text:
Һиндостан тарихы
Һиндостан тарихы иң ҙур үҫеше б. э. т. III меңйыллыҡҡа[1] тура килгән Һинд йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Харапптар цивилизацияһы барлыҡҡа килгән дәүерҙән башлана. Һинд цивилизацияһынан һуң алмашҡа б. э. т. V быуатҡа саҡлы дауам иткән Веда осоро килгән. Веда цивилизацияһы индуизм һәм иртә һинд йәмғиәтенең башҡа мәҙәни аспекттары нигеҙе булып тора
Б. э. т. VI быуаттан башлап Һиндостан территорияһында бик күп Махаджанапад — бойондороҡһоҙ кенәзлек һәм республикалар барлыҡҡа килгән. Б.э.т. III быуатта Көньяҡ Азияның күпселек өлөшө Чандрагупта Маурья хакимлыҡ иткән Маурийҙар Империяһына берләшкән. Будда батшаһы Ашока[2] идара иткән осорҙа империя сәскә атҡан. Б. э. т. II быуат башында Һиндостандың Үҙәк Азия тарафтарынан һөжүм артынан һөжүмгә дусар ителеүе һөҙөмтәһе булып, Һиндостан субконтиненты территорияһында Һинд-грек, -Һинд-скиф һәм Һинд-парфян батшалыҡтары, шулай уҡ Ҡушан империяһы барлыҡҡа килә. III быуатта Һиндостандың «алтын быуаты»[3] тип йөрөтөлгән Гупттар династияһының хакимлыҡ осоро башлана.
Көньяҡ Һиндостанда төрлө дәүерҙә бер нисә династияға, шул иҫәптән Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава һәм Пандья династияларына өҫтөнлөк бирелгән була. Ошо Һиндостан хакимдары ҡурсалауы арҡаһында фән, сәнғәт,әҙәбиәт, астрономия һәм фәлсәфә сәскә атҡан.
X быуаттан XII быуатҡа саҡлы Үҙәк Азиянан ислам баҫып ингәндән һуң осоро Төньяҡ Һиндостан Дели солтанаты контроле аҫтына күсә. Һуңыраҡ субконтиненттың күп өлөшө Бөйөк Моголдар Империяһы составына инә. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә ерле короллек, шулай уҡ Виджаянагар Империяһы ярымутрауҙың көньяғында, Моголдар ҡулы етмәҫлек ерҙә, йәшәүен дауам итә. XVIII быуатта Моголдар империяһы тарҡала, һәм уның урынына Маратх империяһы төбәктә өҫтөнлөклө урынды биләй.
XVI быуаттан башлап, Һиндостан менән сауҙа бәйләнештәрен үҫтереү теләге булған,бер нисә европа иле, шул иҫәптән Португалия, Нидерланды, Франция һәм Бөйөк Британия, Һиндостан ярымутрауының тарҡау короллектәре власын тартып ала һәм Һиндостан биләмәләрендә колония урынлаштырыу өсөн көрәш башлана. Инглиздәр башҡа колонизаторҙарҙан уңышлыраҡ булып сыға һәм 1856 йылда Һиндостандың күпселек өлөшөн Британ Ост-һинд компанияһы[4].үҙ контроле аҫтына ала. Бер йыл үтеүгә хәрби Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Беренсе һуғыш йәки Сипайҙар ихтилалы тип аталған һинд хәрби подразделениелары һәм батшалыҡтары ихтилалы башлана. Британия компанияһы контроленә ҡаршы сыға улар, әммә ахырҙа баҫтырыла. Һөҙөмтәлә Британ Ост-һинд компанияһы бөтөрөлә һәм Һиндостан Британия Империяһының колонияһы булараҡ туранан-тура Британия тажы аҫтына күсә. Һинд колонияларын талау инглиз капиталын туплау һәм Англия сәнәғәте революцияһының мөһим факторы булып тора[5].
XX быуаттың тәүге яртыһында Һинд милли конгресы һәм башҡа сәйәси ойошмалар нигеҙ һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һала. 1920 һәм 1930 йылдарҙа, миллион һиндлы ахимса, йәки көс ҡулланмау[6] принцибына нигеҙләнеп, Махатма Ганди башлаған күп халыҡтың граждандар буйһонмауы кампанияһына ҡушыла. Ахырҙа, 1947 йылдың 15 авгусында Һиндостан британия хакимлығынан тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин шул уҡ ваҡытта Һиндостан дин билдәләре буйынса ике доминион — Һиндостан һәм Пакистанға[7].бүленә. Территорияларҙы айырыу размежевание һинд-мосолман дошманлыҡ һәм ҡанлы бәрелеш шарттарында үткән. 1950 йылдың 26 ғинуарында илде парламент республикаһы тип иғлан иткән Һиндостан Конституцияһы ҡабул ителә. Әммә шул уҡ ваҡытта Һиндостан Британ милләттәр берләшмәһендә[8][./История_Индии#cite_note-CIA-9 [9]] ҡала.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, күп милләтле һәм күп динле дәүләт булғанлыҡтан, Һиндостандың төрлө урындарында дин һәм ижтимағи нигеҙҙә ыҙғыш-талаш һәм ҡаршылыҡтар кисерә. Шуға ҡарамаҫтан, премьер-министр Индира Ганди, ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеп, граждандарҙың хоҡуғын сикләгән 1975 - 1977 йылдарҙы индермәгәндә, Һиндостан, либераль демократик донъяуи дәүләт булараҡ, үҙенең статусын яҡларға һәләтле булып сыға.
Һиндостандың милли хәүефһеҙлегенә янаусы төп ҡурҡыныс көс - терроризм, бигерәк тә Джамму һәм Кашмирҙа, Төньяҡ-Көнсығыш Һиндостанда, XXI быуат башына — Дели һәм Мумбаи кеүек ҙур ҡалаларҙа. Был күренештең иң сағыу миҫалы булып, Делиҙа 2001 йылдағы террорсыларҙың Һинд парламентына һөжүме тора.
XX быуаттың икенсе яртыһында күрше дәүләттәр менән илдең сиктәренә ҡағылышлы проблемалар даими рәүештә барлыҡҡа килә. Ҡытай менән бәхәс әлегә саҡлы сиселмәгән, 1962 йылда ул хатта ҡыҫҡа дауамлы һуғыш тоҡаныуға сәбәп була. Пакистан менән Һиндостан өс тапҡыр: 1947, 1965, 1971 йылдарҙа һуғыша. Һиндостандың Пакистан менән һуңғы конфликты (Каргиль һуғышы) Кашмир штатында 1999 йылда була.
1974 йылда Һиндостан ядро ҡоралына тәүге ер аҫты һынауҙарын үткәрә, шуның менән «ядро клубы»ның яңы ағзаһы булып китә"[9]. 1998 йылда Һиндостан, биш сериялы шартлау ойоштороп, яңы һынауҙарын дауам итә. Реформа башлай.1991 йылда башланған реформалар Һиндостандың иҡтисадын донъя йөҙөндәге илдәр араһында иң шәп үҫешкән[10] тип танытты. 1996 йылда реформаларҙы дауам итеүсе Атал Бихари Ваджпаи хөкүмәте власҡа килә. 2004 йылдың яҙында уҙған парламент һайлауҙарынан һуң, башында Соня Ганди торған Һинд милли конгресы фирҡәһе еңеү яулай. 2004 йылдың 22 майында премьер-министр вазифаһын билдәле иҡтисадсы Манмохан Сингх биләй, 2014 йылда уға алмашҡа Нарендра Моди килә.
Йөкмәткеһе
- 1 Периодизация
- 2 Боронғо Һиндостан
- 3 Урта быуат Һиндостаны тарихы
- 4 Европаның Һиндостандағы колониялары тарихы
- 5 Хәҙерге Һиндостан
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Һылтанмалар
Периодизация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һиндостан тарихы шартлы рәүештә бер нисә осорға бүленергә мөмкин:
- Боронғо Һиндостан
- Һинд (Харапптарҙың) цивилизацияһы осоро (III меңенсе йыллыҡ — б. э. т. XVII быуат)
- Веда осоро (б. э. т. XIII — VI быуаттар)
- Иртә веда дәүере (б. э. т. XIII—X быуаттар)
- Һуңғы веда дәүере (б. э. т. IX— VI быуаттар)
- Будда осоро (б. э. т. V— III быуаттар)
- Классик дәүер (б. э. т. II б. — б. э. VI быуаты)
- Урта быуаттар һиндостаны
- Мосолмандар хакимлығы осоро
- Инглиздәр хакимлығы осоро (1765-1947)
- Хәҙерге заман тарихы
Боронғо Һиндостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Палеолит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азиялалағы бик боронғо артефакттары тип, Нью-Делиҙан төньяҡҡараҡ 300 километрҙа Сивалик убалары районында һинд-француз белгестәре палеолит осорона ҡараған, йәше 2,6 млн йыл тип билдәләнгән, таш ҡоралдар һәм ошо ҡоралдар тамға ҡалдырған өс һыйыр һөйәге һанала.
Нармада йылғаһы үҙәнендә ява Homo erectus-ына яҡын, ләкин прогрессивыраҡ баш һөйәге табыла. 1985 йылда narmadiensis Homo erectus төрсәһе тип тасуирлана. Ваҡыты — 236 мең йылдан ашыу (минималь дата)[11].
Одаяла (Тамилнад штаты) биш айлыҡ бала һөйәктәре табыла, һәм уны йә Homo erectus төрөнә, йә иртә Homo sapiens төрөнә ҡарай тип әйтәләр. Керала штаты ярҙарында табылған феррикреттар (тимер ҡабыҡтар) һәм уларға оҡшаған Одаи феррикреттарының йәше 187 мең йыл менән билдәләнә[12].
Соан йылғаһы исеме менән аталған соан мәҙәниәте табылдыҡтары Сивалик төбәгендә осрай[13].
Һиндостандың көньяғындағы Джвалапурам (en:Jwalapuram) 74 мең йыл элек тә күҙәтелгән Тоба вулканы атылыуына дәүерҙәш археологик мәҙәниәттә өҙлөклөк күҙәтелмәй.
Неолит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. VII меңенсе йыл дәүеренәнҺинд һәм Сарасвати үҙәнендә етештереү хужалығы (дөгө сәсеү) үҫешкән. Мергарх иртә игенселек мәҙәниәте дәүерендә кеше үҙенең төбәгендә булдыра алған аҙыҡ-түлек алыуҙың һөҙөмтәле ысулдарын тапҡан: игенселек, һунарсылыҡ кәсебе һәм башланып ҡына торған малсылыҡ. Был үҫештең сифатлы яңы баҫҡысына күсеү өсөн тейешле шарттар булдырған — яңы мәҙәни-тарихи комплекс формалашҡан.
Бронза быуаты [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. III меңенсе йылдарында дравидтар Һинд йәки Харапп (Ракхигархи, Дхолавира, Лотхал ҡалалары) тигән атама алған тәүге һинд цивилизацияһын барлыҡҡа килтерә. Һинд дравидтарында төҙөлөш, бронза металлургияһы, кескәй дәүмәлле скульптура үҫешкән була. Мысыр һәм Месопотамиянан айырмалы рәүештә, Һинд цивилизацияһы монументаль скульптура бөтөнләй хас түгел. Һаҡланып ҡалған бөтөн һындарҙың да күләме ҙур түгел. Хосуси милек мөнәсәбәттәре башланғыс хәлендә генә булған, ә ауыл хужалығы нигеҙендә һуғарыу ирригацион игенселек ята. Тышҡы сауҙа мөһим роль уйнаған: Харапп цивилизацияһы менән Месопотамия, Урта Азия менән бәйләнеш урынлаштырған, туранан-тура сауҙа бәйләнештәре Шумерға һәм Ғәрәбстанға еткән.
Һинд цивилизацияһының батышы б. э. т. XVII—XIV быуаттарына (?) тура килә. Тарҡалыштың аныҡ сәбәптәре билдәләнмәгән, ләкин был ваҡытта дравид халҡының көньяҡ-көнсығышҡа шылғаны һәм элекке үҫеш кимәлен юғалта барғаны билдәле. Моғайын, быға тәбиғәт шарттарының насарайыуы йәки был ваҡытта Кавказ менән Һинд үҙәне араһындағы миграция процестары сәбәпсе булғандыр.
Ганг йылғаһы үҙәне цивилизацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ганг — Һиндостандың иң ҙур йылғаһы, ә Ганг Дельтаһы — донъялағы иң ҙур дельта һәм, халҡының күплеге һәм тығыҙлығы юғары булһа ла, яуым-төшөм мул һәм тупраҡ уңдырышлы булғанлыҡтан, үҙәндең күпселек биләмәһендә халыҡ иҫән-һау көн күрә алған була.[14] Ганг йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан Варанаси Һиндостандың иң боронғо ҡалаһы тип иҫәпләнә. Легендаға ярашлы, Шива алла яҡынса 5000 йыл элек уға нигеҙ һала. Варанасиға яҡынса 3000 самаһы йыл.[15]
Веда осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Харапп цивилизацияһынан һуң, б. э. т. V быуатына саҡлы, веда осоро дауам иткән. Ведий цивилизацияһы иртә һинд йәмғиәтенең индуизм һәм башҡа мәҙәни аспекттары нигеҙе булып хеҙмәт иткән.
Ведийлыҡ осороноң һуңы [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. VI быуаттан башлап беҙҙең эраға территорияһында Һиндостан биләмәләрендә бик күп Махаджанападтар — бойондороҡһоҙ короллектәр һәм республикалар барлыҡҡа килгән.[16] Б. э. т. III быуатта, Көньяҡ Азияның күпселек өлөшө Чандрагупта Мәүри хакимлыҡ иткән Мәүри Империяһына берләшә. Будда батшаһы Ашока идаралыҡ иткәндә империя сәскә ата.[17] Б. э. т. II быуат башында Һиндостан Үҙәк Азия яғынан сиратлап яһалған һөжүм кисерә. Бының һөҙөмтәһе булып Һиндостан субконтинентында Һинд-грек һәм Һинд-скиф һәм Һинд-парфян батшалыҡтары, шулай уҡ Ҡушан империяһы барлыҡҡа килә. III быуаттан башлап, Һиндостандың «алтын быуаты» тип атап йөрөтөлгән Гупт династияһы хакимлығы осоро башлана.[18][19]
Көньяҡ Һиндостанда төрлө династиялар, шул иҫәптән, Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава һәм Пандья династиялары төрлө дәүерҙә өҫтөнлөк иткән. Ошо хакимдар ҡурсалауы аҫтында Һиндостанда фән, инженерия, сәнғәт, әҙәбиәт, астрономия, философия сәскә ата.
Будда осоро [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. I меңйыллыҡ уртаһында, ҡайғыртыусы һәм һаҡлаусы брахмандар — ҡанбабалар булыуға ҡарамаҫтан, Һиндостанда ведий дине көрсөк кисерә. Боронғо Һиндостанда брахманизмға оппозицияла торған тәғлимәттәр барлыҡҡа килеүен боронғо һинд йәмғиәтенең әүҙем өлөшөнөң ритуаллығы һәм формаль тәҡүәлеге менән айырылып торған ведий (брахман) диненә күңелдәре ҡайтыуы эҙемтәһе тип, шулай уҡ брахмандар һәм кшатриялар (Боронғо Һиндостанда яугирҙар һәм хакимдар ҡатламы) араһындағы билдәле бер ҡаршылыҡтар менән аңлатыла. Был хәл менән бәйле бер хәлгә иғтибар итеү мөһим, Будда ла, һәм Махавира Вардхамана ла (Һиндостанда брахман йолаһына ҡаршы булған джайнизмға нигеҙ һалған башҡа оппозиция төркөмө) брахман ҡатламынан түгел, ә тап шул кшатрий ҡатламынан. Шулай итеп, ҡорбандар килтереүгә ҡоролған иҫке веда дине киҫкен кризис кисерә, брахмандар һәм изге Ведаларҙың абруйын кире ҡағыусы һәм үҙҙәренең маҡсаты итеп фәлсәфәне һәм йоганы (аңды үҙгәртеп ҡороу тәжрибәһе) аңлау аша хәҡиҡәтте үҙ аллы эҙләүсе шрамандар, фиҙаҡәрҙәр, илсе фәйләсуфтар, «еретик», аскет кеүек заманы өсөн яңы булған хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүендә сағыла. Шундай дәрүиштәрҙең береһе, буддизмға тарихи нигеҙ һалыусы Будда Шакьямуни булған.
Фарсылар һәм гректар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Будда эпохаһы башында төньяҡ-көнбайыш гандхара һинд ҡәбиләһен буйһондороусы һәм ассакендарҙан, йәғни Ашваҡ индустарынан һалым алыусы фарсы батшаһы Кирҙың һинд походтары башланған. Әммә фарсы поодтары ҡурҡыныс булмаған һәм фәҡәт Һинд биләмәләренең ҡыр-остарына ғына ҡағылған.
Б. э. т. 327 йылда Искәндәр Зөлҡәрнәйн Александр Македонский ҙур армияһы менән Һиндостанды баҫып алырға ниәтләй. Ҡайһы бер өлкәләрҙе ул буйһондорған, ләкин Һиндостандың Төньяҡ-Көнбайыш ҡәбиләләре ҡаршылыҡ күрһәткән. Бына тигән еңеү яулағас, Александр көнсығыш походынан баш тартҡан һәм б. э. т. 325 йылда Һиндостандан киткән. Боронғо грек цивилизацияһының Ганг һәм Гималай тауҙары цивилизацияһы менән осрашыуы Һиндостанды эллин донъяһына яҡынайтҡан, был осорҙа грек һәм фарсы йоғонтоһо Төньяҡ Һиндостандың көнбайыш райондарына үтеп инә башлай. Һинд цивилизацияһы ла шулай уҡ эллин илдәре мәҙәниәтенә, айырым алғанда, медицина һәм фәлсәфә өлкәһендә, ҡайһы бер йоғонто яһай. Б. э. т. 317 йылғы ихтилалдан һуң, гректар һинд биләмәләренән тулыһынса ҡыуылған.
Маурьялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гректарға ҡаршы көрәш тулҡынында Пенджаб һәм Һинд үҙәне Маурьялар ырыуы вәкиле Чандрагупта хакимлығы аҫтында берләшә — Магадханан варна буйынса шудра, Һинд һәм Ганг йылғалары үҙәнендә беренсе берҙәм Төньяҡ һинд державаһын төҙөгән. Б. э. т. IV быуат аҙағында Чандрагупта Камбоджаны, Гандхараны һәм Көнсығыш Ирандың күрше өлкәләрен яулаған.
Чандрагуптаның вариҫтары булып Биндусара (б. э. т. 293—268) һәм Ашока (б. э. т. 268—231), Боронғо Һиндостан тарихында иң ҡөҙрәтле хаким. Тәхеткә ултырғандан һуң, ул үҙенең бөтөн ағай-энеһен ҡырып бөткән һәм көньяҡта һәләкәтле һуғыштар тоҡандырып, Декан яҫы таулығы биләмәләренең барыһын тиерлек ҡушҡан. Әммә һуңыраҡ Ашоканың тиранлығы империя эсендә «изгелек таратыу»ға бағышланған сәйәсәт менән алмашына, ҙур илдең төрлө өлөштәрендә йәшәгән халыҡтың рухи берләшеүе уның төп маҡсаты булып торған. Барса диндәрҙе лә һаҡлау вәғәҙә ителһә лә, буддизмды айырып ҡурсалау сәйәсәттең мөһим һыҙаты булған.
Буддизм фәлсәфәһенең ҡабул ителгән йолаларҙа һәм традицияларҙа тәрән тамырҙары булған. Күп быуаттар дауамында буддизм веда дине менән татыу йәшәгән, уның ҡайһы бер йолаларын һәм хоҙайҙарын үҙләштергән. Асылда Ганг үҙәнендә килеп сыҡҡан буддизм, һәр бер кешегә йүнәлтелгәнлектән, күмәк халыҡтың диненә әүерелгән.
Үҙәкләштереү сәйәсәтендәге етешһеҙлектәр б. э. т. III быуат аҙағына уҡ биләмәләрен юғалта башлаған Маурьи державаһының тиҙ тарҡалыуына килтерә. Был осорҙа төрлө ҡәбиләләр йәшәгән Һиндостандың иҡтисади һәм ижтимағи үҫешендә айырма бик көслө булған. Б. э. т. 180 йылда Магадхала Маурьялар династияһы тулыһынса ҡолатылған.
Классик осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классик эпоха дошманлашҡан ваҡ династияларҙың сиратлап төрлө күләмдәге тиҙ тарҡалып торған эре державалар барлыҡҡа килтереүе, бик күп биләмәләренең тотороҡло дини, община-касталы һәм иҡтисади ахырғы системаһы формалашыуы менән ҡылыҡһырлана. Б. э. т. II — б. э. III быуаттарында Төньяҡ Һиндостан төньяҡ-көнбайыштан килгән төрлө көстәрҙең баҫҡынсылыҡ аренаһына әйләнә. Беренсе интервент — б. э. т. III быуат башында Сәләүкидтәр дәүләтенән бүленеп сыҡҡан эллинистик Грек-бактрия батшалығы. Грек-бактр юғары ҡатламы үҙенең сиктәрен Ғәрәп диңгеҙенә саҡлы киңәйткән һәм б. э. т. II быуатҡа юҡҡа сыҡҡан үҙенә бер төрлө Һинд-грек батшалығын барлыҡҡа килтергән.
Б. э. т. I быуатта Кашмир менән сиктәш ятҡан күсмә саҡтар дәүләтенән киң баҫып алыуҙар башланған, һәм, иң эреһе Һинд-скиф батшалығы булған, бер нисә биләмә барлыҡҡа килгән. Әммә б. э. I быуатының икенсе сирегенә Парфиянан бөтә Һинд-скиф биләмәһен баҫып алған һәм үҙ сиратында Куджула Кадфиз I (30 — 79-сы йй. тирәһе) етәкселегендәге Бактрия кашандары ҡорбанына әйләнгән, сөнки улар Һинд тамағына саҡлы биләмәләрҙең күп өлөшөн баҫып алған. Канишка (97 — 120 йыл) дәүерендә Ҡушан батшалығы үҙенең ҡеүәтле үҫешенә өлгәшә, ул саҡта дүрт донъяның бөйөк державаларының береһе һанала. Сәсәниҙәр Ираны ҡыҫырыҡлауы аҫтында III быуатта Ҡушан батшалығы үҙенең һуңғы территорияларын юғалтҡан.
Төньяҡ Һиндостанды киләһе берләштереүселәрҙең береһе Гупт династияһының батшаһы Самудрагупта (335—380 йыл), ул үҙенең походтары менән Гималайға һәм үрге Һиндҡа барып еткән. Уның улы Чандрагупта II Викрамадитья (380—415 йй.) индерелгән. Һиндостанды үҫешенең «алтын быуаты»на еткергән. Әммә хатта ҡеүәтле Гупт державаһы ла төньяҡ-көнбайыштан һөжүм иткән IV—V быуаттарҙа гупт Һиндостаны биләмәләрен дә үҙ дәүләтенә индергән иран телле күсмә эфталиттарға ҡаршы тора алмаған. Был ваҡиға шартлы рәүештә боронғо Һиндостан тарихының тамамланыу ваҡыты тип һанала.
Урта быуат Һиндостаны тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолмандар хакимлығы [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Синд һәм Пенджаб аша мосолмандарҙың беренсе баҫып инеүен кире ҡайтарып, раджастхансылар Төньяҡ Һиндостанда һуңынан тағы ике бөйөк империя — декан Раштракут һәм бенгаль буддист Пала — менән Каннаудж ҡалаһын яулау өсөн «өс яҡлы көрәштә» ҙур Гурджара-Пратихара дәүләтен төҙөгән. X быуаттан XII быуат осоронда Үҙәк Азиянан ислам баҫып инеүенән һуң, Төньяҡ Һиндостан Дели солтанаты контроленә күсә. Һуңыраҡ субконтиненттың күп өлөшө составына ингән күп өлөшө һуңыраҡ Бөйөк Моголдар Империяһы составына ингән. Шуға ҡарамаҫтан, Виджаянагар империяһы кеүек бер нисә ерле короллек ярымутрауҙың көньяғында, Моголдарҙың ҡулы етмәҫлек ерҙә, булған. XVIII быуатта Моголдар империяһы тарҡала, уның урынына төбәктә өҫтөнлөклө урынды Маратхтар Империяһы биләй.
Европаның Һиндостандағы колониялары тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVI быуаттан башлап, бер нисә европа иле, шул иҫәптән Португалия, Нидерланд, Франция һәм Бөйөк Британия, һиндостан менән сауҙа бәйләнештәре үҫтереү теләгенән, ярымутрауҙағы тарҡау короллектәрҙә власты үҙ ҡулына алып, Һиндостан биләмәләрендә колония урынлаштырыу өсөн көрәш башлай. Инглиздәр башҡа колонизаторҙарҙан уңышлыраҡ булып сыға һәм 1856 йылда Һиндостандың күпселек өлөшө Британ Ост-Һинд компанияһы[20] контроле аҫтына эләгә. Бер йыл үткәс, һинд хәрби подразделениелары һәм батшалыҡтарының бөтә Һиндостанды биләп алған Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Беренсе һуғышы йәки Сипайҙар баш күтәреүе исеме менән тарихҡа ингән ихтилал башлана. Британия компанияһы контроленә ҡаршы сыға ул, әммә ахырҙа баҫтырыла. Һөҙөмтәлә Британ Ост-Һинд компанияһы бөтөрөлә һәм Һиндостан, Британия тәхетенең туранан-тура идараһына күсеп, Британия империяһының колонияһына әүерелә. Һинд колонияларын иҙеү инглиз капиталын туплауҙың һәм Англия сәнәғәт революцияһының төп сығанағына әйләнә.
Португалия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Васко да Гаманың (1498—1502), Афонсу д’Албукерки (1503) һәм Һиндостандың беренсе португал вице-короле Франсишку ди Альмейданың (1505) ике сәйәхәтенән һуң, португалдар, Албукерка (1510) етәкселегендә, киләсәктә Һиндостандың португал колониялары үҙәге булып китәсәк Гоаны баҫып ала, ә 1538 йылда основали факторию на Гугли, хәҙерге Калькутта янында, Гуглиҙа, факторияға нигеҙ һала. XVI быуат башынан XVII быуатҡа саҡлы Һиндостан менән сауҙа итеү монополияһы уларҙың ҡулында була, ләкин 1580 йылдан инде, Португалия Испанияға ҡушылғас (Филипп II ваҡытында), тәүге илдең мәсьәләләре артҡы планға күсерелгән.
1640 йылда Португалия тағы ла бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин был ваҡытҡа голландтар һәм инглиздәр Һиндостанда өҫтөнлөклө урын биләгәнлектән, так что колонии португал колониялары бөлгөнлөккә төшкән һәм һуңғараҡ уларҙан ни бары, ярты миллион халҡы булған, 1100 км² (1900 йылға ҡарата) ер биләгән Гоа, Даман һәм Диу ғына тороп ҡала.
Голландия [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Голландтар, башҡа европа илдәре араһынан, португалдарҙың Һиндостандағы монополияһын тәүге емереүселәр була. 1602 йылда бер нисә ваҡ компанияларҙан өҙөп кенә Голланд Ост-Һинд компанияһы барлыҡҡа килә. Уның баш факторияһы Амбоинда була.
1652 йылда Мадрас ярында беренсе, Палаколлу, факторияһына нигеҙ һалына, ә 1658 йылда голландтар португалдарҙың Цейлондағы һуңғы нығытмаһын, Джаффнапатамды, яулап алалар.
1661 һәм 1664 йылдарҙа улар португалдарҙан все их колонии на Малабар ярындағы барлыҡ колонияларын тартып алалар. Ләкин голландтарҙың Һиндостандағы беренселеге оҙаҡҡа бармай: 1758 йылда улар Чинсурах янында инглиз губернаторы Клайв тарфынан тар-мар ителә һәм хурлыҡлы килешеүгә ҡул ҡуйырға мәжбүр була.
Англия, 1793 йылдан алып 1815 йылға саҡлы Франция менән һуғыш дауамында, Голландияның барса көнсығыш колонияларын тартып алған тиһәң дә була, шулай итеп, Һиндостанда Голландия биләгән бәләкәй генә ере лә ҡалмай.
Франция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе Француз Ост-һинд компанияһына 1604 йылда нигеҙ һалына. Улар артынан: 2-се (1611), 3-сө (1615), 4-се (1642, Ришелье), 5-се (Кольбера, 1664) асылды.
1674 йылда Коромандель ярында Пондишериға нигеҙ һалынған, 1676 йылда — Чандернагорға.
Алтынсы компания бер нисә (Ост-Һинд, Вест-Һинд, Ҡытай, Сенегал) сауҙа компаниялары ҡушылыу юлы менән төҙөлгән (1719). Король уға, 1769 йылда тартып алынған, айырым хоҡуҡ биргән. 1790 йылда ул Милли йыйылыш тарфынан юҡҡа сығарыла.
Башҡа илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа европа дәүләттәренең Һиндостанда милеге бик аҙ булды. Дания колониялары башҡаларҙыҡынан күберәк булды. Беренсе Дат Ост-Һинд компанияһына 1612 йылда нигеҙ һалынған, икенсеһенә — 1670 йылда. Был 1616 йылда Транквебарҙа һәм Серампорала дат колонияларына нигеҙ һалына, әммә һуңынан уларҙы (1845) инглиздәр һатып ала. Данияның башҡа колониялары - Малабар ярындағы Порто Ново, Эддова һәм Гольчери.
Австрия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1723 йылда Австрия Ост-Һинд компанияһына нигеҙ һалынған, әммә ул көс-хәл менән эшләй торғас, ул 1784 йылда бөлгөнлөккә төшә.
Швеция, Пруссия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ Швед Ост-Һинд компанияһы (1731) һәм ике пруссия «Ост Һинд компанияһы» (1750 һәм 1753) ғүмерһеҙ булып сыҡҡан. Европалылар араһынан Һиндостанда тик инглиздәр генә нығынып ҡала алған.
Англия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе инглиз (Лондон) Ост-Һинд компанияһы 1600 йылда ойошторола. Инглиздәр яйлап ҡына Һиндостанға үҙ йоғонтоһон арттыра бара, XVIII быуат аҙағына улар Һиндостандың байтаҡ өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала һәм көнәркәштәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара. Роберт Клайв 1756—1757 йылдарҙа ҙур еңеү яулай һәм Бенгалияла нығына. Шулай итеп, ул Һиндостан менән навабтар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡта оҫта уйнап һәм хәрби операциялар уҙғарып, яйлап ҡына бөтөн Һиндостанда идаралыҡ итеү киңәйтеүгә йоғонто яһай. Клайвтан һуң Һиндостанда Ост-һинд компанияһының генерал-губернаторы посы булдырыла.
1757 йылда Роберт Клайв етәкселегендәге Британ Ост-Һинд компанияһы ғәскәре бай Бенгалия наваблығына баҫып инә, бенгал ҡаҙнаһын талай (5 млн 260 мең фунт стерлинг торошло байлыҡ тартып алынған). Бенгалия инглиз компанияһы таможня идаралығына күскәндән һуң, уның территорияһында эске таможнялар булдырыла, эске бенгал сауҙаһының мөһим тармаҡтарын монополләштерәләр. Йөҙәр меңләгән бенгал һөнәрселәре, үҙ продукцияһын минималь хаҡтар буйынса тапшырырға тейешлек шарты менән, компаниялар факторияларына көсләп беркетелә, йыш ҡына уларға бер ни ҙә түләмәгәндәр. Һалымдар ҡырҡа арта, шул иҫәптән ер һалым ике тапҡырға арта.
1757 йылда Роберт Клайв етәкселегендәге Британ Ост-Һинд компанияһы ғәскәре бай Бенгалия наваблығына баҫып инә, бенгал ҡаҙнаһын талай (5 млн 260 мең фунт стерлинг торошло байлыҡ тартып алынған). Инглиздәр Бенгалияның тышҡы сауҙаһын, һәм шулай уҡ эске бенгал сауҙаһының мөһим тармаҡтарын монополләштерәләр. Йөҙәр меңләгән бенгал һөнәрселәре, үҙ продукцияһын Бенгал хужа булған компаниялар йөҙ мең һөнәрсе принудительно беркетелгән була, унда үҙ продукцияһына минималь хаҡтар буйынса тапшырырға тейеш була. Һалымдар ҡырҡа арта.
Бының һөҙөмтәһендә 1769-1773 йылдарҙа ҡот осҡос аслыҡ була, 7 миллиондан 10 миллионға саҡлы [21]. бенгал һәләк була. 1780-1790-сы йылдарҙа аслыҡ Бенгалия ла аслыҡ тағы ҡабатлана: бер нисә миллион кеше һәләк була[22]. Билдәле америка тарихсыһы Б Адамс иҫәпләүҙәре буйынса, Һиндостан Британияға ҡушылғанынан һуң беренсе 15 йылда инглиздәр Бенгалиянан суммаһы 1 миллиард фунт стерлинг тәшкил иткән ҡиммәтле әйбер тейәп алып сыҡҡан.
Бөтә Һиндостан инглиз колониаль хакимлығы аҫтына күскәндән һуң, аслыҡ башҡа биләмәләргә лә тарала башлай. Күп ваҡытта был британия властарының урындағы һөнәрселек етештереүен производствоһын бөлдөрөү буйынса аңлы сәйәсәт һөҙөмтәһендә бөлгөнлөккә төшөрөүендә, һөҙөмтәлә баҙар инглиз сәнәғәт тауарҙарын өсөн асыла. 1834 йылда британ генерал-губернаторы хәбәр итеүенсә: «Һиндостан тигеҙлектәре туҡыусылар һөйәктәренән аҡ булып күренә».
1840 йылда инглиздәр Һиндостандың күп өлөшөндә идара иткән. Һинд колонияларын тыйыла белмәй талау инглиз капиталын туплау һәм Англия сәнәғәт революцияһының мөһим сығанағы булған.
- 1800—1825 йылдар — 1 млн кеше аслыҡтан үлгән,
- 1825—1850 йылдар — 400 мең,
- 1850—1875 йылдар — Бенгалия, Орисса, Раджастан, Бихар еңелгән, 5 миллион кеше вафат булған,
- 1875—1900 йылдар — 26 миллион кеше вафат булған.
1876—1878 йылдарҙа, беренсе сиратта, Мадрас һәм Бомбейҙа ҡоторонған «Ҙур аслыҡ» осоронда, инглиз хакимиәте мәғлүмәттәре буйынса, 2,5 миллиолнға яҡын кеше, ә һинд мәғлүмәттәре буйынса — 10 миллионға яҡын вафат булған.
1857 йылда сипайҙар баш күтәрә (британия колониаль армияһындағы һинд сығышлы һалдаттары), һәм инглиз властары ҙур тырышлыҡ һәм етди ҡан ҡойоу аша ғына тәртип урынлаштыра алған. Бынан һуң Ост-Һинд компанияһы урынына, вице-король тәғәйенләп, Һиндостан менән туранан-тура королева идара иткән.
Британдар Һиндостанда тимер юлдар төҙөгән, даими почта бәйләнешен юлға һалған, сәнәғәт предприятиелары булдырған. Британия идаралығы һәм инглиз теле төрлө телдә һөйләшеүсе илде берҙәм һәм бөтөн итеп тупларға ярҙам иткән. Был милли үҙаңды үҫтереү өсөн нигеҙ булған. 1885 йылда «Һинд милли конгресы» партияһы барлыҡҡа килгән. 1890 йылда «һул» — радикаль ағым барлыҡҡа килгән. Уның етәксеһе Бал Гангадхара Тилак булған.
XX быуатта Британия Һиндостаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XX быуат башында Һиндостанда яйлап капитализм үҫешә башлай, иң беренсе, туҡыма һуғыу текстиль тармағында, сәнәғәт эшселәре һаны арта.
1911 йылда Британияның Һиндостандағы вице-короле резиденцияһы Дели ҡалаһына күсерелә (быға тиклем уның резиденцияһы Калькуттала булған).
Британ Һиндостаны, 1914 йылдың 4 авгусында Германияға һуғыш иғлан иткән Бөйөк Британия менән бер үк ваҡытта, Беренсе донъя һуғышына ҡушылған. Һинд ғәскәрҙәре Европала, Урта диңгеҙҙәге, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәр театрында ҡатнашҡан.
Һуғыш башында уҡ тотҡас, Германия яғынан хупланған һинд милләтселәренең революцион эшмәкәрлеге, британия властары өсөн етди ҡурҡыныс тыуҙыра. 1919 йылдың мартында тәртип һаҡлау тураһында ҡаты Закон ҡабул ителә, шул осорҙа билдәлелек алған йәмәғәт эшмәкәре Махатма Ганди Һиндостанда хартал үткәрергә, йәғни хужалыҡ итеү эшмәкәрлеген туҡтатырға, дөйөм забастовка үткәрергә саҡыра. Тиҙҙән илдә сыуалыштар башлана, һәм Гандиҙың харталды туҡтатыу теләге уяна. Әммә шул ваҡытта Пенджабта хәл киҫкенләшә. 1919 йылдың 13 апрелендә бригада генералы Реджинальд Дайер етәкселегендәге ғәскәр Армитсарҙа демонстранттарға ҡаршы ут аса, Джаллианвала-багхт ҡыйралышында 400-гә яҡын кеше һәләк була.
XX быуаттың тәүге яртыһында Һинд милли конгресы һәм башҡа сәйәси ойошмалар һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һала. 1920 һәм 1930 йылдарҙа миллионлаған һиндтар Махатма Гандиҙың ахимса (көс ҡулланмау) принциптарына нигеҙләнгән сатьяграха, тип аталыусы күп кешенең гражданлыҡ буйһонмауы кампанияһына ҡушыла.
1929 йылда вице-король лорд Ирвин Һиндостандың доминион статусын алыуы маҡсаты менән реформа үткәрелеүе тураһында иғлан итә. Ләкин Һинд милли конгресының эш комитеты, Бөйөк Британия менән бәйләнеште өҙмәй тороп, ысын азатлыҡ булыуы мөмкин түгел, тип белдерә.
1930, 1931 1932 йылдарҙа һинд йәмәғәтселеге һәм хөкүмәт яғынан һәм Бөйөк Британия парламентының өс әйҙәүсе сәйәси партия вәкилдәре араһында өс тапҡыр түңәрәк өҫтәлдәр конференцияһы үткәрелә. Беренсе түңәрәк өҫтәл тамамлағандан һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә, Һинд милли конгресы гражданлыҡ буйһонмауы акцияһын туҡтатыу, ә хөкүмәт сәйәси тотҡондарҙы төрмәнән сығарыу шарты менән Ирвин — Ганди пакты ҡабул ителә. Әммә икенсе конференция тамамланыу менән Конгресс йәнә ҡаршылыҡ акцияларын башлай. Тәртипһеҙлектәр тоҡана, һәм Ганди ҡулға алына.
Азатлыҡ хәрәкәте баҫымы аҫтында 1935 йылда британ хөкүмәте, закондар сығарыу (ғәмәлдә — кәңәш итеү) органы һәм һинд юғары ҡатламына һайлау хоҡуғы биргән Һиндостан менән идара итеү Законын баҫтырып сығара.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Һиндостан [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1939 йылдың 3 сентябрендә Һиндостан, Бөйөк Британия менән бергә, һуғышҡа инә. Тиҙҙән Һиндостан милли конгресы лидерҙары британия хөкүмәтенән һуғыш тамамланғандан һуң Һиндостанға ҡарата пландары асып һалыуын талап итә. 1940 йылдың октябрендә Конгресс граждандар буйһонмауы кампанияһын башлай. 1942 йылдың мартында британия хөкүмәте, һуғыштан һуң Һиндостанда туранан-тура махсус Һайлап ҡуйған орган ярҙамы менән, ил конституцияһын әҙерләүҙе тәҡдим итә; һинд сәйәси даирәләренә, оборонанан тыш, бөтә тармаҡтарҙағы власты бирергә әҙерлеге тураһындағы фекер әйтелә. Әммә был тәҡдимдәр кире ҡағыла, сыуалыштар башлана, Конгресс Ганди һәм Конгрестың башҡа алдынғы эшмәкәрҙәре ҡулға алына.
1942 йылдың 23 мартында япон ғәскәрҙәре Андаман утрауҙарына килеп төшә.
1942 йылдың 26 апрелендә британия ғәскәрҙәре Бирманан Һиндостанға сигенә башлай. Төньяҡҡа сигенеү барышында 38-се һәм 22-се ҡытай дивизиялары Ҡытайҙан киҫелеп ҡала, уларға ла Һиндостан еренә үтергә тура килә. Был ғәскәрҙәр бер үк исем йөрөткән округтың Рамгарх ҡалаһында йыйыла, бында улар америка ҡоралы һәм кейеме ала, ә уларҙы уҡытыу эшенә америка инструкторҙары тотона. Һиндостанда ҡытай ғәскәренең рәсми командующийы америка генералы Джозеф Уоррен Стилвелл була. Һөҙөмтәлә Британ Һиндостанында американдар етәкләгән ҡытай хәрби берләшмәһе — Төньяҡ хәрби районы командованиеһы барлыҡҡа килгән.
1943 йылдың йәйендә Германиянан Сингапурға япондар яғына сығырға риза булған һинд әсирҙәренән Һинд милли армияһын туплай башлаған Һинд бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәтенең элекке лидерҙарының береһе — Субхас Чандра Бос килә.
15-се армия командующийы Мутагути Рэнъя, Һиндостанда британдарға ҡаршы йүнәлтелгән ихтилал тоҡандырыу маҡсатында ҙур һөжүмгә ҡушылырға саҡырһа ла, уға сикләнгән операция ойошторорға ризалыҡ бирелә. 1944 йылдың башында Импхал өсөн барған алыш япондарҙың еңелеүе менән тамамланды. Был алыш менән бер үк ваҡытта үткән һәм уның һөҙөмтәһендә союздаш ғәскәрҙәр ҡамауҙан азат ителгән Кохим алышы Икенсе донъя һуғышы Көньяҡ-Көнсығыш Азия театры өлөшөнә ҡараған Бирма кампанияһының һынылышлы мәле булып тора. Кохим һәм Импхалдағы еңелеү шул осорҙа Япония тарихындағы иң ҙур еңелеү була.
1943 йылда Бенгалияла миллион ярым кешенең ғүмерен өҙгән аслыҡ башлана.
1944 йылдың майында Конгрестың лидерҙары Ганди һәм башҡалар төрмәнән азат ителә.
Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ юлында [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1946 йылдың ғинуарында Король Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт иткән һәм репатриация әкрен барыуына ризаһыҙлыҡ белдергән индустарҙың фетнәһенән һуң армияла оҙайлы фетнәләр серияһы башлана. 1946 йылдың февралендә шулай уҡ Бомбейҙа Король Хәрби Диңгеҙ Флотында фетнә, һәм Калькутта, Мадрас һәм Карачиҙа һәм башҡа фетнәләр була.
1946 йылдың башында шулай уҡ Конгресс 11 провинцияның 8-ендә еңеү яулай алған яңы һайлауҙар үтә. Һинд милли когресы менән Мосолман лигаһы араһында Һиндостанды бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлана. 1946 йылдың 16 авгусында мосолмандар, Британ Һиндостанында ислам милли үҙәген булдырыуҙы талап итеп, Туранан-тура эш итеү көнө иғлан итә. Икенсе көндө Калькуттала, бөтә Һиндостанға тиҙ арала таралып киткән, индустар һәм мосолмандар араһында бәрелештәр башлана. Сентябрь айында премьер-министры индус Джавахарлал Неру булған яңы хөкүмәт тәғәйенләнә.
Британияның лейбористар хөкүмәте, Икенсе донъя һуғышынан хәлһеҙләнгән ил, община-ара бәрелештәр упҡынына батҡан Һиндостанда артабан да идара итә алмауын, халыҡ-ара хуплауын, урындағы көстәрҙең ярҙамы тоймауын аңлай. 1947 йылдың башында Британия 1948 йылдың июнен дә һуңламай Һиндостандан үҙ көстәрен сығарыу ниәтен иғлан итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ яҡынлашыу менән, индустар һәм мосолмандар араһында бәрелештәр көсәйә. Яңы вице-король, лорд Маунтбеттен, бүлеү планын эшләүҙе тәҡдим итә. 1947 йылдың июнендә Конгресс, мосолман, тейелгеһеҙҙәр общинаһы вәкилдәре һәм сикхтар Британ Һиндостанын дини принцип буйынса бүлеүгә ризалыҡ бирәләр. Башлыса индуистар һәм сикх халыҡтары йәшәгән өлкәләр яңы Һиндостанға күскән, башлыса мосолман — яңы илгә, Пакистанға күскән.
1947 йылдың 14 авгусында, мосолман лидеры генерал-губернатор итеп тәғәйенләнгән Пакистан доминионына нигеҙ һалынған. Икенсе көндө, 15 августа, Һиндостан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителгән.
Хәҙерге Һиндостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1947 йылдың 15 авгусында Һиндостан британ хакимлығынан тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. Джавахарлал Неру илдең тәүге премьер-министры була.
- 1950 йылдың 26 ғинуарында Һиндостан республика тип иғлан ителә һәм яңы конституция ҡабул итә.
- 1953 йылда Административ реформа штаттарҙы милләт-тел билдәләре принцибы буйынса үҙгәртеп ҡора.
- 1961 йылда Гоа ҡушыла.
- Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән бәхәс 1962 йылда ҡыҫҡа ваҡытлы һуғышҡа килтерә.
- 1974 йылда Һиндостан ер аҫтында ядро ҡоралын һынай, шулай итеп, «ядро клубы»ның яңы ағзаһына әүерелә.
- Күп милләтле һәм күп динле дәүләт булараҡ, Һиндостандың төрлө өлөштәрендә дин арҡһында сыуалыштар һәм ҡаршы тороу осраҡтарын йыш кисергән. Шуға ҡарамаҫтан, Һиндостан һәр ваҡыт, 1975 йылдан 1977 йылға саҡлы премьер-министр Индира Ганди граждандарҙың хоҡуҡтарын сикләүсе ҡыҫҡа ваҡытлы ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеүен иҫәпкә алмағанда, үҙен либераль демократик донъяуи дәүләт итеп күрһәтте.
- XX быуаттың икенсе яртыһында сик буйынса бәхәстәр килеп сығыуы арҡаһында Һиндостандың күрше дәүләттәр менән даими проблемалары сығып торған. Һиндостан Пакистан менән өс тапҡыр ҙур һуғыш алып барған: 1947—1948, 1965 һәм 1971 йылдарҙа, бер нисә тапҡыр локаль характерлы конфликттарҙа ҡатнаша, Сиачен боҙлоғонда ҡаршы тороу һәм әлеге дәүерҙә 1999 йылда Кашмир штатында тоҡанған «Каргиль һуғышы»н миҫал итеп күрһәтергә була.
- 1984 йылда Индира Ганди һинд ғәскәрҙәренә Амритсарҙағы сикхтарҙың төп изге урыны - Алтын ҡорамды яулап алған сикх радикалдарын юҡ итеү бойороғон бирә. Сикхтар йәшәгән территорияларҙа бойондороҡһоҙ Халистан дәүләтен төҙөү ниәте менән башланған була был кампанияны радикалдар. «Зәңгәр йондоҙ» тигән йәшерен исем менән аталған операция сиктәрендә хәрбиҙәр сепаратистарҙан үс алған, ләкин ҡорамға хәрби экспедиция ойоштороу факты хөкүмәткә бик ҙур әхлаҡи зыян килтергән. Индира Ганди Алтын ҡорамды хур итеүсе булараҡ ғәйепләнә һәм, шәхсән үс алыу тәртибендә, уны үҙенең ике нөгәре, сикхтар, үлтерә.
- 1980-се йылдар аҙағында Кашмир штатында, урындағы сепаратистар һәм пакистан ирредентистары әүҙемләшеүе сәбәпле, хәл ҡатмарлаша. 1990-сы йылдар дауамында конфликтҡа сик ҡуйыла.
- Һиндостанда 1991 йылда башланған реформалар, халыҡ һанының иҫ киткес күп булыуы һәм шунан килеп сыҡҡан проблемалар илдең иҡтисади үҫешен ҡатмарлаштырһа ла, донъя илдәре менән сағыштырғанда, уның иҡтисадын иң етеҙ үҫеш кимәленә сығарҙы.
- 2002 йылдың февраль-марты — Гуджарат штатында индустар менән мосолмандар араһында килеп сыҡҡан ҡанлы бәрелештәр. Иң ҡурҡыныс ваҡиғалар Ахмадабадта була.
- 2008 йылда — Мумбаиға һөжүм, Бомбей ҡалаһында көҙ булып үткән теракттар серияһы.
- 2012 йылдың 31 июлендә Һиндостанда электр энергияһының күләмле һүнеүе күҙәтелгән, шуның һөҙөмәһендә 600 миллионға яҡын кеше утһыҙ ҡалған[23].
Иҫкәрмәләр [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Introduction to the Ancient Indus Valley. Harappa (1996). 18 июнь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Jona Lendering Maurya dynasty. 17 июнь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history. National Informatics Centre (NIC). 3 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ History : Indian Freedom Struggle (1857-1947). National Informatics Centre (NIC). — «And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.» 3 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Хобсбаум Э. Век Революции. Европа 1789—1848. — Ҡалып:Ростов н/Д, 1999.
- ↑ Concise Encyclopedia — Dorling Kindersley Limited, 1997. — P. p. 455. — ISBN 0-7513-5911-4.
- ↑ Concise Encyclopedia — Dorling Kindersley Limited, 1997. — P. p. 322. — ISBN 0-7513-5911-4.
- ↑ CIA Factbook: India. CIA Factbook. 10 март 2007 тикшерелгән.
- ↑ India Profile. Nuclear Threat Initiative (NTI) (2003). 20 июнь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Montek Singh Ahluwalia (2002). «Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?» (MS Word) (Journal of Economic Perspectives). Проверено 2007-06-13.
- ↑ Нармада / Narmada; Hathnora
- ↑ Одаи / Odai
- ↑ Parth R. Chauhan Distribution of Acheulian sites in the Siwalik region Ҡалып:Webarchive. An Overview of the Siwalik Acheulian & Reconsidering Its Chronological Relationship with the Soanian — A Theoretical Perspective.
- ↑ https://books.google.ru/books?id=r5i5BgAAQBAJ&pg=PA360&lpg=PA360&dq=%D0%A6%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B3&source=bl&ots=12UqYc45kr&sig=KpYyoQwNvBxzH9KfYckYvTYKAjQ&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjD_u_lqbTKAhWn83IKHdWwCowQ6AEITDAK#v=onepage&q=%D0%A6%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B3&f=false
- ↑ The religious capital of Hinduism, BBC (7 March 2006). 4 февраль 2007 тикшерелгән.
- ↑ Krishna Reddy Indian History — New Delhi: Tata McGraw Hill, 2003. — P. A107. — ISBN 0070483698.
- ↑ Jona Lendering Maurya dynasty. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 февраль 2012. 17 июнь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history. National Informatics Centre (NIC). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 май 2011. 3 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Heitzman, James. (2007). «Gupta Dynasty,» Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007
- ↑ History : Indian Freedom Struggle (1857-1947). National Informatics Centre (NIC). — And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 октябрь 2007. 3 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г. 1979. История Индии. М.
- ↑ Губер А., Хейфец А. 1961. Новая история стран зарубежного Востока. М.
- ↑ Mass blackout strikes India for second day — Central & South Asia — Al Jazeera English
Веда осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рагозина З. А. История Индии (времен Риг-Веды). С 46 рисунками и 1 картой. С.-Петербург: Издание А. Ф. Маркса, 1905. XIII+496с.
Будда осоро [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Религии мира. Учебное пособие / под ред. М. М. Шахнович. 2-е изд., доп. СПб.: Изд-во С.-Петербургского ун-та, 2005.
Колонизациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Антонова К. А. Английское завоевание Индии в XVIII в. М., 1958.
- Sir George Birdwood, «Report on the Miscellaneous Old Records in the India Office» (1879);
- M. Stephens, «Albuquerque and the Portuguese Settlements in India», в «Rulers of India» (Оксфорд, 1892);
- Raynal, «Histoire des établissements et du commerce des Europè ens dans les deux Indes» (1871) (не всегда точная);
- da Fonseca, «History and Archaeolog. Sketch of the City of Goa» (Бомбей, 1878).
- G. В. Malleson, «History of the French in India from the founding of Pondicherry in 1674 to the capture of that place in 1761» (нов. изд. Лонд., 1894);
- его же, «Final French struggles in India and on the Indian Seas» (Лонд., 1878); Hunter, «The Imperial Gazetteer of India» (2 изд., т. IV,ст. «French Possessions»).
Хәҙерге заман[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сафронова А. Л. Глава 4. Государства Южной Азии во второй половине XX в. // Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. Часть 2: 1945—2000 / Под ред. А. М. Родригеса — М.: Гуманитарный издательский центр Владос, 2001. — Б. 221—315. — 320 б. — ISBN 5-691-00644-4, ISBN 5-691-00820-X(II).
Төрлөһөнән [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абрамян Р. А. Армянские источники XVIII в. об Индии. Ереван, 1968.
- Алаев Л. Б., Вигасин А. А., Сафронова А. Л. История Индии. М.: Дрофа, 2010. 544 с. (Серия: Высшее образование). ISBN 978-5-358-04667-2
- Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г. История Индии (краткий очерк). М.: Мысль, 1973.
- Воейков А. И., Булич С. К., Яновский А. Е. Индия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
- Новая история Индии / отв. ред. К. А. Антонова и др. М.: Издательство восточной литературы, 1961.
- Синха Н. К., Банерджи А. Ч. История Индии. М.: Издательство иностранной литературы, 1954.
- Юрлов Ф. Н., Юрлова Е. С. История Индии. ХХ век — М.: Институт востоковедения РАН, 2010. — 920 б. — (История стран востока. XX век). — ISBN 978-5-89292-434-7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История Индии на Индостан. Ру


c: text/html

text:
O-Zone
O-Zone (рус. Озон йәки рус. Зона 0) — 1999—2005 йылдарҙағы молдаван музыкаль поп-төркөмө[1].
Йөкмәткеһе
Төркөм тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркөмдө 1999 йылда Inferialis молдаван рок-төркөмөнөң элекке ҡатнашыусылары Дан Балан (рум. Dan BălanТан Bălan) һәм Петру Желиховский (рум. Petru JelihovschiPetru Jelihovschi) Молдавияла Кишинев ҡалаһында ойошторғандар[2]. Төркөм исеменең мәғәнәһен уның лидеры һәм нигеҙ һалыусыһы ошолайтып аңлатҡан:
«Ямғырҙан һуң һауа озон һымаҡ таҙа һәм саф була. Шунан, кем генә инде мобиль селтәрендә Conex Зона 0 — Молдова тигәнде белмәй».
Шул уҡ йылда төркөм 11 композициянан торған Dar, unde eşti (рус. Но где же ты...) исеме аҫтында беренсе альбомын сығара. Ошо мәлдән төркөм үҙ илендә бик популяр булып китә. Әммә төркөмдөң был составы бик оҙаҡҡа бармай. Музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнергә кәрәк тигән һүҙ сыҡҡас та, төркөмдән Петру китә, уның өсөн музыка — тик хобби ғына, тип аңлата ул үҙенең был ҡарарын.
2001 йылдың яҙында төркөмдәге буш урынға кастинг иғлан ителә. Ике кеше: Раду Сырбу (рум. Radu Sîrbu) һәм Арсение Тодираш (рум. Arsenie Todiraş) кастингты уңышлы үтә. Өсәүләп улар O-Zone төркөмөн яңынан тергеҙәләр.
2002 йылдың авгусында яңы составтағы төркөм Number 1 (рус. Номер 1) исемле икенсе альбомын сығара, был альбом төркөмдө Румынияла һәм сит илдәрҙә киң таныта. «Despre Tine» (рус. «О тебе») синглы румын чартының иң башында өс аҙна дауамында тора[3].
Бынан да ҙурыраҡ популярлыҡты коллектив «Dragostea Din Tei» (рус. «Липовая любовь») йыры сыҡҡандан һуң яулай, был йыр уларҙы бөтә донъяға таныта. Йырҙың бер юлы — «nu mă, nu mă iei» — бөтә донъялағы музыка яратыусыларына билдәле булып китә. Композиция бик оҙаҡ ваҡыт донъя хит-парадтарының беренсе юлдарында тора. Төркөмдөң өсөнсө һәм һуңғы DiscO-Zone (һүҙҙәр уйыны: Disc O-Zone һәм Disco Zone) альбомы Румынияла 2003 йылда һәм (киңәйтелгән вариантта) бөтә донъяла 2004 йылда сыға,2005 йылда иң йыш һатылған дисктарҙың береһе тип таныла.
2005 йылдың 14 ғинуарында төркөм солистары араһында контракт өҙөлә.
Ҡатнашыусылар составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дискографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Альбомдар:
- 1999 — Dar, Unde Eşti…
- 2002 — 1 Number
- 2003 — DiscO-Zone
Синглдар:
- 2003 — «Numai Tu»
- 2003 — «Dragostea Din Tei»
- 2004 — «Despre Tine»
- 2004 — «De Ce Plang Chitarele»
Клиптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2003 — Tu Numai
- 2003 — Dragostea Tei Din
- 2004 — Despre Tine
- 2004 — De Ce Plang Chitarele
Башҡа проекттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Arsenium
- Тан Bălan/Crazy Loop
- RadU

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Яңылыҡтар
Рәсәй Хөкүмәтендә страховка пенсияһын алыу тәртибе ябайлаштырылды
Хөкүмәт страховка пенсияларын билдәләү өсөн страховка стажын иҫәпләү ҡағиҙәләренә үҙгәрештәр индерҙе. Атап әйткәндә, I төркөм инвалидын, инвалид баланы йәки 80 йәшкә еткән оло кешене тәрбиәләгән осорҙо раҫлауҙың ябайлаштырылған тәртибе күҙ уңында тотола, тип хәбәр итә ТАСС.
Министрҙар Кабинеты сайтында аңлатыуҙарынса, законда страховка стажына индереү һәм тейешле осорҙо раҫлау үҙенсәлектәрен билдәләгән положениелар бар. Шулай уҡ тулыраҡ иҫәпте тәьмин итеү өсөн дәлилләүсе мәғлүмәт йыйыу ҡағиҙәләре үҙгәрә.
«I төркөм инвалидын, инвалид баланы йәки 80 йәшкә еткән оло кешене тәрбиәләгән осорҙо раҫлауҙың ябайлаштырылған тәртибе билдәләнгән. Ошо осорҙарҙы шәхси иҫәп мәғлүмәттәре менән дәлилләү ҡаралған», тиелә документта. Мәғлүмәттәр тәрбиәләге кешенең пенсия тәьминәте өсөн яуаплы органдың ҡарары буйынса индерелә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.


text:
- Подробности
- Просмотров: 329
ОМФАЦИТ (гр. omphax — бешмәгән виноград), силикаттар класы минералы, пироксен, (Ca, Na)(Mg, Fe+2, Fe+3, Al)[Si2O6]. Моноклин сингонияһында кристаллана. Кристалдары радиаль‑нурлы. Агрегаттары энәле, призматик; айырып алыу формаһы: бөртөктәр. Төрлө төҫмөрлө йәшел төҫтә; быяла кеүек ялтыр. Ҡатылығы 5—6; тығыҙлығы 3110—3420 кг/м3. Базальт составлы магматик тоҡомдар буйлап юғары һәм үтә юғары баҫым шарттарындағы метаморфизмда барлыҡҡа килгән кимберлитта һәм юғары баҫымлы метаморфик комплекстарҙа мантия ксенолиттары эклогиттарының төп тоҡом тыуҙырыусы минералы. О. һәм уны һыйҙырған эклогиттар мәҡсүт метаморфик комплексында киң таралған, аҙыраҡ белорет метаморфик комплексында ла бар. Мәҡсүт комплексы эклогиттарындағы О. ретроградлы метаморфизмда глаукофан, белорет комплексы эклогиттарындағы О. — плагиоклаз һәм мөгөҙ обманкаһы агрегаты м‑н алыштырыла.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Фәтхә, кәсра һәм дәммә хәрәкәттәре менән һүҙҙәр һәм һөйләмдәр уҡыу
Аллаһ Тәғәлә ярҙамы менән һеҙ ғәрәп теленең бар хәрәкәттәрен өйрәндегеҙ. Хәҙер һеҙ ҡыйыу теләһә ҡайһы һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе һәм хатта Ҡөрьән аяттары өҙөктәрен хәрәкәттәр менән уҡый алаһығыҙ!Өйрәнеүҙе башларға
Был бүлектең маҡсаты - һүҙҙәрҙе хәрәкәттәр менән уҡыуҙы ҡабатлау. Хәрәкәттәрҙең әйтелеш ҡағиҙәләрен онотмаҫҡа тырышығыҙ. Бар өйгә эштәрҙе һәм тикшереү тестарын башҡарығыҙ. Көндә уҡығыҙ һәм тикшерегеҙ, һәм һөҙөмтә үҙен көттөрмәҫ!
Был бүлектә һеҙ һүҙбәйләнештәрҙе һәм һөйләмдәрҙе хәрәкәттәр менән уҡырға өйрәнерһегеҙ. Һәр бер миҫал бер нисә тапҡыр уҡыласаҡ: тәүҙә ижекләп, аҙаҡ тулыһынса.


text:
- Подробности
- Просмотров: 379
КЕСЕ НӨГӨШ, йылға, Нөгөш й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) һул ҡушылдығы. Бөрйән р‑ны Аҫҡар а. төньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. Шул уҡ район терр‑яһы буйлап төньяҡтан көньяҡҡа, Танасыҡҡан й. тамағынан көньяҡ‑көнбайышҡа табан аға һәм Нөгөш й. (тамағынан 145 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 46 км, басс. майҙаны 306 м2. Туйыныуы ҡатнаш. Йылға тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1,3 м3/с. Басс. рельефы тәпәш таулы. Ландшафы һоро урман тау тупрағындағы ҡатнаш урмандарҙан тора. Басс. 79%‑ын урман, 3%‑ын һөрөнтө ер биләй. К.Н. басс. Башҡорт ҡурсаулығы терр‑яһында урынлашҡан. Иң ҙур ҡушылдығы — Ярыу й. (һул).
Т.В.Воронина
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Һарытау
Һарытау (рус. Саратов) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡала. Һарытау өлкәһенең административ үҙәге.
Аэропорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында) [2]. Яңы аэропорт төҙөлә.
Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мидзяева Галина Ивановна (8.10.1941), театр актёры, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1965 йылдан Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1995).
- Рабухин Павел Семенович (7.03.1943), төҙөүсе, 1979—2014 йылдарҙа «Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 30-сы күпер отряды етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы юл төҙөүсеһе, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Башҡортостандың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Халыҡтар Дуҫлығы, «Почёт» һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры[3].


text:
Мәхмүт-паша мәсете
Зал Мәхмүт паша мәсете (төр. Zal Mahmut Paşa Camii) — Сөләймән I-нең вәзире Зал Мәхмүт паша һәм уның ҡатыны Шаһ Солтан (Сөләймән I ейәнсәре, Сәлим II ҡыҙы) тарафынан, архитектор Синан проекты буйынса, 1574—1580 йылдарҙа төҙөлгән мәсет.
Миһримаһ Солтан мәсетенә оҡшаш.
Истанбулдың районында, Дәфтәрдар (төр. Defterdar Caddesi) һәм Зал Паша (төр. Zal Paşa Caddesi) урамдары араһында урынлашҡан. Комплекс составында мәсет, мәҙрәсә, төрбәләр һәм фонтан бар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мечеть Зал Махмуд-паши. Stambul4you.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 май 2013. 25 май 2013 тикшерелгән.


text:
Һәйкәлдәр – тереләр өсөн, хәтер – мәңгелек
22 мая 2018 йыл | Хаттар
9 Май – Еңеү көнө – беҙҙең өсөн иң ҡәҙерле, иң ҙур байрамдарҙың береһе. Ошо иҫтәлекле көн алдынан обелиск-һәйкәлдәр асыла, булғандары тәртипкә килтерелә.
Беҙҙең Бурлы ауылында ла 60-70-се йылдарҙа һуғыш яланынан әйләнеп ҡайта алмаған яугир ауылдаштарыбыҙҙың яҡты иҫтәлегенә бағышлап обелиск ҡуйылғайны. Йылдар үҙенекен итте: ямғыр-ҡарҙан, ел-бурандан был һәйкәл яйлап ҡына төҫһөҙләнеп, емерелеп, йәғни ташландыҡ хәлгә килде. 9 Май байрамы алдынан, Бөйөк Еңеүҙең 73 йыллығы уңайынан обелиск һәм уның биләмәһе яңы төҫ алды. Ул Ғәлинур Нафиҡов һәм Рәшит Хәсәнов (ауылға күсеп ҡайттылар, ҡатыны ауылдашыбыҙ) инициативаһы менән төҙөкләндерелде. Ауыл халҡының да ярҙамы тос булды: берәүҙәр финанс йәһәтенән, икенселәр буяу-төҙөлөш материалдары менән тәьмин итте, бәғзеләр обелиск биләмәһен һәм тирә-яғын тәртипкә килтереүҙә эшләне. Илдус Ситдиҡов менән Илшат Абдрахманов һәйкәлде яңыртһа, Наил Шәрипов менән Илшат Хөснөтдинов ҡоймалап алды. Хәҙрәттәр Ғаяз Харисов (таҡтаташҡа яугирҙарҙың исем-шәрифтәрен яҙҙырған) менән Фәнис Сәфиуллин транспорт менән ярҙам итте, Рәзил Зәйнуллин тракторы менән йыйылған сүп-сарҙы түкте.
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, байрам алдынан күмәк көс менән обелискыны яңыртып һәм тирә-яғын матурлап, изге эшебеҙ менән яугир-ауылдаштарыбыҙҙың рухын шатландырыуыбыҙға ҡәнәғәт булып таралыштыҡ.
Беҙҙең Бурлы ауылында ла 60-70-се йылдарҙа һуғыш яланынан әйләнеп ҡайта алмаған яугир ауылдаштарыбыҙҙың яҡты иҫтәлегенә бағышлап обелиск ҡуйылғайны. Йылдар үҙенекен итте: ямғыр-ҡарҙан, ел-бурандан был һәйкәл яйлап ҡына төҫһөҙләнеп, емерелеп, йәғни ташландыҡ хәлгә килде. 9 Май байрамы алдынан, Бөйөк Еңеүҙең 73 йыллығы уңайынан обелиск һәм уның биләмәһе яңы төҫ алды. Ул Ғәлинур Нафиҡов һәм Рәшит Хәсәнов (ауылға күсеп ҡайттылар, ҡатыны ауылдашыбыҙ) инициативаһы менән төҙөкләндерелде. Ауыл халҡының да ярҙамы тос булды: берәүҙәр финанс йәһәтенән, икенселәр буяу-төҙөлөш материалдары менән тәьмин итте, бәғзеләр обелиск биләмәһен һәм тирә-яғын тәртипкә килтереүҙә эшләне. Илдус Ситдиҡов менән Илшат Абдрахманов һәйкәлде яңыртһа, Наил Шәрипов менән Илшат Хөснөтдинов ҡоймалап алды. Хәҙрәттәр Ғаяз Харисов (таҡтаташҡа яугирҙарҙың исем-шәрифтәрен яҙҙырған) менән Фәнис Сәфиуллин транспорт менән ярҙам итте, Рәзил Зәйнуллин тракторы менән йыйылған сүп-сарҙы түкте.
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, байрам алдынан күмәк көс менән обелискыны яңыртып һәм тирә-яғын матурлап, изге эшебеҙ менән яугир-ауылдаштарыбыҙҙың рухын шатландырыуыбыҙға ҡәнәғәт булып таралыштыҡ.
Фәнисә ҒӨЗӘЙЕРОВА.
Бурлы ауылы.
Бурлы ауылы.
Онотолмаҫ Еңеү яҙы
22 мая 2018 йыл | Хаттар
Уҫман ауылында Бөйөк Еңеү көнөнә аналған сара 6 майҙа үтте. Өмә итеп, элекке башланғыс мәктәп биләмәһе тәртипкә килтерелде, байрамса биҙәлде.
Уҡыусылар яугир олатай-бабайҙарының портреттарын тотоп, "Үлемһеҙ полк” сафында ауылдың бөтә урамдары буйлап үтте. Байтаҡ портреттарҙы (27 фотоһүрәт) Салауат ҡалаһында йәшәүсе ауылдашыбыҙ Нәжибә апай Фәйзуллина эшләтеп алып ҡайтҡайны.
Ауыл һәүәҫкәрҙәре концерт ҡуйҙы.
Ошонда уҡ 60 йыл бергә матур, татыу ғүмер иткән Фәүзиә менән Зиннәт Ямалетдиновтарға, Хәҙисә менән Хәйҙәр Шәрәфетдиновтарға Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ҡотлауы һәм бүләктәре тапшырылды. Байрам сараһын да, уға әҙерлек эштәрен дә әүҙем ауылдаштарыбыҙ Роза менән Илһам Искәндәровтар башлап йөрөнө, ойошторҙо.
Уҡыусылар яугир олатай-бабайҙарының портреттарын тотоп, "Үлемһеҙ полк” сафында ауылдың бөтә урамдары буйлап үтте. Байтаҡ портреттарҙы (27 фотоһүрәт) Салауат ҡалаһында йәшәүсе ауылдашыбыҙ Нәжибә апай Фәйзуллина эшләтеп алып ҡайтҡайны.
Ауыл һәүәҫкәрҙәре концерт ҡуйҙы.
Ошонда уҡ 60 йыл бергә матур, татыу ғүмер иткән Фәүзиә менән Зиннәт Ямалетдиновтарға, Хәҙисә менән Хәйҙәр Шәрәфетдиновтарға Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ҡотлауы һәм бүләктәре тапшырылды. Байрам сараһын да, уға әҙерлек эштәрен дә әүҙем ауылдаштарыбыҙ Роза менән Илһам Искәндәровтар башлап йөрөнө, ойошторҙо.
Мәрүә ҒӘҘЕЛШИНА,
ауыл ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.
Уҫман ауылы.
ауыл ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.
Уҫман ауылы.
Ғилми-ғәмәли конференция үтте
22 мая 2018 йыл | Мәғариф
Табын коррекция мәктәп-интернатында "Федераль дәүләт стандарттарын тормошҡа ашырыу сиктәрендә рухи-әхлаҡи, гражданлыҡ-патриотик ҡиммәттәр тәрбиәләү” темаһына конференция үтте. Уның эшендә республиканың көньяҡ зонаһы коррекция учреждениелары педагогтары һәм беҙҙең райондың ата-әсәләре ҡатнашты.
Мәктәп алдында торған иң мөһим бурыс – балаларға Тыуған ил, Ватан, тыуған төйәк, гражданин, патриот, герой, һуғыш ветераны төшөнсәләрен аңлатып, рухи традицияларҙы тергеҙеү. Гражданға илебеҙ тарихын, рухи сығанаҡтарын белеү бөгөнгө хәл-ваҡиғаларҙы аңлау өсөн бик мөһим.
Конференцияла Табын ауыл биләмәһе башлығы А.В.Аверьянов, район ветерандар советы рәйесе Э.Ә.Мөлөкова, Табын ауылы ветерандар советы рәйесе М.Н.Сидорова, Салауат педагогия колледжы уҡытыусыһы Р.Ф.Хәкимова, мәғариф бүлеге методисы А.Б.Басирова, көньяҡ зона коррекция мәктәптәре педагогтары сығыш яһаны.
Теоретик өлөштән һуң Бөйөк Ватан һәм Граждандар һуғышында һәләк булғандар һәйкәленә сәскәләр һалынды. Ауыл мәҙәниәт йортонда "Оҫталар ҡаласығы” йәрминкәһе үтте. Унда ауыл кешеләре төрлө аҙыҡ-түлек, балалар эшләгән оҫталыҡ әйберҙәре алып кинәнде. Шулай уҡ хеҙмәт дәресе уҡытыусылары һәм өҫтәлмә белем биреү педагогтарының ҡул эштәренән күргәҙмә ойошторолдо.
Мәктәп алдында торған иң мөһим бурыс – балаларға Тыуған ил, Ватан, тыуған төйәк, гражданин, патриот, герой, һуғыш ветераны төшөнсәләрен аңлатып, рухи традицияларҙы тергеҙеү. Гражданға илебеҙ тарихын, рухи сығанаҡтарын белеү бөгөнгө хәл-ваҡиғаларҙы аңлау өсөн бик мөһим.
Конференцияла Табын ауыл биләмәһе башлығы А.В.Аверьянов, район ветерандар советы рәйесе Э.Ә.Мөлөкова, Табын ауылы ветерандар советы рәйесе М.Н.Сидорова, Салауат педагогия колледжы уҡытыусыһы Р.Ф.Хәкимова, мәғариф бүлеге методисы А.Б.Басирова, көньяҡ зона коррекция мәктәптәре педагогтары сығыш яһаны.
Теоретик өлөштән һуң Бөйөк Ватан һәм Граждандар һуғышында һәләк булғандар һәйкәленә сәскәләр һалынды. Ауыл мәҙәниәт йортонда "Оҫталар ҡаласығы” йәрминкәһе үтте. Унда ауыл кешеләре төрлө аҙыҡ-түлек, балалар эшләгән оҫталыҡ әйберҙәре алып кинәнде. Шулай уҡ хеҙмәт дәресе уҡытыусылары һәм өҫтәлмә белем биреү педагогтарының ҡул эштәренән күргәҙмә ойошторолдо.
Фәнирә ЗӘЙНЕТДИНОВА,
Табын коррекция интернат-мәктәбе директоры урынбаҫары.
Табын коррекция интернат-мәктәбе директоры урынбаҫары.
Шартлы рәүештә иркенән мәхрүм ителде
22 мая 2018 йыл | Хоҡуҡ
Былтыр ноябрҙә Ҡауарҙы ауылында йәшәүсе Ф. элекке танышы, ауылдашы булған ҡатынға ағас штакетник менән һуға.
Енәйәт эшен ҡарау барышында шул асыҡланды, ғәйепләнеүсе төндә эскән килеш зыян күреүсенең өйөнә килеп, янъял ҡуптара. Талашҡан ваҡытта 20 йәшлек был әҙәм штакетник алып ҡатындың ҡулына бер нисә тапҡыр һуға. Һөҙөмтәлә, зыян күреүсенең терһәк һөйәге һына.
БР Ғафури район-ара суды сығарған хөкөм ҡарарына ярашлы, гр. Ф. РФ Енәйәт Кодексының 112-се статьяһы 2-се бүлеге "з” пунктында (уҫал ниәт менән һаулыҡҡа уртаса кимәлдә зыян килтереү, РФ ЕК-һының 111-се статьяһында билдәләнгәнсә, кеше ғүмере өсөн хәүеф тыуҙырмаған һәм эҙемтәһе булмаған, әммә ҡорал сифатында файҙаланған әйберҙе ҡулланыуҙан һаулыҡҡа оҙайлы ваҡытҡа килтерелгән зыян) ҡаралғанса, енәйәт ҡылыуҙа ғәйепле тип табылды.
Енәйәт эшен ҡарау барышында енәйәт ҡылыусы үҙ ғәйебен тулыһынса таныны һәм үкенес белдерҙе. Суд уның тикшереү менән хеҙмәттәшлеген һәм зыянды өлөшләтә ҡаплауын иҫәпкә алды. Һөҙөмтәлә, ир кешегә ҡарата 1 йылға һынау ваҡыты менән
1 йылға шартлы рәүештә иркенән мәхрүм итеү язаһы сығарылды.
Енәйәт эшен ҡарау барышында шул асыҡланды, ғәйепләнеүсе төндә эскән килеш зыян күреүсенең өйөнә килеп, янъял ҡуптара. Талашҡан ваҡытта 20 йәшлек был әҙәм штакетник алып ҡатындың ҡулына бер нисә тапҡыр һуға. Һөҙөмтәлә, зыян күреүсенең терһәк һөйәге һына.
БР Ғафури район-ара суды сығарған хөкөм ҡарарына ярашлы, гр. Ф. РФ Енәйәт Кодексының 112-се статьяһы 2-се бүлеге "з” пунктында (уҫал ниәт менән һаулыҡҡа уртаса кимәлдә зыян килтереү, РФ ЕК-һының 111-се статьяһында билдәләнгәнсә, кеше ғүмере өсөн хәүеф тыуҙырмаған һәм эҙемтәһе булмаған, әммә ҡорал сифатында файҙаланған әйберҙе ҡулланыуҙан һаулыҡҡа оҙайлы ваҡытҡа килтерелгән зыян) ҡаралғанса, енәйәт ҡылыуҙа ғәйепле тип табылды.
Енәйәт эшен ҡарау барышында енәйәт ҡылыусы үҙ ғәйебен тулыһынса таныны һәм үкенес белдерҙе. Суд уның тикшереү менән хеҙмәттәшлеген һәм зыянды өлөшләтә ҡаплауын иҫәпкә алды. Һөҙөмтәлә, ир кешегә ҡарата 1 йылға һынау ваҡыты менән
1 йылға шартлы рәүештә иркенән мәхрүм итеү язаһы сығарылды.
Судтың мәғлүмәт хеҙмәте.
Мөхәббәттең ғүмере сикләнмәгән
22 мая 2018 йыл | Хаттар
55 йыл бер тормош һуҡмағынан атлау әҙ ғүмер түгел. Артҡа әйләнеп ҡараһаң, йәшәлмәгән дә кеүек. Бер-береһен яратып ҡауышҡан ике йәш йөрәктең, 55 йыл буйына бер-береһен хөрмәт итеп, ҙурлап, ел-дауылдарҙан һаҡлап, ҡайғы-шатлыҡтарҙы бүлешеп, балаларына, ейәндәренә, күршеләренә, ауылдаштарына үрнәк булып, бер ҡыйыҡ аҫтында парлап ғүмер итеүе – үҙе бер мөғжизәгә тиң!


text:
- Подробности
- Просмотров: 624
“БАШНЕФТЬ” акционерҙар нефть компанияһы, ААЙ. БР, Ырымбур өлк., Татарстан, Удмуртия, Көнбайыш Себер терр‑яларында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе тормошҡа ашыра; нефть һәм газ эшкәртеү, нефть машиналары эшләү, төҙөлөш индустрияһы һ.б. киң продукция ассортиментын етештерә. Өфөлә урынлашҡан. Составы: “Башнефть-Добыча” ЯСЙ, “Новойл”, Өфө нефть эшкәртеү заводы, “Уфанефтехим”, “Уфаоргсинтез”, “Башкирнефтепродукт”. 1999 й. яҡынса 51 мең кеше эшләгән. Продукцияһы БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла.
1935 й. “Востокнефть” тресын (1931 й. нигеҙләнгән) бүлеү һөҙөмтәһендә “Б.” тресы булараҡ нигеҙ һалына, 1940 й. алып Башнефтекомбинат, 1945 й. — “Б.” берекмәһе, 1975 й. — “Б.” ПБ, 1995 й. хәҙ. статусын ала (“Б.” составына “БашНИПИнефть”, “Аксаковнефть”, “Арланнефть”, “Ишимбайнефть”, “Краснохолмскнефть”, “Октябрьскнефть”, “Туймазанефть”, “Уфанефть”, “Чекмагушнефть”, “Южарланнефть” НГДУ‑лары, Ишембай быраулау эштәре идаралығы, Өфө быраулау эштәре идаралығы, Туймазы быраулау эштәре идаралығы, Бөрө геол. эҙләнеүҙәр контораһы, Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, Туймазы газ эшкәртеү заводы, Шкапов газ эшкәртеү заводы, Ҡуғанаҡ керамик кирбес заводы, Стәрлетамаҡ махсус нефть материалдары заводы һ.б. инә). 2000 й. ҡарата “Б.” тарафынан 250‑нән ашыу нефть ятҡылығы һәм газ ятҡылығы асылған, 37 мең скважина бырауланған, 1,5 млрд т нефть, 70 млрд м3 газ сығарылған; 4072,3 мең м2 торлаҡ, 80 балалар баҡсаһы, 11 шифахана-профилактика учреждениеһы, 13 ял базаһы һәм 20‑нән ашыу соц.‑мәҙәни тәғәйенләнешле объект төҙөлгән. РФ‑тың нефть һәм газ сығарыусы пр‑тиеларының тәүге унауһы иҫәбенә инә (1999), 20‑нән ашыу ил, ш. иҫ. АҠШ, Бельгия, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Канада, Финляндия, Франция фирмалары, м‑н хеҙмәттәшлек итә. “Б.” белгестәре Алжирҙа, Афғанстанда, Вьетнамда, Иранда, Йеменда, Кубала, Сүриәлә, Һиндостанда нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡатнаша. Компания тармаҡта тәүгеләрҙән булып ҡатламға һыу ҡыуҙырыу м‑н ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү, ҡатлам баҫымын тотоу өсөн промыслала файҙаланылған һыуҙы ҡыуҙырыу, скважиналар селтәре тығыҙлығын ҡулайлаштырыу, горизонталь скважиналар төҙөү, ҡеүәтле станок- качалкалар, үҙәктән ҡыуыусы, электр ярҙамында батырылыусы насостар ҡуйыу, скважиналарҙы турбо- һәм электробурҙар м‑н быраулауҙы киң ҡулланыу, бәләкәй диаметрлы скважиналар ҡаҙыу, скважиналарҙы вышкаһыҙ, нефть һәм газ йыйыуҙың бер торбалы системаһын файҙаланыу, быялаланған һәм футерланған насос- компрессор торбаларҙы ҡулланыу, тоҙ һәм парафин ҡатламдарын бөтөрөү технологияларын үҙләштерә. Ленин (1966) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982) орд. м‑н бүләкләнгән. “Б.” м‑н К.С.Баймөхәмәтов, С.И.Кувыкин, Г.П.Ованесов, Б.Ф.Сандурский, Е.В.Столяров, А.А.Трофимчук һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Әҙәб.: Башкирская нефть. М., 1982
К.С.Баймөхәмәтов, Л.У.Нәсибуллина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Муллағыҙ указноймы?
Муллағыҙ указноймы?
Ошоға ярашлы: положения Федерального закона «О внесении изменений в Федеральный закон «О противодействии терроризму» и отдельные законодательные акты Российской Федерации в части установления дополнительных мер противодействия терроризму и обеспечения общественной безопасности» (№374-Ф3 от 6 июля 2016 г.) динде (мосолман, христиан, иврит...) таратыусыларға яңы үҙгәрештәр буйынса эш итергә ҡушыла.
Мәсеттәргә һәм ауылдарға ҡуйылған имам-хатыйбтар ғына, әгәр уларҙын шуға рөхсәт ҡағыҙҙары булһа. Был документ: Мөфтий тарафынан ғына свидетельство бирелә. Документы булмаған муллалар тарафынан йыназа, мәжлестәрҙә аяттар һәм башҡа саралар, шулай уҡ балаларҙы һәм башҡаларҙы уҡытыуҙар тыйыла.
Ни эшләп ошо закон сығарылды: Ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа өй һайын, урам буйлап, шулай уҡ башҡа урындарҙа теләһә ниндәй дингә ( свидетели иеговы, ваххабиттар, сәләфиттәр) өндәгән әҙәмдәр күбәйҙе. Шулай уҡ интернеттә һәм социаль страницаларҙа дин менән булышҡандар күбәйҙе. Русса ошолай тиҙҙәр: «Сегодня слишком много людей, которые, не имея никакой религиозной подготовки, не имея даже начальной теологической базы, считают себя вправе трактовать Коран по своему усмотрению и в сети Интернет распространяют свое субъективное видение, часто приводящее к заблуждению. Правильным было бы ограничить амбиции подобных лжеслужителей религии.
Законды үтәүҙе полиция хеҙмәткәрҙәре һәм администрация тикшерәсәк. Шуға ла указдары булмаған муллалар менән эш итмәгеҙ. Бик ҙур штраф, 30 меңдән алып 50 меңгә тиклем. 100 меңдән алып 1000000 һум. Зыярат ҡапҡаһынан сығыпта өлгөрмәҫтәр.
Шулай уҡ интернеттә һәм социаль селтәрҙәрҙә белмәгән лицензияһыҙ авторҙарҙын материалына лайк һәм репост эшләмәгеҙ. Яҡшы белһәгеҙҙә, документы булмаһа уның өсөн һеҙ яуап бирәсәкһегеҙ. Яңыраҡ Кавказ яғындағы бер ҡыҙға 400 мең штраф һалдылар репост өсөн. Ул ҡыҙ ҡара флаг һәм автомат тотҡан әҙәмдәрҙе репостлаған. Ике йыл срок бирә инеләр. Интернеттән ғәрәп һәм башҡа белмәгән телдәге һүҙҙәрҙе үҙегеҙгә күсермәгеҙ. Өфө лә бер мәле интернеттән алып стенаға яҙып йөрөгән үҫмерҙәрҙе яуапҡа тартырҙылар. Улар матур яҙыу тип, унда нимә яҙылғанында белмәй күсергәндәр. Шулай уҡ интернеттә теләһә ниндәй мосолман сайттарын ҡарамағыҙ, һеҙҙең ҡайҙа нимә уҡығанығыҙҙы күреп торалар өҫтәге органдар. Сөнки һеҙ кемдәр тарафынан эшләнгән был сайтты белмәйегеҙ, шулай уҡ болғансыҡ динде дөрөҫ диндән айыра алмаҫһығыҙ тим, һәм аҙашып икенсе юл менән китеүегеҙ ихтимал. Яуап бирергә тура килер был донъяла ла һәм әхирәттә лә...
Шулай уҡ Министерство Юстициянан ошондай документ булырға тейеш
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 29.10.2016 в 02:38, и размещена в категории яңылыҡтар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
НИКИФАР УРТА МӘКТӘБЕ, Әлшәй р‑нында урынлашҡан. 1906 й. 1 класлы министрлыҡ мәктәбе булараҡ асыла,__ 1921 й. алып килешеү нигеҙендәге мәктәп, 1932 й. — башланғыс, 1933 й. — тулы булмаған урта мәктәп, 1939 й. хәҙ. статусын ала. Балғажы а. филиалы эшләй. Китапханаһы, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, интернаты, компьютер һәм тегеү кабинеттары, спорт һәм тамаша залдары, уҡыу оҫтаханаһы, уҡытыу-тәж. участкаһы бар. 1932 й. башлап мәктәпте 2 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2013). Тамамлаусылар араһында М.Х.Уразлин, Р.Б.Хәкимов.
И.М.Бикмырҙин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Өфө дәүләт авиация техник һәм Өфө дәүләт нефть техник университеттары SCImago Institutions Rankings халыҡ-ара ғилми ойошмалар рейтингынан сираттағы сығарылышына инде.
Өфө дәүләт авиация техник университеты Рәсәй ғилми ойошмалары араһында – 44-се, донъя исемлегендә 714-се урынды биләй. Өфө дәүләт нефть техник университеты иһә – 67-се һәм 741-се позицияла. Рейтингҡа шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге (элекке Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге) инде. Ул 37-се һәм 705-се урындарҙы яулаған.
SCImago Institutions Rankings – ғилми ойошмаларҙың танылған абруйлы рейтингы. Уға мәғариф ойошмалары, ғилми-тикшеренеү үҙәктәре, шәхси корпорациялар инә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 531
КЕЙЕКБАЕВ Ж. МУЗЕЙЫ, Ғафури р‑ны Ҡаранйылға а. урынлашҡан. 1974 й. ш. уҡ райондың Сәйетбаба урта мәктәбе музейы булараҡ ойошторола, 1981 й. алып Милли музей филиалы, 1992 й. — Кейекбаев Ж. мемориаль музейы, 2002—06 йй. Милли әҙәби музей филиалы. Музей фондында 400‑ҙән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Ж.Ғ.Кейекбаев портреты (рәссамы Р.С.Зәйнетдинов), уның мандолинаһы, Кейекбаевтар нәҫеленең шәжәрәһе. 4 залда урынлашҡан экспозицияға Кейекбаевтың шәхси әйберҙәре, фәнни хеҙмәттәре, китаптары, ғалимдың тормошо һәм ижады т‑дағы фотодокументтар, материалдар ҡуйылған. Залдарҙың береһендә Кейекбаевтар йортоноң интерьеры булдырылған.
Ғ.Ш.Шәйәхмәтов
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 486
ЙӨРӨҮ САРАЛАРЫ. Башҡорттарҙың ер өҫтөндә (артмаҡлы‑менге транспорт, егеүле транспорт, саңғы һ.б.) һәм һыуҙа йөрөү саралары булған. Традицион Й.с. үҫешендә бер нисә этап айырыла: тәүгеһе Көньяҡ Уралдағы һунар, балыҡсылыҡ, емеш‑еләк йыйыу м‑н шөғөлләнгән боронғо ҡәбиләләрҙең хужалыҡ‑мәҙәни тибына (йөк ташыу өсөн төрлө яйланмалар, саңғы, һөйрәтке, һал, соҡоп яһалған кәмәләр ҡулланылған), артабанғы этаптар иртә тимер быуаттағы малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән күсмә ҡәбиләләр (көймәле арба, һөйрәткеле һәм артмаҡлы‑менге транспорт, сана; ҡара: Күсмә тормош), төрки ҡәбиләләр (ҡаты материалдан эшләнгән эйәр, тәгәрмәсле еңел арбалар, дуғалы‑тәртәле егеү кәрәк‑ярағы) мәҙәниәтенә, һуңғы этап Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы һәм башҡорттарҙың ултыраҡ тормошҡа күсеүенә (тәгәрмәсле‑атлы транспорт, ағас кәмәләр һәм борамдар) бәйле була. 20 б. автомобиль транспорты, тимер юл транспорты, һауа транспорты, йылға транспорты һ.б. үҫеш ала, ш. уҡ ваҡытта хужалыҡта традицион егеүле, артмаҡлы‑менге һәм һыу транспортының төрлө сараларын яһау һәм ҡулланыу дауам итә.
М.Ғ.Муллағолов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Были вручены государственные награды России и Башкортостана
Опубликовано: 12-09-2018, 21:26 | Категория: Новости, Члены союза, Награды и премии государственные
Известная писательница, поэтесса и переводчик, член Союза писателей Российской Федерации и Республики Башкортостан, автор трилогии «Женщины» Гульнур Мидхатовна Якупова стала кавалером ордена Салавата Юлаева. Главному редактору детско-юношеского журнала «Аманат» Сальману Шакирьяновичу Ярмуллину присвоено звание «Заслуженный работник культуры Российской Федерации», а директору издательства «Китап» имени Зайнаб Биишевой Ильгаму Минигалеевичу Яндавлетову - «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан». Искренне поздравляем и желаем дальнейших успехов!
Очередная встреча наставников “Литературной школы Башкортостана”
Опубликовано: 11-09-2018, 20:49 | Категория: Новости, Члены союза, Молодые авторы
Сегодня прошла очередная встреча наставников “Литературной школы Башкортостана”. Перед началом заседания председатель Союза писателей Республики Башкортостан Заки Алибаев тепло поздравил известную поэтессу и прозаика Миляушу Кагарманову с юбилеем и вручил ей цветы. После наставники сделали анализ рукописей участников проекта и составили шорт-лист самых достойных работ. Скором времени будут названы все победители “Литературной школы Башкортостана”, также станет известна дата и место проведения торжественного награждения.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысова күркәм юбилейын билдәләй!
Опубликовано: 10-09-2018, 10:27 | Категория: Новости, Народные поэты, Члены союза, В СМИ
Бөгөн Башҡортостандың халыҡ шағиры, билдәле дәүләт эшмәкәре, журналист, 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСР-ҙың (артабан Рәсәй Федерацияһының) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры,Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты, Башҡортостандың мәғариф отличнигы Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы Юнысованың күркәм юбилейы! Ҡәләмдәшебеҙҙе матур ғүмер байрамы менән ихлас ҡотлайбыҙ һәм Ағиҙел йылғаһылай оҙон ғүмер юлы, ҡоростай ныҡлы һаулыҡ-сәләмәтлек, ғаилә именлеге, аҡ бәхеттәр, илһамлы ижад теләп ҡалабыҙ!
Ихлас ҡотлайбыҙ!
Опубликовано: 10-09-2018, 10:08 | Категория: Новости, Члены союза, Шиғри минуттар
Бөгөн танылған шағирә, яҙыусы һәм журналист, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова үҙенең күркәм юбилейын билдәләй! Ҡәләмдәшебеҙҙе ғүмер байрамы менән ихлас ҡотлайбыҙ! Йөҙөгөҙҙән ҡояш нуры китмәһен, күңелегеҙҙә йәй йылыһы йәшәһен, һәр иртәгеҙ бәхет-шатлыҡтар менән башланһын!
Яҡуп Ҡолмойҙың тыуыуына – 100 йыл!
Опубликовано: 7-09-2018, 06:48 | Категория: Новости, Члены союза, В СМИ
Бөгөн арҙаҡлы башҡорт совет шағиры, журналист, 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Яҡуп Хәйрулла улы Ҡолмөхәмәтовтың (Яҡуп Ҡолмой) тыуыуына - 100 йыл! Бөйөк ҡәләмдәшебеҙҙе иҫкә алайыҡ, милләттәштәр!
Яҙыусы Гөлнара Мостафинаны ихлас ҡотлайбыҙ!
Опубликовано: 6-09-2018, 09:47 | Категория: Новости, Члены союза, В СМИ
Бөгөн билдәле яҙыусы һәм журналист, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы, “Башҡортостан ҡыҙы” журналы хеҙмәткәре Гөлнара Дамир ҡыҙы Мостафина күркәм юбилейын билдәләй! Уны ғүмер байрамы менән ихлас ҡотлайбыҙ һәм иң изге, иң саф теләктәребеҙҙе юллайбыҙ! Йөҙөгөҙҙө ҡояш нуры балҡытһын, күңелегеҙҙә илһам ҡошо туҡтамай ҡанат ҡаҡһын!
Танылған яҙыусы Айһылыу Йәғәфәрова күркәм юбилейын билдәләй!
Опубликовано: 3-09-2018, 14:33 | Категория: Новости, Члены союза, В СМИ
Бөгөн танылған яҙыусы, педагог, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ким Әхмәтйәнов һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премиялар лауреаты Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы Йәғәфәрова үҙенең күркәм юбилейын билдәләй!
"ПОХОД НА МОСКВУ" ПРОДОЛЖАЕТСЯ
Опубликовано: 3-09-2018, 12:19 | Категория: Новости, Члены союза, Книжные новинки
В начале августа в престижном московском издательстве "Художественная литература", созданном еще в 1932 году по инициативе самого Максима Горького, вышла трилогия "Покаяние над пропастью" видного башкирского писателя Флюра Галимова солидным по нынешним временам тиражом в 1 тысячу экземпляров.
ЗӘКИ ӘЛИБАЕВ: ӘҘӘБИӘТТЕҢ ҠИБЛАҺЫ ҮҘГӘРМӘЙ
Опубликовано: 22-08-2018, 17:26 | Категория: Новости, Члены союза, В СМИ
Беҙ билдәле шәхестәрҙең тормоштағы ваҡиғаларға ҡарашын ғына түгел, ә уларҙың ҡабатланмаҫ күңел донъяһын, йәшәү фәлсәфәһен, тойғо һәм кисерештәрен дә белергә ынтылабыҙ. Юҡ, ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн генә түгел, ә үҙебеҙгә ниндәйҙер фәһем һәм тәжрибә алыу өсөн дә, бәлки. Бөгөнгө әңгәмәбеҙҙә лә йәшәү мәғәнәһе, маҡсатҡа ынтылыш, уңыш һәм уңышһыҙлыҡ кеүек темаларҙы урап үтә алманыҡ. Ысынлап та, ни өсөн кемдер маҡсатына өлгәшә, ә кемдер ярты юлдан кире борола? Атай һәм әсәй тәрбиәһе тормош юлында ҡасанға тиклем ҡалҡан була? Ә ҡайһы ваҡыт тик үҙ аҡылыңа ғына таянырға? Әҙәбиәттең киләсәгебеҙҙе ҡотҡара алырлыҡ көсө ҡалғанмы? Эйе, бик күп етди һорауҙар йыйылғайны. Беҙ уларға бөгөнгө геройыбыҙ – танылған ғалим, әҙәбиәт ғилеме белгесе, тәнҡитсе, яҙыусы, журналист, филология фәндәре кандидаты, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты, Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы рәйесе Зәки Арыҫлан улы ӘЛИБАЕВ менән яуап табырға тырыштыҡ.
Рәмзәнә Әбүталипованың “Бесәй быйма эсендә” тигән китабы донъя күрҙе
Опубликовано: 22-08-2018, 17:10 | Категория: Новости, Члены союза
Филология фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалының башҡорт филологияһы кафедраһы профессоры, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы, балалар яҙыусыһы Рәмзәнә Әбүталипованың “Бесәй быйма эсендә” тигән китабы донъя күрҙе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 588
АҒАС ӘҘЕРЛӘҮ, ағас материалдар етештереү процесы. 3 стадияға бүленә: ағас ҡырҡыу, әҙерләнгән ағасты сығарыу, түбәнге ағас сәнәғәте складындағы эштәр. А.ә. һәр бер стадияһы төп әҙерлек (технологик һәм күсереү) һәм ярҙамсы операцияларҙан тора. Технологик операция ваҡытында (урман ҡырҡыу, ағастарҙы ботаҡтарҙан таҙартыу, буй ағастарҙы сортименттарға бүлеү һ.б.) ағас материалдарҙың формаһы, үлсәмдәре һ.б. үҙгәртелә, күсереү операцияларында (ағас, буй ағас йәки сортименттарҙы тарттырыу, ағас тейәү һ.б.) — бер эш урынынан икенсе эш урынына күсерелә.
Башҡортостанда А.ә. м‑н урман сәнәғәте хужалыҡтары шөғөлләнә, улар, бензинлы бысҡы ҡулланып, башлыса механизацияланған урман ҡырҡыу ысулын файҙалана. “ИНМАН” ЯАЙ‑нда (Ишембай ҡ.) А.ә. ваҡытында тейәү-бушатыу эштәрен башҡарыу өсөн КамАЗ‑43118, КамАЗ‑53228 автомобилдәренең йөрөү өлөштәренә, ике звенолы ДТ‑30 транспортёрҙарының, ҡарҙа, һаҙлыҡта йөрөй торған ТТМ‑6901 автомобилдәренең һ.б. махсус шассийына ҡуйыла торған гидроманипуляторҙар сығарыла.
А.Ф.Хәмитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 238
ТӨП ФОНДТАР, тауар етештереү һәм хеҙмәт күрһәтеү өсөн оҙайлы ваҡыт эсендә ҡат-ҡат йәки даими файҙаланыла торған етештерелгән активтар. Т.ф. бер йыл хеҙмәт иткәндән кәм һәм хаҡы норматив тәртиптә билдәләнгәндән кәм булмаған объекттар инә. Матди (биналар, ҡоролмалар, машиналар, ҡорамалдар, приборҙар, хисаплау техникаһы, инструменттар, транспорт саралары, производство һәм хужалыҡ инвентары, эш, продуктлы һәм тоҡомло мал, күп йыллыҡ үҫемлектәр һ.б.) һәм матди булмаған (геология‑разведка эштәре, компьютерға программалар тәьминәте һ.б.); производствоға ҡараған һәм производствоға ҡарамаған төрҙәре була. Т.ф. тулы иҫәп һәм ҡалдыҡ баланс хаҡы айырыла. Т.ф. ҡулланыуҙың һөҙөмтәле булыуын баһалау өсөн фонд файҙаһы күрһәткесе (йыллыҡ продукция етештереү дәүмәленең уртаса йыллыҡ төп етештереү фондтары хаҡына нисбәте) файҙаланыла. Производствола эшләгән хеҙм‑рҙәрҙең төп фондтар м‑н тәьмин ителгәнен баһалау өсөн фонд м‑н тәьмин ителеү (уртаса йыллыҡ төп етештереү фондтары хаҡының хеҙм‑рҙәрҙең уртаса йыллыҡ исемлегенә нисбәте) хисаплана. Эксплуатациялау барышында Т.ф. мораль һәм физик яҡтан иҫкерә. Т.ф. яңыртыу төп фондтарҙың амортизацияланыуы юлы м-н башҡарыла. Т.ф. хәрәкәте яңыртыу, ҡулланыуҙан алыу һәм юҡ итеү коэф. ярҙамында тасуирлана. Т.ф. хаҡын ағымдағы яңыртып етештереү шарттарына яраҡлаштырыу маҡсатында уларҙың хаҡын яңынан баһалау үткәрелә. Өфө губ. 1900 й. һәм 1908 й. сәнәғәттә, 1903 й. һәм 1910 й. а.х. машиналарына һәм ҡорамалдарына иҫәп алыу, БАССР‑ҙа 1925 й. һәм 1926 й. крәҫтиән хужалыҡтарында а.х. һәм транспорт инвентарына, 1932 й. һәм 1934 й. сәнәғәт ҡорамалдарына, 1958 й. һәм 1962 й. ҡорамал һәм машиналарға иҫәп алыу уҙғарыла. 1932 й. башлап йыл һайын (1941—45 йй. башҡа) мал- тыуар иҫәпләнә. БАССР‑ҙа Т.ф. хаҡы 1930—80 йй. сәнәғәттең көслө үҫеше иҫәбенә юғары темптар м‑н үҫә. БАССР халыҡ хужалығының тотош Т.ф. яңынан баһалау 1925 й., 1960 й. һәм 1972 й. үткәрелә. Баҙар реформалары осоронда юғары темптағы инфляция шарттарында Т.ф. яңынан баһалау 1992 й., 1994—97 йй. уҙғарыла. 2003 й. Т.ф. бюджет ойошмалары яңынан баһалай. Респ. Т.ф. тулы иҫәп хаҡы 1975 й. 20,6 млрд һум; 1980 — 28,5; 1990 — 49,8; 2000 — 432,7; 2010 — 1604,7; 2012 й. 1797,9 млрд һум тәшкил итә. Шулай уҡ ҡара: Баланс, Милли байлыҡ.
Ҡ.Н.Йосопов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Шведагон пагодаһы
Па́года Шведагон (бирм. ရွှေတိဂုံစေတီတော်) — Мьянманың Янгон ҡалаһында урынлашҡан 98 метр бейеклектәге алтын менән ялатылған ступа.
Атамаһы «Shwe» (бирм. алтын) һүҙенән һәм «Dagon» — Янгондың боронғо исеменән барлыҡҡа килгән. Мьянмала иң хөрмәткә лайыҡ булған пагодала риүәйәт буйынса дүрт Будданың ҡомартҡыһы һаҡлана: Какусандха таяғы, Конагамананың һыу фильтры, Кассапа туникаһының киҫәге һәм Гаутаманың һигеҙ сәс бөртөгө.
