text:
Әхмәт МӘХМҮТОВ
Тәүге роман авторы
(Ғәйнан Хәйриҙең тыуыуына – 110 йыл)
Ғәйнан Хәйри (Ғәйнан Бәҙретдин улы Хәйретдинов) 1903 йылдың 15 июнендә Башҡортостандың хәҙерге Нуриман районы Иҫке Күл ауылында тыуған. Башланғыс белемде үҙҙәренең ауылындағы мәҙрәсәлә ала. Күрше ауылда бер аҙ ваҡыт китапхана мөдире булып эшләгәндән һуң, Ырымбурҙа асылған Башҡорт педагогия техникумына уҡырға китә һәм 1924 йылда уны уңышлы тамамлап сыға. Шул уҡ йылда Өфөгә ҡайта. Уны Арғаяш кантонындағы Ҡолой волкомына комсомол секретары итеп ебәрәләр. 1926 йылда «Яңы ауыл» гәзите редакцияһында эшләй башлай. Артабан егетте «Башҡортостан йәштәре» гәзитенең яуаплы редакторы итеп билдәләйҙәр. 1928–1933 йылдарҙа «Сәсән» журналында һәм «Трактор» тип аталмыш журналда яуаплы сәркәтип вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый.
Ғәйнан Хәйри яҙыусылыҡ эшен әүҙем журналистлыҡ һәм ойоштороу-йәмәғәт мәшәҡәттәре менән бергә алып бара. Пролетар яҙыусыларҙың Башҡортостан ассоцияцияһын ойоштора, байтаҡ гәзит-журналдарҙың редколлегия ағзаһы була. 1938 йылдың 16 декабрендә үпкә ауырыуынан үлеп ҡала.
Тәүге шиғырҙары 1922-1923 йылдарҙа, йәғни Ғәйнан Хәйри педтехникумында уҡыған саҡта, баҫыла башлай. Артабан уның ижады ныҡ баҙыҡлана, һәм ул башҡорт әҙәбиәтенең төп көстәренең береһенә әйләнә. Комсомол хеҙмәткәре булараҡ, автор шиғырҙарында һәм хикәйәләрендә яңы тормош төҙөүсе ауыл йәштәре тормошон сағылдыра, синфи көрәш картинаһын аса.
Ғәйнан Хәйри айырыуса проза жанрында уңышлы ижад итә. Уның «Ҡатын», «Кооператорҙар» кеүек повестарында шул осор тормошо характерлы образдар аша, оҫта һүрәтләүҙәр ярҙамында яҡтыртыла. Яҙыусы очерк жанрын үҫтереүгә лә үҙ өлөшөн индерә.
Шулай ҙа Ғәйнан Хәйри әҙәбиәтебеҙ тарихына тәүге башҡорт романы авторы булараҡ инеп ҡалды. Көнүҙәк мәсьәләләрҙе, халыҡ тормошондағы киҫкен үҙгәрештәрҙе сағылдырған «Боролош» романы беҙгә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында үҙ ваҡытында баҫылмай ҡалып, бары 1967 йылда ғына донъя күрҙе.


c: text/html

text:
Өфө халҡы эткә ҡарағанда бесәйҙәрҙе нығыраҡ яратаФото: depositphotos.ru һәм youla.io
Өфө халҡы эткә ҡарағанда бесәйҙәрҙе нығыраҡ ярата
Өфө халҡы эткә ҡарағанда бесәйҙәрҙе нығыраҡ яратаФото: depositphotos.ru һәм youla.io
ӨФӨ, 2017 йыл, 28 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
«Юла» бушлай иғландар сервисы йыл аҙағында Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында йәшәүселәрҙең бесәйҙәрҙеме әллә эттәрҙе өҫтөнлөк итеүен асыҡларға булды. Өфөлә «Юла» аша эттәргә ҡарағанда бесәйҙәр ике тапҡыр күберәк һатылған, тип хәбәр итә сервистың матбуғат хеҙмәте. Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында бесәйҙәрҙе үҙ итеүселәр 1,5 тапҡырға күберәк.
Владивосток ҡалаһында «Юла»ла эттәрҙе бесәйҙәр кеүек әүҙем алғандар. Ил буйлап иң күп бесәй яратыусылар — Ҡазанда.
Өфөлә һатыуға ҡуйылған иң ҡиммәт эт — 120 мең һумға лабрадор атанан һәм кокер-спаниель әсәнән тыуған көсөк. Ә иң ҡиммәт бесәй — 250 һумлыҡ күҙҙәре төрлө төҫтәге Као-мани тоҡомо вәкиле.
http://www.bashinform.ru/news/1098740-ufimtsy-bolshe-lyubyat-koshek-chem-sobak/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мәрйәм Фәхриева һайлауға велосипедта килгән
Беҙ Ҡуҙғау ауыл клубы бинаһында урынлашҡан 2378-се һайлау участкаһына инеп сыҡтыҡ. Бында бюллетень алыу өсөн сират хасил булған.
— Республиканың киләсәген, барасаҡ юлыбыҙҙы билдәләгән сарала халыҡтың сәйәси әүҙемлеге күҙгә ташлана, — ти участка комиссияһы рәйесе Эрина Яҡупова.
Мәрйәм Фәхриева һайлауға велосипедта ғына елдереп килгән. «Ҡаҙ, тауыҡ, өйрәктәрҙе ашаттым да, тиҙ генә барып ҡайтайым, тип уйланым, — ти ул. — Тик лайыҡлылар депутатлыҡ мандатына эйә булһын, халыҡ өсөн тырышып хеҙмәт итерҙәй кешеләр һайланһын ине. Беҙҙең ауылға газ кермәгән, бәлки ошо проблемаға иғтибар итерҙәр».


text:
Антонин Дворжак
Антони́н Леопо́льд Дво́ржак (чех Antonín Leopold Dvořák ; 8 сентябрь, 1841 — 1 май, 1904) — чех композиторы, романтизм осоро ижадсыһы. Әҫәрҙәрендә Моравия һәм Богемия халыҡ музыкаһы йоғонтоһо көслө. Б. Сметана менән берлектә чех милли музыка мәктәбенә нигеҙ һалалар. Дворжактың иң танылған әҫәрҙәренә АҠШ-та яҙылған Симфония № 9 «Из Нового света», «Русалка» операһы , Концерт си-минор (Дворжак), виолончель һәм оркестр өсөн, «Америка» ҡыллы квартеты, Реквием, Stabat Mater һәм «Славян бейеүҙәре» инә.
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ижадының тәүге йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антонин Дворжак 1841 йылда Нелагозевес ауылында тыуған,[1] Праганан алыҫ түгел был төбәктә ул тормошоноң күп өлөшөн үткәргән. Атаһы Франтишек Дворжак итсе, трактирсы булған, цитрала оҫта уйнаған. Ата-әсәһе баланың музыкаль һәләтен бик иртә тойоп алған, шуға алты йәшенән үк ауыл урта мәктәбенә биргәндәр. Урындағы сиркәү органсыһы уны уйнарға өйрәткән[1].1854—1857 йылдарҙа Злоницала музыка теорияһына, альтта, фортепианола, органда уйнарға өйрәнә[1]. 1857—1858 йылдарҙа Дворжак Прага орган мәктәбендә белем ала[1], шунда ул скрипкала һәм альтта виртуоздарса уйнай башлай ҙа инде.
1860-сы йылдарҙа Дворжак Чехия провизия театрындағы оркестрҙа альтсы булып эшләй. 1866 йылда оркестрға Бедржих Сметана етәкселек итә башлай. Даими аҡса етмәү арҡаһында йәш музыкант өҫтәмә эш ала, ваҡыты етмәй, шуға 1871 йылда музыка ижады менән генә шөғөлләнер маҡсат менән оркестрҙан китә.
Шул осорҙа Дворжак үҙенең уҡыусыһы — Жозефина Чермяковаға ғашиҡ була, «Кипаристар» тигән музыкаль йыйынтығын уға бағышлай. Һөйгәне икенсе кешегә кейәүгә сыҡҡас, һеңлеһе Аннаға тәҡдим яһай. Анна менән никахтан уның туғыҙ балаһы донъяға килә.
Шул йылдарҙа Дворжактың композиторлыҡ таланты асыла башлай. Прагалағы Изге Адальберт сиркәүендә органсы булып эшләгәндә башкөллө ижад эсенә сума. 1875 йылда ул ҡыллы квинтет өсөн икенсе әҫәрен тамамлай. 1877 йылда тәнҡитсе Эдуард Ганслик Дворжакҡв уның әҫәрҙәренең Брамсҡа оҡшауын әйтә, бер аҙ һуңғараҡ был ике композитор дуҫтар булып китә. Тап Брамс музыкальн нәшриәтсе Ф. Зимрок менән һөйләшеп, 1878 йылда Дворжактың «Славян бейеүҙәрен» баҫтырып сығарта һәм был композиторға дәрт өҫтәп ебәрә. Ул халыҡ араһында танылыу яулай. Дворжактың сит илдә башҡарылған тәүге әҫәре — Stabat Mater (1880 й.).
Британияла уңыш яулаған был әҫәре донъя күргәс, 1883 йылда Дворжак Лондонға саҡырыла, 1884 йылда ул унда бик уңышлы сығыш яһай. Уның 7-се симфонияһы махсус рәүештә Британия баш ҡалаһына арнап яҙыла, һәм шунда 1885 йылда премьераһы уйнала. Дөйөм алғанда Дворжак Бөйөк Британияла туғыҙ тапҡыр була, йыш ҡына әҫәрҙәрен уйнаған оркестрҙарға үҙе дирижерлыҡ итә. П. И. Чайковскийҙың йоғонтоһо менән ул Рәсәйҙә 1890 йылда булып китә. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта үҙенең әҫәрҙәрен уйнаған оркестрҙарға дирижерлыҡ итә.
1891 йылда Дворжак Кембридж университетының маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда Бирмингем музыкаль триенналеһында уның Реквиемының премьераһы уйнала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Дворжак Антонин — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание). И. Ф. Бэлза
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Всё o Дворжакe
- Дворжак Антонин — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание). И. Ф. Бэлза
- Краткое содержание (синопсис) оперы «Русалка» на сайте «100 опер»
- В.ЕГОРОВА — Симфонические поэмы Дворжака на сюжеты баллад Эрбена
- Дворжак: ноты произведений на International Music Score Library Project
- 8 сентябрҙә тыуғандар
- 1841 йылда тыуғандар
- 1 майҙа вафат булғандар
- 1904 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Прагала вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Чехия композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- Опера композиторҙары
- Чехия музыканттары
- Романтик композиторҙар


