text:
Эдит Пиаф
Эди́т Пиа́ф (франц. Édith Piaf, ысын исеме Эди́т Джова́нна Гассио́н, Édith Giovanna Gassion; 1915, 19 декабрь, Париж — 1963, 10 октябрь, Грас) — француз йырсыһы һәм актрисаһы.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Эдит Пиаф имештер Бельвилдә урам фонаре аҫтында тыуған, тиһәләр ҙә, был ысынбарлыҡҡа тура килеүе шикле[1]. Эдиттың әсәһе Лина Марса псевдонимы менән сығыш яһаған һәләтһеҙ генә актриса Анита Майяр була. Атаһы — урам акробаты Луи Гассион. Беренсе донъя һуғышы башында уҡ ул үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Тәүге тапҡыр 1915 йылдың ахырында ғына ҡыҙын күреп китер өсөн ике көнлөк ял ала.
Ике йылдан Луи Гассион ҡатыны уны ташлап, ҡыҙын үҙенең ата-әсәһенә ҡалдырып киткәнен ишетә. Эдит ҡот осҡос шарттарҙа йәшәй. Әбейҙең ейәнсәренә ваҡыты етмәй, һәм үҙен борсомаһын өсөн ул балаға һөт урынына һыу ҡушылған шарап эсерә. Луи ҡыҙын Нормандияға, фәхешхана тотҡан үҙ әсәһе янына алып ҡайтып китә.
Шунан Эдиттың тома һуҡыр булыуы асыҡлана. Баҡһаң, тыуғас уҡ уның күҙенә кератит төшә башлай, әммә әсәһе яғынан өләсәһе быны күрмәгән дә ахыры. Бер өмөт тә ҡалмағас, өләсәһе Гассион һәм фәхешхана ҡыҙҙары Эдитты Лизьеға изге Терезаға алып китә. Бында тотош Франциянан йыл да меңдәрсә кеше ғибәҙәт ҡылырға килә торған була. 1921 йылдың 19 авгусында юлға сығалар, ә 1921 йылдың 25 авгусында Эдит күрә башлай. Был саҡ уға 6 йәш була. Тәүге күргән нәмә — пианино клавишалары була. Әммә күҙҙәренә ҡояш нуры ғына тулмай уның. Эдитҡа ғашиҡ булған бөйөк француз шағиры Жан Кокто уны «күҙҙәре асылған һуҡыр» тип атай.
Тиҙҙән яратҡан өләсәһе хәстәрлеге менән Эдит мәктәпкә китә, әммә ата-әсәләр балаларын фәхешханала йәшәгән ҡыҙ менән уҡытҡыһы килмәй. Ҡыҙға мәктәпте ҡалдырырға тура килә. Атаһы уны Парижға алып китә һәм урам майҙандарында акробатик номерҙар менән сығыш яһай, ә 9 йәшлек ҡыҙын йырлата. Эдит «Жуан-ле-Пен» кабареһына эшкә алынғансы урамда йырлап тамаҡ туйҙыра. 15 йәше тулғанда Эдит атай бер инәй башҡа һеңлеһе Симона менән таныша. Был ғаиләлә Симонанан башҡа ла ете бала була, бик ауыр йәшәйҙәр; әсәһе ҡыҙына 11 йәшенән аҡса килтерә башларға бойора. Эдит һеңлеһен үҙе янына ала, әммә был аталарына оҡшамай, һәм ҡыҙ өйҙән сығып китә[2].
Йәшлеге[үҙгәртергә]
1932 йылда Эдит магазин тотҡан Луи Дюпон (франц. Louis Dupont) менән таныша, бер йылдан 17 йәшлек Эдиттың Марсель (франц. Marcelle) исемле ҡыҙы тыуа. Мәгәр Луи ҡатынының күп ваҡытын эшкә бағышлауын яратмай һәм унан китергә ҡуша. Эдит риза булмай, улар айырылышалар. Башта ҡыҙы үҙе менән була, әммә бер эштән ҡайтҡас, баланы тапмай. Луи Дюпон ҡатынының кире ҡайтырына өмөт тотоп, баланы алып киткән була. Европала «испанка» ҡотора, Эдиттың ҡыҙы ауырып, хастаханаға эләгә. Уның янына йөрөй торғас, Эдит үҙе лә ауырып китә. Ул саҡта ауырыуҙы дауаларлыҡ дарыуҙар булмай. Һөҙөмтәлә Эдит һауыға, ә Марсель вафат була (1935). Ул Пиафтың берҙән-бер балаһы була.
1935 йылда, Эдитҡа егерме тулғанда, «Жернис» кабареһы (франц. le Gerny’s) хужаһы Луи Лепле (франц. Louis Leplée) Елисей яландарында күреп ҡала һәм үҙенең программаһында ҡатнашырға саҡыра. Ул Эдитты бик күп сәхнә серҙәренә, оҫталығына өйрәтә. Тап Лепле Эдитҡа Пиаф исеме ҡуша(париж аргоһында «сыпсыҡ» тигәнде аңлата). Урамдарҙа йыртыҡ туфли кейеп йырлай ине бит: «Сыпсыҡ кеүек тыуҙы, сыпсыҡ кеүек йәшәне, сыпсыҡ кеүек үлде». «Жерниста» афишаларҙа уның исеме «Кескәнтәй Пиаф» тип яҙыла, тәүге сығыштары уҡ уңыш яулай. 1936 йылдың 17 февралендә Эдит Пиаф «Медрано» циркында танылған йырсылар Морис Шевалье, Мистингетт, Мари Дюба менән рәттән ҙур концертта сығыш яһай. Радио-Ситиҙа ҡыҫҡа ғына йыры уға дан килтерә — тыңлаусылар шылтырата башлай, Кескенә Пиафтың тура эфирҙа яңынан сығыш яһауын талап итәләр[3].
Әммә бәхете асылып өлгөрмәй, яңы фажиғә: Луи Леплены башына атып үлтерәләр. Енәйәтте Эдит Пиафтан да күрәләр, сөнки уға әҙ генә аҡса васыят ителгән була. Гәзиттәр утҡа май һибеп ебәрәләр, кабареға йөрөүселәр Эдитҡа дошман кеүек ҡарай башлайҙар.
Яңынан уңыш[үҙгәртергә]
Тиҙҙән Эдит шағир Раймон Ассо менән таныша, тап ул артабанғы тормошона бик ҙур үҙгәрештәр индерә. Донъяға «Бөйөк Эдит Пиаф» булып танылыуында уның йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ. Ул Эдитты һөнәренең нескәлектәренә генә түгел, тормошта кәрәк булған күп төрлө зауыҡҡа ла өйрәтә:уның ярҙамында ҡатын үҙ-үҙен тоторға, кейем һайларға һәм башҡа шундай нәзәкәтлектәргә өйрәнә.
Раймон Ассо «Пиаф стилен» барлыҡҡа килтерә, Эдиттың тауышын асырлыҡ йырҙар яҙа. «Минең легионерым» йырының көйөн Маргерит Монно яҙа, һуңғараҡ ул йырсының яҡын әхирәтенә лә әүерелә. Һуңғараҡ Пиаф Монно менән яңы йырҙар яҙа, улар араһында — «Бәләкәс Мари», «Янымда Иблис» һәм «Мөхәббәт гимны»[3].
Тап Раймон Ассо Эдиттың Париждың иң данлыҡлы «АВС» мюзик-холында сығыш яһауына өлгәшә. Бында сығыш яһау «оло диңгеҙгә» сығыу тип һанала. «Эдит Пиаф» исеме менән сығыш яһарға ла ул тәҡдим итә. «АВС» сәхнәһендәге сығышынан һуң пресса: «Кисә „АВС“ сәхнәһендә Францияның бөйөк йырсыһы донъяға килде» тип яҙа. Иҫ китмәле тауышы, драматик һәләткә эйә булыуы, эшһөйәрлеге һәм ныҡышлығы уны бейек күтәрә.
Икенсе донъя һуғышы[үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы башланғас, йырсы Раймон Ассонан китә. Был ваҡытҡа ул данлыҡлы француз режиссёры Жан Кокто менән осраша, ул Эдитҡа үҙенең ҙур булмаған пьесаһында уйнарға тәҡдим итә. Пьеса уңыш яулай. Тәүге тапҡыр ул 1940 йылда ҡуйыла. Кинорежиссёр Жорж Лакомб уның буйынса фильм төшөрә. 1941 йылда «Сеналағы Монмартр» тигән фильм донъя күрә, унда Эдит төп ролде уйнай.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Эдиттың ата-әсәһе вафат була. Германия менән һуғыш ваҡытында Пиаф француз хәрби әсирҙәре алдында сығыш яһап, концерттан һуң автографтар менән әсирлектән ҡасыр өсөн кәрәкле нәмәләр тапшыра. Быны яҡташтары бик юғары баһалай. Ул һәләк булған яугирҙәрҙең ғаиләләре өсөн дә концерттар ҡуя. Оккупация осоронда Эдит Пиаф немец офицерҙары һәм хәрби әсирҙәр менән «иҫтәлеккә» фотоға төшә. Парижда был фотоларҙы концлагерҙан ҡасҡан әсирҙәргә паспорт эшләргә файҙаланалар.
Триумф[үҙгәртергә]
Эдит башлап йырлаусыларҙан — Ив Монтанға, «Компаньон де ла Шансон» ансамбленә, Эдди Константенға, Шарлю Азнавурғаһәм башҡа талант эйәләренә юл асыусы була.
Һуғыштан һуңғы йылдар уның иҫ китмәле уңыш йылдары була. Уны Париждың ярлы урамдарында ла, нәзәкәтле сәнғәт белгестәре лә, эшселәр ҙә, Англияның буласаҡ королеваһы ла яратып тыңлай. Был осорҙа ул Алжирҙан килгән данлыҡлы боксер 33 йәшлек Марсель Сердан менән таныша.1949 йылдың октябрендә Сердан Нью-Йорктан гастролдә йөрөп ятҡан Пиаф янына оса[3]. Самолёт Атлантик океан өҫтөндәАзор утрауҙары янында емерелә, һәм Сердан һәләк була. Пиаф ауыр депрессияға бирелә һәм морфий менән йыуана башлай.
1950 год йылда «Плейель» залында йырлап, яңы ҙур уңышҡа өлгәшә.
Халыҡтың яратып тыңлауына ҡарамаҫтан йыр менән генә йәшәгән ҡатын яңғыҙлыҡҡа дусар була. Эдит быны үҙе лә яҡшы аңлай.
37 йәшендә Пиаф яңынан ғашиҡ була һәм хатта шағир һәм йырсы Жак Пилсҡа кейәүгә лә сыға, әммә йәнә айырыла.
1952 йылдаЭдит рәттән ике тапҡыр автокатастрофаға осрай. Икеһендә лә ул Шарль Азнавур менән була. Һынған ерҙәре һыҙлауынан ҡотолдорор өсөн уға морфий ҡаҙайҙар һәм йырсы йәнә наркотиктарға өйрәнеп китә.
1954 йылда Эдит Пиаф «Әгәр миңә Версаль тураһында һөйләһәләр» тигән фильмда Жан Маре менән бергә төшә.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә]
1958 йылда Эдит «Олимпия» концерт залында сығыштар яһай башлай. Халыҡ уның концерттарына ябырылып йөрөй. Америка буйлап 11 айлыҡ турне, йәнә «Олимпия», Франция буйлап турне. Туҡтауһыҙ көсөргәнешле сығыштар, сәфәрҙәр уның һаулығын ҡаҡшата. 1961 йылда, 46 йәшендә Эдит Пиаф үлемесле ауырыуға дусар булғанын белә.
Мәгәр 47 йәшендә Пиаф яңынан ғашиҡ була: 27 йәшлек грек егете Теоны ул сәхнәгә сығарып, Сагапо тигән псевдоним бирә (грекса «һине шундай ныҡ яратам»). Тео тик грек сиркәүендә генә никахланырға теләй, шуның өсөн Пиаф хатта рим католиклығынан сығып, православиеға күсә. Ғүмеренең ахырына тиклем уның менән йәшәй. Сагапо Пиафтан ете йыл ҡалып, авиакатастрофала һәоәк була.
1962 йылдың 25 сентябрендә «Иң оҙон көн» фильмының премьераһы айҡанлы Эдит Эйфелевой башняһына күтәрелеп йырлай. Бар Париж уны һоҡланып тыңлай.
1963 йылдың18 мартында Пиаф һуңғы тапҡыр концерт бирә. Зал аяғүрә баҫып биш минут буйы алҡышлай.
1963 йылдың 10 октябрендә Эдит Пиаф баҡыйлыҡҡа күсә. Грасс ҡалаһынан уның кәүҙәһен йәшерен рәүештә Парижға килтерәләр һәм 11 октябрҙә генә рәсми рәүештә вафатын хәбәр итәләр (шуның өсөн датаны бутап яҙып ҡуйғылайҙар. Шул уҡ көндө, 1963йылдың 11 октябрендә Пиафтың дуҫы Жан Кокто ла вафат булып ҡала. Пиафтың үлемен кисерә алмаған тигән фекерҙәр ҙә ишетелеп ҡала.
Пер-Лашез зыяратындағы йыназаға 40 меңдән ашыу кеше йыйыла; ҡәберҙе сәскәләргә күмәләр — кешеләр хатта сәскәләрҙе тапап йөрөргә мәжбүр булалар.
Эдит Пиафҡа һәйкәл Париждағы Пиаф (Place Edith Piaf) майҙанында ҡуйылған .
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Эдит Пиаф «Минең тормошом» тигән китап яҙа.
Фильмография[үҙгәртергә]
- 1936 — / La garçonne
- 1941 — Монмартр на Сене / Montmartre-sur-Seine
- 1945 — Звезда без света / Etoile sans lumière
- 1947 — Девять парней, одно сердце / Neuf garçons, un coeur
- 1950 — Париж всегда поет /Paris chante toujours
- 1954 — Если мне расскажут о Версале / Si Versailles m'était conté
- 1954 — Французский канкан French cancan
- 1959 — Любовники завтрашнего дня / Les amants de demain
Йырҙары[үҙгәртергә]
Фильмдар[үҙгәртергә]
Китаптар[үҙгәртергә]
- Симона Берто. «Эдит Пиаф», Paris,Laffont, 1969 /Москва, «Искусство»,1991, 320 стр. (Воспоминания Момоны — подруги юности Эдит Пиаф).
- Édith Piaf, by Édith Piaf and Simone Berteaut, published January 1982; ISBN 2-904106-01-4
- The Wheel of Fortune: The Autobiography of Édith Piaf by Édith Piaf (originally written in 1958, 5 years before her death), Peter Owen Publishers; ISBN 0-7206-1228-4
- Berteaut Simone Au bal de la chance / Robert Laffont — 1965 (translation). — Paris: Penguin, 1958. — ISBN 978-0140036695. memoirs, written by stepsister
- The Piaf Legend, by David Bret, Robson Books,1988.
- Piaf: A Passionate Life, by David Bret, Robson Books, 1998, revised JR Books, 2007
- "The Sparrow — Edith Piaf, " chapter in Singers & The Song (pp. 23-43), by Gene Lees, Oxford University Press, 1987, insightful critique of Piaf’s biography and music.
- Marlene, My Friend, by David Bret, Robson Books, 1993. Dietrich dedicates a whole chapter to her friendship with Piaf.
- Oh! Père Lachaise, by Jim Yates, Édition d’Amèlie 2007, ISBN 978-0-9555836-0-5. Piaf and Oscar Wilde meet in a pink-tinted Parisian Purgatory.
- No Regrets: The Life of Edith Piaf, by Carolyn Burke, Alfred A. Knopf 2011, ISBN 978-0-307-26801-3. An in-depth and insightful look at Piaf’s life.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Edith Piaf
- ↑ Энциклопедия Кирилла и Мефодия
- ↑ 3,0 3,1 3,2 «Эдит Пиаф» // Д. К. Самин «100 великих вокалистов»: М.: Вече; 2004, ISBN 5-94538-307-4
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Эдит Пиаф темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Эдит Пиаф (инг.) Internet Movie Database сайтында
- Эдит Пиаф йырҙары Яндекс.Музыкала
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 19 декабрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1915 йылда
- Парижда тыуғандар
- 10 октябрь көнө вафаттар
- Вафаттар 1963 йылда
- Грас вафат булғандар
- Алфавит буйынса йырсылар
- Франция йырсылары
- Алфавит буйынса актрисалар
- Франция актрисалары
- Артистические псевдонимы
- Шансонье
- Похороненные на кладбище Пер-Лашез


c: text/html

text:
Аҡбур
Акбу́р — аҡ төҫтәге йомшаҡ таш[1]; төҙөлөш һәм буяу материалы[2]; ниндәйҙер әйберҙе, яҫылыҡ өҫтөн аҡлау, ағартыу йәки синыф таҡтаһында яҙыу, һыҙыу, һүрәт төшөрөү өсөн ҡулланыла[3]; химия, резина, ҡағыҙ һ.б. сәнәғәт өлкәләрендә ҡулланылыусы йомшаҡ таш[4].
Еңелсә цементланган ултырма, тау тоҡомо, ваҡ кальцит бөртөктәренән, карбонат һыу үҫемлектәре - кокколитофоридлар һәм фораминифералар тышсаһыннан, һирәк кенә кремний, пирит һәм фосфорит конкрецияләренан ғибәрәт. Төҫө аҡ йәки һарғылт. Ҡатылығы 1-ҙән кәмерәк. Тығыҙлыгы 2690-2720 кг/м3, күҙәнәклелеге 44-50%. Характерлы билдәләре - йомшаҡлығы, һынған урындың ҡытыршы, балсыҡлы булыуы. Акбур йылы диңгеҙләрнең 30 -ҙан алып 500 метрға тиклем тирәнлектә ултырма тәшкил иткән ярым ҡаты ләмдәре рәүешендә була. Саф төрө акбур системаһының юғары ҡатламдарында йышыраҡ осорай. Акбур ултырмаларының иң ҙур полосасы Европала таралған, иң ҡалын урыны Харьков ҡалаһы районында 600 м тәшкил итә.
Ссылки[үҙгәртергә]
- Мел // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь архитектурных терминов (З.Г.Ураксин, З.А.Сиразитдинов, 2004)
- ↑ Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р.Р.Фатихов)
- ↑ Русско-башкирский словарь химических терминов (Л.Мигранова)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Аҡсабан
Аҡсабан (Луто́к, или ма́лый кроха́ль) (лат. Mergellus albellus) — Өйрәктәр ғаиләһенән булған һыуҙа йөҙөүсе ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парланып, йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, яҡшы сума. Һырты, ҡанаттарының сите, күҙ эргәләре, елкәһе ҡара, ҡойроға һорғолт ерән. Башында ҙур ғына аҡ бүрке бар.Инә өйрәктең башы һәм бүрке ерән, арҡаһы, ҡабырғалары һоро. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгелТауышы- киҫкен: "кйәк" йәки "кррр". Ите, мамығы өсөн аулайҙар.
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Балыҡлы йылғала, күлдәрҙә йәшәй. Һирәк осраған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
6-12 йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Балыҡ, һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.65-се бит.


