text:
Ҡөрьән
Ҡөрьән, Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәрелгән изге китабы. Китаптағы һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре.
Йөкмәткеһе
Ҡөрьән-Шәриф егерме өс йыл эсендә иңдерелгән[үҙгәртергә]
«Ҡөрьән» һүҙенең тура мәғәнәһе — «уҡыу» йәки «көйләп уҡыу». Әммә уны күсермә мәғәнәлә «изге китап» тип йөрөтәләр. Китаптың башҡа исемдәре лә бар: «Ҡөрьән кәрим», «Ҡөрьән шәриф», «Кәләм шәриф», «Әл-мусхәф», «Әл-китап», «Ҙикр», "Фурҡан" һәм башҡалар. Ислам дине тәғлимәте буйынса, ул Аллаһ тарафынан Ябраил фәрештә аша төрлө ваҡыттарҙа Мөхәммәт пәйғәмбәргә егерме өс йыл буйына бирелгән. Төрлө өйрәтеүҙәрҙән, дини бойороҡтарҙан, өгөт-нәсихәттәрҙән, кәңәштәрҙән торған был китап рифмалы проза (көйлө нәҫер) рәүешендә ижад ителгән. Ҡөрьән сүрәләргә, сүрәләр аяттарға бүленә. Ҡөрьәндә бөтәһе 114 сүрә, төрлө иҫәп буйынса 6204 - тән 6236 - ға тиклем аят бар. Хәҙерге ғалимдар ҡулланылышта булған Ҡөрьәндең төп нөсхәгә тура килеүенә һәм уның Мөхәммәт пәйғәмбәр аша индерелеүенә шик тотмай. Көндәлек тормошта (намаҙҙа, исем ҡушҡанда, ижаб ҡылыуҙа, мәйетте һуңғы юлға оҙатҡанда һ. б.) бөтә сүрәләр ҙә уҡылмай. Диндәр кешеләргә Әл-Фатиха (Әлхәм) сүрәһен, Әл-Бәҡара сүрәһенең 255-се (Ҡөрьәндең ҡайһы бер баҫмаларында 256-сы аяттан башлана) аятынан башлап сүрә бөткәнсе (Аятел Көрсиҙе), Йасинды, Әл-Мөлөк сүрәһен (Тәбәрәкте) һәм китаптың һуңғы өлөшөндәге ваҡ сүрәләрҙе белеү етә. Китап тулыһынса Ҡөрьән сыҡҡанда ғына уҡыла.
Ҡөрьән - Аллаһы тәғәлә һүҙе[үҙгәртергә]
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең донъя халыҡтарына ҡалдырған ошо мөҡәддәс китабы Ислам диненең нигеҙен тәшкил итә. Ер шарының миллионлаған кешеләре өсөн ул — Аллаһы тәғәлә һүҙе. Мәҙәниәтебеҙҙең бөйөк ҡомартҡыһы булған был әҫәрҙе белмәй тороп, кешелек тарихының ынтылышлы аҙымдарын һәм бөгөнгө тормошобоҙҙоң мәңгелек менән бәйле булыуын аҙағынаса аңлап, шулай уҡ үҙебеҙҙе һәр яҡлап үҫкән, заман менән бергә атлаусы шәхес итеп тойоп та булмайҙыр, моғайын. Иман — иғтиҡад тейешле ғәмәлдәр, кешеләр өсөн кәрәкле өгөт-нәсихәттәр Ҡөрьән-Шәрифтә әйтелә.
Сүрәләр[үҙгәртергә]
- 1. Фәтиха (Китапты асыу) — Фәтиха сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Ҡөръәнде башлаусы, Ҡөръән эсенә алып кереүсе, китапты Асыусы, Ҡөръән уҡый башларға рөхсәт биреүсе һүҙ — Фәтиха. Әсә телебеҙгә ул һүҙ: атайың-әсәйең фатихаһын алмайынса эш ҡылма, фатихаһыҙ башлаған эш уңышлы булмаҫ, йәки, — бер фатиха, тигән кеүек тәғбирҙәрҙә йыш ҡулланыла. Фәтиха сүрәһенән башҡа Ҡөръән асылмаҫ, намаҙ ҙа уҡылмаҫ.
- 2. Бәҡара (Һыйыр) — Бәҡара сүрәһе 286 аяттан тора. Мәҙинә ҡалаһында иңгән. «Бәҡара» — һыйыр тигән һүҙ.
- 3. Ғимран (Ғимран ғаиләһе) — Ғимран сүрәһе 200 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрә ҡалаһында иңгән. Был сүрәлә Мәрйәмдең атаһы Ғимран тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә.
- 4. Нисә (Ҡатындар) — Нисә (Ҡатындар) сүрәһе 176 аяттан тора. Һижрәттән һуң Мәҙинәлә иңгән. Был сүрәлә ҡатындар тураһында, йәмғиәт эсендә уларҙын хаҡтары, хоҡуҡтары, ижтимағи майҙандағы тотҡан урындары тураһында һөйләнелгәнгә күрә, «Ән-Нисә», йәғ¬ни «Ҡатындар» тип аталған.
- 5. Мәәидә (Табын) — Мәәидә сүрәһе 120 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә уахиҙең һуңынан ирешкән заманда индерелде. «Мәәидә» — та¬бын, дәстархан тигән һүҙҙер. 112 һәм 114 нсе аяттарҙа хәҙрәти Ғайса заманында, күктән көтөлә торған ниғмәт, ашъяулыҡ, дәстархан тураһында һөйләнелә, исеме шунан килә.
- 6. Әнғәм (Мал-тыуар) —Әнғәм сүрәһе 165 аяттан тора. Шунда дөйә, һыйыр, һарыҡ, кәзә кеүек дүрт аяҡлы хайуандар тураһында һөйләнгәнгә күрә, «Әнғәм» — Мал-тыуар исеме бирелгән.
- 7. Әғрәф (Кәртәләр) — Әғрәф сүрәһе 206 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Ҡайһы берәүҙәр: 163-сө аяттан 171-се аятҡа ҡәҙәреһе Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән тип һанай. 46 һәм 48-се аяттарҙа Әғрәфтә, йәғни йәннәт менән йәһәннәм араһындағы ҡалҡыу бер ерҙәге халыҡтар тураһында һөйләнелә, шул сәбәпле был сүрә «Әғрәф» тип аталған. Төрлө тәфсирселәр Әғрәф һүҙен төрлөсә шәрехләй. Ш. Ғосманиҙа ул — «пәрҙә» тип әйтелгән. Ғәрәпсә-урыҫса һүҙлектә был һүҙ «сафландырыу, пакландырыу» тип тәржемә ителгән.
- 8. Әнфәл (Табыш малы) — Әнфәл сүрәһе 75 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. Әнфәл — һуғышта ҡулға төшөрөлгән байлыҡ, ғәнимәт тигән һүҙ.
- 9. Тәүбә (Тәүбә) — Тәүбә сүрәһе 129 аяттан тора. Был — бисмиллаһыҙ башла¬на торған сүрә. Ҡайһы берәүҙәр: был Ғәнимәт-Әнфәл сүрәһенең дауамы; айырым, үҙаллы сүрә түгел, тип бәхәсләшәләр. Шуға курә, уның башында бисмилла уҡылмай, тип әйтәләр.
- 10. Юнус (Юныс) — Юнус сүрәһе 109 аяттан тора. Юныс ҡәүеме тураһында һөйләнелгәнлектән, сүрәгә ошо исем бирелгән. Мәккә халҡы үҙ араһынан пәйғәмбәр сығасағына ышанмаған булған.
- 11. Һуд (Һуд) — Һуд сүрәһе 123 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип фаразлана.
- 12. Йосыф (Йософ) — Йософ сүрәһе 111 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Сүрәнең башынан ахырына ҡәҙәр Йософ пәйғәмбәре¬беҙ тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған.
- 13. Рағд (Күкрәү) — Рағд сүрәһе 43 аяттан тора. Мәккәлә һәм бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип яҙыусылар бар.
- 14. Ибраһим (Ибраһим) — Ибраһим сүрәһе 52 аяттан тора. Бер өлөшө Мәҙинәлә, бер өлөшө Мәккәлә иңгән. Ибраһим Пәйғәмбәрҙең доғаларын үҙ эсенә алғанға күрә, сүрә шулай аталған.
- 15. Хижр (Хижр иле) — Хижр сүрәһе 99 аяттан тора. 80-84-се аяттарҙа Хижр исемле ер тураһында һөйләнелә. Сүрәнең исеме шунан килә.
- 16. Нәхл (Бал ҡорто) — Нәхл — Бал ҡорто сүрәһе 128 аяттан тора. 68-се аяттә бал ҡорто тураһында яҙылғанға күрә, «Нәхл» исемен йөрөтә.
- 17. Исра (Төнгө йөрөү, Яҡуп улдары) — Исра сүрәһе 111 аяттан тора. «Исра» һүҙе «төндә йөрөү» мәғәнәһен үҙ эсенә ала.
- 18. Кәһф (Мәмерйә) — Кәһф сүрәһе 110 аяттан тора. Кәһф, йәғни, Мәмерйә сүрәһе Мәккәлә иңгән. Сүрәлә «Әсхәб-әл Кәһф — Мәмерйәләге кешеләр» тураһында һөйләнелә, сүрәнең исеме лә шунан килә.
- 19. Мәрйәм (Мәрйәм) — Мәрйәм сүрәһе 98 аяттан тора. Был сүрәлә хәҙрәти Мәрйәмдең Ғайса пәйғәмбәребеҙҙе донъяға килтереүе тураһында һөйләнелә, шуға күрә исеме лә «Мәрйәм сүрәһе» тип атала.
- 20. Та-һа (Та-һа) — Та-һа сүрәһе 135 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрәнең исеме баштағы ике хәрефтән килә: «Т», «Һ» әйтелешләрендә «Та, Һа» була. Был ике хәрефтең, ике ауаздың нимә аңлатҡаны тураһында тәфсирселәр араһында бәхәстәр күп. 1. Был һүҙ Рәсүл әкрәм саллаллаһу (ғәләйһиссәлләмдең) мөбәрәк исеме. 2. Ант һүҙе. 3. Һәй, кеше, тип әҙәм балаһына мөрәжәғәт итеү һ. б.
- 21. Әнбийә (Пәйғәмбәрҙәр) — Әнбийә сүрәһе 112 аяттан тора. Мәккә ҡалаһында иңгән. Пәйғәмбәрҙәр тураһында хәбәрҙәр бирелгәнгә күрә, «Әнбийә», йәғни Пәйғәмбәрҙәр сүрәһе исемендә йөрөй.
- 22. Хаж (Хаж) — Хаж сүрәһе 78 аяттан тора. Мәҙинәлә, Мәккәлә иңгән.
- 23. Мөьминүн (Мөьминдәр) — Мөьминдәр сүрәһе 118 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 24. Нур (Нур) — Нур сүрәһе 64 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. 35 нсе аятта күктәрҙе, Ер йөҙөн яҡтыртыусы Аллаһтың нуры тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме лә «Нур» тип атала.
- 25. Фурҡан (Яҡшыны ямандан айырыусы китап) — Фурҡан сүрәһе 77 аяттан тора. Был сүрә Мәккәлә иңгән. Исеме «Фурҡан» һүҙенән килә, йәғни дөрөҫлөктө ялғандан айыра торған Китап - ул Ҡөръән-и Кәримдер.
- 26. Шүғәра (Шағирҙар) — Шүғәра сүрәһе 227 аяттан тора. Бер өлөшө Мәккәлә, икенсе бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән. 224-се аятта шағирҙар тураһында, йәғни мөшриктәр әйткәнсә, Ҡөръән-и Кәримдең ниндәйҙер бер шағир йәки шағирҙар тарафынан түгел, бәлки лә Аллаһ тарафынан хасил ителгәнлеге тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә шул исем бирелгән. Бәҡара сүрәһенән ҡала ,Ҡөръ¬әндең иң оҙон сүрәһе.
- 27. Нәмл (Ҡырмыҫҡа) — Нәмл сүрәһе 93 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәмл» — ҡырмыҫҡа тигән һүҙ. 18-се аятта ҡырмыҫҡалар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә ошо исем бирелгән.
- 28. Ҡасас (Ҡиссалар) — Ҡасас сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә иңгән, бер нисәһе Мәҙинәлә иңгән. «Ҡасас» — ҡисса, хикәйә, ваҡиға һүҙҙәренең күплеген аңлата.
- 29. Ғәнкәбүт (Үрмәксе) — Ғәнкәбут сүрәһе 69 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәнкә¬бут» — үрмәксе тигән һүҙ. 41 нсе аятта кафырҙарҙың мәкерле эштәре үрмәксе ояһына оҡшатыла; сүрәнең исеме шунан килә.
- 30. Рум (Рум) — Рум сүрәһе 60 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Иран ғәскәр¬ҙәре менән һуғышта еңелгән Рум ғәскәрҙәре тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған.
- 31. Лоҡман (Лоҡман) — Лоҡман сүрәһе 34 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 32. Сәждә (Сәждә) — Сәждә сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 33. Әхзәб (Төркөмдәр) — Әхзәб сүрәһе 73 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүәрәлә иңгән. «Әхзәб» һүҙе: төркөм, ғәскәр, фирҡә, өйөр кеүек мәғәнә¬ләрҙе үҙ эсенә ала.
- 34. Сәбә (сәбә иле) — Сәбә сүрәһе 54 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Сәбә» — бер төбәктең һәм шунда йәшәүсе бер ҡәбиләнең исеме.
- 35. Фәтыир (Яралтыусы) — Фатыир сүрәһе 45 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Фәтыир» — юҡтан бар итеүсе, яралтыусы, булдырыусы мәғәнәһендә килә. Күп кенә тәфсирҙәрҙә был сүрә «Фәрештәләр» исеме менән дә йөрөй.
- 36. Йәсин (Йәсин) — Йәсин сүрәһе 83 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Исеме ха¬ҡында фараздар әҙ түгел. «Йә сиин» — йә инсан, тип тә аңлаталар. Имештер, «Йәсин» - ул Мөхәммәд Пәйғәмбәр исемдә¬ренең береһе. Йәсин сүрәһе ул – Ҡөръәндең йөрәге тип әйтәләр. Йә¬син — иң мәшһүр сүрәләрҙең берһе.
- 37. Саффәт (Сафтар) — Саффәт сүрәһе 182 аяттан тора. Сүрәнең беренсе аятында сафҡа теҙелгән фәрештәләр тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә. «Саффат» — бер сафтағылар тигән һүҙ. Мәккәлә иңгән.
- 38. Сад (Дауыт) — Сад сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрәнең беренсе хәрефе «Сад». Исеме шунан килә. Ләкин уны «Дауыт сүрәһе» тип тә йөрөтәләр.
- 39. Зүмәр (халыҡ өйөрө) — Зүмәр сүрәһе 75 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 71-73-се аяттарҙа кафырҙар менән мөьминдәр ойошторған халыҡ төркөмдәренән сүрәнең исеме килә. «Зүмәр» — төркөм, өйөр, йәмғиәт мәғәнәләрен эсенә алған һүҙ.
- 40. Мөьмин (Мөьмин) — Мөьмин сүрәһе 85 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 56, 57-се аяттары Мәҙинәлә иңгән.
- 41. Фуссиләт (Аңлатылды) — Фуссиләт сүрәһе 54 аяттан тора. «Фуссиләт» — аңла¬тылды мәғәнәһендәге һүҙ. Мәккәлә иңгән.
- 42. Шура (Кәңәш) — Шура сүрәһе 53 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 23—26-сы аяттары ғына Мәҙинәлә иңгән. «Шура» — кәңәш йәки бер ойош¬маға тупланған берлек мғәнәһендә.
- 43. Зүхруф (Алтын хазина) — Зүхруф сүрәһе 89 аяттан тора. «Зухруф» - алтын, аҫыл¬ таштар мәғәнәһендәге һүҙ. Тура мәғәнәһендәге алтындар, зиннәт түгел, күңелдәге зиннәт, рухи биҙәктәр тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме шулай алынған.
- 44. Дүхан (Төтөн) — Дүхан сүрәһе 59 аяттан тора. «Дүхан» — төтөн, томан мәғәнәләрендәге һүҙ. Унынсы аяттағы дүхан кәлимәһенән алынған исем.
- 45. Жәҫиә (Теҙләнеү) — Жәҫиә сүрәһе 37 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡиәмәт көнөндә теҙләнеп тороусы гөнаһлылар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, исеме «Жәҫиә», йәғни «теҙләнеп тороу» шунан килә.
- 46. Әхҡаф (Ҡом тауы) — Әхҡаф сүрәһе 35 аяттан тора. Ғәд ҡәүеме йәшәй торған сүлдәге ҡом бархандары ғәрәпсә «Әхҡаф» тип атала. Сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә иңгән.
- 47. Мөхәммәд (Мөхәммәд) — Мөхәммәд сүрәһе 38 аяттан тора. Был сүрә Пәйғәмбәре¬беҙ хәҙрәти Мөхәммәд исемен йөрөтә. Мәҙинәлә иңгән.
- 48. Фәтх (Еңеү) — Фәтх сүрәһе 29 аяттан тора. «Фәтех» — еңеү тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән.
- 49. Хүджүрат (Бүлмәләр) — Хүджүрат сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. Исе¬ме дүртенсе аяттағы «Хүджүрат» — бүлмәләр һүҙенән килә.
- 50. Ҡаф (Ҡаф) — Ҡаф сүрәһе 45 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Ҡаф» хәре¬фе менән башланғанға күрә, исеме лә Ҡаф тип йөрөтөлә.
- 51. Ҙәрийәт (Таратыусылар) — Ҙәрийәт сүрәһе 60 аяттан тора. «Ҙәрийәт» һүҙе елде аңлата. Ләкин тәржемәселәр һәм тәфсирселәрҙең күбеһе уның таратыусы тигән мәғәнәһен ала.
- 52. Тур (Тау) — Тур сүрәһе 49 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тур» — Аллаһ Тәғәләнең хәҙрәти Муса менән һөйләшкән тауҙың исеме.
- 53. Нәджм (Йондоҙ) — Нәджмсүрәһе 62 аяттан тора, Мәккәлә иңгән. «Нәджм» — йондоҙ тигән һүҙ. Беренсе аяттағы «нәджм» һүҙе тәржемәләрҙә һәм тәфсирҙәрҙә күбеһенсә «атылған йондоҙ», «байыған йондоҙ», «һүнгән йондоҙ» тип бирелә, әммә Хәмди Йазыр китабында Ҡөръән нуры тураһында бәйән ителә.
- 54. Ҡамәр (Ай) — Ҡамәр сүрәһе 55 аяттан тора. «Ҡамәр» — Ай тигән һүҙ. Айҙың ярылыуы тураһында һөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә иңгән.
- 55. Рахмән (Рахмән) — Рахмән сүрәһе 78 аяттан тора. Мәккәлә игән.
- 56. Үәҡиғә(Ваҡиға) — Үәҡиғә сүрәһе 96 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 57. Хәдид (Тимер) — Хәдид сүрәһе 29 аяттан тора. «Хәдид» — тимер тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән.
- 58. Мүжәдәлә (Бәхәс) — Мүжәдәлә сүрәһе 22 аяттан тора. «Мүжәдәлә» — бәхәс, һүҙ көрәштереү.
- 59. Хәшер (Ҡыуып сығарыу) — Хәшер сүрәһе 24 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Хәшер» — ҡыуып сығарыу, бер урынға туплау, йыйнау мәғәнәләрен¬дәге һүҙ. 2—7 нсе аяттарҙа йәһүд ҡәбилаһе Надир тоҡомон ҡыуыпп сығарыу тураһында һөйләнә. Һүҙҙең беренсе мәғәнәһендәге исемде алған сүрә.
- 60. Мүмтәхәнә (Ҡатын-ҡыҙҙы Һынау) — Мүмтәхәнә сүрәһе 13 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Мүмтәхәнә» — һыналыуға дусар ҡатын тигән һүҙ.
- 61. Саф (Рәт) — Саф сүрәһе 14 аяттан тора. Мәҙинәлә иҢгән. Аллаһ юлын¬дағы изге һуғыш - йЫһаТта һуғышуысыларҙыц ғәскәр сафы тураһындағы сүрә.
- 62. Джүмүғә(Йома) — Джүмүғә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.
- 63. Мүнәфиҡүн (Ике йөҙлөләр) — Мүнәфиҡүн сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.
- 64. Тәғабүн (Алданыу) — Тәғабүн сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәғабүн» — алданыу тигән һүҙ.
- 65. Таләҡ (Ҡатын айырыу) — Таләҡ сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.
- 66. Тәхрим (Харам) — Тәхрим сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәхрим» — тыйыу, рөхсәт итмәү, харам ҡылыу мәғәнәләрендәге һүҙ.
- 67. Мүлк (Хәкимиәт) — Мүлк сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүлк», «мәлик» — батша тигән һүҙ.
- 68. Ҡәләм (Ҡәләм) — Ҡәләм сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Нун сүрәһе тип тә йөрөтәләр.
- 69. Хәҡҡаһ (Ҡотолғоһоҙлоҡ) — Хәҡҡаһ сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡиәмәт көнөнә «Хәҡҡаһ» тип тә әйтәләр. Йәғни, Ҡиәмәт хәҡиҡәт булараҡ, хаҡ — ысынбарлыҡ булараҡ, ҡотолғоһоҙ киләсәк. Хаҡлыҡтың, дөрөҫлөктөң тантана итә торған ҡотолғоһоҙ көнө — Ҡиәмәт буласаҡ.
- 70. Мәғәридж (Баҫҡыс буйлап) — Мәғәридж сүрәһе 44 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғә¬ридж» — баҫҡыстар буйлап өҫкә менеү, дәрәжәгә күтәрелеү мәғәнәләрен эсенә ала.
- 71. Нүх (Нух) — Нүх сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрә хәҙрәти Нух пәйғәмбәребеҙ исемен йөрөтә.
- 72. Джинн (Ен) — Ен сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡайһы бер ендәрҙең дә Ҡөръән тыңлағандан һуң, иман килтереп, мосолман булғандары тураһындағы сүрә.
- 73. Мүзәммил (Ябынған) — Мүзәммил сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡайһы ¬бер аяттары Мәҙинәлә иңгән. «Мүзәммил» — ҡапланған, бөркәүес ябынған, баштан аяҡ төрөнгән тигән мәғәнәләге һүҙ.
- 74. Мүдәҫҫир (Бөркәнгән) — Мүдәҫҫир сүрәһе 56 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүдәҫҫир »— ҡаплаулы, уранған, бөркәнгән, тигән мәғәнәләрҙәге һүҙ.
- 75. Ҡиәмәһ (Ҡиәмәт) — Ҡиәмәһ сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 76. Инсан (Кеше) — Инсан сүрәһе 31 аяттан тора. Мәккәлә, Мәҙинәлә иңгән.
- 77. Мурсәләт (Йомош менән ебәрелгән) — Мурсәләт сүрәһе 50 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүрсәләт» — ебәрелгәндәр, күндерелгәндәр.
- 78. Нәбә (Хәбәр) — Нәбә сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәбә» — хәбәр тигән һүҙ.
- 79. Нәзиғәт (Йолҡоп алыу) — Нәзиғәт сүрәһе 46 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәзи¬ғәт» — һурып, йолҡоп сығарыусылар, тигән һүҙ.
- 80. Ғәбәсә (Һытыҡ йөҙ) — Ғәбәсә сүрәһе 42 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәбәсә» — һытыҡ сырайлы, тигән һүҙ.
- 81. Тәкүир (Төрөп ҡуйыу) — Тәкүир сүрәһе 29 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тәкүир» — сорналыу, уралыу, бөрөшөү, бөтәрләнеү.
- 82. Инфитар (Ярылыу) — Инфитар сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ин¬фитар» — ярылыу, емерелеү мәғәнәһендәге һүҙ.
- 83. Мутаффифин (Кәметеп үлсәү) — Мутаффифин сүрәһе 36 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мутаффифин» — һатыу, сауҙа эштәрендә алдаусылар, кәметеп үлсәүселәр тигән мәғәнәләге һүҙ.
- 84. Иншиҡаҡ (Йыртылыу) — Иншиҡаҡ сүрәһе 25 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ин¬шиҡаҡ» — йыртылыу.
- 85. Бурудж (Йондоҙҙар) — Буруж сүрәһе 22 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Буруж” — ҡаланса, манара.
- 86. Тарих (Таң йондоҙо) — Тардиҡ сүрәһе 17 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тариҡ» - һуңға ҡалып, кис менән ишек ҡағыусы мәғәнәһендәге һүҙ. Ләкин сүрәләге был һүҙ яҡты йондоз, кисен Күктә балҡый торған Сул¬пан йондоҙо кеүек тигән мәғәнәлә ҡулланылған.
- 87. Әғлә (Бөйөк) — Әғлә сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Әғлә» — бөйөк тигән һүҙ.
- 88. Ғәшийәһ (Бөйөк ваҡиға) — Ғәшийәһ сүрәһе 26 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәшийә» — ҡаплаусы, томалап алыусы дәһшәт, йәғни Ҡиәмәт-Мәхшәр мәғәнәләрен үҙ эсенә алған һүҙ.
- 89. Фәджр (Таң) — Фәджр сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Фәжер» — таң тигән һүҙ.
- 90. Бәләд (Ҡала, Ил) — Бәләд сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Бәләд» — ҡала.
- 91. Шәмс (Ҡояш) — Шәмс сүрәһе 15 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Шәмс» — Ҡояш тигән һүҙ.
- 92. Ләйл (Төн) — Ләйл сүрәһе 21 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ләйл» — төн тигән һүҙ.
- 93. Духә (Иртәнге шәфәҡ) — Духә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Духә» — көндөң төшкә саҡлы булған иртәнге ваҡыты мәғәнәһендәге һүҙ.
- 94. Әш-Шәрх (Асылыу) — Әш-Шәрх сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Әш-Шәрх»—асылыу, киңәйеү, күңеле асылып китеү, һөйөнөү мәғәнәләрендә килә.
- 95. Тин (Инжир) — Тин сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тин» - инжир емеше һәм изге тауҙың исеме.
- 96. Ғәләҡ (Яралғы тамсыһы) — Ғәләҡ сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәләҡ» — кешенең барлыҡҡа килеүенең нигеҙендә ир кеше менән ҡатын-ҡыҙҙың орлоҡтарынан ҡатнашҡан бер тамсы шыйыҡлыҡ ята. Был һүҙ шул орлоҡ, уылдыҡ, шәһүәт, мәни мәғәнәләрендә килә. Мөхәммәдкә иң беренсе уахи ителгән сүрә ошо булыр.
- 97. Ҡадр (Ҡәҙер кисе) — Ҡадр сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡәҙер к¬исәһендә Ҡөръән Кәрим иңгән, был кисәлә фәрештәләр ергә төшә.
- 98. Бәйинәһ (Асыҡ аңлатыу) — Бәйинәһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Бәйинәһ» — асыҡ дәлил, иҫбатлау, аңлатыу мәғәнәләрендәге һүҙ.
- 99. Зилзәләһ (Ер тетрәү) — Зилзәләһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Зилзилә» — ер тетрәү.
- 100. Ғәдийәт (Яу уҙышы) — Ғәдийәт сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәдийәт» —уҙышыусы аттар тигән һүҙ.
- 101. Ҡариғәһ (Ҡурҡыныс хөкөм) — Ҡариғәһ сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ҡариғәһ» һүҙен төрлө мәғәнәләрҙә ҡулланыусылар бар. Ул — ҡапҡа ҡағыусы, Ҡиәмәт көнө, афәт килеү мәғәнәләрендә лә йөрөй. И. Крачковский иһә: яралаусы, язалаусы, тар-мар итеүсе кеүек мәғәнәһен алған. Был осраҡта Ҡариғә — Ҡиәмәт, йәғни яза биреү сифатында йөрөй. Аяттарҙы уҡып, уның теүәлерәк мәғәнәһен табырһығыҙ.
- 102. Тәкәҫүр (Байығыуҙа ярышыу) — Тәкәҫүр сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә һәм Мәҙинәлә иңгән тип һанаусылар ҙа бар. «Тәкәҫүр»— байлыҡ йыйыуҙа яры¬шыу, малым күп, тип артыҡ ғорурланыу мәғәнәһендәге һүҙ.
- 103. Ғаср (Киске уаҡыт) — Ғаср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғаср» — йөҙ йыллыҡ,быуат, ғөмүмән, замана, ваҡыт, осор, дәүер мәғәнәләрен үҙ эсенә ала.
- 104. Һүмәзәһ (Ғәйбәтсе) — Һүмәзәһ сүрәһе 9 аяттан тора. Мәккәлә иңгән, «һүмәзәһ» — ғәйбәт, нахаҡ һүҙ, кеше артынан һөйләнгән хурлау һүҙе, кеше араһында яман һүҙ йөрөтөү.
- 105. Фил (Фил) — Фил сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Кәғбәне емерер өсөн күтәрелгән Әбрәхә ғәскәрендә һуғыш филдәре лә була. Филле ғәскәр ташлы ямғырҙан һәләк була.
- 106. Ҡурайш (Ҡөрәйеш) — Ҡурайш сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡәғбә тарафында йәшәгән күп һанлы ҡәүем — Ҡөрәйеш ҡәбилаһе ине.
- 107. Мәғүн (Хәйер-саҙаҡа) — Мәғүн сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғүн» — саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреү. Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу.
- 108. Кәүҫар (Байлыҡ) — Кәүҫар сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Кәүҫәр» — төкәнмәҫ байлыҡ тигән һүҙ. Йәннәттәге мәңгелек шишмәнең исеме лә — Кәүҫәр.
- 109. Кәфирүн (Кафырҙар) — Кәфирүн сүрәһе 6 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Кәфи¬рүн» — кафырҙар.
- 110. Наср (Ярҙам) — Наср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Наср» — ярҙам.
- 111. Мәсәд (Хөрмә ағасы сүсе) — Мәсәд сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Был сүрәнең башҡа исемдәре лә бар: Тәббәт, Ләһәб.
- 112. Ихлас (Ихласлыҡ) — Ихлас сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккә менән Мәҙинәлә иңгән һанала. «Ихлас» һүҙе «берҙәмлек» йәки «пакланыу» тип тә тәржемә ителә.
- 113. Фәләҡ (Таң атыу) — Фәләҡ сүрәһе 5 аяттан тора. «Фәләҡ» — таң атыу тигән һүҙ.
- 114. Нәс (Кешеләр) — Нәс сүрәһе 6 аяттан тора. «Нәс» — инсандар, кешеләр тигән һүҙ.
Башҡорт телендә баҫтырып сығарыу[үҙгәртергә]
1. Ҡөрьән Кәрим (Сәғүд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 960 б.
Ижади төркөм:
- Фәнил Нафиҡ улы Байышев (Д. Кинельский тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыҡты, баҫманың фәнни һәм дөйөм мөхәррире),
- Нурмөхәмәт Әлебай улы Сөйәрғолов (транскрипцияны эшләне),
- Дәүләткирәй Дәүләтбай улы Мәһәҙиев(башҡортсаға тәржемәнең махсус мөхәррире).
- Нәшриәт мөхәррире Барый Миңнеғәлим улы Ноғоманов.
- Техник мөхәррире Наилә Йыһангир ҡыҙы Зарипова.
- Корректорҙары Әлифә Закир ҡыҙы Хажиева, Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина.
2. Ҡөрьән тәфсире. — Ҡазан: "Матбуғат йорто" нәшриәте, 2005. — 784 б.
- Рабит Мөхлисулла улы Батулла — Төрлө ғалимдарҙың тәржемәлере һәм шәрехтәреннән матбуғатҡа әҙерләүсе
- Илшат Әнүр улы Хафизи — Ҡөрьәнде башҡортсаға тәржемә итеү өсөн яуаплы
- Рүфинә Әнүр ҡыҙы Хафизова — Тәржемә итеүсе Һәм компьютерҙа йыйыусы
- Ф.Ф.Әкимбәтов, М.З.Солтанова, Ф.Г.Вәхитова — тәржемәне тикшереүселер
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт телендә Ҡөрьән тәфсирен күсереп алыу урыны
- Al-Quran (140+ translation in more than 45 languages)
- Al Quran Online Translation & Listen
- Qör'än ayattarı, Ғәрәпсә һәм урыҫса яҙмаһы, һәр аят айырым әйтелә
- Ҡөръәндең һан буйынса теүәллеге


c: text/html

text:
Барҡылдаҡ
Барҡылдаҡ ( урыҫ.деря́ба, лат. Turdus viscivorus) — турғай һымаҡтар отрядынан булған сыбар буҙ төҫтәге урманда йәшәүсе һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Кешене күреп ҡалһа, тырҡылдап баш осонан оса башлай. Һырты көрәнһыу һоро. кәүҙәһенең аҫ яғы эре генә тамсы һымаҡ ҡара таптарп менән сыбарланған аҡ төҫтә. Йырсы барҡылдаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Тауышы көслө "барррҡ- барррҡ! Төрлө тауыш менән һыҙғырып һайрай..
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Барҡылдаҡ Үҙәк Европаның урмандарында, парк, скверҙарында осрай. Ҡоштарҙың күпселеге ҡышҡа көньяҡ-көнбатын Европаға күсенә. Парлашып аялайҙар. Оя эсен сөрөкләнгән ағас менән һылап сығалар. Ҡайһы саҡта ҡыҙыл балсыҡ менән һылайҙар. Урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ботаҡтарына оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары меән туҡлана. Яҙғыһын һәм йәйгеһен төрлө бөжәктәр аулай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Инә ҡош ҡара таплы 4-6 бөртөк алһыу йомортҡа һала һәм ике аҙнаға яҡын баҫа. 12-15 көндән ҡауырһындары сыға, шулай ҙа ата- әсәләре тағы ла бер нисә көн ем менән туйындыра.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
Сыбар барҡылдаҡ, муйыл барҡылдағы, дәүғош, дәүсыпсыҡ
Төрҙәштәре[үҙгәртергә]
- Сыбар барҡылдаҡ(диал. ҡоролдаҡ)
- Мышар барҡылдағы (диал. мышар турғайы, миләш сыпсығы,шоморт сыпсығы)
- Йырсы барҡылдаҡ (диал. һайраусы барҡылдаҡ)
- Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ (диал. юҡ)
- Ҡара барҡылдаҡ (диал. ҡара турғай)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/139.php Рәсәй ҡоштары
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 98- се бит

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Дөйә
- "Верблюд" бите бында йүнәтелә.
Дөйә — сүлдә һәм далала йәшәүсе һөт имеҙеүсе хайуан.
Дөйәләрҙең ике төрө була:
- Бактриа́н — ике үркәсле дөйә;
- Дромеда́р — бер үркәсле дөйә.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Оло дөйәнең ауырлығы 500—800 кг-ға етә; репродуктив дәүере 2-3 йәштән башлана. Ул 40 йәшкәсә йәшәй ала.
Дөйә ҡоролоҡло һәм ҡаты шартлы төбәктәрҙә тереклек итегә яраҡлы. Ҡуйы йөнлө тиреһе көн эҫеһе менән төнгө һыуыҡтан яҡшы ышыҡлай. Киң ике бармаҡлы тояғы ярмалы ҡом һәм ваҡ таштар буйлап йөрөү өсөн яйлы. Дөйә тирләмәй, ташландыҡ-ҡалдығы менән бик аҙ шыйыҡса сығара. Тын алғанда морононан бүленгән дым тирә-яҡ һауаға сығып юғалмай, махсус йыйырсыҡта йыйылып, кире ауыҙына ағып төшә. Дөйә оҙаҡ ваҡыт һыу эсмәй тереклек итә ала - бындай осраҡтарҙа уның ауырлығы 40%-ҡаса кәмей ала. Һыу буйына еткәс, бер юлы 57 литрғаса һыу эсә ала.
Дөйәләрҙең күпселеге һыу ятҡылығын күргәне булмаһа ла, улар бик яҡшы йөҙөүсе.
Дөйәнең сүллектә йәшәүенә үҙенсәлекле яраҡлашыуҙарының береһе — ул май ҡатламдары булған үркәстәр. Дөйә үркәстәрендә булған майҙарҙың әселәнеүе аша һыу ала ала, тигән ярайһы киң таралған фекер йәшәй. Әммә эш шунда — тын алғанда организм май әселәнеүендә барлыҡҡа килгәндәгегә ҡарағанда күберәк дым юғалта. Ысынбарлыҡта иһә дөйәләр бары тик һыуһыҙлыҡты бик яҡшы кисерә. Дөйәләр ике аҙнаға тиклем һыуһыҙ, айға тиклем аҙыҡһыҙ йәшәргә һәләтле. Үркәстәрҙең ысын тәғәйенләнеше башҡа — улар дөйәнең арҡаһын ҡояш эҫеһенән һаҡлаусы үҙенә бер төрлө "ҡыйыҡ" булып хеҙмәт итә. Бынан тыш, организмдың бөтә май һаҡламының арҡала тупланыуы йылылыҡтың яҡшы алмашыныуына булышлыҡ итә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Ҡулға эйәлештерелгән дөйәләр Азия һәм Африканың бик күп өлкәләрендә таралған, дөйәләр егеү һәм йөк ташыу өсөн файҙаланыла. Дромедарҙар төньяҡ Африканың 1° көньяҡ киңлегендә, Ғәрәп ярамутрауында, Үҙәк Азияла осрай. XIX быуатта Австралия континентына килтерелә, бында урындағы климат шарттарына яраҡлашалар һәм 50 мең башҡа етәләр.
Бактриандар Кесе Азияла һәм Маньчжурияла таралған. Донъяла барлығы 19 млн дөйә иҫәпләнә, шуларҙың 14,5 млн Африкала тереклек итә.


text:
Өкө
Өкө, ҡолаҡлы ябалаҡ (урыҫ. филин ) (лат. Bubo bubo) - ябалаҡ һымаҡтар отрядындағы йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк тән ҡошо. Шым ғына оса. Башында ҙур ҡолаҡтары бар. Дөйөм төҫө һорғолт ерән, буй ҡара таптар, арҡыры нәҙек һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Күҙҙәре ҡыҙғылт һары. Ҡуян ябалағынан төҫө, өкө ябалағынан ҙурлығы, башҡа ябалаҡтарҙан ҡо¬лаҡлы булыуы- менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йәшәү урыны — урман, ҡайя таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк оорай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Сусҡа бәшмәге
Сусҡа бәшмәге (лат. Paxillus) — Сусҡа бәшмәге ғаиләһенә кергән бәшмәктәр ыруыуы. Июндән октябргәсә өйкөмләп тә һәм берәрәмләп тә дымлы тупраҡта үҫә.
Фәнгә уның 15-кә яҡын төрө билдәле. Евроазия, Төньяҡ Америкала киң таралған. Татарстан территорияһында ла үҫә.
Эшләпәһе һоро-көрән, диаметры 5-20 см, эргәләре үҙенсәлекле итеп аҫҡа ҡайтарылған. Пластинкалары һары көрән, тулыһы менән йәки эре киҫәкле булып йомшағынан айырыла. Һабағы ҡыҫҡа, эшләпәһе менән бер үк төҫтә. Йомшағы һарғылт, йомшаҡ, әскелтем тәмле.


text:
Зебра
Зе́бралар (лат. Hippotigris) — дала зебраһы, сүллек зебраһы һәм тау зебраһы төрҙәрен эсенә алыусы аттар ырыуы аҫ ырыуы. Йорт аты менән зебралар ҡушылған гибрид формаһын н зеброид тип атағандар. Ә ишәк менән зебра гтбридын — зебрул тип йөрөтәләр. Зебралар кескәй төркөмдәр булып йәшәйҙәр. Төркәмдә бейә, зебра ҡолондары һәм бер айғыр була.
Йөкмәткеһе
Төҫтәре[үҙгәртергә]
Зебраның төҫтәр фоны ике позицияла осрай: йә аҡ, йә ҡара. Эре һөтимәрҙәр Атланта зоопаркы кураторы Лиза Смит (Lisa Smith): " Белгестәр ҡара атҡа аҡ һыҙаттар төшкән ти, ә ул киреһенсә", тип иҫбатлай[1]. Әммә аҡ-ҡара төҫтәр билдәләре булһа ла, өс төр зебра, үҙ-ара яҡын ҡәрҙәш заттар түгел.
Төҫтәрен тәбиғәт слепендәрҙән йәшеренү сараһы итеп яралтҡандыр. [2]. Шулай уҡ башҡа гипотезалар буйынса ла төҫ йыртҡыс йәнлектәрҙән маскировкалау сараһы тип ҡаралған.
Таралышы[үҙгәртергә]
Тәүге ваҡыттарҙа зебралар бар Африкала таралған булған. Төньяҡ Африкала борон замандарҙа уҡ кеше тарафынан ҡырып бөтөрөлгән. Бөгөнгө ткөндә улар Судан һәм Эфиопия тигеҙлекетәрендә йыш осрай. Шулай уҡ Көнсығыш Африка саванналарында, көняҡ сигенәсә таралған. Дала зебраһы Көнсығыш Африка ҡоро саванналарында, Суданда, Кенияла, Африкала һәм Сомалиҙа осрай. Ә тау зебраһының таралған ерҙәре Намибия һырты (платоһы) һәм КАР. Улар был биләмәләрҙә 2000 метр бейеклектә лә осрайҙар.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Conger, Cristen Are zebras black with white stripes or white with black stripes?. HowStuffWorks, Inc. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 сентябрь 2012. 15 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ http://www.sciencel.com/iresource/nauchno_populjarnoe/722
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Зебра // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Раши яҙыуы
Раши яҙыуы — Талмуд һәм Тора текстарына аңлатмалар өсөн ҡулланылған йәһүд алфавитының варианты. Яҙма XV быуатта Венецияның сефард типографияларында, Танах цитаталарын аңлатмаларҙан айырыу өсөн эшләнгән.
Был яҙма йәһүд ғалимы Раши (1040—1105) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Раши үҙе был яҙманы ҡулланмаған, сөнки уның тәғлимәте ашкеназ традицияһына нигеҙләнеп яҙылған.
Был яҙманың ҡайһы бер хәрефтәре бер береһенә оҡшаш (мәҫ. Айин һәм Тет хәрефтәре), шуға был яҙманы ивритты яҡшы белеүселәр ҙә ауыр уҡый.


text:
Сояна
Сояна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 140 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042323
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004232
- Бассейн коды — 03.03.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сояна.


text:
Ямашев, Хөсәйен Минһажетдин улы
Хөсәйен Минһажетдин улы Ямашев — революцион хәрәҡәте эшмәкәре, публицист.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Хөсәйен Минһажетдин улы Ҡазанда тыуған. Татар телендә сәйәси эстәлекле листовкалар, брошюралар яҙыу һәм тәржемә итеп таратыуға ҙур өлөш кертә. РСДРП-ның Урал һәм Өфө комитеттәре мәтди ярҙамы менән 1907 йылда Ырымбур ҡалаһында татарса беренсе легаль революцион гәзитен нәшер итә. Гәзиттең баш мөхәррире хатыны Хәдисә Ямашева (татар. Xädiçä Yamaşeva). Гәзитте сығарыу тыйылғас, 1907 йылдың Һабанай айында Ҡазанға ҡайта. Унда революцион һәм публицистик эшмәкәрлеге дауам итә.
1971 йылда Татарстанда Х. Ямашев исемендәге журналист премияһы булдырылған.


text:
Эрнест Резерфорд
Эрне́ст Ре́зерфорд (ингл. Ernest Rutherford; 30 август 1871, Спринг Грув, Яңы Зеландия — 19 октябрь 1937, Кембридж) — Британия физигы сығышы менән Яңы Зеландиянан. Химия буйынса Нобель премия лауреаты (1908).
Ядро физикаһы «атаһы» булараҡ танылған, атом планет моделен тәҡдим иткән. Резерфорд тәжрибәләре тәрән, ябай һәм асыҡ булыуы менән айырылып тора.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Эрнест Резерфорд Яңы Зеландияла тыуған, бәләкәй ҡасабада Спринг-Грув. Эрнест ғаиләһе дүртенсе бала менән булған. Яҡшы хәтер һәм һаулыҡ булыу.
Радиоактивлыҡ күренешен өйрәнеү[үҙгәртергә]
Радиоактив элементтар асылғас уларҙың физик үҙенсәлектәрен өйрәнеү башлана. Резерфорд радиоактив нурланыштың ҡатмарлы составын аса. Тәжрибә былай үткәрелә. Радиоактив препарат ҡурғаш цилиндрҙың тар ғына каналының төбөнә урынлаштырыла, ҡаршыһына фотопластинка ҡуйыла. Каналдан сыҡҡан нурланыш юлына магнит ҡыры тәҫьир итә. Бөтә ҡоролма вакуум эсенә урынлаштырыла. Магнит ҡырында нурланыш өс өлөшкә бүленә. Нурланыштың ике өлөшө магнит ҡырында айырыла, был уларҙың заряды булыуын күрһәтә. Өсөнсө өлөшө тураға тарала. Ыңғай зарядлы нурланыш альфа-нурҙар, тиҫкәре заядлы нурланыш — бета-нурҙар, нейтраль нурланыш — гамма-нурҙар исемен ала. Альфа-нурланыш үҙенсәлектәрен Резерфорд түбәндәге тәжрибә ярҙамында өйрәнә. Альфа-өлөшсәләр юлына, билдәле ваҡыт эсендә үткән зарядтарҙы һанай трған, Гегер счётчигын ҡуя. Альфа-өлөшсәләрҙең дөйөм зарядын һәм миҡдарын белеп, бер өлөшсәнң зарядын иҫәпләп сығара. Ул ике элементар зарядҡа тигеҙ була. Магнит ҡырында киҫәксәнең ситкә тайпылыуы буйынса заряд һәм массаның сағыштырмаһын билдәләй. Бер элементар зарядҡа бер атом масса берәмеге тура килә. Шулай итеп, ике элементар альфа-өлөшсәгә дүрт атом масса беләмеге тура килә. Тимәк, альфа-нурланыш – гелий ядролары ағымы. 1920 йылда Резерфорд протон массаһына тигеҙ заряды булмаған – нейтрон булыуы тураһын фаразлай. Эксперименталь рәүештә был киҫәксә булыуын билдәләп булмай. Уның барлығын эксперименталь рүештә 1923 йылда Джеймс Чедвик иҫбатлай.
Радиоактив үҙгәреш[үҙгәртергә]
Торийҙың радиоактив үҙенсәлеге нигеҙендә Резерфорд химик элементтарҙың радиоактив үҙгәреүен аса һәм аңлатып биә. Ғалим, ябыҡ ампулала торий активлығы даими ҡалыуын, әгәр препаратҡа әкрен генә һауа өргәндә уның активлыға кәмеүенә иғтибар итә. Альфо-өлөшсәләр менән торий радиоактив газ бүлеп сығары тигән фараз әйтелә. Резерфорда һәм уның коллегеһы Фредерика Содди хеҙмәттәре 1902—1903 йылдарҙа «Philosophical Magazine» мәҡәләләрендә нәшер ителә. Былмәҡәләләрҙә авторҙар алған мәғлүмәттәрҙе анализлап, химик элементтар бер элементтан икенсе элементҡа әүерелә тигән нитижәгә килә.
Атом әүерелеше нәтижәһендә, физик һәм химик үҙенсәлектре менән тулыһынса бкркнсе матдәнән айырылған, өр-яңы матдә барлыҡҡа килә
— Э. Резерфорд, Ф. Содди
Ул ваҡытта атомдың бүленмәҫ киҫәксә булыу тураһында мәғлимәт йәшәп килә. Был күренеште ғалимдар матдә составында яңы эдементтар булыуы менән аңлата. Тик ваҡыт был аңлатыуҙың яңлыш булыуын күрһәтә. Артабынғы физик һәм химиктарҙың тикшереүҙәре элементтарҙың бер-береһенә әүрелеү законын аса[1]
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт[үҙгәртергә]
- Эрнест Резерфорд атом ядроһы асты һәм ядер энергетика турала негатив фекер әйте.
Библиография[үҙгәртергә]
- Нуклеарное строение атома
- Биография альфа-частицы
- Естественное и искусственное разложение элементов
- Атомные ядра и их превращения
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Д. Данин «Резерфорд», 1967, 1968. (ЖЗЛ)
- Капица П. Л. Мои воспоминания о Резерфорде (Речь, произнесенная в Лондонском Королевском обществе 17 мая 1966 года)
- Капица П. Л. Роль выдающегося ученого в развитии науки (Доклад на открытии Международного коллоквиума, посвященного 100-летию со дня рождения Э. Резерфорда. 20 августа 1971)
- Резерфорд (Rutherford), Эрнест. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
- Опыт Резерфорда (кинофрагмент)
- Труды
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/radioaktivnie_prevrashcheniya.html?page=0,0 — РАДИОАКТИВНЫЕ ПРЕВРАЩЕНИЯ|Энциклопедия Кругосвет


text:
Яңы йыл байрамы Рәсәйҙә
Яңы йыл байрамы Рәсәйҙә— иҫке йылдың һүңғы көнөнән киләһе йылдың беренсе көнөнә күсеү байрамы. Был датаны күп халыҡтар үҙҙәрендә ҡабул ителгән календарь буйынса байрам итә. Яңы йыл байрамын билдәләү йолаһы б.э.т.э.т III меңйыллыҡта уҡ Месопатамияла барлыҡҡа килгән. Б.э.т. 46 йылда Рим императоры Юлий Цезарь Яңы йылды ҡаршы алыу датаһын 1 ғинуарға күсерә. Римлеләр был айҙы бөтә башланғыстарҙың аллаһы Янусҡа бағышлай. Айҙың исеме шунан килеп сыға.
Тарих[үҙгәртергә]
XV быуатҡа тиклем Рәсәйҙә Яңы йылды Юлиан календары буйынса 1 мартта, баҫыу эштәре башланған ваҡытта, изге Пасха көнөнән башлағандар. билдәләгәндәр. 1348 йылғы Мәскәү Соборы Яңы йылды 1 сентябрҙән башларға ҡарар сығара. Был ваҡытта халыҡтан яһаҡ, пошлина, оброктар йыйыу тамамлана. Пётр I-нең махсус Указы менән, Юлиан календары буйынса башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл Рәсәйҙә 1700 йылдың 1 ғинуарынан башлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Хрестоматия по русской истории / Сост. М. Н. Коваленский. — 3-е изд. — М.: Гос. издательство, 1923. — Т. II.


text:
OpenStreetMap
OpenStreetMap (OSM; инглиз теленән һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе “урамдарҙың асыҡ картаһы”) — төбәктәрҙе, ҡалаларҙы һәм башҡа торлаҡ пункттарын күмәкләп карталау өсөн асыҡ (һәр кем ҡатнаша алған) проект. Карталар һәм схемалар ҡулдан йә автоматик рәүештә булдырыла, төҙәтелә һәм камиллаштырыла; кәрәкле мәғлүмәт шәхси GPS-алғыстарынан индерелә ала. Проектта ҡатнашыусыларҙың уртаҡ эше һөҙөмтәләренән һәр теләүсе бушлай файҙалана ала.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Проект Бөйөк Британияла 2004 июлендә Стив Кост тарафынан нигеҙләнә; 2006 апрелендә фонд булараҡ теркәлә башлай. OpenStreetMap фонды— халыҡ-ара коммерцияға ҡарамаған ойошма; уның маҡсаты — ер арауығы мәғлүмәттәрен йыйыу, уларҙы таратыуға булышлыҡ итеү һәм уларҙан бар теләүселәргә бушлай файҙаларынға мөмкинселек биреү. [1]
Мөмкинлектәре[үҙгәртергә]
- Проект бөтә Ер йөҙөн ҡаплай.
- Карталар ике үлсәмле — дингеҙ кимәленә ҡарата бейеклектәр һәм изолиниялар күрһәтелмәй.
- Карталарҙы PNG, JPEG, SVG, PDF, PostScript фортматтарына экпортлау мөмкин.
Тәүмәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
Тәүмәғлүмәттәр ғәҙәттә GPS-алғыс йә GPS-трекерҙар яҙып һаҡлаған "трэк"тарҙан күсереп алына. Бындай трэктарҙы ирекмәндәр йәйәү, велосипедта йәки машинала йөрөп яҙҙырып ала. Бынан һуң трэктар GPS-алғыстан махсус программаға күсерелә.
Ер йөҙөнөң спутник һүрәттәрен ҡулланып, трэктар булмаған осраҡта ла ҙур ҡалалар карталарын эшләп була — бының өсөн юғары сиселешле һүрәттәр кәрәк. Landsat, Prototype Global Shorelines (PGS) һәм TIGER кеүек хөкүмәт хеҙмәттәре, шулай уҡ Yahoo! картография сервисы сығанаҡ булып тора.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ wiki.openstreetmap.org: «The OpenStreetMap Foundation is an international non-profit organisation supporting but not controlling the OpenStreetMap project. It is dedicated to encouraging the growth, development and distribution of free geospatial data and to providing geospatial data for anybody to use and share.»
- ↑ "Нарисуй карту мира" мәҡәләһе, 3dnews.ru, 22 май 2009


text:
Күвейт
Күвейт (ғәр. كويت), рәсми исеме Күвейт Дәүләте (ғәр. دولة الكويت; Давла́т эль-Куве́йт), — Азиялағы, Яҡын Көнсығыштағы дәүләт (эмират). Ираҡ менән төньяҡтан һәм көнбайыштан, Сәүд Ғәрәбстаны менән көньяҡтан сикләшә. Көнсығышта Фарсы ҡултығында йыуыла. Баш ҡалаһы Әл-Кувейт.
Нефттең мөһим экспортёры, ОПЕК ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
- Күвейткә XVIII быуатта Нәҗддән күсеп килгән Анаиз бәдәүи ҡәбиләһенән бер төркем тарафынан нигеҙ һалына. Улар Тигр йылғаһы тамағынан түбәндәрәк Бәну Халидҡа нигеҙ һалалар. Уның башына 1762 йылда Күвейттең беренсе әмире Сабах I баҫа.
- Уңышлы ерҙә урынлашыуы сәбәпле Бәну Халид сауҙа үҙәгенә әүерелә һәм Хәлеб, Бағдад һәм Ғосманлы дәүләте менән сауҙа итә башлый.
- Тора-бара Күвейт Ғосманлы дәүләте менән Бөйөк Британия араһында низағ килеп сығыуына сәбәпсе була.
- 1899, 23 ғинуар – Британия менән Күвейт араһында шартнамә төҙөлә. Был шартнамә буйынса Күвейттың тышҡы сәйәсәте һәм хәүефһеҙлек идараһы Британия ҡулына күсә.
- 1913, 27 октябрь – шәйех Мөхәммәт Британияға Күвейт нефтен монополия булараҡ сығарырға рөхсәт бирә.
- 1914 – Британия Күвейтты үҙ протектораты аҫтындағы бәйһеҙ дәүләт булараҡ ҡабул итеүсе шартнамә имзалай.
- 1927 – Күвейттың әлегәсә үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған сиктәре билдәләнә.
- 1961, йәй – Британияның һуңғы ғәскәрҙәре Күвейттан сыға.
- 1961, 19 июнь – Күвейт бәйһеҙлеген иғлан итә. 1980-се йылдарҙа Иран-Ираҡ һуғышында Ирандың Ислам революцияһын Күвейтҡа йәйелдерүенән ҡурҡып, Ираҡ яҡлы була.
- 1990, 2 август – Ираҡ Күвейтты баҫып ала.
- 1991, ғинуар – февраль – Күвейт нефтенең төп һатып алусыһы булған АҠШ, коалиция төҙөп, Күвейтты азат итә. Ираҡтыҡылар бик күп нефть сығарыу яйланмаларына ут төртөп китәләр.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
1962 йыл ҡабул ителгән конституция буйынса Кувейт кннституциялы монархия.[1].
Дәүләт башлығы - Әмир, шәйех Сабах әл-Әхмәт ас-Сабах. Әмир хөкүмәттте тәғәйенләй.Ул уны тарҡата ла ала. Закон проекттарына ҡул ҡуя, шулай уҡ уларҙы эшләп еткереү өсөн мәжлескә кире ҡайтара ала. Әмир-Кувейт Ҡораллы көстәре баш сардары (командующий). Ул Кувет армияһының мөһим постарын тәғәйенләй. Конституцияға ярашлы әәмир тейелгеһеҙлек хоҡуғына эйә.Әммә СМИ буйынса тәнҡитләү рөхсәт ителгән.
Унан тыш әмир принц тажын тәғәйенләй. Тик уның кандидатураһы етәкселек иткән ғаилә ағзалары тарафынан һәм милләттәр ассамблеяһы тарафынан хупланған булырға тейеш. Әгәр ҙә ассамблея әмирҙең тәҡдим иткән кандидатураһына ҡаршы тауыш бирһә, әмир хакимлыҡ иткән ғаиләнән өс кандидат тәғәйенләргә бурыслы. Асамблея өсәү араһынан береһен һайлай.
Әмир хакимлыҡ итеүселәр ғаиләһенән премьер -министр тәғәйенләй. Үҙ сиратында премьер-министр хөкүмәт вазифаларын тәғәйенләй. Бар министрҙар —— ассамблея ағзалары булып тора. Кәмендә шуларҙың береһе һайланып ҡуйылған булырға тейеш. Өҫтөнлөклө министрҙар хакимлыҡ иткән ғаиләнән.
Закон сығарыусы власть әмиргә һәм бер палаталы Милли мәжлескә ҡарай «Маджлис аль-Умма» (Национальная Ассамблея). 50 депутат дүрт йыллыҡ мөҙҙәт менән дөйөм халыҡ һайлауҙарында һайлана. Тағы ла 15 депутат премьер-министр тарафынан тәғәйенләнә. Сәйәси фирҡәләр тыйылған.
Шулай уҡ Кувейтта ирҙәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа сәйәси хоҡуҡҡа эйә.[2]
Хакими бүленеше[үҙгәртергә]
Кувейт алты провинцияға (мөхәфәзәт; берлектә. — мөхәфәзә) бүленгән,улар тағы ла райондарға бүленәләр.
Географик билдәләмә[үҙгәртергә]
Күвейт Ғәрәп ярым утрауының төньяҡ-көнбайышында һәм Фарсы ҡултығының Бубиян, Файлака, Варба, Куббар, Кару, Умм-эль-Марадим утрауҙарында урынлашҡан.
Күп өлөшөн сүллек ҡаплаған. Ландшафты тигеҙлек, әҙ-мәҙ ҡалҡыулыҡтар бар. Диңгеҙ кимәленән иң бейек урын илдең көнбайышында 290 м.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Күвейттың үҙ баһаламаһы буйынса ул нефть ятҡылыҡтарына бик бай. 102 миллиардов баррел тирәһе запасы бар. Был донъя нефтенең 9 %-ты.Нефть Күветҡа ВВП-ның 50 %-тын, экспорт килеменең 95 %-тын һәм дәүләт бюджетының 95 % тәшкил итә.
2009 йыл Күветтың ВВП яҡынса 146 млрд долл.тәшкил иткән, йн башына килем 54,1 мең долл. (донъяла 7-се урын )
Тышҡы сауҙа[үҙгәртергә]
2008 йыл экспорты — 86,9 млрд долл., төп килем нефттән һәм нефть продукцияһынан ,ашламаларҙан.
Төп һатып алыусы дәүләттәр — Япония 18,5 %, Көньяҡ Корея 14,7 %, Һиндостан 10,9 %, Тайвань 9,8 %, АҠШ 9 %, Сингапур 8 %, Китай 6,1 %
2008 йыл импорты — 22,9 млрд долл.: аҙыҡ-түлек, төҙөлөш материалдары, транспорт саралары һәм уларға запас өлөштәр, кейем-һалым.
Төп тәьмин иткән илдәр — АҠШ 11,7 %, Япония 9,1 %, Германия 8 %, Ҡытай 7,5 %, Сәүд Ғәрәбстаны 6,9 %, Италия 4,7 %.
Транспорт[үҙгәртергә]
Автомобиль юлдары оҙонлоғо 5749 км, шуларҙың 4887 км ҡаты ҡатлам менән түшәлгән. Илдә тимер ююлдары юҡ. Шуға күрә сәйәхәтселәр автомашиналарҙа сәйәхәт итә..[3]
Халҡы[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны 2,8 млн кеше ( 2010 йылғы баһа буйынса) Төп халыҡ Күвейт ғәрәптәре (улар үҙҙәренең шәжәрәләре буйынса 1920 йылға ҡәҙәре иҫбат итә алалар)тик 45 % ҡына тура килә. Башҡа халыҡтарҙан 35 % башҡа ғәрәп илдәренән, Пакистандан һәм Һиндостандан килеүселәр 9 %, Ирандан килеүселәр 4 %, 7 % халыҡ илдә йәшәһә лә ватандашлығы (гражданство) юҡ. Годовой прирост — 3,5 % (в значительной степени за счёт иностранных рабочих — 1,6 %).
Фертильность — бер ҡатынға 2,7 тыуым тура килә.
Рәсми тел — ғәрәп теле, шулай уҡ инглиз теле лә киң генә таралған..
Ҡала халҡы — 98 %.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Күвейт Сәүд Ғәрәбстаны менән күршеләш кенә булһалар ҙа, илдә ислам кейеме кейеү мотлаҡ түгел. Күп ирҙәр шайтанашыҡҡ хәтле генә балаҡлы салбар, туҡымана, йөндән йәки мамыҡтан туҡылған тауарҙан тегелгән аҡ күлдәк, күвейт Таубы кейергә ярата. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың бик аҙҙары ғына бөтә кәүҙәһен ҡаплап торған ҡара хиджаб, пәрәнжә кейә, йөҙҙәрен һәм ҡулдарының суҡтарына хәтле ҡаплап йөрөй. Был халыҡ сүллек климатына хас..[4] Көнбайыш стиле лә күвейт йәштәре араһында популяр.
Быуаттар буйы Күвейт халҡы өсөн диңгеҙ аҙыҡтары төп рационды алып тора. Фарсы ҡултығы биләмәләрендә йәшәүсе ғәрәптәр Һиндостан менән сауҙа бәйләнешенә инеп, илде тәмләткестәр менән тәьмин итә. Милли аш булып Күвейт мачбус дияйы, мачбус лахам, марак дияй Лахам тора.
Имауаш ризығы иң популяр тәғәм иҫәпләнә. 74,2% халыҡ 15 йәштән һимерә башлай, шуға күрә лә кешеләрҙең һимеҙлеге буйынса ил донъя кимәлендә һигеҙенсе урында тора.
Күвейт архитектураһы ислам архитектураһынан илһам алған. Иң данлыҡлы төҙөлөш төрө - Күвейт манаралары. Улар швед архитекторы Суне Линдстрем тарафынан эшкәртелгән. Был манаралар мәсет манаралары һәм хәҙерге конструкциялар менән аралыштырып төҙөгән.
Байрамдары[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ الدستور الكويتي ( 1962 )
- ↑ http://www.gcc-legal.org/mojportalpublic/LawAsPDF.aspx?opt&country=1&LawID=2674/ ст.29.Конституции Кувейта
- ↑ Kuwait – Transportation. Nationsencyclopedia.com.
- ↑ [1]Ҡалып:Красные ссылки
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Күвейт Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Как создавался Кувейт. Кувейтцы — особая арабская общность. История страны глазами кувейтских историков на Портале о странах, рус.


text:
Демпинг
Де́мпинг (ингл. dumping — ташлау) — тауарҙы тышҡы һәм эске баҙарҙа ташламалы, яһалма рәүештә килешенгән, донъя баҙарындағы уртаса ваҡлап һатыу хаҡына ҡарағанда ла кәметеп, кайһы ваҡыт үҙ ҡиммәтенән дә арзаныраҡ хаҡҡа һатыу. Тауар, валюта, социаль демпингтар айыпып ҡарала. Тауар демпингы сит илгә тауар сығарыуҙы киңәйтеү, конкуренттарҙы баҙарҙан кыҫырыҡлап сығарыу юлы менән баҙарға үтеп кереү өсөн үткәрелә. Баҙарҙа тотроҡло хәлгә ирешкән осраҡта ла, ағымдағы зыянды ҡаплауға иҫәп тотоп, дәүләт һәм компанияләр тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Конкуренттарын кыҫырыҡлап сығарғансы йәки улар менән килешүҙәр төҙөүгә ирешкәнсе фирмалар һәм дәүләт йыш ҡына, бер тапҡыр булһа да, ҡыҫҡа вакытлы демпинг сараһы ҡуллана. Демпинг шулай уҡ кәрәкле аҡса һәм валюта средстволарын тиҙерәк алыу ысулы булараҡ та файҙаланыла. Демпинг объекты булып торған илдәрҙә милли сәнәғәтте үҫтереүҙә ҡыйынлыҡтар күҙәтелә.
Демпинг нәтижәһендә Рәсәйҙә еңел сәнәғәт фабрикалары, ҡошсолоҡ фабрикалары үҙ продукцияларын һата алмайынса, етештереү күләмен ҡыҫҡартырға йәки бөтөнләй түҡтатырға мәжбүр була. Илдең сәнәғәтен яҡлау өсөн, донъя күләм иҡтисади практикала демпингға ҡаршы закондар, махсус пошлиналар керетеү һ.б. каралган. Рәсәй тауарҙарына ҡарата 2002 йылда Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы тарафынан керетелгән 126 демпинг сикләүенең 15-кә яҡыны көкөртлө нефть, нефть продукттары, тире һәм күн әйберҙәр, авиация техникаһы сығарыу һ.б. ҡағыла.
Йөкмәткеһе
Демпинг төрҙәре[үҙгәртергә]
- Валюта демпингы ваҡытында сит илгә тауар сығарыу донъя хаҡтарынан түбәнерәк хаҡҡа махсус кәметелгән валюта курсы менән ғәмәлгә ашырыла, сит илгә тауар сығарыусы илдең эске баҙарында аҡса ҡиммәте тышҡы баҙарҙағы валюта хаҡына ҡарағанда тиҙерәк төшә.
- Социаль демпинг, илдә эш хаҡының түбән булыуын иҫтә тотоп, сит илдән түбән хаҡ менән тауар тәҡдим ителгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Күп кенә илдәр сит илгә тауарсығарғандағы юғалтыуҙарҙы айырым тауарҙарға ғына түгел, бәлки сәнәғәттең һәр тармағын, гөмөмән, иҡтисадты субсидиялаү юлы менән ҡаплай. Ауыл хужалығы продукцияһын сит илгә демпинг буйынса сығарған осраҡта, дәүләт дотацияһын бүлгәндә, етештереүсегә туранан-тура субсидия биреү юлы киң таралған.
Уҙ илдәрендәге етештереүҙе яҡлау өсөн, бер төркөм Европа илдәре тарафынан шул илдәр араһында сығарыла һәм керетелә торған тауарҙың хаҡын көйләүсе тариф килешүе төҙөлә.
Бер үк төрҙәге оҡшаш продукция етештереүсе фирмалар һәм компаниялар араһында конкуренция ваҡытында демпинг буйынса тауар һатыу эске баҙарҙа да ғәмәлгә ашырылырга мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- БСЭ. 3 изд. М., 1972. Т. 8; Экономическая энциклопедия. М., 1999.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Шиҡылдаҡ
Шиҡылдаҡ, һылыу һандуғас (урыҫ.варакушка).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер ни тиклем бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ата ҡоштоң һырты, ҡанаттары ҡуйы көрән. Түшенең уртаһы ҡыҙыл, уның тирәһе ҡара, унан һуң күк төҫ. Ҡорһағы аҡ, ҡойроҡ аҫты ерән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шик-шик» йәки «шаҡ-шаҡ». һандуғасҡа оҡшатып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Туғай һәм һыу буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Кө¬рән таплы 6—7 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Барокко
Баро́кко (итал. barocco — «сәйер», «ҡупшы», порт. perola barroca) — XVI быуат аҙағында – XVIII быуат уртаһында Көнбайыш Европа, 18 быуаттың 1-се яртыһында Рәсәй архитектураһындағы һәм сәнғәтендәге стиль. Бароккога Көнбайыш Европа архитектураһында фасадтарҙың ҡупшы пластикаһы, биҙәктәр байлығы, ҡоролошоноң ҡатмарлылығы; шулай уҡ тантана залдары интерьерҙарының төрлө төҫтәге уйма һындар, күпертеп һәм уйып яһалған биҙәктәр, рәсемдәр һәм көҙгөләр менән зиннәтләнгән булыуы хас. 17 быуат аҙағында Көнбайыш Европа бароккоһы йоғонтоһонда Мәскәү архитектураһында ла күп һанлы ордер детальдәре күренә башлай. Архитектура ғилемендә был йүнәлеш «Нарышкин стиле» («Нарышкин бароккоһы») йәки «Мәскәү бароккоһы» тип атала.
Классик архитектура формалары барокко стиленең рус архитектураһсында, нигеҙҙә, декоратив роль уйнаған, ул биналарҙың композицион принциптарына тәъҫир итмәгән тиәрлек. Был стильдәге фасад биҙәлешенә ике төҫлөлөк − ҡыҙыл кирбес диуар һәм аҡ таштан уйып яһалған детальдәр хас. XVII быуат рус архитектураһына шулай уҡ төрлө төҫтәрҙәге рәсемдәр менән биҙәлгән фасадтар, шашка һамаҡ түбәләр, тимерҙән киҫеп яһалған биҙәктәре һ.б. менән айырылып торған «Украина» бароккоһы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Был стильдәге ҡоролмаларҙың күләм композицияһы һәм фасадтары − симметрия, интерьерҙары анфилада принциптарына нигеҙләнә. 18 быуаттың 1-се яртыһындағы «Пётр» йәки «Петербург бароккоһы» ябайлығы, формалар теүәллеге, фасадтарҙың пилястралар йә иһә ярым бағаналар, уйымдар һәм филёнкалар менән бүлгеләнеүе, биналарҙа маҡсатҡа ярашлы декоратив скульптуралар менән айырылып тора. 18 быуаттың 1-се яртыһында архитектор П. Зарудный, Ж.-Б. Леблон, Д. Трезини, М.Г. Земцов, И.К. Коробов, П.М. Еропкин эшсәнлеге ошо йүнәлештә бара.
18 быуат уртаһында архитектура һынлы сәнғәттең барлыҡ төрҙәренә һәм жанрҙарына мөрәжәғәт итә, скульптура, монументаль һәм декоратив рәсем, ғәмәли биҙәлеш сәнғәте мөмкинлектәренән файҙалана. Был осорҙа әлеге стильдә император резиденциялары, һарайҙар, утарҙар, соборҙар, сикәүҙәр, монастырьҙар төҙөлә. Ул ваҡыттағы барокко «Растрелли бароккоһы» тип тә атала. Ул бер үҙәккә тупланған өс өлөшлө биналар, һыныҡ йә иһә һығылма ҡыйыҡлы бейек түбәләр, фонарлы һәм тәҙерәле көмбәҙҙәр менән үҙенсәлекле. Ордер (өс сирекле колонналар һәм ныҡ беркетелгән антаблементтар), парлы йә иһә һыңар пилястралар, колонналар теҙмәһе, бина мөйөшөн китекләндереү һәм китек янына 2 колонна урынлаштырыу һ.б. − әлеге стиль пластикаһының төп үҙенсәлектәре. Тәҙерә уйымдары тура мөйөшлө, оҙонса түңәрәк, түңәрәк, арка рәүешендә. Уларҙың йөҙлөктәре, архивольт өҫтөнә сандрик урынаштырып көсәйтелә, араларындағы диуарға ҡабартылған биҙәк һалына. Диуарҙарҙың өҫкө өлөшө терәктәр, фигуралы аттиктар, парапеттар, вазалар, төрлө һындар менән зиннәтләнә. Гирлянда, валюта, купидон һындары, битлектәр, бюсттар, гербтар кеүек уйма биҙәктәр фронтондарҙы ҡаплап ала, колонналар һәм пилястраларға үрелеп менә. Фирүзә, әфлисун, йәшел төҫтәрҙәге диуарҙар аҡ төҫтәге ордер детальләре, колонналарҙың алтынһыу остары, уйма һындар, рәшәткәләр һ.б. өсөн фон булып хеҙмәт итә. 18 быуат рус бароккоһы вәкилдәре: Ф.-Б. Растрелли, С.И. Чевакинский, А.В. Квасов (Санкт-Петербург); Д.В. Ухтомский, И.Ф. Мичурин, А.П. Евлашев һ.б. (Мәскәү). Төбәктәрҙәге барокко дәүере архитектураһы «Растрелли бароккоһы» менән сағыштырғанда күпкә тыйнағыраҡ. Бында Көнбайыш Европа архитектураһының айырым элементтары ғына файҙаланыла. Мәскәүҙә һәм төбәктәрҙә барокко мотивтары ерле традициялар менән ҡушыла.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- История русской архитектуры. СПб., 1994; История русского искусства. М., 1995; Кириченко Е.И. Русский стиль. М., 1997.
- Барокко // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Өфө губернаһы
Өфө губернаһы (виләйәте) — XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе). Үҙәге — Өфө ҡалаһы.
Тарих[үҙгәртергә]
Өфө губернаһы 1865 йылда ойошторолған; бығаса уның майҙаны Ырымбур губернаһына ҡараған булған. 1865 йылдың майында ойошторолған Өфө губернығы составына хәҙерге Башҡортостан Республикаһының төп өлөшө ингән. Хәҙерге Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сиктәре революцияға тиклемге административ-террирориаль бүленешкә тура килә тиерлек. Көньяк-көнсығыш Башҡортостан Ырымбур губернаһы эсенә урынлашҡан булған. Һәр губерна үҙ эсенә бер нисә өйәҙҙе алған. Өфө губернаһында Бөрө,Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә, Өфө, Стәрлетамаҡ өйәҙҙәрен эсенә алған. Ырымбур губернаһына Ырымбур, Орск, Үрге Урал, Троицк, Силәбе өйәҙҙәре ингән.
Бер нисә ауылды берләштергән иң бәләкәй территориаль берәмек булып волость һаналған, уларҙың һаны даими артып торған. 1917 йылдың көҙөнә Өфө губернаһында бөтәһе 222 волость булған.
Өйәҙҙәр һаны — 6, ҡалалар һаны — 6, волостар һаны — 160.
1897 йыл. Ҡала кешеләре — 107 303 кеше, ауыл кешеләре — 2 089 339 кеше.
Төбәктең боронғо тарихы[үҙгәртергә]
Тарихи Башҡортостан мәҡәләһен ҡара.
Административ бүленеш тарихы[үҙгәртергә]
Тәүҙә, 1708 йылда был төбәк Ҡазан губернаһына индерелә.
- 1719 йылда Ҡазан губернаһында Өфө профинцияһы булдырыла, уға Өфө, Бөрө һәм Минзәлә ҡалалары инә.
- 1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторолғас, Өфө провинцияһы уға индерелә.
- 1781 йылда Өфө наместниклығы булдырыла; ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән торған була.
- 1796 йылда Өфө наместниклығына "Ырымбур губернаһы" тигән яңы исем бирелә.
- 1865 йылда Өфө губернаһы булдырыла; уға Өфө, Бәләбәй, Бөрө, Златоуст, Минзәлә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙҙәре ингән була.
- 1866 йылда исеме "Өфө земствоһы" тип үҙгәртелә.
XX быуат башында губернаның майҙаны 122 005 км², халҡы 2 567 мең тәшкил итә.


text:
Баш ҡала
Баш ҡала — Бер дәүләттең йәки административ берәмектең (өлкә, край, автоном республика, провинция, штат, департамент) төп ҡалаһы. Ғәҙәттә, идара итеү һәм власть (хакимиәт) юғары органдары урынлашҡан була: дәүләт (территория) башлығының (монархтың, президенттың, губернаторҙың) резиденцияһы, парламент, үҙәк министрлыҡтар һәм идарасылыҡтар, Юғары суд. Быларҙың ҡайһы берҙәре дәүләттең башҡа ҡалаларында ла урынлашыуы мөмкин.
Ҡайһы ваҡытта башҡала статусы буйынса бойондороҡһоҙ административ йәки федератив берәмек була ала.


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
Бөтә Рәсәй хор фестиваленә әҙерлек
Өфө дәүләт сәнғәт академияһының уҡытыу һәм тәрбиә эштәре буйынса проректоры, БР дәүләт академия хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижеры Алһыу Хәсбиуллина.
Тыңлау
"Сәсәндәрем, килегеҙ!" бәйгеһен хәтерләп...
Халыҡтар Дуҫлығы йорто етәксеһе урынбаҫары, жюри ағзаһы Ғәзимә Иштуғанова.
Тыңлау
Алҡынып аға һыуҙар...
БДУ профессоры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, журналист, әҙәби тәнҡитсе, шағир Фәнил Күзбәков.
Тыңлау
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына - 95!
Театрҙың художество етәксеһе Олег Ханов, актрисалар Гөлли Мөбәрәкова менән Эльвира Юнысова.
Алып барыусы: Шәүрә Ғилманова
Тыңлау
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Булат Рафиҡов "Урал илендә"
Композитор Айрат Кәримов ижады
Сәфәр айын гиҙәбеҙ...
Алып барыусы: Морат хәҙрәт Лоҡманов


text:
Дөйә тубылғыһы
Дөйә тубылғыһы (урыҫ. верблюжья колючка ) (лат. Alhagi) - ваҡ япраҡлы, сәнскекле үлән.
Химик составы[үҙгәртергә]
Үләндә флавоноидтар, сапониндар, шәкәр, туҡыусы матдәләр, С витамины , К витамины һәм В төркөмө, каротин, урсол кислотаһы, алкалоидтар табы, эфир маҙары, буяу матдәләре, ыҫмала бар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Дөйә тубылғыһы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Дөйә тубылғыһы GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 11 февраля 2009 г.
- Дөйә тубылғыһы: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) Проверено 11 февраля 2009 г.


text:
Фирҙәүси
Хаким Әбүл-Ҡасим Мансур Хасан Фирҙәүси Туси (фарс. حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی; р 940-сы йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020-се йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы һәм тажик шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә. Хәким ("аҡыл эйәһе", "ғалим") ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған. Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: "аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде".
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
932-се һәм 941-cе йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янандағы Хорасан ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була.[1].
Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.
Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә - урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала. Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.
Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғазни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең "Шаһнамә" поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай). Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай. Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.
1934-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.
Хәтер[үҙгәртергә]
- Тажикстан Республикаһының милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
- Ирандың Мәшхәд ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
- Тажикстандың башҡалаһы Дүшәмбеләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. "Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары." Спецкурс әсбабы


text:
Ҡамҡалар
Ҡамҡалар (лат. Coccinellidae) — кокцинеллидалар (Coccinellidae), ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
4 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шары буйлап таралғандар. БР‑ҙа 26 төрө: ике нөктәле ҡамҡа, ете нөктәле ҡамҡа, ун дүрт нөктәле ҡамҡа, егерме ике нөктәле ҡамҡа, үҙгәреүсән ҡамҡа һ.б. Кәүҙәһе өҫ яҡтан ҡабарынҡы, аҫ яҡтан ялпаҡ, оҙонлоғо 4—7 мм. Төҫө сағыу (ҡыҙыл, һары һәм аҡ төҫтәрҙең берләшмәһе). Өҫкө ҡанаты ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, алғы күкрәгенә инеп тора. Аяғы 4 быуынтыҡлы. Йомортҡалары сағыу һары, япраҡтарҙың аҫ яғына һала. Балағорттары шыртлы, сөйәлле, ҡыҙғылт‑һары таплы ҡара төҫтә, үҫемлектәрҙә асыҡ рәүештә йәшәйҙәр. Ҡурсаҡтары ҡыҙыл. Япраҡтың аҫҡы яғында ҡурсаҡланалар. Йәш ҡуңыҙҙар ҡурсаҡланыуҙан һуң 1—2 аҙнанан күренә башлай.
Классификация[үҙгәртергә]
БР шарттарында миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Ҡуңыҙҙар ағас ҡайырылары аҫтында, ағас ҡыуышында, урман түшәмәһе аҫтында, ҡайһы берҙә ҡаралты ярыҡтарында ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Күпселек бөжәк ашаусы умыртҡалылар өсөн ашарға яраҡһыҙ. Ҡамҡалар һәм уларҙың балағорттары һурнастар, аҡ ҡанатлы көйәләр, үрмәксе ауы талпандары, гөбләләр, күбәләктәрҙең, япраҡ ҡуңыҙҙарының, ҡандалаларҙың йомортҡалары һәм балағорттары һ.б. менән туҡлана. Урманда, далала, болонда йәшәй; республиканың бөтә биләмәһе буйлап таралған. Ҡамҡалар ауыл хужалығын һәм урман культураларын биологик һаҡлау өсөн ҡулланалар.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
Harmonia axyridis йәйелгән ҡанаттары менән
-
Ҡамүаның балағорто кеблә менән туҡлана.
-
Coccinella septempunctata (ҡамҡа ас сағында сәскә һеркәһе лә ашай (Канада)
-
Cycloneda sp. пион сәскәһендә(Paeonia) bud; Рентон, Вашингтон, США
-
Зәңгәр ҡамҡа (Halmus chalybeus) имән япрағында
-
-
-
-
-
-
-


text:
Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе
«Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе» (ҡытайса - 真耶稣教会, урыҫса - Истинная церковь Иисуса) — Ҡытайҙа 1917 йылда асылған бойондороҡһоҙ сиркәү. Бөгөн сиркәүҙең алты континентта һәм ҡырыҡ биш илдә 1,5 миллионға яҡын ағзаһы бар. ХХ быуат башында барлыҡҡа килгән Сиркәү Христианлыҡтың Илленселәр бүлегенә ҡарай. 1995 йылда сиркәү Рәсәйҙә эшләй башлай. Ул Иисустың Икенсе мәртәбә Пәйҙә булыуы алдынын евангелиены бөтә халыҡтарға өйрәтергә тырыша. Сиркәүҙең 10 иң изге ышаныуҙары:
- Изге Рух
- Суҡыныу
- Таҙарыныу
- Изге сифат
- Шәмбе көнө
- Ғайса/Иисус Христос
- Изге Библия
- Ҡотолоу
- Сиркәү
- Һуңғы ҡарар


text:
Аристотель
Аристотель (грек. Ἀpισtotέλnς) (б. э. тиклемге 384—322 йылдар) — бөйөк боронғо грек фәйләсуфы. Ул Платон талибы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең уҡытыусыһы — боронғо замандың бөйөк грек ғалимы, философ, ҡол биләүселек йәмғиәтенең мәшһүр идеологы. Сығышы менән Стагир ҡалаһынан. Бөтә ғүмерен үҙе йәшәгән дәүерҙең ғамилмдарының фекерҙәрен йыйыу һәм төшөнөүгә арнай. Уны бөтә нәмә лә ҡыҙыҡһындыра — хайуандарҙың төҙөлөшө һәм ҡылығы, йыһан төҙөлөшө,шиғриәт, сәйәсәт, күк есемдәренең хәрәкәт законы.
Ф. Энгельс һүҙҙәре менән әйткәндә, арҙаҡлы грек философтары араһында ул — «бөтәһен дә үҙ эсенә алған иң ҙур баш». Аристотель ҡолдар менән ҡол биләүселәр араһында синфи көрәш көсәйгән һәм ҡаты һуғыштар барған заманда йәшәгән. Афинала Платон акдемияһында уҡып белем алған.
Ғалимдың аҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла. Уларҙың бөтәһендә лә ҡол биләүселәр йәмғиәтен һаҡлау һәм нығытыу идеологияһы күтәрелә, дәүләттең иҡтисад теорияһы эшләнә.
Аристотель атаҡлы полководец Александр Македонскийҙың остазы була. Хәрби походтарҙа йөрөгәндә лә Македонский Аристотельгә гректарға билдәһеҙ бклған хайуан һәм үҫемлектәр өлгөһөн ебәреп тора.
Аристотель үҙенән һуң бик күп ғилми хеҙмәттәр ҡалдыра. Физика буйынса 8 китабы, "Хайуандар өлөштәре тураһында" 10 китабы күп быуаттар буйынса фәндә абруйлы сифатта йөрөй.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аристотель // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотелева философия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотелево колесо // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотель — статья из Большой советской энциклопедии
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 384 йылда б.э.т.
- В регионе Центральная Македония тыуғандар
- Вафаттар 7 март
- Вафаттар 322 йылда б.э.т.
- Халкида вафат булғандар
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Викитекаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Тамамланмаған мәҡәләләр
- Грек философтары


text:
Айыуғорттар
Айыуғорттар [1]; (лат. Gryllotalpidae, (урыҫ. Медведки ) — тура ҡанатлылар отрядыннан бөжәктәр ғаиләһе.
46 төрө билдәле. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 35-50мм, көрән-ҡоңғорт төҫтә, арҡаһының өҫкө өлөшө ныҡ үҫкән, ҡанат өҫлөктәре ҡыҫҡа, ҡанаттары ярылы, оҙон; алғы ослоҡтары - ер ҡаҙыу, урталағылары һәм арттағылары йөрөү өсөн яйлашҡан. Ҙур бөжәктәр һәм личинкалар тупраҡта йәшәй, һирәк кенә тупраҡның өҫкө ҡатлауында ла күренә. Ябай айыуғорттар осоу һәләтен юғалтмаган һәм енси активлык осоронда, сиңерткә тауышы сығарып, төндә оса. Ҙур бөжәк һәм урта йәштәге личинка ҡышлай. Ҡышлағандан һуң, май-июнь айҙарында инә бөжәк ерҙе 10-25 см тирәнлектә ҡаҙып, йомшартып, ояға кереү юлы, өн яһай һәм шунда 300 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. 10-20 тәүлектән һуң личинкалар башта бергә йәшәй, унан һуң үрмәләп тарала; уларҙың үҫеше 12-14 ай дауам итә. Ер аҫты юлдары һалып, ябай айыуғорттар төрлө үҫемлектәрҙең ер аҫты өлештәре, шулай уҡ ваҡ бөжәктәр, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Ауыл хужалығы культураларына һәм урман питомниктарындағы, күбеһенсә һыу янындағы һ.б. дымлы урындарҙағы сәсеүлекләргә ҙур зыян килтерә. Көрәш саралары: соҡор һәм канаулар ҡаҙып тоҙаҡ һалалар; тирән итеп туңга сөрәләр; тупраҡты карботион һәм дихлорэтан менән эшкәртәләр; үҫентене күсереп ултырткансы, 2-3 см тирәнлектә ағыуланған ем күмәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)


text:
Ҙур ала тумыртҡа
Ҙур ала тумыртҡа. (Большой пёстрый дятел) Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике ;яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.
Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».
Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыш¬тарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомрртҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырын, ҙур файҙа килтерә.


text:
Хатшепсут
Хатшепсут (Боронғо Мысыр теленән Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе тип тәржемә ителә) — Боронғо Мысырҙың Яңы батшалыҡ дәүерендә хаким итеүсе ҡатын, ун һигеҙенсе династияның бишенсе фирғәүене. Хатшепсут, төрлө сығанаҡтар буйынса, йә б.э.т. 1503—1482 йылдарҙа, йә б.э.т. 1479—1458 йылдарҙа, йә б.э.т. 1490/1489—1468 йылдарҙа Мысыр менән хаким итә. Башта ул ҡустыһы һәм ире Тутмос II-нең улы Тутмос III-нөң регенты була, әммә һуңынан уны тәхеттән ситләштереп, үҙен фирғәүен тип иғлан итә.
Боронғо Мысырҙа ҡатын-ҡыҙ юғары статусҡа эйә була, шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙың фирғәүен титулына эйә булыуы — ғәҙәти күренеш түгел. Мысырҙа тәхеттәге ҡатынды аңлатыусы һүҙ бөтөнләй юҡ, фирғәүен һүҙе, Мысыр Аллаһы Хорҙың ерҙәге кәүҙәләнешен аңлатып, ир-ат хакимдарға ҡарата ғына ҡулланыла. Хатшепсуттан тыш та Мысыр тарихында тәхеткә ултырыуға ирешкән ҡатын-ҡыҙҙар булһа ла, нәҡ Хатшепсуттың хакимлығы иң оҙайлы ваҡытҡа һуҙыла, һәм тарихсылар уның хакимлығын иң уңышлыһы тип таный.
Йөкмәткеһе
Исеме[үҙгәртергә]
Боронғо Мысыр телендә фирғәүендең тулы исеме ошолай яҙыла:
Уҡыла: Мааткара Хенеметамон Хатшепсут
Мәғәнәһе:
- Мааткара — Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне
- Хенеметамон — Амон ҡосағына алған
- Хатшепсут — Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә]
Хатшепсут — ун һигеҙенсе династияның өсөнсө фирғәүене Тутмос I һәм уның төп ҡатыны Яхместың ҡыҙы. Унан тыш, Тутмос I менән Яхместың тағы бер ҡыҙы һәм ике улы була, әммә улар донъянан иртә китә. Атаһының хакимлығы ваҡытында Хатшепсутҡа «Аллаһ ҡатыны» — Фива Аллаһы Амондың иң юғары дини хеҙмәткәре титулы тапшырыла.
Тутмос I-нең үлеменән һуң, тәхеткә уның икенсе ҡатыны Мутнофреттан улы Тутмос II ултыра. Фирғәүен ғаиләһендәге ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Тутмос II апаһы Хатшепсутҡа өйләнә. Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсут ире тәхеттә ултырған саҡта уҡ етәкселекте үҙ ҡулына ала башлай. Бының ысынбарлыҡ менән ни тиклем тап килеүе билдәһеҙ.
Хатшепсуттың Нефрура исемле ҡыҙы тыуа (ҡайһы бер фараздар буйынса, ул шулай уҡ Тутмос III-нөң төп ҡатыны Меритраның да әсәһе була). Әммә Тутмос II һәм Хатшепсуттың уртаҡ улдары булмай. Тутмос II-нең үлеменән һуң, фирғәүен тәхете уның гарем ҡыҙы Исиданан улы Тутмос III-гә ҡала. Тутмос III йәш булғанға күрә, Хатшепсут уның регенты вазифаһын башҡара. Әммә күпмелер ваҡыттан тәхеткә Мааткара (Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне) исеме аҫтында, руханиҙар, аристократия һәм ғәскәр башлыҡтарының ҡайһы бер өлөшө ярҙамына таянып, Хатшепсут үҙе ултыра. Уға ярҙам итеүсе төп көстәр араһында Хапусенеб — Амондың юғары руханиһы, билдәле архитектор, дәүләт эшмәкәрҙәре Инени һәм Сенмут була. Сенмутҡа шулай уҡ батшабикәнең ҡыҙы Нефрураны тәрбиәләү йөкмәтелгән була. Күп белгестәр Сенмутты Хатшепсуттың фавориты булған, тип иҫәпләй, быға дәлил итеп Хатшепсуттың ерләү тантанаһы өсөн төҙөлгән һарайы янында үҙе өсөн йәшерен кәшәнә төҙөүен килтерә. Бында ул шулай уҡ үҙенең рәсемен төшөрөп ҡалдыра. Сенмут үҙе бай булмаған ғаиләлә тыуа һәм батша һарайында ҙур йоғонтоға ирешә, хатта үҙенсәлекле "батша һарайында ирекле йөрөүгә хаҡлы" титулы яулай. Был иһә — батшабикә менән архитектор араһында яҡын мөнәсәбәттәр тураһында раҫларға тағы бер сәбәп.
Тәхеттәге урынын Хатшепсут үҙенең илаһи тыумышы тураһындағы легенда ярҙамында нығыта. Был легенда буйынса, Ҡояш аллаһы Амон Ергә, батшабикә Яхмос янына төшә һәм, Тутмос I ҡиәфәтен алып, «үҙенең ҡыҙы» Хатшепсутҡа йән бирә. Был легенданы Амон аллаһы руханиҙары ла ҡеүәтләй. Дейр әл-Бахри ҡаяһы итәгендәге Хатшепсуттың ерләү йолаһы өсөн төҙөлгән һарайы стенаһында легенда бик ентекле һүрәтләнгән. Бында Амондың һүҙҙәре уйып яҙылған:
Хатшепсут булырға тейеш минең тыуасаҡ ҡыҙымдың исеме... Ул бөтә ил менән хаким итеүсе фирғәүен буласаҡ.
Тәхеткә ултырғандан һуң, Хатшепсут фирғәүендәргә тәғәйенләнгән баш кейеме — хат, баш кейемендә Түбәнге Мысырҙы ҡурсалаусы алиһә Уаджит символы — урей, яһалма һаҡал һәм ирҙәр кейемендә һүрәтләнә башлай. Тәүге һәйкәлдәре һәм рәсемдәрендә ул ир кейемендәге ҡатын-ҡыҙ булып ҡала, һуңғы һәйкәлдәрҙә иһә ул тулыһынса ир һымаҡ кәүҙәләнә башлай.
Төп эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Хатшепсут хаким иткән осорҙа Мысыр иҡтисади йәһәттән үҫешә, Икенсе үҙгәреш дәүерендә Мысырҙы гискостар баҫып алғандан һуң өҙөлгән сауҙа бәйләнештәре тергеҙелә.
Тәхеттә ултырыуының яҡынса туғыҙынсы йылында Хатшепсут Пунт — «Алла ере» тип аталған илгә экспедиция әҙерләй. Был илде хәҙерге картала билдәләүе бик ауыр. Ҡайһы бер ғалимдар уны хәҙерге Эфиопия йә Сомали ерендә урынлашҡан, бүтәндәр — хәҙерге Ангола йә Уганда ерендә урынлашҡан булған, тип иҫәпләй. Экспедицияға 210 матрос һәм ишкәксе менән биш карап ебәрелә. Пунтта күп төрлө тауарҙар, хуш еҫле үҫемлектәр, ят ағастар, хайуандар, шул иҫәптән мирра ағасы һатып алына. Төрлө яҙмалар буйынса, был ағастар Дейр әл-Бахри ҡаяһы итәгендәге ерләү һарайы тирәһенә ултырыла. Пунт еренә йөрөп ҡайтҡан рәссамдар был сәйәхәтте, ят илдең тәбиғәтен Дейр әл-Бахри һарайының стеналарында уйылғән рәсемдәр аша тергеҙә.
Хатшепсуттың хакимлығы осоронда, белгестәр иҫәпләүенсә, Мысырҙың сит илдәр менән мөнәсәбәте сағыштырмаса тыныс була. Шулай ҙа, яңы тикшеренеүҙәр буйынса, ул тәхеттә ултырған ваҡытта үткән Нубияға хәрби походтың икеһенең береһен үҙе етәкләй, шулай уҡ Синай ярымутрауын, Финикия ярҙарын, көньяҡ Сүриәне һәм Фәләстанды үҙ хакимлығы аҫтында тота. Был ваҡытта Тутмос III-нөң Мысыр ғәскәре башында тороуы билдәле.
Төҙөлөш эштәре[үҙгәртергә]
Хатшепсут Боронғо Мысыр фирғәүендәре араһында төҙөлөш эштәрен иң әүҙем алып барыусыларҙың береһе була, Үрге һәм Түбәнге Мысырҙа ул йөҙләгән төҙөлөш башлай. Төҙөлөш эштәрен Инени—Хатшепсуттың атаһы Тутмос I, ире Тутмос II хакимлығы ваҡытында уҡ фирғәүен һарайында хеҙмәт итеүсе бөйөк архитектор — һәм Сенмут алып бара.
Күпселек фирғәүендәр өсөн хас булған ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Хатшепсут Карнак һарайында төҙөлөш дауам итә. Бында ул гискостар баҫҡынлығынан һуң емерелгән Боронғо Мысыр алиһәһе — Амондың ҡатыны Мут ғибәҙәтханаһын, бынан тыш күп һәйкәлдәрҙе тергеҙә. Ҡыҙыл һәм ҡара граниттан Амондың ладьяһы өсөн яңы ғибәҙәтхана төҙөтә, — бөгөнгө көндә ул Ҡыҙыл ғибәҙәтхана исеме аҫтында билдәле. Ғибәҙәтхана таштарында уйып төшөрөлгән рәсемдәр Хатшепсут һәм Тутмос III-нөң бергә хаким итеүен тасуирлай. Бында уҡ батшабикәнең бойороғо буйынса 30 метр бейеклегендәге ике обелиск ҡуйыла. Уларҙың икеһе лә бөтөн ҙур ҡыҙыл гранит таштан яһала, ә остары ҡояш нурҙарына ялтырап тороусы электрум — алтын һәм көмөш эретмәһе менән ҡаплана. Обелисктар өсөн таштар ҡаянан киҫелеп, Асуандан Нил йылғаһы буйлап аҫҡа табан ағыҙыла. Уларҙың береһе һаман урынында тора, ул әлеге көндәргә тиклем тере ҡалған боронғо обелисктар араһында Ер йөҙөндә иң бейеге. Икенсеһе иһә икегә бүленеп, ҡолаған. Обелисктарҙың береһендә ошондай юлдар уйылған:
...Минең атайыма бағышланған
Һәйкәлемә бағыусы,
Һөйләүсе һәм бәхәс итеүсе,
Үҙҙәренең киләсәк быуынына мөрәжәғәт итеүсе
Киләсәк ваҡыт кешеләре өсөн әйтермен, -
Һарайҙа ултырған саҡта булды ул,
Мине тыуҙырыусы тураһында уйлаған саҡта,
Йөрәгем мине уның өсөн
Изге колонналы залда
Электрум менән ҡапланған,
Күккә тиклем ашҡан
Ике обелиск ҡуйырға әйҙәне...
Бына, минең йөрәгем тегендә һәм бында үрһәләнә
Һәм мин тыуҙырған һәйкәлдәрҙе күреүсе кеше
Ниҙәр йылдар үткәс әйтер
Һәм мин ҡылған эштәр тураһында һөйләр,
Тип уйлай..
Шулай ҙа Хатшепсут осорынан иң билдәре архетиктура һәйкәле — ул Нил йылғаһының көнбайыш ярында, Батшалар үҙәненә ингән урында, Дейр әл-Бахри ҡаяларының итәгендә урынлашҡан Хатшепсуттың ерләү һарайы. Хатшепсут уға Джесер-Джесеру — «Изгеләрҙән изге» исемен бирә. Был һарайҙың архитекторы Сенмут — фирғәүен йортонда иң ҙур йоғонтоло кеше була.
Джесер-Джесеру береһенән икенсеһе юғарыраҡ булған өс ҙур террасанан тора, бер террасанан икенсеһенә пандустар — комплексты икегә бүлеп торған ҡыя юлдар илтә. Һарай алдында үҙ ваҡытында Пунт иленән килтерелгән ағастар ултыртылған, ике яһалма күл ҡаҙылған булған, ингән юлда сфинкстар теҙелеп, аллея барлыҡҡа килтергән.
Һарайҙың стеналарында — Хатшепсуттың хакимлығы ваҡытындағы төрлө ваҡиғаларҙы бәйән итеүсе рәсемдәр. Беренсе терраса стеналарында Карнак һарайына ҡуйылған обелисктарҙы Үрге Мысырҙан килтереү һүрәтләнгән. Икенсе терраса стеналары Хатшепсуттың илаһи тыумышы тураһында легенданы, — Мысыр аллаһы Амон әсәһе Яхмес янында фирғәүен Тутмос I -ҡа әйләнеп пәйҙа булыуы хаҡында һөйләй. Шулай уҡ икенсе терраса стеналары Хатшепсут тәхеттә ултырыуының туғыҙынсы йылында ойоштолған Пунт еренә экспедиция тарихын һөйләй. Бында Пунттың хозур тәбиғәте, урмандары, Пунттың батшаһы һәм батшабикәһе, уларҙың Мысыр фирғәүененә ҡиммәтле бүләктәр биреүе төшөрөлгән. Һарайҙың иң өҫкө террасаһы Мысыр аллаларына бағышланған. Уртала һарайҙың иң изге урыны — Амон ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Үлеме, ерләү һәм мумиялау[үҙгәртергә]
Хатшепсут тәхеттә ултырыуының егерме икенсе йылында үлеп китә. Уның үлеме тураһында төрлө фараздар йәшәп килә, әммә египтология өлкәһендәге иң һуңғы асыштар был фараздарҙы кире ҡаға. 2007 йылда Хатшепсуттыҡы тип билдәләнгән мумияны тикшереү һығымталары уйынса, ул илле йәштәр тирәһендә ҡан инфекцияһы арҡаһында үлгән булырға тейеш. Шулай уҡ ул артрит, теш ауырыуы һәм бәлки диабет менән ауырыған, тип раҫлай белгестәр[1].
Оҙаҡ ваҡыт дауамында Хатшепсуттың мумияһы табылмай. Уның өсөн төҙөлгән ике кәшәнәлә лә мумияһы булмай сыға. Беренсе кәшәнә Тутмос II-нең батшалығы осоронда уҡ әҙерләнә, әммә ул фирғәүенгә әйләнгән ҡатын өсөн яраҡһыҙ була. Тәхеткә ултырғандан һуң, ерләү өсөн икенсе — KV20 кәшәнәһе әҙерләнә башлай. Уны 1903 йылда уҡ инглиз египтологы Говард Картер таба. Ҡайһы бер фараздар буйынса, KV20 кәшәнәһе Хатшепсуттың атаһы Тутсмос I өсөн тәғәйенләнгән була, уны Батшалар үҙәнендә төҙөлгән беренсе батша кәшәнәһе, тип иҫәпләйҙәр. Хатшепсут атаһы менән бер урында ерләнергә теләп, кәшәнәне киңәйткән һәм үҙенең ҡәберен ошонда әҙерләгән булырға тейеш. Әммә, Тутмос III тәхеткә ултырғас, Тутмос I-нең мумияһы KV38 кәшәнәһенә күсерелә, шул уҡ ваҡытта, бәлки, Хатшепсуттың дә мумияһы икенсе урынға күсерелгәндер.
2007 йылда египтология өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе Захи Хавасс Хатшепсуттың мумияһы табылыуы тураһында иғлан итә. Уның иҫәпләүенсә, Батшалар үҙәнендә табылған KV60 кәшәнәһендәге ике мумияның береһе — батшабикәнеке. Был кәшәнә Хатшепсуттың һөт инәһе Сатра(Ситре) өсөн төҙөлгән булыуы билдәләнә. Бында уҡ тәхет, сенет уйыны һәм Хатшепсуттың исеме яҙылған ушебти (ерләү фигуркаһы) табыла. Мумияларҙың ДНК анализын Хатшепсуттың мумиялары табылып, аныҡ билдәләнгән туғандарының ДНК анализы менән сағыштырғандан һуң, Сатра саркофагында ятҡан кәүҙә Хатшепсуттыҡы тип раҫлана.
ДНК тикшереүҙәре һөҙөмтәһен тағы бер факт дәлилләй — Сатра саркофагындағы мумияның бер теше етмәй. Нәҡ ошо теш, тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә, Дейр әл-Бахри ҡаяһы тарлауығында йәшерелгән ҡумтала табыла. Был ҡумтала Хатшепсуттың исеме менән картуш төшөрөлгән була.
Хатшепсуттың үлеменән һуң[үҙгәртергә]
Тутмос III-нөң хакимлығы аҙағына тарихи яҙмаларҙан Хатшепсут исемен юҡ итеү башлана. Уның картуштары һәм рәсемдәре стеналарҙан юйыла. Дейр әл-Бахри һарайында Хатшепсуттың күп һәйкәлдәре ҡолатыла, ватылып, яҡында күмелә. Карнакта хатта уның обелисктары стена менән ҡаплана.
Тутмос III, үгә әсәһе хакимлыҡты уның ҡулынан тартып алыуына үс итеп уның тураһында бөтә яҙмаларҙы, уның һәйкәлдәрен юҡ итергә бойорған, тигән фекер бөгөнгө көндә нығынған. Тик ниңә һуң Тутмос III — Мысырҙың иң уңышлы ғәскәр етәксеһе — үс алыр алдынан егерме йыл буйы көткән? Египтологтар иҫәпләүенсә, уның Хатшепсут исемен тарихтан юйырға тырышлығына сәйәси сәбәптәр булған, һәм был сәбәптәр бөгөнгө көндә аныҡ билдәле түгел.
Фараздарҙың береһе буйынса, хакимлығының аҙағына Тутмос III тарихты «күсереп яҙып», Хатшепсутты батша ҡатындарына тәғәйен регент титулында ғына ҡалдырырға ниәтләгән. Шулай итеп, Тутмос III үҙенең Тутмос II-нең тура вариҫы булыуын күрһәтмәк булғандыр. Был уның тәхеткә хоҡуғын дәлилләү өсөн кәрәк булыуы мөмкин.
Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсуттың ил менән оҙайлы ваҡыт дауамында уңышлы хаким итеү осрағы Мысыр фирғәүене тәхете өсөн ҡурҡыныс булған — был артабан фирғәүен тәхетен ҡатын-ҡыҙ биләүе мөмкинлеген булдырған. Фирғәүен титулын йөрөтөүгә хоҡуҡ ир-атта ғына ҡалһын өсөн, бәлки, Тутмос III Хатшепсут хакимлығы менән бәйле бөтә эҙҙәрҙе юҡ итә башлағандыр.
Хатшепсуттың исеме оҙаҡ ваҡыт фәнни донъяла билдәле булмай. Тик 19-сы быуатта Дейр әл-Бахри һарайында башланған археологик тикшеренеүҙәр генә Хатшепсут шәхесенә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Француз ғалимы Жан Франсуа Шампольон Боронғо Мысыр телен асҡандан һуң, Дейр әл-Бахри һәм Карнак һарайҙары яҙыуҙары аша бөйөк ҡатын тормошондағы ваҡиғалар тергеҙелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Большаков В. А. Воцарение Хатшепсут: новая версия // Восток (Oriens). 2009. 1. С. 14-21.
- Большаков В.А. Дочь Ра Хатшепсут. - М.:РУДН, 2009.
- Матье М. Э. Искусство Древнего Египта. Новое царство XVI—XV века. // История искусства Древнего Востока. Том I. Древний Египет. Вып. III. — Л., 1947.
- Мертц Б. Древний Египет: Храмы, гробницы, иероглифы. / Пер с англ. — М.: Центрполиграф, 2003.
- Desroches Noblecourt Ch. La Reine Mystérieuse: Hatshepsout. — Paris, 2002.
- Ratie S. La Reine Hatschepsout. Sources et Problemes. Leyden, 1979.
- Tyldesley J. Hatchepsut: The Female Pharaoh. — Penguin Books, 1998.
- Wells E. Hatshepsut. — Double Day, 1969.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рождение царицы Хатшепсут. Тексты из Дейр эль-Бахри.
- Панорама 360° перед храмом Хатшепсут
- Hatshepsut : from Queen to Pharaoh / edited by Catharine H. Roehrig with Renée Dreyfus and Cathleen A. Keller
- Мумии не горят
- Судьбы царских мумий
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Ялпылдаҡ
Ялпылдаҡ(Малый жаворонок) (лат. Calandrella brachydactyla) — һабан турғайҙары ғаиләһенән бәләкәй генә һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлығында. Парлашып йәки күмәкләшеп ерҙә йөрөйҙәр. Ғәҙәттә, талпынып-талпынып, юғарыға үрләй-үрләй һайрай. Ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған ерәнһыу көрән һыртлы. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Түшенең ике яғында киң генә арҡыры һыҙыҡ бар. Ҡойроҡ ситтәренән аҡ һыҙыҡ үтә. һабан турғайынан бәләкә¬йерәк булыуы һәм түшендәге ике һыҙығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «тир-ли-тир-ли». һайрауы яңғырауыҡлы: «бит-бит-ти-бит-ти-бит-тит-ири-тит-ти-тии».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яландарҙа, баҫыуҙарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары ме¬нән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Ҡара һипкелле 4—5 бөртөк аҡһыл һоро йомортҡаһы була.


text:
Сапсан
Сапсан — ҡарға ҙурлығындағы ыласындар ҡаиләһендәге йылғыр йыртҡыс ҡош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Осҡанда оҙон һәм осло ҡанаты, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә салына. Текә ултыра. Һырты ҡара көрән, кәүҙәһенең аҫ яҡы уҡ башағы һүрәтендәге ҡара көрән таптар менән сыбарланған кҡрәнһыу һары. Күҙҙәре эргәһенән мыйыҡҡа оҡшаған һыҙыҡтар үтә. Шоңҡарҙан бәләкәйлеге, балабандан дөйөм ҡара төҫө менән айырыла. Ер йөҙөндәге тере заттарҙан иң етеҙе. 322 км сәғәтенә оса, йәғни секундына 90 метр.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: "ҡыяҡ- ҡыяҡ- ҡыяҡ".
Һүрәттәр[үҙгәртергә]
-
-
-
Күмертау ҡалаһы гербы (Башҡортостан). Уртала сапсан рәсеме
-
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл 8-се бит
Быны ла ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сапсан — Клуб исследователей русских пернатых хищников
- Описание и экология подвидов сапсана
- Сапсан — Редкие и исчезающие животные России


text:
Биологик систематика
Биологик систематика — бөтә тереклекте классификациялаштырыусы фәнни дисциплина; тере организмдарҙы классификация принциптарын төҙөү уның төп мәсьәләһе булып тора. Биологик систематика ошо, әйтеп кителгән принциптарҙы ҡулланып система төҙөүсе фән. Классификация һүҙе бында, бөтә барлыҡ организмдарҙы һәм күптән үлеп бөткән төр организмдарын тасурилау һәм системала урынлаштырыу,мәғәнәһендә ҡулланыла[1].
Систематиканың дөйөмләштереүсе эше Ғәҙәти Системаны яһау булып тора. Бер яҡтан ошо система тәбиғи күренештәр нигеҙендә ята һәм икнсе, яҡтан фәнни тикшеренеүҙәрҙең бер этабы булып тора тигән фараздар бар. Тәбиғәтте белемдәрҙең сикһеҙлеге прицибына ярашлы Ғәҙәти Системаны дөйөм аныҡлап булмай[2].
Систематиканың төп маҡсаттары
- Таксондарға исем биреү (шул иҫәптән и тасуирлау)
- диагностика - аныҡлау, йәгни системала урын табыу
- экстраполяция, йәғни теге йәки был тасконға инеүенә таянып объектарҙың үҙенсәлекле сифаттарын алдан әйтеү. Мәҫәлән,
әгәр ҙә теш төҙөлөшө буйынса хайуанды кимереүселәр отрядына ҡарай тип фекер тотҡас, тимәк был мәғлүмәт бусынса ошо хайуындың оҙон һуҡыр эсәге, тәпәйле аяҡтары, тип әйтеп була.
Һәр ваҡытта ла систематика ошо фараздарҙы күҙаллай:
- Беҙең яндағы бөтә төр тере организмдарҙың эске төҙөлөштәре билдәле бер структурала,
- Был структура иерархик рәүештә ойошторолған, йәғти төорлө таскондар бер-береһенә эҙмә-эҙлелеҡле бойһына
- Ошо структура тураһындағы белемдәрҙең осона сығып була(был структураны тулыһынса өйрәнеп була), йәғни, бөтә органик доньяны («Ғәҙәти Системаны») ҡамап алыҫы системаны төҙөп була. Барллыҡ таксономия буйынса башҡарылған эштәрҙен нигеҙендә ятҡан, ошо өҫтәге фараздарҙы, систематиканың аксиомалары тип атарға мөмкин[1].
Тере организмдарҙың хәҙерге замандағы классификацияһы иерархик приципта төҙөлгән. Иерархияның (рангтың) төрлө дәрәжәнең үҙ исеме бар (юғарғыларҙан түбәнгә): Батшалыҡ, Тип йәки Бүлек, Класс, Отряд, Ғаилә , Ырыу һәм Төр. Төрҙәр айырмалы берәмектәрҙән тора.
Ғәмәлгә алынған фараз буйынса: теләһе ниндәй билдәле организм эҙмә-эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. ҡатмарлы системаларҙы күбеһенсә өҫтәмә категорияларға бүләләр, мәҫәлән , бының өсөн приставкалар ҡулланалар super- и sub- (супер-класс,суб-тип һәм башҡа). һәр-бер таксондың билдәле рангы булырға тейеш, йәғни берәй таксономик категорияға ҡарарға тейеш.
Был система төҙөү принцибыты, швед натуралисы Карл Линней исеме менән Линней иерархияһы тип атайҙар. Уның эштәре нигеҙендә һәҙерге заман традицион фәнни систематика төҙөлгән.
Супер-Батшалыҡ , йәки биологик домен тигән төшөнсә сағыштырмаса яңыраҡта барлыҡҡа кигән. Был төшөнсәне 1990 йылда Карл Вёзе тәҡдим иткән. Ошо төшөнсә Ерҙәге бөтә биомассаны өс доменға бүлә: 1) эукариоттар (күҙәнәктәрҙә ядролары булған организмдарҙы берләштереүсе домен; 2) бактериялар; 3) архейҙар.
Систематиканың тарихы[үҙгәртергә]
Билдәле булыуынса, беренсе булып тереклек формаларын антчник??? донъяла Гептадор, ә һуңынан Аристотель һәм уның уҡыуҫыһы Теофраст классификацияларға тырышҡандар. Улар тереклекте уҙ фәлсәфәһенә ярашлы классификациялағандар. Улар төзөгән тере организмдар системаһы бик ентекле булған. Ошо система буйынса үҫемлектәр ике төркөмгә бүленгән булған: ағастарға һәм үләндәргә, ә хайуандар — «йылы» һәм «һалҡын» ҡанлы төркөмдәргә бүленгән булған. Иң һуңғы сифат, тере тәбиғәттең эстәлеген билдәле тәртипкә һалыуҙа бик мөһим роль уйнай. Ошолай, тәбиғәттәге тәртипте һүрәтләндереүсе ғәмәли система барлыҡҡа килгән [1].
1172-се йылда Аверроэс исемле ғәрәп философы? Аристотельдың яҙмаларын ҡыҫҡартылған рәүештә ғәрәп теленә тәржемә иткән. Аверроэстың үҙ комментариялары юғалтылған, әммә әйтеллеп кителгән тәржемә беҙең көндәргә латин телендә һаҡланған.
Швейцар ғалимы Конрад Геснер (1516—1565) тос өлөш индергән.
Бөйөк асыштар эпохаһы ғалимдарға тере тәбиғәт тураһындағы белемдәрҙе тәрәнәйткән. XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында хайуандар донъяһын ныҡышлы өйрәнә башлағандар. Иң тәүҙә яҡшы билдәле типтар тураһындә мәғлүмәттәр туплағандар, артабан бемемдәрҙе киңәйтергә билбәле булмаған хайуандарҙы өйрәнгәндәр. Ошо белемдәр фәнни классификацияны нигеҙләгән. Был белемдәрҙе ҡулланып бик күп медиктар үҙ классификацияларын төҙөгәндәр шул иҫәптән, Иероним Фабриций (1537—1619), Парацельс Северинус уҡыусыһы (1580—1656), һынаусы Уильям Гарвей (1578—1657), ингиз анатомы Эдвард Тайсон (1649—1708). Марчелло Мальпиги (1628—1694), Ян Сваммердам (1637—1680) һәм Роберт Гук (1635—1702) кеүек микроскопистар һәм энтомологтар ҙа үҙ өлөшөн индергәндәр.
Инглиз натуралисты Джон Рей (1627—1705) үҫемлектәр һәм хайуандар тураһында әһәмиәтле эш нәшер иткән. Үҫемлектәрҙе классификациялағандағы ҡулланылған ҡарашы «Historia Plantarum»…
Таскондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау[үҙгәртергә]
XX быуыт башында ете таксономик категория булған (латинса):
- Батшалыҡ — regnum
- Тип — phylum (үҫемлектәрҙә бүлек— divisio)
- Класс — classis
- Отряд (урыҫса зоологияла тәртип) — ordo
- Ғаилә — familia
- Ырыу — genus
- Төр — species
Теләһе ниндәй үҫемлек йәки һайуан эҙмә эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. Систематикала күбеһенсә өҫтәмә категорияларға айыралар, бының өсөн түбәнге приставкалар ҡулланалар sub-, инфра- (infra-) һәм super-, мәҫәлән : инфра-класс.


text:
Аэропорттар
Аэропорттар — (аэро... һәм порт), граждандар авиацияһы саралары менән даими рәүештә пассажирҙар, йөк, почта ташыусы һәм һауа суднолары осошон ойоштороуҙы, хеҙмәтләндереүҙе тәьмин итеүсе транспорт предприятиелары. Аэропорттар ер өҫтө хеҙмәттәре, күтәрелеү-ултырыу һыҙаттары, аэровокзалы булған аэродромдан тора.
Башҡортостандың иң ҙур Өфө аэропорты тарихы[үҙгәртергә]
1924 йылға Глумилин аэропорты һәм Көнсығыш биҫтә (Өфөнөң Көньяҡ автовокзалы районы) араһында аэропорты төҙөүҙән башлана. Уның бер привод радиостанцияһы була, У-2, Р-5 һәм ПС-9 самолёттарын ҡабул итә, көндөҙ осоу өсөн яраҡлы була. 1959 йыл яҡын һәм алыҫ привод радиостанциялары төҙөлә, улар самолёттарҙы төнөн һәм ҡатмарлы метеошарттарҙа ҡабул итергә мөмкинлек бирә, төнгө старт өсөн һыҙат буйынса эргәләш уттар ҡуйыла; яғыулыҡ-майлау материалдары хеҙмәте булдырыла; авиация паркы Ли-2 самолёттары менән тулыландырыла; Минераль Һыуҙар, Мәскәү, Новосибирск, Сочи ҡалаларына рейстар асыла . 1962 йылӨфөнән 30 км көньяҡтараҡ урынлашҡан аэропорт файҙаланыуға тапшырыла. 1964 йыл алып Өфө аэропорты аэродромы 2‑се класлы аэродромдарға ҡуйылған талаптарға яуап бирә: сигендә хәүефһеҙлек һыҙаты булған грунт һәм бетон һыҙаттары; ер өҫтө яҡтылыҡ һәм радиотехник саралары, хеҙмәт биналары комплексы бар; Ан-10, Ан-12, Ан-24, Ан-74, Ил-18, Ту-124, Ту-134, Ту-154, Боинг-747 һ.б. самолёттарҙы даими ҡабул итеүҙе һәм осороуҙы тәьмин итә. 1992 й. башлап Өфө А. халыҡ-ара статусҡа эйә.
Башҡортостандағы аэропорттар[үҙгәртергә]
90‑сы йылдарында ш. уҡ Белорет (1933 й. төҙөлгән), Нефтекама (60‑сы йй. уртаһы), Октябрьский (1962), Сибай (1958) ҡҡ., Аҡъяр, Асҡын, Бүздәк, Йылайыр, Ҡариҙел һ.б. район үҙәктәрендә (50—70‑се йй.) урындағы әһәмиәттәге А. эшләй. Яңауыл ҡ. А. (1931) 1941 й. тиклем СССР‑ҙың төп һауа магистралдәренең береһе Мәскәү—Владивосток өсөн аралаш була, союз һәм урындағы әһәмиәттәге линияларҙа самолёттар ҡабул итеү һәм осороу м‑н шөғөлләнә. 2010 й. алып Сибай ҡ. А. “Арҡайым” авиакомпанияһы (Өфө р‑ны Булгаков а.) файҙалана.


text:
Балсыҡлы тупраҡ
Балсыҡлы тупраҡ – (ингл. Loam, урыҫ. Суглинок) –тупраҡтын төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә.
Балсыҡлы тупраҡ Төҙөлөштә ҡулланыуҙы тапты:
- Балсыҡлы тупраҡтан төҙөлөш материалдарҙы эшләйҙәр (кирбеҫ, черепица, иҙән өсөн керамик таҡталар, канализация һәм дренаж торбалар), кирбеҫ-һалыу (урыҫ. кирпично-кладочный) растворҙар, балсыҡ-эзбиз цемент (урыҫ. глинно-известковый цемент), портландцемент; стеналарҙы һөртөү(урыҫ. мазать), майлау растворҙары.
- Балсыҡтуҡмау йорттарҙы(урыҫ. глинобитные постройки) төҙөү
- Төҙөлөш эшендә һыуҙы бүлеп тороу өсөн махсус кәртәләр (урыҫ. перемычки)
- Һыуға ҡаршы прокладкалар (урыҫ. водонепроницаемые прокладки)
- Ҡойоу эштә (урыҫ. в литейном деле): металл отливкалар эшләү өсөн формалар
- Геологиятикшереү (урыҫ. геологоразведочный) эштәрҙә, быралау ваҡытта
- Йорттарҙын нигеҙе өсөн
ДСТ буйынса төрҙәре[үҙгәртергә]
25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ – балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (урыҫ. осадочная дисперсная порода), һәм уның һалмаҡ һаны (урыҫ. число пластичности) IP = 7-17 ситтәрҙә ята. Аға алыу күрғәткесе (урыҫ. показатель текучести) буйынса балсыҡлы тупраҡ була:
- ҡаты, IL < 0
- яртығына ҡаты, 0 ≤ IL ≤0.25
- ҡаты һалмаҡлы (урыҫ. тугопластичный) 0.25 < IL ≤ 0.5
- йомшаҡ һалмаҡлы (урыҫ. мягкопластичный) 0,5 < IL ≤ 0.75
- аға алыу һалмаҡлы (урыҫ. текучепластичный) 0,75 < IL ≤ 1
- аға алыулы (урыҫ. текучий) 1 < IL
Бөртөктәр буйынса:
- Еңел ҡомлы (урыҫ. лёгкие песчанистые )
- еңел саңлы (урыҫ. лёгкие пылеватые )
- ауыр ҡомлы (урыҫ. тяжёлые песчанистые )
- ауыр саңлы (урыҫ. тяжёлые пылеватые )


text:
Суҡтурғай
Суҡтурғай (урыҫ.свиристель, йәки обыкновенный свиристель, лат. Bombycilla garrulus) — турғайҙар отрядындағы һайрасы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Башында бүрке бар. Ҡауырһыны ҡуйы, беше. Дөйөм төҫө алһыу һоро, ҡара ҡанаттарында тар ғына һары һәм киңерәк аҡ һыҙыҡтар, асыҡ ҡыҙыл тап бар; ҡойроғо, тамағы, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара; ҡойроғоноң осо асыҡ һары. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Ҡайын йәки ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ҡышҡыһын күсеп йөрөй. Тауышы яғымлы ғына сырылдау; "сирррири -сиррири". Ояһы ағас баштарында була. Башҡортостанда ҡыш көнө уларҙың һаны арта төшә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр,үләндең йәш һабаҡтары, башҡа ваҡытта төрлө емеш- еләктәр менән туҡлана. Башлыса миләш, балан, омела(паразит үҫемлек), көртмәле.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Инә ҡош ҡара тарлы күкһел 3-7 йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфөү1986 йыл. 104-се бит.


text:
Башҡорт теле
Башҡорт теле ( башҡорт теле (белешмә • ярҙам) [bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]) — башҡорт халҡының милли теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик төрө буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә. Башҡорт теленең диалекттары: көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш.
Башҡорт теле, урыҫ теле менән бер рәттән, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып тора[2]. Башҡорт теле дәүләт теле дәрәжәһендә беренсе тапҡыр Башҡорт ҮҒК (ЦИК) 1921 йылдың 6 июль ҡарары менән билдәләнә[3].
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1379727 (бөтә халыҡтың 0,95%), Башҡортостанда 1056871 (Башҡортостан халҡының 25,8%) кеше булыуы асыҡланды[4]. Башҡорт телен белеүсе милләт вәкилдәре һаны (2002 йыл): башҡорттар – 912204, татарҙар – 109799, урыҫтар – 14765, сыуаштар – 9126, марыйҙар – 3548, удмурттар – 2921, башҡа халыҡтар – 4449 кеше. Башҡорт телен белеүсе кешеләр күпләп йәшәгән (3 мең кешенән артыҡ) төбәктәр исемлегенә Силәбе – 133389, Ырымбур – 45973, Төмән – 32668, Свердловск – 22451, Ҡурған – 14203, Пермь – 12701, Һамар – 6145, Һарытау өлкәләре – 3038, Татарстан Республикаһы – 11765, Мәскәү ҡалаһы – 3264 кеше, инә.
Рәсәйҙә башҡорт телен 1152,4 мең кеше белә (2010), бөтә донъя буйынса — 1223,74 мең кеше[1]. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1152404 (0,83%) , Башҡортостанда 935810 (23%) кеше теркәлгән. 2002 йылғы күрһәткестәр менән сағыштырғанда был һандың ил буйынса 227323 кешегә, ә республика буйынса 121061 кешегә кәмеүе күҙәтелә[5].
ЮНЕСКО 2009 йылда башҡорт телен «Юғалыу ҡурҡынысы янаған донъя телдәре Атласы»на индерҙе[6].
Башҡорт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар боронғо төрки рун яҙмаһын ҡуллана.[7] Боронғо төрки халыҡтары руна яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII–ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була. [8]
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай. Ислам менән бергә ғәрәп яҙмаһы тарала башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған.[9]
1928 йылда латиница нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ғәрәп хәрефе менән алып барыла әле.
1940 йылда иһә латин алфавиты урынына кириллица ҡабул ителә. 1950 алфавитҡа Ёё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла. Шулай итеп, ғәмәлдәге башҡорт алфавитында 42 хәреф, шуларҙың туғыҙа телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй – Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. Шуныһы тағы ла иғтибарға лайыҡ – Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.[10][11]
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Алфавиттағы хәрефтәрҙең бүленеше[үҙгәртергә]
Һуҙынҡылар: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Тартынҡылар: а) яңғырау: б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р; б) һаңғырау: к, ҡ, п, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.
Махсус билдәләр: ъ, ь.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Туған тел – башҡорт теле буйынса белешмә һәм мәғлүмәт порталы
- Башҡорт телен өйрәнеүселәр өсөн махсус сайт
Башҡорт телендәге сайттар[үҙгәртергә]
- Башҡорт сайттарынa һылтанмалар
- "Башинформ" мәғлүмәт агентлығы
- "Башҡортостан" гәзите
- Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына арналған сайт
- Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең рәсми сайты
- "Урал батыр" эпосы
- Башҡорт халыҡ йырҙарының яҙмалары
- Республика балалар һәм үҫмерҙәр журналы "Аманат" сайты
- Башҡортостан йәштәре журналы "Шоңҡар" сайты
Башҡорт телен башҡа халыҡтар өйрәнә[үҙгәртергә]
Башкирским языком интересуются не только в Башкортостане, но и за рубежом. БСТ. Яңылыҡтар. 21/02/2013.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (en). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, беренсе бүлек, беренсе статья
- ↑ Башкирский язык в «Башкортостан. Краткая энциклопедия»
- ↑ Башкиры в начале XXI века: Статистический сборник. – Уфа:Башкортостанстат, МСОО ВКБ, 2008. – 194 с.
- ↑ Ғатауллин Р.Ш. Башҡорт теле XX быуатта – һандар һәм һығымталар, йәки статистика мәғлүмәттәре был турала нимә һөйләй. Городские башкиры: традиции и современное общество: Материалы VII Межрегиональной научно-практической конференции (г. Учалы, 20 апреля 2012 г.). Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2012, — 296 с. ISBN 978-5-91608-076-6
- ↑ ЮНЕСКО сайты мәғлүмәте
- ↑ Иршат ЙӘНБИРҘИН, «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ... ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, №37, 15 - 21 сентябрь, 2012
- ↑ Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл
- ↑ Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
- ↑ Юлия Филиппова «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы


text:
Архипелаг
Архипела́г (бор. грек. ApxιπέλaYoς': Apxι "тәү, баш" + πέλaYoς "дингеҙ") — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған дингеҙ утрауҙары төркөмө.
Архипелаг төрҙәре[үҙгәртергә]
Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филлипиндар, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг дингеҙе.
Билдәле архипелагтар[үҙгәртергә]
- Аланд утрауҙары
- Александр архипелагы
- Амирант утрауҙары
- Антиль утрауҙары
- Бисмарк архипелагы
- Гавай утрауҙары
- Гебрид утрауҙары
- Грек утрауҙары
- Франц-Иосиф Ере
- Канада арктик архипелагы
- Каролина утрауҙары
- Кергелен
- Корея архипелагы
- Малай архипелагы
- Моонзунд архипелагы
- Яңы Ер
- Новосибирск утрауҙары
- Норденшельд архипелагы
- Норманд утрауҙары
- Утлы Ер
- Оркней утрауҙары
- Парри архипелагы
- Төньяҡ Ер
- Сенкаку
- Соломон утрауҙары
- Фарер утрауҙары
- Фолкленд утрауҙары
- Чили архипелагы
- Шантар утрауҙары
- Шпицберген
- Көньяҡ Шетланд утрауҙары
- Япон утрауҙары


text:
Евклид
Евкли́д йәки Эвкли́д (бор. грек. Eὐkλeίδnς, «изге дан» һүҙенән[1], ок. 300 г. до н. э.) — боронғо грек математигы, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған теоретик математика буйынса ғилми хеҙмәт авторы. Евклид биографияһы буйынса мәғлүмәт бик аҙ. Уның ғилми эшмәкәрлеге Александрияла Б.Э.Т III быуатта үткән тигән мәғлүмәтте дөрөҫ тин ҡабул итергә була[2]
Евклид — Александрия мәктәбенең беренсе математигы. Уның төп ғилми хеҙмәте — "Башланғыс" (Etoιxeῖa). Был хеҙмәттә ул Планиметрия, Стереометрия, Һандар теорияһына аңлатма бирә; грек математикаһы үҫешенә нәтижә яһай һәм математиканың артабан үҫешенә нигеҙ һала.
Евклид, шулай уҡ, астрономия, оптика, музыка буйынса әҫәрҙәр авторы [2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ etymonline.com Retrieved 2011-12-04
- ↑ 2,0 2,1 Евклид // Математический энциклопедический словарь — М: Сов. энциклопедия, 1988.