text:
Ижады бай Ғәйетбай30-11-2011, 05:10 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
— Наил Әсғәт улы, өлкәндәр өсөн ижад итеүегеҙҙе яҡшы беләбеҙ. Ә бына балалар өсөн пьеса яҙғанығыҙҙы тәүгә ишетәбеҙ.
— Мин бит балаларҙы яратам. Юҡҡамы ни минең алты балам бар! (Көлә). Етди әйткәндә, улар өсөн яҙмайым йәки һирәк яҙам тип әйтә алмайым.
— Балалар өсөн проза яҙғанығыҙҙы беләм. Ваҡытында “Ҡара ҡумта” исемле повестар серияһын улар кинәнеп уҡыны.
— Балалар өсөн тиҫтәнән ашыу повесым донъя күрҙе. Ә инде пьесаларға килгәндә, үҫмерҙәр өсөн яҙылғандары тиҫтәгә яҡын. Улар ҡурсаҡ һәм йәштәр, шул уҡ “Сулпан”да, Туймазы татар дәүләт театрында ҡуйылды.
— Исемдәрен атап китегеҙ әле.
— Ҡурсаҡ театрында “Ҡара ҡумта” повесы буйынса эшләнгән пьесам сәхнәләштерелде. Йәнә “Ике һайыҫҡан”, “Әтәс батыр”, Йәштәр театрында — “Кем эшләмәй, шул ашамай”, “Ҡурай моңо”, “Сулпан”да — “Ике һайыҫҡан”, “Ҡурай моңо”, “Батыр Әтәс”, “Алыш бармы, атыш бармы?” Барыһын да хәтерләмәйем хәҙер.
— “Теүәтәй һәм Өфө” Мостай Кәримдең бала сағы тураһында тип ишеттек. Ни өсөн ул темаға тотондоғоҙ?
— Был пьеса өс-дүрт йыл элек яҙылды. Мәҙәниәт министрлығы иң яҡшы драма әҫәрҙәре өсөн конкурс иғлан иткәйне. Ике йүнәлештә — өлкәндәр һәм балалар өсөн пьесалар араһында. Мин икеһенә лә яҙырға булдым. Мостай Кәримдең мәрхүм булыуына бер йыллап ваҡыт үткәйне. Уны һағыныу сәбәпсе булдымы, Мостайҙың бәләкәй сағында Өфөнө күрергә теләүе хаҡында яҙҙым әҫәрҙе. Ул балалар өсөн пьесалар конкурсында беренсе урын алды. Шунда уҡ бер нисә театр ҡуйырға теләгәйне, режиссеры табылмай торҙо. Ниһайәт, “Сулпан” балалар театрының художество етәксеһе, режиссер Гөлнара Вәлитова был эшкә тотондо һәм бик матур спектакль ҡуйҙы. Балалар тып-тын ултырып, яратып ҡарай.
— Өлкәндәр өсөн пьесалар конкурсында ла ҡатнаштығыҙ...
— Эйе, өлкәндәр өсөн дә яҙғайным. Ул икенсе урын алды. Аҙаҡ шул “Күңелле йәшәйбеҙ” тигән пьесамды Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында йәш режиссер Азат Йыһаншин сәхнәләштерҙе.
— Пьесаларығыҙҙың йыш сәхнәләштерелгәнен ишеткеләп торабыҙ. Ошо арала ҡайҙарҙа премьераларығыҙ булды?
— Эйе, премьералар булып тора. Күптән түгел Әлмәт татар дәүләт драма театрында бер юлы ике комедиямдың — “Әйҙәгеҙ, өйләнешәйек” һәм “Ауылға ҡыҙҙар килде” — премьераһы булды. Үткән миҙгелдә Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры “Санаторийҙа” исемле драмамды сәхнәләштерҙе.
— “Санаторийҙа”? Исеме ҡыҙыҡ, нимә тураһында ул?
— Бер ҙур түрә ваҡытында күптәргә данлыҡлы исемдәр, миҙалдар биргән, шелтәләр ҙә сәпәгән. Пенсияға сыҡҡас, санаторийҙа шул кешеләрҙең ҡайһы берҙәре менән осраша. Күңел ҡатылығы, кешеләрҙең бер-береһенә мәрхәмәтһеҙлеге хаҡында ул әҫәр. Бер-беребеҙгә иғтибарлыраҡ, изгерәк булайыҡ тип әйтергә теләнем мин пьесам менән.
— Тағы ниндәй премьераларығыҙ булды?
— Быйыл яҙ Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында “Түрә ҡабул итмәй”, Өфө “Нур” татар дәүләт театрында “Ғашиҡтар көнө” исемле комедияларым сәхнәләштерелде. Тағы бер нисә әҫәрем ҡуйылырға тора.
— Әле ниндәй әҫәрҙәр тамамланығыҙ, ниндәйҙәрен яҙаһығыҙ?
— Ер менән ни эшләргә, тигән һорау борсой хәҙер ауыл кешеләрен. Һатырғамы, ҡуртымға бирергәме, әллә үҙҙәренә эшкәртергәме? Һәр варианттың кире яҡтары бар. Бер нисә театр ошо темаға пьеса һораны. Яңыраҡ тамамлаған “Ауылым биҙәктәре” драмаһы шул хаҡта. Саҡ ҡына алдараҡ Бөйөк Ватан һуғышы тураһында “Һуғыштың йөҙө икәү” исемле публицистик драма яҙҙым. Ул әҫәр шул темаға арналған пьесалар конкурсында беренсе урын алды. Хәҙер 1812 йылғы Ватан һуғышына арналған пьеса өҫтөндә эшләйем. Унан төрлө премьераларға рецензиялар яҙып барырға тырышам. Сөнки театрҙарҙың, актер-режиссерҙарҙың эшенә баһа биреү, тәнҡит етешмәй. Ваҡыт булғанда, юмористик скетчтарға тотонам.
— Һеҙ күберәк комедия жанрында эшләйһегеҙ.
— Мин, ысынлап та, комедия яҙам. Ләкин уларҙы ижад иткәндә тамашасыны фәҡәт көлдөрөүҙе маҡсат итеп ҡуймайым. Һәр комедияның төбөндә бөгөн барыбыҙҙы борсоған проблема ята. Тамашасы ике сәғәт буйы спектакль барышында көлһөн-көлһөн дә өйөнә ҡайтып барышлай ҡапыл уйға ҡалһын: “Туҡта-туҡта! Көлөүен-көлдөк тә ул, был әҫәр бик етди проблема күтәрә лә баһа! Уны нисек тә хәл итергә кәрәк бит!” Тамашасынан ана шундай һүҙҙәр әйттереү өсөн яҙам мин комедияларымды.
— Һеҙгә ижади уңыштар теләйбеҙ.


c: text/html

text:
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе бөтә донъя һуғышы (1 сентябрь 1939 — 2 сентябрь 1945) — кешелек тарихында иң ҙур һуғыш. Был һуғышта 72 дәүләт һәм Ер шары халҡының 80 % ҡатнашҡан, һуғыш хәрәкәттәре 40 дәүләт территорияларында булған, 57 миллион тирәһе кеше һәләк булған.
Йөкмәткеһе
Һуғыштың тәүшарттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Версаль килешеүе Германияның ҡораллы көстәрен үҫтереү мөмкинлеген ныҡ сикләгән. Ләкин, Гитлер власҡа килгәндән һуң, Германия Версаль килешеүенең бөтә сикләнеүҙәрен дә боҙа башлаған — атап әйткәндә, армияға алыныу тергеҙелгән һәм тиҙ генә төрлө хәрби техника эшләп сығарырға тотонған. 1936 йылда Германия ғәскәрҙәре Рейн демилитаризацияланған зонаһын баҫып алған. 1938 йылда Германия Австрияны һәм Чехословакияның бер өлөшөн үҙенә ҡушҡан.
Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы 1939 йылдың 1 сентябрендә Германияның Польшаға һөжүм итеүе менән башланған. 3 сентябрь Бөйөк Британия һәм Франция Германияға һуғыш иғлан иткәндәр. 17 сентябрь совет ғәскәрҙәре Польшаның көнсығыш төбәктәрен баҫып алған (1939 йылғы Совет-герман килешеүҙәрен ҡара). 30 ноябрь совет ғәскәрҙәре Финляндия территорияһына ингән (Ҡышҡы һуғыш 1940 йылдың 12 мартына тиклем дауам иткән һәм формаль яғынан совет сығанаҡтарҙа Икенсе донъя һуғышының өлөшө тип иҫәпләнмәй). 1940 йылдың апрель һәм май айҙарында Германия ғәскәрҙәре Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург, июнь айында Францияны баҫып алғандар. 1940 йылдың июнь айында СССР Литва, Латвия, Эстония һәм Румынияның көнсығыш төбәктәрен баҫып алған. 1940 йылдың 10 июлендә Германия яҡлап Италия һуғышҡа ингән, уның ғәскәрҙәре август һәм сентябрь айҙарында Британия Сомалийы, өлөшләтә Кения һәм Судан баҫып алғандар, Мысыр территорияһына ингән. Декабрь айында улар Британия ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителеп, 1941 йылдың ғинуар — май айҙарында Көнсығыш Африканан ҡыуылған. 1941 йылдың апрелендә Германия Греция һәм Югославияны баҫып алған. Япония Ҡытайҙың көньяҡ төбәктәрен һәм француз Һиндоҡытайының төньяҡ өлөшөн оккупациялаған.
1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзына һөжүм иткән (Бөйөк Ватан һуғышын ҡара). 1941—1942 йылдарҙа Гитлерға ҡаршы коалицияның нигеҙе формалашҡан (СССР, Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары).
Ҡыҙыл Армияның Сталинград (1942—1943), Курск (1943) һәм Днепр (1943) яуҙарындағы еңеүҙәре Икенсе донъя һуғышының боролошон билдәләгән. 1943 йылдың майында Бөйөк Британия һәм Америка ғәскәрҙәре Төньяҡ Африканы азат иткәндәр. 1943 йылдың июлендә Италияның фашист режимы емерелгән, октябрь айында Италия Германияға һуғыш иғлан иткән. Германия ғәскәрҙәре Италия территорияһын баҫып алған. 1943 йылдың июль-август айҙарында коалиция ғәскәрҙәре Италияға, 1944 йылдың июнендә, икенсе фронт булдырып, Нормандияға ингәндәр. 1944—1945 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре Үҙәк һәм Көньяҡ-көнсығыш Европа илдәрен азат иткән. 1945 йылдың апрелендә союздаш ғәскәрҙәр Төньяҡ Италияны азат иткән, Көнбайыш Германияны баҫып алған. 1945 йылдың 2 майында Ҡыҙыл Армия Берлинды яулап алған. 8 май Берлин янындағы Карлсхорст тигән урында Германия ғәскәре башлыҡтары шартһыҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйғандар. СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәт башлыҡтарының Берлин конференцияһы (17 июль — 2 август, 1945, Потсдам) Европаның һуғыштан һуңғы ҡоролошоноң нигеҙҙәрен билдәләгән.
Атлантика өсөн һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан Бөйөк Британияның Хәрби диңгеҙ көстәре Германияныҡынан күпкә көслөрәк ине. Бөйөк Британияның хәрби флотына ҡаршы көрәшеү өмөтһөҙ эш тип иҫәпләп, Германияның хәрби диңгеҙ флотының баш сардары Редер крейсер һуғышы стратегияһын һайлаған, йәғни дошмандың транспорттарын юҡ итеү стратегияһын. Был идеяны ғәмәлғә ашырыр өсөн утыҙынсы йылдар аҙағында «Дойчланд», «Адмирал Шеер», «Адмирал граф Шпее» исемле «кеҫә линкорҙары» төҙөлгән. Шул уҡ маҡсатҡа «Бисмарк» һәм «Тирпиц» исемле линкорҙар арналған.
1941 йылдың май айында «Бисмарк», Атлантикаға рейдҡа сығып, Британия хәрби караптары тарафынан батырылған. Шунан һуң Гитлер ҙур караптарға ышыныс юғалтып, хәрби флот башлығы итеп Дёницты тәғәйенләнгән. Дёниц иһә үҙенең һыу аҫты кәмәләре ярҙамында һуғыш алып барыу тактикаһын айырыуса уңышлы ҡулланған.
Германия күпләп һыу аҫты кәмәләре төҙөй башлаған. Тәүҙә уларҙың хәрби хәрәкәттәре уңышлы булған, ләкин 1943 йылдың апреленән алып Германияның һыу аҫты кәмәләре ауыр юғалтыуҙар кисерә башлаған.
Атлантика өсөн һуғыш осоронда, 1939 йылдан алып 1945 йылға тиклем, Германия 340 һыу аҫты кәмәһен юғалтҡан. Гитлерга ҡаршы коалиция көстәре 4 245 транспорт карабы юғалтҡан.
Атлантика өсөн һуғышта Германияның хәрби флоты ныҡ көсһөҙләнгән. Һөҙөмтә булараҡ, Германия хәрби диңгеҙ көстәре, коалиция көстәре Нормандияға диңгеҙ яғынан ингәндә, етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған.
Алыҫ Көнсығыш һәм Тымыҡ океандағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1931 йылдан алып япондар Маньчжурияны һәм Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала башлағандар. 1941 йылдың 7 декабрендә, һуғыш иғлан итмәй, Перл Харборға һөжүм итеп, Япония АҠШ-ҡа ҡаршы һуғыш асҡан (был һуғыш Тымыҡ океандағы һуғыш исеме аҫтында билдәле). 1941—1942 йылдың башында Япония Малайзия, Индонезия, Филиппин, Бирманы баҫып алған. Тымыҡ океандағы һуғыш Мидуэй атоллы янындағы яуҙан һуң боролош алған.
1944—1945 йылдарҙа Бөйөк Британия һәм Америка ғәскәрҙәре Маршалл һәм Мариан утрауҙарын, Филиппиндарҙы азат иткән һәм Японияның Окинава утрауын баҫып алған. Америка авиацияһы Япониялағы Хиросима (1945 йылдың 6 авгусында) һәм Нагасаки (9 авгусында) ҡалаларына атом бомбаларын төшөргән. 1945 йылдың 9 авгусында Советтар Союзы Японияға һуғыш иғлан иткән, совет ғәскәрҙәре Японияның Квантун армияһын тар-мар иткән, Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытай, Төньяҡ Корея, Көньяҡ Сахалин һәм Курил утрауҙарын азат иткән. 1945-се йылдың 2 сентябрендә Япония шартһыҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйған.
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 임시정부 대일선전포고 71주년 기념식 (71th anniversary of the Declaration of war on Japan) (English), Yonhapnews (21 July 2013). 7 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Шулай уҡ Югославия Халыҡ-азатлыҡ ғәскәренә һәм Совет ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Шулай уҡ Совет ғҡскәрҙәренә ҡаршв хәрби хәрәкәттә ҡатгаша
- ↑ 4,0 4,1 Украина баш күтәреүселәренә ҡаршы хәрьи хәрәкәтә ҡатнаша
- ↑ Шулай уҡ Британия ғәскәренә һәм Греция армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттә ҡатнаша
- ↑ Шулай уҡ Грецияны азат итеү армияһына ҡаршы һуғыша
- ↑ Олевська Республіка та Поліська січ: партизани в роки ІІ Світової війні. Володимир Гінда
- ↑ ТАРАС БОРОВЕЦЬ І «ПОЛІСЬКА СІЧ» — УПА(Б-Б) І РАДЯНСЬКІ ПАРТИЗАНИ. Володимир Дзьобак
- ↑ Шулай уҡ француз ғҡскәренә ҡаршы бәрелештәрҙә ҡатнаша
- ↑ Также вели боевые действия против Армии крайовой и Полесской сечи
- ↑ Предоставление Союзникам военных баз на Азорских островах, а также участие в боевых действиях против Японии португальских волонтёров на территори Восточного Тимора
- ↑ Иранская операция
- ↑ 17 сентябрь 1940 йыл Сан-Марино объявило войну Великобритании. 29 сентября 1943 года Сан-Марино объявило о своём нейтралитете, однако 26 июня 1944 года подверглось бомбардировке со стороны британских ВВС.
- ↑ Отправка добровольческой «Голубой дивизии» на Восточный фронт и заправка немецких подводных лодок в испанских портах

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Тунис
Тунис Республикаһы — الجمهورية التونسية (әл-Жүмһүриә әт-Тунисиә) — Төньяҡ Африкалағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тунис. Дәүләт теле — ғәрәп теле. 2010 йылғы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә 10 миллиондан ашыу кеше йәшәй, территорияһы — 163 610 км². Халыҡ һаны буйынса исемлектә донъя йөҙөндә 79-сы урында, биләгән майҙаны буйынса — 91-се урында.
Унитар дәүләт, президент республикаһы. 2014 йылдың 31 декабренән президент вазифаһын Беджи Каид Эс-Себси биләй. 24 административ-территориаль берәмеге бар
Төнъяҡтан һәм көнсығыштан Урта диңгеҙгә сыға, көнбайыштан — Алжир, көньяҡ-көнсығыштан Ливия менән сикләшә. Илдең өстән бер өлөшө Атлас тауҙарының көнсығыш яғын биләй, ҡалған өлөшө саванналарҙа, башлыса сүллектәрҙә урынлашҡан.
Халҡының 98 % -ы ислам динендә.
Тотороҡло үҫешә барған иҡтисадлы аграр-индустриаль ил. ЭТП кимәле һатып алыу мөмкинлеге буйынса 2011 йылда 100,3 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә (халҡының йән башына 9500 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — тунис динары.
1705 бойондороҡһоҙ Тунис дәүләте барлыҡҡа килгән, уға Хөсәйниҙәр затынан бейҙәр хакимлыҡ иткән. Улар солтанды бары тик дин башлығы итеп таныған. 1881—1883 йылдарҙа Франция Тунисҡа үҙ протекторатын көсләп таға, илде үҙенең колониаль империяһы биләмәһенә индерә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүтормош кешеләренең Тунис биләмәләрендәге иң боронғо төйәктәре 200 000 мең йылдар элек үк барлыҡҡа килгән (Келибия районы, Бон мороно).
Б.э. тиклем 6000 йылдар самаһы әүәл боҙлоҡ дәүеренән һуң (Сахара) сүллеге барлыҡҡа килгән.
Б.э. тиклем 4500 йыл элек Тунистың Гафса районында капсийҙар төйәкләнә.
Б.э. тиклем 1100 йыл элек финикиялылар Карфаген, Сус, Утика һәм Изерта ҡалаларына нигеҙ һала. Финикиялыларҙың төньяҡ Африкалағы төп ҡалаһы булып Карфаген һанала.
Карфаген б.э. тиклем 814 йылда барлыҡҡа килә. Уға финикиялыларҙың Тир ҡалаһы колонистары нигеҙ һала. Көнбайыш Урта диңгеҙ төбәктәрендә Финикия йоғонтоһо юҡҡа сыҡҡас, Карфаген уның элекке колонияларын үҙенә буйһондора. Б.э. тиклем III быуатта Боронғо Римгә каршы һуғышып яулап алған ерҙәрен юғалта һәм б.э. тиклем 146 йылда емертелә һәм уның Африкалағы провинцияһына әүерелә.
Юлий Цезарь уның урынында колония булдырырға бойороҡ бирә (үҙе вафат булғандан һуң бойомға ашырыла). Б.э. тиклем 44 йылда Финикия Карфагены харабалары өҫтөндә римлеләр яңы ҡала төҙөй һәм Юлий Цезарь хөрмәтенә Colonia Iulia Carthago тип атай. Ул бай ауыл хужалығы тауарҙары етештереүсе административ үҙәк һәм порт булараҡ сәскә ата. Карфагендың был дәүере 750 йыл дауам итә.
Рим империяһы бүлгеләнгәс бында Вандалдар һәм аландар короллеге барлыҡҡа килә (Б.э. тиклем 429—533 йй).
Артабан Төньяҡ Африканың был яғын император Юстиниан хакимлыҡ иткән Византия яулап ала. Шунан алып Карфаген Карфаген экзархатының баш ҡалаһына әүерелә. 697 йылда византия Карфагены ғәрәптәр баҫышыуына ҡаршы тора һәм яуланмай ҡала.
670 йылда ғәрәптәр (Хаҡ хәлифәлек) византия ҡәлғәһе урынында Төньяҡ Африка ерҙәрендә тәүге ҡалаһына нигеҙ һала (Каруан), ул транссахара сауҙаһы үҙәгенә әүерелә.
1534 йылда Сәлим I идара иткән Осман империяһы экспансияһы осоронда төрөк флотының баш командующийы Хәйр-әд-Дин Барбаросса Тунисҡа баҫып инә, әммә бер йылдан Тунис герман-рим императоры Карл V Габсбург тартып ала.
1568 йылда Ғосман империяһы (Сәлим II) корсары Кылыч Али-паша Алжирҙан ҡоро ер юлы менән ҙур булмаған ғәскәр ебәрә, Хафсидтарҙан Тунисты тартып ала. 1573 йылда Австриялы Һуан испандар ярҙамы менән Тунисты яулай, әммә 1574 йылда османдар яңынан Тунисҡа бәреп инә. Тунис Осман империяһына баш һала.
Мәгәр XVI быуаттан төрөк солтаны хакимлығының исеме генә тороп ҡала — ғәмәлдә 1612 йылда барлыҡҡа килгән Мурадиҙар затынан бойондороҡһоҙ бейҙәр илгә идара итә. 1705 йылда было бойондороҡһоҙ Тунис дәүләте барлыҡҡа килә, уға Хөсәйниҙәр тоҡомо идара итә, улар төрөк солтанын дини башлыҡ — имам итеп кенә таный. 1881—1883 йылдарҙа Франция Тунисты үҙ протекторатына тартып ала һәм үҙ колонияһына әүерелдерә. Иң билдәле бейҙәр:
- Хөсәйен бен Али (1705 йылдан)
- Али-бей (1759—1782)
- Хәмүдә-паша (1782—1814)
- Әхмәд (1837—1855)
- Мөхәммәт әс-Садыҡ (1881)
- Монсәф (1942—1943)
- Мөхәммәт VIII әл-Әмин (1943—1957)
1957 йылда монархия юҡҡа сығарыла.
1960-сы йылдар башынан илдә ғәмәлдә бер партиялы режим урынлаша. Был партия Нео-Дустур, 1964 йылда Социал-демократик тигән исем ала.
1987 йылда илдә Йәсмин ихтилал була, илдең күп йылдар идара иткән Хәбиб Бургиба, (ул туҡтауһыҙ етәкселәрҙе алмаштырып тороуы менән билдәле), иҡтисади көрсөк һәм дини баҫым барған шарттарҙа төп министрҙар һәм көс ведомстволары менән һүҙ беркетеп премьер-министр Зин әл-Әбидин Бен Али уны властан бәреп төшөрә. Икенсе йылына Бургиба осорондағы иң мәғәнәһеҙ ҡарарҙарын һәм йүнәлештәрен сикле генә реформалайҙар. Ил етәкселеге бер партия системаһынан формаль рәүештә генә күп партиялылыҡ иғлан итә, шул рәүешле ауыр эҙемтәләрҙән ҡотола ала һәм идара итеүҙе ҡулдан ысҡындырмай. Ил көнбайыш сәйәсәте үткәрә башлай, һәм ислам фундаментализмы менән көрәшә.
2011 йылдың 8 февралендә Тунистағы болғаныштар (2010—2011) осоронда президент Бен Али илдән ҡаса[10]. Был ваҡиғаларға икенсе Йәсмин ихтилалы исеме бирәләр[11]. Ғәҙәттән тыш хәл режимы илдә 2011 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың мартына тиклем дауам итә.[12]
Бөгөнгө хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2015 йылдың 18 мартында Туниста теракт эшләнә, Бардо ҡалаһының милли музейында 20-нән ашыу кеше үлтерелә.
2015 йылдың 26 июнендә Сусала «Riu Imperial Marhaba» ҡунаҡханаһы биләмәһендә теракт була. Ул Сусаның Эль-Кантави рекреацияһына инә. Ҡунаҡхана биләмәһенә ярҙағы ҡомлоҡ яғынан ҡораллы террорист килеп инә лә осраған бер кешене атып үлтерә. 38 еше һәләк була, 39 яралана.
Сәйәси ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Президент[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элекке президент Зин әл-Әбидин Бен Али вазифаһында Хабиб Бургиба хакимиәттән киткәс, 1987 йылдан була. Хәбиб Бургиба был вазифаны ил Франциянан 1956 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алғаны бирле алмаштырылмай биләй. 1957 йылда илдә монархия юҡҡа сығарыла.
Тунис дәүләтенә нигеҙ һалған, ҡартайыуы еткән президент Хәбиб Бургиба, 1987 йылда премьер-министр вазифаһына Зин әл-Әбидин Бен Алины тәғәйенләй. Ул шуғаса хәрби министр һәм эске эштәр министры булып эшләгән була. внутренних дел. У саҡта ил конституцияһында президент ғүмерлеккә тәғәйенләнә тип яҙылған булған.
Алты аҙнанан уҡ «һарай ихтилалы» килеп сыға — Хәбиб Бургибаны, медицина тикшереүе үткәреп, юридик хоҡуҡҡа һәләтле түгел һәм президет вазифаһын башҡара алмай тип һығымта яһайҙар, һәм ошо рәүешле тыныс юл менән Йәсмин ихтилалы тип аталған түңкәрелеш тормошҡа ашырыла. Хакимиәттән киткән Хәбиб Бургиба 2000 йылға тиклем ғүмер итә һәм үҙенең тыуған ере — Монастир ҡалаһында хәҙер уның исемен йөрөткән кәшәнәгә ерләнә.
Йәнә ике йыл Зин әл-Әбидин Бен Али премьер кәнәфиендә президент вазифаһын үтәй, 1989 йылда президент итеп һайлана. Тунистың Конституцияһына үҙгәрештәр индерелә: 2002 йылда терроризмға ҡаршы көрәш һылтауы менән референдум үткәрелә, шуның һөҙөмтәһендә президент һайлау мөҙҙәте (рәттән ике тапҡыр) һәм президент булып һайланыу хоҡуғы биргән йәш цензы (70 йәшкә тиклем) тураһындағы статьялар алып ташлана.
2011 йылдың 14 ғинуарында Туниста болғаныштар башлана һәм 74 йәшлек Зин әл-Әбидин Бен Али бежал из страны в Сәғүд Ғәрәбстанына сығып ҡаса, Президент теҙгенен парламент спикерына тоттора. Шуға тиклем ул илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеп өлгөрә һәм хөкүмәтте тарата, парламентҡа ваҡытынан алда һайлау үткәрергә бойороҡ бирә. Туниста тәүлек буйы самолеттар осмай, икенсе көнөнә сит илдән килгән туристар тулыһынса ашығыс рәүештә илдән ҡайтарып ебәрелә.[13]
1959 йылда тәүге президент ваҡытында күп партиялылыҡ системаһы индерелә, донъяуи судтар ҙә, гражданлыҡ нормалары ла күп ҡатынлылыҡты тыя, ҡатын-ҡыҙға һайлауҙарҙа ҡатнашыу хоҡуғы бирелә. Былар әле лә юридик көсөндә ҡала. Ике ҡатын алыу раҫланған осраҡта яза ҡаралған. Конституция буйынса президент 5 йылға һайлана. Премьер-министр һәм министрҙар кабинеты президент тарафынан һайлана. 2011 йылда әммә президент һәм премьер-министр Учредителдәр йыйылыш тарафынан һайлана. Төбәк башлыҡтары һәм урындағы үҙидара етәкселәре хөкүмәт тарафынан билдәләнә. Муниципаль һәм округ кимәлендәге етәкселәр һайлау үткәреп тәғәйенләнә.
Партиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демократик конституцион берекмә партияһы (ДКБ) (1988 йылға тиклем — Социалистик Дустур Партия, унан да элгәре — Яңы Дустур) Тунис үҙаллы дәүләт булараҡ бойондороҡһоҙлоҡ алғаны бирле 25 йыл дауамында берҙән-бер легаль партия булып тора. 2011 йылдағы протестар арҡаһында партия тыйыла. Ваҡытлы Учредителдәр йыйылышында барлыҡҡа килгән иң эре партиялар — урта йүнәлешле Ислами тергеҙеү партияһы, донъяуи Республика өсөн Конгресы, Азатлыҡ, ғәҙеллек һәм үҫеш өсөн халыҡ петицияһы (Әл-Әридә).
Парламент[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ вәкилдәре Ассамбеляһы — бер палаталы парламент, унда 217 урын. Депутаттар 5 йылға һайлана. Парламент Бардо һарайында эшләй (күрше бинала Бардо музейы). Ул илдең баш ҡалаһы Тунистан йыраҡ түгел Бардо ҡалаһында урынлашҡан.
2011 йылдың 23 октябрендә ваҡытлы Учредителдәр йыйылышына һайлау үткәрелә. 217 урындың 89-ын урта йүнәлешле Тунис Ислами тергеҙеү партияһы яулай, Республика өсөн Конгресы — 29, Азатлыҡ, ғәҙеллек һәм үҫеш өсөн халыҡ петицияһы (Әл-Әридә)) — 26.
2014 йылдың 26 октябрендә президет Бен Али бәреп төшөрөлгәндән алып беренсе тапҡыр парламент һайлауы үткәрелә, Тунистың яңы Конституцияһы ҡабул ителә.[14][15]. Ил граждандары 217 депутат һайлай[16]. Иң күп урынды (83) төп донъяуи партия «Нидаа Тунис» яулай, ә иң ҙур ислами партия «Ән-Нәхдә» — 68 урын алыуға өлгәшә.
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тунистың иң түбән ере — Әл-Гәрсә (диңгеҙ кимәленән 17 м түбәнерәк), ә иң бейеге — Шамби тауы (1544 м). Майҙаны буйынса ул Мәғрибтә иң бәләкәй ил.
Тунистың климаты — төньяҡта урта диңгеҙ субтропигы, яр буйында, көньяҡта һәм эске райондарҙа — тропик сүллектәре. Ғинуарҙа уртаса температура +10 °C — төньяҡта һәм +21 °C — көньяҡта, июлдә +26 °C нтөньяҡта һәм +33 °C — көньяҡта. Яуым-төшөм- көньяҡта 100 мм, таулы райондарҙа 1500 мм-ға тиклем, ҡайһы бер сүлле райондарҙа йылдар буйы ла яумай. Яр буйында эҫелек диңгеҙҙән килгән бриз арҡаһында бер аҙ һүрелгәндәй тойола, ғәмәлдә был улай түгел. Сүлле райондарҙа төндә хатта яҙын һәм көҙөн ҡырауҙар төшкөләй, шул уҡ ваҡытта көндөҙ температура +25…+27 °C етә. Был илгә иң яҡшыһы сентябрь-ноябрь һәм март-июнь айҙарында килеү.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тунистың 24 вилайәте бар, уларҙың башында губернаторҙар тора. Вилайәттәр 264 округҡа (делегацияға) бүленгән. Губернаторҙарҙы республика президенты тәғәйенләй.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аграр-индустриаль ил, иҡтисад нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә. Милли табыш килтереүҙә туризм икенсе урында тора, өсөнсөлә — еңел сәнәғәт, башлыса текстиль етештереү.Зәйтүн һәм уның майын экспортлау буйынса Тунис донъяла дүртенсе урынды биләй. Илдә 50 млн-дан ашыу зәйтүн ағасы иҫәпләнә. Тунис донъяның зәйтүн етештереү күләменең 10%-ын тәьмин итә. Әммә башҡа төр ауыл хужалығы тауарҙарын Тунис әҙ етештерә һәм ситтән һатып алырға мәжбүр. Фосфорит ятҡылыҡтарының иң эреләрендә дәүләт компаниялары эш алып бара. Нефть сығарыу 5 млн тонна тәшкил итә, был илдең эске ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә һәм 40 % самаһы экспорт табышы бирә.
Һорауламалар халыҡтың яртыһы тиерлек үҙҙәрен урта синыфҡа индереүен күрһәтә. Дәүләт тарафынан билдәләнгән минималь эш хаҡы айына 270 динар (130 долл. самаһы).
Нефть һәм газ тармаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тунистың нефть сығарыусы тармағы күрше Алжирҙыҡына ҡарағанда ҡайтышыраҡ үҫешкән. 2006 йылда раҫланған мәғлүмәттәр буйынса Туниста нефть ятҡылыҡтары — яҡынса 308 млн баррель. BP Statistical Energy Survey раҫлауынса, Тунис 2007 йылда уртаса 97600 баррель сей нефть сығарған, был донъя күләмендә 0,11 % тәшкил итә һәм 2006 йылға ҡарағанда 40,1 %-ҡа үҫкән.
Оҙайлы ваҡыт нефть Тунистың экспорт табышының төп сығанағы булып тора (1999 йылда илдә 250 мең тонна самаһы сей нефть сығарылған). 1980-се йылдар ахырында был роль текстиль һәм аҙыҡ-түлек етештереүгә күсә.[17].
Сәнәғәт министрлығы Тунистың нефть сәнәғәтен көйләп тора. L’Enterprise Tunisienne d’Activites Petrolieres (ETAP) — дәүләт нефть компанияһы, ә Société Nationale de Distribution du Pètrole (SNDP) — милли маркетинг дистрибьютор компанияһы булып тора[18].
Туниста «Бритиш Газ» — иң ҙур сит ил инвесторы. Miskar төбәгендә газ сығарыу буйынса акцияларҙың 100 % — уныҡы. Был күләм илдәге тәүлек ихтыяждың 80%-ын тәшкил итә.[17].
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдә һигеҙ халыҡ-ара аэропорт, барлығы — 29 (на 2013 год).[19] Илдең иң эре аэропорттары: Энфида, Тунис-Карфаген халыҡ-ара аэропорт, Хәбиб Бургиба исемен йөрөткән Монастир ҡалаһы аэропорты һ.б.
SNCFT компанияһы идара иткән Тунис тимер юлдары селтәренең оҙонлоғо (франц. Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens), 1900 км-ҙан оҙонораҡ, шуларҙан киң колеялыһы (1435 мм) — 473 км[20] 1674 км — 1000 мм киңлек колеялы.
Халыҡ-ара йөк ташыу диңгеҙ транспорты менән башҡарыла. Илдең төп порттары: Хальҡ-әл-Үәд, Сфакс, Бизерта, Сехира, Сус[20].
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халҡының 98 проценты — мосолман, нбер аҙ католиктар бар. Шулай уҡ Тунистың Джерба утрауында йәһүдтәр йәмәғәте йәшәй.
Халыҡ һаны — 10,6 млн кеше (2010 й.). Һуңғы йылдарҙа Туниста тыуым һаны ҡырҡа кәмей. 2010 йылда дөйөм тыуым коэффициенты буйынса бер ҡатынға 1,71 бала тура килә. Был ғәрәп илдәре араһында иң түбән күрһәткес.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдәге 97 % халыҡ — ғәрәп. Мәгәр бер аҙ (1 %) бербер ҙа йәшәй. Улар башлыса Джерба утрауында һәм Матмата, Татавин, Гафса төбәгендә йәшәй. Тунис берберҙары нефус тигән ырыуҙан булып, бербер теленең Шелха тигән шиүәһендә һөйләшә. Илдә черкестар ҙа бар (яҡ. 1,5 %). Башлыса улар мысыр мәмлүктәренән ҡалған, бер аҙы һуғыштарҙан һуң Кавказдан күскән.
Аш-һыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫерткес эсемлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәттә мосолмандар иҫерткес ҡулланмай, мәгәр Туниста был мәсьәләгә бармаҡ аша ҡараусандар. Илдә шәкәрһеҙ (сухие) һәм әҙ шәкәрле шараптар (столовые) етештерелә. Громбалия ҡалаһында үҙәк майҙанда йөҙөм тәлгәше рәүешендәге һәйкәл ҡуйылған. Был ҡалала һәр сентябрь шарап фестивале үткәрелә. Туниста берҙән-бер милли һыра бренды — «Celtia» етештерелә. ных напитков Тунисатың милли эсемлектәре иҫәбенә «Tibarin» хөрмә ликеры, цитрус ликеры «Cedratine» һәм инжир араҡыһы «Boukha» инә. Шәкәрһеҙ ҡыҙыл «Magon» шарабына ихтыяж юғары. .
Байрамдар һәм даталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 14 ғинуар — Революция көнө
- 20 март — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө
- 21 март — Йәштәр көнө
- 9 апрель — Шәһиттәрҙе хәтерләү көнө
- 1 май — Хеҙмәт байрамы
- 25 июль — Республика иғлан итеү көнө
- 13 август — Ҡатын-ҡыҙҙар көнө
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Новым президентом Туниса избран Монсеф Марзуки, Лента.ру (12 декабря 2011). 13 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Назначен новый премьер-министр Туниса | Vesti.az | Главные новости Азербайджана | Новости Азербайджана. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 март 2013. 16 март 2013 тикшерелгән.
- ↑ Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 май 2013. 9 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Human Development Report 2013 (инг.). United Nations Development Programme (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 август 2013.
- ↑ http://www.worldtimezone.com/time/wtzresult.php?CiID=6761
- ↑ 6,0 6,1 http://dateandtime.info/country.php?code=TN
- ↑ https://www.timeanddate.com/time/change/tunisia
- ↑ https://www.horlogeparlante.com/history-english.html?city=2464470
- ↑ https://www.timeanddate.com/news/time/tunisia-cancels-dst-2009.html
- ↑ Президент Туниса низложен
- ↑ Тунис: «Жасминовая революция» и что будет дальше?
- ↑ В Тунисе отменили режим ЧП, рассчитывая на большой турпоток — Туристические новости от Турпрома
- ↑ Российских туристов вывезут из Туниса 16 января, РосБизнесКонсалтинг (15 ғинуар 2011). 16 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ В Тунисе в воскресенье проходят парламентские выборы. Euronews (26 октября 2014). 26 октября 2014 тикшерелгән.
- ↑ Первые после принятия новой конституции выборы состоятся в Тунисе. Федеральное агентство новостей (26 октября 2014). 26 октября 2014 тикшерелгән.
- ↑ Tunisia begins landmark election race. Al Arabiya (4 октября 2014). 26 октября 2014 тикшерелгән.
- ↑ 17,0 17,1 Тунис
- ↑ Oil and Gas in Tunisia — Overview
- ↑ The World Factbook
- ↑ 20,0 20,1 Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 26. Тихорецк — Ульяново. 1977. 624 стр., илл.; 46 л. илл. и карт.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Правительство Туниса — официальный сайт (фр.)
- Тунисская палата представителей — официальный сайт (ғәр.)
- Open Directory Project — Тунис
- Тунис: четыре года после революции
- Тунисское национальное представительство по туризму — официальный сайт (рус.)
Ҡалып:Африканский союз Ҡалып:Agadir Ҡалып:Союз для Средиземноморья Ҡалып:ОИК Ҡалып:Заморская экспансия Франции Ҡалып:Франкоязычные страны Ҡалып:Союз арабского Магриба


text:
Әсә көнө алдынан 40-ҡа яҡын гүзәл зат «Әсәлек даны» миҙалына лайыҡ булдыФото: Олег Яровиков
Әсә көнө алдынан 40-ҡа яҡын гүзәл зат «Әсәлек даны» миҙалына лайыҡ булды
Әсә көнө алдынан 40-ҡа яҡын гүзәл зат «Әсәлек даны» миҙалына лайыҡ булдыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Әсә көнө алдынан Хөкүмәт йортонда күп балалы әсәләрҙе бүләкләү тантанаһы үтте. Республикала йәшәгән 40-ҡа яҡын ҡатын-ҡыҙ Башҡортостан Башлығы исеменән «Әсәлек даны» миҙалын алды. Наградаларҙы һәм аҡсалата премияларҙы Башҡортостан Хөкүмәте вице-премьеры Салауат Сәғитов тапшырҙы.
Биш һәм унан да күберәк бала тәрбиәләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙы бүләкләү традицияһы 1998 йылда булдырыла. Был наградаға балаларын тәрбиәләүгә намыҫлы һәм яуаплы ҡараған, сәләмәт тормош алып барған күп балалы әсәләр тәҡдим ителә. Бөгөн Башҡортостанда ете меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙ ошо маҡтау билдәһе менән бүләкләнгән.
«Ошо көндәрҙә Өфөлә гүзәл зат вәкилдәренең хәйриә хәрәкәтенә арналған «Ҡатын-ҡыҙҙар диалогы. Сикһеҙ мәрхәмәтлек» форумы бара. Бөгөнгө бүләкләү тантанаһы әлеге сараны тулыландыра ғына, — тип мөрәжәғәт итте ҡатын-ҡыҙҙарға Салауат Сәғитов. — Һеҙҙең тормошҡа һәм балаларға мөнәсәбәтегеҙ ошондай юғары баһаға лайыҡ. Киләсәктә күңел һалып тәрбиәләгән балаларығыҙ һеҙгә изгелек менән яуап бирһен. Хөкүмәт исеменән шуны еткерергә теләйем: республикала әсәлекте һәм балалыҡты яҡлау өсөн махсус саралар комплексы тормошҡа ашырыла. Башҡортостан — балалар баҡсаларына сиратты бөтөрөү йәһәтенән илдә тәүгеләрҙең береһе. Бынан тыш, хәҙер уҡыусылар бер сменала белем алһын өсөн мәктәптәр төҙөү буйынса программа ғәмәлгә ашырыуға әҙерләнә».


text:
Грузин аш-һыуы
Грузин аш-һыуы — грузин милләтенең аш-һыуҙары. Күп кенә грузин аш-һыуҙары бөтә донъяға билдәле: цыплёнок табака («цицила тапака» грузинса таба һүҙенән алынған, харчо, хачапурий.
Идеологияла грузия аш-һыуҙары тәмлеткес, әселек менән бәйле. Күп саҡта йәшелсәләр үҙҙәре бер аш — һыу булып тора, йә булмаһа итле ашамлыҡҡа өҫтәлмә булып килә.
Грузияла ла күп илдәрҙәге кеүек үҙ региональ аш-һыуҙары бар. Традицион ашамлыҡтар көнбайыштыҡы (Сурам артылышынан көнбайышта) һәм көнсығыштыҡы бер-береһенән айырыла.
Йөкмәткеһе
Региональ айырма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Көнбайыш Грузия ашамлығына кукуруз ононан эшләнгән мчади исемле көлсә һәм чумизы — үҙенсәлекле кукуруз оно менән эшләнә. Гоми исемеле массаны бешерәләр, уны аш, итле үәм йәшелсәле аш — һыу ашағанда икмәк кеүек ашаҙар. Күп өлөштө өй ҡоштары, күбеһенсә күркә һәм тауыҡтар алып тора. Грузияла ҡаҙ һәм өйрәктәрҙе ашамайҙар. Көнбайыш яғында тәмләткестәрҙе әсерәк итәләр: аджикала чили боросо 25 % , ә көнсығыш яғында 5 %.
- Көнсығыш яғында күбеһенсә бойҙай икмәге таралған. Иттәрҙән төрлөһөн ашайҙар: һыйыр ите, һарыҡ. Ҡапҡылап ебәрергә тоҙло, йә булмаһа маринадланған йәшелсә ҡулланалар.
Ҡабымлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыуыҡ ашамлыҡтар — борсаҡ, йәш кесерткән, сөгөлдөр япрағы, шпинат (пхали) булған аш-һыуҙар. Баклажандар орех һәм һарымсаҡ менән әҙерләнә, унан башҡа помидор, һыуған һәм башҡа йәшелсәләр ҙә ҡушыла. Бешмәктәрҙән тик бер сорт ҡына ашайҙар — хис соко (вёшенки).
Йылы ҡабымлыҡтарҙан иң билдәлеһе кумачи — ҡайнап сыҡҡан тауыҡ ашҡаҙандарынан (ҡайһы берҙә сусҡаның үпкә, бауырҙары, бөйөрөнән), уға орех соусы ҡушыла. Өҫтәлгә ултыртҡанда үҙенең табаһында (кеци) бирелә, таба янмай торған таштан эшләнгән.
Шулай уҡ һыуыҡ ашамлыҡтар араһында иң популяр баклажандан булған аш-һыу (бадриджани), уға сөгөлдөр һәм киптерелгән кизила (чоги) ҡушыла.
Джонджоли — әсетелгән колхидской клекачки исемле үҫемлектең сәскәләре. 4 — 6 аҙна әсетеп һыҡҡас, шыйыҡ май, йәшел һыуған һәм винолы уксус менән болғаталар.
Аштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грузин аштарында йәшелсәләр ҡуйылығы бик әҙ, ләкин ҡуйылыҡ дәрәжәһе күпкә тығыҙыраҡ. Сөнки аштарына йомортҡаның һарыһын йәки йомортҡаны үҙен һалалар. Йомортҡа әйләнеп сыҡмаһын өсөн ашҡа уксус, мацони болғайҙар. Иң билдәле аштары: харчо, чихиртма, хаши һәм шечаманды. Хаши ашы үҙенсә бик майлы була, уға һыйыр ите ҡушыла. Иҙелгән һарымсаҡ һәм киптерелгән лаваш айырым бирелә.
Соус һәм тәмләткестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грузия кухняһы күп кенә әскелт һәм киҫкен тәмле соустарын алып тора. Әсе тәмләткестәргә ткемали сливаһының, Ҡара бөрлөгәндең, Ҡыҙылталдың , гранат һәм барбаристың һутын ингдерергә була. Шулай уҡ кинза,һарымсаҡ, грек орехы күп ҡулланыла. Байрамдарҙа иң мөһим соус бажи тип атала, ул вино уксусына болғатылған иҙелгән грек орехынан, һарымсаҡтан тора. Был соусты балыҡҡа йәки иткә һалалар. Ткемали сливаһынан тклапи исемле киптерелгән соус эшләйҙәр. Ул үҙенсә 3 мм ҡоймаҡты хәтерләтә. Кәрәк булған сағында эҫе һыуҙа, һурпала иретелә. Харчо ашын бешергәндә мөһим элемент булып тора.[1]
Соус һәм тәмләткестәр исемлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аджика
- Бажи — орех һәм һарымсаҡ ҡушылған соус
- Гаро
- Соус Кизилдан
- Кинз-дзмари
- Имеретинские шафран — киптереп ваҡланған Бәрхәт гөлө
- Сацебели — помидор, борос һәм тәмләткестәр ҡушылған соус
- Сациви
- Сван тоҙо
- Терновый соус
- Ткемали — слива ткемали соусы
- Тклапи — киптерелеп иҙелгән слива ткемали йәки ҡоймаҡ рәүешендәге кизила
- Томат соусы
- Хмели-сунели — порошок рәүешендәге төрлө үләндәр һәм тәмләткестәр
- Уцхо-сунели — ваҡланған күк пажитниктың орлоғо
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Похлёбкин В. В. Грузинская кухня // Национальные кухни наших народов


text:
2010 йыл Башҡортостанда Республика йылы тип иғлан ителдеФото: Олег Яровиков
2010 йыл Башҡортостанда Республика йылы тип иғлан ителде
2010 йыл Башҡортостанда Республика йылы тип иғлан ителдеФото: Олег Яровиков
2010 йыл Башҡортостанда Республика йылы тип иғлан ителде.
Президент Советы ошондай ҡарар ҡабул итте, уның көн тәртибендә ике мәсьәлә ҡаралды – Башҡортостанда дәүләт кадрҙар сәйәсәтенең һөҙөмтәлелеген күтәреү һәм киләһе йылдың тематикаһын билдәләү.
— Киләһе, 2010 йыл ваҡиғаларға бай, — тине, Президент Советында сығыш яһап, БР Президенты ҡарамағындағы Дәүләт советнигы Сергей Лаврентьев. — Беҙгә бөтә планлаштырылған сараларҙы юғары кимәлдә үткәреү өсөн ең һыҙғанып эшләргә тура киләсәк. Беҙҙең йәмғиәттә баһалап бөткөһөҙ ҡиммәттәр бар, улар иҫәбенә Бөйөк Ватан һуғышында еңеү ҙә инә. Уның 65 йыллығы – ветерандар өсөн генә түгел, бөтә халҡыбыҙ өсөн дә ҙур байрам. Алда торған тантаналарҙың төп асылы шуға ҡайтып ҡала. Әгәр байрам итеүгә әҙерлек барышында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы тере ҡалған 12 мең кешегә һәм 90 мең тыл ветеранына ҡарата бөтә ҡабул иткән йөкләмәләрҙе бойомға ашыра алһаҡ ҡына ошондай һөҙөмтәгә өлгәшәсәкбеҙ.
Сергей Лаврентьев, федераль кимәлдә Рәсәй Президенты Указы менән киләһе йыл Уҡытыусылар йылы тип иғлан ителде, шуға күрә Башҡортостанда республикабыҙҙа Уҡытыусылар йылын үткәреү планын аныҡлаусы ярашлы документтар ҡабул итеү маҡсатҡа ярашлы буласаҡ, тип билдәләне. Был йүнәлештә тәүге аҙымдар яһалды ла инде, улар иҫәбендә – республика Уҡытыусылар форумын үткәреү тураһында ҡарар. Рәсәйҙә Франция йылын үткәреү ҙә республиканың ижтимағи-сәйәси һәм социаль-иҡтисади тормошонда сағылыш табасаҡ, был Европалағы партнерҙар менән аралашыуҙың яңы нөктәләрен табыу өсөн этәргес бирәсәк.
Шул уҡ ваҡытта Президент Советында, республикабыҙҙа йыл тематикаһы, традиция буйынса, мөһим социаль проблемаларҙың береһен хәл итеү менән бәйләнгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алынды. Башҡортостан һуңғы 20 йылда граждандарыбыҙҙың тормошон яҡшыртыуҙа ярайһы уҡ уңыштарға өлгәште. Бында республикабыҙҙағы һөҙөмтәле социаль сәйәсәт, башлыса, Президент Мортаза Рәхимов етәкселегендәге Башҡортостан етәкселегенең алдан күрә белеүсән сәйәсәте арҡаһында һаҡланыу ғына түгел, арттырылған ҡеүәтле иҡтисади ресурстарға таяна.
— Һуңғы 20 йыл тарихы системалы дәүләт сәйәсәте алып барғанда төбәкте тотороҡло үҫтереүгә өлгәшергә мөмкин булыуын күрһәтте, — тине Сергей Лаврентьев. —Башҡортостанда йәшәүсе бөтә социаль төркөмдәрҙең һәм халыҡтарҙың үҙ-ара килешеп сәйәси, иҡтисади, социаль, мәҙәни эш итеү системаһы – ул алда торған перспективалы үҫеш бурыстарын хәл итеүгә төплө дәүләт ҡарашы һөҙөмтәһе. Бындай ҡараш ҡабатланғыһыҙ этнотерриториаль берәмек – Башҡортостан Республикаһын барлыҡҡа килтергән ярайһы уҡ ҡатмарлы процестарҙы аныҡ белеүгә таяна.
Быйыл Башҡортостан Рәсәй Федерацияһы составында үҙ автономияһының 90 йыллығын билдәләне. 1990 йылдың октябрендә, республика суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итеп, демократик федератив Рәсәй составында Башҡортостан үҫешенең хәҙерге этабы асылды.
Президент Советында, республикабыҙ һәр ваҡыт аныҡ һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә Рәсәй дәүләтенең федератив нигеҙҙәрен нығытыу сәйәсәтен үткәрҙе, тип айырып билдәләнде.
Беҙ элек-электән, һәр халыҡ, һәр кеше үҙ тарихы өсөн ғорурлыҡ, үҙ Тыуған иле киләсәге өсөн яуаплылыҡ тойғоһо кисергәндә генә илдең үҫешенә өлгәшергә мөмкин, тигән идея яҡлыбыҙ.
Шуны иҫәпкә алып, Президент Советы 2010 йылды Башҡортостанда Республика йылы тип иғлан итергә һәм уны Башҡортостандың ошо 20 йылда үткән юлы йомғаҡтарын барлауға һәм республика халыҡтары тормошонда дәүләттең ролен актуалләштереүгә арнарға кәрәк, тип тапты.


text:
2014 йылда Рәсәй Почтаһының республикалағы филиалының кереме 3,5 миллиард һум тәшкил иткән
ӨФӨ, 2015 йыл, 8 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
2014 йылда Рәсәй Почтаһының республикалағы филиалының кереме 3,5 миллиард һум тәшкил иткән, был 2013 йылға ҡарағанда 10,5 процентҡа күберәк, тип хәбәр итте филиалдың матбуғат хеҙмәте.
Почта-финанс хеҙмәттәрен ғәмәлгә ашырыуҙан алынған килемдең өлөшө 88 процент тәшкил иткән. Улар 2013 йылғы кимәлгә ҡарата 504 миллион һумға артҡан. Филиалда саф табыш күрһәткесенә аныҡлыҡ индерелмәне.
Тармаҡты яңыртыуға, уның матди-техник базаһын нығытыуға 50 миллион һум инвестиция һалынған, шул иҫәптән транспорт сараларын һатып алыуға — 16 миллион, капиталь төҙөлөшкә 7 миллион йүнәлтелгән.
2014 йылда Белорет, Мәләүез ҡалаларында, Ҡариҙелдә, Мәсәғүттә почта бүлексәләре асылған. Почта элемтәһе объекттарына ағымдағы ремонт үткәреүгә сығымдар 3 миллион һум самаһы тәшкил иткән. 62 объектҡа капиталь ремонт яһалған. Алты объект реконструкцияланған. Өфө почтамты бинаһы һәм автобазалар төҙөкләндерелгән — ошо маҡсатҡа 8 миллион һум тотонолған.
Филиалдағы хеҙмәткәрҙәрҙең уртаса эш хаҡы 14 мең һум тәшкил иткән, был 2013 йылға ҡарата һигеҙ процентҡа күберәк.


text:
Кесе Азия
Кесе Азия (грек. Mιkpά Aσίa) йәки Анатолия (грек. ἀvatoλή; төр. Anadolu) — Азияның көнбайышындағы ярымутрау, хәҙерге Төркиә территорияһының урта өлөшө[1]. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай оҙонлоғо —1000 километрҙан ашыу, киңлеге — 400-ҙән 600 километрғаса. Территорияһы — яҡынса 506 мең квадрат километр.
«Анатолия» атамаһы грекса ҡояш сығышы, көнсығыш тигәнде аңлата. Төркиәнең Азиялағы биләмәләрен йыш ҡына Анатолия тип йөрөтәләр [2] (Төркиәнең Румелия тип йөрөтөлгән Европа өлөшөнән айырмалы).
Йөкмәткеһе
Географик тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярымутрауҙың ярҙары Ҡара, Мәрмәр, Эгей һәм Урта диңгеҙҙәр, Азияны Европанан айырып торған Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән йыуыла. Ярымутрау Азияның башҡа өлөштәренә ҡарағанда көнбайышҡа ныҡ сығып тора. Физик-географик зона булараҡ Кесе Азияның көнсығыш сиге Искәндәрүн боғаҙынан көньяҡтараҡ Урта диңгеҙ яр буйынан башланып, 40-сы меридиан менән Ван күле араһынан үтә, төньяҡта сик яҡынса Чорох йылғаһының түбәнге ағымы менән тап килә. Кесе Азия яр буйында утрауҙар (Кипр, Родос һәм башҡалар) бар.
Ярымутрауҙа таулы рельеф өҫтөлөк итә. Күп өлөшөн — ярым сүлле Кесе Азия ҡалҡыулығы, көнсығышта Әрмән ҡалҡыулығы биләй. Кесе Азия ҡалҡыулығының эске яғындағы Анатолия яҫы таулығын төньяҡтан Понти тауҙары, көньяҡтан Тавр һырты ҡаймалай. Яр буйлатып Урта диңгеҙ тирәһенә хас үҫемлектәр үҫкән уйһыулыҡтар һуҙылған.
Кайнозой осорона хас бөрмәле тау ҡоролмалары Балҡан ярымутрауындағы тау ҡоролмаларын дауам итә. Хәҙерге рельефтың формалашыуы неогенда һәм өсөнсөл осорҙоң беренсе яртыһында бара. Ул саҡта өлкә Европаның күрше территориялары һәм хәҙерге Урта диңгеҙ буйының күрше өлкәләре менән бергә күтәрелә, шунан ҡабат төшә һәм ваҡлана. Ошо ваҡытта Кесе Азия Балҡан ярымутрауынан айырыла, Мәрмәр һәм Эгей диңгеҙҙәре, Дарданелла һәм Босфор боғаҙҙары барлыҡҡа килә, яр һыҙаты бүлгеләнә. Һыныҡтар барлыҡҡа килеү вулканлашыу процестары менән бәйле була (айырыуса Кесе Азия таулығының көнсығышында). Өлкәнең көнбайышына көслө сейсмиклыҡ хас.
Понти тауҙары бөтә ерҙә лә тиерлек Ҡара диңгеҙ ярында текә булып өҙөлә, һирәк кенә яр буйы уйһыулыҡтары менән һөҙәклектәр осрай. Ҡороға әллә ни тәрән үтеп инмәгән һай ҡултыҡтар тау һырттары менән ҡаймалана. Төньяҡ яр буйының иң ҙур ҡултыҡтары — Синоп һәм Самсун ҡултыҡтары.
Тавр һырты ла үтә ярғысланмаған яр хасил итә, ләкин бер нисә урында, Мәрсин һәм Искәндәүн ҡултыҡтарын ҡаймалап алған киң уйһыулыҡтарға урын биреп, ярҙан төпкәрәк китә.
Климаты һәм йылғалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климат шарттары ҡуйы йылғалар селтәре яһалыуға булышлыҡ итмәй. Йылғалар күп түгел һәм аҙ һыулы, режимдары тигеҙ түгел. Ныҡлы антициклон урынлашҡан йәй көндәрендә күп йылғалар ҡорой. Ҡара һәм Урта диңгеҙгә ҡойған йылғалар, шулай уҡ Тигр һәм Евфрат бассейны йылғалары өлкәнең көнсығыш һырттарынан ағып төшә. Иң оҙон йылға — Ҡыҙыл-Ирмәк — 950 километр оҙонлоғонда, ул, һаҙамыҡ дельта хасил итеп, Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Суднолар йөрөү өсөн ҡулай булмаһа ла, йылғалар һуғарыу һәм һыу тәьминәте йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә. Ҡайһы берҙәренә плотиналар һәм һыу һаҡлағыстар ҡоролған.
Күл соҡорҙары тектоник һәм карст сығышлы булып тора. Күбеһенең һыуы бер яҡҡа ла ағып сыҡмай һәм ныҡ татырлы. Уларҙың иң ҙурыһы булған Тоҙ күле Анатолия яҫы таулығының урта өлөшөндә ята һәм һаҙамыҡ уйһыулыҡ менән уратылған.
Өҫкө ҡатламы эзбизташтан торған урындар күпселек булып тора һәм уларҙа ер өҫтөнә яҡын һыуҙар юҡ, халыҡ һыуһыҙлыҡтан интегә. Көньяҡтағы ярымутрауҙар һәм Анатолия яҫы таулығы бөтөнләй тиерлек һыуһыҙ.
Урман майҙандары ҙур түгел. Бер яҡтан, был тәбиғәттең үҙенсәлеге булһа, икенсе яҡтан, урмандарҙы ҡырыу һөҙөмтәһе.
Көнсығышта Кесе Азия таулығы аныҡ сиктәрһеҙ генә Әрмән таулығына, көнбайышта Кесе Азия ярымутрауының көнбайышындағы тау һырттарына күсә. Был һырттар Эгей диңгеҙенә сыға. Улар диңгеҙ ярына перпендикуляр яҡынлаша, шунлыҡтан яр һыҙаты ныҡ ярғысланған. Бында тәрән һәм уңайлы бухталар бар. Азия Төркиәһенең иң мөһим порты — Измир (Смирна) ошонда урынлашҡан.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә — башлыса таулы ил. Ошо сәбәпле илдең климаты күп урында тауҙарға хас һәм континенталь климат һыҙаттарына эйә. Төркиәнең эске континенталь райондарында йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш ҡарлы һәм һалҡын. Эгей һәм Урта диңгеҙҙә йомшағыраҡ ҡышлы урта диңгеҙ климаты хакимлыҡ итә, тотороҡло ҡар япмаһы ятмай. Ҡара диңгеҙҙә — йылы йәйле һәм һалҡынса ҡышлы уртаса диңгеҙ климаты. Ҡыш (ғинуарҙа) уртаса температура — яҡынса +5 °C, йәй (июлдә) — яҡынса +23 °C. Яуым-төшөм күләме йылына 1000—2500 мм тәшкил итә. Йәй уртаса тәүлек температураһы — Цельсий буйынса плюс 30 градус, эҫелек һирәк кенә 40 градустан артып киткеләй. Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында климатҡа тропик сүллек һыҙаттары хас, Ҡара диңгеҙ буйындағы юғары дымлылыҡтан айырмалы һауа ярайһы уҡ ҡоро.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо осорҙарҙа (яҡынса беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттар) Кесе Азияны гректар Анатолия (бор. грек. wikt:avatoλή Anatolē, һүҙмә-һүҙ — ҡояш сығышы, көнсығыш) тип йөрөткән. «Кесе Азия» терминын тәүләп христиан тарихсыһы Павел Орозий «Мәжүсиҙәргә ҡаршы тарих 7 китапта» тигән хеҙмәтендә апостол Павел тарафынан уҡ христианлыҡҡа йәлеп ителгән был төбәкте (Кесе Азия сиркәүҙәре) ҡалған Азиянан айырыу өсөн индергән[3].
Кесе Азия территорияһы төрлө тарихи осорҙарҙа тулыһынса йә өлөшләтә боронғо һәм иртә Урта быуаттарҙағы төрлө дәүләттәрҙең (Хет батшалығы, Лидия батшалығы, Әһәмәниҙәр дәүләте, Бөйөк Әрмәнстан, Кесе Әрмәнстан, Киликия, Көнбайыш Әрмәнстан, Искәндәр Зөлҡәрнәй державаһы, Селевкиҙар дәүләте, Понтий батшалығы, Пергам, Боронғо Рим, Византия, Конья солтанлығы һәм башҡалар) составына инә.
Беҙҙең эраға тиклем XVII быуат уртаһынан XIII быуат башына тиклем Кесе Азияла хеттар гегемонлыҡ итә. Ярымутрауҙың көнсығышында һәм Әрмәнстанда төрлө ҡәбиләләрҙең бер нисә берләшмәһе барлыҡҡа килә, һуңынан улар Урарту дәүләтенә берләшә. Көньяҡ-көнсығышта был ваҡытта хеттарҙың дәүләт берәмектәре була — башта Боронғо Хет, унан һуң Яңы Хет батшалығы.
Һуңыраҡ үҙәк Анатолияны фригийҙар биләй, ә көньяҡ-көнсығышта Лидия батшалығы хасил була. Беҙҙең эраға ткилем 546 йылда Лидия батшалығының хакимы Крёз фарсы батшаһы Бөйөк Кир II-нән еңелә. Шул осорҙан башлап Кесе Азия тәүҙә фарсы, унан һуң, беҙҙең эраға тиклем IV быуатта, Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһы барлыҡҡа килгәс, эллин мәҙәниәте йоғонтоһона эләгә.
Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Кесе Азияға римлылар килә, яйлап ҡына уны буйһондора һәм бер нисә провинцияға (Азия, Вифиния, Понт, Ликия, Памфилия, Киликия, Каппадокия һәм Галатия) бүлә. Әммә халыҡ романлашмай, төбәк башлыса грек һәм/йәки эллин мәҙәниәтендә ҡала. Империя сәскә атҡан ваҡытта Анатолия халҡының һаны, баһалауҙар буйынса, 12—14 миллион кешегә етә[4]. Был осорҙа Эфес (кәм тигәндә 250 мең кешеле) төбәктең иң ҙур ҡалаһы була. Рим осороноң ахырында Анатолия христианлашҡан төбәккә әүерелә.
Рим империяһы бүленгәндән һуң Кесе Азия Көнсығыш Рим империяһы (Византия) составына инә. Гректар һәм әрмәндәр араһында даими бәрелештәр Кесе Азияның күсмә төрки халыҡтарының ҡулына күсеүенә мөмкинлек бирә[5].
XI быуатта Византияның ҙур өлөшө төрөк сәлжүктәре тарафынан баҫып алына, улар Кесе Азияның уртаһында Конья солтанлығын төҙөй.
XIV—XV быуаттарҙа ғосманлы төрөктәр Византияны юҡ итә һәм Ғосман империяһын (Беренсе донъя һуғышынан һуң — Төркиә) хасил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Малая Азия // Ҙур совет энциклопедияһы.
- ↑ Анатолия // Ҙур совет энциклопедияһы.
- ↑ Joshua J. Mark «Asia Minor» (инг.). 19 апрель 2017 тикшерелгән.
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3083616/
- ↑ Are Anatolian beyliks really Turkic?
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кесе Азия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(урыҫ.) (урыҫ.) (урыҫ.)
- Анатолия или Натолия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(урыҫ.)


text:
Хуш килдең, «Бәпембә»!
Просмотров 119
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:11-2017
-
- Рубрика:Конкурстар, Яңылыҡтар
- Исеме:Хуш килдең, «Бәпембә»!
-
- Автор:Миңлегөл ТАЙСИНА
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:
-
Хуш килдең, «Бәпембә»!
Бар тирә-яҡты мамыҡ ҡарҙарға мансып, тәбиғәткә аҡлыҡ-паклыҡ өҫтәп, еребеҙгә «Бәпембә» III Республика балалар шиғриәте фестивале лә аяҡ баҫты.
Был көндө Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры үҙенең күркәм залында «Аҡбуҙат» журналын яратып уҡыған, сәскәләй
кейенеп, күбәләктәй талпынышып торған кескәйҙәрҙе ҡабул итте.
Фестивалдә республикабыҙҙың төрлө төбәктәренән килгән, Фәүзиә Рәхимғолова исемендәге шиғриәт конкурсында 2016 һәм
2017 йылдарҙа еңеүсе балалар, уҡытыусылар, тәрбиәселәр, ата- әсәләр, яҙыусылар, оло ҡунаҡтар, бағыусылар, ярҙам күрһәткән ойошмалар ҡатнашты.
Фәүзиә Рәхимғолова шиғырҙарын яттан һөйләү видеоконкурсында балалар баҡсаһына йөрөүсе бәләкәстәр Хуш килдең, «Бәпембә»! төрлө номинацияларҙа еңеү яуланы. Шағирәнең йылылыҡ бөркөп торған шиғырҙарын бик тырышып ятлаған бит улар. Ә инде шиғыр яҙыусы балалар «Алтын бишек», «Изгелек», «Хыял» номинацияларында көс һынашты.
Фестиваль дәртле йыр-бейеүҙәр, уйындар менән үрелеп барҙы. Еңеүселәрҙе республикабыҙҙа танылған шәхестәр ҡотланы, иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы.
Ниһайәт, «Башҡортостан Республикаһы» Нәшриәт Йорто генераль директоры Венера Миҙхәт ҡыҙы Хәкимова, серле конвертты асып, Гран-при яулаусыны иғлан итте. Иң төп бүләккә лайыҡ булыусы ҡыҙ — Бөрйән районы Әбделмәмбәт мәктәбе уҡыусыһы Айгөл Сөләймәнова икән! «Бәпембә» шиғриәт фестивалендә ул йыл һайын ҡатнаша. «Аҡбуҙат»тың күптәнге тоғро дуҫы ла!
«Аҡбуҙат» журналы баш мөхәррире Тамара Искәндәриә-Юлдашева, сараны йомғаҡлап, былай тине:
— Бәпембә орлоҡтары һымаҡ, изгелек, миһырбан, шиғриәткә һөйөү, халҡыбыҙҙы яратыу хистәре йыраҡҡа-йыраҡҡа осһон! Дуҫтарыбыҙ күп булһын!
Бәпембә һауаға нисек һибелһә, шиғри күңелле кескәй балалар ҙа республикабыҙ буйлап шулай таралды. Киләсәктә уларҙың билдәле шәхестәр булып үҫеп етеүҙәренә иманыбыҙ камил!
Миңлегөл ТАЙСИНА.


text:
Фото:
Дим районында заманса көндөҙгө стационар асылды
Фото:
Өфөнөң Дим районында 47-се ҡала поликлиникаһының яңы көндөҙгө стационары сафҡа индерелде.
Дауалау-профилактика учреждениеһы корпусын асыу тантанаһында ҡала хакимиәте башлығы Ирек Ялалов ҡатнашты. Уның һүҙҙәренсә, ағымдағы йылда социаль һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәләрендә объекттар төҙөү күләме совет осорондағы иң яҡшы йылдар күрһәткестәренә ҡарағанда юғарыраҡ.
– Тәүгә бындай объекттарға ҙур средстволар бүленә. Быйыл ҡалала 10 яңы бала баҡсаһы асыласаҡ. Әлегә тиклем айырымланып тигәндәй йәшәгән райондар, шул иҫәптән Шакша, Максимовка, Дим биҫтәләре халҡы ыңғай үҙгәрештәрҙе тойһон өсөн күп көс һалына. 47-се поликлиниканы артабан да үҫтерәсәкбеҙ, — тине Ирек Ялалов.
Заманса стационар өлкәндәрҙе һәм балаларҙы дауалау һәм уларға диагностика үткәреү өсөн яңы ҡорамалдар менән йыһазландырылған.
Бөгөн 47-се поликлиника Дим районында берҙән-бер муниципаль күп профилле дауалау учреждениеһы булып тора. Унда 65 меңдән ашыу кешегә, шул иҫәптән балаларға ярҙам күрһәтелә. Заманса стационар – Дим районында һуңғы йылда сафҡа индерелгән өсөнсө һаулыҡ һаҡлау объекты. Шулай итеп, 2011 йылдың ноябрендә поликлиниканың яңы корпусы асылды, ә 2012 йылдың мартында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы үҙ ишектәрен асты, тип хәбәр иттеләр Өфө хакимиәтенән.


text:
Республикала күп фатирлы йорттарҙы ремонтлауҙа етешһеҙлектәр асыҡланған Фото: Олег Яровиков
Республикала күп фатирлы йорттарҙы ремонтлауҙа етешһеҙлектәр асыҡланған
Республикала күп фатирлы йорттарҙы ремонтлауҙа етешһеҙлектәр асыҡланған Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостанда 274 күп фатирлы йорттар буйынса капиталь ремонт ойоштороуҙа етешһеҙлектәр асыҡланған. Был республиканың Торлаҡ күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты уҙғарған профилле программаны ғәмәлгә ашырыу барышын тикшереү һөҙөмтәһендә асыҡланған. Ошо хаҡта дәүләт комитеты етәксеһе Илдар Замалетдинов «Башинформ» агентлығының конференциялар залында журналистар менән осрашыуҙа белдерҙе.
Былтыр ведомство ремонтланған 540 йорттоң 447-дә ревизия уҙғарған.
— Ҡайһылыр урында проект-смета документацияһы раҫланмаған йәки кәмселектәр исемлеге юҡ. Подряд ойошмаларын конкурс буйынса һайлап алыу тәртибен боҙоуҙар булған, — тип һөйләне Илдар Замалетдинов.
Дәүләт комитеты етәксеһе был техник күҙәтеү хеҙмәте, Төбәк операторы һәм урындағы үҙидараның эшләп еткермәүенә бәйле тип иҫәпләй.
Бөтә хоҡуҡ боҙоуҙар буйынса бойороҡтар сығарылған.


text:
Өләсәйҙең моңо әйҙәй31-01-2013, 03:32 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Бындай тәрбиә уҡығанында ла дауам итә: Зөләрәмгә Раевка башҡорт мәктәп-интернатында талантлы педагог, республикала танылыу яулаған башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Т.Ш. Ғәбитованан белем алыу бәхете насип була. Ҡыҙҙа остазы кеүек булыу теләге уяна. Маҡсаты тормошҡа аша уның: юғары белемле башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы дипломын алып, Дәүләкән ҡалаһының 3-сө урта мәктәбендә эш башлай. Әле лә ошонда арымай-талмай хеҙмәт итә.
Дәрестәрҙе ифрат ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс итеп үткәрә Зөләрәм Снегирева. Бынан тыш, балалар менән берлектә башҡорт халҡының йолаларын, ғөрөф-ғәҙәтен өйрәнә, уларҙы төрлө конкурсҡа әҙерләй. Һөҙөмтә һөйөндөрмәй ҡалмай: уҡыусылары, "Аҡмулла вариҫтары" республика бәйгеһендә ихлас ҡатнашып, юғары уңыштарға өлгәшә. Шулай уҡ төрлө эпостарҙы өйрәнеп, улар буйынса ҡыҫҡа сценарийҙар яҙып ҡарайҙар.
Зөләрәм Рәүеф ҡыҙы — күп яҡлы талант эйәһе. Ҡобайырҙар, шиғырҙар ҙа ижад итә, "Дим" әҙәби берекмәһенең ағзаһы. Ижади бәйгеләрҙә ҡатнашып, күп тапҡыр ҙур еңеүҙәргә өлгәште. Ҡаҙаныштары менән риза булып, тыныс ултырмай ул, һәр саҡ эҙләнеү юлында. "Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре" исеме, Башҡортостандың Мәғариф министрлығынан тапшырылған бихисап Рәхмәт хаты, грамоталар, уҡыусыларының сикһеҙ ихтирамы — Зөләрәм Рәүеф ҡыҙының тырыш хеҙмәте сағылышы. Өләсәһенең күңел моңо кешелеккә изгелек орлоҡтарын сәсеүҙән туҡтамаҫҡа әйҙәй кеүек.


text:
Мул уңыштың сере ниҙә?29-08-2015, 01:06 // Баҡса // Баҫып сығарырға
Баҡсасылыҡ – кешенең һаулығын, именлеген тәьмин иткән ауыл хужалығы тармаҡтарының береһе. Башҡортостан бындай өлкә киң йәйелдерелгән төбәктәрҙән алыҫ урынлашҡанлыҡтан, емеш-еләккә ихтыяжды урындағы етештереүселәр ҡәнәғәтләндерергә тейеш. Ошоға бәйле, республика Хөкүмәте тармаҡты үҫтереүгә ҙур әһәмиәт бирә.
1926 йылда уҡ Уралда тәүгеләрҙән булып Башҡорт АССР-ы Совнаркомы Топорнинск (Кушнаренко) тәжрибә пунктын ойошторорға ҡарар итә. 1936 йылда ул – Башҡортостан емеш-еләк тәжрибә станцияһы, аҙаҡ тәжрибә баҡсаһы итеп үҙгәртелә. Әле был ойошма “Кушнаренко емеш-еләк культуралары һәм виноград буйынса селекция үҙәге” тип атала һәм Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағына инә.
Заманында махсус ғилми учреждение асыу Көньяҡ Уралдың ярайһы уҡ ҡатмарлы һауа шарттарында емеш-еләк культураларының яңы сорттарын булдырыу, уларҙы тәрбиәләү технологияһын ғәмәлгә индереү мөмкинлеген бирә. Селекция эше Башҡортостан биләмәһендә үҫерлек, хужалыҡ өсөн ҡулай сорттарҙы асыҡлауҙан, һайлап алыуҙан башлана. Һөҙөмтәлә селекция фонды төҙөлә. Алманың “башкирский красавец”, “сеянец Титовки”, “бузовьязовское” кеүек сорттары республикабыҙҙа ғына түгел, күрше төбәктәрҙә лә әлегә тиклем сәнәғәт сорттарының нигеҙен тәшкил итә. Башҡортостанда ғилми баҡсасылыҡҡа нигеҙ һалғандар иҫәбендә Лидия һәм Василий Стреляевтар, Раиса Болотина, Александр Егоров, Анна Красноперова һәм башҡалар бар.
Һуңғы йылдарҙа “башкирский изумруд”, “кушнаренковское осеннее”, “бүләк”, “бельфлер башкирский”, “башкирское зимнее” кеүек сорттар селекция ҡаҙаныштарының, ҡара ҡарағаттың “валовая”, “бобровая” сорттары Рәсәйҙең дүрт төбәге буйынса дәүләт реестрына индерелде. Крыжовниктың иһә “солнышко” сорты сығарылды.
Республикабыҙҙа виноград үҫтереүҙең үҙ тарихы бар. БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы Лидия Стреляева был культура менән 50 йыл самаһы шөғөлләнә. Уның үҫеү үҙенсәлектәрен өйрәнә, яңы сорттарын сығара. Һөҙөмтәлә Башҡортостан Рәсәйҙең виноград үҫтерелгән төньяҡтағы төбәгенә әүерелә. Республикабыҙҙа культураның айырым сорттары мул уңыш бирә, ҡаты һыуыҡтарға бирешмәй. Ҡайһы бер миҙгелдә уңыш гектарынан 100 центнерҙан ашыу тәшкил итә. Лидия Николаевна виноградтың тиҫтәнән ашыу сортын сығара.
2000 йылда республикала һәм Рәсәйҙең 12 төбәгендә – “Александр”, “башкирский”, “юбилейный”, ә 2007 йылда “памяти Стреляевой” сорттары селекция ҡаҙаныштарының дәүләт реестрына индерелә.
1982 – 2012 йылдарҙа виноград селекцияһы буйынса эште өлкән ғилми хеҙмәткәр Нина Майстренко алып бара. Әле тикшеренеүҙе ғилми хеҙмәткәр Наталья Старцева дауам итә. Лидия Стреляева сығарған виноград сорттары республикабыҙҙағы ғына түгел, ә Урал, Алтай, Ҡаҙағстан һәм Украиналағы хужалыҡтарҙа, айырым баҡсасыларҙа ҙур ихтыяж менән файҙалана.
Хәҙер Кушнаренко селекция үҙәгендәге виноград участкаһында 40-тан ашыу сорт өйрәнелә. Был гибридтар ҡышҡы һалҡындарҙы еңел үткәрә, мул уңыш бирә. Йыл һайын 10 меңдән ашыу үҫенте алына.
Емеш-еләк культураларының яңы сорттарын сығарыу маҡсатында БДУ-ның ботаника кафедраһы менән берлектә эш алып барыла. 2013 йылдан алып үткәрелгән “Кушнаренколағы виноград тәлгәше” байрамы үҙәктең һөҙөмтәле хеҙмәтен, уңыштарын асыҡ сағылдыра.
Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директорының беренсе урынбаҫары.


text:
Киләсәккә ышаныс менән
Бай тарихы булған предприятие бѳгѳн дә заман менән бергә атлай. 2016 йылда Белорет рессор һәм пружина заводы бѳтә күрһәткестәр буйынса ла үҫеш кисерә. 2015 йылдың аҙағында уҡ заказдар арта һәм ошоға бәйле етештереү күләме лә үҫә. Мәҫәлән, быйыл һигеҙ айҙа техник-иҡтисади күрһәткестәр буйынса сәнәғәт етештереү индексы, үткән йыл менән сағыштырғанда, 129 процент тәшкил иткән. Ә аныҡ йүнәлештәрҙе алғанда, күрһәткестәр түбәндәгесә: ҡыҙҙыртып уралған пружина - 150, һалҡын кѳйѳнсә уралған пружина - 170, рессорҙар 120 процент. Етештереү ҡеүәте артыуға бәйле, завод май айынан эшселәр ҡабул итә башлай. Һѳҙѳмтәлә предприятиела эшселәр һаны 5 процентҡа артҡан. Етештереү күләменең үҫеүе эш хаҡы артыуына ла булышлыҡ иткән. Бѳгѳн заводтағы уртаса эш хаҡы ҡала һәм республикалағы башҡа машина эшләүсе предприятиелар менән сағыштырғанда, юғары. Киләсәктә лә эш хаҡы, производствоға ҡарап, арттырыласаҡ, ти завод етәкселәре.
“Белорет рессор һәм пружина заводы” ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарыусы директоры Алексей Иванович Пахомов предприятиеның уңыштары менән уртаҡлашты:
“Элекке Бойондороҡһоҙ дәүләттәр союзы территорияһында вагон етештереүсе алдынғы “Уралвагонзавод” предприятиеһы менән контракт тѳҙѳү заказдар артыуына булышлыҡ итте. 2015 йылда уҡ инновацион вагондар ѳсѳн пружиналар эшләү һәм һынау буйынса ҙур эш атҡарылды. Беҙ һынауҙың тулы циклын үткәрҙек, федераль тимер юл транспортында мотлаҡ сертификация үтеп, тура килеү сертификатын алдыҡ. Ул инновацион пружиналарҙың күрһәткестәре Таможня союзының техник регламентына тулыһынса тап килеүен раҫлай. Әлеге ваҡытта нәҡ ошондай пружиналарға, ә был 10-лап тѳр продукция, контракт тѳҙѳйбѳҙ.
Быйыл КамАЗ компанияһы менән тығыҙ һәм үҙ-ара отошло хеҙмәттәшлекте яйға һалдыҡ. ISO/TS 16949 стандартын индереү буйынса программа эшләнек, ул беҙҙең системаның бѳтә автомобиль эшләү талаптарына яуап биреүен раҫлаясаҡ. Импортты, тәү сиратта рессор продукцияһы менән, алыштырыу программаһы буйынса эшләйбеҙ. Әле беҙ Hyundai, Iveco, MAN, Scania йѳк автомобилдәре, ауыл хужалығы техникаһы етештергән Россельмашты, Чебоксар сәнәғәт трактор агрегаттары заводын продукция менән тәьмин итәбеҙ. Ғѳмүмән, беҙҙең тауар бик үтемле.
Этаплы рәүештә индерелгән техник ҡоралландырыу программаһы етештереү күләмен арттырыуға булышлыҡ итә. Элек эшләмәй торған линияның икәүһе рессор етештереү ѳсѳн реконструкцияланды. Прокат станы производствоһына параболитик рессор ѳсѳн алынған яңы уралтыу һәм шымартыу станоктары эшләй башланы, был да хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуҙа сағылыш тапты.
Быйыл яңынан техник ҡоралландырыу буйынса оҙайлы программа эшләнек. Был программа буйынса рессор ҡалайҙарҙы йылытып эшкәртеү һәм буяу буйынса линиялар урынлаштырыласаҡ. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, был ҡорамалдар тулыһынса автоматлаштырылған буласаҡ, был хеҙмәткәрҙәрҙең эш шарттарын яҡшыртыуҙа ыңғай сағыласаҡ. Яңы ҡорамалдар кеше һаулығына насар йоғонтоно ла кәметәсәк, мәҫәлән, шымартҡанда ҡалдыҡтар станокта урынлаштырылған һурҙыртҡыстарҙа йыйыла.
Пружинасы Ғаяз Фәрит улы ӘБДЕЛҒАФАРОВ быйыл “Һѳнәре буйынса иң яҡшы” конкурсында еңеү яулаған. Был уның беренсе ҡаҙанышы ғына түгел, быға тиклем дә ошондай конкурста призлы урын алған.
Ғаяз Фәрит улы Әзекәй ауылында тыуһа ла, ике айҙан ғаиләһе ҡалаға күсә. Белоретта 16-сы мәктәптә белем ала, 26-сы һѳнәрселек училищеһын, Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлай.
Ғаяз Фәрит улы, юғары белемле инженер-механикмын тип, эш һайлап тормай, ҡайҙа ҡушалар, шунда эшләй. Бѳгѳн ул заводта лайыҡлы рәүештә алдынғы пружинасы исемен йѳрѳтә. Эйе, кешене урын биҙәмәй, хеҙмәт биҙәй, ти халыҡ мәҡәле. Был һүҙҙәр Ғаяз Фәрит улы хаҡында әйтелгән.
Хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһын күтәреү иҡтисади нәтижәлелекте үҫтереүҙә мѳһим резерв булып тора. Белгестәрҙең һѳнәри оҫталығы һәм эшлекле сифаты, яңынан уҡыу һәм белемен, тәжрибәһен камиллаштырыуға әҙерлеге машина эшләү заводының оҙайлы киләсәгенә туранан-тура йоғонто яһай. Ошоға бәйле заводта эш барышында йәштәрҙе уҡытыу программаһы ҡаралған.
Бер урында тормай, етештерелгән продукцияның номенклатураһын даими рәүештә киңәйтеүебеҙ ҙә ҙур әһәмиәткә эйә. Рессор етештереү буйынса ай һайын 5-8 яңы изделие үҙләштерәбеҙ, һалҡын кѳйѳнсә уралған пружина буйынса - 10, ҡыҙҙыртып уралған пружина һаны буйынса ла шул сама. Беҙҙә техник идаралыҡ кѳслѳ, заказсыларҙың һыҙымдары буйынса ғына эшләмәйбеҙ, үҙебеҙ ҙә конструкторлыҡ һәм технологик документация эшләү, металл, комплекттар юллауҙан башлап яңы тѳр продукция уйлап сығарыуға тиклем эш алып барабыҙ. Аҙаҡ тәжрибә партияһын етештереү, тулы һынау циклы, завод тикшереүҙәренән һуң сертификация үтә һәм шунан һуң ғына был партия заказсыға оҙатыла. Заказсы был деталде автомобилгә ҡуйып һынау үткәрә. Раҫлау алғандан һуң ғына тәжрибә-сәнәғәт партияһы етештерелә, ул бер иҫкәртеүһеҙ үтһә, тимәк, беҙ продукцияны етештереүгә ебәрәбеҙ.
Сифатлы тауар етештереү эше - мѳһим йүнәлештәрҙең береһе. Сифат булмаһа, заказ да булмаясаҡ. Шуға күрә лә заводта сифатты яҡшыртыу буйынса саралар күрелә. Был ѳлкәләге ҡаҙаныштарыбыҙ ISO халыҡ-ара талаптар буйынса сифат менеджменты системаһы сертификаты менән раҫланған һәм беҙҙең система халыҡ-ара стандарттарға тулыһынса тап килә.
Был ыңғай етештереү күрһәткестәре социаль йѳкләмәләрҙе үтәүгә лә булышлыҡ итә. Быйыл беҙ шефлыҡ иткән балалар лагерында заманса йыһазландырылған яңы корпус асылды. Медицина хеҙмәтләндереү планында хеҙмәткәрҙәрҙең балалары, предприятие ветерандары ѳсѳн башҡа программалар бар.
Бѳгѳн ыңғай эш һѳҙѳмтәләре тураһында һѳйләй алыуыбыҙға һәм киләсәккә ышаныс менән ҡарауыбыҙға шатбыҙ. Беҙҙең ѳлкәлә конкуренция кѳслѳ. Әммә предприятие элеккесә илдә алдынғы урында тора”.
ХЕҘМӘТЕНӘ КҮРӘ ХѲРМӘТЕ
Әлбиттә, һәр уңыштың башында аҡыллы идаралыҡ итеү һәм ойошҡан эш, намыҫлы хеҙмәт тора. Завод та, был талаптарға тоғро ҡалып, йыл һайын Машина эшләүселәр кѳнѳн юғары күрһәткестәр, еңеүҙәр менән ҡаршы ала һәм һѳнәри байрамдарын киң билдәләй.
Быйыл Башҡортостан Республикаһының машина эшләү комплексы ойошмалары араһында үткәрелгән социаль-иҡти- сади һәм профсоюздар ярышында еңеү яулап, “Белорет рессор һәм пружина заводы” ябыҡ акционерҙар йәмғиәте Дипломға, ә предприятиеның генераль директоры Иван Иванович Радченко “Йыл директоры” номинацияһына лайыҡ булды. И.И. Радченко “Башҡортостан Республикаһының сауҙа-сәнәғәт палатаһы” идара берекмәһенең “Эшҡыуарлыҡтағы ҡаҙаныштары ѳсѳн” миҙалы менән дә наградланды. Хеҙмәттәге ҡаҙаныштары ѳсѳн I категориялы иҡтисадсы Валентина Васильевна Паньковаға Рәсәй Федерацияһының Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Почет грамотаһы тапшырылды.
Фиҙаҡәр хеҙмәте һәм машина эшләүселәрҙең һѳнәри байрамы айҡанлы бер тѳркѳм хеҙмәткәрҙәр - 1-се цехтан пружинасы Вәлит Ғүмәр улы Әбделғафаров, 2-се цехтан буяусы Руфина Сәлимгәрәй ҡыҙы Вәлиуллина, ял базаһы мѳдире Инна Борисовна Григорьева, I категориялы инженер-электроник Евгений Юрьевич Зимин, 4-се участканан слесарь-инструментсы Александр Иванович Панков, 3-сѳ участканан слесарь-ремонтлаусы Виктор Иванович Ручкин, бухгалтер Анна Владимировна Ручкина, 1-се цехтан пружина етештереү буйынса цех начальнигы урынбаҫары Максим Владимирович Байбордин, һатыу бүлеге начальнигы Алексей Валерьевич Белослудцев, һатып алыу һәм дѳйѳм һорауҙар буйынса генераль директор урынбаҫары Виталий Владимирович Тарасов, пружина етештереү буйынса генераль директор урынбаҫары Игорь Юрьевич Щевелев Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығының Почет грамоталары менән наградланды. Һатыу бүлеге начальнигы Александр Владимирович Байбордин, 1-се цехтан пружина етештереү буйынса цех начальнигы Алексей Вячеславович Озол, 2-се цехтан тимер преслау эшен кѳйләүсе Александр Валентинович Баранов Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығының Рәхмәт хаттарын алып ҡыуанды.
Яҡшы күрһәткестәргә ирешеп, намыҫлы хеҙмәт иткән 12 эшсе муниципаль район Советының Рәхмәт хатына лайыҡ булды. Белорет рессор һәм пружина заводы дирекцияһы 14 эшсегә - 2 000 һум аҡса, 22 кешегә ҡиммәтле бүләк алыу ѳсѳн аҡсалата сертификат бүләк итте. Завод етәкселеге йыл да “Һѳнәре буйынса иң яҡшы” исеменә ярыш үткәрә. Быйыл ярышта еңгән 14 хеҙмәт алдынғыһына 5 000 һум күләмендә аҡсалата премия тапшырылды.
Белорет рессор һәм пружина заводы етәкселеге йыл һайын “Һѳнәре буйынса иң яҡшы” конкурсы ойоштора. Инде икенсе йыл рәттән механик йыйыу эштәре слесарҙары араһында быраулаусы Рәис Рауил улы СУФИЯНОВ I урын яулай.
Аҙналы ауылында тыуып үҫкән егет армиянан һуң, 2001 йылда, заводҡа эшкә урынлаша. Эшкә сос Рәис Рауил улы намыҫлы хеҙмәте менән предприятиела абруй ҡаҙанып, яҡшы күрһәткестәргә ирешеп, уңышлы эшләп йѳрѳй. Беҙ уны һѳнәри байрамы менән ҡотлап, киләсәктә лә маҡтаулы исемдәр алып, хеҙмәтенең емешен татып эшләүен теләйбеҙ.
Белорет рессор һәм пружина заводының башҡарыусы директоры Алексей Иванович Пахомов Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация министрлығының Почет грамотаһы, 3-сѳ участканың электромонтеры Владимир Иванович Кузьменко Рәсәй Федерацияһы Машина эшләүселәр үҙәк профсоюз комитеты президиумының “Рәсәй машина эшләүселәр профсоюзы алдындағы ҡаҙаныштары ѳсѳн” тигән күкрәк знагы, техник-конструктор Светлана Ивановна Клокова Рәсәй Профсоюздар федерацияһының Почет грамотаһы, административ-хужалыҡ бюроһы бригадиры Татьяна Владимировна Наговицина Рәсәй Федерацияһы Машина эшләүселәрҙең һѳнәри союзының Почет грамотаһы, инженер-энергетик Юлия Николаевна Копьева Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһының Почет грамотаһы, 1-се цехтан эш бүлеүсеһе Инна Борисовна Ионова Башҡортостан Республикаһының Машина эшләүселәр профсоюзының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнде.
Рәмилә МУСИНА.
Автор фотолары.


text:
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаларын яҡтыртыу буйынса конкурсҡа эштәр ҡабул итеү оҙайтыла
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаларын иң яҡшы яҡтыртыу буйынса конкурсҡа эштәр 2011 йылдың 25 февраленә тиклем ҡабул ителә. Конкурсҡа республика һәм муниципаль кимәлдәрҙә торлаҡ-коммуналь өлкәләге үҙгәрештәрҙе яҡтыртыу буйынса проекттар ҡабул ителә. Унда торлаҡ-коммуналь комплексты реформалаштырыу барышын һәм бурыстарын халыҡҡа аңлатыусы теле- һәм радиокомпаниялар, матбуғат баҫмалары, интернет-сайттар ҡатнаша ала.
Конкурс йыл һайын киң мәғлүмәт сараларының уҙған йылдағы эшмәкәрлек һөҙөмтәләре буйынса үткәрелә һәм еңеүселәрҙе наградлау менән тамамлана. Еңеүселәргә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте дипломдары һәм аҡсалата премиялар тапшырыла:
1-се урын өсөн — 50 мең һум (бер премия);
2-се урын өсөн — 30 мең һум (бер премия);
3-сө урын өсөн — 20 мең һум (бер премия);
Конкурста ҡатнашыу шарттары менән БР Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы сайтында танышырға мөмкин.
Премия фонды средстволары конкурста ҡатнашҡан предприятиелар, ойошмалар, учреждениелар хеҙмәткәрҙәренә премияларға тотонола.


text:
Россельхозбанк яҙғы баҫыу эштәрен финанслауҙы арттыра
Февралдә Россельхозбанк яҙғы баҫыу эштәрен үткәреүгә аграрийҙарҙы 12,8 млрд һум күләмендә финанслаған. Уҙған йылдың феврале менән сағыштырғанда финаслау күләме 13 проценттан, йәғни 1,5 млрд һумдан ашып киткән.
Йыл башынан алып сәсеү кампанияһын үткәреүгә банк йәмғеһе 18 млрд һумға яҡын кредиттар биргән.
Миҙгелле баҫыу эштәрен финанслау банк эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе. Был кредит учреждениеһы миҙгелле баҫыу эштәрен үткәреүгә процент ставкаларын кәметте һәм кредиттар биреү шарттарын ярайһы уҡ ябайлаштырҙы. Закладҡа һалыу буйынса бер нисә сикләү бөтөрөлгән һәм кредит алыусылар исемлеге лә киңәйтелгән.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, бөгөнгө көндә яҙғы баҫыу эштәрен үткәреүгә бирелеүсе кредиттар буйынса процент ставкаһы, кредиттың нисә йылға бирелеүенә ҡарап, йылына 7,75 проценттан 10 процентҡа тиклем тәшкил итә.
Россельхозбанкта сәсеү кампанияһына әҙерләнеүсе аныҡ заемсыларҙың, шул иҫәптән 2009-2010 йылдарҙағы ҡоролоҡтан зыян күреүселәрҙең мөрәжәғәттәрен тиҙ арала ҡарау өсөн яҙғы баҫыу эштәрен финанслауҙы ойоштороу буйынса штабтар булдырылған.


text:
Өфөлә Башҡортостан һәм Татарстан Премьер-министрҙарының эш осрашыуы үтте
1 июлдә Өфөгә танышыу визиты менән Татарстан Хөкүмәте Премьер-министры Илдар Халиков килде. БР Хөкүмәт Йортонда уны Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов ҡабул итте.
Осрашыу барышында ике күрше республиканың иҡтисади һәм мәҙәни хеҙмәттәшлеге өлкәһендәге бихисап мәьәләләр тикшерелде.
— Уҙған аҙнала Ҡазанда Халыҡ-ара ислам бизнесы һәм финанстары саммиты үтте. Тап шул ваҡытта мин Азамат Фәттәх улынан Өфөгә саҡырыу алдым, — тип хәбәр итте Илдар Халиков. — Был визиттар тәү сиратта беҙҙең туғандаш республикаларыбыҙҙың мәҙәни мираҫта ғына түгел, иҡтисади хеҙмәттәшлек перспективаларында ла уртаҡ нәмәһе күп булыуын күрһәтә. Башҡортостан традицион рәүештә ҡеүәтле нефтехимия комплексы менән дан тота. Һәм ул һәр ваҡыт был өлкәлә танылған лидер булды. Бөгөн Ҡазан бар йүнәлеш буйынса Өфө менән был хеҙмәттәшлекте үҫтерергә әҙер.
— Беҙҙең республикаларҙы иң тығыҙ мөнәсәбәттәр бәйләй, — тине Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов. — Беҙгә нефть химияһы сәнәғәтендә генә түгел, машиналар эшләүҙә, агросәнәғәт комплексында ла был бәйләнештәрҙе артабан үҫтерергә кәрәк.
Визиты дауамында Татарстан Премьер-министры Илдар Халиков сәнәғәт объекттары менән танышты, Өфөнөң иҫтәлекле урындарына экскурсия яһаны, тип хәбәр итә Башҡортостан Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.


text:
Вакансиялар йәрминкәһендә эшкә 93 йүнәлтмә бирелде
Өфөнөң Халыҡты эш менән тәьмин итеү йәрминкәһендә үткән вакансиялар йәрминкәһендә эшкә 93 йүнәлтмә бирелде. Бөгөнгө йәрминкә транспортҡа һәм элемтәгә арналды. 17 эш биреүсе үҙ предприятиелары өсөн хеҙмәткәрҙәр йыйҙы. Улар араһында УПАП-1, 1-се трамвай депоһы, Зорин исемендәге трамвай депоһы, «Зеленоглазое такси» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте вәкилдәре бар ине.
Мәшғүллек үҙәге хеҙмәткәрҙәре һөйләүенсә, йәрминкәгә баш ҡалала йәшәүсе бөтәһе 600-ҙән ашыу кеше килгән. 153 кеше мәшғүллек хеҙмәте белгестәренән консультация алған. Киләһе вакансиялар йәрминкәһе 22 апрелдә үткәреләсәк һәм ул һаҡ предприятиелары өсөн персонал һайлауға арналасаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов “Берҙәм Рәсәй” партияһы съезында ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов “Берҙәм Рәсәй” партияһы съезында ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов “Берҙәм Рәсәй” партияһы съезында ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Башҡортостан президенты Рөстәм Хәмитов «Берҙәм Рәсәй» партияһының XIV съезы эшендә ҡатнашты. Съездың пленар ултырышын асып, партия лидеры Дмитрий Медведев, 697 делегат теркәлде, тип хәбәр итте. «Берҙәм Рәсәй» съезы эшендә бөтәһе 1700-ҙән ашыу делегат һәм ҡунаҡтар ҡатнашты.
— Бөгөн Съезда ҡаралған мәсьәләләрҙе партияның ябай ағзалары тәҡдим итте. Улар ниндәйҙер фәлсәфәүи түгел, илебеҙ граждандарының күбеһен борсоған ябай мәсьәләләр, – тип билдәләне «Берҙәм Рәсәй» рәйесе Дмитрий Медведев. – Бында илебеҙҙең бөтә төбәктәре вәкилдәре, төрлө һөнәр эйәләре йыйылған, ләкин уларҙың барыһын да халҡыбыҙ беҙҙең алға ҡуйған проблемалар берләштерә.
Ул, 2012 йылдың майында үткән Съезда «Берҙәм Рәсәй» уставы үҙгәртелгәйне, шуның һөҙөмтөһендә бөтә кимәлдәрҙәге партия бүлектәре етәкселәре йәшерен тауыш биреү нигеҙендә биш йылға һайлана, тип иҫкәртеп үтте.
— Һөҙөмтәлә тәүге һәм төбәк ойошмаларының етәксе составы өстән бер өлөшкә үҙгәрҙе, ә урындағы ойошмаларҙың – 20 процентҡа, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды «Берҙәм Рәсәй» рәйесе. Дмитрий Медведев быны етди һөҙөмтә тип атаны.


text:
“Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма”
Яңыраҡ үҙәк каналдарҙың береһендә “Мәңгелек саҡырыу” фильмын күрһәттеләр. Совет дәүләтен тѳҙѳү осорон сағылдырған фильмды һәр кем, бигерәк тә урта һәм оло быуын кешеләре яратып ҡарай. Беҙҙең райондың күп урындарында (Үҙән ауылы, паром, Белорет ҡалаһы һ.б) тѳшѳрѳлгән фильм белореттарға икеләтә яҡын. Уның бер ѳҙѳгѳндә Ҡаһарман ауылы ла бар: мәктәп тѳҙѳлѳшѳ эләккән, кадрҙарҙа ауыл кешеләрен, хатта ѳйҙәрҙе лә танырға була.
Һәләтле режиссер, Егәҙе ауылы егете Евгений Калугин тѳшѳргән фильмдар ҙа, беҙҙең ерлеккә бәйле булғанға, һәр ке- мебеҙҙең күңелен яулай. Уның “Мин Ржев эргәһендә үлтерелдем” фильмы күп фестивалдәрҙә еңеүгә иреште. Һуңғы тапҡыр был фильм режиссерға тағы ла бер уңыш алып килде - 22 июлдә Тула ҡалаһында үткән фестивалдә ҡыҫҡа метражлы фильмдар араһында “Иң яҡшы документаль фильм” номинацияһына лайыҡ булды.
Евгений Калугин бының менән генә туҡтала торғандарҙан түгел. Киләсәккә лә уның пландары ҙур. Әлеге ваҡытта режиссер “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма” тигән яңы фильм ѳҫтѳндә эш башланы. Тәүге тѳшѳрѳү эштәре 3 июлдән 10 июлгә тиклем Ирәмәл тауында барҙы.
- Фильм бағыусылар ярҙамы менән тѳшѳрѳлә. Беҙгә күптәр ярҙам ҡулы һуҙҙы. “Ирәмәл” тәбиғәт паркында беҙгә булышлыҡ иткән директор урынбаҫары Николай Петрович Максимовҡа рәхмәтлебеҙ. “Робинзон” магазины директоры Олег Симонов тауға күтәрелергә техника бирҙе. Белорет автомәктәбе директо- ры Зәбир Ахибзянов яғыулыҡ менән, шәхси эшҡыуар Данис Йыһаншин матди ярҙам күрһәтте. Ҡала Мәҙәниәт һарайы директоры Сергей Михайлов ап- паратура менән тәьмин итте. Ирәмәл тауында кино тѳшѳрѳү еңелдән түгел, шуға ла эш процесында ҡотҡарыусылар әүҙем ҡатнашты. Ирәмәлдә булғанда “Башҡортостан Республикаһының авария-ҡотҡарыу хеҙмәте” дәүләт учреждениеһы етәксеһе Владимир Темашев менән осраштыҡ. Беҙҙең хәүефһеҙлекте тәьмин иткәндәре ѳсѳн Белорет зональ ҡотҡарыу отряды етәксеһе Артем Акопянға, урынбаҫары Алексей Юрковҡа рәхмәтлебеҙ. Ҡотҡарыусыларһыҙ фильмды тѳшѳрә лә алмаҫ инек, күп эшебеҙ уларға бәйле. Ике ҡотҡарыусы фильмда ла тѳштѳ. Күмәк кѳс менән тѳп сюжетты тѳшѳрҙѳк, әммә икенсе йыл беҙгә Ирәмәлгә яңынан килергә тура киләсәк - фильмда тауҙың мѳғжизәле образын тыуҙырыу ѳсѳн һауанан тѳшѳрѳү талап ителә. “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма” ҡыҫҡа метражлы фильм 15 минут бара, әммә уның ѳҫтѳндә ѳс йыл эшләргә тура киләсәк. Фильм 2018 йылда әҙер буласаҡ һәм беҙ уны Башҡортостан Республикаһының 100 йыллыҡ юбилейына арнайбыҙ, - тине Евгений Калугин.
Шулай итеп, яҡташыбыҙ мауыҡтырғыс эшкә тотонған. Фильмда ваҡиғалар беҙҙең кѳндәрҙә бара.
Ике тѳп геройҙың яҙмышы һүрәтләнә. Морат ғаиләһенә яҡшылыҡ күрһәтмәй, эскелеккә бирелеп, насар юлға баҫҡан. Ул хатаһын аңлап, Ирәмәл тауына гонаһтарын ғәфү итеүен һорап килгән. Икенсе тѳп герой - йәш ҡыҙ тауҙан ҡолап тѳшә һәм уны иптәштәре ташлап китә. Ваҡиғалар ошо ике яҙмышҡа бәйле үҫешә. Фильмда тау образы ла ҙур урын ала, унда мѳғжизәле кѳс барлығына ышанғандар күп бит. Беҙҙең геройҙар ҙа ошо мѳғжизәгә ышана, ярҙам һорап мѳрәжәғәт итә. Фильмда “Урал батыр” эпосындағы ҡайһы бер мифологик элементтар ҙа ҡулланыла. Тѳп герой Моратты - Морат Сәйфуллин уйнай. Морат Белорет ҡалаһында тыуып үҫкән, әлеге ваҡытта комбинатта эшләй.
- Минең ѳсѳн был кѳтѳлмәгән тәҡдим булды. Икеләнеп тормай ризалаштым. Кинола тѳшѳү ауыр булманы, сѳнки миңә сәнғәт донъяһы яҡшы таныш: 2011 йылдан Башҡорт халыҡ театрында уйнайым, “Мѳхәббәт ҡоштары”, “Әсә хѳкѳмѳ”, “Ғәлиәбаныу” спектаклдәрендә ҡатнаштым, Сибай дәүләт университетында музыка бүлеген тамамланым, шул уҡ ваҡытта “Сулпан” балалар театрында ла уйнаным. Кинола тѳшѳүемә ғаиләм дә ҡыуанды. Ирәмәл тауы беҙҙе яҡшы ҡабул итте. Кѳндәр ҙә һәйбәт торҙо, - ти Морат Фәтих улы.
Ҡыҙ ролен Эльмира Йыһаншина башҡара. Ул да тәьҫораттары менән уртаҡлашты.
- Мин шәхси эшҡыуар Данис Йыһаншинда реклама буйынса менеджер булып эшләйем һәм ошо эшкә бәйле Евгений Кал гин менән таныштым. Бер нисә айҙан ул миңә кинола тѳп ролде уйнарға тәҡдим итте. Ризалаштым, тик әсәйемә тәүҙә героиня яҙмышы оҡшаманы һәм ул ҡаршы тѳштѳ, аҙаҡ барыбер ризалашты. Һѳнәрем буйынса мин архитектор, Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамланым. Әлбиттә, минең ѳсѳн ауыр роль булды, тѳп геройҙың башынан үткән кисерештәрҙе сағылдырыу еңелдән түгел. Киноға тѳшѳү оҡшаны. Фильм тѳшѳргән саҡта ҡыҙыҡ хәлдәр ҙә булды. Мәҫәлән, тѳнѳ буйы камераларҙың аккумуляторҙарына, телефондарға кѳс йыйҙырабыҙ, ә Ирәмәл тауының ташлы ѳлѳшѳнә сыҡһаҡ, әле тоҡандырып та ѳлгѳрмәгән аппаратура эшләмәй. Яңынан базаға тѳшѳргә, кѳс йыйҙыртырға тура килә. Был хәл тауҙа беҙгә аңлашылып етмәгән кѳс барлығына ишара кеүек булды. Фильм халыҡта ыңғай тәьҫораттар ҡалдырыр, уның эстәлеген аңлап ҡабул итерҙәр, тип ышанабыҙ, - ти Эльмира Суфиян ҡыҙы. Режиссер бик ҡыҙыҡлы тема һайлаған. Унда заман кешеһе менән легенда осраша. Шул уҡ ваҡытта фильмда бѳгѳн йәмғиәтебеҙҙе, күп ғаиләләрҙе борсоған эскелек проблемаһы, хыянат сығылдырыла. “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма” фильмында ваҡиғалар ниндәй сиселеш алыр һәм ниндәй финал менән тамамланыр - әлегә сер булып ҡалһын.
Рәмилә МУСИНА.
Автор фотолары.


text:
Бәҙүәндәр
Бәҙүәндәр (ғәр. دوي бәдәүи — «сүллектә көн итеүсе», «күскенсе») — ғәрәп телендә һөйләшеүсе Яҡын Көнсығыш күскенселәре. Ғәрәп ярымутрауынан, үҙҙәренең тәү төйәгенән, улар башҡа ерҙәргә таралған һәм бөгөнгө көндә Фарсы ҡултығы менән Атлантик океан араһындағы бөтә илдәрҙең сүллектәрендә көн итә.
Йәшәү сығанаҡтары сикле булған был ҡырыҫ мөхиттә дөйә, һарыҡ, кәзә көтөүе менән утлау эҙләп туҡтауһыҙ сәйәхәт итеү — уларҙың быуаттар дауамында һаҡланып килгән йәшәү ысулы.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламға тиклемге осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп ярымутрауы — бәҙүәндәрҙең тәү төйәге, бынан улар туҡтауһыҙ утлау һәм табыш эҙләнеүҙәрҙә сүллектәренән күршеләге уңдырышлы ерҙәргә тарала. Урта һәм төньяҡ Ғәрәп ярымутрауында бәҙүәндәр бөтә йәшәүсе халыҡтың күпселеген тәшкил иткән.
Бәҙүәндәр үҙҙәренең көтөүҙәре менән сәйәхәт иткән, нәҡ улар дөйәне эйәләштергән, һәм дөйә бәҙүәндәрҙең күсмә тормошонда ҙур роль уйнай башлаған: һөтө һәм ите төп аҙығына әйләнгән, йөнөнән кейем һәм кейеҙ туҡылған, тиреһенән аяҡ кейеме һәм башҡа кәрәк-яраҡ яһалған, хатта тиҙәге әрәм булмаған — уны яғыулыҡ урынына ҡулланғандар. Дөйәлә улар үҙҙәренең милкен һәм ғаиләһен күсергән, сауҙа тауарҙарын сүллектәр аша ташыған. Сүллек аша үткән каруандарҙы улар дөйәләр менән тәьмин иткән, сауҙагәрҙәргә һаҡсы булап ялланған, биләмәләре аша тотҡарлыҡһыҙ үтеү өсөн уларҙан түләү алған, каруандарҙы талаған.
Бәҙүәндәр ҡәбиләләргә ойошоп йәшәгән. Ҡәбиләнең башында аҡһаҡалдар тарафынан һайланған шәйех торған, уның кәңәшсеһе булып аҡһаҡалдар ҡоро — мәжлес хеҙмәт иткән. Ҡәбиләләр ҡәүемдәргә, ҡәүемдәр иһә әһелдәргә бүленгән. Ер, һыу сығанағы, көтөүлек ҡәбиләнең һәм ҡәүемдең дөйөм милке һаналған. Кеше иң беренсе нәүбәттә үҙ ҡәүеменең бер ағзаһы булған, ул үҙ ҡәүеменең һаҡлауы аҫтында булған һәм үҙ ҡәүемен һаҡларға тейеш булған. Ҡәбиләләр араһында утлау һәм һыу сығанағы өсөн ҡан ҡойош, барымталар һәм ҡарымталар — ҡәҙимге күренеш булған.
Нәҡ ошо яулы дәүерҙә бәҙүән шиғриәте үҫеш ала. Бәҙүән шиғыры ҡәбиләнең шанлы яуҙарын, уның батырҙарын данлаған. Шиғриәт оҫталығы ҡыйыулыҡтан кәм баһаланмаған. Шағирҙың абруйы ҙур булған — һәр ҡәбилә үҙенең дошманға әсе һүҙ, ҡәбиләгә һәм уның башлығына данлау йыры һалырҙай үткер телле шағирына ҡәҙер-хөрмәт күрһәткән. Бәҙүән шиғырҙары быуындан быуынға, телдән-телгә тапшырылып, әлеге көндәргәсә һаҡланған һәм бәҙүәндәр тормошо, тарихы тураһында бәйән итеүсе алыштырғыһыҙ ҡомартҡы булып һанала.
Сүллектәр аша үткән сауҙа каруандары бында сауҙа үҙәктәре үҫешеүенә килтерә. Был юлда ике ҡала — Йәсриб (Мәҙинә) һәм Мәккә бигерәк тә ныҡ үҫеш ала. Айырыуса Мәккә ҙур мәғәнәгә эйә була, бындағы Ҡәғбә, ҡаланың изге урыны, бөтә ҡәбиләләр өсөн ғибәҙәт ҡылыу үҙәгенә әйләнә.
6-сы быуат аҙағында — 7-се быуат башында Яҡын Көнсығышта ике ҡеүәтле дәүләт — Византия һәм Фарсы империяһы хакимлыҡ итә һәм бер-береһе менән туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара. Сүллек сиктәрендәге ҡайһы бер бәҙүән ҡәбиләләре был империялар араһында мөһим буфер дәүләттәр нигеҙләй. Шулай, төньяҡ-көнбайыш ҡәбиләләр тарафынан Византияға союздаш булған Ғәсәсин батшалығы, ә төньяҡ-көнсығышта Фарсы империяһына буйһонған Ләхмиҙәр батшалығы нигеҙләнә.
Ғәрәп ярымутрауында барған баҫҡынсылыҡ сәйәсәте дини экспансия менән ҡуша алып барыла. 6-сы быуатта ҡайһы бер ғәрәп ҡәбиләләре христианлыҡ ҡабул итә, һәм епископтың резиденцияһы урынлашҡан Нәджрән ҡалаһы дини үҙәккә әйләнә. Ғәрәп ярымутрауының көньяғында иһә йәһүдилек тарала, һәм Йәсриб (Мәҙинә) йәһүд динле бәҙүәндәрҙең дини үҙәгенә әүерелә. Күпселек ҡәбиләләр шулай ҙа мәжүсилекте һаҡлап ҡала.
Ислам дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
7-се быуатта Византия һәм Фарсы империялары үҙҙәрен бер-береһенә ҡаршы туҡтауһыҙ алып барған һуғыштарында тамам көсһөҙләндерә. Ғәсәсиндәр һәм Ләхмиҙәр батшалығы тарҡала, был Хиджазда, Мәккә оазисында төпләнгән ҡөрәйештәр ҡәбиләһенә сәйәси майҙанда алға сығырға мөмкинлек бирә. Исламды нигеҙләүсе Мөхәммәт пәйғәмбәр ҙә Мәккә ҡалаһынан, ҡөрәйеш ҡәбиләһенән була. Ислам ғәрәп ҡәбиләләрен берләштереүсе идеологик сараға әйләнә. Барлыҡҡа килгән ислам йәмғиәте үҙ йоғонтоһон йылдам киңәйтә. Мөхәммәт пәйғәмбәр 630 йылдың аҙағына бәҙүән ҡәбиләләренең күбеһендә исламды таратыуға ирешә.
632 йылда, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең үлеменән һуң хәлиф итеп Әбү Бәкер, пәйғәмбәрҙең дуҫы, ҡайныһы һайлана. Әбү Бәкер, ҡыҫҡа ваҡытҡа баш күтәреп сыҡҡан ҡәбиләләрҙе кире берләштергәс, Ғәрәп ярымутрауынан ары баҫып алыу сәйәсәтен башлай, был сәйәсәтте артабанғы хәлифтәр дауам итә. Бәҙүән яугирҙары Урта Көнсығыш һәм Төньяҡ Африкаға баҫып инеүсе мосолман ғәскәрҙәренең төп өлөшөн тәшкил итә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә улар Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, Төньяҡ Африканы, Ираҡты һәм Фарсы дәүләтен яулап, ғәйәт ҙур Ғәрәп хәлифәтен нигеҙләй.
Баҫып алыу барышында бәҙүән ҡәбиләләре яңы биләмәләргә тарала. Берәүҙәре ултыраҡ тормошҡа күсә, ҡалғандары иһә күсмә йәшәү рәүешен һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Ираҡта һәм Сүриәлә исламға тиклем үҡ бәҙүән ҡәбиләләре йәшәгән була, бында урындағы халыҡ ғәрәп телен әүҙем үҙләштерә. 11-се быуатта бәҙүән ҡәбиләләре Төньяҡ Африкаға баҫып инә. Улар, урындағы бербер ҡәбиләләре менән һуғышып, улар менән ҡатнашып, әкренләп көнбайышҡа табан тарала.
Ғәрәп хәлифәте 9-сы быуат башында уҡ тарҡала башлай. 1258 йылда, ул осорҙағы баш ҡалаһы Бағдад монголдар тарафынан ҡолатылғандан һуң, хәлифәт тамам юҡ ителә.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡын Көнсығышта бер-береһенә бәйле өс төркөм йәшәп килә: күсмә халыҡ — бәҙүәндәр, ултыраҡ крәҫтиәндәр һам ҡалала йәшәүселәр. Бәҙүәндәр башлыса дөйә, һарыҡ, кәзә аҫырау менән көн итә. Бөтә бәҙүәндәр өсөн дөйә — ул иң ҡиммәтле мал. Ул менеп йөрөр өсөн дә, йөк ташыу өсөн дә алыштырғыһыҙ, ул һөт, туҡыма әҙерләр өсөн йөн менән дә тәьмин итә, ул шулай уҡ алып-һатыу өсөн ҡиммәтле тауар. Бәҙүәндәр ер эшкәртеү, аҙыҡ етештереү шөғөлө абруйҙы төшөрә, тип иҫәпләй, шуға ла ғәҙәттә урындағы ауыл һәм ҡала кешеләре менән алыш-биреш яһап, тире, йөн, ит, һөттө иген, хөрмә, ҡәһүә һәм башҡа кәрәкле тауарға алыштыра.
Йыш күсенгәнгә күрә, бәҙүәндәрҙең матди байлыҡтары бик аҙ, төп милке — мал-тыуары һәм йәшәгән сатыры. Был сатырҙар сүллек тормошона бик ныҡ яраҡлаштырылған — кәзә йөнөнән эшләнгән туҡыма шул тиклем беше, хатта ямғыр ваҡытында сатыр эсенә һыу үтмәй. Сүллектәге һалҡын төндәрҙә сатыр эсендә йылы, ә ел ваҡытында иһә бында ышыҡ. Юлға йыйынғанда улар тиҙ йыйыла.
Бәҙүән ирҙәре ғәҙәттә мал ҡарау менән мәшғүл, улар шулай уҡ күсенеү эштәрен үҙ өҫтөнә ала. Ҡатын-ҡыҙҙар иһә өй эштәрен алып бара, бала ҡарай, кейеҙ туҡый, ҡайһы берҙә кәзә-һарыҡтарҙы ҡарай. Ҡатындар сит кешеләрҙән ныҡ һаҡлана, сатырға яттар килһә, улар сатырҙың ҡатын-ҡыҙҙар йәшәгән өлөшөнә китергә тейеш.
Бәҙүәндәрҙең төп аҙығы — ул яңы һауылған йәки әсегән дөйә һөтө, бынан тыш хөрмә, арпа йәймәһе менән туҡланалар. Аҙыҡтары башлыса дөгөнән, тары ононан була. Ит, ғәҙәттә һарыҡ итен, бәҙүәндәр бик һирәк, байрам тантаналарында йә ҡунаҡ килгәндә генә ашай. Яратҡан эсемлектәре иһә — сәй һәм ҡәһүә.
Ҡунаҡсыллыҡ — бәҙүәндәрҙең иң төп сифаты. Һәр кеше, хатта ул дошман булһа ла, сатыр янына килә икән, тимәк ул — ҡунаҡ. Ҡунаҡты хужа өс көн һәм тағы көндөң өстән бере үҙ сатырында һыйлай, был ваҡытта ҡунаҡҡа бер кем дә бер ниндәй ҙә һорау бирмәй. Ҡунаҡ өсөн хатта һуңғы һарыҡ һуйыла. Бәҙүәндәрҙең төп ҡунаҡсыллыҡ йолаһы — ул ҡәһүә яһау. Ҡәһүә яһау — үҙе бер сәнғәт, ҡунаҡ кешегә ҡәһүәне хужа үҙе бөтә йыйылғандар алдында әҙерләп эсерә. Ҡунаҡ менән хужа әңгәмә ҡора, һуңғы яңылыҡтар тураһында белешә. Тик бирелгән ваҡыт үткәндән һуң ғына мосафирҙың кем икәнлеге һәм ни кәрәклеге тураһында ҡыҙыҡһынала алалар.
Бәҙүәндәр хәҙерге көндә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәҙүәндәр әлеге көнгәсә ҡәбиләләргә, ҡәүемдәргә һәм әһелдәргә ойошоп йәшәй. Ҡәүемдәр һәм әһелдәргә бүленеш ир яғынан туғанлыҡ бәйләнешенә нигеҙләнгән. Ҡәбиләләр башында әле лә, меңәр йылдар элекке кеүек үк, шәйех тора.
Сәғүд Ғәрәбстаны — бөтә ғәрәп ҡәбиләләренең тәү төйәгендә — бәҙүәндәр күпселекте тәшкил итә. Бынан тыш, бәҙүән ҡәбиләләре Кувейтта, Йеменда, Иордания, Сүриә һәм Ираҡтың сүллек өлөштәрендә, Төньяҡ Африканың Судан, Тунис, Марокко, Ливияның көнсығышында, Мысырҙың Синай ярымутрауы, Ливия сүллеге, Израилдең Негев һәм Йәһүд сүллектәре буйлап сәйәхәт итә, бик һирәк Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең сүллектәрендә һәм Яҡын Көнсығыштың башҡа илдәрендә көн итә. Бәҙүәндәрҙең теүәл һаны билдәле түгел, күсмә тормош алып барыуҙары сәбәпле, уларҙың иҫәбен алыу ҙа мөмкин түгел.
Бәҙүәндәрҙең йәшәү рәүеше һәм мәҙәниәте менән таныштырыу бөгөнгө көндә туристик кәсептәрҙең береһенә әүерелгән. Бәҙүәндәр сүллектә сәйәхәт итеүселәргә юл күрһәтеү менән шөғөлләнә, туристарҙы дөйәлә йөрөтә, үҙҙәренең милли аҙығы менән һыйлай, ә уларҙың туҡылған келәмдәре, кескәй шешә эсендә төҫлө ҡомдарҙан эшләнгән дөйә рәсемдәре туристар араһында сувенир булараҡ киң таралған.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Яҡын Көнсығыш илдәрендә автомобилдәр пәйҙа була һәм дөйә һатыу кәсебе килем килтермәй башлай. Күп бәҙүәндәр шунлыҡтан ултыраҡ тормошҡа күсә һәм ер эшкәртеү шөғөлөн үҙ итә. Бынан тыш, ҡайһы бер илдәрҙең хакимиәте бәҙүәндәрҙең ултыраҡ тормошҡа күсенеүенә булышлыҡ итә, бәҙүән ауылдарын һыу менән тәьмин итә.
20-се быуаттың уртаһынан башланған иҡтисадтың юғары тиҙлектә үҫеше, индустриялаштырыу арҡаһында бәҙүәндәр күпләп ҡалаға ынтыла, нефть сәнәғәтендә, төҙөлөштә эшләй.
Бөгөнгө көндә бәҙүәндәр капиталистик тормошҡа яраҡлаша, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә, бәҙүән балалары мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында уҡый, дөйәләргә алмашҡа хәҙерге заман автомобилдәре килә.
Шулай ҙа байтаҡ бәҙүәндәр үҙҙәренең күсмә тормошона тоғро ҡалып, сүллектәрҙә иркен сәйәхәт итеүҙе, сатырҙарҙа йәшәүҙе хуп күрә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ирмияева Т.Ю. "История мусульманского мира от Халифата до Блистательной Порты"
- Энциклопедия народов мира Etnolog.ru. Арабы
- Сайт "Арабская цивилизация"
- Мухаммадрасул Загиров "Аравийский полуостров накануне появления Ислама"
- Васильев Л.С. «История Востока»
- М.И. Василенко "Бедуинская поэзия как этнографический источник: Неджд, Негев, Синай (XX век)"
- Малюга Ю.Я. "Поэзия и проза Ислама"
- Всемирная история. Энциклопедия. Том 1. (1956 год)
- Аравия до ислама
- Васильев А. "История средних веков"
- Блэр Ш., Блум Джуди "Ислам.Тысяча лет веры и могущества."
- Сайт "Всемирная история". "Византия в VI в. Персидские войны. Южная граница империи"
- "Башҡортостан Республикаһы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте" сайты. "Рәсүлебеҙҙең ҡыҙы Фатима"
- Сайт "История мира". "Аравия к началу VII в. Арабские завоевания и арабский халифат (VII-X вв.)"
- Колин М. Тернбул "Человек в Африке"
- Онлайн Энциклопедия Кругосвет. АРАБЫ
- Валентин Зубков. "Арабское гостеприимство"
- Сайт "Города и страны: история, традиции и нравы". "Наиболее яркие представители Аравии - бедуины"
- Родионов М. А. "Арабы"
- Сайт "Энциклопедия стран мира". "Саудовская Аравия — страна бедуинов-кочевников"
- Энциклопедия знаний Pandia.ru. "Саудовская Аравия"
- Сайт " Египет…страна бесчисленных загадок". "Люди"
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бәҙүәндәр. Сатырҙарға һәм дөйәләргә тоғролоҡ (рус.)
- Ғәрәп ярымутрауы бәҙүәндәре (инг.)
- Бәҙүәндәр (рус.)
- Бәҙүәндәр һәм дөйәләр (рус.)


text:
Өфө ШОС һәм БРИКС саммиттарына әҙер тиерлек — ойоштороу комитеты
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Юлия Антипина/.
Өфө ШОС һәм БРИКС халыҡ-ара саммиттарына тулыһынса әҙер тиерлек, уны үткәреүгә 97 көн ҡалды, тип хәбәр итте Башҡортостан Хөкүмәте министры Руслан Мирсаяпов Өфөлә уҙған матбуғат конференцияһында.
Дөйөм алғанда, саммиттарға төрлө объекттар төҙөү өсөн 10 миллиард һум самаһы талап ителде. Мәҫәлән, Руслан Мирсаяпов һүҙҙәренсә, республика Конгресс-холды реконструкциялауға 600 миллион һум аҡса бүлде. «Өфө» аэропортының халыҡ-ара терминалын төҙөкләндереүгә лә шундай уҡ сумма бүленгән. Бынан тыш, Башҡортостан федераль ҡаҙнанан 2 миллиард һум алған. Улар аэродромды яңыртыуға һәм Ағиҙел йылғаһының ярҙарын нығытыуға тотонолған. Инвесторҙар ҡунаҡхана комплекстарын төҙөүгә 6 миллиард һумдан ашыу аҡса һалған.
Руслан Мирсаяпов халыҡ-ара сараларға әҙерлектең мөһим мәлдәрен атап үтте. Өфө аэропорты төҙөкләндерелгән, уның пассажирҙар үткәреү һәләте сәғәтенә 200-ҙән 800-гә тиклем артты. Икенсе осоу-ултырыу һыҙаты эшләй башланы, был Өфөнән донъяның теләһә ниндәй мөйөшөнә тура рейстарҙы арттырырға мөмкинлек бирә. Бөгөнгө көндә аэропорт халыҡ-ара стандарттарға тап килә һәм илдә иң яҡшыларҙың береһе булып тора.
Өфөлә ҡунаҡханалар асыла, улар май-июндә үк форумда ҡатнашыусыларҙың тәүге эшсе төркөмдәрен ҡабул итәсәк. Баш ҡалала халыҡ-ара кимәлдәге ете яңы ҡунаҡхана эшләй башлай.
Баш ҡаланы төҙөкләндереү дауам итә. Саммиттарға әҙерлек барышында 130 мең квадрат метрҙан ашыу тротуар плиткаһы, 140 мең квадрат метр асфальт һалынған, меңдән ашыу урам фонарҙары ҡуйылған, ике меңдән ашыу бейек ағас ултыртылған.
Юл инфраструктураһын үҫтереү сиктәрендә 39 участкала ремонт эштәре алып барыла.
8-10 июлдә Өфөлә форум эшенә бәйле бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡтар булмаясаҡ, тип белдерҙе Руслан Мирсаяпов. Салауат Юлаев исемендәге майҙанда ғына йөрөү тыйыласаҡ. Унда халыҡ-ара матбуғат үҙәген ойоштороу күҙаллана. Ҡайһы бер автобус маршруттары үҙгәрәсәк, был хаҡта алдан хәбәр ителәсәк.


text:
Аксаков байрамына Рәсәйҙән һәм сит илдәрҙән ҡунаҡтар килде Фото: Олег Яровиков
Аксаков байрамына Рәсәйҙән һәм сит илдәрҙән ҡунаҡтар килде
Аксаков байрамына Рәсәйҙән һәм сит илдәрҙән ҡунаҡтар килде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 30 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә XXVI Халыҡ-ара Аксаков байрамы киң билдәләнә. Ошо дата айҡанлы саралар кисә, 29 сентябрҙә, рәссам Виктор Суздальцевтың оҫталыҡ дәресе һәм балалар өсөн «Ал сәскә» интерактив программаһы менән асылды, тип хәбәр итә Өфө ҡала Советының матбуғат хеҙмәте.
С.Т. Аксаковтың мемориаль музейында музыкаль кисә һәм М.И.Глинка исемендәге йәмғиәттең вице-президенты, пианист Владимир Рябчиков менән оҫталыҡ дәресе ойошторолдо. Төп саралар бөгөн, 30 сентябрҙә уҙа. М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт музейында «Абрамцево — С.Т. Аксаковтың Мәскәү янындағы имениеһы» темаһына түңәрәк өҫтәл уҙғарыла. Мәскәү дәүләт һыу транспорты академияһы һәм 11-се гимназияла Аксаков дәрестәре үтте.
Бөгөн С. Т. Аксаковтың мемориаль музейында «…Тоғро дуҫ һәм тормош иптәше…» исемле фотокүргәҙмә асыла. Ул яҙыусының тыуыуына 225 йыл тулыуға бағышланған. Бынан һуң Софья аллеяһында халыҡ байрамдары ойошторола. Сарала Өфө ҡала Советы депутаттары һәм башҡа төбәктәрҙән, сит илдәрҙән килгән ҡунаҡтар ҡатнаша.
Киске сәғәт 6-ла С.Т. Аксаков һәйкәленә сәскә һалыу ҡаралған. Байрамдың икенсе көнө Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры алдында Аксаков балы менән тамамлана. Сара барышында Аксаков премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы була.
Иртәгә байрам Бәләбәй, Ҡырмыҫҡалы һәм Өфө райондарында дауам итә. Төп тантаналар Аксаковтарҙың имениеһы урынлашҡан Надеждин ауылында уҙа.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Самолетҡа билетты ярты хаҡҡа алырға мөмкин
Самолетҡа билетты ярты хаҡҡа алырға мөмкин
Волга буйы федераль округы биләмәһендә самолета осоу өсөн билетты ярты хаҡҡа алырға мөмкин. Хаҡтың ҡалған яртыһы дәүләт тарафынан ҡапланасаҡ. Әлеге ваҡытта Өфөнән льготалы хаҡҡа Йошкар - Ола, Ҡазан, Киров, Түбәнге Новгород, Ырымбур, Пенза, Пермь, Һамар, Ульяновский, Чебоксары ҡалаһына осорға мөмкин. Ҡазан йүнәлеше иң популяр булып тора, ә Өфөгә Ҡазандан һәм Пермдан киләләр.
Май айында «Өфө» халыҡ-ара аэропортында был проект буйынса 228 рейста 1576 кеше хеҙмәтләндерелгән.
Май айында «Өфө» халыҡ-ара аэропортында был проект буйынса 228 рейста 1576 кеше хеҙмәтләндерелгән.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 440
ЕЛМӘРҘӘК СВИТАҺЫ, өҫкө рифейҙың урындағы стратиграфик бүлексәһе. О.П.Горяинова һәм Э.А.Фалькова тарафынан Елмәрҙәк һыртында айырып күрһәтелә (1931). Ултырмаларҙы Горяинова (1931, 1940), А.И.Олли (1948), А.И.Иванов (1956), В.И.Козлов (1982, 1986) һ.б. тасуирлай. Е.с. ҡатламдары Ямантау антиклинорийының көнбайыш һыртына (оҙонлоғо 150 км ашыу, киңлеге 7—15 км), Алатау антиклинорийының көнбайыш (оҙонлоғо 140 км ашыу, киңлеге 2—3 км) һәм көнсығыш (оҙонлоғо яҡынса 150 км, киңлеге 2—5 км), Башҡорт мегантиклинорийының көнсығыш (оҙонлоғо яҡынса 40 км, киңлеге 1—4 км) битләүҙәренә барып етә. Свитаға Алатау, Баштин, Елмәрҙәк, Кесе Бирйән, Ҡалыу, Салдыс һ.б. һырттар инә. Ялан шпаты-кварцлы, аркозлы, субаркозлы төрлө бөртөклө ҡомташтарҙан һәм алевролиттарҙан, полимиктлы, кварцлы һәм балсыҡлы һәүерташтарҙан ғибәрәт; конгломерат, гравелит һәм ҡомло доломит ҡатлауҙары һәм линзалары билдәле. Свитаның ҡалынлығы 1400—3000 м. Әкренләп әүжән свитаһына күсеп ята, ҡытау свитаһы ҡатламдары м‑н ҡаплана. Ярым свиталарға бүленә: бирйән (балсыҡлы һәүерташ һәм ваҡ ҡырсынташлы конгломерат, гравелит һәм доломит ҡатыш ялан шпаты-кварцлы, аркозлы, субаркозлы төрлө бөртөклө ҡомташтар һәм алевролиттар; ҡалынлығы 800—2000 м); нөгөш (алевролиттар, кварцлы һәм балсыҡлы һәүерташ, кварцлы ҡомташ ҡатлауҙары; ҡалынлығы 200—300 м); ләмәҙ (шул уҡ составтағы алевролит ҡатыш кварцлы ҡомташтар һәм балсыҡлы һәүерташтар; ҡалынлығы 100—250 м); бәҙәреш (ялан шпатлы һәм полимиктлы ҡомташтар һәм алевролиттар, балсыҡлы һәүерташтар һәм доломиттар; ҡалынлығы 300—400 м). Свитаның йәше — өҫкө рифейҙың аҫҡы бүлеге. Өҫкө рифей комплексының үҫемлек микрофоссилиялары (мулдаҡай микробиотаһы), микрофитолиттары һәм һирәк осраусы Juruzania sp. III строматолиттары тупланған. Е.с. — Рәсәйҙең һәм донъяның рифей ҡатламдарын корреляциялағанда реперҙарҙың береһе.
Әҙәб.: Стратиграфия древних “немых” толщ западного склона Южного Урала //Известия Вестник геолого-разведочного объединения. М., 1931. Т.52. Вып.70; Козлов В.И. Верхний рифей и венд Южного Урала. М., 1982.
В.И.Козлов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов