text:
башҡорт теленән эш программалары
5-9 класс өсөн эш программалары
Скачать:
Предварительный просмотр:
АҢЛАТМА ЯҘЫУ
- “Башҡорт теле”буйынса эш программаһы түбәндәге документтар нигеҙендә төҙөлдө:
- Рәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында” федераль законы (29 декабрь, 2012 йыл, № 273- ФЗ);
- Башҡортостан Республикаһының “Башҡортостан Республикаһында мәғариф тураһында” законына (1 июль, 2013 йыл, №696-з);
- “Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында” Рәсәй Федерацияһы Законы (25 октябрь 1991 йыл, № 1807-1)
- “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” Башҡортостан Республикаһы Законы
(17.03.2003, № 482-з, 28.12.2009, № 192-з.)
- Төп белем биреү федераль дәүләт стандарттарының фундаменталь нигеҙе. – М: Просвещение, 2011.
- Төп белем биреү федераль дәүләт стандарттары. – М: Просвещение, 2011
- Төп дөйөм белем биреү буйынса башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт теле буйынса өлгө программалар З.М. Ғәбитова- Өфө: Китап,2012
- .Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған уҡытыу башҡорт телендә алып барылған мәктәптәр өсөн Башҡорт теленән программалар.V-X кластар өсөн.В.Ш.Псәнчин,Ю.В.Псәнчин.- Ижевск, Книгоград- 2008.
- Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған программа Ҡаныҡай ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһының Уҡыу планына ярашлы тормошҡа ашырыла һәм 5,6,8,9 кластарҙа 0,5 сәғәт, 7 класта 1,5 сәғәт белем биреү процесында ҡатнашыусылар формалаштырған өлөштән алынды.
Уҡытыу – методика комплекты түбәндәге әҙәбиәт менән тәьмин ителә :
-В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин Әсә теле ,5 класс. Өфө.Китап,2012
-Башҡорт теле. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. 6класс. Х.А.Толомбаев, Х.В.Солтанбаева, Л.С.Балапанова. Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте. Өфө - 2012.
- Башҡорт теле. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. 7класс. Ә.М.Аҙнабаев, С.А.Таһирова Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте. Өфө - 2014.
3. Башҡорт теле. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. 8класс. Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте. Өфө - 2014. Ф.Ф.Абдуллина, С.Б.Аҡъюлова .
4. Башҡорт теле. 8- 9-сы кластар өсөн дәреслек. В.Ш.Псәнчин, Ф.Ф.Абдуллина . Китап. Өфө - 2014.
Башҡорт теле. 9 кластар өсөн дәреслек.Ф.Ф. Абдуллина,С.Б. Аҡъюлова Китап. Өфө, 2014. 16b3c span>
Баш ҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә, белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләттәрен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҫтереүсе уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Туған тел башҡорт мәҙәниәтен өйрәнеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтенең рухи тел байлығын үҫтереүгә булышлыҡ итә, уҡыусыларҙы кешелектең мәҙәни тарих тәжрибәһенә ылыҡтыра. Киләсәктә төрлө белемде үҙләштереү һәм һалау формаһы булараҡ, башҡорт теле бөтә предметтар менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм профессиональ күнекмәләрҙе үҙләштереү сифатына йоғонто яһай. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү, юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе ҡылыҡһырламаһы булып тора. Туған тел баланың төрлө тормош ситуацияларында тәрбиә-этик нормаларын формалаштырыу нигеҙе, үҙҡылыҡтарына дәлилле баһа биреү мөмкинлеген үҫтерә.
Мәктәпкә юғары мәҙәниәткә эйә булған, грамоталы, һәр яҡтан камил булып өлгөргән, ил алдындағы изге эштәрҙе башлап йөрөүсе шәхестәр әҙерләп сығарыу бурысы йөкмәтелгән.Ул мөһим бурысты заман талабына ярашлы хәл итеүҙә әсә теле ҙур роль уйнай.
Башҡорт әҙәби теле-башҡорт милли мәҙәниәтенең нигеҙе, шуға күрә мәктәптәрҙә уны өйрәнеүгә төп урын бирелә. 5-9 сы кластарҙың программаһы әсә теленән булған барлыҡ эштәрҙең йөкмәткеһен һәм йүнәлештәрен үҙ эсенә ала. Ул йүнәлештәрҙең иң мөһиме- башҡорт теле һәм башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә белем менән бер рәттән тәрбиә биреүҙе тығыҙ бәйләнештә алып барыуҙы үҙ эсенә ала.
Программала уҡыусыларҙың туған телгә, һүҙгә булған ҡыҙыҡһыныуын һәр саҡ үҫтерә барыу, туған телдең байлығын, төрлө һүрәтләү сараларын күрһәтеү, һүҙ һәм уның формалар төрлөлөгөн ҡулланыуға ынтылыш тәрбиәләү, уҡыусыларҙы туған телдән аңлы белем алырлыҡ итеп уҡытыу бурысы тора.
Теоретик белешмәләрҙе үҙләштереү уҡыусыларҙың тел факттарын сағыштырыу, төркөмләү, фонетик, морфологик, синтаксик, орфографик, пунктуацион һәм башҡа төрлө анализ яһау кеүек практик эштәр барышында тормошҡа ашырыла. Әсә теле уҡыусыларҙың грамоталы яҙыу һәм әҙәби тел нормаларына ярашлы һөйләү телмәрен үҫтереү аша тормошҡа ашырыла. Орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе өйрәнгәндә, уҡыусыларҙың ҡағиҙәләрҙе аңлы үҙләштереүҙәрен, хәтерҙә тотоуҙарын тәьмин итеү, ҡағиҙәләрҙе миҫалдар менән дәлилләй алыуҙарына, ғәмәлдә дөрөҫ ҡулланыуҙарына ирешеү мотлаҡ шарт булып ҡала.Башҡорт тел программаһының һәр бүлеген, һәр темаһын өйрәнеү уҡыусыларҙың фекерләүен, телмәрен үҫтереүгә ярҙам итергә тейеш.
Программала ҡуйылған маҡсат һәм бурыстар:
- уҡыусыларға башҡорт теленең фонетикаһынан, лексикаһынан, һүҙьяһалыш менән грамматикаһынан, стилистикаһы менән пунктуацияһынан, шулай уҡ телдең ижтимағи тормоштағы функцияһы, телдең үҫеше хаҡында программала билдәләнгән күләмдә ныҡлы белем биреү;
- уҡыусыларҙың фекерләүен, танып-белеү һәләтлелеген үҫтереү;
- уҡыусыларҙа әсә теленең һүҙ байлығына һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү;
- уҡыусыларҙы, телдең орфоэпик, интонацион нормаларын күҙәтеп, дөрөҫ, асыҡ һәм тасуири уҡыу күнекмәләре менән ҡоралландырыу;
- балаларҙың орфографик һәм пунктуацион күнекмәләрен үҫтереү;
- башҡорт теленең байлығын, тасуирлау мөмкинлектәрен асыу аша уҡыусыларҙа туған телде өйрәнеүгә әүҙем ҡыҙыҡһыныу, туған телгә, туған халыҡҡа, Ватанға тоғролоҡ һәм һөйөү, ғәҙеллек, донъяға киң ҡараш, кешеләр араһында татыулыҡ, ата-әсәгә, туған халыҡтың быуаттар буйына тупланған тормош ҡағиҙәләренә, әхлаҡ нормаларына хөрмәт тәрбиәләү.
Уҡыу предметына ( курс) дөйөм ҡылыҡһырлама
Башҡорт теле курсының йөкмәткеһе белем биреү процесында метапредмет һәм предмет маҡсаттарына өлгәшеүгә йүнәлдерелгән. Был үҙ йәһәтендә коммуникатив, тел , лингвистик һәм мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тота.
Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, аралашыуҙы, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.
Тел һәм лингвистик компетенция йәмғиәт күренеше булараҡ,тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен,хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү, һүҙлек запасын һәм уҡыусы телмәренең грамматик төҙөлөшөн байытыу, фән булараҡ, лингвистика тураһындла тейешле белем, уның төп бүлектәрен кәрәкле булған тел күренеше факттарын анализлау, баһалау мөмкинлеген формалаштырыу, төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.
Мәҙәни компетенция туған телдең мәҙәниәтен сағылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли-мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, милли-мәҙәни компетентлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлатыуҙы белдерә.
Башҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү, кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.
Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы- предмет-ара статус:
коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге(телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыуҙы ҡороу, телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл, дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири әйтеп биреү, аралашыу процесында яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау);
танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау,дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан төҙөк фекер йөрөтөү, иҫбатлай белеү,тезис килтереү,библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт алыу, уҡыу маҡсатын асыҡлау, мәғлүмәти-компьютер сараларын ҡулланыу, мәғлүмәтте системаға килтереү, киренән эшкәртеү, уны төрлө ысулдар менән күрһәтеү);
регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә-эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү, үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялауҙы тормошҡа ашырыу). Шулай итеп,башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш.
Уҡыу предметының уҡыу планындағы урыны.
Ҡаныҡай урта дөйөм белем биреү мәктәбенең йыллыҡ уҡыу планына ярашлы башҡорт теле
- 5 класта – 35 сәғәт, 6 класта – 35 сәғәт, 7 класта – 70 сәғәт, 8 класта – 17 сәғәт, 9 класта – 35 сәғәт өйрәнелә.
Тағы ла өҫтәп башҡорт теле ата-әсәләр ғаризаһы нигеҙендә 5-7 кластарҙа белем биреү процесын формалаштырыуҙа ҡатнашыусылар өлөшөнән 0,5 сәғәт алынды.
Ә 8-9 кластарҙа белем биреү ойошмаһы компонентынан өҫтәп 0,5 сәғәт алынды.
Уҡыу предметы йөкмәткеһенең дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы (йүнәлеше)
Мәктәптә башҡорт телен өйрәнгәндә уҡыусыларҙың дөйөм телмәр үҫеше стимуляциялана; коммуникатив мәҙәниәте үҫә; дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы формалаша һәм дәрестә аралашыу процесында, башҡорт халыҡ ижады үрнәктәре һәм текстар менән танышҡанда әхләҡи тәрбиә нигеҙҙәре барлыҡҡа килә; сит мәҙәниәткәҡарата толерантлыҡ формалаша.
Предметты өйрәнеүҙә шәхси, метапредмет һәм предмет һөҙөмтәләре
Шәхси һөҙөмтәләре :
- башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли-мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, ижади һәләтлектәрен һәм шәхестең мораль-этик сифаттарын үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;
- башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау, туған телгә ҡарата ихтирам, һөйөү, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү, милли-мәҙәни сағылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү, үҙ телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу;
- аралашыу процесында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде иркен еткереү өсөн тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү, үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәһен булдырыу.
Метапредмет һөҙөмтәләре.
1.Телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен үҙләштереү;
Аудирование һәм уҡыу
- телдән һәм яҙма бирелгән мәғлүмәтте (коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер, төп һәм өҫтәлмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;
- төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу (эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү); төрлө стилдәге, жанрҙағы текстарҙы үҙләштереү;
- төрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; аудирование менән эш итеү(һайлап алыу, танышыу);
- төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлеге ( матбуғат саралары, уҡыу өсөн тәғәйенләнгән компакт-дискылар, Интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу, белешмә өсөн әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмаларҙан һайлап алыу күнекмәһен булдырыу;
- һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙаллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу.
ПРЕДМЕТ ҺӨҘӨМТӘЛӘРЕ:
- Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик реусурстары, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын, һөйләү этикет нормаларын үҙләштереү;
- Телдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын аналаизлау һәм таяныу, тел берәмектәрен аралашыу шарттарына ярашлы ҡулланыу;
- Һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен (фонетик, морфематик,һүҙъяһалыш, лексик, морфологик), һөйләм һәм һүҙбәйләнешкә синтаксик анализ, төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып, күп аспектлы анализ яһау;
- Тел-һүрәтләү сараларын һәм уларҙы уҡыусы телмәрендә ҡулланыу;
- Туған телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағанда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау.
Һөйләү һәм яҙыу:
- алдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуль һәм коллектив) маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, эштең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау, уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;
- тыңлаған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә (план, һөйләү.конспект, аннотация) һөйләй алыу;
- төрлө телмәр стилендә һәм төрлө жанрҙарҙа аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;
- телдән һәм яҙма формала үҙ фекереүде иркен еткерә белеү, тексты логик яҡтан эҙмә-эҙлекле төҙөү талаптарын һаҡлау;
- төрлө төрҙәге монологты (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү) һәм диалогты (этикетты үҙ эсенә алған, диалог-һорашыу, диалог-аралашыуға өндәү, диалог-фекер алышыу)үҙләштереү;
- ғәмәлдә төрлө телмәрҙәге аралашыуҙың орфоэпик, лексик,грамматик, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;
- уҡыу процесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тота алыу,йөкмәткенән , һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү, грамматик һәм телмәр хаталарын таба, уларҙы төҙәтә алыу, үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;
- үҙ тиңдәштәрең аудиторияһында ҙур булмаған доклад, реферат менән сығыш яһау, бәхәстә, төрлө аргументтар ҡулланып, көнүҙәк проблемалар буйынса сығыштарҙа ҡатнашыу;
2.Алынған белем һәм күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡуллана белеү, туған телде башҡа төрлө фәндәрҙән белем алыу сығанағы булараҡ файҙаланыу, тел күренештәрен анализлау буйынса алған белем һәм күнекмәләрҙе предмет-ара (сит тел, әҙәбиәт һ.б.) ҡулланыу;
3.күтәрелгән көнүҙәк темаларҙа фекер алышыуҙа ҡатнашыу, формаль һәм формаль булмаған шәхестәр менән мәҙәни аралашыу барышындағы төрлө ситуацияларҙа телмәр этикетының милли-мәҙәни нормаларын үҙләштереү.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе .
5-се класс
Тел буйынса башланғыс кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Фонетика. Графика. Орфография. Орфоэпия. Телмәр мәҙәниәте.
Өн һәм хәреф.
Башҡорт теленең өндәр системаһы. Уларҙы белдергән хәрефтәр. Башҡорт теленең өндәр системаһын рус теленең өндәр системаһы менән сағыштырыу. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре, уларҙы белдергән хәрефтәр.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр.
Һуҙынҡы өндәр, уларҙың һаны һәм әйтелеше. Башҡорт телендәге һуҙынҡы өндәрҙең әйтелешен рус телендәге һуҙынҡы өндәрҙең әйтелеше менән сағыштырыу. Фонетик күнегеүҙәр.
Тартынҡы өндәр, уларҙың һаны һәм әйтелеше. Башҡорт телендәге тартынҡыларҙың әйтелешен үҙләштереү. Фонетик күнегеүҙәр.
Телмәр ағышында өндәрҙең бер-береһенә йоғонтоһо. Тартынҡы өндәрҙең үҙгәреше. Башҡорт теленең ҡанундарына ярашлы һөйләү күнекмәләре үткәреү.Башҡорт телендә сингармонизм, уҡыусыларҙы уларҙың төрҙәре менән таныштырыу. Фонетик күнегеүҙәр.
Башҡорт телендә ижектәр.
Ижектәрҙең төрҙәре. Башҡорт һәм рус телдәрендәге ижектәрҙе сағыштырыу. Һүҙҙәрҙе юлдан-юлға күсереү ҡағиҙәләре менән танышыу.
Башҡорт телендә баҫым, уның үҙенсәлектәре.
Баҫымдың һуңғы ижеккә төшөүе һәм ялғау ҡушҡан һайын күсә барыуы. Башҡорт һүҙҙәрендәге һәм рус теленән һуңғы осорҙа үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге баҫымды сағыштырыу.
Башҡорт телендә һүҙҙәрҙең тамыры, ялғауҙар тураһында төшөнсә биреү.
Тамырға ялғау ҡушҡанда һүҙҙәрҙең мәғәнәһе үҙгәреүен күҙәтеү, күнегеүҙәр эшләү.
Башҡорт һәм рус телендә интонация һәм уның төрҙәре, төп өлөштәре: логик баҫым, пауза, фраза баҫымы, телмәр мелодикаһы, тойғо баҫымы.
Башҡорт һәм рус телдәрендә интонацияның үҙенсәлектәрен асыҡлау. Башҡорт телендәге ябай һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡырға өйрәтеү күнекмәләре биреү.
Лексика.
Башҡорт теленең һүҙлек байлығы, уның сығанаҡтары. Төп башҡорт һүҙҙәре һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр. Бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр. Һүҙҙәрҙең күсмә мәғәнәлә ҡулланылыуы.
Башҡорт телендә һүҙҙең мәғәнәһе.Лексик һәм грамматик мәғәнә. Улар аңлатҡан мәғәнәне асыҡлау. Нығынған һүҙбәйләнештәрҙе һүҙҙәр менән сағыштырыу, алмаштырыу күнегеүҙәре. Нығынған һүҙбәйләнештәрҙең телмәрҙәге ролен билдәләү. Башҡорт һәм рус телендәге һүҙбәйләнештәрҙе сағыштырыу, тәржемә итеү, улар менән һөйләмдәр төҙөү
Синонимдар.
Антонимдар.
Күп мәғәнәле һүҙҙәр.
Аңлатмалы һәм ике телле һүҙлектәрҙән файҙаланырға өйрәтеү.
Премет-ара бәйләнеш. Рус теле менән бәйләү.
Башҡорт телендә һүҙьяһалыш.
Һүҙ составы. Тамыр. Нигеҙ. Ялғауҙар. Ялғауҙарҙың төрҙәре: яһаусы ялғауҙар, үҙгәртеүсе ялғауҙар. Ялғауҙарҙың варианттары менән практик таныштырыу, ул варианттарҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен аңлатыу, практик күнегеүҙәр башҡарыу.
Рус теленән үҙләштерелгән бер төркөм һүҙҙәрҙә ялғау ҡушҡанда һүҙ аҙағындағы тартынҡы өндөң төшөп ҡалыуын, йәки һуҙынҡылар өҫтәлеүен практик үҙләштереү.
Ялғауҙар ҡушҡанда ҡайһы бер һүҙҙәрҙә өндәрҙең сиратлашыуы. Практик танышыу.
Башҡорт телендәге һүҙьяһалыш юлдарын асыҡлау.: Тамыр һүҙ, яһалма һүҙ, ҡушма һүҙ.
Ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү, иҫтә ҡалдырыу, нығытыу буйынса практик эштәр башҡарыу.
Башҡорт теле буйынса йыл буйына үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Бәйләнешле телмәр үҫтереү. Орфоэпик ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ ҡулланыуға, тексты интонация менән уҡыуға күнегеүҙәр.
Эш ҡағыҙҙары төрҙәренән белешмә биреү. Хат яҙырға өйрәтеү.
Морфология. Телмәр мәҙәниәте.
Һүҙ төркөмдәре тураһында төшөнсә.
Исем. Морфологик билдәләре. Һәм синтаксик вазифаһы. Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр.Исемдәрҙең яһалышы. Стилистик мөмкинлектәре. Исемгә составы һәм яһалышы буйынса анализ яһай белеү.
Ҡылым.
Мәғәнәһе. Морфологик билдәләре, синтаксик вазифаһы
Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар.Ҡылымдарҙың яһалыу юлдары. Ҡылымдың затлы формалары. Бойороҡ һөйкәлеше. Хәбәр һөйкәлеше. Шарт һөйкәлеше. Теләк һөйкәлеше.Затлы ҡылымдарҙың мәғәнәләрен, морфологик билдәләрен, синтаксик ролен билдәләй алыу күнекмәһен булдырыу. Предмет-ара бәйләнеш. Рус теле.
Ҡылым, уның мәғәнәһе һәм төп грамматик билдәләре. Ҡылымдың заманы. Хәбәр һәм бойороҡ һөйкәлештәре.
Үтелгәндәрһҙе ҡабатлау.
6 класс
Әсә теле тураһында әңгәмә.
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау
Лексика
Килеп сығышы яғынан башҡорт теленең һүҙлек составы.
Башҡорт әҙәби теленең дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәре. Халыҡ-ара һүҙҙәр. Профессиональ һүҙҙәр. Иҫкергән һүҙҙәр. Яңы һүҙҙәр. Диалект һүҙҙәр.
Нығынған һүҙбәйләнештәр.
Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе нығынған һүҙбәйләнештәрҙе диалект һүҙҙәрен таный белергә һәм телмәрҙә дөрөҫ ҡулланырға өйрәтеү. Һөйләмдәргә һәм текстарға лексик анализ яһау.
Исем.
Исем тураһында үтелгәнде ҡабатлау.Исемдәрҙең һан мунән үҙгәреше. Исемдең ялғауһыҙ ҙа күплек мәғәнәһен белдереүе. Исемдәрҙең эйәлек заты менән үҙгәреше.
Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Килештәрҙең мәғәнәләре һорауҙары ялғауҙары. Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы һәм әйтелеше.
Исемдәрҙең хәбәрлек формаһы.
Исемдәрҙең эйәлек заты менән хәбәрлек формаһы араһындағы айырманы билдәләргә өйрәтеү.
Исемдәргә телдән һәм яҙып морфологик анализ яһарға өйрәтеү.
Сифат.
Сифаттың мәғәнәһе морфологик билдәләре синтаксик вазифаһы.сифаттарҙыңяһалыу юлдары.
Төп һәм шартлы сифаттар. Дәрәжәләре.
Сифаттарҙың исемләшеү осраҡтары.
Телмәрҙә синоним күсмә мәғәнәле сифаттарҙы ҡулланырға өйрәтеү.
Сифаттарға телдән һәм яҙып морфологик анализ яһарға өйрәтеү.
Һан һәм уны телмәрҙә ҡулланыу.
Һандың мәғәнәһе, морфологик билдәләре, һөйләмдәге вазифалары. Ябай һәм ҡушма һандар: уларҙың дөрөҫ яҙылышы. Цифрҙар менән бирелгән һандарҙың һәм уларҙың ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы.
Һан төркөмсәләре: төп һандар, тәртип һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, кәсер һандары.
Һандарҙың исемләшеп килеү осраҡтары, ул саҡта уларҙың һан, килеш , эйәлек заты ялғауҙарын ҡабул итеүе.
Һыҙыҡ аша яҙыла торған ҡушма һандарҙы дөрөҫ яҙыу күнекмәләрен нығытыу.
Һандарға телдән һәм яҙып морфологик анализ яһарға өйрәтеү.
Алмаш.
Алмаштың үтәгән вазифаһы,мәғәнә үҙенсәлектәре, грамматик билдәләре. Алмаш төркөмсәләре:зат алмаштары, күрһәтеү алмаштары, һорау алмаштары, билдәләү алмаштары, билдәһеҙлек алмаштары, юҡлыҡ алмаштары.
Алмаштарҙың һан һәм килеш менән үҙгәреүе.Билдәһеҙлек һәм юҡлыҡ алмаштарының яһалышы
Бер һүҙҙе күп ҡабатлауҙан ҡотолоу өсөн телмәрҙә алмаштарҙы ҡулланырға өйрәтеү.
Ҡылым.
Ҡылым төркөмсәләре.
Исем ҡылым:мәғәнәһе һәм яһалышы
Уртаҡ ҡылым: мәғәнәһе һәм яһалышы
Сифат ҡылым. Уның мәғәнәһе. Сифат ҡылымдың заман формалары
Хәл ҡылым. Уның мәғәнәһе, төрҙәре.
Ҡылым йүнәлештәре. Ҡылымға дөйөм морфологик анализ яһай белеү
Рәүеш.
Рәүеш тураһында төшөнсә. Мәғәнәһе, морфологик билдәләре.
Рәүеш төркөмсәләре
Рәүештең сифат менән оҡшаш һәи айырмалы яҡтары. Рәүеш дәрәжәләре.
Рәүештәрҙең яһалышы. Тамыр һәм яһалма рәүештәр. Ҡушма рәүеш. Рәүештәрҙең яһалыу юлдары
Рәүештәрҙең мәғәнәһен, морфологик билдәләрен аңлата белеү
Теркәүестәр.
Теркәүестәр һәм уларҙың телмәрҙәге функцияһы. Теркәүестәрҙең бүленеше
Теркәүестәрҙең морфологик, синтаксик ролен аңлата белеү күнекмәһе. Теркәүестәре булған һөйләмдәрҙе анализлау күнекмәһен үҫтереү.
Бәйләүестәр.
Уларҙың телмәрҙәге вазифаһы. Бәйләүестәрҙең бүленеше, уларҙың синтаксик ролен билдәләй белеү. Бәйләүестәрҙе исемдәр янында ҡуллана белеү.
Киҫәксәләр.
Киҫәксәләрҙең морфологик билдәләре. Уларҙың бүленеше, морфологик һыҙаттарын, синтаксик вазифаларын билдәләй белеү. Киҫәксәләрҙе телмәрҙә ҡулланырға өйрәтеү
Мөнәсәбәт һүҙҙәр.
Мөнәсәбәт һүҙҙәр тураһында төшөнсә. Мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең синтаксик роле. Телмәрҙә мөнәсәбәт һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡулланырға өйрәтеү.
Ымлыҡтар.
Ымлыҡтар тураһында төшөнсә. Ымлыҡтарҙың төрҙәре. Ымлыҡтарҙан һүҙҙәр яһалыу. Уларҙы телмәрҙә ҡулланырға һәм дөрөҫ интонация менән уҡырға өйрәтеү.
7 класс
Тел тураһында әңгәмә
Лексика, фонетика, морфология, орфография буйынса үтелгәндәре кабатлау
Синтаксис һәм пунктуация, һүҙбәйләнеш, һөйләм, текст, һөйләмдә һүҙҙәр бәйләнеше
I. Һүҙбәйләнеш, уның һөйләмдән айырмаһы, һүҙбәйләнештәрҙең төрҙәре тураһында төшөнсә, һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ. һүҙбәйләнештәрҙә баҫым, һөйләмдәге һүҙҙәр араһында теҙмә һәм эйәртеүле бәйләнеш. Эйәртеүле бәйләнештәрҙең төрҙәре; башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү, эйә менән хәбәр араһында ярашыу бәйләнеше. Текст һәм уның өлөштәре, унда һөйләмдәрҙең уҙ-ара бәйләнеү юлдары.
II. һүҙбәйләнештәрҙе фразеологик берәмектәр менән сағыштырырға, улар араһында айырманы танырға өйрәтеү.
Предмет эсендәге бәйләнеш. Башҡорт теле (V класс). Синтаксис һәм пунктуация. Синтаксис һәм пунктуация хаҡында төшөнсә, һүҙбәйләнеш.
Ике составлы ябай һөйләмдәр
Ике составлы һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә. Һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре. Эйәнең ябай һәм ҡушма һүҙҙәрҙән килеүе.
Ябай һәм ҡушма хәбәр. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ. Кылымдарҙан, исем һәм кылымдан килгән ҡушма хәбәрҙәр. Эйә менән хәбәр араһында ярашыу бәйләнешенең үҙенсәлектәре: укыусылар яҙалар, уҡыусылар яҙа, мин килдем, беҙ килдек һ.б.
Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар, улар эргәһендә тыныш билдәләре. Өҫтәлмәлек. Улар эргәһендә тыныш билдәләре.
Тура һәм ситләтелгән тултырыусы. Мәҫәлән, кәләм алдым; Ғәлимә менән килдем. Тура тултырыусылар билдәле һәм билдәһеҙ төшөм килештә килә ала.
Хәлдәр. Мәғәнә яғынан хәлдәрҙең төрҙәре: ваҡыт, урын, сәбәп, маҡсат, рәүеш, шарт, күләм-дәрәжә, кире хәлдәр, һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Башҡорт һәм рус теле һөйләмдәрендәге һүҙҙәр тәртибен сағыштырыу.
Өҫтәлмәлектәрҙе, тиң булмаған аныҡлаусыларҙы, тура һәм ситләтелгән тултырыусыларҙы телмәрҙә ҡулланырға, эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ ҡуйылған һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация һәм пауза менән уҡырға өйрәтеү.
Бүлек буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау һәм системалаштырыу.
Предмет эсендәге бәйләнеш. Башҡорт теле (V класс). Синтаксис һәм пунктуация. Әйтелеү маҡсаты һәм хис-тойғоно сағылдырған хәбәр, һорау, бойороҡ һәм өндәү һөйләмдәр.
Предмет-ара бәйләнеш. Рус теле (V класс). Синтаксис һәм пунктуация, һөйләм. Әйтелеү маҡсатын һәм хис-тойғо биҙәген сағылдырған хәбәр, бойороҡ, өндәү һәм һорау һөйләмдәр.
- Ике һәм бер составлы һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә. ()
Бер составлы һөйләмдәрҙең төрҙәре: а) хәбәр составынан ғына тороусы бер составлы һөйләмдәр: билдәле эйәле һөйләм, билдәһеҙ эйәле һөйләм, эйәһеҙ һөйләм; б) эйә составынан ғына тороусы бер составлы һөйләм: атама һөйләм.
Бер составлы һөйләмдәрҙе, уларҙы стилистик мөмкинлектәрен, үҙенсәлектәрен билдәләргә, шуға ярашлы уларҙы телмәрҙә ҡулланырға өйрәтеү.
Эйәле һөйләмдәрҙе эйәһеҙ һөйләмдәр менән алмаштыра белергә һәм уларҙы телмәрҙә файҙаланырға, тәбиғәтте тасуирлағанда, урынды, ваҡытты һүрәтләгәндә атама һөйләмдәрҙе ҡуллана белергә өйрәтеү.
Бүлек буйынса үтелгәндәрҙе йомғаҡлау һәм тәртипкә килтереү.
Тулы һәм кәм һөйләмдәр
- Тулы һәм кәм һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә. Кәм һөйләмдәрҙең телмәрҙәге стилистик роле. Кәм һөйләмдәрҙең бер составлы һөйләмдәрҙән айырмаһы.
- Кәм һөйләмдәрҙе ҡулланып, хикәйәләр, диалог төҙөргә, изложение яҙырға өйрәтеү. Диалогтарҙы тасуири уҡырға өйрәтеү.
Предмет-ара бәйләнеш. Рус теле(VII класс). Ике һәм бер составлы кәм һөйләмдәр. Бер составлы һөйләмдәрҙең төрҙәре. Йыйнаҡ һәм тарҡау бер составлы һөйләмдәр.
Тиң киҫәкле һөйләмдәр
- Интонация менән бәйләнеп килгән тиң киҫәктәр, теркәүестәр менән бәйләнеп килгән тиң киҫәктәр. Улар араһында тыныш билдәләре. Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр, улар эргәһендә тыныш билдәләре.
Тиң киҫәкле һөйләмдәрҙә күплек, килеш, эйәлек заты ялғауҙарының иң аҙаҡҡы киҫәккә генә ҡушылыуы. Мәҫәлән, Китап, кәләм, дәфтәрҙәреңде портфелеңә һал һ.б.Дөйөмләштереүсе һүҙҙәре булған тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡырға өйрәтеү (ҡарттар, ҡатындар, балалар - бөтәһе лә эшкә киткәндәр һ.б.). Тарҡау тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе ҡуллана белеү, тиң киҫәктәргә дөйөмләштереүсе һүҙ һайларға өйрәтеү.
Предмет эсендәге бәйләнеш. Башҡорт теле. (V класс).
Синтаксис һәм пунктуация. Теркәүесһеҙ һәм теркәүесле тиң киҫәктәр, тыныш билдәләренең ҡуйылышы.
Предмет-ара бәйләнеш. Рус теле (IV класс). Синтаксис һәм пунктуация. Тиң киҫәкле һөйләмдәр.
Өндәш һүҙе, инеш һүҙе, инеш һөйләме һәм ымлыҡтары булған һөйләмдәр
Өндәш һүҙҙәр. Өндәш һүҙҙәрҙең мәғәнәүи үҙенсәлектәре, уларҙың һөйләмдәге урындары. Өндәш һүҙҙәр янында тыныш билдәләре. Инеш һүҙле, инеш һөйләмле һөйләмдәр. Ымлыҡтар. Улар эргәһендә тыныш билдәләре.
Өндәш һүҙҙәр, инеш һүҙҙәр, инеш һөйләмдәр һәм ымлыҡтар булған һөйләмдәрҙе, текстарҙы дөрөҫ интонация менән тасуири уҡырға өйрәтеү. Яҙыуҙа тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйырға өйрәтеү.
Предмет эсендәге бәйләнеш. Башҡорт теле. (V класс). Синтаксис һәм пунктуация. Өндәш һүҙле һөйләмдәр. Тыныш билдәләре. Предмет-ара бәйләнеш. Рус теле (VII класс). Өндәш һүҙле, инеш һүҙле һөйләмдәр. Өндәш һүҙ. Өндәш һүҙҙең һөйләмдәге урыны. Өндәш һүҙле һөйлөмдәрҙә тыныш билдәләре.
һөйләмдең айырымланған киҫәктәре
- Айырымланыу тураһында төшөнсә. Эйәрсән киҫәктәрҙең айырымланыуы. Улар эргәһендә тыныш билдәләре. Хәл әйтемдәре эргәһендә тыныш билдәләре. Айырымланған эйәрсән киҫәктәр менән айырымланған хәл әйтемдәре араһында оҡшашлыҡ һәм айырма.
- Айырымланған эйәрсән киҫәкле һөйләмдәрҙе төҙөй белергә һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланырға өйрәтеү. Йәнле һөйләү телмәрендә һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәрен интонация менән сағылдырырға, яҙма телмәрҙә тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйырға өйрәтеү.
Ябай һөйләмдәрҙе айырымланған эйәрсән киҫәкле һөйләмдәр менән алмаштыра белергә.
Предмет эсендәге бәйләнеш.Башҡорт теле. (VI класс). Хәл ҡылым. Уның төрҙәре.
Предмет-ара бәйләнеш. Рус теле (VII класс). Айырымланған эйәрсән киҫәкле һөйләмдәр: аныҡлаусының, өҫтәлмәлектең, хәлдәрҙең айырымланыуы. Рус теле (VI класс). Хәл ҡылым. Хәл әйтеме, уның айырымланыуы
Тура һәм ситләтелгән телмәр
Тура телмәр. Тура телмәр эсендә автор һүҙҙәре. Тура телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре. Ситләтелгән телмәр, уның тура телмәрҙән айырмаһы. Цитата. Уның янында тыныш билдәләре. Диалог.
Уҡығанда автор һүҙен айырып әйтә белеү. Тура телмәр һәм диалогтар булған текстарҙы, драма әҫәрҙәрен дөрөҫ интонация менән тасуири уҡыу. Тура телмәрҙе ситләтелгән телмәргә өйләндереү. Инша һәм төрлө эш ҡағыҙҙары яҙғанда цитаталар һәм эпиграф ҡулланырға өйрәтеү.
V-VII кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау .
Программа буйынса башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаты һәм бурыстары:
- уҡыусыларға башҡорт теленең фонетикаһынан, лексикаһынан, һүҙьяһалыш менән грамматикаһынан, стилистикаһы менән пунктуацияһынан, шулай ук телдең ижтимағи тормоштағы функцияһы, телдең үҫеше хаҡында программала билдәләнгән күләмдә ныҡлы белем биреү;
- уҡыусыларҙың фекерләүен, танып-белеү һәләтлелеген үҫтереү;
- уҡыусыларҙа әсә теленең һүҙ байлығына һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү;
- уҡыусыларҙы, телдең орфоэпик, интонацион нормаларын күҙәтеп, дөрөҫ, асыҡ һәм тасуири уҡыу күнекмәләре менән ҡоралландырыу;
- балаларҙың орфографик һәм пунктуацион күнекмәләрен үҫтереү;
- башҡорт теленең байлығын, тасуирлау мөмкинлектәрен асыу аша уҡыусыларҙа туған телде өйрәнеүгә әүҙем ҡыҙыҡһыныу, туған телгә, туған халыҡҡа, Ватанға тоғролоҡ һәм һөйөү, ғәҙеллек, донъяға киң ҡараш, кешеләр араһында татыулыҡ, ата-әсәгә, туған халыҡтың быуаттар буйына тупланған тормош ҡағиҙәләренә, әхлаҡ нормаларына хөрмәт тәрбиәләү.
- VII класта программа буйынса ябай һөйләм синтаксисы үтелә. Синтаксис әҙәби телдә дөрөҫ һөйләү һәм яҙыу өсөн нигеҙ булып һанала. Дәреслек В.В.Давыдовтың үҫтереүсе технологияһына нигеҙләнеп төҙөлгән.
Күнекмәләр:
I. һүҙбәйләнештәргә, ике составлы ябай, бер составлы, тура телмәр булған һөйләмдәргә синтаксик анализ яһау, ике составлы һөйләмдәр, тиң киҫәктәр, инеш һүҙҙәр, инеш һүҙбәйләнештәр, инеш һөйләмдәр, өндәш һүҙҙәр булған тарҡау һөйләмдәр төҙөү;
II. эйәһе, хәбәре төрлө һүҙ төркөмөнән килгән һөйләмдәр менән файҙаланыу;
III. эйәле һөйләмдәрҙе эйәһеҙ һөйләм итеп, ябай һөйләмдәрҙе айырымланған эйәрсән киҫәкле һөйләмдәр итеп, тура телмәрҙе ситләтелгән телмәр итеп үҙгәртеп төҙөй белеү, цитаталар менән, стилгә һәм йөкмәткегә ҡарап, синтаксик синонимдар менән файҙалана белеү;
IV. төрлө тип һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡуя белеү;
V. хикәйәләү тексын, тасуирлау элементтары индереп, ентекле һәм һайлап изложение яҙыу, әҙәби геройҙарҙы сағыштырып, урынды, тарихи һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын тасуирлап, әхлаҡ-әҙәп темаһына хөкөм йөрөтөү (фекер йөрөтөү) иншаһы яҙыу; төп фекеренә, темаһына ҡарап, орфографик, тыныш билдәләре буйынса, грамматик һәм телмәр хаталары булған текстарҙы камиллаштырыу.
8 класс
Синтаксис буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Ҡушма һөйләм.Синтаксис буйынса ике составлы һөйләмдәрҙе,тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе,айырымланған эйәрсән киҫәкле һөйләмдәрҙе ҡабатлау
Теҙмә ҡушма һөйләмдәр
1.Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә, уларҙа тыныш билдәләре. Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә; уларҙа тыныш билдәләре.
2.Теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу, уларҙы һөйләү һәм яҙма телмәрҙә ҡулланыу күнекмәләрен үҫтереү; ул төр ҡушма һөйләмдәргә синтаксик төпсөү яһай белеү.
Эйәртеүле ҡушма һәйләмдәр
1.Баш һәм эйәрсән һөйләмдәр. Эйәрсән һөйләмдәрҙең баш һөйләмгә бәйләнеп килеү ысулдары: теркәүестәр, бәйләүестәр, килеш ялғауҙары, интонация, мөнәсәбәт һүҙҙәр.
Эйәрсән һөйләмдәрҙең төрҙәре, улар эргәһендә тыныш билдәләре; эйә, хәбәр , аныҡлаусы, тултырыусы эйәрсән һөйләмдәр. Хәл һөйләмдәр: ваҡыт, урын, рәүеш, күләм-дәрәжә, маҡсат, сәбәп, шарт һәм кире эйәрсән һөйләмдәр.
Хәл эйәрсән һөйләмдәренең хәл әйтемдәренән айырмаһы (практик планда).
2.Һөйләм киҫәктәрен, айырымланған эйәрсән киҫәктәрҙе, хәл әйтемдәрен, эйәрсән һөйләмдәрҙе, теркәүесһеҙ һәм теркәүесле ҡушма һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу, уларҙы телмәрҙә стилистик маҡсатта ҡулланыу күнекмәләре. Ҡушма һөйләмдәргә телдән һәм яҙып синтаксик һәм пунктуацион төпсөү күнекмәһен үҫтереү.
Ҡатмарлы синтаксик төҙөлмәләр
1.Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә. Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре.
Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр тураһында дөйөм төшөнсә. Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре. Теҙем тураһында дөйөм төшөнсә. Уларҙың стилистик роле.
2.Ҡатмарлы синтаксик төҙөлмәләрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу күнекмәһе; шул уҡ тип һөйләмдәрҙе һөйләү һәм яҙма телмәрҙә ҡулланыу күнекмәһен үҫтереү.
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Синтаксик һәм пунктуация буйынса ике составлы тарҡау ябай, бер нисә ябай һөйләмле ҡушма һөйләмдәр, ҡатмарлы һөйләм төҙөлмәләренән күп эйәрсәнле эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр, ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре тураһында ҡабатлау(6 сәғәт).
Уҡытыусы уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып, V-VIII кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау ойоштора.
9 класс
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
1.Йәмғиәт тормошонда телдең роле. Тел- үҫә барыусы ижтимағи күренеш. Башҡорт теле-башҡорт халҡының милли теле һәм уның башҡа ҡәрҙәш телдәр араһындағы урыны.
Әҙәби тел һәм диалект тураһында дөйөм төшөнсә. Башҡорт теленең диалекттары. Башҡорт әҙәби теле һәм уның үҫеше. Ике теллелек.
2.Әҙәби тел нормаларын таный, уларға ярашлы һөйләй һәм яҙа белеү.
Башҡорт әҙәби теленең стилдәре
1.Стилистика тураһында дөйөм төшөнсә. Әҙәби телдең стилдәре: йәнле һөйләү стиле, фәнни, рәсми( эш ҡағыҙҙары ), эпистоляр ( хаттар), публицистик стилдәр, күркәм ( художестволы) әҙәбиәт стиле. Уларҙың төп үҙенсәлектәре.
Һүрәтләү саралары- күркәм (художестволы) әҙәбиәт стиле саралары. Лексик һәм грамматик синонимдар.
2.Төрлө стилгә ҡараған текстар һайларға өйрәтеү. Стилистик яҡтан төҙөк һөм хаталы текстарҙы сағыштырып, уларға стилистик анализ яһарға өйрәтеү.( Уның өсөн газета, журналдарҙағы мәҡәләләрҙең стиль төрөн, әҙәби әҫәрҙәрҙең стиль үҙенсәлеген билдәләтеү, уларға стилистик төпсөү яһау эштәрен ойоштороу). Башҡорт теленән руссаға, руссанан башҡортсаға тәржемәләр яһатыу. Башҡортса һәм русса һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибен сағыштырыу, үтелгән эштәргә таянып, һығымта яһатыу.
Телмәр төҙөгәндә, стилистик маҡсатты күҙ уңында тотоп, синоним һүҙҙәрҙе, морфологик, синтаксик синонимдарҙы дөрөҫ һайларға һәм ҡулланырға өйрәтеү. (Уның өсөн проза һәм поэтик әҫәрҙәрҙә һөйләм киҫәктәренең урынлашыу тәртибендәге үҙенсәлектәрҙе, уларҙың стилистик ролен билдәләтеү күнегеүҙәре эшләтеү, проза һәм шиғри әҫәрҙәрҙә һүрәтләү тасуирлау сараларын таптырыу, уларҙың телмәрҙәге стилистик функцияларын билдәләтеү эштәрен ойоштороу, һүрәтләү сараларын ҡулланыуҙы талап итеүсе яҙма эштәр үткәреү). Текстарҙан һүрәтләү сараларын таптырыу, һөйләү, яҙма телмәрҙә уларҙы ҡулланырға өйрәтеү.
V-IX кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау һәм системаға һалыу
Фонетика, орфоэпия, орфография (телмәр ағышындағы төрлө фонетик күренештәрҙең, ялғауҙарҙың, ҡушма һүҙҙәрҙең әйтелеше һәм яҙылышы)
Лексика
Морфология
Синтаксис һәм пунктуация
Уҡыу процессын уҡыу - уҡытыу методик һәм матди-техник яҡтан тәьмин итеү.
Материаль-техник ҡулланмалар
- ноутбук
- проектор
Интернет сығанаҡ .
Башҡорт әҙәбиәте:
www. husainov.com
Өҫтәлмә әҙәбиәт:
- Г.А. Инҫәнғолова,М.Ғ.Усмаова,З.З.Солтанғолова.Башҡорт теленән диктантттар һәм изложениелар йыйынтығы.- Өфө: Китап, 2011
- Ә.Ғ.Бейешев .Башҡорт әҙәби теленең алфавиты һәм орфографияһы.- Өфө: Китап, 2013.
- Т.Д. Вәлиева.Текст Өҫтөндә эшләү өсөн дидактик материалдар. .- Өфө: Китап, 2011.
Планлаштырылған һөҙөмтәләр.
5-се класс уҡыусыһының белеменә талаптар:
- Телмәр мәҙәниәте- тәртип культураһы( сәләмләшеү, һаубуллашыу, танышыу, рәхмәт әйтеү , әҙәп һүҙҙәре)
- Фонетика, телмәр өндәре, ижек, баҫым, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр;
- Графика, алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыу төшөнсәләре;
- Лексика; һүҙҙең лексик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синоним, антоним, омоним;
- Исемдәрҙең һан, килеш менән үҙгәреше, күплек һәм килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы, яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы;
- Ҡылымдарҙың заман, һан, зат менән үҙгәреше;
- Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре, уларҙың яҙылышы, һөйләмдәге роле.
- Ижади диктанттар, изложениелар һәм иншалар яҙыу.
5-се класс уҡыусыһына белергә мөмкинселек бирергә:
- Йәмғиәт тормошонда телдең роле.
- Синтаксис, стилистика, тыныш билдәләре, текст, һөйләм, һүҙбәйләнеш, ҡушма һөйдәм төшөнсәләре.
- Фонетика, телмәр өндәре, ижек , һүҙ баҫымы, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр, өндәрҙең бер-береһенә оҡшашыуы.
- Орфоэпия, төп орфоэпик төшөнсәләр
- Графика, алфавит, хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыу төшөнсәләре
- Орфография. Һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы, әйтелеше. Һүҙҙе юлдан юлға күсереү.
- Лексика. Һүҙҙең лексик мәғәнәһе. Синонимдар, антонимдар, омонимдар.
- Тамыр, нигеҙ, яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар.Тамырҙаш һүҙҙәр.
- Һүҙьяһалыш юлдары.
- Телмәр төрҙәре: хикәйәләү, тасуирлау, хөкөм йөрөтөү.
Уҡыу йылы аҙағына 6-сы класс уҡыусыларына белергә мөмкинселек бирергә:
- һүҙҙең грамматик мәғәнәһе; тулы мәғәнәле һүҙҙәрҙең һан, эйәлек, килеш, хәбәрлек менән үҙгәреүе, һөйкәлеш, зат, заман, һүҙ төркөмдәрен классификациялау принциптары, үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәре;
- рус теленән үҙләштерелгән исемдәрҙең, сифаттарҙың дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы, ҡыҫҡартылған ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы
- эпиграф төшөнсәһенең билдәләмәһе
- рәсми эш ҡағыҙҙары стиле хаҡында төшөнсә, эш ҡағыҙҙары стилендә телмәр этикеты
- һүҙҙең грамматик мәғәнәһен билдәләү
- үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен айыра белеү
- рус теленән һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙа белеү
- ҡатмарлы план төҙөү, эпиграфты ҡуллана белеү, текст эсендәге һөйләмдәрҙе бер-береһенә алмаштар ярҙамында бәйләй белеү.
Уҡыу йылы аҙағына 7-се класс укыусыларына белергә момкинселек бирергә:
I.ике составлы, бер составлы, кәм һөйләм; һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре; эйә менән хәбәрҙең сағылыу ысулдары, тыныш билдәләренең принциптары;
II.айырымланған эйәрсән киҫәкле ябай һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылыу ҡағиҙәләре, эйә менән хәбәр араһында һызыҡ ҡулланыу ҡағиҙәһе, һөйләмдәрҙә инеш һүҙ, инеш һүҙбәйләнеш, инеш һөйләм, ымлыҡтар булғанда тыныш билдәләренең ҡуйылышы; тура һәм ситләтелгән телмәрле, цитаталы һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы.
Уҡыу йылы аҙағына 8-се класс уҡыусылары белергә тейеш төшөнсәләр
- теҙмә ҡушма, эйәртеүле ҡушма, теркәүесһеҙ ҡушма һөйләмдәр тураһында төшөнсә, баш һәм эйәрсән һөйләм; эйәрсән һөйләмдәрҙең төрҙәре;
- теҙмә ҡушма, эйәртеүле ҡушма, теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләре;
-доклад, тезис, конспект, ғариза тураһында төшөнсәләр.
8 - се кластың аҙағына уҡыусылар түбәндәге күнекмәләрҙе үҙләштереп өлгөрөргә тейеш:
- ҡушма һөйләмдәргә телдән һәм яҙып синтаксик, пунктуацион тикшеренеү үткәрә белеү;
- үтелгән синтаксик төҙөлмәләрҙе телмәрҙең йөкмәткеһенә һәм стиленә ярашлы ҡуллана белеү;
- 8 - се класта үтелгән пунктограммаларҙы таный, таба белеү һәм тыныш билдәләренең ҡуйылышына аңлатма биреү;
- айырымланған эйәрсән киҫәкле, хәл әйтемле, тура һәм ситләтелгән телмәрле ябай һөйләмдәрҙә, шулай уҡ теҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡуя белеү;
- йәшәгән урынды, архитектура, тарих һәм сәнғәт ҡомартҡыларын тасуирлауға нигеҙләнгән инша яҙа белеү;
- сағыштырыу юлы менән ике йәки бер нисә персонажға һәм әҙәби персонаждар төркөмөнә ҡылыҡһырлама яҙыу;
- протокол төҙөй белеү;
- изложениеларҙы һәм иншаларҙы темаһына, төп фекеренә,стиленә ярашлы камиллаштыра, уларҙа орфографик, пунктуацион, грамматик һәм телмәр хаталарын төҙәтә белеү.
Уҡыу йылы аҙағына 9-сы класс уҡыусылары белергә тейеш төшөнсәләр
- тел-аралашыуҙың иң мөһим саралары;
- йәмғиәт тормошонда телдең урыны;
- тел – үҫә барыусы ижтимағи күренеш;
- башҡорт теле, уның башҡа ҡәрҙәш телдәр араһындағы урыны;
- һүрәтләү саралары;
- әҙәби тел, диалект, башҡорт әҙәби теле;
- стилистика тураһында төшөнсә, башҡорт әҙәби теленең стилдәре.


