text:
Киләсәккә өмөттәребеҙ яҡты!
творческая работа учащихся (11 класс) на тему
Тыуған төбәк, тыуған ауыл, тыуған тәбиғәт, тыуған өй – ни тиклем күңелгә яҡын төшөнсәләр! Улар кеше аң белә башлағас күңелдең иң түренән урын алалар ҙа, башҡа бер ҡасан да күңелдән сыҡмайҙыр ул. “ Кеше Тыуған илендә генә бәхетле” йәки “ Эт ояһында, кеше Тыуған илендә көслө” тигән әйтемдәр бар. Минеңсә, был һүҙҙәр бик дөрөҫ әйтелгән һүҙҙәр. Сөнки беҙ тыуған тупраҡтан көс алып йәшәйбеҙ. Яныбыҙҙа атай-әсәйебеҙ, яҡындарыбыҙ, туғандарыбыҙ, дуҫтарыбыҙ. Тыуған еребеҙҙә тормош көтөүебеҙ менән беҙ үҙебеҙҙе бик бәхетле һанай алабыҙ.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение
средняя общеобразовательная школа№8
муниципального района Мелеузовский район Республики Башкортостан
Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының
8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе
бюджет учреждениеһы
Киләсәккә өмөттәребеҙ яҡты!
( Республика көнөнә бағышланған иншалар конкурсына)
Башҡарҙы: Ҡотлоғужина Айгизә,
11- се класс уҡыусыһы.
Етәксе: Рәхмәтуллина Г.Р,
башҡорт теле һәм әҙәбиәте
уҡытыусыһы
Мәләүез – 2015
Тыуған төбәк, тыуған ауыл, тыуған тәбиғәт, тыуған өй – ни тиклем күңелгә яҡын төшөнсәләр! Улар кеше аң белә башлағас күңелдең иң түренән урын алалар ҙа, башҡа бер ҡасан да күңелдән сыҡмайҙыр ул. “ Кеше Тыуған илендә генә бәхетле” йәки “ Эт ояһында, кеше Тыуған илендә көслө” тигән әйтемдәр бар. Минеңсә, был һүҙҙәр бик дөрөҫ әйтелгән һүҙҙәр. Сөнки беҙ тыуған тупраҡтан көс алып йәшәйбеҙ. Яныбыҙҙа атай-әсәйебеҙ, яҡындарыбыҙ, туғандарыбыҙ, дуҫтарыбыҙ. Тыуған еребеҙҙә тормош көтөүебеҙ менән беҙ үҙебеҙҙе бик бәхетле һанай алабыҙ.
Тик, Тыуған ерҙәрен бер генә тапҡыр булһа ла күрергә теләп зар интизар булып йәшәгән милләттәштәребеҙ ҙә булған бит.
Йүгереп кенә мендем тау башына
Гөрләп тә генә килә машина.
Һау-сәләмәт ҡайтһам Уралыма,
Тарих яҙыр инем ташына.
Сеүү! Ниндәй моң был?!
Был халҡыбыҙҙың иң моңло, йөрәккә үтеп инеп, күңел ҡылдарын берәм-берәм тибрәтә алырлыҡ йырҙарының береһе “Илсе Ғайса” бит! Әрнеү ҡатыш һағышлы кемдең ауазы һуң? Кемдең һағышлы күңеле хатта таштарына тарих яҙыр өсөн Урал тауҡайҙарына тартыла? Кем һуң башҡорт йырҙарын йәш түгеп йырлай-йырлай ҡайғыларын баҫырға, хәсрәт тулы күңел юшҡындарын йыуырға тырыша?
Сеүү! Был бит Зәки рухы! Тыуған ерен, тыуған халҡын, Башҡортостанын һағынып моңлана бөйөк шәхесебеҙҙең рухы!
Бөйөктәр быуатҡа бер тыуа тигән һүҙ бар халыҡта. Хаҡ һүҙҙәр: милли батырыбыҙ Салауат Юлаев һәм бөйөк ғалимыбыҙ Әхмәтзәки Вәлиди Туған араһында быуаттан артығыраҡ ара ята. Уларҙың икеһе лә тыуған халҡының, тыуған еренең азатлығы өсөн көрәшә һәм ғүмеренең күп өлөшөн сит яҡтарҙа үткәрергә мәжбүр була.
Азатлыҡҡа, милли үҙаллылыҡҡа ынтылыу халыҡтың алҡымынан алһа, ойоштороусоларын үлем йәки тыуған илдәренән һөрөлөү янай. Күңелендә халҡы йәшәгән Вәлиди быларҙың бөтәһен дә яҡшы аңлай, шулай ҙа ул ғүмерен үҙ аллы республика төҙөүгә бағышлай. Әхмәтзәки Вәлиди Туған Октябрь революцияһы осоронда беренсе республика төҙөү эштәрен башлап ебәрә. Тик Коммунистар биргән тәғлимәт менән йәшәмәгән өсөн ҡулға алынырға тейеш булған Вәлиди Төркиәгә сығып китеп, шунда төпләнергә мәжбүр була.
Башҡортостанын һағынған саҡтарында ул Урал тауҙарына оҡшаған Болу тауҙарына барыр булған. Күңелдәре тулғансы ҡурайында уйнар булған. Уның күңеленән бер ваҡытта ла башҡорт халҡы, башҡорт моңо китмәгән. Бына ҡайҙа ул тыуған ереңә, туған халҡыңа бирелгәнлек! Тыуған еренә ҡайтырға мөмкинселек булһа, ул дәүләт башлығы булырға түгел, ә үҙ тыуған ауылында йәшәп балалар уҡытырға хыялланған.
Әммә тыуған илен ҡабат күрә алмайынса Әхмәтзәки Вәлиди Туған һикһәненсе йәшендә яҡты донъя менән хушлаша.
Быйыл XX быуат башындағы башҡорт азатлыҡ хәрәкәтенең иң абруйлы лидеры, яңы хөкүмәтебеҙҙең башлығы, башҡорт ғәскәренең баш командующийы, заманының милли революцион рухлы демократы, йәмәғәт эшмәкәре, филолог, тарихсы, ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 125 йыл тула.
Ғүмеренең һуңғы минуттарына тиклем туған халҡын, тыуған ерен һағынып йәшәүсе бөйөк шәхесебеҙҙең рухы халыҡ күңелендә йәшәй. Тыуған Уралына ҡайтып таштарына тарих яҙырға насип булмаһа ла, туған халҡы күңелендә һуҙылыр тарих яҙып ҡалдырҙы.
Бөгөнгө көндә Башҡортостан республикаһы Рәсәй Федерацияһы эсендә суверенлы дәүләт статусы алып йәшәй, киләсәккә ышаныслы ҡарай. Инде үҙаллылыҡ өсөн тырышҡан, хыялланған Вәлидиҙең теләктәре ысынға ашты. Ни өсөн һағышлы һуң Зәки рухы?!
- Халҡыбыҙҙың бик күп өлөшө Башҡортостандан ситтә йәшәй. Милли телебеҙ һәм мәҙәниәтебеҙ яҡлауға мохтаж. Халыҡтың ¼ өлөшө үҙ туған телен белмәй. Башҡортостандың ерле халҡы һаналһаҡ та, бөгөн тик 29 процент ҡына тәшкил итәбеҙ.
- Башҡорт халҡы сабыр, берҙәм халыҡ ул. Көйәләнергә урын булһа ла, ҡайһы берҙә ысын көрәш юлына баҫырға кәрәк булһа ла тормошобоҙ алға бара. Республикабыҙҙа үҙ етәксебеҙ бар, ҡанундарыбыҙ бар. Халҡыбыҙ иманға ҡайта. Телебеҙ дәүләт статусы алған. Ни генә булһа ла киләсәккә өмөттәребеҙ яҡты!
Бөйөктәр быуатҡа бер тыуа. Тыуған ерен, туған телен һаҡлар, тыуған Башҡортостанын яҡлар батырҙар тыуыр әле!
Инша
Һыу буйында баҫып торам. Йәшәү ниндәй рәхәт, донъя шундай матур! Миңә бәхет тулы ошо донъяны бүләк иткән кешеләремә мең рәхмәтлемен!
Һыу тауышы. Тулҡындар ярға бәрелә. Минең дә уйҙарым, ана шул тулҡындар кеүек, күңел яраларына бәрелеп, хәтирәләр уята. Үткәндәрҙең ғүмер йомғағын һүтәм.
"Ил яҙмышы – беҙҙең яҙмыш. Ил күргәнде беҙ ҙә күрҙек”,- тип йыш әйтә торған Фатыйма ҡартыйым. Минең өләсәйем кескәй саҡта ҡартыйы Фатыйма тәрбиәһендә үҫкән. Аҡты ҡаранан, яманды яҡшынан айырырға өйрәткән,ғәҙеллектең һәр саҡ өҫтөн булыуына инандырып, туғандар менән дуҫ булып йәшәргә, нәҫел ептәрен өҙөргә ярамағанлығын аңлатып үҫтергән. Фатыйма ҡартыйым Вәлимөхәммәт хәҙрәттең алты малайҙан һуң көттөрөп тыуған ҡыҙы була. Атаһы уны иркәләп, һөйөп кенә үҫтерә. Тәрбиәһен дә, белемен дә бирә. Эшһөйәр ҙә, сибәр ҙә булып үҫә ҡыҙҙары.
Мөлдөрәмә күнәктәре
Фатыйма ҡайта һыуҙан.
Ташып тора бәхеткәйе
Өҙҙөрөп атлай юлдан.
Ғорур баҫып атлағанда
Толомдары сайҡала.
Хайран ҡалып матурлыҡҡа
Һандуғастар тын ҡала…
Бер бите ай, икенсеһе ҡояш кеүек булған, ҡыйғас ҡашлы, бешкән сейә кеүек тулышып торған иренле, аҡ ҡайындарға тиңдәрҙәй зифа буйлы, оҙон ҡара толомло, сулпылар сыңлауы аҫтында бер баҫаһын биш баҫҡан ҡыҙға тирә-яҡтағы бай муллаларҙан ҙур-ҙур ҡалымдар вәғдә итеп, яусылар килеп кенә торған. Вәлимөхәммәт хәҙрәт ҡыҙын бик ныҡ яратҡанлыҡтан, уның теләгенә ҡаршы төшмәгән. "Үҙе кемде ярата, шуға сығыр. Бәхет байлыҡтан ғына тормай”,- тип яусыларҙы кире бора торған. Ҡыҙының күҙе Фәтҡылбаянға төшә. Ул – йәштәй етем ҡалған, әлле-хөллө генә тормошта йәшәп, тормош йөгөн үҙ елкәһендә тартып, ҡустыларын аяҡҡа баҫтырырға ынтылған ғәҙи ауыл егете. Уңған, бер эштән дә ҡурҡмаған алтын ҡуллы Фатҡылбаяны менән үҙ ара аңлашып, иңгә иң терәшеп йәшәп ятҡанда граждандар һуғышы башлана. Бер улы аҡтарҙа, икенсеһе ҡыҙылдарҙа булып, халыҡ донъяны нисек аңларға ла белмәгән боталсыҡ йылдар… Тормоштоң ҡайҙа таба тәгәрәгәнен аңлап, иленең киләсәгенә ышанып, Фатҡылбаян ҡыҙылдар рәтенә баҫа. Бер нисә тапҡыр үлем менән күҙгә күҙ осраша, ләкин иҫән ҡала. Ауылына, һөйгән ҡатыны менән ҡыҙы янына, иҫән-имен ҡайта. Илебеҙҙе эске дошмандарҙан ҡурсалап крәҫтиән игене игеп, мал-тыуарын ҡарап, донъя мәшәҡәттәре менән мәш килгәндә илебеҙгә рәхимһеҙ аслыҡ килә. Сәскән ашлыҡ баш та ебәрергә өлгөрмәй ҡорой, кибә. Бөтә булмышын ер менән бәйләгән крәҫтиән өсөн ошонан да аяныс хәлдең булыуы мөмкинме һуң?! Яҡындарының аслыҡтан шешенеп, күҙгә ҡарап үлеп китеүҙәре ни тиклем әсе яра булып торҙо! Алабута, кеҫерткән, картуф кәлжемәһе, балтырған, ҡаҡы кеүек үләндәрҙе ашап, оло аслыҡ йылдарын үткәреп ебәрә алғандар. Аслыҡтан иҫән ҡалып, мал-тыуарын яңынан тергеҙеп, орлоҡ юнәйтеп, ат булмағас, ат урынына үҙҙәре егелеп ерҙе эшкәртәләр , ҡул менән сәсеп, урып, хәлһеҙ көйө ҡыҙҙырған ҡояш аҫтында барлы-юҡлы ризыҡтар менән туҡланып, тормошто яңынан торғоҙалар. Ҡайрылып уңған игенде көнө-төнө баҫыуҙан ҡайтмай иҫән-имен йыйып һатҡандан һуң ат, ә һуңыраҡ боҙау алып һыйыр итеп үҫтергәс хәлдәр яҡшырып китә. Илебеҙҙә колхозлашыу йылдары башлана.Зирәк аҡыллы Фатҡылбаян күмәк көс менән эшләһәң генә игенде ваҡытында сәсеп, эшкәртеп, йыйып алып буласағын аңлап, беренселәрҙән булып күмәк хужалыҡҡа атын, сабанын һәм сәсеү орлоғон биреп колхозға керә. Колхозға беренсе тракторҙар, сәскестәр, ашлыҡ һуғыу машиналары ҡайта башлай, ындыр табаҡтары гөрләп тора. Эй, ул саҡтағы күңелле көндәр! Көнө-төнө баҫыуҙа үҙ ара ярышып эшләй халыҡ. Күмәк көс менән эшләгәс,эш тә ырымлы бара. Эш ауыр, ләкин аҙ ғына шатлыҡҡа ла һөйөнөп үҙ ара күңел күтәреп йәшәй белә был быуын кешеләре. Ашлыҡты арбаларға төйәп , ҡыҙыл олау менән, ҙур байрам яһап, йырлап-бейеп хөкүмәткә тапшыралар.
Инде донъялар яйға һалынып, эштәр гөрләп ятҡан саҡта илгә тағы аяһыҙ бер һынау үтәргә тура килә. Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Иңгә-иң терәшеп, береһенән береһе матур биш баланы ҡарап үҫтереп,тормошҡа һөйөнөпйәшап ятырға ғына ине лә бит… Фатҡылбаян һуғышҡа китә. Фатыйма береһенән береһе кесерәк итәк тулы бала менән бер үҙе ҡала. Нимә эшләргә?!
Нимә булды шат күҙҙәргә?
Осҡондары юғалды?
Һуғыш тигән ауыр ҡайғы
Бәхеттәргә ҡул һалды.
Ас, яланғас,һыуыҡ тормош
Йөрәктәрҙе ашаны.
Хәлһеҙлектән йығылмайса
Биш баланы һаҡланы.
Көнө-төнө эшләне ул
Бөйөк еңеү хаҡына.
Ауырлыҡтар ныҡ төштө шул
Фатыйманың башына.
Йөрәген ҡандар һауһа ла
Йәш ҡатын түҙә белде.
Тешен ҡыҫып ауырлыҡтан
Еңеүҙе алып килде.
Ысынлап та ул түҙҙе. Ире үлеү тураһында хәбәр алғас та ул түҙҙе. ”Түҙәргә, нисек тә түҙәргә! Балаларға күҙ йәштәрен күрһәтергә ярамай! Ошо һуғыш арҡаһында күп михнәттәр күргән кескәй йөрәктәрен яраламаҫҡа! Түҙәргә!”,- тип үҙенә бойороҡ бирҙе. Ә эсенән йән асыуы менән был ҡәһәрле яҙмышты ҡарғай-ҡаргай, йөрәгенән ҡан һырҡауына түҙә алмайынса, ҡулындағы ҙур ғына ағас ботағын сәйнәлеп бөткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Ул барыбер түҙҙе, ауырлыҡтарға бирешмәне, һынманы, балаларын аяҡҡа баҫтырҙы.
Ҡартыйым үҙенең бик оҙон, ил тарихы менән бәйле ғүмер юлының һуңғы көндәренә тиклем һәр беребеҙгә, киләсәк быуындарға Хоҙайҙан таҙалыҡ, именлек һораны. "Донъялар тыныс булһын, балаларға беҙ күргәнде күрергә яҙмаһын!” Тормоштоң әсеһен дә сөсөһөн дә татыған кеше теләктәре ине был. Ил өҫтөнә килгән ҡайғы-хәсрәттәрҙе маңлайына һырҙар итеп түгел, йөрәгенә, яҙмышына тәрән яралар итеп һыҙған, тар ғына иңдәрендә ил йөгөн тартып, рух ныҡлығын, киләсәккә булған аҡ өмөттәрен бер ҡасан да юғалтмаған ил әсәһе, сал сәсле ҡартинәм алдында баш эйәм.
Эйе, ил яҙмышы- беҙҙең яҙмыш. Ил хәстәре менән йәшәгәндәр маҡтауға лайыҡ. Илебеҙҙә тыныслыҡ булһын, зәңгәр күктә аҡ болоттар йөҙһөн, яралы яҙмыштар булмаһын, ер йөҙөн балалар ҡөлөүе ҡаплаһын !!!
Инша
