҫаба халыҡтары. Башҡорттар” китабындағы юлдар иҫемә төшә: “...былай ҙа уңыш ала алмаған еренә өҫтәүенә һалым түләргә тейешле халыҡ, хәленән килмәгәс, өҫтәрендәге еләндәрен сисеп, ҡатындарын зар илатып, баштарындағы ҡашмауҙарын, күкрәктәрендәге түшелдеректәрен түләй алмаған һалым өсөн биргән...”
Башыбыҙҙағы ҡашмауҙарыбыҙ менән күңелебеҙҙәге рухи йәдкәрҙәребеҙ тартып алынған саҡтар булған, сикһеҙ киңлектәрҙә тибендә йөрөгән йылҡыларыбыҙ кәмеү менән, үҙебеҙҙең данлы тарихлы ҡәүемдәр булыуыбыҙҙы, боронғо халыҡ шөғөлдәребеҙҙе онота төшкәнбеҙ түгелме? Юҡ, онотолмаған, ул беҙҙең ҡанда, ул беҙҙең рухыбыҙҙа, тик уны заман ағышында тергеҙер көс табып, үҙебеҙгә тырышлыҡ һалырға кәрәктер, моғайын. Ер йөҙөндәге һәр ҡәүем – тәбиғәт балаһы. Һәр халыҡтың тамырҙары боронғолоҡта – тәбиғәттән. Ә тәбиғәт ниндәй көслө дауылдарҙан һуң да кире тергеҙелеүсән. Тимәк, юғалтҡандарыбыҙ ҙа күп йылдарҙан һуң кире ҡайта, яңы заманда берҙәм халыҡсан көс менән яңынан тыуа. Был да – оло бәхет!
Сара сиктәрендә үткән һыбай уҡ атыу бәйгеһе лә – ошоларҙың бер миҫалы. Әйтергә кәрәк, тап быйыл республикала беренсе тапҡыр һыбай сабып барышлай уҡ атыу бәйгеһе ойошторолдо. Был бәйгелә бар халыҡты таң ҡалдырып, дандары менән дә, ҡандары менән дә ат йәнле рухлы ир-егеттәр менән бергә, сая башҡорт һылыуы ҡатнашты. Тап ошо ғына ла, минеңсә, боронғолоҡ рухын тойорға, халҡыбыҙҙың ярым күсмә тормош алып барған бай тарихлы халыҡ булыуын танырға мөмкинлек бирҙе. Кемгә нисектер, әммә минең уйҙарымда ат күңел азатлығы һәм етеҙлеге, иркенлек менән бәйле. Йылҡы малын да тар майҙанда көтөп булмаған кеүек, ярһып типкән йөрәк, хыял һәм уйҙар өсөн дә сиктәр ҡуйыу ят күренеш. Йылҡы өйөрө һәм уйҙар етеҙлеге, азатлыҡ – заманыбыҙ ағышын кәүҙәләндереүсе төп төшөнсәләрҙең береһе. Шул саҡ танышымдың, килер бер көн, заман башҡорттары ла йылҡы үрсетеп, ҡымыҙ бешеп, тәбиғәткә яҡын һоҡланғыс ерҙәрҙә яһалма түгел, ә ысын тирмәләр ҡороп йәшәргә насип булыр, тигән һүҙҙәре иҫкә төшә. Килер көн, булыр ундай милли асылыбыҙға тоғро заманса башҡорттар. Ә быйылғы һыбай уҡ атыу бәйгеһе киләсәктә ошо уйҙарҙы тормошҡа ашырыуҙа бер матур аҙым булғанына иманым камил.
Халҡыбыҙҙа һәр эштә, йәшме ул, оломо, ҡеүәтләү тигән әйбер бар. Бейеүселәрҙе таҡмаҡ әйтеп ҡеүәтләйҙәр, йырсыларҙы алҡыштарға күмәләр. Байрам бәйгеләренең дә халыҡ тарафынан ҡеүәтләнеүе – һоҡланырлыҡ күренеш. Һай, афарин, һай, дәртле халҡыбыҙҙың ул-ҡыҙҙары, ҡеүәтләп күтәреп алыусы халҡы ла. Тап үҙенсәлекле һынауҙары менән бәйгеселәрҙе лә, ҡарарға килгән халыҡты ла ҡыҙыҡтырҙы “Мәргән уҡсы”. Бәйгесе тарафынан сәпкә тейгән уҡ халыҡ тарафынан алҡышланды, уларҙың шат тауыштарынан мәргәндәр үҙҙәре лә ҡеүәт алды.
Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ, тигән бик матур мәҡәл бар беҙҙең халыҡта. Кем нисек, ә бына ҡайһы бер мәргән егеттәребеҙ һәм ҡыҙҙарыбыҙ уҡ атыу буйынса ла, “Ай, Уралым, Уралым” этнофестиваленең “Сал быуаттар ауазы”, “Урал батыр тоҡомдары” бәйгеләрендә лә ҡатнашып өлгөрҙө. Үҙҙәре йәш кенә булыуҙарына ҡарамаҫтан, “Ирәмәл” халыҡ бейеүҙәре ансамблен етәкләгән оҫта бейеүселәр Гөлиә һәм Фәнис Кәримовтар хаҡында һүҙем. Икеһе лә уҡтан ата, был бәйгегә хатта үҙҙәренең тырышлыҡтары менән милли кейем дә тегеп өлгөргәндәр. Ә улар етәкләгән балалар бейеү ансамбле һәр йыйында, район сараларында барыһын да һоҡландырып бейей. Афарин, йәштәр! Һеҙҙең эштәрегеҙ, ысынлап та, күптәргә үрнәк булырлыҡ.
Халыҡ-ара фестивалдәр лауреаты, йырсы, музыкант Тюрген Камдың сығышы этнофестиваль мөхитен тулыландырып, боронғолоҡ рухын тойорға ярҙам итте, тиһәм бер ҙә хата булмаҫ. Өзләү һәм ҡумыҙҙа уйнаусылар беҙҙең илдә бармаҡ менән һанарлыҡ, боронғо төрки халыҡтары ауазын ишеттергән Тюргендың сығышы, тонйорап батҡан ҡояштың нурҙарына сорналып, Баҡшай ерлеген уратҡан Янтыҡбаш, Бөркөт-оя, Боғасты тауҙары сигендә яңғырап ишетелгәндәй тойолдо. Алтай, Тыва халҡының боронғо йырҙарын башҡарыусы Тюрген Камды бәйгеселәр менән аралашҡандағы ябай ихласлығы өсөн дә, ә тамаша ҡылған халыҡ оло һәләте өсөн дә ихтирам менән ҡабул итте.
Ошо урында мин тағын бер нәмәгә иғтибар иттем. Ысынлап та, ҡунаҡсыл икән ул беҙҙең халыҡ. Үҙ сәхрәләренә матур сара уңайынан килгән меңдәрсә халыҡты һыйҙырған Учалы ере лә, ҡайтыр юлға оҙатҡансы Омск ҡалаһынан килгән уҡсылар командаһына, Беларусь, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан вәкилдәренә ҡунаҡ йөҙө күрһәткән Өфө ҡалаһы һәм Ҡыйғы районы башҡорттары оло ихтирамға лайыҡ. Бына ул ихласлыҡ һәм ябайлыҡ, ошоларҙың барыһы өсөн йәмле Учалы еренә, ошо оло йыйынды ойоштороуҙа ярҙам күрһәткән һәр кемгә, һәр ҡатнашыусыға ҙур рәхмәт. Һәр халыҡ үҙенсәлекле һәм тап халҡыбыҙ араһында ошондай киң күңелле, дәртле, ихлас, һәләтле, иманлы, тырыш кешеләрҙе күреү – оло ҡыуаныс!
Өс көн дауамында барған оло сара башҡорт уҡсыларының һәм хәҙер инде күптәребеҙгә дуҫ-ҡәрҙәш булып өлгөргән мәргәндәренең сәмле бәйгеһе, башҡорт халыҡ моңон сәхнәгә сығарған этноколлективтарҙың “Сал Ирәмәл ауазы”, ил күрке булыуҙарын иҫбатлаған башҡорт ир-егеттәренең “Урал батыр тоҡомдары”, боронғо кәсеп-шөғөлдәрҙе тергеҙеүсе ихтирамға лайыҡ оҫталарының “Семәр” милли кейем һәм ҡул эштәре кеүек матур һәм үҙенсәлекле бәйгеләре булып, шаулап-гөрләп үтеп китте. Һоҡландырҙы, ҡанатландырҙы, сәмләндерҙе һәм рухландырҙы. Йәйҙең ҡабатланмаҫ көндәрен матур һәм иҫтә ҡалырлыҡ итеп үткәрҙе ҙур сараға килгән барыһы ла, халыҡ йыйынын һанлап, күңел зауығын ҡандырып, хозур тәбиғәт ҡосағында йән ҡеүәте, тән сихәте һәм халыҡсан рухи көс алды. Тарихыбыҙҙың тауышын ишетер, бөгөнгөбөҙҙөң йөҙөн күрһәтер, иртәгәһе көнөбөҙгә ҡарашыбыҙҙы билдәләр сараларҙың береһе булды ул.
