text:
Ғосман империяһы
Ғосман империяһы (ғосм. دولت عالیه عثمانیه — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye[3]), шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки По́рта[4] — 1299 йылда Ғосман I-нең төрки ҡәбиләләре тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт[5]. 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы Европала нығына. Империя солтан Сөләймән I осоронда айырыуса күтәрелә. Уның биләмәләре Европа, Азия һәм Африка ҡитғаларына йәйелә. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән[6][прим. 1] 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.
XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса ҙур абруйға Күркәм Сөләймән дәүерендә өлгәшә. Ул осорҙа Ғосман империяһы Изге Рим империяһының көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитаяғаса, көньяҡта Йеменға һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирға, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле ҡеүәтле дәүләт була[7]. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була[8]. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә[прим. 2][9].
Империяның баш ҡалаһы Константинополь (хәҙерге Истанбул) була. Империя Урта диңгеҙ бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.
Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна договорына (1923й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Осман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Ғосман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесенә тапшырыла[10].
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһының килеп сығышы
- 2 Тарихы
- 3 Идара итеү формаһы
- 4 Ғосман империяһының административ бүленеше
- 5 Иҡтисады
- 6 Демография
- 7 Мәҙәниәте
- 8 Комментарийҙар
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
- 11 Иҫкәрмәләр
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман телендәге атамаһы — Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye[3](دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه), йә — Osmanlı Devleti (عثمانلى دولتى)[прим. 3]. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Эртогрул улы Ғосман I (1258[11]—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскешәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлек төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҡаршылыҡтың ҙур булмауына булышлыҡ итә[12]. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.
Ғосман I вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм Балканға тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, Дарданелла аша сығып, беренсе тапҡыр үҙ аллы Европа еренә аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре берләшеп, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ҡулға төшөрә. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу Урта быуаттарҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы Аҡһаҡ Тимерҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан Баязит I-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм тарҡала барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан Мәхмәт I-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.
Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ.б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа Морат II тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата[13][14]. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.
Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан Византияның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.
XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына контроллек итә[15][прим. 4].
Солтан Сәлим I, 1514 йылда Чалдыран яуында Сәфәүиҙәрҙе еңеп, Ғосман империяһының биләмәләрен көнсығыштан һәм көньяҡтан үҫтерә[16][17]. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм Мысырҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби-диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.
1521 йылда Күркәм Сөләймән Белградты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк Венгрияны үҙенә ҡуша[18][19]. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны Көнсығыш Венгрия Короллеге менән Венгрия Короллегенә бүлә[уточнить]. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай[20]. 1532 йылда Венаны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла[21][22][23]. Трансильвания, Валахия һәм өлөшләтә Молдавия вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда Бағдадты ала, Месопотамияны һәм Фарсы ҡултығына сығыу юлын буйһондора.
Франция һәм Ғосман империяһы Габсбургтарға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан уны яулай[24]. Бындай еңеүҙәрҙән һуң Габсбургтар короле Фердинанд I 1547 йылда ғосманлы төрөктәрҙең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.
Сөлеймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә[26]. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота[25]. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта Рим империяһы менән сағыштыралар.
Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.
Азияға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар [2] Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына Һинд океанында ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.
Яуыз Иван осоронда Мәскәү батшалығы Волга буйын баҫып ала һәм Каспий диңгеҙендә нығына. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән Мәскәүҙе яндыра[26]. Ләкин 1572 йылда ҡырым татарҙары Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә [32] һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була[27].
1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә[28]. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта Венецияны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә[35]. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына[35].
Габсбургтар Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй[36]. Ғосман империяһының кадрҙар сәйәсәте көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә[37]. 1585—1610 йылдарҙа Анатолияла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана[прим. 5][29] 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә[39].
1635 йылда Морат IV ҡыҫҡа ваҡытҡа Ереванды, 1639 йылда Бағдадты ала[40]. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Кёсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзирҙәр була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала[41].
1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай [42]. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында Габсбургтар, немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә[42]. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана[43]. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра[44]. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана[45].
Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була[46]. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә[46]. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре Прут йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата[46]. 1718 йылдың 21 июлендә Австрия һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай[47].
Австрия менән берлектә Рәсәй империяһы 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына Сербия менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә[30]. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай[31]. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай[31]. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә[32]. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә[32][33].
Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра[53]. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана[54]. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә[54].
XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағындаТөркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә[31].
1789—1807 Сәлим III хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә яңысарҙарҙың реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.
1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный[34][35]. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа ғосмандарҙың сюзерендары — Сербия, Валахия, Молдавия һәм Черногория кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Яңырыу реформалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Танзимат дәүерендә (1839—1876) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла[36][37].
1847 йылда Сэмюэл Морзе Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала[38]. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында[39] төрөктәр тәүге Истанбул-Эдирне-Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай[40].
1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә . Төркмәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.
1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында[41] Ҡырым һуғышы ваҡытында[42] Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында ҡырым татарҙары күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай[43]. Кавказ һуғышы аҙағына иһә черкестарҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә[44].
XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүеф менән янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Рәсәй империяһының еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; Болгария, Румыния, Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.
Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң Британия империяһы төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай[45]. 878 йылда[45] инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән Мысырға бәреп инә һәм уны баҫып ала.
1894—1896 йй. Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу үтә, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә[46].
Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — Сүриәлә, Ливанда һәм Фәләстиндә, 2 500 000 — Ираҡта, ҡалған 5 500 000 — Ғәрәбстан ярым утрауында)[47].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан [3] 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.
Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, Австро-Венгрия Босния менән Герцеговинаға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы Ливиянан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя Балҡан һуғыштары барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә[48]. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британия империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышына Үҙәк державалар яғында ҡушыла, Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).
Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһы алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50-60 % ерле христиандар була. Беренсе донңя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркәмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра[49].
1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә[50], ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара[51][52][53].
1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул Беренсе донъя һуғышын туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.
Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе Төркиә Республикаһын иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифлек бөтөрөлә.
Идара итеү формаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Юғарғы вазифа солтан була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була[54].
Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала[55]. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ҡолатырға ынтылыш ике тапҡыр була, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана[54].
Ғосман солтаны (йәки падишаһ) империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. Ваҡыфтар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.[56] Христиандар эндерунда уҡый[57], уларға йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.
Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир де-факто Ғосман империяһының иарасыһына әйләнә[58].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.
Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ.б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә[59].
Ҡанун[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә[60]. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.
Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.
Армия[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы XIII быуат аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: яңысарҙар, сипахтар, аҡынсылар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында ғосман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә башлай.
XIX быуатта ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.
Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби-диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә[61].
Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан Абдул-Хәмит II, реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йй. урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.
Ғосман империяһының хәрби-һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана[62][63]. Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.
Ғосман империяһының административ бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби администрацияға нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.
Иҡтисады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була[64]. Мәхмәт II менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.
Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.
Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм канцелярия структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.
Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы 3 ҡитғаға тарала.
Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.
Демография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу XIX быуат башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала[39][65].
Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр 3 тапҡырға кәмей.
Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә XIX быуатта ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була[66]. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. XVIII быуатта Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—1731 йылдарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була[67]. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.
Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. 1700—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле яҡшыра. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә[68]. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була[69]. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.
Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.
Телдәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул фарсы һәм ғәрәп телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анатолия һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел[70]) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, грек, серб, болгар һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы 2 быуатында ошо телдәр халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.
Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола[71]. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.
Диндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ислам[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Исламды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде унда тарата.
1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә[73].
Христианлыҡ һәм иудаизм[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә[74]. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан дәүширмә тип йөрөтөлгән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр[75]. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элиталы ғәскәрҙәрҙе (яңысарҙар) булдырыуға йәлеп ителә.
Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй[76][77].
1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.
1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.
Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен шиғриәт һәм проза тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.
Комментарийҙар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» (Gibbon Edward.
- ↑ Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).
- ↑ Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось Osmanlı Devleti.
- ↑ Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию.
- ↑ местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Norman Itzkowitz Ottoman Empire and Islamic Tradition — University of Chicago Press, 1980. — ISBN 0-226-38806-9.
- Patrick Balfour Kinross The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire — William Morrow, 1979.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Турция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- Ottoman Text Archive Project — University of Washington
- The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan
- The Ottoman Empire: A Chronological Outline
- Information about Ottomans
- Турция в Азии
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Devlet-i ebed müddet (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 февраль 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall. [1] = East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223..
- ↑ 3,0 3,1 Ottoman banknote with Arabic script. Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 23 декабря 2012.
- ↑ Порта (Османская империя) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Encyclopedia Britannica — Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia
- ↑ A grammar of the Turkish language.
- ↑ Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]
- ↑ From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online.
- ↑ Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği» (тур.)(недоступная ссылка — история). dzkk.tsk.tr. Проверено 19 октября 2013.
- ↑ Full text of the Treaty of Lausanne (1923).
- ↑ The Sultans: Osman Gazi.
- ↑ http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ (недоступная ссылка) (яп.
- ↑ Bodnar, Edward W. Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive.
- ↑ Halecki, Oscar, The Crusade of Varna.
- ↑ Karpat, Kemal H. The Ottoman state and its place in world history.
- ↑ Savory, R. M. (1960).
- ↑ Savory, R. M. (1960).
- ↑ Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 25 декабря 2012.
- ↑ Imber Colin.
- ↑ Wheatcroft first=Andrew.
- ↑ Thompson Bard.
- ↑ Ágoston and Alan Masters Gábor and Bruce.
- ↑ Imber Colin.
- ↑ Mansel, 61
- ↑ Davies (2007).
- ↑ «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves».
- ↑ Kunt & Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53
- ↑ Inalcik, Halil.
- ↑ History of the Istanbul Technical University.
- ↑ 31,0 31,1 31,2 Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
- ↑ 32,0 32,1 Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi(недоступная ссылка — история, копия)
- ↑ William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in Journal of the American Oriental Society, Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.
- ↑ Liberation, Independence and Union.
- ↑ Berend, Tibor Iván, History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century, (University of California Press Ltd, 2003), 127.
- ↑ PTT Chronology (тур.)(недоступная ссылка — история). Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 7 мая 2006.
- ↑ History of the Turkish Postal Service.
- ↑ Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace (англ.)(недоступная ссылка — история). Архивировано из первоисточника 7 марта 2001.
- ↑ Türk Telekom: History
- ↑ NTV Tarih history magazine, issue of July 2011.
- ↑ History of the Ottoman public debt.
- ↑ Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.
- ↑ «Hijra and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire» (англ.)(недоступная ссылка — история). Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 11 июня 2007.
- ↑ Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. The Northwest Caucasus: Past, Present and Future.
- ↑ 45,0 45,1 A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918 (1954) pp 228-54
- ↑ Akcam, Taner.
- ↑ Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.
- ↑ «Greek and Turkish refugees and deportees 1912—1924» (PDF) (Universiteit Leiden).
- ↑ Геноцид армян
- ↑ Encyclopædia Britannica.
- ↑ «World War I and the Armenian Genocide».
- ↑ Akcam.
- ↑ Akcam.
- ↑ 54,0 54,1 Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77
- ↑ Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151
- ↑ Enderun and Matraki. Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 5 января 2013.
- ↑ Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204
- ↑ Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199
- ↑ Inalcik, Halil.
- ↑ Lauren A. Benton, Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900", pp 109—110
- ↑ The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk (англ.)(недоступная ссылка — история). Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008.
- ↑ Hv. K. K. Mebs.
- ↑ Hv. K. K. Mebs.
- ↑ Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.
- ↑ 65,0 65,1 65,2 65,3 65,4 65,5 M. Kabadayı, Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000
- ↑ Ibid, p. 113
- ↑ Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991
- ↑ Ibid, p. 114
- ↑ Ibid, p. 115
- ↑ Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003
- ↑ Tile — Victoria & Albert Museum — Search the Collections.
- ↑ George C. Kohn (2007.
- ↑ Akcam, Taner.
- ↑ Shaw and Shaw.
- ↑ «The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula(недоступная ссылка — история, копия)», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, The Student Historical Journal, volume 30 (1998-99)
- ↑ Turkish Toleration, The American Forum for Global Education
- ↑ Turkish Toleration, The American Forum for Global Education


c: text/html

text:
Химик элемент
Химик элемент — Менделеев таблицаһындағы атом йәҙрәһенең бер үк зарядына эйә булған бөтә атомдар; ирекле хәлдә тағы ла ябайыраҡ матдәләргә тарҡала алмаған ябай матдәләр. Менделеев таблицаһындағы һәр химик элементтың тәртип һаны һәм символы бар[1].
Йөкмәткеһе
Төшөнсә тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
«Элемент» һүҙен (лат. elementum) боронғо заманда уҡ (Цицерон, Овидией, Горацией) ҡулланғандар. Был һүҙ нимәнеңдер өлөшөн аңлатҡан. Боронғо заманда «Һүҙ хәрефтәрҙән торған кеүек, есемдәрҙә элементтарҙан тора» тигән төшөнсә киң таралған булған. Был һүҙҙә латин алфавитындағы : l, m, n, t («el» — «em» — «en» — «tum») хәрефтәренән килеп сыҡҡан[2]. 1960 йылда химиктарҙың халыҡ-ара съездында молекула һәм атом төшөнсәләре ҡабул ителә.
Химик элементтың хәҙерге заман төшөнсәһе: Химик элемент — йәҙрәһе ыңғай зарядлы һәр айырым атом.
Билдәре химик элементтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2010 йылдың апреленә торошло 118 химик элемент булыуы билдәле, уларҙың 94-е тәбиғәттә осрай (ҡайһы берҙәреең эҙҙәре генә). Ҡалған 24-е яһалма юл менән ядро реакцияһында барлыҡҡа килә. Тәүге 112 элемент даими, ҡалғандары — ваҡытлыса.
Химик элемент символы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Элементтың символы
- элементтың исемен
- элементтың бер атомын
- был элементтың бер моль атомын
аңлата. Элементтың символына ҡыҫҡартылған исемен латинса исемен яҙалар: Cu — баҡыр (cuprum), Ag — көмөш (argentum), Fe — тимер (ferrum), Au — алтын (aurum), Hg — терегөмөш (hydrargirum).
Миҫал:
- — ике атомдан торған водород молекулаһы
- —2+ зарядлы баҡыр ионы
- Ҡалып:Nuclide2 — йәҙрә заряды 6, атом массаһы 12 булған углерод атомы.
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Химик элементтар символдары системаһын 1811 йылда швед химигы Я. Берцелиус тәҡдим итә. Химик ҡушылмала символ элементтың сифат составын ғына түгел, һан яғынан химик үҙенсәлеген күрһәтә, сөнки символ һәр элементтың йәҙрә зарядын, тышҡы ҡатламда электрондар һанын күрһәтә.
Химик элементтың карточкаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1 — химик элементтың билдәһе.
- 2 — исеме.
- 3 — химик элементтың тәртип һаны, атомдағы протондар һаны.
- 4 — атом массаһы.
- 5 — энергетик ҡатламдарҙа электрон урынлашыуы.
- 6 — электрондар конфигурацияһы.
Химик элементтарҙың тәбиғәттә таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бөтә химик элементтарҙың 88-е тәбиғәттә таралған. Технеций Tc (тәртип һаны 43), прометий Pm (61), астат At (85) и франций Fr (87), һәм урандан U (тәртип һаны 92) һүң урынлашҡан элементтар яһалма юл менән алынған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бик аҙ миҡдарҙа тәбиғәттә табыла.
Ер ҡабығында кислород һәм кремний киң таралған. Был элементтар алюмин, тимер, кальций, натрий, калий, магний, водород һәм титан менән Ер ҡабығының 99 % тәшкил итәләр, ҡалған элементтарға 1% тура килә. Ер ҡабығында элементтарҙың масса миҡдары кларк һаны менән күрһәтелә.
Ер ҡабығы составы мантия һәм Ер төшө составынан айырыла. Ер төшө тимер һәм никельдан тора. Шулай уҡ Ҡояш системаһы составы йыһан составынан айырыла. Йыһан да иң күп таралған элемент водород һәм гелий.
Химик матдәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Химик матдә бер төрлө элементтарҙан (ябай матдә) һәм төрлө элементтарҙан (ҡатмарлы матдә йәки химик ҡушылмалар) торорға мөмкин. Бер үк химик элементтың төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килтерә алыу үҙенсәлеге аллотропия тип атала. [3]
Агрегат хәле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғәҙәти шарттарҙа 11 элементтың ябай матдәһе газ хәлендә ((H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn)), 2 элементтың ябай матдәһе шыйыҡса хәлендә — (Br, Hg), ҡалған элементтарҙың ябай матдәһе ҡаты есемдәр хәлендә 500-гә яҡын ябай матдә булыы билдәле. [3]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Белорус теле
Белорус теле (бел. беларуская мова, Łacinka яҙыуында biełaruskaja mova) — славян төркөмөнә ҡараған тел, Беларусь Республикаһында урыҫ теле менән бер рәттән дәүләт теле. Белорус теле, урыҫ һәм украин телдәре кеүек, славян төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡарай.
Беларустән тыш, белорус теле Польшала, Литвала, Рәсәйҙә, АҠШ-та һәм башҡа беларус диаспоралы илдәрҙә киң ҡулланыла. Беларус телендә тыуған теле рәүешендә һөйләшеүселәр һаны (стандарт әҙәби телен, диалекттарҙы, трасянканы ҡулланыусыларын иҫәпкә алғанда) — 8-9 миллион тирәһе кеше.
1999 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Беларустә йәшәгән 8 159 миллион самаһы беларустан 85,6 % (йәғни 7 миллион самаһы кеше) өсөн белорус теле — тыуған тел. 41,3 % кеше белорус телен өйҙә ҡуллана, тип күрһәткән. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Беларустә 395,7 мең самаһы поляк йәшәй, уларҙан 67,1 % беларус телен тыуған теле тип һанай, ә 57,4 % өйҙә белорусса һөйләшә тип яҙған.


text:
Гагарин Юрий Алексеевич
Гага́рин, Ю́рий Алексе́евич — 1934 йылдың 9 мартында тыуған. Урыҫ. Донъяла йыһан киңлегенә беренсе булып 1961 йылдың 12 апрелендә осҡан кеше. Сығышы менән крәҫтиәндәр ғаиләһенән: атаһы — балта оҫтаһы, әсәһе — һөтсөлөк фермаһында эшләгән. Баскетбол уйнарға яраткан.
1951 йылдың авгусында Һарытау индустриаль техникумына уҡырға инә һәм 1954 йылдың 25 октябренән Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлғәшә, уҡыуын яҡшы билдәләргә тамамлай, ЯК-18 самолётында беренсе тапҡыр уҙаллы оса. Аэроклубта бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа тултыра.
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафтарына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К. Е. Ворошилов исемендәге 1-се осоусылар хәрби-авиация училищеһына ебәрелә.
1957 йылда Валентина Ивановна Горячева менән ғаилә ҡороп ебәрәләр. Аҙаҡтан Ырымбур ҡалаһында, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән өйҙә, Юрий һәм Валентина Гагариндырҙың музей-фатирҙары асыла.
1959 йылдың 9 декабрендә космонавтарға кандидаттар рәтенә индереүҙе һорап, ғариза яҙа. 1960 йылдың 3 мартында Хәрби-һауа көстәре баш командующийы бойороғо менән кандидаттар төркөмөнә ҡабул ителә. 25 марттан алып космонавтарҙы әҙерләү буйынса даими дәрестәр башлана. 1961 йылдың 12 апрелендә Байконур космодромынан осоусы-космонавт Юрий Гагарин «Восток» космик карабы бортында донъяла беренсе булып йыһанға старт ала. Был осоу өсөн Ю.Гагаринға Советтар Союзы Геройы исеме һәм ваҡытынан алда майор дәрәжәһе бирелә. Ә 1962 йылдан алып 12 апрель көнө — Космонавтика көнө тип иғлан ителә.
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға «осоусы-инженер-космонавт» квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында хәрби осоусы В. С. Серегин менән һәләк була. Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Космонавтика энциклопедияһы. Юрий Гагариндың биографияһы
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 9 март көнө тыуғандар
- 1934 йылда тыуғандар
- Смоленск өлкәһендә тыуғандар
- 27 март көнө вафаттар
- 1968 йылда вафаттар
- Владимир өлкәһендә вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- СССР космонавтары
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары БХР
- ЧССР Хеҙмәт Геройҙары
- Вьетнам Хеҙмәт Геройҙары
- Георгий Димитров ордены кавалерҙары
- Карл Маркс ордены кавалерҙары
- ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Индонезия Республикаһы Йондоҙы» ордены кавалерҙары
- Грюнвальд Тәреһе ордены кавалерҙары
- «Нил мәрйене» ордены кавалерҙары
- Плайя-Хирон Милли ордены кавалерҙары
- Клемент Готвальд ордены кавалерҙары
- Космонавтика


text:
Энәғараҡ
Энәғараҡтар (лат. Odonata) — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, одонатология тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.( февраль 2008 йыл)[1]), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса 150 төр иҫәпләнә[2] [3].
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә]
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: тигеҙ ҡанатлыларға (Zygoptera), төрлө ҡанатлылар (Anisoptera) һәм Anisozygoptera (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда ).
Яҙма[үҙгәртергә]
Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай,йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоғтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар. Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкин[4]. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — птеростигма, бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин. [5].
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына протогонимоз тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.
Күҙҙәре һәм күреүе[үҙгәртергә]
Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. . Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Үрсеүе һәм үҫеше[үҙгәртергә]
Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә.[6]. Ҡурсаҡтары һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.
Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.
Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар Libellula quadrimaculata күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Robert G. Foottit, Peter H. Adler Insect Biodiversity: science and society — Blackwell Publishing Ltd, 2009. — С. 31. — 642 с. — ISBN 978-1-4051-5142-9.
- ↑ Определитель пресноводных беспозвоночных России и сопредельных территорий на odonata.su
- ↑ Список таксонов отряда Стрекозы (Odonata) Российской Федерации на odonata.su
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 184 — ISBN 5-89355-008-0
- ↑ Акимушкин И. И. Мир животных: Насекомые. Пауки, домашние животные. — 4-е изд., испр. и доп. — М.: «Мысль», 1998. — 445[1]с.: ил. — С. 30. — ISBN 5-244-00806-4
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 311 — ISBN 5-89355-008-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Определители стрекоз по имаго и личинкам на атая добычу на лету. Истребляют комаров, мошек и др. вредных насекомых. Могут распространятьodonata.su
Ҡалып:Отряды насекомых Ҡалып:Перевести


text:
Исмәғил Ғаспыралы
Исмағил Мостафа улы Ғаспыралы (Гаспринский) (ҡырымтат. اسماعیل مصطفى اوغلى گاسپرينسكى, İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский; 8 (21) март, 1851 — 11 (24) сентябрь 1914) — ҡырым татар халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог. Ғүмерендә үк Рәсәй империяһының бөтә мосолман халыҡтары араһында киң билдәлелек яуланы. Ислам динендә йәдитселек, төрки донъяһында пантюркизм тәғлимәтенә нигеҙ һалыусыларының бере.[1].
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Таврия губернаһының Ялта өйәҙе (хәҙерге Украинаның Ҡырым автономиялы округының) Ғаспыра ауылында Рәсәй армияһы офицеры Мостафа Әли улы Ғаспыралы (Гаспринский) һәм уның ҡатыны Фатма-Султан Темир-Гази ҡыҙы (ата фамилияһы Кантакузова) ғаиләһендә тыуа. [2] Башланғыс мәктәптә, Симферополь ирҙәр гимназияһында, һуңынан Воронеж хәрби уҡыу йортонда, 2-се Мәскәү хәрби гимназияһында белем ала. Ҡырымға ҡайтып, мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1871 йылда Францияға күсә; 1874 - 1875 йылда Төркиәлә йәшәй. Йәнә Ҡырымға ҡайтып, Баҡсаһарай ҡала Думаһы депутаты булып һайлана. 1879 - 1884 йылдарҙа – Баҡсаһарай ҡала башлығы.
1879 йылдан башлап, Исмәғил Ғаспыралы ҡырымтатар телендә үҙ гәзитен сығарырға ынтыла. 1879—1880 йылдарҙа был гәзит "Файдалы эглендже", 1881 йылда "Закон" исеме менән сыға. 1883 йылдың апреленән башлап, Исмәғил Ғаспыралы "Переводчик-Терджиман" тип аталған гәзит баҫтырырға рөхсәт ала – был гәзит ҡырымтатар һәм урыҫ телендә сыға. Оҙаҡ йылдар буйы был гәзит Рәсәйҙең берҙән-бер төрки телле баҫмаһы булып килә; XX быуат башында донъяның иң оло мосолман баҫмаһына әүерелә. 35 йыл самаһы сығып килгәс, 1918 йылда гәзит ябыла.
«Терджиман» гәзите аша Исмәғил Ғаспыралы тәғлимәте Рәсәйҙең бар мосолман төбәктәре буйлап (Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Хива һәм Бохара ханлығында, Төрөкмәнстанда, Тажикстанда, Әзербайжанда) таралып килә. Шулай уҡ, гәзит сит илдәрҙә лә – Иранда, Ҡытайҙа, Төркиәлә, Мысырҙа, Болгарияла, Францияла, Швейцарияла, АҠШ-ла тарала. Ғаспыралының үҙ фекеренсә, уның гәзите Рәсәйгә ҡарағанда сит ил мосолмандары араһында киңерәк билдәлелек ала. Уның гәзитендә сыҡҡан мәҡәләләрҙе башҡа илдәрҙең күп баҫмалары күсереп баҫтырып тора.
1886 йылдан "Терджиман" гәзитенә "Иғландар бите" исемле ҡушымта сыға башлай. 1905 йылда Ғаспыралы "Алеми Нисван" («Ҡатын-ҡыҙ донъяһы») тип аталған ҡырымтатар ҡатын-ҡыҙҙары өсөн тәүге журнал баҫтыра башлай; был журналды уның ҡыҙы Шефика мөхәррирләй. 1906 Ғаспыралы тыуған телендә "Ха-ха-ха" исемле тәүге көлкө-мәҙәк журналын нәшер итә башлай. Һуңыраҡ ул тағы бер аҙналыҡ баҫма – Рәсәйҙең Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһының "Миллет" исемле гәзитен сығара башлай.
Йәдитселек – мосолман халыҡтары араһында белем биреүҙе яңыртыу һәм донъяуи яйға күсеү йүнәлеше – шулай уҡ Исмәғил Ғаспыралы исеме менән бәйле. Ғаспыралы халыҡ мәғарифын үҙгәртеп төҙөү нигеҙҙәрен әҙерләй; уның яңы белем биреү методтары Ҡырымдан тыш башҡа күп мосолман төбәктәрҙә – Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркиәлә, Төрөкмәнстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда, Төньяҡ Иранда һәм Көнсығыш Ҡытайҙа ғәмәлгә киң индерелә башлай. Хәҙерге Башҡортостанда һәм күрше төбәктәрҙә яңы уҡытыу тәрибе күпселек мәҙрәсәләрҙә (миҫал өсөн, Рәсүлиә, Ғосманиә, Хөсәиниә мәҙрәсәлерәндә) индерелә. Ғаспыралы тарафынан яҙылған яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яңы методлы милли мәҙрәсәләрҙә киң ҡулланыла. Уларҙың араһынан "Ходжа и субъян" («Балаларҙың уҡытыусыһы») дәреслеге киң билдәлек яулай.
>
- ↑ Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins Historical dictionary of Azerbaijan — USA: Scarecrow Press, 1999. — С. 57. — 145 с. — ISBN 0810835509.
Оригинал текст (инг.)
Gaspirali (Gasprinski) Ismail Bey (1851-1914) - A Crimean Tatar, one of the founders of Pan-Turkism. His newspaper, Tarjiman (Interpreter) began publication in 1883 in Bakhchisaray (Crimea) with support from the Baku millionaire Zeynal Abdin Taghiyev. In response to the dangers of Pan-Slavism, Gaspirali preached the unity of Turkic peoples within the Russian Empire. Although he wrote of one great qavm (nation) of all Turks, he stopped short of calling for political action - an unrealistic prospect in any case, given the repressive climate of the epoch. The Turkic unity that he envisaged had spiritual, linquistic, and cultural qualities, expressed in the slogan: "Unity of language, thought, and work". The first step toward this goal was to be creation of a literary idiom that served all Turks, from Balkans to the Great Wall of China. Such a language, based on simplified Ottoman, was in fact forged in the columns of the Tarjiman and taught in the jadidist (modernized) schools. With time, this language would be criticized as artificial and delaying the evolution of vernaculars of Turkic peoples into literary idioms.
- ↑ Исмаил ГАСПРИНСКИЙ


text:
Зөгәй
Зөгәй, һыла, ташбаш, сүмесбаш, сәскәкте, ташпаҡа — Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы на индерелгән балыҡ. Үгеҙ балыҡтар төрөнә керә.
Башы сағыштырмаса ҙур, яҫы. Ауыҙы ла ҙур, киң иренле. Кәүҙәһе оҙонса, алда түңәрәкләнгеп тора,яланғас.Яңаҡтарында сәнскәктәр бар. тәңкәләре юҡ тиһәң дә була. Уның ҡыуығы ла юҡ.
Балыҡ гел генә таштар араһында тора, йәки үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя.
Ҡариҙелдең ҡушар йылғаларында ныҡ үрсей. Элек Яйыҡтың уң ҡушылдығы Саған йылғаһында ла осраған.
Йөкмәткеһе
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Шамил Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы.Өфө-1997 йыл ISBN 5-295-01708-7
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Зөгәй ваҡ хайуандарҙың ҡурсаҡтары,бөжәктәр һәм гаммарустарҙың личинкалары (Gammarus pulex), һирәгерәк ыуылдырыҡтар менән туҡлана[1].
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ата балыҡ таштар аҫтына өң уя һәм унда инә балыҡ ыуылдырыҡ һала. Ата балыҡ уларҙы селбәрәләр булып үҫешкәнсе һаҡлай. Был февраль- май айҙарында була.
Һаҡлау[үҙгәртергә]
Зөгәй Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең ҡыҙыл китабына индередгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Лебедев В. Д., Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А. Рыбы СССР. — М.: Мысль, 1969. — 448 с.


text:
Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
Рәсәй Федерациһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы Юғары һөнәри белем биреү Федераль Дәүләт Бюджет Мәғариф учреждениеһы Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты 1930 йылда "И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты" тип асылды.
1941- И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковск ҡалаһына (хәҙерге Өфө) эвакуациялана.
1943 - И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүғә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы төҙөлә. 1948 йылда филиал Өфө Нефть Институты исемен ала.
Тамамлаусылар[үҙгәртергә]
- Кувыкин Степан Иванович - 1942-1958 йй. Башнефть Начальнигы
- Наиль Маганов - Татнефть ААЙ генераль директоры
- Лужков Юрий Михайлович (урыҫ. Юрий Михайлович Лужков) — 1992 йылдан 2010 сентябренә тиклем Мәскәү башлығы.
Башҡа нефть университеттар[үҙгәртергә]
- Грозный дәүләт нефть техник университеты
- Өфө дәүләт нефть техник университеты
- Әлмәт дәүләт нефть институты


text:
Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы
Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы (1928 йылдың 12 декабре, Ҡырғыҙ АССР-ының Шәкәр ҡышлағы — 2008 йылдың 10 июне, Нюрнберг, Германия, Бешкәк ҡалаһында ерләнгән) — бөйөк ҡырғыҙ совет яҙыусыһы.
Йөкмәткеһе
Тормошо[үҙгәртергә]
- Сыңғыҙ Түрәҡол улы Айытматов 1928 йылдың 12 декабрендә Ҡырғыҙ АССР-ының Шәкәр ҡышлағында тыуған.
- 1953 йылда ауыл хужалығы институтын тамамлай.
- М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡаршыһындағы әҙәби курстарҙа уҡый.
- 1966—1989 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты.
- 1989—1992 йылдарҙа СССР халыҡ депутаты.
- 1988—1990 йылдарҙа «Иностранная литература» журналының баш мөхәррире.
- 1990—1994 йылдарҙа СССР һәм РФ-тың Люксембургтағы илсеһе.
- 1994 йылдан башлап Франция һәм Бенилюкс (Бельгия, Нидерланд, Люксембург)идәрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы илсеһе.
- 2008 йылдың 10 июнендә Германияның Нюрнберг ҡалаһында вафат була, Бешкек ҡалаһында ерләнә.
Ижады[үҙгәртергә]
Сыңғыҙ Айытматов ҡырғыҙ һәм рус телдәрендә ижад итә. Әҫәрҙәре 1952 йылдан алып баҫыла. «Йәмилә» (1958), «Хуш, Һарыгөл!» (1966), «Аҡ пароход» (1970), «Иртәләгән торналар» (1976), «Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт» (1977) һ.б. повестар авторы. Айытматовтың «Буранлы станция» (1980), «Язалау урыны» (1986), «Кассандра тамғаһы» (1996), «Тауҙар ишелгәндә („Мәңгелек кәләш“)» (2007) әҫәрҙәре — күп планлы романдары, уларҙа ысынбарлыҡты хикәйәләү легенда һәм мифтар романтикаһы менән үрелә. С. Айытматов — прозала психологик портрет оҫтаһы. Уның ижадында күтәрелгән төп проблема — кеше һәм йәмғиәттең үҙ-ара мөнәсәбәттәре. Айытматов әҫәрҙәренең геройҙары — автор йәшәгән осорҙоң әүҙем, көслө рухлы замандаштары.
Сыңғыҙ Айытматов һәм башҡорт мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Сыңғыҙ Айытматов повестарын башҡорт теленә башҡорт яҙыусылары Нәжип Иҙелбай, Әмир Гәрәев, Мәхмүт Уразаев һ.б. тәржемә итте. 1963 йылда әҙиптең Өфөлә башҡорт телендә «Йәмилә» повесы, 1984 йылда повестар йыйынтығын тәшкил иткән «Аҡ пароход» китабы донъя күрҙе. С. Айытматовтың «Әсә яланы», «Хуш, Һарыгөл!» повестары буйынса Башҡорт драма театры (режиссеры Л. В. Вәлиев); «Ал яулыҡлы тирәккәйем» повесы буйынса — Салауат драма театры; Сибай драма театры (икеһенең дә режиссеры Р. М. Әйүпов) һәм Башҡорт академия драма театры (режиссеры Ә.Ә.Әбүшахманов); «Аҡ пароход» — Ҡурсаҡ театры (режиссеры В. М. Штейн)сәхнәһендә спектаклдәр ҡуйыла. «Беренсе уҡытыусы» повесы буйынса ТВ-ның Башҡортостан студияһында телеспектакль ҡуйыла (1959; режиссеры Р. Фәйзи).
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Йәмилә: повесть (башҡорт телендә). — Өфө, 1963;
- Аҡ пароход: повестар(башҡорт телендә). — Өфө, 1984;
Маҡтаулы исемдәре, наградалары, исемен мәңгеләштереү[үҙгәртергә]
- Ҡырғыҙстан ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1968);
- СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1968, 1977, 1983);
- Ленин премияһы лауреаты (1963);
- Ҡырғыҙ ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1976);
- Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы (1974);
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы. Cайт «Герои Страны».
- Гачев Г. Д. Чингиз Айтматов: (В свете мировой культуры). — Фрунзе, 1989;
- Акматалиев А. Л. Чингиз Айтматов и взаимовлияние литератур. — Бишкек, 1991.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 12 декабрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1928 йылда
- Талас өлкәһендә тыуғандар
- 10 июнь көнө вафаттар
- Вафаттар 2008 йылда
- Нюрнберг вафат булғандар
- СССР яҙыусылары
- Ҡырғыҙстан яҙыусылары
- XX быуат яҙыусылары
- XXI быуат яҙыусылары
- Алфавит буйынса сценаристар
- СССР сценаристары
- Ҡырғыҙстан сценаристары
- XX быуат сценаристары
- Ленин премияһы лауреаттары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаттары
- Герои Киргизии
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- I дәрәжә Манас ордены кавалерҙары
- Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары
- Отан ордены кавалерҙары
- «Дустлик» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- Н. К. Крупская миҙалы менән наградланғандар
- Ҡырғыҙ яҙыусылары
- Ҡырғыҙ әҙәбиәте
- СССР халыҡтары әҙәбиәте
- Төрки халыҡтары әҙәбиәте
- Ҡырғыҙстан Республикаһы
- Әҙәбиәт
- Ҡырғыҙ халыҡ шәхестәре


text:
аҙна
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
аҙ-на
Произношение[править]
- МФА: [ɑðʼnɑ]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- неделя ◆ Майҙың тәүге аҙнаһы үтеп тә китте — Вот и прошла первая неделя мая. ◆ Бер аҙналай интегеп, табипҡа барҙым — Промучившись с неделю, я пошёл к врачу. ◆ Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ — В четверг ночью будет солнечное затмение; его влияние будет продолжаться всю неделю (из гороскопа).


text:
Категория:Йәшерен категориялар
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 504 эске категорияның 200 эске категорияһы күрһәтелгән.(алдағы бит) (киләһе бит)
I
N
- ► NCBI индексы булмаған мәҡәлә (85 Б)
T
- Taxobox коррекция талап ителә (1 К, 41 Б)
А
- Азия географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәләләр (2 К, 5 Б)
- Азия тарихы буйынса тамамланмаған мәҡәләләр (1 К, 4 Б)
- ► Алфавит буйынса күп мәғәнәлелектәр биттәре (383 Б)
- ► Анатомия буйынса тамамланмаған мәҡәләләр (39 Б)
- Архитектура тураһында тамамланмаған мәҡәләләр (1 К, 2 Б)
- Астрономия буйынса тамамланмаған мәҡәләләр (1 К, 9 Б)
- ► Асылыу тәрәнлеге артып киткән биттәр (142 Б)
- Ауыл хужалығы тураһында тамамланмаған мәҡәләләр (1 К, 5 Б)
Б
- ► Бассейны күрһәтелмәгән һыу ағымы (буш)
- ► Башҡа мәғәнәләре: булмаған мәҡәлә күрһәтелгән (2500 Б)
- Башҡортостан тураһында тамамланмаған мәҡәләләр (5 К, 6 Б)
- ► БЕЭҺ материалдары (28 Б)
- Биология буйынса тамамланмаған мәҡәләләр (6 К, 9 Б)
- Ботаника буйынса тамамланмаған мәҡәләләр (1 К, 110 Б)
В
- ► Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр (12 Б)
- ► Ваҡыт тураһында тамамланмаған мәҡәләләр (18 Б)
- Википедия:Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу мөмкинлеге бар (2 К, 61 Б)
- Википедия:Айырым мәҡәләләр (1 К)
- ► Википедия:Айырым мәҡәләләр/етем0 (2 Б)
- ► Википедия:Алфавит буйынса яҡшы мәҡәләләр (64 Б)
- ► Википедия:Ашығыс яҡшыртырлыҡ мәҡәләләр (11 Б)
- ► Википедия:Бик ҡыҫҡа мәҡәләләр (21 Б)
- ► Википедия:Исключения из печати (6 Б)
- ► Википедия:Категорияһыҙ мәҡәләләр (25 Б)
- Википедия:Мәҡәлә оҫтаһы (1 К, 22 Б)
- ► Википедия:ПозКарта дөрөҫ күрһәтелмәгән (28 Б)
- ► Википедия:Портреты булмаған шәхестәр (1 Б)
- Википедия:Портретһыҙ шәхестәр (8 К, 1 Б)
- ► Википедия:Стилистик хаталы мәҡәләләр (2 Б)


text:
Ҡыҙыл балыҡ
Ҡыҙылса, Ҡыҙылбалыҡ (урыҫ. Обыкнове́нный тайме́нь[1], лат. Hucho taimen) — мәрсен һымаҡтар төркөмөнә ҡараған ҡараһыу тәңкәле, ҡыҙғылт ҡанатлы йыртҡыс балыҡ[2]; һөмбаш балыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ. «Ҡыҙыл китап»ҡа кергән.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һорораҡ, суртанға оҡшаған, туҡмаҡ башлы, ваҡ тәңкәле, ҡанаты ҡыҙыл ҡара булған ҡыҙыл төҫтәге балыҡ.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Шәп аҡҡан, таҙа, һалҡын һыулы йылғаларҙа йәшәй. Иң ағын урындарҙы һайлай. Башҡортостанда Ҡариҙел, Ағиҙел, Еҙем йылғаларында осрай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Позвоночные животные России: обыкновенный таймень
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005


text:
8 февраль
8 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 39-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 326 көн ҡала (кәбисә йылында 327).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Йәш герой-антифашист көнө.
- Ираҡ — Революция көнө.
- Рәсәй — Рәсәй фәне көнө.
- Рәсәй — Риелтор көнө.
- Рәсәй — Хәрби топограф көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1672 — Исаак Ньютон төҫ һәм яҡтылыҡ тураһында доклад менән сығыш яһай.
- 1724 — Рәсәй фәндәр академияһын ойоштороу тураһындағы указға Императора Петр I ҡул ҡуя.
- 1943 — Икенсе бөтә донъя һуғышы: совет ғәскәрҙәре Курск ҡалаһын ала.
- 2002 — Солт Лейк Сити ҡалаһында XIX ҡышҡы Олимпиада уйындары башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1834 — Менделеев Дмитрий Иванович, Бөйөк урыҫ химигы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре.
- 1828 — Жюль Верн, француз яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусы.
- 1873 — Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, телсе, табип. Башҡорт Хөкүмәте рәйесе.
- 1920 — Закир Ханов, Башҡортостандың халыҡ артисы.
- 1931 — Таһирова Майя Авзал ҡыҙы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы.


text:
18 ғинуар
18 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 18-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 348 көн ҡала (кәбисә йылында 349).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Тунис — Революция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1778 — инглиз диңгеҙсеһе Джеймс Кук Гавай утрауҙарын аса.
- 1886 — беренсе автомобиль эшләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1689 — Шарль де Монтескьё, француз философы, хоҡуҡсы, яҙыусы.
- 1911 — Ғәлимов Сәләм, башҡорт шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
- 1933 — Рәмзиә Әҙелшина, Башҡортостандың халыҡ артисы.


text:
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт гимны — Башҡортостандың дәүләт символы. 1993 йылдың 12 октябрендә ҡабул ителгән. Гимндың тексы 2008 йылдың 18 сентябрендә ҡулланыуға индерелгән.
Һүҙҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Авторҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көй
- Фәрит Иҙрисов
Башҡорт телендә һүҙҙәр
Урыҫ телендә һүҙҙәр
- Фәрит Иҙрисов, Светлана Чураева
Татар телендә һүҙҙәр
- Татар телендә һүҙҙәр авторы рәсми танылмаған һәм билдәһеҙ. Әммә татар телендә һүҙҙәр яҙмаһы бар[3].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны башҡорт телендә аудиояҙма
- Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны урыҫ телендә аудиояҙма
- Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны ноталары
- «Рәсәй менән 450 йыл» сайтында герб һәм гимн тураһында
- «Башҡортостан» гәзитендә Фәрит Иҙрисов менән әңгәмә: «Гимн минеке түгел, ул — халыҡтыҡы!» (№229 (26319), 17 ноябрь, шәмбе, 2012 йыл)


text:
Үрмәкселәр
Үрмәкселәр – (үрмәкес лат. Araneae, Aranei) — быуынтыҡ аяҡлылар отряды, ау үреп, бөжәк тотоп туҡлана торған быуынтыҡ аяҡлы ваҡ йән эйәләре.
Үрмәкселәрҙе өйрәнеүсе фән Арахнология тип атала.
Үрмәкселәрҙең ҙурлығы 0,8 мм-ҙан 12 см-ға тиклем етә. Төҫтәре, йыш ҡына, үҙе йәшәгән мөхит төҫөндә була. Үрмәкселәрҙең ау сөйәлдере һәм биҙҙәре була. Үрмәксе ауы һүнар итеү урыны, йомортҡаларға кокон эшләү урыны, йәш үрмәкселәрҙе таратыу, йәшеренеү һәм ҡышлау урыны булып тора. Үрмәкселәр араһында бер урында йәшәүсе һәм күсеп йөрөүсө төрҙәр бар. Үрмәкселәр төрлө бөжәктәр, ямғыр селәүсендәре, ҡусҡарҙар, кәҫәрткеләр, тәлмәйендәр, сысҡандар, ҡоштар, сүмесбаштар, ваҡ балыҡтар менән туҡлана.
Аш һеңдереү системаһы. Үрмәкселәрҙә аш һеңдереү организмдан ситтә башҡарылыуы менән ҡыҙыҡлы. Ауға ҡорбан эләккәс, үрмәксе ҡорбан тәненә ағыулы биҙҙәрҙән секретын индерә. Ағыулы биҙҙәр секреты бер үк ваҡытты аш һеңдереү һуты булып та тора. Бер аҙ ваҡыттан үрмәксе эшкәртелгән шыйыҡ аҙыҡты һурып ала.
Һулыш алыу системаһы. Үпкә тоҡсайҙары һәм трахеяларҙа башҡарыла. Үрсеү. Үрмәслеләр айырым енесле. Тышҡы аталандырыусы һәм эске аталандарыусы төрҙәре билделе. Аталандырылмайынса үрсеүсе төрҙәре лә билдәле. Инә зат аталандырылмаған йомортҡа һала, уларҙан тик инә үрмәкселәр генә үҫешә. Ҡушылғандан һуң ата зат ҡасып өлгөрмәһә, инә зат уны ашай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ажеганова Н. С. Краткий определитель пауков (Aranei) лесной и лесостепной зоны СССР — Л., 1968. — 150 б.


text:
11 ноябрь
11 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 315-се көнө (кәбисә йылында 316-се). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1843 — Андерсен Ханс Кристиан «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
- 1918 — Компьен ваҡытлы килешеүе, Беренсе донъя һуғышы тамамлана.
- 1936 — Англияла беренсе тапҡыр телевизорҙан һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
- 1975 — Ангола бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1050 — Генрих IV, Изге Рим Империяһы императоры.
- 1821 — Фёдор Михайлович Достоевский, урыҫ яҙыусыһы.
- 1935 — Рәүеф Насиров, журналист һәм яҙыусы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
- 1974 — Леонардо ДиКаприо, Америка актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1965 — Зыя Мансур, Башҡортостандың Дүртөйлө районы Етембәк ауылында тыуып, Татарстанда ижад иткән журналист һәм шағир, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 2004 — Ясир Арафат, Палестин автономияһы башлығы.
- 2007 — Рим Йәнғужин, башҡорт этнографы, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
- 2012 — Илья Олейников, актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2001).


text:
11 июль
11 июль — григориан стиле буйынса йылдың 192-се (кәбисә йылында 193) көнө. Йыл аҙағына тиклем 173 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бөтә донъя Ерҙә йәшеүсе халыҡтар көнө.
- Халыҡ-ара шоколад көнө.
- Рәсәй — Сәхнәне яҡтыртыусы хеҙмәткәрҙәр (светооператор) көнө.
- Монголия — Халыҡ революцияһы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1969 — Абдразаҡов Асҡар Әмир улы, Башҡортостандың халыҡ артисы (1994).


text:
Ҡоҙғон
Ҡоҙғон (урыҫ. Ворон, (лат. Corvus corax) — ялтыр ҡара йөнлө ҙур йыртҡыс ҡош.
Ҡарғанан байтаҡҡа ҙур. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҙур күкһел ҡара төҫтәге ҡош. Эйәгендә ҡаты ҡылдарҙан «һаҡал» бар. Осҡанда оҙон ҡойроғо, киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Ҡара ҡарғанан байтаҡ ҙур булыуы һәм «һаҡал»дары менән айырыла.
Тауышы көслө: «ҡроҡ-ҡроҡ» йәки тоноҡ «ҡро-ҡро».
Бейек ағаслы ҡуйы урмандарҙа, ағаслы ҡая таштарҙа йәшәй. Үләкһә, ваҡ йәнлектәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Көрән таптар менән сыбарланған 5 — 6 бөртөк күкһел йәшел төҫтәге йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙалы.
Ҡоҙғондар ситлектә 70 йыл тирәһе йәшәй, иректә таға ла оҙағыраҡ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Птицы Советского Союза / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. Том 5. — М.: Советская наука, 1954.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
{{|en}} {{|hu}} {{|sv}}


text:
14 ғинуар
14 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 14-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 352 көн ҡала (кәбисә йылында 353).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Иҫке Яңы йыл.
- Үзбәкстан — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1895 — Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы, күренекле башҡорт шағиры, Башҡорт хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.
- 1909 — Васильев Павел Ефимович, Башҡортостанда йәшәгән Советтар Союзы Геройы


text:
1957 йыл
1957 йыл — Шишәмбе көнөнән башланған кәбисә булмаған йыл.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 6 март — Гана бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
- 31 август — Малайзия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
- 29 сентябрь — Силәбе өлкәһендә урынлашҡан «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы булды (Ҡыштым аварияһы).
- 1 октябрь — Бразилия Президенты илдең баш ҡалаһын 1960 йылдың 21 апреленән Рио-де-Жанейронан Бразилиа ҡалаһына күсереү хаҡындағы Законға ҡул ҡуя.
- 4 октябрь — СССР-ҙа беренсе яһалма Ер юлдашы осорола.
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 21 февраль — Николай Расторгуев, Рәсәй йырсы.
- 1 март — Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы, Татарстан Республикаһының икенсе Президенты (2010 йылдан).
- 3 март — Салауат Низаметдинов, тыумыштан һуҡыр башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1988) лауреаты.
- 4 март — Фәниә Ғәбиҙуллина, журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
- 10 март — Усама бен Ладен, Аль-Каида юлбашсыһы.
- 16 май — Юрий Шевчук, Рәсәй йырсыһы.
- 13 июнь — Ринат Дасаев, совет футболсыһы.
- 29 июнь — Гурбангулы Бердымухамедов, Төрөкмәнстан президенты.
- 10 июль — Юрий Стоянов, Рәсәй актёры.
- 13 сентябрь — Сәлиә Мырҙабаева, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары квалификация категорияһындағы табиб-генетик, Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы,
- 8 декабрь — Михаил Касьянов, Рәсәй сәйәсмән.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1 февраль — Фридрих Паулюс, Гитлер армияһының генерал-фельдмаршалы.
- 8 февраль — Джон фон Нейман, венгер-немец математик һәм физик.


text:
Конфуций
Конфуций — Боронғо Ҡытай фәйләсуфы. Ул кешелекле кеше сифаттары тураһында өйрәтә.
Кешелекле кеше сифаттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Кешелеклелек
- Ғәҙеллек
- Йолаларға тоғролоҡ
- Аҡыллылыҡ
- Эскерһеҙлек
Cәйәси ҡараштары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Конфуций белемден нигеҙе — яҡышылыҡ приницбы. Идара иткән кешеләр идеал булырға тейештәр. Уларҙын йәшәйеше йолаларҗа буйһонорға тейеш. Улар гуманист яҡлы, бурыслы, белемғә ыгтылырға тейеш. Дәүләт — ҙур ғәйлә. Ил башлығыныҡ маҡсаты халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлылыарға бүленеү насар түгел.
Конфуций буйынса йенәйәт эшләү өсөн язаны ҙурайтыу йәмғиәттә йенәйәтселеген кәметмәй.


text:
28 ноябрь
28 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 332-се көнө (кәбисә йылында 333-се). Йыл һуңына тиклем 33 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Албания — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Көнсығыш Тимор — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Мавритания — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Панама — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1918 — Эстонияға Рәсәй яғынан Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Ғәскәре тарафынан һөжүм ойошторола.
- 1943 — Өс союздаш дәүләт етәкселәренең СССР (И. В. Сталин), АҠШ (Ф. Д. Рузвельт) һәм Бөйөк Британия (У. Черчилль) Тегеран конференцияһы башлана.
- 1974 — Джон Леннондың һуңғы сығышы.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1628 — Джон Баньян, инглиз яҙыусыһы.
- 1820 — Фридрих Энгельс, коммунистар идеологияһына нигеҙ һалыусы.
- 1880 — Александр Александрович Блок, урыҫ шағиры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1859 — Вашингтон Ирвинг, америка яҙыусыһы.
- 1939 — Джеймс Нейсмит, баскетболға нигеҙ һалыусы.
- 1954 — Энрико Ферми, итальян физигы, Нобель премияһы лауреаты.
- 2010 — Лесли Нильсен, америка актёры.


text:
15 февраль
15 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 46-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 319 көн ҡала (кәбисә йылында 320).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1989 — Совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу тамамлана (1988 йылдың 15 майында башлана).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1564 — Галилео Галилей, итальян ғалимы, тәбиғәт фәндәренә нигеҙ һалыусы.
- 1906 — Муса Йәлил, татар шағиры, Советтар Союзы Геройы.
- 1910 — Ҡадир Даян, башҡорт шағиры, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
- 1922 — Сәғәҙи Әхмәҙи улы Солтанов, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1857 — Михаил Иванович Глинка, урыҫ композиторы.
- 1953 — Рәимов Риф Мөхсин улы, билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәүге башҡорт совет тарихсыларының береһе, тарих фәндәре докторы (1950).


text:
2 ғинуар
2 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 2-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 364 көн ҡала (кәбисә йылында 365).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1932 — Биишева Ләлә Ғибәҙулла ҡыҙы, «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе.
- 1940 — Вәлиев Дамир Жәүәт улы, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
- 1940 — Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы, йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1989).
- 1942 — Абдрахманов Илдус Барый улы, химия фәндәре докторы (1990), Башҡортостан Республикаһы фәндәр Академияһы академигы.
- 1953 — Әминә Яхина, билдәле башҡорт яҙыусыһы.
- 1953 — Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы.
- 1964 — Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 13 тапҡыр Параолимпия чемпионы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1956 — Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы, композитор, дирижёр, башҡорт профессионал музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. Беренсе башҡорт операһын яҙыусы.
- 1982 — Булатов Хоҙат Сәлимйән улы, Советтар Союзы Геройы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.


text:
Урал
Урал — Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Себер тигеҙлектәре араһында һуҙылған Рәсәй Федерацияһында һәм Ҡаҙағстандағы географик төбәк. Урал тау системаһы был төбәктең төп өлөшө булып тора.
Урал Европа менән Азия сиктәрендә урынлашҡан. Урал тауҙары һәм уға яҡын булған ҡалҡыулыҡтар төньяҡта Төньяҡ Боҙло океандан алып көньяҡта Ҡаҙағстандың ярым сүл райондарына тиклем һуҙылған.
Урал 5 географик зонаға бүленә — Поляр Урал, Поляр тирәһендәге Урал, Төньяҡ Урал, Урта Урал һәм Көньяҡ Урал.
Һыу айырғыс булған төп һырттан һәм киң уйһыулыҡтар менән айырылған һырттарҙан тора. Уралдың иң бейек түбәһе — «Исследовательский» һыртындағы «Народная» тауы (1859 м). Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.
Көньяҡ Уралда тау рельефының киңлеге 120 саҡрымға етә. "Уралып ятҡан Урал-тау" мөһим һыу айырғыс булып, Башҡортостан еренән 300 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң бейек тауҙары — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
Урал — йәшәйеште тәьмин иткән һыуалыш сығанағы ла. Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тура һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло океан бассейнына, Кама менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Каспий диңгеҙенә ҡарай. Күлдәре йәйрәп ята: Тауатуй, Арғужа, Уйылды, Иртәш, Ишкүл, Сыбаркүл, Торғаяҡ, Өргөн, Оҙонкүл, Яҡтыкүл...
Төньяҡ Уралда — тау тундраһы, көньяҡтараҡ — тау-тайга урмандары. Ылыҫлыларҙан кедр, ҡарағас, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы үҫә. Көньяҡ Уралда имән, ҡайын, йүкә, уҫаҡ, саған да бар.
Үҫемлектәр донъяһы ла, йәнлектәр донъяһы ла төрлө. Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, ҡама, көҙән, йофар, йәтсә...
Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, ҡыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалаҡ, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек...
Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау өсөн Урал биләмәләрендә Печора-Илич, Висим, Ильмен (башҡортса Илмән), Башҡорт ҡурсаулыҡтары булдырылған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. - Һүрәттәре менән 696 бит.
- Сәлимйән Бәҙретдинов.2008 йылға Башҡортостан календары .
- Архипова Н. П., Ястребов Е. В. Как были открыты Уральские горы: Очерки истории открытия и изучения природы Урала — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1982.
- Рычков А. В. 12 путешествий по Среднему Уралу — Реж: Малыш и Карлсон, 2008. — 50 б. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9900756-1-0.
- Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. 1-е изд. — М., Мысль, 1984.
- Мурзаев Э. М. Тюркские географические названия. — М., Вост. лит., 1996.
- Алешин Б. М., Иванов Ю. К., Ковальчук А. И., Коротеев В. А., Прокин В. А. Месторождения полезных ископаемых Урала — Екатеринбург: Институт геологии и геохимии УрО РАН, 1999. — 184 б.
- Урал — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Пучков В. Н., Япаров И. М. Урал // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
15 август
15 август — григориан стиле буйынса йылдың 227-се (кәбисә йылында 228) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1769 — Наполеон I Бонапарт, Франция императоры.
- 1886 — Байышев Таһир Ғәлләм улы, ғалим, башҡорт лексикографы һәм диалектологы.
- 1923 — Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1931 — Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.


text:
Йырсы безелдәк
Йырсы безелдәк (урыҫ. Йырсы безелдәк,лат. Locustella luscinioides) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Оҙонсараҡ кәүҙәле, киң ҡа¬натлы бик һаҡ "ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу һоро. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары һәм яурындарындағы таптары аҡ төҫтә. Башҡа безелдәктәрҙән ҡауырһындарында ҡара таптары булмауы һәм яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау, ул киҫкен «кррр» тип бөтөп ҡуя.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Асыҡ урындағы ҡыуаҡтарҙа, ялан аша үткән йылға ярҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Аҙығы — төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары. Үлән һабаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән төртөктәр менән һипкелләнгән 4—6 бөртөк көрәнһыу һары йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
30 март
30 март — григориан стиле буйынса йылдың 89-се (кәбисә йылында 90) көнө. Йыл аҙағына тиклем 276 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Испания — Барселона — Сәскәләр көнө.
- Малайзия — Келатан солтаны көнө.
- Фәләстин Дәүләте — Ерҙе яҡлау көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1981 — СССР-ҙа тәүге тапҡыр йәйге ваҡыт индерелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1974 — Эльбрус Ниғмәтуллин, «Рәсәйҙең иң көслө кешеһе» исемен йөрөтөүсе башҡорт бәһлеүәне, Рәсәй спортсыһы, пауэрлифтинг һәм армрестлинг буйынса спорт мастеры, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, актёр.
- 1955 — Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы — физика-математика фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Фәндәр Академияһы Президенты, Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2011 — Людмила Гурченко, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең кино һәм театр актёры, эстрада йырсыһы, кинорежиссер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1983), Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1994)


text:
Ҙур сәпсәү
Ҙур сәпсәү, күгәрсендән бәләкәйерәк (большой улит)(лат. Tringa nebularia)
Суҡышының осо өҫкәрәк кәкрәйеп торған һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөй, һырт яғы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Түшенең ике яғында ҡара һыҙыҡтар бар. Тәтелдәүестән төҙ суҡышы, ә көгөрләүектән ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «түлүй-түлүй» йәки «крү-крү».
Ҡыуаҡлыҡ, бейек үлән, ҡамыш менән уратып алынған һыу буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оялай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт көрән йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.


text:
Адмирал (күбәләк)
Адмирал[1][2] (лат. Vanessa atalanta) — нимфалидтар (Nymphalidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Алғы ҡанаттарының өҫкө яғындағы, артҡы ҡанаттарының тышҡы ҡаймаһындағы арҡырыы ҡыҙыл һыҙыҡ менән айырыла; ҡанат йәйеме 6 см-ға ҡәҙәр. Һәр ваҡыт күсеп йөрөй. Яҙын Урта диңгеҙ буйынан осоп ҡайта, йәй дауамында көҙ көнө көньяҡҡа осоп китеүсе бер быуын үҫтерә. Ҡайһы ваҡыт ҡышлай. Яҡты урындарҙа: урман аҡландарында, болондарҙа, баҫыуҙарҙа, йыш ҡына ҡала зонаһында сәскә клумбаларында һәм парктарҙа осорай.
Күбәләк ҡорто кесерткәндә һәм шайтан таяғында үҫә. Адмирал һаны шаҡтай күп, ләкин гел күсеп йөрүе сәбәпле уны осратыуы ҡыйын.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы(тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Бөжәктәр(урыҫ.)
- Ҡалып:Книга:Быллавоусые чешуекрылые Средней Азии(урыҫ.)


text:
22 март
22 март — григориан стиле буйынса йылдың 81-се (кәбисә йылында 82) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- БМО — Бөтә донъя һыу ресурстары көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1905 — Николай Баскаков, төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1951), профессор (1969).
- 1924 — Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 1927 — Хөрмәт Бикҡолов, башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе.
- 1930 — Вил Сәғит улы Кәримов, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1832 — Йоһанн Вольфганг фон Гёте, немец ғалимы һәм яҙыусыһы.
- 1988 — Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
- 2010 — Толкунова Валентина Васильевна, урыҫ йырсыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған һәм халыҡ артисы.


text:
21 апрель
21 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 111-се (кәбисә йылында 112) көнө. Йыл аҙағына тиклем 254 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бразилия — Тирадентес көнө.
- Италия — Рим ҡалаһы нигеҙләнгән көн.
- Кения — Ағастар ултыртыу көнө.
- Пакистан — Икбал көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1864 — Макс Вебер, немец социологы, философы, тарихсыһы, сәйәси иҡтисадсы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1910 — Марк Твен, Америка яҙыусыһы.
- 2015 — Сергей Михалёв, билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың спорт мастеры (1974).


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
Бар ер шары беҙҙең йөрәктә...
Күренекле шағир, прозаик, тәржемәсе, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премия лауреаты Рауил Шаммас менән уның улы, йәш шағир Алмас Шаммасов.
Тыңлау
Бар донъяға башҡорт тигән халыҡ
Ҡурай моңо тигән моң биргән!
Башҡорт дәүләт филармонияһы музыканты, ҡурайсы Илнур Хәйруллин.
Тыңлау
Илебеҙ халыҡтары телдәренең нескәлектәренә ҡағылған иң мөһим һорауҙар
Филология фәндәре докторы, профессор Фирҙәүес Хисаметдинованың юбилейы уңайынан уҙғарылған фәнни конференциянан әҙерләнгән яҙма.
Тыңлау
Йәштәр тауышы
Студия ҡунаҡтары - Розалия Зарипова менән Руслан Сөләймәнов.
Тыңлау
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Донъя халыҡтарының этник музыкаһы
Бразилия көйҙәре
Һәүәҫкәр йырсы Ринат Тулыбаев
Рудольф Нуриев исемендәге хореография колледжы китапханаһы эшмәкәрлеге


text:
16 апрель
16 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 106-се (кәбисә йылында 107) көнө. Йыл аҙағына тиклем 259 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Әрмәнстан — Полиция хеҙмәткәре көнө.
- Болгария — Беренсе Конституция көнө.
- Дания — Маргрет королеваның тыуған көн.
- АҠШ — Патриоттар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2005 — Башҡорт Википедияһында (Башҡортостан) исемле беренсе мәҡәлә яҙыла. Был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө иҫәпләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1319 — Иоанн II, Франция короле.
- 1495 — Петер Апиан, немец астрономы, математигы һәм картографы.
- 1889 — Чарли Чаплин, америка киноактёры, режиссёры, сценарисы.


text:
Фәлсәфә
Фәлсәфә (ғәр. فلسفة), шулай уҡ филосо́фия (бор. грек. φιλoσoφίa «аҡыллылыҡты һөйөү») — бар донъяны һәм кешенең йәшәйешен өйрәнеүсе һәм аңларға ынтылыусы фән; йәшәйештең иң мөһим һыҙаттарын, ысынбарлыҡты танып белеүҙең төп принциптарын, кеше тормошоноң маҡсатын, кеше менән донъя араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе тәғлимәт.
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фәлсәфә ниндәй ҙә булһа бер тәғәйен өлкәне генә өйрәнеү йәки аныҡ тикшеренеү ысулдарынан файҙаланыу менән сикләнмәй; киреһенсә, ул башҡа бар фәндәрҙең өйрәнгән мәсьәләләрен һәм үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарын дөйөмләштерә һәм ул фәндәргә теоретик нигеҙ бирергә ынтыла.
Фундаменталь һорауҙырҙы өйрәнеүҙең башҡа ысулдарынан, әйтеп үткәндә мистицизм, миф һәм сәнғәттән айырмалы рәүештә, фәлсәфә һынаусан (тәңкитсел), даими (системалы) һәм аңға таянған фекер йөрөтөүгә нигеҙләнә.
Йөкмәткеһе
Фәлсәфәнең билдәләмәһе һәм асылы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Фәлсәфәнең ниндәй ҙә булһа дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе йәки уның тикшеренеү объекты тураһында ғөмүми төшөнсә юҡ. Фәндең тарихи мәктәптәре һәм хәҙерге йүнәлештәре фәлсәфәне төрлөсә билдәләй.
Ғәҙәти билдәләмә ошолай бирелә: фәлсәфә ысынбарлыҡтың (донъяла булған һәр нәмәнең) тәүсәбәптәрен, уның йәшәү һәм үҙгәреү ҡанундарын өйрәнә. Был ҡанундар буйынса йәшәйәш һәм уйлау, танып өйрәнелгән ғәләм һәм уны өйрәнеүсе тереклек итә һәм үҫә бара. «Йәшәйеш» төшөнсәһенә ғәмәлдә булған процестар менән бергә аң менән төшөнөрлөк бар мөмкинселектәр ҙә инә. Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә, иң дөйөм төшөнсәләр менән уйлай.
Төрлө дәүерҙәрҙә һәм фәлсәфәнең төрлә йүнәлештәре өсөн был төшөнсәләр һәм тикшеренеү алымдары айырылып тора; ошо йәһәттән Гегель фәлсәфәне «фекерләү ярҙамында танып беленгән тикшеренеүсенең көн күргән заманы» тик билдәләй.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре түбәнерәк теҙеме менән бирелә. Улар тикшергән мәсьәләләр һанына ошондайҙары инә: «Аллаһ бармы-юҡмы?», «Ысынбарлыҡты объектив рәүештә танып белергә буламы-юҡмы?», «Кеше ҡылған эштең хаҡ йә хаҡһыҙ икәнлеген ни билдәләй?».
Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора. Шул уҡ ваҡытта, фәлсәфәнең аныҡ билдәләнгән сиктәре йәки дөйөм ҡабул ителгән методологияһы юҡ. «Фәлсәфәгә ни инә» һәм «Фәлсәфәне ҡалай билдәләп була» һымаҡ һорауҙар ҙа бәхәс тыуҙыра һәм фәлсәфәнең күп һанлы йүнәлештәрендә төрлөсә сиселә.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Метафизика ысынбарлыҡтың, йәшәйештең һәм донъяның төп булмышын өйрәнә; космология менән онтология тармаҡтарына бүленә.
- Эпистемология белемдең тәбиғәтен һәм күләмен өйрәнә; белем мөмкинме-юҡмы, ысынбарлыҡты танып белеп буламы-юҡмы, тигән һорауҙы тикшерә. Был йүнәлештең төп иғтибары танып белеү һәм уның ысул-юлдары, хәҡиҡәт, ышаныс, тәжрибә һәм интуиция төшөнсәләренә бәйле.
- Этика (йәиһә әхләҡи фәлсәфә) кешенең һәр эш-ҡылығы яраҡлымы-юҡмы, быға яуап биреп буламы-юҡмы, тигән һорауҙарҙы тикшерә; әхләҡ төшөнсәһен өйрәнә. Этиканың төп йүнәлештәре: метаэтика (әхләҡи хөкөмдөң мөмкинселеге, уны нигеҙләү; төрлө әхләҡи системаларҙы тикшереү), теоретик һәм ғәмәли (ҡулланма) этика (кеше һәр осраҡта ни эшләргә тейеш). Һуңғының тармаҡтары булып тирә-яҡ мөхит этикаһы (мөхиткә ҡарата кешенең ниндәй мөнәсәбәте яраҡлы", биоэтика (эвтаназияның яраҡлығы, кеше толҡатын ғилми тикшеренеүҙә тотонорға яраймы-юҡмы) һ.б. тора.
«Әхләклелек» һәм «изге күңел» төшөнсәләренә Платон тәүге әңгәмәләрендә билдәләмә бирергә тырыша.
- Сәйәси фәлсәфә ил, хөкүмәт, ил граждандары төшөнсәләренә бәйле; айырым шәхестәрҙең һәм йәмғиәттең дәүләткә ҡарата мөнәсәбәтен өйрәнә. Ғәҙеллек, ҡанун, мөлкәт, граждандарҙың хоҡуҡтары һәм бурыстарын тикшерә.
- Эстетика матурлыҡ төшөнсәһен һәм уның сәнғәттә, әҙәбиәттә, тормоштағы сағылышын өйрәнә; матурлыҡ тойғоһо, ләззәт (рәхәтлек), һиҙеү аша үҙләштереү, хис-тойғо ҡиммәттәренә ҡағыла.
- Логика — фекерләү ҡанундарын өйрәнгән фән. XIX быуаттың аҙағынан башлап, математиктар логиканың математикаға ҡағылған тармағын шаҡтай алға һөрҙө; бөгөнгө көндә логиканың ике киң йүнәлеше бар — математик логика (формаль символик логика) һәм фәлсәфәүи логика.
- Аң фәлсәфәһе аңдың булмышын һәм уның тәнгә мөнәсәбәтен өйрәнә; уның типик миҫалы булып дуализм менән материализм араһындағы бәхәс тора. Һуңғы осорҙа был тармаҡ когнитивистика (танып белеү фәне) менән яҡынлаша килә.
- Тел фәлсәфәһе телдең барлыҡҡа килеүен, уның булмышын һәм ҡулланылыуын тикшерә.
- Дин фәлсәфәһе дингә бәйле һорауҙар менән шөғөлләнә: Алланың барлығын-юҡлығын, булмышын, дини тәжрибәне, дини телде һәм текстарҙы, дин менән ғилем мөнәсәбәттәрен өйрәнә.
Фәндәрҙең күпселегенә арналған үҙ фәлсәфә тармаҡтары бар, мәҫ. математика фәлсәфәһе, хоҡуҡ фәлсәфәһе, тарих фәлсәфәһе һ.б. Шулай уҡ, элегерәк фәлсәфәнең ҡарамағында булған өлкәләр хәҙер үҙаллы фәндәр, мәҫ. психология, антропология һәм тәбиғәт фәндәре тарафынан ҡарала.
Фәлсәфә тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Фәлсәфә туыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Фәлсәфә туыуы беҙҙен эра алдынан VII—VI быуаттарҙа Ҡытайҙа, Индияла һәм Боронғо Грецияла башлана. Бер нисә тарихсылар Боронғо Мысыр һәм Месопотамиянан ҡалған мәкәләләр һәм афоризмдар йыйынтыҡтарҙы боронғо фәлсәфә тыуыу менән бәйләй.
Боронғо Греция фәлсәфәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Боронғо Греция фәлсәфәһе беҙҙен эра алдынан VI быуатта тыуа. Сократ алдынан фәлсәфәләр: Фалес (Милет мәктәбе нигеҙләүсе), Демокрит, Пифагор, Зенон. Улар «Нимәул ысынбарлыҡ?» һорауға яуап табырға тырыштылар.
Классик грек фәлсәфәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡалып:Terms Классик грек фәлсәфәһе ѳс кешеләр менән бәйле: Сократ, уның уҡыусыһы Платон, һәм Платон уҡыусыһы — Аристотель. Идеялар теорияһында Платон материаль объекттарҙы идеаль объекттар менән ҡаршыға ҡуя. Аристотель буйынса бѳтә белемдәрҫе кеше хәтерҙән ала, яңынан ул килмәй.
Эллиндар фәлсәфәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Боронғо Индия[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡалып:Terms Боронғо Индия фәлсәфәһе Боронғо Греция фәлсәфәһе менән сағыштырғанда биҡ яй үҫкә, сѳнки уның логикаһы математикағы менән бәйләнелмәғән. Ул лингвистика менән бәйләнғән (Сократ алдынан фәлсәфәләрҙә һымаҡ).
Боронғо Ҡытай[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Фәлсәфә терминдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Априо́ри (лат. a priori —«алда (элек) булған») — тәжрибә алыу алдынан килғән белем. Тәжрибәһеҙ дөрөҫ булған, алдынан дөрөҫ.Был философ термин эпистемология һәм логикаға Иммануил Кант менән индерелде. Априори белеме кешенең эске уйлау үҙәге булыуҙан сыға.
Априориға киреһе апостериори (лат. a posteriori — һуңдан) — тәжрибәнән һуң алынған белем.
- Казуальность ( лат. casus — осраҡлы хәл (ваҡиға), көтөлмәгән хәл) — көтөлмәгән хәл тураһында белем. Теория буйынса донъяла көтөлмәгән хәл дәр күп һәм ул дөйөмләштерелмәй. Эпикур, Лукреций һцм башҡа фәлсәфәләр менән яҡланды.[1][2]
- Эмпири́зм, эмпирици́зм (бор. грек. έuπeιpίa — тәжрибә) — тәжрибә яҡтан белем алыу йүнәлеше. Эмпиризм бөтә белемде иҫенә килтереп төҙөй.
Рационализмға һәм мистицизмға ҡаршы. Эмпиризм XVII—XVIII быуатта нигеҙләнде (Фрэнсис Бэкон, Томас Гоббс, Джон Локк, Джордж Беркли, Дэвид Юм); эмпирзм элементтары позитивизмға, неопозитивизмға (логик эмпиризм) яҡын.
Хәҙерге фәлсәфә ғалимдары: Лео Штраус майевтика аша белемде алырға кәңәш бирә. Башҡа рационалистар -фәлсәфә ғалимдары: Бенедикта Спинозу, Готфрида Лейбница, Рене Декарта, Георга Гегеля .
- Асыл, төп нигеҙ урыҫ. сущность– әйверҙен нимә ул һарауға яуап.
- Аң урыҫ. сознание– нәмә менән бәйләнеш тотоу, уны аңлау (Гегель).


text:
Мольер
Молье́р (франц. Molière, ысын исеме Жан Батист Поклен; франц. Jean Baptiste Poquelin; суҡынған 15 ғинуар 1622, Париж — 17 февраль 1673, шунда уҡ) — Францияның һәм яңы Европаның комедиографы, классик комедиялар ойштороусы. Профессияһы буйынса актер һәм театр директоры.
- 15 ғинуар көнө тыуғандар
- 1622 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Парижда тыуғандар
- 17 февраль көнө вафаттар
- 1673 йылда вафаттар
- Парижда вафат булғандар
- Алфавит буйынса драматургтар
- XVII быуат драматургтары
- Франция драматургтары
- Алфавит буйынса актёрҙар
- Франция актёрҙары
- XVII быуат актёрҙары
- Алфавит буйынса яҙыусылар