text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Машина һатып алһағыҙ…
Машина һатып алһағыҙ…
Йәйәү йөрөүселәргә ҡарағанда автомобилдә елдереүселәр күберәк хәҙер. Теләгән урыныңа елдереп кенә барып киләһең, әйбер ташыйһың, йомошоңдо йомошлайһың. Бигерәк тә ауыл ерендә унан да ҡулай хәрәкәт итеү сараһы юҡ. Элек халыҡ аҡсаһын йылдар буйына кассала йыйып барып, машина һатып алһа, хәҙер кредитка ла йәнең теләгән марканы һатып алып була. Ҡулдан да арзанға һатыусылар күп. Ғәҙәттә, яңы ғына автомобиль йөрөтөүгә таныҡлыҡ алғандар иҫкерәк машина алыуҙы хуп күрә. Төкөтһәң дә, сыйҙырһаң да йәл түгел.
Машина һатып алғанда нисек алданмаҫҡа? Ҡулдан алғанда ла уңаһыңмы, туңаһыңмы? Сөнки баҙарҙа кеше үҙенең шәхси автомобилен генә һатмай, иҫке машинаны һатып алып, ҡиммәткә һатыусылар ҙа бар. Тәжрибәһеҙ һатып алыусы «тимер ат»тың ниндәй торошта икәнен бер ҡарауҙа ғына билдәләй алмай. Белгестәр әйтеүенсә, машина алғанда бер нисә ҡағиҙәне онотмау шарт.
-Бер кеше лә үҙенә оҡшаған, яҡшы тороштағы әйберҙе һатмай.
-Һеҙ ала торған машинаның ҡайһылыр урыны сафтан сыҡҡан йәки ул эшләмәй.
-Ниндәй генә ҡыҙыҡтырғыс тәҡдим булмаһын, ашығыс ҡарар ҡабул итмәгеҙ.
-Һатып алғығыҙ килгән әйберҙе кәмендә ике тапҡыр, төрлө ваҡытта ҡарағыҙ, теләк икенсеһендә һүрелә төшә.
Әлеге ҡағиҙәләр башҡа әйберҙәр алғанда ла ярҙам итер һәм сифатһыҙ әйбергә аҡса түгеүҙән аралар.
Автомобиль алғанда тышҡы торошон ентекләп тикшерегеҙ. Ул яҡшылап йыуылған булырға тейеш. Буяуының асыҡ күренеп тороуы шарт. Биш йылдан ашыу тотонолған машинаның бик һирәге генә бәрҙерелмәгән, аварияға эләкмәгән була. Ремонт эшләнгән булһа, ниндәй кимәлдә сифатлы итеп эшләнеүен ҡарағыҙ. Кузов киҫәктәренең төҫө бер-береһенән айырылһа, бындай машинаны алыу кәрәкмәй. Һуңынан уны ҡиммәткә һатып булмай, тулыһынса буяу өҫтәмә сығым талап итә. Төкөтөлгән урындары булыу-булмауын да ентекләп ҡарарға кәрәк. Буяуы тулыһынса ҡырылған булһа, был урын тиҙҙән тутығасаҡ һәм машинаның йәмен ебәрәсәк.
Машинаның бер ҡулда нисә йыл йөрөүен асыҡлағыҙ. Өс йыл бер кеше йөрөгән икән, тимәк, ул ремонт күргән. Был осраҡта хужаһының, автомобилгә ремонт талап ителеп, уға аҡса түккеһе килмәһә, һата йәки яңы машина алғыһы килә. Хужалары руль артында йөрөй алмай башлаһа һатҡандар ҙа бар.
Бер ҡулда бер йылдан да ашыу йөрөмәгән автомобиль һатып алғанда шикләнерлек урын бар. Тимәк, «дүрт тәгәрмәсле арба» йыш ватыла башлаған, уны ремонтлайҙар, тағы боҙола һәм бер аҙ ҡиәфәтен рәтләп, һатырға сығаралар. Билдәле бындай «тимер ат» тиҙҙән ҡойола башлаясаҡ. Хужаның үҙ машинаһын үлтереп маҡтауына ла иғтибар итмәгеҙ. Һүҙ уңайынан ҡайһы бер кәмселектәрен дә әйтегеҙ.
Автотехника өлкәһендә тәжрибәһе булмаған кешегә бер үҙенә машина һайларға кәңәш ителмәй. Сөнки сауҙа өлкәһендә тәжрибәле һатыусы ундайҙарға ярым емерек машинаһын ҙур ғына суммаға рәхәтләнеп һатып ебәрә. Хужанан документтарын күрһәтеүен һорауҙан, кәрәкле мәғлүмәттәрҙе туплауҙан, заманса приборҙарҙың анализын алыуҙан да тартынырға кәрәкмәй. Машинаның урланған булыу-булмауын, банкта залогта тороуын ЮХХДИ аша белеп була. Документтарға ҡарата ныҡ иғтибарлы булығыҙ. Автомобиль сыҡҡан ваҡыт ПТС-тағы яҙыуға тура киләме? Идентификация, VIN номеры дөрөҫмө? Хужаның паспортына ла күҙ һалығыҙ. Бәлки, ул сит кешенең машинаһын һаталыр.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


c: text/html

text:
Балхаш
Балха́ш (Балка́ш[2][3]; ҡаҙ. Балқаш) — аҡмай ятҡан ярым тоҙло күл. Ҡаҙағстандың көньяҡ-көнсығышында Балхаш-Алағүл һөҙәклегендә урынлашҡан, донъяның ҙур күлдәренә инә (14-се урында тора). Күл бик уникаль иҫәпләнә, ул тар ғына боғаҙ менән ҡушылған ике өлөштән тора. Ике өлөштөң химик составы бик ныҡ айырыла. Көнбайыш өлөшөндә һыуы сөсө, көнсығыштағыһы тоҙло.
Күл Балхаш-Алакүл һыу хужалығы бассейнына ҡарай. Ҡаҙағстандың өс административ бүленешенә, Алмата өлкәһе, Жамбыл өлкәһе һәм Ҡарағанда өлкәһе биләмәләрендә урынлашҡан. Күл янынан ҡаҙаҡ ваҡ түбәсектәре башлана. Көнбайышта Бетпәк-Дала һуҙыла. Көньяғында Чу-Или тауҙары, Тауҡом һәм Һарыысыҡ-Атырау ҡомлоғо урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Атамаһы һәм риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Балхаш» топонимының бер версияһы былай. Ул татар, ҡаҙаҡ, һәм алтай телдәрендәге balkas һүҙенә барып тоташа, түңгәкле һаҙлыҡ йәки һаҙлыҡтағы түңгәк тигәнерәк мәғәнә бирә[4].Ҡаҙаҡ телендә "балҡытыу" "мәғдән иретеү" "иретеү" тигән мәғәнә бирә[5].
"Балҡыу" этимологияһын академик Маргулан Алькей Хаканович археологик экспедицияһы ла раҫлай[6]. Легенда буйынса күлдең килеп сығышы былай һүрәтләнә: Бик бай тылсымсының һылыуҙарҙан-һылыу Или тигән ҡыҙы булған. Уға кейәүгә сығырға ваҡыт еткәс Балхаш былай тип иғлан иткән. "Мин ҡыҙымды иң бай, сибәр һәм көслө егеткә генә кейәүгә бирәм", - тигән. Йөрьәт итеп килгән кейәүҙәр араһында аҫылташтар менән тейәлгән карауандарҙа Ҡытай императорының ике улы, өйөр-өйөр йылҡы малы һәм көмөштәр менән Манғол хандың балалары, шулай уҡ келәмдәр һәм фил һөйәгенән эшләнгән ҡиммәтле әйберҙәр менән Бохараның йәш сауҙагәрҙәре килгән. Араларында бәхетен һынап ҡарар өсөн килгән ярлы ғына Ҡаратал исемле көтөүсе лә булған. Ул кәләшкә беренсе күреүҙән үк оҡшаған.
Төрлө ярыштарҙан һуң, Ҡаратал еңеүсе булып ҡалған, Балхаш уны нәфрәт менән ҡыуып ебәргән. Әммә төн еткәс, Или атаһы йортонан ҡаса һәм Ҡаратал менән китә. Балхаш быны белеп ҡала һәм уларға ҡарғыш ебәрә. Ике ғашик ике йылғаға әүерелеп, урғылып аға башлай. Шул саҡ Балхаш, улар ҡушылмаһын өсөн, араларына ауа, һәм күбекләнеп ятҡан күлгә әүерелә.[7]. Шулай уҡ авесталарҙың Воркуша йәки Варкаш исеменән килеп сыҡҡан тигән версия ла һаҡланып ҡалған [8].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балхаш күленең тарихи-географик мәғлүмәттәре иң тәүҙә ҡытай халыҡтарына билдәле була. Улар Урта Азия менән бәйләнеш тотоп, был төбәк менән башҡаларҙан алда танышҡан. Бөйөк Ҡытай ҡәлғәһенә көнбайышта ятҡан араны улар «Си-Юй» (Көнбайыш сик) тип атап йөрөткән.Уның барлығын беҙҙең эраға тиклем 126 йылда уҡ белгәндәр. 607 йылда 44 дәүләт тарафынан ул ваҡыттағы Урта Азияның картаһы төҙөлгән булған. Тик ҡыҙғанысҡа ҡаршы ул һаҡланмаған. VIII быуаттан алып күлдән Тянь-Шәнгәсә булған биләмәләр Етеһыу (ҡаҙ. Жетісу булараҡ билдәле. Ул ерҙәрҙә күсмә(манғол һәм төркиҙәр) һәм Урта Азияның ултыраҡ халыҡтарҙың мәҙәниәте ҡатнашҡан.[9].
Гумбольдт Александр фон|Александр фон Гумбольдт күҙаллауынса Балхаш ҡытай халҡына «Си-Хай» (Көнбайыш диңгеҙ; был атама 1855 йылда сығарылған атласҡа индерелгән) исеме менән билдәле булған. «Балхаш-Нор» атамаһын (Balas-nur — « Балхаш күле ») һунғарҙар биргән. Был исем менән Балхаш 1833 йылдағы Юлиус Клапроттың европа илселәре яһаған картаһында бирелгән. Төркиҙәр һәм манғолдар Аҡ төҫ менән атағандар. Уларса Аҡ диңгеҙ тип йөрөтөлгән, уларҙың дәүләт сиге үҙгәргәс, Күк диңгеҙгә (Көнсығыш диңгеҙ)— «Кукча-Денгиз» үҙгәртелгән. Ҡаҙаҡтар күлде "Диңгеҙ" тип кенә атап йөрөткән. (ҡаҙ. Теңіз)[10].
Күлдең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балхаш күле Балхаш-Алагүл соҡорлоғоноң тәрән булмаған киңлегендә ята. Ул неоген ваҡытында Туран плитәһенең һәҙәклеге бөгөлөшө һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тора-бара ҡомлоҡ менән тулған. [11].
Был күлдәр ҡасандыр Балхаш-Алагүл уйпатлығын биләп ятҡан боронғо Ханай диңгеҙенең тороп ҡалған өлөштәре. [12]. -->
Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балхаштың майҙаны яҡынса 16,4 мең. км² (2000 йыл)[13]. Шуға ла ул Ҡаҙағстан биләмәһендәге иң ҙур күлдәр исемлегенә инә. Күл диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә ята. [К. 1] Ул ярым ай фопмаһында. Оҙонлоғо яҡынса 600 км, киңлеге (көнсығыш өлөшө) 9-ҙан 19 км-ғаса үҙгәреп тора , ә көнбайыш өлөшө 74 км. Яр буйы оҙонлоғо 2385 км.[14]. Һарыысыҡ ярым утрауы яҡынса күлең уртаһында урынлашҡан һәм уны бер- береһенән ныҡ айырылған ике гидрографик өлөшкә бүлә. Көнбайыш өлөшө сағыштырмаса һай, һәм сөсө, ә көнсығыш өлөшө тоҙло һәм бик тәрән.[15].Ярымутрауҙа барлыҡҡа килгән Оҙонарал(ҡаҙ. Ұзынарал — «длинный остров»)3,5 км киңлектәге боғаҙы буйынса көнбайыш өлөштәге һыу көнсығыш өлөшкә ағып, уны тултыра. Боғаҙҙың тәрәнлеге 6 м[16].
Күлдең уйпатлығы бер нисә бәләкәй соҡорҙарҙан тора. Балхаштың көнбайыш өлөшөндә тәрәнлектәре 7-10 метрлыҡ ике спҡор бар. Шуларҙың береһе яр буйлап Тасарал утрауынан алып Ҡоржынтөбәк моронона тиклем, икенсеһе,(уның тәрәнлеге 8-16 метр, иң тәрән ере 27 метр) Бертыш ҡултығына тиклем һуҙылған. [17]. Күлдең уртаса тәрәнлеге 5,8 метр, һыуының дөйөм күләме — 112 км³ тирәһе. Балхаштың көнбайыш һәм төньяҡ ярҙары текә, бейек ҡаяташлы (20—30 м). Ул палезой породалы ҡатламдар, туфтар, граниттар, һәүерташтар, эзбиздәрҙән тора һәм бик боронғо тип иҫәпләнә.[17].
Күлдә ҙур утрауҙар юҡ тиерлек. Эрерәк утраҡҙар булып Басарал һәм Тасарал иҫәпләнә. Шулай уҡ көнбайыш өлөшөндә Уртаарал, Аяҡарал, Олжабекарал, Алгазы утрауҙары урынлашҡан. Күлдә барлығы 43 утрау бар. Уларҙың дөйөм майҙаны 66 км²[18], шулай ҙа күлдә һыуҙың кәмеүе арҡаһында яңы утрауҙар барлыҡҡа килә, утрауҙарҙың майҙаны арта [19].
Һыуының составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балхаш күле ярым сөсө һыулы күлдәргә инә. Һыуының химик составы күлдең гидрографик үҙенсәлектәренә бәйле. Көнбаыш өлөшө бөтөнләй сөсө тиерлек (минераллылығы 0,74 г/л тәшкил итә), ҡомаҡлығы юғары, сәнәғәттә һәм эсәр һыу булараҡ ҡулланыла. Көнсығыш өлөшө бик ныҡ тоҙло ( 3,5-тән алып 6-ға тиклем г/л), һым ул таҙа (үтә күренеүсәнлеге 5,5 м). Балхаш күленең дөйөм тоҙлолоғо - 2,94 г/л. Тоҙҙоң күп йыллыҡ ҡатламы 7,53 млн тонна тәшкил итә. Ә һыуҙағы ирегән тоҙҙар 312 млн т[17].Күлдең көнбайыш өлөшөндәге һыуҙың төҫө һарғылт-һоро, ә көнсығыш яғында үҙгәреүсән - зәңгәрһыу төҫтән асыҡ йәшелгәсә(зөбәржәт төҫө). Төҫтәрҙе йыһандан төшөрөлгән һүрәттәрҙә лә асыҡ күреп була[20].
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдең климаты сүллек булып иҫәпләнә. Уртаса максималь температура июль айында 30 °C тирәһе булһа, ғинуарҙа — −9 °C тирәһе. Уртаса яуым-төшөм йылына 131 мм. Сағыштырмаа дымлылыҡ 55 — 60 % тәшкил итә[21].
Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге яҡынса 4,5 — 4,8 м/с, шул уҡ ваҡытта, күлдең көнбайыш яғында — төньяҡ елдәре,ә көнсығыш өлөшөндә төньяҡ-көнсығыш елдәре өҫтөнлөк итә. Ел күлдә ҙур ғына тулҡындар барлыҡҡа килтерә (тулҡындың бейеклеге 2-3,5 метрға тиклем барып етеүе ихтимал)[12], көнбайыш өлөштә сәғәт йөрөшө буйынса йүнәлтелгән әйләнмә ағым күҙәтелә.
Ҡояшлы көндәрҙең йыл әйләнәһенә булған һаны 110—130-ға тура килә, күл өҫтөнөң энергетик яҡтыртылышы көнөнә — 15,9 МДж м²[22]. Балхаш йылы һәм яҡшы йылытылған күлдәр иҫәбенә инә. Күл өҫтө һыуының температураһы декабрь айында — 0 °C, ә июлдә 28 °C тәшкил итә. Күлдең көнбайыш өлөшөнөң йыллыҡ уртаса температураһы — 10 °C, көнсығышында — 9 °C. Күл һәр йыл туңа, боҙ ноябрҙән алып апрелгә тиклем тора[23], ә көнсығыш өлөштөң боҙ менән ҡапланыуы 10-15 көнгә тотҡарлана[12].
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдең яр буйын туранга баҫҡан. Ул туғай урманынан һәм талдарҙан тора. Ҡыяҡлыларҙан ябай ҡамыш (Phragmites australis), көньяҡ екәне (Typha angustata) һәм бер нисә төр ҡамыш таралған(приморье ҡамышы (Schoenoplectus littoralis), күл ҡамышы (S. lacustris), һәм эндемик төр - ҡаҙағстан ҡамышы (Scirpus kasachstanicus). Һыу аҫтында ике төр үрут үҫә:Башаҡлы үрут(Myriophyllum spicatum) һәм суҡлы үрут (M. verticillatum). Шулай уҡ бер нисә төр һыу ебәге бар:ялтырауыҡ һыу ебәге (Potamogeton lucens), оҙонса һыу ебәге (P. perfoliatus), бөҙрә һыу ебәге (P. crispus), кикерекле һыу ебәге (P. pectinatus) һәм эре емешле һыу ебәге (P. macrocarpus).Шулай уҡ ҡыуыҡлы үлән (Utricularia vulgaris), ҡара йәшел мөгөҙ япраҡ (Ceratophyllum demersum) осрай. Ике төр наяда үҫә (диңгеҙ наядаһы һәм бәләкәй наяда. Фитопланктон 1985 йылда 1,127 г/л тәшкил иткән. Күлдә бик күп төрлө үҫемлектәр үҫә.][22]. Күлдең фаунаһы 1970-се йылдарға хәтле бик бай булған. Тик биотөрлөлөк һыуҙың сифаты түбәнәйеү сәбәпле яйлап кәмей бара. Шул дәүергә хәтле һыу төбө организмдарын(бентос) молюскалар, ҡыҫала һымаҡтар ҡарышлауыҡтары, һыу бөжәктәре тәшкил иткән. Шулай уҡ зыңғырлаусы серәкәйҙәр һәм аҙ шыртлы селәүсендәр булған. Зоопланктон (концентрация 1,87 г/л, 1985[22]) шулай уҡ бик юғары, бигерәк тә көнбайыш өлөшөндә. Күлдә 20-ләп төр балыҡ үрсегән. Шуларҙың алтыһы күлдең үҙенең балыҡтары. Улар — илий маринкаһы (Schizothorax pseudoksaiensis) һәм балхаш маринкаһы (S. argentatus) маринкалар, балхаш алабуғаһы (Perca schrenkii), сыбар түбәнауыҙ (Nemachilus strauchi) һәм төҫһөҙ түбәнауыҙ (N. labiatus) һәм балхаш гольян-сабағы (Phoxinus poljakowi), ә башҡалары — һаҙан, шип балыҡ, көнсығыш ҡорман балығы(Abramis brama orientalis), арал мыйыҡлы балығы (Barbus brachycephalus),себер йоморо сабағы, карп, ҡарабалыҡ, һыла балыҡ, йәйен, усман, көмөш табан балығы һәм башҡалар. Промысла өсөн һаҙан, һыла балығы, ағасъяңаҡ, ҡорман балыҡ төп табыш булып тора[22][24]. Күлдең көньяҡ ярында, бигерәк тә Или дельтаһында үҫкән ҡуйы ҡамышлыҡ хайуандар һәм ҡоштарға бик яҡшы һыйыныр урын булып тора. Тик һуңғы йылдарҙағы Ҡапсағай һыуһаҡлағысының түбәненәге гидрологик режимдың боҙолоуы арҡаһында Или делтаһы деградацияға дусар була. 1970 йылан алып уның майҙаны 3046 км² -ҙан 1876 км² -ғаса тарайған. Ҡоштарҙың, һәм хайуандарҙың йәшәр төйәге булған был майҙандың һаҙамыҡлы һыуҙары һәм туғайлы урмандары кәмей. Шулай уҡ Ерҙәрҙе эшкәртеү, пестицидтар ҡулланыу, көтөү йөрөтөү, ҡамышын ҡырҡыу кеүек эштәр ҙә биотөрлөлөктөң юҡҡа сығыуға сәбәп булып тора. Күлдә төйәк иткән умыртҡалыларҙың 342 төрөнөң 22-һе Ҡаҙағстандың “Ҡыҙыл Китабы”на индерелгән.[25]. ХХ быуат урталаранына тиклем дельта урмандарында туран юлбарыҫы тереклек иткән. Ул шунда уҡ төйәк итҡән ҡабандарға һунар итеп туҡланған. 1940-сы йылдарҙа Слудский Аркадий Александрович тырышлығы менән Канаданан килтерелгән ондатра бындағы климатҡа яраҡлашҡан. Екән ҡамышының крахмалға бай һутлы тамыры ондатралар өсөн мул аҙыҡ булған[26], әммә һуңғы йылдарҙағы Ҡыпсағай һыуһаҡлағысынан һыу асыу һөҙөмтәһендә ҡышҡы һыу баҫыуҙар һәм күлдең тирә яғындағы ҡамыштарҙы күпләп киҫеү, 1 млн-ға яҡын ондатраға хәтле еткән промысла ҡыҫҡартылып, бөтөнләй юҡҡа сығарған.[25]. Балхаш шулай уҡ ҙур баклан, мәрмәр сырҡылдауыҡтар, ҡырғауылдар, бөркөттөр, аҡ ҡауҙылар өсөн дә төйәк булған. Бында йәшәгән 120 төр ҡоштоң 12-һе Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Шулар иҫәбендә алһыу берғаҙан һәм бөҙрә берғаҙан,көрәкморон, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, диңгеҙ бөркөтө бар. ][25].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Большая Российская Энциклопедия
- ↑ Казахстан. Общегеографическая карта (масштаб 1:3 000 000). — Роскартография, 2011.
- ↑ Балхаш или Балкаш // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Макс Фасмер Этимологический русскоязычный словарь.
- ↑ Министерство образования и науки Республики Казахстан Словарь казахско-русский, русско-казахский.
- ↑ Иллич-Свитыч В. М. «Опыт сравнения ностратических языков (семито-хамитский, картвельский, индоевропейский, уральский, дравидийский, алтайский)»
- ↑ Алтайский К., Каратаев М. Путешествие в Жер-Уюк — М., 1971. — Б. 67-68.
- ↑ Золотой Сириус
- ↑ Svatopluk Soucek A History of Inner Asia — Cambridge University Press, 2000. — 369 б. — ISBN 0521657040.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
nikolaevтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Maria Shahgedanova The Physical Geography of Northern Eurasia — Oxford University Press, 2002. — Б. 140-141. — 571 б. — ISBN 0198233841.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Соколов А. А. Глава 21. Средняя Азия и Казахстан, раздел Озера // Гидрография СССР — Л.: Гидрометеоиздат, 1952.
- ↑ Igor S. Zektser, Lorne G Everett Groundwater and the Environment: Applications for the Global Community — CRC Press, 2000. — Б. 76. — 175 б. — ISBN 1566703832.
- ↑ Lake Balkhash (английский). 4 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- ↑ dic.academic.ru Выдержки из Большой советской энциклопедии (русский). 4 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
britanicaтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 17,0 17,1 17,2 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
kazssrтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Горкин А.П. Балхаш. География: Современная иллюстрированная энциклопедия. 5 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- ↑ Guillaume Le Sourd, Diana Rizzolio United Nations Environment Programme — Lake Balkhash (инг.). UNEP Global Resource Information Database (2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2011. 29 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Lake Balkhash, Kazakhstan : Image of the Day (инг.). NASA Earthobservatory (1 декабря 2000). 29 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Погода и Климат — климат Балхаша (рус.).
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
ilecтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Ice Melts on Lake Balkhash, Kazakhstan : Image of the Day (инг.). NASA Earthobservatory (30 апреля 2003). 29 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
bseтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 25,0 25,1 25,2 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
undp2төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Рогоз // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Өҙөмтә хатаһы: "К." төркөмө өсөн
билдәһе бар, әммә
билдәһе юҡ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 17.05.2018
Әсә ҡарашы
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 17-05-2018, 12:53
Һаубуллашып, ҡулдарыңды һуҙғас,
Һуңғы тапҡыр баҡтым күҙеңә.
Тетрәнде йөрәк, һау бул, тиеп
Ҡалтыранып сыҡҡан һүҙеңә.
Ҡарашыңда күрҙем әсе һағыш,
Мөлдөрәшкән тамсы йәштәрен.
Йылмайғандай иттең миңә ҡарап,
Йәшергәндәй ғазап, хистәрең.
Беләм, әсәй, мине оҙатҡас та,
Яңғыҙ ҡалып түгелеп иларһың.
Инде көндә күҙҙәреңде төбәп
Киткән юлдарыма ҡарарһың.
Көт, һин мине! Өмөтөңдө өҙмә,
Яндарыңа бер саҡ ҡайтырмын.
Сабый саҡтағылай иркәләнеп,
Алдарыңа һинең ятырмын.
Көт, һин мине, әсәй, ҡайтырмын...
Сәлимә Барлыбаева (Иҫәндәүләтова)
...
Ҡурайсы, актер, йырсы, етәксе
Новости / Мәҙәниәт // 17-05-2018, 11:24
йәки ниңә Рәсүл Ҡарабулатов үҙен ҡыҙыу кеше тип һанай?
Талантлы, үткер ҡарашлы, моңло тауышлы, булмышынан бер аҙ талапсанлыҡ та, һөйкөмлөлөк тә, бәрелеп торған был ир-егет үткән быуаттың 90-сы йылдарынан алып бик күптәрҙең кумирына әйләнде. Бөгөн 50 йәшлек тормош үрен яулаған был уҙамандың яҙмышы көтөлмәгән боролоштарға, уйламаған ҡылыҡтарға бик бай....
Репост эшлә лә матур сынаяҡты от!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 17-05-2018, 11:04
Ураҙа айында изге ғәмәлдәр ҡылайыҡ!
"Йәшлек" гәзите - газета "Йэшлек" төркөмө мосолмандар өсөн изге айҙа ошондай конкурс иғлан итә.
Ураҙала матур эштәр ҡылайыҡ, бер-беребеҙгә ярҙам итәйек. Дуҫтар һеҙ барҙа беҙҙең дә эштәр көйлө, кәйефтәр ҙә яҡшы. Тағы ла дуҫтарыбыҙ ишәйһен, төркөмөбөҙ ҡатнашыусылары артһын тигән маҡсатта ошо бәйгене уҙғарырға ниәтләнек....
Үҙҙәре – баш, үҙҙәре түш саҙалылар…
Новости / Спорт // 17-05-2018, 09:00
йәки Ейәнсура районында бер бәләкәй генә ауыл күптәргә миҫал булырлыҡ
«Йәшәй беләләр ҙә инде был яҡта. Халҡыбыҙҙың боронғо ғөрөф-ғәҙәттәрен, дини йолаларын, мәҙәниәтен әлегә тиклем һаҡлап ҡалып, йәшәү ҡанунына әйләндереүе шаҡ ҡатырғайны», – тип бынан ете йыл элек Ейәнсура районының Саҙалы ауылы халҡы тураһында баҫмабыҙҙа бәләкәй генә мәҡәлә сыҡҡайны. Улар шул ваҡытта Еңеү көнөнә арналған волейбол ярышы ойоштороп, уны ауыл һабантуйына әйләндереүҙе маҡсат итеп ҡуйғайны.
...
Тауыштарҙа – заман һулышы
Медиа // 17-05-2018, 07:00
“Колхозға радио килгән!” – шундай хәбәр йәшен тиҙлеге менән бөтә баҫыуға таралып та өлгөрҙө. Һылыу менән Сәхипъямал еңгәләрҙе башҡаларға ҡарағанда ла радио күберәк шатландырҙы. Улар… ҙур ашҡыныу менән ҡайтырға сыҡты. Бына клуб! Ниҙер уйнаған кеүек, гармун тауышы ла ишетелә. Ләкин бында артистар ҙа, гармунсы ла юҡ ине. Был тауыш…бер торбанан килә икән. Нимәлер пыш-пыш итте лә, теге торбанан һөйләшкән тауыштар ишетелә башланы.
– Хәҙер йыр –“Шәл бәйләнем”.
Сәхипъямал еңгәнең шатлығынан күҙҙәренән йәш бөртөктәре сыҡты”.
“Башҡортостан” газетаһы, 1936 йыл, 6 октябрь һанында донъя күргән мәҡәләлә радионың ул заман өсөн ниндәй ҙур яңылыҡ, хатта шаҡ ҡатырғыс күренеш булғаны сағыла....


text:
Организм
Органи́зм (лат. organizo — ойошторам, тәртипкә килтерәм; лат. organismus — һүҙенән; бор. грек. ὄpYavov — ҡорал) — үҙ-аллы тереклек итеүгә һәләтле йән эйәһе, айырым зат.
Йәнле, йәки тере организм, йәнһеҙ тәбиғәт объеттарынан айырмалы рәүештә, үҙ-аллы эске көйләнешкә һәләтле система, бер бөтөн булып тора.
Ерҙәге бар тереклек ошо организм, йәки айырым тере зат формаһында (фиғылында) йәшәй. Башҡа төрлө йәшәү формаһы юҡ. Организм — тереклектең элементар берәмеге.
Лаборатор шарттарҙа айырым күҙәнәктәрҙе йәки ағзаны үрсетеп, үҫтереп була. Әммә тормошта тик организм ғына ниндәйҙер башланғыстан:зиготанан, орлоҡтан, споранан үҫешә һәм индивидуаль үҫеш ( онтогенез) процесына һәләтле. Һәр организм үҙ үҫеш программаһына — генотипҡа эйә. Ул мөхит менән туҡтауһыҙ үҙ-ара бәйләнештә йәшәй. Мөхит шарттарына ҡарата тейешле (адекват) яуап реакцияһы бирергә һәләтле берәмек. Һәр организм ниндәйҙер бер биологик төрҙөң вәкиле булып тора.
Фәнни классификация буйынса биологияла «организм» һүҙе «Ерҙәге тереклек» һүҙенә синоним булып тора.
«Организм» термины боронғо грек һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм орган, ҡорал, хеҙмәтләндереү тигәнде аңлата.
Организмдарҙы күҙәнәктәр төрө буйынса прокариот һәм эукариоттарға бүләләр. Прокариот ике айырым төрҙән тора, Бактерия һәм Архей майҙансығына ҡарай. Эукариот организмдар мембрана-тышса менән солғап алынған ядронан һәм органеллаларҙан, атап үткәндә эске бактерияларҙан килеп сыҡҡан митохондриялар һәм пластидтарҙан тора. Бәшмәктәр, хайуандар һәм үҫемлектәр эукариот төрҙәренә ҡарай.
Йөкмәткеһе
Атаманың мәғәнәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң мәғәнәлә, организм атамаһын «тотороҡло һәм тереклек күрһәткән молекулалар берләшмәһе» кеүек билдәләү мөмкин. Әммә, ҡайһы билдәләмәләр буйынса вирустар һәм теоретик мөмкин булған органик булмаған антропоген тереклек формалары "организм" атамаһына инмәй. Вирустарҙың үрсеүе хужа-күҙәнәктең биохимик механизмына бәйле.
Chambers Online Reference ошондай киң билдәләмә бирә: «Организм — үҫеү һәм үрсеү һәләтенә эйә булған теләһә-ниндәй тере структура, мәҫәлән үҫемлектәр, хайуандар, бәшмәктәр йәки бактериялар».
Күп күҙәнәклеләр тураһында һүҙ йөрөткәндә, «организм» атамаһы ғәҙәти рәүештә иерархияға буйһонған системаларҙан (мәҫәлән, ҡан йөрөш, аш һеңдереү йәки репродуктив системаларынан) торған бер бөтөн структураны белдерә; был структура органдарҙан тора; органдар, үҙ сиратында, туҡымаларҙан тора, туҡымалар иһә күҙәнәктәрҙән тора.
Суперорганизм тип күп кешеләрҙән торған, бергә эшләүсе, берҙәм функциональ, социаль берәмек организм атала.
Вирустар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вирустар күбеһенсә организм тип иҫәпләнмәй, сөнки улар үҙҙәре айырым йәшәү, үҙаллы үрсеү йәки матдәләр алмаштырыу һәләтенә эйә түгел. Был ҡапма-ҡаршылыҡ проблема булып тора, сөнки ҡайһы бер организмдар ҙа айырым йәшәй алмайҙар. Вирустар бер нисә ферменттан һәм молекуланан тороп, тере организмға хас булһа ла, үҙҙәрен формалаштырған органик берләшмәләрҙе синтезлай алмайҙар, метоболизмдары юҡ.
Шуға ла улар үҙаллы үрсей алмайҙар. Тик хужа-күҙәнәк арҡаһында пассив барлыҡҡа килә алалар. Был яҡтан улар тере булмаған материяға оҡшаштар. Вирустарҙың айырым рәүештә метаболизмы булмаһа ла уларҙың үҙ гендары бар. Организмдар эволюция ярҙамында үҫешһәләр, бактериялар эволюцияһына хас механизмдарға оҡшаш рәүештә вирустар үҫешәләр (эволюцияланалар).
Организм терминологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ер йөҙөндә тереклек иткән барлыҡ организмдар таксономия тигән фән тарафынан классификациялана. Бөтә организмдар төрлө таксондарға йәки филогенетик тармаҡтарға бүленә.
Таксондар организм төркөмдәренә бүленә, ә һуңғылары, дөйөм өлөштән конкрет (билдәле) төрҙәргә бүленә. Таксон схема рангылары иерархик тәртиптә:
- Домендар
- Батшалыҡ
- Тип
- Класс
- Отряд
- Ғаилә
- Ырыу
- Төр
Химия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмдарҙағы ҡатмарлы химик системалар үрсеүгә һәм тере ҡалырға, тотороҡло буларға тип тәртипләштерелгән. Химиялағы молекуляр күренештәр, организмдарҙы аңлауҙа фундаменталь булып тора. Орагнизмдарҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуы, шунлыҡтан ДНК-лары тере ҡалыуҙары — гендар нигеҙле маҡсаты.
Организмдар үҙҙәренең барлыҡҡа килеүе менән, матдәләр алмашыуы, һәм ҡалған күп химик күренештәргә, иң мөһиме, ҙур органик молекулаларға бурыслы. Организмдағы ҡатмарлы химик берләшмәләр системаһы, тирә-яҡ мөхит менән аралашыу арҡаһында төрлө рольдар уйнайҙар.
Ярым-ябыҡ химик системалағы органиҙмдар. Ундый организмдар айырым берәмектәр булып торһалар ҙа, улар үҙҙәрен уратып алған мөхиткә ҡарата ябыҡ түгелдәр. Үҙ тереклеген тәьмин итеү операцияларан бышҡарыу өсөн, улар бер туҡтауһыҙ тирә-яҡ мөхиттән энергия алалар һәм бүлеп сығаралар. Афтотрофтар файҙалы энергия эшләп сығарыу өсөн (органик берләшмәләр рәүешендә) ҡояш яҡтыһын йәки, органик булмаған берләшмәләр ҡулланалар, ә гетеротрофтар — тирә-яҡ мөхиттән органик берләшмәләрҙе алалар.
Был берләшмәләрҙәге иң мөһим элемент — углерод (күмер). Был элементтың физик уҙенсәлектәре: башҡа бәләкәс атомдар менән оҡшашлығы, ҙур булмауы, бер-нисә үҙ атомы менән берләшмә бәйләнеш яһа алыүы, углеродтты органик теректетктә нигеҙләүсе идеаль элемент итә. Углерод өс атомдан торған бәләкәй генә берләшмәләр (углекислый газ кеүек), һәм оҙон сынйырҙарҙан торған күп миллилонлы атодамдар яһай. Ул сынйырға хас күп миллионлы атомдар — мәғлүмәт һаҡлай ала (нуклиен кислоталоры), бөтә күҙәнәктәрҙе бергә тотоу, һәм мәғлүмәт тапшырыу (аҡһым тураһында) сифатына эйә.
Макромолекулалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмды барлыҡҡа килтереүсе берләшмәләрҙе макромолекулаларға һәм, бәләкәсерәк молекуларарға бүлеп була. Макромолекуланың дүрт төрө бар: нуклиен кислоталары, аҡһымдар, күмерһыуҙар һәм липидтар (майҙар). Нуклиен кислоталары (башлыса дезоксирибонуклиен кислотаһы, йәки ДНК) нуклеотид бер-бер артлылығы, генетик мәғлүмәтте һаҡлайҙар. Дүрт тип нуклеотидттың (аденин, цитозин, гуанин һәм тимин) билдәле эҙмә-әҙлелеге организмдың үҙенсәлектәре тураһанда мәғлүмәт йөрөтә. Эҙмә-эҙлелек кодондарға (генетик кодтарға) бүленә, ә улары уҙ сиратында өс нуклеотид (триплет) эҙмә-эҙлелегенә бүленә. Ошо өс нуклеотид эҙмә-эҙлеге (триплет) бер аминокислота тураһында код һаҡлай. Шулай итеп, ДНК эҙмә-эҙлеге аҡһым кодын һаҡлай, ә аҡһымдар үҙҙәре аминокислота ҡалдыҡтарынан тора. Аҡһымдар организмда үҙенсәлекле бер функция үтәйҙәр.
Аҡһымдар функциялары буйынса түбәндәге эштәрҙе башҡаралар:
- Организмдағы барған матдәләр алмашыныу реакцияларын ферменттар менән катализлау.
- Структурланған аҡһымдар, тубулин, йәки коллаген кеүек.
- Аҡһымдарҙы регулярлау (күҙәнәктәрҙе регулярлаған циклин кеүек)
- Сигнал молекулалары һәм уларҙың рецепторҙары (гормон һәм уларҙың рецепторҙары кеүек).
- Һөжөм итеүгә ҡаршы торған аҡһымдар, ә улар үҙҙәре эсенә имун системаһындағы антителарҙы ала яла.
Липидтар (майҙар) күҙәнәктәге ҡыршағыс булып торған мембрананы барлаҡҡа килтерәләр. Ҡайһы бер күп күҙәнәклеләрҙә улар энергия һаҡлағыс булып торлар. Күмерһыуҙар ҙа (карбонгидрат) энергия һаҡлай алалар. Ул күмерһыуҙар энергия транспортировка яһай алар, һәм липидтарға ҡарағанда еңелерәк тарҡалалар (үҙләштереләләр).
Структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмдарҙың күбеһе күҙәнәк тип аталған мономер берәмектәрҙән тора. Ҡайһы берҙәре бер күҙәнәктән генә тора (бер күҙәнәклеләр), а ҡайһылар күп күҙәнәктән торалар (күп күҙәнәклеләр). Күп күҙәнәклеләр, берәй аныҡ эш башҡарыу өсөн махсуслашҡан күҙәнәктәр була алалар. Махсуслашҡан күҙәнәктәр төркөмөнөң туҡыма күҙәнәктәре дүрт башлынғыс типтарҙан тора: эпителий, нервы туҡымаһы, ит туҡылаһы һәм берләштерүсе туҡыма. Бер-нисә туҡыма типтары, берәй аныҡ функция башҡарыу өсөн, орган формаһында бергә эшләй алалар (мәҫәлән, ҡан йөрөтөү өсөн — йөрәк, йәки тышҡы мөхиттән һаҡланыу өсөн — тире).
Күҙәнәктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1839 Шлейден һәм Шванндың (Schleiden and Schwann) күҙәнәк теоряһына күҙ һалғанда, унда ошондай мәғлүмәттәр бар, «бөтә күҙәнәктәр бер йәки бер-нисә күҙәнәктән торалар; бөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән барлыҡа киләләр; органиҙымға йәшәргә кәрәк булған бөтә фукнциялар күҙәнәк эсендә үтәлә; һәм күҙәнәктәр яңы нәҫел ҡалдыра торған мәғлүмәтте күҙәнәк эсендә һаҡлай».
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: эукариоттар һәм прокариоттар. Прокариоттар (йәғи ядроһыҙҙар), күбеһенсә, яңғыҙ бер күҙәнәкле итеп көн күрәләр, ә эукариоттар (ядролылар), күбеһенсә күп күҙәнәкле оргаизмдарҙа булалар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, эукариоттарҙа ядро мебранаһы бар.
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуыны ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан торалар. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе тышлап тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә). Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК, гендарҙағы нәҫеллек материалдар, һәм РНК бар. РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торһан выҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар. Бөтә күҙәнәктәр ҙә бер-нисә мөмкинлекә эйә:
- Үрсеү өсөн күҙәнәктәрҙе бүлеү (бинормаль бүленеү, миостаз йәки мейоз);
- РНК ярҙамында ДНК-нан кәрәкле гендарҙы ҡулланып ферменттар, акһымдар яһау;
- Метоболизм, шул иҫәптән, эске күҙәнәк компонентарын яһау өсөн, төҙөлөш сеймалын ҡулланыу, энергия үҙгәртеү, ҡалдыҡ продукттарҙан бушатылау;
- Күҙәнәктең фунцияланыуы химимк энергияны ҡулланыу һәм үҙләштереүенә ҡарай;
- Тышҡы һәм эске тәҫирҙәргә яуап ҡайтарыу, температура үҙгәреү, pH йәки туҡлыҡлы матдәләр үҙгәреүе кеүек.
Күҙәнәктең эсе липид һәм аҡһым дан торған тышса менән ҡапланған.
Ғүмер оҙонлоғо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмдың иң ғәмәли параметры булып ғүмер (йәшәү, тереклек) тора. Ҡайһы бер организмдар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәйҙәр — бер көндән дә кәм, ә ҡайһылары бер-нисә мең йыл йәшәйҙәр (үсемлектәр, бактериялар). Ҡартайыу ғүмер оҙонлоғона иң ҙур йоғото яһай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ^ T.Cavalier-Smith (1987) The origin of eukaryote and archaebacterial cells, Annals of the New York Academy of Sciences 503, 17–54
- ^ T. Cavalier-Smith (2002) The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 52, 7–76
- ^ "organism". Oxford English Dictionary (online ed.). 2004.
- ^ "organism". Chambers 21st Century Dictionary (online ed.). 1999.
- ^ The Universal Features of Cells on Earth in Chapter 1 of Molecular Biology of the Cell fourth edition, edited by Bruce Alberts (2002) published by Garland Science.
- ^ Doolittle, W. Ford (February, 2000). Uprooting the tree of life. Scientific American 282 (6): 90–95.
- ^ a b NCBI: "The Genetic Codes", Compiled by Andrzej (Anjay) Elzanowski and Jim Ostell
- ^ a b Jukes TH, Osawa S, The genetic code in mitochondria and chloroplasts., Experientia. 1990 Dec 1;46(11-12):1117-26.
- ^ Genetic Code page in the NCBI Taxonomy section (Downloaded 27 April 2007.)
- ^ Evaluation of the Rate of Evolution in Natural Populations of Guppies (Poecilia reticulata) "[1]"
- ^ Oklahoma State – Horizontal Gene Transfer
- ^ esalenctr.org
- ^ Gibsona, Daniel G.; Benders, Gwynedd A.; Axelroda, Kevin C.; et al. (2008). "One-step assembly in yeast of 25 overlapping DNA fragments to form a complete synthetic Mycoplasma genitalium genome". PNAS 105 (51): 20404–20409. doi:10.1073/pnas.0811011106. PMID 19073939. PMC 2600582. http://www.pnas.org/content/105/51/20404.full.pdf.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- BBCNews: 27 September, 2000, When slime is not so thick Citat: "It means that some of the lowliest creatures in the plant and animal kingdoms, such as slime and amoeba, may not be as primitive as once thought"
- SpaceRef.com, July 29, 1997: Scientists Discover Methane Ice Worms On Gulf Of Mexico Sea Floor
- The Eberly College of Science: Methane Ice Worms discovered on Gulf of Mexico Sea Floor download Publication quality photos
- Artikel, 2000: Methane Ice Worms: Hesiocaeca methanicola. Colonizing Fossil Fuel Reserves
- SpaceRef.com, May 04, 2001: Redefining "Life as We Know it" Hesiocaeca methanicola In 1997, Charles Fisher, professor of biology at Penn State, discovered this remarkable creature living on mounds of methane ice under half a mile of ocean on the floor of the Gulf of Mexico.
- SpaceRef.com, July 29, 1997: Scientists Discover Methane Ice Worms On Gulf Of Mexico Sea Floor
- BBCNews, 18 December, 2002, 'Space bugs' grown in lab Citat: "Bacillus simplex and Staphylococcus pasteuri...Engyodontium album The strains cultured by Dr Wainwright seemed to be resistant to the effects of UV - one quality required for survival in space"
- BBCNews, 19 June, 2003, Ancient organism challenges cell evolution Citat: "It appears that this organelle has been conserved in evolution from prokaryotes to eukaryotes, since it is present in both"
- Interactive Syllabus for General Biology - BI 04, Saint Anselm College, Summer 2003
- Jacob Feldman: Stramenopila
- NCBI Taxonomy entry: root (rich)
- Saint Anselm College: Survey of representatives of the major Kingdoms Citat: "Number of kingdoms has not been resolved...Bacteria present a problem with their diversity...Protista present a problem with their diversity...",
- Species 2000 Indexing the world's known species. Species 2000 has the objective of enumerating all known species of plants, animals, fungi and microbes on Earth as the baseline dataset for studies of global biodiversity. It will also provide a simple access point enabling users to link from here to other data systems for all groups of organisms, using direct species-links.
- The largest organism in the world may be a fungus carpeting nearly 10 square kilometers of an Oregon forest, and may be as old as 10500 years.
- The Tree of Life.
- Frequent questions from kids about life and their answers


text:
Как удачно снять квартиру в УфеКвартирный вопрос был актуален всегда. Люди стремились создать свой неповторимый очаг, уют и зачастую на это уходило масса сил времени и денег, и это при условии покупки собственной недвижимости. Что же остается тем, кто пока не может позволить себе...
Ырыҫ ҡошо“Башҡортостан ҡыҙы”ның мәртәбәле бүләген отоусыларҙың береһе – журналдың тышлығында сығыу мөмкинлегенә эйә булған Ишембай районы Маҡар ауылы һылыуы Рәмилә Йосопова ла үҙенең ихласлығы, егәрлелеге һәм күркәм, татыу ғаиләһе менән һоҡланыу уятты....
Көтөп алынған һөйөнөслө айЙылдағы ун ике айҙың иң күркәме, мәртәбәлеһе – Рамаҙан айы. Пәйғәмбәргә пәйғәмбәрлек килгән үә “Ҡөрьән” бирелгән был айҙа ураҙа тотоу бәлиғ булған ир-атҡа ла, ҡатын-ҡыҙға ла фарыз. Ураҙа – исламдағы биш төп терәктең береһе ул. Ураҙа тотоусыға ике...
«Тормош китабы» яҙған уҙаманӘлеге мәҡәләмде яҙыр алдынан геройым Ирек Кинйәбулатовҡа шылтыраттым: «Ағай, етмеш биш йәшлек юбилей алдынан ниҙәр кисерәһегеҙ?» – тием. Был һорауға ағай, ғәҙәтенсә, шаярып яуап бирер, тиһәм, ул етди итеп: «Әллә, бер ниндәй ҙә үҙгәреш...
Йондоҙло яңылыҡтарИюнь айында баш ҡалабыҙҙа юғары музыка сәнғәтенә ғашиҡтар өсөн айырыуса тулҡынландырғыс ваҡиға булды. Өфөгә данлыҡлы “Мәскәү виртуоздары” тип аталған Рәсәй дәүләт камера инструменттары оркестры килде. Уның етәксеһе, атаҡлы Владимир Спиваков музыка,...
Тулыраҡ кәүҙәле сибәркәйҙәр өсөн йәйге модаЙәй уртаһы. Эҫе. Тынсыу... Әммә беҙ, ҡатын-ҡыҙҙар, ҡышҡы һалҡында ла, йәйге селләлә лә бәхетле, күркәм һәм һөйкөмлө булырға теләйбеҙ. Был һүҙҙәр һәр гүзәл затҡа ла ҡағыла. Һеҙ тулы кәүҙәлеме, әллә сибек кенәме, оҙон йәки ҡыҫҡа буйлымы – быныһы мөһим...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Аҡыллы йәмғиәт төҙөргә ынтылыуҙы хуплайбыҙ30-11-2012, 20:04 // Сәйәсәт // Баҫып сығарырға
Константин ТОЛКАЧЕВ, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе:
— Ҙур күләмле программаны эсенә алған документта йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләре сағылыш тапҡан, ҡуйылған маҡсаттарҙы тормошҡа ашырыу юлдары билдәләнгән.
Президенттың дәүләт алдында торған мәсьәләләрҙе алдынғы ҡараштан сығып хәл итергә тырышыуы оҡшай. Ошо йәһәттән уның “смарт йәмғиәт”, йәғни “аҡыллы” йәмғиәт моделенең төп принциптарын тормошҡа ашырыу кәрәклеге тураһындағы тезисын миҫалға килтерер инем. Властың асыҡлығын тәьмин итеү, дәүләттең идара процесына мәғлүмәт технологияларын индереү буйынса әле парламентта эш бара. Бөгөн бөтә мөһим закон проекттары йәмәғәтселектә әүҙем тикшерелә, өйрәнелә. Республиканың һәр гражданы был эштә әүҙем ҡатнаша ала.
Рөстәм Зәки улының “парламент — закон проекттарын тикшереү һәм ҡабул итеү өсөн иң тәьҫирле фекер алышыу майҙаны” тигән фекерен тулыһынса яҡлайым. Президенттың Дәүләт Йыйылышының һәр комитетында йәмәғәт башланғысында эксперт төркөмдәрен булдырыу идеяһы ла мотлаҡ тормошҡа ашырыласаҡ.
Рафаэль МӘРҘӘНШИН,
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты:
— Рөстәм Хәмитов үҙенең Мөрәжәғәтнамәһендә тәбиғәтте һаҡлау һәм мәҙәниәтте үҫтереү мәсьәләләрен алға сығарҙы. Башҡортостанда, тотош Рәсәйҙәге кеүек, был мөһим темаларға оҙаҡ йылдар тейешле иғтибар бүленмәне.
Экология хәле республиканың барлыҡ предприятиеларын күптән уйландырырға тейеш ине. Эште тейешле кимәлдә һәм дөрөҫ ойошторғанда, тирә-яҡ мөхитебеҙҙең торошо һиҙелерлек яҡшырыр, кешеләрҙең йәшәйеше өсөн тейешле шарттар булдырылыр, тип ышанам.
Мәҙәниәт өлкәһендә лә башҡараһы эштәр байтаҡ — күп ауыл клубтары, район мәҙәниәт һарайҙары яңыртыуҙы талап итә. Башҡортостандың Рәсәй һәм донъя кимәлендәге абруйын үҫтереү хаҡында ла онотмаҫҡа кәрәк. Был йәһәттән беҙ ҙур мәҙәни байлыҡҡа эйә.
Дәүләт Думаһының Башҡортостандан һайланған алтынсы саҡырылыш депутаттары республика Президенты Мөрәжәғәтнамәһендә ҡуйылған бурыстарҙы үтәүҙә ярҙам күрһәтәсәк һәм артабан да инвестициялар йәлеп итеү йүнәлешендә эшләйәсәк.


