text:
Мольер
Жан-Батист Поклен (франц. Jean-Baptiste Poquelin), театр псевдонимы — Мольер[8] (франц.франц. Molière; 15 ғинуар 1622, Париж — 17 февраль 1673, шунда уҡ) — XVII быуатта Францияның һәм яңы Европаның комедиографы, классик комедиялар ижад итеүсе, һөнәре буйынса актер, вазифаһы буйынса театр, йәғни Мольер труппаһы директоры (de Troupe baptiste poquelin, 1643—1680).
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 1.1 Иртә йылдары
- 1.2 Актерлыҡ карьераһының башы
- 1.3 Мольерҙың провинцияла труппаһы. Тәүге пьесалары
- 1.4 Париж осоро
- 2 Әҫәрҙәре исемлеге
- 3 Мольер ижады тәнҡиттә
- 4 Хәтер
- 5 Мольер һәм уның ижады тураһында легендалар
- 6 Әҫәрҙәрен экранлаштырыу
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иртә йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Жан-Батист Поклен бер нисә быуат буйы көпләүсе-драпировкалаусы һөнәре менән шөғөлләнгән боронғо буржуаз ғаиләһенән сыға. Жан-Батистың әсәһе Мария Поклен-Кресс (1632 йылда үлгән), туберкулездан вафат була, атаһы, Жан Поклен (1595—1669), батша һарайында обойсы һәм Людовик XIII камердинеры була, ул улын абруйлы иезуиттар мәктәбенә — Клермон коллежына уҡырға бирә (хәҙер Парижда Бөйөк Людовик лицейы), Жан-Батист латинды төплө өйрәнә, шуға күрә рим авторҙарын төп нөсхәһендә еңел уҡый, һәм хатта ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Лукрецийҙың «Ғәҙәттә була торғандар тураһында» тип аталған фәлсәфәүи поэмаһын француз теленә тәржемә итә (тәржемә юғалған). 1639 йылда коллежды тамамлағандан һуң Жан-Батист Орлеанда хоҡуҡтар лиценциаты исеменә имтихан тота.
Актерлыҡ карьераһының башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһының һөнәре һымаҡ юридик карьера ла ылыҡтырмай, һәм Жан-Батист театраль Мольер псевдонимы алып, актер һөнәрен һайлай. Комедианттар Жозеф һәм Мадлена Бежар менән осрашҡандан һуң, Мольер 21 йәштә «Сағыу театр» башында тора (Illustre Théâtre), был 10 актерҙан торған яңы париж труппаһы башҡала нотариусы тарафынан 1643 йылдың 30 июнендә теркәлә. Парижда популяр булған Бургундия ҡунаҡханаһы һәм Марэ труппалары менән көслө конкуренцияға инеп, 1645 йылда еңелә. Мольер дуҫ актерҙары менән бергә провинцияларҙа бәхет эҙләргә ҡарар итә һәм Дюфрен етәкслегендәге күсмә комедианттар труппаһына ҡушыла.
Мольерҙың провинцияла труппаһы. Тәүге пьесалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
13 йыл дауамында Мольерҙың (1645—1658) граждандар һуғышы йылдарында француз провинциялары буйынса йөрөүе уның театр һәм тормош тәжрибәһен байыта.
1645 йылда Мольер дуҫтары менән Дюфрендың урынын биләй башлай, һәм 1650 йылда ул труппаны етәкләй. Мольер труппаһының репертуарының ярлылығы уның драматургик эшмәкәрлегенең башланыуына стимул була. Театр белеме йылдары Мольерҙың авторлыҡ эштәренең йылдары ла булып тора. Провинцияла ижад ителгән күп фарс сценарийҙары юҡҡа сыға. Тик ҙур булмаған «Барбульеның көнсөллөгө» (La jalousie du Barbouillé) һәм «Осоп барыусы табип» (Le médécin volant), пьесалары ғына һаҡланған, уларҙың да Мольерға ҡарағанлығы шикле. Провинциянан Парижға ҡайтҡас Мольер уйнаған ошоға оҡшаш пьесаларҙың тағы ла бер нисә исемдәре билдәле («Уҡыусы Гро-Рене», «Табип- педант», «Горжибюс тоҡта», «План-план», «Өс табип», «Казакин», «Яһалма нәкәҫ», «Сытыр бәйләүсе»), өҫтәүенә исемдәре Мольерҙың һуңғы фарстарындағы ситуациялар менән ауаздаш (мәҫәлән, «Горжибюс тоҡта» һәм «Скапендың шуҡлыҡтары» д. III, сц. II) Был пьесалар боронғо фарс традицияһы уның оло йәштәге төп комедияларына йоғонтоһо тураһында һөйләй.
Мольер етәкселегендәге труппа башҡарған фарс репертуары һәм уның үҙенең дә актер сифатында ҡатнашыуы, труппаның репутацияһын нығытыуға булышлыҡ итә. Мольер тарафынан итальян әҙәби комедияһы алымында яҙылған ике ҙур шиғри комедия—"Шаян, йәки Барыһы ла яңылыш" (L’Étourdi ou les Contretemps, 1655) һәм «Мөхәбәтле үкенес» (Le dépit amoureux, 1656) ижад ителгәндән һуң труппаның абруйы тағы ла үҫә. Итальян авторҙарына сикләүһеҙ оҡшатып эшләнгән төп фабулаға төрлө яңы һәм иҫке комедияларҙан үҙләштереүҙәр ҡатлаулана, был ярашлы рәүештә Мольерҙың «ҡайҙа яҡшы нәмә таба, шуны ала» тигән принцибына ҡайтып ҡала[9]. Ике пьесаның мәғәнәһе комик торошто һәм аҫтыртын эш йөрөтөүҙәрҙе эшкәртеү менән сикләнә, характерҙар уларҙа өҫтән-мөҫтән күрһәтелгән.
Яйлап Мольер труппаһы дан һәм уңышҡа өлгәшә, һәм 1658 йылда корольдең 18 йәшлек ҡустыһы Месье саҡырыуы буйынса Парижға ҡайта.
Париж осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Парижда Мольер труппаһы 1658 йылдың 24 октябрендә Лувр һарайында Людовик XIV алдында тәү башлап сығыш яһай. Юғалып ҡалған «Ғашиҡ доктор» фарсы ҙур уңышҡа өлгәшә һәм труппаның яҙмышын хәл итә: король уға батша һарайындағы Пти-Бурбон театрын бирә, был театрҙа труппа 1661 йылға тиклем уйнай, аҙаҡ Пале-Рояль театрына күсә һәм Мольер үлгәнсе шунда ҡала. Мольер Парижға урынлашыу мәленән алып уның ҡабалан драматургик эшмәкәрлеге башлана, был көсөргәнеш үҙе үлгәнсе кәмемәй. 1658 йылдан алып 1673 йылға тиклем 15 йыл эсендә Мольер иң яҡшы пьесаларын ижад итә, аҙ ғынаһын иҫәпкә алғанда, ҡайһы бер пьесалары уға дошман булған йәмәғәт төркөмдәре яғынан аяуһыҙ нахаҡҡа дусар ителә.
Тәүге фарстары.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мольерҙың Париж дәүере эшмәкәрлеге бер актлы «Ирмәк ҡылансыҡтар» комедияһы менән асыпа (франц. Les précieuses ridicules, 1659). Был беренсе, ярайһы уҡ үҙенсәлекле булған комедияла Мольер аристократтар салонында өҫтөнлөк иткән, әҫәбиәттә сағылыш тапҡан һәм йәштәргә көслө йоғонто яһаған (бигерәк ҡатын-ҡыҙҙарға) үтә ҡабарынҡы һәм яһалма телмәргә, тон һәм мөғәләмәгә ҡаршы сығыш яһай. Комедия күренекле ҡылансыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың бик ныҡ хәтерен ҡалдыра. Мольерҙың дошмандары ике аҙнаға комедияны тыйыуға өлгәшә, әммә һуңынан ул икеләтә артыҡ уңыш менән сәхнәләрҙә бара.
Бөтә ҙур әҙәби-ижтимағи ҡиммәттәре буйынса «Ҡылансыҡтар» — типик фарс, ул был жанрҙың бөтә традицион алымын ҡабатлай. Юморына киң сағыулыҡ һәм баҙыҡлыҡ биргән шул уҡ фарс мөхите менән Мольерҙың артабанғы «Сганарель, йәки алданған ир» пьесаһы ла һуғарыла (Sganarelle, ou Le cocu imaginaire, 1660). Бында тәүге комедияларындағы йылғыр мут ялсыға алмашҡа — Маскарилға — ауыр кәүҙәле иҫәүән Сганарель килә, һуңынан ул Мольерҙың бик күп комедияларыне индерелә.
Никахы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1662 йылдың 23 ғинуарында Мольер Арманда Бежар менән никах контрактына ҡул ҡуя. Уға 40 йәш, ә Армандаға 20 йәш була. Туйға тик иң яҡын кешеләре генә саҡырыла. Никах тантанаһы 1662 йылдың 20 февралендә париж сиркәүе Сен-Жермен-л’Осеруала үтә.
Тәрбиә комедиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ирҙәр мәктәбе» комедияһы(L’école des maris L', 1661) унан һуңғы өлгөрөп еткән «Ҡатын- ҡыҙҙар мәктәбе» комедияһы (L’école des femmes, 1662) менән тығыҙ бәйләнгән, улар Мольерҙың фарстан социаль-психологик тәрбиә комедияларына боролошон белдерә. Бында Мольер мөхәбәт, никах, ҡатын-ҡыҙға мөнәсәбәт һәм ғаилә ҡороу мәсьәләләренә ҡағыла. «Ирҙәр мәктәбе», бигерәктә «Ҡатын- ҡыҙҙар мәктәбе» комедияларында характерҙар һәм ҡылыҡтар бер яҡлы ғына түгел, был фарстың ябай схемалылығын еңеп сығып, характерҙар комедияһына ҡарай алға ҙур аҙым булып тора. Шул уҡ ваҡытта «Ирҙәр мәктәбе» һыҙма, еңел эскиз һымаҡ булһа, «Ҡатын- ҡыҙҙар мәктәбе» сағыштырғыһыҙ тәрән һәм нескә.
Шундай сатирик комедиялары драматургтың дошмандары яғынан аяуһыҙ ғәйеп тыуҙырмау мөмкин түгел. Мольер уларға «Ҡатындар мәктәбе тәнҡите» полемик пьесаһы менән яуап бирә. (de La critique «femmes des École L», 1663). Кәмитселектә шелтәләүҙәрҙән һаҡланып, ул ҙур абруй менән үҙенең комик шағир ҡарашын аңлатып бирә һәм Аристотелдең «ҡағиҙәләренә» һуҡыр рәүештә буйһоноуҙарын фашлай. Был ваҡсыл фетишлаштырыу «ҡағиҙәләренә» ҡаршы протест белдереүе Мольерҙың француз классицизмына ҡарата бойондороҡһоҙ позицияһын асып һала, һуңынан шулай ҙа ул үҙенең драматургик практикаһында уның яғына күсә.
Мольерҙың бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышы булып, уның комедия класик шиғриәттең төп жанры булған трагедиянан түбән түгел, әммә хатта юғары тип иҫбатларға маташыуы тора. «„Ҡатындар мәктәбе“ тәнҡитендә» ул Дорант исеменән классик трагедияны «тәбиғилеккә» тап килмәүе күҙлегенән (сц. VII), йәғни реализм позицияһынан тәнҡитләй. Был тәнҡит классик трагедияның тематикаһына, батша һарайы һәм юғары синыфтар ҡағиҙәләренә иҫәп тотоуға ҡаршы юнәлтелгән.
Мольерҙың «Версаль экспромты» пьесаһы ла дошмандары яғынан яңы һөжүмгә тарый.(impromptu Versailles de L', 1663). Үҙенсәлекле төп фекере һәм төҙөлөшө булған комедия Мольерҙың актерҙар менән эше тураһында һәм театрҙың асылына, комедияның бурыстарына ҡарата уның ҡараштарының үҫеше тураһында әһәмиәтле мәғлүмәт бирә. Үҙенең көнәркәштәренең — Бургунд ҡунаҡханаһы актерҙарының шартлы- ҡабарынҡы трагик уйын алымдарын кире ҡағып, аяуһыҙ тәнҡиткә ала, шул уҡ ваҡытта Мольер шелтәләрҙе кире ҡағып, сәхнәгә билдәле заттарҙы сығара. Иң мөһиме — ул иҫ киткес ҡыйыулыҡ менән аяҡты аяҡҡа бәреп шаҡылдап йөрөгән маркиздарҙан атаҡлы фразаһын ташлап, мыҫҡыл итә: «Хәҙерге маркиз пьесала бөтәһен дә көлдөрә, боронғо комедияла бер ҡатлы ялсы публиканы нисек көлдөргән, шуның һымаҡ хәҙер ҙә беҙгә тамашасының күңелен асҡан һын ҡатырғыс маркиз кәрәк».
Һуңғы комедиялары. Балет-комедиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе» ыҙғышынан Мольер еңеүсе булып сыға. Даны артыуы менән уның һарай менән бәйләнештәре лә нығый, ул унда батша һарайындағы байрамдар өсөн ижад ителгән пьесалары менән йыш сығыш яһай. Мольер, айырым бейеү сығыштарына сюжетлы дәлилдәр бирелгән һәм комик күренештәргә ҡоролған балет менән комедияны берләштереүсе махсус «балет-комедиялар» жанры ижад итә (был һарайҙа король һәм уның яҡындары башҡарыусылар сифатында күңел асыу төрө). Мольерҙың беренсе балет-комедияһы «Түҙеп торғоһоҙҙар» (Les fâcheux, 1661) тип атала. Ул интригаһыҙ һәм ябай сюжеттарға ҡоролған айырым-айырым күренештәрҙән тора. Мольер бында юғары ҡатлам ҡупшыларын, уйынсы, дуэлсы, хыялыйҙарҙы һәм педанттарҙы һүрәтләү өсөн уларҙың тормоштағы сатирик һыҙаттарын таба, пьеса Мольер бурыс итеп ҡуйған холоҡтар комедияһын әҙерләү мәғәнәһендә алға аҙым булып тора («Түҙеп торғоһоҙҙар» сәхнәлә «Ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбенән» алда ҡуйыла).
«Түҙеп торғоһоҙҙар» комедияһының уңышы Мольерға артабанғы балет-комедия жанрын камиллаштырыуға сәбәп була. «Ирекһеҙҙән никахта» (Le forcé mariage, 1664) балет-комедияһында Мольер комедия (фарс) һәм балет элементтарының органик бәйләнешенә өлгәшеп, жанрҙы юғары кимәлгә күтәрә. «Принцесса Элидала» (La princesse Elide d', 1664) Мольер псевдоантик лирик-пастораль фабулаға мәҙәк балет интермедияларын индерә. Шулай итеп ике төр балет-комедияға нигеҙ һала, һәм уны артабан да камиллаштыра. Тәүге фарс-көнкүреш тибы «Һауыҡтырғыс мөхәббәт» (l 'amour médécin, 1665), «Сицилиясы, йәки Мөхәббәт-рәссам» (Le Sicilien, l' amour peintre ou, 1666), «Пурсоньяк де әфәнде» (de Pourceaugnac Monsieur, 1669), «Дворянлыҡтағы мещанин» (Le gentilhomme bourgeois, 1670), «Графиня д' Эскарбаньяс» (La d comtesse Escarbagnas, 1671), «Ялған ауырыу» (Le imaginaire malade, 1673) пьесаларында сағыла. Башҡа комедияларҙан был пьесалар тик балет номерҙары булыуы менән генә айырыла, был пьесаның идеяһын бер ҙә кәметеү тип һаналмай. Мольер бында һарай яны күҙлегенә бер ниндәй ҙә ташлама яһамай. Икенсе төрлө түбәнселекле пастораль балет-комедияларҙа эштәр башҡасараҡ тора, уларға «Мелисерт» (Mélicerte, 1666), «Комик пастораль» (Pastorale comique, 1666), «Һоҡландырғыс һөйәркәләр» (Les magnifiques amants, 1670), «Психея» (Psyché, 1671 — Корнель менән бергә яҙылған) пьесалар инә.
«Тартюф»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(Le Tartuffe, 1664—1669). Руханиҙарға ҡаршы йүнәлтелгән комедия беренсе редакцияла өс акттан тора һәм ике йөҙлө попты һүрәтләй. Ул Версальда 1664 йылдың 12 майында «Тылсымлы утрауҙа кәйеф-сафа» байрамы ваҡытында «Тартюф, йәки Ике йөҙлө» исеме аҫтында ҡуйыла һәм дини «Изге бүләк йәмғиәте» ойошмаһы яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Тартюф образында Йәмғиәт үҙенең ағзалаырна ҡарата сатира күрә һәм пьесаны тыйыуға ирешә. Мольер король исеменә үтенес хатында пьесаһын яҡлап, «оригиналдар күсермәләрен тыйыуға өлгәште» тип яҙа. Әммә был ғаризнамә яуапһыҙ ҡала. Шунан һуң Мольер киҫкен урындарҙы йомшартып, Тартюфты Панюльф тип алмаштырып, уның киң еңле оҙон кейемен сисә. 5 акттан торған комедияның яңы төрө «Алдаҡсы» (L imposteur) тип атала һәм сәхнәгә ҡуйыуға рөхсәт ителә, әммә 1667 йылдың 5 авгусында беренсе спектакльдан һуң ҡабаттан сәхнәнән алына. Тик йыл ярымдан һуң «Тартюф» ниһайәт 3-сө һуңғы редакцияһында тәҡдим ителә.
Тартюф рухани кешеһе булмаһа ла, һуңғы редакция тәүгеһенән бер ҙә генә йомшағыраҡ булмай. Тартюф образының һыҙаттарын киңәйтеп, монафиҡ ҡына итеп түгел, уны шулай уҡ йөрөмтәл, хыянатсы, ошаҡсы, яла яғыусы итеп һүрәтләй, уның суд, полиция һәм һарай яны кешеләре менән бәйләнештәрен күрһәтә. Ошоноң менән Мольер комедияның сатирик үткерлеген көсәйтә һәм социаль памфлетҡа әйләндерә. Башбаштаҡлыҡ, йәбер-золом батшалығында берҙән-бер яҡты һыҙат булып аҡыллы монарх тора, ул интригалар төйөнөн киҫә һәм комедияның көтөлмәгән бәхетле сиселешен тәьмин итә. Әммә тап яһалма һәм дөрөҫкә тап килмәгән уңышлы сиселеш комедияның асылында бер нәмәне лә үҙгәртмәй.
«Дон-Жуан»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр «Тартюфта» Мольер сиркәү һәм дингә һөжүм итһә, «Дон-Жуан, йәки Таш мәжлес» (Don Залитая, festin de ou Le pierre, 1665) сатираһының объекты булып феодаль дворянлыҡ тора. Пьесаның нигеҙенә испан легендаһындағы ҡатын-ҡыҙҙарҙы юлдан яҙҙырыусы Дон-Жуанды ала. Ул Европа сәхнәләрен әйләнеп сыҡҡан күсмә сюжетҡа үҙенсәлекле сатирик төҫмөрлөк бирә. Дәрәжә, хакимлыҡ яратыусы Дон Жуан образына Мольер XVII быуаттың француз аристократының йөрөмтәллек, ике йөҙлөлөк, әҙәпһеҙлек һыҙаттарын өҫтәй. Ул Дон-Жуанды бөтә төҙөк йәмғиәттең әхлләҡи нигеҙҙәрен кире ҡағыусы итеп һүрәтләй. Дон-Жуан уллыҡ хистәренән мәхрүм, атаһының тиҙ үлемен теләй, мещанлыҡ изгелегенән мыҫҡыл итә, ҡатын-ҡыҙҙарҙы аҙҙыра, алдай, кәләшен яҡлаған крәҫтиәнде туҡмай, хеҙмәтсене йәберләй, бурыстарын түләмәй, бурысҡа биреүселәрҙе ҡыуып ебәрә, алдаша, Тартюф менән уҙышып, алдын-артын уйлап тормай ялғанлай һәм унан күпкә арттырып ебәрә. Дворянлыҡ адресына ҡарата нәфрәтен Мольер Дон-Жуандың атаһы, ҡарт дворян Дон-Луис һәм уның хеҙмәтсеһе Сганарель аша әйтеп бирә. Улар һәр береһе үҙенсә Дон-Жуандың боҙоҡлоғон фаш итә.
Әммә Дон-Жуан тик кире һыҙаттарҙан ғына тормай, Ул әҙәпһеҙ булыуына ҡарамаҫтан һөйкөмлө, үткер һүҙле, ҡыйыу, һәм Мольер Дон-Жуан менән бөтә етешһеҙлектәрҙең эйәһе булараҡ түгел, бер үк ваҡытта уның рыцарлыҡ һөйкөмлөгө менән дә һоҡлана.
«Күрә алмаусылар»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр Мольер «Тартюф» һәм «Дон-Жуанға» комик туҡыма аша сағылған байтаҡ трагик һыҙаттар индерһә, «Күрә алмаусылар» комедияһында (Le Misanthrope, 1666) был һыҙаттар шул тиклем көсәйә, хатта комик элементтар бөтөнләй тиерлек ҡыҫырыҡлана. Тәрән психологик тойғолар, геройҙарҙың кисерештәре, тышҡы ғәмәлгә ҡарағанда диалогтар өҫтөнлөк итеүе, фарс элементтарының бөтөнләй булмауы, баш геройҙың ялҡынлы һәм саркастик телмәре булған был әҫәр «юғары» комедияның өлгөһө тип ҡабул ителә һәм Мольер ижадында айырым урын биләй.
Альцет дөрөҫлөктө эҙләүсе, ләкин уны таба алмаусы һәм йәмғиәттә етешһеҙлектәрҙе фашлаусы образ булараҡ алдағы башҡа персонаждарҙан схематиклыҡтан әҙ айырыла. Бер яҡтан был ыңғай герой, уның намыҫлы нәфрәте хуплау таба, ә икенсе яҡтан ул да кире һыҙаттарҙан мәхрүм түгел: ул бик тотанаҡһыҙ, тактһыҙ һәм юмор һәм сама тойғоһонан мәхрүм.
Һуңғы пьесалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саманан тыш тәрән һәм етди «Күрә алмаусылар» комедияһы тәү сиратта уйын-көлкө көткән тамашасы тарафынан һалҡын ҡаршы алына. Пьесаны ҡотҡарып ҡалыу өсөн Мольер уға бик яҡшы «Сараһыҙҙан табип» фарсын ҡуша (франц. Le médécin malgré lui, 1666). Был ваҡ-төйәк әлегә тиклем ҙур уңышҡа эйә була һәм репертуарында һаҡлана, Мольер үҙе яратҡан наҙан һәм шарлатан-табип тураһында теманы әҙерләй. Шуныһы ҡыҙыҡ, үҙенең ижадының һуңғы осоронда социаль-психологик комедия бейеклегенә күтәрелгәндә, Мольер етди сатирик ноталарҙан мәхрүм булған күңелле фарстарына әйләнеп ҡайта. Нәҡ ошо йылдарҙа Мольер үҙенең мауыҡтырғыс комедияларын «Пурсоньяк де әфән де» һәм «Сабыр Скапена» (франц. Les fourberies de Scapin, 1671) яҙа. Бында Мольер үҙенең ижадының тәүге сығанағы — боронғо фарсҡа әйләнеп ҡайта.
Әҙәбиәт ғилеме даирәһендә элек-электән был тупаҫыраҡ пьесаларға ҡарата һауалы мөнәсәбәт булдырылған. Был ҡараш классицизмға нигеҙ һалыусы Буалоға ҡайтып ҡала, ул Мольерҙы кәмитселектә һәм төркөмдәрҙең тупаҫ күҙлегенә юл ҡуйыуында шелтәләй.
Был осорҙа төп темаһы — аристократияға оҡшарға һәм уның менән туғанлашырға тырышыусы буржуанан көлөү була. Был тема «Жорже Дандене» (франц. George Dandin, 1668) һәм «Дворянлыҡта мещанлы» пьесаларында үҫтерелә. Таҙа фарс формаһындағы беренсе комедияһында Мольер крәҫтиәндәрҙән сыҡҡан бай әпкәләйҙән көлә, ул иҫәр тәккәберлек менән мөлкәтһеҙ ҡалған барон ҡыҙына өйләнә, уныһы асыҡтан-асыҡ маркиз менән хыянат итә, аҙаҡ уны иҫәр итеп ҡалдырып ахыр сиктә үҙенән ғәфү үтенергә мәжбүр итә. Шул уҡ тема «Дворянлыҡта мещанлы» комедияһында киҫкен сағыла, был комедияла Мольер ритмы менән балет бейеүенә оҡшаған диалог төҙөлөшөндә тағы ла виртуоз еңеллеккә өлгәшә. Был комедия —дворянлыҡҡа оҡшарға маташыусы буржуазияға ҡарата уның ҡәләме аҫтынан сыҡҡан иң уҫал сатира.
Данлыҡлы «Һаран» комедияһында(L avare, 1668), Плавтың «Аҡса сүлмәктәре» йоғонтоһо аҫтында яҙылған (франц. Aulularia), Мольер оҫта итеп ҡарун Гарпагондың образын һүрәтләй (Францияла ул уртаҡлыҡ исем), аҡса туплау әүәҫлеге патологик характерға әүерелә һәм кешелек тойғоларын юҡҡа сығара.
Ғаилә һәм никах проблемаларын Мольер үҙенең «Ғалим ҡатындар» комедияһында ҡуя. мольер, (франц. Les femmes savantes, 1672), бында ул «Ҡылансыҡтар» темаһына әйләнеп ҡайта, әммә уны күпкә киң һәм тәрән эшкәртә. Бында сатира объекты булып ғаилә бурыстарын һанға һуҡмаған, тик фән менән генә мауыҡҡан педант ҡатын-ҡыҙҙар тора.
«Ялған ауырыу» (франц. Le imaginaire malade, 1673) комедияһында мещан ғаиләһе тарҡалыу тураһында мәсьәлә ҡуйыла. Был юлы ғаилә тарҡалыуҙың сәбәбе — йорт башлығы Аргандың манияһы, ул үҙен сирле тип хис итә һәм наҙан, намыҫһыҙ табиптарҙың ҡулында уйынсыҡҡа әйләнә. Мольерҙың табиптарға булған нәфрәте уның бөтә драматургияһы аша үтә.
Ғүмеренең һуңғы көндәре һәм үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үлемесле ауырыу ваҡытында яҙылған «Ялған ауырыу» комедияһы— иң күңелле комедияларҙың береһе. 1673 йылдың 17 февралендә 4-се күренештә Арган ролен башҡарған Мольер үҙен ныҡ насар тоя һәм спектакльде аҙағына тиклем уйнап еткермәй. Уны өйөнә алып баралар һәм ул бер нисә сәғәттән үлә. Париж архиепископы Арль де Шанваллон тәүбәгә килмәгән Мольерҙы ерләргә тыя (үлем түшәгендә актер тәүбәгә килергә тейеш була) һәм король күрһәтмәһе буйынса ғына буйынса ғына был тыйыу юҡҡа сығарыла. Бөйөк драматургты төндә йолаһыҙ, үҙенә-үҙе ҡул һалыусылар ерләнгән зыярат ситендә ерләйҙәр
Әҫәрҙәре исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мольерҙың беренсе баҫма әҫәрҙәре йыйынтығын уның дустары Шарль Варпе Лагранж һәм Вино 1682 йылда тормошҡа ашыра.
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған пьесалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ревность Барбульё, фарс (1653)
- Летающий лекарь, фарс (1653)
- Шалый, или Всё невпопад, комедия в стихах (1655)
- Любовная досада, комедия (1656)
- Смешные жеманницы, комедия (1659)
- Сганарель, или Мнимый рогоносец, комедия (1660)
- Дон Гарсиа Наваррский, или Ревнивый принц, комедия (1661)
- Школа мужей, комедия (1661)
- Докучные, комедия (1661)
- Школа жён, комедия (1662)
- Критика «Школы жён», комедия (1663)
- Версальский экспромт (1663)
- Брак поневоле, фарс (1664)
- Принцесса Элиды, галантная комедия (1664)
- Тартюф, или Обманщик, комедия (1664)
- Дон Жуан, или Каменный пир, комедия (1665)
- Любовь-целительница, комедия (1665)
- Мизантроп, комедия (1666)
- Лекарь поневоле, комедия (1666)
- Мелисерта, пасторальная комедия (1666, не окончена)
- Комическая пастораль (1667)
- Сицилиец, или Любовь-живописец, комедия (1667)
- Амфитрион, комедия (1668)
- Жорж Данден, или Одураченный муж, комедия (1668)
- Скупой, комедия (1668)
- Господин де Пурсоньяк, комедия-балет (1669)
- Блистательные любовники, комедия (1670)
- Мещанин во дворянстве, комедия-балет (1670)
- Психея, трагедия-балет (1671, в сотрудничестве с Филиппом Кино и Пьером Корнелем)
- Проделки Скапена, комедия-фарс (1671)
- Графиня д’Эскарбанья, комедия (1671)
- Учёные женщины, комедия (1672)
- Мнимый больной, комедия с музыкой и танцами (1673)
Һаҡланмаған пьесалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1. Влюбленный доктор, фарс (1653)
Башҡа әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Благодарность Королю, поэтическое посвящение (1663)
- Слава собора Валь-де-Грас, поэма (1669)
- Разные стихотворения, в том числе
- Куплет из песенки д’Ассуси (1655)
- Стихи для балета г-на Бошана
- Сонет г-ну ла Мотт ла Вайе на смерть его сына (1664)
- Братство невольничества во имя милосердной Богоматери, четверостишия, помещенные под аллегорической гравюрой в Соборе Матери Божьей Милосердной (1665)
- Королю на победу во Франш-Конте, поэтическое посвящение (1668)
- Буриме на заказ (1682)
Мольер ижады тәнҡиттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мольерҙың художество ысулына хас:
- ыңғай һәм тиҫкәре персонаждарға ҡырҡа бүленә, яҡшылыҡ һәм яманлыҡ ҡаршы ҡуйыла;
- Образдарҙың схематиклығы, Мольерҙың arte dell’commedia мираҫ итеп тере кешеләр урынына битлектәргә таянып эш итеүе.
- хәрәкәтте механик йәйелдереү булараҡ бер-береһенә ҡарата тышҡы һәм эске хәрәкәтһеҙ көстәрҙең бәрелеше
Хәл-тороштоң тышҡы комизмын өҫтөн күрә, фарс интригаһын динамикалы йәйелдерә һәм провинциализм, диалектизм, ябай һөйләш теле, жаргон һүҙҙәр менән һуғарылған йәнле халыҡ телмәрен, хатта тарабар телен һәм макаронизмды сағылдыра. Бының өсөн уны күп тапҡыр почетлы «халыҡ» драматургы титулы менән бүләкләйҙәр, ә Буало уның «саманан тыш халыҡҡа булған һөйөүө» тураһында һөйләй.
Мольер пьесаларына комедиялы ваҡиғаның ҙур ҡыҙыулығы хас; әммә был динамика — тышҡы, ә характерҙар психологик йөкмәткеһе буйынса башлыса хәрәкәтһеҙ. Быны Пушкин да күреп ҡала, ул Мольерҙы Шекспирға ҡапма-ҡаршы ҡуйып: «Шекспир тыуҙырған кешеләр Мольерҙыҡы һымаҡ бер үк түгел, улар ниндәйҙер бер әүәҫлектең, кәмселектең типтары, әммә күп кәмселектәр, әүәҫлектәр менән һуғарылған тере йән эйәләре… Ә Мольерҙың һараны тик һаран ғына», — тип яҙа
Үҙенең бөтә яҡшы комедияларында («Тартюф», «Күрә алмаусылар», «Дон-Жуан») Мольер образдарҙың бер яҡлылығын еңергә тырыша. Шулай ҙа бөтә образдар һәм комедияның конструкциялары классицизмдың билдәле художестволы сикләнгәнлеген сағылдыра.
Мольерҙың классицизмға ҡарата мөнәсәбәте, уға һис һүҙһеҙ классик ярлыгы тағыуҙарына ҡарамаҫтан, күпкә ҡатмарлы, . Бәхәс юҡ, Мольер классик комедия характерҙарының иң яҡшы вәкиле һәм ойошторусыһы һәм, дөйөм алғанда, Мольерҙың «юғары» комедияларының художестволы практикаһы классик доктрина менән тулыһынса яраша. Шул уҡ ваҡытта башҡа пьесалары был доктринаға ҡапма-ҡаршы була. Тимәк, Мольер үҙенең ҡараштары менән төп классик мәктәптәре вәкилдәренән айырыла.
Әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мольер Францияла ла, шулай уҡ унан ситтә лә буржуаз комедияның артабанғы үҫешенә ҙур йоғонто яһай. XVIII быуатта француз комедияһы Мольер билдәһе аҫтында үҫешә, ул ҡатмарлы синфи көрәште, буржуазияның «класс булараҡ үҙе өсөн» ҡаршылыҡлы формалашыу процесын, һәм дворян-монрахия ҡоролошо менән политик көрәшен сағылдыра. Мольерға XVII быуатта Раньярҙың мауыҡтырғыс комедияһы таяна, шулай уҡ Лесаждың сатирик үткер «Тюркар» комедияһында өҫтөн-мөҫтөн генә «Графиня д’ Эскарбаньяс» комедияһында Мольер тарафынан күрһәтелгән финансы откуп хужаһы һүрәтләнә. Мольерҙың «юғары» комедияһы йоғонтоһон шулай уҡ Пирондың һәм Гресстың донъяуи көнкүреш комедиялары, Детуш һәм Нивелье де Лашоссеның әхлаҡи-сентименталь комедиялары ла кисерә. Бынан сыҡҡан яңы мещан йәки буржуаз драма, классик драматургияның антитезаһы, Мольерҙың холоҡтар комедияһы тарафынан әҙерләнә, унда буржуаз ғаиләнең проблемалары, балалар тәрбиәләү- мещан драмаһының ике иң мөһим темалары күтәрелә.
Мольер мәктәбенән социаль-сатирик комедия өлкәһендә Мольерҙың лайыҡлы алмашсыһы Бомаршеның данлыҡлы «Фигароның өйләнеүе» тыуа. XIX быуатта Мольерҙың буржуаз комедияға йоғонтоһо ҙур түгел. Әммә уның комедиялы техникаһы (бигерәк тә фарстарының) XIX быуатта буржуаз комедия-водевиль оҫталары тарафынан Пикар, Скриб һәм Лабиштан алып Мельяк, Галеви, Пайеронға тиклем киң ҡулланыла.
Мольерҙың Франциянан ситтә лә йоғонтоһо емешле була, өҫтәүенә, европа илдәрендә Мольер пьесаларының тәржемәләре милли буржуаз комедияһын булдырыуға ҡеүәтле стимул була. Иң тәүҙә Англияла Реставрация дәүерендә (Уичерли, Конгрив), һуңынан экономик яҡтан артта ҡалған Германияла Мольерҙың пьесалары менән танышыу немец буржуазияһының үҙенсәлекле комедия ижадын булдырыуға дәртләндерә. Тағы ла Мольер комедияһының йоғонтоһо аҫтында итальян буржуаз комедияһының ижадсыһы Гольдони тәрбиәләнә. Шундай уҡ йоғонтоно Мольер Данияның буржуаз-сатирик комедияһы ижадсыһы Хольбергҡа яһай, ә Испанияла — Моратинға.
Рәсәйҙә Мольер ижады менән танышыу XVI быуат аҙағында башлана, риүәйәттәр буйынса батшабикә София һарайында «Ирекһеҙҙән дауалаусы» комедияһында уйнай. XVIII быуат башында беҙ Петр репертуарында уларҙы табабыҙ. Һарай яны спектакльдарынан һуң Мольерҙың спектакльдары А. П. Сумароков етәкселегендәге Петербургтағы беренсе асыҡ ҡаҙна театрына күсә. Шул уҡ Сумароков Рәсәйҙә Мольерҙың беренсе эйәреүсеһе була. Мольер мәктәбендә классик стилдең үҙенсәлекле рус комедиографтары Фонвизин, Е. В. Капнист, И. А. Крылов тәрбиәләнә. Әммә Мольерҙың иң сағыу эйәреүсеһе Грибоедов була, ул Чацкий образына «Күрә алмаусыларҙың» тап килгән вариантын бирә — әлбиттә, был вариант үҙенсәлекле, XIX быуаттың 20-се йылдарында Рәсәйҙә аракчеев-бюрократик шарттарында үҫә. Грибоедовтан һуң Моьерға Гоголь дә тейешле баһа бирә, ул Мольерҙың бер фарсын тәржемә итә («Сганарель…»); Гогольға Мольерҙың йоғонтоһоноң эҙҙәре хатта «Ревизор» комедияһында ла һиҙелерлек. Һуңғы дворян (Сухово-Кобылин) һәм буржуаз-көнкүреш комедияһы ла (Островский) Мольер йоғонтоһонан ҡотола алмай. Революция алды дәүерендәге буржуаз режиссер-модернистар Мольер пьесаларын сәхнә гротескы йәһәтенән һәм театрлыҡ элементтарын һыҙыҡ өҫтөнә алыу күҙлегенән ҡайтанан баһалауға ынтылыш яһайҙар (Мейерхольд, Комиссаржевский).
Октябрь революцияһынан һуң ҡайһы бер барлыҡҡа килгән яңы театрҙар Мольер пьесаларын үҙ репертуарына индерә. Мольерға ҡарата «революцион» ынтылыш та була. Иң билдәле спектакльдарының береһе — «Тартюф» Ленинград лрама Гостеатрында 1929 йылда ҡуйыла. Режиссура (Н. Петров һәм Вл. Соловьев) комедияның ваҡиғаһын XX быуатҡа күсерә. Режиссерҙар үҙҙәре индергән яңылыҡты бик ышандырырлыҡ булмаған политик терәүҙәр менән аҡланып маташһалар ҙа (йәнәһе, "пьеса ике йөҙлөлөктө, аң-белемгә дошманлыҡты фаш итеү буйынса ла тартюфлыҡ яғынан социал-фашистарҙы фаш итеү буйынса ла эшләй)был әҙ ярҙам итә. Пьеса (factum post ла) «формалистик-эстетик йоғонтоһо» буйынса ғәйепләнә һәм репертуарҙан алып ташлана, ә Петров һәм Соловьев ҡулға алына һәм лагерҙа һәләк була.
Һуңыраҡ совет әҙәбиәт ғилеме «Мольер комедияһының тәрән социаль тонуслы булыуына ҡарамаҫтан уның механистик материализм принциптарына ҡоролған төп ысулы пролетар драматургия өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра» («Выстрел» Безыменский),- тип белдерә.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1-се ҡала округы Париж урамы 1867 йылдан Мольер исемен йөрөтә.
- Мольер хөрмәтенә Меркурийҙағы кратер атала
- Францияның баш театр премияһы1987 йылдан алып Мольер исеме менән атала — La des cérémonie Molières
Мольер һәм уның ижады тураһында легендалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1662 йылда Мольер үҙенең труппаһындағы йәш актриса Арманда Бежар, Мадлен Бежарҙың һеңлеһе менән никахлаша. Әммә был ығы-зығы тыуҙыра, сөнки Арманда Мольер менән Мадлендың провинциялар буйлап йөрөгән йылдарҙа тыуған ҡыҙы тигән һүҙҙәр йөрөй. Бындай ығы-зығыны туҡтатыр өсөн, король үҙе Мольерҙың һәм Арманданың беренсе балаһының исем атаһы була.
- 1808 йылда париж театры «Одеонда» (Мольерҙың эшкәртелгән «Казакин» фарсын) Александр Дювальдың «Обойҙар» (франц. "La Tapisserie"«La Tapisserie»)тигән фарсы ҡуйыла. Дюваль, асыҡтан-асыҡ үҙләштергән эҙҙәрен юйыр өсөн, Мольерҙың төп нөсхәһен юҡҡа сығара, ә исемдәрен үҙгәртә, тик характерҙар һәм тәртиптәре генә шикле рәүештә мольер геройҙарын хәтерләтә. 1911 йылда драматург Гийо де Сэ төп сығанаҡты элекке хәленә ҡайтарырға маташа, һәм 1911 йылда «Фоли-Драматик» театры сәхнәһенә, үҙенсәлекле исем биреп, ҡуя.
- 1919 йылдың 7 ноябрендә «Comœdia» журналында Пьер Луистың «Мольер — Корнельдың ижад емеше» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға. Мольерҙың «Амфитрион» һәм Пьер Корнельдың «Agésilas» пьесаларын сағыштырып, ул Мольер Корнель ижад иткән текстарға ҡул ғына ҡуйған тигән һығымтаға килә. Пьер Луис мистификатор булыуға ҡарамаҫтан, бөгөнгә көнгә билдәле идея «Мольер -Корнель эштәре» ҙур билдәлелек яулай, шул иҫәптән Анри Пулайҙың «Корнель Мольер битлеге аҫтында» (1957), адвокаттар Ипполит Вутер һәм Кристина ле Виль де Гойеның «Мольер, йәки Уйҙағы автор» (1990),Дени Буасьеның «Мольер эштәре: бөйөк әҙәби алдау» (2004) һ. б.
Әҫәрҙәрен экранлаштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1910 — «Мольер», реж. Леонс Перре, в ролях — Андре Баке, Абель Ганс, Рене Д’Оши, Амели де Пузоль, Мари Брюнель, Мадлен Сезан — первый образ Мольера в кинематографе
- 1925 — «Тартюф», реж. Фридрих Вильгельм Мурнау, в ролях — Герман Пиха, Роза Валетти, Андре Маттони, Вернер Краус, Лиль Даговер, Люси Хёфлих, Эмиль Яннингс
- 1941 — «Школа жён», реж. Макс Офюльс, в главных ролях — Луи Жуве, Мадлен Озере, Морис Кастель
- 1965 — «Дон Жуан», реж. Марсель Блюваль, в главных ролях — Мишель Пикколи, Клод Брассёр, Анук Ферьяк, Мишель Лёруае
- 1973 — «Скупой», телеспектакль, реж. Рене Люко, в главных ролях — Мишель Омон, Франсис Юстер, Изабель Аджани
- 1973 — «Школа жён», реж. Раймон Руло, в главных ролях — Изабель Аджани, Бернар Блие, Жерар Лартиго, Робер Рембо
- 1979 — «Скупой», реж. Жан Жиро и Луи де Фюнес, в главных ролях — Луи де Фюнес, Мишель Галабрю, Франк Давид, Анн Кодри
- 1980 — «Мнимый больной», реж. Леонид Нечаев, в главных ролях — Олег Ефремов, Наталья Гундарева, Анатолий Ромашин, Татьяна Васильева, Ролан Быков, Станислав Садальский, Александр Ширвиндт
- 1984 — «Мольер». Великобритания. 1984. Русские субтитры. Биографический фильм по пьесе М.Булгакова «Кабала святош».
- 1989 — «Тартюф», телеспектакль, реж. Анатолий Эфрос, в главных ролях — Станислав Любшин, Александр Калягин, Анастасия Вертинская
- 1990 — «Скупой», реж. Тонино Черви, в главных ролях — Альберто Сорди и др.
- 1992 — «Тартюф», реж. Ян Фрид, в главных ролях — Михаил Боярский, Игорь Дмитриев, Ирина Муравьева, Анна Самохина, Игорь Скляр, Владислав Стржельчик, Лариса Удовиченко
- 1998 — «Дон Жуан», реж. Жак Вебер, в главных ролях — Жак Вебер, Мишель Бужена, Эммануэль Беар, Пенелопа Крус
- 2006 — «Скупой», реж. Кристиан де Шалонь, в главных ролях — Мишель Серро, Сирил Тувнен, Луиза Моно, Жаки Беруаер
- 2007 — «Мольер», реж. Лоран Тирар, в главных ролях — Ромен Дюрис, Фабрис Лукини, Лаура Моранте
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Жизнь господина де Мольера» — Мольер тормошон художестволы һүрәтләгән Михаил Булгаков романы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #11858331X // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 SNAC
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Internet Broadway Database — 2000.
- ↑ 4,0 4,1 Itaú Cultural (unspecified title) — São Paulo: Itaú Cultural, 1987. — ISBN 978-85-7979-060-7
- ↑ 5,0 5,1 Find a Grave — 1995.
- ↑ 6,0 6,1 Мольер // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ (unspecified title)
- ↑ с 1643 года, то есть в возрасте 21 года.
- ↑ М. А. Булгаков. «Мольер». гл. 12.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мольерҙың баҫмалары
- Мольерҙың иң яҡшы баҫмалары:
- в коллекции «Les grands écrivains de la France», под редакцией Eug. Despois и P. Mesnard, 13 томов, Hachette, Париж, 1886—1900,
- Œuvres poubliées d’après les textes originaux, avec des notices par J. Copeau, 10 томов, Париж, 1929.
- Русские переводы Мольера появились с 1757 года. Важнейшие пьесы переведены по нескольку раз. Лучшее русское издание в серии «Биб-ка великих писателей», под ред. С. А. Венгерова, изд. Брокгауз-Ефрон, 2 тт., СПБ, 1912—1913.
- Октябрь революцияһынан һуң айырым пьесаларынан тыш баҫылғандары:
- Мольер, Избранные комедии, под ред. В. Филиппова, серия «Русские и мировые классики», Гиз, М. — Л., 1929.
- Готовится новое полное собрание сочинений Мольера в изд. «Academia».
- Мольер, «Тартюф. Дон Жуан. Мещанин во дворянстве» с иллюстрациями известного российского художника театра и кино М. Ц. Азизян, («Вита Нова», 2013),
- Мольер һәм ижады тураһында, рус телендә
- В Родиславский, Мольер, «Русский вестник», 1872, кн. III;
- Алексей Веселовский:
- Этюды о Мольере: «Тартюф», История типа и пьесы, М., 1879;
- Этюды о Мольере: «Мизантроп», М., 1881;
- Этюды и характеристики, т. I, изд. 4-е, М., 1912;
- Цебрикова М. К., Мольер, его жизнь и произведения, СПБ, 1888;
- Коклен, Мольер и Шекспир, «Артист», М., 1889, кн. IV;
- Барро М. Б., Мольер, его жизнь и литературная деятельность, СПБ, 1891;
- Лансон Г., История французской литературы, т. II, М., 1896;
- Вейнберг П., Мольер, «Ежегодник императорских театров», прилож. 3-е, СПБ, 1899—1900;
- Бахтин Н. Н., Мольер в русской литературе, «Сочин. Мольера», изд. Брокгауз-Ефрон, т. II, СПБ, 1913, стр. 609—618;
- Фриче В. М., Мольер, М., 1913;
- Филиппов В., Мольер в России XVIII в., сб. «Беседы», М., 1915;
- Комиссаржевский Ф., Театральные прелюдии, М., 1916;
- Пиксанов Н. К., Грибоедов и Мольер (Переоценка традиции), М., 1922;
- Манциус К., Мольер. Театры, публика, актёры его времени, перев. Ф. Каверина, М., 1922;
- Быстрянский В., Мольер и французская буржуазия второй половины XVII в., «Книга и революция», 1922, № 4 (16);
- Соловьев В. Н., Театр Мольера, «Очерки по истории европейского театра», под ред. А. А. Гвоздева и А. А. Смирнова, П., 1923;
- Гвоздев А. А., Оперно-балетные постановки во Франции XVI—XVII вв., П., 1923;
- Патуйе Ю., Мольер в России, Берлин, 1924;
- Клейнер И., Театр Мольера, Анализ производственной деятельности, М., 1927;
- Рулин П. И., Русские переводы Мольера в XVIII в., «Известия по русскому языку и словесности Академии наук СССР», т. I, кн. I, 1928.
- Коган П. С., Социология мольеровского творчества, вступ. ст. к «Избранным комедиям», Гиз, М. — Л., 1929;
- Филиппов В., Мольер-драматург, Гиз, М. — Л., 1929;
- Соллертинский И. И., «Мизантроп» Мольера, вступ. ст. к «Мизантропу», Дешевая биб-ка классиков Гиза, М. — Л., 1930;
- Бордонов Жорж. Мольер (Жизнь в искусстве): Пер.с фр. — М.:Искусство. 1983 − 415 с.
- Статья основана на материалах Литературной энциклопедии 1929—1939.
- Мольер һәм уның ижады тураһында, сит ил телдәрҙә
- J. Tachereau, Histoire de la vie baptiste poquelin de des et ouvrages, Bruxelles, 1828;
- Mahrenholtz, ' s und Molière’Werke leben, Heilbronn, 1881;
- G. Larroumet, comédie de La baptiste poquelin, le et l auteur milieu, 1886;
- F. Stapfer, baptiste poquelin Shakespeare et, P., 1886;
- F. Brunetière, théâtre époques Les français du, 1892;
- Jean baptiste poquelin de La philosophie, «critiques Études», 4-me série, 2-éd me., P., 1891;
- Weiss J. J., Baptiste Poquelin, P., 1900;
- G. Lanson, la et baptiste poquelin farce, «Revue de Paris», 1901;
- H. Schneegans, Baptiste Poquelin, Berlin, 1902;
- G. Huszar, comparée de littérature Études critiques, t. II. L baptiste poquelin et Espagne, P., 1907;
- Rigal Eug., Jean baptiste poquelin, vv 2кл., 1908;
- G. Lafenestre, Baptiste Poquelin, P., 1909;
- M. Donnay, baptiste poquelin, 5-éd me., P., 1911;
- Wolff M. J., Dichter seine Werke und der baptiste poquelin, München, 1923;
- G. Michaut, jeunesse de La baptiste poquelin, 2-éd me., 1923;
- Jean baptiste poquelin Les à débuts de Paris, P., 1923; luttes de Les baptiste poquelin, P., 1925;
- E. Wechssler, baptiste poquelin als Philosoph, aufl 2кл., Marburg, 1925;
- Gutkind C., das und baptiste poquelin Komische Drama, Halle, 1928;
- H. Heisz, Baptiste Poquelin, Lpz., 1929;
- W. Küchler, Baptiste Poquelin, P., 1929.
- Сит телдәрҙә белешмә
- P. Lacroix, Molièresque Bibliographie, 2-е изд., Париж, 1875;
- Ch Livet., Jean baptiste poquelin de langue de la Lexique, 3 ттары, париж, 1896—1897;
- G. Lanson, Manuel bibliographique de la moderne littérature française, Париж, 1925.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мольер, Жан-Батист // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Мольер // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах — СПб., 1907—1909.
- Мокульский С. Мольер // Литературная энциклопедия: В 11 т. — Т. 7. — М., 1934. — Стб. 423—444.
- Мольер в библиотеке Gallica (фр.)
- Мольер.ру
- Луков Вл. А. Мольер Жан Батист. Электронная энциклопедия «Французская литература от истоков до начала Новейшего периода» (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 июнь 2014. 28 июнь 2014 тикшерелгән.


c: text/html

text:
- Баймаҡ эске эштәр бүлегенә – 02, 2-16-54,
- дежур хеҙмәткә – 01, 3-11-62,
- ”Ышаныс телефоны”на – 8 (34751) 2-26-85, 8 (347) 128 шылтыратыуығыҙ һорала.
5 нояб. 2012 г.
Байрам имен үтһен!
Байрам көндәрендә граждандарҙы терроризм һәм экстремизмдан һаҡлап ҡалыу өсөн тейешле ҡағиҙәләрҙе күҙәтеүегеҙ һорала.
Шикле әйбер күрһәгеҙ, уны иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ. Әгәр был хәл йәмәғәт транспортында күҙәтелһә, янығыҙҙағы кешеләрҙән уның хужаһын асыҡлағыҙ. Әйберҙең эйәһе табылмаһа, был хәл тураһында водителгә әйтегеҙ. Тик ваҡытты һуҙырға ярамауы хаҡында онотмағыҙ. Әгәр ошондай шикле әйбер подъезда ҡалдырылһа, тәүҙә күршеләрегеҙҙән һорашығыҙ, кире осраҡта – полиция саҡыртығыҙ.
Табылған нәмәне тейергә, урынынан шылдырырға, тибеп ҡарарға, асырға ярамай! Был әйберҙең табылыу ваҡытын иҫегеҙҙә ҡалдырығыҙ һәм мотлаҡ оператив-тикшереү төркөмөнөң килеүен көтөгөҙ. Шулай уҡ янығыҙҙағы кешеләргә ситкәрәк китергә кәңәш итегеҙ.
Иң ябай әйберҙәрҙең (сумка, пакет, ҡумта, уйынсыҡ, һыра банкаһы, кеҫә телефоны һ.б.) эсенә лә шартлатҡыс йәшерелеүе ихтимал. Ата-әсәләр, балаларығыҙҙың именлеге һәм һаулығы һеҙҙең ҡулығыҙҙа. Уларға урамда, подъезда һ.б. урында табылған әйберҙәрҙең ҡурҡыныс тыуҙырыуы тураһында аңлатығыҙ.
Әгәр һеҙ террористик акттар тураһында ниндәйҙер мәғлүмәткә эйә булһағыҙ йәки шикле кешеләрҙе, әйберҙәрҙе күрһәгеҙ:
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 295
УРТА ТҮБӘ, таш быуаттың археологик ҡомартҡыһы (тораһы). Ҡарабалыҡты ҡомартҡылары комплексына инә. Әбйәлил р‑ны Ташбулат а. көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ҡарабалыҡты күленең көнбайыш морононда урынлашҡан. 1961—68 йй. Г.Н.Матюшин тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1971 й. О.Н.Бадер өйрәнә. Күп ҡатламлы торамалар иҫәбенә инә. 342 м2 яҡын ер ҡаҙылған. 45 меңдән ашыу әйбер, башлыса саҡматаш һәм йәшмә әйберҙәр, 2 меңгә яҡын керамика ярсыҡтары табылған. Усаҡлы дүрткел ярым ер өй рәүешендәге торлаҡ табылған, дөйөм майҙаны 72 м2 көнбайыш һәм көнсығыш стеналары ҡаяны өңөп эшләнгән, төньяҡ һәм көньяҡтағылары таш м‑н нығытылған. Түбәнге ҡатламдарҙа урта эшел йәки мустье дәүеренә (б.э.т. 400—45 мең йыл, ҡара: Палеолит) ҡараған 50‑гә яҡын саҡматаш әйбер — осланған таштар ике яҡтан үткерләнгән ҡорал, нуклеустар, ҡырғыстар, осло ҡоралдар табылған. Мезолит осоро ҡатламында 7530 әйбер, башлыса бысаҡҡа оҡшаш пластиналар (ҡырҡҡыстар, осло ҡоралдар, бырауҙар) һәм уларҙан эшләнгән әйберҙәр (ҡырғыстар, микролиттар, ш. иҫ. геом. формалағы) табылған. Неолит осоро ҡатламында өҫкө йөҙө тотош тешле штамп эҙе м‑н биҙәлгән керамика ярсыҡтары, бер нисә Суртанды мәҙәниәте керамикаһы, 5264 пластина һәм уларҙан эшләнгән әйбер (ҡырғыс, бысҡы, балта, арҡыры балта, уҡ башағы, һөңгө осо, бысаҡтар) табылған. Неолит аҙағына йәки энеолитҡа ҡараған ҡәбер асыҡланған, унда һыуырҙың алғы тештәре, бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, һөйәк биҙәүестәр табылған. Өҫкө ҡатламдарҙа һуң бронза быуаты һәм иртә тимер быуат керамикаһы ярсыҡтары табылған. Ҡомартҡы таш быуат осоронда Көньяҡ Уралда мәҙәниәттәр үҫешенең эҙмә-эҙлеклеген күҙәтергә мөмкинлек бирә. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, БДУ фондында һаҡлана.
Әҙәб.: Б а д е р О.Н., М а т ю ш и н Г.Н. Новый памятник среднего палеолита на Южном Урале // Советская археология. 1973. №4; М а т ю ш и н Г.Н. Мезолитический и неолитический комплексы поселения Мысовое на Южном Урале //Ш у л у ҡ.
В.Г.Котов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 202
УГЛЕРОД (Carboneum), C, Д.И.Менделеев периодик системаһының IV төркөм химик элементы. 2 тотороҡло, радиоактив изотоптары бар. Тәбиғәттә У. ирекле хәлдә (алмас, графит), карбонаттар (эзбизташтар, доломиттар), диоксид сифатында (гидро‑ һәм атмосферала), янар ятҡылыҡтар составында (янар тәбиғигаздар, нефть, ҡатыяғыулыҡ) осрай. У. азот, водород, кислород м‑н берләшмәләре Ҡояш һәм планеталар атмосфераһында, метеориттарҙа табылған. Аморф (кокс, ағас күмере һ.б.), кристаллик (карбин, лонсдейлит һ.б.), кластер С60—С70 (фуллерендар), шыйыҡ (баҫымы 10,5 МПа ашыу, т‑pаһы 3700°С ашыу булғанда) У. айырыла. Эреткестәрҙә эремәй, ҡайһы бер иретелгән металдарҙа эрей. Химик яҡтан инерт, юғары т‑pала күп элементтар м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешә, металл оксидтарын металл барлыҡҡа килтереп ҡайтара (ҡара: Металлургия). Һауала йылытҡанда алмас, аморф У., графит тоҡана. Карбидтар, көкөрт м‑н көкөртлө углерод барлыҡҡа килтерә. Төп биоген элемент, аминокислоталар, аҡһымдар һ.б. составына инә. Антропоген ташландыҡтарҙа, аэрозолдәрҙә ҡором сифатында булыуы тын алыу ағзаларының ауырыуына килтерә; таш күмерҙең ПДК‑һы 10, алмастыҡы — 8 мг/м3, антрацит һәм кокс ПДК‑һы — 6, техник У. — 4; атмосфера һауаһында ҡоромдоң бер тапҡыр ҡуйылған макс. ПДК‑һы 0,15, уртаса тәүлек 0,05 мг/м3. Эш зонаһы һауаһында 14С ПДК‑һы — 1,3, атмосферала — 4,4, һыуҙа 3,0•104 Бк/л тәшкил итә. Башҡортостанда 17 б. алып У. ағас күмере сифатында металл иретеү өсөн ҡулланғандар (ҡара: Тау сәнәғәте). 20 б. 40‑сы йй. башында Өфөлә СССР ФА‑ның Дәүләт керамик изделиелар ин‑ты (Ленинград) филиалы асыла, унда Өфө моторҙар з‑ды (ҡара: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) өсөн графит тигелдәре, 1161‑се з‑д өсөн махсус фарфор, Төп нефть идаралығы пр‑тиелары өсөн утҡа сыҙамлы материалдар эшләнә һәм улар сығарыла башлай. 70‑се йй. алып Нефть химияһы эшкәртеү ин‑тында кокс алыу технологияһы эшләү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла; 90‑сы йй. сәнәғәт ташландыҡтарын углеводородтарҙан таҙартыу өсөн углеродлы сорбенттар (В.И.Глазунов, Р.Ғ.Ғәлиев, У.Б.Имашев), У. юғары т‑раларҙа углеродлы һәм тутыҡмай торған ҡоросҡа үтеп инеү ысулдары тәҡдим ителә (И.Р.Хәйрудинов). БДУ‑ла 80‑се йй. техник алмас алыу технологияһы эшләнә (Р.Н.Ғимаев, С.Ә.Әхмәтов һ.б.) һәм Полтава синтетик алмастар з‑дында индерелә. 90‑сы йй. башынан алып БДУ‑ла, Нефтехимия һәм катализ ин‑тында, Органик химия ин‑тында, ӨДНТУ‑ла фуллерендар химияһы б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. БР‑ҙа техникуглерод, активлаштырылған күмер производстволары эшләй.
Г.М.Сәфәрова
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
- Подробности
- Просмотров: 430
ЙҮРҮҘӘН‑ӘЙ ТИГЕҘЛЕГЕ, Әй яны тигеҙлеге, Урал алды бөгөлө сиктәрендә Йүрүҙән һәм Әй йй. араһында урынлашҡан. Көньяҡта Башташ һәм Ҡаратау һырттары, көнбайышта Өфө яйлаһы м‑н сиктәш, төньяҡ һәм көнсығыш сиктәре БР сиге буйлап үтә. Бейеклеге көнбайышта 200—300 м, көнсығышта — 300—450 м, абс. бейеклеге 517 м (Яланғастау). Рельефы тулҡынлы убалар теҙмәһенән тора. Йырындар, һыҙалар бар, көнбайыш өлөшөндә карбонат карсы үҫешкән. Й.‑Ә.т. Йүрүҙән‑Сылва депрессияһына тура килә. Көнбайышта көңгөр ярусының эзбизташтарынан, мергелдәренән, ҡомташтарынан, аргиллиттарынан һәм гипстарынан, көнсығышта — әртә ярусының, һаҡмар ярусының һәм әселе ярусының терриген һәм карбонат ултырмаларынан, Урал алдында карбондың терриген‑карбонат ҡатламдарынан тора. Тигеҙлек урман‑дала тәбиғәт зонаһында ята. Ландшафы ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы һәм ҡайын урмандарынан, күрән, һаҙ мүге булған һаҙлыҡтарҙан, һоро урман тупрағындағы, ҡараһыу һоро урман, кәҫле‑карбонатлы тупраҡтағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы, болон‑ҡара тупраҡтағы ҡоро болондарҙан һәм көлһыуланған ҡара тупраҡтағы һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт. Й.‑Ә.т. Балаҡатай заказнигы, Ҡарлыхан заказнигы ойошторолған. Дыуан р‑ны Арый а. эргәһендәге ялан сейәлектәре, Гладкий, Таҙтүбә тауҙары, Ҡаракүл, Ҡарашар, Озерский һаҙлыҡтары, карст һаҙлыҡтары комплексы, Сосновый күле — тәбиғәт ҡомартҡылары.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Төнъяҡ Кавказ Өфөлә
Төнъяҡ Кавказ Өфөлә
Бөгөн башҡалала ошо федераль округҡа ҡараған төбәктәрҙең йәш фотографтарының күргәҙмәһе асылды.«Төнъяҡ Кавказ, ете тарих» күргәҙмәһе федераль проект. Ул Рәсәйҙең тиҫтәнән ашыу ҡалаһын үҙ эсенә ала, ҡатнашыусылар араһында Өфө лә бар. Залда ете авторҙың ижад емештәре ҡуйылған, улар Кавказ халҡының йәшәйешен, тәбиғәтен сағылдыра. Проект төбәктең күркәмлеге менән таныштырып туризмды үҫтереүҙе күҙ уңында тота. Ойоштороусылар Рәсәйҙең Төнъяҡ Кавказ буйынса министрлығы һәм ТАСС мәғлүмәт агентлығы. Кавказды һуғыш, бәрелештәр менән ассоциациялау ысынбарлыҡҡа тап килмәй, төбәктә ҡунаҡсыл, ихлас халыҡ йәшәй, мөһабәт тауҙар туристарҙы көтөп ҡала, ти улар.
Руслан Мирсаяпов, Башҡортостан республикаһы министры: «Башҡортостан менән Төнъяҡ Кавказ тәбиғәтендә уртаҡ һыҙаттар күп, беҙҙең Республика ла хозур тәбиғәте, мәғрүр тауҙары менән дан тота. Милли йолаларыбыҙ, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙ араһында ла оҡшашлыҡ бар. Шуға күрә башҡала халҡының һәм ҡунаҡтарының күңеленә был күргәҙмә хуш килер тип уйлайым. был проект эске туризмды үҫтереүҙе лә маҡсат итеп ҡуя».


text:
Ә Турат нимә аңлата?
Турат тип аталыуға килгәндә, бал туралағы легендаларҙы ситләтеп үтеү мөмкин түгел. Шул легендаларҙың ҡайһаларын уҡып сыҡҡас ошоларҙы аңларға мөмкин. Хәҙерге Иләс ауылына ҡыҙ күҙләргә бер кейәү-егете ҡанатлы туры толпарға атланып килә. Кеше күҙенә күрһәтмәҫкә күпме генә тырышһа ла, әрһеҙ еңгәйҙәрҙән ҡотола алмаған. Уларҙың күҙе тейеүҙән ҡанатлы туры толпар-аты йән бирә. Уны ауыл эргәһендәге сағылға күмәләр. Шуға ла ауылға Турат (Туры + ат) сағылы исеме бирелгән.
Икенсе легенда - Таштуғай легендаһы. Таштуғай ауылында кейәүҙә булып, Көнһылыу исемле ҡыҙ ҡаса. Ул ҡыҙҙы ҡыуа төшәләр, Турат тауында ҡыуып етһәләр, Көнһылыу ҡаянан ташлана. Шул ҡаяны "Көнһылыу ташы" тиҙәр беҙҙә.
Көнһылыуҙың атаһы был хәбәрҙе ишеткәс, ҡарт Туры аты менән сабып килә. Ат күбеккә бата, хужаһын алып килеп еткереп, йән бирә. Атты сағылға ерләйҙәр.Шунан бирле сағыл - Турат сағылы тип йөрөтөлә.
Тағы бер тарихи мәғлүмәт.


text:
- Подробности
- Просмотров: 359
ОТРУБ, Рәсәйҙә 20 б. башында крәҫтиәндәргә община еренән хосуси милек итеп бүлеп бирелгән ер участкаһы. О. Столыпин аграр реформаһын үткәреү осоронда барлыҡҡа килә. Общинанан сыҡҡан крәҫтиәндәргә үҙенең баҫыу өлөштәрен бер урынға — О. — туплап, хосуси милек итеп нығытырға рөхсәт ителә. Утарҙан айырмалы рәүештә, О. йорт хужалығы күсерелмәгән. 1907—15 йй. Өфө губ. крәҫтиән хужалыҡтарының 15%‑ы общинанан сыға һәм ерен хосуси милке итеп нығыта, 1435 О. һәм утар барлыҡҡа килә, Ырымбур губ. крәҫтиән хужалыҡтарының 31%‑ы 2780 О. һәм утар хасил итә; О. утарҙарға ҡарағанда 3 тапҡырға күберәк була. Башҡ. крәҫтиәндәре араһында ерҙе хосуси милеккә алыу урыҫтарға ҡарағанда аҡрыныраҡ бара, сөнки ергә аҫабалыҡ хоҡуғы уларҙы бүлеп алыуға ҡамасаулай. Күп кенә ярлы крәҫтиәндәр О. алыу м‑н уны һатып ебәргән. 1915 й. тиклем Өфө губ. общинанан сыҡҡан крәҫтиән хужалыҡтарының — 9770‑һе, Ырымбур губ. 5342‑һе үҙ өлөшөн һата. Национализациялау барышында О. бөтөрөлә, яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда тағы барлыҡҡа килеп, коллективлаштырыу йылдарында юҡҡа сыға.
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Парана́ (
Йылғаның атамаһы гуарани
Парана
Үрге ағымында йылға лавалы плато аша үтә шунлыҡтан был урында бихисап тупһалар һәм шарлауыҡтар осрай. Һул ҡушылдығы Игуасу йылғаһында бейеклектәре 72 метрға барып еткән Игуасу шарлауыҡтары урынлашҡан. Артабан Парана йылғаһы Ла-Плата уйһыулығына сыға һәм уның буйлап үҙенең тамағына тиклем аға. Иң ҙур ҡушылдығы Парагвай менән ҡушылғандан һуң Парана көньяҡҡа табан борола һәм күп кенә тармаҡтарға, ҡылымыҡтарға һәм иҫке үҙәндәргә бүленеп киңлеккә 2 километрға тиклем тарала. Дьяманте ҡалаһынан һуң тигеҙлеккә сыҡҡас, йылға 50 километрға тиклем киңәйә.
Росарио ҡалаһынан һуң йылға көньяҡ-көнсығышҡа борола, артабан яҡынса 130 км-ға һуҙылған һәм 18 км-ҙан 65-ға тиклем киңәйгән дельта барлыҡҡа килтереп
Ҙур ҡушылдыҡтары:


text:
«Аҡ монар»
Башҡортостандың халыҡ артистары Наилә Ғәләүетдинова һәм Әхәт Мортазин уҡый. 1996 йылғы яҙма.
«Йөрәктәге ярһыу-ташыуҙар»
Дамир Шәрәфетдинов, Гөлназ Ҡотоева, Лариса Абдуллина, Азамат Юлдашбаев һәм Тамара Искәндәриәнең шиғырҙары. Авторҙар уҡый, 2006 йылғы яҙма.
«Ҡыштың илһамлы мәлдәре»
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Наилә Ғәләүетдинова һәм Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғәлимнур Бикбулатов уҡый. Мөхәррире – Тамара Ғәниева. 1984 йылғы яҙма.
«Яңы йылым – яңы йырым»
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Наилә Ғәләүетдинова алып бара, шиғырҙарҙы Земфира Хөсәйенова һәм Хөрмәтулла Үтәшев уҡый. Мөхәррире Флүрә Солтанова, 1997 йылғы яҙма.
«Ҡышҡы симфония»
Бер төркөм башҡорт әҙиптәре – Сафуан Әлибай, Тамара Искәндәриә, Әнисә Таһирова, Рауил Шаммас һәм Гөлназ Ҡотоеваның шиғырҙары. Авторҙар уҡый. 2006 йылғы яҙма.
«Өйөрөлә ап-аҡ өйөрмәләр»
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Наилә Ғәләүетдинова һәм республикабыҙҙың атҡаҙанған артисы Илшат Йомағолов уҡый, 1985 йылғы яҙма.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
...таныш, танһыҡ тауыштар
Бик матур, үҙенсәлекле бит. Шиғырҙарҙы тыңлап, таныш, танһыҡ тауыштарҙы ишетеп, күңел ҡылдары тибрәлеп китте. Рәхмәт!


text:
- Подробности
- Просмотров: 403
КИЛЕМ ТУРАҺЫНДА ДЕКЛАРАЦИЯ (лат. declaratio — иғлан итеү, белдереү), устав м‑н билдәләнгән формалағы бланкыла календарь йылы өсөн алынған килем һәм уның сығанаҡтары, киткән сығымдар, һалым льготалары һәм иҫәпләнгән һалым суммаһы т‑да һалым түләүсенең яҙма ғаризаһы. Килемгә декларация яһау РФ‑та 1992 й. индерелә. РФ Һалым кодексының (2000) 2‑се өлөшөнә ярашлы декларация шәхси эшҡыуарҙар һәм шәхси практика алып барыусылар, ш. уҡ отчёт йылы дауамында милектән килем алыусы (хаҡ түләтеп файҙаланыуға, ҡуртымға биреү, һатыу) физик шәхестәр, лотереяларҙан отош алыусылар һ.б. тарафынан тапшырыла. Респ. (РФ‑та тәүге тапҡыр) һалым түләүселәрҙең идентификацион номерҙары б‑са мәғлүмәттәрҙе автоматлаштырылған йыйыу һәм эшкәртеү индерелгән. 2011 й. респ. 189 меңдән ашыу К.т.д. бирелгән. Уҙған йыл өсөн уҡыуға, дауаланыуға, торлаҡ һатып алыу йәки төҙөүгә һ.б. киткән сығымдар суммаһына соц. һалым льготаларына хоҡуғы т‑да 60 меңдән ашыу һалым түләүсе ғариза биргән. Соц. һалымдар өсөн тотолған аҡса суммаһы 1768 млн һум тәшкил иткән.
В.М.Резбаев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
БР-ҙа физик шәхестәр килеменә декларация яһау
*деноминацияланған суммаларҙа


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
САФИНА (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы (4.11.1963, Ишембай ҡ.), патофизиолог. Мед. ф. д‑ры (2001). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1988) Ишембай үҙәк район дауаханаһында, 1994—98 йй. һәм 2001—03 йй. — БДМУ‑ла (2001 й. алып биол. каф. мөдире), 1998—99 йй. Респ. кардиология диспансерында эшләй. 2003 й. алып Мәскәүҙә. Фәнни тикшеренеүҙәре экологик факторҙарҙың кеше һаулығына йоғонтоһо проблемаларына арналған. С. тарафынан озондың ион гомеостазына тәьҫире үҙенсәлектәре, липидтарҙың перекислы окисланыуы, ҡанда фагоциттарҙың функциональ әүҙемлеге һ.б., тын алыу һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы ағзалары ауырығанда биохимик процестар өйрәнелә. С. антибиотиктар ҡулланыу һөҙөмтәлелеген баһалау өсөн хемилюминесцент ысулын камиллаштыра. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Экология и здоровье. М.; 2002 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 345
ПЛАСТИК ХИРУРГИЯ, өлөшләтә йәки тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, тыумыштан формаһы боҙолған йәки зарарланған (травмалар, бешеү, операциялар, ауырыуҙар һ.б.) ағза һәм туҡымаларҙың, тыумыштан булған үҫеш кәмселектәренең (китек ирен, аңҡау ярығы һ.б.) анатомик бөтөнлөгөн, формаларын һәм функцияларын тергеҙеүгә, тышҡы ҡиәфәт кәмселектәрен косметик төҙәтеүгә йүнәлтелгән оператив ҡатнашыу ысулдарын эшләүсе хирургия бүлеге. Трансплантология м‑н тығыҙ бәйле. П.х. ысулдары кардиохирургияла, аш һеңдереү ағзалары хирургияһында, травматологияла һәм ортопедияла, урологияла, яңаҡ‑бит хирургияһында, оториноларингологияла, офтальмологияла һ.б. (тергеҙеү‑реконструктив) һәм косметологияла (эстетик хирургия) ҡулланыла. Хирургик ҡатнашыу өлкәһенән сығып тендо‑ (һеңерҙәрҙе тергеҙеү), артро‑ (быуындарҙы), рино‑ (танауҙы тергеҙеү йәки формаһын үҙгәртеү), ото‑ (ҡолаҡтарҙы), маммо‑ (һөт биҙҙәрен), блефаропластика (күҙ ҡабаҡтарын тергеҙеү йәки төҙәтеү операциялары), фейслифтинг (бит һәм муйын пластикаһы) һ.б. төрҙәре бар. Медицина университетында йомшаҡ туҡымаларҙың һәм һөйәк һөлдәһенең дефекттарын һәм деформацияларын хирургик төҙәтеү өлкәһендә фәнни‑практик тикшеренеүҙәр алып барыла, ҡул суғының функциональ әүҙемлеген тергеҙеүҙең хирургик ысулдары эшләнә (М.М.Вәлиев, Б.Ш. Минасов), балаларҙың тыумыштан булған үҫеш кәмселектәрен хирургик төҙәтеү (А.Ә.Ғүмәров, Р.М. Дәүләтшин, Ш.С.Ишемов), киң бешеүҙәрҙән һуң реконструктив‑пластик операция (Т.Р.Мәүлитов), блефароптоз (М.Т.Аҙнабаев), блефаропластика (А.Д.Джуманиязов) булғанда, яман шештәрҙе алып ташлағанда (Ш.Х.Ганцев), аяҡ‑ҡул сегменттарын реплантациялағанда (Вәлиев, С.К.Туғыҙбаев, Р.К.Әғзәмов) тергеҙеү операциялары ысулдары камиллаштырыла. Күҙ һәм пластик хирургия үҙәгендә реконструктив‑тергеҙеү операцияларын аллоплант файҙаланып яһау ысулдары эшләнә (В.Ү.Ғәлимова, Э.Р.Мулдашев). Стәрлетамаҡ ҡ. 3‑сө дауаханаһында термик травмалар эҙемтәләре булғанда реконструктив операциялар, гипомастия булғанда эстетик хирургия ысулдары (О.С.Попов, О.В.Попова) һ.б. камиллаштырыла.
Б.Ш.Минасов, Р.Т.Ниғмәтуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Тормошта бөтәһе лә һәүетемсә: елдәр иҫә, ямғыр ҡоя, ҡарҙар яуа, буран ҡотора... Һәммәһе лә ғәҙәти, бер ниндәй ҙә ынтылыш, ярыш, алға уҙыш юҡ. Нәҡ шул мәлдә берәү алға сыға, халыҡҡа теге йәки был фекерҙе ташлай; бүтәндәрҙе алға әйҙәй, теге ҡәлғәне, үрҙе яуларға рухландыра... Улар — энтузиастар, йәки башлап барыусылар. Нәҡ шул кешеләрҙең әүҙемлеге, тынғыһыҙлығы йәшәйешебеҙҙе йәмләй, дәрт-дарманды арттыра.
Беҙҙең тормошобоҙ нәҡ улар менән матур, мәғәнәле. Икенсе төрлө үҙҙәрен башлыҡтар, юл башлаусылар тип атарға мөмкин. Нияз Сәлимов – нәҡ ана шундай инсандар ҡоронан.
Энтузиаст
Нияз Булатбай улын нисек шулай атамайһың инде? Йәш сағынан уҡ ул йәмәғәт эшендә, халҡы өсөн фиҙакәрлек ыҙанында. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, йәш белгесте мәктәп директоры, бер аҙҙан Ғафури районының “Звезда” – “Йондоҙ” гәзите мөхәррире урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1989 йылда ул – республика йәштәре гәзите “Ленинсы”ның баш мөхәррир урынбаҫары. Нәҡ шул заманда (1990 йыл башында) Нияз Сәлимовтың башланғысы менән башҡорт телендәге “Йәшлек”тең тәүге һаны донъя күрә. Гәзит республикабыҙҙың йәш ижадсылары өсөн бик кәрәкле ваҡытта, ғәжәп урынлы булдырыла. Һәм ул бына инде тиҫтәләрсә йыл башҡорт халҡына тоғро хеҙмәт итә.
Энтузиаст. 1990 йыл һуңында Нияз Сәлимов йәнә “Звезда” – “Йондоҙ” редакцияһына ҡайтып, етәкселек эшенә тотона. 1991 йылдың 1 ғинуарында иһә башҡортса “Табын” район гәзите ойошторола. Эйе, Нияз Булатбай улы, ҡайҙа ғына тәғәйенләнмәһен, дәртләнеп, янып, яңы идеялар менән эш башлай. Был – энтузиастың төп һыҙаты, асылы. Район үҙәгендә ул “Мағаш тауышы” тигән ижади түңәрәк тә ойоштороп ебәрә. Шул йылдарҙа унда Салауат Әбүзәр, Мөнир Ҡунафин, Венер Исхаҡов, Марат Әминев, Рәйлә Сабитова кеүек буласаҡ әҙиптәр үҫеп сыға. Ә Нияз Сәлимов – ошо төркөмдөң идея етәксеһе...
1993 йыл. Район хеҙмәтсәндәре халыҡ сәсәне Вәлиулла Ҡоланбәтовтың 110 йыллығын билдәләй, “Табын” гәзите нигеҙендә Нияз Сәлимов Ырымбур өлкәһенең “Каруанһарай” гәзитен сығарыуға ярҙам ҡулы һуҙа.
1994 йыл. Нияз Булатбай улы “Йәшлек” гәзитенә баш мөхәррир сифатында әйләнеп ҡайта. Ул етәкселек иткән 1994 — 1997 йылдарҙа баҫманың тиражы ике тапҡырға артты.
1995 йыл. “Йәшлек”тең баш мөхәррире – I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы, уның йәштәр комиссияһы рәйестәше. Нәҡ уның башланғысы менән республикала Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы барлыҡҡа килә. Бөгөн уның 70-тән ашыу лауреаты бар.
Ойоштороу маһирлығы – ҡанында
Энтузиаст, йәмәғәт эшмәкәре. Нияз Булатбай улы – йәмәғәтселекте халыҡ өсөн кәрәкле эштәргә күтәреүсе, әйҙәүсе. 1993 – 1994 йылдарҙа уҡ уның башланғысында Ғафури, Ҡырмыҫҡалы райондарында Табын ырыу вәкилдәренең I һәм II йыйындары уҙғарылды. Бер ваҡытта ла мыжымай, иңендәге йөгөн башҡаларға ауҙармай, өнһөҙ генә йөкмәп бара ла бара замандашыбыҙ. Ҡайҙан килә бындай дәрт, илһам кешегә? Нисәмә йыл ул ең һыҙғанып, арымай-талмай халҡына хеҙмәт итә! Бындай кешегә, уның дәрт-дарманына, һәләтенә һоҡланырға ғына ҡала. Шул уҡ ваҡытта фиҙакәрлеген күрергә, баһаларға тейешбеҙ бит. Нияз Булатбай улы үҙе маҡтау-хуплау, ҙурлау көтмәй, эшләй генә бирә. Был һәләт – ойоштороу маһирлығы – уның ҡанында.
“Табын” яҡташтар ойошмаһы етәксеһе булараҡ та, Нияз Булатбай улы халыҡ уртаһында ҡайнап йәшәй, ғафуриҙарҙың мәнфәғәтен даими ҡайғырта. 1997 – 2010 йылдарҙа Башҡортостан Президенты Аппаратының мәғлүмәт-аналитика бүлегендә эшләне, шулай уҡ халыҡ мөрәжәғәттәрен ҡабул итеү бүлеген етәкләне.
Бындай киң эшмәкәрлекте илһөйәр, халҡын тәрән хөрмәт иткән оло йөрәкле кеше генә башҡара алалыр. Нияз Сәлимов – милләтебеҙҙең лайыҡлы улы, бөйөк шәхестәрҙең юлын дауам итеүсе. Нәҡ уның кеүектәр ил эшенә егелә, Ватаны яҙмышын үҙ иңенә һала. Фиҙакәрлектәре арҡаһында киләсәгебеҙ ҡурсаулы, йәшәйешебеҙ йәмле, ғәмле.
...Бынан бер нисә йыл элек Ҡырмыҫҡалы районында Фәрит Иҫәнғоловҡа һәйкәл асылды. Унан арҙаҡлы археолог Нияз Мәжитовҡа 80 йәш тулыуға арналған тантаналар уҙҙы. Дәүләт эшмәкәре Марат Әбүзәровтың тыуған көнө билдәләнде... Ошо һәм башҡа әһәмиәтле эштәрҙең башында данлыҡлы милләттәшебеҙ Нияз Булатбай улы тора. “Башҡортостан” гәзитенең баш мөхәррире булған ваҡытында ла халҡыбыҙ мәнфәғәттәрен яҡлауға, рухи ҡиммәттәребеҙҙе һаҡлауға күп көс һалды ул.
Эйе, һәр ерҙә арымай-талмай алдан йөрөй, хәҡиҡәт өсөн көрәшә, милләтен яҡлауҙы, данлауҙы дауам итә. Афарин, замандаш, ҡорҙаш! Артабан да тормошоң гел үрҙәрҙән, юғары ынтылыштарҙан торһон!


text:
Беҙҙең ғаиләбеҙҙә биш кеше: уңған атайым, егәрле әсәйем, яғымлы апайым, тоғро ағайым һәм мин. Уларҙың барыһын да яратам. Атай-әсәйем – ябай ауыл кешеләре, икеһе лә – ишле ғаиләнән. Олатайым да, өләсәйем дә күп йылдар, Аллаға шөкөр, һау-сәләмәт, татыу ғүмер итә. Йортобоҙҙа наҙ, һөйөү генә йәшәй.
Атайым ҡул эшенә бик оҫта. Үҙен балта оҫтаһы, тип маҡтар инем. Өйөбөҙҙөң тышын атайым биҙәһә, эсендә әсәйемдең тырышлығы ярылып ята. Уның үҫтергән сәскәләре, бешергән ризыҡтары, күҙ яуын алған ҡул эштәре береһен дә һоҡландырмай ҡалмай.
Апайым үҙ аллы тормошҡа аяҡ баҫты. Яратҡан тормош иптәше менән донъя көтә. Бәләкәс кенә ҡустым да ҙур бәхет булып үҫеп килә. Ә ағайым үҙенә яҡын булған, күңел биреп башҡарған эшен тапты. Ул балаларға бейеү серҙәрен төшөндөрә. Апайым менән ағайым йыраҡта йәшәй, беҙ уларҙың ҡайтҡанын һағынып көтөп алабыҙ.
Мин туған мәктәбемдә X синыфты тамамланым. Үҙемә оҡшаған төрлө конкурста ҡатнашып барырға тырышам. Ғаиләбеҙҙәге бөтә балалар ҙа бейергә әүәҫ. Кескәй саҡтан уҡ һәләтебеҙ ташып торҙо, хәҙер ҙә һынатмайбыҙ.
Үҙебеҙҙең яратҡан байрамдарыбыҙ, йолаларыбыҙ ҙа күп. Уларҙың береһен дә онотмайбыҙ. Яҙ миҙгеленең май айы етеү менән ҡурала ҙур эштәр башлана. Мал-тыуар, күпләп ҡош-ҡорт үрсетәбеҙ. Йәй еткәс, ихатабыҙ төрлө бәпкә, себештәр менән тула. Мин бигерәк тә күркә ҡарарға яратам. Уларҙы тотҡанға 17 йыллап була инде. Күмәкләшеп был йорт ҡоштарын көтәбеҙ, ҡарап тороуы ла һоҡланғыс. Йәйҙән алып ноябргә саҡлы йөрөгәс, йыл да күркә өмәһе үткәрәбеҙ.
Ғаиләбеҙ менән бергә булған саҡтар – иң бәхетле минуттарымдың береһе. Бер-беребеҙгә шулай гел терәк булайыҡ, йылы усағыбыҙ бер ҡасан да һүнмәһен, һүрелмәһен ине!
Зәлиә АЛТЫНБАЕВА.
Бөрйән районы, Байназар мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 210
ТӨЛМӘЙ, йылға, Инйәр й. уң ҡушылдығы. Силәбе өлк. Кварц тауынан көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта башлана. Силәбе өлк. һәм БР‑ҙың Белорет р‑ны буйлап төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа ҡарай аға. Инйәр й. (тамағынан 126 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 62 км, басс. майҙаны 585 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 5,9 м3/с. Басс. рельефы тәпәш тауҙарҙан тора, карст үҫешкән. Ландшафы кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡара ылыҫлы шыршы‑аҡ шыршы урмандарынан һәм аҡһыл һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт. Басс. 88%‑ын урман ҡаплаған, яҡынса 1%‑ы һаҙланған. Т. басс. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы сиктәрендә урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары: уң — Ямашты; һул — Рәүәт һ.б.
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Рычков Пётр Иванович
Рычков Пётр Иванович — Санкт-Петербург Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Көньяҡ Уралдың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. Ул хәҙерге Өфө территорияһындағы боронғо ҡала, Башҡортостандың Шишмә районындағы кәшәнәләр тураһында бик күп риүәйәттәр йыя, Шүлгәнташ мәмерйәһе тураһында иң тәүге мәҡәлә уның тарафынан яҙыла.
Пётр Иванович Рычков башҡорттарҙы юҡҡа сығарыу тураһында күп мәғлүмәт ҡалдырған. Уның яҙмалары нигеҙендә Александр Сергеевич Пушкин «Капитан ҡыҙы» тарихи романын яҙа.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пётр Иванович Рычков 1712 йылдын 1 октябрендә Архангелогород губернаһыныӊ Вологда ҡалаһында сауҙагәр ғәйләһендә тыуа. 1720 йылда ғәйлә Мәскәүғә күсә, Пётр сит телдәрҙе өйрәнә.
1730-1732 Ямбург (һәҙерге Ленинград өлкәһе Кингисепп ҡалаһы) һәм Жабин стеклозаводтарыныӊ идараһында эшләй.
1733—34 йылдарҙа Санкт-Петербург таможняһы тәржемәсеһе һәм бухгалтер ярҙамсыһы,
Ырымбур экспедицияһында (1734—1744) ҡатнашыусы.
1744—60 йылдарҙа Ырымбур губерна канцелярияһы хеҙмәткәре.
1751 йылдан Коллегия советнигы.
1759 йылда Фәндәр һәм художество академияһыныӊ мөхбир ағзаһы (С. Петербург) тип һайлана. рустар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА ағза-корреспондент тип Пётр Иванович Рычков һанала.
1769 йылдан алып Баш Ырымбур тоҙ эштәре идараһы етәксеһе,
Ирекле иҡтисад йәмғиәте (1765) һәм Мәскәү унниверситеты эргәһендәге Ирекле Рәсәй йыйылышы ағзаһы.
1777 йылдан Себер һәм Ҡазан заводтарының Баш идараһы канцелярияһы начальнигы.
65 йәшендә, 1777 йылдын 15 октябрендә Екатеринбургта вафат була. Ырымбур губернаһыныҙ Спас ауылында ерләнгән (һәҙерге Татарстандыӊ Бөгөлмә районы) ерләнгән. Ошо ауылда урынлашҡан Рычков Пётр Иванович именияһынан Петер Симон Паллас үҙенен экспедицияларын эҙерләне.
Эштәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы, төбәкте колониялаштырыу, башҡорт ихтилалдары, Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) тарихын, башҡорттарҙың шәжәрәләрен, хужалығын, көнкүрешен, ырыу-ҡәбилә ҡоролошон, төбәктең тәбиғәт ресурстарын өйрәнгән. 60 ҡа яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
- "Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү"(1762)
- “Лексикон йәки Ырымбур губернаһының топографик һүҙлеге” (“Лексикон или Словарь топографической Оренбургской губернии”; 1776, баҫылмаған)
Пётр Рычков Һөйәнтүҙ тураһында:
"Был ауылда меңләп кеше, ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаһы менән, атып, штык ҡаҙап үлтерелде, власҡа тоғро мишәрҙәр һәм башҡорттар (?) һөңгө менән үлтереп сыҡты. Бынан тыш 105 кеше аҙбарға ябылып, утта яндырылды. … Шул рәүешле Һөйәнтүҙ кешеләре ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағаһы менән — сабыйынан ҡартына тиклем — бер төн эсендә ут менән, ҡорал менән ҡырып бөтөрөлдә, ә йорттары янып көлгә ҡалды. "[1] .
Иҫтәлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2012 йыл Ырымбур өлкәһендә «Рычков йылы» тип үтте[2].
- Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде[3][4].
- 2012 йылда"Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды[5]
- 2012 йылдын августа уның 300-йыллыҡ тыуыу билдәләп Ырымбур тимер юл вокзалы алдында һәйкәл ҡуйылды[6].
- 2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды[7][8][9].
- Ырымбурҙа Совет урамында, Валерий Чкалов һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған.[10].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Рычков П. И. История Оренбургская: 1730—1750. Ырымбур, 1896.
- ↑ Оренбургский Ломоносов
- ↑ Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде
- ↑ Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде
- ↑ 2012 йылда"Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды
- ↑ В Оренбурге открылся памятник Петру Рычкову
- ↑ 2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды
- ↑ 2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды
- ↑ 2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды
- ↑ Ырымбурҙа Совет урамында, Валерий Чкалов һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Витевский. Неплюев и Оренбургский край. — Вып. II.
- Пекарский. Сношения Петра Ивановича Рычкова с академией наук в XVIII столетии. — СПб., 1866.
- Пекарский. Жизнь Петра Ивановича Рычкова и его литературная деятельность // Сборник статей, читанных во втором отделении академии наук. — 1869. — Т. II.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рычков Пётр Иванович «Силәбе» энциклопедияһында
- 1 октябрҙә тыуғандар
- 1712 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Вологдала тыуғандар
- 15 октябрҙә вафат булғандар
- 1777 йылда вафат булғандар
- Екатеринбургта вафат булғандар
- Ырымбур губернаһында вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Крайҙы өйрәнеүселәр
- Рәсәй империяһы географтары
- Санкт-Петербург ФА ағза-корреспонденттары


text:
Республика халҡы пособиеларҙы һәм субсидияларҙы төбәк дәүләт хеҙмәттәре порталында электрон төрҙә рәсмиләштерә ала. Әле порталда социаль ярҙам саралары буйынса алты дәүләт хеҙмәте электрон рәүештә күрһәтелә.
Аныҡ әйткәндә, торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүгә субсидия, аҙ тәьмин ителгән граждандарҙың айырым категориялары өсөн социаль пособие, балаға 1,5 йәш тулғанға тиклем уны тәрбиәләү буйынса айлыҡ пособие тураһында һүҙ бара. Бынан тыш, порталда сабыйы тыуған граждандарға бер тапҡыр бирелә торған пособиены, күп балалы ғаиләләрҙең айырым категорияларына айлыҡ пособиены, балаһы булған студент һәм аспирант ғаиләләренә пособиены рәсмиләштереү мөмкинлеге бар.
Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында әйтеүҙәренсә, дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәрҙе электрон рәүештә күрһәтеү алымы муниципаль райондарҙа теркәлеп, ҡалала йәшәгәндәр өсөн бигерәк тә уңайлы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 382
ЙӘШЕЛ МАЛ АҘЫҒЫ, мал ашаған көтөүлектәге йәки сабып алынған (йәшел өҫтәмә аҙыҡ) үҫемлектәр. Й.м.а. тәбиғи мал аҙығы ерҙәренең, культуралы көтөүлектәрҙең, бер һәм күп йыллыҡ үлән сәсеүлектәренең үләндәре; ш. уҡ тамыраҙыҡтарҙың һабағы, көтөүлектәрҙәге ҡыуаҡтарҙың япраҡтары һәм йәш ботаҡтары инә. Й.м.а. — а.х. малы өсөн йәйге осорҙа төп, иң арзан мал аҙығы. Үҫемлектәр ғәҙәттә сәскә ата башлағас, ҡатмаҫ элек һәм туҡлыҡлы матдәләре иң күп булған сағында ҡулланыла. Й.м.а. һөт һауымының артыуына, малдың репродуктив сифаттарын күтәреүгә булышлыҡ итә. Йәш үлән каротинға (150—280 мг/кг ҡоро матдә), С, Е, К, В төркөмө витаминдарына бай. Йәш үләндең ҡоро матдәһендә 20—24% протеин, 18— 22% клетчатка, 41—45% азотһыҙ экстрактив матдәләр һәм 9—11% минераль матдәләр бар. Ҡуҙаҡлыларҙың 1 кг үләнендә 0,15—0,26 мал аҙығы берәмеге һәм 26—46 г үҙләштерелеүсе протеин була, ҡыяҡлыларҙың үләнендә — ошоға ярашлы 0,20—0,25 һәм 21—33. Й.м.а. тәүлек ихтыяжы малдың тере массаһына һәм продуктлылығына бәйле һәм һыйырҙарҙа 40—80 кг, һарыҡтарҙа — 6—9, сусҡаларҙа — 8—12, эш аттарында 40—50 кг тәшкил итә. А.х. малын Й.м.а. м‑н тигеҙ тәьмин итер өсөн йәшел конвейер ойошторола. Башҡортостанда Й.м.а. өсөн арыш, болон бүтәгәһе, борсаҡ, йыйылма айрауыҡ, йылҡы борсағы, клевер, көнсығыш кәзә үләне, кукуруз, кәрешкә, ҡандала үләне, ҡылсыҡһыҙ ваҡ күстерә, люцерна һ.б. үҫтерелә. Төрлө мал аҙығы культураларынан (көнсығыш кәзә үләне, рапс, соя) Й.м.а. әҙерләүҙең энергия һаҡлаған технологиялары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. аҙ. алып Аграр университетта (В.С.Минеев, П.Д.Пшеничный, Н.Г.Сорока, Т.Ә.Фәритов, Ф.С.Хәзиәхмәтов һ.б.) һәм Ауыл хужалығы институтында (И.Л.Аллабирҙин, Б.Ғ.Шәрифйәнов һ.б.) алып барыла.
Әҙәб.: Хазиахметов Ф.С., Шарифьянов Б.Г., Галлямов Р.А. Нормированное кормление сельскохозяйственных животных. 2‑е изд. СПб., 2005.
Ф.С.Хәзиәхмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 782
ГӘРӘЕВ М. МУЗЕЙЫ, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев музейы, Илеш р‑ны Үрге Йәркәй а. урынлашҡан. 1991 й. ойошторола, 2006 й. тиклем Милли музей филиалы. Экспозицияһы 1992 й. М.Ғ.Гәрәевтең тыуыуына 70 йыл тулыу айҡанлы асыла. Шул уҡ р‑ндың Ташшишмә а. филиалы бар (Гәрәев йәшәгән йорт тергеҙелгән). Музей фондында 3,5 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Гәрәевтең шәхси әйберҙәре, фото- һәм документаль материалдар, портреты (рәссамы Р.М.Нурмөхәмәтов), Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет осоусыһы ҡоралы һәм хәрби экипировкаһы өлгөләре, Ил‑2 самолёты моделе, ш. уҡ БМВ мотоциклы (1939 й. сығарылған), немец һалдаты ранецы һәм башҡа улъя әйберҙәре. 2 залда урынлашҡан экспозиция Геройҙың үҫмер йылдарына, биографияһының һуғыш һәм унан һуңғы осорҙарына арналған. Экспозицияның үҙәк өлөшөн 1944 й. Ҡырым операцияһындағы хәл иткес алыштарҙың береһен һүрәтләгән “Һабынтауҙы штурмлау” диорамаһы (1‑се зал) һәм Гәрәевтең Өфөләге фатирындағы әйберҙәр нигеҙендә тергеҙелгән эш кабинеты макеты (2‑се зал) биләй.
Р.М.Камалов, Е.Ҡ.Шафиҡова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 24.11.2017
Кисталарҙы нисек дауаларға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 24-11-2017, 10:00
Бөйөр поликистозын нисек дауаларға? Операция яһатмай ғына кисталарҙың үҫеүен туҡтатып буламы?
Әлфиә.
Мәсетле районы.
Бөйөр поликистозы күп осраҡта тыумыштан була һәм, ғәҙәттә, бер үк ғаилә ағзаларында күҙәтелә. Уны УЗИ йәиһә компьютер томографияһы үтеп кенә асыҡлап була. Ауырыу йыш ҡына үҙен һиҙҙермәй. Кисталарҙың үҫешен туҡтатып булмай, әммә өҙлөгөүҙән һаҡланырға мөмкин. Һалҡын тейеүҙән, ауыр күтәреүҙән, ауыр эштән һаҡланығыҙ. Организмда инфекция сығанағы барлыҡҡа килеүгә юл ҡуймағыҙ. Бүленеп сыҡҡан бәүелдең күләменә һәм сифатына иғтибар итегеҙ. Теләгегеҙ булмаһа ла, көнөнә кәмендә биш тапҡыр кесе ярау итергә тырышығыҙ. Әгәр ҙә бил тирәһендә ауыртыу барлыҡҡа килеп, тән температураһы күтәрелә икән, уролог күҙәтеүе аҫтында ялҡынһыныуға ҡаршы дауалау терапияһы башларға кәңәш ителә. Бәүелдә ҡан таптары күренгәндә ятып ҡына торорға кәрәк. Ҡан баҫымын күҙәтеп тороғоҙ. Анализдар күрһәтеүенсә, бөйөр аҡһымды эшкәртә алмаһа, диета тоторға, йәғни ит, балыҡ, эремсек ашауҙы сикләргә тура килер. Әммә туҡланыу калорияға һәм витаминдарға бай булырға тейеш. Кисталар боҙола башлаған осраҡта ғына дауалауҙың оператив ысулына мөрәжәғәт итәләр....
«Көтмәгәндә-уйламағанда»
Медиа // 24-11-2017, 07:00
Үәт, ҡыҙыҡ! (17.11.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 24-11-2017, 07:00
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 25(2011) » Страница 3
Ғорур бул, Алмас!
Рубрикалар // 2-04-2011, 10:53
(«Йәнем өҙгөләнгән саҡтарымда дауаларын ҡайҙан алайым», 12 март, 2011 йыл)
Алмастың гәзиттә баҫылған хаты мине уйландырҙы, шуға ҡарата үҙемдең уй-кәңәштәремде яҙып үтергә булдым, бәлки, уға әҙерәк ярҙам итә алырмын.
Алмас туғаным, яратам, тип ир-егеттәргә хас булмағанса, һуҡыр мөхәббәт менән ҡатыныңа мөкиббән киткәнһең. Үҙеңдең яҙмаңдан күренеүенсә, ҡатыныңдың үҙен генә яратыусы, аҡса ҡоло, әхлаҡһыҙ икәнлеге ярылып ята....
Алмастың гәзиттә баҫылған хаты мине уйландырҙы, шуға ҡарата үҙемдең уй-кәңәштәремде яҙып үтергә булдым, бәлки, уға әҙерәк ярҙам итә алырмын.
Алмас туғаным, яратам, тип ир-егеттәргә хас булмағанса, һуҡыр мөхәббәт менән ҡатыныңа мөкиббән киткәнһең. Үҙеңдең яҙмаңдан күренеүенсә, ҡатыныңдың үҙен генә яратыусы, аҡса ҡоло, әхлаҡһыҙ икәнлеге ярылып ята....
Беҙ балаларға кәрәк һәм терәк
Рубрикалар // 2-04-2011, 10:53
Ҡатыны ташлап киткән Алмастың «Йәшлек»тә сыҡҡан хатын уҡығас, үҙем тарыған хәлгә яңынан ҡайтҡандай булдым. Ирем менән 30 йыл йәшәгәндән һуң 58 йәшлек тормош иптәшем үҙ ҡоҙағыйым менән миңә хыянат итте. Алмастың кисерештәрен һәйбәт аңлайым. Бер кемгә лә еңел түгел яҡын кешеңдең хыянаты. Иремдең мине икенсе берәүгә алмаштырыуын белгәс, йөрәгем түҙмәй, бауға тотонғайным. Ҡыҙым туҡтатты. Кем менән йөрөгән бит әле. Мине ҡоҙағыйына алмаштырған. Элек тә унда төндәрен эсеп ҡайта торғайны. Бер ҡатлылығыма хәҙер аптырайым. Ә ул мәлдә, ҡоҙағый булғас, ул хәтлегә тиклем барып етмәгәндер әле, тип уйлай торғайным....
Йәшлек хатаһы
Рубрикалар // 2-04-2011, 10:47
Уйҙарымды эргәмдә ултырған балалы йәш ҡатын бүлде. Юл алыҫ булғанға күрә был йәш әсә менән әңгәмә ҡорорға булдым. Барыһы тураһында ла һөйләшеп ултырғанда, сабыйҙың илауы әңгәмәне боҙҙо. Инде Баймаҡ ҡалаһынан сығып, Сибайға ҡуҙғалдыҡ. Әсәгә ярҙам ҡулы һуҙғым килде һәм шул саҡ баянан бирле борсоған һорауҙы бирмәй түҙә алманым. «Ғәлиә, ниңә кейәүгә иртә сыҡтың?» Һорауға яуапты оҙаҡ көттөрмәне ул, ҡыйынһынып ҡына һүҙ башланы: «Йәйге аяҙ, йылы төн... йәш пар, тулы ай яҡтыһында, саф мөхәббәт ҡосағында иркәләнеп, әллә ҡайҙағы йыһан киңлегенә оса инек. Беҙҙең һөйөү ут ялҡыны шикелле дөрләп янды. Был ваҡытлыса мөхәббәт ялҡынына сит кеше генә һыу һибә ала ине. Сихри төндә беҙ барыһы тураһында ла серләштек, алтын кеүек емелдәп торған йондоҙҙарҙы һананыҡ. Һәр атылған, кеше ғүмере кеүек өҙөлгән йондоҙҙарға бөтмәҫ теләктәр теләнек. Шулай итеп, нисек алһыу таң һыҙылғанын да һиҙмәнек....
Маршал
Әҙәбиәт / Юмор // 2-04-2011, 10:46
(Юмористик хикәйә)
Миңә һалдат кейеме кейергә ваҡыт етте. Әрмеләргә барыу – уйын эш түгел. Шуға беҙ ғаилә штабына йыйылдыҡ. Штаб начальнигы, әлбиттә, әсәй. Өләсәй – старшина. Сөнки мин уның хәстәрлегендә. Олатай – ефрейтор. Әрмелә хеҙмәт иткәндә лә шунан ары уҙмаған ул. Хәҙер әсәй менән өләсәй араһында «айт» тигәнгә «тайт» тип йүгерә. Атайым армияла сержант булһа ла, ғаиләбеҙҙә – рядовой. Әсәй өсөн унан да түбән званиелағы кеше юҡ....
Миңә һалдат кейеме кейергә ваҡыт етте. Әрмеләргә барыу – уйын эш түгел. Шуға беҙ ғаилә штабына йыйылдыҡ. Штаб начальнигы, әлбиттә, әсәй. Өләсәй – старшина. Сөнки мин уның хәстәрлегендә. Олатай – ефрейтор. Әрмелә хеҙмәт иткәндә лә шунан ары уҙмаған ул. Хәҙер әсәй менән өләсәй араһында «айт» тигәнгә «тайт» тип йүгерә. Атайым армияла сержант булһа ла, ғаиләбеҙҙә – рядовой. Әсәй өсөн унан да түбән званиелағы кеше юҡ....
дискотекаҒа саҡырыу ҡағыҙы отоғоҙ!
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 10:32
«Заман башҡа – заң башҡа» тигән әйтем музыка донъяһын да урап үтмәй. Үткән быуаттың 90-сы йылдары менән бөгөнгө көн араһында 20 йылдан да әҙерәк ваҡыт үткән булһа ла, йырҙар бөтөнләй икенсе, әлеге йәштәрҙең зауығы элеккенән күпкә айырылып тора. Ә туҡһанынсыларҙың яратҡан йырсыларын шул замандың яҡты хәтирәһе итеп иҫкә төшөрөргә генә ҡала. Сөнки бөгөн уларҙың күбеһе төрлө сәбәптәр менән сәхнәлә сығыш яһамай. Бүтән өлкәләрҙә үҙҙәрен һынаусылар ҙа байтаҡ....
Һеҙҙән мәҙәк – беҙҙән бүләк
Әҙәбиәт / Юмор // 2-04-2011, 10:32
Һәр ауылдың, һәр төбәктең үҙ Хужа Насретдины, үҙ Ерәнсә сәсәне, үҙ Үлмәҫбайы бар, тибеҙ. «Хужа беҙҙең арала» исемле бәйге ауыл мәҙәктәре, ғаилә көләмәстәре, лаҡаптар хаҡында. Төрлө тарафтарҙан «хужа»лар үҙҙәренең сәләмдәрен ебәреп тора. Мәҙәктәрҙе гәзит уҡыусылар бик яратып ҡабул итә. Яҙғы баҡса, сәсеү мәшәҡәттәре башланмаҫ борон тағы ла ебәрегеҙ, бергәләп көләйек. Һеҙҙән мәҙәк – беҙҙән бүләк.
Март айында «Йәшлек» гәзитенең логотибы төшөрөлгән футболка менән үҙенең үҙенсәлекле мәҙәктәре менән көлдөргән дә, аптыратҡан да Лена ХӘЙРУЛЛИНА (Мәләүез ҡалаһы) бүләкләнә. Ҡотлайбыҙ!...
Март айында «Йәшлек» гәзитенең логотибы төшөрөлгән футболка менән үҙенең үҙенсәлекле мәҙәктәре менән көлдөргән дә, аптыратҡан да Лена ХӘЙРУЛЛИНА (Мәләүез ҡалаһы) бүләкләнә. Ҡотлайбыҙ!...
Хәсән менән Зилә һеҙгә ҡунаҡҡа килә
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 10:29
Башҡорт китаптары – интернетта
Әҙәбиәт // 2-04-2011, 10:28
Заман шундай бит, китапты йә журналды ҡулға тотоп ҡына түгел, экранға текәлеп тә уҡып була хәҙер. Магазинға барып алаһы түгел, интернетты асһаң – кәрәк әсбап алдыңда.
Яңыраҡ эшләй башлаған «Вагант» электрон нәшриәте (www.ivagant.ru) заманса фекерләгәндәр һәм әҙәбиәт һөйөүселәр араһында бик популяр булып китте. Унда нәфис һәм фәнни әҙәбиәт менән танышып була. Электрон баҫма проекты быйыл ғына ебәрелһә лә, күрәһең, халыҡ ихтыяжы булдымы, уны ҡулланыусылар һаны көндән-көн арта бара.
– Беҙҙең нәшриәт эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше – компьютер, КПК, букридер һәм башҡа гаджеттарҙан уҡыр өсөн китаптар сығарыу, – тип һөйләй «Вагант» электрон нәшриәте директоры Салауат Вахитов. – Беҙ үҙ эшебеҙ менән авторлыҡ хоҡуғын яҡлайбыҙ, китаптарға ISBM халыҡ-ара номер бирәбеҙ һәм Китап палатаһында теркәйбеҙ. Шулай итеп, интернет селтәре аша Башҡортостан яҙыусыларының әҫәрҙәре менән донъяның һәр мөйөшөндә танышырға мөмкин хәҙер....
Яңыраҡ эшләй башлаған «Вагант» электрон нәшриәте (www.ivagant.ru) заманса фекерләгәндәр һәм әҙәбиәт һөйөүселәр араһында бик популяр булып китте. Унда нәфис һәм фәнни әҙәбиәт менән танышып була. Электрон баҫма проекты быйыл ғына ебәрелһә лә, күрәһең, халыҡ ихтыяжы булдымы, уны ҡулланыусылар һаны көндән-көн арта бара.
– Беҙҙең нәшриәт эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше – компьютер, КПК, букридер һәм башҡа гаджеттарҙан уҡыр өсөн китаптар сығарыу, – тип һөйләй «Вагант» электрон нәшриәте директоры Салауат Вахитов. – Беҙ үҙ эшебеҙ менән авторлыҡ хоҡуғын яҡлайбыҙ, китаптарға ISBM халыҡ-ара номер бирәбеҙ һәм Китап палатаһында теркәйбеҙ. Шулай итеп, интернет селтәре аша Башҡортостан яҙыусыларының әҫәрҙәре менән донъяның һәр мөйөшөндә танышырға мөмкин хәҙер....
Үәт, ҡыҙыҡ!
Әҙәбиәт / Юмор // 2-04-2011, 10:20
Ир кеше урамда коляска һөйрәп китеп барғанда, ҡаршыһына күптән күрмәгән танышы килеп сыға ла, коляскаға ҡапланып:
– Йә, Хоҙай, күҙ теймәһен, ниндәй матур бала, күҙҙәре зәңгәр, бит остары алһыу, сәскәйҙәре бөҙрә, ҡаштары ҡарлуғас ҡанаттары һымаҡ, – тип һанап китә. Бер аҙҙан шып туҡтап ҡала һәм:...
– Йә, Хоҙай, күҙ теймәһен, ниндәй матур бала, күҙҙәре зәңгәр, бит остары алһыу, сәскәйҙәре бөҙрә, ҡаштары ҡарлуғас ҡанаттары һымаҡ, – тип һанап китә. Бер аҙҙан шып туҡтап ҡала һәм:...
[/aviable]


text:
Баһрам V
Баһрам V Гур — Иран шаһиншаһы, 420/421 — 438/439 йылдарҙа хакимлыҡ иткән. Сәсәниҙәр династияһынан. Йездигирд I менән йәһүд эксилархы ҡыҙы Шошандухттың улы.
Йөкмәткеһе
Тәхет өсөн көрәш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баһрам V ғәрәп хакимы, Һира батшаһы Мүндир I тәрбиәһендә үҫә.[2] Евфраттың түбәнге ағымында урынлашҡан Һира лаһми тигән ғәрәп ырыуының баш ҡалаһы була. Лаһмиҙар тәүҙә Иранға союздаш, унан һуң бойондороҡло була. Егет ҡорона еткәс, Баһрам Ктесифонға ҡайта, ләкин атаһы уны ниндәйҙер сәбәп арҡаһында тәхеткә хоҡуҡтан мәхрүм итә һәм өйгә бикләп ултырта. Бер аҙҙан шаһ йомшара һәм улына ҡабат Мүндир янына китергә ирек бирә. Мүндир Баһрамға атай кеүек була.
Йездигирд I вафат булғас, фарсы батшалығын болалар солғап ала. Йездигирд I идараһынан ҡәнәғәт булмаған аҡһөйәктәр уның бөтә улдарын властан ситләштерергә тырыша. Вельможалар Баһрамдың ағаһын, Әрмәнстан батшаһы Шапурҙы үлтерә.[3] Баһрам Мүндир I-нән ярҙам һорай, теге уға яугирҙәр бирә. Баһрам Ктесифонға килә. Фирҙәүси яҙғанынса, яңынан шаһ һайлау өсөн кәңәшмә йыйыла. Утыҙ кандидаттан икәү — Баһрам менән Хосроу ҡала. Баһрамды Йездигирд I-нең улы булған өсөн генә һайларға теләмәйҙәр. Шулай ҙа ул шаһ ителә.[4]
Михр-Нарсеның абруйы күтәрелеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баһрам V дәүерендә вазург-фраматар (юғары вәзир) Михр-Нарсе ғәйәт ҙур власть ала, ул Йездигирд I ваҡытында уҡ был вазифала була. Баһрам V эштәр менән шөғөлләнмәй тиерлек, кәйеф-сафа ҡороп, күңел асыуҙан бушамай. Ул ҡыйыу һунарсы, нәзәкәтле һөйәр һәм мәжлес яратыусы булып таныла. Михр-Нарсе иҫ киткес күп байлыҡ туплай һәм балаларын лайыҡлы вазифаларға ҡуйҙыра. Бер улы — хербедан хербед (жрец сословиеһы башлығы), икенсеһе — вастриошан салар (ер эшкәртеүселәр башлығы), өсөнсөһө артештаран салар (хәрбиҙәр сословиеһы башлығы) була. Был кешенең исеме менән Ирандың үҙәк өлөштәрендә алып барылған төҙөлөштәрҙе, христиандарға ҡаршы сәйәсәтте бәйләйҙәр.[5][6]
Византия менән мөнәсәбәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сократ Схоластик билдәләүенсә, Баһрам V, «тылсымсылар ҡотортоуы буйынса» (йәғни зороастр тылсымсылары) христиандарҙы ҡыҫа башлай, уларҙы аҫтыра, киҫтерә, шунлыҡтан күбеһе Византияға ҡаса.[7] Йездигирд I ваҡытында Суза ҡалаһының епискобы Авданың ниндәйҙер зороастр ҡорамын емертеүенә ҡаршы фарсылар христиандарға ҡаршы ошо сараларҙы башлаған була.[8] Византия властарының ҡасҡындарҙы биреүҙән баш тартыуы, шулай уҡ византий сауҙагәрҙәренең каруандарын талауҙар ике арала һуғыш утын тоҡандыра. Фарсы ғәскәрҙәрен — Михр-Нарсе, ромей армияһын магистр Ардавур етәкләй. Яуҙа византийҙар уңыш ҡаҙана бара, әммә 422 йылда Фракияға һундарҙың һөжүме Византияны Фарсия менән солох төҙөргә мәжбүр итә. Солох шарттары Визания өсөн бик отошло була. Ул иран христиандарына үҙ динен ҡаршылыҡһыҙ тотоу мөмкинлеге бирелеүен талап итә, Византияла йәшәгән зороастрҙарға ла шуны гарантиялай. Ләкин христиандар өсөн был килешеү күпкә файҙалы була, сөнки Византияла зороастрҙар һаны, Ирандағы христиандар һаны менән сағыштырғанда, күп тапҡырҙарға әҙерәк була. Шулай уҡ Византия Сәсәни ғәскәрҙәренең Кавказ ҡапҡаһын һаҡлағаны өсөн Иранға хаҡ түләп торорға йөкләмә ала. Ике яҡ та сик буйында яңы ҡәлғәләр төҙөмәҫкә һүҙ ҡуйыша.[6]
Баһрам V ваҡытында Иран епископтары соборы (424 йыл) үҙ сиркәүенең Византия сиркәүенән айырылыуы тураһында белдерә.
Баһрам V риүәйәттәрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баһрам V тураһында мосолман риүәйәттәре аша беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән легендалар күп. Баһрам V уларҙа бик камил батша, полководец, баһадир, ҡаһарман һөйәр (ошо сәбәпле урта быуаттар традицияһына ярашлы шаһҡа «Гур», йәғни ҡырағай ишәк тигән ҡушамат тағыла) итеп һүрәтләнә.
Фирҙәүси «Шаһнамә»һендә батшаның зороастрҙарҙы, шарап эсеүҙән тыйып, иманлы китаптар уҡырға мәжбүр итергә тырышыуы тураһында мәрәкә хикәйә бар. Шаһтың йәшерен генә ил буйлап йөрөп, лайыҡлыларҙы йомарт бүләкләүе, ғәйеплеләрҙе язаға дусар итеүе тураһында ла хикәйәттәр таралған.
Баһрам V һунар яратҡан. Хатта бер заман яратҡан йәриәһе Азадәне дөйә менән тапатып ҡуя.[9] Баһрам Гур һәм Азадәнең дөйә менән һунар итеүе — билдәле сюжет, уны көмөш һауыттарға ла төшөргәндәр.[10]
Баһрам V-нең һәләкәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Легенда буйынса, Баһрам һунарҙа юғала: аты менән ҡуша ҙур соҡорға төшөп ғәйеп була. Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, шаһ, моғайын, атаһы кеүек үк һарай кешеләре тарафынан үлтерелгәндер.[11]
Баһрам V 18 йыл да 10 ай хакимлыҡ итә.[12]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #130027189 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ Мухаммад ат-Табари.
- ↑ Мухаммад ат-Табари.
- ↑ Ҡалып:Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
- ↑ Мухаммад ат-Табари.
- ↑ 6,0 6,1 Ҡалып:Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
- ↑ Сократ Схоластик.
- ↑ Феодорит Кирский.
- ↑ Фирдоуси.
- ↑ Ҡалып:Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
- ↑ Ҡалып:Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
- ↑ Аль-Бируни. Памятники минувших поколений. Часть 5. 121—129


text:
- Подробности
- Просмотров: 338
КОМПЕНСАТОРҘАР, ҡоролмалар, машиналар, приборҙарҙың торошона һәм эшләүенә төрлө факторҙарҙың (т‑ра, баҫым, арауыҡтағы урыны һ.б.) йоғонтоһон компенсациялау йәки тигеҙләштереү өсөн механик ҡоролмалар йәки тултырғыстар. Ҡуҙғалмаусы (дистанцион втулкалар, көйләү прокладкалары, ҡулсалар һ.б.), периодик рәүештә ҡуҙғалмалы (көйләү шөрөптәре, эксцентриклы втулкалар һ.б.) һәм өҙлөкһөҙ эшләүсе (валдарҙың салшайыуын һәм күсәрҙәш булмауын компенсациялау, гидросистемалар, үткәргес торбалар һ.б. өсөн муфталар) К. айырыла. Үткәргес торба К. эшләү принцибы б‑са шыума һәм деформациялы (сильфондар, линзалар) була. Башҡортостанда 20 б. 50‑се йй. алып “Салаватнефтемаш” пр‑тиеһында үткәргес торбалар өсөн сильфонлы К. күпләп сығарыла. 60‑сы йй. башлап “Гидравлика” пр‑тиеһында ӨДАТУ хеҙм‑рҙәре ҡатнашлығы м‑н “Гидромеханика” тәж. КБ‑нда (Өфө) уйлап табылған авиация һәм космос сәнәғәте өсөн төрлө сильфонлы (һығылмалы) К. етештерелә. 1998—2000 йй. ИПТЭР‑ҙа “Компенсатор” ААЙ‑нда (С.‑Петербург) һәм “Севмаш” ФДУП‑ында (Северодвинск ҡ.) сығарылған виброизоляциялау һәм компенсациялау системаларының насос агрегаттары өсөн КС тибындағы махсус сильфонлы һәм ПРКУ тибындағы мөйөш К. эшләнә.
В.Ҡ.Итбаев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Гудзон боғаҙы
Гудзон боғаҙы (ингл. Hudson Strait, франц. détroit d'Hudson) — Канада ярҙарын йыуыусы Төньяҡ Боҙло океан боғаҙы[1].
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боғаҙ Лабрадор ярымутрауы һәм Баффин Ере утрауы араһында урынлашҡанң[2]. Гудзон боғаҙы Лабрадор диңгеҙен Гудзон, Унгава һәм Фокс ҡултыҡтары менән тоташтыра.
Утрауҙары — Милл, Солсбери, Ноттингем, Чарльз, Биг-Айленд, Баттон, Резольюшен, Эджелл, Диггес, Гудвин.
Боғаҙ оҙонлоғо — 800 км, киңлеге — көнсығышта 115 км-ҙан һәм көнбайышта 240 км-ға тиклем. Тәрәнлеге 115 метрҙан 704 метрға барып етә[3]. Һыу артымы бейеклеге 12,4 метрға барып етә. Йыш ҡына штормдар күҙәтелә. Йылдың 4 айы дауамында боғаҙҙа суднолар йөрөй ала.
Боғаҙ Генри Хадсонға бағышлап аталған, ул 1610 йылда боғаҙ аша үткән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Гудсонов пролив // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Canadian Encyclopedia. Hudson Strait
- ↑ Гудзон боғаҙы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ШОС һәм БРИКС илдәренең бәләкәй эшҡыуарлыҡ вәкилдәре өсөн фекер алышыу, тәжрибә уртаҡлашыу майҙансығы булдырыу тураһында 2014 йылда уҡ, БРИКС илдәренең Бразилиялағы Форталеза ҡалаһында үткән йыйында тәҡдим иткәйне.
Был башланғыс бик уңышлы булып, унда йылдан йыл ҡатнашыусылар һаны арта, быйыл сарала Азия, Европа, Африка илдәре вәкилдәре лә буласаҡ. Унан тыш форум Рәсәй төбәктәре тормошон сағылдырыу йәһәтенән дә ифрат отошло. Мәскәү, Санкт Петербург кеүек мегаполистарҙа төрлө форумдар, саралар күпләп үтә. Был сара иһә сит ил вәкилдәренә илдең алдынғы төбәктәренең береһе — Башҡортостандың йәшәйеше, эшлекле даирәләре, хатта күркәм тәбиғәте менән дә танышыу мөмкинлеге бирәсәк.
Билдәле булыуынса, ағымдағы йылдың 18—19 октябрендә донъяның төрлө төбәктәренән йыйылған эшлекле даирә вәкилдәре тағы ла Башҡортостандың баш ҡалаһында осрашасаҡ: ШОС һәм БРИКС илдәрендәге бәләкәй эшҡыуарлыҡтың IV форумы уҙғарыласаҡ.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Страница 3
Тәүге мөхәббәтте нисек оноторға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-09-2018, 06:30
Үҫмер саҡтың иң сихри, татлы, ғазаплы, наҙлы, илерткес бер мәле булып кеше күңелендә тәүге мөхәббәт һаҡлана. Йылдар үтһә лә, яҙмыштар төрлөсә боролоп, әллә нисәмә кеше менән осраштырып-ҡауыштырған хәлдә лә, хәтерҙән юйылмай ошо хистәр. Йырҙа ла: Онотолмай беренсе саф мөхәббәт”, – тип моңланабыҙ бит. Был йырҙа мин һеҙҙең иғтибарығыҙҙы тап “саф” һүҙенә йүнәлтеүегеҙҙе һорар инем. Тап ошо тәүге саф хистәр беҙгә донъяны башҡа төрлө асып бирә: һин үҙеңдән дә ҡәҙерлерәк, кәрәгерәк башҡа кеше барлығын аңлай һәм тоя башлайһың, бөтөнләй ҙә сит кешене юҡһыныу, һағыныу; осрашыуҙан, тәүге ҡосаҡлашыу-наҙланыуҙан баштар әйләнеүе... Кешенең күңеле йыр-моңға, илаһи шатлыҡҡа тула. Кемдер шиғыр яҙа башлай, кемдеңдер башҡа ниндәйҙер шөғөлө асыла – бына ниндәй көскә эйә ул тәүге һөйөү! Беренсе иң көслө, ялҡынлы хистәр – улар күңелдән бер ҡасан да юйылмаясаҡ. Нормала үҫешеп һәм йомғаҡланған мөнәсәбәттәр киләсәктә кешенең йөрәгендә бер илаһи, илерткес, әкиәткә оҡшаш матур мәл булып һаҡлана. Әммә тәүге “мөхәббәттән” мәңге уңалмаҫлыҡ яра алғандар барлығын да оноторға ярамай. Йәш саҡта ни тиклем хистәрҙең ярһыу булыуын иҫәпкә алғанда, был кешеләрҙе лә аңларға булалыр. Тик ошо мәлдә мин былай тип әйтер инем: “Кешем, үткәндәрҙе онотоп булмаһа ла, һис юғында уларға рәхмәт әйтергә онотмайыҡсы... Сөнки, бер нигә ҡарамай, тап ошо хистәр аша ғына беҙгә тормош үҙенең иң беренсе йәшәйеш дәресен бирҙе, үткәрҙе. Беҙ “белемле” булдыҡ: башҡа енес менән аралашырға, уларҙы аңларға, ҡәҙерләргә һәм яратырға, бер шикһеҙ ышанырға; ҡайһылыр мәлдә уларҙан алыҫыраҡ һәм һаҡ булырға өйрәндек. Был хис беҙҙең рухты, күңелде нығытты. Үҙебеҙҙе аңларға ярҙам итте. Рәхмәт!”.
Үткәндәргә рәхмәтле булайыҡсы, дуҫтарым.
Психолог Әлмира ИСХАҠОВА әҙерләне....
Көс өҫтәүсе эсемлектәр
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-09-2018, 06:00
Кәстрүлгә өс өрөк, биш ҡара емеш, өс инжир, бер ҡалаҡ йөҙөм, ике алма, ике лимон киҫәге һалып, өҫтөнә сыҡҡансы һыу ҡойорға һәм 5 – 10 минут ҡайнатырға. Иртәнге аш урынына эсергә мөмкин.
- Бер үк күләмдә бойҙай, һоло, арпа ярмаһы алып, он хәленә килгәнсе иҙергә һәм бер ҡалаҡ онға бер стакан һыу иҫәбенән йылы (ҡайнап һыуына башлаған) һыу ҡойорға. Ике сәғәт төнәткәндән һуң, һөҙөп алып, бал ҡушып эсергә. Аҙ ҡанлылыҡтан һәм хәлһеҙлектән ярҙам итә.
- Бер лимонды ҡайнар һыуға һалып, бер-ике минут тоторға һәм ҡабығы менән бергә ит турағыс аша үткәрергә. Бер аҙ аҡ май, бер-ике ҡалаҡ бал ҡушып болғатырға һәм сәйгә ҡушып эсергә.
- 150 г ҡырғыстан үткәрелгән алмаға ярты әфлисун һуты ҡушып бутарға һәм ун таҙартылған сәтләүек ҡушырға. Был бер кешегә бер көн ашарға етә. Баш мейеһен туҡландырыу өсөн файҙаһы ҙур.
- Бер стакан һолоға биш стакан һыу ҡойоп, ҡуйырғансы ҡайнатырға. Һуңынан һөҙөп алып, шул уҡ күләмдә ҡайнаған һөт өҫтәргә һәм һыуытырға. Килеп сыҡҡан массаға 4 – 5 ҡалаҡ бал ҡушып, көнөнә яртышар стакан эсергә....
Компьютер алдында нисек дөрөҫ ултырырға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 8-09-2018, 07:00
Монитор менән күҙ араһы 50 – 70 сантиметрҙан кәм булырға тейеш түгел.
Ике компьютер араһындағы ара 2 м 20 сантиметрҙан кәм булмаһын.
Һәр 10 – 15 минут һайын ҡарашты экрандан алып, тәҙрәнән алыҫ нөктәгә ҡарарға кәрәк.
Юғары синыф уҡыусыларының компьютер алдында ултырған ваҡыты – 2,5 сәғәттән, ә 11 – 13 йәштәгеләр өсөн – 1,5 сәғәт, 8 – 10 йәшлектәр өсөн бер сәғәттән дә артмаһын. Ә 7 – 8 йәштәгеләрҙе компьютер менән таныштырырға ла кәрәкмәй. Уларҙың күреү органдары һәм нервы системаһы әлегә компьютер менән «аралашыуға» әҙер түгел.
Күҙ өсөн махсус
күнегеүҙәр
Тәҙрә аша алыҫтағы бер нөктәгә бер минут дауамында ҡарап торорға, шунан ошо уҡ ваҡытҡа күҙҙе йоморға һәм диаметры 5 мм булған ҡара түңәрәккә ҡарап торорға. Был күнегеүҙе бер нисә тапҡыр ҡабатларға.
...
Ҡайғыны дөрөҫ күтәрә белегеҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 5-09-2018, 07:00
“Таң менән тороп, улымдың йоҡлаған урынына киләм. Юрғанын, яҫтығын һыйпайым – тән йылыһын тойғандай булам. Үҙен тупылдатып тороп һөйгөм килә... Өҫтәл артына ултырғанда ла уның һауыт-һабаһын ҡуям, ҡапыл ғына, сәстәрен елберләтеп, маңлайындағы бөрсөк кенә тирен ялтыратып, йылмайып килеп инер ҙә: “Әсәәәәәәәй, нимә бар ашарға, асыҡтым”, – тиер төҫлө... Уйҙарға уйылып китеп, әҙерләгән ризығымды ла ҡаба алмай, өҫтәл артынан тороп киткән мәлдәрем сикһеҙ күп... Нимәне генә тотһам да, ҡайҙа ғына ҡараһам да – УЛЫМ күренә: тәүге йылмайыуы, көлөүе, ҡолауы, илауы, йылы ҡосағы... Баламды әрләгән саҡтарым иҫкә төшһә, йәнем нисек үртәлгәнен һеҙ белмәйһегеҙ... Бер йылдан ашыу ваҡыт үтте бер бөртөк кенә улымдың был донъянан китеүенә... Мәктәпкә лә барып өлгөрмәне – алған кейемдәре шкафында шул килеш тора. Үҙәгем өҙөлөп, балаҡайымды һағынған мәлемдә һеҙгә яҙып ултырам, шул тиклем әсе икән ул бала ҡайғыһы! Күңелемде бер нәмә тынысландыра – ул да булһа доғалар. Ныҡ ғазаплана башлаһам, доғалар уҡыйым, яттан белгәнен ятлайым, белмәгәнен – китаптан уҡыйым. Тыныслыҡты шунда ғына табам. Тәүге осорҙағы йән әсенеүе баҫыла төштө. Тик... бер генә секундҡа, бер генә мәлгә генә балаҡайымдың йылы, йомшаҡ сикәләрен һыйпап, үпкем килгән мәлдәремдәге өҙгөләнеүҙәрем.... Йә Хоҙай... Кемдәр күрмәгән – күрһәтмәһен, Аллаһы Тәғәлә һаҡлаһын һеҙҙе бындай ҙа ауыр ғазаптарҙан. Ҡайғыларҙы һәр кем үҙенсә кисерә, үткәрә, аңлайым мин. Тик, йөрәгем берәй ҡасан тынғы табырмы? Әлфинур”....
Йөрәк менән шаярыу – ут менән уйнау
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 2-09-2018, 07:00
Йәйгеһен йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙары менән сирләгән кешеләрҙең күбеһе үҙҙәренең һаулығын ҡайғыртыуҙан туҡтай. Баҡсала эшләп, саф һауала йөрөйөм, шул еткән, тип һанап, кәрәкле дарыуҙарын да ашарға онота, сәғәттәр буйына ҡояш аҫтында ла ҡыҙына. Ә был бик хәүефле. Йөрәк сирлеләр, ҡан баҫымы юғары булған кешеләр табиптар тәғәйенләгән дарыуҙарын көн дә ашарға, эҫенән һаҡланырға тейеш.
- Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы менән проблемалар булғанда йыл әйләнәһенә йәшелсә, еләк-емеш, диңгеҙ продукттары өҫтәлдән өҙөлмәһен.
- Әгәр ҙә диңгеҙ балығы яратҡан аҙыҡтар исемлегенә инмәй икән, D витаминын (Омега-3, капсулалағы балыҡ майы) менюға индерергә кәрәк.
- Көнөнә бер бүлкәт һарымһаҡ йәки бер киҫәк ҡара шоколад ашау ҙа йөрәк өсөн бик файҙалы.
- Сәтләүектәр (айырыуса баҙам) насар холестеринды кәметә.
- Рационда һары майҙы, сырҙы, туңдырманы сикләргә кәңәш ителә.
...
«Виагра» урынына
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 26-08-2018, 07:00
Асуташ-әсеүташ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 22-08-2018, 06:00
Тешкә коронка ҡуйҙырғайным, шуның әллә нимәһе килешмәне. Коронка аҫтындағы теш ҡаҙнаһы елһенеп, шешеп китте, эренләгәндәй ҙә кеүек. Ҡалаға барғанда дарыухананан метрогил дента һатып алдым. Инде сығыр саҡта витриналағы “Квасцы жженые” тигән яҙыулы ҡап күҙемә эләкте. Фармацевҡа, был препарат таныш кеүек тойоласы, тигәйнем, һуң, элекке, беҙ бала саҡтағы асуташ бит, ти. Һатып алдым шуны ҡыҙыҡ күреп. Элек ни помада кеүек формала ине, әле онтаҡ рәүешле, ҡаптың тышына, тирләүгә ҡаршы ҡулланыла, тип яҙылған.
Ҡайтҡас, теш ҡаҙнаһына гель һөртәм-һөртәм, ярҙамы теймәй. Көндөҙ артыҡ беленмәй, ятһам, һулҡылдап һыҙлай. Аптырағандың көнөнән бер төн уртаһында шул асуташ (әсеүташ) онтағын ауыртҡан ергә ышҡыным. Бермә-бер килеште лә ҡуйҙы, һыҙлауы баҫылып, тынысланып йоҡлап киттем. Ике көндә теш ҡаҙнаһының шешен ҡайтарҙы. Дауаһы ныҡ килеште.
Бынан башҡа ла асуташтың ярҙамы тейҙе. Улымдың арҡаһына һытҡылар сығып ҡаңғыртҡайны. Асуташ онтағын сылатып шул һытҡыларға һөртә торғас, баламдың арҡаһы таҙарып ҡалды. Стоматитты ла асуташ менән бөтөрҙөк. Баҡсала булышҡанда быяла ярсығына бармаҡты ҡырҡҡайным, йәһәт кенә яраны йыуып, асуташ онтағы һиптем – бик тиҙ төҙәлде. Тура тәғәйенләнешендә лә файҙаланабыҙ: ҡултыҡ аҫтын, табанды онтаҡ менән ыуалағанда, артыҡ тирләп йонсомайһың. Бәлки, минең кәңәш берәйһенә ярар, асуташ тағы кемгәлер килешер. Хаҡы ҡиммәт түгел, ә файҙаһы бик ҙур.
Гөлназ БАЙСАРИНА.
Учалы районы.
...
Организм нимә хаҡында иҫкәртә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 20-08-2018, 13:00
Табиптар, организмдағы үҙгәрештәр юҡтан ғына булмай, тип бара. Тимәк, һаулыҡ менән ниндәйҙер проблема бар. Әйтеп тораһы ла түгел, арабыҙҙа даими рәүештә медицина тикшереүе үтеп тороусылар бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Исмаһам, организм ебәргән сигналдарға ҡолаҡ һалырға өйрәнәйек. Улар беҙҙе теге йәки был органдың сәләмәтлеге ҡаҡшауы хаҡында иҫкәртә....
Атлау көсө
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 17-08-2018, 06:30
Тол ҡалғас, төшөнкөлөккә бирелдем. Балалар үҫеп таралышҡайны, яңғыҙлыҡ үҙәккә үтте, ҡулға эш барманы. Ҡайғы артынса сирҙәр ҙә оҙаҡ көттөрмәне. Хәлһеҙлек, йоҡоһоҙлоҡ йонсотто, аяҡтар ҡалтырап, баш әйләнеп ыҙаландым. Укол алған булам да, уныһының файҙаһы оҙаҡҡа етмәй. Бер көн оло йәштәге уҡытыусыларҙың кис һайын саңғы таяҡтары тотоп атлап йөрөүенә иғтибар иттем. Ҡыҙығып, күрше ҡатындарға, әйҙә, беҙ ҙә шулай йөрөйөк, тигәйнем, риза булдылар. Өсәүләп шулай көн һайын йөрөргә сыға башланыҡ. Таяҡһыҙ ғына булһа ла. Бер-ике аҙнанан ике күрше лә йөрөүҙе ташланы: береһе мәшәҡәттәрҙең күплегенә зарланды, икенсеһе, барыбер файҙаһы юҡ, тине. Ә мин, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, кис һайын йөрөнөм дә йөрөнөм. Шәп-шәп атлап сығып китәм дә, яй атлауға күсәм, шунан тағы шәбәйгән булам. Файҙаһы бер ай тигәндә беленде: йоҡом рәтләнде, аяҡтарым нығынды, баш ауыртыуы күпкә кәмене, кәйефем күтәрелде. Бынан тыш, хәҙер иртән торғас та ике сынаяҡ һыу эсәм. Бының да файҙаһы бар. Һаулыҡты өлкәнәйгәс тә нығытып була, үҙеңә тотоноу ғына көс икән.
Мәүлиә Р.
Әбйәлил районы....
Бәшмәк йыйыу осоро етә Нисек ағыуланмаҫҡа?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 15-08-2018, 07:00
Йәй аҙағы-көҙ башы – бәшмәк йыйыу осоро. Арабыҙҙа тәжрибәле бәшмәкселәр күп. Улар һәр эшләпәле аҙыҡты үҙенең биш бармағындай яҡшы белә. Ләкин уҫаҡ бәшмәген ағыулы бәшмәктән айырмаусылар ҙа бар бит әле. Шулай уҡ үҙҙәрен тәжрибәле бәшмәксе һанаусылар ҙа яңылыштан ағыуланып ҡуйыуы ихтимал.
Бәшмәк – ит, май, еләк-емеш хатта дарыуҙы ла алмаштыра алған берҙән-бер тәбиғи аҙыҡ. Был фәнни раҫланған.
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бәшмәк ашарға яратҡан кешеләрҙең ғүмере оҙоная һәм төрлө ауырыуҙарға – диабетҡа, аллергияға, ревматизмға, яман шешкә лә ҡаршы тороу көсө арта....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 793
ВОКЗАЛДАР, пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү, транспорт хәрәкәте м‑н идара итеү һәм эшсе персоналды урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән биналар йәки ҡоролмалар һәм яйланмалар комплексы. В. составына операциялар (кассалар залы, багаж бүлеге, белешмәләр бюроһы һ.б.), көтөү (көтөү залдары, ял бүлмәләре, ресторандар, кафелар, сауҙа киоскылары һ.б.) һәм хеҙмәт‑техник зоналары, ш. уҡ пассажирҙарҙы ултыртыу һәм төшөрөү өсөн платформалар инә. Транспорт төрҙәре б‑са — авто‑ һәм аэровокзалдар, т. юл һәм йылға В., магистралдәге урыны б‑са — һуңғы, үҙәк, аралыҡтағы, транзит, пассажирҙарҙың күпселек категориялары б‑са алыҫ, урындағы, ҡала яны, ҡала‑ара һ.б. В. була.
Автовокзалдар, автобус линияларының туҡталыш пункттарында халыҡ‑ара, өлкә‑ара, ҡала‑ара һәм ҡала яны автобус пассажирҙарын хеҙмәтләндерәләр. 1929 й. Өфөлә ҡала‑ара рейстарға билеттар һатыу б‑са респ. тәүге касса асыла, 1937 й. тәүге автовокзал төҙөлә һәм Белорет, Ырымбур ҡҡ. һәм Дүртөйлө, Ҡариҙел, Кушнаренко, Мәләүез, Саҡмағош, Яңауыл район үҙәктәре м‑н автобус бәйләнеше булдырыла. 1968 й. автовокзалдың яңы бинаһы һалына (1992 й. алып Көньяҡ автовокзал), 1992 й. Төньяҡ автовокзал төҙөлә. Респ. 19 автовокзал [2010; ш. иҫ. Бәләбәй (1988 й. төҙөлгән), Дүртөйлө (1970), Күмертау (1963), Нефтекама (1967), Октябрьский (1962), Салауат (1972), Стәрлетамаҡ (1974), Учалы (1973) ҡҡ.] иҫәпләнә. Шулай уҡ ҡара: Башҡортостан автовокзалдар һәм пассажирҙар автостанциялары производство берекмәһе.
Аэровокзалдар, аэропорттарҙа һауа транспорты пассажирҙарын хеҙмәтләндерәләр. 50‑се йй. башында Өфөлә респ. тәүге аэровокзал төҙөлә, уның бер ҡатлы бинаһы — пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү өсөн, ике ҡатлыһы метеохеҙмәттең, медпункттың, ҡунаҡхананың һ.б. эшсе‑техник персоналы өсөн тәғәйенләнә. 1965 й. Өфөнән көньяҡҡа табан 30 км алыҫлыҡта яңы аэровокзал эшләй башлай (ҡара: “Өфө”), унда халыҡ‑ара рейстарҙы хеҙмәтләндереү өсөн 1994 й. таможня посы ҡуйыла һәм сик контроле бүлеге, 2001 й. халыҡ‑ара терминал асыла. 1960—90 йй. респ. 10 аэровокзал (ш. иҫ. Белорет, Нефтекама, Октябрьский, Сибай ҡҡ.) эшләй.
Тимер юл В., тимер юл транспортыныңтуҡталыш пункттарында алыҫ ара һәм ҡала яны поездары пассажирҙарын хеҙмәтләндерәләр. Тәүге т. юл В. Өфөлә 1888 й. төҙөлә (ҡара: Өфө тимер юл вокзалы). 1970 й. В. яңы бинаһы төҙөлә, ул илдең ҙур В. иҫәбенә ҡарай (бер юлы 2600 пассажирҙы һыйҙыра). Респ. терр‑яһында т. юл селтәре үҫеүгә бәйле, Аксаков (1889 й. нигеҙләнгән), Белорет (1963), Бүздәк (1988), Ишембай (1972), Күмертау (1950), Мәләүез (2000), Приют (1959), Раевка (1891), Салауат (1956), Сибай (1954), Стәрлетамаҡ (1960), Туймазы (1952), Учалы (1959), Шишмә (1892), Яңауыл (2000) т. юл ст. В. төҙөлә һәм эшләй. Шулай уҡ ҡара: Тимер юлдар.
Йылға В., йылға порттарында пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерәләр (ҡара: Башҡортостан йылға пароходсылығы). Башҡортостанда тәүге йылға В. Өфө (19 б. 60‑сы йй.) һәм Бөрө (1873) ҡҡ. барлыҡҡа килә. Өфөнөң йылға В. Сафронов пристанендә (1958 й. алып Өфө йылға порты) төҙөлә һәм ул ябай ағас ҡоролма була; 20 б. 30‑сы йй. башында бер ҡатлы ағас бина төҙөлә. 60‑сы йй. башлап респ. бөтә эре пристандәрендә (ш. иҫ. Бөрө, Стәрлетамаҡ, Өфө ҡҡ., Дүртөйлө ҡасабаһы, Кушнаренко, Табын аа.) йылға В. функцияһын дебаркадерҙар үтәй. 1977 й. алып Өфөнөң йылға В. “Дуҫлыҡ монументы” причалында урынлаша; дебаркадер урынына навигация осорона ҡуйылыусы теплоход файҙаланыла. Шулай уҡ ҡара: Йылға транспорты.
Е.Г.Андреева, А.Н.Безденежных, В.Л.Круль, Н.Ғ.Ризуанов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина