text:
Өфөләге “Башҡортостан” дәүләт концерт залында Республика көнөнә арналған тантаналы йыйылышта төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов яҡташтарыбыҙҙы оло байрам менән ҡотланы.
Электән килгән матур йола буйынса, күренекле ваҡиға алдынан башҡарылған эштәргә йомғаҡ яһалды, республика хеҙмәтсәндәренең ҡаҙаныштары билдәләнде. Ил яҙмышын күп яҡлап хәл иткән быйылғы йылда республика иҡтисадының тотороҡло үҫешен күҙәттек. Хәҙер тулайым төбәк продукты 1,5 триллион һум тәшкил итә. Бюджет системаһының тотороҡлоғо, һалым сәйәсәтенең тәьҫирлеге буйынса ла алдынғылар рәтендәбеҙ.
– Тупланған бюджет килеме һигеҙ айҙа 160 миллиард һумға тиерлек етте, был үткән йылдағы кимәлдән 30 процентҡа юғары, – тине Рөстәм Хәмитов. – Бындай ыңғай үҫеш бөтә социаль йөкләмәләрҙе үтәргә, иҡтисад тармаҡтарын субсидиялар менән тулы кимәлдә тәьмин итергә, муниципалитеттарға таяныс булырға мөмкинлек бирә.
Республика Башлығы әйтеүенсә, һигеҙ ай эсендә төбәк ойошмаларының тауар һәм хеҙмәттәр күләме 12 процентҡа тиерлек артҡан, транспорттағы йөк әйләнеше яҡшырған. Инвестиция сәйәсәтенең уңышлы алып барылыуы һуңғы ике йылда моноҡалалар иҡтисадына 27 миллиард һум аҡса йәлеп итергә мөмкинлек биргән, өҫтәүенә 10 меңдән ашыу яңы эш урындары барлыҡҡа килгән. Әле “Газпром нефтехим Салауат” майҙансыҡтарында миллиардтарса һумдарға төшкән проекттарҙы тормошҡа ашырыу дауам итә. Бөтәһен дә телгә алып тормайынса, бары киләһе йылда илдә тәүге суперабсорбент производствоһының тап ошонда төҙөләсәген әйтеп китеү ҙә урынлы булыр.
Йылдан-йыл агросәнәғәт комплексының аҙымдары баҙыҡлана, уңыштары тосораҡ була бара. Быйыл иген уңышының өс миллион тоннанан артыуы ватандаштарыбыҙҙы һөйөндөрҙө. Эре проекттарҙың тормошҡа ашырылыуы, мәҫәлән, Ауырғазы районында өс миллиард һумлыҡ һөтсөлөк комплексының төҙөлөүе, киләсәккә ышанысты арттыра.
Торлаҡ төҙөү күләме буйынса Башҡортостан һуңғы биш йылда иң алдынғы төбәктәр рәтендә. Бюджеттың 80 процентҡа яҡын өлөшө йыл һайын социаль мәсьәләләрҙе үтәүгә йүнәлтелә. Төбәк етәксеһе әйтеүенсә, Рәсәй Президентының бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын арттырыуға ҡағылған “май” указдары тулыһынса үтәлгән. Бөгөн республикала уртаса айлыҡ эш хаҡының 32 мең һумдан ашыуы, ә хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме йәшәү минимумы менән тиңләшеүе тормош сифатының яҡшыра барыуына ишаралай.
– Былтыр республиканың социаль өлкәһенә 43,5 миллиард һум һалынды. Уның күләме буйынса беҙ илдә – һигеҙенсе һәм Волга буйы федераль округында – беренсе, – тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
Өфөләге “Башҡортостан” дәүләт концерт залында Республика көнөнә арналған тантаналы йыйылышта төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов яҡташтарыбыҙҙы оло байрам менән ҡотланы.
Электән килгән матур йола буйынса күренекле ваҡиға алдынан башҡарылған эштәргә йомғаҡ яһалды, республика хеҙмәтсәндәренең ҡаҙаныштары билдәләнде. Ил яҙмышын күп яҡлап хәл иткән быйылғы йылда республика иҡтисадының тотороҡло үҫешен күҙәттек. Хәҙер тулайым төбәк продукты 1,5 триллион һум тәшкил итә. Бюджет системаһының тотороҡлоғо, һалым сәйәсәтенең тәьҫирлеге буйынса ла алдынғылар рәтендәбеҙ.
— Тупланған бюджет килеме һигеҙ айҙа 160 миллиард һумға тиерлек етте, был үткән йылдағы кимәлдән 30 процентҡа юғары, — тине Рөстәм Хәмитов. — Бындай ыңғай үҫеш бөтә социаль йөкләмәләрҙе үтәргә, иҡтисад тармаҡтарын субсидиялар менән тулы кимәлдә тәьмин итергә, муниципалитеттарға таяныс булырға мөмкинлек бирә.
Республика Башлығы әйтеүенсә, һигеҙ ай эсендә төбәк ойошмаларының тауар һәм хеҙмәттәр күләме 12 процентҡа тиерлек артҡан, транспорттағы йөк әйләнеше яҡшырған. Инвестиция сәйәсәтенең уңышлы алып барылыуы һуңғы ике йылда моноҡалалар иҡтисадына 27 миллиард һум аҡса йәлеп итергә мөмкинлек биргән, өҫтәүенә 10 меңдән ашыу яңы эш урындары барлыҡҡа килгән. Әле “Газпром нефтехим Салауат” майҙансыҡтарында миллиардтарса һумдарға төшкән проекттарҙы тормошҡа ашырыу дауам итә. Бөтәһен дә телгә алып тормайынса, бары киләһе йылда илдә тәүге суперабсорбент производствоһының тап ошонда төҙөләсәген әйтеп китеү ҙә урынлы булыр.
Йылдан-йыл агросәнәғәт комплексының аҙымдары баҙыҡлана, уңыштары тосораҡ була бара. Быйыл иген уңышының өс миллион тоннанан артыуы ватандаштарыбыҙҙы һөйөндөрҙө, эре проекттарҙың тормошҡа ашырылыуы, мәҫәлән, Ауырғазы районында өс миллиард һумлыҡ һөтсөлөк комплексының төҙөлөүе, киләсәккә ышанысты арттыра.
Торлаҡ төҙөү күләме буйынса Башҡортостан һуңғы биш йылда иң алдынғы төбәктәр рәтендә. Бюджеттың 80 процентҡа яҡын өлөшө йыл һайын социаль мәсьәләләрҙе үтәүгә йүнәлтелә. Төбәк етәксеһе әйтеүенсә, Рәсәй Президентының бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын арттырыуға ҡағылған “май” указдары тулыһынса үтәлгән. Бөгөн республикала уртаса айлыҡ эш хаҡының 32 мең һумдан ашыуы, ә хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме йәшәү минимумы менән тиңләшеүе тормош сифатының яҡшыра барыуына ишаралай.
— Былтыр республиканың социаль өлкәһенә 43,5 миллиард һум һалынды. Уның күләме буйынса беҙ илдә — һигеҙенсе һәм Волга буйы федераль округында — беренсе, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
Һаулыҡ һаҡлау тармағын үҫтереү стратегик бурыстар рәтендә. Уның матди-техник базаһын нығытыу өҙлөкһөҙ дауам итеүенә ҡарамаҫтан, был тәңгәлдә тормошҡа ашыраһы эштәр ҙә байтаҡ. Демографик хәлдең тотороҡланыуы, ҡайһы бер социаль әһәмиәтле сирҙәр буйынса үлем осраҡтарының кәмеүе күҙәтелә. Көтөлгән ғүмер оҙайлылығы 72 йыл тәшкил итте.
Төбәк Башлығы мәҙәниәт, туризм һәм спорт өлкәһендәге ҡаҙаныштарҙы, яҡшы башланғыстарҙы барлағандан һуң йыйылышта ҡатнашыусыларҙың иғтибарын алдағы йылда билдәләнәсәк тарихи ваҡиғаға йүнәлтте.
— Киләһе йыл беҙҙең өсөн тарихи ваҡиға — республика төҙөлөүенең 100 йыллығы билдәләнә. Был дата бөтәбеҙгә ҡәҙерле. Уның беҙҙең йәмғиәтебеҙҙе тағы ла нығыраҡ тупларына, бай традицияларыбыҙға таянып, яңы офоҡтарға ҡыйыуыраҡ йүнәлергә ярҙам итеренә ышанам, — тип белдерҙе Рөстәм Зәки улы.
Эйе, 2019 йыл иҫтәлекле ваҡиғалары, күркәм юбилейҙары, матур саралары менән халҡыбыҙҙы ҡыуандырасаҡ әле: Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының бер быуатлыҡ юбилейҙары, Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең 80 йыллығы һәм башҡа мөһим байрамдар тарихта яңы биттәр ҡалдырасаҡ.
— Беҙҙең дөйөм маҡсатыбыҙ бер: Башҡортостандың һәм уның күп милләтле халҡының сәскә атыуы. Республикала йәшәгән һәр кем — уның өмөтө һәм терәге. Беҙгә бергә ныҡлы заманса иҡтисад төҙөүҙе, ҡала һәм ауылдарҙа тормош сифатын күтәреүҙе, талантлы йәштәрҙе үҫтереүҙе, яҡшы традицияларҙы, тыныслыҡты һәм халыҡтар араһындағы татыулыҡты һаҡлауҙы дауам итергә кәрәк, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.


c: text/html

text:
Канчал – Бөрйән районының Ҡолғана ауылы янындағы күпте күргән сал тауҙарҙың береһе. Башҡорт дәүләт ҡурсаулығына ҡарай ул. Бик матур тәбиғәтле, тирә-яғында ҡарағай ағастары үҫә, еләк күп. Тик ҡурсаулыҡ булғас, йыйырға ярамай.
Тауҙың исеме ҡайҙан килеп сыҡҡанын өләсәйем Зәйтүнә Айытбаеванан һораштым. Ике варианты бар икән. Беренсеһе, «ҡан» һәм «шал» һүҙҙәренә бәйле. Граждандар һуғышы ваҡытында ауыл бер көн ҡыҙылдар ҡулында булһа, икенсе көнө аҡтарға күскән. Урындағы халыҡ аҡтарҙан да, ҡыҙылдарҙан да ныҡ зыян күргән. Һуңынан ҡылыстар, штыктар, патрондар табыла. Һуғышта бик күп кеше ҡырылған. Тау ҡанға шал менән буяған кеүек булған. Бөрйәндә буяуҙы шал, тиҙәр. Ҡайһы берәүҙәр тауҙы Ҡаншал тип йөрөтә.
Икенсе варианты ошолай. Бер ҡаты һуғышта һуңғы дошманды ауҙарғас, берәү: «Кончил!» – тип ҡысҡырған икән, йәғни бөттө, тигән. Шул һүҙ аҙаҡ үҙгәреп, Канчал булып киткән.
Беҙҙә тағы ла Памятник туғайы бар. Ҡыҙылдар ауылда саҡта аҡтарға уларҙың бында икәнлектәрен кемдер хәбәр итә. Төнөн килеп баҫып, аҡтар ҡыҙылдарҙы ҡыра. Ҡулға алынғандарын яҡындағы ошо туғайҙа аталар. Аҙаҡтан күлгә ташлайҙар, ә ауыл кешеләре һуңынан күлдән сығарып, кейемдәрен систереп алып, үҙҙәрен бер ҡәбергә ерләй. Кейемдәрҙе ташламайҙар, сөнки юҡлыҡ ваҡыты була.
Рамаҙан ҒӘЛИӘКБӘРОВ.
Өфө ҡалаһы, республика инженер интернат-лицейы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
ТЕЛЕФОН СЕЛТӘРЕ, “Башинформсвязь” ААЙ филиалы. Урындағы (ш. иҫ. таксофондар һәм радио аша элемтә тотоу сараларын файҙаланып) һәм зона эсендәге телефон элемтәһе, кабель һәм цифрлы телевидение, сымлы радио тапшырыу, Интернетҡа инеү һ.б. хеҙмәттәр күрһәтә. Составына 5 район элемтә узелы, 3 линия‑кабель, координатлы автоматик телефон станцияларын эксплуатациялау, селтәр технологиялары, линия‑кабель ҡоролмаларын ремонтлау, сымлы радио һәм телевизион тапшырыу, электр энергияһы цехтары, ремонт, Өфө р‑ны электр элемтәһе бюролары; техник эксплуатациялау үҙәге; лаб. инә. 2009 й. 1237 кеше эшләгән; 1,2 млрд һумлыҡ хеҙмәт күрһәтелгән. Хеҙмәттәрен ҡулланыусылар — БР‑ҙың Өфө ҡ., Благовещен, Иглин, Кушнаренко, Ҡырмыҫҡалы, Өфө, Шишмә р‑ндары пр‑тиелары һәм халҡы. 1934 й. Өфө АТС‑ы сафҡа индерелгәндән һуң ойошторола (60‑сы йй. декада-аҙымлы, 70‑се йй. координатлы АТС‑тар; 80‑се йй. аҙағынан сүсле-оптик элемтә линиялары, 90‑сы йй. башынан коммутацияның цифрлы системалары индерелә), 1992 й. алып “Башинформсвязь” ААЙ‑ның бүлендек пр‑тиеһы, 1995 й. — Өфө ҡала Т.с. (2000 й. CDMA стандартындағы радиотелефон элемтәһе индерелә, 2005 й. башлап Интернетҡа инеү хеҙмәтен күрһәтә). 2010 й. телефон аппараттары һаны 393,1 мең дана, карточка системаһындағы таксофондар — 2,9, ADSL технологияһындағы порттар — 37,2, радиотрансляция нөктәләре — 152,9 мең дана; абоненттар һаны (мең): сымһыҙ элемтә — 9,1, кабель телевидениеһы — 50,8 мең тәшкил итә. Пр‑тие тарафынан СССР‑ҙа тәүгеләрҙән булып МТ‑20/25 электрон станцияһы монтажлана (1987).
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Уйыныбыҙ яңы ғына башланһа ла, редакцияға квитанцияларҙың байтаҡ ҡына килеүе ҡыуандыра. Әле бына йәрәбә тартып, приз хужаларын билдәләнек. Бындай бәхеткә Хәйбулла районы Бүребай ҡасабаһынан Әлфиә Ҡыҙрасова менән Белорет районы Йөйәк ауылынан Гөлдәр Тимерәевалар лайыҡ булды. Әлфиә апай сәй бешерә торған сәйнүк отһа, Гөлдәргә салаттар йыйылмаһы сыҡты. Ихлас күңелдән ҡотлайбыҙ! Бүләктәрҙе килеп алғанда паспорт йәки тыуыу …
Continue reading ‘Аҙна һайын – отош’ »
Башҡорт теле – иң наҙлы, иң матур телдәрҙең береһе. Уны сәскәгә тиңләр инем. Минең туған телем дә көндән-көн матурлана, үҫә бара. Беҙҙең бурысыбыҙ – Башҡортостанда башҡорт телен дәүләт теле итеп ҡалдырыу. Бының өсөн уны белеү генә әҙ, ә башҡортса һөйләшеү, аралашыу һәм үҙебеҙҙе рухи яҡтан үҫтереү кәрәк.
Дүртөйлө районының Исмаил мәктәбендә эшләүселәргә «афарин»дан башҡа ни әйтәһең инде! «Әсә теленә рәхмәт!» акцияһына ҡушылып, Валентина Хәкимйәнова, Айгөл Ғәлиева, Айгөл Шәйниязова, Илфира Насирова, Инна Пальмира, Ләйсән Шишова, Рәйлә Хәкимова, Ләйсән Мурзаева, Гүзәлиә Закирова, Римма Ғәлимова, Венера Сәрүәрова, Зөһрә Әхмәтовалар белем усаҡтарының китапханаһына «Йәншишмә»гә бер йыллыҡ подписка бүләк иткән. Ошондай мөмкинлектән файҙаланып, һеҙ ҙә, дуҫтар, туған …
Continue reading ‘Исмаилдар ҙа ҡушылған’ »
Мәғариф министрлығы «Әсә теленә рәхмәт!» хәйриә акцияһын башлап ебәргәйне. Унда уҡытыусылар, ата-әсәләр, уҡыусылар ҡатнаша ала. Акция барышында өй китапханаһынан туған телдәге китапты сканер аша үткәреп, бүләк итергә һәм уны сайтҡа урынлаштырырға; туған мәктәп өсөн гәзиткә йәки журналға яҙылырға, мәктәп программаһынан әҫәрҙәр менән слайдтар эшләргә һәм медиатеканы тулыландырырға мөмкин. Акцияның координаторы – Гүзәлиә Исхаҡова, телефоны: (347) …
Continue reading ‘«Әсә теленә рәхмәт!»’ »
Башҡортостан – баш илем, Минең яратҡан ерем, Һиндә тыуып, һиндә үҫеп, Алам мин әле белем.
Был аҙнала 84-се татар гимназияһынан Ынйы Ямалетдинова, Ынйы Бәҙретдинова, Илүзә Икрамова, Ләйсән Ғәлиевалар үҙҙәрен гәзит хеҙмәткәрҙәре итеп тойоп ҡараны. Төрлө олимпиадаларҙа, конкурстарҙа призлы урындар яулап өлгөргән ҡыҙҙар өсөн акцияла ҡатнашыу тәүге тәжрибә булды. Улар башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мәүзилә Фәйзулла ҡыҙы Үтәева менән «Йәншишмә»нең икенсе битен сығарҙы.
Ер шарының картаһына Ҡараһаң яҡшы ғына, Башҡортостан шул картала Бер япраҡ саҡлы ғына. Мостай Кәрим. Нимә менән генә сағыштырмай бөйөк шағирҙар Башҡортостаныбыҙҙы? Ҡайын япрағындай күрәләр, кеше йөрәгенә лә тиңләйҙәр. Дөрөҫ, формаһы менән дә, йәшәү ритмы менән дә ул кеше йөрәгенә оҡшаған. Мул һыулы йылғаларыбыҙ, ҡан тамырҙарылай, республикабыҙҙы уратып алған. Балыҡҡа бай күлдәребеҙ, йөрәк кешене кислород …
Continue reading ‘Башҡортостан – гөлбостан, былбылстан, нурбостан’ »
Башҡортостан – борон-борондан атай-олатайҙарыбыҙ ғүмер иткән, бәрәкәтле, бай тарихлы төйәк. Ниндәй генә йырҙарҙа, ниндәй генә ҡобайырҙарҙа данланмай уның бөйөклөгө! Беҙҙең республикабыҙ матур тәбиғәте менән генә түгел, ә мәшһүр шағирҙары, яҙыусылары, милли батырыбыҙ Салауат Юлаев менән дә бөтә донъяға билдәле.
Ғафури районы мәктәптәрендә иншалар конкурсы үтте. Унда ҡатнашыусылар «Шакир Насиров ижады» һәм «Оран һала Ер-әсә» тигән темаларға ижади эштәр башҡарҙы. Иң шәп яҙмалар район кимәлендәге бәйгегә ебәрелде. Уны мәғариф бүлеге Еҙем-Ҡаран мәктәбе менән берлектә ойошторҙо.
Милләтем – башҡорт. Телем – башҡорт теле. Тыуған ерем, илем – Башҡортостан. «Тыуған төйәгем ҡояш нурҙарына сумған, киң ялан баҫыуҙарында иген башаҡтары тулҡынлана, бейек-бейек тау теҙмәләре урман менән ҡапланған, ә инде шишмә һыуҙарын һөйләп тораһы ла юҡ», – тип теҙеп һөйләйем яңы ғына танышҡан ят сит ил ҡыҙына. Ә ул мине ҡыҙыҡһынып тыңлағандан һуң: «Эй, …
Continue reading ‘Еремдең күҙ йәше…’ »


text:
Яңыраҡ Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт интернат-гимназияһының бер төркөм уҡыусылары – Розана Әхтәмова, Роберт Горбунов, Эльвина Семёнова һәм беҙ шиғырҙарыбыҙ тупланған «Кем мин?» тип аталған китабыбыҙҙы алып ҡыуандыҡ. Һәр беребеҙ уны үҙ ҡулына алып, сәхнәнән сығыш яһарға ла өлгөрҙөк инде. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, шағирә Ғәлиә Кәлимуллина ижад емештәребеҙҙе туплап, баш һүҙ яҙып, баҫмаға әҙерләне. Ә …
Continue reading ‘Һөйөнсө, яңы китабыбыҙ сыҡты!’ »
Ҡыҙҙар, иғтибар иткәнегеҙ бармы икән: тормошта шундай егеттәр осрай, улар менән берәй ҡасан мөхәббәткә тартым мөнәсәбәттәрҙең булыуы мөмкин түгел кеүек, эйеме? Ул һинең өсөн һәйбәт дуҫ ҡына булып ҡала килә. Әйҙә, булмаһа, шундай осраҡтарҙы берәмләп ҡарап үтәйек. Һин уның хаҡында гел: «Шәп кеше лә ул, әммә беҙҙең арала бер ниндәй хис тә юҡ», – тип …
Continue reading ‘Булмағанда ярай инде…’ »
– Тәү ҡараштан ғашиҡ булыуҙан бына тигән дарыу бар! – Ниндәй? – Икенсе тапҡыр ҡарарға кәрәк.
Һиңә булған һөйөү хисен Ергә һалып тапаның. Йөрәгемдең түренә Ниңә һин юл тапманың?
Апаһы менән кескәй һеңлеһе һөйләшкәнен ишетергә тура килде. – Беҙҙең синыфтағы бер ҡыҙ бер малайҙы ярата. – Ә уны ҡайҙан беләһең? – Ул бит Азаттың эргәһенән китмәй, ҡасһа, артынан баҫтыра башлай. Тегеһе, кит әле, тиһә лә аптырамай ҙа, бүтәндәрҙең көлөүе лә уның өсөн бар ни, юҡ ни. Был турала бөтәһе лә белә.
Ариана менән Каринаның әсәләре тәүге тапҡыр бала табыу йортонда осраша. Ҡыҙҙарҙың йәш айырмаһы теүәл бер ай. Ариана – 10 августа, ә Карина ҡыҙым 10 сентябрҙә донъяға килә. Ике йәштәре тулғас, улар бер үк балалар баҡсаһында бер үк төркөмгә йөрөй башланы. Тәүге көндән дуҫлашып та китәләр. Хатта береһе ауырып, балалар баҡсаһына килмәй ҡалһа, икенсеһе лә барырға …
Continue reading ‘Гел бергәләр’ »
Матур ғына булып үҫеп килгән ейәндәремә ҡарап, һоҡланып туя алмайым. Күҙ генә теймәһен инде үҙҙәренә! Камил быйыл беренсе синыфҡа уҡырға барҙы. Бәләбәй ҡалаһындағы башҡорт гимназияһында тырышып белем ала. Рәсүл әле Өфө ҡалаһының Шаҡша биҫтәһендәге балалар баҡсаһына йөрөй. Һүрәт төшөрөргә ярата, уҡый ҙа белә. Мәктәпкә барыуын түҙемһеҙләнеп көтә. Ейәндәрем икеһе лә: «Үҫкәс, һалдат булабыҙ, илде һаҡлаясаҡбыҙ», …
Continue reading ‘Һалдат булабыҙ, тиҙәр’ »
Борон-борон заманда йәшәгән, ти, әбей менән бабай. Булған, ти, уларҙың өйҙәре таштан, һөйләйемме баштан?..
йәки йыл миҙгелдәре нисек барлыҡҡа килгән? Әкиәт Борон-борон заманда, гел ҡояшлы йәй миҙгеле булған саҡта, бал ҡорттары менән Айыу бик дуҫ йәшәгән, ти. Ер өҫтөн күҙҙең яуын алып торорлоҡ хуш еҫле сәскәләр биҙәп ултырған. Ҡоштар моңло йыр йырлаған, күбәләктәр осҡан. Ә бал ҡорттары сәскәнән сәскәгә ҡунып, бал менән туйынған һәм: – Б-ҙ, б-ҙ, б-ҙ, Беҙ …
Continue reading ‘Айыу менән бал ҡорттарының дошманлашыуы’ »
Республика көнө алдынан Учалы ҡалаһының 1-се башҡорт лицейында «Умырзая» антологияһының исем туйы уҙҙы. Был йыйынтыҡҡа Урал аръяғы ижади көстәренең «Ҡуңыр буға» берләшмәһе төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан йыл һайын уҙғарылып килгән «Минең беренсе китабым» ижади конкурсында еңеү яулаған уҡыусыларҙың иң яҡшы шиғырҙары, хикәйәләре һәм әкиәттәре тупланған. Улар араһында беҙҙең гимназияның XI «З» синыфы уҡыусыһы, «Йәншишмә» гәзите, …
Continue reading ‘Үҙебеҙҙең Лидиә бит!’ »


text:
«Янғантау» геопаркы Юнесконың глобаль геопаркы статусын алыу өсөн көрәшәсәк. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ЮНЕСКО геопарктары глобаль селтәренең халыҡ-ара эксперты Сурен Гевинян менән осрашыуында һөйләшеү ошо хаҡта барҙы.
Әйткәндәй, «Янғантау» геопаркы – Рәсәйҙән юғары статусҡа тәҡдим ителгән тәүге объект. Уның биләмәһендә генә 20 геологик объект бар: уларҙың өсәүһе – халыҡ-ара, 10-ы – милли, 21-е ғилми әһәмиәткә эйә.
Ғариза сентябрь башында Италияла үткән Бөтә донъя конференцияһында ҡарала. Ҡарарҙы ЮНЕСКО ҡарамағында булмаған бойондороҡһоҙ комиссия сығара. Әгәр тәҡдим хуплау тапһа, «Янғантау»ға был статус киләһе йылдың апрелендә биреләсәк. Сурен Гевинян әйтеүенсә, ул геопарк өсөн киң мөмкинлектәр аса. Халыҡ-ара кимәлдә танылыуҙы арттырыу, яҡлау табыу, шулай уҡ ерле халыҡҡа аҡса эшләү мөмкинлеге тыуҙыра. Туристар ағымының артыуы кәсепселәр өсөн килем сығанағы ла булып тора. Халыҡ-ара эксперт статусты алыу өсөн Башҡортостандың мөмкинлеге киң.


text:
- Подробности
- Просмотров: 707
КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ, дөйөм формулаһы RCOOH булған органик кислоталар, R — органик радикал, СООН — карбоксил төркөмө. Карбоксил төркөмдәренең һаны б‑са моно‑, ди‑ һәм поликарбон, углеводород радикалы оҙонлоғо б‑са — түбән (С1—С6) һәм юғары (С6‑нан артығыраҡ; ҡара: Синтетик май кислоталары), радикал структураһы б‑са — тармаҡланмаған һәм тармаҡланған, туйынған һәм туйынмаған, урын алыштырылмаған һәм алыштырылған (аминокислоталар, окси‑ һәм галогенкарбон к‑талары, альдегидо‑ һәм кето‑ кислоталар һ.б.) к‑таларҙы айыралар. К.к. гидроксил төркөмдәре (амидтар, ангидридтар, пероксикислоталар, эфирҙар һ.б.) һәм карбонил төркөмдәре (тион, имино‑, гидроксам к‑талары һ.б.) б‑са сығарылмалар барлыҡҡа килтерәләр. Ирекле хәлдә ҡайһы бер үҫемлектәрҙең емештәрендә (ҡара: Тәбиғи кислоталар), хайуандарҙың бүлендектәрендә була, майҙар, эфир һәм үҫемлек майҙары, балауыҙҙар составына инә. Түбән К.к. — зәһәр еҫле, юғары т‑рала ҡайнай торған, һыуҙа эреүсән, аҙ әселек үҙсәнлектәренә эйә булған шыйыҡсалар. Юғары К.к. — һыуҙа эремәй торған кристаллик матдәләр. К.к. нуклеофил урын алыштырыу, ҡайтарылыу, окисланыу реакцияларына инә. К.к. матдәләр алмашыныуында ҙур роль уйнай. Ҡайһы бер К.к. физиол. активлыҡ күрһәтә: ҡуҙғалаҡ к‑таһы дөйөм ағыулау, ә К.к. сығарылмалары, мәҫ., хлорангидридтар, ярһытҡыс тәьҫиргә эйә. Башҡортостанда К.к. сығарыу 20 б. 50‑се йй. аҙ. Өфө химия з‑дында (ҡара: “Уфахимпром”) башланған; олеин, пальмитин, стеарин к‑таларын һәм уларҙың тоҙҙарын, ш. уҡ уксус (ш. иҫ. “боҙ” уксус) к‑таһы сығарғандар. “Каустик” ААЙ-ның фәнни-техник үҙәгендә СССР ФА‑ның Элементорганик берләшмәләр ин‑ты, Р‑6878 почта йәшниге пр‑тиеһы м‑н берлектә a‑тармаҡланған монокарбон к‑талар (ВИК‑И, ВИК‑М маркалы) алыу технологияһы уйлап табыла, 70‑се йй. аҙ. алып ш. уҡ пр‑тиела уларҙы етештереү башлана. 80‑се йй. ӨНИ эргәһендәге “Уфареактив” аҙ күләмле хим. продукттар һәм реактивтар эксперименталь‑тәж. з‑дында гәрәбә к‑таһын сығарыу ойошторола. К.к. органик синтезлауҙа, полимерҙар, пластификаторҙар, биологик актив матдәләр, өҫкә йөҙҙә актив матдәләр, синтетик буяуҙар һ.б. алыу өсөн ҡулланыла.
В.Н.Одиноков, Ю.А.Сангалов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
МЕНЮ
Мәләүездең һәм Мәләүез районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Рубрики
11.10.2018
13:10
Май сүлмәге тышынан билдәле, тигәндәй, ҡаршыһында бер нисә техника ҡуйылған Гүзәлиә менән Рәил Кәшәфетдиновтарҙың өйө әллә ҡайҙан үҙенә йәлеп итеп тора.
Беҙ барғанда уларҙың дүрт балаһы - Рөстәм, Әҙилә, Элина, Сәйҙә - өйҙә, игеҙәктәр Фәнүр менән Фидалия уҡыуҙа ине). Хәҙер һеҙҙе фотоға төшөрәбеҙ, тигәс, ишек алды балалар тауышына күмелде. Бәхетле йорт, тип ҡуям эстән, күпме шатлыҡ-ҡыуанысты, күпме сабый моңон, күпме әсә менән ата хәстәрен үҙ эсенә алған.Өлкән улдары Рөстәм 3 йыл фермерлыҡ менән шөғөлләнә. Хужабикә менән һөйләшкән арала аталы-уллы тракторҙа эш буйынса сығып та киттеләр. Ауыл ерендә ҡул ҡаушырып ултырыға ваҡыт юҡ шул. Алты баш һыйыр, быҙау-башмаҡтары, ваҡ мал, ҡош-ҡорт... Ҙур ғаиләгә майы-һөтө, ите лә кәрәк. Элина менән Сәйҙәгә ике генә йәш, ҡул араһына инергә иртәрәк, шуға ла өлкәндәр һәр эште бергәләп, берҙәм генә атҡарып сығарырға өйрәнгәндәр. “Иптәшем һыйыр һауа торған аппарат һатып алды, иртән сәй өҫтәле әҙерләүгә һыйырҙарҙы һауып та индерә”, - ти хужабикә һөйкөмлө генә йылмайып. Күҙ теймәһен, тиҫтә йылдар йәшәп, ир менән ҡатын араһындағы мөхәббәт усағының һүрелмәүенә һоҡланаһың, шундай ғаиләләр күберәк булһын ине, тип теләйһең. “Арыҫлан урта мәктәбендә 6-сы класта уҡығанда уҡ, кәләш итеп алам үҙеңде, тип оялтып бөтә торғайны.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 11.06.2017
Сысҡан биҙгәге – ҡурҡыныс ауырыу
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 11-06-2017, 14:00
Сысҡандар – кеше организмына эләккәндә балаларҙа һәм ололарҙа төрлө етди ауырыуҙарға сәбәпсе булған инфекциялар таратыусы йән эйәләре. Шул иҫәптән сысҡан биҙгәге ауырыуы. Кинәт кенә башланып китеүсе был сирҙе йыш ҡына тәүге стадияһында киҫкен респиратор ауырыу менән бутайҙар. Инкубация осоро үткәс кенә сиргә хас билдәләр ныҡлап күренә башлай.
Сысҡан биҙгәге – насар эҙемтәләргә, атап әйткәндә, инвалидлыҡҡа, үлемгә килтереүсе бик яман ауырыу.
...
Сысҡан биҙгәге – насар эҙемтәләргә, атап әйткәндә, инвалидлыҡҡа, үлемгә килтереүсе бик яман ауырыу.
...
Тәжрибәм кемгәлер үрнәк булһын
Новости / Иман // 11-06-2017, 09:00
Мөбәрәк Рамаҙан айы бара. Мосолман халҡына был айҙың йәненә, тәненә, күңеленә ыңғай йоғонтоһо барлығын һөйләп тораһы ла түгел. Ураҙа тотоп, йәмәғәт менән тәрәүих намаҙҙарына мәсеткә йөрөү, бергәләп ауыҙ асыуҙың һәр көнө байрам кеүек. Тәрәүих намаҙы ваҡытында күп файҙалы вәғәз тыңлап, йән аҙығы алаһың...
Хәҙер күп кеше дингә ынтыла. Ураҙаны йәштәр араһында тотҡандар ҙа бар. Ләкин әлегә бик аҙ тип уйлайым. Мәҫәлән, былтыр яңы мәсеткә тәрәүих намаҙына ирҙәрҙән иң күбе 20 – 30, ҡатындарҙын 10 – 15 кеше йөрөнө. Дингә юл асылды, мәсет ҙур, ләкин иман йорто буш тора тип әйтергә лә була (ғәйет көндәренән башҡа)....
Хәҙер күп кеше дингә ынтыла. Ураҙаны йәштәр араһында тотҡандар ҙа бар. Ләкин әлегә бик аҙ тип уйлайым. Мәҫәлән, былтыр яңы мәсеткә тәрәүих намаҙына ирҙәрҙән иң күбе 20 – 30, ҡатындарҙын 10 – 15 кеше йөрөнө. Дингә юл асылды, мәсет ҙур, ләкин иман йорто буш тора тип әйтергә лә була (ғәйет көндәренән башҡа)....
[/aviable]


text:
Биҙәүестәрҙе тағыу нескәлектәреБиҙәнеү әйберҙәренең үҙенсәлеге тураһында һүҙ алып барғанда, әлбиттә, муйынға тағыу ысулдарын да күҙ уңында тоторға кәрәк. Бөгөнгәсә килеп еткән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, селтәр, яға, һаҡал һәм башҡа биҙәүестәрҙә үҙҙәренә хас булған традициялар...
Балаларҙың биҙәнеү әйберҙәреҠыҙ балаларҙың түшенә биҙәнеү әйберҙәре тағып йөрөүе тураһындағы мәғлүмәттәрҙе төбәкте өйрәнеүсе ғалимдарҙың, яҙыусыларҙың хеҙмәттәрендә осратырға мөмкин....
Мәрйен менән ҡайылған, мәрүәт менән биҙәлгән...Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары тағып йөрөгән биҙәнеү әйберенең бер төрөн белдереүсе селтәр атамаһы республиканың Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ, Күгәрсен, Көйөргәҙе, Бөрйән, Мәләүез, Бүздәк, Федоровка, Стәрлебаш, Әбйәлил, Ишембай, Стәрлетамаҡ һәм Ауырғазы...
Ҡыҙҙар йыйылған ерҙәБиҙәнеү әйберҙәренең тарихы тураһында һүҙ алып барғанда бер мөһим мәсьәләне иғтибарҙан ситтә ҡалдырырға ярамай – ул да булһа селтәр, һаҡал, яғаларҙың нигеҙе. Яҙма сығанаҡтарҙы, бөгөнгө көндә музей фондтарында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡланған...
«Селтәр элдем ситәнгә...»Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәрендә киң ҡулланылған материалдарҙың береһе – мәрйен. Был һүҙ килеп сығышы йәһәтенән грек теленә барып тоташа. Мәрйен – диңгеҙҙәге полиптарҙың ҡалдыҡтарынан торған төрлө төҫтәге таш. Тап шуларҙы палеолит...
ДәүәтҮткән һандағы мәҡәләнең аҙағында билдәләнеүенсә, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының һул иңбаштан уң ҡултыҡ аҫтына төшөрөп түшкә ҡырын кейеп йөрөгән биҙәнеү әйберҙәренең, үкенескә ҡаршы, хәҙерге көнгәсә килеп еткән боронғо өлгөләре юҡ тиерлек. Булғандарының...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 452
КЛИМАТ РЕСУРСТАРЫ, терр‑яның хужалыҡта, сәнәғәттә һ.б. маҡсаттарҙа ҡулланыла торған климат мөмкинлектәре запасы. Бөтмәҫ тәбиғәт ресурстарына ҡарай. К.р. үҫемлектәр үҫешен тәьмин иткән һәм кешелеккә комфортлы (дискомфортлы) йәшәү шарттарын тыуҙырған ҡояш энергияһы; бер йыл эсендәге һәм вегетация осорондағы яуым-төшөм күләме; һауа хәрәкәтенең тиҙлеге, көсө һәм йүнәлеше (ел режимы), климаттың башҡа күрһәткестәре инә. К.р. араһында агроклимат һәм рекреацион ресурстар ҙур урынды алып тора. Агроклимат ресурстары — терр‑ялағы климат һәм вегетация шарттары йыйылмаһы, улар а.х. культураларының билдәле бер төркөмөн үҫтереү һәм культуралаштырыу өсөн кәрәк (ҡара: Агроклиматология). Башҡортостандың Урал алды [вегетация осоронда т‑ралар суммаһы 1900—2400°С, Г.Т.Селяниновтың гидротермик коэф. (ГТК) 1,0—1,5] етерлек дымлы һәм йәйге осорҙа юғары т‑ралы районға ҡарай; бында иген культуралары, ҡуҙаҡлы иген культуралары, мал аҙығы культуралары, техник культуралар үҫтереү һөҙөмтәле һанала. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы — дымлылығы юғары һәм һауа температураһы түбән булған район; бында вегетация осоро ҡыҫҡа, оҙаҡҡа һуҙылған ҡырауҙар булып тора, ер өҫтө ныҡ телгеләнгән, ошо шарттарҙа урыны м‑н картуф, ҡуҙаҡлылар һәм силос культуралары үҫтерелә. Башҡортостандың Урал аръяғы (т‑ралар суммаһы 2080—2400°С, ГТК 0,7—1,0) — аҙ дымлы район, ҡар ҡатламының ҡалынлығы түбән булыу арҡаһында бында ужым культураларынан башҡа иген, мал аҙығы культуралары үҫтерелә. Климат сезондары БР халҡының көнкүреше һәм ялы өсөн комфортлы тип иҫәпләнә. Башҡортостан гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәре б‑са, йәйге ял өсөн уңайлы булған йылы осор майҙан алып сент. тиклем дауам итә, 120—130 көндән тора, июлдә уртаса т‑ра 16,5—20,0°С; һалҡын осор нояб. алып мартҡа тиклем, 130—140 көндән тора, ғин. уртаса т‑ра ‑11,6°С алып ‑17,0°С тиклем, ҡыҫҡа һыуыҡ осор күҙәтелә (‑47°С тиклем). Ҡояшлы ваҡыттың уртаса дауамлылығы йылына 1803—2401 сәғ. тәшкил итә. БР терр‑яһында ҡояшлы көндәрҙең һаны Балтик буйы һәм Сочи курорттарына ҡарағанда күберәк, был шифахана‑курорт учреждениелары селтәре үҫешенә булышлыҡ итә. Шулай уҡ ҡара: Климат буйынса районлаштырыу.
Р.Ғ.Ғәлимова
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Башҡортостанда торлаҡтың баҙар хаҡы аталды
Башҡортостанда торлаҡтың баҙар хаҡы аталды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 28 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Торлаҡ күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты республиканың беренсел һәм икенсел торлаҡ баҙары хаҡтарын атаны.
Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, «Бөтә фатир өлгөләре» категорияһында беренсел баҙарҙа дөйөм торлаҡ майҙанының уртаса бер квадрат метры 51,9 мең һумға тиерлек етә, икенсел баҙарҙа — 48,8 мең һум.
Төбәктә беренсел торлаҡ баҙарында уртаса сифаттағы фатирҙарҙың бер «квадраты» 48,2 мең һумға баһалана, яҡшыртылған сифаттағы фатирҙар – 56,9 мең һумға яҡын.
Икенсел торлаҡ баҙарында типлаштырылған фатирҙарҙың бер квадрат метры уртаса 48 мең һум тора. Яҡшыртылған сифаттағы фатирҙар ҡиммәтерәк тора – бер «квадраты» 51,2 мең һумдан юғары. Түбән сифаттағы фатирҙар осһоҙораҡ – квадрат метры 43,7 мең һум.
http://www.bashinform.ru/news/1098791-v-bashkirii-nazvana-rynochnaya-stoimost-zhilya/


text:
Немец һәм махсус блогын асып ебәрҙе биржаһы блокчейн криптовалюта
Немец немец капиталы баҙарында биржа махсус төҙөлгән гигант “ДЛТ, Актив һәм яңы структураһы баҙар крипто” blockchain өйрәнеү өсөн ҡулланылған технологиялар кафедраһы . Йенс Hachmeister, Идара директоры ДЗО, Актив өсөн яңы баҙарҙар һәм крипто boerse һәм Deutsche, тип әйтеп булмай менән әүҙем алмашыу блокчейн беренсе этабы “һәм разведка өйрәнеү… Беҙ инвестиция төрлө башланғыстар өсөн аныҡ аңлай тенденциялар булдыра., технологиялар, сегмент һәм уның потенциалы традицион сылбыры.”
Идара итеү компанияһы директоры менән һөйләшеүҙе дауам Deutsche boerse “Немец ҡараш менән биржаһы, Төп дзпо яңы технологиялар булдырыу өсөн мөмкинлек береһе булып тора структураһы баҙар блокчейн, хәҙерге беҙҙең яңы продукты структураһы һәм нығытыу ҡушыу тәҡдиме бар беҙҙә… Киләсәктә., күберәк аралашсы һәм баҙарын көйләү әҙерәк булһа одноранговый. Был бәйләнеш., блокчейн потенциалға эйә, инфраструктура боҙған өсөн капитал баҙары.”
ӘСЕП өҫтәп ярҙам бюстгальтер , ишекте асыу өсөн бөтә европа буйынса файҙаланыусы
Бумажниктар алмашыу өсөн яңы каналын асып ебәрҙек һәм азия үҫеш банкының депозит Крипто: Европа банк иҫәбенә. Евро зонаһында бер кеше түләй. (СЕП), шулай уҡ европа союзы өҫтәмә милләтенән., хәҙер туранан-тура тәржемә булыуы мөмкин йәки башҡа евро азия үҫеш банкы милли валюта, был, үҙ сиратында, вклад файҙаланыусы Биткоин.’ электрон кошо.
Билл barhydt генераль директоры белдереүенсә, был компания менән эшләргә криптопроцессор coinify түләү өсөн европа банк ярҙам өсөн өҫтәү өсөн мәғлүмәт биреү иҫәбенә инеп облигациялар сеп .
Элек, Abra wallets were funded using bank and wire transfers in АҠШ as well as via American Express, MasterCard һәм VISA бөтә донъя кредит карталары һәм дербетов. Рәсми, Абра’ы европа банк етәксеһе булып тәржемә принциптары менән ярҙамға килеп сеп. Аҫтына СЕП, бер нисә европа илдәрендә евро валютаһы милли депозит шулай уҡ башҡа ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды.Sepa зонаһына индерелгән. 28 европа союзы ағзаһы., шулай уҡ Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы ағзаһы дүрт Австрия, Германия, Нидерландтар, Бельгия, Греция, Польша, Болгария, Венгрия, Португалия, Кипр, Ирландия, Румыния, Чехия, Италия, Словак Республикаһы, Дания, Латвия, Словения, Эстония, Литва, Испания, Финляндия, Люксембург, Швеция, Франция, Мальта, Бөйөк британия һәм Хорватия, Исландия , Монако , Швейцария, Лихтенштейн, Норвегия, San Marino.
Көндәлек күҙәтеү өсөн баҙарҙа Кракен 03.09.2018
АКТИВ АЛМАШЫНЫУ КРАКЕН ЦИФРЛЫ
$81.1М бөгөн бөтә сауҙа баҙары


text:
Раевка шәкәр заводы етештереү ҡеүәттәрен ике тапҡырға арттырған
Раевка шәкәр заводы етештереү ҡеүәттәрен ике тапҡырға арттырған
Күрһәткестәрҙең артыуы шәкәр сөгөлдөрөнән яҡшы уңыш алыуға һәм заводты модернизациялауға бәйле. Быйыл ғына предприятиеға 130 миллион һумдан ашыу инвестициялар йәлеп ителеп ҡорамалдар яңыртылған. 1984 йылда төҙөлгән шәкәр заводының бөгөнгө хәле менән республика башлығы ла танышты. Предприятие һис шикһеҙ яңырыуҙы талап итә. Иҫкергән ҡорамалдар хәҙерге заман талаптарын ҡәнәғәтләндерә алмай. Шулай ҙа етештереү цехтары яйлап яңыртыла. Һөҙөмтәлә былтыр ноябргә тиклем 26 мең тонна шәкәр ҡомо етештерелһә, быйыл әле үк 31 мең тоннанан ашып киткән.Шәкәр ҡомо етештереү заводы хеҙмәткәрҙәренең тормошо ысынлап та татлы булмаҡсы. Шәрбәт продукция быйыл байтаҡҡа күберәк етештерелә. Был иһә һуңғы аралағы модернизациялауға бәйле.
Шаҡтай иҫкергән ҡорамалдарҙы яңыртыуға предприятие быйыл ғына 132 миллион һум инвестициялар йәлеп иткән. Һөҙөмтәлә быйыл Раевка шәкәр заводы ике тапҡырға күберәк продукция етештерергә иҫәп тота. Сеймал да быйыл күпкә яҡшы булды, ти предприятие етәкселеге. Былтырғы 386 мең тонна урынына 450 мең тонна татлы тамыраҙыҡ йыйып алынған.
Шәкәр сөгөлдөрө менән шөғөлләнеү күп сығымдар талап итһә лә киләсәктә табышлы тармаҡҡа әйләнеүе ихтимал. Дәүләкән районының «Регион-агро» хужалығы ла, башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнеүенә ҡарамаҫтан, шәкәр сөгөлдөрө үҫтерә башлаған.
Шулай ҙа төп баҫым малсылыҡҡа. Һуңғы арала бар ауыл хужалығы продукцияһына хаҡтар төшә, ә һыйыр итенә киреһенсә. Шуға ла инвестициялар 350 урынға иҫәпләнгән мал һимертеү майҙансығы, 170 урынлыҡ мал ҡураһы төҙөүгә йүнәлтеләсәк. Аҙыҡ менән ҡыйынлыҡтар тыумаясаҡ. Күптән түгел генә Дәүләкәндә сәғәтенә 20 тонна ҡатнашаҙыҡ етештереү ҡеүәтенә эйә завод барлыҡҡа килгән. Йыл аҙағына тиклем предприятиеның икенсе сираты сафҡа инәсәк. Эш тулыһынса компьютерлаштырылған. Хатта ҡайһы малға ниндәй аҙыҡ кәрәклеген дә операторҙар көйләп сығара.
Төбәк башлығы районда сәнәғәт объекттарын да ҡараны. «Нефтемаш» йәмғиәте яңы механик йыйыу цехы төҙөй. Ул сафҡа инеү менән Нефть һәм газ үткәргестәр эшләү, ремонтлау менән шөғөлләнгән компанияның етештереү ҡеүәте бермә-бер артасаҡ.
Ә бына райондың мәғариф учреждениеларына төбәк башлығының дәғүәһе бар. Декабрҙә ҡалала 260 сабыйға иҫәпләнгән балалар баҡсаһы файҙаланыуға тапшырыласаҡ. Рөстәм Хәмитов хәҙерге төҙөлөш һәм хәүефһеҙлек нормаларының ҡайһы саҡта кеше өсөн эшләнмәүен билдәләне.
Балалар баҡсаһы ҡаршылыҡһыҙ төҙөлөп бөтһә, ҡаланың беренсе мәктәбе, уҡыу процессы күптән алып барылыуға ҡарамаҫтан, һаман да проблемалы ҡала. Үткән быуаттың 34-се йылында төҙөлгән белем усағы төҙөкләндерелеп , эштәр тамамланһа ла финанслау үтмәгән. Рөстәм Хәмитовтың иғтибары был мәсьәләне ыңғай хәл итергә ярҙам итер, тип өмөтләнә район етәкселеге.


text:
Фән Исхаҡов. Заманында был исем уңғанлыҡ, тырышлыҡ символы булып Ҡырмыҫҡалы районы сиктәрен үткәйне. Тыуған районында иһә уны белмәгән, ишетмәгән кеше һирәк булды. Бына мин уның йорто ҡаршыһында. Мөһабәт өй әллә ҡайҙан үҙенә саҡырып тора. Һәр бер семәре, һәр биҙәге уңған, оҫта хужа ҡулдарының йылылығын һаҡлай. Бына ҡапҡа...
Ҡапҡа. Был йәһәттән Ҡырмыҫҡалыла үҙенә күрә бер риүәйәт тә йәшәй. Имеш, райкомдың беренсе секретары Волик кеше тураһында белгеһе килһә, колхоз рәйесенә берәйһен һайлап ҡуйырға булһа, иң тәү ситтән генә уның кәртә-ҡураһын, ҡапҡаһын ҡарап китер булған. Әгәр ҡоймаһы төҙөк, ҡапҡаһы яҡшы икән — тырыш кеше, ҙур хужалығын да алып барасаҡ. Әгәр ҙә инде ҡыйшайып бөткән ҡапҡа, емерек кәртә икән — үҙ хужалығын тота алмаған бәндә ҙурыһын да һөйрәй алмаясаҡ.
Бынан бер нисә йыл элек фанилыҡтан баҡыйлыҡҡа күсһә лә, Фән ағай ҡалдырған донъя төҙөк, бөтөн, һәр нәмә үҙ урынында. Ҡасандыр районда “Өлгөлө йорт” исеменә лайыҡ булған ҡаралтыһы ла, әйтерһең, хужаһы сәй эсергә генә инеп киткән, шул көйө: мунсаһы, башҡа ҡаралтыһы оҫтаның балта аҫтынан ғына сыҡҡандай.
Эргәлә тағы бер өй. Ғүмерендә ике йорт күтәргән хужа. Әле ғүмер иткәндең ҡырындағыһын “иҫке йорт” тиҙәр. Хәйер, уныһы ла шаҡтай. Бында — Исхаҡовтарҙың төп йорто урыны. Ошонда ҡасандыр аталары Ғәйнетдин һалған, ауылда берҙән-бер ҡалай башлы өй булған. Ҡарайым да ҡустыһы Фәнис ағай һөйләгәндәр иҫкә төшә.
— Инәйем беҙҙе мәңгегә ҡалдырып киткәс, беҙ абзыйым менән икәү иң яҡын кешеләр булып тороп ҡалдыҡ. Миңә алты, уға ун бер йәш ине ул ваҡытта. 1944 йыл — һуғыш бара. Инәйемдең бер туған ағаһы Хөрмәтулла бабайым 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында. Шул ваҡыттан алып тигәндән мин үҙ яҙмышым менән киткәнмен, абзыйым – үҙенең яҙмышы менән, — тип етемлектең бар михнәттәре башын хәтерләй Фәнис ағай. — Шулай ҙа 1948 йылдың башына тиклем, бабайымдың ҡатыны Зөләйха әбейем беҙҙе ҡарарға алып, шунда йәшәнек...
Исхаҡовтарҙың бала сағы тураһында яҙғанда ошоно ғына ҡағыҙға төшөргө килә: һуғыштың әсе һурпаһын етерлек эсәләр, күрәсәген күрәләр. Ауылдан-ауылға йөрөп ҡабым ризыҡ һорашалар, ләкин икеһе лә кешелек сифатын юғалтмай. Яҙмыш икеһен ике яҡҡа ташлай: Фәнде ФЗО-ға алып китәләр, Фәнис балалар йортонда тәрбиәләнә. Һуңынан башҡорт егеттәре араһында бокс буйынса беренсе спорт мастеры була, техник фәндәр кандидаты, илдә газ өлкәһендә, республикала юғары вазифалар биләй.
— Ауыл тарта бит ул. Ниндәй генә йәштә булмаһын, сабыймы ул, үҫмерме, өлгөргән кешеме, ҡартмы — барыбер тыуған ергә тарта. Абзыйым ФЗО-ны бөтөргәс, тегенән ҡасҡан. Силәбе өлкәһенән Ырымбур аша йәйәүләп ҡайтҡан. Бөтәһе биш-алты йөҙ километр юл үткән. Поезд булған ерҙә “товарняк”ка ултырған, аҙаҡ тағы Ырымбурҙан Стәрлегә саҡлы атлаған. Аҙаҡ тағы — поезд. 1948 йылда ҡайтҡан да колхоз эшендә көн күрә башлаған. Ун алтыһы ла тулмаған булған, — ти Фәнис ағай.
Фән ағайҙың донъяһы, уның колхоз эшендә генә түгел, үҙ хужалығында ла тырыш булғанлығы тураһында ҡустыһы һөйләгәндәре буйынса таныш инем.
— Абзыйым ауылда бик абруйлы кеше булды. Йорт һалды. Бер генә түгел, икене һалды. Беренсеһенә Белорет яҡтарынан бүрәнәләр ташыны. Бер үҙең генә йорт һалып булмай, өмә менән күтәрҙеләр. Аҙаҡ ҙу-ур итеп элекке өй эргәһенә тағы берҙе һалды. Йорт, хужалыҡ буйынса район конкурсында беренсе урынды алғайны. Районда шәхси хужалығы өсөн беренсе урын биргәс, барыһы ла аңлашыла инде: ниндәй йорт та, ниндәй ҡаралты, баҡса, мунса, аҙбар... — тип һөйләгәйне Фәнис ағай.
Фәнис ағай гелән Раухана еңгәһен хөрмәт менән иҫкә ала. Уның оло йөрәкле кеше икәнен осрашып, аҙ ғына аралашып, хәтирәләренә төшөп киткәндә лә аңлайһың. Тиктормаҫ, уңған хужабикәнең өйө бөхтә итеп йыйыштырылған, өй түрендә Фән ағай менән икеһенең ҙурайтылған һүрәте эленгән. Әйтерһең, майлы буяуҙар менән рәссам ҡылҡәләме аҫтынан — мольберттан яңы ғына алынған. Өҫтәлдә — ағай иҫән саҡта үҙе яҙғылаған иҫтәлектәр дәфтәре, ғаиләләре хаҡында баҫылған гәзит-журналдарҙан киҫеп алынған ҡағыҙҙар һалынған папкалар. Килеүемдең сәбәбен әйткәс тә, һөйләшеүгә күстек. Ихлас, матур итеп Табын ырыуы телендә табын түрендә һөйләштек.
— Юҡлыҡ, аслыҡ саҡ. Фәнгә ун һигеҙ йәш тә тулмағайны, миңә тулғайны. Күрше генә йәшәгәндәр инәйем менән. Фәндең атай-инәһе үлгән һуғыш ваҡытында, Фәнис менән икәүләп етем ҡалғандар. Инәһе менән бер туған бабаһы контузия алып ҡайтҡан. Инәйем менән һөйләшеп, Фәндең өйө бар, һыйыры бар, шулар торһон тип, икебеҙҙе өйләндереп, шул өйҙә тоттолар. Фәндең өйө тороп ҡалған инте анта, буш өй. Илленсе йылда, аслыҡ ваҡытта, беҙҙе өйләндереп, шулай йәшәттеләр. Алар ярҙам итте — бабайым, инәйем менән. Фәндең ата-инәһе инәйем менән күрше торған. Икәүләп тороп киттек, ике яҡтан да бала шикелле ҡаранылар, — тип хәтер төйөнөн сисә Раухана апай. — Армияға 51-се йылда алып киттеләр. Бала-саға булманы. Мин шул өйҙә тороп ҡалдым. Өс йыл йөрөнө. Бер һыйыры менән, бер өйөн ҡарауыллап ултырҙым. Әле булһа, торор ҡыҙҙар...
Ололар менән һөйләшкәндә шуға иғтибар итәһең: улар үҙҙәренең хәтирәләренә генә бирелеп ҡалмай, бөгөнгөһө менән сағыштырып, һығымта ла яһаусан. Раухана апайҙың һуңғы һүҙҙәре лә уйландыра. Ысынлап та, өс йыл буйына иренә тоғро булып көтөр өсөн дә, донъяһын алып барыу өсөн дә ниндәй рухи көс кәрәк! Ә бит яңғыҙыңа һыйыр аҫрау ҙа еңелдән булмаған. Етмәһә, һалам, бесән әҙерләүҙән тыш, ҡараған малыңдан да продналогка ҡырҡ килограмм ит, йомортҡа, йөҙ литрҙан ашыу һөт тапшырырға тейешһең. Ҡырҡ кило ит — бер быҙау тигән һүҙ.
— Элеккене һөйләһәм, әкиәт, тиерҙәр. Ышанмаҫлыҡ хәл. Фән армияла саҡта быҙауымды иткә бирһәм, һөтөн йәй буйына һалам. Әбизәтелнә түләргә кәрәк налогты. Тағы йомортҡа бирәм. Шунан бер ваҡыт һыйыр быҙауламаны ла, иткә түләп булманы. Минең һыйырҙы алырға килгәндәр. Ярай силсәүит рәйесе килде лә: “Ире армияла, һыйырына теймәгеҙ”, — тип, алдыртманы. Шулай һыйыр тороп ҡалды, — тип хәтерләй Раухана апай.
Фән ағаһы ФЗО-нан, Фәнис Мәҡсүт балалар йортонан ҡасып ҡайтҡас осрашып, бергә аҙыраҡ булғандан һуң, юлдары тағы айырылыша. Ошонан алып ағай кеше туғаны тураһында бер ни белмәй. Етмәһә, ауылда Фәнистең үлеүе хаҡында хәбәр ҙә тарала.
— Мин барғанда, Фән: “Фәнис туғаным юҡ, үлер инде, юҡ, әллә ҡайҙа”, — тип илай торғайны. Армияға киткәс, тегенән хат яҙған: “Туғанымды детдомдан эҙләп таптым, йәйге каникулға барып алығыҙ” тип. Хәҙер паспорт та юҡ, аҡса ла юҡ, ул ваҡытта өҫтә йүнле кейем дә юҡ. Калуш, башалтай кейеп, инәйем мине Өфөгә алып китте. Элек Өфөгә май һатырға йөрөгән булғандар иптәштәре менән. Һыйыры бар ине. Мин, ете класс бөткән кеше, бер нәмә лә белмәйем, урыҫса ла белмәйем. Инәйем Өфөлә йөҙәр грамлап майын һатты ла мине детдомға алып китте. Барһаҡ, директор ҡатын: “Мин һеҙгә бала бирмәйем”, — ти. Беҙҙең паспорт та, бер нәмә лә юҡ бит. Беҙ өсәүбеҙ — инәйем, мин, ауылдан бер апай. Шунан директор Фәнисте алып сыҡты. “Һин был кешеләрҙе таныйһыңмы?” — тип һорай. Мине танымай, теге апайҙы танымай. Инәйемде таный. “Күрше әбей миңә әпәй бирә торғайны”, — ти. Инәйем трактористарҙы ашатҡан, биргәндер инде. Ана шунан ғына ҡайтарҙы. Исмаһам, абзыһының хатын килтерәһең аны, ти. Ауылға ҡайтҡас, ауылды таный, әй, шатлана инде. Шулай итеп, каникул булһа, барып алдыҡ. Минең бүтән туғандарым юҡ, үҙем генә бит...
Фән Исхаҡовтың хеҙмәт юлы менән тормош юлын айырым-айырым бәйән итһәң дә, үрелдереп яҙһаң да була. Улар — бер-береһенән айырылғыһыҙ төшөнсә. Ғөмүмән, кеше яҙмышы хеҙмәт менән бәйләнгән, шуға айырып ҡарау мөмкин түгел һымаҡ. Бигерәк тә бар бәхетен эштән күргән, ғаиләһенә ашҡынып ҡайтҡан кеше өсөн. Фән Исхаҡовтың эшендәге уңыштары тураһында район, республика баҫмаларында бик күп яҙҙылар. Шуларҙың береһенән – данлыҡлы яҡташыбыҙ Тимерғәле ағай Килмөхәмәтовтың ағалы-ҡустылы Исхаҡовтар тураһындағы очерктан өҙөк килтерге килә. Унда автор Фән ағайҙың хеҙмәттәге уңыштарын тос ҡына итеп бер-ике абзацҡа һыйҙыра алған.
“...Ауылдаштары өсөн ул иң тәүҙә — уңғанлыҡ, фиҙакәр хеҙмәт өлгөһө. Хеҙмәт юлын ул тракторсы булып башлай. Ун биш йыл “ДТ-74” тракторында, 20 — 30 йыл “ДТ-54”, “Беларусь” тракторҙарында эшләй. Ул үҙе былай ти: “Һикһән йыл ғүмеремдең иң күп өлөшө тракторҙа үтте”. Уның тракторсы стажы — 45 йыл.
Фән уҙамандың иң “йондоҙ”ло сағы — “Беларусь”та кукуруз үҫтергән йылдар. Бер-бер артлы ошондай ҡаҙаныштарға өлгәшә: 1973 йыл — 580 центнер (бер гектарҙан), 1974 йыл 600 центнер уңыш ала. Ошо уңайҙан Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ) ике миҙалға (алтын һәм көмөш) лайыҡ була.
Райондың кукуруз үҫтереүсе ике механизаторы — Фән Исхаҡов менән Жәүит Мәүлетов Башҡортостанда 60-сы йылдарҙа иң юғары ҡаҙаныштарға өлгәшә. Был хаҡта республика, Мәскәү матбуғаттарында ла күп яҙҙылар, күп һөйләнеләр. Райондаштар уларға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелеүен көткәйне...”
Әлбиттә, һәр эштең ваҡытында баһаланыуы зарур. Ниндәйҙер сәбәптәр табылып, Герой исеме рәсми рәүештә бирелмәгән икән — Фән Исхаҡов һис бошонмай. Ғөмүмән, Исхаҡовтар — ниндәйҙер “ялтырауыҡтар”ға иҫтәре китмәй торған нәҫел. Улар өсөн ғәҙәти йәшәү ҡағиҙәһе булып иң алдан эшһөйәрлек, тырышлыҡ үә намыҫ йөрөй. Шуға ла Фән үҙенә оло исем — райондың почетлы гражданы исеме бирелеүен мәртәбә һанай. Тимәк, район кимәлендә таныйҙар, ауылында, хужалығында хөрмәт итәләр. Етем ҡалып, кеше араһында, ауылдаштарының ярҙамын тойоп үҫкәнгәме, ул барыһын туғандай күрә. Ауылында иң беренселәрҙән булып машина — “Жигули” һатып ала. Был “копейка” барыһыныҡына әйләнә: ашығыс ярҙам күрһәтеүсе “скорый” ҙа шул, йомош-юлға барып ҡайтырға ла ошо машина. Береһенең дә йомошон кире ҡаҡмай: дауаханаға алып китә, роддомдан бәпәйҙәр алып ҡайта. Шуға ауылдаштары ла уның урынын түрҙән билдәләй — гелән ҡунаҡҡа, ҡөрьән ашына саҡырып тора.
Ир кеше үҙ ғүмерендә балалар үҫтереп, ағас ултыртырға, өй һалырға тейеш. Фән ағай ике өй һала. Алда был турала бер аҙ әйтһәм дә, Раухана апай һөйләгәндәрен дә теркәге килә.
— Беренсе өйҙө һалғанда Архангел районы урманында колхозға тракторҙа бүрәнә сығарып йөрөнөләр. Шунан алып ҡайтып күтәрҙе. Һал яһап ағасты ағыҙҙыҡ, ти торғайны Фән. Балалар анта үҫте инде ул. Быныһын һалыр алдынан, өй һалам да өй һалам, ти. Мин иһә, һалмайыҡ, тегеһе ярар, тим. Тәки һалды. Әллә ҡайҙарға юллап йөрөп, ошо өйҙө һалды. Ҡартайып бөткәс, алтмышҡа кергәндә. Эшкә бик уңған ине бит ул, — тип һөйләй Раухана апай.
Һүҙгә Әлфиә ҡыҙҙары ҡушыла.
— “1990 йылдың 15 апрелендә күтәрҙек” тип яҙып ҡуйған бына, — тип дәфтәр битен күрһәтә. — Әтәйем үҙе минән яҙҙырып ҡуйҙы. Кемдәр өмәлә ҡатнашҡан — вис.
Һәр кемдең изгелеген теркәп, балаларына яҙҙырып ҡалдыра Фән ағай. Әйтерһең, васыят әйтә — кешеләрҙең изгелеген онотмағыҙ, был ҙур, йылы йортҡа улар ҙа үҙҙәренең күңел йылыһын һалған. Фәнис ағай әйткән һүҙҙәр иҫкә төшә: “Абзыйым барыһын хәстәрләп, донъяһын бөтәйтеп, төпләп китеп барҙы...” Ысынлап та, ҡайҙа ҡараш ташлама — һәр ерҙә хужаның тырышлығы салына. Шул уҡ ваҡытта балаларының ярҙамы ла. Һәр береһе үҫә бара, ҡул араһына инеп, ярҙам да итә башлайҙар. Иң мөһиме — үҙ донъяларын ҡоралар, гөрләтеп йәшәйҙәр. Өлкән улдары Флүр ғүмер буйы Өфө моторҙар заводында эшләй. Әлфиә — уҡытыусы, балаларға башланғыс белем бирә. Фәрзәнә — бухгалтер. Фәнил тәүҙә Өфөлә техникум, һуңынан Мәскәүҙә юл институтын тамамлай. Ҡырмыҫҡалы юл төҙөүселәр идаралығында мастер булып эш башлаһа, хәҙер инде байтаҡ йылдар идаралыҡҡа етәкселек итә. Илдар — шәхси эшҡыуар. Бар балаһына ла юғары белем бирергә, уҡытырға тырышалар. Фән ағай гелән: “Үҙем уҡый алманым, һеҙҙе уҡытасаҡмын”, — тип әйтер булған. Был йәһәттән ҡустыһы Фәнис ағайҙың да ярҙамы ҙур.
Ғүмерен ергә бағышлаған, тимер атын һис бер нәмәгә алмаштырмаған Фән ағай хаҡлы ялға сыҡҡас та тик тормай — ауылдаштары, пай ерҙәре хәстәре менән йәшәй. Был турала бөгөн дә хөрмәтләп иҫкә алалар.
— Мәсеткә йөрөнө, зыяратты тәрбиәләшергә ярҙам итте. Бабай үлгәс: “Әй, бер нәмәһеҙ, етем ҡалған кеүек булдыҡ. Зәрә ҡыйын булды”, — тип әйтәләр ти. Хәҙер Илдар, Фәнил мәсеткә ярҙам итә. Фәнил тәҙрәләр ҡуйҙырҙы, отоплениеһын эшләтергә булышты. Илдар тимерҙән ҡапҡалар эшләткән. Аллаға шөкөр, мәсетте ҡарашалар. Әтәйем шулай ҡушып китте, тиҙәр. Фән үҙе бер кеше тураһында ла алама һөйләмәне, барыһын да туғандай итеп күрҙе, — тип һөйләй Раухана апай.
— Һуңға табан Ҡарлыман ауылы ерҙәре өсөн борсолдо. Әрәм-шәрәм булып ята тип, сходтарға йөрөнө. Йәне көйҙө, — ти ҡыҙы Әлфиә. — Ныҡ ҡайғырҙы. Кеше эшһеҙ ҡала, ерһеҙ ҡала, тине...
Ошонда ла Фән ағайҙың ниндәй оло йөрәкле кеше икәне күренә. Ғүмеренең һуңына саҡлы ауылының киләсәге өсөн борсолоп йәшәй. Ауылдаштарына аҙ ғына ярҙамы тейһә лә сабыйҙай шатлана.
— Фән ағайым физик яҡтан бик көслө була торғайны. Нисектер беҙҙең ҡартатай яғынан зат шулайыраҡ. Ҡартатайым Өфөгә баҙарға йөрөгән. Ҡышын бит юл тар, бер сана юлы бит инде. Ҡаршыға килеп, юл бирмәһәләр, атынан төшөп, тегенең атын йығып, санаһын ситкә күсерер булған. Шунан һуң, бер аҙ барғас, кире торғоҙошҡан. Абзыйым да шулай көслө ине.
Абзыйым — райондың почетлы гражданы. Пенсияла ятҡанда зыяратты, мәсетте ҡараны. Ер тураһында ҡайғыртып йөрөнө. Йәмәғәт эштәрендә гел ҡатнашты. Абзыйым һикһән берҙе үтеп, ярты йылдан һуң ҡапыл ғына аранан китте. Мин күҙҙе асып йомоп та өлгөрмәнем, тигәндәй. Көслө кеше — аяҡҡа баҫыр, тинем. Нишләйһең, шундай хәл килеп сыҡты инде... — тип һөйләй Фәнис ағай.
Фән ағай Исхаҡов һәм уның ғаиләһе тураһында бик күпте яҙып булыр ине. Әле ҡағыҙға төшөргәндәре лә уның ниндәй кеше булғанлығын күҙ алдына баҫтыра. Яҙмамды Раухана апай һүҙҙәре менән тамамлағы килә:
— Һин матур, мин матур, тип өйләнешмәһәк тә, матур итеп донъя көттөк, балалар үҫтерҙек. Үҙҙәре тырыш, тәүфиҡлы булды. Бабай баҫыуҙан ҡайтманы — аҡса эшләне, иген икте. Игене ҡәҙерле инде — ашлыҡ бит ул! Аллаға шөкөр, бер ҙә юғалып ҡалманыҡ — тырыштыҡ. Әле бала-саға барға сыҙамай. Мин биш бала менән иллелә пенсияға сыҡтым. Унан һуң ете йыл урамда халыҡтан һөт йыйҙым. Иртәнге дүрттән тороп сығып китәм, ауыр феләктәр күтәреп, фермаға алып барып тапшырам. Элек ауылда ике көтөү була торғайны, әле берәүгә саҡ йыйыла. Шулай тырышҡанбыҙ инде. Балаларҙы уҡытырға ла кәрәк. Тырышмаһаң, булмай. Хәҙер бит күпләп мал аҫрап була. Элек бесән юҡ ине, әле баҫыуы менән сабып ал — һүҙ әйткән кеше юҡ. Илле йәштә, уф, Алла, уф, Алла, тип уфтанып ултыраһығыҙ, эшләһәң, хәрәкәтләнһәң, йөрөйһөң ул, тип әрләйем ҡайһы береһен. Асыуым килеп китә. Эшләһәң, эш бар ул, уф, Алла, тип ултырмағыҙ, тим. Тырышҡаны тырыша инде, биш-алты баш мал аҫрағандары ла бар. Хәҙер рөхсәт бит инде... — ти Раухана апай.
Бик хаҡ, урынлы һүҙҙәр. Иренә ғүмере буйы тоғро булып, уның васыятын йәшәткән, балалары күңеленә һалған ҡатындың, әсәнең һүҙҙәре. Ауылы яҙмышын хәстәрләп ил ағинәһе әйткәне: “Хәрәкәтләнһәң, йөрөйһөң ул. Эшләһәң — эш һәр ваҡыт бар”. Исхаҡовтарҙың тормош ҡануны ошо: намыҫлы бул, тырыш, эшлә. Ҡалғанын Хоҙай алдыңа ҡуйыр...