text:
Торрент Анализлай Алыуҙы Видео П өсөн был бик көслө ҡорал, уның менән бер нисә видео һеҙҙең ярҙам һәм яҙыу сығанағы һаҡлана.Еңел һәм шулай уҡ ярҙам итәсәк һезгә настроить һеҙҙең был программа менән тәьмин итеү кимәле громкость аудиоға яҙҙырып аласаҡтар.Файл папка булып һаҡлана. видео яҙмалар автоматик шаблон буйынса, видео һәм һеҙ шаблон буйынса ҡабатлау һәм һеҙ аласыз, теләсә ҡайһы ваҡытта проигрыватель урындарын үҙгәртергә мөмкин..
Видео Уйнатып Баҫыу 8 Ярыҡ коммуналь киң мәғлүмәт саралары ҡатнашлы, яҙыуы тотҡарланыуы башҡа компьютер мөмкинлектәренән видео һеҙ’s күрһәтеү.Видео Баҫыуҙарҙы Ярыҡ Анализлау был программа тәьмин экран сағылдырыусы форма, уларға ярҙам итеү һеҙҙең мираҫ кинокартина режимын ҡулланған.. Бары алға, был кушымта ярҙам итәсәк һезгә фильмдар һәм үҙ замаскировывать, ул билдәһеҙ булып эшләй уңайлы ла, йәки һеҙ теләсә башҡа ниндәй йәки видео менән ҡапланған тәҙрә һеҙҙең эргәлә личное.
Download Replay Video Capture Torrent
Торрент Анализлай Алыуҙы Видео
Видео Уйнатыу Баҫып Кодты Теркәлгән спорт йәки башҡа теләһә ниндәй ауырлыҡтарҙы тотоу өсөн һайлау ваҡытында төбәктең мөмкинлектәре записи тәҙрә. Ул видеокадр яҙып алырға, яҙырға ла кәрәк түгел. Был’ы китә, бигерәк тә формалашып потрясающий өсөн видео-яҙма, башҡаларҙан айырмалы рәүештә өҫтәмә видео-фильм.
Программа менән тәьмин итеү билдәләне һәм матур ҡуйҙы, ул да мөмкинлек бирәсәк һезгә хәбәр аудио, был этапта һаны буйынса һеҙ ҡуйған талаптарға ярашлы үҙгәрештәр сәбәп менән һеҙ функциялары.. Һеҙ йөҙ аҙымдар менән йә күберәк яҙырға корп 2d..
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин: Кейген сокращенно Винкс тураһында dvd – 3.7.2 Боровецк + Лицензия Код Асҡыс 2017 Скачать Бушлай
Видео Уйнатып Баҫыу 6 ҡушымта туплап, төрлө сығанаҡтар менән йәки һеҙ уларҙы төшөрөлгән фильмдарҙы ҡарау мөмкинлеге бирә скриншоты. Һеҙ әүҙем хәбәр тәҙрә, мәғлүмәтле видео, фильмдарҙа уйнайым инде., веб-камералар, шылтыратыуҙарҙы skype'тағы, смотря пакеттар һәм башҡа күп кенә. Ысынлыкта, һеҙҙе баҫтымы ни һеҙ ҡомарлы уйын ноутбук экранына.
Һеҙ уның менән булған дуҫлыҡ ептәре, аҙ, адрес үлән таҙа һәм интерфейс. Һәр бер идара итеүгә бирергә кәрәк буласаҡ проблемаларға. Төрҙәре Бушлай Видео Уйнатып Баҫыу программалар, мөмкинлектәре фильм хәбәр теләһә ниндәй интернет-сайт мин.Е. Һеҙ фильм менән хәбәр YouTube, Һәм башҡа Dailymotion, һәм артабан шулай. Был бик көслө PowerPoint яҙыу.. 20 һеҙ кинофильм тураһында хәбәр ни йөҙ яңы HD-фпс.
Программа менән тәьмин итеүҙе ойоштороу, уларға ярҙам биреүсе һеҙҙең гениаль видео яҙма. Улай ғына ла түгел, был ике ярҙам күрһәтеүсе ҡоролма. Барыһы өсөн яҡшы вебинар, сайт ч, вебкамера һәм.
Ышанам, был’ы бушлай миль. Селтәр кеше уның ысынбарлыҡҡа мөмкин скачать береһе.. Тапшырыу буйынса Wi-Fi соединение включено, файл йәйелдереү установочный. Хәҙер, биохимик һәм взломать файлдар папка сығарыу ысулдары исемлегендә урынлаштырыу профилендә Crack. Сифатлы видео упинается баҫып алынған программалар менән тәьмин итеү.Туп-Тулы Версия Скачать Бушлай Видео Уйнатып Баҫыу.


text:
Ҡоҙғон
Ҡоҙғон (рус. Ворон, (лат. Corvus corax) — ялтыр ҡара йөнлө ҙур йыртҡыс ҡош.
Ҡарғанан байтаҡҡа ҙур. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҙур күкһел ҡара төҫтәге ҡош. Эйәгендә ҡаты ҡылдарҙан «һаҡал» бар. Осҡанда оҙон ҡойроғо, киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Ҡара ҡарғанан байтаҡ ҙур булыуы һәм «һаҡал»дары менән айырыла.
Тауышы көслө: «ҡроҡ-ҡроҡ» йәки тоноҡ «ҡро-ҡро».
Бейек ағаслы ҡуйы урмандарҙа, ағаслы ҡая таштарҙа йәшәй. Үләкһә, ваҡ йәнлектәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Көрән таптар менән сыбарланған 5 — 6 бөртөк күкһел йәшел төҫтәге йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙалы.
Ҡоҙғондар ситлектә 70 йыл тирәһе йәшәй, иректә таға ла оҙағыраҡ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Птицы Советского Союза / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. Том 5. — М.: Советская наука, 1954.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
{{|en}} {{|hu}} {{|sv}}


text:
Матур итеп бәйләнгән, ярашлы төҫтәр нисбәте һайланған әйберҙәрҙе күргәс, беҙ ҙә бер аҙға юғалып ҡалдыҡ. Ысынлап та, ошондай гүзәллекте ир-егеттең ҡулы тыуҙырыуы хайран итте. Әйткәндәй, тарихҡа күҙ һалғанда, бәйләү тәүҙә ир-ат шөғөлө булған, аҡрынлап уны ҡатын-ҡыҙ үҙләштергән.
Юҡ урманы, зәңгәр күлдәре.
Сәскә еҫе бөркөп кенә иҫә, –
Бик иркә шул йомшаҡ елдәре.
Сыпсыҡ күҙе, зәңгәр япма булып,
Яуын алып ята күҙҙәрҙең...
Шунда ҡалған минең бала сағым,
Ялан тәпәй баҫҡан эҙҙәрем.
Алдымда Башҡортостандың танылған шағирәһе Фәниә Чанышеваның китаптары һәм фотоальбомы ята: уларҙың һәр береһенән әҙибәнең мөләйем һәм яғымлы йөҙө йылмайып баға. Бәләкәй генә буйлы ошо гүзәл ҡатындың ҡиәфәтенән мөһабәт ғорурлыҡ, сикһеҙ ҡөҙрәт бөркөлөп тора.


text:
Сәфәр мәктәп уҡыусыларының республика сатраш фестивален ҡабул итә
Дөйөм белем биреү мәктәптәре уҡыусылары араһында "Сәфәр-2010" республика сатраш фестивале 2010 йылдың 28-30 майында Шишмә районында үтә.
"Башинформ" агентлығына райондың сатраш буйынса өлкән тренеры Илдар Байбуриндың хәбәр итеүенсә, тиҙ уйналыусы сатраш буйынса ярыштарҙа ун йәш төркөмө буйынса 1992-2001 йылда тыуған ҡыҙҙар һәм малайҙар ҡатнаша. Ваҡыт контроле партия аҙағына тиклем 30 минут тәшкил итәсәк, ә турҙар иҫәбен, ҡатнашыусылар һанына ҡарап, судьялар коллегияһы хәл итәсәк.
Фестиваль еңеүселәрен һәм призерҙарын маҡтау ҡағыҙҙары һәм иҫтәлекле бүләктәр көтә. Йола буйынса уҡыу йылы аҙағында үткәрелеүсе турнирҙа әлеге ваҡытта 80 йәш спортсы ҡатнашырға теләк белдергән.


text:
Айрат Ғәскәров Рәсәйҙең финанс министры ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнде Фото: Олег Яровиков
Айрат Ғәскәров Рәсәйҙең финанс министры ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнде
Айрат Ғәскәров Рәсәйҙең финанс министры ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 13 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.
Айрат Ғәскәров Рәсәйҙең финанс министры Антон Силуановтың ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнде. Рәсәй Финанс министрлығының матбуғат хеҙмәтендә ошо мәғлүмәтте раҫланылар. 2015 йылдың ноябренә тиклем Айрат Ғәскәров «Уралсиб» банкының идара рәйесе вазифаһын башҡарҙы.
Айрат Ғәскәров — Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 2002-2010 йылдарҙа — республиканың финанс министры, 2010-2011 йылдарҙа Федерация Советы ағзаһы була, һуңынан Һаҡлыҡ банкында вице-президент вазифаһында эшләй.


text:
Ике Геройлы мәктәп
15 декабря 2014 йыл | Мәғариф
9 декабрь – Ватан Геройҙары көнө. Ул – Рәсәйҙә билдәләнеп үтеүсе мөһим байрам. Ошо байрам уңайынан Яңғыҙҡайын урта мәктәбендә мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәре менән берлектә ҙур сара үткәрелде. Байрамға Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Тимерхан бабай Рәхимов, ауылдашыбыҙ Советтар Союзы Геройы Зәйнетдин бабай Әхмәтйәновтың ҡыҙы Нәзирә апай, ветерандар советы рәйесе Борис ағай Йомағолов, шулай уҡ башҡа ҡунаҡтар саҡырылды.
Бәхете – яратҡан һөнәрендә
15 декабря 2014 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Бер-бер артлы йорттарҙа уттар һүнде, ә Зөһрәнең өйҙәге мәшәҡәттәре бөтмәгән әле…
Бына, ниһайәт, бөгөнгө эштәрен тамамлап, үҙенә лә ял итергә, йоҡларға форсат тыуҙы. Ғәҙәттәгесә, күптән йоҡоға талған улы Ирек (Красноусолдағы 3-сө мәктәптә 5-се класта уҡый) янына килеп, юрғанын ипләп япты ла утты һүндерҙе. Иртәгәһен тағы ла иртүк торорға кәрәк бит.
Бына, ниһайәт, бөгөнгө эштәрен тамамлап, үҙенә лә ял итергә, йоҡларға форсат тыуҙы. Ғәҙәттәгесә, күптән йоҡоға талған улы Ирек (Красноусолдағы 3-сө мәктәптә 5-се класта уҡый) янына килеп, юрғанын ипләп япты ла утты һүндерҙе. Иртәгәһен тағы ла иртүк торорға кәрәк бит.
Байрам кәйефе бүләк иттеләр
15 декабря 2014 йыл | Хаттар
Аҡкүл ауылындағы "Родник Надежды” Хәйриә фонды бинаһында Әсә көнөнә арналған байрам сараһы үтте. Уны Хәйриә фонды етәксеһе Лариса Флүр ҡыҙы Шакирова менән Аҡкүл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе Надежда Николаевна Хафизова ойошторҙо.
Киләсәк быуын сәләмәтлеге
15 декабря 2014 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Йәш быуындың туҡ һәм сәләмәт булыуы барыһынан ҡиммәт. Шуға ла уҡыу йылының тәүге көнөнән үк мәктәп уҡыусыларын йылы аш менән туҡландырыу төп мәсьәлә булып тора.
Ерһеҙ отолоп ҡуймайыҡ!
15 декабря 2014 йыл | Ауыл хужалығы
Красноусолдан тыуған ауылым Сәйетбабаға ҡайтҡан саҡта тирә-яҡтағы баҫыуҙарҙы ҡарап барырға яратам. Ауылға яҡынлағас, Мәндем йылғаһы буйлап һуҙылған Ҡарауыл, Йәнекәй тауҙарын күреү йәшлегемде иҫкә төшөрә. Тау битләүҙәрендә үҫкән сейәлектәр араһындағы мәтрүшкәләр күҙ яуын алып сәскә атыр ине. Беҙ уларҙы һабаҡтарын бысаҡ менән генә ҡырҡып алып йыя инек. Ҡарауыл тауы, Таш башы ҡалҡыулығына күтәрелеп, тирә-яҡтың гүзәллегенә, туҡ башаҡлы иген баҫыуҙарына ҡарап һоҡланып тороуҙар иҫкә төшә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 284
МАЙЛУТ, крамбе (Crambe), әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 25 төрө билдәле, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда татар М. үҫә. Йыуан тамырлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тармаҡлы, бейеклеге 30—90 см. Япрағы эре, итләс, күп бүлкәтле. Сәскәһе аҡ төҫтә, күп һанлы, сәскәлеге һепертке һымаҡ. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ике быуынлы асылмаусан пәрҙәле ҡуҙаҡ, июль—авг. өлгөрә. Орлоҡтары өлгөрөү осоронда “ҡамғаҡ” барлыҡҡа килтерә, был орлоҡтарҙың таралыуына булышлыҡ итә. Далала үҫә, һирәкләп Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ өлөшөндә, Дөйөм Һыртта, Көньяҡ Уралдың көнбайыш армыттарында осрай. Ашарға яраҡлыүҫемлек, йәш һабаҡтары һәм япраҡтары ашарға яраҡлы; составында С витамины, каротин, емештәрендә — ҡуйы майҙар бар. Мал аҙығы, декоратив, баллы үҫемлек. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Замана яңғыҙаҡтары проблемаларына битараф булмағандар бар ул бөгөн. Шундайҙарҙың береһе – Белоретта йәшәгән Айгөл Ниғмәтуллина. Ул ойошторған “Аулаҡ өй” клубы биш йыл эсендә 260-ҡа яҡын парҙы ҡауыштырып, никахлы иткән. Димсе Көньяҡ Урал райондарында әүҙем эшләй, хатта Ғафуриҙан, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһынан да клуб эшенә ҡыҙыҡһыныу белдереп, ҡушылыусылар бар икән. “Беҙҙең клуб үткәргән сараларҙа танышып ҡауышыусыларҙың туйҙарында ҡатнашабыҙ, һәр 50-се парға алтын балдаҡ та алып бирәбеҙ. Хәҙер һәр 25-се парға бүләк итергә уйлап торабыҙ. Бәпес туйҙары үткәрәбеҙ. Теләгебеҙ – яңғыҙаҡтар кәмеһен, өлгөлө ғаиләләр артһын, халҡыбыҙ ишәйһен. Киләһе йылдың 14 февралендә беҙҙең “Аулаҡ өй”гә биш йыл була. 300-ләп кисә үткәрҙек, Аллаға шөкөр, парһыҙҙарға ярҙам итеү йәһәтенән эшебеҙ алға бара”, – ти Айгөл Ниғмәтуллина. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башланғысы менән булдырылған “Башҡорт ғаиләһе” ассоциацияһы етәксеһе итеп тә һайланды ул. Кешегә уңышлы булыу өсөн нимә кәрәк, тигән һорауҙы ла бирҙек Башҡортостандың иң шәп димсеһенә. Түбәндә уның яуаптары.
Бөгөн Б. Йосопова исемендәге Актерҙар йортонда Башҡортостан Яҙыусылар союзының йыллыҡ йыйыны уҙғарыла. Ошо уңайҙан Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысова менән яҙыусының бурысы, быуындар бәйләнеше, совет осоро һәм бөгөнгөбөҙ хаҡында әңгәмәләшәбеҙ.
Иҫтәреңә төшһәм, һыу һип, әсәй, мин ултыртҡан тамсы гөлдәргә...Матур үтһен ялығыҙ // 25-11-2016, 01:21
Алһыу ҡыҙыл күҙ йәштәрен түгеп,
Һаубуллаша тамсы гөлдәре.
Әйтерһең дә, улар әсәйемдең
Тын моңһоулыҡ тулы күҙҙәре.
Мәҙәк итеп ҡарап торҙом
Кескәй генә ҡырмыҫҡаға:
Йөк күтәреп сығып бара
Азиянан Европаға,
– тип яҙғайны үҙенең киң билдәле шиғырында Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим. Бына инде бер нисә йыл рәттән Өфөләге әҙип исемен йөрөткән 158-се башҡорт гимназияһында “Мостай уҡыуҙары” тип аталған әҙәби-ижади конкурс уҙғарыла. Унда уҡыусылар ҙа үҙҙәрен нәҡ ана шул ҡырмыҫҡалай тота тиһәк, һис хата булмаҫ, сөнки әҙәбиәт ғилеме, хис-тойғоларын ҡағыҙға төшөрөү, фоторәсемдәр һәм видеояҙмалар яһау буйынса ана ниндәй оҫталыҡ күрһәткән улар.


text:
Беренсе синыф уҡыусыларын - китапханаға экскурсияға
Өфөнөң 29-сы китапханаһы эшендәге яңы форма 54-се урта мәктәптең беренсе синыф уҡыусыларына бик тә оҡшаны. Китапхана мөдире Галина Яхина һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр яҡындағы мәктәптәрҙең беренсе синыф уҡыусылары өсөн китап уҡыусыға арнау ритуалы үткәрә. Ә унан алда китапхана фойеһы, уҡыу залы һәм һаҡлағысы буйлап экскурсия ойошторола.
Беренсе синыф уҡыусылары каталог менән танышты, китапханала Александр Пушкин әкиәттәрен нисек эҙләп табырға өйрәнде. Уҡыусыларға китапханалағы тәртип ҡағиҙәләре тураһында һөйләнеләр. Һуңынан улар "Гришкины книжки" мультфильмын ҡараны.


text:
Фото:
Йылға навигацияһы асылды
Фото:
«Өфө» йылға портында навигация-2010-ды асыу тантанаһы үтте. Сарала БР төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры Рауил Ибәтуллин, «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры Рауил Нафиҡов, флот ветерандары, атҡаҙанған йылғасылар, йылға училищеһы кадеттары һәм күп һанлы ҡунаҡтар ҡатнашты.
2010 йылғы навигация билдәләнгән ваҡытта асыла. Флот һәм ярҙамсы саралар эшкә тулыһынса әҙер. 2009-2010 йылдарға Башҡортостан йылға пароходсылығы буйынса судноларҙы ремонтлауға сығымдар 50 миллион һумдан ашыу тәшкил итте. Был 70 йылға техникаһы берәмеген ремонтларға мөмкинлек бирҙе.
— 2010 йылғы навигацияла туристик маршруттарҙа һәм ҡала эсендәге бәйләнештә 145 меңдән ашыу пассажир ташырға планлаштырыла. 1 миллион 100 мең тонна төрлө йөктәр ташыу бурысы ҡуйылған. «Өфө» һәм «Бөрө» йылға порттары тарафынан 2 миллион тонна тейәү-бушатыу эштәре башҡарыу планлаштырылған, – тип билдәләне үҙ сығышында «Башҡортостан йылға пароходсылығы» йәмғиәте генераль директоры Рауил Нафиҡов.
Башҡортостан йылға пароходсылығының төрлө класлы үҙйөрөшлө һәм үҙйөрөшлө булмаған флот суднолары паркы, шул иҫәптән пассажир теплоходтары, «йылға-диңгеҙ» класы теплоходтары, йөк һәм ярҙамсы суднолары бар. Урындағы линиялар буйынса һәм Кама, Волга йылғалары буйлап транзит бәйләнештә, төньяҡ-көнбайыш төбәк бассейнында йөктәр ташыла. Ял итеүселәр өсөн Ағиҙел, Кама, Волга йылғалары буйлап Мәскәү, Астрахань, Пермь, Кострома, Ҡазан һәм Рәсәйҙең башҡа мәҙәни үҙәктәренә тиклем круиздар ҡаралған.
Йылға флотына тоғролоҡ һәм профессиональ оҫталыҡ өсөн пароходсылыҡтың бер нисә хеҙмәткәре Рәсәй транспорт министлығының «Һыу һәм ҡоро ер юлдары менән идара итеүҙең 200 йыллығы хөрмәтенә» күкрәккә таға торған билдәләре менән наградланған. Бүләкләнеүселәр араһында судно капитандары һәм механиктары, суднолар ремонтлау-төҙөү заводы оҫталары бар.


text:
Баш ҡалала балиғ булмағандар эше буйынса бүлек етәкселәренең семинар-кәңәшмәһе үтә
Өфөлә балиғ булмағандар эше буйынса бүлек етәкселәренең ике көнлөк семинары башланды. Һуңғы биш йыл эсендә Башҡортостанда балалар енәйәтселеге кимәле ике тапҡырҙан ашыуға кәмегән, был илдәге иң яҡшы күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Сара барышында Волга буйы, Көньяҡ һәм Төньяҡ-Кавказ федераль округтарының инспекция, комиссия, белем һәм тәрбиә биреү учреждениелары вәкилдәре ғаилә именһеҙлеген һәм балалар енәйәтселеген иҫкәртеү өлкәһендә тәжрибә уртаҡлашасаҡ. Семинар эшендә Рәсәй Эске эштәр министрлығының йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙы ойоштороу буйынса Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары Виктор Ким ҡатнаша.
БР буйынса эске эштәр министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Виктор Михайлов билдәләүенсә, республикала полиция хеҙмәткәрҙәренә власть һәм урындағы үҙидара органдары ҙур ярҙам күрһәтә. Төбәктең эшләнмәләре менән БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова таныштырҙы. Ул балиғ булмағандар өсөн «комендант сәғәте»н индереүҙең ыңғай һөҙөмтәләре хаҡында һөйләне. Өҫтәмә белем биреү учреждениеларын оптималләштереү тураһында һүҙ йөрөтөп, вице-премьер республикала ревизия үткәрелеүен белдерҙе. Ревизия һөҙөмтәле эшләгән, балаларға ҡыҙыҡлы булған түңәрәктәрҙе һәм клубтарҙы асыҡларға һәм һаҡлап ҡалырға мөмкинселек биргән.
— Финанс ресурстар тап шул өҫтәмә белем биреү учреждениеларына йүнәлтелде. Шул уҡ ваҡытта эште дөрөҫ йүнәлештә алып барғанда, ҙур аҡсалар талап ителмәй. Муниципалитеттарҙың береһендә хәүеф төркөмөнә ҡараған 30 бала һайлап алынды һәм улар өсөн аҙнаһына ике тапҡыр бушлай бассейнға йөрөү ойошторолдо. Һөҙөмтәлә ҡалала енәйәтселек кимәле ике тапҡырға кәмене, — тип һөйләне вице-премьер.
Лилиә Ғүмәрова ведомство-ара килешеп эш итеү мәсьәләһенә айырыуса иғтибар бүлде. Уның һүҙҙәренсә, республика Хөкүмәте ҡарамағында эшләгән Ведомство-ара совет кеүек ойошмалар хәҙер һәр муниципалитетта булдырылған. 2012 йылда 8773 ғаилә иҫәптә торған, уларҙа 19031 бала тәрбиәләнә. Райондар өсөн иң мөһиме – бындай ғаиләләрҙе күрә белеү һәм уларҙың һәр береһенә айырым ярҙам күрһәтеү. Был бик ауыр эш, әммә үҙ-ара килешеп эш итеүҙең көслө һәм һөҙөмтәле сараһы булып тора.
Ҡайһы бер мәсьәләләр федераль кимәлдә хәл итеүҙе талап итә. Улар араһында – опека органдарының штатын ҙурайтыу (ике мең балаға бер белгес булырға тейеш), имен булмаған ғаиләләр тураһында полицияға хәбәр итеүҙең хоҡуҡи нигеҙен тәьмин итеү һәм башҡалар. Лилиә Ғүмәрова фекеренсә, барлыҡ мәсьәләләрҙе хәл итеүҙең берҙән-бер сараһы – ғаилә институтын нығытыу. Шул уҡ ваҡытта имен булмаған ғаиләләр менән генә түгел, ә балаларын лайыҡлы граждандар итеп тәрбиәләргә теләгән ғәҙәти ғаиләләр менән дә эшләү, уларҙы торлаҡ менән тәьмин итеү мөһим. Вице-премьер һүҙҙәренсә, беҙ күп ваҡыт баланың үҙен генә айырып ҡараныҡ. Был дөрөҫ түгел. Тик ғаиләлә генә уның хоҡуҡтары тулыһынса яҡланасаҡ, тик ғаиләлә генә ул ысын мәғәнәһендә бәхетле буласаҡ. Айырылышыуҙар әҙ булған һайын бәхетһеҙ балалар һаны ла әҙерәк була, тине Лилиә Ғүмәрова.
Семинар-кәңәшмәнең икенсе көнөндә балиғ булмағандар эше буйынса бүлек хеҙмәткәрҙәре махсус учреждениеларға барасаҡ, республикала был өлкәлә әҙерләнгән төрлө проекттар менән танышасаҡ.


text:
Композитор Абрар Ғабдрахманов вафат булды
15 октябрҙә, 78-се йәшендә, оҙаҡ ауырығандан һуң танылған композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы Абрар Хаҡ улы Ғабдрахманов вафат булды.
Абрар Ғабдрахманов 1935 йылдың 1 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Наурыҙ ауылында тыуған.
Композиторҙың ижады беҙҙең республикабыҙҙың музыкаль мәҙәни тормошонда алдынғы урындарҙың береһен биләй. Милли сәнғәт аҡһаҡалы – Заһир Ғариф улы Исмәғилевтың уҡыусыһы һәм уның традицияларын дауам иттереүсе булараҡ, үҙенең күп яҡлы ижадында тыуған башҡорт халҡының үткәнен һәм бөгөнгөһөн данланы. Композиторҙың музыкаһындағы темалар мөһимлеге, образдар донъяһының байлығы, милли мәҙәниәт һәм фольклор менән күп яҡлы бәйләнеш уның ижадын башҡорт музыкаһында әһәмиәтле итте.
Абрар Ғабдрахманов төрлө жанрлы әҫәрҙәр авторы: симфоник полотнолар һәм хор әҫәрҙәре, балалар өсөн опера, камерный-инструменталь һәм вокаль әҫәрҙәр. Композитор үҙенең йырҙары һәм романстары менән халыҡ араһында ҙур танылыу яулай. Һәр автор өсөн үҙ халҡының таныуы иң ҙур бүләк булһа, Абрар Ғабдрахманов бының менән ғорурлана ала: уның күп йырҙарын («Бишек йыры», «Әйтсе, иркәм», «Таңдағы йыр», «Гүзәлем», «Төнгө серенада», «Башҡортостан» һәм башҡалар) тыңлаусылар халыҡ йырҙары тип иҫәпләй. Композиторҙың йырҙары әле лә танылған йырсылар башҡарыуында радио һәм телевидение эфирҙарында, Рәсәйҙең ҡала һәм ауылдар концерт майҙандарында яңғырай.
Абрар Ғабдрахманов көйҙәр ижад итеү менән бер рәттән музыкаль тәнҡит һәм мәғрифтәселек эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. 1960-1980 йылдарҙа республиканың киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сыҡҡан мәҡәләләрендә ул үҙен милли сәнғәттәге хәлдәр менән ҡыҙыҡһыныусы шәхес итеп күрһәтә. Улар араһында баһаламалар, ижади портреттар, Башҡортостандың музыка тормошондағы көнүҙәк мәсьәләләргә ҡағылышлы тәнҡит сығыштары. Уның музыкаль публицистикаһының стиле гүзәл әҙәби телдә яҙылыуы, ҡәләменең отҡорлоғо, тура ярып әйтеүе һәм компромисһыҙ фекер йөрөтөүе менән айырылып тора.
Абрар Ғабдрахманов алып барған «Милли музыкаға ҡайнар һөйөү менән» тапшырыуҙар циклы Башҡортостан радиоһының алтын фондына инде. Магнит пленкаға яҙылған был программалар күренекле башҡорт композиторҙары Камил Рәхимов, Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Рәүеф Мортазин менән уларҙың тыуған халҡының музыкаль-шиғриәт мираҫына мөнәсәбәттәре, фольклор менән эш итеү алымдары тураһында һәм башҡа бөгөнгө көндә лә көнүҙәк мәсьәләләргә ҡағылышлы әңгәмәләрҙе әлегә тиклем һаҡлай.
Иҫ киткес кеше, һәләтле композитор тураһында яҡты иҫтәлек беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге һаҡланасаҡ.


text:
Фольклориада-2020 байрамына бөтә республика йәлеп ителәсәк – Башҡортостан Башлығы
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Июлдә төбәктең «визит карточкаһына» әүерелгән ШОС һәм БРИКС саммиттары уҙғарылғандан һуң 2020 йылда Өфөлә Бөтә донъя фольклориадаһы ойошторола. Был байрамға бөтә республика йәлеп ителәсәк. Ошо хаҡта кисә ТАСС агентлығына биргән интервьюһында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов белдерҙе.
«Беҙ төбәктә күләмле халыҡ-ара саралар үткәрергә теләйбеҙ. Яңы форматтар эҙләй торғас Фольклориада байрамын һайланыҡ. Киләһе фестивалдең ҡайҙа үтәсәген билдәләүсе совет материалдарыбыҙҙы ҡараны, вәкилдәрҙең сығышын тыңланы. Әлбиттә, уларҙы республикабыҙҙа үткән ШОС һәм БРИКС саммиттары ышандырҙы. Был беҙҙең «визит карточкабыҙ» ине. Совет фестивалде Башҡортостанда үткәреүҙе бер тауыштан хупланы», – тип һөйләне Рөстәм Хәмитов.
Сара асылғас, төрлө илдәрҙән килгән ҡунаҡтар республика буйлап тараласаҡ, барлыҡ ҡалаларҙа, муниципалитеттарҙа фестиваль саралары үтәсәк, тип билдәләне ул. Республика Башлығы ойоштороусыларҙан фестивалде һабантуйҙар мәленә тура килтереүҙе һорауҙарын һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Ойоштороусылар ҡаршы килмәне», – тине Рөстәм Хәмитов.
Башҡа халыҡ-ара форумдар хаҡында һөйләгәндә Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың 2018 йылда Евразия ҡатын-ҡыҙҙар форумын үткәреүгә ғариза биреүен билдәләне. 2019 йылдың йәйендә төбәк Халыҡ-ара балалар уйындарын уҙғарыуға дәғүә итә.
«2021 йылда республикала донъя умартасылары форумын ойоштороу өсөн көрәшәбеҙ. Был сара «Апимондия» тип атала, унда 120-130 илдән 12 мең кеше ҡатнаша. Күләмле форум, күргәҙмә. Беҙ ошондай мөмкинлеккә эйә булырбыҙ, тип ышанам, – тине Рөстәм Хәмитов. – Быйыл август айында Башҡортостанға ойошманың элекке президенты Жиль Ратиа килде, ҡурсаулыҡтарға барҙы. «Быны донъяға күрһәтергә кәрәк», – тине ул, солоҡ умартасылығын күреп».
«Кем башҡорт балын белмәй? Был беҙҙең бренд. Беҙ уны Рәсәйҙә беренсе һанлы бренд булараҡ нығытырға теләйбеҙ», – тип өҫтәне Башҡортостан Башлығы.


text:
22-12-2017, 12:14 / ---
Һәр ергә лә ѳлгѳрҙәр
Бер быуатлыҡ ғүмере булған мәктәптә 60-лап уҡыусы иҫәпләнә. Уларға үҙ хеҙмәтен яратҡан, эшенә намыҫ менән ҡараған 13 уҡытыусы белем бирә. Рәшиҙә Мәсәғүт ҡыҙы Байрамғәлина, Шәкир Ғөбәйтулла улы Таһиров, Вәсимә Ханнан ҡыҙы Миһранова, Гөлназ Закир ҡыҙы Сафуанова - юғары, Мансур Ғәзиз улы Байрамғәлин, Ләйсән Ғәзиз ҡыҙы Фәйзуллина, Рима Ғимадислам ҡыҙы Таһирова, Луиза Рәүеф ҡыҙы Ғиадуллина, Рәйлә Сафа ҡыҙы Мөлөкова беренсе категорияға эйәләр. Мәктәп уҡыусылары “Урал батыр” эпосын яттан һѳйләү бәйгеһендә, Кѳньяҡ Урал ҡурсаулығы үткәргән “Йәшә, шыршыҡай!” акцияһында, район һәм республика кимәлендә...


text:
Республикала Волга буйы федераль округында инфляцияның иң түбән индексы билдәләнгән Фото: автор
Республикала Волга буйы федераль округында инфляцияның иң түбән индексы билдәләнгән
Республикала Волга буйы федераль округында инфляцияның иң түбән индексы билдәләнгән Фото: автор
ӨФӨ, 2016 йыл, 15 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Октябрь айында Башҡортостанда ҡулланыусылар хаҡы индексы сентябргә ҡарата 100,3 процент тәшкил иткән. Был — Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында иң түбән күрһәткес. Ошо хаҡта республиканың Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Гүзәл Аҫылова хәбәр итте. Мәғлүмәттәр 15 ноябрҙә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының аҙыҡ-түлек баҙары торошона мәғлүмәт һәм аналитика күҙәтеүен үткәреү буйынса эшсе төркөмө ултырышында яңғыраны.
Докладсы билдәләүенсә, төбәктә хаҡтар тотороҡло, уҙған йылға ҡарағанда әллә ни артмаған.
«Дөйөм алғанда, республикала бөтә тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтар индексы — 104,2, Рәсәйҙә 104,5 тәшкил иткән. Илдә аҙыҡ-түлеккә инфляция кимәле лә юғары — 103,2, беҙҙә — 102,9», — тине Гүзәл Аҫылова.
Үткән айҙа иткә, һөт ризыҡтарына, йомортҡаға, шәкәргә хаҡтар үҫеше темпы округка ҡарағанда кәмерәк. Социаль әһәмиәтле аҙыҡ-түлеккә хаҡтар кимәле буйынса республика ил субъекттары араһында 75-се урында килә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 378
МОРТАЗИН Хәйрулла Хәбибулла улы (4.1.1941, БАССР‑ҙың Учалы р‑ны Аҙнаш а. — 15.11.2016, Өфө), математик. Физика‑матем. ф. д‑ры (1994), проф. (1995). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2003), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2008). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1965) шунда уҡ эшләй (1978—2013 йй. матем. анализ каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге квант механикаһы проблемаларына арналған. М. тарафынан Шрёдингер операторының дискрет спектры асимптотикалары, айырым сығарылмаларҙа операторҙар болартыуҙары спектры тикшерелгән, дөйөмләштерелә торған потенциалдар класындағы ике өлөшсәле оператор т‑да һөҙөмтәләралынған,4 виртуаль өлөшсәнең булыу шарттары һ.б. асыҡланған. Тикшеренеү һөҙөмтәләре квант химияһы, ядро физикаһы һәм акустика б‑са хеҙмәттәрҙә, Бөтә Союз геол. разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ ин‑тында (Октябрьский ҡ.) геол. һәм сейсмологик эштәр башҡарғанда файҙаланылған. 70‑кә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. БР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. лауреаты (2011).
Хеҙм.: Спектральный анализ многочастичного оператора Шрёдингера. М., 1988 (авторҙ.).
А.М.Әхтәмов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов
Портрет: Х.Х.Мортазин


text:
Май авиаосоштан башлана
Акция Башҡортостанда байрам атмосфераһын киң йәйелдереү, илебеҙ һәм халҡыбыҙҙың ҡаһарманлығы өсөн ғорурлыҡ уятыу, йәштәрҙең хәрби-патриотик рухын көсәйтеү, һуғыш ветерандарына иғтибар һәм ихтирам күрһәтеү, үҙҙәрен мәңгелек данға күмгән летчиктарҙың, һәләк булған һалдаттарҙың иҫтәлеген мәңгеләштереүгә йүнәлтелгән.
Авиаосошта ҡатнашыусылар 1941- 1943 йылдарҙа летчиктар йөрөткән формала һәм беҙҙең көндәрҙәге летчик формаһында буласаҡ. Экипаждар составына Мәскәүҙән һәм Өфөнән авиация хәбәрселәре һәм фотографтары, локаль хәрби бәрелештәрҙә ҡатнашыусылар, билдәле пилоттар һәм музыканттар, авиация спорты буйынса Донъя чемпионаты еңеүселәре индерелгән.
46 ҡатнашыусы 11 самолетта һәм 6 ДОСААФ автомобилендә ОСОАВИАХИМ-ДОСААФ булдырылыуҙың 90 йыллыҡ юбилейына һәм Бөйөк Еңеүгә арналған сараларҙа һауа буйлап 1820 саҡрым, ер буйлап 1500 саҡрым юл үтәсәк.
2017 йылдың 1 майынан 8 майға тиклем! Республиканың 7 ҡалаһы һәм район үҙәктәре! 7 нөктәлә Ватаныбыҙ һәм Республикабыҙ өсөн сикһеҙ ғорурлыҡ һәм иҫтәлек билгеһендәге 7 сара! Маршруттың тәүге нөктәһе - Белорет!


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (16-22 ғинуар)
Йондоҙнамә (16-22 ғинуар)
Ылаҡ (22.12 – 20.01)
Был арала шикле кешеләрҙән, таныш булмаған урындарҙан арыраҡ булыуығыҙ хәйерле. Дошмандарығыҙҙың үҙҙәре хаҡында уйламаған яҡтан белдереүе ихтимал. Эшегеҙҙә күрһәтелгән әүҙемлек зыян ғына килтерер һымаҡ.
һыуғояр (21.01 – 19.02)
Аҙна башында ҡыйынлыҡтарға осрауығыҙ бар. Улар кеше аҡсаһы менән бәйле булыр. Йыйылып киткән эштәрегеҙ ҙә артҡа һөйрәр. Шаршамбылағы хәл тормошоғоҙға тағы ла буталсыҡ өҫтәр.
Балыҡ (20.02 – 20.03)
Ҡәҙимге осор. Шишәмбелә ниндәйҙер ҡатмарлы мәсьәлә ҡалҡып сығыуы ихтимал. Уны аңларға һәм тейешенсә хәл итергә тәжрибәгеҙ етер һымаҡ. Кеше араһында абруйығыҙ мотлаҡ артыр. Яҡын-тирәгеҙҙә ышанысһыҙ кешеләр күбәйер.
Ҡуҙы (21.03 – 20.04)
Һеҙҙең тирәләге хәлдәр үтә үҙгәреүсән булыр. Шишәмбелә сәйер, һис тә аңлай алмаҫлыҡ ваҡиғаларға осрарһығыҙ. Уларҙың асылын һәм мәғәнәһен байтаҡ ваҡыт үткәс кенә аңларһығыҙ. Йомала ишеткән хәбәрҙе сер итеп тотоуығыҙ хәйерле.
Буға (21.04 – 21.05)
Матди хәлегеҙҙе ыңғай яҡҡа үҙгәртергә мөмкинлектәр сығып торор. Тырышлыҡ күрһәтергә генә кәрәк. Шаршамбыла яҡын кешегеҙҙең ҡылыҡтары эсегеҙҙе бошорор. Ғөмүмән, был арала күңел тыныслығын һаҡларға тырышығыҙ.
Игеҙәктәр (22.05 – 21.06)
Аҙна ҡәҙимгесә килер. Ҡайһы саҡ хәҡиҡәтте – ялғандан, йүнлене йүнһеҙҙән айырыуы ҡыйын булыр. Шишәмбелә ниндәйҙер бүләк йәки аҡса алыуығыҙ бик мөмкин. Яҡын көндәрҙә бүтән матди килем көтөлмәй.
Ҡыҫала (22.06 – 23.07)
Осор бер ҙә еңел булырға оҡшамай. Аҡса менән бәйле ҡыйынлыҡтар күбәйер. Кемдер элекке бурысығыҙ тураһында иҫегеҙгә төшөрөр. Кесе йомала яҡындарығыҙ менән арағыҙ ҡапыл боҙолоп китер. Бар хәлдә лә тыныслыҡ һаҡлағыҙ, түҙемлек күрһәтегеҙ.
Арыҫлан (24.07 – 23.08)
Эргәгеҙҙә кемдер һеҙгә ҡаршы аҫтыртын эшмәкәрлек алып бара һымаҡ. Шишәмбелә быны асыҡ күрерһегеҙ. Шулай ҙа эштәрегеҙ һәүетемсә генә барған кеүек. Аҙна аҙағы ғына мәшәҡәттәр күплеге менән айырылып торор.
Ҡыҙ (24.08 – 23.09)
Был арала үтә һаҡ булығыҙ. Бәләкәй нәмәләр ҙә иғтибарығыҙҙан ситтә ҡалмаһын. Мәсьәләләрҙе хәл иткәндә күңел-кәйефкә түгел, аҡыл-тәжрибәгә генә таянығыҙ. Шулай эшләһәгеҙ, аҙна һәйбәт үтер.
Үлсәү (24.09 – 23.10)
Көндәр тигеҙ һәм тыныс килер. Шаршамбыла ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән кешене ситкә типмәгеҙ. Изге эштең сауабы икеләтә әйләнеп ҡайтыр. Йома айырыуса уңышлы көтөлә. Осорҙан бик ҡәнәғәт ҡалырһығыҙ.
Саян (24.10 – 22.11)
Осор һаулығығыҙҙы нығытыу өсөн бик һәйбәт. Үткән етди кисерештәр яйлап онотолор. Өйҙә лә, эш урынында ла мөнәсәбәттәр яҡшырыр. Ниндәйҙер туғанығыҙҙан аҡса алыуығыҙ мөмкин. Матди хәлегеҙ ҡәнәғәтләнерлек булыр.
Уҡсы (23.11 – 21.12)
Һеҙҙе көсөргәнешле көндәр көтә. Яҡшы таныш булған эш тә ҡыйынлыҡ менән барыр. Эшегеҙҙең һөҙөмтәләрен кемдер етди тәнҡитләр кеүек. Үҙ фекерегеҙҙә ныҡ торорға кәңәш ителә. Йомалағы хәл кәйефегеҙҙе бер аҙ күтәрер.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 323
МАРИ ФОЛЬКЛОРЫ. Башҡортостан Республикаһы мариҙары фольклорының жанрҙары күп төрлө. Йомаҡтар (тушто), һынамыштар (пале- влак, палымаш), мәҡәл һәм әйтемдәр (тоштыен мут, калыкмут, туныктен ойлымо мут), хайуандар т‑да, тылсымлы һәм көнкүреш әкиәттәре (йомак, шоя, нуж), хөрәфәти хикәйәләр (ужмо-колмо, лудыкташ), арбау һәм имләү билдәле. Шулай уҡ риүәйәттәр (тоштымарий шомак, тоштымары шая), легендалар (тоштыен ой, тоштышая), йола йырҙары (муро), халыҡ драмалары (калык драме) һ.б. киң таралған. М.ф. өйрәнеү 19 б. башлана. Фин ғалимы А.Генетц төҙөгән йыйынтыҡтарға (1887 й. һәм 1895 й. баҫыла, 2‑се йыйынтығы фин тикшеренеүсеһе В.Поркк тарафынан нәшер ителә) көнсығыш мариҙарының 100‑ҙән ашыу йыры ингән. 20 б. башында фин ғалимы Х.Паасонен Бөрө өйәҙе мариҙарынан фольклор текстары яҙып ала, улар 1939 й. Хельсинкиҙа баҫылып сыға. 1908 й. А. Аптриевтың [Бөрө өйәҙе Бабай а. (Ҡалтасы р‑ны) кешеһе, тип фаразлайҙар] мари йырҙары йыйынтығы нәшер ителә; Н.Ф.Катанов тәржемәһендә урыҫ телендә лә баҫылған, ул йыйынтыҡҡа көнсығыш мариҙарының 150‑нән ашыу йыры индерелгән. М.ф. б‑са материалдар В.М.Васильев инициативаһы б‑са баҫтырылған Мари календарында (1907—13) урын алған. 1902 й. алып ул көнсығыш мариҙарының йырҙарын йыя, мари халыҡ йырҙарының 3 китабын баҫтыра; 1931 й. йыйынтығында Башҡортостан М.ф. байтаҡ тексы нәшер ителә (әкиәттәр, хикәйәттәр, йомаҡтар, йырҙар). 1906—10 йй. мари тикшеренеүсеһе Г.Г.Кармазин [Бөрө өйәҙе Ишем а. (Мишкә р‑ны) кешеһе] тарафынан Бөрө өйәҙенең Мишкә һәм Сурай улустарында 500 йыр яҙып алына, уларҙың бер өлөшө 1931 й. фин ғалимы Ю.Вихмандың китабына индерелә. 1919 й. Ҡазанда мари халыҡ йырҙары йыйынтығы баҫтырыла, унда 1909—19 йй. көнсығыш һәм ялан мариҙарынан Васильев яҙып алған 300‑ҙән ашыу йыр өлгөһө (ноталары м‑н) бирелгән. 1906—29 йй. мари тикшеренеүсеһе Т.Е.Евсевьев мариҙарҙың, ш. иҫ. көнсығыш мариҙарының, этнографияһы һәм фольклоры б‑са материалдар (әкиәттәр, легендалар, мәҡәлдәр, йомаҡтар, шаярыуҙар, доғалар, йырҙар, йолаларҙы тасуирлап биреү) яҙып ала, улар 5 томдан тора, шуның 3‑һөн 1983—92 йй. Фин‑уғыр йәмғиәте (Хельсинки) нәшер итә. 1941 й. Ленинградта музыкант һәм комп. К.А.Смирновтың 30‑сы йй. 2‑се ярт. Мари милли соц. мәҙәниәте ҒТИ (Йошкар-Ола) экспедицияларында, ш. иҫ. БАССР‑ҙың Мишкә һәм Ҡалтасы р‑ндарында, йыйылған мари йырҙары йыйынтығы нәшер ителә. 1951 й. “Көнсығыш мариҙарының йырҙары” (“Песни восточных марийцев”) йыйынтығы сыға. 2009 й. Л.А.Абукаева тарафынан “Мишкә мариҙарының туй йырҙары” (“Свадебные песни мишкинских мари”) йыйынтығы баҫтырыла. С.И.Ибатов мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтарҙы баҫмаға әҙерләй, А.Е.Китиков “Мари халыҡ йомаҡтары” (“Марийские народные загадки”; 1967), “Волга буйы һәм Урал яны фин‑уғыр халыҡтары мәҡәл һәм әйтемдәренең үҙенсәлектәре” (“Своеобразие пословиц и поговорок финно-угорских народов Поволжья и Приуралья”; 1989) һ.б. баҫмаларында был жанрҙарҙы өйрәнеүҙе дауам итә. Әкиәттәрҙе өйрәнеү м‑н Я.Ялкайн, фин ғалимдары Поркк, Вихманн, венгр ғалимы Э.Беке һ.б. шөғөлләнә. 1990 йй. Мари тел, әҙәбиәт һәм тарих ҒТИ Башҡортостан р‑ндарына экспедициялар ойоштора, материалдар ин‑ттың фәнни фондында һаҡлана, “Көнсығыш мариҙарының йырҙары: мари фольклоры йыйынтығы” (“Песни восточных мари: свод марийского фольклора”; 1994), “Мари фольклоры йыйынтығы: мәҡәлдәр һәм әйтемдәр” (“Свод марийского фольклора: пословицы и поговорки”; 2004), “Мари фольклоры йыйынтығы: мари халыҡ йомаҡтары” (“Свод марийского фольклора: марийские народные загадки”; 2006) китаптарына ингән.
И.Ш.Александрова, Н.Н.Гребенщикова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
27-04-2016, 15:06 / ---
Бер күреүҙән ғашиҡ итеүселәр
Оҙаҡ йылдар журналист булып эшләү осоронда бик күп ҡыҙыҡлы, һоҡланғыс кешеләр, шәхестәр менән аралашырға насип булды. Кино йылы уңайынан “Кортик”, “Бронзовая птица”, “Пропавшая экспедиция” фильмдарында уйнаған үҫмер егет Сергей Шевкуненко менән осрашыуҙан алған хәтирәләр менән уртаҡлашмаҡсымын. Ҡалабыҙҙа “Мосфильм” төркөмөнөң “Пропавшая экспедиция” фильмын төшөргән ваҡытта осрашырға тура килде беҙгә. Николай Олялин, Вахтанг Кикабидзе, Евгения Симонова кеүек билдәле артистар менән бергә үҫмер Сергей Шевкуненко ла килгәйне (уның әсәһе “Мосфильм”да эшләгән)....


text:
2010 йылдың 14 мартында республикала 59 һайлау кампанияһы үтәсәк
Башҡортостанда берҙәм тауыш биреү көнөндә — 2010 йылдың 14 мартында үтәсәк һайлауҙарҙы тәғәйенләү тамамланды. Был көндө республика территорияһында төрлө кимәлдәге вәкәләтле органдарға өҫтәмә һайлауҙар үткәреләсәк.
БР Үҙәк һайлау комиссияһы мәғлүмәттәре буйынса, киләһе йыл 14 мартта Башҡортостанда, дөйөм алғанда, 59 һайлау кампанияһы үтәсәк, унда 72 депутат мандаты алмаштырыласаҡ. Улар иҫәбендә — өс бер мандатлы һайлау округы – Төньяҡ (33-сө), Көньяҡ (49-сы) һәм Мәләүез (50-се) – буйынса БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлау; Салауат, Сибай, Ишембай, Яңауыл Советтары, шулай уҡ ҡайһы бер муниципаль райондар депутаттарын өҫтәмә һайлау. Һайлауҙарҙа республиканың 203 меңдән ашыу һайлаусыһы ҡатнашасаҡ.
Рәсәйҙә 14 мартта Иркутск, Краснодар, Дондағы Ростов, Ульяновск, Элиста мэрҙарын; Астрахань, Воронеж, Иваново, Липецк, Новосибирск, Смоленск, Тула, Ульяновск ҡала закондар сығарыу йыйылыштары депутаттарын; Алтай Республикаһы, Хабаровск крайы, Воронеж, Калуга, Ҡурған, Рязань, Свердловск өлкәләре, Ямал-Ненец автономиялы округы төбәк парламенты депутаттарын һайлаясаҡтар.


text:
Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре көнө менән!
Бөгөн Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Ошо айҡанлы Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов улар исеменә ҡотлау ебәрҙе. Унда, атап әйткәндә, шулай тиелә:
«Һеҙҙең хеҙмәтегеҙ юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә, автомобиль магистралдәрен һәм транспортты һөҙөмтәле файҙаланыуға тос өлөш индерә. Көн һайын, һауа шарттары ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре – республика юлдарында хоҡуҡ тәртибе һағында. Эске эштәр органдарының башҡа хеҙмәткәрҙәре кеүек үк һеҙ ҙә үҙ һаулығығыҙҙы, ҡайһы берҙә ғүмерегеҙҙе лә ҡурҡыныс аҫтына ҡуяғыҙ.
Бөгөн автомобилләштереү әүҙем барған шарттарҙа юл-транспорт комплексы инфраструктураһы йылдам үҫешә, юлда шарттар ҡатмарлаша. Шуға күрә юл хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың ғүмерен һәм һаулығын һаҡлау буйынса бурыстарҙы хәл итеү һеҙҙән даими әҙерлек, профессионализм, ҡыйыулыҡ һәм фиҙакәр хеҙмәт талап итә.
Киләсәктә лә үҙ бурысығыҙҙы намыҫ менән үтәрһегеҙ, һеҙҙең хеҙмәт ветерандары тарафынан һалынған иң яҡшы традицияларҙы дауам итеп үҫтерерһегеҙ, тип ышанам!
Һеҙгә һаулыҡ, именлек һәм бәхет, Ватаныбыҙ именлеге хаҡына яуаплы хеҙмәтегеҙҙә уңыштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Рәхимов».


text:
Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге республика делегацияһы Татарстанға юлланды
22 сентябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге республиканың рәсми делегацияһы Татарстанға сәфәргә сыҡты. Визит сиктәрендә Түбәнге Камалағы «ТАНЕКО» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Яр Саллылағы «КАМАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Мастер» Кама индустриаль паркы эшмәкәрлеге менән танышыу планлаштырылған.
Ҡаҙанда Башҡортостан делегацияһы Универсиада ауылына, Ҡаҙан (Волга буйы) федераль университетына барасаҡ. Визит сиктәрендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов менән Татарстан Президенты Рөстәм Миңнехановтың ике яҡлы осрашыуы үтәсәк. Шулай уҡ киңәйтелгән составта хөкүмәт-ара осрашыу планлаштырылған. Артабан Рөстәм Хәмитов Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театрында үтәсәк Башҡортостан Республикаһы сәнғәт оҫталарының концертын ҡараясаҡ, тип хәбәр итә республика башлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов граждандарҙы ҡабул итте
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесе Владимир Путиндың төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә граждандарҙы ҡабул итте. Республика башлығына Өфө, Мәләүез, Салауат һәм Сибай ҡалаларынан мөһим, көн ҡаҙағына һуҡҡан һорауҙар менән туғыҙ кеше мөрәжәғәт итте. Затон баҙарын һаҡлап ҡалыу һәм уның урынлашыуы, Сибайҙа балалар сәнғәт мәктәбенең яңы бинаһын һәм Мәләүездә спорт комплексы төҙөү, Өфөнөң Калинин районында Максимовка ауылын төҙөкләндереү, Ишембай районында балыҡсылыҡ хужалығын үҫтереү – осрашыу барышында ошо һәм башҡа мәсьәләләр ҡуҙғатылды.
Рәсәйҙең һәм Татарстандың атҡаҙанған артисткаһы, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Нәзифә Ҡадырова фекеренсә, Башҡортостанда мотоспорт 2000 йылда төҙөлгән Ғ.Ҡадиров исемендәге клуб нигеҙендә үҫешергә тейеш. Әлеге клуб һәм Ғ.Ҡадиров исемендәге Техник спорт төрҙәре үҙәгенең бер юлы эшләп килеүе, уның уйлауынса, көстәрҙе һәм средстволарҙы артығы менән сарыф итеүгә килтерә. Билдәле мотоуҙышсының ҡатыны республика Президентына Өфөнөң «Төҙөүсе» стадионын төбәктә йәш мотоуҙышсылар әҙерләүҙә төп үҙәк итеү һәм уға Ғабдрахман Ҡадиров исемен биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итте. Шулай уҡ стадион алдында Ғ.Ҡадировҡа һәйкәл ҡуйыу мәсьәләһе лә ҡуҙғатылды.
Фәниҙә Швецова Рөстәм Хәмитовҡа Өфөләге уникаль Непейцев паркын тергеҙеүҙе яҡлап сығыш яһаған инициативалы төркөм һорауы буйынса мөрәжәғәт итте.
— Элек ул тәбиғәт оазисы булған, унда 100 төрҙән ашыу һирәк осрай торған ағас үҫкән, — тине Фәниҙә Швецова. – Йыл һайын паркты таҙартыу буйынса өмәләр үткәреүгә ҡарамаҫтан, бөгөн уның хәле бик мөшкөл. Был парктың берҙәм дирекцияһы юҡлығына бәйле.
Шул уҡ ваҡытта, Фәниҙә Швецова һүҙҙәре буйынса, 2010 йылға паркты тергеҙеү буйынса уны таҙартыу ғына түгел, ә матур һуҡмаҡтар булдырыуҙы ла күҙ уңында тотҡан саралар планы ла бар.
— Өфө — уникаль ҡала, бында граждандар өсөн ял зоналары ойошторорлоҡ күпме матур урын бар, әммә улар ҡот осҡос хәлдә, — тип билдәләне республика Президенты. – Ҡала властарының быға иғтибар итмәүе асыуландыра.
Рөстәм Хәмитов инициативалы төркөм мөрәжәғәтен Өфө хакимиәте башлығы Павел Качкаевҡа йүнәлтергә ҡушты һәм уны контролгә алды.
Өфөнөң Калинин районындағы Максимовка ҡасабаһында йәшәүсе ҡатын тораҡты төҙөкләндереүгә бәйле бер нисә мәсьәлә ҡуҙғатты. 10 меңгә яҡын кеше йәшәгән ауыл халҡын төҙөк юлдарҙың, урамдарҙа яҡтылыҡтың булмауы, шулай уҡ урындағы ауыл хужалығы продукцияһы баҙары булмауы, йәмәғәт транспорты етмәүе борсой. Был мәсьәләләр буйынса урындағы властарға бына инде ике тиҫтә дауамында мөрәжәғәт итеү һөҙөмтәләр бирмәгән. Башҡортостан Президентына шуға күрә мөрәжәғәт иткәндәр ҙә инде.
Республика башлығы тейешле күрһәтмәләр бирҙе һәм Максимовка халҡына уларҙың үтәлеше тураһында хәбәр итеп торорға — уның блогына йәки электрон почтаһына яҙырға кәңәш итте.
Билдәле композитор Салауат Низаметдинов Рөстәм Хәмитовҡа студия булдырыуҙа күрһәткән ярҙамы, республиканың мәҙәниәт өлкәһенә ҙур иғтибар бүлеүе өсөн рәхмәт әйтергә килде.
— Был беҙҙең эшебеҙ, — тине республика башлығы. – Халыҡтың – властан, ә властың халыҡтан йыраҡ булыуы бөгөн төп проблема булып тора.
Башҡортостан Президентының Өфөлә генә түгел, республиканың башҡа ҡалаларында ла граждандарҙы ҡабул итеүе был аралыҡты ҡыҫҡартыуҙа мөһим бер сара булып тора.


text:
Төбәк башлығы «хәләл» терминын артыҡ ҡулланмаҫҡа саҡырҙы
Бөгөн «Ислам. Йәштәр. Киләсәк» республика форумында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, осрашыуҙа ҡатнашыусыларҙы сәләмләп, республикала хәләл индустрияны үҫтереү тураһындағы фекере менән уртаҡлашты. Атап әйткәндә, ул күптән түгел республикала тәүгә шәриғәт ҡанундарына ярашлы хеҙмәттәр күрһәткән «Восток-Капитал» банкының асылыуы хаҡында билдәләне.
— Ислам банкингы бөгөн Европала, Рәсәйҙә әүҙем үҫешә, — тип билдәләне республика башлығы. – Шәриғәт ҡанундарына ярашлы бындай финанс хеҙмәттәр күрһәткән банктары булған төбәктәр иҫәбенә республиканың инеүе бик ҡыуаныслы. Кешеләрҙең һайлап алыу мөмкинлеге булырға тейеш – ғәҙәти коммерция банкы, йәки ислам банкы. Беҙҙә хәләл продукция етештереү, мосолман кейемдәрен тегеү үҫтерелә. Әммә шуны ла иҫкәрткем килә: «хәләл продукция» термины самаһынан артыҡ ҡулланылырға тейеш түгел. Беҙҙә ҡайһы саҡта барыһын да, хатта хәләл булмаған нәмәне лә хәләл тип атайҙар.


text:
Баш ҡалала территорияларҙы таҙартыу һәм төҙөкләндереү буйынса айлыҡ старт алды
Дүшәмбе, 10 сентябрҙә, Өфөлә территорияларҙы таҙартыу һәм төҙөкләндереү буйынса айлыҡ старт алды. Йола буйынса көҙгө экологик өмә Республика көнөн билдәләүгә ҡарата үткәрелә.
Бер ай дауамында, 10 октябргә тиклем, Башҡортостан баш ҡалаһында йәшелләндереү, юлдарҙы, тротуарҙарҙы, ҡоймаларҙы, парапеттарҙы, бина фасадтарын ремонтлау, урамдарҙы, кварталдар араһындағы территорияларҙы, гараж кооперативтары, баҡсасылыҡ ширҡәттәре биләмәләрен таҙартыу эштәре ойоштороласаҡ. Шулай уҡ йырындарҙы, йылға һәм күл буйҙарын сүп-сарҙан таҙартыу, ҡала биләмәһендәге шишмәләрҙе төҙөкләндереү ҡаралған.
Милек формаһына ҡарамай, Өфөнөң барлыҡ предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениеларына бина фасадтарын һәм территорияларҙы тейешле хәлгә килтерергә ҡушылды.
Бынан тыш, экологик айлыҡ сиктәрендә Өфөлә аҙна һайын санитар йомалар һәм дөйөм ҡала өмәһе ойоштороласаҡ. Өмә 29 сентябргә билдәләнгән.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2011 йылдың көҙөндә экологик айлыҡ барышында 30 мең кубометрҙан ашыу сүп-сар сығарып түгелде. Сараларҙа 414 мең өфөлө ҡатнашты.


text:
Рәсәй почтаһы Яңы йыл байрамдарында эш режимын билдәләне Фото: Олег Яровиков
Рәсәй почтаһы Яңы йыл байрамдарында эш режимын билдәләне
Рәсәй почтаһы Яңы йыл байрамдарында эш режимын билдәләне Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Рәсәй почтаһының Башҡортостан филиалында Яңы йыл байрамдарында бүлексәләрҙең эш режимы билдәләнде.
31 декабрҙә һәм 6 ғинуарҙа эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡара. 1,2,7 ғинуар — ял көндәре. 3, 4, 5, 8, 9, 10 ғинуарҙа почта бүлексәләре ғәҙәти режимда эшләй.


text:
Төбәк мосолмандары изге Рамаҙан айын ҡаршы алды
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Мосолмандар ислам календарының мөһим һәм абруйлы Рамаҙан айын ҡаршы алды. Рамаҙан — Ураҙа һәм бөйөк табыныу, изгелек ҡылыу, туғандарса һәм дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе нығытыу, ярлыларға, етемдәргә, тол ҡатындарға ярҙам күрһәтеү ваҡыты.
«Рамаҙан айында ожмах ҡапҡалары асылыр, тамуҡ ҡапҡалары ябылыр. Рамаҙан — ысын күңелдән ҡылған изге эштәр өсөн баһа алыу мәле», — тип хәбәр иттеләр Мосолмандарҙың үҙәк диниә назаратының матбуғат хеҙмәтендә.
Диндарҙар өсөн Ураҙа — тыйылған ғәмәлдәрҙән йырағыраҡ тороу, рухи һәм физик яҡтан таҙарыныу мөмкинлеге ул. Ҡояш байыу менән ифтар башҡарыла. Ауыҙ асыуға башҡа мосолмандар менән бергә ултырыу яҡшыраҡ. Был айҙа мосолмандар бер-береһен ҡунаҡҡа саҡыра, туғандарына, дуҫтарына бара. Диндарҙар мөмкин тиклем күберәк изге эштәр ҡылырға тырыша, Ҡөрьән уҡый, хәйер тарата, Хоҙайҙы йышыраҡ иҫенә төшөрә. Изге айҙың тәүге ун көнө ураҙа тотоусыларға Аллаһы Тәғәләнең мәрхәмәтен, шәфҡәтен бирә, ә икенсе ун көнө гонаһтарҙан таҙарта, өсөнсөһө иһә тамуҡ утынан ҡотҡара.
Рамаҙан айының аҙағында Ҡәҙер төнө була. Ҡайһы бер ир-егеттәр Ураҙаның һуңғы ун көнөн мәсеттә үткәрә. Ошо айҙа һәр мосолман ярлылар һәм мохтаждар өсөн фитыр саҙаҡаһы түләргә тейеш. Сәләмәтлеге буйынса ураҙа тота алмағандарға һәр ҡалдырылған көн өсөн фидйә бирергә кәрәк. Изге ай хәлле мосолмандар өсөн зәкәт түләү — йылына бер тапҡыр фәҡирҙәргә саҙаҡа биреү өсөн дә ҡулай осор. Рамаҙан айы Ураҙа байрамы менән тамамлана. Был көндә халыҡ иртә таңдан мәсеттәргә йыйыла, ғәйет намаҙы уҡый, байрам табыны ҡора.
Быйыл Ураҙа байрамы 5 июлгә тура килә. «Башҡортостан Республикаһында байрам һәм иҫтәлекле көндәр тураһында»ғы Законға ярашлы, был көн ял көнө тип иғлан ителгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 319
МИНСКЕР Карл Самойлович (14.6. 1929, Киев — 23.5.2003, Өфө), химик. БР ФА акад. (1991), химия ф. д‑ры (1967), проф. (1969). РСФСР‑ҙың (1987) hәм БАССР‑ҙың (1977) атҡ. фән эшмәкәре, СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1973). Мәскәү нескә химия технологияhы ин‑тын тамамлағандан һуң (1952) Түб. Новгород өлк. Дзержинск ҡ. пр‑тиеларында эшләй. 1968 й. алып БДУ‑ның юғары молекуляр берләшмәләр һәм коллоид химияһы каф. мөдире, бер үк ваҡытта Органик химия ин‑тында лаб. етәксеһе, 1978 й. башлап БДУ‑ның проблемалы фәнни‑тикшереү лаб. етәксеһе, 1993 й. — ИПТЭР‑ҙа бүлек етәксеһе. М. етәкс. хлорлы полимерҙарҙың тарҡалыу теорияһы, ш. уҡ стабилизациялауҙың үҙенсәлекле принциптары эшләнә. Г.А.Разуваев м‑н берлектә олефиндарҙы полимерлаштырғанда Циглер—Натт катализаторҙарын нуклеофил берләшмәләр м‑н модификациялауҙы тәҡдим итә, был фәнни йүнәлеш сәнәғәттә катализаторҙарҙың активлығын һәм селективлығын көйләргә мөмкинлек бирә. А.А.Берлин м‑н бергә химия физикаһының һәм теоретик технологияның турбулент ағымдарҙа булған тиҙ процестарға ҡағылған яңы бүлеге һәм юғары тиҙлектәге химик реакциялар м‑н идара итеүҙең фәнни нигеҙҙәре эшләнә. Ю.А.Сангалов м‑н берлектә олефиндарҙың катионлы полимерлашыу механизмының төплө законлығы асыла. М. ҡатнашлығында 70— 90‑сы йй. бәләкәй габаритлы торба рәүешендәге реакторҙар ҡулланыу арҡаһында энергия һәм ресурстарҙы һаҡлаусы полиизобутилен (Грозный, Ефремов, Салауат, Сумгаит, Һамар ҡҡ. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия пр‑тиеларында етештереүгә индерелгән), синтетик каучук (“Каучук” ЯАЙ, “Нижнекамскнефтехим” ААЙ), этилендың хлор сығарылмалары (“Каустик” ААЙ) һ.б. алыу технологиялары эшләнгән. М. тарафынан бутилкаучук (“Тольяттикаучук” ЯСЙ), полимерҙарға химикат- өҫтәлмәләр һәм полимер материалдар алыу ысулдары эшләнгән. 800‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 300 уйлап табыу авторы. РФ Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге пр. (2004), ТР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. (2001), В.А.Каргин ис. пр. (1999) лауреаты. Өфөлә М. йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Х е ҙ м.: Degradation and stabilization of vinylchloride based polymers. Oxford [etc.],__ 1988 (авторҙ.); Fast Polymerization Processes. Gordon and Breach Publishers, 1995 (авторҙ.); Polymer Derived from Isobutylene. Synthesis, properties, application. Utrecht [etc.], 2001 (авторҙ.).
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Ғималова Ф.А.


text:
Фрадков Михаил Ефимович
Фрадков Михаил Ефимович (1 сентябрь 1950) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Михаил Ефимович Фрадков 1950 йылдың 1 сентябрендә хәҙерге Һамар өлкәһе Красноярский районы Курумоч ауылында тыуған.
- 1972 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса Мәскәү станок-инструменталь институтын (хәҙер «Станкин» Мәскәү дәүләт технологик университеты) тамамлаған.
- 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.
- 09.10.2007 — 04.10.2016 — Рәсәй Федерацияһының Тышҡы разведка хеҙмәте директоры.
- 2017 йылдың 4 ғинуарынан — Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты директоры.[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Фрадков назначен директором РИСИ. Интерфакс. 26 февраль 2018 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Формирование нового правительства России
- Фрадков Михаил Ефимович — Директор Службы внешней разведки Российской Федерации
- Биография на сайте Президента России
- Биография на сайте Правительства Российской Федерации
- 1 сентябрҙә тыуғандар
- 1950 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Һамар өлкәһендә тыуғандар
- I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- Почёт ордены кавалерҙары
- «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Алфавит буйынса сәйәсмәндәр


text:
- Подробности
- Просмотров: 381
БАШКИРСКАЯ 1, ужым тритикалеһы сорты. 1983 й. С.А.Ҡунаҡбаев, Н.И.Лещенко, А.М.Власова, Ә.И.Йосопова, В.А.Мызгаева (БНИИЗиС) тарафынан Чишминская 2 ужым арышы, Велютинум 5360 йомшаҡ ужым бойҙайы һәм Новомичуринка ҡаты ужым бойҙайының ҡатмарлы төр‑ара гибридынан күп тапҡыр индивидуаль һайлап алыу ысулы м‑н сығарылған. Һабағының бейеклеге 1,4 м. Башағы 11—13 см оҙонлоҡта. 1000 орлоғоноң ауырлығы 38—42 г. Аҡһым миҡдары 16,5—17,4%. Сорт ҡышҡа, һоро һәм һабаҡ тутына, онло ысыҡҡа сыҙамлы. Йәшел мал аҙығы итеп ҡулланыу, сенаж һәм иген сенажы әҙерләү өсөн тәҡдим ителгән. Йәшел массаһының уңдырышлылығы 325 ц/ га (Шишмә тәжрибә‑производство хужалығы, 1983). БАССР б‑са 1989 й. ҡулланылышҡа индерелгән, бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
Н.И.Лещенко
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 399
БАҠТЫ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. БР‑ҙың Белорет р‑ны һәм Силәбе өлк. буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 32 км (БР терр‑яһында яҡынса 14 км), киңлеге 3—5 км, абс. бейеклеге 1078 м (Силәбе өлк.). Рельефы киртләсле, тигеҙһеҙ. Һырттың көньяҡ өлөшөндә осло ҡаялы түбәләр, һикәлтәләр, таш ишелмәләре бар. Көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, йырғыланған, көнсығышы текә. Кварцитлы ҡомташтар, алевролиттар, ордовиктың баҡты свитаһы ҡомташтарынан тора. Битләүҙәрҙә Оло һәм Бәләкәй Әүнәр (Ағиҙел й. ҡушылдыҡтары), Ҡарағай (Йүрүҙән й. ҡушылдығы) йй. башлана. Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: тау итәктәре 600 м тиклем урман м‑н ҡапланған, урыны м‑н һаҙлыҡлы, өҫтәрәк ярым яланғас һәм яланғас бүлкәттәр үҫешкән. Интенсив мал көтөү бейек тау ландшафы яланғасланыуға, урмандың үрге сиге түбәнәйеүгә, тупраҡ эрозияһына килтерә.
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 15(2011) » Страница 2
Жириновскийға нимә етмәй?
Рубрикалар // 26-02-2011, 12:49
Ҡыҙыу холҡо менән ил сәйәсмәндәре араһында айырылып тороусы Владимир Жириновский яңыраҡ Башҡортостанды Өфө крайы тип үҙгәртергә тәҡдим итте. Татарстанды, мәҫәлән, Ҡаҙан крайы итергә мөмкин, ти ул. Башҡа милли республикаларҙың да исемдәрен үҙгәртеүҙе кәрәк тип таба. Жириновский үҙенең тәҡдимен шулай аңлата: йәнәһе, үҙгәртһәң, милли республикаларҙың атамаһы дөрөҫ яңғырамай, тип берәү ҙә «ҡылтаймаясаҡ»....
100-сө йәшен ҡыуған ветеран әле һаман фатирһыҙ
Махсус бит / Проблема // 26-02-2011, 12:31
Быйыл илебеҙ Бөйөк Еңеүҙең 66-сы яҙын ҡаршылай. Йылдар артта ҡалған һайын һуғыш ветерандарының сафы һирәгәйә. Еңеүҙең 65 йыллыҡ юбилейын Рәсәй киң билдәләне. 2010 йылда торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж һуғыш ветерандары, тол ҡатындар торлаҡ менән тәьмин ителергә тейеш, тине ил етәкселеге. Тик, үкенескә күрә, был бойороҡ урындарҙағы бюрократик кәртәләр арҡаһында тулыһынса үтәлмәне. Эйе, кемдер яңы, йылы фатирҙар алып ҡыуанды, кемдер, урында ғәҙеллекте даулай алмағас, ил Президенты Д. Медведевҡа, Рәсәй Хөкүмәте башлығы В. Путинға мөрәжәғәт иткәндән һуң ғына торлаҡ мәсьәләһен ыңғай хәл итте. Улар өсөн шатбыҙ. Ауылда йәшәүсе һуғыш ветерандарына фатир юллауы бигерәк тә ауыр. Ошо сәбәпле әле һаман фатир алмаусылар ҙа бар. "Ә ниңә уларға фатир бирмәйҙәр? Кем ҡамасаулай?" тигән һорауҙар тыуа. Белорет районының Егәҙе ауылында йәшәүсе, инде 100-сө йәшен ҡыуған ветерандың тормошо, йәшәү шарттары менән танышҡанда ла ошо һорауға яуап эҙләнек. \...
Эшенә күрәме баһаһы?
Экономика // 26-02-2011, 12:29
Дәүләт власы органдарында эшләүселәрҙең күпме эш хаҡы алыуы менән һәр осорҙа ла ҡыҙыҡһынғандарҙыр ул. «КП – Өфө» гәзите лә үҙ тикшеренеүен үткәргән. Асыҡ сығанаҡтарҙан (2011 йылға республика бюджеты, Финанс министрлығының 24 февралдәге 11-се бойороғо) мәғлүмәттәр алып, БР Президенты, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе һ.б. етәкселәрҙең айлыҡ хеҙмәте күпмегә баһаланыуын иҫәпләп сығарғандар.
Шулай итеп, Башҡортостан Президенты өсөн бюджетта 3 209 900 һум аҡса билдәләнгән. Ошо сумманан «тәғәйен» урындарға, йәғни Пенсия, ФОМС, Социаль страховка фондтарына тотоп ҡалғандан һуң, айлыҡ килем 182 мең һум килеп сыға. Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачевтың хеҙмәт хаҡы 174 мең һум тәшкил итә. Ә бына депутаттарҙың даими эшләгәндәре ай һайын яҡынса 101,5 мең һум ала. Спикер урынбаҫары, комитеттар етәкселәре, уларҙың урынбаҫарҙарының эш хаҡы бер иш түгел, әлбиттә. 120 депутаттың 16-һына эш хаҡы түләнә, ҡалғандары үҙҙәренең төп эшендә эшләгәс, айына тик депутат өсөн махсус тәғәйенләнгән биш мең һум самаһын (ҡағыҙ, ручка, кеҫә телефоны өсөн түләргә) өҫтәп ала....
Шулай итеп, Башҡортостан Президенты өсөн бюджетта 3 209 900 һум аҡса билдәләнгән. Ошо сумманан «тәғәйен» урындарға, йәғни Пенсия, ФОМС, Социаль страховка фондтарына тотоп ҡалғандан һуң, айлыҡ килем 182 мең һум килеп сыға. Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачевтың хеҙмәт хаҡы 174 мең һум тәшкил итә. Ә бына депутаттарҙың даими эшләгәндәре ай һайын яҡынса 101,5 мең һум ала. Спикер урынбаҫары, комитеттар етәкселәре, уларҙың урынбаҫарҙарының эш хаҡы бер иш түгел, әлбиттә. 120 депутаттың 16-һына эш хаҡы түләнә, ҡалғандары үҙҙәренең төп эшендә эшләгәс, айына тик депутат өсөн махсус тәғәйенләнгән биш мең һум самаһын (ҡағыҙ, ручка, кеҫә телефоны өсөн түләргә) өҫтәп ала....
Халыҡ хәтере мәңгелек
Рубрикалар / Хәтер // 26-02-2011, 12:28
Көслө заттың абруйын күтәрәйек
Рубрикалар // 26-02-2011, 12:27
Ғаиләгә ҡағылышлы мәсьәләләрҙә, ғәҙәттә, иң алғы планға әсә һәм бала темаһы ҡалҡып сығыусан була, ә атайҙар ниңәлер аҙаҡҡы урынға ҡала. Донъя дилбегәһенең ҡатын-ҡыҙ ҡулына күсә барыуы ир-аттың үҙ баһаһын белеп еткермәүенә лә бәйлелер....
Кителмәһен сабый күңеле
Рубрикалар // 26-02-2011, 12:25
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың сираттағы ултырышында Башҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Лилиә Ғүмәрова республикала 2010 йылда бала хоҡуҡтарын, азатлыҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен күҙәтеү һәм яҡлау тураһындағы доклад менән сығыш яһаны....
Был аҙнала беҙҙе...
Рубрикалар // 26-02-2011, 12:12
Хайран итте...
Шотландияның Локерби ҡалаһы өҫтөнән «Лондон – Нью-Йорк» рейсы буйынса осҡан самолетты шартлатыуға Ливия лидеры Муаммар Каддафи бойороҡ биргән була. 1988 йылда булған авиаһәләкәттә 270 кешенең ғүмере өҙөлгәйне. Был хаҡта Ливияның элекке юстиция министры Мостафа Әбел- Джәлих белдергән....
Шотландияның Локерби ҡалаһы өҫтөнән «Лондон – Нью-Йорк» рейсы буйынса осҡан самолетты шартлатыуға Ливия лидеры Муаммар Каддафи бойороҡ биргән була. 1988 йылда булған авиаһәләкәттә 270 кешенең ғүмере өҙөлгәйне. Был хаҡта Ливияның элекке юстиция министры Мостафа Әбел- Джәлих белдергән....
Дәүләтселек билдәһе
Новости / Башҡортостан // 26-02-2011, 12:10
1990 йылда Башҡортостандың үҙаллылығы тураһында декларация ҡабул итеү яңы рәсми атрибуттар – флаг, гимн, герб – булдырыу талабын да ҡуйҙы. 1992 йылдың 25 февралендә – яңы флаг, һуңғараҡ, 1993 йылдың октябрендә, Дәүләт гимны һәм гербы ла раҫланды....
"Ҡайтарығыҙ мине үҙ әсәйемә"
Махсус бит // 26-02-2011, 12:05
йәки Яуыз телле ҡатын арҡаһында бер ғаиләнең тормошо ҡыйрала яҙғаны
Арабыҙҙа барыһының да тормошона ҡыҫылырға яратҡан, бөтә ергә лә үҙенең томшоғон тыҡҡан, артығы менән ҡыҙыҡһыныусан заттар була. Ярай ҙа ҡыҙыҡһынып ҡына ҡалһалар, улар бит булған хәл-ваҡиғаларға үҙҙәренең баһаһын бирергә, уларҙан һорайҙармы-юҡмы, фекерен әйтергә ашыға. Баһалары, фекерҙәре ыңғай булһа – бер хәл. Һәм иң ҡыҙығы ла, ҡыҙғанысы ла шунда: улар, донъя бутағыстар, үҙҙәрен изге бәндә тип иҫәпләй. Йәнәһе лә, тормошто яҡшыртырға, дөрөҫлөктө өҫкә сығарырға тырышалар, ә рәхмәт әйткән кеше юҡ. Бер заман ошондай бер донъя бутағыс арҡаһында килеп сыҡҡан ярайһы уҡ күңелһеҙ хәл-ваҡиғаларға шаһит булырға тура килгәйне. Унан һуң байтаҡ ваҡыт үтте, ә кисә генә булғандай......
Арабыҙҙа барыһының да тормошона ҡыҫылырға яратҡан, бөтә ергә лә үҙенең томшоғон тыҡҡан, артығы менән ҡыҙыҡһыныусан заттар була. Ярай ҙа ҡыҙыҡһынып ҡына ҡалһалар, улар бит булған хәл-ваҡиғаларға үҙҙәренең баһаһын бирергә, уларҙан һорайҙармы-юҡмы, фекерен әйтергә ашыға. Баһалары, фекерҙәре ыңғай булһа – бер хәл. Һәм иң ҡыҙығы ла, ҡыҙғанысы ла шунда: улар, донъя бутағыстар, үҙҙәрен изге бәндә тип иҫәпләй. Йәнәһе лә, тормошто яҡшыртырға, дөрөҫлөктө өҫкә сығарырға тырышалар, ә рәхмәт әйткән кеше юҡ. Бер заман ошондай бер донъя бутағыс арҡаһында килеп сыҡҡан ярайһы уҡ күңелһеҙ хәл-ваҡиғаларға шаһит булырға тура килгәйне. Унан һуң байтаҡ ваҡыт үтте, ә кисә генә булғандай......
Күмәкләгән – яу ҡайтарған
Махсус бит / Проблема // 26-02-2011, 12:04
Эскелеккә ҡаршы көрәш күптән барһа ла, «йәшел йылан» ауырыуынан берәй ҡасан ҡотола алырбыҙмы икән, тип төшөнкөлөккә лә бирелеп ҡуям. Был яуызлыҡтың таралыуының төп сәбәбе тип, ауылдарҙа хәмер һатыусыларҙы ғәйепләйем. Сөнки улар таратмаһа, был тиклем дә эсеүсе булмаҫ ине.
Иҫерткес эсемлектәр һатҡан кешеләр үҙҙәренең ниндәй ҙур гонаһлы әҙәмдәр икәнен аңлаймы икән? «Эскән – бер ғәйепле, эсергән мең ғәйепле», – тип дөрөҫ әйтәләр. Үҙ милләттәштәрен, ауылдаштарын күрәләтә ағыулап, уларҙың ғаиләләләрен тамам бөлгөнлөккә төшөрөп, ҡәбергә илтеп тыға бит улар. Эскән кеше иманын да һатып эсә, шунан ғаиләләрҙә фажиғә тыуа ла. Әлеге эскелек арҡаһында күпме кеше ҡырылды, ата-әсәһе эскәнгә ғәрләнеп, әллә күпме бала үҙ-үҙенә ҡул һалды. Ауылдаштарына көмөшкә һатып, имеш, «прибыль» алабыҙ тип, хәрәм аҡсанан байыуҙарынан зыяндан башҡа бер ниндәй ҙә файҙа булмаясағын аңламайҙар....
Иҫерткес эсемлектәр һатҡан кешеләр үҙҙәренең ниндәй ҙур гонаһлы әҙәмдәр икәнен аңлаймы икән? «Эскән – бер ғәйепле, эсергән мең ғәйепле», – тип дөрөҫ әйтәләр. Үҙ милләттәштәрен, ауылдаштарын күрәләтә ағыулап, уларҙың ғаиләләләрен тамам бөлгөнлөккә төшөрөп, ҡәбергә илтеп тыға бит улар. Эскән кеше иманын да һатып эсә, шунан ғаиләләрҙә фажиғә тыуа ла. Әлеге эскелек арҡаһында күпме кеше ҡырылды, ата-әсәһе эскәнгә ғәрләнеп, әллә күпме бала үҙ-үҙенә ҡул һалды. Ауылдаштарына көмөшкә һатып, имеш, «прибыль» алабыҙ тип, хәрәм аҡсанан байыуҙарынан зыяндан башҡа бер ниндәй ҙә файҙа булмаясағын аңламайҙар....


text:
Кама
Кама (шулай уҡ Сулман, Иҙел, Сулман Иҙел[1]; удм. Кам) — Волга йылғаһының һул ҡушылдығы.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кама — Волга йылғаһының һул ҡушылдығы. Үрге Сулман ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә Удмурт Республикаһы Кулига ауылы эргәһендә башлана. Киров өлкәһе буйлап көньяҡтан төньяҡҡа, Порыш һәм Пильва йылғалар тамаҡтары араһынан көнбайыштан көнсығышҡа, артабан Пермь крайы буйлап көньяҡҡа, Башҡортостан Республикаһы һәм Удмурт Республикаһы сиктәре буйлап көньяҡ‑көнбайышҡа табан, түбәнге ағымында Татарстан буйлап аға. Волга]] йылғаһына (тамағынан 1804 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 1805 км, бассейны майҙаны 507 мең км². Башҡортостан Республикаһында оҙонлоғо 36 км. Был арауыҡта ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йыллыҡ аҡманың 62,6 %‑ы яҙғы (апрель—май), 28,3 %‑ы йәйге‑көҙгө (июль—ноябрь), 9,1 %‑ы ҡышҡы (декабрь—март) осорҙарға тура килә. Ағиҙел йылғаһы тамағынан өҫтәрәк уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1660 м³/с. Бассейн рельефы тигеҙлек, үҙәне тәпәш эрозиялы‑аккумулятив киртләсле, неоген балсыҡтарынан, ҡомдарынан, ҡырсынташтарынан тора. Ландшафы урман һоро тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы һаҙлы болондарҙан, һыубаҫар һәм һаҙ тупрағындағы ҡыуаҡлыҡтарҙан тора.
Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уң яҡтан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һул яҡтан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беүә, Ҡайынлыҡ, Ағиҙел, Ыҡ һ.б.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.23.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Балков В. А., Загорский В. А. Кама // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.