text:
Пифагор теоремаһы
Пифагор теоремаһы – Евклид геометрияһындағы төп теоремаларҙың береһе, тура мөйөшлө өсмөйөштөң өс яғы араһындағы бәйләнешен билдәләй:
- Тура мөйөшлө өсмөйөштә гипотенуза оҙонлоғоноң квадраты катеттары оҙонлоғоноң квадраты суммаһына тигеҙ.
Теорема грек математигы Пифагор (б.э.т. 570 – 495 йылдар) хөрмәтенә уның исемен йөрөтә. Нәҡ ул был теореманы яҙып ҡалдырған һәм иҫбатлаған. Шулай ҙа был теорема уға тиклем дә билдәле булыуына һәм ҡулланылыуына дәлилдәр ҙә байтаҡ.
Теорема хәтһеҙ күп ысулдар ярҙамында иҫбатлана, бәлки математик теоремалар араһында иң күп иҫбатлауҙар һаны буйынса Пифагор теоремаһы – беренсе урындалыр ҙа.


text:
Умартасылыҡ
Умартасылыҡ — бал, балауыҙ һәм башҡа умартасылыҡ продукттарын алыу өсөн тәғәйенләнгән ауыл хужалығы тармағы.
Умартасылыҡ продукттары[үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә]
Умартасылыҡ дәүерендә солоҡсолоҡ — Бал ҡорто хаҡындағы тәүге мәғлүмәттәр бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташа. Палеонтология белгестәре, бал ҡорто бынан 50 миллион йыл элек барлыҡка килгән, тип раҫлай.
Боронғо Египетта күсмә умартасылыҡ ныҡ үҫешкән булған. Боронғо заманда Греция менән Римдә балды тәңре тарафынан күктән төшөрөлгән илаһи ризыҡ тип иҫәпләгәндәр, уны кешенең аҡылын, зиһенен камиллаштырыусы, дәрт һәм илһам уятыусы сихри ниғмәт булараҡ ҡабул иткәндәр. Бал ҡортон изге йән эйәһе тип иҫәпләп, уның рәсемен мәмерйә таштарына, ҡаяларға, һауыт-һабаларға, ҡәбер таштарына сүкеп төшөрөр булғандар. Бынан 15 мең йыл элек төшөрөлгән ҡорт һүрәттәре бөгөнгө көнгә тиклем һакланып ҡалған. Әүәлге заманда Египетта бал ҡорттары тоғролоҡ, ҡаһарманлыҡ символы булып һаналған, сөнки улар, ояларын дошмандан һаҡлағанда, үҙҙәрен һәр ваҡыт үлемесле алышҡа дусар иткән.
Балдың шифаһы күптәнге замандарҙан уҡ билдәле. Мәҫәлән, Гиппократ ауырыуҙарҙы бал менән дауалаған. Сәләмәтлекте һаҡлау, ғүмерҙе оҙайтыу өсөн уларға көн дә әҙләп бал ашарға тәҡдим иткән. Был кәңәште тотоусыларзың байтағы ғүмер буйы яфаланған ауырыуҙарынан ҡотолған һәм йәшәү өсөн өҫтәмә көс-ҡеүәт алыр булған.
Бал һәм уны айыртыу[үҙгәртергә]
-
-
-
Төтәҫләгес күрек менән төтәтеү
-
-
-
-
-
-
-


text:
Бараба
Бараба (урыҫ. обыкновенная сойка; йәки кареза; лат. Garrulus glandarius) — барабалар ырыуындағы, ҡоҙғондар ғәиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы күгәрсендәй. Өҙлөкһкҙ ағастан ергә, ерҙән кире ағасҡа һикергеләп йөрөй. Ғәҙәттә тупланып йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Башында сыбар бүрке бар. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Ҡойроҡ төбөндә, ҡанаттарында аҡ таптар бар. Ҡанаттары бөгөлгән урында ҡара арҡыры һыҙатлы ялтырауыҡлы күк тап була. Ҡыжҡылдаҡтан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Тауышы тупаҫ: "ҡжжжжҡ- ҡжжжжҡ"
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Урмандарҙа йәшәй. Киң генә таралған ултыраҡ ҡош. Ағас баштарында оялай. Бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, ҡош ояларын туҙҙырып зыян итә.
Туҡланыуы һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары, сәтләүек, бөжәктәр, ваҡ ҡоштарҙың балаларын ашай.Көрән генә таплы 5-7 йомортҡа һала.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа шундай вариантарры бар: Урман һайҫҡаны, суҡтурғай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.Өфө-1986й. 69-сы бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Сойка
- Статья о сойке на floranimal.ru
- Статья о сойке на сайте «Птицы Средней Сибири»


text:
Салауат Юлаев (опера)
Салауат Юлаев - Баязит Бикбай либреттоһына Заһир Исмәғилев яҙған 4 акттан, 7 шаршауҙан торған опера. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев тураһында тарихи-героик музыкаль драма. [1]
1-се редакция[үҙгәртергә]
Операның беренсе редакциялағы премьераһы 1955 йылдың 15 апрелендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла. [2] Дирижёр — В. В. Целиковский;
Режиссёр --ҡуйыусылар: СССР-ҙың халыҡ артисы (1955)Арыҫлан Мөбәрәков Һәм А. Н. Бакалейников
Балетмейстер - Ғәскәров Фәйзи Әҙеһәм улы.
Хормейстер — Л. Х. Исхакова;
Рәсәм - Арыҫланов Мухамед Нуриахмед улы.
Салауат ролен РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965) Мәғәфүр Хисмәтуллин башҡарған.
Көнбикә ролен РСФСР-ҙын Халыҡ артисткаһы (1955) Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы Сәлиғәскәрова башҡарҙы. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында уңышлы күрһәтелә. [3]
Музыкаль яҙмалар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. – Өфө: “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 509 бит
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. – Өфө: “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 509 бит
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. – Өфө: “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 509 бит


text:
Хаж
Хаж (ғәр. حجّ) — мосолмандар өсөн изге булған Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһындағы Ҡәғбәтулла мәсетенә барып ғибәҙәт ҡылыу. Хаж ҡылыу, йәки хажға барыу, мосолмандар өсөн биш фарыздың иң олоһо. Бәлиғ булған, сәләмәт, ирекле, хәленән килгән мосолман ғүмерендә бер тапҡыр хажға барырға тейеш.
Хаж ҡылыу ваҡыты – Зөлхизә айының 8-се көнөнән башланып, 12-се көнөндә тамамлана. Йылдың башҡа ваҡытында барып бөтә йолаларҙы үтәү кесе хаж йәки өмрә тип атала. Кесе хаж үтәгәндә ҡорбан салынмай.
Хаж ҡылыуҙың фарыздары өсәү:
- Ихрам;
- Вәкиф;
- Тәвәф — Ҡәғбәтулла мәсетен 7 тапҡыр урап сығыу, ғибәҙәт ҡылыу.
Был мәҡәлә яҙылып бөтмәгән.


text:
Кәлмәргән
Кәлмәргән (урыҫ. Скопа́, лат. Pandion haliaetus) — ҡаҙҙан бәләкәйерәк ҡырағай ҡош. Оҙонлоғо — 55—58 см, ҡанат йәйеме — 145—170 см. Оҙон ҡанаттары беләҙек һөйәктәрендә бөгөлгән була. Һырты, түше, ҡойроғо ҡара-көрән; тамағы, ҡорһағы аҡ, ҡанат төбөндәге ҡаурыйҙары һарғылт сыбар. Суҡышынан күҙе аша муйынына үткән һоро һыҙыҡ бар. Башҡа ҡара ҡоштарҙан аҡ ҡорһағы менән айырыла.
Башҡортса тимер тырнаҡ, балыҡ һыры, балыҡ ҡарсығаһы, ҡәлмәргән, халмарйын тигән исемдәре лә осрай.
Йөкмәткеһе
Таралыуы[үҙгәртергә]
Антарктиданан башҡа бөтә ҡитғаларҙа ла остай. Күсмә ҡош. Мысырҙа һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙең ҡайһы бер утрауҙарында ҡышлай. Ояһын балыҡ күп булған һыу буйҙарында, бейек ағас баштарында ҡора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Башҡа ҡоштарҙан айырмалы рәүештә, кәлмәргән рационы 99%-ҡа балыҡтан тора. Һирәкләп тәлмәрйен, башҡа ҡоштар менән туҡлана. Ғәҙәттә һыу өҫтөндә һунар итә. Һыу өҫтөндә ҡорбанын күреп ҡалһа, тәпәйҙәрен алға сығарып, ҡанатын артҡа ташлап аҫҡа ташлана.
Һаҡлау[үҙгәртергә]
Был һирәк осрай торған ҡош Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- И.В.Карякин. Скопа (Pandion haliaetus) // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. - 483 с.
- Г.П.Дементьев. Скопа (Pandion haliaetus) // Птицы Советского Союза, т.1. - М.: Сов. наука. 1951. - С.275-279.


text:
Үрмәлсек турғай
Үрмәлсек турғай, тилеғош (урыҫ. поползень, лат. Sitta europaea)— үрмәлсек турғайҙар ғаиләһендәге ҙур булмаған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ҡыҫҡа ғына, йомроланып бөткән ҡойроҡло, беше йөнлө ваҡ ҡош. Ғәҙәттә, ағастың осонан башлап, олоно буйлап уралтып-уралтып төбөнә тиклем эҙләнеп төшә. Оҙон ғына суҡышы төҙ. һырты күкһел һоро. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Аҫ яҡтан ҡойроҡ төбө алһыу. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «сик-сик-сик» йәки «тситт-тситт». һайрауы һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағастарҙағы бөжәк¬тәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һип¬келле 7—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы
Дерби музейы һәм сәнғәт галере́яһы (ингл. Derby Museum and Art Gallery) Дерби Централь (Үҙәк) китапханаһы менән бергә 1879 йылда ойошторолған. Яңы бинаһы Ричард Нил Фриман (ингл. Richard Knill Freeman) тарафынан төҙөлгән, уны Дерби ҡалаһына Майкл Томас Басс (ингл. Michael Thomas Bass Jr.) биргән. Музей коллекцияһында Джозеф Райттың бик күп һүрәт бар, шулай уҡ Royal Crown Derby һәм бер нисә башҡа заводта эшләнгән фарфор коллекцияһы бар. Бынан тыш, музейҙа археология, тәбиғәт тарихы, геология һәм хәрби коллекциялары бар.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
1836 йылдың 10 Февраль (Шаҡай) көнөндә Дерби Ҡалаһы һәм Графлығы Музейы (ингл. Derby Town and County Museum) һәм Тәбиғәт Тарихы Йәмғиәте (ингл. Natural History Society) эшләй башланы. Музей коллекцияһы өсөн доктор Форрестер, Дерби ҡалаһы Фәлсәфә Йәмғиәте башҡарыусыһы, күп нәмә биргән. Тәбиғәт тарихы йәмғиәтенең беренсе башҡарыусыһы – сэр Джордж Крю (ингл. Sir George Crewe). Шулай уҡ, ойошма эшендә Уильям Кавендиш, 6-сы Девоншир Герцогы ҡатнашҡан. Полковник Джордж Гоулер (ингл. George Gawler) музейға минерал коллекцияһын һәм экзотик ҡош толоптарын биргән. Шулай уҡ күренекле натуралист Джозеф Страттың шәхси коллекциянан бер нисә экспонат музейға инә. Музейҙың беренсе күргәҙмәһе Механика Институтында булған.
1840 йылда музей Виктория урамында урынлашҡан яңы бинаһында эшләй башлай. 1856 йылда музей экспонаттары һаны артҡас, уларҙы Уильям Манди (ингл. William Mundy) ҡалаға һатырға тәҡдим итә. Инициативаһы хупланмаған [1]
1857 йылда Льюэллин Джюитт (ингл. Llewellin Jewitt) Тәбиғәт тарихы йәмғиәте сәркәтибе булараҡ эшләй башланы. Ошо ваҡытта музейҙа шәмбе һайын экскурсиялар үткәрелә башлай.
1858 йылда Тәбиғәт тарихы йәмғиәте Фәлсәфә йәмғиәте менән берләштерелә [1]. Һөҙөмтәһендә элекке Фәлсәфә Йәмғиәтенең китап коллекцияһы Дерби музейы китапханаһына инә башлай. 1863 йылдан 1875 йылғаса эшләгән беренсе китапхана кураторы – Александр Кроаль (ингл. Alexander Croall), күренекле ботаник; һуңыраҡ ул Шотландия музейҙарында эшләгән.
1870 йылдан Дерби ҡалаһы һәм графлығы музейы Дерби Корпорацияһына инә башлай. Ошо ваҡытта коллекция күрһәтеү өсөн урын табыу менән ауырлыҡтар килеп сыҡҡан. Экспонаттар 3 йыл осорона һаҡлағысҡа ҡуйыла. 1879 йылдың 28 Июнь (Һатай) көнөндә музей яңынан асыла[1].
1936 йылда Альфред Гуди (ингл. Alfred E. Goodey) шәхси һүрәт коллекцияһын музейға бирә. 1945 йылда үлеменән һуң, васыяты буйынса "төкәтмәне булдырыу өсөн" 13 мең фунт стерлинг музейға бирелә. Төкәтмә булдырыуы 1964 йылда тамамланған, хәҙерге ваҡытта музейҙың төп бинаһы ул.
Рәссамдар[үҙгәртергә]
Джозеф Райт әҫәрҙәре коллекцияһынан тыш, музейҙа башҡа рәссамдар әҫәрҙәре лә бар: Уильям Фредерик Остин (ингл. William Frederick Austin), Эрнест Кларк (ингл. Ernest E. Clark), Һарольд Грэсли (ингл. Harold Gresley), Альфред Джон Кин (ингл. Alfred John Keene), Джордж Бейли (ингл. George Bailey), Уильям Эдвин Мосли (ингл. William Edwin Mosley), Дэвид Пэйн (ингл. David Payne), (ингл. George Turner), Уильям Вуд ингл. William Wood, Эрнест Таунсенд (ингл. Ernest Townsend), Джордж Фрэнсис Ярнелл (ингл. George Francis Yarnell), Самюэль һәм Луиза Рэйнерҙар (ингл. Samuel Rayner, Louise Rayner).
Бүләктәре[үҙгәртергә]
2011 йылдың Февраль (Шаҡай) айында Музейҙар, Китапханалар һәм Архивтар Советы (ингл. Museums, Libraries and Archives Council) тигән ойошма "милләт өсөн ҡиммәтле Джозеф Райт әҫәрҙәре коллекцияһы өсөн" Дерби музейына бүләк бирә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
2011 йылда Дерби ҡалаһы Советы Джозеф Райт рәссамы әҫәрҙәре ҡаланын рәсми "бренды" була тип ҡарар сығара. Шул ваҡытта музей башҡарыусылары "музей тураһында күберәк мәғлүмәт биреү мөмкинселеге өсөн" Википедия менән бергә эшләсәк, тип хәбәр итә[2]. 2011 йылдың 2 Май (Һабанай) көнөндә Википедияла Дерби музейы тураһында мәҡәлә яҙыу конкурсы башланды.
Быны ла ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы коллекциялары (en:Collections of Derby Museum and Art Gallery)
- Дерби сәнәғәт музейы (en:Derby Industrial Museum)
- Дерби QUAD сәнғәт үҙәге(en:Derby QUAD Arts centre)
- (en:Derwent Valley Mills)
- Дербишир графлығы музейҙары исемлеге (en:List of museums in Derbyshire)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Newsletter of the Geological Curators Club Vol 1, No. 8, 1976. Retrieved 26 February 2011.
- ↑ Green, Kirsty. City curators unveil hidden treasures to website Wikipedia (15 January 2011). Проверено 23 ғинуар 2011.


