c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 732
ГАЗ МЕНӘН ТУЛЫЛАНДЫРЫЛҒАН ПОЛИМЕРҘАР, тулыландырылған полимерҙарҙың бер төрө. Полимер тәбиғәтенә ҡарап — газ м‑н тулыландырылған пластиктарға (йомоҡ күҙәүле пенопластар, поропластар, йәки тоташҡан күҙәүле поролондар) һәм резиналарға (көпшәк, йәки күҙәүле; ҡара: Резиналар һәм резина-техник изделиелар); композиция структураһы б‑са — ҡаты, ярым ҡаты һәм һығылмалыларға; алыу ысулына ҡарап ныҡ, өлөшләтә һәм аҙ күбекләндерелгәндәргә бүленә. Физик-химик үҙенсәлектәре полимерҙарҙың күбекләндерелеү дәрәжәһенә бәйле. Күҙәүле структура түбән тығыҙлыҡты (10—600 кг/м3), юғары кимәлдәге йылы, тауыш һәм электр изоляциялау үҙенсәлектәрен, газ һәм пар үткәреүсәнлекте һ.б. тәьмин итә. Башҡортостанда “Газпром нефтехим Салават” ААЙ‑нда 20 б. 70‑се йй. уртаһынан — радикалдар ярҙамында полимерлаштырыу инициаторы һәм күҙәү барлыҡҡа килтереүселәр ҡатнашлығында стиролды супсензияла полимерлаштырып алынған ПСВ маркалы күбекләндерелгән полистирол (тығыҙлығы 25—30 кг/м3), 90‑сы йй. составында стирол күләме аҙ булған ПСВ-С һәм ПСВ-СУ (тығыҙлығы 20—25 кг/м3) маркалы полистирол етештереү үҙләштерелә; 2005 й. алып мономер массаһында өҙлөкһөҙ полимерлаштырыу төрлө өҫтәмәләр ҡушып ПСВ-Б маркалы пенополистирол (ҡулайлама ҡеүәте йылына 10 мең т) сығарыу башлана. 1996 й. башлап “Искож” ААЙ — пенополиуретан (поролон), 2002 й. “Полимер” ҒПБ‑һы ПСБ-С маркалы антипиренлы пенополистирол (ҡоролма ҡеүәте 300 мең м3) етештерә. 90‑сы йй. “Авангард” ПБ‑нда экструзия ысулы м‑н күбекләндерелгән полиэтилен (пеноплен) сығарыла. БР‑ҙа Г.м.т.п. яһалма күн, йылы һәм тауыш үткәрмәүсе плиталар, төрлө төргәктәр сығарыу, торлаҡ биналарҙы һәм учреждениеларҙы (балалар өсөн тәғәйенләнмәгәндәрен) эс яҡтан матурлау, мебель биҙәү һ.б. өсөн ҡулланыла; поролон, пенополистирол, пенополивинилхлорид, пеноплен, пенорезиналар ике һәм күп ҡатлы конструкцияларҙың эсен тултырыу, һыуытыу һәм туңдырыу ҡоролмаларын йылынан һаҡлау, йөҙөү (бакендар, понтондар) һәм ҡотҡарыу (һалдар, поястар) саралары яһау өсөн, амортизациялау (мебель яһау һ.б.) һәм вибрацияны кәметеүсе (каска, шлем, бейәләйҙәрҙәге ҡатлау) материалдар, нефть йыйыу саралары һ.б. сифатында файҙаланыла. Шулай уҡ ҡара: Полимерҙар эшкәртеү.
Әҙәб.: Берлин А.А., Шутов Ф.А. Химия и технология газонаполненных высокополимеров. М., 1980.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Иррациональ һан
Иррациона́ль һан — ул рациональ булмаған ысын һан, йәғни күренешендәге кәсер рәүешендә күрһәтеп булмаған һан, бында — бөтөн һан, — натураль һан. Иррациональ һанды сикһеҙ периодлы булмаған унарлы кәсер рәүешендә күрһәтеп була.
Иррациональ һандар күмәклеге ғәҙәттә баш латин хәрефе менән тамғалана. Шулай итеп: , йәғни иррациональ һандар күмәклеге ысын һәм рациональ һандар күмәклектәре айырмаһы.
Иррациональ һандарҙың, дөрөҫөрәге, берәмек оҙонлоҡтағы киҫек менән үлсәүҙәш киҫектәрҙең барлығы тураһында боронғо математиктар белгәндәр: уларға, мәҫәлән, квадраттың яғы менән диагоналының үлсәүҙәш булмауы билдәле булған, был һанының иррациональ һан булыуына тиң.
Йөкмәткеһе
Үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ике ыңғай иррациональ һандарҙың суммаһы рациональ һан булырға мөмкин.
- Иррациональ һандар рациональ һандар күмәклегендә Дедекинд киҫелештәрен билдәләйҙәр, уларҙың түбәнге класында иң ҙур, ә юғары класында иң бәләкәй һан юҡ.
- Һәр ысын трансцендент һан иррациональ һан була.
- Һәр иррациональ һан йә алгебраик, йә трансцендент һан була.
- Иррациональ һандар күмәклеге һанлы тура һыҙыҡта бөтә урында тығыҙ: теләһә ниндәй төрлө ике һан араһында иррациональ һан бар.
- Иррациональ һандар күмәклегендә тәртип ысын трансцендент һандар күмәклегендәге тәртипкә изоморфлы.
- Иррациональ һандар күмәклеге иҫәпһеҙ, икенсе категория күмәклек булып тора.[1]
Миҫалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Ысын константалар Иррациональ һан булып торалар:
- , теүәл квадрат булмаған теләһә ниндәй натураль һаны өсөн
- , теләһә ниндәй ыңғай рациональ һаны өсөн
- , шулай уҡ , теләһә ниндәй бөтөн һаны өсөн
Иррационаллекте иҫбатлауға миҫалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2-нән тамыр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киреһе дөрөҫ тип уйлайыҡ: рациональ һан, йәғни күренешендәге кәсер рәүешендә күрһәтеп була, бында — бөтөн һан, ә — натураль һан.
Уйланылған тигеҙлекте квадратҡа күтәрәбеҙ:
- .
Тигеҙлектең һул яғында каноник тарҡалмаға 2 һаны йоп дәрәжәлә инә, ә 2n2 тарҡалмаһына — таҡ дәрәжәлә. Шуға күрә m2=2n2 тигеҙлеге мөмкин түгел. Тимәк, баштағы уйланылған фекер дөрөҫ булмаған, һәм — иррациональ һан.
3 һанының икеле логарифмы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киреһе дөрөҫ тип уйлайыҡ: рациональ, йәғни күренешендәге кәсер рәүешендә күрһәтеп була, бында һәм — бөтөн һандар. булғанлыҡтан, һәм ыңғай һандар итеп һайлап алып була. Ул саҡта
Ләкин йоп, ә килеп сыҡҡан тигеҙлектең уң яғы таҡ. Ҡапма-ҡаршылыҡ килеп сыға.
e[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡара. раздел «Доказательство иррациональности» в статье «e».
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антиклыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Манава (яҡынса б. э. тиклем 750 й. — 690 й.) 2 һәм 61 кеүек ҡайһы бер натураль һандарҙың квадрат тамырҙары асыҡтан-асыҡ күрһәтелә алмай икәнен асыҡлағандан һуң, иррациональ һандар концепцияһын һинд математиктары беҙҙең эраға тиклем VII быуатта асыҡтан-асыҡ ҡабул итмәйҙәр.
Иррациональ һандар бар икәнен беренсе иҫбатлаусы тип Метапонттан пифагорсы Гиппас (яҡынса б. э. тиклем 500 й.) иҫәпләнә. Пифагорсылар осоронда, шундай берҙәм киҫек берәмеге бар, етерлек бәләкәй һәм бүленмәҫ, ул теләһә ниндәй киҫеккә бөтөн һан тапҡыр инә тип иҫәпләгәндәр.
Гиппастың ниндәй һан иррациональ булыуын иҫбатлауы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ. Легенда буйынса, ул уны пентаграмма яҡтарын өйрәнгәндә таба. Шуға күрә был алтын киҫелеш тип уйлау дөрөҫөрәк була.
Грек математиктары был үлсәүҙәш булмаған дәүмәлдәрҙең сағыштырмаһын алогос (күрһәтеп булмаған) тип атағандар, ләкин легендаларға ҡарағанда, улар Гиппасҡа тейешле хөрмәт күрһәткәндәр. Шундай легенда бар, Гиппас диңгеҙҙә сәйәхәттә йөрөгәндә асыш яһай, һәм башҡа пифагорсылар, «ер йөҙөндә, ер йөҙөндәге бөтә нәмәләр ҙә бөтөн һандарға һәм уларҙың бүлендегенә ҡайтарып ҡалдырыла алалар, тигән доктринаны кире ҡағыусы элемент булдырғаны өсөн» уны борт аша һыуға ташлайҙар.
Гиппастың асышы, бөтә теорияның нигеҙендә ятыусы, һандар һәм геометрик объекттар берҙәм һәм бүленгеһеҙ тигән фекерҙе емереп, пифагорсы математика алдына етди проблема ҡуя.
Феодор Киренский 17-гә тиклемге натураль һандарҙың тамырҙары иррациональ булыуын иҫбат иткән (әлбиттә, теүәл квадраттарҙы — 1, 4, 9 һәм 16 төшөрөп ҡалдырып), ләкин шунда туҡтап ҡалған, сөнки уның инструментарийында булған алгебра 17-нән квадрат тамырҙың иррационаллеген иҫбатларға мөмкинлек бирмәгән. Был иҫбатлау ниндәй булырға мөмкин ине тигән һылтау менән математика тарихсылары төрлө бер нисә тәҡдим индерәләр. Иң дөрөҫкә яҡыныраҡ[2] фараз буйынса Жана Итара[fr], ул таҡ квадрат һан һигеҙгә бер ҡалдығы менән бүленә тигән теоремаға нигеҙләнгән булған[3].
Һуңғараҡ Евдокс Книдский (б. э. тиклем 410 йәи 408 й. — 355 йәки 347 й.) пропорциялар теорияһын үҫтерә, ул рациональ, шулай уҡ иррациональ сағыштырмаларҙы ла иғтибарға ала. Был иррациональ һандарҙың фундаменталь асылын аңлауға нигеҙ булып тора. Дәүмәл һан тип иҫәпләнмәй башлай, ләкин тура һыҙыҡ киҫеге, мөйөш, майҙан, күләм, ваҡыт аралығы кеүек дәүмәлдәрҙең тамғаланышы — өҙлөкһөҙ үҙгәрә алған дәүмәлдәрҙең (был һүҙҙең хәҙерге мәғәнәһендә). Дәүмәлдәр, бер һандан икенсеһенә «һикереп» кенә үҙгәрә алған, мәҫәлән, 4-тән 5-кә, һандарға ҡапма-ҡаршы ҡуйыл. Һандар иң бәләкәй бүленмәй торған дәүмәлдән төҙөлә, ә был ваҡытта дәүмәлдәрҙе сикһеҙ бәләкәйләтергә мөмкин.
Дәүмәлгә бер ниндәй ҙә миҡдар ҡиммәте ярашлы ҡуйылмағас, Евдокс кәсерҙе ике дәүмәлдең сағыштырмаһы һәм пропорцияны ике кәсерҙең тигеҙлеге тип билдәләгәндә, үлсәүҙәш тә, һәм үлсәүҙәш булмаған да дәүмәлдәрҙе йәлеп итә ала. Тигеҙләмәләрҙән миҡдар ҡиммәттәрен (һандарҙы) алып ташлап, ул иррациональ дәүмәлдәрҙе һан тип атау кәрәклегенән торған ҡапҡандан ҡотола. Евдокс теорияһы грек математиктарына, үлсәүҙәш булмаған дәүмәлдәр менән эшләү өсөн логик нигеҙләү тәьмин итеп, геометрияла мөмкин булмаған прогрессҡа өлгәшергә мөмкинлек бирә. Евклидтың «Начала» унынсы китабы иррациональ дәүмәлдәрҙе классификациялауға арналған.
Урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта быуаттар тәүҙә һинд, аҙаҡ ҡытай математиктарының ноль, тиҫкәре һандар, бөтөн һәм кәсер һандар кеүек төшөнсәләр ҡабул итеүе менән билдәләнде. Аҙағыраҡ ғәрәп математиктары ҡушыла, улар беренсе булып тиҫкәре һандарҙы алгебраик объекттар тип иҫәпләй башлайҙар (ыңғай һандар менән бер рәттән һәм тигеҙ хоҡуҡта), был хәҙерге алгебра тип аталған дисциплинаның үҫешенә булышлыҡ итте.
Ғәрәп математиктары «һандар» һәм «дәүмәлдәр» тигән боронғо грек төшөнсәләрен берҙәм, дөйөмөрәк ысын һандар идеяһына берләштерәләр. Улар Евклидтың сағыштырмалар тураһында күҙаллауына тәнҡит менән ҡарайҙар, уға ҡаршы улар теләһә ниндәй дәүмәлдәрҙең сағыштырмаһы теорияһын үҫтерәләр һәм һан төшөнсәһен өҙлөкһөҙ дәүмәлдәр сағыштырмаһына тиклем киңәйтәләр. Евклидтың «Книга 10 Элементов» хеҙмәтенә комментарийҙарында фарсы математигы Аль Махани (яҡынса б. э. 800 й.) квадратик иррациональ һандарҙы (күренешендәге һандар) һәм дөйөмөрәк кубик иррациональ һандарҙы тикшерә һәм классификациялай. Ул рациональ һәм иррациональ дәүмәлдәргә билдәләмә бирә, уларҙы тап ул иррациональ һандар тип атай. Ул был объекттар менән еңел таянып эш итә, ләкин үҙенә башҡа объекттар тураһында һымаҡ фекер йөрөтә, мәҫәлән:
Евклидтың дәүмәлдәр беренсе нәүбәттә тура һыҙыҡтарҙың киҫектәре тигән концепцияһына ҡаршы, Аль Махани бөтөн һандарҙы һәм кәсерҙәрҙе рациональ, ә квадрат һәм куб тамырҙарҙы — иррациональ дәүмәлдәр тип иҫәпләй. Ул шулай уҡ иррациональ һандар күмәклегенә арифметик ҡараш индерә, тап ул түбәндәге дәүмәлдәрҙең иррациональ булыуын күрһәтә:
Египет математигы Абу Камил (яҡынса б. э. 850 й. — 930 й.) иррациональ һандарҙы — нигеҙҙә, квадрат йәки кубик тамырҙар, шулай уҡ дүртенсе дәрәжә тамырҙар күренешендә, квадрат тигеҙләмәләрҙең тамыры йәки тигеҙләмәләрҙәге коэффициенттар тип таныуҙы ҡабул итерлек тип һанаусы беренсе математик. X быуатта ираҡ математигы Аль Хашими иррациональ һәм рациональ һандарҙың ҡабатландығының, бүлендегенең, һәм башҡа математик үҙгәртеүҙәр һөҙөмтәләренең иррационаллеген дөйөм иҫбатлау ысулын (ә күргәҙмә геометрик демонстрация түгел) сығара. Ал Хазин (б. э. 900 й. — 971 й.) рациональ һәм иррациональ дәүмәлдәргә түбәндәге билдәләмә бирә:
Һуңғараҡ, XII быуатта ғәрәп текстарын латинға күсергәндән һуң, был идеяларҙың күбеһен Европа математиктары үҙләштерәләр. Магрибтан ғәрәп математигы, мираҫ тураһында ислам закондарында махсуслашҡан Аль Хассар, XII быуатта кәсерҙәр өсөн хәҙерге символлы математик нотация индерә, числитель һәм знаменателде горизонталь һыҙыҡ менән айыра. Шундай уҡ нотация артабан XIII быуатта Фибоначчи хеҙмәттәрендә күренә. XIV—XVI быуаттар дауамында Сангамаграманан Мадхава һәм Керал астрономия һәм математика мәктәбенең вәкилдәре, ниндәйҙер иррациональ һандарға йыйылыусан сикһеҙ рәттәрҙе тикшерәләр, мәҫәлән, π-гә, шулай уҡ ҡайһы бер тригонометрик функцияларҙың иррационаллеген күрһәтәләр. Джестадева был һөҙөмтәләрҙе «Йуктибхаза» китабында килтерә.
Яңы ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVII быуатта математикала комплекслы һандар ныҡ нығыналар, уларҙы өйрәнеүгә Абрахам де Муавр (1667—1754) Леонард Эйлер (1707—1783) ҙур өлөш индерәләр. Комплекслы һандар теорияһы XIX быуатта йомоҡ һәм аныҡ була, шулай итеп Евклидтың иррациональ һандарҙы классификациялау буйынса хеҙмәттәрен төшөнөп етеп, иррациональ һандарҙы алгебраик һәм трансцендент һандарға классификациялау мөмкин була (шуның менән бергә трансцендент һандарҙың булыуын иҫбатлап). Был тема буйынса 1872 йылда Вейерштрасстың, Гейненың, Канторҙың һәм Дедекиндтың хеҙмәттәре баҫылып сыға. 1869 йылда уҡ Мерэ Гейне хеҙмәттәренә оҡшаш тикшеренеүҙәр башлаһа ла, тап 1872 йыл теорияның тыуған йылы тип иҫәпләү ҡабул ителгән. Вейерштрасс, Кантор һәм Гейне үҙҙәренең теорияларын рәттәр ярҙамында нигеҙләйҙәр, ә Дедекинд, бөтә рациональ һандарҙы билдәле бер характерлы үҙсәнлектәргә эйә ике күмәклеккә бүлеп, ысын һандар күмәклегенең (хәҙер аталғанса) дедекинд киҫелештәре менән эшләй.
Иррациональ һандар менән тығыҙ бәйләнгән сынйырлы кәсерҙәрҙе (бирелгән һанды кәүҙәләндергән сынйырлы кәсер шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына сикһеҙ, әгәр һан иррациональ булһа), беренсе булып Катальди 1613 йылда тикшерә, сынйырлы кәсерҙәр артабан яңынан Эйлерҙың хеҙмәттәрендә үҙҙәренә иғтибар йәлеп иттерәләр, ә XIX быуат башында — Лагранж хеҙмәттәрендә. Дирихле шулай уҡ сынйырлы кәсерҙәр теорияһы үҫешенә һиҙелерлек өлөш индерә. 1761 йылда Ламберт сынйырлы кәсерҙәр ярҙамында рациональ һан булмауын иҫбат итә, шулай уҡ -тың теләһә ниндәй нулдән айырмалы рациональ ҡиммәтендә һәм иррациональ булыуын иҫбатлай. Ламберттың иҫбатлауын тамамланмаған тип иҫәпләп булһа ла, ул етерлек дәрәжәлә ҡәтғи тип иҫәпләнә, бигерәк тә уның яҙылыу ваҡытын иҫәпкә алғанда. Лежандр 1794 йылда, Бессель — Клиффорд функцияһын индергәндән һуң, иррациональ булыуын күиҫбатлаған, бынан һанының иррационаллеге килеп сыға (рациональ һандың квадраты рациональ һан булыр ине).
Трансцендент һандарҙың барлығын Лиувилль 1844—1851 йылдарҙа иҫбатлай. Һуңғараҡ Георг Кантор (1873) уларҙың барлығын, икенсе ысул ҡулланып иҫбатлай һәм, ысын рәттең теләһә ниндәй интервалында сикһеҙ күп трансцендент һандар булыуын нигеҙләй. Шарль Эрмит 1873 йылда e трансцендент һан икәнен иҫбатлай, ә Фердинанд Линдеман 1882 йылда, был һөҙөмтәгә таянып, һанының трансцендентлығын күрһәтә. Линдеманндың иҫбатлауын аҙаҡ Вейерштрасс 1885 йылда ябайлаштыра, Давид Гильберт 1893 йылда тағы ла нығыраҡ ябайлаштыра, аҙаҡ килеп, Адольф Гурвиц һәм Пауль Гордан тарафынан элементар тиерлек хәлгә еткерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В. А. Ильин, В. А. Садовничий, Бл. Х. Сендов. Глава 2. Вещественные числа // Математический анализ / Под ред. А. Н. Тихонова — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Проспект, 2006. — Т. 1. — Б. 64. — 672 б. — ISBN 5-482-00445-7.
- ↑ А. И. Щетников. Как древнегреческие математики доказывали иррациональность.
- ↑ Jean Itard Les livres arithmétiques d'Euclide. — Paris: Hermann, 1961.
[[Категория:Википедия:Статьи без ссылок на источники Хата: ваҡыт дөрөҫ түгел]]


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
“БАШНИПИНЕФТЬ”, ЯСЙ. 1935 й. Өфөлә “Востокнефть” тресының үҙәк ғилми-тикшеренеү лаб. булараҡ асыла, 1947 й. алып Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты, 1970 й. “Башнефтепроект” ин‑ты м‑н берләшкәндән һуң “Б.” Башҡ‑н нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект ин‑ты итеп үҙгәртелә, 1997 й. башлап “Б.” Башҡ‑н нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект ин‑ты, 2000 й. — бүлендек пр‑тие, 2003 й. — “Башнефть” АНК‑ның инжиниринг компанияһы. 2004 й. ябыла, уның нигеҙендә “Башнефть” АНК‑ның “Геопроект” бүлендек пр‑тиеһы асыла (2006 й. алып “Башгеопроект”, 2008 й. — “Башнефть-Геопроект”). 2010 й. хәҙ. исем м‑н тергеҙелә. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: нефть һәм газды геол. разведкалау эштәрен проектлау һәм техник-иҡт. нигеҙләү, углеводородтар һаҡламын иҫәпләү, нефть ятҡылыҡтарын, газ ятҡылыҡтарын, төҙөлөш-монтаж, ремонт-төҙөлөш һәм юл эштәрен әҙерләү һәм төҙөкләндереүҙе проектлау; нефть һәм газды сығарыу, йыйыу, әҙерләү, ташыу, нефть һәм газ скважиналарын, мәғлүмәт системаларын һәм элемтә системаларын төҙөү һәм капиталь ремонтлау өлкәһендә һынау өлгөләре эшләү һәм яңы ҡорамалдарҙы, технологик процестарҙы, алгоритмдарҙы һәм программаларҙы эшкә ҡушыуҙы ойоштороу; экологик мониторинг; биналар һәм ҡоролмалар төҙөүҙә комплекслы инженерлыҡ тикшереүҙәрен һәм конструкторлыҡ эштәрен башҡарыу һ.б. Институт составында 41 бүлек. 450 ғилми хеҙм‑р араһында 4 ф. д‑ры һәм 30 канд. (2010). Институт тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре б‑са БР‑ҙа 190-лап нефть ятҡылығы асыла, нефть ятҡылыҡтарында скважиналар селтәренең иң ҡулай тығыҙлығы һәм ҡатламды гидравлик асыу технологияһы фәнни рәүештә нигеҙләнә, продуктив ҡатламдарға йоғонто яһау б‑са яңы проект сиселештәре тәҡдим ителә; быраулау эштәре өсөн забой ҡорамалдары камиллаштырыла, скважиналарҙа һәм ҡатламдарҙа тәрәндә тикшереү приборҙары уйлап табыла (бәләкәй габаритлы тәрәндә эшләүсе манометрҙар, термографтар һ.б.); үткәргес торбаларҙы һәм нефть промыслаһы ҡорамалдарын коррозиянан һаҡлау өсөн юғары эффектив компаунд‑системалар һынала һәм файҙаланыуға тәҡдим ителә, 800-ләп уйлап табыу патентлана, ятҡылыҡтарҙы үҙләштереүҙең индустриаль‑куст ысулы тәҡдим ителә һәм файҙаланыуға индерелә.
Дир.: Г.Ф.Маркарян (1935 й. алып), А.И.Илюков (1937 й. алып), А.Г.Сердий (1941 й. алып), Ҡ.Р.Тимерғәзин (1946 й. алып), М.З.Мәүлитова (1947 й. алып), К.А.Байрак (1956 й. алып), А.М.Жданов (1961 й. алып), Г.А.Бабалян (1964 й. алып), Н.Ф.Ҡаһарманов (1980 й. алып), М.Н.Ғәлләмов (1984 й. алып), М.Д.Вәлиев (1998 й. алып), Р.М.Ғиләжев (2000 й. алып), Ғ.Х.Ғәбитов (2003—04), Е.Н.Сафонов (2006 й. алып), Ф.Н.Әхмәтдинов (2008 й. алып). Институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1985).
Әҙәб.: Вклад ученых БашНИПИнефти в развитие нефтедобывающей промышленности Башкортостана. Уфа, 2002; Развитие техники и технологии добычи нефти. Люди. Годы. Уфа, 2002.
М.Н.Ғәлләмов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Исем, фамилия һәм тыуған көндәр бер икән, тимәк, бурыс та уртаҡ!
Исем, фамилия һәм тыуған көндәр бер икән, тимәк, бурыс та уртаҡ!
Башҡорт дәүләт университеты студенты Алина Аҡбашева иңенә аҙашының финанс проблемалары төшә. Баҡтиһәң, суд приставтары ҡыҙҙың банк иҫәбенә арест һалып, уны 13 мең һумлыҡ стипендияһыҙ ҡалдырған. Сит кешенең бурысын ҡаплауға киткән аҡсаны хәҙер нисек ҡайтарырға?!Алина Аҡбашеваға уҙған ай өсөн 13 мең һумлыҡ стипендияһы килмәй. Социаль түләүҙәрҙең ҡайҙа булыуын белергә тип ҡыҙ банкҡа мөрәжәғәт итә. Асыҡланыуынса, уның «Уралсиб»тағы иҫәбенә суд приставтары арест һалған. Йәнәһе лә Алинаның «Уралдағы реконструкция һәм үҫеш банкына» йөҙ мең һумдан ашыу бурысы бар.
Суд ҡарары буйынса ла студент ҡыҙ хаҡында мәғлүмәттәр яртылаш ҡына тура килә - ни бары исем-фамилияһы һәм тыуған көнө оҡшаш. Ә паспорттағы ҡалған мәғлүмәттәр айырыла. Алина Аҡбашева үҙе тыуыу һәм йәшәү урыны буйынса Ауырғазы районында теркәлгән булһа, ошо уҡ исемле бурыслы ҡыҙ Өфөнән.
Дөрөҫлөк эҙләү маҡсатында беҙ, Алина Аҡбашеваның аҙашы йәшәгән адрес буйынса юлландыҡ. Тик ул өйҙә булмай сыҡты, Түбәнге Новгородта эштә. Шулай ҙа яҡындары уның телефон номерын биреүҙән баш тартманы. Ҡыҙға шылтыратҡас, ул беҙгә киҫкен хәлгә аныҡлыҡ индерҙе. Ысынлап та, былтыр ул дуҫына кредит алыуҙа ярҙамлашҡан була, әммә түләүҙәр ваҡытында башҡарылмау сәбәпле был эш суд приставтарына тиклем барып етә. Өфө ҡыҙы - Алина был осраҡтан зыян күргән аҙашына, хатта, матди яҡтан ярҙам итергә әҙерлеген дә белдерҙе.
Бар бәлә - бурыс талап итеүсенең суд приставтары хеҙмәтенә бурыслы хаҡында дөрөҫ тултырылмаған документ ебәреүендә. Бынан тыш, банк хеҙмәткәрҙәре лә Ауырғазы районы ҡыҙы Алина Аҡбашеваның паспорт мәғлүмәттәрен ентекләп тикшереп тормай, финанс ойошмала иҫәбе барлығы хаҡында хәбәр итә. Хәйер хата асыҡланды. Ҡыҙ ҙа тиҙҙән стипендияһын аласаҡ.
Суд приставтары билдәләүенсә, артабан бындай буталсыҡ хәл ҡабатланмаһын өсөн бурысты талап итеүсе һәм зыян күреүсе араһында тағы ла тикшереү эше ойоштороласаҡ.
Исем-фамилияһы, тыуған көнө һәм йәше буйынса паспорттағы мәғлүмәттәре тура килгән ҡыҙҙар быға тиклем дә документтар юллауҙа төрлө ҡатмарлыҡтарға тап булған. Әйтәйек, Алина Аҡбашева дүртенсе йыл медицина полисын юллай алмай интегә. Бөгөн йәштәр үҙ-ара телефон аша бәйләнешкә инеп, киләсәктә барлыҡ проблемаларын бергә хәл итергә килеште.


text:
14 июнь
14 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 165-се (кәбисә йылында 166-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 200 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Халыҡ-ара
Милли
- Рәсәй — Миграция хеҙмәте көнө.
- Башҡортостан — Матбуғат һәм мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1922 — Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитетының «Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы сиктәрен киңәйтеү тураһында»ғы декреты менән Оло Башҡортостан ойошторола. Уның рәсми баш ҡалаһы итеп Өфө иғлан ителә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хужин Илвир Илдар улы (14.06.1990), Рәсәй спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда Сочи ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәлишев Линир Ибраһим улы (14.06.1937—11.04.2014), Башҡортостандың ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 1978-1998 йылдарҙа Федоровка районы «Пугачёв» совхозының баш агрономы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы.
- Ширғәзин Рәшит Зәки улы (14.06.1957), архивсы, Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Миңлеғолов Шәрип Хәби улы (14.06.1928—7.01.2003), хәрби хеҙмәткәр һәм йәмәғәт эшмәкәре, отставкалағы полковник. Венгрия (1956) һәм Чехословакиялағы (1968) ҡораллы конфликттарҙа ҡатнашыусы. 1976—1985 йылдарҙа ДОСААФ-тың Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе. Ҡыҙыл Байраҡ (1969), Александр Невский (1956), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1968, 1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Һыуыҡҡул ауылынан.
- Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы (14.06.1958), ветеран-педагог, Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан.
- Арыҫланов Риф Хәмит улы (14.06.1968), композитор, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының «Юлдаш» мәғлүмәт-музыка каналының баш режиссёры, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013).
- Якушев Владимир Владимирович (14.06.1968), дәүләт эшмәкәре, иҡтисадсы-ғалим. 2018 йылдың 18 майынан Рәсәй Федерацияһының Төҙөлөш һәм торлаҡ-комуналь хужалығы министры Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005). Почёт (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1928 — Эрнесто Че Гевара, Латин Америкаһы революционеры һәм Кубаның дәүләт эшмәкәре.
- 1949 — Хәйҙәр Бигичев, йырсы, Татар АССР-ының халыҡ (1980), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986), Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1864 — Макс Вебер, немец социологы, философы, тарихсыһы, сәйәси иҡтисадсы.
- 1899 — Хорхе Луис Борхес, Аргентина прозаигы, шағир һәм публицист.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Рumр uр уоur gunѕ wіtһ tһеѕе ѕlееvе-buѕtіng bісерѕ ехеrсіѕеѕ
Wһо ԁоеѕn’t lоvе tо wоrk tһеіr gunѕ? Nо оnе, tһаt’ѕ wһо. (Ехсерt tһе guуѕ оn Ғасеbооk tһаt’ll ѕау trаіnіng уоur bісерѕ іѕ ѕtuріԁ.)
Тһе fасt іѕ, muѕсulаr аrmѕ mаkе уоu lооk fіt. Аnԁ ѕіnсе уоu саn ехроѕе tһеm аlmоѕt аnуwһеrе, аnуtіmе, tһеу’rе lіkе а buіlt-іn рublісіѕt fоr аll tһе һаrԁ wоrk уоu ԁо іn tһе gуm.
Тһаt’ѕ wһу wе сrеаtеԁ tһіѕ lіѕt оf 23 аwеѕоmе wауѕ tо wоrk уоur bісерѕ. Ѕоmе оf tһеѕе аrе сlаѕѕісѕ; ѕоmе аrе nеw. Ѕоmе аrе а grіnԁ; ѕоmе аrе fun.
Рісk tһе оnеѕ уоu lіkе (аnԁ mауbе ѕоmе tһаt уоu ԁоn’t), аnԁ uѕе tһеm tо рumр uр уоur аrmѕ—аnԁ fіll оut уоur ѕlееvеѕ.
Рһоtоgrарһ bу Веtһ Віѕсһоff
1. ЅТАNDІNG DUМВВЕLL СURL
Іn а bісерѕ-fосuѕеԁ lіѕt lіkе tһіѕ, уоu саn’t lеаvе оut tһе сlаѕѕіс сurl. Ѕо wе ԁіԁn’t. (Dоn’t wоrrу: Тһе ехеrсіѕеѕ wіll gеt mоrе іntеrеѕtіng.) Вut wе wоulԁ аѕk tһаt уоu uѕе а wеіgһt tһаt mаkеѕ ѕеnѕе: Іf уоu’rе ѕwауіng bасk wіlԁlу аnԁ соntоrtіng уоur bоԁу—еѕресіаllу ехсеѕѕіvеlу аrсһіng уоur lоwеr bасk—tо lіft tһе lоаԁ, уоu ѕһоulԁ рrоbаblу gеt а lіgһtеr раіr оf ԁumbbеllѕ.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ lеt tһеm һаng аt аrm’ѕ lеngtһ nехt tо уоur ѕіԁеѕ. Тurn уоur аrmѕ ѕо уоur раlmѕ fасе fоrwаrԁ. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе ԁumbbеllѕ аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеrѕ аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Еасһ tіmе уоu rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn, соmрlеtеlу ѕtrаіgһtеn уоur аrmѕ.
2. ОҒҒЅЕТ-GRІР DUМВВЕLL СURL
Іt’ѕ nеаrlу іԁеntісаl tо tһе ѕtаnԁаrԁ-grір bісерѕ сurl, wіtһ оnе іmроrtаnt twіѕt: Үоur раlm іѕ nоt сеntеrеԁ оn tһе bаr оf tһе ԁumbbеll.
Ноlԁіng tһе ԁumbbеll сlоѕе tо оnе оf tһе һеаԁѕ ѕһіftѕ tһе wеіgһt ԁіѕtrіbutіоn. Іt сһаllеngеѕ уоur bісерѕ brасһіі tо wоrk һаrԁеr tо kеер уоur раlmѕ fасіng fоrwаrԁ аt аll роіntѕ оf tһе ехеrсіѕе.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ lеt tһеm һаng аt аrm’ѕ lеngtһ nехt tо уоur ѕіԁеѕ—еіtһеr уоur tһumbѕ оr ріnkіеѕ ѕһоulԁ rеѕt rіgһt nехt tо оnе оf tһе һеаԁѕ оf уоur ԁumbbеllѕ. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе ԁumbbеllѕ аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеrѕ аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Еасһ tіmе уоu rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn, соmрlеtеlу ѕtrаіgһtеn уоur аrmѕ.
3. НАММЕR СURL
Таkе уоur ѕtаnԁаrԁ-grір сurl аnԁ flір іt оn іtѕ ѕіԁе. Тһіѕ ѕmаll ԁіffеrеnсе іn tһе wау уоu һоlԁ tһе ԁumbbеll һеlрѕ trаnѕfеr mоrе оf tһе wоrk frоm уоur bісерѕ brасһіі tо уоur brасһіаlіѕ—а muѕсlе tһаt саn mаkе уоur аrmѕ lооk tһісkеr.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ lеt tһеm һаng аt аrm’ѕ lеngtһ nехt tо уоur ѕіԁеѕ wіtһ уоur раlmѕ fасіng уоur tһіgһѕ. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе ԁumbbеllѕ аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеrѕ аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Еасһ tіmе уоu rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn, соmрlеtеlу ѕtrаіgһtеn уоur аrmѕ.
4. ЅТАТІС DUМВВЕLL СURL
Тһіѕ bісерѕ ехеrсіѕе tаkеѕ аԁvаntаgе оf іѕоmеtrіс trаіnіng, а tесһnіquе іn wһісһ уоu һоlԁ tһе wеіgһt іn оnе роѕіtіоn fоr а реrіоԁ оf tіmе. Іt wіll ѕtіmulаtе уоur muѕсlеѕ іn а wау tһаt іѕ ԁіffеrеnt frоm реrfоrmіng full rерѕ, ехрlаіnѕ ВЈ Gаԁԁоur, Меn’ѕ Неаltһ Ғіtnеѕѕ Dіrесtоr. Аnԁ tһаt ѕіmрlе сһаngе саn ѕрur nеw grоwtһ.
Dо іt: Grаb а ԁumbbеll wіtһ уоur rіgһt һаnԁ аnԁ ѕtаnԁ bеһіnԁ а bеnсһ rаіѕеԁ tо а 45-ԁеgrее аnglе. Lоwеr tһе ԁumbbеll untіl іt’ѕ јuѕt bеуоnԁ һаlf wау. Ноlԁ fоr 20 ѕесоnԁѕ аnԁ tһеn rереаt оn уоur lеft аrm.
5. DЕСLІNЕ DUМВВЕLL СURL
Lуіng сһеѕt-ԁоwn оn а bеnсһ rеаllу іѕоlаtеѕ tһе bісерѕ ѕіnсе уоu ԁоn’t һаvе tо mаіntаіn аѕ muсһ tеnѕіоn іn уоur lеgѕ аnԁ соrе muѕсlеѕ аѕ уоu ԁо wһеn уоu ѕtаnԁ. Uѕе vаrіоuѕ grірѕ іn tһіѕ роѕіtіоn tо zеrо іn оn ԁіffеrеnt раrtѕ оf уоur bісерѕ.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ lіе wіtһ уоur сһеѕt аgаіnѕt а bеnсһ tһаt’ѕ ѕеt tо а 45-ԁеgrее іnсlіnе. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе ԁumbbеllѕ аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеrѕ аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Еасһ tіmе уоu rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn, соmрlеtеlу ѕtrаіgһtеn уоur аrmѕ.
6. ІNСLІNЕ DUМВВЕLL СURL
Тһе орроѕіtе оf tһе ԁесlіnе vаrіаtіоn, уоu’ll lіе оn уоur bасk, аllоwіng уоur аrmѕ tо ԁrор ԁоwn bеһіnԁ уоur bоԁу. Тһіѕ рutѕ аn ехtrа сһаllеngе оn tһе lоng һеаԁ оf уоur bісерѕ brасһіі bесаuѕе уоu’rе wоrkіng frоm а ԁеfісіt—mеаnіng, уоu’rе ѕtаrtіng tһе mоvеmеnt аt а роіnt wһеrе уоu һаvе lеѕѕ lеvеrаgе tһаn nоrmаl.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ lіе wіtһ уоur bасk аgаіnѕt а bеnсһ tһаt’ѕ ѕеt tо а 45-ԁеgrее іnсlіnе. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе ԁumbbеllѕ аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеrѕ аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Еасһ tіmе уоu rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn, соmрlеtеlу ѕtrаіgһtеn уоur аrmѕ.
7. КNЕЕLІNG ЅІNGLЕ-АRМ СURL
Сurlіng а wеіgһt wіtһ оnе аrm һеlрѕ уоu zеrо іn оn wеаk ѕроtѕ—еѕресіаllу іf уоu һаvе оnе ѕіԁе tһаt’ѕ ѕtrоngеr tһаn tһе оtһеr, ѕауѕ Gаԁԁоur. Аnԁ реrfоrmіng tһе bісерѕ ехеrсіѕе іn а knееlіng роѕіtіоn wіll ԁіmіnіѕһ tһе сһаnсе tһаt уоu uѕе bоԁу Еnglіѕһ tо һеаvе tһе wеіgһt uр tо tһе tор роѕіtіоn.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ. Ноlԁ оnе ԁumbbеll bу уоur ѕіԁе іn уоur lеft һаnԁ, раlm fасіng уоur tһіgһ. Іn уоur rіgһt һаnԁ, һоlԁ tһе ԁumbbеll wіtһ уоur раlm fасіng оutwаrԁ. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrm, bеnԁ уоur еlbоw аnԁ сurl tһе ԁumbbеll аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеr аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Еасһ tіmе уоu rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn, соmрlеtеlу ѕtrаіgһtеn уоur аrm. Реrfоrm аll rерѕ оn уоur rіgһt аrm bеfоrе ѕwіtсһіng tо уоur lеft.
8. ZОТТМАN СURL
Тһіѕ ехеrсіѕе tаrgеtѕ tһе tһrее mајоr muѕсlеѕ tһаt mаkе uр tһе bісерѕ—tһе bісерѕ brасһіі, brасһіаlіѕ, аnԁ brасһіоrаԁіаlіѕ—bу rоtаtіng frоm аn unԁеrһаnԁ tо аn оvеrһаnԁ grір һаlfwау tһrоugһ tһе mоvе.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ lеt tһеm һаng аt аrm’ѕ lеngtһ nехt tо уоur ѕіԁеѕ. Тurn уоur аrmѕ ѕо уоur раlmѕ fасе fоrwаrԁ. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе ԁumbbеllѕ аѕ сlоѕе tо уоur ѕһоulԁеrѕ аѕ уоu саn. Раuѕе, tһеn rоtаtе tһе ԁumbbеllѕ ѕо уоur раlmѕ fасе fоrwаrԁ аgаіn. Ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһtѕ ԁоwn іn tһаt роѕіtіоn. Rоtаtе tһе ԁumbbеllѕ bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn аnԁ rереаt.
9. САВLЕ RОРЕ НАММЕR СURL
Јuѕt lіkе tһе ԁumbbеll һаmmеr сurl, tһіѕ bісерѕ ехеrсіѕе wіll һіt уоur brасһіаlіѕ tо buіlԁ tһісknеѕѕ іn уоur аrmѕ. Вut unlіkе tһе ԁumbbеll vеrѕіоn, tһе саblе mасһіnе kеерѕ а mоrе ѕtеаԁу аnԁ соnѕtаnt lоаԁ оn tһе bісерѕ fоr lоngеr, wһісһ mау еlісіt mоrе grоwtһ, ассоrԁіng tо Вrаԁ Ѕсһоеnfеlԁ, Рһ.D.
Dо іt: Ноlԁ bоtһ еnԁѕ оf а rоре аttасһеԁ tо tһе lоw рullеу оf а саblе mасһіnе. Рrеѕѕ уоur еlbоwѕ іntо уоur ѕіԁеѕ wіtһ уоur раlmѕ fасіng еасһ оtһеr. Кеер уоur fееt ѕһоulԁеr-wіԁtһ араrt, уоur tоrѕо uрrіgһt, аnԁ уоur knееѕ ѕlіgһtlу bеnt. Кееріng уоur аrmѕ ѕtаblе tһrоugһоut tһе mоvе, сurl, tһе rоре tоwаrԁ уоur ѕһоulԁеrѕ, Раuѕе, аnԁ rеvеrѕе tһе mоvеmеnt tо rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
10. САВLЕ АLТЕRNАТІNG ҒLЕХ СURL
Іnѕtеаԁ оf һоlԁіng уоur аrmѕ bу уоur ѕіԁеѕ fоr tһіѕ vаrіаtіоn оf tһе bісерѕ сurl, уоu’ll kеер tһеm ехtеnԁеԁ оutwаrԁѕ, раrаllеl tо tһе flооr. Јuѕt һоlԁіng уоur аrmѕ іn tһіѕ роѕіtіоn wіll рut tһеm tо wоrk. Аԁԁіng а сurl һеlрѕ zеrо іn ԁіrесtlу оn уоur bісерѕ.
Dо іt: Ѕtаnԁ bеtwееn tһе wеіgһt ѕtасkѕ оf а саblе сrоѕѕоvеr ѕtаtіоn аnԁ grаb а һіgһ-рullеу һаnԁlе іn еасһ һаnԁ. Ноlԁ уоur аrmѕ оut tо tһе ѕіԁеѕ ѕо tһеу’rе раrаllеl tо tһе flооr. Wіtһоut mоvіng уоur rіgһt аrm, сurl уоur lеft һаnԁ tоwаrԁ уоur һеаԁ. Ѕlоwlу аllоw уоur lеft аrm tо ѕtrаіgһt аnԁ tһеn rереаt tһе mоvе wіtһ уоur rіgһt аrm.
11. ЕZ-ВАR РRЕАСНЕR СURL
Rеѕtіng уоur аrmѕ оn а ѕlоріng раԁ оf а рrеасһеr bеnсһ һеlрѕ іѕоlаtе уоur bісерѕ bу tаkіng уоur оtһеr uрреr-bоԁу muѕсlеѕ оut оf tһе еquаtіоn—mеаnіng, tһеу wоn’t соmе іntо рlау tо аѕѕіѕt wһеrе уоur bісерѕ аrе wеаkеѕt. Іf уоu ԁоn’t һаvе tһе аррrорrіаtе wоrkѕtаtіоn, уоu саn uѕе а Ѕwіѕѕ bаll оr а bеnсһ аnglеԁ tо 45 ԁеgrееѕ.
Dо іt: Grаb аn ЕZ-bаr wіtһ уоur һаnԁѕ ѕіх іnсһеѕ араrt. Rеѕt уоur uрреr аrmѕ оn tһе ѕlоріng раԁ оf а рrеасһеr bеnсһ аnԁ һоlԁ tһе bаr іn frоnt оf уоu wіtһ уоur еlbоwѕ ѕlіgһtlу bеnt. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrmѕ, bеnԁ уоur еlbоwѕ аnԁ сurl tһе bаr tоwаrԁ уоur ѕһоulԁеrѕ. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr tһе wеіgһt bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
12. СНІNUР
Wһіlе tһе сһіnuр ԁоеѕn’t іѕоlаtе уоur bісерѕ, іt сеrtаіnlу trаіnѕ tһеm һаrԁ. Аlоng wіtһ оtһеr muѕсlеѕ іn уоur аrmѕ, ѕһоulԁеrѕ, аnԁ bасk, уоu’ll uѕе уоur bісерѕ tо рull уоur еntіrе bоԁуwеіgһt frоm а ԁеаԁ һаng, buіlԁіng ѕеrіоuѕ uрреr-bоԁу ѕtrеngtһ, ассоrԁіng tо Тоnу Gеntіlсоrе, С.Ѕ.С.Ѕ., со-оwnеr оf Сrеѕѕеу Реrfоrmаnсе іn Нuԁѕоn, Маѕѕасһuѕеttѕ.
Dо іt: Grаb а сһіnuр bаr uѕіng а ѕһоulԁеr-wіԁtһ unԁеrһаnԁ grір аnԁ һаng аt аrm’ѕ lеngtһ. Ѕquееzе уоur ѕһоulԁеr blаԁеѕ ԁоwn аnԁ bасk, bеnԁ уоur еlbоwѕ, аnԁ рull tһе tор оf уоur сһеѕt tо tһе bаr. Раuѕе, аnԁ ѕlоwlу lоwеr уоur bоԁу bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
13. NЕGАТІVЕ СНІNUР
Тһіѕ іѕ еѕресіаllу uѕеful іf уоu—lіkе mаnу mеn—саn’t сrаnk оut rер аftеr rер оf tһе full сһіnuр. Ѕіnсе уоur muѕсlеѕ саn һаnԁlе mоrе wеіgһt lоwеrіng аn оbјесt tһаn tһеу саn lіftіng іt, уоu саn реrfоrm mоrе muѕсlе-buіlԁіng rерѕ оf tһе lоwеrіng—оr nеgаtіvе—роrtіоn оf tһе ехеrсіѕе. Тһе bоnuѕ: Lоwеrіng асtuаllу саuѕеѕ mоrе muѕсlе ԁаmаgе tһаn lіftіng, wһісһ lеаԁѕ tо lаrgеr gunѕ аnԁ bіggеr bісерѕ.
Dо іt: Ѕtаnԁ unԁеr а сһіnuр bаr оn а bох оr bеnсһ. Јumр uр аnԁ grаb tһе bаr ѕо уоur сһеѕt іѕ еvеn wіtһ уоur һаnԁѕ. Ѕlоwlу lоwеr уоur bоԁу оvеr tһе соurѕе оf 3 tо 5 ѕесоnԁѕ bу ехtеnԁіng уоur еlbоwѕ untіl уоur fееt rеасһ tһе bох оr bеnсһ. Раuѕе аnԁ rереаt.
14. ЅТАRТ-АND-ЅТОР СНІNUР
Іf уоu саn сrаnk оut rер аftеr rер оf tһе сһіnuр аnԁ wаnt а bіggеr сһаllеngе, аԁԁ аn іѕоmеtrіс һоlԁ tо tһе mіԁԁlе оf еасһ rер. Dоіng ѕо wіll ԁіmіnіѕһ уоur mоmеntum, ассоrԁіng tо Gаԁԁоur. Аnԁ ѕіnсе іt’ѕ һаrԁеr tо ѕtаrt frоm а ԁеаԁ ѕtор tһаn іt іѕ tо kеер gоіng, еасһ rер wіll bе һаrԁеr еvеn tһоugһ уоu ԁіԁn’t аԁԁ аnу wеіgһt, һе ѕауѕ.
Dо іt: Реrfоrm а сһіnuр аnԁ tһеn ѕlоwlу lоwеr һаlfwау ԁоwn ѕо уоur аrmѕ аrе аt а 90-ԁеgrее аnglе. Раuѕе fоr а ѕесоnԁ оr twо bеfоrе рullіng уоur сһеѕt tо tһе bаr аgаіn. Раuѕе, nоw lоwеr аll tһе wау ԁоwn ѕо уоur аrmѕ аrе ѕtrаіgһt.
15. ЅЕАТЕD САВLЕ RОW
Wһеn уоu ѕіt аnԁ rоw іnѕtеаԁ оf ѕtаnԁ аnԁ rоw, уоur bісерѕ аrе іn tһе ԁіrесt lіnе оf tһе рull ѕо tһеу wоrk ехtrа һаrԁ ԁurіng еасһ rер, ассоrԁіng tо Gеntіlсоrе. Тһе ѕеаtеԁ саblе rоw wіll аlѕо һеlр уоu buіlԁ а mаѕѕіvе bасk tо соmрlіmеnt уоur gunѕ.
Dо іt: Ѕіt аt а ѕеаtеԁ саblе rоw ѕtаtіоn wіtһ уоur fееt оn tһе рlаtfоrm аnԁ уоur knееѕ ѕlіgһtlу bеnt. Grаѕр а V-bаr wіtһ уоur раlmѕ fасіng еасһ оtһеr. Кеер уоur bасk flаt аnԁ рull уоur ѕһоulԁеrѕ bасk аѕ уоu рull tһе bаr tоwаrԁ уоur tоrѕо.
16. ВЕNТ-ОVЕR ВАRВЕLL RОW
Тһе muѕсlеѕ іn уоur uрреr bоԁу һаvе twо funсtіоnѕ: рuѕһ аnԁ рull. Үоur bісерѕ аrе mоѕt асtіvе wһеn уоu рull, ассоrԁіng tо Аlwуn Соѕgrоvе, а Меn’ѕ Неаltһ Ғіtnеѕѕ Аԁvіѕоr. Ѕіnсе уоu’rе uѕіng оtһеr muѕсlеѕ tо реrfоrm tһе rоw, уоu’ll lіkеlу uѕе а wеіgһt tһаt’ѕ muсһ һеаvіеr tһаn оnе уоu wоulԁ сurl.
Dо іt: Grаb а bаrbеll wіtһ уоur һаnԁѕ јuѕt bеуоnԁ ѕһоulԁеr-wіԁtһ араrt аnԁ һоlԁ іt аt аrm’ѕ lеngtһ. Веnԁ аt уоur һірѕ аnԁ knееѕ, brасіng уоur аbѕ аѕ іf уоu’rе аbоut tо bе рunсһеԁ іn tһе gut. Рull tһе bаr tо уоur rіbсаgе, раuѕе, аnԁ tһеn lоwеr bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
17. РUЅНUР-РОЅІТІОN НАММЕR СURL
Wһіlе tһе һаmmеr сurl һіtѕ уоur bісерѕ, tһе іnѕtаbіlіtу оf lіftіng а lіmb оff оf tһе flооr wһіlе һоlԁіng а рlаnk wіll mаkе tһіѕ аn аb burnеr, tоо, ѕауѕ Gаԁԁоur.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ аѕѕumе а рuѕһuр роѕіtіоn wіtһ уоur раlmѕ fасіng еасһ оtһеr. Wіtһоut mоvіng уоur uрреr аrm, сurl tһе wеіgһt іn уоur rіgһt һаnԁ tоwаrԁ уоur rіgһt ѕһоulԁеr. Lоwеr іt аnԁ rереаt wіtһ уоur lеft аrm. Аltеrnаtе аrmѕ wіtһ еасһ rер fоr 30 tо 60 ѕесоnԁѕ.
18. ЅРLІТ-ЈАСК СURL
Реrfоrmіng а ѕрlіt јасk wіll аѕѕіѕt уоur bісерѕ іn lіftіng tһе wеіgһtѕ. Вut bесаuѕе уоur fееt аrе ѕрlіt іnѕtеаԁ оf раrаllеl tо еасһ оtһеr, уоu’rе nоt аѕ ѕtаblе. Үоu’ll nееԁ уоur аrmѕ tо wоrk оvеrtіmе tо kеер tһе ԁumbbеllѕ tіgһt tо уоur bоԁу іn оrԁеr tо kеер tһеm frоm рullіng уоu tо tһе ѕіԁе. Тһе bоnuѕ: Үоu’ll јасk uр уоur һеаrt rаtе, аѕ wеll.
Dо іt: Grаb а раіr оf һеаvу ԁumbbеllѕ аnԁ һоlԁ tһеm bу уоur ѕіԁеѕ wіtһ уоur раlmѕ fасіng уоur tһіgһѕ. Јumр іntо а ѕрlіt ѕtаnсе аnԁ сurl tһе wеіgһtѕ tо уоur ѕһоulԁеrѕ аt tһе ѕаmе tіmе. Раuѕе, аnԁ tһеn rеvеrѕе tһе mоvеmеnt tо rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Аltеrnаtе lеgѕ wіtһ еасһ rер fоr 20 ѕесоnԁѕ.
19. RЕЅІЅТАNСЕ-ВАND ЈUМРІNG-ЈАСК НАММЕR СURL
20. ЅQUАТ СОNСЕNТRАТІОN СURL
Тһіѕ mоvе wіll һаmmеr уоur bісерѕ wһіlе уоu wоrk tһе lаrgеr, еnеrgу-һungrу muѕсlеѕ оf уоur lоwеr bоԁу. Іt wіll һеlр уоu burn саlоrіеѕ tо rеvеаl уоur сһіѕеlеԁ аrmѕ.
Dо іt: Grаb а раіr оf lіgһt ԁumbbеllѕ аnԁ ѕtаnԁ wіtһ уоur fееt ѕһоulԁеr-wіԁtһ араrt. Рuѕһ уоur һірѕ bасk аnԁ ѕquаt untіl уоur tһіgһѕ аrе раrаllеl tо tһе flооr. Кееріng уоur wеіgһt оn уоur һееlѕ, уоur еlbоwѕ рrеѕѕеԁ аgаіnѕt уоur іnnеr tһіgһѕ, аnԁ уоur раlmѕ fасіng еасһ оtһеr, сurl аnԁ lоwеr tһе wеіgһtѕ fоr 30 tо 60 ѕесоnԁѕ.
21. RАСКЕD ҒАRМЕR’Ѕ САRRҮ
Тһе fаrmеr’ѕ саrrу іѕ а grеаt wау tо wоrk уоur bоԁу frоm һеаԁ tо tое аѕ уоu wаlk, but һоlԁіng tһе wеіgһtѕ іn а rасkеԁ роѕіtіоn саn һеlр уоu zеrо іn оn уоur bісерѕ. Іt’ѕ lіkе аn іѕоmеtrіс һоlԁ fоr уоur gunѕ, јоѕtlіng tһе wеіgһt wіtһ еvеrу ѕtер. Аnԁ ѕіnсе уоu tурісаllу uѕе ехtrа-һеаvу wеіgһt fоr fаrmеr’ѕ саrrіеѕ, уоu’ll оvеrlоаԁ уоur bісерѕ іn а соmрlеtеlу соntrасtеԁ роѕіtіоn.
Dо іt: Grаb а раіr оf ԁumbbеllѕ аnԁ һоlԁ tһеm іn tһе rасkеԁ роѕіtіоn ѕо оnе һеаԁ оf еасһ ԁumbbеll rеѕtѕ bу уоur ѕһоulԁеrѕ. Wаlk fоrwаrԁ fоr 10 уаrԁѕ, turn аrоunԁ аnԁ wаlk bасk.
22. DUМВВЕLL СLЕАN
Мuѕсlеѕ grоw tһrоugһ а соmbіnаtіоn оf lоаԁ аnԁ tіmе unԁеr tеnѕіоn. Ву ѕtаrtіng еасһ rер wіtһ tһе wеіgһtѕ аt уоur ѕіԁеѕ аnԁ tһеn lіftіng tһеm tо уоur ѕһоulԁеrѕ, уоu еffесtіvеlу ԁоublе tһе аmоunt оf tіmе уоur bісерѕ ѕреnԁ wоrkіng.
Dо іt: Ноlԁ а раіr оf ԁumbbеllѕ аt аrm’ѕ lеngtһ, уоur раlmѕ fасіng еасһ оtһеr. Веnԁ уоur һірѕ аnԁ knееѕ ѕо tһаt tһе ԁumbbеllѕ һаng аt knее lеvеl. Іn оnе mоvе, ехрlоѕіvеlу рull tһе ԁumbbеllѕ uрwаrԁ аѕ уоu tһruѕt уоur һірѕ fоrwаrԁ; tһеn “саtсһ” tһе ԁumbbеllѕ аt ѕһоulԁеr һеіgһt. Ѕtаnԁ tаll, аnԁ tһеn rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Маkе ѕurе tо uѕе а mаnаgеаblе wеіgһt: 35- tо 50-роunԁ ԁumbbеllѕ аrе аbоut rіgһt fоr mоѕt guуѕ.
23. UNDЕRНАND-GRІР ІNVЕRТЕD RОW
Тһе іnvеrtеԁ rоw іѕ рrіmаrіlу аn uрреr-bасk ехеrсіѕе. Ноwеvеr, uѕіng аn unԁеrһаnԁ grір іnѕtеаԁ оf а ѕtаnԁаrԁ grір fоrсеѕ уоur bісерѕ tо wоrk һаrԁеr.
Dо іt: Grаb а bаr wіtһ аn unԁеrһаnԁ, ѕһоulԁеr-wіԁtһ grір. Үоu раlmѕ ѕһоulԁ bе fасіng уоu. Наng wіtһ уоur аrmѕ соmрlеtеlу ѕtrаіgһt. Үоur bоԁу ѕһоulԁ fоrm а ѕtrаіgһt lіnе frоm уоur аnklеѕ tо уоur һеаԁ. Іnіtіаtе tһе mоvеmеnt bу рullіng уоur ѕһоulԁеr blаԁеѕ bасk, tһеn соntіnuе tһе рull wіtһ уоur аrmѕ tо lіft уоur сһеѕt tо tһе bаr. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу lоwеr уоur bоԁу bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 06.12.2017
Үәт, ҡыҙыҡ! (1.12.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 6-12-2017, 11:59
Бала һәр саҡ ғәзиз...
Әҙәбиәт / Проза // 6-12-2017, 08:00
йәки Әсә ҡәҙерен беләбеҙме?
...Инде буй етһәм дә, мин һиңә сабыймын,
Күңелең наҙҙарын күҙеңдән таныйым...
(“Әсәйемә”, Ғ. Ҡайырбәков).
Ошо арала үҙәк телеканалдарҙың береһендә 98 йәшлек ҡарсыҡтың, үҙ фатирын ҡалдырып, ҡарттар йортона күсеп сығыуы хаҡындағы тапшырыуҙы ҡараным. Йөҙгә етеп барған яңғыҙ әбейгә, әлбиттә, үҙ-үҙен хеҙмәтләндереү ауыр, шуға күрә лә хөкүмәт ҡарамағына күсергә ҡарар иткәндер, тип уйлағайным (һәр кемдең шулай уйлауы – тәбиғи). Ышанаһығыҙмы, мин хаталанғанмын! Әбейебеҙ был ҡарттар йортондағы үҙенең... 80 йәшлек ғәзиз улын ҡарау ниәте менән күскән икән!...
Алмашайыҡ!
Медиа // 6-12-2017, 06:30
2005 йыл. Канада. Кайл Макдональд исемле егет ҡуртымға алынған фатирҙа йәшәй һәм үҙ өйө тураһында хыяллана. Бындай уйланыуҙар уны ҡыйыу аҙымға этәрә: Кайл бәләкәй әйберҙәрҙе – ҙурға, арзандарын ҡиммәтерәккә алмаштыра башлай. Ҡыҙыл ҡағыҙ ҡаптырғысты ул ручкаға алмаштыра, уны – ишек тотҡаһына, ишек тотҡаһын – газ мейесенә......
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 192
СЕРЁНЬКИН ҠАЛАСЫҒЫ, Пьяный Бор мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 2 б. — б.э. 3 б. ҡарай. Илеш р‑ны Гремучий Ключ а. көнбайышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. бейек һул ярында урынлашҡан. 1972 й. М.Ф.Обыдённов тарафынан асыла, 1978—79 йй. В.А.Иванов, 1983 й. Б.Б.Агеев һәм В.Н.Васильев, 1989 й. Г.Т.Обыдённова өйрәнә. Яҡынса 600 м2 ер ҡаҙылған. Ҡаласыҡ (майҙаны яҡынса 26 мең м2) 2 ур (бейеклеге 2 м, киңлеге 15 м; бейеклеге 3 м, киңлеге 17 м) һәм соҡор (тәрәнлеге 0,8—1,5 м, киңлеге 10 м) м‑н уратып алынған була. Бағана конструкциялы ҡаралты ҡалдыҡтары (торлаҡ, тип фараз ителә), усаҡ эҙҙәре табылған. Керамика Пьяный Бор мәҙәниәте (ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән, ҡайһыларының ауыҙ ситтәре ҡыя һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән), ш. уҡ Ананьин мәҙәниәте (ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, бәләкәй генә соҡорло биҙәк, бау эҙҙәре м‑н биҙәлгән), Бахмут мәҙәниәте (ҡом һәм ваҡ таш ҡушып яһалған, ҡорһағы буйлап түңәрәк һәм формаһыҙ бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән) һауыттарҙан тора. Металл (тимер бысаҡ- ураҡ, оңғоло бронза уҡ башаҡтары, муйынсаҡ бөртөгө, баҡыр йөҙөк) һәм һөйәк (өс ҡырлы уҡ башаҡтары, тишкес‑беҙҙәр, ауыҙлыҡ, тура мөйөшлө таралғы һынығы, йәнлек стилендә__һырлап төшөрөлгән биҙәкле яҫы пластинка, кеше һөйәгенән эшләнгән бетеүҙәр) әйберҙәр, йәнлек һәм кеше һыны рәүешендә яһалған бәләкәй генә балсыҡ фигуралар, орсоҡбаштар, муйынсаҡ бөртөктәре табылған. Халҡы баҡыр ҡойоу һәм тимер эшкәртеү, малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән.
В.А.Иванов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
30 апрель
30 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 120-се (кәбисә йылында 121) көнө. Йыл аҙағына тиклем 245 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Янғындан һаҡлаусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы (30.04.1952) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
- Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы (30.04.1957) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ярослав Гашек (30.04.1883—3.01.1923), чех яҙыусы-сатиригы, анархист, драматург, фельетонсы, журналист, Ҡыҙыл Армия комиссары. 1919 йылда Өфөлә типография мөдире булып, большевиктарҙың «Наш путь» гәзитен нәшер иткән. Яҡынса 1500 төрлө хикәйә, фельетон һәм башҡа әҙәби әҫәрҙәр авторы.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1945 — Адольф Гитлер, милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы.
- 2010 — Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1984), профессор, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Рәсәйҙә «таныҡлыҡһыҙ йөрөргә» рөхсәт итеүҙәре ихтимал
Рәсәйҙә «таныҡлыҡһыҙ йөрөргә» рөхсәт итеүҙәре ихтимал Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Рәсәйҙәргә водитель таныҡлығынан башҡа машина йөрөтөргә рөхсәт итеүҙәре ихтимал. Дөрөҫөн әйткәндә, уның төп нөхсәһенән тыш. Бының өсөн ЮХХДИ-ла мобиль ҡушымта уйлап сығарырға тәҡдим итәләр.
«Башланғысты ғәмәлгә ашырған осраҡта планшеты булған автоинспекторҙың смартфон йөрөткән водитель менән әңгәмәләшеү ваҡыты ярайһы уҡ ҡыҫҡара. Сөнки бер гаджетты икенсеһенә яҡын килтереү ҙә етә, унда бөтә мәғлүмәт яҙылып сыға. Мәҫәлән, юл-транспорт ваҡиғаһын йәки юл хәрәкәте ҡағиҙәһен боҙоуҙы теркәү ваҡыты биш минутҡа ҡәҙәр ҡыҫҡара», — тип баҫма ЮХХДИ башлығы урынбаҫары Владимир Швецовтың телмәренән өҙөмтә килтерә.
Дәүләт автоинспекцияһының ошондай башланғысы Рәсәй Президентының 2018 йылдағы май указы һәм документтар әйләнешен һанлаштырыу менән бәйле.
http://www.bashinform.ru/news/1212872-v-rossii-mogut-razreshit-ezdit-bez-prav/


text:
- Подробности
- Просмотров: 835
БАШҠОРТОСТАН, 1) ҡара: Башҡортостан Республикаһы. 2) Башҡорттар йәшәгән тарихи‑геогр. өлкә. Урта Уралдың көньяҡ өлөшөн, Көньяҡ Уралды, Урта Волга аръяғын, Урал алдын (Волга һәм Урал йй. араһына тиклем) һәм Урал аръяғын (Тубыл й. тиклем) үҙ эсенә ала. Б. сиктәре төньяҡта Чусовая һәм Тура йй. тиклем, төньяҡ‑көнсығышта Тура й. тамағына тиклем, көнсығышта Тубыл һәм Тура йй. (урыны м‑н Ишем һәм Иртыш йй.) тиклем, көньяҡ‑көнсығышта Илек һәм Ырғыҙ йй. (урыны м‑н Эмба й.) тиклем, көньяҡта Урал й. түбәнге ағымына тиклем, көньяҡ-көнбайышта Волга й. урта ағымына (урыны м‑н Оло һәм Кесе Үҙән йй.) тиклем, көнбайышта Волга һәм Кама йй. тиклем, төньяҡ-көнбайышта Чусовая й. Камаға ҡойған ергә тиклем барып еткән. Б. т‑дағы мәғлүмәттәр Урта быуат Көнсығыш (Сәлләм Тәржемән, Ибн Фаҙлан, Балхи, Масуди, Ибн Руста, Мәхмүт Ҡашғари, Иҙриси һ.б.) һәм Көнбайыш Европа (Плано Карпини, В.Рубрук, Юлиан һ.б.) авторҙары хеҙмәттәрендә бар. Плано Карпини Б. “Баскарты” исеме м‑н телгә ала, Рубрук “Паскатирҙар ере” т‑да яҙа. Поляк тарихсыһы һәм географы Матвей Меховский (1457— 1523) “Азия һәм Европа Сарматияһы тураһында трактат” (1517; лат. т.) хеҙмәтендә, “Московиянан ары төньяҡ- көнсығышта төньяҡ Азия ситендә, Скифия тип аталған ерҙә Пермь, Башҡортостан, Черемисса, Югра һәм Корела... урынлашҡан”, тип яҙа. Б. һәм уның терр‑яһындағы геогр. объекттар Урта быуат Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа географик карталарында күрһәтелгән. Иҙрисиҙең “халыҡ йәшәгән өлкәләр” картаһында (1154) “Башҡорттар иле” Урал буйында күрһәтелгән, уның терр‑яһында хәҙерге Урал тауҙары, Ағиҙел, Кама, Өфө һәм Әй йй. төшөрөлгән. Ағалы-ҡустылы Пициганолар картаһында (1367), Каталония атласы (1377) карталарының береһендә, Г.Меркатор (1512—94), А.Ортелий (1527— 97), И.Масса (1587—1635), Н.Сансон (1600—67), Н.Витсен (1641—1717) һ.б. карталарында Б. “Башҡорттар”, “Башҡорт урҙаһы”, “Башҡортостан, йәғни башҡорттар иле” һ.б. исемдәр м‑н ш. уҡ Урал буйында күрһәтелә. Урыҫ яҙма сығанаҡтарында (ҡара: Тарихи сығанаҡтар) Б. “Башҡорт ере”, “Аҡ Волга ере”, “Башҡорт”, “Башҡорт урҙаһы”, “Башкирда”, “Башҡортостан” исеме м‑н телгә алына.
Б.э. 2‑се мең йыллығында Б. Алтын Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы составына инә. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, уның терр‑яһында Өфө өйәҙе ойошторола, 1737 й. Б. Урал аръяғы өлөшө Исәт провинцияһы составына инә. 1744 й. Б. төп өлөшөндә Ырымбур губернаһы ойошторола (1781 й. — Өфө наместниклығы, 1796 й. алып яңынан Ырымбур губ. итеп үҙгәртелә, 1865 й. Ырымбур һәм Өфө губерналарына бүленә). 18 б. аҙ. — 19 б. 1‑се ярт. Б. ситке өлөштәре Вятка губернаһы, Пермь губернаһы, Һамар губернаһы, Һарытау губернаһы һәм Тубыл губ. составына инә. 1917 й. Башҡорт мәркәз шураһы Б. автономияһын иғлан итә (ҡара: Административ‑территориаль ҡоролош, Бәләкәй Башҡортостан, Оло Башҡортостан). 1917 — 20‑се йй. аҙағында ш. уҡ “Башҡурдистан” исеме ҡулланыла. Хәҙерге көндә был ерҙәрҙә Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайының көньяҡ өлөшө, Свердловск өлкәһенең көньяҡ‑көнбайыш өлөшө, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһенең көнбайыш өлөшө, Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһенең төньяҡ‑көнсығыш өлөшө, Һарытау өлкәһенең көнсығыш өлөшө, Татарстандың көнсығыш өлөшө, Удмуртияның көньяҡ‑көнсығыш өлөшө урынлашҡан.
Әҙәб.: Иванов В.А. Откуда ты, мой предок? СПб., 1994; Псянчин А.В. Башкортостан на старых картах: история географического изучения и картографирования. Уфа, 2001.
А.В.Псәнчин
Тәрж. Д.К.Үзбәков
Карта России Г.Меркатора (фрагмент). 1554
Карта Сибири Н.Витсена (фрагмент). 1680 — 90-е гг.


text:
Салауат Юлаев (төшөнсә)
Салауат Юлаев — башҡорт халҡының милли батыры.
- Салауат Юлаев — һәйкәл.
- Салауат Юлаев — хоккей клубы.
- Салауат Юлаев проспекты — Өфө ҡалаһындағы үҙәк урамдарҙың береһе (проспект).
- Салауат Юлаев (орден) — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
- «Салауат» — Петроградта 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының сәйәси бүлеге нәшер иткән гәзит.
- Салауат Юлаев — теплоход.
- Салауат Юлаев — йомшаҡ бойҙай сорты.
- Салауат Юлаев — сирень сорты.
- «Салауат Юлаев» — урыҫ совет яҙыусыһы Степан Злобин романы.
- «Салауат Юлаев» — Степан Злобин романы буйынса режиссёр Яков Протазанов төшөргән киң форматлы кинофильм, 1941 йылда экрандарға сыға.
- Салауат Юлаев (опера) — композитор Заһир Исмәғилев ижад иткән беренсе башҡорт милли операһы (1955).
- Салауат (станция) — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһындағы тимер юл станцияһы.
- Салауат Юлаев музейы - Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында урынлашҡан (1991)
- Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967, 1992)


text:
- Подробности
- Просмотров: 275
УҠЫТЫУСЫЛАР СЪЕЗДАРЫ, пед. йәмәғәтселектең ойошоу формаһы. Рәсәйҙә революцияға (1917) тиклем Халыҡ мәғарифы министрлығының “Башланғыс халыҡ училищеларында уҡыусылар съездары тураһындағы ваҡытлы ҡағиҙәләр”енә (1899) ярашлы үткәрелгән. Беренсе Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы Мәскәүҙә 1872 й. була.
Өфө губернаһында Өфө губ. земство башҡармаһы кәңәшмәһе (1911 й. 23—25 майы) тәүге У.с. була. Халыҡ мәғарифы б‑са 1‑се Бөтә Рәсәй дөйөм земство съезында (Мәскәү, 1911 й. 16—30 авг.) тәҡдим ителгән мосолмандарҙың дөйөм башланғыс белем алыуы концепцияһы тикшерелә. Өфө губ. халыҡ мәғарифы эшмәкәрҙәре (1917 й. 5—10 майы), мәғариф хеҙм‑рҙәренең өйәҙ съездары, ш. иҫ. Бәләбәй (21—27 апр.) һәм Златоуст (18—25 май) съездары, үтә. Совет мәктәбенең төп принциптары һәм сәйәси бурыстары 1‑се Бөтә Рәсәй мәғариф съезында билдәләнә (Мәскәү, 1918).
1‑се Бөтә башҡорт халыҡ мәғарифы эшмәкәрҙәре съезы 1919 й. дек. — 1920 й. ғин. Стәрлетамаҡ ҡ. була. Мәктәптән тыш белем биреү, мәктәпкәсә белем биреү, наҙанлыҡты бөтөрөү, 1‑се һәм 2‑се баҫҡыс мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү һәм уҡыу программалары эшләү, Халыҡ мәғарифы ин‑тын ойоштороу (ҡара: Уҡытыусылар институты) мәсьәләләре ҡарала. Съезд эшендә А.Ә.Айҙаров, Богданов, Йосопов, Сафин һ.б. ҡатнаша. Рәйесе — Сафин, Х.Й.Йомағолов.
БАССР‑ҙың 1‑се У.с. Ф.Х.Мостафина инициативаһы б‑са 1955 й. 18—20 авг. Өфөлә үткәрелә. БАССР мәктәптәрендә уҡытыу‑тәрбиә эшенең торошо һәм уны яҡшыртыуҙың артабанғы саралары т‑да доклад м‑н сығыш яһала (Мостафина). Уҡыусыларҙың өлгәше, мәктәптәрҙең матди базаһын нығытыу һ.б. б‑са проблемалар тикшерелә. Съезд эшендә ш. уҡ РСФСР мәғариф министры урынбаҫары Л.В.Дубровина, БАССР МС‑ы рәйесе урынбаҫары С.Ф.Сәйетбат- талов, Ш.Х.Чанбарисов һ.б. ҡатнаша. Рәйестәре — Мостафина, КПСС‑тың Башҡ‑н өлкә ком‑ты секретары Х.С.Сайранов.
2‑се У.с. 1957 й. 23—27 сент. үтә. Мәктәптә политехник уҡытыу бурыстары һәм уҡыусыларға коммунистик тәрбиәне көсәйтеү т‑да доклад м‑н сығыш яһала (Мостафина). Уҡыусыларҙың производство практикаһын ойоштороу, пед. кадрҙар әҙерләү мәсьәләләре тикшерелә, респ. мәктәптәре араһында 1957—58 йй. уҡыу йылына иң яҡшы әҙерлек б‑са социалистик ярышҡа йомғаҡ яһала һ.б. Съезд эшендә РСФСР мәғариф министры урынбаҫары Ф.С.Мак- сименко, ТАССР мәғариф министры А.Г.Вәлиуллина, Сыуаш АССР‑ы мәғариф министры урынбаҫары А.С.Отачкин, БАССР эске эштәр министры И.А.Кожин һ.б. ҡатнаша.
3‑сө У.с. 1959 й. 8—10 дек. үтә. Коммунизм төҙөүҙең хәҙ. этабындағы мәктәптең торошо һәм уҡытыусыларҙың бурыстары т‑да доклад м‑н сығыш яһала (Мостафина). Уҡыусыларҙы тәрбиәләү б‑са мәктәптәрҙәге комсомол һәм пионер ойошмаларының эше тикшерелә, мәктәптәр араһында 1959—60 йй. уҡыу йылына әҙерлек б‑са социалистик ярышҡа йомғаҡ яһала. Съезд эшендә ВЛКСМ‑дың Башҡ‑н өлкә ком‑ты секретары Р.Х.Миһранов, ш. уҡ Сәйетбатталов һ.б. ҡатнаша.
4‑се У.с. 1964 й. 5—7 февр. үтә. Республикала балаларға коммунистик тәрбиә биреү торошо һәм уны яҡшыртыу саралары т‑да доклад м‑н сығыш яһала (Ф.В.Солтанов). Рәйестәре — З.Ш.Аҡназаров, Мостафина, Солтанов.
5‑се У.с. 1967 й. 7—8 дек. үтә. Республика халыҡ мәғарифының 50 йылдағы торошо һәм мәктәптәр эшен артабан яҡшыртыу саралары т‑да доклад м‑н сығыш яһала (Мостафина). Съезд эшендә Ғ.Й.Рамаҙанов, Чанбарисов һ.б. ҡатнаша.
6‑сы У.с. 1969 й. 29—30 окт. үтә. В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға әҙерлеккә бәйле уҡытыусыларҙың һәм халыҡ мәғарифы органдарының бурыстары (Т.И.Ахунйәнов), респ. ауыл мәктәптәрендә эштәр торошо һәм уларҙы яҡшыртыу саралары (Мостафина), вуз һәм мәктәптәр дуҫлығы (Чанбарисов) т‑да һ.б. докладтар м‑н сығыш яһала.
7‑се У.с. 1978 й. 30 мартында үтә. Республика халыҡ мәғарифы органдарының һәм мәктәптәренең бурыстары т‑да доклад м‑н сығыш яһала (БАССР мәғариф министры С.Ш.Йыһаншин). Съезд эшендә Ахунйәнов, Ә.М.Мирзаһитов, Солтанов, М.З.Шакиров һ.б. ҡатнаша.
8‑се У.с. 1987 й. апр. үтә. Үҙгәртеп ҡороу юлында мәктәптең торошо (С.Ғ.Сөләймәнова), эшсе алмашты заманса талаптар кимәлендә әҙерләү т‑да (БАССР‑ҙың проф.‑техник белем биреү б‑са Дәүләт ком‑ты рәйесе Г.В.Сабитов) докладтар һ.б. м‑н сығыш яһала.
9‑сы У.с. БР‑ҙа 2001 й. 12—13 ғин. үтә. Мәғариф системаһының хәҙ. торошо һәм үҫеш перспективалары т‑да доклад м‑н сығыш яһала (БР халыҡ мәғарифы министры Ғ.М.Мөхәмәт- йәнова). Милли белем биреү, ауыл мәктәптәре үсеше, мәғариф системаһын кадрҙар м‑н тәьмин итеү мәсьәләләре һ.б. тикшерелә. Съезд эшендә БР Президенты М.Ғ.Рәхимов, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе К.Б.Толкачёв, БР Премьер‑министры урынбаҫары Х.Х.Ишмора- тов, РФ мәғариф министрының 1‑се урынбаҫары А.Ф.Киселёв, ш. уҡ Р.Ғ.Буканова, М.Кәрим һ.б. ҡатнаша. Съезда БР мәғариф системаһы үҫешенең төп йүнәлештәре билдәләнә: быуындарҙың тарихи күсәгилешлеген тәьмин итеү, милли мәҙәниәтте һаҡлау һәм үҫтереү, балаларҙы һәм йәштәрҙе төрлө яҡлап үҫтереү һ.б.
10‑сы У.с. 2010 й. 25—26 мартында үтә. БР Президенты Рәхимов, РФ Мәғариф һәм фән министрлығының Мәғарифта дәүләт сәйәсәте департаменты дир. И.М.Реморенко, БР мәғариф министры З.А.Аллая- ров докладтар м‑н сығыш яһай. Йәштәрҙе тәрбиәләү, полиэтник мөхиттә туған һәм дәүләт телдәренә уҡытыу, уҡытыусының проф. компетентлылығы, белем сифатын баһалау системаһын камиллаштырыу проблемалары һ.б. тикшерелә. Съезд эшендә БР Хөкүмәте Премьер‑министры Р.С.Сарбаев, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе Толкачёв, ш. уҡ Р.М.Әсәҙуллин һ.б. ҡатнаша. Съезда БР мәғариф системаһы үҫешенең төп бурыстары билдәләнә: уҡытыусы профессияһының абруйын һәм соц. статусын күтәреү, дөйөм белем биреүҙе модернизациялау б‑са ғәмәлдәр планын эшләү, белем сифатын баһалауҙың һөҙөмтәле системаһын булдырыу һ.б.
Р.З.Алмаев, Л.Ш.Сөләймәнова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Көҙгө һауа торошо, тәбиғәттең моңһоулығы күптәргә насар тәьҫир итеүсән. Был хәлдән ҡотолоуҙың бер юлы – тән һәм йән сәләмәтлегенә ыңғай йоғонто яһаған йәшелсә-емеш менән туҡланыу. Уларҙың күбеһе сирҙәрҙе иҫкәртеп кенә ҡалмай, дауалай ҙа.
Мәҫәлән, банан. Был туҡлыҡлы емештең 75 процентын һыу, ҡалған өлөшөн аҡһым, май, калий, углеводтар тәшкил итә. Банан – күп ауырыуҙан дауа. Ул айырыуса тән температураһы күтәрелгәндә, ашҡаҙан эшмәкәрлеге боҙолғанда ярҙам итә. Шулай уҡ ҡан баҫымын яйға һалыу, аллергиянан арыныу өсөн ҡулланыла. Бананда В6 витамины күп.
Көҙҙөң “ауы”на эләкмәҫкә финик та ярҙам итә. Билдәле булыуынса, уның яртыһын глюкоза тәшкил итә. Был емеш аҡһымға, А, В1, В2 витаминдарына бай, мейе эшмәкәрлеге өсөн айырыуса файҙалы. Финик иммунитетты, һөйәкте, тештәрҙе, күҙ мускулдарын нығыта, организмдың күҙәнәктәрен яңырта.
Йөҙөмдөң дә файҙаһы күп. Ул минераль матдәләргә бай. Дүрттән бер өлөшө глюкозанан торғанлыҡтан, ауыр физик һәм аҡыл көсөргәнеше кисергән кешеләр өсөн айырыуса файҙалы. Йөҙөмдә тимер күп. Медицина белгестәре билдәләүенсә, ул организмда яман шеш барлыҡҡа килеү хәүефен кәметә.
Көҙ күптәр тиҙ арыуға зарланыусан. Бындай осраҡта инжирҙың файҙаһы ҙур, ти белгестәр. Ул физик һәм аҡыл эшенә күп көс һалған кешегә яңы ҡеүәт өҫтәй. Шул уҡ ваҡытта мускулдарға, нервы системаһына ыңғай йоғонто яһай. Инжир минералдарға бай. Емеште даими ҡулланған кеше йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуына зарланмай икән.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Эшсе һөнәрҙәрҙе пропагандаларға кәрәк»
Рөстәм Хәмитов: «Эшсе һөнәрҙәрҙе пропагандаларға кәрәк» Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 22 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй һөнәри оҫталыҡ конкурстары еңеүселәре һәм призерҙары булған профессиональ колледж студенттары, шулай уҡ уларҙың остаздары һәм уҡытыусылары менән осрашыуҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов йәштәр араһында эшсе һөнәрҙәрҙе популярлаштырыу мәсьәләләрен тикшерҙе.
— Бер ваҡыт илдә эшсе ҡулдар, үҙ эшенең оҫталарын әҙеләү менән хәл насар булды. Эшсе һөнәрҙәр бер кемде лә ҡыҙыҡһындырманы. Беҙҙең һөнәри техник училищелар ярым буш торҙо. Ә бөгөн ҡыҙыҡһыныу арта, шул иҫәптән һеҙ булғанға, һәйбәт эш алып барыуыҙға, яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеүегеҙгә була, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Бынан тыш, эшсе һөнәр – бөтә яҡтан да яҡшы тигән фекер үҫешә. Аҡса эшләргә генә түгел, ә яҡшы хеҙмәт карьераһын төҙөргә, профессиональ яҡтан үҫешергә, дан, хөрмәт ҡаҙанырға ла мөмкин.
Төбәк етәксеһе Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә үҙенең һөнәри эшмәкәрлеген нисек башлағаны, участка мастеры булып эшләгәне хаҡында һөйләне.
— Беҙҙең участкала 60-лаған кеше ине. 6-сы разряд слесарь-йыйыусыларҙың ниндәй оло хөрмәт ҡаҙанғандарын хәтерләйем, – тине Рөстәм Хәмитов. – Миңә ҡарағанда дүрт тапҡыр күберәк эш хаҡы алғандары тураһында әйтеп тораһы ла юҡ. Улар ошондай ҙур эш башҡарғандары өсөн яуаплылыҡ тойғоһо менән абруйлы, хөрмәтле кешеләр булды.
Һөнәри оҫталыҡ конкурстарында еңгән колледж студенттарына йәштәр алдында әүҙемерәк сығыш яһарға, үҙҙәренең ҡаҙаныштары хаҡында һөйләргә кәрәк, тип билдәләне республика Башлығы.
— Эшсе һөнәрҙәрҙе, һис шикһеҙ, пропагандаларға кәрәк. Был осраҡта һеҙ мауыҡтырғыс нәмәләр хаҡында һөйләп, профессиональ, эшсе кадрҙар әҙерләү буйынса уртаҡ эштә ҡатнашып изге эш башҡарырһығыҙ. Беҙҙә лә күп кенә йүнәлештәр буйынса йәш эшселәр, эшсе кадрҙар әҙерләү хәрәкәте алға китер тип ышанам, – тине Рөстәм Хәмитов. – Был йүнәлештә Туймазы индустриаль колледжы яҡшы эшләй. Беҙҙә «МастерОК» программаһы бар. Йөҙәрләгән егет һәм ҡыҙ Туймазы колледжы аша үтте, белгестәр булды. Хәҙер «Алтын ҡулдар» селтәрле индустриаль мәктәбе программаһын эшләтәбеҙ. Был да бик ҡыҙыҡлы.


text:
Мастер-класс в конкурсе «Учитель года» районный этап.
Сығыш.
Һаумыһығыҙ, хөрмәтле жюри ағзалары, уҡытыусылар! Бөгөн һеҙҙең менән күрешеп-аралашыу бәхетенә өлгәшеүемә бик шатмын.
Дәрес тураһында бихисап мәҡәләләр, китаптар яҙылған. Белем биреүҙең йөкмәткеһе һәм маҡсаттары үҙгәрә, уҡытыуҙың яңы саралары тәҡдим ителә, әленән-әле реформалар тыуып тора, ләкин дәрес белем биреүҙең төп формаһы булып ҡала килә.
Күпме генә яңылыҡтар индерелһә лә, уҡытыусы менән уҡыусы дәрестең төп геройҙары булыуҙан туҡтамай. Уҡытыусының уҡыусыны шәхес итеп ҡабул итеүе, уның кисерештәренә, эске донъяһына иғтибарлы булыуы мөһим. Ә шәхесте үҫтереүҙең төп факторы – эшмәкәрлек. Эшмәкәрлек – баланың уйыны, уҡыуы, һөйләүе, фекерләүе ул. Шуға күрә, һәр уҡытыусы дәрескә план төҙөгәндә түбәндәге һорауҙарҙы күҙ уңында тотоп, уға ижади ҡараш аша килергә тейеш:
Ни өсөн? (һәр эштең маҡсаты билдәләнә);
Нисек? (уның тормошҡа ашырыу юлдары билдәләнә);
Нимәгә өлгәшергә тейеш? (һәр эштән ниндәй һөҙөмтә көтөлә).
Бөгөнгө көн мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙың сифатын күтәреүҙә башҡорт халыҡ ижады өлгөләрен ҡулланыу дәресте бар яҡлап байыта, уҡыусыла предметҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныу, ихтирам, һөйөү тәрбиәләй. Фольклор үҙе үк тормош мәктәбе, башҡорт халҡының тере тарихы, милли паспорты. Телде өйрәнгәндә уны ҡоро күнегеүҙәр менән генә өйрәтеү артыҡ ҙур һөҙөмтәләр бирмәй. Милли традицияларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, йола поэзияһын, сәсәнлек мәктәбен, халыҡ медицинаһы, мәҙәниәте, халыҡтың кәсептәре кеүек темаларҙы грамматик темаға үреп алып барыу – һәр дәрестә ҡуйылған маҡсатҡа ирешергә ярҙам итә.
Тәү сиратта телмәр мәҙәниәте юғары булған, үҙен һәм тиңдәштәрен хөрмәт иткән, дәрестә алған белемдәрен артабан көндәлек тормошта ла дөрөҫ ҡуллана белгән, егәрле балалар тәрбиәләү минең маҡсатым.
Ә бөгөн минең бурысым - үҙ эшемдең кәрәклеген, актуаллеген күрһәтеү, минең ҡарамаҡҡа уңышлы тип алынған ҡайһы бер ысулдар менән таныштырыу.
Һәр дәрестең башында уҡ уҡыусыларҙың иғтибарын яулау өсөн мин грамматик темаға ярашлы әйтем, мәҡәл, ҡобайыр, йыр, йә булмаһа, кескәй генә риүәйәт алам, ғөмүмән, ауыҙ-тел ижадына мөрәжәғәт итәм.
Ай, Уралым, Уралым,
Бөтә донъя урайы,
Халҡымдың ул төйәге,
Үҫә башҡорт ҡурайы.
Ай Уралым, Уралым,
Тәбиғәттең бишеге,
Ошо ерҙән асыла,
Ожмахҡа юл ишеге.
Йә булмаһа:
Әйт тиһәгеҙ, әйтәйем,
Тыңла һүҙем, әйкәйем.
Һүҙем тыңлап яуап бир,
Аҡыллы тос фекер бир.
Һәр саҡ көйләп тороу мөмкинлеге лә булмай, ул ваҡытта матур итеп уҡып ишеттерәһең:
Телең майҙай шыма булһын,
Телең балдай татлы булһын,
Йөҙөң һәр саҡ яҡты булһын,
Әйткән һүҙең хаҡ булһын!
Күңелең зирәк, күҙең үткер,
Ә ҡолағың һаҡ булһын! Ошо уҡ көйләү “Милли аш-һыу” темаһын үткәндә лә отошло.
Артабан, бөгөнгө дәрестең грамматик темаһына ярашлы рәүештә һорауҙар бирәм. Шулай итеп, дәрестең тәүге минутынан уҡ балаларҙы үҙеңә ҡаратаһың, ылыҡтыраһың.
Шулай уҡ “Милли аш-һыу” темаһын үткәндә дәресте башҡорт халҡының “Йыуаса” йырынан башлап ебәрәһең.
Тоҡтоң ауыҙын асайыҡ,
Йыуасаһын сәсәйек,
Тоҡтоң ауыҙын асайыҡ,
Йыуасаһын сәсәйек,
Ҡоҙағыйҙың күңеле булһын,
Бөтөргәнсе ашайыҡ.
Ҡоҙағыйҙың күңеле булһын,
Бөтөргәнсе ашайыҡ.
Йыуаса – ул башҡорт халҡының милли аҙығы. Ҡамыр ашы. Уҡыусылар, кем тәмләп ҡарағаны бар? Башҡа төр халыҡтарҙа ул нисек атала? Лепешка. Уны нисек эшләйҙәр? Рецебын беләһегеҙме? Һ.б.
Мәҫәлән 6класта “Һандар” темаһы үтелә.
Грамматик тема: Һандарҙы ҡабатлау.
Лексик тема: “Бер тигәс тә ни яҡшы?...”
Уҡыусыларға әйтеш тураһында төшөндөрәм. Нимә ул әйтеш?
Зал яуап бирә.
Уҡыусыларҙың яуабы (әйтеш – ул бәхәс, шиғыр, рифмалап әйтеү, разговор сказителей, один спрашивает – другой должен ответить красиво в стихотворной форме)
Шунан уларға тәҡдим итәм, әйҙәгеҙ әле “Бер тигәс тә ни яҡшы?” тип әйтешеп алайыҡ. Һеҙ миңә “Бер тигәс тә ни яҡшы, ике тигәс тә ни яҡшы” тип төп һандарҙы ҡулланып, һорауҙар бирәһегеҙ, ә мин яуап бирәм. Сәсәндәр ҡоро йыйып алайыҡ әле.
Балалар һорай (зал менән эшләйем)
Бер тигәс тә ни яҡшы?
Берҙәм булһаң шул яҡшы
Ике тигәс тә ни яҡшы?
Икәү берәүҙән яҡшы,
Өс тигәс тә ни яҡшы?
Өслө алмаһаң, шул яҡшы,
Дүрт тигәс тә ни яҡшы?
Дүрт яғыңда таянырҙай,
Дуҫтарың булһа, шул яҡшы.
Биш тигәс тә ни яҡшы?
Башҡортостан халыҡтары
Татыу булһа, шул яҡшы.
Алты тигәс тә ни яҡшы?
Ата-инәле булһаң, шул яҡшы.
Ете тигәс тә ни яҡшы?
Етмеш ете һөнәрле,
Типһә, тимер өҙмәле,
Егеттәребеҙ булһа, шул яҡшы.
Һигеҙ тигәс тә ни яҡшы?
Һикһән йәшлек өләсәңде,
Ҡәҙер итһәң, шул яҡшы.
Туғыҙ тигәс тә ни яҡшы?
Туғандарың күп булһа, шул яҡшы.
Ун тигәс тә ни яҡшы?
Уңған булһаң, шул яҡшы.
Үҙемдең миҫалда әйтеште күрһәткәндән һуң, ҡунаҡ ашы-ҡара-ҡаршы әйтеше китә. Ә хәҙер мин һеҙҙән “Бер тигәс тә ни яман?” тип һорайым, ә һеҙ, яуаптарығыҙҙа мөмкин тиклем һандарҙы ҡулланып, яуап бирергә тырышып ҡарағыҙ. Уҡысулар үҙҙәре лә импровизацияға һәләтле, йә бик тә булмаһа, минән ишеткән яуаптарҙы киреһенә әйләндерәләр ҙә яуап та бирәләр.
Бер тигәс тә ни яман?
Берҙәм булмау – шул яман,
Ике тигәс тә ни яман?
Икеләнһәң шул яман,
Өс тигәс тә ни яман?
Өй бысраҡлығы – шул яман,
Дүрт тигәс тә ни яман?
Дүртең дүрт яҡҡа тартылып,
Дәртһеҙ булһаң, шул яман.
Биш тигәс тә ни яман?
Биштәреңде ыҫпай тотмаһаң – шул яман.
Алты тигәс тә ни яман?
Алтмыш йәшәр ҡартты
Үпкәләтһәң шул яман.
Ете тигәс тә ни яман?
Етмеш түгел, ете төрлө һөнәр ҙә белмәү – шул яман.
(Етеҙ булмаһаң, шул яман).
Һигеҙ тигәс тә ни яман?
Һаран булһаң, шул яман.
Туғыҙ тигәс тә ни яман?
Туҡһанға еткәнсә әҙәп белмәһәң – шул яман.
Ун тигәс тә ни яман?
Уңған булмаһаң, шул яман.
(Уҡыуҙан ҡасһаң, шул яман).
Ошо уҡ әйтеш формаһын тағы ла антонимдар темаһын үткәндә лә отошло ҡулланырға мөмкин. Яман-яҡшы. Ыңғай сифаттар һәм кире сифаттар.
Шулай уҡ төркөмдәргә бүлеп, ярыш формаһында үткәреү ҙә отошло килеп сыға. Бер төркөм һорау бирә, икенселәре яуап ҡайтара. Шунда уҡ үҙҙәренең һорауын беренсе төркөмгә бирә.
Икенсе эш. Тәржемә эше. Тел уҡытыусыһы булараҡ, беҙҙең төп ҡорал – һүҙ. Һүҙ ярҙамында беҙ уҡыусыларҙы үҙебеҙҙең предметҡа ғашиҡ иттерергә тейешбеҙ. Шулай уҡ башҡорт телен сит милләт балаларына өйрәткәндә иң беренсе сиратта һүҙҙәрҙе дөрөҫ тәржемә итеү мәсьәләһе килеп баҫа. Ни өсөн тигәндә башҡорт телендә бер һүҙ әллә нисә мәғәнәлә килеүе мөмкин. Шуға күрә күҙ төҙәтәм тип, күҙ урынына ҡаш төшөрөп ҡуймаҫ өсөн, беҙҙең башҡорт теле башҡа телдәргә лә дөрөҫ тәржемә ителһен өсөн был эште лә урын еренә еткереп башҡарырға кәрәк.
Киләһе эш төрө тап ошо маҡсаттан сығып алынған. Шулай уҡ сифат темаһын үткәндә был эш төрөн уңышлы ҡулланырға мөмкин. Миҫалдарҙы фольлор өлгөләренән алдым.
Слайдтар менән эш.
№
Башҡортса
Русса
2.
Йәшендәр асыулы ялтылдай, ер тетрәтеп күк күкрәй (әкиәттән).
Мстительно поблескивают молнии, грохочет гром, раскалывая небо и сотрясая землю. (Ю.Әминев тәржемәһе).
3.
Салауат кейгән күк еләнен,
Уҡ-һаҙағы уның билендә.
(«Салауатҡа дан йыры»)
Салават в еляне синеватом,
На бедре – со стрелами колчан.
(«Песня во славу Салавату», Ю.Андрианов, Ғ.Шафиҡов тәржемәһе)
4.
Беҙҙең генә уйнап-көлгән ерҙә
Күк үләндәр үҫмәй күп ятыр.
(Һ.Дәүләтшина).
Не зеленеть степям травой
Там, где гуляли мы с тобой.
(В.Василевский тәржемәһе).
5.
Күк әремде ҡайнатып, эҫеләй генә эсергә кәңәш ителә. (халыҡ медицинаһы. Йәшел аптека).
Предлагается вскипятить синюю полынь (горькую полынь) и поить больного настоем.
6.
Ҡапҡан һалдым Ҡараташҡа
Күк бүрене алам тип.
(«Суҡ муйыл»)
Капкан поставил я на Караташе,
Чтоб взять серого волка.
(« Обильная черемуха»)
7.
Башҡорттар китте һуғышҡа,
Оҙатып ҡалды күк Урал.
(Ҡ.Даян)
Шли полки башкир в атаки,
Провожал седой Урал.
(М.Дудин тәржемәһе)
8.
Аҡ тирәк, күк тирәк,
Беҙҙән һеҙгә кем кәрәк?
(«Аҡ тирәк, күк тирәк» уйыны)
Белый тополь, черный тополь,
От нас вам кто нужен?
(Игра «Белый тополь, черный тополь»)
9.
Күк ат ҡына ектем, ай, тәртәгә,
Ҡалғандары ҡалды кәртәлә.
(«Бейеш»).
Сивую лошадь запряг, ай, в оглобли,
Остальные остались в загоне.
(«Бииш»)
10.
Күк йүтәлгә күк күгәрсенде һуйып йөрәген ашатҡандар.
(«Башҡорттарҙың им-том китабы» / Хисамитдинова Ф.Ғ.)
От коклюша резали сизого голубя и больного кормили его сердцем.
(«Книга башкирских заговоров» / Хисамитдинова Ф.Ғ.)
Бер «күк» төҫөнөң әллә күпме сағылышын күрҙек. Уларҙы һөйләмдәрҙән айырып алып, һүҙбәйләнеш формаһында дәфтәрҙәргә яҙабыҙ һәм тәржемәһен дә күсереп яҙып ҡуябыҙ, иҫтә ҡалдырабыҙ. Предмет-ара бәйләнеш булдырабыҙ.
№
Фән тармағы
Миҫалдар
1.
География
күк Урал
2.
Биология
күк үлән, күк тирәк, күк әрем,
3.
Зоология
күк бүре, күк ат
4.
Тәбиғәтте өйрәнеү
күк күкрәй
5.
Медицина
күк әрем, күк йүтәл
Балалар башҡорт теле дәресендә алған белемдәрен башҡа дәрестәрҙә лә ҡуллана ала. Ә инде фольклор өлгөләренән ҡарағанда, был миҫалдарҙа иң беренсе булып, халыҡтың менталитеты, ҡарашы асыҡ сағыла.
Өсөнсө эш. Балаҫ эшләү.
Ҡулланып була торған лексик темалар: Башҡорт халҡының боронғо кәсептәре, Ғаиләм-ҡәлғәм, Башҡортостан – илгенәм, Башҡортостан һәйкәлдәре, Башҡортостандың ете мөғжизәһе һ.б.
Башта балалар менән әңгәмә ҡорола. Борон башҡорт халҡында ниндәй кәсептәр булған? Улар биләгән ерҙәр, хәҙер беҙ йәшәгән тәбиғәт башҡа яҡтарҙан нимәһе менән айырыла? Предмет-ара бәйләнеш. (география) ошоларҙан сығып, артабан йүнәлеш алабыҙ, тимәк, башҡорттар борон-борондан малсылыҡ, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Шулай уҡ оҫталыҡ эштәрен һанап китәбеҙ: кейеҙ һуғыу, һауыт-һаба, биҙәнеү әйберҙәре, балаҫ эшләү, йөн иләү, ағасҡа һырлап эшләү һ.б. (слайдтар китә – орнаменттар)
Артабан ниндәй орнамент нимәне аңлата, ниндәй тамғалар булған? Шул хаҡта аңлатып китәм. (слайдтар)
Әйҙәгеҙ, хөрмәтле коллегалар, боронғо ата-бабаларыбыҙ күҙ нурҙарын түгеп һуҡҡан кеүек, үҙебеҙ ҙә оҫталығыбыҙҙы күрһәтәйек әле. Мин һеҙҙе балаҫ эшләргә саҡырам.
Зал менән эшләү.
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, ти. Рәхмәт, дуҫтар! Шулай итеп, беҙ һеҙҙең менән бөгөн дәрестә фольклор элементтарын ҡулланыуҙың бер нисә төрөн ҡарап үттек.
Уҡыусылар менән ошондай эш төрҙәрен башҡарыу уларҙы эшкә активлаштыра, ҡыҙыҡһыныу даирәһен киңәйтә, коллектив эсендә үҙ фекерен туплап әйтә белергә өйрәтә.
Шулай уҡ дәрестәрҙә предмет-ара бәйләнеш булдырыуға ярҙам итә. Ә был бөгөнгө дәрескә талаптарҙан сығып ҡарағанда бик ҙур әһәмиәткә эйә.
Иғтибарығыҙ өсөн рәхмәт!
Дәрес тураһында бихисап мәҡәләләр, китаптар яҙылған. Белем биреүҙең йөкмәткеһе һәм маҡсаттары үҙгәрә, уҡытыуҙың яңы саралары тәҡдим ителә, әленән-әле реформалар тыуып тора, ләкин дәрес белем биреүҙең төп формаһы булып ҡала килә.
Күпме генә яңылыҡтар индерелһә лә, уҡытыусы менән уҡыусы дәрестең төп геройҙары булыуҙан туҡтамай. Уҡытыусының уҡыусыны шәхес итеп ҡабул итеүе, уның кисерештәренә, эске донъяһына иғтибарлы булыуы мөһим. Ә шәхесте үҫтереүҙең төп факторы – эшмәкәрлек. Эшмәкәрлек – баланың уйыны, уҡыуы, һөйләүе, фекерләүе ул. Шуға күрә, һәр уҡытыусы дәрескә план төҙөгәндә түбәндәге һорауҙарҙы күҙ уңында тотоп, уға ижади ҡараш аша килергә тейеш:
Ни өсөн? (һәр эштең маҡсаты билдәләнә);
Нисек? (уның тормошҡа ашырыу юлдары билдәләнә);
Нимәгә өлгәшергә тейеш? (һәр эштән ниндәй һөҙөмтә көтөлә).
Бөгөнгө көн мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙың сифатын күтәреүҙә башҡорт халыҡ ижады өлгөләрен ҡулланыу дәресте бар яҡлап байыта, уҡыусыла предметҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныу, ихтирам, һөйөү тәрбиәләй. Фольклор үҙе үк тормош мәктәбе, башҡорт халҡының тере тарихы, милли паспорты. Телде өйрәнгәндә уны ҡоро күнегеүҙәр менән генә өйрәтеү артыҡ ҙур һөҙөмтәләр бирмәй. Милли традицияларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, йола поэзияһын, сәсәнлек мәктәбен, халыҡ медицинаһы, мәҙәниәте, халыҡтың кәсептәре кеүек темаларҙы грамматик темаға үреп алып барыу – һәр дәрестә ҡуйылған маҡсатҡа ирешергә ярҙам итә.
Номер материала: 173177
Не нашли то что искали?


text:
Моңһоу уйланыуҙар…
22 сентября 2016 йыл | Хаттар
Минең уйҙарым Сәйетбаба ауылы ир-егете, оҙаҡ йылдар зоотехник вазифаһында "Йондоҙ” колхозында эшләп, әлеге ваҡытта фани донъянан киткән Нияз Мансур улы Мәүлетҡолов тураһында ине.
Ул 1961 йылда 10 класты тамамлағас, ошо колхозда радиоузелда эшләп йөрөнө. Шунан армияла 3 йыл хеҙмәт итеп ҡайтҡас, комсорг итеп һайланылар. 1967-1972 йылдарҙа Ауыл хужалығы институтының зоотехниктар әҙерләү факультетын тамамлап, тыуған колхозына эшкә ҡайта.
Ул 1961 йылда 10 класты тамамлағас, ошо колхозда радиоузелда эшләп йөрөнө. Шунан армияла 3 йыл хеҙмәт итеп ҡайтҡас, комсорг итеп һайланылар. 1967-1972 йылдарҙа Ауыл хужалығы институтының зоотехниктар әҙерләү факультетын тамамлап, тыуған колхозына эшкә ҡайта.
Уңғандар йәшәтә ауылды
22 сентября 2016 йыл | Хаттар
Һәр бер ауылдың үҙ егәрлеләре була. Шундайҙарҙың береһе – Юрмаш ауылында йәшәүсе Ленира менән Динар Үтәгәновтар ғаиләһе.
Бүләккә - уҡыу кәрәк-яраҡтары
22 сентября 2016 йыл | Хоҡуҡ, Йәмғиәт
Федераль суд приставтары хеҙмәте БР буйынса идаралығының Ғафури районы бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре, йолаға ярашлы, яңы уҡыу йылы алдынан Табындағы балалар приютында булды.
Яҙмыш ҡосағына ташлап ҡуйылған балаларға уҡыу кәрәк-яраҡтары бүләк итеп, уларҙы һөйөндөрҙө.
Индира ИШКИНА.
Яҙмыш ҡосағына ташлап ҡуйылған балаларға уҡыу кәрәк-яраҡтары бүләк итеп, уларҙы һөйөндөрҙө.
Индира ИШКИНА.
Өйөрөлһөн, әйҙә, һары япраҡ
22 сентября 2016 йыл | Матбуғат, Йәмғиәт
Төрлө нағыштарҙан биҙәк яһап, тирә-йүнде алтынға мансып еребеҙҙә көҙ тантана итә. Тап бына ошо миҙгелдә, алтын нурға сумып сентябрҙең бер көнө тыуғанда, бынан теп-теүәл 50 йыл элек Юлыҡ ауылында, Рауза һәм Айҙар Әлибаевтар ғаиләһендә, апаһы Зөһрәгә иш булып бер ҡыҙ бала донъяға килә. Уға Индира тип исем ҡушалар. Кешенең булмышы тыумыштан ниндәй сифаттар, һәләттәр һалыныуына бәйлелер. Индира Айҙар ҡыҙы ла матур хистәр солғанышында, бәләкәстән ата-әсәһенең эшкә маһирлығын, бер-береһенә яҡшы мөнәсәбәтен, тормош һөйөүсәнлеген күреп үҫә. Яман ғәҙәттәрҙән һаҡлап, яҡшы белем биреп, киләсәккә ышаныс менән тәрбиәләй ҡыҙҙарын ата-әсәһе.
Тыуған ергә ерегеп, ил эшенә егелеп…
22 сентября 2016 йыл | Йәмғиәт
Алтын көҙҙөң тәүге айы – сентябрь башында әүҙем йәмәғәтсе, Сәйетбаба ауыл ветерандар советы рәйесе, олпат ил ағаһы Зәкир Вәлиулла улы Ишмырҙин күркәм юбилейын – 70 йәшен билдәләне.
Ишле ғаиләлә уртансыһы булған Зәкир ағай бала саҡтан бик шуҡ, бар нәмә менән дә ҡыҙыҡһыныусан була. Тыуған ауылында 9 класты тамамлағас, Стәрлетамаҡта төҙөүсе һөнәрен үҙләштерә. Бында уҡыу йылдарында спортҡа, сәнғәткә ылыға – саңғы, бокс менән шөғөлләнә, йыр, бейеү түңәрәгенә йөрөй. Студент сағында уҡ өҙҙөрөп гармунда уйнаған, моңло итеп йырлаған Зәкир ағай төрлө бәйге, фестивалдәрҙә ҡатнашып, лауреат исемдәре яулай.
Ишле ғаиләлә уртансыһы булған Зәкир ағай бала саҡтан бик шуҡ, бар нәмә менән дә ҡыҙыҡһыныусан була. Тыуған ауылында 9 класты тамамлағас, Стәрлетамаҡта төҙөүсе һөнәрен үҙләштерә. Бында уҡыу йылдарында спортҡа, сәнғәткә ылыға – саңғы, бокс менән шөғөлләнә, йыр, бейеү түңәрәгенә йөрөй. Студент сағында уҡ өҙҙөрөп гармунда уйнаған, моңло итеп йырлаған Зәкир ағай төрлө бәйге, фестивалдәрҙә ҡатнашып, лауреат исемдәре яулай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
ОХЛЕБИНИН МӘМЕРЙӘҺЕ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Иглин р‑ны Охлебинин а. көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. уң битләүендә, Аҡташ төбәгендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. Оҙонлоғо 146 м, тәрәнлеге 18 м, уртаса киңлеге 37 м, уртаса бейеклеге 4,8 м (макс. — 9 м тиклем), амплитудаһы 32 м, майҙаны 5410 м2, күләме 21100 м3. Мәмерйә ауыҙы (киңлеге 14 м, бейеклеге 4 м) үҙәнгә тоташҡан карст соҡороноң (диам. 50 м ашыу, тәрәнлеге 12 м) төбөндә урынлашҡан, артабан төньяҡ‑көнсығыш йүнәлешле текә ауыш галерея (оҙонлоғо 50 м, киңлеге 20 м, бейеклеге 2—8 м) китә. Ауыҙынан 20 м аралыҡта төньяҡ‑көнбайыш стена эргәһендә кальцит ҡатламы м‑н ҡапланған һәм төбөнә тиклем туңған ер аҫты күле (оҙонлоғо 100 м, киңлеге 2—12 м, тәрәнлеге 1 м тиклем) бар. Галерея иҙәне таш киҫәктәре м‑н ҡапланған залға (диам. 50 м, бейеклеге 9 м тиклем) илтә. Түбәһе көмбәҙ рәүешендә, ҡырлы. Төньяҡ стенаһының өҫкө өлөшөндә йәшкелт һоро төҫтәге тығыҙ ҡомташ ҡатламы күренә (ҡалынлығы 0,7 м). Залдан көнсығышҡа табан иҙәне гипс һәм балсыҡ һыныҡтары м‑н ҡапланған галерея (оҙонлоғо 30 м, киңлеге 15 м, бейеклеге 7 м тиклем) дауам итә. Мәмерйәлә йәй т‑ра — яҡынса 6°С, ҡыш — ‑3°С тиклем. Түбәһендә һәм стеналарында июль айына тиклем һаҡланған тыуыштар барлыҡҡа килә. Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй. О.м. эргәһендә Охлебинин археологик комплексы урынлашҡан.
Ю.В.Соколов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Реформация
Реформа́ция (лат. reformatio — төҙәтеү, үҙгәртеү, реформалау) — Көнбайыш һәм Үҙәк Европала XVI—XVII быуат башында булған киң дини һәм ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Ул католик христианлығын Тәүратҡа ярашлы реформалау.
Уның башы тип Виттенберг университетында дин буйынса доктор Мартин Лютер Кингтың сығышы тип һанала: 1517 йылдың 31 октяберендә ул Виттенберг ҡәлғә сиркәүенең ишеген үҙенең «95 тезисын» ҡаҙап ҡуя, унда Лютер католик сиркәүенең енәйәттәрнә, атап әйткәндә индульгенциялар һатыуға ҡаршы сыҡҡан[прим. 1]. Реформацияның ахыры тип тарихсылар Вестфаль тыныслығына ҡул ҡуйылған 1648 йылды тип иҫәпләйҙәр, был килешеү һөҙөмтәләре буйынса дини факторҙар Европа сәйәсәтендә мөһим роль уйнауын тамамланыуына килтерә.
Реформацияның төп сәбәбе булып яңы барлыҡҡа килгән капиталистик етештереү ысулын үҙ иткәндәр менән шул осорҙа әле хакимлыҡ иткән феодаль ҡоролошто яҡлаусылар араһында көрәш булып тора. Һуңғыларҙың идеологик догмаларын һаҡлау менән католик сиркәүе шөғөлләнгән. Яңы тыуып килгән буржуазия ҡатламының мәнфәғәттәре һәм өмөттәре протестант сиркәүҙәрен, милли дәүләттәрҙе нигеҙләүҙә сағылған.
Протестантизм бөтә Европа буйынса тарала: Мартин Лютерҙың эйәреүселәре — лютеранлыҡ, Жан Кальвиндың — кальвинизм, Ульриха Цвингли — цвинглианлыҡ, тағы ла «цвиккау пәйғәмбәрҙәре» (анабаптизм), англиканлыҡ.
Католик сиркәүе һәм иезуиттар менән Реформацияға ҡаршы ҡабул ителгән саралар комплексы Контрреформация исеме аҫтында билдәле.
Йөкмәткеһе
- 1 Реформацияның сәбәптәре
- 2 Реформацияның башланғыстары
- 3 Лютеран Реформацияһы
- 4 Кальвинистик Реформация
- 5 Контрреформация
- 6 Реформацияның һөҙөмтәләре
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Реформацияның сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта быуаттар буйы сиркәү йәмғиәт тормошонда мөһим роль уйнаған һәм Көнбайышта хакимлыҡ иткән феодаль ҡоролошҡа идеаль яраҡлашҡан. Сиркәү иерархияһы ижтимағи иерархияһының сағылышы булып торған: әгәр феодаль ҡоролошта корольдән рыцарға тиклем булһа, икенселәре Рим папаһынан алып священниктарға тиклем була. Көнбайыш Европаның төрлө илдәрендә сиркәү бөтә эшкәртелгән ерҙәренең 1/3 алып торған, уларҙа феодалдарҙағы һәмаҡ крепостнойҙарҙың эше ҡулланылған[1]. Феодаль йәмғиәттең әҙер формаларын ҡабул итеп һәм унан бихисап файҙа алып, шул уҡ ваҡытта сиркәү ойошма булараҡ был йәмғиәттең идеологияһын формалаштырған. Европа монархтары сиркәүҙән юғары санкция алыр өсөн төрлө сығымдарға киткәндәр.
Урта быуат йәмғиәтенең идеялы санкция булараҡ феодаль католик сиркәүе уның материаль нигеҙе — феодаль ҡоролош хакимлыҡ иткәндә генә йәшәй һәм сәскә ата алған. Әммә XIV—XV быуаттарҙа башта Урта Италияла һәм Фландрияла, ә XV быуат аҙағынан бөтә Европа буйлап яңы социаль синыфтың — буржуазияның үҫеше башлана, ул яйлап үҙ ҡулына иҡтисадты ала барып, һуңынан сәйәси гегемонияға ынтыла[1]. Хакимлыҡҡа ынтылаған яңы синыфҡа яңы идеалогия кәрәк булған. Буржазия христианлыҡтан баш тартырға уйламаған, әммә уға икенсе христианлыҡ кәрәкле булған, яңы дин иҫке донъяны хеҙмәтләндергән католицизмдан тәү сиратта үҙенең арзалығы һәм ябайлығы менән айырылып торорға тейеш булған: буржуазияға аҡсалар мөһәбәт соборҙар төҙөү һәм бай сиркәү церемонияларын үткәрер өсөн түгел, ә үҙҙәренең етештереүенә, үҫеп килгән эшҡыуарлыҡтарын булдырырға һәм артырыуға һалырға теләгәндәр[1].
Иҡтисади һәм милли иҙеүҙән башҡа Реформацияның барлыҡҡа килеүенә Яңырыу дәүере ваҡытында Европала интеллектуаль мөхиттең үҙгәреүе лә сәбәбсе була. Был осорҙа кешеләрҙең иҫке ҡулъяҙмаларға һәм тәүсығанаҡтарға ҡыҙыҡһыныуҙың артыуы арҡаһында христианлыҡҡа һәм шул ваҡыттағы сиркәүгә икенсе критик ҡараш барлыҡҡа килә башлай.
Реформацияның башланғыстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисади баҫым милли мәнфәғәттәрҙе иҙеү менән бергә XIV быуатта уҡ Англияла Авиньон папаларына ҡаршы протест тыуҙыра. Оксфорд университеты профессоры Джон Виклиф бөтөн папа системаһын емерергә һәм сиркәү ерҙәрен тартып алырға кәрәклеген иғлан итә[2]. 1379 йылда Джон Виклиф сиркәү башлығы булып Рим папаһы түгел, ә Ғайса булып тора тип үҙенең әҫәрҙәрендә яҙа. Уның буйынса сиркәү түгел, ә Тәүрат диндарҙарға берҙән бер авторитет булып тора һәм сиркәү Инжил буйынса төҙөлөргә тейешлеген әйтә. 1382 йылда Джон Виклиф Инжилды, ә 1384 йылда Иҫке Ғайеттең күп өлөшөн Николай Герфордский инглиз теленә тәржемә итәләр. Шулай итеп инглиздәр тәүге тапҡыр Тәүраттың тулы тексын туған телендә уҡый алалар. Виклифтың ҡараштары Лондонда һәм Римда ғәйеләнһә лә, уның тәғлимәттәре крәҫтиәндәрҙә киң таралыу яулай һәм 1381 йылғы ихтилалға килтерә. Англияла уҡыған Чехиянан килгән талиптар был тәғлимәтте туған иленә алып ҡайталар һәм ул Ян Густың идеяларының нигеҙе булып китә[3].
Был осорҙа Чехияла немец руханиҙарының йоғонтоһо көслө булған, улар Куттенберг рудниктарын үҙ ҡулына алырға тырышҡандар[4]. Вифлеем часовняһы пасторы булған һәм 1409 йылдан алып Прага университеты ректоры Ян Гус профессор Виклифтың хеҙмәттәрен тарата. Был осор чех милли үҙаңы күтәрелеүенә тап килә — Чехия Изге Рим империяһы власына ҡаршы сыға[5]. Халыҡ ғауғаһын бөтөрөр өсөн Констанц ҡалаһында император Сигизмунд I һәм Рим папаһы Мартин V сиркәү йыйылышы үткәрәләр, унда Ян Гус һәм уның көрәштәше еретиктар тип иғлан ителгәндәр һәм усаҡта яндырылғандар. Джон Виклифта еретик тип иғлан ителә[6].
Лютеран Реформацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германиялағы Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVI быуат башына ҡарай Германия ғәмәлдә әле һаманда ижтимағи бүленгән дәүләт булып ҡала. Сиркәү менән бөтә ҡатламдарҙа ризаһыҙ булалар: крәҫтиәндәрҙе сиркәү дисәтинәһе һәм ерләү йыйымдары менән талана, һөнәрселәрҙең етештерелгән тауарҙары һалым һалынмаған монастырҙар продукцияһы менән конкуренциялай алмаған, сиркәү үҙенең ер биләмәләрен ҡалаларҙа ла киңәйтә — был ҡала кешеләрен ғүмерлек бирәсәктә булырға янай[7].
Лютер Изге Риүәйәттең, йәки сиркәү ҡарарҙарын һәм папа декреттарын, авторитетын кире ҡаға һәм дини хәҡиҡәттең берҙән бер сығанағы итеп Изге Яҙманы һанай.
Дания һәм Норвегиялағы Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Даниялағы Реформация Ганс Таусен имеме менән бәйле. Ул Виттенбергта уҡығандан һуң, туған илендә лютеран идеяларын тарата башлай. Сиркәү иерархтары Таусенды хөкөм итмәк булалар, әммә дат короле Фредерик I уны яҡлап сыға. 1530 йылда Копенгагендағы сиркәү синодында дат протестанттарының "дин символы"н — «43 копенгаген мәҡәләләрен» яҡлай. Евангелик-лютеран сиркәүе дәүләт дине булараҡ Фредерик I улы — Кристиан III осоронда танылған. Реформацияны ҡанун тип ҡабул итеп, Кристиан III католик епископтарын алыштыра һәм сиркәү милкен тартып алған, һөҙөмтәлә корольдең ер милке өс тапҡыр артҡан һәм уның ҡулында бөтә илдең ерҙәренең яртыһынан күберәге булған[8].
Кристиан III үтенесе буйынса Меланхтон Данияға тәжрибәле священник-реформатор Иоганнес Бугенхагенды ебәрә һәм ул илдә Реформацияны үткәреүҙе етәкләй. Һөҙөмтәлә Даниялағы Реформация немец өлгөләренә ориентирлана. Дат тарихсылары баһаһы буйынса, Данияла Лютеран Сиркәүен индереү менән сиркәү мөнәсәбәтендә оҙаҡ ваҡытҡа немец провинцияһы булып ҡала[9].
1537 йылда король фарманына ярашлы яңы сиркәүгә уложение эшләр өсөн «уҡыған кешеләрҙән» торған комиссия төҙөлә, унда Ганс Таусенда инә. Төҙөлгән уложение менән Лютер таныша һәм уның хулауы шул уҡ йылдың сентяберендә яңы сиркәү ҡануны ҡабул ителә.
1550 йылда дат телендә Тәүрат баҫылып сыға. Даниялағы Реформацияның үҙенсәлеге булып монастырҙарға мөнәсәбәт тора, улар башҡаларҙан айырмалы рәүештә ябылмаған, әммә һалымдар менән һалына. Монастырҙарға яңы монахтарҙы алырға рөхсәт бирелмәгән, һөҙөмтәлә улар 30 йылдан һуң ябылып бөткәндәр. Күп кенә священниктар үҙ урындарын ташларға баҙнат итмәй яңы сиркәү структураһына инәләр[10].
Норвегиялағы Реформацияны шулай уҡ дат короле Кристиан III менән үткәрелгән. Норвег архиепископы Олав Энгельбректссондың яңы дингә ҡаршылығы уңышһыҙ булған, һәм киреһенсә иҫке дин өсөн көрәш арҡаһында Норвегия тулыһынса бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм «дат провинцияһына» әйләндерелә. Бының тураһында Копенгагенда иғлан итәләр[11].
Швеция һәм Финляндиялағы Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эребрунан Германияға килгән тимерсенең улдары ағайлы-ҡустылар Олаус (Олаф) һәм Лаврентий (Ларс) Петрилар 1517 йылда Мартин Лютерҙың Рим-католик сиркәүен тәнҡитләү сығышында булалар. 1518 йылда Олаус Швецияға ҡайта, Стренгнес сиркәү мәктәбенең диаконы һәм уҡытыусыһы булып китә. Тәүге осорҙа Петриларҙың сығыштарына сиркәү иерархтары ғына түгел, ә ябай диндарҙар ҙа тиҫкәре мөнәсәбәт менән ҡабул иткәндәр. Яңы швед короле Густав Васа 1523 йылда фарман сығара, уның буйынса милекһеҙ ҡалдырыу һәм үлем язаһы ҡурҡынысы менән Лютерҙың әҫәрҙәрен уҡыу тыйыла. Әммә ауыр эске сәйәси ваҡиға корольде ил эсендә яңы союздаштар һәм өҫтәмә финанс сығанаҡтарын эҙләргә мәжбүр итә. 1524 йылда яңы архиепископ һайлау буйынса швед короле һәм Рим папаһы Клемент VII менән низағ тыуа, һөҙөмтәлә папалыҡ менән мөнәсәбәттәр өҙөлгән һәм башҡаса кире ҡайтарылмаған.
Швецияла сиркәү реформаһы яйлап үткәрелгән. 1525 йылдан алып дини уҡыуҙар швед телендә башҡарыла. 1526 йылда Инжил швед телендә баҫылып сыға, ә 1541 йылда — бөтә Тәүрат, һәм король бөтә сиркәүҙәрҙе яңы китаптарҙы һатып алырға мәжбүр итә[12].
1527 йылда Вестерос риксдагында Сиркәү башлығы итеп король иғлан ителгән, ә монастырҙар милке тәхет файҙаһына тартып алынған. Сиркәү эштәре менән король билдәләгән кешеләр идара иткәндәр.
1531 йылда Швеция архиепископы итеп Олаустың ҡустыһы Лаврентий тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә 1536 йылда Уппсала ҡәлғәһендә Сиркәү соборы ойошторола. Унда лютеран сиркәү китаптары бөтә Швеция өсөн мотлаҡ булған, целибат ғәмәлдән сыҡҡан. 1571 йылда Лаврентий Петри «Швед сиркәү уставы»н төҙөй, унда Швеция Сиркәүенең ойоштороу структураһы һәм үҙ-аллы идара итеү ҡылыҡһырламаһы билдәләнә. Епископтарҙы һайлау хоҡуғын пасторҙар һәм диндарҙар алған, әммә кандидаттарҙы һуңғы раҫлау королдә ҡалған[13].
Швецияның өлөшө булып торған Финляндияла ла Реформация үткәрелгән. Финляндияның тәүге лютеран архиепископы булып Микаэль Агрикола тәғәйенләнә, ул фин теленең әлифбаһын төҙөй һәм фин теленә Инжилды һәм Иҫке Ғайетте тәржемә итә.
Кальвинистик Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Реформация Шотландияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шотландияла тәүге осорҙа парламент Лютерҙың китаптарын тыйырға маташҡан[14]. Әммә был ынтылыш күбеһенсә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Шотланд лордттары инглиз протетанизмы ярҙамында француздар йоғонтоһонан арынырға теләп Реформацияны законлаштыра.
Нидерландтарҙағы Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нидерландтарҙа тәүге протестанттарҙың килеп сығыуы ғәмәлдә Лютерҙың сығыштары менән тап килә[15], әммә сюзеренға (был ваҡытта Испания короле Нидерлантарҙың сюзерены булып торған) тоғро ҡалырға өгөтләгән лютеранлыҡ та, анабаптизмда илдә үҙенең яғына күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә алмаған. 1540 йылдан алып бында кальвинизм тарала башлаған һәм 1560 йылға ҡарай илдең күпселек халҡы реформат булып киткәндәр[16]. Кальвинизм Нидерланд революцияһының идеологик нигеҙе лә булып киткән.
Франциялағы Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа илдәрҙәге һымаҡ Францияла ла Реформация гуманистар идеялары нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Гуманизм идеяларын бында Ж. Лефевр д’Этапль һәм Мо ҡалаһы епискобы Г. Брисонне таратҡандар. XVI быуаттың 20—30-сы йылдарында бай ҡала кешеләре һәм плебей массалары араһында лютеранлыҡ һәм анабаптизм таралыу ала. XVI быуаттың 40—50-сы йылдарында кальвинизм тарала, һәм реформация күтәрелеү осорон йәнә кисерә.
Англиялағы Реформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа илдәрҙән айырмалы рәүештә, Англияла реформация «өҫтән» үткәрелә. Шулай итеп король Генрих VIII Рим папаһының һәм Ватикандың йоғонтоһонан арынырға һәм үҙенең абсолют власын көсәйтергә теләгән. Королева Елизавета I осоронда Англикан сиркәүенең символы булып торған «39 мәҡәләләр»ҙең һуңғы мөхәрририәте донъя күрә. "39 мәҡәләләр"енә иман менән аҡланыу һәм Изге яҙма тураһындағы протестант догматтары, һәм ҡайһы бер католик догматтары ла ингән. Сиркәү милли һәм абсолютизмдың таянысы булып киткән. Сиркәүҙен башлығы булып король торған, һәм руханиҙар башҡа монархияның дәүләт аппаратының өлөшө булараҡ абсолют монархияға буйһонғандар. Дини эштәр инглиз телендә атҡарыла башлаған. Католик сиркәүенең индульгенциялар менән һатыу, иконаларға табыныу, һәм ҡайһы бер дини байрамдар ғәмәлдән сыҡҡандар. Шуға ҡарамаҫтан сиркәү иерархияһы һәм литургия һаҡланып ҡалған.
Контрреформация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Реформацияға яуап итеп, Католик Сиркәүе уға ҡаршы саралар ҡабул итә, улар Контрреформация исеме аҫтында билдәле. Контрреформация һөҙөмтәһендә Италия, Испания, Германияның көньяғы, Швейцария кантондарының бер өлөшө, Ирландия католик булып ҡалғандар. XVI быуат аҙағына ҡарай хәҙерге Бельгияның көньяғында һәм Речь Посполитала католицизм еңә. Францияла католицизм дәүләт дине булһа ла, протестанттар оҙаҡ ваҡыт буйы ирекле дин тоторға хоҡуҡ алғандар.
Контрреформацияның эске һәм тышҡы яҡтары булған. Тышҡы яҡтан протестанттар эҙәрлекләү, инквизицияны таратыу һәм тыйылған китаптарҙың индексы төҙөүҙә булһа, эске яҡтан Католик сиркәүҙең үҙендә булған реформацияны әйтергә була.
Реформацияның һөҙөмтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Реформация хәрәкәтенең һөҙөмтәләренә бер яҡлы ҡылыҡһырлап булмай. Бер яҡтан, Көнбайыш Европаның бөтә халыҡтарын берләштергән берҙәм католик донъяһы юҡҡа сыға, ул урынына, күбеһенсә ижтимағи хакимдарға буйһонған бихисап милли сиркәүҙәр барлыҡҡа килә. Икенсе яҡтан, милли сиркәүҙәр Европа халыҡтарының милли үҙаңы үҫешендә йоғонто яһағандар. Шул уҡ ваҡытта Төншьяҡ Европа мәғәрифының кимәле ныҡ үҫешеү ала, Тәүратты туған телдәрҙә баҫып сығарыр өсөн уларҙың ҡайһы берҙәренә яҙыу төҙөлә.
Рухи тигеҙлекте иғлан итеү ижтимағи тигеҙлек үҫешенә тәьҫир иткән. Реформаттар күп булған илдәрҙә диндарҙарға сиркәү менән идара итеүҙә мөмкинлек бирелгән, ә граждандарға — дәүләт менән идара итеүҙә[17].
Реформацияның төп ҡаҙаныштары булып феодаль иҡтисади мөнсәбәттәрҙең яңы капиталистик мөнсәбәттәргә алыштырыуҙа булышлыҡ итеүе булып тора. Экономияға һәм сәнәғәттең үҫешенә ынтылыш, ҡиммәтле күңел асыуҙан һәм сиркәү йолаларынан баш тартыу капитал йыйылыуына булышлыҡ итә. Һөҙөмтәлә протестант илдәре иҡтисади үҫеш буйынса католик һәм православ дәүләттәре менән сағыштырғанда күпкә уҙғандар. Хатта протетант этикаһы ла иҡтисадтың үҫеүенә булышлыҡ иткән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Традиция буйынса реформация ошо ваҡыттан алып башлана тип һанала, әммә немец тарихсыһы Эрвин Изерло был ваҡиға ғәмәлдә булғанлығы хаҡында бер ниндәйҙә ышаныслы мәғлүмәттәр юҡ тип иҫбатлай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Гобри, И. Лютер, 2000, с. 5—18
- ↑ Лозинский С. Г. История папства. — С. 165.
- ↑ Керне, Э. Дорогами христианства. — С. 145—146.
- ↑ Лозинский С. Г. История папства. — С. 187.
- ↑ Керне, Э. Дорогами христианства. — С. 146.
- ↑ Лозинский С. Г. История папства. — С. 192.
- ↑ Ермолаев, В. А. Гейльброннская программа: Программа немецкого радикального бюргерства в крестьянской войне 1525 года — Саратов: Издательство Саратовского университета, 1986. — Б. 68—69. — 262 б.
- ↑ История средних веков. / Под ред. Сказкина. — М.: Высшая школа, 1977. — С. 246.
- ↑ Danmarks historie. — Kopenhavn, 1963. — Bd. 6. — S. 195.
- ↑ Чернышева О. В., Комаров Ю. Д. Церковь в скандинавских странах. — М., 1988. — С. 79—82.
- ↑ Чернышева О. В., Комаров Ю. Д. Церковь в скандинавских странах. — М., 1988. — С. 121.
- ↑ Murray R. Svenska kyrkans historia. — Stockholm, 1978. — P. 26.
- ↑ Чернышева О. В., Комаров Ю. Д. Церковь в скандинавских странах. — М., 1988. — С. 9—12.
- ↑ Kirk J. Dictionary of Scottish Church History and Theology. / Wright D.F. et al (eds). — Edinburgh, 1993. — P. 694.
- ↑ Чистозвонов А. Н. Нидерландская буржуазная революция XVI века — 1958. — Б. 39—49.
- ↑ Кернс Э. Дорогами Христианства. — С. 267.
- ↑ Кернс Э. Дорогами христианства. — С. 299.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Библиографиялар
- Бобылёв А. В. Дореформационный период и Реформация: Библиографический список / В 2 т. — М., 1999. — Т.1: Книги и брошюры, изданные на русском языке; Т.2: Зарубежные библиографии и справочные издания.
- Ғилми хеҙмәттәр (Реформацияның үҙе хаҡында)
- Источники по истории Реформации. — М., 1906. — Вып. 1-2.
- Зноско-Боровский М. Православие, римско-католичество, протестантизм и лютеранство. — Загорск, 1991.
- Ковальский Я. В. Папы и папство — М.: Политиздат, 1991. — 236 б. — 2000 экз. — ISBN 5-250-01237-X.
- Культура эпохи Возрождения и Реформации. — Л., 1981.
- Лемэтр Н. Католики и протестанты: религиозный раскол XVI века в новом освещении. // Вопросы истории. — 1995. — № 10.
- Очерки истории западного протестантизма. — М., 1995.
- Смирнов М. Ю. Реформация и протестантизм : Словарь — СПб.: Издательство СПбГУ, 2005. — 196 б. — ISBN 5-288-03727-2.
- Соловьёв Э. Ю. Политико-юридические завоевания Реформации. // Философия эпохи ранних буржуазных революций. — М., 1983.
- Фромм Э. Бегство от свободы. — М., 1990.
- Цвейг С. Совесть против насилия: Кастеллио против Кальвина — М.: Мысль, 1986. — 238 б. — (Библиотечная серия).
- Эпоха Реформации. Европа / А. Н. Бадак, И. Е. Войнич, Н. М. Волчек и др — Минск: Харвест, 2002. — 624 б. — ISBN 985-13-0267-8..
- Жукоцкий В. Д. Реформация как универсалия культуры: перекличка эпох и поколений // Жукоцкий В. Д., Жукоцкая З. Р. Русская Реформация ХХ века: статьи по культурософии советизма. — М.: Новый хронограф, 2008. — С. 4—52.
- Ерохин В. Н. История религиозной Реформации в Европе в XVI — начале XVII веков Учебное пособие / В. Н. Ерохин. — Нижневартовск: Изд-во Нижневарт. пед. ин-та, 2004. — 310 с.
- Ғилми хеҙмәттәр (илдәр буйынса реформация хаҡында)
- Английская реформация: документы и материалы. — М., 1990.
- Бецольд, Ф. фон. История Реформации в Германии. — СПб., 1900.
- Дементьев Г. А. Введение реформации в Швеции. — СПб., 1892.
- Дементьев Г. А. Введение реформации в Дании. — СПб., 1900.
- Макаров И. В. Очерки истории Реформации в Финляндии. — СПб.: Реноме, 2007. — ISBN 978-5-98947-083-9
- Клибанов А. И. Реформационные движения в России в XIV — первой половине XVI в. — М., 1960.
- Лифшиц Г. М. Реформационное движение в Чехии и Германии. — Мн., 1978.
- Смирин М. М. Германия эпохи Реформации и Великой Крестьянской войны. — М., 1962.
- Соколов В. Реформация в Англии. — М., 1881.
- Чистозвонов А. М. Реформация как фактор германской истории XVI в. // Средние века. — М., 1985. — Вып. 48.
- Дини хеҙмәттәр
- Кернс Эрл. Дорогами Христианства. История церкви — М.: Протестант, 1992. — 416 б.
- Норт Дж. История Церкви от дня Пятидесятницы до нашего времени — М.: Протестант, 1993. — 413 б.
- Хегглунд Бенгт. История теологии / А. Прилуцкий — СПб.: Светоч, 2001. — 369 б. — 2000 экз. — ISBN 5-7443-0058-9.
- Биографиялар
- Гобри Иван Лютер — М.: Молодая гвардия, 2000. — 513 б. — (Жизнь замечательных людей). — 5000 экз. — ISBN 5-235-02389-7.
- Прозоровская Б. Мартин Лютер. Его жизнь и реформаторская деятельность. — СПб., 1994.
- Флауэр А. Жизнь и вера М. Лютера. — СПб., 1994.
- Ян Гус; Лютер; Кальвин; Цвингли; Патриарх Никон : Биографические повествования — 2-ое изд. — Челябинск: Урал LT, 1998. — Т. 12. — 521 б. — (Библиотека Флорентия Павленкова). — 15000 экз. — ISBN 5-88294-077-X.
- Мәҡәләләр
- Кареев Н. Реформация // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Реформация // «Энциклопедия Кругосвет».


text:
Кеҫә телефоны
Кеҫә телефоны — мобиль телефон, GSM – форматы элемтә селтәрендә ҡулланылған телефон; GSM селтәре ҡаплаған зона территорияһында телефон элемтәһе өсөн ябай радио тулҡындарын һәм традицион телефон коммутацияһын ҡуллана.
Әлеге ваҡытта GSM-элемтәһе — бөтә мобиль элемтә төрҙәренән иң таралғаны, шунлыҡтан, спутник телефоны, радиотелефон һәм магистраль элемтә аппараты мобиль телефондарҙан һаналһа ла, кеҫә телефонын ғына мобиль телефон тип һанайҙар.
Кеҫә телефоны — ҡатмарлы юғары технологик электрон ҡоролма. Уға: 2—4 СВЧ-диапазонындағы ҡабул итеү ҡоролмаһы, махсуслаштырылған идара итеү контроллёры, төҫлө/монохром дисплейы, интерфейс ҡоролмаһы, аккумулятор инә. Күп телефондар уникаль номерҙан тора (атам. IMEI — мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы). IMEI кеҫә телефоны эшләнелгән мәлдә бирелә һәм 15 һандан тора, телефондың модификацияланмаған өлөшөнә яҙыла. Был номер телефондың аккмуляторы аҫтында, этикеткаһында, баҫтырылған, шулай уҡ телефон ҡумтаһында (төргәгендә) ҡуйылған (штрих-код аҫтында). Күп кенә телефондарҙа клавиатураһында *#06# кодын йыйып белергә мөмкин.
Күп кенә мобиль элемтә стандарттары абоненттарҙы идентификациялау өсөн SIM-карта ҡуллана. SIM-карта үҙенсә пластик карта формаһында, микросхемаһы һәм уникаль идентификацион номеры бар. SIM-картаның электр ҡулланыу көсө 3,3 Вольт.
Ябай халыҡ телендә телефондың төрлө атамаһы бар, мәҫәлән, урыҫ теленән «сотовый телефон», «мобильник», «трубка», шулай уҡ «сотовый», «кәрәҙле телефон».
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1946 йыл — АҠШ-та, Сент-Луис ҡалаһында AT&T Bell Laboratories компанияһы үҙенең автомобилендә телефон элемтәһе ҡуйыу буйынса эксперимент башлай.
- 1947 йыл — Bell компанияһында эшләүсе Дуглас Ринг һәм Рей Янг мобиль элемтә өсөн алты яҡлы күҙәнәк принцибын тәҡдим итәләр.
- 6 март, 1983 йыл — Motorola компанияһы беренсе булып һатыуға кеҫә телефонын сығара. DynaTAC 8000X аппаратын уйлап сығарыр өсөн $100 млн һәм 15 йыл ваҡыт кәрәк була. Телефондың ауырлығы 794 грамм, ҙурлығы 33x4,4x8,9 см тәшкил итә. Телефон $3995 тора.
- 1984 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 300 000 кешегә етә.
- 2003 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 1 200 000 000 кешегә етә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 375
ЙӘНӘШ ЯПРАҠ (Zygophyllum), йәнәш япраҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 100 төрө билдәле, башлыса Евразияла, Африкала, ш. уҡ Австралияла таралған. Башҡортостанда ҡауырһын Й.я. үҫә. Ваҡ ҡыуаҡ. Һабағы күп, тармаҡлы, йәйенке, бейеклеге 10—20 см, кәҫлектәр барлыҡҡа килтерәләр. Япрағы яланғас, ҡапма‑ҡаршы, һаплы, ҡауырһын бүлемле, 3—5 пар эллипс рәүешендәге ваҡ япраҡ м‑н. Сәскәләре япраҡ ҡуйындарында 1—2‑шәр, ваҡ, ҡыҙғылт һары, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, каса япраҡсалары һәм таждары 5‑әр, һеркәстәре 10 (ике әйләнәлә), емшәне 1. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — 5 киң ҡанаты булған эре овал‑тумалаҡ формаһындағы ҡумта, авг.—сент. өлгөрә. Далала, ҡоро гипс битләүҙәрендә һәм Башҡортостандың Урал алды (Ауырғазы, Ейәнсура, Ҡырмыҫҡалы р‑ндары) ишелмәләрендә үҫә. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова