text:
Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр
Башҡорт Википедияһының төп маҡсаты — башҡорт телендә тулы, йыйнаҡ һәм дөрөҫлөктө көсәгән энциклопедия төҙөү. Был эшкә башҡа ҡатнашыусыларҙы йәлеп итеп, туған телгә булған ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү ҙә маҡсат итеп ҡуйыла. Был маҡсаттарҙы юғары кимәлдә тормошҡа ашырыу өсөн Википедияла дөйөм ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе һаҡлау кәрәк. Ентекле ҡағиҙә һәм күрһәтмәләрҙе Википедия:Ҡағиҙәләр һәм күрһәтмәләр категорияларында табырға була.
Йөкмәткеһе
- 1 Википедияның ҡағиҙәләре тураһында
- 2 Мәҡәләнең эстәлеге
- 3 Нимә тураһында һәм нисек яҙырға?
- 3.1 Булған мәҡәләләрҙе төҙәтегеҙ
- 3.2 Белгән нәмәгеҙ һәм ҡыҙыҡ нәмәләр тураһында яҙығыҙ
- 3.3 Һәр бер һүҙ өсөн генә мәҡәлә яҙмағыҙ
- 3.4 Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итегеҙ
- 3.5 Һылтанмалар яһағыҙ
- 4 Мәҡәләне нисек ойошторорға
- 4.1 Бик күп бәләкәй әллә бер ҙур мәҡәлә яҙырғамы?
- 4.2 Оҡшаш мәҡәләләрҙең барлығын тикшерегеҙ
- 4.3 Мәҡәләнең яҙылыуы
- 4.4 Мәҡәләгә дөрөҫ исем бирегеҙ
- 4.5 Телгә йоҡмаған һүҙҙәр
- 4.6 Һүрәттәр, рәсемдәр ҡуйығыҙ
- 4.7 Типографика
- 4.8 Мәҡәлә категориялары
- 4.9 Ҡалыптарҙы ҡулланығыҙ һәм яңыларын эшләгеҙ
- 4.10 Белемдең ҡайһы бер бүлектәре буйынса мәҡәләләр
- 4.11 Башҡа телдәге исемдәрҙе дөрөҫ күсерегеҙ
- 5 Төрлөһөнән
- 6 Иҫкәрмәләр
Википедияның ҡағиҙәләре тураһында[вики-тексты үҙгәртергә]
Википедия телдәр буйынса бүленгән. Уртаҡ принциптар: тарафһыҙ ҡараш, авторлыҡ хоҡуҡтарына ихтирамлы булыу, GNU лицензияһы һәм башҡа ҡайһы бер принциптар — бөтә телдәрҙә мотлаҡ һаҡланырға тейеш. Мәҡәләләрҙе форматлау ҡағиҙәләре, берләшмә эсендәге мөнәсәбәттәр һәм оҡшаш хәлдәр бүлек эсендә берләшмә тарафынан көйләнеп тора. Беҙҙең хәҙерге ҡағиҙәләр, бөтә ҡағиҙәләр кеүек бөтә яҡтан камил түгел, ваҡыт үтеү менән яҡшыра баралар. Һәм был эштә һәр бер теләүсе ҡатнаша ала[1]. Бер ҡағиҙәләр системаһынан икенсеһенә күсеү (шунан бәлки кире күсеү), бик күп файҙа килтермәйәсәк. Электән ғәмәлдә булған ҡағиҙәләр бик күп ҡатнашыусылар тарафынан тикшерелгән, шул ҡағиҙәләргә таянып бик күп мәҡәләләр яҙылғанлыҡтан, ул ҡағиҙәләрҙе үҙгәртеү өсөн нигеҙле һәм төплө сәбәптәр булырға тейеш. Һәм бының өсөн бик күп тырышлыҡ кәрәк буласаҡ.
Мәҡәләнең эстәлеге[вики-тексты үҙгәртергә]
Тел һәм стиль[вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҡәләләрҙе әҙәби башҡорт телендә һәм фәнни стилдә яҙыр кәрәк. Аңлатыу тик өсөнсө зат исеменән генә алып барылырға тейешле. Бик ябай һөйләмдәр менән яҙмаҫҡа, хупланмаған һүҙҙәр ҡулланмаҫҡа тырышығыҙ. Мәҡәләләрҙә шәхси иҫкәрмәләр һәм имзалар ҡуйырға ярамай, уларҙы фекер алышыу биттәрендә йәки мәҡәлә яҙыу тәҙрәһендә текст эсенә   ҡуя алаһығыҙ.
Тәьҫирләнмәйенсә һәм объектив рәүештә яҙығыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Энциклопедиялағы мәҡәләләрҙе бер кемдән йәки бер нәмәнән булһа ла тәьҫирләнеп яҙмағыҙ. Мәҡәләгеҙ тарафһыҙ ҡараш принцибына ярашлы булһын: әгәр мәҡәләлә бәйән ителгән бер ҡараш бәхәсле йәки бик танылыу тапмаған икән, был турала ҡараштың сығанағына һылтанма яһап белдереп китер кәрәк. Бер хәл, күренеш йәки әйбер тураһында төрлө фекерҙәр бар икән, ул ҡараштар тураһында мәҡәләлә яҙыу, бик булмаһа, уларҙың барлығы тураһында һүҙ әйтеп китеү бик яҡшы булыр ине. Айырыуса бәхәсле мәҡәләрҙе төҙәткәндә тыныс һәм иғтибарлы һәм төҙәтеүҙәрҙә бик ентекле булығыҙ.
Мәҡәләнең төҙөлөшө[вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҡәләләге аңлатыу эҙмә-эҙлеклелеген һәм тексҡа ярҙамсы иҫкәрмәләр ҡуйыу тәртибен уҡыусыға уңайлы буласаҡ рәүештә алып барығыҙ. Бик күп мәҡәләләр ҡабул ителгән ҡалып менән яҙылған. Шуның өсөн, мәҫәлән, яңы бер үҫемлек тураһында мәҡәлә яҙаһығыҙ икән, умырзая мәҡәләһендәге ҡалыпты ҡуллана алаһығыҙ; минералдар тураһында булһа — алтын, хайуандар тураһында — айыу, һ.б. Яңы мәҡәлә яҙғанда, оҡшаш тема буйынса яҙылған мәҡәләнең мөхәррирләү тәҙрәһенән ул мәҡәләнең тексын йәки ҡалыбын күсереп алырға була. Шунан һуң, формаһын һаҡлап, эстәлеген үҙгәртегеҙ. Бер төшөнсә тураһындағы мәҡәләнең башында ул төшөнсәнең исемен яҙығыҙ. Шунан башлыҡһыҙ, ул төшөнсәне аңлатҡан, ҡыҫҡа һәм дөйөм, бер-ике абзацлыҡ аңлатыу тексы ҡуйығыҙ.
Аңлатыу нисек булырға тейеш[вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҡәләләрҙә аңлатыуҙы ошондай рәүештәрҙә алып барырға була:
- дөйөм фекерҙән айырым фекерҙәргә;
- ябайҙан ҡатмарлыға;
- әһәмиәт, танылыу, дөрөҫлөк, ҙурлыҡ, урынлашыу тәртибе буйынса;
- хронологик тәртиптә — тарихи белешмә өсөн;
- тематик тәртиптә — исемлектәрҙә ҡулланыу ҡулай;
- әлифба тәртибендә — башҡа тәртиптәр тап килмәгән ваҡытта.
Ярҙамсы билдәләр һәм белдереүҙәр[вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҡәләнең эстәлеге тураһында иҫкәрмәләр мәҡәләнең алдында була; улар иҫәбенә ҡалып белдереүҙәре, авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу белдереүҙәре, викификация, эстәлеге тарафһыҙ ҡарашҡа ярашлы булмаған мәҡәләләр, һәм башҡа ҡайһы бер белдереүҙәр. Һеҙ ҙә шулай уҡ мәҡәлә өсөн инеш һүҙе яҙа, уны бик яҡшы итеп форматлай алаһығыҙ. Мәҡәләнең бөтмәүе тураһындағы иҫкәрмәләр, туғандаш проекттарҙағы бәйләнгән мәҡәләләргә һылтанмалар һәм рөхсәт тураһындағы белдереүҙәр мәҡәлә аҙағына ҡуйыла. Категориялау билдәләре һәм интервики бәйләнештәре, яҙылған тәртиптә сығанаҡ тексында башҡа текстарҙың иң аҙағында яҙыла һәм буш юл менән айырып ҡуйыла:
[[Категория: Wikipedia:Белешмә|Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]]
Үрнәк[вики-тексты үҙгәртергә]
(фараз ғына)
'''Азия''' — [[Евразия]] ҡитғаһының көнсығыш өлөшө һәм [[донъя]]ның бер киçәге. == География == Азия — ер йөҙөнөң иң ҙур ҡитғаһы һәм дүрт [[океан]] менәң уратып алынған. == Халыk == Азия — ер йөҙөнөң иң күп халыҡ йәшәгән өлөшө; унда донъя халҡының 50% йәшәй. (һ.б.). {{geo-stub}} {{Азия}} == Әҙәбиәт == * ... == Һылтанмалар == * ... [[Категория:Азия|*]]
Авторлыҡ хоҡуҡтарына ихтирамлы булығыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ. Википедия — ирекле энциклопедия һәм GNU Free Documentation License ҡа ярашлы рәүештә баҫыла. Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙған мәҡәләләр урынлаштырыу, бөтөнләй ирекле һәм һәр кем файҙалана алған энциклопедия эшләү маҡсатыбыҙҙы хәүеф аҫтына ҡуя һәм хоҡуҡи ҡатмарлыҡтарға алып барыуы мөмкин. Ентекле мәғлүмәттәр өсөн ҡарағыҙ: Википедия:Авторлыҡ хоҡуҡтары.
Имза[вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәҡәләгә имза ҡуйырға ярамай, сөнки мөхәррирләнгән мәҡәләне һеҙҙең кеүек бик күп ҡулланыусы төҙәтә ала.
- Фекер алышҡанда (шулай уҡ үҙегеҙҙең шәхси фекер алышыу битендә лә) имза ҡуйыу мотлаҡ: фекер алышыу бик уңайлы була. Яҙған фекерҙәрегеҙҙе һеҙҙән һуң башҡа кешеләрҙең дә уҡыясағын онотмағыҙ, сөнки фекер алышыу битендә лә мәҡәлә тураһында бик файҙалы мәғлүмәттәр була. Фекер алышыу ҡағиҙәләрен ҡарағыҙ.
- Имза ҡуйыу өсөн дүрт тильда керетегеҙ (~~~~) — улар «имза + тарих + ваҡыт» буласаҡ; өс тильда (~~~) — тик имза ғына буласаҡ. Тик беренсе ысулды ҡулланыу хәйерлерәк: әгәр яҙылғандар буталып китә икән ваҡыт буйынса ниндәйенең ҡасан яҙылғанын аңларға була. Әгәр һеҙ Википедияла теркәлмәгән ҡулланыусы йәки үҙ ҡушма исемегеҙ менән кермәгән икәнһегеҙ, үҙ исемегеҙҙе, бик булмаһа ҡушаматығыҙҙы яҙығыҙ.
- Имзағыҙҙы үҙ фекерегеҙҙең/белдереүегеҙҙең башына түгел, аҙағына ҡуйығыҙ.
- Имза ҡуйыу, бер тексттың билдәле бер кеше тарафынан, билдәле бер ваҡытта яҙылғанлығыны аңлата. Шунлыҡтан, ҡуйылған имзаны үҙгәртеү (ҡуйыусы тарафынан булһа ла) тыйыла, бигерәк тә ул фекергә/белдереүгә яуап бирелгән булһа. Әгәр билдәһеҙлекте йәки аңлашылмаусанлыҡты юҡ итер өсөн үҙгәртеү кәрәкле икән, текстың иҫке өлгөһөн юймайынса, өҫтөн
һыҙыпҡалдырығыҙ. Иҫке һөйләмдәрҙең йәки һүҙҙәрҙең өҫтөн һыҙыу өсөн   HTML тамғаһын ҡуллана алаһығыҙ.
Нимә тураһында һәм нисек яҙырға?[вики-тексты үҙгәртергә]
Булған мәҡәләләрҙе төҙәтегеҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы бер мәҡәлә булдырыуға ҡарағанда булған мәҡәләне тултырыу һәм төҙәтеү файҙалыраҡ. Сөнки оҡшаш мәҡәләләр яҙыу урынына бер ҙур мәҡәләне һаҡлау аҡылға ятышлыраҡ. Әгәр мәҡәләлә ниндәй ҙә булһа бер хата, иҫке мәғлүмәттәр күрәһегеҙ икән ҡурҡмайынса төҙәтегеҙ. Был эшегеҙ менән һеҙ киләсәктәге уҡыусыларға ярҙам ғына итәсәкһегеҙ.
Белгән нәмәгеҙ һәм ҡыҙыҡ нәмәләр тураһында яҙығыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Һеҙ яҙасаҡ мәҡәләнең бер кешегә файҙалы йәки ҡыҙыҡлы буласағын белгән генә ваҡытта ул мәҡәләгә тотоноғоҙ. Википедияға өлөш керетеүҙән кәйеф алырға тырышығыҙ. Белмәгән әйберегеҙ тураһында яҙа башлағанһығыҙ икән, ул тема буйынса эҙләнеүҙәргә ваҡыт айырығыҙ: бер нисә көн ул тема буйынса уҡырға тура килер бәлки. Улай иткәндә һеҙ бик күп яңы нәмәләр өйрәнәсәкһегеҙ һәм бик һәйбәт мәҡәлә яҙасаҡһығыҙ.
Әгәр ҙә тик эс бошоуҙан ғына мәҡәлә яҙа башлағанһығыҙ икән, уны бөтөнләй яҙып тормағыҙ. Был эш өсөн көсөгөҙ һәм ваҡытығыҙ әрәм буласаҡ һәм Википедияла тағы бер тамамланмаған мәҡәлә пәйҙә буласаҡ.
Бер нисә юлдан ғына ғибәрәт булған мәҡәләләр яҙмағыҙ, сөнки улар мәғәнәһеҙ тип һаналып юйыласаҡтар.
Теләк менән яҙыла башлаған мәҡәләнең дә яҙылып бөтөлмәүе мөмкин. Ундай ваҡытта ул мәҡәләне Википедияға урынлаштырмауығыҙ хәйерлерәк булыр; яҙып бөтөлгәнгә тиклем үҙегеҙҙә һаҡлап тороғоҙ. Яҙылып бөтөлмәгән мәҡәлә күргән ваҡытығыҙҙа, уны {{stub}} ҡалыбы менән билдәләгеҙ. Тамғаны мәҡәлә текстынан һуң, категориялар һәм интервики һылтанмаларынан алда ҡуйығыҙ.
Әгәр мәҡәләлә аңлатылған төшөнсәнең бер нисә мәғәнәһе бар икән, теләгегеҙ булғанда һәр бер мәғәнәһе өсөн айырым мәҡәлә яҙығыҙ. Һәм иң аҙаҡтан {{disambig}} тамғаһын ҡуйып аңлатыу билдәһеҙлелеген хәл итеү мәҡәләһен яҙығыҙ. Үрнәк өсөн Европа мәҡәләһен ҡарай алаһығыҙ..
Һәр бер һүҙ өсөн генә мәҡәлә яҙмағыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Википедия — һүҙлек түгел. Башҡорт телендәге һәр бер һүҙ өсөн мәҡәлә яҙмағыҙ, был эш өсөн Вики-Һүҙлекбар. Быға ҡарамаҫтан һеҙ һүҙҙәрҙең аңлатмаларын бирергә теләйһегеҙ икән, уларҙы бер билдәле тема буйынса йыйып бер мәҡәләлә яҙығыҙ, мәҫәлән, «Медицина терминологияһы». Һүҙҙәрҙе йыйғанда уларҙы күп итеп алырға тырышығыҙ, бер нисә һүҙ өсөн дә мәҡәлә яҙып тороу килешмәҫ.
Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итегеҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа телдәге оҡшаш мәҡәләләрҙән мәғлүмәттәр алығыҙ. Бик күп уҡыусыларыбыҙ өсөн был тел — урыҫ теле буласаҡ, шунан инглиз йәки немец телдәре. Быларҙан башҡа һеҙ аңлаған телдәр буласаҡ. Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итеү — әҙәби сит телде өйрәнеү ҙә, ҡыҙыҡһынған әйберегеҙ тураһында мәғлүмәт туплау ҙа буласаҡ. Ни булһа ла мәҡәләгеҙҙе сит телдәге оҡшаш мәҡәлә менән сағыштырып ҡарау артыҡ булмаясаҡ; мәҡәләгеҙҙең етешһеҙлектәрен табыуығыҙ бик мөмкин. Мәҡәләләр тәржемә итеү тулыраҡ энциклопедия төҙөүҙә бик файҙалы буласаҡ.
Һылтанмалар яһағыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙ мәҡәләгеҙгә тема буйынса бәйләнгән мәҡәләләрҙән һәм каталог-бүлектәрҙән һылтанмалар яһағыҙ. Ә үҙ мәҡәләгеҙгә башҡа мәҡәләләргә (улар булдырылмаған булһа ла) гипертекст һылтанмалар ҡуйығыҙ. Баш биттән ниндәй ҙә булһа мәҡәләгә дүрт-биш аҙымда барып еткәндә бик яҡшы булыр ине.
Әҙер булған Википедия бүлектәренең ҡайһынында үҙ мәҡәләгеҙҙе белдергәндә һәйбәт булыр ине, шул турала уйлағыҙ. Мәҫәлән, бер ниндәй ҡала тураһында яҙаһығыҙ икән — «География» бүлегендә һылтанма эшләгеҙ, мәҡәләгеҙ бер хайуан тураһында икән — «Биология» бүлегенә керегеҙ, һ.б.
Күп кенә гипертекст һылтанмалары булған ҡыҫҡа бер мәҡәлә, бер ниндәй ҙә һылтанмаһы булмаған һәм мәҡәләлә булған һәр бер төшөнсәне берәмләп аңлатҡан оҙон бер мәҡәләне алмаштыра ала.
Википедияның башҡа мәҡәләләренә һылтаныуҙы мәҡәлә эсендә, тышҡы сығанаҡтарға һылтаныуҙы мәҡәлә аҙағында ==Һылтанмалар== башлығы аҫтында яһау кәрәк.
Интервики һәм башҡа проекттарға һылтанмалар[вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа телдәге Википедия ҡатнашыусылары менән килешеп эш итеү өсөн сит телдәге мәҡәләләргә интервики-һылтанмалары ҡуйығыҙ.
— биттәге кодтарҙың аҙағындағы ошондай яҙыу, мәҡәләнең инглиз телендәге өлгөһөнөң исеме «Wikipedia:Policies and Guidelines» булғанлығын аңлата. Төрлө телдәрҙәге мәҡәләләрҙе яраштырыу тураһындағы ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Интервики мәҡәләһен уҡығыҙ.
Википедияның туғандаш проекттарындағы (Вики-Һүҙлек, Вики-Китапхана йәки Вики-Цитата) мәҡәләләргә яһалған һылтанмаларға :ba: интервики-префиксыны ҡуйыу кәрәкмәй. Бындай проекттарға һылтанма яһау өсөн махсус ҡалыптарҙы ҡулланыу яҡшыраҡ буласаҡ.
Бер үк һүҙгә нисә тапҡыр һылтанма ҡуйыу кәрәк?[вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҡәләгә булған һәм мәҡәләләге һылтанмалар һаны артҡан һайын мәҡәләнең дә файҙаһы артасаҡ. Әлбиттә һылтанмалар иҫәбен дә белергә кәрәк: бер һүҙ киң таралмаған йәки мәҡәлә эсендә мөһим һүҙ булһа ғына уны һылтанма итеү яҡшы буласаҡ. Тик ул һүҙ ҡабатланған һайын гипертекст һылтанмаһы ҡуйыу килешмәй.
Ғәҙәттә, мәҡәләләге кәрәкле беренсе генә һүҙ һылтанма ителә; ләкин эҙмә-эҙлекле уҡылмай торған белешмә мәғлүмәттәре булған мәҡәләләрҙә (исемлектәр, белешмә белдереүҙәре, мәҫәлән -- Хьюго Премияһы), һәр бер һүҙҙе һылтанма итеү яҡшыраҡ буласаҡтыр. Был эштә иң һәйбәт кәңәш -- айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ.
Йылдарға һәм көндәргә һылтанмалар[вики-тексты үҙгәртергә]
Йылдарға һәм даталарға һылтанмалар яһағыҙ; был йылда йәки көндә тағы ла ниндәй ваҡиға булғанлығын ҡарау өсөн бындай һылтанмалар уҡыусы өсөн файҙалы буласаҡ. Һылтанма ҡуйыу өсөн мәҡәләлә бәйән ителгән ваҡиғаларҙағы мөһим йылдарҙы йәки көндәрҙе генә һайлау дөрөҫөрәк буласаҡ. Биографик мәҡәләләрҙа былар – (минимум) тыуыу һәм вафат булыу датаһы, бер ваҡиға тураһындағы мәҡәләлә - ваҡиға датаһы (йәки башланғыс/тамамланыу датаһы). Был ысул менән яҙғанда календарь мәҡәләләрен яҙыу еңеләйәсәк. Йылдарға һәм көндәргә һылтанмаларҙы күп итеп ҡуйыу, әҙ ҡуйыуға ҡарағанда һәйбәтерәк. Даталарҙы, мәҡәләлә аңлатылған ваҡиға ваҡытында ғәмәлдә булған календарға ярашлы рәүештә ҡуйырға кәрәк. Хәҙерге календарь (григориан календары) буйынса даталар йәйәләр эсендә күрһәтелә. Һылтанмаларҙы тик григориан календары даталарына ғына яһар кәрәк.
Үрнәк 1: 30 май (9 июнь) 1672 Пётр I тыуған.
Үрнәк 2: 16(27) май 1703 Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалынған.
Шулай уҡ, иҫке һәм яңы стилдә даталарҙы бер үк ваҡытта күрһәтеү өсөн махсус {{OldStyleDate}} ҡалыбын ҡулланырға була: {{OldStyleDate|25|июль|1826|13}} — 13 (25) июль 1826
{{OldStyleDate|6|август|1826|25|июль}} — 25 июль (6 август) 1826
{{OldStyleDate|6|январь|1827|25|декабрь|1826}} — 25 декабрь 1826 (6 ғинуар 1827)
Юлиан даталарын григориан даталарына күсереү өсөн Юлиан календары мәҡәләһендә яҙылып кителгән формулалар ҡулланыла.
Иғтибар: дата һәм йыл араһына өтөр ҡуйылмай! Бындай хата менән инглиз йәки башҡа телдән тәржемә эшләгәндә ҡаршылашырға була. «1 ғинуар, 1980» урынына 1 ғинуар 1980 тип яҙыу кәрәк.
Мәҡәләне нисек ойошторорға[вики-тексты үҙгәртергә]
Бик күп бәләкәй әллә бер ҙур мәҡәлә яҙырғамы?[вики-тексты үҙгәртергә]
Википедия — һүҙлек түгел. Шуның өсөн дә бер юллыҡ ун «мәҡәлә» урынына ун юллыҡ бер мәҡәлә яҙыу хәйерлерәк. Әгәр мәҡәлә бик тә «һимереп» китә икән, уның эстәлегенән яңы мәҡәлә айырып алығыҙ. Тәүҙән үк тулы һәм төплө энциклопедик мәҡәлә яҙып булмаған темалар буйынса яңы айырым мәҡәләләр ойоштормағыҙ. Бының урынына дөйөм тема буйынса яҙылған мәҡәләлә берәй бүлек яҙығыҙ.
Оҡшаш мәҡәләләрҙең барлығын тикшерегеҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Бер мәҡәлә булдырыуҙан алда башҡа оҡшаш исемле мәҡәләнең барлығын тикшерегеҙ. Тикшереү өсөн эҙләүҙе ҡулланығыҙ. Ундай мәҡәләнең булмауына ышанғас ҡына яңы мәҡәлә яҙа башлағыҙ. Эҙләй торған һүҙҙе керетеү урыны һәр биттә бар: һул яҡта, төп йүнәлештәрҙән аҫтараҡ.
Һеҙ һайлаған тема буйынса мәҡәләнең барлығын ҡарағандан һуң Википедияның төрҙәш бүлектәрен дә тикшерегеҙ. Бының өсөн тәүҙә Баш биткә барығыҙ һәм мәҡәләгеҙ өсөн альтернатив исемдәр яҙып ҡарағыҙ. Үрнәк: «һыу үгеҙе» — «гиппопотам».
- Биографик мәҡәләләргә һылтанмаларҙың Шәхестәр бүлегендә генә түгел, башҡа бүлектәрҙең (мәҫәлән, Ижтимағи эшмәкәрҙәр биографиялары, Танылған башҡорттар) эсендә булыуы ла мөмкин.
Мәҡәләнең яҙылыуы[вики-тексты үҙгәртергә]
- Әгәр бер мәҡәләгә һылтанма бар булып та ул мәҡәлә яҙылмаған икән, ул һылтанма ҡулланыусының көйләүҙәренә ҡарап ҡыҙыл төҫтә йәки һорау билдәһе булып күренәсәк. Әгәр ундай ҡыҙыл һылтанма мәҡәләнең эсендә булһа һәм ул һылтанма буйынса күскән ваҡытта туранан тура мөхәррирләү битенә эләгәсәкһегеҙ.
- Бер һылтанма ла яһалмаған мәҡәләне булдырыу өсөн браузерҙың адрес юлына мәҡәләнең буласаҡ исемен керегеҙ. Мәҫәлән, түбәтәй тураһында мәҡәлә яҙыр өсөн браузерҙың адрес юлына буласаҡ мәҡәләнең исемен керегеҙ: http://ba.wikipedia.org/wiki/Түбәтәй. Википедия буш биткә күсәсәк һәм мәҡәлә булдырырға тәҡдим итәсәк.
- Ләкин мәҡәлә булдырыр алдынан, ул мәҡәләгә һылтанмаларҙың барлығын тикшерегеҙ. Тема буйынса яҡын мәҡәләләрҙе ҡарағыҙ, әгәр унда һылтанмалар булмаһа үҙегеҙ ҡуйығыҙ.
Мәҡәләгә дөрөҫ исем бирегеҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр мәҡәләгә бер нисә исем тап килә икән, иң йыш ҡулланылғанын һайлағыҙ, ҡалғандарына иһә йүнләндереүҙәр ҡуйығыҙ. Исем биреүҙә икеләнеп ҡалһағыҙ, мәҡәләләрҙе исемләү ҡағиҙәләрен уҡығыҙ. Биттәрҙе күсергән (исемен үҙгәрткән) ваҡытта мәҡәләнең элекке исеменән яңы исеменә автоматик рәүештә йүнләндереү эшләнә. Бындай осраҡтарҙа ҡайһы ваҡытта «икеле йүнләндереүҙәр» (йүнләндереүгә йүнләндереү) барлыҡҡа килергә мөмкин; улар дөрөҫ эшләмәйҙәр һәм уларҙы ҡул менән төҙәтергә кәрәк.
Дәүләттәрҙең рәсми исемдәре, ярҙамсы һүҙҙәр тышында, һәр ваҡыт ҙур хәрефтәр менән яҙылалар.
Аҫтағы бүлектәрҙе күҙәтегеҙ:
Телгә йоҡмаған һүҙҙәр[вики-тексты үҙгәртергә]
Һүрәттәр, рәсемдәр ҡуйығыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Мөмкинселегеҙ булған һайын фотоһүрәттәр, карталар, һүрәттәр һәм тауыш яҙмалары ҡуйығыҙ. Әгәр һеҙ эҙләгән файлдар Википедия һүрәттәре базаһында йәки Вики-Һаҡлағыста юҡ икән, тәүҙә файлды базаға тейәр кәрәк, бының өсөн һеҙ системаға танылған булырға тейешһегеҙ. Һүрәттәрҙе ҡулланыу тураһындағы ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Һүрәттәр битен ҡарағыҙ.
Шәхестәрҙең фотоһүрәттәрен мәҡәлә башланғысына ҡуйған ваҡытта мөмкинселегеҙгә ҡарап алдан төшөрөлгән фотоһүрәттәр ҡулланырға тырышығыҙ (алдан төшөрөлгән һәм дүрттән өс өлөшө күренгәндәр ҙа ярай). Башҡа яҡтан төшөрөлгән һүрәттәр ҡулланырға кәңәш ителмәй. Ҡағиҙә буйынса фотоһүрәт мәҡәләнең уң яғына тигеҙләнеп ҡуйыла, ләкин фотоһүрәттәге кеше уңға боролған булһа (йәғни «тышҡа» ҡарап торған буласаҡ), уны мәҡәләнең һул яғына тигеҙләп ҡуйыр кәрәк. Был ҡағиҙәләр хайуандар өсөн дә, шулай уҡ арауыҡта йүнәлеш һайлай алыу һыҙаттары булған транспорт саралары өсөн дә ғәмәлдә. Был турала ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Һүрәттәр#Кәңәштәр.
Башҡа төрҙәге фотоһүрәттәрҙе мәҡәлә башына, эсенә ҡуйғанда айныҡ аҡыл менән эш итегеҙ.
Вики-Һаҡлағыс — Википедияның туғандаш сайты, һүрәттәр һәм башҡа мультимедия файлдарын һаҡлау өсөн махсус эшләнгән. Википедияла Вики-Һаҡлағыс тураһында мәҡәлә бар.
Типографика[вики-тексты үҙгәртергә]
Тексттарҙы машинкала баҫылған кеүек түгел, ә типографик стилдә форматлар кәрәк:
- Тире (—) урынына дефис (-), ике дефис (- -) йәки ҡыҫҡа тире (-) ҡулланмағыҙ.
- Дефис (-) һүҙҙәр эсендә ҡулланыла (мәҫәлән, ир-егет, ҡап-ҡара, яуым-төшөм)
- Араны белдергән ваҡытта — мәҫәлән, даталарҙа — бушлыҡһыҙ тире (—) ҡулланығыҙ: 1941—1945; «ҡыҫҡа» йәки «уртаса» тире (-) башҡорт телендә ҡулланылмай.
- Машинка тырнаҡтары ("") урынына ("") тырнаҡтарын ҡулланығыҙ (тырнаҡтар эсендә тырнаҡтар ҡуйырға кәрәкле булһа ("") тырнаҡтарын ҡулланығыҙ).
- Апостроф урынына машинка апострофыны (') түгел, ә берле тырнаҡты (‘) ҡулланығыҙ.
- Күп нөктә (…) урынына өс нөктә ҡулланмағыҙ.
Башҡа махсус билдәләр: номер №, параграф §, градус °, промилле ‰, плюс-минус ±, ҡабатлау ×, нөктәле ҡабатлау ·, тигеҙ түгел ≠, яҡынса тигеҙ ≈, бәләкәй йәки тигеҙ ≤, ҙур йәки тигеҙ ≥, эквивалент ≡, һулға уҡ ←, уңға уҡ →, өҫкә уҡ ↑, аҫҡа уҡ ↓, һулға-уңға уҡ ↔, һуңһыҙ ∞, күп нөктә ….
Сит телдәге һүҙҙәрҙе төп яҙылышы менән дөрөҫ итеп яҙығыҙ, әгәр бик аңлашылып бармай икән башҡорт телендәге транскрипцияһын ҡуйығыҙ.
Был турала ентекле мәғлүмәттәрҙе Махсус билдәләр мәҡәләһендә уҡый алаһығыҙ.
Мәҡәлә категориялары[вики-тексты үҙгәртергә]
Категорияға ҡушыу[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалыптарҙы ҡулланығыҙ һәм яңыларын эшләгеҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Йүнәлеш һайлау ҡалыбын эшләргәме?[вики-тексты үҙгәртергә]
Белемдең ҡайһы бер бүлектәре буйынса мәҡәләләр[вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа телдәге исемдәрҙе дөрөҫ күсерегеҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлөһөнән[вики-тексты үҙгәртергә]
Күпләп мәғлүмәттәр ҡуйыу[вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Яңы ҡағиҙәләрҙе керетер өсөн берләшмәнең был ҡағиҙәләрҙең ҡабул ителеүе өсөн риза булырға тейеш. Бер тәҡдимдең ҡулланма йәки ҡағиҙә булып һаналыуы өсөн, был тәҡдимдең ғәмәлгә керетелеүенә ҡағылышлы ҡатнашыусыларҙың тәҡдимде ҡарап уның менән риза булып, ғәмәлгә керетелеүенә ҡарар бирергә тейештәр. Ҡағиҙә тураһында тәкдимдәр Ҡоролтайҙа белдерелергә тейеш. Тәҡдим ителгән ҡағиҙәләр менән танышып сығыу өсөн билдәле ваҡыт бирелә: бер аҙна, шунан һуң яңы ҡағиҙә битенең өҫкө өлөшөнә {{policy}} ҡалыбы ҡуйыла. Әгәр яңы тәҡдим тураһында фекер алышыу барғанда килешмәүселек тыуа икән, был ваҡыт, ҡатнашыусылар уртаҡ ҡарарға килгәнгә тиклем оҙайтылырға мөмкин. Әгәр ҡатнашыусылар бер нисек тә уртаҡ фекергә килә алмай икән, яңы ҡағиҙәнең раҫланыуы һайлау менән хәл ителергә мөмкин.


