text:
Искәндәр Зөлҡәрнәй
Искәндәр Зөлҡәрнәй (грек. MέYaς AλέEavδpoς[1], шулай уҡ Александр III, Бөйөк Александр, мосолман илдәрендә Искәндәр Зөлҡәрнәй[сн 1] (Ҡушмөгөҙлө Искәндәр) исеме аҫтында билдәле, — беҙҙең эраға тиклемге 336 — 324 йылдарҙағы Македонияның хакимы. Ул тарихҡа иң уңышлы хәрби етәксе булараҡ билдәле — ул бер яуҙа ла еңелмәгән. Ғүмеренең аҙағына ул Боронғо Грецияға билдәле донъяның күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора[2].
Уның баҫып алыу сәйәсәте быуаттарға һуҙылған Грек колонизацияһының һәм Грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо йыраҡ илдәрҙә көсәйеүенең, шулай уҡ Эллинистик дәүерҙең башланғысы булып тора. Искәндәр үҙе иһә тарихта һәм Грек һәм башҡа мәҙәниәт мифтарында йәшәй.
Йөкмәткеһе
Тәүге йылдары[үҙгәртергә]
Искәндәр Македонияның баш ҡалаһы Пеллала б.э.т. 356 йылдың 21 июлендә тыуа[3]. Уның атаһы – Македонияның хакимы Филипп II, әсәһе – Филипптың дүртенсе ҡатыны, Эпир принцессаһы Олимпиада. Әсәһе яғынан ул Пиррҙың ике туғаны – был уға атаһы яғынан да, әсәһе яғынан да хәрби һәләттәр күсеүенә асыҡ миҫал. Плутарх әйтеүенсә, уның атаһы Каран аша Геракл нәҫеленән, ә әсәһе Неоптолем һәм Ахиллес аша Эак нәҫеленән булып сыға.
Бала сағында Искәндәрҙе әсәһе Олимпиаданың туғаны Леонидас уҡыта. Леонидас Искәндәрҙе үҙен үҙе яратҡан ахмаҡ тип уйлай, шуға ла уны бөтөнләй яратмай. Төрлө фараздар буйынса, Искәндәр күп күләмдә хуш еҫле матдәләрҙе утҡа ташлай, бының өсөн Леонидас уны ҡаты шелтәләй һәм хуш еҫле тауарҙарға бай илде баҫып алғас, йәне теләгәнсә сарыф итә аласағын әйтә. Йылдар үткәс, Искәндәр Газаны – Фарсы империяһының хуш еҫле тауарҙар үткән сауҙа юлын баҫып ала, бынан ул Леонидасҡа яуап итеп 15 тонна мирра ҡайтара. Аристотель иһә Искәндәрҙең уҡытыусыһы булараҡ уның үҫешеүендә иң мөһим ролде уйнай, ул Искәндәргә риторика һәм әҙәбиәт буйынса тулы белем бирә. Искәндәрҙә фәнгә, медицинаға һәм фәлсәфәгә ҡыҙыҡһыныу уята. Аристотель уға Илиаданың күсермәһен бирә, уны Искәндәр һәр ваҡыт үҙе менән йөрөтә һәм йыш ҡына уҡыр була[4].
Искәндәрҙең ун йәшлек сағында, Филиппҡа ҡара ат килтерәләр. Был ҡырағай атты берәү ҙә менә алмай. Искәндәр аттың үҙ күләгәһенән ҡурҡыуын аңлап ҡала, атты ҡояшҡа ҡаршы әйләндерә һәм атҡа менә. Быны күргәс, атаһы һәм башҡалар таң ҡала, Искәндәр әйләнеп килеп аттан төшкәс, Филипп уны үбеп ала һәм: «Улым, үҙеңә тиң мәмләкәт тап, Македонияла һиңә урын юҡ», — ти. Был һүҙҙәр, бәлки ғорурлыҡ менән бер рәттән ҡурҡыуҙан да әйтелгәндер, сөнки Филипп II Македония хакимдары һәм уларҙың күпкә ынтылған улдары менән нимә булыуы тураһында бик яҡшы белә.
Атын ул Буцефал тип атай. Буцефал егерме йыл дауамында уның юлдашы һәм иң яҡын дуҫы була. Аты, Плутарх әйтеүенсә, ҡартайып, бүтән фараздар буйынса, Һиндостанда барған һуғышта алған яраларҙан үлә. Искәндәр уның үлеменән һуң ике ҡаланы Буцефала тип атай.
Македонияның күтәрелеүе[үҙгәртергә]
Б.э.т. 340 йылда, Филипп Византияға ҡаршы һөжүмде етәкләгәс, Искәндәр 16 йәшлек сағында Македонияның хакимы булып ҡала. Б.э.т. 339 йылда Филипп бишенсе мәртәбә Клеопатраға өйләнә. Искәндәрҙең әсәһе Олимпия Эпирҙан (Грек утрауының көнсығыш өлөшөндә, ул Македонияға кермәй), ә Клеопатра Македонияның үҙенән була, был Искәндәрҙең тәхеткә хоҡуғын бәхәсле итә. Төрлө фараздар буйынса, туй мәжлесе ваҡытында кәләштең ағаһы Аттал үҙенең Македония тәхетенә хоҡуҡ алыуы хөрмәтенә тост тәҡдим итә. Искәндәр уға үҙенең бокалын елләй һәм: «Мин кем улайһа, никахтан тыш тыуғанмы?» — тип ҡысҡыра. Искәндәрҙең байтаҡҡа иҫергән атаһы ҡылысын сығарып Искәндәргә табан бара башлай, әммә ҡолай. Искәндәр шунда: «Был кеше Грециянан алып Азияға тиклемге ерҙәрҙе баҫып алырға ниәтләй, әммә бер өҫтәлдән икенсеһенә барып етә алмай», — ти. Искәндәр һәм уның әсәһе асыуынан Македониянан китә, ә уның һеңлеһе Клеопатра тороп ҡала.
Филипп улы менән яраша һәм Искәндәр кире ҡайта, Олимпиада иһә Эпирҙа ҡала. Б.э.т 338 йылда Искәндәр атаһына Афина һәм Фива ҡала-дәүләттәренә ҡаршы хәл иткес Хероней яуында ярҙам итә. Грек ҡала-дәүләттәре биш айға Македония хакимлығы аҫтында ҡала, һуңынан Коринф лигаһы булдырыла.
Б.э.т. 336 йылда Филипптың үлеменән һуң Искәндәр Македонияның яңы хакимы тип иғлан ителә. Яңы хаким тәхеткә ултырыу менән, Афина һәм Фива һымаҡ ҡала-дәүләттәр үҙаллылыҡ алыу мөмкинлегенә өмөт итә. Бигерәк тә Фива Искәндәргә ҡаршы әүҙем күтәрелә, әммә Искәндәр уның ҡапҡаһы төбөндә пәйҙа булғас, бер һүҙһеҙ буйһона. Коринф йыйылышында гректар Искәндәрҙе Фарсы империяһына ҡаршы яуҙа етәксе итеп һайлай.
Б.э.т. 335 йылда Искәндәр Македонияның төньяҡ сиген нығытыр өсөн фракия һәм иллирия ҡәбиләләренә ҡаршы ҡуҙғала. Уның уңышлы хәрәкәте ваҡытында Афина, Фива һәм бүтән ҡалалалар тағы баш күтәрә. Искәндәр тиҙ арала килеп етә, башҡа ҡалалар икеләнгән арала, Фива ҡаршылашыуын дауам итә. Һөҙөмтәлә Фива ҙур ҡан ҡойош менән буйһондорола, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа һатыла.
Баҫып алыу осоро[үҙгәртергә]
Фарсы империяһының ҡолауы[үҙгәртергә]
Искәндәрҙең ғәскәре – Македония һәм төрлө грек ҡала-дәүләттәренән 42 000 яугир Геллеспонт аша сыға. Граник яуында Искәндәрҙең Фарсы империяһының ғәскәрен еңгәндән һуң, Кесе Азияның күп ҡалалары ҡаршылыҡһыҙ бирелә, Галикарнас ҡалаһы оҙаҡ һәм ныҡышмалы ҡаршылаша, әммә бер нисә ҡаты һөжүмдән һуң ул да еңелә. Артабан ул юлында осраған бөтә ҡалаларҙа хакимлығын ойоштороп, Ликия тауҙарына һәм Памфилия тигеҙлектәренә юллана.
Б.э.т. 333 йылда Искәндәрҙең ғәскәре Кикилия аша үтеп, Фарсы иленең Дарий III етәкселегендәге төп ғәскәре менән бәрелештә уны еңә. Дарий үҙе, ғаиләһе менән мөлкәтен ҡалдырып, яуҙы ташлай. Һуңынан ул Искәндәргә ғаиләһе өсөн байтаҡ ерҙәр тәкдим итә, ләкин Искәндәр, Фарсы империяһының яңы хакимы булараҡ, ул ерҙең хужаһы кем икәнен үҙе хәл итәсәген белдерә. Артабан ул Урта диңгеҙ буйындағы ҡалаларға һөжүм итә һәм Тир, Газа ҡалаларын ала.
Б.э.т. 332-331 йылдарҙа Искәндәрҙе Мысырҙа азат итеүсе тип ҡабул итәләр һәм Мысыр руханиҙары уны Зевс улы тип иғлан итә. Искәндәр Мысырҙа Александрия ҡалаһына нигеҙ һала, был ҡала ул үлгәндән һуң Птолемей династияһының баш ҡалаһы булараҡ үҫеш ала. Мысырҙан һуң Искәндәр көнсығышҡа – Ассирияға табан юллана һәм Гавгамел яуында Дарий етәкселегендәге фарсы ғәскәрен тармар итә. Дарий тағы ла ҡаса, Искәндәр уны Эрбилгә ҡәҙәр ҡыуалап бара. Артабан Искәндәр Вавилонға, унан Сузаға табан юллана. Б.э.т. 330 йылда Искәндәрҙең ғәскәре Фарсы империяһының баш ҡалаһы Персеполде баҫып ала. Ҡала талана, ә һуңынан яндырыла.
Артабан Искәндәр Дарийҙы тағы ла эҙәрлекләй башлай. Дарий Бесс тарафынан үлтерелә, Бесс үҙен Фарсы иленең яңы хакимы Артаксеркс тип иғлан итә һәм Искәндәргә ҡаршы көрәш башлай. Өс йыл дауамында Искәндәр Бесс һәм уның яҡлылары менән яу алып бара, шул арала ул Герат һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын баҫып ала, Бер нисә Александрия ҡалаларына, шул иҫәптән хәҙерге Кандагар (Афғанстанда), Худжант (Тажикстанда) ҡалаларына нигеҙ һала. 329 йылда Бессты үҙ кешеләре һата.
Һиндостанға һөжүм[үҙгәртергә]
Б.э.т. 326 йылда Искәндәр сатраптар менән бәйләнешен нығытыр өсөн Роксанаға өйләнә. Артабан ул иғтибарын Һиндостанға йүнәлтә[5]. Искәндәр бөтә Гандхара сатраптарының башлыҡтарын уның хакимлығын ҡабул итергә саҡыра. Ҡайһы берҙәр ҡаршылыҡһыҙ ризалашһа ла, Камбоджа ҡәбиләләрелең башлыҡтары уның хакимлығын танырға баш тарта. Искәндәр был ҡәбиләләргә ҡаршы яу аса. Был ҡаты алыштарҙа Искәндәр үҙе лә яралана, ахырҙа урындағы ҡәбиләләр еңелә.
Артабан Искәндәр Һинд йылғаһы аша үтә һәм б.э.т. 326 йылда Панджаб дәүләтенең хакимы Порға ҡаршы яуҙа еңеп сыға[6]. Был яуҙан һуң ул Порҙың батырлығына һоҡланып, уның менән килешеү төҙөй һәм Порҙы үҙ ерҙәренә сатрап итеп билдәләй, бынан тыш, уның биләмәләлен киңәйтә. Бында уның яратҡан аты үлеп ҡала һәм Искәндәр нигеҙ һалған ике ҡалаһына Буцефала исемен бирә.
Пор дәүләтенең көнсығыш яғында, Ганг йылғаһы буйында Нанда династияһы хакимлығы аҫтында ҡеүәтле Магадха дәүләте була. Бөтмәҫ-төкәнмәҫ яуҙарҙан йонсоған Искәндәрҙең ғәскәре, был дәүләттең оло ҡеүәтен ишетеп, артабанғы яуға ҡаршы килә. Шулай итеп, Искәндәрҙең ғәскәре, көнсығышҡа табан бармай, көньяҡҡа юл ала. Юлында ул Малла ҡәбиләләрен осрата. Был ҡәбиләләр Көньяҡ Азияның шул осорҙағы иң һуғышсан ҡәбиләләре була. Искәндәрҙең ғәскәре маллаларға ҡаршы яу аса. Был яу ваҡында Искәндәр үҙе уҡ менән күкрәгенә ҡаты яралана. Искәндәрҙең ғәскәре маллаларҙың ҡәлғәһен алып, был ҡәбиләне аяуһыҙ ҡыра. Һиндостанда ғәскәренең өлөшөн ҡалдырып, Искәндәр Гедрозия сүллеге аша кире Фарсы иленә табан юл ала.
Үлеме[үҙгәртергә]
Б.э.т 324 йылдың 10—11 июнь төнөндә Искәндәр Вавилондың батшаһы Навуходоносор II-нең һарайында үлә[7]. Уға 33 йәш тулыуға бер айҙан да аҙыраҡ ваҡыт ҡалған була. Уның үлеме сәбәбенә ҡағылышлы төрлө фараздар бар, шул иҫәптән Антипатрҙың улдары тарафынан ағыуланыу, мәжлес ваҡытында хәле насарланыуы, б.э.т 336 йылдан алып ауырыған биҙгәк ауырыуының ҡабатланыуы һ.б[8].
Билдәле булыуынса, марттың 29-нда Искәндәр мәжлес ваҡытында үҙен насар тоя башлай. Уның ауырыуы тураһында хәбәр ғәскәрендә таралып, уны көндән-көн нығыраҡ борсоуға һала. 9 июндә ғәскәр башлыҡтары яугирҙәргә Искәндәрҙе һуңғы тапҡыр тере килеш күрергә мөмкинлек бирә. Искәндәр, һөйшләшергә хәле булмағанлыҡтан, ҡулы менән ишаралар яһау менән генә сикләнә. Бер көндән ул үлә.
Вариҫтары[үҙгәртергә]
Искәндәрҙең үлеме алдынан ғәскәр башлыҡтары унан вариҫы итеп кемде ҡалдырасағы тураһында һорайҙар. Тулы хоҡуҡлы вариҫтары булмағанлыҡтан (уның улы Искәндәр IV уның үлеменән һуң ғына тыуа, ә икенсе улының әсәһе уның законлы ҡатыны булмай), был һорауға яуап бик мөһим була. Ҡайһы бер фараздар буйынса, Искәндәр «Kratisto» («Иң көслөһө») тип яуап ҡайтара.
Искәндәр «Krater'oi» (Кратер) тип әйткән булыуы ла мөмкин. Ҡайһы бер ғалимдар Искәндәр вариҫы итеп ғәскәр етәкселәренең береһен ҡалдырырға теләүе тураһында раҫлай. Уның Кратер булыуы ла мөмкин, сөнки ул ғәскәрҙең күпселек өлөшө менән етәкселек итә һәм үҙен бик яҡшы башлыҡ итеп күрһәтә. Әммә Кратер был ваҡытта яҡында булмай, ә бүтәндәр «Иң көслөһө» тип ишетеүҙе уңайлыраҡ күрә. Искәндәрҙең нимә тип яуаплауына ҡарамаҫтан, Кратер үлтерелә, ә империяны ғәскәр башлыҡтары бүлгеләй (диадохтар).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Өҫтәмә мәғлүмәт[үҙгәртергә]
- ↑ al-Iskander dû-l-Karnayni — r-Rûmiy : Александр «двурогий», в честь его царского головного убора с рогами, см. на монетах
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ↑ AλέEavδpoς исеме грек aλέEw («ҡаршы тороу», «ҡалҡан», «һаҡлау») һәм avδpός («кеше») һүҙҙәренән яһалған һәм «кешеләрҙе һаҡлаусы» тигәнде аңлата.
- ↑ С. В. Новиков «Александр Македонский» // Большая историческая энциклопедия — М.: Олма-Пресс, 2003. — С. 22. — 943 с. — ISBN 9785812301750.
- ↑ Green P. Alexander of Macedon, 356—323 B.C.: A Historical Biography. — Berkeley: University of California Press, 1991. — P. 35
- ↑ Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — С. 20
- ↑ Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — С. 153
- ↑ Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — С. 164-165
- ↑ O’Brien J. M. Alexander the Great: The Invisible Enemy. — London—New York: Routledge, 1992. — P. 214
- ↑ Царства преемников Александра: после битвы при Ипсе, 301 г. до нашей эры (1800-1884). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 август 2013. 27 июль 2013 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Беренсе сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Арриан Флавий, Поход Александра. — М.: МИФ, 1993
- Квинт Курций Руф, История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993
- Плутарх, Александр, Сравнительные жизнеописания в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994
- Диодор Сицилийский, Книга XVII с сайта проекта Perseus
- Юстин, Эпитомы Помпея Трога
Һайланған историграфия[үҙгәртергә]
- Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. М. Н. Ботвинник, Я. С. Лурье, О. В. Творогов. — М.—Л.: Наука, 1966. — 285 с.
- Бертельс Е. Э. Роман об Александре. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с.
- Бойназаров Ф. А. Проблемы традиции и современности: (Образ и личность Александра Македонского) — М.: Наука, 1990. — 272 с. — 3 000 экз.
- Гафуров Б. Г., Цибукидис Д. И. Александр Македонский и Восток. — М.: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с.
- Грин П. Александр Македонский: Царь четырех сторон света. — М.: Центрполиграф, 2002. — 299 с.
- Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание).
- Ковалёв С. И. Александр Македонский. — Л.: Соцэкгиз, 1937. — 137 с.
- Костюхин Е. А. Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с.
- Маринович Л. П. Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.: МГУ, 1982. — С. 22-65
- Маринович Л. П. Греки и Александр Македонский: К проблеме кризиса полиса. — М.: Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с.
- Ртвеладзе Э. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с.
- Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск: Русчи, 1994. 416 с.: ил.
- Фор П. Александр Македонский. — М.: Молодая гвардия, 2011. — 445 с.
- Фор П. Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.: Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с.
- Шахермайр Ф. Александр Македонский — М.: Наука, 1984. — 384 с.
- Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — 208 с.
- A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.: D. Zuwiyya. — Leiden: Brill, 2011. — 410 p.
- Bosworth A. B. Alexander the Great. // Cambridge Ancient History. Vol. VI: The Fourth century B.C. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875
- Chugg A. The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26
- Bosworth A. B. Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great. — Cambridge: Cambridge University Press, 1993. — 348 p.
- Hamilton J. R. Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124
- Heckel W. The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p.
- Nawotka K. Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p.
- O’Brien J. M. Alexander the Great: The Invisible Enemy. — London—New York: Routledge, 1992. — 336 p.
- Stoneman R. Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p.
- Thomas C. G. Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Азат ЮЛАН «Искәндәр Зөлҡәрнәй. (Александр Македонский)». "Шоңҡар", №7, 2011 йыл.
- Александр Великий // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Сражения Александра Македонского на сайте «Militerra.com — битвы мировой истории от древности до первой мировой»
- Войны Александра Македонского на сайте «Битвы»


