text:
Ҡарагеоргий
Георгий Петрович Ҡарагеоргий (сер. Ђорђе Петровић Карађорђе, Ҡарагеоргий тип кенә лә йөрөтәләр, сер. Карађорђе; 3 (14) ноябрь 1762[2] — 13 июль 1817) — Ғосман империяһына ҡаршы Беренсе серб ихтилалының юлбашсыһы, Ҡарагеоргиевичтар династияһына нигеҙ һалыусы.
Тыуғас та алған исеме — Георгий (Ђорђе), Ҡарагеоргий (ҡара — төрөксә «ҡара») тигән ҡушаматты ҡуңыр йөҙлө һәм ярһыу холоҡло булғанға һәм дошмандары унан ҡурҡып торғанға биргәндәр.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала һәм үҫмер сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарагеоргийҙың ата-бабаһы Шумадияға күсеп килгән Васоевич тигән черногор ырыуынан була. Ҡарагеоргий үҙәк Сербиялағы (ул саҡта Ғосман империяһының бер өлөшө, хәҙер Шумадия округы) Вишевац тигән ауылда бик фәҡир ғаиләлә тыуа. Атаһының исеме — Пётр Йованович, әсәһе Мария Живкович була. Атаһы эш урынын бик йыш алмаштыра. Георгий ҙа бала саҡтан хәлле төрөктәргә һәм сербтарға ялланып эшләй.
Никахлашыу һәм Австрияға ҡасыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1785 йылда Ҡарагеоргий Елена Йовановичҡа өйләнә, әммә ҡыҙҙың бай ата-әсәһе уны ярлы егеткә кейәүгә биреүгә ҡаршы була. Өйләнешкәс, йәштәр бер аҙ Сербияла йәшәй. Ләкин туй алдынанмы, туйҙан һуңмы Георгий Еленаһына ҡул һуҙған төрөктө үлтерә һәм Сербиянан ҡасырға ҡарар итә.
Ҡасҡан саҡта Ҡарагеоргий дөрөҫлөгө тарихсылар араһында һаман бәхәстәр тыуҙырған ғәмәлде ҡыла: атаһын үлтерә (был ваҡиғаны Пушкин «Көнбайыш славяндарҙың йырҙары» тупланмаһындағы «Ҡара Георгий тураһындағы йыр»ҙа һүрәтләй; Мерименың «Гусли» тигән иллирий йырҙары йыйынтығында был йыр юҡ, бәлки, уны Пушкин Ҡарагеоргий тураһындағы телдән һөйләнгән риүәйәттәргә нигеҙләнеп яҙғандыр). Моғайын, атаһы улына өйгә ҡайтырға ҡушҡандыр. Ә Ҡарагеоргий быны атаһы ҡоллоҡҡа һәм үлемгә әйләнеп ҡайтырға саҡыра тип ҡабул иткәндер. 1796 йылда Сербияға ҡайтҡас, Ҡарагеоргий ғәйебен танып, тәүбәгә килә, халыҡтан һәм руханиҙарҙан ғәфү үтенә.
1787—1791 йылдарҙағы австрий-төрөк һуғышында Ҡарагеоргий австрийҙар яғында Серб фрайкорында подофицер чинында ҡатнаша. Белградҡа уңышһыҙ һөжүмдә һәм Көньяҡ Сербиялағы алыштарҙа һуғыша. Бында тупланған ярайһы тос хәрби тәжрибәһенең һуңынан ихтилалдарҙа файҙаһы тейә. 1791 йыл уртаһында солох төҙөлә, Ҡарагеоргий батырлыҡ өсөн миҙал менән бүләкләнә. Гайдуклыҡҡа күтәрелә, ҙур гайдук ғәскәренә етәксе итеп ҡуйыла, 1794 йылда ғәскәр таратыла. Ҡарагеоргий бер аҙ ваҡыт ғаиләһе менән Тополала йәшәй.
Беренсе серб ихтилалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуат аҙағы—XIX быуат башында даһтар тип йөрөтөлгән яңысар башлыҡтары, солтанға ҡаршы баш күтәреп, Белград пашалығында власты ҡулдарына алалар. Төрөктәрҙең серб халҡына мөнәсәбәте тағы ла аяуһыҙыраҡҡа әйләнә. Яңысарҙар башбаштаҡлана, теләһә ниндәй ҡаршылыҡ ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыла. «Кенәздәрҙе аҫыу» (Сеча Кнезова) тигән ваҡиға Беренсе Серб ихтилалы тоҡаныуға һылтау була. Халыҡ юлбашсылары, дворяндар, руханиҙар, бай сауҙагәрҙәр, элекке ихтилалсылар аҫыла. Ҡарагеоргий үлемгә дусар буласағы тураһында хәбәр алып өлгөрә һәм, уны үлтерергә килгән төрөктәргә ҡаршы боҫҡон ҡороп, үҙҙәрен ҡырып һала.
1804 йылдың 15 февралендәге ҡырылышҡа яуап итеп, сербтар Орашацҡа йыйыла, унда Ҡарагеоргий ихтилал етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ихтилалсылар тиҙ генә бола күтәрергә йыйына. Башта был даһтарҙан ҡотолорға тырышыу өсөн эшләнә, ләкин 1805 йылда Иванковац эргәһендәге алыштан һуң ихтилалсылар ғосман солтанының хакимлығына ҡаршы асыҡтан-асыҡ һуғышҡа сыға. Шул уҡ йылдың мартында Ҡарагеоргий рәсми рәүештә Сербияның хәрби лидеры, үҙ-үҙен иғлан иткән юлбашсы тип таныла һәм епископ Анфим (Зепович) тарафынан мәсехләнә. Ҡарагеоргий халыҡ менән үҙе һөйләшә, башҡа юлбашсылар менән ихтилал планы буйынса фекер алышыр була. Ҡәтғи, эҙмә-эҙлекле, туп-тура һәм компромистарһыҙ маҡсатына барыусан был кеше халыҡтың һәм башҡа юлбашсыларҙың таныуын һәм ихтирамын яулай.
Ҡарагеоргий даһтарҙың Белградтан китеүен талап итә. Быға өлгәшкәс, ул Сербияның азат ителгән төбәктәрендә феодализмды юҡҡа сығара һәм хәрби идара урынлаштыра, үҙ юлбашсыларын ҡуя. Даһтар тотоп аҫыла. Ғосман хөкүмәте даһтарға ҡаршы ихтилалды хуплай һәм Белградҡа яңы паша ебәрергә йыйына.
Ләкин Ҡарагеоргий һәм азатлыҡ тәмен татып өлгөргән сербтар пашаны яуланған төбәктәргә индермәй, 1805 йылда Иванковац янында уның ғәскәрен тармар итә. Был алыш ваҡиғалар ағышындағы киҫкен боролошто аңлата, ихтилал даһтарға ҡаршы күтәрелгән бола булыуҙан туҡтап, Ғосман империяһына ҡаршы азатлыҡ һуғышына әйләнә. Быш күтәреүселәр бер нисә еңеү яулай, шул иҫәптән 1806 йылда Мишар, Делиград, Белград эргәһендә, 1807 йылда Шабац, Ужиц янында еңеп сығалар. 1806 йылда баш күтәргән сербтарҙың вәкиле Пётр Ичко Ғосман хөкүмәте менән һөйләшеүҙәр үткәрергә Истанбулға бара. Ул унда баш күтәреүселәр өсөн отошло Ичко солохон төҙөүгә өлгәшә. Ләкин Ҡарагеоргий Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш асҡан Рәсәй менән дуҫлыҡ файҙаһына был килешеүҙән баш тартырға була.
Ихтилалдан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1812 йылда Рәсәй, Наполеон менән һуғышҡа инеп, йәһәт кенә Төркиә менән солох төҙөшә. 1813 йылда Ғосман империяһы Морава һәм Дрина үрендәге сербтар алған ерҙәргә килеп нығына. Ҡарагеоргий ихтилалсыларҙың башҡа юлбашсылары менән бергә 1813 йылдың 21 сентябрендә Австрияға ҡаса.
Бер аҙҙан Ҡарагеоргий Бессарабияға күсә, унда «Филики Этерия» (Φιλιkή Etaιpeίa) тигән йәшерен грек йәмғиәте ағзалары менән таныша, был йәмғиәт гректарҙы, сербтарҙы һәм болгарҙарҙы ғосман хакимлығынан азат итеү маҡстатын ҡуя. Ҡарагеоргийға грек ихтилалы менән йәнәш яңы серб ихтилалын башларға тәҡдим ителә, ул шатланып риза була.
1817 йылда Ҡарагеоргий ихтилалға әҙерлекте башлар өсөн йәшерен рәүештә Сербияға килә. Ул Милош Обренович менән бергә хәрәкәт итеү тураһында һөйләшеп килешә. 1817 йылда 13 июлдән 14-енә ҡаршы төндә Смередевоға яҡын Радовань ауылы эргәһендә Ҡарагеоргий Милош Обреновичтың кешеләре тарафынан власть бүлешергә теләмәү арҡаһында мәкерле рәүештә үлтерелә. Шул осорҙан Ҡарагеоргиевичтар һәм Обреновичтар династиялары араһында власть өсөн көрәш башлана һәм ул 100 йылдан ашыу бара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #119236710 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ год его рождения точно не известен, это 50-60-е гг.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова — М.: Индрик, 2014. — 368 б. — ISBN 978-5-91674-301-2.


c: text/html

text:
Өфөлә бензинға хаҡтар водителдәрҙе шатландырыуын дауам итә – статистика Фото: Олег Яровиков
Өфөлә бензинға хаҡтар водителдәрҙе шатландырыуын дауам итә – статистика
Өфөлә бензинға хаҡтар водителдәрҙе шатландырыуын дауам итә – статистика Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 27 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Бер аҙна эсендә Өфөләге яғыулыҡ ҡойоу станцияларында бензиндың хаҡы үҙгәрмәгән, тип билдәләйҙәр Башҡортостанстатта.
25 сентябргә һайлап алынған аҙналыҡ мониторинг мәғлүмәттәре буйынса, А-76 (АИ-80) маркалы бензиндың бер литры уртаса 34, 30 һум тора.
Баш ҡалала АИ-92 бензинының уртаса хаҡы — 36,30 һум, АИ-95 һәм юғарыраҡ — 39,30 һум, дизель яғыулығы 38,28 һум тәшкил итә.
Статистар билдәләүенсә, уҙған йылдың 26 сентябре менән сағыштырғанда Өфөлә дизель яғыулығының хаҡы 6,5 процентҡа, бензиндыҡы, маркаһына ҡарап, 2,1-4,6 процентҡа артҡан.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Коми Республикаһында быйыл май айында ғына ойошторолған Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы “Регион добрососедства” республика конкурсында ҡатнашып, Сыктывкарҙа Башҡорт мәҙәниәте көндәре үткәреүгә 70 мең һумлыҡ грант отто.
Сара быйыл 15–17 ноябрҙә үтергә тейеш. Сыктывкар башҡорттары Коми халҡын төп уйын ҡоралыбыҙ ҡурай менән таныштырырға, Башҡортостан рәссамдарының картиналарынан күргәҙмә ойошторорға йыйына. Ойошма етәксеһе Рәүҙәт Ниғмәтуллин әйтеүенсә, Башҡортостандан ижади делегация килеүе көтөлә.
Просмотров (4)


text:
Уҡыусыларҙың экология буйынса Бөтә Рәсәй слёты быйыл Башҡортостанда үтте. Илдең 21 төбәгенән барлығы 150-нән ашыу кеше ҡатнашты. Ярыштар «Черёмушки» балалар лагеры базаһында ойошторолдо. Тәүге көндә «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйыны формаһында теоретик тур булды. Артабан гидробиология, ботаника, этномология, орнитология, тупраҡты өйрәнеү йүнәлештәре буйынса әңгәмәләшеүҙәр башланды. Быныһы инде үҙенә күрә имтихан кеүегерәк. Ҡаршыңда ултырған белгес алдында белемеңде …
Continue reading ‘Беҙҙең командаға етеп ҡара!’ »
Ҡәҙерле дуҫтар, баш ҡала ҡунаҡтары, Өфөгә килһәгеҙ, Мәжит Ғафури исемендәге ял һәм мәҙәниәт паркына ла бармай ҡалмағыҙ. Унда күптән түгел динозаврҙар паркы асылды. Боронғо хайуандар тәбиғи ҙурлыҡта килештереп эшләнгән, улар хәрәкәтләнә һәм тауыш сығара ала.
Йәй буйы күптәрегеҙ бәпкә үҫтерәлер. Уларҙы ҡош-ҡорттан ҡурсалайһығыҙҙыр. Беҙ бәләкәй саҡта һарыҡтарҙы бүреләрҙән һаҡлап, кистәрен эҙләп алып ҡайта торғайныҡ. Ә бит ауыл эргәһендә үк бүре тамаҡлап киткән осраҡтар булды.
Был мышы балаһының «Күләш» ҡырағай хайуандарҙы ҡотҡарыу үҙәгендә йәшәүенә өс йыл инде. Ярҙамға мохтаж бәләкәсте Туймазы районынан килтерәләр. Һәйбәтләп ҡарап тәрбиәләгәс, Степан ҡушаматлы хайуанҡай нығынып, үҫеп етә. Хәҙер үҙен иреккә ебәрергә лә ваҡыт. Әлбиттә, яңы тормошҡа ҡабаттан яраҡлашырға тура килһә лә, тәбиғи шарттарҙа йәшәү уға барыбер һәйбәтерәк буласаҡ. Ниндәй генә ҡаршылыҡтар көтһә лә, мышыҡай еңеп …
Continue reading ‘Мышылар иреккә сыға’ »
Берҙән-бер көндө әсәйем магазинға йомошҡа ебәргән ине. Ҡараһам, тупһа төбөндә бәләкәй генә бесәй балаһы мыяулап ултыра, әйтерһең, минән ярҙам һорай. Тауышы ла саҡ-саҡ ҡына сыға. Йәлләнем дә алып ҡайттым. Үҙем, нисек ҡарармын, ашатырмын икән, тип аптырайым. Йомшаҡ ҡына урын әҙерләнем, йылы ғына һөт бирҙем, әҙ генә эсте, бахырҡай.
«Бала күңеле – аҡ ҡағыҙ, ни яҙһаң, шуны уҡырһың», – тиҙәр. Уларҙы кесе йәштән яҡшылыҡҡа, әҙәп-әхлаҡҡа өйрәтеп үҫтерһәк, киләсәгебеҙ ҙә өмөтлө булыр. Һәр балаға тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш, ҡоштар һәм хайуандарға ҡарата йәлләү тойғоһо һәм ихтирамлылыҡ, ағастар һәм үҫемлектәргә һоҡланыу тойғоһо тәрбиәләү мөһим. Беҙҙең «Сулпылар» балалар баҡсаһында мәктәпкәсә йәштәге кескәйҙәргә экологик тәрбиә биреү өсөн күп эштәр …
Continue reading ‘Һаҡсыллыҡҡа өйрәтәбеҙ’ »
Ҡояш апай, ҡояш апай, Һиңә оҡшағым килә. Бөтәһе лә һине ерҙә Күрә, ярата, белә.
Яҙғы тамсы йырлай йырын, Ҡояшҡай сәсә нурын. Умырзая баш ҡалҡыта, Төйәгенә ҡоштар ҡайта.
Яҙ – тылсымлы һәм серле мәл. Бар тәбиғәт ҡышҡы йоҡонан уяна. Көндәр оҙоная бара. Ҡояш нығыраҡ йылытҡан һайын ҡыйыҡтарҙан тамсылар тама, ҡарҙар ирей һәм урамдарҙан гөрләүектәр аға. Балалар кәмә йөҙҙөрөп уйнай, турғайҙар һыу эсеп, сырҡылдашып йыуына.
Апрель башынан һыу ятҡылыҡтарын һәм уларҙың ярҙарын таҙартыу буйынса «Рәсәй һыуы» акцияһы башланғайны. Ул 15 сентябргә тиклем дауам итәсәк. Уҙған йылда был сарала Рәсәйҙең 80 төбәгенән 1 миллион 500 кеше әүҙемлек күрһәткән. Барлығы 10 мең һыу ятҡылығы таҙартылған, ҡатнашыусылар тарафынан 239,5 мең кубометр сүп-сар йыйылған. Акция һөҙөмтәһе буйынса Башҡортостан, Ингушетия, Хакасия, Мордовиянан ғына ҡалышып, дүртенсе …
Continue reading ‘«Рәсәй һыуы» акцияһы’ »


text:
Абаш мәҙәниәте
Абаш мәҙәниәте — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 2‑се мең йыллыҡтың 2—3‑сө сирегенә ҡарай. 1925 йыл В.Ф. Смолин тарафынан Абаш ауылы (Сыуашстан) янында асылған ҡәберлек исеме менән аталған Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенә инә. Башҡортостанда Абаш мәҙәниәтенә ҡараған яҡынса 60 ҡомартҡы билдәле, улар Ағиҙел, Дим, Ыҡ һәм Әй йылғалары бассейынында тупланған (Баланбаш, Береговка археологик микрорайоны, Һынташтамаҡ ҡурғандары, Төбәк, Йүкәлекүл ҡурғандары, Йомаҡ торамаһы, Ябалаҡлы ҡурғандары һ.б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан.
Ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп камералы, нигеҙ соҡоро һай булған, тәбиғи материалдар (ҡамыш, ҡабыҡ, үлән) менән ябылған 2 йәки 4 яҡлы ҡыйыҡлы ер өҫтөндәге каркаслы ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика ҡатмарлы геометрик орнаментлы, онталған ҡабырсаҡ, үҫемлек ҡалдыҡтары, ҡом, шамот ҡушылған балсыҡтан яһалған ҡыңғырау рәүешендәге һәм осло ҡырлы һауыттарҙан ғибәрәт. Етештереү өсөн тәғәйенләнгән һауыттар (металл иретеү табаҡтары) осрай. Таш, һөйәк, саҡматаш, металдан эшләнгән әйберҙәр табылған. Металл эшкәртеү эҙҙәре бар. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурғанлы ҡәберҙәр. Ҡурғандарҙың нигеҙе таш плиталар м‑н көпләнгән йәки бағаналар м‑н уратылған. Төбөнә көл, аҡбур, күмер түшәлгән ябай соҡорҙар м‑н бер рәттән эстән таш йәки ағас м‑н көпләнгән ҡәбер камералары асыҡланған. Өҫтө‑өҫтөнә йәки бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Төп ерләү ысулдары: салҡан йәки бөгәрләнгән килеш ҡабырғаға ятҡырып, башы м‑н көнсығышҡа йәки көнбайышҡа ҡаратып һалыу. Ҡәберҙәргә аҙыҡ һалынған көршәктәр ҡуйылған. Ир заты ерләнгән ҡәберҙәрҙә ҡорал (хәнйәрҙәр, уҡтар, һөңгөләр), ҡатын-ҡыҙҙыҡында биҙәнеү әйберҙәре (айылдар, беләҙектәр, муйынсаҡтар) табылған.
Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенең формалашыу урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дондан Көньяҡ Уралға тиклемге биләмәне алып торған (ул Дон буйындағы урман-дала төбәктәрендә формалашып, артабан Дон, Днепр үренә, Урта Волга буйына һәм Көньяҡ Уралға таралған, тигән фекер бар). Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ, баҡыр һәм бронза металлургияһы. Тәгәрмәсле транспорт үҫешкән. Абаш ҡәбиләләре Алакүл мәҙәниәте һәм Бура мәҙәниәте халыҡтарының барлыҡҡа килеү компоненттарының береһе булған.
Абаш мәҙәниәтен өйрәнеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- В.С.Горбунов
- Ю.А.Морозов
- К.В.Сальников һ.б.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Әсә һәм ҡыҙ – ике актриса
Әсә һәм ҡыҙ – ике актриса
Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актрисаһы Аида Күлбаева-Әхмәтова башҡарған характерлы образдары менән күптән инде үҙ тамашасыһын тапҡан. Сәхнә – уның ҡанында, йәшәйешендә, тип әйтергә була. Сөнки әсәһе лә сәхнә кешеһе – Сибай башҡорт дәүләт драма театры примаһы, Башҡортостандың халыҡ артисы Зифа Баязитова.
– Нисә йәш булғандыр, хәтерләмәйем, әсәйемде “Ҡара сәскәләр” драмаһындағы һуҡыр ҡыҙ Амаль роле менән сәхнәлә тәүге тапҡыр күрҙем. Тап ошо мәлдә ул минең өсөн иң матур һәм талантлы ҡатын-ҡыҙ булып күңелемә уйылып ҡалды. Әсәйем булмаһа, был донъяла йәшәүемде күҙ алдына ла килтерә алмайым. Ҡыуаныслы ваҡиғаларҙа ла, ауыр хәлдәрҙә лә иң тәүҙә уға шылтыратам, унан кәңәш һорайым.
– Артист ҡыҙы булыу ауырмы? Бала сағың нисек үтте?
– Ғаиләлә игеҙәк йәки апалы-һеңлеле ҡыҙҙарҙың булыуы һәйбәт. Был яҡтан бик бәхетлемен: игеҙәгем Әлиә бар. Әрләшһәк тә, һүҙгә килһәк тә, бер-беребеҙгә терәк булып, дуҫ йәшәнек. Уның менән сәхнә арты тормошоноң күңелле ваҡиғаларын да, ауырлығын да, матурлығын да күреп үҫтек. Оҙайлы гастролдәр ваҡытында әсәйемдең туғандарында йәшәнек. Улар – бер туған ете бала, барыһы ла Башҡортостандың көньяҡ райондарында йәшәй. Шуға күрә, беҙ йөрөмәгән балалар баҡсаһы, уҡымаған мәктәп ҡалманы, тип көлөшөп тә алабыҙ. Тик был мәшәҡәттәрҙе ғәҙәти хәл тип ҡабул иттек. Ҡайһы бер йылдарҙа әсәй гастролгә беҙҙе лә алып сыға торғайны, ярты Башҡортостанды тап шул саҡта уҡ күреп белдек. Пермь крайына ла барырға тура килде. Үҫә килә, әсәйҙең оҙайлы сәфәрҙәре ваҡытында икәүләшеп кенә донъя көттөк, үҙаллы булып үҫтек. Тормошта үҙ һөнәребеҙҙе, күңелгә яҡын шөғөлдө эҙләп, Әлиә менән ниндәй генә түңәрәктәргә йөрөмәнек. Бейеү, гитара, һынлы сәнғәт, ҡул эштәре, йөҙөү менән шөғөлләндек, йәш экологтар ойошмаһына йөрөнөк. Ваҡыт менән бергә ул ҡыҙыҡһыныуҙар ҙа үтте, 9-сы кластан һуң бейеү менән генә шөғөлләндем. Хатта, театр бүлегенә уҡырға инә алмаһам, Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһының бейеү бүлегенә уҡырға барырға тигән маҡсат та бар ине.
– Бала саҡта берәй спектаклдә уйнарға тура килдеме? Сәхнәгә ҡасан тартыла башланың?
– Бер тапҡыр ғына бөтә театр артистарының балалары менән “Башҡорт туйы” драмаһында күмәк сәхнәлә ҡатнаштыҡ. Арыҫлан Йәнбәков, Ирек Дәүләтбаев, Алиса Мостафина, хатта Рәмилә апай Сәлимгәрәеваның йәше лә тулмаған ҡыҙы Айһылыу ҡатнашты унда. Фотолар һаман да ғаилә архивында һаҡлана. Ә актриса булыу хаҡында 15 йәштәрҙә генә уйлана башланым. Уға тиклем уҡытыусы йәки ветеринар булырға хыялландым. Йәнлектәрҙе яраттыҡ, Әлиә хатта студент йылдарында ла балыҡ, алйырҙан тотто. Театр факультетына уҡырға барырға теләк белдергәс, әсәй беҙгә: “Ауыр буласағын аңлайһығыҙ, үҙегеҙ күреп үҫтегеҙ. Аңлы рәүештә бараһығыҙ икән, минең йөҙөмә ҡыҙыллыҡ килтермәгеҙ!”– тине. Мин һаман да уның һүҙен тоторға тырышып йәшәйем, үҙемә үҙем юғары талаптар ҡуям. Зифа Баязитованың ҡыҙы насар актриса булырға тейеш түгел.
– Әсәй булараҡ, Зифа апайҙың характерындағы иң күркәм ниндәй өс һыҙатты билдәләп үтер инең?
– Тәү сиратта ул – сабыр һәм түҙемле кеше. Атайыбыҙ мәрхүм булып, тол ҡалғас, ул беҙҙе, өс баланы, яңғыҙы аяҡҡа баҫтырҙы, белем алырға ярҙам итте. Йәшләй генә ағайыбыҙ ҙа яҡты донъянан китеп барҙы. Яҙмыштың ошондай ауыр һынауҙары алдында ла ул бөгөлөп төшмәне, үҙендә йылмайып йәшәргә көс тапты. Икенсе сифаты – беҙҙең өсөн өҙөлөп тороуы. Әсәйҙең әрләгәнен хәтерләмәйем. Беҙ – яратылып үҫкән балалар. Шул уҡ ваҡытта тыңлаусан һәм әҙәпле булып үҫтек. Унан бер аҙ ҡурҡа ла торғайныҡ.
Һәм тағы ла уның унған хужабикә булыуын билдәләр инем. Әсәйем ҡул эшенә оҫта: бәйләй ҙә, тегә лә, сигеү менән дә мауыға. Баҡсаһы уңа, ә бешергән аш-һыуы телеңде йоторлоҡ тәмле була. Ҡышҡылыҡҡа әҙерләгән ҡайнатмалары һәм салаттары өс ғаиләгә етә. Алтмышты үткән ҡатын, тип уны бер кем дә әйтә алмаҫ, һәр ваҡыт эш менән мәшғүл.
– Ҡыҙың Ләйләнең сәхнә кешеһе булыуын теләйһеңме?
– Эйе. Был минең иң ҙур хыялдарымдың береһе. Әлегә ул яҙыу менән мауыға: бәләкәй генә пьесалар, әкиәттәр ижад итә. Драматург йәки, атаһына оҡшап, режиссер булһа ла, ҡаршы түгелмен.
– Үҙеңдең ижадыңда уңышлы, уңышһыҙ һәм хыял иткән ролдәр бармы?
– 2001 йылда уҡыуҙы тамамлағас, биш ай ғына Сибай театрында эшләп өлгөрҙөм, республика Милли йәштәр театрының ул ваҡыттағы баш режиссеры Байрас Ибраһимов Өфөгә эшкә саҡырҙы. 14 йылда төрлө пландағы, төрлө характерҙағы 30-ҙан ашыу ролде сәхнәгә сығарҙым. Улар араһында, әлбиттә, уңышлылары ла, насарҙары ла бар. Театрға килгәс тә Айһылыу Йәғәфәрованың балалар өсөн ҡуйылған “Артыҡбикә” әкиәтендәге төп ролде тапшырҙылар. Тәжрибәле, популяр актерҙар араһында оялдым, ҡаушаным, нисек кенә тырышһам да, ролгә инеп китә һәм образды аса алманым. Нисек уйнағаным иҫемә төшһә, хәҙер ҙә оят булып китә. Ғөмүмән, сәхнәлә оялыуҙы, тулҡынланыуҙы, үҙ-үҙеңде еңеүе ныҡ ауыр. “Чиполлино” әкиәтендә егеттәр етмәү сәбәпле, һаҡсы ролен миңә бирҙеләр. Ир-ат булып уйнауы нисек ауыр икәнлеген үҙ тәжрибәмдә һынаным.
Ә уңышлы ролдәрем тип Мостай Кәримдең “Беҙҙең өйҙөң йәме” спектаклендәге Гөлнур һәм Сыңғыҙ Айытматовтың “Диңгеҙ ярын иңләй ала эт” әҫәренән Әсә ролдәрен әйтә алам. Был спектаклдәрҙе көтөп алам, оҙаҡ булмай торһа, һағынам. Декрет ялына киткәс, Гөлнур ролен Илгизә Ғилмановаға тапшырҙылар. Тәүҙәрәк ролемде ҡыҙғанып, илай торғайным.
Классик типтағы ролдәр тураһында хыялланам. Башҡорт әҙәбиәтенән Тәңкәбикә, донъя кимәленән Леди Макбет һәм Кармен образдарын, бәлки, ҡасан да булһа сәхнәгә сығарырға тура килер, тигән өмөт менән йәшәйем.
– Ике актриса – әсәй менән ҡыҙ бер-береһен тәнҡитләйме?
– Спектаклдәрҙе әсәйем ҡарарын белһәм, ныҡ тулҡынланам. Ул уйнағанымды бер ваҡытта ла тәнҡитләмәй, нимәлер килеп сыҡмаһа, аҡларға тырыша, кәңәштәр бирә, уңышлы ролдәр өсөн ҡыуана. Икебеҙҙе лә яҡшы белгән кешеләр, әсәйеңә оҡшағанһың, ти. Был минең өсөн иң ҙур баһа. Сөнки ул – минең өсөн эталон, өлгө. Уның башҡарыуындағы иң яратҡан образ – “Башмағым” комедияһындағы Йыһан ҡарсыҡ. Тамашасылар уны ныҡ ярата, ә мин уның ҡыҙы булыуым менән ғорурланам.
– Игеҙәгең Әлиә лә һинең менән бергә Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр факультетын тамамлаған. Уның сәхнә түгел, ә телевидение хеҙмәткәре булып китеүенә үкенәһеңме?
– Үҙен белмәйем, ә мин үкенәм. Үҙенең таланты, һәләте, мөмкинлеге менән актер булып эшләһә, ул ҙур уңышҡа өлгәшер ине. Һәйбәт уҡыны, хатта академияның тәүге курсын тамамлаған мәлдә минең хаҡта, актер була аламы, тигән һорау тыуҙы. Уҡытыусыларым Әлиә менән айырмаҫ өсөн генә мине курста ҡалдырҙы. Уның йырға ла һәләте бар. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның яҙмышына сәхнә яҙылмаған, күрәһең. Ә шәхсән үҙем тормошомдо сәхнәһеҙ күҙ алдына ла килтерә алмайым. Йәйге ял ваҡытында ирем Мәсәлимдең тыуған яғына, Нальчик ҡалаһына барабыҙ ҙа, Өфөнө һәм театрымды һағынып ҡайтам. Коллегаларымды яратам. Эштән арып ҡайтҡан кешеләр була бит, ә мин, киреһенсә, театрҙан рухи аҙыҡ, энергия алам.
– Тормошоңдо сәнғәт кешеһе менән бәйләүеңә әсәйең ҡаршы килмәнеме?
– Ябай кешеләр күп ваҡытта сәхнә кешеһенең тормошон аңлай алмай. Әсәйемә, ябай ауылда, ябай ғаиләлә үҫкән ҡыҙға, артист булып китеүе ауырға тура килә. Миңә ул яҡтан күпкә еңелерәк. Тәү сиратта һөнәремде аңлаған әсәйем һәм игеҙәгем Әлиә бар. Мәсәлим миңә тәҡдим яһағас (Милли йәштәр театрының рус труппаһы режиссеры – авт.), кейәүгә сығыуыма әсәйем аңлы рәүештә: “Бер-берегеҙҙе аңлап, ауырлыҡтарҙы уртаҡ күтәреп йәшәүе еңел булыр”, – тип ризалығын бирҙе, хатта шатланды. Сөнки Әлиә тап ире риза булмаған өсөн театрҙа эшләмәй. Мәсәлим үҙе лә тыныс холоҡло кеше, әсәйем менән тиҙ уртаҡ тел тапты.
– Күптәр һине “Һылыуҡай” конкурсы еңеүсеһе булараҡ хәтерләй. Был бәйгегә нисек килдең һәм хәҙерге һылыуҡайҙар менән ҡыҙыҡһынаһыңмы?
– Кемдәр хәтерләй икән? (көлә). Уны үҙем дә онота башланым инде, дөрөҫөрәге, оноторға ҡуштылар. 1994 йылда ғаилә менән “Талҡаҫ” ял йортона барғайныҡ, ойоштороусылар “Талҡаҫ һылыуы” конкурсында ҡатнашырға тәҡдим итте. Ике көндә әҙерләнеп (бында ла әсәйем ныҡ ярҙам итте), еңеү яуланым. Икенсе йылында ҡала кимәлендә үткән “Сибай һылыуы” һәм “Сулпан” балалар театры ойошторған “Сулпан йондоҙо” бәйгеләрендә көсөмдө һынамаҡсы булдым һәм икеһендә лә еңеүсе тажын кейеү бәхете тейҙе. 1996 йылда мәҙәниәт бүлегенән Сибай данын яҡлар өсөн республика кимәлендәге “Һылыуҡай” матурлыҡ бәйгеһенә ебәрҙеләр. Ул ваҡытта конкурста ҡатнашыу, еңеү яулау үҙемә ниндәй ҙур йөкләмә һалғанын йәшлек менән аңлап та етмәгәнмен. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй кимәлендәге конкурстарҙа ла ҡатнашыу теләге булды. Тик, Өфө дәүләт сәнғәт академияһына уҡырға ингәс, курс етәксеһе Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы Ҡасимова ла, башҡа уҡытыусылар ҙа, һылыуҡай икәнеңде онот, тине. Ысынлап та, һәйбәт актер булыу өсөн уҡыуҙы өҫтөн ҡуйыу мөһимерәк ине. Фотосессияларға саҡырҙылар, кейемдәр күрһәтеүгә лә тәҡдимдәр алдым, баш тартыуы тәүге осорҙа ҡыйын булды, аҙаҡ өйрәнеп киттем. Әммә үкенмәйем, модель булараҡ юғары маҡсаттарға өлгәшә алмаҫ инем.
Хәҙер матурлыҡ конкурстары менән ҡыҙыҡһынмайым, иң һуңғы ҡараған бәйгелә Алтынай Ибраһимова еңеү яуланы. Ул 2005 йылда булды шикелле. Мине театр сәнғәте үҙенә йотто, хәҙер ошо өлкәләге яңы исемдәр менән генә ҡыҙыҡһынам.
Гөлнур ҠЫУАТОВА
әңгәмәләште
– Ябай кешеләр күп ваҡытта сәхнә кешеһенең тормошон аңлай алмай. Әсәйемә, ябай ауылда, ябай ғаиләлә үҫкән ҡыҙға, артист булып китеүе ауырға тура килә. Миңә ул яҡтан күпкә еңелерәк. Тәү сиратта һөнәремде аңлаған әсәйем һәм игеҙәгем Әлиә бар.
– Нисә йәш булғандыр, хәтерләмәйем, әсәйемде “Ҡара сәскәләр” драмаһындағы һуҡыр ҡыҙ Амаль роле менән сәхнәлә тәүге тапҡыр күрҙем. Тап ошо мәлдә ул минең өсөн иң матур һәм талантлы ҡатын-ҡыҙ булып күңелемә уйылып ҡалды. Әсәйем булмаһа, был донъяла йәшәүемде күҙ алдына ла килтерә алмайым. Ҡыуаныслы ваҡиғаларҙа ла, ауыр хәлдәрҙә лә иң тәүҙә уға шылтыратам, унан кәңәш һорайым.
– Артист ҡыҙы булыу ауырмы? Бала сағың нисек үтте?
– Ғаиләлә игеҙәк йәки апалы-һеңлеле ҡыҙҙарҙың булыуы һәйбәт. Был яҡтан бик бәхетлемен: игеҙәгем Әлиә бар. Әрләшһәк тә, һүҙгә килһәк тә, бер-беребеҙгә терәк булып, дуҫ йәшәнек. Уның менән сәхнә арты тормошоноң күңелле ваҡиғаларын да, ауырлығын да, матурлығын да күреп үҫтек. Оҙайлы гастролдәр ваҡытында әсәйемдең туғандарында йәшәнек. Улар – бер туған ете бала, барыһы ла Башҡортостандың көньяҡ райондарында йәшәй. Шуға күрә, беҙ йөрөмәгән балалар баҡсаһы, уҡымаған мәктәп ҡалманы, тип көлөшөп тә алабыҙ. Тик был мәшәҡәттәрҙе ғәҙәти хәл тип ҡабул иттек. Ҡайһы бер йылдарҙа әсәй гастролгә беҙҙе лә алып сыға торғайны, ярты Башҡортостанды тап шул саҡта уҡ күреп белдек. Пермь крайына ла барырға тура килде. Үҫә килә, әсәйҙең оҙайлы сәфәрҙәре ваҡытында икәүләшеп кенә донъя көттөк, үҙаллы булып үҫтек. Тормошта үҙ һөнәребеҙҙе, күңелгә яҡын шөғөлдө эҙләп, Әлиә менән ниндәй генә түңәрәктәргә йөрөмәнек. Бейеү, гитара, һынлы сәнғәт, ҡул эштәре, йөҙөү менән шөғөлләндек, йәш экологтар ойошмаһына йөрөнөк. Ваҡыт менән бергә ул ҡыҙыҡһыныуҙар ҙа үтте, 9-сы кластан һуң бейеү менән генә шөғөлләндем. Хатта, театр бүлегенә уҡырға инә алмаһам, Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһының бейеү бүлегенә уҡырға барырға тигән маҡсат та бар ине.
– Бала саҡта берәй спектаклдә уйнарға тура килдеме? Сәхнәгә ҡасан тартыла башланың?
– Бер тапҡыр ғына бөтә театр артистарының балалары менән “Башҡорт туйы” драмаһында күмәк сәхнәлә ҡатнаштыҡ. Арыҫлан Йәнбәков, Ирек Дәүләтбаев, Алиса Мостафина, хатта Рәмилә апай Сәлимгәрәеваның йәше лә тулмаған ҡыҙы Айһылыу ҡатнашты унда. Фотолар һаман да ғаилә архивында һаҡлана. Ә актриса булыу хаҡында 15 йәштәрҙә генә уйлана башланым. Уға тиклем уҡытыусы йәки ветеринар булырға хыялландым. Йәнлектәрҙе яраттыҡ, Әлиә хатта студент йылдарында ла балыҡ, алйырҙан тотто. Театр факультетына уҡырға барырға теләк белдергәс, әсәй беҙгә: “Ауыр буласағын аңлайһығыҙ, үҙегеҙ күреп үҫтегеҙ. Аңлы рәүештә бараһығыҙ икән, минең йөҙөмә ҡыҙыллыҡ килтермәгеҙ!”– тине. Мин һаман да уның һүҙен тоторға тырышып йәшәйем, үҙемә үҙем юғары талаптар ҡуям. Зифа Баязитованың ҡыҙы насар актриса булырға тейеш түгел.
– Әсәй булараҡ, Зифа апайҙың характерындағы иң күркәм ниндәй өс һыҙатты билдәләп үтер инең?
– Тәү сиратта ул – сабыр һәм түҙемле кеше. Атайыбыҙ мәрхүм булып, тол ҡалғас, ул беҙҙе, өс баланы, яңғыҙы аяҡҡа баҫтырҙы, белем алырға ярҙам итте. Йәшләй генә ағайыбыҙ ҙа яҡты донъянан китеп барҙы. Яҙмыштың ошондай ауыр һынауҙары алдында ла ул бөгөлөп төшмәне, үҙендә йылмайып йәшәргә көс тапты. Икенсе сифаты – беҙҙең өсөн өҙөлөп тороуы. Әсәйҙең әрләгәнен хәтерләмәйем. Беҙ – яратылып үҫкән балалар. Шул уҡ ваҡытта тыңлаусан һәм әҙәпле булып үҫтек. Унан бер аҙ ҡурҡа ла торғайныҡ.
Һәм тағы ла уның унған хужабикә булыуын билдәләр инем. Әсәйем ҡул эшенә оҫта: бәйләй ҙә, тегә лә, сигеү менән дә мауыға. Баҡсаһы уңа, ә бешергән аш-һыуы телеңде йоторлоҡ тәмле була. Ҡышҡылыҡҡа әҙерләгән ҡайнатмалары һәм салаттары өс ғаиләгә етә. Алтмышты үткән ҡатын, тип уны бер кем дә әйтә алмаҫ, һәр ваҡыт эш менән мәшғүл.
– Ҡыҙың Ләйләнең сәхнә кешеһе булыуын теләйһеңме?
– Эйе. Был минең иң ҙур хыялдарымдың береһе. Әлегә ул яҙыу менән мауыға: бәләкәй генә пьесалар, әкиәттәр ижад итә. Драматург йәки, атаһына оҡшап, режиссер булһа ла, ҡаршы түгелмен.
– Үҙеңдең ижадыңда уңышлы, уңышһыҙ һәм хыял иткән ролдәр бармы?
– 2001 йылда уҡыуҙы тамамлағас, биш ай ғына Сибай театрында эшләп өлгөрҙөм, республика Милли йәштәр театрының ул ваҡыттағы баш режиссеры Байрас Ибраһимов Өфөгә эшкә саҡырҙы. 14 йылда төрлө пландағы, төрлө характерҙағы 30-ҙан ашыу ролде сәхнәгә сығарҙым. Улар араһында, әлбиттә, уңышлылары ла, насарҙары ла бар. Театрға килгәс тә Айһылыу Йәғәфәрованың балалар өсөн ҡуйылған “Артыҡбикә” әкиәтендәге төп ролде тапшырҙылар. Тәжрибәле, популяр актерҙар араһында оялдым, ҡаушаным, нисек кенә тырышһам да, ролгә инеп китә һәм образды аса алманым. Нисек уйнағаным иҫемә төшһә, хәҙер ҙә оят булып китә. Ғөмүмән, сәхнәлә оялыуҙы, тулҡынланыуҙы, үҙ-үҙеңде еңеүе ныҡ ауыр. “Чиполлино” әкиәтендә егеттәр етмәү сәбәпле, һаҡсы ролен миңә бирҙеләр. Ир-ат булып уйнауы нисек ауыр икәнлеген үҙ тәжрибәмдә һынаным.
Ә уңышлы ролдәрем тип Мостай Кәримдең “Беҙҙең өйҙөң йәме” спектаклендәге Гөлнур һәм Сыңғыҙ Айытматовтың “Диңгеҙ ярын иңләй ала эт” әҫәренән Әсә ролдәрен әйтә алам. Был спектаклдәрҙе көтөп алам, оҙаҡ булмай торһа, һағынам. Декрет ялына киткәс, Гөлнур ролен Илгизә Ғилмановаға тапшырҙылар. Тәүҙәрәк ролемде ҡыҙғанып, илай торғайным.
Классик типтағы ролдәр тураһында хыялланам. Башҡорт әҙәбиәтенән Тәңкәбикә, донъя кимәленән Леди Макбет һәм Кармен образдарын, бәлки, ҡасан да булһа сәхнәгә сығарырға тура килер, тигән өмөт менән йәшәйем.
– Ике актриса – әсәй менән ҡыҙ бер-береһен тәнҡитләйме?
– Спектаклдәрҙе әсәйем ҡарарын белһәм, ныҡ тулҡынланам. Ул уйнағанымды бер ваҡытта ла тәнҡитләмәй, нимәлер килеп сыҡмаһа, аҡларға тырыша, кәңәштәр бирә, уңышлы ролдәр өсөн ҡыуана. Икебеҙҙе лә яҡшы белгән кешеләр, әсәйеңә оҡшағанһың, ти. Был минең өсөн иң ҙур баһа. Сөнки ул – минең өсөн эталон, өлгө. Уның башҡарыуындағы иң яратҡан образ – “Башмағым” комедияһындағы Йыһан ҡарсыҡ. Тамашасылар уны ныҡ ярата, ә мин уның ҡыҙы булыуым менән ғорурланам.
– Игеҙәгең Әлиә лә һинең менән бергә Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр факультетын тамамлаған. Уның сәхнә түгел, ә телевидение хеҙмәткәре булып китеүенә үкенәһеңме?
– Үҙен белмәйем, ә мин үкенәм. Үҙенең таланты, һәләте, мөмкинлеге менән актер булып эшләһә, ул ҙур уңышҡа өлгәшер ине. Һәйбәт уҡыны, хатта академияның тәүге курсын тамамлаған мәлдә минең хаҡта, актер була аламы, тигән һорау тыуҙы. Уҡытыусыларым Әлиә менән айырмаҫ өсөн генә мине курста ҡалдырҙы. Уның йырға ла һәләте бар. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның яҙмышына сәхнә яҙылмаған, күрәһең. Ә шәхсән үҙем тормошомдо сәхнәһеҙ күҙ алдына ла килтерә алмайым. Йәйге ял ваҡытында ирем Мәсәлимдең тыуған яғына, Нальчик ҡалаһына барабыҙ ҙа, Өфөнө һәм театрымды һағынып ҡайтам. Коллегаларымды яратам. Эштән арып ҡайтҡан кешеләр була бит, ә мин, киреһенсә, театрҙан рухи аҙыҡ, энергия алам.
– Тормошоңдо сәнғәт кешеһе менән бәйләүеңә әсәйең ҡаршы килмәнеме?
– Ябай кешеләр күп ваҡытта сәхнә кешеһенең тормошон аңлай алмай. Әсәйемә, ябай ауылда, ябай ғаиләлә үҫкән ҡыҙға, артист булып китеүе ауырға тура килә. Миңә ул яҡтан күпкә еңелерәк. Тәү сиратта һөнәремде аңлаған әсәйем һәм игеҙәгем Әлиә бар. Мәсәлим миңә тәҡдим яһағас (Милли йәштәр театрының рус труппаһы режиссеры – авт.), кейәүгә сығыуыма әсәйем аңлы рәүештә: “Бер-берегеҙҙе аңлап, ауырлыҡтарҙы уртаҡ күтәреп йәшәүе еңел булыр”, – тип ризалығын бирҙе, хатта шатланды. Сөнки Әлиә тап ире риза булмаған өсөн театрҙа эшләмәй. Мәсәлим үҙе лә тыныс холоҡло кеше, әсәйем менән тиҙ уртаҡ тел тапты.
– Күптәр һине “Һылыуҡай” конкурсы еңеүсеһе булараҡ хәтерләй. Был бәйгегә нисек килдең һәм хәҙерге һылыуҡайҙар менән ҡыҙыҡһынаһыңмы?
– Кемдәр хәтерләй икән? (көлә). Уны үҙем дә онота башланым инде, дөрөҫөрәге, оноторға ҡуштылар. 1994 йылда ғаилә менән “Талҡаҫ” ял йортона барғайныҡ, ойоштороусылар “Талҡаҫ һылыуы” конкурсында ҡатнашырға тәҡдим итте. Ике көндә әҙерләнеп (бында ла әсәйем ныҡ ярҙам итте), еңеү яуланым. Икенсе йылында ҡала кимәлендә үткән “Сибай һылыуы” һәм “Сулпан” балалар театры ойошторған “Сулпан йондоҙо” бәйгеләрендә көсөмдө һынамаҡсы булдым һәм икеһендә лә еңеүсе тажын кейеү бәхете тейҙе. 1996 йылда мәҙәниәт бүлегенән Сибай данын яҡлар өсөн республика кимәлендәге “Һылыуҡай” матурлыҡ бәйгеһенә ебәрҙеләр. Ул ваҡытта конкурста ҡатнашыу, еңеү яулау үҙемә ниндәй ҙур йөкләмә һалғанын йәшлек менән аңлап та етмәгәнмен. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй кимәлендәге конкурстарҙа ла ҡатнашыу теләге булды. Тик, Өфө дәүләт сәнғәт академияһына уҡырға ингәс, курс етәксеһе Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы Ҡасимова ла, башҡа уҡытыусылар ҙа, һылыуҡай икәнеңде онот, тине. Ысынлап та, һәйбәт актер булыу өсөн уҡыуҙы өҫтөн ҡуйыу мөһимерәк ине. Фотосессияларға саҡырҙылар, кейемдәр күрһәтеүгә лә тәҡдимдәр алдым, баш тартыуы тәүге осорҙа ҡыйын булды, аҙаҡ өйрәнеп киттем. Әммә үкенмәйем, модель булараҡ юғары маҡсаттарға өлгәшә алмаҫ инем.
Хәҙер матурлыҡ конкурстары менән ҡыҙыҡһынмайым, иң һуңғы ҡараған бәйгелә Алтынай Ибраһимова еңеү яуланы. Ул 2005 йылда булды шикелле. Мине театр сәнғәте үҙенә йотто, хәҙер ошо өлкәләге яңы исемдәр менән генә ҡыҙыҡһынам.
Гөлнур ҠЫУАТОВА
әңгәмәләште
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Вулкан
Вулкан (йә Янартау) — ер ҡатламында магматик сығанаҡтарҙан ер өҫтөнә даими йәки әленән-әле лава, тау тоҡомо киҫәктәре, эҫе газдар сыҡҡан каналдар һәм йырындар өҫтөндә барлыҡҡа килгән геологик ҡатлам; йыш ҡына вулкан конус йәки көмбәҙ рәүешендә була, уның башында буранка рәүешендәге кратер урынлаша[1]; Түбәһендәге кратерынан ваҡыт-ваҡыт ирегән ҡайнар матдә, газ, тау тоҡомдары атылып торған осло тау; янартау[2];Ер йәки башҡа планета ҡабығында магма урғылып сығып, барлыҡҡа килгән геологик ҡатлам. «Вулкан» һүҙе боронғо Римдең ут аллаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Вулкандарҙы вулканология һәм геоморфология фәне өрәнә.
Йөкмәткеһе
Вулкан әүҙемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әүҙемлеге буйынса вулкандар янар, йоҡлаған һәм һүнгән вулкандарға бүленә. Янар вулкан тип тарихи дәүерҙә йәки голоцен (ru:голоцен) дәүерендә урғылған вулкандарҙы атайҙар. Йоҡлаған вулкан тип урғылыуы ихтимал булған вулканды әйтәләр, урғылыуы шикле булған вулкандар һүнгән вулкан тип иҫәпләнә. Вулканологтар араһында вулкан әүҙемлеген билдәләү буйынса берҙәм фекер юҡ. Вулкандың әүҙем осоро бер нисә айҙан миллион йылдарға һуҙылыуы мөмкин. Ҡайһы бер вулкандар бер нисә мең тиҫтә йыл буйы урғылгандар, хәҙер әүҙем түгелдәр.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1963 йылда вулкан урғылыуҙан Исландияның көньяғында Суртсей утрауы барлыҡҡа килә.
- 1883 йылда Индонезияла Кракатау вулканы урғылыуы тарихта ишетелгән иң көслө тауыш сығара. Уның тауышы 4800 км алыҫлыҡта ишетелә. Тауыш тулҡындары Ерҙе 5 көн эсендә 7 мәртәбә урап сыға. Вулкан 36 000 ғүмерҙе өҙә, ер йөҙөнән 165 ауылды юҡ итә. Вулкандан һүң барлыҡҡа килгән цунами 132 ауылға зыян килтерә. Был вулкан 1927 йылдан һүң урғылып Анак Кракату (Бала Кракату) утрауын барлыҡҡа килтерә.
- Гавай архипелагындағы Килауэе вулканы бөгөнгө көндә иң әүҙем вулкан. Вулкан 1983 йылда урғыла башлаған һәм бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.
- Тайваньда янар вулкан булыуы асыҡланған. Элегерәк 20 000 йыл элек һүнгән тип иҫәпләнгән булһа, хәҙер бары тик 5 000 йыл элек һүнгән тип иҫәпләнә.
- 2010 йылда Эйяфьядлайёкюдль вулканы атылыуы Европала 60 меңләп һауа рейсын ғәмәлдән сығара.
Вулкан урғылыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XXI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2010 йыл, 21 март —Эйяфьядлайёкюдль вулканы, Исландия утрауы
XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1902 йыл, 8 май — Мартиника утрауы, Мон-Пеле вулканы
- 1902 йыл, 24 октябрь — Гватемала, Санта-Мария вулканы
- 1911 йыл, 30 ғинуар — Филиппиндар, Тааль вулканы
- 1931 йыл, 13-28 декабрь, Индонезия, Ява утрауы, Мерапи вулканы
- 1944 йыл, март, Италия, Везувий вулканы
- 1944 йыл, июнь, Мексика, Парикутин вулканы
- 1951 йыл, 21 ғинуар, Яңы Гвинея, Ламингтон вулканы
- 1956 йыл, 30 март, СССР, Камчатка, Безымянный вулканы
- 1980 йыл, 18 май, АҠШ, Вашингтон штаты, Сент-Хеленс вулканы
- 1982 йыл, 29 март, Мексика, Эль-Чичон вулканы
- 1985 йыл, 14-16 ноябрь, Колумбия, Невадо-дель-Руис вулканы
- 1991 йыл, 10-15 июнь, Филиппиндар, Лусон утрауы, Пинатубо вулканы
- 1997 йыл, 30 июнь, Мексика, Попокатепетль вулканы
- 2000 йыл, 14 март, Камчатка, Безымянный вулканы
- 2000 йыл, декабрь, Мексика, Попокатепетль вулканы


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Азалия СӘҒИТОВА: «Бөгөнгө эшеңде иртәгәгә ҡалдырма»
Азалия СӘҒИТОВА: «Бөгөнгө эшеңде иртәгәгә ҡалдырма»
Мин Учалы районының Рысай ауылы ҡыҙымын. Әлеге ваҡытта Мәскәү дәүләт техник университетында l курста белем алам. Тәмле итеп төрлө аштар бешерергә, бәйләргә яратам. Аяҙ күккә, ғорур тауҙарға, сихри йылғаларға ҡарап һоҡланам. Шул һоҡланыуымды тиҙ генә фотоға төшөрәм. Уҡыуым да тирә-яҡ мөхитте һаҡлау менән бәйләнгән. Уйым – иҫән-һау уҡып бөтөп, Башҡортостаныма ҡайтып хеҙмәт итеү.
Тормош девизым: «Алға, бары тик алға».
Тормош девизым: «Алға, бары тик алға».
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Кешеләр тормошон яҡшыртыу өсөн
16 июля 2014 йыл | Йәмғиәт
Торлаҡ, ҡала төҙөлөшө, транспортОтчет осоронда "Башҡортостан Республикаһында торлаҡ мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында” Законға ике тапҡыр үҙгәрештәр индерелде. Быға граждандарға хеҙмәттәр күрһәткәндә ведомство-ара мәғлүмәт алмашыуҙы тәьмин итеү зарурлығы, шулай уҡ үҙ бурыстарын теүәл үтәмәгән йорт төҙөүселәрҙән зыян күргән граждандарға дәүләт ярҙамы күрһәтеү кәрәклеге сәбәп булды. "Башҡортостан Республикаһында ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеген көйләү тураһында” законға ла ике тапҡыр үҙгәреш индерелде. Атап әйткәндә, планировка проекты составына, биләмәне планлаштырыу буйынса документтар әҙерләүгә ҡағылышлы үҙгәрештәр булды, йорт һалыусыныҡы булмаған ер участкаһы эсендә транспорт инфраструктураһы күләме бу-йынса проект документтары әҙерләү мөмкинлеге лә ҡаралды.
мәсьәләләре – иң көнүҙәктәр иҫәбендә
мәсьәләләре – иң көнүҙәктәр иҫәбендә
Закон проекттарының бер нисәһе халыҡҡа транспорт хеҙмәте күрһәтеү менән бәйле (һүҙ түләүле автомобиль юлдарын файҙаланыу мәсьәләһен рег-ламентлаусы положениеларҙы тура килтереү хаҡында бара). Депутаттар шулай уҡ юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген медицина ярҙамы менән тәьмин итеү һәм водителдәрҙең һаулыҡ торошо менән бәйле юл-транспорт ваҡиғаларын булдырмау мәсьәләләрен ҡараны. Башҡортостан Республикаһының юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге тураһында Кодексы, атап әйткәндә, водителдәрҙең билдәле ваҡыт арауығында мотлаҡ медицина ҡарауын үтеп тороуын билдәләй. Мөрәжәғәтнамәләге өҫтөнлөклө мәсьәләләрҙе хәл итеү маҡсатында мин коллегаларым менән республикалағы электр энергетикаһы тармағы үҫеше мәсьәләләрен өйрәндем. Уны тикшереү "түңәрәк өҫтәл” рәүешендә барҙы.
Йәштәрҙең торлаҡ-төҙөлөш кооперативтарын булдырыу һәм уларҙың эшмәкәрлек механизмдарын яйға һалыу мәсьәләләре лә, яғыулыҡ-энергетика комплексы алдында торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр өсөн бирәсәкле булыу проблемаһы ла ҡарап тикшереүгә сығарылды.
Махсус туҡталҡалар һәм ҡала яны транспорт хәрәкәте тураһында
- Быйыл беҙ автомобилдәр өсөн штраф туҡталҡалары эше һәм уларҙан транспорт сараһын эвакуациялау менән бәйле проблемаларҙы өйрәнеү менән ныҡлап шөғөлләндек, – тине артабан депутат. – Урындарға барып үткәрелгән ултырыштар һәм рейдтар был өлкәгә ҡағылышлы закон сығарыуҙа байтаҡ ҡына кәмселектәр булыуын күрһәтә. Әйтәйек, махсус туҡталҡа эшен регламентлаусы законға, граждандарға уларҙың автомобиле эвакуацияланыуы тураһында мотлаҡ мәғлүмәт еткерелергә тейешлеге тураһында статья өҫтәргә кәрәк, тигән тәҡдим килде. Тағы ла, махсус туҡталҡаға илткәндә һәм унда һаҡлағанда транспорт сараһына зыян килтергән өсөн яуаплылыҡ булдырырға тәҡдим ителде (бәғзе осраҡтарҙа блокировкалау ҡоролмаларын файҙаланыу күпкә уңайлы). Был темаға һөйләшеү ваҡытында махсус туҡталҡалар ойоштороуға һәм уларҙың хужаларына ҡарата талаптарҙы ҡатыландырырға кәрәк тигән фекер ҙә әйтелде.
Ҡала яны маршруттарында пассажирҙар ташыу проблемаһы, шулай уҡ автотранспортты страховкалау өлкәһендә страховкалау компанияларының закондарҙы нисек ҡулланыуы, уларҙың эшмәкәрлеге менән бәйле мәсьәләләр ҙә беҙҙең депутаттар корпусының күҙ уңында торҙо.
Һайлаусыларҙың мөрәжәғәттәре буйынса- Рөстәм Рифат улы, яҙғы сессия осоронда һайлаусылар менән әүҙем хеҙмәттәшлек иттегеҙме?
- Халыҡты борсоған проблемалар һәр саҡ иғтибар үҙәгендә. Уларҙы өйрәнеүҙә урындарҙа граждандарҙы ҡабул итеү иң һөҙөмтәле эш алымы булып тора. Йәмәғәт ҡабул итеүе ваҡытында иң ҡатмарлы мәсьәләләрҙе асыҡлап, үҙ вәкәләтлектәребеҙ сиктәрендә уларҙы хәл итергә тырышабыҙ. Мәҫәлән, Ғафуриҙа үткән ошондай ҡабул итеү ваҡытында Красноусол ауылының Көнсығыш урамында йәшәүселәр өлөшләтә телефон линияһы булмауға зарланғайны. Шулай уҡ газ тоташтырыуға бәйле проблемалар бар ине. Мин был мәсьәләне тикшереүҙе һәм те-йешле сара күреүҙе һорап урындағы үҙидара органдарына мөрәжәғәт иттем. Һуңынан мөрәжәғәт итеүселәр был мәсьәләләрҙең хәл ителеүе хаҡында хәбәр итте: бер аҙна эсендә йорттарға телефон үткәрелгән, йорттарға газ тоташтырыла башлаған.
Дуҫлыҡ тыҡрығы һәм Пушкин урамында йәшәүселәр юлдарҙың насар булыуына зарланғайны. Әлеге көндә тыҡрыҡтағы юлға ҡом һибелде, атап үтелгән урамда ла был эш өлөшләтә башҡарылды.
Халыҡ контроле эш итә
- Депутат эшмәкәрлегенән тыш һеҙ "Берҙәм Рәсәй” партияһы ағзаһы булараҡ та әүҙем эш алып бараһығыҙ: элек партияның башҡарма комитетына етәкселек иттегеҙ, бөгөн – "Халыҡ контроле” партия проекты кураторы. Был һеҙҙең иңгә йәмәғәт эшенә бәйле байтаҡ йөкләмәләр, бурыстар өҫтәй бит. Был йүнәлештә ниндәй уңыштарға өлгәшелде?
- Ысынлап та, республикала халыҡ мәнфәғәтен һәм хоҡуғын һаҡлаусы "Халыҡ контроле” федераль партия проекты әүҙем үҫешә. Мин был проекттың координаторы булып торам. Бөгөнгө көндә урындағы координаторҙар, Йәш гвардия ағзалары һәм йәмәғәт фекере лидерҙары менән берлектә көн һайын тиерлек рейдтар үткәрелеп тора. Йыш ҡына етди етешһеҙлектәр ҙә асыҡлана. Миҫалға Туймазы, Федоровка, Хәйбулла райондары һәм Өфө ҡалаһында үткән һуңғы рейдтарҙы ғына алайыҡ. Роспотребнадзор һәм ЮХХДИ вәкилдәре менән берлектә аҙыҡ-түлек магазиндары һәм пассажирҙар ташыусылар тикшерелде. Магазиндарҙа файҙаланыу ваҡыты үткән аҙыҡ-түлек табылды, ҡайһы бер тауарҙарҙың сертификаты булманы. Пассажирҙарҙы ташыусылар араһында ОСАГО-һы булмаған һәм юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙған өсөн бер нисә тапҡыр штраф түләгән водителдәр асыҡланды.
Практиканан күренеүенсә, проект халыҡ тарафынан хуплау тапты. Шулай уҡ беҙ халыҡтың һорауына нигеҙләнеп торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә лә рейдтар уҙғарҙыҡ. Көҙгөлөктә дарыуханалар, студенттарҙың дөйөм ятағы һәм балалар баҡсалары буйынса ла рейдтар үткәрергә планлаштырабыҙ. Тотош республика буйынса һәр өлкә, һәр тармаҡ буйынса рейдтар ойошторасаҡбыҙ. Сөнки бындай рейдтар беҙгә теге йәки был өлкәләге ысынбарлыҡты асыҡларға ярҙам итә, һөҙөмтәләр республика ҡануниәтен камиллаштырыуға ерлек, нигеҙ бирә.
Кешеләр мәнфәғәтендә- Яҡын киләсәккә пландар хаҡында ла бер нисә һүҙ.
- Көҙгө сессияла халыҡҡа транспорт хеҙмәте күрһәтеү, автомобилдәрҙең штраф майҙансығы эше, алданған өлөшсөләрҙе яҡлауға бәйле закондарға үҙгәрештәр индерергә уйлайбыҙ. Бынан тыш, "Электр энергияһы ҡулланыуҙың социаль нормаһы” темаһына түңәрәк өҫтәл, шулай уҡ "Инфраструктура проекттарында дәүләт-шәхси партнерлыҡты үҫтереү” мәсьәләһе буйынса "парламент сәғәте” үткәреү планлаштырыла.
Комитеттың эш планында шулай уҡ энергия менән тәьмин итеүсе ойошмаларҙың инвести-
цион программаларҙы үтәүенә бәйле хәлде өйрәнеү ҡаралған. Беҙҙең Комитет компетенцияһында булған эшмәкәрлектең бөтә тармаҡтары солғап алынасаҡ, тип әйтергә була. Һәр йүнәлеш буйынса эштәрҙең торошон өйрәнеү беҙгә ысын хәлде аныҡ күрергә һәм закондарға халыҡ мәнфәғәтендәге ниндәй үҙгәрештәр индерергә кәрәклеген билдәләргә ярҙам итә.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за Июнь 2018 года » Страница 4
Ашыҡтырма, яҙмыш...
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 21-06-2018, 07:00
...Күҙенә аҡ-ҡара күренмәй йүгерҙе лә йүгерҙе Зилә. Ҡайҙа йүгерә, ниңә йүгерә, аңламай ҙа ине шул. Уф, Аллам, ошондай мәсхәрәле хәлде күрермен, тип бер ҡасан да уйламаны бит, исмаһам! Унан да аҡыллы, изге йән юҡ кеүек ине бит!
Ә бөгөн... бөгөн уны йәшен уғы ергә ҡуша һуҡтымы ни, ауыртыуҙарына, йәне һыҙланыуға түҙә алмай, үкһеп-үкһеп иланы ла иланы...
Аңына килгәндә, йылға ярында ята ине.
...Уй, Аллаҡайым, ни эшләнем мин, кеше күреп ҡалмаһа ярар ине!
Ояты ни тора! «Үҙ күҙҙәрең менән күрмәйенсә ышанмаҫһың да, һөйләп тә тормайым», – тигәйне шул үрге ос «һайыҫҡан» Зәлифә уға. Бына инде күрҙе, үҙ күҙҙәре менән шул өйгә инеп барғанын күрҙе. Ярай әле уны шәйләмәне, юғиһә, ҡайтып тағы ла «разборка» яһар ине! Бына ул ни өсөн донъяға һыймай икән! Хәҙер уға иркенлек кәрәк, ҡасан теләй – шул ваҡытта сығып китер өсөн. Их, бала берәү саҡта башын йырыр кәрәк булған да бит. Үкенестәр үҙәктәргә үтте, әллә ниндәй мәхшәрле көн булды инде бөгөн...
Ниңә улай төшөнкөлөккә бирелдем әле, әйтерһең дә, бер минең генә ирем йөрөймө ни?!
Ана, күршеһе Зифаны ғына алайыҡ... Ире ғүмер буйы ситтә йөрөй, хатта йәшәй ҙә шикелле. Ул иргә ҡул һелтәне, буғай. Иҫе лә китмәй гөрләтеп донъя көтә. Улының туйында ҡайта һалып, эргәһендә пар булып ултырып киткән, тиҙәр. Оятһыҙ!
Ә мин шул Зифанан кәмме ни, бөгөн үк башҡасараҡ йәшәй башлаясаҡмын, минең дә кәм ерем юҡ әле! Мин дә кеше, минең дә намыҫым бар!
Зилә ошо уйҙарынан арына алмай, көнө буйы план ҡорҙо.
Иң алда берәй яҡҡа ял йортона барып тынысланып алайым, унан инде күҙ күрер. Бәлки, ҡыуып та сығарырмын. Мир бөтмәһә – ир бөтмәҫ, тиҙәр бит.
...Бына шулай ошо ял йортона килеп сыҡты ла ул....
Музейҙа күргәҙмә-һатыу эшләй
Новости / Мәҙәниәт // 20-06-2018, 16:01
БР Милли әҙәбиәт музейының филиалы – Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы хеҙмәткәрҙәре әленән-әле ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс саралар ойоштороп тора. Мөдир Светлана Низаметдинова, ғилми хеҙмәткәрҙәр – филология фәндәре кандидаттары Ғәҙилә Бүләкова һәм Олеся Әхмәтрәхимованың тырышлығы менән бында ғилми конференциялар, әҙәби осрашыуҙар ғына түгел, ҡыҙыҡлы кисәләр, хатта төрлө ҡул эштәренә өйрәтеүсе оҫталыҡ дәрестәре лә йыш уҙғарыла....
Һырғанаҡ япрағын йыйығыҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 20-06-2018, 07:30
Гипертониянан, эсәк ауырыуҙарынан, гиповитаминоздан, һалҡын тейгәндә кипкән япраҡтарҙы сәй урынына бешереп эсергә мөмкин. Ә йәшел япраҡтарын петрушка һәм укроп урынына ҡулланырға була.
Һырғанаҡ япрағы төнәтмәһенең быуындар һыҙлауынан да шифаһы бар. Бер ҡалаҡ ваҡланған япраҡҡа бер стакан һыу ҡойоп, 10 минут ҡайнатырға. Ошо төнәтмәне көнөнә ике тапҡыр яртышар стакан эсергә.
Гиповитаминоздан 5 г кипкән япраҡҡа бер стакан ҡайнар һыу ҡойоп, сәй әҙерләп эсәләр.
Ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан һырғанаҡтың ботаҡтарынан һәм япраҡтарынан төнәтмә әҙерләнә.
Тире ауырыуҙарынан япраҡтары һәм ботаҡтарынан әҙерләнгән ванна файҙалы. Был ағастың емешендә һәм япраҡтарында ҡан тамырҙарында тромбтар барлыҡҡа килеүенә тотҡарлыҡ яһаусы кумариндар бар.
Һалҡын тейгәндә һырғанаҡ япрағына һары мәтрүшкә, ромашка ҡушып, сәй әҙерләп эсергә мөмкин.
Һырғанаҡ япрағынан әҙерләнгән сәй стоматит менән периодонтитты дауалағанда ла ҡулланыла.
Шәкәр диабеты, анемия, ашҡаҙан сей яраһынан, бауыр ауырыуҙарынан, һалҡын тейеүҙән, атеросклероздан һәм гипертониянан һырғанаҡ япрағы төнәтмәһе ярҙам итә.
Уның япрағын холестерин юғары булғанда һәм һимереүҙән дә тәҡдим итәләр....
"Йондоҙло табын"
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 20-06-2018, 06:00
Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының иң талантлы актерҙарының береһе Аида КҮЛБАЕВА бөгөн “Йәшлек” гәзите уҡыусыларына үҙенең аш-һыу серҙәрен сисә.
Алдаҡ кәтлиттәр
8 ҡалаҡ һоло онтағын (“Геркулес” ярмаһы) өс йомортҡа менән туҡып, бер аҙ ултыртып торорға. Табаға аҙ ғына үҙемлек майы ҡойоп утҡа ултыртырға ла, һоло массаһынан бәләкәй ҡоймаҡтар яһап, ике яҡлап ҡыҙарғансы ҡыҙҙырырға. Шул арала бер стакан һыуға бер шаҡмаҡ “Магги” йәки “Галина Бланка” ҡоро һурпаһын һалып иҙергә. Уны ҡыҙҙырылған кәтлиттәр өҫтөнә ҡойоп, табаның ҡапҡасын ябырға ла, 20 минут талғын утта быҡтырырға. Табынға ҡайнар килеш тә, һыуытып та бирергә мөмкин.
Тултырылған картуф
Уртаса ҙурлыҡтағы бәрәңгеләрҙе әрсеп, үткер бысаҡ менән эсен соҡоп алырға. Урынына алдан әҙерләнгән ит иҙмәһен тултырып, кәстрүлгә матур ғына итеп теҙеп сығырға. Тоҙло һыу ҡойоп, талғын утта әҙер булғансы бешерергә.
Иҙмә өсөн артыҡ майлы булмаған һарыҡ итен ит үткәргестән үткәреп, тоҙ, борос, ваҡлап туралған һуған, ҡырылған кишер һалып бутарға кәрәк.
Тоҙлоҡ
Алда яҙып үтелгән ризыҡтарҙы табынға махсус әҙерләнгән соус менән бирергә була. Уның өсөн 250 грамм ҡаймаҡҡа 5 бүлкәт һарымһаҡты иҙеп һалырға ла, тоҙ, борос өҫтәп, яҡшылап туҡырға. Был соусты шулай уҡ табынға башҡа төр ризыҡтарға ла ҡушып бирергә мөмкин.
Гөлнур ЮЛДАШЕВА яҙып алды.
...
Рәсәй - Египет! Кем-кемде!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 19-06-2018, 14:29
Ҡуныс (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 19-06-2018, 07:00
Март башының тәүге аҙнаһының аҙағы. Тауыҡ ояһындай ғына ситән өйҙөң бер ҡатлы тәҙрәләренең, иҫкелектән уңып, йыртыла яҙып бөткән ҡарындыҡ ярпылары менән ҡапланған өс-дүрт күҙгәнәге йәйәүлене аяҡтан йығырлыҡ зәһәр елдәрҙең ҡағылып-һуғылып үтеүҙәренән ҡырпылдашып тора.
Иҫке генә киндер тоҡто ярып йәйелгән ашъяулыҡҡа ҡуйылған ҙур ағас аяҡтағы шыйыҡ ҡына һоло өйрәһен эсеп бөтөүгә, солан яғынан көслө гөрһөлдәү артынса ыңғырашып ҡуйған тауыш ишетелде. Ҡоршаулы сынаяҡтарға сәй яһарға ҡулына алған баҡырсайҙы әсәй көлдөксәгә кире ҡуйып:
– Уй, Алла. Алаҡайҙыр, – тип атлығып сығып китте лә, оҙаҡ та тормай, – яҙмағандыр инде, балаҡайҙар, – тип иламһырап килеп инеп, урындыҡ йөҙлөгөнә ултырып, саҡ-саҡ тыйылып торған күҙ йәштәренә ирек биреп, илап ебәрҙе....
Үәт, ҡыҙыҡ! (14.06.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 19-06-2018, 07:00
Үкенестәрҙән арыныу өсөн үҙегеҙҙе кисерегеҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 19-06-2018, 06:30
“Ирем менән матур итеп йәшәүебеҙгә 17 йыл. Ике ҡыҙыбыҙ бар, мәктәп уҡыусылары. Ирем ғүмер буйы вахта менән эшләй. Тырыш ул. Бөтә нәмәбеҙ ҙә бар. Икебеҙгә ике машина хатта. Ул 3 – 6 айлап алыҫта йөрөй, ныҡ һағынам үҙен. Юҡһынам. Яңыраҡ бер ир менән аралашып киттек. Бер йылмайыуҙан, күҙ ҡарашынан, ымдан ғына башланған бәйләнеш... Ул бик ныҡ ғаиләһен ҡәҙерләй, ярата, ҡатынын хөрмәтләй. Эше ауыр һәм яуаплы. Үҙе би-ии-иик матур, аҡыллы. Миңә шул тиклем күп комплименттар, йән йылытырлыҡ һүҙҙәр әйтте – иремдән ғүмер буйы ишетмәгәнде ишеттем. Осрашып, ҡосаҡлашып, уны еҫкәп ултырыуы үҙе бер бәхет ине! Ирендәренең тәмен мәңге онотмам шикелле... Һөйөүемде теге иргә белдергәйнем, ул ҡырҡа киҫте: мин һиңә бер ни ҙә бирә алмайым, бер ҡасан да ғаиләмдән китмәйем, тип. Шаҡ ҡаттым. Ә тәүҙә бит, яратам, һөйәм, ти ине... Уның был һүҙҙәре мине айнытып ебәрҙе, ахыры. Матур һүҙҙәр һөйләп, мине албырғатып алып йөрөгәнме ул? Оялам. Иремдең күҙенә нисек ҡарарға? Ҡурҡам. Берәйһе күреп-белеп ҡалһа, ирем бер ҡасан да ғәфү итмәйәсәк. Һәм ғәрләнәм: шул кешегә ышанып, илереп, донъямды түңкәреп сығып китергә әҙер инем бит мин! Нисек кенә әсе үкенестән арынырға икән... Уйлап башым ҡатты...
Әҙилә”.
...
Йондоҙнамә (18-24 июнь)
Махсус бит // 18-06-2018, 11:39
Айзилә ЮНЫСОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 18-06-2018, 10:42
2001 йылдың 18 июнендә Хәйбулла районында тыуғанмын. Онотолмаҫ бала саҡ хәтирәләрем күңелле лә, һағышлы ла. Атай-әсәй ҡосағында тормоштоң ғәрәсәттәре һине урап үткәне күңелле булһа, үҙ аллы тормошҡа аяҡ баҫыуың, ҡәҙерле кешеләреңдән айырылыуы һағышлы. Шулай ҙа мин был донъяға лайыҡлы йәшәр һәм көрәшер өсөн тыуғанмын.
Балалар баҡсаһы, башланғыс мәктәп йылдары минең өсөн иң ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс осор булып иҫтә ҡалған. “Урал батыр” эпосын яттан һөйләү, йыр, бейеү бәйгеләрендә ҡатнашыу, сәхнәгә тәүгә аяҡ баҫыу киләсәккә төплө нигеҙ булып торҙо. Аҙаҡтан мәктәптә төрлө ярыш-олимпиадала көсөмдө һынау белем алыуҙа сыныҡтырҙы.
2013 йылда Ҡ. Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназияһына уҡырға индем. Бында мине һүрәт төшөрөү серҙәренә өйрәттеләр. Хәҙерге ваҡытта “Тамыр” студияһының “Тау-тау хәбәрҙәр”, “Һорау + яуап = портрет” тапшырыуҙарында ҡатнашам.
Һәр берегеҙгә үҙ маҡсатығыҙға ирешеүегеҙҙе теләйем!...


text:
Примаченко Мария Авксентьевна
Примаченко Мария Авксентьевна (укр. Марія Оксентіївна Примаченко, ҡайһы берҙә Приймаченко[1]; 12 ғинуар 1908— 18 август 1997) — УССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988). «Халыҡ примитивы» вәкиле («бер ҡатлы сәнғәт»).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мария Авксентьевна Примаченко 1909 йылдың 12 ғинуарында (иҫке стиль буйынса 1908 йылдың 30 декабрендә) Болотня ауылында (хәҙер Украинаның Киев өлкәһе Иванков районы) тыуған һәм шунда ғүмер буйы йәшәгән.
Атаһы, Авксентий Григорьевич, бик шәп балта оҫтаһы булған, ишек алды ҡоймаларын эшләгән.
Әсәһе, Прасковья Васильевна, сигеү буйынса танылған оҫта булған (Мария Авксентьевна ла үҙ ҡулдары менән сигелгән күлдәктәр кейгән).
Мария Авксентьевнаның баласағы бик ҡурҡыныс сир — полиомиелит ауырыуы — менән хәсрәткә төшөрөлә. Ошо ауырыуы уны үтә етди һәм күҙәтеүсән бала булып үҫеүенә булышлыҡ итә, уның күреү һәм ишетеү һәләттәрен көсәйтә. Мария Авксентьевна лайыҡлы һәм ҙур батырлыҡ менән бөтә тормош михнәттәрен үтә, мөхәббәт бәхетен дә (уның ире фронтта һәләк булған) һәм әсә бәхетен дә татый. Мария Авксентьевнаның улы — Федор Васильевич Примаченко (1941—2008). Мария Авксентьевна улына үҙе остаз була һәм улы Украина халыҡ рәссамы исеменә лайыҡ була[2].
«Барыһы ла ошолай башланып китте, — тип иҫләй рәссам. — Бер көнө мин өйөм эргәһендә, йылға буйындағы сәскәле болонда ҡаҙҙар ҡөтә инем. Ҡомда мин һәр төрлө үҙем күргән сәскәләр эшләй инем. Ә шунан зәңгәрһыу төҫтәге балсыҡ күреп ҡалдым. Итәгемә йыйып алдым да үҙебеҙҙең өйөбөҙҙө биҙәп ташланым…» Һәр кем ҡыҙыҡай ҡулдары менән эшләнгән матурлыҡты ҡарарға килгән. Маҡтағандар. Күршеләр уларҙың да өйҙәрен биҙәргә һорай башлағандар.
Примаченконың талантын Киевта йәшәгән Татьяна Флору аса. 1960 −1970-се йылдарҙа журналист Г. А. Местечкин Примаченко ижадының киң популярлаштырыуын ойоштора. 1936 йылда Мария Авксентьевнаны украин сәнғәте Киев музейы янындағы эксперименталь оҫтаханаларға саҡыралар. Уның ижады күпкә төрлөрәк булып китә — Мария рәсемдәр төшөрә, сигә, керамика менән мауыға. Украин халыҡ декоратив-ғәмәли сәнғәт Дәүләт музейында уның керамик көршәктәре һәм ул йәшәгән осорҙағы табаҡтар һаҡлана. Украин керамикаһының танылған оҫтаһы Аким Герасименко бик ҙур теләк менән Примаченкоға үҙе эшләгән төрлө формалағы әйберҙәрҙе биргән, ә ул уларға ерән төлкөләрҙе, ҡот осҡос хайуандарҙы, еләк япраҡтары өҫтөнән атлап йөрөгән зәңгәр маймылдарҙы йәки сәскәгә төрөнгән йәшел крокодилдарҙы биҙәкләп төшөргән.
Мария Примаченко үҙенең талантын керамик скульптураһы өлкәһендә лә күрһәткән, тигән мәғлүмәттәр бар. Был жанрҙауның бер генә эше һаҡланған — «Крокодил». 1936 йылдағы халыҡ сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнашҡаны өсөн Примаченконы беренсе дәрәжә дипломы менән бүләкләйҙәр. Артабан уның эштәре, һәр ваҡыттағыса ҙур уңыш менән, Париж, Варшава, София, Монреаль, Прага күргәҙмәләрендә ҡуйыла. 1986 йылда ул үҙенең Чернобыль серияһы картиналарын булдыра.
Киев ҡала советының 2009 йылдың 22 ғинуарындағы 13/1068-се ҡарары нигеҙендә баш ҡала Лихачев бульвары, Мария Примаченко хөрмәтенә, уның исемен йөрөтә башлай..
Мария Примаченко 1997 йылдың 18 авгусында Болотня ауылында вафат була һәм шунда уҡ ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- УССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970)
- УССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988)
- УССР—ҙың Т. Г. Шевченко исемендәге Дәүләт премияһы (1966) — "Кешеләргә шатлыҡҡа"сәнғәт эштәре циклы өсөн
- «Почет Билдәһе» ордены (1960) һәм медалдәр
- Украина Президенты Почет билдәһе (1994 йыл)[3]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ По словам художницы, её фамилия Приймаченко, а вариант без й появился в русской передаче фамилии.
- ↑ Марія Приймаченко намалювала зелёного слона у сталінському картузі.
- ↑ Указ Президента України № 5/94 від 6 січня 1994 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Островский Г. С. Добрый лев Марии Примаченко — М.: Советский художник, 1990. — 224 б. — (Рассказы о художниках).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мария Примаченко. Комплект открыток. Ленинград, Аврора, 1979.
- Марія Примаченко. Альбом. — Київ, 1994 (укр.) Украинская живопись. Мария Примаченко
- 12 ғинуарҙа тыуғандар
- 1909 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Рәсәй империяһында тыуғандар
- Киев губернаһында тыуғандар
- 18 августа вафат булғандар
- 1997 йылда вафат булғандар
- Украинала вафат булғандар
- Украинаның «Ҡаҙаныштар өсөн» (Почёт билдәһе) ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса рәссамдар
- СССР рәссамдары
- СССР рәссамдар союзы ағзалары


text:
Чавчавадзе Илья Григорьевич
Кенәз Илья Григорьевич Чавчавадзе ილია ჭავჭავაძე; 27 октябрь [8 ноябрь] 1837 — 30 август [12 сентябрь] 1907) — грузин шағиры, публицист, Грузияның милли бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүсе милләтсе (националист)[1][2][3]. XX быуаттың[4] иң билдәле милли фигураларының береһе, хәҙерге Грузин дәүләтендә «Ватан атаһы» тип ҡарала[5]. 1987 йылда Илия Праведный исеме менән Грузия православие сиркәүе тарафынан изгеләштерелә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәси эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чавчавадзе кенәз ырыуының кварель тармағы вәкиле. Санкт-Петербург университеты юридик факультетының камераль бүлегендә белем ала; 1861 йылда, дүртенсе курста, ул ваҡыттағы «студенттар тарихы» эҙемтәһендә университетты ташлай.
1864 йылдың башында, Кавказ наместниклығы сиктәрендә крәҫтиәндәрҙең азатлыҡ реформаһы барышында, Чавчавадзе алпауыттарҙың һәм крәҫтиәндәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәтен асыҡлау өсөн Кутаиси генерал-губернаторы ҡарамағындағы махсус йөкләмәләр башҡарыусы чиновник Кутаиси губернаһына ебәрелә.
1864—1868 йылдарҙа — Тифлисс губернаһы Душетск өйәҙенең мировой аралашсыһы, һуңынан, 1874 йылда, шул уҡ өйәҙҙә — мировой судья. Грузин халҡы араһында грамоталылыҡты таратыу йәмғиәтенең рәйесе булып тора. 1906 йылдың 7 апрелендә дворян йәмғиәттәренән Дәүләт советы ағзаһы итеп һайлана.
Үлтерелеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1907 йылдың 30 авгусында Илья тормош иптәше Ольга менән Тбилисиҙан Сагурамоға асыҡ коляскала сәйәхәт итә[6]. Цицамури эргәһендә уларҙы Гигла Бербичашвилиҙың ҡораллы бандаһы (Георгий Хизанишвили, Павле Апциаури, Иване Инашвили) көтөп тора һәм туҡтата[6] Ильяның, «Мин Илья, атмағыҙ», тиеүенә Гигла, «Тап бына Илья булғаның өсөн атырға тейешбеҙ», тип яуаплай. Атыу тауышы яңғырай. Вахтанг Гурулиҙың китабында ярыуҙың рәсми актына сағыштырыу һәм уны ошо осорҙоң билдәле табибы Иашвилиҙың тәнҡите бирелә; атап әйткәндә, Иашвили Ильяға актта күрһәтелгәнсә, алдан түгел, ә арттан атҡандар, тип билдәләй[6]. Гурули, атыу бер нисек тә Бербичашвили бандаһы тарафынан башҡарыла алмай, сөнки улар алғы яҡта тора, ти. Атыу хатта бандиттар ҙа белмәгән икенсе засаданан яһала[6].
Был енәйәт асылмаһа ла[7], тарихта уның большевиктар ҡулы менән башҡарылыуы тураһында версия киң таралыу ала[4][8][9]. Профессор Анна Гейфман Рәсәй империяһындағы террорға арналған хеҙмәтендә был осорҙа Грузияла большевик Филипп Махарадзе етәкселегендәге социал-демократтар менән «бөйөк Илья» — кенәз Чавчавадзе етәкселегендәге демократ-националистар араһында аяуһыҙ көрәш барыуына күрһәтә. Большевиктарға Чавчавадзеның үҙ программаларын асыҡтан-асыҡ тәнҡитләүе оҡшамай, сөнки был уларҙың сәйәси позицияларын ҡаҡшата. Тарихсы кенәзде сәйәси юҡ итеү өсөн төп сәбәп булып уның ҙур популярлығын билдәләй: ул кешеләрҙе, бигерәк тә крәҫтиәндәрҙе, национал-демократтарҙың эшенә йәлеп итә һәм шуның менән уларҙы радикал социализмдан алыҫлаштыра. Большевиктар Илья етәкселегендәге национал-демократтар менән намыҫлы дәғүәселек итергә һәләтһеҙ булып сыға һәм урындағы «Могзаури» («Сәйәхәтсе») большевистик гәзитендәге яла яғыу кампанияһы һөҙөмтә бирмәгәс, уға үлем хөкөмө сығарыла[4]. Урындағы большевиктар[10] үлтереште йәшерен полиция ойоштороуын белдерә һәм уның сәбәбе итеп Чавчавадзеның рустарға ҡаршы позицияһын атай.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1857 йылда уҡ Чавчавадзе «Цискари» («Таң») грузин журналында бер нисә ҙур булмаған шығыр баҫтыра; һуңынан уның әҫәрҙәре «Дроэба» («Ваҡыт») гәзитендә, «Кребули» («Йыйынтыҡ»), үҙе асҡан «Сакартвелос Моамбе» («Грузин хәбәрҙәре») һәм "Иверия"лаһәм әле лә нәшер ителгән «Моамбе» грузин журналындаи донъя күрә. «Эпизод из жизни разбойников», «Призрак», «Дмитрий Самопожертвователь», «Отшельник» һәм «Мать и сын» поэмалары; «Кациа-Адамиани» ("Грузин хәбәрҙәре"ндә, 1863 һәм айырым Санкт-Петербургта), «Рассказ нищего» (там же и отдельно), «Сцены из первых времен освобождения крестьян» («Кребуль», 1865 и отдельно), «Письма проезжего» («Кребуль», 1864), «Вдова из дома Отара» («Иверия», 1888), «Странная история» («Моамбе»), «Рождественский рассказ» һәм «У виселицы» («Иверия») повестары һ.б. Чавчавадзе үҙе иҫән сағында уның бер нисә бәләкәй шиғыры һәм «Отшельник» поэмаһы рус теленә тәржемә ителә. Уларҙың бер өлөшө Тифлистә нәшер ителгән айырым йыйынтыҡта, бер өлөшө «Русская Мысль», «Живописное Обозрение», «Вестник Европы» һ.б. баҫмаларҙа донъя күрә. «Отшельник» поэмаһы инглиз теленә һәм проза формаһында француз теленә тәржемә ителә. Немец телендәге бер нисә бәләкәй шиғыры «Georgische Dichter» (Лейпциг, 1886; Дрезден, 1900) йыйынтығына индерелә. Чавчавадзе А. С. Пушкинды, М. Ю. Лермонтовты, Тургеневты, Гейнены, Фридрих Шиллерҙы һәм Иоганн Вольфганг Гётены грузин теленә тәржемә итә. Кенәз Иван Мачабели менән берлектә Уильям Шекспирҙың "Король Лир"ын ауҙара. Сәйәси, публицистик, тәнҡит һәм педагогик йөкмәткеле бик күп мәҡәләләр, шулай уҡ Григорий Дмитриевич Джамбакуриан-Орбелианиҙың шиғырҙар китабына баш һүҙ яҙа. Патриотик ҡарашта тора. «Армянские ученые и вопиющие камни» (1902 йыл) мәҡәләһе рус теленә тәржемә ителгәс, урындағы әрмән матбуғатында шау-шыу тыуҙыра. Грузияла В. Величконың әрмәндәргә ҡаршы мәҡәләләрен ҡабаттан баҫтыра[11].
«Иверия» журналына етәкселек итә, 1895—1896 йылдарҙа Сосо атлы шағирҙың — был псевдоним менән үҫмер Сталин, духовная семинария уҡыусыһы ижад итә — ете шиғырын баҫтыра.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шағирҙың мемориаль музейҙары Сагурамолағы биләмәһендә (1951), Кварели ауылында(1937), Тбилисиҙа асыла (1957).
- Чавчавадзе исемен Көнбайыш европа телдәре һәм мәҙәниәте университеты йөрөтә. 2006 йылда, Сулхан Саба исемендәге педагогия университеты менән берләштереү һөҙөмтәһендә, Илья Чавчавадзе исемендәге дәүләт университеты ойошторола.
- 1958 йылда Чавчавадзеға арналған СССР почта маркаһы сығарыла.
- Чавчавадзеның һүрәте 20 лари дәрәжәһендәге грузин купюраһында урынлаштырыла.
- СССР-ҙа исеме Батуми дәүләт драма театрына бирелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ghia Nodia.
- ↑ Suny, R. G. The making of the Georgian nation / R. G. Suny. — 2nd ed.
- ↑ Tobias Debiel, Axel Klein, Stiftung Entwicklung und Frieden ,.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Гейфман А. Революционный террор в России, 1894—1917/ Пер. с англ. Е. Дорман. — М.:КРОН-ПРЕСС, 1997—448 с.
- ↑ Socialism in Georgian Colors: The European Road to Social Democracy, 1883—1917, Stephen F. Jones
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Гурули, Вахтанг. От Ильи до Ильи, Тбилиси, 2006 ISBN 99940-61-09-7
- ↑ Михаил Александрович Бахтадзе, Мераб Вачнадзе, Вахтанг Гурули История Грузии (с древнейших времен до наших дней). TXT. Тбилиси: Тбилисский государственный университет, 1993
- ↑ Alexander Mikaberidze Historical Dictionary of Georgia — Lanham, Maryland • Toronto • Plymouth, UK: he Scarecrow Press, Inc., 2007. — 734 б. — (Historical Dictionaries of Europe, No. 50). — ISBN 978-0-8108-5580-9.
- ↑ Simon Sebag Montefiore Young Stalin — 2008. — 734 б. — ISBN 1552787079.
- ↑ Гургенидзе, «Убийство Ильи Чавчавадзе», 8, 12, АС. Убийцы забрали кошелёк Чавчавадзе и серьги его жены, чтобы скрыть истинные причины убийства, придав ему видимость обычного нападения ради грабежа и направив полицию по ложному следу (Речь 303 [10 декабря 1908])
- ↑ Ҡалып:Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чавчавадзе Илья Григорьевич — статья из Большой советской энциклопедии.
- Биография Чавчавадзе Ильи Григорьевич а
- Святой праведный Илия
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Кварелиҙа тыуғандар
- Либерализм эшмәкәрҙәре
- Үлтереү ҡорбандары
- Грузия йәмәғәт эшмәкәрҙәре
- Рәсәй империяһы сәйәсмәндәре
- Грузия шағирҙары
- 1837 йылда тыуғандар
- 1907 йылда вафат булғандар
- Грузин яҙыусылары
- Грузин шағирҙары
- Грузия сәйәсмәндәре
- Рәсәй империяһының асылмаған үлтерештәре
- Грузия изгеләре
- XX быуатта изгеләштерелгәндәр
- Рәсәй империяһында революция терроры ҡорбандары
- Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары
- Мтацминда пантеонында ерләнеүселәр


text:
Ҡариҙел районында балалар баҡсаһы менән берләштерелгән мәктәп төҙөлөшө тергеҙелде Фото: Ҡариҙел районы хакимиәте
Ҡариҙел районында балалар баҡсаһы менән берләштерелгән мәктәп төҙөлөшө тергеҙелде
Ҡариҙел районында балалар баҡсаһы менән берләштерелгән мәктәп төҙөлөшө тергеҙелде Фото: Ҡариҙел районы хакимиәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Ҡариҙел районы Абыҙ ауылындағы мәктәпте былтыр һала башлағайнылар, ләкин ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында төҙөлөш туҡтатылды. Ҡабаттан үткәрелгән аукциондан һуң район хакимиәте ошо объект өсөн яңы подрядсыны – «Геострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен һайланы. Әлеге мәлдә объектҡа техника һәм төҙөлөш материалдары килтерелгән.
«2017 йылдың аҙағына тиклем подрядсы ошо төҙөлөштә яҡынса 70 миллион һумды үҙләштерергә тейеш. Киләһе уҡыу йылы башланғансы балалар баҡсаһы менән берләштерелгән 108 урынлыҡ мәктәпте файҙаланыуға тапшырырға ниәтләйҙәр», — тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына муниципалитетта.
Һуңғы бер нисә йылда Абыҙ ауылында халыҡтың артыуы күҙәтелә, шуға күрә яңы мәктәп һәм балалар баҡсаһы бик кәрәк. Әлегә уҡыусыларға иртә һайын район үҙәгендәге мәктәпкә тиклем алыҫ араны үтергә тура килә.
Белем биреү комплексының хаҡы һәм уны кәрәкле ҡорамалдар менән йыһазландырыу республика ҡаҙнаһына 200 миллион һумдан ашыуға төшәсәк. Аҡса «Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект» проекты сиктәрендә бүленгән, тип өҫтәнеләр Ҡариҙел районы хакимиәтендә.


text:
Яңы йыл
Яңы йыл — иҫке йылдың һүңғы көнөнән яңы йылдың беренсе көнөнә күсеү ваҡытын билдәләгән байрам. Был байрамды күп халыҡтар үҙҙәрендә ҡабул ителгән календарь буйынса үткәрә. Яңы йыл байрамын билдәләү йолаһы б.э.т. III меңйыллыҡта уҡ Месопотамияла барлыҡҡа килгән. Б.э.т. 46 йылда Рим императоры Юлий Цезарь Яңы йылды ҡаршы алыу датаһын 1 ғинуарға күсерә. Римлеләр был айҙы бөтә башланғыстарҙың аллаһы Янусҡа бағышлай. Айҙың исеме шунан килеп сыға.
Йөкмәткеһе
- 1 Төрлө халыҡтарҙа Яңы йылды ҡаршылау
- 1.1 Йәһүд Яңы йылы
- 1.2 Ҡытайҙа Яңы йыл
- 1.3 Рәсәйҙә Яңы йыл
- 1.4 Англияла Яңы йыл
- 1.5 Шотландия Яңы йылы
- 1.6 Ирландия Раштыуаһы
- 1.7 Изге Сильвестр көнө
- 1.8 Француз Яңы йылы
- 1.9 Швед Яңы йылы
- 1.10 Фин Раштыуаһы
- 1.11 Мексика Яңы йылы
- 1.12 Куба Яңы йылы
- 1.13 Колумбияла Яңы йыл
- 1.14 Непал Яңы йылы
- 1.15 Мосолман илдәрендә Яңы йыл
Төрлө халыҡтарҙа Яңы йылды ҡаршылау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәһүд Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәһүд байрамы Рош һа-Шана (йәһ. ראש השנה) — Песахтан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән 5 октябрға тиклем) йыл башын билдәләй. Был көндө уйланыуҙар һәм тәүбә ҡылыу ун көнлөгө башлана. Ҡиәмәт көнөнә тиклем ун көнлөктө «тшува көндәре» (Аллаға әйләнеп ҡайтыу көндәре) тип атайҙар. Байрамдан һуң кешеләр бер-береһен «Тормош китабында һеҙҙең өсөн яҡшы йыл булыр, тип яҙылһын!» тип сәләмләй. Байрам итеүселәр аҡ кейемгә кейенә. Байрам ашында хала (йәһүд икмәге) йәки алманы балға манып ашайҙар.
Ҡытайҙа Яңы йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытай Яңы йылы ҡышҡы тулы ай циклын үтеп, ҡышҡы ҡояш торошо менән бәйле. Григориан календарында был 21 ғинуарҙан 21 февралгә тура килә. Ләкин был көн байрам ителмәй, Яңы йыл бөтә донъялағы кеүек 1 ғинуарҙа байрам ителә. Һәр йыл 12 хайуан исеме менән атала. Яңы йылды шыршы менән ҡаршылаусы европалыларҙан айырмалы, ҡытайҙар мандаринға һәм әфлисунға өҫтөнлөк бирә.
Рәсәйҙә Яңы йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Англияла Яңы йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балалар йоҡлар алдынан өҫтәлгә Санта Клаус килтерәсәк бүләктәр өсөн —тәрилкә, ә аяҡ кейемдәренә уның ишәге өсөн бесән һалалар. Яңы йыл төнөндә урамда һатыусылар уйынсыҡтар, һыбыҙғылар, битлектәр, шарҙар һата. Яңы йыл хаҡында инглиздәргә өҫтөнә юрған ябылған ҡыңғырау хәбәр итә. Ул ярты төн етәрәк, юрған аҫтынан, көсһөҙ генә зыңлай башлай. Сәғәт ун икелә ҡыңғырауҙарҙы «сисендерәләр» һәм улар тантаналы зыңлай башлай. Ошо минуттарҙа киләһе йылда бергә булыу өсөн ғашиҡтарға сихри көскә эйә омела ботағы аҫтында үбешергә кәңәш итәләр.
Шотландия Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы йылды факелдар һәм тантаналы марш менән ҡаршылайҙар: дегет тултырылған мискәләргә ут яғып, урам буйлап тәгәрәтәләр. Шулай итеп, Шотландияла иҫке йылды «яндыралар» һәм яңыһына юл яҡтырталар. Яңы йыл иртәһе Яңы йыл төнөнә ҡарағанда ла мөһимерәк тип иҫәпләнә: ошо көндә йортҡа кем тәү башлап инә, хужаларҙың именлеге шуға бәйле. Бүләк тотҡан ҡара сәсле ир-егет бәхет алып килә, тип иҫәпләйҙәр.
Ирландия Раштыуаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был дини байрам. Тоҡандырылған шәмдәрҙе Раштыуа алдынан кис көнө тәҙрә тупһаһына ҡуялар. Ирланд ҡатын-ҡыҙҙары һәр ғаилә ағзаһы өсөн махсус һый «seed cake» бешерә. Улар шулай уҡ өс пудинг — береһе Раштыуаға, икенсеһе Яңы йылға һәм өсөнсөһө Крещение байрамына тип әҙерләй.
Изге Сильвестр көнө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Польшала 31 декабрь шулай тип атала. Изге Сильвестр — Рим епискобы, ул 335 йылдың 31 декабрендә вафат була. Польшала Яңы йылға изге Сильвестр исеме юҡҡа ғына бирелмәгән. Оҙаҡ ваҡыт, алты быуаттан ашыу, Яңы йыл менән изге Сильвестр көнө йәнәш, ләкин һәр ҡайһыһы үҙ аллы байрам булараҡ йәшәй.
Француз Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пэр Ноэль (Француз Ҡыш бабайы) — Яңы йыл төнөндә килә һәм бүләктәрҙе балаларҙың аяҡ кейемендә ҡалдыра. Яңы йыл бәлешендәге ноҡот кемгә эләгә, шул «ноҡот борсағы батшаһы» титулын ала һәм байрам төнөндә барыһы ла уның бойороғона буйһона.
Швед Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Швецияла Яңы йыл алдынан балалар донъя королеваһы Люцияны һайлай. Уны аҡтан кейендерәләр, башына янып торған шәмдәр ҡуйылған таж кейҙерәләр. Люция балаларға бүләктәр һәм йорт хайуандарына һый-ниғмәт: бесәйгә — һөт өҫтө, эткә — татлы һөйәк, ишәккә кишер килтерә. Байрам төнөндә йорттарҙа ут һүнмәй.
Фин Раштыуаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Раштыуа — Финляндияла ҡыштың төп байрамы булып иҫәпләнә. Уны 25 декабрҙә билдәләйҙәр. Санта Клаус Лапландиянан оҙон юл үтеп, Раштыуа төнөндә, бала-сағаға ҙур кәрзин менән бүләктәр өләшә. Яңы йыл төнөндә финдар үҙҙәренең киләсәген белергә ынтыла һәм, балауыҙҙы иретеп, уға һалҡын һыу ҡойоп күрәҙәлек итә. Лапландия — Санта-Клаустың тыуған иле.
Мексика Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы йылды байрам фейерверктары, ракетницанан атып, яңы йыл бубендары менән ҡаршылайҙар. Ә балаларға төн уртаһында шәрбәт перәник ҡурсаҡтар тараталар.
Куба Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы йыл алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Был иҫке йыл китә, уға һыу кеүек яҡты юл теләйбеҙ тигәнде аңлата. Ә сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашарға кәрәк. Шул саҡта йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш буласаҡ.
Колумбияла Яңы йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы йыл карнавалының төп геройы — Иҫке йыл. Ул халыҡ араһында оҙон ағас аяҡта йөрөй һәм балаларға көлкөлө хәбәрҙәр һөйләй. Колумбияның Ҡыш бабайы — Папа Паскуале. Ул Яңы йылда фейерверк ата.
Непал Яңы йылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Непалда Яңы йылды ҡояш ҡалҡҡас ҡаршылай башлайҙар. Төндә, Ай тулғанда, непалдар, ғәйәт ҙур усаҡ яғып, кәрәкмәгән әйберҙәрен утҡа яға. Иртәгәһенә Буяуҙар байрамы башлана. Шул саҡта бөтә ил ҙур йәйғорға әүерелә. Кешеләр биттәренә, ҡулдарына, түштәренә ғәҙәти булмаған һүрәттәр төшөрә, һуңынан урамда бейеп-йырлап йөрөйҙәр.


text:
Башҡортостан Ҡырымдың Белогорск районы түрәләрен Рәсәй закондарына өйрәтә
13 майҙан алып Ҡырымдың Белогорск районы муниципаль хеҙмәттәре өсөн уҡытыу курстары башланды. Республика Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы лекторҙары Ҡырым түрәләрен Рәсәй Федерацияһының норматив даирәһендә эшләргә өйрәтәсәк.
БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Ҡырымдың Белогорск районы түрәләре эшен Украина закондарынан Рәсәйҙекенә үҙгәртеп ҡороу бурысы ҡуйҙы. Үткән аҙнала Ҡырымға электрон рәүештә Рәсәй Конституцияһынан алып муниципаль эшмәкәрлекте регламентлаусы закондарға тиклем федераль норматив документтарҙың тулы пакеты ебәрелде. Был мәсьәләләрҙә ҡырымдарҙың ихтыяждарын урында билдәләү өсөн хәҙер белгестәр китте. Артабан Белогорск хеҙмәткәрҙәре өсөн Өфөлә бер аҙналыҡ уҡытыу һәм квалификацияны күтәреү курстары ойоштороласаҡ. Уларҙы бөтә өлкәләрҙә лә – һаулыҡ һаҡлауҙа, мәғарифта, социаль эштә, ауыл хужалығында, торлаҡ-коммуналь хужалығында һәм башҡаларҙа федераль һәм төбәк программаларында ҡатнашыу өсөн заявкалар әҙерләргә өйрәтәсәктәр.
Башҡортостан министрлыҡ һәм ведомстволарында Ҡырымға консультация-хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү буйынса эшсе төркөмдәр ойошторолдо. Белгестәр график буйынса шефлыҡҡа алынған районға бара, «ауыртҡан урындарҙы» асыҡлай. Белогорск аграрийҙарын яғыулыҡ-майлау материалдары, иген урып-йыйыу машиналары, иген урыу ваҡытында кәрәкле запас частары етмәү борсой. Урмансылар шулай уҡ махсуслаштырылған янғынға ҡаршы техниканың етмәүенә зарлана, Өфө белем биреү йорттарында ҡырымдарҙы уҡытыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһына. Башҡортостан медиктары коллегалары менән тәжрибә уртаҡлашырға әҙер. Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы менән Белогорск районының ғаилә эштәре, йәштәр һәм спорт буйынса бүлеге араһында уҙаҡташлыҡ килешеүен төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде.
— Һүҙ Башҡортостан Республикаһы Ҡырым йәки Белогорск районы иҡтисадын тулы күләмдә аяҡҡа баҫтырыу тураһында бармай, — тип билдәләне 28 апрелдә үҙенең матбуғат-конференцияһы барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов. — Беҙ ярҙам итәсәкбеҙ, кешеләрҙе өйрәтәсәкбеҙ, норматив документтар менән эш итеү өлөшөндә булышлыҡ итәсәкбеҙ. Бюджет өлкәһендә эшләүселәр өсөн квалификацияларҙы күтәреү курстарын уҙғарасаҡбыҙ. Был беҙҙең төп ярҙамыбыҙ буласаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов Федерация Советы ағзалары һәм Дәүләт Думаһының Башҡортостандан һайланған депутаттары менән осрашты Фото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Федерация Советы ағзалары һәм Дәүләт Думаһының Башҡортостандан һайланған депутаттары менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Федерация Советы ағзалары һәм Дәүләт Думаһының Башҡортостандан һайланған депутаттары менән осрашты Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
27 августа Конгресс-холда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Федерация Советы ағзалары һәм Дәүләт Думаһының Башҡортостандан һайланған VI саҡырылыш депутаттары менән осрашты.
Осрашыу барышында төбәкте социаль-иҡтисади үҫтереү, уның инвестиция йәлеп итеү ҡеүәһен арттырыу, гражданлыҡ йәмғиәте институттарын камиллаштырыу һәм импортты алмаштырыу программаһын ғәмәлгә ашырыу мәсьәләләре тикшерелде.
– Бөгөнгө осрашыуҙа республикалағы хәлдәрҙең торошо, яҡын арала нисек эшләргә кәрәклеге хаҡында һөйләшәсәкбеҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Дөйөм алғанда, беҙҙә хәлдәр һәйбәт тип әйтә алам. Рәсәй Президенты указдарын уңышлы үтәйбеҙ, ыңғай һөҙөмтәләр бар.
Бюджетҡа һалым һәм һалым булмаған килемдәр план күрһәткестәренән 10 процентҡа күберәк, тип билдәләне республика Башлығы. Күп осраҡта был Башҡортостан Хөкүмәтенең эре һалым түләүселәр менән шәхси эшләүенә бәйле. Һумдың долларға ҡарата тирбәлеүе лә ҙур роль уйнай, был экспортерҙарға өҫтәмә керем алырға мөмкинлек бирә.
– Һуңғы бер нисә йылда инвестиция йәһәтенән үҫешәбеҙ. Бөгөн дөйөм Рәсәй күрһәткестәре түбәнәйгән ваҡытта беҙҙә инвестиция йәлеп итеү ҡеүәһе 4,5 процентҡа артығыраҡ. 2015 йылды уңышлы тамамларбыҙ һәм инвестиция буйынса планды үтәрбеҙ тип ышанам, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
Бөгөнгө көндә Башҡортостан торлаҡ төҙөү күләме буйынса Волга буйы федераль округында беренсе урынға сыҡты, тип белдерҙе төбәк етәксеһе. Шуның менән бергә округтың башҡа төбәктәрендәге кеүек үк, республикала ла күмәртәләп һәм берәмләп һатыу күләме кәмене.
– Был халыҡтың үҙҙәренең сығымдарын сикләүе хаҡында һөйләй: берәүҙәр киләсәктә килеме кәмер тип хәүефләнә, икенселәрҙең аҡсаһы юҡ, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Бер яҡтан, йылды һәйбәт тамамларбыҙ тигән ышаныс бар. Бюджет запастары етерлек. Эш хаҡын түләүгә, Президент указдарын үтәүгә килгәндә, бер ниндәй ҙә шик юҡ. Икенсе яҡтан, бөгөн илебеҙҙә күҙәтелгән иҡтисади үҙгәрештәр беҙҙе лә урап үтмәне. Башҡаса булыуы мөмкин түгел. Тимәк, ошо эҙемтәләрҙе йомшартыу буйынса эшләйәсәкбеҙ.


text:
Төбәктә ҙур инвесторҙар менән өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыуҙы тикшерҙеләр
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков Күмертау биләмәһендә һәм Благовар районында өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыусы республиканың ҙур инвесторҙары менән бер нисә эшлекле осрашыу үткәрҙе. Инвестиция проекттарын бойомға ашырыу барышын тикшереүҙә республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығы вәкилдәре, Күмертау һәм Благовар районы хакимиәттәре башлыҡтары ла ҡатнашты.
«Сигма» холдинг компанияһының генераль директоры Александр Махров менән осрашыуҙа Күмертау биләмәһендәге Маячный ауылында май экстракциялау заводы төҙөлөшө барышы тикшерелде. Инвестор дүрт этапта бер нисә етештереү цехын, транспорт-логистика компанияһын һәм элеваторҙы үҙ эсенә алған комплекслы объект төҙөргә ниәтләй. Инвестицияларҙың дөйөм күләме — 6 миллиард һумдан ашасаҡ. Яңы проект 600-ҙән ашыу кешене эшкә урынлаштырырға мөмкинлек бирәсәк.
«Знаменский СГЦ» һәм «Эксима-Агро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәренең генераль директоры, «АВК «Эксима» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының беренсе урынбаҫары Елена Климова менән Благовар районында заманса селекция-генетика үҙәге һәм ҡатнаш аҙыҡ цехы төҙөү буйынса проекттар ҡаралды. Һалынған аҡсаның суммаһы 2,5 миллиард һумдан ашыу тәшкил итәсәк. 100-ҙән ашыу эш урыны барлыҡҡа киләсәк.
Шул уҡ көндә инвесторҙар республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов менән осрашты. Яҡтар республиканың агросәнәғәт комплексына артабан инвестициялау һәм төбәктең ауыл хужалығы етештереүселәренә дәүләт ярҙамын йүнәлтеү мөмкинлектәрен тикшерҙе, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Иҡтисади үҫеш министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Бөгөндән Өфөлә һыу кире ҡайта башлаясаҡ — ҡала хакимиәтенең Граждандарҙы яҡлау идаралығы Фото: Олег Яровиков
Бөгөндән Өфөлә һыу кире ҡайта башлаясаҡ — ҡала хакимиәтенең Граждандарҙы яҡлау идаралығы
Бөгөндән Өфөлә һыу кире ҡайта башлаясаҡ — ҡала хакимиәтенең Граждандарҙы яҡлау идаралығы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Бөгөндән Өфөлә һыу кире ҡайта башлаясаҡ. Был хаҡта шишәмбе, 26 апрелдә, «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында баш ҡала хакимиәтенең Граждандарҙы яҡлау идаралығы етәксеһе Рәсим Абдуллин хәбәр итте.
«Өфө биләмәһендә әле 50 йорт — һыу аҫтында. Ағиҙел, Ҡариҙел, Дим йылғалары ташыуҙан туҡтаны тиерлек. Бөгөндән һыу кире ҡайта башлаясаҡ, тип ышанайыҡ», — тине Рәсим Абдуллин.
Республиканың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе Фәрит Ғүмәров һүҙҙәренсә, хәҙер ташҡын эҙемтәләрен бөтөрөү ташҡынға ҡаршы сараларҙың төп фазаһы буласаҡ.
«Һыу тиҙ генә килә, әммә кәмемәй. Ғәҙәттән тыш хәлдәр булмаһын, ауырыуҙар таралмаһын өсөн бөтә сараларҙы күрергә кәрәк. Һыу баҫҡан урамдарҙың, райондарҙың һәм йорттарҙың йәшәү тәьминәте системаһын тейешле хәлгә килтерергә тейешбеҙ», — тип билдәләне Фәрит Ғүмәров.


text:
Платон
Платон (грек. Πλάtwv) — Боронғо Греция фәлсәфәсеһе. Идеализм йүнәлеше вәкиле.борынгы грек философы, Европа идеализмына нигеҙ һалыусы.
Нимәһе менән ул бөтә донъя философияһы өсөн олуғ һәм әһәмиәтле һуң. Платон, үҙ заманындағы башҡа философтар кеүек үк, бөтә хеҙмәте менән кешеләрҙе объектив рәүештә белемгә, донъяның диалектик закондарын танып белеүгә, өҙлөкһөҙ эҙләнеүҙәргә саҡырған. Философия фәнендә ул, нигеҙе менән хаталы булыуына ҡарамаҫтан, билдәле бер системаға һалынған ижад мираҫы ҡалдырған. Уның хеҙмәттәре философия тарихында тулы бер осор тәшкил итә һәм ул һис шикһеҙ кешелек мәҙәниәтенең (бигерәк тә уның философияһының) үсеше, яңы фекерҙәргә байытыу өсөн ҙур, этәргес роль уйнаған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ул Афинала боронғо грек аристократияһы вәкиле ғаиләһендә тыуа. Платон уҡыған мәктәп Афина йәмғиәтенең юғары ҡатлам кешеләренең балалары өсөн асылған була. Унда грамматика, музыка, риторика, һынлы сәнғәт, гимнастика һәм башҡа шундай фәндәр буйынса дәрестәр бирелә торған була. Платон гүмеренең мөһим ваҡиғаһы булып уның Сократ менән осрашуы һанала. Ул саҡта Платонға 20 йәш кенә тулган була әле, һәм ул үҙенең оло йәштәге уҡытыусыһының һәр әйткән һүҙен, һөйләмен үҙләштерергә тырыша. Ул ошо бурысты юғары дәрәжәлә үтәп сыға ла. Сократ үлгәс, күп йылдар дауамында ул Афинанан китеп тора, төрлө илдәрҙә була, уларҙың ғалимдары, ғилми тәғлимәттәре менән таныша. Афинаға ҡайткас, Платон мәктәп ойоштора һәм уға (ошо ерҙә йәшәгән Академ исемле геройға бәйләп) академия атамаһын бирә. Ошо мәктәптә Платон үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәттәрен ижад итә, шәкерттәрен тәрбиәләй. Уҡытыу эшенә Платон 40 йыллап гүмерен бирә. Ул 80 йәштә, һис көтмәгәндә, бер мәжлестә ултырғанда вафат була. Сәбәп әлеге мәжлестә булмаған, әлбиттә. Платондың ашау-эсеү мәсьәләһендә ғәйәт тәртипле, тыйнаҡ, аскетса йәшәү рәүеше алып барғанлығы мәғлүм.
Ижади мираҫы хронологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платон үҙенең мәсләге, донъяға ҡарашы буйынса объектив идеалист була. Уның һәм уның тураһындағы ҡайһы бер хеҙмәттәр (бигерәк тә биографик материалдар) юғалған булһалар ҙа, ижади мираҫының шаҡтай өлөшө беҙҙең осорға ла һаҡланып ҡалған. Платондың ижад юлын бер нисә осорға бүлеп ҡарарға мөмкин.
- Башланғыс осор (б.э.т. IV быуаттың 90-сы йылдарына тиклем). Был осорҙа Платон, күберәк Сократ йоғонтоһона бирелеп, әхләки проблемалар йүнәлешендә шөғөлләнә. Ҡайһы бер мөһим төшөнсәләргә анализ яһай.
- Күсеү осорона (80-се йылдар) субстанциаль ысынбарлыҡ дәрәжәһендә бирелгән идея концепцияһын дәлилләү хас. Был осорҙа Платон ҡайһы бер башҡа фәлсәфи тәғлимәттәрҙе лә тәнҡитләй. Мәҫәлән, софисттар фәлсәфәһен, Гераклит һәм Пифагор тәғлимәттәрен, ә социаль философия ҡалыбында ул тарҡалыу процессын кисерә башлаған демократия принциптарын тәнҡит итә, аристократия принциптарын иһә күккә сөйә.
- Етлегеү осоро (70—60 -сы йылар) өсөн характерлы күренеш — ул да булһа мөстәҡил һәм субстанциаль ысынбарлыҡ юғарылығында бәйләнгән идеялар тураһындағы тәғлимәтте дәлилләргә ынтылыу. Платонса, был идеялар материаль ысынбарлыҡты ла билдәләй. Үҙенең ошо йүнәлештәге фекерҙәрен иҫбатлауҙа Платон сикләнгән эмпиризмдың кәмселектәренә таянып эш итергә тырыша. Шуның өҫтөнә берни ҡәҙәр абстракт (адресһыҙ) тәнҡитләү менән дә мауығып китә. Был осор өсөн бөйөк ғалимдың мифология сиренә, урыны-урыны менән мистикаға бирелеп китеүе лә хас.
- Һуңғы осор (50-се йылдар) Платондың дәүләт философияһына мөрәжәғәт итеүе менән характерлана.
Платон антологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҫҡаһы, Платон философияһында ҙур урынды өс онтологик субстанция («бер бөтөн», «аҡыл» һәм «йән») тураһында тәғлимәт ала. Был тәғлимәт русса «учение о триаде» тип атала. Платонса, булыуҙың нигеҙен «бер бөтөн» тәшкил итә. «Бер бөтөн» өлөштәргә бүленмәй, уның сиктәре лә юҡ. Уны «бер ни түгел» тип тә әйтеп булмай, сөнки «бер ни» тигән һүҙҙе ҡулланыу ул үҙе үк «бер бөтөн» тураһында «нимәлер» әйтеү булыр ине… Ләкин шулай ҙа, Платонса, «бер бөтөн» ул — булыуҙың нигеҙе. «Аҡыл» — өс субстанцияның икенсеһе, тип ҡарала. Ул — "бер бөтөн"дөң сағылышы. Аҡыл материаль ысынбарлыҡтан ирекле, азат, уға бәйләнмәгән. «Аҡыл», Платонса, әйберҙәрҙең аҫылы. Ләкин ул — «саф», әйберҙәр менән бәйләнештә түгел. Ул — барлыҡ әйберҙәрҙең ғөмүмиләштерелгән аҫылы. Аҡыл ул — йәшәү, ләкин уның (йәшәүҙең) ғөмүмиләштерелгән шәкеле. Аҡылдың иң ғөмүмиләштерелгән йыйылмаһы ғаләм (космос) рәүешендә сағыла. Күренеүенсә, Платон "аҡыл"ды (ә ул, беҙҙең ҡарашта, кешегә хас булған иң ҙур һәм мөһим үҙенсәлек) кешенән айырып ҡарай. Ул — абстракция һәм уның ана шул элегерәк ҡаралған абстракт "бер бөтөн"дән әллә ни айырмаһы юҡ.
Йән тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платон фекере буйынса, субстанцияның өсөнсөһө — йән. Уның «вазифаһы» — юғарыла ҡаралған «аҡыл» менән тәндең үҙенә күрә бер синтезы, йыйылмаһы. Йән һәр әйберҙә бар, хатта ғаләмдә лә. Һәм ошо йәндең сағылышы, Платон фекеренсә, әлбиттә, һәр индивидта. Тән ул йән менән бергә. Үлеү — тәндең башҡа төрлө торошҡа ғына күсеүе. Ләкин тәндең «башҡа торошо» шулай уҡ үлеүгә дусар. Ә бына йән — үлемһеҙ (бында логик ҡаршылыҡ: Платон йән менән тәнде айырылғыһыҙ тип ҡарай, шулай булғас, тән дә, йән кеуек үк, үлемһеҙ тип ҡаралырға тейеш ине. Йә булмаһа, киреһенсә. Йән дә, тән дә — һәр икеһе — үлемесле, мәңге түгел).
Идея һәм материя[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платон тәғлимәттәренең үҙәген һәм төп фекерен идея менән материя араһындағы мөнәсәбәт тәшкил итә. Уныңса, идея — беренсел, ә материя — икенсел. Йәғни материя идеяның тоноҡ күренеше генә. Платонса, материяның һис ниндәй шәкеле (формаһы) лә юҡ. Булған тәҡдирдә лә ул идеянан бер нимә лә ала алмаҫ ине («алды иһә ул идеянан килгән шәкелде боҙор ғына ине»). Идеяның беренсел һәм хәл иткес рольдә алыныуы Платондың гносеологияһында (танып белеү теорияһындә) ла сағыла. Уныңса, һәр әйберҙең нигеҙен идея тәшкил итә. Әгәр ҙә кешеләр нимәнелер танып белеүгә ирешәләр икән, улар ошо идеяны танып белеүгә ирешкән булалар. Ғөмүмән, Платондың «идея» тураһындағы фекерҙәре (улар менән килешеп булмаһа ла) иғтибарға лайыҡ. Платон — фәнгә «идея» һәм «идеаль» терминдарын керетеүе менән ҙур ихтирам ҡаҙанған ғалим. Дөрөҫ, Платонса, идеялар донъяла иң беренсел, иң башланғыс ролде үтәүсе ҡимммәт булып сыға. Шул уҡ вакытта реаль предметтар һәм күренештәр бер ниндәй ҙә иғтибарға эйә түгел. Был яҡтан ҡарағанда, Платондың материя менән идея араһындағы мөнәсәбәтте сағыштырыу тураһындағы фекерҙәре ҡыҙыҡлы.
Платон диалектикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платон үҙенең тәғлимәттәрендә диалектикаға ла (билдәле, уны әлеге идея концепцияһына яраштырып) урын бирә. Шулай ҙа Платондың танып белеү, диалектика, онтология теориялары, бер-береһе менән бәйләнешле булһа ла, һаман да бер яҫылыҡта — үзе тарафынан уйлап сығарылған һәм уны сикләнмәгән көскә әүерелдергән идеяға ғына ҡайтып кала. Платондың идеалистик фекерҙәре үҙе хеҙмәт ҡуйған барлыҡ гуманитар фәндәр өлкәһендә лә урын таба. Этикала ул өс төрлө игелекте атай: аҡыллылыҡ, батырлыҡ һәм айыҡ ярһыусанлыҡ. Улар барыһы бергә ғәҙеллек тип аталған игелекте тәшкил итәләр.
Сәйәси хоҡуҡ өлкәһендә эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платон дәүләттең килеп сығыуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбиттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһыһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хаҡимлығы. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хаҡимлығы. Уның варианттары: яҡшы һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хаҡимлығы. Демократия — күптәрҙең хаҡимлығы.
Сәнғәт һәм гүзәллек тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платон гүзәллек тураһында ла үҙенсәлекле генә фекерҙәр ҡалдыра. Гүзәл предметтар, уныңса, гүзәл тигән әйбер түгел әле. Гүзәллек, Платонса, предметтарҙа, күренештәрҙә түгел, ә уларҙан айырым, мөстәҡил торошта йәшәй. Гүзәллек ул — ғөмүми категория. Ул үҙенә бөтә идеяларҙы туплай. Платон гүзәллек тураһында ошондай, беҙҙең ҡолаҡ һәм зиһен өсөн ятыраҡ булған фекерҙәр менән бергә, материалистик пландағы ҡараштарын да белдерә. Мәҫәлән, ул былай ти: булыуҙың һәм йәшәүҙең матурлығы ул сәнғәттәге матурлыҡтан өҫтөнөрәк… Тағы ла өҫтәп: булыу һәм йәшәү — улар бары тик мәңгелек идеяларға эйәреү генә (был — идеализм); сәнғәт — булыу менән йәшәүгә эйәреү, йәғни уларҙы сағылдырыу (быныһы — материализм). Әгәр ҙә шулай икән, сәнғәт ул эйәреүгә эйәреү (йә иһә сағылышты сағылдырыу) булып сыға. Күренеүенсә, Платонса, сәнғәт, «ҡуян һурпаһының һурпаһы» кеүегерәк, икенсе сортҡа эйә булған бер нәмә генә булып кала… һәм был «саф» теорияла ғына түгел.
Платон сәнғәткә, уның күп төрлө үҙенсәлегенә бер төрлө ҡалыптар ҡуйырға ынтылыуы менән айырылып тора. Мәҫәлән, ул «идеаль дәүләт» ҡыҙыҡһыныуҙарына «тура килмәгән» әҫәрҙәрҙе ситкә этәрә. Ундайҙар рәтенә ул Гомер әҫәрҙәрен, гөмүмән мифтарҙы, шулай ук халыҡ ижадын керетә. Ә музыкала, уныңса, кайғылы моңдар, шулай уҡ «еңел» төрҙәр ҙә булырға тейеш түгел. Музыка ҡоралдарынан ук фәҡәт лираны һәм цитраны (ҡыллы музыка ҡоралын) ғына таный. Ә флейтаны «әҫәрләндереүсе», кәрәкмәй торған ҡорал тип һанай. Платон грек мифологияһын гөмүмән инҡар итә. Дөрөҫ, Платон — үҙенең беренсе ижад осоронда мифология сире менән дә ауырып алған шәхес. Ләкин мифологиянан ул уның аллаларын ғына ҡабул итә, ә кеше сифаттарына эйә булған геройҙарҙы танырға теләмәй, улар ҡылған гәмәлдәрҙең йәштәр өсөн тиҫкәре йоғонтоһо булырға мөмкин, тигән фекерҙә тора. Күренеүенсә, Платон ҡалдырған ижади мираҫ бай ҙа, ҡаршылыҡлы ла, урыны менән хатта килешмәҫлек тә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Ҡалыптар:Эске һылтанмалар
- Ҡалыптар:Ҡалыптар өсөн
- Боронғо грек философтары
- Боронғо Греция философтары
- Б. э. т. IV быуат философтары
- Шәхестәр:Этика
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Эстетиктар
- Сәйәси философтар


text:
Афғансыларҙы иҫкә алдылар
16 февраля 2013 йыл | Йәмғиәт
15 февралдә Афғанстан еренән совет һалдаттарын сығарыуға 24 йыл тулды. Хәҙер был көн локаль хәрби бәрелештәрҙә һәләк булған яугирҙарҙы иҫкә алыу көнө булараҡ билдәләнә. Ошо көндө афғансылар бергә йыйылып, был иҫтәлекле көндө билдәләп үтте.
Хәйҙәр ВӘЛИЕВ: "Беҙҙе бик ҡыҙыу осор көтә"
16 февраля 2013 йыл | Сәйәсәт
Башҡортостан яңы тауыш биреү кампанияһын башлау алдында тора. Республика парламентарийҙары нисек һайланыр, һайлау тураһындағы ҡануниәткә ниндәй үҙгәрештәр индерелде, киләсәктә һайлау бюллетене ниндәй буласаҡ, яңы төҙөлгән партиялар берәй төрлө ауырлыҡ кисерерме - Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр ВӘЛИЕВ ошо һәм башҡа мәсьәләләр тураһындағы фекерҙәре менән уртаҡлаша.
БР Ғафури районы МР Красноусол ауыл советы ауыл биләмәһе депутаттары Советы ҡарары
16 февраля 2013 йыл | Урындағы үҙидара
"Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында” 2003 йылдың 6 октябрендәге 131-ФЗ һанлы закондың 14-се статьяһына, "Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары тураһында” 2008 йылдың 24 июнендәге 80-ФЗ һанлы Федераль закондың 8, 13-сө статьяларына, "Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында” 2002 йылдың 10 ғинуарындағы 7-ФЗ һанлы Федераль законға, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль ра-йоны Красноусол ауыл советы ауыл биләмәһе Уставына ярашлы, ҡарар итте:
Онотолмаҫ йылдар
16 февраля 2013 йыл | Йәмғиәт
"Россия” колхозы буйынса:
"Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ” ордены менән: һауынсылар Р.Ш.Мөхийәнова, Т.К.Павлова, тракторсы А.Я.Степанов.
"Почет Билдәһе” ордены менән: малсы А.И.Зузлов, тракторсылар А.Я.Степанов, В.И.Никитин, һауынсы Р.Ш.Мөхийәнова.
III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены менән: тракторсы В.В.Захаров, малсы Р.М.Вахитов, һауынсы Г.З.Шәрипова.
Миҙалдар менән: партия ойошмаһы секретары Р.Р.Тажиев, иретеп йәбештереүсе А.Я.Степанов, комбайнсы М.Г.Мөрсәлимов, һауынсылар Л.А.Пименова, Р.Ш.Мөхийәнова.
"Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ” ордены менән: һауынсылар Р.Ш.Мөхийәнова, Т.К.Павлова, тракторсы А.Я.Степанов.
"Почет Билдәһе” ордены менән: малсы А.И.Зузлов, тракторсылар А.Я.Степанов, В.И.Никитин, һауынсы Р.Ш.Мөхийәнова.
III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены менән: тракторсы В.В.Захаров, малсы Р.М.Вахитов, һауынсы Г.З.Шәрипова.
Миҙалдар менән: партия ойошмаһы секретары Р.Р.Тажиев, иретеп йәбештереүсе А.Я.Степанов, комбайнсы М.Г.Мөрсәлимов, һауынсылар Л.А.Пименова, Р.Ш.Мөхийәнова.
Мин үҙемә нисек итеп икенсе исем таптым?
16 февраля 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
(Уйынлы-ысынлы)
Һәр кемдең мулла ҡушҡан исеме була. Атай-әсәйем миңә лә яратып Альберт тип ҡушҡан. 22 йәшемә тиклем ошо исемем миңә оҡшап килде. Анау йүнһеҙ ГАИ булмаһа, биллаһи тип әйтәм, әле лә шул исемемдә йөрөп ятҡан булыр инем. Эйе, барыһына ла шулар ғәйепле.
Һәр кемдең мулла ҡушҡан исеме була. Атай-әсәйем миңә лә яратып Альберт тип ҡушҡан. 22 йәшемә тиклем ошо исемем миңә оҡшап килде. Анау йүнһеҙ ГАИ булмаһа, биллаһи тип әйтәм, әле лә шул исемемдә йөрөп ятҡан булыр инем. Эйе, барыһына ла шулар ғәйепле.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Дауалаусы йорт хайуандары
Дауалаусы йорт хайуандары
Йорт хайуандарының хужаларын төрлө ауырыуҙан дауалай алыу һәләте хаҡында хәбәрҙарбыҙ. Шулар араһында иң билдәлеһе – бесәй. Әгәр ҙә хужаһы уның менән яҡшы мөнәсәбәттә икән, был йорт хайуаны хужаһының ауыртҡан урынын табып, дауалау һәләтенә эйә. Мыраулай-мыраулай шул урынға ятып, үҙ тәне менән йылыта һәм һөҙөмтәлә ауыртыу баҫыла. Ауырыуҙың хәле насар булғанда, бесәйҙең бер нисә сәғәт буйы уның янынан китмәүе ихтимал. Статистика буйынса, бесәй яратыусылар табиптарға мыраубайы булмағандарға ҡарағанда биш тапҡырға әҙерәк мөрәжәғәт итә.
1. Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан.
Бесәйҙәрҙең кешеләрҙе йөрәк өйәнәгенән һәм гипертония кризынан ҡотҡарыуы тураһында бик күп ваҡиға билдәле. Ул хатта йөрәк өйәнәген алдан иҫкәртә ала, тиҙәр. Ә инфаркт кисергән кеше бер нисә минут буйы яратҡан бесәйен һыйпаһа, уның ҡан баҫымы һәм йөрәк тибеше нормалләшә.
2. Ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарынан.
Бесәйҙе һыйпау аш эшкәртеү өсөн дә яҡшы. Ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын ҡыҫҡа йөнлө бесәйҙәр яҡшыраҡ дауалай икән.
3. Стрестан һәм арыуҙан.
Бесәйҙәр арыуҙы, баш ауыртыуын баҫырға, пульсты көйләргә, ҡан баҫымын төшөрөргә һәләтле. Иң яҡшы психотерапевт һәм невропатологтар – оҙон йөнлө бесәйҙәр. Улар йоҡоһоҙлоҡтан, юҡ-барға көйөп барыуҙан, депрессиянан интегеүсе кешеләргә ярҙам итә. Ҡара бесәйҙәр кешенең кире энергияһын башҡа төҫлөләргә ҡарағанда ике тапҡырға күберәк ала. Һары бесәйҙәр үҙҙәре ыңғай энергия бирә. Күкһел-көлһыу төҫтәгеләре тынысландыра, аҡ бесәйҙәр – бөтә күрһәткес буйынса ла иң яҡшы дауалаусылар.
4. Иммунитетты күтәреү өсөн.
Көн һайын бесәй мыраулауын тыңлау иммунитетҡа ла ыңғай йоғонто яһай. Ғалимдар фаразлауынса, уның мыраулауы ультратауыш менән дауалауға оҡшаш: яраларҙың бөтәшеүен, һөйәктәрҙең нығыныуын, туҡымаларҙың үҫеүен тиҙләтә. Фарсы бесәйҙәре быуындар һыҙлауын һәм остеохондроз билдәләрен баҫырға һәләтле.
5. Ғүмерҙе оҙайтыу өсөн.
Геронтология институты ғалимдары үткәргән тикшереү күрһәтеүенсә, ғүмер буйы бесәй тотҡан кешеләр, уртаса алғанда, 10,3 йылға оҙағыраҡ йәшәй. Уларҙың ҡан баҫымы күрһәткесе һәм ҡандағы холестерин кимәле лә яҡшыраҡ.
6. Бесәй – иң яҡшы диагност.
Биоэнергетиктар фекеренсә, бесәй – ысын мәғәнәһендә энергомәғлүмәт приборы. Әгәр ҙә ул хужаһының башына ята икән, тимәк, уның йә башы йыш ауырта, йә гипертония менән интегә. Ә инде һул яҡ ҡалаҡ һөйәгенә йә яурынға ятһа, был йөрәк менән ниндәйҙер проблема булыуын аңлата. Бесәй бил тирәһен һайлаһа, тимәк, бөйөрҙө тикшертеү мөһим. Ә гипотониктарҙың бесәйе күберәк уның аяҡ осона ятырға ынтылыр.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Ҡыҙылғанат
Ҡыҙылғанат — (урыҫ. Краснопёрка, сороча, краснопёрая плотва, краснокры́лики красногла́зка) (лат. Scardinius erythrophthalmus) һаҙандар төркөмөнә ҡараған, йылыраҡ һыуҙы яратыусы йылға балығы. Европа һәм Урта Азияла киң таралған. Төньяҡ, Балтик, Ҡара, Каспий, Арал диңгеҙҙәренә ҡойған йылға-күлдәрҙә йәшәй. Башҡортостандың көньяҡ райондарында йышыраҡ осрай. Себерҙә осрамай.
Яңы Зеландияла һәм Канадала урындағы балыҡтарҙы бөтөрөүсе зарарлы балыҡ тип иҫәпләйҙәр.
Ҡыҙылғанат - матур балыҡ, ҡанаттары ҡып-ҡыҙыл, арҡаһы ҡара йәшел, эреләренең тәңкәләре һарғылтыраҡ төҫтә була. Был балыҡ бөжәктәр менән туйына. Оҙонлоғо 51 см-ға, ауырлығы 2 кг-дан артып китеүе мөмкин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 377
БУРКСЕР Евгений Самойлович (23.7.1887, Одесса ҡ. — 25.6.1965, Киев), геохимик. Украина ССР‑ы ФА мөхбир ағзаһы (1925). Фәнни хеҙмәттәре минераль һыуҙар, минераль ләм гидрохимияһы һәм геохимияһы, һирәк һәм тарҡау элементтар химияһы һәм уларҙы алыу технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, тәбиғи объекттарҙың радиоактивлығын өйрәнеү һәм тау тоҡомдарының абсолют йәшен асыҡлау ысулдарын эшләүгә арналған. Украина ССР‑ы ФА Өфөгә эвакуацияланған осорҙа (1941—43) БДМИ‑ла дөйөм химия каф. мөдире. Б. етәкс. Ҡандракүлдең, Красноусол минераль һыу сығанаҡтарының минераль ләме, Асы минераль һыу сығанағы һ.б. өйрәнелә. Башҡ‑н геология идаралығы хеҙм‑рҙәре м‑н берлектә хәрби техниканы маскировкалау өсөн ҡоро минераль буяуҙар әҙерләү ысулдары эшләнә һәм Өфөлә уларҙы етештереү ойошторола.
М.А.Сәйетова
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
Сергеевка (Миллерово районы)
Сергеевка — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар.
Ростов өлкәһе Миллерово районы Первомайское ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡомло урамы.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сергеевка утары 1950 йылдың 1 июлендә Миллерово районы Лютов ауыл советына ҡарай. Дон Ғәскәре өлкәһе территорияһында 1806 йылда был утар урынында Фомин (Широкинский)утары торған. 1819—1822 йылдарҙа был тирәлә дүрт Фомин ҡасабаһы була, шулай уҡ Усть-Широкинский ҡасабаһында 28 йорт иҫәпләнә, унда — 82 ир-ат һәм 91 ҡатын-ҡыҙ була.
Иҫтәлекле урын[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән[1]. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора. Поблизости от территории хутора Сергеевка Миллерово районының Сергеевка утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археологик ҡомартҡы бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
- Ҡурған «Быков». Сергеевка утарынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 0,6 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған «Рассыпной». Сергеевка утарынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 3,0 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Сергеевка II» 7 ҡурған. Сергеевка утарынан көньяҡ-көнбайышта 2,4 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Сергеевка II» 2 ҡурған. Сергеевка утарынан көньяҡ-көнбайышта ике км тирәһе алыҫлыҡта тора[2].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Rostov-obl-geo-stub Ҡалып:Миллеровский район Ростовской области


text:
ЙӘМИЛӘ БИКБАЕВА
Йәмилә Мәхмүт ҡыҙы Бикбаева 1968 йылда 5-се бала булып донъяға килә. Әбүләис башланғыс мәктәбен, Үтәғол урта мәктәбен тамамлағас, Ырымбур өлкәһендә белем ала һәм эшләй. Хәҙерге ваҡытта Әбүләис ауылында тормош иптәше менән өс бала тәрбиәләйҙәр. Нәҫелендәге арҙаҡлы туғандары менән ғорурлана һәм үҙе лә ижад менән шөғәлләнә.
Төштә генә ҡалды бала сағым...
Бала саҡтағылай алып барсы, әсәй,
«Йылҡы юлы» буйлап еләккә.
Һыуһындарым ҡанмай сәсәй-сәсәй,
"Ярһыуым»дан һыуҙар эсмәккә.
Ҡыҙарыпта ғына ла эй бешкән балан –
Ҡарагүҙкәй буйлап та алып бар.
Ә ҡайтҡанда инде, әсәй, ҡыуан,
Күтәреп тә ҡайтҡан ҡыҙың бар!
Яланаяҡланып, әсәй, менәйексе,
Матур тауым – Аҡсабикәгә.
Төшкән саҡта башың әйләнмәҫме,..
Нисек мендек икән текәгә,
Әсәйемдең аҡ сәстәре кеүек,
«Йәмейәт»тең сап – сал ҡылғаны.
Юлға сыҡҡандарға фатиха бирә кеүек,
Ҡыуанып ҡаршылай ул ҡайттҡанды.
Төштә генә булһа ла, әсәй, йөрөйөксө,
Бала сағым буйлап ҡыҙырып.
Дуҫ – туғандар беҙҙән көнләшһенсе,
Бер үтәйек күҙҙе ҡыҙҙырып.