text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов: «Йәмғиәттең власҡа ышанысын нығытыу – уңышлы үҫеш нигеҙе»
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов БР Дәүләт Йыйылышы –Ҡоролтайға «Йәмғиәттең власҡа ышанысын нығытыу – уңышлы үҫеш нигеҙе» Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһаны. Түбәндә төбәк башлығы Мөрәжәғәтнамәһенең тулы тексын бирәбеҙ.
«Хөрмәтле депутаттар, коллегалар, ҡунаҡтар!
Әле генә һеҙ башҡарылған эш хаҡында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте отчетын тыңланығыҙ. Ундағы баһаламалар, нигеҙҙә, иҡтисадҡа ҡарай. Хәҙер мин хәлде сәйәсәт күҙлегенән баһаларға теләйем.
Власть алмашыныуы, айырыуса Рәсәйҙә, һәр ваҡыт етди һынау ул. Бөгөн мин Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышына тәүге Мөрәжәғәтнамәмдә, Башҡортостандың сәйәси ҡоролошо ошо һынау аша лайыҡлы үтте, тип билдәләүемә шатмын. Төп власть институттары күсеү осоронда өҙлөкһөҙ эшләне һәм бөтә дәүләт структураларының ышаныслы, тотороҡло эшен тәьмин итте. Залда ултырған республика Хөкүмәте ағзаларына, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарына, ҡалалар һәм райондар башлыҡтарына, шулай уҡ предприятие етәкселәренә бының өсөн рәхмәт белдергем килә.
Күсеү осоро «шым» булманы, тип айырыуса һыҙыҡ өҫтөнә алам. Республикала әүҙем йәмәғәт дискуссияһы барҙы. Ҡыҙыҡһынған бөтә яҡтар унда ҡатнашты. Быны уҙған айҙарҙың иң мөһим билдәләренең береһе тип иҫәпләйем. Сәйәсәт тап шундай – асыҡ, билдәле, үтә күренмәле – булырға тейеш.
Мин ошоға баҫым яһайым, сөнки асыҡ дискуссияны «келәм аҫтындағы бульдогтар тартҡылашы» алыштырһа, бының граждандар өсөн бер ниндәй ҙә яҡшылыҡ килтермәүен беләм. Йәмәғәт контроле барып етмәгән зоналарҙа, ғәҙәттә, властан файҙаланыу һәм коррупция сәскә ата.
Республика Президенты булараҡ үҙ алдыма ҡуйған төп маҡсат – был хаҡта мин бер нисә тапҡыр әйттем – түбәндәгесә яңғырай: кешеләр өсөн власть. Граждандар власть үткәргән сәйәсәтте формалаштырыуҙа ҡатнашырға тейеш.
Республика киләсәктә хәл итергә тейешле бурыстар ябай түгел. Уларҙы хәл итеү өсөн йәмәғәтселекте тотош, һис юғында күпселеген тупларға кәрәк буласаҡ. Граждандар Хөкүмәткә ышаныс белдергәндә генә был тупланыу мөмкин буласаҡ. Беҙгә кешеләргә республикала властың намыҫлы һәм яуаплы эшләүен иҫбат итергә кәрәк буласаҡ.
Властың ғәҙеллеге, дөрөҫлөгө – уның һөҙөмтәлелегенең тәүге шарты. Булған проблемаларҙы аныҡ билдәләмәйенсә уларҙы төҙәтеү мөмкин түгеллеге бәхәсһеҙ.
Проблемаларҙы асыҡтан-асыҡ тикшереү һөҙөмтәһендә беҙ быға тиклем эшкә ҡушылмаған ресурстарҙы туплай һәм эшкә ҡуша алдыҡ, тип иҫәпләйем. Был билдәле һөҙөмтәләрҙе килтерә башланы. Уҙған йыл йомғаҡтары буйынса сит ил инвестициялары күләме 2009 йылға ҡарата 80 проценттан ашыуға артҡан һәм 500 миллион долларҙан ашып киткән. Сәнәғәт тә үҙгәрештәргә ыңғай ҡарай. Сәнәғәт етештереүе уҙған йыл йомғаҡтары буйынса 14 процентҡа артҡан.
Хөкүмәт асыҡлыҡ һәм үҙәкләштереүҙән ситләшеү йүнәлешендә хәрәкәтте дауам итәсәк. Башҡарма властан тыш, иҡтисади һәм ижтимағи-сәйәси тормоштоң башҡа субъекттарының хоҡуҡтары һәм вәкәләттәре киңәйтелергә тейеш. Республика хәрәкәте йүнәлешен Хөкүмәт кенә билдәләргә тейеш түгел. Был эштә депутаттар корпусы ла, урындағы үҙидара ла, йәмәғәтселек тә әүҙем ҡатнашырға тейеш. Был декларация ғына түгел, ысынбарлыҡта тулы ҡанлы ҡатнашыу булырға тейеш.
Заманса мәғлүмәт технологиялары халыҡты сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеү эшенә йәлеп итеүҙең мөһим ҡоралына әүерелергә тейеш. Был тәңгәлдә бөтә кимәлдәге власҡа үҙ эшен әүҙемләштерергә кәрәк. Беҙҙең эшмәкәрлек хаҡында мәғлүмәт ҡыҙыҡһынған бөтә граждандарға барып етергә тейеш. Логика ябай: власть кешене ишетергә һәм тыңларға тейеш.
Быларҙың барыһын да эшләргә кәрәк, сөнки ябыҡ, консерватизмға һәм сәйәси конкуренцияны сикләүгә нигеҙләнгән стратегия хәҙер эшләмәй. Бәлки, ул торғонлоҡ заманында, 90-сы йылдарҙа, үҙен аҡлағандыр. Ләкин бер генә стратегия ла универсаль булмай. 2000-се йылдар башынан ил үҙгәрә башланы һәм уның менән бергә Башҡортостандағы сәйәсәт тә ҙурыраҡ асыҡлыҡ яғына үҙгәрергә тейеш ине.
Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында был барып сыҡманы. Шунлыҡтан әле республикалағы ҡайһы бер мөһим күрһәткестәр буйынса һөҙөмтәләр насарыраҡ, ә уларҙың юғары булыуы бик мөмкин ине. Уҙған ун йыллыҡта беҙҙән артта ҡалған бик күп төбәктәр бөгөн беҙҙән алда килә.
Дәлилһеҙ булмаҫ өсөн уҙған йыл аҙағында Рәсәйҙең Төбәктәр үҫеше министрлығы тарафынан төбәктәр иҡтисадын сағыштырмаса тикшереү буйынса һуңғы күрһәткестәрҙе килтерәм.
Уларға ярашлы, беҙҙең республикала сәнәғәт күрһәткестәре илдәге уртаса күрһәткестән яҡшыраҡ. Был бик һәйбәт, ләкин быны беҙҙең быуын ҡаҙанышы ғына тип иҫәпләп булмай. Республиканың ҡеүәтле сәнәғәт комплексы тиҫтәләрсә йылдар дауамында булдырылды.
Шул уҡ ваҡытта Башҡортостандың бөгөнгө бюджет күрһәткестәре, инвестицион күркәмлек күрһәткестәре «уртаса Рәсәйҙекенән насарыраҡтар» төркөмөндә. «Тулайым төбәк продуктында тейәп оҙатылған сит ил продукцияһы өлөшө» кеүек параметр буйынса республика Волга буйы федераль округында унынсы урында. Йән башына иҫәпләгәндә төп капиталға инвестициялар күләме уртаса Рәсәй күрһәткесенән ике тапҡырға тиерлек түбән.
Әйҙәгеҙ беҙҙең кешеләр нисек йәшәгәнен ҡарайыҡ. Мин «эш, хеҙмәт хаҡы, торлаҡ» өҫтөнлөктәрен юҡҡа ғына һайламаным. Граждандарыбыҙҙың тормош сифатын билдәләүсе ошо төп йүнәлештәр буйынса бик күп хәл ителмәгән мәсьәләләребеҙ бар.
Республикала эшһеҙлек ил буйынса уртасанан юғары. 39 меңдән ашыу кеше хеҙмәт биржаһында тора. Был – ҙур муниципаль район халҡы менән сағыштырырлыҡ һан. Шул уҡ ваҡытта бөтә эшһеҙҙәрҙең биржала теркәлмәүен дә иҫтән сығарырға ярамай.
Эш хаҡы. Башҡортостан халҡының эш хаҡы Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестән сирек өлөшкә кәмерәк. Эшләп йөрөүселәрҙең 80 проценты самаһы айына 20 мең һумдан артыҡ алмай. Мәскәүҙә шул уҡ эш өсөн беҙҙәгенән 2–3 тапҡырға күберәк алалар.
Торлаҡ. Халыҡты торлаҡ менән тәьмин итеү йәһәтенән беҙ Рәсәй Федерацияһында 56-сы урында торабыҙ. Ә ошондай эш хаҡы менән граждандарҙың 15 – 20 проценты ғына ипотекаға иҫәп тота ала.
Әлбиттә, бөтә был проблемаларҙы хәл итергә кәрәк. Бының өсөн бюджетҡа өҫтәмә килем талап ителә. Уны ҡайҙан алырға? Һатырға мөмкин булған эре милек республикала ҡалмаған тиерлек. «Башнефть», «Урал тау-металлургия компанияһы» йәки «Газпром» кеүек ҙур һалым түләүселәр түләүҙәрен ҡапыл арттырыр тип өмөтләнеп булмай. Улар үҫешәсәк, модернизацияланасаҡ, әлбиттә, ләкин яҡын арала ғына был предприятиеларҙа хәл киҫкен үҙгәрмәйәсәк.
Республикала күләм арттырып үҫеү ҡеүәте бөткән тиерлек. Шуға ла Хөкүмәткә тәү сиратта булған хужалыҡта тәртип урынлаштырырға кәрәк. Яңы – интенсив – үҫеш моделен булдырыу зарур. Бөгөн иң мөһим бурыстарҙың береһе – булған ресурстарҙы файҙаланыу һөҙөмтәлелеген арттырыу.
Беҙ һаҡсылыраҡ хужа булырға тейешбеҙ. Күптән түгел Рәсәйҙең Иҫәп палатаһы уҙған ике йылдағы республика бюджеты үтәлешен тикшерҙе. Асыҡланған закон боҙоуҙар күләме 20 миллиард һумдан ашып китте. Был етешһеҙлектәр документацияһыҙ, конкурстар үткәрмәй төҙөлөш алып барыуға, бюджет ресурстарын һөҙөмтәһеҙ файҙаланыуға бәйле. Дөрөҫ эшләгән хәлдә, ошо сумманың кәм тигәндә 30 процентын экономиялай алыр инек, тип ышанам.
Иҡтисадтың һөҙөмтәлелеген арттырыу проблемаһын бер нисә чиновникты эштән ебәреү менән генә хәл итеп булмай. Башҡортостан ғәмәлдә эйә булған ресурстарҙың ғәйәт ҙур өлөшө әлеге көнгә тиклем хужалыҡ әйләнешендә ҡатнашмай.
Ерҙәрҙең яртыһынан күбе әлегә тиклем милек итеп рәсмиләштерелмәгән. Ер кемдеке – Федерацияныҡымы, республиканыҡы йәки муниципалитеттыҡымы? Аңлашылмай. Ер рәсмиләштерелмәгән икән, рәсми иҡтисадта ла ул ҡатнашмай.
Ләкин ер рәсмиләштерелгән хәлдә лә йыш ҡына йылдар буйы уның өсөн түләмәгән йәки бер ниндәй ҙә өҫтәмә хаҡ етештермәгән арендаторҙарға бирелә.
Урман менән дә шундай уҡ хәл. Рәсми иҡтисад тормошонда урман сәнәғәте бөтөнләй юҡ тиерлек, шул уҡ ваҡытта ысынында урманды ғәйәт ҙур күләмдәрҙә һәм бер ниндәй контролһеҙ киҫәләр. Тармаҡтағы әйләнештәр һәм килем күләгәлә ҡала. Был тармаҡта тәртип урынлаштырырға кәрәк. Һәм кисекмәҫтән.
Дәүләт мөлкәте реестрына индерелгән мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгө йәһәтенән дә проблемалар бар. Күптән түгел Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы коллегияһында ошо хәлде тикшерҙек. Ысын хаҡы 6 миллиард һумға барып еткән объекттар теркәгән ваҡытта 60 миллион һумға баһалана. Берәйһе аҡса янсығындағы аҡсаһын һанағанда 100 тапҡырға яңылыша аламы? Ни өсөн дәүләт активтары менән был мөмкин?
Республиканың иҡтисади проекттарында бюджет средстволарын файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелек критерийҙары һаман юҡ. Аҡса бер ниндәй ҙә килем килтермәйенсә әйләнеп йөрөй. Мәҫәлән, «Башҡортостан венчур компанияһы» һәм «Төбәк фонды»на һалынған миллиардтарса һумдар. Был структураларҙа беҙ миллиондарса һумдарҙы юғалттыҡ та инде.
Дәүләт унитар предприятиеларының күпселеге, беҙ был хаҡта ла әйттек, үҙенең милексеһе – дәүләткә һиҙелерлек бер ниндәй килем килтермәйенсә үҙ алдына көн итә.
Күренеүенсә, мөлкәтте һәм бюджет средстволарын иҫәпкә алыу, контролдә тотоу һәм файҙаланыу һөҙөмтәлелеге йәһәтенән проблемалар күп. Бындай осраҡта дәүләт идараһын аҡса таратыуға ғына ҡайтарып ҡалдырыу башҡа һыймаҫлыҡ эш.
Хөкүмәткә проблемаларҙы хәл итеүҙең «сығымлы» принцибынан баш тартырға кәрәк. Беҙ күнеккәнбеҙ: проблема бар икән, иң мөһиме – уны хәл итеүгә тотонорға мөмкин булған аҡса күләме. Фекер алышыу һандарҙан башлана. Ләкин иң мөһиме һан түгел бит. Ғәмәлдәге идара итеү механизмдарының аҡсаны ниндәй кимәлдә һөҙөмтәле файҙаланыуҙы тәьмин итә алыуы мөһим. Ҡулай булмаған көйләү шарттарында проблеманы аҡса менән хәл итеү янғынды бензин менән һүндереүгә тиң. Аҡса һалыуҙар күберәк булған һайын маҡсат алыҫлаша. Хәлде идара итеүҙә системалы үҙгәртеүҙәр һөҙөмтәһендә генә үҙгәртә аласаҡбыҙ.
Мәҫәлән, дәүләт заказдары өлкәһендәге һөҙөмтәһеҙ сығымдар проблемаһын тик шундай юл менән генә хәл итеп була. Әлегә тиклем бындай һатып алыуҙарҙың 60 проценттан ашыуы закон боҙоуҙар менән алып барылған. Йыш ҡына һатыулашыу үткәрелмәгән.
Хөкүмәт был институттың эшләү механизмының үҙен үҙгәртте. Бөгөн дәүләт һатып алыуҙары үҙәкләштерелде. Бының өсөн республика дәүләт комитеты булдырылды. Ул республиканың бөтә дәүләт учреждениелары исеменән дәүләт заказын урынлаштыра. Бер нисә ай эсендә бюджет аҡсаһы 20 процент самаһына экономияланды.
Тағы ла бер миҫал. Әлегә тиклем Республика адреслы инвестиция программаһы йыл башында кәмендә 3 – 4 миллиард һум күләмендә ҡабул ителә, һуңынан сумманы арттырыу маҡсатында бер нисә тапҡыр ҡайтанан ҡарала ине. Оҙайлы срокка планлаштырыу ҡоралынан адреслы инвестиция программаһы бюджетты «ямау» ысулына әүерелгәйне.
Хөкүмәт программаның эшләү механизмын үҙгәртте. Быйылғы йылдың Республика адреслы инвестиция программаһына баштан уҡ ҙур аҡса – 11 миллиард һум һалынды. Шулай итеп, идеяға тәүге асылы ҡайтарылды: программа ресурстары йылдам ҡарарҙар нигеҙендә түгел, ә оҙайлы сроклы пландарға ярашлы тотоноласаҡ.
Планлаштырыу иҡтисади сәйәсәтте тормошҡа ашырыуҙың төп механизмына әүерелергә тейеш. Идара итеү ҡарарҙары оҙайлы сроклы планға нигеҙләнгәндә, улар хис-тойғоһоҙ, объектив һәм, әлбиттә, һөҙөмтәлерәк була, сөнки пландар асыҡ һәм төрлө яҡлап анализлана, һәр ваҡыт һуңғы һөҙөмтәгә йүнәлтелә.
Бындай ҡараш, әйткәндәй, коррупцияға ҡаршы тағы бер етди һөжүм, ул «мәнфәғәткә яуап биргән» ҡарарҙар ҡабул итеү мөмкинлеген һиҙелерлек ҡатмарлаштыра.
Мөһим мәлде билдәләп үтергә кәрәк. Теләһә ниндәй планлаштырыу эше планды үтәү һөҙөмтәлелегенә баһаны күҙ уңында тота. Баһа объектив, аныҡ формалаштырылған булырға, аңлайышлы күрһәткестәргә нигеҙләнергә тейеш. Республикала һәр министрлыҡ һәм ведомство өсөн һөҙөмтәлелектең төп күрһәткестәре йәки министрлыҡтар эшенең маҡсатлы күрһәткесе эшләнгән. Шуның арҡаһында дөйөм Хөкүмәттең эш һөҙөмтәһе артыр, ә пландар тормошҡа ашырылыр, тип ышанам.
Коллегалар.
Иҡтисадҡа идара итеүҙең республика механизмының модернизациялауға мохтаж булыуы асыҡ. Айырыуса инвестор өсөн тәртип ҡағиҙәләрен билдәләгән өлөштә.
Бөгөн Башҡортостанда инвестиция эшмәкәрлеген 26 норматив акт көйләй. Был документтар төрлө ваҡытта барлыҡҡа килгән, төрлө маҡсатты күҙ уңында тота һәм уларға күптән үҙгәрештәр индерелмәгән. Йыш ҡына улар бер-береһе менән көйлө түгел һәм бер-береһенә ҡаршы килә. Бындай буталсыҡлыҡ коррупция өсөн уңайлы, тап шуның өсөн инвесторҙарҙың күпселеге өсөн ҡулай түгел.
Республика Хөкүмәте был механизмдарҙы тәртипкә һалырға, ябайлаштырырға ҡарар итте. 26 закон бишәүгә алыштырыласаҡ. Дәүләт нормаларынан аныҡ һәм аңлайышлы структура булдырыласаҡ.
Былтыр йыл аҙағында ошо закондарҙың береһе – «Капитал һалыуҙар рәүешендәге инвестиция эшмәкәрлеге тураһында»ғыһы ҡабул ителде. Был закон – тәүгеһе, тиҙҙән ҡалғандары ла сығасаҡ. «Льготалар тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законы проектын күҙ уңында тотам. Ул кемдең ниндәй льготаларға иҫәп тота алыуын аңлайышлы билдәләйәсәк. Артабан – «Дәүләт-шәхси партнерлығы тураһында» Законы проекты.
Хөрмәтле депутаттар корпусы, ошо башланғыстарға етди ҡарауығыҙҙы һорайым. Был закондар Башҡортостанда инвестиция мөхитен яҡшыртыу өсөн үтә лә мөһим.
Инвесторҙарға дәүләт структуралары менән үҙ-ара эш итеүҙе еңелләштереү өсөн республикала «Үҫеш корпорацияһы» ойошторолдо. Башҡа төбәктәр тәжрибәһе күрһәтеүенсә, был – бизнесмендарҙың тормошон һиҙелерлек еңеләйтергә һәләтле ысул.
Был мәсьәләләргә айырыуса ҙур иғтибар бүләм, сөнки инвестициялар өсөн илдә, ғөмүмән, донъяла, көсөргәнешле киҫкен көрәш бара. Конкуренттар хаталарҙы ғәфү итмәй. Әгәр беҙ шарттар тыуҙырмаһаҡ, шарттарҙы башҡа урындарҙа булдырасаҡтар. Килем үҙәктәре ул саҡта Башҡортостандан ситтә буласаҡ. Беҙҙең бурыс – Хөкүмәттең, депутаттарҙың, бизнестың бурысы – яңы производстволарҙың, эре сәнәғәт кластерҙарының нәҡ беҙҙең республикала барлыҡҡа килеүенә өлгәшеү. Бының өсөн мөмкин тиклем уңайлы инвестиция мөхите кәрәк. Инвесторҙар беҙгә ышаныс белдергәндә генә беҙ республика иҡтисадын ҡайтанан индустриализациялауға, юғары хеҙмәт хаҡы түләнгән эш урындары булдырыуға һәм бюджет килеме үҫешенә иҫәп тота алабыҙ.
Беҙҙең иҡтисадтың ҡеүәте ғәйәт ҙур. Әйтеүемсә, уҙған йыл йомғаҡтары буйынса сит ил инвестициялары күләменең артыуы билдәләнгән. Ул, һис шикһеҙ, дауам итәсәк. Республикаға эре инвесторҙар мотлаҡ киләсәк. Киләһе бер нисә йылға тәүге һөйләшеп килешеүҙәр үткәрелгән инвестициялар пакетын тиҫтәләрсә миллиард һумдар менән баһаларға мөмкин.
Былар эре сәнәғәт корпорацияларына ҡағыла. Ләкин иҡтисади уңыштың һиҙелерлек өлөшө бәләкәй бизнесҡа ла бәйле. Уны үҫтереүгә лә өҫтөнлөк бирелә. Ошо темаға буш боғаҙланыуҙан туҡтап, уға булышлыҡ итеү буйынса ысынлап эшләргә һәләтле механизм булдырырға ваҡыт, тип иҫәпләйем.
Был йүнәлештә эш алып барыла ла инде. Уның маҡсаты – бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү өсөн дәүләт аҡсаһын бүлеү системаһын үҙгәртеү. Әле уны эшләгән кеше түгел, ә дәүләт ярҙамын алыуҙы «һөнәренә» әйләндергәндәр ала. «Ялған бизнесмендарға» ярҙам итеү – һалым түләүсенең аҡсаһын һис бер һөҙөмтәһеҙ тотоноу ул. Ярҙамды былай итеп ойошторғансы бөтөнләй ярҙам итмәү яҡшыраҡ.
Эшҡыуарҙар берекмәһе тупланып, ошо хәлде үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәр индерер, тип уйлайым. Әлегә эшҡыуарҙарҙың һәр береһе үҙ аллы эшләй һәм инициатива күрһәтмәй. Улар һәр береһе үҙ йүнен үҙе күреү стратегияһын һайлаған һәм төрлө ассоциацияларҙа ағза булыуҙы формаллек тип ҡарай.
Бизнес коллектив эш итеү стратегияһына күсмәһә, хәлде тотош үҙгәртергә тырышмаһа, нимәнеңдер яҡшы яҡҡа үҙгәреүе икеле.
Бизнес, айырыуса бәләкәй бизнес, төпкөл ауылдарҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға осрай.
Муниципаль власть әлегә бик һирәк уға ярҙам итергә кәрәк булған союздаш сифатында ҡарай. Был дөрөҫ түгел. Сөнки ниндәйҙер муниципалитетта бизнес булмаһа, ул һалым түләмәһә һәм эш урындары булдырмаһа, район йәки ҡаланың фәҡирлектә ҡаласағы көн кеүек асыҡ бит.
Минең күрһәтмәгә ярашлы, муниципаль берәмектәр башлыҡтары әле үҙ бюджеттарының республика бюджетына бәйлелеген кәметеү механизмдарын эшләй. Улар быны үҙҙәре генә эшләй алмай. Бизнес улар өсөн – берҙән-бер һәм ышаныслы төп союздаш.
Республикала физик шәхестәр килемдәренә һалымды, алынған килемгә берҙәм һалымды, берҙәм ауыл хужалығы һалымын һәм патент рәүешендәге килемдәрҙе муниципалитеттар файҙаһына ҡайтанан бүлеү процесы башланды. Бынан тыш, Башҡортостан Хөкүмәте ябайлаштырылған система буйынса түләтелә торған һалымды урындағы кимәлгә тапшырыу мәсьәләһе өҫтөндә эшләй.
Муниципаль бюджеттарҙы тулыландырыу сығанағы бына ҡайҙа. Муниципалитеттарҙың үҙҙәрендә, ә республика бюджетында түгел. Урындағы власть эшҡыуарҙарға аяҡҡа баҫырға ярҙам итергә тейеш һәм һөҙөмтәлә бюджеттар һалым түләүҙәре рәүешендә өҫтәмә килем аласаҡ.
Бәләкәй бизнестан алынған һалымдарҙың ҙур өлөшөн урындағы бюджеттарҙа ҡалдырыу өҫтөндә эште артабан да дауам итәсәкбеҙ.
Күреүегеҙсә, республика Хөкүмәте эшҡыуарлыҡ берләшмәһе хоҡуҡтарын яҡлауға бик ҙур иғтибар бирә. Әммә, билдәле булыуынса, хоҡуҡтарға бурыстар ҙа теркәлә. Улар хаҡында бер нисә һүҙ әйтеп үтергә теләйем.
Республика иҡтисадында эш хаҡы кимәленең бик түбән булыуы хаҡында үрҙә телгә алғайным инде. Эш биреүсе, баҙарҙағы хәлдән сығып, хеҙмәткәргә күпме түләүҙе хәл итә. Формаль күҙлектән, ул хаҡлы. Әммә эштең формаль яғынан тыш тарихи традициялар ҙа бар бит әле. Тиңлеккә, ғәҙеллеккә ынтылыу йәмғиәтебеҙҙәге йолаларҙың береһе булып тора. Предприятиелар етәкселеге менән ябай хеҙмәткәрҙәрҙең килемдәре араһында даими арта барған һәм Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестәрҙән артып киткән айырма, әлбиттә, граждандарыбыҙҙың йәненә тейә.
Минеңсә, мөмкинлеге булған һәр эшҡыуар, эреме ул, бәләкәйме, башҡаларҙы көтөп тормайынса, үҙенең хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын арттырырға тейеш. Бындай ғәмәлдәрҙән оҙайлы файҙа мотлаҡ буласаҡ. Граждандарҙың күпселеген ғәмәлдәге хәл ҡәнәғәтләндергән йәмғиәттә генә социаль тотороҡлолоҡ була. Аҙ эш хаҡы алған кешеләр ҡәнәғәт була алмай. Бындай хәлдә тотороҡлолоҡто һаҡлап ҡалыу ҙа бик ҡыйын.
Бизнес-берләшмә йыш ҡына бюрократия баҫымына зарлана. Йәмғиәттең бизнесҡа ыңғай мөнәсәбәте бындай баҫымдан иң яҡшы яҡлау сараһы була ала, тип ышанам, сөнки ул саҡта бөтә йәмәғәт көстәре – партиялар ҙа, профсоюздар ҙа, киң мәғлүмәт саралары ла – бизнес яғында буласаҡ.
Һәр тармаҡта ла иртәгәнән башлап эш хаҡын арттырып булмаясағы аңлашыла. Беҙҙә байтаҡ предприятиелар рентабеллелек сигендә эшләй. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, эш хаҡын арттырыу буйынса эште көсәйтергә кәрәк.
Коллегалар.
Республикаға оҙайлы тотороҡло үҫеш перспективаларын гарантиялау өсөн хәл итергә кәрәкле иң мөһим проблемаларҙың береһе – ул ауыл хужалығының һөҙөмтәлелеген арттырыу. Аҙыҡ-түлеккә донъя хаҡтары даими үҫә. Был мәсьәләлә тышҡы баҙарҙарға бойондороҡлолоҡ конкуренцияға һәләтебеҙҙе етди сикләй. Бынан тыш, Башҡортостан халҡының 40 проценты самаһы ауылда йәшәүен дә онотмайыҡ.
Был йәһәттән алда комплекслы эш тора. Әлегә тәү сираттағы проблемалар һәм аҙымдар хаҡында әйтеп үтәм.
Бөгөн ауыл хужалығы предприятиеларындағы төп фондтарҙың ни бары 10-15 проценты ғына тейешенсә теркәлгән һәм милек итеп рәсмиләштерелгән. Ошо 10-15 процент ҡына баҙар әйләнешенә индерелгән. Ҡалған 85 процент йәлеп ителмәгән.
Шул уҡ ваҡытта беҙҙең ауыл хужалығы предприятиеларына аҡса һалырға әҙер булған инвесторҙар байтаҡ. Һуңғы ярты йылда улар менән бик күп һөйләшеүҙәр үткәрелде. Эште башлау өсөн объекттарға милек хоҡуғын тейешенсә рәсмиләштерергә кәрәк. Муниципалитеттарға һәм республика Хөкүмәтенә ошо эште әүҙемләштереү зарур.
Артабан. Билдәле булыуынса, ауыл хужалығы продукцияһының ҙур өлөшөн ауыл халҡы шәхси ярҙамсы хужалыҡтарында етештерә. Ошондай ваҡ ауыл хужалығы етештереүселәрен берләштереүсе структуралар юҡ тиерлек йәки бик аҙ. Ошо йүнәлештә эште башларға кәрәк. Муниципалитеттар ошондай предприятиеларҙы ойошторорға йәиһә ауыл халҡынан артып ҡалған аҙыҡ-түлекте һатып алып, уларҙы эшкәртеүселәргә тапшырасаҡ предприятиелар асыуға булышлыҡ итергә тейеш.
Бынан барыһы ла отош ала. Крәҫтиәндәр «тере» аҡса эшләйәсәк, муниципалитеттар – табышлы предприятиеларға, эшкәртеүселәр һөт, ит, йәшелсә, йомортҡаны гарантиялы поставкалауға эйә буласаҡ. Республикала дөйөм алғанда ауыл хужалығы етештереүе үҫәсәк.
Ошо йүнәлештә эшләгәндә беҙгә ҡулланыусылар кооперацияһы, дөрөҫөрәге, уның ҡалдығы менән бәйле хәлгә төшөнөргә кәрәк. Был йәһәттән дә алда ярайһы уҡ күләмле эш тора.
Хөрмәтле коллегалар.
Властың, республика Хөкүмәтенең оҙайлы бурыстарының береһе – демографик үҫеште тәьмин итеү. Был йәһәттән тәүге уңыштар бар: сабыйҙар һаны икенсе йыл рәттән вафат булғандар һанынан юғарыраҡ. Тик әлегә күрелгән саралар менән генә проблеманы системалы хәл итеп булмаҫ, тип хәүефләнәм.
Был өлкәлә торлаҡ төҙөлөшөндәге хәл – «иң нескә урын». Хәтерегеҙгә төшөрәйем: Башҡортостан кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү буйынса ил төбәктәре араһында 56-сы урынды биләй. Шуныһы асыҡ: кешеләргә йәшәргә урын юҡ икән, республиканың тыуым күрһәткестәрен тамырынан үҙгәртеүгә өлгәшеүе лә икеле.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, төҙөлөш тармағындағы әлеге хәл ҡыуандырмай. 2010 йыл йомғаҡтары буйынса торлаҡ төҙөлөшө күләмдәренең кәмеүе 15 процент самаһы тәшкил иткән. Тәү сиратта был ер участкаларына бәйле хәл арҡаһында. Уларҙы төҙөүселәргә тапшырыу туҡталды тиерлек. Республикала ер етерлек, төҙөлөш ойошмаларын – эшһеҙ, ә кешеләрҙе торлаҡһыҙ ҡалдырырға хаҡыбыҙ юҡ. Проблеманы кисектермәҫтән хәл итергә кәрәк. Хөкүмәт ер ҡануниәтен үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәр эшләне. Улар эконом-класлы торлаҡ төҙөүгә участкалар бүлгәндә етди льготаларҙы күҙ уңында тота. Ошо закон проекты буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға бер нисә тәҡдим һәм төҙәтмә индерелеүен беләм. Депутаттарҙан уларҙы тикшереүҙе һорайым. Яҡын арала механизм булдырырға кәрәк. Уға ярашлы ысынлап та күмәк төҙөлөш алып барырға һәләтле ойошмалар, ниһайәт, ергә эйә буласаҡ.
Хәл итергә кәрәкле тағы ла ике принципиаль мәсьәлә бар.
Тәүгеһе – ул төҙөлөш участкаларын инфраструктура менән тәьмин итеү. Минеңсә, эконом-класлы торлаҡ төҙөгәндә был нигеҙҙә дәүләт иҫәбенә эшләнергә тейеш. Был сығымдарҙы тулыһынса төҙөүселәр иңенә һалырға ярамай, сөнки, ахыр сиктә, был һатып алыусылар кеҫәһенә һуға.
Икенсе бурыс – социаль ипотеканы үҫтереү. Быйыл бюджетҡа 450 миллион һум аҡса һалынды. Улар кредиттарҙың процент ставкаһы өлөшөн субсидиялауға бүленәсәк. Был ипотеканы граждандарыбыҙ өсөн уңайлыраҡ итергә тейеш.
Хөрмәтле коллегалар.
Йәмғиәттең ғәҙеллек дәрәжәһе аҙ яҡланған граждандарына мөнәсәбәте менән билдәләнә. Балаларға, пенсионерҙарға, инвалидтарға. Уларҙың тормошон еңеләйтеү өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләү – Хөкүмәттең мөһим бурысы. Киләһе биш йылда балалар баҡсалары төҙөүгә 9 миллиард һум аҡса бүленәсәк. Быйылдан башлап баланы уллыҡҡа алған ғаиләләргә «әсәлек капиталы»на тиң күләмдә аҡса түләнәсәк. Бөгөн ул 365 мең һумдан ашыу тәшкил итә. Аҙ аҡса түгел. Киләһе бер нисә йылда етем балаларға торлаҡ биреү проблемаһын хәл итергә тырышасаҡбыҙ. Әлегә был өлкәлә хоҡуҡ боҙоуҙар һәм етешһеҙлектәр бик күп. Ҡайһы бер муниципалитеттарҙа етемдәрҙе фатирҙарға сиратҡа ҡуймайҙар, улар урынына «үҙ кешеләрен» урынлаштыралар. Бындай хәл менән килешергә ярамай.
Бынан тыш, Хөкүмәт тарафынан етем балаларға интернаттан һуң булышлыҡ итеү программаһы раҫланды. Уларҙы уҡыуҙы тамамлағас та проблемалары менән яңғыҙ ҡалдырырға ярамай.
Пенсионерҙарҙың тормошон яҡшыртыу өсөн байтаҡ эштәр башҡарыу бурысы тора. Лайыҡлы ялға сыҡҡас, улар йыш ҡына онотолған һәм кәрәге ҡалмаған кешеләргә әүерелә. Киләһе ике йылда республика буйынса оло йәштәгеләр өсөн халыҡ университеты филиалдары асыласаҡ. Уларҙың эше 70-кә яҡын мәғариф учреждениеһы базаһында тормошҡа ашырыласаҡ. 2011 йылда социаль туризм программаһын тормошҡа ашырыуға 40 миллион һум самаһы аҡса бүленәсәк. Бынан тыш, мин республика ҡалаларының Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының «Ҡартлыҡ шатлыҡ булған ҡала» тип аталған программаһына ҡушылыуын ойошторорға күрһәтмә бирҙем. Ололар өсөн уңайлы ҡала мөхите булдырыу эшендә иң яҡшы донъя эшләнмәләрен һәм стандарттарын ҡулланырға кәрәк. Республика Рәсәйҙә ошо проектҡа ҡушыласаҡ тәүге төбәк буласаҡ.
Маҡсатҡа ярашлы эш алып барыу зарурлығы булған граждандарҙың тағы бер категорияһы – инвалидтар. Бөгөн хәҙерге ҡала йәки ауыл уларҙы үҙ итмәй. Инвалидтарға уңайлы булһын өсөн йыһазландырылған бинаны йәки транспорт сараһын ҡасан һәм ҡайҙа һуңғы тапҡыр күреүегеҙҙе хәтерегеҙгә төшөрөгөҙ әле. Моғайын, был сит илгә командировка ваҡытында булғандыр. Ошо хәлде яҡшыртыу өсөн «Асыҡ мөхит» айырым маҡсатлы республика программаһы тормошҡа ашырыла. Республика Хөкүмәте Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы базаһында инвалидтар өсөн социаль интеграцияның инновацион университет үҙәген ойоштороу буйынса проектты ла әүҙем үҫтерәсәк.
Хөрмәтле коллегалар.
Хөрмәтле депутаттар.
Әлеге йыл республикала Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы тип иғлан ителде. Үрҙә әйткән бурыстарҙың барыһы ла ошо тема юҫығында ҡаралырға тейеш. Тәү ҡарашҡа улар иҡтисади мәсьәләләр иҫәбенә инеп, милләт-ара мөнәсәбәттәр проблематикаһына ҡағылмаһа ла.
Асылда иһә улар бик тығыҙ бәйләнгән. Кешеләр үҙҙәренең төп ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмаһа: яҡшы эш хаҡы, фатир булмаһа, баланы балалар баҡсаһына урынлаштыра, отпускыға ҡайҙалыр бара алмаһа, уларҙа, әлбиттә, ғәҙелһеҙлек тойғоһо тыуа. Был тойғоноң намыҫһыҙ политикандар тарафынан еңел генә милләтселеккә һәм дошмансыллыҡҡа әүерелдерелеүе ихтимал. Уҙған йыл аҙағында Мәскәүҙә барыбыҙ ҙа бының нимәгә килтерә алыуын күрҙек.
Шуға күрә беҙ халҡыбыҙҙа, граждандарыбыҙҙа ғәҙелһеҙлек тойғоһо барлыҡҡа килмәһен өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тейешбеҙ.
Ҡабатлап әйтәм: был йәһәттән иң мөһиме – йәмғиәттең власҡа ышанысын тергеҙеү. Арабыҙҙа дөрөҫ, кешесә мөнәсәбәттәр булдырылһа, беҙ барлыҡ проблемаларҙы ла хәл итә аласаҡбыҙ. Сөнки уларҙы хәл итеү өҫтөндә беҙ бергәләп эшләйәсәкбеҙ.
Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосында төп герой былай ти: «Күпме йәшәйбеҙ, һәр саҡ көслө көсһөҙҙө ашай. Ошо яуыз йоланы юҡ итәйек».
Был – осраҡлы һүҙҙәр түгел, был – тарихи һүҙҙәр. Ғәҙел йәшәргә ынтылыу – граждандарыбыҙҙың ысын ынтылышы ул. Ошо хаҡта онотмаһаҡ, бөтә ниәттәребеҙ тормошҡа ашыр.
Ҙур рәхмәт! »


c: text/html

text:
Башҡортостанға биш ай эсендә 10 меңдән ашыу кеше күсеп килгән
10 600 кеше үҙенең элекке йәшәү урынын Башҡортостанға алмаштырған. Шул уҡ ваҡытта 12 300 кеше республиканан күсеп киткән. Башҡортостандың 26 меңдән ашыу кешеһе республиканың бер ауылынан икенсеһенә күскән. Был Башҡортостанстаттың республика халҡы миграцияһы тураһында һуңғы биш айға мәғлүмәте.
Даими йәшәү урынын алмаштырыуға бәйле миграция ағымы күләме (күсеп килгәндәр һәм киткәндәр) 2011 йылдың ғинуар-май айҙарына 75,7 мең осраҡ тәшкил итә.
Миграцион үҫеш Октябрьский һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларында, республиканың 19 муниципаль районында билдәләнгән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡорт академия драма театрында әҙәби-драматик кисә үтәсәк
Билдәле шағир һәм драматург Рафаэль Сафиндың тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған «Ерем моңо» исемле әҙәби-драматик кисә М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында 29 февралдә үтәсәк.
Билдәле шағир һәм драматург Рафаэль Сафинға 16 февралдә 80 йәш тулыр ине. Ул «Йәнбикә», «Ҡыр ҡаҙҙары», «Тилекәй» пьесалары авторы. Башҡорт академия драма театры уларҙы 70-се йылдарҙа сәхнәләштергән.
«Йәнбикә» поэмаһы – Сафинды драматург булараҡ танытҡан уның беренсе пьесаһы. Шағир булараҡ, Рафаэль Сафин башҡорт һәм рус телдәрендә 15-тән ашыу китап сығарған.
Белешмә өсөн. Рафаэль Сафин Ҡыйғы районының Йыланлы ауылында тыуған. А.М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Гәзит һәм журнал редакцияларында эшләй, Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары була. 1956 йылда уның тәүге йыйынтығы донъя күрә.


text:
1 сентябрҙә Шаһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға дәғүә итеүгә заявкалар ҡабул итеү тамамлана
1 сентябрҙә Шаһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға дәғүә итеүгә заявкалар ҡабул итеү тамамлана. Башҡортостан Журналистар союзы мәғлүмәттәре буйынса, 30 авгусҡа 11 заявка ҡабул ителгән.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Шаһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияны тапшырыу буйынса комиссия майҙа документтар ҡабул итеү тураһында иғлан иткәйне. Положениеға ярашлы, премиялар 2011 йылдың сентябренән 2012 йылдың авгусына тиклемге осорҙа донъя күргән журналистика өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәр өсөн журналистарға, шулай уҡ журналистар коллективтарына бирелә.
Комиссияға ҡарауға ебәрелгән әҫәрҙәргә республика, Рәсәй йәки сит ил баҫмаларында йәки электрон киң мәғлүмәт сараларында баҫтырылған, айырым китап итеп нәшер ителгән репортаждар, очерктар, документаль повестар һәм публицистик мәҡәләләр; теле- һәм радиотапшырыуҙар; фотоһүрәттәр серияһы инә.
БР Журналистар союзының яуаплы секретары Марат Саттаров хәбәр итеүенсә, киләһе аҙнала Шаһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға дәғүә итеүселәр исемлеге баҫтырыласаҡ.


text:
Төбәктә йәш журналистар фестивале үтәсәк
Башҡортостандың йәш журналистары фестивале 13-14 сентябрҙә республиканың Иглин районында үтә. Туғыҙынсы тапҡыр үткәрелгән фестиваль программаһында Ҡазан дәүләт университеты, Мәскәү матбуғат университеты, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы һәм «Башҡортостан Республикаһының Блогерҙар мәктәбе» вәкилдәренән оҫталыҡ дәрестәре, шулай уҡ түңәрәк өҫтәлдәр ҡаралған, тип хәбәр иттеләр БР Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Шулай уҡ журналистар өсөн ике конкурс ойошторола. «Сәйер кеше» тип аталған бәйгелә ҡатнашыу өсөн 10 сентябргә тиклем Өфө ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы, 13, 414-се бүлмә адресы буйынса урынлашҡан БР Журналистар союзына ҡыҙыҡлы кешеләр тураһында материал ебәрергә кәрәк. «Район-ара ижади берләшмә презентацияһы» исемле конкурста ҡатнашыу өсөн журналистарға был ойошмаларҙың эшмәкәрлегенә бәйле фотоһүрәттәр алып килеү зарур.
Һәр редакция фестивалгә 35 йәшкә тиклемге бер журналисты ебәрә ала, тип хәбәр иттеләр республиканың Журналистар союзынан.
Сара тураһында тулыраҡ мәғлүмәт http://сжрб.рф/ сайтында урынлаштырылған.


text:
Башҡорт режиссерының спектакле йәш режиссерҙарға ярҙам итеү буйынса бөтә Рәсәй конкурсында еңеү яуланы
ӨФӨ, 2015 йыл, 24 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡорт режиссеры Айҙар Зарипов Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы йәш режиссерҙарға ярҙам итеү буйынса ойошторолған конкурстың 20 еңеүсеһе исемлегенә инде. Уның «Мөхәббәт һәм гамма» (Ҡырмыҫҡа иләүе) спектакле иң яҡшыларҙың береһе тип табылды. Спектакль киләһе миҙгелдә Салауат дәүләт башҡорт драма театры сәхнәһендә ҡуйыласаҡ.
Конкурста ҡатнашыу өсөн бөтәһе 55 ғариза тапшырылған. Тауыш биргәндә бәйгелә беренсе тапҡыр ҡатнашыусы, балалар өсөн спектаклдәр ҡуйыусы йәш режиссерҙарға, шулай уҡ төбәк һәм бәләкәй ҡалаларҙың театрҙарында күрһәтелгән сәхнә әҫәрҙәренә өҫтөнлөк бирелгән.
Айҙар Зарипов — актер, режиссер, заманса драматургия һәм режиссура буйынса республика семинар-лабораторияһында ҡатнашыусы. «Мөхәббәт һәм гамма» пьесаһын йәш драматург Дамир Йосопов яҙған. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2014 йылдан Заманса драматургия үҙәге Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы һәм Театр эшмәкәрҙәре союзы булышлығында заманса драматургия һәм режиссура буйынса республика семинар-лабораторияһын үткәрә.


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда йорттарҙы капиталь ремонтлауға иғәнәләрҙе йыйыу кимәле 90 проценттан артҡан
Башҡортостанда 2017 йылдың тәүге алты айында күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт уҙғарыуға иғәнәләрҙе йыйыу былтырғы күрһәткестәрҙән уҙып киткән һәм 90,9 процентҡа еткән. Бер йыл элек капиталь ремонтҡа түләүҙәрҙе йыйыу 86,3 процент тәшкил иткән.
2017-2019 йылдарға билдәләнгән ҡыҫҡа ваҡытлы план буйынса, быйыл капиталь ремонтҡа торлаҡ хужаларының иғәнәләре иҫәбенән һәм урындағы бюджеттан 3 миллиард һум йүнәлтеү һәм 1202 күп фатирлы йортто йүнәтеү күҙаллана.
Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығының коллегия ултырышында билдәләүҙәренсә, Төбәк операторы алдында хәҙер 15 сентябргә ҡәҙәр ҡыйыҡтарҙы, йорттарҙың тышын, үҙәк йылытыу системаларын капиталь ремонтлау буйынса бөтә миҙгел эштәрен тамамлау бурысы тора.
Бынан тыш, Төбәк операторына халыҡ менән мәғлүмәт-аңлатыу эштәрен әүҙем рәүештә дауам итергә, түләмәүселәр менән эште көсәйтергә, капиталь ремонтҡа иғәнәләрҙе ваҡытында түләүҙе тәьмин итергә һәм тотош 2017 йылға иғәнәләрҙең йыйыу кимәлен 90 проценттан арттырырға ҡушылған.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
Бал ҡортоноң бейеүе ни аңлата?16-01-2018, 00:03 // Ҡырағай мөхит // Баҫып сығарырға
Әлбиттә, бер бал ҡорто бөтә ғүмере буйына ла был тиклем эште башҡара алмай. Ул ни бары 30-35 көн йәшәй. Бер эш көнөндә сәғәтенә 6,5 километр тиҙлек менән осоп, яҡынса ете мең сәскәгә ҡуна.
Уның бөтә ағзалары ошолай нектар йыйыу өсөн ҡулайлашҡан: махсус щеткалар һәм артҡы аяҡтарында кәрзиндәр, унда ул һеркәләрҙе йыя ла икенсе урынға күсерә. Хатта ҡатмарлы сигнал биреү ағзаһы балға бай сәскәләр үҫкән урын хаҡында хәбәр итеп тора.
Шулай итеп, бал ҡорттары йәй буйы эшләй, йыйған запастары, ғәҙәттә, кәрәк булғандан күберәк булып сыға: үҙҙәренә лә, кешеләргә лә етә. Шулай уҡ бал ҡорттарының ояға ҡайтҡас та уның тирәһендә осоуын, йәғни “бейей башлауҙары”н күреүселәр бар. Был бейеүҙең мәғәнәһен ғалимдар яңыраҡ асыҡлаған. Бейеүҙең характерына ҡарап, “разведчик” бал ҡорттарының ҡайҙа, ниндәй алыҫлыҡта сәскәләрҙең күплеге хаҡында хәбәр итеүен билдәләгәндәр.
Бал ҡорттарының геүләүе лә билдәле бер мәғәнәгә эйә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 288
МИНЕРАЛЬ ҺЫУ ЯТҠЫЛЫҠТАРЫ, гидравлик яҡтан бер‑береһенә бәйле булған ярыҡ‑юлаҡ системаларының һәм ҡатлам коллекторҙарының сикләнгән майҙанлы өлөштәре, уларҙың сиктәрендә гидрогеол. факторҙарҙың йоғонтоһо аҫтында минераль һыуҙарҙы курорттарҙа файҙаланыу һәм шешәләргә тултырыу сәнәғәте өсөн һайлап алыуға уңайлы шарттар булдырыла. БР‑ҙа М.һ.я. төп өлөшө Көнсығыш Рәсәй ҡатмарлы бассейны һәм Урал алды ҡатмарлы бассейны сиктәрендә урынлашҡан (ҡара: карта). Дауалауға һәм эсергә яраҡлы һыуҙарҙың запасы аҫҡы һәм өҫкө пермь һыулы комплекстарынан торған бассейндарҙың өҫкө ҡатына тура килә. Иң ҙур ресурстары пермдең өфө ярусы соликамск горизонтының һәм көңгөр ярусы ирен горизонтының һыулы карбонатлы гипс ҡатламдарында тупланған. Тәбиғи ресурстарҙың модуле 3—3,7 л/с•км2 етә. Бальнеологик тәғәйенләнешле һыуҙар бассейндың аҫҡы (көңгөр аҫты) ҡатына тура килә, һыуҙың мул булыуы аҫҡы пермдең, урта һәм өҫкө карбондың карбонатлы әселе‑әртә тоҡомдарына хас. Шулай уҡ ҡара: Минераль һыу сығанаҡтары.
Р.Ф.Абдрахманов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов
Карта: Минераль һыу ятҡылыҡтары


text:
Ҡәҙерле дуҫтар! 2018 йылдың икенсе ярты йыллығына гәзит-журналдарға ваҡытынан алда яҙылыу дауам итә. Акция 31 мартҡа тиклем бара, өлгөрөргә тырышығыҙ. Ни өсөн тигәндә, әле арзаныраҡ хаҡҡа яҙыла алаһығыҙ. Һуңынан хаҡтарҙың артыуы көтөлә. Әле ваҡыт яғы ла иркенерәк. Уҡыу йылы аҙағы етһә, мәшәҡәттәр күбәйә, имтихандарға әҙерлек башланып, гәзиткә яҙылыу онотолоп торола. Шуға ла был мөмкинлектән файҙаланып …
Continue reading ‘Арзан хаҡҡа яҙылып ҡал!’ »
Һай, үҙебеҙҙең башҡорт ҡыҙҙары! Мәскәүгә барып та бөтәһен һоҡландырып ҡайталар. Уҙған аҙнала «Тауыш. Балалар» поектында ҡатнашыусы яҡташыбыҙ Наҙгөл Отузованың сығышын ғорурланып, хайран ҡалып ҡараныҡ. Салауат районының Янғантау ауылынан 14 йәшлек ҡыҙ итальян телендә «Адажио» композицияһын башҡарҙы. Ул йырлай башлау менән жюри ағзаларының барыһы ла ҡыҙыл төймәгә баҫып, йәш йырсыға йөҙҙәре менән боролдо һәм йырҙың аҙағынаса …
Continue reading ‘Янғантауҙан бит ул!’ »
Декабрҙә Баймаҡ ҡалаһының бер мәктәбенә IV синыф уҡыусыларының олимпиадаһына барғайныҡ. Тиҫтерҙәребеҙҙең яҡты, йылы бинала рәхәтләнеп белем алыуҙарын күреп, бер аҙ көнләшеп тә ҡуйҙыҡ. Эх, Күсей мәктәбендә лә шулай заманса шарттар булһа ине, тип хыялланып ҡайттыҡ. Беҙҙең теләктәребеҙҙе ишеткәндәй, «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһында ауыл халҡы ҡатнашырға ҡарар итте. 1988 йылда төҙөлгән мәктәбебеҙгә ремонт талап ителә, балалар …
Continue reading ‘Яңы тәҙрәләр кәрәк!’ »
Синыфыбыҙ менән Матбуғат йортона барабыҙ, тигән хәбәрҙе ишеткәс, ҡыуанысымдың сиге булманы. Күп йылдар Өфөлә йәшәп тә, ҡала уртаһындағы ошо мөһабәт бинала булырға тура килмәгәйне. Был сәйәхәтте гимназиябыҙҙың башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Альбина Хәсән ҡыҙы Кайбышева ойошторҙо.
Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә Сибайҙың Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейында шаяндар һәм тапҡырҙар турниры үтте. Унда ҡаланың ун мәктәбенән командалар ҡатнашты. Был уйын ғына түгел, ә туған телебеҙҙең байлығын, шаянлығын, матурлығын, нескәлеген күрһәтеү сараһы булды. Ярышта ҡатнашыусы һәр кем һәм бәйгенең һәр тамашасыһы туған телде ниңә төптән өйрәнергә, һаҡларға кәрәклегенә тағы бер тапҡыр инанғандыр, тип …
Continue reading ‘Сибайҙа – башҡортса КВН’ »
Ишембай районының Иҫәкәй ауылынан төньяҡ-көнсығышта, биш-алты саҡрым алыҫлыҡта, Ыласынташы тигән бейек тау бар. Ярһыу Рәүҙәк тулҡындарының ҡая-таштарға бәрелә-бәрелә йүгергәндәрен күҙәткән меңйәшәр Ыласынташы тауы яланғас түбәһендәге сал ҡылғандарҙы ел ҡыштырлатҡанға һиҫкәнеп китте. Тирә-яҡтағы үҙен уратып баҫҡан тауҙар араһында иң олоһо ла, иң бейеге лә – ул. Инде меңәр йылдар буйы тәбиғәттең, ерҙең ышаныслы һаҡсыһы булып торған …
Continue reading ‘Хәтирәләр һаҡлай таштары’ »
Ҡояш көндән-көн нығыраҡ ҡыҙҙыра. Тышта рәхәт, йылы. Яйлап ҡарҙар ирей. Көндәр оҙоная. Оҙаҡламай ағастар бөрөләнер, ҡоштар йылы яҡтан ҡайта башлар. Бар тәбиғәт ҡышҡы тәрән йоҡоһонан уянасаҡ. Этебеҙ Муйнаҡҡа ла күңелле. Ул ҡоштарҙың осҡанын күҙәтә. Әллә күҙҙәре ҡыҙамы икән? Ҡанаттарым булһа, мин дә осор инем, тип уйлай шикелле. Юҡҡа борсолма, маъмай, ерҙә лә бик рәхәт бит …
Continue reading ‘Яҙ, яҙ килә!’ »
Тышта ап-аҡ, иртәнсәк ағастарға бәҫ һырыһа, бөтә тәбиғәт аҡ шәлгә төрөнгән кеүек матур ғына була. Ҡыш, моғайын, балаларҙың иң яратҡан миҙгелелер. Бала-саға геү килеп сана, саңғы шыуа, конькиҙа йөрөй, ҡарҙан төрлө һындар әүәләй.
Тәбиғәт беҙҙең яҡлауыбыҙға, һаҡлауыбыҙға ныҡ мохтаж. Ә ул үҙе бер нәмәһен дә йәлләмәй бирә, иң ҡиммәтле байлығыбыҙ булып тора. Кеше – тәбиғәт балаһы, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Ысынлап та, ул халыҡтың тормошонда бик ҙур роль уйнай. Сылтырап аҡҡан йылға тауышы бер аҙға тынысландырһа, мәғрур баҫып торған тауҙар, ҡаялар – көс, урмандарҙың шаулауы сафлыҡ, иркенлек хистәрен …
Continue reading ‘Ярҙам итәйек!’ »
Ҡыш – беҙҙең яҡта ҡалған ҡоштар өсөн бик ауыр миҙгел. Уларҙың күбеһе аслыҡтан үлә. Ҡоштарҙы сатлама һыуыҡтан һаҡлау өсөн беҙҙең мәктәптә «Тағараҡ» экологик акцияһы үткәрелде. Мәктәптең дөйөм линейкаһында «Йәш урмансылар» түңәрәге етәксеһе Әлфирә Әхмәт ҡыҙы Азаматова уҡыусыларға ҡышлаусы ҡоштар хаҡында мәғлүмәттәр биреп, уларға ярҙам итергә өндәне. Шулай уҡ түңәрәккә йөрөүсе Ынйы Йәғәфәрова һәм мин ҡанатлы …
Continue reading ‘Барлығы – 38 тағараҡ!’ »


text:
Яңы йыл каникулдарында һәр һыйырҙан тәүлегенә 7,9 кг һөт һауылған
Башҡортостанда яңы йылдың тәүге аҙнаһында һәр һыйырҙан тәүлегенә 7,9 кг һөт һауып алынған. Был уҙған йылдың ошо уҡ осорона ҡарағанда 300 грамға күберәк. Аграр ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 30 райондың малсылары былтырғыға ҡарағанда һөт етештереүҙе арттырған. Тәүлегенә иң юғары һауым — Саҡмағош районында — көнөнә 13,3-әр кг. Дүртөйлө, Ауырғазы, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Стәрлетамаҡ, Тәтешле һәм Өфө райондарында һәр һыйырҙан 10 килограмдан ашыу һөт һауыла.
Ғинуарҙың тәүге көндәренән алып Башҡортостан буйынса тулайым һауым 33299 тоннаны тәшкил иткән, шуларҙан 10979 тоннаһы – ауыл хужалығы предприятиеларына, ҡалғандары шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға тура килә. Дүртөйлө, Илеш, Стәрлетамаҡ һәм Саҡмағош малсылары йыл башынан алып 500 тоннанан ашыу һөт һауған.


text:
Фото:
Баш ҡалаға Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич килде
Фото:
16 майҙа Өфөгә Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич килде. Өфө аэропортында уны Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡаршы алды.
17 майҙа Михаил Бабич II «Ҙур химия» халы-ара форумын асыу тантанаһында ҡатнаша. Форумға Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер субъект башлыҡтары, сит ил вәкилдәре, фән һәм бизнес-берләшмә вәкилдәре саҡырылған.
Ошо уҡ көндө Михаил Бабич Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенә, «Биатлон» спорт-сәләмәтләндереү комплексына һәм спорт мәктәп-интернатына барырға планлаштыра, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Йорттарға капиталь ремонт үткәреүгә Башҡортостан өҫтәмә рәүештә 72 млн һумдан ашыу аҡса аласаҡ
Федераль Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ фондын реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды Идараһы 5 июндә Башҡортостандың 2012 йылда күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт үткәреү һәм граждандарҙы авария хәлендәге йорттарҙан яңыһына күсереү өсөн финанс ярҙамы алыуға заявкаһын хупланы.
Федераль ведомствонан хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ фондын реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фондынан 72,55 млн һум аҡса аласаҡ. Төбәк өҫтәп финанслау тәртибендә 36,96 млн һум бүлергә тейеш. Был средстволар ике күп фатирлы йортта капиталь ремонт үткәреүгә һәм 11 авария хәлендәге йорттарҙа йәшәүселәрҙе икенселәренә күсереүгә йүнәлтеләсәк. Был программаларҙы тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһендә 334 кеше йәшәү шарттарын яҡшыртасаҡ.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, 2008-2012 йылдарҙа Башҡортостанға күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт үткәреү һәм граждандарҙы авария хәлендәге йорттарҙан яңыһына күсереү программаларын тормошҡа ашырыу өсөн Фонд средстволары иҫәбенән 10,67 млрд һум бүленде. Өҫтәп финанслау тәртибендә төбәк 4,18 млрд һум өҫтәне. Был аҡсалар 214773 кеше йәшәгән 1170 күп фатирлы йортта капремонт үткәреүгә, шулай уҡ 591 авария хәлендәге торлаҡта йәшәгән 15735 кешегә яңы йорттарҙан фатир биреүгә йүнәлтелде.
Бөгөн Дәүләт корпорацияһы тағы бер нисә төбәктең заявкаһын хупланы. Улар араһында Адыгея Республикаһы, Омск, Кемерово, Новосибирск һәм Иркутск өлкәләре бар.


text:
Фото:
Башҡортостан яҙыусылары Василий Шукшин миҙалы менән бүләкләнде
Фото:
ӨФӨ, 2014 йыл, 19 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Алик Шакиров/.
Билдәле актер, режиссер һәм яҙыусы Василий Шукшиндың тыуыуына 85 йыл тулыу айҡанлы Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Алтай крайы хакимиәте 2014 йылды Шукшин йылы тип иғлан итте һәм иҫтәлекле юбилей миҙалын булдырҙы.
16 декабрҙә Рәсәй Яҙыусылар союзында юғары ижади ҡаҙаныштары һәм Василий Шукшиндың ижадын пропагандалаған өсөн артистар, режиссерҙар һәм яҙыусыларҙы бүләкләү тантанаһы уҙҙы.
Алтын миҙал Валентин Распутин, Лидия Федосеева-Шукшина, Леонид Куравлев, Николай Губенко, Юрий Поляков, Александр Проханов, «Ҡыҙыл балан»ды ҡытай теленә тәржемә иткән профессор Бай Сы Хун менән бер рәттән Башҡортостан яҙыусыларына ла — Аксаков фонды рәйесе, Халыҡ-ара славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте вице-президенты, Рәсәй Яҙыусылар союзы секретары Михаил Чвановҡа һәм сәйәхәтсе, яҙыусы, Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе Камил Йыһаншинға тапшырылды.


text:
Республикала беренсел һәм икенсел торлаҡтың хаҡы 51,1 һәм 54,9 мең һум тәшкил иткән Фото: Олег Яровиков
Республикала беренсел һәм икенсел торлаҡтың хаҡы 51,1 һәм 54,9 мең һум тәшкил иткән
Республикала беренсел һәм икенсел торлаҡтың хаҡы 51,1 һәм 54,9 мең һум тәшкил иткән Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда торлаҡҡа хаҡтар төштө. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2015 йылдың III кварталында беренсел торлаҡтың квадрат метрының хаҡы — 51,1 мең, икенсел торлаҡтың 54,9 мең тәшкил иткән. Ошо йылдың II кварталында «беренсел» — 51,7 мең (III кварталда 0,7 процентҡа кәмегән), «икенсел» 55,7 мең һум (2,2 процент) торған.
2013 йылдан республикала торлаҡ баҙарындағы хаҡтарҙың динамикаһы Башҡортостанстат сайтында бирелгән.


text:
Ҡырымдың Белогорск районында һабантуй 12 июндә үтәсәк
БР мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары Валентина Латипова етәкселегендәге Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы делегацияһы Ҡырым Республикаһының Белогорск районында эш сәфәре менән булып ҡайтты. Бының тураһында министрлыҡтың рәсми сайты хәбәр итә.
Райондың матди-техник базаһы һәм учреждениеларҙың эше менән танышыу, мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеларына практик һәм методик ярҙам күрһәтеү сәфәрҙең маҡсаты булып торҙо.
Эшсе төркөм составына Башҡортостан Республикаһы Милли музейы генераль директоры Ғәли Вәлиуллин, Республика уҡыу-методик үҙәге директоры Лариса Марешова, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайы директоры Алмаз Сәйетов, Республика халыҡ ижады үҙәгенең бүлек начальнигы Эльмира Йәмлеханова, БР Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана директоры урынбаҫары Әлиә Фәтхетдинова инде.
Ҡырым Республикаһының Белогорск районында делегация Белогорск ҡалаһында мәҙәни-ял итеү тибындағы учреждениеларҙа, китапханаларҙа, музейҙар һәм балалар сәнғәт мәктәптәрендә, Зөйә ҡасабаһында, Бай, Васильевка, Сейәле, Ҡырым Розаһы ауылдарында булды, шулай уҡ «Карачоль» грек мәҙәни-этнография үҙәген ҡараны. Бөтә мәҙәниәт учреждениеларында ҡунаҡтарға район халҡының иң сағыу сығыштарын күрһәттеләр.
Делегация ағзалары мәҙәни-ял итеү учреждениелары, китапханалар, музейҙар, балалар сәнғәт мәктәптәре һәм музыка мәктәптәре эше буйынса семинарҙар үткәрҙе. Ҡырым коллегаларына федераль ҡануниәт шарттарында ведомство ҡарамағындағы учреждениеларҙың эшен ойоштороу тураһында һөйләнеләр, документтар менән эш итеүҙә төп алымдарҙы аңлаттылар, Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеларының эш тәжрибәһен күрһәттеләр. Башҡортостан делегацияһы вәкилдәре семинарҙа ҡатнашыусыларҙың күпләгән һорауҙарын яуап бирҙеләр, мәҙәниәт учреждениелары араһында профессиональ хеҙмәттәшлек пландарын билдәләнеләр.
Белогорск районы хакимиәте менән эш визиты барышында Белогорск районында 12 июндә һабантуй байрамын ойоштороу һәм үткәреү мәсьәләләре тикшерелде. Һабантуйҙы ойоштороуҙа шулай уҡ Ҡырымдың Республика татарҙар һәм башҡорттар федерацияһы ҡатнашасаҡ.
Белогорск районы халҡы хеҙмәттәшлекте киңәйтеүгә ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай.


text:
“Зөлфирә апай! Ни өсөн һеҙ үҙегеҙҙең әҫәрҙәрегеҙҙә тормоштоң һәр ваҡыт гел кире күренештәрен генә һүрәтләйһегеҙ? Эскелек, етемлек, хыянат, ғаиләләге ығы-зығы…Ошоларҙан былай ҙа күп уҡыусылар арыған. Ул бик ауыр тема”. Ошондай һорауҙар менән китап уҡыусылар Башҡортостан яҙыусылар союзы ағзаһы, яҡташбыҙ Бөрйән-Йылға ҡыҙы Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваға йыш мөрәжәт итәләр.
Район китапханаһы тарафынан ойошторолған “Башҡорт китаптары” аҙналығы сиктәрендә Йылым һәм Йомаш ауылында үткәрелгән осрашыуҙарҙа ла тап ошондай һорауҙар яңғыраны. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына хас булған мөләйемлек, сабырлыҡ менән Зөлфирә: “Үкенескә ҡаршы, тормош гел байрамдарҙан һәм бәхеттән генә тормай шул. Халҡыбыҙҙың фажиғәһенә әйләнгән кире күренештәр менән һәр кем үҙенсә көрәшергә тейеш, тип уйлайым. Биш баламды ашатып –эсереп, тынысландырып йоҡларға һалғас, һаҡ ҡына өҫтәл артына ултырып, нәҙек кенә ҡәләмем менән мин дә ошо көрәшкә тотонам. Үҙемдең яҙмаларым , кисерештәрем, йән әрнешем, кешеләр күңеленә барып етер, уйландырыр, ә бәлки кемделер ошо бәләнән йолоп ҡалыр тип өмөтләнәм. Илһам ҡошо миңә тетрәнеүҙәр, донъяның ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрен еңеп, сағыу ҡояш аша килә. Минең яҙғандарымды уҡығанығыҙ, китап менән ҡыҙыҡһынғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт”- тине ул.
Йылым ауылында үткән осрашыу мәсеттә сәй табыны менән башланды. Ауылдың аҡ күңелле ағинәйҙәре мәсет йортон ысын мәғәнәһендә иман, изгелек һәм мәрхәмәтлелек йортона әйләндергәндәр. Ундағы бөхтәлек, таҙалыҡ, йылылыҡ Йылымға килгән һәр кемде хайран ҡалдыра һәм үҙенә тартып тора. Ауылда яңы ғына асылған мәҙәниәт һәм мәғариф комплексы һәр кемдең күңелендә киләсәккә сикһеҙ ышаныс уята. Зауыҡ менән биҙәлгән мәктәптә балалар кинәнеп белем ала. Комплекста шулай уҡ китапхана , клуб, фельдшер-акушер пункты урынлашҡан. Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева ошо йортто кинәнес менән ҡарап сыҡты, яҙыусы менән осрашыу уҡыусы балаларға ла бик оҡшаны. Улар яҙыусының төрлө йылдарҙа яҙылған шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе. Алып барыусылар китапханасы Дилә Урал ҡыҙы һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Ғәлиә Рифғәт ҡыҙы был осрашыуҙы бик йәнле итеп алып барҙылар , бөтә күңелен биреп яҙыусының ижадын китап уҡыусыларға еткерҙеләр.
Мәктәп директоры Зилә Риза ҡыҙы Мостафина яҙыусыға бөтә ауыл исеменән оло рәхмәтен белдерҙе. Ауылдың дәртле ағинәйҙәре лә Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙының күңеленә хуш килде. Улар был осрашыуға Бөрйән Йылғанан ҡыҙын күрергә тип килеп еткән әсәһе Заһира апайға үҙҙәренең әхирәттәрсә ҡыуаныуын белдерҙеләр, “Бигерәк матур бала тәрбиәләгәнһең, ” -тип арҡаһынан ҡаҡтылар.
Шул уҡ көндә ошондай осрашыу Йомаш ауылында дауам итте. Ауыл китапханасыһы Әлфиә Сәмиғулла ҡыҙы , ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе Гөлсинә Йәноҙаҡ ҡыҙы, уҡытыусылар ошо осрашыуҙы йәнле, фәһемле итеп үткәреү өсөн бик күп көс һалғандар. Был осрашыуҙарҙы үҙенең моңло йыры менән Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рауил Харрасов йәмләне.
Тышта ҡар ҡатыш ямғыр яуа, көҙгө болоҡһоу көн… Осрашыуҙан күңеленә йылы алып, йыр-моң, шиғырҙар тыңлап илһамланған әҙәбиәт һөйөүсөләр өйҙәренә ашыға. Өмөт менән, ныҡлыҡ менән, рух ныҡлығы менән… Сөнки кешеләргә кеше булыр өсөн, йәшәр өсөн күңел йылыһы, иртәгеһенә ышыныс һәм яныңда үҙең кеүек изгелеккә, матурлыҡҡа ышанған кешеләр барлығын тойоу бик кәрәк. Сөнки изгелек, иман һәр ваҡыт еңәсәк һәм еңергә тейеш. Тормош законы шул тиклем ҡатмарлы һәм шул тиклем ябай….


text:
Готфрид Лейбниц
Готфрид Вильгельм Лейбниц (нем. Gottfried Wilhelm Leibniz; 1646 йылдың 1 июле — 1716 йылдың 11 ноябре) — немец математигы һәм фәйләсуфы. Математика һәм фәлсәфә тарихында оло урын биләй.
Лейбниц Исаак Ньютондан айырым сикһеҙ бәләкәй һандар менән иҫәпләмәләрҙе һәм уларға нигеҙләнеп, дифференциаль иҫәпләмә һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе керетә. Ул шулай уҡ цифрлы иҫәпләү машиналарының нигеҙен тәшкил иткән икешәрле һандар системаһын камиллаштыра.
Фәлсәфә өлкәһендә Лейбниц Рене Декарт һәм Бенедикт Спиноза менән бер рәттән, XVII быуаттағы рационализм ағымын яҡлап сығыусы ғалимдарҙың береһе була. Лейбниц шулай уҡ физикаға һәм технологияға ҙур өлөш индерә, ул башлап ҡулланған тамғалар һуңынан фәлсәфә, ихтималлыҡ теорияһы, биология, медицина, геология, психология, тел ғилеме, һәм компьютер фәндәре өлкәләрендә киң файҙаланыла.
- 1 июлдә тыуғандар
- 1646 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 14 ноябрҙә вафат булғандар
- 1716 йылда вафат булғандар
- Германияла вафат булғандар
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса математиктар
- Германия математиктары
- XVII быуат математиктары
- XVIII быуат математиктары
- Алфавит буйынса физиктар
- Германия физиктары
- XVII быуат физиктары
- XVIII быуат физиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Алфавит буйынса философтар
- Немец фәлсәфә мәктәбенең философтары
- Германия философтары
- XVII быуат философтары
- XVIII быуат философтары
- Шәхестәр:Этика
- Алфавит буйынса юристар
- Алфавит буйынса уйлап табыусылар
- Алфавит буйынса тарихсылар
- Германия тарихсылары
- Алфавит буйынса тел белгестәре
- Натурфилософтар


text:
Дмитрий Медведев Мортаза Рәхимовты Еңеү көнө менән ҡотланы
Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимовты Еңеү көнө менән ҡотланы. Дәүләт башлығының телеграммаһында шулай тиелә:
"Хөрмәтле Мортаза Ғөбәйҙулла улы!
Һеҙҙе Бөйөк Еңеүҙең 64 йыллығы менән ҡотлайым! Был байрам берҙәмлеге, ватансылығы һәм Тыуған илгә тоғролоғо менән һәр саҡ көслө булған халҡыбыҙҙың героик батырлығы символына әүерелде. Йыл һайын 9 май көнө беҙ азатлыҡ һәм тыныслыҡ бүләк итеүселәрҙең, фронтта һәм тылда көрәшеүселәрҙең, һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа илде аяҡҡа баҫтырыусыларҙың барыһын да ихтирам менән иҫкә алабыҙ.
Фронтовиктарҙың батырлығы һәм ҡаһарманлығы быуындарҙың рәхмәтле хәтерендә мәңге һаҡланыр.
Һеҙгә һәм яҡындарығыҙға яңы уңыштар, ныҡлы һаулыҡ һәм именлек теләйем.
Д.А. Медведев".
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимовты Еңеү көнө менән шулай уҡ Рәсәй Хөкүмәте Pәйесе Владимир Путин ҡотланы:
"Хөрмәтле Мортаза Ғөбәйҙулла улы!
Һеҙҙе Еңеү көнө менән ҡотлайым.
Ошо ысын мәғәнәһендә бөтә халыҡ байрамы дәүләтебеҙ тарихында, Рәсәй граждандарының бөтә быуындары йөрәгендә айырым урын биләй. Ғорурлыҡ һәм шатлыҡ, ҡайғы кисереү һәм юғалтыуҙарҙан бөтмәҫ һыҙланыуҙар хисе бергә тупланған унда.
Ул героик йылдар, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың һәм тыл эшсәндәренең тиңһеҙ батырлығы хаҡындағы иҫтәлек беҙҙе һәр саҡ берләштерәсәк, әхлаҡи көс һәм ватансылыҡ сығанағы булып хеҙмәт итәсәк.
Һеҙгә уңыштар, бәхет теләйем, изгелектәр юлдаш булһын.
В.В. Путин".
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы Рәйесе Сергей Мировтың телеграммаһында шулай тиелә:
Хөрмәтле Мортаза Ғөбәйҙулла улы!
"Һеҙҙе дәүләтебеҙҙең героик йылъяҙмаһына мәңгелеккә яҙылған байрам — Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының Еңеү көнө менән ҡотлайым.
Ошо һоҡланғыс көндө беҙ бөтә ветерандарға — Тыуған илебеҙҙең азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған һалдаттарға, партизандарға һәм подпольщиктарға, тыл эшсәндәренә ихтирам күрһәтәбеҙ. Беҙ тап совет халҡының кешелекте фашизм ҡоллоғонан азат итеүгә хәл иткес ҙур өлөш индереүен хәтерҙә тотабыҙ. Бөйөк Еңеү рәсәйҙәрҙең әлеге быуыны өсөн рухи берҙәмлек һәм татыулыҡтың сағыу өлгөһө булып тора.
Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ, именлек, тыныс һәм бәхетле киләсәк теләйем.
С.М. Миронов".
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов исеменә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 64 йыллығы айҡанлы ҡотлауҙарҙы шулай уҡ РФ Президенты Хакимиәте Етәксеһе Сергей Нарышкин, РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары Игорь Сечин, РФ Хөкүмәте аппараты етәксеһе Сергей Собянин, БДБ башҡарма комитеты рәйесе Сергей Лебедев ебәрҙе.
Еңеү көнө менән БР Президенты Мортаза Рәхимовты федераль министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре, Рәсәй Федерацияһы субъекттары башлыҡтары, хәрби начальниктар, күренекле йәмәғәт һәм сәйәсәт эшмәкәрҙәре, эре сәнәғәт предприятиелары һәм финанс компаниялары етәкселәре һәм башҡалар ҡотланы.
Телеграммалар килеүен дауам итә.


text:
Күп балалы ғаиләләрҙең торлаҡ мәсьәләһен хәл итеүгә 60 миллион һумдан ашыу аҡса тотонолдо
Былтыр Башҡортостанда күп балалы ғаиләләргә ярҙам итеү системаһы үҙгәртелде. Республика биш һәм унан күберәк балалар тәрбиәләнгән һәм торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж булған ғаиләләргә ҡарата яңы социаль йөкләмәләрҙе үтәүҙе үҙ өҫтөнә алды.
Ҡала һәм район хакимиәттәре башлыҡтары семинарында БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалетдинов хәбәр итеүенсә, ғаиләләрҙең был категорияларына торлаҡ сертификаттары бирелә. Бөгөнгө көнгә 25 күп балалы ғаилә үҙ торлаҡ шарттарын яҡшырта алды ла инде, Благовещен районынан тағы өс ғаиләгә был мәсьәләне хәл итеүҙә ярҙам күрһәтелде.
Был маҡсаттарға республика бюджетынан 60 миллион һумдан ашыу аҡса тотонолдо.


text:
Өфө ҡала Советы 2009 йылға йомғаҡ яһайФото: Андрей Старостин
Өфө ҡала Советы 2009 йылға йомғаҡ яһай
Өфө ҡала Советы 2009 йылға йомғаҡ яһайФото: Андрей Старостин
Өфө ҡала Советының быйылғы тәүге ултырышында депутаттар 2009 йылдағы эш йомғаҡтарын һәм 2010 йылға пландарҙы тикшерергә йыйына.
Ултырышта Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарамағында Йәштәр йәмәғәт палатаһы рәсми сайтын булдырыу, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын һаҡлау буйынса Советтың эше, Өфө биләмәһендә һаулыҡ һаҡлау һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса программаларҙы тормошҡа ашырыу тикшереләсәк. Депутаттар ҡалала йәшел үҫентеләрҙең яҙмышын, урмандарҙы һаҡлау, яҡлау һәм үрсетеү ҡағиҙәләрен, урман фондына килтерелгән зыянды ҡаплау тәртибен айырым тикшерергә йыйына. Депутаттар шулай уҡ ҡала биләмәһендәге ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙең уңдырышлылығын күтәреү һәм һаҡлау буйынса сараларҙы финанслау тәртибен, балалар баҡсалары өсөн түләү күләмен, муниципаль милекте хосусилаштырыу программаһында үҙгәрештәрҙе лә ҡараясаҡ.
Совет ултырышы 29 февралдә сәғәт 10-да Өфө хакимиәтенең ҙур залында үткәрелә.


text:
Башҡортостанда чиновниктар эшенең һөҙөмтәлелеге 150 күрһәткес буйынса баһаланасаҡ
Башҡортостан Юлдаш телевидениеһының “Урынлы фекер” программаһында иҡтисади үҫеш министры Владимир Балабанов хәбәр итеүенсә, йән башына инвестициялар йәһәтенән беҙҙең республика әлегә ни бары 58-се урынды биләй.
— Беҙ бай булдыҡ, үҙ-үҙебеҙҙе тәьмин иттек, шуға күрә инвесторҙарға юлды асманыҡ, – тип аңлатты Владимир Александрович бындай хәлдең сәбәбен.
Бөгөн инвестициялар йәһәтенән беҙҙең 82 конкурентыбыҙ бар, йәғни Рәсәй Федерацияһының бөтә субъекттары. Инвестор иркәләнеп боҙолған, яҡшы шарттар талап итә. Ә беҙ әлегә аҡса эшләргә өйрәнмәгәнбеҙ. Инвесторҙарҙы йәлеп итә белмәйбеҙ. Был йәһәттән хатта 1990 – 2000 йылдарҙа күп кенә күрһәткестәр буйынса беҙҙән артта ҡалған Татарстанды ҡыуып етергә тура килә, – тине республиканың иҡтисади ведомствоһы башлығы. Әммә, Владимир Балабановтың фекеренсә, тәүге өмөтләндергес аҙымдар яһалған. Мәҫәлән, Волга буйы төбәген үҫтереү сиктәрендә Башҡортостан социаль университет һәм паралимпия үҙәге төҙөү проекттарын яҡланы.
Ул билдәләүенсә, республиканың потенциаль инвестициялар сығанаҡтары бар. Улар – федераль бюджет, Рәсәй һәм Көнбайыш инвесторҙары, шулай уҡ аҡса һалыу теләге булған, әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында туҡталып ҡалған урындағы инвесторҙар.
Бөгөн көнүҙәк иҡтисади темаларҙың береһе – чиновниктарҙың эш һөҙөмтәлелегендә төп күрһәткестәр.
— Федераль үҙәк 300-гә яҡын һөҙөмтәлелек күрһәткесен уйлап тапты. Беҙ уларҙың һанын 150-гә тиклем кәметтек. Һәр ведомствола төп 5-6 күрһәткес буласаҡ. Әлегә улар тулыһынса раҫланмаған. Әммә был эш башҡарылғас, кешеләр квартал һайын уларҙы статистика отчетлылығы буйынса күҙәтеү мөмкинлегенә эйә буласаҡ. Отчет тулыһынса асыҡ буласаҡ һәм Интернетта урынлаштырыласаҡ, – тине Владимир Балабанов.


text:
Өфөлә «Төньяҡ» спорт комплексы асылды
Өфөнөң Орджоникидзе районында 26-сы олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе бүлексәһенең «Төньяҡ» спорт комплексы асылды. Комплексты асыу тантанаһында Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов, төбәктең йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта, Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы Мәхмүт Бикбулатов, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостанда физик культураны һәм спортты үҫтереү буйынса координаторы, кикбоксинг һәм хәрби оҫталыҡ буйынса ун дүрт тапҡыр донъя чемпионы Вил Ғабдуллин ҡатнашты.
Мәктәп директоры Виталий Новцев ҡунаҡтарға грек-рим көрәше, дзюдо, тхеквондо, өҫтәл теннисы, бокс, тренажер залдарын, сисенеп кейенеү һәм душ бүлмәләрен, конферен-залды күрһәтте.
— Комплекс барыһына ла оҡшаны. Залдар иркен һәм балалар үҙҙәре теләгән спорт төрөн һайлай ала, — тине Вил Ғабдуллин. – Республикала яңы спорт объекттары асыла башланы, шуға күрә йәштәр ҙә күпләп спортҡа ылыға.


text:
- Подробности
- Просмотров: 496
ГЕН ИНЖЕНЕРИЯҺЫ, маҡсатлы рәүештә яңы, тәбиғәттә булмаған ген берләшмәләрен сығарыуға бәйле молекуляр биология һәм генетика ысулдары. Г.и. нигеҙендә бер организм күҙәнәктәренән генды (йәки гендар төркөмөн) айырып алыу, уны башҡа организм күҙәнәктәренә, ш. иҫ. уның геномына, үтеп инергә һәм уларҙа үрсергә һәләтле махсус йөрөтөүсе — “вектор” (нуклеин кислоталары молекулаһы, вирустар) м‑н берләштереү ята. Г.и. ярҙамында биотехнологияла ҡулланығлан организмдарҙың (башлыса микроорганизмдарҙың) яңы формалары алына. Г.и. ҡайһы бер генетика, медицина, ауыл хужалығы проблемаларын хәл итергә мөмкинлек бирә. Г.и. ысулдары ярҙамында бер нисә биологик актив матдә — инсулин, интерферон һ.б. алына. Башҡортостанда фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 80‑се йй. башлап алып барыла. Биология институтында гендарҙың идара ителгән экспрессиялы плазмид векторҙары сығарыла (М.Ә.Камалетдинова), микроорганизмдарҙың ксенобиотиктарҙы утилләштереүгә һәләтле рекомбинант штамдары алына (Т.В.Маркушева). Биохимия һәм генетика институтында бер нисә ферменттың суперпродуцент микроорганизмдарының ген инженерияһы штамдары (В.А.Вәхитов, А.В.Чемерис), геморрагик биҙгәккә ҡаршы ДНК‑вакцинаның прототибы (Вәхитов, Ю.М.Никоноров), лектиндарҙың химера гендары (А.Х.Баймиев, Чемерис) булдырыла; түбән т‑ра (Ф.Р.Ғималов, А.В.Князев) һәм ауыр металдар (Чемерис) тәьҫиренә үтә сыҙамлы трансген үҫемлектәр сығарыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Ф.Р.Ғималов, Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
361-се уҡсылар дивизияһы (1-се формированиела )
361-се уҡсылар дивизияһы (1-се ойошторолғаны) — СССР-ҙың. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ғәскәри берләшмәһе
Йөкмәткеһе
Ойошторолоу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында Башҡорт АССР-ында (Волга буйы хәрби округында) СССР Дәүләт оборона комитетының 11.08.1941йылғы 459сс һанлы постановлениеһын үтәү барышында ойошторола [1].
Башҡортостан эшсәндәре, бөтә совет кешеләре кеүек, Ҡыҙыл Армия сафтарына ҙур илһөйәрлек тойғолары менән килә. Хәрби хеҙмәткә саҡырылыш пункттарында, предприятиеларҙа, колхозарҙа- бөтә ерҙә фронтҡа китеүселәрҙе оҙатыу Тыуған илгә һөйөү һәм тоғролоҡ тойғоһон күрһәтә ине.
… Күп кенә хеҙмәт итергә тейеш кешеләр повестка көтөп тормай, военкоматҡа килеп, фронтҡа ебәреүҙәрен һорай. …Йылы август көнө. Өфөнөң Киров районы саҡырылыш пункты. Бөтә ерҙә сәскәләр, плакаттар. Ишек өҫтөндә ҙур плакат: « Бөтә халыҡ көсөн- дошманды ҡыйратыуға! Алға, беҙҙең еңеү өсөн!» ( «Все силы народа — на разгром врага! Вперед, за нашу победу!»). Саҡырылыш комиссияһы өҫтәле янына бик ныҡ тулҡынланған республиканың финанстар халыҡ комиссариаты хеҙмәткәре, граждандар һуғышында ҡатнашҡан Б. Х. Ҡудашев килә. Ул бөтә спорт төрҙәре менән дә шөғөлләнеүе, шәп атыуы тураһында һөйләй, тыуған ил өсөн батырҙарса һуғышасағын белдерә. Уның борсолоуы аңлашыла, сөнки ул инде бер нисә тапҡыр Ҡыҙыл Армииға алыуҙарын һорап ғариза яҙған. Уның үтенесен ҡәнәғәтләндерәләр. Ҡудашев 361-се уҡсы дивизияның 1204-се полкына һыбайлы разведка взводы командиры итеп тәғәйенләнә.Саҡырылыш пунктына оҙон буйлы кеше инә. Был Шәһиҙулла Ғатауллин, шофер. Уға 42 йәш, ул граждандар һуғышында ҡатнашҡан.Һуғыштың беренсе көнөндә үк фронтҡа ебәреүҙәрен һорап, военкоматҡа ғариза яҙған. «Саҡырырбыҙ» тигәндәр. Ниһәйәт, уны Ҡыҙыл Армияға алғандар.
— Василевский А. А. 21-я гвардейская[2]
Дәүләт банкының Үрге Тәтешле бүлек мөдире В. С. Ихсанов былай тип иҫкә ала:
« 1941 йылдың сентябрь башында беҙҙең Үрге Тәтешле ауылынан 14 кеше хәрби хеҙмәткә саҡырылды. Был төркөм минең етәкселектәв Өфөгә 361-се уҡсы дивизияһына юлланды. Тыуған ауылдан сығып киткән матур, аяҙ көндө бер ваҡытта ла онотмамын (1941 йылдың 4 сентябре) . Ауылдаштар, күрше ауыл кешеләре беҙҙе армияға оҙатыу уңайынан митингҡа йыйылған. Ике меңгә яҡын кеше йыйылғайны. Ҡыҙыл флагтар, сәскәләр менән биҙәлгән трибунаға әйләндерелгән йөк машинаһынан колхозсылар, эшселәр, уҡытыусылар һөйләне. Улар барыһы ла Тыуған илгә булған ҡайнар һөйөү, уны яҡлап көрәшергә әҙер булыуҙары тураһында һөйләне. Иптәштәрем исеменән мин яҡташтарымды уларҙың наказдарын үтәрбеҙ һәм еңеү менән әйләнеп ҡайтырбыҙ, тип ышындырҙым!»
— Василевский А. А. 21-я гвардейская[2]
Дивизияның ойошторолғандағы хәрби һәм һан составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың сентябрь аҙағына дивизия личный состав менән тулыландырылып бөтә, дивизияла 11500 кеше була. Дивизияның частары Өфөлә һәм ҡала янындағы Шишмә ҡасабаһында, Сәфәр, Булгаково ауылдарында һәм Нижегородкала туплана[3].
- 1200-се уҡсылар полкы — полк командиры майор А. В. Биненбойм, полктың военкомы өлкән политрук П. И. Афиногенов
- 1202-се уҡсылар полкы — полк командиры подполковник П. П. Отбоев
- 1204-се уҡсылар полкы — полк комсоргы Ғәли Фазлыев
- 925-се артиллерия полкы
- 448-се миномет дивизионы
- 223-се танктарға ҡаршы айырым истребитель дивизионы
- 257-се зенит артиллерияһы айырым дивизионы
- 424-се айырым мотоуҡсылар ротаһы
- 444-се айырым саперҙар батальоны
- 813-сө айырым элемтә батальоны
- 447-се айырым медик-санитарҙар батальоны
- 440-сы айырым химик һаҡланыу ротаһы
- 477-се автотранспорт ротаһы
- 216-сы икмәкхана
- 785-се дивизия ветеринария лазареты
- 1436-сы почта станцияһы
Дивизияның рядовой составы- башлыса хеҙмәткә саҡырылған сығышы менән төп Башҡортостан кешеләре. Туймазынан Леонид Маринов 1200-сө полкта пулеметсы, Мишкә районы Бабай ауылынан Насибулла Ғиззәтуллин — 1204-се полкта разведчик, граждандар һуғышы ветераны Григорий Антошкин (Стәрлебаш районы Борисовка ауылынан) һәм уның яҡташы Михаил Доровский — 813-се элемтә батальоны элемтәселәре, Бүздяк районы Боғаҙы ауылы колхозсыһы — 925-се артиллерия полкы наводчигы[4].
Кесе командирҙар составы ла запастан саҡырыла. Дыуан ауылынан эшсе сержант Петр Верзаков 925-се артиллерия полкы орудие командиры, Белореттан эшсе, граждандар һуғышы ветераны, сержант Яков Нелюдин, 1204-се уҡсы полкының отделение командиры, ә Стәрлетамаҡ МТС-ы комбайнеры, комсомолец өлкән сержант Василий Чулин — 1200-се уҡсы полкының взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.Кесе командирҙар етешмәй. Шуға күрә полктарҙа штаттан тыш кесе командирҙар әҙерләү курстары ойошторола [4].
Подразделениеларға командирҙары итеп башлыса Рига, Череповец пехота, Подольск артиллерия училищеһын тамамлаусылар тәғәйенләнә. Шул иҫәптә лейтенанттар Н. Братко, Г. Безвушко, Н. Боклаг, В. Бабак, И. Горбань, А. Зубов, Н. Кудрявцев, В. Михеев, К. Мовчан, В. Развадовский, В. Телушкин һәм башҡалар. Йәш офицерҙар яҡшы теоретик белемле була [4].
Рота политруктары, батальон һәм дивизион военкомдары, частарҙың партбюро секретарҙәре итеп башлыса запастан саҡырылған партия, совет, комсомол, профсоюз хеҙмәткәрҙәре тәғәйенләнә . 925-се артиллерия полкының военкомы итеп Башҡорт дәүләт педагогия институтын (әлеге Башҡорт дәүләт университетын) тамамлаған Т. Б. Билалов тәғәйенләнә. Тимерзаһит Билал улы Билалов ауыр тормош юлы үткән, колхозсы, ауыл уҡытыусыһы, өлкә комитетының икенсе секретаре, шунан Башҡортостан китап нәшриәте директоры булып эшләгән. Уның партия һәм хужалыҡ эшендә ҙур тәжрибәһе булған[5].
Башҡорт журналистары Әнүәр Һаҙый улы Бикчәнтәев, К. Муртазин, Г. Х. Фазлыев полктарҙың комсомол бюроларына яуаплы секретарҙар итеп тәғәйенләнә. Оҙаҡламай Бикчәнтәев дивизия политбүлеге начальнигының комсомол буйынса ярҙамсыһы итеп билдәләнә[6].
Запастан хәрби хеҙмәткә саҡырылған политхеҙмәткәрҙәр ойоштороу һәм тәрбиә эштәрендә тәжрибәле, тик хәрби яҡтан әҙерлектәре йомшаҡ кадрҙар була. Шуға күрә дивизия командованиеһы уларҙың хәрби уҡыуына ҙур иғтибар бүлә[6].
Дивизияның медик-санитарҙар батальоны, полктарҙың санитар роталары һәм батальондарҙың санитар взводтары тәжриәбәле медицина хеҙмәткәрҙәре менән тәьмин ителә ( улар иҫәбендә военврачтар Н. П. Гусаров, И. П. Миронов, В. Я. Сергеев, шәфҡәт туташы К. В. Чертова)[6]. Частарҙы кадровый командирҙар һәм комиссарҙар етәкләй. 1200-се уҡсы полктың командиры майор А. В. Биненбойм, военкомы — өлкән политрук П. И. Афиногенов була[6].
Дивизия штабы начальнигы итеп һуғышҡа тиклем М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия тамамлаған фронтовик- майор Ю. П. Некрасов тәғәйенләнә [6].
Политотдел начальнигы өлкән батальон комиссары В. А. Кравец, уның урынбаҫары — батальон комиссары П. Ф. Стасюк[6].
Дивизия военкомы Хәрби-политик академия тамамлаған өлкән батальон комиссары А. Ф. Толстопятенко[7].
1941 йылдың 19 сентябрендә дивизияны командир Д. В. Михайлов ҡабул итеп ала[8].
Дивизияның личный составының өс проценты ғына һуғышта ҡатнашҡан кешеләр була[8].
Ойоршторолоп бөткәс, Юғары баш командование ставкаһы директиваһына ярашлы (№ 004279 от 02.11.1941) дивизия 39-сы резервтағы армия составына индерелә һәм Өфөнән Ярославль өлкәһе Пошехонье- Володарск ҡалаһына китергә приказ ала ][9].
Дивизия бер юлы ике станциянан: Дим һәм Шишмә станцияларынан эшелондарға тейәлә. 1941 йылдың 8 ноябрендә - һуғыштың 140-сы көнөндә Дим станцияһынан беренсе эшелон ҡуҙғалып китә. Һуңғы тимер юл эшелоны Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11-се ноябрендә китә[9].
Бер айға яҡын дивизия Рыбинск һыуһаҡлағысынан көнсығыштараҡ Пошехонье-Володарск янында тора[10].
Хронология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғышта ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың 17 декабренә ҡарай төндө дивизия Рыбинск ҡалаһы яғына ҡуҙғалырға бойороҡ ала. Ике көндә 80 км үтеп, хәрби эшелондар менән дивизия Торжок ҡалаһынан көнъяҡҡараҡ күсерелә [10].
Лихославль менән Торжок станциялары араһында дошман авиацияһы 1200-се полк эшелонына һөжүм итергә маташа[11].
1941 йылдың 21 декабрендә дивизия частары эшелондарҙан төшөп, Торжоктан көнъяҡтараҡ, фронттан 40 километр тирәһе алыҫлыҡта, туплана [11][ЦАМО 1]. Айырым зенитный дивизиондың зенитный пушкалары булмай[12].
Мәскәүҙән төнъяҡ-көнбайышта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың 23 декабрендә төш еткәс, 361-й дивизияның командиры менән комиссарын Песчанки янында урынлашҡан 39-сы армия штабына саҡырталар. Армияның командующийы генерал-лейтенант Масленников Иван Иванович уларҙы Мәскәү янындағы, Калинин фронтындағы хәлдәр менән таныштыра һәм дивизия алдына һуғышсан бурыс ҡуя[13].
Был ваҡытта Мәскәү янында хәлдәр түбәндәгесә була. 1941 йылдың 5-6 декабрендә башланған контрһөжүм ваҡытында , совет ғәскәрҙәре, дошмандың ныҡлы ҡаршылығын еңеп,Калинин, Клин, Истра, Солнечногорск, Рогачёво һәм башҡа ҡалаларҙы азат иткә. Ҡыҙыл Армияның һөжүме немец фашистарын сигенергә мәжбүр итә[13].
Был ваҡытта Калинин фронты Мәскәү өсөн барған һуғыштарҙа Бөйөк Ватан һуғышы тарихына инеп ҡалған һөжүмгә күскән була[14].
361-сы дивизия Еруново, Копыряне янындағы дошман оборонаһын өҙөп, Глазуны һәм Холмец ауылдары тирһенә етеп, кискә хәтлем Дворцы ауылын алырға тейеш була. Башта 355-се уҡсы дивизия (1-се формированиела) Степиноға табан, һул яҡтан — 373-се уҡсы дивизия — Негодяйка, Анцинорихаға табан һөжүмгә күсергә тейеш була[15].
361-се дивизияға ҡаршы Еруново, Копыряне янындағы һыҙыҡта дошмандың Германия ғәскәрҙәренең 206-сы дивизияһының 312-се пехота полкы һуғыша. Был дивизия бик тәжрибәле, элегерәк Польша, Голландия, Бельгияла һуғышҡан частарҙан тора[15].
Дошмандың иң ҡеүәтле терәк пункты Елизаветино ауылы янында, фронт һыҙығының иң алдында, Торжок менән Ржевҡа барған шоссела урынлаша. Подразделениеларҙың терәк пункттарына ут нөктәләре Конышково, Павлушково тирәһендә урынлашҡан артиллерия бик ныҡ ярҙам итә [15].
Дивизияға 1-се һәм 3-се дивизион (360-сы артиллерия полкынан), 103-се гвардия миномёт дивизионы һәм 143-сө айырым танк батальоны ярҙамға ебәрелә. Алыш ваҡытында дивизия менән бергә ярҙамға килгән еңел артиллерия полкы ла һуғыша[15].
Дивизия алға барырға тейешле фронт өлөшөндә йырын-ҡалҡыулыҡтар әҙ, асыҡ урын була. Дошмандың терәк пункттары иң ҡалҡыу урындарҙа урынлашҡан була. Совет ғәскәрҙәрен дошман бик йыраҡҡа хәтле күҙәтә алған.[15].
1941 йылдың 24-се декабрендә дивизия командиры рекогносцировка үткәрә. Унда частар командирҙары, ғәскәр төрҙәре һәм хеҙмәттәре начальниктары, ҡайһы бер штаб офицерҙары була[16].
Дивизия командиры уйынса, төп ынтылыш уң фланг тарафынан Елизаветино, Павлушково яғына булырға тейеш. Дивизия фронтҡа яҡын ике эшелон булып урынлашырға тейеш, беренсе эшелонда 1204-се уҡсы полк һәм 1202-се уҡсы полк, ә икенсеһендә — 1200-се уҡсы полк[16].
1204-се уҡсы полк, уң яҡ флангтан төп ынтылыш яғына, дошмандың терәк пункттары Разлипиха, Ериха, Елизаветино ауылдарына табан, ары Конышково, Павлушково ауылдарына табан һөжүмде дауам итергә тейеш . Полкка ярҙамға 143-сө айырым танк батальоны бирелә[16].
1202-се уҡсы полкы 1204-се уҡсы полкы менән берлектә Елизаветино, Редькино (Тверь өлкәһе), Копыряне ауылдарын алырға, ары Глинки ауылына табан һөжүмде дауам итергә тейеш . Полкка ярҙамға ике артиллерия дивизионынан торған пехотаға ярҙамсы артиллерия төркөмө өҫтәлә [16].
Икенсе эшелондағы 1200-се уҡсы полкка, дивизияның уң яҡ флангыһын тоторға һәм Павлушково, Храпыня ауылдарына табан хәрәкәт итергә әҙер торорға әмер бирелә [16].
143-сө айырым танк батальоны 1204-се полктың уҡсы подразделениелары менән бергә дошман оборонаһын өҙөргә тейеш . 1204-се уҡсы полкы Павлушково ауылына барып етеү менән 143-сө танк батальоны алышҡа инергә тейешле 1200-се уҡысы полкка ҡушыласаҡ. Уға артиллерия әҙерлеге башланыу менән Дмитровское ауылынан һөжүмгә күсергә бойороҡ бирелә[16].
Торжок яғынан 40-километр араны маршта үтеп, дивизия частары 1941 йылдың 25 декабрендә һөжүм башлау өсөн билдәләнгән урындарын ала[17].
Һөжүмде башлау 1941 йылдың 26 декабренә билдәләнә[17].
1941 йылдың 26 декабрендә иртән, артиллерия әҙерлегенән һуң, 361-се уҡсы дивизия полктары һөжүмгә күсә. Дошман ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Был көндө дошман оборонаһын өҙөп булмай[17].
26 декабрь ( 1941 йыл). Һуғыштағы юғалтыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1200-сы уҡсылар полкы — 3 кеше Елизаветиноауылы янында:[ЦАМО 2]
- пулеметсы красноармеец Клоков Егор Иванович, 1902 йылғы, тыуған урыны- БАССР, Воскресенский районы, с/с Татьянинский, Татьянино ауылы, Елизаветино ауылында ерләнгән
- взвод командиры ярҙамсыһы сержант Яковлев Михаил Степанович, 1918 йылғы, тыуған урыны-Воронеж өлкәһе, Липецк р-ны, Чапаев колхозы, Елизаветино ауылы янында ерләнгән
- отделение командиры кесе сержант Терехов Федор Григорьевич, 1903 йылғы, тыуған урыны- БАССР, Стерлитамак ҡалаһы, Елизаветино ауылы янында ерләнгән
27 декабрҙә ( 1941) дивизия Елизаветино ауылы янында яңынан һөжүмгә күсә[17].
Артиллеристар дошманға ҡаршы төҙ атып, дошман артиллерияһын тар-мар итә. Кесе лейтенант В.М.САвочкин етәкелегендәге 1-се батарея (925 артиллерия полкы) туры атып, өс дошман дзотын, 1202 уҡсылар полкы артиллерия полкы( лейтенант В. А. Телушкин), ике ут нөкәһен бер взводҡа яҡын дошман пехотаһын юҡ итә[ЦАМО 3][18].
1204-се полктың 3-сө батальоны Елизаветино ауылының көнъяҡ-көнбайыш ситенә бәреп инә[19].
Дошмандың күп көстәре торған Ржев йүнәлешендәге Елизаветинолағы төп нығытылған урынды 1202-сы һәм 1204-сы уҡсылар полкы тар ғына ерҙән көнъяҡҡа һөжүмде көсәйтә[19].
27 декабрь кисен (1941 )подполковник Д. В. Михайлов икенсе көнгә мәсьәләләр ҡуя: һөжүмде Павлушково, Грешнево йүнәлешендә дауам итер өсөн икенсе эшелондағы 1200-се полкты һуғышҡа индерергә[19].
1202-се һәм 1204-е полктар үҙ көстәре менән көнъяҡҡа барырға , ҡалған көстәр ҡамауҙа ҡлған дошманды юҡ итергә, шулай итеп дошман оборонаһында өҙөлгән участокты ҙурайтырға задание бирелә [19].
1941 аҙағы — 1942 башындағы хәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
28 декабрь иртән (1941) дивизия һөжүмгә күсә. Дошман ҡалған көстәре менән кире юғалтҡан позицияларын алырға тырышып, ныҡлы ҡаршы алыша ( 312-се уҡсылар полкы,62-се моторизованный полк , фин батальоны) [20].
1200-се полк ( 361-сы уҡсылар дивизияһы), фин батальонын еңеп, көнъяҡҡа бара һәм 29 декабрь иртән Храпыня ауылындағы дошман опорный пунктына барып етә, бында Германия армияһының 214-се полкы (206-сы уҡсылар дивизияһы) уларҙы көслө утҡа тота . Төнъяҡ-көнбайыштан Храпыняға һул яҡ флангынан 355-се уҡсылар дивизияһы (1-се формированиела)бәреп инә. Күршеләр менән берлектә 1200-се уҡсылар полкы Храпыня, Грешнево (Старица районы) янындағы дошманды юҡ итә [21].
1202-се һәм 1204-се уҡсылар полкы ла уңышлы алыша. 28 декабрҙә ( 1941 ) опорный пункттарҙа ҡамалған немец ғәскәрҙәрен тар-мар итә[22].
Ериха һәм Минино янында ҡаты алыш бара[23].
30 декабрҙең (1941)кисендә разведка начальнигы дивизия командирына Павлушково — Степино шоссеһында көнъяҡҡа дошман обозы , автомобилдәр, ғәскәр хәрәкәт итеүен хәбәр итә . Подполковник Д. В. Михайлов сигенеүсе ғәскәрҙе юҡ итергә, яңы оборона рубежында нығынырға бирмәҫкә була[24].
30 декабрь төнгә ҡарай ( 1941) 143-сө танк батальоны һәм автоматчиктар ротаһы (1202 уҡсылар полкы) йәшертен генә дошмандың тылына Девонисово янына үтеп инә— дошмандың асыҡ флангаһы яғына,31 декабрҙә, Девонисово — Стренево йүнәлешендә барып, Дворцы яғына барып етә, бында дошмандың көслө уты аҫтына эләгә. 1202-се полктың автоматчиктар ротаһын Дворцы янында ҡалдырып , скоростях двинулся на юг и дошманды урап үтеүсе полк Степино һәм Луковниково яғына ҙур тиҙлек менән ынтыла. Гитлеровсылар араһында көтөлмәгән һөжүм паника тыуҙыра[25].
3 ғинуар аҙағына( 1942 ) дивизия Воскресенское, Зыбино янына барып етә.
4 ғинуар кис( 1942) , йәкшәмбе . Дивизия командиры частар алдында хәрби бурыс ҡуя: 1200-се полк Харламово яғынан һөжүм итеп, Ржев — Рига юлын киҫеп Бахмутовоға,ары Волганы Соломино янында форсирвать итергә, 1204-се полк — Яңы Коростелево, Фильково, Ножкино аша үтеп, Волганы форсировать итергә, Кокошкиноны алырға. 1202-се полк икенсе эшелонда ҡала.[26]
5 ғинуар(1942 ) 1204-се полк разведчиктары Мончалово станцияһын ала.[27] 1200-се полк Чертолино станциһын ала. 6 ғинуар - Ржев — Великие Луки тимер юлын Ҡыҙыл армия частары киҫеп үтә .[27] Чертолинола беҙҙең ғәскәр 40 ҡыҙылармеецты плендан ҡотҡара.[27]
7 —8 ғинуарҙа [27] дивизия Слобырево, Чертолино, Бахарево, Быково ауылдарын алып, төнъяҡ-көнбайыш һәм көнъяҡтан фронтҡа сыға.[ЦАМО 4]
Ржев янында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
8 ғинуар ( 1942) контрһөжүмдән һуң Мәскәү өсөн барған алыштың һуңғы Ржев-Вязьма операцияһы башлана . Операцияла Калинин, Көнбайыш фронттар ҡатнаша, уларға Төнъяҡ-көнбайыш фронт ярҙамлаша . Улар немецтарҙың «Центр» армиялар группаһының төп көстәрен тар-мар итергә тейеш була[28].[29]
39-се армия ( Калинин фронты) өс дивизия көстәре менән көнъяҡтан һәм көнъяҡ-көнбайыштан Ржевҡа табан һөжүм итергә, 29-се армия менән берлектә 12 ғинуарға дошмандың ҡамауҙағы группировкаһын юҡ итергә, көнъяҡта Сычевкаға табан һөжүмде дауам итергә бойороҡ ала.[29]
361-се дивизияға Лигостаево, Медведево , Захарово ауылдарын һәм 12 ғинуарҙа 381-се уҡсылар дивизияһы менән бергә Ржевтың көнъяҡ-көнсығыш өлөшөн алырға бойороҡ бирелә. Һуңынан улар көнсығыштан төнъяҡҡа табан ҡаланан сығып,29-сы армия менән осрашырға тейеш була[ЦАМО 5]. Дивизияға ярҙамға баш командующий резервынан 336-сы гаубица артиллерия полкы һәм 360-сы гаубица артиллерия полкы, 202-се һәм и 103-се полк бирелә[29]
Уң яҡта 183-сө , һулда 381-се уҡсылар дивизияһы һуғыша.[29] Ғәскәргә бик ауыр шарттарҙа һуғышырға тура килә. Ҡалын көрт дивизияларҙың юлын быуа[29]
Перегруппировка үткәргәс, 1202-се һәм 1204-се полктар алда,икенсе эшелонда — 1200-се полк урынлаша[ЦАМО 6].[29]
12 ғинуар төнгә ҡарай дошманға ут яуҙырғас, полктар һөжүмгә күсә. Дошман теш-тырнағы менән ҡаршылыҡ күрһәтә. 1202-се полк Якимово ауылын ала, 1204-се — Аленино , Каменское ауылдарын.[29]
13 ғинуарҙа дошмн ҡаршы тороуын көсәйтә, диизия алға бара алмай.[29]
17 ғинуарға тиклем (1942 ) 361-се дивизия 183-се һәм 381-се уҡсылар дивизияһы менән бергә көнъяҡ йүнәлештә , дошмандың Осуг һәм Сычев группировкаларына (Ржевтан 40 км )ҡаршы һуғыша, улар Ново-Дугиноны алырға, дошманға көнъяҡҡа һәм көнъяҡ көнбайышҡа сигенергә мөмкинлек бирәҫкә тейеш була [ЦАМО 7].[30]
Алған рубежды башҡа ғәскәрҙәргә тапшырып, дивизия 18 ғинуарҙа марш менән яңы районға китә.Был марш 70 км тәшкил итә. [31]
5 февраль- армия командующийы 361-й дивизияға северо-западнее Новенькая ауылына төнъяҡ-көнбайыштағы рубежды тоторға, Обуражное ауылынан төнъяҡ-көнсығыштараҡ дошманға көнбайышҡа сигенергә бирмәҫкә бойороҡ бирә . Дивизия оборонаның иң мөһим участкаларынан Яңы Покровское, Никифоровка линияһын тота.[32]
Оборона опорный пункттарҙан ғибәрәт була. Ауылдарҙағы опорный пункттар түңәрәк оборонаға әҙерләнә .[32]
Хәрби хеҙмәттәре өсөн оборона халыҡ комиссарының 1942 йылдың 17 март 078-се приказы менән 21-се гвардия уҡсылар дивизияһына исеме бирелә .
Оҙаҡламай гвардия исемдәре 59-сы гвардия уҡсылар полкы исеме- 1200-се уҡсылар полкына; 64-се гвардия уҡсылар полкы — 1202-се уҡсылар полкына; 69-сы гвардия уҡсылар полкы — 1204-се уҡсылар полкына бирелә;[33]
Формалашыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Постановление № ГКО-459сс от 11.08.41. «О формировании стрелковых и кавалерийских дивизий». Москва, Кремль. (РГАСПИ, фонд 644, опись 1, д. 6, лл. 151—153.)
- ↑ 2,0 2,1 Василевский, 1995, с. 7-8
- ↑ Василевский, 1995, с. 8-9
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Василевский, 1995, с. 9
- ↑ Василевский, 1995, с. 9-10
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Василевский, 1995, с. 10
- ↑ Василевский, 1995, с. 10-11
- ↑ 8,0 8,1 Василевский, 1995, с. 10-11
- ↑ 9,0 9,1 Василевский, 1995, с. 15
- ↑ 10,0 10,1 Василевский, 1995, с. 17
- ↑ 11,0 11,1 Василевский, 1995, с. 18
- ↑ Да хранит вас материнская любовь!
- ↑ 13,0 13,1 Василевский, 1995, с. 19
- ↑ Василевский, 1995, с. 19-20
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Василевский, 1995, с. 20
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 Василевский, 1995, с. 21
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Василевский, 1995, с. 22
- ↑ Василевский, 1995, с. 22-23
- ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 Василевский, 1995, с. 23
- ↑ Василевский, 1995, с. 23
- ↑ Василевский, 1995, с. 23-24
- ↑ Василевский, 1995, с. 24
- ↑ Василевский, 1995, с. 24-25
- ↑ Василевский, 1995, с. 25
- ↑ Василевский, 1995, с. 25-26
- ↑ Василевский А. А. 21-я гвардейская стрелковая дивизия — Б. 31.
- ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 Василевский А. А. 21-я гвардейская стрелковая дивизия — Б. 33.
- ↑ Ҡалып:Книга:ВОВ. Энциклопедия
- ↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 29,7 Василевский А. А. 21-я гвардейская стрелковая дивизия — Б. 36.
- ↑ Василевский А. А. 21-я гвардейская стрелковая дивизия — Б. 39-40.
- ↑ Василевский, 1995, с. 40
- ↑ 32,0 32,1 Василевский А. А. 21-я гвардейская стрелковая дивизия — Б. 45.
- ↑ Василевский А. А. 21-я гвардейская стрелковая дивизия — Б. 46.
Өҙөмтә хатаһы: "ЦАМО" төркөмө өсөн
билдәһе бар, әммә
билдәһе юҡ


text:
Төпкөлдән сыҡҡан ғалим30-12-2016, 02:46 // Шәхестәр // Баҫып сығарырға
Имтиханда ауылдан килгән егеттең физика, алгебра, геометрия фәндәрен ғәжәп яҡшы белеүенә һоҡланалар. Һөҙөмтәлә, бер урынға етеләгән кеше дәғүә итһә лә, нефть институтына йырлап инә ул. Баш ҡаланан 150 саҡрым алыҫлыҡтағы Сәйетбаба хәҙер төпкөл иҫәпләнмәһә лә, бынан 60 йыл элек был араны үтеү оло ғазапҡа әүерелә. Юл юҡ, транспорт йөрөмәй. Аслыҡ, яланғаслыҡ...
Институттан һуң “Башнефть” етештереү берекмәһендә һәм “Башнефтепроект” институтында тиҫтә йылға яҡын инженер булып эшләй Әбүбәкер Әхмәҙулла улы. Ойошмала теге йәки был мәсьәлә буйынса бәхәс, аңлашылмаусанлыҡ килеп сыҡһа, шул нисек була әле, һис баш етерлек түгел, тип уға кәңәш һорап килер булғандар. Теоретик белемде сәнәғәттәге практика менән нығытып, нефть һәм газ тармағының барлыҡ нескәлектәренә төшөнгән егет тап шул саҡта мотлаҡ фән юлынан китергә кәрәклегенә асыҡ төшөнә, үҙ көсөнә ышана.
Әммә шыма ғына бармай фән майҙанындағы көрәш. Алма-Ата ҡалаһында аспирантураға уҡырға инеп, әҙме-күпме үтеүгә, ғилми етәксеһен икенсе урынға күсерәләр. Бәләкәйҙән ныҡыш, башлағанын ташлап ҡуймаҫ егет Мәскәүгә килеп, фәнни эшен шөһрәтле нефтсе-ғалим И. Муравьев етәкселегендә тамамлап ҡуя.
1972 йылда Әбүбәкер Ишмырҙин Өфө нефть институтына килә. Производствола эшләп, үҙ эшенең бөтә айышына төшөнгән белгес кандидатлыҡ диссертацияһын яҙыуға яуаплы ҡарай. Уның насостар өсөн тәҡдим ителгән ҡулайламаһы Яңауылда “Краснохолмнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралығында һынау үткәндән һуң яҡшы һөҙөмтә бирә. Иҫке насостар оҙағыраҡ эшләй башлай. Нефтселәр ҙур экономияға өлгәшә.
1996 йылда докторлыҡ диссертацияһын да уңышлы яҡлай ғалим. Хеҙмәттәштәре араһында абруйлы шәхес Әбүбәкер Әхмәҙулла улы – бөгөн ҡырҡтан ашыу патент эйәһе, бихисап ғилми хеҙмәт, монографиялар авторы, “Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы” тигән маҡтаулы исемде лайыҡлы йөрөтә.
– Илдә барған тотороҡһоҙ сәйәсәт бөртөкләп тигәндәй йыйылған белем биреү системаһын селпәрәмә килтерҙе. Фәнгә мөнәсәбәт үҙгәрҙе. Хәҙер ысын, үҙ эшен төплө белгән белгестәр һирәк. Һатып алынған дипломлы әҙәмдәрҙән ниндәй һөҙөмтә көтәһең инде? Аспиранттар, студенттар үҙ йүнәлеше буйынса шөғөлләнәһе урынға, ҡайҙалыр икмәк-сәйлек тигәндәй аҡса табырға мәжбүр, – тип борсола профессор.
Ә бит иҡтисадты, етештереү сәнәғәтен белгестәрһеҙ күтәреү мөмкин түгел. “Башнефть” ойошмаһына башҡалар хужа булыуы, фән менән шөғөлләнергә теләгәндәрҙе унда яҡын да юлатмауҙары әсендерә уны. Ә фән менән сәнәғәт бергә барырға тейеш.
80 йәшен тултырған уҙамандың әле лә теремек булыуына һоҡланмаған кеше юҡтыр. Һис кенә лә буш ваҡыты юҡ тиерлек. Ғүмер буйына йыйған тәжрибәһен йәштәр менән ихлас уртаҡлаша, аспиранттар, докторанттар әҙерләй. Нефть университетында лекциялар уҡый, студенттар өсөн китаптар, дәреслектәр яҙа. Кисә генә вуз тамамлап, бер көн дә производствола эшләп ҡарамағандарҙың студенттарға белем бирергә ынтылыуын аңлай алмай. Шуға ла Әбүбәкер Әхмәҙулла улы практик дәрестәрҙе, лаборатор эштәрҙе лә үҙе алып бара.
Ул арала төрлө баҫмаларға яҙмалар әҙерләп өлгөртөргә лә кәрәк. Әйткәндәй, махсус журналдар уның төплө, нигеҙле, аңлайышлы һәм ябай тел менән яҙылған ғилми эштәрен теләп баҫтыра. Төрлө төбәктәргә студенттарға лекция уҡырға йыш саҡыралар.
Сарала Сәйетбаба урта мәктәбе уҡыусылары Нәркәс Байбулдина, Алтынай Мусина, Наҙгөл Рахманғолова үҙҙәренең ғилми эшмәкәрлеге менән таныштырҙы. Танылған ғалим йәштәрҙе ҡыйыу, тырыш булырға саҡырҙы.
Ғалимдың класташы Таһир Латипов та урта мәктәптән һуң бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ медицина институтына уҡырға ингән, оҙаҡ йылдар Өфөнөң 13-сө дауаханаһында табип булып эшләгән. “Коллективта рус телен яҡшы белеүемә, бер хатаһыҙ яҙыуыма аптырайҙар ине. Үҙҙәре рус милләтенән булғандар ҙа яҙмаларын миңә күрһәтеп, хатаһын төҙәтеп биреүен һорай ине. Иң мөһиме – тырышлыҡ, алға маҡсат ҡуйыу йәшәү кәрәк”, – тине ул сығышында.


text:
Бынан бер нисә йыл элек Көйөргәҙе районының Яҡшымбәт ауылында үткән һабантуйҙан туҡ күңел менән ҡайтып ингән туғандарҙың шатлығы эсенә һыйманы:
— Эй, күңелле булды. Рәхмәт инде колхоз рәйесенә, мал һуйҙырып, ҡаҙан аҫтырып, халыҡты һыйланы, алдынғыларға аҡсалата премияһын да, ҡиммәтле бүләктәрен дә тапшырҙы. Уларҙың һөйләгәндәренә иҫем китте.
— Колхоз?! Премиялар?! — Колхоздың нимә икәнен дә онотоп барған, өҫтәүенә, һабантуйҙарҙа, ғәҙәттә, түрәләр һәм үрҙән килгәндәр өсөн генә тирмәләр ҡуйылып, ҡаҙан аҫылыуына күнеккән кешегә ни, быларҙың барыһы ла ят тойолдо. Әйтерһең дә, мин бер сит утрауға, именлек утрауына, килеп эләккәнменме ни!
“Төш” тигән шиғырында Башҡортостандың халыҡ шағиры Әнғәм Атнабаев үҙенең үлеменән һуң ихтимал буласаҡ ваҡиғаларҙы шаяртып ҡына фаразлаһа ла, хәҙерге ғәмәли ысынбарлыҡ тураһында уйланған кеше һүрәтләнгәндәрҙең хаҡиҡәткә яҡын булыуына ышаныр. Хәйер, мөнәсәбәттәр ихласлығын белеү өсөн теге донъяға юлланыу ҙа мотлаҡ түгел. Әҙәм балаһының бөйөклөгө артҡан һайын тауҙарҙың бейеклеге кәмегәндәй, гонаһлы ерҙе йондоҙҙар баҫып алғанда, асмандағылар, тоноҡланып, мәңгелек төпкөлдәренә сигенгәндәй. Сәйер, аңлашылмаған, күҙ йәштәренә сәсәп көлгән заман...
Рөстәм ХӘМИТОВ,
Башҡортостан Республикаһы Президенты:
“Эшмәкәрлегебеҙҙең философияһы — кешеләргә үҙҙәрен ҙур процестарҙа ҡатнашыусы итеп тойорға, сәфәр сығыу өсөн аҡсалары булмағанда ла төрлө илдәрҙә һәм ҡалаларҙа ял итеү мөмкинлеге бирергә. Икенсе аҙым балалар туризмын үҫтереү буласаҡ”.
5 — шағир, ғалим, филология фәндәре кандидаты Вафа Әхмәҙиевтең тыуыуына — 75 йыл (1937 — 1983)
10 — шағир, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, З. Биишева, Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премиялар лауреаты Рәмил Йәнбәккә — 60 йәш (1952)
15 — инженер-механик, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәйҙең һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, “Почет Билдәһе”, Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры Әсғәт Ғүмәровҡа — 75 йәш (1937)
Августа аяҙ булһа, көҙ бысраҡ килер.
Августа ураҡ ҡыҙа, һыу һыуына.
7 август иртәһе һалҡын булһа, ҡыш та һалҡын булыр.
Имән сәтләүеге күп булһа, уңыш мул булыр.
Артҡа 1 ... 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Алға
Бит башына
2 — Һауа десанты ғәскәрҙәре көнө
5 — Тимер юлсылар көнө
6 — Хиросима көнө. Бөтә донъя ядро ҡоралына ҡаршы сығыу көнө
— Тимер юл ғәскәрҙәре көнө
9 — Бөтә донъя аҫаба халыҡтар көнө


text:
Өфөлә йыл башынан 5300 үҫмер ваҡытлыса эшкә урынлашҡан
Өфөлә йәшәгән 5300 үҫмер 2012 йылдың тәүге ете айы эсендә ваҡытлыса эшкә урынлашҡан. Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәге был ваҡыт эсендә эш тәҡдим итеүселәр менән 148 килешеү төҙөгән.
— Ғәҙәттә, балаларҙың күпселеге уҡыуҙан бушаған ваҡытта мәктәптәрҙә эшләй. Шуға күрә килешеүҙәр йышыраҡ әлеге мәғариф учреждениелары менән төҙөлә. Уҡыусылар мәктәп алды территорияһын сүп-сарҙан таҙарта, төҙөкләндерә һәм йәшелләндерә, түтәл утай, шулай уҡ китапханала ярҙам итә, — тип һөйләне «Башинформ» агентлығына баш ҡаланың Халыҡ мәшғүллеге үҙәге инспекторы Ирина Лукьянова.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, дөйөм алғанда Башҡортостанда ағымдағы йылдың ғинуарынан алып июленә тиклем 21 мең уҡыусы ваҡытлыса эшкә урынлаштырылды. Йыл аҙағына был күрһәткес кәм тигәндә 27 мең кеше тәшкил итергә тейеш.
Үҫмерҙәр өсөн минималь эш хаҡы әлеге ваҡытта республикала 977,5 һумға тиң.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ураҙа айы мөбәрәк булһын!
Ураҙа айы мөбәрәк булһын!
15 майҙа, ҡояш байыу менән, изге Рамаҙан айы башлана. Мосолман ҡәрҙәштәребеҙ был айҙа, Аллаһы Тәғәләнең ризалығына ирешергә ынтылып, әжер-сауаптар өмөт итеп, ураҙа тота. Сөнки был – бер изгелеккә мең сауап яҙылған, ураҙа тотҡан өсөн хисапһыҙ әжер ала торған ваҡыт.
Мөхәммәт бәйғәмбәр: «Әгәр ҙә кешеләр Рамаҙан айында нимә бар икәнен белһәләр, был айҙың йыл буйы булыуын теләрҙәр ине», – тигән.
Мосолман ҡәрҙәштәр, Рамаҙан айының ниндәй ҡәҙерле изге ай икәнен онотмайыҡ. Был айҙы ғибәҙәттә үткәрәйек!
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Йәйге каникул һәр кемдең күңелендә онотолмаҫлыҡ хәтирәләр ҡалдыра. Минеке лә күңелле башланып китте. Июнь айының ҡояшлы бер көнөндә синыфыбыҙ менән Өфөләге «Fly Park» мауыҡтырғыс спорт үҙәгенә барҙыҡ. Беҙгә бында ныҡ оҡшаны, ваҡытты бик күңелле үткәрҙек. Оҫта тренерҙарҙан күп нәмәләргә өйрәндек, ыңғай тәьҫораттар ғына алып, тағы ла унда барыу теләге менән ҡайттыҡ. Ә һуңынан «Тылсымлы донъя» паркына юлландыҡ. Унда миңә бигерәк тә «Центрифуга» аттракционы оҡшаны. Синыфыбыҙ менән тиҙлекте һәм бейеклекте яратыусылар булараҡ, ҙур бәүелсәктәрҙә бәүелдек. Ошондай сәйәхәт өсөн синыф етәксебеҙ Ирина Солтан ҡыҙы Бычковаға рәхмәт инде.
Беҙҙең Салауат районында быйылғы «Салауат йыйыны» «Берҙәмлек» халыҡ-ара дуҫлыҡ байрамына арналғайны. Районыбыҙға 11 илдән делегация килде: Ҡаҙағстан, Мексика, Шри-Ланка, Иран, Эстония, Ҡытай, Сербия, Һиндостан, Көньяҡ Африка, Көньяҡ Корея, Колумбиянан.
Ҡунаҡтарҙы райондың фольклор коллективы һәм беҙ, «Гүзәл» бейеү ансамбле, милли кейемдәрҙә хөрмәтләп, йыр-бейеү, ҡурай моңо менән, икмәк, сәксәк һәм балдан ауыҙ иттереп, ҡаршы алдыҡ. Сит ил вәкилдәре тантаналы парадта ҡатнашты. Миңә Ирандан килгән ҡунаҡтарҙы оҙатып йөрөү бәхете тейҙе. Улар менән урыҫ телендә аралаштыҡ. Ҡунаҡтарға тирмәләрҙе, башҡорт халҡының мәҙәни йолаларын күрһәтеп, милли ризыҡтар – бауырһаҡ, сәксәк, бал, ҡымыҙ менән һыйланылар. Үҙҙәре лә буш килмәгән, һәр ил вәкиле үҙенең матур сығышы менән тамашасыларҙы хайран итте. Сит ил ҡунаҡтарын яҡындан күреү, улар менән иҫтәлеккә фотоға төшөү күңелдә оҙаҡ һаҡланыр.
Июль айында ғаиләбеҙ менән Шаран районында ҡунаҡта булдыҡ. Унда йәшәгән туғандарыбыҙ умарта тота. Баҡсаларында еләк бешкән мәл ине. Их, тәмләп ҡарағы килә! Мин баҡсаға еләк ашарға ингәс кенә унда бал ҡорттарының күплеген күрҙем. Ҡурҡышымдан ергә сүгәләп ултырҙым. Бал ҡорттары миңә иғтибар итмәгәс, һаҡ ҡына йөрөп, еләк ашап сыҡтым. Аҙаҡ апайым: «Баҡсаға кермә, ҡорттарҙан сағылырһың, ә уның бик алама тамамланыуы – аллергия биреүе ихтимал», – тип аңлатты. Бал ҡорттары үҙҙәре бәләкәй генә булһалар ҙа, бик көслө һәм уҫалдар икән!
Йәйҙең һуңғы айында әсәйем һәм өләсәйем менән Ҡара диңгеҙ буйына – Анапа ҡалаһына ял итергә барҙыҡ. Иге-сиге күренмәгән таҙа һыулы диңгеҙгә, уның тулҡындары шауына һоҡланып туя алманым. Яр буйындағы ҡом бик эҫе, хатта аяҡтарҙы бешерә. Беҙ диңгеҙҙә рәхәтләнеп йөҙөп, ҡояшта ҡыҙындыҡ. Унда медузаларҙы, диңгеҙ ҡыҫалаларын күҙәттем. Ә һыу төбөндәге ҡом төрлө төҫтәге ҡабырсаҡтар менән ҡапланған, әйтерһең, зиннәтле таштар менән биҙәлгән.
Алыҫ сәфәрҙән йөрөп ҡайтҡас, Тайфур олатайым үҙенең тыуған төйәгенә – Учалы районының Өргөн ауылына ҡунаҡҡа алып барҙы. Унда күп тапҡырҙар булһам да, быйыл мөғжизәле тәбиғәтенә: ҡатнаш, ылыҫлы урмандарына, ҡаялы тауҙарына, зәңгәр һыулы күленә ныҡлап иғтибар иттем. Хозур һәм тыныс тәбиғәт ҡосағында, бигерәк тә шау-шыулы диңгеҙ буйынан йөрөп ҡайтҡас, ата-бабаларыбыҙҙан мираҫ булып ҡалған йәнтөйәктә үҙеңде күпкә бәхетлерәк тояһың, тыуған ерҙең бәрәкәте күңелде тынысландыра, уйландыра.
Өргөн ауылы эргәһендәге Олотау ҙа оҡшаны. Уның башынан матур күренеш асыла, йыраҡтан Ирәмәл дә күренә. Был сәйәхәт каникулымды онотолмаҫлыҡ итте. Минең был өс айым киләсәктә лә тыуған илебеҙҙең төрлө матур, үҙенсәлекле, билдәле урындарын барып күрергә теләк, дәрт тыуҙырҙы.
Алиса ҠӘЙҮМОВА, йәш хәбәрсе.
Салауат районы, Малаяҙ башҡорт гимназияһы.


text:
Дәһшәтле ваҡиғаға - 70 йыл
30 января 2013 йыл | Йәмғиәт
Сталинград һуғышында Совет ғәскәрҙәренең немец-фашист илбаҫарҙарын ҡыйратыуына 70 йыл тулыу айҡанлы, Рәсәй почтаһы "Сталинградты обороналаған өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ил Президенты Владимир Путиндың ҡотлауҙарын ебәрә башланы.
Был һуғышта ҡатнашыусыларға ошо көндәрҙә һигеҙ мең самаһы ҡотлау ебәрелде. Бындай хаттарҙы иң күп алыусылар Волгоград һәм Ростов өлкәләрендә, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында, Краснодар крайында йәшәй. Башҡортостанға 300 самаһы ҡотлау киләсәк. Почтальондар уларҙы 29 ғинуарҙан 1 февралгә тиклем таратасаҡ.
Был һуғышта ҡатнашыусыларға ошо көндәрҙә һигеҙ мең самаһы ҡотлау ебәрелде. Бындай хаттарҙы иң күп алыусылар Волгоград һәм Ростов өлкәләрендә, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында, Краснодар крайында йәшәй. Башҡортостанға 300 самаһы ҡотлау киләсәк. Почтальондар уларҙы 29 ғинуарҙан 1 февралгә тиклем таратасаҡ.


text:
Кемдең сәскәләре иң матуры?
Баҫылды : 6-03-2018, 18:25 | Категория: Тәбиғәт, Йыл миҙгелдәре, Әкиәттәр
Просмотров 146
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:03-2018
-
- Рубрика:Тәбиғәт, Йыл миҙгелдәре, Әкиәттәр
- Автор:Миңлегөл ТАЙСИНА
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:Майя ҠӘЙҮМОВА
-
(Әкиәт)
Бер заман йыл миҙгелдәре: «Кемдең сәскәләре иң матуры?» — тиеп бәхәсләшеп киткән.
Яҙ үҙенең ялтыр үксәһе менән берҙе туҡылдатҡан икән, ҡар ирегән, йырғанаҡтар аҡҡан. Ер өҫтөн умырзая, үгәй-инә үләне, бәпембә, нәркәс сәскәләре ҡаплап алған.
— Күрҙегеҙме, яҙ сәскәләре ниндәй матур! — тиеп маһайған ул.
— Матур, әлбиттә. Тик ялан сәскәләренә етмәй! — тип ҡаршы төшкән Йәй. Аллы-гөллө яулығын һелкеп ебәргән икән, ҡыңғырау, аҡ сәскәләр, ҡәнәферҙәр, миләүшәләр үҫеп сыҡҡан. Ә бал ҡорттары туҡранбаш, мәтрүшкәнән, зәңгәр сәскәнән һут йыя икән.
Һалҡын көҙ, көнләшеп, әсе елдәрен өрҙөргән. Йәйҙең сәскәләре һулыған да ҡуйған, ти.
— Минең сәскәләрем һеҙҙекенән бер ҙә кәм түгел. Ана, ҡайһылай балҡып ултыралар! — тигән баҡсалағы лилиә, астра, георгин, хризантемаларға күрһәтеп.
Ҡыш урман-ҡырҙарҙы, баҫыуҙарҙы мамыҡтай ап-аҡ ҡар менән тултырған. Үҙе иһә, һәр бер өйҙөң тәҙрә төптәрендә хуш еҫ бөркөп ултырған ҡына гөлө, яран гөлө, орхидея сәскәләренә һоҡлана, ти.
— Минең сәскәләрем һыуыҡҡа ла бирешмәй, бар донъяға нур сәсә! — тип маҡтанған Ҡыш.
Дүрт миҙгел әле һаман да бер-береһен уҙыша алмай, бәхәсләшә икән...
Дуҫтар, әйтегеҙ әле, ниндәй миҙгелдең сәскәләре матур?!
Һеҙ тағы ла ниндәй сәскә исемдәре беләһегеҙ? Әңгәмә ҡороғоҙ!
(голосов:0)
Оҡшаш материал
Комментарийҙар


text:
- Подробности
- Просмотров: 261
МОСОЛМАН ХӘРБИ ШУРАҺЫ, Б ө т ә Р ә с ә й м о с о л м а н х ә р б и ш у р а һ ы, Х ә р б и ш у р а, Рәсәй армияһында мосолмандарҙың үҙидара органы. 1917 й. 19 июлендә Ҡазан ҡ. үткән 1‑се Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезында (ҡара: Мосолман съездары) армияла мосолман һалдаттарын айырым частарға күсереү юлы м‑н мосолман хәрби берләшмәләре ойоштороу өсөн төҙөлә. Ҡазанда урынлаша. Шураға армиялар, хәрби округтар, флот, айырым хәрби частар вәкилдәре, съезда һайланған 12 бойондороҡһоҙ ағза ингән. Шура бүлексәләре Мәскәүҙә, Өфө, Ырымбур ҡҡ. һәм Петроградта Бөтә Рәсәй мосолман шураһы ҡарамағында ойошторолған. Генерал Л.Г.Корнилов фетнәһен баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнашҡандары өсөн Ваҡытлы хөкүмәт 1917 й. сент. М.х.ш. Румын һәм Кавказ фронттарында мосолман корпустарын һәм бер нисә запас полк ойошторорға рөхсәт бирә. 1918 й. ғин. Шура Ырымбурҙа — 1‑се, Өфөлә — 2‑се, Бәләбәй ҡ. — 6‑сы мосолман уҡсылар полктарын ойоштора; полк, дивизия, корпус, гарнизон һ.б. ҡарамағында 300‑ҙән ашыу мосолман хәрби ком‑ттары барлыҡҡа килә. 2‑се Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезын (1918, Ҡазан) уҙғарғанда М.х.ш. ағзалары Д.Алкин, И.С.Алкин, Й.Мозафаров, У.Тоҡомбәтов совет власы органдары тарафынан ҡулға алына. Быға яуап итеп Шура Ғ.Монасипов етәкс. Ҡазанда “Болаҡ аръяғы республикаһы” исеме аҫтында Мосолман революцион штабын ойоштора. Ҡыҙыл Армия частары м‑н бәрелештә М.х.ш. мосолман берләшмәләре таралып бөтә. Ҡулға алынғандар Шура һәм Ҡазан ХКС‑ы килешеүе б‑са азат ителә, М.х.ш. Урал-Волга штатын ойоштороу б‑са артабан бер ниндәй ҙә аҙым яһамаҫҡа һүҙ бирә. РСФСР Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатының 1918 й. 24 мартындағы декреты м‑н Шура бөтөрөлә. М.х.ш. рәйесе — И.С.Алкин. Баҫма органы — “Известия мусульманского военного шуро” (“Мосолман хәрби шураһы хәбәрҙәре”; Ҡазан, 1917 й. окт. — 1918 й. февр.) гәзите.
Әҙәб.: И с х а к о в С.М. Российские мусульмане и революция (весна 1917 г. — лето 1918 г.). М., 2004.
Р.С.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 505
МОРАҘЫМ ТАРЛАУЫҒЫ, тәбиғи парк. 1998 й. эталон тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, ял һәм туризмды үҫтереү маҡсатында ойошторолған; М.т. бер өлөшө Эйек заказ‑ нигы сиктәрендә ята. 2012 й. алып “Башҡортостан Уралы” биосфера резерваты составына инә. Күгәрсен һәм Йылайыр р‑ндары сиктәрендә Оло һәм Кесе Эйек йй. (Һаҡмар й. басс.) басс. урынлашҡан. Майҙаны 23,6 мең га, терр‑яһының 69%‑ын урман ҡаплаған. Рельефы төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә тәпәш таулы, тарлауыҡ үҙәндәре бар; көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә — йырғыланған, көньяҡта — йыуылған. Карст үҫешкән. Парк терр‑яһында 46 мәмерйә, ш. иҫ. иң ҙурҙарҙың береһе — Яңы Мораҙым мәмерйәһе, бар; 36 мәмерйә Мораҙым тарлауығында (Күгәрсен р‑ны Мораҙым а. эргәһендә Оло Эйек й. үҙәненең бер өлөшө) урынлашҡан. Киң япраҡлы, асыҡ ылыҫлы урмандар, ташлы, ҡыуаҡлы һәм ҡылғанлы далалар таралған, сағыл һәм һыубаҫар болондар осрай. Флораһында 500‑ҙән ашыу төр ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр, ш. иҫ. 17 реликт (алтай елемүләне, бәғәнәш, еҫле бөрмәкәй, оҫҡон йыуаһы һ.б.) һәм 11 эндемик (Гельм астрагалы, Карелин астрагалы, Роберт яраны, татар ҡутырбашы, төньяҡ шиверекия үләне һ.б.) бар. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 17 һирәк төрө (Биберштейн тюльпаны, көмөш төҫлө япраҡлы тәңкәғуҙаҡ, энә япраҡлы ҡәнәфер һ.б.), шулар араһынан дөйә ҡылған, Залесский ҡылғаны, йөнтәҫ япраҡлы ҡылған, йәмле ҡылған, ҡаты япраҡлы еҙүлән, Литвинов торна борсағы, урыҫ сыбар сәскәһе, ысын кәкүк ситеге РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән. Фаунаһы бай: имеҙеүселәрҙең — 27 төрө, ер-һыу хайуандарының — 5, һөйрәлеүселәрҙең — 4, балыҡтарҙың 9 төрө бар. Аҡҡуян, америка шәшкеһе, бүре, йәтсә, кеҫәртке, ҡабан, мышы, себер ҡоралайы, һеләүһен, һыуһар һ.б. йәшәй. Ҡоштарҙың 122 төрө (кәкүк, ҡор, мышар барҡылдағы, һуйыр һ.б.) оялай. Фаунаһында хайуандарҙың 21 һирәк төрө бар, шуларҙың 11‑е — БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына (аҡсабан, күк ҡарға, ҡама, ҡом һайыҫҡаны, марал, осар тейен, төньяҡ шымамороно, һоро торна, һыуыр һ.б.), 10‑ы РФ‑тың Ҡыҙыл китабына (балабан, бөркөт, европа бәрҙеһе, көсөгән, ҡарағош, өкө, сапсан һ.б.) индерелгән. М.т. мәмерйәләре һәм геол. төҙөлөшө т‑да мәғлүмәттәр геологтар Л.В.Анфимов, Ә.З. Гәрәев, Ю.В.Казанцев, Т.Т. Казанцева, М.А.Камалетдинов, М.Т. Крупенин, И.К.Кудряшов, В.С. Кузнецов, В.И.Мартин, А.И.Смирнов, Ю.В. Соколов һ.б. хеҙмәттәрендә бирелгән.
Әҙәб.: А б д у л л и н Ф.Ф., К а з а р г у л о в М.З., П о з д н я к о в а Э.П. Природный парк “Мурадымовское ущелье” //Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 2003. Т.8. №2.
Э.П.Позднякова
Тәрж. И.М.Япаров