c: text/html

collection: archivebot

text:
Урок-конспект по башкирскому языку
план-конспект урока (4 класс) на тему
Изменения глаголов по временам.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреше.
Маҡсат: 1.Ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреше менән танышыу, үтелгәндәрҙе ҡабатлау. 2.Һөйләү һәм яҙма телмәрҙә заман,зат,һан ялғауҙарын дөрөҫ ҡулланырға өйрәнеү. 3.Ғаиләгә ҡарата ихтирам,һөйөү тәрбиәләү. Йыһазландырыу:дәреслек,компьютер,проектор,экран-монитор,мәҡәлдәр менән слайдтар,карточкалар , жетондар.
Дәрес барышы.
1. Ойоштороу.Слайд
- Һаумыһығыҙ, уҡыусылар!
Әйҙәгеҙ бер-беребеҙгә ҡарап йылмаяйыҡ.Ҡунаҡтарға ҡарап йылмаяйыҡ. - Бөгөнгө дәрес ғәҙәти түгел, сөнки һеҙгә башҡорт теленән бөгөн мин, Ғәлимә Сәхиулла ҡыҙы, дәрес бирәсәкмен. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, беҙ һеҙҙең менән уртаҡ тел табырбыҙ тип ышанам.Эйеме? Мин һеҙгә буш ҡул килмәнем, үҙем менән ҡояш килтерҙем. - Нисек уйлайһығыҙ, ни өсөн мин ҡояш алып килгәнмен? Ҡояш беҙгә нимә бирә? Балаларҙың яуаптары.Эйе,ҡояш яҡтылыҡ,йылылыҡ беҙгә бирә,шатлыҡ өләшә. Дәрес аҙағында беҙ ҡояшҡа нур сәсербеҙ. Әлеге дәрестә матур, тулы, дөрөҫ яуаптар менән иптәштәрен, мине ҡыуандырған уҡыусылар ҡояш менән бүләкләнерҙәр.
- Бөгөнгө дәресебеҙ ҙә ҡояш кеүек йылы матур үтер тигән өмөттә ҡалам һәм иғтибарығыҙҙы ошо шиғырға йүнәлтеүегеҙҙе һорайым.
Слайд. Ата-әсә атлап бара,
Уртала бала,
Гүйә ике яр эсендә
Тулҡын сайҡала. ( Әсхәл Әхмәт Хужа)
1) Шиғырҙы уҡыу.
2)Үҙ аллы уҡыу.
3) 2-3 уҡыусынан уҡытыу.
4)Бергәләп уҡыу.
Һорауҙар: Шиғыр нимә тураһында? (Уҡыусылар яуабы). - Афарин, балалар, бик матур яуаптар ҡайтарҙығыҙ. Ысынлап та, ғаиләнең,ата-әсәнең ҡәҙерен белергә, уларҙы шатландырырға, тырышып уҡырға, көндән-көн белемебеҙҙе арттырырға, камиллаштырырға бурыслыбыҙ.
2. Үткән теманы ҡабатлау. - Күтәренке кәйефтәр менән үткән дәрестәге материалдарҙы иҫкә төшөрөп, ҡабатлап китәйек. Ниндәй һүҙ төркөмдәрен беләһегеҙ? Исем.Алмаш.Сифат.Рәүеш.Ҡылым.Нимә ул ҡылым? Ҡылым предметтың эшен,хәрәкәтен,хәлен белдерә.Ҡылымдар ниндәй һорауға яуап бирә?Ни эшләй?ни эшләгән? Ни эшләйәсәк?Яһалышы яғынан нисә төргә бүленә?Тамыр яһалма ҡушма.Шулай итеп,ҡылымдар предметтың эшен,хәрәкәтен,хәлен белдереп, Ни эшләй?ни эшләгән? Ни эшләйәсәк? Һорауҙарына яуапбирәЯһалышы яғынанТамыр яһалма ҡушма ҡылымдарға бүленә
3. Яңы теманы аңлатыу. - Ә бөгөн нимә хаҡында һүҙ йөрөтөүебеҙҙе асыҡлар өсөн дәреслектәге 54-се биттәге күнегеүгә мөрәжәғәт итәйек.Китаптарҙы астыҡ.Отҡор хикәйә яҙған. - Йөкмәткене үҙләштерерҙән алда барыһы өсөн дә аңлашылып етмәгән һүҙҙәргә күҙ һалайыҡ.
Слайд.Һүҙлек эше. орлоҡтар- семена тағараҡ-кормушка валсыҡ-крошки ҡоротҡостар –вредители
Хәҙер хикәйәләге һөйләмдәрҙе иғтибар менән уҡыйыҡ.(Бер уҡыусы ҡысҡырып,ҡалғандары үҙ аллы уҡыйҙар). Үләндәр,орлоҡтар ҡар аҫтында ҡалды.Һалҡын ҡыш килгән.Ҡоштарға аҙыҡ табыуы ауырлашасаҡ.Балалар ағастарға тағараҡтар элерҙәр.Унда икмәк валсыҡтары,ярма һалдылыр.Ҡоштар үҫемлектәрҙе ҡоротҡостарҙан һаҡлағандар.Беҙ ҙә ҡоштарға ярҙам иттек.
Текст өҫтөндә эш.
Һеҙгә хикәйә оҡшанымы?Ни өсөн?Эйе,ваҡиға күптән булғанмы,хәҙерге ваҡытта барамы,әллә киләсәктә эшләнәсәкме икәнен белеп булмай. Ләкин был беҙгә таныш ваҡиға.Һеҙ ҙә өйҙә тағараҡтар эшләйһегеҙме? Ҡоштарға ярҙам итәһегеҙме?Әйҙәгеҙ,Отҡорға һөйләмдәрҙе дөрөҫ төҙөргә ярҙам итәйек.Телдән эщләү.
Слайд Үләндәр,орлоҡтар ҡар аҫтында ҡалды.Һалҡын ҡыш килде.Ҡоштарға аҙыҡ табыуы ауырлашты.Балалар ағастарға тағараҡтар эләләр.Унда икмәк валсыҡтары,ярма һалалар.Ҡоштар үҫемлектәрҙе ҡоротҡостарҙан һаҡлаясаҡтар.Беҙ ҙә ҡоштарға ярҙам итәсәкбеҙ. ҡылымдар 3 заманда килә.
Шулай итеп,беҙҙең дәрестең темаһы ниндәй?Тема:Ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреше.Маҡсат:Ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреше,барлыҡ һәм юҡлыҡ формаларҙа булыуы менән танышыу,һөйләү һәм яҙма телмәрҙә заман,зат,һан ялғауҙарын дөрөҫ ҡулланырға ирешеү,ғаиләгә ҡарата ихтирам,һөйөү тәрбиәләү. Слайд. Әйҙәгеҙ инде дәфтәрҙәрҙе асып теманы яҙайыҡ. Атанан күргән- уҡ юнған,әсәнән күргән -тун бескән.Донъяла ата-əсəнəн башҡа бар нəмə лə табыла. Атаны күреп ул үҫер, əсəне күреп ҡыҙ үҫер.
Таҡтала бер уҡыусы ҡылымды табып,заманын билдәләй.Ҡалғандар дәфтәрҙә эшләй. Өлгө:юнған-нимә эшләгән?-үткән заман
Слайд Картина буйынса һөйләмдәр төҙөү.(үҙ аллы эш). Дәфтәргә яҙыу. Бер нисә уҡыусынан уҡытыу.
Дөрөҫ,һөйләмдә ҡылымдар һәр саҡ аҙаҡта килә.Ғаиләлә бөтәһе лә эш менән мәшғүл. Кемдәр бөтә һөйләмдәрҙе лә төҙөй алды?Кем бер һөйләм дә төҙөмәне? Ял минуты
Хәҙер парлап эшләп алайыҡ.Мин мәҡәлдәр таратып бирәм,һеҙ дауамын табып уҡ менән тоташтырығыҙ.
Бала шатлығы — əсə шатлығы. Əсə күңеле балала, бала күңеле далала. Ҡояш янында - йылылыҡ, әсә янында - изгелек. Хәҙер эштәрегеҙ менән алмашығыҙ.Бөтәгеҙ ҙә дөрөҫ эшләгәнһегеҙме икән? Слайд Афарин,мәҡәлдәрҙе дөрөҫ тапҡанһығыҙ.Һеҙ нисек аңлайһығыҙ мәҡәлде?
Хәҙер группа менән эшләп алайыҡ.
1-се группа үткән заман,2-се группа хәҙерге заман,3 –сө группа киләсәк заман ҡылымдарын йыйһын.Афарин.Уҡыусылар,нисек уйлайһығыҙ,ни өсөн беҙ ағасҡа йыйҙыҡ.Ағас –ул шәжәрә.Беҙҙең үткәнебеҙҙе,хәҙергебеҙҙе, киләсәгебеҙҙе һынландыра.
Хәҙер дәреслекте асып,Етем тейен шиғырын уҡыйыҡ.Шиғыр нимә тураһында?Эйе,тейен етем,йәки ата-әсәһе юҡ.Шуға ла уға күңелһеҙ.Һәр кем тулы ғаиләлә тәрбиәләнһә бик яҡшы булыр ине. Слайд
Быйылғы йыл Башҡортостанда нимә йылы тип иғлан ителде?Дөрөҫ.Ғаилә йылы.Мин һеҙгә,уҡыусылар,Ғаилә йылында ғына түгел,һәр саҡ ғаиләлә именлек булыуын,атай-әсәйҙәрегеҙҙе шатландырып тырышып уҡыуығыҙҙы теләйем. Әгәр ҙә ҡулға-ҡул тотоношооп,бер-беребеҙгә ярҙам итһәк,бөтә теләктәребәҙ ҙә тормошҡа ашыр.
Әйҙәгеҙ, төрлө заманда торған,ғаиләгә ҡағылған теләктәребеҙҙе яҙып йәбештерәйек Слайд
Уҡыусылар,һеҙгә дәрес оҡшанымы?Нимәләр өйрәндек?
Баһалау.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Программа мастер-класса (на башкирском языке)
Тема программы : Формирование универсальных учебных действий на уроках литературного чтения (на башкирском языке) По каждому занятию предлагаются отдельные материалы....
ПРЕПОДАВАНИЕ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА В РЕСПУБЛИКЕ КАК ГОСУДАРСТВЕННЫЙ И РОДНОЙ ЯЗЫК. ЯЗЫК – ХРАНИТЕЛЬ КУЛЬТУРЫ И ТРАДИЦИИ.
ПРЕПОДАВАНИЕ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА В РЕСПУБЛИКЕ КАК ГОСУДАРСТВЕННЫЙ И РОДНОЙ ЯЗЫК.ЯЗЫК – ХРАНИТЕЛЬ КУЛЬТУРЫ И ТРАДИЦИИ....
ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ПРОГРАММА по учебным предметам «Родной (башкирский) язык» и «Литературное чтение на родном (башкирском) языке» для 2-4 классов общеобразовательных организаций с русским языком обучения
Данная программа по родному (башкирскому) языку разработана в соответствии с Федеральным законом от 29.12.2012 года № 273-ФЗ «Об образовании в Российской Федерации» и варианта учебного пла...
Рабочая программа по учебному предмету "Родной башкирский язык и литературное чтение на родном башкирском языке" для 1 класса.
Автор учебника: З.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина. В русских школах где есть родной башкирский язык....
Рабочая программа по учебному предмету "Родной башкирский язык и литературное чтение на родном башкирском языке" для 2 класса
Автор учебника: З.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина. В русских школах где есть родной башкирский язык....
Рабочая программа по учебному предмету "Родной башкирский язык и литературное чтение на родном башкирском языке" для 3 класса
Автор учебника: З.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина. В русских школах где есть родной башкирский язык....
Одушевлённые и неодушевлённые имена существительные. Интегрированный урок (русский язык +башкирский язык) во 2 классе.
Цель урока: 1. Учить классифицировать имена существительные на...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
776f
З.Биишеваның "Оло Эйек буйында" романында туғанлыҡ мөнәсәбәте.
Белорет ҡалаһы Я. Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы
Автор: Сәғитова Илнара,
Белорет ҡалаһы Я. Хамматов
исемендәге башҡорт гимназияһының
4-се класс уҡыусыһы.
Ғилми етәксеһе: Ҡаһарманова С.М.
уҡытыусы, ф.ф.к.
Белорет- 2017
Йөкмәткеһе:
Инеш............................................................................................................... 3
I бүлек. Байгилде ғаиләһендәге туғанлыҡ мөнәсәбәте................................. 4
II Таибә әбейҙең ғаиләһендәге үҙ-ара мөнәсәбәт .................................. 6
Һығымта...................................................................................................... 7
Ҡулланылған әҙәбиәт............................................................................... 7.
Инеш
Башҡорттарҙа элек-электән бала тәрбиәләүгә ҙур иғтибар бирелгән. Балаларҙа тәрбиәләнгән төп сифаттарҙың береһе – ул туғаныңды хөрмәт и 37ef теү. Туғандарың татыу икән, тимәк, ғаиләң дә ныҡ. Был турала башҡорттарҙа мәҡәл дә бар: “Ил күсе менән көслө”.
Башҡорттарҙың ғаиләләре ҙур булған, һәр ғаиләлә 5-6 бала булған. Ошондай ғаиләләрҙә кеселәр өлкәндәрҙе, балалар ата-әсәне тыңлап ҡына йөрөгәндәр. Шуға ла тыңлаусан, тәрбиәле булып үҫкәндәр. Ошондай туғанлыҡ мөнәсәбәттәре тураһында З. Биишеваның “Оло Эйек буйында” романында уҡырға була. Хәҙерге ғаиләләрҙең ҡайһы берендә ололарҙы тыңламау, уларға ҡаршы әйтең бар. Тикшеренеү эше шул яғы менән актуаль.
Тикшеренеү эшенең маҡсаты: З. Биишеваның “Оло Эйек буйында” романында туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен асыҡлау. Алынған маҡсатҡа ярашлы, түбәндәге бурыстар билдәләнде:
Гипотеза: бала тәрбиәләүҙә ғаиләләге үҙ-ара мөнәсәбәт төп роль уйнай.
Тикшеренеү объекты: З. Биишеваның “Оло Эйек буйында” китабы.
Тикшеренеү предметы: романдағы үҙ-ара туған булған образдар.
Тикшеренеү эшенең структураһы инеш өлөштән, 2 бүлектән, һығымтанан, ҡулланылған әҙәбиәттән тора.
I БҮЛЕК
БАЙГИЛДЕ ҒАИЛӘҺЕНДӘГЕ ТУҒАНЛЫҠ М!НӘСӘБӘТЕ
Зәйнәб Биишеваның әҫәре XX быуат баштарында булған ваҡиғалар турыһында һөйләй. Бында башҡорттарҙың ошо ваҡыттары ауыр яҙмышы һүрәтләнә. Яҙыусы ошо турала яҙыр өсөн төрлө ғаиләләрҙе, уларҙың бер-береһенә булған мөнәсәбәтен күрһәтә.
Иң тәүҙә, әлбиттә, был Емештәрҙең ғаиләһе. З.Биишева уларҙың ғаиләһендәге балалар араһындағы татыулыҡты, туғанлыҡты матур итеп һүрәтләй.
Емештең ғаиләһе алты кешенән тора; атаһы Байгилде, үгәй әсәһе Сәрбиямал, ағаһы Иштуған, апайы һәм Йәнеш һәм үҙе - Емеш. Уның ошо уҡ ауылда Бибеш тигән апаһы ла бар, тик улар һирәк күрешәләр.
Емеш үҙҙәренең Илсеғолда йәшәгән саҡтарын һағына: улар ошоға тиклем ярлы йәшәһәләр ҙә бәхетлеләр. Сөнки Йәнеш тә, Емеш тә – бәләкәйҙәр, улар уйын менән мәшғүлдәр. Ағаһы ата-әсәһенә булыша, Бибеш апалары өй эштәрендә ярҙамлаша, ә аталары Ҡормош байға ялланып эшләп йөрөй.Ул саҡта әсәләре лә һау-сәләмәт. Ул бик оҫта ҡуллы булған: “балаҫ та һуҡҡан, шәл дә бәйләгән”.
Әммә шунан һуңғы булған нәмәләрҙе Емеш иҫләргә яратмай. Сөнки әсәләре вафат балғандан һуң, уларҙың тормошо ауырлаша. Балалар өсөн был тормош һынауына әйләнә: етемлекте лә күтәрәләр,ү гәй әсәләре Сарбиямалдың йәберләүҙәренә түҙәләр.Уларҙың үҙ-ара татыулығы арта, тыуғанлыҡ мөнәсәбәте нығый. Тик ҡайһы ваҡыт улар хәл итә алмаҫ мәлдәр ҙә килеп тыуа.
Емеш атаһын бик тә ярата. Әммә атаһы Байгилде ҡайһы саҡ үтә мәүеш, кеше һүҙенә төшөүсән. Бер яҡтан, ул үҙенең ҡыҙҙарын яҡлап һүҙ әйтә алмай. Икенсе яҡтан, уға Сәрбиямал менән дә араһын боҙорға ярамай, сөнки өйҙәге ҡатын-ҡыҙ эштәрен ул башҡара, аҡса табыуҙа ла уның өлөшө ҙур.
Емеш тә, Йәнеш тә, иң бәләкәйҙәре булараҡ үгәйлектең бөтә әселеген татыйҙар.Сөнки аталары ҡайҙалыр эштә, Иштуған күберәк урманда йә утын әҙерләй, йә бесән ташый. Ә Бибеш апайҙары кейәүҙә, унда барып булмай, сөнки ҡоҙағыйҙары Таибә - уҫал кеше.
Балалар –тыңлаусандар, күндәмдәр. Атай әйткән һүҙ - улар өсөн закон. Әммә шул балалар, үгәй әсәйҙең боҙоҡлоғо, уҫаллығы менән тап булғас, уларҙың холҡо ла үҙгәрә. Йәнеш, мәҫәлән, бөтөнләй мәүеш, бирешеүсән булып китә. Ә бәләкәй Емеш, киреһенсә, үҙһүҙле, тураһын әйтеүсән, ҡарышҡыр булып китә. Уның ошо характеры үгәй әсәйҙең йәберләүҙәренә ҡаршы торорға көс бирә. Был уның үҙен дә, апайы Йәнеште лә яҡларға ярҙам итә, Сарбияалды ла ҡайһы ваҡыт насар аҙымдар эшләүҙән туҡтата.
Шулай итеп, Зәйнәб Биишева үҙенең «Оло Эйек буйында » романында балаларҙы үҙ-ара татыу, туған йәнле итеп һүрәтләй. Улар ярҙымсылдар, тормош ауырлыҡтарына бирешмәҫкә тырышалар.
I бүлек буйынса һығымталар:
ҺЫҒЫМТА
Башҡорттарҙа “ныҡлы ғаилә – ил күрке”, тигән мәҡәл бар. Икенсе төрлө әйткәндә, ғаиләләге кешеләр үҙ-ара татыу икән, тимәк, ил дә көслө була. Шуға ла беҙҙә элек-электән туғандар бер-береһен хөрмәт итеп үҫһен, тип тырышҡандар. Быны З. Биишеваның “Оло Эйек буйында” романында ла күрергә була. Бында күрһәтелгән геройҙар төрлө тәрбиә алалар, әммә туғанлыҡҡа тоғро булалар, изге күңеллеләр, ярҙамсылдар. Сөнки ата-әсәләре уларҙы шулай итеп тәрбиәләгән, үҙҙәре улар өсөн өлгө булып торғандар.
ҠУЛЛАНЫЛҒАН ӘҘӘБИТ:
1. Биишева З.А. Оло Эйек буйында. Роман. – Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. – 288 бит
2. Галин С.А. Тел асҡысы халыҡта. – Өфө: Китап, 1993. – 224 бит
Сказка "Морозко"
Астрономический календарь. Май, 2019
Император Акбар и Бирбал
Ночная стрельба
Рисуем "Осенний дождь"


text:
Мифтахетдин Аҡмуллаға арналған әҙәби кисә
презентация к уроку (9 класс) на тему
Аҡмулла... Был исем күптән инде халыҡ уйына, хаҡлыҡҡа, ғәҙеллеккә, юғары шиғриәткә тоғролоҡ символына әйләнгән. Шағир 19 быуаттың икенсе яртыһындағы 3 халыҡ (башҡорт, татар, ҡаҙаҡ) әҙәбиәтенең күренекле вәкиле. Профессор Әхнәф Харисов хаҡлы рәүештә: “ Туҡай менән Ғафуриға тиклем булған иң оло һәм күбеһенән юғары торған әҙип”,- тип атаны.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Аҡмулла-яҡтылыҡ йырсыһы
(Мифтахетдин Аҡмуллаға арналған әҙәби кисә)
Маҡсат:
- Уҡыусыларҙа Мифтахетдин Аҡмулланың яҙмышына, шәхесенә иғтибарҙы үҫтереү.
- Аҡмулланың исеме менән бәйле мәғлүмәттәрҙе тәрәнәйтеү.
- Уҡыусыларҙа тыуған яғы, тарихы, мәҙәниәте, теле һәм әҙәбиәте менән ғорурланыу, уларға һоҡланыу тойғоларын тәрбиәләү.
Йыһазландырыу:
- М. Аҡмулланың портреты.
- Шағирҙың китаптары, Аҡмулла образы булған әҫәрҙәр күргәҙмәһе.
- Мультимедия, Аҡмулла исемендәге премия менән бүләкләнеүселәр, Туҡһанбай ауылы тәбиғәте, шишмә, музей фотолары, З. Исмәғиловтың “Аҡмулла” операһы.
Сәхнәгә милли кейемдә 2 ҡыҙ сыға.
1-се уҡыусы: Һәр халыҡтың шундай улдары һәм ҡыҙҙары була, уларҙы шул халыҡтың вәкилдәре үҙ төбәктәрендә, үҙ илендә генә түгел, сит яҡтарҙа ла, башҡа ҡитғаларҙа ла ғорурлыҡ тойғоһо менән телгә ала, уларға таянып, башҡалар кеүек үк, тыуған ере һәм халҡы, уның үткәне һәм бөгөнгөһө хаҡында һис кенә лә кәмһенмәй һүҙ әйтә ала. Бына шуға ла уларҙы туған халҡының ер йөҙөндәге үҙенсәлекле бер «танытмаһы», «визит карточкаһы» тип атап булыр ине.
2-се уҡыусы: Башҡорт халҡының тарихы бындай шәхестәргә шаҡтай бай: Ҡол Ғәли, Салауат Юлаев, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Мостай Кәрим, Зәйнәб Биишева һәм башҡалар. Халҡымдың арҙаҡлы улы Мифтахетдин Аҡмулла ла, - һис шикһеҙ, ана шундай шәхестәр рәтендә. Уны оло ихтирам тойғоһо менән телгә алабыҙ.
Бик йәштән үк ата йортон
Мәжбүр булдың ташларға,
Халыҡтар араһына сығып,
Яңы тормош башларға.
Эй, Аҡмулла, Аҡмулла,
Сәсән телле бер мулла.
Яһилға һин дау мулла,
Халҡыңа һин аҡ мулла.
(Ф. Рәхимғолова)).
- 2006 йылдан башлап йыл һайын декабрь айында беҙҙең республикала Халыҡ-ара Аҡмулла көндәре үткәрелә.
- Бөгөн беҙ һеҙҙе Мифтахетдин Аҡмулланы иҫкә алырға, тормошона һәм ижадына байҡау яһарға әҙәби кисәгә саҡырабыҙ.
Аҡмулла... Был исем күптән инде халыҡ уйына, хаҡлыҡҡа, ғәҙеллеккә, юғары шиғриәткә тоғролоҡ символына әйләнгән. Шағир 19 быуаттың икенсе яртыһындағы 3 халыҡ (башҡорт, татар, ҡаҙаҡ) әҙәбиәтенең күренекле вәкиле. Профессор Әхнәф Харисов хаҡлы рәүештә: “ Туҡай менән Ғафуриға тиклем булған иң оло һәм күбеһенән юғары торған әҙип”,- тип атаны.
1-се уҡыусы: Аҡмулла үҙ заманының иң белемле, уҡымышлы шәхесе. Ул иҫке төрки телендә яҙған, ғәрәп, фарси телдәрен белгән. Ул көнсығыш шиғриәтенең яңы поэтик формаһын асҡан, ҡобайыр жанрында ла ижад иткән. Әҫәрҙәрендә авторҙың кисерештәре, уй-хистәре халыҡ кисерештәре менән бергә үрелеп барған.
(Презентация)
Аҡмулланың тормош юлы шаҡтай ҡатмарлы. Буласаҡ шағир 1831 йылдың 26 декабрендә Миәкә районы Туҡһанбай ауылында тыуған. Бәләкәйҙән үк бик шуҡ, теремек бала булып үҫә. Аҡмулланың атаһы Камалетдин ауылдарында мулла булып торһа ла, ғаиләләре бик ишле 15 кешенән торғанлыҡҡа бик фәҡир йәшәйҙәр. Әсәһе бик йәшләй үлеп киткәс, Аҡмуллаға үгәй әсәһенең ҡыйырһытыуҙарын күреп үҫергә тура килә. Башланғыс белемде ул тыуған ауылында, унан һуң Мәнәүезтамаҡ, Әнәс, Стәрлебаш мәҙрәсәләрендә ала.Ләкин был мәҙрәсәләр Амулланы ҡәнәғәтләндереп бөтмәй. Ул төрлө мәҙрәсәләрҙә белем ала, йәй ҡаҙаҡ балаларын уҡыта. Шиғырҙар яҙа. 13 йылдан һуң Аҡмулла тыуған ауылына әйләнеп ҡайта, ләкин атаһы менән уртаҡ тел таба алмай. Оҙаҡламай ул атаһынан ат һәм арба алып тыуған ауылын бөтөнләйгә ташлап сығып китә. “Атайыма хат” шиғырында атаһына үпкә һүҙҙәрен белдереп былай ти:
Атаҡайым, инде һеҙгә юҡ бүтән һүҙ,
Был донъя малына туя алмай күҙ.
Ун өс йылдан ҡайтып, үҙ итмәнең,
Инде һағынып ҡайтырҙай булманыҡ беҙ.
Шул ваҡыттан алып, Аҡмулланың халыҡ араһында илгиҙәр тормошо башлана. Башта ул Урал арты башҡорттары араһында төрлө эштәр башҡарып көн күрә, ҡыш балалар уҡыта. Һуңынан ҡаҙаҡ далаларына сығып китеп, уҡытыусылыҡ эше менән генә шөғөлләнә.
Аҡмулланың тура, ғәҙел һүҙенән байҙар ҡурҡыр булған. Сөнки Аҡмулла ҡомһоҙ байҙарҙан, наҙан муллаларҙан әсе көлөп, сатирик шиғырҙар сығарған. Әсе теле өсөн уға күп тапҡырҙар эләгә. Тура һүҙҙәре өсөн ҡомһоҙ байҙар сәсәнде күрә алмай, нахаҡҡа ғәйепләп, төрмәгә ябалар. Ул Троицкиҙа 4 йылға яҡын төрмәлә ултырып сыға. Әммә бөйөк аҡһаҡалды яҡлаусылар һәр саҡ табыла. Төрлө михнәттәр уның рухын һындырмай, ә, киреһенсә, нығыта, яңы көс өҫтәй: ҡайҙа ғына булмаһын, олоһон да, кесеһен дә белемгә өндәй. Аҡмулланың шиғырҙарын халыҡ шунда уҡ отоп алыр һәм яттан һөйләп йөрөр булған.Илгиҙәр шағир атаҡлы сәсәндәр һәм аҡындар менән осраша, йыйындарҙа әйтештәрҙә ҡатнаша. Уҡымышлылығы, тура һүҙлелеге, ғәҙеллеге өсөн халыҡ уны Аҡмулла тип йөрөтә башлай.Ул исем аҙаҡтан шағирлыҡ исеме булып китә ( “Өмөт” шиғырын Миндиярова Диана уҡый)
Иркенлек яратыусы Аҡмулла тағы йыраҡ сәфәргә сығып китә, күренекле кешеләр менән осраша. Ризаитдин Фәхретдин менән үҙенең шиғырҙар китабын сығарырға килешә. Ләкин 1895 йылдың 8 октябрендә Миәс ҡалаһынан йыраҡ түгел байҙар яллаған кешеләр тарафынан үлтерелә.
Мифтахетдин Аҡмулла ҡаланан-ҡалаға, ауылдан-ауылға, йәйләүҙән-йәйләүгә йөрөп халыҡтың ауыр тормошон күргән, шул яҙмышты үҙе уртаҡлашҡан, байҙарҙың рәхимһеҙлеген, ҡомһоҙлоғон күреп йөрәге әрнегән. Ярлы- ябағаны яҡлап, уны тырыш булырға белемгә ынтылырға саҡырып шиғырҙар әйткән. Аҡмулланың шиғырҙары ярлыларға-йыуаныс, байҙарға әсе һүҙ, киҫәтеү булып яңғыраған.
Үҙе иҫән саҡта Аҡмулланың бер китабы баҫылып сыға. Ул 1892 йылда Ҡазанда сыҡҡан “Дамелла Шиһабетдин хәҙрәттең мәрҫиәһе” тип аталған.Бынан һуң Ҡазанда тағы ике китабы 1904 һәм 1907 йылдарҙа донъя күрә. Аҡмулланың тулы йыйынтығы 1981 йылда уның тыуыуына 150 йыл тулған көндәрҙә Өфөлә баҫылып сыҡты.Уның китаптары татар һәм ҡаҙаҡ телдәрендә лә сығарылды. Күп кенә шиғырҙары урыҫ теленә тәржемә ителә. (уҡый Нургалиева Вероника “Весна”, Гәзим Шафиҡов тәржемәһе)
2-се уҡыусы: Шағир белем, һөнәр төшөнсәләрен аҡыл, әхләҡ, әҙәп һәм, ғөмүмән, кешелеклелек төшөнсәләре менән тығыҙ бәйләнештә ҡараған, хатта һуңғыларына өҫтөнлөк тә биргән. Иман, әҙәп, сабырлыҡ, ихласлыҡ кеүек сифаттарҙы юлдаш иткән кеше генә үҙен белемле, тәрбиәле итеп һанай ала тигән фекерҙәрҙе халыҡ тәрбиәһе үрнәге аша бирә. Аҡмуланың үҙ дәүеренән, быуаттар аша хәҙерге заман кешеләренә төбәп әйтелгән «Нәсихәттәр» шиғырында тапҡыр һүҙле юлдар бөгөнгө хәүефле заманда үҙе үк киҫәтеү булып яңғырай.(Нәсихәт – тәртип, тәрбиә, ҡылыҡ тураһында өйрәтеп әйтелгән һүҙ, өгөт).
“Нәсихәттәр” йыры тыңланыла. (видео күрһәтелә)
Яйына, тыңлаусылар аудиторияһына ҡарап, Аҡмулла йә ҡобайырын әйтә, йә ҡыҫҡа тапҡыр шиғырҙарын яттан һөйләй. Аҡмулланың күп шиғырҙары халыҡ араһында көйләп әйтелер булған. (Ҡобайыр тыңлау) диск
Аҡмулланы халыҡ онотмай. Тыуған ауылындағы шишмәне «Аҡмулла шишмәһе» тип йөрөтәләр. Шул уҡ Туҡһанбай ауылында 1981 йылда уның яҡты иҫтәлегенә музей асалар.
(Экранда шишмә, музей фотолары).
1-се уҡыусы: Аҡмулла ижадын пропагандалаған, әҙәбиәтте һәм сәнғәтте үҫтереүгә тос өлөш индергән әҙиптәрҙе, халыҡты мәғрифәтселек идеяларында тәрбиәләүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкән мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен дәртләндереү маҡсатында 1989 йылда Миәкә район Советы ҡарары менән Аҡмулла исемендәге премия булдырыла.
. Башҡорт дәүләт педагогия университеты М.Аҡмулла исемен йөрөтә. 2008 йылдың 8 октябрендә университет алдындағы скверға Аҡмуллаға һәйкәл ҡуйыла.
Ғ. Шафиковтың “Акмулла” повесы, Я. Хамматов “Һырдарья” романы,
К. Мәргән “Өҙөлгән көй” романы, Н. Ғәйетбаев “Аҡмулланың аҡ төндәре” трагедияһы, З. Исмәғилев “Аҡмулла” операһы һәм төрлө шиғырҙарҙа Аҡмулла образы асыҡ сағыла.
( Зыятдинова Айгөл Ҡәҙим Аралбайҙың“Аҡмуллаға” шиғырын уҡый)
1-се уҡыусы: Аҡмулла шиғриәтенең бөйөклөгөн юғары баһалап, профессор Ғ. Ҡунафин ошолой ти: «Аҡмулла әҫәрҙәре – ысын мәғәнәһендә кешеләрҙе уйландырыусы, ата-бабаларыбыҙҙың, тыуған еребеҙҙең рухи ауаздарын быуындарҙан быуындарға еткереүсе мәңге яңғырар хитап, аҫыл шиғриәт өлгөләре ул».
Персид халҡында шундай әйтем бар:” Был донъяны ташлап киткән кешене 50 йылдан һуң иҫкә алһалар, тимәк ул йәшәгән, әгәр ҙә инде 100 йылдан һуң да иҫкә алһалар, тимәк ул әле лә йәшәй.” Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы шәхесе, сәсән, шағир һәм мәғрифәтсе Мифтахетдин Камалетдин улы- шундай кешеләрҙең береһе ул.
