text:
- Знарок СКА-ға ышана
- Захаркиндың “крәҫтиәндәре”...
- Францияла уҙасаҡ футбол буйынса Европа чемпионатына барасаҡ һуңғы дүрт команда асыҡланды
- Биатлон башланыуға алты көн ҡалды
- “Аҡ барс”ҡа ла еңеү кәрәк
- "Зенит" - плей-оффта, Радулов бала табыу йортонда...
- “ӨФӨ”ләрҙең теше сығып етмәгән әле...
- “Зенит” – Европала беренсе, Рәсәйҙә дүртенсе
- “Ҡыҙыл машина” “ҡыҙа” алманы...
- Черышев Европала, Жердев Рәсәйҙә клуб эҙләй
- “Салауат Юлаев” хоккейсылары ситтәге тәүге уйынын уңышлы башланы. Улар Новокузнецкиҙа Көнсығыш конференцияһының аутсайдеры – урындағы “Металлург” командаһын 4:2 иҫәбенә еңде.
Ғөмүмән, Новокузнецк уйынсылары юлаевсылар өсөн уңайһыҙ команда булып һанала. Дәғүәсе һәр ваҡыт уларҙан көслөрәк булып сыға торғайны. Был юлы йоланы боҙҙолар. Ошо еңеүҙән һуң өфөләр, 56 мәрәй яулап, “Авангард” менән 4 – 5-се урындарҙы бүлешә. Көнсығыш конференцияһында командалар шул хәтлем тығыҙ урынлашҡан, плей-офф зонаһының һигеҙенсе баҫҡысындағы “Адмирал” клубы өҫтәгеләрҙән 2 – 4 мәрәй генә айырып тора. Уларҙан аҫта килгән шул уҡ “Барыҫ” менән “Югра”, 46-шар мәрәй яулап, төп бәйгегә өмөтөн юғалтмаған. Киләһе осрашыуҙа юлаевсылар ана шул “Барыҫ” уйынсылары менән көс һынашасаҡ та инде. Составҡа килгәндә, “Салауат Юлаев” етәкселеге билдәле һаҡсы Кирилл Кольцовтың уйынына ризаһыҙлыҡ белдереп, унан баш тартырға булды.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:12 Добавлено:26 ноября 2015
- ]Швецияла уҙасаҡ Донъя кубогының беренсе этабында ир-аттарҙан А. Шипулин, Е. Гараничев, Д. Малышко, Т. Лапшин, А. Слепов, А. Волков һәм А. Бабиков (һуңыраҡ ҡушыласаҡ), ҡыҙҙарҙан – О. Подчуфарова, Е. Шумилова, Д. Виролайнен, А. Никулина, Е. Юрлова-Перхт һәм Т. Акимова (һуңыраҡ ҡушыласаҡ) ҡатнашһа, IBU кубогында М. Елисеев, М. Шопин, Э. Латыпов, А. Поварицын, А. Корнеев, С. Сучилов, П. Пащенко О. Вилухина, О. Якушева, В. Сливко, Т. Акимова, Г. Нечкасова, А. Щербенина һәм У. Кайшева көсөн һынаясаҡ.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:12 Добавлено:25 ноября 2015
- “Өфө” футболсылары Ростовта чемпионат лидеры “Ростов” командаһы менән 1:1 иҫәбенә уйнап, мәрәйҙәр бүлеште.
Хужаларҙың 29-сы минутта индергән голына (пенальти)яуап итеп, ҡунаҡтар икенсе таймдың 59-сы минутында иҫәпте тигеҙләй. Беренселектең яртыһы тамамланыуға ике тур алдынан “Өфө” клубы 14 мәрәй менән 14-се урынын һаҡлап ҡалды. Иртәгә улар турнирҙаш “Кубань” (14 мәрәй) уйынсыларын ҡабул итәсәк.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:10 Добавлено:25 ноября 2015
- Биатлон спорт төрөн һөйөүселәрҙе ҡыуандырып, сираттағы миҙгел етеп килә. Ғөмүмән, һуңғы йылдарҙа донъяла ошо төр, футбол һәм хоккей менән бер рәттән, популярлыҡ яулағандан-яулай. Башҡортостанда ла уны яратыусылар бихисап. Хатта ауыл ерендә ә инәй-олатайҙар ҙа эштәрен ташлап, сериал түгел, ә мауыҡтырғыс спорт төрөн күҙәтергә ярата.
Ысынлап та шулай, сөнки билдәле яҡташыбыҙ Максим Чудовтың биатлон күгендә үҙенең матур эҙен ҡалдырыуы ла ошоға этәргес булғандыр. Хәҙер килеп уның юлын дауам итеүсе Межгорье һылыуы Ольга Вилухина ла Рәсәй йыйылма командаһында лидерға әйләнеп, күптәрҙең һөйөүен яуланы. Ул ғына бит әле Сочиҙа уҙған Олимпия уйындарында шәхси беренселектә ҡыҙҙарҙан призерҙар исемлегенә инде. Былтыр һаулығын нығытыу өсөн миҙгелде ҡалдырғас, уның ҙур спортҡа ҡайтыуын күптәр түҙемһеҙләнеп көттө. Ул ошо арала йыйылма командаға ҡайтты һәм күнекмәләргә тотондо. Команда етәкселеге лә уға ышана һәм өмөт бағлай.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:19 Добавлено:23 ноября 2015
- йәки “Салауат Юлаев” хоккейсылары өс уйында еңелеп, уңышһыҙ ҡалды
Игорь Захаркин, “Салауат Юлаев” командаһының баш тренеры:
– Бөгөн тәрбиәләнеүселәремде яландағы крәҫтиән кеүек, ҡапсыҡҡа бәрәңге йыйып, уны бәйләй алмай йонсоған һымаҡ итеп күрҙем. Тольяттиҙа шулай булды һәм хәҙер – Өфөлә. Аптырайым, йүгерәләр, тырышалар, ә һөҙөмтә юҡ. һелкетмәй булмаҫ...
Бына шулай тине юлаевсыларҙың баш тренеры сираттағы еңелеүҙән һуң. КХЛ-дағы иң күп гол индереүсе команда һуңғы өс осрашыуҙа дүрт тапҡыр ғына уңышҡа өлгәшә. Ә арттағылар, өфөләрҙең уңышһыҙлығын оҫта файҙаланып, ҡыуып етеү генә түгел, ә ҡайһы берҙәре уҙып та китте. “Салауат Юлаев”ты “Металлург” (Мг.), “Аҡ барс” һәм “Авангард” командалары үҙ конференцияһының алтынсы баҫҡысына ҡыҫырыҡлап төшөрҙө. Хәҙер хатта плей-офф зонаһынан сығырға ла күп ҡалманы, сөнки “Югра”, “Адмирал”, “Барыҫ” клубтары, 46-шар мәрәй яулап, юлаевсыларҙан бер генә мәрәйгә ҡалыша. Хоккей команда уйыны булараҡ, төрлө хәлдәргә дусар булырға мөмкин. Еңелмәйенсә лә еңеү килмәй. Шуға күрә яу һалырға әлегә урын юҡ.
Бөгөн Захаркиндың “крәҫтиәндәре” үҙ яланында йәнә “Лада” менән осрашасаҡ. Шәмбе “Аҡ барс” хоккейсылары ҡунаҡҡа килә. Көнсығыш конференцияһы лидерҙарына килгәндә, 57 мәрәй менән “Себер” уйынсылары алдынғылыҡты бирмәй. “Металлург” (Мг.) менән “Авангард”, 53-шәр мәрәй туплап, 2 – 3-сө урындарҙы бүлешә. Дүртенселә – “Автомобилист” (50 мәрәй). “Аҡ барс” (49 мәрәй) – бишенсе.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:24 Добавлено:19 ноября 2015
- Рәсәй еңел атлеты, 800 метр араға йүгереү буйынса Европа беренселеге призеры Юлия Степанова Рәсәй спортсыларының барыһын да допинг ҡулланыуҙа ғәйепләй. Ул үҙе лә бер ваҡыт тыйылған препаратта эләгеп, яратҡан шөғөлөнән ике йылға ситләтелгәйне. Хәҙер тыуған илен һатып, карьераһын Канадала дауам итмәксе.
Теннис буйынса Федерация кубогы өсөн ярыш финалында Чехия командаһы Рәсәй йыйылма командаһын 3:2 иҫәбенә еңеп, йәнә уңышҡа өлгәште. Билдәле Мария Шарапова ике осрашыуҙа ла еңеү яулай, әммә парлы бәйгелә чехтар көслөрәк булып сыға.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:16 Добавлено:19 ноября 2015


c: text/html

text:
14 апрель
14 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 104-се (кәбисә йылында 105) көнө. Йыл аҙағына тиклем 261 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1928 — Агиш Ғирфанов, билдәле башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1759 — Георг Фридрих Һендель, нимес барокко эпохаһы композиторы.
- 1969 — Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, башҡорт балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.
- 1986 — Симона де Бовуар, француз яҙыусыһы, философы, феменизм үҙгәреше идеологы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Еврипид
Еврипи́д (Эврипи́д, бор. грек. Eὐpιπίδnς, лат. Euripides, б.э.т. яҡынса 480 й., Афина — б.э.т. 406 й., Македония), боронғо грек драматургы. 90-ға яҡын трагедия (17-һе һаҡланған) һәм «Киклоп» («Циклоп») сатирик драмаһы авторы. Рационалист һәм скептик булараҡ, Е. мифол., этик һәм традицион нормаларҙы шик аҫтына ҡуя. Әҫәрҙәрендә геройҙарҙың эске донъяһын һүрәтләүгә ҙур урын бирелә. «Медея» трагедияһы Х. Т. Бикҡоловтың башҡ. теленә тәржемәһендә 1990 й. Башҡорт драма театрында ҡуйыла (реж. О. Ш. Еркимбаева).
Еврипидтың атаһы Мнесарх хөрмәтле һәм бай кеше булған, әсәһе Клейто йәшелсә һатыу менән шөғөлләнгән. Бала саҡта Еврипид гимнастика менән мауыҡҡан. Малайҙар араһындағы ярышта еңгәс, Олимпия уйындарына эләгергә теләге булған, ләкин йәше буйынса үтмәгән. Еврипид бик яҡшы белем алған, күрәһең, уҡытыусыһы Анаксагор булған, шулай уҡ ул Продикты, Протагорҙы һәм Сократты белгән.
Йәмәғәт эштәренән Сиракузға (Сицилия) илселектә ҡатнашыуын атайҙар.
Тәүге пьесаһы «Пелиад» сәхнәгә б. э. т. 455 йылда сыҡҡан, әммә судьялар менән бәхәс арҡаһында еңмәгән. Оҫталыҡ өсөн беренсе бүләкте Еврипид б. э. т. 441 йылда алған һәм шул ваҡыттан алып вафатына тиклем ижад иткән.
Ғаилә тормошо уңышһыҙлыҡҡа тарыған. Беренсе ҡатыны Хлоиринанан өс улы тыуған, әммә бисәһенең хыянаты арҡаһында айырылған. Икенсе ҡатыны Мелитта ла тәүгеһенән яҡшыраҡ булмай сыҡҡан. Б. э. т. 408 й. Еврипид Афинанан Македонияға күсеп киткән. Үлеменең сәбәбен төрлөсә атайҙар. Хәҙерге заман версияһы буйынса, 75 йәшлек Еврипидтың организмы Македонияның ҡаты ҡышын күтәрә алмаған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/3173-evripid
- Сайт, посвящённый Еврипиду, с новыми русскими переводами Вланеса (Владислава Некляева)
- Тексты и английские переводы всех сохранившихся пьес
- Фрагменты Еврипида в издании Уолкера, 1920. 72 стр. (греч.)
- Максим Мошков китапханаһында Еврипид
- Euripides, Encyclopædia Britannica on-line
- Эврипид — Энциклопедия Вокруг света.


text:
15 апрель
15 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 105-се (кәбисә йылында 106-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 260 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара мәҙәниәт көнө.
- Босния һәм Герцеговина — Ғәскәр көнө.
- Грузия — Мөхәббәт көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1938 — Роберт Паль, урыҫ телендә ижад иткән Башҡортостан шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1452 — Леонардо да Винчи, бөйөк итальян рассамы, скульпторы, архитекторы һәм ғалимы.
- 1980 — Жан-Поль Сартр, француз философы, атеистик экзистенциализм вәкилы.


text:
Саранск
Сара́нск (эрз. Саранош, мокш. Саран ош) — Рәсәйҙәге ҡала, Мордовия Республикаһының башҡалаһы. Ҡала Инсар йылғаның һул яғында урынлашҡан.
12 июнь ҡала көнө тип һанала.
Ҡала халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Саранск — күп милләтле ҡала. Ҡалала йәшәгән халыҡтар араһында урыҫтар — 70,98 %, мордва — 21,20 % һәм татарҙар — 5,41 % тәшкил итә.
Эске бүленеш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Саранск эске бүленеше буйынса өс административ районға бүленгән:
- Ленин районы
- Октябрь районы
- Пролетариат районы


text:
Көньяҡ Урал дәүләт университеты
Координаты: 55°09′36″ с. ш. 61°22′12″ в. д. / 55.16000° с. ш. 61.37000° в. д. (G) (O) (Я)
Көнъяҡ Урал Дәүләт университеты — Көньяҡ Уралдағы иң эре белем биреү учреждениеларының береһе. 1942 йылда Сталинград Механик Институты Силәбегә эвакуациянала.
Уның нигеҙендә Көнъяҡ Урал Дәүләт университеты асыла. Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы Көнъяҡ Урал Дәүләт университеты 1942 йылда асылды.
2015 йылдан Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша [1]. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Дёмин Юрий Сергеевич — Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе (1994-1995).
- Христенко Виктор Борисович – 2008-2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министры, 2004-2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм энергетика министры.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Подробнее о Проекте. www.5top100.ru.


text:
2006 йыл
2006 йыл — Йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. Бөтә донъя сүллек йылы.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Олимпиада уйындары Туринда.
- Студент күмәк ҡаршылыҡ Францияла.
- Операцион система Windows Vista сыҡты.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Анна Политковская, Рәсәй журналист.
- Слободан Милошевич, Югославия президенты.
- Саддам Хусейн, Ираҡ президенты.
- 8 октябрь — Бикәев Солтан Хәмит улы, совет-финлянд (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (1934—2008) — актёр, кинорежиссёр, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
- Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы — БР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).


text:
Суворов ордены
Суворов ордены (урыҫса Орден Суворова) — Советтар Союзының Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (1942 йылдың 29 июлендә) булдырылған ордены. Уның менән айырым хәрби алыштарҙы бик яҡшы ойошторғандары һәм алып барғандары өсөн батальон командирынан алып унан юғарыраҡ хәрби етәкселәр бүләкләнгән. Ордендың өс дәрәжәһе бар:
- I дәрәжә — фронт һәм армия командующийҙары, уларҙың урынбаҫары, штаб башлыҡтары, оператив идаралыҡтарҙың һәм бүлексәләрҙең башлыҡтары, ғәскәр төрҙәренең башлыҡтары (тупсылар, һауа көстәре һәм башҡалар) бүләкләнгән;
- II дәрәжә — корпус, дивизия и бригада командирҙары, уларҙың урынбаҫарҙары, корпус, дивизия һәм бригада штабтары башлыҡтары бүләкләнгән;
- III дәрәжә — полк, батальон командирҙары һәм полк штабы башлыҡтары бүләкләнгән.


text:
Мосцицкий, Игнаций
Игнаций Мосцицкий (варианттæ: Игнатий, Игнацы, Мостицкий, Мосьцицкий) (пол. Ignacy Mościcki, 1867-æм азы 1 декабры, Межанув, Цехановский повят — 1946-æм азы 2 октябры, Версуа, Швейцари) уыдис Польшæйы паддзахадон архæйæг, Польшæйы президент (1926–1936) æмæ химик ахуыргонд, æрхъуыдыгæнæг, Польшæйы химион индустрийы саразджытæй иу.
Цардафыст[ивын | Бындур ивын]
Игнаций райгуырдис 1867-æм азы, 1863-æм азы Польшæйы цы растад уыдис, уый архайæджы бинонты ’хсæн. Скъола каст фæцис Варшавæйы, уый фæстæ 1891-æм азы йæ ахуыр кæронмæ ахæццæ кодта политехникон институты Ригæйы сахары.
1897-æм азы уый уыдис ассистент университеты Фрибурджы (Швейцари). Уым Мосцицкий куыста азоты туагад амал кæныны ног мадзæлттыл, иртæста нефтгуыст, нефт сыгъдæггæнын æмæ æндæр проблемæтæ. 1920–1926 азты уый куыста Политехникон институты Львовы сахары: уыдис физикон хими æмæ техникон электрохимийы профессор, стæй ректор 1925/1926 ахуыры азы.
Мосцицкий у Тарновæйы азоты баиугæндты фабричы бындурæвæрæг. Фабрикæ кæм æрбынат кодта, уыцы квартал ныртæккæ хæссы ахуыргонды ном.
Политикон архайд[ивын | Бындур ивын]
1892-æм азæй Мосцицкий уыдис Польшæйаг социалистты фæсарæйнаг цæдисы уæнг. Майы фæфæлдæхты (1926 аз) фæстæ Юзеф Пилсудскийы рекомендацимæ гæсгæ æвзæрст æрцыдис Польшæйы президентæй æмæ 1926-æм азы 1 июнæй æххæст кодта уыцы хæстæ.
1939-æм азы сентябры советон æфсæдтæ Польшæйы скæсæйнаг зæххытæм куы бацыдысты, уæд Мосцицкийы бахъуыдис бафснайын йæ сæр æмæ уый охыл алыгъдис Румынимæ. Уым хæсты кæронмæ æрцыдис тыхурæд (уырыс. был интернирован) æмæ 25 сентябры уый радта йæ президенты бынат инæлар Болеслав Веняве-Длугошевскийæн. Фæлæ ууыл не сразы сты Францы хицауад æмæ бадомдтой, цæмæй президенты бынат бацахса Владислав Рачкевич. Игнаций Мосцицкий сæххæст кодта уыцы домæн.
1939-æм азы декабры Мосцицкий йæ бинонтимæ æрбынæттон ис Швейцарийы. Уым арвыста Дыккаг дунеон хæсты азтæ.
Йæ марды буар кæм уыдис, уыцы урнæ рахастæуыдис Варшавæмæ 1993-æм азы.


text:
Әзербайжан
Әзербайжан (әзерб. Azərbaycan Respublikası) – көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.
Төньяҡтан — Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан — Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.
Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кярки, Бархударлы, Үрге Аскипара эксклавы) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.
Илдең баш ҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Барда, Шемәхә һәм Нәхисеүән.
Newsweek журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world's best countries).
Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ ислам, әҙерәге — христиан, иудаизм диндәренә ҡарай.
Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы 1918 йылдың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.
Йөкмәткеһе
Атаманың килеп сығыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо Атропатена йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена (фарс. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» (фарс. Âzarâbâdagân) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.
1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.
«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. И. М. Дьяконов, В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип В. В. Бартольд, И. М. Дьяконов, В. А. Шнирельман дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.
Дәүләт символдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дәүләт флагы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нәхисеүән Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында Юғары Мәжлес Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.
1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нәхисеүән Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. Флаг өс төҫлө яҫылыҡ (триколор). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — ислам төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.
Дәүләт гимны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әзербайжан гимны «Әзербайжан маршы!» тип атала (әзерб. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир Әхмәд Джавад (әзерб. Əhməd Cavad) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.
Дәүләт гербы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.
Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, алунит, баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, каолин, туф, доломит.
Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1993-2003 йылдарҙа Президент вазифаһын Гейдар Алиев башҡарҙы.
- 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты - Илһам Гейдар улы Әлиев.
Хәҙерге Әзербайжан[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хәҙерге Әзербайжан СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты Аяз Муталибов. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.
1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын Ягуб Мамедов (1992), Иса Гамбар (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.
Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нәхисеүәндә йәшәгән Гейдар Алиевты саҡыра.
Сәйәси ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әзербайжан Президенты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дәүләт башлығы — президент. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.
Эске сәйәсәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес (әзерб. Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014
{{|af}} {{|ar}} {{|eo}} {{|es}} {{|la}}


text:
Ҡылыс балыҡ
Ҡылыс балыҡ(лат. Pelecus cultratus) — һаҙандар тоҡомона кергән балыҡ.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҙур буйға етә, ҡайһы берҙәре 30-40 см була. Ауыҙы өҫкә ҡарап тора. Түш ҡанаттары оҙон, яп-ялтыр тҡҫтә, һыуҙа ҡылыс һымаҡ ялтырап күренә. Арҡаһы төҙ, әҡорһаҡ яғы осланып барып бҡткән кәкре ҡылыслтың йөҙө һымаҡ. Бик ҡурҡып бармай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
башлыса бөжәктәр, ылымыҡтар менән туҡлана. Ҙур буйға еткән балыҡтар ыуылдырыҡ һәм селбәрәләр менән дә туҡлана.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уларҙы иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем осратырға мөмкин. Көтөүҙәре менән эркелеп йөрөйҙәр. Ғәҙәттә ағын һыулы ҡомлаҡтарҙы, шаршыларҙы үҙ итә. Татырлы һыуҙарҙы ла үҙ итә.


text:
11 ғинуар
11 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 11-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 355 көн ҡала (кәбисә йылында 356).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бөтә донъя рәхмәт әйтеү көнө.
- Рәсәй — Ҡурсаулыҡ һәм парктар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1929 — Роберт Бикмөхәмәтов, күп йылдар Мәскәү дәүләт университетында эшләгән билдәле әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).


text:
Ҡырмыҫҡалар
Ҡырмыҫҡалар (лат. Formicidae) — бөжәктәр ғаиләһе, яры ҡанатлыларҙан. күсле бөжәктәр, 3 касталары бар: инә, ата һәм эшсе ҡырмыҫҡалар. Инә, ата ҡырмыҫҡалар - ҡанатлы, эшселәре — ҡанатһыҙ. Мыйыҡтары бөгөлсән,инә һәм эшеселәрҙең мыйығы 11-12 быуынтыҡлы,аталарҙыҡы 12—13-[1], ҡайһы берҙәренең 4, 6 йәки 10 быуынтыҡлы. Мыйығының төп быуынтығы (скапус) ғәҙәттә башҡаларынан оҙонораҡ була. (Мирмицин, понеринһәм башҡа ҡайһы бер ҡырмыҫҡалаҙың ярайһы үҫешкән ҡаяуы бар.
Ҡырмыҫҡалар күс менән тупраҡҡа, ағас араһына, таш аҫтына һ.б. ерҙәргә оя ҡороп йәшәй. Ҡайһы берҙәре үҫемлек ҡалдыҡтарынан күс ояһы ҡора. Араларында әрәмтамаҡ төрҙәр ҙә бар, улар башҡа ояларға баҫып инә, "ҡол биләүсе"ләр ояларында башҡа төр ҡырмыҫҡаларҙы ҡол итеп тота. Ҡайһы берҙәре кеше йәшәгән йорттарға ла оялай. Бәғзеләре зарарлы бөжәктәрҙең һанын көйләүҙә ярҙамсы булһа, башҡалары үҙҙәре ҡоротҡос булып тора.
Ғәҙәттә үҫемлек һуты менән ,үлән бете кеүектәрҙе, ҡарышлауыҡтарҙы һурып туҡланалар. Орлоҡ (ураҡсы ҡырмыҫҡалар), бәшмәк ашаған (япраҡ ҡырҡҡыс ҡырмыҫҡалар) төрҙәре бар
Антарктиданан һәм бик йыраҡта урынлашҡан утрауҙарҙан башҡа һәр ерҙә йәшәйҙәр. Ер өҫтөндә йәшәгән хайуандарҙың биомассаһының 10—25 % тәшкил итәләр. Улар күс менән йәшәүҙәре, күсеп йөрөй алыуҙары һәм тәбиғәттәге төрлө ресурстарҙы файҙалана алыуҙары арҡаһында шулай ишле.
Донъяла 12 000 төрө бар, күпселеге тропиктарҙа үрсей. Элекке СССР илдәрендә 300-ләп төрө осрай [1].
Ҡырмыҫҡаларҙы өйрәнеүсе фән мирмекология тип атала.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡырҡымыҫҡалар күс ояһы яһап йәшәйҙәр. Күстәр төрлө дәүмәлле була. Хәҙер беҙҙең яҡтарҙа ер аҫтында йәшәй торғандары ла килеп сыҡты. Ҡәҙимге ҡырмыҫҡа ояһы ер өҫтөндә өйөм булып күренеп тора, тупраҡтан, ваҡ сыбыҡтан йә ылыҫ энәләренән көмбәҙ рәүешле итеп төҙөлгән була. Был көмбәҙ аҫтында бик яҡшы планлаштырылған юлдар, бушлыҡтар, унда ҡырмыҫҡа йомортҡалары, ҡорттары һәм ҡурсаҡтары һаҡлана.Юлдарҙың тәрәнлеге хатта метр ярымға етеп, бер-береһенә тоташҡан эске ояларҙың береһендә батшабикә йәшәй.
Ояла көслө иерархия, тотош күс батшабикәгә буйһона. Йомортҡаларҙы ул һала. Эшсе ҡырмыҫҡалар ҙа түлле, әммә батшабикә тере сағында йомортҡа һалмайҙар. Батшабикә 15-20, ә эшселәр - 5-7 йыл йәшәй. Иркәктәре бары бер йәй генә йәшәй, улар тоҡом сығарыуҙа ҡатнашыу менән үлеп бөтәләр.
Батшабикәне 10-12 эшсе ҡырмыҫҡа ҡурсый, тәрбиәләй, ашата. Былар йәш ҡырмыҫҡалар, һәр ҡырмыҫҡа башта йә инәне, йә йомортҡаларҙы тәрбиәләү менән ай самаһы шөғөлләнә, унан аҙыҡ эҙләүселәр, ташыусылар "хеҙмәтенә" күсә. Тапҡан емде улар бер урынға туплай, шунан ул тотош оя әһелдәренә таратыла. Батшабикә сығарған махсус матдә - феромен да уларға өҫтәмә ем булып хеҙмәт итә, ул матдә инәнең сәләмәтлеге торошон да, ояның халәте тураһында ла мәғлүмәт бирә икән. Шул рәүешле, күс дөйөм мәғлүмәт киңлегендә йәшәй!
Ҡырмыҫҡаның этимиолигияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Атаманың урыҫ телендәге этимологияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Муравей тигән урыҫ һүҙе праслав. *morvь(jь), шулай уҡ ибһе теле *morwis/*mormis, ( лат. formica һәм бор. грек. uύpunE сығанағына барып тоташа). Фонетик яҡтан урыҫ телендә моровей тип атау дөрөҫөрәк булыр ине. Заманса формаһы мурава һүҙе менән контаминация нигеҙендә барлыҡҡа килгән [2][3][4].
Атаманың башҡорт телендәге этимологияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡырмыҫҡа тигән бөжәкте ҡайһы бер башҡорт райондарында (мәҫәлән, Әбйәлил районы) "ҡымыртҡа" тип атауҙары һүҙҙең "ҡымырйыу" тигән ҡылымға барып тоташыуына ишара. Ҡымырйыу - йыбырлау тигәндең синонимы. Оҙаҡ йылдар башҡорт телендә был һүҙҙең ҡымырҫҡа тип яҙылып йөрөүен дә телгә алмай булмай.
Ҡырмыҫҡа тураһында башҡорт әҙәбиәтенән һәм ауыҙ-тел ижадынан өлгөләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кәбән[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәми Ғарипов
Ҡырмыҫҡалар, күпме ҡырмыҫҡалар
Ҡанатланып сыҡҡан иләүҙән.
Мыж килә был ҡырмыҫҡалар яуы,
Балаларын сисеп биләүҙән...
Һынамыш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡырмыҫҡа ҡанатлана башлаһа, көн яуынға әйләнә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. IV. Сетчатокрылообразные, скорпионницы, перепончатокрылые. Ч. 1. / под общ.ред. П. А. Лера — СПб.: «Наука», 1995. — 606 б. — 3150 экз. — ISBN 5-02-025944-6.
- ↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — Прогресс. — М., 1964—1973 Т. 3. — Б. 11.
- ↑ Этимологический словарь славянских языков — Наука, 1992. — Т. 19. — Б. 248—249.
- ↑ J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European culture — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — P. 24. — ISBN 9781884964985.


text:
Металлург комбинаты
Металлург комбинаты — тулы металлург етештереү циклы менән ойошма (комбинаты).
Йөкмәткеһе
- 1 Етештереү процесстар
- 2 Сыһарылған продукция
- 3 Эллеке СССР территоррияһында ҙур металлургия комбинаттар
- 4 Металлургия комбинаттар менән бәйле башҡа учреждениелар
- 5 Иҫкәрмәләр
Етештереү процесстар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Металдарҙы эшкәртеү — иретмәләрҙе, ҡоросто форманы үҙгәртеү технологик процессы. Нигеҙ етештереү процесстар:
Металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү — физик процесс.[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ысулдар. Есем өҫтөн пластик эшкәртеү, металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү ысулы, эшкәртеү ваҡытында изделиеның өҫкө йөҙ ҡатламы ғына деформациялана. Е.ө.п.э. статик һәм һуҡма ысулдары айырыла; шар, диск, ролик йәки башҡа конфигурациялағы есем эшкәртелеүсе йөҙгә тәгәрәү, шыуыу йәки индерелеү схемалары б са тәьҫир итә.
20 б. 90 сы йй. аҙ. Металдарҙың үтәһығылмалылығы проблемалары институтында (И.Р.Асланян, Н.П.Барыкин һ.б.) аҡ ҡурғаш нигеҙендәге антифрикция материалдары өсөн Е.ө.п.э. ысулдарын камиллаштырыу эше үткәрелә; пар турбиналарының шыуыу подшипниктарын эшкәртеү өсөн универсаль ҡорамалдар, етештереүҙе ябайлаштырыусы һәм изделиелар ресурсын арттырыусы технология уйлап табыла.
Эш һөҙөмтәләре «Башкирэнерго» пр тиеларында һәм Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә индерелгән.
Десульфурация (лат. sulphur[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Десульфурация — көкөрт), көкөрттән таҙартыу — десульфурация, көкөрттән айырыу, таҙартыу[1];металдан баҡыр сығарыу физик-химия процесстары. Мәҫәлән, эретелгән ҡоростан, суйындан баҡырҙан көкөрттө сығарыу. Баҡыр сульфидтарға әүерелә һәм шлак булып сығарыла. Суйын өсөн эффектлы десульфураторҙар - кальций оксиды, кальций карбиды, сода.
Десульфурация (лат. sulphur — көкөрт айырыу), көкөртһөҙләндереү — иретелгән металдарҙан(мәҫәлән:суйындан, ҡоростан) көкөрттө юҡҡа сығарыу физик-химик процесстары. Көкөрт сульфидтар менән тығыҙ бәйләнешкә керә (мәҫәлән, кальций сульфидында) һәм ул процесс ваҡытында шлакка әүерелә.
Суйынды һоҫоп алыу эшкәртеүендә эффектлы десульфураторҙар булып кальций оксиды , кальций карбиды, сода тора.
Металдарҙы эрозион-химик эшкәртеү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Эшкәртелеү зонаһында ҡалған материалды бөтөрөүгә йүнәлтелгән комплекслы физик химик тәьҫир. Электродлы инструмент һәм сәғәт м н программалаштырылған идара итеү системаһы булған махсус станоктарҙа башҡарыла. Эшкәртеүҙең электрохимик (анодта эретеү) һәм электроэрозион (стационар булмаған электр разряды тәьҫирендә электролит эсендәге йылылыҡ эрозияһы) ысулдарын берләштерә. Юғары етештереүсәнлек, ҡәнәғәтләнерлек аныҡлыҡ һәм эшкәртелгән йөҙҙөң таҙа булыуы м н айырылып тора. Ныҡ материалдан эшләнгән йоҡа стеналы деталдәрҙе эшкәртеү (ҡырҡыу, тишектәр яһау һ.б.) өсөн авиатөҙөлөштә ҡулланыла. Башҡортостанда М.э. х.э. өсөн ҡорамалдар һәм технологик схемалар эшләү 20 б. 70 се йй. ӨАИ ла алып барыла. 1981 й. алып тикшеренеүҙәр БР ҙың “Искра” инновациялы ғилми технологик үҙәгендә үткәрелә (С.А.Дёмин, А.Н.Зайцев, В.И.Полянин, К.В.Такунцов; ҡара: Конструкторҙар бюроһы). Тикшеренеү һөҙөмтәләре Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә, “Гидравлика” пр тиеһында һ.б. индерелгән.
- тәбиғи сеймалдан һәм металлоломдан металдар етештереү;
- металдарҙан иретмә яһау;
- эҫе һәм һыуыҡ ысулдар менән металдар эшкәртеү (металлопрокат етештереү);
Нигеҙ инструменттар:
- Домна мейесе
- Мартен мейесе
- Конвертер йығаҙы (Бессемер процессы, Томасс процессы)
- Прокат станы
- Металлургия краны
- Ванюко́в мейесе – руда концентраттарҙан көкөрт, цинк, никель иретеп сығарыу ысулы.
- Ромелт (Romelt) — бер стадияға суйын иретеү ысулы. 1979 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында эшләнде.
- Сварка, иретеп йәбештереү — ике тимерҙе һәм башҡа металл иретмәләрҙе иретеп тоташтырыу процесы. РФ-ла төп документ — ГОСТ 5264-80*.
- Металдарҙы юғары энергия менән эшкәртеү — металдарҙың файҙаланыу үҙенсәлектәрен яҡшыртыу өсөн уларға концентрациялы энергия ағымдары м н тәьҫир итеү. Вакуум ҡулайламаларын, лазер техникаһын һ.б. махсус ҡорамалдарҙы файҙаланып башҡарыла. М.ю.э.м.э. төп ысулдары: металдарға лазер нурланышы, электр тогының ҡеүәтле импульстары, плазма ағымдары, электр дуғаһы, электрон һәм ион шәлкемдәре м н тәьҫир итеү. Фәнни тикшеренеүҙәрҙә, машиналар эшләүҙә һәм сәнәғәттең башҡа тармаҡтарында ҡулланыла.
Башҡортостанда 20 б. 70 се йй. башынан “Гидравлика” ФДУП ында, Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводында, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә үтә ныҡ ҡоростарҙы һәм иретмәләрҙе “Искра” инновациялы ғилми технологик үҙәгендә эшләнгән (Өфө; Р.Х.Ганцев, С.Н.Копцев, К.В.Такуцов һ.б.) электроэрозион һәм ҡатнаш электроэрозион химик юл м н эшкәртеү технологияларын файҙаланалар. 90 сы йй. башында Ағиҙел йылға пароходсылығында (Башҡортостан йылға пароходсылығы) — Нефть техник университетында уйлап табылған (В.К.Загорский етәкс.) дуғалы разряд м н йоғонто яһап ҡорос изделиеларҙың метастабиль булған аморф өҫкө йөҙөн барлыҡҡа килтереү технологияһы, ӨМЭПБ ла, “Мотор” ҒПБ нда, “Гидравлика” ФДУП ында һ.б. Авиация техник университетында эшләнгән (В.В.Будилов, В.С.Мухин, А.М.Смыслов) һәм авиация двигателдәре деталдәрен етештергәндә ҡулланылған вакуумлы ионлы плазмалы имплантация технологияһы индерелгән. 90 сы йй. аҙ.
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында металл иретмәләренең һығылмалылығын һ.б. механик үҙенсәлектәрен яҡшыртыу маҡсатында уларҙың яңы структура һәм фазалы хәлдәрен барлыҡҡа килтергәндә электр импульслы эшкәртеүҙе файҙаланыу б са йүнәлеш үҫтерелә.
Сыһарылған продукция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Конструкция ҡорос[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Конструкция ҡорос — төҙөлөштә, машиналар төҙөү сәнәғәтендә ҡулланылған ҡорос. Төрлө төркөмдәрғә бүленә. Конструкция углеродлы ҡоростарҙын сифаты. Конструкция углеродлы ҡоростарҙын сифаты насар компонеттар - фосфор (P) һәм көкөрт (S). Көкөрт – ҡорос өсөн иң насар компонент.
- Ябай сифаты — P һәм S — 0.05 % тиклем (Ст маркировкаһы).
- Сифатлы — P һәм S — 0.035 % тиклем (С маркировкаһы).
- Юғары сифатлы — P һәм S — до 0.025 % (А маркировкаһы марканың артта).
- Үтә юғары сифатлы — Р һәм S — 0.015 % тиклем (Ш маркировкаһы марканың артта).
Никель иретмәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Никель иретмәләре — хром, тимер, баҡыр, молибден һ.б. ҡушылған никель нигеҙендәге иретмәләр. Составы б са — пермаллойҙарҙы (никель—тимер), нихромдарҙы (никель—хром), хромелдәрҙе (никель—хром—кобальт), алюмелдәрҙе (никель—алюмин—марганец—кремний), хастеллойҙарҙы (никель—молибден), супериретмәләрҙе – ауыр ирегән металдар (кобальт, хром, молибден, ванадий, тантал, вольфрам) ҡатыштырылған иретмәләр, никель нигеҙендәге ҡайһы бер интерметаллидтарҙы, эшкәртеү ысулы б са деформацияланыусан һәм ҡойоу Н.и. айыралар. Н.и. юғары механик ныҡлыҡ, утҡа, ҡыҙҙырыуға, коррозияға сыҙамлылыҡ, ферромагнитик һ.б. физик үҙенсәлектәр, яҡшы (супериретмәләрҙән тыш) технологик үҙенсәлектәр (йәбешеүсәнлек, һығылмалылыҡ һ.б.) хас. Никель иретмәләре никелде легирлау элементтары м н бергә иретеп йәки киҫәкле хәлгә килтереп алалар. Супериретмәләрҙән яһалған деталдәр бер нисә таҙартҡан иретеп ҡойоуҙы үтәгәндән һуң окисланмаған мөхиттә ҡойоу юлы м н алына.
Никель иретмәләре ракета йыһан техникаһы, нефтехимия ҡорамалдары, радиотехника, элемтә техникаһы, төрлө ярымфабрикат (табаҡ, таҫма, сым, сыбыҡтар) һ.б. әҙерләгәндә файҙаланыла. Башҡортостанда 20 б. 40 сы йй. алып Белорет металлургия комбинатында Никель иретмәләре төрлө сорттағы прокат һәм сымдар, 50 се йй. башлап “Салаватнефтемаш”, “Туймазыхимммаш” пр тиеларында һ.б. – автоклавтар, резервуарҙар, реакторҙар, йылылыҡ алмаштырғыстар һ.б. етештерелә. 80 се йй. ӨАИ ла, Металдарҙың үтә һығылмалылығы ин тында (Ә.Ә.Ғәниев, Г.А.Салищев, Ф.З.Үтәшев һ.б.) газ турбиналы двигателдәрҙең (көрәксәләр, дискылар, валдар, роторҙар), статорҙарҙың (ҡулсалар, яныу камералары, турайтҡыс аппараттар) деталдәрен һ.б. етештереү өсөн файҙаланылған үтә һығылмалы супериретмәләр алыу ысулдары табылған.
Эллеке СССР территоррияһында ҙур металлургия комбинаттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Магнитогорск металлург комбинаты, Магнитогорск
- Силәбе металлург комбинаты, Силәбе
- Новокузнецк металлург комбинаты
- Западно-Сибирский металлург комбинаты
- Нижнетагильский металлург комбинаты
- Норильск металлург комбинаты
- Норильск тау-металлург комбинаты
- Караганда металлург комбинаты
- Новолипецк металлург комбинаты
- Навоийский тау-металлург комбинаты
- Криворожсталь
- Донецкий металлург завод
- Макеевский металлург комбинаты
- Мариуполь металлург комбинаты имени Ильича
- Джезказган тау-металлург комбинаты
- Алчевский металлург комбинаты
- Орск-халилов металлург комбинаты, Новотроицк, Орск
- Алмалыкский тау-металлург комбинаты
- Керченский металлург комбинаты
- Балхаш тау-металлург комбинаты
- Кошицкий металлург комбинаты
- Дунай металлург комбинаты
Металлургия комбинаттар менән бәйле башҡа учреждениелар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ГИПРОМЕЗ – металлург заводтар проектлау дәүләт институты.1926 СССР Хөкүмәте ҡарары буйынса Ленинградта Металлург заводтар проектлау дәүләт институты төҙөлө; 1943 ул Мәскәүғә эвакуациялана.Проекттар: Уралмаш, Магнитогорск металлургия комбинаты.
- Белорет металлургия комбинаты
Металдарҙың үтәһығылмалылығы проблемалары институты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Металдарҙың үтәһығылмалылығы проблемалары институты — Фән ойошмалары федераль агентлығы учреждениеһы, 1985 й. Өфөлә “Тантал” махсуслаштырылған конструкторлыҡ-технологик бюроһы һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының дөйөм технология һәм металдар ғилеме каф. базаһында СССР ФА ның (1991 й. алып РФА) Металдарҙың үтәһығылмалылығы проблемалары институты булараҡ ойошторола, 2007 йылдан хәҙерге исемен ала.
Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: материалдарҙы өйрәнеү ғилеме, конденсирланған хәл физикаһы һәм деформацияланыусы ҡаты есем механикаһы өлкәләрендә тикшеренеүҙәр; конструкция материалдары; күләмле ультраваҡ бөртөклө һәм наноструктур материалдар алыу ысулдары һәм технологиялары; сәнәғәт иретмәләренән, интерметаллидтарҙан һәм керамикаларҙан, үтә һығылмалылыҡ эффектын ҡулланып, изделиелар эшләүҙең ресурстар һаҡлай торған технологияларын табыу һәм файҙаланыуға индереү; микроструктураны ваҡлар өсөн металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү; бәләкәй сериялы һәм тәжрибә партиялары етештереү һ.б. Институт составына тәжрибә производствоһы, 7 лаборатория, инновациялар үҙәге инә. «Наноматериалдар һәм үтә һығылмалылыҡ» (Өфө дәүләт авиация техник университеты менән берлектә), «Кристаллы материалдар физикаһы һәм технологияһы» (БДУ м н берлектә) һ.б. ведомство-ара ғилми-уҡытыу үҙәктәре бар.
81 ғилми хеҙмәткәр араһында 15 фән докторыры һәм 35 фән кандидаты (2014). 6 һөнәр буынса аспирантура, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса совет эшләй. Институт ғалимдары тарафынан үҙәккә симметриялы изделиеларҙы изотермик йәйеү һәм ротациялы һуҙыу; эске яныулы двигателдәр өсөн поршендәр штамплау; күп ҡатлы, ҡыуыш эсле конструкцияларҙы, автомобиль тәгәрмәстәре дискыларын, үтә һығылмалы ҡалыплау һәм баҫым аҫтында иретеп йәбештереү ысулы менән шар һымаҡ һауыттарҙы һ.б. яһау технологиялары эшләнгән; металл һәм иретмәләрҙең үтә һығылмалы ағымында деформацияланыу механизмдары өйрәнелгән;
Халыҡ-ара фәнни-техник үҙәк менән берлектә 20 гә яҡын проект эшләнгән һ.б. Асыштар Белорет металлургия комбинатында, «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһында, Күмертау авиация производство предприятиеһында, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә һ.б. индерелгән.
20 нән ашыу монография нәшер ителгән, 200 ҙән ашыу уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы һәм патент алынған. РФ, Австрия, Германия, Һиндостан, Италия, Канада, Польша, Сингапур, АҠШ, Япония ҒТИ лары, үҙәктәре, юғары уҡыу йорттары, предприятиелары менән хеҙмәттәшлек итә. «Письма о материалах» («Материалдар тураһында яҙмалар») журналын нәшер итә.
Директорҙар.
- О.Ә.Ҡайбышев (1985 й. алып),
- Н.П.Барыкин (вазифа башҡарыусы; 2005 й. алып),
- Р.Р.Мөлөков (2006 й. алып).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь технических терминов (А.Н.Кусеев, 2003)


text:
Вентиляция
Вентиля́ция (лат. ventilatio — елләтеү, һауаны алмаштырыу) — файҙаланылған һауаны йорттан алыу һәм уны тышҡы һауа менән алмаштырыу. Тейешле ваҡытта вентиляция менән кондиционирование, фильтрация, йылытыу йәки һыуыныу, дымландырыу йәки ҡоротоу, ионизация һәм башҡа саралар үткәрелә. Вентиляция санитар-гигиена шартттар (температура, дымлылыҡ, һауаның таҙалыҡты һәм тиҙлеген) тәьмин итә.
Йөкмәткеһе
- 1 Йортта зарарлы ҡушылмалар
- 2 Вентиляцияның фән нигеҙҙәре
- 3 Дарси — Вейсбах формулаһы
- 4 Вентиляция системаларҙын төрҙәре
- 5 Еүеш һауаның I-d диаграммаһы
- 6 Климат һәм һыуытҡыс ҡорамалдары
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Шулай уҡ ҡараһыҙ
Йортта зарарлы ҡушылмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вентиляцияның төп маҡсаты — зарарлы ҡушылмаларҙы тартып сығарыу. Зарарлы ҡушылмалар булып иҫәпләнәләр:
- артыҡ йылы;
- артыҡ еүеш;
- зарарлы ҡушылмалар (газдар һәм башҡа);
- саң
Вентиляцияның фән нигеҙҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дарси — Вейсбах формулаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вейсбах формулаһы[1] гидравликала — эмпирик формула, торбала баҫымдың кәмеүен билдәләү өсөн ҡулланыла. Юлиус Вейсбах тарафынан 1855 йылда тәкдим ителә:
мында
- — гидравлика ҡаршылығында баҫымдың кәмеүе;
- — урындағы ҡаршылыҡ коэффициенты;
- — шыйыҡсаның уртаса тиҙлеге;
- — = 9,8 м/ тиҙләнеше;
- динамика баҫымы
Гидравлика ҡаршылығында:
мында
- — гидравлика ҡаршылығында баҫымы кәмеүе
- — шыйыҡсаның тығыҙлығы
Рейнольдс һаны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һан, йәки, Рейно́льдс критерийы (), — үлсәмһеҙ күрғәткес, Навье — Стокс тигеҙләмәһендә дисипатив һәм линейһыҙ киҫектәрҙен бүлешеүе[2]. Рейнольдс һаны буйынса шыйыҡса ламинар ләкин турбулент хәрәкәте барыуҙын әйтә. Рейнольдс һаны:
мында
- — шыйыҡса тығыҙлығы, кг/м3;
- — тиҙлек, м/с;
- — гидравлик диаметр, м;
- — динамик үҙлелеге, Н•с/м2;
- — кинематик йәбешкәклелеге , м2/с ();
- — ағым күләме тиҙлеге;
- — торба киҫелеше майҙаны;
Һәр шайыҡса өсөн үҙенең Рейнольдс критик һаны бар: : ламинар хәрәкәтенән турбулент хәрәкәтенә кусеу курхэткес.
Дарси — Вейсбах формулаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Гидравлик ҡаршылығы — оҙонлоғо һәм диаметр менән торба булһа, Дарси коэффициенты шулай табыла:
Мында — оҙонлоҡ буйынса ышҡылыуға коэффициент Шулай Дарси формулаһы үҙгәрә:
Баҫым кәмеү өсөн:
Һуңғы ике формулалары Дарси — Вейсбах формулаһы тип йөрөтәләр[3]. Ю. Вейсбах (L. J. Weisbach, 1845) һәм А. Дарси (1857) менән тәҡдим ителгән.
Вентиляция системаларҙын төрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вентиляция системаһы — һауаны биреү, алыу һәм эшкәртеү өсөн йыһаҙдар берлеге. Классификация:
- Һауа хәрәкәте тергеҙеү ысулдары: тәбиғи һәм яһалма
- Маҡсат буйынса: Тартыу һәм сығарыу
- Һауаны ойоштороу буйынса: дөйөм алмаштырыу, урындағы, аварияға ҡаршы, дымға ҡаршы
- Конструктив яҡтан: канал һәм каналғыҙ
- Һауа һаны кешеһә килеүнә (бомбоубежищелә —2,5 м³/cәғәткә, офис —20 м³/cәғәткә һәм 60 м³/cәғәткә)
Вентиляция расчеты ошо параметр буйынса эшләнә: һауа буйнса етештереүсәнлеге (м³/cәғәткә), эш баҫым (Па), воздуховодтарҙа һауа тиҙлеге (м/с), рөхсәт ителә торған тауышы (дБ), калорифер кеүәте (кВт).
Һауа хәрәкәте тергеҙеү ысулдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тәбиғи вентиляция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Форточкалар, фрамугалар һәм ишектәр асыҡ ваҡытта.
Ойошторолған тәбиғи вентиляция –махсус уйымдар һәм вентканалдар аша эске һәм тышҡы һауаның баҫымы айырмаһы тергеҙеп иткән һауа алмаштырыу системаһы.
Вентиляция каналда һауаның түбән баҫым тергеҙеү өсөндефлектор ҡулланыла.
Механик вентиляция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Механик вентиляция – вентилятор һәм эжектор эске һәм тышҡы һауаның баҫымы айырмаһы тергеҙғән һауа алмаштырыу системаһы. Был эффектиф ысул. Сөнки һауа саңдан таҙартыла; нормативв һәм кәрәк булған дымлылыҡ һәм температураға һауаны күтәрә йәки кәметә. Ошо йығаҙ ҡулланыла: вентиляторҙар, электродвигательдәр, һауа йылытыусылар, тауыш баҫыусылар, автоматика, саң тотоусылар һәм башҡа приборҙар һауаны ҙүр күләмдә алмаштырыу өсөн.
Еүеш һауаның I-d диаграммаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1918 йылда профессор Л. К. Рамзин менән еүеш һауаның I-d диаграммаһы сығарҙы. Бөгөнгө ваҡытта был диаграмма вентиляция, кондиционирование расчеттарҙа йыш ҡулланыу тапҡан.
I-d диаграмма ҡыялап мөйөшлө системаһында төҙөлгән.
Ордината күсәрҙә ҡоро һауаның I (кДж/кг) энтальпия мәғәнәләре яҙылан. Абцисса күсәрҙә ҡоро һауаның атмосферала дым күләме мәғәнәләре (г/кг) мәғәнәләре яҙылан. Диаграманың эш өлкәһен ҙуррайтыу өсөн, күсер аша мөйөшө – 135 градус. Ләкин практикала, уңайлы булғын өсөн I-d диаграмманы тура мөйөшлө системалара килтерәләр.
Диаграммаға һауа өсөн изолиниялар яҙҙырылған:
1. Үҙгәрмәүсән температура юлы
2. Үҙгәрмәүсән атмосферала дым күләме юлы
3. Үҙгәрмәүсән энтальпиял юлы
4. Үҙгәрмәүсән сағыштырма дымлылыҡ юлы
Климат һәм һыуытҡыс ҡорамалдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Чиллер-фанкойл системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Чиллер-фанкойл системаһы — күп заллы, үзәкләштерелғән кондиционерлау системаһы, ҡайҙа үҙәк һыуҡтырыу машинаһы (чиллер) һәм һауаны һыуыҡтырыу үҙәге (фанкойл) араһында йылыны этиленгликоль менән һыу растворы (умеренный һәм һыуыҡ климатта) йәки һыу (тропик климаты) тапшыра. Чиллер һәм фанкойл менән системаһа берләштереү торбалар, насос станцияһы (гидромодуль) һәм автоматик регулировать итеү системаһы инә.
Аммиак һыуыҡтырыу йығаҙы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Аммиак һыуыҡтырыу йығаҙы — хладагент өсөн аммиак ҡулланылған компрессон, абсорбцион төрлө һыуыҡтырыу йығаҙы.
Аммиак һыуыҡтырыу йығаҙы — химик яҡтан потенциаль ҡурҡыныс объект, сөнки аммиак — тынды ҡыҫа. Аммиак — хладагент яҡшы яҡтары
- Экологик яҡтан таҙа— төрлө организмдар көнкүрешенең продукты
- Озон слойҙы боҙмай,парник эффекты тыуҙырмай
- Фреон менән сағыштырғанда аҫ аға. Ҡара металдар аша үтмәй: аммиак магистраль төҙөү һһаҡы түбән.
- Аммиак фреондарҙан түбән ғаҡлы
- машинаның етештереүсәнлеге башҡа хладогент менән 3,5 арттыраҡ
- Аммиактын еҫе газдың осоп сығып алыуын тиҙ табырға шарттар тулдыра
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Вейсбах формулаһы физик энциклопедияһында
- ↑ гл. ред. Голямина, Ультразвук, Советская энциклопедия, М., 1979, стр. 303
- ↑ Дарси-Вейсбаха формула в Физической энциклопедии
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Капустин М. Я., Нюберг А. Г., Тимонов В. Е., Вентиляция зданий // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- Савельев Н. Ф., Электрическая вентиляция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- Вентиляция — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Вентиляция // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1959.


text:
Тауыҡ
Йорт тауығы (лат. Gallus gallus, ҡайһы саҡ — Gallus gallus domesticus йәки Gallus domesticus[1]; ата ҡош — әтәс, ҡошсоҡтар — себештәр) — йорт хайуандарының иң киң таралған төрө, Көньяҡ һәм Көнсығыш Һиндостанда, Һинд-Ҡытайҙа, Малай архипелагы утрауҙарында таралған ҡырағай тауыҡтарҙан килеп сыҡҡан. Оҙайлы тарихи осорҙа кеше тарафынан бик күп тоҡом тауыҡтары килтереп сығарылған. Тауыҡтар иң файҙалы төрлө аҙыҡ төрө биреүсе йорт ҡошо булараҡ айырыла. Уны ит, йомортҡа өсөн аҫырайҙар, шулай уҡ ҡауырһынын һәм мамығын да файҙаланалар.
Продукция алыу йүнәлеше буйынса йомортҡа һәм ит тауыҡтарына бүленәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Птицы на монетах» — статья А. Нумерова на сайте Союза охраны птиц России
- Рецепты приготовления вторых блюд из курицы на сайте портала «Fober.net»


text:
Каруанһарай
Координаты: 51°46′17″ с. ш. 55°05′36″ в. д. / 51.771429° с. ш. 55.093404° в. д. (G) (O) (Я)
Был Ырымбурҙағы ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Музыкаль төркөм тураһында мәҡәлә бында: Карауанһарай (төркөм)
Каруанһарай — Ырымбур ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Уны XIX быуатта Ырымбурҙа булған һәр кем ҡалаға үҙенсәлекле йәм биреп торған архитектура ҡомартҡыһы тип иҫкә ала[1].
«Мин Һаҡмар аша сыҡҡан ваҡытта ҡояш яңы ғына байыған ине, алыҫта иң беренсе булып иҫ киткес манараһы менән ал төҫтәге мәсет күренде. Был Брюллов рәсемдәре буйынса төҙөлгән Каруанһарай», — тип яҙа 1847 йылда Ырымбурҙа һөргөндә булған Т. Г. Шевченко. Философия докторы Фёдор Базенер 1842 йылда Хиванан Ырымбурға үтеп барышлай Каруанһарай тураһында «күҙҙең яуын алырлыҡ ҡарап туймаҫлыҡ гүзәл бина», тип яҙып ҡалдыра. Урта Азиянан ҡайтып барышлай 1929 йылда Ырымбурҙа булған А. В. Луначарский «Бик матур Каруанһарай, эсендә архитектур ҡомартҡыһы булғанға…», тип яҙа.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбурға йомош йәки эш менән килгән башҡорттарҙың һәм мишәрҙәрҙең һис ниндәй туҡталыу урыны ла юҡ,— тип яҙа Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовский 1836 йылдың 20 апрелендә башҡорт һәм мишәр кантон башлыҡтарына мөрәжәғәтендә — Мин бында даими туҡталыу урыны йәғни Каруанһарай һала башларға ниәтләнәм. Был һарайҙа теләгән бер башҡорт һәм мишәр бушлай туҡтала алыр ине.
Төҙөлөш материалдары әҙерләү һәм ҡулланыу башҡорттарға борондан таныш була. Ырымбурҙы башҡорт орнаменты менән биҙәлеп эшләнгән биналар быға дәлил булып тора. Миҫал өсөн, Каруанһарай янындағы бер ҡатлы йорттоң фасады башҡорт орнаментындағы геометрик фигуралар менән биҙәлгән.
Каруанһарайға Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы, ҡорал склады, башҡорт балалары өсөн училище, тимерлек, ағас эшкәртеү, ҡамыт-ыңғырсаҡ эшләү, тегеү оҫтаханалары урынлашырға тейеш була. Каруанһарайҙың мәсете иһә мосолмандарға намаҙ уҡыу, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнә.
Перовскийҙың изге ниәтен кантондар хуплап ҡабул итә һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә халыҡтан төҙөлөш фондына мул ғына аҡса йыйыла. Архитектор А. П. Брюллов эшләгән проект 1877 йылдың 19 ғинуарында раҫлана, шул йылдың йәйендә үк төҙөлөш эштәре башланып китә. Төҙөлөш материалдарын әҙерләүҙә, уларҙы ташыуҙа, биналарҙы һалыуҙа һәм биҙәүҙә төрлө милләт кешеләре ҡатнашаһа ла, төп ауырыҡ башҡорттар иңенә төшә. Төҙөлөштөң дөйөм күләме 804914 һум күләмендә баһалана. Был суммаға халыҡтың үҙ ирке менән йыйған иғәнәһе, почта хеҙмәте өсөн түләүҙәр, поташ заводтарынан килгән килем керә.
Каруанһарайҙың төп бинаһы 1842 йылда төҙөлөп бөтә. Мәсетте эске яҡтан биҙәү һәм манараны тыштан йөҙләү эштәре күп ваҡытты ала.
Ниһәйәт, 1846 йылдың 30 авгусында Каруанһарайҙы асыу тантанаһы үткәрелә. Байрамға Башҡорт-мишәр ғәскәре командиры, Өфөнән мөфтөй, кантон начальниктары, башҡа абруйлы ҡунаҡтар һәм ябай халыҡ саҡырыла. Ҡунаҡтарҙың береһе лә саҡырыуҙы инҡар итмәй килеп етәләр. Иртәнге сәғәт 9-ҙа хәрби ғәскәр разводҡа теҙелә, парад күрһәтелә. Башҡорт атлылары милли кейемдә, сукнонан тегелгән ҡыҙыл кафтанда булалар. Корпус командиры һәм башҡа урыҫ кешеләре сиркәүгә литургияға китәләр, ә ҡалған халыҡ намаҙ ваҡытын көтөп мәсет янына йыйыла. Бер сәғәттән корпус командиры килеп етә, мәсет алдында халыҡҡа үҙенең ҡотлау һүҙҙәрен еткерә. Мәҙин манаранан аҙан ишеттерә. Мәсет ишектәре асыла, мөфти артынан халыҡ мәсеткә инә. Асыу тантанаһының рәсми өлөшө тамамлана. Һуңынан халыҡтың яратҡан тамашаһы — ат ярышы үткәрелә. Ярыш тамамланған урында байрамға килгән ҡунаҡтарға ҙур табын әҙерләнә, һый-хөрмәт күрһәтелә. Шунда уҡ халыҡтың тағы бер яратҡан тамашаһы — көрәш үткәрелә. Ярышта еңеүселәргә махсус бүләк әҙерләнә.
1921—1936 йылдарҙа Каруанһарай йортонда Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләне.
Архитектура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Каруанһарай иркен урында, ҡаланан ситтә төҙөлгән. Тирә-яғына Стәрлетамаҡ, Бөрө өйәҙҙәренән килтерелгән ағастар ултыртылған. Ихатаһы киҫелгән таштан яһалған кирбес менән уратып алынған. Ҡала киңәйгәс, комплекс ҡала эсендә тороп ҡала, ихатаның ярым-асыҡ яғы хәҙерге Парк проспектына ҡарап тора. Ҡауанһарай төп корпустан, мәсеттән һәм манаранан торған бер бөтөн архитектур берәмек. Төп корпус «П» хәрефе формаһында, булмәләрҙең тәғәйенләнеше төрлө булғанға айырым ишектәр ҡуйылған. Ҡунаҡтарға икенсе ҡатта казарма формаһында бүлмәләр планлаштырылған. Аттарҙы ҡуйыу өсөн тышҡы яҡта ихата ҡаралған.
Мәсет стеналары һигеҙ ҡырлы призма итеп төҙөлгән, өҫтө ярым сфера менән ҡапланған. Киңлеге — 12,8 м.
Манараның аҫҡы өлөшөндә киң пьедестал, урта өлөшөндә һигеҙ ҡырлы призма, өҫкө өлөшөндә цилиндр формаһындағы колонна. Манара йәшел тимер менән ябылған конус менән тамамлана. Конус башында ярым ай. Бейеклеге 38,8 м.
Каруанһарайҙы ҡайтарып алыу өсөн көрәш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Каруанһарай төҙөлөп бөтөүгә Ырымбурҙың генерал-губернаторы итеп В. Обручев тәғәйенләнә. Ул үҙен башҡорт мәҙәниәтендәге барлыҡ сараларҙың дошманы итеп күрһәтә. Каруанһарай тартып алына һәм эска эштэр ҡарамалығына тапшырыла. Бинала Ырымбур губерна канцелярияһы, канцелярия начальнигының фатиры, башҡорт ерҙәрен бүлеү буйынса комиссия, "Оренбургская газета"ның редакцияһы һәм типографияһы урынлаша. Башҡортар өсөн ике генә фатир ҡалдырыла — унда мәсет хеҙмәткәрҙәре урынлаша.
Был хәл башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1865 йылда Ҡаруанһарайҙы ҡайтарып биреүҙәрен һорап 10 меңгә яҡын ҡултамға йыйыла. Үҙ хәле менән төҙөгән ҡорамды халыҡ тарихи изге ҡомартҡы итеп күрә.
Губерна ойошмалары янында мосолман храмы булыуы мөмкин түгел тигән һылтау менән Кржижановский 1867 йылдың 26 ғинуарында эске эштәр министрлығына мәсетте һәм манараны күсерергә тип, үтенес яҙа. Ул үҙенең үтенесен урыҫ хөкүмәте янында мосолман мәсете булыуы килешмәй тип нигеҙләй. Эске эштәр министрлығы башҡорттар араһындағы хәлде яҡшы белә, яңы ихталалдар күтәрелеүҙән хәүефләнеп 1876 йылдың 10 июнендә Крыжановскийға «күптән эшләп килuән, зауыҡ менән төҙөлгән ҡоролманы күсереү магометан фанатизмына яңы ҡеүәт бирәсәк, тимәк был көс көсһөҙләнмәйәсәк, ә яңынан күтәреләсәк» тип яуап бирә. Крыжановский бер нисә мәртәбә үтенес яҙа, министрлыҡ барыбер мәсетте күсерергә баҙнат итмәй.
1917 йылдың 20 июнендә Ырымбурҙа үткән башҡорт өлкә советы съездында «Каруанһарай башҡорттар тарафынан төҙөлгән башҡорттарҙың милли ҡаҙанышы» тигән ҡарар ҡабул ителә. Уны башҡорт халҡына ҡайтарып биреү тураһында декретҡа В. И. Ленин 1918 йылда ҡул ҡуя.
Ауыр 1921 йылда Каруанһарайҙа башҡорт педагогия техникумы асыла. 1960 йылда Каруанһарай архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауына алына.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башкиры и Оренбуржье: история и современность (к 150-летию Караван-Сарая). — Уфа—Оренбург, 1996. — 99 с.
- Байғотлина Г. Һоҡландырҙың да, һыҙландырҙың да, Каруанһарай!.. / Гүзәл Байғотлина // Йәшлек. — 2006. — 18 июль.
- Ильясова Г. Уйҙарға һалдың, Каруанһарай… / Г. Ильясова // Башҡортостан. — 2006. — 21 июль.
- Караван-Сарай. /Авт.-сост. Калимуллин Ф. Б. 2-е изд. — Уфа: Китап, 1995. — 71 с.
- Танатов А. Влияние эпохи на причины и цели создания Караван-сарая. // Ватандаш. — 2004. № 8.
- Утягулов Р. Звезда Караван-Сарая // Ватандаш. — 2001. № 12. — С. 159—162.
- Юлан А. Каруанһарай — Башҡортостан дәүләтселегенең бишеге // Йәшлек. — 2006. — 15 июль.
- Янгузин Р. З. Караван-Сарай — национальная святыня башкирского народа //Оренбургской губернии — 250 лет: проблемы истории и культуры. Оренбург, 1994.
- Янгузин Р. З., Данилова Г. Б. Караван-Сарай. Уфа: «Китап», 1996.
- Янгузин Р. З. Караван-сарай — 150 лет. // Ватандаш. — 1996. — № 2. — С. 79—83.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Вәлиева М. Ғ., Ҡотошов Р. Н. Каруанһарай (Ырымбур) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Кульшарипов М. М. К истории Караван-Сарая — Башкирского народного дома // Ватандаш. — 2012. — № 3. — ISSN 1683-3554.
- Зиннатуллин З. Караван-Сарай и 90-летие провозглашения Республики Башкортостан // Ватандаш. — 2008. — № 2. — ISSN 1683-3554.


text:
Белгород өлкәһе
Белгоро́д өлкәһе — Рәсәйҙен көнъяк-көнбайыш яғында, Мәскәүҙән 500 км алыҫлыҡта урынлашҡан регион.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1708 йылда Рәсәй 8 губернаға бүленә. Белгород крайы Киев губернаһы составына инә. 1719 йылда Киев губернаһы 4 провинцияға бүленә:
- Киев
- Белгород
- Севская
- Орёл
Хәҙерге Белгород өлкәһе территорияһы Белгород һәм Севская провинциялар составында булды.
1727 йылда « Белгородское наместничество» төҙөлә. 1749 йылда ул Белгород губернаһа үҙгәрелә.
6.01.1954 йылда Белгород өлкәһе төҙөлә. Курск өлкәһенән Белгород өлкәһенә 23 район бирелә.
Сиктәшлек[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Көнъяк, көнбайыш — Украина (Луганск, Сум, Харьков өлкәләре)
- Көнсығыш — Воронеж өлкәһе
- Төнъяк — Курск өлкәһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Белгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Белгород өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Белгород өлкәһе Губернаторы
Белгород өлкәһе Губернаторы — Белгород өлкәһе башлығы һәм Белгород өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Белгород өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Белгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Белгород өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
1993 йылдын 18 декабрь көндән өлкәлә берҙәм-бер губернатор — Савченко, Евгений Степанович.
Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Белгород өлкәһе суд системаһы составында:
- Белгород өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Белгород өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Белгород өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Белгород өлкәһе өлкә думаһы.
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Эре ойошмалар:
- Лебединский тау-байыҡтырыу комбинаты
- Стойленский тау-байыҡтырыу комбинаты
- Оскольский электрометаллургия комбинаты
- Оскол металлургия машиналар төҙөү заводы
- Осколцемент
- Белгород цементы
- «СУМ ЦММ» ААЙ («Специализированное управление механизации Центрометаллургмонтаж»)
- «Стройметаллком» тимер конструкциялар заводы
- «Осколпласт» плстмасса заводы[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Официальный сайт губернатора и правительства Белгородской области
- Белгородская областная Дума. Официальный сайт
- Законодательные и нормативные акты Белгородской области
- Евгений Савченко. Персональный сайт и видеоблог губернатора Белгородской области
- Карты населённых пунктов Белгородской области


text:
Фудзияма
Ошибка: блок «Викимилектә категория» отсутствует в шаблоне Геокар.
Фудзияма, Фудзи тауы (япон. 富士山) — Японияның Хонсю утрауында урынлашҡан вулкан, Японияның иң бейек тауы. Бейеклеге — 3776 м. Японияның Хонсю утрауындағы янар вулкан, Токионан 90 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Һуңғы атылыуы 1707—1708 йылдарҙа булған. Тау идеал конус һыҙатлы. Туризм төбәге һәм буддист синтоист күльты өсөн изге ғибәҙәт ҡылыу урыны булып иҫәпләнә.
Фудзи бер нисә быуат буйы япон сәнғәтендә билдәле тема булып тора.
Бөгөнгө көндә Фудзи түбәһендә Дзинзя синтоист ғибәҙәтханаһы, почта бүлексәһе һәм метеостанция урынлашҡан. Тау Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.


text:
Мексика
Мексика (исп. México [ˈmexiko]), рәсми исеме — Мексика Ҡушма Штаттары (исп. Estados Unidos Mexicanos) — Төньяҡ Америкалағы дәүләт. Ул төньяҡта АҠШ менән һәм төнъяк-көнсығышта — Белиз һәм Гватемала менән сиктәш. Көнбайыш яғы Калифорния ҡултығы һәм Тымыҡ океаны һәм көнбайыш яғы Мексика ҡултығы менән йыуыла.
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны — 121,7 млн кеше (2015-се йылдың июленә ҡарата баһа, донъяла 11-се урын).
Атамаһы — мексикандар (испан. mexicanos).
Халыҡтың артымы — 1,1 % (эммиграция кимәле — 0,4 %, фертиллыҡ (дөйөм урсемлелек коэффициенты) — ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).
Ғүмерҙең уртаса оҙайлығы (оҙонлоғо):
- Ир-егеттәр — 73 йәш
- Ҡатын-ҡыҙҙар — 79 йәш.
Халыҡтың йәш буйынса бүленеше (2010 й.):
- 0-14 йәш — 28,7 %
- 15-64 йәш — 64,9 %
- 65 йәштән ололар — 6,4 %.
Этник һәм раса буйынса бүленеше:
Яҙа һәм уҡый белеү кимәле (дилнәклек):
- Ир-егеттәр — 92 %
- Ҡатын-ҡыҙҙар — 89 %
- Дөйөм дилнәклек — 91 % (2004-сы йылға ҡарата).
Ҡала халҡының өлөшө — 77 % (2008 й.).
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраһа алдынан 20 мең йылда Үҙәк һәм көнъяҡ Мексикала оседлый кешеләре донъяға килде.
Б. э. алдынан XII—V быуаттарҙа Мексикала ольмектар мәҙәниәте булды. Ольмектар мәҙәниәте Мексиканың һуңғы классик цивилизацияһы мәҙәниәте нигеҙе.
IV—IX быуаттарҙа Мексикала Теотиуакана, сапотектар, тотаноктар, майя мәҙәниәте атты. Майя уңыштары: иероглиф һаты, архитектура, декортатив-ҡулланма сәнғәте, календарь.
XII буатта Үҙәк Мексикала ацтектар киләләр.
1517 йылдан алып Испания Мексикала тикшереү экспедициялар эшен башлай.
1517 йыл — беренсе испан экспедицияһы.
1518 йылда — икенсе экспедиция.
1519 йылдағы өсөнсө экспедиция (Эрнан Кортес етәкселегендә) уңышлы үтте.
1522 йылда испан императоры Карл V Эрнан Кортесты генерал-губернатор вазифаһына тәғәинләнде.
1810 йылда Мексикала Граждан һуғышы үтте.


text:
Аланд утрауҙары
Аланд утрауҙары (Ала́ндтар, швед. Åland — Оланд, фин. Ahvenanmaa — Ахвенанмаа, — алабуға иле) — Балтик диңгеҙенең Ботния ҡултығындағы архипелаг, шведтар йәшәгән Финляндия составындағы автономия , айырым ҡоралһыҙландырыу һәм бер телле зона. 2012 йылдың 31 ғинуарынна торошло архипелаг халҡы – 28 361 кеше. Архипелагта берҙән бер ҡала һәм башҡала — Мариехамн (11 мең кеше).
Швед теле берҙән бер рәсми тел. Швед теле 91,2 % халыҡтың тыуған теле (көнкүрештә швед теленең аланд диалекты ҡулланыла). Фин теле 5% халыҡтың тыуған теле, башҡа телдәр 3,8 % тирәһе. Диндарҙың күпселеге лютерандар. Ҡыллыныштағы валюта — евро.
Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Утрау уртаса климатта урынлашҡан. Климат һалҡынса һәм үҙенсәлектәре бар. Утрау төньяҡ илдәрҙең ҡояшлы регионында урынлашҡан. Ҡояшта йылынған Балтик диңгеҙе үҙенең йылыһын оҙаҡ һаҡлай, шуға көҙ йылы һәм оҙайлы. Яҙын диңгеҙ оҙак йылына, шуға яҙ һалҡын һәм оҙайлы. Боҙ ғинуар уртаһында туңа, апрель уртаһында эрей. Ғинуарҙың уртаса температураһы—4°С, июлдә 15°С; йыллыҡ яуым-төшөм 550 мм[2]. Флора киң япраҡлы (күберәк йәсин ағасы) урмандар, ҡыуаҡлыҡтар, далаларға бай. Уртрауҙа бер нисә ҡурсаулыҡ бар.


text:
Сомалиленд
Сомалиленд — Сомали ярымутрауының төньяғында урынлашҡан танылмаған дәүләт, Британияның элекке колонияһы. Булмаған Сомали дәүдәтенең өлөшө тип таныла. Баш ҡалаһы — Харгейса ҡалаһы.
Дөйөм тасуирлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сомалиленд территорияһында (138 мең. км²) Сомали халҡының өстән бере йәшәй (3 млн тирәһе кеше, 2003 йыл). Юридик яҡтан провинция әлегә тиклем Сомали өлөшө тип һанала, Һуңғы йылдарҙа һуғыш барыу сәбәпле күсмә хөкүмәт илдең күп өлөшөн контрольдә тотмай. Сомали халҡының яртыһы күсмә тормошта йәшәгән малсылар. сомали, ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр. Барлыҡ Сомалиленд халҡы — сөнни мосолмандар.
2003 йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса , халыҡтың 99 % -ҡа яҡын өлөшө бойондороҡһоҙлоҡ һәм яңы Сомаленд Конституцияһы яҡлы.


text:
Мәмерйә
Мәмерйә — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ; Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ; тау тишеге[1]. Мәмейәнән ер өҫтөнә бер йәки бер-нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе спелеология исемендәге фән тармағы өйрәнә.
Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин:
- Карст мәмерйәләре — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының (бурташ, мәрмәр, моломит, аҡбур) һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Тектоник мәмерйәләр — ер ҡабығың һыныуы, ярылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Эрозия мәмерйәләре — һыуҙа эремәй торған тау тоҡомдарының механик йыуылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Боҙ мәмерйәләре — боҙлоҡ эреү сәбәпле хасил була.
- Вулкан мәмерйәләре — һүнгән вулкан кратерында барлыҡҡа килә.
Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре.
Башҡортостандағы мәмейәләр тураһында:
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Попович Павел Романович
Павел Рома́нович Попо́вич (5 октябрь 1930 — 30 сентябрь 2009) — совет лётчик-космонавы. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1962, 1974).
Биографияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Павел Попо́вич 1930 йылдың 5 октябрендә Украина ССР-ының (хәҙер Украина) Киев өлкәһе Белоцерковь районының Узин ауылында кочегар ғаиләһендә тыуған. Милләте украин. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупациаланған территорияла ҡала.
Магнитогорск индустриаль техникумын (хәҙер Носов исемендәге технологик колледж), Магнитогорск аэроклубын (1951), хәрби авиация училищеһын (1954) һәм Жуковский исемендәге Хәри-һауа инженер академияһын тамамлай. Училищенән һуң СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәрендә хеҙмәт итә.
1960 йылдан космонавтар отрядында, бында тәүге партия ойошмаһы секретары була. «Восток-4» космос корабле осоусыһы; «Союз-14» космос карабы командиры, СССР-ҙың 4-се лётчик-космонавы. Танылыу сигналы — «Бөркөт».
1962 йылдың 12—15 авгусында донъяла беренсе тапҡыр ике космос карабы төркөмөндә оса: «Восток-4» карабы менән Павел Попович, ә «Восток-3» карабы менән Андриян Николаев идара итә. Попович корабына ҡулдан идара итеү системаһы ярҙамында йүнәлеш бирә. Осош ваҡытында шулай уҡ ике космос экипаж араһында радиоэлемтә буйынса эксперименттар үткәрелә, фәнни-техник һәм медицина-биологик тикшеренеүҙәр программаһы тулыһынса үтәлә.
Почта маркалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Попович хөрмәтенә сығарылған почта маркалары:
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Восток-4
- Союз-14
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 5 октябрь көнө тыуғандар
- 1930 йылда тыуғандар
- Украинала тыуғандар
- 30 сентябрь көнө вафаттар
- 2009 йылда вафаттар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Вьетнам Хеҙмәт Геройҙары
- IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- Почёт ордены кавалерҙары
- «За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар
- «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- «Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 4 степени
- Хо Ши Мин ордены кавалерҙары
- СССР космонавтары
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары
- КПСС ағзалары


text:
Юлбарыҫ
Юлбарыҫ (лат. Panthera tigris) — Бесәйҙәр ғаиләһенә ҡараған ҡара һыҙатлы, ҡыҙғылт һары төҫтәге һөтимәр эре йыртҡыс йәнлек[1]; бик ҙур йыртҡыс урман хайуаны. Ул Көнсығыш һәм Көньяҡ Азияла йәшәй.
Һәр йыл 29 июлдә Халыҡ-ара юлбарыҫ көнө билдәләнә. Уның маҡсаты — донъя йәмәғәтселеген был хайуандарҙың юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булыуы тураһында киҫәтеү һәм уларҙы артабан һаҡлау ысулдары тураһында мәғлүмәт биреү.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
23 октябрь
23 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 296-сы көнө (кәбисә йылында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1689 — инглиз парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә.
- 1914 — Мәскәүҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты).
- 1946 — БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе ултырышы башлана.
- 2001 — Беренсе iPod һатыуға сығарыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1715 — Пётр II, Рәсәй императоры.
- 1734 — Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, француз яҙыусыһы.
- 1868 — Фредерик Уильям Ланчестер, инглиз инженеры.
- 1875 — Гилберт Льюис, Америка физигы һәм химигы.
- 1904 — Святослав Рерих, урыҫ рәссамы.
- 1928 — Юрий Сау́льский, совет композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990).


text:
Кәзә
Кәзә (лат. Capra aegagrus hircus) — ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһенән, тау кәзәләре ырыуынан булған йорт хайуаны.[1]; Кәзәләр иң беренселәрҙән булып ҡулға эйәләштерелгән хайуан.
Кәзә- талымһыҙ хайуан. Үлән йүнләп үҫмәгән ерҙәрҙә лә үҙенә ашарға таба. Башҡа малдар йөрөй алмаған ерҙәрҙе лә үҙләштерә. Үрмәләй ала. Йәшәү осоро 9-10 йыл. Иң күп йшәгәндәре 17 йәшкәсә етә. Хужалыҡ өсөн файҙаланыуға 7-8 йыл аҫырала.
Кәзәселек[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Геральдика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кәзәләр ҡайһы бер ҡалалар гербында сағылыш тапҡан.
-
Һамар ҡалаһы гербында ҡыр кәзәһе
-
Козелец гербы
-
Калушин гербы
-
Гриндельвальд коммунаһы гербы
-
Вена ҡалаһының бер районы гербы
Кәзә ҡушаматы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районында Ләмәҙтамаҡ һәм Ҡотош ауылдарының ҡушаматы кәзә. Кешеләрен кәзәләр тиҙәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
31 август
31 август — григориан стиле буйынса йылдың 243-се (кәбисә йылында 244) көнө. Йыл аҙағына тиклем 122 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡырғыҙстан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Молдавия — Милли тел көнө.
- Польша — Теләктәшлек һәм азатлыҡ көнө.
- Тринидад һәм Тобаго — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1892 — урыҫ меценаты Павел Третьяков үҙе йыйған рәсемдәр галерияһын Мәскәү ҡалаһына биреүе тураһында иғлан итә.
- 1900 — Бөйөк Британияла «Кока-Кола» эсемлеге һатыуға сығарыла.
- 1914 — Рәсәй императоры Николай II фарманы менән Санкт-Петербург ҡалаһының исеме «Петроград» итеп үҙгәртелә.
- 1925 — СССР-ҙа дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү тураһында декрет ҡабул ителә.
- 1939 — Халхин-Гол йылғаһы буйындағы совет—япон хәрби конфликты тамамлана.
- 1986 — «Адмирал Нахимов» пасажир пароходының 423 кешенең ғүмерен ҡыйған һәләкәте.
- 1993 — Мәскәүҙә Рәсәйҙең беренсе авиация-космос салоны асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1749 — Александр Радищев, 18 быуатта ижад иткән урыҫ яҙыусыһы.
- 1853 — Алексей Брусилов, урыҫ һәм совет хәрби эшмәкәре, генерал-кавалерист, Ҡыҙыл Армияның атлы ғәсҡәрҙәре инспекторы.
- 1874 — Вячеслав Менжинский, урыҫ революционеры, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, финанс халыҡ комиссары һәм 1926—1934 йылдарҙа ОГПУ етәксеһе.
- 1915 — Шакир Абилов, Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районынанда тыуып, Татарстанда эшләгән әҙәбиәт белгесе.
- 1932 — Роман Ткачук, совет театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
- 1936 — Владимир Орлов, урыҫ совет яҙыусыһы, драматург, профессор, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1941 — Марина Цветаева, урыҫ совет шағиры.
- 1967 — Илья Эренбург, урыҫ совет яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре,
- 2011 — Равмер Хәбибуллин, дәүләт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, СССР-ҙың почетлы нефтсеһе.
- 2012 — Сергей Соколов, совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы ()1978), Советтар Союзы Геройы, 1984—1987 йылдарҙа СССР-ҙың Оборона министры.


text:
Джеймс Кук
Джеймс Кук (ингл. James Cook, 1728-се йылдың 7 ноябрендә Йоркшир графлыгындағы Мартон ҡалаһында тыуған — 1779-сы йылдың 14 февралендә Гавай утрауҙарында вафат булған) — Бөйөк Британия географы. Донья океандарын өйрәнеү өсөн 3 экспедицияла ҡатнашҡан. Экспедициялар ваҡытында күп географик асыштар эшләгән. Канаданың, Австралияның, Яңы Зеландияның көнсығыш яҡтарын, Ньюфаундленд, Төньяк Америка, Тымыҡ, Һинд һәм Атлантик океандарын гиҙгән, уларҙы өйрәнеп картаға төшөргән.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 27 октябрь көнө тыуғандар
- 1728 йылда тыуғандар
- Англияла тыуғандар
- 14 февраль көнө вафаттар
- 1779 йылда вафаттар
- Донъя тирәләй сәйәхәт итеүселәр
- Алфавит буйынса сәйәхәтселәр
- Бөйөк Британия сәйәхәтселәре
- Бөйөк Британия диңгеҙселәре
- Тымыҡ океан өйрәнеүселәре
- Антартиканы өйрәнеүселәр
- Австралияны һәм Океанияны өйрәнеүселәр
- XVIII быуат тарихы
- Һуғыштарҙа ҡатнашыусылар
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Үлтереү ҡорбандары


text:
9 апрель
9 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 99-се (кәбисә йылында 100) көнө. Йыл аҙағына тиклем 266 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Боливия — Конституция көнө.
- Грузия — Милли берҙәмлек көнө.
- Филиппин — Шанлылығы көнө.
- Финляндия — Фин теле көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Черномырдин Виктор Степанович — совет һәм рәсәй дәүләт эшмәкәре, 1993—1998 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.


text:
Иҙел
{{#if:||
Иҙел (боронғо исеме Ра йəки Рау; эрз. Равa, мокш. Рав, cыу. Атӑл, татар. Идел, ҡаҙ. Еділ, урыҫ. Волга, ҡалм. Иҗл) — ҙур йылға. Каспий диңгеҙенә ҡоя.
Гидроним[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урта быуаттарҙа был йылға Иҙел тип аталған, әммә ул Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.
- Алфавит буйынса йылғалар
- Алфавит буйынса һыу объекттары
- Иҙел
- Тверь өлкәһе йылғалары
- Мәскәү өлкәһе йылғалары
- Ярославль өлкәһе йылғалары
- Кострома өлкәһе йылғалары
- Түбәнге Новгород өлкәһе йылғалары
- Марий Эл йылғалары
- Сыуашстан йылғалары
- Татарстан йылғалары
- Ульяновск өлкәһе йылғалары
- Һамар өлкәһе йылғалары
- Һарытау өлкәһе йылғалары
- Волгоград өлкәһе йылғалары
- Астрахань өлкәһе йылғалары
- Ҡалмыҡстан йылғалары
- Каспий диңгеҙенә ҡойоусы йылғалар


text:
5 март
5 март — григориан стиле буйынса йылдың 64-се (кәбисә йылында 65) көнө. Йыл аҙағына тиклем 301 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Физик культура һәм спорт көнө.
- Иран — Ағас ултыртыу көнө.
- Ҡырғыҙстан — Суд системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1868 — Англияла степлерға патент алына.
- 2000 — Инглиз ғалимдары сусҡаны клонлау буйынса беренсе уңышлы операция үткәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1871 — Роза Люксембург, немец сәйәсмәне.
- 1905 — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1967).
- 1907 — Бирҙин Ғәли Иркәбай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1827 — Пьер Симон Лаплас, француз астрономы, математигы.
- 1953 — Иосиф Виссарионович Сталин, СССР етәксеһе.


text:
Горбачёв Михаил Сергеевич
Михаил Сергеевич Горбачёв (2.03.1931) — билдәле дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсәтсе, СССР-ҙың берҙән-бер Президенты, Советтар Союзы Коммунистар партияһының һуңғы Генераль секретары, СССР-ҙа «үҙгәртеп ҡороу» (урыҫса «перестройка») сәйәсәтен башлаусы, Тыныслыҡ буйынса Нобель премия лауреаты, СССР-ҙың һәм ҡайһы бер сит дәүләттәрҙең ордендары һәм миҙалдары менән наградланған.
Ҡыҫҡаса тормош юлы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мәскәү дәүләт университетын (1955), Ставрополь ауыл хужалығы институтын (1967) тамалаған. 1955 йылдан комсомол, 1963 йылдан — партия эшендә.
- 1966 йылда КПСС-тың Ставрополь ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1968 йылдан Ставрополь край комитетының икенсе, аҙаҡтан беренсе секретары.
- 1975 йылда КПСС Үҙәк Комитеты секретары (ауыл хужалығы буйынса). 1985 йылдың апрелендә — КПСС-тың Генераль секретары итеп һайлана. 1988 йылдан бер үк ваҡытта СССР Юғары Советы Президиумы рәисе, 1989-1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советы рәисе.
- 1990 йылдың 15 мартында СССР халыҡ депутаттарының сираттан тыш 3-сө съезында Михаил Горбачёв СССР Президенты итеп һайлана.
- 1992 йылдың ғинуарынан Халыҡ-ара ижтимағи-иҡтисади һәм политологик тикшеренеүҙәр фонды («Горбачёв-Фонд») менән етәкселек итә.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Тыныслык өсөн Нобель премияһы лауреаты (1990)
- ос Ленин ордены (1971, 1973, 1981)
- Октябрь революцияһы ордены (1978)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1969)
- «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
- Изге Андрей Первозванный ордены (2011)
- «Почёт» ордены (2001)
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт =[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2004 йылда «Грэмми» премия алды, музыкаға әкиәт тауышлы иткес[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ С 19 августа по 21 августа 1991 года Горбачёв был фактически отстранён ГКЧП от исполнения обязанностей Генерального секретаря и Президента СССР; и. о. Генсека ЦК КПСС был объявлен заместитель Генсека В. А. Ивашко, и. о. Президента СССР — вице-президент Г. И. Янаев.
- ↑ Горбачев остается атеистом, хотя и крещен в православии при рождении // Интерфакс-Религия
- ↑ Михаилу Сергеевичу Горбачеву вручили премию «Грэмми»
- 2 март көнө тыуғандар
- 1931 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Төньяҡ-Кавказ крайындала тыуғандар
- Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы) кавалерҙары
- Почёт ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- Азатлыҡ Президент миҙалы менән наградланыусылар
- Алфавит буйынса сәйәсмәндәр
- Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары


text:
Тимер-бетон
Тимер-бетон — бетондан һәм ҡоростан торған төҙөлөш композицион материалы. 1967 йылда Жозеф Монье менән үҫемлектәр өсөн кадоктар материал һымаҡ патентланған. 1802 йылда Царскосельский һарай өсөн урыҫ төҙөүселәре эзбиз бетон ҡуланғандар.
Рәсәйҙә тимер-бетонды 20-се быуaттың башында Лолейт Артур Фердинандович, Гвоздев Алексей Алексеевич, Михайлов Виктор Васильевич, М. С. Боришанский, А. П. Васильев, В. И. Мурашев, П. Л. Пастернак, Я. В. Столяров, О. Я. Берг үҙләштерәләр.
XX быуатта тимер-бетон төҙөлөштә иң йыш ҡулланылған материал булып сыға.
Йөкмәткеһе
Күрһәткестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тимер-бетондың ыңғай яҡтары:
- оҙаҡ ваҡыт ҡулланыла ала
- хаҡы арзан (ҡорос материалдарҙан түбәнерәк)
- янмай
- технологик — конструкцияны төрлө формала эшләргә мөмкин
- химик һәм биологик тотороҡл
- статик һәм динамик йөкләмәһен яҡшы оҙаҡ ваҡыт тотоуы
Насар яҡтары:
- күп масса һәм түбән ныҡлығы, бетондын ҡыҫыу ныҡлығы ҡоростан 10 мәртәбә түбәнерәк
Иҫәп һәм проектлау ысулдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
РФ-ла ике хәл буйынса расчётлана :
- йөрөтөү(тотоу) хәләте буйынса (ныҡлыҡ, тотороклоғо, арыу емерелеүе);
- эксплуатациялау хәләте буйынса (ярыкҡа ҡаршы отороҡлоғо, һығылып төшөүе, есемдең арауыҡта урын алмаштырыуы).
1-се хәләт буйынса маҡсаттары :
- конструкцияның ныҡлығы тикшереү (нормаль, эйеү, арауыҡ киҫелештәре);
- түҙемлеккә тикшереү (күп тапкыр йөк һалыу ваҡытта);
- конструкциның тотороклоғо тикшереү (форма һәм арауыҡта урын алыу).
Армирование бер стержень, сеткалар һәм каркастар менән ойошторола. Арматура тартылған зоналарҙа (йәки ҡыҫыу зоналарҙа, тартылған ныҡлығы етмәғәндә), конструктив буйынса урынлаштырыла. Эшләү буйынса бүләләр:
- Бөгөлөү элементтар (таяҡтар, плиталар)
- Ҡыҫылған элементтар (колонналар)
- ҡыҫылған һәм бөгөлғән элементтар (фермалар)
Бөгөлөү элементтар (таяҡтар, плиталар)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Элемент бөгөлгәндә уның тартылған һәм ҡыҫылған зоналар, бөгөлөү момент һәм арҡыры көс тыуалар. Бөгөлгән элементтар ике киҫелештә расчетлана:
- нормаль киҫелеш, бөгөлгән моменттан
- бөгөлгән киҫелеш, арҡыры көстәрҙән, бетондын ҡыҫыу зонаны емерелеүҙә; ярыҡ араһында тҡан бөгөлгән киҫелештәр буйынса (моменттан)
Таяҡтын армирлауы буй һәм арҡыры яҡта эшләнә (хүрәттә).
Конструкцияның элементтары:
- Юғары (ҡыҫылған) арматура
- Түбән (тартылған) арматура
- Арҡыры арматура
- Бүлеү-таратыу арматура
Конструкцияның параметрҙары:
- L — балканың йәки плитаның пролёты. Йыш ваҡытта 3-25 метр була.
- H — киҫелештен оҙонлоғо. Оҙонлоғо үҫеү менән ныҡлыҡ пропорциональ үҫә H²
- B — киҫелештен тарлығы
- a — бетондың һаҡлау ҡатламаһы
- s — арҡыры арматураһының аҙымы
Алдынан тартылған арматура менән ҡоролмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Алдынан тартылған (алдынан көсөргәнеш бирелғән) арматура ҡулланыуы иҡтисад яҡтан ыңғай була.
Таратыу-бүлеү арматураһы (4) конструктив маҡсат менән ойошторола. Бетон эштәрҙә ул арматураны каркаса бәйләй.
Ҡыҫылған элементтар (колонналар)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Оҙон буйлы элементты ҡыҫылыуҙа уның тотороҡлоғо юғалтыуы була (һүрәттә). Ҡыҫылған элементттың эше бөгөлгән таяҡтын эшенә оҡшаш, ләкин ҡыҫылған элементта тартылыу зонаһы тыумай. Ҡыҫылған элементының бөгөлөүе ҙур булһа, ул үҙәктә ҡыҫылмаған һымаҡ расчетлана.
1 — буй арматура
2 — арҡыры арматура
Ҡыҫылған элементта буй арматура (1) ҡыҫылған, ул бетон менән ҡыҫылыуҙы ала. Арҡыры арматура (2) буй арматураһының тотороҡлоғон һаҡлай. Үҙәктә ҡҫылған колонналар квадрат формала проектлана.
Минималь яғы 400 мм. Күберәк булһа колонналар массив тип иҫәпләнә. Массив колонналарҙа бетондын ныҡлығы күп ваҡыт арта. Иҡтисад, йәшәү урыны һәм масса араһында баланс кәрәк (Sustainable construction) www.concreteresearch.org
Тимер-бетон фундаменттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
3 төрлө бар:
- айырылма (һәр колонна өсөн)
- лента (стеналар йәки колонна рәттәр өсөн)
- плита
Нуль циклы эштәрен уңайлығы өсөн йыйылма колонналарҙын юғары отметкаһын таҙа иҙәндән 150 мм. түбән алалар (монолит колонналар өсөн – 50 мм.). Был маҡсат буйынса колонналарҙы фундамент менән берләштереү стаканлы форма аша эшләнә. 2.02.01-83 һанлы Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр буйынса фундамент майҙаны:
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2.03.01-84*. «Бетонные и железобетонные конструкции» Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр/ Госстрой СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1989. — 88с.;
- Пособие по проектированию бетонных и железобетонных конструкций из тяжёлых и лёгких бетонов без предварительного напряжения арматуры (2.03.01-84 Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр)/ ЦНИИпромзданий Госстроя СССР, НИИЖБ Госстроя СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1989. — 192с.;
- Пособие по проектированию предварительно напряжённых железобетонных конструкций из тяжёлых и лёгких бетонов (СНиП 2.03.01-84 Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр). Ч. I/ ЦНИИпромзданий Госстроя СССР, НИИЖБ Госстроя СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1990. — 192с.;
- Пособие по проектированию предварительно напряжённых железобетонных конструкций из тяжёлых и лёгких бетонов (2.03.01-84 Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр). Ч. II/ ЦНИИпромзданий Госстроя СССР, НИИЖБ Госстроя СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1990. — 144с.;
- Бородачёв Н. А. Автоматизированное проектирование железобетонных и каменных конструкций: Учеб. Пособие для вузов — М.: Стройиздат, 1995. — 211с.
- 2.01.07-85. «Нагрузки и воздействия» Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр/ Госстрой СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1987. — 36с.
- Улицкий И. И. Железобетонные конструкции (расчёт и проектирование). Изд. Третье, переработанное и дополненное. Киев, «Будiвельник», 1972. — 992с.
- 2.02.01-83. «Основания зданий и сооружений» Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр/ Госстрой СССР. — М.: Стройиздат, 1985. — 40 с.
- EN 1994, Eurocode 4, Design of composite steel and concrete structures (Тимербетон конструкцияларҙы проектлау)


text:
25 февраль
25 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 56-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 309 көн ҡала (кәбисә йылында 310).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡортостан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт флагы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1921 — Грузин ССР-ы төзөлә.
- 1956 — КПСС-тың XX съездында Сталиндың шәхес культы тураһында доклад менән Хрущёв сығыш яһай.
- 1986 — КПСС-тың XXVII съезды асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1911 — Рәүеф Барый улы Әхмәтов, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткере.
- 1927 — Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.
- 1932 — Илшат Йомағолов, Башҡортостандың халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2010 — Владислав Галкин, совет һәм Рәсәй актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2009).


text:
Төркиә
Төркиә, төр. Türkiye, рәсми исеме Төркиә Йөмһүриәте төр. Türkiye Cumhuriyeti — Евразия материгында, атап әйткәндә Көнсығыш Азияла һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт.
Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сирия менән сиктәш.
1920-се йылдар башында, Ғосман империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек территорияһы Кесе Азия ярымутрауына туры килә, Европала иһә кескенә өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Анҡара.
Төркиә боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Этимологияһы
- 2 Тарихы
- 3 Ғосман империяһы
- 4 Рус-төрөк һуғыштары
- 5 Төркиә Йөмһүриәте
- 6 Дәүләт ҡоролошо
- 7 Административ бүленеше
- 8 Географик белешмә
- 9 Төркиә ҡалалары
- 10 Иҡтисады
- 11 Дин
- 12 Мәҙәниәте
- 13 Әҙәбиәте
- 14 Туризм
- 15 Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре
- 16 Төркиә гимны
- 17 Дәүләт байрамдары
- 18 Галерея
- 19 Сығанаҡтар
- 20 Иҫкәрмәләр
- 21 Быны ла ҡарағыҙ
- 22 Һылтанмалар
Этимологияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә исемен (Türkiye) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: Türk, йәғни төрөк, боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм -iye, ғәрәп суффиксы.
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1075—1077 — сәлжук төрөктәре тарафынан Никея баҫып алына.
- 1077 — Конья солтанаты барлыҡҡа килә, әкрен генә ул үҙ ерҙәрен киңәйтә.
- 1243 — Конья солтанаты монголдар, Хулагуидтар хакимлығы аҫтына эләгә. 1307 йылда кесе кенәзлекләргә тарҡала. Уларҙың араһында булған Ғосман бейлеге (йәғни округы) Ғосман империяһының нигеҙе була.
- 1284 — беренсе испан хроникаһы «Estoria de Espanna»-да, батша Альфонсо X Төркиә (Turquia) баш ҡалаһы Экбатан тураһында хәбәр итә[1].
- 1318 йылда Хулагуидтар, һуңғы сәлжук солтанын тәхеттән ҡыуып, был дәүләтте юҡ итәләр.
- 1299 йылда — Ғосман, Эртугрул улы һәм вариҫы, «солтан» титулын ҡабул итә һәм Конья солтандарының идараһын танымай. Уның исеме менән төрөктәр ғосманлылар тип атала башланылар. Кесе Азияла уларҙың хакимиәте аҙая бара.
- 1326 йылда византиялыларҙан һуғыш менән ҡайтарып алынған ерҙәрҙә Бурса ҡалаһындағы баш ҡала менән төрөк солтанаты нигеҙләнә. Төрөк солтандарының хакимлығы янычарҙарға таяна.
- 1362 йылда, Европалағы ерҙәрҙе баҫып алып, төрөктәр баш ҡаланы Әдирнә ҡалаһына күсерә.
- 1396 йылдың 25 сентябре — солтан Баязит I һәм венгер батшаһы Сигизмунд I ғәскәрҙәре араһында һуғыш (Никополь һуғышы). Был һуғышта еңеү Ғосман империяһының Балҡан ярым утрауында хакимлығын нығыта.
- 1402 йылдың 28 июле — Анҡара аҫтында һуғыш. Әмир Тимурға һуғышты оттороп, Баязит I әсирлеккә эләгә һәм вафат була (бәлки, үҙ-үҙенә ҡул һалалыр). Ләкин 30 йылдан һуң уның вариҫтары, тарҡалған илде яңынан берләштереп, көнбайышҡа хәрәкәтте дауам итәләр.
Ғосман империяһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1453 йылда Мәхмәт II етәкселегендә төрөктәр Константинопольды баҫып ала һәм уны яңы империяның баш ҡалаһы тип иғлан итә.
- Сәлим I идараһы ваҡытында Ғосман империяһы Сүриә, Ғәрәбстан ярым утрауын һәм Египетты баҫып ала. Төрөк солтаны Ҡаһирә хәлифәһе урынына үҙен хәлифә тип иғлан итә.
XVI һәм XVII быуаттар ваҡытында Ғосман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләймән I идараһы ваҡытында еткән. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рим империяһы һәм Польша менән Үҙәк Европала өҫтендә контроль тотоу өсөн көрәште[2]. 242 ел дәвамлыгында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғышты, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20 быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай.
- 1912 йыл 8 октябрь — Беренсе Балҡан һуғышы барышында Черногория Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
- 1914 йыл 29 сентябрь — Италия Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Германияның ярҙамын алыу өмөтө менән Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорҙа бик бәхәсле булған әрмәндәр геноциды туры килә[3][4]. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.
Рус-төрөк һуғыштары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1568—1570[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1672—1681[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1686—1700[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1710—1713[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1735—1739[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1768—1774[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рус армияһы менән Пётр Александрович Румянцев етәкселек итә.
1787—1791[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1806—1812[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иван Фёдорович Паскевич етәкселеһендә Ереван алына.
1828—1829[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1853—1856[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1877—1878[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1914—1918[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр йәки Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы, төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кемаль Ататөрөк етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анҡарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә[5]. Уның беренсе президенты Мостафа Кемаль Ататөрөк була.
Хәрби алмашыныуҙар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1960 йылдын 27 майҙа Төркиәлә Джемаль Гюрсель етәкселеғендә 1-се хәрби алмашыныу булды. Төркиәнең 3-сө Президент Мәхмүд Джеляль Баяр Мәрмәр диңгеҙенең Яссыада утрауында хәрби трибуналға тапшырылды.
1971 йылдын 27 март Төркиәлә 2-се хәрби алмашыныу булды.
1980 йылдын 12 сентябрендә Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды. 650 мең кеше полицияға еткәрелде, 1,683 миллион енәйәт эш асылды. 517 кеше үлем язаһын алды.[6]
Беренсе тапҡыр Президентты граждандарҙын тура һайлаү аша (2014 йыл)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2014 йылдын 10 августта Төркиәлә беренсе тапҡыр Президент граждандарҙын тура һайлаү аша һайланды. 2014 йылға тиклем Төркиә Президенты меджлисдепутаттар менән һайланған ине. Өс кандидат булды: Реджеп Тайип Эрдоған; Эхмеллетдин Иһсаноғлу 2005-2013 йылдарҙа Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы сәркәтибе; Селахаттин Демирташ – Халыҡтарҙын демократик партияһы Рәйесе. 51.79% тауыштар менән Реджеп Тайип Эрдоған еңде.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. 1923 йылдан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы[7]. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.
Төркиә Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә Президенты — Төркиәнең юғары дәүләт вазифаһы. Төркиә Президенты 2007 йылдан халыҡ менән һайлана. 2007 йылға тиклем Президент Төркиә бөйөк милли мәжлесе депутаттар менән һайланды.
Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә бөйөк милли мәжлесе (төр. Türkiye Büyük Millet Meclisi — TBMM) — Төркиә Йөмһүриәтенең юғары бер палатлы закондар сығарыу орган (парламент) [8]. Икенсе төрөк-грек һуғышы барышында Анҡарала 1920 йылдын 23 апрелдә төҙөлдө. Төркиә Йөмһүриәтенең Меджлисы 1920 йылда Төркиә Конституцияны ҡабул итеү өсөн төҙөлә. Һуңғы Һайлауҙар 2015 йылдын июндә. Ҡоролош. 550 депутат партия списоктар буйынса 85 һайлау округтарҙан һайлана.
Истанбулда 3 һайлау округ, Анҡарала һәм Измирҙа — икешәр.
Парламентта тик 10 % тауыш алған партиялар күрһәтелғән.
Спикер-Джемиль Чичек, 2011 йылдан.
2015 йылда Парламентҡа сираттағы һайлауҙар үтте. Күпселек тауыштарҙы Ғәҙеллек һәм үсеш партияһы алды.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә 81 илгә (элек виләйәт һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. ilçe) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә.
Шулай уҡ ил рәсми булмаған 7 регионға бүленә:
- Эгей регионы
- Ҡара диңгеҙ регионы
- Үҙәк Анатолия регионы
- Көнсығыш Анатолия регионы
- Мармара регионы
- Урта диңгеҙ регионы
- Көньяк-көнсығыш Анатолия регионы
Илдәр өҫтендә сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән vali үтәй.
Географик белешмә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779 452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты Азияла, ҡалған 3 кенә проценты Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә.
Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1’600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс диңгеҙ менән йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.
Төркиә ҡалалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә иҡтисадының 28 процентын сәнәғәт, 15-ен ауыл хужалығы, 6-һын төҙөлөш һәм ҡалған яртынан күберәк өлөшөн (51 процент) төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә.
Ыңғай яҡтары: Ауыл хужалығы тармағы илде аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.
Кире яҡтары: Даими юғары булған инфляция (2004 йылда 54,4 процент). Таяныслы булмаған ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу.
Энергетика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төкиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә. Береһе япон фирмалары менән, икесеһе – Рәсәйҙен Росатом менән (Аҡҡойоу (Akkuyu) АЭС-ы, Мерсин илендә).
Төҙөлөш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төҙөлөш илдең иҡтисадында ҙур роль уйнай. Төркиәнең төҙөлөш компаниялары Германия, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙә күп объекттар төҙөй. Эре вәкилдәр:
- Уртим (Баш офис: Нуретдин Барансел Генералы урамы, 22-се йорт, Хадымкөй, Арнавуткөй, Истанбул)
- Ант Япы
Дин[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса сөнниҙәр. Күп төрөк гөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кесе Азияла Урта Азиянан уғыҙ төркиҙәре килеп был ерҙәрҙе үҙләштергәнсе төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Уларҙың мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерәләр. Шул рәүешле Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көнгә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә Европалаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта бороңғо традициялар һаҡлана.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала.
Назим Хикмәт, Орхан Памуҡ кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған.
Туризм[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.
Илдә туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр:
- Истанбул — ислам һәм византия архитектура ҡомартҡылары.
- Каппадокия — вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән мөғжизәле тәбиғәт күренештәре һәм мәмерйә-ҡалалар.
- Эгей диңгеҙе ярҙары — боронғо дәүер ҡомартҡылары, шул замандағы грек һәм рим ҡалалары.
- Урта диңгеҙ ярҙары, Мерсин, Анталья — Төркиәнең көньяҡ диңгеҙ курорттары.
Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта.
Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинселек бирә[11].
Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бигерәк тә ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып Башҡортостандың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә «Төрксәй» ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда Башҡортостандың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде.
Төркиә гимны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дәүләт байрамдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 29 октябрь – Йөмһүриәт (Республика) байрамы [13]
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
-
Долмабаҡса — Истанбулдың иң ҙур музейҙарның берһе.
-
-
-
-
Анталья, Анталья
-
Аланья, Анталья
-
-
-
-
Сөләймәниә мәсете — Ғосман империяһынан ҡалған иң мәшһүр архитектура һәйкәлдәрнең береһе.
-
Мостафа Кемаль Ататөрөк, Төркиә йөмһүриәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе президенты
-
Тарихи Цельсий китапханаһы бинаһы. Боронғо Эфес. Измир (ил).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, 60 бит
- ↑ Jay Shaw Stanford History of the Ottoman Empire and Modern Turkey — Cambridge University Press, 1977. — ISBN 0-5212-9163-1.
- ↑ INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS (June 13, 2005), open letter to Prime Minister Recep Tayyip Erdogan
- ↑ The International Campagne to End Genocide
- ↑ Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.
- ↑ [ http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/40861/ Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды]
- ↑ Çarkoğlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5.
- ↑ Төркиәнең Бөйөк Милли Меджлисы рәсми сайты
- ↑ Turkish Statistical Institute 2009 Census, population living in cities. Turkish Statistical Institute (2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2012. 25 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Автомобиль коды
- ↑ Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции
- ↑ Национальные гимны > 50 стран, тексты, переводы, миди.
- ↑ []http://www.tccb.gov.tr/videogaleri/
Быны ла ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Төркиә президенты
- Төркиә премьер-министры
- Төркиә бөйөк милли мәжлесе
- Хөкүмәт рәсми порталы
- BBC News сайтында Төркиә сәхифәһе
- Aselsan төрөк компанияһы вәкилдәре Өфө дәүләт авиация техник университеты потенциалын баһаланы