Киләсәктә лә ил-ер халҡын бергә туплар оло йыйын үткәндәрҙән үрелгән рухиәтебеҙ заман балҡышы булып, халҡыбыҙ йәшәйешен яҡтыртһын, бөгөнгөбөҙгә һәм килер көндәргә рухи дәрт, сәм, ҡеүәт, үҙебеҙҙе тыуған еребеҙҙә бәхетле итеп тойоу мөмкинлеген бирһен.
Розалия ЗАРИПОВА.
“Мәргән уҡсы-2017” фестивалендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында I урын яулаусы Лилиә Хужәхмәтова (Учалы районы):
– Был бәйгегә мин ике йыл әҙерләндем, күнекмәләргә йөрөп, уҡ атыу серҙәренә төшөндөм. Әлбиттә, ниндәйҙер уңышҡа өлгәшеү өсөн иң тәү сиратта ҙур теләк һәм тырышлыҡ булырға тейештер тип уйлайым. Был үҙенсәлекле шөғөл минең өсөн ҡыуаныстар алып килә, үҙ-үҙемде ышаныслы тоторға, ныҡышмал, сабыр булырға өйрәтә. Уңыштарым өсөн тренерым Илдар ағай Исхаҡовҡа һәм атай-әсәйемә рәхмәтлемен, уларҙың ярҙамы һәм тырышлыҡтары менән килдем мин был еңеүгә.
I халыҡ-ара “Евразия кубогы” фестивале сиктәрендә үткән һыбай уҡ атыу бәйгеһендә I урын яулаусы Кубан Томотоев (Ҡырғыҙстан):
– Тыуған еребеҙгә бары ыңғай тәьҫораттар менән юлланабыҙ. Башҡортостандың шундай саф һауалы, хозур тәбиғәтле булыуына һоҡландым. “Мәргән уҡсы” фестиваленең юғары кимәлдә ойошторолоуы бик оҡшаны. Ҡырғыҙҙар ҙа, башҡорттар ҙа – йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән туғандаш халыҡтар. Һәм ошолай ҡан-ҡәрҙәштәребеҙҙе күреп, аралашыу, тәжрибә уртаҡлашыу үҙе бер оло ваҡиға. Киләсәктә лә халыҡ-ара дуҫлыҡ, теләктәшлек, туғанлыҡ ептәре ныҡ булһын, тип теләйем.
II республика “Мәргән уҡсы” фестиваленең иң оло ҡатнашыусыһы Зәйет Шакиров (Учалы районы):
– 87 йәштәмен. Уҡ атырға улым Фәһим ҡыҙыҡһындырҙы. Тик ятҡансы, барайым, тип килдем шунан. Урамда саң борхотоп ҡушйүгереш, шунан атышып уйнау була торғайны элекке замандарҙа. Бәләкәй саҡта малайҙар менән муйылдан ян-уҡтар эшләп, үҙ-ара ярыштар үткәрә торғайныҡ. Бына шул саҡтарҙы иҫкә төшөрөп, белмәгәнен өйрәнеп, ярышта ҡатнашырға дәртләнеп киттем. Хәрәкәттә – бәрәкәт бит ул. Дәртең, һаулығың булһа, оло булыу бер ҙә ҡамасауламай.
I халыҡ-ара “Евразия кубогы” фестивалендә ҡатнашыусы Морат Ғәбделсәлимов (Ҡаҙағстан):
– Башҡортостанда үткән матур бәйгегә дуҫтарымдың саҡырыуы буйынса килдем. Һүҙ менән генә әйтеп бирерлек түгел, фестивалде ойоштороуҙан алып тәбиғәттең ошолай матур булыуына тиклем шул хәтлем ныҡ оҡшаны миңә. Беҙҙең Ҡаҙағстанда ла был милли шөғөл яйлап ҡына тергеҙелә. Ошолай илдәребеҙҙә берҙәм булып, бәйгеләр ойошторһаҡ, халыҡ та ныҡлап ылығыр, балаларыбыҙ милли шөғөлдәрҙе белеп үҫер тип уйлайым.