text:
Ринат РАМАЗАНОВ, “Арғымаҡ” этно-рок төркөмөнөң художество етәксеһе, солисы, Бөтә Рәсәй Башҡорт йәштәре ҡоролтайы рәйесе:
– Ер шарында төрлө халыҡтар йәшәй, бөтәһенең дә үҙ телдәре бар. Хәҙер уларҙың да мәктәптәрендә прокурор тикшереүен үткәртеп сыҡҡанда нимә булыр икән донъяла? Йылдар буйы тейешле системаға һалынған уҡытыу тәртибенең сәғәтен ҡыҫҡартыуы ул телде ҡайсы менән ҡырҡып сыҡҡан шикелле була түгелме? 2019 йылда Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығын байрам итәсәкбеҙ, 2020 йылда Бөтә донъя фольклориадаһы ла беҙҙә үтә… Ул саралар бөтәһе лә туранан-тура телгә килеп ҡағыла түгелме?
Беҙҙеңсә, был килеп сыҡҡан мәсьәләне Рәсәйгә ҡаршы эшләгән көстәр тыуҙыра. Киләһе һайлауҙар алдынан Рәсәй Президентының абруйын төшөрөр өсөн үткәрелгән һөжүм. Беҙ, әлбиттә, был килеп тыуған хәлгә риза түгел. Халҡыбыҙҙың телен һаҡлар өсөн Йәштәр ҡоролтайы менән дә, “Арғымаҡ” төркөмө менән дә бөтә көстө һаласаҡбыҙ. Тел – ул халыҡтың тамыры, тамырҙы ҡыҫҡартам, тип ҡырҡһаң, үҫемлек ҡорой. Был хәлде бөтөнләй булдырырға ярамай. Хоҙай Тәғәлә үҙе беҙҙе һаҡлаһын һәм яҡлаһын!
Күп нәмә атай-әсәйҙән тора, баланың теле өйҙәге телмәрҙе ишетеп асыла.
Башҡорт телен белеүҙең ыңғай яҡтары:
1. Теле башҡортса асылған баланың иммунитеты бөтә нәмәгә көслө була. Туған теле ғүмерлеккә ҡанына һеңә.
2. Башҡорт телен белһәң, күп төрки телдәрҙе аңларға була, ял иткәндә, эш буйынса сит илдәргә сыҡҡанда, был кешегә аралашыу, аңлашыу еңел буласаҡ.
3. Инглиз телен өйрәнгәндә лә еңел була.
4. Донъя кимәлендә ниндәйҙер проекттар булдырғанда конкурентлыҡ ныҡ көслө, эшеңде айырыуса уңышлы итәм тиһәң, эксклюзив кәрәк, ә хәҙер халыҡтарҙың теле, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәте — эксклюзив ул. Милләтеңдең үҙенсәлеге менән башҡарылған эш (ниндәй йүнәлештә булһа ла) бүтәндәргә ҡарағанда айырылып торасаҡ һәм иғтибарҙы йәлеп итәсәк. Үҙемдең тәжрибәнән сығып әйтәм.
Һәм шуныһы: мәктәптәрҙә күберәк уңышлы башҡорт егеттәре-ҡыҙҙары, ағай-апайҙары менән осрашыуҙар үткәрергә. Тарих, эшҡыуарлыҡ, спорт, мәҙәниәт һәм башҡа йүнәлештәрҙә уңышҡа өлгәшкән кешеләр менән аралашыу балаларға бер этәргес булып тора. Әлбиттә, уларҙың үҙ телендә аралашыуы балаларға үрнәк булыр.
Әлфиә менән Гөлфиә Хамматовалар, дизайнерҙар, башҡорт милли рухында кейем һәм атрибутика эшләүселәр:
– Һәр башҡорт, өндәшмәйенсә лә, әйҙәмәйенсә лә, телебеҙҙе һаҡлайыҡ тимәйенсә лә, үҙ теләге менән һаҡларға тейеш туған телен! Ниңә улай килеп сыҡты һуң? Беләһегеҙме, бында һеҙҙең дә ғәйеп бар… Күпме дуҫтарым, яҡын ғына туғандарым, хатта саф башҡорт ауылында бер класта уҡыған класташтарым балаларына ИҢ ТӘҮГЕ, ИҢ ҠӘҘЕРЛЕ һүҙҙәрҙе – “атай, әсәй”ҙе мама-папа тип өйрәтеүҙән башланы! “Башҡортса һөйләһәм, боролоп та ҡарамай, аңламай… Шатырлатып русса һөйләшә балам”, – тип маҡтанып һөйләп ултырғандары ла булды…
Бына шундайҙар арҡаһында беҙ хәҙер ошо хәлдә, “зинһар, аҙнаһына бер-ике сәғәт кенә башҡорт телен уҡытырға рөхсәт итегеҙ инде” тип үтенергә мәжбүрбеҙ…
Беҙгә туған телебеҙҙе белергә, яратырға, танытырға кәрәк. Хәҙер Интернет заманы. Билдәле шәхестәр, йондоҙҙар Интернет селтәрҙәрендәге биттәрендә: Вконтакте, Инстаграм, Фейсбук һ.б. күберәк яҙмаларын, аңлатмаларын башҡортса ҡуйһа ине. Йәштәр барыбер улар менән ҡыҙыҡһына, үрнәк ала, уларға оҡшарға тырыша. Әлеге мәлдә күбеһе рус телендә алып бара бит үҙҙәренең сәхифәләрен. Ҡасандыр Рөстәм Ғиззәтуллиндың йырҙарына гөрләтеп дискотекалар үтә ине, хәҙер инде Радик Юлъяҡшин бик популяр. Оло быуын кешеләре тәнҡитләһә лә, уларҙың да телебеҙҙе үҫтереүгә индергән өлөшө ҙур. Сит ил йырҙарына дискотекалар үткәргәнсе, үҙебеҙҙең заманса башҡорт йырҙарына бейеүҙәре һәйбәт бит. Һуңғы йылдарҙа йәштәр өсөн һабантуй, этно-форум кеүек саралар, КВН, дискотекалар үткәрелә, шундай матур концерттар, спектаклдәр, Аллаға шөкөр, күп. Был да булышлыҡ итә, тип уйлайбыҙ. Һәм, иң мөһиме, һәр кемебеҙ өйҙә генә түгел, бар ерҙә лә үҙ-ара оялмайынса башҡортса һөйләшәйек.
Телебеҙ, еребеҙ өсөн ата-бабаларыбыҙ күпме ҡан-ҡойош, көс, күпме ауырлыҡтар аша үткәнен онотмай, шуның ҡәҙерен белеп, һаҡлап йәшәйек.
Просмотров (31)


c: text/html

text:
Яңы йылдың тәүге кѳнѳндә үк Сибай ҡалаһының «Шифа» ял һәм һауыҡтырыу лагеры сираттағы миҙгелен асты. Ҡышҡы ялды үҙ итеүселәргә бында бѳтә уңайлыҡтар ҙа бар: йылы йорттар, мангалдар, бормалы боҙ һырғалағы, йылға ѳҫтѳндәге тәбиғи каток... Коньки, саналарҙы прокатҡа алырға була.
—Йәйге һәм кѳҙгѳ миҙгелдең һауыҡтырыу кампанияларын уңышлы тамамлап, ҡышҡы миҙгелде асып ебәрҙек. «Шифа» лагеры март айы тыуғансы кѳн һайын халыҡты ҡабул итергә әҙер,—ти ял итеү урыны етәксеһе Вәсил Фәйзулла улы Үтәев.—Уҙған йылда лагерҙа ыңғай яҡҡа үҙгәрештәр күп булды. Балалар ѳсѳн йыуыныу бүлмәһе, ҡыҙҙарға гигиена үҙәге эшләнек. Ашхананың ҡыйығын алмаштырҙыҡ, ял йорттарына пластик тәҙрәләр ҡуйып сыҡтыҡ. Уҡыусылар ѳсѳн сюрприздар байтаҡ. Уны тиҙерәк күрергә, уңайлыҡтарҙы ҡарарға теләүселәр беҙҙең лагерға рәхим итһен.
Вәсил Фәйзулла улы уҡыусыларҙың ғына түгел, барлыҡ сибайҙарҙың да ял итергә яратҡан урынын рәткә, тәртипкә килтерергә ихлас ярҙам иткәне ѳсѳн Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Хәлит Хәмзә улы Сѳләймәновҡа, мәғариф бүлеге начальнигы Ғаяз Әхмәҙулла улы Хәсәновҡа, ремонт эштәрендә әүҙем ҡатнашыусы уҡытыусыларға, тәрбиәселәргә, мәғариф бүлеге хеҙмәткәрҙәренә оло рәхмәтле.
Ҡышҡы ял үҙәген байрамса биҙәүгә, һырғалаҡтар яһауға ҡаланың торлаҡ-коммуналь хужалыҡ идаралығы, «Оптима-С» йәмғиәте күп кѳс һалған.
Шулай итеп, ҡалаға иң яҡын урынлашҡан ял һәм һауыҡтырыу лагеры каникулдарын күңелле һәм файҙалы үткәрергә теләүселәрҙе үҙ биләмәһендә кѳтѳп ҡала. «Шифа»ла ялдарығыҙ шифалы үтһен!
Г.Сәйетова.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Айыу ниңә һөжүм итә?
Айыу ниңә һөжүм итә?
Ауыл халҡының айыуҙарҙың малға тейеүе тураһында күтәргән проблемалары ҡулға ҡәләм алырға, тәбиғәтебеҙҙең бер өлөшө булған урман хужаһын яҡлап, үҙемдең фекеремде яҙырға мәжбүр итте. Әлбиттә, улар ҙур зыян килтерә: кемдеңдер берҙән-бер һыйырын йәки атын йыға, күҙ терәп торған малынан яҙҙыра. Былай ҙа көскә йәшәп ятҡан ауыл кешеһе өсөн был матди яҡтан оло бәлә инде. Ләкин ни өсөн һуң айыуҙар малға һөжүм итә йәки ауылға килеп инә? Яуап бик ябай: бахыр януарҡайҙар бик астар!
Ә был хәлгә тайыш табандарҙы кем дусар иткән? Беҙ – кешеләр! Уларҙың биләмәһенә барып ингәнбеҙ! Бер асыҡ ерҙе лә ҡалдырмай, һөрөп бөтөргәнбеҙ, урман-туғайҙарҙа үҫкән барлыҡ еләк-емештәрҙе йыйып алабыҙ. Һәр бер өйҙә тиерлек машина, кеше йөрөмәгән бер генә төбәк тә ҡалмаған. Беҙҙең урмандарыбыҙ йәме – айыуҙар нимә ашап йәшәргә тейеш һуң?! Ана шул турала хәстәрлек күрергә кәрәктер. Был бигерәк тә урман хужалығында эшләгән белгестәргә ҡағыла. Шәкәрме, онмо йәки башҡа төрлө аҙыҡ-түлек алып барып ҡалдырырға кәрәктер. Беҙ үҙебеҙ көнөнә нисәмә тапҡыр ултырып ашайбыҙ, шул тәмле-татлы ризыҡтарыбыҙҙың күбеһе айыуҙарҙың тамағынан тартып алынған бит! Ә ул бахырҙар бер генә тапҡыр туйғансы ашар өсөн генә лә күрәләтә үлемгә – ауылға килә!
Уларҙы атырға рөхсәт тә бирелде, ти. Тик юҡҡа сыҡҡан януарҙар исемлегендә бер заман айыуҙар ҙа булмаҫмы? Беҙ «Ай, Уралым, Уралым» ҡобайырын өйрәнгәндә, алпан-толпан атлаған айыуы күп Уралтау, тип беләйек тә, бер көн килеп шуларҙан береһе лә ҡалмаһын әле. Ҡулыбыҙҙан ҙур эш килде: әкиәттәребеҙҙән, йәнһүрәттәребеҙҙән яҡшы таныш тайыш табандарыбыҙҙы ла бөтөрҙөк, тиербеҙме?
Тәбиғәтебеҙ ҡороп, бөтөп барған өсөн дә Экология йылы тип иғлан ителде бит быйыл. Тимәк, айыуҙар ҙа яҡлауға мохтаж. Күренекле рус яҙыусыһы Михаил Пришвин да: «Тәбиғәтте һаҡлау – ул тыуған илде һаҡлау», – тигән. Беҙҙең милләтебеҙ өсөн был ҡанатлы һүҙҙәр айырыуса мөһим. Үҙебеҙ бит, башҡорт – тәбиғәт балаһы, тип әйтергә яратабыҙ. Мөмкин булған бөтә урында уны һаҡларға өйрәнергә кәрәк. Беҙгә яраҡлаша алмаған һәр бер тере йәнде бөтөрөү, үлтереү тураһында һөйләү – ҙур хата. Киреһенсә, үҙебеҙгә тәбиғәткә яраҡлашырға өйрәнергә кәрәк. Ҡоштар, йәнлектәр, ғөмүмән, бөтә тереклек беҙҙең яҡлауға мохтаж. Айыуҙарға ла йәшәү өсөн шарттар булдырайыҡ. Ҡыҫҡаһы, тәбиғәтебеҙҙе һаҡлау үҙебеҙҙән тора. Бөтәбеҙ ҙә уның дуҫы булырға тырышайыҡ.
А. МӨНИРОВА.
Мәсетле районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Белем усағыбыҙҙа ҡыҙыҡһыныусан, белемгә ынтылыусан, тырыш, туған телен яратыусы балалар күп. Бөгөн һүҙем Тусыбай мәктәбенең V синыфын тамамлаған Әлмир Ғилемшин һәм Илнара Ғәфүрова тураһында. Район, республика кимәлендәге күп төрлө олимпиада, бәйгеләрҙә ҡатнашҡан уҡыу алдынғылары улар. Әлмир ҙә, Илнара ла тик «бишле» билдәләренә генә өлгәшә. «Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте» йыр фестивалендә ҡатнашып, Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнделәр. Талантлы балалар араһында үткәрелгән «Өмөт елкәндәре» район слётында үҙҙәрен һынап ҡаранылар. Мәктәптә ойошторолған байрамдарҙы оҫта алып барыусылар ҙа.
Әлмир районда үткәрелгән рәсем буйынса бәйгеләрҙә – I, урыҫ теле буйынса олимпиадала II урын яуланы, «Минең яратҡан әҙәби геройым», «Сәләмәт тормош юлын һайла» плакаттар, төрлө халыҡ-ара предмет конкурстарында еңеүсе. Уның һүрәте Иҫке Балтас урамындағы баннерҙа тора.
Илнара районда «Һаумы, һаумы, әкиәт!» бәйгеһендә йыл һайын еңеү яулай. Республика кимәлендә ҡатнашып та үҙен һынап ҡараны. Башҡорт теле буйынса олимпиадала призлы урын алды, төрлө фәндәр буйынса дистанцион ярыштарҙа диплом, Почёт грамоталары менән бүләкләнде. «Минең яратҡан китабым» район конкурсында приз алып ҡыуанды.
Уҡыусыларыма ҡарайым да шатланам. Үҙем өйрәткән тик яҡшы сифаттарҙы ғына күрәм уларҙа. Киләсәктә, һис шикһеҙ, ысын кеше булып үҫеүҙәренә ышанам. Афарин, Әлмир, Илнара, гел шулай һынатмағыҙ, йәме.
Фәнизә ҠАРАҒУЖИНА,
башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.
Балтас районы.


text:
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығыУчалы районы муниципиаль районының 1-се лицейы Бөйөк Еңеүгә 70 йыл тулыуға арналған
ғилми – тикшеренеү конференцияһы.
Ғилми - тикшеренеү эшенең темаһы:
Олатайым менән ғорурланам…
Эште үтәне:
7 г класс уҡыусыһы
Ғүмәрова Алһыу
Тикшерҙе:
башҡорт теле һәм
әҙәбиәте уҡытыусыһы
Фәтҡуллина Ә.М.