text:
Кашуб теле
Кашуб теле (шулай уҡ помор теле, померан теле; кашуб. kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, kaszëbskò-słowińskô mòwa) — лехит төркөмсәһенә ҡараған көнбайыш славян теле, кашубтарҙың милли теле. Гданьск тирәләрендә киң таралған[1]. Хәҙерге ваҡытта кашуб телен 150 мең тирәһе кеше белә, уларҙан 52 мең тирәһе ул телдә өйҙә һөйләшә.
Кашуб теленә иң яҡын тел — поляк теле, кашуб теленең төп лөғәте поляк теленекеһе менән оҡшаш тиерлек. Кашуб теленең үҙенсәлеге — боронғо прус һәм немец телдәренән алынған һүҙҙәр (кашуб лөғәтенең яҡынса 5 проценты немец сығышлы). Баҫым ҡағиҙәләре һәм һуҙынҡы өндәрҙең бик көслө редукцияһы ла кашуб теленең төп үҙенсәлектәре булып һанала. Кашуб ерҙәренең көньяғында, поляк телендә кеүек, баҫым беренсе ижеккә төшә, ә төньяғында уртаҡ баҫым ҡағиҙәләре юҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Кашубский язык // БРЭ. Т.13. М.,2008.


text:
Чарльз Диккенс
Чарльз Диккенс (Ча́рльз Джон Ха́ффем Ди́ккенс, инглизсә — Charles John Huffam Dickens — 7.02.1812 — 9.06.1870) — күренекле инглиз яҙыусыһы, XIX быуаттың иң танылған прозаиктарының береһе, тере сағында уҡ киң билдәлелек яулап, хәҙерге ваҡытта ла донъя әҙәбиәте классигы булып һанала.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Чарльз Диккенс 1812 йылдың 7 февралендә Англияның Портсмута ҡалаһының Портси исемле утрауҙа урынлашҡан Лендпорте тип аталған биҫтәһендә донъяға килгән. Коммершнл-роуд урамындағы 393 һанлы ул тыуған йортта бөгөнгө көндә яҙыусының музейы эшләп килә. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, уның ата-бабалары әллә ни билдәлелек менән башҡаларҙан айырылмаған. Чарльздың олотаһы Уильям Диккенс ябай хеҙмәтсенән поместье дворецкий булып үрләй. Уның ҡатыны Элизабет Болл шулай уҡ ябай хеҙмәтсе (горничная) була. Чарльздың атаһы Джон Диккенс (1785—1851) уларҙың ике улдарының кесеһе. Ул үҙ тырышлығы менән диңгеҙ казначействоһында чиновник вазифаһын ала. Буласаҡ яҙыусының әсәһе Элизабет Диккенс (ҡыҙ фамилияһы Барроу (1789—1863) шулай уҡ сығышы менән ваҡ чиновниктар араһынан. Улар икеһе лә киң күңелле, шәфҡәтле һәм намыҫлы кеше булһалар ҙа, ғәмһеҙ һәм бошонмаусан булыуҙары арҡаһында үҙҙәренең һигеҙ балаһына әллә ни бәхетле тип иҫәпләрлек бала саҡ бирә алмай. Ғаилә башлығы хеҙмәтенә сәбәпсе йыш күсеп йөрөргә мәжбүр була. Король флотының хәрби-диңгеҙ базаһы чиновнигы булараҡ 1815 йылда ул Лондонға, ә 1817 йылда ҙур булмаған Чатем исемле ҡалаға күсерелә. Аҙаҡтан үҙе билдәләүенсә, Чарльздың иң бәхетле бала саҡ йылдары ошонда үтә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
Хикәйәләре[үҙгәртергә]
- Боз очерктары (Sketches by Boz) — 1836 йыл.
- Ҡыңғырауҙар (The Chimes) — 1844 йыл.
Романдары[үҙгәртергә]
- Пиквик клубы яҙмалары (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) — 1837 йыл.
- Оливер Твист мажаралары (The Adventures of Oliver Twist) — 1839 йыл.
- Николас Никльбиҙең тормошо һәм мажаралары (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby) — 1839 йыл.
- Боронғолоҡ кибете (The Old Curiosity Shop) — 1841 йыл.
- Мартин Чезлвиттың тормошо һәм мажаралары (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit) — 1844 йыл.
- Усаҡ артындағы өй сиңерткәһе (The Cricket on the Hearth) — 1845 йыл.
- Домби һәм улы (Dombey and Son) — 1848 йыл.
- Дэвид Копперфилд (David Copperfield) — 1850 йыл.
- Һалҡын йорт (Bleak House) — 1853 йыл.
- Ауыр ваҡыттар (Hard Times: For These Times) — 1854 йыл.
- Кескәй Доррит (Little Dorrit) — 1857 йыл.
- Ике ҡала хаҡында повесть (A Tale of Two Cities) — 1859 йыл.
- Оло өмөттәр (Great Expectations) — 1861 йыл.
- Беҙҙең уртаҡ дуҫ (Our Mutual Friend) — 1865 йыл.
- Эдвин Друдтың сере (The Mystery of Edwin Drood) — 1869 йылда яҙыла башлай, тамамланмаған.
Беҙҙең илдә урыҫ телендә донъя күргән әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Диккенс Ч. Собр. Соч.: в 30 т. — М., 1957—1963.
- Диккенс Ч. Собр. Соч.: в 10 т. — М., 1982—1986.
- Чарльз Диккенс. Библиография русских переводов и критической литературы на русском языке. 1938—1960. — М., 1962
Яҙыусының тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы[үҙгәртергә]
- 1812 йылдың 7 феврале — Англияның Портсмута ҡалаһының Лендпорте биҫтәһендә йәшәгән һәм диңгеҙ ведомствоһында эшләгән ябай хеҙмәткәр ғаиләһендә донъяға килгән.
- 1817 йыл — Диккенстар ғаиләһе Чатем ҡалаһына күсенә.
- 1823 йыл — Чарльз Лондонға килә.
- 1824 йыл — Ч. Диккенс аяҡ кейеме кремы (вакса) етештергән фабрикала эшләй. Был ваҡытта уның атаһы бурыстары өсөн төрмәгә ябыла. Чарльз «Веллингтон—Хаус академияһы» исемле мәктәпкә уҡырға инә.
- 1827 йыл — Ч. Диккенс конторала хеҙмәткәр (клерк) булып эшләй.
- 1828 йыл — Ч. Диккенс судта хеҙмәт итә, театр һәм үҙешмәкәр спектаклдәр менән ныҡлап мауыға башлай.
- 1831 — 1835 йылдар — Ч. Диккенс хәбәрсе-репортер булып эшләй; «Боз» псевдонимы менән очерктар баҫтыра.
- 1836 йыл — февралдә «Боз очерктары» (Sketches by Boz) донъя күрә. 31 мартта «Пиквик клубы яҙмалары»ның (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) беренсе өлөшө нәшер ителә. Апрелдә Диккенс Кэтрин Хогартҡа өйләнә.
- 1837 йыл — «Оливер Твист мажаралары» (The Adventures of Oliver Twist) романы баҫыла башлай. Ноябрҙә «Пиквик клубы яҙмалары»ның (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) һуңғыһы донъя күрә.
- 1838 йыл — яҙыусы Йоркширҙәге мәктәптәрҙең хәл—торошо менән таныша. «Николас Никльбиҙең тормошо һәм мажаралары» (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby) романын баҫтыра башлай.
- 1839 йыл — «Оливер Твист мажаралары» (The Adventures of Oliver Twist) һәм «Николас Никльбиҙең тормошо һәм мажаралары» (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby) романдары тулыһынса баҫылып бөтә.
- 1840 йыл — 1841 йылдың ғинуары — «Боронғолоҡ кибете» (Лавка древностей — The Old Curiosity Shop) романы нәшер ителә.
- 1842 йыл – ғинуарҙа Диккенс Америкаға юллана, унан июндә кире ҡайта. Октябрҙә «Америка яҙмалары» донъя күрә.
- 1843 йыл – «Мартин Чезлвиттың тормошо һәм мажаралары» (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit) романын яҙа башлай (1844 йылда тамамлай). «Раштыуа йыры прозала» (Рождественская песнь в прозе — A Christmas Carol) әҫәрен нәшер итә.
- 1844 йыл – Италия буйлап сәйәхәт итә. «Ҡыңғырауҙар» (Колокола — The Chimes) хикәйәһе баҫылып сыға.
- 1845 йыл – Италия, Швейцария һәм Бельгия буйлап сәйәхәт итә. «Усаҡ артындағы өй сиңерткәһе» (Сверчок за очагом - (The Cricket on the Hearth) донъя күрә.
- 1846 йыл – Ч. Диккенс «Домби һәм улы» (Домби и сын — Dombey and Son) романын яҙа башлай, уның тәүге өлөшө октябрҙә нәшер ителә.
- 1847 йыл – яҙыусы Парижға бара. Лондонда билдәле яҙыусы Ханс Кристиан Андерсен менән осраша.
- 1848 йыл – апрелдә «Домби һәм улы» (Домби и сын — Dombey and Son) романы тулыһынса нәшер ителеп бөтә.
- 1849 йыл – май айында «Дэвид Копперфилд» (David Copperfield) романы баҫыла башлай.
- 1850 йыл – Диккенс «Өйҙәге уҡыуҙар» (Домашнее чтение) исемле журнал сығарыуға тотона. Декабрҙә «Дэвид Копперфилд» (David Copperfield) романын тамамлай.
- 1852 йыл – март айында «Һалҡын йорт» (Bleak House) романының тәүге өлөшө донъя күрә.
- 1853 йыл – «Һалҡын йорт» (Bleak House) романын йомғаҡлай. Халыҡ алдында асыҡ уҡыуҙарҙың тәүге тәжрибәһе. Бирмингемда Диккенс «Раштыуа йыры прозала» (Рождественская песнь в прозе — A Christmas Carol) әҫәрен йыйылған халыҡҡа уҡый.
- 1854 йыл – «Ауыр ваҡыттар» (Hard Times: For These Times) романы баҫыла (апрелдән августҡаса).
- 1855 йыл – Ил менән идара итеүгә реформа үткәреү ассоциацияһында яҙыусының асыҡ сығышы (июнь). Декабрҙә «Кескәй Доррит» (Крошка Доррит — Little Dorrit) романы баҫыла башлай.
- 1856 йыл – Диккенс Гэдсхилл-Плейста һатып алған йортона күсенә.
- 1857 йыл – июндә «Кескәй Доррит» (Крошка Доррит — Little Dorrit) романы тулыһынса баҫылып бөтә. Х. К. Андерсен яҙыусыла ҡунаҡта була.
- 1858 йыл – Диккенс Англия, Шотландия һәм Ирландия ҡалаларында Асыҡ уҡыуҙар менән сығыш яһай.
- 1859 йыл – Диккенстың «Йыл әйләнәһенә» (Круглый год) журналы сыға башлай. Унда әҙиптең «Ике ҡала хаҡында повесть» (A Tale of Two Cities) романы донъя күрә.
- 1860 йыл – декабрҙә «Оло өмөттәр» (Большие надежды — Great Expectations) романының тәүге өлөшө баҫыла.
- 1861 йыл – «Оло өмөттәр» (Большие надежды — Great Expectations) романы тулыһынса нәшер ителә. Лондонда һәм Англияның башҡа ҡалаларында Диккенстың Асыҡ уҡыуҙары.
- 1862 – 1963 йылдар – Асыҡ уҡыуҙарҙың дауамы. 1863 йылдың ғинуарында Диккенс уларҙы Парижда үткәрә.
- 1864 йыл – «Беҙҙең уртаҡ дуҫ» (Наш общий друг — Our Mutual Friend) романы баҫыла башлай.
- 1865 йыл – «Беҙҙең уртаҡ дуҫ» (Наш общий друг — Our Mutual Friend) романы тулыһынса нәшер ителә.
- 1866 йыл – Англия, Ирландия һәм Шотландия, шулай уҡ Парижда Асыҡ уҡыуҙар менән сығыш яһау.
- 1867 йыл – ноябрҙә Америкаға сәфәргә юллана.
- 1868 йыл – май айында Америка сәфәренән ҡайта.
- 1869 йыл – «Эдвин Друдтың сере» (Тайна Эдвина Друда — The Mystery of Edwin Drood) романын яҙа башлай.
- 1870 йыл – 9 июндә яҡты донъя менән хушлаша.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Диккенс Ч. Собр. Соч.: в 10 т. — М., 1982—1986. (урыҫ.)
- Н.П. Михальская. Чарлз Диккенс. Серия «Биография писателя» — М.: Просвещение, 1987. — 127 стр. (урыҫ.)
- Хескет Пирсон. Диккенс. М.: Молодая гвардия, 1963, ЖЗЛ. (урыҫ.)


