text:
29 июнь
29 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 180-се (кәбисә йылында 181-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 185 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Халыҡ-ара
Милли
- Рәсәй — Партизандар көнө.
- Сейшель Утрауҙары — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлиев Хәлил Хәбибулла улы (29.06.1947), Өфө автотранспорт колледжы уҡытыусыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
- Ғатауллин Рауил Ғибат улы (29.06.1947), телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (2001). 1998 йылдан Башҡорт дәүләт университетының немец филологияһы кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). Сығышы менән Стәрлебаш районының Ҡарағош ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы (29.06.1893—6.04.1946), табип-хирург, дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1919-1928 йылдарҙа БАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта 1922 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк санитар‑эпидемик ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы рәйесе.
- Бадер Отто Николаевич (29.06.1903—2.04.1979), ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1964). Шүлгәнташ мәмерйәһен тикшереүселәрҙең береһе. Сығышы менән Украинаның хәҙерге Сумы өлкәһе Лебедин районы Александров ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Эттәргә һәм йыртҡыс хайуандарға ҡаршы доғалар
Эттәргә һәм йыртҡыс хайуандарға ҡаршы доғалар
Эт ырылдап һеҙгә ташланырға торһа ошо аятты уҡырға. Шулай уҡ доғаны башҡа йыртҡыстарға ҡаршы, әгәр улар һеҙгә ташланырға торһа, мәҫәлән бүре, ҡабан сусҡаһы, айыу, арыҫлан һәм башҡаһы:
وَكَلْبُهُم بَـَسِطٌ ذِرَاعَيهِ بِٱلْوَصِيدِ
“Үә кәлбүһүм бәәситуң ҙираағәйһи бил-үәсиид”
“...Ә эттәре лә тупһала ята ине, аяҡтарын һуҙып, йоҡлашып”. Ҡөръән: 18 сүрә – 18 аят. (Мәмерйә — Кәһәф сүрәһе).
Аят йә сүрәне әйтер алдынан: «Әғүҙү билләһи минәш шайтанир раджим, бисмилләһир рахмәнир рәхим» тип әйтергә онотмағыҙ.
Берәй хайуандың һөжүменә ҡаршы
ٱللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُم، لَنَآأعْمَـَـلُنَا وَلَكُمْ أَعْمَـَــلُكُمْ، لآ حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ ، ٱللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا
“Аллаһу раббүнәә үә раббүкүм, ләнәә әғмәәлүнәә үә ләкүм әғмәәлүкүм, ләә худжжәтә бәйнәнәә үә бәйнәкүм, Аллаһу йәджмәғу бәйнәнәә”.
“Аллаһ – беҙҙең Раббыбыҙҙа, һеҙҙең дә Раббығыҙ. Беҙҙең ғәмәлдәребеҙ – беҙгә, һеҙҙең ғәмәлдәрегеҙ – һеҙгә. Үҙ- ара бәхәсләшергә сәбәп юҡ, барыһыла хаҡ икәне мәғлүм. Аллаһ бөтөнөбөҙҙө лә бер урынға туплар, ҡайтарылыш Уның хозурына буласаҡ”, — ти. Ҡөръән: 42 сүрә, 15 аят. (Шура – Кәңәш).
Ошо аятты уҡып хайуан яғына өрөргә. ИншаАллаһ, ул һеҙгә һөжүм итмәҫ.
Бөтә төр хайуандарҙан һәм бөжәк-ҡорттарҙан
الْحَفِيظُ
"Әл-Хафииҙ"
Аллаһ Тәғәләнең матур исемендәренең береһе: “Һаҡлаусы”.
Ошо матур исемде күп тапҡыр ҡабатлағыҙ. Бер нәмә лә зыян эшләй алмаҫ ошо исемде әйткән кешегә, хатта ул ҡырағай хайуандар араһында йоҡлаһала.
Өйҙө ҡурҡыныс хайуандарҙан, зыянлы бөжәктәрҙән һәм йылан-кеҫәрткенән һаҡлау өсөн:
إِنِّى تَوَكَلْتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّى وَرَبِّكُم ، مَّامِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُ بِنَا صِيَتِهَآ ، إِنَّ رَبِّى عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
“Иннии тәүәккәлтү ғәләллаһи Рабби үә Раббикүм, мәә мин дәәббәтин иллә һуүә ә әхиҙум бинәә сийәтиһәә, иннә Раббии ғәләә сиратыйм мүстәҡиим”.
“Мин Аллаһыға таяндым. Ул хаким минең һәм һинең өҫтөнән. Ул мине һеҙҙең хәйләгеҙҙән һаҡлар, бер кемдең Уның ихтиярына тора алмаҫ. Ул бар нәмәгә көслө. Үҙ иркендә булған бер ниндәйҙә януар юҡ, барыһы ла Аллаһ ҡөҙрәте аҫтында. Шуға ла Аллаһ мине һеҙҙең ҡыйыртыуығыҙҙан һаҡлар һәм һеҙҙе ҡырырға мөмкин, бер нәмә быға ҡаршы ҡамасаулай алмаҫ. Уның күк-донъяларҙағы хакимлеге хаҡ һәм дөрөҫ. Ул тура юлдағы булыусыларҙы бүләкләр һәм күңелле бысраҡтарҙы упҡынға ташлар”.
Ҡөръән Кәрим: 11 сүрә, 56 аят, (Һуд сүрәһе). Был аятты күп уҡыр кәрәк, бигерәктә иртәнсаҡ һәм йоҡо алдынан.
Әгәр берәй бөжәк, йәки йылан тешләһә
Бөжәктәр тип: бал ҡорто, һағыҙаҡ... ағыулы үрмәкселәр һәм башҡаһы.
وَإِذَا بَطَشْتُم بَطَشتُم جَبَّارِينَ
“Үә иҙәә бәташтүм бәташтүм джәббәәриин”
“(Меҫкендәрҙе) хөкөм иткән саҡта һеҙ рәхимһеҙ ҡыланаһығыҙ”
Бармаҡ менән тешләнгән ерҙе баҫып өрөлтөп сығырға ла өҫтәге аятты 7 тапҡыр бер тында уҡырға. ИшаАллаһ, ауырыу йүнәлер. Ҡөръән: 26 сүрә, 130 аят, “Шүғәрә (Шағирҙәр)”.
Кешене берәй ҡорт-бөжәк тешләһә
Ҡөръәндәге 84 сүрәне Әл-Иншиҡаҡ (Йыртылыу) уҡырға һәм ауырыуға өрөргә.
ИншаАллаһ, ауыртыу баҫылыныр.
Өйҙәге ҡырмыҫҡаларҙан нисек ҡотолорға?
يَـَـأَيُّهَا ٱلنَّمْلُ ٱدْخُلُواْ مَسَـَـكِنَـكُمْ لاَ يَحْطِمَنَّـكُمْ سولَيْمَـَـنُ وَ جُنُودُهُ وَهُمْ لاّ يَشْعُرُونَ
“Йәә әййүһәән-нәмлү-дхулуу мәсәәкинәкүм лә йәхтимәннәкүм Суләймәәну үә джунуудуһу үә һүм лә йәшғурун”
— “Әй, ҡырмыҫҡалар! Ояғыҙға кереп ҡасығыҙ. Һаҡ булығыҙ, Сөләймән ғәскәрҙәре, үҙҙәре лә белмәҫтән, һеҙҙе тапап-ярып китмәһен”.
Ошо аятты ҡағыҙға яҙып, ҡырмыҫҡалар ояһына һалыр кәрәк. ИншаАллаһ, тиҙҙән улар был урынды ташлап китәр.
Бер әҙәмдәр Ҡөръәндә ошо сүрәлә хата яҙылған тип, тапҡандар: нисек Сөләймән пәйғәмбәрҙең ғәскәре ҡырмыҫҡаларҙы яра баҫһындар тип? Ваҡыт үтә килә, ҡырмыҫҡаларҙы тикшергәс, уларҙың өстән ике өлөшө быяланан торғаны асыҡланған. Нәмел (Ҡырмыҫҡалар) сүрәһе, 18 аят
Серәкәй, бөрсә һәм башҡа паразиттарҙан һаҡланыу
وَمَا لَنَآ أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى ٱللَّهِ وَقَدْ هَدَـَـنَا سُبُلَنَا، وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَىَ مَآ ءَاذَيْتُمُونَا، وَعَلَى ٱللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُتَوَكِّلُونَ
“Үә мәә ләнәә Алла нәтәүәккәлә ғәләллаһи үә ҡад һәҙә әнәә сүбүләнә, үә ләнәсбираннә ғәләә мәә әҙәйтүмүүнә, үә ғәләллаһи фәлйәтәүәккәлил мүтәүәккилуун”
“һәм ни өсөн беҙгә Аллаһыға ышамаҫҡа. Ул бит һәр беребеҙҙе билдәләнгән юлдарыбыҙ буйынса алып бара. Һис шикһеҙ, беҙ Аллаға тәүәккәл буласаҡбыҙ һәм ауыртыуҙарҙы түҙәрбеҙ, һеҙ уны беҙгә ҡылһағыҙҙа. Тик Аллаһҡа өмөтләнәләр инаныусылар”. 14 сүрә — Ибраһим сүрәһе, 12 аят.
Өйҙәге серәкәй-себен һәм башҡа паразиттарҙан ҡотолор өсөн ошо аятты 7 тапҡыр уҡып 1-2 стакан һыуға өрөргә. Шунан әйтергә: “Себен һәм серәкәйҙәр...! Әгәр һеҙ Аллаһ Тәғәләгә ышанһағыҙ, беҙгә ҡамаусаламағыҙ!”. Шулай тигәс тә, һыуҙы өй эсендә һипкеләп сығырға. Киләһе кис, иншаАллаһ, тыныс үтәр.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 22.02.2017 в 00:29, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Владимир Путин Өфө журналисының төбәктәрҙең федераль ҡаҙнанан аҡса алыуы тураһында һорауға яуап бирҙеФото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, онлайн-трансляциянан скриншот
Владимир Путин Өфө журналисының төбәктәрҙең федераль ҡаҙнанан аҡса алыуы тураһында һорауға яуап бирҙе
Владимир Путин Өфө журналисының төбәктәрҙең федераль ҡаҙнанан аҡса алыуы тураһында һорауға яуап бирҙеФото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, онлайн-трансляциянан скриншот
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Өфөләге «Йәмәғәт электрон гәзите» вәкиле Станислав Шахов 13-сө матбуғат конференцияһында дәүләт башлығы Владимир Путинға һорау бирҙе.
— Федераль ҡаҙнанан аҡса алыу — һәр төбәкте борсоған мәсьәләләрҙең береһе. Шартлы итеп әйткәндә, Башҡортостан 10 миллиард күсерә, һуңынан күп һанлы делегациялар аҡсаның бер өлөшөн кире ҡайтарыу өсөн федераль министрлыҡтар буйлап йөрөй. Һалым реформаһын үткәреүҙе кәрәкле һәм ваҡытлы тип иҫәпләйһегеҙме? Ул саҡта төбәктәргә аҡса күберәк ҡалыр ине. Мәҫәлән, файҙалы ҡаҙылмалар табыуға 5 процент һалым. 2010 йылға тиклем һалым кодексында ошондай норма булды, ләкин ул алып ташланды. Был урындарҙа аҡсаны һөҙөмтәлерәк файҙаланырға мөмкинлек бирер ине.
Владимир Путин, Рәсәй президенты:
«Беҙ ошо ҡарарҙарҙы тикшерәбеҙ. Үткән аҙнала ғына ошо мәсьәләгә кире ҡайттыҡ: юл төҙөлөшө һәм төбәктәрҙең килеме буйынса ла. Төбәктәрҙең бурысын реструктуризациялау буйынса ҡарар ҡабул иттек.
Беҙ, кешеләр ҡайһы төбәктә генә көн итмәһен, улар яҡынса бер кимәлдә йәшәргә тейеш тигәндән сығып эш итәбеҙ. Был — бик ҡатмарлы эш, әлбиттә. Субъекттар төрлөсә үҫешкән, һәм бында аҙ бюджетлы төбәктәрҙең ғәйебе юҡ. Шуға күрә күп йылдар дауамында бюджеттарҙы тигеҙләү менән шөғөлләнәбеҙ. Тиҫтә йылдар буйына ҙур ресурстар һалынған төбәктәр үҙаллы түгел. Донор төбәктәрҙән (әле уларҙың һаны 12) Рәсәйҙең башҡа субъекттарына аҡсаны ҡабаттан бүлеү ғәҙел. Беҙ быны һаҡ ҡына, донор төбәктәрҙең үҙ иҡтисадын артабан үҫтереү теләген бөтөрөргә тырышмайынса ғына эшләйбеҙ.
Реструктуризациялауға килгәндә, әйтеп үткәнемсә, илдәге барлыҡ төбәктәрҙең дә тиерлек ете йылға кредит бурысы шарттарын үҙгәртергә хәл ителде. 5 процентҡа. Был төбәктәргә 430 миллиард һум күләмендә аҡса алырға мөмкинлек бирә. Улар финанс йәһәтенән һауыҡтырыуға һәм социаль, иҡтисади үҫешкә йүнәлтелергә тейеш. Бөтә төбәктәр ҙә, шул иҫәптән Новгород өлкәһе лә быны энтузиазм менән ҡабул итте. Бындай субъекттарға өҫтәм ярҙам күрһәтеү ҡаралған. Илебеҙҙә ошондай өс-дүрт төбәк бар.
Әлеге ҡарар ҡабул ителде. Коммерция банктарында Рәсәй төбәктәренә юғары процент менән кредит биреүҙе туҡтатырға кәрәк. Нимә күрәбеҙ? Дәүләттән түбән ставка менән кредит алыу мөмкинлеге лә бар бит. Юҡ, улай эшләмәйҙәр. Ни өсөн? Властар һәм коммерция банктары араһында килешеү бар. Коммерция банкы билдәле бер параметрҙар буйынса эшҡыуарлыҡ структураларына аҡса бирмәй. Төбәктәргә иһә ҡуш ҡуллап. Ни өсөн? Сөнки дәүләттең уларҙы тәьмин итерен белә. Аҡсаны еңел генә алалар, ә эҙемтәләре тураһында бөтөнләй уйланмайҙар. Сикләү индерергә кәрәк. Минең бер кем менән дә ошо хаҡта һөйләшкәнем юҡ ине. Беҙ быны эшләргә тейеш, тип уйлайым».
http://www.bashinform.ru/news/1093047-vladimir-putin-otvetil-na-vopros-zhurnalista-iz-ufy-o-poluchenii-regionami-deneg-iz-federalnogo-byud/


text:
- Внимание
- Подробности
- Просмотров: 836
“ЗӘЛХИЗӘ”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 20 б. 20‑се йй. — М.А.Буранғолов, 1937 й. Л.Н.Лебединский тарафынан М.А.Байымовтан яҙып алына һәм “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы Х.Ф.Әхмәтов, З.Ғ.Исмәғилев, К.Й.Рәхимов, И.В.Салтыков яҙып ала. Йыр лирик‑драматик характерҙа. Сюжет нигеҙен ҡарт кешегә көсләп кейәүгә бирелгән ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы тәшкил итә; Зөлхизәнең һөйгәне, уны һағынып, йыр сығара. “З.” поэтик образдары нескәлек һәм хистәр тәрәнлеге м‑н айырыла. Йыр ике өлөштән тороп, уның 2‑се өлөшө вариацион формала ҡабатлана. Көйгә симметриялылыҡ, моң хәрәкәтенең тигеҙлеге, орнаменталь фигураларҙың ҡабатланыуы хас. Зөлхизә исемен иркен һуҙып йырлау йырға айырыуса тәьҫирлелек өҫтәй. Башҡарыусылар араһында: Б.Н.Вәлиева, Х.Л.Ғәлимов, Б.М.Мәһәҙиева, Д.Д.Нурмөхәмәтова, Ғ.К.Солтанова, Т.Х.Үҙәнбаева, Ә.С.Шайморатова. Йырҙы А.С.Ключарёв — хор (a cappella), Р.Ә.Мортазин — тауыш һәм фп., Рәхимов — бәләкәй симфоник оркестр һәм тауыш м‑н фп., С.Р.Сәлмәнов — тауыш һәм симфоник оркестр, И.И.Хисаметдинов башҡ. халыҡ муз. ҡоралдары оркестры өсөн эшкәрткән. “З.” көйө М.М.Вәлиев һәм Н.И.Пейконың “Айһылыу” операһында ҡулланылған.
Әҙәб.: Башҡорт халҡ ижады. 1‑се т. Өфө, 1954; 1992; Нәҙершина Ф.А. Рухи хазиналар. Өфө, 1992; Буранғолов М.А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.
Р.З.Шәкүров
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһының әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһын тапшырыу тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы.
Быйылғы лауреаттар:
— «Ғәмәл дәфтәре» шиғырҙар һәм поэмалар китабы өсөн яҙыусы, «Ағиҙел» әҙәби-нәфис һәм публицистик журналының проза бүлеге мөхәррире Салауат Әбүзәров;
— «Арҡайым» балеты өсөн композитор, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы мөдире Ләйлә Исмәғилева һәм «Кремль балеты» театрының художество етәксеһе — баш балетмейстеры Андрей Петров;
— һынлы сәнғәт өлкәнһендә «Салауат күпере» ижади проекты өсөн рәссам, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры Рифҡәт Арыҫланов.