Учалы – 2015 йыл
Йөкмәтке
I. Инеш ………………..2
II.Төп өлөш…………..3 - 4
III.Йомғаҡлау…………5
IV.Ҡулланылған әҙәбиәт.6
V. Ҡушымта……………7
Маҡсат:
Олатайымдың биографияһын өйрәнеү.
Бурыстар:
1.Ғаилә архивын өйрәнеү.
2.Туғандарҙан биографик факттарҙы белергә.
3. Үҙемдең эш һөҙөмтәләре тураһында һөйләргә.
Тикшеренеү эшенең темаһы:
Олатайымдың Германияны еңеүгә индергән ( өлөшө, батырлығы)
Тикшеренеү эшенең методы:
Ғилми – эҙләнеү.
Тикшеренеү.
I. Инеш
Кешелек тарихында булған иң яуыз һуғыштарҙың береһе – ул Бөйөк Ватан һуғышы. Уның тамамланыуынына быйыл 70 йыл була.Күп вакыт кеүек.Тик был һуғыштың күрһәткән яуызлығы,күҙ йәштәре,етем балалар һәм ҡатындар һыҡтауы,түгелгән ҡан уны оноттормай.Һуғыш тураһындағы материалдарҙы уҡығанда ла иҫ китәрлек.Һәр бер һан артында күпме ҡайғы.Бына улар:32 мең шартлатылған завод һәм фабрикалар, 65 мең километр тимер юлы,40 миллион совет халҡы,1725 мең юҡҡа сығарылған ҡасаба һәм ҡалалар,70 меңдән артыҡ ауылдар.Бына нимә ул был һуғыш - 1418 көн.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт халҡы үҙен күп милләтле Тыуған илебеҙҙең ышаныслы терәге, еңеүҙең мөһим арсеналдарының береһе булараҡ күрһәтә.Һуғыштың тәүге көндәрендә ук республикала заводтарҙы һәм фабрикаларҙы фронт өсөн продукция етештереүгә күсереү буйынса ҙур эш башлана.Белорет металлургтары танк,артиллерия һәм авиация юғары сифатлы маркаларын сығарыуҙы үҙләштерә.Өфө,Ишембай нефть әшкәртеү заводтары яғыулыҡ-майлау материалдарының яңы төрҙәрен,бензиндың юғары сорттарын бирә башлай. Өфө паровоздар ремонтлау заводында бронепоезд ҡорамалдары йүнәлтелә.Өфө, Ишембай тегенселәре гимнастеркалар,шинелдәр,салбарҙар тегеүҙе ойоштора. Башҡорт халҡының борондан килгән хәрби традициялары бар.
Ваҡыт ағышы мәңгелек хәрәкәттә. Май беҙгә көләс ҡояшы, йылы елдәре, наҙлы яҙ һулышы менән генә ҡәҙерле түгел. Был көндө беҙгә ата-бабаларыбыҙ фашизмды тар-мар итеп, еребеҙгә йәшәүҙең үҙен ҡайтарҙы. Кешелек тарихындағы ҡанҡойғос ҡәһәрле һуғыш 9 май көндө Совет иленең еңеүе менән тамамланды.
Бөйөк Ватан һуғышы көндәре йылдар үткән һайын беҙҙән алыҫлаша. Ләкин халҡыбыҙҙың фашизм менән тиңһеҙ көрәштәге батырлыҡтары көндән-көн яҡтыраҡ сағыла.
Йәмле май айы тәбиғәткә йәшеллек, күңелдәргә наҙ бүләк итеүе менән айырыуса яҡын. Шулай ҙа майҙың иң оло байрамдарының береһе — Еңеү көнө барыбыҙ өсөн дә иң ҡәҙерлеһе. Илебеҙҙә һуғыштың әсе еле ҡағылмаған бер ғаилә лә юҡтыр, шунлыҡтан хәтер һәм ғорурлыҡ көнөнә әүерелгән был датаны олоһо ла, кесеһе лә көтөп ала.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та, ил халҡы менән бергә яҡташтарыбыҙ ҙа алғы һыҙыҡҡа ашыҡты. Башҡортостан фронтты ҡорал, яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек менән өҙлөкһөҙ тәьмин итте.
-2-
II. Төп өлөш
Йортона һуғыш еле ҡағылмаған бер генә ғаилә лә юҡтыр ул. Мин үҙемдең олатайым, әсәйемдең атаһы, Ғәбитов Ғабиҙулла Садиҡ улы тураһында һөйләргә теләйем. Ул 1921 йылдың 15 майында Иҫке Байрамғол ауылында тыуған.Бәләкәй саҡтан эшкә тырыш, зирәк була. Шуға күрә лә, йыл һайын ауыл көтөүсеһенә ярҙамсы булып эшкә сыға. Иртә таңдан алып кискә тиклем йүгереү төрлө һауа торошонда ҡырҙа йөрөү олатайымды ныҡ сыныҡтыра.
Һәм ҙур булмаған Әүеш күлен бер осонан икенсе осона, буйына дуҫтары менән йөҙөргә оҫтарып китәләр. Олатайымдың бер туған ҡустыһы Рәжәп бабай малайҙарҙың әйберҙәрен бер күл ситенән икенсе ярға ташып йөрөр булған.
1941 йылдың мартында ветеринарҙың ярҙамсыһы булып эшләп йөрөгәндә, уның ҡулына повестка тотторалар.
28 март Шәрип, Иҫке Байрамғол ауылынан 3 егет армияға китә. Олатайымды икенсе эшелон менән Көнбайышҡа Белоруссияға ебәрәләр.Брест крепосының 100 км алыҫлыҡта урынлашҡан Кортуза- Берёза ҡалаһына эләгеп армия сафын башлай. Төрлө тренировкаларҙы олатайым өлгөлө үтә.
22 июнь « подъём» 2 сәғәткә һуңыраҡ була. Физкультуранан һуң һалдаттар казармаға ҡайтып һәр береһе үҙ эше менән булған ваҡытта :
- Тревога!!! К оружиям!!!- тигән команда яңғырай. Бөтә һалдаттар казарманан сығыуға баш осонан ғына самолёттар осоп китәләр.Шунда ғына һуғыш башланғанын бөтәһе лә аңлай. Олатайымдың часы Комбриг ҡалаһының янында оборонаға эләгә. Бик күп самолёттар. Эвакуацияға әҙерләнеп йөрөгән ҡоралһыҙ халыҡ өҫтөнә бомбалар ташлайҙар.Был ҡала эсендә, тирә-яҡта илаш, ыҙғыш башлана. Ә ил һаҡсылары самолёттарға ҡаршы ут асалар һәм бер самолётты атып төшөрәләр.
Һалдаттарға: “Отступать!”- командаһы яңғырай һәм Ҡыҙыл армия артҡа сигенә башлай.
Сигенгән ваҡытта күп һалдаттар аяҡтары ауыртыуға түҙә алмай ятып ҡалалар.
Олатайым бәләкәй саҡтан көтөү көтөп ,физик ауырлыҡтарға өйрәнгәс, ауыр йөк күтәреп йүгереү был ауыр хәлдән ҡотҡара.
Сос егет командирҙың күҙенә шунда уҡ ташлана һәм :”Габитов туда, Габитов сюда…”, тип төрлө ергә разведкаға ебәреп, кәрәкле мәғлүмәттәр алып килергә ҡуша. Шулай итеп, разведканың береһендә төндә бер өйҙөң тәҙрәһен шаҡып, рус әбейе йәшәгәнен белә. Әбейҙең улдары ла, ире лә һуғышҡа киткән була. Ул олатайымды үҙ улындай күреп, картуф, икмәк менән һыйлай һәм өҫтәп үҙе менән аҙыҡ та биреп ебәрә. Аҙыҡ – түлек менән килгән олатайыма һалдаттарҙың ҡыуанысы сикһеҙ була.
Олатайымдарҙың 16-сы армия 524-се уҡсылар полкы 1941 йылдың 1 октябрендә ҡамауға эләгә. Юхнов ҡалаһы янында ҡамауҙан сығалар.
Уратып алған дошманды йырып сығыу еңелдән булмай.Шулай бер йылғаны сыҡҡан ваҡытта , олатайым икенсе ярға йөҙөп сығып, кәмә табып килтерә һәм яралы
командирҙы үлемдән ҡотҡара. Был батырлығы өсөн “Ҡыҙыл йондоҙ” ордены менән
бүләкләнә. ( Командирҙың фамилияһын иҫләмәйбеҙ) . 1968 йылдың 12 июнендә
Учалы районының военком полковнигы Соков был һуңлаған бүләкте тапшыра.
Һуңынан олатайым 1206 –сы уҡсылар полкында автоматсы булып китә. Ржев ҡалаһының янында ҡаты һуғыш була. 6 тапҡыр атаканы кире ҡағып, дошманды үткәрмәй, бөтә ротанан 18 генә кеше иҫән ҡала.
-3-
1942 йылда 362-се Омск гвардия дивизия составында хеҙмәт итә. Олатайымдың
Эргәһендә мина шартлап, ул контузия ала, яралана. 6 ай госпиталдә ятҡандан һуң , 6 айға ауылға ҡайтарыла. Ә ауылда : аслыҡ, хәйерселек, яланғаслыҡ. Балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡалып:”Бөтә фронт өсөн!”- тигән лозунг менән эшләйҙәр һәм йәшәйҙәр.
Олатайымдың һөйләүе буйынса: ”Бөтә ҡыйынлыҡ һуғыш ваҡытында тылда ҡалғандарға төшә. Һуғышҡа киткәндәрҙе алмаштарып, улар бөтә эште үҙ иңдә-
нә ала. “Шинелһеҙ” һалдаттар ҡыйынлыҡтарҙы ,ҡайғы-хәсрәттәрҙе еңеп, арымай-талмай эшләй, аҙыҡ-түлек һәм ҡорал етештерә, иген үҫтерә, яраланып ҡайтҡан һалдаттарҙы дауалай, тәрбиәләп аяҡҡа баҫтыра.
Һуңынан олатайым 54-се армияға эләгеп Ленинград блокадаһында дошмандарға ҡаршы һуғыша башлай. Бында фашистар төрлө юлдар менән герой-ҡаланы алырға
теләйҙәр. Ленинград 900 көн һәм төн оборанала тора. Берҙән-бер Ладога күлен, “Йәшәү юлын”, фашистар үҙ ҡулдарына алырға теләйҙәр. Бында күрһәткән Ҡыҙыл Армияның батырлыҡтары сикһеҙ.
( Олатайым һуғыш бөткәс, Ленинград блокадаһында өйрәнеп алған йырҙарҙы көйләп йөрөр булған). Бында ла ҡаты яраланып ,Ладога күле аша сығарып, госпитал-гә һалып ҡуялар. Госпиталдән төҙәлеп сыҡҡандан һуң ,үҙенең полкына ебәрелә.
Бер көндө олатайымдарға немец генералын “тел” итеп алырға тигән бойороҡ бирелә. Ҡыш көнө, тейешле әйберҙәрен кейеп, разведчиктар ҡарға күмелеп, фашистар ниндәйҙер мәжлес ойошторған өйҙө күҙәтә башлайҙар… Бына …дошман генералы ла күренде…Урамға сыҡты… Ил һаҡсылары немецты бер мөйөшкә ҡамап, аяҡ-ҡулдарын бәйләргә теләйҙәр, ләкин дошман ныҡ көслө булып сыға, ауыр итектәре менән тибешә, ҡаршылыҡ күрһәтә. Бер ниндәй өн сығартмай үҙ частаренә алып ҡайталар. Был батырлыҡтары өсөн һалдаттар “ Бөйөк Ватан Һуғышының II дәрәжәле” ордены менән бүләкләнәләр.
Выборг ҡалаһын азат иткәндән һуң, олатайымды Алыҫ Көнсығышҡа “ Хәрби округ батальонына “ хеҙмәт итергә ебәрәләр. Бында Херосима, Нагасакиға атом бомбаһы төшөргәндәре тураһында мәғлүмәттәр билдәле була. Олатайым ейәндәренә гел шуны һөйләр булған.
1946 йыл 17 июнь 9-сы бригада 67759 часынан өйгә ҡайтарыла.( хәрби танытмаһы-ның № 959727).
Ауылға ҡайтҡас, Стәрлетамаҡта ветеринарлыҡҡа уҡып сыға.
Ауыл советы депутаты итеп 17 тапҡыр һайлана.
Хеҙмәт һәм һуғыш ветераны Ғәбитов Ғабиҙулла Садиҡ улы Сталинград, Ржев ҡаларында күрһәткән батырлыҡтары өсөн “Ҡыҙыл Йондоҙ” һәм 1985 йылда “Бөйөк
Ватан һуғышы” ордендары менән наградлана. Миҙалдары бик күп ине. Бөгөнгө көнгә күптәре юғалып та бөткән.
Хәҙерге көндә һуғыш ветерандарының һаны кәмегәндән-кәмей. Олатайым да 1995 йылдың 5 мартында был донъянан китә.
Ғәбитов Ғабиҙулла Садиҡ улы беҙҙең күңелебеҙҙә мәңге һаҡланыр!
-4-
III. Йомғаҡлау.
9 май- Еңеү көнө. Был дата бөйөк батырлыҡ һәм ватансылыҡ, ҙур ҡайғы һәм һуғыш ҡорбандарын иҫкә алыу, бөтә донъяны ҡанлы фашизмдан ҡотҡарған яугирҙа-быҙ батырлыҡтары өсөн оло шатлыҡ, ғорурлыҡ символына әүерелгән. Беҙ ҙә йыл һа-йын олатайымдың костюмын түргә элеп ҡуябыҙ.
Ҡот осҡос һуғыш 1418 көн дауам итә. Башҡортостандан 704448 кеше һуғышҡа кит-
кән. Тыуған ил азатлығы өсөн республиканан бөтәһе 297979 яугир башын һалған.
9 май – илебеҙҙең һәр гражданы өсөн күптән инде изге байрамға әйләнде. Еңеү көнөн лайыҡлы билдәләү – барыбыҙҙың да мөҡәддәс бурысы, сөнки беҙҙә һуғыш еле ҡағылмаған бер ғаилә лә юҡ. Ул Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары ғына түгел, ә уларҙың балалары һәм ейән-ейәнсәрҙәренең күңелдәренә лә тәрән инеп ултырған. Шуға күрә лә республикабыҙҙа Еңеүҙең 70 йыллығына әҙерлек бик ҡыҙыу барҙы.
Еңеү көнө!
Ветерандар атлай,
Баһадирҙар, иҫән ҡалғандар.
Сал сәслеләр, аҡ күңелле ҡарттар,
Ә бит күпме ҡайтмай ҡалғандар.
Онотоу юҡ һуғыш ҡорбандарын!
Йәшәй улар йөрәк түрендә.
Тәрән хистәр беҙҙең күңелдәргә
Үрмә гөлдәр булып үрелгән.
1
Ҡулланылған әҙәбиәт:
1.Ғаилә архивынан алынған мәғлүмәттәр.
2. Олатайымдың шәхси документтары һәм фотоһүрәттәре.
3. Башҡортостандың ҡыҫҡаса энциклопедияһы.
-6-


text:
Бөтә почта бүлексәләрендә 2018 йылдың 1-се ярты йыллығына матбуғатҡа яҙылыу кампанияһы бара!ХӨРМӘТЛЕ ӘХИРӘТТӘР, ДУҪТАР, ҠӘРҘӘШТӘР!!! Бөтә почта бүлексәләрендә 2018 йылдың 1-се ярты йыллығына матбуғатҡа яҙылыу кампанияһы бара. Шуныһы һөйөнөслө: яратҡан баҫмағыҙ – “Башҡортостан ҡыҙы”на яҙылыу хаҡы быйылғы кимәлдә һаҡланып ҡалды, шулай...
"БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!Ҡәҙерле дуҫтар, әхирәттәр! "БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ! 5 октябрҙән 15-енә тиклем Рәсәй почтаһы 2018 йылдың беренсе ярты йыллығына матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө уҙғара. Ошо 10 көн дауамында һеҙ “Башҡортостан ҡыҙы”...
"БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!Хөрмәтле ҡәрҙәштәр! Ҡәҙерле дуҫтар, әхирәттәр! "БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ! 11 майҙан 21-енә тиклем Рәсәй почтаһы 2017 йылдың икенсе ярты йыллығына матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө уҙғара. Ошо 10 көн дауамында һеҙ...
"БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!!!ХӨРМӘТЛЕ ҠӘРҘӘШТӘР! ҠӘҘЕРЛЕ ДУҪТАР, ӘХИРӘТТӘР! "БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ" ЖУРНАЛЫНА АРЗАН ХАҠҠА ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!!! 1 – 11 декабрь арауығында Рәсәй почтаһы матбуғатҡа ЯҘЫЛЫУ УН КӨНЛӨГӨ уҙғара. Был осорҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналына ⚠П2719 индексы...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Башҡорт дәүләт университеты абруйлы сит ил мәғлүмәт ресурстары менән ҡуллана ала Фото: Олег Яровиков
Башҡорт дәүләт университеты абруйлы сит ил мәғлүмәт ресурстары менән ҡуллана ала
Башҡорт дәүләт университеты абруйлы сит ил мәғлүмәт ресурстары менән ҡуллана ала Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 ғинуар./«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/. Башҡорт дәүләт университеты абруйлы сит ил мәғлүмәт ресурстарын ҡулланырға рөхсәт алды. Мәғариф һәм фән министрлығының финанс ярҙамында Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары, студенттары һәм аспиранттарының «Wiley Online Library» һәм «American Physical Society (APS)» мәғлүмәттәре менән файҙаланыу мөмкинлеге тыуҙы.
Университеттың мәғлүмәт үҙәгендә аңлатыуҙарынса, «Wiley Online Library» китапханаһы беренсел тикшеренеүҙәрҙән торған юғары импакт-факторлы ғилми журналдарға өҙлөкһөҙ интеграциялы ҡулланыуҙы тәьмин итә. 150 журналдан торған коллекция үҙ өлкәләрендә алдынғы тип танылған фәндәр спектрын һәм күп кенә баҫмаларҙы солғап ала. «Wiley Online Library», байтаҡ дәрәжәле халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми журналдарын контролдә тотоп, 750-нән ашыу профессиональ һәм ғилми ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә.
«American Physical Society (Америка физика ойошмаһы мәғлүмәттәре базаһы)» йәҙрә физикаһы, юғары энергиялар физикаһы, астрофизика, математика физикаһы, механикаһы һәм физиканың башҡа тармаҡтары буйынса журналдарҙы, шул иҫәптән «Physical Review Letters» – физика буйынса иң дәрәжәле журналдарҙың береһен, шулай уҡ ғалимдар араһында танылған «Physical Review» журналдар серияһын баҫа.
Был ресурстар менән юғары уҡыу йорто компьютерҙарынан ҡулланырға мөмкин һәм ул 2017 йылдың аҙағына тиклем дауам итәсәк.


text:
Һағыҙ
Ҡара һағыҙ — ҡайын туҙынан ҡайнатылған сәйнәгес. Һағыҙҙы йоторға ярамай. Башҡа төр һағыҙҙар ҙа бар, уларҙы сәйнәй торған нигеҙгә төрлө тәмләткес ҡушылмалар өҫтәп яһайҙар. Һағыҙҙы каучук, резина, төрлө ыҫмалаларҙан эшләргә мөмкин. Һағыҙҙы стоматологтар ауыҙ эсен таҙартыу һәм сәйнәү мускулатураһын көсәйтеү өсөн тәҡдим итәләр. Һағыҙ сәйнәгәндә ауыҙ һуты (шайыҡсаһы) бүленеп сыға, шуға күрә уны ашағандан һуң сәйнәргә кәрәк.
Йөкмәткеһе
Ҡайын туҙынан һағыҙ әҙерләү тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1-се ысул[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡәҙимге ҙур бер йомғаҡ һағыҙ ҡайнатыу өсөн ике-өс тоҡ ҡайын туҙы кәрәк. Уны урманға барып йәки берәй төҙөлөш барған урында бысылған ҡайын ағасынан йыйып алырға мөмкин. Ҡайын туҙын ҡағыҙҙай йоҡа ғына итеп һыҙырып алырға. Уны көнө буйы ла һыҙырырға тура килә. Туҙҙарҙы ҡаймаҡ һөртөп, суйынға тыңҡыслап һалырға. Ҡаймаҡ иҫке түгел, ә яңы ғына айыртылған булһын.
Ут сыҡмаһын өсөн һағыҙҙы йылға буйында ҡайнаталар. Суйынды таба менән ябып, өстағанға ултыртып, усаҡҡа ҡуяһың. Ул ҡыҙғас, эсендә сажлап эреүсе туҙҙы уҡлау кеүегерәк йоморо таяҡ менән һаҡ ҡына болғатырға. Эрегән туҙ усаҡҡа сәсрәмәһен. Суйын ныҡ ҡыҙһа, йыш болғатып торорға тура киләсәк. Таяҡты бысратмау мөһим, сөнки ҡом-фәлән йәбешһә, һағыҙҙың сифаты юғала. Таяҡты таҙа сепрәккә һалып тороу фарыз.
Суйын эсендәге иҙмәне мөмкин тиклем йышыраҡ болғатып, туҙҙары һағыҙға эйләнеп эреп бөткәс, уға таҙа һалҡын һыу ҡойоп, күләгәгә ултыртырға. Һыуынғас, ҡулды ҡаймаҡлап, суйын эсендәге һағыҙҙы һыпырып йыйып йомғаҡлап, еүеш сепрәккә төрөп һалаһың. Һағыҙ әҙер. Усаҡты яҡшылап һүндергәс, эш тә тамам.
2-се ысул[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бысылған ҡайын өйөмөнән таҙа ғына итеп ос яғынаныраҡ туҙын һыҙырып алалар, ҡайтыу менән тетәләр. Нәҙек кенә иң өҫкө ҡатлам да бармай, аҫҡы һары ҡаты ҡатламы ла алынмай. Туҙҙы туҡмас һымаҡ булғансы тетәһең. Унан суйынға тыңҡыслап тултырып өҫтөн таба менән ябаһың, туҙға ут тоҡанмаһын өсөн ауыҙы ныҡлы ябылырға тейеш. Мунса мейесендә йә урамда ҡайнатыуы йәтешлерәк. Тандыр ғына ҡуҙҙа ҡайнатыла. Көйөп китмәһен өсөн әҙләп һыу һалып торорға ла кәңәш ителә. Ярты сәғәттән уттан алып суйынды болғатырға кәрәк, бының өсөн алдан йыуып таҙа таяҡ әҙерләргә. Ут ҡыҙыулығына ҡарап туҙ иреп бөтә. Иреп бөткәс, эҫе сағында ярты йомғаҡтай май өҫтәп бер суйынға, тағы әҙгә генә утҡа ҡуйып алына.Ныҡ майлы булһа, сәйнәп булмай, тешкә йәбешә. Һыйыр майы алына. Уттан алғас, ҡатылығына ҡарап май өҫтәлә. Әҙер булғас,һыуыҡ һыуға һалып әүәләп алаһың, оҡшағанса рәүешкә килтереп ҡатыраһың.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еүеш сепрәккә терөлгән хуш еҫле ҡайын туҙы һағыҙын өҙөп алып ҡына сәйнәргә. Бындай һағыҙ таҙа. Һаулыҡҡа зыяны юк. Ул урттағы насар еҫте бөтөрә, теште таҙарта, нығыта, аппетитты аса. Теләһә ниндәй химик ҡатнашмаларҙан әҙерләнгән ашҡаҙанға зыянлы сит ил һағыҙҙарын файҙаланғансы, әсәй-оләсәйҙәребеҙҙең бай ижади фантазияһы нигеҙендә ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатып сәйнәү, мең тапҡыр яҡшы буласаҡ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һағыҙ ҡайнатыу сере тураһында Торатау гәзите, 17 декабрь 2013 й.
- [1]
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Флора Бикембәтова. Ырымбур өлкәһе. Киске Өфө.№16, 2007.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » “Башҡортомдоң йөҙ йыры”
“Башҡортомдоң йөҙ йыры”
Башҡортостандың 100 йыллығы уңайынан Сибай концерт-театр берекмәһе “Башҡортомдоң йөҙ йыры” тип исемләнгән аудиодиск сығарҙы. Был дискыға тупланған башҡорт халыҡ йырҙары бары тик үҙебеҙҙең вокалистар – Сибай филармонияһының йырсылары башҡарыуында ғына яҙҙырылды.
Проекттың авторы концерт-театр берекмәһе директоры – БР-ҙың атҡаҙанған артисы Айбулат Ҡотошов, музыка етәксеһе – БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәмил Туйсин.
Йыйынтыҡты мәктәп уҡыусыларына, уҡыу йорттары талиптарына, тел, әҙәбиәт һәм музыка уҡытыусыларына кәрәкле ҡулланма булараҡ дәрестәрҙә файҙаланырға мөмкин. Шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре менән ҡыҙыҡһыныусылар, уларҙы өйрәнеүселәр өсөн дә бик кәрәкле сығанаҡ буласаҡ.
Ә инде❤ 4-5 декабрь ❤ Сибай ҡалаһының А.Мөбәрәков исемендәге драма театры залында
Проекттың авторы концерт-театр берекмәһе директоры – БР-ҙың атҡаҙанған артисы Айбулат Ҡотошов, музыка етәксеһе – БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәмил Туйсин.
Йыйынтыҡты мәктәп уҡыусыларына, уҡыу йорттары талиптарына, тел, әҙәбиәт һәм музыка уҡытыусыларына кәрәкле ҡулланма булараҡ дәрестәрҙә файҙаланырға мөмкин. Шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре менән ҡыҙыҡһыныусылар, уларҙы өйрәнеүселәр өсөн дә бик кәрәкле сығанаҡ буласаҡ.
Ә инде❤ 4-5 декабрь ❤ Сибай ҡалаһының А.Мөбәрәков исемендәге драма театры залында
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Сабыйҙар беҙҙә яҡлаулы
Райондың ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы 4-се мәктәптә атай-әсәйҙәр йәмәғәтселеге менән осрашты.
Балалары - шатлыҡтары
Яңыраҡ Шәрип ауылында булып, күркәм ғаилә менән танышырға яҙҙы.
Уңғандарға уңыш юлдаш
Шәрип ауылында йәшәгән Рәзилә һәм Алик Яркинбаевтар күптән түгел өй туйлаған.
Яҡтылыҡ өләшкән яҡындарым
Һәргәй ауылында йәшәгән өләсәйем Рәмилә һәм олатайым Наил Сабитовтар йәштәрҙән ҡалышмай, тормоштан йәм-тәм табып, дәртләнеп донъя көтә.
Йәйғор төҫөнә күмелгән бәхет
Тәбиғәт шулай яралтҡан: кешегә ҡайтып һыйыныр йылы усаҡ, һине көтөп торған яҡындарың кәрәк.
Ағас тамырына ҡарап үҫә
Һәр ауылда саралар ойоштороп, кешеләрҙе үҙ артынан әйҙәп йµрµүсе була. Һәр кемгә һүҙе үткән, башҡаларҙың күңеленә үтеп ингән кеше абруй ҙа ҡаҙанырға тейеш. Урал Мµхәмәтшин - тап ошондай кешеләрҙең береһе. Оҙаҡ йылдар ул Иштуғанда һәр бер байрамды, кисәне, осрашыуҙарҙы юғары кимәлдә үткәрә. Яңыраҡ бында “Татыу ғаилә - ил күрке» тип аталған матур сара уҙғарылды.
Маҡтауға ла, һоҡланыуға ла лайыҡтар
Бельский ауылында йәшәгән Мөғәллимә һәм Хәкимйән Ғәҙелшиндарҙың быйыл ғаилә юбилейы
Мөхәббәткә сик бармы?
18.08.2018 – был көндә ЗАГС бүлегендә 18 никах теркәлә
Өс һигеҙ һанынан торған дата йәштәрҙе нимәһе менән йәлеп итә?
Ерҙең хужалары - үҙебеҙ
Бөгөн ауылда ла бына тигән итеп эшләргә, йәшәргә була
Татыу ғаилә - ил терәге
Быйыл Башҡортостанда Ғаилә йылы тип иғлан ителде
Ғүмерҙең татлы мәле
Тормош мәшәҡәтен 35 йыл бергәләп күтәреп, йәшәүҙән йәм табып, шатлыҡтарға һөйөнөп йәшәй мәҡәләбеҙ геройҙары.
Мөхәббәт һәм тоғролоҡ - иң юғары әһәмиәт
8 июль Рәсәйҙә күркәм байрам Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө билдәләнә. Тәү башлап Муром ҡалаһында барлыҡҡа килә ул.
Официальный запуск конкурса социально активных семей «Бери пример»
Во Всероссийский день семьи, любви и верности 8 июля на площадке проведения республиканского праздника — лайфстайл-центра «Башкирия» – состоялся официальный запуск конкурса социально активных семей «Бери пример».
Как получить материнский капитал
В Башкирии за 10 лет реализации федеральной программы более 260 тысяч семей получили материнский капитал. Из них 138 074 семьи полностью использовали его средства.
Мелеузовцев приглашают на Семейный выходной «Безопасные каникулы»
30 июня в 12.00 центр «Семья» приглашает жителей города и района на мероприятие Семейный выходной «Безопасные каникулы» в парк культуры и отдыха «Слава».
Дуғалы йортта доға бар Доға булған ерҙә - бәрәкәт
Зилә һәм Борис Кәлимуллиндарҙың ғаиләһе Хәсән ауылында өлгөлөләрҙән һанала
Башҡортостанда Ғаилә йылы нисек үтә
Ныҡлы ғаилә — уңышлы йәмғиәт һәм көслө дәүләт нигеҙе. Республикабыҙҙа ла ғаилә сәйәсәтенә ҙур иғтибар бүленә. Бында һүҙ социаль яҡлау хаҡында ғына түгел, төрлө проекттар һәм саралар тураһында ла бара.
Бер көн дә бушҡа үтмәй
Район-ҡалала балаларҙың, үҫмерҙәрҙең йәйге каникулын ойоштороуға ҙур иғтибар бүленә.
Уҡыған ғаиләгә - хөрмәт
Яңыраҡ үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы Ғаилә йылына арналған сара уҙғарҙы. “Уҡыған ғаиләгә - хөрмәт” тип исемләнгән конкурста биш ғаилә һынау тотто.
Шатлыҡ күңелебеҙҙә, аҡ ҡояш күгебеҙҙә
15-се “Гүзәл” балалар баҡсаһында йәй башында атай-әсәйҙәр менән берлектә Һабантуй үткәреү матур йолаға әүерелгән. Унда кескәйҙәр йыл әйләнәһендә баҡсала нимәгә өйрәнгәнлегенә һынау тота.


text:
Бесәне мулдың эше һөҙөмтәле
11 июня 2013 йыл | Ауыл хужалығы
"Йәйҙең бер көнө йылды туйҙыра”, тип бик белеп әйткән боронғолар. Тап ошо саҡта ауыл кешеһе ҡышҡылыҡҡа мал-тыуарына бесән әҙерләй, көҙөн мул уңыш алыу өсөн сәсеүлектәрҙе тәрбиәләй. "Урожай” КХ-һы механизаторҙары ла уңайлы ваҡытты ҡулдан ысҡындырмайынса, һәр эште үҙ мәлендә атҡарып сығырға тырыша. Районда иң беренселәрҙән булып улар бесәнгә төштө.
Хеҙмәт алдынғыларына дан һәм хөрмәт
11 июня 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Яҙылғандар бүләк ота
11 июня 2013 йыл | Матбуғат
Һабантуй рәсми асылырға ваҡыт байтаҡ ине әле. "Звезда” редакция-нәшриәт комплексы сатыры тирә-яғын фотохәбәрсебеҙ Наил Латиповтың фотокүргәҙмәһе менән биҙәп, урынлашып бөтөр-бөтмәҫтән яныбыҙға байтаҡ кеше йыйылып китте.
Сит ил таланттары – Һабантуй сәхнәһендә
11 июня 2013 йыл | Матбуғат
Байрам дуҫтар менән уртаҡлашҡанда ғына матур була. Быйыл Һабантуйҙы йәмләп күп һанлы дуҫтар – оло ҡунаҡтар "Берҙәмлек” халыҡ-ара фестивалендә ҡатнашыусылар килгән ине. Йәғни, икеләтә байрам булды быйылғы район һабантуйы.
Ижади ҡомарығыҙ һүрелмәһен!
11 июня 2013 йыл | Йәмғиәт
Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары тормошобоҙҙа мөһим урын биләй. Улар аша беҙ теге йәки был яңылыҡты ғына белеп ҡалмайбыҙ, етешһеҙлектәрҙе күрәбеҙ, уңғандар барлығына һоҡланабыҙ, етештереү күрһәткестәрен барлайбыҙ, тормошобоҙ сағылышын асыҡ күргәндәй


text:
Рөстәм Хәмитов һөт кухнялары эшен тергеҙергә ҡуштыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов һөт кухнялары эшен тергеҙергә ҡушты
Рөстәм Хәмитов һөт кухнялары эшен тергеҙергә ҡуштыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Кисә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың граждандарҙы шәхси һорауҙары менән ҡабул итеүе барышында Өфөлә йәшәүсе Кристина Семёнова балаларҙы бушлай һөт аҙыҡтары менән ваҡытында тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү үтенесен белдерҙе.
Йәш әсә рецепт буйынса алырға тейеш балалар ҡатышмаларының һәм бутҡаларҙың йыш ҡына булмауын, ә биргәндәренең балаға тап килмәүен һөйләне.
Аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә бушлай балалар аҙығын, шул иҫәптән һөт кухняларын ойоштороу мәсәьәләһен күп тапҡыр күтәргән Башҡортостан Башлығы был эште, тәү сиратта, муниципаль кимәлдә, әүҙемләштереү кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Балалар аҙығы темаһы – ысынлап-та киҫкен, – тине Рөстәм Хәмитов. – Уны республика кимәлендә асыҡларға тура килә, ә бының менән ҡала шөғөлләнергә тейеш. Әммә муниципалитеттар бер нимә лә эшләмәй тиерлек. Ә һөт кухняларын булдырырға кәрәк. Элек улар бик яҡшы эшләне. Беҙ был темаға тағы ҡайтырбыҙ әле, йәш әсәләрҙе бушлай балалар аҙығы менән тәьмин итеү өсөн ресурстар табырға, ҡала структураларының эшен әүҙемләштерергә тырышырбыҙ. Мохтаждар уны алырға тейеш.
Республика Башлығы Башҡортостан Хөкүмәтенә был һорауҙы хәл итеү варианттарын тикшерергә йөкләмә бирҙе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 251
УЧАЛЫ ЙӘМИҒ МӘСЕТЕ, 1994 й. Учалы ҡ. Мосолман дини ойошмаһы инициативаһы м‑н Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты, Учалы р‑ны пр‑тиелары һәм айырым кешеләрҙең хәйриә аҡсаһына төҙөлә. БР Диниә назараты ҡарамағында була. Мәсет 2 ҡатлы, ҡатмарлы планлы. Манараһы (көмбәҙе м‑н бергә бейеклеге — 27 м) бер яруслы, мәсет бинаһына терәтеп төҙөлгән, балкон уратып алған. Мәсеттә 2 намаҙ залы; стеналары Ҡөрьән сүрәләре һәм орнаменттар м‑н биҙәлгән. У.й.м. эргәһендә ғәрәп телен һәм ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү б‑са балалар һәм өлкәндәр өсөн курстар эшләй. Мәсет ҡаланың дини үҙәге булып тора, унда мөхтәсибәт ултырыштары, мосолман байрамдары үткәрелә. Имам-хатиптары: И.И.Мөхәмәтйәнов (1994 й. алып), В.Ф.Тажетдинов (1997 й. алып), Д.Г.Әхмәҙиев (2006 й. алып), И.А.Мәзитов (2010 й. алып).
Р.Л.Сәйәхов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 214
УРАЛ‑БАТЫР, ҡытай шыҡтымы сорты. 20 б. 60‑сы йй. О.А.Кравченко, Л.Н.Миронова, А.А.Реут (Ботаника баҡсаһы; ҡара: Ботаника баҡса‑институты) тарафынан Victoire de la Marne сортын ирекле һеркәләндереү ысулы м‑н сығарыла. Йыш ултыртылған ҡуйы япраҡлы ҡыуаҡ, бейеклеге 70 см тиклем. Һабағы нәҙек. Япрағы уртаса оҙонлоҡта, ҡуйы йәшел төҫтә, ялтыр, өс тапҡыр өсәрле. Сәскәһе (42‑гә тиклем) ҡатмарлы таж япраҡлы, ҡыҙыл төҫтә, диам. 14 см тиклем. Еҫе көслө. Сәскә һабы ныҡ. Уртаса һуң өлгөрә, июнь аҙағында сәскә ата (10—11 көн). Декоративлығы 94 балл. Емеше күп япраҡлы. Ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы сорт, ауырыуҙар һәм ҡоротҡостар м‑н зарарланмай. Вегетация осоро — 155 көнгә тиклем. Ҡыуаҡ бүленеү юлы, үҫеш стимуляторҙары м‑н эшкәрткәндә — йәшел һабаҡтары (үҫемлектәрҙең сәскәгә төймәләнеү фазаһында) м‑н үрсей. БР б‑са ҡулланылышҡа 2008 й. индерелгән, көньяҡ урман‑дала зонаһында үҫтерелә.
Л.Н.Миронова, А.А.Реут
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Бөйөк Ебәк юлы
Бөйөк Ебәк юлы (ҡыт. 絲綢之路 — sīchóuzhīlù, үзб. Buyuk Ipak Yo'li, уйг. يىپەك يولى, таж. Шоҳроҳи Абрешим, ҡаҙаҡ. Ұлы Жібек жолы, ҡырғ. Улуу жибек жолу, фарс. جاده ابریشم, ғәр. طريق الحرير, һинди रेशम मार्ग, монг. Торгоны зам, төркм. Beýik Ýüpek Ýoly) — боронғо осорҙа һәм Урта быуаттарҙа Көнсығыш Азияны Урта диңгеҙ буйы менән бәйләгән юл. Тәү сиратта, Ҡытайҙан ебәк сығарыу өсөн файҙаланылған, атамаһы ла шунан алынған. Юл б. э. т. II быуатта һалынған, Сиандән Ланьчжоу аша Дуньхуанға илткән, унда икегә айырылған: төньяҡ юл Турфан аша үтеп, Памирҙы ҡырҡҡан һәм Фирғәнә менән ҡаҙаҡ далаларына барған, көньяҡ юл Лоб-Нор күле буйынан, Такла-Макан сүленең көньяҡ ситенән үтеп, Яркенд һәм Памир (көньяҡ яғынан) аша Бактрияға, унан Парфияға, Һиндостанға, Яҡын Көнсығышҡа, артабан Урта диңгеҙгә үк илткән. Термин немец географы Рихтгофен тарафынан 1877 йылда индерелгән.
Йөкмәткеһе
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең илбаҫарлыҡ походтары Көнбайыштың һәм Көнсығыштың бер-береһе менән танышыу мөмкинлектәрен киңәйткән, сауҙа бәйләнештәре урынлаштырыу өсөн шарттар тыуҙырған. Ҡытай, Хотан менән Яркендта табылған нефрит һәм жадеитҡа, үҙҙәрендәге тәпәшәк аттарҙан күпкә яҡшы ғәрәп юртаҡтарына мохтажлығы барлығын аңлағас та, сит илдәргә ебәк сығара башлай.
Иҫке Төньяҡ юл император У-ди заманында һалына. Дала яҡтарындағы хуннуҙар баҫымы аҫтында император һанаунигы Чжан Цянде көнбайышҡа күсеп киткән юэчжи ҡәбиләләрен эҙләргә сығарып ебәрә, улар менән дошманына ҡаршы берләшмәк була. Б. э. т. 138—126 йылдарҙағы сәфәре ваҡытында Чжан Цянь Фирғәнә үҙәнендә күркәмлеге һәм һыны менән таң ҡалдырған юртаҡтарҙы күрә. Ул императорға ошо күркәм аттарҙы, шулай уҡ татлы емештәрҙе, шарапты һ. б. ебәккә алмаштырып алырға тәҡдим итә. Шулай итеп, Ҡытай менән Азияның эллин дәүләттәре араһында бәйләнештәр урынлаша, шулай уҡ Парфия менән Һиндостан тураһында ла мәғлүмәт алына.
Б. э. т. 121 йылда ебәк һәм бронза көҙгө тейәлгән беренсе дөйә каруаны Турфан уйһыулығы аша Утлы тауҙар һәм Тянь-Шань армыттары буйынан Фирғәнәгә йүнәлә. Ебәккә ул замандарҙа киң таралған паразит бөжәктәр оялай алмаған өсөн Көнбайышта уны айырыуса юғары баһалайҙар. Был маршрутта башланған сауҙа ошо төбәктә 17—27 йылдарҙа булған ихтилал («ҡыҙыл ҡаштар» ихтилалы) арҡаһында өҙөлөп ҡала. Донъя тынысланғас, сауҙа дауам иттерелә, ләкин башҡа — Көньяҡ юл — буйлап. Бынан тыш, тауарҙар Һинд океаны буйлап та ташыла.
Ебәк юлының «алтын быуаты» [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсығыштан көнбайышҡа алып барылған ебәк менән тәмләткестәр юл буйынса әллә нисә ҡул аша үтер була. Шунлыҡтан тарихсылар кешеләр түгел, ә тауарҙар һәм технологиялар сәйәхәте тураһында һүҙ алып бара. Ташыу өсөн башлыса ишәктәр һәм дөйәләр файҙаланыла. Такла-Макан сүлен гиҙгән каруандарҙағы дөйәләр һаны 3-тән алып 300-гә тиклем була.[1] Йылдам барған сауҙа арҡаһында Тан державаһында Урта Азия кейем-һалымына, биҙәүестәренә һәм башҡа әйберҙәренә мода барлыҡҡа килә.[1]
IV—IX быуаттарҙа халыҡ-ара сауҙа селтәренә көнсығышта соғдиҙар һәм көнбайышта рахдонит йәһүдтәре әүҙем ҡушыла. Соғди теле халыҡ-ара аралашыу теле булып хеҙмәт итә: мәҫәлән, буддизмдың изге яҙмалары санскриттан ҡытай теленә соғди теле аша тәржемә ителә. [1]
Яҡын Көнсығыштан римлыларҙы ҡыҫырыҡлап сығарғандан һуң һәм ғәрәп илбаҫарлыҡ яуҙары башланғас, сауҙа һүрәнләнә төшә[2]. Византия-Иран һуғыштары ваҡытында Фарсия хакимдары Византия иҡтисадына зыян күрһәтер өсөн каруан юлдарын быуыр була. Иртә ғәрәп дәүерендә лә тауар ташыу менән бәйле ауырлыҡтар тыуып тора.
Артабанғы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сауҙа өсөн ауыр булған VIII—X быуаттарҙа Ебәк юлы урынына Көнсығыш Европа тигеҙлегендәге йылғалар һәм йылғалар араһында һөйрәмәләр файҙаланыла башлай. Ташыу эштәрен башлыса хазарҙар һәм варяг скандинавтар башҡара (Волга сауҙа юлы). Көнсығыштан ағылған байлыҡ бында ҡатламдарға айырылыуҙы тиҙләтә һәм дәүләттәрҙе хасил иттерә (Волга буйы Болғары, Хазар ҡағанаты, Рус ҡағанаты).
VI—VII быуаттарҙа Иран-Византия һуғыштары һөҙөмтәһендә Төньяҡ Кавказ территорияһы аша Бөйөк Ебәк юлы маршруттарының береһе һалына. Фарсылар Византияның сауҙа бәйләнештәренә аяҡ салыу маҡсатында грек сауҙагәрҙәренә ҙур пошлиналар һалырға йыйына. Ошо сәбәпле Ҡытайҙан һәм Урта Азиянан йөрөгән каруандар Сәсәниҙәр державаһын урап үтә башлай. Улар Каспий диңгеҙен көньяҡтан түгел, ә төньяҡтан урай — Төньяҡ Каспий буйы аша Төньяҡ Кавказ яғына хәрәкәт итә. Шунлыҡтан Кавказда Бөйөк Ебәк юлының ике тармағы — Мисиминия һәм Дари тармаҡтары барлыҡҡа килә.
XIII быуатта Монгол империяһы хасил булып, Ебәк юлы тулыһынса тиерлек унда ҡалғас, боронғо маршруттар буйынса ҡоро ер сауҙаһын яңыртыу ихтыяжы тыуа. Марко Поло, Карпини, Рубрук кеүек Европа сәйәхәтселәре монголдар ярҙамында бер ҡаршылыҡһыҙ Көнсығыш Төркөстанға барып-ҡайтып йөрөгән. XIV быуатта «ҡара үлем» дә шул юлдар менән таралған. XIV—XV быуаттарҙа юлдың көнбайыш өлөшөнә венециялылар һәм генуялылар хужа булған.
XV быуатҡа Урта Азияла хәрби бәрелештәр йышайғанлыҡтан Ебәк юлы ташлап ҡуйыла һәм сауҙа диңгеҙ юлдарына күсә,[2] һөҙөмтәлә был Бөйөк географик асыштарға килтерә.
Әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡитғалар аша ятҡан юл буйлап ебәк кенә түгел, башҡа тауарҙар ҙа ташыла. Үҙәк Азиянан Ҡытайҙа бик юғары баһаланған аттар, хәрби кәрәк-яраҡ, алтын һәм көмөш, ярым аҫыл таштар, быяла әйберҙәр, күн һәм йөн, келәмдәр һәм кизе-мамыҡ туҡымалар, шафталы (персик) һәм ҡарбуз ише ят ризыҡтар, ҡуй һарыҡтары һәм һунар эттәре, леопардтар һәм арыҫландар килтерелә. Ҡытайҙан каруандар фарфор һәм металл һауыт-һаба, лакланған әйберҙәр һәм косметика, сәй һәм дөгө ташый. Сауҙагәрҙәрҙең юл муҡсаларында фил һуҡҡылары, мөгөҙморон мөгөҙө, гөбөргәйел ҡабығы, тәмләткестәр һәм башҡа күп нәмәләр ятыр булған.[3]
Бөйөк Ебәк юлы Алғы Азия, Кавказ, Урта Азия һәм Ҡытай халыҡтарының иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәре үҫешендә ҙур роль уйнаған. Мәҫәлән, ул төрлө юҫыҡта, атап әйткәндә, сәнғәттә (бейеүҙәр, музыка, һынлы сәнғәт, архитектура), диндә (христианлыҡ, буддизм, ислам, манихейлыҡ) технологиялар һәм инновациялар таралыуға булышлыҡ иткән. Ебәк, дары, ҡағыҙ һ. б. эшләү технологиялары башҡа халыҡтарға тапшырылған. Шул уҡ ваҡытта бөтә технологиялар ҙа тиерлек (борон замандарҙағы яу арбаһынан башҡаһы) Ҡытайҙан көнбайышҡа юлланған, ә киреһенсә түгел.[1]
Яңыртыу пландары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХХ быуаттың 30-сы йылдары аҙағы—40-сы йылдары башында СССР Ҡытайҙың билдәле бер сәйәси көстәрен Япония һәм Бөйөк Британия менән ҡаршы тороуҙа яҡлаша. Был маҡсатта СССР-ҙан Ҡытайға 3 мең километр самаһы оҙонлоҡта автомобиль юлы төҙөлә. [4]
Транссиб[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1960-сы йылдарҙа СССР Европа менән Азия араһындағы трансконтиненталь йөктәр ташыу баҙарына Транссебер тимер юл магистрале аша сыға. Ләкин сәйәси шарттар, логистика мәшәҡәттәре һәм төрлө киңлектәге колеялар трассаны тулыһынса файҙаланырға бирмәгән. Хәҙерге заман күренешен һәм әһәмиәтен коридор 1990 йылда, Ҡытай менән СССР (хәҙер Ҡаҙағстан) араһында тәүге тоташыу урыны файҙаланыуға индерелгәс кенә ала. 2008 йылдың 11 ғинуарында Ҡытай, Монголия, Рәсәй, Беларусь, Польша һәм Германия Пекин — Гамбург йөк ташыу юлын ҡулайлаштырыу проекты тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 2011 йылда транзит 15 миллион тоннанан артып китә.[5] 2013 йылда Ҡытай тимер юлдары менән Транссиб араһында икенсе тоташыу урыны файҙаланыуға индерелә .[6]
«Razvitie» Транс-Евразия билғауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014 йылда Рәсәйҙә Алыҫ Көнсығыш төбәген үҫтереү буйынса «Razvitie» Транс-Евразия билғауы концепцияһы фекер алышыу өсөн халыҡ иғтибарына сығарыла.[7][8] Был концепция сиктәрендә Транссебер һәм Байкал-Амур тимер юл магистралдәре нигеҙендә Интеграль Евразия транспорт системаһы проекты әҙерләнә. Ҡытай — Монголия — Рәсәй тимер юлы төҙөлөшө бара.[9]
Автомобиль маршруты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2016 йыл башында Синьцзянға Ҡаҙағстан аша ябайлаштырылған транзит механизмы буйынса Рәсәй йөк машиналарының беренсе колоннаһы килә. Хәҙер Рәсәй менән Ҡытай араһында автомобиль транзит йөктәре Ҡаҙағстанда тикшереп ҡарауһыҙ үткәрелә.[10] Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм Белоруссия аша үткән Ҡытай — Көнбайыш Европа автотрассаһын реконструкциялау тамамланып килә.[11]
TRACECA[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа — Кавказ — Азия халыҡ-ара транспорт коридорын төҙөү буйынса «ТРАСЕКА» (ингл. TRACECA) программаһы Көнсығыш менән Көнбайышты тоташтырған боронғо сауҙа юлын тергеҙергә ынтылыш булып тора, һәм уны ҡайһы берҙә «яңы ебәк юлы» тип тә атайҙар.[2] Ҡоро ер маршруты Каспий диңгеҙенән көньяҡтаныраҡ, Босфор ҡултығы аша үтергә тейеш була. 1998 йылдың йәйендә Кавказдың, Ҡара диңгеҙҙең һәм Урта Азияның ун ике иле, АҠШ хуплауы буйынса, Ҡытай менән Монголиянан Европаға Рәсәйҙе урап үткән тимер юл, диңгеҙ, һауа һәм автомобиль коридоры асыу тураһында һөйләшеп килешә.[2] Программаның секретариаты Баҡыла урынлашҡан.[2] 2014 йылға был проект буйынса автомобиль юлының бер нисә киҫәге төҙөлгән, улар башлыса Ҡытай территорияһында.[4]
Каспий паром юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014 йылда Әзербайжан Каспий диңгеҙе аша паромлы кисеүҙе яңыртып төҙөй.[12] Шулай уҡ Әзербайжандан Грузия аша Төркиәгә илтеүсе тимер юлды яңыртып төҙөү ҙә тамамланған. Әле тимер юлдың Босфорға илтеүсе төрөк участкаһы һалына[13]. Был маршруттың бер өлөшө Ҡара диңгеҙҙәге паром юлдары ярҙамында грузин порттарынан Румыния һәм Украина порттарына барыуы ихтимал. Был порттарға киләсәк транспортты хеҙмәтләндереү өсөн Via Carpatia автотрассаһын һалыу ҡаралған, VIKING Train тимер юл маршруты проекты эшләнгән.[14] 2015 йылда Ҡаҙағстандың тимер юл селтәре аша һәм Ҡара диңгеҙҙәге паром транспорты менән Ҡытайҙан Евросоюзға тәүге йөк составы килә.[13][15]
«Бер билғау һәм бер юл»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытайҙың «Бер билғау һәм бер юл» стратегик программаһына ярашлы, Европа менән Ҡытай араһында Яңы Ебәк юлы тигән дөйөм атама аҫтында диңгеҙ һәм ҡоро ер юлдары төҙөү проекты эшләнә.[9] Ҡоро ер трассалары — «Ебәк юлының иҡтисади билғауы», диңгеҙ юлдары «21 быуаттың Диңгеҙ Ебәк юлы» тигән исемдәр аҫтына берләштерелгән.
Көньяҡ ҡоро ер маршруттары сиктәрендә Пакистан аша тимер юл һалына. Төньяҡ маршрутта Ҡытай — Монголия — Рәсәй тимер юл тармағы төҙөлә.
«XXI быуаттың Диңгеҙ Ебәк юлы» проекты АСЕАН илдәренә һәм Көньяҡ Ҡытайға Ҡытайҙағы порт терминалдарына инеү мөмкинлеген бирә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 BBC Radio 4 — In Our Time, The Silk Road
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins.
- ↑ История Великого шёлкового пути
- ↑ 4,0 4,1 Новый Шелковый путь
- ↑ 新疆霍尔果斯火车站获批成立 年底有望通车 — 火车票网
- ↑ В 2016 году планируется увеличить объём грузовых перевозок по железнодорожной линии Чжэнчжоу-Гамбург
- ↑ Интегральная Евразийская транспортная система
- ↑ «Научно-техническое сотрудничество — база евразийской экономической интеграции»
- ↑ 9,0 9,1 «Пояс и путь» — это китайская инициатива с возможностями для всего мира
- ↑ В Синьцзян прибыла первая колонна российских грузовиков по механизму упрощенного транзита через Казахстан
- ↑ До завершения автомагистрали Западная Европа — Западный Китай на территории Казахстана осталось 457 километров
- ↑ Каспийские паромы
- ↑ 13,0 13,1 На грузинском участке «Баку-Тбилиси-Карс» прошел пробный товарный поезд
- ↑ Европа строит новую автомагистраль в объезд Украины: чем это грозит экономике
- ↑ Схема обходных путей из Азии в Европу
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мамлева Л. А. Становление Великого шёлкового пути в системе трансцивилизационного взаимодействия народов Евразии // Vita Antiqua. 1999. № 2. С. 53—61.
- Hansen V. The Silk Road: A New History : [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]. Ҡалып:Публикация/сборник. Ҡалып:Публикация/сборник [и др.]. — Oxford University Press, 2012. — 320 p. — ISBN 978-0-19-515931-8.


text:
Күләм иҫәпләүгә миҫалдар: Кубтың
күләме өс үлсәменең ҡабатландығына тигеҙ[1]
Пирамиданың
күләме нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығының өстән бер өлөшөнә тигеҙ[1]
Конустың нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығының өстән бер өлөшөнә тигеҙ[1]
Цилиндрҙың күләме нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығына тигеҙ[1]
Шарҙың күләме Пи һанының шар радиусы кубына ҡабатландығының өстән дүрт өлөшөнә тигеҙ[1]
Тетраэдрҙың
күләме ҡабырғаһының кубының ун икенән тамыр аҫтында икегә ҡабатландығына тигеҙ[1]
Күләм — есем йәки матдә биләгән арауыҡтың һанлы характеристикаһы.
Есемдең күләме йәки һауыттың һыйҙырышлылығы уның формаһы һәм һыҙыҡлы үлсәмдәре менән билдәләнә. Күләм төшөнсәһе менән һыйҙырышлылыҡ, йәғни һауыттың, төрөү йәшнигенең һ. б. эске арауығы күләме, төшөнсәһе тығыҙ бәйләнгән.
Күләм үлсәү берәмеге СИ системаһында — куб метр; унан куб сантиметр, куб дециметр (литр) һәм башҡалар кеүек сығарылма берәмектәр яһала. Төрлө илдәрҙә шыйыҡ һәм бөртөклө матдәләр өсөн системанан тыш төрлө күләм берәмектәре ҡулланыла — галлон, баррель.
Формулаларҙа күләмде тамғалау өсөн баш латин хәрефе V ҡулланыла, ул лат. volume — «күләм», «тултырыу» һүҙенән ҡыҫҡартып алынған.
«Күләм» һүҙен шулай уҡ күсмә мәғәнәлә дөйөм һанды йәки ағымдағы дәүмәлде билдәләү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, «ихтыяж күләме», «хәтер күләме», «эш күләме». Һынлы сәнғәттә күләм тип һүрәтләнгән предметтың арауыҡ характеристикаһын художестволы саралар менән иллюзор биреү атала.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 11.12.2017
Телевизор ҙа, планшет та – баймаҡтарҙа!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 11-12-2017, 10:37
Даланлы кешеләр була бит донъяла! Баймаҡ районының Сыңғыҙ ауылынан Фирғәт Фәтхулла улы Сирбаевҡа елле генә телевизор һәм юлдаш антеннаһын тапшырғанда, нәҡ шулай тип уйланым. Сыңғыҙ ауылының абруйлы ир уҙаманының башҡорт телендәге баҫмаларға һөйөүе уны ошондай уңышҡа килтерҙе лә инде. Фирғәт Фәтхулла улы район гәзите “Һаҡмар” һәм “Йәшлек” гәзитенә иң тәүгеләрҙән булып яҙыла һәм квитанциялары күсермәһен “Республика Башкортостан” нәшриәт йорто үткәргән конкурсҡа ебәрә. Һөҙөмтә үҙен оҙаҡ көттөрмәй – Сирбаевтар ғаиләһенә иң ҡиммәтле бүләк насип була.
– Үҙебеҙҙең саф башҡорт телендә сыҡҡан “Һаҡмар” менән “Йәшлек”тең килгәнен көтәүелләп кенә торабыҙ. Бик яратып уҡыйбыҙ. Ике гәзит тә бик шәп сыға, журналистарға ҙур рәхмәт, – тине Фирғәт Фәтхулла улы, ҡыуанысы менән уртаҡлашып.
Ошо уҡ уйында Татлыбай ауылынан Таңһылыу Мөхәмәтйән ҡыҙы Сибаева планшет отто. Ул да – “Һаҡмар” менән “Йәшлек”тең тоғро дуҫы. “Яратҡан гәзиттәремдең бүләге итеп ҡабул иттем планшетты. Рәхәтләнеп “Һаҡмар” менән “Йәшлек”те лә уҡы, етмәһә, бүләкле лә бул! Бына ул ҡайҙа шатлыҡ!” – тине ул, йылмайып.
Дуҫтар, матбуғатты яратһағыҙ, һеҙ ҙә бүләк оторһоғоҙ!
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА.
...
– Үҙебеҙҙең саф башҡорт телендә сыҡҡан “Һаҡмар” менән “Йәшлек”тең килгәнен көтәүелләп кенә торабыҙ. Бик яратып уҡыйбыҙ. Ике гәзит тә бик шәп сыға, журналистарға ҙур рәхмәт, – тине Фирғәт Фәтхулла улы, ҡыуанысы менән уртаҡлашып.
Ошо уҡ уйында Татлыбай ауылынан Таңһылыу Мөхәмәтйән ҡыҙы Сибаева планшет отто. Ул да – “Һаҡмар” менән “Йәшлек”тең тоғро дуҫы. “Яратҡан гәзиттәремдең бүләге итеп ҡабул иттем планшетты. Рәхәтләнеп “Һаҡмар” менән “Йәшлек”те лә уҡы, етмәһә, бүләкле лә бул! Бына ул ҡайҙа шатлыҡ!” – тине ул, йылмайып.
Дуҫтар, матбуғатты яратһағыҙ, һеҙ ҙә бүләк оторһоғоҙ!
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА.
...
Әләмһеҙ, гимнһыҙ һәм дә дәрәжәһеҙ ҡалдыҡ
Новости / Спорт // 11-12-2017, 10:31
Дә-ә, шул хәлгә лә барып еттек… Ҙур, бай держава әләмһеҙ, гимнһыҙ һәм дә дәрәжәһеҙ ҡалды.
Беҙҙең спортсылар оҙаҡламай Көньяҡ Кореяла башланасаҡ Ҡышҡы Олимпия уйындарында нейтраль флаг аҫтында ғына сығыш яһарға рөхсәт алды. Унда ла Халыҡ-ара Олимпия комитеты ҡарары буйынса ғына Рәсәйҙең һайланма спортсыларының ҡатнашыуы көтөлә. Әйтәйек, элек допинг ҡулланып, дисквалификация үткәндәргә ишек ябыҡ. Мәҫәлән, конькиҙа йүгереүсе Денис Юсков, Павел Кулижников һәм биатлонсы Александр Логинов менән Ирина Старых уйындар тураһында хыялланмаһа ла була. Шул уҡ ҡарар Сочи уйындары еңеүселәренә лә ҡағыла. Спортсылар йәл… Ғүмер буйы тырыш-тырыш та, кемдер арҡаһында хыялың юҡҡа сыҡһын әле. Көнбайыш илдәре беҙҙе был йәһәттән дә һындырырға булды һәм маҡсатына иреште. Әлбиттә, күп билдәле сит ил спортсыһы беҙҙе ҡурсалап маташһа ла, уйы менән барыбер беҙҙең ҡатнашыуға ҡаршы ине. Нишләйһең, киләсәккә Рәсәй өсөн был бик ҙур дәрес булды. Ул ғына ла түгел, Рәсәй Олимпия комитеты, уның башлығы Александр Жуков менән, Халыҡ-ара Олимпия комитеты ағзалығынан ваҡытлыса алынды. Ә инде вице-премьер Виталий Мутконы бөтөнләй ғүмерлеккә уйындарҙан ситләттеләр.
...
Йондоҙнамә (11-17 декабрь)
Махсус бит // 11-12-2017, 10:27
Үәт, ҡыҙыҡ! (8.12.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 11-12-2017, 07:00
«Тәмәкене юҡҡа ташланыммы?»
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 11-12-2017, 06:30
Оҙаҡ йылдар хроник бронхит менән ыҙаланам. Һуңғы ваҡытта көслө йүтәл, тын етмәү йонсотто. Табип, тартыуҙы ташларға кәрәк, тигәс, ике аҙна инде тәмәкене ауыҙыма алғаным юҡ. Әммә хәлем яҡшырмай, киреһенсә, насарая ғына кеүек. Ҡаҡырыҡ сыҡмай, тын алыуы ауыр. Бәлки, тәмәке тартыуҙы ташларға кәрәкмәгәндер?
Сәлим.
...
[/aviable]


text:
Красноусолдан эшҡыуар һорау бирҙе
20 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
Красноусолдан Руция Дауытова социаль эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеүен, әммә уға урындағы власть ҡайтарып бирмәү шарты менән бина бирмәүҙәренә зарланды. Рөстәм Зәки улы ҡайтарып бирмәү шарты менән бик икеле, ә бына льготалы шарттарҙа бина бүлеү буйынса Рәмил Зәкәриә улы һөйләшермен, тип белдерҙе.