c: text/html

text:
Был һайлауҙа ла, ғәҙәттәгесә, ауыл халҡы әүҙемлек күрһәтте
Был һайлауҙа ла, ғәҙәттәгесә, ауыл халҡы әүҙемлек күрһәтте.
Ҡырмыҫҡалы районы Шайморат ауылында һайлау комиссияһы үҙенең эшен иртәнге сәғәт етелә башланы. Быйылғы һайлауҙар комиссияның тәүге кампанияһы түгел, шуға күрә лә һәр эш ҡағиҙәгә ярашлы башҡарыла. Биләмә халҡы сәйәси яҡтан әүҙем һәм һайлау барышында яҡшы ойошҡанлыҡ күрһәтә. Участка ишектәре асылғанға тиклем үк, ярты сәғәт алдан килеп көтөп тороусылар күп булды. Гимн яңғырай һәм тәүге һайлаусылар өсөн ишектәр асыҡ. Шайморат ауылы ветерандары советы рәйесе, тыл ветераны Әфҡәт Ниғмәтуллин беренсе булып үҙ тауышын бирә. Өлкән быуын вәкилдәре берҙәм тауыш биреү көнөн байрам тип ҡабул итә һәм үҫеп килгән быуында ла гражданлыҡ яуаплылығына ыңғай ҡараш тәрбиәләргә тырыша. Бәләкәс балаларҙың да һайлау менән ҡыҙыҡһыныуы уларҙың йәштәргә өлгө була алыуының һөҙөмтәһе. 2316 һайлау бүлексәһендә Шайморат, Варшавка, Тауһеңгер ауылы халҡы тауыш бирҙе. 10 граждан быйыл беренсегә һайлауҙа ҡатнашһа, 34 кешенең тауышы өйҙә теркәлде.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Салауат Юлаев» һәм «Югра» уйынсылар менән алмашты
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
«Салауат Юлаев» һәм «Югра» уйынсылар менән алмашты. Һөҙөмтәлә 18 йәшлек һаҡсы Руслан Петрищев — Өфө клубына, һөжүмсе Андрей Анкудинов «Югра»ға күсте.
«Анкудиновтың төп составта даими урыны булмағанлыҡтан, ул алмаштырыуҙы һораны. «Югра» менән һөйләшеп килешкәс, йәш һаҡсылы булдыҡ. Хәҙер ул «Толпар» өсөн уйнаясаҡ, артабан ҡарарбыҙ», — тип аңлатма бирҙе «Салауат Юлаев»тың генераль менеджеры Леонид Вайсфельд.
Руслан Петрищев Йәштәр хоккей лигаһында «Югра мамонттары» өсөн уйнаны. 2013/14 йылдар миҙгелендә Рәсәй беренселегенең бер нисә уйынында Өфөнөң Олимпия резервындағы балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе өсөн сығыш яһаны.


text:
Баш ҡалала вакансиялар һаны аҙна эсендә 1600 берәмеккә артты
Өфөлә бер аҙна эсендә вакансиялар һаны 1600 берәмеккә артты. Бөгөнгө көнгә баш ҡаланың вакансиялар банкында 12600 буш эш урыны иҫәпләнә. Ғинуар башына ҡарата иһә вакансиялар һаны һигеҙ меңгә яҡын тәшкил иткәйне.
Көсөргәнешлек коэффициенты Өфөлә шулай уҡ кәмене һәм әлеге ваҡытта 0,73 тәшкил итә, йәғни бер эш урынына рәсми рәүештә бер кешенән дә әҙерәк тура килә. Эшһеҙлек кимәле ҡалала 1,58 процентҡа тиң.
«Башинформ» агентлығына Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, 8800 эшһеҙ бөгөн хеҙмәт биржаһында иҫәптә тора, уларҙың 8 меңдән ашыуы эшһеҙлек буйынса пособие ала. Баш ҡаланың Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә йәмғеһе 9200-ҙән ашыу кеше иҫәптә тора.


text:
Башҡортостан энергетиктары оперативлыҡты күтәрә
Башҡортостан энергетиктары электрон бәйләнеш индереү иҫәбенә ресурстарҙы һәм ваҡытты экономиялай. Мәҫәлән, “Башкирэнерго” асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең “Энергосвязь” филиалында секундына 10 һәм 100 мегабит мәғлүмәт тапшырыу каналдары файҙаланыуға тапшырылды.
Предприятиеның матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, был каналдарҙың өҫтөнлөгө – өҫтәмә ҡорамалдар һатып алыуҙы талап итмәгән универсаль Ethernet-протоколды ҡулланыу. Мәғлүмәттәрҙе ебәреү тиҙлеге һәм күләме ҡырҡа артты. Заманса технологияларҙы ҡулланыу технологик мәғлүмәттәрҙе ҡабул итеү тиҙлеген арттырҙы.


text:
Сусҡаларҙың африка тағуны беҙҙең республикаға ла яҡыная
Сусҡаларҙың африка тағуны беҙҙең республикаға ла яҡыная. Рәсәйҙең 24 субьектында 249 осраҡ теркәлгән. Ошо сәбәпле Башҡортостанда быйыл ҡыр сусҡаларының һаны 40 процентҡа кәметелде. Сентябрь аҙағында күрше Татарстандың Нурлат районында тағундың теркәлеүе беҙҙең төбәк малсыларын ҙур хәүефкә һалды.Күрше республиканан 300 саҡрымда ятҡан Илеш районы хужалыҡтарында сусҡа малы 6 тапҡырға ҡыҫҡартылды. Ауырыу Башҡортостанға эләкмәһен өсөн ниндәй саралар күрелә. Тулыраҡ беҙҙең киләһе яҙмала.
Татарстандан ауыл хужалығы продукцияһы тейәп килгән бер генә машина ла тикшереүһеҙ үтмәй. Сиктә уларҙы юл-патруль хеҙмәте менән берлектә дәүләт ветеринария инстпекторҙары ҡаршылай.
Ауыл хужалығы тауарҙарын ташыусы машиналар буш булған осраҡта ла дезинфекция үтергә бурыслы. Һәр транспорт вироцид менән эшкәртелә. Ә Илеш районында урындағы халыҡ сусҡалар һанын кәметергә мәжбүр. Элек хужалыҡтарҙа 1000 -дән артыҡ сусҡа малы иҫәпләнһә хәҙер 200-гә лә тулмай. Әммә тиҫтә йылдан артыҡ ошо өлкәлә эшләгән Ринат Баралыҡов сигенергә уйламай. Иң мөһиме ветеринар хеҙмәт менән тығыҙ эшләргә, ти ул.
Карантинды көтөп тормай Альберт Рамаҙанов сусҡаларын һуйырға, килограмын иң түбән хаҡ менән һатып, уларҙы бөтөрөргә мәжбүр булған. 8 йыл сусҡасылыҡ менән шөғөлләнгәндән һуң ул һыйыр малына күсергә хәл иткән. Бының өсөн кәмендә1 млнн һум сығымдар талап ителә.
Әлеге мәлдә хужалыҡ ябыҡ режимда эшләй. Фермаға хужа үҙе һәм тағы бер эшсе генә инә ала.
Башлыса вирустарҙы таратыусы – ҡыр сусҡалары. Урындағы һунарсы Ринат Хаматдинов улар йөрөгән һуҡмаҡтарҙы яҡшы өйрәнгән. Ул көнөнә тиҫтәләгән саҡрым юл үтә.
Татарстандың 9 районында карантин иғлан ителгән, 500-ләгән сусҡа юҡ ителгән. Билдәле булыуынса, беҙҙең 6 район Татарстан менән сиктәш. Африка тағунынан вакцина юҡ Ул бик тиҙ тарала, әгәр Башҡортостанға эләкһә бөтә сусҡаларҙы юҡ итергә тура киләсәк. Ауырыуҙың кешегә зыяны булмаһа ла иҡдисат бик ҙур юғалтыу килтерәсәк.


text:
Баш ҡалала эт тешләүгә бәйле сираттағы янъял
Баш ҡалала эт тешләүгә бәйле сираттағы янъял.
Черкассы ауылында ишек алдындағы эт, бәйҙән ысҡынып, балаға ташлана. Бәхеткә, үҫмер иҫән-һау, уның ғүмеренә хәүеф янамай. Саша Хәбибуллиндың дуҫ малайына уйнарға барыуы саҡ ҙур бәлә менән тамамланмай. Өйөнә ҡайтырға сыҡҡан балаға, бәйҙән ысҡынған эт ташлана. Бына ул Барон ҡушаматлы ике йәшлек эт. Хайуан сабыйҙың аяғын ғына тешләп ҡалмай, ә муйынына ла йәбешә. Бәхеткә, Сашаны дуҫы эттән аралап ҡала. Табиптар Сашаның ғүмеренә хәүеф янамауы тураһында әйтә. Шулай ҙа уға бер-нисә көн дауамында махсус препараттар ярҙамында дауаланырға тура киләсәк. Төп сәбәп – Сашаны тешләгән эткә ҡотороу сиренән прививка яһамағандар. Саша Хәбибуллиндың ата – әсәләренең эт хужаларына дәғүәләре юҡ. Сөнки, улар балаға ярҙам күрһәтеүҙән баш тартмай, киреһенсә, барлыҡ сығымдарҙы ла ҡапларға әҙер. Шулай ҙа, яҡтар балаға ташланған хайуанды юҡ итергә кәрәк, тигән фекерҙә. Хәбибуллиндар Барон хужалары менән судлашырға йыйынмай. Ҡыҙғанысҡа күрә, Өфөнөң төнъяҡ өлөшө һәм эргә – тирәләге ауылдар өсөн был беренсегә түгел. Ун етенсе балалар дауаханаһына эт – бесәйҙән таланыу арҡаһында быйыл ғына ике йөҙҙән ашыу сабый килтерелгән. Бәхеткә, табиптар сирлеләрҙең барыһын дә бәләнән аралап ҡалған.


text:
Башҡорт дәүләт педагогия университетында бушлай Йәш психолог мәктәбе эшләй башлаясаҡ
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында 19 октябрҙән Йәш психолог мәктәбе үҙ эшен башлаясаҡ. Бушлай дәрестәргә 9-11-се синыф уҡыусылары йөрөй ала. Дәрестәрҙе психология факультеты уҡытыусылары, өйрәнеүсе психологтар, шулай уҡ сығарылыш курс студенттары алып барасаҡ.
Юғары уҡыу йортонда хәбәр итеүҙәренсә, Йәш психолог мәктәбе йәштәрҙең психологик мәҙәниәтен үҫтереү, үҫмерҙәргә профессия йүнәлеше биреү, уларҙы шәхес булараҡ үҫтереү маҡсатында уйлап табылған.
Лекциялар шәмбе көндәрендә (ике аҙнаға бер тапҡыр) 16 сәғәттән 21 сәғәткә тиклем уҙғарыласаҡ. Дәрестәр май айына тиклем дауам итәсәк.
Тулыраҡ мәғлүмәтте түбәндәге адрес буйынса психология факультетының дөйөм һәм социаль психология кафедраһында алырға мөмкин: 450076 Өфө ҡалаһы, Чернышевский урамы, 25а, БДПУ-ның 5-се уҡыу корпусы, телефон: (347)251-70-56, шулай уҡ Бәйләнештә төркөмөндә.


text:
Өфөлә милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләһе тикшереләсәк
4 октябрҙә Өфөнөң «Ләлә-Тюльпан» мәсетендә «Милләт-ара һәм конфессия-ара гармония – барлыҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттарының үҫеш нигеҙе» семинары үтәсәк. Сараны ойоштороусылар – Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты һәм Мәскәү дәүләт лингвистика университеты.
Семинарҙа Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, мосолман ойошмалары, Рус православие сиркәүе, йәһүдтәр ойошмаһы, йәмәғәт берекмәләре, дәүләт органдары вәкилдәре, ғалимдар һәм эксперттар ҡатнашасаҡ.
Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назаратынан хәбәр итеүҙәренсә, семинар барышында ҡатнашыусылар төрлө темаларҙы тикшерәсәк. Улар араһында — «Рәсәй Хөкүмәтенең яңы башланғыстары күҙлегенән сығып дин-ара һәм милләт-ара диалог», «Рәсәй төбәктәрендә дин-ара хеҙмәттәшлек – практик аспект», «Мосолман һәм православие руханиҙарының йәштәрҙең радикализм йәтмәһенә эләгеүенә ҡаршы тороуы».
Сара 10 сәғәттә башланасаҡ.
Семинар тамамланғандан һуң, 15 сәғәттә матбуғат конференцияһы үтәсәк.


text:
2017 йылда Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчын Өфөлә уҙғарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды Фото: Олег Яровиков
2017 йылда Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчын Өфөлә уҙғарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды
2017 йылда Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчын Өфөлә уҙғарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
5 майҙа Өфөләге Конгресс-холда «Хоккей беҙҙең йөрәктәрҙә» спорт байрамы сиктәрендә Башҡортостан Хөкүмәте, Континенталь хоккей лигаһы һәм «Салауат Юлаев» хоккей клубы араһында 2017 йылда Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчын Өфөлә уҙғарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Документҡа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, Континенталь хоккей лигаһы президенты Дмитрий Чернышенко һәм «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры Валерий Нургутдинов ҡул ҡуйҙы.
Республикала хоккейға ҙур иғтибар бирелә, тип билдәләне Дмитрий Чернышенко. «Салауат Юлаев»тың Континенталь хоккей лигаһында бронза, «Ағиҙел» ҡатын-ҡыҙҙар командаһының Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы чемпионатында көмөш миҙал яулауҙары һәм «Таусы»ның (Учалы) Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә еңеүе быға миҫал булып тора.
– Республикағыҙҙа хоккей менән шөғөлләнеү өсөн яҡшы шарттар булдырылыуы бына шундай ҡаҙаныштарға килтерҙе. Төбәк һәм ҡала етәкселегенең сәйәсәте сәләмәт йәшәү рәүешенә генә түгел, беҙҙең яратҡан спорт төрө – хоккейҙы үҫтереүгә лә йүнәлтелгән, – тине Континенталь хоккей лигаһы президенты. – Шуға күрә киләһе миҙгелдең иң ҙур ваҡиғаһы – Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчы тап Өфөлә үтһен өсөн күп кандидаттар араһынан һайлап алыу еңел булды.
– Беҙ – хоккей республикаһы. Был йәһәттән яҡшы уңыштарыбыҙ бар. Башҡорт хоккейы һәр саҡ көслө, ҡеүәтле, ҡыҙыҡлы буласаҡ, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Йондоҙҙар матчы 2017 йылдың ғинуарында Өфөлә уҙа.
Йыл һайын КХЛ чемпионатында сығыш яһаған һәм көйәрмәндәр, журналистар һәм лига етәкселеге тарафынан һайланған иң яҡшы уйынсылар ҡатнашлығында Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчы ойошторола. Туғыҙынсы Йондоҙҙар матчын 2017 йылдың ғинуар айында «Өфө-Арена» спорт аренаһында үткәреү күҙаллана.
Астана, Владивосток, Тольятти ҡалаларынан килгән ғаризаларҙы, КХЛ-дың рәсми сайтында көйәрмәндәрҙең тауыш биреү һөҙөмтәләрен ҡарағандан һуң, Өфөгә Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчын уҙғарыу хоҡуғы биреү тураһында ҡарар ҡабул ителде.


text:
Фото:
Өфөлө Александр Жирный – биатлон буйынса универсиада чемпионы
Фото:
Өфөнөң «Биатлон» спорт-һауыҡтырыу комплексында биатлон буйынса II Бөтә Рәсәй ҡышҡы универсиадаһының финал ярыштары старт алды.
Ярыштарға Башҡортостандан, Төмән, Новосибирск, Свердловск өлкәләренән, Пермь крайынан, Санкт-Петербургтан, Мәскәүҙән, башҡа төбәктәрҙән 200-гә яҡын спортсы килгәйне.
Ир-егеттәр — 10 километрға, ҡатын-ҡыҙҙар 7,5 километрға спринт йүгерҙе.
БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостан спортсыһы Александр Жирный (Башҡортостан физкультура институты) 26:06.7 минутлыҡ һөҙөмтә менән беренсе урын алған. Уның артынса Урал дәүләт тау университеты студенты Кирилл Кудряшов (Свердловс өлкәһе) финишҡа килгән. Өсөнсө урын Себер дәүләт юл бәйләнеше университеты студенты Георгий Сенниковҡа (Новосибирск өлкәһе) эләккән.
Ҡыҙҙар араһында Төмән спортсыһы Елена Анкудинова (Төмән дәүләт университеты) еңеү яулаһа, Анна Никулина — икенсе (Себер дәүләт юл бәйләнеше университеты), Ольга Шестерикова (Төмән дәүләт университеты) өсөнсө булған.


text:
Рида Собханҡолова БР финанс министры итеп тәғәйенләнде
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең Указы менән, әлегә тиклем финанс министрының беренсе урынбаҫары вазифаһын башҡарған, Рида Собханҡолованы БР финанс министры итеп тәғәйенләне.
Финанстар ведомствоһының рәсми сайтында хәбәр итеүҙәренсә, Рөстәм Хәмитов Рида Собханҡолованы лайыҡлы тәғәйенләнеше менән ҡотлап, эшендә уңыштар теләне, уның етәкселегендә Финанс министрлығы эшмәкәрлеге элеккесә юғары сифат стандарттарына тап килер, тигән ышаныс белдерҙе.
Белешмә өсөн. Рида Таһир ҡыҙы Собханҡолова 1958 йылдың 20 майында Бүздәк районының Яңы Таулар ауылында тыуған. 1979 йылда Ҡаҙан финанс-иҡтисади институтын тамамлай. 1979-2005 йылдарҙа – ревизор-инспектор, иҡтисадсы, өлкән иҡтисадсы, әйҙәүсе иҡтисадсы, баш иҡтисадсы, бюджет бүлеге начальнигы урынбаҫары, БР Финанс министрлығының бюджет бүлеге начальнигы, 2005 йылдан — финанс министры урынбаҫары, 2011 йылдан алып республиканың финанс министрының беренсе урынбаҫары булып эшләй.


text:
Өфөлә «Башҡортостан баш ҡалаһының йыл уҡытыусыһы-2013» конкурсы старт ала
XVI «Башҡортостан баш ҡалаһының йыл уҡытыусыһы-2013» һәм IX «Башҡортостан баш ҡалаһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы-2013» ҡала конкурстарын асыу тантанаһы 31 ғинуарҙа «Новатор» балалар ижады йортонда үтә.
Бәйгенең мәктәп һәм район этаптары 2012 йылдың ноябрь-декабрь айҙарында үтте. «Башҡортостан баш ҡалаһының йыл уҡытыусыһы-2013» конкурсында 31 педагог ҡатнаша. 15 башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы араһынан да иң яҡшылары һайлап алынасаҡ. Уҡытыусылар класс сәғәттәрен үткәреүҙә, лекциялар, түңәрәк өҫтәлдәр ойоштороуҙа һәм башҡа ижади бәйгеләрҙә үҙ оҫталыҡтарын күрһәтәсәк, тип хәбәр иттеләр ҡала хакимиәтенән. Иң яҡшы педагогтарҙы исемдәре 2013 йылдың 21 февралендә биләле була.
16 йыл эсендә һөнәри бәйгеләрҙә йәмғеһе ике меңдән ашыу педагог ҡатнашҡан, 50-нән ашыу уҡытыусы еңеүсе булған.


text:
Өфөлә һыу ресурстарын һаҡлау буйынса конференция үтәсәк
16 февралдә Өфөлә, Президент-отелдә, «Башҡортостан Республикаһында һыу бүлеү һәм һыу ресурстарын һаҡлау» конференцияһы үтәсәк.
Конференцияла БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе, БР ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлегенең экологик именлеге буйынса ведомство-ара комиссия рәйесе Хәлит Мәхмүдовтың, Кама бассейны һыу идаралығы етәксеһе урынбаҫары Владимир Горячевтың, БР Экологтар союзы рәйесе, БР Йәмәғәт палатаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология буйынса эш төркөмө етәксеһе Александр Веселовтың, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу комитеты рәйесе Франис Сәйфуллиндың, Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы идаралығы етәксеһе Юрий Дудниковтың, БР торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры урынбаҫары Юрий Кислициндың, БР тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Ольга Лаздинаның, идара органдары, фән һәм бизнес вәкилдәренең ҡатнашыуы көтөлә.
Бында һыу ресурстарын һаҡлау буйынса яңы талаптар, уларҙы ҡулланыуға индереүҙең хоҡуҡи, фәнни һәм производство аспекттары хаҡында һүҙ барасаҡ.


text:
Шолпан Джаманбалаева: «Социология фәнен үҫтереү буйынса аныҡ тәҡдимдәребеҙ бар»
Сираттағы төрки донъяһы социологтары конгресын үткәреү урыны итеп Өфөнөң һайланыуы ҙур әһәмиәткә эйә, тип иҫәпләй Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙағстан милли университеты проректоры, социология фәндәре докторы Шолпан Джаманбалаева.
— Өфөгә конгресҡа килеүемә бик шатмын, — ти профессор. — Ошондай күләмле социология форумының Өфөлә үтеүе айырыуса мөһим: бында, Башҡортостанда, ғәжәйеп рәүештә ислам һәм Европа ҡиммәттәре берләшкән. Беҙ барыбыҙ ҙа Төрки донъяһы социологтары союзында ағза булып торабыҙ һәм бөгөн төрки телле илдәрҙең проблемаларын, уларҙың донъя фәне хазинаһына, фәнни фекерләүгә индергән өлөшөн тикшереү өсөн йыйылдыҡ. Үҙемдең докладымда төрки телле илдәргә интеллектуаль потенциалын арттырыу мөмкинлеге һәм кәрәклеге хаҡында һөйләйәсәкмен. Был төрки телле илдәр социологтарының социологик фекерләүҙең формалашыуына ҙур өлөш индереүенә бәйле. Һәм бөгөн улар индергән өлөштө арттырырлыҡ механизмдар эҙләү зарурлығы тыуа. Былар барыһы ла төрки телле төбәктәрҙең фән мәктәптәре абруйына ла ыңғай йоғонто яһаясаҡ. Ҡаҙағстан өлгөһөндә мин мәғариф һәм фән системаһын үҙгәртеп ҡороу варианттарын күрһәтәсәкмен. Беҙ төрки телле төбәктәр социологтарының көстәрен нисек бергә туплау, тәжрибә уртаҡлашыу, йәғни социология фәнен нисек артабан үҫтереүгә бәйле аныҡ тәҡдимдәр менән сығабыҙ.


text:
Бишбүләк районында Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премияны тапшырыу тантанаһы үтте
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Ошо көндәрҙә Бишбүләк районында шағир-фронтовик Фәтих Кәрим көндәре бара. Саралар Еңеүҙең 70 йыллығына һәм Әҙәбиәт йылына арналған.
Бишбүләк Мәҙәниәт йортонда райондың Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премияһын тапшырыу тантанаһы булды. Ошо сарала шағирҙың ҡыҙы, журналист Ләйлә Кәримова, «Татмедиа» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры кәңәшсеһе Римзил Вәлиев, Башҡортостандың Милли әҙәбиәт музейы директоры Гөлдәр Моратова ҡатнашты. Тантанаға С.Өмөтбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры артистары ла килгәйне.
Ләйлә Кәримова, журналист Наил Ғимазетдинов һәм профессор Илдар Ғимаев Фәтих Кәрим исемендәге премияға лайыҡ булды. Быйыл лауреаттарға тәүге тапҡыр махсус билдә тапшырылды.
Сарала ҡатнашыусылар Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ринат Әйүпов ҡуйған «Күҙҙәреңде үбәм...» спектаклен ҡараны. Спектакль Фәтих Кәримдең һөйгәне Ҡәҙриәгә яҙған хаттарынан төҙөлгән.
Фәтих Кәримов 1909 йылдың 9 ғинуарында Бишбүләк районының Айыт ауылында тыуған. 1931 йылда «Башланғыс йыр» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. «Илле егет», «Йәшен яҡтыһы» әҫәрҙәрен китап уҡыусылар йылы ҡабул итә. Тиҙҙән шағир СССР-ҙың Яҙыусылар союзына ағза итеп алына.
Бер әҫәре өсөн яҙыусы нахаҡҡа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм 10 йылға хөкөм ителә. Аҡланғандан һуң яҙыусы үҙе теләп фронтҡа китә. Һуғыш ваҡытында биш поэма, ике повесть, пьеса һәм 120-нән ашыу шиғыр яҙа. Шағир взвод командиры булып хеҙмәт итә, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 1945 йылдың 18 февралендә хәрби бурысын үтәгәндә батырҙарса һәләк була.
1971 йылда Айыт ауылында Фәтих Кәримдең музейы асыла. 1999 йылда ул яңы бинаға күсә, эргәһендә шағир-фронтовиктың һыны ҡуйыла. Шул уҡ йылда шағирҙың исемен мәңгеләштереү маҡсатында әҙәби премия булдырыла, тип хәбәр иттеләр Бишбүләк районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Дәүләт Думаһы депутаты Рима Баталова Архангел районы халҡы менән осрашты
РФ Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Паралимпия уйындарында 13 тапҡыр еңеүсе, 18 тапҡыр донъя чемпионы, 43 тапҡыр Европа чемпионы Рима Баталова Архангел районында булды. Район хакимиәте башлығы Ғимран Ғәбитов менән осрашыу барышында Дәүләт Думаһы депутаты районда спортты үҫтереү, мәғариф өлкәһендә милли проекттарҙы тормошҡа ашырыу, һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләрен тикшерҙе. Шулай уҡ иҡтисадтың төрлө тармаҡтарына инвестициялар йәлеп итеү, туризмды үҫтереү мәсьәләләре лә ҡуҙғатылды.
Райондың мәҙәниәт йортонда Рима Баталова һайлаусылар менән осрашты һәм район үҙәгенең спорт объекттарында булды, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенән.
Атап әйткәндә, Архангел ауылының 2-се урта мәктәбендә Рима Баталова республика мәктәп баскетбол лигаһы чемпиондары – ҡыҙҙар командаһы менән осрашты. Ҡыҙҙарҙың уңыштарына ул ысын күңелдән шатланыуын белдерҙе.
— Тормош – кәртәләрҙән тора, улар аша һәр ваҡыт үтергә тура килә, — тине депутат, уҡыусылар менән аралашып. – Ауырлыҡтың бер баҫҡысын үтһәң, билдәле бер бейеклеккә күтәреләһең. Әммә барыһы ла еңел бирелә, тип уйларға кәрәкмәй. Еңеү – ул хеҙмәт, күҙ йәштәре, йәрәхәттәр. Минең бар тормошом – үрҙәр яулау. Үҙ-үҙеңә ышанып, үҙең теләгән шәхес булыу өсөн барыһын да эшләргә кәрәк.


text:
Рөстәм Хәмитов Өфөнөң төҙөлөш майҙансыҡтарын ҡарап сыҡтыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Өфөнөң төҙөлөш майҙансыҡтарын ҡарап сыҡты
Рөстәм Хәмитов Өфөнөң төҙөлөш майҙансыҡтарын ҡарап сыҡтыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 3 июндә Өфө буйлап эш сәфәре барышында заманса торлаҡ комплекстарын, ҡаланың социаль, спорт һәм күргәҙмә инфраструктураһы объекттарын төҙөү барышы менән танышты.
«СтройФедерация» компанияһы вәкилдәре торлаҡ төҙөүҙең яңы алымдары менән таныштырҙы. Баҡалы урамында улар 25 ҡатлы өс йорт төҙөй. Фатирҙар тулыһынса йәшәүгә яраҡлы итеп тапшырыласаҡ. Балалар именлеге өсөн дә күп нәмә эшләнгән. Һәр фатирҙа монитор урынлаштырыла, уның аша барлыҡ балалар һәм спорт майҙансыҡтарын күҙәтергә була. Был ҡулайлама ярҙамында торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәрен дә саҡыртырға мөмкин.
Ике йорттоң беренсе ҡаттарында проект буйынса 160 урынға иҫәпләнгән балалар баҡсалары урынлашасаҡ. Компания идара итеү ойошмаһы булдырып, тәү мәлдә торлаҡ хужалары берләшмәһе эшмәкәрлегенә контроллек итергә планлаштыра.
Генераль директор Вадим Ғатауллин хәбәр итеүенсә, асҡыстар тәүге хужаларға 2013 йылдың 31 декабрендә тапшырыласаҡ. Башҡортостан Президенты проекттан ҡәнәғәт ҡалды.
Артабан Рөстәм Хәмитов «ВДНХ ЭКСПО» комплексында булды. Комплекс күргәҙмә һәм сауҙа павильондарынан тора. Бинаның дөйөм майҙаны — 45 мең квадрат метрға яҡын. Президент 300 машинаға иҫәпләнгән автомобиль ҡуйыу урынын ҡараны, ВДНХ биләмәһен төҙөкләндереү буйынса тәҡдимдәрен әйтте. Шулай уҡ республика етәксеһе Өфө мэры Ирек Ялаловҡа комплекс тирәләй өфөлөләр өсөн уңайлы ял зонаһын булдырыу бурысын йөкмәте.
Башҡортостан Президенты Сипайлово биҫтәһенең Ҡашҡаҙан күле янында төҙөлөп ятҡан физкультура-сәләмәтләндереү комплексында булды. Бина 2010 йылдың сентябрендә төҙөлә башлаған. Ә ағымдағы йылдың сентябрендә ул файҙаланыуға тапшырыласаҡ. Бында өс бассейн, тренажер һәм фитнес залдары урынлашасаҡ. Үҙәк бер юлы 200 кешене хеҙмәтләндерә ала. Бина шулай уҡ һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн дә ҡулайлаштырылған. Физкультура-сәләмәтләндереү комплексын төҙөүгә 400 миллион һумдан ашыу аҡса йәлеп ителгән.
Өфөнөң төньяҡ өлөшөндә Инорс-6 һәм Инорс-4 биҫтәләрендә бер юлы ике торлаҡ комплексы төҙөлә. Өс күп ҡатлы йортта 560-тан ашыу фатир урынлашасаҡ, ҡайһы бер бүлмәләрҙе дарыухана, поликлиника, туристик агентлыҡ итеп ҡулайлаштырыу планлаштырыла. Шулай уҡ йорттарҙың береһендә балалар баҡсаһы урынлашасаҡ. Проект буйынса 289 машинаға иҫәпләнгән ике ҡатлы паркинг төҙөләсәк. Рөстәм Хәмитов бының әҙ булыуын билдәләне. Заманса торлаҡ комплекстарында фатирҙар менән автомобиль ҡуйыу урындарының нисбәте бергә бер булырға тейеш.
Инорс-4 биҫтәһендә энергяны һаҡсыл файҙаланыусы йорттарҙан торған квартал төҙөлә. Яңы микрорайон халҡы өсөн белем биреү үҙәге лә төҙөләсәк. Унда балалар баҡсаһы, мәктәп һәм спорт комплексы урынлашасаҡ. Үҙәк бер юлы ике меңгә яҡын кешене хеҙмәтләндерәсәк. Бинаны 2014 йыл аҙағына файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла.
Дөйөм алғанда, республика Президенты Өфөнөң 11 төҙөлөш майҙансығын ҡарап сыҡты.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы коллегияһында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы коллегияһында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы коллегияһында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 5 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республика прокуратураһы коллегияһының былтырғы эш йомғаҡтарына һәм алдағы осорға законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен нығытыу бурыстарына арналған киңәйтелгән ултырышында сығыш яһаны. Уны Рәсәйҙең генераль прокуроры урынбаҫары Сергей Зайцев һәм Башҡортостан прокуроры Андрей Назаров үткәрҙе.
– Ҡатмарлы иҡтисади шарттарҙа республикала йәшәүселәрҙең хоҡуҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен яҡлау власть органдары һәм прокуратура эшендә тәүге урынға сыға, – тине төбәк етәксеһе. – Беҙ көрсөк күренештәре, илдә баҙар иҡтисадының булыуы хаҡында һөйләйбеҙ. Ҡайһы бер предприятие етәкселәре үҙҙәренең шәхси һорауҙарын граждандарҙың мәнфәғәттәренә зыян килтереп хәл итергә тырышыуҙарын беләбеҙ. Шуға күрә кешеләргә, тәү сиратта аҙ килемлеләргә һәм мохтаждарға ярҙам итеү мөһим.
Республика прокуратураһы тырышлығы менән былтыр хеҙмәт хаҡы буйынса бурысты 450 миллион һумға тиерлек кәметтек, тип хәбәр итте республика Башлығы. Намыҫһыҙ етәкселәргә ҡарата 11 енәйәт эше ҡуҙғатылды.
Башҡортостан Башлығы һүҙҙәренсә, ветерандарҙың, инвалидтарҙың, балаларҙың, күп балалы ғаиләләрҙең, етемдәрҙең хоҡуҡтарын яҡлау – мөһим бурыс. Мәҫәлән, былтыр прокуратура, дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдарының берлектәге саралары һөҙөмтәһендә 700 етем бала торлаҡлы булды.
Рөстәм Хәмитов прокуратура эшмәкәрлегенең һөҙөмтәле эшлекле мөхит булдырыуға ярҙам итеү, финанс дисциплинаһын нығытыу, коррупцияға, терроризмға һәм экстремизмға ҡаршы тороу, киберенәйәтселеккә ҡаршы көрәш йүнәлештәренә айырыуса иғтибар бирергә кәрәклеген белдерҙе.


text:
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды 700 миллион һум бүлде
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды Башҡортостанға быйылғы йылға өҫтәмә рәүештә 700 миллион һум аҡса бүлде. Был турала БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат секретары Фидарис Багаев хәбәр итте. 185-се Федераль законға ярашлы, республикала 2008-2010 йылдарҙа граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡ фондынан күсереү буйынса, шул иҫәптән торлаҡ баҙарын үҫтереүҙе дәртләндереү кәрәклеген иҫәпкә алып, биш адреслы программа ғәмәлгә ашырылды.
Күрһәтелгән программалар буйынса граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан күсереүгә средстволарҙың дөйөм күләме, Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды күсергән өс миллиард һумдан ашыу аҡсаны индереп, биш миллиард ярым һумдан ашыу тәшкил итте.
Фонд бүлгән лимиттар төбәктә йыл ярым эсендә тулыһынса һәм ваҡытында үҙләштерелде. Шуға бәйле граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан күсереү программаһы фонд яғынан өҫтәмә бонустар арҡаһында эшләүен дауам итте.
— Лимиттарҙы ваҡытында үҙләштереү буйынса республика Рәсәй Федерацияһының тәүге биш төбәге иҫәбенә инә. Шуға күрә Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды Башҡортостанға быйылға өҫтәмә средстволар бүлде. Үҙ сиратында республика программаны бойомға ашырыу өсөн ҡушма финанслауға 255 миллион һум аҡса бүлә, — тип аңлатты БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Рәмил Хәлимов. – Әгәр беҙ был сумманы йыл аҙағына тиклем үҙләштереп бөтөрә алһаҡ, фонд беҙгә өҫтәмә бонустар бүлергә әҙер.


text:
Анаэробтар
Анаэробтар (бор. грек. ἀv- — кире приставка һәм аэробтар) — молекуляр кислород бөтөнләй йәки өлөшләтә булмаған мөхиттә йәшәүгә һәм үҫеүгә һәләтле организмдар. Йәшәү өсөн энергияны А. органик, һирәгерәк органик булмаған матдәләрҙе, ирекле кислород ҡатнашлығынан тыш йәки яҡтылыҡ энергияһын файҙаланып (пурпур бактериялар), әсетеп ала. Бөтөнләй кислород булмағанда ғына үҫешә торған (нигеҙҙә, бактериялар) облигат (мотлаҡ) һәм кислород булған мөхиттә лә йәшәргә һәләтле (бактериялар, сүпрә бәшмәге, иң ябайҙар, ҡорттар һ.б.) факультатив (мотлаҡ булмаған) А. айырыла. Облигат А. Clostridium төрөнә ингән ҡайһы бер бактериялары атмосфера азотын фиксациялай, кеше һәм хайуандар ауырыуын (ботулизм, газлы гангрена, һын ҡатыу ауырыуы һ.б.) тыуҙыра ала. А. микроорганизмдар микробиология сәнәғәтендә органик кислоталар, спирттар алыу өсөн, ағынты һыуҙарҙы биологик таҙартыу өсөн ҡулланыла. БР‑ҙа А. нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү ҡорамалдарының биокоррозияһы сәбәпсеһе булараҡ тикшерелә (И. Б.Рәжәпова, Р. Х.Хәзипов); тупраҡ нефть м‑н бысранғанда, органик матдәләрҙең гумификацияһы ваҡытында анаэроб микроорганизмдарҙың һан һәм төр составы үҙгәреүе өйрәнелә (Р. К. Андресон, Н.Ә.Кирәева, Ф. Х.Хәзиев).


text:
Фото:
Башҡортостанда хәйриә эшмәкәрлеге һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар үҫтереләсәк
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәйриә эшмәкәрлеге һәм социаль йүнәлештәге коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға ярҙам мәсьәләләре буйынса республика советы ултырышын үткәрҙе. Унда волонтерҙар хәрәкәтенә ярҙам кәрәклеге һәм муниципалитеттарҙа хәйриә эшмәкәрлеге буйынса советтар эше тураһында һүҙ барҙы.
— Республика Хөкүмәте хәйриә ойошмаларына дәүләт ярҙамы сараларын күҙ уңында тотҡан хәйриә һәм хәйриә эшмәкәрлеге тураһындағы закон проектын әҙерләне. Социаль йүнәлештәге коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ҙа үҫеш ала: әле социаль йүнәлешле 126 коммерцияға ҡарамаған ойошманың 40-ына ошондай ярҙам күрһәтелде лә инде, — тине Рөстәм Хәмитов.
Дәүләт Йыйылышының Социаль сәйәсәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитеты рәйесе Альбина Буранғолова һүҙҙәренсә, әлеге ваҡытта социаль йүнәлешле коммерцияға нигеҙләнмәгән ойошмаларҙы яҡлау тураһындағы закон проекты әҙерләнгән, уға ярашлы, ойошмаларға дәүләт тарафынан финанс, милек, мәғлүмәти һәм консультацион-методик яҡтан, һалымда ташламалар яһау кеүек ярҙам күрһәтеләсәк.
Социаль йүнәлештәге коммерцияға ҡарамаған ойошмалар өсөн гранттарҙы бер тапҡыр биреү ҙә етә, һәм улар ойошмаларҙың эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирәсәк, тип билдәләнде.
Совет урындағы үҙидара органдарына хәйриә эшмәкәрлеген үҫтереү буйынса муниципаль һәм йәмәғәт советтарының эшен республика планына ярашлы даими рәүештә алып барырға кәңәш итте.
— Бөтә муниципалитеттарҙа ла Хәйриә эшмәкәрлеге буйынса советтар ойошторолоп, улар эшләй башлаһын өсөн тағы ике ай ваҡыт бирәбеҙ, — тип ҡәтғи рәүештә белдерҙе Рөстәм Хәмитов. — Хәйриә, йәмәғәт, социаль йүнәлештәге коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға социаль әһәмиәтле проекттарға ярҙам күрһәтеү буйынса төбәк, Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар һәм гранттар үткәрелеүе тураһында мәғлүмәт биреү эшен яйға һалырға кәрәк.
Ул йәнә социаль йүнәлештәге коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға финанс ярҙамы күрһәтеү буйынса тәҡдимдәр индереү кәрәклеген дә һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Волонтерҙар хәрәкәтенең интернет-сайтына килгәндә иһә, Президент был порталдың «Асыҡ республика» проектына индерелергә тейешлеген билдәләне.


text:
Башҡортостан Президенты Өфөлә Спиваков «виртуоздары» концертында булдыФото: Андрей Старостин
Башҡортостан Президенты Өфөлә Спиваков «виртуоздары» концертында булды
Башҡортостан Президенты Өфөлә Спиваков «виртуоздары» концертында булдыФото: Андрей Старостин
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәләл ефете Гөлшат Хәмитова менән Владимир Спиваков етәкселегендәге «Мәскәү виртуоздары» дәүләт камерный оркестры концертында булды. Тыуған ҡалаһына маэстроның был өсөнсө килеүе (Владимир Спиваков 1944 йылда Өфөлә тыуған). Был юлы Башҡортостандың баш ҡалаһына музыкант Рөстәм Хәмитовтың шәхси саҡырыуы буйынса килгән.
Идеяны Башҡортостандың Мәҙәниәт министры ла хуплаған. Атап әйткәндә, концертта республика ведомствоһы башлығы, арҙаҡлы опера йырсыһы Асҡар Абдразаҡов һәм уның ҡатыны Елена Абдразаҡова ла сығыш яһаны. «Мәскәү виртуоздары» оркестры оҙатыуында улар Көнбайыш Европа композиторҙарының билдәле әҫәрҙәрен башҡарҙы.
Әйтергә кәрәк, бөтә донъяға билдәле коллективтың оҙаҡ көтөлгән концерты Өфөлә, өҙөлөү ҡурҡынысы янаһа ла, барыбер үткәрелде. Мәскәүҙә һауа шарттары насар булыуы арҡаһында концерт ярты сәғәткә һуңлап башланды. Маэстро үҙе сәхнәгә икенсе бүлектә генә сыҡты.
Һуңлауын Владимир Теодорович тулыһынса компенсацияланы. Тамашасыларҙың йылы, хатта туғандарса ҡаршы алыуынан күңеле күтәрелгән Спиваков халыҡ һорауы буйынса тағы бер нисә ҡат сәхнәгә сығып, программанан тыш Дворжактың «Славянские танцы», Шестаковичтың Прелюдияһын, Пяццолланың «Танго любви», Чайковскийҙың «Сладкая греза» әҫәрҙәрен башҡарҙы.
Киләһе аҙымы менән дирижер Өфө тамашасыһын үҙенә бөтөнләй ғашиҡ иттерҙе. Ул Өфөнөң йәш виолончелисы Искәндәр Ханнановҡа «Мәскәү виртуоздары» оркестры менән сығыш яһарға мөмкинлек биреп кенә ҡалманы, уға яңы инструмент та бүләк итте.
Маэстро Искәндәрҙе һәләтле һәм шәп музыкант тип атаны. Һәм виолончелде уға Париждан алып ҡайтыуы хаҡында әйтте.
Искәндәр Ханнанов Өфө тамашасыһына яҡшы билдәле. Үҙенең 14 йәшендә — ул халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Владимир Спиваков исемендәге Хәйриә фонды стипендиаты. Бөгөн Искәндәр —Петр Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы Музыкаль колледж студенты.
Тамашасыларҙың береһе, пенсионер Валерия Иванова үҙенең яратҡан музыканты Владимир Спиваковтың концертынан бик ҡәнәғәт ҡалды, был тамашаға билетты ул бүләк сифатында үҙенең элекке уҡыусыһынан – Рөстәм Хәмитовтан алған. Башҡортостан Президенты шәхсән үҙе шылтыратып, уҡытыусыһын концертҡа саҡырған.
Валерия Вениаминовна элекке уҡыусыһы, хәҙер инде республика башлығы тарафынан бындай иғтибар булыуына бик тулҡынлана.
—Спиваковтың Өфөгә элекке килеүендә, 1998 йылда, беҙ Рөстәм Зәки улы менән осраҡлы ғына театрҙа антракт ваҡытында осраштыҡ. Шул ваҡытта мин уға Владимир Спиваковтың ижадын яратыуым һәм уны үҙемдең улыма оҡшатыуым хаҡында һөйләнем. Ул быны ныҡ иҫендә ҡалдырғандыр, күрәһең, — тип йылмайып хәтерләй ул.


text:
Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, РФ Президенты һайлауҙарында Башҡортостанда Владимир Путин алда килә
БР Үҙәк һайлау комиссияһының алдан иҫәпләүенсә, территориаль һайлау комиссияларының 93,8% протоколын эшкәрткәндән һуң РФ Президенты һайлауҙарында Башҡортостанда Владимир Путиндың беренсе урында килеүе асыҡланған, ул республика һайлаусыларының 76,93% тауышын йыйған.
Геннадий Зюганов – 13,75%, Владимир Жириновский – 3,28%, Михаил Прохоров – 3,03%, Сергей Миронов 2,3% тауыш йыйған.
Республика халҡының 77,53 проценты һайлауҙа ҡатнашҡан.


text:
Шаран районында «Халыҡ бюджеты» аҡсаһына социаль-мәҙәни үҙәк төҙөлдө
Шаран районы Еремкино ауылында тантаналы шарттарҙа социаль-мәҙәни үҙәк асылды. Район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы Рәил Мусин хәбәр итеүенсә, 25 миллион һумлыҡ объект «Халыҡ бюджеты» аҡсаһына төҙөлдө. Бер ҡыйыҡ аҫтында ауыл мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты, китапхана урынлашҡан.
Асыу тантанаһы халыҡ байрамына әйләнде, уға район хакимиәте башлығы Илгиз Сәмиғуллин, Дәүләт Думаһы депутаты Рима Баталова, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты Вадим Соколов, БР мәҙәниәт министры урынбаҫары Әнис Алтынбаев килде.
«ГрандКапиталСтрой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте генераль подрядсыһы бер йыл самаһы ваҡыт эсендә бөтә төҙөлөш-монтаж эштәрен башҡара алған.
— Еремкино халҡы һәм барлыҡ Дүртөйлө ауыл биләмәһе өсөн был күптән көтөлгән ваҡиға, — тип үҙ тәьҫораттары менән уртаҡлашты урындағы хакимиәт башлығы Ләйсән Ғибәтова, — беҙҙең ағас клубыбыҙ урындағы артистарҙы ылыҡтырмай ине. Хәҙер ысын мәҙәниәт усағыбыҙ бар. Был ваҡиға Мәҙәниәт йылы алдынан булыуы, үтә лә ҡыуаныслы.


text:
Беренсе синыф уҡыусыларын - китапханаға экскурсияға
Өфөнөң 29-сы китапханаһы эшендәге яңы форма 54-се урта мәктәптең беренсе синыф уҡыусыларына бик тә оҡшаны. Китапхана мөдире Галина Яхина һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр яҡындағы мәктәптәрҙең беренсе синыф уҡыусылары өсөн китап уҡыусыға арнау ритуалы үткәрә. Ә унан алда китапхана фойеһы, уҡыу залы һәм һаҡлағысы буйлап экскурсия ойошторола.
Беренсе синыф уҡыусылары каталог менән танышты, китапханала Александр Пушкин әкиәттәрен нисек эҙләп табырға өйрәнде. Уҡыусыларға китапханалағы тәртип ҡағиҙәләре тураһында һөйләнеләр. Һуңынан улар "Гришкины книжки" мультфильмын ҡараны.


text:
Раевка нефть әҙерләү ҡоролмаһындағы ғәҙәттән тыш хәл буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылды. Әле тәфтишселәр хеҙмәт хәүефһеҙлеген тупаҫ боҙоу һәм кеше үлеменә юл асыу осрағын тикшерә. Ҡануниәткә ярашлы, эшселәрҙең үлемендә ғәйепләнеүсе асыҡланһа, уның 4 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителеүе ихтимал. Бынан тыш, уға суд менән билдәләнгән мөҙҙәткә етәксе вазифаһын биләү ҙә тыйыласаҡ.
Үткән аҙнала Әлшәй районында урынлашҡан Раевка нефть әҙерләү ҡоролмаһында цистерна таҙартҡан мәлдә 3 кешенең ғүмере өҙөлдө, бер хеҙмәткәр газ менән ауыр ағыуланып, дауаханаға оҙатылғайны.


text:
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды федераль программаларҙың үтәлешен тикшерә
Башҡортостанға Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды – дәүләт корпорацияһының эш төркөмө килгән. Башҡортостан тәүгеләрҙән булып күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт, авария хәлендәге торлаҡ фондынан халыҡты икенсеһенә күсереү программалары буйынса үткәрелгән саралар тураһында иҫәп-хисап биргән. Әлеге мәлдә Фонд белгестәре урындарҙа тикшереү үткәрә, унан һуң ТКХ реформалаштырыуға булышлыҡ итеү программаларында республиканың артабан да ҡатнашыуы, шулай уҡ өҫтәмә бонустар биреү тураһында хәл ителәсәк.
ТКХ Фонды мәғлүмәте буйынса, эш төркөмө Өфө һәм Туймазыға йыйына. Белгестәр коммуналь комплекс ойошмалары объекттарын ҡарарға ниәтләнә, идара итеү компаниялары һәм милекселәр ширҡәте ағзалары менән осраша.
2008-2009 йылдарҙа Башҡортостанға күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт үткәреүгә һәм граждандарҙы авария хәлендәге йорттарҙан икенсеһенә күсерергә, шул иҫәптән торлаҡ баҙары үҫешен көйләүҙең кәрәклеген иҫәпкә алып, ТКХ Фонды сараларынан 7,34 миллиард һум бүленде.
Ҡушма финанслау тәртибендә төбәк был сараларға 2,2 миллиард һум өҫтәгән. Һөҙөмтәлә төбәктә үрҙә күрһәтелгән программаларҙы ғәмәлгә ашырыу арҡаһында 750 күп фатирлы йорт ремонтланған һәм авария хәлендәге 361 йорттан граждандар икенсеһенә күсерелгән. Йәшәү шарттарын 147 025 кеше яҡшырта алған.


text:
Ветерандар ойошмаһы Мортаза Рәхимовҡа рәхмәт белдерә
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов исеменә Бөтә Рәсәй һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары ойошмаһы советы рәйесе Дмитрий Карабановтан хат килде. Хатында ул республика Президентына Башҡортостанда йәшәүсе Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ярҙам күрһәткән өсөн рәхмәт белдерә.
Дмитрий Карабанов, Совет президиумы ултырышында Башҡортостан ветерандар ойошмаһы советы рәйесе Марат Муллағәләмовтың докладында Башҡортостан етәкселеге тарафынан күрелгән оло йәштәге кешеләрҙе социаль яҡлауға йүнәлтелгән саралар билдәләнде, ти.
“Ойошмабыҙ Советы президиумы Башҡортостандағы ветерандарҙың ҡаҙаныштарына, проблемаларына һәм мәшәҡәттәренә иғтибар, Башҡортостан ветерандар ойошмаһы Советына һәм уның рәйесе М.С. Муллағәләмовҡа, Ватаныбыҙ, Рәсәй Федерацияһының мөһим таянысы һәм уны аяҡҡа баҫтырыу базаһы булған Башҡортостан Республикаһының иҡтисади, рухи үҫеше һәм тормоштоң бөтә яҡтарын модернизациялау мәнфәғәтендәге уларҙың уңышлы эшмәкәрлегенә күрһәткән ышаныс өсөн Һеҙгә ихлас рәхмәт белдерә.
Ысын күңелдән Һеҙгә Тыуған илебеҙ хаҡына яңы уңыштар теләйбеҙ”, — тиелә Бөтә Рәсәй һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары ойошмаһы советы рәйесе Д.И. Карабановтың хатында.


text:
Төбәктә эшһеҙҙәрҙең яҡынса 40 проценты – ауыл кешеләре
Республиканың Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә әлеге ваҡытта 25 меңдән ашыу кеше иҫәптә тора, уларҙың 39 проценты – ауыл кешеләре.
БР Халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәте идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, республикала эшһеҙҙәр һанының күпселек өлөшө йәғни 61 проценты – ҡатын-ҡыҙҙар. Төбәктәге эшһеҙҙәрҙең 21 процентын – йәштәр, 11 процентын – пенсия алды йәшендәге кешеләр, 8 процентын – инвалидтар тәшкил итә.
Әлеге ваҡытта хеҙмәт биржаһында иҫәптә торғандарҙың яртыһы – эштән үҙ теләге менән киткән кешеләр. Рәсми рәүештәр теркәлгән эшһеҙҙәрҙең 20 проценты ойошманы ябыу, йәки штатты ҡыҫҡартыу сәбәпле эштән киткән.


text:
Башҡортостан төрлө тарафтарҙан йыйылған делегаттарҙы оҙата
Уҙған аҙна тарихта Бөтә донъя башҡорттарының 3-сө ҡоролтайы менән хәтерҙә ҡаласаҡ. Унда 8 йөҙҙән ашыу делегат һәм ҡунаҡ ҡатнашты.
Ҡоролтай делегаттары 11 секцияла эшләне. Уларҙың береһе Күп милләтле дәүләт шарттарында башҡорт телен юғалыуҙан ҡурсалауға арналды. Унда башҡорт телен тыуған тел булараҡ өйрәнеүселәр һанының кәмеүе, уҡыу әсбаптарының сифат яғынан насар булыуы, төбәк милли компоненттың бөтөрөлөүенә бәйле мәсьәләләр ҡаралды.
Ҡоролтайҙың пленар ултырышында бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы рәйесе Азамат Ғәлиндың телмәрен тауыш сығарғайны. Берәүҙәр уны маҡтаны, икенселәре милләттәрҙе бүлгелеүҙә ғәйепләне. Шуға ҡарамаҫтан Азамат әфәнде үҙ урынын һаҡлап ҡалды.
Бөтә Донъя башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитеты тарафынан яңы награда булдырылды. «Алтын ҡурай» ордены миҙалының тәүге лауреаттары Әхмәт Зәки Вәлиди, Юныс Бикбов һәм Муллаян Халиков булды. Награда уларға үлгәндәренән һуң тапшырыла.
Башҡортостандың дәүләт булараҡ үҫешенә ҙур өлөш индергән шәхестәргә тәғәйенләнгән «Алтын Ҡурай» ордены миҙалы уларҙың яҡындарына бирелә. Награда Зәки Вәлидиҙең улы Сүбиҙәй Туғанға, Юныс Бикбов вариҫы Наилә Сәлиховаға һәм Муллаян Халиҡов фонды вәкилдәренә тапшырылды.


text:
Фото:
Бүздәктә янғындан ҡаза күреүселәр өсөн яңы йорт төҙөлә
Фото:
Бүздәк ауылында 25 мартта булған янғын һөҙөмтәһендә торлаҡһыҙ ҡалған 14 ғаилә өсөн 18 фатирлы кирбес йорт төҙөү дауам ителә. Фажиғәнән һуң Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов тиҙ арала янғындан зыян күреүселәр өсөн яңы йорт һалырға ҡушты.
Торлаҡ йорт Киров урамында 2-се мәктәп янында төҙөлә. Район хакимиәтендә ер участкаһы бүлеүгә бәйле мәсьәләләр ҙә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хәл ителде. Инженерлыҡ селтәрҙәре район бюджеты иҫәбенә һуҙыла. Һәр фатир автономлы йылытыу системаһы, канализация һәм һыу менән тәьмин ителәсәк.
Әлеге ваҡытта генераль подрядсы «КапиталСтрой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ер эштәрен башлаған. Әле йорт фундаментын һалыуға әҙерлек алып барыла. Төҙөлөштә 30-ҙан ашыу кеше эшләй, төҙөлөш барышын интернет аша контролдә тоторға мөмкин.
Бүздәк район хакимиәте мәғлүмәтенә ярашлы, бәләгә осраған яҡташтарға ярҙам итеү штабы менән оператив саралар күрелгән: зыян күреүселәр исемлеге асыҡланған, уларҙың ҡайҙа йәшәүе билдәләнгән. Ҡаза күргәндәрҙең барыһы ла район хакимиәтенән, шулай уҡ Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығынан матди ярҙам алған. Барыһы ла кейем, ҡаралты менән тәьмин ителгән, балаларға мәктәп кәрәк-яраҡтары ла бирелгән.
Юҡҡа сыҡҡан мөлкәт өсөн компенсация түләүгә бәйле мәсьәләләр хәл ителә. Бойороҡҡа ярашлы, зыян күреүселәр матди ярҙам ала башлаған.
Предприятиелар, ойошмалар, учреждениелар, ябай халыҡ та янғындан зыян күргәндәргә ярҙам күрһәтеү өсөн ойошторолған «Бүздәк» хәйриә фондына әүҙем аҡса күсерә.
Яҡташтарына тәүгеләрҙән булып БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Илдар Тимерғәлин ярҙам күрһәткән. «Бүздәк-Агро»ның, урындағы элеваторҙың һәм башҡа предприятиеларҙың коллективтары ла үҙ өлөшөн индергән. Иглин, Саҡмағош райондары хакимиәттәре лә тос ярҙам күрһәткән. Иглин районы ауылдарының барыһы бергәләп 144 мең аҡса күсергән. Саҡмағош районының «Базы» ауыл хужалығы производство кооперативы хеҙмәтсәндәре лә ситтә ҡалмаған.
Бүздәк районы хакимиәте уларҙың барыһына ла ярҙамдары өсөн ихлас рәхмәтен еткерә.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Хөкүмәте ултырышын үткәрҙе Фото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Хөкүмәте ултырышын үткәрҙе
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Хөкүмәте ултырышын үткәрҙе Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 14 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
13 майҙа Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республика Хөкүмәте ултырышын үткәрҙе. Унда урмандарҙы үҙләштереү өлкәһендә өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыу барышы, дәүләт унитар предприятиелары һәм хужалыҡ йәмғиәттәре әҙерләгән бизнес-пландарҙы раҫлау йомғаҡтары, шулай уҡ суд эштәрен ҡарағанда Башҡортостан мәнфәғәттәрен яҡлауҙы тәьмин итеү буйынса эш һөҙөмтәләре тикшерелде.
Һуңғы бер нисә йылда урман тармағындағы хәл тотороҡланды, тип билдәләне төбәк етәксеһе. Инвестиция проекттарына һалынған аҡсаның дөйөм күләме өс миллиард һумдан ашҡан. Белорет районында яңы ағас эшкәртеү предприятиелары асылды, Өфө фанера комбинаты яңыртылды, 600-ҙән ашыу эш урыны барлыҡҡа килде.
Башҡортостандың сәнәғәт һәм инновациялы сәйәсәт министры Алексей Карпухин үҙ сығышында урмандарҙы үҙләштереү өлкәһендә өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу барышын ыңғай баһаланы. Хәҙерге ваҡытта республикала 30-ҙан артыҡ шундай проект ғәмәлгә ашырыла. Шуларҙың өсәүһе ошо йүнәлеш буйынса өҫтөнлөклө инвестиция проекттарының федераль исемлегенә индерелгән.
Башҡортостан Башлығы министрҙың сығышын тәнҡит күҙлегенән баһаланы.
— Инвесторҙарҙың вәғәҙәләренә ҡарамаҫтан, һөҙөмтәләр юҡ тиерлек. Беҙ «Селена» урман сәнәғәте компанияһындағы ҡатмарлыҡтар хаҡында беләбеҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — «Башлеспром» сығарған фанера тулыһынса экспортҡа ебәрелә. Ағас республикабыҙҙан ситкә китә. Беҙҙә эш урындары буйынса отчеттар, ағасы ҡырҡылған диләнкәләр генә тороп ҡала. Яңы предприятиелар барлыҡҡа килгәс, хәл бер аҙ яҡшы яҡҡа үҙгәрер, моғайын.
Алексей Карпухин республикала булдырыла башлаған урман эшкәртеү кластеры хаҡында хәбәр итте. Мәҫәлән, урманды тергеҙеү мәсьәләләрен ҡуртымға алыусыларға түгел, ә урман хужалыҡтарына, емеш-еләк питомниктарына йөкмәтергә тәҡдим ителә.
— «Ҙур химия» форумы сиктәрендә 21 майҙа Өфөлә Санкт-Петербург тауар-сеймал биржаһы менән республикала уның филиалын асыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу планлаштырылған, — тине министр.
Рөстәм Хәмитов профилле министрлыҡтарға урман участкаларын ҡуртымға алыусылар менән килешеүҙәрҙе яңыса баһаларға, шулай уҡ Урман биржаһын һәм урман эшкәртеү кластерын булдырыу буйынса тәҡдимдәрҙе республика Хөкүмәте Ҡарары проектына индерергә ҡушты.
Ултырышта дәүләт унитар предприятиелары һәм хужалыҡ йәмғиәттәре әҙерләгән бизнес-пландарҙы раҫлау йомғаҡтары тикшерелде. Башҡортостан Башлығы дәүләт унитар предприятиелары эшмәкәрлеген әүҙемләштерергә кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.


text:
Башҡортостанда Һаулыҡ һаҡлау буйынса республика Советының күсмә ултырышы үтә
Башҡортостанда Һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү буйынса республика Советының күсмә ултырышы башланды.
Быйыл күсмә ултырыш республиканың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә — Дыуан, Балаҡатай, Ҡыйғы, Мәсетле һәм Салауат райондарында үтә. Унда ҡала һәм район хакимиәте башлыҡтары, дауалау-профилактика учреждениелары етәкселәре ҡатнаша. Ултырышта һаулыҡ һаҡлауҙы яңыртыу, кадрҙар менән тәьмин итеү, халыҡҡа күрһәтелгән медицина ярҙамы сифатын яҡшыртыу, һаулыҡ һаҡлауҙың матди-техник базаһын нығытыу һәм башҡа мәсьәләләр ҡараласаҡ.
Күсмә ултырышта ҡатнашыусылар Мәсәғүт ауылында Дыуан районының Үҙәк район дауаханаһы нигеҙендә эшләүсе өс район-ара объекты – Балалар һаулыҡ үҙәге, район-ара онкология үҙәге һәм диализ үҙәге эше менән танышасаҡ. Үҙәктәр ике бинала урынлашҡан. Үҙәк район дауаханаһының баш табибы Валерий Трофимов хәбәр итеүенсә, объекттарҙы яңы ҡорамалдар менән йыһазландырыуға средстволар республика бюджетынан бүленгән. Шулай итеп, Балалар һаулыҡ үҙәгенә — яҡынса 1,5 миллион һум, Онкология үҙәгенә 18 миллион һум бүленгән. Валерий Трофимов һүҙҙәренсә, әлеге медицина үҙәктәренең тулы ҡеүәтендә эшләүе республиканың төньяҡ-көнсығыш төбәге өсөн бик мөһим. Балалар һаулыҡ үҙәге – был төбәктәге берҙән-бер бындай учреждение. Бөгөнгө көндә Үҙәк көнөнә 40 бәләкәй пациентты хеҙмәтләндерә.


text:
Баш ҡалала экстремаль спорт төрҙәре буйынса асыҡ чемпионат үтәсәк
28 июндә Өфөлә, Йәштәр көнөн билдәләү сиктәрендә, экстремаль спорт төрҙәре буйынса асыҡ чемпионат үтә. Сараны ойоштороусылар булып ҡала округы Советы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы менән берлектә Өфөнөң Йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты сығыш яһай. Ярыштар баш ҡаланың скейт-паркында үтәсәк, тип хәбәр ителә БР Велосипедсылар союзы сайтында.
Скейт-парк Конгресс-холдың түбәнге спорт майҙансығында Салауат Юлаев һәйкәле янында урынлашҡан. Ярыштар 15.00 сәғәттә башлана.
Чемпионатты ойоштороусылар власть һәм йәмәғәтселек иғтибарын республиканың баш ҡалаһында велоинфраструктураны үҫтереү кәрәклегенә йәлеп итергә иҫәп тота.
— Был мөһим ваҡиға булып тора, сөнки ҡалала бындай спорт төрҙәре үҫешмәгән, — тип билдәләне ойоштороусылар. – Ысынында иһә, бындай ҡала өсөн 10 скейт-парк һәм шуның сама уҡ байкпарк кәрәк. Өфө халҡын һәм ҡунаҡтарын спорт байрамына саҡырабыҙ. Бындай башланғысҡа ҡарата ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра алһаҡ, был яңы парктар төҙөү өсөн көрәштә ярайһы уҡ ярҙам итәсәк.


text:
Өфө социаль туризм буйынса беренсе бөтә Рәсәй форумын ҡабул итергә әҙерләнә
15-16 декабрҙә Өфөлә социаль туризм мәсьәләләре буйынса беренсе бөтә Рәсәй форумы үтәсәк. Уны Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән берлектә Рәсәй Федерацияһының Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министрлығы һәм Туризм буйынса федераль агентлыҡ үткәрә.
Башҡортостандың социаль туризмды үҫтереү программаларын әҙерләү һәм тормошҡа ашырыу буйынса тәжрибәһен Рәсәй Федерацияһы субъекттарында йәйелдереү өсөн шарттар булдырыу, шулай уҡ илдә социаль туризмды артабан үҫтереү өсөн Рәсәй Хөкүмәтенән ярҙам алыу форумды үткәреү маҡсаттары булып тора.
Билдәләп үтергә кәрәк, форум йәмәғәтселектә һәм федераль киң мәғлүмәт сараларында ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Бөгөнгө көнгә 200-ҙән ашыу ҡатнашыусы теркәлгән.
Форумдың тәүге көнөндә бер нисә сара үткәреләсәк: «Рәсәй Федерацияһында социаль туризмды үҫтереү. Проблемалар һәм уларҙы хәл итеү юлдары» темаһына пленар ултырыш; Туризм буйынса федераль агентлыҡ менән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһында туризм өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу; «Рәсәй Федерацияһында эске һәм ситтән килеү туризмын үҫтереү (2011-2018 йылдар)» федераль маҡсатлы программаны тормошҡа ашырыу мәсьәләләре буйынса төбәк-ара кәңәшмә; Башҡортостанда туризмды үҫтереүҙә күрһәткән хеҙмәттәр өсөн федераль һәм республика наградаларын тапшырыу тантанаһы; Башҡортостан Республикаһының Волга буйы федераль округында Рәсәй Федерацияһы субъекттарының туризм өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеүе тураһындағы килешеүҙә ҡатнашыусылар иҫәбенә рәсми рәүештә инеү тантанаһы.
Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, икенсе көнөндә форум сиктәрендә саралар Өфөнөң «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы биләмәһендә дауам итәсәк. Федераль һәм республика киң мәғлүмәт саралары, шулай уҡ төбәктәрҙең туризм индустрияһы вәкилдәре өсөн күсмә сессия ойоштороласаҡ.
Шулай уҡ форум сиктәрендә туризмды үҫтереү өлкәһендәге төрлө мәсьәләләр буйынса түңәрәк өҫтәлдәр һәм семинарҙар үтәсәк. Сарала ҡатнашыусылар һәм ҡунаҡтар өсөн мәҙәни программа ла ҡаралған.


text:
Геология
Геология — (грек телендә Yn- (ge-) — ер һәм λoYoς (logos) — өйрәнеү) — Ерзең төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен, уның формалашыу тарихын өйрәнеүсе фән. Геология нефть, таш күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.
Геология Ер һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан керетелә. Геологиянең төп объекты булып Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонттар тора.
Хәҙерге геология уҙ эсенә стратиграфия, тектоника, региональ геология, минералогия, петрография, литология, геохимия, файҙалы ҡаҙылмалар өрәнеү белемен ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженерлыҡ геологияһы һәм шулай уҡ яңы юнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
Геология XVIII быуаттың 2-се яртыһы — XIX быуат башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында фанерозойҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм А. Гумбольдт). Рәсәйҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда Мәскәүҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — Лондонда геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләтеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология хеҙмәттәре ойошторолоуға килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Мысыр
Координаталар: 26°02′00″ с. ш. 29°13′00″ в. д. / 26.03333° с. ш. 29.21667° в. д. (G) (O)
Мысыр (шулай уҡ Египет, ғәрәп телендә مصر Миср/Miṣr [misˤɾ], мысыр ғәрәп телендә مصر Маср/Maṣr [ˈmɑsˤɾ], урыҫ телендә Египет), рәсми исеме — Мысыр ғәрәп республикаһы, — Африканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Азиялағы Синай ярымутрауында урынлашҡан ил, Синай ярымутрауы ярҙамында Африканан көньяҡ-көнбайыш Азияға оҙон күпер яһап тора. Майҙаны — 1 001 450 кв. км. Мысыр төньяҡтан Урта диңгеҙ, төньяҡ-көнсығыштан Газа секторы һәм Израиль менән, көнсығыштан Ҡыҙыл диңгеҙ, көньяҡтан Судан һәм көнбайыштан Ливия менән сикләнгән. Баш ҡалаһы — Ҡәһир.
Мысырҙа 80 миллиондан ашыу кеше йәшәй; уларҙың күпселеге Нил буйында, бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй.
Мысыр үҙенең боронғо цивилизацияһы һәм донъяляғы иң билдәле һәйкәлдәре, шулар араһында Гизалағы пирамидалар һәм Ҙур Сфинкс менән танылған. Көньяҡтағы Луксор ҡалаһын «асыҡ һауалағы иң оло музей» тип атайҙар — бында Карнак һарайы, Батшалар үҙәне һымаҡ бик күп боронғо архитектура һәйкәлдәре урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Сит илдәр менән мөнәсәбәте
- 4 Географияһы
- 5 Административ-территориаль бүленеше
- 6 Египтология
- 7 Халҡы
- 8 Иҡтисады
- 9 Туризм
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Иҫкәрмәләр
- 12 Әҙәбиәт
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Мысыр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 3150 йылда Минес батша бер-береһенә ҡаршы тороусы ике батшалыҡты — Түбәнге һәм Үрге Мысырҙы — берләштереп, Мысыр батшалығына нигеҙ һала һәм Мысыр менән өс мең йыллыҡ дауамында хакимлыҡ итеүсе династияға башланғыс бирә. Түбәнге Мысырҙағы Мемфис ҡалаһы батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 3000—2700 йылдарҙағы беренсе ике династия хакимлығы осоро Тәүге батшалыҡ исемен йөрөтә. Ошо оҙайлы ваҡытта Мысыр мәҙәниәте үҫешеп, дине, сәнғәте, теле һәм ғөрөф-ғәҙәте формалаша.
Боронғо батшалыҡ осоро беҙҙең эраға тиклемге 2700—2200 йылдарҙы үҙ эсенә ала. Был осор үҙенең Гиза пирамидалары тип аталған бөйөк пирамидалары менән билдәле.
Беренсе үҙгәреш дәүере 150 йыл дауамында бара, был ваҡытта Боронғо Мысыр сәйәси тотороҡһоҙлоҡ хәлендә була. Әммә беҙҙең эраға тиклемге 2040 йылдан башланған Урта батшалыҡ осоронда идаралыҡ нығынып, Боронғо Мысыр ҡайтанан үҫеш юлына баҫа. Илгә беренсе сит ил династияһы — гискос исемле семит ҡәбиләһе килеүе Икенсе үҙгәреш дәүеренә башланғыс булып тора. Гискос баҫҡынсылары беҙҙең эраға тиклемге 1650 йылдар тирәһендә Түбәнге Мысырҙың күпселек өлөшөн хакимлыҡ аҫтында тота һәм Аварис исемле яңы баш ҡалаға нигеҙ һала. Яхмос I етәкселек иткән Үрге Мысыр ғәскәре уларҙы илдән ҡыҫырыҡлап сығара. Яхмос I ун һигеҙенсе династияға башланғыс бирә һәм баш ҡаланы Мемфистан Үрге Мысырҙағы Фива ҡалаһына күсерә.
Беҙҙең эраға тиклемге 1550—1070 йылдарҙа Яңы батшалыҡ дәүере дауам итә. Был дәүерҙә Мысырҙың ҡеүәте үҫә, биләмәләре баҫып алыу сәйәсәте арҡаһында киңәйә. Яңы батшалыҡ ваҡытында хаким иткән фирғәүендәрҙең исеме тарихҡа айырыуса билдәле. Ошо осорҙа иң уңышлы фирғәүен-ҡатын — Хатшепсут Мысыр тәхетендә ултыра. Аменхотеп IV үҙенең хакимлығы осоронда Мысырҙа берҙәм дин урынлаштырыуға аҙым яһай — Атон динен Мысырҙың төп дине тип иғлан итә. Әммә был реформа ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тыуҙырып, Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмеүенә килтерә. Рамсес II-нең 66 йылға һуҙылған хакимлығы ваҡыты — Мысырҙың сәйәси һәм иҡтисади үҫеше ваҡыты булараҡ билдәле.
Әммә был дәүерҙең аҙаҡҡы йылдарында Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмей бара. Илгә ливийлылар, ассирийлылар баҫып инә башлай.
Фарсы, грек һәм римлыларҙың баҫып алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фирғәүендәр дәүерендә утыҙынсы династия — Мысырҙың иң һуңғы хаким иткән үҙ династияһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 343 йылда, һуңғы урындағы фирғәүен Нектанеб II яуҙа еңелгәндән һуң, илде фарсылар баҫып ала. Әммә б.э.т. 332 йылда Мысырҙы Искәндәр Зөлҡәрнәй яулай һәм Македонияның биләмәләренә ҡуша, Искәндәриә ҡалаһын нигеҙләп, Мысырҙың баш ҡалаһын шунда күсерә. Искәндәрҙең ғәскәр башлығы Птолемей I Сотер яңы Птолемей династияһын нигеҙләй, Мысырҙа эллинистик дәүер башлана.
Птолемей династияһынан һуңғы фирғәүен Клеопатра VII, Римдың хакимы Юлий Цезарҙы, уның үлеменән һуң Марк Антонийҙы арбап, үҙенең тәхеттәге урынын нығытыуға ирешә. Әммә, Марк Антоний менән берлектә Октавиан Авгусҡа ҡаршы яуҙа еңелгәс, үҙен-үҙе йыландан саҡтырып үлтерә. Бынан һуң Мысыр дүрт быуат дауамына Рим ҡулына күсә.
Беҙҙең эраның беренсе быуатында апостол Марк тарафынан Мысырҙа христиан дине тарала. Диоклетиан һәм Галерий хакимлығы ваҡытында христиандарҙы эҙәрлекләү көсәйә, был монахтар хәрәкәте үҫешенә килтерә. Артабан Мысырҙа рәсми христиан диненән айырылып, урындағы дини йүнәлеш — копт христиан дине барлыҡҡа килә, 451 йылда Мысыр копт сиркәүе ойошторола. Рим империяһы тарҡалғандан һуң, Мысыр Византия составына керә, Мысырҙа Византия дәүере башлана.
Ғәрәп һәм төрөктәрҙең баҫып алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
616 йылда Мысырға фарсылар баҫып ингәндән һуң, Византия ғәскәре илде кире үҙенә ҡайтарыуға ирешә. Әммә был ваҡытта ҡеүәтле мосолман иле — Ғәрәп хәлифәте баҫып алыу сәйәсәтен алып бара. 639 йылда улар Мысырҙы баҫып алып, үҙ биләмәләренә ҡуша. Илдә исламдың сөнни йүнәлеше тарала башлай, Византия тарафынан ҡыҫырыҡланған мысырлылар быға артыҡ ҡаршылашмай. Киләһе алты быуат дауамында Мысыр Ғәрәп хәлифәтенә буйһона. 972 йылда Ҡәһир ҡалаһы төҙөлөп, был ваҡытта Мысырҙы үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Фатимиҙар хәлифәтенең баш ҡалаһына әйләнә. 1171 йылда Сәләхетдин Фатимиҙарҙы ҡолатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына ала, Әйүбиҙәр династияһын нигеҙләй. Был династия Мысыр менән 1520 йылға тиклем етәкселек итә, әммә 1520 йылда төрөк, черкес ҡолдарынан торған хәрби каста — мәмлүктәр — хәлифте тәхеттән ҡолатып, власты үҙ ҡулына ала, Мәмлүк солтанаты барлыҡҡа килә. 1260 йылда Байбарс етәкселеге аҫтында мәмлүктәр монгол ғәскәренә ҡаршы тороп, ғәскәрҙең илде баҫып алыуына юл ҡуймауға ирешә.
1517 йылда ғосман төрөктәре мәмлүк ғәскәрен ҡыйратҡандан һуң, Мысырҙы Ғосман империяһы ғәскәре баҫып ала. Мысыр Ғосман империяһының өлөшөнә әйләнә, ил менән ғосман солтаны тарафынан тәғәйенләнгән паша идаралыҡ итә. Әммә 17-се быуат аҙағына мәмлүк бейҙәре, рәсми рәүештә Ғосман империяһына буйһонһа ла, ғәмәлдә ил менән етәкселекте үҙ ҡулына алыуға ирешә.
Хәҙерге тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1798 йылда Наполеон Бонапарт етәкселегендә француз ғәскәре Мысырҙы баҫып ала. Был кампанияның маҡсаты — Һиндостан өсөн Бөйөк Британия менән көрәш ваҡытында уңайлы плацдарм булдырыу була. Әммә төрөк, мәмлүк, британ көстәре 1801 йылда француздарҙы илдән ҡыуа. Бынан һуң илдә дүрт йыл дауамына анархия урынлаша, төрөктәр, мәмлүктәр һәм албандар хакимлыҡ өсөн көрәшә. Был тәртипһеҙлек ваҡытында ғосман солтаны тарафынан француздарға ҡаршы ебәрелгән албан полкы командиры Мөхәммәт Али төп фигура булараҡ ҡалҡып сыға, 1805 йылда Стамбул солтаны уны үҙенең Мысырҙағы пашаһы итеп тәғәйенләй. Ысынбарлыҡта иһә Мөхәммәт Али — амбициялы һәм булдыҡлы юлбашсы — етәкселекте тулыһынса үҙ ҡулына ала, Мысыр менән етәкселек иткән яңы династияға башланғыс бирә. Был династия башта үҙаллы, һуңынан Британияның баҫымы аҫтында 1952 йылғы революцияға тиклем Мысыр менән хакимлыҡ итә.
Мөхәммәт Али мәмлүктәрҙең ерен миллиләштереп, Мысырҙа етештерелгән тауарҙарҙың күпселегенә дәүләт монополияһын урынлаштыра. Ошо ваҡытта ул мамыҡ үҫтереү күләмен ҡырҡа арттыра, — АҠШ-та барған Граждандар һуғышы арҡаһында мамыҡтың хаҡы бик юғары була, — был Мысыр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә.
Беренсе төрөк-мысыр һуғышы (1831—1833)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бынан тыш, Мөхәммәт Али баҫып алыу сәйәсәтен башлай. 1820 йылда ул Суданға баҫып инә, 1833 йылда Сүриәне яулай, шулай уҡ Ғәрәп ярымутрауын һәм Анатолияны үҙ биләмәләренә ҡуша. 1833 йылда Мөхәмәд Әли Паша, Мысыр батшаһы Истанбулы баҫты. Николай I ярҙамы менән төрөк султаны һуғышта еңде.
Икенсе төрөк-мысыр һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әммә 1841 йылда Европа илдәре һәм Ғосман империяһы, уның үҫә барған ҡеүәтенән ҡурҡып, ғәскәрен баҫтырыр өсөн берләшә, һөҙөмтәлә Мөхәммәт Али яулап алынған илдәрҙең күпселек өлөшөнән ғәскәрен сығарырға мәжбүр була, әммә Суданды үҙ хакимлығы аҫтында ҡалдыра.
Мөхәммәт Али вариҫтары артабан идара итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1848 йылдың сентябрендә Мөхәммәт Али үҙенең вариҫы итеп улы Ибраһимды ҡалдыра, Ибраһим 1848 йылдың ноябрендә үлгәс, вариҫы булып ейәне Аббас I ҡала, унан һуң — 1854 йылда Мөхәммәт Алиҙың дүртенсе улы Саид, унан һуң — 1863 йылда Ибраһимдың улы Исмаил тәхеткә ултыра. Саид һәм Исмаил Мысырҙа әүҙем төҙөлөштәр алып бара. 1858—1869 йылдарҙа Франция менән берлектә Суэц каналы төҙөлә. Был һәм башка төҙөлөштәр арҡаһында Мысыр Европа банктары алдында оло бурыстарға бата. Был бурыстар Исмаилды 1875 йылда каналдың Мысыр эйә булған өлөшөн Бөйөк Британия хөкүмәтенә һатырға мәжбүр итә. Бынан тыш, Бөйөк Британия һәм Франция хөкүмәте Мысырҙың финанс һорауҙарын тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала.
Европаның ил хакимиәтен баҫып алыуы менән ризаһыҙлыҡ арҡаһында, 1879 йылда милли-азатлыҡ хәрәкәте башлана. Был хәрәкәт 1881 йылда ихтилалға әүерелә, һөҙөмтәлә хөкүмәт таратылып, яңы милли хөкүмәт йыйыла, был хөкүмәттә ихтилалдың етәксеһе Араби-паша хәрби министр урынын биләй. Артабан Араби-паша идаралыҡты тулыһынса үҙ ҡулына ала. Үҙәренең Мысырҙа йоғонтоһон юғалтҡан Бөйөк Британия һәм Франция 1882 йылдың июлендә Искәндәриәне утҡа тота. Бынан һуң Араби-паша ғәскәр йыя, әммә Тель Әл-Кәбир ҡалаһы янында британ ғәскәрҙәре уны ҡыйрата. Һөҙөмтәлә, Исмаилдың улы Тәүфиҡ хөкүмәт башына ултыра, тик ғәмәлдә идаралыҡ тулыһынса британдар ҡулында була. 1914 йылда иһә Мысыр рәсми рәүештә Бөйөк Британияның протекторатына әүерелә.
1882 йылдан 1902 йылға тиклем үҙаллылыҡ яулау өсөн милли хәрәкәттәр ойошторола. Ошо осорҙа беренсе сәйәси фирҡәләр барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышынан һуң Саад Заглюль һәм уның Вафд фирҡәһе, закондар сығарыу ассамблеяһында күпселекте яулап, милли хәрәкәтте етәкләй. 1919 йылдың 8 мартында британдар Саадты һәм уның иптәштәрен Мальтаға һөргәс, илдә беренсе революция башлана. Мысырлыларҙың даими күтәрелештәре арҡаһында 1922 йылдың 22 февралендә Бөйөк Британия Мысырҙың үҙаллылығын иғлан итергә мәжбүр була.
1923 йылда Мысырҙың яңы хакимиәте парламентар системаға нигеҙләнгән яңы конституция төҙөп, ғәмәлгә керетә. 1924 йылда Саад Заглюль Мысырҙың премьер-министры итеп һайлана. 1936 йылда Британия һәм Мысыр араһында килешеү төҙөлә.
Әммә хакимиәт Британияның туҡтауһыҙ ҡыҫылышы арҡаһында тотороҡһоҙ хәлдә була. Был 1952 йылда революция башланып, монархияның ҡолауына һәм парламент тарҡалыуына килтерә. Хәрби офицерҙарҙан торған «Азат офицерҙар» төркөмө Мысыр короле Фарукты улы Фуад файҙаһына тәхеттән бар тартырға мәжбүр итә.
1953 йылдың 18 июнендә Мысыр республикаһы иғлан ителә, генерал Мөхәммәт Нәғиб республиканың беренсе президенты вазифаһын биләй. 1954 йылда Ғәмәл Әбдел Насер — 1952 йылғы хәрәкәтте башлаусы офицер — уны вазифаһын ҡалдырырға мәжбүр итә һәм һуңынан уны өй арестына ала. 1956 йылдың июнендә Насер президент вазифаһына һайлана.
1956 йылда Әбдел Насер Суэц каналын миллиләштерә, каналдан килгән килемде ул Асуан ҡалаһы янында Нилды быуыу өсөн тотонорға була. Был Бөйөк Британия, Франция һәм Израиль ғәскәренең Мысырға баҫып инеп, Суэц көрсөгө башланыуына килтерә. Һөҙөмтәлә, Суэц каналын күҙәтеү аҫтында тотоу өсөн, бында БМО көстәре керетелә.
1967 йылғы Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль Синай ярымутрауын баҫып ала. Бынан һуң өс йыл үткәс, Насер үлеп китә һәм президент вазифаһы Әнүәр Сәдатҡа ҡала. Сәдат Әбдел Насер сәйәсәтен ҡырҡа үҙгәртә һәм Һалҡын һуғыш ваҡытында Советтар Союзы ярҙамынан баш тартып, Ҡушма Штаттар менән яҡынлаша башлай. 1972 йылда ул Совет хәрби кәңәшселәрен илдән ҡыуа. 1974 йылда Сәдат сит ил һәм Мысыр шәхси инвесторҙарын йәлеп итер өсөн Инфитах («асыҡ ишек») исемле иҡтисади реформалар башлай.
1973 йылда Мысыр Сүриә менән берлектә Израилдең Синай ярымутрауын һәм Голан бейеклеген баҫып алған көстәренә көтөлмәгәндә һөжүм итеп, Октябрь һуғышын башлай. Сәдат Синай ярымутрауының ҡайһы бер өлөшөн хәрби көс менән, ҡалған өлөшөн дипломатик килешеү ярҙамында кире ҡайтарырға өмөтләнә. Был конфликтҡа бер-береһенә ҡаршы торған ике донъя титаны — АҠШ менән Советтар Союзы ҡыҫыла. БМО-ның утты туҡтатыу тураһында икенсе резолюцияһынан һуң хәрби хәрәкәттәр тамамлана.
1977 йылда Сәдат Израилгә тарихи визит яһай. Һөҙөмтәлә, 1979 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, был килешеү буйынса Израиль Синай ярымутрауындағы ғәскәрен тулыһынса сығарырға ризалыҡ белдерә. Сәдаттың Иерусалимға визиты Мысырҙың бүтән ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәтен боҙа, Мысыр Ғәрәп берлегенән сығарыла.
1981 йылда Сәдат Ҡәһир ҡалаһында үлтерелә. Президент урыны Хөсни Мөбәрәккә ҡала.
2011 йылдың 25 ғинуарынан 30 йыл дауамында президент вазифаһын биләгән Хөсни Мөбәрәк һәм уның режимына ҡаршы Мысыр ҡалаларының урамдарында демонстрациялар башлана. Урамға сығыусылар, президенттың отставкаһынан тыш, эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итеүҙе, минималь эш хаҡы күләмен күтәреүҙе талап итә һәм аҙыҡ-түлеккә хаҡтар күтәрелеүгә, түбән тормош кимәленә ҡаршы сығыш яһай.[4][5][6] Һөҙөмтәлә, 2011 йылдың 11 февралендә Хөсни Мөбәрәк, ил менән идара итеүҙе Юғары хәрби көстәр советына ҡалдырып, президент вазифаһынан китә.[7]
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1953 йылдың 18 июненән Мысыр — республика. Дәүләт башлығы — президент. Президент алты йылға һайлана. 1980 йылда ҡабул ителгән закон буйынса, президент сикһеҙ мәртәбә үҙенең урынына ҡабаттан һайлана ала. Мысырҙың хөкүмәт башлығы — премьер-министр. Юғары закондар сығарыу органы — 454 урындан торған бер палаталы Милли йыйын. Йыйындың күпселеген Милли-демократик фирҡә тәшкил итә.
Сит илдәр менән мөнәсәбәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙа йәшәүсе кешеләр һаны, бындағы тарихи ваҡиғалар, илдең хәрби ҡеүәте, килешеү оҫталығы, географик урыны буйынса өҫтөнлөгө арҡаһында Мысырҙың Африкала һәм Яҡын Көнсығышта сәйәси йоғонто бик киң. Ҡәһир ҡалаһының дини һәм рухи институттары урындағы ижтимағи һәм мәҙәни үҫештең үҙәге булып тора.
Ғәрәп берлегенең үҙәге Ҡәһирҙә урынлашҡан, берлектең генераль секретары вазифаһын шулай уҡ ғәҙәттә мысырлылар биләй. 1978 йылда Ғәрәп берлеге ҡыҫҡа ваҡытҡа, Мысырҙың Израиль менән тыныслыҡ килешеүе төҙөүенән һуң, Тунисҡа күсә, әммә 1989 йылда кире ҡайта.
Мысырҙың башҡа ғәрәп илдәренә йоғонтоһо бик ҙур, һәм ул ғәрәп илдәре араһында тыуған бәхәстәрҙә, шулай уҡ Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликт ваҡытында килештереүсе ролен башҡарыусы булараҡ тарихҡа билдәле.
Мысыр БМО-ның 1945 йылда нигеҙләнгән көнөнән алып уның ағзаһы булып тора, һәм хәҙерге көндәрҙә лә был ойошмала төп ролдәрҙең береһен уйнай. 1991 йылдан 1996 йылға тиклем Мысырҙың элекке премьер-министры урынбаҫары Бутрос Бутрос Ғәли БМО-ның генераль секретары вазифаһын биләй.
Мысыр үҙенең Африкалағы күршеләре — Ливия һәм Судан менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙә, тик Мысыр һәм Судан сигендәге Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Халаиб өсмөйөшө» тип исемләнгән ҙур булмаған район ике ил араһында бәхәсле район булып тора.
Мысыр — Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәр башлаған беренсе ғәрәп иле. Израиль менән Мысыр араһында төҙөлгән 1979 йылғы килешеү хәҙерге көндәрҙә лә көскә эйә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мысыр хакимиәте, бигерәк тә Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликттан һуң, был ил менән мөнәсәбәттәргә шик менән ҡарай.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙың майҙаны 1 001 450 квадрат километр тәшкил итә. Әммә илдәге климаттың ҡоролоғо арҡаһында, кеше башлыса Нил буйында тупланған, икенсе һүҙ менән, бында йәшәүсе халыҡтың 99 процент тирәһе бөтә территорияның яҡынса 5,5 процентын ҡуллана.
Мысыр көнбайыштан Ливия, көньяҡтан Судан, төньяҡ-көнсығыштан Газа секторы һәм Израиль менән сикләнгән. Төньяҡтан ул Урта диңгеҙ, көнсығыштан — Ҡыҙыл диңгеҙ менән уратып алынған. Мысыр биләгән урыны арҡаһында ҙур сәйәси роль уйнай: ҡитға-ара ил булараҡ, ул Синай ярымутрауы ярҙамында Африка һәм Азия араһында күпер булып тора, ә Суэц каналы иһә, Урта диңгеҙ менән Һинд океанын Ҡыҙыл диңгеҙ аша тоташтырып, караптар йөрөү юлын барлыҡҡа килтерә.
Мысырҙың күпселек өлөшө — сүллек. Сүллектә иҫкән елдәр бейеклеге 30 метрҙан ашҡан ҡомло убалар — дюналар барлыҡҡа килтерә. Мысыр Сахара сүллегенең һәм Ливия сүллегенең өлөштәрен үҙ эсенә ала.
Мысырҙың бөтә территорияһы буйлап көньяҡтан төньяҡҡа табан донъялағы иң оҙон йылға — Нил аға. Мысырҙың Асуандан алып Ҡәһиргә тиклем Нил ярҙары буйлап һуҙылған районы — Үрге Мысыр исеме аҫтында билдәле. Ҡәһирҙән аҫтараҡ, Нил киңәйгән урында, Түбәнге Мысыр башлана.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙың климаты эҫе һәм ҡоро. Уның үҙенсәлеге — тәүлек эсендә һауа температураһы ҡырҡа үҙгәрә. Сүллектә көндөҙ температура +50-60° -ҡа тиклем күтәрелеп, төндә 0-гә тиклем төшөүе мөмкин.
Мысырҙа иң эҫе ай — июнь, был ваҡытта уртаса температура төньяҡта +25-26° , көньяҡта +30-34° тәшкил итә. Иң юғары температура +35-40° -ҡа тиклем барып етеүе мөмкин. Иң һалҡын айҙар — декабрь — март айҙары, айырыуса ғинуар айы. Төньяҡта температура +11-12° -ҡа, көньяҡта +15-16° -ҡа тиклем төшә.
Ҡыш ағастарҙың япраҡтары йәшел килеш ҡала. Ямғырҙар бик һирәк, башлыса ҡыш айҙарында ғына яуа. Сүллектә бер нисә йыл дауамында ямғыр яумауы мөмкин. Әммә әгәр ямғыр яуһа, ул ғәҙәттә оло ҡойон була. Мысырҙа был турала «Сахарала кеше эҫенән үлгәндән күберәк батып үлгән», — тигән әйтем бар.
Апрель-май айҙарында көньяҡ-көнсығыштан эҫе ҡоро ел иҫә. Был ел «хәмсин» исеме аҫтында билдәле. Ул 50 көн дауамында иҫә, исеме лә уның оҙайлылығынан алынған. Был ваҡытта температура 40° -ҡа тиклем күтәрелә, ел ҡом, туҙан килтереп, бөтә ергә тарата.
Губернаторлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысыр 29 губернаторлыҡҡа (провинцияға, мухафазаға) бүленгән, шул иҫәптән дүрт ҡала-губернаторлыҡ: Искәндәриә, Каир, Порт-Саид һәм Суэц. Туғыҙ губернаторлыҡ Нил дельтаһында Түбәнге Мысырҙа, һигеҙ губернаторлыҡ Нил үҙәне буйлап Үрге Мысырҙа, дүрт — Каир — Асуан линияһында һәм биш сик губернаторлыҡтары Синайҙа һәм Нилдың көнсығыш һәм көнбайышындағы сүллек региондарында урынлашҡан.
Физик-географик региондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙың күп өлөшөн сүллектәр ҡаплаған. Эшкәртеүгә яраҡлы майҙаны 35000 км² ҡына — дөйөм территорияның 3,5 %. Илдең күп өлөшө Атлантик океандан Алғы Азияға тиклем һуҙылған сүллек һыҙатында ята.
Мысырҙың геологик тарихы дүрт төп физик-географик регионын билдәләй:
- Дельта һәм Нил үҙәне,
- Ливия сүллеге,
- Аравия сүллеге,
- Синай ярымутрауы.
Нил үҙәне һәм Дельта Мысырҙың дөйөм территорияһының 5,5 % ғына биләүенә ҡарамаҫтан, бик мөһим регион тип иҫәпләнә — унда ауыл хужалығы алып барыла һәм халыҡтың 99 % йәшәй.
Территорияһы һәм сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙан:
барыһы: 1 001 450 км²
ҡоро: 995 450 км²
һыу: 6 000 км²
Ҡоро ер сиктәре:
барыһы: 2689 км
илдәр менән сиктәре: Газа Секторы 11 км, Израиль 255 км, Ливия 1150 км, Судан 1273 км
Яр буйы: 2450 км
Бейеклектәр:
иң түбән нөктә: Каттара сөңгөлө −133 м
иң юғары нөктә: Изге Екатерина тауы (Синай) 2629 м
Ресурстар һәм ер файҙаланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбиғәт ресурстары: нефть, тәбиғи газ, тимер рудаһы, фосфаттар, марганец, известняк, гипс, тальк, асбест, ҡурғаш, цинк
Ер файҙаланыу:
һөрөлгән ер: 2 %
монокультуралар: 0 %
даими көтөүлектәр: 0 %
урмандар: 0 %
башҡа: 98 % (1993, баһалау)
Һуғарылған ерҙәр: 32 460 км² (1993, баһалау)
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысыр административ яҡтан 29 мухафазаға (ғәр. محافظة muḥāfaẓä) бүленгән .
2008 йылда Хелуан һәм 6 октябрь мухафазалары төҙөлгән. 2009 йыл декабрь айында Луксор мухафазаһы төҙөлгән.
Мухафазалар административ үҙәктәргә йәки райондарға (мәркәздәр) һәм ҡалаларға бүленәләр. Мәркәздәр нахияларға бүленә.
Египтология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танылған египтологтар:
- Бернардино Дроветти (1776—1852)
- Джованни Баттиста Бельцони (1778—1823)
- Жан-Франсуа Шампольон (1790—1832)
- Карл Лепсиус (1810—1884)
- Огюст Мариет (1821—1881)
- Генрих Бругш (1827—1894)
- Георг Эберс (1837—1898)
- Гастон Масперо (1846—1916)
- Флиндерс Питри (1853—1942)
- Людвиг Борхардт (1863—1938)
- Говард Картер (1873—1939)
- Михаил Коростовцев (1900—1980)
- Мухаммед Гонейм (1905—1959)
- Пьер Монтэ (1885—1966)
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙа 80 миллиондан артыҡ кеше, уларҙың күпселеге Нил буйында, һәм бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй. Рәсми теле — ғәрәп теленең Мысыр диалекты.
Илдә йәшәүселәрҙең 91 проценты — мысырлылар. Бынан тыш, илдә абазиндар, төрөктәр, гректар, нубийлылар, көнсығыш сүллектәрҙә һәм Синай ярымутрауында бәҙүәндәр, Сива оазисында берберҙар йәшәй.
Илдә йәшәүселәрҙең 90 проценты сөнни йүнәлештәге ислам динен тота. Исламдан һуң иң таралған дин — копт йүнәлешендәге христиан дине.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысыр — Төньяҡ Африкала иң иҡтисади үҫешкән ил. Мысырҙың төп экспорт тауары — нефть. Нефть ятҡылыҡтары башлыса Синай ярымутрауы һәм Суэц каналы райондарында урынлашҡан. Нефттән тыш, Мысыр тәбиғи газға бай.
Мысырҙың иҡтисады өсөн Суэц каналы ҙур роль уйнай. Канал аша үткән караптарҙан йыйылған һалым дәүләт ҡаҙнаһына ярайһы өлөш индерә.
Мысырҙа йәшәүселәрҙең күп өлөшө ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Бында башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр. Илдең климаты йыл әйләнәһенә уңыш йыйырға мөмкинлек бирә.
Мысырҙың төп энергия сығанағы — илдә сығарылған нефть. Бынан тыш, СССР ярҙамы менән төҙөлгән Асуан быуаһы янында урынлашҡан ике ГЭС мөһим энергия сығанағы булып тора.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Суэц каналы транспорт системаһы Мысыр иҡтисады өсөн бик әһәмиәтле.
Автомобиль юлдары
- Барыһы 92370 км
- Ҡаты япмалы 74820 км
- Ҡаты япмаһыҙ 17550 км
Тимер юлдар
- Барыһы 5063 км
Аэропорттар
- Барыһы 88
- Осоу-ултырыу һыҙығы ҡаты япмалы 72
- Осоу-ултырыу һыҙығы ҡаты япмаһыҙ 16
Макроэкономика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элемтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мобиль операторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙа төп өс оператор бар:
Интернет[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙың глобаль интернет провайдерҙары:[8]
- Etisalat Misr — AS36992
- Internet Egypt — AS5536
- Link Egypt (Link.net) — AS24863
- Noor Group (Noor.net) — AS20928
- Telecom Egypt (TE) — AS8452
- Raya Telecom — AS24835
Энергетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысырҙа ике идара итеүсе ойошма бар — Мысыр электрик холдинг компанияһы (Egyptian Electricity Holding Company) һәм Электричество һәм энергетика министрлығы[9][10].
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туризим илдең төп килем алыу тармағы иҫәпләнә[11]. Шуға ла уны үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә. Диңгеҙ ярҙарында урынлашҡан Шарм-әл-Шәйх, Хургада һәм башҡа ҡалаларҙа курорт комплекстары төҙөлә һәм модернизациялана. Мысырҙа төрлө дәүерҙең — Боронғо Мысыр, копт заманы (христианлыҡ), Урта быуаттарҙағы ғәрәп цивилизациялары — һәйкәлдәре һаҡлана.
Иң күп кеше йәлеп иткән иҫтәлекле урындар:
- Некрополдәр (Гиза һәм башҡа дәүер пирамидалары, Луксорҙағы Батшалар һәм Батша ҡатындары үҙәне, әүлиәләр кәшәнәләре.
- Фирғәүендәрҙең ғибәҙәтханалары, бигерәк тә Әбү-Симбелдәге һәм Луксорҙағы ғибәҙәтханалар.
- Урта быуаттарҙағы һәйкәлдәре — Ислам осорондағы һәм Иҫке Ҡаһирә.
Мысыр туризмы ерле халыҡ менән аралашыу үҙенсәлеге менән айырылып тора. Бындағы һатыулашыу ғәҙәте йыш ҡына тәүгә килеүселәрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Сит ил кешеһен күреү менән, һатыусылар хаҡты күпкә күтәрә, шуға ла ҡыйыу һатыулашырға кәрәк. Бынан тыш, туристар күп тупланған башҡа урындарҙағы кеүек үҡ, бында ла мутлашыусылар һәм уғрылар булыуын күҙ уңында тотоп, ҡиммәтле әйберҙәрғә иғтибарлы булыу хәйерле. Шулай ҙа мысырлылар сәйәхәтселәргә ҡарата йылы мөнәсәбәттә, Мысыр үҙенең ҡунаҡсыллығы менән дан алған.
Шарм-әл-Шәйх[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шарм-эш-Шейх (ғәр. شرم الشيخ, шулай уҡ Шарм-эль-Шейх, Шарм-аль-Шейх һәм Шарм-аш-Шейх, рәсми — Шарм-эш-Шейх[12]) — Мысырҙың Ҡыҙыл диңгеҙ ярында курорты. Көньяк Синай мухафаза составында.
1967—1982 йылдарҙағы Израиль оккупацияһы ваҡытында Офира исемен йөрөткән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ World Gazetteer: Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung
- ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Population Clock (3 ноября 2012)
- ↑ 3,0 3,1 ЦРУ (2010)
- ↑ "Ҡаһирәлә һаман тыныс түгел…, «Шоңҡар» сайтында 2011 йылғы сыуалыш тураһында
- ↑ «Ҡаһирәлә Башҡортостандан 50 студент ҡамауҙа ҡала» «Шоңҡар» сайтында 2011 йылғы сыуалыш тураһында
- ↑ «Российские студенты просят вывезти их из Египта» Би-би-си сайтында репортаж
- ↑ Меңләгән мысырлылар Ҡаһирә үҙәгендә Мөбәрәктең китеүен байрам итә. Би-би-си
- ↑ renesys.com :: 27.01.2011 :: Глобальные интернет провайдеры в Египте
- ↑ Ministry of Electricity and Energy
- ↑ EEHC
- ↑ В Египте упали доходы от туризма — Египет — TURIZM.RU
- ↑ Письмо Росреестра о написании названия города на русском языке.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арабская Республика Египет: Справочник/АН СССР, Ин-т Африки. — М.: Наука, 1990. — 355 с.
- Васильев А. М. Египет и египтяне. М., 1986.
- Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник. Под ред. А. Я. Сухарева. М., НОРМА, 2003. Статья «Египет». С. 244—254.
- Беляков В. В. Русский Египет — М.: Вече, 2008. — 335 б. — ISBN 978-5-9533-3014-5.


text:
Төбәктә һауа торошоноң насар булыуы сәбәпле Ырымбур өлкәһе менән сиктә хәрәкәт сикләнгән Фото: Олег Яровиков
Төбәктә һауа торошоноң насар булыуы сәбәпле Ырымбур өлкәһе менән сиктә хәрәкәт сикләнгән
Төбәктә һауа торошоноң насар булыуы сәбәпле Ырымбур өлкәһе менән сиктә хәрәкәт сикләнгән Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда һауа торошоноң насар булыуы сәбәпле Ырымбур өлкәһе менән сиктә хәрәкәт сикләнгән. Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының республикалағы баш идаралығы хәбәр итеүенсә, кисә һауа торошоноң насар булыуы сәбәпле Мәскәү ваҡыты буйынса көндөҙгө 3-сө яртыла Гай — Яңы Черкассы автомобиль юлы участкаһында һәм Яңы Черкассынан Башҡортостан сигенә тиклем транспорт хәрәкәте сикләнде. Бындай саралар айырым ҡарарға тиклем ҡабул ителгән. Аҡъяр ауылынан алып Ырымбур өлкәһе менән сиккә тиклем трассала хәрәкәт туҡтатылған.
Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы автоһәүәҫкәрҙәргә ошо йүнәлештә юлға сыҡмаҫҡа һәм ғүмерҙәрен хәүеф аҫтына ҡуймаҫҡа кәңәш итә.


text:
Күсемһеҙ милеккә хоҡуҡтарҙы теркәү буйынса күсмә ҡабул итеүҙәр дауам итә
Башҡортостандың Дәүләкән, Йылайыр, Дүртөйлө, Туймазы һәм Благовар райондарында күсемһеҙ милеккә хоҡуҡтарҙы теркәү буйынса күсмә ҡабул итеүҙәр үтте.
Росреестрҙың Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, күсмә ҡабул итеүҙәр барышында граждандар күсемһеҙ милеккә хоҡуҡтарҙы һәм улар буйынса төҙөлгән килешеү ҡағыҙҙарын дәүләт теркәүенә 65 документтар пакеты тапшырған. Шулай уҡ күсмә ҡабул итеү барған тораҡ пункттарҙың һәм уның эргә-тирәһендәге ауылдарҙың халҡы ер участкаларына хоҡуҡтарҙы теркәү, хоҡуҡтарҙы дәүләт теркәүенә документтар тапшырыу тәртибе һәм дәүләт пошлиналары күләмдәре мәсьәләләре буйынса тейешле мәғлүмәт ала алған.


text:
Аҙна аҙағына төбәктә һыуытасаҡ Фото: Олег Яровиков
Аҙна аҙағына төбәктә һыуытасаҡ
Аҙна аҙағына төбәктә һыуытасаҡ Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Аҙна аҙағына Башҡортостанда һыуытасаҡ. Уҙған ял көндәрендә республикала епшек ҡар һәм ямғыр яуҙы. Елдең көсәйеүе күҙәтелде, буран сыҡты, боҙлауыҡ булды, ҡар ирене. Һауа температураһы 5 градусҡаса күтәрелде.
Белгестәрҙең күҙаллауы буйынса, был аҙнала төбәктә һауа торошоноң тотороҡһоҙ булыуы, яуым-төшөм көтөлә, тип хәбәр иттеләр республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығында.
24 ноябрҙә ҡар ҡатыш ямғыр яуасаҡ, ел талғын, көньяҡ-көнбайыштан. Һауа температураһы 1 градус һалҡындан 4 градусҡаса йылы буласаҡ. 25 ноябрҙә көндөҙ 3 градус һалҡын, 2 градус йылы, төндә аяҙайтҡанда 6-11 градус һыуыҡ. Урыны менән ҡар яуасаҡ, юлдарҙы еңелсә боҙлауыҡ ҡаплауы ихтимал. Ял көндәренә синоптиктар һалҡынса һауа торошо вәғәҙәләй. Яуым-төшөм булмаясаҡ.