text:
"Ағиҙел"гә хаттар килә
ХЫЯНАТ ИЗГЕ БУЛЫРМЫ?
Мөнир Ҡунафиндың “Кешелеккә тоғролоҡ” хикәйәһе (“Ағиҙел” журналы, 2017 йылдың 1-се һаны) сәйер генә башланып китеүе менән иғтибарҙы йәлеп итә, ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйтә. Нәфисәнең иренә төбәлеп: “Иҙрис, бер тапҡыр ғына… хыянат итергә ирек бир,” – тип ялбарыуы һағайта ла (был ҡатын үҙ аҡылындамы икән?), ғәжәпләндерә лә (шулай тип асыҡтан-асыҡ әйт әле!). Әммә ҡатын һис кенә лә яңылышмай, ниәтендә бер ниндәй шаярыу ҙа юҡ икән. “Мин балаһыҙ йәшәй алмайым, аңла,” – тип иренә күңелен бушатҡан Нәфисәнең хәлен аңларға мөмкин. Һигеҙ йыл ғаилә булып йәшәп тә балалары булмауы хәүефләндерә ҡатынды. Донъялары етеш, күркәм дә бит, тик сыр-сыу бала тауыштары ишетелмәгәс, өйҙә йәм юҡ. Ошо юҫыҡта автор, Нәфисәнең кисерештәрен ҡеүәтләп, халыҡтың бик хаҡ һүҙҙәрен килтереп китеүҙе лә урынлы һанай: “Ағасһыҙ йортҡа ҡош ҡунмаҫ, балаһыҙ йортҡа ҡот ҡунмаҫ”, “Балалы өй – баҙар, балаһыҙ өй – тулы зар”. Бала мәсьәләһе тормошта бик ҡатмарлы ғына: ир менән ҡатындың аралары һыуыныуға, ыҙғыш-талашҡа, ниһайәт, ғаиләләрҙең тарҡалыуына ла килтерә ул. Әммә хикәйә геройҙары бындай уҡ хәлгә барып етмәйҙәр, киреһенсә, бер-береһен аңлашып, төрлө ысулдар эҙләп, шуларҙы ҡулланып ҡарамаҡсылар. Шул сәбәпле, ир менән ҡатын өй ишегенең яңағын алыштырыу, яңы шишмә ҡаҙып, шуның һыуын эсеү ырымдарын да һынап ҡарай, тик фәтүә юҡ. Иҙрис тә һағая төшә, әммә иң ныҡ төшөнкөлөккә бирелеүсе, әлбиттә, Нәфисә. Көндән-көн ул үҙенә толҡа тапмай, төрлө ҡапма-ҡаршылыҡлы уйҙар кисерә. Йәшәүҙең йәме, ғүмерҙең мәғәнәһе юғалғандай, өйҙән дә бушлыҡ һалҡыны бөркөлгәндәй. Иҙрис менән мөхәббәттәре ни тиклем ныҡлы булып, бер-береһен нисек кенә яратмаһындар, донъяның бер мөйөшө барыбер китек һымаҡ.
Ана шуға күрә лә Нәфисәнең күңеленә хыянат тигән уй килә. Нәҡ ошо аҙым ғына уларға ярҙам итер, ғаиләгә ҡот өҫтәр кеүек. Иҙристән айырмалы рәүештә, Нәфисә үҙенең дөрөҫ юлда булыуына һис кенә лә шикләнмәй. Әлбиттә, һәр кем хыянатты яман ҡылыҡ, әхлаҡи түбәнлек, мәкер тип ҡабул итергә күнеккән. Ә Нәфисә был аҙымын икенсерәк төрлө баһалап, үҙенең хаҡлығын раҫламаҡсы. Бындай киҫкен ҡарарға килгәнсе, уға сикһеҙ уйҙар диңгеҙендә йөҙөп, һәр нәмәне үлсәп, саманы самаларға тура килә. Үҙ ҡылығын аҡларлыҡ дәлилдәр эҙләй. Улары кире ҡаҡҡыһыҙ: беренсенән, ул – ҡатын ҡыҙ. Хоҙай уны шулай яратҡан. Икенсенән, ҡатын-ҡыҙ – нәҫелде дауам итеүсе, тимәк, кешелектең киләсәге өсөн яуаплы. Шуның өсөн бер ниндәй икеләнеүһеҙ әсә булыу мотлаҡ уға.
Әлбиттә, Нәфисәгә хәтәр аҙымға барыу еңел түгел. Уның күңелендә тойғолар көрәше бара. Бер яҡ ҡатындың ҡылығын аҙғынлыҡ, ирен кәмһетеү, һанламау тип ҡабул итһә, икенсе яҡ быны барлыҡ кешелек алдындағы изге бурыс итеп күрһәтергә тырыша. Бына шундай киҫкен, көсөргәнешле мәлдәргә ҡуя автор хикәйә геройын. Берсә Нәфисә Иҙрисенә башҡорт ҡатындары өсөн ир изге нәмә тигән күҙлектән ҡарай. Шул уҡ ваҡытта үҙенең әсә була алмауына нәҡ уның сәбәпсе икәнен дә иҫенән сығармай. Быны Нәфисә ауыҙынан кинәйәләп әйттереү өсөн Иҙрис тарафынан өҙөп алынған алма сәскәһен автор оҫта файҙалана. Әлеге сәскәгә төбәлеп, ҡатын: “Тик хәҙер алма булып етешә алманы инде,” – тип әйтә икән, үҙен дә, Иҙристе лә, тыумаған балаларын да күҙ уңында тота бит. Өҙөлгән алма сәскәһе – хикәйәлә күтәрелгән мәсьәләне асыуға булышыусы бик уңышлы деталь.
Ана шулай, ете ҡат үлсәп, бер ҡат киҫ, тигәндәй, Нәфисә ниәтләгән ғәмәлен атҡарырға тәүәккәллек итә: хыянат итергә. Әммә беҙ ишетеп-белеп күнеккән хыянат түгел имеш тә. Нәфисә әйтмешләй: “Был хыянат түгел, был – тоғролоҡ. Әсәлеккә, кешелеккә, кешелектең йәшәүенә тоғролоҡ”. Нәфисә аңлатыуынса, был хыянат емергес, ҡыйратҡыс, үлтергес түгел, ә изге ғәмәл. Хыянаттың тоғролоҡҡа тиңләнеүе, изге менән хыянаттың йәнәш тороуы һис кенә лә башҡа һыйғыһыҙ. “Шулай булыуы мөмкинме?” – тигән һорау тыуа күңелдә. Берәй боҙоҡ, аҙғын ҡатын булһа, ҡул һелтәлер ҙә ҡуйылыр ине. Әммә хикәйә геройы – аҡыллы, тәртипле, иренә тоғро ҡатын. Үҙе лә бит был аҙымын сараһыҙлыҡтан, тип тә аҡларға тырыша.
Хикәйә дауамында көсөргәнешлек артҡандан-арта бара. Ваҡиғаларҙың артабанғы ағышы ҡыҙыҡһындыра, төйөндөң сиселешен беләһе килә. Ир кеше, әлбиттә, ҡатындың яҙыҡ аҙымына риза түгел (хәйер, кем генә риза булыр ине икән?). Шул уҡ ваҡытта ҡәтғи ҡаршылыҡ та күрһәтмәй, аҙаҡтан бөтөнләй онотто, ҡул һелтәп ҡуйҙы һымаҡ. Бындай килешеүсәнлек уның ҡатынын яратыуы, унан башҡа тормошон күҙ алдына килтерә алмауы менән бәйле, тип аңларға кәрәктер. Шул уҡ ваҡытта таяҡтың башы ирҙең үҙенә төшә: балаһыҙлыҡ проблемаһына үҙе сәбәпсе. Ә Нәфисәгә килгәндә, үҙенең ҡылыр ғәмәленең яҙыҡ түгел, изге эш икәненә тамам инана. Маҡсатына ирешеү өсөн кәрәкле кешеһен дә төптән уйлап һайлай. Уныһы – Рәсүл, йәш, ҡеүәтле, үҙе телһеҙ. Нәфисәнең тәрән аҡыл менән эш итеүенә шик юҡ: серҙе һис кем сисмәйәсәк, хәлде бер кем дә белмәйәсәк.
Нәфисәгә гонаһлы аҙымды ҡылыу еңел түгеллегенә яҙыусы әленән-әле ишара яһай. Үҙ геройының хәлен еңеләйтеү маҡсатынан Йософ менән Зөләйха хаҡындағы ҡиссаны ла иҫкә төшөрә. Хыянат мәлендә тик Иҙристе генә күҙ алдында тотормон, тип тә тынысландырта Нәфисәне. Әммә халыҡтың “Ҡырын эш ҡырҡ йылдан һуң да беленә,” йәки “Беҙ ҡапсыҡта ятмай” тигән тормош һынауы үткән хаҡ һүҙҙәренең ни тиклем раҫ икәненә инандыра хикәйәләге артабанғы хәл-ваҡиғалар. Яҙыусының хикәйә эсенә Сара ҡарсыҡ тарихын индереүе лә юҡтан ғына түгел. Нәфисә менән уларҙың яҙмышы уртаҡ һымаҡ: икеһе лә йәмғиәт өнәп бөтмәгән, яҙыҡ эш тип баһаланған, әхлаҡһыҙлыҡ тип ғәйепләнгән аҙымға бара. Икеһе лә киләсәктә бала бағыу уйы кисерә. Сара ҡарсыҡ үҙ башынан үткәндәрҙе Нәфисәгә һөйләп, уны хуплаймы, әллә яҙыҡ ғәмәлдән ҡурсалаймы, быны һәр кем үҙенсә аңлар, моғайын. Сараның ҡылғанын ул йәшәгән осорҙо күҙ алдына баҫтырып (һуғыштан һуң ир-егеттәргә ҡытлыҡ заман), ғәфү итерлек тип, ҡабул итергә мөмкин. Художестволы әҙәбиәттә ошоға оҡшаш хәл Тимерғәле Килмөхәмәтовтың “Йәнкиҫәк” хикәйәһендә лә тасуир ителә. Унда яҙыусының позицияһы ыңғай: үҙ геройының йәшерен ғәмәлен батырлыҡҡа тиңләй. Ә Нәфисәгә ниндәй (хикәйәлә ваҡиғалар үткән быуаттың 80-се йылдарында бара) баһа бирергә? Кешегә ғүмерҙең бер генә мәртәбә бирелеүен, шул ғүмерҙең сәскәләй генә уңдырышлы бер осоро булыуын күҙ уңында тотҡанда уны ла аңларға мөмкин. Тик тормош һин теләгәнсә генә булһа икән. Сараның да, “Йәнкиҫәк”тәге Миңйыһандың да ваҡыт үтеү менән күңел ғазаптары онотола. Ә бына Нәфисәгә яңынан-яңы әрнеү-һағыш өҫтәлеп кенә тора.
Хәҙер инде быға тиклем яҡлаусыһыҙ, йәлләткес, күндәм тойолған Рәсүл актив һөжүмгә күсеп, үҙенең аталыҡ хоҡуғын хәленсә дауларға маташа. Ваҡиғалар ағышында йыуаш егет танымаҫлыҡ булып үҙгәрә, әйтерһең дә, йыртҡысҡа әйләнә. Былай булғас, уның Иҙрис менән Нәфисәгә тынысланып йәшәргә ирек бирмәҫе көн кеүек асыҡ. Быны тойомларға яҙыусы баяғыса бик уңышлы деталдәр аша өлгәшә. Бер мәлдә Рәсүл Нәфисәнең кәрзиненә ағыулы бәшмәк һалып китһә, икенсе ваҡыт салбар кеҫәһенән шалтырауыҡ уйынсыҡ сығарып Иҙрискә бирә, артабан алмағасты киҫеп ауҙарып ҡуя. Быларҙы һис кенә лә хәйерлегә юрарлыҡ түгел. Рәсүлдең шундай һөмһөҙлөгө, үҙ һүҙлелеге берсә асыу тойғолары уята, ә икенсе яҡтан ҡарағанда, шулай булырға тейеш тә һымаҡ. Уйынды бит ул башламаны, бер кемде лә бер нәмәгә лә мәжбүр итмәне. Әгәр ҙә Нәфисә арбамаһа, һаман да һәүетемсә генә йөрөп ятыр ине. Уйлап ҡараһаң, ул бит мыҫҡыл ителде, кешелек дәрәжәһе аяҡ аҫтына һалып тапалды. Һөйләшеү һәләтенән мәхрүм булһа ла, Рәсүл дә кеше бит әле, ул да Хоҙай тарафынан яратылған.
Иҙрис менән Нәфисә килеп тыуған ҡатмарлы хәлдән икенсе ергә күсеп ҡотолмаҡсы. Тик яңы урында ла тынысланып көн итергә насип булмай. Бәләнең тағы ла хәтәрерәге һағалап тора уларҙы: малайҙары күҙһеҙ һәм телһеҙ икән дә. Бала бағып бәхетле булыу теләге шулай селпәрәмә килә. Бала булып та йортҡа ҡот ҡунмай. Ни менән аңлатырға быны? Аҙғынлыҡ һөҙөмтәһе ( М. Кәримдең “Ай тотолған төндә” трагедияһындағы Тәңкәбикә тапҡан Диуана һымаҡ) тиһәң, Нәфисә ундай ҡатын түгел. Белеүебеҙсә, уның ҡылығы иренән йәшерен дә түгел, киреһенсә, килешеп эшләнгән һымаҡ. Маҡсаты ла нәфсеһе көҫәүҙән түгел, изге ниәттән, төптән уйланған. Бәлки ғәйеп бер гонаһһыҙ Рәсүлдең рәнйеше һөҙөмтәһелер? Нисек кенә булмаһын, Нәфисә тарафынан бушҡа ымһындырылды, алданды. Кеше рәнйешенең яҡшыға булмауы хаҡында халыҡ аҡылы борондан иҫкәртеп килә. Тыштан ҡарағанда риза һымаҡ тойолһа ла Иҙрис тә ҡатынының әлеге аҙымына ихлас түгел. Баланы ҡабул итеүе лә ҡатынын үтә лә яратыу хистәренән генә. Шул рәүешле, сабыйҙың ғәриплеген Хоҙайҙың иҫкәртеүе тип ҡабул итергә кәрәктер. Хикәйә хыянат итеү, гонаһ ҡылыу һис кенә лә яҡшыға илтмәҫ, тигән һығымтаға килтерә.
Хикәйәнән тағы ла шул аңлашыла: әҙәм рәнйештәре аша бәхеткә ирешеп, яҡындарың фатихаһынан башҡа уңышҡа өлгәшеп булмай. Был – тормош ысынбарлығы.
Хикәйә нигеҙендә ятҡан хыянат төшөнсәһе аша автор тағы нимә аңлатырға теләй икән? Беренсенән, хыянатты тоғролоҡ менән һис кенә лә йәнәшә ҡуйып, ыңғай һөҙөмтәләргә өлгәшеп булмай. Улар ғүмер-ғүмергә бер-береһенә ҡапма-ҡаршы төшөнсәләр булып ҡаласаҡ. Икенсенән, ғаиләнең төп функцияларының береһе – бала тәрбиәләү. Ул икенсе функция – быуындар бәйләнешен дауам итеү менән бәйле. Ошо рәүешле, хикәйә илебеҙҙәге демографик ситуация торошоноң киҫкенлегенә лә иғтибарҙы йүнәлдерә. Шундай хәлдә милләтебеҙҙең киләсәк яҙмышы ла уйландырырға тейешле бөгөнгө замандаштарыбыҙҙы. Өсөнсөнән, яҙмыштан уҙмыш юҡ, тигән әйтем иҫкә төшә. Уның “Өлөшөңә төшкән көмөшөң” тигән синонимын да күҙ уңында тотҡанда, ошондай фекер тыуа: килеп тыуған хәлдән ул һынлы фажиғә яһарға ла ярамай, тип тынысланыуҙан башҡа сара юҡ хикәйә геройҙарына. Дүртенсенән, ир-егеттең эсендә эйәрләнгән ат ятыр, тигән әйтем дә юҡтан бар булмаған. Кеше күңелен аңлап бөтөү мөмкин түгел икәнде аңларға, һабаҡ алырға кәрәк хикәйәләге хәл-ваҡиғаларҙан.
Мөнир Ҡунафиндың яңы әҫәре тормошсан, бик тә фәһемле. Яҙыусының теле оҫта, бай, халыҡ аҡылын (әйтемдәр, ырымдар) уңышлы файҙалана. Ялҡытҡыс һөйләү, һыу буйы һөйләмдәр, ҡабатлауҙар – яҙыусы өсөн ят нәмә. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев әйтмешләй: “Кеше психологияһын нескә аңлай һәм бик тәбиғи итеп күрһәтә. Яҙғандары ябай һәм аҡыллы, кешесә һәм уҡымлы. Башҡа бер кем менән дә буталмаҫлыҡ үҙ стилен, аһәңен тапҡан”. (“Ватандаш”, 2016 йыл, 10-сы һан, 130-сы бит). Шуға күрә хикәйәне уҡыуы үҙе бер кинәнес. Әҫәрҙәге ваҡиғалар уҡыусыны үҙенә шундай ныҡ йәлеп итә: артабан нимә булырын тиҙерәк белергә ашҡындыра.
Образдар даими хәрәкәттә, үҫештә. Эске монологтар, төш күреү элементтары ла образды тулыраҡ асырға, уның кисерештәрен нығыраҡ аңларға булышлыҡ итә. Хикәйә ни эшләргә белмәйенсә, ваҡыт уҙғарыр өсөн генә, тип ҡабул ителмәй. Етди, хатта мәңгелек тип әйтерлек мәсьәлә күтәреп, кешене уйландыра алыуы менән ҡиммәт ул. Шуға күрә әҫәрҙе яҙыусының сираттағы уңышы тип һис икеләнмәйенсә әйтергә мөмкин.
Рим Исхаҡов.
Ҡырмыҫҡалы районы.
МӨХӘББӘТТЕ АША АТЛАП
Йәйҙәрен оҙаҡ көттөрөп яуған ямғырҙар була. Ямғырҙан һуң ҡалған сафлыҡты, таҙарынған, күтәрелеп ҡалған тәбиғәтте ҡарап туйып, аңлатып булмай. Тағы көтәһең ошо кинәнесте. Мөнир Ҡунафиндың әҫәрҙәрен бына ошондай халәттә көтөп алаһың.
Ул һүрәтләгән тәбиғәт бөтөнләй икенсе, ул тасуирлаған ваҡиға, тормоштар күтәренке, образдарҙың ҡылыҡ-фиғеле, мөнәсәбәттәре тере, йәнле.
Ир менән ҡатын-ҡыҙ араһындағы мөнәсәбәт, мөғәмәләне Мөнир Ҡунафин һәм Әхмәр Үтәбай кеүек бирә алған яҙыусылар һирәк. Әҙәбиәттә мөхәббәт, йән-тән яҡынлығы тураһында күбеһенсә яҙыусылар “һыпырып” ҡына һүрәтләп үтә. Ә был ике авторҙың әҫәрендә ошо күренеш-булмыш иҫ киткес асыҡ сағыу итеп бирелә. Шул арҡалалыр, моғайын, әҫәрҙәге сюжет һыҙығын бар тәрәнлеге менән аңлайһың, кисерәһең. Тағы бер үҙенсәлеге бар Мөнир Ҡунафин ижадының: әҫәрҙе уҡығандан һуң уның елеген үҙеңә табырға, күңел сөмбәйҙәрендә күп соҡонорға тура килә.
«Кешелеккә тоғролоҡ» хикәйәһе лә ошоно тағы бер ҡат иҫбатланы. Тәүге юлдарҙан уҡ уйға һала автор. Нәфисә иренән «бер тапҡыр ғына хыянат итергә” рөхсәт һорай. Ҡатын иренә “хыянатыңды бер тапҡыр ғына ғәфү итә алам” тиһә лә ул тиклем ғәжәпләнмәҫ инем. Ҡатын-ҡыҙ бит күбеһенә түҙә, күҙ йома. Ә бында иреңә шулай тип торсо әле.
Әҫәрҙе уҡый бара, Нәфисәнең күңел торошон аңлағандай булаһың. Эйе, сәбәбе лә ниндәй әле – кешелеккә тоғролоҡ бит. Ул ҡатын-ҡыҙ затынан, уға «нәҫелдең, ҡәүемеңдең, халҡыңдың дауамы һинең буйыңда ята» тигән изге бурыс ҡуйылған. Ә инде «Хоҙай тарафынан һинең яртың булып ебәрелгән һәм уны түлһеҙ итергә ҡарар ҡылынған икән, һин дә ҡыҫыр» тигән уй ниңәлер артта ҡала килә.
Әҫәр башында уҡ Иҙристе маҙаһыҙлаған һағыҙаҡ һиҫкәндерә. Тәмле-татлыны ғына тәмләргә, йылыла ғына иҙерәргә яратҡан, саҡһа үҙәгеңә үтерлек һағыҙаҡ тиккә генә сыуалмай бында. Һәм ул саға ла... Мөхәббәт тулы донъяһында ҡолас ташлап йәшәп ятҡан Иҙристе һәм автор Йософ пәйғәмбәргә тиңләгән Рәсүлде.
Тағы бер деталь һиҫкәндерә һәм уйға һала. Был Нәфисәнең төшөнә ингән ерҙәге тәүге әҙәм затының ҡатыны Һауа. Тиктәҫкә түгел был ҡатындың алма өҙөп Нәфисәгә һуҙыуы. Һай, тиктәҫкә түгел... Аллаһы рөхсәт итмәгән емеште ашағандан һуң Әҙәм менән Һауаның йәннәттән ҡыуылыуы һәр беребеҙгә мәғлүм. Хоҙай һүҙенән сығып яңылышыуҙарына һуңынан бик үкенәләр, һыҡрап-илап тәүбәгә киләләр ҙә һуң... Һауаның алма һуҙыуы, етмәһә, уныһы ҡаты төшлө муйыл булып сығыуы, ай-һай, шомландыра. Шайтан ҡотҡоһо үҙ эшен эшләй, ҡатын иренә хыянат итә, рөхсәтен дә көтөп тормай хатта. Донъяһын сынъяһау итеп тотҡан (ысын яһаумы икән бағаналары серек донъяның), шау алмағаслы ғаилә ҡотона ҡыуанып йәшәгән Иҙристең күңел донъяһы ҡаҡшай, гонаһтан яралһа ла үҙ донъяһында Йософ пәйғәмбәрҙәй саф булып йәшәп килгән Рәсүлдең күңелендә шайтан тантана итә. Ул инде шау сәскәле алмағасты сабырға әҙер. Тәү ҡарашҡа гүзәл тойолған Нәфисәнең күңел кәрзинендә ағыулы бәшмәк кенә.
Емеш бирмәҫ борон алмағастың сәскәһен өҙөп еҫкәй Иҙрис менән Нәфисә. Аҙ ғына сабырлыҡтары етмәй. Бәлки, кем белә, автор әйтмешләй, “мөхәббәт аямаҫлыҡ сирҙәрҙе төҙәтә, һулыған сәскәләрҙе терелтә, ябай ҡамсыларҙан ут сығара ала лаһа”. Бәлки, ниәттәре йыһан бейеклегенә күтәрелеп, тәңреләрҙән фатиха алышыуға өлгәшерҙәр, аҡылы камил, ағзалары теүәл бала һөйөрҙәр ине.
Әҫәрҙең һуңғы юлдарын уҡығандан һуң, кешелек барлыҡҡа килгәндән алып быуын-быуындан күсеп килгән ҡиммәттәрҙе тағы бер ҡат күңел төпкөлөндә барлайһың. Тел осонда бер теләк: мөхәббәттән тыуһын, көтөп алынһын, теләп табылһын һәр бала. Кеше бәхетен урлап, тоғролоҡто, мөхәббәтте аша атлап түгел.
Радмир ДӘҮЛӘТБӘКОВ.
Ейәнсура районы.


c: text/html

text:
Илеш районында техника төҙөклөгөнә ҙур иғтибар бүленә
«Кировец» предприятиеһында иҫке тракторҙар яңыртыла. Райондың ремонт -техника предприятиеһында ауыл хужалығы өсөн металл конструкциялар һәм ҡорамалдар етештерелә. Киләсәктә Италия белгестәре менән берлектә һөт-тауар фермаларында мал аҙығы таратыу машинаһы ла сығарыла башлаясаҡ.Һөт һәм ит етештереү фермаларында был машина тиҙҙән алыштырғыһыҙ хеҙмәт ҡоралы буласаҡ. Ул Италияла етештерелгән. Илеш механиктары сит илгә барып «Заго» фирмаһының аҙыҡ татартыу ҡоролмаһын үҙебеҙҙә күпләп етештереү өсөн килешеү төҙөп ҡайтҡан. Италиянан уның ваҡ деталдәре алынасаҡ, ә ҡалған өлөштәрен Илеш районында йыйыу күҙаллана. Ауыл хужалығы өсөн кәрәкле техниканы үҙебеҙҙә етештереү алты йөҙ мең һумға арзаныраҡҡа төшәсәк. Хаҡы ике миллион һум тирәһе буласаҡ.
Ремонт-техника ремонталау предприятиеһы етәксеһе Наил Кашапов һәр ваҡыт яңылыҡ уйлап таба. Юғары класлы инженер-механик башлыса тауар бетоны һәм сәнәғәт өсөн ангарҙар етештерә. Тимер конструкцияларҙан ҡоролған мал фермалары, бойҙай һәм бесән һаҡлау өсөн ҡыуыштар ҙа хужалыҡтарҙа ихтыяж менән файҙалана. Был ойошма тарафынан егерменән ашыу объект сафҡа ингән. Ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн 12-ләп һыйыр, быҙау аҙбарҙары,бесән иген һаҡлау келәттәре төҙөлгән.
Илештә киләһе мул уңышҡа нигеҙ тап ошо цехта һалына. Бында К-700, Т-150 тракторҙары яңынан һүтеп ҡорола.Двигательдән алып башҡа ваҡ өлөштәргә тиклем алмаштырыла. Двигательдәр Ульяновск ҡалаһынан ҡайтартыла.
Ауыл хужалығы техникаһын модернизациялауға 40 процент дәүләт ярҙамы күрһәтелә. К-700 һәм К-150 тракторҙарына ҡеүәтле двигателдәр ҡуйыу яғыулыҡты экономияларға ярҙам итәсәк.
Башҡортостандың Илеш районы инвестицияларҙы йәлеп итеү өсөн иң ҡулай төбәк һанала. Ауыл хужалығы техникаһын модернизациялау, заман талаптарына яуап бирерлек яңы техника етештерә башлау райондың иҡтисадын үҫтереүгә булышлыҡ итеп , эшҡыуарҙарҙың хеҙмәттәшлек даирәһен киңәйтәсәк кенә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Лайыҡлылар баһаланды
Бөгөн Күгәрсен районында Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Хөкүмәт премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы үтте. Журналистика өлкәһендә быйыл абруйлы награданы «Атайсал» гәзитенең баш мөхәррире Хәйҙәр Тапаҡов, «Ҡыҙыл таң» редакцияһының бүлек мөдире Олег Төхвәтуллин, «Молодежная газета»нан Людмила Кашапова алды.Йылы ҡотлауҙар, ижади уңыштар теләү, алҡыштар. Сираттағы Шәһит Хоҙайбирҙин премияһын тапшырыу йолаға ярашлы үтә. Бүләкләнеүселәр араһында ла иң абруйлылар. Мәҫәлән «Молодежная газета»ның бүлек мөдире Людмила Кашапова уҡыусыларға үҙенең ныҡышмаллылығы, мәсьәләләрҙе сисеү юлдарын эҙләү буйынса таныш. Премияға ул үҫеп килгән быуында илһөйәрлек тойғоларын тәрбиәләү мәсьәләләрен күтәргән материалдар серияһы өсөн тәҡдим ителгән. «Атайсал»дың баш мөхәррире Хәйҙәр Тапаҡов иһә үҙен йәмәғәтселеккә яҙыусы, тәжрибәле журналист итеп танытҡан. «Тарат әле моңһоу уйҙарымды» китабы быйыл юғары наградаға лайыҡ тип танылды. Өсөнсө бүләкләнеүсе - ауыл хужалығы белгесе, «Ҡыҙыл таң» гәзитенең бүлек мөдире Олег Төхвәтуллин.
Быйыл абруйлы дәрәжәгә барлығы 8 кеше һәм бер коллектив дәғүә иткән. Элеккесә, еңеүсе тип уларҙың 3-һе танылды. Лауреаттарҙы бүләкләү фонды ла йылдан-йыл арта бара, хәҙер ул 100 мең һумға еткән. Бынан тыш, дәғүәселәр араһындағы конкуренция ла яңы кимәлгә сыға тип билдәләй комиссия ағзалары.
Йола буйынса тантана Шәһит Хоҙайбирҙиндың тыуған ауылын да урап үтмәй. Ҡунаҡтар шәхестең музейы менән таныша, уның һәйкәленә сәскә һалып, ихтирамын белдерә. Лауреаттар аллеяһына ла йыл һайын шыршы ағастары өҫтәлеп бара.
Республикабыҙҙа публицистикаға, журналист эшенә иғтибар кәмемәй. Тимәк, көнүҙәк мәсьәләләр, халыҡтың көнкүреше лә онотолмаҫ, был юҫыҡта эш дауам итер тигән өмөт бар. Сөнки ҡәләм оҫталарының төп бурысы-халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлау.
Илфат Кинйәбаев


text:
O-Zone
O-Zone (рус. Озон йәки рус. Зона 0) — 1999—2005 йылдарҙағы молдаван музыкаль поп-төркөмө[1].
Йөкмәткеһе
Төркөм тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркөмдө 1999 йылда Inferialis молдаван рок-төркөмөнөң элекке ҡатнашыусылары Дан Балан (рум. Dan BălanТан Bălan) һәм Петру Желиховский (рум. Petru JelihovschiPetru Jelihovschi) Молдавияла Кишинев ҡалаһында ойошторғандар[2]. Төркөм исеменең мәғәнәһен уның лидеры һәм нигеҙ һалыусыһы ошолайтып аңлатҡан:
«Ямғырҙан һуң һауа озон һымаҡ таҙа һәм саф була. Шунан, кем генә инде мобиль селтәрендә Conex Зона 0 — Молдова тигәнде белмәй».
Шул уҡ йылда төркөм 11 композициянан торған Dar, unde eşti (рус. Но где же ты...) исеме аҫтында беренсе альбомын сығара. Ошо мәлдән төркөм үҙ илендә бик популяр булып китә. Әммә төркөмдөң был составы бик оҙаҡҡа бармай. Музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнергә кәрәк тигән һүҙ сыҡҡас та, төркөмдән Петру китә, уның өсөн музыка — тик хобби ғына, тип аңлата ул үҙенең был ҡарарын.
2001 йылдың яҙында төркөмдәге буш урынға кастинг иғлан ителә. Ике кеше: Раду Сырбу (рум. Radu Sîrbu) һәм Арсение Тодираш (рум. Arsenie Todiraş) кастингты уңышлы үтә. Өсәүләп улар O-Zone төркөмөн яңынан тергеҙәләр.
2002 йылдың авгусында яңы составтағы төркөм Number 1 (рус. Номер 1) исемле икенсе альбомын сығара, был альбом төркөмдө Румынияла һәм сит илдәрҙә киң таныта. «Despre Tine» (рус. «О тебе») синглы румын чартының иң башында өс аҙна дауамында тора[3].
Бынан да ҙурыраҡ популярлыҡты коллектив «Dragostea Din Tei» (рус. «Липовая любовь») йыры сыҡҡандан һуң яулай, был йыр уларҙы бөтә донъяға таныта. Йырҙың бер юлы — «nu mă, nu mă iei» — бөтә донъялағы музыка яратыусыларына билдәле булып китә. Композиция бик оҙаҡ ваҡыт донъя хит-парадтарының беренсе юлдарында тора. Төркөмдөң өсөнсө һәм һуңғы DiscO-Zone (һүҙҙәр уйыны: Disc O-Zone һәм Disco Zone) альбомы Румынияла 2003 йылда һәм (киңәйтелгән вариантта) бөтә донъяла 2004 йылда сыға,2005 йылда иң йыш һатылған дисктарҙың береһе тип таныла.
2005 йылдың 14 ғинуарында төркөм солистары араһында контракт өҙөлә.
Ҡатнашыусылар составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дискографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Альбомдар:
- 1999 — Dar, Unde Eşti…
- 2002 — 1 Number
- 2003 — DiscO-Zone
Синглдар:
- 2003 — «Numai Tu»
- 2003 — «Dragostea Din Tei»
- 2004 — «Despre Tine»
- 2004 — «De Ce Plang Chitarele»
Клиптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2003 — Tu Numai
- 2003 — Dragostea Tei Din
- 2004 — Despre Tine
- 2004 — De Ce Plang Chitarele
Башҡа проекттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Arsenium
- Тан Bălan/Crazy Loop
- RadU


text:
"Ишет мине, әсәй"
Мәҙәни яңылыҡтар
Дуҫтарыбыҙ
һүҙ йомғағы
Мәҡәл – һүҙ асҡысы,
әйтем – күңел асҡысы.
Комментарийҙар
-
Хисмәт Юлдашев тураһындағы тапшырыуҙы тыңлап...
-
Рәхмәт, Фәнүзә ханым! Бик матур тапшырыу...
-
Фәүзиә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә яҙылған был йыр бик...
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә бөгөн Урам киноһы фестивале үтә. Ике фонтан майҙанында йәш режиссерҙарҙың 6 фильмы күрһәтеләсәк. Унда теләгән һәр кеше килә ала, фильмдарҙы ҡарау бушлай. Урам киноһы фестивале 2 июндә старт алды, уны ойоштороусылар 4 сентябргә тиклем донъяның 60 илендә, 300-ҙән ашыу ҡалала булырға планлаштыра. Өфөгә лә килеп еттеләр. Ике фонтан майҙаны Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры янында урынлашҡан.


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Ҡотҡарыусы
Ҡотҡарыусы
Мәктәптән ҡайтып килһәм, яр башындағы эскәмйәлә арлы-бирле генә боҙ китеүен ҡарап, Сәлих бабай ултыра. Яҙғыһын-йәйгеһен Ағиҙел буйында тамаша ҡылыусылар күп була. Тик оло кешенең хәсрәткә сумған торошо айырыуса иғтибарымды тартты. Уйлана-уйлана янына барҙым да:
− Һаумыһығыҙ, бабай! Ниңә кәйефегеҙ төшөп ултыра, сатнама һыуыҡтар артта ҡалды бит инде, – тинем. Мин шулай инәй-бабайҙарҙың янына туҡталып һөйләшеп китергә яратам.
Бабай:
− Һаубыҙ әле, ҡыҙым! Ҡарт кешенең кәйефе лә олоғая инде, йышыраҡ элеккеләрҙе уйлайһың… – тине лә, тынып ҡалды. – Һин ошо ауылда яҙғы ташҡын ваҡытында бер егеттең баланы ҡотҡарып үҙе һыуға батып вафат булғанын ишеткәнең бармы? – тине ул, әңгәмәләшергә әҙер тороуымды күреп. Мин, ҡыҙыҡһынып:
− Эйе, эйе, беләм. Ысын ҡотҡарыусы һуңынан ғына билдәле булған шикелле, – тинем.
− Эйе, ҡыҙым. Ул минең бала саҡ дуҫым Ғәҙелша ине бит, – тине. Мин:
− Һөйләгеҙ әле, мөмкин булһа, мин уның ысын тарихын өләсәйем хәтерләүе буйынса ғына беләм, – тинем. Бабай:
− Йәштәр элеккегә әллә ни әһәмиәт биреп бармай, шулай ҙа һиңә ул ваҡиғаның ысынын һөйләйем әле, − тине. Мин күптән ауыл халҡы араһында йөрөгән күңелһеҙ ваҡиғаны тыңларға әҙерләндем.
− Мин әрменән ҡайтҡан саҡ ине. Бер-ике көндән балалыҡ дуҫым, синыфташым Ғәҙелша хеҙмәтен тултырып ҡайтып төштө. Тыуған яҡтарҙы һағынған ике егет көндөҙ хужалыҡ тирәһендә йөрөп, кистәрен элеккеләй урам ҡыҙырабыҙ, йолаһы шул: һалдат кейемендә бөтөн таныштарың, туған-тыумасаң менән күрешеп сығаһың. Ул ҡәһәрле көндө Ғәҙелша менән күпер аша сығып бара инек. Беҙ ҡайтҡанды ғына көткәндәй, Ағиҙелебеҙ тамашаһын күрһәтергә тотондо: шатыр-шотор боҙ китә, бөтөн халыҡ һыу буйына йүгерә. Нисәмә йыл буйы күрһәң дә, һәр саҡ ҡыҙыҡ бит ул боҙ китеүен ҡарау: берәүҙәр теләк теләй, икенселәр хәсрәттәрен һыуға ағыҙа, кемдер балыҡ эләктерергә аҙаплана… күҙ бәйләнгәнгә тиклем йылға буйы ҡайнап торҙо ла ҡуйҙы. Бер теге ярға, бер быныһына сығып йөрөп ҡарап туйғас беҙ ҙә ҡайтырға булдыҡ. Мин үҙебеҙҙең урамға боролоп, бер аҙ атлай биргәс, йылға түбәһендә ниндәйҙер ҡысҡырышҡан тауыштар ишетеп, шөбһәләнеп, шул яҡҡа кире боролдом. Йүгереп килһәм, яр ситендә ҡалтыранып Ғәбит баҫып тора (ул беҙҙән бер йәшкә өлкәнерәк егет, колхозда эшләп йөрөй), шул ваҡыт ул миңә ҡот осҡос хәбәрҙе еткерҙе:
− Ә Ғәҙелша юҡ булды ла ҡуйҙы… йөҙгән һымаҡ ине, сыҡманысы…
Ҡапыл ғына аяҡ аҫтымда ер убылғандай тойолдо, иҫемә килеп, хәл-әхүәлде бер аҙ төшөнөү менән ситтәрәк шыңшып илаған бәләкәс малайға күҙ ташланым да, Ғәбиткә:
− Алып ҡайт, кешеләр саҡыр! − тип бер-бер артлы әмер бирҙем дә үҙем ҡысҡыра-ҡысҡыра һыу ағышы буйлап йүгерҙем. Ярты төнгә тиклем факелдар тотоп, бәлки, йөҙөп сыға алғандыр, бәлки, берәй мөғжизә менән эләгеп торалыр тип эҙләү һөҙөмтә бирмәне. Яңғыҙ әсәне төҙәлтмәҫлек ҡайғыға һалып, Ғәҙелша дуҫымды Ағиҙел үҙенә алғайны…
Ә Ғәбит, электән үк маҡтансығыраҡ егет, ауылдың геройына әйләнде: кискеһен һыу буйына йүгереп килеп, бәләгә тарыған тиктормаҫ малайҙы ҡотҡарған ҡыйыу егеттең фотоһүрәте менән район гәзитендә мәҡәлә лә баҫылып сыҡты, район үҙәгенән миҙал да килтереп таҡтылар, ә ҡотҡарылған бала өйөндә иң ҡәҙерле кешегә әйләнде… Тик киләһе йыл уҡырға бара торған, тәтелдәп йөрөгән сабый бик ныҡ тетрәнеүҙән сәйер булып ҡалды: һөйләшмәй ҙә, төндәрен йоҡламай һаташа, ни сәбәптәндер ҡулдарына матҡып тотоп алған Ғәҙелша дуҫымдың һалдат фуражкаһын да саҡ ысҡындырып алғандар, ти. Баланы дауахананан дауаханаға алып йөрөй башланылар.
Оҙаҡламай был хәл тураһында хәбәрҙәр тоноҡланды: дуҫымды, һыу ҡайтҡас ҡына табып, ерләй алдыҡ, унан иҫтәлеккә фуражкаһы ғына ҡалды…
Мин ауылда төпләндем, атай-әсәй ҙә олоғая, Ғәҙелшаның әсәһенә лә ярҙам итергә кәрәк, тыуған ауылында донъя көтөргә хыялланған дуҫымдың хыялдарын да тормошҡа ашырырға бурыслы тойҙом үҙемде. Кәләшем менән Мәрғиә инәйҙе үҙебеҙҙә йәшәргә күндерҙек, һуңғы юлға ла ҡәҙерләп оҙаттыҡ. Ә ошо тетрәндергес хәлдән һуң ниңәлер Ғәбит менән осрашҡым килмәй башланы, фәжиғәлә ғәйебе булмаһа ла, ул да минең менән күрешмәҫкә тырыша ине, кем белә, бәлки, дуҫымды ҡотҡара алмағанға үҙен ғәйепле һиҙгәндер, баланы эләктереп, ярға ынтылғанда, Ғәҙелша ла арттан йөҙгән һымаҡ ине, ти ҙә инде.
Был ваҡиға һағыштарға сорналып артта ҡала килә ине, бер ваҡыт ауылда яңы хәбәр сыҡты: дауаханаларҙа йөрөтөү, ваҡыт үтеүе һөҙөмтәһелер инде, теге бала телгә килгән, табиптар аңы ла камил тигән диагноз ҡуйған. Ул ата-әсәһенә: «Һыуға тайып төшөп, ҡысҡыра башлағас, иң тәүҙә яныма һалдат ағай һикерҙе, мине тотоп алды, бар көсөнә ярға һелтәгәндә, «ергә ят, ергә ят» тип ҡысҡырҙы, мин уның башына, кейемдәренә йәбешкәнемде хәтерләйем, погондары ла бар ине», − тигән. Тимәк, һуңлабыраҡ тауышҡа йүгереп килгән Ғәбит, һыуҙан ҡотолғас, ҡурҡышынан тороп йүгерергә аҙапланған баланы ла, кире сыға алмаған Ғәҙелшаны ла аңғарған, ләкин ни өсөн яһалма батыр булып ҡалырға уйланы икән?
Дөрөҫөн һөйләһә, дуҫымды ла үҙ мәлендә ысын герой итеп ерләр инек…
Яңы ауырыуҙан ҡотолған баланың һүҙен ысынға ла алмаусылар булғандыр, тик ошо хәбәрҙән һуң ауылдан бөтөнләйгә сығып киткән Ғәбиттең ҡылығы барыһына ла асыҡлыҡ индерҙе, намыҫ тигәне бөтөнләй үк юйылып бөтмәгән икән. Ҡайҙалыр сит өлкәлә төпләнгән тиҙәр, ауылға бик һирәк ҡайта ти ине, минең бер ҙә күргәнем булманы. Шулай ҙа элекке йыл осраштыҡ бит. Мин, ғәҙәтемсә, дуҫымды юҡһынып, әрбәк-һәрбәк киткән боҙҙарға ҡарап ултырһам, яурыныма берәү ҡулын һалды. Әйләнеп ҡарамаһам да, Ғәбит икәнен тоя инем.
– Уны барыбер ҡотҡара алмаҫ инем, Сәлих, – тине ул, ауыр көрһөнөп, − сөнки мин йүгереп килгәндә уның һуңғы тапҡыр «малайҙы тот» тигән тауышы ғына ишетелде, ҡурҡыуынан шаңҡыған бала аҡырып, аяғына баҫырға тырышып, кире яр ситендәге һыуға ҡолай ҙа китә, ҡолай ҙа китә ине бит… Бала ағып китмәһен тип, уны ярға һөйрәнем, Ғәҙелша сыға алмаҫ тип уйламаным да.
Өндәшмәнем, былай ҙа барыһы ла билдәле бит инде. Олоғайған көнөндә күңеленә еңеллек алыр өсөн миңә хәлдең асығын һөйләп китергә булғандыр Ғәбит, яу үткәс, батырҙар күбәйә, тигәндәй, ҡупырайырға яратыуы менән үҙенә ғүмер буйы күңел ғазабы кисерергә тура килде, − тине Сәлих бабай һәм ҡарашын яр башында һыуға батҡан баланы ҡотҡарыусы дуҫы иҫтәлегенә ҡуйылған постамент яғына күсерҙе…
Әлфинә НӘБИУЛЛИНА.
Бөрйән районы.
− Һаумыһығыҙ, бабай! Ниңә кәйефегеҙ төшөп ултыра, сатнама һыуыҡтар артта ҡалды бит инде, – тинем. Мин шулай инәй-бабайҙарҙың янына туҡталып һөйләшеп китергә яратам.
Бабай:
− Һаубыҙ әле, ҡыҙым! Ҡарт кешенең кәйефе лә олоғая инде, йышыраҡ элеккеләрҙе уйлайһың… – тине лә, тынып ҡалды. – Һин ошо ауылда яҙғы ташҡын ваҡытында бер егеттең баланы ҡотҡарып үҙе һыуға батып вафат булғанын ишеткәнең бармы? – тине ул, әңгәмәләшергә әҙер тороуымды күреп. Мин, ҡыҙыҡһынып:
− Эйе, эйе, беләм. Ысын ҡотҡарыусы һуңынан ғына билдәле булған шикелле, – тинем.
− Эйе, ҡыҙым. Ул минең бала саҡ дуҫым Ғәҙелша ине бит, – тине. Мин:
− Һөйләгеҙ әле, мөмкин булһа, мин уның ысын тарихын өләсәйем хәтерләүе буйынса ғына беләм, – тинем. Бабай:
− Йәштәр элеккегә әллә ни әһәмиәт биреп бармай, шулай ҙа һиңә ул ваҡиғаның ысынын һөйләйем әле, − тине. Мин күптән ауыл халҡы араһында йөрөгән күңелһеҙ ваҡиғаны тыңларға әҙерләндем.
− Мин әрменән ҡайтҡан саҡ ине. Бер-ике көндән балалыҡ дуҫым, синыфташым Ғәҙелша хеҙмәтен тултырып ҡайтып төштө. Тыуған яҡтарҙы һағынған ике егет көндөҙ хужалыҡ тирәһендә йөрөп, кистәрен элеккеләй урам ҡыҙырабыҙ, йолаһы шул: һалдат кейемендә бөтөн таныштарың, туған-тыумасаң менән күрешеп сығаһың. Ул ҡәһәрле көндө Ғәҙелша менән күпер аша сығып бара инек. Беҙ ҡайтҡанды ғына көткәндәй, Ағиҙелебеҙ тамашаһын күрһәтергә тотондо: шатыр-шотор боҙ китә, бөтөн халыҡ һыу буйына йүгерә. Нисәмә йыл буйы күрһәң дә, һәр саҡ ҡыҙыҡ бит ул боҙ китеүен ҡарау: берәүҙәр теләк теләй, икенселәр хәсрәттәрен һыуға ағыҙа, кемдер балыҡ эләктерергә аҙаплана… күҙ бәйләнгәнгә тиклем йылға буйы ҡайнап торҙо ла ҡуйҙы. Бер теге ярға, бер быныһына сығып йөрөп ҡарап туйғас беҙ ҙә ҡайтырға булдыҡ. Мин үҙебеҙҙең урамға боролоп, бер аҙ атлай биргәс, йылға түбәһендә ниндәйҙер ҡысҡырышҡан тауыштар ишетеп, шөбһәләнеп, шул яҡҡа кире боролдом. Йүгереп килһәм, яр ситендә ҡалтыранып Ғәбит баҫып тора (ул беҙҙән бер йәшкә өлкәнерәк егет, колхозда эшләп йөрөй), шул ваҡыт ул миңә ҡот осҡос хәбәрҙе еткерҙе:
− Ә Ғәҙелша юҡ булды ла ҡуйҙы… йөҙгән һымаҡ ине, сыҡманысы…
Ҡапыл ғына аяҡ аҫтымда ер убылғандай тойолдо, иҫемә килеп, хәл-әхүәлде бер аҙ төшөнөү менән ситтәрәк шыңшып илаған бәләкәс малайға күҙ ташланым да, Ғәбиткә:
− Алып ҡайт, кешеләр саҡыр! − тип бер-бер артлы әмер бирҙем дә үҙем ҡысҡыра-ҡысҡыра һыу ағышы буйлап йүгерҙем. Ярты төнгә тиклем факелдар тотоп, бәлки, йөҙөп сыға алғандыр, бәлки, берәй мөғжизә менән эләгеп торалыр тип эҙләү һөҙөмтә бирмәне. Яңғыҙ әсәне төҙәлтмәҫлек ҡайғыға һалып, Ғәҙелша дуҫымды Ағиҙел үҙенә алғайны…
Ә Ғәбит, электән үк маҡтансығыраҡ егет, ауылдың геройына әйләнде: кискеһен һыу буйына йүгереп килеп, бәләгә тарыған тиктормаҫ малайҙы ҡотҡарған ҡыйыу егеттең фотоһүрәте менән район гәзитендә мәҡәлә лә баҫылып сыҡты, район үҙәгенән миҙал да килтереп таҡтылар, ә ҡотҡарылған бала өйөндә иң ҡәҙерле кешегә әйләнде… Тик киләһе йыл уҡырға бара торған, тәтелдәп йөрөгән сабый бик ныҡ тетрәнеүҙән сәйер булып ҡалды: һөйләшмәй ҙә, төндәрен йоҡламай һаташа, ни сәбәптәндер ҡулдарына матҡып тотоп алған Ғәҙелша дуҫымдың һалдат фуражкаһын да саҡ ысҡындырып алғандар, ти. Баланы дауахананан дауаханаға алып йөрөй башланылар.
Оҙаҡламай был хәл тураһында хәбәрҙәр тоноҡланды: дуҫымды, һыу ҡайтҡас ҡына табып, ерләй алдыҡ, унан иҫтәлеккә фуражкаһы ғына ҡалды…
Мин ауылда төпләндем, атай-әсәй ҙә олоғая, Ғәҙелшаның әсәһенә лә ярҙам итергә кәрәк, тыуған ауылында донъя көтөргә хыялланған дуҫымдың хыялдарын да тормошҡа ашырырға бурыслы тойҙом үҙемде. Кәләшем менән Мәрғиә инәйҙе үҙебеҙҙә йәшәргә күндерҙек, һуңғы юлға ла ҡәҙерләп оҙаттыҡ. Ә ошо тетрәндергес хәлдән һуң ниңәлер Ғәбит менән осрашҡым килмәй башланы, фәжиғәлә ғәйебе булмаһа ла, ул да минең менән күрешмәҫкә тырыша ине, кем белә, бәлки, дуҫымды ҡотҡара алмағанға үҙен ғәйепле һиҙгәндер, баланы эләктереп, ярға ынтылғанда, Ғәҙелша ла арттан йөҙгән һымаҡ ине, ти ҙә инде.
Был ваҡиға һағыштарға сорналып артта ҡала килә ине, бер ваҡыт ауылда яңы хәбәр сыҡты: дауаханаларҙа йөрөтөү, ваҡыт үтеүе һөҙөмтәһелер инде, теге бала телгә килгән, табиптар аңы ла камил тигән диагноз ҡуйған. Ул ата-әсәһенә: «Һыуға тайып төшөп, ҡысҡыра башлағас, иң тәүҙә яныма һалдат ағай һикерҙе, мине тотоп алды, бар көсөнә ярға һелтәгәндә, «ергә ят, ергә ят» тип ҡысҡырҙы, мин уның башына, кейемдәренә йәбешкәнемде хәтерләйем, погондары ла бар ине», − тигән. Тимәк, һуңлабыраҡ тауышҡа йүгереп килгән Ғәбит, һыуҙан ҡотолғас, ҡурҡышынан тороп йүгерергә аҙапланған баланы ла, кире сыға алмаған Ғәҙелшаны ла аңғарған, ләкин ни өсөн яһалма батыр булып ҡалырға уйланы икән?
Дөрөҫөн һөйләһә, дуҫымды ла үҙ мәлендә ысын герой итеп ерләр инек…
Яңы ауырыуҙан ҡотолған баланың һүҙен ысынға ла алмаусылар булғандыр, тик ошо хәбәрҙән һуң ауылдан бөтөнләйгә сығып киткән Ғәбиттең ҡылығы барыһына ла асыҡлыҡ индерҙе, намыҫ тигәне бөтөнләй үк юйылып бөтмәгән икән. Ҡайҙалыр сит өлкәлә төпләнгән тиҙәр, ауылға бик һирәк ҡайта ти ине, минең бер ҙә күргәнем булманы. Шулай ҙа элекке йыл осраштыҡ бит. Мин, ғәҙәтемсә, дуҫымды юҡһынып, әрбәк-һәрбәк киткән боҙҙарға ҡарап ултырһам, яурыныма берәү ҡулын һалды. Әйләнеп ҡарамаһам да, Ғәбит икәнен тоя инем.
– Уны барыбер ҡотҡара алмаҫ инем, Сәлих, – тине ул, ауыр көрһөнөп, − сөнки мин йүгереп килгәндә уның һуңғы тапҡыр «малайҙы тот» тигән тауышы ғына ишетелде, ҡурҡыуынан шаңҡыған бала аҡырып, аяғына баҫырға тырышып, кире яр ситендәге һыуға ҡолай ҙа китә, ҡолай ҙа китә ине бит… Бала ағып китмәһен тип, уны ярға һөйрәнем, Ғәҙелша сыға алмаҫ тип уйламаным да.
Өндәшмәнем, былай ҙа барыһы ла билдәле бит инде. Олоғайған көнөндә күңеленә еңеллек алыр өсөн миңә хәлдең асығын һөйләп китергә булғандыр Ғәбит, яу үткәс, батырҙар күбәйә, тигәндәй, ҡупырайырға яратыуы менән үҙенә ғүмер буйы күңел ғазабы кисерергә тура килде, − тине Сәлих бабай һәм ҡарашын яр башында һыуға батҡан баланы ҡотҡарыусы дуҫы иҫтәлегенә ҡуйылған постамент яғына күсерҙе…
Әлфинә НӘБИУЛЛИНА.
Бөрйән районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Республика Башлығы Король менән осрашты10-10-2017, 00:16 // Сәйәсәт, Анонстар // Баҫып сығарырға
Королдең Мәскәүгә эш сәфәре ике яҡ өсөн дә ысын мәғәнәһендә тарихи ваҡиға. Осрашыу тәүгә ойошторолһа ла бик эҙемтәле булды — һөҙөмтәлә 14 документҡа ҡул ҡуйылды, барлыҡ тармаҡтарҙа ла тиерлек хеҙмәттәшлек тураһында килешелде. Ҡунаҡ ашы — ҡара ҡаршы, Король Рәсәй Президенты Владимир Путиндың үҙен дә Эр-Риядҡа саҡырып ҡайтты.
Эшлекле осрашыу барышында Королдең Башҡортостан етәксеһе менән осрашыуы ла ҙур мәртәбә булды.
Рөстәм Хәмитов Сәғүд Ғәрәбстаны Короленә осрашыу мөмкинлеге өсөн рәхмәт белдерҙе. Уның әйтеүенсә, Башҡортостан – Совет Рәсәйенең ғәрәп илдәрендәге тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле Кәрим Хәкимовтың тыуған ере. Ул иһә әлеге Королдең атаһының яҡын дуҫы булған. Республикала ошо танылған дәүләт эшмәкәре, абруйлы шәхес тураһындағы иҫтәлекте ҡәҙерләп һаҡлайҙар, ҙур форумдар, конференциялар, “Хәкимов уҡыуҙары” уҙғарыла. Төбәк етәксеһе Сәғүд Ғәрәбстаны вәкилдәрен ошондай сараларҙа әүҙем ҡатнашырға саҡырҙы.
Республика Башлығы, Башҡортостан – Рәсәйҙең йылдам үҫеүсән төбәктәренең береһе, ул Короллек менән хеҙмәттәшлекте киңәйтеү йәһәтенән ҙур ҡеүәткә эйә, тип билдәләне. Иң перспективалы тармаҡтарға нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү, машиналар эшләү, ауыл хужалығы инә. Төбәк илдә һыйыр малдары һаны, һөт һәм бал етештереү буйынса алдынғылыҡты биләй.
Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, Башҡортостандағы халыҡтың яртыһынан күберәге ислам динен тота. Ике быуаттан ашыу Өфөлә Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты эшләй. Республикала мәсеттәр әүҙем төҙөлә, дини байрамдар билдәләнә, йөҙәрләгән кеше хаж ҡыла. Республикала хәләл ризыҡтарҙың күпләп етештерелеүе лә ошоға бәйле. Башҡортостан уларҙы Сәғүд Ғәрәбстанына ла сығарырға әҙер.
Король Сәлмән Бен Әбдел Азиз Әл Сауд Рәсәй менән хеҙмәттәшлеккә ҙур өмөт бағлауы һәм ошо сәфәр барышында мосолман республикалары етәкселеге менән осрашыуға тәрән әһәмиәт биреүе хаҡында белдерҙе. Ул шулай уҡ конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡ мәсьәләләренә етди иғтибар бирелгән төбәк Башлығы менән осрашыуға шат булыуын әйтте.
– Һәр кеше теге йәки был динде үҙаллы һайлай, шуға күрә бөтә конфессияларҙың татыу йәшәүе мөһим, – тине Король.
Ул исламдың тыныслыҡ яратыуын, дәүләт-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү зарурлығын айырып билдәләне. Король әйтеүенсә, бөтә донъялағы мосолмандарҙың бурысы – ислам әләме аҫтында террорсылыҡ идеологияһын таратыусыларға ҡаршы бергәләп көрәшеү. Ул мосолмандарҙың тормошонда туранан-тура ҡатнашҡан Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың фекерен хуплауы хаҡында әйтте. Сәғүд Ғәрәбстаны исламдың тыуған ере булғанға күрә Короллек мосолмандарға хаж һәм өмрә ҡылыу өсөн тейешле шарттар тәьмин итергә тырыша. Быйыл рәсәйҙәр өсөн хаж ҡылыуға квота сирек өлөштән ашыуға арттырылды.
Король Башҡортостандың бөтә өлкәләрҙәге уңыштарына ҡыуаныуы, Сәғүд Ғәрәбстаны Рәсәй Федерацияһы, шул иҫәптән төбәктәр кимәлендәге мөнәсәбәттәрҙе үҫтерергә әҙер булыуы тураһында белдерҙе.


text:
Ҡариҙелдә яңы күпер төҙөлөшө башлана
Март аҙағында объекттың тәүге терәүе ҡуйыласаҡ. Өфө йылғаһы аша һалынасаҡ был ҡоролма «Бөрө-Таҙтүбә-Һатҡы» автомобиль юлы төҙөлөшө проектына инеүе менән дә отошло. Уның сиктәрендә 2019 йылда Ҡариҙел ауылы янынан яҡынса ун cаҡрым урау юл да файҙаланыуға тапшырыласаҡ.Абыҙ ауылында йәшәүсе Фәриҙә Хафизованың борсолоуы юҡҡа түгел. Өфө йылғаһының һул яҡ ярында йәшәүселәр ҡышҡыһын Ҡариҙел ауылына тиклемге араны боҙ өҫтөнән йөрөһә, яҙлы-көҙлө катер, паромдарҙа йөҙөп сығырға мәжбүр. Йәйгә хәл күпкә еңеләйер тип көтөлә, сөнки урында понтон күпер һалына. Әммә иң ҡурҡыныс һәм хәүефле осор - алда әле. Боҙ киткән мәлдә ауылға юл өҙөлә. Район үҙәгендә белем алған Абыҙ ауылы уҡыусылары ла яҙғы каникулға ваҡытынан алдараҡ сығыуға күнегеп бөткән.
Миҙгелдәр алмашҡан һайын ике ауыл араһын яңынан-яңы ысулдар ярҙамында үтеү урындағы халыҡты күптән ялҡытҡан. Ә бит район үҙәгенә башҡаса эләгеп булмай. Бәхеткә, был киҫкен проблема ваҡытлы ғына.
Өфө йылғаһының һул яҡ ярында йәшәүселәр тиҙҙән Ҡариҙел ауылын урап йөрөй башлаясаҡ. Йылға аша 328 метр оҙонлоҡта яңы күпер һалыу күҙаллана. Проект буйынса, ул 2019 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш.
Март аҙағында яңы ҡоролманың тәүге терәүен ҡуйыу күҙаллана. Иң мөһиме, был эштәр «Бөрө-Таҙтүбә-Һатҡы» автомобиль юлы төҙөлөшө проекты сиктәрендә башҡарыла. Уға ярашлы район үҙәген уратып яҡынса ун километрлыҡ яңы трасса барлыҡҡа киләсәк.
Әлегә айырым участкаларҙа төҙөлөш эштәре башланған да инде. Маршрут буйынса урман ҡырҡыу эштәре тамамланған, хәҙер ерҙе ауыр техника ярҙамында тигеҙләү бурысы тора.
Шулай ҙа Ҡариҙел районының географик урынлашыуы төҙөлөш эштәрен алып барыу өсөн ҡатмарлы тиергә була. Ер өҫтө ҡатламы төрлө. Ҡайһы саҡ быраулау-шартлатыу алымдарын да ҡулланырға тура килә.
Ҡариҙел районында яңы күпер һәм урау юл төҙөлөшөн 2019 йылда тамамлау бурысы юҡҡа ғына ҡуйылмаған. Был күләмле проект Башҡортостан республикаһының ойошторолоуына 100 йыл тулыу айҡанлы тормошҡа ашырыла. Финанслау төбәк һәм федераль бюджеттан килә. Яҡынса бер миллиард 700 миллион һумлыҡ сығымдар буласаҡ. Әйткәндәй, юл төҙөүселәр хозур тәбиғәт ҡосағында хеҙмәт бурысын үтәүгә үҙҙәре үк ҡыуана. Бульдозерсы Наил Байназаров ун һигеҙ йыл эсендә республиканың төрлө төбәгендә юл һалыуҙа ҡатнашҡан, Ҡариҙелдә эшләү ҙә ҙур кинәнес, ти ул.
Дөйөм алғанда, «Бөрө-Таҙтүбә-Һатҡы» автомобиль юлының оҙонлоғо яҡынса 60 километр буласаҡ, был проектты тулыһынса тормошҡа ашырыуға биш йыл ваҡыт бүленгән. Ҡариҙел ауылы янынан яңы трасса һалыу иһә Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарын үҙәк райондар менән берләштереүгә тәүге аҙым ғына. Киләсәктә оло юл М-5, М-7 федераль трассаларына, «Яңауыл» станцияһы», Бөрө һәм Дүртөйлө йылға порттарына әйҙәйәсәк.
Ҡариҙел районы өсөн яңы күпер һәм урау юл төҙөлөшө кешегә һыу һәм һауа кәрәк булған кеүек мөһим. Проект тормошҡа ашырылһа, төбәктең социаль-иҡтисади хәле тағы ла яҡшырасаҡ. Ни тиһәң дә, ауыр техника йылға аша йыл әйләнәһенә үтә аласаҡ. Был урман сәнәғәтен, ауыл хужалығын үҫтереү өсөн яңы мөмкинлектәр асыла тигән һүҙ. Иң мөһиме - гүзәл тәбиғәт ҡосағына туристарҙы йәлеп итеүгә перспективалар арта.
Әйткәндәй, юл төҙөүселәрҙән ҡыуаныслы яңылыҡ та бар. Ҡариҙелдә яңы күпер һәм урау юл асыу тантанаһы киләһе йыл аҙағында уҡ булыуы ихтимал. Төҙөлөш эштәренең башланыуын урындағы халыҡ әленән үк ҡыуанып күҙәтә, Өфө йылғаһы аша үткән ҡыйынлыҡтар ҙа тиҙҙән онотоласаҡ бит.


text:
Ғәйеплегә тейешле яза
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, былтыр руль артына эскән килеш ултырған водитель арҡаһында Өфөнөң Баҡалы урамында юл-транспорт фажиғәһе теркәлгәйне. Бер нисә көн элек хөкөмгә тарттырылған - Константин Федотов ваҡытынан алда иреккә сығарыуҙы һорап Юғары судҡа мөрәжәғәт итте. Яза йомшартыласаҡмы, ғәйепләнеүсегә тейешле яза үҙгәрешһеҙ ҡалырмы?Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, былтыр «Лифан» автомобиленә ҡаршы һыҙатҡа сыҡҡан «Ауди» автомобиле килеп бәрелә. Ҡот осҡос аварияла 31 йәшлек ҡатындың ғүмере өҙөлә. Ә салондағы 8 йәшлек ҡыҙы ауыр тән йәрәхәттәре менән дауаханаға оҙатыла. Бөгөн яҡындары Полинаны йыш ҡына психологтарға йөрөтөргә мәжбүр.
Наталья Кузнецова, мәрхүмәнең әсәһе: «Баланың һаулығы өсөн борсолабыҙ. Ваҡиғанан һуң ул бер аҙна тирәһе һөйләшә алмай аҙапланды. Мин ейәнсәремдең һауығыуына ышанам, уның өсөн барыһын да эшләргә әҙербеҙ, тик әсәһен генә алыштыра алмайбыҙ».
Һуңғы арала хөкөмгә тарттырылыусы Константин Федотовты ваҡытынан алда иреккә сығаралар тигән имеш-мимештәр таралды. Әммә Юғары суд хөкөмдө үҙгәрешһеҙ, 2 йыл да 8 айға ҡалдырҙы. Колониянан ир 2018 йылдың апрелендә сығырға тейеш. Әммә юл-транспорт һәләкәттәрендә ғәйепләнеүселәр айырым осраҡта иреккә ваҡытынан алда ла сыға ала. Тик был йәһәттән закон Федотовты ярлыҡай алмай.
Иҫерек водителдәр, юл ҡағиҙәләрен теүәл үтәмәүселәр арҡаһында күпме кеше ғүмере өҙөлә. Иң аяныслыһы: фажиғәләрҙең күбеһендә рулгә эскән килеш ултырыусылар ғәйепле.
Валерий Шәрипов, юрист: «Руль артына ултырған һәр водитель был ҙур яуаплылыҡ икәнен аңларға тейеш. Әгәр ҙә ул эсеп рулгә ултырған икән, тимәк ул енәйәт ҡылыусы».
Юл-транспорт ваҡиғаларының 80 процентында водителдәр ғәйепле булыуы билдәле. Әгәр ҙә улар рулгә эскән килеш ултырмаһа, юлда йөрөү- яуаплылыҡ икәнен аңлап, тиҙлекте арттырмаһа, уйламайынса алдағы автомобилде уҙырға тырышмаһа, ҡорбандар ҙа улай күп теркәлмәҫ ине.


text:
Аҙна яңылыҡтары. Дайджест
Ил башлығы Владимир Путин Башҡортостан буйынса эске эштәр министры Михаил Закомалдинды эшенән бушатты. Был вазифаны кем биләйәсәге әлегә билдәһеҙ ҡала. Уның ҡарауы, оҙаҡ ваҡыт буш торған тәфтиш комитеты етәксеһе креслоһы ниһайәт, хужалы булды. Рәсәй Президенты был вазифаға Юстицияның генерал-майоры Григорий Житеневты тәғәйенләне. Быға тиклем ул Киров өлкәһенең тәфтиш комитетын етәкләгән.Йомаға ҡараған төндә «Өфө» тимер юл станцияһында эзбиз тейәгән 5 вагон рельстан сыҡты. Аварияға рельстарҙы күсереү ҡоролмаһының сафтан сығыуы сәбәпсе булған. Бәхеткә күрә, зыян күреүселәр юҡ, поездар хәрәкәтенә лә үҙгәрештәр индерелмәгән. Күптән түгел генә Бүздәк станцияһында ла химикаттар тейәгән вагондар рельстан сыҡҡайны. Ул саҡта аварияға серегән шпалдар сәбәпсе булды. Зарарлы матдәләрҙең ҡойолоуы, зыян күреүселәр булманы.
ХХХ
Икенсел торлаҡҡа хаҡтың артыуы күҙәтелә. Был күрһәткес буйынса Өфө тотош илдә беренсе урында. Баш ҡалала икенсел торлаҡтың квадрат метры бер ай эсендә генә ике процентҡа артып уртаса 62 мең 6 йөҙ һум менән һатыла. Беҙҙән һуң Волгоград, артабан Дондағы Ростов, Санкт Петербург ҡалалары килә.
ХХХ
Был аҙнала 2016 йылда үткән һайлауға нөктә ҡуйылды. 18 сентябрҙә үткән Берҙәм тауыш биреү көнөндә һайлаусыларҙың иркенән тыш һөҙөмтәләргә ҡағыла алырлыҡ тәртип боҙоуҙар асыҡланмаған тип билдәләнде. Бер үк ваҡытта шуныһы ла мәғлүм, ете һайлау комиссияһы рәйестәре үҙ бурыстарын башҡарыуҙан азат ителгән, өс кешегә ҡаты шелтә белдерелгән. Ошондай уҡ язаны Кушнаренко районындағы участка һайлау комиссияһы рәйесе менән секретары ла алған.
ХХХ
Өфөнөң Черниковка биҫтәһендә балалар эт көсөгөнөң тиреһен тунаған. Ҡанһыраған хайуанға ветеринар клиникала операция яһала, әле уға ҡурҡыныс янамай. Осраҡ буйынса Тәфтиш комитеты тикшереү алып бара. Ошондай уҡ хәл Хабаровск өлкәһендә октябрь урталарында теркәлгәйне. Ике бәлиғ булмаған ҡыҙ эт-бесәйҙәрҙе язалап үлтергән. Вәхшиҙәрсә ҡылығын улар видеоға ла төшөргән. Бөгөн Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәрендә лә тиерлек ошоға бәйле митингтар үтте. Халыҡ ҡыҙҙарҙы ҡаты язаларға саҡыра.
ХХХ
Аҙна башынан Рәсәйгә Төркиәнән цитрус емештәре килтерелә башланы. Төрөк экспортерҙары беҙҙең ил баҙарын ҡабат йәнләндереүҙе планлаштыра. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ике дәүләт араһындағы былтырғы низағ арҡаһында Төркиә эмбарго исемлегенә индерелә. Һөҙөмтәлә улар Рәсәй баҙарынан алған килемдең 35 процентын юғалта. Был тап цитрус емештәренә ҡағыла.
ХХХ
«Тамыр» балалар-үҫмерҙәр каналы коллективы «Тэфи-төбәк-2016» Бөтә Рәсәй телевизион конкурсының финалына сыҡты. Жюри ағзалары «Ҡымыҙ юлы» фильмын юғары баһаланы. Ә бына бронза һын хужаһы тиҙҙән Өфөлә үтәсәк финалда иғлан ителәсәк.


text:
Киләсәктә республикала Милли кейем байрамы, «Урал батыр тоҡомдары, яуызлыҡҡа юл ҡуймағыҙ!» исеме аҫтында проекттар тормошҡа ашырыласаҡ
Ошо турала Республика Халыҡтар ассамблеяһы ултырышында фекер алышынды. Башҡортостанда төрлө милләттәр татыу йәшәй, туған телдәрҙе һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән саралар уҙғарылып тора. Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнөнә арналған «Башҡорт теле байрамы» ойошторолдо.Туған телгә һөйөү бала саҡтан башлана. Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында «Башҡорт теле байрамы» бара. Сарала баш ҡаланың төрлө мәғариф учреждениелары уҡыусылары ҡатнаша. Сара мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнөнә арналды.
Әйткәндәй, «Башҡорт теле байрамы» бығаса баш ҡалала уҙғарылғаны бар ине. Күренекле шәхестәрҙең туған көндәренә арналған ошондай саралар киләсәктә даими үткәреләсәк. Халыҡтар ассамблеяһының сираттағы ултырышында алдағы йылға бурыстар билдәләнде.
Республикала алты милли телдә уҡытыу алып барыла. Өфө Халыҡ-ара уҙғарылған сараларҙың үҙәгенә әйләнде. Күптән түгел Халыҡ ара Евразия форумы сиктәрендә ғилми-ғәмәли конференциялар ойошторолдо. Сарала белем биреү системаһында сит төбәктәр менән хеҙмәттәшлек юлдары ла ҡаралды. Телде һаҡлау проблемаһы һәр халыҡ өсөн дә уртаҡ. Мәҫәлән, ҡаҙаҡтар Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән хеҙмәттәшлек итә, тәжрибә уртаҡлаша. Төрлө милләт вәкилдәре Башҡортостанда аралашып, дуҫ йәшәй.
Халыҡтар ассамблеяһы тормошҡа ашырасаҡ тағы бер үҙенсәлекле проект – «Урал -батыр тоҡомдары, яуызлыҡҡа юл ҡуймағыҙ», тип атала. Үткәнде киләсәккә бәйләүсе рухи берҙәмлек, милләт-ара дуҫлыҡ- ил киләсәгенең ныҡлы нигеҙе.


text:
Рөстәм Хәмитов Ҡалтасы, Краснокама һәм Яңауыл райондары биләмәһендә ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан итте
Ул махсус күрһәтмәгә тиклем ғәмәлдә ҡала.Хөкүмәт Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәүеф Ноғоманов етәкселегендә ведомство-ара комиссия ойошторолдо. Ул күрелгән зыян күләмен иҫәпләү менән шөғөлләнәсәк. Комиссияға 20 сентябргә тиклем ғәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөрөү маҡсатында федераль бюджеттан сығымдар бүлеүгә мөрәжәғәт әҙерләргә ҡушылған. Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығына тәбиғәт ғәрәсәтенән зыян күреүселәргә матди ярҙам күрһәтеү юлдарын барлау йөкмәтелә. Социаль инфраструктура һәм халыҡтың торлағын тергеҙеү буйынса дәүләт заказсыһы итеп Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты билдәләнгән. Торлаҡты тергеҙеү эштәрен Рөстәм Хәмитов 30 авгусҡа тулыһынса тамамларға ҡуша. Башҡортостандың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы зыян күреүселәргә тулы күләмдә ярҙам күрһәтергә, Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты аҙыҡ-түлек, тәү кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итергә бурыслы. Район хакимиәттәренә торлаҡ төҙөкләндерелгәнсе ваҡытлыса йәшәү урындары ойоштороу тәҡдим ителә. 5 сентябргә тиклем матди ярҙам бүлеү өсөн ғәҙәттән тыш хәлдә зыян күреүселәрҙең тулы исемлеге әҙерләнергә тейеш. Күрһәтмәләрҙең үтәлешен контролдә тотоу Башҡортостан Президенты Хакимиәтенә йөкмәтелә.


text:
Һуңғы көндәрҙә юлдарҙы боҙлауыҡ ҡаплауы һөҙөмтәһендә республикала авариялар һаны артты
Ошондай фажиғәләрҙең береһе бөгөн иртән Өфөнөң Дим юлында теркәлде. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, «Сан-Йонг Рекстон» автомобиленә идара итеүсе 33 йәшлек ҡатын ҡаршы һыҙатҡа сығып, «Шкода Октавия» менән бәрелешә. Авария һөҙөмтәһендә Чехияла сыҡҡан автомобиль хужаһы үлемесле яра ала, ә икенсе водителгә медицина ярҙамы талап ителә.
Өфөлә «Нефаз» ҡатнашлығында тағы ла бер авария теркәлде. Интернерҡа һалынған видеояҙманан күренеүенсә, Октябрҙең 50 йыллығы урамы буйлап юғары тиҙлектә барыусы «Chevrolet Cruze» автомобиле ҡаршыға килеүсе автобусҡа төкөлә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, водителдең иҫерек булыуы ихтимал. Еңел автомобиль пассажиры аҡ халатлыларға мөрәжәғәт итә. Дөйөм алғанда, уҙған ял көндәрҙә республикала 15 юл-трансорт фажиғәһе теркәлгән. Уларҙа өс кешенең ғүмере өҙөлгән, 23 кеше төрлө дәрәжәләге тән йәрәхәттәре алған.


text:
Башҡортостандан мөмкинлеге сикләнгән бер мең ярым кеше Ҡырым шифаханаларында һаулыҡтарын нығыта аласаҡ
Был турала республиканың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы хәбәр итә.
Ташлама менән файҙаланыусыларға йәмғеһе 148 миллион һум күләмендә аҡса бүлеү ҡарала. Был программа граждандарҙы юлламалар менән тәьмин итеү буйынса республика үҙәгендә иҫәптә тороусы инвалидтар өсөн тәғәйенләнгән. Ул йыл аҙағына тиклем ғәмәлдә буласаҡ һәм юлламаға дәғүә итеүселәр оҡшаған шифахананы үҙҙәре һайлаясаҡ.


text:
Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығы республика биләмәләрендә террористик һәм экстремистик ғәмәлдәрҙе иҫкәртеү буйынса планға ярашлы эшен дауам итә
Тикшереү саралары барышында идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре Өфө ҡалаһы, Өфө һәм Шишмә райондарында халыҡ-ара «Хизб ут -Таһрир әл-Ислами» террористик ойошмаһының төркөмдәре булыуын асыҡланған.Был төркөмдәрҙең енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыуы иҫбат ителгән. Суд ҡарарҙары нигеҙендә ошо йылдың 4 февралендә Федераль именлек хеҙмәте идаралығы һәм Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре ойошманың 20 ағзаһы йәшәгән урындарҙа тикшереү саралары үткәргән. Һөҙөмтәлә уларҙың енәйәтсел эшмәкәрлеген дәлилләүсе өҫтәмә материалдар тупланған.
Атап әйткәндә, хоҡуҡ һаҡсылары уларҙан федераль кимәлдә экстеремистик материалдар исемлегенә индерелгән китаптар һәм башҡа агитация баҫмаларын тапҡан. Шик аҫтына алыныусылар ваҡытлыса изоляторҙарға урынлаштырылған. Әле уларға ҡарата хөкөм язаһын билдәләү мәсьәләһе хәл ителә. Оператив саралар дауам итә.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Үҙ кешеләр
Үҙ кешеләр
Үҙ кешеләр
йәки "Киленемдең иремде төрлөсә ымһындырып үҙенә ҡаратыуын мин күрмәй, тыныс ҡына йәшәп тик ятҡанмын"
– Апай! Мин ғашиҡ булдым! – Марат* ишек төбөнән үк ҡыуанысы менән уртаҡлашырға ашыҡты.
– Һөйөнсөгә – уң ҡолағың! – Мәҙинә көлөмһөрәне. – Кем һуң инде ул башыңды әйләндергән ҡыҙ?
– Ул шундай һылыу, апай, ҡараған һайын ҡарағы килә, бер ҙә ҡарап туйырлыҡ түгел... Исеме ниндәй матур уның – Сабина... Тик йөрөгән егете бар, - ҡустыһының тауышында төшөнкөлөк һиҙелде.
– Булһа ни, үҙеңә ҡаратып ал, – Мәҙинә ҡустыһын йәлләне, иңбашынан һөйҙө. – Ә ҡарамай икән, тимәк, ул иҫәркәй. Һинең кеүек егеттәр аҙым һайын осрап тормай. Һы, Сабина, тиһең инде...
...Ошо һөйләшеүҙе Мәҙинә бер ҡасан да иҫенән сығармай. Ҡустыһының һөйөүҙән иҫереп йөрөүен үтә ҡыҙыҡ күргәйне. Ул үҙенең шулай аҡылдан яҙыр сиккә етеп ғашиҡ булыуын хәтерләмәй, һөйөүе тыныс аҡҡан йылға һымаҡ инде тормошона: беренсе синыфҡа уҡырға барған көндө ҡараҡай малай барыһын да этеп-төртөп янына килеп баҫты, гөлләмәһен баҡса текмәһенә ҡыҫтырҙы ла, Мәҙинәне етәкләп алды. Ун беренсе синыф уҡыусыһы уларҙы айырып, икеһен ике яҡтан етәкләп, мәктәпкә индерергә тейеш ине, малай унан усын һелкетә тартып алып, ҡыҙҙы икенсе яғынан барып яңынан етәкләне. Барыһы ла шунан мәрәкә табып, көлдө. Әммә етди малаҡайҙың иҫе китмәне, ҡыҙҙың бармаҡтарын тағы нығыраҡ сытырлатып ҡыҫты ғына. Өйҙә генә үҫеп, ят мөхиттә юғалыбыраҡ ҡалған Мәҙинә шулай итеп, артыҡ ҡыбырларға ла ҡурҡып, Сабир исемле буласаҡ иренең етәгендә белем усағына аяҡ баҫты. Бер парта артында ултырып уҡынылар, һигеҙенсенән һуң бер һөнәрселек училищеһына документтарын тапшырҙылар. Штукатур-маляр Мәҙинә менән ташсы Сабирҙың өйләнешеүе бер кемде лә аптыратманы. Әгәр ҙә улар ирешеп, үпкәләшеп, юлдары айырылһа, шунда булыр ине шаҡ ҡатырғыс хәл, ә былай ете йәштән үк “йенихинеүестә” булып йөрөгән икәүҙең сәсен сәскә бәйләүе йәйен – ямғыр, ҡышын ҡар яуыуы кеүек тәбиғи ваҡиға ине. Һөйөү ялҡындарында дөрләп янмаһа ла, Мәҙинә Сабирҙы үҙенсә ныҡ ярата ла. Ире шабашҡаға сығып китһә, юҡһынып, тамағына аш бармай, күҙенә йоҡо эленмәй, уның яҡынлығына сарсап бөтә. Ҡыҙғаныуҙың нимә икәнен дә белмәй, сөнки Сабирға, уның тоғролоғона үҙенә ышанған һымаҡ ышана. Сит итәктәргә ымһына торған ғәҙәте булһа, электән булыр ине, ә ул Мәҙинәнән башҡа бер кемде лә күрмәй, ғаиләм, ҡатыным, балаларым, тип ихлас йәшәп тик ята. Марат та, еҙнәһе ише, шулай ғүмерендә берәүҙе генә ярата торған кеше, ҡыҙҙар менән артыҡ сыуалманы, һәм ғашиҡ булғас, башын юғалта яҙҙы. Сабинаны егетенән баҫып алыр өсөн аҡсаһын да, ваҡытын да, үҙен дә йәлләмәне. Бурысҡа батһа батты, һуғышһа һуғышты, ләкин Сабинаны үҙенә ҡаратты. Һөйгәнен таныштырырға килтергәс, иң кәмендә “фәлән ауылдың миссы”н күрергә ашҡынған Мәҙинә менән Сабир аптырашта ҡалды: Мараттың ауыҙ һыуын ҡоротоп, “һылыу ҙа һылыу” тигәне, ҡыҫҡа аяҡлы, йыуантыҡ, буялған һарғылт сәсле ябай бер ҡыҙ ине. Ярай, уның ҡарауы тештәре тигеҙ, тип үҙ-ара көлөштө һуңынан ир менән ҡатын.
Марат эште оҙаҡҡа һуҙмай, тиҙ генә Сабинаны ЗАГС-ҡа алып барып, мөнәсәбәттәрен законлаштырҙы. Йәш ғаилә ҡуртымға торлаҡ табып, һәүетемсә йәшәп китте. Мәҙинә, ҡустыһының килен ҡурайына бейеүен өнәп еткермәһә лә, үҙенә оҡшайҙыр, беҙгә ни татыу йәшәһәләр, шул етә, тине. Ә Марат ысын-ысындан бәхетле ине, рәхәтләнеп егелде донъя йөгөн тартырға. Балалары тыуғас, Сабинаға шәшке тун алып кейҙерҙе, ҡолаҡтарына алтын һырға таҡты. Икенсе сабыйы өсөн йәш атай ҡатынына зөбәржәт ҡашлы балдаҡ бүләк итте.
Мараттың шәплелеген белгәнгә, Мәҙинәгә бер көн, ҡустың фатир алғандыр инде, тиһәм, ҡайҙан, тип ҡулын һелтәне:
– Марат ике-өс эштә эшләй, тик килен аҡса тота белмәй, ваҡ-төйәккә әрәм итеп, тапҡанын юҡҡа сығарып тик тора, тәүге иғәнәлек тә йыя алмай. Әйткәйнем, аҡсағыҙҙы миңә бирегеҙ, үҙем йыйып тотайым, тип, килен алдында яманатлы булып ҡалдым. Эй, үҙҙәре беләләрҙер, ҡыҫылмайым тормоштарына, бәләкәй бала-саға түгелдәр.
Ярһып сапҡан аттай йәшәгән Мараттың кинәт йөрәге туҡтап үлеүе тураһындағы хәбәр барыһын да шаңҡытты. Ғүмерҙә ангинанан башҡа бер ауырыу менән дә ауырымаған, йөрәге ауыртыуға һис ҡасан зарланмаған, дауахана ишегенең ҡайһы яҡҡа асылғанын белмәгән йәш ирҙең ялға ата-әсә йортона ҡайтып, төн уртаһында әсәһен уятып, әллә ниңә миңә тын алыуы ҡыйын, тип кенә әйтеп, шунда уҡ гөрһөлдәп иҙәнгә ауып йән биреүе ҡурҡыныс төш кеүек кенә булып ҡалды. Мәҙинәнең ҡайғыһы сикһеҙ ине. Уны, әйтерһең дә, яҙмыш еле ергә һеңгәҙәтә һуҡҡайны. Тормошон саҡ ялғап, аңҡы-тиңке йәшәп китте. Яратҡан улдарының йәшләй генә гүргә инеп ятыуынан һығылып төшкән ата-әсәһенең унан башҡа терәлер кешеһе ҡалмағанын аңлап, үҙенә бирешергә, ҡайғы һаҙлығына башкөлләй батырға юл ҡуйманы. Ауырлы ла ине, тыуасаҡ балаһын хәстәрләне. Ҡайғы томаны таралып, бер аҙ күҙҙәре асылғас, Мараттың тол ҡалған ҡатынына, ярты етем балаларына ике яҡлап ярҙам итергә тотондолар. Килен, тип өҙөлөп төштөләр. Мәҙинә, бер үҙеңә ике бала менән сит тупһала йәшәүе ауыр булыр, тип, Сабиналарҙы үҙҙәренә үк күсереп алдырҙы: “Беҙҙең йортто үҙ өйөңдәй күр!” Килен кеше инәлтмәне, ҡыуанып улар ғаиләһенә ҡушылды, иркен йәшәне.
– Хатта үтә иркен йәшәй, – тип Мәҙинә осрашҡанда күҙҙәрен асалаҡ-йомалаҡ итте. – Бер кис йоҡларға ятҡас, Сабир минән, һин ҡасандан селтәр эске кейем кейә башланың, нишләп миңә күрһәтмәйһең, тип һорай. Юҡсы, һинән йәшереп әйбер алғаным бармы, тим. Ә ваннала кемдең эске кейеме эленгән һуң, тигәс, түҙмәй, барып ҡараным. Күҙ яуын алырлыҡ гүзәл трусик, лифчиктарҙың тотош батареяһын күргәс, үҙемдең ябай кизе-мамыҡтан эске кейемем өсөн оялып ҡуйҙым. Килендеке, тип, ирем янына барып ятҡайным, әйҙ, һиңә лә шундайҙы алайыҡ, тисе. Аҡса әрәм итеп ни.... Килендең, ғөмүмән, әҙәп яғы самалыраҡ. Эске кейемен теләһә ҡайҙа бәрә, ваннанан таҫтамалға ғына уранып сыға ла, бот ялтыратып, оҙаҡ кейенмәй йөрөй. Сабирҙың йәне көйә, тыйыр инең, тип миңә бәйләнә. Күрше ҡатын, киленегеҙ йәш, айырым сыҡһын, ти, әллә ысынлап шулайтырға. Ата-әсәйем менән кәңәшләшергә лә...
Мәҙинәнең ата-әсәһе, бер йылға алдан ҡуртым хаҡын түләп, килендәрен фатирға күсереште. Килен үҙен яңғыҙ тоймаһын, тигән изге бәндә Мәҙинә, Сабинаны бер байрамдан да ситтә ҡалдырмай, һаман үҙҙәренә тартты. Килен дә уларҙан айырыла алмай йонсоно, тартынып, уңайһыҙланманы, аҙым һайын тигәндәй ярҙамға мохтажлығын белдерҙе: йә аш бүлмәһендә краны тыпылдап аҡты, йә сәғәт элергә стенала сөйө булмай сыҡты, йә розеткаһы эшләмәне... Гел бергә лә бара алманылар, кескәй бала менән декретта ултырһа ла, Мәҙинәгә йышыраҡ Сабирҙың бер үҙен ебәрергә тура килде: “Бар, ярҙам ит, сит кеше түгел бит”.
– Киленегеҙ – йәш, балалары бәләкәй саҡта кейәүгә сығып ҡалһын ине, – тинем Мәҙинә менән бер һөйләшкәндә. – Ғүмер буйы яңғыҙ йәшәй алмаҫ.
– Беҙ ҙә ата-әсәй менән уға, кейәүгә сыҡһаң, Мараттың рухы рәнйемәҫ, берәйһе менән таныш, тигәйнек, ул, минең йөрөгән кешем бар, тип яуапланы.
– Йөрөгән кешеһе булғас, ниңә гел дә Сабирҙы йомошлай һуң?
– Әллә инде, – эскерһеҙ Мәҙинәнең башына ундай һорау инеп тә сыҡмаған, ахыры. – Үҙ кешеләр бит беҙ, шуғалыр.
Йөҙөнән йылмайыу өҙөлмәгән, аяҙ көн кеүек кенә холоҡло Мәҙинәне бер иртәлә осратып, танымай торҙом: ҡараштары һүнгән, күҙ төптәре ҡарайған, йонсоған ҡиәфәтле...
– Сабир өйҙән китте, – тауышы ла бик тоноҡ яңғыраны.
- Нисек инде “китте”, ҡайҙа китте? – Сабирҙың китеүе башҡа һыйманы.
Мәҙинә ҡалтыранған ҡулдарын кеҫәһенә йәшерҙе, йылмайырға маташты:
– Әллә, һөйәркәһенә, ахыры. Сыҡты ла китте.
– Күр ҙә тор, кире ҡайта ул. Һинең кеүек ҡатындарҙы ирҙәр ташламай! – Сабир һинән китә торған әҙәм түгел, уны сихырлағандарҙыр ҙа, ваҡытлыса алйығандыр, тип өҫтәгем килде, ләкин Мәҙинә туҡтатты:
– Шымтанлап әйберҙәрен алдан йыйған, бөгөн, айырылышыуға ғаризаны үҙем яҙам, милекте килешеп бүлешәйек, тип шылтыратты.
– Улай булғас, Мәҙинә, китеп кенә барһын – дүрт яғы ҡибла! Ҡартласыңдың күҙен баҡтырып, бына тигән шәп йәш егеткә кейәүгә бирәбеҙ һине!
– Ниндәй “кейәү”... Ир затына әйләнеп тә ҡарамам бынан ары.
Яңы ғына эшкә сыҡҡайны, ял һорап, ике көн өйҙә ятып, илап эсен бушатҡас, Мәҙинә үҙен ҡулға алды: сәсханаға барып, оҙон толомдарын ҡырҡып бәрҙе, сәсен ҡуйы ерәнгә буяны, күҙлеген йәшел төҫтәге линзаларға алмаштырҙы. Уны дүрткел итеп күрһәткән ҡалын һәм оҙон синтепон курткаһын, ҡыҫҡа ҡуңыслы уггиһын, сәйер башлығын сисеп, билле күн плащ, бейек үксәле итек, беретка алып кейгәйне, һәләк ҡупшы ханымға әйләнде лә ҡуйҙы.
– Бөтә булған аҡсаны тотондом, – тип йылмайҙы. – Ҡара көнгә, тип йыйғайныҡ... Гел үҙемдән аҡсаны йәлләп йәшәнем: матур кейем алып кеймәнем, ҡиммәтле биҙәүестәргә ҡыҙыҡманым, хатта һиптереп сығырлыҡ хушбыйым да юҡ, бер бахыр ҡара ҡәләм менән осһоҙ иннек кенә ята көҙгө алдында. Ҡуй инде, үҙемде үҙем ҡәҙерләмәгәс, ир алдында ҡайҙан ҡәҙерем булһын?! Хәҙер милекте бүлешеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйырға барам, Сабир менән тағы бер ҡат һөйләшеп ҡарайым, бәлки аңына килер...
Бер-ике сәғәт үттеме-юҡмы, ул шылтыратты:
– Беләһеңме Сабир кемгә киткән?– ярһығайны, саҡ ҡысҡырмай трубкаға. – Киленгә бит!
– Аңламаным... Ниндәй киленгә... Сабинағамы?
– Эйе... – Мәҙинә иларға иткәндәй тойолдо. – Килешеүгә ҡул ҡуйырға нотариусҡа барғас, сиратҡа баҫтыҡ. Сабир минән күҙен дә алмай, тултырып ҡарай. Мине бөлөнөп, илап килер, тип уйлағайны, шикелле. Тапанып торҙо-торҙо ла, асыуланып: “Нишләп кемгә китеүемде һорамайһың?” – ти. Эстән янһам да, битараф ҡына тауыш менән, ә миңә барыбер, тинем. Оторо ҡарайып: “Мин Сабина менән йәшәйем”, – тигәйне, саҡ стена буйлап шыуып төшмәнем. Күҙ алдарым ҡараңғыланып, стенаға йәбештем: “Яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ менән донъя тулған, нишләп тап уны һайланың? Теләһә кемгә китер инең, тик уға түгел”, – тип саҡ телемде әйләндереп әйтә алдым. Нотариусҡа саҡырғайнылар, иҫерек кеүек сайҡалып, килешеүҙе уҡый ҙа алмай, йәһәтерәк ҡул ҡуйҙым да, такси яллап, ҡайттым. Нишләп ул Сабинаға әүрәгән, ә? Хәҙер ата-әсәйемә был турала нисек әйтергә? Ә һин беләһеңме, мин бит, балалар хаҡына кире ҡайт, әгәр ҙә берәй ғәйебем булһа, әйт, төҙәлермен, үҙгәрермен, тип, Сабир алдында теҙләнеп торорға ла риза инем. Сабина менән йәшәүен әйткәс, әлдә йөҙ һыуымды түкмәгәнмен, тип йыуандым.
Шаңҡытҡыс хәбәрҙе ишетеп, Мәҙинәнең ата-әсәһе тәгәрәп ауырып китә. Кем бындай хаяһыҙлыҡты, икеләтә хыянатты көтһөн? Ата-әсәйемә бер-бер хәл булып ҡуймаһын, тип ҡурҡҡан Мәҙинәгә тағы ла илар урынға көлөргә, төшөнкөлөктө өмөткә алыштырырға тура килә. “Әсәй, беҙ һинең яҡлы, теләһәң, атай менән башҡаса һөйләшмәйбеҙ ҙә”, – тигән балаларына, эште олоға ебәрмәгеҙ, бер нигә ҡарамаҫтан ул һеҙгә атай булып ҡала бит, тип яуаплаған ҡатынға һәйкәл ҡуйырлыҡ. Ошонан һуң ике-өс ай ҙа үтмәне (ҡупҡан хис-тойғолар урынына ултырып бөтмәгәйне әле), башҡаса килмәйем, тип өйөнән сығып киткән Сабир Мәҙинәгә, килергә мөмкинме, һөйләшергә ине, тип шылтыратты. Һин миңә әйтә торған һүҙеңде әйттең, мине онот, тип Мәҙинә трубканы һүндерә... Хәтере ҡалып, тәүҙә ныҡ торһа ла, тора-бара йомшарҙы, Сабиры менән осрашты. Һинһеҙ, балаларһыҙ йәшәй алмайым, кире ҡайтырға рөхсәт ит, тип инәлгән ирен йәлләп, балалар хаҡына кисерҙе. Нишләп айырылышырға уйлағанын Сабир аңлата ла алманы: “Әллә нимә булды ул, әйтерһең дә, икенсе кеше минең менән идара итте, башым бөтөнләй эшләмәгән һымаҡ ине... Әллә нисек әүрәтте бит, аң томаланды”.
– Сабина беҙҙә йәшәгәндә иремдең йүнсел, яҡшы холоҡло икәнен күреп, үҙенә ҡаратмаҡсы булғандыр, – тип көйөүҙәре менән уртаҡлашты Мәҙинә. – Йәш, дәртле ҡатын иремде төрлөсә ымһындырған, ә мин, һуҡыр, бер нәмә лә күрмәй, тыныс ҡына йәшәп тик ятҡанмын. Сабирҙы килен сихырлаған ул, ысын әйтәм. Ғүмерҙә бер ҡатынды күҙенә элмәгән Сабир тиктән-тиккә миңә хыянат итә торған кеше түгел. Диван артында, ишек баштарында әллә нисә энә таптым. Уларҙы мин ҡаҙаманым, балаларҙың унда буйы етмәй, шул Сабинаның ғына эше.
Ирен кисерһә лә, Мәҙинә, бында бар нәмә һинең хыянатты иҫләтеп торасаҡ, Сабина менән бер ерҙә ҡала алмайым, йәшәү урынын алыштырайыҡ, тигәс, ире һис бер һүҙһеҙ ниәтен күтәреп алды. Бар нәмәләрен тиҙ арала уңайлы ғына һатып, күсеп киттеләр. Хәҙер икенсе ҡалала гөрләтеп йәшәйҙәр: Сабир эшкә төшкән, Мәҙинә өйҙә ултыра, үҙемде ҡарайым, тип көлә. Шундай матур кешеләрҙе йыш күреү, яҡындан аралашыу бәхетенән мәхрүм иткән килендәренең күләгәһен хәтергә төшкән һайын әрләп алам: “Ҡайнағаңдан башҡа һиңә ир бөткәйнеме ни?! Хәҙер һинең арҡала нисек үҙ кешеләргә ышанырға?”
Баныу ҠАҺАРМАНОВА.
* Исемдәр үҙгәртеп алынды.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » Матбуғат һүҙе – үткер бысаҡ та, юлды күрһәткән маяҡ та
Матбуғат һүҙе – үткер бысаҡ та, юлды күрһәткән маяҡ та
Хәҙерге заманды киң мәғлүмәт сараларынан тыш күҙ алдына ла килтереп булмай. Матбуғат, телерадиотапшырыуҙар, интернет көн һайын һуңғы яңылыҡтар, төрлө ваҡиға тураһында хәбәр итә.
Традицион рәүештә, гәзит-журнал мәғлүмәт биреү, фекер алышыу өсөн үҙенсәлекле күпер ролен үтәй. Улар шулай уҡ берҙәм мәғлүмәт киңлеген тәьмин итеп, әхлаҡи йүнәлеш биреп, йәмәғәт фекерен булдырыусыларҙы берләштерә.
Тап 1703 йылдың 13 ғинуарында Рәсәйҙә, батша Петр I указына ярашлы, “Ведомости” гәзитенең беренсе һаны донъя күргән. Ошо ваҡиға айҡанлы 1991 йылдан бирле 13 ғинуарҙа Рәсәй матбуғаты көнө билдәләнә. Был күркәм дата журналистарҙың ғына түгел, шулай уҡ полиграфия өлкәһендә эшләүселәрҙең, гәзит-журналды таратыусыларҙың байрамы булып тора.
Традицион рәүештә, гәзит-журнал мәғлүмәт биреү, фекер алышыу өсөн үҙенсәлекле күпер ролен үтәй. Улар шулай уҡ берҙәм мәғлүмәт киңлеген тәьмин итеп, әхлаҡи йүнәлеш биреп, йәмәғәт фекерен булдырыусыларҙы берләштерә.
Тап 1703 йылдың 13 ғинуарында Рәсәйҙә, батша Петр I указына ярашлы, “Ведомости” гәзитенең беренсе һаны донъя күргән. Ошо ваҡиға айҡанлы 1991 йылдан бирле 13 ғинуарҙа Рәсәй матбуғаты көнө билдәләнә. Был күркәм дата журналистарҙың ғына түгел, шулай уҡ полиграфия өлкәһендә эшләүселәрҙең, гәзит-журналды таратыусыларҙың байрамы булып тора.
Башҡортостан матбуғаты тарихы иһә Өфөлә 178 йыл элек сыҡҡан “Оренбургские губернские ведомости” гәзитенән башланған. Әле республика халыҡтары телдәрендә 200-ҙән ашыу гәзит-журнал сыға. БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт агентлығында белдереүҙәренсә, Башҡортостан матбуғат баҫмалары юғары кимәлдә сыға, фекер алышыу, тәжрибә уртаҡлашыу майҙансыҡтары булып тора.
Үкенескә күрә, һуңғы йылдарҙа халыҡ араһында белем алыу, уҡыуға ынтылыу кәмей. Был айырыуса милли баҫмаларҙа һиҙелә. Йылдан-йыл уларҙың тиражы кәмей, уҡыусылар интернетҡа йүнәлә. Иҡтисади көрсөк тә насар йоғонто яһай. Подписка хаҡының артыуы элекке һымаҡ биш-алты баҫманы алдырып уҡырға мөмкинлек бирмәй. Шулай ҙа тоғролоғон һаҡлаған дуҫтар күп булыуы беҙҙе, “Йәшлек”тәрҙе, ныҡ һөйөндөрә.
Түбәндәге фекерҙәрҙә үҙенең һөнәре менән туранан-тура матбуғатҡа ҡағылған, гәзит-журналды таратыуҙа ярҙам иткән, оҙаҡ йылдар дауамында алдырып уҡыған кешеләрҙең уй-теләктәрен еткерҙек.
Мирсәйет ЮНЫСОВ, “Йәншишмә” республика балалар гәзитенең баш мөхәррире:
– Башҡортостан журналистары йылына ике тапҡыр байрам итә. Рәсәй һәм Башҡортостан матбуғаты көндәрен матур, яҡшы кәйефтә ҡаршылайбыҙ.
“Йәншишмә”гә быйыл 86 йыл тула. Ул бәләкәй генә балалар гәзите булһа ла, халҡыбыҙҙың “Урал батыр” эпосындағы Йәншишмә кеүек, бар халҡыбыҙға тере һыу бирә, ҙур рухлы. Заманында уның биттәрендә Мостай Кәрим, Назар Нәжми, Рәми Ғарипов, Сафуан Әлибай тәүге ижад емештәрен баҫтырған. Әле лә башҡорт гәзит-журналдарында, телевидениеһында беҙҙә яҙышып, “йәш хәбәрсе” исемен алып дәртләнгән кисәге балалар эшләй. Шулай итеп, гәзитебеҙ милли кадрҙар әҙерләй, дәүләткә ярҙам итә.
Хәҙерге заман ауыр булһа ла, беҙ балаларға ярҙам итергә, уҡырға өйрәтергә, илһамландырырға, ҡанат ҡуйырға тейешбеҙ. “Киләсәк һинән башлана” тигән оран һүҙебеҙгә тоғро ҡалыуҙы маҡсат итеп алғанбыҙ. Уҡытыусылар класс сәғәттәрендә гәзит мәҡәләләрен уҡытып, фекер алышып, үҙ эшендә файҙалана ала.
Илебеҙ Президенты Владимир Путиндың балалар ойошмалары эшен әүҙемләштереү тураһындағы указы буйынса эшләйәсәкбеҙ. “Беҙ пионер саҡта” кеүек рубрикалар асырға, СССР пионерияһының эше менән таныштырырға ниәтләйбеҙ. Тиҙҙән “Йәншишмә” призына саңғы ярышы үткәрәсәкбеҙ.
Башҡорт матбуғатына килгәндә, баҫмаларға берләшергә кәрәк. “Йәншишмә”, “Йәшлек”, “Башҡортостан” гәзиттәре “өс таған”ға ойошһон ине. Балалар беҙҙән башлап, артабан да үҫешһен. Йәш быуын уҡымай, тиҙәр. Уҡый ул, ана, китапханалар туп-тулы. Бары тик мөмкинлек бирергә кәрәк.
Рәдис НОҒОМАНОВ, Башҡортостанда йәштәр өсөн татар телендә нәшер ителгән “Өмет” гәзитенең баш мөхәррире:
– 2016 йыл беҙҙең гәзит өсөн иҫтәлекле. 12 июлдә уның барлыҡҡа килеүенә 25 йыл тула. Халыҡ үтенесе буйынса шул мәлдә татар йәштәре өсөн гәзитебеҙ сыға башланы. 90-сы йылдар башы матбуғат һүҙенә ныҡ мохтажлыҡ заманы булды һәм “Өмет” тиҙ арала үҫте, популярлыҡ яуланы. Ил ниндәй үҙгәрештәр кисерҙе, беҙҙең гәзит тә шул рухта йәшәне.
Бөгөнгөгә килгәндә, дөйөм илдә барған көрсөк матбуғатҡа ла ҡағылмай ҡалманы. Иҡтисади көрсөк, компьютер технологиялары үҫеше – быға төрлөһө сәбәпсе. Әммә, нимә генә булмаһын, беҙ ауырлыҡтарҙы, “Йәшлек” гәзите кеүек, йырып сығып киләбеҙ. 2016 йылға 16 мең дана тираж менән индек, тимәк, беҙҙе уҡыусылар бар. Иң мөһиме – “Өмет” һәм “Йәшлек” гәзиттәренә кешеләр үҙҙәре теләп яҙыла.
Әле күп уҡыусыбыҙ урта һәм өлкән йәштә. Ә йәштәр компьютер менән мауыға. Бына уларҙы беҙгә ҡаратыу ҡатмарлы эш булып тора. Гәзитебеҙҙең ғаиләгә арналыуы ошоно күрһәтә. Һигеҙ йәштән алып һикһәнгә еткәндәр ҙә “Өмет”те уҡый. Заман талабы ла шул – кеше әллә нисәмә төрлө гәзит алдыра алмай, берәүһендә тупланғанды хуп күрә. Гәзит уҡымаған йәштәр артыуы борсолдора. Ундайҙар, тимәк, китапҡа, милли әҙәбиәткә лә әйләнеп тә ҡарамай, рух үҫешмәй, тигән һүҙ. Рух тәрбиәһен компьютер-интернет бирә алмай. Йәштәр матбуғаты – нәҡ илһөйәрҙәр тәрбиәләй торған мәктәп. Беҙҙең гәзит уҡыусыларының байтағы ауылда йәшәй. Шуға күрә лә урындарға барып, ауыл тормошон яҡтыртасаҡбыҙ, йәштәре тураһында һөйләйәсәкбеҙ, проблемаларын өйрәнәсәкбеҙ. Киләсәктә дәүләт матбуғатҡа иғтибарын көсәйтер, идеологияның ғәйәт ҙур көс икәнен аңлар, тип ышанам.
“Йәшлек” уҡыусыларына быйыл түҙемле булырға теләр инем. Ауырлыҡтар ваҡытлыса, тиҙҙән улар үтер. “Йәшлек” менән “Өмет”, заманында халыҡ һорауы буйынса барлыҡҡа килгән гәзиттәр, йәшәр һәм эшләр. Бары тик уларға яҙылһындар, уҡыһындар, онотмаһындар.
Ярослава ГОЛОБОРОДЬКО, Башҡортостанда йәштәр өсөн рус телендә нәшер ителгән “Молодежная газета” гәзитенең баш мөхәррире:
– Ғәҙәттәгесә, беҙ һәр килгән яңы йылдан күп нәмә өмөт итәбеҙ. Әлеге ваҡытта илдә һәм донъяла барған ваҡиғалар 2016 йылдың ҡатмарлы буласағына ишаралай. Ләкин беҙ ауырлыҡтарға күнеккәнбеҙ, артабан да йәшәрбеҙ, тибеҙ.
2016 йылдың Рәсәйҙә Кино йылы итеп иғлан ителеүе айырыуса беҙҙең кеүек баҫмаларға ҡулайлы. Рәсәй киноһына иғтибар ныҡ йүнәлтеләсәк, сөнки кем һәм нимә тураһында күрһәтеү өсөн темалар етерлек. Беҙгә ошо юҫыҡта ла эшләргә кәрәк.
Йәштәрҙең йәмғиәттең айырыуса яҡлауға мохтаж өлөшө икәне мәғлүм. Шуға күрә лә иҡтисади көрсөк мәлендә аҡса табыу, эшкә урынлашыу, ғаилә ҡороу кеүек мөһим темалар ҙа тейешенсә яҡтыртыласаҡ.
Мультимедиалы журналистика тураһында күп һөйләйҙәр. Ул булырға тейеш. Ләкин, минең фекеремсә, традицион гәзит-журналдар ҙа ҡаласаҡ. Күҙәтеүҙәрҙән сығып, шуны әйтәм: уҡыу йорттары, мәктәптәргә барғанда йәштәргә гәзит тотторһаң, улар ҡыҙыҡһына, йотлоғоп уҡый. Шуға күрә лә уларҙы аңлайышлы фекерле, яҡшы итеп яҙылған мәҡәләле гәзит-журнал менән йәлеп итеп була. Дәүләт тә йәштәр араһында үҙенең сәйәсәтен шулай итеп үткәрә ала.
Интернет тиҙ арала онотола торған мәғлүмәт бирә. Ә гәзит һүҙе бер аҙ уйландыра, аҡылға үтеп инә, берәй проблеманы хәл итеүгә ярҙам итә. Ҡулға эләккән гәзит барыбер берәй нәмәһе менән ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ошоно күҙ алдында тотоп, үҙ эшебеҙҙе үҙгәртергә тейешбеҙ. Дәүләттән беҙҙең тармаҡҡа иғтибар кәрәк, айырыуса йәштәр баҫмаларына етди ярҙам, эш хаҡын арттырыу талап ителә.
Райхана БУЛАТОВА, гәзитебеҙҙең тоғро дуҫы, Баймаҡ районының Билал ауыл биләмәһе тормошон яҡтыртыусы:
– Бер осорҙа беҙ, китапханасылар, илде радио-телевидение, интернет баҫып алғас, кеше гәзит-журнал, китап уҡымаҫ, тип борсолғайнык. Эйе, бер аҙ шулай булып алғайны ла. Ә күп тә үтмәй, әҙәбиәт һөйөүселәр кире китап уҡырға, гәзит-журнал алдырыуға күсте. Беҙҙең ауылда ла матбуғатҡа яҙылмаусылар бик һирәк. Был халыҡ менән әүҙем эшләүҙән дә килә, күрәһең, сөнки беҙҙә почта хеҙмәткәрҙәре китапханасылар, район гәзиттәре журналистары менән берлектә “Матбуғат көндәре” үткәрә, һәр йортҡа йөрөп тә яҙҙыра. Шуға күрә лә гәзит-журнал – һәр йортта көтөп алынған ҡунаҡ.
Байрам менән ҡотлап, матбуғат дуҫтарыбыҙҙың күп булыуын теләйем!
Әнисә ӘМИНЕВА, тиҫтәләрсә йылдар дауамында “Йәшлек”те алдырып уҡыусы, Сибай ҡалаһында йәшәүсе мәғариф ветераны:
– Интернеттан да мәғлүмәттәр алабыҙ, көн дә радио тыңлайбыҙ, кистәрен телевизор ҙа ҡарайбыҙ. Шулай ҙа беҙ китап, гәзит-журнал уҡып үҫкән быуын бит. Тормошобоҙҙо матбуғатһыҙ күҙ алдына ла килтермәйбеҙ. Беҙҙең быуын ҡағыҙға яҙылғанды уҡымайынса йәшәй алмай. “Йәшлек”те сыға башлағанынан бирле алдырам, “Рәми көндәлектәре”н ҡырҡып йыйып барғаным, дәрестәрҙә ҡулланғаным әле лә иҫемдә.
Гәзиттең йөкмәткеһенә килгәндә, әхлаҡ, тәрбиә темаларына мәҡәләләр күберәк булhын. Байрам менән!
Гөлнара ХӘЛФЕТДИНОВА, “Башҡортостан ҡыҙы” журналының мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт һәм мәғариф бүлеге хәбәрсеһе:
– Гәзит-журналдар, интернет менән бер рәттән, мәғлүмәт сығанағы ла булып тора. Матбуғаттың башҡа, интернет әлегә алмаштыра алмаған функциялары ла бар. Беренсенән, һәр редакция – билдәле кешеләр, һөнәрмәндәр төркөмө, күп ваҡытта кеше баҫманы үҙенә оҡшаған авторҙар өсөн дә һайлай. Икенсенән, матбуғат әлеге мәлдә хатта тулыһынса халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә алмаһа ла, бойондороҡһоҙ интернет һымаҡ фекер иреклегенә эйә булмаған осраҡта ла, халҡыбыҙҙың рухи хазинаһы, байлығы, уның бөгөнгө хәленең һәм кәйефенең көҙгөһө булып тора. Ҡағыҙ баҫмалар дәүләт тарафынан һаҡланырға һәм яҡланырға ла тейеш. Күп осраҡта кешеләребеҙҙең милли матбуғаттың ҡәҙерен белмәүе, уға битарафлығы, алдырып уҡырға ынтылмауы эсте бошора. Ә бит һәр баҫма үҙе тирәләй күпме кешене берләштерә, уртаҡ фекерле, берҙәм итә, яңы идеяларға ынтылдыра, белем бирә. Ошо көстән айырылып, мәхрүм булып йәшәүселәр йәл миңә. Гәзит биттәрендә милләт хәле, тормошо, ысынбарлыҡ һәм кешеләрҙе йәшәүгә дәртләндерерлек ыңғай материалдар, бай тарихыбыҙҙы ла яҡтыртҡан мәҡәләләр күрергә теләйбеҙ.
Рәйлә ХИСМӘТУЛЛИНА, Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы:
– “Йәшлек” гәзите хеҙмәткәрҙәрен ысын күңелдән илебеҙ журналистарының һөнәри байрамы – Рәсәй матбуғаты көнө менән ҡотлайым! Һеҙҙең тынғыһыҙ хеҙмәтегеҙ ижади үрҙәр, ҡыуаныстар алып килһен! Матбуғатҡа ҡағылышлы бар һөнәр эйәләрен ҡотлап үтеп, ғаилә именлеге, сәләмәтлек һәм яҡшы кәйеф теләп ҡалам.
Рәмзит ӘБҮЛӘЕВ, “Башҡортостан” ДТРК-һының мәғлүмәт программалары хеҙмәте начальнигы урынбаҫары:
– Кешеләрҙең гәзит-журналға, ташҡа баҫылған һүҙгә ихтыяжы электән үк ҙур булған. Был ихтыяж әлеге көндәрҙә лә һаҡлана, хатта тағы ла арта. Әгәр ҙә гәзит-журналдарҙа үҙенә күрә баланс һаҡланған аналитик мәҡәләләр булһа, улар халыҡты нығыраҡ ылыҡтырыр ине. Әле бындай темалар башҡорт матбуғатында юҡ. Яңылыҡтарҙы ҡабатлап баҫыу ҙа баҫмаларҙы биҙәмәй. Гәзиттәр аналитика менән шөғөлләнеп, яңылыҡтарҙы радио-телевидение еткерергә тейеш.
Байрам менән ҡотлап, коллегаларҙың ҡәләмдәре үткер булыуын теләйем!
Наил ЮНЫСОВ, “Башҡортостан” ДТРК-һының интерактив программалары етәксеһе:
– шуны әйтергә теләйем: халыҡ менән аралашҡанда, гәзиттәр араһында барыһынан да “Йәшлек”те өҫтөн күрәбеҙ, тиҙәр. Моғайын, һеҙҙең “Ал да нур сәс халҡыңа!” тигән оран һүҙе лә ылыҡтырғандыр. Сәйәси гәзиттәргә ҡарағанда халыҡсан, ябай телдә яҙылғаны оҡшай, ти кешеләр. Балалар, йәштәр һәм оло быуын өсөн “Йәшлек” гәзите һәм “Шоңҡар” журналы бик файҙалы, тип әйтер инем.
Хәҙерге заманда бар нәмәне интернет баҫып аласаҡ, тигән фекер йәшәй. Улай булмай ул, сөнки уҡыған кеше, барыбер әмәлен табып, гәзит-журналдарҙы уҡыясаҡ. Төплө мәғлүмәтте бары тик матбуғат ҡына бирә ала.
Айбулат ИШНАЗАРОВ
яҙып алды.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Башҡортостан рельефы
Башҡортостан рельефының төп өс өлкәһе бар: Көнбайыш Башҡортостан, Таулы Башҡортостан, Башҡортостандың Урал аръяғы.
Йөкмәткеһе
- 1 Көнбайыш Башҡортостан
- 2 Таулы Башҡортостан
- 3 Башҡортостандың Урал аръяғы
- 4 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 5 Әҙәбиәт
- 6 Һылтанмалар
Көнбайыш Башҡортостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Башҡортостан Рус платформаһының көнсығыш сигендә һәм Урал алды сик бөгөмөндә урынлашҡан. Уның боронғо нигеҙен магма һәм метаморф тоҡомдар тәшкил итә. Был нигеҙҙе ултырма тоҡомдар ҡатламы ҡаплаған. Нигеҙ горизонталь ятҡан ултырма тау тоҡомдарынан тора. Рус платформаһы Көнбайыш Башҡортостанда ла (Башҡортостандың Урал алды) шундай уҡ төҙөлөшлө. Нигеҙҙең өҫкө яғы тигеҙ түгел, ул ҡалҡып торған ҡатламдар йәки көмбәҙҙәр рәтен хасил иткән. Урал алды Башҡортостанының көнбайышында — Татар көмбәҙе, төньяҡта — Башҡорт көмбәҙе, ә көньяҡ-көнбайышта Ырымбур көмбәҙе айырылып тора.
Рельеф кристалл нигеҙҙең өҫкө йөҙөнөң рәүешен ҡабатлағандай. Мәҫәлән, Татар көмбәҙенә Бөгөлмә- Бәләбәй ҡалҡыулығы рельефы тура килә, ә Башҡорт көмбәҙе өҫтөндә Өфө ялпы таулығы ҡалҡҡан. Ырымбур көмбәҙе менән Дөйөм һырт ҡалҡыулығы бәйләнгән. Өфө ялпы таулығы менән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы араһында Ағиҙел буйы тигеҙлеге йәйелеп ята. Ул нигеҙҙәге бөгөмгә (һығылған тапҡырға) тура килә. Нигеҙҙең өҫкө яғы көнсығыш йүнәлештә Урал тауҙары буйынан тар һыҙат булып һуҙылған Урал алды сик бөгөмө яғына табан батҡан. Уның тәрәнлеге был тәңгәлдә 10 мең метрға тиклем етә. Бөгөм өҫтөнә Урал тауынан ишелгән тау тоҡомдары ултыра барған.
Рельеф формалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рельеф формаһы менән кристалл нигеҙҙең өҫкө йөҙө араһындағы бәйләнеш бында, әлбиттә, осраҡлы түгел. Ул ошо территорияның оҙайлы геологик үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Был ерҙәрҙә бик боронғо, кембрийға тиклемге, геологик тарих осоронда тауҙар хасил булыу һәм вулкан урғылыу процестары туҡталған. Барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары, йыйырсыҡланып, юғары температура һәм баҫым аҫтында бик ныҡ үҙгәреш кисергән. Хәҙерге ваҡытта улар платформаның нигеҙен тәшкил итә һәм уның гнейс, кристалл һәүерташтарҙан, кварциттан, шулай уҡ магма тоҡомдар — гранит менән диабаздан тороуы билдәле.
Кембрийға тиклемге осорҙан һуң 150 млн йылдан ашыу ваҡыт буйына, йәғни ғәмәлдә бөтә иртә палеозой дәүерендә, был өлкә тигеҙ ҡоро ерҙән торған. Унда инде тау хасил булыу һәм вулкан күренештәре ҡабатланмаған. Фәҡәт тау тоҡомдары емерелеп, шул урындағы ер өҫтө тигеҙләнә барған. Ул бөтөнләй бер ниндәй тереклек булмаған ташлы сүлде тәшкил иткән. Сөнки ул саҡта, иртә палеозой дәүерендә, тереклек Донъя океанынан сыҡмаған булған әле.
һуңғы палеозой башланған осорҙа Көнбайыш Башҡортостан еренә көнсығыштан диңгеҙ бассейны баҫып ингән һәм бында бөтә һуңғы палеозой буйына йәйрәп ятҡан. Ваҡыт-ваҡыт сигенеп торған диңгеҙ төбөндә башлыса мәте һәм эзбизташ ҡатламдары барлыҡҡа килгән. Хәҙерге ваҡытта улар платформаның ултырма өҫкө ҡатламын тәшкил итә һәм был япманы скважина быраулап ҡына асырға мөмкин. Улар араһында девон, таш күмер һәм пермь ҡатламдары айырылып тора. Нигеҙҙе ябып торған ултырма тау тоҡомдары ҡатламы горизонталь яҫылыҡта ята, тик ҡайһы бер урындарҙа ғына улар һөҙәк тулҡындар хасил итеп бөгөлгән.
Палезой дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуңғы палеозой ахырында, йәғни пермь дәүерендә, диңгеҙ бассейны аҡрынлап һайыға барған. Уның төбөндә таш тоҙ һәм гипс тупланған. Гипстарҙы тау тоҡомдары ер өҫтөнә сығып торған урындарҙа ла күрергә мөмкин. Саф гипс — шәкәр һымаҡ ап-аҡ, йомшаҡ, уны тырнаҡ менән дә сыймаҡлап була. Гипстың был төрө алебастр тип атала. Сүсле гипс — селенит һәм үтә күренмәле, ҡатлы-ҡатлыһы ла осрай. Уны Марья быялаһы тип йөрөтәләр. Ул үтә күренмәле слюдаға оҡшаған, ләкин унан айырмалы рәүештә үтә күренмәле гипс ҡаттары бөгөлмәй, һына ғына. Ер өҫтөнә сығып торған гипс менән бер рәттән палеозой дәүеренең иң йәш тау тоҡомдарын да күрергә мөмкин, улар — ҡыҙыл төҫтәге ҡомташ, балсыҡ һәм уларҙың ҡатнаш¬малары. Был ҡатлам, палеозойҙың диңгеҙ бассейны тамам сигенгәс, ҡоро ер өҫтөндә барлыҡҡа килгән.
Мезозой дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мезозой дәүере башында был ерҙәрҙә тотош ҡоро ер йәйелеп ятҡан. Был заманда ҡалҡып сыҡҡан Көньяҡ Урал тауҙарынан йылғалар ҡырсынташ һәм ҡомдо йыуып алып төшкән. Был ҡатламдарҙы геологтар триас системаһына индерәләр. Ҡыҙыл төҫтәге балсыҡ, конгломерат һәм ҡомташтан торған был ҡатламдарҙы Көнбайыш Башҡортостандың көньяғында күрергә мөмкин. Был ҡатламдарҙа үле һөйрәлеүселәрҙең һәм ер-һыу хайуандарының таш булып ҡатып ҡалған ҡалдыҡтары осрай.
Мезозой дәүеренең юра осоронда Көнбайыш Башҡортостандың көньяҡ өлөшөн һай һыулы диңгеҙ бассейны баҫып алған. Был диңгеҙҙән ҡалған ултырма тоҡомдар хәҙерге ваҡытта республикабыҙҙың көньяҡ-көнсығышында Таналыҡ йылғаһы бассейнында һаҡланып ҡалған. Улар башлыса — балсыҡ, ҡом һәм ҡырсынташ. Ҡатлам эсендә ҡаҙылдыҡ ҙур-ҙур әкәм-төкәм ҡабырсаҡтарын, тышҡы күренештәре орсоҡҡа оҡшаған белемнит (әкәм-төкәмдәр ғаиләһенән) ҡалдыҡтарын осратып була. Халыҡ һуңғыларын «шайтан бармағы» тип тә йөрөтә.
Аҡбур осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡбур осоронда диңгеҙ Көнбайыш Башҡортостандың күп өлөшөн яңынан баҫып ала. Хәҙерге ваҡытта был диңгеҙҙән ҡалған ултырма тоҡомдар — аҡбур ҡатламдары тулыһынса тиерлек йыуылған һәм Ағиҙелдең уң һәм һул яр буйында Рамазан, Кинйәкәй, Кинйәбулат, Байғужа, Тимаш, Венера, Орловка, Тоҡман, Ергән, Талалаевка һәм башҡа ауылдар тирәһендә генә һаҡланып ҡалған.
Кайнозой дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кайнозой дәүерендә диңгеҙ бассейны йәнә ике тапҡыр был ергә үтеп ингән, һуңғыһында диңгеҙ көньяҡтан, Каспий диңгеҙе яғынан баҫҡан. Кайнозой дәүерендә тектоник хәрәкәттәр көсәйгән, Рус платформаһының нигеҙе ярылған, уның айырым өлөштәре өҫкә ҡалҡҡан. Шуға бәйле рәүештә рельефтың өҫкә күтәрелгән һәм ҡалҡып торған өлөштәре хасил булған.
Таулы Башҡортостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таулы Башҡортостан Көньяҡ Уралды биләй. Рельефы буйынса ул ҡулдар менән телгеләнгән тау һырттары теҙмәһенән тора. Тау һырттары меридиан йүнәлешендә һуҙылған.
Урал тау һырты төп һыу айырғыс һырт булып тора. Унан да бейегерәк, мәҫәлән, Машаҡ, Әүәләк һырттары Урал тауынан көнбайышҡа табан урынлашҡан. Улар араһында Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәләре — Оло Ирәмәл (1582 м) һәм Ямантау (1640 м) бар. Уларҙан көнбайышҡа табан һырттар баҫҡыс һымаҡ булып тәпәшәкләнә бара. Был тәңгәлде Көньяҡ Уралдың Көнбайыш битләүе тип йөрөтәләр.
Уралтауҙан көнсығышта, Көнсығыш битләүҙә, был «баҫҡыс» ҡыҫҡараҡ, Көньяҡ Урал бында үҙен көнсығыштан уратып алған Көнбайыш Себер тигеҙлегенә табан ҡырт өҙөлә, текә ҡая булып төшә.
Тауҙар көньяҡ йүнәлештә талғын ғына һөҙәкләнә бара. Республиканың көньяҡ сигендә тау һырттары аҡрынлап Йылайыр ялпы таулығына (Көньяҡ Урал ялпы таулығына) барып тоташа.
Урал тауҙарының төҙөлөшө йыйырсыҡлы, өҫтө-өҫтөнә менеп ҡаттарҙан тора. Иң ҙур ҡаттарҙа тектоник ярыҡтар күҙәтелә, һырттар кеүек үк, улар ҙа меридиан йүнәлешендә сатнаған. Башҡортостандың геологик картаһында был ярыҡтар ҡыҙыл һыҙыҡтар менән күрһәтелгән. Йылайыр ялпы таулығында тау тоҡомдары ҡатламдарының яйлап ҡына бата барыуы күҙәтелә.
Көньяҡ Урал төрлө йәштәге тау тоҡомдарынан тора. Көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлештә тауҙарҙың сит-ситтәрендә һәм Йылайыр ялпы таулығында ер өҫтөндә йәшерәк осор — девон, таш күмер һәм пермь дәүерҙәре ҡатламдарын осратырға мөмкин. Улар араһында ултырма карбонат тоҡомдар — эзбизташтар, доломиттар, мергелдәр өҫтөнлөк итә. Көнсығыш битләүҙәрҙә магма тау тоҡомдары — боронғо лава, туфтар киң таралған. Көньяҡ Уралдың үҙәк өлөштәрендә боронғораҡ — протерозой ҡатламдары яланғасланып тора. Улар башлыса метаморф тау тоҡомдарынан — кристалл һәүерташтарҙан, кварциттарҙан ғибарәт.
Көньяҡ Уралдың тәрәндәге төҙөлөшө, шулай уҡ тау тоҡомдарының составы уның геологик үҫеш тарихы менән бәйләнгән. Әле күптән түгел элек байтаҡ ғалимдар Урал тауҙары ер ҡабығының вертикаль йүнәлештә күтәрелеүенән барлыҡҡа килгән тип иҫәпләгән. Ләкин һуңғы ваҡытта геологтар Уралда тауҙарҙың барлыҡҡа килеүе горизонталь хәрәкәттәр һөҙөмтәһе булыуына ышандырырлыҡ байтаҡ мәғлүмәт тупланы. Был хәрәкәттәр көнсығыштан, Көнбайыш Себер яғынан бер яҡлы баҫым яһалыу сәбәпле хасил булған. Баҫым аҫтында тау тоҡомдары йәнселгән һәм сатнаған. Ярылған һөҙәк урындарға көнсығыштан яйлап ер ҡабығының эре-эре ҡаттары шыуышып өймәкләнгән. Был күренеште йылғала боҙ китә башлау менән сағыштырырға мөмкин, ул саҡта ла бит боҙ сатнай-ярыла һәм оло-оло боҙҙар бер-береһенең өҫтөнә өймәкләнеп аға.
Көньяҡ Уралдың геологик үҫеше тарихында өс төп этап[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тауҙарҙың барлыҡҡа килеүе кембрийға тиклемге дәүерҙең ахырында йыйырсыҡланыуҙың Байҡал осоронда башланған. Шул саҡта уҡ әле ер ҡабығы сатнап, эре-эре ҡатламдар өймәкләшеп тау һырттарын хасил иткән. Палеозойға тектоник хәрәкәттәр һүлпәнәйгән, тауҙар әкренләп емерелгән, Көньяҡ Уралға бик ҙур диңгеҙ бассейны ябырылған.
- Палеозой дәүере ахырында тау барлыҡҡа килеүҙең герцин осоронда Көньяҡ Уралда яңынан тектоник хәрәкәттәр һәм магма процестары көсәйгән. Ҡатламдар өймәкләшеп, яңы тауҙар хасил иткән. Көньяҡ Урал менән Рус платформаһы сигендә ер ҡабығының көнсығыштан ҡыҫылыу ы һөҙөмтәһендә Урал алды сит бөгөмө барлыҡҡа килгән. Ул Рус платформаһын баҫҡан киң диңгеҙ бассейнының сиген тәшкил иткән. Диңгеҙ төбөнөң һай урындарында Көньяҡ Урал буйлап хәҙергеләренә оҡшаш ҡалҡыу рифтар теҙмәһе һуҙылған. Хәҙерге ваҡытта уларҙың бер өлөшө ер өҫтөнә яңғыҙ тауҙар йәки шихандар рәүешендә ҡалҡып сыҡҡан. Бындай шихандарҙы, мәҫәлән, Стәрлетамаҡ ҡалаһына яҡын ерҙә күрергә мөмкин. Мезозой башланғанда диңгеҙ бассейны сигенгән. Уның урынында тигеҙлек йәйелеп ҡалған.
- Тауҙар барлыҡҡа килеүҙең альп осоронда тектоник хәрәкәттәр яңынан көсәйгән, һөҙөмтәлә ҡыҫылып өймәкләнгән оҙон һәм тар ҡатламдар Урал тауҙарының яңынан-яңы һырттарын барлыҡҡа килтергән. Ҡатламдарҙың ҡыҫылыуынан күтәрелгән өлөштәре ер өҫтөндә һырттар булып ҡалҡҡан. Мәҫәлән, Елмерҙәк ҡатламы Елмерҙәк һырты булып күтәрелгән. Ҡағиҙә рәүешендә, һырттар көнбайыштан текә һәм көнсығыштан һөҙәк.
Тикшеренеүселәрҙең баһалауы буйынса, неоген-дүртенсел осорҙа, йәғни 25 млн йыл элек, Уралтау һырты тирәһендә күтәрелгән урындар 700 м һәм унан да бейегерәк, ә Көньяҡ Уралдың башҡа төбәктәрендә 500-ҙән 300 метрға тиклем бейеклектә булған. Хәҙерге ваҡытта Көньяҡ Уралдағы бындай хәрәкәттәр яй ғына дауам итә.
Ер ҡабығының күтәрелештәре менән бер үк ваҡытта тау тоҡомдарының емерелеү процесы көсәйгән. Йылғалар тауҙарҙы йырып, тәрән үҙәндәр хасил иткән. Бына шундай эске, тауҙар барлыҡҡа килтереүсе процестар менән тышҡы, йәғни тауҙарҙы емереүсе, көстәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә, Көньяҡ Уралдың хәҙерге заманда беҙ күреп белгән ер өҫтө рельефы формалашҡан.
Көньяҡ Урал рельефына ғына хас үҙенсәлек — һырттарҙың төрлө ейеклектә булыуы. 1000—1600 м бейеклектәге яланғас ҡаялы һырттар айырылып тора. Былар — иң бейек күтәрелештәр. Улар тирәләй тәпәшәгерәк һырттар урынлашҡан, бейеклектәре 700—1000 м. Көньяҡ Уралдың ситке өлөштәрендә һырттарҙың бейеклеге 700 метрҙан артмай. Бындай киртләсле рельеф боронғо тигеҙлектәрҙең күтәрелеүенән ҡалған, тип иҫәпләнә. Әгәр һеҙгә Көньяҡ Уралда булырға тура килһә, һырттарҙың ҡырластарына һәм түбәләренә, уларҙың шымарған һөҙәк битләүҙәренә, тәрән итеп йырып аҡҡан, урыны менән тарлауыҡҡа оҡшаш хәҙерге йылға үҙәндәренә иғтибар итегеҙ.
Башҡортостандың Урал аръяғы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың Урал аръяғы республиканың көнсығыш сиге буйлап тар һыҙат булып һуҙыла. Көнбайыштан был өлкәнең тәбиғи сиге булып Ирәндек һырты, Ҡырҡтытау, ә унан төньяҡҡа табан Уралтау хеҙмәт итә. Өлкәнең көнбайыштағы ситке өлөшөнә үтә айырғыланған рельеф хас. Урал аръяғының көнсығыш өлөшө бик күп йылға үҙәндәре һәм ваҡ күлдәр менән йырғыланған ваҡ убаларҙан тора. Бында, Таулы Башҡортостандағы кеүек, өймәкләшкән эре һөҙәк шыуҙырмалар осрай. Урыны менән тау тоҡомдары ҡатламдарының аҫҡа батыуы, шулай уҡ тектоник хәрәкәт һөҙөмтәһендә ер ҡабығының айырым өлөштәренең түбәнәйеүе күҙәтелә. Силур, девон, карбон осорҙарына ҡараған һәм магма урғылыуҙан барлыҡҡа килгән тоҡомдар ер өҫтөнә яланғасланып сығып ята. Улар, үҙгәреш кисерә-кисерә, кристалл һәүерташтарға әүерелгән. Ултырма тау тоҡомдары ҡатламдары улар араһына йырып ингән гранит, габбро һәм башҡа магма тоҡомдар менән айырғыланған.
Өлкәнең геологик үҫеш тарихының өс этабы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кембрийға тиклемге осорҙан бирле бында йәшәп килгән бик ҙур ҡитға палеозой дәүере башында икегә бүленгән. Шуның һөҙөмтәһендә Рус һәм Себер платформалары айырылған. Улар араһында киң океан барлыҡҡа килгән. Ҡоро ер өлөштәре утрау-утрау булып һаҡланып ҡалған.
- Палеозойҙың икенсе яртыһында ер ҡабығының һуҙылыуы уның ҡыҫылыуы менән алмашына. Океан ҡабығын ҡыҫып, Уралға көнсығыштан әкрен генә Көнсығыш Урал ҡитғаһы хәрәкәт итә. һөҙөмтәлә океандың майҙаны яйлап бәләкәйлән-гәндән-бәләкәйләнә.
- Палеозой ахырында Рус платформаһы менән Көнсығыш Урал ҡитғаһы яҡыная барып, бер-береһе менән бәрелешә. Уларҙы айырып торған океан ҡоро ер ҡыҫымынан тамам юҡҡа сыға, үрҙә әйтеп кителгәнсә, Уралда тауҙар барлыҡҡа килә, Башҡортостандың Урал аръяғында ла ер ҡабығы йыйырсыҡланып, бер-береһенең өҫтөнә өймәкләнә барған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ринат Абдуллович Фаткуллин, «Природные условия Башкортостана: учебное пособие». — «Китап», 1994. 174 с.
- Хисмәтов М. Ф., Сухов В. П. «Башҡортостан географияһы». 9 -сы класс. — Өфө, «Китап» 2001 йыл. 200 бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Швецов П. Н. Башҡортостан рельефы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Рельеф Башкортостана (рус.)
- Геологическое строение и рельеф (рус.)
- Рельеф Башкортостана (рус.)


text:
Тирләп эшләй, гѳрләп йәшәй ҡаһармандар!
Ҡаһарманда ауылға нигеҙ һалған Ҡаһарман Юнаевка 230 йыл тулыуға арналған һабантуй гѳрләп үтте.
Эшҡыуарҙар ярҙамы, ауыл халҡы кѳсѳ менән үткәрелгән был байрам бала-сағаны, йәшен-ҡартын - барыһын бергә йыйҙы.
Байрамды тантаналы асҡас, ветеран- уҡытыусы Ҡасим Хәйретдин улы Нафиҡов ҡыҫҡаса ауыл тарихы менән таныштырҙы. Ауыл старостаһы Эльзира Закир ҡыҙы Ғәлина сараны ойоштороусыларға, эшҡыуарҙарға Үҙән ауыл Советы исеменән Маҡтау ҡағыҙҙары, бүләктәр тапшырып, тырыш ауылдаштарын байрам менән ҡотланы. Ҡотлау һүҙҙәре менән бағыусылар - ауыл Советы депутаттары Биктимер Тѳлкѳбай улы Ғәлин менән Суфиян Нәғимйән улы Ишмѳхәмәтов сығыш яһаны, шулай уҡ мәҙәниәт йорто мѳдире Хәлит Хашим улы Нафиҡов һәр сараның уртаһында ҡайнаған «Әхирәттәр» фольклор ансамбленә Грамота, ҡул эше оҫталарына бүләктәр тапшырып үтте.
Һабантуйҙың рәсми ѳлѳшѳ тамамланғас та ат сабышы башланды. Ярышта Биктимер Ғәлиндең крәҫтиән- фермер хужалығы аттары уҙышты. I урынды Ғилман Сәғәҙәтов «Бутсик» ҡушаматлы атта, II урынды Иршат Ирғәлин «Ҡашҡа»ла, Диана Ғәлина «Малыш» ҡушаматлы атта III урын яуланы. Кѳрәш буйынса балалар араһында Исмаҡай ауылынан Илмир Ишмѳхәмәтов, 70 кг-ға тиклем ауырлыҡта Альберт Низамов, 70 кг- нан артыҡ ауырлыҡта Рѳстәм Низамов еңеүсе булды. Кѳрәш батырҙарының барыһы ла ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнде. Һырғауылға Эмиль Вәлиев менән Илмир Вәлитовтан башҡа менеп етеүсе булманы.
Артабан тѳрлѳ милли уйын, ярыштарҙан Ҡоҙалар яланы шау- гѳр килеп торҙо. Сәхнәлә йырсылар, бейеүселәр, шиғыр һѳйләүселәр үҙ һѳнәрен күрһәтте. Һабантуйҙа тирмә ҡорған Ишмѳхәмәтовтар ғаиләһенә лә бүләк тапшырылды. Ҡаһарман ауылының иң оло ағинәйе 95 йәшлек Зәлифә Әҙелмырҙа ҡыҙы Ғәниәтуллинаға һәм иң кесеһенә - Лариса һәм Рѳстәм Дәүләтшиндарҙың ҡыҙына ауыл старостаһы бүләк тапшырҙы. Тарихты онотмай, киләсәк быуынға тапшырырға ты- рышҡан Тамъян ырыуы вариҫтары - ҡаһармандар, килгән ҡунаҡтар нисек ең һыҙғанып эшләй, шулай дәртләнеп уйнап-кѳлѳп, йырлап-бейеп күңел асып таралышты.
Ауыл һабантуйын ойоштороуға күп кѳс һалған старостабыҙ Э.З. Ғәлинаға, эшҡыуар-бағыусылар Б.Т. Ғәлин, С.Н. Ишмѳхәмәтов, Л.Ф. Зәйнәғәбдинова, М.З. Низамовҡа, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә, мәктәп директоры В.Ғ. Моратшинға һәм уҡытыусыларға, ашнаҡсы С.К. Ҡазинаға, ҡолға менән бүләк йыйған балаларға, бүләк биреүселәргә, аҡсалата яр- ҙам итеүселәргә ҙур рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ.
Әлиә ИҘРИСОВА,
Гѳлнара СОЛТАНОВА.
ҺҮРӘТТӘ: һабантуйҙан күренештәр.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Бында ла беҙҙекеләр!
Бында ла беҙҙекеләр!
“Республика Башкортостан” нәшриәт йорто ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыусылар араһында конкурс иғлан иткәйне, ошо көндәрҙә “Супербүләк от” еңеүселәре билдәле булды. Нимәһе шатлыҡлы – бүләккә эйә булыусы 21 бәхетленең 10-ауы беҙҙең “Йәшлек” уҡыусылары.
Бүләктәр ҙә шәп – телевизорҙар, юлдаш телевидениеһы йыйылмаһы, планшеттар.
Түбәндәге исемлектә, бәлки, һеҙ ҙә барҙыр:
Икенсе урын, 81 см диагоналле телевизор – М. СӘЙЕТОВА, Баймаҡ районының Оло Басай ауылы
Өсөнсө урын, RU HD юлдаш телевидениеһы йыйылмаһы – Р. МИҺРАНОВА, Салауат районының Илтәй ауылы
Дүртенсе урын, планшет 10,1” – Фаягөл ЗӘЙНЕТДИНОВА, Мәсетле районының Һөләймән ауылы
– Йәүит СОЛТАНОВ, Әлшәй районының Ҡыпсаҡ-Аҡсар ауылы
– Венера АЛЛАБИРҘИНА, Ғафури районының Йөҙимән ауылы
– Фазылйән СУРИН, Хәйбулла районының Оло Әбеш ауылы
Бишенсе урын, планшет 7“ – Әсмә БУЛАТОВА, Йылайыр районының Һабыр ауылы
– Г. АҪЫЛБАЕВА, Архангел районының Тәүәкәс ауылы
– Илнур ТАШБУЛАТОВ, Әбйәлил районының Хәлил ауылы
– Хәбир ШӘЙӘХМӘТОВ, Күгәрсен районының Мораҡ ауылы.
Ҡотлайбыҙ!
Әйткәндәй
2017 йылдың икенсе ярты йыллығына яратҡан гәзит-журналдарығыҙға яҙылығыҙ. “Йәшлек” тә үҙ дуҫтарын элеккесә әүҙем булырға саҡыра. Гәзитебеҙгә алты айға яҙылыу хаҡы – 810 һум 12 тин. Почтанан барып алып йөрөргә теләүселәргә – 778 һум 44 тин.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 12(2011) » Страница 2
Балалар баҡсаһына йөрөтөргәме, юҡмы?
Махсус бит / Проблема // 15-02-2011, 10:05
Мәктәпкәсә йәштәге баланы балалар баҡсаһына урынлаштырыу бер мәсьәлә булһа, икенсеһе – унда баланың күнегеп китеүе. Сөнки ғаиләлә һәр саҡ ата-әсәһенең, башҡа туғандарының иғтибары үҙәгендә булып өйрәнгән бәләкәскә ят мөхиткә, тәрбиәселәргә һәм балаларға өйрәнеп китеүе еңелдән түгел. Шуға күрә балалар баҡсаһына биреү мәсьәләһен, уның төрлө яҡтарын уйлап, өйҙә яҡшыраҡ булырмы, балалар баҡсаһындамы – сағыштырып ҡарап хәл итергә кәңәш итер инек....
Ҡаш төҙәтәбеҙ тип, күҙ сығарабыҙ түгелме?
Новости / Мәғариф // 15-02-2011, 10:03
Тормош – тере организм. Ул барлыҡҡа килә, үҫә, үҙгәрә, камиллаша йәки, киреһенсә, тарҡала. Шуға күрә лә тормоштағы бер нәмәне лә даими һәм мәңгелек тип әйтеп булмай. Тормоштоң һәр өлкәһендә лә динамика йәки көрсөк барлыҡҡа килә. Әле бөтә донъяны иңләп алған финанс көрсөгө лә тәбиғи ҡануниәттең бер сағылышы. Шул иҫәптән мәғариф системаһындағы көрсөк тә. Ошо «упҡын»дан сығыу өсөн реформалар, йәғни үҙгәртеп ҡороуҙар фарыз. Шуға ла «бөйөк реформаторҙар» ҡыйыу рәүештә тәүҙә юғары белем системаһын үҙгәртергә тотондо. Һәм бына, ниһайәт, сират урта белем биреү системаһына килеп етте. 9 февралдә Дәүләт Думаһы ултырышында сығыш яһаған РФ мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко был турала ап-асыҡ белдереү яһаны. Уның фекеренсә, совет мәктәбе иҫкерҙе һәм әлеге көндә мәғарифты нигеҙенән үҙгәртеп ҡорорға кәрәк. Нимә тәҡдим итә һуң реформатор? Һәм ниңә уның тәҡдимдәре депутаттар араһында бәхәстәр тыуҙырҙы?...
Ҙур спорт тирәләй
Новости / Спорт // 15-02-2011, 10:01
Тихонов «Спартак»Ҡа ҡайтты...
Билдәле футболсы, 40 йәшлек ярымһаҡсы Андрей Тихонов 11 йылдан һуң яратҡан командаһына әйләнеп ҡайтты. «Спартак» клубында һигеҙ йыл уйнап, уның составында һигеҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы булған спортсы оҙаҡ йылдар төрлө командаларҙа сығыш яһаны. 2000 йылда ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында «Спартак»тан китеп, Андрей башта Израилдең «Маккаби» клубында һигеҙ уйын уҙғарып, һамарҙың «Кр. Советов» клубына юллана. Унда дүрт миҙгел сығыш яһағандан һуң, ике йыл «Химки» командаһында көн күрә. Һуңынан хатта Ҡаҙағстанға барып сыға. 2010 йылда ҡабат «Химки»ға әйләнеп ҡайта. Һәм бына йәнә «Спартак», тик хәҙер уйынсы-тренер булараҡ сығыш яһаясаҡ....
Билдәле футболсы, 40 йәшлек ярымһаҡсы Андрей Тихонов 11 йылдан һуң яратҡан командаһына әйләнеп ҡайтты. «Спартак» клубында һигеҙ йыл уйнап, уның составында һигеҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы булған спортсы оҙаҡ йылдар төрлө командаларҙа сығыш яһаны. 2000 йылда ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында «Спартак»тан китеп, Андрей башта Израилдең «Маккаби» клубында һигеҙ уйын уҙғарып, һамарҙың «Кр. Советов» клубына юллана. Унда дүрт миҙгел сығыш яһағандан һуң, ике йыл «Химки» командаһында көн күрә. Һуңынан хатта Ҡаҙағстанға барып сыға. 2010 йылда ҡабат «Химки»ға әйләнеп ҡайта. Һәм бына йәнә «Спартак», тик хәҙер уйынсы-тренер булараҡ сығыш яһаясаҡ....
ӨФӨ ФУТБОЛСЫЛАРЫ ҠЫУАНДЫРА
Новости / Спорт // 15-02-2011, 10:00
Башҡортостандың «Өфө» футбол клубына ҙур өмөт бағлайбыҙ. Күптән түгел ул Кисловодск ҡалаһына үҙенең тәүге сборына барҙы. Өфө футболсыларының тренерҙар штабы фекеренсә, беҙҙең клубты көслө һәм перспективалы тип билдәләргә нигеҙ бар. Был хаҡта матбуғат конференцияһында футбол командаһының генераль директоры Алексей Ощепков та билдәләп үтте. Шулай уҡ журналистар менән осрашыуға футбол клубының техник директоры Илдус Биглов һәм баш ҡалабыҙ көйәрмәндәренең иң яратҡан футболсыларының береһе, ярымһаҡсы Наил Хәбибуллин килде....
Башҡортостан – Рәсәйҙең хоккей үҙәге
Новости / Спорт // 15-02-2011, 09:58
– Башҡортостан Рәсәйҙең хоккей үҙәгенә әйләнде. Бөгөн иһә донъя үҙәгенә лә әйләнеп бара. Сөнки Өфөлә 2013 йылда үҫмерҙәр араһында донъя беренселеге уҙасаҡ. Бында хоккей уйыны үҫешһен өсөн барыһы ла эшләнә. Бына әле лә йәштәр хоккей лигаһының Көнбайыш һәм Көнсығыш конференциялары араһында икенсе тапҡыр уҙғарылған «Кубок вызова» бәйгеһен матур байрамға әйләндерер өсөн барыһы ла юғары кимәлдә ойошторолған, – тине данлыҡлы ҡапҡасы, Рәсәй хоккей федерацияһы президенты Владислав Третьяк....
Моң тыуҙырыусы
Новости / Мәҙәниәт // 15-02-2011, 09:57
“Сәнғәт” тигән сихри донъяла моңланып, илһамланып һәм моңһоуланып көнөн-төнөн ижадсы йөрәге яна, тик башҡалар ғына күрмәй уның серле хыял диңгеҙен. Моң даръяһында йәшәүсе ижадсыларыбыҙҙың береһе – композитор Салауат Рафиҡ улы Сәлмәнов. Ни өсөн уны яҙмыш сәнғәт юлынан алып киткәне лә аңлашыла. “Атанан күргән уҡ юнған” тигән мәҡәл бар халҡыбыҙҙа. Салауат ағай билдәле композитор Рафиҡ Сәлмәновтың ғаиләһендә 1952 йылда тыуа. Музыка мәктәбен, сәнғәт училищеһын, Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһын тамамлағандан һуң уның педагог һәм музыка белгесе булараҡ хеҙмәт юлы башлана. 1980 – 1988 йылдарҙа Учалы ҡалаһының музыка училищеһында уҡыта, 1989 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында студенттарҙы музыка серҙәренә өйрәтә. Композиторҙар класында махсус курс, музыковедтарҙа полифония, оркестровка һ.б. предметтар буйынса дәрестәр алып бара. Уның уҡыусылары – халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаттары, РФ һәм БР Композиторҙар союзы ағзалары. Шулар араһында Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре И. Хисаметдинов, БР-ҙың халыҡ артисы, Халыҡ инструменттары милли оркестры етәксеһе Р. Ғәйзуллин, Милли симфоник оркестры дирижеры Р. Сөләймәнов һ.б. бар....
Эй, кешеләр, үҙе иҫән саҡта Белһәгеҙсе шағир ҡәҙерен!..
Конкурстар // 15-02-2011, 09:56
1. Шағирҙың ысын исеме...
а/ Рауил
б/ Рәмил
в/ Рәмзил
г/ Рамазан...
а/ Рауил
б/ Рәмил
в/ Рәмзил
г/ Рамазан...
Уның ҡыуышына һуҡмаҡ таҡырайып бөткәйне
Әҙәбиәт // 15-02-2011, 09:53
УРТАСА РИШҮӘТ – 33 МЕҢ ҺУМ
Экономика // 15-02-2011, 09:52
Бер кемгә лә сер түгел – «Рәсәйҙә медицина бушлай» тигән һүҙҙәр үҙен аҡламай. Эш дауаланыу препараттарын һатып алыуҙа ғына түгел, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ришүәт биреүҙең «сәскә атыуы»нда. Йыл һайын һаулыҡ һаҡлау өлкәһе республикабыҙҙа ришүәтселек киң таралған тармаҡ булараҡ билдәләнә. Һәр хәлдә, ҡуҙғатылған енәйәт эше тап ошо хаҡта һөйләй....
«Хис-тойғолар бер ҙә уңмаған»
Рубрикалар // 15-02-2011, 09:49
Өфөнөң Киров районы ЗАГС хеҙмәткәрҙәре Изге Валентин көнөнә ҡарата мәғәнәле тантана үткәрҙе – 50 йыл бергә йәшәгән һигеҙ парҙың алтын юбилейын билдәләне
Шуныһы ҡыҙыҡ, сәстәре көмөшләнгән, йөҙҙәрендә ваҡыт бураҙналары сағылыш тапҡан апай-ағайҙарҙың күпселегенең никахы бынан ярты быуат элек нәҡ февраль айында теркәлгән. Уларҙың мәртәбәле юбилейы нәҡ Ғашиҡтар көнөнә тап килеүе менән икеләтә байрам төҫө алды. Ә Башҡортостан Президентының ҡотлау адресы матур тантанаға рәсмилек өҫтәне....
Шуныһы ҡыҙыҡ, сәстәре көмөшләнгән, йөҙҙәрендә ваҡыт бураҙналары сағылыш тапҡан апай-ағайҙарҙың күпселегенең никахы бынан ярты быуат элек нәҡ февраль айында теркәлгән. Уларҙың мәртәбәле юбилейы нәҡ Ғашиҡтар көнөнә тап килеүе менән икеләтә байрам төҫө алды. Ә Башҡортостан Президентының ҡотлау адресы матур тантанаға рәсмилек өҫтәне....


text:
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 12.12.2016
Рәсәй менән хәрби-техник хеҙмәттәшлекте яйға һалырға теләгән илдәр һаны 100-ҙән ашып китте. Уларҙың 98 мәскәү менән халыҡ-ара килешеүҙәрен раҫланы, өлкәләге экспорт күләме 50 миллиард долларға еткән. Был турала Владимирь Путин сит илдәр менән хәрби техник хеҙмәттәшлек комиссияһы ултырышында белдерҙе.Бер сәбепһеҙ Дәүләт Думаһының пленар ултырышын ҡалдырған депутаттарҙың эш хаҡы киҫеләсәк, ә уларҙың исеме парламенттың рәсми сайтында урынлаштырыласаҡ. Думаның регламент буйынса комитет рәйесе Ольга Севастьянова билдәләүенсә, тәртип боҙоусылар буйынса мәғлүмәт һайлаусыларға билдәле булырға тейеш.
ХХХ
Ҡаһирәләге террор ғәмәле сәбәпле Рәсәй президенты Владимир Путин Мысыр ғәрәп республикаһының дәүләт башлығы Әбдел фәттәх әс Сисиҙың ҡайғыһын уртаҡлашты. Шартлау уҙған ял көнөндө копт кафедраль сиркәүендә теркәлде. Террор ғәмәле һөҙөмтәһендә 25 кешенең ғүмере өҙөлөдө.
ХХХ
Япония премьер-министры Синдзо Абэ Курил утрауҙары менән бәйле террорриториялар мәсьәләһен хәл итергә вәғәҙәләне. Был турала хөкүмәт башлығының матбуғат секретарына һылтанып Киодо агентлығы хәбәр итә. 15 декабрҙә Японияға Рәсәй президенты Владимир Путиндың сәфәре көтөлә.
ХХХ
Ҡырғыҙстан халҡының яҡынса 80 проценты Конститутцияға төҙәтмәләр индереүҙе хупланы. Референдум уҙған йәкшәмбе үтте. Төп законға үҙгәрештәр индереү тәҡдиме менән парламенттағы оппозиция партиялары сығыш яһағайны, артабан уларҙы Президент Алмазбәк Атамбаев та хупланы.