Мин тыуған еремдең тәбиғәтен, халҡын, яҙыусыларын яратам.Бөйөк яҙыусы М.Кәрим миңә бик тә яҡын.Ул һәммәбеҙгә лә етерлек яҡшылыҡ орлоҡтарын сәсеп ҡалдырҙы.Был орлоҡтар уның һәр бер әҫәрендә ята,шуларҙы уҡыу менән шытып,беҙҙең йөрәктәрҙә тамыр ебәрә һәм уңыш бирә. Мин каникул ваҡытында төрлө китаптар уҡып ҡалырға тырышам,бигерәк тә Кәрим ағайҙың әҫәрҙәрен, сөнки улар классикаға ингәндәр.”Беҙҙең өйҙөң йәме” әҫәрен уҡыным.Уның Бөйөк Ватан һуғышы осорон сағылдырған әҫәрендә Украинанан Башҡортостанға ваҡытлыса күсереп килтерелгән ғаиләләр тураһында бара.Украина ҡыҙы Оксана башҡорт ауылдарынын береһенә урынлаштырыла.Башҡорт малайы Жәлил Оксана менән бергә уйнап, ваҡыттарын бергә үткәрәләр.Улар икеһе ике милләттән булһалар ҙа,татыу, дуҫ булып бергә аралашып йәшәйҙәр.Жәлилден әсәһе, туғандары быға бик тә шатланалар.Миңә улар араһындағы булған дуҫлыҡ ептәре ныҡ булыуы оҡшай.Уларҙың ярҙамсылығын,ҡыйынлыҡтар килгәндә еңә белергә кәрәклеген үрнәк итеп алдым. Яҙыусының саҡ ҡына хыялыйыраҡ, ғәжәйеп эскерһеҙ геройҙары бер-беребеҙгә ҡарата аяулыраҡ, мөрхәмәтлерәк булырға саҡырғандай.Кешеләрҙе яратыу уларҙы рәнйетеүҙән тыйылыу бит улМин шуны аңланым.Яҡшы әҙәм икенсеһенең күңелен яңылыш ҡына ла йәрәхәтләмәй.Мостай ағай тормошта ла бер ҡасан да үҙенең дә, бүтәндәрҙең дә бәҫен төшөрмәгән.Уның уҡыусыларына асыҡтан асыҡ кәңәштәре лә бар: Яҡты донъя бер ҡарайһа, Бер ағарыр. Бөтөн күңел бер кителһә, Бер ямалыр. Тик ҡараны ағартам тип, Яфа сикмә. Туң күңелде иретәм тип, Өмөт итмә. Форсатың бар, балам, аҡҡа Ҡара яҡма. Нескә күңел йыуаш була,- Шуны яҡла. Шуны ҡаҡма. Шуны яҡла. Бөйөк әҙип был һүҙҙәрҙе йөрәге аша үткәреп яҙғанға оҡшаған,ул үҙенең хаталарын ,ялғышыуҙарын яҙып,беҙгә нисек дөрөҫ йәшәү юлын күрһәткән. Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” әҫәрен дә яратып уҡыным.Спектаклен дә ҡараным.Был әҫәрҙә Оло инәй иҫә шәфҡәтлелек символы.Һәр үҙенең сифаты аша кешеләрҙе шәфҡәтле булырға өндәй кеүек.Үҙендә яҡшылыҡ яҡты нур булып бөркөлә. Икенсе уңай герой-Кендек.Ул кесе йәштән үк тырыш,ярҙамсыл.Кендек образында Мостай Кәрим үҙенең ауыр балалыҡ йылдарын, аслыҡ, яланғаслыҡта ла бөгөлмәүен, сығылмауын тасуирлаған.Мин уның әҫәрен уҡығас, уның кеүек тормоштоң, яҙмыштың ниндәй сынауҙарында ла ауырлыҡтар алдында ҡаушап ҡалмаҫҡа, ныҡ булырға кәрәк икәнлеген аңланым.Ауыр саҡтарымда тағы бер таяныс был әҫәрҙә- ул Әсғәт-шиғри күңелле кеше.Ул да ауырлыҡт 6cae р алдында баш әймәйенсә,хатта аслыҡты адаштырыу юлдарын да эҙләй. Минең уйлауымса, был уйлап сығарылған ғына образдар түгелдер тип,сөнки өләсәйем дә шулай уҡ миңә үҙенең тормошо тураһында һөйләй ине.Уның ауырлыҡтарға бирешмәүе, биш баланы етем ҡалған килеш тәрбиәләп үҫтереүе,уларҙы аслыҡ заманында иҫән –имин алып ҡалыуы- минеңсә үҙе бер батырлыҡ. Мин был образдарҙы ғүмерем буйына исемдә тотоп, тыуған илемде, туғандарымды тағы ла нығыраҡ яратырмын.Ауырлыҡтар алдында ҡаушап ҡалмам,ныҡ булырмын.Үҙем тыуған,йәшәгән Башҡортостанымды киләсәктә үҙемдең тырыш хеҙмәтем менән биҙәрмен тип уйлайым.Бары тик күгебеҙ,еребеҙ тыныс,донъялар имин булһын!
инша
"Быуындарға ялғап быуындарҙы илде тотҡан телем, һүҙем бар."
Ерҙә кеше һөйәгенән
Убалар үҫкән…
Тел – тере шишмә - үлмәгән,
Бөгөнгә еткән !
Тел – һәр милләттең рухи һәм мәҙәни байлығы, "халыҡтың иң боронғо тарихи көҙгөһө”.Тел юҡ икән – халыҡ та, милләт тә юҡ. Милләттең эске тәбиғәтен,матурлығын, байлығын күрһәткән билгеләрҙән тел иң беренсе урында тора. Кешелек аҡылы донъяға килтергән ҙур асыштар араһындағы иң даһи асыш, бер мөғжизә ул тел. Тел халҡы менән бергә үҫә. Шуның өсөн ул халыҡтың бөтә яҙмышын, бөтә булмышын сағылдыра. Шуның өсөн милләтте теле буйынса атап йөрөтәләр ҙә тип уйлайым. Халыҡ үҙе лә бит тыуған еренә, мәҙәниәтенә ҡарағанда ла телен алға ҡуя. Тел уның рухи донъяһын, милли тойғо менән милли ғорурлығын, ата-бабаһы менән балалары алдындағы тарихи бурысын үҙ эсенә ала. Кешелек донъяһы барлыҡҡа килгәндән алып кемдәр генә тыумаған да, кемдәр генә фани донъя менән хушлашмаған.Ә тел, боронғолар ҡалдырған тел, һаман йәшәй. Төрлө үҙгәрештәр кисерә, әммә йәшәй. һәр милләттең үҙ туған теле йәшәй. Туған телен юғалтҡан милләт йәшәүҙән туҡтай. Милләттәрҙең төрлө булыуы күңелдәргә илһам биреп, күңел иркәләп ултырған береһенән береһе матур сәскәләр яланы һымаҡ. Һары бәпембә генә үҫеп ултырған болонға оҙаҡ – оҙаҡ һоҡланып ҡарап булмай : күҙ тала, күңел арый. Ә күҙ яуын алып торған төрлө-төрлө сәскәләргә күмелгән болон ҡарашты иркәләй, күңелгә майҙай яғыла. Их, ниндәй рәхәт, ниндәй матур, ниндәй күңелле ! Милләттәр ҙә шулай. Уларҙың тел моңонан, йыр моңонан күҙгә күренмәгән меңләгән нурҙар тарала Йыһанға. Ошо бихисап нурҙарҙың ғәжәп кеүәте кешеләргә йәшәү көсө өҫтәй. Тәбиғәттән күскән күркәмлек, күңелдәрҙә матур тойғолар уятып, илһам ҡабыҙа. Шуға ла халыҡтың күңел донъяһы, ғилеме-белеме, фәлсәфәһе, уй-фекере, күҙәтеүсәнлеге тел аша уның ижадында сағыла килә. Ерҙә кеше һөйәгенән Убалар үҫкән… Тел – тере шишмә - үлмәгән, Бөгөнгә еткән ! Шул тел менән тыуҙым, үҫтем, Торам бөгөн дә. Аңлай мине ғәзиз халҡым Туған телендә. Минең телем – тыуған ерем, Әсәм тауышы, Халҡымдың бай хазинаһы, Таҙа намыҫы ! Ерҙә халыҡ йәшәй икән,- Теле лә йәшәй ! Телен асҡанда, һәр бала Әйтәсәк «Әсәй !». Мин сикһеҙ хөрмәт итәмен Халҡымдың телен, Ә кем уны һаңға һуҡмай, Хурлай тик үҙен !.. Баязит Бикбайҙың ошо шиғри юлдары бик ныҡ тәрән мәғәнәгә эйә. Мин дә уның һүҙҙәре аҫтына үҙемдең ҡулымды ҡуям. Үҙ телен һаңға һуҡмаған кеше үҙенең тамырын үҙе ҡоротҡан кеше була ул ! Тамырһыҙ үҫемлек йәшәй алмаған кеүек, милләт тә тамырһыҙ ҡорой. Тамыры тәрәнгә китмәгән үҫемлек ер һутын ала алмай, тиҙ ҡорой, йәки ҡамғаҡ һымаҡ ел өргән яҡҡа тәгәрәп китә, юғала. Һәр быуын кәмендә ете быуын тамырынан һут алырға тейеш. Күҙгә күренмәгән был бәйләнеш – беҙҙең өсөн рухи көс тә, илһам сығанағы ла, арҡа һөйәге лә, таяныс та. Халыҡ тигән төшөнсә шул була ла инде. Халыҡ – ул бөгөнгө көндә тереклек иткән милләттәштәр генә түгел, халыҡ – ул үткән быуындан ҡалған, бөгөнгө көндө йәшәгән, киләсәккә нигеҙ булған рух та. Ошо рухты тел йәшәтә ! Ә телдең киләсәге кеше ҡулында ! Һинең менән минең ҡулымда !!!
Интернет-викторина һорауҙарына яуаптар
- Мифтахетдин Аҡмулла беренсе версия буйынса, 1831 елның 14 (26) декабрендә Ырымбур губернаһы, Күл иле меңле волосте Дүсәи исемле татар ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) тыуған.
Икенсе версия буйынса, Мифтахетдин Камалетдин улы 1831 йылдың 14 (26) декабрендә Ырымбур губернаһы (1865 йылдан − Уфа губернаһы) Бәләбәй өйәҙе Күл иле меңле волосте (хәҙерге Башҡоростан республикаһы Миәкә районы) Туҡһанбай ауылында тыуған.
- Мифтахетдиндың үҙ атаһы Мөхәммәдйәр, ул бала тыуғансы үлеп китә, әсәһе, малайы тыуып ҡырҡ көн үтеүгә, Камалетдин Ишмөхәммәт улына кейәүгә сыға. Йәш баланы Камалетдин мулла метрика дәфтәренә үҙ улы итеп, Мифтахетдин Камалетдин улы тип яҙҙыра. Дәлиле итеп Акмуллаға Миәс зияратында ҡуйылған ҡәбер ташындағы яҙыуҙы килтерәләр. Был ташҡа болай тип яҙылган: «Шәһидтарса үлтерелгән, 1313 йылда, … Аҡмулла исеме менән билгеле Мифтахетдин, нәҫел буйынса атаһы Мөхәммәдйәр хәлфә, тәрбиә буйынса атаһы мулла Камалетдин…»
- Иң башлап белемде Туҡһанбайҙа ала. Унан һуң күрше Әнәс һәм Мәнәүезтамаҡ ауылдары мәҙрәсәләрендә уҡый. 1850 йылдар урталарында Стәрлебаш мәҙрәсәһендә, Троицкиға килеп уҡый.
- Мифтахетдин Аҡмулла Миәс ҡалаһының мосолмандар зыяратында ерләнгән.
- Мифтахетдин Аҡмулланың сығышы тураһында ике төрлө версия йәшәп килә. 1) Мифтахетдиндың атаһы Мөхәммәдйәр, ҡаҙаҡ кешеһе, татар һәм башҡорттар араһында йәшәгән, татар мәҙрәсәһендә белем алған, хәлфә булған. Әсәһе татар, Бибигөлсөм Сәлим ҡыҙы. Ошо ғаиләлә Мифтахетдин тыуған. Баланың атаһы бала тыуғансы үлеп китә, әсәһе Бибигөлсөм, малайы тыуып ҡырҡ көн үтеүгә, шул уҡ волостенең Бәләбәй өйәҙе Туҡһанбай ауылыннан килгән Камалетдин Ишмөхәммәт улына кейәүгә сыға. Йәш баланы Камалетдин мулла метрика дәфтәренә үҙ улы итеп, Мифтахетдин Камалетдин улы тип яҙҙыра. Әлеге версиянең дәлиле итеп Акмуллаға Миәс зияратында ҡуйылған ҡәбер ташындағы яҙыуҙы килтерәләр. Был ташҡа болай тип яҙылган: «Шәһидтарса үлтерелгән, 1313 йылда, … Аҡмулла исеме менән билгеле Мифтахетдин, нәҫел буйынса атаһы Мөхәммәдйәр хәлфә, тәрбиә буйынса атаһы мулла Камалетдин…2) Мифтахетдин Камалетдин улы 1831 йылдың 14 (26) декабрендә Ырымбур губернаһы (1865 йылдан − Уфа губернаһы) Бәләбәй өйәҙе Күл иле меңле волосте (хәҙерге Башҡоростан республикаһы Миәкә районы) Туҡһанбай ауылында мулла Камалетдин Ишкужа улы менән Бибиөммөгөл (сөм) Сәлимйән ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Р. Фәхретдинов шагыйрьнең үз сүзләренә таянып, ата-әсәһенең береһе — «халис башҡорт», икенсеһе «Ҡазан кешеһе» булғанлығы тураһында яҙа.
- М.Аҡмулла тыуған яҡтарына ҡайтып килгәндә, Миәс ҡалаһы менән Һарыстан ауылы араһында бер тирмән янында “…Иҫәнгилде старшинаның дуҫы, башҡорт старшинаһы Буранғолдоң ҡушыуы буйынса… Ғиффәт һәм Дәүли исемле кешеләр тарафынан үлтерелә”. 1895 йыл 8 октябрь
- Аҡмулланың беренсе китабы Ҡазанда 1892 йылда баҫылып сыҡҡан. Ул “Дамелла Шиһабетдин хәҙрәттең мәрҫиәһе” тип атала.
- Совет осоронда М.Аҡмулланың шығырҙар йыйынтығы Алма-Атала 1935 йылда сығарыла Ул “Улендер жийнагы”тип атала.
- 1981 йылда, шағирҙың юбилеена Башҡорт китап нәшриәте менән М.Аҡмулланың әҫәрҙәре башҡорт телендә сығарыла. 1981 йыл, “Аҡмулла. Шиғырҙар” тип атала.
- “Фазыл Мәржәниҙең мәрҫиәһе” – Аҡмулланың иң ҙур күләмле әҫәре. Ул бөйөк ғалим Шиһабетдин Мәржәнигә бағышланған.
- “Нәсихәттәр”
- Беренсе драма әҫәре “Аҡмулла” тип атала, авторы Айҙар Хөсәйенов.
- М. Аҡмулланың Ҡазанда татар телендә һәм Алма-Атала ҡаҙаҡ телендә китаптары баҫылып сыҡҡан. 1981 йылда иң тулы йыйынтығы “Аҡмулла. Шиғырҙар” тип атала, Өфөлә башҡорт телендә баҫыла.
- М. Ғафуров, Д. Даминов, Г. Шафиҡова Аҡмулланың шиғырҙарын тәржемә итәләр.
- “Аҡмулла” повесын С.Юлаев исемендәге премия лауреаты Ғәзим Ғәзиз улы Шафиҡов ижад иткән.
- Аҡмулла образы әҙәбиәттә роман, повесть, драма, шиғыр жанрҙарында сағыла.
- Скульптура, картиналар, фильм.
- “Аҡмулла” операһының авторы — Заһир Исмәғилев.
- Аҡмулла” операһының либреттоһын И. Дилмөхәмәтов яҙған.
- Миәкә районы халыҡ депутаттары советы менән сәнғәт һәм әҙәбиәт әҫәрҙәре өлкәһендә 1980 йылда “Акмулла” исемендәге премия булдырылған.
- “Акмулла” исемендәге премия лауреаттары: Р. Шәкүр (1989), Ә. Вилданов (1990), З.Басыров (1992), Р. Солтангәрева (1991), Р. Сахаүетдинова (1993), Р.Абдуллин (1994), Ғ. Шәфиков (1995) , З.Исмәғилев (1996), А.Магазов (1997), Н.Ирсаева (1998), Х.Зарипов (1999), Г.Юнысова (2000), Я Хамматов (2001), Р.Шәгәлиев (2002), Н.Ғәетбаев (2003), Я.Әбделманов (2004), Ф.Мурзакаев (2005), Р.Имашев (2006), - С.Сурина (2007), Г.Туляк (2008), Ә.Сөләйманов һәм Н.Хәббетдинова-Сөләйманова (2009), Ф.Янышев (2010). А. Салихов (2011), И. Фазлутдинов (2011) Ш. Кучуков (2011). Г.Кульсарина (2011)
- М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт әҙәби ойошма филиалы, Магнитогрорск ҡалаһы, «Аҡмулла төйәге» Башҡортостандың Миәкә районы гәзите, “Аҡмулла” исемендәге сатирик журнал, Өфө ҡалаһы М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты алдында сквер.
- Халыҡ-ара уҡыуҙар 2006 йылдан башлап өфөлә йыл һайын Аҡмулла көндәре үткәрелендә була
- Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты 1967 йылда Тимирязев исемендәге, дәүләт педагогия институты урынына барлыҡҡа килгән, 2000 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетына үҙгәртелгән, унан М. Акмулла исеме бирелгән. Ул төрлө фән уҡытыусылар сығара.
- Нөргөш аҡын
- Ҡазаҡ шәкерте Дусмаил Ҡасҡынбаев, Аҡмулла үлгәс, уның эҙҙәренән йөрөп уның тураһында материал йыйған. Ул Аҡмулла тураһында Аҡмулла үҙен фарсы телен яҡшы белә тип һанаған, үҙе менән «Маслях аль-Муттакин», «Мурад аль-Гарэфин», «Субат апь-Гажизин» суфия Аллаяра китаптарын йөрөткөн, уларҙы йыш уҡыған тип яҙған.
- Башҡорт Дәүләт опера театры 69-сы сезонын, 1996 йылдың сентябрендә "Акмулла" операһы премьераһы менән асты. Режиссеры Иркин Габитов (режиссер-постановщик, Мариинский театр, Санкт-Петербург)
- М.Аҡмулланың һәйкәле Өфөлә Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты алдындағы майҙанда урынлашҡан, 2008 йылдың 8 октябрендә асылған.
- Илдар Ибраһим улы Юнысов.
- Аҡмулланың йорт-музейы бар Башҡоростан республикаһы Миәкә районы Туҡһанбай ауылында урынлашҡан.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Конспект музыкально-тематического занятия для первой младшей группы "Солнышко в гостях у ребят"
Весенний утренник для 1 младшей группы...
Творческие работы ребят
Эти модели девочки разработали и изготовили к очередному публичному показу моделей. Мальчишки разработали свою модель, из дисков....
Творческие работы ребят.
Эти модели девочки разработали и изготовили для очередного публичного показа. Мальчишки разработали свой творческий проект из непригодных для использования дисков CD/...
"Для друзей и для ребят зеленей наш зимний сад."
Цель: -экологическое воспитание и образование, формирование экологической культуры гимназистов в интересах человека, общества и государства;-обеспечение необходимых условий для личностного развит...
Сценарий праздника"День рождения ребят - декабрят"
В санаторной школе - интернат есть хорошая традиция - каждый месяц поздравлять учеников школы с днём рождения в обстановке общешкольного праздника.На этом празднике были поздравлены ребята, родившиеся...
Конспект музыкально-спортивного развлечения для детей дошкольного возраста «Айболит в гостях у ребят»
Конспект музыкально-спортивного развлечения для детей дошкольного возраста «Айболит в гостях у ребят»...
Вот задача для ребят - кто же в этом виноват?
Именно в школе должны решаться задачи формирования ответственного отношения к своему здоровью в совокупности процессов обучения, воспитания и развития личности. И самая трудная, важная задача педагога...


c: text/html

collection: archivebot

text:
"Ҡушма һөйләм" темаһын ҡабатлау,8класс
презентация к уроку (8 класс) на тему
"Ҡушма һөйләм" темаһын ҡабатлау,8класс
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1«Ҡушма һөйләм» темаһын ҡабатлау. Үҙ аллы эштәр.
Слайд 2
Һөйләм төрҙәре: Ябай һөйләмдәр: ... , ... . Теҙмә ҡушма һөйләмдәр: ... , ... . Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр: ... , ... .
Слайд 3
1. Ризаитдин Фәхретдинов әҫәрҙәре менән кешеләр аңына мәҙәниәт орлоҡтары сәсте. 2. Сәлих ағай Бөгөлмәлә йәрминкә ваҡытында Ризаның бер төркөм шәриҡтәштәренә тап булған. 3 . Улар, сәй мәжлесе ойоштороп, төн ауышҡансы, мәҙрәсәлә үткән йылдарын, шул ыңғайҙа Ризаны изге һүҙҙәр менән иҫкә алып ултыралар.
Слайд 4
4. Риза сабыр, һалҡын ғына тәбиғәтле, аҙ һүҙле, ошо аҙ һүҙҙе лә үлсәп кенә һөйләүсән, һәр саҡ уйланыусан һәм зирәк булыуы өҫтөнә, бик тә тырыш ине. 5. Әҙәм балаһының ғүмере бик ҡыҫҡа, ошо ҡыҫҡа ғүмерҙе лә бушҡа уҙҙырыу – енәйәт. 6. А лда шундай бурыс тора: ғалимдың шәхси фондын бөтә тулылығы менән бер урынға тупларға кәрәк.
Слайд 5
Тейешле тыныш билдәләрен ҡуйып, һөйләмдәрҙе яҙырға. Һөйләм төрөн билдәләргә. 1. Ҡар аҫтында беленер-беленмәҫ тар ғына юл бар шул юлдан яҙмайыҡ. 2. Юлсы бик йонсоған әммә уның рухи көсө бар ул кешегә теләһә ниндәй ауырлыҡтарҙы ла еңеп сығырға ярҙам итә.
Слайд 6
3. Ул юлды ла яҡшы белә баланды ла ағасын һындырмай ҡарап йыйҙыра. 4. Нимә ул ҡыуыш урыны ҡыуышы үҙе булмағас. 5. Әсәйем ситкә ҡарап күҙендәге йәшен һөрттө. 6. Киске тауыш һыу буйлап әллә ҡайҙарға таралғанға бөтә ауыл тыңлай ине уларҙың йырын.
Слайд 7
Яуаптар. Ябай һөйләмдәр: 1 , 2 . Теҙмә ҡушма һөйләмдәр: 4, 5 . Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр: 3 , 6 .
Слайд 8
1. Ҡар аҫтында беленер-беленмәҫ тар ғына юл бар - шул юлдан яҙмайыҡ. 2. Юлсы бик йонсоған, әммә уның рухи көсө бар - ул кешегә теләһә ниндәй ауырлыҡтарҙы ла еңеп сығырға ярҙам итә . ( 1-эйәртеүле ҡушма һөйләм., 2- ҡатнаш ҡушма һөйләм.)
Слайд 9
3. Ул юлды ла яҡшы белә, баланды ла ағасын һындырмай, ҡарап йыйҙыра. 4. Нимә ул ҡыуыш урыны, ҡыуышы үҙе булмағас. 5. Әсәйем ситкә ҡарап күҙендәге йәшен һөрттө. 6. Киске тауыш һыу буйлап әллә ҡайҙарға таралғанға, бөтә ауыл тыңлай ине уларҙың йырын . (3-теҙмә ҡушма һөйләм, 4-эйәртеүле ҡушма һөйләм, 5-ябай һөйләм, 6-эйәртеүле ҡушма һөйләм.)
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
" Ябай һәм ҡушма һандар"
Башҡорт теленән дәрес планы...
" Ябай һәм ҡушма һандар"
Дәрескә презентация...
Ҡушма һөйләм
Ҡушма һөйләмдәрҙе тикшереү өсөн...
Ҡушма һүҙҙәр.
Урок в 5 классе для учащихся, изучающий башкирский язык как родной....
Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр (тест)
8-се класта башҡорт теле буйынса тест һорауҙары. Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр.3-сө сирек...
Теҙмә ҡушма һөйләмдәр (карточкалар)
8-се класта "Теҙмә ҡушма һөйләмдәр" темаһы буйынса карточкалар. Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе билдәләү, тыныш билдәләрен ҡуйыу...
Тыныш билдәләренең ҡуйылышын ҡабатлау,8класс һәм 16-19 быуаттар әҙәбиәте,9класс
Тыныш билдәләренең ҡуйылышын ҡабатлау,8класс һәм 16-19 быуаттар әҙәбиәте,9класс...

robotstxt: allowed

filter: keep


c: application/octet-stream

text:
«Ҡушма һөйләм» темаһын ҡабатлау.Үҙ аллы эштәр.
Һөйләм төрҙәре:Ябай һөйләмдәр: ... , ... .Теҙмә ҡушма һөйләмдәр: ... , ... .Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр: ... , ... .
3. Ул юлды ла яҡшы белә, баланды ла ағасын һындырмай, ҡарап йыйҙыра. 4. Нимә ул ҡыуыш урыны, ҡыуышы үҙе булмағас. 5. Әсәйем ситкә ҡарап күҙендәге йәшен һөрттө. 6. Киске тауыш һыу буйлап әллә ҡайҙарға таралғанға, бөтә ауыл тыңлай ине уларҙың йырын.(3-теҙмә ҡушма һөйләм, 4-эйәртеүле ҡушма һөйләм, 5-ябай һөйләм, 6-эйәртеүле ҡушма һөйләм.)
4. Риза сабыр, һалҡын ғына тәбиғәтле, аҙ һүҙле, ошо аҙ һүҙҙе лә үлсәп кенә һөйләүсән, һәр саҡ уйланыусан һәм зирәк булыуы өҫтөнә, бик тә тырыш ине. 5. Әҙәм балаһының ғүмере бик ҡыҫҡа, ошо ҡыҫҡа ғүмерҙе лә бушҡа уҙҙырыу – енәйәт. 6. Алда шундай бурыс тора: ғалимдың шәхси фондын бөтә тулылығы менән бер урынға тупларға кәрәк.
1. Ризаитдин Фәхретдинов әҫәрҙәре менән кешеләр аңына мәҙәниәт орлоҡтары сәсте. 2. Сәлих ағай Бөгөлмәлә йәрминкә ваҡытында Ризаның бер төркөм шәриҡтәштәренә тап булған. 3. Улар, сәй мәжлесе ойоштороп, төн ауышҡансы, мәҙрәсәлә үткән йылдарын, шул ыңғайҙа Ризаны изге һүҙҙәр менән иҫкә алып ултыралар.
3. Ул юлды ла яҡшы белә баланды ла ағасын һындырмай ҡарап йыйҙыра. 4. Нимә ул ҡыуыш урыны ҡыуышы үҙе булмағас. 5. Әсәйем ситкә ҡарап күҙендәге йәшен һөрттө. 6. Киске тауыш һыу буйлап әллә ҡайҙарға таралғанға бөтә ауыл тыңлай ине уларҙың йырын.
1. Ҡар аҫтында беленер-беленмәҫ тар ғына юл бар - шул юлдан яҙмайыҡ. 2. Юлсы бик йонсоған, әммә уның рухи көсө бар - ул кешегә теләһә ниндәй ауырлыҡтарҙы ла еңеп сығырға ярҙам итә. (1-эйәртеүле ҡушма һөйләм., 2- ҡатнаш ҡушма һөйләм.)
Тейешле тыныш билдәләрен ҡуйып, һөйләмдәрҙе яҙырға. Һөйләм төрөн билдәләргә.1. Ҡар аҫтында беленер-беленмәҫ тар ғына юл бар шул юлдан яҙмайыҡ. 2. Юлсы бик йонсоған әммә уның рухи көсө бар ул кешегә теләһә ниндәй ауырлыҡтарҙы ла еңеп сығырға ярҙам итә.
Яуаптар.Ябай һөйләмдәр: 1 , 2 .Теҙмә ҡушма һөйләмдәр: 4, 5 .Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр: 3 , 6 .


text:
"Алмаш" темаһы буйынса дәрес. Ғайсарова Р.Ф.
методическая разработка на тему
Әҙәбиәт менән башҡорт теле буйынса дәрес
Скачать:
Предварительный просмотр:
«Алмаш» темаһын әҙәбиәт мнән бәйләп өйрәнеү.
Дәрес-ярыш.
Дәрес барышы:
1. Фонетик күнегеүҙәр.
2. Кроссворд сисеү. Теманы билдәләү.
1) Һунарға йөрөтөү өсөн ҡулға эйәләштерелгән йыртҡыс ҡош.
2) Боронғо дәүерҙә йәшәгән әҙип.
3) Пәйғәмбәр, аҡыл эйәһе
4) Күренекле хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, өс хәрби Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградланган, алтын сәғәт һәм көмөш ҡылыс менән бүләкләнгән батыр.
5) Ырыу тарихы.
6) Республикалағы балалар журналы.
7) Ҡылыс Ҡашҡа улы Һабрау сәсән яратып уйнаған музыка ҡоралы.
8) БР халыҡ шағиры, ошо юлдар авторы: Мин халҡымдың сәскә күңеленән
Бал ҡортондай сәскә йыямын... Шиғыр нисек атала? ( йыр тыңлау, портретын күрһәтеү, китаптар ҡарау).
- Шулай итеп, бөгөнгө дәрес “Алмаштар” темаһына арнала һәм ярыш формаһында буласаҡ.
3. Үткәндәрҙе ҡабатлау.
А) Лексика бүлеге нимәне өйрәнә?
Б) Нимә ул синонимдар? Миҫалдар.
В) Нимә ул антонимдар?
Г) Омонимдар тип нимәгә әйтәләр?
Д) Һүҙ төркөмдәрен фәндең ниндәй бүлеге өйрәнә?
Е) Нимә ул алмаш?
Ж) Алмаштар нисек үҙгәрә?
З) Нисә төркөмсәһе бар?
4. Тест һорауҙарына яуаптар
Алмаштар ниндәй мәғәнә белдерә?
А) дөйөм мәғәнә
Б) уртаҡ мәғәнә
В) конкрет әйберҙе аңлата.
Һөйләмдең ниндәй киҫәктәре булып киләләр?
А) баш киҫәге
Б)эйәрсән киҫәге
В) бөтәһе лә
Ниндәй һүҙ төркөмдәрен алмаштыра улар?
А) үҙ аллы һүҙ төркөмдәрен
Б) ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен
В) исем менән ҡылымды ғына
Башҡа һүҙ төркөмдәренән нимәһе менән айырыла?
А) килеш, һан, зат менән үҙгәрмәй
Б) һорауҙары юҡ
В) һөйләм киҫәге булмай
5.Рәттәр буйынса ярыш.
1)Перфокарталар менән эш. Бирелгән һөйләмдәргә алмаштар ҡуйып яҙырға, мәҡәлдәрҙең мәғәнәһен аңлатырға.
Кем эшләмәй, шул ашамай.
Ни сәсһәң, шуны урырһың.
Һаулыҡты хеҙмәткә һалһаң, ул үҫкәндән-үҫер.
Кемдең ҡулында, шуның ауыҙында.
2). Алмаштар ҡулланып, бәйләнешле текст төҙөргә. Коллектив инша “Белем алыу- тырышлыҡ”.
3).Һуңғы һөйләмде дәфтәргә яҙыу. Синтаксик анализ яһау, алмаштарҙың төрөн билдәләү.
Ял минуты.
4).Таҡтала алмаштарҙың төрөн билдәләргә (1-әр уҡыусы).
Белмәү ғәйеп түгел ул, белергә тырышмау ғәйеп.
Белемен булдырған- үҙ башын һаҡлаған.
- Бындай аҡыллы һүҙҙәрҙе беҙгә ата-бабаларыбыҙ әйтеп ҡалдырған. Мәҡәлдәрҙә нимә сағылған?
- Башҡорттар борон-борондан әҙәпле булған. Насар ҡылыҡты исеме менән әйтергә уңайһыҙланып, тапҡыр һүҙҙәр- фразелогизмдар ҡулланған.
6. Эш. Алмаштар ҡулланып, ошо һүҙбәйләнештәр менән һөйләмдәр төҙөргә.
Кәкре ҡайынға терәү-
Айыу майы һөртөү-
Танау күтәреү-
- Башҡорт халыҡ шағиры Р.Ғарипов ижады ла беҙҙе дөрөҫ йәшәргә өйрәтә, кешенең иң матур сифаттарын күрһәтә, туған телде, илде, халҡыңды яратырға, ҡәҙерен белергә саҡыра, ғәҙеллеккә, матурлыҡҡа өндәй. Уның аманатына тоғро булыуыбыҙҙы шиғырҙарын һөйләп иҫбат итәйек.
7. Шиғриәт минуттары.
8. Шиғырҙар буйынса күнегеүҙәр.
!) алмаштарға грамматик анализ
!) килеш менән үҙгәртергә.
9. Уҡытыусы “Иң бөйөк һүҙ әйтелмәгән әле...” шиғырын уҡый.
- Шағир нимә тураһында хыялланған, нимәгә өмөтләнгән?
Йомғаҡлау. Ярһыу йөрәкле шағир үҙенең ҡыҫҡа ғына ғүмерен телен, халҡын данлап, дөрөҫлөк өсөн көрәшеп үткәргән. Бынан күп йылдар элек ул Башҡортостанын- үҙ аллы, башҡорт телен дәүләт теле итеп күрергә теләгән. Һәм уның хыялы ниһайәт тормошҡа ашты.
10. Алмаш тураһында ижади эштәр уҡыла.
- Бөгөнгө дәрестә беҙ нимәгә өлгәштек?
Өй эше бирелә. Р. Ғариповтың шиғырҙарынан алмаштар табырға.
(Дәресте йыр менән тамамларға мөмкин )
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
: Яҙ темаһы буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Предмет: Башкирский языкКласс:5Учебник: Башкирский языкАвтор учебника: Габитова З.М., Усманова М.Ғ.,Демонстративные материалы:карточки, электронная доскаv...
Р.Ғарипов буйынса йомғаҡлау
Р.Ғариовтың тормошо һәм ижады буйынса йомғаҡлау...
М. Кәримдең "Ярлыҡау" повесы буйынса дәрес-хөкөм
М. Кәримдең "Ярлыҡау" повесы буйынса дәрес-хөкөм...
5 класта "Башҡортостан тәбиғәте. Ҡылым." темаһы буйынса дәрес.
5 класта "Башҡортостан тәбиғәте. Ҡылым" темаһы буйынса дәрескә презентация материалдары....
Ғ. Сәләмдең "Бала" поэмаһы буйынса презентация
презентация...


text:
Ни өсөн һыҙыҡ ҡуйыла?Дандың төбө – хөрмәт, хөрмәт төбө – хеҙмәт.Айға үрелгән – нурға күмелгән.Ике икең – дүрт.Ул – инженер, ә мин – уҡытыусы.
Хәбәр ниндәй һүҙ төркөмдәренән килә ала?Күктә моңһоу ай ҡалҡты.Быйыл яҙ бик һалҡын.Башҡортостан – минең тыуған ерем.
Сабыр иткән моратына еткән.Уҡыу – белем аҙығы.Аҡыл төбө – тәжрибә.Ярышта Байрамғолов Рафаэль еңде.
Донъя тотҡаһы – һин.Ике икең – дүрт.Күктә болоттар ҡуйыра башланы.Олатайым аҡыллы кеше ине.
Эйә ниндәй һүҙ төркөмдәренән килә ала?Ергә тағы яҙҙар килде.Ул яҙ миҙгелен ярата.Алыҫта берәү килә.Йылға аша һыбайлы сығып бара.


text:
Сценарий конкурса стихов на башкирском языке
материал на тему
Башҡорт телендә экология йылына арнап үткәрелгән шиғыр һөйләүселәр конкурсының сценарийы.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тәрбиәсе. Хөрмәтле жюри! Шиғыр һөйләүселәр бәйгеһен асыу тантанаһы «Йондоҙсоҡтар» төркөмөнә ышанып тапшырылды. Бәйгене асырға рөхсәт итегеҙ!
Йыр «Телем,илем,ерем».
1-се алып барыусы. Һаумыһығыҙ, хөрмәтле жюри!
2-се алып барыусы. Хәйерле көн!
1-се алып барыусы. Гөлшат Зияевна, беләһегеҙме, бөгөн беҙҙең залда бәйге була саҡ.
2-се алып барыусы. Бәйге? Ә ниндәй бәйге? Юҡ,юҡ, әйтмәгеҙ, хәҙер үҙем уйлап табасаҡмын… Бейеүселәр бәйгеһе, йырсылар бәйгеһе, бәлки, әкиәт һөйләүселәр бәйгелер?
1-се алып барыусы. Юҡ, шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе!
2-се алып барыусы. Ә нимә тураһында шиғыр һөйләйәсәктәр?
1-се алып барыусы. Быйылғы йыл Тәбиғәтте һаҡлауға арналды һәм беҙҙең балалар баҡсаһы ла ошоға ҡарата бихисап саралар, бәйгеләрҙә ҡатнашып лайыҡлы урндар ҙа яуланы. Ә бөгөнгө бәйгелә баҡсабыҙҙың иң-иң шиғыр һөйләүселәре саҡырылды.
2-се алып барыусы. Ошо, бәләкәс кенә кескәйҙәр ҙә шиғыр һөйләргә килгәндәрме?
1-се алып барыусы. Эйе, бөгөн бәйгелә өс йәштән алып алты йәшкәсә балалар ярышасаҡ.
2-се алып барыусы. Юҡ, ышанмайым, ул бәләкәстәр шиғыр һәйләй беләләр ме ни?
1-се алып барыусы. Эйе, ышанмаһағыҙ, әйҙәгеҙ уларҙы тыңлап ҡарайыҡ. Зал түренә «Шыршы үтенесе» шиғыры менән Шишмәкәй төркөмөнән Ғәйетбаева Әминә саҡырыла. Әйҙә бәләкәс, рәхим ит!
- Ғәйетбаева Әминә.
2-се алып барыусы. Афарин, Әминә!
1-се алып барыусы. Гөлшат Зияевна, ә һеҙ беләһегеҙме, бер тигәс тә ни яҡшы икәнен?
2-се алып барыусы. Юҡ, ул тағын нимәне аңлата?
1-се алып барыусы. Ә бына Шишмәкәй төркөмөнең кескәйҙәре белә. Әйҙәгеҙ, залға уларҙы саҡырайыҡ.
- Ҡобайыр «Бер тигәс тә ни яҡшы?»
1-се алып барыусы. Ә хәҙер зал түренә Ғәлиәкбәрова Айсулпан сыға. Рәхим ит!
- Ғәлиәкбәрова Айсулпан.
1-се алып барыусы. Хөрмәтле жюри, ә һеҙ тәбиғәттең серҙәрен беләһегеҙме? Ә «Бал ҡорто» төркөмөнән Таштимерова Әмилә белә. Әмилә, рәхим ит зал түренә.
- Таштимерова Әмилә.
1-се алып барыусы. Рәхмәт, Әмилә!
2-се алып барыусы. Ә хәҙер залға ошо уҡ төркөмдән Сабанбаева Залина саҡырыла.
- Сабанбаева Залина.
1-се алып барыусы. Гөлшат Зияевна, һеҙ сәскәнең йәне барлығына ышанаһығыҙмы?
2-се алып барыусы. Сәскә – йәнле тәбиғәттән икәнен беләм, ә йәне барлығы тураһында ишеткәнем юҡ ине.
1-се алып барыусы. Бына Ғәлиәкбәрова Гөлгөнәнең шиғырын тыңлағыҙ әле, ышанырлыҡ шул!
- Ғәлиәкбәрова Гөлгенә.
2-се алып барыусы. Ысынлап та, Гөлгенә, сәскәнең йәне барлығына инандым. Ә 2b14 хәҙер, «Йондоҙсоҡтар» төркөмөнән Аҡъюлова Әдилә сыға.
- Аҡъюлова Әдилә.
1-се алып барыусы. Уважаемые члены жюри, встречайте следующего конкурсанта Иванов Мирослав, группа «Радость»ю
- Иванов Мирослав
2-се алып барыусы. Эйе, тәбиғәт-бик нескә донъя, уның бер генә сылбыры өҙөлһә лә ер шары селпәрәмә килеүе мөмкин. Киләсәк быуынға бер нәмә ҡалмауы бар. Тап ошо турала һеҙгә «Бөркөт» төркөмөнән бәйән итә Ишҡыуатова Азалия.
- Ишҡыуатова Азалия.
1-се алып барыусы. Ә хәҙер һеҙгә Раҡаева Камила шиғыр һөйләй.
- Раҡаева Камила.
2-се алып барыусы. Приглашаю в зал Мамбетову Наргиз.
- Мамбетова Наргиз.
1-се алып барыусы. Встречайте следующую конкурсантку, Хлоян Лия.
- Хлоян Лия.
2-се алып барыусы. Киләһе бәйгесебеҙ, Расулев Шамиль тигән егет.
- Расулев Шамил.
1-се алып барыусы. Зал түренә, сәскә кеүек ҡыҙыбыҙ Ғәйнуллина Айзилә сыға.
- Ғәйнуллина Айзилә.
2-се алып барыусы. Жюри балдарҙы һанағансы балаларҙы бейеүгә саҡырам.
Флешмоб «Шаян балалар».
1-се алып барыусы. Һүҙ жюриға бирелә.
1-се алып барыусы. Бәйгене йомғаҡлап нимә әйтәһе килә:
Бар матурлыҡ ерҙә һеҙгә ҡала,
Киләсәккә барған йәш быуын.
Өйрәнегеҙ тойомларға
Тәбиғәттең матурлығын!
2-се алып барыусы. Юҡ итеүе еңел матурлыҡты
Бар итеүе ауыр, бик ауыр…
Һаҡламаһаҡ беҙ тәбиғәтте,
Хатта ер ҙә үҙе юғалыр!
Бәйгелә ҡатнашҡан балаларға, уларҙы әҙерләгән тәрбиәселәргә, музыкаль яҡтан биҙәүсе музыка етәксеһенә, жюриға оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Тәбиғәтте һаҡлау йылына арналған шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе тамам.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Мамин день (сценарий праздника матерей на башкирском языке)
Әсәйҙәр байрамы “Әсәкәйем – күҙ нурым” Маҡсат: балаларға әсәйҙәр көнө тураһында мәғлүмәт биреү, легендалар, шиғырҙар, йырҙар, мәҡәлдәр аша әсәйҙәр тураһында белемдәрен тәрәнәйтеү, балаларҙың телмә...
Сценарий конкурса стихов на 1 апреля
Предлагаю вашему вниманию сценарий весёлого праздника смешных стихов. В сценарии вы можете найти названия стихов и их авторов.Весь прездник на большом экране идёт презентация интересных и весёлых фото...
Сценарий осеннего праздника на башкирском языке "ТЫЛСЫМЛЫ КӨҘҺЫЛЫУ" ОСЕНЬ 2021
Сценарий осеннего развлечения на башкирском языке для детей старшей группы детского сада....
Сценарий новогоднего утренника на башкирском языке.
Сценарий представляет собой новогоднее приключение погруженное в атмосферу сказки. Где всегда добро побеждает, а герои объединяются играют, поют песни, танцуют. В ходе мероприятия царит новогоднее нас...
Сценарий праздника ко дню башкирского языка "Теле барҙың иле бар"
14 декабря отмечается день Башкирского языка.Благодаря родному языку мы живем и общаемся , познаем мир....
Конспект сценария праздника "Нардуган" ( на башкирском языке)
Предлагаю конспект сценария праздника "Нардуган" на башкирском языке...
Сценарий "Нового года" на башкирском языке
Цель:Способствовать формированию умения детей отражать некоторые игровыедействия и имитировать действия персонажей, передавать несложныеэмоциональные состояния.Задачи:-учить детей драматизировать знак...


text:
Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!” поэмаһында илһөйәрлек тойғоһоноң сағылышы.
план-конспект урока (10 класс) на тему
Маҡсат: 1) Поэманың йөкмәткеһе менән танышыу, анализлау. Проект төҙөү, йыйынтыҡ сығарыу.
2) Бәйләнешле телмәр, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү, үҙ позицияңды яҡлап сығыш яһау оҫталығын арттырыу.
3)Тыуған илгә, ғәзиз ергә һөйөү, ғорурлыҡ хисе һәм Р.Ниғмәти өлгөһөндә илһөйәрлек, лидерлыҡ сифаттарын тәрбиәләү.
Йыһазлау: Р.Ниғмәти тураһында мәғлүмәт, “Башҡорт әҙәбиәте тарихы” 5-се том, “Утлы йылдар ауазы” китабы, К.Әхмәтйәнов “Әҙәбиәт теорияһы”, “Земля Мелеузовская” китабы, гәзит-журналдарҙан мәҡәләләр ( “Йәшлек” гәзите, “Ағиҙел”, “Шоңҡар” журналдары), компьютер, экран, проектор. Әҙәбиәт йылына арналған китаптар күргәҙмәһе.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!”
поэмаһында илһөйәрлек тойғоһоноң
сағылышы.
Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение
средняя общеобразовательная школа№8
муниципального района Мелеузовский район Республики Башкортостан
Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының
8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе
бюджет учреждениеһы
Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!”
поэмаһында илһөйәрлек
тойғоһоноң сағылышы.
(проект технологияһы)
Үтәне: Рәхмәтуллина Гөлнәзирә
Рәхимйән ҡыҙы, башҡорт теле һәм
әҙәбиәте уҡытыусыһы
Мәләүез - 2015
Маҡсат: 1) Поэманың йөкмәткеһе менән танышыу, анализлау. Проект төҙөү, йыйынтыҡ сығарыу.
2) Бәйләнешле телмәр, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү, үҙ позицияңды яҡлап сығыш яһау оҫталығын арттырыу.
3)Тыуған илгә, ғәзиз ергә һөйөү, ғорурлыҡ хисе һәм Р.Ниғмәти өлгөһөндә илһөйәрлек, лидерлыҡ сифаттарын тәрбиәләү.
Йыһазлау: Р.Ниғмәти тураһында мәғлүмәт, “Башҡорт әҙәбиәте тарихы” 5-се том, “Утлы йылдар ауазы” китабы, К.Әхмәтйәнов “Әҙәбиәт теорияһы”, “Земля Мелеузовская” китабы, гәзит-журналдарҙан мәҡәләләр ( “Йәшлек” гәзите, “Ағиҙел”, “Шоңҡар” журналдары), компьютер, экран, проектор. Әҙәбиәт йылына арналған китаптар күргәҙмәһе.
Дәрес барышы:
- Ойоштороу мәле. Дәрескә ҡыҙыҡһыныу уятыу, уҡыусыларҙың коммуникатив эшмәкәрлеге өсөн уңайлы шарттар булдырыу.
- Хәйерле көн ҡәҙерле уҡыусылар, ҡунаҡтар! Бөгөнгө дәрестә беҙ Р.Ниғмәтиҙең ижадын өйрәнеүҙе дауам итәсәкбеҙ. Һәм тағы ла мин һеҙгә, “йыйынтыҡ” сығарырға тәҡдим итәм. Бының өсөн шартлы рәүештә , әҙәбиәтселәр, тарихсылар, крайҙы өйрәнеүселәр һәм журналистар төркөмдәренә бүленәйек. Мин редактор ролен үтәрмен һәм һеҙгә ярҙам итермен, төҙәтмәләр индерермен.
II. Белемдәрҙе актуалләштереү. Яңы материалды үҙләштереү өсөн өйрәнелгән эшмәкәрлек юлдарын актуалләштереү.
Өй эшен тикшереү: Үткән дәрестә Р.Ниғмәтиҙең тормошо һәм ижады тураһында һөйләшкән инек. Ул ниндәй тормош юлы үткән? Ошо һорауҙарға яуап алыу өсөн бәләкәй генә тест үткәрәйек (Слайд)
Тест үткәреү. ( Контроль-үлсәү линейкалары таратыла; һорауҙар, яуаптар, баһалар экранда сыға, уҡыусылар экрандағы дөрөҫ яуаптар буйынса үҙҙәрен үҙҙәре баһалай)
Баһа: Хата юҡ – 5; 1 хата - 4; 2 хата – 3; 3,4 хата – ҡабатларға (Слайд)
Уҡытыусы: Уҡыусылар, тағы ла өй эше булараҡ әҙерләп алып килгән материалдарығыҙҙы дәрес барышында ҡуллана алаһығыҙ. Ошонан сығып күҙаллайыҡ әле: “Бөгөн уҡыясаҡ әҫәр ниндәй темаға ҡарай икән?” ( Бөйөк Ватан һуғышы темаһы).
Эйе, бөтә илебеҙ Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығын билдәләгән осорҙа дәресебеҙҙең темаһы бик актуаль яңғырай.
- Яңы теманы проблемалы аңлатыу. Яңы теманы проблемалы
аңлатыу өсөн эпиграф һайлау. Дәфтәргә числоны, теманы яҙыу. (Уҡыусыларҙың уҡытыусы менән фекер алышыуы)
“... Мин барыбер ҡорал тотҡан килеш,
Үҙ халҡымды даулап үлермен...”
Йәки:
“...Атҡайҙарҙы менеп яу сабырмын
Ил өҫтөнә ҡайғы килгәндә...”
Йыйынтыҡтың исемен һайлау. (Тәҡдим ителәсәк исемдәр: “Ватан саҡыра”, “Батырҙар мәңге иҫтә”, “Бөйөк Еңеүегеҙҙе тарих онотмаҫ”
Уҡытыусы: Р.Ниғмәти поэзияһында кешеләрҙе үҙ илен һаҡлау өсөн көрәшкә саҡырыусы, дошманға ҡаршы нәфрәт хисе тәрбиәләүсе өгөт-нәсихәт лирикаһы өҫтөнлөк итә.
Яңы белемде үҙләштереүгә мотивация булдырыу: Поэманы уҡыр алдынан бер мәғлүмәт менән уртаҡлашмаҡсымын. ( фронтовик яҙыусы К.Мәргәндең артист Зәйтүнә Бикбулатованың һалдаттар алдында “Үлтер, улым, фашисты!” поэмаһын һәр береһенең йөрәгенә үтеп инерлек итеп уҡыуы тураһындағы яҙмалары).
Әҫәрҙе уҡыу.
- Нығытыуҙың тәүге этабы. Яңы эшмәкәрлек төрҙәрен үҙләштереү.
Уҡытыусы: ҡәҙерле коллегалар, поэма нисәнсе йылда яҙылған? Был йылдар тарихта нимәһе менән билдәле? Әйҙәгеҙ, тарихсыларҙы тыңлайыҡ.
Тарихсы: Р. Ниғмәти был әҫәрен 1942 йылда яҙған. Тарихтан билдәле булыуынса, 1941 – 1945 йылдар - Бөйөк Ватан һуғышы йылдары. Немец фашистары илебеҙгә һөжүм итә. 1942 йылда Сталинград өсөн ҡаты алыш була....
Уҡытыусы: Поэманың йөкмәткеһен үҙләштереүҙе дауам итәйек. Урал үҙенең приказында дошманға ниндәй характеристика бирә?
Әҙәбиәтсе: (мәкерле, ҡара эсле, аяуһыҙ.... китаптан табып уҡыйҙар)
Ҡанһыҙ
Ҡара эсле
Мәкерле
Һалҡын ҡанлы
Уҡытыусы: Башҡорт яугирҙарының Дон далаларындағы патриотик тойғолары нисек һүрәтләнгән?
Әҙәбиәтсе: Беҙҙең Ватан берәү: ҙур Россия,
Һәм Дон Урал менән бер туған!
- тиҙәр Дон далаларында дошман менән һуғышыусы башҡорт егеттәре. Был һүҙҙәрҙә тыуған ил уртаҡ булыуы идеялары сағыла, был һүҙҙәргә тәрән фекерҙәр, саф хистәр тупланған.
Уҡытыусы: Поэмала Гастелло, майор Нафиҡов телгә алына? Кемдәр улар? Батырҙарҙан тағы ла кемдәрҙе беләһегеҙ?( Гастелло, Майор Нафиҡов, Миңлеғәле Шайморатов, Таһир Күсимов, Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин, Муса Гәрәйев, Александр Матросовтың батырлыҡтары тураһында ҡыҫҡаса һөйләп үтәләр, йыйынтыҡҡа урынлаштыра баралар).
Крайҙы өйрәнеүсе: Бөйөк Ватан һуғышында Мәләүез районынан да 503d ик күп кеше ҡатнашҡан һәм бер нисәүһе Советтар Союзы Геройы исемен алған. Улар: Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы, Рыбалко Иван Игнатьевич, Черных Николай Андреевич, Әминов Миннетдин Ғилметдин улы, Кочетков Степан Михайлович, Рябов Андрей Федорович, Немчинов Александр Михайлович, Гуреев Сергей Николаевич, Сайранов Садыҡ Уйылдан улы, Пасов Николай Трофимович, Синицын Василий Иванович.
Дан орденының тулы кавалерҙары: Банников Василий Васильевич, Кузнецов Григорий Тимофеевич, Михаил Никандрович Бойков. ( был исемлекте лә йыйынтыҡҡа индерәләр)
Крайҙы өйрәнеүсе: Геройҙар иҫтәлегенә ҡалала һәйкәл ҡуйылған. Унда мәңгелек хәтер булып мәңгелек ут яна. Беҙҙең районда бер мәктәп Зөбәй Үтәғоловтың исемен йөрөтә. Беҙҙең мәктәптә 112- се Башҡорт атлы кавалерия дивизияһының данлы юлына бағышланған музей эшләп килә. Быйыл Бөйөк Еңеүгә 70 йыл тула. Бөтә ил ҙур байрамға әҙерләнә, төрлө саралар үткәрелә. ( Мәғлүмәт йыйынтыҡҡа индерелә)
Уҡытыусы:
- Рәхмәт, сығыштарығыҙ өсөн. Икенсе бүлеккә күсәйек. Икенсе бүлек “Уралдың хаты” тип атала. Ул кемдәргә төбәлгән?
Әҙәбиәтсе:
-Уралдың батыр улдарына.... Урал үҙ телмәрендә Тыуған ил азатлығының ни икәнен әйтә. Илен-ерен һаҡлап дан ҡаҙанған батыр улдарын иҫкә ала , дошманға ҡаршы яуға сығырға саҡыра. Уралтауҙың үҙ улдарына мөрәжәғәтенә ҙур патриотик, оло туғанлыҡ тойғолары һалынған....
Уҡытыусы: Тыуған илен дошмандан һаҡлауҙа урыҫ һәм бүтән халыҡтар менән бер рәттә көрәшкән башҡорт халҡы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында үҙен ҙур данға күмде. Башҡорт атлы дивизияһында ғына Советтар Союзы исемен алған һалдат һәм офицерҙарҙың һаны 70-кә етте. “ Үлтер , улым, фашисты!” поэмаһында илебеҙ кешеләрен ошондай батырлыҡтарға илтеүсе көстөң сығанағы – патриотизм, милли ғорурлыҡ, ватансылыҡ, халыҡтар дуҫлығы икәнлеге бөтә тулылығы менән сағыла.
Ситуацион момент йәки проблемалы һорау.
Хәҙерге йәшәйешебеҙгә әйләнеп ҡайтайыҡ әле. “Йәшлек” гәзитенең бер һанында “ Һуғыш бөттө... һуғыш дауам итә...” тигән бер мәҡәлә уҡыным, бәлки һеҙ ҙә уҡығанһығыҙҙыр, был һүҙҙәрҙе һеҙ нисек аңлайһығыҙ?
Журналист. Мин был һүҙҙәрҙе Украинала барған политик тотороҡһоҙлоҡ,бер кемгә лә кәрәкмәгән һуғыш менән бәйләр инем. Украинала ысын мәғәнәһендә аяуһыҙ һәғыш бара, меңәрләгән тыныс йәшәгән халыҡ . Фашистар кеше йәшәгән йорттарҙы, дауаханаларҙы, балалар баҡсаларын, мәктәптәрҙе бомбаға тотоуҙо дауам итә. Порошенко, Яценюк кеүектә арҡаһында ҡан ҡойола...
Тәрбиәүи момент.
Уҡытыусы: Эйе, Икенсе донъя һуғышының әле яралары уңалмаған Украинала һуғыш ҡупты. Арсений Яценюктың Германияла Ангела Меркель менән осрашыуында, хатта Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзын азатлыҡ өсөн көрәшеүсе итеп түгел, ә Германияға баҫып инеүсе булараҡ күрһәтеп, ярамһаҡланырға тырышты. ( әйткәндәй Яценюк унда аҡса һорарға барғайны). Ниндәй ялағайлыҡ, түбәнселек! Хатта тарихты киренән яҙырға теләүселәр ҙә юҡ түгел.
Дуҫ тигәнең дошман булып арҡаңа бысаҡ ҡаҙарға мөмкин. Әммә шундай саҡтарҙа ла түбәнселеккә төшмәй кеше булып ҡалырға кәрәк. Үҙ халҡыңдың фиҙаҡәр улы, милләтеңдең батыр көрәшсеһе, илеңдең патриоты булыу мөһим.
Ижади минуттар.
Уҡыусылар, бөтә ошо һөйләшеүҙәрҙән һуң һеҙҙең күңелегеҙҙә ниндәй уйҙар, фекерҙәр тыуҙы шуларҙы аҡ ҡағыҙға төшөрөргә тәҡдим итәм. ( Уҡыусылар 5 минут эсендә мини инша яҙалар. Уның исеме “Беҙ тыныслыҡ яҡлы” йәки “Булмаһын ерҙә һуғыш” булырға мөмкин. Оригинал исемдәр маҡтауға лайыҡ. Ул гәзиткә мәҡәлә булырға ла мөмкин - уҡыусылар ҡарамағында)
Слайд. Ю.Һағынбаев “Өсмөйөшлө һалдат хаты” йыры.
Бер-ике уҡыусы үҙенең яҙғандарын уҡып ишеттерә.
Уҡытыусы: Идея-тематик йөкмәткеһе, художество үҙенсәлеге яғынан был поэма ниндәй жанрға оҡшаш , уҡыусылар?
Әҙәбиәтсе: “Үлтер,улым, фашисты!” поэмаһы художество үҙенсәлеге яғынан героик эпостарға яҡын. Уралтауҙы тасуирлаған өлөштәр һәм Уралтауҙың телмәре, фарманы, хаты рәүешендә яҙылған бүлектәр ҡобайыр алымдарында бирелә....
Төркөмдәрҙә эш. Һәр бер төркөмгә поэманан һүрәтләү сараларын табырға ( эпитет, метафора, сағыштырыу, йәнләндереү, фразеологизмдар, мәҡәл-әйтемдәр һ.б.)
Уҡытыусы: уҡыусылар, беҙ һеҙҙең менән Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!” поэмаһынан алынған өҙөккә тулы анализ бирҙек. Хәҙер шуны ҡыҫҡаса , әммә конкрет схема рәүешендә күрһәтәйек (Әҫәрҙең жанрын, проблематикаһын, тематикаһын, идеяһын, образдар системаһын һәм тел-стиль үҙенсәлектәрен билдәләү). Слайд.
Ошо эштәребеҙ менән бер рәттән йыйынтыҡ сығарыу проектын башҡарҙыҡ. Проектты яҡлайыҡ.
- Нығытыу.
Проектты яҡлау (уҡыусы сығышы)
“Бөйөк Еүеңегеҙҙе тарих онотмаҫ” исемле йыйынтыҡ Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арнала. Беҙ төркөмдәргә бүленеп йыйынтыҡҡа мәғлүмәттәр тупланыҡ. Һәр бер төркөм йыйынтыҡты сығарыуҙа үҙ көсөн индерҙе. Был йыйынтыҡта Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып батырлыҡтар күрһәткән яуҙирҙар, йәғни Советтар Союзы геройҙары тураһында мәғлүмәттәр, фотоһүрәттәр тупланды. Улар Миңлеғәле Шайморатов, Муса Гәрәев, Таһир Күсимов, Александр Матросов һәм башҡалар.
Шулай уҡ, йыйынтыҡта Мәләүез районынан сыҡҡан батырҙар тураһында мәғлүмәт бар. Уларҙың хәтерен мәңгеләштереү буйынса фотоһүрәттәр урынлаштырылды.
Тағы ла 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы юлы- һандарҙа һәм факттарҙа тигән бүлек бар.
Был йыйынтыҡ Бөтә ил Бөйөк еңеүҙең 70 йыллығын билдәләгән осорҙа бик актуаль...
Рефлекция. (Эштең һөҙөмтәһен анализлау - танып белеү, сағыштырыу, баһалау).
Йомғаҡлау. Шулай итеп, Бөйөк Ватан һуғышы кешеләрҙең батырлыҡ һәм түҙемлек сифаттары менән бергә, мораль көсөнә, эске сафлығына, ныҡлығына ҙур һынау булды. Ватансылыҡ, Тыуған илде һөйөү тойғоһо иң ауыр моменттарҙа ла кешегә ҙур көс бирә, тиңһеҙ батырлыҡтарға илтә.
Поэма һуғыш йылдарында халыҡтың яратып уҡыған әҫәрҙәренең береһенә әйләнде, уның күп строфалары өскөл фронт хаттарында ла урын алды.
Уҡыусылар,дәресебеҙҙең девизын тағы ла бер иҫкә төшөрәйек...
Беҙ бөгөн әҙәби әҫәрҙе уҡып һәм анализлап ҡына ҡалманыҡ, ә ғәзиз ерҙе һөйөү, тыуған халыҡҡа фиҙаҡәр хеҙмәт итеү кеүек сифаттарҙы үҙебеҙгә алдыҡ. Тыуған еребеҙҙең батыр, илһөйәр ҡыҙҙары һәм улдары булайыҡ. Быйыл хөкүмәтебеҙ тарафынан “Әҙәбиәт йылы” тип билдәләнде. Әҙәбиәт менән дуҫ булайыҡ, дуҫтар!
Өйгә эш: 1) Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!” әҫәрендә илһөйәрлек проблемаһының сағылышы” тигән темаға инша яҙырға.
2) Ошо уҡ темаға шиғыр йәки ҡобайыр яҙып ҡарарға.
3) Гәзиткә мәҡәлә яҙырға.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Разработка открытого урока по теме: Типы ульев. Устройство ульев.
Содержание этого урока соответствует содержанию программы ПП по профессии "Пчеловод". Мною подготовлен весь дидактический материал для формирования социально – профессиональной компетентности и учебно...
Великая Отечественная война. Полное изгнание фашистов с территории СССР
Полное изгнание фашистов с территории СССР...
Злодеяния фашистов в воронежском крае.
Занятие внеурочного(межпредметного) модуля Россошь в годы Великой Отечественной войны....
«Немцы и фашисты – слова-синонимы?»
Работа была представлена на школьной, а затем и муниципальной научной конференции.Тема: Немцы и фашисты – слова-синонимы?Цель работы: выяснить, почему часто слова «немец» и «фашист» ставят в один ряд...
Реализация образовательного проекта «70-летие Победы над фашистами в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. – детям образовательных организаций Санкт-Петербурга»
VI Алишевские чтения проходят в год 70-летия Победы над фашизмом в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов. В этой войне участвовали фронтовики из Союза Советских Социалистических республик....
М.Кәримдең "Үлмәҫбай" поэмаһында илһөйәрлектең сағылышы
Эш т9р29ре бирелг9н у3ыу материалыУ3ыу материалын 72л9штере7буйынса ет9кселекМа3сат:1)Халы3 ша1иры Мостай К9римде4 тормош юлы 89м ижады мен9н 3ы63аса таныштырыу. 2) “7лм96бай” п...


text:
Н.Мусин "Төлкөнө алдап буламы?"
методическая разработка (5 класс) на тему
Разработка урока по внеклассному чтению в 5 классе
Скачать:
Предварительный просмотр:
Ноғман Мусин.
“Төлкөнө алдап буламы?”
Баһауетдинова Альмира Рафаил ҡыҙы,
Багаутдинова Альмира Рафаиловна
Башҡортостан Республикаһы
Архангел районы муниципаль районы
Тирәкле урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Республика Башкортостан
МР Архангельский район
Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д.Тереклы
Тема: Н.Мусин. “Төлкөнө алдап буламы?” (кластан тыш уҡыу дәресе)
Маҡсаттар:
- Н.Мусиндың тормошо һәм ижады менән таныштырыу, әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү;
- анализлау һәм прогнозлау һәләтен нығытыу, һүҙ байлығын арттырыу, яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү, уҡыусыларҙың уҡыу күнекмәләрен һәм фекерләү һәләтен үҫтереү;
- уҡыусыларҙа хайуандарға ҡарата мәрхәмәтлелек, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, яҙыусы ижадына ҡыҙыҡһыныу уятыу, ихтирам тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: Н.Мусин тураһында плакат, китаптар күргәҙмәһе, мультимедиа проекторы, компьютер, тест.
Дәрес төрө: яңы материал менән танышыу дәресе.
Уҡытыу алымдары: әңгәмә, һорау-яуаптар, һүҙлек менән эш, уҡытыусының тасуири уҡыуы, ял минуты, төркөмдәрҙә эҙләнеү эше.
Предмет һөҙөмтәләре: Н.Мусиндың тормошо һәм ижады тураһында мәғлүмәттәр алыу, әҫәрҙе анализлай белеү, һорауҙарға яуап бирә белеү, ижади эш яҙыу.
Метапредмет һөҙөмтәләре: дәрескә маҡсат ҡуйыу, проблеманы аңлау, уны тормошҡа ашырырға тырышыу, үҙ аллы белем алыу, мәғлүмәт йыйыу һәм уларҙы ҡуллана белеү, яңы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу, уҡыған әҫәрҙе тормош менән бәйләй белеү, үҙ белемеңде баһалау, һорауҙарға яуап бирә белеү, һығымта яһай белеү.
Шәхси һөҙөмтәләр: хайуандарға ҡарата мәрхәмәтлелек, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш кәрәклеген аңлау, Н.Мусин ижадына ихтирам тәрбиәләү.
Дәрес барышы
I.Ойоштороу мәле.
1. Психологик комфорт булдырыу.
Хәйерле көн теләп ҡояш ҡалҡа,
Уяналар ауыл, ҡалалар.
Үҙ телемдә һеҙҙе сәләмләйем:
Хәйерле көн һеҙгә, балалар!
Йылы һүҙҙән тыуған оло шатлыҡ
Көнө буйына етә.
Изге көн теләп өндәшәм:
Балалар, хәйерле иртә!
Уҡытыусы. Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Һәр иртәбеҙ, көнөбөҙ, һәр дәресебеҙ ошо яғымлы һүҙҙән, сәләмләүҙән башлана. Бөгөн дә бер-беребеҙгә сәләмәтлек теләп, ихлас йылмайыу бүләк итеп, дәресебеҙҙе башлап ебәрәйек.
2.Мотивация. Эпиграф уҡыу.
Уҡытыусы. Уҡыусылар! Дәресебеҙҙең эпиграфын уҡыйыҡ әле. “Тырышҡан ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан” тип әйтелгән. Һеҙ был мәҡәлде нисек аңлайһығыҙ?Тырышлыҡ нимәгә килтерә? (яуаптар)
Уҡытыусы. Тимәк, һеҙ бөгөн дә тырышып эшләп, яңы белемдәрҙе үҙегеҙ алырһығыҙ. Дәрестәге эшебеҙҙе нисек баһаларбыҙ?(яуаптар) Яҡшы, һәр берегеҙ үҙ эшегеҙҙе үҙегеҙ баһаларһығыҙ.
3.Уҡыу мәсьәләһен булдырыу.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, хәҙер экранға ҡарайыҡ әле. Бик күп яҙыусылар, шағирҙар тирә - яҡ, тыуған тәбиғәт тураһында әҫәрҙәр ижад иткәндәр. Хәҙер һеҙгә бер яҙыусы тураһында уҡып ишеттәрәм. “Бала саҡтан буласаҡ яҙыусы ҡоштар, хайуандар, бөжәктәр, ғөмүмән, тәбиғәт тормошо, уның мөғжизәләре менән ҡыҙыҡһына. Күргән, белгәндәрен башҡаларға еткереү теләге уға ҡыҙыҡлы әҫәрҙәр яҙырға булышлыҡ итә. Ул урманды, уның матурлығын, байлығын данлап, талантлы яҙыусы булып таныла”.
- Һеҙҙең фекерегеҙсә, кем тураһында был һүҙҙәр? Башҡорт әҙәбиәтендә экология, тәбиғәт, тирә - яҡ тураһында иң күп яҙған яҙыусы кем ул? Уны “урман йырсыһы” тип тә йөрөтәләр. Исем-фамилияһын таблоға ҡарап табайыҡ (яуаптар)
Уҡытыусы. Афарин! Ул яҙыусы - хәҙерге әҙәбиәттең иң күренекле прозаигы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премия лауреаты Ноғман Мусин.
4.Дәрестең маҡсатын, йөкмәткеһен билдәләү. Актуалләштереү.
Уҡытыусы. Дәресебеҙҙең темаһын нисек билдәләр инегеҙ? Экрандағы һүрәткә, күргәҙмә материалға ҡарап, әйтеп ҡарағыҙ әле. (яуаптар)
Уҡытыусы. Тимәк, бөгөн дәрестә нимә эшләрбеҙ? (яуаптар)
Уҡытыусы. Эйе, уҡыусылар, беҙ яҙыусының тормошо һәм ижадына байҡау яһарбыҙ, уның матур бер әҫәре менән танышып китербеҙ, белемебеҙҙе тәрәнәйтербеҙ, тел байлығын арттырырбыҙ. Дәфтәргә числоны, теманы яҙып ҡуяйыҡ.
(число, тема яҙҙырыу)
II. Яңы материалды өйрәнеү. Уҡыу проблемаһын сисеү.
1. Төркөмдәрҙә эш.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, Кем һуң ул Н.Мусин? Был һорауға яуап бирергә беҙгә ошо схема ярҙам итер: Ҡайҙа? Ҡасан? Кем? Нисә? Хәҙер бергәләп ошо һорауҙарға яуапты таратма материалдар, дәреслек, Интернет селтәре буйынса табайыҡ. Тиҙерәк булһын өсөн төркөмләп эшләйек:
1 төркөм: Ҡайҙа? Ҡасан?
2 төркөм: Кем? Нисә?
(уҡыусыларҙың үҙ аллы эшләүе)
Уҡытыусы. Уҡыусылар, хәҙер тапҡан мәғлүмәттәрҙе иптәштәребеҙгә еткерәйек. Мин һеҙгә презентация менән ярҙам итермен.
(уҡыусылар сығышы)
1) Ҡайҙа?Ҡасан? Ноғман Сөләймән улы Мусин 1931 йылдың 17 июлендә хәҙерге Ишембай районы Ҡолғона ауылында тыуған. Башта ул үҙ ауылдарында 7 йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1947 йылда Маҡар урта мәктәбен тамамлағас, Ҡолғонаға уҡытыусы булып ҡайта. 1958 йылда “Ағиҙел” журналына эшкә килә, ошонан һуң әҙәбиәттән айырыла алмай.
2) Нисә? Унлап романы, бик күп хикәйәләре, утыҙлап повесы бар.
3) Ниндәй? Ул - үткер күҙле прозаик. Ижады 1953 йылда “Минең дуҫ” тигән хикәйәнән башлана. Тәүге повесы “Зөһрә” 1955 йылда яҙылып, 1956 йылда “Әҙәби Башҡортостан журналында донъя күрә. Артабан “Тревога алдынан”, ”Ер биҙәге”, ”Ауылым юлы”, ”Кеше йылмая”, ”Күксә урманында”, ”Һинең мөхәббәтең” тигән повестар, күп кенә хикәйәләр бер-бер артлы баҫылып сыға.1968 йылда “Өҙәрем юл кешеләре” тигән тәүге романын баҫтырып сығара. Тәүге романын уҡыусылар йылы ҡабул иткәс, яҙыусы тағы ла дәртләнеберәк ижад эшенә сума. ”Һайлап алған яҙмыш”, ике китаптан торған “Мәңгелек урман”, ”Зәңгәртауҙа аҡ болан”, ”Яралы кеше тауышы”, ”Таң менән сыҡ юлдарға”, ”Һуңғы солоҡ”, ”Шунда ята батырҙар һөйәге” романдарын һәм бик күп хикәйәләр, повестар яҙырға өлгөрә ул.
Башҡорт халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин үҙенең әҫәрҙәрендә күберәк тәбиғәткә дан йырлай.
4) Кем? Н.Мусин - Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Уҡытыусы. Шулай итеп, бергәләп тулы ғына мәғлүмәттәр алдыҡ. Афарин! Эштәрегеҙ өсөн ҡағыҙҙарҙа үҙегеҙгә баһа ҡуйығыҙ.
2. “Төлкөнө алдап буламы” хикәйәһе буйынса эш.
Уҡытыусының тасуири уҡыуы.
Уҡытыусы. Эйе, башҡорт халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин үҙенең әҫәрҙәрендә күберәк тәбиғәт тураһында яҙа, кешене лә ана шул тәбиғәттең бер балаһы итеп күрһәтә. Уны хатта “урман йырсыһы” тип йөрөтәләр. Хәҙер шундай әҫәрҙәренең береһе - “Төлкөнө алдап буламы” хикәйәһе өҫтөндә эште башлайыҡ. Әҫәрҙә һүҙ нимә тураһында барасаҡ тип уйлайһығыҙ? (яуаптар)
Уҡытыусы. Алдан фараз итеүебеҙ тап килерме? Уҡыу барышында уйлап ултырығыҙ. Мин һеҙгә был хикәйәне уҡып ишеттерәм.
Һүҙлек эше.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, оҡшанымы әҫәр? Хикәйәлә әйтелгәндәр бөтәһе лә аңлашылдымы? Әйҙәгеҙ бер нисә ауырыраҡ аңлайышлы һүҙҙе ҡарап китәйек һәм дәфтәргә яҙып ҡуяйыҡ.
Сәке –
Дороп (дробь) –
Сүрәгәй – йорт өйрәгенән бәләкәйерәк өйрәк (чирок)
Ҡыраз битләү –
Ҡаулан – (жнивьё)
Һорауҙарға яуаптар.
Уҡытыусы. Беҙ һеҙҙең менән хикәйә уҡыныҡ. Хикәйәлә нимә тураһында һүҙ бара? Фаразыбыҙ тап килдеме? (яуаптар)
Уҡытыусы. Ниндәй миҙгел тураһында һүҙ бара? Ҡайҙан белдегеҙ? Табып уҡып күрһәтегеҙ. (уҡыусыларҙың уҡыуы)
Уҡытыусы. Әҫәрҙә ваҡиғалар кем исеменән һөйләнелә? Уның тураһында нимәләр белдегеҙ? (яуаптар)
Уҡытыусы. Хикәйәлә кем тураһында һүҙ бара? Кем ул? Шөғөлө ниндәй? (яуаптар)
Уҡытыусы. Уның шөғөлө аша ниндәй һыҙаттары асыла? (яуаптар)
Уҡытыусы. Эйе, Әбделнәғим бабай - ул һунарсы. Ул ғүмеренең күп өлөшөн урманда үткәргән. Бабай үҙ ғүмерендә ниндәй генә хәлдәргә тарымаған да ниндәй генә тәбиғәт серҙәрен асмаған! Малайға ул ниндәй ҡыҙыҡ хәлде һөйләй? (яуаптар)
Уҡытыусы. Шулай итеп, хикәйәнең исеменә сығарылған һорауға нисек яуап биреп була? Төлкөнө алдап буламы? Нисек итеп? (яуаптар)
IV. Ял минуты.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, төлкө тураһында халҡыбыҙ күп әҫәрҙәр ижад иткән. Шуларҙың береһенән өҙөк тыңлап, ял итеп алайыҡ.
(“Төлкө менән арыҫлан” әкиәтенән өҙөк тыңлау)
V. Белемде нығытыу.
Төркөмдәрҙә эш.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, ял итеп алдыҡ, эшебеҙҙе дауам итеп, төркөмдәрҙә эшләп алайыҡ.
1-се төркөмгә эш: хикәйәнән төлкө тураһында әйтелгән урындарҙы табып уҡырға;
2-се төркөмгә эш: Интернет селтәренән төлкө тураһында мәғлүмәт табырға;
(төркөмдәрҙең үҙ аллы эшләүе)
Уҡытыусы. Шулай итеп, хикәйәлә төлкө тураһында нимә әйтелә? (1-се төркөмдөң яуаптары)
Уҡытыусы. Ә һеҙ төлкө тураһында нимәләр белдегеҙ? (2-се төркөмдөң яуаптары)
Төлкө — эттәр ғаиләһенә ҡараған ослораҡ моронло, оҙон ялбыр ҡойроҡло йыртҡыс йәнлек[1]. Төлкө һөтимәр хайуан. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 40—60 см, ауырлығы 6—10 см. Төлкө ҡыҙыл төҫтә була. Урманлы далала, далала йәшәй. Төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Тәүлек буйы, бигерәк тә кисен әүҙем. Төлкө - мәкерлек билдәһе, хәйләкәрлек, етеҙлек символы.
VI. Контроль.
Уҡытыусы. Шулай итеп, уҡыусылар, төлкөнөң хәйләкәр йәнлек икәнлеген белдек, ләкин кәрәк саҡта төлкөнән дә хәйләкәрерәк булырға кәрәк икән. Шулай ҙа, Әбделнәғим олатай ниндәй һығымта яһай? Уның һүҙҙәрен табып уҡыйыҡ та аңлатып китәйек.(яуаптар)
Уҡытыусы. Эйе, донъяны хәйлә менән генә көтөп булмай. Үҙ көсөңә ышанып, тырышып эшләһәң генә донъялағы ҡаршылыҡтар 1fa0 ҙы үтеп була, маҡсатыңа етеп була. алдатып йәшәп булмай. Әбделнәғим бабайҙың һүҙҙәрен дәфтәргә яҙып ҡуяйыҡ һәм иҫебеҙҙә ҡалдырайыҡ.
(дәфтәргә яҙып ҡуйыу)
Уҡытыусы. Уҡыусылар, һөйләшеүҙе йомғаҡлап, әйҙәгеҙ, алған белемдәребеҙҙе тикшереп китәйек.
(тест һорауҙарына яуап биреү)
Тест һорауҙары:
1. Н.Мусин ҡайҙа тыуған ?
а) Салауат районы Арҡауыл ауылында
б) Ишембай районы Ҡолғона ауылында
в) Күгәрсен районы Туйымбәт ауылында
2. Яҙыусы ҡасан тыуған?
а) 1919 йылдың 20 октябрендә
б) 1932 йылдың 12 февралендә
в) 1931 йылдың 17 июлендә
3.”Төлкөнө алдап буламы?”
а) нәҫер
б) хикәйә
в) шиғыр
4.Тәүге әҫәренең исеме?
а) ”Аҡ бурандар”
б) “Атайымдың ос һәнәге”
в) ”Минең дуҫ”
4. Н.Мусин кем ул?
а) Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы
б) Башҡортостандың халыҡ шағиры
в) Башҡортостандың халыҡ артисы
5. Н.Мусин нимәләр яҙа?
а) Роман, шиғыр, хикәйә
б) Хикәйә, повесть, роман
в) Хикәйә, повесть, шиғыр
6. Н.Мусинды кем тип йөрөтәләр?
а) тау йырсыһы
б) ауыл йырсыһы
в) урман йырсыһы
Уҡытыусы. Алдан килешеү буйынса, үҙебеҙҙең эштәребеҙҙе үҙебеҙ баһалайбыҙ һәм баһалау ҡағыҙҙарын йыйып бирәбеҙ.
VII. Рефлекция.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, дәресебеҙҙең маҡсаты ниндәй ине? Маҡсатыбыҙға ирештекме? Дәрестә нимәләр белдек? Үҙебеҙгә нимәләр алдыҡ? Ноғман Мусиндың әҫәре оҡшанымы? Ул беҙгә нимә әйтергә теләгән? (яуаптар)
Йомғаҡлау. Уҡыусылар, дәрес аҙағына яҡынлашты. Бөгөн дәрес бик фәһемле булды, күп файҙалы мәғлүмәттәр алдыҡ. “Урман йырсыһы” Ноғман Мусин кеүек ҡоштар, хайуандар, бөжәктәр, ғөмүмән, тәбиғәт тормошо, уның мөғжизәләре менән ҡыҙыҡһынығыҙ. Урманды, уның матурлығын, байлығын күрә белегеҙ, һаҡсыл булығыҙ! Барыбыҙ ҙа дәрестә тырышып эшләне. Дәресебеҙ тамам. Һау булығыҙ!
Өй эше. 1. Хикәйәнең йөкмәткеһен һөйләргә әҙерләнергә.
2. Н.Мусинға арналған проект эше (презентация, хат, фотогалерея
һ.б.) башҡарырға.
3. Хикәйә буйынса иллюстрация эшләргә.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Ноғман Мусин “Төлкөнө алдап буламы?”
Тема: Н.Мусин. “Төлкөнө алдап буламы?” (кластан тыш уҡыу дәресе)Маҡсаттар:Н.Мусиндың тормошо һәм ижады менән таныштырыу, әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү;анализлау һәм прогнозлау һәләт...


text:
Разработка урока по башкирской литературе
план-конспект урока (8 класс) на тему
Разработка урока по башкирской литературе Рәми Ғариповтың «Урал йөрәге» шиғри хикәйәте
Скачать:
Предварительный просмотр:
8-се синыфта әҙәбиәт дәресе.
Тема: Рәми Ғариповтың «Урал йөрәге» шиғри хикәйәте
Илен һөймәҫ кенә телен һөймәҫ, Иле юҡтың ҡына теле юҡ!
Маҡсат: «Урал йөрәге» шиғырының идея – тематик йөкмәткеһе менән танышыу тел, халыҡ, ил тойғоһо төшөнсәләренең һәр кемгә ғәзиз булыуын аңлатыу, уларҙы һаҡлау – изге бурыс икәнлеген төшөндөрөү Тыуған ил, тел яҙмышына битараф булмаған яҡлаусы, һаҡлаусы ил улдары һәм ҡыҙҙары тәрбиәләү
Йыһазландырыу: телевизор, кассета,журнал, буклеттар, йөрәктәр
Дәрес барышы:
- Уҡытыусының инеш һүҙе.
Һаумыһығыҙ, һаумы әле, Ниндәй йылы һүҙ икән! Күңелдәрҙе иретерлек, Һәр кемгә лә үҙ икән!
Һаумы, ҡояш, Һаумы,зәңгәр һауа, Һаумыһығыҙ, уҡытыусым, Һаумыһығыҙ, дуҫтарым!
1. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау- карточкалар менән эш.
Рәми Ғарипов ҡайһы йылдарҙа йәшәгән? 1)1911-1939 2) 1909-1968 3)1932-1977 4)1919 -2005
Рәми Ғарипов ниндәй бөйөк исемгә лайыҡ була? 1)Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре 2) Башҡорт халыҡ шағиры 3) Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы 4) Башҡортостандың халыҡ рәссамы
Рәми Ғарипов ҡайһы ауылда тыуған? 1)Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында 2) Переволоцк районы Ҡунаҡбай ауылында 3) Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Ҡалта ауылында 4) Башҡортостандың Шишмә районы Келәш ауылында
Рәми Ғарипов ҡасан яҙыша башлай ? 1) 1939-1946 йылдарҙа тыуған ауылы мәктәбендә уҡығанда 2) 1946-1950 йылдарҙа Өфөлә 9– сы мәктәптә уҡығанда 3) 1950-1955 йылдарҙа Мәскәүҙә Яҙыусылар институтында уҡығанда 4) 1941 -1945 йылдарҙа
Рәми Ғариповтың ҡайһы шиғри йыйынтығына Башҡортостандың халыҡ шағиры Салауат Юлаев премияһы лауреаты Мостай Кәрим яҡшы баһа бирә 1) Йүрүҙән. Өфө, 1954. 2) Таш сәскә. Өфө, 1958. 3) Һабантурғай йырҙары. Өфө, 1964. 4) Осоу. Өфө, 1966. 5) Аманат. Өфө, 1969. 6) Миләш-кәләш. Өфө, 1974. 7) Йондоҙло уйҙар. Өфө, 1979. 8) Умырзая йыры. Өфө, 1981. 9) Ғүмәр Хәйәм.Тәржемәләр. Өфө, 1992.
Көслө лә ул, бай ҙа, яғымлы ла, Кәм күрер тик уны кәм күңел…
Был өҙөк Рәми Ғариповтың ҡайһы шиғырынан алынған? 1) «Урал йөрәге». 2) «Салауат батыр». 3) «Аманат». 4) «Уйҙарым». 5) «Туған тел».
2.Таблица буйынса шағирҙың биографияһын һөйләү.
II. Яңы тема. 1. Хикәйәт жанрының үҙенсәлектәрен асыҡлау. Хикәйәт – легендаларға нигеҙләнеп йәки легенда рухында яҙылған юғары романтикалы һәм тәрән фәлсәфәле әҙәби әҫәр.
2.Һүҙлек эше – таныш булмаған һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен асыҡлау.
Ҡан тамыры – вены
Ҡурсыу- һаҡлау, яҡлау
Тамға – мөһөр,клеймо
Ырыҫ – бәхет, счастье
Тотҡон- әсир, узник
Юраусы – әүлиә,толкователь, предсказатель
Сал - аҡ,седой
3.Шиғырҙы тасуири уҡыу.
4. Шиғырҙың идея-тематик йөкмәткеһен асыҡлау.
а) Тема һәм проблеманы билдәләү.
- Әҫәр кем йәки нимә тураһында? (тел, халыҡ, ил тойғоһо төшөнсәләре , Тыуған ил, тел яҙмышына битараф булмаған яҡлаусы, һаҡлаусы ил улдары һәм ҡыҙҙары)
- Ул ни өсөн шулай атала?
б) Хикәйәттең композицияһы.
-Шиғырҙы нисә өлөшкә бүлергә мөмкин? Ни өсөн?
- Һәр бүлектә нимә һүрәтләнә?
-Бүлектәргә ниндәй исемдәр бирергә мөмкин?
в) Хикәйәттең төп идеяһы .
- Әҫәрҙең төп фекере ниндәй?
-Автор шиғыр аша нимә әйтергә теләгән?
5.Уҡыусыларҙың яуабын йомғаҡлау. Әҫәрҙә Урал күкрәгендә урынлашҡан Башҡортостан һәм халыҡ яҙмышы хаҡында уйланыуҙар аша шағир тарихҡа мөрәжәғәт итә, азатлыҡ өсөн көрәш батырҙарын телгә ала (Салауат Юлаев, Шәһит Хоҙайбирҙин, Баһау Нуриманов). Киләсәккә байҡау яһай.Шиғырҙың йөкмәткеһен ике өлөлшкә бүлергә мөмкин. Тәүге бүлектә шағир халҡының яу юлдары буйлап үткәндәргә сәйәхәт ҡыла. Фажиғәле һәм шанлы тарих биттәрен автор Урал образына бәйләй. Уралтау бөтәһенә лә шаһит:уның ҡуйынына илен ҡурсып яуға күтәрелгән ирҙәр ҡәбере һыйынған, ирек һөйгән халҡы ике башлы ҡарағош тырнағынан һис ҡотола алмаған.Даусан ғорур халыҡ азатлыҡ өсөн көрәштә барыһын кисергән, әммә башын эйеп ҡол хәленә төшмәгән. Әҫәрҙең икенсе бүлеге « Юҡ, үлмәне халҡым!» тигән ғорур раҫлау менән башланып китә.Башҡорт оҙаҡ быуаттар даулашып, үҙ иркен яулап алған.Ул утлы дауыл эсендә Шәһит Хоҙайбирҙин, Баһау Нуриманов кеүек яңы батырҙар сыныҡҡан. Шиғырҙың һуңғы өлөшөндә автор ирек яулаған Уралтау менән Ағиҙелкәйгә ҡарап һоҡлана, ошо илдә бәхет таңы атыуын сикһеҙ шатлана һәм ғорурлана. Әҫәрҙең төп фекере шул.
6. Художество үҙенсәлектәрен тикшереү.
1).Шиғырҙың лексикаһы. Шиғырҙы ике өлөшкә бүлеп була, тигәйнек. Әммә автор уны биш мәғәнәүи бүлеккә айырған. Һәр бүлектән терәк һүҙҙәрҙе табығыҙ һәм ни өсөн ҡулланылыуын асыҡлағыҙ.
- илкәйем, йөрәк, ҡан тамыры,ҡурай; ҡанлы- данлы тарих,ҡан-йәш, ҡурай; -йөрәк ҡаны, ҡан-йәш һеңгән аяҡ аҫты, ҡурай;
-үлмәне,ҡайтарырға ирек-ырыҫын,азат бул, өҙөп ырғытылды ҡул-аяҡтан ҡанлы бығауҙар;
-ҡурай,ҡаны менән (яҙып данын),йөрәк,ырыҫ-бәхет,төйәгем, бәхет таңы.
2). « Тыуған ил төшөнсәһен» шағир ниндәй һүҙҙәр менән биргән?
Тыуған илкәйем, һәр ташыңа,ил-ояһы, изге төйәк,ватан
3). Синонимдар,антонимдар бармы?
- Моң-зар, зар-һағыш, ҡан-йәш, ил-оя, азатлыҡ-ирек, ырыҫ-бәхет, үткәндәр- сал тарих,ни кисермәгән- ни үтмәгән уның башынан.
- Аҡ батшалар ҡара ҡулдар менән Муйынынан уның аҫтылар!
Алҡаланып ятҡан Ағиҙелкәй, Ҡайғы-шатлыҡ менән ташҡанһың.
Еңел ҡурай түккән ауыр моңдар Ҡан-йәшеме әллә уларҙың?
4). Тасуирлау саралары
Эпитет: ауыр моң-зарҙар,сал тарих,сал сәс,ҡанлы-данлы тарих, ҡанлы бығау,ҙур йөрәк, ҡарт Урал, шат йәшлек, изге төйәк, хаҡ яҙмыш
Метафора: Урал күкрәге, йөрәк ҡаны, йөрәк ҡанын эскәс, Урал тотҡоно, ирек рсҡоно, утлы дауыл, бәхет таңы
Сағыштырыуҙар: йөрәк кеүек, ҡан тамыры булып
Йәнләндереү: күкһелләнә Ағиҙелкәйем,күккә ашҡан Урал тауҡай, Ағиҙелкәй ҡайғы-шатлыҡ менән ташҡан
5) Автор ҡулланған фонетик саралар.
1-се строфала «к» өнөнөң ҡабатланыуы лирик геройҙың Тыуған илгә һөйөүен, йылы уй-хисен күрһәтә. (аллитерация-к,ҡ,с,ш,р,ҙ,ҫ) күренештәре 2-се строфала «у» өнө уйланыу мәғәнәһен бирә (ассонанс – а,у,ү)күренештәре
6) текстың синтаксисы һәм пунктуацияһы буйынса эш. - ниндәй һөйләмдәр ҡулланылған? –инверсия күренеше күҙәтеләме? -ни өсөн өндәү, һорау һөйләмдәр күп? (фекер йөрөтөң, уйланыу, күҙ алдына килтереү,факттарҙы ҡаршы ҡуйыу)
III. Дәресте йомғаҡлау. Баһалау.
Тыуған ил, тел яҙмышына битараф булмаған яҡлаусы, һаҡлаусы ил улдары һәм ҡыҙҙары бар беҙҙең арала ла.Бөтә кеше кеүек, шағир ҙа –заман улы. Замандан шағир тыуа, шағирҙа заман йәшәй.
IV. Өйгә эш. Өҙөк ятлап килергә.
Ныҡ тор,егет. хаҡлыҡ хаҡына һин, тура ҡарап әйт һин ир һүҙен
Ҡан тамыры – вены
Ҡурсыу- һаҡлау, яҡлау
Тамға – мөһөр,клеймо
Ырыҫ – бәхет, счастье
Тотҡон- әсир, узник
Юраусы –
әүлиә, толкователь, предсказатель
Сал - аҡ,седой
1) илкәйем, йөрәк, ҡан тамыры,ҡурай;
2)ҡанлы- данлы тарих,ҡан-йәш, ҡурай;
3)йөрәк ҡаны, ҡан-йәш һеңгән аяҡ аҫты, ҡурай;
4)үлмәне,ҡайтарырға ирек-ырыҫын,азат бул, өҙөп ырғытылды ҡул-аяҡтан ҡанлы бығауҙар;
5)ҡурай,ҡаны менән (яҙып данын), йөрәк,ырыҫ-бәхет,төйәгем, бәхет таңы.
Рәми Ғарипов ҡайһы йылдарҙа йәшәгән?
1)1911-1939 2) 1909-1968 3)1932-1977 4)1919 -2005
Рәми Ғарипов ниндәй бөйөк исемгә лайыҡ була?
1)Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре 2) Башҡорт халыҡ шағиры - 1992 3) Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы 4) Башҡортостандың халыҡ рәссамы
Рәми Ғарипов ҡайһы ауылда тыуған? 1)Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында 2) Переволоцк районы Ҡунаҡбай ауылында 3) Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Ҡалта ауылында 4) Башҡортостандың Шишмә районы Келәш ауылында
Рәми Ғарипов ҡасан яҙыша башлай ? 1) 1939-1946 йылдарҙа тыуған ауылы мәктәбендә уҡығанда 2) 1946-1950 йылдарҙа Өфөлә – 9 - сы мәктәптә уҡығанда 3) 1950-1955 йылдарҙа Мәскәүҙә Яҙыусылар институтында уҡығанда 4) 1941 -1945 йылдарҙа
Рәми Ғариповтың ҡайһы шиғри йыйынтығына Башҡортостандың халыҡ шағиры Салауат Юлаев премияһы лауреаты Мостай Кәрим яҡшы баһа бирә
1) Йүрүҙән. Өфө, 1954.
2) Таш сәскә. Өфө, 1958.
3) Һабантурғай йырҙары. Өфө, 1964.
4) Осоу. Өфө, 1966.
5) Аманат. Өфө, 1969.
6) Миләш-кәләш. Өфө, 1974.
7) Йондоҙло уйҙар. Өфө, 1979.
8) Умырзая йыры. Өфө, 1981.
9) Ғүмәр Хәйәм.Тәржемәләр. Өфө, 1992.
Көслө лә ул, бай ҙа, яғымлы ла, Кәм күрер тик уны кәм күңел…
Был өҙөк Рәми Ғариповтың ҡайһы шиғырынан алынған? 1) «Урал йөрәге». 2) «Салауат батыр». 3) «Аманат». 4) «Уйҙарым». 5) «Туған тел».
Тәржемәсе,шағир, талип,драматург, бәхетле атай, хәбәрсе, кәңәшсе, көндәлектәр авторы, патриот,көрәшсе, журналист, актер, ағай, «Башҡортостан ҡыҙы» журналында яуаплы секретарь һәм бүлек мөдире, рәссам, ярҙамсы, яратҡан ул, һөйөклө бала һәм ир, дуҫ һәм иптәш, ҡәләмдәш…
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Презентация к уроку по башкирской литературе.
Ш. Бабичтың “Ҡурайҡайға” шиғыры буйынса дәрескә презентация....
Разработка урока по башкирскому языку. 6 класс.Ҡылым төркөмсәләре.
Дәрес өлгөһө 6 класта ҡылым төркөмсәләренең 3 төрөн ҡабатлауға йүнәлтелгән. исем ҡылым, сифат ҡылым һәм уртаҡ ҡылым. Предмет ара бәйләнештәр:башҡорт халыҡ ижады өлгәләре- мәҡәлдәр менән бәйләү, рус те...
Разработка урока по башкирской литературе , 7 класс
Разработка урока по башкирской литературе , 7 класс Мостай Кәрим. “Башҡортостан”. Исем....
Разработка урока по башкирской литературе для 8класса
Тема. Н.Мусиндың «Йыртҡыс тиреһе » әҫәрендә социаль-көнкүреш ысынбарлыҡ....
Разработка урока по башкирскому языку. Тема: "Б. Бикбай. Туған тел".
Разработка урока по башкирскому языку. Тема: "Б. Бикбай. Туған тел"....
Разработка урока по башкирскому языку. Тема: "Башҡортостан байлыҡтары. Һорау һөйләмдәр".
Разработка урока по башкирскому языку. Тема: "Башҡортостан байлыҡтары. Һорау һөйләмдәр"....
Разработка урока по башкирскому языку. Тема: «Башҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан?»
Разработка урока по башкирскому языку. Тема: «Башҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан?»...


text:
7784
Бына тағы тыуған еремә шаулап гөрләп яҙҙар килде. Ағастарҙа йәшел япраҡтар күренә, үләндәр морон төртә. Зәңгәр күктә алһыу ҡояш йылмая. Бөгөн ул айырыуса ихлас нурҙарын һибә, яңы тыуған көнгә шатлана. Ә уның менән бергә барса халыҡ, ил шатлана. Сөнки ерем 70-се Еңеү яҙын ҡаршылай.
Тәбиғәттең хозурлығына, яҙ еҫенә иҫереп: “Мин бәхетле!”- тип ҡысҡырғым килде. Эйе, мин бәхетле, минең тиҫтерҙәрем дә бәхетле! Беҙ – бәхетле балалар! Сөнки беҙ тыныс, матур, бай илдә тыуғанбыҙ, йәшәйбеҙ. Көн һайын мәктәпкә, белем алырға йөрөйбөҙ.
Ә бит һәр ваҡыт тормош былай ғына бармаған. Бынан 70 йыл элек ерем дә, халҡым да ҡаты һынауҙарға дусар булған. (Беҙ һуғыш ваҡытында йәшәмәһәк тә, күп нәмәне китаптарҙан уҡып беләбеҙ). Бөйөк Ватан һуғышы совет халҡының фашистик Германияны тарихи еңеүе менән тамаланды. Уйлап ҡараһаң, Германия беҙҙең илебеҙгә ҡарағанда хәрби яҡтан да, иҡтисади яҡтан да күпкә көслө булған. Нисек Совет армияһы фашистарҙы тар-мар итә алды, нисек еңеүгә өлгәште икән ? Ошондай уйҙар сыуалды минең башымда.
Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение
средняя общеобразовательная школа№8
муниципального района Мелеузовский район Республики Башкортостан
Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының
8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе
бюджет учреждениеһы
Ижади эштәр конкурсына
Тыныс атһын
таңдарыбыҙ!
Башҡарҙы: Батршина Ильвина,
10-класс уҡыусыһы.
Етәксе: Рәхмәтуллина Г.Р,
башҡорт теле һәм әҙәбиәте
уҡытыусыһы
Мәләүез – 2015
Бына тағы тыуған еремә шаулап гөрләп яҙҙар килде. Ағастарҙа йәшел япраҡтар күренә, үләндәр морон төртә. Зәңгәр күктә алһыу ҡояш йылмая. Бөгөн ул айырыуса ихлас нурҙарын һибә, яңы тыуған көнгә шатлана. Ә уның менән бергә барса халыҡ, ил шатлана. Сөнки ерем 70-се Еңеү яҙын ҡаршылай.
Тәбиғәттең хозурлығына, яҙ еҫенә иҫереп: “Мин бәхетле!”- тип ҡысҡырғым килде. Эйе, мин бәхетле, минең тиҫтерҙәрем дә бәхетле! Беҙ – бәхетле балалар! Сөнки беҙ тыныс, матур, бай илдә тыуғанбыҙ, йәшәйбеҙ. Көн һайын мәктәпкә, белем алырға йөрөйбөҙ.
Ә бит һәр ваҡыт тормош былай ғына бармаған. Бынан 70 йыл элек ерем дә, халҡым да ҡаты һынауҙарға дусар булған. (Беҙ һуғыш ваҡытында йәшәмәһәк тә, күп нәмәне китаптарҙан уҡып беләбеҙ). Бөйөк Ватан һуғышы совет халҡының фашистик Германияны тарихи еңеүе менән тамаланды. Уйлап ҡараһаң, Германия беҙҙең илебеҙгә ҡарағанда хәрби яҡтан да, иҡтисади яҡтан да күпкә көслө булған. Нисек Совет армияһы фашистарҙы тар-мар итә алды, нисек еңеүгә өлгәште икән ? Ошондай уйҙар сыуалды минең башымда.
Совет һалдаттары яу яланында үҙҙәрен аямай һуғышҡандар, үлемдең күҙенә тура ҡараға ла ҡурҡмағандар, аҡтыҡ ҡанынаса Тыуған илдәренә тоғро ҡалғандар. Уларҙы фашистың автоматы ла, тимер танкылары ла ҡурҡыта алмаған, кәрәк икән улар үҙ кәүҙәләрен ут аҫтына ҡуйғандар.
Ә тылдағылар “Бөтәһе лә фронт өсөн! Бөтәһе лә Еңеү өсөн” тигән лозунг аҫтында хас дошманды еңеү өсөн барыһын да эшләгәндәр. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре тракторға ултырып иртәнән-кискә тиклем баҫыуҙа эшләй. Ауырлы ҡатындар ҙа өйҙә ултырып сыҙамай, баҫыу эштәрендә ҡатнашалар. Хатта баҫыуҙа бала тапҡан осраҡтар ҙа аҙ булмаған.
“Фронттарҙа йөрөгән егеттәрҙе
Һағына –һағына йырҙар йырлайым,
Билдәһеҙ бер батыр егет өсөн
Мамыҡ бирсәткәләр һырлайым”,- тип тылдағылар
фронттағыларға йылы ойоҡбаштар, бейәләйҙәр, бирсәткәләр, башлыҡтар менән ярҙам итергә тырышҡан.
Шулай ауылдағы төп эштәр ҡатын-ҡыҙ, ҡарт-ҡоро, бала-саға иңенә төшә.
Эшселәр автоматтар, пушкалар, патрондар, снарядтар, танкылар һәм самолеттар етештереү өсөн көндө төнгә ялғ 1f76 п алһыҙ-ялһыҙ көсөн түгә.
Ошондай ауыр мәлдәрҙә , Сталинград өсөн ҡаты алыш барған барған осорҙа, Р. Ниғмәти Тыуған илде һаҡлауҙа үҙеңде аямаҫҡа, көрәшкә күтәрелергә өндәп үҙенең “Үлтер, улым, фашисты!” поэмаһын яҙа. Уның “Әсә һүҙе” шиғыры, “Герой тураһында поэма”, “Һинең кәләшеңдең хаттары”, “Герой тураһында поэма” кеүек әҫәрҙәре илебеҙ кешеләренең героизмын, фронт һәм тыл берҙәмлеген кәүҙәләндерә.
“Украина”, “Ҡарт белорус йыры” шиғырҙарында ла совет кешеләренең ҡыйыулығы, халыҡтың мораль-сәйәси берҙәмлеге, халыҡтар дуҫлығы сағылыш алған. “ Миллиондарса ҡулдар бер ҙур йоҙроҡ булып төйнәлде”, -тиелә уның бер шиғырында.
Шулай итеп, Р.Ниғмәти кеүек бик күп шағирҙар һәм яҙыусылар Ватан оранын , халыҡтың йөрәк һүҙен үҙҙәренең ялҡынлы ижады аша осло ҡәләме ярҙамында еткерҙе.
“Күмәкләгән яу ҡайтарған”, ти халыҡ мәҡәле. Яуҙағыларҙың да, тылдағыларҙың да, йәғни, бөтә халыҡтың бер идеяға ышаныуҙары, берҙәм булыуҙары, илһөйәрлеге, рухи берҙәмлеге Бөйөк Еңеүгә алып килгәндер ҙә. Тыуған илгә бирелгәнлек уларҙы тиңһеҙ батырлыҡтарға илткән.
Еңеү бер ҡасан да еңел бирелмәй. Һәм беҙҙең халҡыбыҙ ҙа Бөйөк Еңеүгә әсе күҙ йәштәре, ҡайғы-һағыштар, ҙур юғалтыуҙар аша килде...
...Ошо урында уйҙарым сыуалып, ҡапыл икенсе йүнәлеш алды, йөрәгем өшөп китте. Сөнки тыуған Башҡортостаныбыҙҙа тыныс йәшәһәк тә, илебеҙҙең әле бер осонда, әле икенсе осонда афәттәр ҡубып тора. Афған, Чечня, Иран, Ирак һәм Украиналағы ҡан ҡойоштар...
Ошондай сыуалыштар тыныс тормоштоң ҡәҙерен белергә һәм уяу булырға ишаралай түгелме?
Йөрәк өшөткөс уйҙарымды ҡыуырға маташтым. Тиҙерәк ауыр күңел кисерештәренән арынырға теләгәндәй, унан сығыу юлдарын эҙләй башланым. Беҙҙең халҡыбыҙ данлы көрәш юлы үтеп, үҙен онотолмаҫ данға күмгән. Ауыр саҡтарҙа ла һынмаған, бирешмәгән, аслыҡҡа ла , ялағаслыҡҡа ла түҙгән. Әгәр Тыуған иле, еңеү өсөн кәрәк икән, ул үлемде һайлаған!
Беҙ бит шул батыр халыҡтың ейәндәре! Беҙҙә батыр ҡаны аға! Тимәк, яҡты киләсәк, тыныс тормош бүләк иткән ата-бабалар рухына тап төшөрөргә хаҡыбыҙ юҡ! Тыныслыҡты һаҡлау - ата-бабалар васыяты!
Таралышҡан ҡуйҙай уйҙарымдың осона сыға алмаһам да илемә, халҡыма ысын йөрәктән бәрәкәт һәм именлек теләнем.
Етмешенсе , һикһәненсе, туҡһанынсы яҙҙар ҙа бөгөнләй саф, яҡты булһын, таңдарыбыҙ тыныс атһын, халҡыбыҙ именлектә йәшәһен!
Ёжикина Радость
Украшаем стену пушистыми кисточками и помпончиками
А теперь — мультфильм
Ах эта снежная зима
Просто так


text:
Б.Бикбай "Ҡаһым түрә" драмаһына анализ
презентация к уроку (8 класс) на тему
Б.Бикбай "Ҡаһым түрә" драмаһына анализ
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1«Ҡаһым түрә» драмаһына анализ. Драманың төп идея йөкмәткеһен асыу. Рус һәм башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡ. Халыҡ образы. Реакцион офицерҙар образы. Төп конфликт. Драманың композиция үҙенсәлектәре.
Слайд 2
Б.Бикбайҙың «Ҡаһым түрә» драмаһы башҡорт халҡы менән рус халҡы араһындағы тарихи дуҫлыҡты, башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын һәм был һуғышта күрһәткән батырлыҡтарын сағылдырыуға арналған .
Слайд 3
Б өйөк Ватан һуғышы осоронда халыҡта милли ғорурлыҡ, батырлыҡ сифаттары тәрбиәләү бурысын ҡуя. (Әҫәр 1941-1942 йылдарҙа яҙыла). Башҡорт халҡының үҙенең бер ваҡыт азатлыҡҡа сығасағына ышанысы көслө һәм ныҡ.
Слайд 4
Бөйөк полководец Кутузов тураһындағы халыҡ йырын индергән: Рәсәй ҙә генә иле, һай, ил икән, Донъяла иң гүзәл ер икән! Һай,Кутузов , Полководец икән, Кутузов! Ирҙәре лә батыр, һай, ир икән, Ил дошманын яуҙа еңә икән! – тигән юлдар б өтә Рәсәйгә, рус халҡына гимн булып яңғырай.
Слайд 5
Рус классик әҙәбиәте һәм халыҡ ижады традицияларын дауам итеп, Рәсәйҙең сит ил баҫып алыусыларына ҡаршы алып барған Ватан һуғышы бөтә халыҡ һуғышы итеп бирелә һәм был һуғышта Рәсәйҙең еңеүе халыҡтың патриотизмы һөҙөмтәһе итеп баһалана. Быны беҙ рус крепостной крәҫтиәндәре Иван, Архип образдары аша ла, башҡорт халҡынан фронтҡа бүләк алып килеүсе Сабырғол менән Мәрҙән образдарында ла күрәбеҙ.
Слайд 6
Башында Ҡаһым торған халыҡ образдары. Патриотизм темаһы, нигеҙҙә, Ҡаһым, Яков Семенов, Аҡназар, Аҡйегет, Аҫылбикә, Иван, Архип, Садыҡай, Егор, Байыҡ, Йәдкәр образдары аша асыла.
Слайд 7
Халыҡ образына ҡапма-ҡаршы реакцион офицер вәкиле майор Фольгнер һәм сотник Ҡолтүбә образдары һүрәтләнә. Уларға кешене күрә алмау, власть һөйөү һәм үҙ-үҙен артыҡ ныҡ яратыу кеүек сифаттар хас.
Слайд 8
Төп конфликт. Ил өсөн янып йөрөгән халыҡ менән, ил өҫтөнә ҙур ауырлыҡ төшкәндә лә үҙ мәнфәғәттәре менән генә йәшәүсе реакцион офицерҙарҙың ҡапма- ҡаршы ҡуйылыуы. Ошо ҡаршылыҡтың һөҙөмтәһе булып уларҙың әҫәр финалында Ҡаһымды ағыулауҙары тора.
Слайд 9
Ғәмәли эштәр. 1. Драмалағы шиғри юлдар тураһында ни әйтерһегеҙ? 2. Әҫәрҙәге йырҙар тураһында? 4. Ниндәй әйтем – мәҡәлдәр ҡулланылған?
Слайд 10
Яуаптар . 1. Пьесаның теле бик үҙенсәлекле: йәнле һөйләү менән бергә автор персонаждар телмәренә шиғыр юлдарын да индерә. Бының сәбәбе – халыҡтың бай патриотик рухын, күтәренке хис – тойғоһон, көрәшкә ынтылышын, сәсәнлеген күрһәтеү. Шиғыр юлдары менән күберәк Тыуған иленә бирелгән патриоттар (Ҡаһым түрә, Байыҡ сәсән, Аҫылбикә һ.б. һөйләшә).
Слайд 11
2. Әҫәрҙә йыр күп алынған. Ул «Урал» йыры менән асыла, «Ҡаһым түрә» йыры менән тамамлана. Бының тәрән символик мәғәнәһе бар. Пьесаның башында һалдаттар тыуған Уралын һағына, уны һаҡлаған ир-егеттәрҙең ҡаһарманлығына һоҡлана. («Эх, булған да ирҙәр!»), үҙҙәренең һаман да һуғышҡа инмәүҙәренә ризаһыҙлыҡ белдерә.
Слайд 12
Патриотик йыр яугирҙарҙы тиҙерәк Тыуған илде дошмандарҙан азат итеүгә рухландыра. Ә драманың аҙағында яңғыраған «Ҡаһым түрә» йыры иһә батыр һуғышсыға ода (маҡтау) булып яңғырай. Ғөмүмән, пьесала йыр халыҡтың һуғышсан традицияларын асыуҙа мөһим роль уйнай. Кутузовҡа арнап сығарылған йырҙар, Байыҡ сәсәндең ҡобайырҙары был фекерҙе раҫлай.
Слайд 13
Мәҡәл-әйтемдәр. 3. «Иле берҙәмдең-көнө берҙәм» (Байыҡ); «Ирҙәр һуғышта, түрәләрҙең күңел хушта», «…оя бит, тыуған-үҫкән оя бит», «Ярай инде,еңеп ҡайтҡас, маңлай яҙып туя һөйләшербеҙ», «Ир хурлама-боҫторор…халыҡ бит ул-көс» (Сабырғол); «Булыр бала биләүҙән» (Аҡйегет); «…бай балалары йомшаҡ урында, мужик балалары кәлтә ҡырында тыуалар»,
Слайд 14
«Атҡан, сапҡан – һыуға батҡан, эт тә тоймаҫ» (Иван); «Көлгәнгә көлә етә, артынан һөрә етә» (Ядкәр); «Уйы ҡыйыҡтың – уғы ҡыйыҡ; Эш теләктә түгел, беләктә. Сәйер кеше һин ,Ҡолтүбә, сәйер! Теләгең дә тиктәҫ түгелдер!..» (Аҫылбикә) һ.б. «Бындай саҡта ҡылыс үҙе приказ», «Үтә һаҡлыҡ үҙе ҡурҡаҡлыҡ» (Ҡолтүбә).
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Драма әсәрләренә анализ.
Драма әсәрләренә анализ. Кәрим Тинчурин "Сүнгән йолдызлар" әсәренә анализ....
Урок-анализ по драме Н.Островского "Бесприданница".
Урок-анализ по драме Н.Островского "Бесприданица"....
"Написанная вопреки всем правилам..." (Сравнительный анализ драмы А.П. Чехова "Чайка" и пьесы П.М. Невежина "Вторая молодость")
Урок в 10 классе - опыт сопоставительного анализа драмы А.П. Чехова "Чайка" и неизвестной сейчас, но имевшей оглушительный успех в конце 19 века пьесы П. Невежина "Вторая молодость" (текст был найден ...
МЕТОДИЧЕСКАЯ РАЗРАБОТКА ОТКРЫТОГО ЗАНЯТИЯ ПО ЛИТЕРАТУРЕ Тема: «А. Н. Островский. Драма «Гроза». Семейный и социальный конфликт в драме. Своеобразие конфликта и основные стадии развития действия»
В архиве находится презентация и разработка заняти по "Грозе" А.Н.Островского, а видеофайл сможете посмотреть в разделе видео на моей странице. Очень рекомендую. Сама разработка обычна, а вот видео за...
Драма әсәренә анализ
Драмам әсәренә анализ ясау өчен үрнәк таблица...
Вопросы и задания для анализа образа Катерины (драма А.Н.Островского "Гроза")
Вопросы и задания фокусируют внимание на сущностных чертах характера Катерины....
конспект урока по теме "«Анализ 2 и 3 действия драмы А.Н Островского «Гроза». Характеристика героев»"
конспект урока по драме "Гроза" А.Н. Островского...


text:
2. Әҫәрҙә йыр күп алынған. Ул «Урал» йыры менән асыла, «Ҡаһым түрә» йыры менән тамамлана. Бының тәрән символик мәғәнәһе бар. Пьесаның башында һалдаттар тыуған Уралын һағына, уны һаҡлаған ир-егеттәрҙең ҡаһарманлығына һоҡлана. («Эх, булған да ирҙәр!»), үҙҙәренең һаман да һуғышҡа инмәүҙәренә ризаһыҙлыҡ белдерә.
Башында Ҡаһым торған халыҡ образдары.Патриотизм темаһы, нигеҙҙә, Ҡаһым, Яков Семенов, Аҡназар, Аҡйегет, Аҫылбикә, Иван, Архип, Садыҡай, Егор, Байыҡ, Йәдкәр образдары аша асыла.
Рус классик әҙәбиәте һәм халыҡ ижады традицияларын дауам итеп, Рәсәйҙең сит ил баҫып алыусыларына ҡаршы алып барғанВатан һуғышы бөтә халыҡ һуғышы итеп бирелә һәм был һуғышта Рәсәйҙең еңеүе халыҡтың патриотизмы һөҙөмтәһе итеп баһалана. Быны беҙ рус крепостной крәҫтиәндәре Иван, Архип образдары аша ла, башҡорт халҡынан фронтҡа бүләк алып килеүсе Сабырғол менән Мәрҙән образдарында ла күрәбеҙ.
Бөйөк полководец Кутузов тураһындағы халыҡ йырын индергән:Рәсәй ҙә генә иле, һай, ил икән,Донъяла иң гүзәл ер икән!Һай,Кутузов,Полководец икән, Кутузов!Ирҙәре лә батыр, һай, ир икән,Ил дошманын яуҙа еңә икән! – тигән юлдарбөтә Рәсәйгә, рус халҡына гимн булып яңғырай.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда халыҡта милли ғорурлыҡ, батырлыҡ сифаттары тәрбиәләү бурысын ҡуя. (Әҫәр 1941-1942 йылдарҙа яҙыла).Башҡорт халҡының үҙенең бер ваҡыт азатлыҡҡа сығасағына ышанысы көслө һәм ныҡ.
Халыҡ образына ҡапма-ҡаршы реакцион офицер вәкиле майор Фольгнер һәм сотник Ҡолтүбә образдары һүрәтләнә. Уларға кешене күрә алмау, власть һөйөү һәм үҙ-үҙен артыҡ ныҡ яратыу кеүек сифаттар хас.
Төп конфликт.Ил өсөн янып йөрөгән халыҡ менән, ил өҫтөнә ҙур ауырлыҡ төшкәндә лә үҙ мәнфәғәттәре менән генә йәшәүсе реакцион офицерҙарҙың ҡапма- ҡаршы ҡуйылыуы.Ошо ҡаршылыҡтың һөҙөмтәһе булып уларҙың әҫәр финалында Ҡаһымды ағыулауҙары тора.
Ғәмәли эштәр. 1. Драмалағы шиғри юлдар тураһында ни әйтерһегеҙ? 2. Әҫәрҙәге йырҙар тураһында? 4. Ниндәй әйтем – мәҡәлдәр ҡулланылған?
«Атҡан, сапҡан – һыуға батҡан, эт тә тоймаҫ» (Иван); «Көлгәнгә көлә етә, артынан һөрә етә» (Ядкәр); «Уйы ҡыйыҡтың – уғы ҡыйыҡ; Эш теләктә түгел, беләктә. Сәйер кеше һин ,Ҡолтүбә, сәйер! Теләгең дә тиктәҫ түгелдер!..» (Аҫылбикә) һ.б.«Бындай саҡта ҡылыс үҙе приказ», «Үтә һаҡлыҡ үҙе ҡурҡаҡлыҡ» (Ҡолтүбә).
Мәҡәл-әйтемдәр. 3. «Иле берҙәмдең-көнө берҙәм» (Байыҡ); «Ирҙәр һуғышта, түрәләрҙең күңел хушта», «…оя бит, тыуған-үҫкән оя бит», «Ярай инде,еңеп ҡайтҡас, маңлай яҙып туя һөйләшербеҙ», «Ир хурлама-боҫторор…халыҡ бит ул-көс» (Сабырғол); «Булыр бала биләүҙән» (Аҡйегет); «…бай балалары йомшаҡ урында, мужик балалары кәлтә ҡырында тыуалар»,
Патриотик йыр яугирҙарҙы тиҙерәк Тыуған илде дошмандарҙан азат итеүгә рухландыра. Ә драманың аҙағында яңғыраған «Ҡаһым түрә» йыры иһә батыр һуғышсыға ода (маҡтау) булып яңғырай. Ғөмүмән, пьесала йыр халыҡтың һуғышсан традицияларын асыуҙа мөһим роль уйнай.Кутузовҡа арнап сығарылған йырҙар, Байыҡ сәсәндең ҡобайырҙары был фекерҙе раҫлай.
Яуаптар. 1. Пьесаның теле бик үҙенсәлекле: йәнле һөйләү менән бергә автор персонаждар телмәренә шиғыр юлдарын да индерә. Бының сәбәбе – халыҡтың бай патриотик рухын, күтәренке хис – тойғоһон, көрәшкә ынтылышын, сәсәнлеген күрһәтеү. Шиғыр юлдары менән күберәк Тыуған иленә бирелгән патриоттар (Ҡаһым түрә, Байыҡ сәсән, Аҫылбикә һ.б. һөйләшә).
Б.Бикбайҙың «Ҡаһым түрә» драмаһы башҡорт халҡы менән рус халҡы араһындағы тарихи дуҫлыҡты, башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын һәм был һуғышта күрһәткән батырлыҡтарын сағылдырыуға арналған.
«Ҡаһым түрә» драмаһына анализ.Драманың төп идея йөкмәткеһен асыу.Рус һәм башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡ.Халыҡ образы.Реакцион офицерҙар образы.Төп конфликт.Драманың композиция үҙенсәлектәре.


text:
7782
Тәбиғәт һәм кеше... Кеше һәм тәбиғәт...
Улар бер – береһенә үтә лә яҡын, айырылғыһыҙ төшөнсәләр. Сөнки беҙҙе ашатҡан да, эсергән дә, кейендергән дә, үҙ ҡуйынына һыйындырған да – Ер-әсә. Тик кешелек Ер-әсәбеҙҙең әсәләрсә хәстәрлегенә нисек яуап бирә һуң? Ни өсөн кемдер Башҡортостан тәбиғәтен маҡтап һоҡланған саҡта Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев:”Туған тәбиғәтебеҙ ярҙамға мохтаж!- тип яр һала. Үҙенең ялҡынлы әҫәрҙәре аша халыҡ аңына барып етергә, томаланған күҙен асырға тырыша. “Һыуһаным, һыуҙар бирегеҙ!”, “Башҡортостан бында башлана”, “Йәншишмәбеҙ ошо тупраҡта”, “Йүкәләрҙән һығылып бал тамғанда”,”Барып етһен ине хаттарым” әҫәрҙәре Ер-әсәнең аһ-зары булып яңғырай түгелме? Уның тәбиғәткә арналған был әҫәрҙәрендә кеше һәм экология мәсьәләләренә ҡағылышлы үтә лә ҙур проблемалар күтәрелә бит. Минеңсә, был ҡырҡыу мәсьәлә бик урынлы күтәрелә.
Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение
средняя общеобразовательная школа№8
муниципального района Мелеузовский район Республики Башкортостан
Башҡортостан Республикаһы
Мәләүез районы муниципаль районының
8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе
бюджет учреждениеһы
Республика көнөнә һәм Рәсәйҙә экология йылына арналған Республика иншалар конкурсына
Ер яҙмышы – беҙҙең ҡулда!
(эссе)
Үтәне: Рәхмәтуллин Нуршат Ильшат улы,
10 класс уҡыусыһы
Тикшерҙе: Рәхмәтуллина Гөлнәзирә Рәхимйән ҡыҙы,
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Мәләүез - 2017
Тыуған еребеҙҙең армыт-армыт тауҙарына, көмөш һыулы йылғыр йылғаларына, шау ағаслы урмандарына, көҙгөләй ялтырап ятҡан күлдәренә, урман тулы кейектәренә, хуш еҫ бөрккән мең төрлө сәскәләренә кем генә һоҡланмаған да, кемдең генә күңелендә шиғри юлдар теҙелмәгән. Кемдер тыуған ере гүзәллеген иҫ китмәле картина аша сағылдырһа, кемдеңдер күңеленән йыр булып урғылып сыға тыуған еренә, тыуған тәбиғәтенә булған һөйөүе. “Башҡортостан - ул “Икенсе Швейцария”- тиһә берәү, икенсеһе, мәҫәлән, Мәскәүҙән килгән илгиҙәр, сәнғәт белгесе Сергей Лебедев һоҡланыуын белдереп : “Был Рио-де-Жанейро йәки Сан-Франциско ла түгел. Йөҙ тапҡыр яҡшыраҡ!”-ти. Өсөнсөһө: “Бында бәхетле кешеләр йәшәй!”- ти Башҡортостан тәбиғәтенә һоҡланып.
Тәбиғәт һәм кеше... Кеше һәм тәбиғәт...
Улар бер – береһенә үтә лә яҡын, айырылғыһыҙ төшөнсәләр. Сөнки беҙҙе ашатҡан да, эсергән дә, кейендергән дә, үҙ ҡуйынына һыйындырған да – Ер-әсә. Тик кешелек Ер-әсәбеҙҙең әсәләрсә хәстәрлегенә нисек яуап бирә һуң? Ни өсөн кемдер Башҡортостан тәбиғәтен маҡтап һоҡланған саҡта Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев:”Туған тәбиғәтебеҙ ярҙамға мохтаж!- тип яр һала. Үҙенең ялҡынлы әҫәрҙәре аша халыҡ аңына барып етергә, томаланған күҙен асырға тырыша. “Һыуһаным, һыуҙар бирегеҙ!”, “Башҡортостан бында башлана”, “Йәншишмәбеҙ ошо тупраҡта”, “Йүкәләрҙән һығылып бал тамғанда”,”Барып етһен ине хаттарым” әҫәрҙәре Ер-әсәнең аһ-зары булып яңғырай түгелме? Уның тәбиғәткә арналған был әҫәрҙәрендә кеше һәм экология мәсьәләләренә ҡағылышлы үтә лә ҙур проблемалар күтәрелә бит. Минеңсә, был ҡырҡыу мәсьәлә бик урынлы күтәрелә.
Үҙем шаһит булған бер күренеш тураһында һөйләгем килә. Йәйге матур көндәрҙә беҙ ғаиләбеҙ менән Ағиҙел буйына һыу инергә йөрөйбөҙ. Ҡайһы саҡта Ағиҙел йылғаһын быуалар ҙа, быуала һыу бик күбәйеп киткәс, плотинаны асып, һыуҙы ағыҙып алалар. Шулай бер көн ,ғәҙәттәгесә, ғаиләбеҙ менән эҫе көндән һуң туйғансы һыу инеп, еләҫләнеп ҡайтыр өсөн Ағиҙел буйына юлландыҡ. Килеп етеү менән аптырап ҡалдыҡ: йылға ярайһы ғына күтәрелгән, бәләкәй ярҙарынан сыҡҡан, беҙ һыу инә торған, шағирҙар маҡтап телгә алған, йырсылар маҡтап йырлаған һылыу Ағиҙелебеҙҙең өҫтөндә нимәләр генә юҡ: полиэтилен тоҡтар, шешәләр, аяҡ кейемдәре, ағас ботаҡтары, балалар уйынсыҡтары, тағы әллә нимәләр! Унда-бында күренеп ҡалған тулҡындар:”Ҡотҡарығыҙ мине, кешеләр!”-тип һуҙылған ҡулдарға оҡшап китте. Ә йәйге ҡояш нурҙарында ялтырап киткән тулҡындар күҙ йәштәрен хәтерләтте.
Шул ваҡыт был әйберҙәр нисек йылғаға килеп эләккән һуң, тигән уй үтте башымдан. Тимәк, бөтә был әйберҙәр яр ситендә ятҡан һәм йылғалағы һыу күтәрелеү менән улар йылғаға эләккән, ағым уларҙы ағыҙып алып киткән. Аңлашылды, тик бер нәмәнән башҡаһы: ни өсөн кеше үҙенең эсәр һыуына төкөрә, йыуыныр һыуын бысрата? Был бит кешеләрҙең тәбиғәткә, һуңғы сиктә үҙенең һаулығына битарафлығын аңлата. Ә һаулығы ҡаҡшаған кешенән ауырыу балалар тыуа, халыҡ, милләт физик яҡтан көсһөҙләнә. Һуңғы ваҡытта табиптар сабыйҙарҙың төрлө аллергия ауырыуҙарына бирешеүсәнлеген күҙәтә, балалар төрлө миңдәр, таптар йәғни тире ауырыулы булып тыуа. Уйланырға урын бар.
Экология мәсьәләһе - 21 быуат бәләһе. Уйлап ҡараһаң, күпме ер аҫты байлыҡтары ҡаҙыла, урмандар аяуһыҙ киҫелә, һулар һауабыҙҙы бысратыусы күпме завод-фабрикалар төҙөлә. Ә бит тәбиғәттә лә бер нәмә лә мәңгелек түгел, туған тәбиғәтебеҙгә үҙенең сафлығын мәңгелеккә юғалтыу ҡурҡынысы янай.
Шуның өсөн, тәбиғәтебеҙҙе һаҡлау тик экология йылында ғына күҙ уңында булырға тейеш түгел, ә һәр ваҡыт, һәр көн ошо проблема өҫтөндә эшләргә тейешбеҙ, минеңсә. Ер яҙмышы- минең, һинең, беҙҙең ҡулда. Һәр кем был эште үҙенән: тәбиғәткә зыян килтермәүҙән, уға файҙа килтереүҙән, йәғни, бәләкәй генә эштәрҙән башлаһа, ҙурырыҡ предприятие, ойошма, завод етәкселәре үҙенә күберәк файҙа килтереүҙән тыш экология мәсьәләләрен дә ҡайғыртһа, ил башлығы респу 118d ликаның иҡтисади үҫеше менән бер рәттән, тыуған ер рухын күңелендә тотоп, халыҡтың киләсәген ҡайғыртып тәбиғәтебеҙгә зыян килтерерҙәй ҡарарҙар ҡабул итмәһә, бәлки йәшел бишегебеҙҙе төрлө афәттәрҙән йолоп ҡала алырбыҙ. Был йәһәттән мин Р.Бикбаев саҡырыуҙарын хуплайым:
...Ҡурсалайыҡ ғәзиз еребеҙҙе,
Булғанда ла юлда мең кәртә.
Тыуған ерен һатҡан бәндә оҡшар
Үҙ әсәһен һатҡан мөртәткә.
Ил яҙмышы ҡыл өҫтөндә саҡта,
Ҡул ҡаушырып, ғәмһеҙ ятмайыҡ.
Һаҡлайыҡ беҙ ғәзиз Ер-әсәне.
Үҙебеҙҙе үҙебеҙ һаҡлайыҡ!
Как я избавился от обидчивости
Мороз и заяц
Интервью с космонавтом Антоном Шкаплеровым
Павел Петрович Бажов. Хрупкая веточка
Рисуем зимние домики