text:
Аҡбаш сыпҡай
Аҡбаш сыпҡай (сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ), (урыҫ.Серощёкая пога́нка), (лат. Podiceps grisegena)[1][2] сыпҡай һымаҡтар (Поганкообразные, Podicipediformes) отрядының сыпҡайҙар ғаиләһенә ҡараған һыу ҡошо. Төньяҡ ярымшарҙа, күберәген урман зонаһында таралған, әммә шулай уҡ төньяҡ ҡыуаҡлыҡлы тундраларға һәм көньяҡ сүлдәргә тиклем үтеп инә. Күҙгә ташланып бармаған ҡош яңғыҙ, йә булмаһа пар менән осрай, оя ҡорған осорҙа бәләкәй һирәк төркөм барлыҡҡа килтерә. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары әрәмәлегендә оя ҡора. Күп ваҡытын һыу өҫтөндәге ҡамышлыҡта, күрәнлектә үткәрә. Хәүеф тыуғанда үлән араһында боҫоп ҡалырға тырыша йәки, сумып, алыҫлаша. Үрсеү миҙгеле арауыҡлы, ареалдың көньяҡ өлөшөндә — апрелдән июлгә тиклем, төньяҡ өлөшөндә — майҙан августҡа ҡәҙәр. Ғәҙәттә, 3-4 аҡ йомортҡаһы була. Күсер ҡош. Ҡышты диңгеҙҙең литораль өлөшөндә үткәрә. Диңгеҙҙә көслө тулҡынланыу булмағанда сағыштырмаса һай урындарҙа, йәки туңмаған күлдәрҙә аҙыҡ таба.
Оялау осорондағы туҡланыу характеры яҡын ҡәрҙәше урҙандың йәнәш булыуына ҡарап үҙгәрә: уларҙың йәшәү ареалы киҫешкәндә, уның аҙығын умыртҡаһыҙҙарҙар тәшкил итә. Икенсе яҡтан, төп аҙығы балыҡ булған күршеһе булмаған ерҙәрҙә (ә ул Европаның төньяҡ-көнбайышы һәм Төньяҡ Америка), нигеҙҙә рационы балыҡтан тора.
Рәсәйҙә аҡбаш сыпҡай — һирәк осраған ояласы төр, һәм шуға күрә Федерацияһының бер нисә субъектында Ҡыҙыл китабына индерелгән, шул иҫәптән Мәскәү һәм Ленинград өлкәләрендә. Ҡош шулай уҡ Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабы һағы аҫтында.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡбаш сыпҡайҙы уртаса ҙурлыҡтағы өйрәктәр менән сағыштырырға мөмкин, мәҫәлән, ҡашҡа өйрәк йәки ҡылғойроҡ менән[3]. Аҡбаш сыпҡай сыпҡайҙар ғаиләһенең эре вәкиле, ҙурлығы буйынса бер аҙыраҡ Евразия урҙанынан ҡалыша, ә Төньяҡ Америка һәм Кларк сыпҡайҙарынан бәләкәйерәк[4][5]. Урҙан менән сағыштырғанда уның муйыны йыуан, ауыр һәм ҡыҫҡа, елкәһендә йыш ҡына ҡыҫҡа, туранан-тура киҫелгән өлпө үҫешкән, ҡош ҡуҙғыған саҡта ул яҡшы күҙгә ташлана[6]. Өлкән ҡоштоң тән оҙонлоғо 40—50 см, ҡанат йәйеме77—85 см, ауырлығы [7].
Суҡышы тура, оҙон, һары төплө тоноҡ төҫтә, ҡышҡыһын бигерәк тә тоноҡ. Ҡауырһын төҫтәрендә енси диморфизм сағылмаған, әммә ата һәм инә ҡоштарҙың ҙурлыҡтарында айырма күренә: ата ҡош ҙурыраҡ. Ҡарығыу осоронда ике заттың да түбә һәм елкә өлөшөндә күҙҙәренә ҡәҙәр етеп торған ҡара башлыҡ, ул сикәләренең көл төҫө менән контраст. Башындағы ҡара һәм аҡ төҫтәге ҡауырһындарының аныҡ сиктәре бар, был сик буйлап аҡһыл ҡайма үтә. Күкрәгенең өҫтө һәм муйынының алғы өлөшө ерәнһыу-көрән; күкрәгенең ҡалған өлөшө , шулай уҡ ҡорһағы һоро таплы көлһыу-аҡ. Муйынының артҡы өлөшө, арҡаһы, яурындары, ҡанаттарын көпләүсе ҡауырһындар ҡара-ҡуңыр. Беренсел елпеүес һәм ҡрйроҡ ҡауырһындары шундай уҡ төҫтә (ҡойроғонда аҡ төҫ ҡушылған), икенсел елпеүестәр һәм ҡанаттарҙың аҫҡы яҡтары аҡ. Күҙҙәренең төҫлө шекәрәһе ҡыҙғылт-көрән. Тышҡы яҡтан аяҡтары ҡара-һоро, эске яҡтан - йәшкелт һары[8]..
Ҡыш ҡош ҡауырһындарының сағыу төҫөн һәм төҫтәр араһындағы аныҡ сиктәрҙе юғалта, башҡа сыпҡайҙарға ҡарағанда күркһеҙерәккә әүерелә. Елкәһендәге биҙәүсе ҡауырһындар юҡҡа сыға, муйыныдағы һәм түшендәге ерән төҫ уңып бөтә. Ҡара башлыҡ көрәнһыу-һороға әйләнә, сикәләрендәге һоро төҫ менән сиктәре йыуыла[8][9]. Муйыны алдан һәм ян-яҡтан аҡһыл йәки аҡһыл-һоро, ә арттан - ҡара-һоро төҫтә. Йәй аҡбаш сыпҡайҙы еңел айырып булһа, ҡышын уны башҡа ҡәрҙәштәре менән еңел бутарға мөмкин. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ һыҙат булмай, бының менән ул урҙандан айырыла[3][6].
Мамыҡлы ҡошсоҡтоң өҫкө яғы ҡарағусҡыл-көрән, хатта ҡара тиерлек, ә аҫҡы өлөшө һорғолт-аҡ. Башының ике яҡ ҡырында аҡ буй һыҙаттар, муйынының алды һәм ҡыры аҡ буй һүрәтле.Суҡышы һары. Көҙ себештең мамығы тәүге ҡауырһынға алмашына (оялағы кейем): ул өлкән ҡоштоң ҡышҡы кейеме менән оҡшаш, тик башындағы буйлы һүрәте, муйынының алды һәм ҡырыйҙары ҡыҙғылт-ҡара, суҡышында һары төҫтөң күп булыуы менән айырыла[3][10].
Ике төрсәгә бүленгән, улар кәүҙә ҙурлыҡтары менән бер аҙ айырылалар; икеһе лә Рәсәй территорияһында бар. Р. g. holboellii төрсәһе номинатив P.g. grisegena төрсәһенән ҙурыраҡ: уның оҙонлоғо 43—56 см, ҡанат йәйеме 61—88 см, ауырлығы 750—1600 г[11]. Ҡауырһын төҫөндә айырма юҡ, әммә holboellii төрсәһенең суҡышында һары төҫ ҙур майҙанды биләй. Бынан тыш, P.g. grisegena төрсәһенә ҡарағанда инә һәм ата ҡош ҙурлыҡтары буйынса айырылалар[12].
Аҡбаш сыпҡай ер өҫтөнән, ғәҙәттә, 20—30 м бейеклектә оса[8]. Бик тиҙ һәм тура һыҙыҡ буйынса оса, әммә кәрәк саҡта ҡош манёвр яһай ала[8]. Һауала оҙон муйынын алға һуҙа, ә аяҡтарын — киреһенсә артҡа, хатта улар ҡыҫҡа ҡойроғо ситенә сығып торалар, былай килеш ҡош оҙонораҡ булып күренә[13]. Сағыштырмаса ҡыҫҡа ҡанаттары, уларҙың алғы ситендә бер-береһе менән тоташмаған ике тап күренә, уларҙың береһе "көҙгө" булараҡ билдәле (урҙанда был таптар ҡушылған). Ғөмүмән, ҡанаттарының майҙаны ҙур булмауы уға урынынан йәки ҡоро ерҙән осоп китергә мөмкинлек бирмәй[14]; һыуҙан осоп һауаға күтәрелер алдынан, һыуҙа ҡанаттарын йәйеп оҙайлы йүгереү яһай[15]. Бүтән төр сыпҡайҙар кеүек үк аҡбаш сыпҡай ҙа яҡшы йөҙә һәм сума. Ынтылышлы хәрәкәткә бармаҡтарындағы ярылары ярҙамында этелеп өлгә, әйләнмәле — тәпәйҙәре күсәрен бороу менән; бик ҡыҫҡа ҡойроҡ был маҡсатта ҡулланылмай[16]. Аҡбаш сыпҡай һыу аҫтында 50-60 м араны 3 м/с тиҙлек менән йөҙөп үтә ала[9]. Күп кенә һыу ҡоштары кеүек, уға ҡоро ер буйлап йөрөүе ауыр, сөнки ҡыҫҡа тәпәйҙәре кәүҙәһенең ауырлыҡ үҙәгенән күпкә артта урынлашҡандар.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яҙғыһын яңғырауыҡлы ғына. Ҡарығыу осорҙа иң шаулы сыпҡайҙарҙың береһе, әммә башҡа ваҡытта ғаиләнең бүтән вәкилдәре кеүек үк тауышһыҙ. Ҡош уйын ваҡытында тирбәлеүсе сыңғырлау сығара: «иһа-һа-һай-ҡр-ҡыр». Орнитолог Вадим Рябицев фекере буйынса, бер үк ваҡытта ат кешнәүен, сусҡа хорҡолдауын, сусҡа бәрәсенең сыйылдауын ишетергә мөмкин[3]. Сыңғырлау тауышын һыу үҫемлектәре араһында йәшеренгән яңғыҙ ҡош йәки икеһе лә көндәҙ йә ҡараңғыла сығара. Башҡа ваҡытта аҡбаш сыпҡай башҡа төр тауыш та бирә: тауыҡ ҡытҡылдауы, ыҫылдау, зыңлау, ырылдау кеүек: «кейк-кейк»[7]. Атап әйткәндә, ҡуҙғыған ҡош ҡарлыҡҡан тауыш бирә[3].
Төләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өлкән ҡоштоң төләүе йылына ике тапҡыр үтә — өлөшләтә үрсеү башланғанға тиклем һәм тулыһынса ул тамамлағандан һуң. Декабрь — май айҙарында япма ҡауырһындар, шулай уҡ ҡанаттың эске икенсел елпеү һәм япма ҡауырһындары алмашына. Июлдән сентябргә ҡауырһындар тулыһынса алмашына, һөҙөмтәлә ҡарығыу осоро ҡауырһындары ҡышҡыларына әүерелә. Сентябрҙән ғинуар аҙағына ҡәҙәр ағымдағы йылда тыуған ҡоштарҙың баш, муйын, арҡа һәм өлөшләтә ҡабырға, күкрәктең өҫкө өлөшө ҡауырһындары алмашына[10].
Таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оялау ареалы
Евразияла һәм Төньяҡ Америкала оялау өлкәһе бер нисә участканан тора. Лапландия, Яҡутстан, Чукотка һәм Аляска тундра һыҙатынан, Каспий, Арал яны һәм Аризона сүлдәренә тиклемге төрлө климат зоналарында оя ҡора[9].
Халыҡ-ара ойошма International BirdLife баһаһы буйынса, төньяҡ төрсәнең тиҫтәгә яҡын пар төркөмөнөң оялары Бөйөк Британия, Франция, Нидерландтар, Чехия, Словакия, Хорватия, Словения , Македония ерҙәрендә билдәләнгән. Ике йөҙгә яҡын пар Венгрияла, Болгарияла, Литвала, Беларусияла, ике йөҙҙән меңгә тиклем пар — Эстонияла, Швецияла, Румынияла һәм Төркиәлә оя ҡора. Байтаҡ күп, 1000-дән ашыу пар популяцияһы Германия, Дания, Финляндия, Латвия, Польша, Украина һәм Рәсәй (12 - 25 мең пар) территорияларында оялай[17]. Оялау ареалының төньяҡ сиге Финляндияла 650т.к. буйлап, Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә Кандалакша һәм Архангельскиҙың тирә-яғы буйлап үтә. Көнсығыш сиге көньяҡтараҡ Кама түбәне киңлеге, Өфө үҙәндәре һәм Тубыл тамағы, тағы ла көнсығыштараҡ 610т.к. буйлап үтә. Ҡөньяҡ сиге Францияның уртаһына, Югославияның элекке республикалары, Болгарияға, Төркиәгә, Амударъяның түбәнге ағымына, Һырдаръяның урта ағымына һәм Ысыҡ-Күлгә тиклемге биләмәләрҙә ята[18].
Көнсығыш төрсәнең (holboellii) оялау ареалы өлөшләтә Көнсығыш Себер, өлөшләтә Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш өлөшө һанала. Рәсәй сиктәрендә был төрсә материкта түбәнге Вилюй үҙәндәрендә, түбәнге Витим һәм Байкалдан көнсығыштараҡ, шулай уҡ Сахалинда һәм төньяҡ Курил утрауҙарында оя ҡора. Шулай уҡ был төрсә Япония утрауы Хоккайдола оялай. Оялау ареалының төньяҡ сиге Чукотка, Яҡутстан ҡыуаҡлы тундраһы биләмәләрендә ята[18]. Көньяҡ сиге Рәсәй сигенән ситкә сығып көньяҡтараҡ Маньчжурияны үҙ эсенә ала. Аҡбаш сыпҡай Америкала Канаданың көнбайыш һәм үҙәк өлкәләрендә, Канада менән сиктәш штаттарҙан көнсығышҡараҡ Миннесотаға тиклемге биләмәләрҙә оялай[18].
Ҡышлау урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күсер ҡоштар. Әгәр бала сығарыуы һәр ваҡыт сөсө һыу ятҡылыҡтары менән бәйле булһа, аҡбаш сыпҡайҙар башҡа ваҡыттарын тик диңгеҙҙә, балыҡ өйөрө һыу өҫтөнә яҡын булған ҡултыҡтарҙа, эстуарийҙарҙа, утрауҙар янындағы һайлыҡтарҙа үткәрәләр. Ҡөнбайыш төрсәгә ингән ҡоштар Атлантик океан яр буйҙарына — уларҙың ҙур өлөшө Төньяҡ һәм Балтик диңгеҙҙәренәсә, әҙерәк өлөшө Урта диңгеҙ, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренәсә үтеп инә[19]. Ҡоштарҙың бер аҙы туңмаусы Женева күлендә һәм Ысыҡ-күлдә ҡышлай[20]. Көнсығыш Себер популяцияһы Япон һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәрендә, Америка сыпҡайҙары— Тымыҡ океан ярҙары буйында (көньяҡ Аляскала, Британия Колумбияһында, уларҙың бер аҙы көньяҡтараҡ Калифорнияға тиклем) һәм Атлантик ( Ньюфаундленд һәм Лабрадорҙан алып көньяҡта Флоридаға тиклем) океан ярҙары буйында ҡышлай. Ҙур булмаған һанлы сыпҡайҙар материк эсендә ҡала. Улар туңмаусы Бөйөк күлдәр ярҙарында тупланалар[19]. Һирәк осраҡта Израиль[21], Афғанстан, Пакистан һәм Һиндостан биләмәләрендә ҡышлауҙарының һирәк осраҡтары билдәле[22]. [[Файл:Lütt-Witt Moor-2.jpg|thumb|right|Аҡбаш сыпҡайҙың оя ҡоған ғәҙәти биотобы
Йәшәү урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡбаш сыпҡай бала сығарған ваҡытта йәшерен тормош алып бара һәм шул сәбәпле ул төпләнгән һыу ятҡылығы ҡамыш, екән һәм башҡа үҫемлектәргә бай, шулай уҡ урманлы күләгәле ярҙар буйы(тундра һыҙаттарында — ҡыуаҡлыҡ)[23]. Йәй торғон йәки әҙ ағымлы сөсө һыу ятҡылыҡтары уның төйәге — ҙур булмаған күл, быуа, һаҙлыҡ[24], майҙаны 3 гектарҙан (0,03 км²) һәм һыу тәрәнлеге — 2 метрҙан ашмаған ҙур йылғаларҙың тымыҡ ҡултыҡтары[23]. Номинатив төрсәләргә ҡараған ҡоштар күләгәле ҡуйы булмаған ҡамышлыҡ араһында көн үткәрәләр, йыш ҡына улар хаҡында тауыштары буйынса ғына белергә мөмкин[3]. Киреһенсә, көнсығыш төрсә оя урынын һайлауҙа үтә һаҡ түгел, Төньяҡ Америкала йыш ҡына асыҡ күлдәрҙә төпләнә[25]. Осоп үткәндә һәм ҡышлауҙа аҡбаш сыпҡай төбө ҡомло-ташлы һәм диңгеҙ ылымыҡтарына бай, ҡалынлығы 15 м тәшкил иткән һыу ятҡылыҡтарын өҫтөн күрә[13].
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәйге осорҙа туҡланған аҙығының нигеҙен умыртҡаһыҙҙар, шул иҫәптән имаго, ҡарышлауыҡтар, һыу бөжәктәре (һыу ҡуңыҙҙары һәм ҡандалалар, энәғараҡ, серәкәй ҡарышлауыҡтары), моллюскалар, үрмәкселәр тәшкил итә.
Башҡа ҡәрҙәш төрҙәренән айырмалы рәүештә, ашҡаҙандарында ҡайһы саҡта осоусы бөжәктәрҙе табалар — ҙур энәғараҡты һәм ҡамҡаны[26]. Балыҡ аҡбаш сыпҡайҙың рационында, башҡа сыпҡайҙарҙан айырмалы рәүештә, ҙур булмаған өлөш биләй — шул сәбәпле балыҡ запасы әҙ булған һыу ятҡылыҡтарында ла төпләнәләр[27]. Әммә айырым осраҡта, миҙгелле күренеш булараҡ, күрше булып урҙан ояламаған осраҡта балыҡ уның туҡланыуында ҙур роль уйнай. Шулай итеп, Нидерландтарҙың Эйсселмер күлендә сыпҡай аҙығының күп өлөшөн диңгеҙ сабағының, ҡормандың, йылға сабағының, йылға алабуғаһының селбәрәләре тәшкил итә[28]. Шундай уҡ хәл Төньяҡ Америкала, урҙан бөтөнләй булмаған урындарҙа: мәҫәлән, Канадалағы Альберта биҫтәһе күлдәрендә уның төп аҙығы балыҡ[29]. Орнитологтар билдәләүенсә, был ике төрҙөң оялау ареалдары киҫешмәгән урындарҙа, аҡбаш сыпҡай балыҡ тотоуға нығыроҡ яраҡлашҡан, уның суҡышы оҙон һәм тар, мускулдары яҡшы үҙешкән һәм шыумалаҡ балыҡты яҡшыраҡ эләктерә ала[30]. Урыны менән ҡоштар күл тәлмәрйенен һәм уның сүмешбаштарын, һыу селәүҙәрен ашайҙар[26]. Йәйге осорҙа икенсе төр аҙыҡ һайлауҙарына ҡарамаҫтан, ҡыш диңгеҙҙә тик балыҡ аулайҙар[31][25].
Аҙығының 10-15 % үҫемлектәрҙән тора, әммә тәрлә төбәктәрҙә уларҙың составында айырма ҙур була: мәҫәлән, Ҡалмыҡтағы Маныч йылғаһында уның төп үҫемлек аҙығын йөҙөүсе һыу ебәгенең вегетатив өлөштәре тәшкил итә, ә Краснодар крайы Челбас йылғаһында — хара ылымыҡтары Chara fragilis[26]. Бынан тыш, билдәле булыуынса, аҡбаш сыпҡай үҙенең бик күп ҡауырһынын йота[32]. Был оло ҡошҡа ғына ҡағылмай, сөнки себештәре лә моронлап сыҡҡандың беренсе көнөнән үк аҙыҡ менән бергә мамыҡтарын йоталар. Ул ашҡаҙанда кейеҙ массаны барлыҡҡа килтерә.
Аҙыҡ табыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белгестәр аҙыҡ табыу ысулын өс төргә бүләләр: ҡорбанын сумғанда эләктереп ала, һыуға башын һәм муйынын тығып суҡып ала, һыу өҫтөндә үләндәрҙе сүпләй[26][7]. Һуңғы осраҡ, ғәҙәттә, һыу өҫтө үҫемлектәре булғанда ғына ҡулланыла. Күҙҙәренән суҡышының түбәнге яртыһына тиклем һыҙат һуҙылған, уның буйынса, күрәһең, ҡош ҡорбанына табан йүнәлеште билдәләй[33]. Аҙыҡҡа ҡытлыҡ ваҡытында ҡоштар баҫып ултырған йомортҡаларын ташлап китергә, йәки һуңғы сыҡҡан себештәрен аҙыҡтан мәхрүм итеп, уларҙы һәләкәткә килтерергә мөмкиндәр[34].
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡбаш сыпҡай, күрәһең, ике йәшендә енси өлгөрә[35][36]. Оя янында урҙандан бер аҙ һуңыраҡ, һыу ятҡылыҡтары тулыһынса боҙҙан әрселгәс[3], күренә башлай — Рәсәйҙең көньяҡ ареалында марттың икенсе йәки өсөнсө декадаһында, төньяҡ өлөшөндә — апрель аҙағында — май уртаһында[36]. Туптар барлыҡҡа килтермәйҙәр, ҡош яңғыҙ зат йәки пар менән ҡайта[24]. Оя өсөн, ҡағиҙә булараҡ, үҙемлек баҫҡан һәм уртаса ҙурлыҡтағы һыу ятҡылыҡтары йәки йылға ҡултыҡтары һайланыла. Шулай уҡ, алыштырғыһыҙ шарттарҙың береһе - үткән йылдан ҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарының булыуы. Әммә ирекле коридор яһап, ҡамыш баштарының өлөшләтә сабылыуы оя төҙөү өсөн өҫтәмә стимул булып тора[37].
Моногам ҡош; парҙар бер миҙгелгә апрель, май айҙарында осоп килгән мәлдә йәки туранан-тура оялау биләмәһендә формалаша[7]. Уйындар һыу өҫтөндә парҙың ике ағзаһының көслө ҡысҡырыуынан һәм башҡа ҡатмарлы элементтарҙан тора[36]. Уйындар оҙайлы ваҡыт дауам итергә мөмкин һәм һәр ваҡытта аҙғы ҡарығыу менән тамамланмай[38].
Ғәҙәттә айырым парҙар булып оялайҙар, күрше парҙар бер-береһенән 50 метрҙан кәм булмаған алыҫлыҡта урынлашалар[13][39]. Һирәк осраҡта, уңайлы шарттар булғанда, 20-гә тиклем пар иҫәпләнгән колониялар барлыҡҡа килтерәләр, йәки аҡсарлаҡтар һәм башҡа колониаль ҡоштар менән йәнәш урынлашалар[7]. Араһында 10 метрҙан артмаған күрше ояларҙың урынлашыуы, ғәҙәттә, ҙур майҙанлы ярға берекмәгән күтерҙәрҙә мөмкин. Бындай урындар йыртҡыс йәнлектәр яҡын юлай алмаҫлыҡ һәм көслө ел-дауылдан, тулҡындарҙан ышыҡланған[40]. Ғәҙәттә колонияларҙа йомортҡалар күберәк һәм тереклек итеү мөмкинселеге юғары кимәлдә[41]. Ҡайһы берҙәре ояһы ҡашҡабаш (таҙбаш) ояһы эргәһендә үк урынлаша[36].
Үрсеү миҙгелдәрендә аҡбаш сыпҡайҙар — ҡәтғи территориаль ҡоштар, аҙыҡ һәм оя биләмәләрен һаҡлайҙар[29]. Сит ҡош килеп ингәндә, хужа ҡоштар янаған һын алалар: был ваҡытта баш яурынға тартыла, ауыш йәки горизонталь урынлашҡан суҡышы ҡайһы берҙә һыуға ҡағыла, арҡа һәм ҡанат ҡаурыйҙары үрә тора. Ваҡыты менән суҡышын күтәрә биреп, муйынын һуҙа һәм ҡош дошманға табан ынтыла[36].
Йәшәүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы һыу өҫтөндә, ҡамыш, үлән араларында була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — Б. 14. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.
- ↑ Коблик Е. А.; Редькин Я. А.; Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации — М.: Т-во научных изданий КМК, 2006. — Б. 82.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Ryabitsevтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Snow & Perrins (1998), pp. 17—20.
- ↑ Sibley (2000), p. 9.
- ↑ 6,0 6,1 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Mullarneyтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Snow & Perrins (1998), pp. 20—22.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Ильичёв, Флинт (1982), стр. 321.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Коблик Е. А. Разнообразие птиц (по материалам экспозиции Зоологического музея МГУ — Изд. МГУ, 2001. — Т. Ч. 2 (Отряды Курообразные, Трёхпёрсткообразные, Журавлеобразные, Ржанкообразные, Рябкообразные, Голубеобразные, Попугаеобразные, Кукушкообразные). — 358 б. — ISBN 5-211-04072-4.
- ↑ 10,0 10,1 Ильичёв, Флинт (1982), стр. 322.
- ↑ Ogilvie & Rose (2002), p. 92.
- ↑ Ogilvie & Rose (2002), pp. 57—60.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Fjeldsa (2004), p. 140.
- ↑ Fjeldsa (2004), p. 31.
- ↑ Johnsgard, Paul A. Diving Birds of North America — Lincoln: University of Nebraska, 1987. — P. 26—36. — ISBN 0803225660.
- ↑ Fjeldsa (2004), p. 10.
- ↑ Podiceps grisegena Red-necked Grebe (инг.). BirdLife International. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 30 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Stepanyanтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 19,0 19,1 Harrison (1988), p. 217.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
USSR324төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Birdwatching in the Mediterranean coast of Israel (инг.) (2005-10). Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 30 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Rasmussen, P. C. & J. C. Anderton. Birds of South Asia: The Ripley Guide — Smithsonian Institution and Lynx Edicions, 2005. — 384 p. — ISBN 84-87334-67-9.
- ↑ 23,0 23,1 Llimona, Francesc & del Hoyo (1992), pp. 192—193.
- ↑ 24,0 24,1 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Dementievтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 25,0 25,1 Johnsgard, PA (1987), pp. 130—135.
- ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 Ильичёв, Флинт (1982), стр. 332.
- ↑ Гладков Н. А., Дементьев Г. П., Михеев А. В., Иноземцев А. А. Жизнь животных — М.: Просвещение, 1970. — Т. 5. Птицы. — Б. 63.
- ↑ T. Piersma. Body size, nutrient reserves and diet of red-necked and Slavonian grebes Podiceps grisegena and P. auritus on Lake IJsselmeer, The Netherlands // Bird Studies. — 1988. — В. 1. — Vol. 35. — P. 13—24. — DOI:10.1080/00063658809476975 (недоступная ссылка)
- ↑ 29,0 29,1 Klatt, Paul H. & Paszkowski, Cynthia A. Intruder pressure explains more of the variation in territory size than fish abundance for Red-necked Grebes (Podiceps grisegena) breeding on small boreal lakes // Ornis Fennica. — 2005. — Vol. 82. — P. 129—136. (недоступная ссылка)
- ↑ Llimona, Francesc & del Hoyo (1992), pp. 175—176.
- ↑ Fjeldsa, Jon. The adaptive significance of local variations in the bill and jaw anatomy of North European red-necked grebes Podiceps grisegena // Ornis Fennica. — 1982. — В. 2—3. — Vol. 59. — P. 84—89.
- ↑ Stout, B. E., & G. L. Nuechterlein. Red-necked Grebe (Podiceps grisegena) (инг.). The Birds of North America. Cornell Laboratory of Ornithology (1999). Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 1 июнь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Ficken, Robert W.; Matthiae, Paul E.; Horwich Robert. Eye Marks in Vertebrates: Aids to Vision // Science. — 1971. — В. 4000. — Vol. 173. — P. 936—939. — DOI:10.1126/science.173.4000.936 — PMID 17751319.
- ↑ Kloskowski, Janusz. Food provisioning in red-necked grebes (Podiceps grisegena) at common carp (Cyprinus carpio) ponds. — Hydrobiologia, 2004. — В. 1—3. — Vol. 525. — P. 131—138. — DOI:10.1023/B:HYDR.0000038860.37405.d0
- ↑ Cramp S., Simmons K. E. L. Volume 1. Ostrich to ducks // The Birds of the Western Palearctic — Oxford: Oxford University Press, 1977.
- ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 Ильичёв, Флинт (1982), стр. 328.
- ↑ Ильичёв, Флинт (1982), стр. 330.
- ↑ Ильичёв, Флинт (1982), стр. 344.
- ↑ Red-necked Grebe Podiceps grisegena (инг.). BirdLife International. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 1 июнь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Sachs, Joel l.; Hughes, Colin R.; Nuechterlein, Gary L.; Buitron, Deborah. Evolution of coloniality in birds: a test of hypotheses with the red-necked grebe (Podiceps grisena) // The Auk. — 2007. — В. 2. — Vol. 124. — P. 628—642. — DOI:[[DOI:10.1642/0004-8038(2007)124[628:EOCIBA]2.0.CO;2|10.1642/0004-8038(2007)124[628:EOCIBA]2.0.CO;2]]
- ↑ Nuechterlein, Gary L.; Buitron, Deborah; Sachs, Joel L.; Hughes, Colin R. Red-necked grebes become semicolonial when prime nesting substrate is available // The Condor. — 2003. — В. 1. — Vol. 105. — P. 80—94. — DOI:[[DOI:10.1650/0010-5422(2003)105[80:RNGBSW]2.0.CO;2|10.1650/0010-5422(2003)105[80:RNGBSW]2.0.CO;2]]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ильичёв В. Д.; Флинт В. Е. (отв. ред.) История изучения. Гагары, Поганки, Трубконосые // Птицы СССР — М.: Наука, 1982. — Б. 321—333.
- Завьялов Е. В.; Шляхтин Г. В.; Табачишин В. Г.; Якушев Н. Н.; Хрустов И. А. Книга I. История изучения, общая характеристика и состав орнитофауны // Птицы севера Нижнего Поволжья — Саратов: Издательство Саратовского университета, 2005. — 296 б. — ISBN 5-292-03351-0.
- Рябицев В. К. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель — Екатеринбург: Изд-во Уральского университета, 2001. — Б. 26. — ISBN 5-7525-0825-8.
- Степанян Л. С. Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий — М.: Академкнига, 2003.
- Harrison, Peter. Seabirds: An Identification Guide — London: Christopher Helm, 1988. — 448 p. — ISBN 0747014108. (инг.)
- Jobling, James А. A Dictionary of Scientific Bird Names — United States: Oxford University Press, 1992. — ISBN 0198546343. (инг.)
- Llimona, Francesc & del Hoyo, Josep 1992. Family Podicipedidae (Grebes) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds. Vol. 1. // Handbook of the birds of the world — Barcelona: Lynx Edicions, 1992. — 696 p. (инг.)
- Mullarney, Killian; Lars Svensson; Dan Zetterström & Peter J. Grant. Birds of Europe — United States: Princeton University Press, 2000. — 400 p. — ISBN 978-0-691-05054-6. (инг.)
- Ogilvie, M. A.; Rose, Chris. Grebes of the World — New York: Bruce Coleman Books, 2002. — ISBN 1872842038. (инг.)
- Sibley, David. The North American Bird Guide — Oxford: Pica Press, 2000. — ISBN 0873403984. (инг.)
- Snow, David; Perrins, Christopher M. (editors) The Birds of the Western Palearctic (BWP) concise edition (2 volumes) — Oxford: Oxford University Press, 1998. — ISBN 0-19-854099-X. (инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Podiceps grisegena (Boddaert, 1783) — Серощекая поганка. Позвоночные животные России. Институт РАН имени А Н. Северцова. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 1 июнь 2011 тикшерелгән.
- Red-necked Grebe (Podiceps grisegena) (инг.). The Internet Bird Collection. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 1 июнь 2011 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
“СОЛИТОН” ғ и л м и ‑ т и к ш е р е н е ү и н с т и т у т ы, АЙ. 1955 й. Өфөлә Айырым КБ булараҡ асыла, 1966 й. алып “Кабель” КБ, 1990 й. хәҙ. исемен һәм статусын ала (1994 й. башлап ААЙ, 2015 й. — АЙ). Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — электр кабеле һәм сүсле‑оптик элемтә линияһы, радиорелелы элемтә, тропосфера һәм спутник элемтәһе линиялары аша мәғлүмәт тапшырыуҙың цифрлы күп каналлы системаларын; юғары сыҙамлы автоматлаштырылған интеграль элемтә селтәрҙәре һәм идара итеү өсөн автоматик каналдар коммутацияһы булған техник һәм программа саралары комплекстарын; канал яһалыу саралары һәм каналдар м‑н тракттарҙың мобиль элемтә узелдарына көйләнеүсән конфигурациялы крослы коммутацияһы автоматлаштырылған аппарат‑программа комплекстарын; автоматлаштырылған ялан радиоүлсәү приборҙарын; территориаль элемтә селтәрҙәре өсөн ҡорамалдар эшләү, етештереү һәм ремонтлау. Институт составы: ғилми‑тематик комплекс, микроэлектроника лаб., автомонтаж, монтажлау‑йыйыу һәм механика‑әҙерләмә цехтары һ.б. Ғилми хеҙм‑рҙәре араһында 3 фән кандидаты бар (2015). Институт ғалимдары 55‑тән ашыу ғилми‑тикшеренеү һәм 170 тәжрибә‑конструкторлыҡ эше башҡара, һөҙөмтәлә БР, РФ һәм БДБ илдәре заводтарында 600‑ҙән ашыу аппаратура һәм прибор сериялы производствоға индерелә. Радио тапшырыуҙар өсөн аппаратура, каналдарҙың йышлыҡлы бүленешенә эйә булған күп каналлы аппаратура, үлсәү приборҙары, һанлы һәм сүсле‑оптик тапшырыу системалары комплекстары [уларҙа ҒТИ тарафынан илдә тәүгеләрҙән булып ярымүткәргес элементтар, баҫма монтаж, интеграль микросхемалар, сүсле оптика элементтары һәм оптик сүс, үҙе эшләгән һәм етештергән йоҡа һәм ҡалын плёнкалы микроэлементтар файҙаланылған (ҡара: Микроэлектроника)]; юғары сыҙамлы интеграль һанлы элемтә селтәрҙәре өсөн ҡорамалдар, мобиль аппарат‑программа мәғлүмәт комплекстары, көйләнеүсән конфигурациялашыуға эйә һәм ҡамасауҙарға бирешмәүсәнлеге юғары булған каналдар яһалыу, идара итеү һәм коммутациялау аппаратураһы эшләнгән. 2002—08 йй. эшләнеүсе аппаратураға яңы телекоммуникация технологияларын, электрон компоненттарҙы, конструктив- технологик ысулдарҙы индереү мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеген 20 тапҡырға арттырырға, аппаратураның габарит һәм массаһын 10—15 тапҡырға кәметергә, уның ышаныслылығын күтәрергә һәм хаҡын арзанайтырға булышлыҡ иткән. Уйлап табыуҙарға 170‑тән ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алынған. БР һәм РФ‑тағы тармаҡ ҒТИ‑лары, завод һәм уҡыу йорттары м‑н хеҙмәттәшлек итә. КБ нач.: Б.С.Балл (1955 й. алып), В.И.Воронин (1956 й. алып); ҒТИ дир.: Н.А.Зисман (1966 й. алып), А.Я.Зайдман (1995 й. алып), Р.Т.Ибраһимов (2014 й. алып).
А.Я.Зайдман
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Үәт, ҡыҙыҡ! (24.10.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // Сегодня, 08:00
* * *
Теге донъяла ике ир һөйләшә.
– Һин нисек үлдең?
– Туңып. Ә һин?
– Көлөп.
– Һөйәркәмә барғайным. Көтмәгәндә ире ҡайтып төштө. Һөйәркәм иренә тиҙ генә сүп биҙрәһе бирҙе. Йәнәһе, сисенгәнсе сығарып түк. Мин шул ваҡытта сығып ысҡындым. Өйгә ҡайткас, миңә ҡатын сүп һауытын һуҙа. Һауытын атып бәрҙем дә, инеп эҙләй башланым. Ҡарайым, бер кем дә юҡ. Ултырып көлдөм-көлдөм дә, ятып үлдем.
– Һыуытҡысты ҡараған булһаң, хәҙер икебеҙ ҙә иҫән булыр инек...
...
ҠАПҠАС
Әҙәбиәт / Юмор // 17-10-2018, 07:00
Элегерәк колхоздар бар саҡта йәй буйы эш гөрләп торҙо. Сәсеү, ул тамамланыу менән – бесән, силос, сенаж һалыу, шунан үҫтерелгән уңышты йыйып алыу. Колхозға район үҙәгендәге ойошмаларҙан да, шефлыҡҡа алған ҡала предприятиеларынан да ярҙам бригадалары өҙөлмәне. Сельхозхимия, сельхозтехника, сельхозэнерго, тағы әллә күпме “селхоздар” бар ине.
Шундай “сельхоз”һыҙ ғына ЛМУ тигән ойошманан бер бригада беҙҙең ауылдың мал фермаһын ремонтларға килеп төшкән бит. Ул ваҡытта сит планеталарҙан килгән йыһан караптары тураһында һөйләшеү модаға инеп киткәйне. Шуға ла был егеттәр линия-монтаж идаралығынан (линейно-монтажное управление) булһа ла, модаға эйәреп, ауыл халҡы ярҙамға килгән ҡала кешеләрен “НЛО-лар” тип йөрөтә икән. Урындағы ремонт бригадаһы егеттәре менән аҙна буйы эшләгән был кешеләр. Эштән һуң әҙерәк байрам да итеп алғылағандар. Ҡыҫҡаһы, ныҡ ҡына дуҫлашҡандар.
“НЛО” менән ауыл егеттәре эш бөтөүҙе “йыуырға” булған. Үҙенә күрә хушлашыу кисәһе, йәнәһе. Арыу ғына “йыуғас”, район егеттәренең быуындары йомшарған....
СӘЙ ЭСЕП АЛАЙЫҠ
Әҙәбиәт / Проза // 16-10-2018, 06:00
Һамарға, унан Мәскәүгә юлланырҙан элек Вәлиди Ленин менән һөйләшмәксе, уның менән күрешеү тураһында хәбәрләшеп килешмәксе булғайны, әммә тегенеһе телеграф аппараты янына килә алмай, тинеләр. Шулай ҙа Вәлидиҙең ниәтен Ленинға еткерҙеләр. Тегенеһе: “Килһен, осрашырбыҙ”, – тигән. Көнө-сәғәте аныҡ ҡына билдәле булмағас, үҙ яйым менән йөрөрмөн, тип уйлағайны ла Вәлиди, килеп сыҡманы. Сталин телеграмма һуҡты. Фәлән көндән дә ҡалмай килеп ет, Ленинға барырҙан алда мине күр, тигән. Байға ялланһаң, белеп тор: беренсе хужаң бейсә булыр, тиҙәр бит әле. Шуның кеүек инде, тип уйланы Вәлиди, Рәсәй хужаһының ҡулын ҡыҫырға ниәтләһәң, тәүҙә һәр бармағын үбеп сығырға тейешһең....
Аҡ күлдәк (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 14-10-2018, 06:00
– Ләбибә, әйҙә күлдәгеңде Гөлбәрәгә биреп тор, бары ярты сәғәткә. Күрше ауыл ҡыҙҙары менән ярыш бөткәс тә, кире сисеп бирер.
Класс етәксеһе Гөлсимә Самат ҡыҙы Ләбибә менән бик мөләйем һөйләште. Оҙаҡ уйлағас, ризалашырға тура килде. Сөнки уҡытыусы – Ләбибәнең яратҡан еңгәһе. Ҡай саҡ дәрестәрен әҙерләмәй килһә лә, мәктәпкә уның ата-әсәһен саҡыртып тормай, ҡыҙҙың ғәйебен йомоп ҡалдыра. Шулай ҙа уңайы сыҡҡанда, был изгелеге өсөн Ләбибә еңгәһенең күңелен күрә. Күрә тигәс тә, шул үҙенән-үҙе килеп сыҡҡан хәлдәр ярҙам итә инде. Әйтәйек, бына бөгөнгө кеүек: нишләп бирмәҫкә? Ләбибә икенсе күлдәген дә һалып алып килтергәйне. Уныһы тағы матурыраҡ та, селтәрҙәре бөҙрәләнеп тора. Ҡыҙ йәһәт кенә өҫтөндәгеһен сисеп, еңгәһенә ырғытты:
– Мә, кире ҡайтармаһа ла була. Унан һуңғыны кире кейеп торорға бында… Миңә атайым тағы аласаҡ. Ә ул бахырҙың хәленән килмәҫе күренеп тора. Шуға, еңгә, алһын. Минән хәйер булыр…
Гөлсимә Самат ҡыҙы был һүҙҙәргә аптыраһа ла, бер ни өндәшмәй, күлдәкте тотоп, сығып китеү яғын ҡараны. Күңеле ҡарайып, кәйефе ҡырылғанын көскә йәшерҙе....
Балаларыма
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 11-10-2018, 06:30
Әгәр хоҙай мине ала икән
Балаларым илап ҡалмағыҙ.
Күҙ йәштәре түгеп әсәгеҙҙең
Йән тыныслыҡтарын алмағыҙ.
Тәнем китер, йәнем һеҙҙең менән
Эргәгеҙҙә һәр саҡ булырмын.
Ауыр саҡта янығыҙға килеп,
Күбәләктәр булып ҡунырмын.
Фәрештәләй аҡ ҡанатым йәйеп,
Бәлә - ҡазаларҙан һаҡлармын.
Күңел аҡлығығыҙ ҡараланһа
Бар хәлемсә уны паклармын.
Маңлайыма шулай яҙа икән
Ҡайғы - хәсрәттәргә батмағыҙ.
Әсәгеҙҙең яҡты иҫтәлеген
Күҙ ҡараһы кеүек һаҡлағыҙ.
Автор - Сәлимә Барлыбаева (Иҫәндәүләтова)...
Үәт, ҡыҙыҡ! (5.10.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 9-10-2018, 07:00
Алынмай ҡалған миҙал
Әҙәбиәт / Проза // 7-10-2018, 07:00
йәки мин нисек “дошман”ды эләктерә яҙҙым?
Армияла Германияла хеҙмәт иттем. Шул ваҡытта төрлө кешеләр осраны, ләкин был ҡарағалпаҡ егете менән булған хәл айырым иғтибарға лайыҡ.
Мин йыл ярым хеҙмәт иткән ҡарт һалдат – комсорг, каптер, беҙҙеңсә әйтһәк, келәт мөдире. Етмәһә минең иңгә политинформатор бурысын да йөкмәткәндәр – замполиттың уң ҡулымын....
Мин ҡасандыр һине һағыныуҙан, Күңелемдән йондоҙ яуҙырҙым...
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 4-10-2018, 10:10
Мин ҡасандыр һине һағыныуҙан,
Күңелемдән йондоҙ яуҙырҙым.
Бөгөн инде төнгө күктә йөҙгән,
Аҙашҡан ай кеүек яңғыҙмын.
Мин ҡасандыр ихлас яратыуҙан,
Бәхет диңгеҙҙәрен иңләнем.
Ә хәҙер мин елгә осҡан япраҡ-
Нисек көн итергә белмәйем.
Ҡасан ғына беҙ һөйөүҙән йырлап,
Ике моңдо иттек бер бөтөн?
Йырланманы йырым, өҙөлдө моң,
Ярым-ярты йән бит беҙ бөгөн.
(Гөлнур Ҡыуатова)...
Аҡса эшләйем, тип...
Әҙәбиәт / Проза // 4-10-2018, 06:00
йәки мин нисек эш эҙләнем?
Төп эшем бик оҡшай, коллективыма ла өйрәнеп бөткәнмен. Тик әлеге лә баяғы: “Нисек өҫтәмә килем алырға?” тигән уй тынғы бирмәү сәбәпле, тағы ла йә бер, йә икенсе ойошманың ишеген ҡағып йөрөүем. Оҡшаһа, эшемде лә алмаштырырға әҙер инем хатта.
...Был юлы иҫәбем отпуск ваҡытында бәхетте һынап ҡарау ине. Шуға көн дә тиерлек Өфөнөң вакансиялар сайтын асып ҡарайым, тик ҡайһыһына барып төртөлһәң дә, бер ерҙә лә эш хаҡы минекенән артмай, киреһенсә – күпкә аҙыраҡ. Ете мең, һигеҙ мең һум... Тауыҡ ятып көлөрлөк тә баһа был! Ҡалала шул хеҙмәт хаҡына йәшәп буламы икән ни һуң? Күңел төштө. Йөрөй торғас, тағы ла өҫтәмә эш эҙләргә булдым....
Толҡа (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 1-10-2018, 16:56
Ай болмаса, аспанды адасады,
Көтермесе көңiлдi кiр басады.
Жаксылардың көңiлi алтын сандык,
Кiлт болмаса, сандыкты кiм асады...
Тәпәш кенә түмәләстең тас түбәһенә аяҡтарын һоноп ултырған Рамаҙан, киң даланы иңләп таралған иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡуйҙарына күҙ һала-һала, үҙе белгән ҡаҙаҡ йырын һуҙып ебәрҙе. Килешәлерме уға ҡаҙаҡса йырлау, юҡтырмы – һәр хәлдә, кеше алдында йырлағаны юҡ. Бына ошолай яңғыҙы көтөү көткәнендә генә моңайып алғылай. Үҙ телендә – саф башҡортса йырлағыһы килә лә бит, бәләкәйҙән ситкә сығып киткәс, башҡорт йырҙарын белеү түгел, туған телен дә онотоп бара инде... Шулай ҙа һағына Рамаҙан кендек ҡаны тамған йәнтөйәген, ҡайһы бер мәлдә, кеше-ҡара күрмәгән аулаҡта, күҙ йәштәренә быуылып, илап та алғылай. “Хат-фәлән яҙып, ауылымдың, тыуған яғымдың хәлен белгертер кешем дә юҡ бит, исмаһам... Э-эх, ниңә генә тыуҙым икән мин был донъяға, бәхеткенәм булмағас?..” – илауы үкһеүгә күскән мәлдәрендә шундайыраҡ һүҙҙәр менән һамаҡлап ҡуя хатта....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
ОПОКА, ваҡ‑ваҡ күҙәнәкле ултырма тау тоҡомо. Балсыҡлы матдә, диатомейҙың, радиолярийҙың һәм саҡматашлы болот спикулаларының һөлдә өлөштәре, кварц, ялан шпаты, глауконит бөртөктәре ҡушылмалары булған аморф кремнезёмдан тора. О. кремнезём миҡдары 92—98%‑ҡа тиклем. Төҫө асыҡ һоронан ҡарағаса. Һынылышы ҡыуыш. Һай диңгеҙ шарттарында барлыҡҡа килә. О. юғары адсорбция, фильтрация һәм изоляция сифаттарына эйә, төрлө матдәләрҙе таҙартыу процестарында, цемент клинкерына өҫтәмә һәм йылылыҡ үткәрмәүсе материал булараҡ ҡулланыла. БР‑ҙың Хәйбулла р‑нындағы палеоген ҡатламдарында 4—17 һәм 5—14 м ҡалынлыҡтағы 2 горизонт рәүешендә үҫешкән.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 247
СОЦИАЛЬ СТРУКТУРА, башҡорт йәмғиәтенең үҙ‑ара бәйләнешле булған һәм тәьҫир итешкән социаль төркөмдәре һәм институттарының тәртипкә килтерелгән тупланмаһы. Ярым күсмә малсылыҡ хужалыҡ‑мәҙәни тибы (ҡара: Күсмә тормош, Һыйырсылыҡ) өҫтөнлөк иткән шарттарҙа формалаша, тарихи‑мәҙәни традицияларға һәм йолаларға бәйле була. Башҡ. общинаһының С.с. айырым ҡатламдар араһында аныҡ бүленеү һәм сиктәрҙең асыҡ билдәләнмәүе хас булған. Халыҡтың төп өлөшөн аҫаба башҡорттар тәшкил иткән, юғары ҡатламдарға — ырыу‑ҡәбилә аҡһөйәктәре (бей, кенәз, мырҙа һәм тархандар), мосолман руханиҙары (ислам дине таралғас), бойондороҡлоларға байғоштар, туҫнаҡтар, ялсылар, ясырҙар ингән. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң төрлө ҡатламдарҙың бурыс һәм хоҡуҡтары жалованный грамоталарҙа теркәлгән; башҡорттарҙың төп өлөшөнә хәрби (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр, яһаҡ түләү һалына. Халыҡтың өҫтөнлөк м‑н файҙаланған категориялары барлыҡҡа килә: хәрби һәм граждан чиновниктары (ҡара: Дәүләт хеҙмәте), старосталар, старшиналар, сотниктар (староста һәм старшина ярҙамсылары); йәмғиәттең хәллерәк ағзалары (байҙар) айырылып сыға. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда башҡорттар айырым хәрби хеҙмәттәгеләр ҡатламына ҡарай, аҡһөйәктәрҙең ҡайһы бер вәкилдәренә дворянлыҡ дәрәжәһе бирелә. Мосолман дини белем биреү үҫешеүе м‑н башҡ. интеллигенцияһы формалаша. Рәсәй дәүләте үткәргән ер сәйәсәте, ш. уҡ күскенселек хәрәкәте көсәйеүе арҡаһында Башҡортостан халҡының ҙур өлөшөн керҙәштәр тәшкил итә, мәғдән сәнәғәте хужалары (ҡара: Мәғдән белгестәре һәм мәғдән эҙләүселәр), сауҙагәрҙәр һәм урыҫтарҙа булған башҡа ҡатламдар барлыҡҡа килә. 19 б. уртаһында эшҡыуарлыҡтың сауҙа, сәнәғәт, кредит‑финанс һ.б. өлкәләре үҫешеүе һөҙөмтәһендә буржуазия ойоша. “Башҡорттар тураһында положение” индерелеү һәм реформалар (19 б. 60—80‑се йй.) үткәрелеү м‑н башҡорттарҙың төп өлөшө крәҫтиәндәр ҡатламына күсә, ш. уҡ мещандар(ҡара: Мещанлыҡ), эшселәр синыфы һ.б. барлыҡҡа килә. Революциянан (1917) һуң башҡорттарҙың традицион С.с. бөтөрөлә. Шулай уҡ ҡара: Социаль стратификация.
Г.А.Кинйәбаева, Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Бер йылдан ашыу элек юғалған Өфө егете Илгиз Мөхәмәтдиновтың яҙмышы билдәле булды
Бер йылдан ашыу элек юғалған Өфө егете Илгиз Мөхәмәтдиновтың яҙмышы билдәле булды Фото: социаль селтәрҙәр
ӨФӨ, 2017 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Бер йылдан ашыу элек юғалған Өфө егете Илгиз Мөхәмәтдиновтың яҙмышы билдәле булды: ул үлгән. Был хаҡта үҙенең социаль селтәрҙәге сәхифәһендә уның әсәһе Айгөл Ғонсарова хәбәр итте.
«Хәҙер минең улым был донъяла юҡ инде. Илгизде быйыл август айында Ағиҙел буйында таптылар. 15 декабрҙә уны ауылға алып ҡайтабыҙ һәм шунда ерләйбеҙ. Ошо ауыр ваҡытта ярҙам ҡулы һуҙған, бер-береһенә хәбәр ебәргән кешеләрҙең һәммәһенә лә рәхмәт белдерәм», — тип яҙҙы ҡатын.
Өфө егетенең ниндәй шарттарҙа һәләк булыуы хаҡында хәбәр ителмәй.
20 йәшлек Илгиз Мөхәмәтдинов уҙған йылдың 20 октябрендә өйҙән сығып китә. Ирекмәндәр ҙә, полицейскийҙар ҙа уның эҙенә төшә алмай.
«Башинформ» агентлығы егеттең туғандарының һәм яҡындарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлаша.
http://www.bashinform.ru/news/1093605-stala-izvestna-sudba-propavshego-bolshe-goda-nazad-ilgiza-mukhametdinova/


text:
- Подробности
- Просмотров: 304
ҮЗБӘК ТЕЛЕ, төрки телдәрҙең береһе (ҡарлыҡ төркөмө). Үзбәктәрҙең милли теле, Үзбәкстандың дәүләт теле. Шулай уҡ Афғанстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, РФ‑та, Тажикстанда, Төркмәнстанда таралған. Һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 20 млн (1995), ш. иҫ. БР‑ҙа — 19 меңдән ашыу кеше (2002). Уйғыр теленә яҡын. Ҡарлыҡ‑уйғыр ҡәбиләләре теленә барып тоташа. Иҫке үзбәк теле 13 б. формалаша. Хәҙ. аралашыу теле диалекттары генетик яҡтан төрлө: уларҙың формалашыуында ҡарлуҡ, ҡыпсаҡ, уғыҙ диалект төркөмдәрендә һөйләшеүселәр ҙә ҡатнаша; фонетик билдәләре б‑са 2 төркөмгә бүленә: о‑лаштырып һөйләшеүселәр (Ташкент, Сәмәрҡәнд, Бохара ҡҡ. һәм уларға сиктәш райондарҙың һөйләштәре) һәм а‑лаштырып һөйләшеүселәр (һүҙ башында [й] йәки [дж] тартынҡыһы ҡулланыуға ҡарап, 2 төркөмсәһе айырыла). Хәҙ. әҙәби Ү.т. нигеҙендә о‑лаштырып һөйләшкән ташкент‑фирғәнә төркөмө ята. Фонетикаһына беренсел оҙон һуҙынҡыларҙың булмауы һәм икенсел оҙон һуҙынҡыларҙың булыуы хас, ул тартынҡы өндәрҙең төшөп ҡалыуына бәйле; беренсе ижектәге [а] һуҙынҡыһының даими рәүештә иренләшмәгән [о] һуҙынҡыһына күсеүе күҙәтелә, сағ.: үзбәксә “тош” т[о]ш — башҡ. таш т[а]ш, “босма” б[о]сма — баҫма б[а]ҫма. Морфологияһына сингармонизм булмауы һөҙөмтәһендә аффикстарының бер вариантлы булыуы хас. Ү.т. һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; ғәрәп теленән һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр күп. 20 б. 20‑се йй. аҙ. тиклем яҙыуы ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә, һуңынан — латиницала, 40‑сы йй. алып кириллицала башҡарыла. 2000 йй. алып яңынан латин алфавиты ҡулланыла. 15 б. шағирҙары Науаи, Бабур әҫәрҙәре иң боронғо яҙма ҡомартҡылар булып тора.
Әҙәб.: К о н о н о в А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. М.; Л., 1956. Б а с к а к о в Н.А. Введение в изучение тюркских языков. М., 1969.
Э.Ф.Ишбирҙин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
«Салауат Юлаев» өсөн хәл иткес уйындар дауам итә. Бына тағы ла шуларҙың икәүһе Өфөлә үтте.
Командабыҙ бер аҙ үҙгәргән кеүек. Һаҡсыларыбыҙ тупаҫ хаталанманы, ҡапҡасыбыҙға дәғүәселәрен яҡын ебәрмәҫкә тырышып, һаҡта ныҡ торҙо. Бен Скривенс үҙе лә һуңғы уйындарҙа оҫталыҡ күрһәтә. Шуғалыр ҙа инде ул уҙған аҙнала иң яҡшы ҡапҡасы тип танылды бит! Афарин!
«Динамо» (Минск) клубын 2:0 иҫәбенә еңеп ҡайтарҙыҡ. Дөрөҫөн әйткәндә, уйын юлаевсыларҙың өҫтөнлөгө менән үтте. Күберәк тә гол индерергә була ине. Юҡ, һаман да мөмкинлекте файҙалана белмәй хоккейсыларыбыҙ. Оҫталыҡ та, мәргәнлек тә кәрәк шул. Ярай әле Линус Умарк, Йоонас Кемппайнен, Теему Хартикайнен бар, тип ҡыуанаһың инде. Улар ҡотҡара. Әйткәндәй, «Динамо» (Минск) ҡапҡаһына голдарҙы Линус Умарк менән Глеб Кузьмин индерҙе.
Мәскәүҙең «Динамо»һын да еңел генә еңербеҙ кеүек ине. Хәлдәре шәптән түгел, күп көслө уйынсылары китте. Беҙҙең командаға ла уларҙан һөжүм итеүсе Артём Фёдоров күсте. Уйындың нисек үтерен алдан әйтеп булмай икән. Мәскәүҙәр ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтте. Улай ғына ла түгел, тәүге голды ла улар индерҙе. Бында инде ҡунаҡтар беҙҙең һаҡсы Максим Осиповҡа рәхмәт әйтергә тейеш. Шайбаны «Динамо»ның һөжүм итеүсеһенә ул «бүләк итте».
Әнүәр Лисин иҫәпте тиҙ генә тигеҙләне – 1:1, шунан инде икенсе осорҙа Теему Хартикайнен юлаевсыларҙы алға сығарҙы – 2:1. Тағы ла әллә күпме мөмкинлектәр булды. Мәскәүҙәрҙең дә һөжүме көсәйҙе. Әммә оҙаҡ һаҡланды был иҫәп.
Уйын бөтөргә 25 секунд ҡына ҡалғайны… Ҡунаҡтар ҡапҡасыһы урынына алтынсы хоккейсыһын сығарып, беҙҙекеләрҙе үҙ биләмәһенә бикләп, ныҡлы һөжүмгә күсте. Тырышлыҡтары бушҡа булманы, иҫәпте тигеҙләнеләр.
Шулай ҙа был көндө юлаевсыларҙың еңеүгә теләге көслөрәк ине. Өҫтәмә ваҡытта әлеге лә баяғы Хартикайнен хәл иткес гол индерҙе – 3:2! Ике мәрәй яуланыҡ.
Алға бара юлаевсылар. 10 декабрҙә Өфөлә Ярославлдең «Локомотив»ын да еңергә кәрәк. Һеҙ ҙә барып күрегеҙ уйынды, бер ҙә үкенмәҫһегеҙ.
М. КӨЙӘРМӘНОВ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 318
ОФТАЛЬМОЛОГИЯ (гр. ophthalmoјs — күҙ һәм ...логия), күреү ағзаһының анатомияһын һәм физиологияһын, күҙ ауырыуҙарының, күреү һәләтенең боҙолоу этиологияһын, патогенезын, клиникаһын өйрәнгән һәм уларҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләгән медицина өлкәһе. Өфө губернаһында беренсе күҙ дауаханаһы 1903 й. — Өфөлә, 1919 й. Стәрлетамаҡ ҡ. асыла. О. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Башҡортостанда 1926 й. алып, Башҡ‑н трахоматоз ҒТИ (ҡара: Күҙ ауырыуҙары институты) асылғандан һуң, алып барыла, В.П.Одинцов, В.И.Спасский һәм Ғ.Х.Ҡоҙаяров етәкс. республикала трахома эпидемиологияһы, уны диагностикалау, клиникаһы, дауалау, иҫкәртеү һәм бөтөрөү мәсьәләләре өйрәнелә, глаукоманы һәм күҙ травмаларын дауалау ысулдары эшләнә (М.Т.Аҙнабаев, К.Р.Беленький, Н.А. Завьялова, Р.Ғ.Ҡоҙаяров, Ф.Ш.Ҡорбанаева һ.б.). 1936 й. ҒТИ нигеҙендә БДМИ‑ның күҙ ауырыуҙары каф. асыла (ҡара: Медицина университеты), фәнни тикшеренеүҙәрҙең йүнәлештәре киңәйтелә: күҙҙәрҙең вируслы ауырыуҙары (Р.З.Вафина, Р.Ф.Войшвилло, Ғ.Ә.Вәлиева), трахоманың эҙемтәләре (Завьялова, М.А. Кальметьева, Ҡорбанаева), балаларҙың күҙ ауырыуҙары, глаукоманы, тыумыштан килгән катарактаны дауалауҙың хирургик ысулдарын камиллаштырыу, О. пластик операциялар ысулдарын эшләү һәм ғәмәлгә индереү (Б.С. Бродский, Ғ.Х.Ҡоҙаяров, Спасский). 60‑сы йй. алып глаукоманың патогенезы өйрәнелә һәм хирургик дауалау ысулдары камиллаштырыла (Беленький, Вафина, С.М.Вәлиева, Т.С.Ишмөхәмәтова), нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте эшселәренең күреү ағзаһы торошона һәм функцияларына зарарлы производство факторҙарының тәьҫире тикшерелә (Ә.Х.Ғиниәтуллина, Т.С.Иванова, Кальметьева һ.б.). 70‑се йй. башынан күҙ ауырыуҙары һәм травмалары булғанда микрохирургик операциялар эшләнә, оптик‑реконструктив һәм пластик операциялар ысулдары камиллаштырыла (М.Т.Аҙнабаев, Войшвилло, В.К. Суркова, Э.Р.Мулдашев). 70‑се йй. уртаһынан Р.Ғ.Ҡоҙаяров етәкс. күреү һәләте кәмегән ауырыуҙарҙы комплекслы дауалау һәм медик‑соц. реабилитациялау мәсьәләләре ҡарала. 80‑се йй. башынан һуҡыр тыуған һәм имсәк балаларҙың күреү һәләтен оператив тергеҙеү проблемалары хәл ителә: хирургик дауалау ысулдары, приборҙар, инструменттар, яһалма күҙ яҫмыҡтары эшләнә (М.Т.Аҙнабаев, Р.Ә.Аҙнабаев, М.М.Бикбов, И.С.Зәйҙуллин, Р.Х.Искәндәров, Ә.Ғ.Ҡаҙаҡбаев һ.б.). 1980 й. алып күреү ағзаһы патологияһын дауалау өсөн операциялар лазер файҙаланып эшләнә. Реконструктив операциялар киң ҡулланыш ала: кератопластика, кератопротезлау, интраокуляр линзаларҙы имплантациялау, витрэктомия, иридопластика һ.б. файҙаланыла. 90‑сы йй. алып тикшеренеүҙәр түбәндәге йүнәлештәр б‑са алып барыла: инфекцион ауырыуҙар, ш. иҫ. күҙҙең герпетик, аденовируслы һәм хламидиялы ауырыуҙары (В.Б.Мальханов), күреү ағзаһының травмаһы (Суркова), күҙ мөгөҙсәһе патологияһы (Бикбов), күҙ соҡоро ауырыуҙарын диагностикалау (Ә.Ф.Ғабдрахманова), балалар катарактаһы хирургияһы ваҡытында иммунитетты төҙәтеү (Р.Ә.Аҙнабаев), күҙ ауырыуҙары һәм травмаларының витреоретиналь хирургияһы (И.Н.Серёжин), Рәсәйҙә беренсе тапҡыр операция эшләп булмай торған глаукома булғанда диодлы лазер ҡулланып микроэндоскопик хирургия эшләнә (Б.М.Аҙнабаев), яңы дарыуҙар эшләп сығарыла (З.Ә.Дауытова) һ.б. 1992 й. алып Өфө күҙ ауырыуҙары ҒТИ‑нда күреү ағзаһына производство факторҙары комплексы тәьҫирен өйрәнеү, контактлы һәм интраокуляр коррекция өсөн яңы синтетик полимерҙар эҙләү, диод лазеры м‑н күҙ йәше юлдарын тергеҙеү ысулын индереү (Б.М. Аҙнабаев, М.Т.Аҙнабаев, Р.Р.Клявлин, Б.Т.Фәттәхов), яңы дарыуҙар (вирустарға ҡаршы, мөгөҙсәне репаратив регенерациялау биостимуляторҙары, күҙ туҡымаһы протекторҙары һ.б.), трансплантаттар, микрохирургик инструменттар һәм яйланмалар эшләп сығарыу б‑са эштәр алып барыла. 1996 й. Күҙ һәм пластик хирургия үҙәге ойошторола, унда биотрансплантаттар файҙаланып микрохирургик һәм пластик операциялар эшләнә (В.Ү.Ғәлимова, Г.Ғ.Корнилаева, С.Ә.Мөслимов, Мулдашев һ.б.).
М.Т.Аҙнабаев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Ҡала агломерацияһы
Ҡала агломерацияһы (лат. agglomeratio, agglomero — бергә, ҡушам) — бергә ҡушылған йәки бер беренә яҡын урынлашҡан ҡалалар (шулай уҡ ауылдар йәки башҡа торлаҡ пункттар) төркөмө. Агломерацияға ингән ҡалалар берҙәм система булараҡ ҡарала.
Агломерациялар ғәҙәттә бер өлкән үҙәк ҡала тирәһендә барлыҡҡа килә; һирәгерәк осраҡтарҙа, агломерация ике-өс үҙәк тирәһендә туплана; бындай агломерация шулай уҡ конурбация тип атала. Агломерацияға ингән ҡалалар бер береһе менән сәнәғәт, хеҙмәт, транспорт, мәҙәни-көнкүреш бәйләнештәрҙә тора. Типик осраҡта, агломерацияның ҡалаларында торған халыҡ ҙурыраҡ үҙәк ҡалаға көн һайын йөрөп эшләй; үҙәк ҡаланың янында бөтә агломерацияны хеҙмәтләндергән инфраструктура (мәҫәлән аэропорт) була.
Йәнәш урынлашҡан бер нисә агломерация үҫә барһа, улар берҙәм бер мегалополис барлыҡҡа килтерә.
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биләмә структураһы буйынса бер үҙәкле — тирә-яғындағы ҡалған бөтә торамаларҙы үҙ йоғонтоһона буйһондорған һәм уларҙан ҙурыраҡ булған бер үҙәк ҡала; күп үҙәкле — үҙ-ара бәйле бер нисә үҙәк ҡала ҡала агломерацияһына айырып йөрөтәләр.
Донъяның иң өлкән агломерациялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙең ҡала агломерациялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙең миллиондан ашыу агломерациялары теҙеме (2009-сы йылғаса, торған халыҡ һаны менән):
- Мәскәү агломерацияһы: 14,5 млн.
- Санкт-Петербург агломерацияһы: 5,4 млн.
- Һамар-Тольятти агломерацияһы: 2,5 млн.
- Екатеринбург агломерацияһы: 2,2 млн.
- Түбән Новгород агломерацияһы: 2 млн.
- Ростов агломерацияһы: 1,8 млн.
- Новосибирск агломерацияһы: 1,7 млн.
- Волгоград агломерацияһы: 1,4 млн.
- Ҡазан агломерацияһы: 1,43 млн.
- Силәбе агломерацияһы: 1,32 млн.
- Өфө агломерацияһы: 1,28 млн.
- Омск агломерацияһы: 1,2 млн.
- Һарытау агломерацияһы: 1,2 млн.
- Пермь агломерацияһы: 1,2 млн.
- Тула-Новомосковск агломерацияһы: 1,1 млн.
- Яр Саллы агломерацияһы: 1,1 млн.
- Воронеж агломерацияһы: 1,1 млн.
- Иркутск агломерацияһы: 1,1 млн
- Красноярск агломерацияһы: 1,02 млн.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Харченко К. В. Проблемы управления развитием городских агломераций: взгляд из г. Белгорода // Муниципальный мир. − 2009. − № 1-2. − С.49-57. http://leveltar.narod.ru/a/aglo.pdf(недоступная ссылка)
- Demographia World Urban Areas (World Agglomerations). 8th Annual Edition: Version 2. July 2012 http://www.demographia.com/db-worldua.pdf
- Абакано-Черногорская агломерация Эксперт-Сибирь. — 2012. — 12 марта.


text:
– Гөлназ Радмил ҡыҙы, ни өсөн «башҡорт теле – дәүләт теле» һәм «башҡорт теле – туған тел» тигән төшөнсәләр бер-береһенә ауаздаш түгел? Быйылғы уҡыу йылына тиклем мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙың нисек ойошторолоуын тағы ла бер тапҡыр аңлатһағыҙ ине. Ул ҡайһы кластарҙа һәм ниндәй күләмдә уҡытыла?
– Туған телде өйрәнеү – Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы менән билдәләнгән хоҡуҡ ул. Уҡыу пландары хаҡында һүҙ алып барһаҡ, туған тел – белем биреү программаһындағы уҡыу пландарының инвариатив өлөшөнә ингән мотлаҡ предмет. Туған телде, беренсенән башлап, бөтә кластарҙа ла мотлаҡ өйрәнәләр.
Башҡорт телен мәктәптәрҙә дәүләт теле булараҡ уҡытыу Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы менән тәьмин ителә. Был предметты һәр кем үҙе һайлай. Ул белем биреү мөнәсәбәттәрендә ҡатнашыусылар төҙөгән уҡыу планына инергә тейеш. Былтырға тиклем беҙҙә ата-әсәләрҙең фекере коллегиаль органдар аша иҫәпкә алынды. Балаларға һәм ата-әсәләргә икенсенән алып туғыҙынсы класҡа тиклем башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнеү тәҡдим ителде. Был Башҡортостан Республикаһының Мәғариф тураһындағы законында билдәләнгән.
Быйыл иһә хәл бер аҙ үҙгәрҙе. 28 августа Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың Милләт-ара мөнәсәбәттәр советы йомғаҡтары буйынса күрһәтмәләре бирелде. Хәҙер һәр ата-әсә балаһы өсөн туған телде билдәләргә һәм мәктәптә уны өйрәнеүгә ғариза яҙырға тейеш.
Дәүләт статусындағы башҡорт теленә килгәндә иһә, һәр мәғариф ойошмаһында ул теләк буйынса тәҡдим ителә. Әммә, ҡабатлап әйтәм, был тәҡдим – мотлаҡ , сөнки ул Башҡортостан Республикаһы Конституцияһында һәм “Башҡортостан Республикаһы телдәре тураһында”ғы Законда билдәләнгән.
2011 йылдан федераль дәүләт мәғариф стандарттары ғәмәлгә индерелде. Шул мәлдән алып балалар етенсе класҡа етте. Ошо йылдарҙа улар өйрәнеләсәк предметтарҙы ата-әсәләр менән бергә һайланы, был мәсьәләне йыйылыштарҙа хәл иттеләр. Әммә әлегә тиклем уларҙан йыл һайын ғариза йыйылманы. Был эште белем баҫҡысына ҡарап, әйтәйек, беренсе һәм бишенсе класта, башҡаралар ине. Хәҙер иһә беҙ йыл һайын ата-әсәләрҙән ниндәй фәндәрҙе өйрәнергә теләүҙәре тураһында ғариза яҙҙырасаҡбыҙ.
– Гөлназ Радмил ҡыҙы, йәнә бер хәтергә төшөрөгөҙ әле: Владимир Путин Йошкар-Олала үткән Милләт-ара мөнәсәбәттәр советында прокуратура органдарына һәм төбәк власы етәкселәренә ниндәй күрһәтмә бирҙе? Был күрһәтмә туған телдәрҙе һәм дәүләт телдәрен өйрәнеүгә ниндәй йоғонто яһаясаҡ?
– Милләт-ара мөнәсәбәттәр советында Владимир Владимирович Путин төбәк башлыҡтарына теләк буйынса туған телдәрҙә һәм дәүләт телдәрендә уҡытыуҙы һәм уларҙы өйрәнеүҙе тәьмин итергә ҡушты.
Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуратураһына “Рособрнадзор” менән берлектә ил төбәктәрендә граждандарҙың Рәсәй халыҡтары телдәре иҫәбенән туған телде һәм Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың дәүләт телдәрен ирекле өйрәнеү хоҡуғын тәьмин итеүгә ҡағылған ҡануниәт положениеларын үтәүҙе тикшереү бурысы йөкмәтелде. Ғәмәлдә бөтә үҙенсәлек ошоға ҡайтып ҡала. Ә был фәндәрҙе өйрәнеүгә иһә бер ниндәй ҙә йоғонто яһалмаясаҡ. Ниндәй предметты һайлауҙы ата-әсә үҙе хәл итәсәк. Иҫке стандарттар буйынса башҡорт теле, дәүләт теле булараҡ, балаларға милли төбәк компоненты нигеҙендә тәҡдим ителһә, яңы стандарттар буйынса бындай компонент юҡ. Мәктәп компоненты ғына бар. Предметтарҙы ата-әсәләр һайларға тейеш. Фәндәрҙең береһе рәүешендә уларға, дәүләт теле булараҡ, башҡорт теле лә тәҡдим ителә.
– Тимәк, тамырынан ниндәйҙер үҙгәрештәр булмаясаҡ?
– Етди үҙгәрештәр юҡ. Мотлаҡ шарт барлыҡҡа килде – теге йәки был фәнде һайлап алып өйрәнеү өсөн ата-әсәнең ирекле яҙма ризалығын алыу.
– Ил Президентының ошо күрһәтмәһен үтәү йәһәтенән республикабыҙ ниндәй позицияла?
– Республика ил Президенты Владимир Путинды ошо күҙлектән хуплай, сөнки туған телдәр, дәүләт теле булараҡ башҡорт теле лә, ирекле нигеҙҙә, теләк буйынса өйрәнелергә тейеш. Шуға күрә әле бөтә мәктәптәрҙә үткәрелгән йыйылыштарҙа ата-әсәнән ниндәй фәндәрҙе һайлауҙары күрһәтелгән ғаризалар йыйылды. Уларға төрлө йүнәлештәге предметтар тәҡдим ителде. Әммә уларҙың исемлеген мәғариф ойошмаһы, мөмкинлектәренән сығып, үҙе билдәләне.
Әйткәндәй, беҙҙәге яҡынса мәғлүмәттәргә ҡарағанда, әле мәктәп уҡыусыларының 73 процентының ата-әсәһе башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнеүҙе һайлаған. Йәғни бөгөн ниндәй милләт вәкиле булыуға ҡарамаҫтан, башҡортмо, русмы, татармы, сыуашмы, маримы ул, башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнергә теләгән уҡыусылар һаны арта бара.
Был – бик етди күрһәткес. Ул республикабыҙ Башлығы Рөстәм Зәки улы Хәмитовтың, башҡорт телен теләк буйынса уҡытыуҙы һайлап, уға ярҙам итергә саҡырыуы йәмғиәттә хуплау табыуы хаҡында һөйләй. Ул шулай уҡ ата-әсәләрҙең дә, балаларҙың да башҡорт телен өйрәнеүҙең мөһимлеген аңлауын, мәҙәниәттәр бәйләнешен, республикала милләт-ара тыныслыҡты һәм татыулыҡты һаҡлау шарты булараҡ, үҙ-ара ихтирамды юғары баһалауын да сағылдыра.
Йәнә шуны танырға кәрәк: хәҙер беҙҙең бурыс (“беҙҙең” тигәндә, башҡорт телен уҡытыу сифатын яҡшыртыу яҡлыларҙы күҙ уңында тотам) тағы ла ҡатмарлана төшә. Телде өйрәнеү өсөн тауыш биргән кешеләр алдында яуаплылығыбыҙ арта. Шуға күрә башҡорт телен өйрәнеү мөмкинлектәрен киңәйтергә, уны уҡытыу методикаһын яңыртырға, ошо эште тормошсан йөкмәтке менән һуғарырға, формаль ҡараштарҙан баш тартырға тейешбеҙ. Мәғариф буйынса август кәңәшмәһе барышында республика Башлығы Рөстәм Зәки улы Хәмитов асыҡтан-асыҡ ошо фекерҙе белдергәйне. Ата-әсәләр берләшмәһе менән әүҙемерәк эшләргә, уҡытыуҙың яңы алымдарын – факультативтарҙы, түңәрәктәрҙе, электрон курстарҙы, дистанцияла белем биреүҙе ғәмәлгә индерергә кәрәк. Шул уҡ ваҡытта республиканан һәм илебеҙҙән ситтә йәшәгән, башҡортса һөйләшкән милләттәштәребеҙ хаҡында ла оноторға ярамай. Уларҙың да туған телен өйрәнергә мөмкинлеге булырға тейеш. Беҙ был йәһәттән ярҙам күрһәтәсәкбеҙ.
Бер һүҙ менән әйткәндә, республикала башҡорт телен өйрәнеү һәм уҡытыу йәһәтенән тупланған тәжрибәне һаҡлап ҡалыу һәм байытыу өсөн барыһы ла эшләнәсәк.
– Башҡорт телен ирекле өйрәнеүгә бәйле төрлө фекер бар. Был хәл уны юҡҡа сығарыуға килтерәсәк, тип иҫәпләй ҡайһы берәүҙәр. Ысынлап та шулаймы? Уларға нимә тип яуап бирерһегеҙ?
– Телде үҙ теләгең буйынса өйрәнеү уны һәләк итеүгә бәрәбәр, тигән яңылыш фекер бар, тип иҫәпләйем. Минеңсә иһә, туған телде үҙ теләгең менән өйрәнеп кенә үҫтерергә һәм һаҡлап ҡалырға мөмкин. Йыл һайын ғариза яҙыу ата-әсәләрҙең мөмкинлектәрен арттыра төшә. Беҙҙә күп милләтле ғаиләләр бар. Йәғни быйыл улар туған тел булараҡ – рус телен, киләһе йылға башҡорт телен һайлай ала. Баланың конкурентлыҡ ҡеүәһе артһын тиһәң, ата-әсәләр был мөмкинлекте файҙаланырға тейеш, тип иҫәпләйем.
Фәнде үҙ теләгең менән өйрәнеү дәүләт теле булараҡ башҡорт теле өсөн дә яңы офоҡтар аса. Был предметҡа формаль ҡараштан ҡотолоу, уны өйрәнеү методикаһын камиллаштырыу, уҡытыусыларҙың ижади һәләтен асыу, башҡорт теле дәрестәрен республикабыҙҙа йәшәгән бөтә милләт балалары өсөн ысын мәғәнәһендә кәрәкле һәм ҡыҙыҡлы итеү мөмкинлеген бирәсәк.
Әйткәндәй, әле ата-әсәләрҙең ни бары һигеҙ проценты ғына балаһының башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнеүен теләмәй. Икенсе яҡтан, “Көсләп астырған күҙҙең нуры булмаҫ” тигән әйтемде лә оноторға ярамай. Беҙҙә балаларға сит телдәрҙе мәжбүри өйрәтеп, аттестатҡа яҡшы билдә ҡуйып та, мәктәпте тамамлағандан һуң ошо телдәрҙе бөтөнләй белмәүен раҫлаған миҫалдар етерлек.
Шуға ҡарамаҫтан, беҙ башҡорт телен өйрәнеү кәрәклеген аңлатыу буйынса эште артабан да дауам итәсәкбеҙ. Телде һайлаған 73 проценттың береһенең дә күңеле төшмәҫкә тейеш. Шул уҡ ваҡытта уны өйрәнеүҙән баш тартҡан һигеҙ процент ата-әсәләрҙең был уйынан кире ҡайтыуы ла ихтимал. Уҡытыу методикаһын камиллаштырып, заманса алымдарҙы ғәмәлгә индереп, дәрестәрҙе ысын мәғәнәһендә ҡыҙыҡлы ойоштороп, уларҙы йәлеп итергә тырышасаҡбыҙ.
– Мәғариф министрлығы башҡорт телен өйрәнеү буйынса «ҡыҙыу элемтә» ойошторғайны. Ниндәй һорауҙарҙы айырыуса йыш бирәләр? Граждандар ниндәй мәсьәләләр буйынса мөрәжәғәт итә?
– Бер аҙна эсендә 1,5 мең самаһы шылтыратыу булды. «Ниндәй фәндәрҙе һайларға була?» тигән һорауҙы йыш бирәләр. Шулай уҡ ни бары дүрт предметты ғына тәҡдим итеүҙәре хаҡында белдереп, бишенсеһен дә өҫтәһендәр ине, тиҙәр. Уларға нимә эшләргә? «Мәғариф тураһында»ғы федераль законға һылтанабыҙ. Унда иһә, фәндәр исемлеген мәғариф ойошмаһы, үҙ мөмкинлегенән сығып, төҙөргә тейеш, тип билдәләнә.
Күптәр башҡорт телен дәүләт һәм туған тел булараҡ өйрәнеүҙең айырмаһын асыҡлауҙы үтенә. Бынан тыш, туған телде һайлау мәсьәләһенә ҡағылышлы һорауҙы бирәләр. «Ниндәй телде туған тел тип иҫәпләргә?», «Ғаиләлә һөйләшмәгән телде һайларға буламы?» тигән һорауҙар ҙа булды. Мәҫәлән, баланың метрикаһында бер тел яҙылған, ә ул бөтөнләй икенсе телде өйрәнергә теләй.
– Министрлыҡ бындай һорауҙарға ниндәй ҡарашта?
– Ыңғай ҡабул итәбеҙ. Быларҙың барыһы ла ата-әсәләрҙең һәм балаларҙың юғары гражданлыҡ позицияһын сағылдыра. Улар үҙҙәренең туған телен өйрәнеү яҡлы, бер үк ваҡытта дәүләт теле булараҡ башҡорт телен белеүҙең мөһимлеген дә аңлайҙар. Артабанғы йәшәйешебеҙгә битараф түгелдәр. Шуға күрә һорауҙарҙың күп булыуына ҡыуанабыҙ ғына. Күреүебеҙсә, ата-әсәләрҙең ватансылыҡ тойғоһо бик юғары.
Был аҙнала меңдән ашыу һорау алдыҡ. Ата-әсәләр әле ғариза яҙыуға күнегеп бөтә алмай, сөнки элегерәк был эш йыйылышта асыҡтан-асыҡ тауыш биреү юлы менән башҡарыла ине.
Кешеләр ғаилә мәсьәләләре менән дә министрлыҡҡа мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, атай – бер, ә әсәй икенсе телде һайлаһа, мәғариф ойошмаһына нимә эшләргә? Беҙҙеңсә, был – һәр ғаиләнең шәхси эше. Уларҙы мәктәпкә саҡырырға һәм уртаҡ ҡарарға килергә кәрәк.
Төркөмдәрҙе тулыландырыу буйынса ла һорауҙар бар. Әйтәйек, класта өс кеше генә – бер телде, ә ҡалғандары икенсене һайлаһа, нимә эшләргә? Бының өсөн факультатив дәрестәр, параллель кластарға бүлеү юлы бар. Ата-әсәләргә төрлө ҡараштарҙы тәҡдим итергә кәрәк. Әммә уларҙың ҡарары мәғариф ойошмаһының мөмкинлектәренә тура килергә тейеш.
Тегтар: белем биреү, туған телдәрҙе уҡытыу


text:
Ниязов Сапарморат Атай улы
Сапармора́т Ата́й улы Ния́зов (төркм. Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow, Сапармырат Атаевич НыязовSaparmyrat Ataýewiç Nyýazow, Сапармырат Атаевич Ныязов; тыуғандағы фамилияһы — Аннания́зов; 19 февраль, 1940 йыл, Ҡыпсаҡ ауылы, Ашхабад өлкәһе — 21 декабрь, 2006, Ашхабад), Төркмәнбашы (төркм. TürkmenbaşyTürkmenbaşy — «төркмәндәр башлығы»), Серда́р (юлбашсы) һәм Мәңге Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашы[16] — совет һәм төркмән партия, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1985 йылдан 2006 йылғаса Төркмәнстан етәксеһе (1985—1991 йылдарҙа — Төркмәнстан Коммунистар Партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, 1990—2006 йылдарҙа — Төркмәнстан президенты; 1999 йылдан — ғүмеренең ахырынаса президент). 1990—1991 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. Ниязов идара иткән осорҙа илдә уның шәхси диктатор власы, шулай уҡ масштаблы шәхес культы урынлаштырыла[17], тик уның вафатынан һуң ғына улар бөтөрөлә.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Сапарморат Ниязовтың шәхес культы
- 3 Төркмәнбашы индергән ҡайһы бер яңылыҡтар
- 4 «Рухнамә» һәм әҙәби ижады
- 5 Вафаты һәм уны ерләү
- 6 Төркмәнбашының вариҫы
- 7 Төркмәнбашының наградалары һәм юғары исемдәре
- 8 Башҡа факттар
- 9 Хәтер
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сапарморат Ниязов 1940 йылдың 19 февралендә Төркмән ССР-ының Ҡыпсаҡ ауылында тыуа. Рәсми биографияһына ярашлы, 1941 йылда уның атаһы, Атаморат Ниязов, үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм 1942 йылдың 24 декабрендә 2-се гвардия дивизияһы 535-се гвардия полкының отделение командиры званиеһында Кавказ өсөн барған һуғыштарҙа һәләк була[18]. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, уның атаһы Чикола ауылы (Төньяҡ Осетия) янында яраланған килеш әсиргә төшә, һәм немецтар уны атып үлтерә. Әсәһе — Гурбансолтан-ынйы, шулай уҡ ҡустылары (10 йәшлек Мөхәммәтморат һәм алты йәшлек Ниязморат) Ашхабадта 1948 йылда булған ер тетрәү ваҡытында һәләк була[19]. Йәтим ҡалғас, Сапарморат Ҡыҙыл-Арват ҡалаһындағы балалар йортона барып эләгә. Урта мәктәпте отличие менән тамамлап, 1959 йылда Геолог-эҙләнеү эштәре эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Төркмән территориаль комитетында инструктор булып эшләй башлай. 1962 йылдан КПСС ағзаһы. Бер нисә ай Мәскәү энергетика институтында уҡып ала (бында уның архив эше һаҡлана), ауыр эпилепсия өйәнәктәре йыш ҡабатланыу сәбәпле, уҡыуҙан ебәреүҙәрен һорап ғариза яҙа. Уҡыуын Ленинград политехник институтында дауам итә, 1967 йылда инженер-энергетик дипломын ҡулына ала.
- 1965 йыл — Ленинградтың Киров заводында формаға һалыусы
- 1967 йылдан — Ашхабад өлкәһенең Ленин исемендәге Бөзмейен ГРЭС-ында мастер, өлкән мастер
- 1970 йылдан — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары
- 1976 йыл — ситтән тороп КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге юғары партия мәктәбен тамамлай
- 1980 йылдан— Төркмәнстан Коммунистар партияһы Ашхабад ҡала комитетының беренсе секретары
- 1984 йылдан — КПСС Үҙәк Комитетының партия эштәре ойошмаһы бүлеге инструкторы
- март — декабрь, 1985 йыл — Төркмән ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе
- 1985 йылдың 21 декабренән 1991 йылдың 16 декабренә тиклем — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары
- 1986 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, 1990 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы
- 1990 йылдың ғинуарынан — Төркмән ССР-ы Юғары Советы рәйесе (ярты йылдан һуң Юғары Совет «Төркмән Совет Социалистик Республикаһының дәүләт үҙаллылығы тураһында» Декларация ҡабул итә)[20].
КПСС-тың XXVI (1981), XXVII (1986), XXVIII (1990) съездары һәм XIX конференцияһы (1988) делегаты. СССР-ҙың халыҡ депутаты. СССР Юғары Советы ағзаһы.
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркмәнстанда яңы Конституция рәсми рәүештә индерелгәнгә тиклем үк — 1990 йылда президент Посы булдырыла. 1990 йылдың 27 октябрендә бөтә халыҡ тауыш биреүе юлы менән альтернативаһыҙ шарттарҙа Төркмән ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары С. Ниязов Төркмән ССР-ы президенты итеп һайлана. Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, һайлаусыларҙың 98,3 проценты уның өсөн тауыш бирә[21].
Конституция ҡабул ителгәндән һуң президент, үҙенең полномочиеларын Төп Закон менән яраштырыу өсөн, яңынан һайлау үткәрергә тәҡдим итә. 1992 йылдың 21 июнендә, берҙән-бер кандидат булараҡ, С. Ниязов тағы ла күпселек тауыш менән Төркмән Республикаһы Президенты итеп һайлана: һайлауҙа ҡатнашҡандарҙың 99,5 проценты уның өсөн тауыш бирә.
1993 йылдың 22 октябрендә Сапарморат Ниязов Мәжлес (парламент) ҡарары менән донъялағы бөтә төркмәндәрҙең башлығы тип иғлан ителә. Аҙағыраҡ был титул «Бөйөк Төркмәнбашы» тип атала башлай.
1993 йылдың икенсе яртыһында Төркмәнстан Демократик партияһы (элекке Төркмәнстан Коммунистаря партияһы) Сапармурат Ниязовтың полномочиеларын икенсе срокҡа, 1997 йылда һайлауҙар үткәреп тормайынса, 2002 йылға тиклем оҙайтыуҙы тәҡдим итә.
1994 йылдың ғинуарында бөтә халыҡ референдумында һайлаусыларҙың күпселеге был идеяны хуплай.
Аҙ һанлы һәм, нигеҙҙә, Мәскәүҙә йәшәгән төркмән оппозицияһы вәкилдәре саң ҡаға башлай. Төркмәнстандың 1997 йылда президент посына һайлауҙарҙа ҡатнашырға ниәтләгән элекке сит ил эштәре министры Абды Кулыев Рәсәй телевидениеһының «Хәбәрҙәр» программаһына биргән интервьюһында, власть, Сапарморат Ниязовҡа ғүмерлек президентлыҡты тәьмин итергә теләп, Конституцияны тупаҫ боҙа, тип белдерә. Мәскәүҙәге «Төркмәнстан» Мәҙәни һәм эшлекле хеҙмәттәшлек фонды тирәһенә тупланған оппозиция үҙ дәғүәләрен юридик яҡтан законды боҙоуҙар менән генә түгел, ә илдәге ауыр иҡтисади хәл барлыҡҡа килеүе менән дә дәлилләй[22].
Шуны билдәләү урынлы булыр: президент һайлауҙарын һәм референдум үткәреү барышында Конституция положениелары аныҡ күҙәтелә. Өҫтәүенә, Конституцияны ғәмәлгә индереү тураһындағы Законға ярашлы, С. Ниязов өсөнсө срокҡа президент булып һайланыу мөмкинлеген ала, сөнки беренсе тапҡыр һайланғанда Конституция ҡабул ителмәгән була.
Әммә ул ваҡытта Төркмәнбашы ғүмерлек президентлыҡты индереүгә ҡаршы булыуын асыҡтан-асыҡ белдерә. Аҡһаҡалдар Советы, Халыҡ Советы һәм Милли яңырыу хәрәкәтенең берлектәге ултырыштарында сығыш яһап, ул ғәмәлдәге законды боҙоуға бармаясағы тураһында белдерә һәм 2002 йылда полномочиелары срогының тамамланыуын көтөргә тәҡдим итә һәм «кемдең президент буласағын бергәләп хәл итергә» саҡыра.
Бер аҙ һуңыраҡ,1994—1995 йылдарҙа, Ниязов биләгән юғары вазифаны «Шах» тип атау һәм Төркмәнстанды Шахлыҡ тип иғлан итеү тураһындағы мәсьәлә ҡарала. Әммә Төркмәнстандың бер нисә кланы вәкилдәре булған аҡһаҡалдарҙың 1994 йылда Балҡан велаятендә үткән кәңәшмәһендә был идея аҡһаҡалдар тарафынан бер тауыштан хуплау тапмай[23]. Быға бәйле, шулай уҡ асыҡтан-асыҡ белдерелмәгән консультациялар барышында күрше Иран, Үзбәкстан, Рәсәй етәкселеренең был идеяға кире ҡарашта булыуҙарын һәм Ниязовтың вариҫ буласаҡ улы Морат Ниязов менән мөнөсөбөттәренең киҫкен булыуын иҫәпкә алып, С. Ниязов шах тип иғлан ителмәй.
1999 йылдың декабрендә Төркмәнстандың Халыҡ Советы Сапарморат Ниязовтың ғүмерлек президентлығы тураһында ҡарар ҡабул итә[24].
2002 йылдың апрелендә Төркмәнстанда хәрби хеҙмәт тураһында яңы закон ҡабул ителә, юғары хәрби звание сифатында маршал дәрәжәһе индерелә; быға тиклем армия генералы юғары звание була[25]. Әммә Ниязовҡа был юғары званиены биреү инициативаһы уңышҡа өлгәшмәй; 2002 йылдың июнендә Ниязов маршал званиеһынан баш тарта һәм ошо инициатива авторҙары булған хеҙмәткәрҙәрен ҡырҡа тәнҡитләп сығыш яһай[26].
2002 йылдың ноябрендә Ашхабадта Ниязовты үлтермәксе булалар: президент кортежы йөк машинаһынан утҡа тотола. Атыш мәлендә бер кем дә зыян күрмәй. Төркмәнбашы был инцидентты элек юғары вазифалар биләгән төркмән чиновниктарының: сит ил эштәре министры Борис Шихморадов менән ауыл хужалығы министры Имамбирҙе Ыҡлымовтың ойоштороуҙары тураһында белдерә.
2003 йылдың авгусында Ниязов Халыҡ Советының ғүмерлек рәйесе итеп һайлана.
Сапарморат Ниязов, башҡа БДБ илдәре етәкселәре менән сағыштырғанда, берлектә үткәрелгән сараларҙа бик һирәк ҡатнаша. Бик йыш ҡына Урта Азия буйынса күршеләре — Ҡаҙағстан менән Узбекистан етәкселәренең Төркмәнстан адресына тәнҡит һүҙҙәрен яуҙырауҙары Төркмәнбашының асыуына тейә, тигән фекер ҙә бар. Тап ошо сәбәпле Төркмәнстан нейтралитет тураһында иғлан итә һәм ОДКБ-ға («Коллектив хәүефһеҙлек килешеүе ойошмаһы») инеүҙән баш тарта. 2005 йылда Төркмәнбашы Төркмәнстандың БДБ-лағы статусын айырымланған ағзалыҡ кимәленә тиклем түбәнәйтеүе тураһында иғлан итә.
Һуңғы йылдарҙа Төркмәнбашы ҡаты ауырый, ул йөрәк һәм диабет сирҙәренән яфалана.
Сапарморат Ниязовтың шәхес культы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркмәнбашы индергән ҡайһы бер яңылыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
С. Ниязов һаулыҡ һағы, мәғариф, шәхси тормош һәм башҡа фундаменталь хоҡуҡ мәсьәләләренә ҡағылышлы яңылыҡтарҙың күбеһен президент указдары менән индерә. Коммунистарҙан һуң барлыҡҡа килгән күпселек дәүләттәрҙең юлбашсыларынан айрымалы рәүештә С. Ниязов закондарҙы тик үҙе ҡабул итеүгә өҫтөнлөк бирә.
«Рухнамә» һәм әҙәби ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2001 йылда донъя күргән «Рухнамә» («Рух китабы») — фәлсәфәүи-тарихи күҙлектән сығып төркмән халҡының рухлылығын тикшереү. Сапарморат Ниязов был китаптың авторы тип иҫәпләнелә. Ниязов фекеренсә, тәгәрмәсте лә һәм башҡа бик күп өйберҙәрҙе төркмәндәр уйлап тапҡан, тимерҙе лә улар эретә башлаған, өҫтәүенә хәҙерге Евразия киңлектәрендә 70-ләп дәүләткә нигеҙ һалған.
Вафаты һәм уны ерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сапарморат Ниязов 2006 йылдың 21 декабрендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Оппозициялағыларҙың ҡайһы берҙәре, Ниязов бер нисә көн алда вафат булғандыр, тип белдерә[27]. Ниязовтың баҡыйлыҡҡа күсеүе төркмән халҡы өсөн көтөлмәгән хәл була.
Рәсәйҙә уны ерләү церемонияһы «Хәбәрҙәр» дәүләт телеканалы аша тура эфирҙа трансляциялана. Ерләүҙә Рәсәйҙән Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе Михаил Фрадков ҡатнаша[28].
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер аналитиктар, Төркмәнбашының ҡапыл үлеүе Төркмәнстанды системалы көрсөккә килтерәсәк, тип күҙаллай.
Әммә Ниязов үлгәндән һуң сәйәси властың алмашыныуы тыныс үтә, ниндәйҙер күҙгә салынған көрсөк һиҙелмәй.
Күҙәтеүселәр йәмғиәттең Ниязов үлеменә ҡайғырыуын, ниндәйҙер дәрәжәлә юғалып ҡалыуын, яҡшыға табан өмөтләнеүен билдәләй[29][30][31] .
Ниндәйҙер тәртип боҙоуҙар ҙа күҙәтелмәй (ҡаты режимлы Овадан-Депе колонияһындағы тотҡондарҙың бунт күтәрергә маташыуын иҫәпкә алмағанда[32]).
Ниязов вафатынан һуң Төркмәнстандың хәүефһеҙлек советы йыйыла. Конституция буйынса, президент баҡыйлыҡҡа күскән осраҡта уның вазифаһы парламент (Мәхлес) рәйесенә йөкмәтелә, һәм ике ай эсендә яңы һайлау көнө билдәләнелә. Шулай итеп, Овезгелде Атаев президент вазифаһын башҡарыусы булырға тейеш була..
Әммә Атаевҡа ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатылған булып сыға. Шуға күрә вице-премьер, һаулыҡ һағы министры Гурбангулы Бердымөхәмәдов президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Илдә ете көнлөк матәм иғлан ителә.
- Ниязовтың шәхес культының һүнә барыуы
Төркмәнбашы вафатынан һуң бер нисә айҙан илдә Ниязовтың шәхес культын кәметеү буйынса саралар башлана.
2007 йылдың май аҙағында Төркмәнабат ҡалаһында элекке президент Сапарморат Ниязовтың статуяларының береһе һүтелә[33].
2008 йылдың 3 майында Нейтралитет аркаһын Ашхабад үҙәгенән ҡала ситенә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2010 йылдың 18 ноябрендә ғәмәлдәге президент Бердымөхәмәдов был арканы һүтергә ҡуша[34].
Төркмәнбашының исеме гимндан һәм тоғролоҡ антынан алып ташлана, һәйкәлдәр һәм бюстар әкренләп һүтелә, "Рухнамә"не мәжбүри һәм бөтә ерҙә лә өйрәнеү туҡтатыла. Ҡатын-ҡыҙҙар көнө Ниязовтың әсәһенең тыуған көнөнән ҡайтанан 8 мартҡа күсерелә. Григориан календары ҡабат ҡулланыла башлай, айҙар һәм аҙна көндәренә элекке атамалары кире ҡайтарыла[35][36].
«Рухнамә» һәм Ниязовтың башҡа китаптары бар ерҙән дә йыйып алына. Улар урынына Төркмәнстанда йәшәүселәр Бердымөхәмәдовтың «Прогрестың яңы үрҙәренә» тигән китабын һатып алырға тейеш була[37].
2009 йылдан әйләнешкә яңы аҡсалар индерелә, уларҙа Ниязов портреты урынына төркмән эшмәкәрҙәренең портреттары урын ала.
2010 йылдың 1 апреленән Ниязов күрһәтмәһе буйынса ябылған китапханалар ҡайтанан асыла.[38][39]
Төркмәнбашының вариҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркмәнстан президентын һайлау 2007 йылдың 11 феврелендә үткәрелә. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, президентт вазифаһын башҡарып килгән Гурбангулы Бердымөхәмәдов, 89 % тауыш йыйып, еңеп сыға; 14 февралдә үк ул ант бирә һәм Төркмәнстандың икенсе президенты була.
Төркмәнбашының наградалары һәм юғары исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сапарморат Ниязов — үҙ дәүләтенең юғары наградаһы — Төркмәнстан Геройы исеменә һәм «Алтын Ай» алтын миҙалына («Алтын Ярымай») иң беренсе булып лайыҡ була.
Башҡа факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төркмәнбашы Көнсығыш тарих һәм мәҙәниәте менән мауыға .
- Төркмәнбашының үҙенең әйтеүе буйынса, ул, көнсығыш хандары йолаһын дауам итеп, ваҡыт-ваҡыт үҙенә грим һалдырып, Ашхабад буйлап йәйәү йөрөргә ярата, йәғни «халыҡтың реаль тормошон өйрәнә[40]»[41]. .
- Төркмәнбашы һәр ваҡыт мода буйынса кейенергә ярата. Бармаҡтарына ҡиммәтле ташлы балдаҡтар кейер була. Ул зөбәржәт ташына (йәшел төҫ — ислам төҫө) һәм бриллианттарға өҫтөнлөк бирә .
- Шәхси ат һарайында йөҙләгән ахалтекин юртаҡтары, гаражында — тиҫтәләгән ҡиммәтле лимузиндар тора. Уның президент һарайы һәм резиденцияһы иҙәндәрендә — гигант төркмән келәмдәре .
- Төркмәнбашы Төркмәнстандың сырье байлыҡтарын — газ, нефть, көкрт, мамыҡ һәм башҡа ҡаҙылма баылыҡтарын үҙ белдеге менән тотона. Ҡошсолгоҡ фермаһы ғына Төркмәнбашының предприятиеһы тип асыҡтан-асыҡ таныла (см. выше) .
- Төркмәнбашының үҙенең әйтеүе буйынса, уның байлығы 3 миллиарда АҠШ долларҙары тәшкил итә. Ул аҡсаларҙы Ниязов Европа банкыларында, атап әйткәндә, Дойче банкыһында һаҡлай.
- Хәҙерге президент Гурбангулы Бердымөхәмәдов, имеш-мимештәр буйынса, бәлки, Ниязовтың никахтан ситтә тыуған улылыр. Ул сағында Сапарморат Ниязов 17 йәштә үк атай булған булып сыға[42].[43]
Шәхси трмошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сапарморат Ниязовтың ҡатыны Муза Алексеевна. Балалары һәм ҡатыны Төркмәнстандан ситтә йәшәй, ҡатыны — Мәскәүҙә, Ирина исемле ҡыҙы — Лондонда.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл һайын 21 декабрҙә Төркмәнстанда Төркмәнстандың беренсе президенты Сапармората Атай улы Ниязовты Иҫкә алыу көнө билдәләнелә. 2012 йылда Ҡыпсаҡ ауылы зыяратына барып зыярат ҡылыу үткәрелә[44][45].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.nytimes.com/2001/10/02/opinion/america-s-central-asian-allies.html
- ↑ http://www.nytimes.com/2005/04/03/international/asia/03kyrgyzstan.html?pagewanted=print&position=
- ↑ http://www.imdb.com/list/ls059556609/
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1537565/Saparmurat-Niyazov.html
- ↑ http://www.imdb.com/name/nm2241304/
- ↑ 6,0 6,1 6,2 http://www.imdb.com/name/nm2241304/bio
- ↑ 7,0 7,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ http://mondediplo.com/2015/02/11bouyguestan
- ↑ http://www.humanities360.com/index.php/view-article/5da1bafd_a07b_47ab_ab51_1a46e2bcbd57/
- ↑ http://issuu.com/449981/docs/central-asia-4-turkmenistan_v1_m56577569830512340
- ↑ http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6198983.stm
- ↑ http://lifeinlegacy.com/Display.aspx?weekof=2006-12-23
- ↑ http://www.amazon.com/Love-Me-Turkmenistan-Nicolas-Righetti/dp/1904563910
- ↑ http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09668130903068715
- ↑ http://www.panoramio.com/photo/11635780
- ↑ Атаева М., Мурадов А., Оразов Р., Курбанов Б. Человек — вечность. Gundogar.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Бабаев О. Народ, Родина, Туркменбаши. Эркин Туркменистан (erkin.net) (2008-11-29). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ ТУРКМЕНБАШИ (НИЯЗОВ) Сапармурат Атамуратович (рус.), Centrasia.ru.(рус.), Centrasia.ru.
- ↑ Николай Александрович Зенькович. Самые закрытые люди: энциклопедия биографий — Olma Media Group, 2002. — Б. 404. — ISBN 5948500357, 9785948500355.
- ↑ Лентапедия. Сапармурат Ниязов
- ↑ Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) Elections in Asia: A data handbook, Volume I, p477 ISBN 0-19-924958-X
- ↑ [1]
- ↑ Кулиев Авды. Туркменская элита: взгляд изнутри. Центральноазиатский толстый журнал. ctaj.elcat.kg. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Timeline: Turkmenistan BBC News
- ↑ Туркменбаши ввёл в Туркменистане новое воинское звание — маршал. Для себя… — ЦентрАзия
- ↑ Президент Туркменистана Сапармурат Ниязов обрушился с критикой на подчиненных, решивших присвоить ему звание маршала. РИА Новости, 14 июня 2002 года
- ↑ Оппозиция узнала о смерти Туркменбаши несколько дней назад. Лента.Ру (2006-12-21). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ «В Туркменистане прошли похороны президента Сапармурата Ниязова». // Первый канал, 24 декабря 2006 (ВИДЕО)
- ↑ Антонов К., Красников Н., Седов А., Аниськин А., Небера М. Туркменбаши умер в день рождения Сталина. Комсомольская правда (kp.ru) (2006-12-22). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Туркменистане скончался президент страны Сапармурат Ниязов. NEWSru.com (2006-12-21). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Хемраев М. Туркменистан. На западе страны. Хроника Туркменистана (2007-02-05). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 ғинуар 2011.(недоступная ссылка с 23-12-12 (2033 дней))
- ↑ После смерти Туркменбаши 23 политзэка взбунтовались и были расстреляны. Клерк.Ру (07-01-19). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В городе Туркменабат демонтирована статуя Сапармурата Ниязова. Радио Свобода (svoboda.org). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Ашхабаде демонтируют золотую статую Туркменбаши. РосБизнесКонсалтинг (rbc.ru) (2010-01-18). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Забродина Е. Туркменбаши вычеркнут из гимна. Известия (izvestia.ru). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Президент Туркмении распорядился убрать золотую статую Туркменбаши. РосБизнесКонсалтинг (rbc.ru) (2008-05-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Пожизненный президент Туркмении
- ↑ В Туркмении открылись библиотеки, закрытые при Ниязове. Газета.Ру (2010-04-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Степовик М., Темненков Г. В Туркмении вновь открываются библиотеки. Deutsche Welle (dw-world.de) (2010-04-02). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ „Бородатый хитрец“. Туркменбаши выходит в народ (фото) — „Туркменбаши выходит в народ, маскируясь накладной бородой, чтобы узнать, что думают о нем люди“ // Эркин Туркменистан (erkin.net), 11.09.2004
- ↑ «Бородатый хитрец». Туркменбаши выходит в народ (фото) — «Туркменбаши выходит в народ, маскируясь накладной бородой, чтобы узнать, что думают о нем люди» // Эркин Туркменистан (erkin.net), 11.09.2004
- ↑ Антонов К., Красников Н. Туркменбаши оставил «внебрачного принца»?. Комсомольская правда (kp.ru) (2006-12-23). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Антонов К., Красников Н. Туркменбаши оставил «внебрачного принца»?. Комсомольская правда (kp.ru) (2006-12-23). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 20 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Заседание Кабинета Министров Туркменистана. Туркменистан: золотой век (turkmenistan.gov.tm) (2012-12-20). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 23 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Дань памяти первого Президента Туркменистана. TDN (tdn.gov.tm) (2012-12-21). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 23 декабрь 2012 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ниязов, Сапармурат (рус.). Лентапедия. Лента.Ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.(рус.). Лентапедия. Лента. Ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.
- Ниязов, Сапармурат — Лентапедияла мәҡәлә. 2012 йыл.
- Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy RUHNAMA (Книга «Рухнама») (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 июнь 2006. 31 август 2012 тикшерелгән.(инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 июнь 2006. 31 август 2012 тикшерелгән.
- Авраам Шмулевич Спецслужбы против большого взрыва (рус.). АПН (28.12.2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.(рус.). АПН (28.12.2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.
- Илья Канавин Перекрёстные интересы (рус.). Умер Сапармурат Ниязов. Россия-1, Вести недели (24.12.2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.(рус.). Умер Сапармурат Ниязов. Россия-1, Вести недели (24.12.2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.
- Станислав Белковский Туркменбаши умер от передозировки (рус.). АПН Казахстана (22.12.2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.(рус.). АПН Казахстана (22.12.2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 31 август 2012 тикшерелгән.
- Петр Бологов. Туркмены расстаются с «Рухнамой». Лента. Ру.
- Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с декабрь 2012
- 19 февралдә тыуғандар
- 1940 йылда тыуғандар
- СССР-ҙа тыуғандар
- 21 декабрҙә вафат булғандар
- 2006 йылда вафат булғандар
- Ашхабадта вафат булғандар
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- Изге Месроп Маштоц ордены кавалерҙары
- КПСС-тың XXVIII съезы делегаттары
- КПСС-тың XXVII съезы делегаттары
- КПСС-тың XXVI съезы делегаттары
- Алфавит буйынса шәхестәр


text:
Алексеев урманы (Ростов өлкәһе)
Алексеев урманы (Ростов өлкәһе) — Матвеев-Курган районында, Крынка менән Миус йылғалары ҡушылған ер эргәһендәге урман. Майҙаны 1000 гектарҙан ашыуыраҡ. Тупраҡ һәм һыу эрозияһынан һаҡлаусы объект булараҡ, өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Һүрәтләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге тапҡыр урманға нигеҙ 1840 йылда һалына. Таганрог ҡалаһының етәксеһе (градоначальник) сығарған ҡарар буйынса, 33 десятина тирәһе ерҙә үҫентеләр ултыртыла.
Урманға башлап ултыртҡанда алпауыт Фурсов та ҡатнаша. Сөнки ағастарҙы уның биләмәләренән алып атаман Алексей Иловайскийҙың поместьеһына тиклем ултыртып сығалар. Атаман хөрмәтенә ауылға ла, урманға ла Алексеев исеме бирелә.
Алексей Иловайский 1775–1796 йылдарҙа атаман булып торған Алексей Иванович Иловайскийҙың ейәне була. Ейәне Алексей Васильевич Иловайский, хәрби эштәрҙән бигерәк, Донда халыҡтың тормош шарттарын тотороҡландырыуға күберәк иғтибар бүлә.
Атаман А. В. Иловайский, үҙе идара иткән 1821—1826 йылдарҙа урман буйынса мелиорация эшендә байтаҡ хеҙмәт күрһәтә[1].
1992 йылда Алексеев урманында 150 йәште үткән байтаҡ имәндәр барлығы асыҡлана. Улар барыһы ла ныҡ була. Уртаса бейеклектәре 25-30 м, ә сатырҙарының диаметры 20 метрҙан ашып китә.
Алексеев урманына Таганрогтан тимер юл аша бер сәғәттә барып етеп була. Шуға ла ул, туристарҙың күпләп килеп ял итеү урыны[1].
Хәҙерге ваҡытта урман ҡырҡыла, сүп-сар менән тула бара. Туристар ағымы йылдан йыл арта бара. Бигерәк тә, Таганрог менән Дондағы Ростовтан күп киләләр.
Күҙәтеү алып барырға бурыслы хеҙмәт органдары урманға тейешле иғтибарҙы бүлеп еткермәй. Совет заманынан алып, урмандың бер ҙә таҙартылғаны юҡ. Аунап ятҡан ағастар бәшмәк ауырыуҙары таратыусы һәм ҡоротҡостар үрсетеүсе сығанаҡ булып ята бирә[2].
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Кукушин В. С. История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья — Ростов-на-Дону, ГинГо, 1996
- ↑ Елена Мотыжева SOS из Алексеевского леса


text:
- Подробности
- Просмотров: 379
КОММЕРЦИЯ БАНКЫҺЫ, коммерция нигеҙендә банк операцияларын һәм килешеүҙәрен башҡарыусы финанс-кредит учреждениеһы; банк системаһының түбәнге кимәле элементы (ҡара: Банкылар). К.б. пай һәм акциялар башланғысында ойошторола ала; устав капиталын төҙөү ысулы б‑са (дәүләт, сит ил капиталы ҡатнашлығында, берлектәге, кооператив һ.б.); билдәле бер тармаҡҡа махсуслашыуы б‑са (агробанкылар, сәнәғәт банкылары, төҙөлөш банкылары, сауҙа банкылары һ.б.); эшмәкәрлек итеү характеры б‑са (универсаль, махсуслаштырылған: һаҡлыҡ, инвестиция, ипотека, инновация, клиринг һ.б.) айырыла. К.б. операциялары һәм килешеүҙәренең төп төрҙәре: депозиттар (керемдәр) ҡабул итеү, иҫәп асыу һәм алып барыу, физик һәм юридик шәхестәрҙе иҫәп-хисап һәм касса аша хеҙмәтләндереү; ҡулаҡсаһыҙ иҫәп-хисап; пр‑тиеларға ҡыҫҡа һәм оҙайлы ваҡытҡа кредит, халыҡҡа ҡулланыу өсөн ссудалар биреү, банк-ара кредиттар бирешеү; ҡиммәтле ҡағыҙҙар, аҫыл металдар, сит ил валютаһы м‑н операциялар; банк гарантиялары, өҫкә яуаплылыҡ алыу ҡағыҙҙарын биреү; аҡса м‑н ышаныслы идара итеү; лизинг операциялары; мәғлүмәт һәм консультация хеҙмәттәре һ.б. РФ терр‑яһында бөтә банк операциялары һумдарҙа, РФ Үҙәк банкыһының тейешле лицензияһы булғанда — сит ил валютаһында башҡарыла. 2011 й. ҡарата респ. 11 К.б. (“Альфа-Банк-Башҡортостан”, “Башинвестбанк”, “Башкомснаббанк”, “Башпромбанк”, “ИнвестКапиталБанк”, “Минең Банк. Ипотека”, “ПромТрансБанк”, “Социнвестбанк”, Төбәк үҫеш банкыһы, “Түләү системалары”, “УралКапиталБанк”) теркәлгән, ш. иҫ. пай башланғысында 2 банк (ЯСЙ формаһында), 9 акционерҙар банкыһы; бөтә банкыларҙың да сит ил валютаһы м‑н, 1‑һенең — аҫыл металдар м‑н опера- циялар эшләүгә, 3‑һөнөң — генераль лицензияһы бар. 2011 й. аҙ. К.б. түләнгән устав капиталы 4,5 млрд һумға еткән; респ. банк секторының йыйылма балансы активтары 72,5 млрд һум, ш. иҫ. респ. иҡтисадына һалынған кредит өлөшө 62,2%, ҡиммәтле ҡағыҙҙарға — 13,3% тәшкил иткән. Респ. банк секторының йыйылма балансы пассивтары структураһында клиенттар иҫәбендәге аҡса 53,0 млрд һум, ш. иҫ. халыҡ һалған аҡса — 34,5 млрд һум; башҡа банкыларҙан алынған кредиттар 7,2 млрд һум булған.
И.Р.Кощегулова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Диплома́тия — дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтарының, тышҡы мөнәсәбәттәр буйынса махсус органдарҙың халыҡ-ара сәйәсәт өлкәһендәге, шулай уҡ дәүләттең сит илдәрҙәге хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен һаҡлау буйынса эшмәкәрлеге.
Дипломатия — дәүләттең тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыу ысулы. Ул тәғәйен шарттар һәм хәл ителәһе мәсьәләләрҙән сығып ҡулланылған төрлө ғәмәли сараларҙы, уларҙы үтәү алымдарын һәм ысулдарын үҙ эсенә ала. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә был аңлатма менән төрлө ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы булдырмау йә уларҙы хәл итеү, ике яҡтың килешеү һәм үҙ-ара яраҡлы ҡарарҙар ҡабул итеү юлдарын табыу, халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте киңәйтеү һәм тәрәнәйтеү маҡсатында һөйләшеүҙәр алып барыу оҫталығын, таһыллығын һәм маһирлығын билдәләй.
«Дипломатия» атамаһы боронғо
Һүҙҙең «дипломатия» тип ҡулланылған төрөнөң, беҙгә килеп еткән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, мәғәнәүи яҡтан
«Дипломатия» һүҙенең донъяның барлыҡ телдәренен дә тиерлек көндәлек телмәрендә төрлө ҡулланышта булыуын һәм бер-береһенә бөтөнләй алыҫ булған мәғәнәләрҙә йөрөүен дә әйтеп үтергә кәрәк. Был бигерәк тә матбуғат саралары — гәзит һәм журналдарға, радио һәм телевидение теленә ҡағыла. Текстан сығып, мәҫәлән, был атама дәүләттең тышҡы дөйөм сәйәсәтен, икенсе осраҡта алып барылған халыҡ-ара һөйләшеүҙәрҙе, хатта уларҙы ойоштороу тәртибен һәм ҡатнашыусыларын да аңлатырға мөмкин. Дәүләттең
сит ил эштәре министрлығы составына ингән, әммә сит илдә урынлашҡан учрежденеларҙы ла шул уҡ һүҙ менән һөйләргә була. Әлбиттә, халыҡ-ара һөйләшеүҙәрҙә ыңғай уңышҡа алып килгән һөйләшеүҙәрҙе алып барыусыларҙың һәләтен баһалаған һәм күптәребеҙ күнеккән мәғәнәне көндәлек ысынбарлыҡта ниндәйҙер ғәҙәти эш башҡарып яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшеүсегә ҡарата ла, бигерәк тә уның ҡаҙанышы ниндәйҙер аралашыуҙар эҙемтәһе булғанда, ҡулланырға мөмкин. Ниндәйҙер насар маҡсат тотоп өлгәшелгән уңыш «дипломатия» һүҙенең кире мәғәнәһенә лайыҡ була. Тел белгестәре билдәләүенсә, хәҙерге замандағы аралашыу барышында «дипломатия» атамаһының әйтеп кителгән биш төрлө аңлатмаһы ла
Бөгөнгө мәғәнәлә был атама XVI быуат аҙағында телмәр әйләнешенә индерелә: уны тәү тапҡыр
Баҫмала «дипломатия» — «билдәле тәғлимәткә нигеҙләнгән һәм юғары әхлаҡ ҡағиҙәләренә ҡоролған һөйләшеүҙәр алып барыу маһирлығы» тип билдәләнә. Быға тиклем


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
ТИПОГРАФИЯ (гр. týpos — эҙ һәм ...графия), полиграфия сәнәғәтенең баҫма продукция сығара торған пр‑тиеһы. Т. формалар баҫыу (баҫма текст һәм иллюстрация формалары әҙерләү), баҫма (баҫма формаларҙан күп тапҡыр баҫылмалар эшләү) һәм биҙәү (брошюралау, төпләү, ламинирлау, ситен ҡырҡыу, рельефлы итеп баҫыу һ.б.) эштәре башҡарыла. Баҫма форма (йыйыу) ҡулдан йәки машина ярҙамында алына. Баҫма формалар өсөн материалдар сифатында төҫлө металл, иретмә, пластмасса, резина һ.б. ҡулланыла. Фотойыйыу йәки электрон йыйыу машиналарында баҫма биттәренең текслы негативтары (диапозитивтар) алына. Компьютерлаштырыу биттәрҙең электрон сағылышын баҫма формаға күсереү өсөн CTP (computer‑to‑plate) йәки CTF (computer‑to‑film) технологияларын файҙаланырға мөмкинлек бирә. Юғары (формалары рельефлы), тәрән (тәрәнәйтелгән) һәм яҫы (айырым бер төрө — буяу ҡағыҙға аралаш йөҙ аша күсерелә торған офсет ысулы) ысулдар м‑н баҫыу айырыла. Баҫыу ысулы б‑са юғары, тәрән, офсет баҫма һ.б.; конструкцияһы б‑са — тигелле, яҫы баҫма һәм ротация; ҡағыҙы б‑са — табаҡлы һәм рулонлы; буяу төҫтәренең һаны б‑са — бер һәм күп төрлө буяулы баҫма; форматы б‑са бәләкәй, уртаса һәм ҙур форматлы баҫма машиналар бүленә. Биҙәү процестары брошюралау, китап эшләү, тыш эшләү, ҡырҡыу, фальцовкалау һ.б. машиналар йәки автоматлаштырылған ағым линияларында башҡарыла. Ырымбур губернаһында тәүге Т. 1801 й. Өфөлә К.И.Глазенап тарафынан ойошторола (рәсми бланкылар, гәзиттәр, статистик отчёттар һ.б. баҫылған). Шәхси Т. губернаторҙың рөхсәте б‑са 19 б. 2‑се ярт. алып башлыса Өфөлә, ш. уҡ Бөрө, Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә һәм Стәрлетамаҡ ҡҡ. асыла. Тәүге шәхси Т. Өфө сауҙагәре Н.К.Блохин (ҡара: Блохиндар) аса. 19 б. аҙ. төбәк Т. иҫке төрки телендә (ҡара: Урал‑Волга буйы төрки теле) баҫмалар нәшер ителә. Революциянан (1917) һуң бөтә ведомство һәм шәхси Т. национализациялана. Граждандар һуғышы барышында Т. ҡыйратыла. 1922 й. Өфөлә “Октябрь баҫымы” дәүләт типолитографияһы (ҡара: Өфө полиграф комбинаты), уның эргәһендә баҫмасылар әҙерләү өсөн фабрика‑завод өйрәнсектәр мәктәбе (ҡара: Һөнәрселек лицейы №1) ойошторола. 20‑се йй. Т. башлыса агитация әҙәбиәте, бланкылар, ш. уҡ уҡыу әсбаптары нәшер итә. 30‑сы йй. ҡала, район һәм заводтарҙа гәзит сығарыу Т. булдырыла. 1943 й. Өфөлә респ. гәзиттәрен сығарыу өсөн махсус Т. ойошторола (хәҙ. “Башҡортостан” нәшриәте составында). Фототелеграфты ҡулланыу (1978 й. алып) үҙәк гәзиттәрҙе Мәскәүҙә һәм Өфөлә бер үк ваҡытта баҫтырыу мөмкинлеген бирә. 2002 й. алып баҫмаларҙың электрон макеттары Т. Интернет селтәре аша ебәрелә. Башҡортостанда Стәрлетамаҡ ҡала Т., “Дзержинский Ф.Э. исемендәге типография”, 1‑се Өфө Т., Өфө полиграфкомбинаты һ.б. эшләй. Ҡайһы бер нәшриәттәрҙең (мәҫ., “Белаярека”) үҙ Т. бар. Шулай уҡ ҡара: Китап нәшер итеү эше.
Әҙәб.: Уфимский полиграфкомбинат, 1922— 2002. Уфа, 2002.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов