text:
Төбәгебеҙ почтальондарын «Иң яҡшы почтальонға—«Атайсал»дан аҡсалата бүләк» конкурсында ҡатнашырға саҡырғайныҡ. Конкурстың бағыусыһы «Башҡорт баҡыры» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте бәйге еңеүселәренең һәр береһенә 2000 һум аҡсалата премия ла әҙерләгәйне.
Был конкурста Баймаҡ, Йылайыр, Хәйбулла райондары һәм Сибай ҡалаһы почтальондарын ҡатнашырға саҡырғайныҡ. Әммә нишләптер Сибай ҡалаһы почтамты хеҙмәткәрҙәре генә әүҙемлек күрһәтте, райондар бәйгенән ситтә тороп ҡалды.
Почта хеҙмәтенең еңелдән түгеллеген беләбеҙ. Һауа торошоноң ниндәй булыуына ҡарамай, почтальон көн дә халыҡҡа гәзит-журналдар, хаттар таратырға тейеш. Уның араһында гәзит-журналдарға яҙҙырыу ҙа ойоштора. Сибай почтамты хеҙмәткәрҙәре Рәйлә Әхмәҙина, Римма Иғдисамова, Фәнүзә Рәмоваларҙың һәр береһе «Атайсал» гәзитенә 100-ҙән ашыу кешене яҙҙыртып, квитанцияларының күсермәһен редакцияға тапшырғайны. Үткән аҙнала конкурсҡа йомғаҡ яһап, уларҙың һәр береһенә, бәйге шарттарына ярашлы, 2000 һум аҡсалата премия тапшырҙыҡ.
Редакция иғлан иткән бәйгелә әүҙем ҡатнашҡан почтамт хеҙмәткәрҙәрен тағы бер тапҡыр ихлас ҡотлап, ауыр ҙа, яуаплы ла эштәрендә уңыштар теләйбеҙ. Киләсәктә лә баҫмабыҙҙың тоғро дуҫтары, ярҙамсылары булып ҡалығыҙ, тигән изге теләктә ҡалабыҙ.
Земфира Ишбаева.
Һүрәттә: «Атайсал» гәзитенең баш мөхәррире
Х.Н.Тапаҡов конкурс еңеүселәре менән.


c: text/html

text:
Миләүшә ХАБИЛОВА
Яңы йыл байрамы алдынан 2015 йылға «Атайсал» гәзитенә яҙылыусылар араһында лото-уйын үткәрелде. Редакцияға ебәрелгән квитанциялар бер йыллыҡҡа, ярты йыллыҡҡа һәм коллектив менән яҙылыусылар араһында бүлеп уйнатылды.
Шулай итеп, алты айға гәзиткә яҙылған уҡыусыларыбыҙ араһынан вәғәҙә ителгән электр духовкаһына Сибай ҡалаһының Таусылар проспекты, 30-77 адресы буйынса йәшәүсе М.Г.Рыҫәнбәтова лайыҡ булды. Икенсе приз—шәхси эшҡыуар Ә.Аҫылбаевтың «Браво» һәм «Йәшлек» магазиндарына бирелгән 2500 һумлыҡ сертификат ҡаланың шул уҡ Таусылар проспектынан (36-33) Э.Баязитова өлөшөнә төштө. Артабан лототрон Сибай ҡалаһы Таулы урамы, 25 адресынан Ә.Сыбарғошовҡа—термопот, Чайковский урамы, 8-36-нан Ф.Насыроваға—фен, Баймаҡ районының Басай ауылынан М.Фәтхуллинаға—миксер, Сибай ҡалаһының Төҙөүселәр урамы, 4/1-12-нән И.Рыҫбаевҡа—үтек, Баймаҡ районының Мерәҫ ауылынан Б.Ямантаеваға—фен, Сибайҙың Ветерандар урамы, 6-13 адресынан Г.Сөләймәноваға фен һәм Блюхер урамы, 48-се йорттан Т.Мансуровҡа миксер отторҙо.
Гәзитебеҙгә бер йылға яҙылыусылар араһында «Сибай» шифахана-профилакторийына путевка һәм Ә.Аҫылбаевтың «Браво», «Йәшлек» магазиндарына 5000 һумлыҡ бүләк сертификаты уйнатылды. Әлбиттә, шул уҡ минутта был бәхетле кешеләрҙең исемдәре лә асыҡланды. Лототронды әйләндереүсе һәм квитанцияларҙы тартып сығарыусы бер гонаһһыҙ бала ҡулдары сертификатты Сибай ҡалаһы Горький урамы, 57-1 адресынан А.Вәлиеваға, ә путевканы Ленин урамы, 38-се йорттоң 75-се фатирында ғүмер итеүсе Т.Дәүләтшинаға тип бүлде.
Артабан лототрон «Атайсал» гәзитенә коллектив менән яҙылыусылар араһында бәхетте һынаны һәм был осраҡта өҫтөнлөк Сибай ҡалаһының «Ирәндек» лицейы коллективына сыҡты. Улар «Аладдин» магазинының балаҫы менән бүләкләнде. Ә инде вәғәҙә ителгән келәм Р.Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейы өлөшөнә төштө.
«Атайсал» гәзитенә яҙылыусыларҙы, уны яратып уҡыусыларҙы һәм, әлбиттә, бүләк отоусы даланлыларҙы башланып торған Яңы йыл менән ҡотлап, һәр береһенә айырым изге теләктәр еткерәбеҙ. Бүләктәр иһә хужаларын гәзит редакцияһында көтөп ҡала. Киләһе йылда ла бергә булайыҡ, яҙылайыҡ һәм мотлаҡ һеҙгә лә уңыш йылмайыр, дуҫтар!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Радиожурналист Рәсүл Сәғитов яңы китабының презентацияһын үткәрә
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте, «Башҡортостан» ТРК-һы дәүләт унитар предприятиеһының «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы һәм М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филология факультеты билдәле журналист, яҙыусы, тәржемәсе Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» яңы китабының презентацияһын үткәрә.
Был төплө баҫма үткән быуаттың 80 йылдарынан алып ватан тарихында үҙ урынын тапҡан йәмәғәт-сәйәсәт хәлдәрен, ваҡиғаларҙы, процестарҙы, ҡарарҙарҙы анализлауҙан тора. Улар авторҙың – тәүҙә гәзит хәбәрсеһе, һуңынан радиола етди программалар комментаторы һәм алып барыусыһы, әлеге ваҡыт шәхесенең, үҙ күреү-кисереүҙәренән тора. Китаптың ике бүлегендә радиожурналистика «кухняһына» айырыусы иғтибар бүленә, йәш белгестәргә эшлекле кәңәштәр бирелә. Баҫма шулай уҡ башҡорт әҙәби телен ҡулланыу яғынан да әһәмиәтле, сөнки унда авторҙың был өлкәлә күп йыллыҡ тәжрибәһе сағылыш тапҡан.
Китап презентацияһы 22 ғинуарҙа, 14 сәғәттә, Башҡорт дәүләт педагогия университетының алтынсы корпусында, 202-се аудиторияла, Октябрь революцияһы урамы, 10 адресы буйынса үтәсәк. Унда «Китап» нәшриәте продукцияһының күсмә сауҙаһы ойоштороласаҡ.


text:
19-11-2012, 15:32 / Ауыл тормошо
Ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре һѳнәри байрамдарын билдәләне
Республикабыҙҙа ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре кѳнѳ уңайынан тантаналы йыйылыш үтте. Унда алдынғы хужалыҡтар, етәкселәр, игенселәр, малсылар, механизаторҙар, һауынсылар, эшкәртеүсе сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре Рәсәй, республика һәм Ауыл хужалығы министрлығының юғары наградалары менән бүләкләнде. Һѳнәри байрамдары уңайынан беҙ муниципаль район хакимиәтенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе В.В.Красавинға мѳрәжәғәт иттек....


text:
- Дөйөм положение
«Юлдаш йыры» асыҡ республика конкурсы (артабан – Конкурс) ижад менән әүҙем шөғөлләнгән, халыҡ һәм эстрада йырҙарын оҫта башҡарыусыларҙы билдәләй һәм уларҙың артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә.
- Конкурстың маҡсаты һәм бурыстары:
- үҙешмәкәр йырсыларҙың башҡарыу кимәлен күтәреү һәм уларҙың оҫталығын камиллаштырыу, яңы ижади һәләттәр асыу;
- йыр авторҙарының һәм композиторҙарҙың эшмәкәрлеген пропагандалау, талантлы йыр авторҙарын билдәләү;
- башҡарыусыларҙың һәм йыр авторҙарының ижади үҫешенә булышлыҡ итеү.
3.Конкурсты ойоштороусы:
Башҡортостан республикаһының «Башҡортостан» телерадиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар преприятиеһының «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы.
Ойоштороусы билдәле башҡарыусыларҙан, композиторҙарҙан, йүнәлешле уҡыу йорттары уҡытыусыларынан һәм «Башҡортостан» ТРК ДУП хеҙмәткәрҙәренән торған баһалама комиссияһын раҫлай, Конкурс уҙғарыу буйынса бар эште башҡарыр махсус комитет төҙөй.
Ойоштороусы бүләктәр (приз) фондын булдыра, лауреаттар ҡатнашлығында концерттар ойоштора, конкурсты мәғлүмәти яҡтан тәьмин итә.
4.Конкурста ҡатнашыусылар:
Конкурста Положениела күрһәтелгән ваҡытҡа тиклем ғариза биргән, Башҡортостан Республикаһынан, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының башҡа региондарынан, сит илдәрҙән башҡорт һәм татар телдәрендә йырлаған, 16 йәштән 60 йәшкә тиклемге үҙешмәкәр башҡарыусылар, шулай уҡ ҡатнашыусылар башҡарыуында үҙ яҙмаларын тәҡдим иткән йыр авторҙары ҡатнаша ала.
5.Конкурсты үткәреү тәртибе һәм шарттары:
Конкурста ҡатнашырға теләүселәр Ойоштороусыға
- ирекле формала анкета-ғариза;
- үҙе тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт (исем-шәрифтәр, тыуған көн һәм тыуған урын, белем кимәле, эшләгән йәки уҡыған урыны, йәшәгән адресы, бәйләнеш телефоны);
- өс әҫәрҙең фонограммаһын (беренсе йыр – башҡорт халыҡ йыры, икенсеһе –патриотик йыр, өсөнсөһө - конкурста ҡатнашыусы үҙе һайлаған йыр)
Бер башҡарыусынан иң күбе 4 йыр ҡабул ителә. Һәр йырҙың (халыҡ йырынан тыш)
а) шиғыр авторы
б) көй авторы
в) башҡарыусыһы күрһәтелергә тейеш.
6.Конкурсты үткәреү тәртибе
Конкурс өс этапта үтә:
Беренсе тур – 2016 йылдың 1 сентяберенән 2017 йылдың 1 мартына тиклем
Икенсе тур – 2017 йылдың 1 апреленән 1 июнгә тиклем
Өсөнсө тур – 2017 йылдың сентябрь-октябрь айҙары
Еңеүселәрҙе билдәләгәндә өсөнсө, икенсе, беренсе урындар һәм Гран-при биреү ҡарала. Ойоштороусы һәм жюри үҙ номинацияларын булдырыу хоҡуғына эйә.
Беренсе турҙа ойоштороу комитеты икенсе турға үтеүсе кандидаттарҙы билдәләй.
Икенсе турҙан уҙыусылар 2 мең һум кимәлендә иғәнә түләй.
Икенсе турҙа рәсми жюри ябыҡ ултырышта был турға тәҡдим ителгән яҙмаларҙы тыңлай.
Өсөнсө тур - Һығымталар яһау һәм еңеүселәр менән Гала-концерт. Өсөнсө турға үткән ҡатнашыусылар өсөн оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә.
Йомғаҡлау этабына үткән йырҙарҙы һайлау критерийҙары: музыкаль йөкмәтке, әҙәби кимәл, артист оҫталығы, тәбиғи һәләт.
Конкурстың беренсе турында ҡатнашыу өсөн башҡарыусылар Ойоштороу комитетына йырҙарының яҙмаларын тәҡдим итә. Үҙ яҙмалары булмаған башҡарыусыларға, Ойоштороу Комитеты ҡарары менән, «Башҡортостан» ТРК ДУП студияһында түләүле нигеҙҙә йыр яҙҙырыу мөмкинлеге бирелә.
Конкурста ҡатнашырға ғариза биреү башҡарыусының Ойоштороусы ҡуйған шарттар менән килешеүен белдерә.
Ойоштороусы Конкурсҡа килгән яҙмаларҙы (финал турға уҙмағандарын да)аудио, видеоальбомдар сығарғанда, эфирҙа, тапшырыуҙарҙа ҡулланыу хоҡуғы ала.
Финал концертта конкурс буйынса үткән йырҙарҙы алмаштырыу рөхсәт ителмәй.
Конкурс барышында профессиональ жюри шулай уҡ иң яҡшы композитор эшен, иң яҡшы шиғри әҫәрҙе билдәләй.
Ойоштороу комитеты менән килешелгәнсә, жюри ағзалары персональ бүләктәр булдыра һәм тапшыра ала.
7.Конкурсы финанслау.
«Юлдаш йыры» асыҡ республика Конкурсы
а) ойоштороусының килеменә;
б) ҡатнашыусылар иғәнәһенә;
в) бағыусылар аҡсаһына;
г) Гала-концертта һатылған билеттарҙан ингән аҡсаға;
д) башҡа төрлө ярҙамға
таянып ойошторола.
8.Конкурсты йомғаҡлау һәм бүләкләү
Өсөнсө (финал) турҙа ҡатнашыусылар «Юлдаш йыры» асыҡ республика конкурсының Дипломанты исемен ала. Еңеүселәр араһында өсөнсө, икенсе, беренсе урындар, Гран-при эйәһе билдәләнә, уларға «Юлдаш йыры» асыҡ республика конкурсының Лауреаты исеме бирелә, ойоштороусынан бүләктәр тапшырыла. Гала-концерт Башҡортостан юлдаш телевидениеһынан, «Ҡурай» каналынан күрһәтелә. Конкурста ҡатнашыусылар үҙҙәренең башҡарыу оҫталығын «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналында, "Башҡортостан юлдаш телеканалы"нда, «Ашҡаҙар» радиоһында пропагандалау мөмкинлеген ала.
Бәйләнеш:
Телефондар: (347) 251-74-88, 273-40-87, 295-98-79..
Адрес: 450076, Өфө ҡалаһы, Ғафури урамы, 9/1.
«Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы
Электрон адрес: yuldash.2017@yandex.ru
«ЮЛДАШ ЙЫРЫ - 2017» БӘЙГЕҺЕНДӘ ЖЮРИ ҠАРАМАҒЫНАН III ТУРҒА ҮТКӘН КОНКУРСАНТТАР ИСЕМЛЕГЕ:
- Альбина Әбдрәшитова
- Альбина Зарипова
- Азат Исҡужин
- Айрат Баязитов
- Айрат Хөснуллин
- Зәбирә Әпсәләмова
- Зөһрә Иҫәндәүләтова
- Илһам Таһиров
- Илгизә Алсынова
- Ләйсән Вәлиева
- Ләйсән Нурыева
- Наилә Шәрипова
- Ривал Мөхәмәтшин
- “Сылтыр шишмә” төркөмө
- Салауат Хәбибуллин
- Фәнзәт Әхмәтов
- Филүзә Рәшитова
- Флүрә Үҙәнбаева
- Хәлидә Ҡолшәрипова
- “Юлдаш” төркөмө


text:
Ғинуар-февраль айҙарында Башҡортостанда эш хаҡы буйынса бурыстар 81,5 миллион һум тәшкил итте
2013 йылдың ике айында Башҡортостанда эш хаҡы буйынса бурыстар 81,5 миллион һумға етте. Эш хаҡын алып бөтмәгән хеҙмәткәрҙәр һаны ике тапҡырға – 3956-ға тиклем артты. Был хәлде БР Хөкүмәте вице-премьеры Лилиә Ғүмәрова рәйеслегендәге эш хаҡы буйынса бурыстарҙы түләү мәсьәләләре буйынса Ведомство-ара координация советы тикшерҙе. Совет ултырышы кесе йома, 28 мартта, республика Хөкүмәтендә үтте.
Банкротлыҡ сигендәге йәки ябылыу алдында торған предприятиеларҙың хеҙмәткәрҙәре алдында 15 миллион һум күләмендә бурысы бар.
Эш хаҡы буйынса бурыстар йәһәтенән Башҡортостан Волга буйы федераль окруыгында икенсе урында тора. Округ буйынса иң күп бурыстар — Түбәнге Новгород өлкәһендә.
Лилиә Ғүмәрова һүҙҙәренсә, Өфөгә бурыстарҙың — 20 проценты, Туймазы районына – 12,6, Баймаҡ районына – 11,7, Сибайға – 7,4, Октябрьский ҡалаһына 3 проценты тура килә.
Ведомство-ара совет һәр бер осраҡты айырым тикшерҙе. «Туймазыбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте проблемалы предприятиеларҙың береһе булып тора. БР сәнәғәт һәм инновацин сәйәсәт министры Алексей Карпухин һүҙҙәренсә, предприятиела ауыр һәм көсөргәнешле хәл күҙәтелә. Предприятиеның бөтә кимәлдәге бюджеттарға һәм бюжеттан тыш фондтарға һалымдар һәм түләүҙәр буйынса бурыстары 100 миллион һумға яҡын тәшкил итә. 60 миллион һум самаһы – эш хаҡы буйынса бурыстар. Алексей Карпухин һүҙҙәренсә, заводты яңыртыу талап ителә.
Министр билдәләүенсә, бөгөнгө көндә технологик процесты үҙгәртеү буйынса ҡайһы бер тәҡдимдәр бар, потенциаль инвесторҙар ҙа билдәләнгән. Әммә ыңғай хәл ителгән осраҡта ла, ҙур проект күп ваҡыт аласаҡ һәм эш хаҡын түләү мәсьәләһе тиҙ арала хәл ителмәйәсәк. Шуға күрә республиканың Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы төрлө варианттарҙы, шул иҫәптән предприятиены банкрот тип иғлан итеү вариантын да тикшерә.
Ведомство-ара совет был мәсьәләне хәл итеү маҡсатына алдағы ваҡытта республика Хөкүмәтендә «Туймазыбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәкселегенең, банктар секторы вәкилдәренең иҡтисад блогы кураторҙары менән осрашыуын үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итте.


text:
Оҙаҡ йәшәүгә һигеҙ аҙым
01 июля 2016 йыл | Кәңәштәр
Ҡасан ғына булмаһын, һәр кеше үҙенең ғүмерен оҙайтыу тураһында уйлана. Берәүҙәр спорт менән шөғөлләнә, икенселәр махсус диетаға ултыра, бәғзеләр иһә сирҙәренән арынырға ынтыла… Әммә белгестәр фекеренсә, оҙаҡ йәшәргә теләгән һәр кем сәләмәтлеге хаҡында алдан уҡ, организмға төрлө сирҙәр эйәләшеп бөткәнгә тиклем ҡайғыртырға тейеш. Һаулығыңды йәштән һаҡла, тип юҡҡа ғына әйтмәгән бит аҡыл эйәләре. Табип-ғалимдар, психологтар һәм диетологтар оҙон ғүмерле булырға теләгән кешеләргә бер нисә кәңәш төҙөгән. Түбәндәге һигеҙ кәңәште үтәп йәшәгәндәр ғүмерҙәрен ярайһы уҡ оҙайтыр, тигән фекерҙә улар.
Изге Ҡөрьән телен өйрәнәләр
01 июля 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Ғилемлелек – нур, тиҙәр. Кеше ғүмер буйы белемгә ынтылырға те-йеш. Үтәк ауылында бына икенсе йыл инде ҡатын-ҡыҙҙар ғәрәпсәне - изге Ҡөрьән телен өйрәнә. Уларҙың мөғәллимәһе – Рәзилә Рәхмәтуллина.
3 июль – Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге хеҙмәте ойошторолоуға – 80 йыл
01 июля 2016 йыл | Йәмғиәт
3 июлдә район эске эштәр бүлегенең Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Район юлдарында тәртип һәм именлекте 13 кешенән торған коллектив һаҡлай. Дәүләт инспекцияһына тиҫтә йыл полиция майоры Жәлил Әнүәр улы Ғәйнуллин етәкселек итә. Һөнәри байрамдары уңайынан һүҙҙе уға бирҙек:
ФРАНЦУЗДАРҘЫҢ КҮҢЕЛДӘРЕН ӘСИР ИТЕП...
01 июля 2016 йыл | Йәмғиәт
Ғафури – Башҡортостаныбыҙҙың йөҙөк ҡашы булһа, уның биҙәге – милли аш-һыуы, ғөрөф-ғәҙәттәре, сағыу таланттары менән дан тотҡан, тотош Башҡортостандың этник-мәҙәни, ижтимағи үҫеш үҙенсәлектәрен һәм кимәлен сағылдырған, дөйөм бер милли йөҙө менән айырылып торған иң ҙур башҡорт ауылы Сәйетбаба.
Ҡапҡаһынан белеп була хужаһының кемлеген
01 июля 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Ғәҙәттә яҙ етеү менән ауылдарҙа санитар таҙартыу, төҙөкләндереү хәстәрлектәре башлана. Һәр кем үҙенең йорт тирәһен, ихатаһын ҡупшыларға тырыша. Урындағы үҙидараның да мәшәҡәттәре күбәйә был осорҙа: көтөүҙәр ойоштороу, юлдар, күперҙәр, социаль-көнкүреш объекттарын йүнәтеү, уларҙың биләмәһен тейешле тәртиптә тотоу тап улар иңендә бит. Был тәңгәлдә Красноусол ауыл биләмәһендә нимәләр эшләнә, улар бөгөн ниндәй хәстәрлектәр менән йәшәй? Красноусол ауыл биләмәһе башлығы Р.З.МӨХӘМӘҘИЕВА менән әңгәмәбеҙ ошо хаҡта.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Ҡеүәт – хәрәкәттән, ныҡлыҡ – моңдан
Ҡеүәт – хәрәкәттән, ныҡлыҡ – моңдан
йәки Бөрйән егете барығыҙҙы ла йәшнәп йәшәргә саҡыра
Ошо көндәрҙә Өфөлә дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәрҙәре араһында республика фестивале үтте. Тәүге тапҡыр ойошторолған сараның гала-концертында ғына йөҙҙән ашыу коллектив ҡатнашты. Улар республиканың төрлө ауыл-ҡалаһынан килгәйне. Дәүләт хеҙмәткәрҙәре араһында ижади кешеләр күп икән: һайлап алыу турҙары ла, төп концерт та иҫ киткес шәп, үҙенсәлекле үтте. Йыр-бейеүгә маһир, музыка ҡоралдарында уйнарға оҫта чиновниктар “Ғорурланам һинең менән, Башҡортостан!” тип аталған концертта төрлө номинацияларҙа ярышты. Ошо сарала вокал жанры буйынса беренсе урын яулаусы Артур Әлибәков менән осрашып, спорт һәм йыр тураһында әңгәмә ҡорҙоҡ – ул Өфө ҡалаһының Киров район хакимиәтендә физкультура һәм спорт бүлеген етәкләй.
– Артур Айҙар улы, Һеҙҙе студент сағығыҙҙа шау-шыулы концерттар ойоштороусы, ә инде хәҙер етди хеҙмәткәр булараҡ таныйбыҙ. Бөгөн сәхнәгә башҡорт халыҡ йыры “Сибай” менән сығыуығыҙ, ниндәйҙер кимәлдә, аптырау ҙа уятты. Ни тиһәң дә, был бик ауыр жанр. “Сибай”ҙы һайлауығыҙ юғары амбицияларға һәм үҙ-үҙегеҙгә ышаныуығыҙға бәйлеме?
– Юҡ, башҡорт халыҡ йырҙарын яратыуыма һәм популярлаштырырға тырышыуыма бәйле. Үҙемә ышанысым да көслө, әлбиттә, шунһыҙ лайыҡлы итеп йәшәп буламы ни? Бөтә эшкә лә етди ҡарау яҡлымын, шуға ла сәхнәгә сығырға ныҡлы әҙерләндем. Йырҙы ете ҡат үлсәп һайланым, белгестәр менән кәңәшләштем, репетицияларҙы ла ҡалдырманым. Башҡорт халыҡ йырҙарының тарихы менән һәр ваҡыт ҡыҙыҡһынам. Беҙҙең йырҙар – һоҡланғыс байлыҡ ул, был турала сәғәттәр буйы һөйләшеп ултырырға ла әҙермен. Киң таралмаған йырҙарҙы белеп ҡалһам, шундуҡ тарихын да һөйләтеп алам, эҙләнәм. Йыр-моң үҙе бер серле донъя кеүек.
Ләкин был темала күңелде ҡырған нәмәләр ҙә юҡ түгел. Бына Һеҙ ҙә һүҙҙе: “Нишләп халыҡ йырына үрелдегеҙ?” – тигән һорау менән башланығыҙ. Ниңәлер беҙҙә халыҡ йырҙарын боронғолоҡ менән генә бәйләп баралар. “Буранбай”, “Сибай” йәки башҡа мәшһүр йырҙарыбыҙ менән сәхнәгә сығыусылар мотлаҡ елән, ҡамсат бүрек кейгән булырға тейеш, тип ҡанға һеңдерелде инде хәҙер. Был хәл менән риза түгелмен, халыҡ йырҙары бөтә заманға ла тура килергә тейеш. Тейеш кенә түгел, тура килә лә. Улар табын артында ла, ябай сәхнәлә лә, хатта аш-һыу бүлмәһендә лә йырланырға тейеш. Кем теләй, ҡайҙа теләй – рәхәтләнеп йырлаһын, сик ҡуйырға кәрәкмәй. Башҡорттар – моңло халыҡ. Әлбиттә, һәр кем йырҙарҙы үҙ кимәлендә башҡара, профессиональ кимәлдә сәхнәгә сығыусылар тураһында әйтмәйем, был бөтөнләй икенсе тема. Йырҙарыбыҙҙы тотош йәмғиәттә популярлаштырыу тураһында һүҙ алып барам. Халыҡ йырын шул тиклем ауыр, бер кемдең дә буйы етмәҫлек кеүек күҙ алдына килтерәбеҙ, уны кешеләр бер кем ишетмәгәндә лә йырлап ҡарарға йөрьәт итмәй. Теләгән һәр кем сәхнәгә сығып йырлаһын тип саҡырмайым, был милли байлығыбыҙҙың бәҫен генә төшөрөр ине. Ләкин йырҙарҙы ниндәйҙер кимәлдә заманлаштырып ҡараған йәштәргә кәртәләр ҡуйыуға ҡаршымын. Һәр кем йырлаһын, халыҡсанлыҡ шулай ярала. Юҡһа беҙҙә материал шул тиклем күп, ләкин халыҡ йырҙары популяр түгел. “Заманлаштырыу”ҙы йырҙарҙың көйөн, мәғәнәһен үҙгәртеү тип түгел, ә киң масса ҡабул итерлек итеп еткерә белеү тип аңларға кәрәк. Бына мин халыҡ йырҙарын төрлө сит илдәрҙең, милләттәрҙең музыкаль инструменттары менән йырлап ҡарарға хыялланам. Хыял ғына түгел, был юҫыҡта эш тә алып барам, төрлө ерҙә йәшәүсе һәүәҫкәр, профессиональ артистар менән аралашам. Был турала һүҙ ҡуйыртып тормайыҡ, эшемдең һөҙөмтәһен күрһәтерлек булғас, тағы ла бер осрашырбыҙ, булмаһа. Эш түгел инде ул, ә күңелем сағылышы.
– “Йырсы Артур” менән “рәйес Артур” үҙ-ара низағҡа инеп, күңелегеҙҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙырмаймы?
– Ҡасандыр “Шау-шоу” төркөмөн ойоштороп, республика сәхнәләрендә йырлап йөрөһәм дә, юғары уҡыу йортон тамамлау менән дәүләт эшенә индем. Алдымда бер ниндәй ҙә һайлау торманы, дәүләт эшмәкәре буласағымды кескәй саҡтан уҡ белә инем. Атайым һәм олатайым Таштимер ҙә – районыбыҙҙа билдәле дәүләт эшмәкәрҙәре. Улар ҙа шулай уҡ мәҙәниәткә яҡын кешеләр, атайым баянда уйнаһа, һоҡланып тыңлайбыҙ. Бала саҡтан матур иҫтәлектәр һаҡлана: мәрхүм олатайымдың “уазигы”на ултырып баҫыу гиҙәбеҙ, ул йырлай. Бер тәбиғәт матурлығына, бер йыр шауҡымына бирелеп, тын да алырға ҡурҡып, машинала шым ғына ултырам. йырға һөйөү ҡайҙан һеңгәнен хәҙер аңлағанһығыҙҙыр инде. Емертеп эшләргә йыр ҡамасауламай ул. Быны мин ата-бабаларымдың йәшәйешендә күрҙем, үҙемдең миҫалымда ла иҫбатлайым.
– Халҡыбыҙ моңло ғына түгел, кәрәк саҡта уҫал да була белә, шулай бит? Вазифалы кешеләр йырлап ҡына йөрөһә, кем эшләр икән, тип тетмәне тетергә лә оҙаҡ һорап тормаҫтар...
– Ошондайыраҡ һорауҙы ишектән ингәс үк бирерһегеҙ тип көткәйнем (йылмая). Әлбиттә, төп эшем – Өфө ҡалаһының Киров район хакимиәтендә физкультура һәм спорт буйынса комитет рәйесе вазифаһын башҡарыу. Ҡәнәғәтмен – йөҙөп йөрөп эшләрлек мөмкинлек бар. Спорт системаһында 10 йыл эшләйем, ғорурланып телгә алырлыҡ һөҙөмтәләр ҙә, маҡсаттар ҙа күп. Киров районы – уҡыусылары, студенттары күп үҙәк. Башҡа йәштәр ҙә байтаҡ. Бөтә көстө һалып, йәмғиәтебеҙҙең төрлө категорияларына ҡараған кешеләргә лә ҡыҙыҡ булырлыҡ спартакиадалар һәм башҡа уйындар, саралар үткәрәбеҙ. Спорт сараларын бер көндә генә ойоштороп булмай, йылдар дауамында үҙ өҫтөндә эшләгән кешеләрҙең беҙ ойошторған сараларға килеп, үҙҙәрен күрһәтә алыуы һәр ваҡыт күңелгә йылылыҡ, дәрт өҫтәй. Студенттар спортҡа яҡыныраҡ, әлбиттә. Уларҙы йыйып алыу, төрлө сараларға саҡырыу ҙур ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Ә бына эшләүсе йәштәребеҙ донъя мәшәҡәттәренә сумған. Бәләкәй балаларҙы аяҡҡа баҫтырыу, аҡса, ипотека, эш кеүек проблемалар менән йонсоп, йәш саҡтың үткәнен һиҙмәй ҙә ҡалабыҙ. йәштәрҙең көнитмеше ниндәйҙер бер йырып сыҡҡыһыҙ ҡаҙан кеүек. Шуға ла беҙҙә тап ошо категорияға ҡараған кешеләрҙең тормошона ла сағыу төҫтәр, спортты индереү өсөн бик күп сара үтә. Һәр бер сара тураһында айырым һөйләп тормайым, ләкин форсаттан файҙаланып ҡалғы килә: сәләмәт тәндә – сәләмәт рух, тиңдәштәр! Баш ҡатҡан, тормош баҫҡан ваҡытта спорттан да яҡшыраҡ дауа тапмаҫһың. Юҡ, ысын: спорт йөҙләгән дарыуҙы алмаштыра ала, тик бына бер дарыу ҙа спортты алмаштыра алмай. Саралар күп ойошторола, уларҙы күҙәтеп, ҡатнашып барыу әллә күпме файҙа бирәсәк.
– Спорт сараларын ситтән күҙәтеүселәр иҫәбенән түгелһегеҙҙер?
– Әлбиттә, юҡ. Бөтә сарала ла әүҙем ҡатнашам. Бынан тыш, бергә уҡыған, эшләгән таныштар-дуҫтар араһында баскетбол, футбол, бильярд һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар ойоштороп, ҡатнашып йөрөйөм. Кешенең физик торошо тышҡы ҡиәфәтендә сағыла. Спорт менән шөғөлләнмәй, үҙ өҫтөңдә эшләмәй тороп агитация алып барып булмай. Был – көлкө.
– Өфө халҡы спорт ярата тип әйтеп буламы?
– һуңғы йылдарҙа спортҡа ылығыусылар артҡандан-арта. Даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеүселәрҙең һанын арттырыу, сәләмәтлеккә иғтибарҙы күбәйтеү өсөн төрлө кимәлдәге программалар, стратегик йүнәлештәр бар. Ә рәсми мәғлүмәттәр буйынса, әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеүселәр һаны 30 проценттан да кәм түгел. Был күрһәткес артабан да артһын өсөн эшләйбеҙ. Рәсәй буйынса һүҙ йөрөткәндә, спортҡа төрлөсә ҡараған төбәктәр булыуы аңлашыла. Беҙҙән юғарыраҡ күрһәткестәргә өлгәшеүселәр ҙә юҡ түгел. Бер миҫал килтергем килә: сентябрь айы еттеме, кабинетҡа илебеҙҙең Кавказ төбәктәренән килеп уҡыусы студент егеттәр тула. Гел шул бер мәсьәлә – спорт менән шөғөлләнеү өсөн урын табыуҙа ярҙам һорайҙар. Ҡорамалдар һатып алыу өсөн үҙҙәренең аҡсаһын тотонорға ла әҙерҙәр. Студенттар ҡаласығындағы буш торған подвалды күреп ҡалһындармы, йә булмаһа, икенсе берәй бинамы. Улар араһында спорт менән шөғөлләнмәгәндәр бик һирәктер. Беҙҙең егеттәрҙең әүҙемлеген әллә ни күргән юҡ. Һығымталарҙы үҙегеҙ яһағыҙ инде.
– Ниндәй һығымта яһарға тейешмен? Милләттәштәребеҙҙең спортҡа барымы юҡ типме?
– Юҡ! Мең тапҡыр юҡ! Бәхәскә урын ҡалмаһын өсөн икенсе миҫал килтерәм: баш ҡалабыҙҙағы башҡорт мәктәптәре һәм гимназиялары тураһында барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Төрлө райондарҙан килеп уҡыған республика уҡыу учреждениелары тураһында түгел һүҙем, ауыл балалары физик яҡтан ҡаланыҡыларҙан ныҡлыраҡ. Ҡала башҡорттары уҡыған мәктәптәрҙә уҡыусы малай-ҡыҙҙарҙың да спорт йүнәлешендәге күрһәткестәре һәр ваҡыт башҡа мәктәптәрҙекенән юғарыраҡ булып сыға. Турникта күтәрелеү булһынмы, йүгереүме – улар алдараҡ. Шул уҡ ҡала һауаһын һулап, шул уҡ мөхиттә үҫкән малай-ҡыҙҙар бит инде, ләкин генофонд көслө булғас, һөҙөмтәләр көттөрмәй. дөйөм күрһәткестәрҙе барлағанда был асыҡ күренә. Ҡеүәт тә, сыҙамлыҡ та бар. Шахмат, шашка буйынса ярыштарҙа ла призлы урындарҙы беҙҙекеләр яулай.
– Ләкин ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән спортсыларыбыҙ әллә ни күп түгел. Нимә етмәй икән беҙгә?
– Инициатива аҙыраҡ. Ялҡаулыҡ тип кенә әйтеп булмай уны. “Баҙнатһыҙлыҡ” тип билдәләргә кәрәктер. Вайымһыҙлыҡ та юҡ түгел. Ә бит ниндәй потенциал, тәбиғәттән бирелгән көс бар! Ҡаршымда журналист кеше ултырғас, ошо хаҡта ла әйткем килә: үҙәк телевидениенан прайм-таймда күрһәтелгән программалар кешеләрҙә дөрөҫ булмаған ҡиммәттәр тәрбиәләй. Кешеләр көн һайын телевидение аша донъяның иң “бысраҡ”, аҫҡа тәгәрәгән кешеләре, ваҡиғалары менән таныша. Шул ваҡиғаларға баһа биреп маташа, аңларға тырыша. Ҡыҫҡаһы, башын сүп-сар менән тултырып, тормош шулай булырға тейеш икән, тип йәшәй башлауы ихтимал. Киң матбуғат саралары – йәмғиәтте тәрбиәләүҙәге иң ҡеүәтле көс. Мәҫәлән, уның аша көн һайын “Илебеҙ ауырый, беҙҙе сығып йүгереү генә ҡотҡара ала” тип тыҡып торһалар, ун кешенең туғыҙы, тышҡа сығып, йүгереп инер ине. Тик юҡ шул. Популяр спорт каналдары ла төрлө трансляция ваҡытында һыра рекламалай. Эйе, спиртһыҙ һыра тураһында һүҙ бара, ләкин һыра бит! Ил етәкселеге лә, республика башлығы ла спорт менән дуҫ булыуын халыҡҡа күрһәтте. Ошо факттарҙы ғына файҙаланып та әллә күпме программа, социаль реклама әҙерләп булыр ине.
– Артур Айҙар улы, әлбиттә, бер әңгәмәлә генә Һеҙҙең кеүек тормошта ҡайнап йәшәгән кешенең эштәрен барлап та бөтөп булмай. Шулай ҙа гәзитебеҙҙе уҡыусы йәштәргә әйтер иң мөһим һүҙҙәрегеҙҙе ишетке килә.
– Заман ығы-зығыһында үҙебеҙгә тейешле кимәлдә иғтибар итмәйбеҙ. Ҡайһы саҡ балаларға ла ваҡыт етмәй китә. һөҙөмтәлә кешеләрҙең тәне лә, рухы ла ауырый башлай, ни тиһәң дә, үҙебеҙҙе әхлаҡи яҡтан да, хәрәкәтләнеп тә үҫтереп, тәрбиәләп тороу етмәй. Тормошоғоҙ аҡса, карьера эшләү мәшәҡәттәренә генә ҡайтып ҡалмаһын. Күңелегеҙҙә яралған моң, хистәр ойоп ятмаһын, сығарығыҙ уны, күкрәк киреп, иркен тын алып йәшәйек! Спорт тән сәләмәтлеген ҡайғыртһа, рух ныҡлығын тормошҡа ашҡан хыялдар, күңелдәге моң булдыра – ошоно онотмайыҡ.
Лилиә СИРАЕВА әңгәмәләште.
Эдуард ДИЛМӨХӘМӘТОВ
фотолары.
Ошо көндәрҙә Өфөлә дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәрҙәре араһында республика фестивале үтте. Тәүге тапҡыр ойошторолған сараның гала-концертында ғына йөҙҙән ашыу коллектив ҡатнашты. Улар республиканың төрлө ауыл-ҡалаһынан килгәйне. Дәүләт хеҙмәткәрҙәре араһында ижади кешеләр күп икән: һайлап алыу турҙары ла, төп концерт та иҫ киткес шәп, үҙенсәлекле үтте. Йыр-бейеүгә маһир, музыка ҡоралдарында уйнарға оҫта чиновниктар “Ғорурланам һинең менән, Башҡортостан!” тип аталған концертта төрлө номинацияларҙа ярышты. Ошо сарала вокал жанры буйынса беренсе урын яулаусы Артур Әлибәков менән осрашып, спорт һәм йыр тураһында әңгәмә ҡорҙоҡ – ул Өфө ҡалаһының Киров район хакимиәтендә физкультура һәм спорт бүлеген етәкләй.
– Артур Айҙар улы, Һеҙҙе студент сағығыҙҙа шау-шыулы концерттар ойоштороусы, ә инде хәҙер етди хеҙмәткәр булараҡ таныйбыҙ. Бөгөн сәхнәгә башҡорт халыҡ йыры “Сибай” менән сығыуығыҙ, ниндәйҙер кимәлдә, аптырау ҙа уятты. Ни тиһәң дә, был бик ауыр жанр. “Сибай”ҙы һайлауығыҙ юғары амбицияларға һәм үҙ-үҙегеҙгә ышаныуығыҙға бәйлеме?
– Юҡ, башҡорт халыҡ йырҙарын яратыуыма һәм популярлаштырырға тырышыуыма бәйле. Үҙемә ышанысым да көслө, әлбиттә, шунһыҙ лайыҡлы итеп йәшәп буламы ни? Бөтә эшкә лә етди ҡарау яҡлымын, шуға ла сәхнәгә сығырға ныҡлы әҙерләндем. Йырҙы ете ҡат үлсәп һайланым, белгестәр менән кәңәшләштем, репетицияларҙы ла ҡалдырманым. Башҡорт халыҡ йырҙарының тарихы менән һәр ваҡыт ҡыҙыҡһынам. Беҙҙең йырҙар – һоҡланғыс байлыҡ ул, был турала сәғәттәр буйы һөйләшеп ултырырға ла әҙермен. Киң таралмаған йырҙарҙы белеп ҡалһам, шундуҡ тарихын да һөйләтеп алам, эҙләнәм. Йыр-моң үҙе бер серле донъя кеүек.
Ләкин был темала күңелде ҡырған нәмәләр ҙә юҡ түгел. Бына Һеҙ ҙә һүҙҙе: “Нишләп халыҡ йырына үрелдегеҙ?” – тигән һорау менән башланығыҙ. Ниңәлер беҙҙә халыҡ йырҙарын боронғолоҡ менән генә бәйләп баралар. “Буранбай”, “Сибай” йәки башҡа мәшһүр йырҙарыбыҙ менән сәхнәгә сығыусылар мотлаҡ елән, ҡамсат бүрек кейгән булырға тейеш, тип ҡанға һеңдерелде инде хәҙер. Был хәл менән риза түгелмен, халыҡ йырҙары бөтә заманға ла тура килергә тейеш. Тейеш кенә түгел, тура килә лә. Улар табын артында ла, ябай сәхнәлә лә, хатта аш-һыу бүлмәһендә лә йырланырға тейеш. Кем теләй, ҡайҙа теләй – рәхәтләнеп йырлаһын, сик ҡуйырға кәрәкмәй. Башҡорттар – моңло халыҡ. Әлбиттә, һәр кем йырҙарҙы үҙ кимәлендә башҡара, профессиональ кимәлдә сәхнәгә сығыусылар тураһында әйтмәйем, был бөтөнләй икенсе тема. Йырҙарыбыҙҙы тотош йәмғиәттә популярлаштырыу тураһында һүҙ алып барам. Халыҡ йырын шул тиклем ауыр, бер кемдең дә буйы етмәҫлек кеүек күҙ алдына килтерәбеҙ, уны кешеләр бер кем ишетмәгәндә лә йырлап ҡарарға йөрьәт итмәй. Теләгән һәр кем сәхнәгә сығып йырлаһын тип саҡырмайым, был милли байлығыбыҙҙың бәҫен генә төшөрөр ине. Ләкин йырҙарҙы ниндәйҙер кимәлдә заманлаштырып ҡараған йәштәргә кәртәләр ҡуйыуға ҡаршымын. Һәр кем йырлаһын, халыҡсанлыҡ шулай ярала. Юҡһа беҙҙә материал шул тиклем күп, ләкин халыҡ йырҙары популяр түгел. “Заманлаштырыу”ҙы йырҙарҙың көйөн, мәғәнәһен үҙгәртеү тип түгел, ә киң масса ҡабул итерлек итеп еткерә белеү тип аңларға кәрәк. Бына мин халыҡ йырҙарын төрлө сит илдәрҙең, милләттәрҙең музыкаль инструменттары менән йырлап ҡарарға хыялланам. Хыял ғына түгел, был юҫыҡта эш тә алып барам, төрлө ерҙә йәшәүсе һәүәҫкәр, профессиональ артистар менән аралашам. Был турала һүҙ ҡуйыртып тормайыҡ, эшемдең һөҙөмтәһен күрһәтерлек булғас, тағы ла бер осрашырбыҙ, булмаһа. Эш түгел инде ул, ә күңелем сағылышы.
– “Йырсы Артур” менән “рәйес Артур” үҙ-ара низағҡа инеп, күңелегеҙҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙырмаймы?
– Ҡасандыр “Шау-шоу” төркөмөн ойоштороп, республика сәхнәләрендә йырлап йөрөһәм дә, юғары уҡыу йортон тамамлау менән дәүләт эшенә индем. Алдымда бер ниндәй ҙә һайлау торманы, дәүләт эшмәкәре буласағымды кескәй саҡтан уҡ белә инем. Атайым һәм олатайым Таштимер ҙә – районыбыҙҙа билдәле дәүләт эшмәкәрҙәре. Улар ҙа шулай уҡ мәҙәниәткә яҡын кешеләр, атайым баянда уйнаһа, һоҡланып тыңлайбыҙ. Бала саҡтан матур иҫтәлектәр һаҡлана: мәрхүм олатайымдың “уазигы”на ултырып баҫыу гиҙәбеҙ, ул йырлай. Бер тәбиғәт матурлығына, бер йыр шауҡымына бирелеп, тын да алырға ҡурҡып, машинала шым ғына ултырам. йырға һөйөү ҡайҙан һеңгәнен хәҙер аңлағанһығыҙҙыр инде. Емертеп эшләргә йыр ҡамасауламай ул. Быны мин ата-бабаларымдың йәшәйешендә күрҙем, үҙемдең миҫалымда ла иҫбатлайым.
– Халҡыбыҙ моңло ғына түгел, кәрәк саҡта уҫал да була белә, шулай бит? Вазифалы кешеләр йырлап ҡына йөрөһә, кем эшләр икән, тип тетмәне тетергә лә оҙаҡ һорап тормаҫтар...
– Ошондайыраҡ һорауҙы ишектән ингәс үк бирерһегеҙ тип көткәйнем (йылмая). Әлбиттә, төп эшем – Өфө ҡалаһының Киров район хакимиәтендә физкультура һәм спорт буйынса комитет рәйесе вазифаһын башҡарыу. Ҡәнәғәтмен – йөҙөп йөрөп эшләрлек мөмкинлек бар. Спорт системаһында 10 йыл эшләйем, ғорурланып телгә алырлыҡ һөҙөмтәләр ҙә, маҡсаттар ҙа күп. Киров районы – уҡыусылары, студенттары күп үҙәк. Башҡа йәштәр ҙә байтаҡ. Бөтә көстө һалып, йәмғиәтебеҙҙең төрлө категорияларына ҡараған кешеләргә лә ҡыҙыҡ булырлыҡ спартакиадалар һәм башҡа уйындар, саралар үткәрәбеҙ. Спорт сараларын бер көндә генә ойоштороп булмай, йылдар дауамында үҙ өҫтөндә эшләгән кешеләрҙең беҙ ойошторған сараларға килеп, үҙҙәрен күрһәтә алыуы һәр ваҡыт күңелгә йылылыҡ, дәрт өҫтәй. Студенттар спортҡа яҡыныраҡ, әлбиттә. Уларҙы йыйып алыу, төрлө сараларға саҡырыу ҙур ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Ә бына эшләүсе йәштәребеҙ донъя мәшәҡәттәренә сумған. Бәләкәй балаларҙы аяҡҡа баҫтырыу, аҡса, ипотека, эш кеүек проблемалар менән йонсоп, йәш саҡтың үткәнен һиҙмәй ҙә ҡалабыҙ. йәштәрҙең көнитмеше ниндәйҙер бер йырып сыҡҡыһыҙ ҡаҙан кеүек. Шуға ла беҙҙә тап ошо категорияға ҡараған кешеләрҙең тормошона ла сағыу төҫтәр, спортты индереү өсөн бик күп сара үтә. Һәр бер сара тураһында айырым һөйләп тормайым, ләкин форсаттан файҙаланып ҡалғы килә: сәләмәт тәндә – сәләмәт рух, тиңдәштәр! Баш ҡатҡан, тормош баҫҡан ваҡытта спорттан да яҡшыраҡ дауа тапмаҫһың. Юҡ, ысын: спорт йөҙләгән дарыуҙы алмаштыра ала, тик бына бер дарыу ҙа спортты алмаштыра алмай. Саралар күп ойошторола, уларҙы күҙәтеп, ҡатнашып барыу әллә күпме файҙа бирәсәк.
– Спорт сараларын ситтән күҙәтеүселәр иҫәбенән түгелһегеҙҙер?
– Әлбиттә, юҡ. Бөтә сарала ла әүҙем ҡатнашам. Бынан тыш, бергә уҡыған, эшләгән таныштар-дуҫтар араһында баскетбол, футбол, бильярд һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар ойоштороп, ҡатнашып йөрөйөм. Кешенең физик торошо тышҡы ҡиәфәтендә сағыла. Спорт менән шөғөлләнмәй, үҙ өҫтөңдә эшләмәй тороп агитация алып барып булмай. Был – көлкө.
– Өфө халҡы спорт ярата тип әйтеп буламы?
– һуңғы йылдарҙа спортҡа ылығыусылар артҡандан-арта. Даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеүселәрҙең һанын арттырыу, сәләмәтлеккә иғтибарҙы күбәйтеү өсөн төрлө кимәлдәге программалар, стратегик йүнәлештәр бар. Ә рәсми мәғлүмәттәр буйынса, әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеүселәр һаны 30 проценттан да кәм түгел. Был күрһәткес артабан да артһын өсөн эшләйбеҙ. Рәсәй буйынса һүҙ йөрөткәндә, спортҡа төрлөсә ҡараған төбәктәр булыуы аңлашыла. Беҙҙән юғарыраҡ күрһәткестәргә өлгәшеүселәр ҙә юҡ түгел. Бер миҫал килтергем килә: сентябрь айы еттеме, кабинетҡа илебеҙҙең Кавказ төбәктәренән килеп уҡыусы студент егеттәр тула. Гел шул бер мәсьәлә – спорт менән шөғөлләнеү өсөн урын табыуҙа ярҙам һорайҙар. Ҡорамалдар һатып алыу өсөн үҙҙәренең аҡсаһын тотонорға ла әҙерҙәр. Студенттар ҡаласығындағы буш торған подвалды күреп ҡалһындармы, йә булмаһа, икенсе берәй бинамы. Улар араһында спорт менән шөғөлләнмәгәндәр бик һирәктер. Беҙҙең егеттәрҙең әүҙемлеген әллә ни күргән юҡ. Һығымталарҙы үҙегеҙ яһағыҙ инде.
– Ниндәй һығымта яһарға тейешмен? Милләттәштәребеҙҙең спортҡа барымы юҡ типме?
– Юҡ! Мең тапҡыр юҡ! Бәхәскә урын ҡалмаһын өсөн икенсе миҫал килтерәм: баш ҡалабыҙҙағы башҡорт мәктәптәре һәм гимназиялары тураһында барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Төрлө райондарҙан килеп уҡыған республика уҡыу учреждениелары тураһында түгел һүҙем, ауыл балалары физик яҡтан ҡаланыҡыларҙан ныҡлыраҡ. Ҡала башҡорттары уҡыған мәктәптәрҙә уҡыусы малай-ҡыҙҙарҙың да спорт йүнәлешендәге күрһәткестәре һәр ваҡыт башҡа мәктәптәрҙекенән юғарыраҡ булып сыға. Турникта күтәрелеү булһынмы, йүгереүме – улар алдараҡ. Шул уҡ ҡала һауаһын һулап, шул уҡ мөхиттә үҫкән малай-ҡыҙҙар бит инде, ләкин генофонд көслө булғас, һөҙөмтәләр көттөрмәй. дөйөм күрһәткестәрҙе барлағанда был асыҡ күренә. Ҡеүәт тә, сыҙамлыҡ та бар. Шахмат, шашка буйынса ярыштарҙа ла призлы урындарҙы беҙҙекеләр яулай.
– Ләкин ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән спортсыларыбыҙ әллә ни күп түгел. Нимә етмәй икән беҙгә?
– Инициатива аҙыраҡ. Ялҡаулыҡ тип кенә әйтеп булмай уны. “Баҙнатһыҙлыҡ” тип билдәләргә кәрәктер. Вайымһыҙлыҡ та юҡ түгел. Ә бит ниндәй потенциал, тәбиғәттән бирелгән көс бар! Ҡаршымда журналист кеше ултырғас, ошо хаҡта ла әйткем килә: үҙәк телевидениенан прайм-таймда күрһәтелгән программалар кешеләрҙә дөрөҫ булмаған ҡиммәттәр тәрбиәләй. Кешеләр көн һайын телевидение аша донъяның иң “бысраҡ”, аҫҡа тәгәрәгән кешеләре, ваҡиғалары менән таныша. Шул ваҡиғаларға баһа биреп маташа, аңларға тырыша. Ҡыҫҡаһы, башын сүп-сар менән тултырып, тормош шулай булырға тейеш икән, тип йәшәй башлауы ихтимал. Киң матбуғат саралары – йәмғиәтте тәрбиәләүҙәге иң ҡеүәтле көс. Мәҫәлән, уның аша көн һайын “Илебеҙ ауырый, беҙҙе сығып йүгереү генә ҡотҡара ала” тип тыҡып торһалар, ун кешенең туғыҙы, тышҡа сығып, йүгереп инер ине. Тик юҡ шул. Популяр спорт каналдары ла төрлө трансляция ваҡытында һыра рекламалай. Эйе, спиртһыҙ һыра тураһында һүҙ бара, ләкин һыра бит! Ил етәкселеге лә, республика башлығы ла спорт менән дуҫ булыуын халыҡҡа күрһәтте. Ошо факттарҙы ғына файҙаланып та әллә күпме программа, социаль реклама әҙерләп булыр ине.
– Артур Айҙар улы, әлбиттә, бер әңгәмәлә генә Һеҙҙең кеүек тормошта ҡайнап йәшәгән кешенең эштәрен барлап та бөтөп булмай. Шулай ҙа гәзитебеҙҙе уҡыусы йәштәргә әйтер иң мөһим һүҙҙәрегеҙҙе ишетке килә.
– Заман ығы-зығыһында үҙебеҙгә тейешле кимәлдә иғтибар итмәйбеҙ. Ҡайһы саҡ балаларға ла ваҡыт етмәй китә. һөҙөмтәлә кешеләрҙең тәне лә, рухы ла ауырый башлай, ни тиһәң дә, үҙебеҙҙе әхлаҡи яҡтан да, хәрәкәтләнеп тә үҫтереп, тәрбиәләп тороу етмәй. Тормошоғоҙ аҡса, карьера эшләү мәшәҡәттәренә генә ҡайтып ҡалмаһын. Күңелегеҙҙә яралған моң, хистәр ойоп ятмаһын, сығарығыҙ уны, күкрәк киреп, иркен тын алып йәшәйек! Спорт тән сәләмәтлеген ҡайғыртһа, рух ныҡлығын тормошҡа ашҡан хыялдар, күңелдәге моң булдыра – ошоно онотмайыҡ.
Лилиә СИРАЕВА әңгәмәләште.
Эдуард ДИЛМӨХӘМӘТОВ
фотолары.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
24 апрель
24 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 114-се (кәбисә йылында 115-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 251 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әрмәнстан — Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1925 — Әхмәтов Михаил Владимирович, Советтар Союзы Геройы (1943).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Козлов Александр Федорович (24.04.1922—26.11.2004) — архитектор, 1965-1984 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» проект институты директоры. 1955 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1969). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974), Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
- Дәүләтов Эдуард Ғазали улы (24.04.1947—10.12.1998) — ғалим-биохимик, медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).


text:
Яңылыҡтар
Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы 2017 йылда эш хаҡының артыуын фаразлай
Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы күҙаллауынса, 2017 йылда рәсәйҙәрҙең эш хаҡы арта. Ведомство башлығы Максим Топилин «Рәсәй гәзите»нә биргән интервьюһында ошо турала белдерҙе.
«2016 йыл йомғаҡтары буйынса реаль хеҙмәт хаҡының артыуын күрербеҙ», — тине Топилин.
Рәсәйҙең Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы башлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, бында «Президенттың бюджет өлкәһендә эш хаҡын күтәреү тураһындағы указдарын тормошҡа ашырыу ҙа роль уйнай».
Бынан тыш, Максим Топилиндың фекеренсә, 2017 йылда эшһеҙлек артмаясаҡ.
«Ул былтырғы күрһәткестәр сиктәрендә тирбәлер, моғайын, — тип иҫәпләй ул. — Һәр хәлдә, бөгөнгә хәлде ҡырҡа үҙгәртеү өсөн нигеҙ юҡ».
Шулай уҡ, Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы башлығы хәбәр итеүенсә, «пенсия йәшен арттырыу өсөн ваҡыт емәгән әле».
«Әлегә беҙҙә пенсия алыу осоро ҡыҫҡа һәм халыҡ был ҡарарға әҙер түгел», — тип аңлатты Максим Топилин.
РБК яҙыуынса, уҙған йылдың декабрь аҙағында HeadHunter һәм Superjob эксперттары 2017 йылда эш хаҡының — һигеҙ, вакансиялар һанының биш процентҡа артыуы хаҡында хәбәр итте.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
- Подробности
- Просмотров: 296
ТЕРМОРЕАКТИВ ПОЛИМЕРҘАР, реактопластар, полимер ҡоралғанда (ҡара: Ҡораулы полимерҙар) йәки ҡатҡанда кире ҡайтмай торған өс үлсәмле структуралар барлыҡҡа килтереүсе реакцияға һәләтле олигомерҙар (ыҫмалалар) нигеҙендәге пластик массалар. Тултырылған, дисперс‑тултырылған, тултырылмаған Т.п.; олигомерҙар тибы б‑са фено‑ (фенол‑формальдегид ыҫмалалары нигеҙендә), амин‑ (мочевина‑, меламин‑формальдегид ыҫмалалар), эпокси‑ (эпоксид ыҫмалалары), эфир‑ (акрил олигомерҙар), имид‑ (олигоимидтар, имид барлыҡҡа килтереүсе мономерҙар ҡатышмаһы) пластар һ.б. айыралар. Физик‑механик, эксплуатация үҙенсәлектәре полимерҙың тибына, составына, тултырыусыға, модификациялаусы ҡушылмаларға, уларҙың ҡатыу шарттарына бәйле. Т.п. эремәй, ҡуйы һуҙылыусан хәлдә булмай. Төп өҫтөнлөктәре — бәйләүсенең һеңдереү, еүешләү һәләттәрен, ҡуйылығын көйләү мөмкинлеге. Күләмле ултыртыу, ҡатҡан саҡта осоусы матдәләр бүленеүе һөҙөмтәһендә форма боҙола һәм тотороҡло булмай, изделиелар ватылыусан була, уларҙы формалау ваҡыты оҙая. Ҡатыуҙың һуңғы стадияларында ҡабаттан формалап булмай; түбән т‑рала деталдәрҙе химик иретеп йәбештерергә, әҙерәк форма бирергә мөмкин. Дисперс тултырылған Т.п. эшләнгән изделиеларҙы компрессион, ҡойоп преслау, баҫым аҫтында ҡойоу, ҡайһы берҙә формаларға ҡойоп һ.б.; арматураланғандарҙан — сырмау, ҡаплау, тартыу; “ҡоро" тултырыусыларҙан булғандарын вакуумлап, баҫым аҫтында бәйләүесте һеңдереү ысулдары м‑н формалаштыралар; артабан ҡатырып форманы нығыталар. Т.п. эшләнгән деталдәрҙе йәбештерәләр, механик рәүештә тоташтыралар. Айырым йәки композияцияла бәйләүестәр, лак һәм лак‑буяу материалдары, герметиклаштырыусы составтар, композициялы материалдар һ.б. итеп ҡулланалар. Башҡортостанда сеймалды (мочевина, меламин, фенол‑формальдегид ыҫмалалар) һәм Т.п. эшләнгән изделиеларҙы “Салауатбыяла”, “СТЕКЛОНиТ”, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Күмертау авиация производство предприятиеһы ААЙ‑лары, “ПОЛИСТЭК” һәм “ПромПолимер” ЯСЙ‑лары (икеһе лә — Өфө) ҡуллана. Эпоксид ыҫмалалары 2004 й. тиклем “Химпром” ААЙ‑нда сығарыла.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Ат егеү кәрәк-ярағы
Ат егеү кәрәк-ярағы — һыбай йөрөгәндә йәки йөк ташығанда атты егеү өсөн кәрәкле ҡорамалдар тупланмаһы[1][2].
Йөкмәткеһе
Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары күсмә хужалыҡ ( Күсмә тормош) ихтыяждарына, яу сәнғәте ( хәрби хеҙмәт) барлыҡҡа килеү һәм үҫешеүгә бәйле була. Ат егеү кәрәк-ярағы яһау өсөн ағас, күн, металл киң файҙаланылған.
Һыбай йөрөү өсөн ат егеү кәрәк-ярағы төп өлөштәрен башлыҡтан, моронһалыҡтан һәм оҙон теҙгендән торған нуҡта, ауыҙлыҡ менн йүгән, эйәр, сергеһе (туҡым) менән үңлек, айыл (тартма), өҙәңге, күмелдерек һәм ҡойошҡан, ҡанъяға, ҡамсы тәшкил иткән. Нуҡта һәм йүгәндәр Башҡортостандың дала райондарында, нигеҙҙә, ҡайыштан йәки ишелгән ат ҡылынан, тау-урман райондарында йүкәнән эшләнгән. Ике ҡушма ауыҙлыҡтан һәм шыуып йөрөүсе балдаҡтарҙан торған йүгәндәр киң таралған, S рәүешендәге йәки үҙәк кеүек псалийлы ауыҙлыҡтар осраған. Йүгәнде һырлап һәм семәр баҫып, көмөш йүгертелгән металл өҫтәмәләр, ҡайһы ваҡыт төҫлө быяла һәм таш ҡаштар ҡуйылған, нәҙек ҡайыштан суҡтар тағылған айылдар (көмбәҙ рәүешендәге айылдар айырылып торған) менән биҙәгәндәр. Эйәр ҡапталы һәм ҡашағаһын (ҡашын) яһау өсөн башлыса ҡайын ороһон файҙаланғандар; бөтөн үҙағастан эшләнгән эйәрҙәр осраған. Эйәрҙәр ҡашаға, ҡаптал формаһы һәм биҙәлеше менән айырылған: алғы ҡашын бейегерәк эшләгәндәр, ҡайһы ваҡыт ҡош, йәнлек йәки йылан башы рәүешендә юнғандар, йыш ҡына уны вертикаль рәүештә, артҡыһын тәпәшерәк һәм ауышыраҡ ҡуйғандар.Ир‑егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға тәғәйенләнгән эйәрҙәр булған. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең алғы ҡашы киң һәм бейек (нигеҙҙә ярым түңәрәк), артҡыһы ныҡ ауышлыҡ м‑н тәпәш итеп яһалған.
Һыбай йөрөү өсөн[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эйәрҙең алғы ҡашағаһы геометрик орнаментлы семәр, ярым ай рәүешендәге металл өҫтәмәләр менән, көмөш йүгертеп, сәскә-үҫемлек орнаменты, ҡусҡар биҙәге төшөрөп биҙәлгән. Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт көмөш һыр менән биҙәкләнгән; оронан ҡырҡып яһалғандары осраған (йөрәк рәүешендә бөтөн йәки аҫҡы мөйөштәре түңәрәкләтелеп өсмөйөшләп бөгөлгән). Үңлек һәм серге (туҡым) эшләгәндә кейеҙ, күн, йөн һ.б. ҡулланылған. Үңлекте ғәҙәттә кәзә дебетенән баҫылған ҡалын кейеҙҙән, сергене сергетыш йәки буҫтау менән тышланған кейеҙҙән яһағандар. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең сергеһен аппликация, сигеү һ.б. менән биҙәгәндәр, туй тантанаһы өсөн бай итеп биҙәлгән сергеләр бик затлы күренгән. Айыл, күмелдерек, ҡойошҡан, ҡамсыны ҡайыштан яһағандар, киндер йәки йүкәнән ишкәндәр.
Йөк ташыу өсөн[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йөк ташыу өсөн ҙурлығы менән айырылып торған махсус артмаҡ эйәрен файҙаланғандар. Егеү төрөнә ҡарап, ҡамыт-дуғаны бер ат һәм пар ат өсөн, ш. уҡ дуғалы һәм дуғаһыҙ төрҙәргә бүлеп йөрөткәндәр. Бер атты дуға менән егеү өсөн ҡолаҡбаулы (ҡамыт баулы) һәм тамаҡбаулы ҡамыт, айыллы ыңғырсаҡ, арҡалыҡ, бауырлыҡ, дуға, ышлыя, ауыҙлыҡ һәм теҙген менән йүгән, дилбегә, дуғаһыҙ егеүгә ҡамыт, мисәү, ҡолаҡһа кәрәк. Пар атты һыңар тәртә менән егеү өсөн ҡамыттар, күмелдерек, мисәүҙәр, ышлыялар, ауыҙлыҡтар м‑н йүгәндәр һәм пар дилбегә ҡулланылған. Һөйрәткеле пар ат еккәндә ағас ҡамытты аттың муйынына кейҙереп, һыңар тәртәгә беркеткәндәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ат егеү кәрәк-ярағы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Мәҫәл
Мәҫәл — нәсихәтле, сатирик характерҙа булған шиғри йәки сәсмә әҙәби әҫәр. Мәҫәлдең йә башында, йә аҙағында ҡыҫҡа ғына нәсихәти йомғаҡлау — мораль бирелә. Ғәҙәттә, мәҫәлдең төп геройҙары ролендә хайуандар, үҫемлектәр йәки ниндәйҙер әйберҙәр алына. Мәҫәлдәрҙә кешеләрҙең етешһеҙлектәре кинәйәләп тәнҡитләнә.
Мәҫәл — боронғо әҙәби жанрҙарҙың береһе. Боронғо Грецияла сәсмә формала мәҫәл ижад итеүсе Эзоп (беҙҙең эраға тиклем VI—V быуат) киң билдәлелек яулаған була. Римда — Федр (беҙҙең эраға тиклем I быуат). Һиндостандағы «Панчатантра» мәҫәлдәр йыйынтығы III быуатҡа ҡарай. Яңы ваҡыттың иң танылған мәҫәл оҫтаһы булып күренекле француз шағиры Жан Лафонтен (XVII быуат) тора.
Рәсәйҙә мәҫәл жанрының үҫеш XVIII быуат уртаһы — XIX быуаттың башына тап килә һәм был үҫеш . А. П. Сумароков, И. И. Хемницер, А. Е. Измайлов, И. И. Дмитриев исемдәре менән бәйле, шулай ҙа шиғри мәҫәл буйынса тәүге тәжрибәләрҙе әле XVII быуатта уҡ Симеон Полоцк һәм XVIII быуаттың беренсе яртыһында А. Д. Кантемир, В. К. Тредиаковский кеүек әҙиптәр туплаған була. Рус шиғриәтендә тәбиғи һәм мәрәкәсел бәйән итеү интонацияһын тапшырыусы ирекле шиғри мәҫәлдәр барлыҡҡа килә.
И. А. Крыловтың реалистик йәнлелек, сәләмәт юмор һәм бай тел менән яҙылған мәҫәлдәреРәсәйҙә был жанрҙың үҫеш йылдарын билдәләй. Совет заманында Демьян Бедный, Сергей Михалков һәм башҡаларҙың мәҫәлдәре ҙур популярлыҡ яулай.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҫәлдең барлыҡҡа килеүенең ике концепцияһы йәшәп килә. Тәүгеһе немец мәктәбе вәкилдәре Отто Крузиус, А. Хаусрат һ. б., икенсе — америка ғалимы Б . Э. Перр тарафынан тәҡдим ителә. Тәүге концепцияға ярашлы, мәҫәлдә хикәйәләү беренсе урында, ә әҙәп-әхлаҡ икенсе урында тора; мәҫәл хайуандар тураһындағы әкиәттән, ә әкиәттәр хайуандар тураһындағы мифтарҙан килеп сыҡҡан. Икенсе концепция буйынса әҙәп-әхлаҡ мәсьәләһе беренсе урынға сыға, мәҫәл сағыштырыуҙарға, мәҡәл һәм әйтемдәргә яҡын; һәм улар кеүек үк ярҙамсы аргументлау сараһы булараҡ барлыҡҡа килә. Беренсе ҡараш Якоб Гриммдың романтик теорияһынан башланғыс алһа, икенсеһе Лессингтың рационалистик концепцияһын тергеҙә.
XIX быуатта филологтарҙы грек мәҫәле өҫтөнлөклөмө, әллә һинд мәҫәле өҫтөнлөклөмө, тигән бәхәс борсой. Хәҙерге көндә грек һәм һинд мәҫәлдәренең уртаҡ башланғыс материалы булып шумер-вавилон мәҫәлдәре торғаны бәхәсһеҙ.
Боронғо әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грек әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҫәл үҙ аллы әҙәби жанр кимәленә еткәнгә ҡәҙәр кинәйәле хикәйә йәки хикмәт осоронан алып, фольклорға тиклемге үҫеш юлы үтә. Боронғо осорҙан ни бары ике генә өлгө һаҡланған. Был Одиссейҙың (Od. XIV, 457—506) хикмәте (aιvoς) һәм Софоклдың (1142—1158)"Аянт"ындағыТевкр һәм Менелай аралашыуындағы ике хикмәт.
Жанр үҫешенең икенсе осорона тап килгән мәҫәл жанрының телдән һөйләү рәүешендә барлыҡҡа килгән формаһын грек әҙәбиәтендә беҙ тәү тапҡыр Гесиод ижадында осратабыҙ. Был — һандуғас һәм ҡарсыға («Хеҙмәт һәм көн», 202—212) тураһындағы билдәле хикмәт, ул ҡанһыҙ һәм ғәҙел булмаған етәкселәргә бағышланған. Гесиод хикмәтендә беҙ мәҫәл жанрының бөтә билдәләрен дә таба алабыҙ: персонаж булып сығыш яһаған хайуандарҙы ла, арауыҡ һәм ваҡыттан тыш эштәрҙе лә ҡарсыға ауыҙынан ишетелгән сентенциоз моралде лә ишетәбеҙ.
Беҙҙең эраға тиклемге VII—VI быуатгрек шиғриәте наҡыҫ ҡына өҙөктәр аша билдәле, был өҙөктәрҙең ҡайһы берҙәре айырым образдары менән аҙаҡтан танылыу алған мәҫәл сюжеттары менән ауаздаш. Классик репертуарҙың төп мәҫәл сюжеттары был ваҡытҡа халыҡ ижадында тулыһынса формалашып бөткән булған тип раҫларға мөмкинселек бирә. Үҙенең күп һанлы шиғырҙарының береһендә Архилох (ѳҙѳк 88— 95 Б.) бөркөттөң төлкөнө рәнйеткәне һәм бының өсөн аллаларҙан яза алғанлығы тураһындағы «хикмәтте» телгә ала, икенсе бер шиғырында (ѳҙѳк 81-83 Б.) ул төлкө менән маймыл тураһындағы «хикмәтте» һөйләй. Аристотель Гимер халҡы алдында Фаларидтың («Риторика», II, 20, 1393b) золом хәүефенә ҡарата ҡулланылған ат менән болан тураһындағы мәҫәле менән сығыш яһауҙы Стесихорға ҡайтарып ҡалдыра. Диогениан раҫлауынса, балыҡсы һәм һигеҙаяҡ тураһындағы «Карий хикмәтен» Симонид Кеосский һәм Тимокреонт та ҡулланған була. Мәҫәл формаһы Афиней (XV, 695а) тәржемә иткән йылан һәм ҡыҫала тураһындағы аноним сколияла ла асыҡ төҫмөрләнә.
Классик осорҙоң грек әҙәбиәте телдән һөйләнелгән мәҫәлдең формалашҡан традицияларына таяна. Геродот мәҫәлде тарихнамәгә индереп ебәрә: уның Киры флейтала уйнаусы балыҡсы тураһындағы бик һуң ғына буйһоноусы ионян «мәҫәл менән» өйрәтә (logos) (I, 141). Эсхил мәҫәлде трагедияла ҡулланған: уның бөркөт ҡаурыйынан эшләнгән уҡтан яраланған бөркөт тураһында һөйләүсе «данлы ливия мәҫәле» (logos) өҙөгө һаҡланып ҡалған. Аристофанда Писфетер ҡоштар менән һөйләшкәнендә Эзоптың үҙенең башында атаһын ерләгән һабан турғай («Ҡоштар» , 471—476) һәм бөркөттән йәберләнгән төлкө («Ҡоштар» , 651—653) тураһындағы мәҫәлдәренең һүҙҙәре менән оҫта файҙалана , ә Тригей тиреҫ ҡуңыҙына («Донъя» , 129—130) ултырып осоуын аңлатҡанда, мәҫәлгә һылтана, ә"Һағыҙаҡтар" мәҫәленең һуңғы өлөшө тулыһынса Филоклеондың мәҫәлдәрҙе урынһыҙ ҡулланылыуына ҡоролған.
Демокрит ҡомһоҙлоғо һәләк иткән «Эзоп этен» телгә ала (ѳҙѳк. 224 D.); үҙенең юл сатында тороп ҡалған Геракл тураһындағы данлыҡлы аллегорияһында (Ксенофонт, «Сократ тураһында хәтирәләр», II, 1) Продик та, шулай уҡ Протагор ҙа кешенең килеп сығышы тураһындағы мәҫәлдәрендә (mythos) (Платон, «Протагор», 320 һүҙе менән.) был жанрға яҡын тора; Антисфен арыҫландар һәм ҡуяндар тураһындағы мәҫәлгә (Аристотель, «Сәйәсәт», III, 8, 1284а, 15) һылтана; уның уҡыусыһы Диоген «Ҡаплан» һәм «Сәүкә» (Диог. Лаэрт., VI, 80) исемле диалогтар ижад итә. Сократ Ксенофонтта эт һәм һарыҡтар хаҡында мәҫәлде һөйләй («Хәтирәләр», II, 7, 13-14), Платондыҡында төлкөнөң ауырыу арыҫланға уны мәмерйәгә алып барасаҡ эҙҙәр («I Алкивиад», 123а) хаҡында һөйләүен «Эзоп мәҫәлендә» (mythos) иҫкә алып китә, хатта үҙе лә Эзоптыҡына оҡшатып, тәбиғәттең михнәт менән ләззәтте айырылғыһыҙ бәйләп биреүе тураһында («Федон», 60с) мәҫәл яҙа . Платон, бер ваҡытта ла бер нәмә лә ижад итмәгән Сократ вафатынан алда ғына Эзоп мәҫәлдәрен («Федон» 60с) шиғри юлдарға һала, тип раҫлай — был, әлбиттә, асыҡтан-асыҡ уйҙырма, әммә киләсәк быуын тарафынан ышанып ҡабул ителгән хикәйәт (Плутарх, «Шағирҙы нисек тыңларға» 16; Диог. Лаэрт., II, 42).
Риторика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классик һәм эллин дәүерҙәре сиктәрендә мәҫәл «юғары» әҙәбиәттән балаларға тәғәйенләнгән уҡыу әҙәбиәте һәм белеме булмаған түбән ҡатламдарға йүнәлтелгән популяр әҙәбиәт кимәленә төшә. Мәҫәл мәктәп уҡытыусыһы һәм фәлсәфә тәғлимәтен таратыусыларҙың монополияһына әүерелә. Мәҫәл буйынса беренсе йыйынтыҡтар (уҡытыусылар ихтыяжы өсөн) шулай барлыҡҡа килә һәм боронғолоҡта мәҫәл жанрының тарихында өсөнсө осор — телдән һөйләү осоронан әҙәби мәҫәлгә күсеү осоро башлана. Беҙгә килеп еткән телгә алынған Эзоп мәҫәлдәренең беренсе йыйынтығында ,— был Деметрий Фалерскийҙың беҙҙең эраға тиклем IV һәм III быуаттарҙа төҙөлгән «Aisopeion Logon Synagoge» әҫәрендә күренә. Деметрий Фалерский философ-перипатетик һәм Теофрастың уҡыусыһы булған; бынан тыш, ул оратор һәм һүҙ һөйләү ҫталығы теоретигы булараҡ та дан ала. Деметрий йыйынтығы, күрәһең, һуңғыраҡ осорҙа яҙылған мәҫәлдәр өсөн нигеҙ ролен үтәгән һәм улар өсөн өлгө булып торған. Византия дәүерендә үк мәҫәл йыйынтыҡтары уның исеме аҫтында баҫтырылыр булған.
Бындай яҙмаларҙың йыйынтығы, иң элек, мәктәптәрҙә риторик күнегеүҙәр өсөн өлгөрөп етмәгән материал булып иҫәпләнгән, әммә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә мәктәптең генә ҡаҙанышы булыуҙан туҡтап, уҡымлыға әйләнә, ысын «халыҡ китабы» булараҡ күсереп яҙыла башлай. Бындай йыйынтыҡтарҙың һуңғы ҡулъяҙмалары «Эзоп мәҫәлдәре» тигән шартлы исем аҫтында бик күп һанда беҙгә килеп етә. Тикшеренеүселәр төп өс рецензияны (редакцияны) айырып йөрөтә:
- Августан, йәғни боронғо рецензия, ул беҙҙең эраның I—II быуаттарына барып тоташа һәм ҡулланылышта булған койнэла яҙылған;
- Венск рецензияһы тип аталған икенсеһе VI—VII быуаттарға ҡарай һәм тексты ябай халыҡ теленә яҡын итеп эшкәртә;
- Бер нисә субрецензияға тарҡалған Аккурсий редакцияһы тип аталған өсөнсөһө византияның Яңырыу дәүерҙәренең береһе мәлендә барлыҡҡа килә (бер фекер буйынса — IX быуатта, икенсе фекергә ярашлы — XIV быуатта) һәм ул заман әҙәбиәтендә модала булған аттикизм рухында эшкәртелә.
Августан редакцияһы — ике йөҙҙән ашыу мәҫәлдәр йыйынтығы, улар типтары буйынса әҙме-күпме бер-береһенә оҡшаш һәм аҙатан традицион булып киткән мәҫәл сюжеттарын үҙ эсенә ала. Мәҫәлдәрҙең яҙылышы ҡыҫҡа һәм ябай, артыҡ тәфсир һәм мотивтарҙы тапшырып тормайынса, сюжет нигеҙен тапшырыу менән сикләнә, ҡабатланып тороусы сюжет мәлдәре өсөн формулалар стереотиптарына яҡын тора. Ҡайһы бер йыйынтыҡтар составы һәм редакторлау теле буйынса бер-береһенән бик ныҡ айырыла.
Риторика мәктәбенедә мәҫәл "прогимнасм"дар — ритораға өйрәтеүҙе башлаған әҙерлек күнекмәләре араһында ныҡлы урын ала. Прогимнасмдар һаны 12-нән алып 15-кә тиклем була; тулыһынса булдырылған системала уларҙың эҙмә-эҙлеклеге түбәндәгесә була: мәҫәл, хикәйә, хрия, сентенция, кире ҡағыу һәм раҫлау, дөйөм урын, маҡтау һәм шелтәләү, сағыштырыу, этопея, һүрәтләү, тикшереү, закондағы урыны. Башҡа ябай прогимнасмдар араһында мәҫәл, күрәһең, тәү башта грамматиктар тарафынан уҡытылған, һуңынан ғына риторҙар ғилеменә күсә. Прогимнасм буйынса әсбап булып теоретик характеристика һәм һәр күнегеүгә өлгөләре булған махсус дәреслектәр хеҙмәт иткән. Беҙҙең көндәргә риторҙар Феонға (б.э. I быуат аҙағы — II быуат башы.), Гермогенға (II б.), Афтонийға (IVб.) һәм Николайға (V б) ҡараған дүрт шундай дәреслек һәм византия осоронда, әммә антик традициялар материалдары буйынса яҙылған уларға тулы комментарий (XII быуатта Доксопатр төҙөгән Афтонийға комментарий бигерәк тә материалдарға бай) килеп етте. Бөтә прогимнасматтар тарфынан бер тауыштан ҡабул ителгән мәҫәлгә дөйөм билдәләмә түбәндәгесә яңғырай: «Мәҫәл хәҡиҡәттең образын һынландырыусы ялған хикәйә» (mythes esti logos pseudes, eikônizôn aletheian). Мәҫәлдең морале шулай билдәләнә: «Был — сентенция (logos), ул мәҫәлгә өҫтәлә һәм ундағы файҙалы мәғәнәнең йөкмәткеһен аңлата». Мәҫәлдең башындағы мораль — промифий, ә мәҫәлдең аҙағындағы мораль эпимифий тип атала.
Аргументацияның башҡа формалары араһында мәҫәлдең урынын үҙенең «Риторика» (II, 20, 1393а23—1394а 18) тигән хеҙмәтендә Аристотель билдәләп үтә . Аристотель логикалағы индукция һәм дедукцияға оҡшатып, риторикала инандырыуҙың ике ысулын — миҫал (paradeigma) һәм энтимема (enthymema)айырып күрһәтә. Миҫал тарихи һәм ялған миҫалға бүленә, ялған миҫал, үҙ сиратында, параболға (йәғни шартлы миҫал) һәм мәҫәлгә (йәғни конкрет миҫал) бүленә. Теорияла һәм практикала мәҫәлде эшкәртеү грамматика һәм риторика мәктәптәре сиктәрендә ҡала, халыҡ алдында сығыш яһарлыҡ ораторлыҡ практикаһына мәҫәлдәр үтеп инеүгә өлгәшә алмай.
Рим әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим әҙәбиәтендә Каллимахтың Киренаһындағы «ямбтарында» беҙ бик урынлы ҡуйылған ике мәҫәл табабыҙ. Эннияның «Сатураларында» — турғай һәм игенсе тураһында, ә уның эшен дауам итеүсе Луцилийҙа арыҫлан һәм төлкө тураһында шиғри формала һөйләнелә. Гораций ялан сысҡаны һәм ҡала сысҡаны тураһында («Сатиралар», II, 6, 80—117), ат һәм болан тураһында («Мөрәжәғәт», I, 10, 34— 38), артыҡ күп ашаған төлкө тураһында («Мөрәжәғәт», I, 7, 29—33), үгеҙҙе эләкләгән тәлмәрйен тураһында («Сатиралар», II, 3, 314—319), һәм арыҫланды эләкләгән төлкө тураһында («Сатиралалар», II, 3, 186), арыҫлан һәм төлкө тураһында(«Мөрәжәғәт», I, 1, 73—75), урланған ҡаурыйлы сәүкә тураһында («Мөрәжәғәт», I, 3, 18—20), үҙен һәм үҙенең китабын ҡыуыусы һәм ишәк менән сағыштыра («Мөрәжәғәт», I, 20, 14—15), хәйләкәрҙе күргәндә ҡарға менән төлкө тураһында уйлай («Сатиралар», II, 5, 55), наҙандарҙы күргәндә ишәк һәм саз тураһында мәҫәлдәр килтерә («Мөрәжәғәт», II, 1, 199). Беҙҙең быуат баштарында әҙәби мәҫәлдең үҫеш осоро башлана.
Әҙәби мәҫәлдә мәҫәл жанры үҫешендәге ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш билдәләнә; плебей, Федрҙың әхлаҡи йүнәлеше (мәҫәл-сатира) һәм Бабрийҙың эстетик йүнәлештәге аристократтары, (мәҫәл-әкиәт). Бөтә һуңғы осор латин мәҫәл әҙәбиәте йә Федрҙан, йә Бабрийҙан башлана булып сыға. Рим әҙәбиәтендә Бабрийҙың мәҫәл юлын дауам итеүсе булып Авиан һанала. Федр традицияларын «Ромул» исем аҫтында танылыу яулаған һуңғы осор латин мәҫәлдәр йыйынтығы тора.
Урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡараңғы быуаттар» ваҡытындағы дөйөм мәҙәни бөлгөнлөк Авианды ла, «Ромулды» ла берҙәй үк онотолоуға дусар итә, уларҙы был хәлдән XII быуаттың яңынан йәнләнеүе ҡотҡарып ҡала. Ошо мәлдән башлап, беҙ урта быуаттар латин әҙәбиәтендә 12-нән дә кәм булмаған эшкәртелгән «Ромул» һәм 8-ләп яңынан ҡаралған Авиан табабыҙ.
- Күрәһең, яҡынса XI быуатта «Ниланттар Ромулы» (1709 йылда был йыйынтыҡты нәшер иткән филолог И. Ф. Нилант хөрмәтенә шулай аталған) исеме аҫтында танылыу тапҡан редакция хасил була, унда 50 мәҫәл урыны-урыны менән христиан әхлағы менән алмаштырыла .
- Ихтимал, XII быуат башында «Ниланттар Ромулы» инглиз теленә тәржемә ителгәндер һәм яңы европа сығышлы күп һанлы сюжеттар менән — әкиәт, легенда, фаблио һ.б. менән тулыланған — йыйынтыҡ авторы итеп билдәле король Альфредты иҫәпләйҙәр. Был «Инглиз Ромулы» һаҡланмаған.
- Әммә XII быуаттың өсөнсө өлөшөндә ул инглиз- норманд шағирәһе Мария Французская тарафынан («Изопет» исеме менән) француз теленә шиғри телдә тәржемә ителә һәм ошондай формала киң танылыу яулай, ә Мария Французскаяның йыйынтығынан латин теленә ике ҡайтанан тәржемә эшләнә.
- Был, беренсенән, «Киңәйтелгән Ромул» тип аталған , 136 мәҫәл йыйынтығы («Ромулдан»79 мәҫәл, 57 эшкәртелгән яңы сюжет), бик ентекле әкиәт стилендә тупаҫыраҡ формала яҙылған йыйынтыҡ ике немец теленә тәржемәһенә нигеҙ булып китә.
- Икенсенән, «Роберт Ромулы» (тип атап йөрөтөлгән (баҫтырыусының исеменә ярашлы, 1825 йыл), 22 мәҫәл йыйынтығы, унда бөтәһе лә ҡыҫҡа мәҫәл бирелә, бер ниндәй ҙә әкиәте йоғонтоға урын ҡалдырылмай һәм нәфислеккә дәғүә күренмәй.
XII быуаттың икенсе яртыһында тағы ике шиғри эшкәртеү атҡарыла. Ике эшкәртелеш тә стиле буйынса айырылып торған элегик дистих юлы менән башҡарыла.
- Уларҙың беренсеһе үҙ эсенә 60 мәҫәлде индерә: был әҫәрҙәр риторик яҡтан бик ҡупшы, антитезалар, анноминациялар, параллелизмдар һ.б. бик күп ҡулланыла. Был йыйынтыҡ Яңырыу осорона тиклем бик популяр була (70 ашыу ҡулъяҙма, 39 баҫма XV быуатта нәшер ителә) һәм бер тапҡыр француз, итальян һәм немец телдәренә (шул тәржемәләр араһында — киң билдәле «Лионский Изопет») тәржемә ителә. Авторҙың исеме күрһәтелмәй; 1610 йылда Исаак Невелет был баҫма үҙенең «Mythologia Aesopica» исемле йыйынтығына индергәндән һуң, уны Anonymus Neveleti исеме менән йөрөтөү нығынып китә
- «Ромулдың» икенсе шиғри эшкәртелгән йыйынтығы бер ни ҡәҙәр һуңыраҡ төҙөлә; уның авторы — Александр Неккам. Ул йыйынтыҡ «Яңы Эзоп» тип атала һәм 42 мәҫәлдән тора. Неккам ябай тел менән яҙа һәм уның хеҙмәте оригиналға яҡын тора. Башта Неккам йыйынтығы уңыш менән файҙалана, әммә уны тулыһынса Anonymus Neveleti ҡыҫырыҡлап сығара, ул XIX быуатҡа ҡәҙәр билдәһеҙлеккә дусар була.
«Ромулдан» Бованан булған Винценттың «Тарихи Зерцалоға» (XIII быуат) — урта быуаттың иң ҙур энциклопедияһының беренсе өлөшө 82 китапҡа индерелгән мәҫәлдәр һайлап. Бында (IV, 2-3) автор, үҙенең яҙмаларында «Кир батшаның батшалыҡ итеүенең тәүге йылдарына» тиклем барып етеп, был йылда Дельфала мәҫәл оҫтаһы Эзоптың һәләк булыуы тураһында хәбәр итә һәм ошо айҡанлы 8 бүлектә 29 мәҫәл яҙып ҡалдыра. Автор билдәләүенсә, был мәҫәлдәр нәсихәт булараҡ ҡулланыла ала.
«Ромул» мәҫәлдәренә ҡараған ҡайһы бер ҡулъяҙмаларға fabulae extravagantes тип аталғаны — сығышы билдәһеҙ мәҫәл, бик халыҡсан тел менән, ентекле һәм матур яҙылғаны, хайуандар тураһындағы әкиәттәр тибына яҡынайтылғаны килеп ҡушыла.
- Авиандың ике сәсмә парафразының берәүһе исемһеҙ, икенсеһе Apologi Aviani тип билдәләнгән.
- Өс шиғри парафразы «Яңы Авиан» тип аталған, элегик дистих менән эшләнелгән һәм XII быуатҡа ҡарай. Парафраздарҙың береһенең авторы үҙен vates Astensis («Асть ҡалаһы шағиры», Ломбардиялағы ҡала) тип атай. Шуларҙың тағы береһе барыбер Александр Неккам ижадына ҡарай.
Яңырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңырыу осоронда грек телендә таралыш тапҡан белем Европа уҡыусыһына тәү сығанаҡҡа — Эзоптың грек мәҫәлдәре менән танышыуға мөмкинлек асты. 1479 йылдан, итальян гуманисы Аккурсий Эзопа әҫәрҙәренең беренсе баҫмаһын нәшер итеү менән, Яңы Европа мәҫәленең үҫеш мәле башлана.
Мәҫәл рус әҙәбиәтендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рус әҙәбиәтенә мәҫәл бер нисә быуат элек үтеп инә. XV—XVI быуаттарҙа уҡ Көнсығыштан Византия аша үтеп ингән мәҫәлдәр ҙур популярлыҡ менән ҡулланыла. XVII һәм XVIII быуаттар һуҙымында тормошто һүрәтләү алымы (урам китабы). киң танылыу тапҡан Эзоп мәҫәлдәре лә билдәлелек ала.
1731 йылда Антиох Кантемир, Эзопҡа эйәреп, алты мәҫәл яҙа. Шулай уҡ Василий Тредьяковский, Александр Сумароков (беренсеһе Эзопҡа эйәреп ижад итә, икенсеһе Лафонтен мәҫәлдәрен тәржемә итә һәм шәхсән үҙенең мәҫәлдәрен дә яҙа).
Лафонтен Христиан Геллерт әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе һәм үҙе лә мәҫәлдәрендә лә яҙыусы Иван Хемницер (1745—84), француз авторҙары: Лафонтен, Флориан, Антуан де Ламотт, Антуан Венсана Арно әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Иван Дмитриев (1760—1837) һәм күпселек мәҫәлдәрен үҙ аллы ижад итеүсе Александр Измайлов (1779—1831) мәҫәлдәренжә лә торған һайын нәфислеккә өҫтөнлөк бирелә башлай. Измайловтың замандаштары һәм уға яҡыны быуындар уның мәҫ!лд!рен тәбиғи һәм ябай булғаны өсөн хөрмәт итәләр, шул айҡанлы был авторҙы улар «рус Теньеры» һәм «Крылов әшнәләре» тип атап йөрөткәндәр.
Иван Андреевич Крыловтың (1768—1844) мәҫәлдәре гениаль камиллыҡ өлгөһөнә әйләнә, улар Көнсығыш ҡайһы бер һәм Көнбайыш Европа илдәренәң бөтә телдәренә тиерлек тәржемә ителгән. Тәржемәләре һәм кемгә лә булһа эйәреп яҙыуҙары әллә ни күп түгел. Крылов мәҫәлдәренең күбеһе үҙенә генә хас үҙенсәлеккә эйә. Шулай ҙа Крылов үҙ мәҫәлдәренә таянысты Эзоп, Федр, Лафонтен әҫәрҙәренән ала.Үҙенең юғарылыҡ кимәленә өлгәшкән мәҫәлдәр, әҙәбиәттең айырым бер төрө булараҡ, крыловтан һуң юғалыуға дусар ителгән, һәм улар бары тик мәрәкә йәки пародия итеп кенә ҡабул ителә[1].
Хайуан мәҫәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуан мәҫәлдәре — бүре, өкө, төлкө һ.б ише хайуандарҙы кеше ҡылыҡлы итеп күрһәткән мәҫәлдәр. Төлкөгә — хәйләкәрлек, өкөгә аҡыл хас. Ҡаҙ— иҫәр, арыҫлан — ҡыйыу, йылан мәкерле тип иҫәпләнә . Әкиәт хайуандарының характерындағы был сифаттар алмашынып тооусан. Әкиәттәрҙәге хайуандар кешеләргә хас ҡайһы бер һыҙаттарҙы кәүҙәләндерә.
Мәҫәлдәрҙә боронға хайуандарҙың әхлаҡи тәбилеге «Физиолог» тигән исем аҫтында билдәле булған йыйынтыҡҡа туплана.
Мәҫәл оҫталары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эзоп
- Жан де Лафонтен
- И. А. Крылов
- Демьян Бедный
- Олеся Емельянова
- Василий Майков
- Федр
- Авиан
- Бабрий
- Сергей Михалков
- Александр Сумароков
- Иван Дмитриев
- Людвиг Хольберг
- Григорий Саввич Сковорода
- Петр Гулак-Артемовский
- Левко Боровиковский
- Евгений Гребенка
- Леонид Глибов
- Л. Н. Толстой
- Дэвид Седарис (инг.)баш.[2]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аполог
- Хикмәт
- Аллегория
- Мәҙәк
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Эйгес И. Р. Басня — Словарь литературных терминов. Т. 1. — 1925 // Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор» (ФЭБ)
- ↑ «Squirrel Seeks Chipmunk»
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гаспаров М. Л. Античная литературная басня — М., 1972.
- Гринцер П. А. К вопросу о соотношении древнеиндийских и древнегреческих басен — Гринцер П. А. Избранные произведения: В 2 т. — М.: РГГУ, 2008. — Т. Т. 1. Древнеиндийская литература. — Б. 345—352.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Басня // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(урыҫ.)
- «Көнбайыш һәм Көнсығыш хикмәттәре һәм әкиәттәре» буйынса мәҫәлдәр


text:
- Подробности
- Просмотров: 178
НЕФТТЕҢ КӨКӨРТОРГАНИК БЕРЛӘШМӘЛӘРЕ, нефттә булған (0,01—10%) көкөрторганик берләшмәләр. Меркаптандарҙан, сульфидтарҙан, тиаарендарҙан, ҡуйыртылған гетероциклик берләшмәләрҙән һ.б. тора. Дарыуҙар, эластомерҙар, эреткестәр, экстрагенттар, пестицидтар, мал аҙығына өҫтәмәләр һ.б. етештереү өсөн ҡулланыла. Н.к.б. б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. Н.Д.Зелинский тарафынан башлана, 40‑сы йй. С.С.Намёткин дауам итә (ҡара: Яғыулыҡты көкөрттән таҙартыу). 50‑се йй. Башҡортостанда Химия ин‑тында Р.Д.Оболенцев етәкс. Н.к.б. тикшереү башлана. Бензин фракцияларында меркаптандар, сульфидтар идентификациялана (Б.В.Айвазов, Ә.Я.Байкова, С.С.Криволапов), 200‑ҙән ашыу Н.к.б. синтезлана, уларҙың физик, физик‑химик үҙенсәлектәре өйрәнелә. Н.к.б. миҡдарын анализлау (В.Г.Бухаров, В.И.Дронов, В.И.Хвостенко), кире масс‑спектрометрия (И.И.Фурлей, В.С.Шмаков), меркаптандар экстракцияһы (А.И.Воробьёва, Е.А.Макова, Г.М.Прохоров) алымдары, меркаптанһыҙлаштырыу процесы, нефть сығарыуҙа, а.х. ҡулланыу өсөн меркаптандарҙы, дисульфидтарҙы, көкөртлө водородты уларҙың сығарылмаларына әйләндереү (Л.Ә.Баева, А.А.Вольцов, Н.К.Ляпина, А.Д.Улендеева), сульфидтарҙы айырыу, һуңынан сульфоксидтарға, сульфондарға окисландырып, уларҙың концентраттарын алыу (М.Ф.Бондаренко, Ляпина, Р.М.Мәсәғүтов, Ю.Е.Никитин, А.Х.Шәрипов) ысулдары уйлап табыла. Н.к.б. каталитик гидрогенолизының механизмы (Ә.Р.Ҡузыев, А.В.Машкина, Л.Н.Хәбибуллина һ.б.), Ляпина етәкс. — Урал‑Волга буйы, Себер, Ҡаҙағстан нефттәренең уртаса, юғары т‑раларҙа ҡайнаған фракцияларындағы Н.к.б. химик составы, төҙөлөшө, үҙенсәлектәре, нефть продукттарын углеводородлы булмаған компоненттарҙан һәм олефиндарҙан таҙартыу ысулдары, Никитин етәкc. сульфоксид концентраттарының экстракцияға һәләтлеге өйрәнелә; төҫлө, радиоактив, һирәк металдарҙың экстрагенттары (Н.Ғ.Афзалетдинова, Ю.И.Муринов), көкөрт, азот һ.б. оксидтарының селектив сорбенттары (Ғ.Ғ.Бикбаева) эшләнә. Н.к.б. төркөм составының нефтле ҡатламдарҙың литологияһына бәйле булыуы асыҡлана. Урал‑Волга буйы, Көнбайыш Себер, Урта Азия көкөртлө нефттәренең яңы классификацияһы тәҡдим ителә (Ляпина, В.С.Никитина, М.А.Парфёнова, Улендеева). Нефтехимия производстволары ҒТИ‑нда Мәсәғүтов етәкс. нефть сульфидтарының, сульфоксидтарҙың үҙенсәлектәре өйрәнелә, улар нигеҙендә асфальт‑ыҫмала‑парафин ултырмалары һәм коррозия ингибиторҙары булдырыла (Н.В.Прокшина, Шәрипов); Шкапов газ эшкәртеү заводында индерелгән еңел меркаптандарҙы дисульфидтарға окисландырыу процесы (С5 тиклем) эшләнә (Мәсәғүтов, Прокшина, И.С.Фәйзрахманов, Шәрипов һ.б.).
Әҙәб.: Физико‑химические константы сераорганических соединений. М., 1964; Оболенцев Р.Д., Байкова А.Я. Сераорганические соединения нефтей Урало‑Поволжья и Сибири. М., 1973; Ляпина Н.К. Химия и физико‑химия сераорганических соединений нефтяных дистиллятов. М., 1984.
Н.К.Ляпина
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Республика парламентының бюджет комитеты ултырышы
17 мартта БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Бюджет, һалымдар, финанс һәм милекселек мәсьәләләре буйынса комитетының ултырышы үткәрелә.
"Республика маҡсатлы программалары тураһында" Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү тураһында" (икенсе уҡыуҙа), "2009 йылға Башҡортостан Республикаһы бюджеты тураһында" Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү тураһында" закон проекттары һәм Башҡортостан Республикаһының айырым закон акттары (беренсе уҡыуҙа һәм дөйөм) ҡараласаҡ.
Комитет ултырышы Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 46-сы йорт, 601-се бүлмә адресы буйынса БР Дәүләт Йыйылышы бинаһында үтәсәк. Сәғәт 10-да башлана.


text:
Фото:
Истанбулда Башҡортостан фәне һәм мәҙәниәте көндәре үтәсәк
Фото:
Киләһе аҙнала, 20 — 23 майҙа, Төркиә Республикаһының Истанбул ҡалаһында Башҡортостан Республикаһы фәне һәм мәҙәниәте көндәре үтәсәк. Сараны Республика хөкүмәте, БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, БР Сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығы (әлеге ваҡытта министрлыҡ үҙгәртеп ҡоролоу өҫтөндә) ойоштора. БР Фәне һәм мәҙәниәте көндәре программаһы ярайһы бай. БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, был сара сиктәрендә Истанбулда Мехмед Акиф Эрсой паркында йолаға әйләнгән башҡорт һабантуйы үткәреләсәк.
Көндәрҙең бар саралары ла тиерлек күренекле ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 120 йыл билдәһе аҫтында үтәсәк. Яҡташыбыҙҙы Төркиәлә, атап әйткәндә, Истанбулда, яҡшы беләләр һәм хөрмәт итәләр. Бында, Истанбул университетында, профессор Вәлиди Туған оҙаҡ ваҡыт эшләгән, үҙенең кафедраһын булдырған, үҙенең ғилми хеҙмәттәре арҡаһында донъяла иң билдәле төркиәтсе дәрәжәһенә өлгәшкән. Әхмәтзәки Вәлидиҙең 120 йыллығына арналған "Европа халыҡтары тарихы һәм мәҙәниәте: үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге" халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияһы ла шуға тап ошонда, Истанбул университетында, үтәсәк. БР Фәндәр академияһы, Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, төрки мәҙәниәте һәм сәнғәтенең берлектәге үҫеше буйынса "ТӨРКСОЙ" халыҡ-ара ойошмаһы, БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы уның ойоштороусылары булып сығыш яһай. Конференцияла Башҡортостан менән Төркиәнең билдәле ғалимдары ҡатнашасаҡ. Пленар өлөшөнән тыш, конференцияла секция ултырыштарын үткәреү ҙә ҡаралған.
Конференция алдынан Башҡорт дәүләт университеты менән Истанбул университетының хеҙмәттәшлеге тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйыу планлаштырыла. Ошонда уҡ, Истанбул университеты фойеһында, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы һәм БР Милли китапханаһы Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың 120 йыллығына арналған күргәҙмә ойоштора.
"Решад Нури сәхнәсе" бинаһында М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры Истанбул халҡы өсөн Нәжиб Асанбаевтың “Әхмәтзәки Вәлиди” спектаклен күрһәтәсәк.
Һабантуй ваҡытында Мехмед Акиф Эрсой паркында Башҡортостан тураһында фотокүргәҙмә эшләйәсәк, байрам ҙур концерт һәм уйын программалары менән оҙатылып барасаҡ.


text:
Урман ауылында тергеҙеү эштәре ҡыҙыу бара
Иглин районының Урман ауылында тергеҙеү эштәре ҡыҙыу бара. «Башинформ» агентлығына район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы Әнәс Вәлиуллин хәбәр итеүенсә, ауылдағы биш ҡатлы йорттар бөгөнгө көнгә тулыһынса тергеҙелгән. Йорт алдарында балалар өсөн яңы уйын майҙансыҡтары төҙөлгән.
Дөйөм белем биреү мәктәбе 50 процентҡа тергеҙелгән – бина ҡыйыҡ аҫтында, тәҙрәләре эшләнгән, бүлмәләр яңыртыу кимәлендә. Мәктәп бинаһына өҫтәлмә рәүештә хужалыҡ кәрәк-яраҡтары өсөн төкәтмә һалынған.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 26 майҙа Урман ауылында хәрби часть келәттәрендә боеприпастар шартлай. Йәмғеһе 2 меңгә яҡын кеше, шул иҫәптән 260 бала эвакуациялана. Янғын арҡаһында 40 ҡаралты, шул иҫәптән 14 торлаҡ йорт юҡҡа сыға.


text:
Башҡортостанда 500 мең тоннанан ашыу һөт һатылған
Республика буйынса тулайым һауым 1 млн 300 мең тоннанан ашты. Шуларҙың 463790 тоннаһы – ауыл хужалығы предприятиеларына, ҡалғандары шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға тура килә. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, йыл башынан алып республиканың шәхси секторынан 88712 тонна һөт һатып алынған. Йәрмәкәй, Мәсетле, Туймазы райондарында халыҡ менән эшләү яҡшы ойошторолған. Уларҙың һәр береһендә шәхси хужалыҡтарҙан өс мең тоннанан ашыу һөт һатып алынған, Әбйәлил районында иһә – 3994 тонна.
Йыл башынан алып Башҡортостанда 500045 тонна һөт һатылған, шул иҫәптән ауыл хужалығы етештереүселәре менән – 411333 тонна. Иң күп һөттө Саҡмағош (26544 т), Стәрлетамаҡ (26538 т), Дүртөйлө (20071 т), Илеш (18863 т) райондары һатҡан.


text:
Йәш эшҡыуарҙар өсөн бушлай оҫталыҡ дәресе ойошторола
Йома, 10 февралдә, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының конференц-залында (Ленин урамы, 10) йәш эшҡыуарҙарҙы уҡытыу буйынса «Һин — эшҡыуар» тип аталған оҫталыҡ дәресе үтәсәк.
Сара йәштәрҙе эшҡыуарлыҡҡа йәлеп итеү маҡсатында «Быуындар көсө» йәш эшҡыуарҙар берләшмәһе (Өфө) ҡатнашлығында БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы менән ойошторолған, тип хәбәр итә ведомствоның матбуғат хеҙмәте.
Ҡатнашыуға рәсми теркәлгән бизнесы булған 30 йәшкә тиклемге эшҡыуарҙар ғына саҡырыла.
Тренинг сиктәрендә «Эшҡыуарҙың шәхси һөҙөмтәлелеге», «Эшҡыуарҙың йәшерен ҡоралы булараҡ маркетинг», «Эшҡыуар өсөн файҙалы IT-инструменттар» кеүек темалар ҡараласаҡ.
Уҡыу алдан яҙылыу буйынса бушлай алып барыласаҡ.


text:
Башҡорт драма театры спектакле биш номинацияла «Алтын битлек» премияһы номинанты булды
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының «Ҡара йөҙҙәр» спектакле биш номинацияла Рәсәйҙең «Алтын битлек» милли театр премияһы номинанты булды. Мәжит Ғафуриҙың повесы буйынса спектаклде режиссер Айрат Абушахманов ҡуйған.
Спектакль бәләкәй спектакль, режиссер эше, иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле (Ғәлимә роле өсөн Гөлнара Ҡаҙаҡбаева), иң яҡшы рәссам эше һәм иң яҡшы костюмдар буйынса рәссам эше (Альберт Нестеров) номинацияларында тәҡдим ителде.
72 спектакль һәм 212 режиссер, актер, рәссам «Алтын битлек» премияһы номинанттары булды. Рәсәйҙең милли премияһын тапшырыу тантанаһы 2016 йылдың 16 апрелендә Мәскәүҙең Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге музыкаль театрҙа уҙасаҡ. Номинанттарҙың тулы исемлеген премияның сайтында табырға мөмкин.


text:
Башҡортостан ирекмәндәре Википедияға мәҡәләләр өҫтәү буйынса акцияла ҡатнаша
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Алик Шакиров/.
Бөгөн — Бөтә донъя Википедия көнө. Виртуаль энциклопедияны булдырыусы әүҙем ирекмәндәр был ваҡиғаны флешмоб менән билдәләргә — тыуған ауыл йәки ҡала тураһында мәҡәләгә өҫтәмә индерергә тәҡдим итә.
Башҡорт Википедияһы администраторы Рөстәм Нурыев хәбәр итеүенсә, башҡорт ирекмәндәре быны дәррәү күтәреп алды һәм Википедияның барлыҡ ҡулланыусыларын да акцияға ҡушылырға саҡыра. Быны эшләү бик ябай. Интернет селтәрендә Википедияны табып, сайттың эҙләү тәҙрәһендә ауыл исемен яҙырға һәм «эҙләү» кнопкаһына баҫырға кәрәк. Әгәр ҙә мәҡәләне уҡығанда һеҙгә билдәле булған мәғлүмәттең юҡлығы асыҡланһа, «төҙәтеү» һылтанмаһына баҫып, мәҡәләне тамамларға һәм «һаҡлау» һылтанмаһына баҫыу зарур.
Башҡортостан ауылдары тураһындағы мәҡәләләрҙе башҡорт, рус, татар, сыуаш, ҡаҙаҡ, чечен, әрмән телдәрендәге бүлектәрҙә табырға мөмкин, тип хәбәр итә Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре.
Википедия рәсми рәүештә 2001 йылдың 15 ғинуарында инглиз телендә асыла. Бөгөн Википедия ирекмәндәр тарафынан 770 телдәрҙә булдырыла, шуларҙың 277-һе үҙ аллы проект статусына эйә. Википедияның башҡорт телендәге үҙ аллы бүлеге 2005 йылдың 16 апрелендә эшләй башланы. Быйыл ул юбилейын билдәләй.


text:
Урал батыр рухы сәхнәлә
05 мая 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Гәзиттә хәбәр итеүебеҙсә, «Урал батыр» эпосын яттан һөйләүселәр һәм сәхнәләштереүселәрҙең зона этабы беҙҙең районда үтте. Унда Ғафури, Бөрйән, Әбйәлил, Белорет, Архангел, Учалы, Ҡырмыҫҡалы райондары һәм Межгорье ҡалаһынан уҡыусылар ҡатнашты.
“Парктар маршы - 2017”
05 мая 2017 йыл | Яңылыҡтар
Башҡортостан Республикаһында йыл һайын апрель-май айҙарында "Парктар маршы” халыҡ-ара акцияһы уҙғарыла. Халыҡтың, ауыл биләмәһе башлыҡтары, хужалыҡ етәкселәренең иғтибарын айырыу-са һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыларына йүнәлтеү маҡсатында уҙғарыла акция. Айы-рыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре фәнни, мәҙәни, һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйә.
Китапханаға кистән килһәң дә мауыҡтырғыс
05 мая 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
"Китапханалар төнө” социаль-мәҙәни акцияһы илебеҙҙә тәүге тапҡыр 2012 йылда уҙғарылды. Уға йылдың-йылы үҙәк ра-йон һәм балалар-үҫмерҙәр китапханалары ла әүҙем ҡушыла. Акция барышында халыҡҡа китаптар һәм башҡа төрлө күргәҙмәләр генә күрһәтелмәй, ә ҡыҙыҡлы саралар ҙа ойошторола. Был акция китап һәм әҙәбиәт менән бәйле төрлө учреждениеларҙы берләштереп, китап уҡыуҙа ярҙам, китапхана, музей һәм китап эштәрен үҫтереү, шулай уҡ китапхана менән файҙаланыусы һәр төрлө йәштәге: балалар, үҫмерҙәр һәм өлкәндәрҙең буш ваҡытын уҙғарыуҙы яңы форматта ойоштороуҙы үҙ маҡсаты итеп ҡуя. Был төндө илебеҙҙең төрлө район-ҡалаларында йөҙләгән китапханалар үҙ ишектәрен аса һәм хеҙмәткәрҙәре майҙансыҡтарында әҙәбиәтселәр, музыканттар, рәссамдар, артистар ҡатнашлығында мәҙәни программалар, шулай уҡ төрлө күргәҙмәләр һәм махсус проекттар тәҡдим итә.
Спорт мәктәбенә – 30!
05 мая 2017 йыл | Спорт
Районыбыҙҙың Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең 30 йыллыҡ юбилейы айҡанлы байрам сараһы район мәҙәниәт һарайында тантаналы шарттарҙа үтте. Унда Өфө ҡунағы – уҡыусыларға физик тәрбиә биреү һәм Олимпия резервы әҙерләү идаралығы начальнигы Рәшит Кәримов, район
хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Шамил Хәбибуллин, мәғариф бүлеге етәксеһе Зөһрә Әхтәмова, район башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Айҙар Рафиҡов һәм башҡалар ҡатнашты.
Үлемһеҙҙәр
05 мая 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Үлемһеҙҙәр, мәңге үлемһеҙҙәр
Полк булып сафҡа теҙелгән.
Ҡараштары, моңһоу ҡараштары
Кемде эҙләй, алға төбәлгән.
Ул ҡараштар төбәлгәндәр икән
Үткәндәргә, килер көндәргә.
Ҡандар тамған һуғыш юлдарына,
Үлем, ҡарғыш, ҡара төндәргә.
Ҡайтҡан улар, ҡайтҡан
тыуған ергә,
Осоп ҡайтҡан улар талпынып.
Тыуып үҫкән ерҙе күреү өсөн,
Яҡын туғандарын һағынып.
Улар бөгөн беҙҙең менән бергә
Баҫып тора оло байрамда.
Онотмаған өсөн рәхмәт, тиҙәр,
Онотмағыҙ, тиҙәр, һаман да.
Тыуған илдең, ерҙең
бар йөктәрен
Улар барҙы яуҙа күтәреп.
Бәхетен дә илдең, ҡайғыһын да
Йөрәктәре аша үткәреп.
Һеҙ булдығыҙ илдең һаҡсылары,
Яуҙа үлгән батыр һалдаттар.
Илем халҡы биргән аманатҡа,
Антығыҙға тоғро яуҙаштар.
Онотмабыҙ һеҙҙе, онотмайбыҙ,
Байрамдарҙа бергә булырбыҙ.
Киләсәкте, яҡты киләсәкте
Һеҙҙең менән бергә яуларбыҙ.
Онотмабыҙ!
Вилдан ШӘРИПОВ,
Бөйөк Ватан һуғышы
яугиры.
Красноусол ауылы.
Полк булып сафҡа теҙелгән.
Ҡараштары, моңһоу ҡараштары
Кемде эҙләй, алға төбәлгән.
Ул ҡараштар төбәлгәндәр икән
Үткәндәргә, килер көндәргә.
Ҡандар тамған һуғыш юлдарына,
Үлем, ҡарғыш, ҡара төндәргә.
Ҡайтҡан улар, ҡайтҡан
тыуған ергә,
Осоп ҡайтҡан улар талпынып.
Тыуып үҫкән ерҙе күреү өсөн,
Яҡын туғандарын һағынып.
Улар бөгөн беҙҙең менән бергә
Баҫып тора оло байрамда.
Онотмаған өсөн рәхмәт, тиҙәр,
Онотмағыҙ, тиҙәр, һаман да.
Тыуған илдең, ерҙең
бар йөктәрен
Улар барҙы яуҙа күтәреп.
Бәхетен дә илдең, ҡайғыһын да
Йөрәктәре аша үткәреп.
Һеҙ булдығыҙ илдең һаҡсылары,
Яуҙа үлгән батыр һалдаттар.
Илем халҡы биргән аманатҡа,
Антығыҙға тоғро яуҙаштар.
Онотмабыҙ һеҙҙе, онотмайбыҙ,
Байрамдарҙа бергә булырбыҙ.
Киләсәкте, яҡты киләсәкте
Һеҙҙең менән бергә яуларбыҙ.
Онотмабыҙ!
Вилдан ШӘРИПОВ,
Бөйөк Ватан һуғышы
яугиры.
Красноусол ауылы.


text:
Миус
Миус йылғаһы Украина (Луганск һәм Донецк өлкәһе) һәм Рәсәй (Ростов өлкәһенең Куйбышев, Матвеев Ҡурған һәм Неклиновский райондарында) аға һәм Таганрог ҡултығының Миус лиманына (Азов диңгеҙе) ҡоя.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Миус йылғаһы Луганск өлкәһендәге Миус һәм Княгиневка ҡасабалары араһындағы участкала Луганск һәм Донецк өлкәләренең административ сиге булып тора.
Гидронимы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Миус — топоним, Волга буйы һәм Уралда киң таралған (Миусс), (Мейәс) исемдәре, иран этимологияһы (сағ таж. МисМис — баҡыр)[1], иран телле халыҡтар (скифтар, сарматтар) был төбәктә йәшәгәнде аныҡлай. Был фараз файҙаһына бронза быуаты дәүерендә Донбаста киң таралған баҡыр рудниктары булыу факты һөйләй[2]. Икенсе версия буйынса, Миус нигеҙендә төрки һүҙҙәре ята. "Миус" гидронимы төрки телдәрҙең күп тауышлы, төрлө варианттары менән аңлатыла. Уның мәғәнәһе — "мөгөҙ", "мөйөш". Төрлө халыҡта элек ике йылға ҡушылған урынды мөйөш тип йөрөткәндәр. Был Азов янындағы Миус, ихтимал,уға Крынка йылғаһының ҡушылған районы булғанға Миус (Мөйөш) тип аталғандыр. Өсөнсө версия буйынса, "миюш" тип төрки халыҡтары — "һаҙ", "бысраҡ, батҡаҡты" атайҙар, ысынлап та йылға үҙәне һаҙмат, ҡамыштар менән ҡапланған. XV быуатта Мәскәү кенәздәренең дипломатик документтарында йылға тап шулай Миюш тип аталған. Был инде өсөнсө версияның дөрөҫлөгөн раҫлаусы факт[3].
Характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Миус йылғаһының оҙонлоғо 258 км, бассейны майҙаны - 6680 км2. Йылға Донецк тау битләүендә башлана. Миус үҙәне йылға үрендә V-образлы формала, киңлеге 0,2-1,2 км ; дала зонаһындағы түбәнге ағымында-5-6 км. Йылғаның урта ағымында киңлеге 800 метр тәшкил итә ; ярҙары болон үҫемлектәре һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Ағымы боролмалы һәм йылғаның киңлеге 15-25 метр (түбәнге ағымында — 45 метрға тиклем етә). Йылғаның тәрәнлеге сөңгөл урындарҙа 6 метрға тиклем барып етә, ә шаршыларында 0,5 метр
Төп ҡушылдыҡтары: Глухая, Ольховчик, Крынка (уң), Миусик, Крепенькая, Нагольная (һул).
Йылға һыуы күбеһенсә ҡар һәм ямғыр менән туҡлана. Декабрь айында туңып, март айында боҙҙан әрселә. Яҙғы ташҡын йылғаға хас күренеш.
Миус йылғаһы бассейнында ҙур булмаған бер нисә һыуһаҡлағыс бар. XVII быуат аҙағында йылға тамағында Семенов ҡәлғәһе төҙөлгән.
Миус-фронт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (1941—1945) Миус йылғаһында немецтарҙың көслө нығытылған оборона рубежы булдырылған ("Миус-фронт"), 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың июлендә һәм 1943 йылдың февраленән авгусына ҡәҙәр улар был нығытманы үҙ ҡулында тотҡан. 1943 йылдың авгусында вермахттың Днепрға табан сигенеүе арҡаһында (Ҡара: Пантера Линияһы — Вотан) был нығытма ҡалдырыла. Миус-фронт Ҡыҙыл Армияның алға табан китеүен күпкә тотҡарлай: Дондағы Ростов 1943 йылдың февралендә азат ителһә, Таганрог — бары тик1943 йылдың 30 авгусында азат ителгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Озёра Южного Урала (буква М)
- ↑ ГЕОЛОГО-МИНЕРАЛОГИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ДРЕВНИХ МЕДНЫХ РУДНИКОВ В ДОНБАССЕ
- ↑ Памятники дипломатических сношений с Крымскою и ногайскою ордами и с Турцией.//Сборник императорского исторического общества т.41.
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Празднование 9 мая на Миус-фронте Празднование 9 мая на Миус-фронте
- Миус Водный туризм Украины
- Миус в фотографиях Клуб РГУ «Ковчег»
- Миус (БСЭ)


text:
- Подробности
- Просмотров: 190
ПЛАНО КАРПИНИ Джиованни дель (яҡынса 1180, башҡа мәғлүмәттәр б‑са, яҡынса 1185 — 1252), итальян сәйәхәтсеһе, монах. 1245 й. Монгол империяһына монголдар т‑да мәғлүмәт йыйыу өсөн ойошторолған тәүге европа миссияһын етәкләй. П.К. маршруты Волга буйы, Үҙәк Азия биләмәләре, Көньяҡ Урал далалары аша үтә. Монголдарҙың мордваларҙы һәм Волга буйы Болғарын яулағандан һуң башҡорттарҙы баҫып алыуҙары хаҡында мәғлүмәт булған “Беҙ Татарҙар тип атаған Монголдарҙың тарихы” (“История Монголов, которых мы называем Татарами”), “Татарҙар тураһында китап” (“Книга о Татарах”) хеҙмәттәре авторы. Волга һәм Урал буйы халыҡтары араһында П.К. башҡорттарҙы “баскарт” (ҡара: Башҡорт) атамаһы м‑н телгә ала, Башҡортостанды Бөйөк Венгрия тип атап, уны венгрҙарҙың (ҡара: Боронғо венгрҙар) боронғо иле тип раҫлай. П.К. һәм башҡа көнбайыш сәйәхәтселәренең (В.Рубрук, Юлиан) яҙмалары башҡорттарҙың килеп сығышының фин‑уғыр теорияһына нигеҙ һала.
Әҙәб.: Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. М., 1957.
В.А.Иванов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Һулыш
Һулыш — кеше, хайуандар, үҫемлектәр һәм бик күп микроорганизмдар диссимиляцияһының төп өлөшө.
Һулыш — ул метаболизмдың, йәғни тере организмда матдәләр һәм энергия алмашыныуының тейешенсә барыуын тәьмин итеүсе физиологик процесс.
Тирә-яҡ мөхиттән кислород (О2) алып, гомеостаз (эске мөхиттең тотороҡлолоғон) тәьмин итә, организмда метаболизм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе (СО2, H2O һ.б.) тышҡы мөхиткә сығара.
Матдәләр алмашыныуының көсөргәнешенә ярашлы кеше үпкә аша уртаса 5 — 18 литрға яҡын углекислый газ(СО2), һәм сәғәтенә 50 г һыу бүлеп сығара. Улар менән 400-гә яҡын башҡа ҡатнашмалар ҙа бүленә.
Тышҡы һулыш тигән төшөнсә аҫтында организм һәм тирә-яҡ мөхит араһында газ алмашыныу күҙҙә тотола. Ул үҙ эсенә кислород йотоу һәм углекислый газ сығарыуҙы, шулай уҡ, был газдарҙың һулыш көпшәләре (трахея менән һулаусы бөжәктәр) йәки ҡан әйләнеше аша үтеүен ала.
Күҙәнәк һулышы аҡһымдарҙың күҙәнәк мембраналары аша үтеүен тәьмин итә; шулай уҡ митохондрияларҙа әселәндереү барышын көйләй — был аҙыҡтың химик энергияһын үҙгәртергә булышлыҡ итә.
Тышҡы мөхиттә тән туҡымаһының майҙаны ҙур булған осраҡта газдың күҙәнәктәргә шул туҡыма аша диффузияланып, һулыш алыныуы мөмкин (мәҫәлән,үҫемлектәрҙең япраҡтарында,ҡатмарлы тиреле хайуандарҙа). Тән туҡымаһы сағыштырмаса әҙ майҙанлы булғанда газ ҡан әйләнеше (умыртҡалылар һ.б.) йәки трахеялар (бөжәктәрҙә) аша эшкәртелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дыхание // Малая медицинская энциклопедия. — Т. 2. — С. 146. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дыхание // Малая медицинская энциклопедия (рус.)
- Научно-популярный фильм «Внешнее дыхание» (рус.)


text:
Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль артистары Лондондан әйләнеп ҡайтты
Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле артистары Лондонда Олимпия уйындарын ойоштороусылар саҡырыуы буйынса «Рус паркы» программаһында сығыш яһаны. Был ваҡиғаға арналған матбуғат конференцияһында бейеүселәр сит илгә сираттағы сәфәрҙән алған тәҫьораттары менән бүлеште. Графиктары бик тығыҙ булыу сәбәпле улар беҙҙең спортсыларҙың сығыштарын һәм, ғөмүмән, спорт ярыштарын ҡарай алмаған. «Быға ҡарамаҫтан, беҙҙең сығыштарҙың файҙаһы бар. Лондонға килгәнебеҙҙә, Рәсәй йыйылма командаһы 9-сы урында ине, ә хәҙер 5-селә», — тип шаяртты коллектив етәксеһе Рим Әбделмәнов. Дүрт көн дауамында артистар, башҡа ансамблдәрҙән үҙҙәренең хеҙмәттәштәре менән бер рәттән, Кенсингтон паркына килеүселәр өсөн бейегән. Унда Король ғаиләһе резиденцияһы урынлашҡан. «Сығыштарыбыҙҙы был һарайҙа йәшәүселәр ҙә күргән, тип әйттеләр беҙгә», — тине ансамбль администраторы Айһылыу Байғусҡарова.
— Августа беҙ бер нисә тапҡыр сит илгә сығасаҡбыҙ, — тип хәбәр итте ансамбль директоры Радик Шәрәфетдинов. – Төркөмдөң бер өлөшө әле Бразилияла, унда халыҡ-ара фестиваль үтә. 27 августа беҙ Берлинда, Германияла Рәсәй көндәрендә булырға тейешбеҙ. Сентябрь башында ансамбль Русский утрауына Азия – Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге саммитына юлланасаҡ.
— Башҡортостан буйынса гастролдәр октябргә билдәләнгән, ә 23-27 ноябрҙә Өфөлә ансамблде булдырыусы һәм иң танылған хореография номерҙары авторы Фәйзи Ғәскәровтың тыуыуына 100 йыл тулыуҙы билдәләйәсәкбеҙ. Беҙҙең менән бергә концерттарҙа Рәсәйҙең иң яҡшы коллективтары сығыш яһаясаҡ, — тип вәғәҙәләне төркөмдөң художество етәксеһе.


text:
Шишмә районында йәш ғаиләләр торлаҡ һатып алыуға дәүләт ярҙамы алды
Шишмә районында торлаҡ һатып алыу йәки төҙөү өсөн социаль түләү алыуға хоҡуҡ тураһындағы таныҡлыҡтар тапшырыу тантанаһы үтте. Дәүләт ярҙамы алған өс ғаилә йыл аҙағынаса бүленгән средстволарҙы файҙаланырға тейеш. Дәүләт ярҙам күләме торлаҡ хаҡының 35 процентын тәшкил итә.
Сертификаттар 2011-2015 йылдарға иҫәпләнгән «Торлаҡ» федераль маҡсатлы программаһының «Йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү» ярҙамсы программаһы һәм торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж йәш ғаиләләргә дәүләт ярҙамы күрһәтеү республика программаһы сиктәрендә тапшырыла.
Бынан тыш, «2013 йылға тиклем ауылды социаль үҫтереү» программаһы буйынса районда йәшәгән биш ғаиләгә субсидия бирелде. Ағымдағы айҙа социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуға сираттағы маҡсатлы субсидия бүленеүе көтөлә, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең йәштәр эштәре бүлегенән.


text:
Баш ҡалала милли кейемдәр парады төрлө халыҡ вәкилдәрен берләштерҙеФото: Олег Яровиков
Баш ҡалала милли кейемдәр парады төрлө халыҡ вәкилдәрен берләштерҙе
Баш ҡалала милли кейемдәр парады төрлө халыҡ вәкилдәрен берләштерҙеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 30 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә «Евразия йөрәге» халыҡ-ара сәнғәт фестивале барышында Республика милли кейем байрамы ойошторолдо. Милли кейемдәр марш-парады байрамдың сағыу биҙәге булды. Ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары, төрлө төҫтәге кейемдәрҙә, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрынан алып Конгресс-холға тиклем барҙы.
Парадта ҡатнашыусылар Башҡортостанда йәшәгән башҡорт, рус, татар, сыуаш, поляк, украин һәм башҡа халыҡтарҙың милли кейемдәрен күрһәтте. Сараға сит ил вәкилдәре — Ҡытай, Һиндостан, Вьетнам студенттары ла ҡушылды. Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры Азат Ибраһимов хәбәр итеүенсә, байрамға махсус рәүештә Белорет, Баймаҡ, Мәсетле һәм башҡа райондарҙан 200-гә яҡын вәкил килгән.
«Төньяҡ амурҙары» халыҡ төркөмө алдынан һыбай барҙы. Милли елән кейгән етәкселәр: мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев, Башҡорт драма театрының художество етәксеһе Олег Ханов, Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры Азат Ибраһимов, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Вельмир Аҙнаев, Милли музей директоры Ғәли Вәлиуллин парадтың лидерҙары булып сығыш яһаны.
Республика башҡорт милли кейеме байрамы барышында «Башҡортса кейен» бейеү флешмобы, тамашасылар менән уйын-викторина, «Мин башҡорт кейемендә!» селфи-шоу ойошторолдо. Салауат Юлаев майҙанында милли кейемдәр һәм биҙәүестәр күргәҙмә-йәрминкәһе уҙҙы.


text: 23 декабрҙә М.Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейында яҡынлашып килгән Яңы байрамына арналған башҡортса әкиәт-тамаша ойошторолдо. Сарала баш ҡаланан һәм республиканың төрлө райондарынан дүрт тиҫтәнән ашыу бала ҡатнашты. Иң башта ҡунаҡтарҙы БР Милли әҙәбиәт музейының директоры Гөлдәр Моратова сәләмләне. Байрамға килеүсе йәш тамашасылар Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыу ярҙамында башҡорт халыҡ әкиәтенә нигеҙләнеп төҙөлгөн "Эт үҙенә нисек хужа тапты, йәки эт нисек йыл хужаһы булып киткән?" тигән тамаша күрһәтте. Шулай уҡ бәләкәстәр башҡортса шиғырҙар һөйләне, йырҙар һәм бейеүҙәр башҡарҙы, ҡурайҙа ла уйнанылар....Подробнее


text:
Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
Әт-Тәкәәҫүр сүрәһе (ғәр. سورة التكاثر) (Байығыуҙа ярышыу), Ҡөрьән Кәрим 102-се сүрәһе, 8 аяттан тора.
Риүәйәте:Бәни Ғәбде Мәнәф менән Бәни Сәһем ҡәбиләләре ғаиләләренең күплеге менән маҡтаныша торған булғандар. Бәни Ғәбде Мәнәф ҡәбиләһенең кешеләре күберәк булып сыҡҡан. Шунан икенсеһенекеләр яһилият ваҡытында күпләп үлгән туғандарҙы ла ҡушып һанарға тәҡдим иткәндәр. Шулай һанағандан һуң улар алға сыҡҡан. Аллаһы тәғәлә улар хаҡында ошо сүрәне иңдергән
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
سورة «التكاثر» 102
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ
2. حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ
3. كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
4. ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
5.كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ
6. لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ
7. ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ
8. ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ
Транскрипцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Әлһәәкүмү-ттәкәәҫур.
2. Хәттәә зуртүмүл-мәҡаабир.
3. Кәлләә сәүфә тәғләмүүн.
4. Ҫүммә кәлләә сәүфә тәғләмүүн.
5. Кәлләә ләү тәғләмүүнә ғилмәл-йәҡиин.
6. Ләтәрауннәл-джәхиим.
7. Ҫүммә ләтүс'әлүннә йәүмә'иҙин ғәни-ннәғиим.
Мәғәнәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Һеҙҙе байығыуҙа ярышыу [имандан] ситкә йүнәлдерҙе
- һеҙ ҡәберҙәргә барып, мәйеттәрҙе лә һанауға барып еттегеҙ.
- Юҡ һәм юҡ! Һеҙ беләсәкһегеҙ.
- Шунан, юҡ һәм юҡ! Һеҙ беләсәкһегеҙ!
- Юҡ һәм юҡ! Шикләнмәҫлек белем менән белһәгеҙ ине һеҙ.
- Һеҙ, һис шикһеҙ, тамуҡ ялҡынын күрәсәкһегеҙ.
- Шунан, һеҙ уны, һис шикһеҙ, асыҡ күҙ менән хатағыҙҙы күрәсәкһегеҙ.
- Шунан ошо көндө һеҙ, әлбиттә, [донъялағы] рәхәтлек тураһында һораласаҡһығыҙ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Бормаланып аға йылға,
Шишмә сағын һағына.
Ә ул анау күкһелләнгән
Тауҙар аҫтында ғына.
Ҡарарлыҡ шул йыш боролоп, –
Йылдар ятмай арала:
Йылға өсөн үткән ғүмер
Саҡ(ы)рымлап һанала.
Күлдәрҙең мин күбен күрҙем –
Һайҙарын, тәрәндәрен,
Табалманым Өргөн күлдәй
Яп-яҡты, зәңгәрҙәрен.
Шул күлдәргә ғашиҡ булдым
Һәм тоғромон мәңгелек.
Тәбиғәттән күскән минең
Күңелемә йәмлелек.
Баҙарҙа аңшайып йөрөгәнемде күреп, себеш һатып торған ханым үҙенә әйҙүкләне:
– Минән генә ал, минән генә, иң яҡшыларын бирәм. Бында иң һәйбәттәре минеке. Бала кеүек ҡарайым бит уларҙы. Ғүмер буйы ҡошсолоҡ фабрикаһында эшләгәс, уның рәт-сиратын яҡшы беләм. Бүтәндәрҙеке тәк сибә.
"Иҫәр! Иҫәр..." – Был һүҙҙәр Сынйырҙың мейеһен салғы кеүек телгеләй, тәнендәге яраларынан йәшел ҡан аға. Әллә Зиндан хаҡлымы


text:
- Подробности
- Просмотров: 170
ФЕТИШИЗМ (фр. feјtichе – табыныу әйбере, талисман), ҡөҙрәтле көсө бар тип һаналған матди әйберҙәргә (фетиштарға) табыныу. Диндең иртә формаларына хас. Фетиш төрҙәре: таштар, ағас киҫәктәре һәм уларҙан эшләнгән һындар; хайуандың кәүҙә өлөштәре, һынташтарһ.б. Ҡайһы бер халыҡтарҙа фетиштарға рәхмәт әйтеү, ҡайһы берҙә яза биреү йолаһы булған. Тылсымдарға, һаҡлағыстарға, талисмандарға ышаныу рәүешендә һаҡлана. Башҡорттар, ырыу биләмәләрен һаҡларға тейешле тау һәм урын-ер эйәләренә бағышлап, таштан ҙур булмаған ҡалҡыулыҡ (ҡарасҡы), бағана, колонна рәүешендә ҡоролмалар төҙөгән һәм ҡорбан килтергән, ололар аят уҡыған. Һәр бер башҡорт ҡәбиләһе йәки ырыуыныңизге ағасы булған (ҡара: Онгон).
Әҙәб.: Аминев З.Г., Ямаева Л.А. Региональные особенности ислама у башкир. Уфа, 2009.
Д.Ғ.Күскилдин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина