text:
Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр
«Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» [~ 1], шулай уҡ «Ҡаплан тиреһе ябынған баһадир»[~ 2], "Юлбарыҫ тиреһе ябынған ҡаһарман (груз. ვეფხისტყაოსანი, Вэпхисткаосанһәм, һүҙмә-һүҙ Юлбарыҫ тиреле) — Шота Руставели[1], XII быуатта, моғайын, 1189—1212 йылдар араһында, грузин телендә яҙған эпик поэма.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Сюжеты
- 3 Поэтикаһы
- 4 Анализ
- 5 Баҫмалар һәм тәржемәләр
- 6 Персонаждар
- 7 Һүҙлек (Н. Заболоцкий тәржемәһендәге баҫмаларҙың береһе, М. 1983)
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был поэма үҙенең төп башланғыс төрөндә беҙгә килеп етмәгән. Быуаттар дауамында поэма тексы дауам итеүселәр — бик күп ҡабатлаусылар һәм күсереп яҙыусылар ҡулында билдәле бер үҙгәрештәр кисергән. XVI—XVIII быуаттарҙа сыҡҡан байтаҡ интерполированный һуңғы редакциялар һаҡланған, һәм тикшеренеүселәр араһында, дөйөм алғанда, йөкмәткеһенә лә, әҫәрҙең ҡайһы бер аңлатмаларына ҡарата ла бәхәстәр туҡтамай. Поэманың «Оманиани» тип аталған дауамы ла бар. «Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир»ҙың барлыҡ редакциялары араһынан иң канонлаштырылғаны һәм таралғаны тип 1712 йылда Вахтанг батша Тифлиста баҫтырған һәм махсус аңлатмалар менән тәьмин ителгән Вахтанг редакцияһы һанала. Поэманың яңы баҫмалары утыҙға яҡын яңы поэмаһы бар, әммә ике баҫманы иҫәпләмәгәндә, асылда улар бөтәһе лә Вахтанг баҫмаһын ҡабатлау булып тора. Руставелиҙың фәлсәфәүи-дини ҡараштарын ул замандың рәсми сиркәүе мөртәтлек тип атаған; ул поэманы эҙәрлекләүгә юл асҡан.
Һаманға саҡлы Руставели поэманың сюжетын ҡайҙан алыуы тураһындағы һорау асыҡ ҡала. Әҙәбиәттә дүрт фекер әйтелгән: беренсеһе Руставелиҙың поэманың 16-сы строфаһында «фарсы хикәйәһен таптым һәм, ҡулдан ҡулға күскән ҙур ынйылай күреп, шиғырлы юлдарға һалдым» тигән үҙенең һүҙҙәренә нигеҙләнә; эҙләнеү эштәре алып барылһа ла, әлегә фарсы оригиналы табылмаған. Руставели әйткән фарсы хикәйәһе, күрәһең, дөйөм алғанда, төп сюжет һыҙығынан, бик күп ваҡ деталдәренән күренеүенсә, «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһы менән тап килгән һинд эпосы «Рамаяна»ны яңынан һөйләп биреүе булып тора.
«Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир» поэмаһының сюжетын көнсығыш яҙыусыларынан алмаған тигән икенсе фекерҙе тәүләп профессор Д. И. Чубинов әйткән; уны ул үҙе яҙған һәм батшабикә Тамараны данлауға йүнәлткән.
Өсөнсө фекерҙе А. Хаханов әйткән: Руставели шиғырҙарын Тариэл тураһындағы халыҡ йырҙары менән сағыштырып, ул XII быуат яһалма поэмаһының нигеҙендә «Фауст» һәм «Гамлет»ҡа оҡшаған урта быуат халыҡ традицияларына барып тоташҡан халыҡ шиғриәте ята тип фараз итә. Руставели бөйөк тарихи эпоханы һүрәтләү маҡсатында халыҡ хикәйәтен файҙаланған. Грузин халҡы араһында таралған Тариэл тураһындағы йырҙарҙы Руставели поэмаһы менән сағыштырыу уларҙың дөйөм сюжеты һәм деталдәре менән һис шикһеҙ оҡшашлығын белдерә .
Икенсе яҡтан, Тамараның тормошон поэмала һүрәтләнгән ваҡиғалар менән сағыштырыу Нестан-Дареджан исемле төп героиня ул Тамара үҙе тип уйларға сәбәп булып тора. Шағир аңлы рәүештә «Юлбарыҫ тиреһе…» сюжетын — уҡыусыны тоҫмаллауҙан алып китеү һәм «дарыу табып булмаған…» һөйөүен йәшерер өсөн — идеаль урынға, «Һиндостанға, Ғәрәбстанға, Ҡытайға» күсергән.
Хәйер, тағы ла бер фараз бар: поэмала һүрәтләнгән ваҡиғалар, халыҡтар араһындағы раса айырымлыҡтары әһәмиәтһеҙ һәм был тарих Грузияла ғына түгел, теләһә ниндәй башҡа илдә лә булыуы мөмкин, тигәнде күрһәтер өсөн икенсе илдәргә күсерелгән.
Килеп сығышы тураһында бәхәстәргә ҡарамаҫтан — кешелек тормошонда китап ҡиммәтле ваҡиға булып ҡала.
Сюжеты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир» поэманың фабулаһы түбәндәгегә ҡайтып ҡала: атаҡлы, ләкин оло йәштәге Ғәрәбстан батшаһы — Ростеван, вариҫлыҡҡа ҡалдырыр улы булмағанлыҡтан, тәхеткә үҙенең Автандил исемле йәш ғәскәр башлығы полководецҡа ғишыҡ тотҡан берҙән-бер ҡыҙын — гүзәл һәм аҡыллы Тинатинаны күтәрә …
Поэтикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Руставели боронғо Грузияла өҫтөнлөклө булған шаири тип аталған — ун алты ижекле шиғырҙы — поэтик метрҙы индереүсе һәм тиңе булмаған оҫтаһы булған. Руставели был ике метрҙың ике: бейек (4+4+4+4) һәм түбән (5+3+5+3) төрҙәрен ҡуллана. Поэмала метрҙың төрҙәре төрлөлөгө рифма системаһының айырым бер тәртибе менән бәйләнгән. Поэманың дүртюллыҡтары (һаны 1500 тиклем; ә академик Броссе баҫмаһы буйынса, 1637 строфаға, һәр шиғырҙа 16-шар ижеккә эйә) уның органик музыкаллеген күтәреүсе аллитерацияларға бай.
Руставелиҙың башҡа шиғыр ҡоролошо үҙенсәлектәренән — метафораның художество аныҡлығын билдәләргә кәрәк. Поэманың строфалары ҡатмарлы һәм йәйелдерелгән метафора рәттәренә бай. Һәм ошо Руставели поэтикаһының барлыҡ ҡатмарлылығында теленең ябайлығы, идея тәрәнлеге һәм художество тәбиғилеге өҫтөнлөк итә.
Руставелиҙың поэмаһының инеш өлөшөндә бирелгән poetica ars («шиғриәт сәнғәте» — лат.) иғтибарға лайыҡ. Шағирға шиғриәттең юғары ижтимағи тәғәйенләнеше һәм идея ҡиммәттәре бәхәсһеҙ. Руставели эпик жанрҙың фәҡәт "күңел асыу, оҡшарға тырышыу һәм мәрәкә"гә генә яраған лирик жанрҙан өҫтөнлөгөн яҡлай. Уның ҡараштары буйынса, ысын шағир — эпик, сикһеҙ ҙур хикәйәләүҙәрҙе ижад итеүсе.
Анализ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Авторҙың сәйәси ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир» поэмаһы үҙенең грузин феодализмының «патронкмоба» (патронат) тип билдәлелек алған осорон бөтә ҡатмарлығында һурәтләй. Поэманың төп һәм идеаль геройҙары — Тариэл һәм Автандил — былар тоғро һәм итәғәтле «кма» — үҙенең патронына эскерһеҙ хеҙмәт итеүсе, тәрбиәле һәм тотанаҡлы, тәрән фекерле һарай кешеләре, ҡыйыу һәм фиҙаҡәр ҡаһарман вассалдар.
Поэмала вассалдың тоғролоғон һәм уның батша — юғары патрон алдындағы бурысын ысынбарлыҡтан ситләштерә. Батшаның туранан-тура вассалдары, һарай кешеләре һәм вельможалары йәки юғары ҡатлам вәкилдәре (мәҫәлән, Автандил, Тариэл һ. б. кеүек) шулай уҡ үҙҙәренә буйһонған вассал-вельможаларға эйә. Шулай итеп, поэмала һүрәтләнгән йәмәғәтселек патронат йәки, дөрөҫөрәге, сюзерен-вассал мөнәсәбәттәренең бер бүлеге булып тора, Руставели был мөнәсәбәттәрҙең гуманистик формаларын хыяллаштырған: «һөйөп-һөйөлөүсе парға ҡарағанда, бер-береһен яратҡан сюзерен һәм вассал яҡшыраҡ», тип белдерә ул. Автор аңлы рәүештә уҡыусыларын иҫкәртә: «үҙ сюзереныңа (патроныңа) хеҙмәт бер ҡасан да юҡҡа булмай». Әммә шағир сюзерендарҙы бары тик «күктәргә оҡшаған, миһырбанлыҡ аңҡытыусы һөйөклө, татлы, изгелексән шәфҡәтле» тип ҡабул итә.
Руставели —сюзерен-вассал үҙ-ара мөнәсәбәттәренә һәм династия легитимизмына нигеҙләнгән гуманистик монархизмды ажар яҡлаусы булған. Поэманың үҙәк мотивтарҙың береһе булып ҡаһарманлыҡ, хәрби ғәйрәт һәм ҡыйыулыҡ культы тора. Шағир хыяллаштырған ҡаһарман герой дуҫлыҡта һәм иптәшлектә тоғро һәм фиҙәҡәр. Дуҫлыҡ һәм иптәшлек — рыцарлыҡ хоҡуҡ тәртибенең нигеҙе. рыцарь хоҡуҡ нигеҙҙәре; теләктәшлек һәм үҙ-үҙеңде фиҙа ҡылыу — Руставели ҡәҙерләгән идеал. Рыцарҙар сауҙагәрҙәрҙе пираттар һәм юлбаҫарҙарҙан эскерһеҙ һаҡлаған, ҡатын-ҡыҙға оло хөрмәт һәм ихтирам менән ҡараған, тол ҡатындарҙы һәм етем балаларҙы, мохтаждарҙы, фәҡирҙәрҙе ҡурсалаған һәм ярҙам иткән. Руставели, «ҡояш үҙенең нурҙары менән рауза сәскәһен дә, тиҙәкте лә бер төрлө яҡтырта», тип йомартлыҡты, «бөйөк һәм кеселәргә» самалы шәфҡәтлекте вәғәзләгән. Ул «ҡатын һайлау» иреклеген яҡлап сыҡҡан. Үҙ файҙаһын ғына күҙәткән ҡараштарҙан ситтә торған мөхәббәт хистәрен данлаусы Руставели рәхимһеҙлекте һәм тотанаҡһыҙ енси нәфсене ялҡынлы ғәйепләй. Шуныһына иғтибар итер кәрәк, руставели мөхәббәтендәге — «миджнуроба» — үҙ-ара мөнәсәбәттәргә патронат (сюзерен-вассал) формаһы хас. Үҙҙәренең хәлдәре буйынса һөйгән ҡатын-ҡыҙ иң бөйөк патрон-сюзерен, ғашиҡ баһадир витязь «бик тоғро» вассал-хеҙмәтсе (кма) булып тора.
Дини ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Руставели — художник та, аҡыл эйәһе лә. Уға урта быуат Көнбайышының христиан-клерикаль догматизмы, һәм фарсы суфыйсылығының мистицизмы, һәм рәсми ислам ят. Ул билдәле диндәрҙең береһен дә кире ҡаҡмай. Ижад иткән поэмаһының тексын баһалағанда, Руставелиҙың фәлсәфәүи-дини фекерләүе үҙендә көслө неоплатонизм йоғонтоһо эҙҙәрен йөрөтә.
Композицияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Поэманың композицияһына йыш ҡына көтөлмәгән ситуацияларға алып килеүсе динамик драматизм хас. Поэмала тулыһынса тиерлек әкиәти фантастик элементтар юҡ: ысын, кешелекле-тормошсан, тере кешеләрҙең көслө кисерештәре тормошсан дөрөҫ итеп, художестволы-тәбиғи, ышандырырлыҡ итеп күрһәтелгән. Поэманың һәр геройы, төп героймы ул, икенсе планлымы, иң типик һыҙаттарҙа асыҡлана. Был ҡараштан һәр бер иң кескәй деталь дә законға нигеҙләнгән. Поэманың төп образдары — Грузияла популяр булған һәм кешеләр теленән төшмәгән Нестан-Дареджан, Тинатин, Асмат, Тариэл, Автандил, Фридон, Шермадин исемдәре шундай.
Сюжетты йәйелдергәндә, шағир ҡапма-ҡаршылыҡ алымын ҡулланған: төрлө ижтимағи ҡатламдар һәм художестволы образдар ҙур сама тойғоһо менән бер-береһенә ҡаршы ҡуйыла.
Руставелиҙың афоризмдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡыллы, тәрән фекерле һәм шуның менән бергә ыҡсым, ҡанатлы руставели афоризмдары киң халыҡ массаларына үтеп ингән, халыҡ әйтемдәренә, халыҡ аҡылына (грузин телендә генә түгел) әйләнгән. Әйтер кәрәк, лирик тайпылыштар, хат мөрәжәғәттәре формаһындағы афоризмдар әхлаҡ сентенцияларынан йыраҡ тора. Улар хикәйәләүҙе йәнләндереүгә булышлыҡ итә, шиғырҙы хәрәкәткә килтерә, әҫәрҙең монументаллеген айырып күрһәтә. «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» архитектоникаһы һәм композицияһы буйынса донъя әҙәбиәтенең иң мөһабәт өлгөһө булып тора.
Поэманың әһәмиәте — уның художестволы эшкәртелеүендә, психологик анализында һәм йомарт һибелгән аҡыллы фекерҙәрендә, һәм 800 йыл үткәс тә, уларҙы һәр грузин оло хөрмәт тойғоһо менән әйтә. Руставели «ҡолдарҙы азат итергә» өйрәткән, енестәрҙең тигеҙлеген иғлан иткән («ниндәй генә енестән булмаһын, арыҫландан тыуған арыҫлан булып ҡала»), йомарт шәфҡәтлеккә саҡырған: «нимәне таратып биргәнһең — һинеке, юҡ икән — юғалыуға тиң». Шәхси ҡаҙаныштарын ул юғары ҡатламдан булыуҙан өҫтөн, данлыҡлы үлемде хурлыҡлы тормоштан артығыраҡ күргән, уның «ялған һәм хыянат — бер туған апалы-һеңлеле» тип әйткәне алдашыуҙы түҙеп тормағанын күрһәтә. Шуға оҡшаш фекерҙәр «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһын халыҡты тәрбиәләү китабына, ә талантлы техника уны грузиндар өсөн юғары һәм нәфис шиғриәт синонимына әйләндергән.
Руставелиҙың «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһы — донъя әҙәбиәтенең иң бөйөк һәйкәлдәренең береһе — быуаттар дауамында һәм хәҙер ҙә, грузин әҙәбиәтенең артабанғы үҫешенә айырата йоғонто яһап, Грузия халҡының иң уҡымлы китабы булып ҡала.
Баҫмалар һәм тәржемәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1712 йылдан һуң поэма Санкт-Петербургта һәм Грузияның төрлө ҡалаларында бер нисә тапҡыр баҫыла. Поэманың грузин телендә 50-нән артыҡ баҫмаһы бар.
1855 йылда Мәскәүҙә батша улы Окропир урыҫ телендә шиғри юл менән яҙған «Барыҫ тиреһе» трагедияһы донъя күрә. Руставелиҙың поэмаһын 1890 йылда К. Месхи драма итеп үҙгәрткән, һәм ул Тифлиста ҡуйылған. "Барыҫ тиреһе"нән Ипполит Бартдинскийҙың урыҫ теленә шиғри тәржемә иткән өҙөгө «Иллюстрациялар»ҙа (1845 йылдың 6-7-се һаны) баҫылған.
Поэманың урыҫ теленә авторҙар Константин Дмитриевич Бальмонт, Пантелеймон Антонович Петренко (Борис Брик тамамлаған), Георгий Константинович Цагарели[2], Шалва Исакович Нуцубидзе һәм Николай Алексеевич Заболоцкий (йәштәр өсөн адаптациялы тәржемәне индереп: М. 1930/яңынан баҫтырылғаны: М. 1983) тәржемә иткән тулы биш баҫмаһы бар. Шулай уҡ әлегә тиклем поэманың тулыһынса баҫтырылмаған С. Шатри, Н. Мзареулов һәм К. Ованов тәржемә иткән тулы текстары бар. Ҡайһы бер фрагменттарын шағирҙар П. Антокольский, В. Державин, И. Бардтинский, Е. Евтушенко тәржемә иткән[3].
«Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың немец (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпциг, 1880), француз («La peau de léopard», 1885), украин («Витязь в тигровій шкурі», Микола Платонович Бажан тәржемәһе, 1937), поляк, инглиз, ғәрәп, әрмән, испан, итальян, ҡытай, фарсы һәм япон телдәрендә, һәм шулай уҡ иврит һәм һинд телдәрендә тулы тәржемәләре бар.
Поэманың украин теленә өс тәржемәһе бар. Беренсеһе — прозаик тәржемә һәм XIX быуатта уҡ тәржемә ителгән, уның авторы украин ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре Николай Иванович Гулак. Гулактың прозаик тәржемәһенең шиғри эшкәртмәһен уның ике туғаны Александр Навроцкийэшләй башлаған, әммә был эш аҙағына саҡлы еткерелмәй ҡалған[4]. Икенсе иң тулы шиғри тәржемәне украин совет яҙыусыһы Микола Платонович Бажан әҙерләгән һәм 1937 йылда тәүләп баҫтырған. Өсөнсөһө — Григорий Халимоненконың 1991 йылда тәүге тапҡыр баҫылған прозаик тәржемәһе.
Поляк телендә текстың ике тулы тәржемәһе — 1960 йылда Николай Заболоцкийҙың урыҫ телендәге тәржемәһенән Игорь Сикирыцкий поляк теленә һәм грузин төп нөсхәһенән (батша Вахтанг VI редакцияһы) 1976 йылда поляк теленә Ежи Загорский ауҙарған.
Осетин теленә «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» ике тапҡыр тәржемә ителгән: тәүге тәржемәне Мөхтәр Шавлохов тормошҡа ашырған[5], икенсеһен — шағир Георгий Гиглаевич Бестауты[6].
2009 йылда поэма сыуаш телендә: «Тигăр тирĕпе витĕннĕ паттăр» баҫылған[7]. 2016 йылда Афинала поэманың яңы грек теленә Манолис Митафиди тәржемә иткән тулы шиғри тәржемәһе баҫыла: «O Iππόtnς ue δέpua tίYpn». Тәржемә 1974 йылда уҡ тәржемә ителһә лә, китап 42 йылдан һуң ғына сыға.
1930-сы йылдарҙан башлап 1980-се йылдар дауамында поэманан өҙөктәр йыш ҡына СССР һәм социалистик лагерь илдәре халыҡтарының телдәренә тәржемә ителеп күп тапҡыр баҫтырылған.
Персонаждар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ростеван — Ғәрәбстан батшаһы
- Тинатина — Ростевандың ҡыҙы, Автандилдың һөйгән йәре
- Автандил — Ғәрәбстандағы полководец
- Сограт — один из визирей Ростевандың вәзирҙәренең береһе
- Тариэл — юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир
- Шермадин — Автандилдың, үҙе булмағанда, вотчинаһында етәкселек итә алған хеҙмәтсеһе
- Асмат — Тариэлдың ҡол ҡатын-ҡыҙы, Нестан-Дареджандың элекке ҡоло
- Фарсадан — һинд батшаһы
- Нестан-Дареджан — Фарсадандың ҡыҙы, Тариэлдың һөйгән йәре
- Давар — сихырсы, Фарсадандың һеңлеһе, Нестан-Дареджандың тәрбиәсеһе
- Рамаз — хатавтарҙың хакимы
- Нурадин-Фридон — Мульгазанзар хөкөмдары, Тариэлдың һәм Автандилдың дуҫы
- Усам — Автандил пираттарҙан ҡотҡарған диңгеҙгиҙәрҙәрҙең капитаны
- Мелик Сурхави — Гуланшароның батшаһы
- Усен — Гуланшаро сауҙагәрҙәренең башлығы
- Фатьма — жена Усендың ҡатыны
- Дулардухт — Каджетиҙың батшабикәһе
- Росан һәм Родья — Дулардухттың туғандарының балалары, Дулардухт Ростанға Нестан-Дареджанды кейәүгә бирергә теләгән
- Рошак — Каджетиҙың хәрби начальнигы
Һүҙлек (Н. Заболоцкий тәржемәһендәге баҫмаларҙың береһе, М. 1983)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абдул-Мессия (һүҙмә-һүҙ — мессияның ҡоло) — моғайын, XII быуатта йәшәгән грузин шағиры Иоанн Шавтели ижад иткән «Тамара батшабикәгә һәм Давидҡа» одаһының атамаһы.
- Абсаль — грек батшаһы улы Саламанды имеҙеп үҫтереүсеһе, урта быуатта Көнсығыш илдәрендә таралған мөхәббәт тураһындағы хикәйәттең герой ҡатын-ҡыҙы героиня.
- Алоэ — тәмәке тәртыу өсөн тәғәйенләнгән урындарҙа ҡулланылған хуш еҫле ағас.
- Амиран — аллалар язалап, Кавказ ҡаяһына ҡаҙаҡлап ҡуйылған грузин мифологияһы геройы. Фаразланғанса, «Амиран-Дареджаниани» авторы тип һаналған Мосе Хонели Амиран образын файҙаланған.
- Амирбар — Көнсығышта диңгеҙ министры йәки һарай министры.
- Ғәрәбиә — моғайын, Ғәрәп ярымутрауындағы илдәрҙең береһе.
- Аспироз — Венера планетаһы йәғни Зөһрә йондоҙо.
- Бадаһшан — Көньяҡ Памирҙағы ил, унда «бадаһшан ташы» йәки «бадаһш» тигән атама алған рубин ҡыҙыл яҡут йәки ҡыҙыл йәүһәр ташы табылған хәҙерге Афғанстан провинцияһы.
- Басра — хәҙерге Ираҡтың көньяҡ-көнсығышындағы ҡала
- Безоар — органик аҫыл таш.
- Вәзир — вәзир.
- Вис — XI быуат фарсы шағиры Фәхретдин Асад Гүрғәниҙең батшабикә Вистең Рамин батшаның ир туғаны менән мөхәббәтенә бағышланған парфия повесы мотивтарына нигеҙләнеп яҙылған «Вис һәм Рамин» поэмаһының төп героиняһы. Грузин теленә тәржемә иткән автор тип Саргис Тмогвели һанала.
- Габаон — Иерусалим эргәһендәге изге тип һаналыусы ерҙәр. Унда үҫеүсе шыршы һәм кипарис ағастары иң матуры һанала.
- Геон (Джеон, Джейхун) — Амударья йылғаһы.
- Гишер — гагат.
- Голиаф — Иҫке Ғәһеттәге бәһлеүән филистимлян яугиры.
- Гуланшаро («гулан» (раузалар) + «шахр» (ҡала) = раузалар ҡалаһы) — уйлап сығарылған ҡала һәм дәүләт.
- Давид — моғайын, грузин батшабикәһе Тамараның ире Давид Сосландыр.
- Диларгет — авторы Саргис Тмогвели тип иҫәпләнгән беҙҙең көнгә саҡлы килеп етмәгән «Диларгетиани» әҫәренең фаразланған төп геройы.
- Дивнос — Дионисий Ареопагит, V быуат христиан изгеһе һәм фәлсәфәсеһе, «Ареопагитика» ғилеме авторы.
- Достакан — иҫәнлек-һаулыҡ теләп әйтелгән кубок.
- Драхма — Боронғо Грецияла төрлө полистарҙа 4-тән алып 7-гә грамға тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге; шулай уҡ көмөш ауырлыҡ тәңкәһе.
- Дейеү — Кавказ, Кесе һәм Урта Азия, Көнбайыш Себер һ. б. халыҡтарҙың фольклорында — уҫал йәндәр, башлыса, антропоморф йәки зооморф күренешле бәһлеүәндәр.
- Зарадхана (фарс.) — ҡорал палатаһы.
- Зуаль — Зөхәл планетаһы.
- Кадж — уҫал зат, в «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙа кадждар — мәкерле күҙ быуыусылар. Каджети — кадждар иле.
- Кайс, йәки Каис — ғишығынан аҡылынан яҙған Низами Ғәнжәүиҙең (1140—1202) «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһының төр геройы. Артабан был ҡушамат башын юғалтып ғашиҡ булған кешеләрҙе дөйөм атау өсөн ҡулланылған атамаға әйләнгән.
- Карауанһарай — юлда туҡтап, ҡунып китә торған урын.
- Кимвал — уртаһына уң ҡулға кейҙереү өсөн ҡайыш йәки бау нығытылған металл тәрилкәнән торған боронғо көнсығыш һуҡма музыка ҡоралы.
- Кронос — Зөхәл.
- Ҡолан — аттар ғаиләһе төркөмө. Тышҡы ҡиәфәте бик ныҡ ишәкте хәтерләтһә лә, ат менән уртаҡ билдәләре лә күп булғанлыҡтан, уны йыш ҡына ярымишәк тиҙәр.
- Лал — ҡыҙыл яҡут, ҡыҙыл йәүһәр йәки рубин.
- Майҙан — ат ярыштары майҙаны йәки баҙар майҙаны.
- Марих, йәки Маррих, Маррикх — Марс планетаһы.
- Мижнур — Низами Ғәнжәүиҙең (1140—1202) «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһының мөхәббәттән аҡылдан яҙған төп геройы Кайстың ҡушаматы. Впоследствии это прозвище стало нарицательным именем для, обозначающим страстно влюблённого человека.
- Мерани — грузин мифологияһында ҡанатлы ат.
- Месхи, йәки месхетинлылар — Месхети ҡалаһы халҡы.
- Моурав — идарасы.
- Мукр — Ҡөрьән уҡыусы.
- Мульганазанзар (фарс. «мургзар» — күләүек) — уйлап сығарылған ил.
- Мөғәллим — мосолман дин белгесе.
- Муштар — Юпитер планетаһы.
- Най — тынлы музыка ҡоралы.
- Нарды — ике яртыға бүленгән махсус таҡтала ике уйынсыға тәғәйенләнгән өҫтәл уйыны.
- Ниневийцы — Ниневия халҡы
- Отарид — Меркурий планетаһы.
- Романья — роман халыҡтары йәшәгән европа илдәренең береһе.
- Рөстәм — X быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән фарсы шағиры Фирҙәүсинең «Шаһнамә» эпопеяһының төп бәһлеүән баһадиры богатырь-великан.
- Рустави — Месхетиҙағы ер-урын һәм һарай.
- Сирин — ҡош-ҡыҙ.
- Спасалар — ғәскәр башлығы.
- Спаспет — ғәскәр башлығы.
- Стадий — күп халыҡтарҙың боронғо үлсәү системаларында алыҫлыҡ үлсәү берәмеге.
- Талант — Европала, Алғы Азияла һәм Төньяҡ Африкала антик осорҙа файҙаланылған ауырлыҡ берәмеге.
- Тамара — Грузия батшабикәһе (1184—1213 йй.).
- Саргис Тмогвели — фараз буйынса, Фәхретдин Асад Гүрғәниҙең «Вис һәм Рамин» романын тәржемә иткән XII быуатта йәшәгән грузин яҙыусыһы. Поэмала Диларгет тураһындағы әҫәрҙең авторы булараҡ телгә алына.
- Хатаети — Ҡытайҙан төньяҡҡараҡ урынлашҡан һәм төрөктәр йәшәгән хатавтар иле.
- Хатун — юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙы.
- Мосе Хонели — «Амиран-Дареджаниани» хикәйәләр циклының фаразланған авторы, XII быуат грузин яҙыусыһы.
- Хәрәзм — үҙәге Амударьяның түбәнге ағымында урынлашҡан боронғо урта азия дәүләте.
- Эзрос — бәлки, XII быуатта йәшәгән йәһүд шағиры һәм фәлсәфәсеһе Авраам ибн Эзралыр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ По одной из версий под этим псевдонимом скрывается имя царя и мужа царицы Тамары — алана Давида-Сослана, который как раз и правил Грузией со своей женой царицей Тамарой в то время, которым датируется написание поэмы «Витязь в тигровой шкуре», в XII—XIII вв.
- ↑ Антикварная книга (Интернет-магазин Среди коллекционеров www.collectors.ru)
- ↑ http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/collect/0001/000044/Shota_Rustaveli.pdf
- ↑ Ліна Вежель. Кавказкі візерунки в поемі Шота Руставелі «Витязь у тигровій шкурі» (Крізь призму М. Гулака та О. Навроцького)
- ↑ «Стайы цармдарæг», Югоосетинское государственное издательство, Сталинир, 1960 г.
- ↑ Осетинский перевод «Витязя в тигровой шкуре» (Переводчик — Георгий Бестауты)
- ↑ «Витязь в тигровой шкуре» зазвучал на чувашском
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Орбели И. Герои Руставели и их подданные — Ереван, 1963.
- Андроникашвили Р. Иллюстрации к поэме Шота Руставели «Витязь в тигровой шкуре» — Художник РСФСР, 1983.
- Конрад Н. «Витязь в тигровой шкуре» и вопрос о ренессансном романтизме // Запад и Восток. Статьи — 2 изд. — М., 1972.
- Руставели Ш. «Витязь в тигровой шкуре.» Пер. Н. Заболоцкого. М. 1983.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡалып:Из ЛЭ
- Руставели, Шота // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- «Витязь в тигровой шкуре» (перевод Н. А. Заболоцкого)
- «Витязь в тигровой шкуре» (перевод П. А. Петренко)
- «Витязь…» на грузинском
- Ещё один оригинал «Витязя…» (груз.)
- Сайт, посвящённый «Витязю…»
- http://www.confcontact.com/Okt/23_Fedyu.php
- Вопрос о происхождении поэмы «Витязь в тигровой шкуре»


c: text/html

text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә «Олимпик парк» тау саңғыһы комплексында халыҡ-ара туризм үҙәген булдырыу күҙаллана. Яҡынса 1,1 миллиард һумлыҡ инвестициялар күләме менән «Позитив» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте проекты Башҡортостан Республикаһының өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегенә индерелде.
Инвестор 100 урынлыҡ ҡунаҡхана, ял зоналары, спорт һәм дауалау инфраструктураһы объекттарын төҙөргә ниәтләй.
Республика Иҡтисади үҫеш министрлығы мәғлүмәте буйынса, яңыртылған туристик объект 2020 йылда эшләй башларға тейеш. Туристарҙы хеҙмәтләндереү өсөн өҫтәмә рәүештә 295 хеҙмәткәр алыу ҡаралған.Инвестор үҙенең проектын республика өсөн өҫтөнлөклө иҫәбенә индереү уға ерҙе сауҙалашыуһыҙ ҡуртымға алырға һәм һалым льготаларына эйә булырға мөмкинлек бирер тип көтә.
Әле Башҡортостан Республикаһының өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегендә 71 проект бар, инвестицияларҙың дөйөм суммаһы 230,7 миллиард һум тәшкил итә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 36
ТӨҘӨК‑ТЕҮӘЛ МӘСЬӘЛӘ, д ө р ө ҫ ҡ у й ы л ғ а н м ә с ь ә л ә, абстракт оператор тигеҙләмәһенең сиселешен түбәндәге шарттар үтәлгән ваҡытта эҙләп табыу б‑са математик мәсьәлә: 1) сиселештәрҙең бирелгән U метрик арауығында мәсьәләнең сиселеше була; 2) был арауыҡта уның сиселеше берҙән‑бер була; 3) был арауыҡтағы сиселеш баштағы мәғлүмәттең баштағы Ғ метрик мәғлүмәт арауығының мөмкин булған болартыуҙарына ҡарата тотороҡло була. Һанап үтелгән шарттарҙың берәүһе генә лә үтәлмәгән осраҡта арауыҡтар парында (U, F) мәсьәлә дөрөҫ ҡуйылмаған тип атала. Мәсьәләнең төҙөк-теүәл булыуы (булмауы) физика, химия күренештәрен, идара итеү теорияһын һ.б. өйрәнгән ваҡытта файҙаланылған матем. моделдәрҙең төп характеристикаларының береһе булып тора. Башҡортостанда төрлө кластағы мәсьәләләрҙең төҙөк‑теүәл булыу проблемаларын тикшереү 20 б. 50‑се йй. башлап БДУ‑ла, Математика ин‑тында, ӨДАТУ‑ла, ӨДНТУ‑ла, СДПА‑ла һ.б. алып барыла. Стефан мәсьәләләренең (Н.А.Авдонин, Л.И. Рубинштейн), һыҙыҡлы булмаған интеграль тигеҙләмәләр системаларының (Ш.М.Назаров), ҡайһы бер йылылыҡ‑масса күсереү тигеҙләмәләре системаларының (Г.П.Смирнов) сиселештәре булыуы һәм берҙән‑бер булыуы мәсьәләләре, төрлө кластағы дифференциаль операторҙарҙың cпектры, үҙ функциялары булыуы һәм уларҙың үҙенсәлектәре мәсьәләләре өйрәнелә (Й.И.Биғлов, М.Ғ. Ғимаҙисламов, Х.Х.Мортазин, Й.Т. Солтанаев, Й.Й.Фазуллин, А.М.Әхтәмов һ.б.). Ҡайһы бер сиктә бөтә барыусы эллиптик тигеҙләмәләр өсөн сик мәсьәләләре (И.В.Соломещ), электр, йылылыҡ, масса күсереү тигеҙләмәләренең һыҙыҡлы булмаған системалары өсөн ҡайһы бер матем. мәсьәләләрҙең, матем. физиканың һыҙыҡлы һәм квазиһыҙыҡлы тигеҙләмәләре һәм уларҙың айырмалы аппроксимациялары өсөн оптималь идара итеү мәсьәләләренең төҙөк‑теүәл булыуы (Ф.В.Лубышев), химик кинетика мәсьәләләренең (С.И.Спивак, С.М.Усманов, Р.М.Әсәҙуллин), фаза б-са сикле булған йылытыу м-н оптималь идара итеүҙең ҡайһы бер сикләнгән үлсәмле аппроксимацияларының (Н.Д.Морозкин) матем. моделдәре тикшерелә. Спектраль параметрлы ҡатнаш типтағы төрлө дифференциаль тигеҙләмәләр (К.Б.Сабитов), йылылыҡ‑физик характеристикаларҙың функциональ-интеграль тигеҙләмәләре (Ю.С.Шаталов) өсөн Трикоми мәсьәләһенең төҙөк‑теүәл булыуы өйрәнелә. Һыҙыҡлы булмаған интеграль бүлендек сығарылмалы тигеҙләмәләр класын төҙөүҙең фундаменталь ысулы һәм уларҙың аныҡ сиселешен алыу алгоритмы тәҡдим ителә (А.Б.Шабат); интеграль тигеҙләмәләр өсөн башланғыс‑сик мәсьәләләрен тикшереүҙең аналитик ысулы үҫтерелә (И.Т.Хәбибуллин). Шрёдингер тигеҙләмәләре тибында булған бүлендек сығарылмалы тигеҙләмәләрҙең һыҙыҡлы булмаған системалары өсөн Коши мәсьәләһенең (А.В.Жибер), диффузия тигеҙләмәһе, линеарланған Кортвег‑де Фриз тигеҙләмәһе өсөн ҡайһы бер сик мәсьәләләренең, сингуляр болартылған бәләкәй параметрлы урап уҙыу мәсьәләләренең (М.Д.Рамаҙанов) сығарылышлы булыуы өйрәнелә. Дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн сингуляр болартылған мәсьәләләрҙе тикшереүҙең фундаменталь һөҙөмтәләре алына (Р.Р.Ғәҙелшин, А.М.Ильин, Л.А.Калякин, В.Ю.Новокшенов, Б.И.Сөләймәнов һ.б.); эллиптик һәм параболик тигеҙләмәләр өсөн һыҙыҡлы булмаған сик һәм башланғыс‑сик мәсьәләләренең сиселештәре булыуын иҫбатлау ысулдары һәм уларҙы төҙөүҙең итерацион процестары уйлап табыла (И.И.Голичев). Сикләнмәгән өлкәлә параболик тигеҙләмә өсөн беренсе ҡатнаш мәсьәләнең төҙөк-теүәл булыуы тикшерелә, берҙән‑бер булыуҙың Теклинд тибындағы кластары асыҡлана һәм был класта сиселештең булыуы иҫбатлана, эллиптик тигеҙләмәләр өсөн Риккье мәсьәләһенең сиселештәре берҙән‑бер булыуҙың киң кластары табыла (Ф.Х. Мөҡминов). Биологияла популяциялар динамикаһын, химик реакцияларҙың кинетикаһын, ҡаты есем физикаһында спектраль мәсьәләләрҙе тасуирлаусы һыҙыҡлы булмаған тигеҙләмәләрҙең ыңғай сиселештәре булыуы иҫбат ителә (Й.Ш.Ильясов).
В.Ф.Лубышев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 16.11.2017
Хөрмәтле дуҫтар! Киләһе аҙнала сканворд яуаптарын 8-962-537-04-95 номерына ебәрегеҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 16-11-2017, 10:24
3 ноябрҙан алып беҙҙең 8-965-923-20-00 һанлы дежур телефон эшләмәй, шуға күрә лә ошо һәм алдағы аҙнала сканворд яуаптарын ҡабул итеүҙә өҙөклөктәр булды. Башватҡыстарҙы сисеүсе беҙҙең дуҫтар алдында ғәфү үтенәбеҙ. Был аҙнаның еңеүсеһе билдәләнмәне.
Стационар телефондар, “Бәйләнештә” селтәрендәге төркөм аша дөрөҫ яуапты - “чихуахуа” тигән һүҙҙе әйтеүселәрҙең исемлеген бирәбеҙ. Улар – Октябрьскиҙан Миҙхәт Шәрипов, Әлшәйҙән Фәниә Ғәлимова менән Фәнүрә Абдуллина, Өфөнән Алина Ғәлимова, Баймаҡтан Зифа Ғүмәрова, Көнһылыу Сөләймәнова, Сафия Насирова, Венера Айытҡолова, Йылайырҙан Әминә Рәмова, Әминә Лоҡманова, Венера Абдуллина, Ейәнсуранан Венера Юлдашбаева, Күгәрсендән Венера Шәйәхмәтова.
Киләһе аҙнала сканворд яуаптарын 8-962-537-04-95 номерына ебәрегеҙ. Бынан ары ул дежур телефон буласаҡ....
Стационар телефондар, “Бәйләнештә” селтәрендәге төркөм аша дөрөҫ яуапты - “чихуахуа” тигән һүҙҙе әйтеүселәрҙең исемлеген бирәбеҙ. Улар – Октябрьскиҙан Миҙхәт Шәрипов, Әлшәйҙән Фәниә Ғәлимова менән Фәнүрә Абдуллина, Өфөнән Алина Ғәлимова, Баймаҡтан Зифа Ғүмәрова, Көнһылыу Сөләймәнова, Сафия Насирова, Венера Айытҡолова, Йылайырҙан Әминә Рәмова, Әминә Лоҡманова, Венера Абдуллина, Ейәнсуранан Венера Юлдашбаева, Күгәрсендән Венера Шәйәхмәтова.
Киләһе аҙнала сканворд яуаптарын 8-962-537-04-95 номерына ебәрегеҙ. Бынан ары ул дежур телефон буласаҡ....
Салауат Юлаев һәйкәленә бағышланған фильмды ҡарағыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 16-11-2017, 10:11
Иртәгә, 17 ноябрҙа, иртәнге сәғәт 7-лә "Россия Культура Башкортостан" телеканалы Салауат Юлаев һәйкәлен ҡуйыуҙың 50 йыллығына арналған документаль фильм күрһәтеләсәк.
Батырыбыҙ һәйкәле бына инде ярты быуат республиканың баш ҡалаһын биҙәй, Салауаттың мөһабәт һыны Өфөнөң ысын символына әйләнде. "Россия Культура Башкортостан" телеканалы хәбәрсеһе Алексей Медведев «Хронограф» тигән проект әҙерләгән, унда һәйкәл менән бәйле бик күк ҡыҙыҡлы һәм алдан билдәле булмаған ваҡиғалар хаҡында һөйләй.
«Сюжетта һәйкәл авторы – Осетия скульпторы Сосланбек Тавасиев тураһында бәйән ителә. Тапшырыуҙа архив материалдар: эш процесынан фотолар, тыуған-тыумасаларының интервьюлары һәм башҡалар файҙаланған. Сағыуыраҡ күрһәтеү өсөн постановкалар эшләп төшөрҙөк, уға Өфө актерҙары һәм билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре йәлеп ителде», — тип һөйләне Алексей Медведев....
Батырыбыҙ һәйкәле бына инде ярты быуат республиканың баш ҡалаһын биҙәй, Салауаттың мөһабәт һыны Өфөнөң ысын символына әйләнде. "Россия Культура Башкортостан" телеканалы хәбәрсеһе Алексей Медведев «Хронограф» тигән проект әҙерләгән, унда һәйкәл менән бәйле бик күк ҡыҙыҡлы һәм алдан билдәле булмаған ваҡиғалар хаҡында һөйләй.
«Сюжетта һәйкәл авторы – Осетия скульпторы Сосланбек Тавасиев тураһында бәйән ителә. Тапшырыуҙа архив материалдар: эш процесынан фотолар, тыуған-тыумасаларының интервьюлары һәм башҡалар файҙаланған. Сағыуыраҡ күрһәтеү өсөн постановкалар эшләп төшөрҙөк, уға Өфө актерҙары һәм билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре йәлеп ителде», — тип һөйләне Алексей Медведев....
Һандарҙа – кешеләр яҙмышы
Махсус бит / Проблема // 16-11-2017, 09:00
Тормош булғас, була төрлө хәл, тип йырҙа күнелле генә йырланһа ла, ысынбарлыҡта ҡайһы саҡ килеп сыҡҡан хәлдәрҙән күҙгә йәш төйөлә
Бәлйерәп бөткән ҡарсыҡ кабинеттан сығып китте. Үткән төн әбекәй өсөн еңелдән булмаған. Уның менән бергә йәшәгән, бер ҡайҙа ла эшләмәгән 37 йәшлек улы, иҫереп ҡайтып, әсәһен ҡаңғыртҡан. “Балам, суд-муд юлдарын тапата күрмә, үлергә йөрөгәнемдә. Әҙәм ыстрамы, кеше ишетеп ҡалмаһын тип, һаман йәшерә килдем. Ю-у-у-уҡ, кисә оторо шашты шул, хатта күршеләр йоҡоларынан уянып килеп инде фатирға. Ҡыҙым, ғариза яҙмайым, йонсотма. Ғәфү итегеҙ, ҡыҙҙар, һеҙҙең алдығыҙҙа миңә шул тиклем оят, тик бер нәмә лә яҙмайым. Улым нимә тине һуң? Ай, алла, тағы күрһәтә инде, ай, Алла... Үҙ балам бит, үҙемдеке, үлтерә һуҡмай йә сразыу”, – тип иламһырап сығып китте ул.
...
Бәлйерәп бөткән ҡарсыҡ кабинеттан сығып китте. Үткән төн әбекәй өсөн еңелдән булмаған. Уның менән бергә йәшәгән, бер ҡайҙа ла эшләмәгән 37 йәшлек улы, иҫереп ҡайтып, әсәһен ҡаңғыртҡан. “Балам, суд-муд юлдарын тапата күрмә, үлергә йөрөгәнемдә. Әҙәм ыстрамы, кеше ишетеп ҡалмаһын тип, һаман йәшерә килдем. Ю-у-у-уҡ, кисә оторо шашты шул, хатта күршеләр йоҡоларынан уянып килеп инде фатирға. Ҡыҙым, ғариза яҙмайым, йонсотма. Ғәфү итегеҙ, ҡыҙҙар, һеҙҙең алдығыҙҙа миңә шул тиклем оят, тик бер нәмә лә яҙмайым. Улым нимә тине һуң? Ай, алла, тағы күрһәтә инде, ай, Алла... Үҙ балам бит, үҙемдеке, үлтерә һуҡмай йә сразыу”, – тип иламһырап сығып китте ул.
...
Пародонтоздан
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 16-11-2017, 08:00
Теш ҡаҙнаһын нығытыу өсөн ябай ғына бер рецепт тәҡдим итмәксемен. Бер үк күләмдә ваҡ тоҙ менән бал алырға һәм бергә ҡушып бутарға. Ошо ҡатнашманы теш ҡаҙнаһына һеңдергәнсе ыуырға. Ҡанһырауы бөткәнсе көн һайын һөртөргә мөмкин, һуңынан аҙнаһына бер тапҡыр ҙа ярай. Тәүге көндәрҙә бигүк оҡшап та етмәҫ, әммә һуңынан тиҙ үк өйрәнеп китәһең.
Зилә.
Мишкә районы....
[/aviable]


text:
Өфөлә «Ә һин ярҙам итә алаһыңмы?» акцияһы барышында Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре 80 литрҙан ашыу ҡан тапшырған
Өфөлә «Ә һин ярҙам итә алаһыңмы?» акцияһы барышында Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре 80 литрҙан ашыу ҡан тапшырған Фото: БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Өфөлә Республика ҡан тапшырыу станцияһында уҙған «Ә һин ярҙам итә алаһыңмы?» акцияһы барышында Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре 80 литрҙан ашыу ҡан һәм уның компоненттарын тапшырған. 165 хеҙмәткәр донор булған, тип мәғлүмәт килтерҙе республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте. Донорлыҡ акцияһы Бөтә донъя юл-транспорт ваҡиғаһы ҡорбандарын иҫкә алыу көнөнә бағышланған.
2017 йылдың башынан алып 3800 юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән, унда 451 кеше һәләк булған һәм 4867 кеше төрлө кимәлдә тән йәрәхәте алған.
Бөтә донъя юл-транспорт ваҡиғаһы ҡорбандарын иҫкә алыу көнө сиктәрендә Башҡортостанда бер нисә донорлыҡ акцияһы уҙа. Мәҫәлән, 22 һәм 23 ноябрҙә акция Өфө дәүләт нефть техник университетында үтте. Студенттар һәм теләгән һәр кем Республика ҡан тапшырыу станцияһының мобиль ҡан әҙерләү пунктында ҡан тапшырҙы.
Йома, 24 ноябрҙә, донорлыҡ акцияһы Ҡан тапшырыу станцияһында (Өфө ҡалаһы, Батыр урамы, 41/1) Өфө авиация техникумы студенттарын ҡабул итә.


text:
Көн һәм аҙна яңылыҡтары
"Ишет мине, әсәй"
Дуҫтарыбыҙ
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә, Республика хәрби дан музейында ошо уңайҙан күргәҙмә асылды. "Башҡортостан азатлығы символы" тигән экспозицияла һәйкәл тарихына ҡағылышлы материалдар, фотоһүрәттәр урын алған. Салауат Юлаев һәйкәленең ауырлығы 40 тонна, бейеклеге 10 метр самаһы. Ул 1967 йылдың 17 ноябрендә асыла.
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Ололоҡла бала күңелкәйен!..
"Аҡбуҙат" журналының баш мөхәррире, шағирә Тамара Искәндәриә һәм балалар яҙыусыһы Миңлегөл Тайсина.
Муса Ғәли шиғырҙары
Автор уҡый, 1992 йылғы яҙма.
Мостай Кәрим шиғырҙары
Автор уҡый, 2005 йылғы яҙма.


text:
- Подробности
- Просмотров: 297
РЕФЕРЕНДУМ (лат. referendum — иғлан ителергә тейешле хәбәр), туранан‑тура эш итеүсе демократия ин‑ттарының береһе, дәүләт йәки йәмғиәт әһәмиәтендәге мәсьәлә б‑са граждандарҙың туранан‑тура ихтыяр белдереүе. Р. дөйөм дәүләт (милли) һәм урындағы (локаль), конституцион һәм закон сығарыу, консультатив һәм императив, мотлаҡ һәм факультатив булғандарға бүлеп йөрөтөлә. Р. принциптары: азатлыҡ, бөтәһе өсөн, туранан‑тура, йәшерен, тауыштар тиңлеге. БР терр‑яһында Р. уҙғарыу РФ Конституцияһы, БР Конституцияһы, РФ‑тың “Рәсәй Федерацияһында референдум тураһында” (2004) һәм БР‑ҙың “Башҡортостан Республикаһында референдум тураһында”, “Башҡортостан Республикаһында урындағы референдум тураһында” (икеһе лә — 2007) закондар м‑н көйләнә. СССР‑ҙа Р. үткәреү мөмкинлеге 20 б. 30‑сы йй. закондар йыйынтығында ҡаралған. Тәүге тапҡыр Р. 1991 й. мартында СССР‑ҙың 15 союздаш респ. 9‑ында СССР‑ҙы тиң хоҡуҡлы суверенлы республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ һаҡлау мәсьәләһе б‑са үткәрелә (Грузия, Латвия, Литва, Молдавия, Эстония, Әрмәнстанда уҙғарылмай). 1991 й. дек. Украинала — бойондороҡһоҙлоҡ, РСФСР‑ҙа — бөтә халыҡ ҡатнашлығында һайланған Президент вазифаһын булдырыу т‑да Р. була. РФ‑та 1993 й. апр. үткәрелгән Р. Президент Б.Н.Ельцинға ышаныс белдереү, уның иҡт. курсын яҡлау, РФ Президентын һәм депутаттарҙы ваҡытынан алда һайлау, 1993 й. окт. РФ Конституцияһы проектын ҡабул итеү мәсьәләләре сығарыла. 2003 й. Пермь өлкәһен һәм Коми- Пермяк авт. округын; 2005 й. — Красноярск крайын, Таймыр һәм Эвенк авт. округтарын; Камчатка өлк. һәм Коряк авт. округын; 2006 й. — Иркутск өлк. һәм Усть‑Ордынск Бүрәт авт. округын; 2007 й. Чита өлк. һәм Агинск Бүрәт авт. округын берләштереү; 2014 й. — РФ субъекты булараҡ Ҡырымды Рәсәйгә ҡушыу б‑са төбәк Р. уҙғарыла. БР‑ҙа Р. 1993 й. БР‑ҙың РФ м‑н мөнәсәбәттәрен Федератив килешеүгә ярашлы иҡт. үҙаллылыҡ һәм килешеү мөнәсәбәттәре, 1995 й. респ. терр‑яһында ерҙең сикләнмәгән күләмдә һатыу‑һатып алыу объекты булыуы, “Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ‑ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында” килешеүгә ярашлы иҡт. үҙаллылыҡты нығытыу сәйәсәтен дауам итеү мәсьәләләре б‑са уҙғарыла.
В.К.Сәмиғуллин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡортостанда йышыраҡ өйләнешә һәм аҙыраҡ бала таба башлағандар – статистика
Башҡортостанда йышыраҡ өйләнешә һәм аҙыраҡ бала таба башлағандар – статистика Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
2017 йылда Башҡортостанда йышыраҡ өйләнешә һәм аҙыраҡ бала таба башлағандар. Был хаҡта Башстат хәбәр итә. Быйыл ғинуарҙан сентябргә тиклем 22 313 никах теркәлгән, 36 963 сабый донъяға килгән. 2016 йылдың ошо уҡ осоронда иһә 20 207 ғаилә ҡоролған, 42 580 бала тыуған.
19 муниципаль районда тыуымдың артыуы билдәләнгән.
Башҡортостанда туғыҙ ай эсендә халыҡтың тәбиғи һәм миграция хәрәкәте кире һөҙөмтәгә эйә. Башҡортостан халҡы 753 кешегә кәмегән. Статистар аңлатыуынса, халыҡтың тәбиғи кәмеүе 974 кеше булған, ләкин 221 мигрант иҫәбенә халыҡтың кәмеүе 753 кеше тәшкил иткән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 513
ЕР ТОҠОМОН ӨЙРӘНЕҮ ҒИЛЕМЕ, инженерлыҡ геологияһының ер тоҡомон бина һәм ҡоролма фундаменттарының нигеҙе сифатында, ер өҫтөндәге ҡоролмаларҙы төҙөгәндә материал, техник мелиорация объекты, минераль төҙөлөш материалдарын сығарыу өсөн сеймал, ҙур ҡалалар һәм сәнәғәт комплекстарының ер аҫты арауыҡтарын үҙләштергәндә һыйҙырыу мөхите итеп файҙаланыу маҡсатында уларҙың составын, төҙөлөшөн һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе тармағы. Дөйөм, ер тоҡомон техник мелиорациялау һәм урындағы Е.т.ө.ғ. бүленә. Ер тоҡомон комплекслы өйрәнеү уларҙың физик, химик һәм механик үҙенсәлектәрен ялан шарттарында башҡарылған һәм лаб. ысулдар м-н тикшереүҙе үҙ эсенә ала. Ер тоҡомон төҙөлөш ихтыяждарында файҙаланыу өсөн систематик эҙләнеүҙәрҙе БР-ҙа 20 б. 30-сы йй. Башҡортостан район геологоразведка идаралығы (ҡара: “Башкиргеология”) башлап ебәрә. 60‑сы йй. алып ер тоҡомдарының урындағы үҙенсәлектәре м-н бәйле мәсьәләләрҙе (карст, ишелмәләр, һыуыҡтан ҡабарыу, һыу баҫыу һ.б.) хәл итеү йүнәлешендәге тикшеренеүҙәр үҫеш ала. Респ. торлаҡ һәм сәнәғәт төҙөлөшөнөң интенсив үҫешенә бәйле, ер тоҡомдарының физик-химик үҙенсәлектәре “Инженерлыҡ-төҙөлөш эҙләнеүҙәрҙең Көнбайыш Урал тресы” ЯАЙ‑нда (Өфө; В.И.Мартин, А.И.Травкин, К.Н.Струев), “Архстройизыскания” ЯСЙ-нда (Өфө; В.Г.Камалов, О.А.Юзвенко) өйрәнелә. БР-ҙың Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм етештереү ин-тында (ҡара: Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө институты) ер тоҡомдарын комплекслы өйрәнеү, ш. иҫ. ер тоҡомдарын техник мелиорациялау һәм инженерлыҡ-төҙөлөш маҡсатында карсты өйрәнеү ғилеме мәсьәләләре (Э.И.Мөлөков), авария хәлендәге бина һәм ҡоролма нигеҙҙәренең тупрағын нығытыу мәсьәләләре б‑са (Ф.Е.Волков) тикшереүҙәр үткәрелә. БР ер тоҡомдары өсөн свайҙарҙың төрлө төрҙәре (А.Л.Готман, Н.З.Готман), ер тоҡомдарын зонд менән эшкәртеүҙең статик ысулы (Г.С.Колесник, И.Б.Рыжков) эшләнә. Карстланған территорияларҙа төҙөлөш алып барған саҡта махсус тикшеренеүҙәр комплексы башҡарыла (Мартин, Травкин). Ҡаланың төҙөлөш тамамланған терр‑яларын һыу баҫыуҙы “Геодинамика” ЯСЙ прогнозлай (Өфө, Н.А.Савичев). Өфөлә карстланған һәм ишелмә территорияларҙа (ш. иҫ. ер аҫты һыуҙары кимәле юғары булған) Е.т.ө.ғ. өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштарҙы иҫәпкә алып, уникаль биналар төҙөлә (Башҡорт драма театры, Конгресс-холл, ИКЕА, ТЭЦ-5 корпустары һ.б.).
Әҙәб.: Мулюков Э.И. Карстовый процесс и строительное освоение закарстованных территорий Республики Башкортостан //Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 1999. Т.4. №3; Грунтоведение. 6-е изд., перераб. и доп. М., 2005.
А.Л.Готман, Э.И.Мөлөков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 466
АВИАЦИЯ-ТЕХНИК СПОРТ КЛУБТАРЫ. 20 б. 20‑се йй. 1‑се яртыһында респ. Һауа флоты дуҫтары йәмғиәтенең Башҡ‑н бүлексәһе (ҡара: Рәсәй спорт-техник оборона ойошмаһы) авиаклубтары ойошторола башлай. 1924 й. Өфөлә тәүге авиаклуб барлыҡҡа килә, 1933 й. Өфө аэроклубы (ҡара: Рәсәй ДОСААФ-ының авиация спорт клубы) асыла. 1941 й. башына аэроклубтар Белорет, Бөрө, Стәрлетамаҡ ҡҡ. төҙөлә, улар Ҡыҙыл Армия өсөн 250‑нән ашыу осоусы әҙерләй. 1941 й. аҙағында респ. Мәскәүҙән 3 аэроклуб, 1943 й. Әстерхан ҡ. 1 аэроклуб эвакуациялана. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында клубтар осоусылар, парашютсылар һәм планёрсылар әҙерләүҙә ҙур роль уйнай. Өфө аэроклубының 14, Белореттың — 5, Стәрлетамаҡтың — 4, Бөрөнөң — 1 тәрбиәләнеүсеһе Советтар Союзы Геройы була. Клубтар артабан 70‑се йй. үҫешә. 1971 й. алып Күмертау ҡ. авиация-техник спорт клубы, 1983—98 йй. Яңауыл ҡ. А.‑т.с.к. (Ан-2 һәм Як-52 самолёттары, Ка-26 вертолёты һәм дельталёты була) эшләй. Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең А.-т.с.к. (Ан-2, Як-52, Су-26 самолёттары һәм Ми-2 вертолёты, “Максимовка” аэродромы) 1987—99 йй. эшләү дәүерендә 4,5 меңдән ашыу осоусы, парашютсы, дельтапланёрсы әҙерләй, улар араһында 12 СССР һәм Рәсәй спорт мастеры бар. Клуб тәрбиәләнеүсеһе А.М.Кузнецов көмбәҙ акробатикаһы б‑са команда зачётында (ҡара: Парашют спорты) Европа (1999) һәм Рәсәй (1998—2000) чемп., донъя чемпионаттарының (1998, 2000) көмөш призёры, донъя рекордсыһы (1999; 2 тапҡыр, 2000; 2007).1998 й. алып Октябрьский ҡ. А.-т.с.к. эшләй, уның Ан-2 самолёты бар. Бында 2 Рәсәй спорт мастеры, 300‑ҙән ашыу спортсы-парашютсы әҙерләнгән (2010). Клуб тәрбиәләнеүсеһе И.Ш.Абдуллина пара-ски б‑са Рәсәй чемп. (2007), парашют классикаһы б‑са Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (2006). 2002 й. был клуб базаһында парашют спорты б‑са РОСТО чемпионаты үтә, 2010 й. — пара-ски б‑са Рәсәй Кубогы ярышы. 2002—08 йй. Сибай ҡ. А.-т.с.к. эшләй, уның Ан-2 самолёты һәм Ка-26 вертолёты була, парашютсылар әҙерләй. Шулай уҡ ҡара: Дельтаплан спорты, Самолёт спорты.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 466
АҠА, йылға, Ыйыҡ й. (Әй й. ҡушылдығы) уң ҡушылдығы. Свердловск өлк. Берёзовка а. көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта башлана. Көнсығыштан көнбайышҡа табан Свердловск өлк. һәм БР‑ҙың Мәсетле р‑ны терр‑яларынан (Төлгәш һәм Һазбек йй. араһы) аға, Свердловск өлк. Бағыш а. көньяҡҡа борола. Ыйыҡ й. (тамағынан 7 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 99 км, басс. майҙаны 1074 км2. БР терр‑яһында оҙонлоғо яҡынса 16 км. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йылға тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 8,85 м3/с. Басс. Йүрүҙән-Әй тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ландшафтар һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙан тора, ҡара тупраҡта ҡоро болондар осрай. Басс. 25%‑ын урман ҡаплаған.
В.А.Загорский
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Парламентар монархия
Парламентар монархия — монархтың власы конституция һәм парламент менән сикләнгән конституцион монархия төрө. Монархтың бер ниндәй ҙә власы юҡ, тик векәләтлек фунцияһын ғына башҡара.
- Дуалистик монархия — монархтың власы конституция һәм парламент менән сикләнгән конституцион монархия төрө. Монах уҙенә бирелгән хоҡуҡтар сигендә ирекле һәм уҙалла ҡарарҙар сығара ала.
Бындай дәүләттә монархтың роле бөтөнләй юҡ тип әйтеү дөрөҫ булмай. Дәүләт вәкиле булараҡ ул халыҡ ихтияжын яҡлай, тышҡы сәйәсәттә, көрсөк һәм эске конфликттар ваҡытында төрлө функциялар башҡара.
Дуалистик монархия илдәре: Иордания, Марокко, Кувейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге.
Конституцион монархия: Бөйөк Британия, Нидерландтар, Бельгия, Дания, Норвегия, Швеция, Испания, Лихтенштейн, Люксембург, Монако, Андорра, Япония, Камбоджа, Малайзия, Таиланд, Бутан, Лесото, Канада, Австралия, Яңы Зеландия, Папуа - Яңы Гвинея, Соломон утрауҙары, Гренада, Ямайка, Сент-Винсент һәм Гренадины, Сент-Китс һәм Невис.


text:
- Подробности
- Просмотров: 429
КОВАЛЁВА Лиана Ароновна (22.12.1951, Өфө), физик. Техник ф. д‑ры (1998), проф. (2000). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2012), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2006). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1974) шунда уҡ эшләй: 1976 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 2003 й. — ғәмәли физика каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге күҙәнәкле мөхиттәр физикаһына һәм тотош мөхиттәр механикаһына, дисперслы һәм күп компонентлы системалар термодинамикаһына, ғәмәли мәсьәләләрҙе сисеүгә арналған. К. тышҡы физик ҡырҙар (ш. иҫ. юғары йышлыҡлы электромагнит ҡыры) тәьҫир иткәндә күп фазалы системаларҙы фильтрлау һәм күп компонентлы системаларҙа йылылыҡ һәм масса күсерелеүе күренештәренә тикшереү үткәрә; юғары ҡуйылыҡтағы нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү ысулын тәҡдим итә. К. тарафынан юғары йышлыҡлы электромагнит ҡырының күп компонентлы системалар м‑н тәьҫир итешеүе сәбәпле барлыҡҡа килгән электр-термодиффузия күренеше асыла. 230‑ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 28 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Термодинамика и явления переноса в дисперсных системах в электромагнитном поле. Уфа, 1998 (авторҙ.); Неравновесная термодинамика дисперсных систем в электромагнитном поле. Уфа, 2000 (авторҙ.); Некоторые аспекты взаимодействия электромагнитных полей с по- ляризующими средами. Уфа, 2004 (авторҙ.).
Р.Ә.Яҡшыбаев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостаныбыҙ – бейек ғорур тауҙар, киң йылға-күлдәр, шишмәләр, ҡалын, ҡуйы урмандар, яландар, хуш еҫле сәскәләр, хайуандар иле.
Яҙыусы, шағирҙар беҙҙең мөғжизәле төбәкте нисек кенә итеп һүрәтләмәй! Йәшәгән еребеҙ иҫ киткес йәмле, матур шул. Тик бына ошо гүзәллекте, хозурлыҡты юҡҡа сығара, бөтөрә башланыҡ. Үҙебеҙҙе йыртҡыстарса тотоп, тирә-яҡ мөхитебеҙҙе емереүҙе дауам итәбеҙ. Күпме ағастарҙы ауҙарабыҙ, сүп-сар ташлайбыҙ, һыуҙарыбыҙҙы ағыулайбыҙ. Ут менән һаҡһыҙ мөғәләмә итеп, янғындар сығарабыҙ. Шунан тәбиғәт нисек асыуланмаһын инде?! Төрлө бәләләрен сығарып ҡына тора. Ҡурҡыныс дауылдарын ебәреп, холҡон күрһәтеп ала. Ә беҙ, кешеләр, бер ни аңламайбыҙ. Күпмелер ваҡыттан һуң тәбиғәтебеҙ юҡҡа сығып ҡуйһа, нимә эшләрбеҙ?
Ер йөҙөндә бөтәһе лә насар уйлы, йөрәкһеҙ түгел, әлбиттә. Тормоштоң иртәгеһен уйлап, борсолоп, ярҙам итергә тырышыусылар ҙа бар.
Донъялағы бөтә әҙәми заттар ҙа тирә-яғыбыҙға шулай битараф ҡыланмаһа, был бәләне туҡтатып булыр ине. «Урал батыр» эпосын ғына алғанда ла, Урал үлем хәленә еткәс, тере, тылсымлы һыуҙы эсер урынына тирә-яҡҡа һипкән, кешелектең киләсәген, тормошон уйлаған, тәбиғәтте ҡотҡарған.
Шуға күрә, дуҫтар, тәбиғәтте рәнйетмәйек, бөтөрмәйек, һаҡлайыҡ, ярҙам итәйек һәм һәр саҡ ихтирам күрһәтеп, ҡәҙерләп йәшәйек.
Айгүзәл ВӘЛИЕВА.
Өфө ҡалаһы, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт интернат-гимназияһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 511
ИЛЬИН Сергей Спиридонович [5.4.1925, БАССР-ҙың Өфө кантоны Андреевка а. (хәҙ. БР-ҙың Өфө р-ны Сергеевка а.) – 5.2.1945, Врицен ҡ., Германияның Бад‑Фрайенвальде ҡ. ерләнгән], лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Әстерхан хәрби пехота уч‑щеһын тамамлаған (1944). 1943 й. алып Ҡыҙыл Армияла. 1944 й. башлап 3‑сө Украина һәм 1‑се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 5‑се удар армияның 230‑сы уҡсылар див. 986‑сы уҡсылар полкы 9‑сы уҡсылар ротаһының взвод ком. лейт. И. 1945 й. 2—5 февр. Одер й. аша сыҡҡанда һәм Врицендан көнсығыштараҡ һул яр плацдармын һаҡлап ҡалыуҙа күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була. Ленин орд. м‑н бүләкләнгән (1945). Өфө р‑нының Жуков а. И. исемен йөрөткән урта мәктәп бинаһына — мемориаль таҡтаташ, ихатаһына һәйкәл ҡуйылған.
И.Ғ.Кәримова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
1 ноябрь районыбыҙ тарихында иҫтәлекле, ҡыуаныслы ваҡиғаларҙың береһе булып оҙаҡ һаҡланасаҡ. Айырыуса ошо көндө торлаҡ төҙөүгә һәм һатып алыуға сертификат алған 21 ғаилә өсөн был иң бәхетле мәл булып ҡаласаҡ.
Йәш ата-әсәләрҙе БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай cекретариаты етәксеһе З.И Еникеев тәбрикләп, изге теләктәрен еткерҙе һәм сертификат тапшырҙы. Хатта кескәй балалар ҙа был мәлдең оло шатлығын аңлап, Зөфәр Ирғәле улына рәхмәт әйтте.
Муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов: “Ғаиләгеҙ өсөн иң ҡыуаныслы ваҡиғаны түҙемһеҙләнеп көткәнһегеҙҙер. Илдә, республикала халыҡтың йәшәйешен яҡшыртыуға йүнәлтелгән Программалар уңышлы эшләй. Һеҙҙең яңы йорттарығыҙҙа балаларҙың шат тауышы тынмауын, ырыҫлы, матур ғүмер итеүегеҙҙе теләйем”, – тине.
Йәш ғаиләләр үҙ сиратында район һәм республика етәкселегенә оло рәхмәтен белдерҙе. Уларҙың кемеһелер Баймаҡта, икенселәре Сибай ҡалаһында фатир һатып алыу тураһында уйлай икән. Ә бына Дания Дамир ҡыҙы менән Рәмил Рәсүл улы Әфләтуновтар йорттарын төҙөп бөтөргә хыяллана. Йәш ғаиләлә Айзилә һәм Азалия исемле матур, зирәк ҡыҙҙар тәрбиәләнә. Ата-әсә улар өсөн бар шарттар тыуҙырыу өсөн “Баймаҡ” ҡулланыусылар йәмғиәтендә тырышып эшләй.
Быйыл йәш ғаиләләрҙең торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға йүнәлтелгән Федераль программа буйынса 86 кеше сертификат алған. Район хакимиәтенең йәштәр бүлеге белдереүенсә, киләһе йыл бәхетле ғаиләләрҙең һаны тағы ла артасаҡ.
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА.
Автор фотоһы.


text:
Халасле
Хала́сле (мадьярса halászlé) — венгр халҡының милли балыҡ һурпаһы. Атамаһы мадьярса hal — балыҡ (йәки мадьярса halász — балыҡсы) һәм мадьярса lé — бульон, һурпа һүҙҙәренән алынған.
Халасле һурпаһын әҙерләгәндә башлы ғәҙәттәге һуғанды, ваҡ балыҡты ваҡ ҡына итеп турайҙар, шунан сусҡа майында борос менән (кибеттәрҙә һатылған паприка онтағы ла ярай, тик паприка пастаһы ярамай) болғап талғын ғына утта тиҙ генә ҡыҙҙыралар, һыу һалып (томат һуты), балыҡ таралып төшкәнсе быҡтыралар, шунан һуң ашты иләк аша һөҙәләр. Һурпаға эре балыҡ, ғәҙәттә карп(булмаһа йәйен, суртан) өҫтәп, бешерәләр. Халасле һурпаһын аҡ икмәк менән бәләкәй балсыҡ көршәктәрҙә бирәләр. Тышта, венгрҙар яратҡанса, ҡаҙанда әҙерләнгән халасле бигерәк тә тәмле була тиҙәр. Халаслены диңгеҙ балғынан бешермәйҙәр.
Венгрияла халаслены бигерәк тә ныҡ яратҡан бер нисә өлкә бар. Шуға күрә бер нисә төр халаслены айыралар:
- Дунай халаслеһы — Байя, Пакш һәм Комаром тирәһендәге балыҡ һурпаһы,
- Тиса йылғаһы буйындағы Сегед, Солнок өлкәләре халаслеһы,
- Балатон күле буйындағы Фюред, Лелле халаслеһы.
Себерҙә йәшәгән, венгрҙарға ҡәрҙәш хант халҡы ла балыҡ һурпаһын ошо рецепт буйынса әҙерләй. Карелдар ҙа ошондай уҡ балыҡ һурпаһын бешерә, тик уға әҙерәк бер йоҡа ғына лимон киҫәгенең һутын һығып өҫтәп, ҡаймаҡ менән ашарға яраталар.
Шуныһы ҡыҙыҡлы, башҡорт телендә «судак» (венгр телендә csuka sügér) — һыла (hyla) балығы тип атала.


text:
Илебеҙ халҡы өсөн оло һәм иң иҫтәлекле байрам яҡынлаша – Бөйөк Еңеүгә 73 йыл тула. Был шатлыҡлы ваҡиғаға тиҫтә йылдар үтһә лә, һуғыш шаңы әле лә тынмай.
2 февраль – Рәсәйҙә Хәрби дан көнө, немец-фашист ғәскәрҙәрен Сталинград ҡалаһы янында тар-мар иткән тарихи көн. Сталинград һуғышы 1942 йылдың 17 июлендә башланып, 1943 йылдың 2 февраленә тиклем бара, 200 көндән артыҡ дауам итә. Был һуғышта 1 миллион 129 мең совет һалдаты һәләк була. Ваҡиға тарихҡа иң ҡан ҡойғос, иң масштаблы һуғыш, дәһшәтле көндәр булараҡ …
Continue reading ‘Оноторға хаҡыбыҙ юҡ!’ »
Өләсәйемдең атаһы Ҡәтип Мөхәмәҙи улы Мөхәмәҙиев 1941 йылдың июлендә һуғышҡа алына. Сталинград һуғышында ҡатнаша. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1945 йылда ҡарт олатайым яуҙан иҫән-һау әйләнеп ҡайта.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, Яҙыусылар союзы ағзаһы, фронтта нәшер ителгән «Ҡыҙыл атлылар» гәзите хеҙмәткәре Әхтәм Сөләймән улы Ихсановтың шәхси фонды һаҡлана. Ул 1908 йылдың 24 декабрендә хәҙерге Күгәрсен районының Аҡман-Ибрай ауылында тыуып үҫә. 1929 йылдан «Башҡортостан йәштәре», «Коммуна», «Баҫыу ударнигы» һәм «Удар төҙөлөш» гәзиттәре редакцияларында эшләй. 1933 – 1937 йылдарҙа …
Continue reading ‘Һуғыш йылъяҙмасыһы’ »
Ҡартатайым Кашаф Усманов 1941 йылдың 18 авгусында һуғышҡа алына. Һауа-десант ғәскәрҙәренә эләгә. Балтик буйындағы алышта фашистарҙың ике танкыһын яндыра. Был батырлығы өсөн уны II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләйҙәр.
Күреп һине белмәһәм дә, Мин һине яҡын күрәм. Фотоңа ҡарап булһа ла, Яҡшы кеше һин, беләм.
Ауылдашыбыҙ Ғайса Күсәрбаев 1942 йылда фронтҡа китә. Ул пулемётсы була. Пушкаларҙы үгеҙ менән күсереп йөрөтәләр. – 1943 йылда беҙҙе Курск дуғаһы йүнәлешендә III Украина фронтына алып киттеләр. Немец илбаҫарҙары йоҡлаған саҡта кемдер һал менән, кемдер кәмә менән Днепрҙы аша сыҡтыҡ. Таң атыуға һөжүмгә әҙерләндек. Һыу юҡ. Ҡып-ҡыҙыл ҡан булып аҡҡан йылғанан һалдаттарға эсергә тура килде.
Дүрт йыл элек ҡәҙерле өләсәйем яҡты донъянан китеп барҙы. Мин уны ныҡ һағынам, гел иҫкә алам. Беҙ бик дуҫ булдыҡ. Өләсәйемдең һөйләгәндәрен йотлоғоп тыңлай торғайным. Кистәрен янына ултырып, бәләкәй сағы тураһында һораша инем.
Ауылдашыбыҙ Хәллә Сөләймәнов һуғышҡа 1941 йылдың декабрендә китә. Тәүҙә Американың «Фордзон» тракторы менән пушкалар һөйрәтә, унан элемтәсе була, Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. «Шундағы һуғыштан да имәнесерәге булмағандыр, әйтерһең дә, ер менән күк тоташҡайны», – тип хәтерләр булған был турала. Унда бөтәһе 1 мең 200 немец һәм совет танкылары ҡатнаша. Бәрелеш Прохоровка ауылы янында үтә.
Еңеү! Ниндәй ҙур мәғәнә һалынған был һүҙгә. Уны яулау өсөн күпме көс түгелгән, миллионлаған ғүмер ҡыйылған. Илебеҙҙә Бөйөк Ватан һуғышы ҡағылмаған бер генә ғаилә лә юҡтыр ул. Ете балалы Шәмсейыһан һәм Әбделнәғим Ғатауллиндар ғаиләһе Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән улдары Нуриҙы фронтҡа оҙата. Ул Ленинград өсөн барған ҡаты бәрелештә ҡатнаша, яралана, госпиталдә дауаланып сыҡҡас, ҡабат …
Continue reading ‘Еңеү хаҡы’ »


text:
Хализов йорто (Таганрог)
Хализов йорто — Таганрог ҡалаһы Петр урамы, 86-сы һанлы боронғо йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 301 18.11.92 йылдан алып).
Йорт тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Петр урамы һәм Оло Биржа(хәҙер Меников) тыҡрығы киҫешкән урындағы тәрән подваллы ике ҡатлы йорт ХIХ быуаттың өсөнсө сирегендә Курск мещаны Михаил Хализов аҡсаһына төҙөлгән.
Был йорттоң бик күп хужалары һәм унда йәшәгән кешеләре билдәле. Сауҙагәр йортоноң һул яғына бер ҡатлы төкәтмә эшләй, унда аҙаҡ мәрмәр магазины эшләй. ХIХ быуаттың 80-се йылдары аҙағында йорт хужаһы булып казак Яков Абрамович Глинский тора. Ул йортоноң бер өлөшөн Екатерина Ивановна Евладоваға ҡуртымға бирә. Евладова унда трактир тота. Глинский тураһында шуныһы мәғлүм: уның ҡатыны Евдокия Ивановна 27 йәшендә 1881 йылда туберкулездан вафат була. Уның ете айлыҡ улы Павел шулай уҡ вафат була, икенсе балаһы 1886 йылда тыуған.
ХХ быуат башында йорт икенсе гильдия сауҙагәре Василий Константинович Кумбарулиға күсә. Сауҙагәргә йорт уның «Петербург» ҡунаҡханаһына ҡаршы ғына торғанлығы менән оҡшай. 14 мең һумға баһаланған йортто һатып алғас, Кумбарули йортто магазиндарға ҙһәм төрлө учреждениеларға ҡуртымға бирә.
Быуат башында бинаның икенсе ҡатын төрлө конторҙар биләй: мировой судьялар съездары, присяжный поверенныйҙар консультацияһы. Бында клиенттар һәм йәшерен зэштәр менән шөғөлләнеүселәр төрлө килешеүҙәр төҙөйҙәр. Улар йыш ҡына араҡы эсеү менән тамамланған.
1914 йылда бинала П. А. Стороженконың «Посредник» конторы эшләй. Конторға инеү урыны Оло Биржа тыҡрығынан була. Был конторҙан тыш, беренсе ҡатта «Көньяҡ Бавария» магазины эшләй, унда һыра, О. В. Меммоның тәмәке әйберҙәре һат һаталар, шулай уҡ И. В. Степановтың шарап. бакалея, гастроном һәм кондитер тауарҙары, спиртлы эсемлектәр магазины эшләй. Унда күмәртәләп һәм ваҡлап маринадланған һәм махсус тоҙланған сельдь һаталар. Беренсе ҡатта шулай уҡ И. Ермоловтың бөҙрәханаһы эшләй. Кумбарули хужа булған саҡта бинаның ярҙамсы бүлмәләрендә драпировка һәм обой оҫтаһы Озеров, парға тотоп буяу, П Фусстың кейем таҙартыу оҫтаханалары эшләй.
Граждандар һуғышынан һуң бинаның подвалында аяҡ кейеме тегеү буйынса «Кожевник» кооперативы, беренсе ҡатта —"Рабочее крыло"кооперативы эшләгән.
Әлеге ваҡытҡа яҡын булған, 1975 йылда бинаның подвалын һәм беренсе ҡатының байтаҡ өлөшөн «Старая крепость» рестораны биләй. Ресторанда өс зал бар: «Кррестьянский», «Молодецкий» һәм «Петровский». Зал үҙ дәүеренә ярашлы биҙәлгән булған. Залдың иң абруйлы залы — «Петровский». Унда юбилей тантаналары һәм дәрәжәле делегацияларҙы ҡабул итеү өсөн махсус бүлмә булған.
Хәҙерге ваҡытта был йорттоң беренсе ҡатында «Одежда», «Обувь» магазиндары, бөҙрәхана, ә өҫтәге ҡатта торлаҡ фатирҙар.
Архитектура үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сауҙагәр Хализов төҙөгән ике ҡатлы кирбес йорт ҡыйығы дүрт сатлы , Фасадтағы кәрниздәр йорттоң юғары ҡатында һәм этаждар араһында эшләнгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр ярым циркулле, сандриктар менән биҙәлгән. Беренсе ҡат рустовкалы. Бина ҡыҙғылт-һары төҫкә буяпған, ваҡ архитектура деталдәре айырылып тормай.
18.11.92 йылдың 301 Ҡарарына ярашлы йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объектына индерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.


text:
Мөжәүир хәҙрәт доғаһы
Беҙҙең халыҡ араһында Мөжәүир хәҙрәт доғаһы исеме менән йөрөгән доға – ул берәй теләк, йә берәй нәмәгә мохтаж, йә ярҙам кәрәк булғанда уҡыла торған доға. Был доға хаҡында Ислам динебеҙҙә хәҙистә бар. Был доғаны хәжәт намаҙы ваҡытында ҡуланып Аллаһ Тәғәләнән һораһаң, иншаАллаһ, теләгең ҡабул булыр. Ошо хәҙистә әйтелә: (1279) — Аллаһ рәсүле, пәйғәмбәребеҙ ғәләйһи үәссәләм әйтте:
السؤال : مر بي وأنا أقرأ في صحيح الجامع الصغير حديث (1279) (اللَّهُمَّ إنِّي أسْألُكَ وأتَوَجَّهُ إلَيْكَ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ يا مُحَمَّدُ إنِّي تَوَجَّهْتُ بِكَ إلى رَبِّي في حاجَتِي هَذِهِ لِتُقْضَى لِي اللَّهُمَّ فَشفِّعْهُ فِيَ) وقد أشكل علي فهم الحديث ، فهل يكون فيه دليل لمن يتوسلون بالأموات من عبّاد القبور ونحوهم ؟ وكيف يجاب عن هذا الحديث ؟
«Аллааһүммә инниии әсъәлүкә, үә әтәүәжжәһү иләйкә бинәбиййикә Мүхәммәдин нәбиййир-рахмәти! * Йәә Мүхәммәдү инниии тәүәжжәһтү бикә иләә Раббии фии хәджәтии һәҙиһи литүҡҙаа лии * Аллааһүммә фәшәфиғһү фии».
Мәғәнәһе: Аллаһым, ысынбарлыҡта мин Һинән һорайым. Һинең пәйғәмбәрең Мөхәммәд менән, рәхмәтең пәйғәмбәре менән үҙемдең был ихтыяждарымды күтәреп Һиңә йүнәләм. Ошо ихтыяждарым миңә файҙалы рәүештә ҡәнәғәтләндерелһең ине. Ул миңә шәфәғәтсе булһын ине.
Ә беҙҙең интернет социаль селтәрҙә Мөжәүир хәҙрәт доғаһы тип ошо доға йөрөй, был шул уҡ доғаның ҡыҫҡаҡ варианты:
اللَّهُمَّ إنِّي أسْألُكَ وأتَوَجَّهُ إلَيْكَ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ في حاجَتِي هَذِهِ لِتُقْضَى لِي اللَّهُمَّ فَشَفِّعْهُ فِيَ
«Аллаһүммә иннии әсъәлүкә үә әтәүәджжәһү иләйкә бинәбиййиикә Мүхәммәдин-нәбиййиир-рахмәти фии хәәджәти һәҙиһи литүҡҙаа лии фәшәффиғһү фии».
Бында ж хәрефе дж тип уҡыла, бер хәреф, ә литүҡҙаа ла ҙ хәрефе дҙ тип, бер өн хәреф менән ҡаты уҡыла. Ҙ— ны ҡаты итеп дҙ һымаҡ әйтәләр. Ғәрәпсә уҡыуҙа, әгәр һөйләмдең берәй ерендә туҡталыш яһаһаҡ, мәҫәлән: ... рәхмәти, һуңғы хәреф уҡылмай – рәхмәт кенә була, әгәр туҡтамай уҡыһаҡ, и хәрефен ҡушып дауам итәбеҙ.
Риүәйәт
Усман ибн Хунайф, Аллаһ уға риза булһын, ҡалдырған һүҙҙәренән риүәйәт: Бер мәле пәйғәмбәр ﷺ әфәндебеҙ эргәһенә һуҡыр бәндә килде. Һәм пәйғәмбәребеҙгә ﷺ мөрәжәғәт итеп үтенде: « Зинһар Аллаһ Тәғәләгә шундай теләк менән мөрәжәғәт ит әле, Ул мине, күҙем һуҡырлығынан ҡотҡарһын». Уға яуап итеп пәйғәмбәр ﷺ әйтте: «Әгәр теләһәң, мин шундай доға менән мөрәжәғәт итәм, ә үҙең түҙемле булырға тырыш, сөнки һиңә был яҡшыраҡ булыр». Һуҡыр бәндә әйтте: «Доға менән Уға мөрәжәғәт ит», һәм шул ваҡытта, пәйғәмбәр ﷺ, уға Аллаһының сәләме булһын, һуҡыр кешегә тәһәрәт алырға ҡушты һәм Аллаһыға ошондай доға менән мөрәжәғәт итте: «Йә Аллаһ, ысынбарлыҡта, мин Һинән һорайым һәм мөрәжәғәт итәм һәм пәйғәмбәрең Мөхәммәд аша Һиңә, ...!».
Пәйғәмбәр әфәндебеҙҙең дәүерендә, уға Аллаһының сәләме һәм рәхмәте булһын, унан Аллаһыға шундайыраҡ доғалар менән мөрәжәғәт ит, тип һорағандар. Мәҫәлән, ҡоролоҡ ваҡытында, уның сәхәбәләре һорауы буйынса Аллаһынан ямғыр һораған. Бындай үтенес менән мөрәжәғәт итергә рөхсәт ителә динле кешеләрҙән доға ҡылыуҙарын теләп, тик мәрхүмдәрҙән һорамағыҙ.
Ошо доғаны хәжәт намаҙында теләгең үтәлһең үә ҡабул булһын өсөн нисегерәк ҡуланырға?
Күңелендә бер теләге, маҡсаты булған кеше был теләге тормошҡа ашһын өсөн йәстү намаҙынан һуң (төнөн ҡылған намаҙҙар иң хәйерлеһе), тәһәрәтле килеш ике, йә дүрт (ун рәҡәғәтҡә тиклем, икешәр рәҡәғәттән биш тапҡыр уҡырға мөмкин) хәжәт намаҙы уҡыр. Намаҙҙан һуң пәйғәмбәребеҙгә салауат үә сәләм әйтер. Теләге ысынға ашһын өсөн Аллаһ Тәғәләгә доға үә ниәт ҡылыр. Бында теләктең насар булмауы шарттыр.
Хәжәт намаҙына: илләһи ниәт ҡылдым Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн үтәргә хәжәт намаҙҙын, хәлисән лиллааһи Тәғәлә, Аллаһү Әкбәр.
Намаҙ бөткәндән һуң Аллаһыға хәмде-ҫәнә әйтелер:
Әлхәмдү лилләәһи раббил ғәләмиин. Сүбхәәнәллаһил ғәҙыйм үә бихәмдиһи.
Пәйғәмбәргә салауат-сәләм әйтелер:
Аллааһүммә салли ғәләә сәййидинәә үә нәбиййинәә Мүхәммәд
Унан һуң өҫтәге теләк доғаһы уҡылыр:
«Аллааһүммә инниии әсъәлүкә, үә әтәүәжжәһү иләйкә бинәбиййикә Мүхәммәдин нәбиййир-рахмәти! * Йәә Мүхәммәдү инниии тәүәжжәһтү бикә иләә Раббии фии хәджәтии һәҙиһи литүҡҙаа лии * Аллааһүммә фәшәфиғһү фии».
Мәғәнәһе: «Әй, Раббым! Мин Һинән үтенәм һәм Һиңә Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм аша мөрәжәғәт итәм: ул – шәфҡәт һәм мәрхәмәт пәйғәмбәре һәм Һин минең теләк-ихтыяжымды тормошҡа ашыр. Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм аша Һинән һорағаным минең файҙаға тамамланһын ине».
Ошо доғанан һуң теләгенде асыҡ әйтмәһәңдә, уйыңда булғанын Аллаһ Тәғәлә белә һәм ошо аҫтағы доғаны уҡып тамаларға була:
لاَ إلَهَ إِلاَّ اللهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ * سُبْحَانَ اللهِ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيم * اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ وَعَزَاِئمَ مَغْفِرَتِكَ وَالْغَنِيمَةَ مِنْ كُلِّ بِرٍّ * وَالسَّلاَمَةَ مِنْ كُلِّ إِثْمٍ لاَ تَدَعْ لِي ذَنْبًا إِلاَّ غَفَرْتَهُ * وَلاَ هَمًا إِلاَّ فَرَّجْتَهُ وَلاَ حَاجَةً هِيَ لَكَ رِضًا إِلاَّ قَضَيْتَهَا يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
«Ләә иләәһә илләәллааһүл-хәлиимүл-кәриим. Сүбхәәнәллааһи раббил-гаршил-ғаҙыйым. Әл-хәмдү лилләәһи раббил-ғәәләмиин. Әс-әлүкә мүджибәәти рахмәтикә үә ғәҙәә-имә мәғфиратикә үәл-ғәниимәтә миң күлли бирриң, үәс-сәләәмәтә миң күлли иҫмиң ләә тәдәғ лии зәмбән илләә ғәфәртәһү, үә ләә һәммән илләә фәрраджтәһү үә ләә хәәджәтән һийә ләкә ридан илләә ҡәдайтәһәә йәә әрхәмәр-раахимиин.»
(Хәлим үә Кәрим булған Аллаһынан башҡа илаһи юҡтыр. Бөйөк тәхеттең эйәһе Раббыма тәсбих әйтәмен. Маҡтау — ғәләмдәрҙең Раббыһы Аллаһығалыр. Әй, Раббым! Рәхмәтеңде һәм мәғфирәтеңде кәрәкле ҡылған һәр сауабтан насип һәм һәр гонаһтан ярлыҡауынды теләймен. Кисерелмәгән гонаһ, ҡәнәғәтләндерелмәгән ихтыяжымды ҡалдырма. Ризалығыңа тура килгән ихтыяждарымды ҡаршыла. Әй, мәрхәмәтлеләрҙең мәрхәмәтлеһе булған Аллаһым!).
мр3 плеерҙы тыңлап бөткәс, ҡабаттан тыңлар өсөн уң яҡта плеерҙың мөйөшөндә торған крестика баҫығыҙ
Был намаҙҙың беренсе рәҡәғәтендә «Әл-Фатиха» сүрәһенән һуң «Әл-Кәфирун», икенсе рәҡәғәтендә – «Ихлас» сүрәһен уҡырға мөмкин.
Бындай намаҙҙың тәртибен Хәниф ибн Ғосманда (Уға Аллаһ риза булһын) әйтеп ҡалдырған: «Бер һуҡыр пәйғәмбәр янына килеп үҙенең һуҡырлығына зарланды. Пәйғәмбәр ﷺ уға әйтте: «Һиңә был хәлеңә түҙгән яҡшы». Һуҡыр әйтте:
«Әй, Аллаһ илсеһе, мине етәкләп алып йөрөргә бер кемем дә юҡ, һәм миңә бик ауыр». Пәйғәмбәр ﷺ яуап бирҙе: «Тәһәрәт алда, шунан һуң ике рәҡәғәт намаҙ уҡыла ошолай доға ҡыл:
اللهم إني أسألك وأتوجه إليك بنبيك محمد نبي الرحمة، يا محمد، إني أتوجه بك إلى ربي
فيقضي حاجتي
(«Әй Аллаһ, мин Мөхәммәд пәйғәмбәрең ﷺ аша — Пәйғәмбәрҙәрҙең изгеләренән. Мин Һиңә мөрәжәғәт итәм, әй, Мөхәммәт, һинең үҙеңдең ҡатнашлығында Аллаһыға мөрәжәғәт итәм минең теләгемде ҡәнәғәтләндереү өсөн»), ә аҙаҡтан үҙ ихтыяждарынды әйт».
(«О мой Аллах, я прошу Тебя посредством Пророка Мухаммада —Пророка милосердия. Я обращаюсь к тебе, о Мухаммад, и через твое посредничество я обращаюсь к своему Господу, чтобы Он удовлетворил мою нужду»), а затем назови свою нужду».
Хәниф ибн Ғосман артабан һөйләне: «Аллаһ менән ант итәм, беҙ таралып та өлгөрмәнек, ҡыҫҡа ғына ваҡыттан һуң һуҡыр күрә башланы һәм эргәбеҙгә килде».
Был хәҙистәрҙе үҙҙәренең китабында Ибн Мәджә и Ибн Хузәймә килтереп ышаныслы хәҙис, иснад (тапшырыу сылбыры). Ул шулай уҡ Тирмизи, Нисай, Хәким. Хәким әйткән, дөрөҫ шарттарға ярашлы был хәҙис әл-Бохари һәм Мөслимдә лә бар.
Хәжәт намаҙын ҡылыу ихтыяжы булһа уны фарыз намаҙы артынанда, башҡа теләһә ниндәй өҫтәмә намаҙҙан һуңда уҡырға һәм «Сәләм» биргәс үҙеңдең теләгеңде шунда уҡ белдерергә кәрәк.
Тағы ла беҙгә килеп еткән бер хикәйәттә, бер кеше үҙ йомошо менән ил башы хәлиф Ғосман ибн Ғаффанға (ради Аллаһү ғәнһә) бер нисектә эләгә алмай. Хәлиф Ғосман был ярлы кешене аңғармайҙа һәм тыңламайҙа эргәһенән үтә лә китә. Шулай бер-нисә көн был кеше хәлифкә эләгә алмағас, ҡайғыһын бер осраған сәхәбәгә һәйләй. Был сәхәбәнең исеме Ғосман ибн Хәниф була. Сәхәбә был кешенең ҡайғыһын тыңлағас:
— Әйҙә, тәһәрәт алда, мәсеткә барып, ике рәҡәғәт намаҙ уҡы һәм ошо доғаны уҡы: Аллааһүммә инниии әсъәлүкә... шунан теләгеңде, хәжәтенде һора Аллаһынан.
Был ярлы, әлеге сәхәбә өйрәткәнсә намаҙ уҡып, Аллаһыға доға ҡылып, хәлифтең ҡабул итеү урынына бара. Ишек төбөндә торған хәлифтең кешеһе был ярлыны йүгереп барып ҡаршы алып, хәлиф эргәһенә алып бара. Хәлиф Ғосман, был кешене көткән һымаҡ ҡаршы алып, эргәһенә ултыртып, уны тыңлап, йомошон үтәп, оҙатҡанда, тағы ла килегеҙ, әгәр йомошоғоҙ булһа, тип ҡайтарып ебәрә. Был кеше теге сәхәбә Ғосманға рәхмәт әйтергә бара һәм һорай:
— Әллә минең турала Хәлиф Ғосманға әйткән инегеҙме? Ул мине көткәндәй ҡаршы алды. Йомошомды үтәне.
Сәхәбә Ғосман:
- Юҡ! Мин хәлифкә бер нәмә лә әйтмәнем. Мин ул хәлифте осратҡаным да юҡ әле – тип, яуап бирә – Тик, мин бер мәле бер һуҡырҙың Мөхәммәд пәйғәмбәргә ﷺ килгәненә шаһит булдым. Пәйғәмбәр был һуҡырға тәһәрәт алырға, ике рәҡәғәт намаҙ уҡырға һәм доғаға өйрәтте. Быларҙы үтәгәс, был һуҡыр күрә башланы. Бына мин шул Мөхәммәд пәйғәмбәрҙең ﷺ доғаһын һеҙгә өйрәттем...
Бына, был хикәйәттә доғаның ҡалай көскө эйә булғанын күрәһегеҙ. Ул ваҡыттарҙа Мөхәммәд пәйғәмбәр әхирәт донъяһында була.
Доғаларҙың көсө хаҡында үҙемдең генә бер миҫалдан әйтеп китә алам. Хәҙергә заманда берәй әйбер һатып алғанда, артынан лоторея уйнаталар. Мин үҙемә һәм ике ҡыҙыма күҙлектәр һатып алғәйным. Шул көндә лоторея уйнаясаҡ, тип номерҙә бирҙеләр. Төп бүләк — планшет-ноутбук ине. Аллаһ Тәғәлә ошо бүләкте беҙгә бир инде, тип бер-нисә тапҡыр доға ҡылдым. Әлеге бүләкте йома көн уйнаттылар. Мин йомаға барып мәсеттә тағы ла бер доға ҡылып (был теләк доғаһын белмәй инем), ҡыҙҙарымды машинаға ултыртып, ҡатыныма хәҙер бүләкте алып ҡайтабыҙ, тип юлға сыҡтыҡ. Минең күңелдә төп бүләк беҙҙеке, тигән ныҡ ышаныс бар ине. Инша Аллаһ шулай килеп сыҡты ла, меңгә яҡын кеше араһынан минең номер отто. Ҡыҙҙарыма теләгәнем ҡабул булды. Доғамдың ҡабул булыуы Аллаһ Тәғәлә алдында ҡурҡыуымды артырҙы. Был Аллаһының миңә тигән хикмәтелер инде.
Доға ҡылып Аллаһ Тәғәлә мөрәжәғәт иткәндә ысын күңелдән ихласлыҡ, ышаныу кәрәк, йөрәктән сыҡҡан ниәт менән булырға тырышығыҙ, һис шикһеҙ теләгәнегеҙ ҡабул буласаҡ иншаАллаһ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 23.03.2018 в 02:06, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Бүздәк районындағы кооператив — бешмә вирусы менән зарарланыу билдәләре булған һуңғы ферма — Ирек Мөхәмәтдинов
Бүздәк районындағы кооператив — бешмә вирусы менән зарарланыу билдәләре булған һуңғы ферма — Ирек Мөхәмәтдинов Фото: Башҡортостан юлдаш телеканалы видеояҙмаһынан скрин
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Алты баш эре мөгөҙлө малда бешмә вирусы табылған Бүздәк районы Кәпәй-Ҡобау ауылындағы «Ҡыҙаш» ауыл хужалығы етештереү кооперативы — вирус менән зарарланыу билдәләре булған һуңғы ферма, зарарланған сығанаҡты асыҡлауҙың тәүге этабы тамамланды, тип белдерҙе Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Ирек Мөхәмәтдинов.
«Беҙ Туймазы, Шаран, Бүздәк райондары халҡы һәм ауыл хужалығы предприятиелары малдарынан алынған 3,5 меңдән ашыу өлгөнө тикшереүгә оҙаттыҡ. Алты өлгөлә бешмә вирусының антиматдәләре табылған. Улар тап «Ҡыҙаш» ауыл хужалығы етештереү кооперативы малдары — Кәпәй-Ҡобау ауыл советы биләмәһендәге 1-се һөтсөлөк-тауар фермаһы үгеҙҙәре», — тип билдәләне вице-премьер.
Кәпәй-Ҡобау ауылындағы шәхси хужалыҡтарҙа вирус табылмаған. Бында малдар тартып алынмай. Ирек Мөхәмәтдинов яҡын-тирәләге райондарҙың, шул иҫәптән Туймазы, Шаран райондарындағы бер нисә ауыл советының да таҙа булыуын билдәләне.
«Ҡыҙаш» ауыл хужалығы етештереү кооперативының 1-се һөтсөлөк-тауар фермаһында бөтәһе 146 баш эре мөгөҙлө мал алынырға тейеш.
«Әле фермала тоталь эшкәртеү, ауылда ла, уның зарарланыу сығанағына инмәүенә ҡарамаҫтан, дезинфекция бара, — тип асыҡлыҡ индерҙе ул. — Дүшәмбенән Туймазы һәм Бүздәк райондарында карантин буйынса кирегә һанау – 21 көн башлана. Шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа, күрше Туймазы районында сир асыҡланғас та, малдарға прививка яһалды. Бер үк ваҡытта ҡанды тикшереүгә алдылар һәм прививка, бер аҙна эсендә иммунитет барлыҡҡа килә. Һуңынан, 10 көндән, ҡабаттан вакцина һалыу ҡаралған, ул инструкцияға ярашлы үткәрелә. Тәүге прививка 8 октябрҙә эшләнгәйне, артабанғыһы 18 октябргә билдәләнгән».
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, бешмә вирусы, яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанға Урта Азиянан ваҡ мал менән килеп ингән. Вирус Йәрмөхәмәт, Үрмәкәй, Ҡаранйылға һәм Ҡандра ауылдарындағы һыйырҙарҙа табылған. Әлеге ваҡытта ошо тораҡ пункттарҙа йорт хайуандары — 928 баш, шул иҫәптән 486 эре мөгөҙлө мал юҡ ителергә тейеш. Алынған мал өсөн ауыл халҡына компенсация — тере ауырлыҡтағы малдың һәр килограмы өсөн 130 һум түләү күҙаллана. Карантин иғлан ителгән биләмәләге күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә тәүге ихтыяждарға биш мең һум аҡса түләйҙәр. Туймазы районында бешмә ауырыуының эҙемтәләрен бөтөрөүгә 40 миллион һумға яҡын аҡса талап ителә. Сир осрағы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған. Халыҡтың бешмә менән зарарланыу осрағы теркәлмәгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 398
ЙОСОП АРЫҠОВ, башҡорт ихтилалдары (1735—40) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы. Батыр. Мулла. Бәпәнәй Төрөпбирҙин м‑н берлектә Себер даруғаһындағы ихтилалды етәкләй. 1735 й. авг. Й.А. һәм Байрас Йәнырыҫов отрядтары Үрге Яйыҡ ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша, Тинес биҫтәһенән Ырымбур ҡ. йүнәлгән аҙыҡ-түлек ылауына һөжүм итә; 1736 й. 12 ғин. полк. Арсеньев етәкселек иткән Себер драгун полкын ҡыйрата, ҡәлғәне баҫып ала. 1736 й. ғин.—февр. Төлкөсура Алдағолов м‑н берлектә А.И.Тәвкилев һәм полк. П.Мартаков етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Окт. башында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Ҡыҙылташ ҡәлғәһенә В.Н.Татищевҡа килә, ҡулға алына. Екатеринбург һәм Минзәлә ҡҡ. тотола. 1738 й. С.‑Петербургҡа ебәрелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 474
ЗЕМСТВО БАШҠАРМАЛАРЫ, Рәсәйҙең губерна һәм өйәҙҙәрендәге земство үҙидараһының башҡарма органдары (ҡара: Земство). Земство реформаһы барышында 1864 й. 1 ғин. “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение” ға ярашлы ойошторолалар. Губерна З.б. губерна земство йыйылышы тарафынан һайланған рәйестән (эске эштәр министры тарафынан раҫланған) һәм 6 ағзанан (губернатор тарафынан раҫланған), өйәҙ З.б. өйәҙ земство йыйылыштары тарафынан һайланған рәйестән (губернатор тарафынан раҫланған) һәм 2 ағзанан (ҡайһы бер өйәҙҙә 6‑ға тиклем) тора. 1890 й. 12 июлендәге “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение” б‑са, губерна һәм өйәҙ башҡармаларының шәхси составы губернатор тарафынан раҫлана; губерна һәм өйәҙ башҡармаларының ағзалары һәм рәйестәре дәүләт хеҙм‑рҙәренә тиңләштерелә; З.б. эшмәкәрлеген контролдә тотоу өсөн земство һәм ҡала эштәре буйынса губерна присутствиелары ойошторола. Губерна З.б. бүлектәрҙән (агрономия, ветеринария, мед., халыҡ мәғарифы һ.б.) һәм канцеляриянан тора. З.б. ҡарамағында земство йыйылыштарының бойороҡтарын үтәү; земстволар мөлкәте м‑н идара итеү; смета, раскладка, отчёттар төҙөү; земство һалымдарының инеүен һәм сарыф ителеүен контролдә тотоу һ.б. була. Өфө губернаһында З.б. 1875 й. ойошторола, улар агрономия, ветеринария, юл төҙөү, һөнәрселек, мед., ыҙанлау, халыҡ мәғарифы, баһалау‑статистика, пенсия, аҙыҡ-түлек, санитария, страховкалау бүлектәрен үҙ эсенә ала. Өфө губ. З.б. рәйестәре: А.Д.Дашков (ҡара: Дашковтар; 1875—78, 1879—81, 1882—84), И.Д.Миклашевский (1994—87), А.А.Миславский (1888—91), М.Д.Брудинский (1892—94, 1895—97), А.В.Новиков (1898—1900), С.П.Балахонцев (1901—03), П.Ф.Коропачинский (1904—12). Өфө губ. З.б. баҫма органы — “Вестник Уфимского земства” журналы. Ырымбур губернаһында З.б. 1913 й. ойошторола. 1918 й. бөтөрөлә.
Әҙәб.: Земство мәҡ. ҡарағыҙ.
Н.И.Леонов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 386
СӨЙӘЛ ҮЛӘНЕ (Chelidonium), мәк һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 1 төрө— эре С.ү. билдәле, Евразияла таралған. Ҡыҙғылт һары төҫтәге һөт һымаҡ һуты булған һәм ныҡ ботаҡланған үҙәк тамырлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы һутлы, төҙ, тармаҡлы, бейеклеге 30—90 см. Япрағы йомшаҡ, ябай, сиратлы, ишһеҙ ҡауырһын һымаҡ бүленмә, эре йомортҡа һымаҡ боролмалы айырса йәки теленмә‑киртләс өлөшлө; аҫҡылары — һаплы, өҫкөләре — ултырма, өлөш һандары әҙерәк. Сәскәһе сатыр һымаҡ сәскәлектә урынлашҡан, асыҡ һары төҫтә; 2 каса япраҡсаһы (сәскә асылған саҡта ҡойола), 4 таж япрағы бар, һеркәстәре күп. Май—авг. сәскә ата. Емеше — ҡуҙаҡ һымаҡ ҡумта (төбөнән башына табан 2 ҡапҡасҡа асыла), июнь—сент. өлгөрә. Күләгәле һәм таулы урман буйҙарында, ташландыҡ ерҙәрҙә, парктар һәм баҡсаларҙа, торлаҡ янында үҫә; респ. бөтә терр‑яһында осрай. Составында алкалоидтар, сапониндар, флавоноидтар һ.б. бар, медицинала ҡулланыла. Һитә сығарыусы, ағыулы үҫемлек.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Әкиәттәр / Бәпембә / Хайуандар илендә / Ҡырағай йәнлектәр
Айыухан мажаралары…
Айыухан мажаралары…
(Хикәйәт)
Мине цирктағы дуҫтарым Айыухан тип кенә йөрөтәләр. Ә кешеләр өсөн мин бер айыу балаһы ғынамын. Улар мине бер тәгәрмәсле велосипедта йөрөргә лә, бейергә лә, хатта, йырларға ла өйрәтә башланылар…
Тап шул саҡтарҙа Учалыға цирк артистары ултырған автобус менән йәнлектәр тейәлгән машиналар юлға сыҡты. Мине алып барған машина артта ҡалды. Юл шул тиклем насар, түҙер әмәл ҡалманы. Башым ситлек тимеренә бәрелеп йоҙроҡтай оро ултырттым. Машинабыҙ күпергә еткәс, ҡаршыға саң борҡотоп бер мотоцикл килеп сыҡты. Бәрелешмәҫ өсөн машина ситкә боролоп та өлгөрмәне, ситлек менән күперҙән аҫҡа тәгәрәнем. Йоҙаҡ ватылып, ишек асылып китте. Миңә шул ғына кәрәк ине. Бөтә көсөмдө йыйып табанымды ялтыраттым. Күк түбәле, йәшел һарай мине үҙ ҡосағына тартып алды. Хәҙер рәхәт йәшәйем мин бал ашап, балыҡ тотам. Ҡыш көндәре тураһында әйтеп тораһы ла юҡ. Машинала ҡағылып-һуғылып, бензин еҫкәп йөрөмәйем, рәхәтләнеп йоҡлап ятам. Тик шул төтөнгә тонсоҡҡан ҡала урамдары, уҫал машиналар, һуҡыр светофорҙар һаман да төшкә кереп ҡаңғырталар. Ҡотом осоп уянып китәм…
Бер көн шулай аяғым эргәһендәге ятҡан ағас киҫәге иғтибарымды үҙенә тартты. Кеше-фәлән йөрөмәйме икән тип яҡын тирәләге урмандарҙы байҡап килергә булдым. Маҡсатыма аҙым яһаным да шунда уҡ туҡтарға мәжбүр булдым. Кемдер минең өңөмдөң ауыҙын томалап ҡуйған. Бер ни аңлап өлгөрмәнем гөрһөлдәп ергә ауҙым. Башым ныҡ ауыртты, әйтерһең дә, ҡолағыма тимер сөй ҡаҡҡандар. Иҫем китеп юғарыға ҡарап оҙаҡ яттым. Бер шәлкем ҡояш нуры үтеп инде лә минең менән шаяра, тау башына менергә саҡыра башланы. Циркта мине ҡаяларға үрмәләргә лә, арҡан буйлап йөрөргә лә өйрәткәйнеләр. Ундағы үткәндәр иҫкә төшкәс, һикереп торғанымды һиҙмәй ҙә ҡалдым. Бөтә көсөмдө йыйып тоҙаҡ-соҡорҙан юғарыға ынтылдым. Бына мин тауҙың башында иркен тын алып, ҡулдарымды күккә һуҙып баҫып торам һәм: «Һаумы, һаумы ҡотҡарыусым!» — тип ҡояшты сәләмләйем.
Гөлнара Күсәева.
Учалы ҡалаһы 10-сы урта мәктәбе уҡыусыһы.


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Юмор » Страница 6
Үәт, ҡыҙыҡ! (09.02.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 13-02-2018, 09:00
Капитал
Әҙәбиәт / Юмор // 8-02-2018, 06:30
Аҫылгәрәй менән ҡатыны Алмабикә донъя көтөү өсөн аҡса етмәүенә бик оҙаҡ зарланып ултырҙы. Аҡса табыу юлдарын да эҙләп ҡарайҙар, тик килеп сыҡмай. Шунда улдары Әбделхаҡ инде лә: «Телевизор ҡарағанығыҙ йәки радио тыңлағанығыҙ бармы? Унда бит аҡса табырға, матурлап капитал яһарға аңлайышлы өйрәтәләр. Барығыҙ, бында юҡты бушҡа ауҙарып ултырғанса, капитал яһағыҙ», – тип ата-әсәһен йоҡо бүлмәһенә ҡыуып сығарҙы. Ата-әсәһенең һаман да һөйләшеүҙәрен ишеткәс: «Ҡасан шул ләстит һатыуҙы туҡтатаһығыҙ, эшкә тотоноғоҙ, тиҙерәк капитал яһағыҙ», – тип асыуланып ҡуйҙы. Күршеләре улына капитал яһауҙары, оҙаҡламай аҡсаны ҡайҙа ҡуйырға белмәүҙәре тураһында әйткән. Хатта исем дә уйлап ҡуйғандар: малай булһа – Капулла, ҡыҙ тыуһа, Конкония тип атарға булғандар. Атаһы: «Мин К. Маркстың «Капитал»ын бер нисә ҡат уҡып сыҡтым, унда хәҙерге капитал, йәғни баланың капиталға әйләнеүе хаҡында бер ни ҙә яҙылмаған. Ярай, әсәһе, улыбыҙ талап иткәс, эшләмәй булмаҫ, яҡыныраҡ ят, мин дә капиталға үҙ өлөшөмдө индерәйем», – тип, бәхетле минут-йылдарҙы көтә башланылар....
Кәңәшсе
Әҙәбиәт / Юмор // 6-02-2018, 09:00
Ауыл халҡы өсөн үтә мөһим йыйылыш бара: иртә яҙҙан башлап ҡара көҙгә тиклем һыйыр-башмаҡтарҙы көтөргә көтөүсе билдәләү тураһында етди һөйләшеү ҡуҙғатылған. Ысынында, хәҙерге заманда көтөүсе табыу ни ауыр проблемаға әйләнде. Элегерәк көтөүселәр сиратҡа баҫып торалар ине. Әлеге ваҡытта улар юҡ. Кешеләр малдарҙы сиратлап та көтөп ҡараны – һөҙөмтәһе насар. Кемдер был эшкә ихлас тотонһа, күрше-тирәһенән, дуҫ-иштәренән насар һүҙ ишетмәҫ өсөн бар тырышлығын һала, ә берәүҙәр, ололар, үҙҙәренең мал артынан йөрөргә хәле етмәгәс, ҡалала йәшәгән бала-сағаһын ҡайтарып ҡуша. Улар мал көтә беләме ни, тороп һуғып ебәрәләр ҙә, үҙҙәре ҡолаҡсын тығып музыка тыңлап, таш өҫтөндә тик ултыралар. Улар өсөн иң мөһиме – ваҡыт үткәреү. Халыҡ һәйбәт кенә көтөүсене күрергә зар-интизар булған, күпме һораһа, шул тиклем аҡса түләргә әҙер.
Көтөүсе лә үҙ баһаһын халыҡҡа еткерергә тырышты: «Мин был ауыл кешеһе түгел, көтөүлектәрҙе, мал эсерә торған йылғаны белмәйем. Шуға күрә бик аҡыллы ғына, тыуған ерен яҡшы белгән бер кәңәшсе кәрәк булыр. Әлбиттә, ул бушҡа эшләмәҫ, уныһын үҙегеҙ ҡарағыҙ», – тине.
Әбделкәрим баҫты ла: «Беҙҙең ауыл халҡы бик уңған, мал һанын ҡыҫҡартмаҫ, был йәһәттән көтөүсегә зарланырға урын юҡ. Ауыл йәштәре ҡалаға китеп бөттө, эш юҡ. Мәктәпте яптылар, клубты һаттылар. Беҙ шул мал менән булышабыҙ, балалар хаҡына, уларҙы ҡайғыртып йәшәйбеҙ. Бала – бауыр ите, тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәрҙер. Мәҫәлән, минең күрше Гөлъямалдың ҡыҙы ҡалала йәшәй, йылына бер тапҡыр ялға ҡайта. Әсәһенә күстәнәскә бер әсмүха сәй, өс-дүрт йөҙ грамм кәнфит алып ҡайта. Әсәһе шатлығын ҡайҙа ҡуйырға белмәй, иң яҡын кешеләрен ҡыҙының күстәнәс сәйенән ауыҙ иттереп сығара. Ә ҡыҙы киткәндә 3 – 4 ҡапсыҡ ит-май тейәп алып ысҡына. Йәки Әхмәтдиҙең улы Себерҙә эшләй. Улар ни ярты машина ризыҡ тейәп китә. Алһындар – йәл түгел. Беҙ, ҡарттар, күп ашамайбыҙ, балалар асыҡмаһын, ит-майға улар интекмәһен», – тип һүҙен тамамланы.
Йыйылышты алып барыусы: «Ситкә киттегеҙ, көтөүсе һәм уға кәңәшсе тураһында һөйләшәйек», – тип иҫәртеп ҡуйҙы.
Аҡ күлдәк кейгән, муйынына галстук таҡҡан мыҡты кәүҙәле бер ир торҙо ла: «Бында күп һөйләүҙең кәрәге юҡтыр. Көтөүсе һәм уға кәңәшсе кәрәклеге бер кемдә лә шик тыуҙырмай. Әле мин ҡалала булып ҡайттым. Бер вуздың ректоры менән һөйләшеп ултырғанда ҡулдары менән ике таяҡҡа таянған, ишекте саҡ асып бер ҡарт килеп инде. «Нәҡ үҙ ваҡытында килдең, Аллабирҙе олатай, – тине ректор, – ул ошонда күп йылдар ректор булып эшләгән, әле хаҡлы ялда, минең иң тоғро кәңәшсем булып тора. Уға арыу ғына эш хаҡы билдәләгәнмен, аҙнаһына 1 – 2 тапҡыр килеп, файҙалы кәңәш биреп китә. Мин уның әйткәнен үтәп, ҡул ҡуям, мисәт һуғам», – ти. Заман башҡа – заң башҡа тигәндәй, хәҙер көтөүсенән министрға тиклем кәңәшсе тоталар. Тимәк, ул – тормош өсөн бик кәрәкле кеше. Шулай булғас, ҡәҙерле иптәштәр, көтөүсенең һорауын тулыһынса үтәйек, эш хаҡын йәлләмәйек. Малыбыҙ туҡ, ҡараулы булыр», – тип үҙе башлап ҡулын күтәрҙе. Күптәр уның тәҡдимен хуплап ҡабул итте. Шулай итеп, көтөүсе һәм кәңәшсе билдәләнде....
Үәт, ҡыҙыҡ! (2.02.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 5-02-2018, 10:18
«Хәҙер Һинең сират!"
Әҙәбиәт / Юмор // 3-02-2018, 07:00
Хрущев мәлендә ваҡ ауылдарҙы бөтөрөп, эреләтеү барғаны барығыҙға ла мәғлүм. Бөрйән районының Аралбай ауылында, минең иҫемдә, хатта магазин да бар ине. Халыҡты ҙурыраҡ ауылдарға күсереп бөткәс, тик Йомағужа ҡарт ҡына урынынан ҡуҙғалманы. Ике әбейе менән бейә, ҡорт, башҡа мал аҫрап йәшәй бирҙе.
Баш ҡалаға командировкаға барған район етәкселәре ҡайтышлай Йомағужа ҡарттың утарында туҡтап, ял итеп ҡайта ине. Яңғыҙ, тыныс ятҡан утар, бал да, май ҙа, ҡымыҙ ҙа етерлек. Ҡала күстәнәстәре лә бар.
Шулай бер көн райондың дүрт етәксеһе – хәрби комиссар, район советы етәксеһе, райком кешеләре һуң ғына бабайҙың өйөндә туҡталған. Ҡымыҙҙы ла, ҡаланан алып ҡайтып килгән шешәләрҙе лә ҡунаҡтар ҙа, хужа бабай менән әбейҙәре лә арыу ғына һуҡҡан. Бабайҙың әбейҙәре стенанан стенаға тиклем һалынған урындыҡтың бер башында үҙҙәренә, икенсе башында түрәләргә урын йәйгән икән. Йор район Советы түрәһе йоҡламайраҡ ятҡан. Шуға ла урындыҡтың икенсе башында ике әбейе уртаһында ятҡан Йомағужа ҡарттың ни ҡылғанын аңғарған.
Башта бабай иң төптә ятҡан йәш әбейен ҡыуандырған. Унан әйләнеп, оло әбейен ҡыуандыра башлаған.
Муллабаев бабай яғынан беренсе булып ятҡан военкомды төртөп: «Бабай сиратлап эшкәртеп килә. Киләһе сират һинеке, ыштаныңды һала башла», – тип уятҡан......
“Балалар, балын үҙегеҙ ашағыҙ, һитәһен олатайығыҙға бирегеҙ”
Әҙәбиәт / Юмор // 1-02-2018, 07:00
Бөрйәндәр элек-электән ҡорт тота, балды мул тотона. Шулай, әбей менән бабай ғүмер буйы ҡорт тотоп, бал ашап , оло йәштәргә еткән. Балалары ҡалала, йәйге каникул мәлендә ейәндәрен килтереп ҡалдыралар икән.
Иртән сәй эсеп ултырғанда әбей кеткелдәп көлөп бабайға әйтә һалған: “Бабай, ошо йәшкә етһәң дә, ҡөҙрәтең бар!” Ул: “Әбей, мин ҡорттоң һитәһен ашайым бит. Ир ҡөҙрәте шунан килә”, – тип яуаплаған.
Тағы йәй етеп, ейәндәрҙе олатай-өләсәйенә килтереп тултырғандар.
Әбей йүгереп йөрөп ейәндәрен самауыр сәйе эсергә саҡырған. Келәттән тәриликәгә рамдан кәрәҙле бал ҡырҡып килтерә лә, ейәндәренә: «Ашағыҙ, ашағыҙ, балаҡайҙар, тик һитәһен олатайығыҙға бирегеҙ», – тип һыйлай икән.
Сания СӘҒИТОВА....
Иртән сәй эсеп ултырғанда әбей кеткелдәп көлөп бабайға әйтә һалған: “Бабай, ошо йәшкә етһәң дә, ҡөҙрәтең бар!” Ул: “Әбей, мин ҡорттоң һитәһен ашайым бит. Ир ҡөҙрәте шунан килә”, – тип яуаплаған.
Тағы йәй етеп, ейәндәрҙе олатай-өләсәйенә килтереп тултырғандар.
Әбей йүгереп йөрөп ейәндәрен самауыр сәйе эсергә саҡырған. Келәттән тәриликәгә рамдан кәрәҙле бал ҡырҡып килтерә лә, ейәндәренә: «Ашағыҙ, ашағыҙ, балаҡайҙар, тик һитәһен олатайығыҙға бирегеҙ», – тип һыйлай икән.
Сания СӘҒИТОВА....
Үәт, ҡыҙыҡ! (26.01.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 31-01-2018, 08:00
«Ҡайҙа булды эшләпәң?..»
Әҙәбиәт / Юмор // 28-01-2018, 07:30
Студент саҡ, ғинуар айы. Ял көнө ауылға ҡайтып, кисен әхирәттәрем менән клубҡа сығырға әҙерләнеп йөрөйөм. Биҙәнеп-төҙәнеп алғандан һуң урамға ашыҡтыҡ. Әсәйем, бәләкәй балаға әйткән кеүек:
– Башыңа тиҙ генә кей әле, – тип, ҡулға эшләпәмде тотторҙо. Әрләшеп тормаҫ өсөн уны кейгән булдым да, аҙаҡ ярты юлда куртка кеҫәһенә һалып алдым. Йәнәһе, прическаны боҙмайым....
Үәт, ҡыҙыҡ! (19.01.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 26-01-2018, 08:00
Матбуғат конференцияһы бара. Президент һәм юғары етәкселәр ҡатнашлығында етешһеҙлектәрҙе тикшерәләр. Кемделер әрләйҙәр, нимәгәлер зарланалар. Залдан бер журналист һорау бирә.
– Һеҙ «Балыҡ башынан серей» тигән мәҡәлгә нисек ҡарайһығыҙ?
Президент залға күҙ йүгертеп йылмайып ҡуя.
– Балыҡ, ысынлап та, башынан серей. Ләкин уны ҡойроғонан таҙарта башлайҙар…
...
Үәт, ҡыҙыҡ! (12.01.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 22-01-2018, 07:00
[/aviable]


text:
Сәйәсәт
Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙа тәүге Президиум ултырышы үтте
Унда дүрт тиҫтәнән ашыу закон проекты ҡаралды. Уларҙың күбеһе социаль өлкәгә ҡағыла. Мәҫәлән, ишле ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында. Быға тиклем 600 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған аҡсалата түләүҙе тик туғыҙ бала тәрбиәләгән ғаиләләр генә алһа, хәҙер мөмкинлек менән һигеҙ бала үҫтереүселәр ҙә файҙалана ала.
Радий Хәбиров Башҡортостан етәкселәрен нормаға һалынмаған эш аҙнаһына күсерҙе
Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров хәбәр итеүенсә, Республика Хөкүмәтендә оператив кәңәшмәләр шәмбе көнө 13 сәғәттә үтәсәк.
Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһына 29 кандидат дәғүә итә
Бөгөн был урынды биләргә теләүселәрҙе документтар ҡабул итеү тамамланды. Әлегә исемдәр билдәле түгел. Улар 22 октябрҙә конкурс комиссияһы документтарҙы тикшергәндән һуң иғлан ителәсәк.
Радий Хәбиров, үҙ командаһында ниндәй етәкселәргә урын булмауы хаҡында белдерҙе
Бөгөн, 15 октябрҙә, Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыһы Радий Хәбиров оператив кәңәшмә үткәрҙе. Уның барышында, ҡайһы бер министрҙарҙың эшмәкәрлеге тәнҡитләнде. Унан һуң, Instagram да Төбәк Башлығы, артабан ниндәй етәкселәр менән эш итергә теләмәүе хаҡында яҙа. (к1)
Һигеҙ йыл да 87 көндән һуң йәнә рөхсәт
Бөгөн үк Радий Хәбиров республиканың тәүге етәксеһе Мортаза Рәхимов менән эшлекле осрашыу уҙғарҙы. Радий Хәбиров әйтеүенсә, Мортаза Ғөбәйҙулла улының етәкселек иткәнән 1990-2010 ҡатмарлы йылдарҙа Башҡортоста социаль-иҡтисади үҫеш буйынса илдең алдынғы төбәктәре сафына баҫты.
8 йыл 87 көн
Рөстәм Хәмитов Республика менән 2010 йылдан идара итте. Шул ваҡыттағы Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев указына ярашлы 15 июлдән Башҡортостан президенты вазифаһын башҡарыусы, ә дүрт көндән Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаттары уның вәкәләтен рәсми рәүештә нығытып ҡуйҙы. 4 йыл элек Рөстәм Хәмитов һайлаусыларҙың 82 процентҡа яҡын тауышын йыйып тағы бер мөҙҙәткә үтте, ә 2015 йылда Президент вазифаһы башлыҡ итеп үҙгәртелде. Киләһе һайлау 2019 йылдың сентябрендә тәғәйенләнгән ине. Әммә Рөстәм Хәмитов срогы тулғанын көтөп тормай отставкаға бирҙе.
Радий Хәбиров Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләүгә үҙ фекерен белдерҙе
Радий Хәбиров социаль селтәрҙә үҙенең яңы вазифаға тәғәйенләнеүенә үҙ фекерен белдерҙе. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы , Кремлдә Владимир Путин менән осрашыу барышында төшөрөлгән фотоһүрәт аҫтына, үҙ фекерен яҙҙы (к1)
Алтын көҙ
Ошондай исемле 20-се Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһендә Башҡортостан вәкилдәре бер нисә эшлекле килешеү төҙөнө. Уларҙың тәүгеһе Республика Хөкүмәте менән "ФосАгро-Регион" компанияһы араһындағы килешеү. Документ Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов менән ойошманың генераль директоры Андрей Вовктың ҡултамғалары менән нығытылды.
Башҡортостанда яуаплы эш биреүселәрҙе бүләкләнеләр
Республикала социаль яуаплы эш биреүселәр һаны артты. Хөкүмәт Йортонда конкурс еңеүселәре бүләкләнде, уларға тейешле сертификаттар тапшырылды.
Мэр ниндәй булырға тейеш?
Республика башлығы бөгөн Өфө ҡалаһы мэры вазифаһында ниндәй кешене күрергә теләүе хаҡында ла әйтеп үтте. Мәғлүм булыуынса, кисә ғаризалар ҡабул итеү башланды. Документтарҙы 15 октябргә тиклем тапшырырға мөмкин.
Башҡортостандың торлаҡ-йыйылма программаһын ҡулланыу тәжрибәһе илгә таратырлыға тейеш
Был турала бөгөн Республика башлығы менән осрашыуҙа Дәүләт Думаһының Финанс баҙар буйынса комитеты рәйесе Анатолий Аксаков белдерҙе. Дәүләт Думаһы депутаты билдәләүенсә, торлаҡ-йыйылма программаһы тәүге иғәнәһе булмаған граждандар өсөн айырыуса уңайлы.
Өфө ҡала хакимиәте башлығы вазифаһына конкурс ителде
Кесе йома, 27 сентябрҙә, Ҡала округы советы ултырышында Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов үҙ вазифаһын бушатты. Ваҡытлыса башлыҡ вазифаһын башҡарыусы итеп хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Салауат Хөсәйенов билдәләнде.
Яҡшы хеҙмәт хаҡы булған яңы эш урындары, йәшәү өсөн тейешле шарттар
Бөгөн Республика Хөкүмәтендә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡатнашлығында төбәктәге миграцион хәлде көйләү юлдары ҡаралды. Был тәңгәлдә эш алып барыу өсөн маҡсатлы проект булдырыла, халыҡтың күсеп китеүенә килтереүсе факторҙар өйрәнелә.
Еңеүселәргә лайыҡлы баһа
Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, төбәк-ара олимпиадалар еңеүселәре 60 мең һумға тиклем премия аласаҡ. Республика Башлығының ошо хаҡтағы Указы проекты бөгөн Хөкүмәт Президиумы ултырышында тикшерелде. Уны Премьер-министр Рөстәм Мәрҙәнов алып барҙы.
Ирек Ялалов республиканан ситкә китмәйәсәк
Был хаҡта ул бөгөн Ҙур ҡалаларҙың халыҡ-ара ассамблеяһы форумында белдерҙе. Ул ассамблеяла президент вазифаһында. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Ирек Ишмөхәмәт улы Федерация Советына сенаторлыҡҡа тәҡдим ителгәйне.
Депутаттар мандат алды
Бөгөн Өфөлә Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың алтынсы саҡырылышы депутаттарына документтар тапшырыу тантанаһы үтте. Халыҡ һайланыусыларына таныҡлыҡты Башҡортостан үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе тапшырҙы. Хәйҙәр Вәлиев билдәләүенсә, әле төбәк парламенты яңырыу кисерә тип әйтергә мөмкин, яңы һайланған депутаттар араһында тәжрибәле сәйәсмәндәр ҙә, йәштәр ҙә бар.
Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов вазифаһын бушата
Был мәғлүмәтте Рөстәм Хәмитов Мәскәүҙә Итар-ТАСС агентлығында биргән интервьюһында раҫланы. Республика етәксеһе әйтеүенсә, баш ҡала мэры ғариза яҙған. Тиҙҙән ул Федерация Советына эшкә күсәсәк.
Башҡортостанда район хакимиәте башлыҡтарының береһе ваҡытынан алда үҙ вазифаһынан китә
Республиканың Әбйәлил районы хакимиәте башлығы Рим Сыңғыҙов үҙ теләге менән вазифаһынан китте.Бындай ҡарар ошо көндәрҙә үткән муниципаль район Советында ҡабул ителде.
Ирек Ялалов вәләкәтен бушатамы?
Бөгөн бер нисә киң мәғлүмәт сараларында Ирек Ялалов вәкәләтен бушатыуы тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килде. Был күҙаллауҙар баш ҡала менеджерының Федерация Советына эшкә китеүе менән бәйле. Өфө ҡалаһы хакимиәтен Ирек Ишмөхәмәт улы 2011 йылдан алып етәкләй. Бынан тыш, баш ҡала мэры "Берҙәм Рәсәй" партияһының төбәк бүлексәһендә тәүге өсәү исемлегендә.
Рөстәм Мәрҙәнов, Хөкүмәт ағзаларын Дәүләт Йыйылышы һайлауҙарында еңеп сығыуҙары менән ҡотланы
Рөстәм Мәрҙәнов, Хөкүмәт ағзаларын Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай һайлауҙарында еңеп сығыуҙары менән ҡотланы. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, кандидаттар исемлегендә «Берҙәм Рәсәй» партияһынан министерствола һәм ведомтсвола эшләп йөрөгән етәкселәр ҙә булды.


text:
Атай менән әсәйем,
Апай менән өләсәй,
Ағай менән олатай,
Ғаиләбеҙҙә бар бесәй.
Тулыһынса уҡырға “Ғаиләм” »
Унһыҙ донъябыҙ бик йәмһеҙ,
Ул беҙҙе гел иркәләй.
Күктәге ҡояш һәм айҙай
Һөйөклө бит әсәкәй.
Тулыһынса уҡырға “Әсәкәйем-ҡәҙерлем” »
МИНЕҢ ЯҠЫН КЕШЕЛӘРЕМ.
Ғаиләбеҙ ҙур, татыу һәм ныҡ. Беҙ бишәүбеҙ: атайым, әсәйем, ағайым, һылыуым һәм мин. Һәр беребеҙҙең тотҡан урыны, үҙ шөғөлө бар. Атайым көслө һәм түҙемле. Ул йорттағы бөтә ауыр эште башҡара. Эше күп булһа ла, беҙҙең өсөн гел ваҡыт таба. Минең атай – иң яҡшыһы, иң уңғаны.
Тулыһынса уҡырға “Һәр кемдең үҙ эше бар” »
Башҡортостандың тыуған көнөнә арнап беҙҙең 122-се башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы Гөлнур Рамаҙан ҡыҙы Насретдинова һәм уңың өсөнсөләре менән бик матур байрам ойошторҙоҡ. Ул 47-се моделле балалар китапханаһында уҙҙы.
Тулыһынса уҡырға “Республика көнөнә арнап” »
Ауылыбыҙҙа мәктәп уҡыусылары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Республика көнөнә арналған «Тыуған илем – Башҡортостан» исемле бай йөкмәткеле әҙәби-музыкаль кисә үтте.
Тыуған ил, тыуған ер, тыуған ауыл – ниндәй изге һүҙҙәр! Ата-бабаларыбыҙ тыуған илебеҙҙе һаҡлар өсөн ниҙәр генә эшләмәгән, ниҙәр генә күрмәгән? Тарихҡа байҡау яһаһаҡ, башҡорт халҡы баш бүрегә эйәреп, Урал тауҙары итәгендә йәшәй башлай.
Тулыһынса уҡырға “Күңелле дискотека менән тамамланды” »
Республика көнө уңайынан «Берҙәм Рәсәй»ҙең «Йәштәр гвардияһы» «Аҫылташ» йәштәр бренды сиктәрендә квест-уйын үткәрҙе. Ҡунаҡхана алдында уларҙы сағыу милли кейемдәрҙәге ҡыҙҙар һәм егеттәр ҡаршы алды.
Тулыһынса уҡырға “Йәштәр өсөн квест-уйын” »
Бөгөн һинең менән мөхит тураһында һөйләшкем килә. Тирә-яғыңа ҡара әле, кемде күрәһең? Эйе, һинең менән йәнәшә төрлө йәштәге, төрлө һөнәргә эйә, төрлө енестәге кешеләр йәшәй, эшләй, аралаша. Уларҙың ҡайһы бер олораҡтары тормош ҡанундарын өйрәтә, килеп тыуған сетерекле хәлдәрҙән сығыу юлдарын күрһәтә, ашата һәм кейендерә, ярата һәм тик һинең өсөн борсола. Был – иң яҡын кешеләрегеҙ – атай-әсәйегеҙ, туғандарығыҙ.
Тулыһынса уҡырға “Дуҫмы, таныш ҡынамы?” »
Фәрүр бабай әсәһе Мәрйәм инәй, апаһы һәм алты ағай-ҡустыһы менән.
Ишембай районының иң йәмле бер төйәгендә Урал тауҙарының ҡуйынына ғына һыйынып ултырған бәләкәй генә Һәргәй ауылы Башҡортостан картаһында күрһәтелмәгән дә. Күп башҡорт ауылдары кеүек, ул киләсәкһеҙ булған һәм бөтә барған. Һәргәй борондан эшһөйәр, уңған кешеләре менән дан тотҡан. Тик урман эшкәртеү комбинаты ябылып, эшһеҙ ҡалғанлыҡтан, күп ғаиләләр күсеп китә башлаған. Бына шул ваҡытта Мансур бабай Вәлитовтың Салауат ҡалаһында йәшәгән Фәрүр исемле улы тыуған ауылына күсеп ҡайта. Бер төркөм ир-егеттәрҙе туплап бригада булдыра һәм ағас эшкәртеү цехы асып ебәрә. Үҙе ауылдың иң осона, урманға терәтеп тиерлек йорт һала. Ике балаһы менән кәләшен дә алып ҡайтып, дәртләнеп донъя көтә башлайҙар.
Тулыһынса уҡырға “Ысын ир-егет өлгөһө” »
Сочи ҡалаһының 15-се мәктәбендә ҡыҙҙарҙан ғына торған синыф асылған. V «Л»-ға гуманитар фәндәрҙе ныҡ яҡшы белгән уҡыу отличниктарын, лидерҙарҙы алғандар. Контроль эш, олимпиада һөҙөмтәләрен тикшергәндәр, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыу һәм ата-әсәләрҙең ризалығы ла кәрәккән. «Л» бында «лидер», «леди», «лингвист» һүҙҙәрен аңлата икән.
Тулыһынса уҡырға “Синыфта тик ҡыҙҙар ғына” »
Минең ҡулымда – китапханасы булып эшләүсе әсәйемдең 2004 йылда Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим менән бергә төшкән фотоһы. Ул Баймаҡ районында әҙәбиәт һөйөүселәр менән осрашып ҡайтып барышлай беҙ йәшәгән Билал ауылында ла туҡтала. Бөйөк яҙыусыны күреүҙәренә атайым, әсәйем, апайым да бик шат була. Уның менән ошо йылы осрашыу хаҡында йыш телгә алалар. Бәләкәйерәк саҡта һөйләгәндәренә әллә ни иғтибар итмәгәнмен. Дүртенсе синыфҡа етеп, Мостай Кәрим ижадын үтә башлағас, атай-әсәйемдән, апайымдан 14 йыл элек булған иҫтәлекле осрашыу тураһында төплөрәк һораштым.
Тулыһынса уҡырға “Китаптары – беҙҙең өйҙөң йәме” »


text:
- Подробности
- Просмотров: 228
ТАШҠАҘҒАН РУДНИГЫ, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Учалы тау-металлургия районы сиктәрендә Уй й. басс. урынлашҡан. Тәүге тапҡыр 18 б. 2‑се ярт. П.С.Палластелгә ала, 1968 й., 1989 й. Е.Н.Черных тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Кварцлы юлаҡ тибындағы ятҡылыҡтың бәләкәй ер өҫтө карьерҙарынан ғибәрәт. Уның мәғдәне урындағы ихтыяждар өсөн файҙаланылған, Кама буйына сығарылған. Т.р. баҡырын иретеүҙе раҫлаған материалдар Абаш мәҙәниәте (Баланбаш, Үрнәк торағы), Һынташты мәҙәниәте (Кесе Ҡыҙыл торағы һ.б.), Турбин ҡәберлектәре ҡомартҡыларында табылған. Т.р. башлыса окисланған мәғдән (азурит, малахит, ковеллин һ.б.) сығарғандар, рудник 19 б. 1‑се ярт. тиклем файҙаланылған. Әҙәбиәттә Т.р. төньяҡ-көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан Никольский руднигы м‑н бергә ҡарала.
Әҙәб.: Ч е р н ы х Е.Н., К у з ь м и н ы х С.В. Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен). М., 1989.
Е.Н.Черных
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 312
ПАР БАҪЫУЫ, п а р, бөтә вегетация осоронда йәки уның бер өлөшөндә үҫтерелеүсе культураларҙан азат булған, яҡшы ашланған, ентекләп эшкәртелгән һәм ҡый үләндәренән таҙартылған сәсеү әйләнеше баҫыуы. Тупраҡта дым, туҡланыуҙың хәрәкәтсән элементтары һаҡланыу, тупраҡты ҡый үләндәренән, ауырыу тыуҙырыусылар һәм ҡоротҡостарҙан таҙартыу иҫәбенә пар тупраҡтың уңдырышлылығын ярайһы уҡ күтәрә. Таҙа (вегетация осоронда үҫтерелеүсе культураларҙан азат булған баҫыу) һәм биләнгән (иртә өлгөрөүсе үҫемлектәр биләгән баҫыу, уларҙың уңышын урып‑йыйғандан һуң ерҙепар баҫыуы тибы б‑са ужым культуралары, һирәгерәк яҙғы культуралар сәсеү өсөн эшкәртәләр) парҙар айырыла. Таҙа парҙар — ҡара, иртә, кулиса; биләнгән парҙар өҙлөкһөҙ, аралыҡлы һәм сидераль парҙарға бү‑ ленә. Ҡара парҙарҙа ер — башлыса көҙ көнө, элгәр йыйып алынғандан һуң; иртә парҙа киләһе йылдың яҙында эшкәртелә; кулиса парында (ҡара йәки иртә) ҡар тотоу, ужымды һәм тупраҡты ел эрозияһынан һаҡлау өсөн өҫтөнлөк итеүсе елдәргә ҡаршы оҙон һабаҡлы культуралар (көнбағыш, кукуруз һ.б.) рәттәр (кулисалар) м‑н сәселә, уларҙың араһындағы алыҫлыҡ культиватор алымының 3—5 тапҡыр киңлегенә тигеҙ була. Яҙ көнө биләнгән өҙлөкһөҙ парҙарға өҙлөкһөҙ сәсеү культураларын (борсаҡ, ҡандала үләне, кәрешкә‑һоло һ.б.), аралыҡлыларға — аралыҡлы (картуфтың иртә сорттары һ.б.), сидераль парҙарға ҡуҙаҡлы культураларҙы (әсе борсаҡ, ҡандала үләне һ.б.) тупраҡҡа йәшел ашлама итеп индереү өсөн сәсәләр (ҡара: Сидерация). Таҙа парҙар башлыса Башҡортостандың далалы ҡоро райондарында ҡулланыла; улар сәсеү әйләнешендә иген культураларының гарантияланған юғары уңышын алыуҙы тәьмин иткән страховкалау баҫыуы булып тора. Киҫкен ҡоро Урал аръяғы дала зонаһында таҙа парҙар өлөшөнә һөрөнтө ерҙең 11—13%‑ы тура килә, унда башлыса яҙғы бойҙай сәселә; Урал алды дала зонаһында — һөрөнтө ерҙең яҡынса 10%‑ын тәшкил итә, уларға ужым бойҙайы һәм арышы урынлаштырыла. Респ. шарттарында биләнгән парҙар дым етерлек булған төньяҡ урман‑дала зонаһында, төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһында һәм тау‑урман зонаһында файҙаланыла. Көньяҡ урман‑дала зонаһында биләнгән парҙарҙы таҙа парҙар м‑н бергә алып баралар. Башҡортостанда таҙа һәм биләнгән парҙарҙы тикшереү 19 б. аҙ. Өфө губ. земствоһының Бөрө, Ляхов, Пестровка тәж. баҫыуҙарында башлана. Шишмә а.х. тәжрибә ст. (ҡара: Шишмә тәжрибә‑производство хужалығы) биләнгән парҙарҙың төрҙәре өйрәнелгән (А.Л.Голодец). 20 б. 50—60‑сы йй. Ауыл хужалығы институтының тәж. хужалыҡтарында (Ш.Ә.Ғайсин, Н.Х.Жданов, С.А. Ҡунаҡбаев, П.И.Смирнов, Х.Ф.Фәйезов һ.б.) һәм Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығында (Н.Р.Бәхтизин, Ә.М.Рәхимов һ.б.) биләнгән парҙарҙың агротехникаһын һәм һөҙөмтәлелеген өйрәнеү б‑са ғилми‑тикшеренеү эше үткәрелгән. 60—90‑сы йй. Аграр университетта (М.Ғ.Сираев, М.М. Фәйзуллин, Б.Т.Щербаков, М.Б.Әмиров һ.б.), Биология институтында (Ә.Х.Моҡатанов) һәм БНИИСХ‑ла (Т.И.Кейекбаев, И.П.Юхин һ.б.) ерҙе таҙа һәм биләнгән парҙарҙа эшкәртеү, органик ашламалар, минераль ашламалар һәм гербицидтар ҡулланыу технологиялары эшләнгән.
Б.Т.Щербаков
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 239
СИПЫЛДАУЫҠ (Glareola nordmanni), сәпсәү һымаҡтар отрядының сипылдаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡош. Евразияның уртаса бүлкәтендә (Көнбайыш Ҡара диңгеҙ буйынан алып Алтайға тиклем), Африкала таралған. Күсәр ҡош. Кәүҙә оҙонлоғо 23—26 см, ҡанат ҡоласы 60—68 см.__ Арҡаһы зәйтүн төҫмөрө булған һорғолт‑көрән төҫтә. Тамағында һәм муйынында (ал яҡтан) тар ҡара буй м‑н уратып алынған тоноҡ ерән тап бар. Күкрәге күкһел‑һорғолт, ян‑яҡтарҙан тоноҡ һары төҫтә. Ҡорһағы һәм ҡойроғоноң өҫкө ҡаплаусы ҡауырһындары аҡ, ҡултыҡ аҫтыныҡылар ҡара төҫтә. Суҡышы ҡыҫҡа, ауыҙы киң. Ҡанаттары оҙон, осло. Ҡойроғо сәнске формаһында. Аяҡтары ҡыҫҡа, дүрт бармаҡлы. Енси диморфизм хас: ата ҡоштарҙың ҡанаттары һәм ситке ҡойроҡ ҡауырһындары оҙонораҡ. Моногам. Ҙур булмаған колониялар м‑н оя ҡора (бер нисә ҡоштан алып йөҙләгәнгә тиклем), ҡайһы берҙә яҡын ҡәрҙәштәре м‑н берлектә (оҙонаяҡ сәпсәүҙәр, беҙсуҡыштар һ.б.). Ояһы — ҡоро үҫемлектәрҙән торған йоҡа япмалы ерҙәге соҡор. Ояла ҡара‑көрән таптары булған ҡыҙғылт һары йәки зәйтүн төҫөндәге 3—5 йомортҡа бар. Башлыса инә һәм ата ҡош 18 көн дауамында төндә баҫа. Көндөҙгө ҡош. Бөжәктәр м‑н туҡлана. Әрем ҡыуаҡлыҡтарында, ҡыяҡлылар сәсеүлектәрендә, ҡалдауҙарҙа, яр буйы болондарында йәшәй. Башҡортостандың Урал аръяғында һәм Башҡортостандың Урал алдында осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 542
“ГОРНАС”, ААЙ. Үҙәктән ҡыуғыс насостар (70‑тән ашыу тип-үлсәм) етештергән. Составына механика, тимерлек-преслау (1967 й. тиклем тимерлек), йыйыу цехтары ингән. 2004 й. 91 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған, яҡын сит илдәргә сығарылған.
1898 й. Өфөлә слесарлыҡ-тимерселек-баҡырсылыҡ оҫтаханаһы базаһында суйын-баҡыр ҡойоу механика з‑ды булараҡ И.И.Гутман тарафынан төҙөлә. З‑д һыу үткәргес ҡорамалдар, ашлыҡ һуҡҡыстар, ҡеүәтһеҙ двигателдәр, янғын һүндереү машиналары; суйындан, баҡырҙан ҡойоп яһалған әйберҙәр һ.б. етештергән. Янғын һүндереү машиналары С.‑Петербург (1900), Пенза (1904), Дондағы Ростов, Ҡазан (икеһе лә — 1908), Омск (1910) ҡалаларында үткәрелгән Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә алтын һәм көмөш миҙалдар м‑н бүләкләнгән. 1919 й. алып 1‑се суйын ҡойоу механика з‑ды, 1933 й. — “Башзолото” тресы составындағы (1946 й. тиклем) Өфө тау ҡорамалдары з‑ды. Алтын табыу сәнәғәте өсөн ҡорамалдар, пар цилиндрҙары, йөн тетеү-һалабаш етештереү машиналары, насостар һ.б.; Б.В. һуғышы йылдарында миналар һәм снарядтар эшләп сығарған. 60‑сы йй. уртаһынан насостар, гидроциклондар, ҡойоп яһалған нәфис әйберҙәр һ.б. етештергән. 1993 й. алып хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Башҡортостанда Рәсәй Президентын һайлауҙа экзитпол мәғлүмәттәрен иғлан иттеләр
Башҡортостанда Рәсәй Президентын һайлауҙа экзитпол мәғлүмәттәрен иғлан иттеләр Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда экзитпол мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Президентын һайлауҙа Владимир Путин алдынғылыҡты биләй. Лидер һөҙөмтәһе – тауыштарҙың 74 проценты. Икенсе урында 11,7 процент һөҙөмтә менән Павел Грудинин. Тәүге өс лидерға Владимир Жириновский инә – 7,3 процент тауыш. Һуңынан килә Григорий Явлинский – 2,2 процент, Ксения Собчак – 1,4 процент, Борис Титов – 1,2 процент, Сергей Бабурин – 0,9 процент һәм Максим Сурайкин – 0,7 процент.
Экзитпол мәғлүмәттәре алдынғы ғилми социаль үҙәктәр: "Социс-Эксперт" тикшеренеү үҙәге, СИМАКС һәм Гуманитар тикшеренеүҙәр үҙәге һорауламаларының һөҙөмтәләре буйынса бирелгән. Улар экзитпол алымы буйынса 100 һайлау участкаһында тикшеренеү үткәргән. Ошо мәғлүмәтте һайлауҙар матбуғат үҙәгендә тикшеренеү үҙәге вәкиле Юлиә Веселухина уҡып ишеттерҙе.
Яңылышлыҡ алыу-ҡушыу менән 3 процент тәшкил итә.
http://www.bashinform.ru/news/1130958-v-bashkirii-ozvucheny-dannye-ekzitpolov-na-vyborakh-prezidenta-rossii/