text:
Баш чекист һәм Башҡортостан прокуроры коррупцияға ҡаршы тороу советы составына инде
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы начальнигы Олег Гайденко һәм республика прокуроры Андрей Назаров Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы коррупцияға ҡаршы тороу советы составына инде. Был турала указға республика башлығы Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы.
Бер үк ваҡытта, хәҙер инде элекке — төбәк Федераль именлек хеҙмәте идаралығы етәксеһе Виктор Палагин һәм прокурор Сергей Хуртин совет составынан сығарылды, тип хәбәр ителә Башҡортостан хоҡуҡ мәғлүмәтенең рәсми интернет-порталында.


c: text/html

text:
Яңыраҡ Татарстандың баш ҡалаһы Ҡазанда Рәсәй Федерацияһы республикаларының дәүләт телдәре буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһы үтте. Ул быйыл икенсе тапҡыр ойошторолдо. Мәртәбәле һынауҙа Рәсәйҙең төрлө төбәктәре – Адыгей, Башҡортостан, Ҡалмыҡ, Карелия, Коми, Ҡырым, Мари Иле, Мордва, Саха (Яҡутстан), Тыва, Удмуртия, Хакасия, Сыуашстан һәм башҡа республикаларҙа еңгән уҡыусылар көсөн һынаны. Ҡырғыҙстандан да вәкилдәр бар ине.
Унда беҙҙең 111-се гимназиянан XI синыф уҡыусыһы Влада Яҡупова ла ҡатнашты. Һынатманы, Өфөгә еңеү менән ҡайтты. Синыфташым тик «бишле» билдәләренә генә уҡый, Башҡортостан Республикаһы Башлығы стипендиаты ла ул. Олимпиадала Владаның яҙған эссеһы, Башҡортостан тураһында әҙерләгән презентацияһы юғары баһаланып, иң күп балл йыйҙы.
Әлбиттә, бындай яҡшы һөҙөмтә күрһәтеүендә уҡытыусыһы Наилә Яхъя ҡыҙы Насированың да өлөшө ҙур. Ул беҙҙе бишенсе синыфтан алып башҡорт теленән уҡыта. Уҙған уҡыу йылында тағы бер уҡыусыһы – Алиса Панчихина Мәскәүҙә үткән I Бөтә Рәсәй олимпиадаһынан көмөш миҙал алып ҡайтҡайны. Ә бына быйыл синыфташым Влада ла һөйөндөрҙө. Беҙ уның менән ғорурланабыҙ, артабан да уңыштар теләйбеҙ.
Илдар СОЛТАНОВ, XI «Б» синыфы уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Таналыҡтан көс, тауҙарҙан рух алып25-08-2017, 00:52 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Хыял тормошҡа аша
Ололарҙың һөйләүе буйынса, “Матрай” совхозында 132 комбайн, 200-гә яҡын трактор иҫәпләнгән. Игенселек менән бер рәттән һарыҡсылыҡ ныҡ үҫешә, бөтәһе 15 меңдән ашыу мал аҫрала. Ҡасандыр гөрләп торған хужалыҡтың юҡҡа сығыуы ауыл халҡын тетрәндерә, күптәр эшһеҙ ҡала, тормоштарын ғүмер буйы бер урында эшләп үткәргән халыҡ артабан ни эшләргә белмәй аптырана. Аҡрынлап йәштәр ситкә китә, ауылда күпселек ололар ғына ҡала. Шуға күрә кем менән аралашҡанда ла “Матрай” совхозы тураһында һүҙ ҡуҙғатыуҙары аңлашыла. Әйткәндәй, хужалыҡ республикаға ике Социалистик Хеҙмәт Геройын бирә.
Ауыл янынан Таналыҡ аға. Тәү ҡарашҡа тыныс күренгән йылға һәр яҙ һайын үҙенең барлығын белдереп ала. Ажарланып ташып, күперҙе ағыҙа йә булмаһа ауылды һыуға күмә. Үҙҙәрен тап утрауҙа ҡалғандай хис иткән ауыл халҡы бындай күренешкә өйрәнеп тә, күнегеп тә бөтә. Алдан аҙыҡ-түлек туплап, кәрәк-яраҡ алып, итек-кәмәләрен әҙерләп ҡуя. Балаларҙы мәктәптә, уҡыу йорттарына оҙатыу ғына бер аҙ мәшәҡәт тыуҙыра-тыуҙырыуын, әммә уныһына ла үҙ йүне табыла. Был осраҡта алдан әҙерләнгән резина кәмәләр төп ярҙамсыға әүерелә.
Күптән түгел ауыл халҡының илле йылдан ашыу көткән иң ҙур хыялы тормошҡа ашҡан. Ниһайәт, Таналыҡ аша күпер һалына башлаған.
— Ә бындай күпер ташҡынға бирешмәйәсәк, — ти Өфө ауыл биләмәһе башлығы ла, ауыл халҡы ла. Ташҡындан зыян күргән ауылдарҙа үткән йылда уҡ күпер һалына башланған. Өфө ҡалаһының “Магистраль” яуаплылығы сикләнгән ойошмаһы төҙөгән ҡоролма октябрь айында файҙаланыуға тапшырыласаҡ. Бөгөн прораб Марат Кәримов етәкселегендәге коллектив, йылғаның ярын нығытып, көслө ташҡындарға бирешмәгән торбалар һала. Әҙер майҙанға асфальт түшәлә.
— Эштәр үҙ ваҡытында һәм дәррәү бара, — ти прораб. — Кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеүҙә өҙөклөк юҡ, эшселәрҙең күбеһен ауылдан йәлеп иттек. Улар үҙ эшенә яуаплы ҡарай, билдәләнгән ваҡытта күпер сафҡа инер тигән ышаныстабыҙ.
Уның һүҙҙәренә ауыл биләмәһе башлығы Олег Николаевич та ҡушылды:
— Ауыл халҡының төҙөлөштә ҡатнашыуы бигерәк тә ҡыуаныслы, сөнки улар был күперҙең ни тиклем әһәмиәтле булыуын яҡшы аңлай, шуға күрә һәр эште намыҫлы атҡара. Оҙаҡ йылдар көткән хыялдарының тормошҡа ашыуына һәр кем ҡыуана.
Әйткәндәй, төҙөлөшкә республика ҡаҙнаһынан 51 миллион 225 мең 837 һум аҡса бүленгән. Күперҙең оҙонлоғо — 96 метр.
Ғүмерҙең һәр мәле ҡиммәт
Төбәк менән танышыуҙы күптән түгел үҙҙәренең гәүһәр туйҙарын билдәләгән Сәмсинур менән Ғәле Ҡаҙаҡбаевтарҙан башлауыбыҙ юҡҡа түгел, сөнки ауылдың яҙмышы уларҙың тормошонан айырылғыһыҙ. Йәштәргә өлгө булған был ғаиләне һәр кем ихтирам итә. Ҡаҙаҡбаевтар гөрләтеп донъя көтөүе, инсафлы балалар үҫтереп, бөгөн йән киҫәктәренең шатлыҡ-ҡыуаныстарына сорналып, изгелектәрен күреп йәшәүе менән бәхетле.
Алтмыш йыл буйы бер-береңде ярты һүҙҙән аңлап, күптәргә өлгө булырлыҡ ғүмер юлын үтеү, биш баланы үҫтереп, барыһын да башлы-күҙле итеү, әле булһа ла уларға ышаныслы терәк булыу ҡайһы берәүҙәр өлөшөнә төшмәҫтәй бәхет тә, көс еткеһеҙ яуаплылыҡ та.
Ауылдың аҡһаҡалы, 85 йәште атлап уҙған Ғәле Илһам улы ғүмере буйы “Матрай” совхозында алдынғы механизатор булып эшләй. Һуғыш осоро балаһы булараҡ, бала саҡтан ҡара эшкә егелеп үҫә ул.
— Атайым үҙенең ике ҡустыһы менән һуғыш яланында ятып ҡалды. Үҙем Баймаҡ районының Сосновка ауылында донъяға килдем. Был яҡтарға эшкә килеп, ошонда төпләндек, — ти ул.
Тотош ғүмерен Первомайский ауылына бәйләүенә һис тә үкенмәй олатай: “Гөрләтеп эшләнек тә, дәртләнеп донъя ла көттөк”. Ысынлап та, ул осорҙо күптәргә һағынып ҡына иҫләргә ҡала.
— Бабайым миңә иғтибарлы булды, ҡаҡманы-һуҡманы, балаларҙы яратты, — тип йылмайып һүҙгә ҡушылды 80 йәшкә яҡынлаһа ла һылыулығын ташламаған Сәмсинур инәй. – Бер тапҡыр һүҙгә килешкәнде лә хәтерләмәйем. Алтмыш йыл ғүмер күҙ асып йомған арала үтеп тә китте. Бер-беребеҙҙе алдан күрмәй, белмәй, еңгәйҙәр димләп таныштырһа ла, татыу йәшәнек. Ана, бөгөн йәштәр, туй үткәреп тә өлгөрмәй, айырылышып та ҡуя. Татыу йәшәүҙең сере — бер-береңде хөрмәт итеү, кәңәшләшеп йәшәү, бер-береңде кәмһетмәү. Ошондай сифаттар булғанда, оҙаҡ та, бәхетле лә, татыу ҙа йәшәргә мөмкин.
Күрше Түш ауылы ҡыҙы Сәмсинур Хәмитйән ҡыҙы балалар бағып та, совхозда төрлө эш башҡарырға ла өлгөрә. Балсыҡ менән мал аҙбарҙарын һылап сығыу, бәрәс ҡарау, ырҙында иген эшкәртеү тиһеңме, бер ҡасан да баш тартмай, барыһын да ҙур ихласлыҡ менән башҡара ул. Бәхетле ғаиләлә биш бала тәрбиәләнә. Баһадирҙай өс ул, сәскәләй ике ҡыҙ үҫтергән Ҡаҙаҡбаевтарҙың бөгөн ун ейән-ейәнсәре, туғыҙ бүлә-бүләсәре бар.
Улдары Рәис Афғанстанда хеҙмәт иткән саҡта әсә йөрәгенең нисек һулҡылдауын Сәмсинур инәй үҙе генә беләлер, моғайын: “Төндәрен йоҡлай алмай сығыр инем. Йөрәк әрней, күңел һыҡрана. Хаттары ла һирәк килде, хәҙерге кеүек телефон булманы шул. Баламдың һау-сәләмәт ҡайтыуына Хоҙайыма мең тапҡыр рәхмәт”. Әйткәндәй, Ҡаҙаҡбаевтарҙың өс улы ла хәрби бурысын намыҫ менән үтәй. Рәхмәтуллалары — Ҡаҙағстанда, Рәжәптәре Украинала хеҙмәт итә.
Ололар йорттарында үҙҙәре генә йәшәй, һыйырҙарын тотоноуға ла ни бары ике йыл. Ҡош-ҡортто йәй һайын алабыҙ, хәрәкәттә — бәрәкәт бит, уларға әүрәп, бер аҙ ваҡыт та үтә, хәрәкәтләнеп тә алабыҙ, тип йылмая бәхетле пар. Балалары ата-әсәһен үҙ яндарына саҡырыуҙарына Сәмсинур инәй йылмайып: “Таналығымды ташлай алмайым”, — тип яуап бирә.
Ғәле олатай матур йырлай, ауылдағы мәҙәни сараларҙа уның моңло тауышы тамашасыларға дәрт һәм илһам өҫтәй. “Ҡартымды концерт ҡуйырға сығарып ебәрер инем, үҙем балаларҙы ҡарап өйҙә ҡала торғайным. Болгария, Румыния, Украинала ял итеп тә ҡайтты, ҡәҙерләп баҡҡанға, егеттәр кеүек йөрөй бабайым”, — тип мәрәкәләп тә алды Сәмсинур Хәмитйән ҡыҙы.
Бер-береһен ярты һүҙҙән аңлап, үҙ-ара терәк булған ғаиләнән йылы тойғолар менән сыҡтыҡ. Ябай ҙа, ихтирамлы ла, ихлас та был бәхетле инәй менән олатайҙың ҡарашында бер-береһенә ғүмерлек һөйөү, ихтирам тойғолары сағылды.
Ауылдың ҡото һәм нуры
Әлфирә һәм Радик Ниғәмәтовтарҙың бәхетле ғаиләһендә һигеҙ бала үҫә. Иң олоһона — 21 йәш, кесеһенә әле йәш тә тулмаған. Ғаилә башлығы Радик, 2012 йылдан крәҫтиән (фермер) хужалығын булдырып, малсылыҡ менән шөғөлләнә. Бөгөн эшҡыуарҙың 60-ҡа яҡын малы иҫәпләнә, уны ишәйтеү буйынса маҡсатлы эш алып барыла. Башта ул 300 мең һумлыҡ субсидия юллай, Баймаҡ районының Янғаҙы ауылынан симменталь тоҡомло һигеҙ тана һатып ала. Артабан барлыҡ эштәр ҙә үҙ иҫәбенә атҡарыла. Өр-яңы трактор ала, мал өсөн аҙбар төҙөй.
Уңған ғаилә көн һайын ике тапҡыр 20-нән ашыу һыйыр һауып, һөттө тура Йылайыр районының Матрай ауылындағы “Йылайыр-Һөт” йәмғиәтенә үҙ машинаһында илтеп ҡуя. Көнөнә яҡынса 250-270 литр тапшыра, бер литр һөттөң хаҡы — 17 һум. Көн һайын яҡҡан бензин хаҡын ҡушҡанда, һауын аппаратын ҡулланғанда тотонолған электр энергияһы өсөн сығымдарҙы һанағанда, табыш әллә ни күп тә килеп сыҡмай. Шулай ҙа һөтләтә тапшырыу отошло, ти хужалар.
Әйтергә кәрәк, ауыл халҡының күбеһе тиерлек мал көсө менән генә йәшәй. Фермерлыҡ менән шөғөлләнгәндәр юҡ бында, иген баҫыуҙары ла күренмәй. Шуға күрә мал өсөн фуражды ситтән һатып алырға тура килә. Бесәнлек, сабынлыҡ ерҙәре бар.
Ниғәмәтовтарға ҡышҡылыҡҡа мал аҙығы туплау еңелдән түгел, сөнки ишле малға 150 тоннаға яҡын бесән әҙерләү талап ителә. Уларҙың барыһын да үҙҙәре етештерә, балалары ярҙам итә. Әйткәндәй, беҙ барғанда иң оло улдары Рәмзил генә өйҙә юҡ ине, ҡалғандары барыһы ла каникулда. Шуныһы ҡыуандырҙы: улдары һәм ҡыҙҙарына ата-әсә бик матур башҡорт исемдәре ҡушҡан! Рәмзил, Хәлимә, Арыҫлан, Әлифә, Әминә, Кинйәғол, Иркәбикә (Иркә), Байсура... Исемдәре генә түгел, үҙҙәре лә, күңелдәре лә матур. Эскерһеҙ, тырыш һәм һәләтле улар. Рәмзилдәре Себер тарафтарында эшләй, Хәлимә Мәскәүҙә Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында, Арыҫлан Баймаҡ ауыл хужалығы колледжында белем ала. Әлифәләре Сибай ҡалаһындағы гимназия-интернатта уҡый. Ҡалғандары — ата-әсәләре янында. Бәхетле әсә күкрәген “Әсәлек даны” миҙалы биҙәй.
— Һәр бала үҙ ризығы менән тыуа, күп бала табыуҙан ҡурҡырға ярамай, — ти Әлфирә ханым. – Хәләл ефетем дә, үҙем дә күп балалы ғаиләлә тыуып үҫкәнбеҙ, шуға өйләнешкәс тә, балаларыбыҙ күп буласаҡ, тип хәл иттек. Аллаға шөкөр, һәр береһе тормошта үҙ юлын табып килә, беҙ уларға уҡырға ярҙам итәбеҙ. Үҙҙәре лә тырыш, алдынғы, бер-береһенә ярҙамсыл, иғтибарлы. Балаларыбыҙ менән бәхетлебеҙ, һау ғына булһындар!
Иртә таңдан ҡара кискә тиклем бал ҡорттары кеүек эшләгән Ниғәмәтовтарға һоҡланмау мөмкин түгел! “Ҡасан йоҡлайҙыр улар?” – тип ауылдаштары ла аптырай. Уйлап ҡараһаң, ҡояш менән бергә торғанда ғына тап улар кеүек етеш, мул, бәхетле йәшәргә мөмкиндер. Киләсәктә ишле ғаилә яңы йорт һалырға хыяллана, кем белә, бәлки, яңы нигеҙгә ҡот өҫтәп, йорттоң түренә сәңгелдәк тә эленер әле.
Күп балалы ғаилә, тип күптәр кеүек дәүләттән ярҙам көтөп ултырмай улар, барыһын да үҙ ҡулдары менән булдырырға күнеккән. Ай һайын бирелгән 10 мең һум балалар пособиеһы — иш янына ҡуш, тигәндәй. Аҙбарҙағы малды кәрәк саҡта һуйып, баҙарға үҙҙәре алып сыға. “Осһоҙ хаҡҡа ит йыйғандарға тапшырмайым, баҙарҙа икеләтә табыш алырға мөмкин”, — ти ғаилә башлығы.
Әйткәндәй, һигеҙ бала тәрбиәләгән ғаиләнең дәүләттән ниндәй ташлама-ярҙам күрһәтелгәнен белешергә лә ваҡыты юҡ. Мәҫәлән, нисә бала тәрбиәләгәндәргә “ГАЗель” микроавтобусы бирелеүе тураһында белешергә район үҙәгенә барғас, “Ҡайҙа бирәләр, шунда йәшәгеҙ!” тигән тупаҫ яуап ишетеп ҡайтҡандар. Ғаиләләргә социаль ярҙам күрһәтәһе урынға күп бала үҫтергән ата-әсәне кәмһетеүселәр ҙә юҡ түгел. Ә бит бөгөн демографик хәлде яҡшыртыу, күп балалы ғаиләләргә бар яҡлап ярҙам күрһәтеү буйынса республика Башлығының махсус ҡарары бар.
Шулай ҙа бошонорға яратмай геройҙарым. Гөрләтеп донъя көтәләр, ишле балалар үҫтерәләр, үҙ шөғөлдәре менән булышалар. Ауылдың киләсәге лә тап үҙҙәренең ҡулында икәнлеген дә онотмай улар.
Ағинәйҙәр һүҙе — аҡылдың үҙе
Бөгөн һәр ауылда тиерлек әүҙем тәрбиәүи эш алып барыла. Был йәһәттән первомайскийҙарҙы ла ыңғай яҡтан телгә алыу фарыз. Бында бер мәҙәни сара ла, байрам да ағинәйҙәрһеҙ үтмәй, тап улар һәр сараға әйҙәүсе булып тора.
Ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе Роза Әйүпова әйтеүенсә, 2014 йылда ойошторолған ойошмаға 55 – 65 йәшкә тиклемге ун ағинәй инә. “Әхирәттәр” тип үҙҙәренә исем дә алғандар. Ысынлап та, әхирәттәр булып бөттөк, тип шаярта үҙҙәре лә.
Тап уларҙың башланғысы менән “Килен төшөрөү” йолаһы күрһәтелгән, ауылдың иң шәп егете Азамат киленде боронғо йолаға ярашлы алған. Килен һөйөү, һыу башлатыу кеүек йолаларҙа ағинәйҙәр үҙҙәре лә ҡатнашҡан. Быйылғы Экология йылында ауыл халҡы, “Таҙа Таналыҡ” акцияһын баймаҡтарҙан ҡабул итеп, йылға буйҙарын таҙартыуҙа ҡатнашҡан. Үҙҙәренең көсө һәм дәрте менән “Туғанлыҡ” исемле ансамбль ойоштороп, баянсы итеп Салауат Рәхимовты саҡырғандар. “Төрлө концерт номерҙары менән районда үткән барлыҡ конкурстарҙа ҡатнашабыҙ. “Байыҡ” бейеү конкурсында тиһеңме, “Сәксәк” байрамындамы, һабантуйҙарҙамы — барыһында ла ағинәйҙәр һәр саҡ призлы урын яулай”, – ти Роза Йәмлехан ҡыҙы.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: йырлап-бейеп, сигеү-бәйләү менән генә булышмай улар, сәләмәт тормошто пропагандалап, үҙҙәре үк ауылдаштарына өлгө күрһәтә, мәктәптең спорт залын арендаға алып, аҙнаһына өс тапҡыр спорт күнекмәләренә йөрөй. “Йәйге эштәр тамамланып, мал кәртәгә инеп, баҡса эштәрен теүәлләһәк, шөғөлләнә башлайбыҙ”, — тиҙәр. Мәктәп башланғыс булып үҙгәртелгәс, бер генә уҡытыусы эшләй, балалар һаны ла күп түгел. Шуға күрә буш торған кластар бар, шуның бер бүлмәһен ағинәйҙәр үҙҙәренә һорай, әммә ни өсөндөр был үтенес нисә йыл “һауала эленеп” ҡала килә. “Бергәләшеп йыйылыр урын булыр ине. Юғиһә спорт залында кәңәшләшеп, пландар төҙөйбөҙ ҙә ҡайтып китәбеҙ. Шулай уҡ төрлө ҡул эштәренән күргәҙмә ойошторорға мөмкинлек тыуыр ине. Ул беҙҙең күңелде үҫтереүсе, аралашыу урыны ла булыр ине”, — ти Роза Әйүпова.
“Балалар – беҙҙең киләсәк”
Совет осоронан ҡалған лозунг ауыл халҡы өсөн әле булһа ҙур әһәмиәткә эйә. Балалар баҡсаһы, мәктәп бар икән, тимәк, был төбәктең киләсәге бар тигән һүҙ. Хәйер, мәктәптең хәл-торошо тураһында алдараҡ әйтеп үткәйнек. Әле унда бер генә уҡытыусы дүрт класс уҡыусыларына белем бирә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙгә уҡытыусыны күреү мөмкин булманы. Ә бына “Гөрләүек” балалар баҡсаһы етәксеһе Ғәлиә Ниғәмәтованы эш урынында тап иттек. Хәйер, кескәйҙәр әлегә каникулда, шулай ҙа баҡса уларҙы ҡабул итергә әҙер.
Урындағы мәктәптә балалар һаны кәмеү сәбәпле, мәктәпкәсә белем биреүҙе яңыртыу программаһына ярашлы, белем усағының бер яғы балалар баҡсаһы итеп үҙгәртелә. Бөгөн бында 16 ҡыҙ һәм малай йөрөй. Балалар өсөн мауыҡтырғыс саралар йыш үткәрелә, уларҙы һәр яҡлап үҫтереү, һәләттәрен асыу йәһәтенән төрлө программаларға нигеҙләнеп эш алып барыла.
Ғәлиә Сирикбай ҡыҙының ҡул эштәренә маһирлығы — балалар баҡсаһы өсөн үҙе бер табыш. Уның оҫта ҡулдары менән стеналарға төшөрөлгән һүрәттәр, тыштағы беседканың биҙәлеше, төрлө уйынсыҡтар күҙҙең яуын алып тора! Балсыҡтан эшләнгән “Ете ҡыҙ” бейеүе геройҙары тиһеңме, башҡорт халыҡ әкиәттәре персонаждарымы — барыһын да уның алтын ҡулдары тыуҙырған!
Балалар ашнаҡсы апайҙары Рәсимә Аҙнағолова әҙерләгән тәмле аштарҙы һәр саҡ яратып ашай.
“Ҡышҡа етерлек, хатта артып ҡаласаҡ”,
— тип ҡаршыланы беҙҙе Рәйсә Ниғәмәтова. Йылайыр районының Ҡашҡар ауылында тыуып үҫкән ҡыҙ ошо ауылға килен булып төшкән. Тормош иптәше Нурғәле Нуретдин улы менән оҙаҡ йылдар мәктәптә уҡытыусы булып эшләйҙәр. Илдә барған ҡулайлаштырыу еле Первомайский урта мәктәбен дә урап үтмәй. Тәүҙә ул — тулы булмаған мәктәп, 2012 йылда башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. Августың һуңғы көнөндә мәктәпте ябыу хәбәре уҡытыусылар өсөн аяҙ көндә ялтлаған йәшенде хәтерләтә. Күбеһе шаңҡып ҡала. Рәйсә Хәмзә ҡыҙы башта был яңылыҡты бик ауыр кисерә. Ярай әле тормош иптәшенә күрше Баймаҡ районынан эш табыла.
— Ҡайҙа барып һуғылырға белмәгән мәлемдә мине баҡсамдағы уңышым һәм урман ҡотҡарҙы, — тине элекке уҡытыусы. — Электән баҡса үҫтерергә, урманға еләк йыйырға, бәшмәккә йөрөргә яраттым. Ул йылда ишелеп бәшмәк уңды, ә мин Йылайыр, Баймаҡ, Хәйбулла райондарының ҡайһы ерендә ниндәй бәшмәк үҫеүен яҡшы беләм. Көн дә урманға барам, ҡайтҡас табышымды эшкәртәм. Бер ҡараһам, баҙ бәшмәк менән тулған, бер айым үтеп тә киткән. Артабан тотондом төрлө салаттар эшләргә. Үҙем уйлап йөрөйөм, мәктәпкә бармаһам да, йәшәп тә, үҙеңә шөғөл дә табып була икән, тип. Көндәр бер аҙ һыуынғас, бәйләм, сигеү эштәренә тотонам, — ти геройым.
Ниғәмәтовтарҙың татыу ғаиләһендә ике ҡыҙ донъяға килгән. Өлкән ҡыҙҙары әле шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә, Фәриҙәләре Өфөлә эшләй. Буш ваҡытында йорт хужаһы ҡыҙына булышып, төрлө байрамдарҙа “татлы мамыҡ” һатыуҙа ярҙамлаша, хужабикә иһә ейәнсәрҙәрен тәрбиәләүгә үҙ өлөшөн индерә.
“Йәш саҡта ауылдан китергә кәрәк, тип уйлаһаҡ, хәҙер төпләнгән йортобоҙҙо ташлағы килмәй. Ялҡауланмаһаң, етеш, матур йәшәргә була. Йәшлегебеҙҙең икенсе мәлен кисерәбеҙ әле”, — тип йылмайып оҙатты беҙҙе Ниғәмәтовтар.
Атай нигеҙе тарта
Кемгә нисектер, миңә район үҙәгенән йыраҡта, төпкөлдә йәшәгән халыҡ оҡшай. Уларҙың һәр нәмәгә үҙ ҡарашы. Ҡайҙандыр килтергәнде көтмәй, үҙҙәре булдыра алыуҙары һоҡланыу хисе уята. Ике ғаилә миҫалында уны асыҡ төҫмөрләргә була. Үҙҙәренең гәүһәр туйҙарын билдәләгән Ҡаҙаҡбаевтарға балалары Сибайға күсергә тәҡдим итһә лә, Таналыҡтарын ташлай алмауҙарына һылтана, ә күп балалы Ниғәмәтовтар атай нигеҙен һаҡлап ҡалыуҙы төп маҡсат итеп алған. Әммә уларҙың икеһе лә ошо ергә ереккән, шунлыҡтан әйткәндәренең барыһы ла һылтау ғына.
Проблемаларға килгәндә, һәр ауылдағы кеүек үк, Первомайский халҡын да борсоған мәсьәләләр бар. Иң мөһиме — мәктәпте һаҡлап ҡалыу, икенсенән, ауылда сымһыҙ телефондың тотмауы үҙәккә үтте, тиҙәр. Бынан ун йыл элек “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамы ойошторолған, киләһе йыл уны ҡайтанан үткәргәндә, ауыл бер аҙ булһа ла төҙөкләнеп, матурайып ҡалыр ине, тиеүселәр ҙә юҡ түгел. Ҡасандыр Ленин орденлы “Матрай” совхозы гөрләп эшләгәндәге кеүек, артыҡ йәнлелек һиҙелмәһә лә, ауыл усағын һүндермәгән, эргәнән аҡҡан Таналыҡтан көс, ауылды уратып алған тауҙарҙан рух һәм дәрт алып йәшәгән, ергә ереккән Первомайский ауылы халҡына һоҡланып, ҡайтыр юлға сыҡтыҡ.
Хәйбулла районы.


text:
Башҡортостан авторының фильмы Пензала Бөтә Рәсәй телефестивалендә беренсе урынға лайыҡ булды
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының ижади төркөмө төшөргән «Мин рәссам булдым» документаль фильмы «Беҙҙең заман геройы» социаль әһәмиәтле телетапшырыуҙар һәм телефильмдар фестивалендә беренсе урынға лайыҡ булды. Бөтә Рәсәй фестивале Пензала үтте.
Таҫма «Билдәһеҙ геройҙар» номинацияһында билдәләнә. Ул Башҡортостанда профессиональ музыкаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе – ғалим-фольклорсы, дирижер, Өфө сәнғәт училищеһының тәүге директоры Иван Салтыковҡа арналған.
Фильмдың авторы – музыка белгесе Миләүшә Иҙрисова уны фольклорсының 120 йыллығына төшөрҙө. 2013 йылдың декабрендә фильм «Россия-Башкортостан» каналы эфирынды күрһәтелә.
Фильмдың режиссер-ҡуйыусыһы – Нелли Принцева, оператор-ҡуйыусыһы – Радмир Хәлитов, рәссамы – Павел Панов. Иван Салтыковтың ролен фильмда Башҡорт дәүләт университеты аспиранты, тарихсы Евгений Стоянов уйнай.
Пензала уҙған фестивалдә 100-ҙән ашыу журналист, режиссер, продюссер һәм кино тәнҡитсеһе ҡатнаша.


text:
ШОС һәм БРИКС журналистары Башҡортостанда атта һыбай йөрөргә, ҡымыҙ бешергә һәм кейеҙ баҫырға өйрәндеФото: авторҙың фотолары
ШОС һәм БРИКС журналистары Башҡортостанда атта һыбай йөрөргә, ҡымыҙ бешергә һәм кейеҙ баҫырға өйрәнде
ШОС һәм БРИКС журналистары Башҡортостанда атта һыбай йөрөргә, ҡымыҙ бешергә һәм кейеҙ баҫырға өйрәндеФото: авторҙың фотолары
ШОС һәм БРИКС илдәре журналистары – Башҡортостан буйынса матбуғат турында ҡатнашҡан Ҡытай, Бразилия, Италия, Ҡаҙағстан һәм Һиндостан вәкилдәре сәйәхәттең тәүге көнөндә республиканың Белорет һәм Әбйәлил райондарында булды.
Тәүге туҡталыш Уҫманғәле ауылындағы ошо уҡ исемде йөрөткән мәсет булды. Сит илдекеләр ҙур ҡыҙыҡһыныу менән экскурсоводтың һөйләгәнен тыңланы, һорауҙар бирҙе. Ҡунаҡ-журналистар өсөн мотлаҡ пункт – ентекле фотосессия, улар бөтә нәмәне – өйҙәрҙе, урманды, тауҙарҙы төшөрә.
Оҙаҡ ҡына барғандан һуң журналистарҙы «Ар ташы» турбазаһына килтерҙәләр, унда уларҙы аттар көтә ине. Ҡаҙағстан һәм Ҡытай вәкилдәре ҡыйыуыраҡ булып сыҡты, эйәрҙә Һиндостан журналисы яҡшы ултыра, ә Италия вәкиленең үҙен ысын егет итеп хис итергә ҡыйыулығы етмәне, арбала сәйәхәт ҡылды. Шуға ҡарамаҫтан, ғәҙәти булмаған транспорт төрөнән етерлек тәьҫорат алды – үҙенең камераһын бер минутҡа ла һүндермәне.
«Ә ҡымыҙҙы нисек эшләйҙәр?», «Уның тәме ниндәй?» — тип һораны гидтан сит ил вәкилдәре. Бал тураһында уларҙың ишеткәндәре, ашап ҡарағандары бар һәм Башҡортостандың бренд продукцияһы икәнлеген аңлайҙар. Оҙаҡламай ҡунаҡтар Әбйәлил районындағы ҡымыҙ фермаһына килеп етте.
Бында журналистар бейәне нисек һауғандарын һәм ҡымыҙ эшләгәндәрен күрҙе. Ҡайһы берәүҙәре үҙҙәре лә махсус таяҡты ҡулдарына алып бейә һөтө менән әсеткене болғаны. Ҡолондарҙы фотоға төшөрҙөләр, милли башҡорт ашамлыҡтары – ҡаҙылыҡ, сәк-сәк, бауырһаҡ, өсбосмаҡ, ҡыҙыл эремсек, ҡорот, бишбармаҡ, ҡымыҙҙан ауыҙ иттеләр.
Бынан тыш, сит ил ҡунаҡтары ысын тирмәлә булды, уға оҡшашты элек күсмә башҡорттар ҡулланған.
— Ҡышын тирмәне йылытыу өсөн уны эстән кейеҙ менән эшләгәндәр, — тип һөйләне экскурсовод.
Кейеҙҙең нимә икәнен белер өсөн ҡунаҡтар Әбйәлил районының Буранғол ауылында урынлашҡан Кейеҙ йортона юл тотто.
Кейеҙ эшләү буйынса оҫталыҡ класын Кейеҙ йорто етәксеһе Зөлфиә Мәхийәнова күрһәтте. Ҙур уҡлау ярҙамында йөндө оҙаҡ ваҡыт йәйеү урынына хәҙер ағас эшкәртеү станогы ҡулланыла, ә таҙа эҫе һыуҙы һабын иретмәһе менән ҡайҙар һыу алмаштырған. Журналистарға элекке кейеҙ баҫыу йолаһын да күрһәттеләр. Ике метр оҙонлоҡтағы келәмде эшләү өсөн биш килограмм көҙгө һарыҡ йөнө һәм ике сәғәт дауамында уны бер туҡтауһыҙ баҫыу талап ителә. Ғәҙәттәгесә, кейеҙ баҫҡан саҡта оҫталар халыҡ йырҙарын башҡарҙы.
Сит ил журналистарының Башҡортостан буйынса сәйәхәтенең тәүге көнө Яҡтыкүл эргәһендәге тау-саңғы трассаһы түбәһенә менеү менән тамамланды.
Бөгөн, 26 июндә, ҡунаҡтар Сибай карьерын, Шүлгәнташ мәмерйәһен һәм Темәс тарихи-мәҙәни үҙәкте күрәсәк.
Матбуғат турының ойоштороусылары – республиканың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы булышлығында БР Туризм буйынса агентлығы.


text:
Ҡайҙа ит осһоҙ?
Үткән байрамдың ѳс кѳнѳндә лә йәрминкә ойошторолдо. Ҡар, еүеш кѳн һатыусыларҙы ла, халыҡты ла ѳркѳтмәгән - сауҙа бик шәп бара. Ит, бал һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән һатыу итеүселәр күп. Бына ит һатҡан рәт аша үтәбеҙ. Бер апай һыйыр итенең һум ѳлѳшѳнѳң килограмына 350 һум һорай, күп итеп алғандарға 280-300 һумға ла тѳшѳрѳргә риза. Икенсе урында һум итен 300 һумға бирәләр. Ҡабырға итенең килограмын 250-280 һумға алырға була, баҙар аҙағына 200-220 һумға тиклем тѳшѳрѳүҙәре лә ихтимал.
Әхмәрҙәр йылҡы ите менән һатыу итә ине. Ҡабырғаның килограмын 280 һум менән һатып алдыҡ, һум иттең килограмын 300 һумға тәҡдим итәләр. Элек сусҡа ите һыйырҙыҡынан күпкә осһоҙ булды, һуңғы ваҡытта уға ла хаҡты арттырҙылар. Шулай булһа ла йәрминкәлә сусҡаның һум итенең килограмын 300 һумға, ҡабырғаны 250-280 һумға алырға була ине. Баҙар булғас, һатыулашыу, хаҡты тѳшѳртѳү мѳмкинлеге лә бар. Тиҙерәк һатып ҡайтырға теләгәндәр хаҡты күпкә тѳшѳрѳп ебәрә. Йәрминкә алдынан ҡаланың Үҙәк баҙарында ла булдыҡ. Һыйырҙың иң шәп һум итенең килограмы ѳсѳн 400 һум һорайҙар, ҡабырға ите 280-320 һум, сусҡаның һум итенең килограмы 320-350 һум, ә ҡабырға 220-280 һум самаһы тора. Һарыҡ итенең килограмын 300 һумға бирәләр.
Итте ҡала баҙарынан алырғамы, әллә йәрминкәгә сығырғамы - уныһын һатып алыусы үҙе хәл итә. Баҙар шарттарында йәшәйбеҙ, һәр кем үҙенсә килем алырға, хеҙмәтенең емешен күрергә теләй.
Рәмилә МУСИНА.


text:
Башҡортостанда яҡынса 3 миллиард һум суммаға облигациялар сығарыу планлаштырылаФото: Олег Яровиков
Башҡортостанда яҡынса 3 миллиард һум суммаға облигациялар сығарыу планлаштырыла
Башҡортостанда яҡынса 3 миллиард һум суммаға облигациялар сығарыу планлаштырылаФото: Олег Яровиков
— Башҡортостандың кредит рейтингын «ВВВ-» кимәленә тиклем («Тотороҡло» прогноз) күтәреү донъя баҙарында республикабыҙҙың инвестициялар йәлеп итеү ҡеүәһенең артыуы тураһында һөйләй, — тине 13 майҙа республика Хөкүмәтендә үткән брифингта төбәктең финанс министры Рузалия Хисмәтуллина.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2013 йылдың яҙында Standard & Poor's халыҡ-ара рейтинг агентлығы Башҡортостандың кредит рейтингын «ВВВ-» кимәленә тиклем («Тотороҡло» прогноз) күтәргәйне.
— Яңы баҫҡысҡа күтәрелеү беҙҙең өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Был ҙур аҙым булып тора, тәү сиратта, инвесторҙарҙың беҙҙең республикаға ышанысын күрһәтә, — тип иҫәпләй Башҡортостандың иҡтисади үҫеш министры Александр Марьин.
Шул уҡ ваҡытта, Рузалия Хисмәтуллина журналистар менән осрашыуҙа билдәләүенсә, «бурыстар йәһәтенән Башҡортостан уртасыл сәйәсәт алып бара».
— Беҙҙең бюджеттың торошо бындай сәйәсәт алып барырға мөмкинлек бирә һәм республиканың рейтингын күтәреүгә нигеҙ булып тора, — тине төбәктең финанс министры.
Уның һүҙҙәренсә, бюджет дефицитын яҡынса өс миллиард һум күләмендә кредиттар йәлеп итеү иҫәбенә, шулай уҡ облигациялар сығарыу ярҙамында ҡаплау планлаштырыла.
— Средстволар конкурс нигеҙендә йәлеп ителәсәк. Үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим иткән инвесторҙар араһынан, әлбиттә, иң яҡшы льготалы шарттар тәҡдим иткәндәре һайлап алынасаҡ. Республика рейтингын арттырыу арзаныраҡ кредит ресурстарын йәлеп итергә мөмкинлек бирәсәк. Бынан тыш, яҡынса өс миллиард һум суммаға облигациялар сығарыу планлаштырыла. Срогы – өстән биш йылға тиклем. Әлегә был һорау тикшереү стадияһында, — тине Рузалия Хисмәтуллина.


text:
Ҡат-ҡат тунлы...25-07-2017, 01:28 // Баҡса // Баҫып сығарырға
Боросло кәбеҫтә
10 килограмм кәбеҫтә, яртышар килограмм татлы ҡыҙыл, һары, йәшел борос, тоҙлоҡҡа 150 грамм тоҙ, 3 литр ҡайнаған һыу алына.
Кәбеҫтәне, татлы боросто нәҙек кенә туҡмаслап турап, тоҙлоҡ ҡойорға. Укроп йәки әнис орлоғо өҫтәргә мөмкин. Тоҙлағас, өҫтөнә ауыр нәмә баҫтырып, һалҡында һаҡларға.
Кавказса кәбеҫтә
3,5 килограмм кәбеҫтә, 2-3 ҡыҙыл сөгөлдөр, япрағы һәм тамыры менән 5-6 петрушка, 2 әсе борос, 10 ҡарағат япрағы, 15 – 20 бөртөк ҡара борос, тоҙлоҡҡа 3 литр самаһы һыу, 220 г тоҙ алына.
Кәбеҫтәне 4, әгәр ҙур булһа, 8 өлөшкә бүлергә. Петрушка, укроп, сөгөлдөрҙө йыуып, таҙартып турарға.
Кәстрүл төбөнә күсәндән бүленгән кәбеҫтә япраҡтары, йәшел тәмләткестәр һалырға. Шулай ҡатлап тултырып, иң өҫтә кәбеҫтә була. Тоҙлоҡ өсөн һыуға тоҙ, лавр япрағы, борос һалып ҡайнаталар ҙа, аҙ ғына һыуынғас, кәстрүлгә ҡоялар. Ауыр әйбер ҡаплап, ике-өс көн йылыла тотҡас, һалҡынға ултырталар. Бер аҙнанан кәбеҫтәне ашарға ярай.
Сәскәле кәбеҫтә
Тоҙлау өсөн сәскәле кәбеҫтәнең көҙгө сорттары һәйбәт. Кәбеҫтәне айырым сәскәләргә бүлеп, һалҡын һыуҙа йыуып, банкаларға тығыҙлап тултыралар. Өҫтөнә ҡайнатып һыуытылған тоҙлоҡ ҡойола. 10 килограмм кәбеҫтәгә 5,5 литр һыу, 40 грамм тоҙ, 400 грамм аш һеркәһе алына. Ике аҙнанан кәбеҫтәне һалҡын урынға ҡуялар.


text:
Маврикий
Маврикий Республикаһы —- Көнсығыш Африкалағы утрау дәүләт.
Илдең составына Маврикий утрауы, Родригес утрауы (560 км көнсығышҡа) һәм тышҡы утрауҙар (Галега, Сент Брендон һәм хәл ителмәгән ике территория) инә. Маврикий һәм Родригес (көньяҡ-көнсығышҡа 172 км) француз диңгеҙ территорияһы өсөн иң яҡын Реюньон менән бергә Маскарен утрауҙарҙың өлөшөн тәшкил итә. Илдең майҙаны 2040 квадрат км. Илдең баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы - Порт-Луи.
Маврикий Чагос архипелагы (Берләшкән Короллек) һәм Томилин утрауына (Франция) претензия яһай. Берләшкән Короллек Чагос Архипелагы Маврикий йылғаһы Маврикий бәйһеҙлеген тиклем 1965 йылда киҫеп ала.
Урта быуаттарҙа Маврикий утрауы ғәрәптәр һәм португалдар тарафынан зиәрәт ҡылынған, улар уны рәүештә ҡарай Дина Роби һәм Сирҙе тип атаған. Нидерланд республикаһы 1638 йылда колонияға нигеҙ һалғансы бында кеше йәшәмәгән, голландтар утрауҙы Принц Морис Нассау хөрмәтенә атағандар. Голланд колонияһы 1710 йылда ташланған булған һәм биш йылдан һуң француз колонияһы булған һәм Иль де Франс тип аталған. Үҙенең стратегик позицияһы өсөн Маврикий Һинд океанының "йондоҙо һәм асҡысы" тип аталған.
Маврикий Һәйеш каналы асылғансы, Европанан Көнсығышҡа сауҙа юлдарында ҡайһы бер база булған һәм Франция һәм Британия араһындағы көрәштә ҡатнашҡан. Француздар Гранд Порт Бәрелешен отҡандар, был уларҙың был һуғыштар буйына берҙән-бер диңгеҙ еңеүе булған, ләкин улар британлыларҙың Матери урынында өс ай уҙғас төшөүҙәрен кире ҡаға алмағандар. Улар рәсми рәүештә хәл менән кереүҙең бишенсе көнөндә еңелеүҙәрен танығандар, был 1810 йылдың 3 декабре булған, уларҙың шарттары киләһе булған: үҙ биләмәһен һәм милкен һаҡлап ҡалырға, француз теле ҡулланылышта булыу һәм ет һәм граждандар эштәрендә Франция законын һаҡлап ҡалыу.
Британия аҫтында хакимиәте утрауҙың исеме Маврикийға үҙгәртелгән. Ил 1968 йылдың 12 мартында яңы моң-зар булып итеүҙән һуң ирекле булған һәм 1992 йылда Дәүләттәр Союзы составында булған республика.
Маврикий кешеләре күпмилләтле, төрлө дини, төрлө мәҙәниәтле һәм күптелле. Утрауҙың хакимиәте Вестминстер парламент системаһына менән моделләштерелгән, Маврикий һәм демократия һәм иҡтисади һәм сәйәси азатлыҡ өсөн үрге рейтингтар эйә. Башҡа Маскарен утрауҙары менән бергә Маврикий үҙенең төрлө флора һәм фаунаһы өсөн аңлайышлы, шул уҡ ваҡытта күп төрҙәр утрау өсөн эндемик. Утрау кеше урлашыуҙан һуң, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә кеше хеҙмәте тарафынан башҡа ҡош төрҙәре менән бер рәттән юҡ ителгән тоҙоноң берҙән-бер йорто булараҡ киң танылған.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маврикий утрауында беренсе яҙмала теркәлгән урта быуаттарҙа ғәрәптәр тарафынан зиратына тиклем кеше йәшәмәгән, ғәрәптәр уны Дина Роби тип атаған. Шулай ҙа, быға тиклем утрау боронғо заман диңгеҙселәре тарафынан зиәрәт ҡылынған булыуы мөмкин тиклем; Голландияла тарафынан Маврикий утрауҙарында балауыҙ пластиналар табылған, ләкин пластиналар һаҡламағанға күрә, уларҙың сығышы йәки грек финикия йәки ғәрәптәрҙеке булыуы тураһында әйтеп булмай.
1507-сө йылда Португалия диңгеҙселәре кеше йәшәмәгән утрауға килгән һәм килеп ҡушыла торған базаға нигеҙ һалғандар. Португалия сәйәхәтсеһе Диогу Фернандес Перейра Маврикий төшкән беренсе европа кешеһе булған. Ул утрауҙы "Сирҙе утрауы" тип атаған. Португалиялылар оҙаҡ тормағандар, сөнки улар утрауҙар менән ҡыҙыҡһынмағандар.
Голландия Маврикий (1638-1710)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1598-енсе йылда Адмирал Вибрант Ван Варук етәкселеге аҫтында эскадра Гранд Портта ергә төшкән һәм утрауҙы илдең хакимы хөрмәтенә, Принц Морис ван Нассау хөрмәтенә "Маврикий" тип атағандар. Голландияла утрауҙа 1638-енсе йылда ҙур булмаған колонияға нигеҙ һалғандар, унда улар эбонит ағастарын эксплуатациялағанда һәм шәкәр ҡамышы кереткәндәр, шулай уҡ йорт хайуандарын һәм боландарҙы кереткәндәр. Голландия сәйәхәтсеһе Абель Тасман бынан Австралияның көнбайыш өлөшөн асыу өсөн сыҡҡан. Беренсе Голландия колонияһы ике тиҫтә йыл дауамында һаҡланып ҡалған. Бынан һуң бер нисә мәртәбә эшләп ҡарағандар ләкин колониялар беркайчан да дивидендтар китерерлек тиклем етештергәндәр һәм был Голландлыларҙың Маврикий 1710-ынсы ташлап йылда китеүенә китергән.
Франция Маврикий (1715-1810)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күрше Иль Бурбон (хәҙер Реюньон) утрауын контрольдә тотҡан Франция Маврикий өҫтөнән 1715 йылда контроль алған һәм уның исемен Иль де Франс үҙгәрткән. 1735 йылда губернаторы француз Бертран-Франсуа Махы де ля Бурлының килеүе шәкәр ҡамышы етештереүендә нигеҙләнгән иҡтисад үҫеше менән туранан-тура килгән. Махы де ля Бурдон диңгеҙ базаһы һәм карап төҙөү үҙәге булараҡ Порт Лига нигеҙ һалған.
Уның губернаторлығы ваҡытында күп йорттар барлыҡҡа килгән, уларҙың ҡайһы берҙәре һаман да тора әле. Шулар араһында Хакимиәт Йорто, Шато де Мон Плеер замогы, полиция көстәре аппартаменттарын Линия булған Барактары бар. Утрау Француз Көнсығыш Һиндстан Компанияһы хакимиәте аҫтында булған, ул үҙенең булыуын 1767-сө йылға тиклем дауам иткән.
1767-сө йылдан 1810-йылға тиклем ынсы, Франция Инҡилабы ҡыҫҡа дәүерен иҫәбенә алмайса, был дәүерҙә утрауҙа йәшәүселәр Франциянан фактик рәүештә үҙ хакимиәт урнаштырылған, утрау Франция Хакимиәте билдәләгән рәсмиләре тарафынан контролдә тотоу. Жак-Анри Бернард де Сент-Пьер утрауҙа 1768-енсе 1771-енсе йылға тиклем утрауҙа йәшәгән, һуңынан Францияға ҡайтҡан, унда ул һәм Поль Вирджиния ты яҙған, был мөхәббәт ҡиссаһы булған, һәм ул Иль де Франста француз телендә сөйләшүче популяр урындарҙа иткән. Ике популяр француз губернаторы булған: Виком де Силәк (был Порт Лида Шоссены төҙөгән һәм фермерҙарҙы Саван районында төпләнергә өндәгән) һәм Антуан Бруни д'Эттеке (уның ҡарашы буйынса Француздарҙың Һинд океанында штаб фатирҙары Маврикий, ә Һиндстандағы Өндәшерен булырға тейеш түгел булған).
Шарль Матье Исидор Ден Франция Инҡилаб Һуғышында мул уңыш алған булған генерал һәм ҡайһы бер яҡтарҙан Наполеон I нең көндәше булған. Ул Иль де Франс һәм Реюньон губернаторы булараҡ 1803 йылдан 1810 йылға тиклем хакимлыҡ иткән. Британия диңгеҙ картографы һәм асыусы Мэтью Флиндерс утрауҙа Генерал Ден тарафынан адресланған һәм тотҡарланған булған, был Наполеон әмиренең боҙоуы булған. Наполеон һуғыштары ваҡытында, Маврикий француз ҡурсаҡтарының базаһына әйләнде, унан француз корсарҙары Британия сауҙа ҡураларына мул уңыш алған рейдтар ойошторғандар. Рейдтар 1810 йылға тиклем дауам иткән, был ваҡытта Король Диңгеҙ экспедицияһы ойошторолған, ул инглиз-ирландия аксу командор Дозаһ Роли етәкселегендә булған, һәм утрауҙы баҫып алырға ебәрелгән. Был һуғыштар ваҡытында берҙән-бер Франция диңгеҙ еңеүе булған Гранд Порт бәрелешендә еңеүгә ҡарамаҫтан, француздар өс ай уҙғас, Британлыларҙың Матери Бортында төшөүҙәрен кире ҡаға алмағандар. Улар рәсми рәүештә утрауға хәл менән кереүҙең бишенсе көнөндә, 1810 йылдың 3 декабрендә ер һәм милек һаҡлап ҡалыуы һәм француз теле ҡулланыуы Франция һәм ҡанунының ет һәм граждандар эштәрендә ҡулланыуы шарттарында биргәндәр. Британия аҫтында хакимиәте утрауҙың исеме Маврикийға үҙгәртелгән.
Британия Маврикий (1810-1968)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сэр Роберт Паркур губернатор булыу менән башланған Британия хакимиәте тиҙ йәмәғәт ойошмаһы һәм иҡтисади үҙгәреүҙәргә китергән. Шулай ҙа, ул Раттан эпизоды менән тап алына булған. Раттан, Мадагаскар Короле Аламаның энеһе, Маврикийға сәйәси ҡулға алынған кеше булараҡ күрһәтелгән булған. Ул төрмәнән ҡасып йөрөү бәхетенә юлыҡҡан һәм утрауҙағы барлыҡ ҡолдарҙы азат итеү өсөн бола күтәргән. Ләкин ул үҙенең яҡындарының тигән бер кеше тарафынан ителгән хыянат Британия һәм ғәсғәрҙәре тарафынан тотолған һәм үлем язаһына бик аҡыллы кеше ителгән булған. Пэн Вертела 1822-се йылдың апрелендә уның башы киҫелә һәм уның башы ҡолдарҙың киләсәктә күтәрелеүҙәре юл ҡуймау өсөн күрһәтелгән булған.
1832-сө йылда Адриан д'Эпитет беренсе Маврикий гәзитен сығарған (Le Cernéen), ул хакимиәт тарафынан контролдә тотоу. Шул уҡ йылды прокурор-генерал тарафынан ҡоллоҡты бетереп, бер төрлө лә ҡолбиләүсе компенсация түләмәҫкә тигән хәрәкәт булған. Был ҡара-ҡаршы килеүгә китергән һәм осраҡлы фетнәгә китергән, хакимиәт барлыҡ йәшәүселәргә ҡоралдарын тапшырырға бойороҡ биргән. Һуңыраҡ, Порт Туитың уртаһында ҡалҡыулыҡта (хәҙер Цитадель Ҡалҡыулығы булараҡ билдәле) таш ҡәлғә, Форт Аделаида төҙөлгән, был теләсә ниндәй фетнәне баҫтырыу өсөн булған.
Золом-йәбер 1835-енсе йылда бетерәлә һәм ҡолбиләүсе Африкалағы һәм Мадагаскарҙан Франция оккупацияһы ваҡытында күрһәтелгән ҡолдарҙы юғалтыуҙары өсөн 2 миллион фунт стерлинг компенсация алғандар. Ҡолбиләүсе бөтөрөү Маврикий йәмғиәтенә, иҡтисадына һәм халҡына мөһим йоғонто тигеҙлектә урынлашҡан. Плантаторҙар шәкәр ҡамышы баҫыуҙарында йәшәү өсөн Һиндостандан күп һанлы аҡсаға ялланған эшсе килтергәндәр. 1834-енсе һәм 1921-енсе йылдар араһында утрауҙа ярты миллионға яҡын ялланған эшләй торған булған. Улар биләмәләрендә шәкәр, фабрикаларҙа, транспортта һәм төҙөлөш урынында эшләгәндәр. Быға өҫтәп, Британияла утрауға 8740 солдат килтергәндәр. Порт Луи ҡултығындағы Апрва Ғәт, хәҙер ЮНЕСКО урыны, Британия плантация хеҙмәте өсөн ҡолдар һәм ялланған эшселәр ҡабул итеүсе төп үҙәк булып хеҙмәт итеүсе Британия беренсе колонияһы булған.
19-ынсы быуаттың әһәмиәтле фигураһы Реми Олли булған, ул мөнәсәбәт килеп сығышты иҫ киткес журналист булған. 1828-енсе йылда төҫлөләр Маврикий рәсми рәүештә юҡ ителгән, ләкин Британия хакимдары булһа кәрәк шәхестәргә аҙ хакимиәт биргәндәр, һәм бары тик хаҡтарҙы идара итеү рәсмиләре итеп ҡуйғандар. Реми Олли Королева Викторияға петиция яҙған, ул төҫлөләрҙең хакимиәт советы ағзалары булыуын һораған һәм был бер нисә йылдан һуң мөмкин булған. Ул шулай уҡ Порт Луины муниципалитет иткән, шулай итеп граждандар үҙҙәре ҡалала һайлаған вәкилдәр аша бик аҡыллы кеше итә алғандар. Порт Лида уның хөрмәтенә урам аталған, һәм Жардин де ля Компанияла 1906-сы йылда уның ҡуйылған бюсты. 1885-енсе йылда Маврикий яңы конституция ҡабул ителгән. Ул бик аҡыллы кеше итеүсе советҡа сайланган позициялар барлыҡҡа китергән, ләкин франшиза Француз һәм Креол синыфтары өсөн генә булған.
20-се быуат башында, 1901-енсе йылдың ноябрендә, Ганди Һиндстан юлында (Көньяҡ Африканан) Маврикий туҡтаған. Ул утрауҙа ике аҙна торған һәм Һинд-Маврикий йәмәғәтселекте менән мәғариф ҡыҙыҡһынырға һәм сәйәсәттә активыраҡ роль уйнарға өндәгән. Һиндстанға ҡайтҡас ул адвокат йәш Манилал Доктор үтәнән-үтә Һинд-Мариҙарҙың торошон яҡшыртыр өсөн ебәргән. Шул уҡ йыл дауамында Родригес менән сыбыҡһыҙ енси яҡынлыҡ арҡаһында бейек тау башына менергә кәрәк бәйләнеш тупланған булған.
1903 йылда Маврикий моторлы индерелгән машиналар һәм 1910 йылда Джозеф Мерен тарафынан етәкләнгән беренсе таксилар хеҙмәт күрһәтә башлағандар. Порт Туитың электрификация 1909 йылда булған һәм шул уҡ ун йыл дауамында Маврикий Гидро Электр Компанияһы (Ата Бертуған етәкселеге аҫтында) Плэйс Виллистарҙың электр менән тәьмин итеү өсөн авторизация алған.
1910-ынсы йылдар-бөйөк сәйәси агитация дәүере булған. Күтәрелеүсе урта класс (табибтарҙан, адвокаттарҙан һәм уҡытыусыларҙан торған) олигархтарҙың, - шәкәр ҡамышы ерҙәре биләүселәрҙең хакимиәтенә претензия яһай башлағандар. Порт Туитың мэры, доктор Уже Торент был яңы төркөмдөң рәйесе булған, был уның партияһы булған - Актион Либералы, ул күберәк кеше һайлауҙарҙа ҡатнашты талап иткән. Актион Либералдар шәкәр магнаттарының иң әһәмиәтлеһе Анри Леклезио етәкселендәге Парти де л'Орд ҡаршы торған.
1911-енсе йылда Курепина олигархтар тарафынан үлтерелгән тигән ялған хәбәр сығарылғандан һуң фетнәләр ҡупҡан. Башҡалала кибеттәр офистар һәм зыян күргән һәм бер кеше үлтерелгән. Шул уҡ йылда, 1911-енсе йылда Курепина беренсе халыҡ кинотеатры асылған Колледжы һәм Король өсөн таш бина ҡоролған.
1912-сө йылда телефон селтәре киңерәк хеҙмәт итә башлаған һәм ул хакимиәт, бизнес фирмалары һәм бер нисә шәхси йортта ҡулланылған.
I Донъя һуғышы 1914-енсе йылдың авгусында башланған. Күп кенә Маврикий үҙ ихтыяры менән Европала немецтарға ҡаршы һәм Месопотамияла төрөктәргә ҡаршы һуғышырға киткән. Ләкин был һуғыш Маврикийға унһигеҙҙә быуат һуғыштарынан аҙыраҡ тәьҫир иткән. Киреһенсә, 1914-1918-енсе йылдар шәкәр бәләре бумы сәбәпле оло табыш дәүере булған. 1919 йылда Маврикий Шәкәр Синдикаты барлыҡҡа килгән, ул шәкәр етештереүселәрҙең 70%-ын үҙ эсенә алған.
1920-се йылдарға "ҡайтарыу" хәрәкәте Маврикий Францияға ҡайтарыуҙы хуп күргән. Маврикий Францияға кире бирергә теләгән кандидаттарҙың береһе лә 1921-енсе йылдарҙа һаҡланмағанға күрә тиҙ хәрәкәт таралған.
1922-сө йылда Маврикий беренсе аэроплан ултырған һәм 1923-енсе йылда утрауҙа 79 машина булған. Редуттар Ауыл Хужалығы Колледжы 1925-енсе йылда нигеҙләнгән.
Һуғыштан һуңғы рецессия сәбәпле шәкәр баҙарында төшөү ҡатмарлы булған. Күп шәкәр етештереүсе ойошмалар ябылған һәм иҡтисадты ғына түгел, ә шулай уҡ илдең сәйәси тормошон контролдә тотҡан шәкәр магнаттары осороның ахырын билдәләгән. Le Mauricien гәзитенең мөхәррире Рауль Иве матәмде ревизияһы өсөн кампания ойошторған, был ҡалҡыусы урта синыфҡа ил менән идара итеү итеүҙә күберәк роль бирер ине. Күберәк социаль ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе Арья Самад принциптары Һинд йәмәғәтенә үтеп кергән.
1930-ынсы йылда Хеҙмәт Партияһы тыуған. Ул Доктор Морис Күре тарафынан нигеҙ һалынған. Эммануэль Антиль ҡала эшселәрен туплаған, шул уҡ ваҡытта Пандит Сахаево ауыл эшсе синыфын йыйған. Хеҙмәт Көнө беренсе мәртәбә 1938-енсе йылда байрам ителгән. 30000 ән күп эшләй торған бер көнлөк эш хаҡын ҡорбан иткәндәр һәм бөтә утрауҙан Шап де Марста бик ҙур йыйылышта ҡатнашыу өсөн килгән.
1939-ынсы йылда Икенсе Донъя Һуғышы башланыу менән күп маврикий үҙ ихтияры менән Британия байрағы аҫтында Африкалағы һәм Яҡын Көнсығышта Германия һәм Италия армияларына ҡаршы һуғышта ҡатнашҡандар. Ҡайберәүҙәр Англияға китеп Король Авиация Көстәрендә пилоттар йәки ер участкаһы составы булараҡ хеҙмәт иткәндәр. Маврикийға ысынлыкта ҡот осҡос янамаған, ләкин Порт Лыуҙан тыш Британия бер нисә корабы 1943-енсе йылда Германия һыу аҫты көймәләре тарафынан батырылған булған.
II Донъя Һуғышы шарттары ил өсөн ауыр булған, товаларҙың балары ике мәртәбә артҡан, ләкин эшселәрҙең эш хаҡтары бары тик 10 йәки 20 процентка артҡан. Граждандар буйһонмауы булған һәм колониаль бар хөкүмәт көсөн сауҙа союздарын юҡ итеүгә ҡуйғандар. Шулай ҙа, Белль В Харе Ойошмаһы Шәкәр эшселәре 1943-енсе йылдың 27-се сентябрендә забастовкаға барғандар. Полиция хеҙмәткәрҙәре кешеләргә атҡандар һәм өс хеҙмәтсене үлтергәндәр, улар араһында ун йәшлек малайҙы һәм Сандали Купе исемле боғаҙҙы хатынды.
Беренсе дөйөм һайлауҙар әҫәрҙәре 1948-енсе йылдың авгусында була һәм Хеҙмәт Партияһы еңеп сыға. Гай Розет етәкселегендәге был партия үҙенең торошон 1953-енсе йылда яҡшыртҡан һайлап алыу һәм нәтижәләре көсөндә универсаль һайлау хоҡуғы һораған. Лондонда 1955-енсе һәм 1957-енсе йылдарҙа Лондонда ҡайғы киңәшмәләре булған һәм министрлыҡ системаһы тәҡдим ителгән. Универсаль өлкәндәр һайлауы нигеҙендә беренсе һайлауҙар 1959-ынсы йылдың 9 Мартында булған. Дөйөм һайлауҙарында күптән түгел Хеҙмәт Партияһы еңгән, был юлы уны Сэр Сивоза Радула етәкләгән.
Ҡайғы Тикшереү Кәңәшмәһе Лондонда 1961-енсе йылда булған һәм алға ҡайғы хәрәкәтенә нигеҙ һалынған. 1963-енсе йылда һайлауҙарҙы Хеҙмәт Партияһы һәм уның яҡташтары еңгән. Колониаль Офис Маврикий коммуналь тәбиғәт ер сәйәсәте табыуын билдәләп үткән һәм (фирҡәләр тарафынан) кандидаттарҙы һайлап алыу һәм (һайлаусыларҙың) һайлауҙа үҙҙәрен тотошо һәм этник каста мөнәсәбәттәренә бәйле икәнен билдәләп үткән. Шул ваҡыт тирә-яҡ ике Британия академигы, Ричарда Тисс һәм Джеймс Мине кәрәгенән халыҡ һаны күп булыу һәм шәкәр ҡамышының монокультура килеп сығарған проблемалар тураһында доклад нәшер иткәндәр. Был халыҡ һаны шартлауҙы туҡтатыу өсөн интенсив кампанияға китергән һәм был унйыллыҡта халыҡ һаны үҫеүҙең ҡырҡа төшөүе теркәлгән.


text:
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының яҙғы сессияһы пленар ултырыш менән асылды
ӨФӨ, 2016 йыл, 28 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың яҙғы сессиялағы тәүге ултырышы асылды. Депутаттар 50-нән ашыу мәсьәләне ҡарарға ниәтләй, шуларҙың 29-ы – республика закондары проекты. Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев «Башҡортостан Республикаһында ҡануниәттең торошо тураһында» тигән доклад менән сығыш яһай.
Пленар ултырыштың көн тәртибендәге биш һорау мировой судья вазифаларына кандидатуралар, 14-е федераль закон проекттарына бәйле. Ике мәсьәлә республикала мәғариф һәм күп фатирлы йорттарҙағы дөйөм мөлкәткә капиталь ремонт үткәреү тураһында ҡануниәтте бойомға ашырыу буйынса парламент тыңлауҙарын уҙғарыу даталарын билдәләүҙе күҙ уңында тота.
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Дәүләт Думаһына «Рәсәй Федерацияһының дәүләт граждан хеҙмәте тураһында»ғы Федераль закондың 32-се статьяһына үҙгәрештәр индереү буйынса закон сығарыу башланғысын ҡарау планлаштырыла.


text:
Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһы гөрләп торҙо. «Йәншишмә»гә яҙылыусы синыфтар араһында «Аҙна һайын – отош» уйыны үтте! Бүләк тә шәп. 12 әйберҙән торған бик матур сәй сервизы. Кемдәр отор икән уны?
Бына уйын башланып та китте. Йәрәбәне III «Б» синыфынан Байрас Бикбаев тартып сығарҙы. V «В»ларҙы ҡотлайбыҙ. Бүләк – уларға! Хәҙер төрлө байрамдар үткәргәндә, осрашыуға ҡунаҡтар саҡырғанда «Йәншишмә»не иҫләй-иҫләй ошо сынаяҡтар менән сәй эсерҙәр инде.
Бүләкте Айтуған Абҙаҡов (һүрәттә) сығып алды.
Ҡәҙерле дуҫтар, һеҙ ҙә уйындан ситтә ҡалмағыҙ. Йыйылып, синыфығыҙға бер генә дана «Йәншишмә» яҙҙырһағыҙ ҙа, уйында ҡатнаша алаһығыҙ бит.
Ярты йылға яҙылыу хаҡы – 477 һум 54 тин.
Индексы – П2765.


text:
Фото:
Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» китабының исем туйы булды
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта Айгиз Баймөхәмәтовтың етем балалар хаҡында «Ҡалдырма, әсәй!» китабының исем туйы булды. Ижади осрашыуҙар Башҡортостан студенттары ассоциацияһы башланғысы буйынса ойошторолдо. Йәш яҙыусы менән аралашыу өсөн олоһо ла, кесеһе лә килде.
Автор үҙе һөйләүенсә, уға китаптың яҙылыу тарихы, киләсәккә ижади пландары тураһында байтаҡ һорау биргәндәр. Сараны Сибай филармонияһы йырсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Альберт Салауатовтың сығышы биҙәне. Уның башҡарыуындағы башҡорт халыҡ йырҙарын тыуған төйәгенән ситтә йәшәгән башҡорттар тын да алмайынса тыңланы, тип билдәләне Айгиз Баймөхәмәтов. Осрашыуҙан һуң яҙыусы автограф таратты.
«Йәш яҙыусының ижады хөрмәткә лайыҡ, — тине Мәскәү һәм Санкт-Петербургтағы Башҡортостан студенттары ассоциацияһы рәйесе Азат Бәҙрәнов. — Шуныһы ҡыуаныслы: башҡорт авторының әҫәре рус, татар, сыуаш теленә тәржемә ителә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Рәсәй йәмғиәте өсөн социаль етемлек темаһы бик мөһим, шуға күрә китап бер кемде лә битараф ҡалдырманы».
Санкт-Петербургтағы яҡташтар ойошмаһы рәйесе Люция Буканова киләсәктә бындай осрашыуҙарҙың йышыраҡ үткәреләсәгенә ышаныс белдерҙе.
Айгиз Баймөхәмәтов — башҡорт яҙыусыһы һәм журналист, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты. «Ҡалдырма, әсәй!» китабы Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә 20 мең дана тираж менән донъя күрҙе. Республиканың 20 районында уның исем туйы уҙҙы, М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында повесть буйынса «Хыялға ҡаршы» спектакле сәхнәләштерелде.


text:
Башҡортостанда «Үҙеңдең геройың хаҡында һөйлә!» проекты башланды
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы алдынан «Ветеран Башкортостана» гәзите «Үҙеңдең геройың хаҡында һөйлә!» акцияһын иғлан итте.
Баҫма Башҡортостанда йәшәүселәрҙе туғандарының Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуҙары йәки күрһәткән батырлыҡтары тураһында хәтирәләре менән уртаҡлашырға саҡыра. Һуғыш ветерандары, тыл хеҙмәтсәндәре, хәрби бәрелештәрҙә ҡатнашыусылар хаҡында иҫтәлектәр geroy.veteranrb@mail.ru электрон адресына ҡабул ителә.
Геройҙар хаҡындағы барлыҡ очерктар veteranrb.ru сайтында урынлаштырыласаҡ, ә иң ҡыҙыҡлылары «Ветеран Башкортостана» гәзитендә баҫыласаҡ.


text:
Башҡортостан Президенты “көслө һөҙөмтәлелек” номинацияһында төбәк лидерҙары исемлегендә етенсе урынды биләй. 2011 йылдың ноябрендә уның рейтингы 4,06 балл тәшкил итһә, декабрҙә был күрһәткес 4,10 балл булған.
Башҡортостан Президенты “көслө һөҙөмтәлелек” номинацияһында төбәк лидерҙары исемлегендә етенсе урынды биләй. 2011 йылдың ноябрендә уның рейтингы 4,06 балл тәшкил итһә, декабрҙә был күрһәткес 4,10 балл булған.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бында эшләүселәр янғын хәүефһеҙлеге тураһында бик уйланмай шикелле. Коридорҙар тар, бөтә урын әйбер менән тулған. Һауа бик тынсыу. Тәҙрәләр юҡ. Павильондар, ғөмүмән, һатыу өсөн яраҡһыҙ. Улар ҡасандыр келәт булған. Йәйгеһен бында инеү менән түҙеп торғоһоҙ эҫенән баш әйләнә башлай. Ә кешеләр көнө буйы ошонда эшләргә мәжбүр. Нисек кенә булмаһын, бындай шарттарҙа янғын сығыуына бер ҙә аптырарға түгел.
Уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн үҙәк активының тырышлығы менән мәҙәни-мәғрифәт саралары даими уҙғарыла.
Мәҫәлән, 2008 йылдың февралендә һәм 2011 йылдың мартында Ош ҡалаһында башҡорт яҙыусыһы Йәүҙәт Ильясовтың (1929—1982) ижадына арналған “Ильясов уҡыуҙары” ойошторолдо. 2008 йылдың майында үҙәк тәүге тапҡыр шәжәрә байрамы үткәрҙе.
Йылдар үтеү менән тормошобоҙ үҙе лә асыҡ дәрес ҡанундарына яраҡлаша башланы кеүек. Һынауҙар, кемдеңдер алдында яуаплылыҡ, көсөргәнеш... Тәнәфескә саҡырған “ҡыңғырау” тауышы ғына ишетелмәй. Әйтерһең дә, “дәрес”тә ҡаралған тема — мәңгелек. Ә бит, уйлап ҡараһаң, тормошта бер көнлөк мәсьәләләр юҡ. Шул уҡ мәғариф тармағын ғына алып ҡарайыҡ. Уның маҡсаты — ижади ҡарашлы, айыҡ аҡыллы, рухлы, сәләмәт шәхес тәрбиәләү. Быға иһә уҡытыу-тәрбиә тармағының эҙмә-эҙлекле һәм өҙлөкһөҙ камиллашыуы һөҙөмтәһендә генә өлгәшергә мөмкин. Ғаилә — балалар баҡсаһы — мәктәп — юғары уҡыу йорто — тормош фәлсәфәһе ошо сылбырҙа нығына төҫлө.
Үткән бер йылда күҙаллаған саралар тормошҡа ашырылғанмы, торлаҡ баҙарында ниндәй үҙгәреш һиҙелә, ниндәй проблемаларҙы хәл итәһе бар? Фондтың попечителлек советы Республика йортонда үткәргән ултырышта һөйләшеү ошо мәсьәләләргә арналды.
Ултырышты асып, Башҡортостан Президенты торлаҡ төҙөлөшө проблемаһының әле һаман көнүҙәк булыуын билдәләне.
— Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың эшмәкәрлеге 2011 йылда Рәсәй Президенты һәм Башҡортостан Президенты Мөрәжәғәтнамәләренә бәйле бурыстар, республикала Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы сиктәрендә үткәрелгән саралар менән билдәләнде, — тине Константин Толкачев. — Парламенттың республика ҡануниәтен камиллаштырыу буйынса стратегик маҡсаттары, нигеҙҙә, үтәлде.
Былтыр барлыҡ постар аша 25705 декларацияланған тауар үткәрелгән. 2010 йыл менән сағыштырғанда, экспорт 5,5 процентҡа кәмегән, ә импорт 20 процент самаһына үҫкән.
Элек бында башҡортса бер ниндәй мәғлүмәт сараһы булмаған. Гәзит ҡаланың башҡорт зыялылары башланғысы менән донъя күрә — урындағы “Нязепетровск хәбәрҙәре” гәзите редакцияһына ярҙам һорап тап улар мөрәжәғәт иткән.
“Родные просторы. Тыуған яҡ” ай һайын дүрт битле булып донъя күрәсәк. Унда был төбәктә ғүмер итеүсе башҡорттарҙың мәҙәниәте, йолалары, бөгөнгө яҙмышы хаҡында мәғлүмәттәр баҫыласаҡ.
Силәбе ҡалаһының Шәйехзада Бабич исемендәге китапханаһына өлкәнең төрлө тарафтарынан башҡарма комитет ағзалары йыйылғайны. Ултырышта шулай уҡ Арғаяш районы хакимиәте башлығы Исрафил Вәлишин, Силәбе ҡалаһының Дуҫлыҡ йорто директоры Юлиә Лапидус ҡатнашты. Уҙған йылда башҡарылған эштәр тураһында доклад тыңланды. М.Х. Йосоповтың сығышында билдәләнеүенсә, айырыуса Арғаяш районында урындағы хакимиәт менән башҡорт ҡоролтайы араһында тығыҙ хеҙмәттәшлек булдырылған.
Һуңғы йылдарҙа балалар кәмегәнлектән, Ғабдрафиҡта мәктәп юҡ, балаларҙы урыҫ ауылына автобус менән йөрөтөп уҡыталар. Ҡунаҡбайҙа башланғыс мәктәп һаҡлана, өлкәнерәк йәштәге уҡыусылар белем алыуын Преторияла дауам итә. Ҡотлөмбәттә генә урта мәктәп бар. Уны 1991 йылда үҙебеҙ асҡайныҡ, эшләүенә инде — 20 йыл. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул да бөтөүгә табан бара. Заманында бында 180 — 200 бала белем алһа, хәҙер 40 уҡыусы ғына иҫәпләнә. Һуңғы йылдарҙа ата-әсәләрҙең күбеһе балаларын сит мәктәптәргә — Өфө, Күмертау, Ишембай, Ырымбур гимназия һәм лицейҙарына — бирә башланы. Сәбәбе нимәлә?


text:
- Подробности
- Просмотров: 448
ГАЗ КОНДЕНСАТЫ, тәбиғи углеводород газдарын сығарғанда газ ятҡылыҡтары ҡатламының баҫым һәм т‑раһы түбәнәйеүе һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан шыйыҡ углеводородтар ҡатышмаһы. Тотороҡһоҙ (промысла шарттарында Г.к. ятыштарынан сығарыла) һәм тотороҡло (тотороҡһоҙ Г.к. еңел углеводородтарҙың киң фракцияһы — пропан, бутан, өлөшләтә пентандар айырып алына) Г.к. бүленә. Тығыҙлығы 660— 840 кг/м3, tҡатыу - 20°С алып - 60°С тиклем. Углеводородтар составы башлыса молекулаларында 5—9 углерод атомы булған парафин, нафтен углеводородтарынан, ароматик углеводородтарҙан, фракциялар составы бензин (50—60%‑ы, ҡайһы берҙәренең 80—90%‑ы 200°С тиклем ҡайнай), кәрәсин (200—300°С) һ.б. юғары т‑рала ҡайнаусы тәрән ятыштарҙан — башлыса кәрәсин‑газойль фракцияларынан тора. Нефть ҡырпыуҙарынан айырмалы рәүештә, асфальт‑ыҫмалалы берләшмәләре юҡ. Фракция составына ҡарап шартлыса еңел (массаһы б‑са бензин фракцияһы яҡынса 80%), уртаса (бензин фракцияһынан тыш дизель фракцияһы була) һәм ауырҙарға (май фрак‑ цияһы була) бүленә; көкөрттөң дөйөм дәүмәленә ҡарап көкөртлө (0,5%— 0,8%), аҙ (0,05%‑тан кәмерәк) һәм юғары (1,7%‑ҡа тиклем һәм унан да юғарыраҡ) көкөртлө Г.к. була. Фракциялар һәм углеводородтар составы ҡатламдың башланғыс баҫымы (ғәҙәттә 25—30 МПа) һәм т‑раға, нефть ҡырпыуы булыуға, ятҡылыҡты эксплуатациялау шарттарына бәйле; эшкәртеү технологияһы схемаһын һайлағанда төп параметрҙар булып хеҙмәт итәләр. Тотороҡһоҙ Г.к. пропан, бутан, уларҙың ҡатышмаһы (шыйығайтылған газдар), газ бензины; тотороҡлоһонан бензиндар, дизель яғыулығы, ароматик углеводородтар алына. Башҡортостанда Салауат нефте‑химия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) 20 б. 50‑се йй. аҙ. илдә тәүгеләрҙән — Ҡансыра, 70‑се йй. — Совхоз (Ырымбур өлк.), 80‑се йй. уртаһынан Ҡарасығанаҡ (Ҡаҙағстан Респ.) ятҡылыҡтарының юғары көкөртлө, меркаптанлы Г.к. үҙләштереү башлана. Ошо ятҡылыҡтарҙың Г.к. Ырымбур газ эшкәртеү з‑дында көкөртлө водородтан таҙартылғандан һуң 1984 й. алып Өфө нефть эшкәртеү заводында ла эшкәртелә. Составында көкөртлө водород юғары кимәлдә (5,3—6,4%‑ҡа тиклем) булыу арҡаһында сәнәғәттә Бөркөт, Исем, Һарытау ятҡылыҡтары (60‑сы йй. уртаһы — 70‑се йй. уртаһында асылған) Г.к. ҡулланылмай. Юғары көкөртлө Г.к. эшкәртеү технологияһы схемаһы Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ (Д.Ф.Варфоломеев, М.Л. Креймер, В.В.Фрязинов, С.Ғ. Хәбибуллин һ.б.), Өфө НЭЗ‑ы (А.Е. Дьяченко, С.Г.Прокопюк, М.Һ. Хисаметдинов, М.И.Әхмәтшин һ.б.) һәм “Салаватнефтеоргсинтез” ПБ (В.Н.Павлычев, П.Ф.Тюгаев һ.б.) хеҙм‑рҙәре ҡатнашлығында эшләнә. Нефтехимия производстволары ҒТИ‑нда 80‑се йй. уртаһында Г.к. меркаптанһыҙлаштырыу процесы уйлап табыла һәм Шкапов газ эшкәртеү заводында индерелә (Р.М.Мәсәғүтов, А.Х. Шәрипов). Органик химия институтында (Н.К.Ляпина, М.А. Парфёнова, А.Д. Улендеева) БР (Бөркөт, Исем), РФ (Әстерхан, Ырымбур, Совхоз), Ҡаҙағстандың (Ҡарасығанаҡ) ҡайһы бер ятҡылыҡтарында сығарылған Г.к. составында булған көкөрторганик берләшмәләрҙең структура‑төркөм составы тикшерелә.
Ж.Ф.Ғәлимов, З.Ә.Хәбибуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Уҙған йыл йәйге оҙон каникулды мин олатай-өләсәйемдәр йәшәгән Башҡортостаныбыҙҙың хозур тәбиғәтле Бөрйән районында үткәрҙем. Бер матур ҡояшлы йылы көндә беҙ атай-әсәйемдәр, туғандарым менән Инсебикә ҡаяһын күрергә барҙыҡ. Ул – Иҫке Собханғол һәм Яңы Собханғол ауылдары араһында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында йөҙ метрҙар самаһы бейеклеккә ҡалҡып торған теп-текә ҡая таш. Инсебикә ҡаяһының башынан тирә яҡҡа ҡараһаң, шундай матурлыҡ йәйелеп ята. Аҫта, йылан һымаҡ борғоланып, йәмле Ағиҙелкәй йылғаһы аға, уның ике яры ла ҡуйы урман менән ҡапланған тауҙарҙан тора, алыҫтараҡ йәйге балалар лагеры, Иҫке Собханғол ауылы күренә. Ошо матурлыҡҡа һоҡланып, бөтәбеҙ ҙә бер мәлгә тын ҡалдыҡ. Тирә-яҡта тынлыҡ, һиллек. Ҡошҡа әйләнеп, осоп китке килә…
Өләсәйҙәрҙең өйөнә ҡайтҡас, мин уларҙан ни өсөн Инсебикә ҡаяһы тип йөрөткәндәрен һораным һәм бына нәмәләр белдем.
Баҡһаң, халыҡ телендә ҡаяның исеменә бәйле ике фараз йәшәй. Беренсеһе буйынса, Яңы Собханғол ауылына нигеҙ һалыусы Янһары исемле ҡарттың сибәр, уңған Инсебикә исемле ҡыҙы булған. Уны икенсе яҡ кешеһе өсөнсө ҡатынлыҡҡа һоратҡан. Ҡыҙ кейәүгә сығырға риза булмаған һәм теләмәгән дә. Шуның өсөн ҡасып киткән. Ул Ағиҙел буйындағы бейек ҡая башына килеп сыҡҡан һәм айырылыбыраҡ торған суҡағына менеп, ҡайғыһынан илап ултырған. Артынан эҙләп сығыусыларҙы күргән ғорур ҡыҙ бер ни уйлап тормайса түбәнгә ташланып, һәләк булған. Шул ваҡыттан бирле был ҡаяны уның исеме менән йөрөтә башлағандар.
Икенсе фараз былай. Яңы Собханғол ауылынан Инсебикә исемле йәш ҡатын, көнсөл һәм ҡанһыҙ иренән ҡасып китеп, ошо ҡая башына барып ултыра. Шундай ауыр хәлгә ҡала ул. Ире ҡулына ҡамсы тотоп, ҡая башына менеп килгәнде күргәс, Ағиҙелгә ташланып һәләк була. Был легенданы минең өләсәйемдең атаһы Мансур Шәкир улы Сәйетбатталовтан ғалим, профессор Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов 1979 йылдың 15 июнендә яҙып ала.
Тыуған төйәктең, иҫтәлекле урындарҙың, тауҙарҙың һәм йылғаларҙың исемдәрен һаҡлау, уларҙы онотмау һәм үҙгәртергә юл ҡуймау – беҙҙең бурыс. Моң һәм матурлыҡ менән тулған ер һәм һыу, тауҙар һәм яландар изге олатайҙар һәм өләсәйҙәребеҙ ҡушҡан исемдәрҙе һаҡлап, халыҡ телендә йәшәүҙәрен дауам итһен ине. Ер-һыу атамалары – халыҡ хәтере ул. Шуны бер ҡасан да онотмайыҡ.
Айгөл СӘЛИХОВА, III «А» синыфы уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы, 102-се башҡорт гимназияһы.


text:
Баш ҡалала вакансиялар һаны кәмегән
Өфөлә буш эш урындары кәмегән. Үткән аҙна һөҙөмтәләре буйынса хеҙмәт баҙарында көсөргәнешлек коэффициенты, йәғни эшһеҙ граждандар һәм вакансияларҙың нисбәте 0,76 тәшкил итә. Бер аҙна элек кенә был күрһәткес 0,6-ға тиң булған.
Әлеге ваҡытта ҡалала 12400 буш эш урыны иҫәпләнә. Был сентябрь уртаһындағы күрһәткестәргә ҡарағанда яҡынса 3500 вакансияға кәмерәк. Ә теркәлгән эшһеҙлек кимәле Башҡортостанда үҙгәрешһеҙ ҡалған – 1,61 процент. Рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙҙәр һаны ла үҙгәрмәгән – яҡынса 9 мең. Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгендә бөгөн йәмғеһе яҡынса 9500 кеше иҫәптә тора.


text:
Фото:
Иршат Фәхретдинов: «Ҡырымды һәм Севастополде ҡушыу — Ҡара диңгеҙ флоты позицияларын нығытыуҙа кәрәкле аҙым»
Фото:
Ишембай ҡалаһының 1-се гимназияһында, Ҡырымдың Рәсәй составына ҡушылыуына арналған, «Беҙ бергә!» бөтә Рәсәй акцияһы сиктәрендә, тантаналар уҙҙы. Бындай сараларҙы үткәреү башланғысы менән «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы сығыш яһаны. Ишембай районы хакимиәте хәбәр итеүенсә, был сарала Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты Иршат Фәхретдинов ҡатнашты.
«Ҡырым кирегә ҡайта!», «Беҙ бергә, бер ғаилә!» — бындай кәйефтәрҙе уҡыусыларҙың сағыу плакаттары сағылдыра.
Өлкән синыф уҡыусылары Рәсәй-Ҡырым мөнәсәбәттәре формалашыуы тарихын белеүҙе мауыҡтырғыс дәрес-студияла һәм класс сәғәтендә күрһәтте.
— Коллегаларым менән бергә, был тарихи ваҡиға бойомға ашырылғанда, үҙем дә тулҡынланыуҙы йәшереп ҡала алманым, — тип Ҡырымды Рәсәй составына ҡабул итеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу тантанаһына комментарий бирҙе Иршат Фәхретдинов. — Беҙ бөтәбеҙ ҙә Хөкүмәттең генә түгел, ә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың да эшмәкәрлегенә ғорурландыҡ. Стратегик мөнәсәбәттә Ҡырымды һәм Севастополде ҡушыу – ул Ҡара диңгеҙ флоты позицияларын нығытыуҙа кәрәкле аҙым.
Ҡырымды Рәсәйгә ҡушыуҙан ике яҡ та ота: ҡырымдар бынан алып тотороҡло һәм стратегик көслө дәүләт ҡанаты аҫтында үҫешә ала, рәсәйлеләр үҙ сиратында иҡтисади һәм сәйәси ҡараштан перспективалы төбәкле булды, тип билдәләне депутат.


text:
Мәскәүҙә торлаҡ-коммуналь хужалыҡ форумы үтәсәк
Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы вәкилдәре Х Бөтә Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалыҡ форумында ҡатнашасаҡ. Ул 16 мартта Мәскәүҙә үтәсәк.
Федераль министрлыҡ һәм ведомстволар, Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды вәкилдәре, торлаҡ-коммуналь өлкә предприятиелары етәкселәре илдең торлаҡ-коммуналь хужалығы эшен һәм 2008-2009 йылғы көҙгө-ҡышҡы осорҙа ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау, идара итеүсе ойошмаларҙың күп фатирлы йорттар менән идара итеүҙә иҡтисади тотороҡлолоғон тәьмин итеү сараларын, был өлкәлә үҙ- үҙеңде көйләү мәсьәләләрен тикшерәсәк. Шулай уҡ торлаҡ-коммуналь хужалыҡты яңыртыу буйынса яңы закон саралары ҡараласаҡ.


text:
Изге Ҡорбан байрамы менән!
Башҡортостан Республикаһы Президенты республика мосолмандарын изге Ҡорбан байрамы менән ҡотланы. Ҡотлауҙа былай тиелә:
“Башҡортостан Республикаһы мосолмандары!
Барығыҙҙы ла исламдың төп байрамдарының береһе – изге Ҡорбан байрамы менән ихлас ҡотлайым!
Ҡорбан килтереү байрамы исламдың күп быуатлыҡ мәҙәниәтендәге йолаларҙы, мосолмандың иң яҡшы сифаттарын – миһырбанлыҡты, шәфҡәтлелек һәм рәхмәтле булыуҙы, рухи сафлыҡҡа һәм камиллыҡҡа ынтылышты сағылдыра. Башҡортостанда был боронғо байрам киң һәм күңелле билдәләнә. Йыл һайын хаж ҡылына, мәсеттәрҙә тыуған ерҙең именлеге хаҡында доғалар яңғырай. Ислам динен тотоусылар өсөн был байрам көндәре – рухи камиллыҡ һәм мохтажлыҡ кисереүселәргә иғтибар осоро ул.
Халыҡтар араһындағы татыулыҡ, төрлө милләт һәм дин вәкилдәре менән әхлаҡлылыҡты һәм йәмғиәт рухлылығын тергеҙеүҙәге берлектәге эш республикабыҙҙың лайыҡлы ҡаҙаныштарының береһе булып тора.
Беҙ мосолмандарҙың Башҡортостан тормошондағы ролен юғары баһалайбыҙ. Улар ғаилә мөнәсәбәттәрен, рухи һәм әхлаҡи нигеҙҙәрҙе нығытыуға, хәйриәлекте үҫтереүгә, экстримизмға һәм башҡалар менән иҫәпләшмәүсәнлеккә ҡаршы көрәшкә булышлыҡ итеүсе шарттар булдырыуға үҙ өлөшөн индерә.
Республика өсөн традицион конфессиялар вәкилдәренең тырышлығы киләсәктә лә Ватаныбыҙҙың рухи тергеҙелеүенә, халыҡтар араһында үҙ-ара килешеп йәшәүгә һәм татыулыҡҡа йүнәлтелер, тип ышанам.
Ысын күңелдән һеҙгә һәм яҡындарығыҙға тыныслыҡ һәм именлек, ныҡлы сәләмәтлек, бәхет теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Рәхимов.”


text:
Туймазы районында геологтар һәм геофизиктар араһында спартакиада тамамланды
Туймазы районында Башҡортостан Республикаһы геологтары һәм геофизиктарының традицион йәйге спартакиадаһы үткәрелде. Был күмәк спорт-сәләмәтләндереү сараларына 30 йыл тула. Спартакиаданы төп ойоштороусылар булып БР буйынса Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы һәм «ВНИИГИС» Фәнни-производство предприятиеһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тора.
Бөтәһе биш команда ҡатнашты, улар туғыҙ спорт төрөндә ярышты: ҡатнаш эстафета, 100 һәм 500 метрға йүгереү, футбол, волейбол, балыҡ тотоу, армрестлинг, гер күтәреү, арҡан тартышыу һәм шахмат.
Спартакиада ысын мәғәнәһендә команда рухын, конкуренцияның үҫә барыуын һәм ҡатнашыусылар составының етди йәшәреүен күрһәтте. Йыйылған мәрәйҙәр һөҙөмтәләре буйынса беренсе урынды һәм кубокты «ВНИИГИС» Фәнни-производство предприятиеһының берҙәм командаһы яуланы. Уларҙан ҡала Өфө командалары урын алды: «Башнефтегеофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Нефтегеофизика Фәнни-производство комплексы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. “Башнедра” командаһы ярайһы уҡ спорт ҡаҙаныштарына өлгәшеүен күрһәтте. Ул ҡатнаш эстафетала еңеүгә өлгәште, шулай уҡ футболда һәм волейболда призлы урындар яуланы.


text:
Башҡортостандың Мишкә районында Бөрө йылғаһында гидроузел төҙөү буйынса эштәрҙең беренсе этабы тамамланған
Башҡортостандың Мишкә районында Бөрө йылғаһында гидроузел төҙөлөшө буйынса эштәр алып барыла. Проекттың дөйөм хаҡы – 80 млн. һум. 1930-1950 йылдарҙа был урында һыу һаҡлағыс булып, унда ике электростанция эшләгән. Гидроузелды тергеҙеүгә өҫтәмә ресурстар, шул иҫәптән федераль бюджеттан средстволар талап ителәсәк.
«Мин был эшкә гидроузел төҙөлөшөнә федераль бюджетан субвенциялар, субсидиялар йәлеп итеү өсөн ҡушыласаҡмын», — тине Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2 октябрҙә Мишкә районына визиты барышында.
Бөрө йылғаһында гидроузел төҙөү эргә-тирәләге тораҡ пункттарҙы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итәсәк. Бынан тыш, бында 400 киловатт ҡеүәттәге бәләкәй ГЭС-ты сафҡа индереү һәм әүҙем ял өсөн инфраструктура булдырыу планлаштырыла. Һыуһаҡлағыстың планлаштырылған күләме — 1,5 млн. кубометр.


text:
БР Төҙөүселәр союзы: «Социаль торлаҡты дәүләт төҙөргә тейеш»
Өфөлә торлаҡҡа хаҡтарҙың тотороҡло артыуы күҙәтелә. Йыл башынан алып баш ҡаланың икенсел торлаҡ баҙарында квадрат метрҙың хаҡы алты процентҡа күтәрелгән һәм 53 мең һумдан ашып киткән. Уны арзанайтыу өсөн иң элек күсемһеҙ милектең категорияларын билдәләргә кәрәк. Был турала Башҡортостандың Төҙөүселәр союз идараһы рәйесе Рәшит Мәмлиев хәбәр итте.
— Бөгөн беҙҙә аҡсалары булған кешеләр баҙарҙа иркен һатып ала алған коммерция төрөндәге торлаҡ, шулай уҡ ипотека һәм башҡа льготалы программалар буйынса һатылыусы торлаҡ бар, — тине ул.
Рәшит Мәмлиев һүҙҙәренсә, социаль торлаҡты дәүләт төҙөргә тейеш. Бынан тыш, бүленгән ер участкаларына ревизия яһарға кәрәк.
— Өфөлә әлеге мәлдә бүленгән һәм төрлө стадияла төҙөлөш эштәре алып барылған 1,2 миллион квадрат метр самаһы ер участкаһы бар, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды БР Төҙөүселәр союз идараһы рәйесе. – Был участкаларҙың бер өлөшөн кире алып, социаль торлаҡ төҙөлөшөнә бирергә кәрәк. Хаҡтарҙы төшөрөр өсөн күләмле төҙөлөш алып барылырға тейеш. Төҙөлөш күләмдәре ҙурыраҡ булған һайын, хаҡтар түбәнерәк буласаҡ. Күләмдәрҙе арттырабыҙ тиһәк, ҡулланыусылар һорауын булдырыу зарур.


text:
Баш ҡаланың Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә фонтан һәм ҡунаҡхана төҙөләсәк
Башҡортостан баш ҡалаһының Беренсе йәмиғ мәсетендә яңыртыу эштәре бара. Уның колонналары һәм диуарҙары аҡ төҫкә буяла, ишек алды реконструкциялана, тип хәбәр иттеләр Өфө ҡалаһы Киров районының мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.
Шулай уҡ мәсет биләмәһен төҙөкләндереү буйынса ҙур эштәр алып барыла. Проектҡа ярашлы, мәсет эргәһендә ултырып ял итер өсөн эскәмйәләр ҡуйыласаҡ, фонтан эшләйәсәк.
Айырым торған өс ҡатлы бинала 10-15 урынға иҫәпләнгән ҡунаҡхана урынлашасаҡ. Шулай уҡ ризыҡланыу һәм тәһәрәтләнеү бүлмәләре булдырыу ҡаралған. Ошонда уҡ мосолман әҙәбиәте һәм сувенирҙар һата торған кибет урынлашасаҡ.
Төҙөлөш менән бер нисә ойошма мәшғүл. Эштәрҙе ағымдағы йылдың сентябрь-октябрь айҙарында тамамлау планлаштырыла.


text:
Республикала яҙғы сәсеүгә 220 мең тоннанан ашыу орлоҡ әҙерләнгән
Башҡортостан аграрийҙары яҙғы сәсеүгә 220 мең тоннанан ашыу орлоҡ әҙерләгән, планға ҡарата был 75 процент тәшкил итә.
Бөгөнгө көнгә 2014 йылға орлоҡ әҙерләү буйынса планды республиканың 13 районы аграрийҙары тулыһынса үтәгән, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Шул уҡ ваҡытта Республика страховка фондына 17 мең тонна иген һалынған, был тейешле күләмдең 38 процентын тәшкил итә. План һигеҙ районда үтәлгән.
Ужым культураларының күсмә фонды ла тулылана. Бөгөнгө көнгә унда 40 мең тонна орлоҡ һалынған, планға ҡарата был 67 процент тәшкил итә.
Нуриман һәм Салауат райондарында ужым культураларының күсмә фондына иген һалыу буйынса план, шул тәртиптә, 67 һәм 26 процентҡа арттырып үтәлгән. Дөйөм алғанда был эштәр республиканың 22 районында башҡарылған, тип хәбәр иттеләр аграр ведомствонан.


text:
Бер көн эсендә республикала 1,5 миллион үҫенте ултыртылды
«Йәшә, урман!» Бөтә Рәсәй акцияһы сиктәрендә Шишмә участка урман хужалығы территорияһында 5 гектар майҙанда 20 меңдән ашыу ике йыллыҡ ҡарағай үҫентеләре ултырттылар, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Башҡортостандың бөтә район урман хужалыҡтарында ағас ултырттылар һәм урман фонды ерҙәрен, ауыл биләмәләре ерҙәрен сүп-сарҙан таҙарттылар. Дөйөм алғанда, бер көндә биш меңләгән кеше 350 гектар майҙанда бер миллион 400 меңдән ашыу үҫенте ултыртты.
Быйыл яҙ йөҙ меңләп кеше Рәсәй Урман хужалығының урман ултыртырға сығыу саҡырыуына ҡушылды. Башҡортостанда апрель айында ла ошоға оҡшаш Бөтә Рәсәй урман ултыртыу көнө һәм «Рәсәйҙең Йәшел мәктәптәре» Федераль партнерлыҡ ижтимағи программаһы саралары уҙғарылғайны. Был сараларҙа бер миллион 300 мең самаһы ағас ултыртылған. Бөтә Рәсәй урман ултыртыу көнө сиктәрендә уҙғарылған саралар һөҙөмтәһендә Башҡортостан Республикаһында 500 гектарҙан ашыу майҙанда ике миллион 120 мең төп ағас ултыртылған. Акцияла 15 меңдән ашыу кеше ҡатнашҡан.


text:
Сарала ҡатнашыусылар демографияға ҙур йоғонто яһаған тыуым, үлем һәм миграция күрһәткестәрен тикшерҙе. Кәңәшмәлә билдәләнеүенсә, төбәктә халыҡ һаны 2010 йылдан 2012 йылға тиклем 3,4 процентҡа кәмегән. Сабыйҙар һаны ла аҙайған: 2010 йылда бер мең кешегә — 18,1, 2011 йылда — 17,4, 2012 йылда 16,7 сабый тура килгән. Шулай ҙа көньяҡ-көнсығышта тыуым коэффициенты республика буйынса сағыштырғанда юғарыраҡ. Былтыр төбәктә 3 502 кеше вафат булған (2011 йыл менән сағыштырғанда 1,7 процентҡа күберәк).
Сарала ҡатнашыусылар демографияға ҙур йоғонто яһаған тыуым, үлем һәм миграция күрһәткестәрен тикшерҙе. Кәңәшмәлә билдәләнеүенсә, төбәктә халыҡ һаны 2010 йылдан 2012 йылға тиклем 3,4 процентҡа кәмегән. Сабыйҙар һаны ла аҙайған: 2010 йылда бер мең кешегә — 18,1, 2011 йылда — 17,4, 2012 йылда 16,7 сабый тура килгән. Шулай ҙа көньяҡ-көнсығышта тыуым коэффициенты республика буйынса сағыштырғанда юғарыраҡ. Былтыр төбәктә 3 502 кеше вафат булған (2011 йыл менән сағыштырғанда 1,7 процентҡа күберәк).
Мәләүез ҡалаһында өй туйлаған йәштәр үҙҙәрен күктең етенсе ҡатындағылай тойҙо. Шулай булмай һуң! Өр-яңы торлаҡ хужалары булһындар әле! Фатирҙарҙың туғыҙы — етем балаларға, алтауһы торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж булараҡ сиратта торған йәш ғаиләләргә бирелде.
Ҡаланың Көньяҡ урамындағы 3-сө йорт республиканың Социаль торлаҡ төҙөлөшө фонды заказы буйынса ни бары һигеҙ ай эсендә ҡалҡты.
Уларҙың күптәренә яуапты “Башҡортостан” гәзите Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылына арнап ойошторған “тура бәйләнеш” аша алырға мөмкин. Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Рим улы Һаҙыев һеҙҙең һорауҙарығыҙҙы, үтенестәрегеҙҙе буш ҡалдырмаҫ, сетерекле мәсьәләләр буйынса ла ярҙам итер, тип ышанабыҙ.
– Беҙгә "йондоҙҙар" кәрәкмәй, уларҙан көйәрмәндәр ҙә, беҙ ҙә ялҡып киттек, – тигәйне юлаевсыларҙың генераль менеджеры Олег Гросс быйылғы уйын миҙгеле башланыр алдынан. Ошоно раҫлағандай, команданан Александр Радулов, Виктор Козлов, Петр Счастливый кеүек хоккейсылар китеп барҙы. Ғөмүмән, состав тулыһынса яңырҙы тиергә була. Әммә бындай үҙгәрештәр һөҙөмтә бирҙеме һуң? Әйҙәгеҙ, Континенталь хоккей лигаһының сираттағы миҙгеле тамамланыр алдынан ошо турала фекер йөрөтөп алайыҡ.
Бынан бер нисә йыл элек яңы барлыҡҡа килгән лигала Көнсығыш клубтары хакимлыҡ итте. Бигерәк тә, Ҡазандың "Аҡ барыҫ"ы менән Өфөнөң "Салауат Юлаев"ы һәр ваҡыт тиерлек Гагарин кубогына төп дәғүәселәрҙән һаналды.
Миҙхәт Стәрлетамаҡ районының Түбәнге Уҫылы ауылында донъяға килә. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Салауат исемендәге колхозда бер аҙ эшләп ала ла Стәрлетамаҡ физик культура техникумына уҡырға инә. Унан ситтән тороп Мәскәүҙә Ленин орденлы Үҙәк физик культура институтында белем эстәй.
Һәләтле етәксе, спортсы 1989 йылда республикабыҙҙағы берҙән-бер физик культура техникумының директоры итеп тәғәйенләнә.
Ҡунаҡ ярыштар үтәсәк объекттарҙы – Спорт һарайын, “Өфө-Арена”ны, “Биатлон” спорт-һауыҡтырыу комплексын, “Олимпик-Парк” тау саңғыһы үҙәген – ҡараны.
– Мөһим сараға яҡшы әҙерләнәһегеҙ. Башҡортостанда уйындарҙың юғары кимәлдә үтәсәгенә, ярышҡа килгән балаларҙың Рәсәйҙең был төбәгендә ҡунаҡсыл ҡараш тоясағына шикләнмәйем, – тине Ричард Смит.
1997 йылда Майк Тайсон рингка Эвандер Холифилд менән көрәшкә сыға. Быға тиклем ул 57 һуғыштың 50-һендә еңгән була. Алыш өс раунд дауам итә. Өсөнсөһөндә, үҙенең бирешеп барғанын аңлап, “тимер” Майк (уның бокс донъяһындағы ҡушаматы шулай) еңелмәҫ өсөн дәғүәсеһенең ҡолағын тешләп өҙә. Һуғышты шунда уҡ туҡтаталар, ә Майк Тайсон хөкөмгә тарттырыла.
Дөйөм федераль проектты тормошҡа ашырыу тураһында партияның төбәк сәйәси советы президиумының быйылғы тәүге ултырышында иғлан ителгәйне. Башҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Милана Скоробогатова бер тауыштан проекттың төбәк координаторы итеп һайланды.
— Әле Рәсәйҙә балаларҙы яҡлау маҡсатында бер нисә көслө программа эшләй башланы, — тине ул.
Етемдәрҙең һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм булған балаларҙың торлаҡ хоҡуҡтарын үтәү тураһындағы ҡануниәткә ярашлы, Краснокама районында опека һәм попечителлек органы, урындағы хакимиәт социаль торлаҡҡа мохтаж булған балаларҙың иҫәбен алып бара, уларҙы фатир менән тәьмин итеү буйынса эш башҡарыла. Яңы йылдың тәүге айында район хакимиәте башлығы Рәзиф Ғилмуллин 14 кешегә йорт асҡысы тапшырҙы.
Һуңғы аҙнала Өфөлә 8 600 кеше, шул иҫәптән 5 меңдән ашыу бала грипп йоҡторған. Был күрһәткес аҙналыҡ эпидемия кимәленән 67 процентҡа юғарыраҡ. Өс аҙна эсендә 24 меңдән ашыу кеше киҫкен респиратор ауырыуы эләктергән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 363
ҠЫРАУ, метеорологик күренеш, көндөҙ йылы булғанда кисен йәки төндә ер өҫтөндәге йәки тупраҡтағы һауа т‑раһының 0°С түбән төшөүе. Ҡ. төшөү ихтималлығы һауаның дымлылығы кәмегәндә, көсһөҙ ел иҫкәндә һәм болотһоҙ осраҡтарҙа арта. Барлыҡҡа килеүе б‑са адвектив, радиация һәм адвектив‑радиация Ҡ. айырыла. Адвектив Ҡ. башҡа райондарҙан (йышыраҡ Арктиканан) һалҡын һауа массалары кергәндә (адвекция) төшә, болот һәм көслө ел ваҡытында ла булырға мөмкин; радиация Ҡ. тотороҡло антициклон шарттарында барлыҡҡа килә, был ваҡытта төнөн көслө нурланыш була, шул сәбәпле тупраҡ, үҫемлектәр һәм һауа һыуына; адвектив‑радиация Ҡ. һыуытҡанда барлыҡҡа килә. Ваҡытына ҡарап яҙғы һәм көҙгө Ҡ. айырыла. Иң һуңғы яҙғы һәм иң иртә көҙгө Ҡ. араһындағы ваҡыт йылы (ҡырауһыҙ) осор тип атала. Ҡ. көсө һәм дауамлылығы рельеф формаларына, тупраҡтағы дым миҡдарына, урындағы микроклимат үҙенсәлектәренә бәйле. Йышыраҡ уйһыулыҡтарҙа, тау араларында ятҡан тәрән соҡорҙарҙа, урман аҡландарында күҙәтелә. Ҡ. а.х. культураларының уңышын кәметеүе мөмкин. Үҫемлектәрҙе Ҡ. һаҡлау саралары: ер өҫтөнә төтөн ебәреү, үҫемлектәрҙе ҡаплау, киске һыу һибеүҙәр һ.б. Ауыл хужалығы культураларының иртә өлгөрөүсе сорттарын үҫтереү, һалҡынға тотороҡло үҫемлектәр селекциялау, калийлы ашламалар файҙаланыу, агротехник сараларҙы ваҡытында үткәреү ҙур әһәмиәткә эйә. Башҡортостан терр‑яһында башлыса адвектив‑радиация Ҡ. күҙәтелә. Уртаса күп йыллыҡ күҙәтеү һөҙөмтәләре б‑са һуңғы Ҡ. 13 май — 2 июнь, тәүге Ҡ. 30 авг. — 28 сент. төшә. Башҡортостандың Урал алдында йылы (ҡырауһыҙ) осор уртаса 91 көндән (Ямаш метеостанцияһы) 133 көнгә тиклем (Бөрө метеостанцияһы), Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында — 89 көндән (Йылайыр метеостанцияһы) 107 көнгә тиклем (Учалы метеостанцияһы), Башҡортостандың Урал аръяғында 131 көн (Аҡъяр метеостанцияһы) дауам итә. Респ. Ҡ. төшөү осрағының дауамлылығы уртаса күп йыллыҡ күҙәтеү һөҙөмтәләре б‑са яҙ көнө — 44 көн (Оло Теләк метеостанцияһы), көҙ көнө — 31 көн (Ямаш). Иң һуңғы яҙғы Ҡ. 1975 й. 25 июнендә (Ямаш), иң иртәһе — 1972 й. 30 июлендә (Архангел метеостанцияһы) теркәлгән.
Т.И.Власова
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Фото:
БР Президенты Рөстәм Хәмитов Шишмә районы буйлап эш сәфәрен тамамланы
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Шишмә районы буйлап эш сәфәрен тамамланы. Сәфәре барышында ул ауыл хужалығы комплексы предприятиелары эше менән танышты.
Әлеге ваҡытта районда 14,5 мең гектар ерҙе мал аҙығы культуралары биләй. 7,5 мең тонна бесән, 10 мең тонна һалам һәм 10 мең тонна силос әҙерләнгән. Дөйөм алғанда бер баш малға 16,5 центнер мал аҙығы берәмеге тура килә.
Ҡоролоҡтан районда 9,2 мең га иген культуралары, 1,2 мең га шәкәр сөгөлдөрө, 0,4 мең га көнбағыш һәләк булған.
Әлеге мәлдә 24 мең гектарҙа иген урып һуғылған – был сәселгәндең 80 проценты. Уртаса уңыш – гектарынан 10 центнер. Район хужалыҡтары орлоҡ менән уңыштары иҫәбенә үҙҙәрен-үҙҙәре тәьмин итә.
Бар категориялағы хужалыҡтарҙа 26,2 мең һыйыр малы тотола. Уҙған йыл менән сағыштырғанда был 13 процентҡа кәмерәк.


text:
Салауат Юлаев
Салауат Юлаев (1754[1]—1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.
Йөкмәткеһе
БиографияһыҮҙгәртергә
Үҫеш йылдарыҮҙгәртергә
1754[1][2] йылдың 16 июнендә[3] Ырымбур губернаһы Өфө провинцияһы Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Тәкәй[4] ауылында тыуған.
Атаһы Юлай Аҙналин 1765 йылда Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булып китә һәм үҙенең ғәҙеллеге менән Башҡортостан халҡы араһында ихтирам яулай. Атаһы улы Салауатҡа яҡшы белем һәм тәрбиә бирә, ул төрки һәм рус телдәрендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнгән. Салауат Юлаевтың әсәһе тураһында документаль мәғлүмәттәр һаҡланмаған, ә фольклор сығанаҡтарында әсәһенең белемле ҡатын булыуы әйтелә һәм ҡайһы бер материалдар буйынса уның исеме Аҙнабикә була[5].
Көслө, ҡурҡыу белмәгән 14 йәшлек үҫмерҙең айыу менән көрәшеп, ябай бысаҡ ярҙамында ғына еңеп сыға алыуын риүәйәттәр һәм халыҡ йырҙары бәйән итә. Ул йәштәштәре араһында әйҙәүсе башлыҡ булараҡ билдәле. Тартып алынған көҙәй ырыуы ерендә урынлашҡан Эҫем (Сим) заводын беренсе тапҡыр, йәштәштәре менән үҫмер сағында, туҙҙыра һәм яндыра. Салауат Ҡөрьәнде һәм шәриғәтте лә яҡшы белгән, сәсән Байыҡ Айҙар менән осрашҡан[6]. Батыр шулай уҡ йырсы-импровизатор һәм ҡурайсы ла булған[7].
1771—1773 йылдарҙа Юлай Аҙналин Польша конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн кесе хәрби байраҡ менән бүләкләнә. Атаһы хәрби походтарҙа булған саҡта старшина вазифаһын Салауат үҙе башҡара[8].
Һуғышта ҡатнашыуыҮҙгәртергә
1773 йылдың 17 сентябрендә императрица Екатерина II ҡаршы Ырымбур губернаһында Емельян Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡана. Ихтилалды, «Пётр III» исемен ҡулланып, казак атаманы Емельян Пугачёв етәкләй. 1773 йылдың 10 ноябрендә ихтилалсыларға Салауат Юлаев етәкселегендә бер төркөм башҡорт яугирҙәре килеп ҡушыла. Салауат Юлаев ноябрь — декабрь айҙарында Ырымбур ҡалаһы янында һәм Ырымбур сик һыҙығында алыштарҙа, шул иҫәптән Ильин ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша һәм яралана. Ырымбур ҡәлғәһе тирәһендәге яуҙарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм һуғыш оҫталығы өсөн Салауатҡа «Пётр III» исеменән полковник дәрәжәһе бирелә[8].
1774 йылдың ғинуар — мартында Пермь провинцияһының көньяғында һәм Өфө провинцияһының төньяғында Салауат Юлаев ихтилал етәкселәренең береһе була. Уның ғәскәрендә 4 меңдән ашыу төрлө милләттәге кеше була, Салауаттың поход канцелярияһы ихтилалсылар биләгән төбәктәрҙә мөһим хәрби һәм граждандар идараһы органы булып торған. Канцелярия мөрәжәғәтнамәләр һәм фармандар төҙөгән, суд эштәрен дә башҡарған. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауаттың отряды Пермь провинцияһының Красноуфимск ҡәлғәһен һуғышһыҙ ала, 18—25 ғинуарҙа Көңгөр ҡалаһын ҡамай. 19 февралдә Красноуфимск ҡәлғәһе эргәһендә секунд-майор Д. О. Гагрин, 3 һәм 10 мартта — Ҡазан губернаһының Сарапул ҡалаһы эргәһендә подполковник А. Ф. Обернибесов, 14 һәм 17 мартта Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Себер даруғаһының Һыҙғы улусы Боғалыш[9] ауылы янында секунд-майор А. В. Папава етәкселегендәге император ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша[10].
Апрель — майҙа Салауат Юлаев Өфө провинцияһы халҡын ихтилалсыларҙың Магнит ҡәлғәһенә[11] етеп килеүсе Төп ғәскәренә мобилизациялай, уны аҡса, аҙыҡ-түлек һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. 6 һәм 8 майҙа Салауаттың 4 меңлек отряды Үрге Эҫем заводы янында, 31 майҙа Себер даруғаһы Әйле улусының Әйле пристане[12] янында И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғыша[10].
2 июндә Салауат Юлаевтың отряды Е. И. Пугачёвтың Төп ғәскәрҙәренә ҡушыла[13]. Себер даруғаһының Тырнаҡлы улусы 3 июндә Үрге Ҡыйғы һәм 5 июндә — Уразмәт ауылдары эргәһендә, 11 июндә — Әшит ҡәлғәһе[14] янында Пугачёвтың Төп ғәскәре составында А. В. Папава етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа, 18—20 июндә Уҫыны алыуҙа ҡатнаша. Уҫыға юлланған саҡта Салауат Юлаевтың отряды Бөрө ҡалаһын ала[15]. 5 июндә «Пётр III» Пугачёв Салауат Юлаевҡа бригадир (генерал) дәрәжәһен бирә[16]. Уҫы ҡәлғәһен алған ваҡытта батыр өсөнсө тапҡыр яралана[8].
Июль — ноябрь айҙарында Салауат Юлаев Башҡортостанда баш күтәреүселәр хәрәкәте менән етәкселек итә. Кама буйҙарынан алып Ҡытау йылғаһы заводтарына тиклем барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Август айында Өфө ҡәлғәһе ҡамауға алына: төньяҡтан Салауат Юлаев төркөмө, көньяҡтан — Ҡасҡын Һамаров, көньяҡ-көнбайыштан — Ҡәнзәфәр Усаев, төньяҡ-көнсығыштан — Туҡтамыш Ишбулатов төркөмдәре ҡамауҙа тора. Батырҙың отряды Ҡытау-Ивановка заводын ҡамауға ала. Сентябрь башында Ағиҙел һәм Буй йылғалары араһында Салауат Юлаев премьер-майор И. Г. Штерич етәкселегендәге хәрби көстәр менән һуғыша: 4 сентябрҙә Ҡазан даруғаһы Йәлдәк улусы Иваново[17] ауылы янындағы алышта ҡатнаша[10].
Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылып, Емельян Пугачёв ҡулға алынғандан һуң да Салауат Юлаев көрәште дауам итә, һәм уның отрядтары 18 сентябрҙә Ҡазан даруғаһы Йәлдәк улусы Тимошкино ауылы, 22 сентябрҙә Себер даруғаһының Ҡыр-Танып улусы Нөркә[18] ауылы янында подполковник И. К. Рылеев ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы П. И. Панин башҡорттарҙан ҡорал һалырға, Салауатты һәм уның атаһы Юлайҙы тотоп биреүҙе талап итә. Ә йәшерен комиссия башлығы генерал П. С. Потёмкин Салауат Юлаевтың үҙенә мөрәжәғәт итә: «Покайся, познай вину свою и приди с повиновением»[19].
Даими хәрби әҙерлек үткән ғәскәрҙәргә ҡаршы көрәш алып барыуы еңел булмай. Теүәл 1 йыл 15 көн дауам иткән һуғыш юлында, Салауат Юлаев 28 хәрби алышта ҡатнаша. 20 ноябрҙә Ҡытау-Ивановка заводы янында батырҙың отряды һуңғы тапҡыр хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алыша.
Салауат Юлаев 1774 йылдың 25 ноябрендә генерал-майор Ф. Ю. Фрейман командаһы тарафынан ҡулға алына. Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин, арҡаҙашы Иван Зарубин-Чика Өфө ҡәлғәһенең зинданында ябып тотола. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы һәм Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорптың тикшереү, һорау алыу, язалау, хөкөм итеү эштәре Өфөлә, Ҡазанда, Мәскәүҙә 339 көн дауамында алып барыла. Хөкөм ителгәндән һуң Салауат Юлаевты, атаһы Юлай Аҙналинды Ырымбурға, Өфөгә һәм башҡа көсөргәнешле алыш барған урындарға алып барып язаға тарттыралар. Һәр урында 175 тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырылғандан һуң, уларҙың танау япраҡтарын йырталар, маңлайына һәм яңаҡтарына «З» («злодей» — «енәйәтсе»), «Б» («бунтовщик» — «боласы»), «И» («изменник» — «хыянатсы») тамғалары баҫыла[10].
ТотҡондаҮҙгәртергә
1775 йылдың 2 ноябрендә Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин менән бергә, Балтик Портына[21] (1762 йылға тиклем Рогервик ҡәлғәһе) мәңгелеккә һөргөнгә ебәрелә. Юлдары Өфөлә башлана һәм Минзәлә — Ҡазан — Түбәнге Новгород — Мәскәү — Тверь — Бөйөк Новгород — Ревель аша үтеп, Балтик Портында тамамлана.
Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) һөргөндә Балтик диңгеҙе буйындағы Рогервик ҡәлғәһендә вафат була.
ҒаиләһеҮҙгәртергә
Салауат Юлаев иртә өйләнгән. Мосолман ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, уның өс ҡатыны һәм 1775 йылға ҡарата ике улы һәм ике (йәки өс) ҡыҙы булған[8]. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул һәләк булған ағаларының ҡатындарына өйләнгән тип билдәләнә.
1774 йылдың көҙөндә, Салауат Юлаев ҡулға алынмаҫ элек үк, карателдәр батырҙың ҡатындарын һәм балаларын аманат рәүешендә Өфөгә килтергәндәр, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан генерал-майор Ф. Ю. Фрейманда Салауаттың улы, ә ҡала коменданты полковник С. С. Мясоедовта уның бер ҡатыны һәм икенсе улы булыуы билдәле[22].
Салауат Юлаев ғаиләһенең ҡанунһыҙ рәүештә ҡулға алыныуына протест белдергән: «Такого ж указа, чтоб от лишенных жизни семейства отбирать, действительно нет». Ул туғандарынан һәм дуҫтарынан ҡатындарын һәм балаларын азат итеүҙе юллап губерна канцелярияһына мөрәжәғәт итергә, был да ярҙам итмәһә, Сенатҡа яҙыуҙарын һораған: «чтоб государевые рабы у подчиненных во услужении не были». Ғаиләһенең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Халыҡ хәтерендә батырҙың тоҡомдары тураһында бихисап легендалар һаҡланып ҡалған. Был хаҡта Салауат Юлаевтың биографы В. Сидоров "Был героем Салават" тигән китабында бәйән итә. Имеш, Дыуан районы Вознесенка тигән ауылда Екатерина Михайловна тигән ҡатындан улы булған. Ҡатын үлеп ҡалғас, был баланы Салауат кемгәлер тапшырғанмы, әллә урманда ҡалдырырға мәжбүр булып, шунда уҡ тапҡандармы тигән хәбәрҙәр төрлө вариантта йәшәп килгән. Улы ихтилалдан һуң 14 йыл үткәс әсәһе яғынан олаталарына атаһы тураһында белешергә килгән имеш, әммә был хаҡта власть әһелдәренә хәбәр иткәндәр ҙә, уны йәшергәндәр, артабан ҡайҙа киткәне билдәһеҙ, тигән хәбәрҙәр ҙә яҙып алынған.
Икенсе бер риүәйәттә Салауаттың улы баһадир булып буй еткереп, икенсе Әй улусының кантон начальнигы булған, становой приставтарҙы ҡамсылаған, бер ниҙән дә ҡурҡмаған тип бәйән ителә.
Риүәйәттәр Салауаттың тоҡомдарын иң яҡшы сифаттар менән һүрәтләй: бер бүләһе, имеш, бик шәп йырсы булған, икенселәре ҡарт олаталары кеүек һөңгө тотоп ҡына айыу ауларға йөрөгән [23].
ИжадыҮҙгәртергә
Салауат Юлаевтың яҙма рәүештә һәм телдән һаҡланған 500 юл самаһы шиғри мираҫы беҙҙең көндәргә килеп еткән[10].
Салауат Юлаевтың 5 шиғырын тәүге тапҡыр рус телендә Ф. Д. Нефёдов «Салауат, башҡорт батыры» («Салават, башкирский батыр»; 1880) тигән очергында баҫтырып сығара. Шағирҙың тағы ла 7 шиғыры Р. Г. Игнатьевтың «Башҡорттарҙың Пугачёв ихтилалы алдынан хәрәкәте; Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Движение башкир перед пугачёвским бунтом; Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор»; 1893) исемле хеҙмәтендә донъя күрә. Рәсәй империяһы осоронда Салауат Юлаевтың шиғырҙары барлығы дүрт тапҡыр баҫылып сыға[24].
ТопонимикаҮҙгәртергә
Башҡортостандың бер нисә районында Салауат тип аталған географик объекттар бар.
Салауат Юлаев тыуған Тәкәй йәйләүен әле лә Салауат йәйләүе тип йөрөтәләр. Был урында, Һары Ҡондоҙ йылғаһы менән Ҡондоҙтамаҡ йылғаһы ҡушылған ерҙә, иҫ киткес матур тәбиғәт. Ауыл халҡы уны "Оло төбәк" тип йөрөтә. Йәй тау битләүе хуш еҫле сәскәләр менән ҡаплана. Тәкәй йәйләүе аша Һары Ҡондоҙ йылғаһы ағып ята. Заманында мул һыулы йылға булған. Унда ҡондоҙҙар бик күпләп үрсегән. Ул дәүерҙә ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә һунар итеү башҡорттарҙың төп кәсебе булып һаналған. Өҫ-баш кейемдәре лә ҡондоҙ тиреһенән булған (Халыҡтың ауыҙ-тел ижадынан).
ХәтерҮҙгәртергә
Салауат Юлаевҡа башҡорт халыҡ йыры «Салауат» һәм башҡа сәнғәт, әҙәбиәт һәм фольклор әҫәрҙәре арналған. Халыҡ хәтере уның үҙе һәм исеме менән бәйле бик күп иҫтәлекле тарихи урындарҙы һаҡлай. Батырҙың исеме башҡорт, рус, татар һәм башҡа милләт ғалимдары, яҙыусылары, шағирҙары, рәссамдары, скульпторҙары, композиторҙары әҫәрҙәрендә мәңгеләштерелгән.
ӘҙәбиәттәҮҙгәртергә
- Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Салауат Юлаевты А. С. Пушкин «Пугачёв тарихы» тигән романында телгә ала[24]. Батыр хаҡында тарихсылар, яҙыусылар В. Витевский, Н. Гурвич, Н. Фирсов, В. Черемшанский, П. Юдин[25], Д. Мамин-Сибиряк, М. Лоссиевский, В. Зефиров, И. Казанцев, А. Алекторов, В. Филоненко, Ф. Нефёдов, Н. Дрягин, С. Руденко һәм башҡалар яҙалар.
- П. Кудряшёв тарафынан рус теленә тәржемә ителгән халыҡ йырына А. Алябьев уның көйөн яҙып ала. С. Рыбаков һәм М. Солтанов батыр тураһындағы халыҡ йырҙарын баҫтырып сығаралар[24].
- 1941 йылда Мәскәүҙә С. П. Злобиндың «Салауат Юлаев» тарихи романы нәшер ителә.
- Булат Рафиҡов. Эйәрләнгән ат (тарихи фараз), Өфө, 1993
- Мирас Иҙелбаев. Юлай улы Салауат. Өфө, 1994
- 2004 йылда Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре «Салауат Юлаев энциклопедияһы»н нәшер итте.
Салауат Юлаев исемендәге наградаларҮҙгәртергә
- 1967 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе билдәләү өсөн Салауат Юлаев исемендәге премия булдырҙы, был премия 1992 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы тип атала.
- 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының иң юғары бүләге — Салауат Юлаев ордены булдырылған.
Салауат Юлаев исеме бирелгәнҮҙгәртергә
- Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барышында Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының сәйәси бүлеге «Салауат» исемле гәзит сығара[26].
- Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Салауат Юлаев исемендәге 1292-се танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы ойошторола[27], «Салауат Юлаев» бронепоезы һәм истребителе төҙөлә.
- Рәсәй Федерацияһында һәм Башҡортостан Республикаһында административ район, ҡала, урамдар һәм проспекттар, хоккей клубы, теплоходтар, мәмерйәләр (Салауат Юлаев мәмерйәһе, Салауат мәмерйәһе) һәм башҡаларға Салауат Юлаев исеме бирелгән.
МузейҙарҮҙгәртергә
- 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Малаяҙ ауылында Салауат Юлаев музейы эшләй. Эстонияның Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаев музейы асылған һәм унда һәйкәл ҡуйылған.
ҺәйкәлдәрҮҙгәртергә
- Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа тәүге һәйкәл 1952 йылда Т. П. Нечаева проекты буйынса эшләнә, хәҙерге ваҡытта ул Маляҙҙағы Салауат Юлаев музейы янында урынлашҡан. Т. П. Нечаеваның шундай уҡ һәйкәлдәре 1952 йылда Өфөлә Салауат Юлаев исемендәге баҡсала (хәҙерге ваҡытта ул реставрациянан һуң «Янғантау» шифаханаһы биләмәһендә тора, 1967 йылда Салауат ҡалаһының Салауат Юлаев исемендәге скверҙа ҡуйыла.
- 1967 йылда Өфөлә Ағиҙел йылғаһының ярында (Зәки Вәлиди һәм Мәжит Ғафури урамдарының киҫешендә) Салауат Юлаевҡа һәйкәл ҡуйылған. Был проекттың скульпторы — С. Д. Тавасиев, архитекторы — И. Г. Ғәйнетдинов. Һәйкәлдең һүрәте Башҡортостандың дәүләт гербында күрһәтелгән[28].
- Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр, бюстар һәм таҡтаташтар тағы ла Башҡортостандың Баймаҡ, Салауат һәм Сибай ҡалаларында, Асҡар ауылында, Эстонияның Палдиски[29], Свердловск өлкәһенең Красноуфимск ҡалаларында, Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Уйылды[30][31] ауылдарында һәм башҡа урындарҙа ҡуйылған.
СәнғәттәҮҙгәртергә
- 1941 йылда «Салауат Юлаев» фильмы (реж. Я. А. Протазанов) сыға.
- «Салауат Юлаев» операһы Заһир Исмәғилов һәм Баязит Бикбай тарафынан батыр тормошо хаҡында 1955 йылда яҙыла һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә ҡуйыла.
- 1959 йылда «Тау бөркөтө» балетының премьераһы була (Х. Ф. Әхмәтов һәм Н. Г. Сабитов либреттоһы һәм музыкаһы, К. Д. Карпинская хореографияһы).
- Ә. Инандың «Салауат батыр» исемле биш шаршаулы тарихи драмаһы башҡорт әҙәбиәтендә Салауат Юлаев образына арналған тәүге күләмле әҫәр булып иҫәпләнә[32].
- Б. Бикбай, М. Кәрим һәм башҡаларҙың пьесалары буйынса ла спектаклдәр донъя күрә.
- 2004 йылда «Мин үлмәнем, башҡорттарым!» («Башҡортостан» ТРК-һы, сценарисы Г. Т. Батталова, реж. Р. Т. Фәтхиев)
- 2005 йылда «Һынмаҫ рух» («Башҡортостан» киностудияһы, сценарисы һәм реж. Ә. Ғ. Абдразаҡов) исемле документаль фильмдары төшөрөлә.
Мәҙәни сараларҮҙгәртергә
1989 йылдан алып йыл һайын Салауат Юлаев көндәре, 2004 йылдан башлап, июнь айының икенсе яртыһында, республика фольклор байрамы — Салауат йыйыны үткәрелә.
ГалереяҮҙгәртергә
ӘҫәрҙәреҮҙгәртергә
- Салауат Юлаев шиғырҙары, уның тураһында башҡорт халыҡ йырҙары һәм художестволы әҫәрҙәр. Өфө, 1953. (баш.)
- Стихи. Переводы Б. Турганова // Библиотека всемирной литературы. Серия первая. Поэзия народов СССР IV—XVIII веков. М., 1972. 543—547-се биттәр. (рус.)
- Жорыҡ жырлары [Поход йырҙары. Ҡаҙаҡсаға Берхаир Аманшин тәржемәһе]. Алматы: Жазушы, 1983. (ҡаҙ.)
- Шиғырҙар. Йырҙар. Рәсми ҡағыҙҙар./ Төҙ: М. X. Иҙелбаев. Өфө, 1994. (баш.)
- Стихотворения. Уфа: Китап, 2000. (баш.) (рус.)
- Стихотворения. Уфа, 2004. (рус.)
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ 1,0 1,1 Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1752 йылда.
- ↑ 1775 йылда 25 февралендә Сенат экспедицияһы яуап алғанда Салауат Юлаев үҙенең йәшен былай тип әйткән:
«…отроду ему двадцать первой год»
—
- ↑ Тыуған көнө март һәм октябрь айҙары арауығына тура килгән, 16 июнь көнө биографтар килешеүе менән шартлы рәүештә ҡабул ителгән.
- ↑ 1775 йылда Тәкәй ауылы батша ғәскәрҙәре тарафынан яндырылған.
- ↑ Шәкүр Р. З., 2005, с. 42
- ↑ Шәкүр Р. З., 2005, с. 45
- ↑ Ахметзаки Валиди Тоган История башкир: (перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, И. Тоган) — Уфа: Китап, 2010. — Б. 169. — 352 б. — ISBN 978-5-295-05000-8.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Салават Юлаев (исторический портрет), 2011, с. 360
- ↑ Хәҙерге Свердловск өлкәһендәге ауыл.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Гвоздикова И. М., Иҙелбаев М. Х. Салауат Юлаев // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Хәҙерге Магнитогорск ҡалаһы.
- ↑ Хәҙерге Силәбе өлкәһе Иҫке Пристань ауылы.
- ↑ История Башкортостана: С древнейших времен до конца XIX в. Учебник для 8 кл. / Отв. ред. И. Г. Акманов — Уфа: Китап, 2005. — Б. 156. — 248 б. — ISBN 5-295-03503-4.
- ↑ Хәҙерге Свердловск өлкәһе Әшит ҡасабаһы.
- ↑ Шәкүр Р. З., 2005, с. 50
- ↑ Гвоздикова И. М. Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 2004. — 170—172.
- ↑ Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Иванай ауылы.
- ↑ Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл.
- ↑ Салават Юлаев (исторический портрет), 2011, с. 361
- ↑ Кулбахтин Н. М. Сардар Салават // Ватандаш. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Хәҙерге ваҡытта был ҡәлғә — Эстонияның Палдиски ҡалаһы.
- ↑ Салават Юлаев (исторический портрет), 2011, с. 364
- ↑ Сидоров В. В. Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003. (рус.)
- ↑ 24,0 24,1 24,2 Салават Юлаев.// История литературы Урала. Конец XIV—XVIII вв./ Гл. ред. В. В. Блажес, Е. К. Созина — М.: Языки славянской культуры, 2012. — Б. 106. — 608 б. — ISBN 978-5-9551-0602-1.
- ↑ 1898 йылда Мәскәү университеты профессоры П. Л. Юдин Салауат Юлаевтың һуғыштағы ролен бик юғары баһалаған:
«Не будь такого талантливого и преданного сподвижника, как Салават, Пугачев перестал бы быть вождем Крестьянской войны, а сама Крестьянская война была бы подавлена еще весной 1774 г. после сокрушительного поражения повстанческой армии под Троицкой крепостью и под селом Лягушино. Только Салават, подоспевший со своей конницей, спас Пугачёва и пугачевский бунт»
— Юдин П. Л. Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.
- ↑ Зарипов А. Я. Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 513. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ Бикмәев М. Ә. Мең ике йөҙ туҡһан икенсе танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Сорокина В. М. Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Эстонияла Салауат Юлаевҡа бюст ҡуйылды. [[Башинформ| ]], 2017, 25 июль (Тикшерелгән 26 июль 2017)
- ↑ Челябинская ГТРК / На Южном Урале появился памятник Салавату Юлаеву
- ↑ Салават Юлаев поселился на Увильдах — Социальная ответственность — Chelyabinsk.ru — агентство новостей. Новости Челябинска. Лента новостей Челябинска. Новость дня
- ↑ Шәкүр Р. З., 2005, с. 135
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- Амиров М. В., Черданцев А. А. Библиографический указатель материалов о Салавате Юлаеве. — Уфа, 1952. (рус.)
- Аҫылғужа. Салауаттың йәше: Роман. 1-се китап. Өфө: Китап, 2004. (баш.)
- Батыр рухы менән осрашыу. Автор-төҙөүсе Г. Ф. Әхмәтҡужина. Өфө: Китап, 2004. (баш.)
- Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны 1773—1775 гг. и под предводительством Е. И. Пугачева. Уфа: «Китап», 1999. (рус.)
- Гвоздикова И. М. Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 1982, 2004. (рус.)
- Гвоздикова И. М. Салауат Юлаев: Документаль сығанаҡтарҙы өйрәнеү. Өфө, 1984. (баш.)
- Гвоздикова И. М. Салават Юлаев (исторический портрет).// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 360. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- Злобин С. П. Салават Юлаев: Исторический роман. М., 1941, 1953, 1984, 1994; Уфа, 1974, 2004. (рус.)
- Злобин С. П. Салауат Юлаев: Тарихи роман. Өфө, 1957, 1983. (баш.)
- Игнатьев Р. Г. Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор. — «Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете», 1893, Т. XI, вып. 2. (рус.)
- Идельбаев М. Х. Башкирская литература XVIII века и творчество Салавата Юлаева. Уфа, 2003. (рус.)
- Идельбаев М. Х. Сын Юлая Салават: Документальный роман. Уфа: Китап, 2004. (рус.)
- Иҙелбаев М. Х. Юлай улы Салауат: Документаль роман. Өфө: Китап, 1995. (баш.)
- Идея свободы в творчестве Салавата Юлаева: Всероссийская научно-практическая конференция, посвященная 250-летию со дня рождения Салавата Юлаева (г. Уфа, 3 июня 2004 г.). Уфа: Гилем, 2004. (рус.)
- Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. Сб. документов и материалов. Уфа, 1975. (рус.)
- Крестьянская война 1773—1775 гг. в России. Сб. документов и материалов. М., 1873. (рус.)
- Лимонов Ю. А., Мавродин В. В., Панеях В. М. Пугачёв и его сподвижники. М.-Л., 1965.
- Наш Салават, Уфа, 1973. (рус.)
- Нефёдов Ф. Д. Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр. // Ж. «Русское богатство», СПб., 1880, № 10. (рус.)
- Салауат башҡорт фольклорында=Салават в башкирском фольклоре=Salawat in Bashkir Folklore: 2 томда. Өфө, 2008. (баш.) (инг.) (рус.)
- Салават Юлаев: Библиографический указатель. Уфа, 1982. (рус.)
- Салават-батыр навечно в памяти народной: сборник документов и материалов. Уфа, 2004. (рус.)
- Салават Юлаев. К 200-летию со дня рождения, Уфа, 1952. (рус.)
- Салават Юлаев. Энциклопедия / Гл. ред. И. Г. Илишев, сост. И. М. Гвоздикова. Уфа, 2004. (рус.)
- Сидоров В. В. О башкире-певце и бесстрашном бойце. Уфа, 1983, 1986. (рус.)
- Сидоров В. В. Шағир һәм яугир Салауат. Өфө, 1985, 1990. (баш.)
- Сидоров В. В. Салауат батыр ир ине. Өфө: Китап, 1995. (баш.)
- Сидоров В. В. Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003. (рус.)
- Сидоров В. В. По следам Салавата. — Уфа, Башкнигоиздат, 1988. — 159 с. (рус.)
- Таймаҫов С. У. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане — Уфа: Китап, 2000. — 376 б. — ISBN 5-295-02163-7. (рус.)
- Хамматов Я. Салауат. Һырдаръя: Тарихи романдар. Өфө: Китап, 2000. (баш.)
- Хамматов Я. Салават-батыр. Уфа: Китап, 2004. (рус.)
- Шежере Салавата. — Уфа: Китап, 2008. (рус.)
- Шәкүр Р. З. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы — Өфө: Китап, 2005. — 376 б. — ISBN 5-295-02098-3. (баш.)
- Юдин П. Л. Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8. (рус.)
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Гвоздикова И. М., Иҙелбаев М. Х. Салауат Юлаев // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Зарипов А. Я. Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 513. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- Салауат Юлаевтың шиғырҙары һәм йырҙары
- Вахитов Р. Ш. Салават Юлаев в неволе // Ватандаш. — ISSN 1683-3554.
- Кулбахтин Н. М. Сардар Салават // Ватандаш. — ISSN 1683-3554.
- Кульсарина И. Поэтический образ Салавата в русской литературе XX века // Ватандаш. — ISSN 1683-3554.
- Попова Л. Образ С.Юлаева в изобразительном искусстве Башкортостана // Ватандаш. — ISSN 1683-3554.
- Якупова М. «… Что в мой жестокий век восславил я свободу» О чем рассказывают документы Национального музея Республики Башкортостан // Ватандаш. — ISSN 1683-3554.