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Быйыл Башҡортостандың баш ҡалаһында Өфөлә Рәсәйҙә беренсе үҙәкләштерелгән мосолман дини ойошмаһы – Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты ойошторолоуҙың 230 йыллығы билдәләнә.
Республикала был иҫтәлекле датаға әҙерләнеү һәм уҙғарыу өсөн ойоштороу комитеты булдырылған. 2018 йылдың 25 сентябренә тиклем ойоштороу комитетына, Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратына 230 йыл тулыу уңайынан байрам итеү саралары планын әҙерләргә һәм раҫларға, сараларҙы финанслау тәртибен билдәләргә ҡушылған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 208
ТОНОҠ МӘҒДӘНДӘР, үҙгәреүсән химик составлы сульфосоль класы минералдары, Cu10(Zn,Fe,Cu)2(As,Sb)4S13. Башлыса мышаяҡтан торған Т.м. — теннантит, һөрмәнән торғаны тетраэдрит тип атала. Составында көмөш, цинк, тимер, бериллий, һирәк осраҡта терегөмөш, ҡурғаш, никель, кобальт, аҡ ҡурғаш, теллур, вольфрам, висмут һ.б. булыуы мөмкин. Кристалдары һирәк, агрегаттары тығыҙ ваҡ бөртөклө, ҡайһы берҙә дөрөҫ булмаған формалы ваҡ бөрсөктәр бар. Төҫө тимер күк‑һоронан тимер һымаҡ ҡараға тиклем; металл кеүек ялтыр. Ҡатылығы 3—4; тығыҙлығы 4400—5100 кг/м3, мурт. Составы б‑са мышаяҡ‑һөрмә, мышаяҡ‑теллур, мышаяҡ‑висмут, һөрмә‑теллур һәм һөрмә-көмөш Т.м. айырыла; мышаяҡ-һөрмә Т.м. киң таралған. Эшкәртеүгә яраҡлы ятҡылыҡтары булмай, баҡырлы көкөрт берләшмәләре м‑н баҡырҙың икенсе дәрәжәләге минералдары булып тора. БР‑ҙағы баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының, алтын‑полиметалл һәм юлаҡлы алтын мәғдәне ятҡылыҡтарының Т.м. өсөн тимер (яҡынса 6,13%) һәм цинк (8,83%) ҡушылмаларының күп булыуы хас. Учалы баҡыр колчеданы ятҡылығында көмөш миҡдары яҡынса 26% булған минералдар (фрейбергиттар), Яңы Учалы баҡыр колчеданы ятҡылығында көмөш миҡдары яҡынса 55,19% булған фрейбергиттар һәм ҡатмарлы сульфосолдәр осрай.
Әҙәб.: Ц е п и н А.И., М о з г о в а Н.Н., П ш е н и ч н ы й Г.Н. Особенности химического состава блёклых руд южно‑уральских месторождений колчеданной формации //Состав и структура минералов как показатели их генезиса. М., 1978; М о з г о в а Н.Н., Ц е п и н А.И. Блёклые руды. (Особенности химического состава и свойств). М., 1983.
Г.Н.Пшеничный
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Әкиәт «Боғар хан улдары»
Әкиәт «Боғар хан улдары»
Борон заманда Боғар тигән хан булған. Уның бер улы тыуған. Улына Йыһангиз тип исем ҡушҡандар. Шунан был, ир еткәс, атаһы менән әсәһенә: «Мин һәнәр эҙләйем»,— тине лә атҡа менеп сыҡты ла китте, ти.
Китте был, ай китте, йыл китте, бер йыл буйына китте, барып етте бер диңгеҙ буйына. Диңгеҙ буйын ҡыҙырып китеп ултырһа, күрә: ята ҡотһоҙ бер әбей, маңлайының уртаһында бер күҙе генә бар. Эргәһендә бер сатыр ҡороулы — алтын сатыр. Алтын сатырҙа бер ҡыҙ ултыра: бер бите ай, бер бите көн кеүек. Керҙе лә әйтте:
— Һин ни эшләп ултыраһың бында хур булып? Мин һине алайым,— тине.
Ҡыҙ әйтә:
— Бынау ятҡан әбей — минең инәйем, тау ендәрҙең батшаһы ул,— ти.— Инәйем бирһә, мин һиңә барырмын,— ти.
— Инәйең тиҙ уянырмы?
— Алты көн, алты төн йоҡлай торған,— ти ҡыҙ.
— Мин дә алты көн, алты төн йоҡлай торғанмын. Әбей торһа, көтһөн,— тине лә йоҡларға ятты, ти, егет.
Әбей унан элек ырғып килеп торҙо, ти, йоҡоһо бөтөп. Торҙо ла:
— Был ниндәй кеше? Быны ашайым бит мин хәҙер,— тип әйтә, ти.
— Юҡ, инәй, ул хан балаһы. Мине һорай ул,— ти ҡыҙы.
Бына бер ваҡытта йоҡоһо бөтөп, Йыһангиз дә торҙо, килде, ти, бының янына ҡылысын тартып биленән.
— Ҡыҙыңды бир! Бирмәһәң, ҡаныңды ағыҙам хәҙер,— тине.
Әбей әйтә:
— Ярар,— ти.— Мәһәренә күнһәң, бирермен,— ти.
— Мәһәре ни?
— Минең рәғиәтемде* ҡырып бөт тә ал,— ти ҡарсыҡ. Батша булғас, бының халҡы, ғәскәре булған инде.
— Ярай, ризамын,— ти егет.
Ҡарсыҡ әйтә:
— Иртән ҡояш ҡалҡып килгәндә, ошонда көт,— ти.
Шул ваҡытта эргәләрендә бер сонтор буҙ бейә хасил булды. Әбей шул сонтор буҙ бейәгә ҡыҙҙы ла ултыртып алып ҡайтып китте, ти.
Иртәгеһен иртүк егет көтөп тора. Ендәр килгәндә, ер уйылып, ҡалтырап торғандай була: шул тиклем күп, ти, теге әбейҙең ғәскәре. Йыһангиз ҡылысы менән барыһын да ҡырҙы ла бөттө, әбей яңғыҙ ҡалды. Әбей:
— Иртән тағы көтөп тор, килермен,— тине лә теге сонтор бейәһенә атланып ҡайтып китте, ти.
Батша ҡарсыҡ һәр көн шулай тау ендәрен өйөрө менән килтереп тора,— Йыһангиз ҡырып бөтөрөп тора.
Был ваҡытта егеттең инәһе, балаһын һағынып, алланан һорай икән:
— Тағы ла бер ул бир һин миңә. Һис бер ергә ебәрмәҫ инем,— тип әйтеп.
Аллаһы тәғәлә быларға бер ул бирҙе, ти, һорағанын ҡабул итеп. Быныһы көн һайын бер йылға үҫеп, алты көндә алты йәшкә етте, уҡ-ян алып, малайҙар менән уйнарға сығып та китте, ти. Йәйәһен киреп атып ебәргәйне, уғы күккә ашып күҙҙән юғалды, ти. Йөрөй торғас, бер малайҙың башына сирткәйне, мейеһен уя сиртте лә ҡуйҙы. Башы уйылған баланың әсәһе йүгереп килеп:
— Уй, һин яуыз! Ағайың һинең һәнәр эҙләй киткәйне, бында йөрөгәнсе, һин дә китеп олаҡһаңсы! — тип әйтте, ти.
Малай өйгә ҡайтып инде лә инәһенән һораны:
— Минең ағайым бармы? — тип. Инәһе әйтмәгәс,— Инәй, миңә борсаҡ ҡурып бир әле,— тип һораны, ти.
Борсаҡ ҡыҙғас, әсәһе һауытҡа һалып биргәйне:
— Юҡ, услап алып бир! — тип әйтте, ти.
Әсәһе услап алып биргәйне, ҡулын ҡуша тотто ла торҙо, һис кенә лә ысҡындырмай, ти.
— Әйт, инәй, минең ағайым бар инеме? — тип һорай ҙа һорай, ти.
Ҡулы бешкәс, сыҙар хәле ҡалмағас, әйткән инде әсәһе:
— Бар ине, балам, бар ине! Һөнәр эҙләй сығып китте ул,— тип.
Шунан ни был:
— Хуш бул, инәй, мин ағайымды эҙләйем,— тигән дә йүгереп сыҡҡан да киткән.
Шәп итеп йүгереп китеп ултыра, китеп ултыра, хатта үлән йығылып ҡала, ти, бының еленә. Шулай китеп бара ине, күл буйында бер аҡ һаҡаллы бабайҙың намаҙ уҡып ултырғанын күрә. Бабайға сәләм бирә, һаулыҡ һораша.
— Ҡайҙа бараһың, балам? — тип һораша бабай. Был әйтә:
— Мин ағамды эҙләй барам,— ти. Бабай әйтә:
— Ағаң бер йыллыҡ ерҙә, былай ғына барып етә алмаҫһың, ҡайт һин,— ти.— Ҡайтып ҡапҡаңа ингәс, уң яғыңа ҡара, унда бер алтын бағана булыр,— ти.— Көсөң етеп һурып алалһаң, уның төбөндә, һикһән сажин тәрәндә, бер Аҡҡола тигән ат булыр,— ти.— Шул атты сығарып алырһың һин,— ти.— Шул аттан башҡа ат һине күтәреп йөрөй алмаҫ,— ти. Йыһангиз ҙур ине, быныһы унан да ҙурыраҡ булған инде.
Был егет кире ҡайтып, ҡапҡаға инде, уң яҡта алтын бағананы күрҙе. Тибеп ебәргәйне, алтын бағана ҡырҡ тау аша ырғып китте. Аҡҡоланы нуҡтаһынан тартҡайны, ырғып килеп сыҡты. Шул ерҙә Аҡҡолаға ҡулын һалғайны — ҡулын күтәрмәй, аяғын һалғайны,— аяғын күтәрмәй: аттың көсө етмәй, биле һығылып тик тора икән. Шунан был ялбара:
— Миңә ниңә был тиклем кәүҙә бирҙең? Мине ат та күтәрмәй бит! — ти. Аҡҡола әйтә:
— Һин инә ҡарынында ярала башлағандан бирле, һинән ҡасырып, ошо ергә мине хибескә һалдылар. Мине өс көнгә ебәр. Мин диңгеҙ ҡултығынан үҙемдең ашай торған утымды ашап киләйем,— ти.
Ебәрҙе. Өс көндән һуң килде Аҡҡола. Хатта бының ауыҙ-морононан, ҡойроҡ төптәренән һөрөмө сығып килә, шул тиклем ҡеүәт алған. Бының өҫтөндә яу ҡоралдары көллөһө беркетелгән.
Егет атҡа менде, Аҡҡола айлыҡ ерҙе алты атланы, йыллыҡ ерҙе ете атланы, бер диңгеҙҙең эргәһенә барып етте. Күрҙе: бер сатыр ҡороулы тора, бер кеше ята, бер кесерәк тау хәтле бар,— ҙур бик, йоҡлап ята. Әйтте был егет: «Ат менән ат татыу булһа, эйәһе лә татыу була»,— тип. Төшөп атын ебәрҙе лә йоҡларға ятты. Теге батырҙың йоҡоһо бөтөп, ырғып торҙо. Ырғып тороп килеп, бының өҫтөнә менеп ултырҙы ла: «Был тауҙың дейеү пәрейе икән, үлтерәйем үҙен» — тип, ҡылысын күтәргәйне, туҡтап ҡалды: «Уң яҡ битенә ҡараһам, атама оҡшатам, һул яҡ битенә ҡараһам, инәмә оҡшатам»,— тип, муйынына ҡылысын терәне лә, иланы ла ултырҙы. Ултыра ине һаман илап, бер бөртөк йәше тегенең битенә тамды. Йоҡлап ятҡан еренән ҡапыл биләнләп, өҫтөндәге егетте ырғытып ебәргәйне, Йыһангиз ҡырҡ тау аша барып төштө. Йүгереп килеп еткәйне, ҡылысын һурып алып, ҡаршыһына баҫты.
— Һин дейеүме, әҙәм затынанмы? — тип һораны.
— Мин — Боғар хандың балаһымын. Һәнәр эҙләй киткәйнем дә, ошо ерҙә тау батшаһы ҡарсыҡҡа тап булып, уның ҡыҙын алмаҡ өсөн, мәһәренә ендәрен ҡырып бөтөрмәксе инем. Ә ул көн һайын өйөр-өйөр ен ғәскәрен ебәреп тора, мин ҡырып торам. Бына алтынсы көн инде, уның бер ене лә күренмәй,— ти.
— Мин дә Боғар батшаның улы бит! — ти, аҙаҡ килгән егет.
— Һин алдайһың,— ти Йыһангиз.— Минең ҡустым юҡ ине,— ти.
— Минең тыуғаныма ун өс көн генә әле. Ун көн өйҙә торҙом. Өс көн бында һинең йоҡоңдан уянғаныңды көтөп ултырҙым.
Ағаһы шул икән. Таныштылар былар, илаштылар ҡосаҡлашып, Йыһангиз әйтә:
— Иртән тағын ендәр килер инде, өйөр-өйөр булып,— ти.
Ҡустыһы әйтә:
— Ағай, һин арығанһың, иртән мин һуғышайым,— ти.
— Ярар,— ти тегеһе.
Иртәгеһенә йәнә ен ғәскәре килә, ер уйылып килә баяғыса. Йыһангиздең ҡустыһы тау батшаһы ҡарсыҡтың рәғиәтен ҡырып бөттө лә әбейҙе ҡыуалап китте. Әбей ер тишегенә инеп барған ваҡытта, ҡарсыҡтың сонтор буҙ-сыбар ҡойроғоноң төбөнән ҡырҡа сабып алып ҡалды. Егет Аҡҡолаға әйтә: «һин мине ошонда, соҡор ауыҙында, өс ай, өс көн көткәс, тағы өс сәғәт көт,— ти.— Мин һаман килеп сыҡмаһам, ағайыма хәбәр бир. Шул соҡорҙоң эсендә һәләк булды, тип». Шунан һуң соҡорға төшөп китте, ти.
Соҡорға төшөп еткәс, бер яҡҡа сығып китеп, байтаҡ ҡына барғайны, күрә: алты дейеү тимер һуғып тора. Бер һуҡһа, бер ен яратыла, ике һуҡһа,— йәнләнә, өс һуҡһа,— ен һалдаты атҡа атлана ла һуғышҡа сабып сыгып та китә. Сихыр менән шулай итеп команда яһай икән теге әбей. Егет әйтә:
— Һуға белмәйһегеҙ. Мин бер һуҡҡанда яһайым уны, бына ҡарап тороғоҙ мине,— тип, теге тимерсе ендәрҙе бергә теҙеп баҫтыра ла, ҡылысын алып, алтыһының башын бер һелтәүҙә өҙә лә төшөрә.
Артабан китте егет. Китеп ултыра ине, теге һылыу ҡыҙға тап булды. Ҡыҙ энәне бер сәнсһә, алпамыша һымаҡ дәү ен яратыла, ике сәнсһә — йәнләнә, өс сәнсһә — тора һалып, стройға баҫа. Егет күрә лә быны, ҡыҙға әйтә:
— Ахмаҡ! — ти.— Сихыр менән ни аҙапланып ултыраһың һин? — ти.
— Мәһәргә тип, инәйемдең рәғиәтен ҡырып бөттөң бит үҙең,— ти ҡыҙ.
Был егет ағаһына биҡ оҡшағас, уны Йыһангиз тип белә инде тау батшаһының ҡыҙы.
— Әпсәң ҡайҙа ята һуң ул? — тип һорай егет.
— Әпсәм әле генә егерме-утыҙ кешене ашап, хәҙер сисенеп, алтын һарайҙа хәл йыйып ята,— ти ҡыҙ.— Барып инерһең инде, ингәс, башы осондағы һыуҙы ишек төбөнә ултырт. Ул көс индерә торған һыу. Һиңә берәү генә күренһә лә, уның башы етәү. йәне үҙендә түгел. Бер башын ҡырҡ та, йәнен һора. Алдар ул: башын ҡырҡҡас, аҡ һандыҡтан бер йомортҡа алып бирер,— йәне ул түгел, йәне йәшел һандыҡтағы йомортҡала булыр. Ә йәшел һандыҡтың ҡайҙа икәнен мин белмәйем,— ти.
Егет барып инде алтын һарайға. Барып инһә,— шыр яланғас ҡарсыҡ ята. Килде лә:«Әй, ҡафыр, ни эшләп ятаһың шулай, әҙәпһеҙ!» — тип типте, ти, тегеңә.
Әбей ырғып торҙо ла, йәбеште, ти, быға. Әбейҙе егет күтәрә лә һуға шул ерҙә. Күтәреп тә һуға, бер башын ҡырҡып та ташлай.
— Йәнең ҡайҙа? — тип һорай.
— Минең йәнем ана өҙөлгән башымда,— ти.
Башы тулап, һикрәңләп иҙәндә йөрөй. Бер юлы дүрт башын ҡырҡып ташлай егет ҡарсыҡтың.
— Эй, егет, үлтермә инде. Мин һиңә ҡыҙымды ла бирәйем, үҙем дә бергә китәйем. Минең йәнем аҡ сепрәккә уралған, аҡ һандыҡта ята,— ти.
Егет аҡ һандыҡтағы йомортҡаны алып һытты — ен ҡарсыҡ үлмәне, ти. Йәнә бер башты ҡырҡып төшөрҙө, берәү генә ҡалды. Ә теге баштар һаман тулап-тыпырсынып йөрөйҙәр: «Ендәрҙе йыйып алып киләбеҙ!» — тип ҡысҡыралар, ти. Яңғыҙ ҡалған башын ҡосаҡлап, әбей:
— Берүк һуңғы башымды өҙмә,— ти.— йәнемде ал да кеҫәңә һалып алып ҡайт, ҡыҙымды ла ал,— ти.
Егет бының ялбарыуына ҡарамай, аҙаҡҡы башын да сабып өҙә. Ә баштар — иҙәндә һаман тыпыр-тыпыр. Егет йәшел һандыҡты эҙләй — таба алмай, һис бер ерҙә йәшел һандыҡ күренмәй. Егет килә лә ҡарсыҡтың күкрәгенә баҫып:
— Ҡайҙа һандыҡ? Үҙең алып бир! — ти.— Үҙе һаман тубығы менән баҫып тора әле тегеңә. Әбей ятҡан ерҙән стенаға ҡулын тығып, йәшел һандыҡты һөйрәп килтереп сығара. Шунан егет һандыҡты асып йоморт-ҡаны ала ла әбейҙең баш осона ҡуйып һыта. Шул ерҙә әбей үлә. Ҡыҙ әйтә:
— Баштарын йыйып, утҡа үртә,— ти.
Үртәп көл иткәс, ҡыҙ әйтә:
— Быны елгә осорһаң, бер сихырға олғашып, тағы килер беҙгә. Һыуға иҙеп, ағыҙып ебәр,— ти.
Егет шулай эшләй. Шунан икәүләп ҡайтырға сыға-лар. Өс ай үтеп, өс көн көтөп, өс сәғәт бөтөп, Аҡҡола ҡайтып ултыра икән. Һөрәнләгәйне, ҡабат килде. Ҡыҙҙы ағайыма алып барып бирермен тип һаҡлай. Икәүләп Аҡҡоланы менеп ҡайталар. Килеп етеп килгәндә, егет ҡыҙға әйтә:
— Туҡта әле, минең бер энем бар, йорт ҡалай тора икән, ҡайтып йүнәтеп киләйем,— ти.
Ағаһына килде. Илаштылар. Ағаһы:
— Һау килдеңме? Һәләк булғандыр, тип эҙләргә сығайым тип тора инем. Рәғиәтен ҡырып та бөткәйнем,— ти. Энеһе әйтә:
— һин ҡырып бөтмәнең, мин ҡырып бөттөм,— ти.— Кәләшең анау ерҙә ҡалды, барып алып кил,— ти.
Ағаһы барып алып килгәс, ҡыҙ, быларҙың оҡшашлығын күреп, хайран ҡалды, ти. Шунан былар өсәүләп, Йыһангиз менән бисәһе Аҡбуҙатҡа атланып, ҡустыһы үҙенең Аҡҡолаһын менеп ҡайтып киттеләр, ти.
* Рәғиәт — бер батшаға буйһонған халыҡ.
Йәшәгән, ти, батырҙар. Башҡорт халыҡ әкиәттәре.— Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 06.07.2017 в 01:43, и размещена в категории Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Фото:
Республикала йортта газ шартлауы арҡаһында ике фатир емерелгән, ҡорбандар бар
Фото:
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
20 сентябрҙә иртәнге сәғәт 7-лә Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса баш идаралығының оператив-дежур сменаһына Ҡырмыҫҡалы районы диспетчерынан бер ҡатлы дүрт фатирлы йортта көнкүреш газы шартлауы тураһында хәбәр килгән.
Фажиғә Олокүл ауылындағы Төҙөүселәр урамында булған. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы сайтында хәбәр ителгәнсә, ҡорбандар бар.
«Янғын һүндереүселәр урынға барып еткәс, ике фатирҙың емерелеүен асыҡлаған. Зыян күргән кешеләр Ҡырмыҫҡалы районы үҙәк дауаханаһына оҙатылған, — тип хәбәр иттеләр ведомствола. — Авария-ҡотҡарыу эштәре алып барыла, бәлки, тағы ла зыян күреүселәр барҙыр».
Ваҡиға урынында төҙөлөш конструкциялары өйөмдәрен таҙартыу буйынса ауыр инженер техникаһы эшләй. Эҙемтәләрҙе бөтөрөүгә Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү системаһының Башҡортостан территориаль ярҙамсы системаһынан 29 берәмек техника һәм 114 кеше, шул иҫәптән Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан 18 берәмек техника һәм 84 кеше йәлеп ителгән. Төбәк Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы начальнигы ла ваҡиға урынында.
«Һәләк булған ике кешенең – 87 йәшлек ирҙең һәм 74 йәшлек ҡатындың кәүҙәләре табылған. Йортта һигеҙ кеше йәшәгән. Балалар йәшәмәгән. Янғын булмаған. Әле ваҡытлыса урынлаштырыу пункты ойошторолған. Урында психологтар һәм кинологтар эшләй. Хәл контроль аҫтына алынған. Өйөмдәрҙе таҙартыу буйынса эштәр башҡарыла», — тип өҫтәнеләр ведомствола.
http://www.bashinform.ru/news/1213692-v-bashkirii-iz-za-vzryva-gaza-v-zhilom-dome-proizoshlo-obrushenie-dvukh-kvartir-est-zhertvy/


text:
Яугирҙарға мәңгелек дан йырланды
15 сентября 2016 йыл | Йәмғиәт
Уҙған шәмбелә Красноусолда локаль бәрелештәрҙә һәләк булған яҡташтарҙы иҫкә алыуға арналған тантаналы митинг үтте. Бынан 5 йыл элек тыуған илен һаҡлап башын һалған Ғафури яугирҙары иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл янындағы Хәтер аллеяһында районыбыҙҙың хеҙмәт коллективтары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, Афған, Чечен һуғышы ветерандары, мәктәп уҡыусылары, Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай ҡалалары, Ауырғазы, Архангел райондарынан килгән ҡунаҡтар ҡатнашты.
Урмансы – халыҡ байлығын һаҡлаусы ул
15 сентября 2016 йыл | Йәмғиәт
Йылдың-йылы ерҙең йәшел япмаһы булған урмандар алтынһыу төҫкә мансылғанда уларҙы тәрбиәләп-үҫтереүсе һәм һаҡлаусы тармаҡ эшсәндәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй.
Һуңғы йылдарҙа ҡулайлаштырыу елдәре менән урман хужалығы тармағы ла ҙур үҙгәрештәргә дусар булды. Улар Ғафури урмансылары эшмәкәрлегендә лә сағылды. Атап әйткәндә, "Ишембайлес” Дәүләт унитар предприятиеһы бөтөрөлөп, уның бөтә милке һәм техникаһы, ул башҡарған хеҙмәттәр "Ғафури урман хужалығы” дәүләт автоном учреждениеһына ҡушылды. "Ғафури урмансылығы” дәүләт бюджет учреждениеһы (етәксеһе Ә.Ә.Сәйфуллин) контроль, күҙәтеү һәм һаҡлау эшмәкәрлеге алып барыла һәм был коллективта биш эшсе иҫәпләнеп, улар нигеҙҙә урманды һаҡлау йәһәтенән ҙур эш башҡаралар. Ә инде "Ғафури урман хужалығы”на урмандарҙы тәрбиәләү, йәшәртеү һәм етештереү эшмәкәрлеге йөкмәтелгән. Байрам уңайынан тап ошо учреждение директоры П.Э.Поляков менән осрашып, коллективтың эшмәкәрлеге хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ.
Һуңғы йылдарҙа ҡулайлаштырыу елдәре менән урман хужалығы тармағы ла ҙур үҙгәрештәргә дусар булды. Улар Ғафури урмансылары эшмәкәрлегендә лә сағылды. Атап әйткәндә, "Ишембайлес” Дәүләт унитар предприятиеһы бөтөрөлөп, уның бөтә милке һәм техникаһы, ул башҡарған хеҙмәттәр "Ғафури урман хужалығы” дәүләт автоном учреждениеһына ҡушылды. "Ғафури урмансылығы” дәүләт бюджет учреждениеһы (етәксеһе Ә.Ә.Сәйфуллин) контроль, күҙәтеү һәм һаҡлау эшмәкәрлеге алып барыла һәм был коллективта биш эшсе иҫәпләнеп, улар нигеҙҙә урманды һаҡлау йәһәтенән ҙур эш башҡаралар. Ә инде "Ғафури урман хужалығы”на урмандарҙы тәрбиәләү, йәшәртеү һәм етештереү эшмәкәрлеге йөкмәтелгән. Байрам уңайынан тап ошо учреждение директоры П.Э.Поляков менән осрашып, коллективтың эшмәкәрлеге хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ.
Йөҙйәшәрҙәр: “Бер ҡулым ат, икенсеһе сыбыртҡы булды”
15 сентября 2016 йыл | Йәмғиәт
Әҙәм балаһы тормош юлында нимәләр генә кисермәй ҙә, ниндәй генә хәлдәргә тарымай. Үкемдәр, көслөләр һәм сабырҙар ғына осраған ауырлыҡтарҙы үткәрә белеп, яҡшыға өмөт итеп йәшәй. Бик күп йылдарҙан һуң, үткәндәрен күҙ йәштәренә мансып иҫкә алһа ла, әсе яҙмышына үпкәләмәйенсә, тәҡдиремә шулай яҙылған булғандыр, тип ҡуя улар, ғәҙәттә. Бөгөнгөһөнә ҡәнәғәт булып, тормоштан йәм һәм тәм табып йәшәйҙәр. Ошо көндәрҙә үҙенең 100 йәшен билдәләгән Ғәлиә әбей Шәрипова бына ошондай кешеләрҙең береһе.


text:
Журнал хеҙмәткәрҙәре / Ҡотлауҙар
Ҡотлайбыҙ!
Бөгөн "Аҡбуҙат" журналының баш мөхәррире,
билдәле шағирә, журналист Тамара Искәндәриә-Юлдашеваның тыуған
көнө-күркәм юбилейы. Журналыбыҙҙың барлыҡ уҡыусылары исеменән Тамара
апайыбыҙға сәләмәтлек, имен тормош, бәрәкәтле ғүмер, ғаилә бәхете
теләйбеҙ!
Үҙегеҙгә генә хас тормошсан, яҡты хистәр менән һуғарылған
шиғриәтегеҙ һәм ҡабатланмаҫ ижадығыҙ менән халҡыбыҙҙы ҡыуандырып,
рухландырып йәшәгеҙ, Тамара Ишбулды ҡыҙы!!!
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ
.


text:
- Подробности
- Просмотров: 450
ЙӘЙСӘН ҠАРАБАШЕВ, башҡорт ихтилалдарын (1735—40) баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Себер даруғаһының Һыҙғы улусы старшинаһы. 1737 й. июль аҙағында Таймаҫ Шәимов м‑н берлектә ихтилалды баҫтырыуҙа ярҙам күрһәтеү т‑да Башҡорт эштәре комиссияһы етәксеһе М.С.Хрущёв м‑н һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. 1740 й. яҙында Себер даруғаһында 600 кешелек отряды м‑н Ҡараһаҡал отрядына ҡаршы һуғыша. 1740 й. 1 апр. Ҡоҙаш Рахманғолов м‑н берлектә Әләнйейәнғол Ҡотлоғужинды әсиргә ала. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. И.М.Аҡъюлов


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
СОЦИАЛЬ ФИЛОСОФИЯ, й ә м ғ и ә т ф и л о с о ф и я һ ы, философияның шәхес м‑н йәмғиәттеңүҙ‑ара мөнәсәбәтен өйрәнгән бүлеге. Рәсәйҙә С.ф. термины 20 б. 90‑сы йй. уртаһында барлыҡҡа килә. С.ф. бурысы — йәмғиәттең булмышын асыу, уны донъяның башҡа өлөштәренән айырылып торған, әммә уның м‑н берҙәм донъя универсумына бәйләнгән өлөшө булыуын һүрәтләү. С.ф. кеше һәм йәмғиәт мөнәсәбәттәрен аңлау парадигмалары бар: социоцентрик (айырым кешегәҡарағанда, йәмғиәт мөһимерәк), антропоцентрик (кеше — аңһәм ихтыяры булған үҙ аллы индивид; йәмғиәт — уны үҙгәртеү б‑са аңлы эшмәкәрлеккәһәләтле кеше индивидтарының берләшмәһе) һәм феноменологик (социум алдан билдәле нигеҙ м‑н билдәләнмәгән, ә соц. тәртип — кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе). Соц.‑филос. белеме сиктәрендә модернизациялау, глобалләштереү, посткоммунистик трансформация, үҙгәрә торған соц. структуралар һ.б. концепциялар үҫеш ала. СССР‑ҙа философияның шәхес м‑н йәмғиәт т‑дағы бүлеге диалектик (марксистик- ленинсы) һәм тарихи материализм ҡараштарынан сығып өйрәнелгән. Башҡортостанда С.ф. проблемаларына Б.Ғ.Аҡсурин (кешенең кәүҙә төҙөлөшөһәм уны билдәләүҙең соц. аспекттары), О.А.Беленкова (йәмәғәт етештереүенең социохужалыҡөлкәһендә соц. идара итеүҙең антропологик факторы), А.А.Вальков (милләт идеяһы), А.Й.Зарипов (милли үҙаң), Ә.Х.Дәүләтҡолов, З.Й.Рәхмәтуллина (башҡ. традициялары), О.М.Иванова (хәҙ. цивилизация шарттарында кешенең шәхси һәм йәмәғәт һаулығы), С.М.Поздяева (Рәсәй йәмғиәтен модернизациялау), Ф.С.Фәйзуллин (соц. структура һәм милли мөнәсәбәттәр), И.В.Фролова (соц. идеал һәм утопия), М.Т.Шафиҡов (кешенең фәнни белем потенциалы) һ.б. тикшеренеүҙәре арналған. Шулай уҡҡара: Социология.
С.М.Поздяева
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов
СОЦИАЛЬ ФИЛОСОФИЯ, й ә м ғ и ә т ф и л о с о ф и я һ ы, философияның шәхес м‑н йәмғиәттеңүҙ‑ара мөнәсәбәтен өйрәнгән бүлеге. Рәсәйҙә С.ф. термины 20 б. 90‑сы йй. уртаһында барлыҡҡа килә. С.ф. бурысы — йәмғиәттең булмышын асыу, уны донъяның башҡа өлөштәренән айырылып торған, әммә уның м‑н берҙәм донъя универсумына бәйләнгән өлөшө булыуын һүрәтләү. С.ф. кеше һәм йәмғиәт мөнәсәбәттәрен аңлау парадигмалары бар: социоцентрик (айырым кешегәҡарағанда, йәмғиәт мөһимерәк), антропоцентрик (кеше — аңһәм ихтыяры булған үҙ аллы индивид; йәмғиәт — уны үҙгәртеү б‑са аңлы эшмәкәрлеккәһәләтле кеше индивидтарының берләшмәһе) һәм феноменологик (социум алдан билдәле нигеҙ м‑н билдәләнмәгән, ә соц. тәртип — кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе). Соц.‑филос. белеме сиктәрендә модернизациялау, глобалләштереү, посткоммунистик трансформация, үҙгәрә торған соц. структуралар һ.б. концепциялар үҫеш ала. СССР‑ҙа философияның шәхес м‑н йәмғиәт т‑дағы бүлеге диалектик (марксистик- ленинсы) һәм тарихи материализм ҡараштарынан сығып өйрәнелгән. Башҡортостанда С.ф. проблемаларына Б.Ғ.Аҡсурин (кешенең кәүҙә төҙөлөшөһәм уны билдәләүҙең соц. аспекттары), О.А.Беленкова (йәмәғәт етештереүенең социохужалыҡөлкәһендә соц. идара итеүҙең антропологик факторы), А.А.Вальков (милләт идеяһы), А.Й.Зарипов (милли үҙаң), Ә.Х.Дәүләтҡолов, З.Й.Рәхмәтуллина (башҡ. традициялары), О.М.Иванова (хәҙ. цивилизация шарттарында кешенең шәхси һәм йәмәғәт һаулығы), С.М.Поздяева (Рәсәй йәмғиәтен модернизациялау), Ф.С.Фәйзуллин (соц. структура һәм милли мөнәсәбәттәр), И.В.Фролова (соц. идеал һәм утопия), М.Т.Шафиҡов (кешенең фәнни белем потенциалы) һ.б. тикшеренеүҙәре арналған. Шулай уҡҡара: Социология. С.М.Поздяева Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
Уйғырҙар
Уйғырҙар (уйғ. ئۇيغۇرلار, Уйғурлар, ҡыт. 维吾尔, Wéiwú'ěr) — Көнсығыш Төркөстандың, хәҙерге ҠР Синьцзян автоном районының, төп халҡы. Дин буйынса — мосолман-сөннилеләр. Уйғыр теле төрки телдәр төркөмөнә ҡарай. Уйғырҙар — күп өлөшө Ҡытай көнсығышы сигендә урынлашҡан Синьцзян регионында йәшәүсе төрки телле халыҡ.. [7]
Йөкмәткеһе
Этнонимдың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Уйғыр» этнонимы иң тәүҙә беҙҙең эра башындағы сығанаҡтарҙа осрай башлай. Башта ул төрки телле телес ҡәбиләләрең береһенең исеме була, ә өсөнсө уйғыр ҡағанаты дәүерендә (8-9 бб.) 19 ҡәбиләне берләштергән конфедерацияға ингән ҡәбиләләрҙең уртаҡ атамаһына әйләнә. Шулай уҡ был осорҙа «уйғыр» этнонимы менән йәнәшә «токкуз огуз»[8]. экзоэтнонимы ла киң ҡулланыла. Уйғыр ҡәбиләләре Көнсығыш Төркөстан территорияһына күскәндән һуң (9б.), Турфан, Кумул, Кучи халыҡтары төркөмдәре XVI—XVII бб Көнсығыш Төркөстандың ерле халҡын исламлаштырыу процесы тамамланғанғансы «уйғыр» атамаһында йөрөйҙәр. [9][10][11].Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, Көнсығыш Төркөстан халҡы үҙен, төрки сығышлы һәм мосолман динле булыуын берҙәй тип танып, «мосолмандар» йәки «төркиҙәр» тип йөрөтә башлай. Шулай уҡ үҙҙәренең этнографик төркөм (юрту?) исемдәре буйынса ҡашғар, долан, мәсен, тарансы тип тә аталалар. Оҙаҡ ваҡыт уйғыр мөхитендә, ҡаһы саҡ хәҙер ҙә осрап ҡуйған, йәнле телдә ҡулланылған «йәрлик» (яҡташ, урындағы халыҡ) һүҙе теләһә ҡайһы оазистан сыҡҡан уйғыр халҡын тасуирлап биреүҙә ҡулланыла. Дөйөм этник үҙатамаһы булмауға ҡарамаҫтан, уйғырҙар- килеп сығыштарының һәм мәнфәғәттәренең уртаҡлығын аңлаған, дөйөм теле, тарихи йолалары, мәҙәниәте булған, мосолман динле урта быуатта ойошҡан халыҡ. Күрше халыҡтар ҙа уйғыр юрталарын берҙәм халыҡ итеп ҡабул итәләр, урта азия халыҡтары уларҙы ҡашғарҙар, монголдар — хотондар, ҡытайҙар — чантоу[12] тип йөрөтәләр. Ил оҙаҡ ваҡыт Моғул, Ҡашғар атамалары менән рәттән Уйгырстан, Уйғыристан тип йөрөтөлә. Был турала төрлө сығанаҡтарҙа билдәләнелә; Мухаммад Имин Садр Кашгари үҙенең «Асар аль футух» (1790) әҫәрендә илде Уйғыристан тип атай, унда алты ҡала ингәлеген билдәләй.[13]
«Көнсығышта был ил Алты шәһәр (алты ҡала), Уйғыристан йә Ҡашғар тип йөрөтөлә, Европала Бәләкәй Бохара,Көнсығыш Татария, Көнсығыш йә Ҡытай Төркөстаны исеме аҫтында билдәле була, ҡайһы саҡ Ҡашғар иле тип тә әйтәләр.»
— Чокан Валиханов, 1859 г.
Этнонимдың юҡҡа сығыуы мосолман йолалары менән бәйле була. Көнсығыш Төркөстан халҡының аҡһөйәктәр, руханиҙар йөҙәндәге уҡымышлы өлөшө үҙҙәренең уйғырҙарҙан килеп сыҡҡанын танығандар. Был турала 19 б. быуатта йәшәгән, урындағы юғары ҡатлам (бектәр) һәм руханиҙар (ахундар) менән яҡшы аралашҡан өйрәнеүселәр, атап әйткәндә, Вәлиханов, боронғо уйғыр нәҫеленән булған төрки халҡының, долон һәм нюгейттарҙың (һуңғылары- моғул нәҫеленән) уйғыр телендә һөйләшеүҙәре тураһында яҙа.[12]. Инглиз илсеһе Беллью Артуш бек (юғары ҡатлам) тураһында яҙғанда уның уйғыр нәҫеленән сыҡҡан татар булыуын билдәләй.[15] . Бартольд шулай уҡ зыялыларҙың үҙҙәрен уйғырҙар тип атауҙы өҫтөн күреүҙәрен дә билдәләп үтә[16].
Халыҡтың юғары ҡатламы (руханиҙар, аҡһөйәктәр, зыялылар) был этнонимды ҡабул итеүҙә инициатива күрһәтәләр. 1921 йылда Урта Азиялағы милли-территориаль бүленешкә ҡағылышлы Ташкентта үткәрелгән Көнсығыш Төркөстандың төрки халҡы вәкилдәре съезында «уйғыр» үҙатамаһын тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.[17]. «Уйғыр» этнонимы этиологияһының бер-нисә версияһы бар:
- Абулгази (1603—1663) «Төркиҙәр шәжәрәһе» тигән йылъяҙмаһында «уйғыр» этнонимының төрки тамырлы булыуын иҫбатлай: «Уларға Уйғыр исемен Огуз-хан биргән. Уйғыр- төрки һүҙе, мәғәнәһе бөтә донъяға билдәле, „яҡлаусы“ (япышгур) тигәнде аңлата.»
Рашид ад-Дин буйынса легендар Огуз-хан «уйғыр» атамаһын үҙенә ярҙам итергә ҡушылған ҡәбиләгә биргән.
Төрки телендә был һүҙ «эйәреүсе, ҡушылыусы»[18] тигәнде аңлата.
- М. Кашғари версияһы буйынса «уйғыр» үҙатамаһы Искәндәр Зөлҡәрнәй ваҡытына барып тоташа. Ул Урта Азияла үҙенә ҡаршы торған атлыларҙы «худхуранд» тип атай, «һунарсы ыласын һымаҡтар, уларҙан бер януар ҙа ҡотола алмай». «Худхуранд» ваҡыт үтеү менән «Худхур» булып ҡыҫҡарған, ә һуңғы һүҙ «уйғыр»ға әйләнгән.
Этнографик төркөмдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге тарихи уйғыр этносы Көнсығыш Төркөстан регионында ҡатмарлы сәйәси-географик шарттарҙа бер-береһенән алыҫ урынлашҡан төрлө этник сығышлы халыҡтарҙан формалашҡан. Уйғыр этносында төрлө этнографик төркөмдәргә бүленеү һаҡлана (субэтностар) — юрталар (уйғ. юртлар):
Һәр этник төркөмдөң үҙенә хас мәҙәниәте бар. Был төркөмдәрҙең күпселек өлөшө, этно-территориаль төркөм булараҡ, бер-береһенән һиҙелерлек алыҫ арала урынлашҡан, йәшәргә яраҡһыҙ Таҡла-Маҡан сүллеге менән бүленгән боронғо сүллектәрҙә формалашҡан. Ҡайһы бер төркөмдәр алдағы булған ырыуҙар бүленеше һөҙөмтәһендә, йә башҡа этник төркөмдәрҙең тамамланмаған ассимиляцияһы арҡаһында барлыҡҡа килгәндәр.
Уйырҙарҙың антропологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антропологик яҡтан уйғырҙар монголоид һәм европеоид расаһының ҡушымтаһы булып торалар. Ҡытай генетиктары Сюй һәм Цзин үҙҙәренең фәнни тикшеренеүҙәрендә уйғырҙарҙың 60 % европеоид, ә 40 % монголоид сығышлы тип раҫлайҙар. Уларҙың билдәләүенсә, бындай буталыштың 126 быуын элек, йәғни 2520 йыл элек, булыуы мөмкин .[19][20] Ли һәм Кидтың ғилми хеҙмәттәрендә тик 30 % европеоид ҡушылмаһы барлығы тураһында яҙыла.[21].
Таралып ултырыу, һан иҫәбе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйғырҙар Ҡытайҙа хуэй (дунгандар) халҡынан ҡала икенсе урында торған төрки сығышлы мосолман халҡы. Таралып ултырған төп территорияһы — ҠХР төньяҡ- көнбайыш өлөшө (Көнсығыш Төркөстан йәки Синьцзян-Уйғыр автоном районы) һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстандың сик буйы райондары
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйғыр этносының формалашыу процесы ҡатмарлы һәм оҙайлы. Уларҙың ата-бабалары — Көнсығыш Төркөстандың күсмә ҡәбиләләре, һәм Хунну (б.э.т. III б — б.э IV бб..) дәүләтендә мөһим роль уйнаған.
Яҙма сығанаҡтарҙа уйғырҙарҙың ата-бабалары тураһында б.э III быуат башынан телгә алына (шул уҡ ваҡытта орхон яҙмаларында VIII б.). III—IV бб. уйғырҙар ҡытайҙарҙың нәҫел йылъяҙмаһында гаоцзюй (һүҙмә-һүҙ «бейек арбалар») тигән исем аҫтында билдәле булған ойошмаға ингәндәр. V б. ҡытай сығанаҡтарында был ойошманың теле (тегрег-«арбасылар») тигән яңы атамаһы барлыҡҡа килә. Теле ырыуының байтаҡ өлөшө көнбайышҡа, Ҡаҙағстан далаларына һәм көньяҡ -көнсығыш Европаға күсеп китә. Урта азия далаларында тороп ҡалғандары төркиҙәр тарафынан яулап алынғандар. Теле ырыуының төп йәшәгән ерҙәре Джунгария һәм Семиречье була. Әммә 605 й.,теле ырыуының бер-нисә йөҙ башлығы көнбайыш төрки Чурын ҡағаны тарафынан ҡыйратылғандан һуң, уйғырҙарҙың юлбашсыһы ырыуҙарҙы Хангай тауҙарына алып китә, айырым төркөм хасил була. Ҡытай тарихнамәселәре уларға «туғыҙ ырыу» (токуз-огуз) тигән исем бирә. Тонгга һәм Кара Игах Бюрук татарҙары,Монгол империяһы тарафынан йотолғанға тиклем, башҡа күсмә хандарҙың, бигерәк тә Найман һәм Ҡара Китәйҙең, кәңәшселәре һәм остаздары һаналған. Уйғыр дәүләтселеге күршеләре менән дипломатик мөнәсәбәттә булған, һәм уларҙың дворҙарына үҙенең дәрәжәле кәңәшселәрен ебәреп торған.[23].
630 йылдан, Төрки ҡағанаты ҡолағандан һуң, токуз-оғуздар ун уйғыр ырыуын берләштергән яғлакар ҡәбиләһе етәкселегендә мөһим сәйәси көс булараҡ сығыш яһай башлай. V—VIII бб. уйғырҙар жужаней ҡағанатына ҡарай, ә һуңынан — Төрки ҡағанатына. Уйғырҙарҙың этник яҡтан тупланыу процесы, Төрки ҡағанаты тарҡалып, тәүге осор феодаль Уйғыр дәүләте (Уйғыр ҡағанаты) барлыҡҡа килгәс, VIII быуатта тамамлана Ҡағанат башында яглакар тигән уйғыр ырыуынан сыҡҡан ҡағандар тора (кит. Yao-luo-ko;745-795). Фәҡәт ошо осорҙа рәсми дин булып манихейлыҡ таныла. 795 йылда власҡа эдиздар (795—840) ҡәбиләһе килә, улар ҙа яғлаҡар атамаһын ҡабул итәләр.
Гумилев считает этот эпизод приходом к власти манихейской теократии:
…в 795 г. на престол был возведён приёмный сын одного из вельмож Кутлуг, на условиях ограничения власти. «Вельможи, чиновники и прочие доложили: „Ты, небесный царь, сиди спустя рукава на драгоценном престоле, а помощника должен получить обладающего способностями управления мерой с море и гору: …законы и повеления должны быть даны: должно надеяться на небесную милость и благосклонность“. Иными словами, у хана были отняты исполнительская и судебная власть, а политика взята под контроль небесной милости», то есть манихеев. Союз племен превратился в теократию.[24]
840 йылда власть ҡағанатта 7 йылға Яғлаҡар ҡәбиләһенә күсә. 840 йылдарҙа ҡатмарлы эске сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр, шулай уҡ боронғо ҡырғыҙҙарҙың тышҡы һөжүме арҡаһында уйғыр дәүләте тарҡала. Ҡыйратылған уйғырҙарҙы эҙәрләп, ҡырғыҙҙар отряды Көнсығыш Төркөстанға үтеп инә.
Уйғырҙарҙың бер өлөшө Көнсығыш Төркөстанға һәм Ганьсуҙың көнбайышына күсеп ултыра. Был ерҙәрҙә ике үҙаллы дәүләт төҙөлә: Кянсуй (ганьчжоу) кенәзлеге (хәҙерге Ганьсу провинцияһы) ,үҙәге хәҙерге Чжанъе ҡалаһы янында урынлаша һәм Турфан сүллегендә- Уйғыр идыкутлығы.
Иң тәүҙә уйғырҙар Амур йылғаһының урта ағымына тиклем һуҙылған шивей ҡәбиләһенең ерҙәренә һәм хәҙерге Эске Монголия территорияһындағы хи ҡәбиләһенең ерҙәренә килеп урынлашалар,әммә 847 йылда ҡырғыҙҙар уйғырҙарға һәм шивей ҡәбиләһенә ҡаршы Амурға походҡа йүнәләләр ,ә ҡытайҙар — хи ҡәбиләһенә ҡаршы. Уйғырҙарҙың был өлөшө Көнсығыш Төркөстанға ҡасып китергә мәжбүр була[25].
Уйғырҙар Ҡашғар илендәге Ҡараханид дәүләтенең көнсығышында һәм турфан идыкуттары дәүләтселегенә ҡараған Кочола, Турфанда йәшәгән, күбеһенсә, иран һәм псевдо-тохар телле халыҡтарҙы ассимиляцияға дусар итәләр. Үҙҙәренең телен, мәҙәниәтен индерәләр һәм ,үҙ сиратында, урындағы халыҡтың сүл эшкәртеү йолаларын, ҡайһы бер һөнәрҙәрен үҙләштерәләр. Был осорҙа Турфанда, Комулда йәшәгән уйғырҙар манихейлыҡ һәм шаманлыҡ динен тотһалар, яйлап будда дине, һуңынан христиан дине лә (несторианство)[26] тарала. Ошо уҡ тарихи осорҙа, X быуаттан башлап, Ҡашғар, Яркенд, Хотан уйғырҙары араһында ислам дине тарала башлай, һәм XVI б. ул Көнсығыш Төркөстандағы башҡа диндәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара.
Исламды ҡабул итеү менән, ғәрәп яҙмаһы иҫке уйғыр яҙмаһын да юҡҡа сығара.
Уйғыр архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйгурскую архитектуру можно условно разделить на два исторических периода — архитектура доисламская и исламская. Среди памятников исламской уйгурской архитектуры — Мавзолей Аппака Ходжи, Мавзолей Тоглук-Тимура, Ид Ках.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 中华人民共和国国家统计局: 2-1 全国各民族分年龄,性别的人口
- ↑ Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане. ИА Новости-Казахстан.
- ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Национальный состав населения на 1 января 2012 года.
- ↑ Этнический атлас Узбекистана
- ↑ Перепись населения России 2010 года
- ↑ Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году. — Ashgabad.net. 30-ое июля, 2015 тикшерелгән. Архивировано.
- ↑ «Mackerras C.» Traditional Uygur Performing Arts //Asian Music, Vol. 16, No. 1 (1985), p. 29.
- ↑ Тихонов Д. И. Хозяйство и общественный строй Уйгурского государства 10-14 вв. М-Л., 1966. с.29.
- ↑ Г. С. Садвакасов Китайские документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV—XIX вв.
- ↑ Мухаммад Хайдар Тарихи Рашиди http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Tarich_Rashidi_II/frametext.htm
- ↑ «МИН ШИ САНЬ СИЮЙ И» http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1680-1700/Kit_ist_Sr_az/1-20/prim3.htm
- ↑ 12,0 12,1 Собрание сочинений. Том 3. Чокан Валиханов, стр. 158
- ↑ Мухаммад Имин Садр Кашгари, Асар аль футух ]
- ↑ Собрание сочинений. Том 3. Чокан Валиханов, стр. 9
- ↑ Кашмир и Кашгар Дневник английского посольства в Кашгар в 1873—1874 гг., стр. 251 ]
- ↑ Владимир Бартольд. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии
- ↑ Кайдаров, А. Т., «Развитие современного уйгурского литературного языка (Т.1 Уйгурские диалекты и диалектная основа литературного языка)», Алма-Ата, «Наука», 1969, стр. 322
- ↑ Фазллаллах Рашид Ад-Дин. Огуз-Наме
- ↑ Uyghurs are hybrids | Gene Expression | Discover Magazine. Blogs.discovermagazine.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 28 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ AJHG - Analysis of Genomic Admixture in Uyghur and Its Implication in Mapping Strategy. Cell.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 28 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ «{{{title}}}».
- ↑ Dillon, Michael (2004). Xinjiang: China’s Muslim far northwest. Routledge. ISBN 978-0-415-32051-1. p.24
- ↑ Brose M. C. Uyghur Technologists of Writing and Literacy in Mongol China//T’oung Pao, Second Series, Vol. 91, Fasc. 4/5 (2005), рp. 406.
- ↑ Л.Гумилев. Тысячелетие вокруг Каспия. гл.6
- ↑ История Хакасии: с древнейших времен до 1917 года. РАЗДЕЛ II. ХАКАСИЯ В ЭПОХУ ФЕОДАЛИЗМА. (VI — первая половина XIX в.). Глава 3. ДРЕВНЕХАКАССКОЕ ГОСУДАРСТВО (VI—XIII вв.). ПОЛИТИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ. 4. Древнехакасское государство в IX—XII вв.. — Москва : Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 68.
- ↑ Селезнев, Н., Уйгуры-христиане и их религиозно-историческая судьба // Волшебная Гора: Традиция, религия, культура, вып. XI. М.: ВГ, 2005, С. 72-76.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кадырбаев А. Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и киреитов. — Алматы: «Рауан», «Демеу». 1993—168 с. ISBN 5-625-02513-4
- Уйгуры // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 б. — ISBN 978-5-98624-092-3.
- Brose M. C. Uyghur Technologists of Writing and Literacy in Mongol China//T’oung Pao, Second Series, Vol. 91, Fasc. 4/5 (2005), рp.396-435. (инг.)
- Mackerras C. Traditional Uygur Performing Arts //Asian Music, Vol. 16, No. 1 (1985), pp. 29–58. (инг.)
- Minorsky V. Tamīm ibn Baḥr’s Journey to the Uyghurs//Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol.12, No. 2 (1948), pp. 275–305. (инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уйгуры Узбекистана
- London Uyghur Ensemble
- Introduction to Uyghur Culture and History Links to cultural and historical background, current news, research materials and photographs.
- Карты с долей народов по уездам КНР
- Проблема изучения фольклора уйгуров СУАР КНР
- Карта доля уйгур по уездам. на кит. яз.


text:
Пәйғәмбәребеҙ мөғжизәләренән
Мөхәммәд, ғәләйһиссәләмдең мөғжизәләре бик күп булған. Шулай ҙа уның 14 мөғжизәһе иң билдәлеләрҙән һанала.
*Бер ваҡыт кис менән иманһыҙ кешеләрҙең үҙен һынау маҡсатында биргән һорауҙарына яуап итеп, ҡулы менән ишара яһап, айҙы ике киҙәккә ярып күрһәткән. Ай ике киҫәккә ярылып, бер киҫәге — тауҙың бер тарафынан, икенсеһе икенсе тарафынан күренеп торған.
*Мөхәммәд, ғәләйһиссәләм, хәҙрәти Әбү Бәкер Әс-Ситдиҡ менән Мәккәи-Мөкәрәмәнән күсеп, Мәҙинәи Менәүәрәгә килгәс, Әбү Әйүп әл-Ансари исемле сәхәбә йортона төшкәндәр. Әбү Әйүп әл-Ансари икеһенә етерлек аш әҙерләгән. Аш әҙер булғас, Мөхәммәд, ғәләйһиссәләм, Әбү Әйүпкә Мәҙинә ҡалаһының ихтирамлы кешеләрен мәжлескә йыйырға бойорған. Барлығы 180 тирәһе ҡунаҡ йыйылған, һәр ҡайһыһы шул тәғәмде ашаған. Хәҙрәт Рәсүлуллаһтың мөғжизәһе бәрәкәтендә аш һис кәмемәгән. Был мөғжизәне күргәндән һуң, мәжлескә килгән кешеләрҙең һәр ҡайһыһы, иман килтереп, мосолман булған.
*Хоҙайбиә сәхәрәһендә һуғыш заманында сәхәбәләр һыуһаған. Мөхәммәд, ғәләйһиссәләм, һыуы кипкән бер ҡоҙоҡто доға ҡылып, бәрәкәтләгән, шул минутта уҡ ҡоҙоҡ һыу менән тулған. Бөтөн ғәскәр туйғансы һыу эскән.
*Икенсе бер ваҡытта сәхәбәләр һыуһағас, Мөхәммәдтең, ғәләйһиссәләм, ҡулына аҙ ғына һыу һалынған бер кәсә бирәләр. Хәҙрәт Рәсүлуллаһ кәсәләге һыуға бармаҡтарын тейҙергән. Кәсә шул минутта уҡ һыу менән тулған. Етмеш — һикһән кеше шул кәсәнән туйғансы һыу эскән. Үҙ турһыҡтарына ла тултырғандар.
*Хәҙрәт Рәсүлуллаһ, мәжлес яһап, өс йөҙ ҡәҙәр кеше саҡырған. Бер кескәй генә табаҡтағы хөрмә менән ҡунаҡтар бәрәкәтләнгән, табаҡтағы хөрмә һис кәмемәгән.
*Мөхәммәдтең, ғәләйһиссәләм, алдына ит менән тулы һауыт килтереп ҡуйғандар. Ит: «Мине ашамағыҙ, миң ағыулы», — тип тауыш биргән
*Бүре, ҡыр кәзәһе һәм дөйә, Мөхәммәдтең, ғәләйһиссәләм, мөғжизәһе менән телгә килеп, һөйләшкән.
*Бер кеше Мөхәммәдтән, ғәләйһиссәләм: «Пәйғәмбәрлегеңә шаһиты бармы?» тип һораған. Шул тирәлә үҫеп ултырған бер ағас, хәҙрәти Рәсүлүллаһтың янына килеп, мин шаһит, тигән дә, үҫкән урынына кире барып ултырған.
*Хәндәк һуғышы ваҡытында бер арпа икмәген бәрәкәтләндереп, бер мең кешелек ғәскәр шул икмәкте ашап туйған.
*Хүнәин һуғышында дошман тарафынан ғәскәргә бер ус тупраҡ алып ырғытҡан. Дошман ғәскәрҙәренең һәр береһенең күҙенә тупраҡ тулып еңелеүҙәренә сәбәп була.
*Бер ваҡыт Мөхәммәд, ғәләйһиссәләм, атаһы, бер туған ағаһы менән Ғәббәс хәҙрәт өсөн хәйер-доға ҡылған ваҡытта өйҙөң диуарҙарынан «Амин» тигән тауыштар ишетелгән.
*Мөхәммәд, ғәләйһиссәләм, ҡулдарына алған таштарҙың «Сөбхәналлаһ» тигән тәсбих тауышын ишеткән.
*Хәҙрәти Рәсүлуллаһ йома көнөндә мәсеттә хөтбәне бер хөрмә ағасына һөйәлеп уҡыған була. Һуңғараҡ бейегерәк булһын өсөн, ике баҫҡыслы бер мөнбәр яһаттырған. Бер йомала шуның өҫтөнә менеп, хөтбә уҡый башлағас әүәлге хөрмә ағасынан ҡайғырып илаған тауыш ишетелгән.
*Мөхәммәд, ғәләйһиссәләм, иң оло мөғжизәһе — Ҡөръән Кәрим. Кәләм-Шәриф бик ятышлы һәм матур телле Әҙәм балаһына донъя рәхәтлеге һәм Ахирәт сәғәҙәте өсөн кәрәк буласаҡ, хөкөм низамдарҙың һәр береһе унда бар. Ул, һис шикһеҙ, Аллаһы Тәғәлә тарафынан килгән һүҙҙәр.
Башҡортса дини календарь 2006 йыл
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.03.2017 в 02:25, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 05.07.2018
Лайыҡлыларға - юғары наградалар!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 5-07-2018, 14:29
Бөгөн, 5 июлдә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтендә дәүләт наградаларын тапшырыу үтте.
54 кешегә наградаларҙы һәм почетлы исемдәрҙе Башҡортостан Башлығы Хакимиәте етәrсеһе Евгений Маврин тапшырҙы.
Йырсылар Дияна Ишниязова һәм Венера Юлгильдина, М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры артисы Илнур Лоҡманов, Рус драма театры артисы Григорий Николаев, «Марат» театр студияһы етәксеһе Марат Шәйбәков БР атҡаҙанған артисы исемдәренә лайыҡ булды.
Ҡотлайбыҙ!...
Бөрйән районының баш ҡалаһы - Иҫке Собханғол ауылы күренештәре
Яңылыҡтар таҫмаһы // 5-07-2018, 14:01
30 июндә, шәмбе көндө Ан-2 самолеты көндөҙ унда-бында осоуын күҙәтергә тура килде. Тәүҙә уны "коробочка" яһап аэродромға ултырыр тип уйланыҡ. Юҡ, биплан күҙҙән юғалып торҙо ла, әйләнә буйынса осоп йөрөнө. Геодезия, янғын хәүефһеҙлеге, картография бурыстарын үтәнеме - әлегә мәғлүм түгел.
Шул "Ан-2"-лә осҡан Фәнил Мырҙағолов тигән ағайҙың фотоларын тәҡдим итәбеҙ. Ул "Одноклассники" селтәрендәге сәхифәгә лә һүрәттәр һалған: https://ok.ru/profile/571547177875
Иҫке Собханғол аэродромы әле лә бар. Элек, Совет осоронда ул көн дә Өфөгә, Стәрлетамаҡҡа, Сибайға осҡан еңел моторлы самолеттарҙы, башлыса "Ан-2"-не ҡабул иткән. Кешеләр "бер сәғәт тә 20 минутта Өфөгә барып етә торғайныҡ" тип хәтерләйҙәр.
Ярай әле аэродром биләмәһе шәхси йорт төҙөүгә бирелмәгән, осоу-ултырыу һыҙатындағы бетон плитәләре лә иҫән.
Объект онотҡанда берҙе булһа ла ошолай итеп осоусы машиналарҙы ҡабул итә. Санавиация менән киҫкен хәлдәге ауырыуҙарҙы ла баш ҡалаға оҙаталар.
...
“Һаҡмарҙа йәй”
Яңылыҡтар таҫмаһы // 5-07-2018, 10:20
Хәйбулла районында ошолай исемләнгән төбәк-ара шахмат турниры старт алды. 15 йәшлек һәм унан да йәшерәк малайҙар һәм ҡыҙҙар райондың иң йәмле төбәгендә Йәнтеш ауылы эргәһендә урынлашҡан шифаханаға йыйылды.
Бында Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһенең Орск, Новотроицк, Ясный ҡалаларынан, Өфө, Шишмә, Әбйәлил, Баймаҡ райондарынан килгән йәш шахматсылар ярыша, йәмле Һаҡмар буйында рәхәтләнеп ял да итә. Төшкә тиклем сатраш таҡтала көс һынашһалар, төштән һуң мәҙәни һәм спорт сараларында ҡатнашалар, һыу инәләр, ҡояшта ҡыҙыналар. экскурсияларға йөрөйҙәр.
12 көнгә иҫәпләнгән был бәйге балаларға каникулды файҙалы, күңелле итеп үткәрергә булышлыҡ итәсәк.
тип хәбәр итте беҙгә Сәлимә Байгилдина-Ғафарова...
Кәзә мажаралары
Әҙәбиәт / Юмор // 5-07-2018, 09:51
«Өнһөҙ һуғыш»ты оҙаҡҡа һуҙмағыҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 5-07-2018, 07:00
«Минең ун дүрт йәшлек ҡыҙым бар. Үҙем дә аңлайым – үҫмерлек осоро... Уның өсөн бер монстр һымаҡмын хәҙер: нимә генә тиһәм дә – ырылдай, әрләшә, ишетмәй йәиһә бөтөнләй ҡысҡырып илай башлай. Мәҫәлән, кисә кисен эштән ҡайтып инһәм, һауыт-һаба йыуылмаған. Ни өсөн, тиеүгә, балам: «Мин һиңә ялланмағанмын, мине ҡаҡшаттың, һиңә нимә етмәй, миңә бәйләнмәһәң йоҡлай алмайһыңмы?» – тип ҡысҡырҙы ла һүгенеп тә ҡуйҙы. Сикһеҙ аптырауҙан үҙем дә ҡысҡырҙым, әрләнем, телефонын көс-хәл менән тартып алып (наказание), интернетты һүндерҙем. Бөгөн өйҙә үле тынлыҡ: үсекһә, гел шулай аҙналап һөйләшмәй йөрөй. Атаһы (уның менән айырылышҡанбыҙ, үҙ ғаиләһе бар) шылтыратҡайны, бөтәһен дә һөйләп бирҙем. Ул да борсола, йәйге каникулда үҙенә алып ҡайтырға һораны, бәлки бер ай эсендә тынысланыр, тигән ниәттән. Тәүҙә тәҡдименә риза булдым да, хәҙер ҡурҡыуға ҡалдым: ә ҡыҙыма унда оҡшап ҡуйһа, улар менән йәшәйем, тиһә? Икенсе яҡтан, уның ошо истерикалары мине лә сығырымдан сығара. Үҙемде нисек тоторға һуң? Гел генә бер бөртөк балама ҡысҡырып ултырғым килмәй, минең генә түгел, уның да психикаһы ҡаҡшайҙыр бит?”...
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Проза » Аҡ күлдәк (Хикәйә)
Аҡ күлдәк (Хикәйә)
– Ләбибә, әйҙә күлдәгеңде Гөлбәрәгә биреп тор, бары ярты сәғәткә. Күрше ауыл ҡыҙҙары менән ярыш бөткәс тә, кире сисеп бирер.
Класс етәксеһе Гөлсимә Самат ҡыҙы Ләбибә менән бик мөләйем һөйләште. Оҙаҡ уйлағас, ризалашырға тура килде. Сөнки уҡытыусы – Ләбибәнең яратҡан еңгәһе. Ҡай саҡ дәрестәрен әҙерләмәй килһә лә, мәктәпкә уның ата-әсәһен саҡыртып тормай, ҡыҙҙың ғәйебен йомоп ҡалдыра. Шулай ҙа уңайы сыҡҡанда, был изгелеге өсөн Ләбибә еңгәһенең күңелен күрә. Күрә тигәс тә, шул үҙенән-үҙе килеп сыҡҡан хәлдәр ярҙам итә инде. Әйтәйек, бына бөгөнгө кеүек: нишләп бирмәҫкә? Ләбибә икенсе күлдәген дә һалып алып килтергәйне. Уныһы тағы матурыраҡ та, селтәрҙәре бөҙрәләнеп тора. Ҡыҙ йәһәт кенә өҫтөндәгеһен сисеп, еңгәһенә ырғытты:
– Мә, кире ҡайтармаһа ла була. Унан һуңғыны кире кейеп торорға бында… Миңә атайым тағы аласаҡ. Ә ул бахырҙың хәленән килмәҫе күренеп тора. Шуға, еңгә, алһын. Минән хәйер булыр…
Гөлсимә Самат ҡыҙы был һүҙҙәргә аптыраһа ла, бер ни өндәшмәй, күлдәкте тотоп, сығып китеү яғын ҡараны. Күңеле ҡарайып, кәйефе ҡырылғанын көскә йәшерҙе.
Ап-аҡ селтәр күлдәктә Гөлбәрә туй күлдәгендәге аҡҡошто хәтерләтте. Гүйә, яңғыҙ аҡҡош күлгә төшкән дә, үҙ яртыһын эҙләп, һомғол муйындарын кирә биреп, ләззәтләнеп йөҙә. Йөҙөнән нурлы йылмайыу китмәй. Ә күлдәге… уның өсөн генә тегелгәндәй, зифа буйына һыйпалып ятҡан. Ул сәхнәгә килеп сыҡҡас, ишетелмәҫ сихри моң бөркөлгәндәй булды. Тамашасылар, ошо сихрилыҡҡа иҫереп, уның һәр тән хәрәкәтен тойоп, тын да алырға онотоп, хайран ҡалғайны. Гөлбәрә, үҙ булмышына үҙе шатланғандай, сәхнәне буйлатып ураны ла, ғорур аҙымдарын әкренәйтеп, алғараҡ килеп, уң ҡулын йөрәк тәңгәленә ҡуйып, башын ипләп кенә алға эйҙе. Ошоно ғына көткәндәй, бөтә зал аяҡ өҫтө баҫып, дәррәү ҡул сапты. Шул саҡ, Ләбибә сәхнәгә күтәрелеп, Гөлбәрә янына килде лә, уның ҡолағына:
– Тормош сәхнә түгел, үтә маһайма, бахыр, – тип шыбырланы ла, ҡысҡырып көлөп, кире урынына барып ултырҙы. Гөлбәрә иһә, иғтибарын уға йүнәлтмәй, тағы берҙе йылмайып баш эйҙе лә, сәхнә артына сығып юғалды…
Йылдар үтте. Бына әле Гөлбәрә, юғары белемле тәфтишсе, өс улы, ире менән үҙ машиналарында елдереп, ауылға, ата-әсәһе янына ҡайтып бара. Бәхетле әсә, бынамын тигән ир ҡатыны, ҡараштарын алыҫҡа төбәп, үрҙәге ваҡиғаны тағы бер тапҡыр уйҙарынан үткәрҙе һәм атылып сыҡҡан күҙ йәштәрен һөрттө. Ауылға етәрәк, ун-ун биш саҡрым ҡалғас, бер ҡатындың ҡул күтәреп торғаны күренде. Малайҙарҙы тығыҙлап ултыртып, юлсы быларҙың ауылына ҡайтып барам, тигәс, ултыртып алдылар. Ҡатын ҡабалана ине.
– Киске һауынға һуңлайым инде! Сит ил машинаһы булғанға ғына ҡул күтәргәйнем. Былай йәйәүләп йүгерер инем. Эй, беҙ өйрәнгән халыҡ, сабата туҙа тип йәлләп тормайбыҙ, йәйәү саптыртабыҙ ғына. Шул инде, бәхет булмағас. Һеҙ берәйһенә ҡунаҡҡа килә ятаһығыҙмы, шулай фырт ҡына?
Гөлбәрә әйләнмәй генә:
– Эйе, ҡунаҡҡа, – тине.
– Шулайҙыр тим шул. Беҙҙең ауыл кешеһе булһағыҙ, төҫмөрләр ҙә инем. Эй-й-й, әҙәм булам тип, шулай йәшәп ятҡан саҡ… – ҡатын уйға бирелгәндәй, ауыр көрһөнөп ҡуйҙы. Шунан бер аҙ тыныс ултырғандан һуң:
– Ҡартайған көнөмдә, бәхетле булайым тип, кейәүгә сығырға йөрөйөм әле… Күрше райондан бер ҡартҡа тимләнеләр. Бай ғына үҙе былай. Әбейе үлеп киткән дә, яңғыҙыма күңелһеҙ тип, Гөлсимә еңгәм аша хәбәр ебәргән. Шунан, мәйтәм, бер ҙә кейәүҙә булмағас, исмаһам, туй күлдәге алыр өсөн аҡса һуғайым тип, ҡалаға көн дә һөт һатырға йөрөйөм бына… Улары ла ныҡ ҡыйбат икән. Эй, матурҙар үҙҙәре, хәтәр инде. Бер көн мәгәзиндә балитәкле берәүһен күреп иҫем киткәйне… Эй, ҡарт булһа ни… Теге, ҡарт ҡуйынында ла ҡалас бар, тиҙәр ҙә бит...
Гөлбәрә өндәшмәй генә тыңлап килде. Шунан, ҡара күҙлеген систе лә, артҡа ҡараны. Унда, ауыр тоҡсайын күтәреп, Ләбибә ултыра ине. Йәше утыҙ биштә булһа ла, йөҙөн, күҙ тирәләрен һыр ҡаплаған. Башына ҡайырып яулыҡ бәйләгән. Гөлбәрәгә ҡыйын булып китте. Ҡайтып еткәнсе үҙен танытманы.
Юл мәшәҡәттәренән арынғас, Гөлбәрә әсәһе менән аулаҡта ҡалғас, күптән борсоған һорауҙы бирҙе.
– Эй-й-й, бәхет кемдең ниндәй ғаиләнән, фәҡирме, хәллеме тип һорап килмәй шул. Ул сабырҙарҙы, тыйнаҡтарҙы үҙ итеүсән, – тине әсәһе, бер аҙ уйланып. – Ата-әсәһе ҡапыл ғына вафат булғас, Ләбибә таяуһыҙ ҡалды ла ҡуйҙы шул. Ярай, еңгәһе, ағаһы бар. Уҡыта алманылар, ныу шул фермала һауынсы. Ярай, хәҙерге заманда, исмаһам, эшең булыуы ла яҡшы, – тине.
Быға тиклем ҡайтып-китеп йөрөгәнендә, осрамағанғалыр ҙа, Гөлбәрә Ләбибә хаҡында ҡыҙыҡһынғаны юҡ ине. Был юлы үҙе осрағас, йәнгә тейә һалып та ҡуйҙы, хәтирәләрҙе лә яңыртты…
Сығарылыш кисәһендә, ғәҙәттә, һәр уҡыусыға иғтибар биреп, уларҙың уңыштары хаҡында һүҙ йөрөтәләр. Гөлбәрәгә сират еткәс, уның хаҡында һөйләргә теләүселәр сиратҡа теҙелде. Мәктәп директоры, Сәғит ағай, бындай күренеште көтмәгән булған, ахыры, Гөлбәрәнең ҡулын ҡыҫты ла:
– Һинең өсөн кисә ойоштороп ятабыҙ бында, әйҙә, үҙ һүҙеңде әйт тә, таралышайыҡ, – тип уны трибунаға саҡырҙы.
Гөлбәрә ҡаушаны, әммә тиҙ генә үҙен ҡулға алды. Ғәҙәтенсә, йылмайып, һүҙ әйтәйем тип ауыҙын асҡайны, уның янына әлеге Ләбибә килеп менде:
– Беҙҙең класты ун ете уҡыусы тамамланы. Ә һеҙ, ҡайҙа булһа ла ошо һәпрәне алға ҡуяһығыҙ. Киләсәктә ул кем булыр, тиһегеҙ? Фермала урын тапһа ярар ҙа һуң, астан үлмәҫкә. Хәҙер байҙар заманаһы. Бына берәй ун йылдан күрерһегеҙ әле донъяла кемдең кемлеген. Гөлбәрәгеҙҙе шул саҡта берегеҙ танып, хәлдәрен һорашырмы икән? Ә бына мин, мәҫәлән, банкир буласаҡмын. Уның хыялын белергә теләп, һүҙ биргәйнегеҙме?!
Ошо урында класташ малайҙары күмәкләшеп Ләбибәне күтәреп алып китмәһәләр, Гөлбәрә битенә тағы әллә күпме бысраҡлыҡ яуыр ине. Кисә лә боҙолдо, кәйефтәр ҙә төштө… Әммә ун һигеҙ йыл үткәс, Гөлбәрә бындай осрашыуҙың буласағын күҙ алдына ла килтергәне юҡ ине... Их, Ләбибә…
Гөлбәрә йүгереп сығып, ситке өйҙә ултырған һандыҡты асты. Унда һаҡланған “хәйергә” тип бирелгән селтәрҙән тегелгән аҡ күлдәкте сығарып, тәңкләп шыптырға төрөп һалды ла, ҡыйыу аҙымдар менән Ләбибә йортона атланы.
Мәликә.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 378
РАЙОН ҺӘМ ҠАЛАЛАР СИМВОЛИКАҺЫ, БР‑ҙың урындағы тарихи, мәҙәни, милли һ.б. традицияларын һәм үҙенсәлектәрен сағылдырған символдар һәм эмблемалар йыйылмаһы. “Башҡортостан Республикаһының дәүләт символикаһы тураһында” законы (1999) м‑н көйләнә. Гербтар һәм флагтарҙан тора, улар БР‑ҙың дәүләт власы органдары, БР дәүләт органдары, урындағы үҙидара органдары, юридик шәхестәр, йәмәғәт берекмәләре, граждандар тәҡдимдәре б‑са БР Башлығы ҡарамағындағы Дәүләт символикаһы комиссияһында экспертиза үткәндән һуң, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан билдәләнә һәм БР Символикаһы дәүләт регистрына һәм РФ Дәүләт геральдик регистрына индерелә. Әҙәб.: Башкортостан. Государственные символы и символика городов и районов. Уфа, 2007.
М.С.Абдуллина
Тәрж. М.Х.Хужин
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ ҠАЛАЛАРЫ ҺӘМ РАЙОНДАРЫНЫҢ ГЕРБТАРЫ ҺӘМ ФЛАГТАРЫ
Өфөҡ.
Ағиҙел ҡ.
Белорет ҡ.
Благовещен ҡ.
Бөрө ҡ.
Бәләбәй ҡ.
Ишембай ҡ.
Күмертау ҡ.
Межгорье ҡ.
Нефтекама ҡ.
Октябрьский ҡ.
Салауат ҡ.
Сибай ҡ.
Стәрлетамаҡ ҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 426
ЙЫЛАЙЫР СИНКЛИНОРИЙЫ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының эре синморф тектоник структураһы. Субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Төньяҡ‑көнбайышта Башҡорт мегантиклинорийы, көнсығышта Уралтау зонаһы м‑н сиктәш, көньяҡ‑көнбайышта Урал алды бөгөлөнә асыла. Оҙонлоғо 300 км, киңлеге 50 км тиклем. Арҡыры киҫелешендә Й.с. ялғаш төҙөлөшлө, ҡанаттары йыйырсыҡтар һәм ҡаплау шыуҙырмалары (иң ҙуры — Покров ҡаплау шыуҙырмаһы) м‑н ҡатмарланған. Йыйырсыҡтары тар, ҡыҫылған, үҙәк өлөшөндә — һөҙәк, көнбайыш ҡанатында күбеһенсә көнбайышҡа, көнсығышында көнсығышҡа түңкәрелгән. Й.с. үҙәк өлөшөнә ордовик, силур һәм девондың ултырма һәм өлөшләтә вулканоген тоҡомдарынан, Ҡыраҡа массивының ультраһелтеле тау тоҡомдарынан торған Ҡыраҡа тектоник комплексы тура килә. Көньяҡ өлөшөндә шундай уҡ төҙөлөшлө Һаҡмар зонаһы урынлашҡан. Й.с. ядроһы йылайыр свитаһының ҡалынлығы 3000 м ашыу булған флиш ултырма тоҡомдарынан, көнбайыш ҡанаты — шельф (терриген‑карбонатлы), көнсығыш ҡанаты батиаль (терриген-кремнезёмлы) ултырмаларҙан тора. Й.с. Шығай (Белорет р‑ны), Оло Башарт (Бөрйән р‑ны) һ.б. ваҡ хром мәғдәне ятҡылыҡтары; Йылайыр һәм бер нисә ваҡ, күбеһенсә эшкәртелеп бөткән марганец мәғдәне сығанаҡтары; Йылайыр, Оло Шыр (Йылайыр р‑ны) һ.б. һибелмә алтын ятҡылыҡтары билдәле.
В.Н.Пучков
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөнөң Киров районында, Зәки Вәлиди, Пушкин, Аксаков, Гоголь урамдары менән сикләнгән кварталда Башҡорт дәүләт университеты студенттары өсөн социаль, мәҙәни һәм көнкүреш объекттары менән ҡунаҡхана тибындағы ике ятаҡ корпусы төҙөлә.
Дәүләт һатып алыуҙары сайтында баҫылған мәғлүмәткә ярашлы, төҙөлөштө 2020 йылдың 30 сентябренә тамамлау күҙаллана. Контракттың башланғыс хаҡы — 297,1 миллион һум. Эштәрҙе федераль бюджеттан финанслау ҡаралған.
Ғаризалар 23 авгусҡаса ҡабул ителә. Подрядсыны билдәләү аукционы 3 сентябрҙә була.


text:
«Яҙ - ер шатлығы»
Бер төркөм башҡорт шағирҙарының шиғырҙары. Авторҙар уҡый, Башҡортостандың халыҡ артисы Әхәт Мортазин алып бара. 1994 йылғы яҙма.
«1 май – хеҙмәт байрамы»
Башҡортостан радиоһы фондына 1956 йылда яҙып алынған әҙәби композиция. Шиғырҙарҙы авторҙар уҡый.
«Яҙ - шатлығым минең»
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Илшат Йомағолов һәм республикабыҙҙың халыҡ артисткаһы Нурия Ирсаева уҡый. 1981 йылғы яҙма.
«Һөйөүемдең яҙы килде»
Башҡортостандың халыҡ артистары Наилә Ғәләүетдинова һәм Әхәт Мортазин уҡый, 1997 йылғы яҙма.
«Мин яҙҙарҙы көтөп алам»
Бер төркөм башҡорт әҙиптәренең шиғырҙары. Авторҙар үҙҙәре уҡый. 2001 йылғы яҙма.
«Хеҙмәт иртәһе»
Бер төркөм башҡорт әҙиптәренең шиғырҙарын Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Илшат Йомағолов уҡый. 1979 йылғы яҙма.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
...таныш, танһыҡ тауыштар
Бик матур, үҙенсәлекле бит. Шиғырҙарҙы тыңлап, таныш, танһыҡ тауыштарҙы ишетеп, күңел ҡылдары тибрәлеп китте. Рәхмәт!


text:
- Подробности
- Просмотров: 428
ТУННЕЛЬ (ингл. tunnel), транспорт, һыуҙы ағыҙыу, ер аҫты коммуникацияларын һалыу һ.б. маҡсаттар өсөн хеҙмәт иткән горизонталь йәки ауыш ер аҫты ҡоролмаһы. Тәғәйенләнеше б‑са автомобиль, тимер юл, гидротехник, коммуналь, суднолар, транспорттың бер нисә төрө өсөн Т. (бер киҫелештә), махсус (ГЭС, складтар һ.б. ер аҫты ҡоролмалары составында), йәйәүлеләр, велосипедсылар һ.б. өсөн; урынлашыуы б‑са тауҙағы, һыу аҫты һәм тигеҙ ерҙәге, ҡалалағы һ.б. төрҙәре айырыла. Т. төҙөүҙең ябыҡ (кәртәләнгән, тоташ забой, тау ҡыуышы кеүек; тәрән һәм һай ятҡан Т. төҙөү өсөн ҡулланыла) һәм асыҡ (соҡор, траншея, кәртәләү; һай ятҡан Т. өсөн) ысулдары айырыла. Т. төҙөгәндә ҡаҙма (ер ҡабығындағы яһалма бушлыҡ) эшләнә, тотороҡло тоҡомдар нығытылмай, тотороҡһоҙ булғандарында ваҡытлыса таяуҙар ҡуйыла, унан һуң улар солғап нығытыла (уратып алған тау тоҡомдарының баҫымын тотоп тора һәм һыуҙан изоляциялай); ҡатмарлы шарттарҙа геотехника ысулдары һәм махсус ысулдар (дренажлау, ер тоҡомдарын ҡатырыу, ҡыҫылған һауа ҡулланыла кессон ысулы һ.б.) ҡулланыла. Башҡортостанда Т. проектлау “БашНИИстрой”, “Башкиргражданпроект” ин‑ты, “Архпроект” архитектура фирмаһы, “Георекон” ЯСЙ (икеһе лә — Өфө), тармаҡ проект учреждениелары, ш. иҫ. “Гидропроект институты” ЯСЙ (Мәскәү), һ.б. тарафынан алып барыла. 1976 й. респ. тәүге Ҡарламан т. юл Т. (оҙонлоғо яҡынса 430 м, макс. тәрәнлеге 70 м) төҙөлгән; 1992 й. Мәскәү—Силәбе автомобиль юлына сығыу ҡаралған киҫелешендә ике сығыу урыны булған Өфө автомобиль юлы Т. (1249 м, 60 м) төҙөлә башлай; 2004 й. Йомағужа ГЭС‑ның турбиналарын тәьмин итеү, гидротехник ҡоролмаларының эшләү режимын дөйөм көйләү өсөн гидроузелдың төбөндә һыу ебәргес‑һыу ағыҙыу Т. (381 м, 70 м) файҙаланыуға тапшырыла. 2006 й. Өфөлә транспорт Т. (212 м, 10 м) һәм йәйәүлеләр өсөн Т. (60 м, 10 м; Өфө т. юл вокзалындағы ер өҫтө үткәүелен йәмәғәт транспорты туҡталышы м‑н тоташтыра) төҙөлгән.
Н.З.Готман
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Сурат
Сура́т[2] (ингл. Surat, гудж. સુરત) — Һиндостан көнбайышындағы ҡала, Гуджарат штатына инә. Сурат шулай уҡ сәскәләр ҡалаһы булараҡ билдәле. Административ үҙәк — Сурат штаттың баш ҡалаһы Гандинагарҙан 306 км көньяҡтараҡ, Тапти йылғаһын һул яҡ ярында урынлашҡан. Ҡала үҙәге йылға тамағынан 22 км алыҫлыҡта[3].
Сурат ҡалаһы — дәүмәле буйынса Гуджарат штатында икенсе урында, халҡы 4.6 миллиона кеше (2011 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса). Тар ғына урамлы һәм матур тарихи биналар урынлашҡан боронғо яғын яңыһынан ур айырып тора.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сурат Маһабһаратам эпосында телгә алына. Эпоста әйтелеүенсә, бында Кришна илаһ Матхуранан Дваркаға ҡайтышлай туҡтап киткән. 8-се быуатта бында фарсылар төпләнә башлаған. Урындағы һиндиүи (индуизм) риүәйәттәр, ҡаланы XV быуатта Гопи исемле брахман һала башлаған, ул ҡалаға «Сурьяпур» (Ҡояш ҡалаһы) тип исем бирә.
1512 йылда һәм яңынан 1530 йылда Сурат португалдар тарафынан талана. 1513 йылда португал сәйәхәтсе Дуарте Барбоза Суратты мөһим диңгеҙ порты тип һүрәтләй, бында донъяның төрдө тарафтарынан караптар инә торған булған. 1520 йылға ҡала Сурат тип атала башлаған[4].
XV быуат ахырында бик мөһим Камбей бухтаһы һайыға башлағас, Сурат көнбайыш Һиндостанда уны алмаштыра. XVI быуат аҙағына португалдар тулыһынса Сураттағы диңгеҙ сауҙаһын үҙ ҡулына ала. Таптила португалдар 1540 йылда төҙөгән ҡупшы ҡәлғә һаҡланып ҡалған.
1608 йылда Суратта Британия Ост-Һиндостан компанияһы караптары туҡтай башлай, улар Суратты мөһим сауҙа һәм транзит үҙәге итеп ала. 1615 йылда Суалиҙағы яуҙан һуң, капитан Бэст португалдарҙың өҫтөнлөгөн бөтөрөп, инглиз факторияһын булдыра. Ҡала Британия Ост-Һиндостан компанияһы баш ҡалаһына әйләнә.
1662 йылда Екатерина Брагансскаяның бирнәһе өлөшө булараҡ Англия короле Карл II-гә бүләк ителгәс, Сураттың сәскә атҡан осоро үтә башлай. Тиҙҙән,1668 йылда Британия Ост-Һиндостан компанияһы Бомбейҙа фактория ойоштора һәм Сурат тамам бөлөнә. 1687 йылда Британия Ост-Һиндостан компанияһы үҙенең баш ҡалаһын Бомбейға күсерә.
Сәскә атҡан сағында Суратта йәшәүселәр һаны 800 000 кешегә етһә, XIX быуат уртаһына бындағы халыҡ һаны 80 000 кешегә ҡала. Британия империяһы калаға контролде 1759 йылда яңырта һәм уға идара итеү буйынса барлыҡ вәкәләттәрҙе 1800 йылда ҡабул итә.
1730 году бағдад йәһүде Йозеф Семах Бағдадтан Суратҡа килә һәм бында синагога төҙөй һәм йәһүд зыяраты булдыра. Бөгөн синагога емерелгән, әммә зыярат һаҡланған. Янғын һәм һыу баҫыу 1837 йылда ҡаланың ҙур өлөшөн харабаға ҡалдыра. Һаҡланып ҡалған ҡыҙыҡлы тарихи ҡомартҡыларҙан — XVII быуаттағы инглиз һәм голландс сауҙагәрҙәренең һәм уларҙың ғаилә ағзаларының ҡәбер таштары.
XX быуат башына бында йәшәгән кеше һаны 119 000-гә етә һәм Сурат яңынан сауҙа һәм сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, әммә иҡтисадтың карап эшләү кеүек традицион тармаҡтары юҡҡа сыҡҡан була инде. Бында мамыҡ-кизе фабрикалары, мамыҡ таҙартыусы заводтар, дөгө таҙартыу һәм ҡағыҙ етештереү предприятиелары урынлашҡан.
1994 йылда ҡойон ямғырҙар, шулай уҡ канализацияның сүп-сарҙан тығылыуы арҡаһында һыу таша. Урамдарҙа тау булып сүп-сар ята, уларҙы бер кем дә таҙартмай, яндырмай. Шул шарттарҙа үпкә чумаһы эпидемияһы башлана, 56 кеше үлеп ҡала. Чума килеп сығыуын ишеткән халыҡ ашығып ҡаланан ҡаса башлай, уларҙың һаны 250—300 мең кеше булған тип һанайҙар[5].
Географияһы һәм климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала Һиндостан көнбайышындағы ҡала, Гуджарат штатына инә, Гандинагарҙан 306 км көньяҡтараҡ, Тапти йылғаһын һул яҡ ярында урынлашҡан. Йылға ҡойған урындан яҡынса 22 км ерҙә Камбей ҡултығы (Ғәрәбстан диңгеҙе). Диңгеҙ кимәленән 12 м бейеклектә[6].
Ҡала климаты тропиктарға хас, ҡышы ҡоро, йәйе ямғырлы; Ғәрәбстан диңгеҙе йоҡонтоһонда йомшаҡ. Иң эҫе ай — май, уртаса максимум 40,6 °C; иң һалҡыны — декабрь, уртаса минимум 15,0 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы — 1065 мм. Иң ямғырлы ай — июль, нормаһы 442 мм; иң ҡоро айҙар — март һәм апрель, нормаһы 2 мм. Ямғырҙар сезоны июндән сентябргәсә. Муссондар йыш ҡына Тапи йылғаһы бассейнында ташҡындарға килтерә.
Демографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 4 462 002 кеше тәшкил итә[7]; ҡала агломерацияһы халҡы шул уҡ иҫәп алыу буйынса — 4 585 367 кеше[8]. Грамоталылыҡ кимәле уртаса 89 %, был ил күрһәткесенә ҡарағанда юғарыраҡ (79,5 %). Ирҙәр араһында уртаса грамоталылыҡ — 93 %, ҡатындар араһында — 84 %. Ир-ат халыҡтың 53 % тәшкил итә, ҡатын-ҡыҙ, ярашлы рәүештә — 47 %. 6 йәштән кеселәр Сурат халҡының 13 % . Ҡалала иң таралған телдәр — гуджарати, синдхи, һинди, марвари, маратхи һәм башҡалар.
Иҡтисад һәм транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала иҡтисады текстиль һәм химик сәнәғәттәргә нигеҙләнә. Икенсе мөһим тармаҡ — алмас шымартыу.
Сураттан 11 км алыҫлыҡта аэропорт бар, ул Делинан, Бомбейҙан һәм илдең ҡайһы бер башҡа ҡалаларынан даими рейстар ҡабул итә. Сурат аша № 8 милли шоссе (Дели — Бомбей) һәм № 6 (Сурат — Калькутта) шоссеһы үтә. Тимер юлдар бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.demographia.com/db-worldua.pdf
- ↑ Географический энциклопедический словарь: географические названия / Под ред. А. Ф. Трёшникова — 2-е изд., доп.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — Б. 459. — 210000 экз. — ISBN 5-85270-057-6.
- ↑ History of Surat.
- ↑ Name of City. Encyclopædia Britannica Online. 17 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С., Очерки истории чумы. Очерк XXXVI Чума в Индии 1994 г. — тупик бактериальной эпидемиологии чумы
- ↑ Surat, India Page (инг.). Fallingrain Global Gazetteer. 8 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Census of India 2011: Provisional Population Totals. Cities having population 1 lakh and above. (PDF; 154 kB)
- ↑ Census of India 2011: Provisional Population Totals. Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above. (PDF; 141 kB)


text:
Фатима Янбаева, 15 илде урап сығып та,
Башҡортостанға еткән ерҙе тапманым, ти.
– Ысынлап әйткәндә, беренсе сәйәхәтемде иҫләмәйем. Әсәйем журналист булғас, ул мине бәләкәй сағымдан Башҡортостандың төрлө райондарына үҙе менән командировкаларға ала торғайны. Шуға ла бала саҡтан республикабыҙҙың төрлө ерҙәренең хозурлығын күреп үҫтем, һәр райондың үҙенсәлектәре хаҡында яҡшы хәбәрҙармын.
Сит илдәргә Мәскәүҙә университетта уҡығанда сәфәр ҡыла башланым. Күңелемдә сәйәхәткә ҙур ҡыҙыҡһыныуҙы бер туған апайым һәм еҙнәйем уятты. Саҡ ҡына ял көндәре булһа, теге йәки был ергә билет алып, юлға сыға торғайным.
Күптәр сәйәхәт ҡыуаныс, ләззәт кеүек тойғолар ғына килтерә, тип уйлай. Ә ысынында, шатлыҡҡа өҫтәп, үҙенә күрә көсөргәнеш тә бит ул. Шуға сәйәхәтсе гелән барыһын да алдан планлаштырып йөрөргә бурыслы. Юлда ғәҙәттән тыш хәлдәр ҙә килеп сыҡҡылай: поезға һуңлайһың, кем өсөндөр сит илдә аралашыу ҡыйын бирелә. Сәйәхәт итергә теләгән кеше ныҡ булырға, бирешә һалып бармаҫҡа тейеш. Барыһын да лайыҡлы кисерә белһәң, ләззәт алыуға өлгәшәсәкһең.
Ирем Тәлғәт менән автобусҡа, поезға һуңлаған осраҡтарыбыҙ булды. Был хәл, әйткәндәй, парҙар өсөн үҙ-ара мөнәсәбәт ныҡлығын тикшереү өсөн уңайлы ысул. Ошондай осраҡтарҙа бер-береңде тынысландыра белеү мөһим. Үҙенә күрә бер һынау был.
Бөтәһе 15 илде күрергә насип булды. Иң күңелгә ятҡаны – тыуған Башҡортостаным, сөнки күп ерҙәр араһында иң хозур тәбиғәт бары беҙҙә генә. Артабан Американың тәбиғәте күңелгә ятты. Америка тигәс тә, иң тәүҙә бейек-бейек йорттар күҙ алдына баҫа. Ысынында был илдә ҙур, матур милли парктар бик күп. Шуларҙың араһынан Йосемити паркы оҡшаны, ул күләме менән хайран ҡалдыра, ҡаялары бейек, шарлауыҡтары ҙур. Был урын хеҙмәтләндереүҙең яҡшылығы йәһәтенән алдыра. Барыһы ла еренә еткереп эшләнгән, бөтә ер ҙә ҡараулы, бөхтә, хатта сүп-сар ташлау оят.
Беҙ бер нисә саҡрым юл үттек. Шарлауыҡтар янындағы баҫҡыстарҙы таштан юнып, ҡалаларҙағы һымаҡ итеп эшләүҙәре таң ҡалдырҙы. Ҡырағай тәбиғәт менән кеше килешеп йәшәй унда. Милли паркта тейендәр күренеп ҡала, боландар рәхәтләнеп йөрөй – кешеләргә өйрәнеп бөткәндәр. Йосемити паркына штаттарҙың үҙенән генә түгел, сит илдәрҙән дә йыш киләләр.
Фатима ире менән был йәйҙә 17 көн эсендә Голландия, Франция, Кипрға сәйәхәт ҡылған, уларҙың маршруты Кельн, Амстердам, Париж, Брюссель, Ларнака ҡалалары аша үткән. Һәр илдә аҙнаға яҡын ваҡыт үткәргән йәш ғаилә! Сәйәхәттең өстән бер өлөшөндә йылға каналындағы карапта йәшәһәләр, ҡалғанын улар каучсерфинг ярҙамында бушлай төн үткәргәндәр. Бар сәйәхәт дауамында өс тапҡыр ғына ҡунаҡханала булғандар. Быларҙың барыһы ла Фатима менән Тәлғәт өсөн 100 мең һумға төшкән.
Әйткәндәй, күптән түгел беренсегә әсәй-атай булған йәштәр өсөн сиктәр юҡ, әле улар бәпес менән Башҡортостандың иҫтәлекле урындарына әүҙем сәфәр ҡыла, хатта бейек тауҙарға күтәрелә. “Афарин”дан башҡа ни әйтәһең инде тағы?!.


text:
27 октябрҙә Өфө ҡалаһының “Меркурий” сауҙа үҙәге биләмәһендә Балыҡ фестивале уҙасаҡ. Сараның маҡсаты – халыҡтың туҡланыу төрлөлөгөн балыҡ ризыҡтары менән нығыраҡ байытыу.
Ойоштороусылар вәғәҙә итеүенсә, балыҡ сауҙаһынан тыш, төрлө ризыҡтар тәмләп ҡарау, аш-һыу әҙерләү буйынса оҫталыҡ дәрестәре, күңел асыу саралары көтөлә.
Фестивалдә ҡатнашыу бушлай. Бының өсөн ғаризаларҙы smaslaeva@yandex.ru электрон почтаһына (ғаризаның күсермәһен – Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығына ahmetova.ly@bashkortostan.ru адресы буйынса) ебәрергә кәрәк. Белешмә өсөн телефон – 89177803448, Светлана Аслаева.


text:
- Подробности
- Просмотров: 497
АМФИБОЛИТ, метаморфик тау тоҡомо. Амфибол, плагиоклаз һәм минераль ҡушылмаларҙан тора. Үҙенсәлекле өҫтәлмә минералы б‑са гранат, биотит, кианит, цоизит һ.б. А. айыралар. Структураһы гранобласлы йәки нематобласлы, текстураһы һәүерташлы. Төҫө ҡуйы һоронан ҡуйы йәшелгә тиклем. Төҙөлөш материалы сифатында файҙаланыла. Башҡортостанда Көнсығыш Европа платформаһының кристаллы нигеҙендә һәм белорет метаморфик комплексында бар.
Әҙәб.: Саранчина Г.М., Шинкарёв Н.Ф. Петрология магматических и метаморфических пород. Л., 1973.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 15 эске категорияның 15 эске категорияһы күрһәтелгән.
Б
- ► Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар (42 К, 235 Б)
Е
И
- ► Икенсе донъя һуғышы артиллеристары (1 К)
- ► Икенсе донъя һуғышы осоусылары (1 К)
- ► Икенсе донъя һуғышы танкистары (1 К)
П
- ► Икенсе донъя һуғышы пехотасылары (1 К)
Р
- ► Икенсе донъя һуғышы разведчиктары (1 К)
С
- ► Словак милли ихтилалында ҡатнашыусылар (1 К, 1 Б)
- ► Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар (1 К, 12 Б)
Ф
«Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 3 биттең 3 бите күрһәтелгән.


text:
Радиус
Радиус (лат. radius — тәгәрмәс киреге; нур) — әйләнмәнең (йәки сфера өҫлөгөнөң) теләһә ҡайһы нөктәһен уның үҙәге менән тоташтырыусы теләһә ниндәй киҫек. Был киҫектең оҙонлоғон да радиус тип йөрөтәләр. Радиус диаметрҙың яртыһын тәшкил итә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
СЕПСИС (гр. sépsis — сереү), д ө й ө м э р е н л е и н ф е к ц и я, кеше һәм хайуандар ауырыуы, шешеү сығанағынан (ҡан һәм лимфа аша туҡымаларға һәм ағзаларға) инфекция таралыуы һөҙөмтәһендә үҫешә.
Кеше С. Септик сығанаҡтың урыны б‑са — хирургия, терапия, яра, кендек һ.б.; этиологияһы б‑са — стафилококк, зәңгәр эрен, менингококк, бәшмәк һ.б.; клиник‑морфол. билдәләре б‑са — септицемия, септикопиемия, септик эндокардит, хрониосепсис; барышы б‑са үтә киҫкен (1—2 тәүлек), киҫкен (5—7 тәүлеккә тиклем), киҫкенгә яҡын һәм хроник төрҙәргә айырыла. Төп симптомдары: тән т‑раһы күтәрелеү (39— 40°С), өшөп ҡалтыраныу, тахикардия һ.б. Диагностика өсөн клиник һәм лаб.‑инструменталь тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (бактерияға ҡаршы, инфузион препараттар, иммунотерапия һ.б.), детоксикацияның экстракорпораль ысулдары (плазмаферез, гемосорбция һ.б.), хирургик (эренле сығанаҡтарҙы таҙартыу). 20 б. 40‑сы йй. алып БДМИ-ла (ҡара: Медицина университеты) В.А. Жухин етәкс. яра С. булғанда туҡымаларҙағы морфол. үҙгәрештәр өйрәнелә (М.Г.Ибраһимова, В.В. Сгибова, А.А.Феофанова, В.М. Чтецова). 60‑сы йй. — Ә.С.Дәүләтов етәкс. С. иҫкәртеү һәм дауалау ысулдары (В.М.Маркушев), 80‑се йй. травматологияла һәм ортопедияла (Ф.Ф.Мөхәмәтов, М.Ә.Нартайлаҡов, К.М.Фарзетдинов, И.М.Ямаль), хирургияла (Т.И.Мостафин), оториноларингологияла (Н.А.Арефьева, Р.Р.Бикбулатов), стоматологияла (Л.П.Герасимова, М.Ф.Кәбирова, Т.С.Чемикосова) С. иҫкәртеү ысулдары эшләнә. 90‑сы йй. башлап кардиохирургик профилле ауырыуҙарҙа (В.А.Сурков), стафило‑протеин‑зәңгәр эренле вакцина ҡулланып бешеүҙән йәрәхәтләнгәндәрҙә (Д.А.Тимербаева), балалар С. (А.Ә.Ғүмәров, П.И.Миронов, И.М.Ниғмәтуллин, Р.М.Хәйруллина) һәм эренле‑септик ауырыуҙарҙы (А.А.Корженевский, Мостафин, М.Р.Царёв) — ронлейкин, абдоминаль С. булғанда гемофильтрация (Һ.Н.Хунафин) ҡулланып дауалауҙа С. иммунопрофилактикаһы камиллаштырыла, абдоминаль хирургияла эренле‑септик өҙлөгөүҙәрҙе күҙаллау ысулдары эшләнә (В.В.Викторов). 1994 й. алып Рес__публика клиник дауаханаһы базаһында Респ. сепсисҡа ҡаршы үҙәге эшләй (В.Д.Дорофеев, Мостафин).
Хайуандар С. Тыуҙырыусылары: стафилококтар, стрептококтар (йылҡыла), коктарҙың эсәк таяҡсаһы, протей м‑н (һыйыр малы һәм ваҡ малда), диплококтың эсәк таяҡсаһы м‑н (сусҡаларҙа) берләшмәләре. Ауыр травмалар, оҙаҡ бөтәшмәүсе яралар (яра С.), ауыр йәрәхәттәр м‑н бала табыу (балалағандан һуңғы С.) һ.б. һөҙөмтәһендә иммунитет түбәнәйгәндә барлыҡҡа килә. Септик сығанаҡтың урыны б‑са — хирургия, гинекология һәм криптоген С.; клиник-анатомик үҙенсәлектәре б‑са септицемия (башлыса йәш малда була), пиемия (һыйыр малында) һәм септикопиемия (сусҡаларҙа) айырыла. Төп симптомдары: мал аҙығынан баш тартыу, тән т‑раһы күтәрелеү (40°С һәм юғары), тахипноэ, ашҡаҙан‑эсәк юлы функциялары боҙолоу һ.б.; беренсел септик сығанаҡта — үҫә барған шешеү, тромбофлебит, абсцесс һ.б. Дауалау: медикаментоз (дөйөм нығындырыусы һәм микробҡа ҡаршы препараттар), хирургик (беренсел инфекция сығанағын эшкәртеү). Иҫкәртеү: травмалар булғанда ваҡытында ярҙам күрһәтеү, хайуандарҙы ҡарау һәм файҙаланыуҙың санитария‑гигиена талаптарын үтәү, диспансерлаштырыу һ.б. Аграр университетта балалағандан һуңғы һәм яра С. дауалау, иҫкәртеү ысулдары эшләнә һәм камиллаштырыла (В.В.Ғимранов, Е.Н.Сковородин).
У.Ғ.Ҡадиров, Т.И.Мостафин, Е.Н.Сковородин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 448
КОНГРЕСС‑ХОЛЛ, архитектура комплексы. Өфөлә урынлашҡан. 2007 й. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыл тулыуына әҙерләнгән ваҡытта Р.У.Муллагилдин (“RAUM Architects” ЯСЙ) һәм Киоказу Араи (“Arai Architects”) проекты б‑са төҙөлә. Ижт., сәйәси, эш килешеүҙәрен, фәнни һәм тамаша‑күңел асыу сараларын үткәреү өсөн тәғәйенләнгән. К.‑х. 4 кимәлле ҡатмарлы конфигурациялы, фасады быяла рәүешендәге бина, төньяҡ өлөшө башҡ. орнаменты м‑н биҙәлгән, көньяҡ өлөшө Ағиҙел й. һәм парк зонаһына ҡарай. Комплекстың образлы архитектур ҡоролошо, төп планлаштырыу идеяһы һәм эске биналарын урынлаштырыу концепцияһы символдарға ҡоролған, уларҙа башҡорттарҙың күп быуатлыҡ матди һәм рухи традициялары сағыла. К.‑х. бинаһында музей‑күргәҙмә комплексы, сауҙа үҙәктәре һәм галерея, ҡышҡы баҡса, универсаль зал, милли аш‑һыу рестораны, барҙар, кафелар, 2 конференц‑зал (бәләкәй һәм овал түңәрәк), офис бүлмәләре, ер аҫтында машиналар ҡуйыу урыны һ.б. бар. К.‑х. Салауат Юлаев һәйкәле янында урынлашҡан, парк зонаһы фонтандар комплексы һәм күп кимәлле ял итеү аллеялары, газондар м‑н биҙәлгән, ылыҫлы һәм япраҡлы ағастар ултыртылған.
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
САРЫҠ, башҡорт кейемендә буҫтау ҡуныслы, иләнмәгән тиренән эшләнгән традицион аяҡ кейеме (ҡара: Тула баҫыу). Ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙ С. булған. С. табан өлөшөн үксә рәүешенә килтереп өҫкә ҡаратып бөккәндән һуң ситтәренән аяҡ алҡымына үлсәнеп эшләнгән ярым түңәрәк формалағы әҙерләмә тегеп сыҡҡандар. Ҡунысын (бейеклеге 40—46 см) тубыҡ аҫтынан ҡунысбау м‑н уратып бәйләп кейгәндәр. Ҡунысы арттан аппликация (төрлө геом. фигуралар комбинациялары, мөгөҙ рәүешендәге кәкерсәктәр һ.б.), йыш ҡына сигеүле биҙәктәр м‑н аралаштырып биҙәлгән. Ябай ҡусҡар биҙәге (4 һәм 6 ҡусҡарлы) һәм ҡатмарлы ҡусҡар биҙәге__(8, 10, 12 ҡусҡарлы) төшкән С. булған. Ирҙәр С. ҡунысына һаҡлағыс итеп файҙаланылған ярым түңәрәк (үксә өҫтөндә һәм башында), ромб йә өсмөйөш (ситтәрендә) рәүешендәге күн киҫәктәре беркетелгән. С. тула ойоҡ йә силғау м‑н көндәлек, байрамдарҙа, ш. уҡ туй ваҡытында кейгәндәр. Башҡорттарҙа С. 20 б. 2‑се ярт. тиклем була, айырыуса Урал аръяғы башҡорттарында киң таралыу ала.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Икенсе сменала уҡытыуҙы бөтөрөү дауам итә. Бына, мәҫәлән, Ҡырмыҫҡалы районының Сахай мәктәбе уҡыусылары өсөн үҙенсәлекле юл тапҡандар. Буш торған административ бина төҙөкләндерелеп, урындағы мәктәпкә тапшырылған.
Капиталь ремонт уҙғарыу өсөн республика ҡаҙнаһынан 4 миллион 500 мең һум аҡса бүленгән. Түбәһе, тәҙрә-ишектәре алмаштырылған, йылылыҡ, электр һәм һыу тәьминәте системалары яңыртылған, бинаның тышы йүнәтелгән. Уҡыусылар өсөн йорт йыһаздары, уҡытыу һәм ашхана ҡорамалдары менән тәьмин итеүгә урындағы ҡаҙнанан тағы 2 миллион һум бүленә. 107 балалыҡ алты кабинет һәм аш залы эшләү күҙаллана. Был яңы корпуста башланғыс синыфтар шөғөлләнәсәк. Әлеге тәжрибәне республика Башлығы Рөстәм Хәмитов та хупланы һәм башҡа райондарҙа ла ҡулланырға тәҡдим итте.


text:
Ылыҫлы ағастар үҫтереү өсөн махсус теплицалар һатып алынасаҡ
2012 йылда республика бюджеты средстволары иҫәбенә БР Урман хужалығы министрлығы ылыҫлы ағастарҙың үҫентеләрен тиҙерәк үҫтереү өсөн ете махсус теплица һатып аласаҡ.
«Башинформ» агентлығына БР Урман хужалығы министрлығының урмандарҙы тергеҙеү бүлеге начальнигы Марат Кәбиров хәбәр итеүенсә, поликарбонаттан эшләнгән һәм һыу һибеү ҡоролмаһы менән йыһазландырылған теплицаларҙың дөйөм майҙаны 0,35 гектарҙы тәшкил итә.
— Үҫентеләрҙе теплицаларҙа үҫтереү асыҡ грунттағына ҡарағанда биш тапҡырға һөҙөмтәлерәк. Ағастарҙың буй еткереү ваҡыты ла ике тапҡырға ҡыҫҡара. Мәҫәлән, әгәр ҡарағайҙы беҙ питомникта ике йыл үҫтерһәк, орлоҡтарҙы яҙ сәскән осраҡта, теплицаларҙа беҙ көҙгә ҡарай күсереп ултыртыуға әҙер материал аласаҡбыҙ.
Республикала урман ағастары үҫентеләрен үҫтереү тәжрибәһе бар. Әүжән урман хужалығында бер нисә йыл инде теплица шарттарында ҡиммәтле ағас тоҡомдары үҫтереү менән шөғөлләнәләр. Шулай ҙа бында әҙер продукция күләме артыҡ ҙур түгел. Ә бына заводта эшләнгән оло теплицалар ярҙамында ҙур күләмдә материал алыу мөмкинлеге буласаҡ.
2012 йылдың йәйендә урман хужалыҡтарына тапшырылырға тейешле теплицалар урынлаштырыласаҡ урындар бөгөн үк билдәле. Әле проект-смета документацияһы әҙерләнә. Яҡын арала республиканың урман хужалыҡтарын теплицалар менән тәьмин итеүгә аукцион иғлан ителәсәк.
Бынан һуң теплицаларҙы урынлаштырып, үҫентеләр тиҙерәк үҫһен өсөн махсус тупраҡ алып килергә генә ҡала. Уларҙың бер өлөшөндә урман культуралары быйыл көҙ үк ултыртылыуы ихтимал.


text:
Ауырғазы районы
Ауырғазы районы — Өфөнән 80 км көньяҡта, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең яҡшы үҙләштерелгән өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2014 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 47,2; 1989 — 39,1; 1995 — 38,8; 2010 — 30,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 19 кеше. Күпселеге татарҙар, сыуаштар, башҡорттар. Район үҙәге — Талбаҙы ауылында — 11,6 мең кеше (1994) йәшәй.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ер өҫтө формалары убалы ҡалҡыулыҡтарҙан тора, ныҡ карсланған . Климаты континенталь һәм уртаса дымлы. Район територияһы аша Өршәк һәм Ауырғазы йылғалары аға. Имән, ҡайын ҡатыш имән, йүкә һәм уҫаҡ урмандары район майҙанының 17% биләй, ҡалҡыулыҡтарҙа һирәк-һаяҡ утрау булып үҫә.
Район ерендәге тупраҡ һелтеһеҙләнгән, карбонатлы, һоро урман һәм ғәҙәти ҡара тупраҡлы.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Районда нефть ятҡылыҡтары (Боҙаяҙ, Өршәк, Талбаҙы, Ибрай, Черниговка, Добровольный), кирбес сеймалы (Софиполь һәм Суханово), балсыҡ (Дарьино, Яңы Федоровка), ҡом (ДуБашҡортостановка, Кесе ИБашҡортостанай), гипс, эзбизташ, ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Түбәнге Ләкәнде), агрономик рудалар (Яңы Төрөмбәт һәм Иҫке Ҡарамалы) запасы бар. Ауырғазы районы нигеҙҙә, — ауыл хужалығы районы. Ауыл хужалығы ерҙәре (121 мең га) бөтөн Район майҙаныныңның 72% биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 103 мең га. ауыл хужалығы предприятиелары бойҙай, ҡарабойҙай, шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүгә, һөт-ит малы, сусҡа, һарыҡ үрсетеүгә махсуслашҡан.
Нефть ятҡылыҡтарын “Ишембайнефть”, “Өфөнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары үҙләштерә. Талбаҙыла ҡатнаш мал аҙығы һәм кирбес заводтары, аҙыҡ-түлек комбынаты эшләй; ауыл хужалығы техникаһы Талбаҙыла һәм Ишлелә ремонтлана.
Район територияһын төньяҡтан көньяҡҡа Өфө—Күмертау—Ырымбур тимер һәм автомобиль юлдары, Көнбайыштан көнсығышҡа Дәүләкән—Талбаҙы—Красноусол автомобиль юлы киҫеп үтә. Район эсендә Куйбышев тимер юлының Дарьино һәм Нуғаҙаҡ тимер юл станциялары урынлашҡан.
Социаль–мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Районда 66 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 33 урта мәктәп, Ауырғазы һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 63 клуб, 1 үҙәк район һәм 4 участка дауаханаһы, Талбаҙы ауылыда тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Урыҫ, татар һәм сыуаш телдәрендә “Путь Родины” — “Ватан юлы” — “Сершыв ҫүле” район гәзиттәре сыға.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фәрит Богданов (7.10.1932—12.03.2001), драматург. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). Солтанморат ауылынан.
- Зифа Нагаева (1.03.1956), йырсы, шағир, композитор, радио тапшырыуҙар алып барыусы (1996—2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), райондың Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2006), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011). Иҫке Этекәй ауылынан.
- Ишемғолов Марат Баязит улы (29.08.1948—25.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010). Райондың Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011). Ғүмәр ауылынан[1].
- Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы (25.7.1908—18.06.1971), инженер-электрик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960—1963 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ хужалығы Советы рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). Октябрь Революцияһы (1971), «Ҡыҙыл Йондоҙ» (1943) һәм «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары кавалеры. Мөҡсин ауылынан[2].
- Рәхимов Рөстәм Хәлим улы (6.10.1937) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Стәрлетамаҡтағы «Каучук» йәмғиәтенең 1983—2000 йылдарҙағы директоры һәм генераль директоры (1992). Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1999-2003). Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған химигы, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Иҫке Әпсәләм ауылынан[3].
- Семёнов Александр Сергеевич (18.09.1933), мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1976—1998 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы 48-се һөнәри училище директоры, 1998—2000 йылдарҙа ҡаланың ветерандар Советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү уҡытыусыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1996). Берёзовка ауылынан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ушел из жизни глава администрации Аургазинского района Марат Ишемгулов. ИА «Башинформ», 25 сентября 2013 года (рус.) (Тикшерелгән 27 август 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы (Тикшерелгән 10 июль 2018)
- ↑ Энциклопедия Урала — Рахимов Рустам Халимович (рус.) (Тикшерелгән 28 сентябрь 2017)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- Республикаһы сайты
- Администрация района


text:
Мосолман календары
Һижри тәҡүим (ғәр. الـتـقـويم الـهـجـري әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Миләди тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.
Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынса 354 көндән тора. Шул сәбәпле Мосолман байрамдары Миләди тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара.
Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.
Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе" файҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.
Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.
Йөкмәткеһе
Ай исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мөхәррәм — ғәр. محـرّ م 30 көн
- Сәфәр — صفـر 29 көн
- Рабиғел әүүәл — ربـيع الأول 30 көн
- Рабиғел ахыр — ربـيع الآخر 29 көн
- Йомадиәл әүүәл — جمادى الأول 30 көн
- Йомадиәл ахыр — جمادى الآخر 29 көн
- Рәжәб — رجـب 30 көн
- Шәғбан — شعـبا ن 29 көн
- Рамаҙан — رمضا ن 30 көн
- Шәүүәл — شوّ ال 29 көн
- Зөлҡәғиҙә — ذو الـقـعـدة 30 көн
- Зөлхизә — ذو الحجة 29-30 көн
Айҙарҙың этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәфәр( صَفَر ) - был айҙың атамаһы "буш булыу" тигән мәғәнәлә. Ошо айҙа ғәрәптәр яулап алыу сәфәренә сыға торған булған һәм өйҙәр буш ҡалған.
Рабиғел әүүәл ( رَبِيعٌ الأول ) - ғәрәпсә «иртибәь» тигән һүҙҙән яһалған. Был яҙғы мәлдә әүәле өйҙә туҡтау тигәнде аңлата.
Рабиғел ахыр ( ربيعُ الآخر ) - айҙың атамаһы ла шул «иртибәь» һүҙенә ҡайтып ҡала, был инде өйҙә туҡтауҙың ахырғы өлөшө.
Йомадиәл әүүәл ( جُمادَى الأولى ) - ҡатыланыу ҡылымынан, был айҙың йомадил айының әүәлгеһе.
Йомадиәл ахыр( جُمادى الآخرة ) - йомадил айының ахырғыһы
Рәжәб ( رجب ) - тыйылған айҙарҙың береһе, был айҙа ғәрәптәр яуға сыҡмаған, алдағы айҙарға әҙерләнгән.
Шәғбан( شعبان ) - "бүлеү" тигән ҡылымдан, ул рәжәб һәм рамаҙан айҙарының араһында тора.
Рамаҙан ( رَمضَان ) - был мосолмандарға ғына түгел, башҡа дин кешеләренә лә иң билдәле ай. Ошо айҙа Ҡөрьән Кәрим ингән, Ураҙа айы.
Шәүүәл ( شوال ) - был айҙа Исламдың бөйөк ике байрамының береһе - Ураҙа байрамы үткәрелгән ай.
Зөлҡәғиҙә ( ذو القعدة ) - тыйылған айҙарҙың береһе, был айҙа яуға барыу тыйылған.
Зөлхизә ( ذو الحجة ) - хаж ҡылыу айы. Айҙың 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы үткәрелә. [1]
Йыл иҫәбен табыу формулаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 мөхәррәм, 1422 й. — 26 март, 2001
- 1 мөхәррәм, 1423 й. — 15 март, 2002
- 1 мөхәррәм, 1424 й. — 5 март, 2003
- 1 мөхәррәм, 1425 й. — 22 февраль, 2004
- 1 мөхәррәм, 1426 й. — 10 февраль, 2005
- 1 мөхәррәм, 1427 й. — 31 ғинуар, 2006
- 1 мөхәррәм, 1428 й. — 20 ғинуар, 2007
- 1 мөхәррәм, 1429 й. — 10 ғинуар, 2008
- 1 мөхәррәм, 1430 й. — 29 декабрь, 2008
- 1 мөхәррәм, 1431 й. — 18 декабрь, 2009
- 1 мөхәррәм, 1432 й. — 8 декабрь, 2010
- 1 мөхәррәм, 1433 й. — 27 ноябрь, 2011
- 1 мөхәррәм, 1434 й. — 15 ноябрь, 2012
- 1 мөхәррәм, 1435 й. — 5 ноябрь, 2013
- 1 мөхәррәм, 1436 й. — 25 октябрь, 2014
- 1 мөхәррәм, 1437 й. — 15 октябрь, 2015
бында Г — григориан календары буйынса йыл, И — ислам календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410+622-(1410/33)=1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла:
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һижрәт — ғәрәп һүҙе, сит ергә күсеп китеү, тигәнде аңлата. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәнән Йәсрибкә /аҙаҡ Мәҙинә/ күсенеүе һижрәт тип атала. Был хәл 622 йылда була. Ошо йылдан башлап мосолманлыҡ нығына һәм киң тарала башлай. Тимәк, йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленән иҫәпләнә. Тәүге ай Мөхәррәм айы тип атала.
Һижри йыл иҫәбе Миләди йыл иҫәбенә тап килмәй. Миләди — тыуыу тигән һүҙ. Миләди йыл — хәҙерге календарь йылы — Ғайса Пәйғәмбәр тыуған йылдан башлана. Һижри йыл менән Миләди йылдарҙың айырмаһын ябай арифметик юл менән, йәғни 622 һанын алып ташлап ҡына иҫәпләп сығарып булмай, сөнки хәҙерге календарь йылының ай көндәре Мосолман календарының ай көндәренә тап килмәй. Мосолман йылы 354 (кәбисә йылы 355) көндән торһа, миләди йыл 365 (кәбисә йылы 366) көндән тора. Шуның өсөн йылдар иҫәбен иң яҡшыһы дини календарҙан ҡарап белергә кәрәк.
Ай көндәренең һаны тап килмәгәнлектән, мосолман байрамдарының көндәре, ураҙа айҙары ла төрлө ваҡытҡа тура килә. Мөхәррәм айы — 30 көн, Сәфәр айы — 29, Рәбиғел әүүәл айы — 30, Рәбиғел ахыр айы — 29, Йомадиәл әүүәл — 30, Йомадиәл ахыр — 30, Рәжәб — 30, Шәғбан — 29, Рамаҙан — 30, Шәүүәл −29, Зөлҡәғиҙә — 29, Зөлхизә — 30 көн. Аль—Мухаррам ( المُحَرّم ) Первый месяц исламского календаря. Один из запретных месяцев в исламе. Название «аль-мухаррам» переводится с арабского языка как «запретный». Так его прозвали, потому что арабы до ислама запрещали сражения в течение этого месяца. Этот месяц также считается запретным и в исламе.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортса дини календарь — Өфө, «Китап», 2006—2012 йй.
- Бураҡаева Мәрйәм. Дин һәм мәҙәниәт. — «Киске Өфө», 2012, 22 октябрь


text:
Был яңы версияһын, күптән релиз, беҙ ике яңы функциялар бирелде.:
Беренсе, скачать тейәп килгән мөмкинлеге виджет реж. (конкрет булыуы өсөн, wp-content/uploads/transposh/widgets), бының өсөн бөтә, кем төҙөүгә үҙ виджет (бәлки, үҙгәрер ябай флагы) яңыртыу һәм плагины менән проблемалар булмаясаҡ, сөнки ағымдағы виджет переопределяться папка булмаҫ., шулай уҡ был функцияла менән уртаҡлашыу мөмкинлеге виджет башҡа асылды.
Google икенсе үҙенсәлек өҫтәп тора. “рэл=атрибуты альтернатив hreflang” ысулдарын, был принциптарын тулыһынса ҡулланыу URL-Адрес урынына һәр сағыштырмаса өсөн бындай һылтанмалар URL-адрестар, был һеҙгә күп күләмен арттырыу буйынса htmls (күп телдәрҙе яҡлауға бәйле., һеҙҙең был сайтҡа өҫтәргә мөмкин тиклем тиҙ һәм ябай һандарҙы ҡабатлау өсөн һәр нәмәнең күләме һеҙҙең запрос адрес 1к). Тәҡдимдәр ағымдағы беҙҙең-ябай был отключены функциялары, google теләгән иң яҡшы тәжрибә ләкин әгәр һеҙ’s ҡорал вебмастер , ләззәт ала һәм алға бара.
Беҙ ышанабыз, һеҙ оҡшаған был версияһы, Дон’т стесняйтесь өсөн беҙгә мөрәжәғәт итеүе бер ниндәй ҙә хата/теләктәр .


text:
Ультрафиолет нурланыш
- "Ультрафиолет" бите бында йүнәтелә.
Ультрафиолет нурланыш (ультрафиолет нурҙары , УФ-нурланыш) — электромагнит нурланыш, күренмә һәм рентген нурланышы араһындағы спектр диапазонын алып тора. УФ-нурланыштың тулҡыны оҙонлоғо интервалы- 10-дан 400 нм (7,5·1014—3·1016 Гц). Термин лат. ultra — артып киткән, ары һәм фиолет (violet, миләүшә төҫ). Ябай һөйләш телендә «ультрафиолет» тип кенә йөрөтөлә[1].
Асыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфраҡыҙыл нурланыш асылғас, немец ғалимы- физик Иоганн Вильгельм Риттер күренмә спектрҙың икенсе яҡ осондағы тулҡын оҙонлоғо фиолет (миләүшә) төҫөнөкөнән ҡыҫҡараҡ нурланышты эҙләй башлай .
1801 йылда ул көмөш хлоридының яҡтылыҡ аҫтында күренмәй торған спектрҙың фиолет(миләүшә) төҫөнән ары нурланыш аҫтында тиҙерәк тарҡала башлауын аса. Көмөш хлориды яҡтылыҡ аҫтында ҡарая, спектрҙың төрлө өлөшө ҡарайыу тиҙлегенә төрлөсә тәҫьир итә. Спектрҙың фиолет өлөшөндә ул тиҙерәк ҡарая. Шул саҡта ғалимдар яҡтылыҡ өс айырым компоненттан тора тип килешә : окислительный йәки йылытыусы (инфраҡыҙыл) компонент, яҡтыртыусы компонент (күренеүсе яҡтылыҡ) һәм ҡайтанан тергеҙеүсе (ультрафиолет) компонент.
Спектрҙың өс айырым өлөшөнөң берҙәмлеге тураһында идея 1842 йылда Александр Беккерелдең, Мачедонио Меллони һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә тәүге тапҡыр донъя күрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Рябцев А. Н. Ультрафиолетовое излучение // Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — Б. 221. — 760 б. — ISBN 5-85270-101-7.


text:
Биш кешебеҙ ғаиләлә: атайым, әсәйем, ике һеңлем һәм мин. Атайым Ирек шахтала эшләй. Өйҙә ул йорт тирәһен, кәртә-ҡураны тәртиптә тота. Әсәйемдең исеме – Гөлсәсәк. Ул бәләкәй һеңлемде ҡарай һәм өй эштәре менән булыша. Ә мин – Илмир. V синыфта уҡыйым. Малай булғас, күберәк атайым тирәһендә булышам. Һеңлем Элина икенселә «дүртле» һәм «бишле» билдәләренә генә өлгәшә. Ул өйҙә әсәйемә ярҙам итә: һауыт-һаба һәм иҙән йыуа, саң һөртә. Иң бәләкәй һеңлем Виленаға яңыраҡ ҡына 1 йәш тулды. Атларға тырышып тора, әле имгәкләп йөрөй.
Беҙ ғаиләбеҙ менән тәбиғәттә ял итергә, тыуған көндәрҙе үткәрергә яратабыҙ. Ял көндәрендә күрше ауылға өләсәй, ҡартәсәйҙәребеҙгә ҡунаҡҡа барабыҙ. Үҙемдең шундай татыу ғаиләм булыуына ҡыуанам. Киләсәктә атай-әсәйемә терәк булырға, уларға һәр саҡ ярҙам итеп торорға теләйем.
Илмир ТОРСОНБАЕВ.
Хәйбулла районы, Өфө ауылы.