text:
* * *
Ай-һай ҙурлай ҡатын-ҡыҙҙы беҙҙең тел! Ҡатын, баҡһаң, (фарсыса خاتون — Khātūn, төрөксә - Hatun, татарса - хатын, монголса - хатан) — ир-ат тың “хан” тигән титулына тап килә, имеш. Был төшөнсә Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Көнбайыштағы “императрица“, “царица“, “королева” тигән титулға яҡынса тура килә икән.
* * *
Бисә тигәнебеҙ ҙә бей һүҙенән! Бей - сә, йәғни, бей дәрәжәһендәге ҡатын. Тик ул башҡорт телендә тупаҫыраҡ мәғәнәлә ҡабул ителеүсән, кәмһетеберәк әйтеүҙә лә ҡулланыла. Ә уйлап ҡараһаң...
* * *
Википедияға мәҡәлә яҙып, төрбә менән кәшәнәнең айырмаһын белеп ҡалдым. Башҡорттар юҡҡа ғына кәшәнә тимәй икән – ҡоролоштары айырыла.
Төрбә – төрөк һүҙе, османлы архитектура, кәшәнә – фарсы һүҙе, Урта Азия архитектураһы.
* * *
Төрбәнең уртаһында бай биҙәлгән саркофаг ҡуйыла, әммә ҡәбер, ғәҙәттә, иҙән кимәленән түбәнерәк була. Саркофагтың баш яғына мәрхүмдең тәҡүәлеге, иманлылығы билдәһе итеп йыш ҡына ағастан йәки таштан салма (тюрбан) һынландырып ҡуйыла.”Тюрбан” һүҙе лә урыҫта шул “төрбә” тигәндән килеп сыҡҡандыр әле.
* * *
Аҡһаҡ Тимер тарихи башҡорт ерҙәрендә байтаҡ эҙ ҡалдырған. Шуларҙың береһе – бөгөн Варна тип аталған ауыл янындағы кәшәнә. Паллас уны башҡорттарҙан “Күл кәшәнәһе” тип яҙып алған, әммә ваҡыт үтеү менән ҡаҙаҡ йоғонтоһона бирелеп, хәҙер урыҫса “Мавзолей Кесене” тип йөрөтөлә.
* * *
Аҡһаҡ Тимер бөгөнгө Шишмә районының үҙәге янындағы Хөсәйенбәк кәшәнәһен төҙөтөүе менән дә билдәле.
1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Дим йылғаһы буйына ғәскәре менән килеп еткәс, Хөсәйенбәктең ҡәберен күрә, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы ҡәбер ташы килтертә. Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә.
* * *
Беҙҙә ни өсөндөр “инки” тигән һүҙҙе инк, инктар (инкылар) тип тәржемә иткәндәр. Әммә Американың үҙендә, башҡа бик күп телдәрҙә лә был милләт “инка” тип атала. Ә илдәре буйынса интернетта табылған өлгөләр: Inca Ülke – төрөк, Inca Ölkəə - әзери, Инка елі - ҡаҙаҡ , Инка өлкө – ҡырғыҙ, Inca mamlakati – үзбәк. Инка, инк түгел. Бар бәләбеҙ – тәржемәләрҙе урыҫ теле аша эшләүҙә. Төп нөсхәгә, башҡа телдәрҙәге тәржемәләргә иғтибар итмәйбеҙ.
* * *
Беҙ үҫкәндә ҡурсаҡтарыбыҙ булманы. Яулыҡты таҫлап йомарлай ҙа, шуны икенсе яулыҡ эсенә бәпәй итеп төрөп уйнай торғайныҡ.
Шунан бер тоҡсай итеп сүплектән сынаяҡ ватыҡтары йыйып, матур ғыналарын теҙеп уйнайбыҙ.
Йәй көнө ромашҡа уртаһын алып, имеш, май йомғағы, ҡаҡы башы – борсаҡ, фантазия нимәгә етә – шулай магазин ҡороп уйнар булдыҡ. Яр буйындағы балсыҡтан һауыт эшләп, шуға балсыҡ йоморсаҡтар (кәнфит, йәнәһе), балсыҡ бишинйә һалып ҡунаҡ саҡырышабыҙ. Бик күңелле йәшәнек, ярлы икәнбеҙ, тип уйламаныҡ...
* * *
Бынау Салауатты мыҫҡыллап киткән клоунды әйтәм – ниңә Мәскәүҙең концерт һарайында Минин менән Пожарский һәйкәлен мыҫҡылламай икән?! Улар ҙа бит, уның күҙ аллауынса, – “разбойник”...
* * *
Башҡорттарҙың беренсе мәсетен хажи Хөсәйенбәк таштан һалдыртҡан. Күп быуаттар ул башҡорттарҙың йыйын үткәрер урыны булған, уны “Хажи мәсете” тип атағандар. Бөгөнгө Чесноковканың Ҡырғауыл тауында эшләнгән булған ул. Урыҫса “Азиева (Газиева) мечеть” тип аталып, донесениеларҙа һаҡланып ҡалған. Баш күтәреүҙәр тураһында ҡарарҙар шунда ҡабул ителә торған булған.
Фетнә урыны тип ул 1735 йылдың аҙағындамы, 1736 йылдың башындамы башҡорт яуҙарын баҫтырғанда И. К. Кириллов караттары тарафынан емертелә.Рубриканы Гүзәл СИТДЫҠОВА алып бара.


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 73(2011)
Мәғарифҡа ҡағылышлы проект бик күп яҡшы үҙгәрештәр вәғәҙәләй
Новости / Мәғариф // 17-09-2011, 15:40
РФ Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Мәғарифты модернизациялау», «500 бассейн» проекттары координаторы Николай Булаев Өфөгә эш сәфәре барышында баш ҡалала төҙөлә башлаған спорт-һауыҡтырыу комплексы менән танышты һәм «Берҙәм Рәсәй»ҙең Башҡортостан төбәк бүлексәһенең сәйәси клубы ултырышында ҡатнашты. Спорт комплексы ике бассейнды, ике тренажерҙар һәм бер уйын залын, дүрт уҡыу аудиторияһын үҙ эсенә ала. Проект сиктәрендә төҙөлгән иң ҙур бассейн – Башҡортостанда һәм бында төҙөлөш эштәре лә ваҡытынан алда бара, тип, Николай Булаев беҙҙәге бассейнды бик юғары баһаланы....
Уҡытыусылар һәм студенттар белемде яңыса баһалау тураһында нимә уйлай һуң?
Новости / Мәғариф // 17-09-2011, 15:39
Әнисә ЮНЫСБАЕВА, биология фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университеты Сибай институтының экология кафедраһы доценты:
– Студенттарҙың белеме яңыса баһаланыуына ыңғай ҡарайым. Сөнки, минең ҡарашҡа, хәҙер йәштәр тырышып уҡымай, мәктәптән улар шулай килә, вузда ла шул илке-һалҡылыҡ дауам итә. Минеңсә, был система − уларҙы әҙ генә булһа ла тәртипкә өйрәтеүҙең бер сараһы ул. Студент күберәк балл йыйыу өсөн тырышасаҡ. Сөнки һуңынан дөйөм балдар иҫәбе буйынса уның рейтингы билдәләнәсәк. Икенсенән, әлегә тиклем лекцияға йөрөмәһәм дә була тип уйлаған студентҡа ла уйланырға урын бар. Ни өсөн тигәндә, дәрескә йөрөгән өсөн генә уға балл өҫтәләсәк...
– Студенттарҙың белеме яңыса баһаланыуына ыңғай ҡарайым. Сөнки, минең ҡарашҡа, хәҙер йәштәр тырышып уҡымай, мәктәптән улар шулай килә, вузда ла шул илке-һалҡылыҡ дауам итә. Минеңсә, был система − уларҙы әҙ генә булһа ла тәртипкә өйрәтеүҙең бер сараһы ул. Студент күберәк балл йыйыу өсөн тырышасаҡ. Сөнки һуңынан дөйөм балдар иҫәбе буйынса уның рейтингы билдәләнәсәк. Икенсенән, әлегә тиклем лекцияға йөрөмәһәм дә була тип уйлаған студентҡа ла уйланырға урын бар. Ни өсөн тигәндә, дәрескә йөрөгән өсөн генә уға балл өҫтәләсәк...
«Бишле»билдәһеме, әллә 100 балмы?
Новости / Мәғариф // 17-09-2011, 15:37
БДУ-ла белемде баһалауҙың яңы системаһы индерелде
Яңы уҡыу йылының ике аҙнаһы үтеп тә китте. Һәр уҡыу йылында тиерлек уҡыу-уҡытыу системаһында ниндәйҙер үҙгәрештәр индерелә, реформалар үткәрелә. Быйыл иһә 1 сентябрҙән барлыҡ мәктәптәрҙә лә башланғыс синыфтар федераль дәүләт стандарттары буйынса уҡытыла башланы. Был яңылыҡ, бер яҡтан, балаларҙың һәләтен төрлө яҡлап үҫтереүгә, уларҙың сәләмәтлеген хәстәрләүгә йүнәлтелеүе менән әһәмиәтле булһа, икенсенән, һәр яңылыҡ үҙен аҡлармы, тигән шик-шөбһәләр менән ҡабул ителгән кеүек, яңы стандарттар нимәгә кәрәк тағы, элеккеһе лә бик яҡшы ине, тигән фекерҙәр ҙә күп....
Яңы уҡыу йылының ике аҙнаһы үтеп тә китте. Һәр уҡыу йылында тиерлек уҡыу-уҡытыу системаһында ниндәйҙер үҙгәрештәр индерелә, реформалар үткәрелә. Быйыл иһә 1 сентябрҙән барлыҡ мәктәптәрҙә лә башланғыс синыфтар федераль дәүләт стандарттары буйынса уҡытыла башланы. Был яңылыҡ, бер яҡтан, балаларҙың һәләтен төрлө яҡлап үҫтереүгә, уларҙың сәләмәтлеген хәстәрләүгә йүнәлтелеүе менән әһәмиәтле булһа, икенсенән, һәр яңылыҡ үҙен аҡлармы, тигән шик-шөбһәләр менән ҡабул ителгән кеүек, яңы стандарттар нимәгә кәрәк тағы, элеккеһе лә бик яҡшы ине, тигән фекерҙәр ҙә күп....
Торлаҡҡа мохтаждар яңыса асыҡланасаҡ
Новости // 17-09-2011, 15:36
1 октябрҙән бөтә республика территорияһында торлаҡҡа мохтаж булған граждандарҙы иҫәпкә алыусы автоматлаштырылған мәғлүмәти система (АИС) индерелә.
Әле ул Өфөлә, Стәрлетамаҡта, Өфө районының Авдон ҡасабаһында, шулай уҡ Өфө, Стәрлетамаҡ, Баҡалы райондарында тест режимында эшләй....
Әле ул Өфөлә, Стәрлетамаҡта, Өфө районының Авдон ҡасабаһында, шулай уҡ Өфө, Стәрлетамаҡ, Баҡалы райондарында тест режимында эшләй....
Беҙҙең техника ҡунаҡтарҙы таң ҡалдырҙы
Новости // 17-09-2011, 15:35
2012 йылда пенсия тағы артасаҡ
Новости // 17-09-2011, 15:34
Был аҙнала беҙҙе...
Новости // 17-09-2011, 15:31
Ҡыуандырҙы...
Рәсәй Хөкүмәте вице-премьеры Виктор Зубков белдереүенсә, илдә 74,1 миллион тонна иген һуғып алынған. Был уңдырышлы 2009 йылдағы күрһәткестәрҙән ике процентҡа күберәк.
Уңыш йыйыу шулай барһа, алдан күҙалланғанса, иген 90 миллион тоннаға етәсәк. Ашлыҡ запасы эске ихтыяжды тулыһынса ҡәнәғәтләндереп, экспорт күләмен арттырырға мөмкинлек бирер, тип тә өмөтләнәләр....
Рәсәй Хөкүмәте вице-премьеры Виктор Зубков белдереүенсә, илдә 74,1 миллион тонна иген һуғып алынған. Был уңдырышлы 2009 йылдағы күрһәткестәрҙән ике процентҡа күберәк.
Уңыш йыйыу шулай барһа, алдан күҙалланғанса, иген 90 миллион тоннаға етәсәк. Ашлыҡ запасы эске ихтыяжды тулыһынса ҡәнәғәтләндереп, экспорт күләмен арттырырға мөмкинлек бирер, тип тә өмөтләнәләр....
Республика көнө ғәҙәти ял көндәренә ҡушылмай
Новости / Башҡортостан // 17-09-2011, 15:30
Быйыл Башҡортостанда Республика көнө шишәмбегә тура килә. Шуға күрә, биш көнлөк эш аҙнаһында булған ғәҙәти ике ял көнөнән тыш, республика халҡы шишәмбелә, 11 октябрҙә лә эшкә сыҡмаясаҡ.
РФ Хеҙмәт кодексының 95-се статьяһына ярашлы, дүшәмбелә, 10 октябрҙә, эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡартыла. РФ Хеҙмәт кодексының 120-се статьяһы нигеҙендә, йыллыҡ төп йәки өҫтәмә түләүле отпуск биргәндә ағымдағы йылдың 11 октябрь ял һәм байрам көнө отпускының календарь көндәренә индерелмәй, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән....
РФ Хеҙмәт кодексының 95-се статьяһына ярашлы, дүшәмбелә, 10 октябрҙә, эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡартыла. РФ Хеҙмәт кодексының 120-се статьяһы нигеҙендә, йыллыҡ төп йәки өҫтәмә түләүле отпуск биргәндә ағымдағы йылдың 11 октябрь ял һәм байрам көнө отпускының календарь көндәренә индерелмәй, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән....
Йүгеректәр, әҙерләнегеҙ!
Новости / Спорт // 17-09-2011, 15:29
Тиҙҙән Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә «Милләттәр кросы – 2011» Бөтә Рәсәй йүгереү көнө үтә. Был сараны РФ Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министрлығы, Бөтә Рәсәй еңел атлетика федерацияһы ойоштора.
Башҡортостан биләмәһендә кросс Өфөлә 25 сентябрҙә башлана. Йүгереүселәр М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры алдындағы майҙандан сәғәт 12-лә старт ала. Улар Зәки Вәлиди, Аксаков, Пушкин, Театр урамдары буйлап йүгерәсәк (ошо сәбәпле транспорт хәрәкәте туҡтатылып тора).
«Милләттәр кросы», Өфөнән тыш, республиканың башҡа ҡалаларында ла үтә....
Башҡортостан биләмәһендә кросс Өфөлә 25 сентябрҙә башлана. Йүгереүселәр М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры алдындағы майҙандан сәғәт 12-лә старт ала. Улар Зәки Вәлиди, Аксаков, Пушкин, Театр урамдары буйлап йүгерәсәк (ошо сәбәпле транспорт хәрәкәте туҡтатылып тора).
«Милләттәр кросы», Өфөнән тыш, республиканың башҡа ҡалаларында ла үтә....
Йәрминкәләрҙең ноябрь аҙағына тиклем оҙайтылыуы ихтимал
Новости // 17-09-2011, 15:29
Ҡулланыу тауарҙары баҙары идаралығы начальнигы урынбаҫары Зөлфиә Ишбулатова әйтеүенсә, ауыл хужалығы йәрминкәләре 17 сентябрҙән 30 октябргә тиклем Өфөнөң 20 майҙансығында үтәсәк.
Ял көндәрендә Спорт һарайы алдындағы майҙанда – Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәте предприятиелары, ә 1 октябрҙә республиканың Мәғариф министрлығы ойошторған йәрминкәләр уҙғарыласаҡ....
Ял көндәрендә Спорт һарайы алдындағы майҙанда – Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәте предприятиелары, ә 1 октябрҙә республиканың Мәғариф министрлығы ойошторған йәрминкәләр уҙғарыласаҡ....
[/aviable]


text:
Павлов Посад тарихы
Павлов Посад тарихы — Павлов Посад ҡалаһы һәм тирә-яғының тарихы тураһында мәҡәлә.
Йөкмәткеһе
Боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Крайҙың тарихын өйрәнеү неолит осороноң б.э.т. 2000-3000 йылдарына ҡараған археологик табылдыҡтар менән бәйле. Археологтар Е. И. Диков һәм Ф. Ф. Сидоров Клязьма һәм Вохна йылғалары ҡушылған ерҙә тәүтормош кешеләре йәшәгән ике торлаҡ урынын таба.
1845 йылда ҡала статусы алғанса тиклем, Павлов Посадтың эргә-тирәһе Вохна олоҫо, ә кешеләр йәшәгән өлөшө — Вохна (Вохна йылғаһының атамаһы), Вохонка тип йөрөтөлә. Көнсығышҡа ҡарай алты километр алыҫлыҡта ике ҙур Казанское һәм Грибаново ауылдары урынлашҡан. Тәүгеһе XIX быуаттың уртаһына ҡәҙәр Меря, XX быуат башына Казанская Меря, икенсеһе XVI быуатта уҡ «Старая Меря» атамалары менән билдәле.
Яҡында Нерская (Мерская) йылғаһы аға. 1577 йылғы Коломен иҫәп яҙмаһы китабында йылға башҡа исемдәр менән дә күрһәтелгән: Мерка һәм Мерская. «Мерская» атамаһы документтарҙа XVIII быуат аҙағына ҡәҙәр һаҡланған, ошо осорҙан бер үк ваҡытта «Нерская» атамаһы ла ҡулланылышҡа инә башлай (1784 й. Генераль межалау материалдары). Был атамалар крайҙың Владимир өлкәһе һәм Мещера ятҡылығына яҡын меря тамырҙарына бәйлелегенә ишара.
Казанское (Меря) ауылы янында 1880 йылдарҙа А. П. Богданов XI—XIII быуаттарға ҡараған иң ҙур 100 ҡәберлектәрҙең икәүһен таба. 1915 йылда уларҙы өйрәнеү эшен мәскәү археологы В. Д. Калитин, ә 1925 йылдан — Е. Н. Липеровская һәм В. П. Левина алып бара. Табылдыҡтарҙан шул билдәле була: Подмосковьены XI—XII быуаттарҙа вятичтар һәм кривичтар, шулай уҡ әлеге Павлов Посад районында йәшәгән, ләкин славяндар тарафынан йотолған фин-уғыр ҡәбиләләре (меря, муром һ.б.) биләп торған.
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге тураһында тәүге мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вохна ауылы тураһында тәүге документаль мәғлүмәттәр XIV йөҙйыллыҡ башына ҡарай. Бөйөк кенәз Иван Данилович Калитаның (1288—1340)[1] грамотаһында Вохна иҫкә алынған. Был грамота Иван Калитаның улдары менән бергә 1339 йылда Ордаға сәйәхәт ҡылыуы миенән бәйле яҙылған[2].
Калитаның аҫаба ерҙәре бик күп, шулар араһында Вохна ла, була. Әммә был урындарҙа күршеләш йәшәгән ҡәбиләләрҙең үҙ-ара даими бәрелештәре һөҙөмтәһендә тарихи һәм иҫтәлекле урындар емерелеп тороуо сәбәпле, уның ерҙәренең сиген аныҡ билдәләп булмай. Вохна тип Вохонка һәм өлөшләтә Клязьма йылғалары буйында урынлашҡан ауылдар теҙмәһе атала, әммә ҡайһы бер акттарҙа Власьевск һәм Павлов ауылы биләмәһе тип тә күрһәтелә. Сиркәү-административ ҡарамағында ла Вохна айырым әһәмиәткә эйә: тиҫтәләгән сиркәүҙәре менән бергә был ерҙәр «Вохонская десятина» тип йөрөтөлгән.
Вохна олоҫона Вохна, Степурино, Улитино, Теренино, Рохманово, Казанское, Малыгино, Кавригино һәм Храпуново ауылдары инә. Ерҙәр кенәздеке булып һаналғанға күрә, уның өсөн ҙур күләмдә оброк түләнелгән.
1340 йылда Иван Калита улы Иванды Вохна олоҫоноң вариҫы итеп ҡалдыра. Артабан 1389 йылғаса был ерҙәргә ейәне Дмитрий Донской хужа була. Уныһы Вохна ауылында йыш була һәм шунда ағас сиркәү төҙөтә. 250 йыл дауамында Вохна олоҫо бер-бер артлы мәскәү кенәздәренә күсә килә. Иван Грозный уларҙың иң һуңғыһы була. 1547 йылда Мәскәү кенәзе Иван IV Васильевич батша титулына эйә була.
1582 йылда 50 йәштән уҙған һәм ауырыу Иван Грозный Вохна олоҫон Троице-Сергиевск монастыренә бүләк итә. Был турала килешеү 1582 йылдың 11 майында Иван Грозныйҙың грамотаһы менән раҫлана. Троице-Сергиев монастыренә бирелгән документ буйынса, Вохна саҙаҡа рәүешендә бирелгән тип иҫәпләнһә лә, уның ҡасан монастырь биләмәһенә әйләнеү ваҡыты аныҡ түгел, сөнки был турала яҙма рәүештә теркәлмәгән. Мәскәү өйәҙе буйынса 1577 һәм 1578 йылдарҙағы иҫәп яҙмалары китаптарында теркәлеүенсә, Дмитрий Солунский сиркәүе менән бергә Вохна йылғаһы буйындағы Дмитровский погосы һәм Христостың мученигы Изге Георгий сиркәүе Троице-Сергиев монастыре аҫабалығында һанала.
Һуңғараҡ Троице-Сергиев монастыре кенәздәрҙе берләштереү, татар-монголдарға ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы булараҡ һәм ҙур мәҙәни үҙәк вазифаһында Рустең сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай. Иван Грозный һәм башҡа батшалар монастырҙе байыта торалар.
Екатерина II Секуляризацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1764 йылда батшабикә Екатерина II тарафынан сиркәү ерҙәрен секуляризациялау ғәмәле бойомға ашырыла. Вохна олоҫо Дәүләт ҡарамағындағы һаҡсыллыҡ коллегияһы ҡарамағына күсерелә. 1781 йылдың 5 октябрендә Екатерина II Указы менән Богородский өйәҙе булдырыла, һәм Вохна олоҫо ла шунда инә. Павел I, мәрхүмә әсәһенең алдағы административ бүленештәргә индергән яңылыҡтарын кире ҡағырлыҡ указы менән 1796 йылдың 31 декабрендә Богородск өйәҙен (шулай уҡ Воскресенск, Подольск, Никитск, Бронницк) тарҡата. Вохна олоҫо Коломенск өйәҙенә беркетелә. Әммә Павелдың үҙенең вафатынан һуң, уның улы Александр I 1802 йылдың 12 февралендә бөтәһен дә кире урынына ҡуя, һәм Богородск өйәҙе кире тергеҙелә.
Наполеондың баҫып алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Наполеон ғәскәре Мәскәүҙе алғас, 1812 йылдың 23 сентябрендә, Бөйөк ғәскәр корпустарының Мәскәүҙән төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш йүнәлешендә үҙ-ара килешеп, хәрәкәт итеүен тәьмин итеү ниәтенән, Павлов ауылынан көнбайышта 16 саҡрым алыҫлыҡтағы Богородск ҡалаһын Мишель Ней корпусы частары биләп ала. Ҡаланың дошмандар тарафынан биләп алыныуы унда йәшәүселәрҙең мөлкәтенә һәм ғүмеренә хәүеф тыуҙыра.
Вохна олоҫо сходы, был ҡаланың башлығы Егор Семёновича Стуловтың ризалығынан, ҡаланы һаҡлау өсөн дружина төҙөргә ҡарар итә. Ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарт-ҡоро, бала-сағаны һәм мал-мөлкәтте урманға күсереү хәл ителә. Сходта дружинаның етәксеһе итеп урындағы крәҫтиән Герасим Курин тәғәйенләнә. 28 сентябрь көнө иртәнсәк Курин һәм Стулов Владимир ополчениеһы командующийы генерал-лейтенант кенәз Борис Голицындың штабына киләләр һәм крәҫтиәндәрҙең хәрәкәте тураһында хәбәр итәләр, әсирҙәрҙе тапшыралар һәм ҡаланы һаҡлаусы дружинаға ярҙамға казактар ебәреүен һорайҙар.
Көндөң икенсе яртыһында Курин Павлов ауылына 20 ҡылыслы казактар отряды менән әйләнеп ҡайта. Улар менән бергә дружина шунда уҡ, көтөлмәгәндә, Назар ауылына һөжүм итә, һәм ундағы дошман фуражирҙары аттарын һәм егеү арбаларын ташлап ҡасырға мәжбүр була. 1 октябрҙә, кискә ҡарай, Ней корпусы, Мәскәү янындағы башҡа корпустар менән бергә, башҡалаға кире инергә бойороҡ ала: Наполеон һуғышҡа әҙерләнә. Дошмандың Богородск ҡалаһын ҡалдырыуы ошоноң менән бәйле була. Вохна дружинниктары был ваҡиғанан һуң дәтләнеп, Богородск ҡалаһы эргәһендәге Успенский дары заводын районына юллана. Ошоноң менән ҡаланы һаҡлаусы отрядтың яу тарихы тамамлана.
Владимир ополчениеһы етәксеһе, ул ваҡыттағы талаптарға ярашлы, мәскәү генерал-губернаторы граф Фёдор Ростопчинға үҙенең бойондороҡлолоғонда булған губерния крәҫтиәндәре Курин, Стулов һәм Чушкиндың инициативаһы тураһында хәбәр итә. Ростопчин, шәхси сәйәси, бер үк ваҡытта һуғыш хәүефлелегендә торған губернияла йәшәүселәргә илһөйәрлелектә өлгө күрһәтеү маҡсаттарынан сығып, батша наградаларына лайыҡлы халыҡ батырҙары исемлеген төҙөтә. Унда барлығы 50 кеше эләгә.
Император Александр I уларҙың барыһына ла наградалар бирҙертә: берәүҙәргә — Хәрби ордендың төрлө билдәләре, икенселәргә — «За любовь к отечеству» медале. Вохналыларға тәреләр эләгә. Наградаларҙы 1813 йылдың 25 майында Мәскәүҙә Ростопчин үҙе тапшыра. Бөйөк француз императорының көнсығышҡа үтеп инеү ниәтенә сик ҡуйыусы Вохна әлегә тиклем был тарихи ваҡиғалар тураһындағы иҫтәлектәрҙе ентекләп һаҡлай.
Урындағы әһәмиәткә эйә Изге Василий Павлово-Посадский[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1844 йылдың 2 июнендәге указға яраҡлы, биш ауыл берләштерелеп, посад булдырыла. Ошо ваҡиғаға ярашлы Сенаттың указы батша Николай I ҡултамғаһы менән нығытыла һәм түбәндәге йөкмәткенән тора: «Признав полезным, согласно представлению Министра Внутренних Дел, в Государственном Совете разсмотренному, преподать жителям села Вохны и смежных с оном четырех деревень: Захарова, Меленки, Усова и Дубровы, состоящих Московской губернии в Богородском уезде, новыя удобства к распространению торговли и мануфактурной промышленности, ПОВЕЛЕВАЕМ: означенныя селения переименовать в посад под общим названием Павловскаго, предоставив жителям оных селений вступить, кто пожелает, в мещанское звание или объявить купеческий капитал»[3]. 1845 майында Павлов Посады тантаналы рәүештә асыҡ тип иғлан ителә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зимин A.A. Историко-архитектурное описание Павловского Посада Московской губернии.
- Вохонский край. Выпуски № 1-3
- Троицкий Т. Историко-архитектурное описание Павловского Посада Московской губернии. В 2-х выпусках. Выпуск 1. П.-П. 1900 год.
- «Русские ведомости» 1864 год. № 137.
- Исторические материалы о церквах Московского уезда. Холмогоровы, стр. 128. Вохонская десятина.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сайт Администрации Павлово-Посадского муниципального района
- Виктор Ситнов. Вохонский край № 3 — Павловский Посад. 2006 г. Краеведческий калейдоскоп.
- Неофициальный сайт Павловского Посада
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В. А. Кучкин — Издание завещаний московских князей XIV в. (1339 г.) Вторая душевная грамота великого князя Ивана Даниловича Калиты //Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 2 (32). С. 129—132.
- ↑ Духовная грамота великого князя Ивана Даниловича Калиты. Около 1339 г., Библиотека истфака МГУ.
- ↑ «Полное собрание законов Российской Империи» (Собрание второе СПб, 1845), XIX том, стр. 358, именной царский Указ от 2 июня 1844 года (№ 17956), данный Сенату «О переименовании села Вохны и смежных с ним оным четырех деревень в посад».


text:
Республика Рәсәйҙең Дельфий рейтингында 12-се урын алды
Республика Рәсәйҙең Дельфий рейтингында 12-се урын алды Фото: oblgazeta.ru
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан Рәсәйҙең Дельфий рейтингында 12-се урын алды. Уға мәҙәниәт өлкәһендә йәш таланттар эҙләү һәм уларға ярҙам итеү системаһында ҡатнашыусы 39 төбәк ингән.
Рейтинг 2011 йылдан башлап йыл һайын төҙөлөп килә һәм Дельфий уйындары системаһында төбәктәрҙең ролен һәм әһәмиәтен сағылдырған мөһим күрһәткестәрҙе, уларҙың сәнғәт өлкәһендә йәш таланттарға ярҙам итеүгә һәм биләмәнең социаль-иҡтисади үҫешенә булған иғтибарын берләштерә.
2017 йылдың апрелендә Башҡортостан делегацияһы (18 кеше) Рәсәйҙең 16-сы йәштәр Дельфий уйындарында һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы илдәрҙең 12-се йәштәр Дельфий уйындарында ҡатнашты. Проектта Рәсәй Федерацияһының 76 субъекты һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендәге һигеҙ ил делегацияһында 10-25 йәштәрҙәге 2318 егет һәм ҡыҙ ҡатнашты. Ярыштар классик, халыҡ һәм заманса сәнғәт төрҙәре буйынса 31 номинацияла үтте.
Һөҙөмтәлә Башҡортостан делегацияһы өс алтын, бер көмөш миҙал һәм өс диплом яуланы.
http://www.bashinform.ru/news/1104706-bashkiriya-zanyala-12-mesto-v-delfiyskom-reytinge-rossii/


text:
Грамматика
Грамматика (бор. грек. Ypauuatιkή, Ypάuua — «хәреф») — тел белеменең бер бүлеге. Ул һүҙ үҙгәреүенең төрлө формаларын, һүҙҙең төҙөлөшөн, һүҙбәйләнеш төрҙәрен һәм һөйләмдәрҙең типтарын өйрәнә. Грамматика морфология менән синтаксистан тора.
Грамматик категорияның ике яғы бар: грамматик мәғәнә — уның эске яғы, грамматик форма — тышҡы яғы. Грамматик категория грамматик мәғәнә менән грамматик форманың берҙәмлегенән тора.
Грамматик мәғәнәләр телдә үҙенең морфологик йәки синтаксик сағылышын ала һәм, башлыса, һүҙҙең формаһы менән белдерелә. Грамматик форма тип грамматик мәғәнә белдереүгә хеҙмәт итеүсе тел сараһы әйтелә. Мәҫәлән: Аяҙ зәңгәр күкте яртылаш ҡыҙыллыҡ ҡапланы (А. Карнай.) һөйләмендә төрлө-төрлө грамматик мәғәнәләр сағылдырыла. Ҡыҙыллыҡ һүҙе ҡапланыу ҡылымына ҡарата башҡарыусы йәки субъект, күкте һүҙе шул уҡ эш-хәрәкәткә объект мөнәсәбәтендә тора. Аяҙ һәм зәңгәр һүҙҙәре объекттың билдәһен, яртылаш һүҙе хәрәкәттең күләм мөнәсәбәтен сағылдыра; ҡапланы һүҙендә үтәүсенең заты һәм эш-хәрәкәттең һөйләү моментына булған мөнәсәбәте бирелгән. Был һөйләмдәге грамматик мәғәнәләр һүҙҙәрҙең формалары аша белдерелгән. Мәҫәлән: ҡыҙыллыҡ формаһында исемдең төп килештә тороуы күрһәтелгән; объектты атаусы күкте һүҙе -те ялғауы менән белдерелә һ. б


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
ҮҪЕМЛЕК АРОМАТИК БЕРЛӘШМӘЛӘРЕ, молекулалары 1, йышыраҡ 2 һәм унан күберәк эйәртеүле бәйләнешле системаһы булған, составына гидроксил төркөмдәр ингән планар циклдарҙан торған тәбиғи берләшмәләр. Ү.а.б. ябай һәм күп атомлы фенолдар, флавоноидтар, кумариндар, хромондар, антрахинондар, лигнандар, гидролизланыусы һәм конденсирланған танниндар, алкалоидтар, сапониндар (ҡара: Гликозидтар), витаминдар, лигнин һ.б. инә. Ү.а.б. япраҡ, сәскә һәм емештә, тамыр һәм тамырһабаҡта, ҡабыҡта һәм үҙағаста бар. Күҙәнәк алмашыныуының актив метаболиттары булып тора, төрлө физиол. процестарҙа (фотосинтез, тын алыу, үҫеү) ҡатнаша; организмдың инфекцион ауырыуҙарға тотороҡлолоғон арттыра. Ү.а.б. биол. активлығы юғары (нейро‑эндокрин регуляцияның системалары: гипофиз‑ һәм симпатик‑адренал, холинэргик системаларына йоғонто яһай), дарыуҙар, аҙыҡ өҫтәмәләре, антиоксиданттар һ.б. алыу өсөн ҡулланыла. Башҡортостан флораһы составында ароматик берләшмәләр булған һәм дауалау препараттары алыу өсөн сеймал булып торған (асыҡ ҡыҙыл энәлек, ат ҡуҙғалағы, биш айырсалы арыҫлан ҡойроғо, үрмәле ҡанүлән, ябай мәтрүш һ.б.) үҫемлектәргә бай. Медицина университетында (Р.М. Кирәева, Х.М.Насиров) һәм “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында (К.А.Лоҡманова, Т.Ғ.Ниғмәтуллин) составында полифеноллы берләшмәләр, витаминдар, аминокислоталар һ.б. булған сәсеү люцернаһын тикшереү алып барыла.
Әҙәб.: З е м л и н с к и й С.Е. Лекарственные растения СССР. 3‑е изд., испр. и доп. М., 1958; К у ч е р о в Е.В., Л а з а р е в а Д.Н., Д е с я т к и н В.К. Лекарственные растения Башкирии: их использование и охрана. Уфа, 1989; Н и к и т и н а Т.И., Н а с ы р о в Х.М. Фитология: лекарственные растения в научной медицине. Уфа, 1993.
Х.М.Насиров, Т.И.Плеханова
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 149
Ҡояшты ҡаршылаусы тау
Махсус бит // 25-01-2011, 10:05
Кеше ҡоласын йәйеп теҙелеп киткән тауҙарына ҡараны. Уйсан ҡараны. Бер аҙ торғас, йылмайып ҡуйҙы. Шунан киң ҡоласын йәйҙе лә көр тауышы менән ауаз һалды:
– Эһе-һей, тауҙарым, мин ҡайттым! Имен-аман торҙоғоҙмо? – тынлыҡ тертләп китте. «Име-ме-н, ам-ма-ан» – шаңдау имен хәбәр алып килде. Ел тирбәлде, тауҙар күҙен асты. Тауҙар янында ир бәләкәй генә кеүек. Тик улар янында кешегә хөрриәт тә, тыныс та, ышыҡ та. Был мин, шулай тауҙарыма ҡайтып кинәнес кисерәм. Көс-ҡеүәт, йәшәүгә рух алам....
– Эһе-һей, тауҙарым, мин ҡайттым! Имен-аман торҙоғоҙмо? – тынлыҡ тертләп китте. «Име-ме-н, ам-ма-ан» – шаңдау имен хәбәр алып килде. Ел тирбәлде, тауҙар күҙен асты. Тауҙар янында ир бәләкәй генә кеүек. Тик улар янында кешегә хөрриәт тә, тыныс та, ышыҡ та. Был мин, шулай тауҙарыма ҡайтып кинәнес кисерәм. Көс-ҡеүәт, йәшәүгә рух алам....
Милләттәштәребеҙ «Ҡурай»һыҙ ҡалырмы?
Махсус бит / Проблема // 25-01-2011, 09:58
«Ҡурай» йыр-моң каналына әле күптән түгел генә гәзит уҡыусылар менән бергәләп исем һайлағайныҡ. Халыҡсанлығы менән яңы канал тиҙ арала тамашасыларҙың һөйөүен яуланы. Быны телеканал редакцияһына килгән әллә күпме хат та дәлилләй. Уны спутник буйынса Калининградтан алып Көньяҡ Сахалинға тиклем ҡарайҙар, Үзбәкстанда, Ҡаҙағстанда, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, күрше өлкәләрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙҙең йыуанысы ул. Германиянан, Американан, Ҡытайҙан килгән хаттарҙа ла рәхмәт һүҙҙәре яңғырай. Әммә, баҡтиһәң, «Ҡурай»ҙың эштәре ул тиклем үк көйлө түгел икән. Редакциябыҙға күптән түгел генә Гәүһәр исемле инәй хат алып килде....
Йәш ғаилә – ҡәлғәме?
Махсус бит // 25-01-2011, 09:44
Fаилә ҡороу, шул уҡ ваҡытта вузда уҡып йөрөү, әлбиттә, бар яҡтан да көслө, тормош hынауҙары алдында юғалып ҡалмаған hәм бер-береhен хөрмәт иткән, яратҡан парҙарға ғына тәтейҙер. Сөнки ҡулыңа диплом алам тиhәң, үҙеңде уҡыуҙа күрhәтергә, сессияны уңышлы тапшырырға hәм ошо арала ғаиләңә ваҡыт бүлеп өлгөрөргә кәрәк. Баш ҡалала төрлө төбәктәрҙән килеп уҡыусылар күп. Улар өсөн ятаҡтан урын бүленә. Ә бына ғаиләле студенттар нисек, ниндәй шарттарҙа йәшәй hуң? Әлбиттә, атай-әсәйең бай булып, ҡаланан фатир алып бирhә, ҡайғырырға сәбәп юҡ. Эйе, бөтә мәсьәлә әлеге лә баяғы аҡсаға барып төртөлә. Юҡһа тыныс ҡына лекция яҙып ултырыр урынға эшкә йүгерергә тура киләсәк. Студент ҡайнап йәшәй, ул тынғыhыҙ кеше. Ә ғаиләле студент икеләтә яна. Беренсенән, атай-әсәйең, туғандарың алдында оло яуаплылыҡ тойhаң, икенсенән, ғаиләм – ҡәлғәм, тигәндәй, уны hаҡлаусы ла, яҡлаусы ла ир кешегә тормош юлында яңы тоҡанған ғаилә усағын ҡурсаларға кәрәк....
Бензин, тәмәке, араҡы һәм коммуналь хужалыҡ...
Махсус бит / Проблема // 15-01-2011, 11:12
Яңы йылдан һуң тиҫтәләгән яңы закон үҙ көсөнә инде. Уларҙың да ниндәйе... Халыҡтың тормошона ныҡ ҡағылған «коммуналка» тарифтары, электр энергияһы һәм транспорт. Йәғни беҙ уларға күберәк түләйәсәкбеҙ....
Ҡала быймакаттары
Махсус бит // 15-01-2011, 11:08
Сибай ҡалаһының Арҡайым ҡасабаһында йәшәүсе быйма баҫыусы Марина һәм Йәүҙәт Мөхитовтарға ҡарап һоҡланмау мөмкин түгел
Эй, замана тигәндәреңде, донъяның аҫты-өҫкә әйләнеп сығып килә бит! Ауыл халҡы ҡала хаҡында хыялланһа, ҡаланыҡылар, киреһенсә, шым ғына ауыл хужалығы, һөнәрселек менән шөғөлләнеп, көн күрергә тырыша. Ауыл адвокаттары* нисек сәйер яңғырамаһын, ҡала быймакаттары ла шулай уҡ уйынлы-ысынлы яңғырай. Әммә......
Эй, замана тигәндәреңде, донъяның аҫты-өҫкә әйләнеп сығып килә бит! Ауыл халҡы ҡала хаҡында хыялланһа, ҡаланыҡылар, киреһенсә, шым ғына ауыл хужалығы, һөнәрселек менән шөғөлләнеп, көн күрергә тырыша. Ауыл адвокаттары* нисек сәйер яңғырамаһын, ҡала быймакаттары ла шулай уҡ уйынлы-ысынлы яңғырай. Әммә......
Ерҙән биҙҙереү
Махсус бит / Письма // 15-01-2011, 11:03
Халҡыбыҙ башлыса ауыл ерендә йәшәй. Унда кешеләргә эш юҡ, шунлыҡтан эскелек, ялҡаулыҡ баҫа. Ситкә китеп эшләү өсөн һөнәр, тәүәккәллек кәрәк. Бөгөн ауылдарҙа ҡарттар, пенсионерҙар өҫтөнлөк итә. Ауылдағыларҙың төп кәсебе – мал аҫрау. Быйылғы ҡоролоҡло йылда күптәр мал һанын ҡыҫҡартты. Сөнки үлән үҫмәне, ҡышҡылыҡҡа бесән аҙ булды. Үлән үҫмәгән сабынлыҡтарға һалым һалдылар....
Ил күңелендә ҡалһын аманатың...
Махсус бит // 15-01-2011, 10:58
Тыуған илде һаҡла. Үлгәндә лә үҙ ереңә ятһын һөйәгең.
Зәйнәб БИИШЕВА,
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.
Тормошта һәр кем, Мостай Кәрим әҫәрендәге сабый һымаҡ, бер мәл, ҡапҡа алдына сығып, юлдың йә уңға киткәнен, йә һулға илткәнен һайларға тейеш. Ҡайһы тарафтарҙа һине уңыш һәм бәхет көтөп торорон, ҡайҙа һәм ҡасан бәләгә тарыуыңды алдан белеү әмәлдәре юҡ. Һәр ҡәүем дә үҙ яҙмышын тарих ағымына ҡарап ҡора, күршеләре эскән һыуҙар йыш ҡына уның да ирендәрен сылата....
Зәйнәб БИИШЕВА,
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.
Тормошта һәр кем, Мостай Кәрим әҫәрендәге сабый һымаҡ, бер мәл, ҡапҡа алдына сығып, юлдың йә уңға киткәнен, йә һулға илткәнен һайларға тейеш. Ҡайһы тарафтарҙа һине уңыш һәм бәхет көтөп торорон, ҡайҙа һәм ҡасан бәләгә тарыуыңды алдан белеү әмәлдәре юҡ. Һәр ҡәүем дә үҙ яҙмышын тарих ағымына ҡарап ҡора, күршеләре эскән һыуҙар йыш ҡына уның да ирендәрен сылата....
Түшкә миҙал тағылды ла...
Махсус бит / Проблема // 11-01-2011, 18:52
Тик «йәшел йылан» әсә исемен йотто
Өйҙә күмәкләшеп сыр-сыу килеп, ҡышҡылыҡҡа салаттар әҙерләп йөрөгәндә, кемдер ишек ҡаҡты. Күп тә үтмәй, башына төҫө уңа башлаған, әҙерәк таушалған яулыҡ ябынған ҡатындың башы күренде. Был бит үрге оста йәшәүсе Зәлифә апай. Үҙгәреп киткән. Әллә шешенеп бөткән йөҙө шулай күрһәтәме икән? Янында бәләкәс кенә, биш йәштәр самаһындағы улы ла бар....
Өйҙә күмәкләшеп сыр-сыу килеп, ҡышҡылыҡҡа салаттар әҙерләп йөрөгәндә, кемдер ишек ҡаҡты. Күп тә үтмәй, башына төҫө уңа башлаған, әҙерәк таушалған яулыҡ ябынған ҡатындың башы күренде. Был бит үрге оста йәшәүсе Зәлифә апай. Үҙгәреп киткән. Әллә шешенеп бөткән йөҙө шулай күрһәтәме икән? Янында бәләкәс кенә, биш йәштәр самаһындағы улы ла бар....
Яңы йылда үҙеңде уңышҡа көйлә!
Махсус бит // 8-01-2011, 14:03
Ҡуҙы (21.03 – 20.04)
Был йыл һеҙҙең өсөн рухи йүнәлеш, донъяға яңы ҡараш барлыҡҡа килтереүҙә уңайлы. Белем алыу менән шөғөлләнеүселәргә лә һәр яҡлап уңыш йылмайыр. Романтиктарға иһә тойғоларға бирелмәй, аҡылға таянып эш итеү һәйбәтерәк булыр. Башҡаларға мөнәсәбәтегеҙ тураһында ныҡлап уйларға тура килер. Дөрөҫ эшләйһегеҙме, юҡмы? Юғиһә яҙмыш үс алыр – яҡындарығыҙҙың һеҙгә ҡарата ышанысын юғалтыуы ла бар. Әйткәндәй, туғандарҙың ҡәҙерен бел, тигән әйтем 2011 йылда иҫегеҙгә күп төшәсәк әле....
Был йыл һеҙҙең өсөн рухи йүнәлеш, донъяға яңы ҡараш барлыҡҡа килтереүҙә уңайлы. Белем алыу менән шөғөлләнеүселәргә лә һәр яҡлап уңыш йылмайыр. Романтиктарға иһә тойғоларға бирелмәй, аҡылға таянып эш итеү һәйбәтерәк булыр. Башҡаларға мөнәсәбәтегеҙ тураһында ныҡлап уйларға тура килер. Дөрөҫ эшләйһегеҙме, юҡмы? Юғиһә яҙмыш үс алыр – яҡындарығыҙҙың һеҙгә ҡарата ышанысын юғалтыуы ла бар. Әйткәндәй, туғандарҙың ҡәҙерен бел, тигән әйтем 2011 йылда иҫегеҙгә күп төшәсәк әле....
Берҙәмлеккә бәрәкәт өҫтәйек
Махсус бит // 8-01-2011, 13:50
Гәзит уҡыусыларҙың ҡанатландыра килеүе һәм мөхәрририәттең ихласлығы менән, һеҙҙең хәбәрсегеҙгә байтаҡ ваҡыт инде «Айбағар» тип аталған рубриканы алып барыу форсаты тейҙе. Яҙған кеше өсөн, мәҡәләне яҙыу һәм баҫтырыуҙан бигерәк, һүҙенең уҡыусылар күңеленә юл табыуы мөһимерәк. «Йәшлек» редакцияһына килгән хаттарығыҙ һәм телефон аша хәбәрләшеүегеҙгә ҡарағанда, гәзит аша еткерә килгән фекерҙәремдең күп өлөшө һеҙҙе ғафил ҡалдырмаған. Быға ғәжәпләнәһе лә түгел, сөнки ил һәм йәмғиәт барған юлдар, халыҡ яҙмышы, ваҡыт шауҡымына бирелмәҫтәй мәңгелек ҡиммәттәр һәр кемде тулҡынландыра. Һәм гел генә шулай буласаҡ та. Ҡояш нуры, саф һауа һәм бәрәкәтле ерһеҙ йәшәүҙең мөмкин түгеллеген аңлаған кеүек, әсәйһеҙ, икмәкһеҙ, әхлаҡһыҙ кеше булып та ғүмер кисереү ярамай. Тауҙарҙың ишелеүе, диңгеҙҙәрҙең кибеүе ихтимал, әммә әсә менән сабый, сабый менән әсә араһындағы бәйләнеш Ҡояш менән Ер араһындағы бәйләнеш кеүек үк айырылғыһыҙ....
[/aviable]


text:
Ғинуар айында көндәр бик һалҡын килде. Шуға ҡарамаҫтан, районыбыҙҙың шәп егеттәре Бәләкәй Арыҫланғол (Вәзәм) һәм Әбеш ауылдарына хоккей турнирына йыйылды. Был ярыш Вәзәм ауылында тыуып үҫеп, мәғариф министры урынбаҫары дәрәжәһенә күтәрелгән арҙаҡлы яҡташыбыҙ Артур Шәйхетдин улы Сурин иҫтәлегенә бағышланды.
«Салауат Юлаев» үҙ боҙонда дүрт уйынын үткәрҙе. Ҙур һынау кеүек булды улар. Ни тиһәң дә, һаман да беҙҙең команданың плей-оффҡа сығыуы хәл ителмәй бит. «Амур», «Себер», «Авангард» менән ҡыҙыу көрәш бара. Урын өсәү генә, дүртәүҙең кемеһе артыҡ булыр? «Салауат Юлаев»ҡа ҡалған ике уйында дүрт мәрәй яулау ҙа етә. Ул сағында беҙҙекеләр бик юғарыға – икенсе …
Continue reading ‘Икенсе урын беҙҙекеме?’ »
Сит майҙанда бер-бер артлы ун уйын үткәреү, ай-һай, еңелдән түгелдер. Шуға ла юлаевсыларға «Динамо» (Рига), «Торпедо» (Түбәнге Новгород), «Северсталь» (Череповец) менән алышта ҡыйынға тура килде. Етмәһә, көн аралаш уйнарға кәрәк ине.
Бер аҙналыҡ тәнәфес юлаевсыларға файҙаға булманы, ахыры. Ял итерҙәр, көс йыйырҙар, тиһәк, киреһенсә килеп сыҡҡан кеүек. Әле үткәргән ике уйында ла хоккейсыларыбыҙ тиҙ генә арыған һымаҡ күренде. Бөтәһе лә физик әҙерлеккә бәйле шул, ә тренерҙарыбыҙ ни ҡараған? Аңлашылмай…
Эйе, рекорд ҡуйылды! «Салауат Юлаев» менән «Локомотив» (Ярославль) уйнағанда КХЛ тарихында иң тиҙ гол индерелде. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уны беҙҙең ҡапҡасыбыҙ Бен Скривенс үткәрҙе. Уйын башланып, биш секунд та уҙманы – гол… Исемен тарихҡа яҙҙы инде. Әйткәндәй, элекке рекорд Александр Радуловта ине. Ул «Салауат Юлаев»та уйнаған сағында «Югра» ҡапҡаһына алтынсы секундта гол индергәйне. Бына бит нисек! …
Continue reading ‘Өфө боҙондағы рекорд’ »
«Салауат Юлаев» өсөн хәл иткес уйындар дауам итә. Бына тағы ла шуларҙың икәүһе Өфөлә үтте. Командабыҙ бер аҙ үҙгәргән кеүек. Һаҡсыларыбыҙ тупаҫ хаталанманы, ҡапҡасыбыҙға дәғүәселәрен яҡын ебәрмәҫкә тырышып, һаҡта ныҡ торҙо. Бен Скривенс үҙе лә һуңғы уйындарҙа оҫталыҡ күрһәтә. Шуғалыр ҙа инде ул уҙған аҙнала иң яҡшы ҡапҡасы тип танылды бит! Афарин!
«Салауат Юлаев»тың бындай хәлгә ҡалғаны юҡ ине. Еңелеүҙәр күбәйеп китте. Командала тәртип тә, берҙәмлек тә юҡ кеүек. Быға һаҡсыбыҙ Захар Арзамасцевтың асыҡтан-асыҡ баш тренерыбыҙ менән генераль менеджерыбыҙҙы тәнҡитләүе дәлил булып тора. Ысынлап та, ни булған юлаевсыларға? Ҡасан ғына һәйбәт уйнап китерҙәр? Ныҡ аптыраталар…
ЦСКА менән уйындан һуң юлаевсылар Ярославлдә «Локомотив»тан да еңелделәр. Ә бит иҫәп 2:0 ине, беҙҙең файҙаға. Тағы нимә булды? Һаҡлана белмәйбеҙ. Һөжүм артынан һөжүм башланһа, ҡалтырай ҙа төшә ҡайһы бер хоккейсыларыбыҙ. Шунан инде китә тупаҫ хаталаныуҙар, штраф ваҡыты алыуҙар. Ярай әле был юлы бер мәрәй яуланыҡ, сөнки өҫтәмә ваҡытта отолдоҡ – 2:3.
«Захаркин тренер булғанда команда матур уйнай ине. Ә хәҙер көслө хоккейсылар менән дә бер ни килеп сыҡмай. Вестерлунд – клуб тарихында иң насар тренер, бындай уйындарҙы 1994 йылдан алып күргәнем юҡ…» «0:3 – был беҙҙең ЦСКА алдында көсһөҙлөктө күрһәтә…» «Ирек абзый Вестерлунд, ҡайтып кит инде Финляндияңа…» «Кареев, маладис! Команданы күпме ҡотҡарҙы. Тик барыбер еңелдек. Йәл, …
Continue reading ‘Көйәрмәндәребеҙ Мәскәүҙә лә бар, ә уйын юҡ…’ »
«Салауат Юлаев» сит майҙанда тағы ике уйынын үткәрҙе. Пекинда «Куньлунь Ред Стар»ҙы 3:2 иҫәбенә еңделәр. Юлаевсыларҙан голдарҙы Игорь Макаров, Йоонас Кемппайнен һәм Илья Зубов индерҙе. Беҙҙең хоккейсылар тәүге тапҡыр Ҡытай клубын еңеүгә иреште, быға тиклем гел отолдолар. Ниһайәт, Илья Зубовтың уйнай башлауы ҡыуандыра. Ни тиһәң дә, оҫта ғына хоккейсы бит. Пекинда ла һуңғы хәл иткес …
Continue reading ‘Ял файҙаға булырмы?’ »


text:
Саян тауҙары
Саян (Саян тауҙары) — Көньяҡ Себерҙәге ике тау теҙмәһенең уртаҡ исеме. Рәсәй Федерацияһы субъекттарының: Красноярск крайы, Иркутск өлкәһе, Хакасия, Тыва, Бүрәт республикалары, шулай уҡ Монголияның Рәсәй Федерацияһы менән сиктәш. төньяҡ райондары эсендә ята.
Йөкмәткеһе
Характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике тау теҙмәләрен: һәм Көнсығыш Саян айырып йөрөтәләр. Көнбайыш Саян осло түбәле һәм баштары тигеҙләнгән, үҙ-ара уйпатлыҡтар менән бүлгеләнгән тау һырттарынан тора.Түбәләрендә боҙлоҡтар юҡ.
Көнсығыш Саян тауҙарында боҙлоҡтар ята. Йылғалары Йәнәсәйҙең бассейнына ҡарай. Тау битләүҙәрендә тайга өҫтөнлөк итә. Тайга артабан тау тундраһына күсә.
Тау һырттары араһындағы тиҫтәнән артыҡ төрлө ҙурлыҡтағы һәм тәрәнлектәге уйпатлыҡтар урынлашҡан. Улар араһында иң данлыҡлыһы — үҙенең археологик ҡомартҡылары менән билдәле Минусинск соҡоро.
Көнбайыш Саян[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Саяндың оҙонлоғо 650. км. Көньяҡ-көнбайыш өлөшө менән Алтайға сиктәш . Уның төп һырты Һыуайырғыс Саян һырты. Был һырттың иң бейек нөктәһе — Кызыл-Тайга (3121 м.).
Көнбайыш Саяндың һырттары текә битләүҙәре телгеләнгән рельефы айырылып тора. Ҙур-ҙур майҙандарын таш һибелмәләре (курум-уронник) биләгән. Көнбайыштында тау түбәләренең бейеклеге 2500-3000 м-ҙан ашмай. Көнсығышына ҡарай бейеклектәре 2000 метрға тиклем кәмей.
Көнсығыш Саян [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсығыш Саян Көнбайыш Саянға тура мөйөш яһап арҡыры ята. Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай, Йәнәсәйҙән Байкалға тиклем 1000 км -ға һуылған.
Төньяҡ-көнбайышында һырттар барлыҡҡа системаһы "аҡтауҙар" ( "белогорье" ) теҙмәһен барлыҡҡа килтерә (Манский, Канский). Был исем уларға йыл әйләнәһенә иремәй ятҡан ҡарлы түбәләре өсөн бирелгән.
Көнсығыш Саяндың үҙәк өлөшөндә, Казыр һәм Кизир йылғаларының үрендә бер нисә һырт "төйөн" барлыҡҡа килтерә. Иң юғары нөктәһе — Грандиозный түбәһе (пик, 2982. м.).
Көньяҡ-көнсығышында иң бейек һәм үтеп ингеһеҙ һырттар урынлашҡан:Ҙур Саян, Тункинский Голец, Китойские Гольцы,, Кропоткин һырты һәм башҡалар. Бында Көнсығыш Саяндың иң юғары нөктәһе — Мунку-Сардык (3491 м) тауы ( шул уҡ исемле һырттың бер өлөшө).Саян тауҙарының иң-иң бейек урыны. Шулай уҡ, бында шул тиклем шарлауыҡтар күп.
Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саян тауҙарында һәр ерҙә тиерлек ҡараңғы ылыҫлы тайга өҫтөнлөк итә.Урмандар пихтанан, кедрҙан,шыршынан тора. 1500-1800 м тиклем Көнбайыш һәм үҙәк өлөштәрендә 1500-1800 м тиклем һәм унан да юғарыраҡ урынлашҡандар.Унан юғарыраҡта 2000—2500 м-ға тиклем яҡты ылыҫлы тайга китә. Был ҡарағас һәм кедрҙан торған урмандар сик булып тоалар.Артабан ҡыуаҡлыҡтар, мүк һәм лишайниктарҙан торған тундра ята. Ул бер ниндәй ҙә үҫемлектәре булмаған таш һибелмәләре менән аралашып килә. Бында йырғыланған, туралған, бүлгесләнгән рельеф, һыуайырғыстарҙың тигеҙләнгән, шымартылған упындары менән алмашынып килә. Һаҙыматлы райондарҙа күберәк субальп ҡыуаҡлыҡтар, болондар, урыны менән бейек үләнле туғайҙар урын алған.
Бәләкәй йылғалар үҙәне буйлап ҡыҙыл һәм ҡара ҡарағат, көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, ҡайын еләге, голубика, ҡурай еләге үҫә.
Фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр кеүек, бында хайуандар донъяһы ла бик бай. Йәнлектәр һалған һуҡмаҡтар менән бөтөн ер сыбарланып бөткән.
Тайгала һәм тауҙарҙа айыу, бүре, һеләүһен, маралдар, мышылар, кабаргалар, тейендәр, әлгәнйәк, ҡуяндарҙы күрергә мөмкин. Ҡоштарҙан иң күп һанлылары булып кедр турғайы, йәки баян ҡош (кедровка) , бараба (сойка), тумыртҡа, шыршы турғайы, ҡарағай турғайы (щур), һуйыр, ағуна, сел һанала.
Йылғаларында бәрҙе , ленка, ҡыҙыл балыҡ (таймень) тереклек итә. Бөжәктәрҙән вәкилдәре серәкәй, ләпәктәр бында күп түгел. Ә үтәтма үҙәндәрҙә улар юҡ.
Йылғалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саян тауҙарындағы йылғалар ямғыр һәм ҡар һыуҙары менән тулыланып тора. Улар июндән сентябрға тиклем йөҙөү өсөн асыҡ була. Барыһы ла Йәнәсәй йылғаһының бассейнына ҡарай. Йәнәсәйҙең баш алған инештәре булып тау йылғалары: Оло Йәнәсәй (Бей-Хем) һәм Кесе Енисей (Каа-Хем) тора. Оло Йәнәсәй (Бей-Хем) Йәнәсәйҙең төп инеше һанала. Ул Көнсығыш Саяндан, уның Топограф тигән түбәһенә (пик) яҡын ғына ерҙән башлана. Йылға бик матур һәм халыҡ йәшәмәгән ерҙәрҙән үтә. Оҙонлоғо Бей-Хемдың оҙонлоғо —600 км. Йәнәсәйҙең икенсе инеше — Каа-Хем —яҡынса 500 км. Монголия биләмәләренән башланғыс ала.
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ландшафты — тайга. Тау йылғалары, шарлауыҡтар күлдәр күп. Кеше аяғы баҫмаған, кеше ҡулы теймәгән ҡырағай тәбиғәт иҫ китмәле матурлығы менән һушты ала. Туристик маршруттары ла сағыштырмаса ябай.Бына ошолар барыһы ла әүҙем ял итергә яратыусыларҙың иғтибарын йәлеп итә. Саян тауҙарында ике уникаль тәбиғәт ҡурсаулығы урынлашҡан. Көнбайыш Саянда Саян-Шушен ҡурсаулығы һәм Көнсығыш Саянда — Столбы ҡурсаулығы .
Тораҡ пункттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Красноярск (Көнсығыш Саяндың төньяҡ-көнбайыш осонда) — Саянда иң ҙур ҡалаларҙың береһе
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Саянский горный хребет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Степанов Н.В. и др. Флора Саян. — Красноярск, 2003.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Саянская ландшафтная область в книге: Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов. Физическая география СССР. — М., 1978.
- Горная энциклопедия. Саяны


text:
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы (ингл. International Ice Hockey Federation, IIHF) — шайба менән хоккей, инлайн-хоккей һәм роликтағы хоккейҙы ҡараған, үҫтергән халыҡ-ара спорт ойошмаһы.
Үҙенең бөтә бөтә донъялағы башлығына ҡармаҫтан, федерация Америка Ҡушма Штаттарында һәм Канадала хоккейҙы үҫтереүҙә йоғонто яһауҙары сикле, унда иң ҙур ойошма — Милли Хоккей Лигаһы. АҠШ һәм Канада берҙән бер ағзалар был ойошмала, кемдең үҙ правилдары бар[1].
Рәсми телдәрҙең ҡабул итеү ваҡыттары тураһында төрлө ерҙә төрлөсә әйтелә — Инглиз теле 1920, 1978[2],1946[3], немец — 1954[4]. Әлеге ваҡытта, федерация уставы буйынса, инглиз теле берҙән бер рәсми тел, әммә немец һәм урыҫ телдәренә синхрон тәржемә итеү мотлаҡ[5]. Беренсе конгреста 1908 йылда рәсми тел кеүек ҡабул ителгән Француз теле әлеге ваҡытҡа үҙ статусын юғалтҡан.
Йөкмәткеһе
Структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IIHF Генераль конгрестары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IIHF Президенттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IIHF советының составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта IIHF советының составына керә:
- президент — Рене Фазель, Мирослав Шубрт (почётлы президент)
- вице-президенттар — Калерво Куммола, Боб Николсон, Томас Ву
- Совет ағзалары — Беата Групп, Сюзанна Колбенхайер, Франк Гонсалес, Кристер Энглунд, Тони Росси, Хенрик Бах Нильсен, Игор Немечек, Люк Тардиф, Владислав Третьяк.
- генераль сәркәтип — Хорст Лихтнер.
IIHF донъя рейтингы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был рейтингта һуңғы ҡышҡы Олимпиада һәм һуңғы дүрт донъя чемпионаттарының һөҙөмтәләре һанала. Ошо таблица ярҙамында Ҡышҡы Олимпиадалағы хоккей уйындарына командалар һайлана.
Ир-егеттәр араһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ International Ice Hockey Federation (инг.). StateMaster.com. — Международная федерация хоккея с шайбой. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ МЕЖДУНАРОДНАЯ ФЕДЕРАЦИЯ ХОККЕЯ НА ЛЬДУ (ИИХФ) (рус.). Хоккей. Большая энциклопедия. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Championnats du monde 1947 (фр.). HockeyArchives. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 19 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ 1957—1974 (инг.). Международная федерация хоккея с шайбой. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Устав ИИХФ (инг.). Международная федерация хоккея с шайбой. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ The legislative body of the IIHF (инг.). Международная федерация хоккея с шайбой. — Законодательный орган ИИХФ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ History of… Presidents (инг.). Международная федерация хоккея с шайбой. — История: президенты. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- IIHF рәсми сайты (инг.). Халыҡ-ара хоккей федераияһы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 19 апрель 2010 тикшерелгән.


text:
Башҡортостанда юридик диктантта 425 кеше ҡатнаштыФото: Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы
Башҡортостанда юридик диктантта 425 кеше ҡатнашты
Башҡортостанда юридик диктантта 425 кеше ҡатнаштыФото: Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостанда 9 декабрҙә 425 кеше ҡатнашлығында юридик диктант 13 майҙансыҡта үтте. Алты майҙансыҡ Өфөлә, ҡалғандары Стәрлетамаҡта, Сибайҙа, Белоретта һәм Салауатта эшләне. Шарттар буйынса, хоҡуҡи белемде тикшереү буйынса тестта 14 йәштән теләгән һәр ҡатнаша алды. Диктантты Рәсәй Юристар ассоциацияһы һәм «Эшлекле Рәсәй» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторҙо.
Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында 25 кеше үҙ белемен тикшерҙе – күбеһенсә баш ҡала юғары уҡыу йорттарының юридик факультеттары студенттары һәм уларҙың уҡытыусылары, шулай уҡ юриспруденциянан алыҫ кешеләр ҙә – медицина һәм педагогия университеттары студенттары, Башҡортостан дәүләт университетынан буласаҡ журналистар һәм геологтар.
«30 тест эшенә бер сәғәт ваҡыт бирелде, күптәре уларҙы тиҙерәк эшләне. Ҡатнашыусыларҙың күбеһе 100 балдан 70-тән күбәрәк йыйҙы, был яҡшы һөҙөмтә», — тип аңлатма бирҙе Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының юридик факультеты деканы урынбаҫары Венера Сәйфетдинова. Диктант һөҙөмтәләре 12 декабрҙә иғлан ителә.
«Тест һөҙөмтәләре Рәсәй халҡының хоҡуҡи белем кимәлен белергә һәм мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында хоҡуҡ өлкәһендә белем биреү программаһын камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләргә мөмкинлек бирәсәк», — тип иҫәпләй Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары Йомабикә Ильясова.
Дөйөм алғанда Рәсәй буйлап 50 меңләп кеше ҡатнашҡан.
http://www.bashinform.ru/news/1090486-v-bashkirii-v-yuridicheskom-diktante-prinyali-uchastie-bolee-380-chelovek/


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
БАҠСА ҠОМАҒЫ (Eliomys quercinus), кимереүселәр отрядының ҡомаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Башлыса Европа һәм Төньяҡ Африка урмандарында таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 см. Арҡаһы ерән төҫмөрлө һорғолт көрән, муйыны, тамағы, күкрәге, ҡорһағы аҡ; күҙенән алып ҡолаҡ төбөнә тиклем ҡара һыҙат үтә. Мороно осло, ҡолаҡтары ҙур, түңәрәк. Артҡы аяҡтары алғыларынан бер аҙ оҙонораҡ. Ҡойроғо (оҙонлоғо 12 см тиклем) ҡуйы ҡыҫҡа, осонда аҡ ҡаймалы йәйенке бумала барлыҡҡа килтереүсе оҙон йөн м‑н ҡапланған. Полигам. Енси яҡтан 2 йылда өлгөрә, йылына 1 тапҡыр 5—10 бала тыуҙыра. 4 йылдан ашыу йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала. Орлоҡтар, емеш‑еләк, бөжәктәр һәм уларҙың балағорттары, ваҡ умыртҡалылар, ҡош йомортҡалары м‑н туҡлана. Ҡуйы ваҡ ағаслы ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа, урман ситендә, ҡырҡындыла, иҫке үртәндә, баҡсала осрай; ояларын ағас ҡыуышлыҡтарында ҡора, ҡайһы ваҡыт сит өңдәрҙе файҙалана. Һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Талпан энцефалитын тыуҙырғысты йөрөтөүсе. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Г.Яковлев
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
ЗНАМЕНСКИЙ Сергей Евгеньевич (30.8.1957, Лебедянь ҡ.), геолог. Геол.минералогия ф. д‑ры (2008). МДУ‑ны тамамлағандан һуң (1979) Геология ин‑тында эшләй: 1989 й. алып өлкән, 2008 й. — төп ғилми хеҙм‑р. Фәнни эшмәкәрлеге алтын мәғдәне ятҡылыҡтарының һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының формалашыуы, Көньяҡ Уралдың төбәк структур геологияһы, тектонофизикаһы мәсьәләләренә арналған. З. дөйөм коллизияның һуң палеозой этабында палеоокеан секторының структур эволюцияһының төп законлығын асыҡлай; алтын мәғдәне ятҡылыҡтарының төп төрҙәре барлыҡҡа килеүенең структур парагенезисын, механизмдарын һәм тектонофизик режимдарын өйрәнә; алтынды контролдә тотоу структураларының Урал өсөн яңы төрө — төрлө масштабтағы транстенсив дуплекстарҙы айырып күрһәтә. 137‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Разрывная тектоника и рудоносность Башкирского Зауралья. Уфа, 2001 (авторҙ.); Структурные условия формирования коллизионных месторождений золота восточного склона Южного Урала. Уфа, 2009.
Тәрж. Э.М.Юлбарисов