Сит ил баҫҡынсылары пагодаға бер нисә тапҡыр үҙ дәғүәләрен белдерә. Мәҫәлән, 1608 йылда португал авантюрисы Филипе де Бриту-э-Никотенең ғәскәре уны талайҙар һәм 300 тонна ауырлығындағы аҫылташтар менән биҙәлгән Дхаммазеди бөйөк ҡыңғырауын урлайҙар. Ҡыңғырау Янгон йылғаһының ун метр тәрәнлектәге ләмле төбөнә бата һәм шунан бирле юғалған тип иҫәпләнә[2]. 1825 йылда британдар Шведагонда урынлашҡан 23 тонна ауырлығындағы икенсе ҡыңғырауҙы алып китергә маташалар. Әммә Калькуттаға йүнәлгән кәмә ҡыңғырау менән бергә бата. Һөҙөмтәлә инглиздәр бирмаларға әгәп улар ҡыңғырауҙы сығарыуға ирешһәләр, Сингуминды ҡайтарырға вәғәҙә итәләр. Төбәк халҡы ҡыңғырау аҫтына бамбук бүрәнәләрен ҡыҫтырып, уны күтәрергә өлгәшә[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 (unspecified title)
- ↑ Шведагон, Золотая ступа, Мьянма
- ↑ Древние чудеса света / Пагода Шведагон
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Древние чудеса света / Пагода Шведагон. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 март 2012. 25 март 2009 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 191
“ПРОБЛЕМЫ МУЗЫКАЛЬНОЙ НАУКИ” (“Музыка ғилеме проблемалары”), Рәсәйҙәге махсус фәнни журнал. Ойоштороусылары: Ҡазан, Магнитогорск, Новосибирск, Ростов, Түб. Новгород, Урал (Екатеринбург ҡ.), Һарытау, Әстерхан консерваториялары, Воронеж сәнғәт акад., Сәнғәт институты, Төньяҡ Кавказ сәнғәт ин‑ты (Нальчик), С.В. Рахманинов ис. Тамбов музыка‑пед. ин‑ты. Ойоштороусылар советы рәйесе — И.Ғ.Ғәләүетдинов (2007—15). РФ Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тарафынан рецензияланған фәнни баҫмалар һәм журналдар исемлегенә, Халыҡ‑ара мәғлүмәт базаһына һәм Халыҡ‑ара Music index/EBSCO фәнни цитаталау индексына индерелгән. Өфөлә 2007 й. алып йылына 2 тапҡыр, 2014 й. башлап йылына 4 тапҡыр урыҫ телендә сыға. Тиражы — 1 мең дана (2016). Журналда музыка ғилеме, этномузыкология, музыка белеме биреү б‑са фәнни тикшеренеү һөҙөмтәләре, сит ил авторҙарының мәҡәләләре; Рәсәй авторҙары т‑да мәғлүмәт һәм уларҙың мәҡәләләренә ҡыҫҡаса күҙәтеүҙәр (инглиз телендә), АҠШ‑та һәм Европала баҫылған китаптарға аннотациялар, сит ил музыка белгестәре м‑н интервьюлар һ.б. баҫыла. Рубрикалары: “Музыка ғилеме офоҡтары”, “Рәсәй халыҡтарының музыка мәҙәниәте”, “Донъя халыҡтарының музыка мәҙәниәте”, “Музыка тексының поэтикаһы һәм семантикаһы проблемалары”, “Музыка белеме биреүҙә инноватика” һ.б. 2008—13 йй. “Креативное обучение в детской музыкальной школе” (“Балалар музыка мәктәбендә креатив уҡытыу”; ӨДСА‑ның муз. семантика лаб. фәнни‑методик хәбәрҙәре; йылына 4 тапҡыр сыҡҡан) ҡушымтаһын сығарған. Баш мөхәррире – Л.Н.Шәймөхәмәтова. Халыҡ‑ара нәшер итеүселәр бәйләнеше ассоциацияһы ағзаһы (2015 й. алып).
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Йома намаҙы хөтбәләре
Йома намаҙы хөтбәләре
Йома намаҙында ике хөтбә уҡылыр. Беренсе хөтбә — фарыз булған хөтбә. Икенсе хөтбә иһә — сөннәттер. Хөтбәне уҡыусы кеше (хатыйб) йома намаҙының элек сөннәтен мөнбәргә яҡын бер ерҙә, мөнбәрҙең ҡаршыһында уҡыр. Уҡып бөтөргәс әкрен генә мөнбәргә сығыр, йөҙө менән йәмәғәткә туп-туры ултырыр. Мәзин икенсе аҙанды әйтер.
Хатыйбтың мөнбәргә сыҡҡанда уҡыясаҡ доғалары тураһында пәйғәмбәребеҙҙән (ғәләйһис-сәләм) килгән риүәйәттәр юҡ. Ләкин хатыйбтың мөңбәргә матур кейем менән сығыуы, һәм мөнбәргә сыҡҡанда ҡайһы бер доғаларҙы уҡыуы урынлы һанала.
Хөтбәлә доғаларҙы уҡыу мәжбүри һаналмай. Хатыйб, бер ниндәй доға уҡымайса ла, бары тик «Бисмилләһ» тип кенә әйтеп мөнбәргә сыға һәм үҙе теләгән доғаларҙы уҡый ала.
Мәзин аҙан әйтеп бөтөрөүгә уҡыласаҡ беренсе хөтбә:
"Әл-хәмдү лилләәһилләҙии халәҡас-сәмәәүәәти үәл-әрда үәл-инсә үәл-жәән, үә әнтаҡа лисәәнәл-инсәәни би әнүәәғиль-фәсаахәти үәл-бәйәән, үә нәүүәра ҡулүүбә әһлит-тәүхииди үәл- иимәәни би әнүәәрил-исләәми үәл-ииҡаан, үә әрсәлә расүүләһүү бил-һүдәә үә диинил-хәҡҡы үә мәүәәғыҙы әәйәәтиль-ҡурьәән.
Кәмәә ҡааләллааһү тәбәәракә үә тәғәәләә: әр-рахмәән, ғәлләмәл-ҡурьәән, халәҡал-иңсәән, ғәлләмәһүл-бәйәән.
Үә фәддаләһүү ғәләә сәә-ирил-хәйүәән. Үә әшһәдү әлләә иләәһә илләллаәһү үәхдә-һүү ләә шәриикә ләһүү ғаафируҙ-ҙүнүүби үәл-ғысйәән.
Үә әшһәдү әннә мүхәммәдән ғәбдүһүү үә расүүлүһүү бил-хүжжәти үәл-бүрһәән, салләллаәһү ғәләйһи үә ғәләә әәлиһии үә әсхәәбиһии әжмәғиин. Әғүүҙү билләәһи минәш-шәйтаанир-ражиим.
Күллү мән ғаләйһәә фәән, үә йәбҡаа үәжһү раббикә ҙүл-жәләәли үәл-икраам".
Аллаһы Тәғәләгә сикһеҙ маҡтауҙар булһын! Ул күктәрҙе һәм ерҙе, кешеләрҙе һәм еңдәрҙе барлыҡҡа килтергән; телдәргә күркәм, матур итеп һөйләү һәм аңлатыу мөмкинлеген биргән; тәүхид һәм иман әһелдәренең күңелдәрен дин һәм иман нурҙары менән нурландырған; тура юлға күрһәтеү, хаҡ дингә өйрәтеү һәм Ҡөръән аяттары менән өгөт-нәсихәт биреү өсөн пәйғәмбәрҙәр ебәргән. Бөйөк Аллаһы Тәғәлә Үҙе әйткән:
"Мәрхәмәтле Аллаһ. Ул Ҡөръәнде өйрәтте. Кешене барлыҡҡа килтерҙе. Ул кешегә һөйләү, уҡый-яҙыу, аңләу-аңлатыуҙы өйрәтте һәм уны хайуандарҙан юғары дәрәжәгә күтәрҙе."
Берҙәң-бер, тиңе булмаған Аллаһтан башҡа илаһ юҡлығына гуаһлыҡ бирәм. Ул гонаһ һәм хаталарҙы Кисереүсе. Мөхәммәд (ғәләйһис-сәләмгә) Уның ҡоло һәм дәлилдәр ... менән килгән пәйғәмбәре икәнлегенә гуаһлыҡ бирәм. Уның яҡындарына һәм барлыҡ сәхәбәләренә Аллаһының рәхмәте һәм сәләме булһын.
Йәннәттән таш атып ҡыуылған шайтандан Аллаһыға һыйынам. Ер өҫтөндә булған һәр йән эйәһе һәм һәр нәмә — юҡҡа сығыусы. Тик ихтирам һәм хөрмәт эйәһе булған Раббың ғына мәңге ҡалыусы. (Башҡортса вәғәз һөйләнә).
Вәғәзде һөйләп бөткәс ошолайыраҡ доға ҡылырға мөмкин:
«Бәәракәллааһү ләнәә үә ләкүм фил-ҡурьәәнил-ғәҙыйим, үә нәфәғәнәә үә иййәәкүм бил-әәйәәти үәҙҙикрил-хәкиим. Иннәһүү һүәл-ғәфүүрур-рахиимүл-жәвәәдүл-кәриимү дүғәә”.
Аллаһ беҙгә һәм һеҙгә бөйөк Ҡөръәндән бәрәкәт индерһен, уның аяттарынан һәм хикмәтле зекерҙәрҙән файҙа бирһен. Ысынлыҡта, Ул гонаһтарҙы Ғәфү итеүсе. Мәрхәмәтле, киң күңелле. Хөрмәтле, доғаларҙы Ишетеүсе.
Имам ултырып берәй доға ҡыла ла, ары тороп баҫып, икенсе хөтбәне уҡый:
„Иннәл-хәмдә лилләәһи нәхмәдүһүү үә нәстәғиинүһүү үә нәстәғфируһүү үә нүьминү биһии үә нәтәүәккәлү ғәләйһ, үә нәғүүҙү билләәһи мин шүруури әнфүсинәә үә мән сәййи'әәти әғмәәлинәә, мән йәһдиһилләәһүү фәләә мүдыллә ләһ, үә мән йүдълил фәләә һәәдийә ләһ, үә әшһәдү әлләә иләәһә илләллааһү үәхдәһүү ләә шәриикә ләһ, үә әшһәдү әннә мүхәммәдән ғәбдүһүү үә расүүлүһ. Иннәллааһә үә мәләә'икәтәһүү йүсаллүүнә ғәлән-нәбийй. Йәә әййүһәлләҙиинә әәмәнүу саллүү ғәләйһи үә сәллимүү тәслиимәә. Аллааһүммә салли ғәләә Мүхәммәдин үә ғәләә әәли Мүхәммәд, үә ғәләә жәмииғиль-әнбийәә'и үәл-мүрсәлиин. Үә ғәләә мәләә'икәтикәл- мүкаррабиин үә, ғәләә әһли таағәтикә әжмәғиинә мин әһлис-сәмәәүәәти үәл-әрадыын, үәрхәмнәә мәғәһүм, үәхшүрнәә мәғәһүм бирахмәтикә йәә әрхмәр-раахимиин“.
(Аллаһы Тәғәләгә барлыҡ маҡтауҙар булһын. Унан ғына ярҙам һәм гонаһтарҙы ғәфү итеүен һорайбыҙ. Уға иман килтерәбеҙ һәм барлыҡ эштәребеҙҙә Уға тапшырылабыҙ. Үҙебеҙҙең яманлыҡтарыбыҙҙы һәм ғәмәлдәребеҙҙең насарлығынан Аллаһыға һыйынабыҙ. Аллаһы Тәғәлә тура юлға күндергән кешене кем дә юлдан яҙҙыра илмаҫ, Аллаһ юлдан яҙҙырған кешене кем дә тура юлға күндерә алмаҫ. Берҙән-бер, тиңе булмаған Аллаһтан башҡа илаһ юҡлығына һәм Мөхәммәд Уның ҡоло һәм пәйғәмбәре икәнлеген гуаһлыҡ бирәм.
»Ысынлыҡта, Аллаһ һәм Уның фәрештәләре Пәйғәмбәргә (ғәләйһис-сәләмгә) салауат әйтә, эй иман килтереүселәр, һеҙ ҙә уға салауат әйтегеҙ".
Аллаһым, Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмгә һәм уньщ яҡындарына, намаҙ уҡыусылар һәм ураҙа тотоусылар һаны ҡәҙәр рәхмәтең һәм сәләмең булһын! Аллаһым, Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмгә һәм уның яҡындарына, ултырып һәм баҫып тороусылар һаны ҡәҙәр рәхмәтең һәм сәләмең булһын! Уға һәм барлыҡ пәйғәмбәрҙәргә һөйөклө фәрештәләргә, ер һәм күктәрҙә булған барлыҡ итәғәтлеләре Аллаһының рәхмәте һәм сәләмдәре булһын! Улар менән беҙгә лә рәхмәтеңде бир, беҙҙе лә улар менән Үҙенең рәхмәтеңдә бергә ҡылһаң ине, йә рәхимлеләрҙең Рәхимлеһе!)
Хөтбәлә 11 сөннәт бар:
1. Хөтбә алдынан “Әғүҙү” не әйтеү
2. Хөтбәне хәмде, йәғни Аллаһ Тәғәләне маҡтау менән башлау
3. Аллаһы Тәғәләне ололау һүҙҙәре әйтеү
4. Шәһәдәт әйтеү: “Ләә иләәһә иллаллааһ, Мөхәммәдәр расүүлүллааһ”
5. Салауат әйтеүҙе
6. Хөтбәлә Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәрен иҫкә төшөрөү
7. Ҡөръән уҡыу булырға тейеш (берәй аят)
8. Ике хөтбә араһында аҙ ғына ултырып алыу тейешле
9. Икенсе хөтбәлә хәмед-ҫәнәне, йәғни Аллаһ Тәғәләне маҡтау һәм салауатты күп ҡабатлау
10. Доға уҡыу булырға тейеш
11. Хөтбәләр ҡыҫҡа һәм тиҙ уҡылмаҫҡа тейеш
Йома көнө мәсеттә халыҡ йома намаҙы уҡырлыҡ йыйылмаһа ла – хөтбәне уҡыу бик сауаплы һәм маҡтаулы ғәмәл. Беҙҙән башҡа унда фәрештәләр һәм әреуахтарҙа йыйыла. Хөтбә уҡып, шунаң һуң өйлә уҡыйһың. Ҡайһы берәүҙәр, бик булмаһа: “Әлхәмдүлилләәһи” не әйтеүҙә хөтбәне алмаштыра тиҙәр, әгәр йәмәғәт булмаһа.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.05.2017 в 23:35, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
ИРЕНСӘСКӘ ҺЫМАҠТАР, һаңғырау кесерткән һымаҡтар (Labiatae, йәки Lamiaceae), ике өлөшлөләр ғаиләһе. 200‑ҙән ашыу заты, яҡынса 3500 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Үләндәр, ярым ҡыуаҡсыҡтар, ярым ҡыуаҡтар, һирәгерәк ҡыуаҡтар һәм ағастар. Башҡортостанда 2 заттан 57 төрө (бесәй тармаһы, биҙүлән, майсыбыҡ, күк һырға, еҫлекәй, арыҫлан ҡойроғо, иренсәскә, торҡа сәскә, шыртҡойроҡ һ.б) үҫә. Күп, бер, ике йыллыҡ үлән йәки ярым ҡыуаҡсыҡтар. Һабағы дүрт ҡырлы, тармаҡлы, төҙ, ҡайһы берҙә ятыусан йәки һырылыусан. Япрағы ябай, шыма, йышыраҡ шыма ситле, япраҡ ҡолаҡсындарһыҙ, һаплы, һабаҡ япраҡтары сатраш‑парлы, тамыр яны япраҡтары розеткаға йыйылған. Сәскәһе ғәҙәттә алһыу, алһыу‑күк, күксин, күк, һары төҫтәрҙә, дөрөҫ булмаған формалы, ике енесле. Каса япраҡсалары ҡушылып үҫкән, ҡыңғырау рәүешендә, 5, һирәкләп 10 тешле дөрөҫ йәки ике иренле. Сәскәһе ике иренле: өҫкө ирене — 2, аҫҡыһы 3 таж япрағынан тора, уларҙың уртансыһы күп төрҙәрҙә ярылған. Сәскә күҙенең көпшәһе эстән яланғас, шыма йәки һеркә япрағы беркетелгән урындан аҫтараҡ төктәр ҡуласаһы (нектаростегий) бар. Күп төрҙәрҙең һеркә япрағы 4, шуларҙың 2‑әүһе (башлыса алғылары) оҙонораҡ; ҡайһы берҙә һеркә япраҡтары 2 (арыҫлан тырнағы, йылан тамыры). Емешлеге 1, емшәне өҫкө. Һеркәлектәрҙең иртә өлгөрөүе хас. Сәскәлеге — ялған таҡыялар ярҙамында хасил булған, дихазийҙарҙан йәки монохазийҙарҙан (йыйырсалар) торған башаҡтар, баш сәскәлектәр һәм кәрзиндәр. Бөжәктәр һеркәләндерә. Емеше бер орлоҡло сәтләүек һымаҡ 4 өлөштән тора. Орлоҡтары ел, һыу һәм хайуандар аша таратыла. Респ. И.һ. төрҙәре көньяҡҡа табан арта. Күпселек И.һ. далала, болонда, ҡыуаҡлыҡ араһында, һирәгерәк дымлы урында, ташландыҡ ерҙә үҫә. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (ғәҙәти ярым ҡыуаҡ, ябай мәтрүш, Маршалл ҡанүләне һ.б.), дарыу үҫемлектәре (лимон бөтнөгө, биш ҡалаҡсалы арыҫлан ҡойроғо, һырылыусан ҡанүлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (ҡыр бөтнөгө, быуын япраҡлы йылан тамыры һ.б.), декоратив үҫемлектәр (күҙлуттың, ҡара сәскәнең, йылан тамырының бөтә төрҙәре һ.б.), ҡый үләндәре (күҙлеғата, бер йыллыҡ иренсәскә, һаңғырау кесерткән һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (күҙлуттың төрҙәре, һабаҡҡосҡан һаңғырау кесерткән). Эфир майҙары булған күп И.һ. (лаванда, бөтнөк, ҡанүлән, йылан тамыры һ.б.) парфюмерия һәм косметика сараларын етештереүҙә ҡулланыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө (сәнскеле майсыбыҡ, туйраут, һыбашҡаҡ йылан тамыры, боҙлоҡ дәүеренә тиклемге реликт — бейек торҡа сәскә, эндемик — ҡандала ҡанүләне) индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 281
ПРИБОРҘАР ЭШЛӘҮ, үлсәү, иҫәпләү, контролдә тотоу, автоматлаштырыу сараларын һәм идара итеү системаларын етештергән машиналар эшләү тармағы; фән һәм техника өлкәһе. Башҡортостанда авиация, автомобиль, геофизика приборҙары эшләнә. Авиация П.э. 1941 й. Өфөгә поршенлы авиация двигателдәре өсөн ҡабыҙыу системалары сығарыу б‑са 161‑се Дәүләт союз з‑ды (ҡара: “Молния” һәм Өфө агрегат производство берекмәһе) эвакуацияланғандан һуң үҫешә башлай. 50‑се йй. башлап з‑д ш. уҡ — газ турбиналы авиация двигателдәре (ҡара: Газ турбиналы двигатель) өсөн автоматик контролдә тотоу һәм идара итеүҙең электрон системалары, электрон автоматика агрегаттары, статик ток һәм көсөргәнеш үҙгәрткестәре һ.б., 2004 й. алып газ турбиналы двигателдәр өсөн плазмалы ҡабыҙыу системалары етештерә. 1956 й. 40‑сы почта йәшнигенең уҡлы авиация һәм электрон автоматика приборҙарын сығарыу б‑са махсус авиация приборҙары эшләү з‑ды (ҡара: Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе) сафҡа индерелә, 1962 й. башлап “Космос” серияһындағы спутниктар, оҙаҡ ваҡытҡа иҫәпләнгән “Салют” орбиталь станцияһы, “Восход”, “Союз”, “Прогресс” транспорт һәм йөк караптары өсөн приборҙар, 1964 й. алып самолёттар өсөн борт иҫәпләү машиналары, вертолёттар өсөн автопилоттар, 1976 й. башлап навигация комплекстары етештерә. 1982–85 йй. — “Мир” йыһан станцияһы өсөн, 1997–2000 йй. халыҡ‑ара йыһан станцияһы өсөн борт аппаратураһы комплекты эшләнә. Геофизика П.э. 1950 й. скважиналар өсөн геофизика приборҙары һәм ҡорамалдары сығарыу б‑са геофизика приборҙары эшләү заводы (ҡара: “Геофизприбор”) төҙөлгәс, үҫеш ала. Респ. геофизик эштәрҙе үткәреү өсөн күтәргестәр етештергән Туймазы геофизика йыһаздары һәм аппараттары заводы; скважиналарҙы геофизик тикшереү, быраулау, нефть һәм газ сығарыу һ.б. өсөн аппаратура һәм ҡорамалдар етештергән Бөтә Союз нефть промыслаһы геофизикаһы ҒТИ (ҡара: “Геофизика”); сейсмоприёмниктар, ҡорамалдарҙы тикшергән телеметрик кабель секциялары етештергән “Ойо‑Гео Импульс Интернэшнл” берлектәге предприятиеһы (1990 й. “Геофизприбор” з‑ды базаһында асылған) эшләй. Автомобиль П.э. үҫеше 1971 й. Октябрьский ҡ. РФ‑тың автомобиль, трактор һәм комбайн з‑дтары өсөн электротехник ҡорамалдар сығарыу б‑са “Автоприбор” (ҡара: “Автокомплект”) з‑ды сафҡа индерелгәндән һуң башлана. 1980–90 йй. оптик П.э. үҫешә (ҡара: Салауат оптика‑механика заводы). 2004 й. тармаҡта 40 пр‑тие һәм производство була, уларҙың өлөшөнә машиналар эшләү производствоһы күләменең 2,2%‑ы тура килә. Авиация П.э. б‑са фәнни эштәрҙе — Өфөләге “Молния” ҒПП, ӨАПБ ҡарамағындағы тәжрибә КБ, ӨПЭПБ; геофизика П.э. Бөтә Союз геол. разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ ин‑ты, “Геофизика” фирмаһы алып бара. П.э. өлкәһендәге белгестәр Авиация техник университетында әҙерләнә.
Е.А.Новиков
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Башҡортостанда йәшәгән ир ике йыл «игеҙәгенең» бурысын түләй
Башҡортостанда йәшәгән ир ике йыл «игеҙәгенең» бурысын түләй Фото: видео стоп-кадры
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Башҡортостанда 51 йәшлек ир ике йыл дауамында бурыслы булмауын иҫбатларға тырыша. 2016 йылдан Благовещен ҡалаһында йәшәгән Сергей Никитиндың иҫәбенән ай һайын туғыҙар мең һум алып торалар, ә уның эш хаҡы — 16 мең һум. Баҡтиһәң, Сергей Никитин дәүләт алдында бөтөнләй икенсе кешенең бурысы өсөн түләй икән.
Сергей Николаевич Никитындың Волгоград эргәһендә аҙашы йәшәүе асыҡланған, «игеҙәктәрҙең» хатта тыуған көндәре лә тап килә.
«Йыл ярым суд приставтары хеҙмәте аша мин түгел, Волгоград өлкәһендәге аҙашымдың бурыслы булыуын иҫбатларға тырышам, — тип һөйләне Благовещендан Сергей Никитин. — Ҡурҡыныс төштәр күрә башланым: йәнәһе лә бурыстар өсөн йортомдо тартып алалар».
Яңыраҡ Башҡортостанда йәшәгән Сергей Никитинға уның иҫәптәренән бөтә сикләүҙәр алыныуы хаҡында хат килгән. Әммә приставтар был процедураны Волгоградтағы аҙашының иҫәптәре менән эшләгән.
http://www.bashinform.ru/news/1131715-zhitel-bashkirii-dva-goda-platit-za-dolgi-dvoynika/


text:
Тимор диңгеҙе
Тимор диңгеҙе (индон. Laut Timor, порт. Mar Timor — хәнәүәт диңгеҙ) — Һинд океаны диңгеҙе. Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Акватория майҙаны — 432 мең км². Башлыса 250 метрҙан аҙыраҡ тәрәнлектәр өҫтөнлөк итә, максималь тәрәнлеге — 3300 метр. Диңгеҙҙең иң ҙур ҡултыҡтары — Жозеф-Бонапарт һәм Ван-Димен. Тимор диңгеҙе һыуҙары Австралия, Көнсығыш Тимор һәм Индонезия илдәренең ярҙарын йыуа.
Диңгеҙҙә байтаҡ ҡына углеводород запастары бар. 2009 йылда аҙаҡҡы 25 йыл эсендә иң ҙур нефть түгелеү осрағы теркәлә.[1]
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тимор диңгеҙе Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Көнбайышта диңгеҙ — Һинд океаны, ә көнсығышта — Арафур диңгеҙе һыуҙары менән ҡушыла. Төп порты — Дарвин (Австралия).
Диңгеҙҙең күп өлөшөн бихисап һай урындары, эре атоллдар һәм мәрйен рифтары менән бергә Сахул ҡитға һайлығы биләй. Иң ҙур утрауҙары — Батерст, Мелвилл.
Төньяҡ өлөшөндә Ява (Зонд) уйпатының дауамы булып торған Тимор уйпаты урынлашҡан. Уйпат тирәһе әүҙем сейсмик зонаһы булып тора.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тимор диңгеҙ климаты субэкваториаль муссонлы. Һай тропик диңгеҙ булғанға күрә бынды йыш ҡына тропик тайфундар барлыҡҡа килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Andrew Burrell. Montara oil spill firm seeks permission for more drills, News Limited (29 April 2011). 22 май 2011 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 606
БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ ҺӘМ СӘНҒӘТЕ ДЕКАДАҺЫ, Мәскәүҙә милли әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт ҡаҙаныштарын киң сағылдырған сара. 1955 й. 27 май — 5 июнендә уҙғарыла. Декадаға әҙерлек һуғышҡа тиклемге йылдарҙа уҡ башлана, әммә үткәреү ваҡыты ике тапҡыр (1941 й. һәм 1953 й.) кисектерелә. Б.ә.һ.с.д. Яҙыусылар союзы, Композиторҙар союзы, Рәссамдар союзы ағзалары, ижади коллективтар, проф. һәм һәүәҫкәр артистар ҡатнаша. Декада сиктәрендә Союздар йортоноң Колонналар залында М.Кәрим, З.А.Биишева, Р.Ниғмәти, Н.Нәжми һ.б. ҡатнашлығында әҙәби кисә; СССР Яҙыусылар союзы идараһының киңәйтелгән ултырышында С.Агиш (“Нигеҙ” романы, “Егеттәр” повесы, хикәйәләре), К.Мәргән (“Нарыштау итәгендә”) әҫ., ш. уҡ урыҫ телендә нәшер ителгән “Башҡорт хикәйәләре” (“Башкирские рассказы”) йыйынтығы б‑са фекер алышыу; Ш.Бикҡол, Ә.Һ.Бикчәнтәев, Ҡ.Даян, С.Ҡудаш, Ғ.Әмири һ.б. башҡ. яҙыусылары ҡатнашлығында В.И.Ленин ис. СССР Дәүләт китапханаһында, МДУ‑ла, ҡайһы бер Мәскәү пр‑тиеларында конф. һәм осрашыуҙар үткәрелә. Мәскәү театрҙары сәхнәләрендә Башҡорт драма театры А.П.Чеховтың “Ваня ағай” (“Дядя Ваня”), М.Ғафуриҙың “Ҡара йөҙҙәр” повесы б‑са Ғ.Әмири һәм В.Ғ.Ғәлимовтың ш. уҡ исемле спектаклен, У.Шекспирҙың “Отелло”, М.Кәримдең “Яңғыҙ ҡайын” спектаклдәрен; Опера һәм балет театры Н.А. Римский-Корсаковтың “Батша кәләше” (“Царская невеста”), “Салауат Юлаев” операларын, “Сыңрау торна”, А.А. Крейндың “Лауренсия” балеттарын ҡуя. Башҡ. дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле (ҡара: Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле), Ишембай ҡ. нефтселәре хоры, Маҡар һәм Учалы р‑ндары йыйылма хоры, БДОБТ һәм Башҡорт филармонияһы хорҙары; Н.Һ.Аллаярова, А.С.Бувакин, И.Ш. Дилмөхәмәтов (ҡара: Дилмөхәмәтовтар) һ.б. сығыштары ҙур уңыш м‑н үтә. СССР Рәссамдар союзының күргәҙмә залында, СССР Яҙыусылар союзының Үҙәк әҙәбиәтселәр йортонда, Бөтә Рәсәй Театр берекмәһенең Актёрҙар йортонда 40‑тан ашыу рәсем сәнғәте, графика, скульптура, театр-декорация сәнғәте оҫтаһы (В.П.Андреев, М.Н.Арыҫланов, Р.Ғ.Ғүмәров, Б.Ф.Домашников, Ҡ.С.Дәүләткилдеев, М.Н.Елгаштина, Ғ.Ш.Имашева, Р.У.Ишбулатов, А.А.Кузнецов, А.П.Лежнев, Т.П.Нечаева, А.Э. Тюлькин, И.И.Урядов һ.б.) эштәренең күргәҙмәләре үтә. Декада СССР‑ҙың Ҙур театрында халыҡ ижады, классик муз. һәм хореография сәнғәте әҫәрҙәренән торған йомғаҡлау концерты м‑н тамамлана. Декадала ҡатнашыусыларҙың күбеһе маҡтаулы исемдәргә һәм хөкүмәт наградаларына лайыҡ була. З.Ә.Насретдинова һәм А.Ҡ.Мөбәрәковҡа “СССР‑ҙың халыҡ артисы” тигән маҡтаулы исем бирелә; С.Ҡудаш — Ленин, Б.Бикбай, М.Кәрим, Х.Кәрим һәм Н.Нәжми — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ғ.Ғүмәр, Ҡ.Даян, К.Мәргән, Р.Ниғмәти һ.б. “Почёт Билдәһе” орд. м‑н бүләкләнә. Декада т‑да үҙәк матбуғатта мәҡәләләр донъя күрә; башҡ. әҙәбиәте һәм сәнғәте әҫ. тикшереүҙә А.А.Аникст, Б.А.Бабочкин, Л.М.Лавровский, А.М.Мессерер, Г.М.Нэлепп, Б.А. Покровский һәм СССР‑ҙың башҡа күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша.
Әҙәб.: Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 4‑се т. Өфө, 1993; Башкирский государственный академический театр драмы. Уфа, 1969.
Һ.С.Сәйетов
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Башҡортостандың 12 районында һауым буйынса дүрт меңлек сик үтелгән
Республиканың бер юлы ике районы тәүлегенә уртаса һауым буйынса алдынғы урында килә. Өфө һәм Учалы райондары хужалыҡтарында һәр һыйырҙан көн һайын 10,7 кг һөт һауып алына. Саҡмағош районы алдынғыларҙан бик аҙға ғына ҡалыша. Бында тәүлегенә уртаса һауым бөгөн — 10,3 кг.
БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, ун ике район малсылары һауымдың дүрт меңенсе рубежын уҙып киткән. Улар араһында Ауырғазы (4522 кг), Баҡалы (4001 кг), Балтас (4142 кг), Дүртөйлө (4605 кг), Ҡырмыҫҡалы (4064 кг), Мәләүез – (4526 кг), Стәрлетамаҡ – (4462 кг), Тәтешле – (4573 кг), Туймазы – (4107 кг), Өфө (4675 кг), Учалы — (4390 кг), Саҡмағош — (4440 кг). Стәрлетамаҡтар нисәнсе йыл рәттән тулайым һауым буйынса беренселекте бирмәй. Йыл башынан алып был район малсылары 36,1 мең тоннанан ашыу һөт һауған, 33 мең тоннаға яҡын һөт һатҡан.
Халыҡтан һөт һатып алыу буйынса иң яҡшылар иҫәбендә Әбйәлил (6845 т), Баймаҡ – (6260 т ), Йәрмәкәй – (5257 т), Шаран (5717 т) райондары.


text:
- Подробности
- Просмотров: 228
УРМАН КУЛЬТУРАЛАРЫ, ағас һәм ҡыуаҡ тоҡомдарын яһалма сәсеү йәки ултыртыу юлы м‑н булдырылған ултыртмалар. Тотош (урмандың тәбиғи яңырыуы булмағанда йәки урман булмаған урында), өлөшләтә (урманды яңыртыу ҡәнәғәтләнерлек булмағанда), алдан ултыртылған (киләһе 1—3 йыл эсендә ҡырҡыуға тәғәйенләнгән урманда) У.к. айырыла. Тотош У.к. таҙа (бер тоҡомдан) һәм ҡатнаш булыуы мөмкин. У.к. булдырыу бер нисә этаптан тора: селекция‑генетика нигеҙендә орлоҡ базаһын ойоштороу, орлоҡ сеймалын йыйыу һәм эшкәртеү, ултыртыу материалын үҫтереү, майҙандар һайлау һәм әҙерләү, тупраҡты эшкәртеү, У.к. сәсеү йәки ултыртыу, ултыртмаларҙы тәрбиәләү. У.к. башлыса 1—3 йәшлек үҫенте һәм 4—5 йәшлек үрсетмәлектәрҙе, ш. уҡ һабаҡ һәм тамыр сыбыҡсаларын ултыртыу ярҙамында булдырыла. Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар зонаһында төп тоҡомдар — ҡарағай, ҡарағас, шыршы, япраҡлы урмандар һәм урман‑дала зонаһында — имән, ҡарағай, тирәк, шыршы, дала зонаһында — имән, ҡарағай, ҡарама һәм тирәк. 1919—25 йй. Башҡортостанда У.к. яҡынса 1,3 мең га майҙанда ултыртыла, 1946—50 йй. — 31,5 мең га. У.к. дөйөм майҙаны 8200 га тәшкил итә (2013). 20 б. 30‑сы йй. башлап Урман тәжрибә станцияһында У.к. агротехникаһы (имән, ҡарағай, ҡарағас һәм тирәкте ҡулланып; А.Е.Рябчинский һ.б.), ағас орлоҡтары етештереү участкаларын булдырыу һәм имәндең (В.П.Край- нев), ҡарағайҙың (В.В.Рябчинская) инә‑орлоҡ ағастарының емеш биреүен көйләү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Тирәк (Б.Г.Левашёв, П.Н.Степанова һ.б.) һ.б. ағастар ярҙамында У.к. булдырыу б‑са тәҡдимдәр эшләнә. 80‑се йй. башлап Аграр университетта ҡайын (В.Ф.Коновалов, Р.Ғ.Ситдиҡов, Ә.Ф.Хәйретдинов), ҡарағас (П.Д.Андрианов), ҡарағай (К.М.Ғәбдрәхимов, И.Ғ.Сабирйәнов һ.б.), шыршы, кедр һәм йүкәне (Ситдиҡов, Хәйретдинов) ҡулланып У.к. булдырыуҙың технологияһы һәм үҫтереүҙең иҡт. аспекттары өйрәнелә. Шулай уҡ ҡара: Ағас үрсетеү, Урман тергеҙеү.
Әҙәб.: Х а й р е т д и н о в А.Ф. Рукотворные леса. Уфа, 1984; С и т д и к о в Р.Г. Лесовыращивание на Южном Урале. Уфа, 1997; К о н о в а л о в В.Ф. Селекция и разведение берёзы повислой на Южном Урале. М., 2002.
В.Ф.Коновалов
Тәрж. Г.А.Миһранова