text:
Өфөлә Хәрби парадты 770 ветеран ҡабул итәсәк
Өфөлә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналған Хәрби парадты 770 самаһы ветеран ҡабул итәсәк. Уларҙан 500-ө тирәһе – Өфөлә йәшәүселәр, ҡалған 270 кеше – республиканың төрлө райондарынан. Был турала ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов Өфө мэрияһында уҙған матбуғат конференцияһында хәбәр итте.
Сынтимер Баязитов шулай уҡ 9 майҙа Владимир Ленин исемендәге майҙанда үтәсәк байрам сценарийының ҡайһы бер мәлдәрен асып һалды. Мәҫәлән, 11 сәғәт 30 минутта бында ветерандарҙың осрашыуы үтәсәк. Сәғәт 12-лә майҙанға хәрби байраҡтар сығарыласаҡ. Ә инде 12 сәғәт 14 минутта ике ҙур экранда Рәсәй Президенты Дмитрий Медведевтың ҡотлауын трансляциялау башланасаҡ. Быйыл ул илдең күп ҙур ҡалаларында реаль ваҡыт режимында трансляцияланасаҡ.
12 сәғәт 21 минутта хәрби парад үҙе башланасаҡ, унда ике меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәр ҡатнашасаҡ. Трибуналар алдынан тантаналы марш менән Өфө гарнизоны ғәскәрҙәре, республиканың көс структуралары подразделениелары, ветерандар ойошмалары һәм патриотик клубтар колонналары үтәсәк. Улар артынан Бөйөк Ватан һуғышы заманындағы ретро-техника һәм хәҙерге заман хәрби техникаһы парады үтәсәк. Сынтимер Баязитов әйтеүенсә, парадта Т-34 танкы ла ҡатнашасағы тураһында ҡарар ителде. Парадты ойоштороусылар, ул асфальт япмаға минималь зыян килтерер, тип ышана. Бынан тыш, Октябрь проспектының был участкаһында парад байрамынан һуң тағы бер ҡат асфальт йәйергә планлаштыралар.
Парадты тамамлап, майҙан өҫтөнән Еңеү көнө атрибутикаһы менән биҙәлгән вертолет осоп үтәсәк. Бынан һуң театрлаштырылған тамаша башланасаҡ, унда ике меңгә яҡын кеше ҡатнашасаҡ.


c: text/html

text:
Фото:
«Ике Рөстәм» рәсәйлеләрҙе һабантуй менән ҡотланы
Фото:
«Ике Рөстәм» — Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов һәм Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов – Свердловск өлкәһе губернаторы Александр Мишарин менән берлектә рәсәйлеләрҙе Федераль Һабантуй менән ҡотланы.
— Беҙҙе ҡунаҡҡа саҡырҙылар, һәм беҙ – «ике Рөстәм» ихлас күңелдән килдек, — тине Рөстәм Хәмитов.
Башҡортостан Президенты Свердловск өлкәһендә йәшәгән яҡташтарҙың барыһына ла ҡайнар сәләм алып килеүе һәм республика үҫеше перспективалары хаҡында һөйләне.
Рөстәм Миңнеханов һүҙҙәренсә, ул да һабантуйҙағы бар милләт вәкилдәрен берләштереү өсөн «ике Рөстәмдең» килеүенә шат. Уның билдәләүенсә, һабантуй бөгөн 55 Рәсәй төбәгендә һәм донъялағы 23 илдә байрам ителә.
— Һабантуй – ул дуҫлыҡ байрамы, һәм ул лайыҡлы үтергә тейеш, — тине Рөстәм Миңнеханов.
Татарстан Президенты Александр Мишаринды«Свердловск өлкәһенең абсолют батыры» тип атап, уға тере һарыҡ бүләк итте.
Александр Мишарин Федераль Һабантуйҙың Урал ерендә, 140-тан ашыу милләт вәкилдәре йәшәгән Свердловск өлкәһендә үтеүенә шат булыуын билдәләне. Быйылғы йыл бөтә Рәсәй төбәктәре өсөн имен һәм уңышлы булыр, тигән ышанысын белдерҙе ул һәм Федераль Һабантуйҙа ҡатнашыусыларҙы тәбрикләргә килгәндәре өсөн «ике Рөстәмгә» рәхмәт әйтте.
— Беҙ берҙәм, һәм беҙ еңелмәҫ! – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды губернатор.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡалтасы районында йәшәүселәр «Халыҡ программаһы»на тәҡдимдәр индерҙе
Ҡалтасы районының Күтәрем ауылында мәктәп, реабилитация үҙәге, дауахана эшселәре менән «Халыҡ программаһы»на тәҡдимдәр индереү буйынса осрашыуҙар ойошторолдо. Был хаҡта «Берҙәм Рәсәй» партияһы Башҡортостан төбәк бүлексәһенең матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Уҡытыусылар, медицина һәм социаль хеҙмәткәрҙәр ауыл проблемаларын тикшереүҙә әүҙем ҡатнашты. Фекер алышыуҙа ауылды төҙөкләндереү мәсьәләһе өҫтөнлөк итте. Атап әйткәндә, йәш ғаиләләр йәшәгән «Южный» биҫтәһенең социаль инфраструктураһы, Нефтселәр урамы юлының торошо, автомобилдәрҙе заправкалау станцияһы төҙөлөшө хаҡында һүҙ барҙы.
Ауыл халҡы фекеренсә, кешеләрҙең түбән мәҙәнилеге, эскелектең, наркоманияның киң таралыуы, йәш белгестәрҙең йәшәү урыны буйынса эшкә урынлаша алмауы шулай уҡ мөһим проблема булып тора.
Ҡалтасы халҡының «Халыҡ программаһы»на индергән тәҡдимдәренең береһе – бюджет өлкәһендә эшләүселәрҙең эш хаҡы кимәлен күтәреү. Ауыл халҡы фекеренсә, барлыҡ мәсьәләләрҙе, тәү сиратта, закон кимәлендә хәл итеү мөмкин. Ошонан һуң ғына ул закондар үтәүгә контроллек итеү мәсьәләһе актуаль була.


text:
Конституция
Конститу́ция (лат. constitutio — «төҙөлөш, ҡоролош») — илдең төп законы, дәүләттең йәки федератив дәүләттә территориаль берәмектең, шәхестең сәйәси, хоҡуҡи, иҡтисади статусын билдәләгән юғары юридик көскә эйә булған норматив-хоҡуҡи акт.
Конституция — илдәге йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон, һайлау системаһын, дәүләт органдарының төҙөлөш һәм эш принциптарын, граждандарҙың хоҡуҡтарын, бурыстарын билдәләгән төп закон.
Конституцияла өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр тәртибе ҡаралған.
Конституцияның башҡа закондарҙан айырмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дәүләт формаһын, дәүләт власының юғары органдар системаһын, хоҡуҡ һәм ирек, дәүләт төҙөлөшөн билдәләй.
- Юғары юридик көскә эйә.
- Сағыштырмаса тотороҡлолоҡ менән айырыла.
- Ағымдағы ҡануниәт өсөн нигеҙ булып тора.


text:
Көҙ һыйы – ҡышҡы табынға
03 октября 2016 йыл | Кәңәштәр
Көҙ килде. Баҡсаларҙа түтәлдәр бушап ҡалды. Быйылғы көҙҙөң мул һыйы табындарҙы һалҡын ҡышта ла биҙәһен өсөн хужабикәләр ең һыҙғанып компот, салаттар әҙерләй, йәшелсә тоҙлай. Шуларҙы иҫтә тотоп, беҙ уҡыусыларыбыҙға йәшелсәләрҙе ҡышҡылыҡҡа әҙерләү ысулдарын тәҡдим итергә булдыҡ.
Уңышты көҙ хәстәрлә
03 октября 2016 йыл | Кәңәштәр
Октябрь айында уңыш йыйыу тамамлана. Баҡсаны таҙартҡас, тиреҫте өйөп, парниктарҙы тәртипкә килтереп ҡуйырға кәрәк.
Көн ныҡлап һыуынғансы кишер, һарымһаҡ, петрушка кеүек йәшелсәләрҙе сәсеп ҡалдырырға мөмкин. Бының файҙаһы ҙур –
Көн ныҡлап һыуынғансы кишер, һарымһаҡ, петрушка кеүек йәшелсәләрҙе сәсеп ҡалдырырға мөмкин. Бының файҙаһы ҙур –
Үткәнгә сәйәхәт
03 октября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Күптән түгел район китапханаһы эргәһендә ойошторолған сәскә үҫтереүселәр клубы үҙенең ағзаларын йыйҙы. Был юлы китапханасылар "Беҙ СССР-ҙа тыуғанбыҙ" темаһын һайлағайны.
Оло йәштә булһалар ҙа…
03 октября 2016 йыл | Йәмғиәт
Ауылыбыҙҙың үҙәк урамында һайлауҙарға саҡырыу ҡағыҙҙары таратып йөрөргә тура килде. Һайлаусылар менән һөйләшеп, төрлө уй-хистәр менән ҡайттым. Беренсеһе – һайлау йәшендәгеләрҙең күбеһе өлкәндәр. Был инде ауылдың ҡартайыуы тураһында һөйләй.
Икенсе хис – ниндәй тырыш, күркәм халыҡ йәшәй беҙҙә! Ҡайһы ғына йортҡа керһәң дә, ихаталар төҙөк, таҙа, йорт йыһаздары заманса, бик матур донъя көтәләр. Күптәре хаҡлы ялда булыуҙарына ҡарамаҫтан, мал аҫрай, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтерә.
Икенсе хис – ниндәй тырыш, күркәм халыҡ йәшәй беҙҙә! Ҡайһы ғына йортҡа керһәң дә, ихаталар төҙөк, таҙа, йорт йыһаздары заманса, бик матур донъя көтәләр. Күптәре хаҡлы ялда булыуҙарына ҡарамаҫтан, мал аҫрай, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтерә.
Ғүмер йомғағы – үтелгән юлдар
03 октября 2016 йыл | Матбуғат, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Боронғоларҙа тыуған көн тигән төшөнсә булмаған. Йылын тәғәйен хәтерләһәләр ҙә, көнөн йылдың миҙгеленә ҡарап хәтерләгәндәр. Уларҙың "боҙ киткән ваҡытта, бәрәңге сәскәндә, кәкүк ҡысҡыра башлағанда, бесән, ураҡ мәлендә тыуғанмын”, тип һөйләгәндәрен күптәрҙең ишеткәндәре булғандыр.
Хәҙер иһә, сабыйына тик-лем тыуған көнөн белеп, теләгән һәр кем тыуған көндәрен, юбилейҙар-тантаналар үткәреп, үткән ғүмер юлдарына байҡау яһап, һөҙөмтә сығарып, күңелдәрен күтәреп алалар. Быға йәмәғәтселек тә ҡушылып, уларҙың хеҙмәт юлдарын баһалап, тәбрикләп китәләр. Ошондай ғүмер байрамдары
1 октябрь – Олоғайған кешеләр көнөнә тура килгәндәр, айырыуса ҡыуаныс, шатлыҡ кисерәлер. Быйыл тап ошо байрам осоронда мин дә 7-се тиҫтәмде тултырам. Ошо уңайҙан күңелдә шундай шиғри юлдар яралды. Был көндәрҙә юбилейҙарын билдәләүселәрҙең барыһына ла арнайым был юлдарҙы.
Хәҙер иһә, сабыйына тик-лем тыуған көнөн белеп, теләгән һәр кем тыуған көндәрен, юбилейҙар-тантаналар үткәреп, үткән ғүмер юлдарына байҡау яһап, һөҙөмтә сығарып, күңелдәрен күтәреп алалар. Быға йәмәғәтселек тә ҡушылып, уларҙың хеҙмәт юлдарын баһалап, тәбрикләп китәләр. Ошондай ғүмер байрамдары
1 октябрь – Олоғайған кешеләр көнөнә тура килгәндәр, айырыуса ҡыуаныс, шатлыҡ кисерәлер. Быйыл тап ошо байрам осоронда мин дә 7-се тиҫтәмде тултырам. Ошо уңайҙан күңелдә шундай шиғри юлдар яралды. Был көндәрҙә юбилейҙарын билдәләүселәрҙең барыһына ла арнайым был юлдарҙы.


text:
Пифагор
Пифагор Самосский (бор. грек. ΠuθaYόpaς ὁ Eάuιoς, лат. Pythagoras; 570—490 йылдар б.э.т.) — боронғо грек философы, математигы һәм мистигы, дини-фәлсәфәүи мәктәп һәм пифагореизмға нигеҙ һалыусы.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Пифагор
- Боронғо Греция астрономдары
- Алфавит буйынса астрономдар
- Боронғо Греция математиктары
- Алфавит буйынса математиктар
- Боронғо грек философтары
- Б. э. т. VI быуат философтары
- Б. э. т. VI быуат математиктары
- Б. э. т. VI быуат астрономдары
- Натурфилософтар


text:
Өфөлә быялала ҡом менән һүрәт төшөрөү буйынса конкурс үтәсәк
Быялала ҡом менән һүрәт төшөрөү буйынса «Ҡомдағы мөғжизәләр» конкурсы Өфөлә 3 февралдә старт алып, бер ай дауамында барасаҡ. Уны ойоштороусылар булып Өфөнөң Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитациялау үҙәге ҡарамағындағы «Афарин» театр студияһы һәм «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының «Тамыр» балалар һәм үҫмерҙәр телеканалы сығыш яһай.
«Башинформ» агентлығына ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, «Ҡомдағы мөғжизәләр» конкурсында 7-16 йәштәрҙәге балалар һәм үҫмерҙәр ҡатнаша ала.
Конкурс 8, 15, 22, 29 февралдә 14 һәм 17 сәғәттә Өфө ҡалаһы, Октябрь революцияһы, 73/1 адресы буйынса үтәсәк. Унда теркәлгән ҡатнашыусылар быялала ҡом менән һүрәт төшөрәсәк.
Бәйгегә йомғаҡ яһау һәм еңеүселәрҙе тәбрикләү тантанаһы 3 мартта үтәсәк.


text:
Республика вәкилдәре Ауыл кооперативтарының бөтә Рәсәй съезында ҡатнашасаҡ
3 апрелдән алып 4-нә тиклем Санкт-Петербургта «Агрорусь – төбәктәр» бөтә Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһе уҙасаҡ, уның сиктәрендә ауыл кооперативтарының II съезы үтәсәк.
Унда Рәсәйҙең 76 субъектынан 700-ҙән ашыу делегат ҡатнашасаҡ, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. Кооператорҙар ҡануни тәьминәтте һәм ауылдар кооперацияһы үҫешенә ярҙамды, ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәр өсөн финанс ресурстарҙың асыҡлығын арттырыуҙы, ауыл территорияларының үҫеше һәм башҡа мәсьәләләрҙе тикшерергә планлаштыра.
Башҡортостандан был съезға республиканың ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары Азат Йыһаншин етәкселегендәге делегация барасаҡ
Башҡортостан делегацияһы составында – БР Ауыл хужалығы министрлығы, БР Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге, Башҡортостандың ҡулланыусылар союзы, Баймаҡ, Мәләүез, Туймазы, Көйөргәҙе һәм Нуриман райондарының фермер хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооперативтары вәкилдәре.


text:
Темәс мәктәбендә бер нисә йыл рәттән «Оҫта ҡулдар» түңәрәге лә эшләп килә. Уның етәксеһе – юғары квалификациалы технология уҡытыусыһы Мансур Сөләймән улы Асаинов. Түңәрәктә V – IX синыфтарҙан барлығы 15 уҡыусы шөғөлләнә. Аҙнаһына 2 тапҡыр балалар ҙур теләк менән йыйыла. Сөнки бында уларҙы тағы бер мауыҡтырғыс донъя ҡаршылай.
Мансур Сөләймән улының уҡыусылары мәктәп, район, төбәк, республика кимәлендә үткәрелгән конкурстарҙа һәм олимпиадаларҙа әүҙем ҡатнаша һәм призлы урындар ала. Мәҫәлән, ике йыл рәттән уның уҡыусылары технологиянан район буйынса бәйгелә беренселекте яулай. Быйыл IX синыф уҡыусыһы Фәрхәт Ҡаҙаҡбаев «Көбө» темаһына әҙерләгән проекты менән республика кимәлендә технологиянан олимпиадала ҡатнашып ҡайтты.
Р. ХӘНӘФИНА.


text:
Фото:
Башҡортостан вәкилдәре мәскәүлеләрҙе һабантуй менән ҡыуандырҙы
Фото:
Башҡорт халҡы элек-электән ҡыр эштәрен тамамлағандан һуң, һабан туйына йыйылып, киләсәккә яңы бурыстар ҡуйған, баҫыу батырҙарын билдәләгән, киләһе уңышҡа әҙерләнгән. Ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған йола, үҙенең мәртәбәһен юғальтмай, оҙаҡ йылдар дауамында һәр ауылда, һәр ҡалала тиерлек үткәрелә. Башҡортостанда ла баҫыу эштәре тамамланыу менән һабантуйҙар ойошҡан рәүештә шау-гөр килеп үтте, быйыл бындай халыҡ байрамдары Рәсәйҙең күп кенә төбәктәрендә, хатта Берлинда ла ойошторолдо.
Ошо ял көндәре тыуған илебеҙҙең баш ҡалаһы Мәскәүҙә Турғайҙар тауында (Воробьевы горы) “Һабантуй-2010” байрамы үтте. Һуңғы йылдарҙа матур йолаға әйләнгән байрамда Мәскәү ҡалаһы һәм өлкәһе башҡорттары, ҡала ҡунаҡтары һәм мәскәүлеләр ҡатнашты. Башҡорт халҡының йыр-моңона, бейеүҙәренә, ҡурай моңона, милли сәнғәтенә, мәҙәниәтенә һыуһаған милләттәштәребеҙ иртә менән байрамса биҙәлгән һәм башҡорт көйҙәренә сорналған һабантуй яланына ашыҡты. Ысынлап та, республикабыҙҙан ситтә йәшәгән милләттәштәр ҡан-ҡәрҙәштәре менән осрашыуға ҙур тулҡынланыу менән килде.
Мәскәү һабантуйын асыу тантанаһында федераль власть органдары, Мәскәү ҡалаһы һәм Татарстан Республикаһы вәкилдәре, улар араһында Федерация Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары Александр Торшин, Дәүләт Думаһы Рәйесенең беренсе урынбаҫары Олег Морозов, Башҡортостандан Федерация Советы ағзаһы Рудик Исҡужин, беҙҙең республиканан Дәүләт Думаһы депутаты Спартак Әхмәтов һәм башҡалар ҡатнашты. 140-тан ашыу төрлө милләт вәкиле йәшәгән Мәскәүҙә башҡорттар матур итеп эшләй ҙә, матур итеп йәшәй ҙә, тип белдерҙе улар.
Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев тантанаға йыйылыусыларҙы “Һабантуй-2010” менән тәбрикләп, мәртәбәле йыйынға уңыштар теләне. Министр Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимовтың һабантуйҙа ҡатнашыусыларға ҡотлау сәләмен еткерҙе. Ҡотлауҙа күп йылдар дауамында башҡорттар төрлө милләт халҡы менән дуҫлыҡта һәм татыулыҡта йәшәүе билдәләнә, быйылғы һабантуйҙың Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығы, III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы, Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитетын ҡабул итеүҙең 20 йыллығы йылында үткәрелеүе үтә мөһим булыуы хаҡында әйтелә.
Һабантуйҙа, шулай уҡ, Башҡортостан Республикаһының РФ Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Ғүмәров та ҡатнашты.
Министр республика етәкселеге һәм халҡы исеменән Мәскәүҙә һабантуй үткәреүгә мөмкинлек биргәне һәм һәр яҡлап ярҙам күрһәткәне өсөн Мәскәү етәкселегенә ҙур рәхмәтен еткерҙе.
Рәсми сығыштарҙан һуң “Һабантуй-2010” флагы күтәрелде.
Башҡортостандың тарихын, мәҙәниәтен, сәнғәтен мәскәүлеләргә күрһәтеү өсөн республиканың Күгәрсен, Мәләүез райондары һәм Салауат ҡалаһы вәкилдәре күп көс һалды, улар ҡунаҡтарҙы башҡорт халҡының милли аш-һыуы, көнкүреше менән яҡындан таныштырҙы.
Күгәрсен районы Мәскәү һабантуйында икенсе йыл рәттән ҡатнаша. Район мәҙәниәт һарайының “Гөрләүек” өлгөлө балалар бейеү ансамбле, “Ҡыҙыл мәсет” вокаль эстрада ансамбле, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Ғәзим Ильясов, Мәҙинә Булатова, баянсы Ринат Бәҙретдинов һәм башҡалар үҙҙәренең оҫталығын йыйылған халыҡҡа күрһәтте. Райондың этнографик музейы, башҡорт ихатаһы, ҡунаҡ тирмәһе һәр кемгә оҡшаны. Шулай уҡ Рәмил Хөснуллиндың ҡурайҙары, “Ҡырағай бал” яуаплылығы сикләнгән йәмғите (Р.Ғүмәров) алып килгән бал, Мәҡсүт ауылынан сыр заводы әйберҙәре, “Тәүәкән” ауыл хужалығы етештергән ҡымыҙ һәр кемгә хуш килде, ауыҙ иткәндән һуң халыҡ уларҙы яратып һатып алды. Күгәрсендәрҙең шәл, ойоҡбаштары ла мәскәүлеләргә оҡшаны. Мәләүез районы вәкилдәре лә Башҡортостандың тарихын, мәҙәниәтен сағылдырған эстәлекле бай күргәҙмә менән сығыш яһаны. Салауат ҡалаһы иһә төбәгебеҙҙең милли йолаларын күрһәтеп, тирмәгә инеүселәрҙе ҡымыҙ менән һыйланы.
Мәскәүлеләр шулай уҡ З.Биишева исемендәге Башҡортостан “Китап” нәшриәте китаптарын, “Ағиҙел” Башҡортостан художество кәсептәре“ дәүләт унитар предприятиеһы һәм Өфө ҡалаһының “Салауат” ательеһы етештергән әйберҙәрҙе яратып һатып алды.
Һабантуйға килеүселәр Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Сибай дәүләт филармонияһы, Стәрлетамаҡ дәүләт бейеү ансамбле артистарының сығыштарын яратып ҡабул итте, уларҙы ҡабат-ҡабат сәхнәгә саҡырып сығарҙы, алҡыштарға күмде, Нәзифә Ҡадырова, Флүрә Килдейәрова, Фәрит Бикбулатов йырҙарына ҡушылып йырланы.
Һабантуй кискә тиклем дауам итте, башҡорт йыр-моңона һыуһаған милләттәштәребеҙ тиҙ генә һабантуй яланын ташлап китергә ашыҡманы, рәхәтләнеп күңел асты, ҡымыҙҙан, балдан, буҙанан, сәк-сәктән ауыҙ итте.


text:
Бәндәбикә
Бәндәбикә күҙҙәрен асты. “Тағы бер йоҡоһоҙ төн үтте”, – тип уйланы ул, ғәҙәтләнгәнсә, иртәнге намаҙға тороп. Алланып килгән офоҡҡа күҙ ташланы: “Һуңламаным шикелле...” Тәһәрәт алғас, ҡиблаға ҡарап, намаҙлығына баҫты ла Ҡөрьән сүрәләрен бышылдарға тотондо. Доғалары ҡатмарлы түгел уның. Аллаһы Тәғәләнән кешеләрҙең был көндө лә имен-аман үткәреүен һорай. Өйҙәгеләргә, мал-тыуарға, балаларға, ҡарт-ҡороға – һаулыҡ. Юлаусыларҙы, сырхауҙарҙы ярҙамынан өҙмәһен. Доғаһында бик мөһим үтенесе лә бар: Аллаһы Тәғәлә аңһыҙҙарҙы аңлы итһен, һәр кемгә айыҡ аҡыл бирһен. Юғиһә ҡәбилә-ара сыуалыштар яңынан тоҡанырға тора. Рыҫҡол ҡыпсаҡтарҙы баҫҡан, тип хәбәр иттеләр кисә. Хәҙер яуабын көт тә тор. Ҡәбиләләр араһын боҙорға тырышҡан иҫәр баштар һис бөтмәй ҙә һуң.
Башҡорттоң бик яман бер ҡылығы бар: бәләкәс кенә, йүнһеҙ генә ырыуҙың башлығы ла үҙ ырыуын иң өҫтөнө тип һанай. Ошондай башлыҡтарҙың мин-минлеге, тәкәбберлеге үҙ-ара бәрелеш-ҡыйралыштарға сәбәп була ла инде. “Их Рыҫҡол, Рыҫҡол, ҡырғанһың бит эште! – тип көрһөндө Бәндәбикә, доғаһын тамам итеп, намаҙлығын йыйған саҡта. – Хәҙер ни ҡылырһың икән инде? Әбделғәни аҡһаҡал ише бик хөрмәтле кешенең ырыуына баҫымсаҡланғаның етмәгән, аҡһаҡалдар фатихаһынан тыш кешеләрҙе барымтаға әйҙәләгәнһең, хоҡуғың булмай тороп, ырыуҙың изге оранын ҡулланғанһың. Йолаларыбыҙҙы боҙоу ҙабаһа был. Шуға Алланың ҡәһәре төшкән һиңә: еңелгәнһең. Ырыуҙаштарың хәҙер әҙәм күҙенә нисек ҡарар икән? Һин уларҙы башҡорттар араһында иҫән көйө мөртәткә әйләндергәнһең.
Ни етмәгәйне һуң һиңә? Бөрйән ҡәбиләһендә ырыуың арыу ғына һанда тора. Иҫәпһеҙ өйөрҙәреңде мул үләнле туғайҙарҙа көтәһең, йылғаларың да ҡорорға йыйынмай шикелле. Кешеләрең туҡ, ҡәнәғәт. Тағы ни кәрәк һиңә!? Ҡомһоҙлоҡ, тәкәбберлек!!! Бына шул иблес һине аҡылдан яҙҙыра, илбаҫарлыҡҡа этәрә. Боронғолар киҫәткән: “Ҡомдан ныҡлы йорт һалынмаҫ, кеше бәхетен урлап, бәхетле булмаҫһың, әҙәм ҡанын ҡойған үҙ башы менән түләр”. Һине аҡылға ултыртырға кәрәктер, күрәһең. Һин, Рыҫҡол, ырыуыңдың тотош бөрйән ҡәбиләһе түгел, ә уның бер тармағы ғына икәнлеген онотҡанһың. Һине ҡәбилә аҡһаҡалдары ҡорона хөкөмгә саҡырырға тура килер. Бына шулай, Рыҫҡол. Бөтә нәмәнең сиге була, хатта әҙәм сабырлығының да. Үҫәргәндәр ҙә тик ятмай, айһай ырыуының йылҡы өйөрөн алып киткәндәр, ығы-зығыла йәйләү янған. Аллаға шөкөр, ҡан ҡойолмаған. Аллаһы Тәғәлә был донъяла бәндәләргә бөтәһен дә ғәфү итә, тик кеше ҡаны ҡойолғанды ғына ярлыҡамай. Ҡан ҡанды түктерә, шунан инде ҡайғы-хәсрәт, күҙ йәше, нәфрәт китә. Төҙәтеп булғыһыҙ хатаға юл ҡуймаҫ өсөн бөтә аҡһаҡалдарҙы йәһәтерәк ҡорға йыйыр, бәхәстәрҙе хәл итер кәрәк. Үпкәләрен күҙгә ҡарап әйтһендәр, төн ҡараһына йәшенеп килеп, мәкерҙәрен сәсеп, йәйләүҙәрҙе туҙҙырып йөрөмәһендәр әйҙә. Етте! Ошо аҙнала уҡ ҡәбиләләр ҡорон йыйырға кәрәк булыр”.
Бөтөнләй яҡтырған. Бәндәбикә, намаҙлығын тотоп, тирмәгә йүнәлде. Уны саптырып килгән ат тояғы менән берәүҙең: “Бәндәбикә инә-ә-әй!” – тип һөрәнләгән тауышы туҡтатты. Тирмә эргәһенә өйөрмәләй булып һыбайлы килеп туҡтаны һәм, атын киҫкен туҡтатып, эйәренән һикереп төштө. Был һеңлеһенең улы Айтуған ине.
– Бәлә, инәй! Атайым ебәрҙе! Ҡыпсаҡтарҙан Әбделғәни аҡһаҡалдың ейәнсәре Әлфиәне үлтергәндәр! Рыҫҡол ағайҙың эше тигән һүҙ йөрөй. Йәйәһенән атҡан.
Бәндәбикә күҙҙәрен йомдо, ҡот осҡос хәбәрҙән ҡойолоп төштө ул. Эргәһендәге ҡатын-ҡыҙ аһ итте лә йәйләүгә һибелде: яман хәбәр ары таралды. Бәндәбикә тирмәгә инде һәм, хәлһеҙ булып, түшәк-юрған өйөмөнә ауҙы. “Бөттө, йыйын йыйырға һуңланым, – Бәндәбикә хәсрәтле уйға сумды. – Ҡан ҡойола инде былай булғас. Ҡыпсаҡтар абруйлы аҡһаҡалдарының ейәнсәрен үлтереүҙе ғәфү итә торған ҡәбилә түгел. Был ике ҡәбиләнең һуғышы башҡаларға ла ҡағыласаҡ. Ҡан ҡойошло ҙур бәрелеш буласаҡ был. Ни эшләнең һин, Рыҫҡол, ни эшләнең??? Шундай ҡыҙыҡайҙы харап иткәнһең! Ун ете генә йәш ине бит уға. Хәтеремдә: Әбделғәни бәпес туйына саҡырғайны, шул сабыйҙы үҙ ҡулымда тирбәткәйнем. Әрәм булған балаҡай йәш кенә көйө! – Бәндәбикә ауыр көрһөндө, яңағында еүеш эҙ ҡалдырып, бите буйлап ике бөртөк күҙ йәше тәгәрәне. – Әй Аллам, юл күрһәт, зиһенемде яҡтырт, был һуғышты нисек булдырмаҫҡа?”
Айтуған тирмә ауыҙы эргәһендә, тынлыҡты боҙмаҫҡа тырышып, шым ғына тора бирҙе. Бәндәбикә күҙҙәрен асты. Ул ҡәтғи ҡарарға килгәйне. Ныҡ баҫып, тирмәнән сыҡты ла бойороҡло тауыш менән былай тине:
– Айтуған, ҡарый-ҡыпсаҡтарға сап. Әбделғәни аҡһаҡалды тап та әйт уға: мин бик-бик үтенәм, ишетәһеңме, бик үтенәм, бында, Мәҡсүт ауылына, килһен әле. – Бәндәбикә тыныс сапҡынға кейҙерә торған аҡ камзулды алып сыҡты. – Бынау камзулды кей, юлда үҙеңә һаҡ булыр. Ҡыпсаҡтар һуғыш иғлан итмәҫ элек өлгөр, йәһәт йөрө. Йола буйынса, мәйетте ҡуйғандан һуң өсөнсө көнөнә төш ауғас ҡына аҡһаҡалдар ҡоро ырыу башына ҡәбиләнең яу оранын ҡысҡырырға рөхсәт бирә. Юл ыңғайы атайыңа һуғыл, бойороғомдо уға ла еткер: Рыҫҡолға, айһай ырыуы башлығына, үҫәргән менән т∆ңгәүерҙәрҙең башлыҡтарына ла сапҡын ебәрһен. Ҡара уны, юлда абай бул, бәләгә тарып ҡуйма! Ҡурҡмайһыңмы?
– Юҡ, инәй. Атым шәп, үҙем дә ҡурҡаҡтарҙан түгел. Доғаларың мине ҡурсалап йөрөтөр. – Шулай тине лә Айтуған ялт итеп эйәргә менеп ултырҙы һәм өйөрмә етеҙлеге менән Наҡаҫ йылғаһы яғына елдерҙе. Ул үткән юлдан борҡоп күтәрелгән туҙан һыҙаты ғына һуҙылып ҡалды.
Бәндәбикә эргәһенә йүгереп килә ятҡан кесе һеңлеһе Ҡуйбикә күренде.
– Апай, дөрөҫмө был? Ниҙәр генә булыр икән инде? Бөтә йәйләү ҡорт күсе кеүек гөжләп тора. Егет-елән ҡыпсаҡтарҙың ҡарымтаһын ҡаршыларға әҙерләнә. Апай, мин ҡурҡа-а-а-ам!!! – тип Ҡуйбикә ҡысҡырып илап ебәрҙе.
– Кәүгәләмә! – ҡаршы төшөп булмаҫлыҡ ҡәтғи тауыш менән тыйҙы уны Бәндәбикә. – Ваҡыт бар әле. Аллаһы бирһә, был усаҡты һүндереп өлгөрөрбөҙ. Сыулап йөрөгәнсе, бар, ҡунаҡ тирмәһен йыйыштыр. Бөгөн ҡунаҡтар көтөлә.
Ҡуйбикә, боролоп, ҡунаҡ тирмәһе тирәһендә ҡайнашҡан ҡатын-ҡыҙ төркөмөнә ҡарай йүгерҙе, уларға Бәндәбикәнең әмерен еткерҙе, тегеләре тирә-яҡҡа һибелде. Тиҙҙән улар егеттәрҙе эйәртеп кире килеп етте. Бергәләп тирмә өҫтөндәге иҫке кейеҙҙәрҙе һалдырҙылар, улар урынына хөрмәтле ҡунаҡтар килгәндә генә ҡуйыла торған ап-аҡ яңыларын кирҙеләр. Улар артынса йәш ҡыҙҙар ҡосаҡ-ҡосаҡ ҡаралды күтәреп килеп етте һәм тирмә эсен йыйыштырырға тотондо: аҫалы балаҫтар түшәнеләр, келәмдәр, сигелгән һөлгөләр элделәр. Бер сәғәттән тирмә ҡунаҡ ҡаршыларға әҙер ине.
Бәндәбикә ул арала байрамса кейенеп-яһанып алды: ҡәбиләләрҙең затлы кешеләрен ҡабул итеү өсөн лайыҡлы ҡиәфәттә булыуың зарур. Ебәк күлдәге өҫтөнән кейгән нағышлы, көмөш тәңкәле бәрхәт камзулының тәпәрләнгән урындарын ҡулы менән һыпырып яҙҙы. Башына бохар яулығын япты. Шунан сапҡындарҙың әйләнеп ҡайтҡанын көтөргә ултырҙы – килерме икән саҡырылған кешеләр? Уның ниәте ябай ғына: бөтә башлыҡтарҙы йыйырға ла ҡан ҡойолоуҙа кем ғәйепле икәнен асыҡларға. “Рыҫҡол булһа, уны Әбделғәни хөкөмөнә тапшырырға. Ул иһә Рыҫҡолдо теләһә ни эшләтһен – хатта үлтерергә лә рөхсәт, бының өсөн ул хөкөм ителмәйәсәк. Шулай итеп, кешеләрҙең ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырға, барыһын да тынысландырырға, тоҡанып торған һуғыш утын һүндерергә насип булыр. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың, ҡарт-ҡороноң, бала-сағаның ни ғәйебе бар? Ниңә улар бер иҫәүән арҡаһында ғазап сигергә тейеш? Дөрөҫ, ырыуҙашыңды башҡа ырыуға язаларға тапшырыу башҡорттоң “үҙеңдеке өсөн һуңғы йәнгә тиклем һуғышырға” тигән ҡанунына ҡаршы килә-килеүен, әммә икенсе ҡағиҙә лә бар: “Ырыуҙашың ғәйепһеҙ ҡанды ҡойһа, ул ҡан-ҡәрҙәшлек ҡанунын боҙған тип һанала һәм бөтөн ырыуҙың йә ҡәбиләнең ҡурсалауынан мәхрүм ителә”. Әлеге осраҡты ошо ҡағиҙәгә индереп булалыр, моғайын, – тип фекер йөрөттө Бәндәбикә. – Рыҫҡол ғәйепле булһа, аҡһаҡалдар ҡоро уны ҡыпсаҡтарға тапшырыр. Шулай булыр, иншалла”.
Ҡуйбикә килеп инде:
– Бәндәбикә апай, иртәнге сәй әҙер. Ҡыҙҙар һинең тирмәгә инергә рөхсәтеңде көтә.
Бәндәбикә, уйҙарынан арынып, ыңғай яуапты аңлатып, башын ҡаҡты. Ҡыҙҙар йәһәтләп тирмәгә инеп тулды, ашъяулыҡ түшәне, ризыҡ-ниғмәттәрҙе ултыртты. Ҡуйбикә әле генә бешергән эҫе көлсәне ҡуйҙы.
Бәндәбикә көлсәне бүлеп алды ла, майға манып, яй ғына сәйнәргә кереште, ара-тирә бөтнөк менән һары мәтрүштән бешерелгән үлән сәйен йотто. Тамағына аш бармай ине. Бер сынаяҡ сәйҙе улай-былай итеп эсеп бөттө лә шәшкеһен ситкә этте. Ҡыҫҡа ғына доғаһын уҡып шөкөр итте, урынынан тороп, тышҡа сыҡты. Ҡуйбикә апаһына йәлләп ҡарап ҡалды, ул уның хәлен аңлай ине. Тирмәләгеләр шым ғына сәй эсеүен дауам итте.
Икенсе көндөң кисенә алыҫ түмәләстә һыбайлылар күренде. Тығыҙ өйкөм булып, улар Бәндәбикәнең ауылына ҡарай саба. Береһе уларҙан айырылды ла ҡунаҡ тирмәһе яғына ыңғайланы. Был Айтуған ине:
– Бәндәбикә инәй, Әбделғәни аҡһаҡал үҙенең яугирҙәре, тағы бер нисә ырыу аҡһаҡалы менән килә ята.
– Аллаға шөкөр! – Бәндәбикә еңел һуланы, – һүҙемде йыҡмаған, тимәк, өмөт бар әле.
Ҡыпсаҡтарға килеп етергә йөҙ ат аҙымы самаһындай ғына ара ҡалғайны. Әбделғәни иң алда килә. Уның артынан яугирҙәре менән өс аҡһаҡал төшкән. Башлыҡтың йөҙө ҡара болоттан да ҡарараҡ. Шулай булмай ни, әле генә нәҫеленең һуңғы тармағын ерләне лә баһа. “Үҙ башыңа ҡоторҙоң, Рыҫҡол! Үкенерең алда әле! Күкрәгеңде хәнйәрем менән йыртып асып, йөрәгеңде үҙ ҡулым менән һурып аласаҡмын, йөрәгеңдәге ҡаныңды тамсылап һығасаҡмын. Эй Аллам, ошолай итеп ҡон ҡайтарыр көндө тиҙерәк еткер!” – Мәҡсүткә яҡынлашып килгәндә шундай уйҙар ҡайнай ине аҡһаҡалдың башында. Сапҡын туҡтаған тирмәне күргәс, ул был уйҙарын ҡыуаларға ашыҡты. Бәндәбикә менән һүҙҙең ни турала барырын самалай ине һәм яуабын да әҙерләгәйне. Әлбиттә, был ауылға килмәһә лә булыр ине, сөнки бөрйән ҡәбиләһенең ауылы бит ул, әммә Бәндәбикәнең һүҙен йыға алманы. Был ҡатынды бик тә ихтирам итә шул. Ҡан-ҡәрҙәшлек менән борондан килгән дуҫлыҡ та бар. Ни тиһәң дә, һыуын-ҡыпсаҡ ырыуынан Ҡотлогилде бейҙең ҡыҙы бит әле ул Бәндәбикә. Әбделғәнигә уның менән ҡәбилә-ара йыйындарҙа йыш осрашырға, әңгәмәләр ҡорорға тура килгәне бар, һәр ваҡыт уның төплөлөгөнә, аҡылына, уҡымышлылығына хайран ҡала торғайны. Был заманда белемле булыу – һуш китмәле шәплек, тиңдәр араһында ла үргәрәк күтәреп торған баҫҡыс. Әбделғәни бер ваҡытта ла унан кәңәш һорарға тартынманы, сөнки белә: уның һәр һүҙе үлсәнгән, һәр фекере төплө.
Әбделғәни, Бәндәбикәне күргәс, байтаҡ ара ҡалһа ла, атынан төштө һәм, теҙгенен Айтуғанға тоттороп, уның эргәһенә атлап китте. Был ауыл хужабикәһенә ҡарата иң ҙур хөрмәт билдәһе ине. Башлыҡтың өлгөһөнә эйәреп, ҡыпсаҡтар аттарынан төштө һәм малайҙарға уларҙы бәйләп ҡуйырға ҡушты. Әбделғәни, Бәндәбикә эргәһенә килеп еткәс, күрешергә ике ҡулын һуҙҙы, Бәндәбикә лә ике услап күреште. Тулы тынлыҡта ҡул ҡыҫыштылар: байрамға киленмәгән. Алда ауыр һөйләшеү тора.
Әбделғәни, эскә ингәс, иң абруйлы урынға – тирмә ауыҙы ҡаршыһына үтеп ултырҙы. Бәндәбикә табында ҡунаҡты үҙе ҡараны.
Хужалар ризыҡты төрләндерергә тырышҡайны. Ашъяулыҡҡа, ағас туҫтаҡтарға һалып, киҫәкле ит, ҡаҙы, бауырһаҡ, балсыҡ һауыттарҙа һөт өҫтө, аҡ май, ҡыҙыл эремсек ҡуйылған. Талҡан, еләк ҡағы, муйыллы май, бохар сауҙагәрҙәренән һатып алып ҡалынған өрөк, йөҙөм, мөғжизә һаналған ят ризыҡ – татлы шәкәр табынды биҙәй. Бәндәбикә ул саҡтарҙа башҡорттар араһында бик һирәк осрай торған ҡиммәтле һәм затлы хуш еҫле ҡытай сәйен бохар кәсәләренә ҡойҙо. Әбделғәни һис ғәжәпләнмәне. Был эсемлекте ул йәш сағында уҡ тәмләгәйне. Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренә барымта менән барғанда юлда бер ҡытай сауҙагәре осрағайны, ҡәҙерле йәне өсөн ҡурҡыштан бөтә сәйен уларға биргәйне, нисек бешерергә, нисек эсергә икәнен дә өйрәткәйне. Тәүҙә Әбделғәни сәйҙең тәмен дә, сихәтен дә тоймағайны. Һуңғараҡ ҡына сәйҙең кәйефте күтәргәнен, арыу-талыуҙы кәметкәнен һиҙеп ҡалды. Шуға Бәндәбикә һонған кәсәне ул эске кинәнес менән алды ла онотола башлаған тәмле эсемлектән ауыҙ итте. Сәйҙе шым ғына эстеләр. Бәндәбикә лә һүҙ башламаны. Йола буйынса, ҡунаҡтың тамағы туймайынса уның иғтибарын ситкә борорға ярамай. Өсөнсө кәсәнән һуң Бәндәбикә ауыр тынлыҡты боҙорға йөрьәт итте:
– Ауыр ҡайғыңды уртаҡлашам, Әбделғәни ағай! Беләм, хәсрәтең даръялай. Әлфиә иҫкә төшһә, үҙем дә илайым. Уҫал елдәр харап иткән йәш кенә ҡыяҡты. Сабыр бул, Әбделғәни ағай. Әҙәм ҡаны изге, уны Аллаһының ихтыярынан башҡа бер кем дә ҡойорға тейеш түгел. Хәҙер ни эшләргә уйлайһың?
Әбделғәни кәсәһен ҡуйҙы.
– Үҙең нисек уйлайһың һуң, Бәндәбикә? Һин дә ҡыпсаҡ ҡәбиләһенән бит. Ҡотлогилде бейҙең ҡыҙы! Бөрйән ҡәбиләһе Арыҫланға кейәүгә барһаң да, булмышың менән беҙҙеке һин, ҡыпсаҡтыҡы. Үҙең беләһең, ата-бабалар йолаһы ҡан өсөн ҡон ҡайтарырға ҡуша, шулай булғас, ниңә һорайһың?
– Мин үҙемдең ҡыпсаҡ ҡыҙы икәнемде бер ҡасан да онотҡаным юҡ, ә әле бөрйән ҡәбиләһенеке булараҡ һорауым. Үлтереүсенең Рыҫҡол икәнендә бер шигең дә юҡмы?
– Бер тамсы ла икеләнмәйем, Бәндәбикә. Бөтә дәлилдәр Рыҫҡолға төртөп күрһәтә. Егеттәреңә Сынбулатты саҡырырға ҡуш әле. Үлтереүсенең йәйәһен килтерһен.
– Айтуған! – Бәндәбикә, тирмә ауыҙынан башын сығарып, тышта әмер көтөп ултырған Айтуғанға өндәште. – Бар әле егеттәргә әйт, Сынбулатты бында саҡырып килтерһендәр.
Теге шул арала юҡ булды. Бер нисә минуттан тирмәгә Сынбулат килеп инде.
– Саҡырғайнығыҙмы, хөрмәтлеләр?
– Эйе. Йәйәне күрһәт.
Сынбулат, арҡаһынан йәйәне алып, Бәндәбикәгә һуҙҙы. Ул ҡоралды ентекләп ҡарарға тотондо. Ҡәбиләнең тамғаһын да, Рыҫҡолдоң шәхси билдәһен дә күрҙе, был билдәне уға үҙе уйлап сығарып, “әлеф” хәрефен ҡулланып, үҙе үк эшләп тә биргәйне. Йөрәге ҡыҫылып ҡуйҙы, һаман да бөтөнләй үк ышанып етмәне. Ләкин Сынбулаттың кире ҡаҡҡыһыҙ дәлиле бар ине:
– Бына Әлфиәне үлтергән уҡ, яранан үҙем һурып алдым, – тине ул, ҡалъянынан уҡты сығарып. Бәндәбикә ауыр көрһөндө һәм йәйә менән уҡты Сынбулатҡа кире һуҙҙы. Әбделғәни, ымлап, Сынбулатҡа сығырға ҡушты.
– Йә, ни әйтерһең? Үҙең күрҙең, мин уйлап сығарған нәмә түгел, – тине ул, үҙҙәре генә ҡалғас. Бәндәбикә өндәшмәне. Был донъяла бөтә булғанын юғалтҡан кешегә ни әйтә алһын инде ул? Улы бар ине, яуҙа һәләк иттеләр. Ҡатыны менән килене ҡара үләттән мәрхүм булды. Ейәнсәре генә ҡалғайны, бына хәҙер унан да яҙҙы. Ул Әбделғәниҙең күңелен ниндәй уттар өткәнен аңлай. Әле унда үс ялҡыны дөрләй. Аяу булмаясаҡ. Тыштан тыныс күренә, уға ни тиклем ауыр икәнен йөҙөнә ҡарап ҡына аңлайһың. Берсә сейәләй буҙара, берсә һөттәй ағара. Үҙен йүгәндә ныҡ тота. Тимер ихтыярлы кеше! Ауыр тынлыҡты Бәндәбикә боҙҙо:
– Тыңла әле мине, Әбделғәни ағай. Һине ауылға саҡырырҙан элек мин оҙаҡ уйланым. Эйе, ҡот осҡос ваҡиға, берҙән-береңдең, Әлфиәнең, ҡаны ҡойолған, ғүмере өҙөлгән. Үсең изге. Ата-бабаларҙан ҡалған йола бар. Үтенесем һиңә шул: зинһар өсөн бар ырыуҙан үс алма. Әгәр бер Рыҫҡолға ғына яза бирһәң, кешеләр быны аңлар. Ә асыуыңды уның бөтә ырыуҙаштарына төшөрһәң, үҙ-ара нәфрәттән тоҡанған утлы өйөрмә артабанғы быуындарға ла етәсәк әле. Ейәндәребеҙ, бүләләребеҙ, был ҡон ҡайтарышыуҙың тәү сәбәбен дә белмәйенсә, бер-береһенә ҡорал күтәрәсәк. Был нәфрәт әсә һөтө менән тапшырыласаҡ, башҡорт башҡортто ҡырасаҡ. Ҡан-ҡәрҙәш булған бер телле, бер динле кешеләрҙең бер-береһен юҡ итеүенән дә ҡурҡынысыраҡ бер ни юҡтыр. Асыуыңды йүгәнлә. Бөгөн минең саҡырыуым буйынса яҡын-тирә бар ҡәбиләләрҙең башлыҡтары йыйыласаҡ. Мин Рыҫҡолдо ошо ҡор хөкөмөнә тапшырырға булдым. Үлтереүсене төн ҡараңғыһында, мөйөштән түгел, ә асыҡтан-асыҡ, көпә-көндөҙ язалағанды бөтәһе лә күрһен. Был асыҡ хөкөм буласаҡ. Бында бер мин – Бәндәбикә генә хәл итмәйем, юғиһә кешеләрҙең, үҙем бөрйән ҡәбиләһенеке булмағас, Рыҫҡол миңә йәл түгел, тип уйлауҙары бар. Уны ҡыпсаҡтар ғына түгел, бөтөн ҡәбиләләрҙең вәкилдәре хөкөм итәсәк. Һин ризамы?
Әбделғәни өндәшмәне. Бәндәбикәнең тәҡдиме уны уйға һалды. Ризалашырға мөмкин. Тик тотош ырыуҙың нәфрәтен нисек ҡайтарырға? Бигерәк тә Сынбулаттыҡын. Ул Әлфиәне бәләкәйҙән ҡарап йөрөттө, Хупъямал өй эше менән булғанда, сәңгелдәген бәүетте. Бер йәшлек Әлфиә тәпәй киткәс, йола буйынса, аяғындағы тышауын да ул ҡырҡты. Бер туған һеңлеһе кеүек яратты ул уны, былай ике туған инеләр. Йәш аралары ла әллә ни ҙур түгел – һигеҙ йыл ғына. Өс йәше тулғас, Сынбулат уны эйәргә ултыртты. Хәҙер ул нисек итеп был юғалтыуға яуапһыҙ ҡала алыр? Ҡыҙыу, ене ҡуҙғалһа, тотоп туҡтатырлыҡ түгел. Үлеп тынсығанға тиклем бөрйәндәрҙән үс алыр. Әбделғәниҙең күңелен ауыр уйҙар баҫты. “Эх, бик ҡыйын шул бер ҡарарға килеүе, – Әбделғәни икеләнде. – Бәндәбикәнең тәҡдименә күнеп, бөрйәндәр менән татыулыҡ һаҡлауға ризалашһам, быны ҡыпсаҡтар минең йомшаҡлыҡ, баҙнатһыҙлыҡ, хатта ҡурҡаҡлыҡ тип баһалаясаҡ. Башҡа ҡәбиләләр ҙә шулай тип уйлаясаҡ. Көсһөҙҙө, ҡурҡаҡты эте лә, бете лә баҫырға, таларға, кәмһетергә генә торасаҡ. Эй Хоҙайым, ни эшләргә миңә, аҡыл бир!” – Әбделғәни уйында һуңғы һөйләмде әйткәндә эске тауыш менән ҡысҡырып уҡ ебәрҙе һәм ҡамсыһының һабын йоҙроғона тағы ла нығыраҡ ҡыҫты.
Бәндәбикә уны ашыҡтырманы. Ул абруйлы ил ағаһының ни тиклем көсөргәнешле эске көрәшкә дусар булғанын күреп ултырҙы. Дөрөҫ ҡарарға килеү ауыр буласаҡ, әммә үҙ тәҡдименең ҡабул ителерендә Бәндәбикә тамсы ла шикләнмәне. Әбделғәниҙең яҡшы яҡтары бик күп. Аҡыллы, төптән уйлап эш итә, иң мөһиме – мәкерле, эскерле түгел. Дошманына ҡон ҡайтарғанда ла саманы белә торғайны, ғәйепһеҙ ҡан түккәне булманы. Иҫәпһеҙ күп барымта-ҡарымталарҙа, һуғыштарҙа байтаҡ кешенең башына етһә лә, тирә-яҡ башҡорттарҙың береһе лә уны кеше үлтереүсе тип атай алмаҫ.
Ниһайәт, Бәндәбикә һорауын бирҙе:
– Йә, ниндәй уйға килдең, Әбделғәни ағай?
– Рыҫҡол ғәйебен танымаһа, ни эшләйбеҙ? Төн булған хәл бит. Шаһиттар юҡ, уның баш тартыуы ихтимал. Йәйә менән уҡтан башҡа дәлил юҡ. – Әбделғәни һораулы ҡарашы менән Бәндәбикәгә төбәлде. Ул был һорауҙың ҡалҡып сығырын көткәйне.
– Йолаға ярашлы Алла хөкөмө булыр.
– Миңә беренсе булып атыу хоҡуғын бирәһеңме?
– Юҡ, уныһын булдыра алмайым. Ғәҙәт буйынса уны үҙен нахаҡҡа ғәйепләнгән тип иҫәпләүсе һорай. Тәҡдим генә буласаҡ, ә арғыһын Хоҙай ҡулына тапшырабыҙ. Ул ғәйепһеҙҙе ярлыҡар.
– Ярай! Ризамын, – тип һуңғы һүҙен әйтте аҡһаҡал.
Бәндәбикә еңел һулап ҡуйҙы. Ярты эш эшләнде. Хәҙер айһай ырыуынан Тимербайҙы, түңгәүерҙәрҙән Хәсәнде, үҫәргәндәрҙән Юламан бейҙе генә көтөп алаһы ҡалды. Әлбиттә, тағы Рыҫҡолдо. Әгәр ҡасып китмәһә. Хәйер, ҡасмаҫ. Рыҫҡол бик тәкәббер, үтә ғорур, батыр булыуын да иҫәптән төшөрөп булмай. Ырыу башының – Бәндәбикәнең – бойороғон үтәмәҫкә хаҡы юҡ. Ырыу һәм ҡәбилә ҡанундарына буйһонмаусыға ҡаты яза ҡаралған. Ундай осраҡтың булғаны ла юҡ әле. Әгәр була ҡалһа, ундай кеше ҡәбилә билдәләренең барыһынан да (оран, тамға, изге ырыу ағасы һәм йәнлеге) мәхрүм ителә. Шунан ырыу мөртәткә әйләнә. Уны теләгән берәү кәмһетә ала. Уның мал-мөлкәтен тартып алған, ҡыҙҙарын урлаған, кешеләрен ҡол иткән өсөн берәү ҙә берәүгә лә яза ҡулланмай. Ҡәбилә был ырыуҙы яҡлап ҡыл да ҡыбырҙатмай. Ҡәһәрләнгән ырыу, аҡһаҡалдар ҡороноң ҡарарына ярашлы, бөтөүгә дусар ителә. Ҡот осҡос яза! Рыҫҡол ырыуын бындай хәлгә ҡалдырырға батырсылыҡ итмәҫ. Бәндәбикә, сигеүле ҡулъяулығының сәйләндәрен бөртөкләй-бөртөкләй, уйы менән башҡорт ҡанундарын барланы.
Сабып килгән аттарҙың тояҡ тыпырҙауы ишетелде. Түмәләсте артылған бер төркөм һыбайлы ауылға ҡарай елдерә ине. Бағауылда торған малайҙар икән – улар ҡәҙерле ҡунаҡтар күренеү менән был хаҡта ауылға хәбәр еткерер өсөн ҡуйылғайны.
– Инәй, үҫәргәндәр килә!
– Ә мин йылға бөгөлө артынан айһайҙар килеп сыҡҡанын күрҙем! Тимербай ҡорбашының кәпәсенән таныным.
– Ә мин! – тип ҡысҡырҙы бөтәһенән дә уҙҙырып ебәрергә тырышҡан малай остоғо. – Ә мин т∆ңгәүерҙәрҙе күрҙем! Башлыҡтары Хәсәндең ҡола айғыры әллә ҡайҙан танылып тора.
– Эй шәпһегеҙ ҙә инде, улыҡайҙар, бигерәк үткер күҙлеһегеҙ, – тип Бәндәбикә малайҙарҙы маҡтап ебәрҙе. – Ә Рыҫҡол бейҙе берәйегеҙ шәйләмәнеме?
– Юҡ, инәй! – тине балалар бер тауыштан.
– Айран эсеп алығыҙ ҙа тағы ҡарауылға төшөгөҙ. Ул күренеү менән – минең эргәгә! Уҡ кеүек осорға! Аңлашылдымы?
– Эйе, инәй! – бөтәһенең ауыҙынан бер юлы атылып сыҡҡан яуаптың яңғырауы булды, бала-саға күҙ асып йомғансы тирә-яҡҡа һибелде.
– Әбделғәни ағай, башлыҡтар килеп етте. Хәҙер тирмәгә инерҙәр, – тине Бәндәбикә, әлеге балаларға ҡарап, ейәнсәрен иҫенә төшөрөп ултырған аҡһаҡалға.
– Ә-ә, ярай. Мин ҡайҙа ултырайым?
– Иң түргә, ағай.
– Ниңә улай уҡ, минән өлкәнерәк кешеләр бар ҙабаһа?
– Өлкәнерәктәр бар, тик уларҙың һинекеләй ҡайғы-хәсрәте юҡ, – хужабикә көрһөнөп ҡуйҙы.
Әбделғәни шым ғына күсеп ултырҙы. Ул Бәндәбикәнең, ошондай хөрмәт күрһәтеп, аҡһаҡалдар ҡоронда уға терәк-таяныс булырға, уның айырым иғтибар аҫтында икәнен билдәләргә тырышыуын аңланы.
Тирмә ауыҙында Юламан бейҙең дәү кәүҙәһе күренде. Ул Бәндәбикә менән күреште лә хужабикәнең тәҡдиме буйынса Әбделғәниҙең йәнәшенә үтеп ултырҙы. Ҡул ҡыҫышып, сәләм бирештеләр.
Айһай ырыуынан Тимербай пәйҙә булды. Юламан бейҙе күргәс, ул, дошманынан йөҙөн бороп, тирмәнең арғы яғынараҡ ҡунаҡланы. Тимербайҙың тауыш сығарырға әҙер булыуы уҫал ҡарашынан шәйләнә, тик Бәндәбикәне ихтирам итеүе һәм ҡунаҡ булышыу ҡағиҙәләре генә уны тыйып тора. Ул үҙен зыян күргән яҡ тип һанай, шулай булғас, Юламан ғәфү үтенергә тейеш, ә ул түгел. Үҫәргән иһә тыштан тыныс күренде, Тимербайҙың йыш-йыш тын алыуын, үҙен быраулаған ҡарашын белмәмеш-күрмәмешкә һалышты.
Тирмәгә тағы бер ҡунаҡ инде. Т∆ңгәүер Хәсән ине ул. Хәсән ярайһы уҡ йәш, ихтыярлы йөҙөн тәрбиәләп ҡырҡылған һаҡал уратҡан. Ул бөтәһен дә тыйнаҡ ҡына сәләмләне лә Юламан эргәһенә ултырҙы.
Тирмәлә көсөргәнешле тынлыҡ урынлашты.
Бәндәбикә бөтә башлыҡтарға күҙ йөрөтөп сыҡты. Бына улар, ҡәбиләләрҙең, ырыуҙарҙың көслө, ҡеүәтле юлбашсылары. Ырыуҙаштарының тормошо, Яйыҡ йылғаһына тиклем йәйрәп ятҡан ерҙәрҙең яҙмышы – улар ҡулында. Ошо ерҙәрҙәге тыныслыҡ яҙмышын да бөгөн улар хәл итәсәк. Әлегә тиклем унда-бында ер мәсьәләһенә бәйле бәхәстәр генә сыҡҡылап тора ине. Әлфиәнең һәләкәте әллә ни әһәмиәте булмаған был ығы-зығыны көсәйтеп, урланған мал-тыуар йә тартып алынған көтөүлек арҡаһында сыҡҡан ғауғаны ҡан төҫөнә буяны. Үсләшеү усағын, бар төбәкте баҫып алмаҫ элек, һүндерә һалырға кәрәк. Бәндәбикәнең ҡарашы аҫтында башлыҡтар үҙҙәрен бик уңайһыҙ тойҙо. Тимербай был тынлыҡты өҙөргә йөрьәт итте:
– Йә, һиммәтле үә ғиззәтле Бәндәбикә, беҙҙе ни сәбәптән йыйырға булдың?
– Ашыҡма, Тимербай! Башта “Фатиха” сүрәһен уҡып алайыҡ, – тине Бәндәбикә.
Шунан, устарын бергә ҡуйып, бышылдап, доға уҡырға тотондо. Башлыҡтар ҙа, тәртипле балалар кеүек, устарын йөҙҙәре алдына ҡуйҙы, иң һуңынан бер тауыштан амин тотто.
– Мин һеҙҙе, хөрмәтлеләрем, талаш-тартыштарға, барымта-ҡарымталарға сик ҡуйыу сараһын табайыҡ тип саҡырҙым. Бына күҙгә-күҙ ҡарашып ултырабыҙ, бер-беребеҙгә булған дәғүәләрҙе ошонда әйтешәйек. Халыҡ барымта-ҡарымталарҙан арыны, дөрөҫөн әйткәндә, уларҙың сәбәбе – һеҙҙең тәкәбберлек, мин-минлек. Бына хәҙер килеп, бер ғәйепһеҙ ҡыҙ баланың, Әбделғәни аҡһаҡалдың ейәнсәренең, ғүмере өҙөлдө. Уны минең ырыуҙашым Рыҫҡол бей үлтергән шикелле, уның өсөн миңә әйтеп бөткөһөҙ оят. Бына, әйт әле, Юламан, нимә етмәгәнлектән һин Тимербайҙың йәйләүен туҙҙырҙың?
– Дөрөҫ, Бәндәбикә! Һора әле шунан, ни өсөн ул минең Һүрәм буйындағы йәйләүемде яндырған? Өҫтәүенә, йылҡы өйөрөмдө алып киткән. Ә ниндәй йылҡылар ине бит! Әллә нисә йыл буйы һайлап, иң шәп тайҙарҙан үрсетеп алған бәйге аттары. Бөтә эшем бушҡа китте. Ниңә өндәшмәйһең, яуап бир! – тип өттө яндырай Тимербай.
– Ә һин үҙеңдең егеттәреңдән һора – ниңә минең һарыҡтарҙы сәлдергәндәр? Бер ыңғай көтөүсене туҡмап, ҡыҙын урлап алып киткәндәр. Мин, үҫәргәндәрҙең башлығы, был яуызлыҡты ғәфү итер тип уйланыңмы? – Юламан ҡыҙғандан-ҡыҙҙы.
– Ә һин, Хәсән, ниңә ауыҙ йомоп ултыраһың? – түңгәүергә Тимербай ташланды. – Бер ни ҙә әйтергә теләмәйһеңме? Егеттәреңдең ҡайһыһы Майҡы йылғаһы буйындағы бесәнлектәремдән минекеләрҙе ҡыуған?
– Ул ерҙәр минеке! Минең ҡәбиләнеке! –Хәсән үҙенең хаҡлы булыуында һис бер икеләнмәй ине. – Аталарым, олаталарым мираҫ итеп ҡалдырған. Ҡыуып, дөрөҫ эшләгәндәр. Уның байы һин минең ҡышлауҙағы көтөүлегемде яндырҙың. Хәҙер ҡайҙа тибенгә сығарам инде малды?
Бәхәс ҡыҙҙы. Башлыҡтар бөтөн үпкәләрен иҫкә төшөрҙө, һәр ҡайһыһы, ярһып-ярһып, бер-береһенән күргән ҡазаларын барланы. Ҡулдары ҡамсы һаптарын һындырырҙай булып ҡыҫты. Ана-бына был ҡамсылар эшкә тотонор төҫлө була башланы. Тик Әбделғәни менән Бәндәбикә генә тартҡылашҡа ҡыҫылманы. Хәсрәткә батҡан Әбделғәниҙә ер ҡайғыһы юљ ине. Ғәмәлдә бында ултырғандарҙың һәр береһенә дәғүә белдерергә нигеҙе бар уның. Әле бөрйәндәр һарыҡтарын урлап алып китә, әле үҫәргәндәр йылғаға ебетергә һалған һалабашын һыҙыра, әле т∆ңгәүерҙәр урмандағы солоҡтарына хужа була. Әммә бөгөн ул Рыҫҡолдо көтә.
Бәндәбикә, шым ғына ултырып, һәр кемдең күңелендә булғанды түгеп бөткәнен көттө. Тауыштар яйлап тыма барҙы. Ярһыу тамам хәлдән тайҙырҙы, ахырыһы.
Ошо мәлдә Бәндәбикә телгә килде:
– Һеҙ барығыҙ ҙа төбәктең иң абруйлы кешеләре. Ата-бабаларҙың ҡанундарын, йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе беләһегеҙ, үтәйһегеҙ. Бер-берегеҙгә әйткән дәғүәләрегеҙ, бәлки, дөрөҫтөр ҙә, әммә улар иң ҡурҡынысы түгел. Мин һеҙҙе Рыҫҡолдоң енәйәте айҡанлы йыйып алдым. Бына, Әбделғәни ағай, минең ырыуҙашым Рыҫҡолдо ейәнсәре Әлфиәне үлтереүҙә ғәйепләп, уның халҡына ҡанлы үс иғлан итә. Һеҙ ни әйтерһегеҙ? Әбделғәниҙең Рыҫҡолға үсләшеүе ғәҙелме, хаҡмы? Яуап бирегеҙ.
– Ишетмәгәйнем, ғәфү ит, Әбделғәни, ауыр ҡайғыңды уртаҡлашам. Бик ҙур юғалтыу кисергәнһең икән, – тине аптырап ҡалған Юламан бей.
– Дөрөҫ булһа... Дөрөҫкә сыҡһа, яуап бер: Алла хөкөмөнә тапшырырға. Аллаһы Тәғәлә ихтыярында булһын, – тине түңгәүер Хәсән.
– Дәлилдәр бармы һуң? – Тимербайҙың был һорауына Бәндәбикә башын ҡаҡты.
– Минең яҙмышты хәл итәһегеҙме? – Рыҫҡолдоң гөрһөлдәп сыҡҡан тауыш менән көлөмһөрәп әйткән һорауы тирмәләгеләрҙе тертләтеп ебәрҙе.
Ә. НОСРАТОВА тәржемәһе.
(Дауамы. Башы - ғинуар һанында).
Теги:


text:
Был эш программаһы 7-се класс уҡыусыларына тәғәйәнленелгән
Рабочая программа для 7 класса по башкирскому языку и литературе по учебнику «Башкирский язык и литература»,
авторы: Ф. А. Хуснутдинова, Д. С. Тикеев, Б. Б. Гафаров, Г. Г. Кагарманов, Уфа-2010
7-се класс өсөн туған (башҡорт) теленән һәм әҙәбиәтенән эш программаһы. Был эш программаһы 6-сы класс уҡыусыларына тәғәйәнләнгән һәм федераль һәм республика закондары аша тормошҡа ашырыла:
Дөйөм уҡытыуҙың дәүләт стандарттары (Рәсәй Мәғариф министрлығының бойороғо №1089 5 март 2004 й.)
Белем биреү учреждениеһында уҡытыу шарттарының санитар –эпидеомологик талаптарға тап килеүе ( РФ баш дәүләт санитар табибының күрһәтмәһе буйынса раҫланған 29.12.2010г. № 189)
1-се һанлы Үрге Тәтешле урта мәктәбенең уҡыу планы;
Уҡыу йылының календарь графигы 2014-2015 й;
1-се һанлы Үрге Тәтешле урта мәктәбенең дөйөм мәғариф программаһы;
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәпҙең I-XI кластары өсөн. Төҙөүселәре: Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х.
V-XI синыфтар өсөн «Башҡорт әҙәбиәтенән программа» нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре: М.Ғималова, Ғ. Хөсәйенов, А.Байғарин Өфө: «Информреклама», 2003;
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы (02.07.2013 N 185-ФЗ)
Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында»ғы Законы (21.12.2012. №273-ФЗ)
«Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы (15.02.1999. №216-з)
Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы (27.06.2013.№696-з)
Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы (31.12.09.№ УП-730)
Программа буйынса башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары:
әҙәбиәт уҡытыу алдында торған белем һәм тәрбиә биреү;
уҡыусыларҙы рухи байлығыбыҙҙың иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе - нәфис әҙәбиәт гәүһәрҙәре менән таныштырыу;
уларҙы замандың рухи тормошона яҡынайтыу;
әҙәбиәт, сәнғәткә нығыраҡ йәлеп итеү, шуның менән дөйөм художество үҫешен, дөйөм мәҙәнилек кимәлен күтәреү бурыстары;
әҙәбиәтте уҡып өйрәнеү нигеҙендә уҡыусыларға эмоциональ-эстетик йоғонто яһау;
әҙәбиәт тарихы, теорияһы буйынса белем биреү аша эстетик зауыҡ, нәфис әҙәбиәткә мөхәббәт, әхлаҡи тәрбиә биреү;
донъяға фәнни ҡараш формалаштырыу;
логик һәм образлы фекерләү һәләтен, телмәр оҫталығын үҫтереү;
донъяға гуманистик ҡарашы, милли үҙаңы һәм дөйөм Рәсәй гражданлығы үҙаңы, патриотизм тойғоһона эйә булған, рухи
үҫешкән шәхес формалаштырыу;
шәхестең уңышлы социализацияһы һәм үҙ-үҙен реализациялау өсөн кәрәк булған интеллектуаль һәм ижади
һәләтлеген үҫтереү;
уҡыусыларҙың башҡорт, рус һәм донъя әҙәбиәтенең ҙур ҡаҙаныштарын аңлауы, уларҙы уҡыу һәм анализлау, һүҙ
сәнғәтенең образлы фекерләүгә нигеҙләнеүен, художестволы форма һәм йөкмәтке берлеген, сәнғәттең тормош менән бәйле, тарихи
булыуын аңлауы;
художестволы тексты уҡыу, комментарий биреү, анализлау күнекмәләрен этап менән эҙмә-эҙлекле формалаштырыу;
художестволы текста йәки башҡа теләһә ниндәй телмәрҙә һалынған мәғәнәләрҙе аңлау алгоритмдарына эйә булыу,
үҙеңдең тексыңды төҙөү, уҡылған әҫәр тураһында шәхси баһаңды һәм фекереңде еткерә белеү;
дөйөм уҡыу күнекмәләренә һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә эйә булыу (эшмәкәрлектең маҡсатын билдәләү,
уны камиллаштырыу, библиографик эҙләнеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәттәрҙе табыу һәм уны эшкәртеү, Интернет менән файҙаланыу һ. б.).
Программа буйынса башҡорт теленә өйрәтеүҙең бурыстары:
1. Уҡыусыларҙы башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләшергә, өйҙә, йәмәғәт урындарында, хеҙмәт процесында башҡорт әҙәби телен практик файҙаланырға өйрәтеү.
2. Башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик нормалары буйынса белем һәм күнекмәләр биреү.
3. Башҡорт телендә нәшер ителә торған гәзит-журналдарҙы, әҙәби китаптарҙы үҙ аллы уҡып аңлау күнекмәләрен биреү.
4. Үҙ фекереңде билдәле кимәлдә бәйләнешле итеп һөйләү һәм яҙа алыу күнекмәләрен формалаштырыу.
5. Телде өйрәнеү барышында балаларҙы башҡорт халҡының фәһемле тарихы, бай мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, башҡорт йолалары, күренекле шәхестәре, тыуған илдең тәбиғәте һ.б. менән таныштырыу, уларҙы бышҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, уның теленә, үҙе йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.
6. Бөтә һаналғандарға таянып, рус һәм башҡорт телдәрен, әҙәбиәтен өйрәнеү нигеҙендә, балаларҙа туған телгә ихтирам тәрбиәләү, уларға илһөйәр интернациональ тәрбиә биреү.
Предметка дөйөм характеристика
Күп милләт халыҡтары төйәк иткән Башҡортостанда, башҡа милли республикаларҙағы кеүек үк, төп аралашыу теле булып рус теле хеҙмәт итә. Рус теле аша башҡорт халҡы ла, рус булмаған башҡа милләт халыҡтары ла илебеҙ, донъя әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һәйбәт йолалары, йәғни рухи байлыҡтары менән таныша. Юғары уҡыу йорттарына абитуриенттар рус теле һәм әҙәбиәтенән һынау тапшырып инә. Дәүләт ойошмаларында ла эш рус телендә алып барыла.
Был күренештәрҙең эҙемтәһе шул: республикалағы милли составы күп төрлө булған ауыл, ҡасаба һәм ҡалаларҙа башҡорт балаларының байтйғы туған телендә һөйләшә, аралаша белмәй. Ғаиләләрҙә лә, балалар баҡсаларында ла башҡорт теленә өйрәтеү тейешле кимәлдә түгел ине. Күп мәктәптәр Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлыҡтары тарафынан рус мәктәптәре өсөн сығарылған уҡытыу планы буйынса эшләй. Бындай шарттарҙа башҡорт милләтенән булған уҡыусылар үҙҙәренең булмышынан, тамырҙарынан айырып алына, үҙенең әсә телен, туған әҙәбиәтен системалы өйрәнә алмай, республикабыҙҙың сәнғәтен, мәҙәниәтен, әҙәбиәтен, халҡыбыҙҙың һәйбәт йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнеүҙән мәхрүм ҡала. Шуның һөҙөмтәһендә улар үҙҙәренең ниндәй милләт вәкиле икәнен дә белмәүсе рухи зәғифлеккә, ярлылыҡҡа дусар ителеүсе кеше булып үҫәләр. Ундай кешеләрҙә, ғәҙәттә, Тыуған ил, туған тел төшөнсәһе булмай, уларҙа интернациональ тойғолар тәрбиәләнмәй. шул арҡала туған теленән, мәҙәниәтенән, туған халҡының тарихынан айырылған, уны белмәгән кеше генә түгел, ә башҡа илдәргә, башҡа халыҡтарға, уларҙың телдәренә, мәҙәниәтенә ҡарата ихтирам һәм иғтибар тойғоһо булмаған кешеләр барлыҡҡа килә. Былар бөтәһе лә ошо йәһәттән һиҙелерлек саралар күреү зарурлығын тыуҙыра. Рус мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәт программаһы дөйөм педагогик талаптарға, принциптарға нигеҙләнә.
Улар түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала:
- өйрәнелгән материады анализлау, сағыштырыу, предметтарҙы ниндәйҙер билдәләре буйынса классификациялау, дөйөмләштереү;
- предметтарҙың төп үҙенсәлектәрен айыра, аңлата белеү;
- предметҡа, күренешкә ҡарата үҙ фекереңде әйтә һәм уны иҫбатлау белеү;
- уҡыусыларға әхлаҡ һәм эстетик тәрбиә биреү;
- уҡыусыларҙы коммуникатив йүнәлештә алып барыу;
- башҡорт теле системаһының бөтә кимәлдәрен (фонетик, лексик, морфологик, синтаксик, стилистик, пунктацион) иҫәпкә алыу һәм практик файҙаланыу;
- телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре өҫтөндә эшләү;
- бүтән телдәрҙең башҡортса һөйләү һәм яҙыу телмәренә йоғонтоһон иҫәпкә алыу;
- башҡорт теленә балаларҙы үҙҙәре һөйләшкән телгә нигеҙләнеп өйрәтеү;
- предмет-ара бәйләнеш, тарих, сәнғәт, мәҙәниәт, әҙәбиәт, халыҡ ижады һәм традицияларына нигеҙләнеп өйрәнеү.
Федераль базис уҡыу планындағы предметтың урыны
Федераль базис планының 2014 йылындағы Рәсәй Федерацияһының уҡытыу учреждениялары өсөн тәғәйәнләнгән. 2 сәғәт региональ компонентынан алынған.
7
Кимәле
базис
Сәғәт һаны
2
Дәреслек һәм программаның һайланыуы.
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған “Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа”(Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре:Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А. һ.б.– Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Дәүләт программаһы 6-сы кластар өсөн 102 сәғәткә төҙөлгән, ләкин мәктәптең уҡытыу планы буйынса 70 сәғәт ҡаралған булғанға күрә ,эш планы шул норманы иҫтә тотоп төҙөлдө. Программа буйынса өйрәнелергә тейешле темалар һаҡланған осраҡта,уларға бирелгән ваҡытты ҡысҡартып төҙөргә ҡысҡартылды.тура килде. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү, кластан тыш уҡыу,ҡабатлау ҡысҡартылды,әсәрҙәрҙең тексын өйрәнеү ҡысҡартылды
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се класы өсөн туған башҡорт тел һәм әҙәбиәттән эш программаһы.
Дәреслек: Хөснөтдинова Ф. Ә., Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б., Ҡаһарманов Ғ.Ғ. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте: Рус мәктәптәренең 7-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 3-сө баҫ. – Өфө: Китап, 2010. – 288 бит.
Программа кимәле: базис
Уҡытыусының тел буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
Раҡаева Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. – Өфө: Педкнига, 2008. – 96 бит.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплексы:
Хөснөтдинова Ф. Ә., Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б., Ҡаһарманов Ғ.Ғ. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 7-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 3-сө баҫ. – Өфө: Китап, 2010. – 288 бит.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы:
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре :Тикеев Д. С., Толомбаев Х. А., Вилданов Ә. Х., Дәүләтшина М.С., Хөснөтдинова Ф. Ә, Хажин В. И.- Ижевск: «Книгоград», 2008
.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы.
Программа йөкмәткеһе:
Теле барҙың –иле бар.
Халыҡ ижады тураһында.Әкиәттәр (Әкиәттәр тураһында түбән кластарҙа үткәнде иҫкә төшөрөү.Тематик яҡтан әкиәттәрҙең төркөмдәре: тормош-көнкүреш, тылсымлы, батырҙар һәм хайуандар тураһындағы әкиәттәр.
Хайуандар тураһындағы әкиәттәр. “Етем төлкө”. Тылсымлы әкиәттәр “Алтын алма”, “Әбйәлил”.Тормош-көнкүреш әкиәттәре “Алтын тамсы”, “Һаранбай менән Зиннәт ағай”.
Әкиәттәрҙе мәғәнәүи өлөштәргә бүлеү. Исемдәр биреп план төҙөргә өйрәтеү.
Риүәйәттәр һәм легендалар
Риүәйәттәр һәм легендаларға төшөнсә биреү.Уларҙың тематик бүленеше, оҡшаш һәм айырма яҡтары.Ер-һыу, ырыу-ҡәбилә тарихы: “Етегән йондоҙ”, “Ай менән Зөһрә”.Ырым-ышаныу: “Сыңрау торна”.Тарихи риүәйәттәр: “Бошман ҡыпсаҡ батыр”.Тормош-көнкүреш риүәйәттәре: “Ғилмияза”.
Йырҙар
( Йырҙар тураһында төшөнсә.Боронғо һәм хәҙерге йырҙар.Оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙар. Йырҙарҙа көй һәм моңдоң әһәмиәте. Тарихи йырҙар(“Эскадрон”, “Урал”). Тыуған ил һәм халыҡ берҙәмлеге тураһында (“Йәйләүек”). Ҡасҡындар тураһында (“Буранбай”, “Бейеш”).Ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһында (“Зөлхизә”, “Ғилмияза”).
Таҡмаҡтар
Таҡмаҡтар тураһында төшөнсә. Бейеү таҡмаҡтары. Уйын таҡмаҡтары.Таҡмаҡтарҙың башҡарылыу үҙенсәлектәре, уларҙың йырҙарҙан айырмаһы.
Алтын көҙ
М. Тажи “Алтын көҙ”, Ф.Рәхимғолова “Көҙ” шиғырҙарындаикөҙгө тәбиғәттең, көҙ билдәләренең һүрәтләнеше.
Метафора тураһында төшөнсә.
М.Ғафури “Ҡыр ҡаҙы” хикәйәһенең идея-тематик йөкмәткеһе. Малайҙың һәм уның атаһының ҡыр ҡаҙына ҡарата мөнәсәбәте. Хикәйәлә ҡоштарға,хайуандарға һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү һәм ярҙам итеү мотивы.
Уҡыу – белем шишмәһе
Раил Байбулатов “Күңел күҙҙәре”.Н.Мусин “Тайғаҡ баҫма”.
Әҫәрҙәрҙә дуҫлыҡ, тырышлыҡ, тоғролоҡ, намыҫлылыҡ һәм әхлаҡ проблемаларының сағылышы.Хәмзә уҡытыусы, һуғыш ветераны Уғатар ағай образдары.Рәхмәт менән Әсҡәт дуҫлығы.Рәхмәткә хас сифаттар. Хәмзәнең ҡылығын баһалау.
Дуҫлыҡта – берҙәмлек
Б.Бикбай “Рус теле”. Р.Сафин “Һабаҡташтар”.
Был шиғырҙарҙа дуҫлыҡты данлау. Ысын дуҫлыҡты баһалау. Рус һәм башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡҡа һоҡланыу, ғорурланыу тәрбиәләү.
Р.Байбулатов “Һарыбай”. Әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда дуҫлыҡтың сағылышы. Төп геройҙарҙың характерҙарына хас сифаттар.
Ә.Бикчәнтәев “Бакенщиктар илаҡ булмай”. Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда батырлыҡтың сағылышы. Ата һәм ул образдары.
Хеҙмәте юҡтың –хөрмәте юҡ М.Ғафури “Гөлдәр баҡсаһында” шиғырында эшсәнлек,дуҫлыҡ һәм дошманлыҡтың ҡапма-ҡаршы һүрәтләнеүе.
М.Ямалетдинов “Ураҡ өҫтө” шиғырында ураҡ ваҡытында иген урыусы комбайнерҙың хеҙмәте. Уйылдан образы.
Ж.Кейекбаев “Омоҙаҡ бабай” хикәйәнең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Оморҙаҡ бабай образына хас сифаттар.
Ж.Кейекбаев “Туғандар һәм таныштар” романынан өҙөк. Өҙөктөң йөкмәткеһен үҙләштереү, Төп образдарға характеристика биреү.
Башҡортостан – ғәзиз ерем Ә.Үтәбай “Башҡортостан” шиғырында лирик геройҙың кисерештәрендә Башҡортостан, Тыуған ил образы.
А.Игебаев “Онотманым һине, ауылым” шиғырында хистәр байлығы, тыуған ерҙең күңелгә яҡын булыуын еткереү.
М.Кәрим “”Ҡайын япрағы тураһында” шиғырҙа ҡайын һәм япраҡ образы. Башҡортостандың данлы тарихының сағылышы.
Ап –аҡ ҡарҙар яуа К.Кинйәбулатова “Һаумы, аҡ ҡыш!”, Ш.Бикҡолов “Урман”, Ә,Әхмәт-Хужа “Эй, Ҡыш бабай!”, Г,Ғәлиева “Ҡарһылыу” шиғырҙарҙа ҡыш миҙгеленең, тәбиғәт күренештәренең һүрәтләнеше.
Ә.Әһлиуллин “Биҙәкле сана” әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Боронғо сана яһау һөнәренең сағылышы. Имаметдин ҡарттың һөнәре, халыҡ араһындағы абруйы. Әҫәрҙә дуҫлыҡ, татыулыҡ мотивы.
Ил намыҫы – ир күңелендә Р,Шәкүр “Һаҡта тора илдең улдары” шиғырында Тыуған илде, тыныслыҡты һаҡлаусы ил улдары образдары.
Ф.Аҡбулатова “Атай икмәге” хикәйәһенең йөкмәткеһен үҙләштереү. Әҫәрҙә Бөйөк Ватан һуғышының һүрәтләнеше.
В.Исхаҡов “Кеше күңеле – тәрән даръя” әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Исеменең мәғәнәһен асыҡлау. Һуғыш осоронда тылда халыҡтың тормошо һәм эшсәнлеге.
А.Баһуманова “Ҡайҙа һин генерал?” әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Проблемаларына,образдарына характеристика биреү. План төҙөп, план буйынса һөйләргә өйрәнеү.
Ғәзиздәрҙән-ғәзиз әсәләр Г.Юнысова “Әсәйҙәр байрамы”, “Йырлайым әсәйҙәр тураһында”.
Ф.Мөхәмәтдинов “Әсәйем ҡулы” шиғырҙарын һәм йырҙы тасуири уҡыу. Әсәйҙәр изгелегенең, бөйөклөгөнөң сағылышы.
Ф.Иҫәнғолов”Бер ҡаҙаҡ май” әҫәрҙә әсә һәм бала араһындағы мөнәсәбәтте баһалау.
Ә.Бикчәнтәев “Яраланған бүре күҙҙәре” әҫәрҙә әсәнең ҡыҙын үҙаллы тормошҡа әҙерләүе. Әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү.
Г.Яҡупова “Әсәйҙәр ниңә ҡартая?”, “Мейес әбей”. Әсә менән бала, ейән менән өләсәй мөнәсәбәттәре тураһында әңгәмә ойоштороу.
Эх, күңелле яҙ килә!
яҙ килеү менән тәбиғәттең уяныыуының, яҙғы эштәр башланыуының һүрәтләнеше.
Һ.Дәүләтшина “Айбикә” повесы (өҙөк). Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда азатлыҡ өсөн көрәштең, ҡатын-ҡыҙҙың рухи үҫешенең һүрәтләнеше. Ауыл кешеһе йәшәйешенең сағылышы.
Тел – тере шишмә
Ҡ.Аралбай “Башҡорт теле”, Ғ,Байбурин”Тыуған илемә” шиғырҙарында туған телгә, илгә, халыҡҡа ихтирам һәм дан йырланыуы.
М.Кәрим “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” повесы (өҙөк).Идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Әҫәрҙә әҙәп-әхлаҡ мәсьәләләре. Оло инәй, Кендек образдарына яҙма характеристика.
Йәмле йәй М.Ғафури “Болон” шиғырында йәйге болон матурлығының тасуирланыуы.
Х.Назар “Йәйге йәшен” әҫәрҙә йәйге тәбиғәт күренештәренең һүрәтләнеше.
С.Әлибай”Ямғыр теләү” шиғырында ямғыр теләүҙең һүрәтләнеше
Н.Игеҙйәнова “Өйөрөлмәк” әҫәренең йөкмәткеһен үҙләштереү. Әҫәрҙә һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙы баһалау. Әҫәрҙең төп идеяһын һәм образдарын асыу.
Бөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Үтелгәндәр буйынса тест һорауҙарына яуап.Йомғаҡлау.
Уҡыусыларының белем һәм күнекмәләренә ҡарата төп талаптар
Уҡыусылар түбәндәгеләрҙе белергә тейеш:
- өйрәнелгән әҫәрҙең авторын, исемен, исемдәрҙең мәғәнәһен;
- өйрәнелгән әҫәрҙәрҙәге ваҡиғаларҙы;
- композицияһын
- юмор, сатира, строфа, метафора һәм әҙәби төрҙәрҙең төп билдәләрен
Һүҙ. Һүҙ төҙөлөшө. Һүҙъяһалыш. Морфология: һүҙ төркөмдәре, уларҙың грамматик һәм семантик категориялары.
Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө.
Башҡорт телен уҡытыуҙың икенсе баҫҡысы 5-9-сы кластарға тура килә. Уның маҡсаты - башланғыс кластарҙа алған белем һәм күнекмәләрҙе икенсе баҫҡыс талаптарына ярашлы практик йүнәлештә тәрәнәйтеү, башҡорт теленең өндәр системаһы, лексик байлығы, морфологик категориялары һәм синтаксик төҙөлөшө тураһында белем биреү.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
Һүрәтләү, хикәйәләү тибындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлап ҡабул итеү;
текстың планын төҙөү;
текстың йөкмәткеһен план буйынса һөйләү.
2. Бирелгән тема буйынса диалог төҙөү; диалогты дауам итеү;
текстағы образлы һүҙҙәрҙе, һүрәтләү – тасуирлау сараларын, мәҡәлдәрҙе табыу, уларҙы телмәрҙә дөрөҫ итеп ҡулланыу;
тексты икенсе телгә тәржемә итеп һөйләү;
6-7 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.
3. Тексты дөрөҫ, аңлы, тасуири уҡыу;
тексты мәғәнәле өлөштәргә бүлеү, уларға исем биреү, план төҙөү;
әҫәрҙән кәрәкле өлөштәрҙе һайлап ала белеү;
текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, һүҙлектәр менән эш итә белеү.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Һорауҙарға яуап - 1
Диктант – 4
Изложение-2
Инша -2
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яҙма эштәрҙең төрлө формалары ҡулланыла. Уларҙың ҡайһы берҙәре башланғыс кластарҙа, майлылары юғары кластарҙа күберәк һәм өйрәтеү маҡсатында үткәрелә. Шулай ук яҙма эштәр (бигерәк тә юғары кластарҙа) уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләрен тикшереү өсөн дә файҙаланыла. Яҙма эштәрҙең рус телле мәктәптәрҙә киң ҡулланыла торған түбәндәге төрҙәрен күрһәтергә мөмкин:
- һүҙҙәрҙе, типик һөйләмдәрҙе күсереп яҙыу;
- һүҙлек диктанттары;
- аңлатмалы, иҫкәртмәле, һайланма диктанттар;
- һорауҙарға яуаптар;
- тестарға яуаптар яҙыу;
- изложениелар;
- иншалар.
DVD, компьютер, проектор
Календарь - тематик планлаштырыу 7кл
календарь буйынса
фактик
1
Халыҡ ижады тураһында. Әкиәттәр. Әкиәттәр тураһында. Хайуандар тураһында әкиәттәр. Етем төлкө.
1
Башҡорт халыҡ ижады китаптары
Йөкмәткеһен үҙләштереү
2
Тылсымлы әкиәттәр. Алтын алма. Әбйәлил. Тылсымлы әкиәттәр тураһында.
1
Әкиәт китаптары, магнитофон
Әкиәттәр уҡыу. тыңлау.йөкмәтке һөйләү
3
Тормош -көнкүреш әкиәттәре. Алтын тамсы.
1
, Башҡорт халыҡ ижады китаптары
Яҙыу күнекмәләре, әкиәттәр ижад итеү, тасуири уҡыу
4
Фонетика, һүҙьяһалыш һәм морфология буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
1
Әкиәттәргә план төҙөү
5
Инша .Минең дуҫ.
1
Инша яҙыу
6
"Кылым. Үз аллы һәм ярҙамсы
ҡылымдар.
1
Йөкмәткеһен үҙләштереү
7
Ғилмияза риүәйәте
Риүәйәттәр легендалар
тураһында.
Риүәйәт һәм легендалар
һорауҙарга яуап биреү
8
. Кылым
һөйкәлеше.
1
Иыр тыңлау
9
Хәбәр һөйкәлеше
ҡылымдарының заман
менән үҙгәреше.
1
Дидактик материалдар
Күнегеүҙәр эшләү
10
Кантон башлыҡтары
тураһындағы йырҙар.
Тәфтиләү.Ҡолой кантон. "Катын - ҡыҙ яҙмышы
тураһындағы йырҙар.
Зөлхизә. Ғилмияза.
1
магнитофон
аудирова-ние.күнегеүҙәр өҫтөндә эш
11
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының
киләсәк заманы.
Хәбәр
һөйкәлеше
.ылымдарының үткән заманы"
1
Яҙыу күнекмәләре, һүҙлек эше, йыр тыңлау
12
Уйын таҡмаҡтары. Бейеү
таҡмаҡтары. Таҡмаҡтар
тураһында.
1
Таҡмаҡтар, магнитофон
Таҡмаҡтар йырлау.ятлау
13
Алтын көҙ. М.Тажи. Алтын көҙ
Ф.Рәхимғолова. Көҙ. M. Ғафури. Ҡыр ҡаҙы.
1
һүрәттәр, аудиояҙма
Яттан һөйләү, йыр өйрәнеү
14
Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдары
1
Таблица, карточкалар
Күнегеүҙәр өҫтөндә
эш, йөкмәткеһен үҙләштереү
15
Контроль диктант. Көҙ
1
Диктанттар йыйынтығы 54-се б
Диктант языу
16
Хаталар өҫтөндә эш.
1
китаптар
Тасуири уҡыу,
күнегеүҙәр өҫтөндә
эш
17
Р.Байбулатов.Күңел күҙҙәре. Кластан тыш уҡыу
1
Яҙыусының портреты.таблица
Йөкмәткеһен үҙләштереү, план
төҙөү
18
. Шарт һөйкәлеше ҡылымдары. Теләк һөйкәлеше ҡылымдары.
1
Сығыш
яһау.һорауҙарға яуап биреү, һүҙлек эше
19
Б.Бикбай. Рус теле. Р.Сафин. һабаҡташтарыма. Ш.Бикҡол.Дуҫлыҡ. М.Кәрим. Миләш. ".
1
Шағирҙың
портреты.
китаптар
күргәҙмәһе
Тасуири уҡыу, күнегеүҙәр эшләү
20
. Исем ҡылым. Кылым төркөмсәләре
1
һүрәттәр, мәҡәлдәр,
Текст өҫтөндә эш, йөкмәткеһен һөйләү
21 22 23
Р.Байбулатов, һарыбай
Р.Байбулатов, һарыбай
Исем ҡылымдарҙың яһалышы
3
Яҙыусының портреты
Текст өҫтөндә эш, йөкмәткеһен һөйләү, күнегеүҙәр эшләү
24
Ә.Бикчәнтәев. Бакенщиктар илаҡ булмай.
..
1
2
Ә.Бикчәнтәев портреты,китаптары
Уҡыусыларҙың сығышы, һүҙлек эше
25
Телмәр үҫтереү.
Изложение. Илгизәрҙең эше.
1
М.Ғ. Ғималова. Изложениелар йыйынтығы.2009й. Өфө. 69 бит
Изложение яҙыу
26
М.Ғафури. Гөлдәр баҡсаһында. М.Ямалетдинов. Ураҡ өҫтө..
1
Портреттары, китапта ры
һүрәттәр, мәҡәлдәр
Хикәйә төҙөү, һүҙлек эше, күнегеүҙәр эшләү
27 28
Ж.Кейекбаев. Оморҙаҡ бабай.
Сифат ҡылым.Хәҙерге заман сифат ҡылым. Киләсәк заман сифат ҡылым.
1
1
Портрет
Әңгәмә ҡороу күнегеүҙәр эшләү
29
Ж.Кейекбаев. Туғандар һәм таныштар.
1
Видеояҙма
Тасуири уҡыу,һүҙлек эше
30
Контроль диктант. Илем Башҡортостан
1
Х.А.Толомбаев.С.В.Атнағолова.Диктанттар йыйынтығы. Өфө,2009.78- се бит.
Диктант яҙыу
31
Хаталар өҫтөндә эш. Уртаҡ ҡылым.
1
Тасуири уҡыу
32
М.Кәрим. Ҡайын япрағы тураһында.. Ә.Үтәбай. Башҡортостан. А.Игебаев. Онотманым һине, ауылым
1
М.Кәрим портреты,
китаптары.
Бер -береңде баһалау, тасуири уҡыу
33
К.Кинйәбулатова. һаумы, аҡ ҡыш! Ш.Бикҡолов. Урман. .Әхмәт Хужа. Эй, Ҡыш бабай, Ҡыш бабай!.
Г.Ғәлиева. Ҡарһылыу.
1
К.Кинйәбулатова портреты,китаптары
Яттан һөйләү, күнегеүҙәр эшәү
34
.
Хәл ҡылым.
1
Тасуири уҡыу, һүҙлек эше
35
Р.Шәкүр, һаҡта тора илдең улдары.
1
Шағирҙың портреты, китаптары
Күнегеүҙәр эшләү,тасуири уҡыу
36 37
Ф.Аҡбулатова. Атай икмәге. Рәүештәрҙең белдергән мәғәнәләре. Рәүеш төркөмсәләре.
1
1
Мәҡәлдәр, китаптары
Фекер алышыу, яҙыу күнекмәләре
38
В.Исхаҡов. Кеше күңеле - төрән даръя.. "Ҡайҙа һин.генерал
1
Шағирҙың портреты
Әңгәмә ҡороу күнегеүҙәр эшләү
39
? Рәүеш дәрәжәләре Рәүештәрҙең яһалышы.
1
Таблица
Йөкмәткеһен үҙләштереү,
40
Кластан тыш уҡыу.
Ил намыҫы - ир күңелендә.
1
Күнегеүҙәр эшләү, әңгәмә ҡороу
41
Ә.Лотфуллиндын «Оҙатыу» картинаһы буйынса яҙма эш.
1
Картина
Картина буйынса инша яҙыу
42
Г. Юнысова. Өсөйҙәр байрамы. Г.Зәйнәшева.Йырлайым әсәйем тураһында.
З.Алтынбаева. Әсә һүҙе. Ф.Иҫәнғолов. Бер йомғаҡ май
1
һүрәттәр, мәҡәлдәр, шиғырҙар, йырҙар
Шиғырҙар уҡыу, йырлау, һүҙлек эше
43
Теркәүестәр.Эйәртеүле теркәүестәр.
1
мәҡәлдәр
һорауҙарға яуап биреү.фекер алышыу
44
Ә.Бикчәнтәев. Яраланған бүре күҙҙәре.
1
Яҙыусының портреты, китаптары
һорауҙарға яуап биреү
45
Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
1
Йөкмәткеһен һөйләү
47
Контроль диктант.Башҡорт балы.
1
Х.А.Толомбаев.С.В.А тнағолова .Диктанттар йыйынтығы. Өфө,2009.72- се бит.
Диктант яҙыу
48
Хаталар өҫтөндә эш.. Бәйләүестәр.
1
Тасуири уҡыу.һүҙлек эше
49
. Р.Ниғмәти.Яҙ килде.яҙ! Р.Ғарипов, һабантурғай
1
Яҙыусының китаптары
Сығыш яһау, һорауҙарға яуап биреү
50
51
Һ.Дәүләтшина. Айбикә Һ.Дәүләтшина. Айбикә
1
1
Яҙыусының китаптары
Йөкмәткеһен һөйләү
52
Киҫәксәләр.
1
мәҡәлдәр
Тасуири уҡыу, күнегеүҙәр эшләү
53
Изложение. Туған телем - иркә гөлөм.
1
54 55 56
М.Кәрим. Оҙон-оҙаҡ бала саҡ. Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.
1
1
1
Яҙыусыларҙың
портреттары,
китаптары
Йөкмәткеһен үҙләштереү
57
Кластан тыш уҡыу.М.Кәрим ижады.
1
Видеояҙма
Видеояҙма карау
58
Оло инәй, Кендек образдарына яҙма характеристика.
1
Сығыш яһау
59
М.Ғафури. Болон.. Х.Назар. Йәйге йәшен
1
Яҙыусының китаптары
Тасуири
уҡыу.күнегеүҙәр эшләү
60
. Ымлыҡтар. Мөнәсәбәт һүҙҙәр
1
Тасуири уҡыу,һүҙлек эше
61
С.Әлибай. Ямғыр теләү. Н.Игеҙйәнова .Өйөрөлмәк.
1
Фекер алышыу, диалог төҙөү
62
. Ымлыҡтарҙың дөрөҫ яҙылышы Ымлыҡтарҙы ҡабатлау.
1
теманы аңлатыу
63
Контроль диктант. Дуҫлыҡ.
1
Диктанттар йыйынтығы 68-се бит
Диктант яҙыу
64
Хаталар өҫтөндә эш. Үтелгәнде ҡабатлау.
1
Дидактк материалдар
һорауҙарға яуап биреү
65
66
Ҡабатлау күнегеүҙәре.
Кластан тыш уҡыу.
1
Тестар
67-68
69
70
Кластан тыш уҡыу
Әҙәбиәттән ҡабатлау
Күнегеүҙәр
Йомғаҡлау дәресе .Һаумы, йәй .
1
1
1
1
Синыфтан тыш уҡыу китабы
Ҡушымта
М.Усманова, З.Ғәбитова “Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы”. Өфө – 2009 йыл
7-се класс өсөн дконтроль эштәр
Көҙ.
Быйыл көҙ иртә килде. Башта ҡаты ҡырау төштө. Ул газондарҙағы,яландарҙағы үләндәрҙе ҡара көйҙөрөп үтте.Ағастар һары, ҡыҙыл,һоро шәл ябындылар. Әкрен генә иҫкән елгә лә уларҙың япраҡтары шаптырлап ҡойола. Тулҡынланып ултырған арыштар, бойҙайҙар йыйып алынды. Яланда машина тауыштары тынды. Туғайҙағы үләндәр яңынан йәшәреп киткән.
Илем – Башҡортостан
Башҡортостан – бик бай ил. Унда нимәләр генә юҡ! Аҡ бүрекле тауҙар ҙа, ҡылғанлы киң яландар ҙа, көмөш һыулы йылғалар ҙа,зәңгәр күлдәр ҙә, икһеҙ-сикһеҙ урмандар ҙа күп бында.
Беҙ йәшәгән ерҙең байлыҡтарыр һанап бөткөһөҙ. Нефть һәм газ тиһеңме – бөтәһе лә бар бында.
Шулай уҡ ҡиммәтле тиреле хайуандары, иҫ киткес балы менәндан ҡаҙанған Башҡортостан.
Башҡорт балы
Бал ҡорто меңәрләгән сәскәнән бал йыйыуы менән борондан билдәле. Бал татлы аҙыҡ ҡына түгел, ә унда организмға кәрәк булған алтмыштан артыҡ шифалы матдә бар. Тын юлдарына һалҡын тейгәндә лә, ҡан күп юғалтҡанда ла, һыҙланғанда ла бал дауа булып һанала. Бал ҡорттарының ағыуы, балауыҙы, инәҡорт һөтө бик шифалы.
Татлы һәм шифалы булыуы менән башҡорт балы сит илдәрҙәлә билдәле. Йәрминкәләрҙә башҡорт балы бер көмөш, өс алтын миҙалға лайыҡ булды.
Дуҫлыҡ
Дуҫлыҡ һүҙе кешеләр араһындағы иң изге мөнәсәбәтте аңлата. Дуҫлыҡ маҡсаттарға ирешергә, уртаҡҡыуаныстар табырға, ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға, ҡулға-ҡул тотоноп эшләргә, ижад итергә ҡанат ҡуя. Дуҫлыҡ ептәре өҙөлмәһен өсөн бер-береңә ярҙам итергә, ышанырға, иғтибарлы булырға кәрәк.Ауыр саҡта дуҫыңдың янында булыу – оло һынау. Ошо һынауҙарҙы үтеп сыҡҡан дуҫлыҡ ҡына йәшәргә хаҡлы.
Инша:1.”Минең дуҫым”.
Номер материала: ДБ-245421
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
29-01-2013, 09:32 / Спорт һәм туризм
Белореттар Ѳфѳлә үтәсәк халыҡ-ара ҡышҡы уйында ҡатнаша
Быйылғы йылда балалар спорты донъяһында иң мѳһим ваҡиғаларҙың береһе, баш ҡалала 26 февралдән 3 мартҡа тиклем VI халыҡ-ара ҡышҡы балалар уйынын үткәреү буласаҡ. Бындай сара 1968 йылдан бирле уҙғарылып килһә лә, Рәсәйҙә тәүге тапҡыр ойошторола. Ярыш программаһына 7 спорт тѳрѳ ингән. Улар араһында саңғы, тау саңғыһы спорты, сноуборд, саңғы уҙыштары ла бар. Ярышҡа тѳрлѳ илдәрҙән 12 йәштән 15 йәшкә тиклемге иң яҡшы йәш спортсылар килә. Уйында бѳтәһе 50 команда ҡатнашасаҡ, республикаға меңдән ашыу бала киләсәк тип күҙаллана....


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
БИОЛОГИЯ (био... һәм ...логия), йәнле тәбиғәттең барлыҡҡа килеүе, үҫеше һәм ойоштороу формалары т‑дағы фәндәр комплексы. Биол. фәндәр системаһы тикшеренеү объекттарына (ботаника, зоология, кеше һәм хайуандар анатомияһы һәм физиологияһы, тупраҡ ғилеме һ.б.), биол. процесс механизмдарына һәм уларҙың организм билдәләрендә күренеүенә (биохимия, генетика һ.б.) ҡарап төҙөлә. Хәҙ. Б. тере материяның ойоштороу кимәлдәре (молекуляр, күҙәнәк, туҡыма, организм һ.б.) т‑дағы тәғлимәткә нигеҙләнә. Б. фәндәренең күпселеге тереклек күренештәрен — бер структур кимәлдә (гистология, цитология һ.б.), ҡайһы берҙәре бер нисә кимәлдә (микология, энтомология һ.б.) өйрәнә. 20 б. яңы биол. дисциплиналар барлыҡҡа килә: биогеохимия, йыһан биологияһы, радиобиология һ.б.; Б. ауыл хужалығы, медицина һәм урмансылыҡ фәненә индергән өлөшө арта; ғәмәли фәндәр (биотехнология, селекция һ.б.) үҫешә, молекуляр генетика, экологик мониторинг һәм биологик төрлөлөктө өйрәнеү ысулдары эшләнә.
Башҡортостанда Б. өлкәһендә систематик фәнни тикшеренеүҙәр 30‑сы йй. башлап алып барыла. Фауна БАХИ‑ла (П.А.Положенцев), Башҡорт ҡурсаулығында (С.В.Кириков, С.И.Снигиревский һ.б.), Башҡ‑н гельминтология экспедицияһында (М.Ғ.Вилданов, М.П.Гнедина һ.б.), Башҡ‑н баҫыусылыҡ фәнни‑тикшеренеү тәж. станцияһында (А.В.Коровкина) өйрәнелә. БАХИ‑ла А.Н.Богданов һәм С.Ф.Курнаев етәкс. төп ҡырағай мал аҙығы үҫемлектәре асыҡлана. БДМИ‑ла микроорганизмдар биохимияһы (И.Л.Вакуленко), кеше һәм хайуандар физиологияһы (В.В. Петровский), гистология (Н.И.Чурбанов, Н.С.Шиманов), микробиология (С.А.Белявцев, Н.И.Мельников) өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлана. 50‑се йй. алып Биология институтында арыш, бойҙай, шәкәр сөгөлдөрө уңышы формалашыуының физиол. үҙенсәлектәре һәм а.х. культураларының тирә‑яҡ мөхиттең насар шарттарына сыҙамлылығы (В.К.Ғирфанов, В.К.Трапезников һ.б.), ағастарҙың ҡышҡа сыҙамлылығының физиол. һәм цитохимик тәбиғәте һәм уны күтәреү ысулдары (К.А.Сергеева, Л.И.Сергеев) өйрәнелә; экологик шарттар м‑н бәйле дендрофиль бөжәктәр градацияһы законлылыҡтары (М.Ғ.Ханисламов, З.Ш.Яфаева) билдәләнә. Үҫемлек ресурстарын өйрәнеүгә — Ғ.Ҡ.Байков, Е.В.Кучеров һ.б., урмандарҙы — Ю.З.Кулагин, А.Ю.Кулагин һ.б., тупраҡтың агрохимик үҙенсәлектәрен һәм тупраҡтың биологик активлығын өйрәнеүгә Ф.Й.Баһауетдинов, И.Ҡ.Хәбиров, Ф.Х.Хәзиев һ.б. хеҙмәттәре арналған. 90‑сы йй. башлап Биология ин‑тында — үҫемлектәр микробиологияһы, биохимияһы һәм физиологияһы (Н.Н.Круглова, Г.Р.Ҡоҙаярова, А.И.Мелентьев һ.б.), биол. күп төрлөлөк (В.Б.Мартыненко, А.Ә.Мулдашев һ.б.), Аграр университетта иген формалашыуының һәм иген культураларының ҡышлау үҙенсәлектәре (Р.Р.Исмәғилев һ.б.) өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла. Б. төрлө йүнәлештәре (биотехнология, матем. генетика, экологик генетика һ.б.) Биохимия һәм генетика институтында (В.А.Вәхитов, О.Е.Мостафина, Р.М.Хәйруллин, Э.К.Хөснөтдинова, А.В.Чемерис, Ф.М.Шакирова һ.б.), Биология ин‑тында (Э.А.Иванова, Р.Н.Чураев һ.б.), Башҡорт дәүләт университетында (М.Ғ.Баянов, Р.И.Ибраһимов, А.Р.Ишбирҙин, Л.Б.Кәлимуллина, Н.Ә.Кирәева, Р.Ғ.Миңлебаев, Б.М.Миркин, Ф.Б.Шкундина һ.б.), Педагогия университетында (Р.Р.Кәбиров, М.Ғ.Миһранов, Л.Г.Наумова, З.М.Хәсәнова һ.б.), Ботаника баҡса‑институтында (Л.М.Абрамова, В.П.Путенихин, Н.В.Старова, З.Х.Шиһапов һ.б.), Медицина университетында (Ф.С.Зарудий, Ф.Х.Камилов һ.б.) үҫешә.
Б.М.Миркин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 325
ҠАНДРА РАЙОНЫ, БАССР‑ҙың көнбайышында урынлашҡан, төньяҡта — Шаран, көнсығышта — Бүздәк, көньяҡта — Бәләбәй, көнбайышта Туймазы р‑ндары м‑н сиктәш булған. 1937 й. 20 мартында БАССР‑ҙың Бүздәк һәм Туймазы р‑ндарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған (ҡара: Административ район). 1956 й. 4 июлендә бөтөрөлгән, терр‑яһы Туймазы р‑ны составына индерелгән. Майҙаны — 1062 км2. Район үҙәге — Ҡандра эшселәр ҡасабаһы. Районда 17 ауыл советы, 75 ауыл торама пункты булған. Халҡы — 32,1 мең кеше (1950), күбеһенсә татарҙар, башҡорттар йәшәгән. Иҡт. нигеҙен ит‑һөт йүнәлешле һыйыр малы, һарыҡ үрсетеүгә һәм иген культуралары, картуф үҫтереүгә махсуслашҡан а.х. тәшкил иткән. 20 колхоз, совхоз, МТС, 50 дөйөм белем биреү мәктәбе, ш. иҫ. 3 урта мәктәп, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, район һәм 5 ауыл китапханаһы булған. “Кызыл байрак” гәз. сығарылған.
Л.А.Маркелова
Тәрж. Л.Р.Шәрипова


text:
Программа нисек тормошҡа ашырыла?29-09-2017, 00:12 // Информация // Баҫып сығарырға
Халыҡ фронты активистары төбәктә инфраструктураға мониторинг үткәрҙе. Уның барышында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә көндәлек тормошта осраған байтаҡ проблемалар асыҡланды. Атап әйткәндә, ҡайһы бер биләмәләрҙә пандустар нормаларға тап килмәй, бордюрҙар бейек, лифт ишектәре тар. Ҡала транспортында ла уңайлыҡтар етмәй. Социаль тәғәйенләнештәге объекттарҙа проблемалар бихисап. Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы, Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәтенең республика бүлексәһе рәйесе Олег Ротов әйтеүенсә, коляскалағы кешеләрҙең күбеһе өйҙәренән сыға алмай, ҡала буйлап хәрәкәт итеү тураһында һүҙ ҙә юҡ.
– Мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе аҙым һайын ҡаршылыҡтар көтә тиерлек. Хөкүмәт ҡарарына ярашлы, урындарҙа комиссиялар ойошторолорға тейеш ине. Асыҡланыуынса, комиссиялар төҙөлгән, әммә уның составына ингән кешеләр был турала бөтөнләй хәбәрҙар түгел. Шуға күрә уларҙың эшмәкәрлеген киңерәк яҡтыртырға, кабинеттағы эштән аныҡ проблемаларҙы хәл итеүгә күсергә кәрәк, – тигән фекерҙә Олег Ротов.
Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы Ирек Зарипов Стәрлетамаҡта төҙөлгән яңы торлаҡтағы уңайлыҡтарға мониторинг һөҙөмтәләре менән таныштырҙы. Активистар ошо эш барышында асыҡланған етешһеҙлектәр исемлеген, төбәктә уңайлы мөхитте яҡшыртыу буйынса тәҡдимдәрен республика башҡарма власть органдарына ебәрәсәк.


text:
Дуҫым хаҡында һүҙ9-02-2018, 00:03 // Шәхестәр // Баҫып сығарырға
Данир менән 1951 йылда Темәс педагогия училищеһына уҡырға инеп, дүрт йыл бер төркөмдә белем алдыҡ. Уҡыу йортоноң ифрат бай китапханаһы бар ине. Белемгә ынтылған дуҫым өсөн был ҙур бәхет булды: ҡулынан китап төшмәне. Минең ағайымдың Мәскәүҙән алдырған “Вопросы языкознания” журналын, бигерәк тә С. И. Руденконың “Башкиры” китабын һорап алып, ҙур ҡыҙыҡһыныу менән уҡып йөрөгәне хәтерҙә.
Белемгә ынтылыш, тырышлыҡ, китап яратыу һәм ниндәйҙер кимәлдә холоҡ-фиғелебеҙ оҡшашлығы ла беҙҙе бер-беребеҙгә яҡынлатты, дуҫлаштырҙы. Китап уҡығанда Данир бөтә донъяһын онотоп, бер аҙ бөҙрәләнеп торған матур ҡара сәстәрен уң ҡулының бармаҡ остары менән борғослай-борғослай ултыра торғайны. Шул саҡ исемен әйтеп өндәшһәң, ғәҙәттәгесә, ихлас йылмайып, күҙҙәренән нур бөркөп, әйләнеп ҡарар ине. Бына ошо күренеш күңелемдә уйылып ҡалған.
1955 йылда училищены уңышлы тамамлап, төрлөбөҙ төрлө яҡҡа таралыштыҡ. Әрме йәшенә еткән егеттәрҙең барыһын да тиерлек, шул иҫәптән Данирҙы ла, хәрби хеҙмәткә алдылар.
Беҙ яңынан өс йылдан һуң ғына осраштыҡ: 1958 йылда, БДУ-ның өсөнсө курсын тамамлап, һуңғы имтихандарҙы биреп йөрөгәндә ятаҡтағы бүлмәбеҙгә һалдат кейемендәге Данир килеп инде. Элемтә ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән. Венгриялағы хәрби хәрәкәттәр ваҡытында снаряд тейеп шартлаған локаторҙың ярсығы арҡаһын еңелсә яралаған икән, ара-тирә һыҙланып та ҡуя ине.
Осрашыуыбыҙға икебеҙ ҙә ныҡ ҡыуандыҡ. Ҡәҙерле дуҫымды барынса хөрмәт итеп, вокзалға оҙатып ҡуйҙым.
Артабан тормош һуҡмаҡтары беҙҙе оҙаҡ йылдарға айырып торҙо. Университетты тамамлап, бер йыл мәктәптә эшләгәндән һуң, мин дүрт йылға яҡын Хәрби-Диңгеҙ флотында хеҙмәт итеп ҡайтып, “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналы редакцияһында эшләнем. Бер шулай Балаҡатай районына командировкаға барғайным. Шунда Данир дуҫым менән көтмәгәндә тап булышып, осрашыуыбыҙға бик шатландыҡ, хәл-әхүәлдәребеҙ менән уртаҡлаштыҡ.
Һалдат хеҙмәтенән ҡайтып, тәүҙә үҙҙәренең Хәйбулла район гәзите редакцияһында, унан һуң партияның район комитетында күпмелер эшләгәс, Данир Камалетдин улы КПСС өлкә комитетының йүнәлтмәһе буйынса Мәскәүҙә юғары партия мәктәбен тамамлаған. Әлеге ваҡытта яңы ойошторолған Балаҡатай районы гәзитенең мөхәррире булараҡ, тиҙ арала эшлекле коллектив туплап, редакцияның эшен яйға һалып йөрөүе ине.
Данирҙың ойоштороу һәләттәрен күреп, күп тә үтмәй, уны Өфөгә эшкә саҡырҙылар. Бында ла ул ниндәй вазифаларҙа эшләмәһен – “Башҡортостан” китап нәшриәте мөхәррире, БАССР Министрҙар Советында мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, административ органдар бүлегендә өлкән референт – ошо дәүерҙә хеҙмәтен теүәл, юғары кимәлдә үтәп, башҡаларҙың ихтирамын яуланы.
Шулай ҙа Данир Камалетдин улының республикабыҙ алдында күрһәткән, бөтә халыҡ рәхмәт әйткән иң ҙур хеҙмәте ул, әлбиттә, Башҡортостандың дәүләт архивын тергеҙеү, подвалдарҙа ташландыҡ хәлдә тип әйтерлек ятҡан ҡиммәтле мәғлүмәттәрҙе, кәрәкле документтарҙы ҡотҡарыу, һаҡлап алып ҡалыу булды. Бының өсөн архивтың матди базаһын нығытырға, иң беренсе уны яңы киң бинаға күсерергә кәрәк ине. “Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн күпме түрәнең ишек тупһаһын тапарға, һәр береһенә эштең мөһимлеген иҫбатларға тура килгәнде үҙем генә беләм”, – ти торғайны Данир һуңынан. Шулай уның тырышлығы, принципиаллеге менән был ҙур мәсьәлә лә хәл ителде. Әкренләп ҡала, район архивтарының да эш шарттары яҡшырҙы.
Данир Камалетдин улын һуңғы юлға оҙатҡанда Өфө ҡалаһы архивтарының береһенә етәкселек иткән рус ҡатыны, күҙ йәштәрен түгә-түгә, “ул беҙҙе подвалдарҙан яҡты донъяға сығарҙы” тип баш эйеп, барыһы исеменән дә рәхмәт әйткәйне. Эшеңә шулай халыҡ рәхмәтенән дә ҙурыраҡ баһа юҡтыр, моғайын.
Данир Камалетдин улы матур, мөхәббәт тулы ғаилә башлығы булды. Улар ҡатыны менән береһенән-береһе һөйкөмлө, эшһөйәр, итәғәтле балалар тәрбиәләп үҫтерҙе. Һәр береһе тормошта лайыҡлы урынын тапты.
Данир дуҫым тураһында уйлаһам, ғәҙәттәгесә, ихлас йылмайып, күҙҙәренән нур сәсеп, миңә әйләнеп ҡараған төҫлө тойола. Изге күңелле кешеләр генә хәтерҙә шулай булып ҡалалыр.
Зыя ӘБСӘЛӘМОВ,
филология фәндәре кандидаты,
БДУ-ның Сибай институты профессоры.


text:
Үгербалыҡ
Үгербалыҡ, йыланбалыҡ (лат. Anguilla anguilla, (рус. Речной у́горь) — йылынбалыҡтар ғаиләһендәге балыҡ. Евразия йылғаларында ьереклек итә.
Оҙонлоғо 30-70 см, ауырлығы 500-800 г. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, һирәк кенә түңәрәкләнгән, циклоид һымаҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Йылға йыланбалығының төҫө уның йәшенә бәйле. Һырты ҡара йәшел йәки ҡоңғорт ҡара, ҡорһағы аҡ йәки һарғылт, йәшерәктәренең ян-яҡтары һары, енси яҡтан өлгергәнәрендә металл һымаҡ ялтырауыҡлы, көмеш һымаҡ аҡ. Арҡа йөҙгөсө ҡойроҡтоҡо менән ҡушылмаған. Оҙон ауыҙлы. Һаңаҡ ҡыуышлығының осонда йотҡолоҡ тештәре бар. Ваҡ балыҡтар, ыуылдырыҡ, баҡалар һәм умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.
Йылға йыланбалығы бөтөн ғүмерен тейәрлек сөсө һыуҙарҙа үткәрә, үрсеү өсөн Үҙәк Америка ярҙары быйына китә, 300-400 м тирәнлектә ыуылдырыҡ сәсә. Ул диңгеҙҙә туҡланмай. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң, олы балыҡтар үлә. Уылдырыҡтан сығыу менән личинкаларҙы ағым эләктереп ала һәм уларҙы Гольфстрим ағымы Европа ярҙарына илтә[1]. Кәүҙәһе үтә күренмәле. Оҙон юлдың ахырында (2,5—3 йыл) йәш балыҡ олоһона оҡшаш рәүеш ала. Енси өлгөрөү башланғанға ҡәҙәр, 6—10 йыл сөсө һыуҙа йәшәй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Богоров В.Г. Жизнь океана // За тайнами Нептуна : Книга. — М.: Мысль, 1976. — С. 226—277.


text:
Сибай байыҡтырыу фабрикаһының ҡалдыҡтар һаҡлау урыны тураһында.
Хөрмәтле уҡыусы!
“Башҡортостан” гәзите һеҙгә тағы бер ижади бүләк әҙерләне — яңы махсус бит булдырҙы. Башҡаларҙан айырмалы рәүештә, уны беҙ сығарып, ташҡа баҫып таратһаҡ та, авторҙары Һеҙ буласаҡһығыҙ. Маҡсатыбыҙ ҙа шул: ике араны һыуытмайынса, бергә булыуҙа.
Махсус бит халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел гәүһәрҙәренең береһе — лаҡаптарҙан торасаҡ. Һәр ауылда һүҙгә бай, зирәк кешеләр була. Уларҙың урынлы әйткән һүҙе бер ауылда, урамда, хатта бер төркөм кешеләр араһында аңлайышлы булып, ситтәгеләргә тиҙ генә барып етмәй. Яйлап был лаҡап тарала, шымара, өҫтәлә-ҡырҡыла башлай — уртаҡ ижад емешенә әйләнеп, тыуған ере сиктәренән сыға. Ят кешегә “код”ты асыу, айырым афоризмдарҙы аңлатыу өсөн лаҡаптың килеп сығышын һөйләү талап ителә. Улар иһә көләмәс төҫөн ала. Лаҡаптарҙың көләмәс жанрына яҡынлығы ла шунан ғибәрәт. Тик хәҙерге анекдот, көләмәстәрҙән айырмалы рәүештә, улар ерлекле, ниндәйҙер осһоҙ көлкө тыуҙырмайынса, уйландыра, шуға ла күңелгә нығыраҡ һеңеп ҡала, быуындан быуынға күсеп, лаҡап барлыҡҡа килгән осорҙо сағылдыра.
Махсус битте ҡыҙыҡлы итеп сығарыуҙың тағы бер маҡсаты — халыҡ ижадын йыйыу, зирәк, аҡыллы, тапҡыр һүҙҙәр аша күңелебеҙҙе байытыу, ял сәғәттәренә тағы ла бер биҙәк өҫтәү.
Һеҙҙән лаҡаптар көтәбеҙ. Әлегә юл башлау өсөн редакция папкаһында һаҡланғандарын тәҡдим итәбеҙ. Көллөбөҙ ҙә көләйек, дуҫтар!


text:
Өҫтәмә мәғлүмәтте 8-800-100-8180 (бушлай) телефоны буйынса белешергә мөмкин.
1 нояб. 2012 г.
Социаль карта алығыҙ
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 20 ғинуарында ҡабул иткән Ҡарары буйынса 1 ноябрҙән “Башавтотранс” ДУП-ының социаль транспорт карталары үҙ көсөн юғалта. Ошо көндән алып берҙәм юл йөрөү билеты тик Башҡортостан социаль картаһы буйынса рөхсәт ителәсәк.
Шуға күрә социаль ярҙам алған граждандарҙың был карталарҙы эшләтеү өсөн хеҙмәт һәм социаль яҡлау бүлегенә йәки “УралСиб” банкына мөрәжәғәт итеүе һорала. Ҡалған кешеләр шулай уҡ “УралСиб” банкына мөрәжәғәт итеп, Башҡортостандың социаль картаһын алыуы мөмкин.
Карта алыу өсөн паспорт, ИНН, мотлаҡ медицина страховкалауы полисы, пенсия страховкалауы таныҡлығы (СНИЛС), пенсия таныҡлығы, әгәр булһа, льготаға хоҡуҡ булыуын раҫлаған документтар һәм эске эштәр хеҙмәткәренең таныҡлығын алып килергә кәрәк.
Өҫтәмә мәғлүмәтте 8-800-100-8180 (бушлай) телефоны буйынса белешергә мөмкин.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
14-11-2017, 17:01 / ---
Ғүмер юлын лайыҡлы үтәләр
Район-ҡала ветерандар ойошмалары рәйестәренең сираттағы кәңәшмәһе “Абҙаҡ” тау саңғыһы үҙәге базаһында үтте. Ҡаланан ветерандар уңайлы ГАЗелдәрҙә килде. Ял йортонда иртәнге сәйҙе эсеп алғандан һуң, ветерандарҙы экскурсияға саҡырҙылар. Ололар, ике төркөмгә бүленеп, тау саңғыһы үҙәген ҡараны, һаулыҡты һаҡлау һәм сәләмәтләндереү буйынса лекция тыңланы, физик күнегеүҙәр яһау ҡорамалдары менән танышты, фитобарҙа шифалы үләндәрҙән төнәтелгән сәй эсте....


text:
Күгәрсен районы
Күгәрсен районы (рус. Кугарчинский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың көньяғында, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған.
Үҙәге — Мораҡ ауылы, Өфөнән 271 км һәм иң яҡын тимер юл станцияһы Мәләүездән 67 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны 2010 йылда 32,3 мең кеше (1970 йыл — 42,4 мең; 1989 йыл — 31,6 мең; 1994 йыл 32,2 мең). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 9,6 кеше, шул иҫәптән ауылдарҙа 7,9 кеше тура килә. Райондағы 119 ауылдың иң ҙурҙары: Мораҡ (1989 йылда 7,2 мең кеше), Йомағужа — 5,4 мең кеше), Мәҡсүт (1,1 мең), Күгәрсен (0,9 мең). Башҡорттар, урыҫтар, татарҙар күпселекте тәшкил итә.
Йөкмәткеһе
- 1 Географияһы
- 2 Иҡтисад
- 3 Транспорт
- 4 Социаль-мәҙәни өлкә
- 5 Билдәле шәхестәр
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Һылтанмалар
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Райондың төньяҡ, үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрен берәм-һәрәм тауҙар һәм һырттар менән Йылайыр яйлаһы (бейеклеге 740 м-ға тиклем), көнбайышта Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттары биләй (590 м-ға тиклем). Климаты йылы, ҡоро.
Гидрографик селтәре: Ағиҙел һәм уның ҡушылдығы Иртөбәк, Оло Эйек һәм уның ҡушылдығы Кесе Эйек, Энәк, Наҡаҫ йылғалары. Күбеһенсә йыуылған һәм уңдырышлы ҡара һәм ҡара-һоро көлһыуланған тупраҡ.
Йүкә, имән, ҡайын, саған урмандары район территоряһының 40 % биләй. Һунар-промысла хайуандарын һаҡлау өсөн Оло Эйек һәм Кесе Эйек йылғалары бассейнында Эйек дәүләт заказнигы ойошторолған.
Бәндәбикә кәшәнәһе (Мәҡсүт ауылы янында) дәүләт тарафынан һаҡлана.
Ер аҫты байлыҡтарынан газ конденсаты (Саратовка, Бөркөт, Исем, Подгорный ятҡылыҡтары), һоро күмер (Ворошиловка), балсыҡ һәм ҡыҙыл балсыҡ (Новопетровка, Йомағужа), төҙөлөш таштары (Бикбулат, Мораҡ), гипс (Подгорный), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Көньяҡ Мораҡ, Йомағужа), агрономик рудалар — эзбизташ һәм карбонат-гипс гажаһы (Ерекле, Мораҡ, Үрген) бар.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыл хужалығы ерҙәре 174,4 мең гектар майҙанды биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 96,9; көтөүлектәр — 56,6; сабынлыҡтар — 20,8 мең гектар. Район ауылы хужалығы йүнәлешендә үҫешкән. Игенселек, шәкәр сөгөлдөрө һәм көнбағыш үҫтереү; малсылыҡ — һөт-ит йүнәлешендәге малсылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, умартасылыҡ менән бәйле.
Төбәк әһәмиәтендәге предприятиелар: май заводы, урман пункты, урман хужалығы, нефть ҡыуҙырыу станцияһы (Мораҡ ауылы), ағас әҙерләү һәм эшкәртеү буйынса кооперативтар эшләй.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район территорияһы аша Өфө—Мораҡ—Йылайыр—Сибай автомобиль юлы үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Районда 79 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; музыка мәктәбе һәм ПУ (Мораҡ ауылы), 32 дөйөм китапхана, 72 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар. Күгәрсен тарих-тыуған яҡты өйрәнеү һәм Шәһит Хоҙайбирҙин музейҙары эшләй.
Башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Мораҙым» һәм «Кугарчинские вести» гәзиттәре баҫыла.
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ерёмин, Михаил Иванович — Советтар Союзы Геройы.
- Шәмғолов Ғәттәх Ғәфүрйән улы — Советтар Союзы Геройы.
- Жувасин, Павел Алексеевич — Советтар Союзы Геройы.
- Копылов, Василий Данилович — Советтар Союзы Геройы.
- Аминов, Миннетдин Гильметдинович — Советтар Союзы Геройы.
- Климов, Юрий Семёнович — РФ Геройы.
- Мансур Миңлебай улы Рәфиков — РФ Геройы.
- Ежов, Николай Герасимович — Советтар Союзы Геройы.
- Суфиянов Суфый Хажи улы — Советтар Союзы Геройы.
- Бекетов, Василий Семёнович — Советтар Союзы Геройы.
Cәйәсмәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байғусҡаров Зариф Закир улы (30.06.1967) — юрист, дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты. Федераль суд приставтары хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
- Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы (7.10.1897—27.09.1937) — Башҡорт милли хəрəкəтендә ҡатнашыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны[1].
- Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты .
- Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы — Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты рәйесе, ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Эске эштәр халыҡ комисcары.
- Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
- Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте тәүге осороның әүҙем эшмәкәрҙәрҙең береһе.
- Ҡараҡыпсаҡ Ибраһим — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте тәүге осороноң әүҙем эшмәкәрҙәрҙең береһе.
- Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы — Стәрлетамаҡ мэры (2009—2010).
- Богданов Иван Антонович — 1972—1986 йылдарҙа Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡаланың почётлы гражданы.
- Әбдерәхимов Рәйеф Рамаҙан улы — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ғалимдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы — ғалим-анатом, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991).
- Зәйнуллин Марат Вәли улы — тюрколог, филология фәндәре докторы, профессор.
- Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы (27.09.1962) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп педагогы, Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Түбәнге Сирбай ауылынан.
- Кәримский Әнүр Муса улы (27.09.1932—8.10.1993) — совет ғалим-философы, 1967—1993 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Мораҡ ауылынан[2].
- Псәнчин Вәли Шәғәли улы — башҡорт тел белгесе-ғалим, төркиәтсе, педагог, филология фәндәре кандидаты, профессор.
- Сәйетбатталов Ғәли Ғәли улы — филология фәндәре докторы, профессор
- Әбдрәхимов Юнир Рәхим улы, техник фәндәре докторы, Өфө дәүләт нефть техник университетының кафедра мөдире
Мәғариф хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баймурзин, Хамит Хаирварович — педагог.
- Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы — Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы.
- Камалова Лира Шәриф ҡыҙы — уҡытыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Буянов, Иван Фёдорович — комбайнёр, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Павлов, Фёдор Максимович — ауыл хужалығы эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Сәнәғәттең төрлө тармаҡ хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мусин, Амир Шагалеевич — нефть эшкәртеү операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Мусин, Сафар Гайсарович — ташсылар бригадиры, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
- Бакиров, Мират Самикович — химик, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Суворова Анна Сергеевна (10.02.1938), Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы флотаторы (1954—1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премиияһы лауреаты (1984). Октябрь Революцияһы (1977) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) ордендары кавалеры. Сибай ҡалаһының почётлы гражданы. Һарытау ауылынан.[3].
Артистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йырсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәзим Ильясов, Башҡортостандың халыҡ артисы (2012).
- Риф Бикбаев
Шағирҙар һәм яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы (1904—1974)
- Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы
- Янбаев Шакир Мәхийән улы
- Филиппов Александр Павлович
- Рамиев Сагит Лутфуллович — татар яҙыусыһы
Журналистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәссамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәзитов Әмир Миңлевәли улы (5.06.1968), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997). Үрге Һаҙ ауылынан[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Всемирный Курултай башкир. Официальный сайт. Курултай утвердил список ста личностей, стоявших у истоков образования Республики Башкортостан (рус.) (Тикшерелгән 28 сентябрь 2017)
- ↑ Кәримский Әнүр Муса улы — Башҡорт энциклопедияһы (Тикшерелгән 21 сентябрь 2017)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Суворова Анна Сергеевна (Тикшерелгән 8 февраль 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Мәзитов Әмир Миңлевәли улы (Тикшерелгән 3 май 2018)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- Информационный портал Кугарчинского района
- На сайте Республики Башкортостан


text:
Рөстәм Хәмитов Республиканың территориаль үҫеш буйынса агентлыҡтың эшмәкәрлеген туҡтатты
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең Указы менән Республиканың территориаль үҫеш буйынса агентлыҡтың эшмәкәрлеген туҡтатты. Ведомствоның функциялары БР Иҡтисади үҫеш министрлығына тапшырылды.
Ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, функцияларҙы тапшырыу яңы маҡсаттар һәм федераль кимәлдә дәүләт идаралығы системаһын планлаштырыу процесын үҙгәртеү сиктәрендә бойомға ашырыла. 2012 йылдың декабрендә һәм 2013 йылдың майында, өс йыллыҡ бюджетҡа күсеүҙе һәм «программа» форматында уның формалашыуына нигеҙ һалыуҙы ҡараған, Рәсәйҙең Бюджет кодексына үҙгәрештәр ҡабул ителгәйне.
Хөкүмәт Премьер-министры урынбаҫары – иҡтисади үҫеш министры Евгений Маврин Агентлыҡтың эшен ыңғай баһаланы. Уның билдәләүенсә, ведомство бер төркөм стратегик документтар әҙерләгән: 2020 йылға тиклем республиканың социаль-иҡтисади үҫеш доктринаһы, төбәктең алға китеш һәм территориаль үҫеш концепциялары, республиканың башҡарма власть органдары эшмәкәрлеген баһалау методикаһы. Федераль кимәлдә ҡуйылған маҡсаттар сиктәрендә дәүләт программаларын әҙерләүҙең яңы тәртибе ҡабул ителгән.
— Был мөһим документтар иҡтисад менән идара итеү өлкәһендә процестарҙы артабан да камиллаштырырға бирәсәк, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды вице-премьер.
Башҡортостан дәүләт власының ике башҡарма органдарын берләштереү республика бюджетынан өҫтәмә сығымдар талап итмәйәсәк.


text:
Башҡорт режиссерының фильмы «Алтын бәһлеүән» халыҡ-ара кинофорумында ҡатнаша
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Визит» фильмы 22-31 майҙа Севастополдә үтәсәк «Алтын бәһлеүән» XXIV халыҡ-ара кинофорумында ҡатнаша.
2013 йылда Өфө режиссеры Булат Йосопов төшөргән ҡыҫҡа метражлы фильм «Уйын фильмдары» номинацияһында баһаланасаҡ. Фильмды интернетта ла ҡарарға була.
Был номинацияла Балтик буйынан һәм Европанан 13 кинотаҫма ҡатнаша. Фестивалдә бөтәһе 170 нәфис, документаль һәм анимациялы фильмдар күрһәтелгән. Ойоштороусылары — «Алтын бәһлеүән» халыҡ-ара кинофорумы һәм Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы. Кинофорумдың почетлы рәйесе — Рәсәй Кинематографистар союзы рәйесе, Рәсәйҙең халыҡ артисы Никита Михалков.
«Визит» фильмында 1978 йылда Өфөгә Иордания королеваһы Дина Абдель Хамидтың килеүе хаҡында бәйән ителә. Ул Рудольф Нуриевтың әсәһе менән осраша. Төп ролдәрҙе Лаура Кеосаян, Рәмзил Сәлмәнов, Таңсулпан Бабичева уйнай. Сценарий авторы һәм ҡуйыусы режиссеры — Булат Йосопов, композиторы — Влад Савватеев, көйҙәр «Башҡортостан» камералы оркестры тарафынан уйналған, дирижеры — Рөстәм Сөләймәнов.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Бөгөн исеме һәм даны Башҡортостан тарихында мәңге һаҡланған күренекле шәхес Салауат Юлаевтың тыуыуына 263 йыл. Уның образы Республикабыҙ символының айырылғыһыҙ өлөшө. Батыр һыны Башҡортостан гербында урын алған. Салауат Юлаев исемендәге орден һәм республикабыҙҙың әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендә дәүләт премияһы бар. Уның исеме ҡала, район, хоккей клубы, предприятиелар, Башҡортостанда, Силәбе, Ҡурған, Ырымбур һәм башҡа өлкәләрҙә, Татарстан, Донецк, Кривой Рог, Эстонияның Палдиски ҡалаларындағы урамдарға бирелгән. Төрлө төбәктәрҙә уға һәйкәлдәр һәм бюстар ҡуйылған, күп кенә ауыл һәм ҡалаларҙа Салауат Юлаев музейҙары эшләй. Башҡортостанда йыл һайын Салауат көндәре үтә, “Салауат йыйыны” республика фольклор байрамы уҙғарыла.


text:
Раил Әсәҙуллин: «Кешене тыңларға һәм ишетергә өйрәнергә кәрәк»
«Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың Башҡортостандағы төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллинға Шишмә ауылында 20-нән ашыу кеше мөрәжәғәт итте. Халыҡты күсмә ҡабул итеү «берҙәм рәсәйлеләрҙең» урындағы бүлексәһе етәксеһе, Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Шишмә районындағы территориаль бүлеге начальнигы Таһир Байбурин менән ойошторолдо. Осрашыуға район һәм ауыл хакимиәттәре вәкилдәре, төрлө хеҙмәт һәм идаралыҡ етәкселәре саҡырылды.
Шишмә халҡының күпселеге торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре буйынса мөрәжәғәт итте. Шулай итеп, Йәштәр урамындағы барак тибындағы йорттарҙа йәшәүсе кешеләр иҫке йорттан күсереү мәсьәләһен ҡуҙғатты. Уларҙа һыу ҙа, йылы ла юҡ. Ҡасандыр был йорттар төҙөлөш-монтажлау тресы хеҙмәткәрҙәре өсөн ваҡытлыса йәшәп тороу урыны булараҡ төҙөлгән. Предприятие бөтөрөлгәс, йорттар муниципаль милеккә күскән.
Район хакимиәте башлығының төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса урынбаҫары Камил Уразмәтов аңлатыуынса, бөгөн районда 2013 йылға тиклем иҫәпләнгән иҫке йорттарҙы емереү буйынса программа тормошҡа ашырыла, әммә унда 2010 йылда уҡ йәшәүгә яраҡлы булмаған тип билдәләнгән йорттар ингән. Был программа дауам ителәсәк, район хакимиәте унда Йәштәр урамындағы йорттарҙы индереү өсөн барыһын да эшләйәсәк. Әлегә Шишмә районында бындай 88 йорт иҫәпләнә, уларҙа бер мең тирәһе кеше йәшәй.
Шишмә ауылында йәшәүсе йәнә бер ҡатын ауылда һыу булмауына зарланды. Һыу бик яй аҡҡанға күрә өҫкө ҡатта йәшәүселәргә ул бөтөнләй барып етмәй.
«Шишмә-һыу» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Олег Ғәйнуллин аңлатыуынса, бөгөн Шишмәлә яңы һыу үткәргес төҙөлә. Ул ауыл халҡын һыу менән тулыһынса тәьмин итергә мөмкинлек бирәсәк. Әйткәндәй, был проект 2011 йылда «Халыҡ бюджеты» проекты сиктәрендә грант алғайны.
Осрашыуҙа шулай уҡ пай ерҙәрен алыу, күп ҡатлы йорттарҙың ихаталарын төҙөкләндереү, яңы поликлиника төҙөүгә бәйле мәсьәләләр күтәрелде. Раил Әсәҙуллин, Таһир Байбурин һәм район хакимиәте вәкилдәре был һорауҙарға мөмкин тиклем тулыраҡ яуап бирергә тырышты.
Шишмә ауылында йәшәүсе Хәлит Ғайсин төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһенә үҙенең туған телдәрҙе үҫтереү программаһы проектын тапшырҙы. Раил Әсәҙуллин уны республиканың Мәғариф министрлығы етәкселегенә күрһәтергә һүҙ бирҙе.
– Осрашыуға килгән кешеләр менән муниципаль властар бер генә тапҡыр күрешеп һөйләшмәгән, әммә ҡайһы бер проблемалар минут эсендә генә хәл ителмәй, — тип билдәләне Раил Әсәҙуллин. – Шуны ла әйтеп үтергә кәрәк, үҙ тәжрибәмдә тәүге тапҡыр район хакимиәтендә барлыҡ хеҙмәттәрҙең дә етәкселәре алдан йыйылып, һорауҙарға тулы яуап әҙерләгән. Бөгөн улар һорауҙарға яуап биреп, беҙгә ярҙам, кәңәш һорап килгән кешеләрҙең хәлен аңларға тырышты. Һәм был ҙур өмөттәр уята. Кешене тыңларға һәм ишетергә өйрәнергә кәрәк. Президентыбыҙ Рөстәм Зәки улы Хәмитов был хаҡта һәр ваҡыт әйтә.


text:
Өфөгә ТЭФИ статуэткаларын һаҡ аҫтында алып киләсәктәр
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Ошо көндәрҙә Өфөгә бронза Орфей статуэткаларын алып киләсәктәр.
«ТЭФИ-Төбәк 2016» XV Бөтә Рәсәй телевизион конкурсының төп приздары баш ҡалабыҙға һаҡ аҫтында махсус вагонда килтерелә, тип хәбәр иттеләр «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында.
Үҙенең йөрәк ҡылдарында уйнаған Орфей мифологик персонажы. Уның бронза һынын 1962 йылда Эрнст Неизвестный эшләй. Был эште Владимир Познер скульпторҙың оҫтаханаһында күргән. Телевизион премияның символы кәрәк булғас, уның хаҡында иҫенә төшөрә һәм хеҙмәттәшлек тәҡдим итә.
Бүләктәрҙе Америкала Эрнст Неизвестныйҙың уҡыусыһы Джефф Блюмистың оҫтаханаһында ҡоялар. Бер статуэтканың ауырлығы — 8 килограмм 500 грамм. Үҙенсәлекле Орфей — ике метрлыҡ скульптура Феликс Комаровтың шәхси коллекцияһында һаҡлана, бәләкәй күсермәһе иһә илдәге төп телевизион конкурстың символына әүерелгән.
«ТЭФИ-2016» финалсыларын бүләкләү тантанаһы 24 ноябрҙә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында уҙа.


text:
Фото:
Республика башлығы Салауат ҡалаһындағы балалар дауаханаһын реконструкциялау барышын тикшерҙе
Фото:
Салауатта Рөстәм Хәмитов 99 койка-урынға иҫәпләнгән ҡала балалар дауаханаһын реконструкциялау барышын тикшерҙе. Капиталь ремонт сиктәрендә дауалау учреждениеһының матди-техник базаһын нығытыу – яңы ҡорамалдар һатып алыу, стационар менән поликлиниканы заман талаптарына ярашлы хәлгә килтереү, шулай уҡ диагностикалау бүлеге менән ғәҙәттән тыш бәләкәй кәүҙәле етлекмәй тыуған балалар өсөн бүлексә асыу планлаштырыла.
Әлеге ваҡытта проект документацияһы әҙерләнгән, төҙөлөш экспертизаһы үткәрелгән. Ҡорамалдар һәм мебель урынлаштырыу ағымдағы йылдың декабренә билдәләнгән. Рөстәм Хәмитов объектты сафҡа индереүҙең теүәл датаһын әйтеүҙе талап итте. Төҙөүселәр реконструкцияның беренсе этабындағы эштәрҙе 2012 йылдың 15 ғинуарына тамамларға вәғәҙә бирҙе. Реконструкцияның дөйөм хаҡы — 300 млн һумға, шул иҫәптән тәү сираттағы эштәрҙең хаҡы 173 млн һумға барып баҫасаҡ.
Республика башлығы билдәләүенсә, дауахананы ремонтлау – эштең яртыһы ғына. Иң мөһиме, медиктар пациенттарына кешелекле булһын.
— Кешеләр бик йыш тупаҫ мөғәмәләгә осрай, уларҙы кабинеттан кабинетҡа йүгертәләр. Һеҙҙән һорайым, коллективығыҙҙы «һелкетеп алығыҙ», эштәренә яҡшы ҡарай башлаһындар, — тине Рөстәм Хәмитов, дауалау учреждениеһы етәкселегенә мөрәжәғәт итеп.
Артабан Рөстәм Хәмитов әле буш торған, 500 урынға иҫәпләнгән балалар интернатында булды. Республика Президенты Мәғариф министрлығына һәм Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығына был хәлде асыҡларға ҡушты.