text:
Ауыр металдар
Ауыр металдар — аҡ ҡурғаш, баҡыр, висмут, кадмий, кобальт,ҡурғаш, никель,һөрмә, терегөмөш, цинктан торған төҫлө металдар төркөмө (тығыҙлыҡтары 4500 кг/ м3 ашыу). Баҡыр колчеданы мәғдәндәре составына инәләр.
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Кеше организмының тереклек итеүе өсөн мөһим (баҡыр, цинк һ.б.) һәм ағыулы (кадмий, ҡурғаш, терегөмөш һ.б.) aуыр металдар айыралар. Ауыр металдар. — ҡайтарыусылар, берләшмәләрҙә һәм эретмәләрҙә ыңғай зарядлы иондар (башлыса аквакатиондар) хасил итә. Аҡ ҡурғаш, һөрмә һ.б. формаль кире дәрәжәлә окисланыусы, ләкин ковалент бәйләнешле берләшмәләр барлыҡҡа килтерә. Күбеһе һауа кислороды, ҡайһы бер кислоталар менән окисланыу реакцияһына инә.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
Башҡортостанда ауыр металдар баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары рудаларында осрай. Баҡыр, цинк, пирит концентраттарын Миндәк руднигы, Түбә руднигы етештергән, Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты, Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты сығара. Ауыр металдар саф килеш машиналар эшләү предпрятиеларында, катализаторҙар составында нефть эшкәртеү һәм химия заводтарында, микроашламалар, пестицидтар составында ауыл хужалығында ҡулланыла. Ауыр металдар икенсел ресурстары — “Башкируголь” ААЙ, “Минудобрения”, Белорет металлургия комбинаты, Ҡарман ДРЭС‑ы, Күмертау ТЭЦ‑ы ҡалдыҡтары.
Ағыулы Ауыр металдар менән тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы экологик мониторинг ярҙамында билдәләнә; төп сығанаҡтары — сеймал табыу һәм яғыулыҡәҙерләү сәнәғәте, ҡара металлургия, төҫлө металлургия предприятиеларының сәнәғәт ҡалдыҡтары, гальваника цехтарының ағынты һыуҙары, антропоген ташландыҡтар; ер аҫты һыуҙарында ауыр металдар концентрацияһының артыуы тупраҡтың әсеүе менән ( Геоэкология), һыу ятҡылыҡтарында — кислоталы ямғырҙар менән бәйле. Тәбиғи объекттарҙа ауыр металдар миҡдарын БР Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығының Дәүләт аналитик контроль идаралығы, “Ишембай” агрохимия хеҙмәте станцияһы, Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институты, Экология үҙәге күҙәтә. БДАУ‑ҙа тупраҡта ауыр металдар барлығын асыҡлау (Н.А.Середа), Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ҒТИ менән берлектә уларҙың тере организмдарҙа тупланыуы буйынса тикшеренеүҙәр уҙғарыла ( Бысратыусыларҙың биоаккумуляцияһы). Химия иниститутында модификацияланған, “Паллада” ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ‑нда (Салауат ҡалаһы) органик (С.В.Алексеев, Ю.С.Дальнова, Б.С.Жирнов, А.А.Иващенко, С.В.Ковтуненко) ауыр металдар сорбенттары; Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми тикшеренеү институтында металһыҙлаштырыу процесы эшләнә. Дәүләт аналитик контроль идаралығында БДУ, Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбитаты менән берлектә Башҡортостандың Урал аръяғындағы бәләкәй йылғаларҙың ауыр металдар менән бысраныу кимәле (Н.Н.Александрова, А.А.Колчина, Ф.Х.Ҡудашева, В.И.Сафарова, Т.П.Смирнова, А.П.Ступин, А.Ә.Фәүхетдинов, Г.Ф.Шәйдуллина);
БР фәндәр академияһында Геология институты, Дәүләт аналитик контроль идаралығы, ӨДАТУ, БДУ, м‑н берлектә ағынты һыуҙарҙы ауыр металдан таҙартыу өсөн карбонат һәм биогеохимик барьерҙарҙың тәьҫире (О.О.Исаева, Ковтуненко, Н.Н. Красногорская, Ә.Ғ. Мостафин, С.В.Пестриков, Т.А. Рогозина, Й.Т.Һөйөндөков, Шәйдуллина), ӨДНТУ-ла углеводородтарҙа ауыр металдарҙың миҡдары (С.К.Мостафин), Органик химия институтында — ауыр металдар берләшмәләренең люминесценцияһы (В.П.Казаков), Биохимия һәм генетика институтында ауыр металдар тәьҫиренә сыҙамлы трансгенлы үҫемлектәр алыу (А.В.Чемерис) өйрәнелә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Гидрометаллургия
- Пирометаллургия


c: text/html

text:
Елпәҙә ҡанатлылар
Елпәҙә ҡанатлылар (лат. Strepsiptera, урыҫ. Веерокры́лые ) — бөтә ер йөҙөндә йәшәй торған, инә заттары бал ҡортонда, һағыҙаҡтарҙа һәм цикадаларҙа паразитлыҡ итә торған бик ваҡ бөжәктәр [1].
300 -гә яҡын төре билдәле. Көслө енси диморфизмлы махсус эндопаразиттлар. Ата заттар - ирекле йәшәүселәр, хитинлы йомшак ҡаплам менән ҡапланған тигеҙ бүлгеләнгән кәүҙәле, 1− 6 мм оҙонлоҡта. Ҡанат йәйеме 2−8 мм. Ауыҙ аппараты ҡыҫҡарған. Инә заттар эндопаразит йәшәү рәүеше алып бара һәм бөжәктәргә аҙ оҡшаған. Кәүҙәләре селәүсен һымаҡ, ослоҡтары юҡ, сегментлашмаған баш күкрәк һәм сегментлашҡан ҡорһаҡ өлөшөнә бүленә. Елпәҙә ҡанатлылар, нигеҙҙә, тигеҙ ҡанатлылар (Homoptera) һәм элпә ҡанатлылар (Hymenoptera) отрядынан булған бөжәктәрҙә паразитлыҡ итә. Елпәҙә ҡанатлылар менән ағыуланған бөжәктәрҙең йәшәү активлығы түбәнәйәя, йыш ҡына улар үлә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Гәзит
Гәзит, газета — даими исем менән билдәле бер йышлыҡта сығыусы матбуғат баҫмаһы. Боронғо ҡулдан яҙылған мәғлүмәттәр — гәзиттең боронғо өлгөһө. Юлий Цезарь «Сенат эше», «Халыҡтың көндәлек ижтимағи эше»н баҫтырып сығарған. Боронғо Римдә ваҡиғалар хроникаһын ағас таҡталарға яҙып барғандар. 911 йыл тирәһендә Ҡытайҙа «Цзинь бао» («Башҡала хәбәрҙәре») сыға башлай.
Газета һүҙе ваҡ итальян аҡсаһы (итал. gazzetta (гасета)) һүҙенән килеп сыҡҡан. XVI быуатта мәғлүмәт баҫмаһын (батша һарайындағы хәбәрҙәр, сауҙа яңылыҡтары, башҡа ҡалаларҙан хәбәрҙәр) уҡыған өсөн бер гасета түләгәндәр, йәғни иң бәләкәй аҡса менән түләгәндәр. Ә аҡсаға исемде һайыҫҡан (итал. gazza) биргән. Аҡсаға һайыҫҡан төшөрөлгән булған.
ГОСТ буйынса: гәзит — «нәшриәттә ваҡытлы матбуғат үҙенсәлегенә яраҡлаштырылған билдәле бер форматтағы бер йәки бер нисә биттән торған баҫма материал».
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Моисеев В. А. Журналистика и журналисты. К.: Дакор, 2002. — 400 с. ISBN 966-95845-3-1
Ссылки[үҙгәртергә]
- Газеты Во всех странах
- Интернет-портал «Старые газеты» — материалы газет Российской империи и СССР.
- Газета, печатное периодическое издание в Энциклопедии на Либрусеке
- Подборка статей о газетах из других энциклопедий
- Иван Скворцов-Степанов. Капитал и газеты Вестник труда № 2 (1909)
- Марк Твен. Разнузданность печати — Речь в клубе журналистов (Хартфорд, 1873)


text:
Геология
Геология – (грек телендә Yn- (ge-) – ер һәм λoYoς (logos) - өйрәнеү) – Ерзең төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен, уның формалашыу тарихын өйрәнеүсе фән. Геология нефть, таш күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.
Геология Ер һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М.П. Эшольт тарафынан керетелә. Геологиянең төп объекты булып Ерҙең тышҡы таш ҡатламы -- литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонттар тора.
Хәҙерге геология уҙ эсенә стратиграфия, тектоника, региональ геология, минералогия, петрография, литология, геохимия, файҙалы ҡаҙылмалар өрәнеү белемен ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары -- гидрогеология, инженерлыҡ геологияһы һәм шулай уҡ яңы юнәлештәр -- петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
Геология XVIII быуаттың 2-се яртыһы – XIX быуат башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында фанерозойҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм А. Гумбольдт). Рәсәйҙә был теория яғында булыусылар булып Д.И. Соколов, Г.Д. Романовский, Н.А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда-- Мәскәүҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда – Лондонда геология, 1917 йылда Рәсәйҙә Минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләтеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология хеҙмәттәре ойошторолоуға килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Япон йылме
Япо́н йы́лме — (японла 日本語, нихонго) — япон калыкын йылмыже. Японийыште конституций да тӧртык-влак почеш кугыжаныш йылме уке, но тӱҥ шотышто Японийыште японла кутырат. 140 миллион еҥ япон йылмым пала. Шкешотан тиштерже уло, идеографий да слоговый фонографий негызеш ышталтын.
Лӱм[тӧрлаташ]
Япон йылмым тӱняште кок тӱрлын лӱмдат. Ты йылмым йот элыште тунемаш тӱҥалше-влаклан япон йылмым нихонго (日本語) манын лӱмдат. «Япон йылме» семын кусаралтеш. Но шке калыкше шке коклаште шке йылмыштым кокуго (國語 или 国語) манын лӱмдат. «Шочмо йылме» семын кусаралтеш.


text:
Алхимия
Алхи́мия - урта быуаттарҙа булған мистик тәғлимәт. Алхимиктар ябай металды ҡиммәтле металдарға әүерелдереү сараһын - "философия ташын" эҙләгәндәр; урта быуаттарҙа ғилми химияға тиклем йәшәгән, ябай металдан алтын -- `философия ташы` алыу юлдарын эҙләгән мистик тәғлимәт[1]; ябай металды алтынға әйләндереү ысулын эҙләгән урта быуат `ғилеме`[2]; урта быуаттарҙа матдәләр һәм элементтарҙың дөйөм әүерелеүе тураһындағы йәшерен тәғлимәт; ябай металдарҙы алтын-көмөшкә әүерелдергән, шулай уҡ хужаһына мәңгелек гумер һәм йәшлек бүләк итеүсе фәлсәфәүи ташты эҙләү[3].


text:
Портал:Шәхестәр
Шәхестәр
Төрлө илдәрҙә, төрлө дәүерҙәрҙә һәм төрлө халыҡтан булған шәхестәрҙең биографияһын яҙыу —Википедияның мөһим өлөшө. Был порталда үҙҙәренең ҡаҙаныштары менән билдәле булған йәки тарих ағышына йоғонто яһаған шәхесәр тураһында мәғлүмәт тупланған.
Һайланған мәҡәлә
Зигмунд Фрейд психоанализға нигеҙ һалыусы тип һанала, ул XX быуатта психологияға, медицинаға, социологияға, антропологияға, әҙәбиәткә һәм сәнғәткә һиҙелерлек йоғонто яһаған Уның теориялары менән ҡыҙыҡһыныу бөгөн дә һис кәмемәй.
Фрейд ҡаҙаныштарынан иң мөһимдәре - психиканың өс компонентлы моделдән тороуын асыу , шәхестең психосексуаль үҫешендә специфик фазаларҙы билдәләү, эдип комплексы теорияһын булдырыу, психикала һаҡлағыс механизмдар булыуын табыу, «аңһыҙҙан» төшөнсәһен психика менән бәйләү, трансфер һәм контр-трансферҙы асыу, к ирекле ассоциациялар ысулын һәм төш юрауҙы терапевтик методикаларҙа ҡулланыу. (дауамы…)
Һайланған рәсем
Беләһегеҙме…
Яңы мәҡәләләр
Һайланған шәхес
Категориялар
Бүлендек порталдар
Нисек ярҙам итергә
Проекттар
Туғандаш порталдар


text:
Ҡыҙылғанат
Ҡыҙылғанат — (урыҫ. Краснопёрка, сороча, краснопёрая плотва, краснокры́лики красногла́зка) (лат. Scardinius erythrophthalmus) һаҙандар төркөмөнә ҡараған, йылыраҡ һыуҙы яратыусы йылға балығы. Европа һәм Урта Азияла киң таралған. Төньяҡ, Балтик, Ҡара, Каспий, Арал диңгеҙҙәренә ҡойған йылға-күлдәрҙә йәшәй. Башҡортостандың көньяҡ райондарында йышыраҡ осрай. Себерҙә осрамай.
Яңы Зеландияла һәм Канадала урындағы балыҡтарҙы бөтөрөүсе зарарлы балыҡ тип иҫәпләйҙәр.
Ҡыҙылғанат - матур балыҡ, ҡанаттары ҡып-ҡыҙыл, арҡаһы ҡара йәшел, эреләренең тәңкәләре һарғылтыраҡ төҫтә була. Был балыҡ бөжәктәр менән туйына. Оҙонлоғо 51 см-ға, ауырлығы 2 кг-дан артып китеүе мөмкин.


text:
Баҡса ҡомағы
Баҡса ҡомағы[1] (лат. Eliomys quercinus), кимереүселәр отрядының ҡомаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 см. Арҡаһы ерән төҫмөрлө һорғолт көрән, муйыны, тамағы, күкрәге, ҡорһағы аҡ; күҙенән алып ҡолаҡ төбөнә тиклем ҡара һыҙат үтә. Мороно осло, ҡолаҡтары ҙур, түңәрәк. Артҡы аяҡтары алғыларынан бер аҙ оҙонораҡ. Ҡойроғо (оҙонлоғо 12 см тиклем) ҡуйы ҡыҫҡа, осонда аҡ ҡаймалы йәйенке бумала барлыҡҡа килтереүсе оҙон йөн м‑н ҡапланған. Полигам. Енси яҡтан 2 йылда өлгөрә, йылына 1 тапҡыр 5—10 бала тыуҙыра. 4 йылдан ашыу йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Орлоҡтар, емеш‑еләк, бөжәктәр һәм уларҙың балағорттары, ваҡ умыртҡалылар, ҡош йомортҡалары м‑н туҡлана.
Таралышы[үҙгәртергә]
Башлыса Европа һәм Төньяҡ Африка урмандарында таралған. Ҡуйы ваҡ ағаслы ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа, урман ситендә, ҡырҡындыла, иҫке үртәндә, баҡсала осрай; ояларын ағас ҡыуышлыҡтарында ҡора, ҡайһы ваҡыт сит өңдәрҙе файҙалана. Башҡортостанда һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Талпан энцефалитын тыуҙырғысты йөрөтөүсе. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән/
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
База данных Позвоночные животные России: садовая соня


text:
Бесәй
Бесәй (лат. Félis silvéstris cátus) — эт менән бер рәттән кешенең иң яратҡан йорт хайуаны.
Зоологик күҙлектән бесәй йыртҡыстар отряды бесәй һымаҡтар ғаиләһендәге һөт имеҙеүсе хайуан.[1]; Элегерәк бесәйҙе айырым биологик төр булараҡ ҡарағандар. Хәҙерге заман биология системаһында йорт бесәйе (Felis silvestris catus) урман бесәйенән бәләкәй төрө булып тора (Felis silvestris).
Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй социаль хайуан. Ул тирә-яҡтағыларға мөнәсәбәтен белдереү өсөн төрлө тауыштар, феромондар, хәрәкәттәр ҡуллана.
Хәҙерге заманда донъяла 600 млн. йорт бесәйе иҫәпләнә. 200-гә яҡын тоҡомо сығарылған, улар араһында оҙон йөнлө (персид бесәйе) һәм бөтөнләй йөнһөҙ (сфинкс) төрҙәре бар.
Кимереүселәргә һүнар итеү һәләте булған өсөн бесәйҙе кешелек донъяһы 10 000 йыл буйы хөрмәт итә.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Правила поведения в мечети


text:
Мәхмүд Аббас
Махму́д Абба́с (ғәр. محمود عباس), шулай уҡ Абу́ Ма́зен (ابو مازن) (тыүған 26 март 1935, Цфат) — фәләстин сәйәсмәне, Фәләстин Дәүләте президенты (5 ғинуар 2013 йылдан)[1], ФАТХ барышы рәйесе.
Дамаск университетын тамалаған. Мәскәүҙә,Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында аспирантурала уҡыны.
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты Хөрмәтле Докторы (2008), Башҡортостан Фәндәр Академияһың хөрмәтле академигы[2].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аббас, Махмуд — Лентапедияла мәҡәлә. 2012 йыл.


text:
6 март
6 март — григориан стиле буйынса йылдың 65-се (кәбисә йылында 66) көнө. Йыл аҙағына тиклем 300 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Австралия — Хеҙмәт көнө.
- Гана — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө 1975 йылдан билдәләнә.
- Гуам — Магеллан көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1521 — Фердинанд Магеллан Ер шары тирәләй сәйәхәтендә Гуам утрауын аса.
- 1902 — Легендар футбол клубы «Реал» (Мадрид) төҙөлә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1475 — Микеланджело Буонарроти, Яңырыу дәүеренең итальян скульпторы, рәссамы, архитекторы һәм шағыры.
- 1928 — Габриэль Гарсиа Маркес, билдәле колумбия яҙыусы-прозаигы.
- 1929 — Фәзил Искәндәр, урыҫ яҙыусыһы.


text:
Керелдәк сарлаҡ
Керелдәк сарлаҡ (Чайконосая крачка) (Gelochelidon nilotica) Керелдәк сарлаҡ
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсен ҙурлығында. Һырты күкһел һоро, ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ, башында елкәһенә төшөп торған бүрке бар. Ҡыҫҡа суҡышлы, аяҡтары ҡара. Беҙҙең яҡтағы башҡа сарлаҡтарҙан ҡара аяҡтары һәм тауышы менән айырыла. Тауышы яғымлы ғына: "ке-иек", ҡурҡҡанда йәки тынысһыҙланғанда: крррек-кррррек".
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Башлыса ҡомло утрауҙарҙа, аулаҡ урындарҙа оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Һыуҙан алыҫта, яландарҙа, далаларҙа туҡлана, күпләп бөжәктәрҙе, бигерәк тә сиңерткәләрҙе ҡыра, һирәкләп балыҡ та ашай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Көрән таплы һарғылт ҡабыҡлы 3 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө, 50-се бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- http://birds.krasu.ru/index.php?f=species&ids=188 Птицы Средней Сибири


text:
Мәжүсилек
Мәжүсилек — күпселек аллаларға йәки рухи заттарға табынған ерле халыҡтарҙың дини тәртип-йолалары.
Төрлө өлкәләрҙә "мәжүсилек" атамаһы түбәндәгесә билдәләнә йәки аныҡ билдәмәһеҙ ҡулланыла:
- Тәүтормош халыҡтарҙың дини йолалары: шул иҫәптән анимизм, ата-бабаларға табыныу, магия, тотемизм, фетишизм, шаманизм һ.б.
- Яңы мәжүсилек ҡайһы бер Көнбайыш халыҡтарында христианлыҡты ҡабул итеүгә борон таралған (мәҫ. славян халыҡарында родноверие, скандинав халыҡтарында асатру, АҠШ-ла викка) дини ҡараштарын һәм тәртип-йолаларын тергеҙеү менән шөғөлләнә.
- Ниндәй ҙә булһа халыҡтың, ҡәбиләнең йә этностың үҙенсәлекле дини йолалары - күпселек халыҡтар араһында таралған диндәргә ҡаршы ҡуйыла.
- Ибраһими диндәр тәртибенә тура килмәгән барлыҡ донъя диндәре. Христианлыҡ, ислам менән йәһүҙилек күҙлегенән брахманизм, буддизм, даосизм, конфуцианлыҡ, синтоизм һымаҡ хәҙерге диндәр мәжүсилеккә ҡарай.


text:
Викимедиа фонды
Викимедиа фонды[1] (ингл. Wikimedia Foundation йә ҡыҫҡа WMF) — коммерция түгел, шәфҡәтлек ойошмаһы, ҡайһы Вики-проектар шул иҫәптән Википедия, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә, Викимилек ярҙам ите. Викимедиа фонды штаб-квартира Сан-Францискода урынлашкан, Калифорния штаты[2]. Белем йыйым, кимәле һәм глобаль таратыу маҡсат менен була.
Проектары[үҙгәртергә]
- Википедия — ирекле энциклопедия.
- Викиһүҙлек — куп функциональ һүҙлек.
- Викикитапхана — асыҡ контент китапхана.
- Мета-вики — яраштырыу документлар.
- Викитөрҙәр — биология белешмә.
- Викикитап — уҡыу әҙәбиәт.
- Викияңылыҡтар — информацион интернет-баҫтыры.
- Викиверситет — интерактив мәғариф.
- Викиһаҡлағыс — медиафайлдар һаҡлау урыны.
- Викиөҙөмтә — әйтемдәр йыйынтығы.


text:
Ҡауҙы
Ҡауҙы(урыҫ. Черный аист, лат. Ciconia nigra) - ҡауҙылар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы ҡош. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҡанаттарын яй ғына һелтәп, шунан һелтәмәйенсә йәйеп оҙаҡ ҡына оса. Дөйөм төҫө күкһел һәм һарғылт ялтырауыҡлы ҡара. Ҡорһағы аҡ. Түшендә ҡабарып торған оҙон ҡауырһындары бар. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «ҡау-лиң», суҡыштарын бер-береһенә ҡағып тырылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Кеше йөрөмәгән аулаҡ урмандарҙа, йылға буйҙарында, урманлы ҡая таштарҙа йәшәй. Тәлмәрйен, сысҡан, кеҫәртке, балыҡ һәм эре бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк ос¬рай. Ағас баштарында оялай. 2—5 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Красная книга Российской Федерации М.: АСТ 2001
- Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
- Жизнь животных т.6. Птицы М.: «Просвещение» 1986.


text:
Мәсджид әл-Харам мәсете
Координаталары: 21°25′21″ т. к. 39°49′35″ кс. о. / 21.4225° т. к. 39.826389° кс. о. (G) (O) (Я)
Мәсжид әл-Харам (ғәр. المسجد الحرام — әл-мәсжид әл-хара́м) — донъялағы төп һәм иң ҙур мәсет, эске ихатаһында Исламдың иң изге Ҡәғбәһе урынлашҡан. Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһында урынлашҡан.
"Йәннәт баҡсаһы" китабынан[үҙгәртергә]
Баш осонда - йәш ай, һилал. Беҙҙә уны, урыҫҡа эйәреп, «ярым ай» тип исемләгән булалар. Ана ниндәй матур атамаһы бар уның - һилал. Был һүҙ хәҙер фамилияларҙа ғына һаҡланып ҡалған. Ҡара бәрхәт күк йөҙөндәге сихриәткә арбалып берауыҡҡа онотолам - әйтерһең, Ҡәғбәтулланың тап уртаһына күҙгә күренмәҫ манара күтәрелгән дә, осона ысын ай үҙе беркетелгән. Ул беҙҙәге кеүек ҡырын ятмай, ә ултыртып ҡуйылған кәсә рәүешле. Шуға ла Ғәрәбстандағы мәсет манараларындағы һилалдың тарбаҡтары ике яҡҡа ла тигеҙ итеп ҡуйылғандыр әле.
Пәйғәмбәрҙәрҙең күҙ нурҙарын, ҡул йылыһын һаҡлаған ҡара таш ҡуйыулы мәсет иҙәненә баҫҡандағы кисерештәремде аңлатырлыҡ түгел - баҙау, һөйөнөс, йән талпыныуы... Ҡайһы берҙәре ятҡа бикләп алынмаған - китаптарымды сығарып, ғәрәпсә, башҡортса махсус доғаларҙы уҡыйым. Апайҙарҙың күҙендә йәш ялтырай. Мин иһә ятһыраңҡырайым - Төркиә мәсеттәрен күреп өйрәнгәнгәме, башҡасараҡ итеп күҙаллағайным бит барыһын да.
Ҡапҡанан ингәс, аяҡ кейемдәрен сисеп, намаҙ уҡыныҡ та Ҡара таш янына үтер ишеккә йүнәлдек. Пәрәнжәле ҡатын сумканы ла, кейемде лә тентегәс, ниңәлер: «Турисмы?» - тип һорап ҡуйҙы. Хажға килгәнемде аңлатҡас, дуҫтарса арҡамдан ҡағып, барыр яҡты күрһәтеп ебәрҙе. Бында фото-кино аппараттарын индерергә рөхсәт юҡ, ә барыбер бәғзеләр ҡәҙерле күренештәрҙе төшөрөп алып ҡайтыр юлын таба. Кеҫә телефондарын файҙаланаларҙыр, бәлки. Әйткәндәй, туристар өсөн махсус инер урындар ҡаралған, улар дөйөм ағымға ҡамасауламай ғына тамаша ҡылыу мөмкинлегенә эйә.
Ҡара таш... Бына ниндәй икәнһең һин! Мәрмәр колонналар артынан алтын ишекле, ҡара япмалы, куб рәүешле изге бина күҙгә салыныу менән бөтә диҡҡәтемде арбап алды. «Куб» кәлимәһе лә тап ғәрәпсә «ҡәғбә» тигәндән килеп сыҡҡан. Асыҡ көмбәҙҙән диуарҙар аша Мәккәне уратып алған тауҙар, йорттар, төҙөлөш крандары күренә. Мин иһә, киреһенсә, Ҡәғбәтулла тау башында, һәр тарафтан күренеп торған урындалыр тип уйлай торғайным.
Ғибәҙәтхананы Ибраһим пәйғәмбәр менән уның улы, нәҫеленән данлы мосолман милләте барлыҡҡа килгән Исмәғил ғәләйһиссәләм һалған. Ҡәғбәтулла тап ошо урында Атабыҙ Әҙәм һәм Инәбеҙ Һауа тарафынан уҡ төҙөлөп, туфан ваҡытында батҡаҡҡа күмелеп ҡалғас, Аллаһы Тәғәлә яңы быуын Пәйғәмбәрҙәргә тәү мәсет мәҡамын яңынан күрһәткән, тиелә риүәйәттәрҙә. Уларға туфан ваҡытынан ҡалған ожмах ташын - Ҡара ташты - Жәбраил фәрештә табышып биргән. Хажиҙар тап бына шул ташҡа ҡағылып, теләк әйтергә тырыша ла инде. Был, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ташҡа табыныу, унан хикмәт көтөү түгел, ә ихластан Аллаға, унан ингән дингә, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләмгә инаныуҙы белдереү ғәмәле.
Әйткәндәй, хәҙер Ҡара ташты көпләп, тапҡырына ҡара бау тағып ҡуйғандар. Мосафирҙар шуға ҡағылыу менән генә мөрхәтһенә. Унда яҡын да барырлыҡ түгел, ә маҡсатына ирешкәндәр ҡыуанысын тыя алмай илай, көлә, доғалар уҡый...
Ғибәҙәтхана тирәләй ап-аҡ тулҡын өйөрмәһе - хажиҙар ағымы бер генә минутҡа ла өҙөлмәй, һулдан уңға ҡарай уралып, тәлбиә, доғалар әйтә-әйтә өлкән майҙанда ҡайнап тора. Беҙ ҙә, өйрәтелгәнсә, йәшел табло ҡаршыһынан тауаф башлайбыҙ. Бының үҙ нескәлеге бар - иҙәндә илаһи Ҡара таш тапҡырынан майҙан ситендәге тупһаларға еткәнсе аяҡ табаны һыйырлыҡ көрән һыҙат һалынған. Тап шуға баҫып, «Бисмиллаһи, Аллаһу әкбәр» тип, уң ҡулыңды һуҙып Ҡәғбәтулланы сәләмләйһең. Һыҙатта теләнгән теләк мотлаҡ ҡабул була, ти. Ойоштороусылар оҙатып йөрөмәү арҡаһында, тарау-торау килгән беҙҙең ватандаштарҙың бәғзеләре, тап бына ошо нескәлекте белмәгәнлектән, Ҡәғбәтулла тирәләй шул рәүешле үтмәгән. Шайтанға таш атып килгәндән һуң Өфөнән килгән ғалимә ханымдар менән тауаф ҡылдыҡ. Кәрәкле тәртибен күрһәткәйнем, тәүге көн тейешенсә үтмәгәнбеҙ, тип бик бошондолар.
Рәшиҙә Исхаҡиҙың китабы үтә файҙалы булды - ете үтештә шунан алып ете төрлө доға-теләктәр уҡыным һәм уларҙың һәр береһен үҙемә генә түгел, ғаиләмә, яҡындарыма, милләтемә, илемә, кешелеккә иң изге теләктәр менән тамамланым.
Ҡара таш ишеге яғындағы мөйөштә Ибраһим пәйғәмбәрҙең ташта уйылып ҡалған эҙҙәре быяла ҡалпаҡ эсенә ҡуйылған - тауаф ҡылыусылар уға яҡын уҙырға тырыша. Уйламағанда мин дә ҡомартҡы янына барып сыҡтым һәм уға ҡағылғас ҡына: «Харам-харам», - тип ҡысҡырыуҙы ишеттем. Полицейский шунан йыраҡ түгел Ҡәғбәтулланың дауамы итеп һалына башланып, аҙаҡ ни сәбәптәндер төҙөлөп бөтмәй ҡалған урынға үтергә теләүселәрҙе тыйырға маташа икән. Хаж ҡылыусы был урындың тышҡы яғынан үтергә кәрәклеген иҫтә тоторға тейеш. Ташҡын булып килгән халыҡтың аяҡ аҫтында ултырып намаҙ уҡыусылар ҙа бар. Тапап китерҙәр тип тә ҡурҡмайҙар. Ә беҙҙе, аяҡ кейемегеҙ йә башҡа бер нәмәгеҙ төшһә, алырға маташмағыҙ, аяҡ аҫтында ҡалып һәләк булыуығыҙ бар, тип иҫкәрткәйнеләр. Сәғиттәр шундай фажиғә шаһиты булған - арттан ҡыҫырыҡланып килгән хажиҙар ағымы туҡтай аламы ни, абынып иҙәнгә йығылған берәү уларҙың күҙ алдында шәһит үлеме менән донъянан киткән. Тауаф ҡылғанда беҙҙең алдан да бер нисә табут алып сыҡҡайнылар...
Аҡ мәрмәрҙә тулып ятҡан һыңар аяҡ кейемен дә, китаптарҙы ла, башҡа ваҡ-төйәкте лә аша атлап үтәһең. Анауындай мәхшәрҙә йыйыштырыусылар юлды ҡамай һалып, хуш еҫле шыйыҡса менән ялт иттереп йыуып алырға ла өлгөрәләр бит әле. Йөк машиналары менән кузов-кузов «сәпелдәк» түгәләр, ти.
Әйткәндәй, ғәрәптәр ислам ҡабул иткәнгә тиклем дә Ҡәғбәтулланы һәм Сафа-Мәрүә араһын урап уҙа торған булған. Быға аптырайһы түгел, сөнки Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм ниндәйҙер яңы дин уйлап сығармауын, ә бары тик Ибраһим пәйғәмбәр динен - Исламды тергеҙеүен Ҡөрьән Кәримдә ҡат-ҡат телгә ала. Тәү атабыҙ - Әҙәм ғәләйһис-сәләмгә иңдерелгән изге китап бәндәлек сифаттары арҡаһында боҙолған һайын, төп нөсхәне тергеҙеү йәки заманаға ярашлы телгә күсереү өсөн, Аллаһ ерҙә үҙ илселәрен тәғәйенләгән.
Ғибәҙәтте тамамлау менән алтын ишек тапҡырында ике рәҡәғәт тауаф намаҙы уҡып, мөғжизәле зәмзәм шишмәһе сығанағына ыңғайланыҡ. Ул көпләнгән, һәм һыу крандарҙан бирелә. Һәр һемәк эргәһендә бушлай таратылған бер ҡулланыр стакандар өйөмө кәмемәй, өҫтәлеп кенә тора - тейешле доғаһын уҡып, тылсымлы тамсыларҙы баштарына, кейемдәренә, тәндәренә ҡоялар. Һыу ныҡ һалҡын булһа ла тамаҡҡа «йәбешмәй», сирләтмәй. Ғәжәп, мәсет тышында - өйгә алып ҡайтыр өсөн ҙур-ҙур һауыттарға тултырған ерҙә - йылы. Әйтеүҙәренсә, эсәр зәмзәмгә боҙ һалып һыуытып торалар.
Артабан - Сафа һәм Мәрүә ҡалҡыулыҡтары араһында сәғи ҡылыу. Унда барып сығыу менән, риүәйәте иҫкә төшөп, күҙҙәремә йәш эркелде. Әйткәндәй, риүәйәт йәһүд һәм ғәрәп халыҡтарының бер атанан - Ибраһим пәйғәмбәрҙән таралыуын һүрәтләй. Тәүгеһе - ҡатыны Саранан, икенсеһе - Мысырҙа әсиргә эләккән Һәжәрҙән донъяға килгән улдары Исхаҡ һәм Исмәғил нәҫелдәре. Көндәш балалары, йәғни... Исмәғил затының тәү инәһе Һәжәр сабыйы менән ҡыяҡ та үҫмәгән яланғас, шөҡәтһеҙ тауҙар араһында япа-яңғыҙ ҡалып, һыу эҙләп йүгереп йөрөгән аралыҡ был. Етенсе тапҡырына йүгереп төшкәнендә Исмәғиле эргәһендә Жәбраил фәрештәне һәм уның уң аяғы аҫтынан шишмә урғылып сығыуын күрә. Һыу тиҙ генә эргә-тирәне баҫа башлағас, Һәжәр: «Зәм-зәм, зәм-зәм (беҙҙеңсә «сеү-сеү» һымағыраҡ)», - тип тыя-тыя, балсыҡ менән ҡоймалап ала. Изге ҡатын ағымды шулай туҡтатмаһа, һыу бар донъяны баҫыр ине, тиелә риүәйәттә.
Әсә сабырлығы, мөхәббәте, Аллаға инанғанлығына хөрмәт белдереү булараҡ ҡабул иттем мин был ғибәҙәтте. Ә ғәрәптәрҙең тәү бабалары Ибраһим һәм Исмәғил пәйғәмбәрҙәр төҙөгән Ҡәғбәтуллаға тауаф - ата рухын да ололауҙыр. Ғәжәйеп сифаттарға эйә ул зәмзәм! Йылдар буйы торһа ла боҙолмаҫ, ауырыуҙарҙы сихәтләндерер шифаһы менән дан тота. «Зәмзәмде ни маҡсат менән эсһәң, шул булыр», - тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи вә сәлләм. «Сарсауҙан эсһәң - һыуһының ҡандырыр, зиһен һораһаң - зиһен, йән һәм тән сәләмәтлеге һораһаң - сәләмәтлек бирер, яҡлау һораһаң - яҡлаулы булырһың. Быларҙың барыһы ла - Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәте», - тигән хәҙис тә бар. Көмөш кеүек ялтырап торған һыуҙың әҙ генәһе лә бер сәйнүк ҡаты һыуҙы йомшарта, сәйҙе сығышлы һәм тәмле итә. Ҡайтҡас, үҙем һынаным. Элек, ата-баба шул һынлым ергә йәйәү тиерлек йөрөгән саҡта, хаждан ҡайтыусылар зәмзәмде тамсылап ҡына тәмләткән, тиҙәр. Дарыуға шул да етеп ҡуйған.
Ҡайһы берәүҙәрҙең хәмер-шарапты «зәмзәм һыуы» тип «шаяртыуы» ни тиклем оло гонаһ, Иблискә хеҙмәт икәнен сығанаҡ янында торғанда ҡапыл бөтә тәрәнлегендә аңлап, йәнем әрнене.
Сафа менән Мәрүә араһын тигеҙләп мәрмәр иҙән һалынған. Тәүгеһе бейегерәк булған, шуға ла түбәһендәге таштар байтаҡҡа күтәрелеп тора. Эре-эре һарыҡташтарға үрмәләп менеүселәр, шунда оҙаҡ ҡына ултырыусылар бар. Беҙ иһә йышыраҡ аҫҡы өлөшөндәге ҡарайып күренеп ятҡан таштарына баҫып уҙыу менән генә мөрхәтһендек, сөнки берҙән, менеүе яйһыҙ, хәүефле, икенсенән, халыҡ ағымы ла быға бик мөмкинлек бирмәй. Ике тауҙың да таштарына баҫып үтеү - сөннәт ғәмәл! Сәғи ҡылғанда һәр ике тау итәгенән Ҡәғбәтуллаға ҡарап сәләм биреү фарыз.
...Таңға, сабах намаҙы етәрәк, ғүмрә (кесе) хажыбыҙҙы тамамлап та ҡуйҙыҡ.
- Бәхетең, артыҡ тығыҙ булманы, бына хәҙер мәхшәр башланасаҡ, - тип ҡуйҙы юлдашым Мөсәлиә апай. Иркен, таҙа, матур биналарҙа тәһәрәт алырға бөтә шарттар тыуҙырылған, шуларҙың үҙебеҙгә иң яҡын урынлашҡанынан сығыуға моңло аҙан яңғыраны, йәмәғәт менән иртәнге намаҙҙы ла уҡып, ҡайтыр яҡҡа юлландыҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө: Полиграфдизайн, 2005. - 102 б.
- Гүзәл Ситдиҡова. Күсле ил - көслө ил. - Өфө: Китап, 2007. - 448 б.


text:
Ҡойроҡһоҙҙар
Ҡойроҡһоҙҙар (лат. Anura) — 6000-гә яҡын төрҙө берләштергән ер-һыу хайуандары[1]; тәлмәрйен, әрмәнде кеүек бөтә ер-һыу хайуандары [2]
Ҡойроҡһоҙҙарҙың боронғо вәкилдәре Урта Юра осорондаға ятҡылыҡтарҙын (≈165 млн йыл элек) билдәле. Тик әлеге һыҙаттағы ҡойроҡһоҙҙар Триас осорондағы ҡаҙып табылған ҡалдыҡтарға хас.
Хәҙерге заманда ҡойроҡһоҙҙар тропиктарҙан субарктик регионға тиклем таралған. Дымла тропик урманда күп төрҙәре тереклек итә. Ҡойроҡһоҙҙар күберәк ҡоро ерҙә йәшәй, ләкин һыу менән беләнешен юғалтмайҙар. Уларҙың тәне ҡыҫҡа һәм тәбәнәк. Баштары киң һәм кәүҙә бенән таташҡан. Муйындары һәм ҡойроҡтары юҡ. Тирелере яланғас һәм дымлы. Баштарында күҙ йомой ярылары булған ике күҙ, ике танау тишеге бар. Һауана үпкәләре һәм тире аша һулайҙар. Һыуҙа өҙөк-өҙөк хәрәкәт итәләр. Аяҡтарында йөҙөй ярылары бар. Алғы аяҡтары ҡыҫҡараҡ, йөҙгән ваҡытта тәнгә табан ҡыҫылалар. Ҡоро ерҙә артҡы аяҡтары менән һикереп-һикереп йөрөйҙәр. Улар тәүлектек теләһә ҡайһы ваҡытында актив.
Ҡойроҡһоҙ амфибиялар үрмәкселәр, ҡырмыҫҡалар, ҡыҫылылар, ер селәүсендәре, ҡоро ер һәм һыу молюскалары, бөжәктәр менән туҡлана. Аҙыҡты күҙҙәре ярҙамында эҙләп таба. Осо торған бөжәктәрҙе аулайҙар. Табыштарын эләктерергә ваҡ тештәре һәм йәбешкәк телдәре ярҙам итә. Телдәре ауыҙҙың артҡы өлөшөнәалғы яғы менән береккән һәм ауыҙ эсендә ике ҡатлап бөкләнгән.
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары һыуҙа үрсей. Инә баҡалар – ыуылдырыҡ, ата баҡалар «һөт» сәсә. Ыуылдырыҡтан сыҡҡан сүмешбаш балыҡҡа оҡшаған була һәм зәңгәрһыу-йәшел һыуүҫемдәре, иң ябай төҙөлөшлө хайуандар менән туҡлана. Йылы һыуҙа 50-60 көн уҙгас һәм һалҡын һыуҙа 80-85 көндән һуң сумешбаштар кескенә бакаға әүрелә һәм һалҡын һыуҙы ташлап ҡоро ергә сыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Бесхвостые гады // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- «Хайваннар дөньясы : Балыклар. Җир-су хайваннары. сөйрәлүчеләр / [серия авт. һәм авт.-төз. Т. шакирова ; рәссамы А. Тимер-галина]. — Казан : Татар. кит. нәшр., 2011. — 95 б. : рәс. б-н. — («Табигатькә сәяхәт» сериясе). ISBN 978-5-298-02124-1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Ҡалып:AmphibiaDatabase
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Мифология
Мифоло́гия (грек. uuθoλoYίa uῦθoς — риүәйәт, хикәйәт һүҙенән һәм λόYoς — һүҙ, хикәйә, тәғлимәт) — боронғо фольклор, халыҡ әкиәттәрен мифтарҙы, эпостарҙы, әкиәттәрҙе өйрәнә торған фән, мифологияны бик күп фәндәр (философия, тарих, филология) өйрәнә.
Йөкмәткеһе
Мифтарҙың барлыҡҡ килеүе[үҙгәртергә]
Донъяны мифологик күҙ алдына килдереү билдәле бер үҫеш юлында бөтә хаыҡтарҙа ла булған. Европалылар Бөйөк географик асыштар осорона тиклем тик антик мифтар менән генә таныш булһалар, һуңғараҡ улар Африка, Америка, Океания, Австралия халыҡтарының мифтары тураһында ла беләләр. Библияла көнбайыш-семит мифологияһы эҙемтәһе һиҙелә. Ғәрәптәрҙең исламға тиклем үҙ мифологиялары булған.
Шулай итеп мифологияның кеше зиһене менән бәйленеше бар. Мифик образдарҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын билдәләү мөмкин түгел, улырҙың барлыҡҡа килеүе тел һәм фекерләү һәләте барлыҡҡа килгән осор менән бәйле. Мифтарҙың төп бурысы - кеше эшләгән ниндәйҙер мөһим ғәмәлдең өлгөһөн булдырыу, миф көнделек тормошто ритуаллаштырып кешегә йәшәү мәғәнәһен бирә.
Палеоконтакт теорияһы яҡлылар фаразы буйынса, мифтар — тарих, ысын булған ваҡиғалар Хәҙерге заманда «Карго культы» «миф» һүҙен шундай мәғәнәлә ҡулланыу өлгөһө булып тора. Шуның өсөн улар дин һәм фәнде мифологияға яңыса ҡарарға саҡыралар. Миҫал өсөн улар Библияла яҙылған ваҡиғаны күрһәтәләр һәм хәҙерге фәндәге белемде, терминологияны ҡулланып яңы аңлатма бирәләр.
Мифтарҙың төрлөлөгө[үҙгәртергә]
- Космогон мифтар — донъя барлыҡҡа килеүе тураһында
- соляр (ҡояш тураһында) мифтар
- ай тураһында мифтар
- астраль мифтар
- Эсхатолог мифтар — донъя бөтөү тураһында
- Антропогик мифтар — кеше барлыҡҡа килеүе тураһында
- мәҙәни герой
- Календарь мифтары
- үлеп кире терелгән хайуан тураһында мифтар
- Үлеүсе һәм терелеүсе аллаһ
- Хайуандар тураһында мифтар
- Культ мифтары
Мифология һәм әкиәттәр[үҙгәртергә]
Ҡайһы саҡта әкиәттәр «боҙолған мифтар» тип ҡарала. Йыш ҡына «халыҡ әкиәттәре, риүәйәттәре» тип антик культутралағы «мифтарҙы» атайҙар.
Мифтың әкиәттән айырмаһы:
1 Тәғәйенләнеше төрлөсә.
- Мифтың төп тәғәйенләнеше — аңлатма биреү.
- Әкиәттең төп тәғәйенләнеше — күңел асыу һәм әхлаҡ биреү.
2 Кешеләрҙең мөнәсәбәте.
- Мифты һөйләүсе һәм тыңлаусы ысынбарлыҡ тип ҡабул итә.
- Әкиәт (кәм тигәндә һөйләүсе тарафынан) уйҙырма кеүек ҡабул ителә.
Мифология сәнғәттә[үҙгәртергә]
- мифология әҙәбиәттә
- мифология һынлы сәнғәттә
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Мифологическая энциклопедия (на английском)
- Березкин Ю. Е. «Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам»
- Юрий Семёнов «Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия»
- Лосев А. Ф. Диалектика мифа
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кристофер У. Блакуэлл, Эйми Хакни Блакуэлл Мифология для «чайников» (Mythology For Dummies) — М. 2006. «Диалектика» — 368 с ISBN 0-7645-5432-8
- Берёзкин Ю. Е. 2007. Мифы заселяют Америку. М.: ОГИ.
- Берёзкин Ю. Е. 2007. Ареальное распределение фольклорно-мифологических мотивов // История и математика: Анализ и моделирование социально-исторических процессов. М.: КомКнига, 2007. С.205-232.


text:
Ҡарабаш өйрәк
Ҡарабаш өйрәк (Морская чернеть) (лат. Aythya marila) —
һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парла^шып һәм күмәклә¬шеп йәшәйҙәр; Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, ҡойроғо ҡара, арҡаһы аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һәм ҡабырғалары аҡ. Көҙгөһөн ата өйрәк, инәһе һы¬маҡ, өҫ яҡтаң һорғолт көрән, ҡорһағы һорғолт аҡ була. Суҡышының төбө аҡ. Ала өйрәктән һоро арҡаһы һәм бүрке булмауы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы, тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙғыһын төньяҡҡа үтешләй, ә көҙгөһөн көньяҡҡа үтешләй генә туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите әсән аулайҙар.


text:
Тарих
Тарих (грек. Iσtopίa, «исследование») — кешелектең үткән замандағы эшмәкәрлеген, торошон, донъяға ҡарашын, ойошоуын һәм социаль бәйләнештәрен өйрәнә торған гуманитар фән. Был өлкәлә эшләүсе ғалимдарҙы тарихсылар тип атайҙар.
- Үҫеш, үҙгәреш хәлендәге ысынбарлыҡ. Тарих закондары.
- Үткән тормоштағы төрлө ижтимағи хәл-ваҡиға һәм шул хәл-ваҡиғалар тураһындағы хәтирә. Тарихты өйрәнеү. Тарихта ҡалыу.
- Кешелек йәмғиәтенең үҫешен, үткән тормоштағы төрлө ижтимағи хәл-ваҡиғаны өйрәнгән фән. Башҡортостан тарихы. Яҙма тарих.
- Ниҙеңдер эҙмә-эҙлекле үҫешен, үҫеш барышын өйрәнгән фән. Театр тарихы. Эҙәбиәт тарихы.
- Кем йәки нимәгәлер бәйле булған төрлө хәл-ваҡиға. Йырҙың тарихы[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Аллергия
Аллерги́я (бор. грек. ἄλλoς — башҡа, сит, ят + ἔpYov — тәъҫир итеү) — аллергик ауырыуҙар, организмдың һиҙеүсәнлеге үҙгәрүе һәм аллергендарҙың иммунологик механизмдарына ҡабата тәъҫир итүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙар; организмдың ниндәйҙер ярһытҡыс матдәгә юғары һиҙгерлеге, яуабы[1]; организмдың теге йәки был матдәгә ҡарата тәбиғи булмаған һиҙеүсәнлеге, реактивлығы[2].
Йөкмәткеһе
Клиник күренеш[үҙгәртергә]
Экзоаллергеннар организмга ситтән керә, йыш ҡына һулыш юлдарының лайлалы тышсаһы, аш ҡайнатыу ағзалары, тире аша эләгә. Организмға аллерген үтеп кергәндән һуң аллергик реакция башлана (үҙенсәлекле һәм үҙенчәлекһеҙ). Үҙенсәлекле реакциялар өс стадияға бүлеп карала. Беренсеһендә - организмға беренсе тапҡыр эләккән аллергенға ҡарата юғары дәрәжәлә һиҙеүсәнлек күҙәтелә (яңы аллергенға яуап рәүешендә антитәнсектәр йә иһә уның менән тәъҫир итешә алыусан лимфоциттар барлыҡҡа килә). Икенсе стадиялә - аллерген ҡабат организмға үтеп кергәс, антитәнсектәр йә иһә лимфоциттар менән ҡушыла (медиаторҙар барлыҡҡа килеү стадияһы), гистамин, серотинин һ.б. биологик актив матдәләр бүленеп сыға торған биохимик процесстар башлана. Улар ағзаларҙың күҙәнәктәрен һәм туҡымаларын зарарлай. Өсөнсө (патофизиологик) стадияла зарарланыуҙың клиник билдәләре беленә. Ундый осраҡта организмдың юғары һиҙеүсәнлеге үҙенсәлекле, ул элегрәк сенсибилизация хәләтен китереп сығарған аллергенға бәйле рәүештә барлыҡҡа килә.
Аллергик реакция төрҙәре[үҙгәртергә]
Аллергик реакциялар үҫеше механизмы 4 типка бүленә.
- 1-се тип аллергия - анафилаксия, һеркә (бесән) биҙгәге, кесерткән биҙгәгенең ҡайһы бер төрҙәре, Квинке шешенүе һ.б.
- 2-се тип (цитотоксик) реакциялар - ҡан боҙолоу (аллергик анемия, агронулоцитоз).
- 3-сө тип реакцияләр — туҡымаларҙың иммункомплекстар менән зарарланыуы, сүл ауырыуы, тышҡы аллергик үпкә альвеолалары ялҡынһыныуы һ.б. аутоаллергик сирҙәрҙе арттыра (системалы ҡыҙыл ауырыуы, ревматоид артрит һ.б.).
- 4-се тип реакциялар — контактлы дерматиттар, күсереп утырткан ағзаны организмдың ҡабул итмәүе.
1, 2, 3-сө типтарҙагы аллергия патогенезында антитәнсектәр, 4-се типта лимфоциттар мөһим урын тота. Аллергияға бирешеүсәнлек факторҙары: тирә-яҡ мөхиттең бысыраныуы, түбән сифатлы туҡлыныу, ашамлыҡтарҙа консерванттар булыу, дарыу препараттарын тикшермәйенсә ҡулланыу.
Дауаланыу[үҙгәртергә]
Дәваланыуҙың төп ысулдары: аллерген менән контакт булдырмау, аҙыҡҡа аллергия булғанда ҡәтғи диета һаҡлау, аллергия китереп сығара торған дарыуҙарҙан тыйылыу; үҙенсәлекле иммунотерапия (гипосенсибилизация) — А.М. Безредка алымын ҡулланып, аллерген миҡдарын акрынлап арттыра барып, организмға күп тапҡыр керетеү. Был организмға «кәртә» булырлыҡ антитәнсектәр эшләргә мөмкинлек бирә һәм аллергенға ҡарата һиҙеүсәнлекте бөтөрөүгә килтерә. Симптоматик дауалауҙа глюкокортикоид, бронхолитик, оло күҙәнәктәрҙең мембраналарын стабильләштерә торған матдәләр ҡулланыла. Аллергия тыуҙырыусы матдәләрҙән һаҡланыу сараларын үтәү, уҙ ваҡытында профилактик дарыуҙар ҡулланыу, сәнәғәт предприятиеларындә аллерген менән контакт булдырмый торған технологияларҙы ғәмәлгә керетеү, организмда сенсибилизация сығанағы булған һәр төрле инфекцияларҙы бөтөрөү, ашҡазан-эсәк ағзалары функцияһын нормальләштерү һ.б.ҙан ғибәрәт.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Гнейс
Гнейс (от нем. Gneis) — кварц, шпат һәм слюданан торған тау тоҡомо[1]; метаморфик тау тоҡомо; күләмле, ғәҙәттә, гранитоид составлы, буй-буй кристаллы сланец. Ҡатнашмалары булараҡ, гранаттар, дистен һ.б. осорай. Магматик (ортогнейстар тип атылыусы вулканик) һәм ултырма (парагнейстар) тоҡомдарынан ныҡ (тирән) метоморфизмы нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Тығыҙлыгы 2650-2870 кг/м3, көпшәклелеге 0,5-3,0 %. Кембрийғаса боронғо комплекстларда йыш осорай. Ер тарихында гнейс хасил булыу процессы 2,5 млрд. йылдар элек булған. 2,7-3,1 млрд. йыл элек хасил булған, гранат ҡатнаш эндербит-гнейслар, пироксен-плагиоклаз, амфибол-пироксен-платоклас гнейслар, биотит-амфибол плато-гнейстар осорай. Гнейстарга, мәҫәлән, һелтеләләренә, һирәк осорай торған элементтарҙың (Ta, Nb, Be һ.б.) ҙур мәғдән сығанаҡтары тура килә. Гнейс тоҡомдар, башлыса, ваҡланған таш, бут ташы алыуҙа һәм тышлау ташы булараҡ ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
Ссылки[үҙгәртергә]
- Гнейс на Кристаллов. NET (урыҫ.)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Астрономия
Астрономия (боронғо глек телендә aσtpovouίa, aσtpov — йондоҙ һәм vόuoς — закон һүҙҙәренән яһалған) — күк есемдәре һәм уларҙың системалары (Йыһанға тиклем) урынлашыуы, ҡоролошо, үҙенсәлектәре, килеп сығышы һәм үҫеше тураһында фән.
Астрономия Ҡояшты, Ҡояш системаһы планеталарын һәм уларҙың юлдаштарын, астероидтарҙы, кометаларҙы, метеориттарҙы, планета-ара матдәне, йондоҙҙарҙы һәм Ҡояш системаһынан тышындағы планеталарҙы, томанлыҡтарҙы, йондоҙ-ара матдәне, галактикалар һәм уларҙың өйкөмдәрен, пульсарҙарҙы, квазарҙарҙы, кара тишектәрҙе һ.б. өйрәнә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Непал
Непа́л, Непал Федератив Демократик Республикаһы (Ҡалып:Lang-ne [neˈpaːl]) — Көньяҡ Азияла Һималайҙағы дәүләт. Һиндостан һәм Ҡытай менән сиктәш. Башҡалаһы −- Катманду ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Неал Республикаһы Азияла төньяҡ киңлектең 26° һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡтоң 80° һәм 88° урынлашҡан. Непал донъяла кеше иң тығыҙ йәшәгән райондары янында урынлашҡан. Төньяҡта ҠХР автоном районы − Тибет , көньяҡ сиге көнбайыштан көнсығышҡа тиклем Һиндостандың Уттаранчал, Уттар-Прадеш, Бихар, Көнбайыш Бенгалия һәм Сикким менән сиктәш.
Төньяҡ тан Непалды, 8000 метрҙын бейегерәк булған бер нисә түбәһе булған, Ҙур Һималай һырты уратып алған. Улар араһында иң билдәлеһе Ер шарында иң бейек тау − Эверест (8848 м).
Непалда иң түбән урын диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан. Илдең 40% территорияһы 3000 метрҙын бейегерәк кимәлдә урынлашҡан. Шулай итеп Непал донъялағы иң таулы ил.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нипал // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. — International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011


text:
Әл-Фәджр сүрәһе
Әл-Фәджр сүрәһе (ғәр. سورة الفجر, Таң ) — Ҡөрьән Кәримдең 89-cы сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 30 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
سورة «البلد» 89
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. وَالْفَجْرِ
2.وَلَيَالٍ عَشْ
3. وَالشَّفْعِ وَالْوَتْ
4. وَاللَّيْلِ إِذَا يَس
5. هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِّذِي حِجْر
6.أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ
7.إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَاد
8. الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَاد
9.وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ
10.وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ
11.الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ
12.فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ
13. فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ
14. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ
15.فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ
16. وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ
17.كَلَّا بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيم
18.وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ
19.وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَّمًّا
20. وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا
21. كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّ
22. وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفّ
23.وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى
24. يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِ
25. فَيَوْمَئِذٍ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ
26.وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ
27.يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة
28.ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيّ
29. فَادْخُلِي فِي عِبَادِي
30. وَادْخُلِي جَنَّتِي
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
1. Үәл-фәджр. 2. Үә ләйәәлин ғәшр. 3. Үә-шшәфғи үәл-үәтр. 4. Үә-лләйли иҙәә йәср. 5.Һәл фии ҙәәликә ҡасәмүл-лиҙии хиджр. 6.Ә ләм тәра кәйфә фәғәлә раббүкә биғәәд. 7. Ирамә ҙәәтил-ғимәәд. 8. Әлләти ләм йухләҡ миҫлүһәә фил-биләәд. 9. Үә-ҫәмүүдә-лләҙиинә джәәбүү-ссахра бил-үәәд. 10. Үә Фирғәүнә ҙил-әүтәәд. 11. Әлләҙиинә тағау фил-биләәд. 12. Фә'әкҫәруу фииһәл-фәсәәд. 13. Фәсаббә ғәләйһим раббүкә сәүта ғәҙәәб.14. Иннә раббәкә ләбил-мирсаад. 15. Фә'әммәл-иңсәәнү иҙәә мәбтәләәһү раббүһү фә'әкрамәһү үә нәғмәһү фәйәҡуулү раббии әкрамән. 16. Үә әммәә иҙәә мәбтәләәһү фәҡадара ғәләйһи ризҡаһу фәйәҡуулү раббии әһәәнән. 17. Кәлләә бәл ләә түкримүүнәл-йәтиим. 18. Үә ләә тәхаад-дуунә ғәләә тағәәмил-мискиин. 19. Үә тәькүлүүнә-ттурааҫә әкләл-ләммә. 20. Үә түхиббүүнәл-мәәлә хүббәң джәммәә. 21. Кәлләә иҙәә дүккәтил-арду дәккәң-дәккә. 22. Үә джә'ә раббүкә үәл-мәләкү саффәң-саффә. 23. Үә джии'ә йәүмә'иҙим-биджәһәннәмә йәүмә'иҙии-йәтәҙәккәруль-иңсәәнү үә әннәә ләһү-ҙҙикраа. 24.Йәҡуулү йәә ләйтәнии ҡаддәмтү лихйәәтии. 25. Фәйәүмә'иҙил-ләә йүғәҙҙибү ғәҙәәбаһү әхәд. 26. Үә ләә йүүҫиҡу үәҫәәҡаһү әхәд. 27. Йәә әййәтүһә-ннәфсүл-мутмә'иннәһ. 28. Ирджиғии иләә раббикә раадыийәтәм-мардыиийәһ. 29. Йәдхулии фии ғәбәәдии. 30. Үәдхулии джәннәтии.
Мәғәнәһе[үҙгәртергә]
ӘЛ-ФӘДЖР (ТАҢ) СҮРӘҺЕ
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Таң менән ант итәм! 2. Һәм ун төн менән ант итәм! 3. Һәм таҡ менән һәм йоп менән ант итәм! 4. Хәрәкәтләнгән саҡтағы төн менән ант итәм! 5. Әллә бында уйлаған кешегә ант түгелме? 6. Раббыңдың Ғәд халҡы менән нимә ҡылғанын күрмәнеңме ни? 7. Мөһәбәт йорттар эйәһе Ирам халҡы менән? 8. Уның шикелле нәмәләр тирә-яҡ илдәрҙә яһалмағайны. 9. Һәм үҙәндәге ҡаяларҙы тишкән Ҫәмүд халҡы менән? 10. Һәм ҡаҙыҡтар эйәһе Фирғәүен менән? 11. Улар ҡалаларҙа аҙғынлыҡта сиктән уҙҙылар, 12. һәм унда боҙоҡлоҡто арттырҙылар. 13. Һәм Раббың улар өҫтөнә ғазап афәтен яуҙырҙы. 14. Раббың, ысынлап та, һағалап-күҙәтеп тороусы. 15. Ҡасан Раббыһы кешене һынаһа, уны хөрмәтле ҡылһа, һәм уға ниғмәт күрһәтһә, шул саҡта ул: «Раббым мине хөрмәтләне!» — ти. 16. Һәм ҡасан Раббыһы кешене һынап, уның ризығын сикләһә, ул уаҡытта ул; «Раббым мине кәмһетте!» — ти. 17. Юҡ һәм юҡ! Бәлки һеҙ үҙегеҙ етемде хөрмәт итмәйһегеҙ, 18. һәм ярлыны туйҙырырға өндәмәйһегеҙ. 19. Һәм мираҫты ашап бөтөрәһегеҙ. 20. Һәм байлыҡты сиктән тыш яратаһығыҙ. 21. Юҡ һәм юҡ! Ҡасан Ер киҫәк-киҫәк емерелеп тигеҙләнһә, 22. һәм Раббың килһә, һәм фәрештәләр саф-саф булып килһәләр, 23. һәм шул көндө тамуҡты килтерерҙәр, ул көндө кеше иҫенә төшөрөр, әммә был иҫкә төшөрөү уға нимәгә инде? 24. Ул: «Әгәр мин үҙ тормошом өсөн алдан әҙерләгән булһам ине!» — тип әйтер. 25. Ул көндө Уның ғазабы менән һис кем ғазап ҡылмаҫ, 26. һәм Уның бәйләүе менән һис кем бәйләмәҫ. 27. Эй һин, тынысланған йән! 28. Риза булып һәм ризалыҡ алып, үҙ Раббыңа ҡайт! 29. Минең ҡолдарым араһына ин! 30. Минең йәннәтемә ин!
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
http://www.falaq.ru/quran/arab/89
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Ноябрь (Ҡырпағай)
Ноябрь (Ҡырпағай)
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 4 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
- 9 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя сифат көнө.
- 10 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя йәштәр көнө.
- 14 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара тәмәкенән баш тартыу көнө.
- 15 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара диабетҡа ҡарыш көрәш көнө.
- 17 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара студенттар көнө
- 20 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара бала хоҡуҡтары көнө.
- 21 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя сәләмләү көнө.
- 21 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя телевидение көнө.
- 25 Ноябрь (Ҡырпағай) - Әсә көнө.
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 5 Ноябрь (Ҡырпағай) - Хәрби разведчик көнө.
- 7 Ноябрь (Ҡырпағай) - 1917 йылғы Октябрь инҡилабы көнө.
- 10 Ноябрь (Ҡырпағай) - Милиция көнө.
- 12 Ноябрь (Ҡырпағай) - Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 13 Ноябрь (Ҡырпағай) - Радиация, химик һәм биологик ғәскәрҙәр көнө.
- 14 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә Рәсәй хеҙмәткә саҡырыусылар көнө.
- 19 Ноябрь (Ҡырпағай) - Ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерия көнө.
- 21 Ноябрь (Ҡырпағай) - Рәсәй Федерацияһы һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 29 Ноябрь (Ҡырпағай) - Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостандың территориаль-милли автономияһын ойоштороу көнө


text:
Бөйөк Ҡытай диуары
Бөйөк Ҡытай стенаһы (Ҡалып:Zh-тупб) — мөһим архитектура ҡомартҡыһы. Төньяҡ Ҡытай буйлап (тармаҡтарын иҫәпкә алып) 8 851,1 км оҙонлоҡтағы стена.
Тарихы[үҙгәртергә]
Стенаның беренсе өлөшөн төҙөү хунну күсмә халҡының һөжүменән һаҡланыу өсөн, император Цинь Ши-хуанди (Цинь династияһынан) хакимлыҡ иткән дәүерҙә б.э.т. 475—221 йылдарҙа төҙөлә. Төҙөлөштә халыҡтың биштән бер өлөшө, йәғни миллиондан ашыу кеше ҡатнаша. Стена 8 мең 851 км 800 м оҙонлоҡта төҙөлә.
Стена Ҡытайҙың иң төньяҡ сиген билдәләй һәм ватандаштарҙы ҡырағай ҡәбиләләргә ҡушылыуҙан һаҡлай. Стена Ҡытай цивилизацияһының сиктәрен билдәләй, яңы яулап алынған ерҙәрҙә берҙәм империя төҙөүгә булышлыҡ итә.
Хань династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа (б.э.т. 206 — б.э. 220 йылдар) стена көнбайыш Дуньхуанға тиклем киңәйтелә. Сауҙа ҡарауандарын күсмә халыҡ һөжүменән һаҡлау өсөн сүллек эсендә ҡарауыл башнялары төҙөлә.
Стенаның беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған өлөшө башлыса Мин династияһы (1368—1644 йылдар) дәүерендә төҙөлә. Был дәүерҙә төҙөлөш материалдары башлыса кирбес һәм таш була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә стена көнсығыштан көнбайышҡа тиклем, Бохай ҡултығынан Һары диңгеҙгә тиклем йәйелә.
Емерелеүе һәм тергеҙелеүе[үҙгәртергә]
Цин династияһы (1644—1911 йылдар) дәүерендә стенаға ихтибар күрһәтмәү арҡаһында өс быуат эсендә стена емерелеп бөтә. Тик беләкәй генә Пекин —Бадалин өлөшө «башҡала ҡапҡаһы» булараҡ һаҡланып ҡала. 1899 йылда Америка гәзиттәре стена емереләсәк, уның урынына шоссе юл төҙөләсәк тигән хәбәр тарата.
1984 йылда Дэн Сяопин башланғысы менән Бөйөк Ҡытый стенаһын реставрациялау программаһы ғәмәлгә ашырыла. Был программа Ҡытай, сит ил компаниялары, шәхси кешеләр тарайынан финанслана.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Таш блоктарҙы һалыу өсөн йәбешкәкле дөгө бутҡаһы менән һүндерелгән эзбис ҡулланғандар.
- Йыл һайын «Бөйөк стена» тип аталған еңел атлетика марафоны үткәрәләр, дистанцияның бер өлөшөн спортсмендар стена һырты буйлап йүгерәләр.
- Бөйөк Ҡытай стенаһын орбита станцияларынан ябай күҙ менән күреп булмай тигән фекер йәшәһә лә, спутниктар төшөрөлгән фотоларҙа күрергә була.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Е. Н. Грицак. Пекин и Великая Китайская стена, Вече, Москва, 2005, ISBN 5-9533-0778-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Великая китайская стена — статья в БСЭ
- 长城 — Байдупедии(ҡыт.)
- Великая китайская стена («Стена слез»; «Железный занавес»; XX век.)
- Всемирное наследие ЮНЕСКО — Великая китайская стена
- Великая китайская шоколадная стена


text:
Бәпембә
Бәпембә — ҡыуыш һабаҡлы, һары суҡ сәскәле, туҙғаҡ орлоҡло ваҡ үлән.
Ул Башҡортостанда киң таралған үҫемлектәрҙең береһе. Бигерәк тә кеше йәшәгән урындарҙы үҙ итә. Беҙҙең илдә бәпембәнең 200-ҙән ашыу төрө үҫә. Орлоҡтары ел тарафынан һәм башҡа юлдар менән таралып ките- арҡаһында, ул тиҙ генә күпләп үҫеп китә.
Көнбайыш Европа илдәрендә: Францияла, Швейцарияла, Бельгияла, шулай уҡ Һиндостанда, АҠШ-та айырым плантацияларға сәсеп үҫтерәләр. Ул витаминдарға бай булған төрлө аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланыла.
Составы[үҙгәртергә]
Бәпембә составында аскорбин кислотаһы бик күп.


text:
Аят
Аят(ғәр. айа — билдә, мөғжизә), айат, Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө.
Исламдың дөйөм догматик системаһы үҫеше осоронда — Хоҙайҙың төп “билдәһе”. Мосолман диненә ярашлы, аят Алланың ысын һүҙҙәре яҙылған. Мөхәммәт тәүҙә үҙенең вәғәздәрен тәшкил иткән айырым асылыштарҙы аят тип атай. Улар телдән-телгә тапшырыла, ҡайһы бер асылыштарҙың ғына яҙмалары була. Күп кенә аят, текстары үҙенсәлекле булыу арҡаһында, дингә яңы килеүселәргә аңлайышһыҙ була һәм Мөхәммәт улар өсөн аңлатмалар бирә. Ҡөрьәндең яҙма тексы барлыҡҡа килгәс, “Аят” термины Ҡөрьән “шиғырҙарын” билдәләү өсөн ҡулланыла башлай. Ҡөрьәндә, төрлө иҫәп буйынса, хронологик эҙмә-эҙлелек һәм мәғәнәүи бәйләнеш һаҡланмайынса урынлаштырылған 6204, 6226, 6232 йәки 6236 аят бар. Улар бетеүҙәрҙә (башлыса беренсе сүрә “Фатиха”), мәсет, мәҙрәсә, башҡа мосолман учреждениелары, торлаҡ йорт интерьерҙарын биҙәгәндә ҡулланыла, ҡәбер таштарына яҙыла. Башҡорттарҙа үлгәндәрҙе иҫкә алыу һәм ерләү йолаларының бер өлөшө булып торған “аят уҡытыу” йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйгә күскәндә йәки алыҫ юлға сығыр алдынан аят уҡыла.
һылтанмалар[үҙгәртергә]
- энциклопедияһы
- 108 сура (Аль-Кяусар) на арабском и в переводах на русский язык
- Сура 108 АЛЬ-КАУСАР в Исламской энциклопедии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Нил Армстронг
Нил Олден Армстронг (5 август, 1930 — 25 август, 2012) — америка астронавты, профессор. Огайо штатында тыуған һәм бала сағы башҡа ерҙәрҙә үткән. Ул Америка астронавты, лётчик-һынаусыһы, авиаторы, аэрокосмос инженеры, университет профессоры, АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ лётчигы һәм Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше.
1969 йылдың 20 июлендә Нил Армстронг һәм Базз Алдрин Saturn V ракетаһы ярҙамында Айға ебәрелгән бәләкәй генә космос карабында Айға төшәләр. Ракета Apollo 11 тип атала. Улар икеһе лә Айҙа атлайҙар, һәм миллионлаған кеше уларҙы телевизоҙан ишетәләр һәм күрәләр. Пардью университетында авиацион техника өлкәһендә техник фәндәр бакалавры дәрәжәһен һәм Көньяҡ Калифорния университетында аэрокосмик инженерия магистры дәрәжәһен ала. 1970 йылда Пардью университетында Почётлы техник фәндәр докторы исеменә лайыҡ була. 1971 йылдан 1979 йылға тиклем Цинциннати университетының аэрокосмик инженерия профессоры була.
Был һүҙҙәрҙе ул Айға аяҡ баҫҡанда әйтә. Ул «Кешенең был бер бәләкәй генә ...» тип әйтергә теләгән, тик ни өсөндөр «бер» һүҙен әйтмәгән. Армстронг әйттем тип уйлай.
Бала сағы[үҙгәртергә]
Нил Армстронг осоуға теләге булыуын 2 йәшенде үк аңлай. Уны атаһы Кливленд Милли һауа уҙышына ала. Йәш сағында ул йорт эштәрендә ата-әсәһенә ярҙам итә, ул быны һеңлеһе Июнь һәм ҡстыһы Дин менән эшләй. Нил Армстронг, шулай уҡ, китап уҡырға ярата. Беренсе синыфта уҡығанда 90 китап уҡып сыға. Шуға ул икенсе синыфты төшөрөп ҡалдыра.
6 йәшендә ул беренсе аэроплан осошон яһай. Ул самолёттар төҙөй һәм өйҙә аэродинамик торбала һынауҙар үткәрә. Ул аптекала эшләй һәм осоу дәрестәрен ала. 16 йәшендә осоусы танытмаһын, водитель танытмаһынан алдараҡ ала. Пардью университетында авиация техникаһын өйрәнгән ваҡытты, 1949 йылда уны АҠШ хәрби һауа көстәре сафына армияға алалар.
Карьера[үҙгәртергә]
Уҡыуын тамамламаҫ элек, 1949 йылда буласаҡ асторонавт Армстронг Флоридаға Пенсакола Naval Air Station саҡырыла. 20 йәшенде ул эскадрилияла иң йәш осоусы була. Аэронавтика инженерияһында уҡыған ваҡытта, 1950 йылда Корея һуғышы башлана, ул унда 78 хәрби осош яһай. Бер мәртәбе уның самолёты бәреп төшөрөлә һәм шулай уҡ ул 3 Һауа миҙалына лайыҡ була. Һуңынан ул тәжрибеле һынаусы лётчик була.
Джемини-8 космос карабында, осош командиры булараҡ, үҙенең беренсе космос миссияһын 1966 йылдың 16 мартында башҡара. Ул Джемини-8 космос карабын ул ваҡытта орбитала булған Agena карабы менән уңышлы тоташтыра. Тоташыу шыма ғына булһа ла, берләшкән космос караптары ауышлыҡ бирә. Армстронг тоташҡан караптарҙы ысҡындыра һәм карап менән ҡулдан идара итә. Әммә, нәтижәлә ашығас рәүештә Тымыҡ океанға төшөргә мәжбүр булалар.
Шәхси тормошо һәм үлеме[үҙгәртергә]
Армстронг Джанет Шеронға 1956 йылдан бирле өйләнгән була, 1994 йылда айырылышалар, Марк, Эрик һәм Карен исемле өс балалары була. Һуңынан Карол Хелд Кнайтҡа өйләнә, 1994 йылдан 2012 йылда үлгәнсе уның менән йәшәй. Армстронг 2012 йылдың 25 августтында Огайо штаты Цинциннати дауаханаһында операциянан һуң вафат була. Уға 82 йәш була.[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Башҡа веб-биттәр[үҙгәртергә]


text:
Таиланд
Таила́нд (тай. ประเทศไทย) Таиланд короллеге (тай. ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт, Һинд-Ҡытай ярымутрауында һәм Малакка ярымутрауында урынлашҡан. Көнсығыштан Камбоджа һәм Лаос, көнбайыштан Мьянма, көньяҡтан Малайзия менән сиктәш.
1939 йылға тиклем Сиам тип атала. «Тхай» (Ҡалып:Lang-th2) һүҙе «азатлыҡ» тигәнде аңлата. Һүҙ үҙен-үҙе аҡлай: башҡа дәүләттәр Франция һәм Бөйөк Британия колониялары булғанда, Таиланд Көняҡ-Көнсығыш Азияла мөстәҡиллеген һаҡлап ҡалған берҙән-бер дәүләт.
«Таиланд» (Thailand) — XX быуаттың 30-сы йылдарында ғәҙәттти тормошҡааа инеп ҡалған инглизлаштырылған тайҙар йәшәгән ил исеме. Тайса ил исеме «Мыанг Тхай» йәки «Пратхет Тхай» тип яңғырай.


text:
пәйғәмбәр
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
пәй-ғәм-бәр
Произношение[править]
- МФА: [pæj.ɢ̞æm.ˈbær]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- религ. пророк ◆ Ибраһим пәйғәмбәр — Пророк Ибрагим (Авраам). ◆ Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай. — Как раз в эту ночь первые аяты Святого Корана начинают передаваться пророку Мухаммаду (да благословит его Аллах и приветствует) через ангела Джабраила.


text:
Тымыҡ океан
Координаты: 009° с. ш. 157° з. д. / 9° с. ш. 157° з. д. (G) (O) (Я) Тымыҡ океан — Ер шарында океандарҙың майҙаны буйынса иң ҙуры һәм иң тәрәне. Көнбайышта Евразия һәм Австралия, көнсығышта Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, көньяктан Антарктида ҡитғалары араһында урынлашҡан.
Тымыҡ океан төньяҡтан көньяҡҡа 15,8 мең км һәм көнсығыштан көнбайышҡа 19,5 км йәйелгән. Диңгеҙҙәр менән майҙаны — 179,7 млн км², уртаса тәрәнлеге — 3984 м, һыу күләме — 723,7 млн км³ (диңгеҙҙәрҙе иҫәкә алмайынса: 165,2 млн км², 4282 м һәм 707,6 млн км³). Тымыҡ океандың иң тәрән урыны (донъя океаныныңда) — Мариан уйпатында 10 994 м Тымыҡ океанда яҡынса 180-се меридиан буйлап дата күсереү һыҙаты үтә.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә]
Океанда беренсе күргән европалы испан конкискодоры Бальбоа булған. 1513 йылда ул юлдаштары менән Панама муйынын үтеп океанға сыға. Улар көньяҡҡа асыҡ ҡултыҡҡа сыҡҡанға күрә, Бальбоа Көньяҡ океан тип атай (исп. Mar del Sur).1520 йылдың 28 ноябренде асыҡ океанға Фернан Магеллан сыға. Ул океанда 3 ай 20 көндә Утлы Ерҙән Флиппин утрауҙарына тиклем үтеп сыға. Бөтә сәйәхәт барышында тымыҡ һауа торошо булғанлыҡтан, Магеллан океанды Тымыҡ океан тип атай. 1753 йыда француз географы Ж. Н. Бюаш (фр.n Jean-Nicolas Buache), океандарҙың иң ҙуры булғанға күрә, Бөйөк океан тип атарға тәҡдим яһай. Был исем дөйөм танылыу тапмай һәм донъя географияһында океан Тымыҡ океан тип атала. Инглиз телле илдәрҙә океан ингл. Pacific Ocean тип атала. 1917 йылға тиклем Рәсәй карталарында Көнсығыш океан тигән исем менән йөрөй.
Астероид (224) Океан Тымыҡ океан хөрметенә аталған[2].
Физик-географик характеристика[үҙгәртергә]
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Тымыҡ океан планеталағы иң ҙур океан, ул Донья океанының 49,5 % майҙанын һәм 53 % һыу күләмен алып тора. Көнсығыштан көнбайышҡа 19 мең км-ға һуҙылған һәм 16 км-ға — төньяҡтан көньяҡҡа. Его воды расположены большей частью на южных широтах, меньшейна северных[4]. Уның һыуҙарының күп өлөшө көньяҡ киңлектә, әҙерәге — төньяҡ киҡлектә урынлашҡан.
1951 йылда инглиз экспедицияһы «Челленджер» фәнни-тикшереү судноһында эхолот ярҙамында 10 863 метр иң тәрән урынды билдәләй[5] 2011 йылдағы һуңғы тикшереүҙәр — 10 994 м ±40 м тигән мәғлүмәт бирә[6][7]. Шулай итеп «Челленджер упҡыны» ингл. Challenger Deepтип аталған иң тәрән урын, иң бейек Джомалугма тауынан диңгеҙ кимәле менән сағыштырғанда алыҫыраҡ ята[8].
Океан үҙенең көнсығыш сиге менән Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка ярҙарын йыуа, көнбайыш сиге менән Австралия һәм Евразияның көнсығыш ярҙарын йыуа, көньяҡ сиге Антарктиданы йыуа.
Диңгеҙҙәре[үҙгәртергә]
Тымыҡ океандың диңгеҙҙәре, ҡултыҡтары, боғаҙҙары майҙаны 31,64 млн км² (дөйөм океан майҙанының 18 %), һыу кәуләме 73,15 миллион км³ (10 %). Диңгеҙҙәрҙең күп өлөшө океандаң көнбайыш өлөшөндә Евразия буйлап урынлашҡан: Беренг диңгеҙе, Охота диңгеҙе, Япон диңгеҙе, Японияның эске диңгеҙе, Һары диңгеҙ, Көнсығыш-Ҡытай диңгеҙе, Филиппин диңгеҙе; Көньяҡ-Көнсығыш Азия уртауҙары араһындағы диңгеҙҙәр: Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе, Яван диңгеҙе, Сулу диңгеҙе, Сулавеси диңгеҙе, Бали диңгеҙе, Флорес диңгеҙе, Саву диңгеҙе, Банда диңгеҙе, Серам диңгеҙе, Хальмахере диңгеҙе, Молукк диңгеҙе; Австралия яры буйлап: Яңы Гвинея диңгеҙе, Соломонов диңгеҙе, Коралл диңгеҙе, Фиджи диңгеҙе, Тасман диңгеҙе; Антарктида янындағы диңгеҙҙәр (уларҙы ҡайһы ваҡытта Көньяҡ океанда тип иҫәпләйҙәр): Дюрвиль диңгеҙе, Сомов диңгеҙе, Росса диңгеҙе, Амундсен диңгеҙе, Беллинсгаузен диңгеҙе. Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка буйлап диңгеҙҙәр юҡ, әммә унда ҙур ҡултыҡтар урынлашкан: Аляска, Калифорния, Панама ҡултығы[3].
Уртауҙар[үҙгәртергә]
Вулкан атылыу нәтижәһендә Тымыҡ океанда бер нисә мең утрау барлыҡҡа килгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре кораллдар менән үҫеп, кире диңгеҙгә батҡандар, үҙҙәренән һуң атолл ҡулсаларын ҡалдырып[4].
Утрауҙар һаны (10 меңгә яҡын) һәм дөйөм майҙаны буйынса тымыҡ океан беренсе урында тора. Океанда Ерҙә ҙурлығы буйынса икенсе һәм өсөнсө урындағы утрауҙар урынлашҡан: Яңы Гвинея (829,3 мең км²) и Калимантан (735,7 мең км²); иң ҙур утрауҙар төркөмө: Ҙур Зонд утрауҙары (1485 мең км², шул иҫәптән ҙур уртауҙар: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка). Башҡа ҙур утрауҙар һәм архипелагтар: Яңы Гвинея утрауҙары (Яңы Гвинея, Колепом), Япон утрауҙары (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филиппин утрауҙары (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), Яңы Зеландия (Көньяҡ һәм Төньяк утрауҙар), Кесе Зонд утрауҙары (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукка утрауҙары (Серам, Хальмахера), Бисмарк архипелагы (Яңы Британия, Яңы Ирландия), Соломон утрауҙары (Бугенвиль), Алеут утрауҙары, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи утрауҙары (Вити-Леву), Гавай утрауҙары (Гавай), Яңы Каледония, Кадьяк архипелагы, Куриль утрауҙары, Яңы Гебридтар, Королева Шарлотта утрауҙары, Галапагосс утрауҙары, Веллингтон, Изге Лаврентия, Рюкю утрауҙары, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д‘Антркасто утрауҙары, Самоа утрауҙары, Ревилья-Хихедо, Палмер архипелагы, Шантар утрауҙары, Магдалена, Луизиада архипелагы, Линга архипелагы, Луайоте утрауы, Карагинский, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор утрауҙары[3].
Климаты[үҙгәртергә]
Тымыҡ океандың климаты ҡояш радияцияһының зоналарға бүленеүе һәм атмосфера циркуляцияһы, һәм шулай уҡ Азия материгының көҫлө йөғонтоһо аҫтында формалаша. Океанда, төньяҡ поляр бүлкәттән тыш, бөтә климат зоналары урын алған. Уның һауаһы дымға туйынған. Экватор янында 2000 миллиметрға тиклем яуым-төшөм була. Төньяҡ Боҙло океандан Тымыҡ океанды ер һәм һыу аҫты һырттары һаҡлап тора. Океандың төньяҡ өлөшө көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда йылыраҡ. Океандың үҙәк өлөшөндә пассаттар иҫә. Көнбайышында көслө муссондар иҫә. Ҡышын материктар ҡоро һәм һалҡын муссон килеп, океан климатына йоғонто яһай, диңгеҙҙәрҙең бер өлөшө туңыр боҙ менән ҡаплана. Көнбайыш өлөшөндә емергес тайфундар була. Уртаса кинлектә штормдар ҡотора. Океандың төньяғында һәм ҡоньяғында 30 метрға еткән тулҡындар булғылай.
Гидрологик режим[үҙгәртергә]
Өҫкө һыуҙарҙың әйләнмә хәрәкәте[үҙгәртергә]
Тымыҡ океандың һыу ағымы әйләнмә хәрәкәте тәртибен дөйөм атмосфера ағымы билдәләй. Төньяҡ ярымшарҙағы төньяҡ-көнсығыш пассат төньяҡ-пассат ағымын барлыҡҡа килтерә, ул ағым Үҙәк Америка ярҙарынан Филиппин утрауҙарына тиклем киҫеп сыға.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Тымыҡ океанға Донъя окенының 50 % биомассаһы тура килә. Океанда тереклек бай һәм күп төрлө, айырыуса Азия һәм Австралия араһындағы тропик һәм субтропик зонала бик ҙур территориялар коралл рифтары һәм мангр әрәмәлектәре менән ҡапланған. Океандың тропик һәм экваториаль киңлектәре, мәрйен рифтары араһында, тереклек бай. Уның был үҙенсәлеген океандың ҙурлығы, тәбиғәт шарттарының төрлөлөгө, океандың боронғолоғо менән аңлатыла. Төньяк өлөшөндә һөмбаш балык төрҙәре күп. Һыу массаһы бик уңдырышлы, шуға күрә үҫемлектәр һәм хайуандар планктоны үрсей. Планктон менән анчоус, ставрида, скумбрия һ.б. балыҡ төрҙәре туҡлана. Бындағы ҡоштар: бакландар, пеликандар, пингвиндар балык менән туҡлана. Киттар, диңгеҙ бесәйҙәре, диңгеҙ ҡондоҙҙары күпләп тереклек итә. Мәрйендәр, диңгеҙ терпелере, молюскылар кеүек умыртҡаһыҙар күпләп тереклек итә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Oceanographers.ru. Обнаружены «мосты» через Марианскую впадину. Экспедиция также провела точные измерения «Бездны Челленджера», самой глубокой точки в океане. Полученная глубина составила 10 994 +/- 40 метров.
- ↑ Schmadel Lutz D. 2003
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85
- ↑ 4,0 4,1 Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А. М. Рябчикова — М.: Высшая школа, 1988. — С. 516—521.
- ↑ Кравчук П. А. Рекорды природы — Любешов: Эрудит, 1993. — С. 23-24. — 216 с. — ISBN 5-7707-2044-1.
- ↑ Марианскую впадину «углубили». compulenta.ru (8 декабря 2011). 8 ноябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ РИА Новости «Ученые обнаружили горы на дне Марианской впадины» (14:34 08-02-2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012. 10 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Oceans' deepest depth re-measured. BBC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 28 сентябрь 2012 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Коринская В.А. Материктар һәм океандар герграфияһы: дөйөм белем биреү уҡыу йорттары өсөн дереслек. -Өфө; Китап: М. Дрофа, 2006. -ISBN 5-295-03891-2


text:
Тәүхид
Тәүхид- ул Аллаһы Тәғәлә бер икәнлеген, Уның бер ниндәй ҙә тиңдәше юҡ икәнлеген әйрәтә торған фән. Тәүхид фәне "лә иләһә илләаллаһ" һүҙенең мәғәнәһен, нигеҙҙәрен, шарттарын һәм "лә иләһә илләаллаһ" тигән иман кәлимәһен нимәләр боҙоуын, юҡҡа сығарыуын өйрәтә.
"Лә иләһә илләаллаһ"[үҙгәртергә]
Кешеләрҙе иң беренсе намаҙға түгел, ә, пәйғәмбәрҙәр кеүек, имандың асылына - "лә иләһә илләаллаһ" ҡанунына өндәргә кәрәк. Көмөштәй шишмә һыуын бер тамсы ағыу боҙған кеүек, "Лә иләһә илләаллаһ" кәлимәһен боҙоусы нәмәләр бар. Улар иманға зарар итеп, кешене бөтөнләй юлдан яҙҙыра. Ҡайһы бер мосоландар үҙҙәренең "Лә иләһә илләаллаһ" кәлимәһенә ана шундай төрлө зарар һалыусы сирҙәрҙе эләктереп, ахыр сиктә ғәзиз имандарын юғалтып, аҙашып, ҡафыр-мөртәткә әйләнә.
"Лә иләһә илләаллаһ" кәлимәһен юҡҡа сығара торған нәмәләр[үҙгәртергә]
- Сихыр ғилеме
- Күрәҙәселек
- Йондоҙнамә
- Оло ширк
- Харамды хәләл, хәләлде харам тиеү
- Ҡәберҙәге әүлиәләргә табыныу
- Боттарға, һындарға табыныу
- Рыя ғәмәлдәр(маһайыу,маҡтаныу)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Ваҡыт-Урал (гәзит) №5 14 март 2011 миләди йыл , 9 рәббиғәл -ахыр 1432һижри йыл


text:
Оттон (Гречъы къарол)
Гречъы къарол Оттон I (гр. Όθwv, Baσιλeύς tnς Eλλάδoς, нем. Otto; райгуырдис 1815-æм азы 1 июны, Зальцбург — амардис 1867-æм азы 26 июлы), Баварийы къарол Людвиг I-æмы дыккаг фырт, уыдис Гречъы къарол. Византиаг династитæ Комнинтæ æмæ Ласкаридты байзæддаг.
17 азы йыл куы цыдис, уæд 1832-æм азы Лондоны конферецийы фæстиуæгæн, Англис, Уæрæсе æмæ Францы разыйæ сси ног грекъаг паддзахады фыццаг къарол. Æрмæст Оттоны титул уыдис «Гречъы къарол», уый фæстæ цы къаролтæ уыдис, уыдон сæ титул раивтой æндæрмæ: «грекъæгты къарол».
1862 азы фæфæлдæхты фæстиуæгæн барвæндонæй ацыдис Грекъæй Германмæ.


text:
Вашингтон (штат)
Вашингтон (ингл. Missouri) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 18. 1889 йылдың 11 ноябрендә төҙөлгән. Элек Миссисипи территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Мәңге йәшел штат.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Вашингтон штатында 6 897 012 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 39,6 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 13.
Майҙаны 184 827 кв.км, шуның 6,6 % һыу майҙаны.
Штаттын Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто.


text:
Әре ҡорт
Әре ҡорт — күмәкләп тереклек итеүсе бал ҡорттары Apis mellifica ғаиләһендәге ата ҡорт (Apidae sociales).
Әре ҡорттар аталанмаған йомортҡаларҙан үрсей. Был факт әүәлдән үк билдәле, Аристотель ваҡытында уҡ был турала билдәләмә бар. Әре ҡорт йомортҡалары ҡорт инәһе күҙәнәктәргә йомортҡа һалғанда уҡ аталанмай төшә. Сөнки әре ҡорт күҙәнәктәре эшсе ҡорттарҙыҡына ҡарағанда ҙурыраҡ эшләнелә. Инә ҡорт ошо киң күҙәнәктәргә ҡорһағын төшөргән саҡта орлоҡлоҡтан сперматозоид бүленеп сыҡмай, һәм аналыҡ аша үтмәй, һөҙөмтөлө аталаныу булмай. Инә ҡорт ҡорһағында үтә һиҙеүсән нәҙек кенә ҡылдар була, улар инә ҡорт эшсе ҡорттар күҙәнәктәренә ҡорһағын төшөргән саҡта импулс барлыҡҡа килтерә. Әре ҡорттар күҙәнәктәренә һалған саҡта инә ҡорт импулс кисермәй. Шулай уҡ инә ҡорт булмаған осраҡта эшсе ҡорттар үҙҙәре йомортҡа һала башлай. Һөҙөмтәлә әре ҡорттар үрсетелә. Эшсе ҡорттарҙа, аталанмағас, сперматозоидтар булмай. Был ҡорт күсе ғаиләһендә бик күпләп әре ҡорттар сыға башлай һәм ғаилә юҡҡа сыға.
Йөкмәткеһе
Тышҡы ҡиәфәте[үҙгәртергә]
Әре ҡорт эрерәк булыуы һәм һиҙеү ағзаларының булмауы менән эшсе ҡорттарҙан айырылып тора. Уларҙың күҙҙәре ҙур, үҙ-ара тоташып тора. Мыйыҡсалары өҙөн, мороно ҡыҫҡа. Күкрәге киң һәм ҡанаттары ла оҙон. Сәскә һеркәһен йыйыу апараты юҡ, шулай уҡ ҡаяуы ла юҡ, уның урынында үҙенсәлекле апарат урынлашҡан. Ҡорһағы түңәрәк оҙонса, арт яҡтағы өлөшө түңәрәкләнеп бөтә.
Үҫеше[үҙгәртергә]
.
Инә ҡорт әре ҡорт өсөн йомортҡаларҙы, күпләп эшсе ҡорттар үрсеме сыға башлағас һала башлай. Ул Рәсәй Федерацияһының урта һыҙатында майҙың тәүге яртыһына тура килә. Был йомортҡалар махсус эрем күҙәнәктәргә һалына(8 мм диаметрға). Был әре ҡорт һҙыҙаты тип атала. Өс көндән әре ҡорт ҡарышлауыҡтары барлыҡҡа килә. Уларҙы эшсе ҡорттар инә ҡорт һөтө, бал һәм сәскә һеркәһе менән туҡландыра башлай. Ҡарышлауыҡтар 6 көндә үҫеп етә,ҡаҡурсаҡҡа әүерелә, эшсе ҡорттар уларҙы ҡабартыңҡырап көпләп ҡуя. 15 көндән һуң әре ҡорттар моронлай. Үрсемдең үҫеш ваҡыты 24 көн.
Шулай уҡ әре ҡорттар ҡарт инәле ғаиләлә үрсей. Йәш инәле ғаиләләрҙә әре ҡорт үрсеме үрсетелмәй. Ҡайһы бер осраҡта, хаталыҡ менән тарайған эшсе ҡорттары күҙәнәктәренә лә йомортҡалар һалына. Бындай осраҡта ул үрсемде лә ҡабартып көпләйҙәр. Халыҡта уны көмөрө үрсем тип йөрөтәләр. Бындай күҙәнәктәрһән сыҡҡан әре ҡорттар ҙа, эшсе ҡорттар ҙа ваҡ була.
Бал ҡорто ғаиләһе өсөн уның кәрәклеге[үҙгәртергә]
Әре ҡорттарҙың тәғәйенләнеше - инә ҡорттарҙы аталандырыу. Аталанған осорҙа әре ҡорт инә ҡорттар менән бергә һауала бик юғарыға күтәреләләр, умартанан алыҫлашалар; шуларҙың 5-8 ҡорт инә ҡортто ҡаплай; аталандырғандан һуң әре ҡорттоң аталандырыу ағзаһы өҙөлөп сыға һәм әре ҡорт шунда уҡ үлә, инә ҡорт менән бергә ергә ҡолай. Инә ҡорт бынан һуң умартаға аҡ төҫтөге «шлейф» менән ҡайтырға мөмкин. Шуғ ҡарап умартасы инә ҡорттоң аталанғанын белдә ала. Йәш инә ҡорт уңышлы аталанһын өсөн умарталыҡ янындағы һауала етерлек кимәлдә ата ҡорттар булырға тейеш.
Оянан осоп сыҡҡан ваҡытта инә ҡортто бер өйөр әре ҡорттар уратып алған була. Шуға күрә лә ҡош ашаусы ҡоштар (мәҫәлән, йәшелғош), инә ҡорт осҡан ваҡытта әре ҡорттарҙы ғына тоторға тырышалар, сөнки әре ҡорттар өйөрө аша инә ҡортҡа барып етә алмайҙар. Әммә ҡайһы саҡта (әгәр эргә-тирәлә башҡа умарталар торһа) инә ҡорттарҙы ла эләктерәләр. Инә ҡорт тыуған умартаһынан алыҫҡа оса.Оҙатып барыусы әре ҡорттар юлда тороп ҡалып бөтәләр. Инә ҡорт башҡа умарталарҙан сыҡҡан әре ҡорттар менән уҙаҡлаша. Умартана алыҫ китһә лә, ҡорт ашаусы ҡоштар ҡурҡыныс тыуҙырмай. Йәшелғош умарта эргәһендә генә аулай, сөнки бында уға аҙыҡ мул. Унан тыш инә ҡортто башҡа умарталыҡтарҙан осраған әре ҡорттар уратып ала. Әгәр ҙә яҡын тирәлә умарталыҡтар булмаһа, инә ҡорт биик алыҫҡа оса. Әгәр ҙә башҡа умарталыҡтарҙағы әре ҡорттарҙы осратмаһа, ҡайтҡанда «свита»һыҙ ҡайта, ошо ваҡытта 60 % инә ҡорт, ояларында баҫып ултырыусы, ҡоштар тарафынан тотола.
Ҡорттар әре ҡорттарҙы уларҙың хәжәте бөтөү менән юҡҡа сығаралар. Әре ҡорт ҡурсаҡтары, ҡарышлауыҡтарын ҡорттар тишеп һуралар, ә август уларҙы умартанан ҡыуалар һәм үлтерәләр. ТИк көсһөҙ умарталарҙа ғына ҡышлауға ҡалалар. Әре ҡорттар үҙ аллы йәшәй алмайҙар. Әре ҡорттарҙың күп булыуы умарта өсөн хәүефле, сөнки улар ҡорттарға ҡарағанда балды өс тапҡырға күберәк ашайҙар. Шулай уҡ әре ҡорт үрсемен ашатҡанда эшсе ҡорттар бик күп ваҡыттарын сарыф итәләр. Шуға күрә күп умартасылар уларҙың үрсемен үҙе юҡ итә. Әре ҡорт үрсеме күп булған рамдарҙы, шулай уҡ әре ҡорт күҙәнәкле рамдарҙы буш, матур кәрәҙле рамдар менән адмаштыралар. Шуға күрә инә ҡорт тик аталанған йомортҡалар ғына һала. Инә ҡортто ике йылда бер алмаштырыу ҙа бик файҙалы.
Әре ҡорттар һәм Varroa талпаны[үҙгәртергә]
Варроа талпаны, паразит талпан, умарталарҙағы ҡорт үрсемендә үрсей. Варроа талпаны әре ҡорт үрсемен өҫтөлөк итә. Сөнки уның үҫеше күстәге башҡа ҡорттарҙың үҫешенә ҡарағанда оҙағыраҡ. Умартасылар варроа талпаны менән бергә үрсегән әре ҡорт үрсемен алып варроатоз ауырыуын еңеләйтә ала. Уны умартанан алып йә һыуыҡ ергә ҡуйырға,йә киреһенсә иретергә кәңәш ителә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
- Матусевич П. Зачем нужны трутни? // Наука и жизнь. — 1966. — № 9. — С. 39.


text:
Һыу ҡуңыҙҙары
Һыу ҡуңыҙҙары (лат. Dytiscidae, (урыҫ. Плавунцы) — ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһендәге аҡмаҫ һәм аҡрын аға торған һыуҙа йыртҡыслыҡ итеп йәшәй, яҡшы йөҙә һәм оса торған ҡуңыҙҙар[1].
Кәүҙәләре яҫы, овал. 2,5 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә 300 гә яҡын төрө бар. Был йөҙгәлектәрҙең әҙ өйрәнелеүе һәм төрҙәрен асыҡлау ауыр булыу менән аңлатыла. Ағымһыҙ, үләннәр менән ҡапланған һыуҙа йәшәй. Айырыуса ҙурҙары (3—4 см-ға ҡәҙәр): ҡаймалы йөҙгәклектәр (Dytiscus marginalis) һәм киң йөҙгәклектәр (D. latissimus), беренселәренең арҡаһы ҡоңғорт-ҡара, икенселәренең — ҡуйы йәшел төҫтә, күкрәк ҡалҡанын һәм ҡанат өҫлөктәрен һарғылт тар ҡайма уратып алған. Ҙур йөҙгәклектәр артҡы пар аяҡтары ярҙамында йөҙәләр, йоҡарған тәпиҙәрендә оҙон ҡылдар бар. Ваҡ йөҙгәклектәр һыу төбө һәм үҫәмлектәре буйлап үрмәләйҙәр. Атмосфера һауаһын һулайҙар. Йомортҡаларҙан үрсейҙәр, инә заттар уларҙы һыу үҫемлектәренә йәки һыулыҡ ярҙары быйына һала. Һыуҙа һәм ҡоро ерҙә ҡышлайҙар. Личинкалары тышҡы төҙөлөшө буйынса төрлө, ҡырыйҙарында һәм ҡорһағында трахеялы һаңаҡтары бар.
Личинкаларҙың ураҡ һымаҡ ҡаҙналығы буйынса шайыҡ аҙыҡты һурыу өсөн яйлашҡан канал уҙа. йөҙгәклектәр һыуҙа йәшәүсе организмдар, күбеһенсә бөжәктәр менән, шулай уҡ моллюсклар, сүмешбаш һәм ваҡ балыҡтар менән туҡлана. Балыҡ селбәрәләрен ашап, һыу ҡуңыҙҙары балык хужалығына зыян килтерәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. М., 1968. Т. 3; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977;
- Райков Б.Е., Римский-Корсаков М.Н. Зоологические экскурсии. М., 1994.


text:
Ватт
Ватт (билдәләмәһе: Вт, W) — СИ системаһында ҡеүәт үлсәү берәмеге. Берәмек Шотландия уйлап сығарыусы-механигы, универсаль пар машинаһын беренсе булып эшләп сығарыусы Джеймс Уатт (Ватт) хөрмәтенә аталған.
Ҡеүәт үлсәү берәмеге булараҡ Ватт беренсе мәртәбә 1899 йылда Британия фәнни ассоциацияһының икенсе Конгрессында ҡабул ителгән. Быға тиклем күпселек иҫәп-хисаптарҙа Джеймс Уатт индергән ат көстәре ҡулланылған, шулай уҡ минутына фут-фунттар ҡулланылған. 1960 йылда XIX Үлсәүҙәр буйынса генераль конференцияла Ватт Халыҡ-ара үлсәү Системаһына индерелгән. Барлыҡ электр йыһаздарының төп сифаттарының береһе булып улар ҡулланған ҡеүәт тора, шуға күрә һәр бер электр йыһазында (йәки шул йыһаздың ҡулланыусы белешмәһендә) уның эшләүе өсөн күпме Ватт кәрәккәне тураһында мәғлүмәт табырға була.
Йөкмәткеһе
Билдәләмәһе[үҙгәртергә]
1 Ватт 1 секунд ваҡыт эсендә 1 Джоуль эш башҡарылғандағы ҡеүәткә тигеҙ итеп билдәләнә. Шулай итеп, Ватт ул сығарылма үлсәү берәмеге һәм СИ берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр аша бәйләнгән:
Билдәләмәһе юғарыраҡ күрһәтелгән механик ҡеүәттән башҡа, шулай уҡ йылылыҡ һәм электр ҡеүәт төрҙәре бар:
- Йылылыҡ ағымының 1 Ватт ҡеүәте 1 Ватт механик ҡеүәткә тиң (эквивалент).
- 1 Ватт актив электр ҡеүәт шулай уҡ 1 Ватт механик ҡеүәткә тиң һәм 1 Вольт көсөргәнеш ҡуйылғанда, 1 Ампер ҙурлыҡтағы эш башҡарыусы даими электр тогының ҡеүәте тип билдәләнә.
Башҡа үлсәү берәмектәренә күсереү[үҙгәртергә]
Ватт башҡа үлсәү берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр менән бәйләнгән:
- 1 Вт = 107 эрг/с
- 1 Вт ≈ 0,102 килограмм-көс •м/с
- 1 Вт ≈ 1,36*10-7 ат көсө
- 1 Вт = 859,8452279 кал/сәғәт
Ҡабатлы һәм өлөшлө берәмектәр[үҙгәртергә]
Ҡеүәт менән бәйле иҫәп-хисаптар өсөн Ватттың үҙен һәр бер осраҡта ла ҡулланыу уңай булмаҫҡа мөмкин. Ҡайһы ваҡыт үлсәнгән ҙурлыҡтар бик ҙур йәки бик бәләкәй генә булғанда, стандарт алҡушымталы үлсәү берәмеген ҡулланыу уңай, был даими ҙурлыҡ тәртибен иҫәпләүҙән ҡотолорға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, радарҙар һәм радиоалғыстар проектлағанда йыш ҡына пВт һәм нВт ҡулланалар, электроэнцелография һәм электрокардиография кеүек медицина приборҙары өсөн мкВт ҡулланалар. Электр етештереүҙә һәм шулай уҡ тимер юл локомотивтары проектлағанда мегаватттар (МВт) һәм гигаватттар (ГВт) ҡулланалар.
Стандарт СИ ҡушымталары түбәндәге теҙмәлә күрһәтелгән:
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
Дека-, гекто-, деци-, сантиватт үлсәү берәмектәрен ҡулланыу кәңәш ителмәй.
Тәбиғәттә миҫалдар[үҙгәртергә]
Киловатт-сәғәт һәм киловатт төшөнсәләре араһындағы айырма[үҙгәртергә]
Атамалары оҡшаш булғанлыҡтан киловатт һәм киловатт-сәғәтте көнкүреш ҡулланышында йыш бутайҙар, бигерәк тә электр йыһаздарына ҡараған осраҡтарҙа. Әммә был ике үлсәү берәмеге төрлө физик ҙурлыҡтарға ҡарай. Ватттарҙа, һәм шунан сығып киловатттарҙа, ҡеүәт, йәғни электр йыһазы тарафынан ваҡыт берәмеге эсендә ҡулланылған энергия миҡдары иҫәпләнә. Ватт-сәғәт һәм киловатт-сәғәт энергия үлсәү берәмектәре булып тора, йәғни улар менән электр йыһазының сифатламаһы түгел, ә был йыһаз тарафынан башҡарылған эш миҡдары иҫәпләнә.
Был ике ҙурлыҡ киләһе бәйләнештә. Әгәр ҡеүәте 100 Вт булған лампа 1 сәғәт дауамында эшләгән икән, уның эше 100 Вт*сәғ (йәки 0,1 кВт*сәғ) энергия талап иткән. Электростанцияның ҡеүәте мегаватттарҙа иҫәпләнә, ләкин һатылған электроэнергияның ҙурлығы киловатт-сәғәттәрҙә һәм мегаватт-сәғәттәрҙә иҫәпләнәсәк.


text:
Енисей
Енисей (эвенк. Ионесси «стыр дон», хак. Ким, тув. Улуг-Хем «разагъды дон», нен. Енся’ ям’) — Сыбыры цæугæдон, дунейы стырдæр дæттæй сæ иу. Бахауы Цæгатихон фурды Карæйы денджызмæ. Йæ дæргъ у - 3487 км.
Ном[ивын]
Йæ ныры ном ыл бафидар ис эвенкаг ныхас «Ионесси» — стыр дон, зæгъгæ. Сыбырæгтæ ма йæ Енисей-Дада дæр фæхонынц.
Географи[ивын]
Дунейы стырдæр дæттæй иу: Стыр æмæ Чысыл Енисейтæ кæм баиу вæййынц, урдыгæй у — 3487 км, Чысыл Енисейы гуырæнæй — 4287 км, Стыр Енисейы гуырæнæй та — 4123 км. Донвæндаджы дæргъ: Идэр — Селенга — цад Байкал — Ангара — Енисей у 5075 км. Сæ бассейнты фæзуæттæ абаргæйæ (2580 мин км²), Енисей ахсы 2-аг бынат Уæрæсейы цæуæгæдæтты 'хсæн (Обы фæстæ) æмæ 7-æм бынат дунейы дæтты 'хсæн. Енисейы бассейнæн характерон у цæхгæр ассиметриад: йæ рахизбыл у 5,6 хатт бæрзонддæр йæ галиубыл фарсæй. Енисей у æрдзон арæн Скæсæн æмæ Ныгуылæн Сыбыртæн. Галиубыл Енисейæн кæрон ссары Ныгуылæн-Сыбырон тыгъдад, рахизбыл та у хæххон тъайгайы дæлбар. Саянтæй Цæгатихон фурдмæ, Енисей ацæуы Сыбыры алы климатон зонæты. Йæ донгуырæны цæрынц теуатæ, йæ донæфтæны та урсæрсытæ.


text:
мәғәнә
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
мә-ғә-нә
Произношение[править]
- МФА: [mæɢ̞æˈnæ]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- смысл, значение ◆ Йәшәүҙең мәғәнәһе, тормош мәғәнәһе — смысл жизни
- лингв. значение; семантика ◆ Һүҙҙең тура/күсмә мәғәнәһе — прямое/переносное значение слова. ◆ Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй — В башкирском языке у этого слова есть два значения. ◆ Бындай һүҙбәйләнештең мәғәнәһен айырым һүҙ мәғәнәһенән сығып аңлатып булмай — Семантику такого словосочетания невозможно объяснить, исходя из значений отдельных слов


text:
Рубик шаҡмағы
Рубик шаҡмағы (венг. Bűvös kocka, урыҫ. Кубик Рубика йәки Рубик кубигы; иң әүәл Тылсымлы кубик исеме менән билдәле) — механик башватҡыс. 1974 йылда венгер скульпторы һәм архитектура уҡытыусыһы Эрнё Рубик уйлап сығарған, 1975 йылда патент алған.
43 252 003 274 489 856 000 (43 квинтилион) комбинация булыуы мөмкин.
Башватҡыс пласстмассанан эшләнгән куб (иң тәүҙә 3 × 3 × 3). Тыштан ҡарағанда ҙур куб, 3 күсәр тирәләй әйләнә алған, 54 ваҡ кубиктан торған кеүек. Ҙур кубың һәр ҡыры 9 квадраттан тора һәм һәр ҡыр буялған. Шулай итеп ҙур кубтың ҡыры 6 төҫкә буялған. Кубтың ҡырҙарын бороу, төҫтәрҙе бутарға мөмкинлек бирә. Уйнаусыға һәр төҫтө үҙенең ҡырына йыйыу мәсьәләһе тора.


text:
Ҡатын-ҡыҙ түше
- Был мәҡәлә ҡатын-ҡыҙ түшенең социомәҙәни аспектарына бағышланған. Анатомяһы тураһында мәҡәлә - Һөт биҙе.
Ҡатын-ҡыҙ түше — уңдырышлылыҡ символы булараҡ ҡабул ителә. Бик күп мәҙәниәттәрҙә бала табыу һәм уңдырышлылыҡ алиһәләре күп йәки ҙур түшле ҡатын-ҡыҙ итеп һүрәтләнгән.
Бөйөк рәссамдарҙың йөҙҙәрсә картиналарында яланғас түшле ҡатын-ҡыҙ һүрәтләнгән.
Ҡатын-ҡыҙҙың үҫешкән түше икенсел енси билдәләр булып һанала. Бик күп халыҡтарҙа кеше алдында түште асыҡ йөрөтөү оятлы һанала. Әммә ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә бындай тыйыу сикле йәки бөтөнләй юҡ. Ҡайһы осраҡтарҙа яланғас түште (топлес)күрһәтергә ярай, ҡасан юҡ икәненә ҡараш төрлө. Бәғзе бер көнбайыш мәҙәниәттәрҙә пляжда рөхсәт ителһә, кеше йәшәгән урындарҙа, мәҫәлән, ҡала үҙәгендә, тыйыла. Күпселек осраҡтарҙа декольте рөхсәт ителһә лә, шунан артығы тыйыла. Әгәр түште асыу бала имеҙеү менән бәйле булһа, ҡағиҙә булараҡ , мөмкин тип һанайҙар. Феминисткаларҙың фекеренсә иһә ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттә яланғас түш күрһәтә алыуы енестәрҙең тигеҙлеге менән бәйле[1].
Түштең үҫеше[үҙгәртергә]
Орлоҡланған йомортҡа күҙәнәгенең Хромосома йыйылмаһы (генотип) тәүбашлап енси айырманы (фенотип) тәьмин итә . 9—10 йәштә енси өлгөрөш осоронда түш үҫә башлай һәм был 2—3 йыл дауам итә. Таннер буйынса(ингл. Tanner scale) түш һәм төктәр үҫә башлауы ошонда һүрәтләнә[2][3]:
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Beyond comparison: sex and … — Google Books
- ↑ Мазурин А. В., Воронцов И. М. Пропедевтика детских болезней — 1-е изд. — М.: Медицина, 1986. — С. 303. — 432 с. — 100000 экз.
- ↑ Жуковский М. А. Детская эндокринология — 3-е изд. — М.: Медицина, 1995. — С. 632. — 656 с. — 8000 экз. — ISBN 5-225-01167-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Әкиәт
Әкиәт —
- халыҡ ижадында тылсымлы көстәр, сихырсылар ҡатнашлығында барған төрлө уйҙырма ваҡиғаларға ҡоролған, телдән һөйләнә торған әҫәр. Сәсмә жанрҙағы әҫәр, уйлап сығарылған ваҡығаларға ҡорола.
- әҙәбиәттә халыҡ ижады менән бәйле, мөғжизәле һәм мажаралы ваҡығаларға, тылсымлы көстәргә бәйле әҫәр, тик халыҡ әкиәтенән айырмалы буларыҡ, әкиәттең авторы бар.
Йөкмәткеһе
Башҡорт халыҡ әкиәттәре[үҙгәртергә]
Әкиәттәр — халыҡ ижадының бик боронғо һәм киң таралған жанры. Халыҡ араһында уны "ҡарһүҙ" тип тә йөрөтәләр. Ул ҡарттарҙан ҡалған "аҡыллы һүҙ" тигәнде аңлата. Ул ғәҙәттә, " борон- борон заманда. йәшәгән. ти, бер әбей менән бабай" тип башлана. Йөкмәткеһенә ҡарап башҡорт халыҡ әкиәтәре өс төркөмгә бүленә: тылсымлы(волшебные), тормош- көнкүреш(бытовые) һәм хайуандар (сказки о животных) тураһындағы әкиәттәр.
Тылсымлы әкиәтәр[үҙгәртергә]
Образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Берҙәм жанр булһа ла, әкиәттең үҫешендә бер нисә этапты асыҡларға мөмкин, һәм уның төрҙәре, ғәҙәттә, ана шул этаптарға ҡарап билдәләнә. Боронғо әкиәттәргә тылсымлылыҡ, фантастика нығыраҡ хас булған. Уларҙың күбеһендэ миф үҙенсәлектәрен табып була. Тылсымлы әкиәттәрҙең образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Тәбиғәт күренештәренең күпселеге, мәғлүм булыуынса, һәр төрлө хәрәкәт аша сағыла: ҡояш, мәҫәлән, байый; йәшен балҡып, йәшнәп китә; ямғыр яуа; ел һауаны, үҫемлектәрҙе һәм башҡа эйберҙәрҙе хәрәкәткә килтерә; хайуандарҙың ҡылыҡ-хәрәкәте тағы ла асығыраҡ. Тәбиғәттең серҙәрен ныҡлап белмәгән боронғо кешеләр, тирә-йүндәге әйбер һәм күренештәрҙе йәнләндереп күҙ алдына килтергәндәр. Тәбиғәтте йәнләндереп, хайуандарҙы кешеләштереп аңлау уларҙың художестволы ижадтарына ла, айырым алғанда, әкиәттәренә лә үтеп ингән. Йәшен йәшнәтер кылыс; бер башынан һөт, бер башынан ҡан тама торған ҡурай; тылсымлы айбалта; алыҫтағы теләгән бер әйберҙе күрһәтә алыусы көмөш көҙгө; үҙе йөрөтөүсе итек - был образдарҙың барыһы ла кешенең тәбиғәтте аңларға ғына түгел, ә уны еңергә ынтылыуын да сағылдыра. Аждаһа, юха, мәскәй, ен-пәрей, дейеү кеүек фантастик образдарҙың бөтә әкиәттәрҙә лә еңелеүгә дусар булыуы халыҡтың шул уҡ ынтылышын тағы ла асығыраҡ дәлилләй. Тәбиғәттең стихиялы көстәрен, ижтимағи тормоштоң ҡаршылыҡтарын еңергә тырышыу әкиәттәрҙең үҙенсәлекле типиклаштырыу алымдарын да билдәләй. Кешене көслө итеп күрһәтергә теләү әкиәт геройҙарының мөмкинлектәрен (бигерәк тә уларҙың физик һәләттәрен) идеаллаштырыуға алып килгән, һөҙөмтәлә гипербола дөйөмләштереүҙең әкиәткә хас формаһы булып нығына. Яуыз көстәргә һәм кешелекһеҙ бәндәләргә ҡаршы көрәшеүсе геройҙарҙың нисек итеп идеаллаштырылыуын «Аҡъял батыр» әҫәре миҫалында ғына ла асыҡ күрергә мөмкин. Тау батыр, мәҫәлән, бер тауҙы икенсе урынға күсерә. Урман батыр эре-эре ағастарҙы йолҡоп ала. Уғатар батыр күккә төбәп өс көн элек атҡан уғын дүртенсе көндә генэ көтөп ала, Йүгерек батыр һыңар аяғы менән дә ҡуян баҫтырып тота. Күлуртлар батырҙың һәләтен уның исеме үк әйтеп тора.
Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшөү менән, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү көсәйә төшә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «һаранбай менән Зиннәт ағай», «Алдар менән Ямар», «Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселеге әсән көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау уларҙың төп тематикаһын тәшкил итә.
Тормош- көнкүреш әкиәттәре[үҙгәртергә]
Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшөү менән, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү көсәйә төшә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «һаранбай менән Зиннәт ағай», «Алдар менән Ямар», «Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселеге әсән көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау уларҙың төп тематикаһын тәшкил итә.
Хайуандар тураһындағы әкиәтәр[үҙгәртергә]
Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшөү менән, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү көсәйә төшә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «һаранбай менән Зиннәт ағай», «Алдар менән Ямар», «Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселеге әсән көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау уларҙың төп тематикаһын тәшкил итә.
Әкиәт жанрының поэтикаһы[үҙгәртергә]
Әкиәт жанрының яҙмышы[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- 1. Алексеев Н.А. Ранние формы религии тюрсоязычных народов Сибири. – Новосибирск: Наука, 1980.
- 2.Андреев Н.П. Указатель сказочных сюжетов по системе Аарне. – Л., 1929.
- 2a. Амантай Ғабдулла. Башҡорт фольклорында жанрҙар//Ғабдулла Амантай. Һайланма әҫәрҙәр / Төҙ. Мөхөтдин Тажи; Баш һүҙ авт. Ғ.Зөлҡәрнәев. —Өфө, 1960. —144—151-се б.
- 3. Аникин В.П. Русская народная сказка. — М.: Госучпедгиз, 1959.
- 4. Arais К., Medne A. Latviesu Pesaku tipy Raditajs. — Riga: Zinatne, 1977
I (Указатель типов латышских сказок).
- 5. Башкирские народные сказки/Запись и перевод А.Г. Бессонова;
Сост.,ред. Н.К. Дмитриева. — Уфа: Башгосиздат, I94I.
- 6. Башҡорт халыҡ ижады: Өс томда /Төҙ., мөхәрр., баш һүҙ һәм иҫ-
кәр. бир. Ә.И. Харисов. — Өфө: Башгосиздат, 1959. — 2-се том
- 7. Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан /Төҙ. М.Х. Минһажетди-нов, Ә.И. Харисов. — Өфө: Башҡортостан кит. нәшр,. 1973. — 1-се кит.
- 8. Башорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан / Төҙ. Н.Т. Зарипов, М.Х. Минһажетдинов; Яуаплы мөхәрр. Ә.И. Харисов, Ғ.Б, Хөсәйе-
нов. — Өфө: Башкортостан кит. нәшр., 1978. — 3-сө кит.
- 9. Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан /Төҙ. Ө.М. Сөләймәнов; Яуаплы мөхәрр. С.Ә. Галин. — Өфө: Башкортостан кит. нәшр..1981. — 4-се кит.
- 10. Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан/Төҙ. Ә.М. Сөләймәнов; Яуаплы мөхәрр. Н.Т. Зарипов. —Өфө: Башҡортостан_кит. нәшр., 1983. —5-се кит.
- 11. Башҡорт халыҡ ижады / Төҙ. Ә.М.Сөләймәнов; Инеш мәҡ. М.М.Сәғитов; Һүҙ ахыры Ә.М.Сөләймәнов менән Р.Ф.Рәжәповтыҡы; Аңлатмалар, һүҙлек М.М.Сәғитов менән Ә.М.Сөләймәновтыҡы; Яуаплы мөхәрр. Н.Т.Зарипов. — Өфө:Китап, 1998 — 3-сө том: Эпос.
- 12 Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004 йыл.


text:
Македония Республикаһы Йыйылышы
Македония Республикаһы Йыйылышы (макед. Собранието на Република Македонија) — Македония Республикаһының парламенты, вәкиллек һәм закондар ҡабул итеү органы.
МР Йыйылышы структураһы[үҙгәртергә]
Македония парламенты бер палаталы, МР Уставына (Конституцияһына) ярашлы унда 120-нән алып 140-ҡаса депутат була ала. Депутаттар ғөмүми һайлауҙа серле тауыш биреү менән 4 йыллыҡ срогына һайлана. Македония Республикаһы Йыйылышы башлығы — Рәйес (спикер, макед. Претседател) була.
МР Йыйылышы ултырыштары Скопье ҡалаһында, Македония Республикаһы Йыйылышы Палатаһында (макед. Палата на Собранието на Република Македонија) урын ала.


text:
Алтай телдәре
Алтай телдәре — төрки телдәрҙе, монгол телдәрен, тунгус манжур телдәрен, шулай уҡ корей һәм япон телдәрен берләштереүсе, телдәрҙең гипотезаға нигеҙләнгән ҙур ғаиләһе. Алтай телдәре генетик ҡәрҙәшлеге тураһындағыдағы гипотеза Н.А. Баскаков, З.Гомбоц, М.З. Зәкиев, Ж.Ғ. Кейекбаев, Е.Д.Поливанов, Н.Н. Поппе, Г.И.Рамстедт,М. Рясянен һ.б. хеҙмәттәрендә урын алған. Был телдәрҙең дөйөм лексик, фонетик һәм морфологик оҡшашлыҡтары (сингармонизм, агглютинация), зат категорияларының, предлогтарҙың юҡлығы, затһыҙ ҡылым формаларының (сифат ҡылым,хәл ҡылым) ҡулланылышы, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы, эйәлек категорияһының булыуы, бәйләүестәрҙең ҡулланылыуы алда аталған телдәрҙе берләштереүгә нигеҙ булып һанала. Һөйләмдә һүҙ тәртибе дөйөм ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәрсән һүҙ эйәртеүсе һүҙҙең алдынан; эйә һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә һ.б. Тәү тел системаһы тулыһынса асыҡланмау сәбәпле,гипотеза иҫбатланмай ҡала килә.
Алтай телдәре лексикаһында, һүҙҙең фонетик төҙөлөшөндә (сингармонизм) һәм күп кенә грамматик категорияларҙың (агглютинация, тартым, һөйләм төҙөлөшө) уртаҡлығында типологик оҡшаш билдәләр күҙәтелә. Алтай телдәрендә һүҙҙең тамыры тотороҡло ауаз составы һәм мөстәкиллеге менән айырылып тора. Һүҙ яһалышы һәм үҙгәреше тамырһа берҙәй ҡушымталар ялғау юлы менән (агглютинация) башҡарыла. Алтай телдәре өсөн ал ҡушымталар характерлы түгел. Барлыҡ алтай телдәренә дә тиәрлек сингармонизм хас. Алтай телдәрендә зат категорияһы юҡ, уларҙың күпселегендә тартым категорияһы бар. Затланышһыҙ ҡылым формалары (сифат ҡылым, хәл ҡылым һ.б.) йыш ҡулланыла. Алтай телдәрендә эйә - һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә. Һөйлемдә һүҙ тәртибе ғөмөми ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәреп килеүсе һүҙ алдағы һүҙгә бәйле. Шуға күрә алтай телдәрендә предлогтар түгел, ә бәйлектәр файҙаланыла. Алтай халыҡтарының телен, тарихын, этнографияһын һәм фольклорын өйрәнә торған фән тармағы алтаистика тип атала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание. Морфология. М., 1957;
- Котвич В.Л. Исследование по алтайскәм языкам. М., 1962;
- Киекбаев Дж. Г. Введение в урало-алтайское языкознание. Уфа, 1972;
- Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и её изучение. М., 1981.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Monumenta Altaica — алтайское языкознание
- Алтайская этимологическая база данных на сайте «Вавилонская башня» С. А. Старостина.


text:
Ағиҙел (йылға)
Ағиҙел (тыңлау) (белешмә • ярҙам) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы. Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Уралтау итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәлтау тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
- уң яҡтан: Нөгөш, Эҫем, Ҡариҙел, Бөрө, Тере Танып;
- һул яҡтан: Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн.
Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.
Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә Ағиҙел Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар. Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан «Ҙур һыҙма китабы»нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел "Белая Воложка" тип атала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- Сәлимйән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.


text:
Биотехнология
Биотехнология - тере организмдарҙы, урарҙың системаһын йәки йәшәү эшмәкәрлеге продукттарын технология процессында ҡулланыу, шулай уҡ ген инженерияһы ысулын ҡулланып файҙалы үҙлекле организмдар алыу тураһындағы фән.
Биотехнология тип XX-XXI быуатта йыш ҡына ген инженерияһын ҡулланыуҙы атайҙар, әммә был термин яһалма һайланыш һәм гибридизация кеүек кеше ихтияжына йүнәлтелгән биологик организмдарҙың ҡатмарлы модификацияһын үҙ эсенә ала. Ғәҙәттәге биотехнологик етештереү тармағы хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып аҙыҡ-түлектең һәм тере организмдарҙың продуктлығын арттырыуға иреште.
1971 йылға тиклем "биотехнология" термины аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә һәм ауыл хужалығанда ҡулланыла ине. 1970 йылдан ғалимдәр был терминды ДНК рекомбинацияһы, күҙәнәк күльтивацияһы кеүек лаборатория ысулдары өсән ҡулланалар. Биотехнология генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология, күҙәнәк биологияһы, шулай уҡ химия, информацион технология кеүек ғәмәли фәндәргә нигеҙләнә.
Биотехнология тарихы[үҙгәртергә]
"Биотехнология" терминын беренсе тапҡыр венгр инженеры Карл Эреки 1917 йылда ҡуллана. Сәнәғәттә микроорганизмдар һәм ферменттар ҡулланыу күптән билдәле, әммә системалы фәнни тикшереүҙәр биотехнологик ысулдарҙы ҡулланыу даирәһен киңәйтә.
Шулай итеп, 1814 йылда Петербург Галиме академик К.С. Кирхгоф биологик катализ күренешен аса, һәм арзан сеймалдар шәкәр алырға тырышып ҡарай (XIX быуатҡа тиклем шәкәрҙе шәкәр ҡамышынан ғына алалар). 1891 йылда АҠШ ғалиме Дз. Такамине фермент препаратын сәнәғәттә ҡулланыуға патент ала: үҫемлек ҡалдыҡтарын шәкәрләндереү өсөн диастиза ҡулланырға тәҡдим итә. XX быуат башында әсетеү һәм микробиология сәнәғәте үҫеш ала. Ошо уҡ йылдарҙа антибиотик, байыҡтырылған аҙыҡ, әсетке етештереу, үҫемлек һәм хайуандарҙан етештерелгән аҙыҡты арттырыу һәм яҡшыртыу өҫөн ынтылыш яһала.
Беренсе антибиотик – пеницилинды 1940 йылда файҙаланыу кимәленә тиклем айырып алырға һәм таҙартырға өлгәшәләр. Был микроорганизмдар етештергән арзан мидицина препараттарын эшләп сығарарға ынтылыш бирә.


text:
Дөгө
Дөгө (лат. Orýza) — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.
Тарихы[үҙгәртергә]
Бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) — ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропик һәм субтропик климат бүлкәтендә үҫтерелә. Был боронғо ауыл хужалығы культураларының береһе. Бынан 9 мең йыл самаһы элек өйгә эйәләштерелгән.
Африкала асыҡ дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерәләр. Урындағы халыҡ аҙыҡ өсөн ҡырағай дөгө (Oryza punctata) ҡуллана.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Дөгө орлоғонан дөгө ярмаһы, крахмал эшләйҙәр, дөгө бәбәгенән май алалар. Ҡытайҙа дөгө шарабы таралған. Японияла милли спиртлы эсемлек сакэ һәм сәй церемонияһы өсөн шәрбәтле тәмләткестәр етештерәләр. Дөгө һаламынан ҡағыҙ, картон, үрелгән әйберҙәр етештерәләр. Дөгө көрпәһе малсылыҡта мал аҙығы итеп файҙаланыла. Кореяла дөгө ҡалдыҡтарынан сикхе һәм суннюн тигән милли эсемлектәр әҙерләйҙәр.
Тағы ла попкорнға оҡшаған еңел дөгө эшләйҙәр.
Ислам илдәрендә бер дөгө ярмаһы ауырлығына тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге — арузза ҡулланалар.


text:
Нарконон
Нарконо́н ( бор. грек. vapkotιkός — «наркотик» һәм ингл. non — «юҡ», йәғни «наркотиктарға юҡ») — наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырған программа. Был ысул Л. Рон Хаббард технологияһында нигеҙләнгән. Бөтә донъяла йөҙҙән артыҡ Нарконон үҙәктәре бар. Рәсәйҙә Нарконон үҙәктәре Мәскәүҙә, Мәскәү өлкәһендә, Һамарҙа, Екатеринбургта, Димитровградта, Красноярскта, Өфөлә, Берёзовскийҙа (Свердловск өлкәһе) урынлашҡан. Программала наркотик һәм дарыу ҡулланылмай. Ундай матдәләр урынына пациенттар витамин һәм минерал йоталар. Программаның эффектлелеге - 75%, Рәсәйҙә - куберәк, сөнки пациенттар үҙҙәре түләй.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нарконон Рәсәй сайты (урыҫ.)
- Narconon International Рәсми сайт, урыҫ теле бүлеге (урыҫ.)
- Рәсми сайт (урыҫ.)
- Scientology FAQs: What is Narconon? (инг.)
- Purification Rundown official web site (инг.)
- ABLE — Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы. Нарконон. (урыҫ.)
- Л. Р. Хаббард «Тормош биттәре», «Наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырыу» бүлеге (урыҫ.)