c: text/html

text:
Матвиенко, Иваны чызг Валентинæ
Матвиенко (Тютина) Иваны чызг Валентинæ (райгуырд 1949-æм азы 7 апрелы Шепетовкæйы сахары, Украинæйы) куыста Бетъырбухы губернатор æмæ сахары хицауады сæрдарæй 2003-æм азæй 2011-æм азы онг.
2011-æм азы сентябры Матвиенко нысангонд æрцыдис Уæрæсейы Федералон æмбырды Федерацийы Советы сæрдарæй. Уый у, Уæрæсейы цы бæрнон бынæттæ сылгоймæгтæ амæй размæ истой, уыдонæй æппæты уæлдæр.
Мамсыраты Таймураз йæ арфæйы телы ныффыста[1]:
Ахæм паддзахадон бæрнон бынатмæ фыццаг хатт æвзæрст æрцыд сылгоймаг, уый ууыл дзурæг у, æмæ уæрæсейаг сылгоæмæгтæ удыхъæдæй сты тыхджын, ис сын бирæ гæнæнтæ. Фидарæй зæгъæн ис, Федерацийы Советы ног спикер разæнгардæй кæй архайдзæн Уæрæсейы хорздзинадыл. Валентинæ Матвиенко бирæ азты куыста бæрнон бынæтты, уыцы фæлтæрддзинад ын æххуыс уыдзæн бæстæйы закъондæттæг уæлдæр оргæны хæстæ æнтыстджынæй æххæст кæнынæн.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Архитектура
Архитекту́ра (лат. architectura бор. грек. apxι — оло, баш и бор. грек. tέktwv — төҙөүсе, балта оҫтаһы) — йорттарҙы төҙөү һәм проектлау оҫталығы, төҙөү сәнғәте [1], 1) кешенең матди йәһәттән ойошҡан йәшәү мөхитен булдырыусы биналар һәм ҡоролмалар — төҙөлөш объекттары йыйылмаһы. 2) Кешеләрҙең барлыҡ йәшәү мөхитен булдырыу һәм ойоштороу йәһәтенән йәмғиәттең техник мөмкинлектәренә һәм эстетик ҡараштарына ярашлы биналар һәм ҡоролмалар проектлау һәм төҙөү сәнғәте.
Башҡортостан терр-яһында төҙөлөш архитектура мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүе таш быуатта иң ябай ышыҡ ҡороуҙар м н бәйле. Тәбиғи ышыҡ һәм ғибәҙәтхана сифатында тәүтормош кешеһе карст мәмерйәләрен ҡулланған (Игнатьев ғибәҙәтханаһы, Шүлгәнташ).
Торлаҡты, нығытмаларҙы ҡая тарлауыҡтарында ҡорғандар (Урта Түбә) йәки ҡаяны, ярып, бүрәнә м н япҡандар (Суртанды торалары). Торамаларҙың иң тәүге формаларына тора һәм тораҡтар инә. Неолит осоронда бүрәнәнән һалынған, тура мөйөшлө, ике ҡыйыҡлы, түбәһендә усаҡтан сыҡҡан төтөн өсөн тишеге булған ярым ер өйҙәр эшләгәндәр.
Энеолит осоронда киртләстәр ҡыры буйлап урынлашҡан тура мөйөшлө, оҙонса өйҙәр төҙөгәндәр, улар бер-береһе м-н үткелдәр ярҙамында тоташтырылған (Сауыҙ торалары). Бронза быуатында Абаш мәҙәниәте халҡы 1 һәм 2 ҡыйыҡлы, ағас йәки балсыҡ м-н һыланған, үрелгән стеналы ҡоролмалар төҙөгән, һаҡланыу маҡсатында уларҙы тораманың периметры б са урынлаштырғандар (Береговка археологик микрорайоны, Төбәк).
Торамаларҙы бер һыҙат б-са урынлаштырыу ер өй һәм ярым ер өйлө Бура мәҙәниәтенә (Йомаҡ торамаһы) һәм ер өҫтө торлаҡтары һәм ҡатмарлы стена эргәһе ҡоролмалары м н билдәләнгән Андрон мәҙәни тарихи дөйөмлөгөнә хас була. Ябыҡ типтағы нығытмалы торамалар (Арҡайым, Берсуат, Һынташты) Урал аръяғының боронғо А. уникаль ҡомартҡылары булып тора.
Тимер быуат осоронда Ананьин мәҙәниәте, Ҡараабыҙ мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәтенә ҡараған нығытылған торама ҡаласыҡтар барлыҡҡа килә. Урман һәм урман-дала зоналарында бәләкәй һәм ҙур ҡаласыҡтарҙы төҙөгән саҡта нығытма сифатында торамаға барып етеүҙе ҡатмарлаштырыусы тәбиғи ҡаршылыҡтар (бейек йылға яры, йырын һ.б.) файҙаланылған. Һаҡланыу ҡоролмалары ла камиллаштырылған: көлһыу һәм балсыҡлы тупраҡ м н нығытылған стеналар, башняға оҡшаш ҡоролмалар, урҙар төҙөлгән. Ҡәбер өҫтө ҡоролмаларының ҡатмарлы конструкцияһы м н айырылып торған ерләү ҡомартҡыларына ҡурғанлы ҡәберлектәр (Байыш ҡурғандары, Филипповка ҡурғандары, Һынташты һ.б.) инә. Көньяҡ Урал күсмә халыҡтарының (башҡорттар, булғарҙар, ҡыпсаҡтар һ.б.) традицион торлағы — тирмә.
Башҡорттарҙа ш. уҡ ер өй, ҡыйыҡлы, самандан һәм буранан төҙөлгән ҡаралтылар таралған була.
14 б. ислам таралыуға бәйле, тәүге мемориаль һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары — кәшәнәләр — барлыҡҡа килә. 16 б. башлап мосолман А. ҡоролмалары, бигерәк тә мәсеттәр һаны һиҙелерлек арта. Улар, нигеҙҙә, ағастан төҙөлә һәм кеше торлағы А. формаларын ҡабул итә. Тәүҙә мәсеттәр аҫҡы өй өҫтөнә ҡуйыла һәм уларҙың һигеҙ ҡырлы йәки түңәрәк формалы намаҙ уҡыу залы була. Аҙаҡ мәсеттәргә бер, 19. б. алып ике йәки унан да күберәк манара ҡуйыла башлай. Ошо осор төҙөлөш өлгөләренең береһе — Балтас районындағы Тушҡыр мәсете.
Төҙөлөш архитектураһы мәҙәниәтенең артабанғы үҫеше Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы һәм күскенселек хәрәкәте башланыуы, христианлыҡ таралыуы, нығытмалы сик һыҙыҡтары — эргәләрендә биҫтәләр һәм ғибәҙәт ҡылыу ҡаралтылары (ҡара: Сиркәүҙәр) булған ағас хәрби ҡәлғәләр — төҙөлөүе м н бәйле.
Тәүге осор христиан таш ҡоролмаһы өлгөһө — Өфө кремле уртаһындағы 17 б. башында төҙөлгән Смоленск сиркәүе. Ул 16 б. Мәскәү архитектураһы стилендә төҙөлә башлап, һуңынан классицизм стилендә үҙгәртеп эшләнә. Өфөлә тәүге монастырҙар төҙөлә:
- Успение ир егеттәр монастыры,
- Христорождественский ҡатын ҡыҙҙар монастыры (17 быуат уртаһы).
18 б. ҡомартҡыларына Белорет районы Үрге Әүжән а. Ҡазан Богородица сиркәүе, Туймазы районы Үрге Троицк а. Троица сиркәүе һәм Өфө районы Березовка а. Христорождественский сиркәүе инә. Тәүге осорҙа урыҫ бароккоһы элементтарынан торған, аҙаҡ, реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, иртә классицизм һыҙаттарына эйә булған (ҡара: Архитектура стилдәре) православие ҡорамдары Белорет, Бөрө, Бәләбәй, Өфө, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Бәләбәй р ны Надеждино а., Ишембай р ны Верхотор а., Архангел р-нының ш. уҡ исемле ауылында һ.б. һаҡланған.
18 б. сәнәғәт архитектураға барлыҡҡа килә. Төрлө тәғәйенләнешле (сәнәғәт, соц.) ҡаралтылары булған иң тәүге комплекстар (Воскресенка заводы, Ташлы заводтары, Верхотор заводы) Урал сәнәғәт А. айырым урын биләүсе урыҫ бароккоһы стилендә төҙөлгән.
19 б. 1-се ярт. классицизмдың нығыныуы, В.И.Гесте етәкс. Рәсәй ҡалалары пландарын төҙөү комиссияһы эшенә бәйле торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү м н билдәләнә. Таш торлаҡ һәм йәмәғәт биналарын төҙөү әүҙемләшә, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалына. Классицизм стилендәге граждандар А. Өфө ҡомартҡылары араһынан Губернатор йорто, Дини семинария, Ҡунаҡһарай биналары инә. Ошо уҡ стилдә Өфө эске һаҡсылар казармалары төҙөлгән (1842).
Классицизм стиленә ҡайһы бер ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмалары А. ҡарай:
- Александр сиркәүе,
- Воскресение кафедраль соборы,
- Михаил Архангел сиркәүе,
- Николай сиркәүе,
- Спас сиркәүе,
- Иоанн Предтеча,
- Покров сиркәүҙәре.
Өфөнөң иң әһәмиәтле ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаһы булып Беренсе йәмиғ мәсете тора. Уның бейек манараһы сатыр, ә намаҙ уҡыу залының түбәһе көмбәҙ рәүешендә. Ошо осор А. Көнсығыш йоғонтоһон сағылдырған һирәк осраусы төҙөлөш өлгөләренә Каруанһарай һәм Килем һарайын индерергә мөмкин.
19 б. 2-се ярт. — 20 б. башы Башҡортостан архитектура классицизмдың стиль таҙалығын юғалтыуы м н билдәләнә. А. ретроспективизм һәм эклектизм һыҙаттарын ала, шул ерлектә 19 б. аҙ. яңы стиль — модерн — барлыҡҡа килә.
Өфөлә был стилдең сағыу өлгөләре булып Костерин П.И. йорто һәм “Астория” ҡунаҡханаһы (1908, граждан инженеры К.А.Гуськов; ҡара: “Өфө”) тора. Был осорҙа модерн һәм эклектикаға альтернатива булып неоклассицизм үҫешә, уның сағылышы Өфөлә Аксаков халыҡ йорто һәм ҡайһы бер айырым йорттар — Поносова-Молло Е.А. йорто, Лаптев М.А. йорто, М.А.Емельянов йорто (1908) — А. күренә. Модерн стиле һыҙаттары был йорттарҙың ренессанс һәм классицизм мотивтары м н эклектика рухында биҙәлгән силуэтында һәм күләм киңлек йәһәтенән планлаштырыуында күҙәтелә. Неоренессансҡа тартым эклектиклыҡ м н Өфө тимер юл вокзалы (ҡара: Өфө станцияһы вокзалы) бинаһы айырылып торған (1888, граждан инженеры Ф.Ф.Эссен; 1970 й. һүтелә).
Рәсәйҙә 19 б. аҙ. киң таралыу алған “урыҫ стиле” йоғонтоһо Башҡортостан архитектура Крәҫтиән ер банкыһы бинаһында, Степанов-Зорин йортонда (1904 й. тирәһе), Покров сиркәүе бинаһында [1914, архитекторы М.И.Приёмышев; Ира а. (Күмертау ҡ.) хәҙ. Изге София сиркәүе] күренә. “Урыҫ стиленең” Византия һәм Урта быуат сығанаҡтарына мөрәжәғәт итеүендә күренгән ретроспективизм һәм оҫта стилләштереү өлгөһө булып Ауырғазы р ны Андреевка а. Скорбященский сиркәүе, Изгеләр Гурий, Варсонофий һәм Герман сиркәүе, Фёдоровка р ны Дедово а. эргәһендәге Покров Эннат ҡатын-ҡыҙҙар монастырының Покров сиркәүе, ш. уҡ мөһабәт төҙөлөшө м н айырылып торған Вознесение сиркәүе һәм Өфө ҡ. биҙәкле ҡупшы Александр Невский (19 б. аҙ., архитекторы А.Семёнов; 20 б. 20 се йй. һүтелә) һәм Бәләбәйҙәге Михаил Архангел (1890-сы йй.) часовнялары тора. 19 б. 2 се ярт. эклектизмдың үҙ аллы рациональ йүнәлеше булараҡ “кирбес стиле” барлыҡҡа килә, ул 20 б. башына тиклем йәшәй. Фигуралы кирбес ҡулланып төҙөлгән ҡоролмалар Башҡортостан ҡалаларының тарихи төҙөлөшөндә мөһим урын алып тора. Был йүнәлештең әһәмиәтле өлгөләре: ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең Сауҙа йорто, Өфө үҙ-ара кредитлау йәмғиәте банкыһы бинаһы (икеһе лә — Үрге Сауҙа майҙанында), С.С.Меклерҙың Килем йорттары комплексы (бер ни тиклем өлөшө һүтелә; бөтәһе лә — 1910-сы йй., Гуськов) һ.б.
19 б. аҙ. — 20 б. башында архитектура характеры б са романтизмға яҡын биналар төҙөлә башлай. Улар араһында Стәрлебаш р ны Васильевка а. Европа готикаһы һыҙаттары м н билдәләнгән Николай сиркәүе (1873; 20 б. 90 сы йй. һүтелә) айырылып тора. Өфөләге Дүртенсе (1908) һәм Бишенсе (1909) йәмиғ мәсеттәре (ҡара: Өфөләге мәсеттәр) Азия стиле мотивтарын алған романтизм өлгөләренә ҡарай.
Рационалистик йүнәлешле ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмалары: Белорет р ны Ҡағы а. Николай (19 б. аҙ. — 20 б. башы), Өфө р ны Ҡыҙылъяр а. Троица (1896) һәм Урыҫ-Юрмаш а. Дмитрий (19—20 бб. сиге; хәҙ. Серафим Саровский сиркәүе), Бөрө р ны Ямаш а. Ҡазан-Богородский (1904) сиркәүҙәре. Башҡортостанда ағас төҙөү сәнғәте киң үҫешкән.
Тәүҙә ағас йорттарҙың киң таралған төрө 4 стеналы (4 мөйөшлө йорт) һәм бәйләнешле (инеү яғы м н бер-береһенә ҡаратып һалынған һәм үҙ-ара бүрәнә солан м н тоташтырылған ике үҙ аллы 4 стеналы йорт) йорттар була. 19 б. аҙ. 5 стеналы, ш. уҡ осортмалы һәм фасадында өс тәҙрәле йорттар барлыҡҡа килә, уларҙың төрлө варианттары рев цияға тиклемге ҡалаларҙың торлаҡ төҙөлөшө нигеҙен тәшкил итә. 20 б. 30 сы йй. 4 стеналы, буралған төкәтмәле йорттар киң тарала. Ағасты семәрләп яһалған йыһаз киң ҡулланыла, ҡупшы биҙәлгән йорттар һәм ҙур ҡоролмалар барлыҡҡа килә, улар араһында Өфөләге В.И.Видинеевтың Йәйге театры (1894; 1991 й. һүтелә) һәм Крестовоздвиженский сиркәүе, Дыуан р ны Ярославка а. Успение сиркәүе (1901; 1996 й. һүтелә) бар.
20 б. 20-се йй. төҙөлөш сикләүле характерҙа була. Был осор А., нигеҙҙә, конструктивизм стилендәге биналар м н билдәләнә. Ҡатмарлы иҡт. һәм ижт. шарттарҙа юғары индустриаль йәмғиәт стандарттарына таянған конструктивизмдың үҫеше оҙаҡҡа бармай. Конструктивизм стилендә Өфөләге Йорт-коммуна (1930 сы йй., архитекторы Г.Д.Вагин), Эске эштәр ХК хеҙм рҙәре өсөн торлаҡ йорт (1932, Л.Малышев), Башҡ н геол. разведка тресы бинаһы (1934, В.Вайднер), Черниковск ҡ. (хәҙ. Өфө ҡ. Инорс микрор ны) һәм Дим ҡасабаһында (хәҙ. Өфө эсендә) 20 се йй. аҙ. — 30-сы йй. башындағы аҙ ҡатлы торлаҡ йорттар төҙөлә.
Был осорҙа Өфө эргәһендә яңы сәнәғәт зонаһы формалаша башлай, ул үҙ эсенә торлаҡ биналарын да ала (ҡара: Черниковск); “Ҙур Өфө” районын планлаштырыу проекты эшләнә (1931—32 йй., архитекторы М.Я.Гинзбург, М.Я.Барщ һ.б.).
30-сы йй. Башҡортостан архитектура конструктивизмдан неоклассикаға күсеү тормошҡа ашырыла. Күсеш осоро (постконструктивизм) конструктивизмдан килеүсе күләм киңлек ойоштороу алымдарының өҫтөнлөгө м н айырыла; декоратив-пластик хәл ителеш үҙләштереүгә, ҡабаттан эшләүгә, ябайлаштырыуға һәм классик ордер системаһын схемалаштырыуға нигеҙләнә. Постконструктивизм Башҡортостандың хәҙ. А. тарихында әһәмиәтле осор була. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Өфөлә был стилдә Өфө тепловоздар ремонтлау заводының Мәҙәниәт һарайы (1931, инженер-архитекторы А.Г.Климухин; 1935 й. реконструкцияланған, архитекторы В.М.Максимов), Элемтә йорто (1934—35, В.М.Маят), Белгестәр йорто, Ҡарт большевиктар йорто (1937, Н.Ю.Лермонтов, Л.Н.Пестряков), “Башсоюз” (1937, Д.А.Коршунов) һәм БАССР Еңел сәнәғәт ХК (1937, Вагин, Б.Ғ.Кәлимуллин) биналары, Башҡ. мед. ин тының төп корпусы (1937, А.И.Филонов, Тардисян) һ.б. төҙөлә.
Ошо осорҙа проектлау эшен ҡабаттан ойоштороу һәм нығытыу башлана. 1929 й. тәүге дәүләт проект ойошмаһы — “Башгоспроект” (ҡара: “Башкиргражданпроект”), 1933 й. С.М.Киров ис. Ишембай промыслаһы төҙөлөш бүлегенең проект-смета бюроһы (ҡара: “Башнефтепроект”) ойошторола. 1939 й. БАССР Дәүләт планы эргәһендә төҙөлөш сметаларына һәм проекттарына экспертиза үткәреү, торама пункттарҙы һәм сәнәғәт пр тиеларын урынлаштырыу өсөн участкалар бүлеү м н идара итеү өсөн ғилми-техник совет ойошторола. Респ. ҡалаларының ген. пландарын төҙөү һәм булғандарын камиллаштырыу б са эштәр дауам итә (ҡара: Ҡала төҙөлөшө). 1935 й. Башҡортостанда архитекторҙар, төҙөүселәр һәм граждан инженерҙарының проф. йәмәғәт берекмәһе барлыҡҡа килә (ҡара: Архитекторҙар союзы).
Б.В. һуғышы йылдарында респ. архитекторҙарының эшмәкәрлеге, нигеҙҙә, эвакуацияланған пр тиеларҙы урынлаштырыу, уларҙың сәнәғәт терр яларын һәм ҡасабаларын планлаштырыу м н бәйле була. Был эшкә Өфөнөң баш архитекторы Д.И.Сметанников етәкс. итә.
Йәмғиәттәге һуғышта еңеүгә бәйле рухи күтәренкелек ҡала ансамблдәренең архитектура формаларының ҡупшы декоратив биҙәлешендә һәм айырыуса монументаллегендә сағылыш таба. Өфөлә айырым тарихи бина-ҡомартҡыларҙы үҙ эсенә алған 30—50 се йй. төҙөлөшөнөң уңышлы берләшеүен сағылдырған ансамбль булып Совет майҙаны һәм Беренсе май урамының төҙөлөш комплексы (50-се йй.; архитекторҙары В.А.Голосов, М.Лысогорский һ.б.) тора. Һуғыштан һуңғы ун йылда Өфө А. неоклассика йүнәлешендә үҫешеүен дауам итә. Биналарҙы биҙәүҙә милли декоратив орнамент традициялары ҡулланыла башлай: Соц. мәҙәниәт һарайы (1937, В.Д.Кокорин; Өфө), СССР ВДНХ ндағы БАССР павильоны (1939—40, М.Ф.Оленев; Мәскәү), БДУ ның төп корпусы (1951—1957, С.Ғ. һәм Б.Ғ. Кәлимуллиндар), Аксаков С.Т. исемендәге баҡсаның үҙәк ҡапҡаһы (1955) һәм Достоевский урамындағы торлаҡ йорт (1957; икеһе лә — С.Ғ.Кәлимуллин) һ.б. Өфөнөң әһәмиәтле төҙөлөштәре иҫәбенә ш. уҡ “Победа” (1947) һәм “Родина” (1952; икеһе лә — С.И.Якшин) к/т, “Башнефть” бинаһы (1954, А.С.Любарская, В.М.Любарский), Орджоникидзе С. исемендәге мәҙәниәт һарайы (1956, Н.И.Шабаров), Гастелло Н.Ф. исемендәге стадион (1955), Комаров В.М. исемендәге балалар ижады һарайы (1957; икеһе лә — В.А.Кондрашков), ВЛКСМ-дың 20 йыллығы ис. Төҙөүселәр клубы (1958, В.Г.Кениг) инә.
Күпселек ҙур А. проекттарын тормошҡа ашырыу 50-се йй. уртаһында башланған биҙәүгә ҡаршы көрәш осорона тура килә. Проекттар ябайлаштырыла, биҙәктәр схемалаштырыла, урамдар үҙенсәлеген юғалта, ҡайһы бер айырым ансамблдәр генә элекке проект б са эшләнә, мәҫ., Октябрьский ҡ. үҙәге (1956—59, архитекторҙары В.Э.Нудельман, Любарская, М.П.Мазин, В.Г.Тадиашвили, Ғ.М.Ғарипов, С.Е.Вахтангов). А. сәнғәтен ике тиҫтә йыллыҡ торғонлоҡҡа килтергән 50-се йй. 2 се ярт. башланған неоклассиканан ситләшеү үҙ нәүбәтендә аҙ сығымлы торлаҡ төҙөлөшөнөң киң масштаблы программаһын тормошҡа ашырыу һәм төҙөлөш индустрияһының ҡайтанан ойошторолоуы м н билдәләнә. Тарихи төҙөлөштәр һүтелә, торлаҡ һәм йәмәғәт биналары типлы проекттар б са төҙөлә, үҙ сиратында был ҡалаларҙың төбәк үҙенсәлеген һәм милли һыҙаттарын юғалтыуға килтерә. Был ғәмәл биналар фасадтарын монументаль декоратив биҙәү м н бер аҙ компенсациялана (ҡара: Монументаль сәнғәт).
Һуғыштан һуңғы осорҙа шифаханаларҙы ҡайтанан ойоштороу һәм тергеҙеү эше әүҙемләшә, респ. сәнәғәт зоналарын планлаштырыу проекттарын эшләү дауам итә, Өфө (архитекторы Л.М.Берлинерблау, “Ҙур Өфө” ген. планы), Стәрлетамаҡ (Кашкадамова), Бөрө (бөтәһе лә — “Ленгипрогор” ин ты) ҡҡ. ген. пландары ҡайтанан ҡарала; яңы ҡалаларҙың — Салауат (А.Ф.Козлов, Ф.И.Кирцидели, Т.В.Андреева; “Ленгорстройпроект” ин ты), Нефтекама (Козлов, Тадиашвили), Октябрьский (Козлов, Мазин, И.Ф.Минкин, Нудельман; икеһе лә — “Башнефтепроект” ин ты), Күмертау (“Леншахтпроект” ин ты), Сибай һәм Учалы (“Унипроммедь” Свердловск ин ты), Ишембай (Л.В.Хихлуха һ.б.); Дүртөйлө, Йылайыр, Малаяҙ, Мораҡ район үҙәктәренең (Тадиашвили, Козлов) ген. пландары төҙөлә, уларҙа ҡала инфраструктураһын комплекслы ойоштороу, терр яларҙы тәртипкә килтереү һәм халыҡҡа хеҙмәт һәм ял өсөн оптималь шарттар булдырыу мәсьәләләре хәл ителә.
60-сы йй. уртаһынан төҙөлөштө ҡайтанан баһалау процесы башлана: типлы проекттар яңынан эшләнә, уңайлыраҡ торлаҡ төҙөлә, уның биҙәлеше яңыртыла. Өфөлә Октябрь проспекты (архитекторҙары В.Ефременко, Э.В.Павлова, В.М.Сухорослов, С.А.Фёдоров һ.б.), Өфө циркы (1968; Г.Наприенко), “Рәсәй” ҡунаҡханаһы (Павлова, Ю.А.Пацков), Спорт һарайы (Мазин), “Өфө” универмагы (бөтәһе лә — 1967) һәм “Искра” к/т (1970; икеһе лә — типлы проект) төҙөлә. Типлы проекттан ситләшеүҙең тәүге өлгөһө — Актёрҙар йорто (1970; архитекторҙары Пацков, А.В.Семёнов) . 70—80-се йй. хәҙ. ҡала мөхитен төҙөүгә күсеүҙе билдәләгән төҙөлөштәр араһында Мәҙәниәт һәм техника һарайы (1970, Р.И.Кирайдт), БАССР ВДНХ биналары комплексы (1972, Мазин, О.В.Новиков, В.С.Фирсов), Сәнғәт училищеһы (1973, Хихлуха, А.В.Печеркин; 1980 се йй., С.А.Голдобин), Өфө ҡала мәҙәниәт һарайы (1978; типлы проект), Химиктар мәҙәниәт һарайы (1970 се йй., К.Д.Курбатов, Я.А.Лившиц), “Нефтсе” мәҙәниәт һарайы (Мазин, Новиков, Фирсов, П.П.Петров), Урыҫ драма театры (А.И.Печонкин, икеһе лә — 1981; бөтәһе лә — Өфө) айырылып тора. Өфө (архитекторҙары Пацков, Кондрашков), Стәрлетамаҡ (Хихлуха, Г.А.Степанов) һ.б. ҡала үҙәктәрен һәм майҙандарын планлаштырыу, ҡала скверҙарында һәм майҙандарында фонтандар селтәрен булдырыу ошо осорға тура килә. 70-се йй. башында респ. А. өлкәһендә белгестәр әҙерләү башлана (ҡара: Архитектура буйынса белем биреү).
80-се йй. 2 се ярт. — 90-сы йй. башында, соц.-иҡт. өлкәләге үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алып, БР-ҙың ҡала, район үҙәктәре, күп халыҡ йәшәгән эре торама пункттарын планлаштырыу документацияһы яңыртыла. Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөштәр иҫәбенә РФ тың Федераль именлек хеҙмәтенең БР б са идаралығы (1985, архитекторҙары Мазин, О.С.Тадиашвили, М.Р.Батырова, Ю.М.Еремеев), Салауат р ны Малаяҙ а. Салауат Юлаев музейы (1987, А.В.Клемент), БРДәүләт йыйылышы Йорто (1990, Батырова, Мазин), Өфөләге Төньяҡ автовокзал (1995, Мазин), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы (1995, Мазин) биналары инә. Өфөлә БДОБТ (1986, Мазин, Пацков; 1994, Мазин), Башҡорт филармонияһы (1987, Мазин, Пацков), БР Профсоюздар федерацияһы советы бинаһы (1986, Р.Р.Әүсәхов, Кирайдт) һ.б. реконструкциялана.
20 б. аҙ. — 21 б. башы А. ҡалаларҙа проектлау типологияһы киңәйеүе, тарихи биналарҙы реконструкциялау һәм реставрациялау эше артыуы м н характерлана. Торлаҡ төҙөү өлкәһендәге яңы йүнәлештәр төҙөлөш һәм биҙәү сифаты, әүҙем пластика һәм асыҡ силуэт, уңайлы шарттарҙың артыуы м н айырыла. А. үҫешенең хәҙ. йүнәлештәре “Башпромбанк” (1996, архитекторы Л.Ш.Дубинский), Милли банк (1995, А.С.Рәсүлев), “Социнвестбанк” (1997, М.О.Еси, В.Н.Соловьёв), “Ләлә-Тюльпан” мәсете (1998, В.В.Дәүләтшин, Кирайдт) биналарында сағылыш таба. Өфөлә был осорҙа төҙөлгән мөһим объекттар иҫәбенә “Нур” театры (2000, архитекторҙары П.М.Андреев, Г.Г.Богатырёва), Хәрби дан музейы (2000, Д.А.Винкельман), Милли Йәштәр театры (2002, К.А.Донгузов, Д.Ю.Мирсаяпов), Конгресс-холл (2007, Р.У.Муллагилдин, Киоказу Араи, “Arai Architects” м н берлектә), “Өфө-Арена” спорт комплексы (2008, И.Ф.Ибраһимов, Д.И.Мавродиев һ.б.) биналары инә. С.Т.Аксаков Йорт музейына (ҡара: Аксаков музейы), Богородский-Өфө сиркәүенә, Бәләбәй р ны Надеждино а. Аксаковтарҙың нәҫел имениеһын тергеҙеү м н бер рәттән Дмитрий Солунский сиркәүенә реставрация үткәрелә (бөтәһе лә — 1991 й., архитекторы З.М.Хәтмуллина). БАДТ (1999, В.Л.Воскресенская), Каруанһарай (тәүге өлөшө — 1999, Голдобин, С.Б.Голдобина, А.В.Давыденко; икенсе өлөшө — 2001, О.А.Байдин), Рождество Богородицы кафедраль соборы комплексы (1992—2010, Донгузов, Д.А.Павлов, Е.А.Фаворская) реконструкциялана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәб.: История Уфы: крат. очерк. Уфа, 1981; Обыдённов М.Ф. Древняя архитектура Урала. Уфа, 1995; Обыдённов М.Ф., Корепанов К.И. Искусство Урала и Прикамья: эпоха камня и бронзы. Уфа, 1997. К.А.Донгузов, Р.Исмәғил, М.Ф.Обыдённов, З.М.Хәтмуллина Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Йыр
Йыр — шиғыр тексын еңел, хәтерҙә ҡалырлыҡ көй менән берләштергән вокаль музыка. Йыр жанр, бәйләнеш, башҡарыу формаһы һәм башҡа билдәләре менән айырыла. Йыр бер йырсы тарафынан һәм хор тарафынан башҡарылыуы мөмкин. Йыр музыкаль инструменттарға ҡушылып, һәм ҡушылмай башҡарылыуы мөмкин.
Йыр — фольклорҙың киң таралған жанрҙарының береһе. Унда беҙ халыҡ тарихында булып үткән иң мөһим, иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһын, тормош-көнкүрешенең, йолаларының төрлө яҡлап сағылышын күрәбеҙ. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең Тыуған илен, батырҙарын данлай, шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡ үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән. Халыҡтың көндәлек тормош-көнкүрешенә яҡын булыуы, поэтик яҡтан камиллығы, көй һәм йыр тарихының берҙәм леге башҡорт йырҙарын оҙон ғүмерле ижад төрө иткән. Башҡорт халыҡ йырҙарын төрлө принциптан сығып төр кәмләргә мөмкин. Көйҙәренең характерынан сығып, мәҫәлән, уларҙы оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙарға, ә йөкмәткеһе буйынса тарихи һәм лирик йырҙарға бүлеп йөрөтәләр.
Көй текстың эстәлеген дөйөмләштереп ҡуя. Йыр тексы бер тигеҙ строфа һәм куплеттарҙан тора.
Йыр төрҙәре[үҙгәртергә]
- Автор йәки бард йыры
- Гимндар
- Тарихи йырҙар
- Кантри
- Халыҡ йырҙары
- Эстрада йырҙары
- Рок
- Романстар
- Таҡмактар
- Шансон
- Балалар йырҙары
- Бишек йырҙары


text:
Симфония
Симфо́ния (грек. σuuφwvίa — оҡшаш яңғыраш , (созвучие)) — Оркестр өсөн яҙылып, бер-береһенән музыкаһы һәм темпы менән айырылып торған 3-4 өлөшлө ҙур музыкаль әҫәр; оркестр өсөн яҙылған ҙур күләмле музыкаль әҫәр.
Төзөлөшө[үҙгәртергә]
Соната менән оҡшашлығы арҡаһында, соната менән симфонияны йыш ҡына «соната-симфоник цикл» тип берләштереп әйтәләр. Классик симфониялә (йәғни Вена классиктары — Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадында) ғәҙәттә дүрт өлөштән тора.
- 1-се өлөш, тиҙ темпта, соната формаһында яҙыла.
- 2-се өлөш, әкрен хәрәкәттә, вариациялар формаһында, рондо, рондо-соната, ҡатмарлы өс өлөшлө, һирәк кенә соната формаһында яҙыла.
- 3-сө өлөш – скерцо йәки мэнуэт – өс-өлошло формала da capo трио мнәән (йәғни A-trio-A схемаһы буйынса)
- 4-се өлөш, тиҙ темпта – соната формаһында, рондо яки рондо-соната формаһында яҙыла.
Программала яҙылған билдәле эстәлеккә бәйле симфонияны программалы симфония дип атайҙар. Мәҫәлән, Бетховендың «Пастораль симфонияһе», Берлиоздың «Фантастик симфонияһы» һәм башҡаларҙы әйтергә мөмкин мөмкин.
Музыкаль фрагменттар[үҙгәртергә]
Симфония №5 (Бетховен)[үҙгәртергә]
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- «Кругосвет» энциклопедияһында симфония (урыҫ.)
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).


text:
Даосизм
Даоси́зм (ҡыт. упр. 道教, пиньинь: dàojiào) — дао тураһында тәғлимәт йәки «нәмә юлдары», ҡытайҙың йола тәғлимәте, үҙ эсенә шулай уҡ дин элементтарын һәм фәлсәфәне лә ала[1][2].
Ул ҡәҙимгесә бер билдәле тәнҡит стиле менән айырылып тора (дао цзя), рухи практикаларҙың йыйылмаһы булараҡ ҡабул ителә. Тик был бүленеү шартлы. Дао цзя күбеһенсә, текстар менән бәйле. Авторлылҡтары Лао-цзы һәм Чжуан-цзы менән билдәләнә[3].
Тарихы[үҙгәртергә]
Даосизмдың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Даосизм ныҡлы дини ойошма булараҡ [[II быуат]та ғына барлыҡҡа килгән.. Әммә күп һанлы шаһитлектәр буйынса V быуаттарҙан — III быуаттарҙа уҡ тәғлимәте, йолалары булған. Улар урта быуаттарҙа бик әүҙем ҡулланылған.
Төп сығанағтары булып мистик һәм шамандар культы менән батшалыҡ иткән Чуға һәм Ҡытайҙың көньяғында урынлашҡан ҡырағай дәүләттәрҙең культына бәйле. Шулай уҡ Ҡытайҙың төньяғында үҫешкән Ци батшалығының үлемһеҙлек тәғлимәте һәм магик практикалары булып тора.


text:
Ҡағыҙ
Ҡағыҙ — яҙыу, һүрәт төшөрөү, төрөү һ.б. өсөн табаҡ бит формаһында материал. Ҡағыҙ үҫемлектәрҙән, икенсел сеймалдан, иҫке сепрәктәрҙән, макулатуранан алынған целлюлозанан эшләнә.
1803 йылдан башлап ҡағыҙ эшләүсе машина ҡулланыла.
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡытай йылъйыляҙмалары, ҡағыҙҙы беҙҙең эраның 105 йылында Цай Лун уйлап тапҡан, тип хәбәр итә. Ә шулай ҙа, Ҡытайҙың төньяҡ провинцияһы Шаньсиҙа табылған ҡәберлектә 1957 йылда ҡағыҙ киҫәктәре табыла. Тикшереүселәр был ҡағыҙ беҙҙең эраға тиклем II быуатта эшләнгән тип билдәләй.
Цай Лунға тиклем ҡағыҙҙы киндер сүсенән (пенька), ебәк ағасынан (шелковица), ағас көлөнән, шулай уҡ эшкә яраҡһыҙ ебәк ҡорто йомғағынан (кокон шелкопряда) эшләгәндәр.
Цай Лун ебәк ағасы сүстәрен, ағас көлөн, сепрәк һәм киндер сүсен бергә төйөп-ваҡлаған. Килеп сыҡҡан иҙмәгә һыу ҡушып ағастан эшләнгән формаға һалған. Килеп сыҡҡан массана ҡояшта киптереп, таш менән тигеҙләгән. Һөҙөмтәлә ныҡлы ҡағыҙ табаҡ биттәре килеп сыҡҡан. Был уйлап табыуҙан һуң ҡағыҙ эшләү ысулы бик тиҙ камиллаштыралған. Ҡағыҙға крахмал, келәй, тәбиғи буяуҙар ҡуша башлағандар. VII быуат башында ҡағыҙ эшләү ысула Корея, Японияла билдәле була. Тағы 150 йылдан әсиргә алынған хәрбиҙәр аша ҡағыҙ эшләү ғәрәптәргә билдәле була.
VI—VIII быуаттарҙа ҡағыҙ Урта Азия, Япония һәм Азияның башҡа илдәренде етештерелә. XI—XII быуатта ҡағыҙ Европаға килеп етә һәм яҙыу өсөн ҡулланылған күнде (пергамент) алыштыра. XV—XVI быуатта китап баҫыу эше алға киткәс ҡағыҙ етештереү эше үҫешә. Ул ваҡытта ҡағыҙҙы ябай ысул менән эшләйҙәр — килелә ағасты сүкеш менән ваталар.
XVII быуаттың икенсе яртыһында уйлап табылған онтау машинаһы — рол ҡағыҙ етештереү эшендә ҙур әһәмиткә эйә була. XVIII быуатта ролдар ҙур кимәлдә ҡағыҙ етештерергә һәләтле була. Әммә ҡағыҙ массаһын ҡулдан ҡойоу был эште тотҡарлай. 1799 йылда Н. Л. Робер (Франция) хәрәкәт итеүсе селтәр ярҙамында ҡойоу эшен механизациялаштыра.
Англияла бер туған Г. һәм С. Фурдринье, Роббер патентын һатып алып, механизациялаштырыу эшен дауам итәлер һәм 1806 йылда ҡағыҙ эшләү иашинаһына патент алалар. XIX быуат уртаһында ҡағыҙ эшләү машинаһы бер туҡтауһыҙ эшләүсе ҡатмарлы агрегатҡа әйләнә.
XX быуатта ҡағыҙ етештереү, үҙенәң йылылыҡ станциялары, химик цехтары булған эре сәнәғәт тармағына әйләнә.


text:
3 апрель
3 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 93-се (кәбисә йылында 94) көнө. Йыл аҙағына тиклем 272 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Гвинея — Икенсе Республика иғлан итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1502 — Христофор Колумб етәкселегендә дүртенсе экспедиция башлана.
- 1879 — София Болгарияның башҡалаһы тип иғлан ителә.
- 1966 — Луна-10 совет автоматак станцияһы Ай тирәләй орбитағв сыҡты.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1930 — Гельмут Коль, 1982—1990 йылдарҙа ГФР федераль канцлеры, 1990-1998 йылдарҙа берләшкән Германия канцлеры.


text:
Аммонийлашыу
Аммонийлашыу — составында азот булған органик матдәләрҙе (аҡһымдар, мочевина, нуклеин кислоталары һ.б.) микроорганизмдар тарҡатыу процесы.
Йөкмәткеһе
Аңлатма[үҙгәртергә]
Тәбиғәттәге азот әйләнешенең иң мөһим этаптарының береһе. Организмдарҙың тереклек итеүе һәм үлеүе һөҙөмтәһендә составында азот булған органик матдәләр тупраҡҡа һәм һыу ятҡылыҡтарына эләгә; унда аммиак, углекислый газ, сульфаттар һәм һыу барлыҡҡа килтереп, бактериялар, микроскопик бәшмәктәрҙең төрлө төрҙәре тарафынан минераллаштырыла. Тарҡалыу ҡалдыҡтарын үҫемлектәр һәм микроорганизмдар ҡуллана. Аммонийлашыу процесы, үле организмдар мумияға әйләнгән бик эҫе һәм ҡоро урындарҙан тыш, климат шарттарының киң диапазонында бара.
Өйрәнеү[үҙгәртергә]
20 быуаттың 70—90 сы йылдарҙа Башҡортостандың Урал алды тупрағында аммонийлашыуҙы өйрәнеү Биология институтында (Р.К.Андресон, И.Ҡ.Хәбиров, Ф.Х.Хәзиев), Башҡорт дәүләт университетында (Н.Ә.Кирәева), БАХИ ла (Н.М.Нурмөхәмәтов) алып барыла.


text:
Ангола
Анго́ла (порт. Angola, рәсми исеме — Анго́ла Республикаһы (порт. República de Angola ʁɛˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔlɐ) — Үҙәк Африкалағы дәүләт.
Көньяҡтан Намибия, төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Конго Демократик Республикаһы , көнсығыштан Замбия һәм Конго Республикаһы (Кабинда анклавы) менән сиктәш. Атлантик океан менән йыуыла. Португалияның элекке колонияһы.
1976 йылдың 1 декабренән БМО ағзаһы.
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1482 — диңгеҙсе Диогу Кан етәкләгән Португалия экспедицияһы Анголя ярына фяҡ баҫа.
- 1576 — португалдар Сан-Паулу-ди-Луанда фордын төҙөй, һуңынан ул Ангола баш ҡалаһы була. XIX быуат уртаһына тиклем Анголала португалдарҙың төп шөғөлө ҡол һатыу була; яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса 300 йыл эсендә илдән (башлыса Бразилияға) 5 миллион кеше сығарылған.
- 1885—1894 — Португалия, Бельгия, Германия һәм Англия килешеүе нигеҙендә Анголаның хәҙерге сиктәре билдәләнә.
- 1951 — Ангола Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» статусын ала
- 1950-е — беренсе баш күтәреүселәр төркөмө барлыҡҡа килә — МПЛА, УПА.
- 1961 —Холден Роберто етәкләгән португалдарға ҡаршы ихтиллал. Баш күтәреүселәр лагеры күрше Конгола (Киншаса) урынлаша. Ангола азатлығы өсөн һуғыш 14 йыл дауат итә. Шул уҡ ваҡытта МПЛА һәм ФНЛА араһында ҡаршылыҡтар килеп сыға
- 1962 —Холден Роберто етәкселегендә ситтә Ангола республикаһы хөкүмәте ойошторола.
- 1974 — Португалияла «ҡәнәфер революция» . Португалия бөтә колонияланын азат итә. * 1975, 11 ноябрь — Ангола бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Беренсе президенты МПЛА лидеры Агостиньо Нето була. Азатлыҡ илгә тыныслыҡ килтермәй. Илдә советтар яҡлы МПЛА һәм американдар яҡлы УНИТА , ФНЛА араһында граждардар һуғышы башлана. Был һуғыш эник-ара ҡаршылыҡтар араҡаһында көсәйә.
- 1975 — МПЛА регуляр Куба армияһы ярҙамын ҡуллана, УНИТА — КАР ярҙамын ҡуллана, ФНЛА |— Заир ярҙамы менән файҙалана.
- 1977, 1978 —Генерал Мбумба командаваниеһындағы Ангола армияһы Заирға баҫып инә. 1977 йылда Марокко ғәскәрҙәре Заир армияһына Ангола армияһына отпор бирергә ярҙам итә.
- 1979 — Ангола президенты итеп МПЛА лидерыЖозе Эдуарду душ Сантуш тәғәйенләнә.
- 1980 — хөкүмәт армиһы ФНЛА армияһын тар-мар итә.
- 1992 — Советтар Союзы ярҙамынан мәхрүм булғас МПЛА мөнәсәбәттәрен АҠШ-ҡа йүнәлтә.
- 2002 — көнсығыш Мишоко провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән атыш ваҡытында УНИТА лидеры Жонаша Савимби һәләк була. Анголала граждандар һуғышы тамамлана Анголе (1975—2002).
- 2010 — Анголала футбол буйынса африкандарҙың милли кубогы уҙғарыла.
РәсәйФедерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (11.11.1975 йылда СССР менән төҙөлгән).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Department of Economic and Social AffairsPopulation Division (2009). «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF) (United Nations). Проверено 2009-03-12.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ангола // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ангола на сайте «Всемирная география»
- Angola.org
- City codes Angola. About Angola
- Map of Angola
- Анкета Анголы на сайте ЦРУ
Ҡалып:Африка Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:Латинский Союз Ҡалып:CPLP Ҡалып:ОПЕК


text:
Һоро ябалаҡ
Һоро ябалаҡ (Серая неясыть) (лат. Strix aluco) — ябалаҡтар ғаиләһендәге, уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ху-ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix aluco: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: серая неясыть
- Прямая веб-трансляция из дупла неясыти на сайте эстонского орнитологического общества: [1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


text:
Һаҙ турғайы
Һаҙ турғайы урыҫ. Дубровник, лат. Emberiza aureola Pall— Рәсәйҙең һҙәм Себерҙең үҙәк һыҙатында йәшәй торған ваҡ ҡош йәки турғай.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Күберәк яңғыҙ йәки парлашып йөрөй¬ҙәр. Үлән йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ата ҡоштоң һырты көрән, сикәләре, тамағы йымылдап торған ҡара. Түшендә арҡыры көрән һыҙыҡ бар. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Яурынынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҫ яғы аҡһыл һары. Инә ҡоштоң һырты аҡ таплы һорғолт көрән, һоло турғайынан ҡара сикәләре һәм ҡара тамағы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «тик-тик». Матур һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Болондарҙа, таллы туғайҙарҙа, һыу буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле бөртөк йәшкелт һоро йәки алһыу зәңгәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Птицы. Энциклопедия природы России. / В.Е. Флинт — 2-е. — Москва: ABF, 1997. — С. 406. — 430 с.


text:
Һыҙғыраҡ сөрәгәй
Һыҙғыраҡ сөрәгәй, сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә, сөрәкә өйрәк(урыҫ. чирок-свистунок, лат. Anas crecca)— ваҡ ҡыр өйрәге.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән; күҙе аша яурындарына ҡарай сағыу һары һыҙыҡ менән ҡайылған ҡара-йәшел юлаҡ үтә. Түше ҡара һыҙыҡлы һәм төртөклө көрән төҫтә. Ҡабырғаларында арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Ҡанаттарының сите аҡ, осо ҡара. Ҡойроғо ҡара, төбөндә ҡыҙыл тап бар. Ҡанаттарындағы көҙгөһө йымылдаҡ сағыу йәшел.(Көҙгө — бында: өйрәктәрҙең ҡанатындағы төҫө Менән айырылып торған тап). Йәйге һәм көҙгө ата ҡош, инә өйрәк һымаҡ, ҡара таптар менән сыбарланған һорғолт көрән. Керелдәк сөрәгәйҙән йәшел көҙгөһө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата өйрәктәр ҡалтырауыҡлы һыҙғыра: «фрйүүк-фрйүүк», ә инә өйрәктәр быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ваҡ күлдәр, йылға ятыуҙары һәм ҡылыларында ҡәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә, ҡыуаҡ, сытыр ышығында, үлән араһында. 8—10 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Дементьев Г. П., Гладков Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 382-395. — 635 с. (урыҫ.)
- Лысенко В. И. Том 5 - Птицы. Вып. 3 - Гусеобразные // Фауна Украины — Киев: Наукова думка, 1991. (урыҫ.)


text:
Пифагор теоремаһы
Пифагор теоремаһы – Евклид геометрияһындағы төп теоремаларҙың береһе, тура мөйөшлө өсмөйөштөң өс яғы араһындағы бәйләнешен билдәләй:
- Тура мөйөшлө өсмөйөштә гипотенуза оҙонлоғоноң квадраты катеттары оҙонлоғоноң квадраты суммаһына тигеҙ.
Теорема грек математигы Пифагор (б.э.т. 570 – 495 йылдар) хөрмәтенә уның исемен йөрөтә. Нәҡ ул был теореманы яҙып ҡалдырған һәм иҫбатлаған. Шулай ҙа был теорема уға тиклем дә билдәле булыуына һәм ҡулланылыуына дәлилдәр ҙә байтаҡ.
Теорема хәтһеҙ күп ысулдар ярҙамында иҫбатлана, бәлки математик теоремалар араһында иң күп иҫбатлауҙар һаны буйынса Пифагор теоремаһы – беренсе урындалыр ҙа.


text:
Эдисон Томас Алва
То́мас А́лва Э́дисон (ингл. Thomas Alva Edison; 11 февраль, 1847, Майлен, Огайо штаты — 18 октябрь, 1931, Вест Оранж, Нью-Джерси штаты) — бар донъяға билдәле америка уйлап табыусыһы һәм эшҡыуары. Эдисон АҠШ-та 1093 патент алған[1] и около 3 тысяч в других странах мира[2]. Ул телеграфты, телефонды, киноаппаратураны камиллаштырған, электр ҡыҙҙырма лампаһының табышлы төрөн уйлап сығарған[3], фонограф уйлап сығарған. Тап ул телефонда һөйләшә башлағанда «алло» һүҙен ҡулланырға тәҡдим итә..
1928 йылда АҠШ-тың юғары бүләге АҠШ Конгресының алтын миҙалына лайыҡ була. 1930 йылдаСССР Фа-ның сит ил Почетлы гражданы тип таныла [4].
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса биографияһы[үҙгәртергә]
Томас Эдисон 1847 йылдың 11 февралендә Огайо штатының Майлен ҡалаһында балтасы кәрәк-ярағы кибете тотҡан ғаиләлә донъяға килгән. Атаһы Самуэль Эдисондың сығышы Нидерландынан булған. Канадаға күскәс, ул урындағы уҡытыусы ҡыҙ Нэнси Эллиотҡа өйләнгән[5]. Томасҡа тиклем уларҙың дүрт балаһы булған. Малай ауырыу арҡаһында ҙур башлы булып тыуған, бик сирләшкә булған[5].
7 йәш тулғанда улар Порт-Гуронға күсенгән[5]. Юлда скарлатина менән ауырып киткән, шул арҡала ишетеү һәләтен юғалта башлаған[5]. Яңы урында ул сиркәү мәктәбенә һабаҡҡа төшкән, мәгәр әллә ни шәп уҡымаған. Уҡытыусыһы, 1+1=2, урынына малай "Ике сынаяҡ һыуҙы ҡушып һалһаң, бер сынаяҡ һыу килеп сыға, әммә ике тапҡырға ҙурыраҡ, шулай бит?" тигәне өсөн малайҙы "башһыҙ" тип әрләгәндән һуң, әсәһе уны мәктәптән алып, үҙе уҡытырға булған. Улын бик ҡатмарлы китаптар буйынса уҡытҡан ул. Эдисон үҙе:
Бала саҡта мәктәпкә йөрөмәгән өсөн мин уйлап табыусы булып китә алдым, тигән
— Томас Эдисон[5]
1860 йылда Томас ҡала майҙанында алма һатып, хеҙмәт юлын башлай. 12 йәшенән поездарҙа кәнфит, сәтләүек, тәмәке һәм гәзиттәр һатып йәрәй. Буш ваҡытында китапханан сығышмай.
Артабан станция телеграфисы булып эшләй, шунда төндәрен йоҡлап булһын өсөн тәүге яйланма — ул автояуапсы уйлап таба.22 йәшендә көнкүреш электротехникаһы кибете аса. Уның шиғары: «Бер ваҡытта ла ихтыяж булмаҫ нәмә уйлап сығарма». 1877—1878 йылдарҙаЭдисон күмерле микрофонды камиллаштыра. Электровоз уйлап сығарыуға Вильям Һаммерҙы ла саҡыра. 1880 йылда Эдисон хәүефһеҙ ҡыҙҙырма лампалар уйлап таба. Артабан Эдисон һәм инглиз ғалимыДжозеф Сван (1828—1914) менән берлектә «Эдисон-энд-Сван-юнайтед-электрик-лайт-компани» фирмаһына нигеҙ һала.
85 йәшендә, донъя менән хушлашҡанда ҡатынына: «Үлемдән һуң нимәлер бар икән - яҡшы. Булмаһа ла - яҡшы.. Мин ғүмеремдемөмкинсә яҡшылыҡ эшләп үткәрҙем». Томас Эдисон 1931 йылдың 18 октябрендә вафат була.
Данлыҡлы уйлап табыуҙары[үҙгәртергә]
Эдисондың уйлап сығарған нәмәләре бик күп: ғүмере эсендә Эдисонға АҠШ-тың Патенттар бюроһы 1093 патент биргән[6].
Улар араһында:
Баһаламалар[үҙгәртергә]
Эдисон иҫ киткес егәрле һәм ныҡышмал кеше булған. Ҡыҙҙырма лампаға ярарлыҡ сым эҙләгәндә ул 6 мең тирәһе төрлө материалды һынап ҡараған һәм карбонатланғанбамбукта туҡтаған. Лампаның күмер сылбыры баһаламаларын тикшергәндә ул 45 сәғәт буйы ялһыҙ эшләгән. Бик оло йәшкә еткәнсе ул тәүлегенә 16—19 сәғәт эшләй торған булған[7].
Никола Тесла үҙенең һөнәрҙәше тураһында ошоларҙы әйткән:
Әгәр Эдисонға кәбәндән энә табырға кәрәк булһа , ул ҡайһы тирәләрәк ятыуы ихтимал тип башын ҡатырып ултырмаҫ, шунда уҡ эшкә тотонор кеше булды. Ул тиҙ-тиҙ генә һәр һаламды һелкеп һалып энәне эҙләй башлар, тапмай ҡуймаҫ ине. Уның ысулдары шул тиклем бәрәкәтһеҙ: осраҡлы бер уңыш ҡына уға яҙам итеп ебәрмәһе, ул түккән көс, ваҡыт бер файҙаһыҙға китер ине. Башта мин уның аҙапланыуҙарына ҡарап, ҙур булмаған ижади белем һәм иҫәпләп сығарыуҙар уның һалған көсөн утыҙ процентҡа кәметер ине, тип уйлай торғайным.Мәгәр ул китап белеменә һәм математик иҫәпләүҙәргә өҫтән генә ҡараны, үҙенең һиҙгерлегенә ышанды һәм американдарса төплө аҡылына таянды[8]
Астрономияла[үҙгәртергә]
Эдисон исеме 1913 йылда асылған астероидҡа бирелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Уилсон М. Американские учёные и изобретатели / Пер. с англ. В. Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой — М.: Знание, 1975. — С. 53-64. — 136 с. — 100000 экз. (урыҫ.)
- Астамирова Х.; Ахманов М. Настольная книга диабетика — М.: Эксмо-Пресс, 2001. — С. 243-247. — 400 с. — 2000 экз. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Биография Томаса Эдисона (урыҫ.)
- Сайт, посвящённый Томасу Эдисону (урыҫ.)
- Каменский А. В. Эдисон и Морзе: их жизнь и научно-практическая деятельность. — СПб.: тип. Ю. Н. Эрлих, 1891. (урыҫ.)
- Томас Эдисон в кинохронике начала XX века (урыҫ.)
- Краткая биография Томаса Эдисона (урыҫ.)
- Биография Томаса Эдисона (урыҫ.)
- Бережной С. В. Томас Альва Эдисон и кино: Краткая история невзаимной любви : очерк. (урыҫ.)
- Известные диабетики. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Edison’s Patents — The Edison Papers (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 8 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 1073 эшен Эдисон авторҙашһыҙ уйлап сығарған. 20 эше башҡа уйлап табыусылар ҡатнашлығында ижад ителгән. Эдисондың барлығы 13 авторҙашы булған.
- ↑ Cм. Лампа накаливания: история изобретения.
- ↑ Томас Эдисон (ru). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 8 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 100 человек, которые изменили ход истории. Выпуск № 14. Томас Эдисон — ООО «Де Агостини», 2008. — 300000 экз.
- ↑ Edison’s Patents(инг.)
- ↑ Томас Алва Эдисон на people.ru 23
- ↑ Томас Алва Эдисон, Психология знаменитостей, Владимир Гаков 23
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 11 февраль
- Тыуғандар 1847 йылда
- Огайо тыуғандар
- Вафаттар 18 октябрь
- Вафаттар 1931 йылда
- В Нью-Джерси вафат булғандар
- Ғалимдар
- Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Томас Эдисон
- АҠШ уйлап табыусылары
- Конгресс Алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Маттеучча миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- СССР ФА почётлы ағзалары
- Машина төҙөүселәр


text:
Сыр
Сыр — сыр эшләргә яраҡлы һөттән эшләнә. Һөттө ферменттар йәки һөт ойотҡос бактериялар ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Этимология
- 2 Аҙыҡ булараҡ ҡиммәте
- 3 Синыфланышы
- 4 Сырҙарҙың танылған төрҙәре
- 5 Сыр етештеү һәм ҡулланыу
- 6 Сыр тарихы
- 7 Мәҙәниәттә
- 8 Башҡорт сыры - ҡорот
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Этимология[үҙгәртергә]
Урыҫ телендәге «сыр» һүҙе бор.-урыҫ. сыръ, йәғни урыҫ. сырой йә башҡ. сей һүҙенә барып тоташа[1].
Аҙыҡ булараҡ ҡиммәте[үҙгәртергә]
Сырҙа аҡһым (25 % етә), май (60 % етә) һәм аш тоҙон иҫәпләмәгәндә , минераль матдәләр 3,5 % етә. Сыр аҡһымдар һөттөкөнә ҡарағанда еңелерәк үҙләштерелә. Экстрактив матдәләре аҙыҡ эшкәртеүсе биҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай, аппетитты аса. Сырҙағы туҡлыҡлы матдәләрҙе организм тулыһынса тиерлек эшкәртә (98—99 %). Был ризыҡта A, D, E, B1, B2, B12, PP, C витаминдар, пантотен кислота һ.б. бар. Майлылығы һәм аҡһим миҡдары буйынса сырҙың энергия биреү ҡеүәте төрлөсә. Сыр һөт концентраты кеүек: аҡһымдар, май, минераль матдәләр шул уҡ нисбәттә, кальций менән фосфор ҙа тейешле кимәлдә.
Синыфланышы[үҙгәртергә]
Күҙләнсек (сычуг) сырҙары[үҙгәртергә]
Эшләнешенә ҡарап ҡаты, йомшаҡ, тоҙлоҡло һәм эшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарға бүлеп йөрөтәләр.
Күҙләнсек ферменты (реннин, шул уҡ химозин) — һуйылған быҙауҙың ашҡаҙанындағы күҙләнсектән алынған фермент. Уларға ун көн тулмаған була әле. Күҙләнсек ферменты һөттө эретеү һәм сыр эшләү өсөн файҙаланыла. Мәгәр ойотҡо бактерия йәки Chymax тигән матдә ярҙамында эшләнгән «этик» сырҙар ҙа бар.
Ҡатылары[үҙгәртергә]
- Швейцар төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 % (Швейцарский, Советский, Алтайский, Московский);
- Голланд төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Костромской, Ярославский, Голландский);
- таулы яҡтар төрө (ҡырып һатыла) — (Горноалтайский, Кавказский);
- чеддер төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 %,(чеддер, чёрный Алтай);
- Рәсәй төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 50 % (Российский);
- ыҫланған сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 55 %, (Российский);
- ярымҡаты сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 20, 30, 45 % (Латвийский, Литовский, Каунасский и др.);
- Углич төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Угличский).
- ҡыҙыл сыр — сәтләүек ҡушылған
Йомшаҡтары[үҙгәртергә]
- Дорогобужск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 45 % (Дорогобужский, Медынский, Дорожный, Калининский и др.);
- камамбер төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 60 %, (Русский камамбер);
- Смоленск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Охотничий, Смоленский, Закусочный);
- рокфор төрө —майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Рокфор).
Тоҙлоҡлолары[үҙгәртергә]
Улар башҡаларынан тоҙлоҡта тотоп эшләнеүе һәм һаҡланыуы менән айырыла, ҡыртышы юҡ, муртыҡ, майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата - 40—45 %, тоҙо 7 % - (Осетинский, сулугуни, брынза һ.б.). Тоҙлоҡло сырҙарҙы ла йомшаҡ һәм ҡаты төрҙәргә бүләләр.
Һөттө ойотоп эшләнгәндәре[үҙгәртергә]
Айыртылған һөттө ойотоп эшләнә. Өлгөрөү ваҡыты 1—1,5 ай бара. Әҙер булғас, тоҙ, тәмләткестәр ҡушып киптереп алалар һәм формаларға һалалар. Сырҙы ҡырҡҡан ваҡытта «һүрәте» юҡ, ул тигеҙ генә. «Зелёный тёрочный» тигәне иң билдәле.
Бындай сырҙы ҡырылған (онтаҡланған), эремсек һәм эремсек рәүешле сырҙарға бүләләр.
Эшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарҙы ойотолған натураль сырҙарҙан эремсек, ҡаймаҡ, һөт, аҡ май, тәмләткестәр һәм өҫтәмәләр (какао-порошок, кофе, ванилин һ.б.)ҡушып ҡайнатып эшләйҙәр.
Ҡайнатылған сырҙар шәрбәт булыуы мөмкин, паста, колбаса , консерва рәүешле итеп тә эшләйҙәр. Бәшмәк, һуған ҡушылғандары ла бар. Һөмбаш (лосось), сәтләүектәр ҡушылған бик ҡыйбатлы сорттары ла етештерелә.
Ҡурғашҡа төрөлгән йәки герметик тышлыҡтарға һалынған сырҙар оҙағыраҡ һаҡлана һәм температура үҙгәреп торғанына бирешмәй. Был уларҙы етештергәндән һуң һатыу ваҡытын оҙайта һәм ситкә алып китеп һатырға ла мөмкинлек бирә.
Penicillium үңәҙ бәшмәге ҡулланып эшләнгәндәре[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер сырҙарҙы Penicillium кеүек үңәҙ бәшмәктәрен файҙаланып эшләйҙәр. Бындай сырҙарҙың тышы күгәрек менән ҡапланған булыуы мөмкин: бри, гермелин һәм камамбер, йәки сыр эстән дә күгәрекле була (зәңгәр сырҙар ), мәҫәлән рокфор һәм горгонцола.
Ыҫланғандары[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер сырҙарҙы тәмен һәм еҫен яҡшыртыу, оҙағыраҡ һаҡларға мөмкинлек алыу маҡсатында ыҫлайҙар. Рәсәйҙә бындай сырҙарҙың иң билдәлеләре — ыҫланған сулугуни һәм колбаса-сыр.
Сырҙарҙың танылған төрҙәре[үҙгәртергә]
Француз сыры мимолет[үҙгәртергә]
Францияла, Лилль тирәһендә мимолет тигән йомро сыр яһайҙар . Ул һыйыр һөтөнән эшләнә. Мимолетты башта Нидерландта эшләгәндәр, унан Францияға ла килеп еткән, бында уны беренсе донъя һуғышынан бирле эшләйҙәр булһа кәрәк.
Тәүҙә уны йомшаҡ килеш ҡулланғандар (mimou — французса йомшағыраҡ), уны оҙаҡ һаҡламағандар, майлы ғына, сәтләүек, емеш тәме итеберәк торған. Һуңғараҡ уның ярты йылдан алып ике йылға тиклем һаҡлағанда бик үҙенсәлекле ҡырҡыуыраҡ, емеш тәме биреп торған ризыҡҡа әйләнеүен асыҡлағандар.
Ысын мимолет килеп сыҡһын өсөн сырҙың өҫтөнә Acarus тигән ваҡ талпан ебәрәләр. Талпан сыр араһынан ваҡ ҡына юлдар ҡалдырып тишеп сыға һәм ризыҡҡа «тын алырға» мөмкинлек бирә
Сыр етештеү һәм ҡулланыу[үҙгәртергә]
Франция һатылған сырҙың хаҡы буйынса иң алда тора; Алмания (Германия) — икенсе урында (миҡдары буйынса — беренсе). Экспортҡа сыр ебәргән 10 илдән Ирландия, Яңы Зеландия, Нидерланд, Австралия ғына башлыса экспортҡа сыр етештерә. (ярашлы рәүештә продукцияларының 95 %, 90 %, 72 % и 65 % экспортҡа ебәрелә.
Алмания (Германия) ситтән иң күп сыр һатып алған ил, икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Бөйөк Британия һәм Италия[4].
Эмменталь һәм камамбер Францияла иң күп тотонолған сырҙар[7]. Исландия ҡулланыу буйынса өсөнсө урында — йән башына 25,4 кг. АҠШ-та сыр ҡулланыу арта бара, 1970 һәм 2003 йылдар араһында өс тапҡырға артҡан. Моцарелла — Американың яратҡан сыры, сөнки пиццала төп урында тора[8].
Сыр тарихы[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә сыр Петр Беренсегә тиклем тәбиғи юл менән «сей» көйө яһалған, йәғни ҡайнатылмай эшләнгән. «Сырой» һүҙенән сыр килеп сыҡҡан да инде. Петр Беренсе осоронда Рәсәйга башлап Европалағы сыр сорттарын индерә башлағандар.
Мәҙәниәттә[үҙгәртергә]
Чикаголағы Бөтөн донъя күргәҙмәһендә диаметры 9 м һәм ауырлығы 10 т тартҡан «бәһлеүән» сыр ҡуйылған. Рәсәйҙә 721 кг ауырлыҡтағы сыр Алтайском крайында етештерелгән һәм Барнаулда 2007 йылдың 14 сентябрендә үткәрелгән «Сыр байрамыда» күрһәтелгән[9].
Францияла «Килеп сыҡҡан урындарға бәйле атамаларҙы контролдә тотоу законы» ҡабул ителгән. Йәғни, атама Францияның географик өлкәһенә бәйле икән, был исем менән тауар ошо өлкәлә генә етештерелә ала. Бөгөнгә 36 шундай сыр иҫәпләнә.
Сырҙағы һандар — ҡара йәки күк төҫтәге пластик һандар, улар ҡайһы саҡ сыр тышында осрай. Бында дата, бешергән көн һәм башҡа информация күрһәтелгән. Беҙҙең илдә балалар был һандарҙы хатта коллекция өсөн дә йыя торғайны. Һуңғараҡ ҡара менән штамп ҡуя башлайҙар. Һатҡанда уны ҡырҡып ташларға тейеш булалар. Хәҙер инде был мәғлүмәттәр лазер ярҙамында йә көпкә яҙыла. Ҡайһы бер заводтар әле лә пластик һандарҙы сырға баҫа , мәҫәлән, Кировской өлкәһенең вожгаль сыры — (2011 йылдың мартында шулай ине әле).
Сыр тышлыҡтарын коллекцияға йыйыу тиросемиофилия тип атала (tyrosemiophilia)[10].
Инглиз телендә сыр (cheese) тигәндә ирендәр йылмайғандағы кеүек һуҙыла (урыҫ телендә «ирис», «кишмиш», «кризис» һ.б. тигәндәге кеүек). Быны портретҡа фотография төшөргәндә ҡулланыусандар.
Сысҡан сыр ярата тиеүҙәре дөрөҫлөккә тап килмәй. Ғәмәлдә кимереүселәр еҫе көслө булмаған аҙыҡтарға өҫтөнлөк бирә. Сыр өлгөрһөн өсөн оҙаҡ һаҡлап ҡуйыу арҡаһында сысҡандар эйәләшеп алыуы мөмкин.
Башҡорт сыры - ҡорот[үҙгәртергә]
Айыртылған һөттән ҡатыҡ ойоталар. Ҙур һауытҡа (батманға, мискәгә һ.б.) күп кенә йыйылғас (бер нисә көн дауамында), ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йоморсаҡтар яһарға мөмкин. Быныһы йәш ҡорот тип атала. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү. Йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә була.Әммә иң ҡулайы — төтөнгә ҡуйып ыҫлау. Элгәре ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Ул боҙолмай, оҙаҡ һаҡлана, иҙеп ашҡа һалалар, табынға киҫәкләп ваҡлап та бирәләр. Бал, шәкәр ҡушып, сәй табынына ла ҡуялар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego — Wydawnictwo Literackie. — Kraków, 2005. — С. 541-542. — ISBN 978-83-08-04191-8.
- ↑ United States Department of Agriculture for the US and non European countries in 2006 [1]and Eurostat for European countries in 2008 [2]
- ↑ UN Food & Agriculture Organisation (FAO)[3]
- ↑ IMPORTS: Countries by commodity (sorted by value. fao.org
- ↑ Total and Retail Cheese Consumption – Kilograms per Capita. Canadian Dairy Information Centre. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 14 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Union suisse des paysans, Consommation de fromage par habitant en 2009
- ↑ Cidilait, ''Le fromage''. Cidil.fr. 1 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Jean Buzby USDA. Ers.usda.gov (2005-02-01). 1 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Насыщенная программа I Международного фестиваля «Праздник сыра» в Барнауле завершится фейерверком :: ИА АМИТЕЛ
- ↑ Data about largest cheese label collections compiled by the Czech Curiosity Collectors' Club. Klub sběratelů kuriozit (Curiosity Collectors' Club). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 13 сентябрь 2010 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сыры и сыроварение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ensrud Barbara The Pocket Guide to Cheese — Sydney: Lansdowne Press, 1981. — ISBN 0-7018-1483-7.
- Jenkins Steven Cheese Primer — Workman Publishing Company, 1996. — ISBN 0-89480-762-5.
- McGee Harold Cheese // On Food and Cooking — Revised. — Scribner, 2004. — P. 51–63. — ISBN 0-684-80001-2.
- Mellgren, James 2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese (2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 12 октябрь 2005 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Нәҫер
Нәҫер (ғәр. نثر) —— тәртип, ҡылыҡ, әҙәп-әхләҡ тураһында өйрәткән, вәғәзләберәк яҙылған кескәй жанр; лирик йөкмәткеле бәләкәй күләмдәге проза әҫәре[1]; лирик йөкмәткеле бәләкәй сәсмә әҫәр[2].
Улар сәсмә һәм теҙмә формала яҙылған. Жанр тәбиғәте менән нәҫер лирик- потэтик әҫәр. Башҡорт әҙәбиәтендә Мәжит Ғафуриҙың, Әхнәф Таңғатаровтың, Али Карнайҙың, Ибраһим Абдуллиндың нәҫерҙәре яратып уҡыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
1. Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. Өфө-2010 йыл.ISBN 978-5-295-04834-0


text:
Әлшәй районы
Әлшәй районы (урыҫ. Альшеевский район) — Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Дим йылғаһының урта ағымында урынлашҡан район. 1935 ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2415 км².
Биләмәһенә 3 ҡасаба (Раевка, Аксен, Шафран) һәм 104 ауыл инә. Халҡы 44,2 мең кеше (2010), шул иҫәптән Район үҙәге Раевкала 18,3 мең кеше, Шафранда — 3,1, Аксенда — 1,2 мең кеше йәшәй. Халыҡтың урта тығыҙлығы 1 км²-ға 20 кеше. Күпселеге башҡорттар, татарҙар, урыҫтар.
Географияһы[үҙгәртергә]
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ята, көньяҡ сите Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттарына барып тоташа, ҡалған өлөшө Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге буйлап һуҙылауылы Дим менән Сәрмәсән аҡҡан уйһыулыҡ Дим-Сәрмәсән дала коридоры тип аталауылы Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер күберәк. Ландшафы даланыҡына тартым. Урманлы ере 15%-тан артмай. Климаты йылы, ҡоро. Дөйөм майҙаныдың 82% ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шуның 72,5% һөрөлгән. Ерҙәр һыу, һыу менән ел эрозияһы һәм саң бурандарынан боҙола.
Ҙур булмаған (Раевканы иҫәпләмәгәндә) Балҡан, Асҡар, Шафран, Каменка, Аксен, Черниговка нефть ятҡылыҡтары табылған. Төҙөлөш материалдары: эзбизташ (Әүрез, Шафран), ҡыҙыл балсыҡ (Гәйнәямаҡ, Ҡармыш, Иҙрис), ҡом (Иҫке Сәпәш), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Һарыш) ятҡылыҡтары бар. Дим йылғаһының туғайҙарында торф һаҙлыҡтары байтаҡ. Аксен лесничествоһында, Димдең туғайҙарында дарыу үҫәмлектәр һаҡлау буйынса заказниктар ойошторолған.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Әлшәй районы — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы районы. Нефть ятҡылыҡтары “Аксаковнефть" НГДУ-һы тарафынан үҙләштерелә. Раевкала шәкәр, йәшелсә консервалау, ҡатнаш аҙыҡ, май заводтары, ит комб-ты, тирмән, ремонт-техн. предприятиелары эшләй. Төҙөлөш материалдары, асфальт-бетон етештереүсе район әһәмиәтендәге предприятиелар бар.
Бөртөклөләрҙән иген үҫтереү хужалығы үҫешкән, һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетәләр. Традицион тармаҡтар: ҡымыҙ эшләү өсөн йылҡысылыҡ, умартасылыҡ.
Транспорт[үҙгәртергә]
Районды Силәбе —Өфө — Һамар т. юлы һәм Шишмә — Дәүләкән — Ҡырғыҙ- Миәкә, Раевка — Стәрлетамаҡ автомоб. юлдары киҫеп үтә.
Соцаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә]
Районда 62 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, Аксен ауыл хужалығы техникумы, Раевка һәм Шафран ПУ-лары, 33 дөйөм китапхана, 43 клуб учреждениеһы, 6 дауахана бар, климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы А.П.Чехов исемендәге һәм “Шафран" шифаханалары эшләй.
Урыҫ, башҡорт, татар телдәрендә “Альшеевские вести" гәзите сыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- Администрация Альшеевского района
- Каталог-справочник «Официальный и деловой Башкортостан», 1998/99]
- Новостной сайт села Раевский и Альшеевского района


text:
Һар
Һар (урыҫ. обыкновенный канюк ) (лат. Buteo buteo)- йыртҡыс ҡош; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар [1].
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. Күсмә ҡоштар. Ҡатнаш якты урмандарҙа йәшәй.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һар, ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттарының аҫ яғындағы аҡ һыҙыҡ һәм түңәрәкләнеп торған ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры һәм буй көрән һыҙыҡтар менән биҙәлгән аҡһыл һоро. Ялан һарынан ҡарараҡ төҫө, ә һағыҙаҡ һарынан ҡыҫҡа ҡойроғо менән айырыла.
Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600-800 г, инә ҡоштоҡы − 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түгәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңгорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрелдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай. Ҡоңгорт тимгелле 2-3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫа һарҙар октябрҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, ҡайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асык төҫтә, түгәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяктарының шүре өлөшөнең бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуы. Ояны ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙыл-һары тимгелле 2-7 аҡ йомортка һала. Тау карчыгасы - очраклы осоп килүче төр, Нурлат районында осорай. Каурый капламы чуар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г га ҡәҙәр. Балсыклы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, гөмөмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыспсыҡтар) менән туҡланалар.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡый-йа, ҡый-йа, ҡый-йа».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй, асыҡ урындарҙа һунар итә. Сысҡандар, йомран, кеҫәртке, йылан менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас башында оялай. Ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Геохимия
Геохимия — ерҙең химик төҙөлөшө, химик элементтарҙың геосферала таралыуы, күсеп йөрөүе (тупланыуы һәм тарҡалыуы) тураһыдағы фән.
Йөкмәткеһе
Бүленеше[үҙгәртергә]
Аналитик, физик, изотоп геохимия, биогеохимияға, литосфера, гидросфера, атмосфера, метаморфизм, магматизм, мәғдән барлыҡҡа килеү, ландшафтар һ.б. геохимияға бүләләр. Химик элементтарҙың таралыуы уларҙың ер ҡабығындағы, диңгеҙ һыуындағы, метеориттарҙағы һ.б. уртаса күләменең (кларктар) дәүмәле менән билдәләнә.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
Ул файҙалы ҡаҙылмаларҙы геохимик эҙләү ысулдарының, һыу ресурстарын баһалауҙың, экологик мониторинг үткәреүҙең нигеҙе булып тора. Башҡортостанда геохимик тикшеренеүҙәр үҫеше колчедан мәғдәненең барлыҡҡа килеү процесын һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарындағы (Мәғдән ятҡылыҡтары геохимияһы) мәғдән составын өйрәнеүгә; нефть ятҡылыҡтарын асыуға һәм өйрәнеүгә бәйле. 20 быуаттың 30‑сы йылдары уртаһында «Востокнефть» («БашНИПИнефть») тресының Үҙәк нефть эшкәртеү лаб. нефть һәм газ ятҡылыҡтарындағы һыуҙарҙың, битумдарҙың һәм нефттәрҙең Г. б‑са тикшеренеүҙәр башлана (Б.Г. Логинов, Ҡ.Р. Тимерғәзин, Н.П. Егорова етәксtktutyl), төрлө йәштәге нефтле тоҡомдарҙың характеристикалары өйрәнелә, төрҙәре асыҡлана (Н.С. Страхов, К.Ф. Радионова, Л.А. Гулечева һ.б.); полеозойҙың нефтле комплекстарына һәм рифей — вендтың потенциаль нефтле ҡатламдарына геохимик тикшеренеүҙәр үткәрелә; нефттең һәм ҡатлам һыуҙарының физик-химик үҙенсәлектәре буйынса белешмәләр төҙөлә (О.Д. Илеменова, Л.И. Леонова, Б.И.Лерман, Б.В. Озолин, А.М. Тюрихин, Н.С. Студенко һ.б.). Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе буйынса республика биләмәһенә геохимик районлаштырыу үткәрелә, углеводород кимәленең кәмеүе б-са төньяҡ-көнбайыш, көнбайыш һәм үҙәк өлкәләр айырып күрһәтелә. 50‑се йй. алып Геология институтында Башҡортостандың платформалы өлөшөндә девон осорона тиклемге ултырмаларҙа таралып ятҡан органик матдәләр геохимик яҡтан тикшерелә (М.А. Гаррис, Н.А. Зөфәрова һ.б.). 60‑сы йй. аҙ. Г. лаб. (етәкселәре А.А. Малахов, И.А. Хәйретдинов, В.М. Горожанин) термобарогеохимия (Н.А. Андриянова, А.В. Павлов һ.б.), минералдарҙың типоморфизмы (Г.И. Беликова), изотоп ысулдары м‑н (Горожанин) тикшеренеүҙәр үткәрелә; яңы фәнни йүнәлеш – электрогеохимия уйлап табыла (Хәйретдинов). Геоэкология өлкәһендәге геохимик тикшеренеүҙәр нефть ятҡылыҡтарын файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙың асыҡ алымын ҡулланып эшкәртеүгә бәйле. Нефть ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә ер өҫтөндәге һәм ер аҫтындағы һыуҙарҙың техноген бысраныу үҙенсәлектәре өйрәнелә (Озолин һ.б.). Гидрогеохимия өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Ф.А.Абдрахманов, В.Г.Попов тарафынан үткәрелә. 70‑се йй. алып тупраҡта бор, йод, кобальт, марганец, баҡыр, хром, цинк һ.б. элементтарҙың булыу законлыҡтары б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (В.К. Ғирфанов, В.В. Ковальский, Н.Н. Ряховский һ.б.). Башҡортостандың Урал аръяғы райондары тупрағында һәм тупраҡ барлыҡҡа килтереүсе тоҡомдарында — баҡыр, ҡурғаш, цинктың, Йылайыр тигеҙлегендә хромдың күп булыуы асыҡлана. Башҡорт дәүләт университетында 1988 й. алып — Хәйретдинов, 2010 й. башлап Л.Н. Белан етәкс. геохимик тикшеренеүҙәр алып барыла. Рифей — венд ҡатламдарының төҙөлөшөн һәм коллектор үҙенсәлектәрен комплекслы өйрәнеү; гидрогеология һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә геохимик тишеренеүҙәр һ.б. үткәрелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Хайретдинов И.А. Введение в электрогеохимию. М., 1980;
- Закономерности размещения и условия формирования залежей нефти и газа Волго-Уральской области. В 8 т. Т.4. Башкирская АССР. М., 1975;
- Абдрахманов Р.Ф., Попов В.Г. Геохимия и формирование подземных вод Южного Урала. Уфа, 2010.
- Аблесимов Н.Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии. — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. – 84 с.
- Аблесимов Н.Е. Сколько химий на свете? ч. 1. // Химия и жизнь - XXI век. – 2009. – № 5. – С. 49-52.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геохимия изотопов радиоактивных элементов (U, Th, Ra)
- Словарь геохимических терминов
- Учебник Геохимии
- Аблесимов Н.Е


text:
Алабуға
Алабуға (урыҫ. Окунь, лат. Perca) — бәләкәй йылға балығы; сәнеске ҡанатлылар төркөмөнә ингән йәшкелт ала тәнле, ҡыҙыл ҡанатлы, һырты сәнескеле йыртҡыс балыҡ. [1]
Алабуға тураһында легенда[үҙгәртергә]
Алабуға төрки халыҡтарҙа тотем балыҡ, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла аласыбар үгеҙ йәки һыйыр. Башҡорттарҙың ырыу- ҡабилә этнонимында ла осрай. Аласыбар - Аҡбуҙат менән бергә һыу төбөнән сыҡҡан мал төҫө. Легендаларға ҡарағанда, Һәүбән артына боролоп ҡарағас, кире һыуға төшөп китеүсе, һәм унда балыҡҡа әүерелеүсе малдарҙың бер төпкөмө кире балыҡҡа әүерелә.
Һынамыштар[үҙгәртергә]
Яҙ көнө балыҡ тотҡанда алабуға менән юрыш күберәк тотолһа, бойҙай, арпа, арыш уңыр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Осетин теле
Осетин теле (осетинса Ирон æвзаг) — Һиндевропа тел ғаиләһендәге Иран төркөмөнә ингән тел. Ул Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия рәсми теле булып һанала. Шулай уҡ ул Көньяҡ Осетияның рәсми теле.
Йөкмәткеһе
Имлә[үҙгәртергә]
Хәҙерге осетин телендә кирил әлифбаһы ҡулланыла. Унда 43 хәреф бар.
Әйтелеү ҡағиҙәләре[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы өндәре әйтелеше[үҙгәртергә]
Осетин телендә 5 көслө һуҙынҡы өндәре (а, е и, о, у) һәм 2 көсһөҙ һуҙынҡы өндәре (æ, ы) ла бар.
Көслө һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә]
- А хәрефе әйтелеше урыҫ баҫымлы а-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [a] тип яҙыла. Мәҫәлән, гал [gal] — башҡ. үгеҙ, бал [bal] — башҡ. сейә
- Е хәрефе әйтелеше башҡортса һәм урыҫса э-гә, болгарса, сербсә һәм македонса е-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [e] тип яҙыла. Е хәрефе йотациялы түгел. Мәҫәлән, Терк — башҡ. Терек (йылға)
- И хәрефе урыҫса баҫымлы и-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [i] тип яҙыла. Мәҫәлән, Ир — башҡ. осетин, и — башҡ. бар
- О хәрефе урыҫ баҫымлы о-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [o] тип яҙыла. Мәҫәлән, бон — башҡ. көн
- у хәрефе урыҫ баҫымлы у-нә яҡын. ХАФӘ-лә был өнө [u] тип яҙыла. Мәҫәлән бур — башҡ. һары (төҫ)
Көсһөҙ һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә]
- Æ хәрефе әйтелеше өлөшләтә урыҫ баҫымһыҙ а-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [ɐ] тип яҙыла. А һәм Æ хәрефтәре әйтелеше айырыла (мәҫәлән, дар [dar] — башҡ. тот!, дæр [dɐr] — башҡ. дә)
- Ы хәрефе әйтелеше урыҫ ы-һынан айырыла, башҡортса ы-ға өлөшләтә генә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [ɨ] тип яҙыла. Был хәреф урыҫ ноябрь һүҙендәге б һәм рь араһындағы өнгә йәки монстр һүҙенә т һәм р араһындағы өнгә яҡын. Мәҫәлән, ныр [nɨr] — башҡ. хәҙер, быру — башҡ. ҡойма[3]
- ↑ Көньяҡ Осетия менән
- ↑ 2,0 2,1 Ethnologue and bibliography information on Osetin.*
- ↑ Әйтелеү ҡағиҙәләре сығанағы: Осетин теле дәрестәре. Беренсе дәрес — Һуҙынҡы өндәр*.


text:
Сарк
Сарк — Ла-Манштың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Утрау — Бөйөк Британия юрисдикцияһы аҫтындағы Норманд утрауҙарының береһе, Гернси биләмәһе,
Утрау халҡы — 600 тирәһе кеше (2002). Сарктың үҙ флагы бар. Утрауҙа автомобильдәр тыйылған, велосипед һәм атлы экипаж рөхсәт ителгән. Утрауҙа йәшәүселәр трактор менән файҙалана ала. Моторлы транспорт саралары тик пенсионер һәм инвалидтар өсөн генә.
Утрау ике өлөштән тора: Ҙур Сарк утрауы һәм Кесе Сарк утрауы. Ике утрау тар ғына ҡаялы муйын менән тоташҡан.
Утрау халҡының күп өлөшө инглиз телендә һөйләшә. Элегерәк норманд теленең саркс диалектында һөйләшкән (ҡайһы саҡта француз теленең диалекты тип иҫәпләйҙәр). 1998 йылға торошло сарксс диалектын уртауҙа йәшәүселәрҙең 20% аҙырағы белә.
Сарк Европала феодализмдың иң һуңғы таянысы. Барлыҡ файҙалынырға яраҡлы ерҙәр бер кешенеке — синьорҙыҡы. Ул үҙ ҡарамағындағы ерҙәрҙе арендаға бирә. Был тәртип 2008 йылдың апреленә тиклем дауам итә.[1]
XVI быуатҡа тиклем утрауҙа кеше йәшәмәгән. Ниндәйҙер ваҡыт монах общиналары йәшәгән. Утрау, шулай уҡ пираттар өйөрө урыны булыуы менән билдәле.
XVI быуатта Елизавета I указы буйынса утрауға 40 килеп төшә.
1940-сы йылдарҙа Норманд утрауҙарн (шул иҫәптән Саркты) Германия баҫып ала. Утрауҙа феодаль система 2008 йылға тиклем һаклана. Сарк властарын Евросоюзда даими рәүештә тәнҡитләйҙәр. 2008 йылдың апреленде сеньорлыҡ бөтөрөлә.
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Сарк темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Сарк рәсми сайты
- Сарк утрауы
- Сарк — «Европала феодализмдың һуңғы терәге». (урыҫ.)
- Сарк галереяһы


text:
Ҡарағанат
Ҡарағанат ( урыҫ.обыкнове́нный жула́н, или сорокопут-жулан, лат. Lanius collurio Linnaeus, 1758) — турғайҙар отрядының ҡарағанаттар ғаиләһенән булған, Көнсығыш ярымшарҙа һәм Төньяҡ Америкала урманда йәшәүсе, бөжәктәр менән, йыландар, сысҡандар һәм ваҡ ҡош балалары менән туҡлана торған, ҡойроғо һәм ҡанаты ҡара, ҡалған ере күк төҫтә булған ултыраҡ һәм күсмә йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡтарҙа йәки сымдарҙа ултыра. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән. Күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенн аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроҡ төбө алһыу аҡ. ваҡ һайҫҡандан һәм алағанаттан бәләкәй кәүҙәһе, тигеҙ ҡара ҡанаттары менән айырыла. Тауышы көслө генә: "тек-тек" һәм ҡарлыҡҡан "шжаа-шжаа". Башҡа ҡоштарҙыү тауыштарын сығарып һайрай.
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, баҡсаларҙа була. Ҡыуаҡта оялай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туйына.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡара көрән таплы 4-6 бөртөк йәшел йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Обыкновенный жулан
- Обыкновенный жулан в красном списке видов IUCN.


text:
Мөхәррәм
Мөхәррәм — һижри иҫәп менән йылдың беренсе айы. 29 йәки 30 көндән килә.
Мөхәррәм айының тәүге йома көнөндә — был иһә Миләди йыл иҫәбе менән 622 йылдың 16 июле була, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт Мостафа салалаһу ғәләйһи үә сәләм Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килә. Һижри иҫәп Мөхәррәм айының беренән башлана. Мөхәррәм — изге ай, хәрәм ай. Был айҙа һуғыштар, яу сабыуҙар тыйыла.
Мөхәррәм айының 10-сы көнө, Ғәшүрә. Ул айҙың иң мөбәрәк көнө. Ғәшүрә көнө изге мосолман байрамдарынан иҫәпләнә, ун ваҡиға хөрмәтләп иҫкә алына. Шуның өсөн был көндө биргән саҙаҡалар иң изгеләрҙән иҫәпләнә.
Мөхәммәт пәйғәмбәр "Рамаҙан айынан һуң ураҙа тотор өсөн иң яҡшы ай — Мөхәррәм..."- ти.
16 мөхәррәм — эске Рәсәй мосолмандарының рәсми рәүештә Ислам динен, Ҡөръән Кәрим хөкөмдәрен, Аллаһы Тәғәләнең рәхмәт юлын үҙ ихтиярҙары менән саф күңелдән ҡабул итеү көнө. Һижри йыл менән 310 йыл, миләди йыл менән 922 йыл.


text:
Википедия:Биш таған
Википедияның биш тағаны. Төп ҡағиҙәләр һәм принциптар
Википедияла, һәр бер тел бүлеге өсөн мотлаҡ булған, төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән һәм һәр бер тел бүлеге өсөн үҙенсәлекле.
Википедия тигән һүҙ ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө ул энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған биш ҡағиҙәнең беренсеһе.
Теләгә булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра ала. Шулай уҡ Википедияла әлегә тиклем булмаған яңы төшөнсә буйынса мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия эстәлеген камиллаштырғанда мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был шарт Википедияның бәтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған икенсе төп ҡағиҙә.
Википедиялағы булған бар мәғлүмәт теләге булған һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла, камиллаштырыла. Шуға күрә Википедияла мәҡәләләрҙең айырым авторы юк. Мәҡәлә авторҙары булып ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы иҫәпләнә. Википедияла мәҡәләләр тулыландырып, камиллаштырып торғанлыҡтан кемдеңдер авторлығанда яҙылған мәғлүмәттең бермә-бер күсермәһен ҡуйырға ярамай. Әммә ул авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап Википедияға яңы эстәлек индерергә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтары булған әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айрым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәнең өсөнсөһе.
Википедия менән тәҡдим ителгән ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә ҡулланыған кешеләр булыуы ихтимал, әммә уларҙың ҡылығы яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. "Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, иғтибарлы булығыҙ" тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.
Һәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һөр кеше үҙ тәҡдимен индереп йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырҙан тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.


text:
Боған
Боған (урыҫ. Гоголь, лат. Bucephala clangula) — тундра һыҙатында йәшәй, ите ашалмай торған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғы. парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө һәм яуырындарындағы киң һыҙыҡ аҡ. Ике яҡлап суҡышы төбөндә аҡ таптар бар. Инә ҡоштоң һәм яҙлы-көҙлө ата өйрәктең башы, һырты, ҡойроғо һорғолт көрән, ҡалған өлөшө аҡ. Суҡыштарының төбөндә аҡ тап булмай. Ҡарасабандан аҡ түше һәм суҡышы төбөндәге таптар менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ҡарлыҡҡан тауыш сығара:"ҡрра-ҡрра".
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәрҙе ашай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман аша үткән йылғаларҙа, урмандағы күлдәрҙә йәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—11 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар


text:
Прополис
Прополис, ҡорт елеме — ҡорттар ағас бөрөләренән, япраҡтарынан йыйылған ыҫмалалы есемдәрҙе эшкәртеп яһаған ҡарағусҡыл йәшел төҫтәге йәбешеүсән матдә. Унда 55 % ыҫмала һәм бәлзәм, 10 % эфир майҙары, 30 % балауыҙ һәм 5 % һеркә бар. Һәр ғаилә миҙгеленә 100-150 г прополис йыя. Прополис медицинала киң ҡулланыла.
Прополисты умартала файҙаланыу[үҙгәртергә]
Ҡорттар прополисты умарталағы ярыҡтарҙы һылау өсөн ҡуллана. Шулай итеп улар умартаны үтәтмә елдән һаҡлай. Шулай уҡ ҡорт елеме менән улар һауа торошона ҡарап, кейәнең ҙурлығын көйләйҙәр. Исеме шунан килеп сыҡҡан да инде, πpoπόλις «ҡала алдында». Прополис менән ҡорттар инә ҡорт йомортҡа һаласаҡ күҙәнәкте шымарталар. Әгәр ҙә умартаға эрерәк хайуан килеп керһә, уны ҡорттар сығара алмайҙар, шунлыҡтан прополис ярҙамында емтекте серемәһен өсөн мумификациялайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Младенов С. Мёд и медолечение. София, 1971.
- Хисматуллина Н. З. Апитерапия — Пермь: Мобиле, 2005. — 74 с.


text:
Зевс
Зевс (рагон грекъ. Zeύς) — рагон грекъаг мифологийы сæйраг хуыцау, арвы, арвнæрды æмæ арвырттывды бардуаг. Зевс у Кроносы æмæ Рейы фырт, уый тыххæй арæх йæ хуыдтой «Кронид» дæр. Йæ цæрæнуат у Олимпы хох. Зевс у алы æрдзон фазындты хицау — йæ эгидæ куы зилы, уæд къæвдатæ æмæ тымыгътæ уарынц; уый дæр æмвæндагон дымгæ æрвиты æмæ ирд бонтæ дæтты. Арæх йæ хонынц хъысмæты хицау, иннæ хатт тæ йæхадæг у Мойрæты дæлбар.
Зевсы миниуæгтæ уыдысты эгидæ, скипетр, арвырттывдтæ æмæ цæргæс.
Зевсы ус у Герæ. Сæ зæнæгтæ сты Арес, Гебæ æмæ Гефест. Уымæй уæлдæй бирæ зæнæг йæн уыди æндæр сылгоймагтæй — Аполлон, Артемидæ, Персефонæ, Гермес æмæ а.д.
Ромаг мифологийы Зевсы æмхуызон хуыцау уыди Юпитер.


text:
Алабаш ҡурҙай
Алабаш ҡурҙай (урыҫ. вертлявая камышовка, лат. Acrocephalus paludicola)— ҡамыш, япраҡ араларында осоп йөрөй торған теремек ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара һм ерән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу аҡ. Түбәһе уртаһынан һары һыҙыҡ үтә, уның ике яғында киң генә ҡара таптар бар. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары ап-аҡ. Сыбар турғайҙан сыбар һырты һәм түбәһенән үткән һары һыҙыҡ менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә:"ткк-ткк" йәки"тррр-тррр" Һайрауы тоноҡ ҡына тырылдауҙан тора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыш йәки үлән һабаҡтарына оя яһай. Ҡыҙғылт һәм һоро таптар менән сыбарланған 5-6 аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Альгология
Альгология (лат. аlga — ылымыҡ һәм грек. λoYoσ — уҡыу) — фикология, ботаниканың ылымыҡтарҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Тарихы[үҙгәртергә]
20 быуат уртаһынан альгология үҫеше электрон техника, биохимик анализ һәм таҙа культура ысулдары, ылымыҡ штамдары коллекцияларын төҙөүҙе ҡулланыу менән бәйле. Хәҙерге альгология ылымыҡтарға морфологик, физиологик‑биохимик, флористик, экологик һ.б. тикшеренеүҙәр үткәрә. Башҡортостан ылымыҡтары т‑да тәүге мәғлүмәттәр Ю.К.Шелдың фәнни хеҙмәттәрендә килтерелә (1883). 20 быуаттың 40‑сы йылдарында Я.В.Ролл етәкселегендә украин альгологтары Өфө тирәһендә Ағиҙел йылғаһы һәм Ҡандракүлде өйрәнә. 60‑сы йй. аҙ. Башҡорт дәүләт университетында Р.Ғ.Миңлебаев етәкс. дала, урман‑дала тупрағында, Ағиҙел, Дим, Өфө йй. һыубаҫар туғайҙарында таралған ылымыҡтарҙы тикшереү башлана (500‑ҙән ашыу төр табыла). Һуғарылыусы культуралы көтөүлектәрҙең альгоценоздары, тупраҡ альгобергәлектәренең ойошҡанлығы (ылымыҡтарҙың был бергәлектәрҙә таралыу һәм үҫеш законлылыҡтары тасуирлана), эрозиялы тупраҡта үҫеүсе ылымыҡтар һәм уларҙың тупраҡ структураһын яҡшыртыуҙағы роле өйрәнелә. 70‑се йй. аҙ. алып Асылыкүл, Ҡандракүл, Павловка һыуһаҡлағысы, Ағиҙел й. һәм Башҡортостандың башҡа һыу ятҡылыҡтарының фитопланктоны өйрәнелә. Экологик мониторинг үткәреү өсөн фитопланктондың ҙурлыҡ‑морфологик классификацияһы эшләнә. Шифалы ләм һәм бентостың (Ф.Б.Шкундина), экотон бергәлектәрҙең (М.Ю.Шәрипова), ҡала экосистемалары (Н.В.Суханова) ылымыҡтарын өйрәнеү, ылымыҡтарҙы популяцион‑экологик тикшереү (И.Е.Дубовик) алып барыла; экосистемаларҙың альгоценоздарын өйрәнеүгә экологик‑ценотик юлдар эшләнә (Г.Ғ.Ҡужәхмәтов). 90‑сы йй. сәнәғәт экологияһы өлкәһендә альгологик тикшеренеүҙәр башлана: альгоценоздарҙың сәнәғәт кәҫтәрендә эшмәкәрлеген баһалау, төрлө субстраттарҙың, өҫкө йөҙҙә актив матдәләрҙең ағыулы булыуын асыҡлағанда альготестлау (Р.Р.Кәбиров). Түгелгән нефттең тарҡалыу процестарында ылымыҡтарҙың роле асыҡлана, ағынты һыуҙарҙы таҙартыу өсөн хлорелланы үрсетеү б‑са тәҡдимдәр эшләнә (Н.Ә.Кирәева, З.Н.Сәйфуллина һ.б.); һыу алыу ҡоролмалары альгофлораһының сифатын һәм һанын анализлау методикалары тәҡдим ителә (Л.Н.Мартыненкова).
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер билдәле альгологтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Альгология — статья из Большой советской энциклопедии 31
- Водоросли — статья из Большой советской энциклопедии 31
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дубовик И.Е. Водоросли эродированных почв и альгологическая оценка почвозащитных мероприятий. Уфа, 1995; Кабиров Р.Р. Альготестирование и альгоиндикация (методические аспекты, практическое использование). Уфа, 1995.
- Водоросли и лишайники. Под ред. М. М. Голлербах. — М., 1977.
- Гарибова Л. В. и др. Низшие растения. — М., Изд-во Моск. ун-та, 1975.
- Горбунова Н. П. Альгология: Учеб. пособие для вузов по спец. «Ботаника». — М.: Высш. шк., 1991. — 256 с.
- Дьяков Ю. Т. Введение в альгологию и микологию — М.: МГУ, 2000. — 192с.
- Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 3. Водоросли, лишайники / Под ред. А. А. Федорова. — М.: Просвещение, 1977. — 487 с.
- Курс низших растений: Учебник для студентов ун-тов / Великанов Л. Л., Гарибова Л. В. Горбунова Н. П., Горленко М. В. и др.; Под ред. М. В. Горленко. — М.: Высш. шк., 1981. — 504 с.
- Саут Р., Уиттик А. Основы альгологии. — М.: Мир, 1990.


text:
Сәхәбәләр
Сәхәбә, йәки әсхәбә (ғәрәп الصحابة - күплек, صحابي — яңғыҙлыҡ) — Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, арҡалаштары[1], улар Рәсүлде күреп белгән, уның динен ҡабул иткән[2] (ғүмеренең ахырына тиклем уны тотҡан[3]).
Башта Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бергә яуҙарҙа ҡатнашҡан һәм мосолман ғәскәренең иң ышаныслы өлөшөн тәшкил иткән арҡалаштарын ғына әсхәб тип атағандар[1]. Пәйғәмбәрҙең ғаилә ағзалары һәм уның менән аралашҡан балалар ҙа сәхәбә иҫәбенә инә. Уның менән рисаләт иткәнгә тиклем таныш булып, аҙаҡ осрашмаған, аралашмаған кешеләр сәхәбә иҫәбенә инмәй.[3]
Йөкмәткеһе
Сәхәбә төркөмдәре[үҙгәртергә]
Ғөләмәләр сәхәбәләрҙе 3 төркөмгә бүлә:
- Мөһәжирҙәр — Мәккәнән йәки башҡа урындан Мәҙинәгә һижрәт ҡылған (күсенгән) арҡалаштары. Улар Ислам хаҡына мөлкәтен, туғандарын, тыуған ерҙәрен ҡалдырып киткәндәр.
- Ансарҙар — Мәҙинәлә йәки унан йыраҡ түгел йәшәгән мосолмандар.
- Башҡа арҡалаштары — улар Мәккәне алғандан һуң ошо ҡалала йәки башҡа урында Ислам ҡабул иткән кешеләр. Уларҙы мөһәжир тип тә, ансар тип тә атамайҙар, бары тик сәхәбә тип исемләйҙәр.
Мосолмандар сәхәбәләрҙе, бер кемен дә айырмай, ихтирам итергә тейеш.[4]
Исламда сәхәбәләрҙең әһәмиәте[үҙгәртергә]
Әсхәбтәр Исламдың нығыныуына айырата ҙур өлөш индергән кешеләр, сөнки Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан уның эштәре, ҡылыҡтары һәм ниәттәре тураһында һөйләп ҡалдыралар (хәдистәр). Улар әле лә Исламдағы төп сығанаҡтар булып ҡала һәм шәриғәтте аңлатыуҙа ҡулланыла. [1]. Сөнниҙәрҙең фекере буйынса, диндә иң лайыҡлы кешеләр - пәйғәмбәрҙәр, уларҙан ҡала - сәхәбәләр. Һуңғылары араһында иң лайыҡлылары 4 хәлиф - хаҡ имам: Әбү Бәкр, Ғүмәр ибн әл-Хаттаб, Усман һәм Али ибн Әбү Талип; улар артынан Мөхәммәт пәйғәмбәр ожмахҡа инәсәктәрен әйтеп ҡалдырған 6 сәхәбә һәм Пәйғәмбәребеҙҙең ейәндәре Хәсән менән Хөсәйен[4]
Ҡатындар араһынан тәүге булып Ислам ҡабул итеүсе -Пәйғәмбәрҙең беренсе хәләл ефете Хәҙисә[3]; ирекле ирҙәр араһынан беренсе булып Әбү Бәкр иман килтерә, балалар араһынан — Али ибн Әбү Талиб, ҡолдарҙан — Зәйд ибн Харис.[5][2] Рисаләт ингәндең тәүге 3 йылында Пәйғәмбәр дәғүәтте йәшерен алып бара, Мәккәлә бары 40 кешене иманға килтерә.Бәдр һуғышында инде 313 сәхәбә ҡатнаша. Мосолман ғалимы әл-Куртуби (вафаты 1071) китабында 2770 сәхәбә телгә алына. Мәккәне алғас,10 000-гә етә .[4]
Сәхәбәләр араһында мөһәжирҙәр (һижрәт яһаусылар) менән ансарҙар айырым урын тота - Ғәрәп хәлифәтендә улар хәлиф һайлауға йоғонто яһай, юғары вазифаларҙы биләй[1].
Хәдистәр ҡалдырған сәхәбәләр (мүҡсирун)[үҙгәртергә]
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң сәхәбәләр бик күп хәдистәр ҡалдыра. Уларҙы бик ихтирам итәләр, IX быуатта яҙылған хәдисселәрҙең биографик һүҙлегендә әсхәбтәр иң абруйлы урында тора. Артабан бары тик сәхәбәләр тураһында биографик һүҙлектәр төҙөлә. Шулар араһынан иң әһәмиәтлеһе Аскалани тарафынан XV быуатта төҙөлгән, унда Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән шәхсән таныш булған 12 мең кеше исеме атала[1].
Иң күп хәдистәр ҡалдырған сәхәбәләр:
- Әбү Хөрәйрә — 5374 хәдис
- Абдуллаһ ибн Ғүмәр — 2630 хәдис
- Әнәс ибн Мәлик — 2286 хәдис
- Ғәйшә (Аиша) — 2210 хәдис
- Абдуллаһ ибн Ғәббәс — 1660 хәдис.[2]
Шиғыйҙар сәхәбәләрҙе хакимлыҡты үҙ ҡулдарына алған Өмийәдтәргә булышсылар тип һанай. Шиғыйҙар был хәдистәрҙе танымай һәм үҙҙәренең имамдары һөйләгәнде генә ысынға ала[1].
Примечания[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Ҡалып:Исламист
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Сахаба — Ислам — я.ру
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Сподвижники (Ансары, Сахаба) — исламские сайты. скачать исламские книги, картинки, заставки, аудио, видео
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Сахабы — сподвижники пророка Мухаммада(c.a.в) — 24 Декабря 2008 — Исламский сайт «TAWHID»
- ↑ Праведные халифы // Islam.Ru


text:
Лексикография
Лексикография — (гр. lexikos – һүҙгә ҡағылышлы һәм ...графия), һүҙлектәр төҙөүҙең практикаһы һәм теорияһы менән шөғөлләнеүсе тел ғилеме бүлеге.
- Практик лексикография телде өйрәтеү, уны һүрәтләү һәм нормалаштырыу, лексиканың фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеү, тел‑ара аралашыу функцияларын үтәй;
- Теоретик лексикография типология, макро‑ һәм микроструктура, һүҙлектәрҙең мета‑теле һ.б. тикшерелә. Лексикография лексикология менән тығыҙ бәйле.
Йөкмәткеһе
Боронғо башҡорт лексикографияһы[үҙгәртергә]
Мәхмүт Ҡашғариҙың “Диуану лөғәт әт-төрк” хеҙмәте башҡорттарҙың лексик берәмектәре теркәлгән иң боронғо сығанаҡ булып тора. Башҡорт теле б‑са ҡиммәтле лексикографик материалдар 18—19 бб. ғалимдары П.Учадамцев, П.С.Паллас, М.М.Биксурин, С.Б.Күкләшев, Л.З.Будагов, В.В.Радлов, М.Ә.Ҡыуатов, В.Проле (ҡара: Төркиәт) һ.б. хеҙмәттәрендә бирелгән. В.В.Катаринскийҙың һүҙлектәре башҡ. Л. тарихында фәнни әһәмиәткә эйә: урыҫса‑башҡортса һүҙлектә (1893) һүҙҙәрҙең тематик һәм лексик‑грамматик төркөмдәре ҡулланылған; башҡортса‑урыҫса һүҙлектә (1899) башҡ. лексикаһына ғына хас һүҙҙәр сағылдырылған (тәржемәләр, аңлатма, этимологик белешмә һ.б. м‑н тулыландырылған).
Лексикографик традициялар[үҙгәртергә]
Башҡорт тел ғилемендә лексикографик традициялар 20 б. 20‑се йй., хәҙ. башҡ. әҙәби теле формалашҡан һәм башҡорт яҙыуы үҫешкән саҡта, туплана башлай, ул осорҙа башҡ. теленең йәнле һөйләү лексикаһын йыйыу һәм аңлатма биреү эштәре башлана: Ғ.Ф.Вилдановтың (1924; яҡынса 90 һүҙ) һәм Н.Т.Таһировтың (1926; яҡынса 1,1 мең һүҙ) “Башҡорт лөғәте” китабы; Т.Мораттың аңлатмалы һүҙлеге (баҫылмаған, 2 меңдән ашыу берәмек), М.А.Ҡулаевтың башҡортса‑урыҫса һүҙлеге (баҫылмаған) һ.б. Орфография үҫешә башлағас, беренсе орфографик һүҙлектәр эшләнә (Ғ.Й.Дәүләтшин, Ҡ.З.Әхмәров). Терминология комиссияһы ярҙамында терминология һәм терминологик һүҙлектәрҙең тәүге сериялары (Т.Ғ.Байышев, Вилданов, Ғ.Ғүмәр, Х.Усман, З.Ш.Шакиров һ.б.) эшләнә.
Дәреслектәр әҙерләү тарихы[үҙгәртергә]
1942 һәм 1954 йй. башланғыс һәм урта мәктәптәр өсөн ҙур булмаған урыҫса‑башҡортса һүҙлектәр (төҙөүсеһе Ғ.Р.Кәримова) сығарыла; 1948 й. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының тел белгестәре коллективы тарафынан башҡортса‑урыҫса һүҙлек әҙерләнә (яҡынса 40 мең берәмек, Н.К.Дмитриев һ.б. мөхәррирлегендә). Башҡортса‑урыҫса (1958; яҡынса 22 мең берәмек) һәм урыҫса‑башҡортса (1964; яҡынса 45 мең берәмек; икеһе лә — Әхмәров һ.б. мөхәррирлегендә) һүҙлектәрҙә бик күп һүҙҙәр бирелә. Һүҙлектәрҙе сығарыу Л. теоретик мәсьәләләрен өйрәнеү һәм хәл итеү, уның фәнни нигеҙҙәрен билдәләү м‑н бергә алып барыла (Байышев, Ә.Ғ.Бейешев, Т.М.Ғарипов, Дмитриев, Ж.Ғ.Кейекбаев, Ә.Ә.Юлдашев һ.б.); ғалимдар тарафынан нормативлыҡ, һүҙҙәрҙе һайлап алыу принциптары, уларҙың аңлатмаһы һәм тәржемәһе, илл. һайлау мәсьәләләре һ.б. ҡарала. 1970—90 йй. ТТӘИ‑лә Бейешев етәкс. башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры әҫәрҙәре, киң мәғлүмәт саралары, ҡулъяҙма китаптар, иҫке баҫма китаптар һ.б. нигеҙендә лексик картотека әҙерләнә; тупланған материал (1 млн берәмектән ашыу) “Башҡорт теленең һүҙлеге”нә инә.
Лексика ғилеменең яңы ысулдары[үҙгәртергә]
Бер үк ваҡытта яңы йүнәлеш — дәреслектәргә ҡушымта сифатында уҡыу һүҙлектәрен төҙөү теорияһы һәм практикаһы үҫешә; 80‑се йй. һуң Л. ғилеменең яңы ысулдарын ҡулланып һүҙлектәр төҙөлә башлай: урыҫ теле, ш. уҡ башҡ. теле материалында сит телдәрҙе өйрәнеү, Л.Ғ.Сәйәхова, Д.М.Хәсәнова тарафынан тәҡдим ителгән һүҙҙәрҙе тематик классификациялау һ.б.; һүҙҙәрҙең грамматик төҙөлөшө, ярашыуы һ.б. т‑да мәғлүмәттәр биреү. Башҡорт теленең диалекттарын (ҡара: Диалектология) планлы рәүештә өйрәнеү һөҙөмтәһендә “Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге” (3 томда, 1967—1987; Н.Х.Мәҡсүтова һәм Н.Х.Ишбулатов етәкс.) нәшер ителә. Фән һәм техниканың айырым тармаҡтары үҫешенә бәйле башҡ. теленең терминологик составы байый: терминдар һүҙлектәренең яңы серияһы барлыҡҡа килә.
Фәнни яҡтан һүрәтләү һәм нормалаштырыу[үҙгәртергә]
Башҡ. телен фәнни яҡтан һүрәтләү һәм нормалаштырыу маҡсатында яңы типтағы һүҙлектәр төҙөү өҫтөндә эш алып барыла. Айырым лексик‑семантик категорияларға арналған тәүге һүҙлектәр сығарыла: омонимдар һәм антонимдар, синонимдар; антропонимдар һәм топонимдар (ҡара: Ономастика); фразеологизмдар (ҡара: Фразеология) һ.б. Һүҙлек типтарының киң бүленеше грамматика һәм морфемика өлкәһендәге теоретик тикшеренеүҙәрҙең таралыуы, ш. уҡ уларҙы төҙөгәндә матем. ысулдар һәм дистрибутив‑статистик анализ ҡулланыуға бәйле: М.Х.Әхтәмовтың морфемалар (1982), грамматика (1994) һәм кире (1999) һүҙлектәре. Һүҙлектәрҙе һәм текстарҙы автоматлаштырылған эшкәртеү һәм квантитатив‑стилистик анализ нигеҙендә йышлыҡ һүҙлектәре төҙөлә (З.Ә.Сиразитдинов).
Һүҙлектәр[үҙгәртергә]
Башҡортса‑урыҫса (1996; 40 мең берәмектән ашыу) һәм урыҫса‑башҡортса (2 томда, 2005; 60 мең берәмектән ашыу; икеһе лә — З.Ғ.Ураҡсин етәкс.) һүҙлектәрҙе сығарыу оло ҡаҙаныш була. Паронимдар (2001) һәм һүҙьяһалыш (2005; икеһе лә — төҙөүселәре К.Ғ.Ишбаев, З.К.Ишкилдина); тарихи‑этимологик (2007; төҙөүсеһе – Ғарипов) һ.б. һүҙлектәр сығарыла; күп телле һүҙлектәр (немецса‑урыҫса‑башҡортса, урыҫса‑башҡортса‑төрөксә‑инглизсә һ.б.) таралыу ала. Башҡ. Л. когнитив һүҙлектәрҙә һүҙҙәрҙең идеографик классификация тәжрибәһен ҡуллана, уларҙың нигеҙендә Т.Ә.Килдебәкова тарафынан эшләнгән лексиканы ситуатив концепттарға (ҡара: Когнитив лингвистика) ойоштороу т‑да идея ята.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Юлдашев А.А. Принципы составления тюркско-русских словарей. М., 1972; Вопросы лексикологии и лексикографии башкирского языка: сб. ст. Уфа, 1993; Ураксин З.Г. Новое время требует новых словарей //Башкирская филология: история, современность, перспективы. Уфа, 2005.