2-се уҡыусы: Эйе, уның шиғриәте моңһоҙҙарға түгел, аҡыллы, һүҙ ҡәҙерен белер кешеләргә яҙылған. Ысынлап та, беҙгә, бигерәк тә киләсәк быуын кешеһенә, Аҡмулла аҡылы, Аҡмулла һабаҡтары, Аҡмулла шиғриәте бик тә ҡәҙерле, ул – тормош һабағы.
Ә хәҙер Мифтахетдин Аҡмуллаға биографияһына ҡағылышлы һорауҙарға яуап бирәбеҙ:
1.Мифтәхетдин Аҡмулла йәшәгән йылдар:
а) 1762-1700 ; б) 1831-1895; в)1901-1976;
2.Шағир тыуған урын
а)Нуриман районы Яңыкүл ауылы; б)Миәкә районы Туҡһанбай ауылы; в)Салауат районы Малояз ауылы;
3.Аҡмулла ниндәй ҡалала төрмәлә ултыра?
а) Өфөлә; б)Троицкиҙа; в)Ырымбурҙа;
4.Аҡмулланың атаһының исеме
а)Камалетдин; б)Хәйретдин; в)Мөхәмәтдин;
5.М.Аҡмулла ниндәй шағир булараҡ билдәле?
а)мәғрифәтсе-шағир; б)Суфый шағир; в)шағир-импровизатор;
6.Аҡмулла нисәнсе йылда фажиғәле һәләк була?
а)1831; б)1895; в)1902;
7.Аҡмуллаға тыуған ауылында нисәнсе йылда музей асыла?
а)1956: б) 1981; в) 1992
8.Шағирҙың ҡәбере ҡайҙа?
а)Троицк ҡалаһында; б)Туҡһанбай ауылында; в)Миәс ҡалаһында;
9. Нисә йыл төрмәлә ултырырға мәжбүр була?
а) 3; б) 5; в) 4
10. Тәртип, тәрбиә, ҡылыҡ тураһында өйрәтеп әйтелгән шиғырының исеме нисек?
а) Өмөт; б) Нәсихәттәр; в) Бәхет
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Мифтахетдин Аҡмулланың юбилейына арналған әҙәби-музыкаль композиция «Аҡмулланың аҡ юлдары»
Мифтахетдин Аҡмулланың юбилейына арналған әҙәби-музыкаль композиция «Аҡмулланың аҡ юлдары». 8 класс у3ыусыларын М. А3мулланы4 торош юлы, кил9с9к быуын1а ф98ем булырлы3 5нд9729ре мен9н таныштырыу....
Мифтахетдин Камалетдин улы Аҡмулланың “Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!” шиғырын өйрәнеү.
1.Шәхси сифаттарҙы үҫтереү: үҙ аллы эшләргә, белем алыу процесына етди һәм яуаплы ҡарарға күнектереү, аралашыу этикетын үҙләштереү, уҡыусыларҙа милли рух, халҡыбыҙҙың бөйөк улына ихтирам, ғорурлыҡ хис...
Баймаҡ ерендә Аҡмулла эҙҙәре
сценарий...
Аҡмулла ижадында социаль мотивтарҙың сағылышы
дәрес өлгөһө...
«Яҡтылыҡҡа өндәүсе шағир». Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо һәм ижады.
Тема: «Яҡтылыҡҡа өндәүсе шағир».Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо һәм ижады.Маҡсат:М.Аҡмулланың тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу, өҫтәлмә мәғлүмәттәр биреү;уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен, ...
Презентация.«Яҡтылыҡҡа өндәүсе шағир». Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо һәм ижады.
Тема: «Яҡтылыҡҡа өндәүсе шағир».Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо һәм ижады.Маҡсат:М.Аҡмулланың тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу, өҫтәлмә мәғлүмәттәр биреү;уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен, ...
Разработка внеклассного урока « Наш правдивый Акмулла» Дәрестән тыш сара « Аҡмулла – һәр заманда хаҡ мулла»
Разработка внеклассного урока « Наш правдивый Акмулла»Дәрестән тыш сара « Аҡмулла – һәр заманда хаҡ мулла»...


text:
f79b
Слайд 1Баш ҡ орт халҡының милли йолалары. Боҙ оҙатыу йолаһы. Ҡарға бутҡаһы. Ҡаҙ өмәһе.
Слайд 2
Э ҙләнеү эшене ң сы ғ ана ҡ тары Тикшерене ү эшен баш ҡ арыу ө с ө н йолаларға ҡ а ғ ылышлы ф ә нни тикшерене үҙә р, а ң латмалы, диалектик һүҙлектә р, теоретик ҡ улланмалар, йолаларҙы т ө рл ө я ҡ лап өйрәнеүгә бәйле мәҡәләләр , йыйынты ҡ тар фай ҙ аланды. Шулай у ҡ ауыл а ҡһ а ҡ алдары мен ә н фекер алышыу ойошторолдо. Эҙләнеүҙең практик әһәмиәте Йыйылған материалдар артабан ауыл тарихын өйрәнеүҙә, йолаларҙы өйрәнеүҙә,мәктәп музейында файҙаланыла ала. Структураһы – тикшеренеү эше инештән, төп өлөштән, йомғаҡлауҙан, ҡулланылған әҙәбиәт исемлегенән тора .
Слайд 3
Э ҙ л ә не ү эшене ң ма ҡ саты Йолаларҙы өйрәнеү Иптәштәремдә йолаларҙы ө йр ә не ү г ә ҡ ы ҙ ы ҡһ ыныу уятыу. Э ҙ л ә не ү эшене ң гипотеза һ ы Йолаларҙың тарихын ө йр ә не ү ; Тикшерене ү объекты Тема ғ а ярашлы әҙәбиәт ,а ҡһаҡалдар мен ә н әңгәмә .
Слайд 4
Йола һ үҙе нимәне аңлата? Йола - халыҡтың йәшәйешенә борондан кереп урынлашҡан тормош – көнкүреш тәртиптәрен йәки дини ҡанундарҙы үтәүгә бәйләнешле эш – хәл, ғөрөф – гәҙәт.
Слайд 5
Әбейем менән һөйләшеп ултырырға яратам .
Слайд 6
Ҡаҙ өмәһе көз аҙағы, ҡыш башында уҙғарыла. Ҡаҙ йолҡорға ҡыҙҙар саҡырыла. Йолҡонған ҡаҙҙарҙы һыу буйына йыуырға төшәләр. Ҡаҙ майы менән ҡоймаҡ бешереләр. Ҡаҙ өмәһе киске уйын менән тамамлана. Ҡаҙ өмәһе.
Слайд 7
« Ҡарға бутҡаһы » бешереүҙәре тураһында әбейем бик яратып һөйләй.
Слайд 8
Яҙ көнө ҡара ҡарғалар килгәс уҙғарыла. Балалар йорт буйлап таҡмак әйтеп ашамлыҡтар йыялар. Болонда был ашамлыҡтарҙан бутҡа бешерәләр. Бутҡанан барлыҡ ауыл халҡы ауыҙ итә. Усаҡ янында бейеп-йырлап күңел асалар. Ҡалған бутҡаны ҡарғаларға һибәләр. Ҡарға бутҡаһы.
Слайд 9
1. Яҙ башында боҙҙар киткәндә уҙғарыла. 2.Барлыҡ ауыл халҡы йылға буйына төшә. 3.Һыу буйында егет- ҡыҙҙар күңел асҡандар. Боҙ оҙатыу.
Слайд 10
Уртак билдәләр. 1. Һәр йола ла күмәк уҙғарыла. 2. Һәр йола ла тәбиғәт менән бәйле. 3. Бер генә йола ла бейеү, йыр, уйындарһыҙ уҙмай.
Слайд 11
Йомғаҡлау. Хәтерләүҙән ҡурҡма һин! Үткәнеңде онотма һин! Бел һин йыраҡ бабаларҙың Нисек итеп көн иткәнен, Ниндәй уйҙар, ниндәй моңдар Беҙгә ҡалдырып киткәнен.
«Кейекбаев уҡыуҙары» ғилми-ғәмәли конференция
Эҙләнеү эшенең темаһы:
«Башҡорт халыҡ йолалары”
Әҙерләне:Башҡортостан республикаһы Ғафури районы Аҡкүл ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль мәғариф бюджет учреждениеһы 11-се класс уҡыусыһы
Вәхитова Алина
Етәксеһе: башҡорт теле һәм
әҙәбиәте уҡытыусыһы
Ҡорманғолова Гөлгөнә
Хызыр ҡыҙы
2015 й.
Йөкмәткеһе
1.Инеш
2. Төп өлөш
3.Йомғаҡлау
4. Ҡулланылған әҙәбиәт
5. Ҡушымта
Тикшеренеү эшемдең актуаллеге
Актуаллеге хәҙерге ваҡытта йола байрамдарға иғтибар арта. Байрамдар ашаәйләнә – тирәгә һаҡсыл ҡараш, тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләнә.
Эҙләнеү эшенең маҡсаты
Эҙләнеү эшенең гипотезаһы
Тикшеренеү объекты
Темаға ярашлы әҙәбиәт ,аҡһаҡалдар менән әңгәмә.
Эҙләнеү эшенең сығанаҡтары
Тикшеренеү эшен башҡарыу өсөн йолаларға ҡағылышлы фәнни тикшеренеүҙәр, аңлатмалы, диалектик һүҙлектәр, теоретик ҡулланмалар, йолаларҙы төрлө яҡлап өйрәнеүгә бәйле мәҡәләләр, йыйынтыҡтар файҙаланды. Шулай уҡ ауыл аҡһаҡалдары менән фекер алышыу ойошторолдо.
Эҙләнеүҙең практик әһәмиәте
Йыйылған материалдар артабан ауыл тарихын өйрәнеүҙә, йолаларҙы өйрәнеүҙә,мәктәп музейында файҙаланыла ала.
Структураһы – тикшеренеү эше инештән, төп өлөштән, йомғаҡлауҙан, ҡулланылған әҙәбиәт исемлегенән тора.
Инеш
Кешелек донъяһы барлыҡҡа килгәндән алып уның менән бергә йәшәйеш тәртибен, һәр ырыуҙың тупланып, ойошҡан дәүләт төҙөүен тәьмин иткән механизм хасил була. Төрлө халыҡтың үҙ тарихи йәше менән бер ҡатар үҫешә. Тау халыҡтарында ул мәктәп адат, ҡаҙаҡтарҙа — салт, сыуаштарҙа — йала-ерке, алтайҙарҙа ялаһ тип атала. Кеше һәм кеше — ырыу, кеше — тәбиғәт, кеше — йәмғиәт араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яйлау, ырыу көсөн арттырыу, сәләмәтлекте һаҡлау һәм ижади ҡеүәтте байытыу, тормош-көнкүреш талаптарын дөрөҫ камиллыҡта үтәп еткереү моделе иһә башҡортта йола тип атала һәм алда әйтелгән атамалар менән ауаздаш.
Борон-борондан башҡорт иле үҙенең төп законына — йолаға — нигеҙләнеп йәшәгән, үҫешкән. Оло хаҡы, кесе хаҡы, ҡатын хаҡы, ир хаҡы, бала йәки баба хаҡы, йәғни Кеше хаҡын фәҡәт йола ғына теүәл һаҡлаған. Олоно оло итеү, туған менән туған, кеше менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙең тейешле ыңғай барышы, йәғни гармонияһы, берҙән-бер хоҡуҡи сара — йолаға — буйһонған. Оло кеше (атай, ағай) өҫтәл янына ултырмайынса, ризыҡҡа тейеү тыйылған, баланы ҡаты рәнйеткән оло кеше мантымай, тигәндәр; махсус исем ҡушыу йолаһы үтәлмәйенсә, бала ырыу ағзаһы тип һаналмаған; ҡалым түләү, сеңләү, ҡыҙ илатыу йолаһы башҡарылмайынса, туйҙа йыуаса һибеү, һандыҡ асыу булмайынса, һ.б. йолалар үтәлмәйенсә, килен икенсе ырыуҙың яңы ағзаһы, ир ҡатыны хоҡуғына ысын мәғәнәһендә эйә булмаған. Йола теге йәки был ваҡиғаны "оҙатып" бармай (ғәҙәттә, шулай фекер йөрөтәләр) йәки уның биҙәүесе лә, тулыландырыусыһы ла түгел. Йола үтәлмәһә, донъя боҙола, яманлыҡ алға сыға. "Урал батыр" эпосында, мәҫәлән, атаһы ҡушҡан йоланы боҙған өсөн Шүлгән яман кешегә әүерелә.
Төп өлөш
Халыҡ байрамдары – шул халыҡты милләт итеп берләштерә торған сараларҙың береһе. Һәр милләттең үҙенә генә хас байрамдары була. Улар халыҡтың милли ғорурлыҡ, милли хистәр культураһын тәрбиәләргә ярҙам итеп кенә ҡалмайҙар, ә шул кешеләрҙә рухи ҡәнәғәтләнеү ҙә тыуҙыралар. Әгәр халыҡ байрамдары юғала икән, был инде уның рухи байлығы һайыға барыуын сағылдыра. Халыҡ байрамдары һәр кешенең йөрәк түрендә һаҡлана, сөнки йыр, бейеү, яңы көйҙәр башҡарыу, осрашыу – танышыуҙар ошо байрамдарҙа була. Улар уны ҡайҙа ғына булһа ла – үҙ ауылына, төбәгенә тартып тора.
Мин йыш ҡына ап-аҡ сәсле , аҡ яулыҡлы 89 йәшлек әбейем менән һөйләшеп ултырырға яратам. Улар йәш саҡта үткәрелгән байрамдар, йолалар тураһында һөйләгәндә әбейемдең йөҙө тағы ла йәнләнә, күҙҙәре яна башлай, тауышы көрәйә.
Эйе, күңелле итеп йәшәгән бит беҙҙең ата- бабайҙарыбыҙ. Тырыш хеҙмәттән һуң рәхәтләнеп ял итә белгән. Уйын- көлкө, йыр- бейеү менән шаулап гөрләп торған Һабантуй, аулаҡ өйҙәр, ҡаҙ өмәләре үҙеңде башҡалар алдында һынатмау, кешеләрҙә кире хистәр тыуҙырмау, матурлыҡта, етеҙлектә, дуҫлыҡта һынатмау өсөн көрәш майҙанына әҙерләгән.
Минең уйлауымса, хәҙерге ваҡытта күптән килгән байрам, йолаларын һаҡлау һәм ҡабат тергеҙеү эшендә эҙмә- эҙлелек етмәй һәм был боронғо йолаларыбыҙҙы насар белеүебеҙҙән дә килә. Иң аяныслыһы халыҡтың ғөрөф- ғәҙәт, йола һәм байрамдар мираҫын быуындан- быуынға тапшырыу механизмы юғалыуҙа, йәмғиәттә үҙ- үҙеңде тоторға һәм, ғөмүмән, йәшәргә өйрәтә торған, быуаттар буйына һыналған үрнәктәрҙең юғалыуында, боҙолоуында. Ошо уйҙар миңә, өлкән быуын хәтерендә һаҡланып ҡалған ҡайһы бер йолаларҙы яҙып алырға этәргес яһаны. Мин үҙ эшемдә беҙҙең төбәктә ҡайһы бер йола һәм байрамдарҙың нисек уҙғарылыуын күрһәтергә теләнем. Әгәр минең эшем төбәгебеҙҙәге йола- байрамдарҙы тергеҙеү һәм яңыртыу эшенә өлөш керетһә, мин бик шат булыр инем.
Ҡаҙ өмәһе
Ҡаҙ өмәһе - башҡорттарҙың борондан һаҡланып килгән изге йолаһы. Был йорт ҡошоноң ите ҡарға тәпәй баҫыу менән татлана, тип иҫәпләнә. Шуға күрә ҡар төшкәнен әле лә көтөп алалар. Ҡаҙ өмәһе ҡошто салып таҙартыу ғына түгел, ул - матур итеп аралашыу, күңел асыу, үзеңде күрһәтеү. Ҡаҙ мамығынан мендәр, түшәк, яҫтыҡ яһайҙар, итенән төрлө аш-һыу әҙерләйҙәр.
Был сараны айырыуса йәш-елкенсәк яратҡан. Ҡыҙҙар өмәнән ситтә ҡалмаҫ өсөн, бәпкәләре күп булған апайҙар менән йәйҙән үк һүҙ ҡуйышҡан. Ҡаҙҙы йә һыуҙа бешекләп, йә быуҙа тотоп, ҡайһылары эҫеләмәй генә йолҡҡан. Таҙа ҡаҙҙарҙы көйәнтәгә аҫып ҡыҙҙар шишмәгә, һыу буйына мәкегә алып төшкән, матурлап йыуған. Уларға эйәреп ҡурай тартҡан егеттәр ҙә һыуға барған. Йәштәр ҡайтҡансы, йорт хужабикәһе ҡаҙ майында ҡоймаҡ, табикмәк бешереп, сәй әҙерләп көтөп торған.
Киске мәжлес тамамланғас, йәштәр уйыны ойошторолған.
Ҡарға бутҡаһы
Яҙғы һабан осоро алдынан кешеләрҙе уҙ-ара яҡынайта, хеҙмәткә дәрт, берҙәмлек уята торған тылсымлы йолалар бар минең халҡымда. Шуларҙың береһе – һабанға сығыр алдынан тау башында усаҡ яғып «ҡарға бутҡаһы» бешереүҙәре тураһында әбейем бик яратып һөйләй.
Бала- саға билдәләнгән бер көндө өйҙән- өйгә йөрөп ярма, һөт, йомортҡа, май йыйп йөрөгәндәр. Аҙыҡ- түлек йыйып йөрөгәндә таҡмаҡ әйткәндәр:
Ҡарға әйтә: ҡар, ҡар
Туйым етте: бар, бар
Ярма, күкәй алып бар
Һый, майыңды һалып бар
Шулай йыйылған ризыҡтарҙан тауҙа ҙур ҡаҙанда бутҡа бешергәндәр. Олоһо, кесеһе бутҡа менән һыйланған. Һуңынан төрлө уйындар уйнағандар, ҡалған бутҡаны ҡарғаларға бирәләр.
Һыуға бәйле ғөрөф-ғәҙәт
Йола, тыйыуҙарға бәйле халыҡ ырым-ышаныуҙары — реаль күрһәтмә, ҡурҡытыу түгел, ә философия. Уларҙы ла бирәбеҙ — тәрәнерәк аңлар өсөн.
“Һыу — ҡатын сығанағы”, ти халыҡ. Тыуҙыра, туйҙыра, таҙарындыра, дауалай ул. Һин һыуға ҡараған мәлдә унда тулы сағылаһың. Ул һине һәр саҡ күрә. Һине белә ул. Ул тере, тере булғанға һиңә йыуынғанда ла, эскәндә лә, уйланғанда ла ләззәт килтерә. Әҙәмдең ише — һыу. Ҡәҙер итһәң генә ул һине тыңлай, шифайәт ебәрә, донъяңды гөл итә. Ҡәҙер итмәһәң...
Ҡатын сығанағы — һыу. Шуға ул барыһын да ыңғайлата ала. Һыуҙы ала бел, тота, уға бурыс ҡайтара ла бел.
***
Ҡояш ҡалҡмайынса һыу алырға ярамай. Им-том итергә генә, дауаға алыу мөмкин. Ҡояш нуры төшмәгән һыу уянмаған була. Һыу алғанда “бисмилла” әйтеп, ипләп кенә, тыныс күңел менән алырға кәрәк. Уның күңеле, аҡылы бар.
Ҡояш байығас, һыуға барырға, крандан ағыҙып алырға ла ярамай — һыу пәрҙәләнгән була, йоҡлай. Әгәр шулай тура килһә, һыуҙан рөхсәт алырға кәрәк. Әйтә торған һүҙе бар:
Эй, Һыу инәһе!
Әссәләмәғәләйкүм!
Аҡбуҙатлы ҡунаҡ килгән,
Самауырға һыу кәрәк!
Һыу бир, “өлөшөм”, — тиермен!
Йәки:
Һыу инәһе! Һыу бир,
Көндөҙ килеп булманы!
Ҡояш байығанда һыу алһаң, артыңды ҡамсылау кәрәк, ти ололар. Үҙенең мәғәнәһе бар. “Әгәр һыу алғанда рөхсәт алмаһаң йәки һыуға өлөшөн һалмаһаң, Һыу инәһе артыңдан эйәрә. Шуға үҙебеҙҙе үҙебеҙ “ҡамсылай” инек. Ҡайтыр юлда һыйыҡ сыбыҡ алабыҙ ҙа ҡамсылайбыҙ. Ҡояш байығас, һыу алып ҡайтһаҡ, атай:
— Ана, ҡайтты һеҙҙең менән, һөйләшә хатта, — тиер ине.
— Кем?
— Һыу эйәһе!
— Беҙ бит ишетмәйбеҙ!
— Һеҙҙеңсә һөйләшмәй ул! — ти. — Ана, хәҙер өйгә инеп ултыра.
Ул йәмһеҙ ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә кеше булып өйгә инеп ултыра икән. “Һеҙҙең һыуығыҙ тәмһеҙ!” — тип илай, ти. Тауышы ишетелһә, шунда уҡ мылтыҡтан атҡандар. Ҡоро дары менән. Шаулап сығып китер булған.
Боҙ оҙатыу йолаһы
Боҙ киткәнен ҡарап ҡалырға кәрәк. “Боҙ китә! Боҙ китә! Һыу буйына барығыҙ!” — тип балалар ҡысҡырып йөрөй. Шаулап-гөрләп, ярға боҙ ташлай-ташлай китә ул һыу. Бер генә көн шулай була. Һыуға ҡаршы баҫып изге теләк әйтергә, һаулыҡ һорарға кәрәк.
Йомғаҡлау
Милләтебеҙҙең йолаларға бай булыуы бик күп сығанаҡтар аша билдәле. Хәҙерге көндә лә ошо байрамдарҙың, уйындарҙың юғалып ҡалмауы мөһим. Уларҙың тәрбиәүи әһәмиәте һис шикһеҙ.Әйләнә- тирәне, ололарҙы, кеселәрҙе, ҡош- ҡортто, үҫемлектәрҙе һаҡлау, ихтирам итеү кеүек сифаттар ошо байрамдар, уйындар аша тәрбиәләнгән дә инде.Тәбиғәтте башҡорттар үҙ йорто тип һанаған. Сүп ташламаған, быяла ватыҡтарын теләһә ҡайҙа ырғытмаған, шишмәләрҙе, йылғаларҙы, ҡоҙоҡтарҙы таҙа тотҡан. Уларға йәшәү сығанағы тип ҡараған. Халыҡ ижады, йолалары менән һуғарылып үҫкән бала ғына киләсәктә рухи яҡтан бай, физик яҡтан көслө, илебеҙҙең ышаныслы киләсәге булып үҫә. Мин үҙемдең ғилми- эҙләнеү эшемдә халыҡ йолаларының нисек үткәрелеүе, ундағы уйналаған уйындарҙың нисек уйналыуын өйрәнеүгә бағышланым. Мин үҙем өсөн бик күп асыштар эшләнем. Ошо асыштарым тураһында башҡаларға ла еткергем килә.
Өлкән быуын кешеләре үҙҙәренең йолаларын, уйындарын, һөнәрен киләсәк быуынға ҡалдырырға тырышҡан. Беҙҙә уларҙан ошо йолаларҙы, уйындарҙы өйрәнеп ҡалһаҡ нисек һәйбәт булыр ине. Балалар ошо йолаларҙа уйналған уйындар аша зиһенле, сәләмәт,етеҙ, тырыш, тәртипле, берҙәм булып, илебеҙгә лайыҡлы алмаш булып үҫерҙәр тигән ышаныста ҡалабыҙ.
Әҙәбиәт исемлеге.
Ах эта снежная зима
Земля на ладонях. Фантастический рассказ
Ночная стрельба
Самый богатый воробей на свете
Петушок из русских сказок


text:
БДИ материалдары. Изложение. 9 класс
материал для подготовки к егэ (гиа, 9 класс) на тему
БДИ-ға әҙерләнеү өсөн материалдар
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡорт теленән изложение текстары
1-се вариант
Һалсылар
Еҙемдең ташыу мәлендә күрше райондарға колхоз төҙөлөштәре өсөн тәғәйенләп ҡыш ҡырҡылған бүрәнәләрҙе ағыҙыу башланды. Ҡыуғынсылар өсөн бик ҡыҙыу мәл. Тик Маликтарҙың күршеһе Әбдрәхим ағай һыуыҡ үткәреп, ҡаты сирләп киткән. Халиҡ ағай менән Әбдрәхим ағай Еҙемдең үрге өлөшөнән ҡоро бүрәнәләр һаллап төшөрөргә тейештәр ине. Ә ҡоро бүрәнәләр бик кәрәк, сөнки улар сей бүрәнәләрҙән бәйләнгән һалдарҙың ситенә тағыла. Шулай итһәң, һал ышаныслыраҡ, йәғни әллә ни батмай аға.
“Кем менән барырға? Былай ҙа кеше етмәй... Әллә Маликты һынап ҡарарғамы? Ял көнөнә тура килә, уҡымайҙар... Булдырыр, моғайын, быйыл һигеҙҙе бөтә бит”, - тип уйланы һалсылар бригадиры.
Малик, әлбиттә, атаһының тәҡдимен шатланып ҡабул итте.
Эш ҡыҙыу барҙы. Йыуан бүрәнәләрҙән өс кәшмәк бәйләнеләр, аҙаҡ уларҙы бер-береһенә тағып ҡуйҙылар. Һал әҙер. Ҡуҙғалдылар. Малик эшлекле ҡиәфәттә артҡы быуындағы ишкәккә баҫты. Ысын һалсы ул бөгөн! Һынатмаҫҡа кәрәк. Дуғаланып йүгереүсе тулҡындарҙа һал, әйтерһең, аҡмай, ә тәгәрәй ине. Малик тәү мәлдә үҙен кейеҙҙә осҡан әкиәт батырылай хис итте.
Сая шыршылы бөгөлдәр, тыныс ағымлы ятыуҙар, һыйыр дәүмәле бүкән таштар артта ҡала барҙы. Малик атаһының ишкәккә түше менән ята биреберәк таһыллы ишеүен күҙәтеп алды.
“Емерелгән барка” мороно үҙенең ҡырыҫ ғорурлығы, йәшерен серҙәре менән яҡынайғандан-яҡынайҙы. Һалдың ағымы етеҙләнде. Ошо ҡырас ярлы бөгөлдө Маликтың балыҡ ҡармаҡлағанда һәм экскурсияға килгәндә лә күргәне бар. Ололарҙан ишетеүенсә, был ҡаяға бәрелмәй-һуғылмай үтеү – ысын ир-егетлек!
Ағым һалды һаман ҡаяға табан тарта. Ҡаяның мейесте хәтерләтеп өңөлөбөрәк торған өлөшөнән яралы йыртҡыс иңрәүенә оҡшаш геүләү тауышы килә. Маликка шул ҡыуышлыҡ бына-бына һалды йотор кеүек тойола башланы.
Бабайкалар – ишкәк яҫтыҡтары ҡеүәтлерәк шығырларға тотондо. Атаһы артҡа боролоп, берсә дәртләндерергә теләп, берсә йыуатҡандай: “Иш, Малик, ҡыйын булһа ла түҙ! Ныҡ батырмай иш! Ҡалҡыт ишкәгеңде! Һыуға ҡолап ҡуйма!..” – тип ҡысҡырҙы.
Атаһының һүҙҙәре улына яҙа-йоҙа ғына барып етә ине, сөнки һыу шарлауы әллә ниндәй тауышты ла күмерлек шул.
Быуындары ҡатып етмәгән үҫмер көс-хәл менән ағым ҡаяға табан ҡайырған ишкәкте ҡалҡытып, устары яныуына, көсөргәнештән баш әйләнеүгә ҡарамаҫтан, тештәрен ҡыҫып ишә ине. Алдағы быуындар аҡ күбектәр һибелеп-сәсрәп торған таштарға һыйынып ҡына, йыландай бөгөлә-һығыла алға үтте. Ләкин ни аралалыр артҡы быуын һыуҙан әҙ генә сығып торған таш моронға ныҡ ҡыҫталды, хатта яңҡырыҡ - иң ситке бүрәнә ҡасандыр ҡаянан ҡуптарылып төшкән бүкән таштың аръяғына уҡ менеп ятты. Һал ағыуҙан туҡтаны һәм әкренләп бата башланы.
- Иш, Малик, - тип ашыҡтырҙы Халиҡ ағай, бәләнең ниҙә икәнен аңламайынса. Шунан хис менән өҫтәп ҡуйҙы: - Ҡурҡма, улым, түлке ағып китмә!
Ни эшләргә? Ниңә былай килеп сыҡты һуң әле... Урта быуындар һалға һыйына башлау менән, ишкәкте бер-ике мәртәбә һуғып, артҡы быуынды ҡаяның үҙенә табан бер аҙ шылдырырға кәрәк. Шул саҡта ҡая һалды “тотмай”. Онотма, бер-ике ишеү ҙә етә, тигәйне бит атаһы. Ә Малик, аҙауынандыр инде, быны эшләмәне. Ләкин хәҙер һуң... Эйе, хәл мөшкөл. Ни эшләргә?
Малик кинәт бер ныҡлы ҡарарға килде һәм һеләүһен сослоғо менән атылып, алғы быуынға уҡталды – балта шунда. Кире килгәндә йүгерә алманы, сөнки һал өҫтөнән аҡҡан һыу тубыҡҡа етә башлағайны инде. Ҡыйыу үҫмер етеҙ генә яңҡырыҡ бәйләгән бауҙарҙы сапҡылап ташланы. Ҡурҡыныс нисек тиҙ килһә, шулай тиҙ генә үтеп тә китте. Ләкин “Емерелггән барка”ның геүләүе уларҙың ҡолағына оҙаҡ ҡына шаулап торғандай булды.
Халиҡ ағай улының тапҡырлығына, тәүәккәллегенә һоҡланып ҡуйҙы. Ҡайҙан белә? Бик дөрөҫ эшләне бит. Халиҡ ағай, һаран ғына йылмайып, Маликка ҡарап, башын һелкеп ҡуйҙы. Йәнәһе, “маладис, улым, һынатманың”. (500 һүҙ.) (С.Шәрипов.)
2-се вариант
Айыу балаһы
Владивосток ҡалаһынан Сахалин утрауына йөк ташый торған “Альбатрос” тигән пароходта айыу балаһы йәшәй ине. Матростар уны Япон диңгеҙендәге бер утрауҙа бәләкәй генә көйөнсә һатып алғайнылар. Йыл үтеүгә, Мишка арыу уҡ ҙурайҙы.
Караптарҙа эт, маймыл, тейен һәм башҡа йәнлектәр аҫрау – моряктарҙың борондан ҡалған йолаһы. Уның үҙенә күрә бер сәбәбе бар. Тәүлектәр буйына ҡоро ерҙең төҫөн дә күрмәйенсә, осһоҙ-ҡырыйһыҙ диңгеҙ өҫтөндә сайҡалыу үтә ялыҡтыра. Яныңда берәй хайуан заты йөрөһә, эс бошҡанда йыуаныс була.
Мишка үҙен иҫ киткес аҡыллы тота ине. Һинең күҙҙәреңә шул тиклем ялбарыулы итеп ҡарай, хатта аңғармаҫтан ғына һүҙ ҡушып ҡуйыр төҫлө. Үҙе кәмит күрһәтергә лә ғәләмәт оҫта. Ҡылана башлаһа, көлө-көлә эсеңде ҡатыу ала.
Карапта ниндәй генә һөнәр эйәләре юҡ тиһең. Балта оҫтаһы менән аш бешереүсе лә, тимерсе менән кейем тегеүсе лә – һәммәһе лә бар унда. Бейеүсе менән йырсыға ла ярлылыҡ юҡ. Өҙә баҫып бейемәгәс, яңғыратып йырламағас, моряк буламы ни ул. Һис тә аптырап тормайҙар, форсат барҙа үҙенән-үҙе концерт башланып китә. Бындай саҡта тайыш табан Мишка ла ситтә ҡалмай. Конферансьеның: “Нәүбәттәге номерыбыҙ – яңғыҙ йыр”, - тип әйтеүе була, баянист артынан уртаға Мишка ла сығып баҫа. Күҙҙәрен йомоп, сайҡала-сайҡала олорға тотона. Йәнәһе лә, моңло итеп йырлай.
Диңгеҙҙә генә түгел, портта торғанда ла айыу балаһы үҙенең ирмәк ҡыланыштары менән матростарҙы әүрәтә ине.
Причал буйлап эреле-ваҡлы суднолар теҙелешкән. Улар араһында “Альбатрос” та сайҡала. Уны ярға яҡын уҡ килтереп, тимер арҡан менән тарттырып бәйләп ҡуйғандар. Сығып йөрөү өсөн баҫма һалғандар. Ошо баҫманан пароходҡа кемдең дә булһа атлап менеүе була, ҡаршыһына йөнтәҫ айыу балаһы йүгереп сыға. Теге ҡурҡып артҡа сигенә. Бәләкәй булһа ла, ысын айыу бит! Ярай әле һаҡсы алыҫ түгел, араға килеп инә һала. Мишканы маҡтай, шәкәр ҡаптыра, ә ҡунаҡты көлә-көлә эскә үткәреп ебәрә.
Мишка баҫманы һаҡларға өйрәтелгән. Һаҡсы уны ҡарауылға ҡуя ла, иллә ят кешене индермә,тип киҫәтә. Ҡайһы ваҡытта берәйһе йомош менән килә лә тиҙ генә инеп тә китә. Мишка абайламай ҡала. Ундай хәлдә һаҡсы Мишканы әрләй. Ә Мишка, меҫкен, шыңшып иларға керешә. Шунан һуң инде үҙ кешеләрен дә үткәрмәй йонсота. Кем генә булмаһын, туп-тура аяғына барып йәбешә. Ә һаҡсы ҡыҙыҡ өсөн уны тағы ла нығыраҡ ҡоторта. Яҡшы хеҙмәт итһәң, молодец, тип маҡтау һүҙҙәре яуҙыра, кәнфит менән һыйлай.
Мишка һыу инергә бик әүәҫ ине. Матростарҙан берәү тегене сынйыр менән муйынсалай ҙа ярға етәкләп алып сыға.
- Бар, рәхәтлән, әйҙә! – тип һыуға төшөрә. Айыу балаһы, кинәнеп, супырҙарға тотона.
Бер көндө шулай төшкө ял ваҡыты ине. Матростар ярға төштөләр. Мишка ла арттарынан йүнәлде. Бына ул алпан-толпан баҫып һыу инергә йүнәлде. Шул мәлдә ҡайҙандыр ике эт килеп сыҡмаһынмы. Береһенән-береһе уҙҙырырға тырышып, Мишканы абалай башланылар. Ә айыу балаһы тегеләргә әйләнеп тә ҡарамай. Төкөрәм мин һеҙҙең ише өтөктәргә тигән ҡиәфәт менән атлауын белә.
Эттәр ғәрләнделәр булһа кәрәк. Кәүҙәгә ҙурырағы айыу балаһының янына килеп өрөргә кереште. Мишканың сабырлығы һынды, ахырыһы. Ҡапыл боролдо ла тегене, муйынынан эләктереп, ергә күтәреп һуҡты. Эт шыңшый-шыңшый бер аҙ тора алмай ятты.
Мишка уны төрткөләп торғоҙҙо ла, ҡолағынан “етәкләп”, матростар эргәһенә килтерҙе. Үҙе күҙҙәрен тултырып ҡарай. “Ни эшләтергә бойораһығыҙ был йүнһеҙҙе?” – тип, гүйә, кәңәш һорай.
Матростар ҡул һелтәнеләр:
- Ҡуй, Мишка, ебәр һин уны, эт менән эт булма, - тинеләр.
Ул ҡарышманы, этте ысҡындырҙы ла артынан эре генә ҡарап ҡалды. Кемгә ҡул күтәргәнеңде аңланыңмы инде, йәнәһе. Теге эт тә, ҡойроғон ҡыҫып, тауыш-тынһыҙ ғына ситкә ташланды. Өрөү ҙә, абалау ҙа юҡ. Мишка кинәнеп һыу инергә тотондо. (500 һүҙ.) (Ә.Гәрәев.)
3-сө вариант
Тәүге һыналыш
Был хәл Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында булды.
Ҡараңғы төн. Беҙҙең самолет Мартин ҡалаһы эргәһендәге тау өҫтөндә әйләнә. Аҫта сигнал урынына костер тоҡандырғандар. Шунда беҙгә төшөү өсөн майҙан барҙыр. Беренсе самолет экипажының командиры сирена бирҙе.
Беренсе булып самолет бортынан старшина, уның артынан – төркөмдөң комиссары, аҙаҡтан командирыбыҙ һикерҙе. Уларҙан тыш тағы һигеҙ кеше бар ине.
Был – беренсе самолет. Ә мин икенсе самолетта инем. Ергә иҫән-һау төшөүҙе теләп, бер-беребеҙҙе ҡосаҡлайбыҙ. Бына, бер-бер артлы һикереп, төн ҡараңғылығына сумабыҙ.
Был сая егеттәр өсөн дошмандың тылына төшөү яңылыҡ түгел ине. Беҙҙең һәр ҡайһыбыҙ, Советтар Союзы территорияһында партизан отрядтарында ҡатнашып, күп кенә тәжрибә туплаған. Мин иң һуңғыбыҙ булып һикерәм.
Беҙҙе Чехославакия ерендә тымыҡ иртә ҡаршы алды. Парашюттарыбыҙҙы төрөп алдыҡ. Махсус парашюттарҙа төшөрөлгән һуғыш припастарын, дошман тылында һуғышыу өсөн партизандарға кәрәк була торған башҡа нәмәләрҙе йыйҙыҡ. Шуларҙы күтәреп, тауҙан аҡрын ғына төшәбеҙ. Түбәндә, тау итәгендә, партизан отрядының базаһы урынлашҡан.
Икенсе көндө үк ҡаты һуғыштар башланды. Фашистар, халыҡ күтәрелешен баҫтырыу өсөн, Моравиянан, Чехиянан яңы көстәр килтергән. Уларҙың һуғыш техникаһы ла, көслө, минометтары ла, уртаса ҙурлыҡтағы танкылары ла бар.
… Ана, ана, немец һалдаттарының һорғолт йәшел һындары. Улар әкрен генә, ғәйәт ҙур ҡарышлауыҡ кеүек, таштан ташҡа, ҡаянан ҡаяға боҫоп, беҙгә табан шыуыша. Позициябыҙ уңышлы. Тау битләүендә ҡоршау кеүек ятҡан таш билбау партизандарҙы ныҡ һаҡлай. Автомат очередтары беҙгә артыҡ зыян килтерә алмай. Ләкин беҙҙең пулялар ҙа уларға һирәк тейә. Шулай булғас, мин үҙ участкамда бушҡа патрон әрәм итмәҫкә ҡуштым. Немецтарҙы яҡыныраҡ үткәрергә лә гранаталар ташларға. Ана бит улар яҡын ғына.
- Гранаталар ташлағыҙ! – тип команда бирәм.
Дошман байтаҡ ҡырылды. Улар, түҙә алмайынса, ҡаса башланы. Беҙҙең һуғышсылар ҡыуа китте, ләкин мин отряд командиры билдәләгән маршрут буйынса барырға команда бирҙем.
Бына шул ваҡытта инде уң флангыла Жилина ҡалаһынан Мартинға килә торған юлдан дошмандың өс танкыһы күренде. Улар, елдереп, туп-тура беҙҙең өҫкә килә. Мартин ҡалаһын тиҙ генә алырбыҙ тип уйлағандар, күрәһең. Ләкин дошман яңылышты. Мин әле гранаталар бәйләмен әҙерләргә тип команда бирергә лә өлгөрә алмай ҡалдым – Валентин Катаев фашист танкыһына ташланды. Беҙҙең был йәш кенә батырыбыҙ фашист тигрынан көслөрәк булып сыҡты. Тик фашист офицеры, люкты асырға өлгөрөп, яна башлаған танкынан ҡулына парабеллум тотҡан килеш ырғып сыҡты ла беҙҙең Валентинға туп-тура төҙәп атты. Егет, ауыр яраланып, янып ултырған танк эргәһенә тәгәрәне. Шул ғынамы әле? Юҡ! Ана, һул флангынан уның өҫтөнә ҡарап тағы бер танк килә. Быныһы уның өсөн бигерәк тә ҙур ҡурҡыныс ине. Уның һуңғы минуттары, һис көтөргә ярамай. “Йәшәү йәки үлем”, тип уйлай ине һуғышсылар.
Ошо ҡурҡыныс минутта словак һалдаты кейемендәге йәш кенә бер һалдат, гранаталар бәйләме алып, танкыға ҡаршы үрмәләне. Бына, бына… һәм, ер тетрәп, көслө шартлау яңғыраны. Икенсе танк та туҡталды, тик словак егете үҙе лә, Валентин кеүек үк, был тигеҙ булмаған алышта ҡаты яраланғайны. Шулай ҙа ул, ҡанға батып булһа ла, үлем ҡурҡынысы аҫтында ятҡан Валентинды пулялар яуып, снарядтар шартлап торған ерҙән һөйрәп алып сыҡты.
Был бәрелештә беҙҙең отряд разведкаһының ҡыйыу командиры – Ле
344d
инградты һаҡлауҙа ҡатнашҡан өлкән лейтенант Павел Морозов та ауыр яраланғайны.
Һуғыш тынып, яралыларҙы урынлаштырып торғанда, беҙҙең комиссар Турский:
- Ысын дуҫлыҡ бына шунда сыныға ул, - тине. – Ана, күрәһегеҙме, ете партизан ултыра. Улар әле генә бер бәләкәс икмәк киҫәген, дошмандан алынған йөҙ патронды туғандарса бүлеште. Бындай туғанлыҡ булғанда, беҙгә бер нәмә лә ҡурҡыныс түгел. (495 һүҙ.)
(Д.Мурзин.)
4-се вариант
Ҡояш түбәнләй башланы.
Ташбатҡан ауылы йәштәренең кескенә һабан туйына оҡшаған бәйгеһе бөтөргә яҡынланы. Уйындың иң аҙаҡҡы өлөшө булған ат сабыштырыу ғына ҡалғайны хәҙер. Ауылда һабан туйҙарында уҙып дан алған йүгеректәр юҡ ине юҡлығын. Сабышырға китеүсе аттарҙың күбеһе бығаса ҡамыт күрмәгән тай-тулаҡ та ҡырҡмыш булды. Уларҙы малайҙар ғына менгегә өйрәтеп ҡыланалар ине әле. Шуға күрә башта уҡ бик алыҫтан сабыштырмаҫҡа булдылар, Ташбатҡанға ете саҡрым тип йөрөгән Сосновка ауылының осонан йүгертергә һөйләштеләр.
Йәштәр аттарҙың килеүен түҙемһеҙлек менән көтә башланы, бигерәк тә йүгеректәрҙең эйәләре борсолдо, һәр кем атының беренсе килеүен күрергә теләне һәм шуға ышанып эстән маһайҙы. Йүгеректәргә килеү тәртибенә ҡарап бәйге әҙерләнеләр. Ат һынаған кешеләр кемдеке уҙып киләсәген юрай, алдан әйтергә тырыштылар, ни өсөн тиһәң, сабышырға киткән аттар араһында һыналғандары юҡ ине әле. Шулай ҙа юраусылар, һынсылдар – бөтәһе лә Баһау байҙың туры айғырына туҡталып ҡалдылар, уның нәҫелен юллап таптылар һәм шул туры айғыр мотлаҡ беренсе килер тигән уртаҡ һығымта яһанылар.
Ташбатҡан ауылының һынсылдары яңылыштылар. Беренсе булып килеүсе бөтөнләй туры айғыр булманы, Фатиманың атаһы подрядчик Әхмәдиҙең ҡола тайы булды. Ҡола тай ауылға бер саҡрым самаһы әрәмә морононан йәлп итеп килеп сыҡты. Уны шунда уҡ танынылар. Әрәмә моронон әйләнгәс, ул, орсоҡтан иҙәнгә төшөп киткән һары орсоҡташ һымаҡ тәгәрләп, туп-тура майҙанға атылып килә башланы. Сапҡанда ул бөтөнләй атҡа түгел, ә артынан ҡыуғын төшкәнгә һуҙылып йән-фарман ҡасҡан төлкөгә оҡшай ине. Ул бер аҙ ер килгәс, башҡа йүгеректәр күренде. Улар инде ҡола тайҙан байтаҡ ер артта ҡалғайнылар. Баһау байҙың туры айғыры етенсе килә ине, ләкин ат өҫтөндәге малай әрәмәне әйләнгән бөгөлдә, башын осорған ағас һымаҡ, йығылып ҡалды. Туры айғыр, юлдан янтайып, йүгәненә баҫа-баҫа бер үҙе бер яры әрәмә буйлап китте.
- Ай, маңҡорот! Шуны мендерәләрме ни. Тапҡандар кеше. Барып һыу эсмәһә ярар ине хайуан…
- Берәй ҡатҡылыраҡ малайҙы мендермәй.
- Эште бөлдөрҙө, сусҡа малай, - тип үкенделәр туры айғыр яҡлы кешеләр, йығылып ҡалыусы малай тороп атының артынан йүгергән булды.
Ул арала ҡола тай, атҡан уҡ һымаҡ, майҙанға килеп етте, ләкин шау-шыу, ҡысҡырыштан өркөп, юл биреп, ике яҡҡа айырылып торған халыҡ араһынан китмәйенсә, ярты яҡҡа айырылды.
Һебәгә бирелгән таҫтамалдың береһен йүгеректең муйынына таҡтылар. Халыҡ уны уратып алды. Хайуан һаман ҡолаҡтарын ҡайсылап өркөп торҙо, уның нәҙек боттары бәлтерәне.
- Йөрөтөргә кәрәк уны, йөрөтөргә. Аяғына һыу төшөр, - тине ҡарттар.
Йүгеректе һыуындырыу өсөн йөрөтөргә алып киттеләр. Кешеләр ҡола байталға һоҡландылар.
- Бына ҡайҙа икән ул йүгерек, йүгерек тигәс тә ярай, исмаһам, - тине Сәмиғулла.
- Бер нәмә сығыр был хайуандан.
- Аласыбар нәҫеленәндер был, Аласыбар, - тине Әҙһәм ҡарт.
- Шулай булыр, йүгереүе бер ҙә был тирә хайуанына оҡшамай, - тине Әхтәри ҡарт, энеһенең һүҙен ҡеүәтләп.
- Аласыбар балаһы был, Аласыбар…
- Һуң, Аласыбар балаһы булырға, был ни ҡола лаһа, - тине Сәмиғулла.
Әҙһәм ҡарт, һаман үҙенең һүҙен өҫкә сығарырға тырышып:
- Аттан ала ла тыуа, ҡола ла тыуа, тигәндәр боронғолар! – тине.
Кискә табан Әхмәди үҙе Аҫҡын яғынан ҡайтып төштө. Күршеләре Әпхалиҡ менән Ваһап ҡарт уға килеп келәт алдында һөйләшеп торҙолар, тайҙы бик ныҡ тәрбиәләргә һәм оло йыйындарҙа сабыштырырға кәңәш бирҙеләр. Әхмәди, ғорурланып, маһайып ҡуйҙы:
- Насип булһа, йүгертергә ине инде. Кешенең аты уҙғансы, үҙеңдең тайың уҙһын, тигән боронғо бабайҙар.
- Шулай-шулай. Бик кәрәк, бик кәрәк, - тинеләр күршеләр, уның һүҙен ҡеүәтләп. (478 һүҙ) (Ж.Кейекбаев.)
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Дидактик материалдар һәм контроль эштәр йыйылмаһы
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыусыларына ярҙамға...
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинетындаҡы дидактик материалдар
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинетындаҡы дидактик материалдар...
Тіл ұстартуға арналған дидактикалық материалдар
[[{"type":"media","view_mode":"media_large","fid":"10363792","attributes":{"alt":"","class":"media-image","height":"292","width":"461"}}]] ...
Физика. Үлестірмелі дидактикалық материалдар. 10 сынып
Физика - табиғат туралы ғылым ретінде «бірінші ұстаз» атанған гректің ұлы ойшылы Аристотельдің шығармаларында баяндалды. «Физика» грекше фюзис-табиғат дегенді білдіреді. Бұл сөзді...
Қазақстан тарихы. Дидактикалық материалдар. 8-сынып
ДИДАКТИКАЛЫҚ МАТЕРИАЛДАР 8 СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНА АРНАЛАДЫ. ...
Химия. Дидактикалық материалдар
Бейорганикалық химияға тақырыбына арналған. дидактикалық материалдар мұғалімдерге әдістеиелік көмек ретінде берілді....
БДИ материалдары. 11 класс
БДИ -ға әҙерләнеү өсөн материалдар...


c: application/octet-stream

text:
1. Уҡыусылырҙың аң — белем даирәһе киңәйә.2. Дөйөм уҡыу оҫталығы һәм күнекмәләре үҫешә.3. Тәрбиәүи маҡсаттарҙан үҙаллылыҡ, ихтыяр көсө тәрбиәләнә.4. Үҫтереүсе маҡсаттарҙан иғтибар, хәтер, фекерләү, аралашыу, ижади һәләт үҫтереү күҙ уңында тотола.
"Уйынһыҙ тулы ҡиммәтле үҫеш юҡ һәм була ла алмаясаҡ. Уйын — ул ғәйәт ҙур яҡты тәҙрә, уның аша баланың рухи донъяһына аң-белемдең, төшөнсәләрҙең йәнләндереүсе ағымы ҡойола. Уйын — ул белергә тырышыусанлыҡ һәм ҡыҙыҡһыныусанлыҡ усағын ҡабыҙыусы осҡон". В. А.Сухомлинский
Маҡсат: оҫталыҡ дәресендә ҡатнашыусыларҙы ҡабатлау дәрестәрендә ҡулланылған уйындар менән таныштырыу һәм уларҙың ижади эшмәкәрлеген үҫтереү.
Тема:«Ҡабатлау дәрестәрендә уйын технологияһы».