text:
Бер нисә аҙна элек мин уехала береһе Лос-Анджелес һәм юнәлде яҡҡа ер шарының ҡайһы берҙәре менән минең яратҡан кешеләр. Tedashii, Про, КБ, Ти’сл, Диджей PDogg, беҙҙең тур-менеджер Телман, һәм мин табан килә башланы австралияға өсөн хеҙмәт итергә Иисус.
Беҙ яһаныҡ
Беҙ уҙҙырҙыҡ, ике аҙна аша сәйәхәт Брисбен, Мельбурн, Перт, һәм Сидней. Һәр шәһәрләренә булдыҡ өлөшө ҙур концерттар, 5,000-10,000 йәш кешеләр. Алда концерттар, беҙ килә, ҡайһы бер мәктәп сығарды, уларҙы шоу. Был беҙгә позволит әйтергә, күп кенә мәктәптәрҙә сикләнгән ине (сөнки улар әхристианлыҡ мәктәптәрендә дәүләт), шулай ҙа беҙ ҡул менән килгәндең барын да булһын хупларға тырышасаҡбыҙ уҡыусылар һәм күрһәтергә, уларға Христос.
Концерттарҙа, барлыҡ биш сәхнәгә сыҡты сифатында бер дебора, бессовестный экипаж. Беҙ касли был баҫҡыстары иң яҡшы т һәләтен етәксе һ. б. отолоп, ул артыҡ булырға мөмкин четкие тураһында Евангелие, тип побудет етәксе һ. б. эшләргә килгәндә, беҙ эшләйбеҙ. Барынан ла беҙ теләнек кешеләр белдек Иисуса! Беҙ мәңге тырышабыҙ, күңелебеҙҙең, кешеләр тәьҫир ҡалдыра, беҙҙең күнекмәләр, әммә етәксе һ. б. Раббыбыҙ.
Беҙ кисерҙек
Беҙгә үткәрергә кәрәк ваҡытта менән верим илдән башҡа, менән башҡа мәҙәниәте, төрлө ҡатлам, йәмғиәттең, улар яраталар, шул уҡ иң Ғайса, беҙ. Береһе радостей төрлө илдәрҙә төшөрҙөләр мыҫҡыллап була’ң планы “выкуп өсөн үҙ-үҙен, кешеләрҙе һәр халыҡ.” Хоҙай эштә, ғына түгел, ә, бөтөн донъяла, кешеләрҙе ҡотҡарырға һәм уларҙы ҡулланырға уның өсөн ғорурлыҡ.
Беҙ шулай уҡ белделәр, тип австралия халҡы иҫ киткес матур һөйләшергә. Улар атайҙар борос “парик” һәм улар тип атайҙар салфеток “салфетки.” Тип!? Улар ҙа уйлай, беҙ булһа ла, лә һөйләргә… Барлыҡ егеттәр ине касаткин скинни үткәрәләр һәм улар, күп ваҡыт руль артында автомобиль миниатюраны. Ҡайһы бер уҡыусылар уйланым Ти’SL ине Биғи (улар’т беләбеҙ, ул үлек,!) һәм улар аҙ тип уйлаған инем гав-гав (мин моның менән дә ғорурланам). Өсөн компенсацияларға килгәндә, етәксе һ. б. ҡайһы берҙәре хужалар бирҙе өҫкә ҡайһы бер татлы австралиа барбекю, менән баранину, күркә һ. б., хатта кенгуру. Бик күңелле булды!
Был’мин йыл Кенгуру барбекю
Ни Өсөн Мин Уның Яраттым
Иң яҡшы момент булыу минең Австралияла теләгән путь уның менән минең сабыйҙары. Аралашыу иде насыщенными, мөнәсәбәттәрҙе ине аглоблин, һәм мин бар ине начинается благочестие һөйләшеүҙәр. Мин хәтерләйем, яҡшы һөйләшеүҙәр тураһында никахлашыу, Министрлығы, әсә булыу, атай булыу, музыка, һәм т. д. Хоҙай ҡуллана һөйләшеүҙәр наполи кешеләр өсөн постигнуть мине яҡшы ғәмәлдәр башҡарырға мине артыҡ уға похожим. Мин’м рәхмәтле иткән берлектә труд менән рэперы, Диджей’ң, һәм тургенев, кем ысын күңелдән ярата Иисуса.
Ярай әле’ң
Ярай әле Мин әйтәһем килә министрлыҡтар, кем был булышты, хужалар күрһәттеләр ғәжәйеп ҡунаҡсыллығы, һәм уйнаталар, улар килделәр концерттар. Күпме тапҡыр буласаҡ, беҙ яратабыҙ сине австралиа!


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 343
КАРБИДТАР (лат. carbo — күмер), углеродтың металдар һәм ҡайһы бер металл булмаған матдәләр м‑н берләшмәләре. Атомдар араһындағы химик бәйләнештәрҙең төрө б‑са ионлы, ковалентлы һәм металға оҡшаш К. айыралар. К. элементтарҙың вакуумда йәки тергеҙеүсе мөхиттәрҙә һ.б. углерод йәки углеродлы газдар м‑н тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә алына. Башҡортостанда К. “Гидравлика”, “Мотор”, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе һ.б. пр‑тиеларҙа файҙаланалар: бор, кремний, вольфрам К. — металл ҡырҡҡыс инструменттар, быраулау коронкаларын яһағанда абразив сифатында; титан К. — газ турбиналы двигателдәрҙең деталдәрен, пресс‑формалар һ.б. эшләгәндә, кальций К. металдарҙы иретеп йәбештергәндә, кальций цианамидын һәм ацетилен сығарғанда ҡулланалар. Тимер К. ҡорос һәм суйын составына инә (ҡара: Белорет металлургия комбинаты). Шулай уҡ ҡара: Конструкция материалдары, Коррозияға сыҙамлы материалдар, Титан иретмәләре.
Н.Ғ.Зарипов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы
РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы — РСФСР-ҙың 1925 йылда раҫланған Конституцияһы.
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының «РСФСР Конституцияһын (Төп Закондың) раҫлауы тураһында» 1925 йылдың 11 майындағы Ҡарарына ярашлы раҫлана.
Конституцияның ҡабул итеүе РСФСР-ҙың яңы ойошторолған СССР Союзы составына инеүе һәм Рәсәй ҡануниәтен Союз ҡануниәтенә (башлыса 1924 йылғы СССР Конституцияһына) ярашлы итеү маҡсатында эшләнә. Яңы конституция Граждандар һуғышы тамамланыуы һәм СССР-ҙың булдырылыуы сәбәпле илдәге сәйәси һәм иҡтисади хәлдәрҙең йомшарыуын сағылдыра. РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһынан айырмалы рәүештә маҡсаттар ҙа бер ни тиклем үҙгәрә: 1918 йылғы конституцияла «социалистик йәмғиәттең ойошторолоуы һәм бөтә илдерҙә лә социализмдың еңеүе» раҫланһа, 1925 йылғы конституцияла «коммунизм булдырыу» маҡсаты һуңғыһы итеп билдәләнә һәм башҡа илдәр тураһында бер нәмә лә әйтелмәй.
Конституция башта 6 бүлектән, 8 главанан һәм 89 статьянан торған.
Конституцияға административ-территориаль бүленеше һәм совет идара итеү органдарының үгҙәртеп ҡороуына бәйле бер нисә үҙгәреш индерелә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
РСФСР Конституцияһы (Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының 1925 йылдың 11 майында раҫланған).


text:
Болот
Болот — атмосфераның юғары ҡатламында ҡуйырған һыу парҙарының һыуынып тығыҙ томан рәүешендәге массаһы. Тышҡы күренешенә ҡарап ҡыйғас, ҡатлаулы һәм өйкөм болоттарға айырып йөрөтәләр; ваҡ ҡына һыу бөртөктәре йәки боҙ кристалдарының бергә тупланыуынан хасил булған атмосфераның түбәнге өлөшөндәге, ерҙән күренеп торған ҡатлам. Болоттағы ваҡ ҡына һыу тамсылары һәм боҙ кристалдары болот элементтары тип атала. Болот элементтары бергә ҡушылһа, ергә ямғыр йәки ҡар булып яуым-төшөм төшә.
Болоттар тропосферала күҙәтелә.
Болот төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡыйғас болоттар – еңел болоттар, улар күк йөҙөнөң иң бейек өлөшөндә йөҙөп йөрөйҙәр.
- Ҡатлаулы болоттар – ҙур-ҙур ҡатламдарҙан торалар. Үҙҙәре менән ямғыр, ҡар йә борсаҡ яуыны алып киләләр.
- Өйкөм болоттар – түбәнерәк йөҙәләр, тышҡы күренеше менән ҙүр мамыҡ төргәген хәтерләтәләр. Шулай уҡ ямғыр, ҡар йә борсаҡ яуыны алып киләләр.
Ҡайһы саҡта болоттар үҙ-ара ҡушылып ҡатлаулы-ҡатлаулы ҡарағусҡыл болоттар хасил итәләр. Ямғыр болоттары бик ауыр, шуға ергә яҡын йөҙәләр. Был ваҡытта көслө ел сыға, күк күкрәргә, йәшен йәшнәргә мөмкин.
Болот барлыҡҡа килеү һәм яуым-төшөм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡояш ер өҫтөн йылыта. Ер йылынған һыу парға әйләнеп өҫкә күтәрелә. Күҙгә күренмәй торған һыу парҙары һауала һәр саҡ була. Ер өҫтөнән күтәрелгән һайын температура түбәнәйә бара. Юғарыла һауа һыуанғас, һыу парҙары бергә ҡушылып күҙгә күренгән томан хасил итәләр. Болоттар бик юғарла йөҙөп йөрөгән томан тамсылары. Болоттар һәр ваҡыт хәрәкәт итеп тора. Уларҙы ел ҡыуып йөрөтә. Болот эсендә томан тамсылары бергә ҡушылып ҙураялар, ауыраялар һәм ергә ямғыр булып яуалар. Ҡыш көнө кристталлашҡан һык тамсылары ҡар булып яуа.


text:
Бөтә донъя башҡортттары ҡоролтайы тарафынан Салауат районының Малаяҙ ауылында ойошторолған "Салауат ере батыры" турниры көслөләрҙе һәм таҫылдарҙы йыйҙы. Сара ысын мәғәнәһендә көс һөйөүсе тамашасылар менән спортсыларҙы бергә тупланы.
Йыйылыусы халыҡ "Рәсәйҙең иң көслө кешеһе" тип танылған Эльбрус Ниғмәтуллиндың сығышына тағы бер таң ҡалды. "Гиннес" рекордтар китабына ингән рекордсмен сәләмәт тормошто хуплауын белдерҙе. "Салауат ере батыры" тип исемләнгән көс ярышында Ҡыйғы, Мәсетле, Дыуан һәм Салауат райондарында йәшәүсе төрлө һөнәр вәкилдәре ҡатнашты.
Алик Сабирйәнов илле өс йәштә. Ул Салауат районы башҡорто. 1985-се йылдан әлеге көнгәсә Себер тарафтарына йөрөп эшләй. 200 килограмм ауырлыҡтағы бураны 15 метр алыҫлыҡҡа күсереү, 300 килограмлыҡ БИЛАЗ машинаһы тәгәрмәсен ике тапҡыр әйләндереү, 80 килограмлыҡ тоҡтарҙы бер урындан икенсе урынға күсереү - кеше ышанырлыҡ түгел, әммә барыһы ла раҫ.
Йыйылыусылар быға үҙ күҙҙәре менән шаһит булды. Тамашаға бигерәк тә балалар ғәжәпләнде. Көслөләр араһында көсһөҙҙәр юҡ. Турнирҙа берәү ҙә бүләкһеҙ ҡалманы. Һәр кемдең көсөнә тәғәйен урын бирелде. Бүләкләү стронгмен еңеүселәрен тағы ла рухландырҙы.


text:
Синтаксис
النَّحْوُ һүҙе ғәрәп телендә «юл, ниәт» тигәнде аңлата. Шулай уҡ, был предмет النَّحْوُ атамаһын ғәрәп телен аңлауға юл асыуы арҡаһында алыуы мөмкин. Үҙ сиратында, ғәрәп теленең бар ислам ғилемдәрен өйрәнеүгә асҡыс булып тороуо ап-асыҡ, шуға ла النَّحْوُ предметының әһәмиәте һис шикһеҙ.Өйрәнеүҙе башларға
Ғәрәп телендә النَّحْوُ һүҙе «юл, ниәт» мәғәнәһен аңлата. Ни өсөн был һүҙ менән грамматиканы өйрәнеүсе предметты атай башлағандар һорауына аныҡ яуап юҡ, әммә йыш киләһе ҡараш әйтелә.
Ғәрәп теленә Һуңғы Үәхи теле булыу бәхете төшкәндән, һәм яңы Ислам дине Ғәрәп ярымутрауынан тыш башҡа ерҙәрҙә киң таралғандан һуң, ғәрәп телен системалаштырыу мәсьәләһе тыуған. Бер яҡтан, был ғәрәп булмаған мосолман халыҡтарының ғәрәп телен өйрәнергә теләүе, икенсе яҡтан, ғәрәптәр үҙҙәре, башҡа исламлашҡан ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтар менән ҡушылып, тыуған телдәренең әҙәбилеген юғалта һәм күп һүҙҙәрҙе һәм хәрәкәттәрҙе боҙоп әйтә башлауҙарына бәйле. Телмәр хаталары Ҡөрьәнде уҡығанда ла ебәрелә башлай (билдәле булыуынса, тәүге Ҡөрьән яҙмалары хәрәкәттәрһеҙ яҙылған булған).
Был факт ғалимдарҙы телде һаҡлап алып ҡалыу мәсьәләһе тураһында уйланырға мәжбүр иткән, һәм, Әбүл-әсәд Әд-Дүәлий исемле, уларҙың береһе, беренсе грамматика ҡағиҙәләрен яҙған һәм уларҙы ғәҙел хәлиф Ғәли ибн Әбү Талибҡа күрһәткән. Ғалим хеҙмәте менән танышҡас, Ғәли (رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُ) ҡысҡырып ебәргән: مَا أحْسَنَ هَذَا النَّحْوَ! («Ниәтең ниндәй яҡшы!»). Шулай итеп, ғилемде ошо исем менән атау фекере килеп сыҡҡан.
Ғәрәп телендә өс һүҙ төркөмө бар: исем, ҡылым һәм киҫәксә. Был һүҙ төркөмдәрен асыҡлар өсөн, уларҙың билдәләрен белер кәрәк...
Башҡа телдәрҙәге һымаҡ уҡ, ғәрәп телендә исемдең ике торошо бар: билдәлек һәм билдәһеҙлек...
Башҡа телдәрҙәге кеүек үк, исемдең ғәрәп телендә лә заттары бар...
Алты килеше булған рус теленән айырмалы, ғәрәп телендә барыһы өс кенә килеш бар...
Был лекцияла һеҙ ғәрәп теле төшөм килешенең бар бәйлектәре менән танышырһығыҙ
Күсмә ҡылымды күсемһеҙенән айыра белеү һеҙгә тура өҫтәлеш, төшөм килеш бәйлектәре ҡылымдар янында һ. б. һүҙ төркөмдәрен дөрөҫ ҡулланырға ярҙам итер.
Ғәрәп телендә йыш ҡына идофә - ике йәки унан артыҡ исемдәрҙең һүҙбәйләнеше осрай
Өндәш һүҙ, шулай уҡ саҡырыу, ул - телдең, улар ярҙамында беҙ һөйләшеүсенең иғтибарын йүнәлтеүсе, шундай өлөштәре...
Ғәрәп телендә исемле һөйләм тип исемдән башланған һөйләм атала...
Был лекцияла һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияларҙа һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияларҙа һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияларҙа һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ танышырһығыҙ ...
Был лекцияла һеҙ аңларға өйрәнерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ белерһегеҙ ...
Был лекцияларҙа һеҙ белерһегеҙ күп ҡыҙыҡлы нимәләрҙе ...
Был лекцияларҙа һеҙ теләк һөйкәлеше бәйлектәре менән танышырһығыҙ ...
Бел лекцияла һеҙ дөрөҫ маҡтарға һәм шелтәләргә өйрәнерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ бар теркәүестәр менән танышырһығыҙ ...
Был лекцияла һеҙ белерһегеҙ күп ҡыҙыҡлы нимәләрҙе ...
Был лекцияла һеҙ хәлдәр тураһында барыһын да белерһегеҙ ...
Был лекцияла һеҙ элек белмәгәнде белерһегеҙ ...
Бел лекцияла һеҙ айырмалар тураһында белерһегеҙ ...