PS. Руция Дауытова былтыр йәй көнө генә Красноусолда Карл Макс урамында (элекке "Аралыҡ", военкомат эргәһендә) "Спасибо" социаль магазины асҡан. Һүҙ шул хаҡта бара.
PS. Руция Дауытова былтыр йәй көнө генә Красноусолда Карл Макс урамында (элекке "Аралыҡ", военкомат эргәһендә) "Спасибо" социаль магазины асҡан. Һүҙ шул хаҡта бара.
Тура бәйләнеш тамамланды
20 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
Рөстәм Хәмитов менән 2 сәғәт ярым барған тура бәйләнеш тамамланды. Һорауҙан төрлө өлкәләргә ҡағылды. Демография, һаулыҡ һаҡлау, алданған өлөшсәләр, Мәскәү ҡалаһы, Силәбе өлкәһе башҡорттарының туған телде, мәҙәниәтте һаҡлап ҡалыу тураһындағы һорауҙары, спортты үҫтереү, ауылдарҙа юл юҡлығы буйынса ла һаорауҙар булды. Ғафури районы Еҙем-Ҡаран урта мәктәбенең 9-сы класс уҡыусыһы Эльмир Сәғитов тыуған ауылы Ҡыҙыльярҙа Интернет булмауына, мәктәптә компьютер класының, интерактив тактаның туҙыуына зарланды. Рөстәм Хәмитов был мәсьәләләрҙе ыңғай хәл итергә һүҙ бирҙе. Шулай уҡ "Красноусол" шифаханаһында ял урындарҙы арттырыу тураһында ла һорау булды. Ғөмүмән, бер генә һорау ҙа яуапһыҙ ҡалманы.
Путевка хаҡы ни өсөн ҡиммәт?
20 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
Тура бәйләнеш барышында ошондай һорауға яуап бирҙе Рөстәм Хәмитов. -Беҙҙең шифаханаларҙың хаҡы үтә ҡиммәт - был факт. Республика халҡының үҙебеҙҙәге шифаханаларҙа ял итеү мөмкинлеге күпкә юғарыраҡ булырға тейеш.
Ҡыҙыл Ярҙа Интернет буласаҡ
20 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
Тура бәйләнеш барышында Еҙем-Ҡаран урта мәкәтбенең 9-сы класс уҡыусыһы Эльмир Сәғитов тыуған ауылы Ҡыҙыл Яр ауылында Интернет юҡлығына зарланған ине. Рөстәм Хәмитов был хаҡта: "Бөгөн Интернет текәлек түгел, ә заман талабы.
Һәр кем үҙ ата-әсәһе телендә һөйләшергә тейеш
20 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында йәшәүсе башҡорттар Рөстәм Хәмитовҡа туған телде һаҡлау мәсьәләһен күтәрҙе. Шулай уҡ улар халҡыбыҙҙың төп спорт төрө булған милли көрәште тергеҙеүҙә ярҙам һораны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 560
АҠТАР ХӘРӘКӘТЕ, самодержавие ҡолатылғандан һуң Рәсәй дәүләтселегенең нигеҙҙәре емерелеүгә реакция булараҡ революция (1917) барышында барлыҡҡа килә. А.х. йүнәлтеүсе көсө булып Рус армияһының офицерҙар корпусы сығыш яһай. Элекке Рәсәй империяһы халҡының күпселек өлөшө (православие руханиҙары; буржуазия, дворянлыҡ, интеллигенция, казак ҡатламы, крәҫтиәндәр һәм эшселәр синыфының бер өлөшө) А.х. яҡлы була. Рим һәм Византия империяларының тарихи вариҫы — православие динендәге урыҫ дәүләте булараҡ берҙәм һәм бүленмәҫ бөйөк Рәсәй т‑дағы фекер, ш. уҡ изге Русь идеяһы — урыҫ халҡының донъяны ҡотҡарыусы булараҡ тәғәйенләнеше т‑да күҙаллауҙар — А.х. идеологияһының төп йөкмәткеһен тәшкил итә. Ваҡытлыса хәрби диктатура урынлаштырыу һәм буласаҡ дәүләт ҡоролошон билдәләү өсөн Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын саҡырыу А.х. төп бурысы була.
Большевизм (ҡара: Советтар Союзы коммунистар партияһы) яҡлыларға ҡаршы Граждандар һуғышында еңелгәндән һуң эмиграциялағы А.х. ҡатнашыусыларҙың пландары советтарға тиклемге ҡоролошто аяҡҡа баҫтырыу өсөн СССР‑ға ҡораллы баҫып инеүҙән алып совет йәмғиәтенә дәүләт төҙөүҙә ярҙам итеүгә тиклем үҙгәреп тора. Урал-Волга буйында А.х. үҫеше үҙенсәлектәре большевиктарға ҡаршы дөйөм Рәсәй соц. оппозиция үҙәктәренең (Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары съезы, Социал‑революционерҙар партияһы, Рәсәй социал‑демократик эшселәр партияһы, Халыҡ‑социалистик хеҙмәт партияһы һ.б.) һәм татарҙар хәрәкәтенең (Милләт мәжлесе, Урал-Волга штатын тормошҡа ашырыу б‑са коллегия һ.б.) булыуы, ш. уҡ Башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙемлеге м‑н билдәләнә. 1918 й. яҙы—көҙөндә был көстәр А.х. м‑н берлектә эш итә, ләкин Рәсәйҙең көнсығышында А.В.Колчактың хәрби диктатураһын урынлаштырыу союздаштарҙың фекер айырымлыҡтарын көсәйтә һәм 1918—19 йй. ҡышында соц. партия ағзаларының бер өлөшөнөң һәм урыҫ булмаған милли хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларҙың күпселегенең большевистик хөкүмәт яғына сығыуына килтерә.
Ырымбур казак ғәскәре һәм Урал казак ғәскәре частары, 1‑се Ырымбур Неплюев кадет корпусы, 2‑се Ырымбур кадет корпусы һәм Ырымбур казак хәрби училищеһы уҡытыусылары һәм уҡыусылары, Ырымбур һәм Өфө епархиялары руханиҙары, эшҡыуарҙар, Халыҡ азатлығы партияһы бүлексәләре ағзалары 1917 й. көҙөнән алып Көньяҡ Уралда А.х. таянысы була.
1918 й. йәйендә Чехословак айырым корпусы, Себер, Ырымбур армияһы частары Өфө һәм Һамар губернаһында большевиктар власын юҡ иткәс, аяҡҡа баҫҡан советтарға тиклемге дәүләт һәм йәмәғәт учреждениелары һәм ойошмалары хеҙм‑рҙәре, ерле халыҡтың төрлө ҡатлам вәкилдәре А.х. яҡлауҙары т‑да белдерә. Большевиктарға ҡаршы ғәскәрҙәр урынлашҡан терр‑яла элекке совет органдары эшмәкәрлеген тикшереү алып барыла: 1918 й. июль—нояб. һәм 1919 й. март—апр. Өфөлә яҡынса 2,7 мең кеше ҡулға алына; 1918 й. дек. һәм 1919 й. майында бер нисә тиҫтә Өфө һәм Силәбе большевик‑подпольщиктары язалап үлтерелә. 1918—19 йй. ҡышында А.х. етәкселеге халыҡ ярҙамында большевиктарға ҡаршы тарҡау ғәскәрҙәрҙән Рус армияһын (рәсми булмаған исеме — Аҡ гвардия) ойоштора. 1919 й. яҙы—йәйендә Волга буйында һәм Уралда Ҡыҙыл Армия м‑н һуғыштарҙа ул еңелә һәм Себергә сигенә, төбәктә А.х. юҡ ителә.
Себерҙә Рус армияһы ҡыйратылғандан һуң Көньяҡ Урал аҡ гвардиясыларының бер өлөшө рус эмиграцияһына ҡушыла, Рәсәйҙә ҡалғандары репрессиялана. 20 б. уртаһына ҡарай А.х. һүнә. Икенсе донъя һуғышы йылдарында аҡ эмигранттарҙың бер өлөшө Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте, британ, француз һәм америка ҡораллы көстәре сафтарында, бер өлөшө Германия һәм уның союздаштары яғында һуғыша, өсөнсөләре нейтраль позиция ала.
Әҙәб.: Акулинин И.Г. Оренбургское казачье войско в борьбе с большевиками. 1917—1920. Шанхай, 1937; Константинов С.И. Вооружённые формирования противобольшевистских правительств Поволжья, Урала и Сибири в годы гражданской войны. Екатеринбург, 1997.
А.Д.Казанчиев, И.Ф.Плотников
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Шёнбрунн
Шенбрунн (унда. Schloß Schönbrunn) —Австрияның Габсбург императорҙары династияһының төп йәйге резиденцияһы, Австрияның барокко стилендәге иң ҙур ҡоролмаларының береһе (архитекторы — Иоганн Бернхард Фишер фон Эрлах). Венаның көнбайыш өлөшөндә, ҡала үҙәгенән 5 км алыҫлыҡта, Хитцинг районында урынлашҡан. Европаның иң матур һарай-парк ансамблдәренең береһе[1].
1996 йылдың декабрь айында ул Бөтә донъя мираҫы комитетының 20-се сессияһында ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Исемлеккә һарай, уның бик күп һанлы фонтанлы һәм һынлы, глориетталы һәм Римдең ялған ватыҡ ҡалдыҡтары урынлашҡан паркы һәм Шенбрунн зоопаркы индерелгән.
Йөкмәткеһе
Һарайҙың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV быуатта булған һарайҙың ҡоролмалары тураһында тарихта яҙмалар бар. Уның урынлашҡан урыны Каттербург (унда. Katterburg) тип аталған һәм Клостернойбург монастырына (de) ҡараған. Ул ваҡытта Каттенбургта торлаҡ йорт, һыу тирмәне, ат һарайы һәм баҡса булған. 1569 йылда Каттербург Габсбургтарҙың милкенә күскән.
Император Матвей, легендаларҙа әйтелгәнсә, 1612 йылда бында бик матур һыу сығанағына(Schöne Brunnen) юлыҡҡан, шунлыҡтан ошо исем һарайға бирелгән.
Император Фердинанд II һәм уның ҡатыны Элеонора Гонзага һунар яратҡандар һәм был урынды үҙҙәренең һунарға йөрөй торған урыны итеп һайлағандар. Император Фердинанд 1637 йылда үлгәндән һуң, уның тол ҡатыны бындағы замокта йәшәй башлаған һәм уның исемен Шенбруннға үҙгәрткән.
1683 йылда,Венаны төрөктәр ҡамауҙа тотҡан саҡта, замок бик ныҡ ватылған. Император Леопольд I ватылған замокты тергеҙергә булған, һәм 1696 йылда Фишер фон Эрлах замокты, Версаль һарайына оҡшатып, яңынан төҙөй башлаған. Төҙөлөштөң күп өлөшө 1713 йылда тамамланған, тик аҙағына тиклем бөтөрөп еткерелмәй ҡалған.
Мария Терезия ваҡытындағы Шенбрунн[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1728 йылда император Карл VI Шенбруннды һатып алған һәм һуңыраҡ император буласаҡ ҡыҙы Мария Терезияға бүләк иткән. Мария Терезия замокты һәм уның янындағы баҡсаларҙы бик ныҡ яратҡан һәм Шенбруннды сәйәси тормоштоң үҙәгенә әйләндергән.
1742 һәм 1743 йылдарҙа һарай яңынан төҙөтөлгән һәм хәҙерге ваҡыттағы күренешендә булған. 1747 йылда Мария Терезияның теләге буйынса һарайҙың төньяҡ ҡабырғаһнда театр бинаһы төҙөтөлгән һәм тантаналы рәүештә асылған. Был театрҙа Марияның балалары сығыш яһаған һәм ул үҙе лә сәхнәлә йырлаған.
1752 йылда Мария Терезияның ире, Византия императоры Франц I, һарай янында зверинец асҡан. Бында хәҙерге көндә лә зоопарк бар (Шенбрунн зоопаркы). Һарай паркынан көнбайышҡа табан император ер һатып алған һәм унда парниктар, оранжереялар төҙөткән. Уларҙа Вест-Индиянан һәм Кап колонияһынан килтерелгән экзотик үҫемлектәр үҫтерелгән.
Мария Терезия үлгәндән һуң Шенбрунн һарайы императорҙарҙың йәйге һарайы сифатында ҡулланылған.
XIX—XX быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1805 һәм 1809 йылдарҙа был һарайҙа Наполеон ике тапҡыр йәшәгән. Наполеон һарайҙың көнсығыш ҡабырғаһындағы Франц I Стефандың мемориаль бүлмәләрендә торған. Һарайҙың ошо өлөшөндә 1830 йылда Франц Иосиф тыуған.
1828 йылда парктың оранжереялы өлөшөндә кирбестән ҙур быяла тәҙрәле ғәҙәти булмаған Пальмалы йорт төҙөлгән. 1882 уға алмашҡа быяла һәм металлдан эшләнелгән һәр ҡайһыһы һәр төрлө температуралы зоналы өс павильон төҙөлгән.
1848 йылда, император тәхетенә Франц Иосиф ултырғас, ул замокты императорҙарҙың төп резиденцияһына әйләндергән һәм үҙ тормошоноң күп өлөшөн был замокта үткәргән.
Император Франц Иосиф менән Бавария принцессаһы Елизаветаның туйын үткәрер алдынан замокҡа бик күп үҙгәрештәр индерелгән.
1945 йылда замок бомбардировкалар ваҡытында ныҡ зарар күргән. Һуғыштан һуң Британия командованиеһы һарайҙы штаб урынына файҙаланған.
1992 йылда Шёнбрунн (һарайҙың баҡсаларынан башҡа) Schloß Schönbrunn Kultur- und BetriebsGmbH компанияһына идара ителергә бирелгән. Был компания һарай менән эффектлы идара итергә һәм уны ҙур программа буйынса яңынан төҙөтөргә гарантия биргән.
Һарайҙағы бүлмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Габсбургтарҙың резиденцияһында төрлө ҙурлыҡтағы 1441 бүлмә бар. Шуларҙың музейға инмәй ҡалған 190 бүлмәһе кешеләргә арендаға бирелгән. Музейға килгән кешеләр өсөн барлығы ҡырҡ бүлмә бар.
Төп бүлмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көҙгөлө зал (Spiegelsalon)
Был залда Мария Терезия заманында министрҙар ант биргәндәр. Вольфганг Амадей Моцарт бында император балалары өсөн музыка уйнаған. 1747 йылда был зал принцесса Шарлотта Лотарингскаяға (Франца I -нең һеңлеһенә) бирелгән.
Һуңғараҡ уны Иосиф II-нең ҡатыны Мария Жозефаға биргәндәр. XIX быуатта бында ашхана салоны булған . Был бүлмәнең үҙенсәлеге булып кристаллы көҙгөләр торған. Улар бүлмәгә өҫтәмә күләм биргәндәр. Бында төрлө бронза сәғәттәр һәм аҡһыл-зәңгәр төҫтөге ҡытай вазалары торған. Ошонда уҡ Изге Дева Марияның һыны ҡуйылған алтарь булған.
Роздың ҙур залы (Rosa-Zimmer)
Был бүлмәне уның интерьерын биҙәгән Йозеф Роз исемле рәссамдың хөрмәтенә Роз залы тип атағандар. Стеналарҙа Швейцария менән Төньяҡ Италияның ландшафы төшөрөлгән картиналар торған. Шунда уҡ Мария Терезияның портреты, бик бай итеп биҙәлгән сәғәт торған , ә иҙәнендә Азиянан ҡайтарылған ҙур зәңгәр вазалар булған.
Ҙур галерея
Оҙонлоғо 43 метр һәм бейеклеге 10 метрҙан торған был бүлмәлә башҡа илдәрҙең императорҙарын ҡабул иткәндәр.[2] Мария Терезия заманында зал яңыртып төҙөлгән һәм һарайҙың иң мөһим бүлмәһе булған. 1761 йылдан алып бында дәүләттең иң мөһим тантаналары үткәрелгән. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында залдың бер өлөшө ватылған. 1947—1949 йылдарҙа ул ҡабат тергеҙелгән.
Бәләкәй галерея
Был бүлмәлә әҙ һанлы ҡунаҡтарҙы ҡабул иткәндәр, төрлө концерттар үткәргәндәр. Бында Мария Антуанеттаның һәм Мария Каролинаның мәрмәр һындары һәм алтын менән ялатылған люстралар бар.
Roesselzimmer бүлмәһе
Был бүлмәне төрлө уйындар (Roessel — нем. шахматный конь) өсөн файҙаланғандар. Уның стеналарында һунар менән бәйле картиналар ҡуйылған. XIX быуатта унда ашхана булған.
Церемониялар залы
Башта был зал Batagliensaal (зал битв) һуғыш залы тип аталған. Уның стеналарында императорҙарҙың туй церемонияларын һәм бөйөк һуғыштарҙың эпизодтарын һүрәтләүсе картиналарҙы күрергә мөмкин. Билдәле "Musikfest"картинаһының һул яғында бәләкәй Вольфганг Амадей Моцарттың император Мария Терезияның үтенесе буйынса ғына төшөрөлгән һүрәтен дә күрергә мөмкин.
Башҡа бүлмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- (1) Гвардия бүлмәһе (Gardezimmer). Был бүлмәлә гвардиясылар монархтан бойороҡтар алғандар.
- (2) Франц Иосиф бүлмәһе, йәки «Бильярд бүлмәһе» (Billardzimmer). Император Франц Иосиф I был бүлмәлә ял итергә яратҡан һәм уға үтенес менән килгән кешеләрҙе ҡабул иткән.
- (3) Грех сәтләүеге ағасынан эшләнгән таҡта менән биҙәлгән бүлмә. (Nussholz-Zimmer). Император Франц Иосиф I үҙенә килгән кешеләрҙе бында ҡабул иткән.
- (4)Император Франц Иосифтың эш кабинеты (Arbeitszimmer Kaiser Franz Joseph I.)
- (5) Франц Иосифтың йоҡо бүлмәһе (Schlafzimmer von Kaiser Franz Joseph I.)
- (6) Террасалы кабинет(Terassenkabinett). Был император Елизаветаның бүлмәһе. Стеналары француз ефәге менән ҡапланған.
- (7) Ағас баҫҡыслы эш бүлмәһе. (Stiegenkabinett). Ағас баҫҡыстар буйлап, был бүлмәнән һарай баҡсаһына сығып йөрөгәндәр.
- (8) Йыуыныу бүлмәһе.(Toilettenzimmer).
- (9) Император Франц Иосиф I һәм уның ҡатыны Елизаветаның бүлмәһе.
- (10) Император Елизаветаның салоны (Salon der Kaiserin Elisabeth).
- (11) Мария Антуанеттаның бүлмәһе(Marie Antoinette-Zimmer).
- (12) Император Елизаветаның ванна бүлмәһе (Badezimmer der Kaiserin Elisabeth).
- (13) Иртәнге аш бүлмәһе(Frühstückszimmer).
- (14)Һары бүлмә. Был бүлмәләге бөтә йыһаз да һары алтын төҫөндә.
- (15) Балконлы бүлмә (Balkonzimmer).
- (16) Роздың бәләкәй бүлмәһе (Rosa-Zimmer).
- (17) Роздың бәләкәй бүлмәһе.
- (18) Түңәрәк ҡытай кабинеты. .
- (19) Оҙонса түңәрәк ҡытай кабинеты.
- (20) Зәңгәр ҡытай салоны.
- (21) Vieux-Laque бүлмәһе
- (22) Наполеон бүлмәһе
- (23) Фарфор бүлмә
- (24) Миллионлы бүлмә
- (25) Гобеленлы салон
- (26) Мемориальбүлмә
- (27) Ҡыҙыл салон
- (28) Террасалы көнсығыш кабинеты
- (29) Император Франц Йозеф тыуған бүлмә
- (30) Эрцгерцог Франц Карлдың эш кабинеты
- (31) Эрцгерцог Франц Карлдың салоны
- (32) Ҡырағай ҡабан бүлмәһе
- (33) Аша сығыу бүлмәһе
- (34) Машиналар бүлмәһе
- (35) Каруселле бүлмә (Karussellzimmer)
- (36) Фонарлы бүлмә (Laternenzimmer)
Туризм һәм дипломатия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылда монархия бөтөрөлгәс парк менән һарай ябай халыҡ өсөн асылған.
1961 йылдың 4 июнендә был һарайҙа Хрущёв менән Кеннедиҙың юғары дәрәжәләге совет-америка осрашыуы үткән[3].
Шёнбрунн паркына ял итергә меңәрләгән Вена халҡы һәм уның ҡунаҡтары килә. Йыл һайын бында алты миллионға яҡын кеше һарай менән паркты ҡарарға килә. Хәҙерге көндә Шёнбрунн һарайы һәм уның янындағы территориялар Венаның һәм Австрияның иң мөһим туристик объекттарының береһе булып тора.
См. шулай уҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хофбург — зимняя резиденция венского двора
- Глориетта Шёнбрунна
- Шёнбруннский зоопарк
Литература[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Schloß Schönbrunn. Wien, 2014. E. Ibi. Kultur und Betriebsges.m.b.H.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Schloß Schönbrunn.
- ↑ Шёнбрунн. Австрия // Великие шедевры архитектуры. 100 зданий, которые восхитили мир / сост. А. Ю. Мудрова — М.: Центрполиграф, 2014. — 231 б. — ISBN 978-5-227-04053-4.
- ↑ Schloß Schönbrunn.


text:
Рашмор
Рашмор (ингл. Rushmore) — Блэк-Хилс тау итәгендә ҡая. Ҡаяла Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон, Теодор Рузвельт һәм Авраам Линкольн скульптуралары булыу менән билдәле тапҡан.
Көньяҡ Дакота штатында урынлашҡан.
Йылына ҡаяға 2 миллион турист килә.
АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вашингтон Монументы
- Азатлыҡ статуяһы
- АҠШ-тын Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
- Герберт Гувер Билдинг
- Арлингтон милли зыяраты
- Капитолий
- Пентагон
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 341
СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ, Силәбе өлкәһендә йәшәгән башҡорттарҙы мәҙәни- милли йәһәттән туплау, уларҙың рухи ҡиммәттәрен һаҡлау, үҫтереү һәм пропагандалау маҡсаты м‑н булдырылған йәмәғәт ойошмаһы. Силәбе ҡ. урынлашҡан. 1993 й. алып эшләй, 2007 й. — “Башҡорт Ҡоролтайы” Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) ағзаһы, Силәбе өлк. халыҡтары ассамблеяһын ойоштороусыларҙың береһе. Силәбе өлк. башҡорттар тупланып йәшәгән ҡала һәм райондарында 30 бүлексәһе бар (ҡара: Урал аръяғы башҡорттары). Ойошма структураһына Башҡарма ком‑т инә. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: башҡ. мәҙәниәтен тергеҙеүгә булышлыҡ иткән соц.‑иҡт. һәм мәҙәни- мәғариф проект һәм программалары эшләп, ғәмәлгә ашырыу, башҡорттарҙың иҡт., юридик, соц. хоҡуҡ һәм мәнфәғәттәрен яҡлау. 1993—2015 йй. Силәбелә ойошма тарафынан 8 ҡоролтай үткәрелә. 1‑се ҡоролтайҙа (1993 й. 27 марты) Арғаяш башҡорт милли округын тергеҙеү, өлкәнең 1953 й., 1957 й., 1967 й. “Маяҡ” химия комб‑тындағы авария һөҙөмтәһендә зыян күргән башҡ. халҡына матди ярҙам күрһәтеү мәсьәләләре тикшерелә. 2‑се ҡоролтайҙа (1995 й. 25 майы) өлкәнең дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары м‑н хеҙмәттәшлек итеү ысулдары, Магнитогорск, Мейәс, Наҙыпетровск, Сыбаркүл ҡҡ., Арғаяш, Ҡоншаҡ аа. бүлексәләрҙе үҙ аллы юридик теркәү т‑да ҡарар сығарыла. 3‑сө ҡоролтайҙа (1997 й. 27 дек.) өлкә хакимиәте м‑н берлектә Башҡ. халҡын тергеҙеү һәм үҫтереү программаһын эшләү, башҡорттар тупланып йәшәгән урындарҙа башҡ. телен рәсми тел итеп таныу һ.б. мәсьәләләр ҡарала. 4‑се ҡоролтайҙа (2001 й. 29 июне) Арғаяш башҡ. милли округы б‑са референдум үткәреү, өлкәгә ядро яғыулығы ҡалдыҡтарын индереүҙе тыйыу, башҡ. телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү б‑са этнологик үҙәк асыу, өлкә картаһында геогр. объекттарҙың башҡ. атамаларын дөрөҫ яҙыу б‑са эшсе төркөм ойоштороу; эшмәкәрлеге Силәбе өлк. м‑н бәйле булған башҡ. халҡының билдәле шәхестәренең исемен мәңгеләштереү һ.б. мәсьәләләр тикшерелә. 5‑се сираттан тыш ҡоролтайҙа (2002 й. 18 майы) иғтибар үҙәгендә мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәләре (юғары уҡыу йорттарында башҡ. студенттары иҫәбен арттырыу, милли гәзиттәрҙе финанслау, башҡ. телендә дәреслектәр нәшер итеү зарурлығы һ.б.) була. 6‑сы ҡоролтай (2006 й. 23 марты) Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығын байрам итеүгә арнала. 7‑се ҡоролтайҙа (2010 й. 20 марты) киләһе 4 йылға бурыстар ҡуйыла, 3‑сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегаттар һайлана. 8‑се ҡоролтай (2014 й. 18 июле) ойошманың 20 йыллығына арнала. Ойошма Силәбе өлкә башҡ. халыҡ үҙәге һәм Силәбе өлк. татарҙары конгресы м‑н берлектә йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары уҙғара. Ҡоролтай ярҙамы м‑н Силәбе өлк. БР‑ҙың Даими вәкиллеге асыла, РФ‑тың төрки халыҡтары конгресы ойошторола (Мәскәү, 1995), Силәбе өлк. ҡатын‑ҡыҙҙары съезы (2002—03), Бөтә Рәсәй ат ярыштары (1992—95), 1993 й. алып йыл һайын Х.М.Йосопов призына дзюдо һәм көрәш б‑са халыҡ‑ара ярыштар; Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға, 1812 й. Ватан һуғышының 200 йыллығына арналған һ.б. саралар ойошторола. Ҡоролтай янында Башҡ. йәштәре иттифағы эшләй (1999). Ойошма м‑н З.Т.Бикбулатов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Ғ.К.Вәлиев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 533
ГРАЖДАНЛЫҠ, физик шәхес м-н дәүләттең үҙ-ара хоҡуҡтар һәм бурыстар бергәлегендә сағылдырылған тотороҡло хоҡуҡи бәйләнеше. Г. эйә булыу – шәхестең закон тарафынан танылған барлыҡ хоҡуҡтар һәм иректәр м‑н тулыһынса тәьмин ителеүе, ил эсендә, ш. уҡ унан ситтә уның яҡланыуы тәүшарты.
БАССР‑ҙа Г. институты БАССР-ҙың 1937 (17-се статья) һәм 1978 (28-се статья) йылғы Конституцияларында нығытыла, улар б-са БАССР-ҙың һәр гражданы РСФСР һәм СССР гражданы була. Г. алыу һәм юғалтыу нигеҙҙәре, тәртибе СССР-ҙың Г. т-дағы законы м‑н билдәләнә. БССР-ҙың Г. т-дағы законы нигеҙендә БССР-ҙың 1990 й. 26 дек. законы м-н БССР Конституцияһына Г. мәсьәләләрен көйләүҙе билдәләүсе норма индерелә. Артабан, РФ-та Г. уртаҡ булыу принцибына нигеҙләнеп, БР Конституцияһынан БР Г. т‑дағы положениелар алып ташлана. РФ-тың 1993 й. Конституцияһына (6-сы, 17–64-се статьялар) һәм 2002 й. 31 майындағы “РФ гражданлығы тураһында” Федераль Законға ярашлы, Г. бәйле бөтә мәсьәләләрҙе федераль ҡануниәт көйләй.
В.К.Сәмиғуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Башҡортостан Республикаһы Башлығы
Башҡортостан Республикаһы Президенты, 2015 йылдың 1 ғинуарынан Башҡортостан Республикаһы Башлығы — Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рәсәй Президенты, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы һәм Дәүләт Думаһы, Рәсәй Хөкүмәте, башҡа федераль дәүләт власы органдары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары, Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт берләшмәләре, башҡа ойошмалар һәм вазифалы кешеләр менән мөнәсәбәттәрҙә, шул иҫәптән халыҡ-ара һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр алып барғанда, Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы бер үк вакытта Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе лә булырға мөмкин[1][2].
Башҡортостан Башлығы коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән идара итә аласаҡ[3].
Йөкмәткеһе
Президент ҡарамағындағы ойошмалар, консультатив һәм кәңәш органдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәмәғәт контроле буйынса совет
- Башҡортостан Республикаһы Президентының Эштәр менән идаралығы
- Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы
- Республика Советы
- Президент Советы
- Урындағы үҙидара буйынса совет
- Башҡортостан Республикаһының коррупцияға ҡаршы комиссияһы
- Башҡортостан Республикаһының террорсылыҡҡа ҡаршы комиссияһы
- Башҡортостан Республикаһының наркотиктарға ҡаршы комиссияһы
Башҡортостан Республикаһы Президенттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы — Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты, 1993 йылдың 12 декабренән 2010 йылдың 15 июленә тиклем.
- Хәмитов Рөстәм Зәки улы — Башҡортостан Республикаһының икенсе Президенты, 2010 йылдың 19 июленән 2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем.
Башҡортостан Республикаһы Башлыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хәмитов Рөстәм Зәки улы — Башҡортостан Республикаһының беренсе Башлығы, 2015 йылдың 1 ғинуарынан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы
- ↑ Башҡортостан Республикаһының 2001 йылдың 19 апрелендәге “Башҡортостан Республикаһы Президенты тураһында” 215-з һанлы Законы (Башҡортостан Республикаһының 2003 йылдың 13 мартындағы 471-з һанлы, 2006 йылдың 8 декабрендәге 386-з һанлы, 2007 йылдың 30 майындағы 430-з һанлы закондары редакцияһында)
- ↑ Башҡортостан Башлығы коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән идара итә аласаҡ. Башинформ, 2016, 23 декабрь (Тикшерелгән 23 декабрь 2016)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһы Президенты рәсми сайты
- Башҡортостан Республикаһы Башлығы // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Башҡортостан Республикаһы Президенты // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Бөтә республиканан кейеҙ оҫталары тирмәне биҙәү өсөн үҙенсәлекле панно эшләне
Бөтә республиканан кейеҙ оҫталары тирмәне биҙәү өсөн үҙенсәлекле панно эшләне Фото: «Урал» галереяһы
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Башҡортостанда кейеҙ оҫталары башҡорт тирмәһенә ҡурай темаһына ете паннонан торған (170-кә 140 см ҙурлыҡта) эске байрамса биҙәүес проектын эшләне.
Проектты Бөрйән районында 2018 йылдың июнендә үткән «Тамға» художество кейеҙ оҫталары симпозиумында ҡатнашыусылар тормошҡа ашырҙы. 21 сентябрҙә «Урал» галереяһында проект сиктәрендә эшләнгән эштәр күргәҙмәһе була.
Панно халыҡ көйҙәре, эпостар башҡырыласаҡ, сәсәндәр ярышасаҡ, ҡурай һәм ҡумыҙ яңғыраясаҡ тирмәне биҙәр тип күҙаллана. Ҡатнашыусылар араһында Өфөнән Резеда Шағиева һәм Ольга Серебренникова, Ейәнсура районынан Гөлфиә Вәлитова, Иглин ауылынан Александр Матвеев һәм башҡа билдәле кейеҙ оҫталары.
Шулай уҡ эштә Өфө, Октябрьский, Учалы, Нефтекама, Ағиҙел, Сибай ҡалалары, Кушнаренко, Дүртөйлө, Баймаҡ һәм Бөрйән райондары рәссамдары ҡатнашты.
Күргәҙмә сәғәт 4-тә асыла.
http://www.bashinform.ru/news/1213976-v-bashkirii-mastera-voyloka-sozdali-panno-dlya-vnutrennego-dekora-bashkirskoy-yurty/


text:
Тыңларға:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Алмағастар сәскә атҡан саҡта
Йылға өстөнә томандар ятты.
Сығып текә, бейек яр башына,
Зәйтүнәкәй алыҫка баҡты.
Сыҡты ла ул, дәртле йырын һуҙҙы
Сал бөркөттәй егет хаҡында.
Бар күңелдән өҙөлөп һөйә уны,
Һис юғалтмай, һаҡлай хатында.
Ос һин, әйҙә, гүзәл ҡыҙҙың йыры
Алыҫтағы ҡояш артынан.
Ил сигендәге батыр егеткә
Хәбәр осһон һар бер хатыңда.
Онотмаһын ябай, һылыу ҡыҙҙы,
Хәтерләһен нисек йырлауын.
Һаҡлаһын ул бөйөк Тыуған илде,
Зәйтүнәкәй һаҡлар һөйөүөн.


text:
Николо-Берёзовка ауылы урта мәктәбендә һайлаусыларҙы концерт номерҙары менән ҡаршылайҙар
Николо-Берёзовка ауылы урта мәктәбендә һайлаусыларҙы уҡыусылар көсө менән әҙерләнгән концерт номерҙары менән ҡаршылайҙар.
Зөлфиә Самонина участка һайлау комиссияһы рәйесе булып 10 йылдан артыҡ эшләй. Лайыҡлы ялға сыҡҡансы ауыл биләмәһендә эштәр менән идара итеүсе булып эшләгән, шуға ла һайлауҙарға ҡағылышлы үҙенсәлектәрҙе яҡшы белә. Уның урынбаҫары Әлфиә Ялалетдинованың да һайлауҙарҙағы стажы 10 йылдан артыҡ.
— Быйыл, картуф алыу соро булыуға ҡарамаҫтан, һайлауға килеүселәр күберәк, — ти Зөлфиә Әнүәр ҡыҙы. – Күрәһең, халыҡ был тормошта күп нәмәнең үҙебеҙҙән тороуын аңлаған.
Бында һайлаусылар исемлегенә 1531 кеше теркәлгән.


text:
Ырымбур
Ырымбур (рус. Оренбу́рг) — Рәсәйҙәге ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең һәм бер үк ваҡытта Ырымбур районының үҙәге (составына инмәй).
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Административ ҡоролошо
- 3 Ырымбурҙың райондары
- 4 Юғары уҡыу йорттары
- 5 Сәнғәт һәм мәҙәниәт
- 6 География
- 7 Климаты
- 8 Халыҡ үҙгәреүе
- 9 Транспорты
- 10 Ырымбурҙың мәсеттәре
- 11 Сәнәғәт
- 12 Ырымбур менән бәйле шәхестәр
- 13 Галерея
- 14 Шулай уҡ карағыҙ
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ыр йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.
1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.
Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
Губерна үҙәге (1744—1919)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еникуцуев йорто[4]
Сауза йорто. 1883 йыл[5]
Рычков Пётр Иванович йорто
Мякиньков йорто.[6]
19 быуат йорто.[7]
Гостиный двор.[8]
Неплюев кадет корпусы йорто.
Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы йорто Каруанһарай. 1836—1842 йй. төҙөлә.
1899 йылда ҡалала беренсе ток биргэн электр станцияһы[9].
Страховщиктар йорто. 1914 йыл.[10]
Ир гимназияһы йорто. 1868-1869 ййылдар.[11]
Цейхаус йорто. Дала ғәскәре идаралығы йорто. 1855 йыл.[12]
Инженер идаралығы йорто - ХХ быуат архитектура һәйкәле.[13]
Дала ғәскәре атлыҡсалар. 1836-1841 йылдар.[14]
Дворяндар йорто. 1836-1841 йылдар. Архитектор - А. Брюллов.[15]
Савинова йорто. 1890-1905 йылдар.[16]
19 быуат архитектура һәйкәле.[17]
Бристоль -1901 йыл.[18]
Савельев йорто. 1850-сы йылдар.[19]
Кадет корпусы йорто. 1871-1874 йылдар. 1955-1957 йй. йортта Гагарин Юрий Алексеевич укыны.
Хөсәйениә йорто. 1892 йыл.[20]
Зарывнова йорто. 1892 йыл.[21]
Мезонин йорто. 1892 йыл.[22]
Йорт. 1850-сы йылдар.[23]
Йорт. 1882 йыл.[24]
Гранд-отель.[25]
Чистозвонов йорто[26]
Войцехович йорто.[27]
Мальнев йорто.[28]
1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.
1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.
1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.
1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә[9].
1890—1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.
1891—1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләгән. Унда Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.
1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.
1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.
1905 йылда Татар театры асыла.
Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.
1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә[29]. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында татар-башҡорт автономияһын төҙөү идеяһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән кире ҡағыла һәм артабан Башҡорт АССР-ы тип аталған Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.
1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. Каруанһарай– Башҡорт АССР-ның беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.
1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.
1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы була. 1921—1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы булдырыла. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.
1920 йылдарҙа Ҡыҙылдар ғәскәрендәге татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл ҡуйыла.
Урта Волга крайы составында (1929-1934)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1929-1934 Ырымбур ҡалаһы Урта Волга крайы составында була.
Чкалов (1938-1957)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыл татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл
Советтар йорто.1930-сы йылдар [30].
1967 йылда асылды[31].
1938—1957 йылдарҙа ҡала совет осоусыһы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.
1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла[32], Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.
1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла[33].[34].
Ырымбур[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефть-газконденсатлы ятҡылығын асыу көнө[35] тип иҫәпләнә.
1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селтәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).
1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелә.
1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелә. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылда өсөнсө өлөштәре сафҡа индерелә.
1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.
1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялары өсөн электр, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була[36].
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур Төньяҡ һәм Көньяҡ округтарына бүленә[37]: Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленә. Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.
Ырымбурҙың райондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
- Бәрҙе (рус. Берды) — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[38]. Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяҡ-көнсығышында, Һаҡмар ярында ята. Бәрҙе исеме йылға атамаһынан бирелгән. Башҡорт телендә «бәрҙе» — балыҡ төрө[39].Ошо урында 1742 йылдан Бердская станицаһы урынлашҡан. Крәҫтиәндәр Һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. Капитан ҡыҙы әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда Салауат Юлаев урамы бар.
- Маяк, Подмаячный — Ырымбурҙың Промышленный районындағы биҫтә. Күп енәйәттәр менән билдәле[40][41].
- Новая слободка — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[42]. Ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.
- Беловка—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торған[43]. Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора[44]. Административ яҡтан Көньяҡ округы Үҙәк районында урынлашҡан.
- Ростоши — Ырымбурҙын биҫтәһе. Район янында Рәсәйҙең стратегик ракета ғәскәрҙәренең 31-й ракет армияһы урынлашҡан. Микрорайон 1990 йылда «Оренбурггазпром» менән Старые Ростоши ауылында төҙөлә. Нежинское шоссеһы артынан, Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты юлына барған янында ята. Бизнесс-кластағы 1500 коттедж бар[45]. Ростоша — урыҫ теленән: уральская равнина, промытая весенней водой и разделяющая невысокие холмы (В. И. Даль). Урамдары: Цветной бульвар, Газпром, Берёзовая ростошь, Долинная, Раздольная, Ростошинская, Садовое Кольцо, Славы, Успенская, Черёмуховая. 2011 йылда биҫтәлә өлкә буйынса Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Сикте һаҡлау идаралығының Йорттар комплексы асыла[46].
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ырымбур дәүләт аграр университеты 1930 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институты булараҡ асыла.
- Ырымбур дәүләт медицина академияһы Вөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында, 1944 йылда асыла.
- Ырымбур дәүләт менеджмент институты 1991 йылда асыла, 2015 йылда ябыла. Ырымбур дәүләт университетына ҡушыла (реорганизация).
- Ырымбур дәүләт педагогия университеты 1919 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.
- Ырымбур дәүләт университеты
- Губкин ис.Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты Ырымбур филиалы
- Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
- Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
- Һамар дәүләт тимер юлдар университетының Ырымбур институты
- Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), ябылған
- Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), ябылған
- Ырымбур башҡорт педагогия техникумы, ябылған.
- Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы(РАНХиГС) филиалы. 1998 йылда асыла.
Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
- Дәүләт өлкә музыкаль комедия театры
- Ҡурсаҡ театры
- «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
- Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
- Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.[47]
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ырымбур –Башҡортостандын баш ҡалаһы Өфөгә иӊ яҡын сиктәш төбәктәр үҙәге.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ырымбурҙың климаты — киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.
Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:
- йыллыҡ уртаса температура — +5,0С,
- йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,3 м/с
- йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 68 %
Халыҡ үҙгәреүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Милли составы. 2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы[68]
Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскийға, Уральскийға, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.
Поездар Мәскәүгә, Екатеринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкәккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.
Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлгән.
Ырымбур тимер юл вокзалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ырымбур станцияһы — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексәһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1. Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. Лев Николаевич Толстой Ырымбур станцияһының беренсе пассажиры тип һанала.
Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл
Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Меновнин мәсете — 1930 йылда ябыла, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
- 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябыла, йортта кешеләр йәшәй
- Каруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
- Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
- 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябыла., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
- Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
- Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
- Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
- Полимер торбалар заводы
- Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
- Башнефтьтең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
- «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте («Росводоканал» холдингы составында)
Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, Советтар Союзы Геройы
- Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ беллетрист һәм критик
- Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — ҡаҙаҡ йәмәғәтсеһе, ғалим.
- Бардин Гарри Яковлевич — совет режиссёр-мультипликаторы
- Берг Аксель Иванович — совет адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, СССР-ҙын Ҡурғау министры урынбаҫары.
- Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
- Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
- Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
- Броневой Леонид Сергеевич — совет актёры
- Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, Ырымбур дәүләт университетының беренсе ректоры (1971—1983)
- Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
- Гагарин Юрий Алексеевич, Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
- Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
- Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
- Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
- Даль Владимир Иванович, урыҫ языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
- Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — ҡаҙаҡ революционер
- Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
- Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
- Дутов Александр Ильич (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман
- Йәлил Муса - татар яҙыусыһы, совет шағиры. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа Хөсәйениә мәҙрәсәһендә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны.
- Фәрит Иҙрисов, Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны авторы Ырымбурҙа тыуҙы.
- Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
- Кузнецов Сергей Борисович —композитор
- Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
- Мартынюк Георгий Яковлевич — актёр
- Мильков, Фёдор Николаевич —географ, ландшафтовед.
- Перовский Василий Алексеевич —губернатор
- Поляничко Виктор Петрович — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
- Пряников Александр Алексеевич — телеведущий, шоумен
- Раевский Иосиф Моисеевич (1901—1972) — актёр, режиссёр
- Ростропович Мстислав Леопольдович —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән.
- Семёнов Григорий Михайлович (1890—1946) — казак атаманы
- Сёмин Юрий Павлович — совет футболисты
- Фёдоров Евграф Степанович —минералог
- Филатова Людмила Павловна — опера йырсыһы
- Флейшер, Владимир Натанович
- Черномырдин Виктор Степанович - Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «Ырымбур газ етештереү заводы» директоры булып эшләгән.
- Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
- Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы (1855-1933) - төркиәтсе, башҡорт этнографы.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://orenburg.ru/power/top/
- ↑ [1]
- ↑ [ http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600305000]
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ [4]
- ↑ [5]
- ↑ [6]
- ↑ 9,0 9,1 [7]
- ↑ [8]
- ↑ [9]
- ↑ [10]
- ↑ [11]
- ↑ [12]
- ↑ [13]
- ↑ [14]
- ↑ [15]
- ↑ [16]
- ↑ [17]
- ↑ [18]
- ↑ [19]
- ↑ [20]
- ↑ [21]
- ↑ [22]
- ↑ [23]
- ↑ [24]
- ↑ [25]
- ↑ [26]
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
- ↑ [27]
- ↑ [28]
- ↑ [29]
- ↑ сайты
- ↑ [30]
- ↑ Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты
- ↑ [31]
- ↑ Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
- ↑ Посёлок Бёрды
- ↑ О Бердах
- ↑ Оренбург: от Парижа до Китая (рус.). Sometrouble.livejournal.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
- ↑ Елена Кузнецова, Сергей Пронь. Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное (рус.). Оrenburg.rfn.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
- ↑ Гостиный двор журналы
- ↑ Беловка
- ↑ http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII—IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора
- ↑ Микрорайону Ростоши 20 лет (рус.). Орен.ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 сентябрь 2012. 26 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Оренбурге открыт комплекс зданий и сооружений Аппарата Пограничного управления ФСБ России по Оренбургской области (рус.). Официальный портал Правительства Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 сентябрь 2012. 26 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
- ↑ 48,00 48,01 48,02 48,03 48,04 48,05 48,06 48,07 48,08 48,09 48,10 48,11 48,12 Народная энциклопедия «Мой город». Оренбург. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 октябрь 2013. 21 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 49,0 49,1 49,2 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 55,00 55,01 55,02 55,03 55,04 55,05 55,06 55,07 55,08 55,09 55,10 55,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
- ↑ Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
- ↑ 59,0 59,1 Города и районы Оренбургской области. Оренбург. Типография Оренбургстата. 2004. - 283 с.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 май 2015. 3 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ 60,0 60,1 60,2 60,3 60,4 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июнь 2014. 5 июнь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения муниципальных образований Оренбургской области на 1 января 2016 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2016. 4 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года


text:
- Подробности
- Просмотров: 388
ЙЫЛАНБАШ (Dracocephalum), ирен сәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 45 төрө билдәле, башлыса Евразияның тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Бер, ике, күп йыллыҡ үләндәр. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Һабаҡтары төҙ, тармаҡлы, ҡайһы берҙә аҫҡы өлөштәре ағасҡа әйләнә, бейеклеге 10—70 см. Япраҡтары ланцет‑таҫма, сите осло бысҡы һымаҡ, һирәгерәк шыма, ултырма. Сәскәләре күк йәки шәмәхә төҫтә, ике иренле, эре (тимьян сәскәле Й. — ваҡ); тығыҙ шар һымаҡ йәки кәүшәк тәлгәшле сәскәлектәргә йыйылған ялған суҡтарҙа урынлашҡан. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — оҙонса шыма сәтләүек, июль—авг. өлгөрә. Йыланбашлы үлән һирәкләнгән урмандарҙа, ҡарағай урмандарында, далаларҙа, болондарҙа, ташлы һәм эзбизташлы битләүҙәрҙә үҫә, тимьян сәскәле Й. — ҡый үләне, баҫыуҙарҙа, башлыса ужым культураларының сәсеүлектәрендә үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған. Баллы үҫемлек. Шиңеүсән Й. урмандарҙа, ташлы һәм ҡомло битләүҙәрҙә үҫә, һирәкләп Ағиҙел алды урманлы далаһында осрай.
З.Р.Аҡъюлова
Тәрж. Г.А.Миһранова