text:
Урман
Урман — ҙур майҙанды алып торған ҡуйы эре ағаслыҡ[1]; ағас үҫемлектәр менән ҡапланған Ер йөҙөнөң бер өлөшө. Урмандар 380 млн йылдар элек девон осоронда барлыҡҡа килгән. Урмандар ҡоро ерҙең 27 %, 3,4 млрд. га майҙанын биләп тора, 30 проценты — ылыҫлы, 70 проценты япраҡлы ағас.
Әлегә урмандар ҡоро ерҙең яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә һәм Ер йөҙөндә һауа һулаусы тормош өсөн бик әһәмиәтле роль уйнай. Урмандарҙа, ағас һәм үҫемлектәрҙән башҡа, үҙенә генә төрлө микроорганизмдар, бөжәктәр һәм хайуандарҙы алған үҙенсәлекле ҡатмарлы экосистема барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Урман структураһы[үҙгәртергә]
Урмандағы тереклек — үҫемлектәр, йәнлектәр, бәшмәктәр, микроорганизмдар — үҙ ара тығыҙ бәйләнештә тора, бергәләшеп уртаҡ тормошта йәшәй. Шуға күрә урманды тәбиғи берҙәмлек тип атыйҙар.
Тәбиғи урман бер нисә «ярус»тан тора. Иң өҫкө ярус — ағастар. Унан түбәнерәк «урман аҫты» — ваҡ ағастар һәм ҡыуаҡтар ярусы урынашҡан. Ул ҡош-ҡорттоң күп төрҙәренә һыйыныу һәм туҡланыу урыны бирә. Тағы ла түбәндәрәк – кескенә ҡыуаҡсыҡтар (мәҫәлән, ҡурай еләге, нарат еләге) һәм үләндәр. Иң аҫҡы ярусты мүктәр һәм лишайниктар тәшкил итә. Улар тупраҡты ҡаплап торалар. Урман шулай уҡ бәшмәктәрһеҙ йәшәй алмай. Бәшмәк ептәре ағас тамырҙары менән ҡушылып үҫәләр һәм ағастағга тупраҡтан һыу, унда эрегән тоҙҙарҙы һуырырға ярҙам итәләр. Элек урман булмаған урынға полоса (ышыҡлау полосаһы) итеп ағастар ултыртыу йыш ҡына нәтижә бирмәй, сөнки тупраҡта бәшмәк булмагас, агастар үҫеп китә алмай.
Ярустан тыш үҫемлектәр ҙә осорай. Улар үрмәле үҫемлектәр, мәҫәлән лианалар һәм үрмәләүсе үҫемлектәр — орхидеялар.
XVIII быуатта Пруссиялә фәнни урмансылыҡ тип бер кыҙыҡлы эксперимент үткәрәләр. Урманда бер төрлө генә ағас ҡалдырыла, урман аҫты (бейек ағастар аҫтындағы ҡыуаҡтар) бөтөрөлә, тар һуҡмаҡтар урынына туры киң ызандар һуҙыла. Бер-ике йылдан урман үлә башлай. Ҡатлаулы биологик сылбырҙар өзөлгәс, урман табыш сығанагынан дотацияға ҡала, сөнки яһалма урман янғындарға тиҙерәк бирешә, ул минераль ашлама керетеүгә, ҡоротҡостарға ҡаршы сараларға, үҫентеләр ултыртыуһа даими мохтаж була.
Урман төрҙәре[үҙгәртергә]
Тайга — ылыҫлы урман, урман зонаһының күп өлөшен алып тора. Тайгала ҡышын һалһын,ә йәйен тундраға ҡараганда йылыраҡ. Үҫемлектәр бейек, ҡояшҡа бик талапсан түгел, ылыҫлы ағастар.[2][3] Ылыҫлы урмандарҙың киң таҫмаһы, күлле Карелиянан алып, көнсығышҡа таба һуҙылған, Уралтау һырттарын ҡаплап алған, унан Себер һәм Йыраҡ Көнсығыштың икһеҙ-сикһеҙ киңлектәренә йәйелгән. Был — мөһабәт тайга. «Тайга» һүзе якут телендә «урман» тигәнде аңлата. Тайга зонаһында яҡынса 7 төрлө агас һәм бер ничә төрлө ҡыуаҡ үҫә. Ылыҫлы урмандарҙың күпселеген ҡарағай тәшкил итә. Ул — иң сыҙам ағастарҙың береһе, эҫегә лә, һалҡынға ла бирешмәй. Урмансылар уның ике төргә бүлә: себер ћәм даур. Улар урмандың — 40, ҡарағай һәм кедр — 22, шыршылар — 16, ҡайын менән уҫаҡ 17 процент майҙанын биләй.
Тайганан көньяҡҡа табан ҡатнаш урмандар осорай. Бында күп йыллыҡ туңлыҡ юҡ. Ҡыш шактай йылы. Шуға урманда ылыҫлы һәм ярраҡлы ағастар, ҡыуаҡтар бергә үҫә. Рәсәйҙә ҡатнаш урмандарҙа ылыҫлы ағаслар менән йәнәшә ҡайын, уҫаҡ, имән һәм башҡа төр ағастар үҫә. Япраҡлы ағастарҙыың япраҡтары ҡышҡа ҡойола.
Ҡатнаш урмандар зонаһы тайганан киң япраҡлы урмандарға күсеш зонаһы булып тора. Ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа тупраҡ һоро һәм көрән төҫтә. Улар тайганың көлһыу тупрағына ҡарағанда серетмәгә байыраҡ.
Тропик һәм субтропиктарҙа үҫә торған ҡуйы, кеше үтеп сыға алмаҫлыҡ ағастар һәм ҡыуаҡлыҡларҙан торған урман джунгли тип атала.
Донъялағы иң ҙур дымлы тропик урман (сельва) Амазонка йылғаһы буйлап 6 миллион квадрат километрга һуҙылған. Был икһеҙ-сикһеҙ массив аша үтеп сығыу мөмкин булмағанлыҡтан, уны белгестәр элек-электән «йәшел тамуғ» тип йөртәләр икән.[4][5]
Урман байлығы[үҙгәртергә]
Рәсәй урмандарында 160 тан артыҡ төрлө еләк-емеш ағасы һәм ҡыуағы үҫә. Урман еләктәренең уңышы йылына 11 миллион тонна, сәтләүек – 5 миллион, бәшмәк 330 мең тонна тәшкил итә. Хатта уңыш аҙ булған йылдарҙа ла 1 гектар ерҙән 50 килограмм эрбет сәтләүеге, 10 килограмм бәшмәк, 60 килограмм ҡарағат, 100 килограмм мүк еләге йыйырға була.
Урман — һавала газ алмашыу кеүек мөһим процесста актив ҡатнашыусы гигант фильтр ул. Урман үҫемлектәре һаванан кеше һәм хайуандар бүлеп сығарған углекислый газды йотоп бара һәм уны кислород менән байыта. Иҫәпләүҙәр күрһәткәнсә, мәҫәлән, дүрт ҙур ағас бер кешене тәүлек буйына етәрлек кислород менән тәэъмин итә.
Ағасларҙың сәләмәтләндереү әһәмиәте тағы шунда, улар һауаны туҙандан һәм завод-фабрикалар бүлеп сығарған зарарлы газдарҙан таҙарталар. Урманда туҙан булмай. Ҡарама, йүкә, сирень ағастары туҙанды башҡаларға ҡарағанда күберәк йота — 1 йылға 35 килограмм тирәһе. Урман һауаны төрлө зарарлы ҡатнашмаларҙан таҙарта, уны кислород менән туйындыра. Ғалимдәр бер кешегә 100-150 квадрат метр йәшел зона тура килергә тейешлеген иҫәпләп сығарған.[6][7]
Фитонцидтар — күҙгә күренмәй торған урман «санитарҙары». Был матдәләр ауыырыу тыуҙырыусы микробтарҙың, бактерияләрҙың, бәшмәктәрҙең үҫеш процесстарын бер туҡтауһыҙ кәметеп тора һәм уларҙы аяуһыҙ рәүештә юҡ итә.
Мәҫәлән, ҡорһаҡ тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кеүек ҡурҡыныс ауыруҙар тыуҙырусы микробтар ҡайын, муйыл, артыш бүлеп сығарған фитонцидтар тәэҫирендә бик тиҙ һәләк булалар. Имән, осло япраҡлы өйәңке, ҡайын, уҫаҡ, муйыл, ҡарағай, шыршы һәм башҡа агаслар микробтарҙы 1,5-3 минут эсендә юҡ итәләр.
Ҡарағай һәм кедр ағаслыҡтарындағы фитонцидтар айырыуса көслө була. Улар көндөҙ ҙә, төндә дә һауа ҡатлауын ғажәйеп ҙур теүәллек менән айҡап сығалар, нәтижәлә һауа таҙара.
Фитонцидтар ауырыу тыуҙырыусы микробтарга ғына һәләк иткес тәэҫир яһап ҡалмай. Муйыл фитонциды, мәҫәлән, инфекция таратыусы талпандарҙы һәм кимереүселәрҙе лә ағыулай. Фитонцидтарҙың был үҙенсәлегенән медицинада, аҙыҡ сәнәғатендә һәм ауыл хужалыгында файҙаланалар. Медицинала фитонцидлы препараттар киң ҡулланылыш тапты.[8][9]
Урман һәм кеше әүҙемлеге[үҙгәртергә]
Тарихҡа күҙ һалһаҡ, һуңғы 10 мең йылда ул осорҙағы урмандарзың өстән ике өлөшө генә ҡалған, 500 миллион гектар ер ваҡ-төйәк ҡыуаҡтарҙан башҡа бер нәмә лә үҫмәй торған ҡыҫыр сүлгә әүерелгән. Англияла урман ерҙәренең 95 проценты ҡырылһа, Италия, Франция, Испания кеүек илдәрҙә был тәбиғәт байлығының 10-15 проценты ғына ҡалған.[10][11] Кешелек йәшәйше өсөн мөһим булған тропик урмандар минутына 26 гектар тиҙлек менән юҡҡа сыға бара. 25 йылдан һуң уларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыу ҡурҡынысы бар, ти белгестәр. Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай. Ер шарындағы урмандарҙың 22 проценты Рәсәйгә тура килә. 722 миллион гектар урманда, 75 миллиард кубометр ағас запасы бар. Рәсәй урмандарының 42,7 проценты техник яҡтан өлгөргән урманға керә. Ләкин һуңғы йылдарҙағы ҙур янғындар нәтижәһендә миллион гектар урман юҡҡа сыҡты.[12][13]
Урмандың иң яуыз дошманы — янғын. Ҡоролоҡло йылдарҙа илдең теге йәки был төбәгендә урман янғындары ҡабына. Урман янғындары сығыуға йыш ҡына кеше сәбәпсе була, сөнки урман янғындарының 95% ы тораҡ пункттарынан 20 километрға тиклем булған арала ҡабына. Урман янғындары, нигеҙҙә, урманда булған кешеләрҙең һаҡһыҙлығы арҡаһында килеп сыға.[14][15][16]
2011 йыл БМОның Үҙәк ассамблеяһе тәҡдиме менән Халыҡ-ара «Урмандар йылы» тип иғлан ителгән. Был юҡҡа ғына түгел — урман мәйҙаны кәмегәндән кәмей бара. Биологтар билделәп үткәнсә, урман мәйҙанының кәмей барыуы глобаль әһәмиәттәге тиҫкәре процесстарға килтерә. Нәтижә булараҡ, тупраҡ эрозияға дусар була, үсемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрлөлөго кәмей, һыу бассейндары һайыға, атмосфера һауаһында углекислы газ арта, сәнәғәт һәм яғыулыҡ маҡсаттарына ярашлы ағас күләме кәмей.[17]
Башҡортостан урмандары[үҙгәртергә]
Башҡортостан урмандары имән, йүкә, йыла, уҫаҡ өҫтөнлөк иткән киң япраҡлы ағастарҙан тора. Ағас араларындағы төп үлән үҫемлектәргә еҫле балтырған, төньяҡ райондарҙа — турғай борсағы, еҫле һырмауыҡ, тайтояҡ, турғай йондоҙҡайы, ә көньяҡтараҡ урынлашҡан райондарҙа торна сырмалсығы, ҡыуаҡ сейәһе, ҡолонғойроҡ, ноғот борсағы һәм башҡалар ҡушыла. Киң япраҡлы урмандарҙағы йәш ағастар араһында сәтләүек, зелпе ҡыуаҡтары, миләш үҫә.
Ылыҫлы урмандар Башҡортостандың Урал алдының төньяҡ өлөшөндә осрай, шыршы һәм аҡ шыршынан тора. Ылыҫлы урмандарҙың төп өлөшө таулы райондарҙы биләй. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөнде урмандар ҡарағайҙан, ә өҫтәрәк шыршынан тора. Шыршы төптәрендә иһә ҡыҙыл һәм ҡара көртмәленән һәм башҡа ҡуйы тайга үҫемлектәренән торған йәшеллек япмаһы йәйелеп киткән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк райондарында (Ҡыраҡа тау теҙмәһе, Йылайыр яйлаһы) һәм уның көнсығыш тау алдарында (Ҡырҡтытау, Ирәндек) бәләкәйерәк майҙандарҙа ҡарағас урмандары һаҡланып ҡалған. Ҡарағай урмандарының күп өлөшө ҡырҡылып бөткән һәм уларҙың урынын һөйәлле аҡ ҡайын урмандары баҫып алған. Туғай урмандары тирәк, тал һәм йүкә ағастарынан тора, һаҙлы яр буйҙарында башлыса ҡара ерек үҫә. Тирәклектәр һәм таллыҡтар кешеләр тарафынан тулыһынса йәиһә өлөшләтә юҡ ителгән һәм сабынлыҡ, көтөүлек ерҙәренә әйләндерелгән.
Далалар Башҡортостан территорияһын интенсив рәүештә үҙләштергәнгә тиклем уның тигеҙлек ерҙәренең өстән бер өлөшөн биләгән. Һөрөргә яраҡлы бөтөн ерҙәрҙе үҙләштергәндән һуң далаларҙың майҙаны ҡырҡа кәмене, ә Урал алдында улар бөтөнләй юҡҡа сыҡты. 50-се йылдарҙа сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү Башҡортостандың Урал аръяғы далаларын да юҡҡа сығарҙы. Хәҙер далаларҙың төп массивтары Урал аръяғының тау һәм түбә битләүҙәрендә, шулай уҡ Урал алдының Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулыҡтарындағы тау итәктәрендә һәм Дөйөм Һырттың Төньяҡ армыттарында ғына һаҡланып ҡалған. Далаларҙың өс зона вариантында ла, тау баштарындағы һәм уларҙың иң юғары көньяҡ битләүҙәрендә йоҡа ташлы тупраҡта ташлы ер яратҡан үҫемлектәр (кейәү үләне, ябай оносма, энә япраҡлы ҡәнәфер һәм башҡалар) үҫә. Башҡортостан тигеҙлектәрендә (нигеҙҙә, Урал аръяғының көньяҡ өлөшөндә) урыны-урыны менән татырлауыҡлы далалар һаҡланып ҡалған.
Болондар республиканың башлыса ҡырҡылған урмандар урынында, йыл һайын бесән сабыу йә мал көтөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тау болондарына бейек үләндәр хас (йылан тамыр, ҡымыҙлыҡ, ҡырҡҡолас һәм башҡалар), улар араһында һирәкләп ҡыяҡлы һәм ҡуҙаҡлы үләндәр ҙә үҫә. Был болондарҙа эт табаны үләне күп. Ҡоро болондар республиканың төньяғындағы тигеҙлектәрҙә урынлашҡан, уларҙа башлыса дала бажаты өҫтөнлөк итә.
Һаҙлыҡтар республикала аҙ майҙанды биләй. Бейек тауҙарҙа (Ирәмәл, Ямантау баштарында) тау тундраларына хас булған күк көртмәле, һаҙ емеше, дриада һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Республиканың байтаҡ майҙандарында әрем, алабута, маҙа киндер, шайтан таяғы, ике өйлө кесерткән, дегәнәк, аҡ ҡандала һәм дарыу ҡандала үләндәре үҫә. Улар ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа уңайлы экологик шарттар булдырыуҙа мөһим роль уйнай.[18]
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Әйләнә- тирә донъя (4 класс). Шайхиева М.А. Тема. Рәсәй урмандары
- ↑ Әйләнә- тирә донъя (4 класс). Шайхиева М.А. Тема. Рәсәй урмандары
- ↑ Урмандарыбыҙ – Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Урмандарыбыҙ — Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше язмышы (тат.)
- ↑ Ағасларҙа кеше язмышы (тат.)
- ↑ Урмандарыбыҙ — Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Урмандарыбыҙ – Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Һайрар ҡоштарың менән матур һин, урман! (тат.)
- ↑ Һайрар ҡоштарың менән матур һин, урман! (тат.)
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Гамәлгә куелган Халыкара Урман көне төркиләр һәм иранлыларның Нәүрүзенә туры килә
- ↑ Үҫемлектәр донъяһы


text:
Татарстан Республикаһы
Татарстан — Рәсәй Федерацияһы төбәге, үҙаллы демократик дәүләт. Иҙел буйы федераль округына ҡарай. Пермь крайы, Киров, Ырымбур өлкәләре, Һамар өлкәһе, Сембер өлкәһе, Сыуашcтан, Башҡортостан һәм Удмуртия республикалары менән сиктәш.
Татарстан Рәсәй Федерацияһының үҙәгендә Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә, ике ҙур йылға — Волга һәм Кама ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Республиканыњ дөйөм майҙаны — 67836,2 квадрат километр. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 3 миллион 776 мең 265 кеше йәшәй, шуларҙын 14 мең 901-е башҡорт милләтенән.
Йөкмәткеһе
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Татарстан Рәсәй Федерацияһы үҙәгендә, Көнсыгыш Европа тигеҙлегендә, ике ҙур йылға — Иҙел һәм Ҡама осрашҡан урында урынлашҡан. Ҡазан ҡалаһы Мәскәүҙән 797 саҡырым йыраҡта урынлашкан.
Республика территорияһы оҙонға — төньяҡтан көньяҡҡа 290 саҡырым һәм көнбайыштан көнсығышҡа 460 саҡыым. Татарстан сит ил дәүләттәре менән сиктәш түгел.
Татарстан территорияһы — урманлы ерҙә ятҡан тигеҙлек. Республиканың көньяҡ-көнсыгышында калкыулыктар бар. Территорияның 90% диңгез бейеклегенән 200 метрҙан юғарыраҡ.
Татарстан территорияһының 16% урмандар менән ҡапланған. Фаунаһында биш мендән артыҡ һайыуан төре бар.
Рельеф[үҙгәртергә]
Татарстан Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсыгыш өлешенә урынлашкан һәм уның төп үзенсәлектәренә эйә. Ғөмүмән, Татарстандың ер өстө төҙөлөшө тулҡын-һыман тигеҙлектән ғиберәт. Уның уртаса бейеклеге диңгеҙ өҫтеннән 170 метрға, ә айырым урындары 300—350 метрға етә. Күбеһенсә, бейеклеге 100 метрдан уҙмаған түбәнлектәрҙән тора.
Көнсығыш Европа тигеҙлеге Иҙелдән алып көнсығышҡа, Урал тауҙарына таба күтәрелә бара. Татарстандың ер өстө өсөн дә был үҙенсәлек хас: уның иң түбән урындары — Идел аръяғының көнбайышына, ә иң бейек ерҙәре көнсығышына таба урынлашҡан. Республиканың көньяҡ-көнсығышында, Бөгелмә-Бәләбәй ҡалкыулығы ята.
Республиканың көньяк-көнбайыш өлөшөнә 200—250 метр бейеклегендәге Иҙел буйы ҡалҡыулығы тармаҡтары кергән. Иҙелдең төп уңъяк ярының бейек һәм текә булыуы ошо ҡалҡыулыҡтың Иҙелгә яҡын уҡ килеп етеүе һәм уның Иҙел һыуы ағымы тәҙһирендә емерелеүе менән аңлатыла.
Шулай итеп, Татарстандың ер өстө урта өлөшөндә — түбәнлектәрҙән (Иҙел аръяғы түбәнлеге), ә ҡырый өлешләре ҡалҡыулыҡтарҙан (Бөгелмә, Иҙел буйы һ. б. ҡалҡыулыҡтар) тороуо белән айырыла. Был үҙенсәлек уның геологик төҙөлөшөнә бәйле.
Халыҡ[үҙгәртергә]
Телдәр[үҙгәртергә]
Татарстан Республикаһында дәүләт телдәре — тигеҙ хоҡуҡлы татар һәм урыҫ телдәре. Был турала Татарстан Конституцияһында һәм Татарстан телдәре турындағы законда әйтелгән.
Дин[үҙгәртергә]
Татарстан территорияһындә мендән артык дини берләшмә теркәлгән. Татарстандың ике төп дине — ислам һәм христианлык.
Ислам инде Иҙел буйы Болғарстанында 922 йылда ҡабул ителгән.
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Татарстан – Рәсәйҙәге иҡтисади ятан яҡшы үҫешкән төбәктәрҙең береһе. Татарстан Мәскәү, Санкт-Петербург, Башҡортостан Республикаһы, Ленинград өлкәһе, Свердловск өлкәһе һәм Ярославль өлкәһе региондар менән бер рәттән иң алдынғылар төркөмөндә килә.
Татарстан сәнәғәте башлыса яғыулыҡ һәм нефть химияһы тармаҡтары, конкуренцияға һәләтле продукция етештереүсе (ауыр йөк ташыусы машиналар, вертолеттар, самолеттар ћєм авиадвигателдєр, компрессорҙар, йылға һәм диңгеҙ суднолары, автомобилдәр) машина эшләү предприятиеларынан тора.
Республикала йылына 32 миллион тоннаға яҡын нефть сығарыла (Йәлил (ҡасаба), Әлмәт). Электр һәм радио приборҙары эшләү сәнәғәте лә яҡшы үҫешкєн. Ресәйҙә етештерелгән тракторҙарҙың - 24, ә ауыр йөк машиналарының 17,5 % Татарстанда сығарыла.
Рәсәйҙә етештерелгєн полиэтилен, синтетик каучук һәм автошиналар күләменең өстән бер өлөшөн тап ошо төбәк сәнәғәте етештерә.
Өҫтөнлөклө тармаҡтарҙың береһе булған агросәнәғәт комплексы ныҡ үҫешкән. Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 2,1 % биләгән республика ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләменең 4,7 % етештерә.
Республиканың иҡтисади нигеҙен сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тәшкил итә.
Татарстанда төҙөләсәк эре проекттар[үҙгәртергә]
- Түбән Камалағы нефть химияһы һәм нефть эшкєртеү заводтары комплексы
- «Алабуга» иҡтисади зонаћы
- Аммиак, метанол, грануллы карбамид етештереүсе «Аммоний» заводы
- Торлаҡ төҙөлөшө
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Татарстан 43 муниципаль райондан һәм 2 ҡала округтан тора.
Ҡалалар[үҙгәртергә]
- Аҙнаҡай
- Әлмәт
- Баулы
- Бөгөлмә
- Быуa
- Алабуға
- Зәй
- Йәшел Үҙән
- Ҡаҙан — башҡала
- Лениногорск
- Яр Саллы
- Түбән Кама
- Нурлат
- Тәтеш
- Чистай
Райондар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Изге Валентин көнө
Ғашиҡтар көнө (Изге Валентин көнө)—14 февралдә бөтә донъяла үткәрелгән ғашиҡтар көнө. Был көндә яратҡан һәм ҡәҙерле кешеләргә йөрәк формаһындағы открыткалар — валентинкалар бүләк итеү ҡабул ителгән. Валентинкалар етештереүсе компаниялар үткәргән маркетинг сәйәсәте был байрамды Рәсәйгә бөтә доняъға таратты. Уның тарихы романтик мөхәббәткә бәйле.
Беҙҙең эраның 269 йылында Рим императоры Клавдий өйләнешеүҙе тыйыусы Указ сығара. Ғаилә ирҙәрҙе өйгә бәйләй, ә улар яҡшы һалдат булыу өсөн яратылған, тип иҫәпләй ул. Валентин исемле йәш христиан руханийы указды тыңламай, бер-береһен һөйгән йәрҙәрҙе йәшереп йәрәштерә. «Законһыҙ өйләнешеүҙәр» тураһында белеп ҡалған император уны язаларға һәм үлтерергә ҡуша.
Тотҡонда Валентин ваҡыт үткәреү өсөн төрмә начальнигының ҡыҙына мөхәббәт хаттары яҙа. Ауыр мәлдәр һәм үлем яҡынлашып килеүенә ҡарамаҫтан, йәштәр араһында ҡайнар мөхәббәт хистәре уяна. Хөкөм алдынан, 270 йылдың февралендә, егет ҡыҙға «Валентиндан» тип кенә яҙылған хушлашыу ҡағыҙы ебәрә. Ул аҙаҡ ғүмерлек мөхәббәт һәм тоғролоҡ символы булып китә. Күп йылдар үтеү менән Валентиндың көлөн Римдәге Изге Плаксидис сиркәүенә ерләйҙәр, ә ҡапҡаларын «Валентин — ҡапҡалары» тип атай башлайҙар. Һуңғараҡ сиркәү уны изгеләр рәтенә индерә, ә ғашиҡтар үҙҙәренең яҡлаусыһы сифатында ҡабул итә.
Был көн бөгөн дә онотолмаған, киреһенсә, халык, бигерәк тә йәштәр араһында киң тарала. Ғашиҡтар көнөндә, йола буйынса, бер-береһен һөйгәндәр бүләктәр бирешә, «валентинка»лар менән алмаша.
Изге Валентин байрамының сәскә эмблемаһы — ҡыҙыл рауза. Сөнки, антик легенда буйынса, ҡыҙыл рауза мөхәббәт аллаһы Афродита арҡаһында барлыҡҡа килгән, имеш. Алиһә үҙенең яраланған һөйгәне янына йүгергәндә, аҡ рауза ҡыуағына баҫа һәм энәләренә аяғын йәрәхәтләй. Уның илаһи ҡаны сәскәне ҡыҙыл төҫкә буяй.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Всемирный Самый большой Валентин
- Символы и традиции дня святого Валентина.
- Әлфиә Әйүпова әҙерләгән материал ҡулланылды.


text:
Мәккә
Мәккә́ (ғәр. مكة Мәккә, шулай уҡ مكة المكرّمة Мәккә әл-Мүккәррамә йәғни Мәккәи-Мөкәррәмә) — Сәүд Ғәрәбстанының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан ҡала. Мосолмандарҙың Хаж ҡылыу урыны. Мосолман булмағандар өсөн ҡалаға кереү тыйыла.
Мәккә — мосолмандарҙың изге ҡалаһы. Мәккәнең үҙәгендә Хәрам мәсете (Мәсжидел-Хәрам) урынлашҡан.
Хәҙерге ваҡытта Мәккәлә донъялағы иң массив Әбражел-Бәйт манара комплексы төҙөлөшө алып барыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Европа берләшмәһе
Европа берләшмәһе, Евросоюз, (ЕС) — Европа союзы тураһында килешеү (Маастрихт килешеүе) төҙөгән, 28 Европа дәүләтен берләштергән иҡтисади һәм сәйәси берләшмә. ЕС — халыҡ-ара ойошма һәм дәүләт үҙенсәлектәрен берләштергән халыҡ-ара берәмек, тик формаль рәүештә уларҙың береһе лә түгел. Союз халыҡ-ара хоҡуҡҡа эйә, халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә вәкәләтлеге бар һәм унда ҙур роль уйнай.
Сәйәси берләшмә булдырыу өсөн Союз ағзалары үҙҙәренең милли мөстәҡиллегенән баш тартыуы Евросоюздың башҡа халыҡ-ара берәмектәрҙән айырмаһы булып тора.
Киңәйеү тарихы[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Доломит
Доломит — тау тоҡомдарын өйрәнеүск француз инженеры һәм геологы Деода де Доломьё (1750—1801) хөрмәтенә аталған тау тоҡомо.
- Карбонаттар синыфы минералы, CaMg[CO3]2; составы: CaO - 30,4%, MgO - 21,9%, ҡушылмалары Fe, Mn, Zn һ.б. - 47,7%. Кристалдары быяла һымаҡ ялтырауыҡлы ромбоэдрик, агрегаттары кристаллик-бөртөклө. Төҫө һорғолт-аҡ, һарырак, көрәнһыу йәки йәшкелт төҫмөрлө. Ҡатылығы 3,5-4,0. Ыуалыусан. Тығыҙлығы 2,8-2,9 г/см3. Ғәҙәти температурала хлорид кислотаһында (HCI) (кальциттан айырмалы булараҡ) кайнамай ғына әкрен ирей.
- 50% һәм унан да күберәк доломит минералынан тороусы ултырма тау тоҡомо; Доломит 25-49% булғанда - доломитлы эзбисташ, 50-89% -та - эзбисле доломит. Кальцит, ангидрит, гипс, магнезит, сидерит һ.б. ҡушылмалар булырга мөмкин. Тығыҙ йәки каверналы-күҙәнәкле була. Диңгеҙҙәрҙә, диңгеҙ ҡултыҡтарында, күлдәрдә эзбисле-магнезиаль ләм диагенетик үҙгәргәндә, эзбисташтар метасоматик доломитлашҡанда, гидротермаль процесстар ваҡытында барлыҡҡа килә. Эре, ваҡ һәм йәшерен кристаллик агрегаттар, гипергенезда йыш ҡына ыуалыусан була. Барлыҡ континенттарҙың төрлө йәштәге ултырмаларында таралған.
Төп сығарыусы илдәр – Бөйөк Британия, Канада, Япония, Рәсәй. Донъяла (йылына млн. тонналарҙа) 40-60, РФ-ҙә - 20 гә яҡын.
Рңсәйҙә Урал һөҙәклектәрендә, Волга йылғаһы ярҙарында һ.б. урындарҙа табылған. Каверналы доломиттарда - нефть һәм битум ятмалары, тығыҙ һәм көпшәк доломитларҙа мәрмәр ониксы һәм аметист сағылышлылары асыҡланган. Доломиттың 72 сығанағы (эзбисташ менән бергә) 71 млн. м3 ка (2009) яҡын запас менән юғары Пермь йәшендәге ултырмаларҙа билгеләнгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сементовский Ю.В., Бобрикова Е.В. Минеральное сырьё. Доломит: Справ. М., 1998; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Ссылки[үҙгәртергә]
- Доломит в базе webmineral.com (инг.)
- Доломит в базе catalogmineralov.ru (урыҫ.)


text:
Дейеү
Дейеү пәрейе — башҡорт һәм татар мифологияларында иң түбән дәрәжәле мифик заттар.
Дейеү пәрейе — иблис, демон. Башҡорт мифологияһында өс, алты, ете, туғыҙ, ун ике башлы дейеүҙәр осрай[1].
"Урал батыр" ҡобайыры мифтары буйынса дейеү пәрейҙәре ер аҫтында, диңгеҙ, күл төптәрендә үҙ ҡалаларында йәшәгәндәр.
Ер өҫтөндә улар күренмәү һәләтенә эйә булғандар, ә кешеләргә кеше, башҡа хайуандар ҡейәфәтендә генә күренгәндәр. Шулай итеп, сибәр ҡыҙға әйләнеп улар кешеләргә кейәүгә сыға, йәки өйләнә алғандар.
Шулай уҡ, улар кешеләрҙе төрлө тәм-томдар менән һыйлағандар, тик был аҙыҡты бисмилла менән ҡапһаң, имеш, дейеү пәрейе ризығы ат тиҙәгенә әүерелгән.
Ҡайһы бер мифтар буйынса дейеү пәрейҙәре ике төргә бүленә: дейеү һәм пәрей.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2


text:
Аэробтар
Аэробтар — (аэро... һәм гр. bíos — тормош), мөхиттә молекуляр кислород булғанда йәшәүсе һәм үҫеүсе организмдар.
Аэробтарға бөтә үҫемлектәр һәм хайуандар, күпселек бәшмәктәр һәм күп бактериялар ҡарай. Облигат (мотлаҡ) һәм факультатив (мотлаҡ булмаған) аэробтарға айырыла. Облигат аэробтар күҙәнәк (туҡыма) һулышы процесында туҡлыҡлы матдәләрҙең окисланыуы иҫәбенә энергия ала һәм кислород булғанда ғына үҫешә ала. Факультатив аэробтар, әсеү энергияһын ҡулланып, кислородтың аҙ концентрацияларында ла үҫә ала (микроаэрофилдар). Фотосинтезға һәләтле аэробтар (ылымыҡтар, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр, цианобактериялар) кислород бүлеп сығара һәм башҡа аэроб организмдарҙың үҫеүен тәьмин итә. Башҡортостанда аэробтар араһында 80‑дән ашыу реликт, яҡынса 60 эндемик бар, БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына 220 төр көпшәле үҫемлек, 24 төр мүк һымаҡтар, 12 төр лишайник, 19 төр ылымыҡ, 5 төр бәшмәк һәм 112 төр хайуан индерелгән.


text:
Зәм-зәм һыуы
Зәм-зә́м һыуы (ғәр. زمزم ), Ғәрәбстандағы Мәккә ҡалаһында Ҡәғбә мәсете ишек алдындағы ҡойонан алынған һыу.
Зәм-зәмдең һыуы бер аҙ тоҙло,әскелтем. 17-се быуатта ҡойо өҫтөнә көмбәҙле бина һалынған. Хәҙер уны ҙурайтҡандар, зауыҡ менән биҙәгәндәр. Бина түбәһендәге тәпәнгә һыу ҡойонан электрик һурҙырғысы ярҙамында ҡыуҙырыла, шунан биналағы һемәктәргә ағып төшә. Хажиҙар, Ҡәғбәне тәүаф ҡылып, Сафа һәм Мәрүә тауҙары араһын ете тапҡыр урағандан һуң, ошо бинаға төшәләр. Мосолмандар зәм-зәм һыуын тәнгә лә, йәнгә лә шифалы икәнлеген беләләр. Уны һәр төрлө ауырыуҙан дауаланыу өсөн эсәләр. Сүлмәк һәм метал һауыттарға тултырып тыуған илдәренә алып ҡайталар.
Йөкмәткеһе
Зәм-зәм һыуы барлыҡҡа килеү тураһында[үҙгәртергә]
Аллаһы тәғәлә Ибраһим пәйғәмбәрҙең нәҫеле бер Кәнғанда ғына ҡалмайынса, уға йыраҡ булған Ғәрәбстан тигән ерҙә лә урынлашыуын һәм шунда ысын дин таралыуын теләгән. Шуға күрә хәҙрәт Ибраһим ҡатыны хәҙрәти Һәжәрҙе алып,Ғәрәбстан еренә киткән.Был ваҡыт әле Исмәғил имсәк бала ғына булған.Ул хәҙрәти Хәжәрҙе ҡулындағы балаһы менән хәҙерге Мәккә урынында ҡалдырып,үҙе кире Кәнғанға ҡайтып киткән. Был ер таулыҡ, ташлыҡ, ҡомлоҡ бер ер булған. Бында кеше затынан бер кем дә булмаған. Хәҙрәти Хәжәргә бындай ерҙә яңғыҙы ҡалыу бик ауыр, бик күңелһеҙ булған.
Ни өсөн ҡойо «Зәм-Зәм» тип атала?[үҙгәртергә]
Ғәрәп лингвистикаһы күҙлегенән ҡарағанда, Зәм-зәм һүҙе зәмә һүҙенән алынған. Ул һүҙ “бәйләргә, ҡасмаҫҡа” тигәнде аңлата. Хәжәр ағып сыҡҡан һыуҙы быуып, әрәм итмәҫкә теләгән. Һүҙ ошонан алынған. Ибн Ғәббәстең һөйләп ҡалдырыуынса, МөхәммәдСҒС былай тип әйткән: “ Сығанаҡ(һыу) Зәм – зәм тип атала, сөнки ваҡытында тирә- яғын быуып Хәжәр уны ағып китеүҙән туҡтатҡан. Әгәр ҙә ул туҡтатмаған булһа, һыу ташып, тирә-яҡты баҫыр ине”
«Зәм-Зәм» һыуының шифаһы[үҙгәртергә]
Ибн Ғәббәстең һөйләп ҡалдырыуы буйынса, пәйғәмбәреҙ СҒС : “ "ماء زمزم لما شرب له" « «Зәм-Зәм» һыуын нимә теләп эсә, шуның өсөн дауа таба » тип әйткән.(Әхмәт, Ибн Маджа).
Шулай уҡ Ғәббәс пәйғәмбәребеҙҙең ошо һүҙҙәрен дә еткергән:
«خير ماء على وجة الارض ماء زمزم فية طعام الطعم وشفاء السقم»
« Ер йөҙөндә иң яҡшы һыу- Зәм-Зәм һыуы. Ул бик тәмле һәм шифалы, бик кү ауырыуға дауа.».
Ғәйшә РҒ:
"كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يحمل ماء زمزم في الأداوي والقرب، وكان يصب على المرضى ويسقيهم Аллаһ илсеһе үҙе алып ҡайтып, ауырыған яҡындарын, туғандарын ошо һыуҙы эсерә, уларға бөркөй ине" тип әйтеп ҡалдырған (ат-Тирмизи, әл-Бохари).
Пәйғәмбәребеҙҙең яратҡан сәхәбәһе Әбү Зарр әл Ғифари бына нимәләр һөйләгән:
"لقد لبثت ثلاثين بين ليلة ويوم، ما كان لي طعام إلا ماء زمزم، فسمنت حتى تكسرت عكن بطني وما وجدت على كبدي سخفة جوع"
« Мин утыҙ көн һәм төн бер ни ашамай тик Зәм-Зәм һыуы ғына эстем. Һәм бер ҙә асығыу һиҙмәнем, киреһенсә һимереп киттем, хатта ҡорһағым барлыҡҡа килде. (Мөслим).
Зәм-Зәм һыуы менән Мәккәнән алыҫта йәшәп тә уны ҡулланырға була, сөнки ул бер ваҡытта ла боҙолмай. Борон- борондан беҙҙең хаж ҡылған ата- олатайҙарыбыҙ шулай иткән. Ул ваҡытта, транспорт булмаған саҡта, йәйәүләп Башҡортостанға алып ҡайтып туғандарын, яҡындарын дауалаған.


text:
Викимедиа фонды
Викимедиа фонды[1] (ингл. Wikimedia Foundation йә ҡыҫҡа WMF) — коммерция түгел, шәфҡәтлек ойошмаһы, ҡайһы Вики-проектар шул иҫәптән Википедия, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә, Викимилек ярҙам ите. Викимедиа фонды штаб-квартира Сан-Францискода урынлашкан, Калифорния штаты[2]. Белем йыйым, кимәле һәм глобаль таратыу маҡсат менен була.
Проектары[үҙгәртергә]
- Википедия — ирекле энциклопедия.
- Викиһүҙлек — куп функциональ һүҙлек.
- Викикитапхана — асыҡ контент китапхана.
- Мета-вики — яраштырыу документлар.
- Викитөрҙәр — биология белешмә.
- Викикитап — уҡыу әҙәбиәт.
- Викияңылыҡтар — информацион интернет-баҫтыры.
- Викиверситет — интерактив мәғариф.
- Викиһаҡлағыс — медиафайлдар һаҡлау урыны.
- Викиөҙөмтә — әйтемдәр йыйынтығы.


text:
Мандаринка (ҡош)
Мандари́нка[1] (лат. Aix galericulata) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Мандаринка — ҙур булмаған, 0,4—0,7 кг ауырлыҡтағы өйрәк. Ата ҡоштоң ҡауышыу осоронда биҙәлеше төҫлө ҡауырыйҙар менән айырылып тора. Ата ҡоштоң башында бүреге бар һәм инә ҡоштар асыҡ төҫтере менән айырылып тора. Ҡоштоң башҡа исемдәре лә бар — «мандарин өйрәге» йәки «ҡытай өйрәге»[2].
Таралыуы[үҙгәртергә]
Мандаринка Көнсығыш Азияла таралған. Рәсәйҙә мандаринка Амур өлкәһендә, Сахалин өлкәһендә, Хабаровск өлкәһендә һәм Приморье крайында оялай. Ҡытай һәм Японияла оялай.
Тереклек итеү рәүеше[үҙгәртергә]
Өйрәк урманлы тау йылғаларында, йылға буйындағы урмандарҙа тереклек итә. Мандаринка яҡшы йөҙә, һыу өҫтөндә ҡойроғон бер аҙ өҫкә күтереп ултыра. Һирәк сума. Етеҙ оса, ҡайһы саҡта тура өҫкә күтәрелә. Башҡа өйрәктәрҙән айырмалы булараҡ мандаринкана ағас ботағанда ҡунғанын йәки ҡаяла ултырғанын күрергә мөмкин. Мандаринка Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына керетелгән, һунар тыйылған. Декоратив ҡош булараҡ парктарҙа үрсетәләр.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Үҫемлек емештәре, сәтләүек һәм һыу үҫентеләре менән туҡлана. Шулай уҡ моллюскалар, селәүсендәр һем балыҡ ыуылдарағы менән туҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красная книга РФ М.: АСТ 2001
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3
- ↑ Брем А. Э. «Жизнь животных», 1937 г., том 4


text:
Көйөлдө һымаҡтар
Көйөлдө һымаҡтар (лат. Charadriiformes, урыҫ. Ржанкообразные) — бөтә ер йөҙөндә осрай, һыу буйында йәшәй торған, көйөлдөләр менән аҡсарлаҡтарҙы эсенә алған ҡоштар отрядына ҡараған ҡош; оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө, йылға-күл буйында йәшәүсе, ҡош[1].
Был ҡош Башҡортостанда киң таралған, һыу буйҙарында тереклек итә. Оҙон аяҡлы, аҫҡа табан кәкерәйгән оҙон суҡышлы, өйрәктән ҙур. Был ҡош яҡшы йөҙә, кәрәк саҡта сума. Төҫө — ҡара, буй-буй ерән һорғолт һыҙыҡлы. Ҡойроғоноң өҫтө һәм ҡорһағы аҡ төҫтә. Аяҡтары күкһел һоро. Тауышы «көйөөөөл, көйөөөөөл, өл-өл-өл». Шырлыҡтарҙа, һыулы болондарҙа йәшәй. Ваҡ балыҡ, бөжәк, көҙөн еләк-емеш менән туҡлана.
Көйөлдө ояһын ерҙә ҡора. Көрән таптар менән ҡапланған йәшкелт-һоро төҫлө дүрт йомортҡа һала.
Көйөлдө — һунар ҡошо, уны ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё о птицах(урыҫ.)
- Ржанкообразные на сайте water-birds.narod.ru(урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Һағыҙ
Һағыҙ — сәйнәү (көйшәү) өсөн тәғәйенләнгән кәнфит. Һағыҙҙы йоторға ярамай. Сәйнәй торған нигеҙгә төрлө тәмләткес ҡушылмалар өҫтәп яһайҙар. Һағыҙҙың сәйнәй торған нигеҙе каучук, резина, төрлө ыҫмалалар булырға мөмкин. Һағыҙҙы стомотологтар ауыҙ эсен таҙартыу һәм сәйнәү мускулатураһын көсәйтеү өсөн тәҡдим итәләр. Һағыҙ сәйнәгәндә ауыҙ һуты (шайыҡсаһы) бүленеп сыға, шуға күрә һағыҙҙы ашағандан һуң сәйнәргә кәрәк.
Ҡайын туҙынан һағыҙ әҙерләү тәртибе[үҙгәртергә]
Ҡәҙимге ҙур бер йомғаҡ һағыҙ ҡайнатыу өсөн ике-өс тоҡ ҡайын ҡайырыһы кәрәк. Уны урманға барып йәки берәй төҙөлөш барған урында бысылған ҡайын ағасынан йыйып алырға мөмкин. Ҡайын туҙын ҡағыҙҙай йоҡа ғына итеп һыҙырып алырға. Уны көнө буйы ла һыҙырырға тура килә. Туҙҙарҙы ҡаймаҡ һөртөп, суйынға тыңҡыслап һалырға. Ҡаймаҡ иҫке түгел, ә яңы ғына айырылған булһын.
Янғын хәүефлеген булдырмау өсөн һағыҙҙы йылға буйында ҡайнаталар. Суйынды таба менән ябып, өстағанға ултыртып, усаҡҡа ҡуяһың. Ул ҡыҙғас, эсендә сажлап эреүсе туҙҙы уҡлау кеүегерәк йоморо таяҡ менән һаҡ ҡына болғатырға. Эрегән туҙ усаҡҡа сәсрәмәһен. Суйын ныҡ ҡыҙһа, йыш болғатып торорға тура киләсәк. Таяҡты бысратмау мөһим, сөнки ҡом-фәлән йәбешһә, һағыҙҙың сифаты юғала. Таяҡты таҙа сепрәккә һалып тороу фарыз.
Суйын эсендәге иҙмәне мөмкин тиклем йышыраҡ болғатып, туҙҙары һағыҙға эйләнеп эреп бөткәс, уға таҙа һалҡын һыу ҡойоп, күләгәгә ултыртырға. Һыуынғас, ҡулды ҡаймаҡлап, суйын эсендәге һағыҙҙы һыпырып йыйып йомғаҡлап, еүеш сепрәккә төрөп һалаһың. Һағыҙ әҙер. Усаҡты яҡшылап һүндергәс, эш тә тамам.
Еүеш сепрәккә терөлгән хуш еҫле ҡайын туҙы һағыҙын өҙөп алып ҡына сәйнәргә. Бындай һағыҙ таҙа. Һаулыҡҡа зыяны юк. Ул урттағы насар еҫте бөтөрә, теште таҙарта, нығыта, аппетитты аса.
Теләһә ниндәй химик ҡатнашмаларҙан әҙерләнгән ашҡаҙанға зыянлы сит ил һағыҙҙарын файҙаланғансы, әсәй-оләсәйҙәребеҙҙең бай ижади фантазияһы нигеҙендә ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатып сәйнәү, мең тапҡыр яҡшы буласаҡ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Халыҡ башҡорт медицина (урыҫ.)
- Һағыҙ ҡайнатыу сере тураһында Торатау гәзите, 17 декабрь 2013 й.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Флора Бикембәтова. Ырымбур өлкәһе. Киске Өфө.№16, 2007.


text:
Ланин
Ланин — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Потудань йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000003515
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000351
- Бассейн коды — 05.01.01.008
- ГӨ буйынса томы — 07
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Ланин.


text:
Азалия
Аза́лия (лат. Azalea) — арсалылар ғаиләһенә ҡарай (Вересковые (Ericaceae)) — Azalea L. .
Бейеклеге 1,5 метрға етеүсе был үҫемлек япраҡ ҡойоусы тармаҡлы ҡыуаҡтар төрөнә инә. Ырыуы — Рододендронд (Рододендрон (Rhododendron))
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Япраҡтары ваҡ, ҡуйы йәшел төҫтә, йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған була. Япраҡ плпстинкаһының формаһы оҙонса осло, уртаһында тамырсыҡтары күренеп тора.
Сәскә атыу осоронда ҡыуышлы, ябай һәм ялбыр сәскәләре сыға, уларҙың төҫө аҡтан алып ҡара шәмәхә төҫөнә тиклем була. Сәскәләр 2-6 бөртөк булып бер төркөмгә йыйыла. Сәскәнең уртаһында бер нисә һеркәс япрағы бар.
- ↑ см. раздел Ссылки: GRIN
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Азалия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Список видов рода Rhododendron (Рододендрон), ранее входивших в род Azalea (Азалия) на сайте GRIN(инг.) (Тикшерелгән 23 август 2009)


text:
Платон
Платон (грек. Πλάtwv) — Боронғо Греция фәлсәфәсеһе. Идеализм йүнәлеше вәкиле.борынгы грек философы, Европа идеализмына нигеҙ һалыусы.
Нимәһе менән ул бөтә донъя философияһы өсөн олуғ һәм әһәмиәтле һуң. Платон, үҙ заманындаһы башҡа философтар кеүек үк, бөтә хеҙмәте менән кешеләрҙе объектив рәүештә белемгә, донъяның диалектик закондарын танып белүгә, өҙлөкһөҙ эҙләнүҙәргә саҡырған. Философия фәнендә ул, нигеҙе менән хаталы булыуына ҡарамаҫтан, билдәле бер системаға һалынгғн ижад мираҫы ҡалдырған. Уның хеҙмәттәре философия тарихында тулы бер осоор тәшкил итә һәм ул һис шикһеҙ кешелек мәҙәниятенең (бигерәк тә уның философияһының) үсеше, яңа фекерҙәргә байытыу өсөн ҙур, этәргес роль уйнаған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Ул Афинала боронғо грек аристократияһы вәкиле ғаиләһендә тыуа. Платон уҡыған мәктәп Афина йәмғиәтенең юғары ҡатлау кешеләренең балалары өсөн асылған була. Унда грамматика, музыка, риторика, һынлы сәнғәт, гимнастика һәм башҡа шундай фәндәр буйынса дәрестәр бирелә торған була. Платон гөмөрөнөң мөһим ваҡиғаһы булып уның Сократ менән осрашуы һанала. Ул саҡта Платонға 20 йәш кенә тулган була әле, һәм ул үҙенең оло йәштәге уҡытыусыһының һәр әйткән һүзен, һөйләмен үҙләштерергә тырыша. Ул ошо бурысты ул юғары дәрәжәлә үтәп сыға ла. Сократ үлгәс, күп йылдар дауамында ул Афинанан китеп тора, төрлө илдәрҙә була, уларҙың ғалимдаре, ғилми тәғлимәттәре менән таныша. Афинаға ҡайткас, Платон мәктәп ойоштора һәм уға (ошо ерҙә йәшәгән Академ исемле геройға бәйләп) академия атамаһын бирә. Ошо мәктәптә Платон үҙенең фәлсәфи хеҙмәттәрен ижад итә, шәкерттәрен тәрбиәләй. Уҡытыу эшенә Платон 40 йыллап гөмөрөн бирә. Ул 80 йәштә, һис көтмәгәндә, бер мәжлестә ултырғанда вафат була. Сәбәп әлеге мәжлестә булмаған, әлбәттә. Платондың ашау-эсеү мәсьәләһендә ғәйәт тәртипле, тыйнаҡ, аскетса йәшәү рәүеше алып барғанлығы мәғлүм.
Ижади мираҫы хронологияһы[үҙгәртергә]
Платон үҙенең мәсләге, донъяға ҡарашы буйынса объектив идеалист була. Уның һәм уның тураһындағы ҡайһы бер хеҙмәттәр (бигерәк тә биографик материалдар) юғалған булһалар ҙа, ижади мираҫының шаҡтай өлөшө беҙҙең осорға ла һаҡланып ҡалған. Платондың ижад юлын бер нисә осорға бүлеп ҡарарға мөмкин.
- Башланғыс осор (б.э.т. IV быуаттың 90-сы йылдарына тиклем). Был осорҙа Платон, күберәк Сократ йоғонтоһона бирелеп, әхләки проблемалар йүнәлешендә шөғөлләнә. Ҡайһы бер мөһим төшөнсәләргә анализ яһай.
- Күсеү осорына (80-се йылдар) субстанциаль ысынбарлыҡ дәрәжәһендә бирелгән идея концепцияһын дәлилләү хас. Был осорҙа Платон ҡайһы бер башҡа фәлсәфи тәғлимәттәрҙе лә тәнҡитләй. Мәҫәлән, софисттар фәлсәфәһен, Гераклит һәм Пифагор тәғлимәттәрен, ә социаль философия ҡалыбында ул тарҡалыу процессын кисерә башлаған демократия принциптарын тәнҡит итә, аристократия принциптарын иһә күккә сөйә.
- Етлегеү осоры (70—60 -сы йылар) өсөн характерлы күренеш — ул да булһа мөстәҡилкыйль һәм субстанциаль ысынбарлыҡ юғарылығында бәйәләнгән идеялар тураһындағы тәғлимәтте дәлилләргә ымтылыу. Платонса, был идеялар материаль ысынбарлыҡты ла билдәләй. Үҙенең ошо йүнәлештәге фекерҙәрен иҫбатлауҙа Платон сикләнгән эмпиризмдың кәмселектәренә таянып эш итергә тырыша. Шуның өҫтөнә берни ҡәҙәр абстракт (адресһыҙ) тәнҡитләү менән дә мауығып китә. Был осор өсөн бөйөк ғалимдең мифология сиренә, урыны-урыны менән мистикаға бирелеп китеүе лә хас.
- Һуңғы осор (50-се йылдар) Платондың дәүләт философияһанә мөрәжәғәт итеүе менән характерлана.
Платон антологияһы[үҙгәртергә]
Ҡыҫҡаһы, Платон философияһында ҙур урынды өс онтологик субстанция («бер бөтөн», «аҡыл» һәм «йән») тураһында тәғлимәт ала. Был тәғлимәт русса «учение о триаде» тип атала. Платонса, булыулыҡтың нигеҙен «бер бөтөн» тәшкил итә. «Бер бөтөн» өлөштәргә бүленмәй, уның сиктләре лә юҡ. Уны «берни түгел» тдип тә әйтеп булмай, сөнки «берни» тигән һүҙҙе ҡулланыу ул үҙе үк «бер бөтөн» тураһында «нимәлер» әйтеү булыр ине... Ләкин шулай ҙа, Платонса, «бер бөтөн» ул — булыулыҡтың нигеҙе. «Аҡыл» — өс субстанцияның икенсеһе, тип ҡарала. Ул — «бер бөтөн»дөң сағылышы. Аҡыл материаль ысынбарлыҡтан ирекле, азат, уға бәйләнмәгән. «Аҡыл», Платонса, әйберҙәрҙең аҫылы. Ләкин ул — «саф», әйберҙәр менән бәйләнештә түгел. Ул — барлыҡ әйберҙәрҙең ғөмөмиләштерелгән аҫылы. Аҡыл ул — йәшәү, ләкин уның (йәшәүҙең) ғөмөмиләштерелгән шәкеле. Аҡылдың иң ғөмөмиләштерелгән йыйылмаһы ғаләм (космос) рәүешендә сағыла. Күренә, Платон «аҡыл»ды (ә ул, беҙҙең ҡарашта, кешегә хас булған иң ҙур һәм мөһим үҙенсәлек) кешенән айырып ҡарай. Ул — абстракция һәм уның ана шул элегерәк ҡаралған абстракт «бер бөтөн»дән әллә ни айырмаһы юҡ.
Йән тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә]
Платон фекере буйынса, субстанцияның өсөнсөһө — йән. Уның «вазифаһы» — юғарыла ҡаралған «аҡыл» менән тәндең үҙенә күрә бер синтезы, йыйылмаһы. Йән һәр әйберҙә бар, хатта ғаләмдә лә. Һәм ошо йәндең сағылышы, Платон фекеренсә, әлбиттә, һәр индивидта. Тән ул йән менән бергә. Үлеү — тәндең башҡа төрлө торошҡа ғына күсеүе. Ләкин тәндең «башҡа торошо» шулай уҡ үлеүгә дусар. Ә бына йән — үлемһеҙ (бында логик ҡаршылыҡ: Платон йән менән тәнде айырылғыһыҙ тип ҡарай, шулай булғас, тән дә, йән кеуек үк, үлемһеҙ тип ҡаралырға тейеш ине. Йә булмаһа, киреһенсә. Йән да тән дә - һәр икеһе — үлемле, мәңге түгел).
Идея һәм материя[үҙгәртергә]
Платон тәғлимәттәренең үҙәген һәм төп фекерен идея менән материя араһындағы мөнәсәбәт тәшкил итә. Уныңса, идея — беренсел, ә материя — икенсел. Йәғни материя идеянең тоноҡ күренеше генә. Платонса, материяның һис ниндәй шәкеле (формаһы) дә юҡ. Булған тәҡдирдә лә ул идеянан бер нимә лә ала алмаҫ ине («алды иһә ул идеянан килгән шәкелде боҙор ғына ине»). Идеяның беренсел һәм хәл иткес рольдә алыныуы Платондың гносеологияһында (танып белеү теорияһындә) ла сағыла. Уныңса, һәр әйберҙең нигеҙен идея тәшкил итә. Әгәр ҙә кешеләр нимәнелер танып белеүгә ирешәләр икән, улар ана ошо идеяны танып белеүгә ирешкән булалар. Ғөмөмән, Платондың «идея» тураһындағы фекерҙәре (улар менән килешеп булмаһа ла) иғтибарға лайыҡ. Платон — фәнгә «идея» һәм «идеаль» терминдарын керетеүе менән үк ҙур ихтирам ҡаҙанған ғалим. Дөрөҫ, Платонса, идеялар донъяла иң беренсел, иң башланғыс рольды үтәүсе ҡимммәт булып сыға. Шул уҡ вакытта реаль предметтар һәм күренештәр бер ниндәй ҙә иғтибарға эйә түгел. Был яҡтан ҡарағанда, Платондың материя менән идея араһындағы мөнәсәбәтте сағыштырыу тураһындағы фекерҙәре ҡыҙыҡлы.
Платон диалектикаһы[үҙгәртергә]
Платон үҙенең тәғлимәттәрендә диалектикаға ла (биләле, уны әлеге идея концепцияһына яраштырып) урын бирә. Шулай ҙа Платондың танып белеү, диалектика, онтология теориялары, бер-береһе менән бәйләнешле булһа ла, һаман да бер яҫылыҡта — үзе тарафынан уйлап сығарылған һәм уны сикләнмәгән көскә әүерелдергән идеяға ғына ҡайтып кала. Платондың идеалистик фекерҙәре үҙе хеҙмәт ҡуйған барлыҡ гуманитар фәндәр өлкәһендә лә урын таба. Этикала ул өс төрлө игелекте атай: аҡыллылыҡ, батырлыҡ һәм айыҡ ярһыусанлыҡ. Улар барыһы бергә ғәҙеллек тип аталған игелекте тәшкил итәләр.
Сәйәси хоҡуҡ өлкәһендә эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбәттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге.
Сәнғәт һәм гүзәллек тураһында[үҙгәртергә]
Платон гүзәллек тураһынданда ла үҙенсәлекле генә фекерҙәр ҡалдыра. Гүзәл предметтар, уныңса, гүзәл тигән әйбер түгел әле. Гүзәллек, Платонса, предметтарҙа, күренештәрҙә түгел, ә уларҙан айырым, мөстәҡил торошта йәшәй. Гүзәллек ул — ғөмөми категория. Ул үҙенә бөтә идеяләрҙы туплай. Платон гүзәллек тураһында ошошдай, беҙҙең ҡолаҡ һәм зиһен өсөн ятыраҡ булған фекерҙәр менән бергә, материалистик пландағы ҡараштарын да белдерә. Мәҫәлән, ул былай ти: булыулыҡтың һәм йәшәүҙең матурлығы ул сәнғәттәге матурлыҡтан өҫтөнөрәк... Таға ла өҫтәп: булыулыҡ һәм йәшәү — улар бары тик мәңгелек идеяларға эйәреү генә (был — идеализм); сәнғәт — булыулыҡ менән йәшәүгә эйәреү, йәғни уларҙы сағылдырыу (быныһы — материализм). Әгәр ҙә шулай икән, сәнғәт ул эйәреүгә эйәреү (йә иһә сағылышты сағылдырыу) булып сыға. Күренә, Платонса, сәнғәт, «ҡуян һурпаһының һурпаһы» кеүегерәк, икенсе сортҡа эйә булған бер нәмә генә булып кала... һәм бы «саф» теориялә ғына түгел.
Платон сәнғәткә, уның күп төрлөлөклө үҙенсәлегенә бер төрлө ҡалыптар ҡуйырға ымтылыуы менән айырылып тора. Мәҫәлән, ул «идеаль дәүләт» интерестарына «туры килмәгән» әҫәрҙәрҙе ситкә этәрә. Ундыйҙар рәтенә ул Гомер әҫәрҙәрен, гөмөмән мифтарҙы, шулай ук халыҡ ижадын керетә. Ә музыкала, уныңса, кайғылы моңдар, шулай уҡ «еңел» төрҙәр ҙә булырға тейеш түгел. Музыка ҡоралдарынан ук фәҡат лираны һәм цитраны (ҡыллы музыка ҡоралын) ғына таный. Ә флейтаны «әҫәрләндереүсе», кәрәкмәй торған ҡорал тип һанай. Платон грек мифологияһын гөмүмән инҡар итә. Дөрөҫ, Платон — үҙенең беренсе ижад осорында мифология сире менән дә ауырып алған шәхес. Ләкин мифологиянән ул уның аллаларын ғына ҡабул итә, ә кеше сифаттарына эйә булған геройҙарҙы танырға теләмәй, улар ҡылған гәмәлдәрҙең йәштәр өсөн тиҫкәре йоғонтоһо булырға мөмкин, тигән фекерҙә тора. Күренеүенсә, Платон ҡалдырған ижади мираҫ бай ҙа, ҡаршылыҡлы ла, урыны менән хатта килешмәҫлек тә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)


text:
Календарь
Календа́рь, Тәҡүим, Көнтеҙмә (лат. calendarium — бурыс китабы: Боронғо Римда бурыслылар ай башында календ түләгән) — күк есемдәренең периодик хәрәкәтенә нигеҙләнгән ваҡытты (тәүлектәрҙе, аҙналарҙы, айҙарҙы, йылдарҙы, быуаттарҙы) иҫәпләү системаһы.
Миҙгелдәр, ай фазалары, көн менән төндөң билдәле бер тәртиптә сиратлашыуы боронғо заманда уҡ ваҡыт хисабын алып барыу ихтияжын тыуҙырған. Кешеләр, тәбиғәт күренештәрен күҙәтеп хужалыҡ итеү әһәмиәте арта барған һайын, һәр мәҙәниәттең үҙенә генә хас ваҡыт үлсәү системаһы барлыҡҡа килән. Бер урында Ай фазаһына ҡарап йөрөһәләр, икенсе урында Ай-Ҡояш фазаһына ҡарап йәшәйҙәр, өсөнсө урында тик Ҡояш фазаһына ҡарап йәшәйҙәр. Ғүмер үткән һайын, календарҙар камиллаша барған, камил булмағандары ҡулланыштан төшөп ҡалған, үҙгәртелгән. Камил булғандары башҡа илдәргә лә таралған.
Беҙҙең эраға тиклем йыл иҫәбен «донъя яралған көндән башлап» иҫәпләгәндәр. Йәһүдтәр йыл иҫәпләүҙә б.э.т. 3761 йылдан, Александрия хронологияһы б.э.т. 5493 йылдың 25 майынан, Боронғо Римлылар Рим нигеҙләнгән б.э.т. 753 йылдан башлап һанаған. Парфия, Вифилия, Селевкия кешелере яңы батша тәхеткә ултырған көндән, Мысырҙа һәр яңы династиянан башлаған.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григорий стиле), «миләди» йыл иҫәбен» файҙаланһалар ҙа һижрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап ваҡыт иҫәбен алып барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән.
Шулай итеп, һәр яңы дин үҙ календарын булдыра. Мәҫәлән, боронғо славян календары буйынса донъя яралғандан алып 7518 йыл булһа, Ислам динендә — 1430 һижрә йылы, Будда буйынса Нирвана эраһының 2549 йылы, Бахай календарында ни бары — 163 йыл. Йыл иҫәбен бер системанан икенсе системаға күсереү ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Йыл иҫәбен б.э.т. 45 йылдың 1 ғинуарҙан иҫәпләүҙе Римда Юлий Цезарь башлап ебәрә. Был тарихҡа Юлиан стиле булып кереп ҡала. 325 йылда Юлиан календарын Византия ҡабул итә. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 көн бар тип иҫәпләнгән. Йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта был дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан стиле булып кереп ҡала.


text:
Геофизика
Геофизика — Ерҙең төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен һәм уның ҡаты (литосферала), шыйыҡ (гидросферала) һәм газ (атмосферала) ҡабығында барған процестарын физик ысулдар менән өйрәнеүсе фәндәр комплексы.
Йөкмәткеһе
Эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
“Ҡаты” Ер физикаһына (геотермия, геоэлектрика, гравиметрия, сейсмология, разведкалау геофизикаһы һ.б.), гидрофизикаға (диңгеҙ һәм ер өҫтө һыуҙары физикаһы) һәм атмосфера физикаһына (аэрология, ионосфера физикаһы һ.б.) бүленә. Разведка геофизикаһы файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙы эҙләү, разведкалау һәм үҙләштереүҙе контролдә тотоу һәм геомагнит, гравитация, электр һ.б. ҡырҙарҙы үлсәү, ер ҡабығында сейсмик тулҡындарҙың таралыуын өйрәнеү нигеҙендә инженер-геологик эҙләнеү мәсьәләләрен хәл итә; ҡыр шарттарында һәм промысла (скважина) күләмендә тикшереү айырыла. Геофизик тикшереү һөҙөмтәләрен гидрометеорология хеҙмәте файҙалана.
Башҡортостанда геофизика хеҙмәте[үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостанда тәүге геофизик тикшереүҙәр 1925 йыл Йылайыр кантонында төҫлө металл ятҡылыҡтарын эҙләгәндә үткәрелә. Ишембай нефть ятҡылығы үҙләштерелә башлағандан һуң, республикала геофизика үҫешенең төп йүнәлеше — промысла геофизикаһы билдәләнә ( Скважиналарҙы геофизик тикшереү). 30‑сы йылдар башынан нефть эҙләү һәм разведкалау буйынса тикшеренеүҙәр — гравиразведка, магниторазведка һәм сейсморазведка ысулдары м‑н, 30‑сы йй. аҙағынан ҡаты ҡаҙылма байлыҡтарҙы асыҡлау электроразведка ысулы менән алып барыла. 1934 йылдан алып “Башнефтегеофизика” ААЙ ҡыр шарттарында үткәрелгән геофизик эштәрҙе һәм скважиналарҙы тикшереүҙе промысла геофизикаһы ысулдарын файҙаланып алып бара (С.Н.Миролюбов, В.Д.Сапожников, Н.К.Юнысов, Й.Р.Әҙиев һ.б.). 1957 йылдан башлап “Башкиргеология” ААЙ‑нда мәғдән ятҡылыҡтарын, ер аҫты һыуҙарын һәм мәғдәнһеҙ сеймал ятҡылыҡтарын эҙләгәндә һәм разведкалағанда, геология планын төшөрөү һәм терр‑яларҙың тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеү ваҡытында аэромагнит, электр, гравиметрик һ.б. ысулдарҙы файҙаланып геофизик тикшереүҙәр үткәрелә (В.М.Латыш, В.М.Попов һ.б.); 1962 йылдан алып Геология институтында төбәк профилдәр системаһы буйынса геотермик, палеомагнит, сейсмогеологик тикшеренеүҙәр алып барыла (И.В.Голованова, И.С.Огаринов, В.Е.Сальников һ.б.).
Тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә]
Бөтә Союз геологоразведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ ин‑ты һәм “Геофизика” ғилми-производство фирмаһы Г., аппараттар, комплекслы технологиялар, методик һәм программа саралары эшләү б‑са ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла (И.И.Башлыкин, П.А.Бродский, И.Г.Жувагин, В.В.Лаптев, А.А.Молчанов, Л.Г.Петросян һ.б.). 70‑се йылдарҙа “Башнефтегеофизика” тресында сейсморазведкала (В.В.Рыбачек, Р.И.Шаһмәмәтов, Юнысов) һәм алынған мәғлүмәттәрҙе эшкәртеүҙә, аңлатма биреүҙә дөйөм тәрән нөктәләр ысулы (Р.Х.Йәнекәев, А.С.Кронрод, А.П.Павлов) индерелә, нефть ятҡылыҡтарының төҙөлөшөн асыҡлау өсөн күләмле модификация (3D) һәм скважиналар эргәһен сейсмик юл менән ентекле тикшереү алымдары (В.В.Дуброва, В.Ф.Пахомов, В.И.Разуваев, А.В.Сухачёв) үҙләштерелә. 60‑сы йй. уртаһынан Башҡорт дәүләт университетында тикшеренеүҙәрҙең ядролы-геофизик ысулдарының математик моделен төҙөүгә мөмкинлек биргән физика һәм математика элементтарын берләштергән ғилми йүнәлеш — физикала Монте-карло һәм Г. ысулдары (И.Г.Дядькин, Д.Ҡ.Ғәлимбәков, В.Н.Стариков) үҫеш ала; 70‑се йылдар башынан скважиналар термометрияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла (А.С.Буевич, Р.А.Вәлиуллин, И.Л.Дворкин, Л.Л.Пацков һ.б.); 80‑се йй. аҙағынан нефть ятҡылыҡтарын файҙаланыуҙы геофизик контролдә тотоуҙың компьютерлаштырылған технологияларын булдырыу буйынса ғилми йүнәлеш үҫеш ала; автоматлаштырылған “Прайм”, “Гидрозонд” системалары уйлап табыла һәм БР‑ҙың, РФ‑тың башҡа төбәктәре геофизик пр‑тиеларында индерелә. 1985 й. алып Нефть техник университетында нефть ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөн асыҡлау һәм ятҡылыҡтарҙы эшкәртеүҙә ҡулланылған системаны камиллаштырыу өсөн коллекторҙарға һыу ебәреү процестарын өйрәнеү буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла (В.И.Дворкин, Б.М.Орлинский).
Халыҡ-ара геофизика[үҙгәртергә]
Республикала 500‑ҙән ашыу нефтле һәм газлы структура тикшерелә һәм нефть, газ сығарыу өсөн быраулауға әҙерләнә. БР биләмәһендә 1:200000 масштабында гравиметрик һәм аэромагнит ысул м‑н төшөрөп алына, территорияның платформа өлөшөнә 1:50000 һәм 1:25000 масштабында сейсморазведка үткәрелә. Ер ҡабығының төҙөлөшөн тикшереү һөҙөмтәһендә платформа рәүешендә ҡалҡыуҙарҙың һәм нефть ятҡылыҡтарының урынлашыу законлылыҡтары асыла, тәрәндәге ярылыу зоналары билдәләнә, бер нисә профиль б‑са сейсмогеологик һәм геофизик киҫелеш төҙөлә, баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары, нефть һәм тимер мәғдәне ятҡылыҡтары һ.б. асыла. 90‑сы йылдарҙа халыҡ-ара “Европроба” программаһының Уралсейс—95 проектына ярашлы, Рәсәй, Германия, Испания, АҠШ һ.б. илдәрҙең ғилми-тикшеренеү учреждениелары ҡатнашлығында БР‑ҙың Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу б‑са дәүләт комитеты (Б.Д.Мәһәҙиев, А.Л.Чернов, В.Ф.Шадрин һ.б.), “Башнефтегеофизика” (Р.Б.Болғаҡов, Йәнекәев, В.И.Северин һ.б.), “Башкиргеология” ААЙ (А.А.Пацков һ.б.), Геология ин‑ты (А.М.Косарев, В.Н.Пучков һ.б.) тарафынан, Евразия литосфераһы ҡабығының һәм өҫкө мантияһының тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеү маҡсатында, БР һәм Силәбе өлкәһе сиктәрендә 500 км һуҙылған трассала ҡыр эштәренең тулы комплексы үткәрелә. Төрлө сейсмик ысулдарҙы файҙаланып, Урал орогенының структура үҙенсәлектәре өйрәнелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Валиуллин Р.А., Рамазанов А.Ш. Термические исследования при компрессорном освоении нефтяных скважин. Уфа, 1992; Глубинное строение и геодинамика Южного Урала (проект Уралсейс). Тверь, 2001.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- Новое в науках о Земле. М., Изд. Агар, 1998 г. ISBN 5-89218-080-8
- Состав и свойства вещества в недрах Земли. М. РИЦ ВИМС, 2005 г. ISBN 5-901837-12-6
- Институт геофизики НАН Украины
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Геология
- Физика
- Геотермия
- Гелиеметрия
- Халыҡ-ара геофизик йыл
- Европейская ассоциация геоучёных и инженеров EAGE
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геофизические ресурсы на образовательном сайте «Всё о геологии»
- Геофизика для студентов на сайте «Геофизики. RU»
- Фильм о геофизической экспедиции
- Институт геофизики НАН Украины


text:
Ҡорохтан
Ҡорохтан, ҡыр күркәһе, һыу күркәһе, һуғышсан сәпсәү(турухтан), ҡорохтан, күркәбаш, яр көйөлдөһө (лат. Philomachus pugnax, урыҫ. Турухтан) — Европаның һәм Азияның һаҙлыҡлы тундра өлөшөндә оялай, Африкала, Азияның көньяғында ҡышлай, бөжәктәр менән туҡлана, яҙғы ҡауышыу ваҡытында аталары төҫтәрен үҙгәртә һәм улар үҙ-ара еңешә торған ҡоштар[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон аяҡлы һәм оҙон суҡышлы сәп¬сәү. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ерән һәм аҡһыл таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, ҡорһаҡ яғы ҡыҙғылт һары, ҡойроҡ аҫты аҡ. Яҙғыһын ата ҡоштарҙың муйы¬нында төрлө төҫтәге ҡауырһындан яҡалар, ә баштарында бүректәр барлыҡҡа килә, биттәре ҡаты һөйәлдәр менән ҡаплана. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тоноҡ ҡына тырылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡта йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таплы 3—4 бөртөк йәшкелт һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урындарҙа ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Йәйге ваҡыт
Йәйге ваҡыт (урыҫ. Летнее время, ингл. Daylight saving time) — билдәле сәғәт бүлкәтендә ҡабул ителгән ваҡыттан 1 сәғәт алға күсерелгән ваҡыт. Күп илдәрҙә өй-урамдарҙы яҡтыртыуға тотонолған электр энергияһын экономиялау өсөн йәйен индерелә. Көҙ көнө ваҡыт ҡышҡы ваҡытҡа кире күсерелә.
Күпселек илдәрҙә ҡышҡы ваҡыт һәр ваҡыт бүлкәтенең астрономик ваҡытына тап килә; әммә Рәсәйҙең күпселек төбәктәрендә ҡышҡы ваҡыт бүлкәт ваҡытынан бер сәғәт алда килә; ярашлы рәүештә, йәйге ваҡыт бүлкәт ваҡытынан 2 сәғәт алда килә. Мәҫәлән, йәй көнө беҙ иртәнге сәғәт етелә торһаҡ, беҙ бүлкәт ваҡыты менән сәғәт биштә торабыҙ. Бының сәбәбе — илебеҙҙең тарихында: СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә йәйге ваҡыт ике тапҡыр индерелде (түбәндә «Рәсәй» секцияһында ҡарағыҙ).
Рәсәйҙә 2011 йылғаса ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә, төнгө сәғәт икелә, ваҡыт бер сәғәт алға күсерелеп килде. Ҡышҡыға ваҡыт октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә, төнгө сәғәт өстә күсерелә ине. 2011 йылдың февралендә Рәсәйҙең президенты Дмитрий Медведев йәйге ваҡытҡа күсеүҙе бөтөрөргә, тип ҡул ҡуйҙы[1].
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер боронғо цивилизацияларҙа, тәүлектең яҡты ваҡыты, оҙонлоғона ҡарамаҫтан, 12 тигеҙ сәғәткә бүленгән булған. Һөҙөмтәлә, йәй көнө бер үк көндөҙгө сәғәт оҙонраҡ, ә ҡышҡы сәғәт ҡыҫҡараҡ булған[2]. Мәҫәлән, Боронғо Римда ҡулланылған һыу сәғәтендә йылдың төрлө айҙары өсөн төрлө шкала булырылған булған. Римдың киңлегендә көн тыуғандан иҫәпләнгән өсөнсө сәғәт ҡышҡы ҡояш торошонда хәҙерге ваҡыт менән 09:02-лә башланып 44 минут һуҙылһа, йәйге ҡояш торошонда хәҙерге ваҡыт менән 06:58-ҙә башланып 75 минут һуҙылған[3].
Урта быуат дәүерендә тигеҙ оҙонлоҡло сәғәт системаһы өҫтөнлөк алған; бынан һуң ваҡыт һәр миҙгелдә бер төрлө үлсәнгән.
1784 йылдың 26 апрелендә Францияла АҠШ-ның илсеһе булып хеҙмәт иткән Бенджамин Франклин аноним хатында, Парижда тороусы кешеләр май шәмдәрен аҙыраҡ тотонһон өсөн таңда иртәрәк торһондар, тигән тәҡдим индергән.
Был хатта ул шулай уҡ ошондай сатирик тәҡдимдәр биргән: тәҙрә ҡапҡастарына һалым һалыу, май шәмдәрен рационлау, һәм таңда ҡалала торған халыҡты пушканан туп атып һәм сиркәү ҡыңғырауҙарын һуғып уятыу. 20-се марттан 20-се сентябргә хәтлем осорҙо бөтөнләй май шәм яндырмай сығып була, тип һанаған Рузвельт; ошолай йылыҡ яндырылған шәмдәрҙең яртыһын экономлап була, тип уйлаған ул.
Хәҙерге йәйге ваҡыт системаһын беренсе булып Джордж Вернон Хадсон, Яңы Зеландия энтомологы тәҡдим итә. Джодж Хадсондың эше сменалы булған, буш ваҡытында ул бөжәктәр коллекцияһын йыйыу менән мауыҡҡан һәм өҫтәмә көндөҙгө яҡтылыҡты юғары баһалаған[4].
1895 йылда Хадсон көндөҙгө яҡтылыҡты бәрәкәт файҙаланыу өсөн ваҡытты 2 сәғәт алға күсерегә тәҡдим иткән. Ғилми берләшмәлә был тәҡдим ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған, Хадсондың был турала хаты ғилми журналда баҫтырылған[5].
Уильям Уиллет, Бөйөк Британияла йәшәгән күренекле төҙөүсе һәм асыҡ һауала йәшәргә яратыусы, шулай уҡ йәйге ваҡыт индерергә тәҡдим итеүселәрҙең береһе булған. Йәйге бер таңда иртә тороп, ҡояш иһә күптән ҡалҡҡанын, ә Лондон халҡы һаман йоҡлап ятҡанын күргән. Уиллет шулай гольф уйыны менән мауыҡҡан, әммә киске эңерҙә уйнарға яратмаған. 1907-се йылда Бөйөк Британияның бер гәзитендә уның был турала "Көндөҙгө яҡтылыҡты бушҡа ебәрәбеҙ" тигән мәҡәләһе сыҡҡан. Унда ул ошолай тәҡдим биргән: апрелдең һәр йәкшәмбе көнөндә ваҡытты 20 минут алға күсерегә (барлығы ваҡыт 80 минут алға күсерелә), сентябрҙә иһә сәғәтте кире күсерергә. Үҙенең үлеменә тиклем Уиллет үҙ тәҡдимен Бөйөк Британияла уңышһыҙ алға һөрөп маташҡан.
Европала беренсе булып Уиллеттың тәҡдимен Германия файҙаланған. Беренсе донъя һуғышында был илдә яндырылған күмерҙе экономлау өсөн, 1916 йылдың 30 апрелендә Германияла йәйге ваҡыт индерелә башлай; тиҙҙән был илдең союздаштары ла быға ҡушыла. Бер нисә йыл эсендә, был практиканың файҙаһын күреп, Европаның күпселек илдәре лә ваҡытты йәйгегә бер сәғәт алға күсерә башлай. Рәсәй 1917-се йылда, ә АҠШ — 1918 ҡушыла.
Күп илдәрҙә йәйгегә ваҡытты күсерергә өндәгән плакаттар сыға башлай; улар кешеләрҙең патриотлыҡ хистәренә йоғонто яһай.
Беренсе донъя һуғышы 1918 йылда тамамланғас, Германияла йәйгегә ваҡытты күсереүҙән баш тарталар; был илдә йәйге ваҡыт ҡабат 1940 йылда, Өсөнсө Рейх хакимлығы ваҡытында индерелә. 1945 йылда һуғыш бөткәс был практика туҡтатыла, 1949 йылда (ФРГ-ла) һәм 1950 йылда (ГДР-ҙа) ҡайтанан индерелә.
АҠШ йәйге ваҡыттан 1919-сы йылда баш тарта, 1941 йылда уны ҡабат индерә, һуғыш бөткәс уны туҡтатып тора, һәм 1974 йылда йәнә индерә.
Японияла йәйге ваҡыт 1946 йылда илде баҫып алған АҠШ хакимиәте тарафынан индерелә, 1952 йылда бөтөрөлә.
Хәҙерге хәлдәр торошо[үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта йәйге ваҡытҡа 76 ил (шул иҫәптән 10 илдең ҡайһы бер төбәктәре генә) күсеп тора[7]. 128 илдә йәйге ваҡыт ҡулланылмай. Төньяҡ ярымшарҙа йәйге ваҡыт АҠШ-ла, Канадала, Европа илдәрендә, Рәсәйҙең бар территорияһында ҡулланыла. Төньяҡ ярымшарҙа йәйге ваҡыт Австралияла, Яңы Зеландияла, Парагвайҙа, Бразилияла, Аргентинала, Чилиҙа ҡулланыла.
Япония, Ҡытай, Һиндостан, Сингапур һәм шулай уҡ СССР-ҙың элекке ҡайһы бер республикалары (Үзбәкстан, Тажикстан, Төрөкмәнстан, Грузия, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан) йәйге ваҡыттан баш тарттылар.
Күп илдәрҙә йәйге ваҡытты ғәмәлдә ҡалдырыу-ҡалдырмау тураһында ҡыҙыу бәхәс бара. Энергетиктар, спорт кейеме һәм кәрәк-яраҡтары етештереүселәр һәм сауҙа селтәрҙәре уға ыңғай килһә, һаулыҡ һаҡлау, транспорт эшмәкәрҙәре һәм фермерҙар ҡаршы килә.
Европала 2002-се йылға хәтлем (хәҙерге Рәсәйҙә һымаҡ) ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 2:00-лә индерелгән — ваҡыт 1 сәғәт алға күсерелгән. Октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 3:00-тә ваҡыт ҡышҡыға 1 сәғәт артҡа күсерелгән. 2002-се йылдан башлап, Европала ваҡыт йәйгегә Гринвич буйынса сәғәт 01:00-ҙә күсерелә.
Рәсәй[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә йәйге ваҡытты тәүге тапҡыр 1917 йылда Ваҡытлы хөкүмәт декретында индерә. 1931 йылда ҡышҡы ваҡытҡа күсеү туҡтатыла, барлыҡ СССР йәйен-ҡышын «декрет ваҡыты» менән, йәиһә 1 сәғәт алға йәшәй башлай. Йәйге ваҡыт ҡабат 1981 йылдың 1 апрелендә Министрҙар Советы ҡарары менән индерелә; шулай итеп, йәйге ваҡыт 2 сәғәткә алда килә.
2008 йылда депутат Сергей Миронов Дәүләт Думаһына йәйге ваҡытты бөтөрөү тураһында закон проекты тәҡдим итә; уға ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре лә теркәлгән була. Был тикшеренеүҙәрҙә йәйге ваҡыт халыҡтың һаулығына кире йоғонто яһай, тип иҫбатлана. Әммә-ләкин Дума был проектты беренсе уҡыуында уҡ кире ҡаға. Оҡшаш тәҡдимдәр Думаға бынан элек тә (мәҫ. 2003 йылда) бирелгән була, тик улар гел дә кире ҡағылып торған[8]. 2011 йылдың февралендә Рәсәйҙең президенты Дмитрий Медведев йәйге ваҡытҡа күсеүҙе бөтөрөү тураһында ҡарарға ҡул ҡуя[9].
Йәйге ваҡыттан баш тартҡан ҡайһы бер илдәрҙә ябайыраҡ бер практика ҡуллана: предприятиеларҙа ваҡыт айырым килешеү нигеҙендә күсерелә. Йәйен эш иртәрәк, ҡышын һуңыраҡ башлана. Японияла мөһим осраҡтарҙа (мәҫ. имтихан тапшырғанда) эш ваҡыты ҡояш ҡалҡҡас 2 сәғәттән һуң ғына башлана.
Электр энергияһын экономлау[үҙгәртергә]
Сараның файҙаһы[үҙгәртергә]
Йәйге ваҡытҡа күсеүҙең кәрәклеге тураһында бәхәстәр тиҫтәләрсә йылдар буйына Европа Берләшмәһе илдәрендә, АҠШ-та һәм Рәсәйҙә бара.
РАО ЕЭС компанияһы баһалауынса, йәйге ваҡытҡа күсеү йыл һайын 4,4 млрд киловатт-сәғәт күләмдә электр энергияһын экономиялай. Был күләмде Рәсәйҙең дөйөм халыҡ һанына (141 млн кеше самаһы) бүлһәк, Рәсәйҙең һәр гражданы йылына 31 кВт-сәғ экономлай, йәиһә һәр рәсәйленең башына йылына ни бары алтмышар һум экономия тура килә. Ҡайһы бер ғалимдар әйтеүенсә, ваҡытты күсереүҙән сыҡҡан юғалтыуҙар иҡтисади файҙаһынан өҫтөн сыға. Заманса (люминесцент, светодиод) лампаларға күсеү тамамланғас, уның файҙаһы бынан да түбәнерәк буласаҡ. АҠШ-ла, Японияла, Бәйөк Британияла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең файҙаһының бик аҙ булыуын күрһәтте. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уның кире эффектҡа килтереүе лә асыҡланды.
Япония, Ҡытай, Сингапур, Эстония, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Тажикстан һәм Төрөкмәнстан кеүек илдәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙән баш тартты.
Һаулыҡҡа йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә һәм донъяла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең һаулыҡҡа кире йоғонтоһо булғанлығын күрһәтә. Айырыуса йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре менән ауырыусылар, башҡа ҡаты сирлеләр, инвалидтар һәм балалар унан ғазап күрә. Статистика күрһәтеүенсә, ваҡыт күскән осорҙа:
- Инфаркт осраҡтары 1,5 тапҡырға арта.
- Үҙенә үҙе ҡул һалыусылар һаны 66%-ҡа арта.
- «Ашығыс ярҙам» саҡырыусылар һаны ла һиҙелерлек күбәйә.
- Юлдарҙа сыҡҡан бәлә-ҡазалар һаны, производствола имгәнеү хәлдәре лә ҡырҡа арта төшә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йәйге ваҡытҡа күскән илдәр картаһы һәм ваҡытты күсереү даталары
- Ваҡыт бүлкәттәре һәм йәйге ваҡыт һүрәте
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Интерфакс агентлығы баҫтырып сығарған яңылыҡ
- ↑ B.L. Ullman (1918). "Daylight saving in ancient Rome". The Classical Journal 13 (6): 450–451.
- ↑ Jérôme Carcopino The days and hours of the Roman calendar // Daily Life in Ancient Rome: The People and the City at the Height of the Empire — Yale University Press, 1968. — ISBN 0-300-00031-6.
- ↑ George Gibbs Hudson, George Vernon 1867–1946. Dictionary of New Zealand Biography (2007-06-22). 3 апрель 2009 тикшерелгән.
- ↑ G. V. Hudson (1898). "On seasonal time". Transactions and Proceedings of the New Zealand Institute 31: 577–588. http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_31/rsnz_31_00_008570.html.
- ↑ The Ohio Clock on Flickr — Photo Sharing
- ↑ Тулы статистиканы ошонда ҡарағыҙ
- ↑ 63422-5 номерлы закон проекты
- ↑ Интерфакс агентлығы баҫтырып сығарған яңылыҡ


text:
Бүҙәнә ҡарсығаһы
Бүҙәнә ҡарсығаһы(урыҫ. Ястреб-перепелятник, йәки малый ястреб, лат. Accipiter nisus) — күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа әйтелештәре: ҡарсыға, ҡарсаға, ваҡ ҡарсыға. Ҙурлығы күгәрсендәй. Ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло ваҡ ҡарсыға. Түбәһе елкәһенә тиклем, арҡаһы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара һоро төҫтә. Түше, ҡорһағы ҡойроҡ аҫты көрән арҡыры һыҙатлы һарғылт көрән. Тамағы, яурындары, ҡаштары аҡ. Аяҡтары һары. Ҡор ҡарсығаһынан бәләкәй; ваҡ ҡарсығанан кәүҙәһенең аҫ яғы көрән һыҙыҡлы булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"кик-кик-кик" йәки "кийү- кийү- кийү"
Йәшәүе үрсеүе[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй.Ваө хайуандар һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. көҙ һәм ҡыш бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Яҙғыһын ояһына ҡайта. Киң таралған. Ояһы ағаста була. Көрән таплы 3-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ауға йөрөү өсөн башҡорттар ҡулға эйәләштергәндәр.


text:
Грамматика
Грамматика (бор. грек. Ypauuatιkή, Ypάuua — «хәреф») — тел белеменең бер бүлеге. Ул һүҙ үҙгәреүенең төрлө формаларын, һүҙҙең төҙөлөшөн, һүҙбәйләнеш төрҙәрен һәм һөйләмдәрҙең типтарын өйрәнә. Грамматика морфология менән синтаксистан тора.
Грамматик категорияның ике яғы бар: грамматик мәғәнә — уның эске яғы, грамматик форма — тышҡы яғы. Грамматик категория грамматик мәғәнә менән грамматик форманың берҙәмлегенән тора.
Грамматик мәғәнәләр телдә үҙенең морфологик йәки синтаксик сағылышын ала һәм, башлыса, һүҙҙең формаһы менән белдерелә. Грамматик форма тип грамматик мәғәнә белдереүгә хеҙмәт итеүсе тел сараһы әйтелә. Мәҫәлән: Аяҙ зәңгәр күкте яртылаш ҡыҙыллыҡ ҡапланы (А. Карнай.) һөйләмендә төрлө-төрлө грамматик мәғәнәләр сағылдырыла. Ҡыҙыллыҡ һүҙе ҡапланыу ҡылымына ҡарата башҡарыусы йәки субъект, күкте һүҙе шул уҡ эш-хәрәкәткә объект мөнәсәбәтендә тора. Аяҙ һәм зәңгәр һүҙҙәре объекттың билдәһен, яртылаш һүҙе хәрәкәттең күләм мөнәсәбәтен сағылдыра; ҡапланы һүҙендә үтәүсенең заты һәм эш-хәрәкәттең һөйләү моментына булған мөнәсәбәте бирелгән. Был һөйләмдәге грамматик мәғәнәләр һүҙҙәрҙең формалары аша белдерелгән. Мәҫәлән: ҡыҙыллыҡ формаһында исемдең төп килештә тороуы күрһәтелгән; объектты атаусы күкте һүҙе -те ялғауы менән белдерелә һ. б