Был лекцияларҙа һеҙ ظَنَّ ҡылымы һәм уның «һылыуҙары» менән танышырһығыҙ
Был лекцияларҙа һеҙ ике ҡылымды ҡыҫҡартыусы һүҙҙәр менән танышырһығыҙ
Был лекцияла һеҙ аныҡлаусы исем менән танышырһығыҙ
Был лекцияла һеҙ көсәйеү менән танышырһығыҙ
Был лекцияла һеҙ لا дөйөм («ырыу») инҡар итеү бәйлеге менән танышырһығыҙ
Был лекцияла һеҙ килеш менән үҙгәреүсе һәм үҙгәрмәүсе һүҙҙәр менән танышырһығыҙ
Был лекцияларҙа һеҙ كَادَ ҡылымы һәм уның «һылыуҙары» менән танышырһығыҙ
Был лекцияла һеҙ مَا инҡарлау хиджәз һөйләше киҫәксәһе тураһында белерһегеҙ
Был лекцияларҙа һеҙ төп (иҫәп) һандар менән танышырһығыҙ
Был лекцияларҙа һеҙ рәт һандары менән танышырһығыҙ


text:
- Подробности
- Просмотров: 255
ҮҘӘК ЭЛЕКТР БҮЛЕҮ СЕЛТӘРҘӘРЕ, электр энергияһын Өфө ҡ. төньяғы, Архангел, Благовещен, Бөрө, Иглин, Кушнаренко, Ҡырмыҫҡалы, Мишкә, Нуриман, Шишмә р‑ндары ҡулланыусыларына, ш. иҫ. “Баштрансгаз”, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, “Уфанефтехим”, “Уфаоргсинтез”, Өфө ит-консерва комбинаты, Өфө нефть эшкәртеү заводы пр‑тиеларына тапшырыуҙы һәм бүлеүҙе тәьмин итә. Оператив‑диспетчерлыҡ хеҙмәте Өфөлә урынлашҡан, район диспетчерлыҡ пункттары эшләй. Ү.э.б.с. составына дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 1277,3 МВ•А булған 35—110 кВ көсөргәнешле 81 трансформатор подстанцияһы, 6(10)—0,4 кВ көсөргәнешле 3355 трансформатор пункты, 0,4 кВ (оҙонлоғо 4795 км), 6—10 кВ (5727 км) һәм 35—110 кВ (2243 км) көсөргәнешле электр тапшырыусы һауа һәм кабель линиялары инә (2010). Хеҙмәтләндереүҙең дөйөм күләме 53723,2 шартлы берәмек тәшкил итә. 1953 й. “Башкирэнерго” составындағы Черниковск районы юғары вольтлы электр селтәрҙәре булараҡ нигеҙ һалына, 1957 й. алып Черниковск юғары вольтлы селтәрҙәре, 1960 й. башлап Юғары вольтлы электр селтәрҙәре, 1964 й. алып Өфө электр селтәрҙәре, 1965 й. — Ү.э.б.с., 1992 й. — “Башкирэнерго” филиалы, 2005 й. башлап “БашРЭС- Уфа”ның(“Башкирэнерго” ААЙ бүлендек йәмғиәтенең “Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре” ЯСЙ филиалы) хәҙ. исемендәге структур бүлексәһе.
Әҙәб.: Башкирэнерго: этапы, события, люди. Уфа, 2000.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Румянцев Александр Иванович
Александр Иванович Румянцев (1680—1749) — граф, рус дипломаты һәм хәрби етәксе, генерал-аншеф (1737), 1738—1740 йылдарҙа Малороссия хакимы, 1735—1736 йылдарҙа Әстерхан һәм Ҡаҙан губернаторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Румянцевтарҙың боронғо тоҡомо вәкиле, стольник Иван Иванович Румянцевтың (1711 йылда вафат булған) улы.
1700—1721 йылдарҙағы Төньяҡ һуғышында ҡатнашҡан. 1700 йылда — окольничий, П. М. Апраксиндың адъютанты. 1700 йылдың октябрендә Нарва янындағы һуғышта ҡатнашҡан.
1703 йылдан — Преображенский лейб-гвардия полкында. Уның составында Нарваны, Митаваны алыуҙа, Выборгты ҡамауҙа, Лесной янындағы алышта ҡатнаша. 1708 йылдың февралендә прапорщик дәрәжәһенә үтәрелгән.
1709 йылдың июнендә Полтава һуғышында үҙен күрһәткән.
1711 йылда Прут походында ҡатнашҡан.
1712 йылдың майында Копенгагендағы рәсәй илсеһенә ебәрелгән, поручик итеп үрләтелгән.
1712 йылда Петр I адъютанты булып тора, уның ҡушҡандарын үтәй:
- 1714 йылда капитан-поручик чинында йыйҙы. Архангельскиҙа яңы төҙөлгән карап өсөн 500 матрос йыйған;
- 1715 йылда ҙур булмаған фин ҡлаһы Каянсбергты яулаған;
- 1716 йылда сит илгә сәйәхәтендә Петр I менән йөрөгән;
1716 йылдың аҙағында күҙәтеп йөрөгән батша улы Алексей Петровичтың Неаполдән Австрия араһында йөрөүен күҙәткән. 1717 йылдың июлендә булыуы менән бергә, ебәрелде. П. А. Толстой менән бергә батша улын Петербургҡа кире алып ҡайтыу бойороғо менән ебәрелә. Киң таралған фараз буйынса, йәнәһе, Румянцевтың царевичтың һәләк булыуына (1718 йыл) мөнәсәбәте барлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала; әммә Румянцевтың батша улының үлемен тасуирлап яҙған ниндәйҙер Титов йәки Татищевҡа хаты ялған документ булып иҫәпләнә. Был мөһим йөкләмәне уңышлы үтәгәне өсөн Румянцев 1718 йылдың декабрендә гвардия майоры һәм генерал-адъютант дәрәжәһенә күтәрелгән, батша улы яҡлыларҙан тартып алынған ауылдар менән бүләкләнгән.
1720 йылда швед короле Фридрих I-не тәхеткә ултырыу уңайы менән ҡотларға ебәрелгән.
1721 йылдың авгусында бригадир итеп тәғәйенләнгән. 1722 йылда башында Преображенский полкындағы батальон башында Петра I-не Фарсы походында оҙатып йөрөй, 1724 йылда генерал-майор дәрәжәһенә үрләтелгән.
Пётр I уны Малороссияға Полуботок эше буйынса халыҡтың кәйефен белергә ебәргән булған.
1724 йылда Константинополдә Рәсәйҙең ғәҙәттән тыш илсеһе, һуңынан Каспий буйындағы барса рус ғәскәре менән командалыҡ иткән. 1726 йылдың 6 ғинуарында Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә. 1727 йылдың июнендә генерал-поручик итеп үрләтелгән. 1730 йылдың ноябрендә Мәскәүгә ҡайтҡас, Преображенский лейб-гвардия полкы подполковнигы дәрәжәһенә тәғәйенләнә.
1732 йылда дәүләт килемдәре буйынса баш идарасы вазифаһынан (Камер-коллегия президенты) баш тарта. Шул сәбәп менән, шулай уҡ, ҡарарға була өсөн немецтарға ҡаршы тороуы һәм һарайҙағы зиннәтле-затлы мул тормошҡа протесы өсөн чинынан, орденынан мәхрүм ителеп, ҡаҙан ауылына һөргөнгә ебәрелгән. 1735 йылда генерал-лейтенант чинында тергеҙелгән һәм әстерхан, ә һуңынан ҡазан губернаторы итеп һәм башҡорттар ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелгән ғәскәрҙәр командующийы итеп тәғәйенләнгән. 1735—1736 йылдарҙа — Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы[2].
1736 йылдан Б. К. Миних етәкселегендәге армияла хеҙмәт итә, дивизия командиры булараҡ Очаковты алыуҙа ҡатнаша. 1737 йылда генерал-аншеф итеп үрләтелгән.
1738 йылда Малороссия хакимы итеп тәғәйенләнә, тиҙҙән ғәмәлдәге армияға күсерелә.
1740 йылда Рәсәйҙең Константинополдәге ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләнә. 1741 йылда Белград солох тураһындағы килешеүгә ҡушымта төҙөгән. 1741 йылда Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнгән.
1742 йылдың майында Мәскәүҙә императрица Елизавета Петровнаға таж кейҙереү тантанаһында ҡатнаша; уның ҡулынан алмас менән биҙәлгән табакерка, 35 мең һум аҡса ала һәм Преображенский лейб-гвардия полкы полковнигы тип үрләтелгән. 1742 йылдың авгусында — Швеция менән Рәсәй араһында тыныслыҡ мәсьәләләре буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн вәкил, 1743 йылдың авгусында Швеция менән Абоский килешеүенә ҡул ҡуйған, 1744 йылда граф дәрәжәһенә лайыҡ булған.
Императрица Елизавета Петровна осоронда ошман А. П. Бестужевтың дошмандары Румянцевҡа канцлер дәрәжәһен юраған, әммә Елизавета бындай тәғәйенләүҙе кире ҡаҡҡан.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатыны (1720 йылдан) — Мария Андреевна (1699—1788), атаһы граф Андрей Артамонович Матвеевтың ҙур милеге вариҫы. Никахтан тыуған балалар:
- Екатерина (1721—1786) — ире генерал-поручик . М. Леонтьев;
- Пётр (1725—1796) — генерал-фельдмаршал;
- Прасковья (1729—1786) — статс-ханым, ире генерал-аншеф Я. А. Брюс;
- Дарья (1730—1817) — ире (1755—1758 йылдарҙа) граф Ф. И. Вальдштейн, һуңынан кенәз Ю. Н. Трубецкойға тормошҡа сығҡҡан; икенсе никахтан ҡыҙы Прасковья.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Татарская энциклопедия — 2002.
- ↑ Муратова В. Н. Комиссия башкирских дел // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Василенко Н. П. Румянцев, Александр Иванович // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Ҡалып:ВТ-РБС
- Александр Иванович Румянцев (1.01.1677 — 04.03.1749). Дипломаты Российской империи (2010-02-04). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012. 8 май 2012 тикшерелгән.
- 1680 йылда тыуғандар
- 15 мартта вафат булғандар
- 1749 йылда вафат булғандар
- Мәскәүҙә вафат булғандар
- Мәскәүҙә ерләнгәндәр
- Изге Александр Невский ордены кавалерҙары
- Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары
- Петр I батша арҡалаштары
- Малороссия хакимдары
- Румянцевтар (графтар)
- Генерал-аншефтар
- Әстерхан губернаторҙары
- Ҡаҙан губернаторҙары
- Төркиәләге Рәсәй илселәре
- Рус-төрөк һуғышы ҡатнашыусылары (1735—1739)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Төньяҡ һуғышында ҡатнашыусылар
- Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар


text:
Инкубатор:Баш бит
- You can read this page in other languages. The language menu is here.
Викимедиа Инкубаторына рәхим итегеҙ!
Был Викимедиа инкубаторы, бында Википедия, Викидәреслек, Викияңылыҡтар, Өҙөмтә, Викиһүҙлек һәм Викигид проекттарының яңы тел версияларын яһарға һәм мөмкинлектәрен тикшерергә була. Әгәр һынау версияның эшләү һәләте асыҡланһа, Викимедиа Фонды ярҙам итәсәк.
Инкубаторҙарҙың әлегә үҙенең айырым вики-сайты юҡ. Уның менән Викимедианың башҡа википроекты һымаҡ файҙаланырға мөмкин.
Викиверситеттың яңы тел версиялары Бета-Викиверситетта ҡабул ителә, ә Викитека версияһы — иҫке Викитекала.
Бында яңы проект башларға ярамай, әммә асыҡ проекттарҙың яңы тел версияһын төҙөргә була (беренсе абзац исемлеген ҡара).
Инкубаторлаусы вики
Бында иң әүҙем викилар күрһәтелгән:
Туғандаш проекттар
Викимедиа Фонды ирекле эстәлекле күп телле һәм башҡа төрлө проекттарҙың эшен тәьмин итә:


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
АНТОНИЙ III (донъяуи исеме Храповицкий Алексей Павлович; 17.3.1863, Новгород губ. — 10.8.1936, Белград), дин әһеле һәм сәйәси эшмәкәр, Өфө һәм Минзәлә епискобы (1900—02). Дини тәғлимәт ф. д‑ры (1890). Архиепископ (1902), архимандрит (1890). Монахлыҡ ҡабул иткән (1885). С.‑Петербург дини акад. тамамлағандан һуң (1885) шунда уҡ уҡыта. 1890 й. алып Мәскәү һәм Ҡазан дини акад. ректоры, 1897 й. — Мәскәү патриархияһы епархияларында викар епископ, епископ. 1918 й. башлап Киев митрополиты. 1919 й. Сербияға күсеп китә. 1921 й. А.III Урыҫ сит ил православие сиркәүенә нигеҙ һалған һәм уны ошо сиркәүҙең Синод рәйесе итеп һайлаған Карловцы сиркәүе соборын үткәрә. Өфө епархияһы етәксеһе вазифаһында “Дин тәғлимәте ғилемен алған кешеләр өсөн һынау үткәреү ҡағиҙәләрен” (“Правила производства испытаний для лиц богословского образования”; 1900) һәм “Өфө епархияһы монастырҙары өсөн ҡағиҙәләр” (“Правила для монастырей Уфимской епархии”; 1901) эшләй, улар сиркәү тәртибен нығытыуға йүнәлтелә; сиркәү хәйриә эшмәкәрлеге м‑н шөғөлләнә, төбәктә монастырҙар һәм сиркәүҙәр артыуға булышлыҡ итә. Дәүләт советы ағзаһы (1906—07).
Хеҙм.: Полное собрание сочинений: в 3 т. СПб., 1911.
Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Башҡортостанда музыка
Башҡортостанда музыка — Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының музыкаһы.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттарҙың музыкаль ижады бик тәрән тамырлы. Башҡорттарҙың йыр-поэтик фольклоры ике төркөмдән тора:
1. Халыҡ ижадының текст, поэтик башланғыс өҫтөнлөк иткән әҫәрҙәре — иртәк һәм ҡобайыр формаһындағы «Ҡуҙыйкүрпәс һәм Маянһылыу», «Алпамыша һәм Барсынһылыу», «Аҡбуҙат» кеүек боронғо әҫәрҙәр. Ҡобайырҙар көйләп «әйтелә». Ритмикаһы ҡыҫҡа, речитатив төҙөлөшлө. Ҡобайыр көйҙәре ете ижекле «ҡобайыр шиғыры» метрикаһына ҡоролған.
2. Ауыҙ-тел ижады традицияларындағы эпик-поэтик жанр булып торған бәйеттәр. Бәйеттәр башлыса драматик сюжетҡа ҡорола, тарихи йә көнкүреш хәл-ваҡиғаларына, ҡаһарман шәхестәргә бағышлана. Бәйеттәр ҙә ҡобайырҙар кеүек көйләп башҡарыла.
Тарихи йырҙар һәм көйҙәр башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр» киң таралған осорҙа барлыҡҡа килгән («Ете ырыу», «Искәндәр», «Солтанбәк», «Бояғым хан»). XVIII быуатҡа тарихи йырҙарҙың яңы ҡатламы хасил була, уларҙа илһөйәрлек һәм халыҡтың берҙәмлеге темаһы иҙеүгә, колониялаштырыуға ҡаршы көрәш мотивтары менән үрелә («Ҡолой кантон», «Тәфтиләү» һ.б.)
Тарихи йыр — башҡорт халҡы тарихының мөһим мәлдәрен сағылдырған әүҙем үҫештәге жанр. Беренсе донъя һуғышы ваҡиғалары, революция, граждандар һуғышы, тормоштоң иҫтәлекле көндәре тураһында йырҙар бар.
Ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тураһындағы лирик йырҙар музыкаль ижадтың айырым төркөмөн хасил итә. «Таштуғай», «Сәлимәкәй», «Зөлхизә», «Шәүрә» кеүек йырҙар башҡорт лирик мелосының классик өлгөләре булып тора. Башҡорт музыкаһында мөхәббәт лирикаһы ярайһы уҡ үҫкән. Мөхәббәт йырҙарына тотанаҡлылыҡ, хистәр сафлығы, мөхәббәтте һәм ғашиҡтарҙы поэтиклаштырыу хас.
Көнкүреш йырҙарын табын, мәжлес йырҙары, шаян һәм сатирик сюжетлы йырҙар, шулай уҡ бейеү көйҙәре тәшкил итә. Бишек һәм балалар йырҙары айырым төркөмдө биләй. XIX быуат аҙағында промыслаларҙа, фабрикаларҙа һәм заводтарҙа эшләгән башҡорттарҙың хеҙмәтен һәм көнитмешен сағылдырған зимагор йырҙары барлыҡҡа килә.
Башҡорт музыкаль фольклорының айырыуса боронғо жанрҙарына ҡобайыр һәм бәйеттән тыш, сеңләү һәм теләк әйтеү инә.
Совет власы урынлашыу менән Башҡортостанда профессиональ мәҙәниәт үҫеш ала. Музыка мәктәптәре, музыка техникумы (1922, 1926 йылдан сәнғәт техникумы, 1932 йылдан Өфө музыка училищеһы) асыла, Мәскәү консерваторияһы эргәһендә Башҡорт студияһы ойошторола (1932). Тәүге профессиональ әҫәрҙәр араһында йырҙар һәм хор өсөн әҫәрҙәр, шулай уҡ драма театры спектаклдәренә яҙылған музыка (Х. К. Ибраһимов, Ғ. С. Әлмөхәмәтов, С. Х. Ғәбәши, М. М. Вәлиев, К. Й. Рәхимов) бар. 40-сы йылдарҙа тәүге милли опералар — М. М. Вәлиевтең «Һаҡмар» (1940, 2-се редакцияһы «Айһылыу» тигән исемдә, Н. И. Пейко менән берлектә, 1943), А. А. Эйхенвальдтың «Мәргән» (1940) һәм «Ашҡаҙар» (1944), Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас» (1941), Х. Ш. Заимов менән А. Э. Спадавеккианың «Аҡбуҙат» (1942), Р. Ә. Мортазиндың «Азат» (1949) опералары — ижад ителә.
Халыҡ музыкаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халыҡ йырҙары һәм халыҡ музыка ҡоралдарында башҡарылған көйҙәре йөкмәткеһе һәм музыкаль стиль билдәләре буйынса оҡшаш. Музыка ҡоралдарынан ҡурайҙа, һирәгерәк ҡумыҙҙа, революциянан һуң гармунда һәм скрипкала башҡарылған башҡорт көйҙәре киң таралған. Йырҙы йә көйҙө башҡарыр алдынан йыш ҡына уның тарихын һөйләйҙәр.
Башҡорт халыҡ музыкаһының вокаль һәм инструменталь формаларының оҡшашлығын башҡарыуҙың үҙенсәлекле ысулы булған өзләү көсәйтә. Йырсы, көйҙө бер үҙе ике тауыш менән башҡарып, ҡурай тауышына оҡшашлыҡҡа өлгәшә.
Халыҡ йырының классик жанры тип оҙон көй иҫәпләнә. Оҙон көй термины халыҡ телендә көйҙөң тибын ғына түгел, уның жанр һәм стиль үҙенсәлектәрен дә, башҡарыу манераһын да аңлата. Киң мәғәнәлә оҙон көй — күп быуатлыҡ халыҡ сәнғәте тарафынан эшкәртелеп сығарылған стиль һәм жанр алымдарының йыйылмаһы ул. Тарыраҡ мәғәнәлә оҙон көй һуҙып йырлана торған һәлмәк йырҙы йә көйҙө аңлата.
«Ҡыҫҡа көй» термины менән халыҡтың йыр сәнғәтенең киң ҡатламы, йырҙар һәм инструменталь көйҙәр билдәләнә. Ҡыҫҡа көй жанрындағы әҫәрҙәр ғәҙәттә көнкүреш һәм лирик темалар менән бәйле, әммә тарихи темаларға сығарылғандары ла бар.
Оҙон көй кеүек үк, ҡыҫҡа көй стилендәге йырҙар ҙа уларға ғына хас үҙенсәлектәргә эйә, һәм ул үҙенсәлектәр ҙә бик оҙаҡ үҫешкәндер. Ҡыҫҡа көй төшөнсәһе лә көй һәм башҡарылыу йәһәтенән билдәле бер стиль һыҙаттарына эйә.
Йөкмәткеһе һәм жанр билдәләре буйынса ҡыҫҡа көйҙө бер нисә төркөмгә бүлергә мөмкин. Уларҙың ҡайһы берҙәрен халыҡта һәлмәк көй тип йөрөтәләр. Улар һәлмәк темпта башҡарыла, лирик тасуирлау сифатына эйә, йышыраҡ тәбиғәт образдарын һүрәтләй. Мәҫәлән, «Төйәләҫ», «Түңәрәк күл», «Ялан Йәркәй». Музыкаль һүрәтләнеше һәм һыҙаттары буйынса бейеү көйҙәре лә ҡыҫҡа көйгә ҡарай. Бейеү көйҙәренең яугирҙәр башҡара торғандары, ҡыланып бейеүҙәр, лирик, шаян, туй бейеүҙәре бар, йәнә бейегәндә әйтелә торған таҡмаҡтар бар.
Башҡорт халыҡ музыкаһына хас үҙенсәлектәр:
- образлы-эмоциональ йөкмәтке[1];
- милли музыканың интонацион идиомалары;
- лад саралары (мәҫәлән, пентатоника);
- тембр законсалыҡтары (флейтала ҡурайға оҡшатып уйнау);
- фольклор өлгөләренә хас үҫеш типтары (йыр-куплет һәм вариация принциптары, ҡабатлау, остинатлыҡ формалары);
- вокаль һәм инструменталь музыка жанрҙарының профессиональ музыка сәнғәтендә ҡабатланыуы;
- композиция структуралары (мәҫәлән, ҡабатланыусанлыҡ, периодиклыҡ, периодиклыҡтар пары һ.б.).
- көйҙәрҙең киң диапазоны, октавалы һикерештәр, йыр башына тоник терциянан квинтаға күсеш хаслығы, өн эсендәге бөгөлдәр.
Көнсығыш музыкаһы һыҙаттарына эйә булған башҡорт музыкаһына өндө уратып көйләү, биҙәлештәр, секвенциялылыҡ, остинатлылыҡ хас.
Сәнғәт белгестәре Р. Г. Игнатьев, А. Н. Оводов, Ғ. Х. Йәнекәйев һәм башҡалар башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнеү һәм яҙып алыу менән шөғөлләнгән. С. Г. Рыбаков, М. И. Солтанов Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары йыйынтыҡтарын баҫтырып сығарған. Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә шәкерттәр музыкаға өйрәтелгән (уҡытыусы Варшава консерваторияһы профессоры В. Клеменц булған), хор һәм оркестр ойошторолған.
Көй биҙәлеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көйҙө биҙәү өсөн башҡорт музыкаһында ҡыҫҡа оҙайлыҡлы өндәрҙән торған мелодик әйләнештәр ҡулланыла. Был күренеш орнаментика тигән термин менән атап йөрөтөлә. Орнаментикаға мелизмдар, тираталар, пассаждар, колоратуралар, фигурациялар, глостар, фиоритуралар инә. Орнаментика ноталар менән яҙылырға, ноталарға индерелмәгән махсус билдәләр менән билдәләнергә йәки башҡарыусы тарафынан импровизацияланырға мөмкин.
Вокаль һәм инструменталь импровизация башҡорт халыҡ музыкаһында башҡорт мелосының мөһим өлөшө булып тора. Башҡорт орнаментикаһы башҡарыу виртуозлығынан тыш айырым бер йөкмәткегә эйә һәм башҡарыусының оҫталығына бәйле.
Орнаментика алымдары айырыуса ҡурайҙа уйнағанда сағыу күренә. Музыкаль әҫәрҙе ҡурай өсөн нотаға һалғанда уның бөтә мөмкинлектәре һыйып бөтмәй. Ҡурайҙа уйнағанда мелизмдарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла:
- «Буранбай», «Зөлхизә», «Сибай», «Урал» һәм башҡаларҙы башҡарғанда — форшлагтар;
- фермата — өндө йә паузаны оҙайтыу;
- кульминацияларҙы билдәләү өсөн артикуляциялы-штрихлы айырма индереү — «Гөлнәзирә», «Байыҡ».
Башҡорт музыкаһында орнаментиканың түбәндәге төрҙәре йыш осрай:
- өзләү һәм обертонлы трансформация (ҡурайсылар А. М. Айытҡолов, И. И. Дилмөхәмәтов, Й. М. Иҫәнбаев, Ғ. З. Сөләймәнов, Р. Р. Рәхимов);
- өн оҡшатыу образдары (торна ҡысҡырыуы, сыңлауҙар, тояҡ тауыштары).
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Башҡорт халыҡ йырҙары.
Академик музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуаттан башлап рус һәм сит ил композиторҙары үҙ әҫәрҙәрендә башҡорт музыкаһына мөрәжәғәт иткеләгән. Улар араһында — композиторҙар A.A. Алябьев («Азиат йырҙары»), А. Т. Гречанинов (ун биш башҡорт көйө), С. Г. Рыбаков, Н. Я. Мясковский (Һигеҙенсе симфонияның өсөнсө өлөшө), A.A. Эйхенвальд, Л. Б. Степанов, Л. Н. Лебединский, Н. И. Пейко, А. П. Гладковский, А. Э. Спадавеккиа, Н. K. Чемберджи, К. Б. Шуберт (ҡыллы квартеттың финалы), А. Г. Чугаев.
ХХ быуаттың 20-се йылдарынан Башҡортостанда профессиональ музыка үҫә, музыка уҡыу йорттары асыла. Башҡорт композиторҙары Х. К. Ибраһимов[2], М. М. Вәлиев, ҡурайсылар Й. М. Иҫәнбаев, Х. Б. Әхмәтов, Ғ. Ғ. Ушанов Башҡорт академия драма театры спектаклдәре өсөн музыка яҙа. Мәшһүр башҡорт музыканттары йырсы Ғ. С. Әлмөхәмәтов[3] һәм ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаев[4] ил буйлап һәм сит илдәргә гастролдәргә бара. Өфөлә Башҡортостандың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү йәмғиәте эргәһендә фольклорҙы, 20-се йылдарҙың профессиональ музыкаһын өйрәнеү буйынса сәнғәт белгестәре секцияһы асыла. Секцияға И. В. Салтыков, Ғ. С. Әлмөхәмәтов, С. Х. Ғәбәши, А. С. Ключарёв инә.
Өфөлә түбәндәге уҡыу йорттары асыла: музыка мәктәбе (1920), музыка училищеһы (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы, 1922); Мәскәү дәүләт консерваторияһында һәм Ленинград хореография училищеһында башҡорт студиялары (1932). 1938 йылда Өфөлә Башҡорт опера театры (1941 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры), 1939 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһы (музыкаль лекторий менән) асыла[5].
Һуғыш йылдарында Башҡортостандың музыкаль мәҙәниәтенә композиторҙар А. Э. Спадавеккиа, Н. И. Пейко, Н. К. Чемберджи, А. А. Эйхенвальд, Л. Б. Степанов, Ф. Е. Козицкий үҙ өлөшөн индерә. Опера һәм балет театрында Чемберджиҙың «Ҡарлуғас», Х. Ш. Заимовтың һәм А. Э. Спадавеккианың «Аҡбуҙат», Ибраһимов менән Козицкийҙың «Ватан өсөн», Вәлиев менән Пейконың «Айһылыу», Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм «Ашҡаҙар» опералары, Степановтың «Сыңрау торна» балеты ҡуйыла. Композиторҙар фронттағы яугирҙәр өсөн йырлы листовкалар серияһы эшләй һәм «Башҡорт композиторҙары — Ҡыҙыл Армияға» тигән 44 йырҙан торған йыйынтыҡ әҙерләй. Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһы уҡыусылары Р. А. Ғәбитов, Р. Ә. Мортазин, Х. Ш. Заимов, Ш. З. Ҡолбарисов, Ш. Ш. ИбраҺимов, Х. Ф. Әхмәтов, шулай уҡ өфөлөләр М. З. Бәширов, Л. А. Атанова, К. Й. Рәхимов фронтҡа китә.
50-се йылдар башында башҡорт композиторҙары хор, симфоник һәм камера-инструменталь музыканы үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Ғәбитовтың «Урал тураһында поэма»һы, Заимовтың «Башҡортостан» һәм «Баҫыу киңлектәрендә» кантаталары, Исмәғилевтең «Башҡортостан нефтселәре» хор өсөн сюитаһы, Рәхимовтың, Вәлиевтең, Мортазиндың, Әхмәтовтың хор өсөн әҫәрҙәре хеҙмәтте, халыҡтар дуҫлығын данлай, тыныслыҡ өсөн көрәшкә өндәй. Симфоник музыка — Әхмәтовтың «Лирик сюита»һы, Н. Ғ. Сабитовтың «Героик поэма»һы, Исмәғилевтең «Ике башҡорт темаһына увертюра»һы, Мортазиндың «Байрам симфониэтта»һы, Вәлиевтең «Элегия»һы һәм «Бейеү сюитаһы»; балеттар — Ключарёвтың «Тау риүәйәте», Сабитов менән Әхмәтовтың «Тау бөркөтө» барлыҡҡа килә. 50-60-сы йылдарҙа З. Ғ. Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһы (1955), «Шәүрә» лирик-психологик драмаһы (1963), «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһы (1959), «Ағиҙел тулҡындары» лирик операһы (1972); Н. Ғ. Сабитовтың «Буратино» (1960), «Гөлнәзирә» (1963), «Тау бөркөтө» (X. Ф. Әхмәтов менән берлектә, 1959), «Мурзилка-космонавт» (1964), «Яратам һине, тормош» (1967), «Айгөл иле» (1971) балеттары; Р. Ә. Мортазиндәң «Дауыл» операһы (1969); X. Ф. Әхмәтовтың «Замандаштар» операһы (1970); А. С. Ключарёвтың «Тау риүәйәте» балеты (1959); X. Ш. Заимов менән А. Г. Чугаевтың «Ҡара йөҙҙәр» балеты (1965) ижад ителә.
1968 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институты асыла.
Башҡортостан музыкаль мәҙәниәтенә һәм музыканттарына булышлыҡ итеү маҡсатында 1940 йылдың 2 мартында БАССР Совет композиторҙары союзы ойошторола. Союздың рәйесе итеп беренсе башҡорт операһы «Һаҡмар»ҙың авторы М. М. Вәлиев һайлана.
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзында 31 композитор һәм 15 музыка белгесе була[6].
Башҡорт эстрадаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт эстрадаһының билдәле башҡарыусылары: Айҙар Ғәлимов, Роберт Юлдашев, Тимур ZinDan Вәлитов, Илгиз Абдрахманов, музыкаль төркөмдәр «Шау-Шоу», «Һомай», «Башстайл», «EuroАзия» төркөмө[7], «Йатаған» этно-төркөмө һәм башҡалар.
Республикала рок хәрәкәте барлыҡҡа килеү башында «Дәрүиш хан» һәм «Рух» башҡорт төркөмдәре тора[8]. Ил буйлап «Бүреләр»[9], ДДТ[10], Lumen төркөмдәре гастролдә йөрөй.
Башҡорт эстрадаһының төп сараһы — йыл һайын үткәрелә торған «Йыл йыры» конкурсы.
Башҡортостан территорияһында «Туған тел» күңел асыу телеканалы эшләй, ул популяр башҡорт музыкаһын тапшыра.
Фестивалдәр һәм конкурстар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урал һәм Волга буйы композиторҙары музыкаһы фестивале (Өфөлә 1983, 1989, 1995 йылдарҙа үткәрелә)
«Шаляпин кисәләре» опера сәнғәте республика фестивале
Төрки йәштәренең «Урал моңо» халыҡ-ара музыкаль ижад конкурс-фестивале
«Белая река» (2012 йылдан) рок-музыка фестивале
«Керәшен һыуыҡтары» популяр музыка һәм бейеү фестивале
Башҡарыусы музыканттарҙың Нариман Сабитов исемендәге асыҡ конкурсы.
Музыкаль коллективтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры[11]. Оркестр 11 компакт-дискынан торған «Башҡорт симфоник музыкаһының антологияһы»н яҙҙыра. Антологияға Башҡортостан композиторҙарының классик әҫәрҙәре инә.
- Башҡортостан Республикаһының Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестры (2001)
- «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының оркестры
- «Башкирия» камера оркестры
- Бигматур — Өфөнөң музыкаль коллективы.
Билдәле музыканттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Монастырский Вадим Наумович — пианист, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977)
- Иҙрисов Фәрит Фәтих улы — Башҡортостан гимны көйөнөң авторы
- Баева Вера Михайловна (1936 йылғы) — опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1986).
- Булатов Рөстәм Баян улы (1980 йылғы) — билдәле рок-музыкант, «Lumen» төркөмөнөң вокалсыһы
- Ғәзиев Иҙрис Мөҙарис улы (1960 йылғы) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993), Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2002), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999)
- Губин Андрей Викторович (1974 йылғы) — Рәсәйҙең эстрада поп йырсыһы
- Исмәғилев Заһир Ғариф улы (1917—2003) — мәшһүр башҡорт композиторы
- Спиваков Владимир Теодорович (1944) — Рәсәй скрипкасыһы һәм дирижёры, «Виртуозы Москвы» оркестының нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990)
- Тиманова Вера Викторовна (1855—1942) — пианист
- Шевчук Юрий Юлианович (1957) — совет һәм Рәсәй музыканты, шағир, композитор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005)
- Мортазин Владислав Львович — органсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
- Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы — йырсы (сопрано), Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы»
- Родионов Геннадий Степанович — йырсы бас, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
- Никанорова Татьяна Леонидовна (1966 йылғы) — йырсы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы (2008)
- Ғөбәйҙуллин Марат Рөстәм улы (1980) — Рәсәй пианисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, «Сүриәлә академик музыканы үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» почетлы наградаһы бар (2011).
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты
Салауат музыка колледжы
Октябрьский, Дәүләкән, Учалы ҡалаларындағы музыка колледждары һәм училищелары
Музыка ғилеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда музыка ғилеме буйынса тәүге яҙмалар концерттар, музыканттарҙың гастролдәре, Башҡортостан артистарының һәм башҡарыусыларының сығыштары тураһында мәғлүмәт биреүҙән һәм хәбәрнамәләрҙән тора. Республикала музыка сәнғәтенең Октябрь революцияһына тиклемге үҫеш юлын Ш. Бабич, М. Ғафури, Х. Килдебәк, С. Л. Рәмиев тасуирлай. 1917 йылдан һуң Башҡортостанда музыка-ағартыу эшмәкәрлеге менән Ғ. С. Әлмөхәмәтов, С. Ғәбәши, М. В. Кугушева, И. В. Салтыков шөғөлләнә.
Музыка ғилеме буйынса тәүге эштең береһе — Әлмөхәмәтовтың «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» очеркы (1933). Х. Ф. Әхмәтов, Л. Н. Лебединский һәм башҡалар башҡорт музыкаль мәҙәниәте тураһында яҙа: «Башҡортостан композиторҙары» (1955), «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре», «РСФСР-ҙың автономиялы республикаларының музыкаль мәҙәниәте» (1957). Н. Ш. Ғөбәйҙуллиндың «Башҡорт совет музыкаһы тарихы» (1968) материалдары «История музыки народов СССР» (1—5-се томдар, 1970—1974) баҫмаһына индерелә.
ХХ быуаттың 60—70-се йылдарында музыка ғилеме буйынса эштәр авторҙарынан Л. П. Атанова — Әлмөхәмәтов, М. М. Вәлиев, Р. Л. Ғәбитов, Х. Ш. Заимов, Р. Ә. Мортазин; Ә. Һ. Бикчәнтәев — Сабитов; Р. М. Бикмөхәмәтова — Ш. Ш. Ибраһимов тураһында; Р. Х. Хәйруллин — «Мастера оперного искусства Башкирии», «Мастера балетного искусства Башкирии» китаптарын, М. Х. Хисмәтуллин тураһында; Б.Бикбай «Халыҡ йырсыһы Хәбир Ғәлимов»; Р. Р. Әхмәҙиева Ғ. С. Хәбибуллин, Б. Н. Вәлиева тураһында яҙа.
70—90-сы йылдарҙа Башҡортостанда башҡорт профессиональ һәм халыҡ музыкаһы тураһында хеҙмәттәр баҫыла: «Научно-методические записки», «Вопросы музыковедения», «Вопросы искусствознания», «Вопросы искусствоведения», «Вопросы истории башкирской музыкальной культуры», уларҙың авторҙары Л. И. Алексеева, Г. Н. Әхмәҙиева, Г. С. Ғәлина, Н. Ф. Ғарипова, Н. А. Еловская, Р. Х. Исламғолова, С. Ю. Кәримова, Е. К. Карпова, В. К. Ланге, М. Ғ. Мортазина, Т. М. Русанова, М. П. Фоменков, Р. Ю. Шәйхетдинов була.
1980—2000-се йылдарҙа белешмә баҫмалар сыға: Атанованың «Композиторы Башкирии» (1982), Э. М. Давыдованың «Композиторы Советской Башкирии» (1987), шулай уҡ «Башкирская профессиональная музыка» (1994), «Композиторы и музыковеды Башкортостана» (2002); «Музыкальное искусство Башкирской АССР в период развитого социализма» библиографик белешмәлеге (1985); «Башкирская народная музыка» нота яҙмалы белешмәлеге (1988; төҙөүсеһе Әхмәтйәнова). 90-сы йылдарҙа фольклористика буйынса монографиялар нәшер ителә — Әхмәтйәнованың «Башкирская инструментальная музыка. Наследие» (1996), Рәхимовтың «Фактура башкирской монодии. Инструментальное исполнительство» (1998), Ғәлинаның «Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика» (2006); «Бишек йыры» (1994; төҙөүсеһе А. М. Ҡобағошов) фольклор йыйынтығы, «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» (1997; төҙөүсеһе Ф. А. Нәҙершина), «Халҡым йыры» йыйынтығы (1995; төҙөүсеһе Ф. А. Килдейәрова), «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» (1—3 сығарылыштар, 2001—2005; төҙөүсеһе Р. С. Сөләймәнов) баҫмаһы, «Башкирские народные протяжные песни»; төҙөүсеһе Л. К. Сәлмәнова, Әхмәтйәнованың «Башкирская этномузыкология» (2008) китабы һәм башҡалар, композиторҙар ижады тураһында — Ғәлинаның «Хусаин Ахметов» (1994), «Загир Исмагилов» (1997), Скурконың «Башкирская академическая музыка. Традиции и современность» (2005), Л. Р. Латипованың «Зеркало для маэстро» (2007); дәреслектәр — «Очерки по истории башкирской музыки» (1—2 сығарылыштар, 2001—2006), М. С. Алкиндың «Башҡорт йыры» (2002), мәктәптәрҙең 7—10 кластары өсөн «Культура Башкортостана» («Музыкальное искусство» киҫәге; 2002—2005), балалар музыка мәктәптәре өсөн «Башкирская музыкальная литература» (2005)[12].
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостандың Бөрө ҡалаһында йәшәгән композитор Г. Свиридов, башҡорт музыкаһы бөтә төрки һәм көнсығыш халыҡтары музыкаһынан тамырҙан айырыла һәм тәбиғәте менән кельт халыҡтарының пентатоникаһына ныҡ оҡшаш, тигән[13].
1890 йылдың 18 декабрендә Өфөлә ҡышҡы театр бинаһында С. Монюшконың С. Я. Семёнов-Самарский труппаһы ҡуйған «Галька» операһында Ф. Шаляпиндың дебют сығышы үтә. Өфөлә уның тәүге соло партияһы, тәүге бенефисы, тәүге автографы, тәүге вокал дәрестәре була.
1964 йылдың сентябрендә Өфөлә Башҡорт музыкаһы аҙнаһы үтә. Өфөгә РСФСР Композиторҙар союзы секретариаты ағзалары, шулай уҡ Д. Д. Шостакович килә. Смотр тамамланғас, Д. Д. Шостакович былай ти:«…башҡорт композиторҙарының юғары кимәле бик шатландырҙы. Шул уҡ ваҡытта бер нисә тәнҡит һүҙе лә әйтке килә. Башҡорт композиторҙары әлегә беҙҙең эшсе синыф тураһындағы әҫәрҙәрҙе аҙ ижад итә. Уның көнкүрешен, һоҡланғыс хеҙмәт ҡаҙаныштарын, ҡаһарманлығын һүрәтләү — уларҙың иң төп бурысы, һәм мин ышанам, был бурысты тиҙ арала үтәрҙәр».[14]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- С. Г. Рыбаков «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» (СПб., 1897)
- Сборник М. И. Султанов «Башкирские и татарские мотивы» (Саратов, 1916).
- Сборник народных песен «Мусульманские песни» (в том числе ок. 50 баш.), А. Т. Гречанинов, Лейпциг, изд. Т. Беляева.
- Башкирские народные песни, сост. X. Ф. Ахметов, Л. Н. Лебединский, А. И. Харысов, Уфа, 1954.
- Сборник «Союз композиторов Республики Башкортостан. Очерки жизни и творчества», Уфа. 2009.
- Башкортостан. Краткая энциклопедия под ред. Р. З. Шакурова Уфа, изд-во: «Башкирская энциклопедия», 1996 г.
- Очерки по культуре народов Башкортостана. Сост. Бенин В. Л. Уфа, изд-во: Китап, 1994 г.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Концертные организации Башкортостана
- Музыкальная культура Башкортостана
- Музыкальная культура Башкортостана. Сайт Моя родина — Башкортостан.
- Музыка. Культурный мир Башкортостана.
- Музыкальная культура Башкортостана
- Р. Г. Рахимов. Ст. Орнаментика. Башкирская энциклопедия.
- Г. Н. Ахмадеева. Ст. Балетная музыка. Башкирская энциклопедия.
- Л. К. Кудоярова. Ст. Рок-музыка. Башкирская энциклопедия.
- С. М. Платонова. Ст. Детская музыка. Башкирская энциклопедия.
- Г. С. Галина. Ст. Программная музыка. Башкирская энциклопедия.
- Л. К. Кудоярова. Ст. Дзас. Башкирская энциклопедия.
- Э. Х. Гайфуллина. Ст. Хоровая музыка. Башкирская энциклопедия.
- Г. С. Галина. Ст. Вокальная музыка. Башкирская энциклопедия.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русские композиторы и Башкирия — автореферат и диссертация по искусствоведению.
- ↑ Композитор Х.
- ↑ Бельские просторы
- ↑ Информационно-рекламная газета «Деловой мир»
- ↑ О филармонии — башкирская государственная филармония
- ↑ Региональная общественная организация «Союз композиторов Республики Башкортостан»
- ↑ Официальный сайт группы «EuroАзия»
- ↑ Легенды башкирского рока: творчество группы «Рух» | Центр Льва Гумилева
- ↑ burelar.com — Официальный сайт группы БУРЕЛАР
- ↑ ДДТ «ИНАЧЕ»
- ↑ Национальный симфонический оркестр РБ
- ↑ Юридический портал
- ↑ Ватандаш / Соотечественник / Compatriot
- ↑ Республика Башкортостан//К 100-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ ВЕЛИКОГО КОМПОЗИТОРА :Музыканты всегда в первых рядах человечества.


text:
- Подробности
- Просмотров: 345
НЕФТЬ БУЙЫНСА БЕЛЕМ БИРЕҮ, нефть сығарыу, эшкәртеү, нефтехимия, газ сәнәғәттәре өсөн урта һәм юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү системаһы; проф. һәм өҫтәлмә белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Башҡортостанда Н.б.б.б. 1932 й. Стәрлетамаҡ ҡ. Көнсығыш нефть техникумы (Стәрлетамаҡ нефть техникумы итеп үҙгәртелгән, хәҙ. Ишембай нефть колледжы) асылғандан һуң үҫешә башлай; унда әҙерләнгән белгестәргә инженер квалификацияһы бирелгән. 1940 й. Ишембай, Өфө ҡҡ. Әзербайжан ситтән тороп белем биреү нефть ин‑ты филиалдары ойошторола. 1941 й. Өфөгә И.М.Губкин ис. Мәскәү нефть ин‑ты эвакуациялана, 1942 й. Ишембай, Стәрлетамаҡта уның филиалдары эшләй. 1943 й. Өфө филиалы (етәкселәре А.В.Фатеев, В.Г.Рубинштейн), уның нигеҙендә 1948 й. Өфө нефть ин‑ты (ҡара: Нефть техник университеты) ойошторола. ӨНИ‑нең 1956 й. Октябрьский киске бүлеге (1984 й. алып филиал), 1962 й. Стәрлетамаҡ дөйөм техник ф‑ты (1983 й. алып филиал) асыла. 1956 й. башлап Салауат ҡ. И.М.Губкин ис. Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте ин‑тының уҡытыу‑консультация пункты (һуңынан филиал) эшләй башлай. 1962 й. уның нигеҙендә ӨНИ‑нең Салауат киске ф‑ты (1983 й. алып филиал) ойошторола. ӨДНТУ‑ла һәм уның филиалдарында инженерҙар әҙерләү нефть һәм газ индустрияһының бөтә етештереү тармаҡтарын үҙ эсенә алған 36 һөнәр (шуларҙың 12‑һендә бакалавриат эшләй) б‑са алып барыла. Нефть сәнәғәте өсөн махсус урта белемле техник хеҙм‑рҙәр әҙерләгән уҡыу йорттары комплексы 20 б. уртаһында формалаша. 1946 й. Өфө нефть техникумы асыла, 2003 й. Яғыулыҡ‑энергетика колледжы составына инә, нефть һәм газ эшкәртеү, нефтехимия, газ һәм нефть үткәргес торбалары, газ һәм нефть һаҡлағыстар ҡороу һәм файҙаланыу б‑са техниктар әҙерләй. 1951 й. БАССР (Дүртөйлө, Приют, Серафимовка ҡасабалары), ТАССР (Лениногорск, Түб. Кама, Әлмәт ҡҡ.), Төмән өлк. (Нефтеюганск, Сорғот, Түб. Варта ҡҡ.) филиалдары м‑н Октябрьский нефть техникумы (ҡара: Октябрьский нефть колледжы) ойошторола. Нефть һәм газ скважиналарын быраулау, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалау һәм улар геологияһы, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын эҙләү һәм разведкалауҙа геофизик ысулдар ҡулланыу б‑са белгестәр әҙерләй. 1962 й. Нефтекама киске техникумына (ҡара: Нефтекама нефть колледжы) нигеҙ һалына. Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү һ.б. һөнәрҙәр б‑са белгестәр сығара. Профессиональ‑техник белем биреү системаһына ҡараған 15‑се, 60‑сы (Стәрлетамаҡ), 42‑се (Мәләүез ҡ.), 56‑сы (Октябрьский ҡ.), 59‑сы (Нефтекама ҡ.) һөнәрселек лицейҙарында, 9‑сы (Благовещенск ҡ.), 19‑сы (Салауат), 21‑се (Ишембай) һөнәрселек уч‑щеларында квалификациялы эшселәр әҙерләнә. 30‑сы йй. башында Башҡ‑н хужалыҡ етәкселәренең һәм инженер‑техник хеҙм‑рҙәрҙең квалификацияһын күтәреү ин‑тында нефть сәнәғәте хеҙм‑рҙәренең квалификацияһын күтәреү системаһы ойошторола, ин‑ттың БАССР (Баймаҡ, Белорет, Ишембай, Өфө ҡҡ.), Ҡаҙаҡ ССР‑ы (Ҡарағанда ҡ.), Куйбышев (Куйбышев ҡ.) һәм Ырымбур (Орск ҡ.) өлк. филиалдары булдырыла. Уҡытыу етештереү характерына һәм алдан алынған белем кимәленә ҡарап индивидуаль план б‑са алып барылған. 1994 й. алып инженер‑техник хеҙм‑рҙәрҙең квалификацияһын күтәреү ӨДНТУ‑ның Өҫтәлмә проф. белем биреү ин‑тында, Тармаҡ‑ара квалификация күтәреү институтында, пр‑тиеларҙағы махсус курстарҙа үткәрелә. Ғилми һәм педагогик эш өсөн белгестәр ӨДНТУ аспирантураһы, докторантураһында әҙерләнә. 1968 й. техник фәндәр канд., 1972 й. алып — докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлау б‑са махсус совет асыла. Н.б.б.б. үҫешенә В.Л.Березин, А.Ф.Богдановский, З.И.Бәхтизин, В.Е.Губин, З.И.Сөнәев, А.И.Спивак, А.М.Шаммазов һ.б. тос өлөш индерә.
Д.Л.Рахманҡолов
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
Рәсәйҙә һәр бишенсе ғаилә «көскә осон осҡа ялғай» – һорау алыу
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Рәсәйҙә һәр бишенсе ғаилә үҙенең финанс хәлен ауыр тип иҫәпләй, тип хәбәр итә «РИА Яңылыҡтар» агентлығы «Ромир» холдингы тикшеренеүҙәренә һылтанып.
Һорау алыу күрһәтеүенсә, ғаиләләрҙең 46 проценты финанс хәлен ҡатмарлы тип иҫәпләй, әммә иң кәрәкле нәмәләргә уларҙың аҡсаһы етә. Халыҡтың 30 проценты үҙенә теләһе ҡайһы көндәлек сығымын рөхсәт итә ала. Рәсәй ғаиләләренең 3 проценты эре әйберҙәр: йорт йыһазы, көнкүреш техникаһы һәм туристик юлламалар, 0,2 проценты автомобиль һәм күсемһеҙ милек һатып алыу мөмкинлегенә эйә.
Һорау алған Рәсәй ғаиләләренең 21 проценты аҡса етмәү кисерә. Уларҙың 17 процент респонденты ҡайһы бер аҙыҡ-түлек һәм тауар һатып алыуҙа ҡыйынлыҡ кисерә, ә 4 проценты «көскә осон осҡа ялғай».
Әлбиттә, хәйерселек сигендә булған ғаиләләрҙең кәйефе иң пессимистик. Рәсәйҙәрҙең 67 проценты киләһе йылда ла финанс хәлдә бер ниндәй үҙгәрештәр көтмәй.
Иҫәп палатаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылдың беренсе кварталында фәҡирлек сигендә булған рәсәйҙәрҙең һаны 2 миллион кешегә артҡан. Халыҡтың 15 проценты – 22 миллион кеше ярлы тип иҫәпләнә. Ғаилә ағзаһына уртаса табыш кимәле – 15 506 һум, унан кәмерәк осраҡта ярлылыҡ башлана. Был күрһәткес Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта ярайһы уҡ юғары – 21,7 мең һум, ауыл ерендә түбән – яҡынса 12,5 мең һум.
http://www.bashinform.ru/news/1089716-v-rossii-kazhdaya-pyataya-semya-ele-svodit-kontsy-s-kontsami-opros/


text:
- Подробности
- Просмотров: 449
“АГРОМАШ”, а.х. ҡорамалдары етештереү пр‑тиеһы. 1941 й. СССР‑ҙың көньяҡ райондарынан эвакуацияланған йыһазландырылған заводтар базаһында “Уфасельмаш” механика з‑ды булараҡ нигеҙ һалына. 1944 й. алып а.х. машиналары (елгәргес, сортлағыс, ашлыҡ һуҡҡыс һ.б.), 1959 й.— а.х. ҡорамалдары (вентилятор, һауа дымлатҡыс, электр энергияһын иҫәпкә алыу щиттары, электр калориферҙары һ.б.) сығарыуға махсуслаша. 1997 й. башлап “А.” ДУП‑ы, Дәүләт проект конструкторлыҡ технологик бюроһы м‑н берләштерелә, 2008 й. ябыла. Пр‑тие БР‑ҙа тәүгеләрҙән булып аҙыҡ һәм химия продукцияһы өсөн бер тапҡыр ҡулланыла торған полипропилен төрөү материалы әҙерләү технологияһын үҙләштерә. Составы: әҙерләү-штамплау, механик йыйыу, гальваник, инструмент-тәж. үткәреү, ремонт-механика, ремонт-төҙөлөш, транспорт цехтары. 1999 й. 344 кеше эшләгән. Продукцияһын ҡулланыусылар — БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре, яҡын сит илдәрҙең ҡошсолоҡ ф‑калары, малс‑ҡ комплекстары, элеваторҙары, мед. учреждениелары.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Ҡыҫтыбый
Ҡыҫтыбый — башҡорт милли аш-һыуының бер төрө. Татарҙарҙа, шулай уҡ Урта Азияның күп кенә халыҡтары аш-һыуында ла осрай. Ҡыҫтыбый сөсө ҡамырҙан бешерелә. Эслеккә тары, ҡарабойҙай бутҡаһы, картуф иҙмәһе ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Атаманың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаманың нигеҙендә эш барышын аңлатҡан «ҡыҫтырыу» йәки «ҡыҫыу» һүҙе тора. Сыуаш телендәкастампи, марыйса кыстывий, удмурттарҙа кыстыбыйтип йөрөтөлә[1].
Нисек бешерелә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡамырын йомортҡа һытып һөткә йәки сей ҡатыҡҡа баҫалар. Таба ҙурлығына самалап ҡамырҙы бәләкәй генә йоморсаҡтарға бүлеп сығалар. Йоҡа ғына итеп йәймә йәйәләр. Ҡоро табала йәймәләрҙең ике яғын да бешереп алалар. Йәймәләр һыуынмаҫ элек (һыуынһа һынырға мөмкин) яртыһына эслек һалалар. Икенсе яртыһы менән ҡаплайҙар, йәғни ҡыҫалар, тик ситтәрен бөрмәйҙәр.
Өҫтәлгә бирер алдынан тышын иретелгән һары йәки шыйыҡ май менән майлайҙар. Көндәлек аҙыҡ итеп тә, ҡунаҡҡа һый итеп тә әҙерләйҙәр. Эслеге төрлөсә булһа ла, ҡамыры бер үк төрлө әҙерләнә.
Рецепт: (бер порцияға)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эслек өсөн: Һөт — 150 мл., Тары- 50 г., Һарымай- 20 г., Тоҙ.
Ҡамыр өсөн: Он- 1 стакан. Һөт йәки сей ҡатыҡ — 1 стакан, 1 йомортҡа, тоҙ.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъялағы иң ҙур ҡыҫтыбый 2011 йылда Башҡортостанда бешерелә һәм Гиннесс китабына индерелә. Уның диаметры 2 метр 10 см була. Ҡыҫтыбыйҙы ҙурлығы 6,25 квадрат метр булған табала баш ҡаланың «Аҡбуҙат» ресторан комплексы ашнаҡсылары бешерә. Ҡамырын йәйеү өсөн 2,5 метр оҙонлоғондағы уҡлауҙы "«Ағиҙел» Башҡортостан художество промыслаһы" дәүләт унитар предприятиеһы оҫталары эшләп бирә. [2].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шитова С. Н., Гадельгареева Р. Г. Злаки в повседневной, праздничной и обрядовой пище башкир в конце XIX — начале XX в.//Хозяйство башкир в XIX-начале XX в. М., 1979
- Баязитова Ф. С. Аш-су һәм халык традицияләре лексикасы. -Казан: Дом печати, 2007. — 480 б.
- Мигранова Э. В. Башкиры. Традиционная система питания: Историко-этнографическое исследование — Уфа: Китап, 2012. — 296 б. — ISBN 978-5-295-05587-4.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мигранова Э. В. Ҡыҫтыбый // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Башҡорт Энциклопедияһында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе
- Башҡорт кухняһы сайтында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе (рус.)
- ufacity.wordpress.com сайтында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 322
ПИЛОТҺЫҘ ОСОУСЫ АППАРАТ, осоу аппараты м‑н идара итеү маҡсатҡа ярашһыҙ йәки пилот өсөн хәүефле, ә пилотһыҙ аппарат техник характеристикалары б‑са өҫтөнөрәк булған шарттарҙа эксплуатацияланыу өсөн тәғәйенләнгән автоматик рәүештә идара ителгән аппарат. Бер тапҡыр (сәп‑самолёт, ҡанатлы хәрби ракета) һәм күп тапҡыр ҡулланыла торғандары (самолёт‑разведчик, патруль самолёты) була. П.о.а. итеп махсус проектланған аппараттар йәки туҙған ябай һәм дистанцион идара итеү системаһы м‑н йыһазландырылған МиГ‑21, Ил‑28 тибындағы самолёттар файҙаланыла. Улар ер өҫтөндәге хәрәкәтле һәм хәрәкәтһеҙ ҡулайламаларҙан, диңгеҙҙәге, һауалағы йөрөткөстәрҙән осоп китә ала. Уларҙа старт двигателдәре (стартты тәьмин итә) һәм траектория б‑са осоу двигателдәре (марш двигателдәре) файҙаланыла. П.о.а. ғилми‑тикшеренеү, халыҡ хужалығында, спорт һәм хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыла. Башҡортостанда 1973—89 йй. П.о.а. Күмертау авиация производство предприятиеһында сериялы етештерелгән. Бер нисә типтағы сәп‑самолёттарҙың марш дви‑ гателе сифатында РД‑9Б һәм Р11‑300 тибындағы Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе сығарған модернизацияланған турбореактив авиация двигателдәре файҙаланыла; 1985 й. тиклем РД‑9БКР двигателдәре сериялы етештерелгән (Ла‑17ММ сәптәрендә файҙаланыу дауам ителә). “Мотор” ҒПП‑нда “Машиналар эшләү ҒПБ” Хәрби сәнәғәт корпорацияһында (Реутов ҡ.) уйлап табылған диң‑ геҙҙә базаланған “Вулкан”, “Гранит” һәм “Метеорит” ҡанатлы ракеталары өсөн газ турбиналы КР17‑300, КР21‑300 һәм КР23 марш двигателдәре эшләнгән. “Стриж” (Ту‑141) П.о.а. “Мотор” ҒПБ‑нда уйлап сығарылған КР‑17А двигателе ҡуйыла.
Әҙәб.: Проектирование авиационных двигателей ГТД. Уфа, 1987.
Х.С.Ғүмәров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Республика көнө алдынан Өфөнөң Ленин районында Башҡортостандың 100 йыллығына ҡарата сираттағы юбилей объекты — 1-се лицей реконструкциянан һуң ишектәрен асты. Төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡала халҡын ошо ваҡиға менән тәбрикләне.
— Лицейығыҙ тарихын беләм. Мәктәп танылыу яулаған, ул ысын мәғәнәһендә беренсе. Тағы ла күп йылдар дауамында беренсе булып ҡалыуығыҙҙы теләйем, — тине республика етәксеһе. — Ошо белем усағынан билдәле шәхестәр, бәлки, киң танылыу яуламаһа ла, республикабыҙ файҙаһына бик күп эштәр башҡарған кешеләр сыҡҡан. Башҡортостан, илебеҙ өсөн етди, көслө, аҡыллы шәхестәр әҙерләү йолаһы лицей эшмәкәрлегенең нигеҙен тәшкил итһен ине.
Уҡыу йортоноң тарихы 1920 йылда башлана. Үҙ бинаһы булмаған мәктәп урынды йыш алмаштыра һәм 1951 йылда ғына Социалистик урамдағы (әле — Мостай Кәрим урамы) ике ҡатлы бинаға күсә. 1968 йылда уға биш ҡатлы корпус менән спортзал һалына.
Әле реконструкция барышында өр-яңы дүрт ҡатлы корпус төҙөлгән, әүәлге биш ҡатлы корпус яңыртылған, ихата төҙөкләндерелгән. Ошо эшкә, Адреслы республика инвестиция программаһына ярашлы, 475,8 миллион һум аҡса йүнәлтелгән.
Әлеге лицей 775 урынға иҫәпләнә. Бинала 31 уҡыу класы, 315 урынлыҡ тамаша залы, ике спорт залы, баскетбол, волейбол өсөн универсаль майҙансыҡтар, балалар уйын майҙансығы, 400 урынлыҡ ашхана, китапхана-мәғлүмәт үҙәге, медицина блогы һәм башҡалар бар.
Республика Башлығы башланғыс кластар, биология, физика, технология кабинеттарын, ашхананы ҡарап сыҡты, уҡытыусылар менән аралашты. Кластарҙың барыһы ла интерактив программа-аппарат комплексы, интерактив таҡта, мультимедиалы проектор менән йыһазландырылған.
Дәрестәр һәм кластан тыш саралар өсөн Votum тест системаһы, РОСТ электрон баһалау технологиялары, барлыҡ фәндәр буйынса электрон дәреслектәр, дидактик электрон материалдар, электрон тренажерҙар файҙаланыла. Лицейҙа электрон документтар әйләнеше системаһы ғәмәлгә индерелгән, белем биреү процесында ҡатнашҡандарҙың барыһы ла электрон көндәлеккә тоташтырылған.
— Бик күркәм, сифатлы, юғары кимәлдә, — тип баһаланы Рөстәм Хәмитов кабинеттарҙың йыһазланышын.
Өр-яңы спортзалда төбәк етәксеһе ярышҡа старт бирҙе. “Атайым – иң яҡшыһы!” район социаль проекты нигеҙендә ойошторолған сара физик культура һәм спорт менән бергә шөғөлләнеү балаларҙың һәм ата-әсәләрҙең спорт уйындарында ҡатнашыуы аша ғаилә мөнәсәбәттәрен нығытыуға йүнәлтелә.
— 1-се лицей ҡарамағында ошондай һоҡланғыс спорт залын төҙөү идеяһы башына килгән кешегә рәхмәт әйтергә теләйем, — тине Рөстәм Хәмитов. — Бик яҡшы фекер. Шулай уҡ был идеяны тормошҡа ашырыусыларға ла ҙур рәхмәт.


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
ЙЫЛАЙЫР ПЕДАГОГИЯ УЧИЛИЩЕҺЫ, 1930 й. Йылайыр кантонының пед. курстары нигеҙендә пед. техникумы булараҡ асыла, 1936 й. башлап Й.п.у. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп (1947—52) уҡыу бүлектәрендә башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре б‑са алып барыла. Училищела тиҙләтелгән пед. курстары эшләгән. Йыл һайын 117—170 кеше уҡытыла. 1 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән, улар араһында Н.Р.Иреков; бында ш. уҡ М.Н.Кәримов уҡыған. 1955 й. Й.п.у. Мораҡ башҡорт педагогия училищеһы составына инә.
А.Ф.Илтенбаев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Метафора
Метафора (бор. грек. uetaφopά - күсереү тигән һүҙ) — оҡшатыу һәм сағыштырыу нигеҙендә, һүҙҙең күсмә мәғәнәлә ҡулланылышы (мәҫ. `алтын ҡул`, `ҡорос беләк`)[1]; берәй оҡшашлыҡ нигеҙендә күсмә мәғәнәлә әйтелгән һүҙ йәки әйтем. Лингвистик әҙәбиәттә ул ябай һәм киңәйтелгән метафораға бүленеп йөрөй[2]. Ике предметтың, күренештең, хәл-ваҡиғаның үҙ-ара оҡшашлығына нигеҙләнгән һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр метафора тип атала. Мәҫәлән, ныҡ һүҙе әйберҙең сыҙамлы булыуын күрһәтә: ныҡ ағас, ныҡ бау, ныҡ арба һ.б.; көмөш, алтын - әйберҙең, предметтың материалын, иртән - тәүлектең миҙгелен аңлата. Художестволы телмәрҙә был һүҙҙәр бөтөнләйгә башҡа мәғәнә белдереп килеүҙәре мөмкин; ныҡ кешенең тойғоһон, хәрәкәтен билдәләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, ныҡ ярата, ныҡ әрләнеләр; көмөш тамсылар, алтын яланы (игенле баҫыу)һ.б.
Беҙ далаға барыбер хужа булдыҡ, Беҙ далаға йәшлек килтерҙек. Елдәренә уның йүгән һалдыҡ. Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек. (Р. Бикбаев.)
Уйымдағы алтын, көмөш хистәр Мине күмеп, күккә аштылар. (Н. Ниғмәти.)
"Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" һөйләмендә алтын метафора, ә Рәшит Ниғмәти шиғырынан алынған юлдарҙа алтын, көмөш метафораның бер төрө булған эпитетҡа инә. Улар художестволы аныҡлаусылар итеп ҡарала. Аристотель метафораны образлы фекерләүҙең һүҙ менән бирелгән үҙенсәлеге тип аңлатҡан. Ул метафораны ижад итеү хаҡында бик ҡиммәтле фекер әйткән: "Метафора һайлауҙа оҫталыҡ кәрәк ... был - талант билдәһе. Уңышлы метафора табыу - ул оҡшашлыҡты күреү тигән һүҙ.
Метафора юғары дәрәжәлә асыҡ, аныҡ, яңы булырға тейеш".
Метафора, һүрәтләү сараһы булараҡ, сағыштырыуҙарға яҡын тора. Сағыштырыуҙан айырмалы метафорала һүрәтләнгән күренештәр, предметтар икенсе күренеште йәки предметты бирә торған һүҙ менән туранан-тура әйтелә. Шулай итеп, метафора - ниндәй ҙә булһа берәй нәмә йәки күренешкә уға оҡшашлы булған икенсе бер әйбер йәки күренештең үҙенсәлектәрен күсереү. Был һүҙ барған төп предметҡа образлылыҡ биреү өсөн эшләнә. Мәҫәлән, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың үрҙә килтерелгән "елдәренә уның(даланың) йүгән һалдыҡ, ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" тигән шиғыр юлдарында алтын һүҙе иген мәғәнәһен бирә. Алтын менән иген араһында төҫ оҡшашлығы бар,икенсенән, икеһе лә кешелек өсөн ҡиммәт: иген тормош сығанағы, ул тормош байлығы булараҡ ҡиммәтлелек яғынан алтын менән бер ҡатар ҡуйыла.
Метафора термины тел белемендә генә түгел, әҙәбиәт ғилемендә лә ҡулланыла, әммә тел метафораһы һәм әҙәби метафора бер үк нәмә түгел. Тел белемендәге метафора төшөнсәһе байтаҡҡа киң. Әҙәби метафораның һәр саҡ стилистик роле була: уҫал елдәр, диңгеҙ йылмая, көмөш йылғалар һ.б. шуның кеүек һүҙбәйләнештәр әҙәби метафораны барлыҡҡа килтерә. Тел метафораһына шешә ауыҙы, картуф күҙе, тау башы, йылға тамағы кеүек һүҙҙәр ҙә инә.
Башҡорт телендәге метафорик һүҙҙәрҙе, телдә ҡулланыу дәрәжәһенә, стилистик ролдәренә ҡарап, өс төркөмгә бүлергә була:
- Художестволылығын, күсмә мәғәнәлелеген юғалтҡан метафоралар.
- Образлы (йәки фигуралы) метафоралар.
- Индивидуаль-стилистик метафоралар.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аристотель. Об искусстве поэзии. М., 1957, 117-се бит.
- Псәнчин В. Телдең күркәмлек саралары. Өфө, "Китап" 2003, 19-31-се биттәр.
- Сәйетбатталов Ғ. Башҡорт теленең стилистикаһы һәм пунктуацияһы. Өфө,1978, 31-33-сө биттәр.
- Әхмәтйәнов К. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965, 97-се бит.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 19.06.2017
Өфө йәшел йөрәкле булды
Яңылыҡтар таҫмаһы // 19-06-2017, 14:37
Баш ҡаланың Революция һәм Ленин урамдары киҫелешендә яңы арт объекты барлыҡҡа килде.
Көнбағыштар менән биҙәлгән ҙур йөрәк аҫтында биҙәкле тимер тотонғосло ағас күпер урынлашҡан. Йөрәк төндә яҡтыртыла.
Был урын мөхәббәтле йәштәр һәм "йәшел йөрәклеләр"ҙең - "Салауат Юлаев" хоккей командаһы көйәрмәндәренең яратҡан урынына әүерелер тип ышанабыҙ....
Ҡәҙер кисенең сауабын алырға яҙһын!
Новости / Иман // 19-06-2017, 14:34
26 рамаҙан, шаршамбыла, 21 июндә, ҡояш байыу менән, Аллаһы Тәғәлә бойорһа, Ҡәҙер кисе башлана
Мөхәммәт бәйғәмбәр бер мәжлестә, сәхәбәләргә мөрәжәғәт итеп: «Ҡәҙер кисен Рамаҙан шәриф айының ахырғы ун көнөнөң бер таҡ кисендә эҙләгеҙ», – тигән. Йәғни был изге кис 21, 23, 25, 27, 29-сы кистәрҙең береһендә булыуы ихтимал. Ошо мәлдәрҙә доғаны, дини ғәмәл үә ғибәҙәттәрҙе, изгелек үә игелектәрҙе айырыуса күберәк ҡылыу хәйерле....
Мөхәммәт бәйғәмбәр бер мәжлестә, сәхәбәләргә мөрәжәғәт итеп: «Ҡәҙер кисен Рамаҙан шәриф айының ахырғы ун көнөнөң бер таҡ кисендә эҙләгеҙ», – тигән. Йәғни был изге кис 21, 23, 25, 27, 29-сы кистәрҙең береһендә булыуы ихтимал. Ошо мәлдәрҙә доғаны, дини ғәмәл үә ғибәҙәттәрҙе, изгелек үә игелектәрҙе айырыуса күберәк ҡылыу хәйерле....
Йондоҙнамә (19-25 июнь)
Махсус бит // 19-06-2017, 12:41
Үәт, ҡыҙыҡ! (16.06.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 19-06-2017, 12:21
Айгөл Назарова, Мәскәү ҡалаһы
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 19-06-2017, 12:18
23 йәштә, Йылайыр районының Матрай ауылында тыуып үҫкән.
Мәктәпте алтын миҙалға, бакалавриатты ҡыҙыл дипломға тамамлаған. Әле А. Косыгин исемендәге Рәсәй дәүләт университетында химик-технолог һөнәре буйынса белем алып, магистр дәрәжәһен яҡларға йыйына.
Бейергә ярата. Бишенсе йыл рәттән "Алтын Ай" Мәскәү бейеү коллективында сығыш яһай. Киләсәктә үҙенең һөнәре буйынса юғары үрҙәр яулау теләге менән яна.
...
Мәктәпте алтын миҙалға, бакалавриатты ҡыҙыл дипломға тамамлаған. Әле А. Косыгин исемендәге Рәсәй дәүләт университетында химик-технолог һөнәре буйынса белем алып, магистр дәрәжәһен яҡларға йыйына.
Бейергә ярата. Бишенсе йыл рәттән "Алтын Ай" Мәскәү бейеү коллективында сығыш яһай. Киләсәктә үҙенең һөнәре буйынса юғары үрҙәр яулау теләге менән яна.
...
Яҡташыбыҙ Рәсәй яҙыусылары сафында
Яңылыҡтар таҫмаһы // 19-06-2017, 11:25
Ошо көндәрҙә Рәсәй яҙыусылар Союзы бер төркөм әҙиптәрҙе берекмә ағзаһы итеп ҡабул итте. Улар араһында Башҡортостан вәкиле, даими авторыбыҙ Әмир Миһран улы Солтангәрәев тә бар.
Әмир Миһран улы документаль проза жанрында уңышлы ижад итә. Ул беҙгә бөгөн актуаль булған күп хикәйәләр, очерктар авторы булараҡ билдәле. Һуңғы йылдарҙа ғына ҙур күләмле “Яҙмыш”, “Башҡортостан юлдары – үткәндәр һәм бөгөнгө”, “Таймаҫ – үткәндәр һәм бөгөнгө”, “Ил ҡурсалар ир инең...” тигән китаптары донъя күргәйне. Был китаптар Башҡортостан Республикаһы Милли электрон китапханаһында ла урын алған.
Яҡташыбыҙ егерменсе быуаттың 90-сы йылдарында Башкортостандың төп закондарын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы (БССР Юғары Советы) ҡабул иткән бер нисә кодекстың, шулай иҫәптән, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре» тураһындағы закон проектының авторы, Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы, халҡыбыҙ мәнфәғәтенә ҡағылған эштәрҙе ойоштороусы, оҫта ҡурайсы, виртуоз гармунсы, һәүәҫкәр рәссам да ул. Уның тураһында “Башҡорт Википедия” һында “Әмир Миһран улы Солтангәрәев” тигән биттә тулыраҡ мәғлүмәт алырға була.
Редакциябыҙ әҙипкә тағы ла юғарыраҡ ижади уңыштар теләй....
[/aviable]


text:
Башҡортостан менән Татарстан – Рәсәйҙең нефть һәм химия үҙәге булып тора. Нижневартовск-Нижнекамск нефть үткәргесен тергеҙеү ике республика өсөн дә отошло. Ошоларҙы күҙ уңында тотоп, ултырышта был һорау менән премьер-министр Владимир Путинға берҙәм мөрәжәғәт әҙерләү тураһында килешелде.
Башҡортостан менән Татарстан нефтехимия өлкәһендә хеҙмәттәшлек итәсәк
Башҡортостан менән Татарстан – Рәсәйҙең нефть һәм химия үҙәге булып тора. Нижневартовск-Нижнекамск нефть үткәргесен тергеҙеү ике республика өсөн дә отошло. Ошоларҙы күҙ уңында тотоп, ултырышта был һорау менән премьер-министр Владимир Путинға берҙәм мөрәжәғәт әҙерләү тураһында килешелде.


text:
2004 йылдың 27 август, йома көнө, Хәйбулла районының Иҫәнгилде ауылы янындағы бәләкәй гөнә аҡланда данлыҡлы ҡурайсы, Башкортостандың аткаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сәйфулла Ишҡәле улы Дилмөхәмәтов халыҡ алдында сығыш яһап торған ерҙән ҡапыл ғына вафат булып ҡалды.
Иҫәнгилде ауылы халҡы яҡташтарын, күршеләре — баймаҡтарҙы башкорт тарихында тәрән эҙ ҡалдырған сәсән, йырсы Буранбайҙың һуңғы төйәген күрһәтергә, уға зыярат ҡылырға саҡырған ине ул көндө. Сәйфулла ағай ҙа килде. Сәсән иҫтәлегенә аят уҡытып бөтөп, Буранбай үҙәгенән Тулыбай йылғаһы буйына төшкәс тап иттем мин Сәйфулла ағайҙы. Йөҙө көләс, йәшәреп, матурайып киткән кеүек.
-Хәлдәр нисек? Именлек-һаулыҡмы? — тип өндәштем, ике ҡулды биреп күрешкәс, ике тапкыр инфаркт үткәргәнен белгәнгә күрә.
-Һәйб-ә-ә-өт, -тине яҡташым, һуңғы ижекте самаһыҙ оҙаҡ һуҙып. Үҙе шуҡ йылмая.
Һөйләшеп торорға яҙманы. Тирмәләр янындағы аҡланға саҡырҙылар. Район хакимиәте башлығы Рәмил Арыҫланов кисәне асты, Сәйфулла ағайға һүҙ бирҙе. Сәйфулла ағай бер үҙе түгел, Аҡъярҙағы курайсылар йәмғиәте рәйесе Илдар Юнысовты һәм Хәйбулла районы ҡурайсыһы Ришат Аҡбалинды эйәртеп сыҡты, «Буранбай» менән түнгәүерҙәрҙең «Көтөр батыр» көйөн уйнаясаҡтарын әйтте һәм илһамланып «Буранбай» йыры тураһында һөйләй башланы.
«Республикала «Буранбай» йырын бер генә кеше дөрөҫ йырлай. Ул Флүрә Килдейәрова, - тине ул. — Өфөлә уның ошо йырҙы хорҙа башлап йырлағанын бер нисә тапҡыр ишетергә яҙҙы. Күҙенә йәш алмаған кеше булмағандыр.
Йырҙың башында Буранбай, аҙарынып, иленән, халҡынан ғәфү һорай. Уралым, башҡорттарым, дуҫтарым, илем, ерем, зинһар өсөн, мине ғәфү итегеҙ, ҡотҡарығыҙ, тип башлана ул йыр. Аҙағында, хәле бөтөп, тыуған төйәге, Уралы менән хушлаша. Йырҙың ошо урынын бер йырсы ла, бер курайсы ла дөрөҫ ала алмай.
Бына шуның өсөн...»
Шул ваҡыт ниңәлер микрофон һүнде. Сәйфулла ағай, уң ҡулы менән күкрәген тотоп:
- Уй, миңә әллә нимә... - тип кенә әйтеп өлгөрҙө, быуындары бөгөлөп, ергә ауҙы һәм бер нисә секунд эсендә йән дә бирҙе.
Ә халыҡ Сәйфулла ағай ҡурайын алырға ынтылды тип уйланы.
Аҙағыраҡ, әҙерәк иҫкә килеп, ни тиклем кот осҡос хәлдең шаһиты булғанымды аңлағас, ошо шағирҙың:
Сәйфулла ағай тураһында әйттеме икән ни?
Атаһы Ишҡәле, ағаһы Ишмулла Дилмөхәмәтовтарҙың васыяттарына тап төшөрмәй, халҡым, йырым, ҡурайым, тип йәшәне Сйфулла ағай. Ҡурайын ҡулынан төшөрмәй, халҡы алдына баҫып хушлашып, тыуған иленән ризалыҡ алып китте ул якты донъянан. Сәйфулла ағай ғүмере буйы ҡурайҙы данлаһа, ҡурай, киләсәктә, Сәйфулла атай исемен данлар
Кисә үткәс, Сәйфулла атайҙы буранбай сәсән ҡәбере янына ҡуйып фотоға төшөрөрмен тип уйлап ҡуйғайным. Фотоға төшөрөп өлгөрә алманым. Диктофонымда уп һөйләгән һүҙҙәр генә яҙылып калды
Фәрит Әхмәров.


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
ДИАТОНИКА (гр. diatonikos — тондан тонға күсеүсе), гептатоника (гр. hepta — ете һәм tonos — тон), биш тон һәм ике ярым тондан торған гамма рәүешендә ете баҫҡысы таҙа квинталар (фа‑до‑соль‑ре-ля-ми‑си) б‑са урынлашҡан лад системаһы. Баҫҡыстары аҙыраҡ булған тауыш рәте тулы булмаған Д. барлыҡҡа килтерә: тетратоника йәки тетрахорд (4 баҫҡыс), пентатоника йәки пентахорд (5), гексатоника йәки гексахорд (6). Ете баҫҡыслы диатоник ладтар араһында боронғо грек провинциялары исемдәре м‑н аталған мажор (ионий, лидий, миксолидий) һәм минор (эолий, фригий, дорий, локрий) ладтары киң таралған. Диатоник тауыш рәтендә хроматик үҙгәртелгән (юғары йәки түбән) тондар юҡ. Күп халыҡтарҙың, ш. иҫ. башҡорт, татар, мари, сыуаш, удмурттарҙың, көйҙәре пентатоникаға нигеҙләнгән. Урыҫ, украин, белорустар музыкаһында гептатоника өҫтөнлөк ала. Башҡ. музыкаһында ш. уҡ ете баҫҡыслы диатоник көйҙәр ҙә ҡулланыла; улар халыҡ йырҙарында, инструменталь көйҙәрҙә һәм композиторҙар әҫәрҙәрендә осрай. Муз. тасуирлау сараларының береһе булып торған Д. төрҙәре Х.Ф.Әхмәтов, З.Ғ.Исмәғилев, Р.Р.Йыһанов, Л.З.Исмәғилева, Р.Ғ.Ҡасимов, Р.Ә.Мортазин, С.Ә.Низаметдинов, Н.Ғ.Сабитов, Р.М.Хәсәнов һ.б. әҫәрҙәрендә ҡулланыла.
Т.С.Зиновьева
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
ОҘОН АНКИСТРОДЕСМУС (Ankistrodesmus longissimus), бер күҙәнәкле йәшел ылымыҡтар төрө. Күҙәнәктәре оҙонса‑нәҙек орсоҡ рәүешле, тура йәки бер аҙ бөгөлгән, ҡыл рәүешле, оҙонлоғо 190—240 мкм, киңлеге 3,5—7,5 мкм. Тышсаһы шыма. Хлоро‑ пласы стена янында урынлашҡан, таҫма формаһында, тура йәки винт рәүешле ишелгән, күҙәнәктең оҙонлоғо б‑са рәткә теҙелгән 2—16 пиреноиды бар. Йылғаларҙа, һыубаҫар һыу ятҡылыҡтарында, быуаларҙа йәшәй. Башҡортостанда Ағиҙел й. табылған (урта һәм түбәнге ағымында). Һирәк осраған төр.
Р.Р.Кәбиров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 535
АЙРЫҠ, тауҡыяҡ (Leymus), ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, яланғас, бейеклеге 45—100 см. Япрағы яҫы йәки буй бөкләнгән, күгелйем, ҡаты. Башаҡтары төркөмләп (2—4, һирәгерәк 6) урынлашҡан, ҡайһы ваҡыт яңғыҙ, ултырма тиерлек, ғәҙәттә 3—5 ике енесле сәскәле, ҡыяҡ башаҡтарға йыйылған. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, авг.—сент. өлгөрә. Татырлыҡта, тоҙло тупраҡта, Башҡортостандың Урал аръяғындағы ҡомло далала, Башҡортостандың Урал алдындағы дала йылғалары үҙәнендә һәмкүл буйы уйпатлыҡтарында үҫә. Мал аҙығы үҫемлектәре, ҡый үләндәре. Карелин А. һәм Клоков А. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
6 август
6 август — григориан стиле буйынса йылдың 218-се (кәбисә йылында 219-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 147 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Аргентина — Бала көнө.
- Боливия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- БҒӘ — Милли тантана байрамы (беренсе президент Зайд ибн Солтан Ал Нахайяндың власҡа килеү көнө).
- Ямайка — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 988 йыл — Киев кенәзе Владимир христиан динен ҡабул итә.
- 1496 йыл — Бартоломео Колумб бөгөнгө Доминика Республикаһы баш ҡалаһы Санто-Домингоға нигеҙ һала.
- 1790 йыл — Яҙыусы А. Н. Радищев «Петербургтан Мәскәүгә сәйәхәт» китабы өсөн үлем язаһына хөкөм ителә.
- 1825 йыл — Чукисаке (хәҙер Сукре) ҡалаһындағы конгресс Боливияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
- 1896 йыл — Мадагаскар француз колонияһы тип иғлан ителә.
- 1940 йыл — Эстония СССР составына инә.
- 1945 йыл — АҠШ Японияның Хиросима ҡалаһына ядро бомбаһы ташлай.
- 1958 йыл — Мәләүез эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
- 1962 йыл — Ямайка Британ империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рифҡәт Исрафилов (6.08.1941), режиссёр, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), Башҡорт АССР-ының (1977), Татарстан Республикаһының (1993), Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1976) лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы (1986), Почёт (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тайсин Вафир Нурислам улы (6.08.1927—10.01.1995) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957). 1960—1987 йылдарҙа Әбйәлил районы «Урал» совхозы тракторсы-машинисы. Сығышы менән Амангилде ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы (6.08.1953), Рәсәй дипломаты. Батырлыҡ ордены кавалеры (2013).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1928 — Энди Уорхол, Америка рәссамы, продюсер, дизайнер.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1660 — Диего Веласкес, испан рәссамы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 332
ПЕДАГОГИКА (гр. paidagógiké), 1) кешене тәрбиәләү һәм уҡытыу т‑дағы фән; 2) тәрбиә биреү, белем биреү һәм уҡытыу м‑н бәйле булған фәнни тикшеренеүҙәр өлкәһе; 3) тәрбиә биреү, уҡытыу, белем биреү стратегияһына, маҡсаттарына, йөкмәткеһенә һәм тактикаһына бәйле идеялар, фекерҙәр, ҡараштар (дини, ижт., халыҡ һ.б.); 4) урта һәм юғары проф., вуздан һуңғы педагогик белем биреү составындағы фән. Рәсәйҙә П. фән булараҡ формалашыуы К.Д. Ушинскийҙың эшмәкәрлегенә бәйле, ул 19 б. уртаһында уның нигеҙендә тәрбиә биреүҙең һәм уҡытыуҙың психологик‑пед. концепцияһын һәм теорияһын булдырған. Уның эсенә дидактика, коррекция педагогикаһы, П. тарихы, дөйөм, йәш, тармаҡ П. инә. Фольклорҙа, йолаларҙа, традицияларҙа һ.б. (ҡара: Этнопедагогика) сағылған социалләштереүҙең һәм тәрбиә биреүҙең саралары, ысулдары боронғо башҡорттарҙың пед. белем формаһы булып торған. Ғилем тармағы булараҡ П. формалашыуы исламдың үтеп инеүенә һәм мәктәптәр м‑н мәҙрәсәләр таралыуына бәйле. Аҡмулла, М.М.Биксурин, Ҡарас сәсән, М.И.Өмөтбаев, З.Х.Рәсүлев, Р.Ф. Фәхретдинов һ.б. прогрессив пед. фекер йөрөтөүселәр булған. Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған уҡыу йорттары ойоштороу (ҡара: Мәғариф) Н.И.Ильминский, Н.И.Пирогов, Л.Н.Толстой, Н.В.Чеховтың һ.б. пед. ҡараштары үтеп инеүгә булышлыҡ итә. Уларҙың идеялары А.Г.Бессонов, С.Ш.Йыһаншин, В.В.Катаринский, Г.П.Ников, А.П.Пинкевич һәм башҡаларҙың П. фәнни нигеҙҙәрен эшләүенә йоғонто яһай. Респ. Тимирязев К.А. исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Уҡытыусылар институты асылыу м‑н пед. тикшеренеүҙәр системалы характер ала. П. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Педагогия университетында, Башҡорт дәүләт университетында, БДУ‑ның Бөрө филиалында (ҡара: Бөрө социаль‑педагогия академияһы), БДУ‑ның Стәрлетамаҡ филиалында (ҡара: Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Көнсығыш иҡтисади‑юридик гуманитар академияһында, Мәғарифты үҫтереү институтында, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һ.б. алып барыла. БР ғалимдары тарафынан мәктәпкәсә, дөйөм, урта, проф., юғары һәм вуздан һуңғы белем биреүҙең фәнни нигеҙҙәре эшләнә, белем биреү процесының, ш. иҫ. уҡыусы йәштәргә политехник һәм хеҙмәт күнекмәләре биреүҙең (М.И.Ғарипов, Р.З.Тагариев, А.Ф.Әмиров, К.Ш.Әхиәров), пед. культурологияның (В.Л.Бенин, З.Ж.Кейекбаева, Х.Х.Лоҡманова), этнопедагогиканың (Х.Х.Баймырҙин, В.И.Баймырҙина, С.Ә.Мөхәмәтйәнов, Әхиәров), ислам мәғарифы П. (Р.Х.Кәлимуллин, В.С.Хәзиев, Т.М. Әминев, Р.М.Әсәҙуллин, Р.И.Яҡупов һ.б.), дидактиканың (Т.Х.Аслаев, М.Ғ.Ғималова, К.З.Закирйәнов, Р.А. Ҡоҙашев, В.П.Сухов, Н.С.Сытина, Л.Ғ.Сәйәхова, Р.Г.Хазанкин, С.Т.Һатыбалдина, Р.В.Әлмөхәмәтов һ.б.), юғары мәктәп П. (Ө.Т.Арҙаширова, Г.И.Ғайсина, Ә.С.Ғаязов, Э.Ш.Хәмитов, В.Э.Штейнберг, Әсәҙуллин һ.б.), респ. мәғариф тарихының (Ә.Ә.Йәнекәев, Ф.Х.Мостафина, А.К.Рәшитов, Л.Ш.Сөләймәнова, М.Н.Фәрхшатов, С.Р.Әлибаев, Әминев, Л.Я.Әминева) һ.б. пед., психологик, дидактик аспекттарын камиллаштырыу проблемалары тикшерелә. “Башҡортостан уҡытыусыһы” һәм “Педагогический журнал Башкортостана” ж. нәшер ителә. П. урта һәм юғары пед., мед. уҡыу йорттарында, БДУ‑ла, БДАУ‑ҙа, ӨДАТУ‑ла, ӨДИСУ‑ла, ӨДСА‑ла, Рәсәй ислам университетында һ.б. уҡытыла.
Әҙәб.: А с а д у л л и н Р.М., Б е н и н В.Л. Антропологические основания педагогического образования. М.; Уфа, 2000; А м и н о в Т.М. История профессионального образования в Баш‑ кирии. Начало XVII века — до 1917 года. М., 2006.
Т.М.Әминев, Р.М.Әсәҙуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 267
РӘСҮЛЕВ Зөфәр Ғиниәт улы (15.7. 1952, Стәрлетамаҡ ҡ.), инженер‑технолог. Техник ф. канд. (1988). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1977). ӨНИ‑не тамамлаған (1977). 1969—71 йй. һәм 1973—2013 йй. “Башҡортостан сода компанияһы” ААЙ‑нда эшләй: 1977 й. башлап сектор нач., 1985 й. — баш технолог, 1996 й. — лаб. мөдире, 2008 й. алып инженер‑производство үҙәгенең төп белгесе. Фәнни эшмәкәрлеге хлорорганик берләшмәләр синтезы проблемаларына, юғары молекуляр һәм азотлы берләшмәләр, ш. иҫ. полиэтиленполиаминдар, технологияларын эшләүгә арналған. Р. ҡатнашлығында хлорорганик эреткестәр, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, үҫемлектәр үҫеше стимуляторҙары, ыҫмалалар, коррозия ингибиторҙары етештереүҙең ресурс һәм энергия һаҡлаусы технологиялары эшләнә, улар БР һәм РФ пр‑тиеларында индерелә. 250 фәнни хеҙмәт һәм 150 уйлап табыу авторы. РСФСР‑ҙың Дәүләт пр. лауреаты (1991).
Р.Н.Заһиҙуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 213
ТАННИНДАР, т а н н и д т а р, үҫемлектәрҙән барлыҡҡа килгән полифенол берләшмәләре (мол. м. 500—3000), аҡһым һәм башҡа биополимерҙар (целлюлоза, пектиндар) молекулалары м‑н бәйләнешкә инә алалар. Башлыса имән, ҡарағас, тал, шыршы ҡабыҡтарында, бадан япрағында һәм тамырында; ороларҙа (үҫемлек ағзаларындағы патологик шештәр) һ.б. була. Уларҙың термолиз продукттары тибы б‑са гидролизланыусы (пирогаллолдар; глюкоза йәки башҡа күп атомлы спирт ярҙамында барлыҡҡа килә, уларҙың гидроксиль төркөмдәре өлөшләтә йәки тулыһынса галл к‑таһы йәки ҡәрҙәш берләшмәләр тарафынан этерификациялана) һәм конденсацияланған (гидролизланмаусы йәки пирокатехиндар; катехиндар һәм башҡа фенол берләшмәләре конденсацияһы м‑н барлыҡҡа килә) Т. айырыла. Башлыса аморф хәлдәге Т. билдәле, улар төҙөлөшө оҡшаш булған, һалҡын һыуҙа — насар, эҫе һыуҙа сағыштырмаса яҡшы эрегән матдәләр ҡатышмаһы (фенолкарбон к‑таларының, спирттарҙың ҡатмарлы эфирҙары) булып тора. Аныҡ иреү т‑раһы юҡ, йылытҡанда тарҡала. Конденсацияланған Т. к‑та һәм нигеҙҙәр тәьҫиренән эремәй торған, йыш ҡына ҡыҙыл төҫкә ингән полимерҙар, пиролиз ваҡытында пирокатехин барлыҡҡа килтерә. Т., башлыса, һыулы экстракт итеп акация (масса б‑са 36%), шыршы (16%), каштан (13%) ҡабығынан алалар. Т. күп үҫемлектәрҙә патоген микроорганизмдар үҫешен туҡтата, үҫемлектәрҙе хайуандар ашауынан һаҡлай. Тире һәм күнде дуплауҙа, яҙыу ҡараһы әҙерләүҙә, кизе‑мамыҡ туҡымаларҙы буяуҙа ағыулағыс, шарап эшкәрткәндә аҡһымдан барлыҡҡа килгән коллоид буръяҡтарҙы бөтөрөүсе коагулянт сифатында, медицинала ҡатырғыс, шешеүгә ҡаршы һәм бактерицид сара булараҡ файҙаланыла. Башҡортостанда составында Т. булған үҫемлектәр (аҡ ерек, дарыулы ҡырҡъяпраҡ, йылан ҡымыҙлығы, төҙ ҡаҙ үләне һ.б.) үҫә. 19 б. башынан тирене дуплау өсөн имән, тал ҡабығының һыулы экстракттары ҡулланыла. 20 б. 30‑сы йй. алып имән һәм тал экстракттары Т. Башҡ‑н дуплау экстракттары з‑ды етештерә (ҡара: “Дубитель”); имән үҙағасын урман сәнәғәте хужалыҡтары тәьмин итә. 1938 й. экстрактлы имән әҙерләү б‑са махсус Башҡ‑н урман әҙерләү контораһы (Архангел, Бәләбәй, Красноусол урман участкалары) ойошторола.
Әҙәб.: Танниды. Свойства и применение. Уфа, 2006.
Р.Ә.Зәйнуллин
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
ТАНЫП, башҡ. ҡәбиләһе. Ырыу составы: ҡаҙансы, ҡайпан, ҡара‑Т., һыу‑Т. Тамғалары: . Этник яҡтан Волга буйы болғарҙарына, ҡаҙансы м‑н ҡайпан ырыуы Урта Азияның төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. 12 б. аҙ. — 13 б. башында таныптар Тере Танып й. урта һәм үрге ағымы буйлап таралып, фин-уғыр ҡәбиләләре йоғонтоһон кисергән. 14—15 бб. ҡаҙансылар м‑н ҡайпандар Башҡортостандың көньяҡ райондарынан төньяҡҡа күскән һәм Т. ерҙәренә урынлашҡан, һуңыраҡ ҡәбилә составына ҡушылған. 17—18 бб. Т. башлыса Ар, Бармыш, Йоҡ, Көтмәҫ, Мәте, Тибел, Тушҡыр (Тере Танып й. басс.), Барҙы, Тулва (Кама й. басс.) йй. буйында йәшәгән. 19 б. башында Т. бер өлөшө Ҡариҙел й. басс. буйына күскән. 18 б. Т. балыҡсы, гәрә, ғәйнә, йылан, ун, уран ҡәбиләләре м‑н күрше йәшәгән. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Себер даруғаһының Танып улусын тәшкил иткән. Бында, П.И.Рычков мәғлүмәттәре б-са, 335 йорт иҫәпләнгән. 18 б. аҙ. — 19 б. ҡәбилә йәшәгән терр‑я Бөрө өйәҙенә һәм Уҫы өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 1‑се, 5‑се (артабан 10-сы, 11‑се) башҡ. кантондарына (1790—1854) ингән. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән ерҙәр БР‑ҙың Асҡын, Балтас, Борай, Ҡариҙел, Мишкә, Тәтешле р-ндарына ҡарай.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 754
АРХИТЕКТУРА (лат. architectura), төҙөү сәнғәте, 1) кешенең матди йәһәттән ойошҡан йәшәү мөхитен булдырыусы биналар һәм ҡоролмалар — төҙөлөш объекттары йыйылмаһы. 2) Кешеләрҙең барлыҡ йәшәү мөхитен булдырыу һәм ойоштороу йәһәтенән йәмғиәттең техник мөмкинлектәренә һәм эстетик ҡараштарына ярашлы биналар һәм ҡоролмалар проектлау һәм төҙөү сәнғәте. Башҡортостан терр‑яһында төҙөлөш архитектура мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүе таш быуатта иң ябай ышыҡ ҡороуҙар м‑н бәйле. Тәбиғи ышыҡ һәм ғибәҙәтхана сифатында тәүтормош кешеһе карст мәмерйәләрен ҡулланған (Игнатьев ғибәҙәтханаһы, Шүлгәнташ). Торлаҡты, нығытмаларҙы ҡая тарлауыҡтарында ҡорғандар (Урта Түбә) йәки ҡаяны, ярып, бүрәнә м‑н япҡандар (Суртанды торалары). Торамаларҙың иң тәүге формаларына тора һәм тораҡтар инә. Неолит осоронда бүрәнәнән һалынған, тура мөйөшлө, ике ҡыйыҡлы, түбәһендә усаҡтан сыҡҡан төтөн өсөн тишеге булған ярым ер өйҙәр эшләгәндәр. Энеолит осоронда киртләстәр ҡыры буйлап урынлашҡан тура мөйөшлө, оҙонса өйҙәр төҙөгәндәр, улар бер-береһе м‑н үткелдәр ярҙамында тоташтырылған (Сауыҙ торалары). Бронза быуатында Абаш мәҙәниәте халҡы 1 һәм 2 ҡыйыҡлы, ағас йәки балсыҡ м‑н һыланған, үрелгән стеналы ҡоролмалар төҙөгән, һаҡланыу маҡсатында уларҙы тораманың периметры б‑са урынлаштырғандар (Береговка археологик микрорайоны, Төбәк). Торамаларҙы бер һыҙат б‑са урынлаштырыу ер өй һәм ярым ер өйлө Бура мәҙәниәтенә (Йомаҡ торамаһы) һәм ер өҫтө торлаҡтары һәм ҡатмарлы стена эргәһе ҡоролмалары м‑н билдәләнгән Андрон мәҙәни‑тарихи дөйөмлөгөнә хас була. Ябыҡ типтағы нығытмалы торамалар (Арҡайым, Берсуат, Һынташты) Урал аръяғының боронғо А. уникаль ҡомартҡылары булып тора. Тимер быуат осоронда Ананьин мәҙәниәте, Ҡараабыҙ мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәтенә ҡараған нығытылған торама‑ҡаласыҡтар барлыҡҡа килә. Урман һәм урман-дала зоналарында бәләкәй һәм ҙур ҡаласыҡтарҙы төҙөгән саҡта нығытма сифатында торамаға барып етеүҙе ҡатмарлаштырыусы тәбиғи ҡаршылыҡтар (бейек йылға яры, йырын һ.б.) файҙаланылған. Һаҡланыу ҡоролмалары ла камиллаштырылған: көлһыу һәм балсыҡлы тупраҡ м‑н нығытылған стеналар, башняға оҡшаш ҡоролмалар, урҙар төҙөлгән. Ҡәбер өҫтө ҡоролмаларының ҡатмарлы конструкцияһы м‑н айырылып торған ерләү ҡомартҡыларына ҡурғанлы ҡәберлектәр (Байыш ҡурғандары, Филипповка ҡурғандары, Һынташты һ.б.) инә. Көньяҡ Урал күсмә халыҡтарының (башҡорттар, булғарҙар, ҡыпсаҡтар һ.б.) традицион торлағы — тирмә. Башҡорттарҙа ш. уҡ ер өй, ҡыйыҡлы (ҡара: Аласыҡ), самандан һәм буранан (ҡара: Бурама) төҙөлгән ҡаралтылар (ҡара: Йорт‑ҡаралты) таралған була.
14 б. ислам таралыуға бәйле, тәүге мемориаль һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары — кәшәнәләр — барлыҡҡа килә. 16 б. башлап мосолман А. ҡоролмалары, бигерәк тә мәсеттәр һаны, һиҙелерлек арта. Улар, нигеҙҙә, ағастан төҙөлә һәм кеше торлағы А. формаларын ҡабул итә. Тәүҙә мәсеттәр аҫҡы өй өҫтөнә ҡуйыла һәм уларҙың һигеҙ ҡырлы йәки түңәрәк формалы намаҙ уҡыу залы була. Аҙаҡ мәсеттәргә — бер, 19. б. алып ике йәки унан да күберәк манара ҡуйыла башлай. Ошо осор төҙөлөш өлгөләренең береһе — Балтас р‑нындағы Тушҡыр мәсете.
Төҙөлөш архитектураһы мәҙәниәтенең артабанғы үҫеше Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы һәм күскенселек хәрәкәте башланыуы, христианлыҡ таралыуы, нығытмалы сик һыҙыҡтары — эргәләрендә биҫтәләр һәм ғибәҙәт ҡылыу ҡаралтылары (ҡара: Сиркәүҙәр) булған ағас хәрби ҡәлғәләр — төҙөлөүе м‑н бәйле. Тәүге осор христиан таш ҡоролмаһы өлгөһө — Өфө кремле уртаһындағы 17 б. башында төҙөлгән Смоленск сиркәүе (ҡара: Троица сиркәүе). Ул 16 б. Мәскәү архитектураһы стилендә төҙөлә башлап, һуңынан классицизм стилендә үҙгәртеп эшләнә. Өфөлә тәүге монастырҙар төҙөлә: Успение ир‑егеттәр монастыры, Христорождественский ҡатын‑ҡыҙҙар монастыры (17 б. уртаһы). 18 б. ҡомартҡыларына Белорет р‑ны Үрге Әүжән а. Ҡазан‑Богородица сиркәүе, Туймазы р‑ны Үрге Троицк а. Троица сиркәүе һәм Өфө р‑ны Березовка а. Христорождественский сиркәүе инә. Тәүге осорҙа урыҫ бароккоһы элементтарынан торған, аҙаҡ, реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, иртә классицизм һыҙаттарына эйә булған (ҡара: Архитектура стилдәре) православие ҡорамдары Белорет, Бөрө, Бәләбәй, Өфө, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Бәләбәй р‑ны Надеждино а., Ишембай р‑ны Верхотор а., Архангел р‑нының ш. уҡ исемле ауылында һ.б. һаҡланған (ҡара: Мәҙәни мираҫ объекттары). 18 б. сәнәғәт А. барлыҡҡа килә. Төрлө тәғәйенләнешле (сәнәғәт, соц.) ҡаралтылары булған иң тәүге комплекстар (Воскресенка заводы, Ташлы заводтары, Верхотор заводы) Урал сәнәғәт А. айырым урын биләүсе урыҫ бароккоһы стилендә төҙөлгән.
19 б. 1-се ярт., классицизмдың нығыныуы, В.И.Гесте етәкс. Рәсәй ҡалалары пландарын төҙөү комиссияһы эшенә бәйле, торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү м‑н билдәләнә. Таш торлаҡ һәм йәмәғәт биналарын төҙөү әүҙемләшә, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалына. Классицизм стилендәге граждандар А. Өфө ҡомартҡылары араһынан Губернатор йорто, Дини семинария, Ҡунаҡһарай биналары инә. Ошо уҡ стилдә Өфө эске һаҡсылар казармалары төҙөлгән (1842). Классицизм стиленә ҡайһы бер ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмалары А. ҡарай: Александр сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы, Михаил Архангел сиркәүе, Николай сиркәүе, Спас сиркәүе, Иоанн Предтеча, Покров сиркәүҙәре (ҡара: Өфөләге сиркәүҙәр). Өфөнөң иң әһәмиәтле ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаһы булып Беренсе йәмиғ мәсете тора. Уның бейек манараһы — сатыр, ә намаҙ уҡыу залының түбәһе көмбәҙ рәүешендә. Ошо осор А. Көнсығыш йоғонтоһон сағылдырған һирәк осраған төҙөлөш өлгөләренә Каруанһарай һәм Килем һарайын индерергә мөмкин.
19 б. 2-се ярт. — 20 б. башы Башҡортостан А. классицизмдың стиль таҙалығын юғалтыуы м‑н билдәләнә. А. ретроспективизм һәм эклектизм һыҙаттарын ала, шул ерлектә 19 б. аҙ. яңы стиль — модерн — барлыҡҡа килә. Өфөлә был стилдең сағыу өлгөләре булып Костерин П.И. йорто һәм “Астория” ҡунаҡханаһы (1908, граждан инженеры К.А.Гуськов; ҡара: “Өфө”) тора. Был осорҙа модерн һәм эклектикаға альтернатива булып неоклассицизм үҫешә, уның сағылышы Өфөлә Аксаков халыҡ йорто һәм ҡайһы бер айырым йорттар — Поносова-Молло Е.А. йорто, Лаптев М.А. йорто, М.А.Емельянов йорто (1908) — А. күренә. Модерн стиле һыҙаттары был йорттарҙың ренессанс һәм классицизм мотивтары м‑н эклектика рухында биҙәлгән силуэтында һәм күләм‑киңлек йәһәтенән планлаштырылыуында күҙәтелә. Неоренессансҡа тартым эклектиклыҡ м‑н Өфө тимер юл вокзалы (ҡара: Өфө станцияһы вокзалы) бинаһы айырылып торған (1888, граждан инженеры Ф.Ф.Эссен; 1970 й. һүтелә).
Рәсәйҙә 19 б. аҙ. киң таралыу алған “урыҫ стиле” йоғонтоһо Башҡортостан А. Крәҫтиән ер банкыһы бинаһында, Степанов-Зорин йортонда (1904 й. тирәһе), Покров сиркәүе бинаһында [1914, архитекторы М.И.Приёмышев; Ира а. (Күмертау ҡ.) хәҙ. Изге София сиркәүе] күренә. “Урыҫ стиле”нең Византия һәм Урта быуат сығанаҡтарына мөрәжәғәт итеүендә күренгән ретроспективизм һәм оҫта стилләштереү өлгөһө булып Ауырғазы р‑ны Андреевка а. Скорбященский сиркәүе, Изгеләр Гурий, Варсонофий һәм Герман сиркәүе, Фёдоровка р‑ны Дедово а. эргәһендәге Покров Эннат ҡатын-ҡыҙҙар монастырының Покров сиркәүе, ш. уҡ мөһабәт төҙөлөшө м‑н айырылып торған Вознесение сиркәүе һәм Өфө ҡ. биҙәкле ҡупшы Александр Невский (19 б. аҙ., архитекторы А.Семёнов; 20 б. 20‑се йй. һүтелә) һәм Бәләбәйҙәге Михаил Архангел (1890-сы йй.) часовнялары тора.
19 б. 2‑се ярт. эклектизмдың үҙ аллы рациональ йүнәлеше булараҡ “кирбес стиле” барлыҡҡа килә, ул 20 б. башына тиклем йәшәй. Фигуралы кирбес ҡулланып төҙөлгән ҡоролмалар Башҡортостан ҡалаларының тарихи төҙөлөшөндә мөһим урын алып тора. Был йүнәлештең әһәмиәтле өлгөләре: ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең Сауҙа йорто, Өфө үҙ-ара кредитлау йәмғиәте банкыһы бинаһы (икеһе лә — Үрге Сауҙа майҙанында), С.С.Меклерҙың Килем йорттары комплексы (бер ни тиклем өлөшө һүтелә; бөтәһе лә — 1910-сы йй., Гуськов) һ.б.
19 б. аҙ. — 20 б. башында А. характеры б‑са романтизмға яҡын биналар төҙөлә башлай. Улар араһында Стәрлебаш р‑ны Васильевка а. Европа готикаһы һыҙаттары м‑н билдәләнгән Николай сиркәүе (1873; 20 б. 90‑сы йй. һүтелә) айырылып тора. Өфөләге Дүртенсе (1908) һәм Бишенсе (1909) йәмиғ мәсеттәре (ҡара: Өфөләге мәсеттәр) Азия стиле мотивтарын алған романтизм өлгөләренә ҡарай.
Рационалистик йүнәлешле ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмалары: Белорет р‑ны Ҡағы а. Николай (19 б. аҙ. — 20 б. башы), Өфө р‑ны Ҡыҙылъяр а. Троица (1896) һәм Урыҫ-Юрмаш а. Дмитрий (19—20 бб. сиге; хәҙ. Серафим Саровский сиркәүе), Бөрө р‑ны Ямаш а. Ҡазан-Богородский (1904) сиркәүҙәре.
Башҡортостанда ағас төҙөү сәнғәте киң үҫешкән. Тәүҙә ағас йорттарҙың киң таралған төрө 4 стеналы (4 мөйөшлө йорт) һәм бәйләнешле (инеү яғы м‑н бер-береһенә ҡаратып һалынған һәм үҙ-ара бүрәнә солан м‑н тоташтырылған ике үҙ аллы 4 стеналы йорт) йорттар була. 19 б. аҙ. 5 стеналы, ш. уҡ осортмалы һәм фасадында өс тәҙрәле йорттар барлыҡҡа килә, уларҙың төрлө варианттары рев‑цияға тиклемге ҡалаларҙың торлаҡ төҙөлөшө нигеҙен тәшкил итә. 20 б. 30‑сы йй. 4 стеналы, буралған төкәтмәле йорттар киң тарала. Ағасты семәрләп яһалған йыһаз киң ҡулланыла, ҡупшы биҙәлгән йорттар һәм ҙур ҡоролмалар барлыҡҡа килә, улар араһында Өфөләге В.И.Видинеевтың Йәйге театры (1894; 1991 й. һүтелә) һәм Крестовоздвиженский сиркәүе, Дыуан р‑ны Ярославка а. Успение сиркәүе (1901; 1996 й. һүтелә) бар.
20 б. 20-се йй. төҙөлөш сикләүле характерҙа була. Был осор А., нигеҙҙә, конструктивизм стилендәге биналар м‑н билдәләнә. Ҡатмарлы иҡт. һәм ижт. шарттарҙа юғары индустриаль йәмғиәт стандарттарына таянған конструктивизмдың үҫеше оҙаҡҡа бармай. Конструктивизм стилендә Өфөләге Йорт-коммуна (1930‑сы йй., архитекторы Г.Д.Вагин), Эске эштәр ХК хеҙм‑рҙәре өсөн торлаҡ йорт (1932, Л.Малышев), Башҡ‑н геол.‑разведка тресы бинаһы (1934, В.Вайднер), Черниковск ҡ. (хәҙ. Өфө ҡ. Инорс микрор‑ны) һәм Дим ҡасабаһында (хәҙ. Өфө эсендә) 20‑се йй. аҙ. — 30-сы йй. башындағы аҙ ҡатлы торлаҡ йорттар төҙөлә.
Был осорҙа Өфө эргәһендә яңы сәнәғәт зонаһы формалаша башлай, ул үҙ эсенә торлаҡ биналарын да ала (ҡара: Черниковск); “Ҙур Өфө” районын планлаштырыу проекты эшләнә (1931—32 йй., архитекторы М.Я.Гинзбург, М.Я.Барщ һ.б.).
30-сы йй. Башҡортостан А. конструктивизмдан неоклассикаға күсеү тормошҡа ашырыла. Күсеш осоро (постконструктивизм) конструктивизмдан килеүсе күләм‑киңлек ойоштороу алымдарының өҫтөнлөгө м‑н айырыла; декоратив-пластик хәл ителеш үҙләштереүгә, ҡабаттан эшләүгә, ябайлаштырыуға һәм классик ордер системаһын схемалаштырыуға нигеҙләнә. Постконструктивизм Башҡортостандың хәҙ. А. тарихында әһәмиәтле осор була. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Өфөлә был стилдә Өфө тепловоздар ремонтлау заводының Мәҙәниәт һарайы (1931, инженер-архитекторы А.Г.Климухин; 1935 й. реконструкцияланған, архитекторы В.М.Максимов), Элемтә йорто (1934—35, В.М.Маят), Белгестәр йорто, Ҡарт большевиктар йорто (1937, Н.Ю.Лермонтов, Л.Н.Пестряков), “Башсоюз” (1937, Д.А.Коршунов) һәм БАССР Еңел сәнәғәт ХК (1937, Вагин, Б.Ғ.Кәлимуллин) биналары, Башҡ. мед. ин‑тының төп корпусы (1937, А.И.Филонов, Тардисян) һ.б. төҙөлә.
Ошо осорҙа проектлау эшен ҡабаттан ойоштороу һәм нығытыу башлана. 1929 й. тәүге дәүләт проект ойошмаһы — “Башгоспроект” (ҡара: “Башкиргражданпроект”), 1933 й. С.М.Киров ис. Ишембай промыслаһы төҙөлөш бүлегенең проект-смета бюроһы (ҡара: “Башнефтепроект”) ойошторола. 1939 й. БАССР Дәүләт планы эргәһендә төҙөлөш сметаларына һәм проекттарына экспертиза үткәреү, торама пункттарҙы һәм сәнәғәт пр‑тиеларын урынлаштырыу өсөн участкалар бүлеү м‑н идара итеү өсөн ғилми-техник совет ойошторола. Респ. ҡалаларының ген. пландарын төҙөү һәм булғандарын камиллаштырыу б‑са эштәр дауам итә (ҡара: Ҡала төҙөлөшө). 1935 й. Башҡортостанда архитекторҙар, төҙөүселәр һәм граждан инженерҙарының проф. йәмәғәт берекмәһе барлыҡҡа килә (ҡара: Архитекторҙар союзы).
Б.В. һуғышы йылдарында респ. архитекторҙарының эшмәкәрлеге, нигеҙҙә, эвакуацияланған пр‑тиеларҙы урынлаштырыу, уларҙың сәнәғәт терр‑яларын һәм ҡасабаларын планлаштырыу м‑н бәйле була. Был эшкә Өфөнөң баш архитекторы Д.И.Сметанников етәкс. итә.
Йәмғиәттәге һуғышта еңеүгә бәйле рухи күтәренкелек ҡала ансамблдәренең архитектура формаларының ҡупшы декоратив биҙәлешендә һәм айырыуса монументаллегендә сағылыш таба. Өфөлә айырым тарихи бина-ҡомартҡыларҙы үҙ эсенә алған 30—50‑се йй. төҙөлөшөнөң уңышлы берләшеүен сағылдырған ансамбль булып Совет майҙаны һәм Беренсе май урамының төҙөлөш комплексы (50-се йй.; архитекторҙары В.А.Голосов, М.Лысогорский һ.б.) тора. Һуғыштан һуңғы ун йылда Өфө А. неоклассика йүнәлешендә үҫешеүен дауам итә. Биналарҙы биҙәүҙә милли декоратив орнамент традициялары ҡулланыла башлай: Соц. мәҙәниәт һарайы (1937, В.Д.Кокорин; Өфө), СССР ВДНХ‑ндағы БАССР павильоны (1939—40, М.Ф.Оленев; Мәскәү), БДУ‑ның төп корпусы (1951—1957, С.Ғ. һәм Б.Ғ. Кәлимуллиндар), Аксаков С.Т. исемендәге баҡсаның үҙәк ҡапҡаһы (1955) һәм Достоевский урамындағы торлаҡ йорт (1957; икеһе лә — С.Ғ.Кәлимуллин) һ.б. Өфөнөң әһәмиәтле төҙөлөштәре иҫәбенә ш. уҡ “Победа” (1947) һәм “Родина” (1952; икеһе лә — С.И.Якшин) к/т, “Башнефть” бинаһы (1954, А.С.Любарская, В.М.Любарский), Орджоникидзе С. исемендәге мәҙәниәт һарайы (1956, Н.И.Шабаров), Гастелло Н.Ф. исемендәге стадион (1955), Комаров В.М. исемендәге балалар ижады һарайы (1957; икеһе лә — В.А.Кондрашков), ВЛКСМ-дың 20 йыллығы ис. Төҙөүселәр клубы (1958, В.Г.Кениг) инә.
Күпселек ҙур А. проекттарын тормошҡа ашырыу 50-се йй. уртаһында башланған биҙәүгә ҡаршы көрәш осорона тура килә. Проекттар ябайлаштырыла, биҙәктәр схемалаштырыла, урамдар үҙенсәлеген юғалта, ҡайһы бер айырым ансамблдәр генә элекке проект б‑са эшләнә, мәҫ., Октябрьский ҡ. үҙәге (1956—59, архитекторҙары В.Э.Нудельман, Любарская, М.П.Мазин, В.Г.Тадиашвили, Ғ.М.Ғарипов, С.Е.Вахтангов). А. сәнғәтен ике тиҫтә йыллыҡ торғонлоҡҡа килтергән 50-се йй. 2‑се ярт. башланған неоклассиканан ситләшеү үҙ нәүбәтендә аҙ сығымлы торлаҡ төҙөлөшөнөң киң масштаблы программаһын тормошҡа ашырыу һәм төҙөлөш индустрияһының ҡайтанан ойошторолоуы м‑н билдәләнә. Тарихи төҙөлөштәр һүтелә, торлаҡ һәм йәмәғәт биналары типлы проекттар б‑са төҙөлә, үҙ сиратында был ҡалаларҙың төбәк үҙенсәлеген һәм милли һыҙаттарын юғалтыуға килтерә. Был ғәмәл биналар фасадтарын монументаль‑декоратив биҙәү м‑н бер аҙ компенсациялана (ҡара: Монументаль сәнғәт).
Һуғыштан һуңғы осорҙа шифаханаларҙы ҡайтанан ойоштороу һәм тергеҙеү эше әүҙемләшә, респ. сәнәғәт зоналарын планлаштырыу проекттарын эшләү дауам итә, Өфө (архитекторы Л.М.Берлинерблау, “Ҙур Өфө” ген. планы), Стәрлетамаҡ (Кашкадамова), Бөрө (бөтәһе лә — “Ленгипрогор” ин‑ты) ҡҡ. ген. пландары ҡайтанан ҡарала; яңы ҡалаларҙың — Салауат (А.Ф.Козлов, Ф.И.Кирцидели, Т.В.Андреева; “Ленгорстройпроект” ин‑ты), Нефтекама (Козлов, Тадиашвили), Октябрьский (Козлов, Мазин, И.Ф.Минкин, Нудельман; икеһе лә — “Башнефтепроект” ин‑ты), Күмертау (“Леншахтпроект” ин‑ты), Сибай һәм Учалы (“Унипроммедь” Свердловск ин‑ты), Ишембай (Л.В.Хихлуха һ.б.); Дүртөйлө, Йылайыр, Малаяҙ, Мораҡ район үҙәктәренең (Тадиашвили, Козлов) ген. пландары төҙөлә, уларҙа ҡала инфраструктураһын комплекслы ойоштороу, терр‑яларҙы тәртипкә килтереү һәм халыҡҡа хеҙмәт һәм ял өсөн оптималь шарттар булдырыу мәсьәләләре хәл ителә.
60-сы йй. уртаһынан төҙөлөштө ҡайтанан баһалау процесы башлана: типлы проекттар яңынан эшләнә, уңайлыраҡ торлаҡ төҙөлә, уның биҙәлеше яңыртыла. Өфөлә Октябрь проспекты (архитекторҙары В.Ефременко, Э.В.Павлова, В.М.Сухорослов, С.А.Фёдоров һ.б.), Өфө циркы (1968; Г.Наприенко), “Рәсәй” ҡунаҡханаһы (Павлова, Ю.А.Пацков), Спорт һарайы (Мазин), “Өфө” универмагы (бөтәһе лә — 1967) һәм “Искра” к/т (1970; икеһе лә — типлы проект) төҙөлә. Типлы проекттан ситләшеүҙең тәүге өлгөһө — Актёрҙар йорто (1970; архитекторҙары Пацков, А.В.Семёнов) . 70—80-се йй. хәҙ. ҡала мөхитен төҙөүгә күсеүҙе билдәләгән төҙөлөштәр араһында Мәҙәниәт һәм техника һарайы (1970, Р.И.Кирайдт), БАССР ВДНХ биналары комплексы (1972, Мазин, О.В.Новиков, В.С.Фирсов), Сәнғәт училищеһы (1973, Хихлуха, А.В.Печеркин; 1980‑се йй., С.А.Голдобин), Өфө ҡала мәҙәниәт һарайы (1978; типлы проект), Химиктар мәҙәниәт һарайы (1970‑се йй., К.Д.Курбатов, Я.А.Лившиц), “Нефтсе” мәҙәниәт һарайы (Мазин, Новиков, Фирсов, П.П.Петров), Урыҫ драма театры (А.И.Печонкин, икеһе лә — 1981; бөтәһе лә — Өфө) айырылып тора. Өфө (архитекторҙары Пацков, Кондрашков), Стәрлетамаҡ (Хихлуха, Г.А.Степанов) һ.б. ҡала үҙәктәрен һәм майҙандарын планлаштырыу, ҡала скверҙарында һәм майҙандарында фонтандар селтәрен булдырыу ошо осорға тура килә. 70-се йй. башында респ. А. өлкәһендә белгестәр әҙерләү башлана (ҡара: Архитектура буйынса белем биреү).
80-се йй. 2‑се ярт. — 90-сы йй. башында, соц.-иҡт. өлкәләге үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алып, БР-ҙың ҡала, район үҙәктәре, күп халыҡ йәшәгән эре торама пункттарын планлаштырыу документацияһы яңыртыла. Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөштәр иҫәбенә РФ‑тың Федераль именлек хеҙмәтенең БР б‑са идаралығы (1985, архитекторҙары Мазин, О.С.Тадиашвили, М.Р.Батырова, Ю.М.Еремеев), Салауат р‑ны Малаяҙ а. Салауат Юлаев музейы (1987, А.В.Клемент), БР Дәүләт Йыйылышы йорто (1990, Батырова, Мазин), Өфөләге Төньяҡ автовокзал (1995, Мазин), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы (1995, Мазин) биналары инә. Өфөлә БДОБТ (1986, Мазин, Пацков; 1994, Мазин), Башҡорт филармонияһы (1987, Мазин, Пацков), БР Профсоюздар федерацияһы советы бинаһы (1986, Р.Р.Әүсәхов, Кирайдт) һ.б. реконструкциялана.
20 б. аҙ. — 21 б. башы А. ҡалаларҙа проектлау типологияһы киңәйеүе, тарихи биналарҙы реконструкциялау һәм реставрациялау эше артыуы м‑н характерлана. Торлаҡ төҙөү өлкәһендәге яңы йүнәлештәр төҙөлөш һәм биҙәү сифаты, әүҙем пластика һәм асыҡ силуэт, уңайлы шарттарҙың артыуы м‑н айырыла. А. үҫешенең хәҙ. йүнәлештәре “Башпромбанк” (1996, архитекторы Л.Ш.Дубинский), Милли банк (1995, А.С.Рәсүлев), “Социнвестбанк” (1997, М.О.Еси, В.Н.Соловьёв), “Ләлә-Тюльпан” мәсете (1998, В.В.Дәүләтшин, Кирайдт) биналарында сағылыш таба. Өфөлә был осорҙа төҙөлгән мөһим объекттар иҫәбенә “Нур” театры (2000, архитекторҙары П.М.Андреев, Г.Г.Богатырёва), Хәрби дан музейы (2000, Д.А.Винкельман), Милли Йәштәр театры (2002, К.А.Донгузов, Д.Ю.Мирсаяпов), Конгресс-холл (2007, Р.У.Муллагилдин, Киоказу Араи, “Arai Architects” м‑н берлектә), “Өфө-Арена” спорт комплексы (2008, И.Ф.Ибраһимов, Д.И.Мавродиев һ.б.) биналары инә. С.Т.Аксаков Йорт‑музейына (ҡара: Аксаков музейы), Богородский-Өфө сиркәүенә, Бәләбәй р‑ны Надеждино а. Аксаковтарҙың нәҫел имениеһын тергеҙеү м‑н бер рәттән Дмитрий Солунский сиркәүенә реставрация үткәрелә (бөтәһе лә — 1991 й., архитекторы З.М.Хәтмуллина). БАДТ (1999, В.Л.Воскресенская), Каруанһарай (тәүге өлөшө — 1999, Голдобин, С.Б.Голдобина, А.В.Давыденко; икенсе өлөшө — 2001, О.А.Байдин), Рождество Богородицы кафедраль соборы комплексы (1992—2010, Донгузов, Д.А.Павлов, Е.А.Фаворская) реконструкциялана.
Әҙәб.: История Уфы: крат. очерк. Уфа, 1981; Обыдённов М.Ф. Древняя архитектура Урала. Уфа, 1995; Обыдённов М.Ф., Корепанов К.И. Искусство Урала и Прикамья: эпоха камня и бронзы. Уфа, 1997.
К.А.Донгузов, Р.Исмәғил, М.Ф.Обыдённов, З.М.Хәтмуллина
Тәрж. Г.С.Балтабаева