text:
Вьетнам
Вьетнам (вьетн. Việt Nam), тулы рәсми формаһы — Вьетнам Социалистик Республикаһы (СВР)[5] |Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam|共和社會主義越南|конг хоа са хой тю нгиа еле беҙгә иҫә}} — Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы дәүләт, Индокитай ярымутрауында урынлашҡан. Көнбайышта Лаос һәм Камбоджи, төньяҡта — Ҡытай менән сиктәш, көнсығыш һәм көньяҡта Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе менән уратып алынған.
Йөкмәткеһе
- 1 Исем этимологияһы
- 2 Тарих
- 3 Башҡортостан менән бәйләнештәре
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Әҙәбиәт
- 6 Һылтанмалар
Исем этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдең исеме (越南) ике һүҙҙән тора: «Việt» — вьет төп милләттең атамаһы, ә «Nam» — көньяҡ[6], «көньяҡ вьеттары», ҡытай телендәге «Юэнань» һүҙенән алынған, юэ — ҡытайҙарҙа вьеттарҙың атамаһы, ә «нань» — көньяҡ.
«Вьетнам» исемен беренсе тапҡыр XVI быуатта шағир Нгуен Бинь Кхием ҡуллана, ул «Пророчества Чанг Чиня» исемле китабында «Вьетнам ойошторола» тип яҙып сығара.
1804—1813 йылдарҙа император Зя Лонг «Вьетнам» һүҙен рәсми документтарҙа ҡуллана. Шулай ҙа 1945 йылға тиклем был ер «Аннам» тип атала, император Бао Дай рәсми рәүештә үҙгәрткәс кенә, Вьетнам тип атала башлай.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклем I йөҙ йыллыҡта хәҙерге көньяҡ Ҡытай һәм төньяҡ Вьетнам территорияһында боронғо вьеттарҙың бер нисә дәүләте була.
Шуларҙың иң билдәлеләре төньяҡта урынлашҡан Нго (ҡыт."У") һәм Вьет (ҡыт."Юэ") батшалыҡтары, улар беҙҙең эраға тиклем VII быуатта Янцзы йылғаһы уйһыулыҡтарында барлыҡҡа килгән[7].
Боронғо Вьет (Юэ) халҡы дөгө үҫтереп көн күрә. Беҙҙең эраға тиклем VII—III быуаттарҙа Янцзы һәм Ҡыҙыл йылға араһындағы ерҙәрҙә 5 дәүләт барлыҡҡа килә: Ҡыҙыл йылға буйында Ванланг дәүләте, унда әлеге вьеттарҙың ата-бабалары — лаквьеттар йәшәй, унан көнсығышҡа табан — Тэйау (Намкыонг), Намвьет, Манвьет, Донгвьет дәүләттәре. Һуңыраҡ Тэйау Ванлангты яулай, уртаҡ Аулаҡ дәүләте барлыҡҡа килә. Был илдәрҙә мәҙәниәт кимәле байтаҡ юғары була, төньяҡ батшалыҡтар ҡытай мәҙәниәтен көньяҡтағылар менән сағыштырғанда тиҙерәк үҙләштерә бара. Аулак һәм Намвьет Циньск империяһы менән һуғыш алып баралар. Намвьет яулап алына. Цинь империяһы ҡолатылғас, Намвьет менән Аулаҡ бер дәүләткә берләшәләр. Был уртаҡ Намвьет дәүләте беҙҙең эраға тиклем II быуатта иң ҡеүәтле дәүләттәрҙең береһе була, унан тик Хань империяһы ғына көслөрәк була[7].
Әммә беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағында ил хань императорҙарының ҡул аҫтына эләгә. «Апалы-һеңлеле ихтилалдары» (Чынгтар) ваҡытлыса бойондороҡһоҙлоҡ яулап алырға ярҙам итә[8], ләкин, ҡытай хакимлығы IX быуатҡа тиклем дауам итә[9]. Шуға ҡарамаҫтан, лаквьеттар үҙ автономияларын һаҡлайҙар[8], илбаҫарҙар менән көрәште туҡтатмайҙар[9].
Ошо йылдарҙа илдә Индия монахтары таратҡан буддизм урын ала[10].
541 йылда көньяҡ ҡытай дәүләте Лян вьетнам элитаһын нығыраҡ буйһондорорға теләй, быға ҡаршы Ли Бон тигән ҙур чиновник ихтилал күтәрә. Бер нисә еңеүҙән һуң ул император тип иғлан ителә, Ранних Ли (541—603) династияһы унан башлана. Ләкин ҡытайҙарҙың яңынан яу менән килгән саҡтарында Ли Бон үлтерелә. Илде Чиеу Куанг Фук етәкләй, 551 йылда ул интервенттарҙы ҡыуып сығара. Шул ваҡыттан илдә үҙ-ара һуғыш башлана, дәүләт икегә бүленә: көнбайыш Чиеу Куанг Фук ҡулында була, көнсығышты Ли Бондың алыҫ туғаны — Ли Фат Ты етәкләй[11].
602 йылда Ҡытайҙы берләштергән Суй империяһы вьет дәүләтенә ҡаршы һуғыш аса. 603 йылда вьет ғәскәрҙәре еңелә, ил Суй хакимлығын танырға мәжбүр була[12].
Урта быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
880 йылда ҡытай ғәскәрҙәре илдең көньяғын ташлап сығалар[12]. 939 йылда Нго Кюйен ҡытайлыларҙы еңә, ул Нго династияһына нигеҙ һала, улар 961 йылда тиклем идара итә. 968 йылда Динь Бо Линь был территорияны Дайковьет — Бөйөк боронғо Вьет исеме аҫтында берләштерә[13].
XIII быуаттың икенсе яртыһында ил Көньяҡ-Көнсығыш Азияның башҡа дәүләттәре менән бергә монголдарҙың яуы аҫтына эләгә. 1285 йылда Хубилай хандың улы Туған вьеттарҙың дәүләтенә баҫып инә, шул уҡ ваҡытта диңгеҙҙән монгол-ҡытай десанты Ҡыҙыл йылғаһының ярына аяҡ баҫа. Ләкин илбаҫарҙарҙың көстәре Као йылғаһы буйында тар-мар ителә. Ҡытайға кире ғәскәрҙең бары тик ундан бер өлөшө ҡайта. Һуңғы еңеү Батьданг йылғаһында була. Монголдарҙың флоты вьеттарҙың джонкалары артынан ҡыуа һәм йылға төбөнә алдан ҡағып ҡуйылған осло ағас олондарына барып төртөлә . Монголдарҙың кәмәләренә янған факелдар һәм уҡтар яуа[14].
1407 йылда илде ҡабат ҡытайҙар яулап ала. Ҡытайҙарға ҡаршы феодал Ле Лой баш күтәрә, 1427 йылда ул еңә һәм үҙен яңы император итеп иғлан итә. Ул башлаған Һуңғы Ле династияһы XVIII быуат аҙағында булған тэйшондар ихтилалына тиклем ил менән идара итә[15].[16]
XV быуаттың икенсе яртыһында Вьетнам күрше Тямпаны һәм Лансангтың көнсығыш райондарын баҫып ала. Буддизмдан халыҡ элекке ышаныуҙарына ҡайта, шулай уҡ конфуцианлыҡ тарала[17].
XVI быуатта илдә кризис башлана: һуғыш, ҙур идара аппараты крәҫтиәндәрҙе ярлыландыра. Хөкүмәттең ауыл хужалығын үҫтереүҙе уйламауы ла халыҡтың асыуын килтерә[18].
Яңы ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кризис Тэйшндар ихтилалына килтерә, ул 1773—1802 йылдарҙа бара. Утыҙ йыл барған граждандар һуғышы баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамлана. Тәхеткә үҙен Зя Лонг тип атаған[21] император менеп ултыра. Вьетнам конфуциан принциптарына нигеҙләнгән бер дәүләткә берләшә[22]. XIX быуат башында Вьетнам Камбоджи өсөн Сиам менән бик оҙаҡ көрәшә[23].
1858 йылда Вьетнамға Франция баҫҡынсылары ябырыла [24]. 1862 йылда баҫып алынған 3 көнсығыш провинцияһынан Француз Кохинхинаһы тигән колония ойошторола, уға 1867 йылда тағы 3 көнбайыш провинцияһы өҫтәлә — шул рәүешле француз йоғонтоһо аҫтында бөтә көньяҡ Вьетнам булып сыға. 1873 йылда француздар Төньяҡ һәм Үҙәк Вьетнамға һөжүм итә. 1882 йылда Ханой алына. Тулыһынса колониаль режим 1885 йылда хакимлыҡ итә башлай.
1887—1940: Колониаль осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лаос һәм Камбоджа менән бергә Вьетнам Франция Индокитайының составына инә.
1930 йылда Индокитай Коммунистар партияһы (КПИК лидеры — Хо Ши Мин) етәкслегендә илде азат итеү өсөн милли хәрәкәт башлана.
1940—1946: Вьетнам Икенсе бөтөн донъя һуғышы йылдарында. Япон оккупацияһы.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында Вьетнамды япондар баҫып ала. Һуғыш аҙағында япондар үҙ ғәскәрҙәрен сығарырға мәжбүр була, көстәре Япония һәм Маньчжурияның оборонаһына кәрәк була. Вьетнам менән идара итеүҙе марионетка Бао Дайға ҡалдыралар.
Коммунистар 1945 йылдың 13 авгусында Танчаола уҙған II партия конференцияһында ихтилал күтәреү тураһында ҡарар ҡабул итеп, Хо Ши Мин етәкселегендә Ваҡытлы хөкүмәт һайлайҙар. Август революцияһы 19 августа Ханойҙа, 23 августа Хюэла, 25 августа Сайгонда еңә. 30 августа Бао Дай тәхеттән баш тартыуы тураһында иғлан итә. 1945 йылдың 2 сентябрендә 500-меңлек митингта Ханойҙа Хо Ши Мин үҙаллылыҡ Декларацияһын иғлан итә һәм бөтөн донъяға яңы дәүләт — Вьетнам Демократик Республикаһы (ДРВ) тураһында хәбәр итә [27][28].
Ләкин 1945-46 йылдар ДРВ өсөн уңышлы булмай. уны бер яҡтан ҡытай, икенсе яҡтан Англия баҫып ала. Англия шулай уҡ француз ғәскәрҙәренә Вьетнамға ҡайтырға ярҙам итә[29]. КПИК подпольела[19] эшен дауам итә[31].
1946—1954: Вьетнам Беренсе Индокитай һуғышы йылдарында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1946 йылдың 18-19 декабрендә КПИК Ванфук ултырышында бөтә ил буйынса "Ҡаршы тороу һуғыш"ын башларға ҡарар ҡабул итә. 19 декабрҙә башланған яуҙар оҙаҡҡа һуҙылған партизан һуғышына әйләнә. [29][34]
ниһайәт, 1954 йылдың июлендә Женева конференцияһы килешеүе төҙөлә. Был килешеү Вьетнамдың суверенитетын һәм үҙаллылығын башҡа илдәрҙең таныуын аңлата [43][29][20].
Вьетнам Икенсе Индокитай һуғышы йылдарында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ләкин АҠШҡа был оҡшамай, ул коммунизмдың Көньяҡ-Көнсығыш Азияла таралыуын теләмәй.
1965 йылда АҠШ систематик рәүештә ДРВ-ны бомбардировкалай башлай. Вьетнам һуғышы башлана. Партизандарҙың көньяҡта алып барған һуғышы һәм СССР ярҙамында илдең авианалеттарға ҡаршы тороуы америкалылар араһында ҙур юғалтыуҙарға килтерә. Вашингтон 1973 йылда Париж тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү буйынса, америка ғәскәрҙәре Вьетнамдан сығып китергә тейеш була. 1975 йылдың 30 апрелендә Сайгон да бирелә.
1976 йылдың 2 июлендә Вьетнамдың Төньяғы менән Көньяғы Вьетнам Социалистик Республикаһына берләшә. 1976-сы йылда Вьетнам Социалистик Республикаһының (СРВ) яңы конституцияһы ҡабул ителә, Сайгон Хошимин тип атала башлай.
Заманса тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1978 йылдың декабрь айында вьетнам ғәскәрҙәре Ҡытай агрессияһына яуап итеп, Камбоджоға керәләр һәм Пол Пот режимын бәреп төшөрәләр. Һөҙөмтәлә КНР менән 1979 йылдың яҙында ҡытай-вьетнам һуғышы башлана. Уның барышында СРВ армияһы ҡытай ғәскәрҙәрен туҡтата ала. СССР дипломатияһы КНР-ҙы һуғыштан баш тартырға мәжбүр итә.
Ҡытай һәм СРВ мөнәсәбәттәре тулыһынса 1991 йылда ғына тергеҙелә[21].
1986 йылда СССР-ға эйәреп, Вьетнам "яңырыу сәйәсәте"н тормошҡа ашыра башлай.
1992 йылда яңы конституция ҡабул ителә.
Вьетнам — Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре Ассоциацияһының (АСЕАН) тулы хоҡуҡлы ағзаһы. АҠШ менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар. СССР (Россия Федерацияһы) менән дипломатик мөнәсәбәттәр 1950 йылдың 30 ғинуарында урынлаштырыла.
Вьетнам 58 өлкәгә бүленгән. Биш ҡала: Ханой, Хошимин, Хайфон, Дананг һәм Кантхо[22].
Башҡортостан менән бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2017 йылдың 10 ғинуарынан 14-нә тиклем Башҡортостан делегацияһының Социалистик Вьетнам Республикаһында рәсми сәфәр менән булды. Хөкүмәт Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов етәкләгән делегация составына, рәсми шәхестәрҙән тыш, Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы вәкилдәре, эшҡыуарҙар инде. Улар Вьетнамдың эре ҡалары – Ханойҙа, Хошиминда, Вунгтауҙа булды, бер төркөм министрлыҡ, ведомство етәкселәре, эшлекле һәм ғилми даирә вәкилдәре менән осрашыуҙар һәм һөйләшеүҙәр үткәрҙе. Башҡортостан делегацияһын Вьетнам Президенты Чан Дай Куанг ҡабул итте[23].
12 ғинуарҙа Башҡортостан Хөкүмәте һәм Вьетнамдың Бариа-Вунгтау провинцияһы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлдө[24].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 CIA — The World Factbook
- ↑ Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 май 2013. 9 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Human Development Report 2014. United Nations Development Programme (2014). 21 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Телефонные коды городов Вьетнама
- ↑ Государства и территории мира. Справочные сведения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г., гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Изд-во Оникс, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
- ↑ Вьетнам. Справочник. М.: Наука, 1993
- ↑ 7,0 7,1 Мосяков, Тюрин, 2004, с. 10
- ↑ 8,0 8,1 Мосяков, Тюрин, 2004, с. 11
- ↑ 9,0 9,1 Мосяков, Тюрин, 2004, с. 23
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 11—12
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 24—25
- ↑ 12,0 12,1 Организация управления на окраинах китайской империи на примере вьетских земель крайнего Юга. Деопик Д. В. 1970
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 25
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 37—38
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 39—40
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 50
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 50—51
- ↑ Мосяков, Тюрин, 2004, с. 50—53
- ↑ Thông cáo Đảng Cộng sản Đông Dương tự ý giải tán, ngày 11-11-1945 (вьетн.
- ↑ Война Сопротивления вьетнамского народа 1945-54 — статья из Большой советской энциклопедии (2-е издание).
- ↑ China-Vietnam Relations
- ↑ Национальные парламенты мира, 2005, с. 259
- ↑ Вьетнам Президенты Башҡортостан делегацияһын ҡабул итте , 2017, 11 ғинуар (Тикшерелгән 11 ғинуар 2017)
- ↑ Вьетнамда Башҡортостан Хөкүмәте һәм Бариа-Вунгтау провинцияһы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлдө , 2017, 12 ғинуар (Тикшерелгән 12 ғинуар 2017)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вьетнам // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- Вьетнам. Справочник. М.: Наука, 1993.
- Дэвидсон, Филипп Б. Война во Вьетнаме (1946—1975 гг.) = Vietnam At War. The History 1946-1975 — М.: Изографус : Эксмо, 2002. — 814 б. — ISBN 5-94661-047-3.
- Западова Е. А. Об изучении Вьетнама в России //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXII годичная научная сессия ЛО ИВ АН СССР. Ч.I. М., 1989. С.117-123
- Ильинский М.М. Индокитай. Пепел Четырех войн (1939—1979 гг.) — М.: Вече, 2000. — 512 б. — (Военные тайны XX века). — ISBN 5-7838-0657-9.
- Искусство Вьетнама / М. Б. Кохан — М.: Гос. музей искусства народов Востока; ВРИБ «Союзрекламкультура», 1991.
- История Востока: в 6 т. Т.6. Восток в новейший период (1945—2000 гг.) / отв. ред.: В. Я. Белокреницкий, В. В. Наумкин — М.: Восточная литература РАН, 2008. — P. 1095. — ISBN 978-5-02-036371-7.
- История Вьетнама / пер. с вьет. И. Д. Бакшт и В. И. Мещерякова, авт. предисл. Г. М. Маслов — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. — 363 б. — ISBN 5-02-017089-5.
- Мосяков Д. В., Тюрин В. А. История Юго-Восточной Азии — М.: Восточный университет, 2004. — 497 б. — ISBN 5-98196-021-3.
- Национальные парламенты мира : энцикл. справ. / А. Х. Саидов; Рос. акад. наук, Институт государства и права РАН — М.: Волтерс Клувер, 2005. — 720 б. — ISBN 9785466000429.
- Нгуен Фи Хоань. Искусство Вьетнама. Очерки истории изобразительного искусства / под ред. Д. В. Деопика — М.: Прогресс, 1982.
- Новакова, Оксана Владимировна Крест и Дракон. У истоков вьетнамской католической церкви (XVI—XVII века) — М.: ИД «Ключ», ИСАА МГУ, 2012.
- Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник / Отв. ред. — д. ю. н., проф. А. Я. Сухарев — 2-е изд., изм. и доп. — Издательство НОРМА, 2001. — 840 б. — ISBN 5-89123-527-7.
- Советская историческая энциклопедия: в 16 т. / гл. ред. Е. М. Жуков — М.: Сов. Энциклопедия, 1963. — Т. 3: Вашингтон — Вячко.
- Советская историческая энциклопедия: в 16 т. / гл. ред. Е. М. Жуков — М.: Сов. Энциклопедия, 1967. — Т. 10: Нахимсон — Пергам.
- Windrow, Martin The French Indochina War 1946-1954 — Osprey Publishing, 1998. — 48 p. — ISBN 978-1855327894.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Иллюстрированный журнал Вьетнам» (рус.)(вьетн.) (инг.)
- Нят-Нам.ру Материалы о Вьетнаме (рус.)
- Vietnamnews.ru Обзоры новостей Вьетнама, статьи по истории и культуре (рус.)
- ОРВД Общество российско-вьетнамской дружбы (рус.)
- Вьетнам и обстоятельства получения им независимости (рус.)


c: text/html

text:
Спектакль 2 сәғәт бара
Бер саҡ Харис ҡатыны менән телевизор ҡарап ултыра, ә башында бер генә уй: нисек яйын табып, иртәнсәк һөйәркәһе янына инеп сығарға? Шул ваҡытта, йүгереүҙең файҙаһы тураһында аҡыл һаталар телевизорҙа. "Мин дә йүгерә башлайым", - ти ул эргәһендә ултырған ҡатынына. Күптән кәрәк ине, ти уныһы ла, мисәт баҫып. Үҙҙәренең йортонда йәшәүсе берәүҙең, йүгерә башлағас, тәмәкеһен ташлағанын да иҫләп лығырҙап ала. "Тем паче, - ти Харис,-бәлки, мин дә ташлармын, көндөң теләһә ҡайһы ваҡытында йүгерһәң дә ярай бит әле",- тигән уйҙа иртән кроссовкиҙар менән спорт костюмын кейә лә, сығып китә. Ә ҡатындың, шатлығынан йөҙҙәре ай һымаҡ балҡый: "Башта әкренерәк кәрәк, бик ҡыҙыу тотонма", - тип ҡала. Шулай итеп, бер көн иртән саба-йүгерә барып керә ул Фаинаның өйөнә. Ә Фаинаның ире, әле генә, командировкаға тип, аэропортҡа сығып киткән була. Тик, ай-һай, көнө боҙолоп тора, самолет осор микән?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Синоптиктар был аҙнаға һауа торошо хаҡында хәбәр итте
Синоптиктар был аҙнаға һауа торошо хаҡында хәбәр итте Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Был аҙнала Башҡортостанда ҡар яуыуын һәм юлдарҙа боҙлауыҡ булыуын вәғәҙәләйҙәр.
Республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 23 октябрҙә урыны менән бер аҙ ҡар, республиканың көньяғы буйынса епшек ҡар яуасаҡ, сымдарға һәм ағастарға епшек ҡар йәбешеүе, ҡайһы бер юл участкаларында боҙлауыҡ булыуы күҙәтеләсәк. Һауа температураһы көндөҙ -2,+3 градус.
24 һәм 25 октябрҙә ҡар яуыуы, еңелсә боҙлауыҡ булыуы, төндә һәм иртәнсәк ҡайһы бер юл участкаларында боҙлауыҡ булыуы ихтимал. Төндә -4,-9, аяҙытҡанда -13, көндөҙ +1,-4 градус буласаҡ.
Автомобиль хужаларына инде ҡәтғи рәүештә йәйге резинаны ҡышҡыһына алмаштырырға кәңәш итәләр.


text:
Республикала тәфтишселәр антисанитария шарттарында эшләгән мәктәп менән ҡыҙыҡһынаФото: Фото: Дураки на дороге, ДТП и ЧП | Туймазы Октябрьский/ Рәмил Ғүмәров
Республикала тәфтишселәр антисанитария шарттарында эшләгән мәктәп менән ҡыҙыҡһына
Республикала тәфтишселәр антисанитария шарттарында эшләгән мәктәп менән ҡыҙыҡһынаФото: Фото: Дураки на дороге, ДТП и ЧП | Туймазы Октябрьский/ Рәмил Ғүмәров
ӨФӨ, 2017 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда, Түбәнге Троицк ауылында, уҡыусылар емерелеп барған бинала белем ала. «Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, мәктәп уҙған быуаттың уртаһында һалынған — унда бер тапҡыр ҙа тулыһынса ремонт яһалмаған.
Райондың мәғариф бүлегендә әгәр мәктәпте авариялы тип таныһалар, 400 баланы уҡытыу өсөн урын булмаҫын аңлайҙар, сөнки яҡындағы белем усағы ауылдан 20 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, унда ла уҡыусылар ике сменала уҡый.
Республиканың Тәфтиш комитеты киң мәғлүмәт сараларын тикшерҙе һәм социаль селтәрҙәге төркөмдәрҙең береһендә ошо мәктәп тураһында хәбәр баҫылғанын асыҡланы. Унда ремонт эштәре башҡарылһа ла, ямғыр яуғанда уҡыу йортоноң ҡыйығынан һыу үтеүе билдәләнә. Балалар вазифалы кешеләрҙең вайымһыҙлығы арҡаһында антисанитария шарттарында белем ала. Хәбәргә фотоһүрәттәр ҙә ҡуйылған.
Төбәк тәфтиш идаралығының матбуғат хеҙмәтенән Рәсәйҙең Башҡортостан буйынса Тәфтиш комитеты ошо осраҡ буйынса тикшереү ойоштороуын хәбәр иттеләр. Тәфтишселәр капиталь ремонт буйынса хеҙмәттәрҙең ни тиклем сифатлы башҡарылыуын, антисанитария шарттарының килеп тыуыуына кемдәрҙең ҡатнашы булыуын асыҡлаясаҡ. Һуңынан тейешле процессуаль ҡарар ҡабул ителәсәк.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Страница 48
Балалар ярҙамһыҙ ҡалмаҫ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 28-06-2011, 14:07
Кохлеар имплантация буйынса операция кисергән ишетмәгән балалар ҡатмарлы хәлдә ҡалған. Шундай балаларҙың береһенең әсәһе хәбәр итеүенсә, кохлеар имплантат йөрөткән бер нисә бала телмәр процессоры һәм уның комплекттарын («зарядник», микрофон, тауыш тапшырғысы һ.б.) ала алмай.
«Аппараттың ҡулланыу ваҡыты үткәс тә, беҙ тейешле запас частар алырға тейешбеҙ. Әммә беҙгә, федераль программа буйынса тик телмәр процессорын ғына алмаштырыу ҡаралған, тип башҡа өлөштәрен биреүҙән баш тарталар. Ә комплект тулы булмаһа, процессорҙың кәрәге лә ҡалмай. Шул арҡала операция яһалған балалар яңынан һаңғыраулыҡҡа дусар ителә», – ти Надежда Тарасова. Бөгөн имплантат ҡуйылған балаларҙың байтағы ғәҙәти мәктәпкә, балалар баҡсаһына, түңәрәктәргә йөрөй. Уларҙы ҡабаттан ирешкән уңыштарынан яҙҙырыу дөрөҫ булмаҫ ине....
«Аппараттың ҡулланыу ваҡыты үткәс тә, беҙ тейешле запас частар алырға тейешбеҙ. Әммә беҙгә, федераль программа буйынса тик телмәр процессорын ғына алмаштырыу ҡаралған, тип башҡа өлөштәрен биреүҙән баш тарталар. Ә комплект тулы булмаһа, процессорҙың кәрәге лә ҡалмай. Шул арҡала операция яһалған балалар яңынан һаңғыраулыҡҡа дусар ителә», – ти Надежда Тарасова. Бөгөн имплантат ҡуйылған балаларҙың байтағы ғәҙәти мәктәпкә, балалар баҡсаһына, түңәрәктәргә йөрөй. Уларҙы ҡабаттан ирешкән уңыштарынан яҙҙырыу дөрөҫ булмаҫ ине....
Таштимер академияһы
Башҡортостан / Һаулыҡ һаҡлау // 28-06-2011, 10:17
Бер танышым һуңғы йылдарҙа үҙенең эшендә байтаҡ уңыш ҡаҙанып, карьера баҫҡысы буйлап ышаныслы үрләй. Биографияһы менән таныштырғанда, ул һәр саҡ ике юғары белемле булыуына баҫым яһай. Баҡтиһәң, йәш сағында һөнәрселек училищеһында ла уҡыған икән. Ошо хаҡта ул өндәшмәүҙе хуп күрһә лә, училищелағы «Улар менән ғорурланабыҙ» тигән хөрмәт таҡтаһындағы фотоһы, исем-шәрифе уны баш-тояғы менән барыбер «һата». Нишләп ул тормошондағы был фактты башҡаларҙан йәшерергә маташа, тип уйлайһығыҙмы? Шунда уҡығаныма оялам, ти. Иретеп йәбештереүсе һөнәренә уҡып сыҡҡан икән, уның нимәһе ояттыр инде... Киреһенсә, ғорурланырға кәрәк тә һуң − ир кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ! Әммә һәр кемдең үҙ хәҡиҡәте....
Уф, серәкәй!
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 25-06-2011, 13:55
Йәй етеү менән кешеләр генә түгел, төрлө ҡорттар һәм бөжәктәр ҙә әүҙемләшә. Етмәһә, улар кешеләрҙе ауырттырып тешләргә лә күп һорап тормай. Тәбиғәт ҡосағында шул «дошман»дарҙан алыҫ торғо килә.
Әлбиттә, себен-серәкәйҙән ҡотолоу өсөн төрлө кремдар бар. Әммә уларҙың составында химик матдәләр булыуын бер генә минутҡа ла иҫтән сығармаҫҡа кәрәк. Иң мөһиме шул: серәкәй тешләүе арҡаһында тәндең ҡысыуы ғына түгел, ысынлап та, ауырып китеүең ихтимал. Шуға ла был йән эйәләренең тешләүен дауалауҙан профилактикалау артығыраҡ.
Себен-серәкәйҙе ҡасырыу өсөн эшләнгән кремдарҙы тәндең бөтә өлөштәренә һөртөүҙең кәрәге юҡ, уларҙы асыҡ урындарға ғына ла һөртөү етә. Әгәр серәкәй тешләгән урын әсетмәй, ҡысытмай икән, бер ниндәй ҙә май һөртөп тормағыҙ. Тирегеҙҙе тырнамаҫҡа тырышығыҙ....
Әлбиттә, себен-серәкәйҙән ҡотолоу өсөн төрлө кремдар бар. Әммә уларҙың составында химик матдәләр булыуын бер генә минутҡа ла иҫтән сығармаҫҡа кәрәк. Иң мөһиме шул: серәкәй тешләүе арҡаһында тәндең ҡысыуы ғына түгел, ысынлап та, ауырып китеүең ихтимал. Шуға ла был йән эйәләренең тешләүен дауалауҙан профилактикалау артығыраҡ.
Себен-серәкәйҙе ҡасырыу өсөн эшләнгән кремдарҙы тәндең бөтә өлөштәренә һөртөүҙең кәрәге юҡ, уларҙы асыҡ урындарға ғына ла һөртөү етә. Әгәр серәкәй тешләгән урын әсетмәй, ҡысытмай икән, бер ниндәй ҙә май һөртөп тормағыҙ. Тирегеҙҙе тырнамаҫҡа тырышығыҙ....
Талпан
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 25-06-2011, 13:50
Себен һәм серәкәй тешләүе күп осраҡта оҙайлы ваҡытҡа һуҙылмаған уңайһыҙлыҡтар тыуҙырһа, талпандың тәнгә ҡаҙалыуы ҡурҡыныс эҙемтәләргә килтереүе ихтимал. Талпандар апрелдән башлап октябргә тиклем әүҙем була. Тап ошо мәлдә кешеләр һәм хайуандарҙың тәненә ҡаҙала. Был ҡанэскестәр бигерәк тә май айында әүҙемләшеп китә.
Талпандар ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы ағастар ҡушылған ҡыуаҡлы урмандарҙы үҙ итә. Был бөжәктәр ҡоро урында йәшәй алмай, тура төшкән ҡояш нурҙарынан ҡурҡа. Шуға ла рәхәтләнеп ял итеү өсөн ҡоро, ныҡлап ҡояш нурҙары төшкән ялан-болондарҙы һайларға кәрәк.
Талпан кешегә ҡаҙалғанда бер ниндәй ҙә ауыртыу һиҙелмәй. Сөнки был бөжәк тешләгән ваҡытта шайығында ауыртыуҙы баҫа торған матдә бүлеп сығара....
Талпандар ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы ағастар ҡушылған ҡыуаҡлы урмандарҙы үҙ итә. Был бөжәктәр ҡоро урында йәшәй алмай, тура төшкән ҡояш нурҙарынан ҡурҡа. Шуға ла рәхәтләнеп ял итеү өсөн ҡоро, ныҡлап ҡояш нурҙары төшкән ялан-болондарҙы һайларға кәрәк.
Талпан кешегә ҡаҙалғанда бер ниндәй ҙә ауыртыу һиҙелмәй. Сөнки был бөжәк тешләгән ваҡытта шайығында ауыртыуҙы баҫа торған матдә бүлеп сығара....
Сәскәйҙәрең толом-толом...
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 25-06-2011, 13:03
Әгәр сәсегеҙҙең шыма булып йылҡылдап тороуын теләһәгеҙ, йыуғандан һуң сайҡағанда һыуға бер аҙ ғына (бер литрға өс ҡалаҡ) һеркә (уксус) өҫтәгеҙ.
Сәсегеҙ матур һәм тере булһын өсөн уны даими ҡырҡып торорға кәрәк. Ҡыҫҡа сәсте 4 – 6, оҙонон 6 – 10 аҙна һайын тигеҙләп тороу талап ителә. Сәсегеҙҙе тиҙ генә дауалап алғығыҙ килһә, йыуыр алдынан йомортҡа һарыһы һылап, йылы итеп урап, ярты сәғәт самаһы шулай тотоғоҙ. Ул сәләмәт булһын өсөн шампунде ваҡыты-ваҡыты менән алмаштырып торорға кәрәк. Әгәр ҙә айҙар буйына бер үк шампунь менән йыуһағыҙ, уның ваҡ ҡына матдәләре сәскә ултырып ҡала башлай һәм улар йыуғанда ла бөтмәй....
Сәсегеҙ матур һәм тере булһын өсөн уны даими ҡырҡып торорға кәрәк. Ҡыҫҡа сәсте 4 – 6, оҙонон 6 – 10 аҙна һайын тигеҙләп тороу талап ителә. Сәсегеҙҙе тиҙ генә дауалап алғығыҙ килһә, йыуыр алдынан йомортҡа һарыһы һылап, йылы итеп урап, ярты сәғәт самаһы шулай тотоғоҙ. Ул сәләмәт булһын өсөн шампунде ваҡыты-ваҡыты менән алмаштырып торорға кәрәк. Әгәр ҙә айҙар буйына бер үк шампунь менән йыуһағыҙ, уның ваҡ ҡына матдәләре сәскә ултырып ҡала башлай һәм улар йыуғанда ла бөтмәй....
Шыттырылған бойҙай көс бирер
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 21-06-2011, 11:47
Шыттырылған бойҙайҙың сәләмәтлек өсөн бик файҙалы икәнен халыҡ электән белгән. Элек хатта ондо ла шыттырылған бойҙайҙан тартҡандар. Сөнки һыу, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ тәьҫире аҫтында бойҙай орлоғонда булған барлыҡ йәшәү көсө уяна һәм ризыҡ аша кеше организмына күсә. Шыттырылған бойҙай менән туҡланыуға килгәндә, йога менән шөғөлләнеүселәр шундай ысулды тәҡдим итә.
Бер кешегә иҫәпләгәндә 50 – 100 грамм самаһы бойҙайҙы һыуыҡ һыуҙа һәйбәтләп йыуалар. Шунан һуң һауытҡа һалып, өҫтөнә сыҡмаҫлыҡ итеп һыу өҫтәргә лә, марля менән ябып, 24 сәғәткә йылы урынға ултыртырға. Тәүлек үтеүгә бойҙай орлоҡтарынан аҡ йәки йәшкелт төҫтәге бер миллиметр самаһы ҙурлығында шытым «моронлар»....
Бер кешегә иҫәпләгәндә 50 – 100 грамм самаһы бойҙайҙы һыуыҡ һыуҙа һәйбәтләп йыуалар. Шунан һуң һауытҡа һалып, өҫтөнә сыҡмаҫлыҡ итеп һыу өҫтәргә лә, марля менән ябып, 24 сәғәткә йылы урынға ултыртырға. Тәүлек үтеүгә бойҙай орлоҡтарынан аҡ йәки йәшкелт төҫтәге бер миллиметр самаһы ҙурлығында шытым «моронлар»....
Һаулыҡты нисек нығытырға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-06-2011, 17:03
Сәләмәтлекте һаҡлауҙа гигиена ҡағиҙәләрен теүәл үтәү төп шарт. Мәҫәлән, ашар алдынан ҡулды йыумауҙың ҡурҡыныс йоғошло сиргә дусар итеүе билдәле. Шул уҡ ваҡытта, артыҡ таҙалыҡ та идеаль сәләмәтлек өсөн бигүк дөрөҫ юл була алмай икән. Ғалимдарҙың тикшереүе күрһәтеүенсә, ябай һабын урынына бактериаларға ҡаршы махсус таҙартҡыстар ҡулланған кешеләр йышыраҡ ауырый. Сөнки көслө антисептиктар тәндең тәбиғи бактериаль балансын боҙа, йәғни файҙалы бактериялар үлеп, киреһенсә, зыянлы патогендар үрсей башлай....
Балаларҙы наркотиктарҙан һаҡлайыҡ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-06-2011, 16:56
Республика йортонда БР-ҙың Наркотиктарға ҡаршы көрәш комиссияһының сираттағы ултырышы үтте. Сарала БР Президенты Р. Хәмитов та ҡатнашты.
Комиссия ҡарарынса, Башҡортостанда социаль тайпылыштарҙы иҫкәртеү буйынса белгестәр әҙерләү ойоштороласаҡ. Был ниәтте Президент та хупланы.
«Наркотиктарға ҡаршы эшмәкәрлектең, айырыуса балалар һәм йәштәр араһында тейешле һөҙөмтә бирмәү сәбәптәрен асыҡларға кәрәк», − тине Рөстәм Хәмитов. Үкенескә күрә, наркодилерҙар әлегә балалар аңына ата-әсәләр, педагогтарға ҡарағанда һөҙөмтәлерәк йоғонто яһай. Республика етәксеһе фекеренсә, наркотик ҡулланып ҡарарға теләүсе һәр бала − беҙҙең еңелеү. Енәйәтселәргә профессиональ рәүештә ҡаршы тороу мотлаҡ....
Комиссия ҡарарынса, Башҡортостанда социаль тайпылыштарҙы иҫкәртеү буйынса белгестәр әҙерләү ойоштороласаҡ. Был ниәтте Президент та хупланы.
«Наркотиктарға ҡаршы эшмәкәрлектең, айырыуса балалар һәм йәштәр араһында тейешле һөҙөмтә бирмәү сәбәптәрен асыҡларға кәрәк», − тине Рөстәм Хәмитов. Үкенескә күрә, наркодилерҙар әлегә балалар аңына ата-әсәләр, педагогтарға ҡарағанда һөҙөмтәлерәк йоғонто яһай. Республика етәксеһе фекеренсә, наркотик ҡулланып ҡарарға теләүсе һәр бала − беҙҙең еңелеү. Енәйәтселәргә профессиональ рәүештә ҡаршы тороу мотлаҡ....
Ревматизм – хәүефле сир
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-06-2011, 16:50
Был инфекцион-аллергик характерҙағы ялҡынһыныу ауырыуын стрептококктарҙың бер төрө ҡуҙғата. Шуға күрә ул йыш ҡына ангина, йә иһә өҫкө һулыш юлдары сирҙәренән, йә башҡа инфекция кисергәндән һуң килеп сыға. Ревматизм менән ауырығанда, нигеҙҙә, йөрәк клапандары зарарлана һәм төрлө йөрәк сирҙәре барлыҡҡа килә. Быуындар зарарланыуы (полиартрит) ауырыу барышында ҡыҫҡа ваҡытлы күренеш кенә. Ғәҙәттә, ул стационарҙарҙа дауаланғандан һуң үтә. Ләкин ауырыуҙың киҫкен формаһынан һуң ул һыҙлаусан булып ҡала. Бигерәк тә ул үҙен көн боҙолғанда һиҙҙерә. Был медицина телендә артралгия тип атала....
Башҡорт ашамлыҡтары
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-06-2011, 15:34
3 йомортҡа, 3 аш ҡалағы шәкәр, 750 г эремсек, 3 балғалаҡ манный ярмаһы, 1 лимон, 0,25 г ванилин, 200 г консерваланған ананас, 1 аш ҡалағы май, йөҙөм кәрәк.
Бер йомортҡа һарыһын айырып алырға. Йомортҡа ағына һәм ҡалған йомортҡаларға шәкәр ҡушырға. Йөҙөмдө 30 минут һыуҙа ебетергә, эремсеккә манный ярмаһы, ҡырылған лимон ҡабығы, ванилин, йөҙөм өҫтәргә. Һуңынан шәкәр менән туҡылған йомортҡа өҫтәп, яҡшылап болғатырға. Ананас телемдәрен май һыланған түңәрәк формалы табаға теҙергә, өҫтөнә эремсек һалып, ҡалған йомортҡа һарыһы менән һыларға.
180 градуслы духовкала 40 минут бешерергә....
Бер йомортҡа һарыһын айырып алырға. Йомортҡа ағына һәм ҡалған йомортҡаларға шәкәр ҡушырға. Йөҙөмдө 30 минут һыуҙа ебетергә, эремсеккә манный ярмаһы, ҡырылған лимон ҡабығы, ванилин, йөҙөм өҫтәргә. Һуңынан шәкәр менән туҡылған йомортҡа өҫтәп, яҡшылап болғатырға. Ананас телемдәрен май һыланған түңәрәк формалы табаға теҙергә, өҫтөнә эремсек һалып, ҡалған йомортҡа һарыһы менән һыларға.
180 градуслы духовкала 40 минут бешерергә....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
КЕСЕРТКӘН (Urtica), кесерткән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ (һирәгерәк Көньяҡ) ярымшарҙың уртаса бүлкәттәрендә һәм тропиктарҙа таралған. Башҡортостанда 4 төрө үҫә. Бер йәки күп йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары төҙ, төбөнән алып тармаҡлы, бейеклеге 30—150 см. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, йомортҡа йәки эллипс, ланцет йәки йомортҡа һымаҡ оҙонса формала, бөтөн, тешле йәки тәрән айырсалы; һабаҡтары кеүек үк, әрнеткес төктәр м‑н ҡапланған. Сәскәләре ваҡ, бер ялған башаҡ һымаҡ ҡуйынлы сәскәлектәрҙә урынлашҡан. Май—сент. сәскә ата. Емеше — сәтләүек, июль—окт. өлгөрә. Баҡса К. һәм дарыу үҫемлеге — ҡыр К. респ. бөтә терр‑яһында һыубаҫар туғайҙарҙа, ташландыҡ ерҙәрҙә, баҡсаларҙа, торлаҡ янында, юл буйҙарында, киндер һымаҡ К. — Әлшәй, Ейәнсура, Салауат, Шишмә һ.б. р‑ндарҙа; Сонден К. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау итәктәрендә осрай. Мал аҙығы үҫемлектәре, ашарға яраҡлы үҫемлектәр, япраҡтарынан алынған хлорофилл аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә буяу итеп ҡулланыла. К. төрҙәре халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ф.К.Фазылйәнова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Бабушкин Роман Романович
Бабушкин Роман Романович (27 ғинуар 1919 — 29 июль 1999) — Советтар Союзы Геройы (1945), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 3-сө Белоруссия фронты 43-сө армия 126-сы уҡсы дивизияһы 550-се уҡсы полктың батальон командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты.[1]. 1973 йылдан отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1919 йылдың 27 ғинуарында Корсаковские Вершины ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. рус. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. 1936—1938 йылдарҙа Бәләбәй районы Краснознаменский спирт заводында ағас эшкәртеү буйынса десятник булып эшләй.
1938 йылдың май айында БАССР-ҙың Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. 1942 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1943 йылда кесе лейтенант, 1944 йылда комсостав әҙерләүсе «Выстрел» курстарын тамамлай.
1945 йылдың 7 апрелендә Кёнигсберг крепость-ҡалаһының төньяғында батальон биләгән хәрби позицияларҙан гвардия өлкән лейтенанты Роман Бабушкин шәхсән үҙе һуғышсыларҙы ҡәлғәне штурмлауға алып бара.
Офицер үҙенең төркөмө менән штурм күперҙәре ярҙамында һыу каналын аша сыға һәм ҡәлғә стеналарына барып етә. Артабан сапёрҙар тарафынан шартлатып эшләнгән тишек аша улар ҡәлғәгә үтеп инә һәм форт эсендә һуғыш башлай. Һөҙөмтәлә 43 немец һалдаты һәм офицеры юҡ ителә. Шулар араһынан ун ике һалдат һәм өс офицерҙы гвардия өлкән лейтенанты Роман Бабушкин үҙе юҡ итә. 254 дошман һалдаты һәм офицеры әсиргә алына.
Үҙенең батырҙарса эш итеүе менән Роман Бабушкин 5-се фортҡа һөжүмдең уңышын хәл итә һәм Кёнигсберг ҡалаһына юл аса.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 19 апрелендәге Указы менән гвардия өлкән лейтенанты Бабушкин Роман Романовичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ҡыҙыл Йондоҙ» (№ 6266) миҙалы тапшырыла.[2][3].
1946 йылда Роман Бабушкин демобилизациялана. Башҡорт АССР-ның Эске эштәр министрлығында лагерь бүлеге коменданты, артабан 9-сы һәм 10-сы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колониялары башлығы булып эшләй. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт полковнигы дәрәжһендә 1973 йылда отставкаға сыға.
1999 йылдың 29 июлендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6266) (19.4.1945)[2][3]
- Ленин ордены
- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6.4.1985)[4]
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
- миҙалдар
- СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
- Өфө ҡалаһының Октябрь районында Октябрь проспекты буйлап Герой йәшәгән 65 һанлы йорттоң ал яғында мемориал таҡтаташ ҡуйылған.
- Р. Р. Бабушкиндың исеме Калиниград ҡалаһының Форт № 5 эргәһендә ҡуйылған мемориал таҡтаташта мәңгеләштерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Должность и воинское звание на дату представления к присвоению звания Героя Советского Союза.
- ↑ 2,0 2,1 Указ Президиума Верховного Совета СССР «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 686046, д. 45, л. 1)
- ↑ 3,0 3,1 Бүләкләү ҡағыҙы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 793756, д. 4, л. 96, 97)
- ↑ Карточка награждённого к 40-летию Победы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 б. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
- Базекин Г. Отвоёванный рассвет //Славные сыны Башкирии. Кн.2. Уфа, 1966.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бабушкин Роман Романович. «Герои страны» сайты. (Тикшерелгән 17 октябрь 2011)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 27 ғинуарҙа тыуғандар
- 1919 йылда тыуғандар
- Өфө губернаһында тыуғандар
- Бәләбәй районында тыуғандар
- 29 июлдә вафат булғандар
- 1999 йылда вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары
- КПСС ағзалары
- Көньяҡ зыяратта ерләнгәндәр (Өфө)


text:
Илмира һәм Вәғиз Әхмәҙуллиндар ҙур йорт һалып сыҡҡан
Ахтиял ауылындағы Юбилей урамында йорттар ныҡлы, заманса. Шулар араһында бүрәнәнән төҙөлгән берәүһе иғтибарҙы йәлеп итте. Унда Илмира һәм Вәғиз Әхмәҙуллиндар йәшәй, беҙ уларға юл тоттоҡ.
Ғаилә йортҡа үткән көҙ күсһә лә, төҙөлөш эштәренә нөктә ҡуйылмаған әле – ҡаралты төҙөлөштәре юҡ, йорт тышланмаған. Дәүләт йәштәргә ике тапҡыр ярҙам иткән – эште башлағанда әсә капиталы аҡсаһын ҡулланғандар, ошо көндәрҙә торлаҡ кредитының ҡалған өлөшөн түләүгә 200 мең һумдан артыҡ суммаға сертификат алғандар. Ғаиләлә өс бала: өлкәндәре Вилиә өсөнсө класта уҡый, Вилнур быйыл мәктәпкә барған, Илназ әлегә балалар баҡсаһына йөрөй.
Хужаларҙың йорттары яҡты, йылы, ә үҙҙәре егәрле, булдыҡлы, тырыш булып сыҡты. Илмира ваҡыт-ваҡыт балаларына бүленеп аш бүлмәһендә ҡайнай, унан тәмле бәлеш еҫе килә. Вәғиз иһә ысын ирҙәрсә ныҡлы, киң елкәле. Ул гараж һәм мунса төҙөүсе төҙөлөш бригадаһы эшселәре менән мәшғүл. Шул уҡ ваҡытта үҙ мәшәҡәттәре лә етерлек, сөнки иртәгәһен уға вахтаға. Ғаилә башлығы Себерҙә эшләй, ул өлкән бораулаусы. Йәш ҡатын хужалыҡты үҙе ҡарай. Иртән Илназды Истәк ауылына балалар баҡсаһына илтә, унан Вилиәне – бейеү түңәрәгенә, Вилнурҙы – мәктәпкә. Төшкө аш алдынан уларҙы алып ҡайта, унан һуң ҡыҙын шул уҡ мәктәпкә икенсе сменаға уҡырға илтеп ҡуя. Кис ҡыҙын мәктәптән, улын балалар баҡсаһынан алып ҡайта. Билдәле инде, бындай ығы-зығы менән ул эшләй алмай.
Йәштәргә бындай тормош оҡшаймы? Улар, эйе, ти, һәм ауыл тормошон аңлы рәүештә һайланыҡ, тип яуап бирә. Яндарында бөтөрөлөп йөрөгән балалары үҙҙәре үк был йортҡа йылылыҡ һәм яҡтылыҡ өҫтәй кеүек. Ә мин тормош ҡатмарлығына баш эймәй, хыялдарына ынтылған был ике йәш йөрәктең ҡыйыулығына һоҡландым. «Бәхет ҡояшы тап ана шундай ҡыйыу һәм тәүәкәлдәргә йылмаялыр ҙа инде», — тип уйлап ҡуйҙым.


text:
- Подробности
- Просмотров: 221
УСМАНОВТАР, сауҙагәрҙәр. Ғәйфулла Ғәлиулла улы У. (1856—?). Стәрлетамаҡ ҡ. тирмәне, мануфактура магазины, ҡунаҡханаһы, 3 йорто булған. 1898—1914 йй. Стәрлетамаҡ ҡала думаһы һәм өйәҙ земство йыйылышы гласныйы; Ғәбиҙулла Ғәлиулла улы У. Өфөлә “Усмановтар һәм К°” сауҙа йортон төҙөгән, һабын ҡайнатыу з‑ды, Үрге Сауҙа майҙанында 2 ҡатлы магазин тотҡан. 1912 й. уның Өфөләге мөлкәте 39 мең һумға баһаланған. Ағаһы Ғәтиәтулла Ғәлиулла улы У. м‑н бергә Стәрлетамаҡта һәм Стәрлетамаҡ өйәҙендә торлаҡ йорттарға хужа булған, мануфактура, бакалея һәм кондитер изделиелары м‑н сауҙа иткән. У. хәйриә м‑н шөғөлләнгән. 1920 йй. У. нәҫеленең күп вәкилдәре репрессияланған, мөлкәте тартып алынған.
И.В.Денисов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Әтек ауылы.
(Материал А.Ваһаповтың иҫкәрмәләре менән үҙгәртеп алынды)
RS. Дәүләткилдин Мөхәмәтшәриф. 1864 йылда тыуған, башҡорт. Әтек ауылында йәшәгән, мулла. 1931 йылдың 27 апрелендә 58-10, 58-11, 58-13 статьялары буйынса 10 йылға һөргөнгә ебәрелгән. 1989 йылдың 28 авгусында аҡланған.
ШАҢДАУ
Тарих биттәрен байҡап
Гәзиттең 6 апрелдә сыҡҡан һанында Фәйзулла Абдрахмановтын «Зыялылар үҫкән ауыл» тигән мәҡәләһе донъя күргәйне. Унда Әтек ауылы кешеһе (муллаһы) Дәүләткилдин Мөхәмәтшәриф тураһында һүҙ бара. Ләкин мәҡәләлә яңылышлыҡтар осрай. Шуға асыҡлыҡ индермәксе булдым.
Мөхәмәтшәриф хәҙрәт ҡайныһы биргән аҡсаға 1915 йылда Әтектә мәҙрәсә һала һәм балалар уҡыта башлай. Уның тәүге «ҡарлуғастары» түбәндәгеләр: Иҫке Монасиптан Буранов Зәйнетдин, Рахманғолов Мансур, Яңы Монасиптан Төлкөбаев Сәғит, Ғәҙелгәрәйҙән Сәғитов Уйылдан,Ҡыпсаҡтан Мөхәмәтҡолов Сабирйән, Мәндәғолдан Ишкилдин Ибраһим, Әтектән Дәүләткилдин Хафиз, Айытбаев Йомағужа һ. б. Улар артабан хәлфә (уҡытыусы) булып китәләр. Уларҙың күптәре һуңынан волость аппаратында ла эшләй.
Мөхәмәтшәриф хәҙрәттең өс улы, ике ҡыҙы була. Хәләл ефете Факиһа түгел, Ғәлимә абыстай. Улдары Әбделкәрим, Мотаһар, Әбделхәким,ҡыҙҙары Фәтиха, Хөснә.
Хәҙрәтте 1930 йылда төрмәгә алып киткәс, Әбделхәким әсәһен, апайҙарын Баймаҡ районына күсереп алып китә. Әбделхәким зәғиферәк була. Ләкин заманына күрә белемле бухгалтер булып танылып, райондың ҙур ойошмаларында эшләй. Уның хәҙер өс улы - Дәүләткилдиндар республика күләмендә дәрәжәле урындар биләй. Был мәғлүмәттәрҙе Әтек ауылы ҡыҙы, хәҙерге көндә район үҙәгендә йәшәүсе Хәсәнова Мәстүрә Хәбибулла ҡыҙы раҫлай. Заманында улар ут күрше булып йәшәгәндәр.
Әтек ауылында тәүге латин хәрефе менән уҡытыусы Байегетов Усман була. Ул Баймаҡ районының Таулыҡай ауылы егете. Хәҙерге көндә 1925 йылда тыуған улы Байегетов Салауат, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, Баймаҡ районының Ҡуянтау ауылында йәшәй. Килене Собханғол ауылыҡыҙы.
Йәнә шуныһы, Баймаҡ районында Рауил ауылы юҡ.
Гәзиттә баҫылған мәҡәләгә ошоларҙы өҫтәргә теләгәйнем.
Иҫкә Собханғол ауылы.
Абдулла ВАҺАПОВ.
Ташөй– эта пещера на левом берегу реки Кана находится недалеко от деревни. На правом – чуть выше на живописном месте находится пасека.
Ташөй – дословный перевод - Каменный дом – пока ни кем не исследован, возможно, и у него имеются свои секреты, ведь напротив него в далеком прошлом была основана деревня Атиково. По приданию сильный пожар полностью уничтожил деревню, в результате наши предки вынуждены были переселиться на 1,5-2 км выше по течению на нынешнюю территорию населения, более защишенной от ветров, окруженная горами и массивным лесом с северной стороны. Кстати, уничтожение этого леса в 60-ые годы в целях увеличения пахотных земель лишило деревню от естественной защиты от ветров, возможно, оно сыграло в какой-то степени роковую роль при новом пожаре 1982 года, в результате чего полностью сгорела более половины деревни почти мгновенно и из-за бушующего пожара, усиленного столь сильным ветром.


text:
Башҡорттарҙың тағы бер ырыуы ҡор йыя. Йома һәм шәмбелә гәрәй ырыуы вәкилдәре йыйыласаҡ.
Гәрәй ырыуы - Алтын Урҙаның төп ҡәбиләләре булған ҡуңғарттар һәм кирәйҙәр вариҫтары, ти тарихсылар. Алтын Урҙа хакимлығы осоронда был ҡәбиләләр Балхаштан Ҡырымғаса йәйелгән.
Башҡорт ырыуҙары 450 йыл элек рус дәүләтенә бойһонғас, гәрәйҙәр икегә бүленә, бер өлөшө хәҙерге Краснокама, Яңауыл, Тәтешле, Илеш райондары, Татарстандың Аҡтаныш районы биләмәләрендә йәшәй. Икенсе өлөшө вариҫтары Ишембай, Бөрйән, Әбйәлил тарафтарында.
Урыҫ йырсыһы Андрей Губин да ошо ырыу вариҫы, уның әсәһе гәрәйҙәр араһынан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 601
ИҢКЕШТӘР (Bombus), ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған яры ҡанатлылар заты. Яҡынса 300 төрө билдәле; Африканан башҡа, бөтә континенттарҙа ла киң таралған. БР‑ҙа 30‑ҙан ашыу төрө бар: баҡса И., баҫыу И., ер И., ҡала И., өң И. һ.б. Тәне 3,5 см тиклем оҙонлоҡта, ҡуйы төклө, ҡара, аҡ, сағыу ерән һәм һары һыҙатлы. Инә һәм эшсе заттарҙың (үҫешеп етмәгән инә бөжәктәр) ҡаяуы бар; артҡы сирағы һеркә ташыуға яраҡлашҡан: оҙон ныҡлы төк м‑н уратылған уйымы бар. Ата заттар (әре ҡорттар) оҙон мыйыҡлы, ҡушылыу ҡыҫҡыстары бар, инә бөжәктәрҙән вағыраҡ, эшсе заттарҙан ҙурыраҡ. Ояны (йомро, төҙөк булмаған овал күҙәнәкле, ҡоро үлән ҡатыш балауыҙҙан эшләнгән) аталанған ҡышлап сыҡҡан инә зат яҙын кимереүселәрҙең буш өңөндә, таш араһында, мүк аҫтында төҙөй. Кәрәҙ күҙәнәгенә 8—16 (оҙонлоғо 2—4, диам. 0,5—1,0 мм) йомортҡа һала. 5—6‑сы көнгә йомортҡаларҙан балағорттар сыға, улар 10—12, ҡурсаҡтар 2 аҙна үҫә. Эшсе заттар май аҙағында—июндә сыға, ата һәм инә заттар — августа. БР шарттарында миҙгеленә бер нисә быуын үҫә. Аталанған йәш инә заттар ҡышлай. И. көндөҙ әүҙем. Сәскәле үҫемлектәр нектары һәм һеркәһе м‑н туҡлана. Бөтә ерҙә лә осрай. И. үҫемлектәрҙе, бигерәк тә клеверҙарҙы, һеркәләндерә. Әрмән И., үҙгәреүсән И., таңҡа И. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
УРЫҪ ТЕЛ ҒИЛЕМЕ, р у с и с т и к а, урыҫ теле, уның системалары йыйылмаһы, тарихы, хәҙ. торошо һәм йәшәүе, башҡа телдәр м‑н үҙ-ара бәйләнеше һ.б. т‑дағы фән.
Башҡортостанда У.т.ғ. сығанаҡтары 20 б. 40‑сы йй. аҙ. барып тоташа, был ваҡытта урыҫ теле б‑са тикшеренеүҙәр башлыса ғәмәли йүнәлешле була: башҡ. мәктәбендә урыҫ телен уҡытыу методикаһы, урыҫ телен һәм башҡорт телен сағыштырма анализлау, урыҫ грамматикаһы, Башҡортостанда урыҫ теле диалекттары һ.б. б‑са мәҡәләләр (Н.Д.Ғарипова, К.З.Закирйәнов, З.П.Здобнова, М.Ш.Емасова, Б.Н.Кипарисов, М.Х.Хәйруллина һ.б.); урыҫса‑башҡ. (1942; 1948; 1954) һәм башҡ.‑урыҫса (1958) һүҙлектәр (ҡара: Лексикография) сығарыла. 60‑сы йй. башынан БДУ, БДПИ, Бөрө пед. ин‑ты, СДПИ‑ның лингвистик кафедраларында У.т.ғ. мәсьәләләре тикшеренеү объекты була. Синтаксистың (И.П.Распопов, Н.В.Черемисина) һәм семантиканың (Л.М.Васильев) актуаль проблемалары б‑са беренсе фундаменталь тикшеренеүҙәр үткәрелә; урыҫ теле тарихы (А.Н.Мирославская, Ю.Д.Соболева), стилистикаһы (Е.Н.Борисова, Черемисина) б‑са хеҙмәттәр барлыҡҡа килә; урыҫ диалектологияһы үҫешә. “Урыҫ теле буйынса материалдар һәм күҙәтеүҙәр” (“Материалы и наблюдения по русскому языку”; 1961), “Лексикология һәм синтаксис мәсьәләләре” (“Вопросы лексикологии и синтаксиса”; 1964), “Лингвистик тикшеренеү .әрҙең методологияһы һәм методикаһы мәсьәләләре” (“Вопросы методологии и методики лингвистических исследований”; 1965), “Урыҫ теле синтаксисы мәсьәләләре” (“Вопросы синтаксиса русского языка”), “Башҡортостанда урыҫ теле” (“Русский язык в Башкирии”; икеһе лә – 1968) һ.б. йыйынтыҡтар сығарыла. 70—80‑се йй. лингвистик тикшеренеүҙәр семантиканың теоретик, лингво‑филос., сағыштырма һ.б. аспекттарына арналған (Васильев, Р.М.Ғайсина, Р.Ф.Ғәзизова, В.Л.Ибраһимова, Т.Ә.Килдебәкова, Р.Х.Хәйруллина һ.б.); лексикология проблемалары тикшерелә: телдең лексик‑семантик системаһы грамматика м‑н бәйләнештә ҡарала (кимәл‑ара семантик өлкә); милли мәктәптәр өсөн урыҫ теле б‑са дәреслектәр һәм вуздар өсөн уҡыу әсбаптары, ике телле һәм күп телле һүҙлектәр сығарыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре “Семантика буйынса тикшеренеүҙәр” (“Исследования по семантике”; 1975—2008) вуз‑ара фәнни йыйынтығында, ш. уҡ “Русский язык в башкирской школе” ж. баҫылып сыға. 1990—2000 йй. башында У.т.ғ. дисциплина‑ара бәйләнештәре көсәйә: лингвофилософик мөнәсәбәт категорияһы (Ғайсина, И.А.Захарова, Л.А.Иванова, А.Е.Родионова, Л.А.Самохина), баһалау (Л.А.Сергеева____________), эмотивлыҡ (Л.А.Кәлимуллина) һ.б. тасуирлана; традицион системалы мөнәсәбәт функциональ‑когнитив мөнәсәбәт (ҡара: Когнитив лингвистика, Функциональ грамматика) м‑н берләшә; БР‑ҙағы ике теллелек, телдәрҙең ҡулланылыу шарттары (ҡара: Социолингвистика), психолингвистика (Н.П.Пешкова, Т.М.Рогожникова, Э.Ә.Сәлихова), мәҙәниәт‑ара коммуникация (Р.Х.Хәйруллина, З.З.Чанышева) мәсьәләләре өйрәнелә. Шулай уҡ тел ғилеменең методологик нигеҙҙәре (Васильев, Б.Т.Ғәниев, З.М.Дударева, Н.В.Пятаева, И.А.Сыров, Ф.Ғ.Фәтҡуллина), стилистика һәм телмәр мәҙәниәте (Р.Я.Вельц, Т.Н.Дорожкина, Л.И.Дьяченко, Е.Г.Рузина, Е.А.Яковлева), текст теорияһы (И.В.Артюшков, Е.И.Беглова, Р.Ә.Кәримова, Ғ.Ғ.Хисамова, В.Ә.Шәймиев), терминология (Ә.К.Сөләймәнова) тикшерелә. Урыҫ һәм башҡ. телдәренең сағыштырма грамматикаһы б‑са хеҙмәттәр яҙыла (Ә.М.Аҙнабаев, Закирйәнов, Р.Х.Хәйруллина), урыҫ телен башҡа славян телдәре, төрки телдәре, герман телдәре, роман телдәре һ.б. м‑н сағыштырып өйрәнеү әүҙемләшә (Р.Ғ.Ғатауллин, М.В.Зәйнуллин, Р.З.Мерәҫов, С.Ғ.Шафиҡов һ.б.). Башҡ. мәктәбендә урыҫ телен уҡытыу методикаһының теоретик базаһы яңыртыла: Л.Ғ.Сәйәхова етәкс. дидактикала культурологик йүнәлеш (Н.Ш.Ғәлләмова, Л.К.Мазунова, Ә.М.Ямалетдинова), урыҫ телен сит тел булараҡ уҡытыу методикаһы (Н.Ғ.Вилданова, Дьяченко, Сөләймәнова) эшләнә; милли мәктәптәр өсөн яңы типтағы дәреслектәр төҙөлә. Һүҙлектәр төҙөүҙең теорияһы һәм практикаһы киңәйә, тәрәнәйә: риторика (1998; Яковлева), өфө сленгы (2000; С.В.Вәхитов), цитаталарҙа һүҙлек‑белешмә (2002; Шәймиев), урыҫ теленең тематик һүҙлеге (2002; Сәйәхова, Д.М.Хәсәнова; В.В.Морковкин редакцияһында), системалы‑семантик (1‑се том, 2005; Васильев), 1990—2000 йй. киң мәғлүмәт саралары баҫмаларындағы кодификацияланмаған лексика (2006; Беглова), функциональ‑когнитив идеографик (2 бүлектә, 2007; Килдебәкова етәкс.), Башҡортостанда урыҫ һөйләштәре (1997—2005; 2008; Здобнова етәкс.) һ.б. һүҙлектәр.
У.т.ғ. б‑са тикшеренеү эштәре байтаҡ юғары уҡыу йорттарының лингвистик каф. алып барыла; материалдар “Башҡортостан уҡытыусыһы”, “Вестник Академии наук Республики Башкортостан”, “Вестник Башкирского государственного педагогического университета им. М.Акмуллы”, “Вестник Башкирского университета”, “Вестник ВЭГУ”, “Вестник УГАТУ” ж. махсус бүлектәрендә һ.б. баҫыла. БДПУ‑ла 2002 й. алып урыҫ телмәре мәҙәниәте проблемаларын өйрәнгән “Урыҫ теле хеҙмәте” (етәксеһе Яковлева) лаб. эшләй.
Р.М.Ғайсина
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Газета "Йәшлек" » Медиа » "Аҡлы-ҡаралы юлдар"
"Аҡлы-ҡаралы юлдар"
Бер быуат элек, Башҡортостан Республикаһын төҙөү өсөн көрәш йәйелдергән башҡорт милли хәрәкәте тулҡынында төрлө атамала ваҡытлы матбуғат баҫмалары донъя күрә башлай. «Башҡорт», «Башҡорт тауышы», «Башҡорт хөкүмәтенең теле» гәзиттәре, билдәле, ғәрәп графикаһында баҫылған. Туған телдәге матбуғаттың автономия яулау идеяһы байрағы аҫтында халыҡты берләштереүҙәге әһәмиәтен милли хәрәкәт башында торған ҡаһарман йөрәкле заттарыбыҙ бик яҡшы аңлаған. Гәзит аша яңылыҡтар еткерелгән, башҡорт ғәскәре хәлдәре, Башҡорт хөкүмәте сәйәсәте аңғартылған һәм уларға ҡарата бүтән көстәр мөнәсәбәте сағылыш тапҡан. Урыҡ-һурыҡ һаҡланған ул баҫмалар – республикабыҙҙың тарихын яңыса асҡан, дөрөҫлөктө хыянатһыҙ яҡтыртҡан ҡиммәтле сығанаҡтар. «Аҡлы-ҡаралы юлдар» теҙмәһендә шул гәзиттәрҙә донъя күргән материалдарҙы яңғыратабыҙ икән, улар бөгөн – тәүге автономияның ҡояш нурынан түгел, ҡанға мансылған ал таңы ваҡиғаларының шаңдауы. Тәүге сығарылыштар 1917, 1918 йылдарҙағы башҡорт гәзиттәре буйынса әҙерләнде.
Уҙған быуаттың утыҙынсы йылдары – илебеҙ тормошонда үтә лә ҡаршылыҡлы осор. Халыҡты яҡты киләсәк төҙөү маяғы алға әйҙәһә, шул уҡ мәлдә бына-бына башланасаҡ аяуһыҙ эҙәрлекләүҙәр тыны күңелдәргә шом һала. «Башҡортостан» гәзитенең яуаплы редакторы Төхфәт Кәлимуллин (әҙәби псевдонимы Төхфәт Йәнәби) «халыҡ дошмандары» тураһында материалдар сығарғанда бер саҡ үҙенең дә исеме улар араһында мөһөрләнеп ташҡа баҫылыр тигән шиккә бирелмәнеме икән?.. «Башҡортостан» ул заманда, тәбиғи, латин хәрефтәрендә йыйылған. Аҙнаһына алты тапҡыр тулы форматта нәшерләнә, байтаҡ майҙанын рәсми материалдар биләй, улары тиҙ рәүештә руссанан башҡортсаға ауҙарыла, республиканың төрлө урынынан хәбәрҙәр даими килә, тәнҡиткә нигеҙләнгән яҙмалар ҙа күп. Хатта почта һәм телефон бәйләнеше лә насар булған, әҙерлекле журналистарға ҡытлыҡ заман өсөн ғәжәйеп хәл. Ә мәңге уяу НКВД цензураһын иҫкә алғанда, йәндәр өшөр... «Аҡлы-ҡаралы юлдар» теҙмәһен дауам иткән 1936 йылғы «Башҡортостан» гәзите менән танышыу шундай фекерҙәр тыуҙыра. «Аҡлы-ҡаралы юлдар» – гәзит образынан бигерәк, Башҡортостаныбыҙҙың ваҡытлы матбуғатҡа теркәлгән төрлө төҫтәргә ауаздаш үткән-кисергәндәренә ишара.
Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арнап «Юлдаш» радиоһында махсус эшләнгән «Аҡлы-ҡаралы юлдар» рубрикаһы көн һайын иртәнге 10 сәғәт 45 минутта эфирға сыға, ҡабатлауы – киске сәғәт 9 тула 25 минуттан. Интернеттағы адресыбыҙ –юлдашфм.ру.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Аԁԁ tһеѕе ехеrсіѕеѕ tо уоur wоrkоut tо ѕсulрt а bіggеr, ѕtrоngеr bасk
І wаnt уоu tо аnѕwеr а quеѕtіоn fоr mе, аnԁ І wаnt уоu tо аnѕwеr іt trutһfullу. Dо уоu ѕреnԁ nеаrlу аѕ muсһ tіmе wоrkіng уоur bасk аѕ уоu ԁо уоur сһеѕt? Іf уоu’rе lіkе mоѕt mеn, tһе аnѕwеr іѕ рrоbаblу nо. Вut І’m һеrе tо сһаngе tһаt.
Ѕсulрtіng а bіggеr bасk соmеѕ wіtһ а lоng lіѕt оf bеnеfіtѕ. Ғоr оnе, уоu’ll ѕtаnԁ tаllеr. Тrаіnіng уоur bасk tаrgеtѕ соmmоn wеаk ѕроtѕ tһаt lеаԁ tо рооr роѕturе. Ѕау gооԁbуе tо уоur саvеmаn һunсһ.
Аnԁ ԁоіng bасk ехеrсіѕеѕ һеlрѕ уоu bеnсһ рrеѕѕ mоrе wеіgһt. Тһе muѕсlеѕ іn уоur uрреr- аnԁ mіԁ-bасk һеlр ѕtаbіlіzе уоur ѕһоulԁеr јоіntѕ. Тһе ѕtrоngеr аnԁ mоrе ѕtаblе уоur ѕһоulԁеrѕ, tһе mоrе wеіgһt уоu саn lіft іn јuѕt аbоut еvеrу uрреr-bоԁу ехеrсіѕе.
Үоur аrmѕ wіll grоw bіggеr, tоо. Тһе rеаѕоn: Васk ехеrсіѕеѕ аrе аlѕо grеаt fоr tаrgеtіng уоur аrm muѕсlеѕ. Ѕо wһеnеvеr уоu bеnԁ уоur еlbоwѕ tо lіft а wеіgһt—ԁurіng а rоw оr а рulluр, fоr іnѕtаnсе—уоu’rе trаіnіng уоur bісерѕ.
Үоu’ll аlѕо rеv уоur mеtаbоlіѕm wһеn уоu соnсеntrаtе оn уоur bасk. Тһаt’ѕ bесаuѕе уоur роѕtеrіоr сһаіn соntаіnѕ bіg muѕсlе grоuрѕ. Аnԁ tһе mоrе muѕсlеѕ уоu trаіn, tһе mоrе саlоrіеѕ уоu burn.
Аnԁ, fіnаllу, mу fаvоrіtе rеаѕоn: Lаԁіеѕ lоvе mеn wіtһ V-ѕһареԁ tоrѕоѕ. Ѕtuԁіеѕ һаvе ѕһоwn tһаt wоmеn аrе mоѕt ԁrаwn tо muѕсulаr mеn wһоѕе ѕһоulԁеrѕ mеаѕurе 1.6 tіmеѕ tһе ѕіzе оf tһеіr wаіѕt. Тһе оnlу wау tо сһіѕеl а rірреԁ tоrѕо tһаt’ѕ wіԁе оn tор аnԁ nаrrоw аt tһе bоttоm іѕ tо ԁо bасk ехеrсіѕеѕ.
Nоw аrе уоu rеаԁу tо wоrk уоur bасk mоrе? Gеt ѕtаrtеԁ wіtһ ѕоmе оf mу fаvоrіtе ехеrсіѕеѕ tһаt wоrk уоur еntіrе bасk.
РULLUР ОR СНІNUР VАRІАТІОNЅ
Іf уоu wаnt а V-ѕһареԁ tоrѕо, уоu muѕt ԁо рulluрѕ аnԁ сһіnuрѕ. Тһеу buіlԁ wіԁtһ bесаuѕе tһеу tаrgеt уоur lаtіѕѕіmuѕ ԁоrѕі (а.k.а. lаtѕ), tһе lаrgе bасk muѕсlеѕ tһаt wrар аrоunԁ tһе ѕіԁеѕ оf tһе uрреr bоԁу јuѕt bеlоw tһе аrmѕ. Тһеѕе muѕсlеѕ аrе tһе оnеѕ tһаt gіvе tһе tоrѕо а wіԁеr, flаrеԁ ѕһаре, аnԁ саn mаkе уоu арреаr ѕlіmmеr еvеn іf уоu һаvеn’t lоѕt аn іnсһ аrоunԁ уоur mіԁԁlе.
Веlоw іѕ а lіѕt оf vаrіаtіоnѕ оf tһіѕ сlаѕѕіс bасk ехеrсіѕе frоm еаѕіеѕt tо һаrԁеѕt. Аѕ уоu рull уоur сһеѕt tо tһе bаr ԁurіng еасһ rер, tһіnk аbоut рullіng уоur ѕһоulԁеr blаԁеѕ tоwаrԁ уоur bасk росkеtѕ. Тһіѕ wіll fоrсе уоu tо uѕе уоur uрреr-bасk muѕсlеѕ—аѕ орроѕеԁ tо уоur bісерѕ—tо реrfоrm tһе mоvе.
Ғоr еасһ rер оf tһіѕ bасk ехеrсіѕе, уоu’ll ѕtаrt іn а ԁеаԁ һаng аnԁ tһеn рull уоur сһеѕt tо tһе bаr.
СНІNUР: Grаb tһе bаr wіtһ а ѕһоulԁеr-wіԁtһ unԁеrһаnԁ grір.
NЕUТRАL-GRІР РULLUР: Grаb tһе раrаllеl һаnԁlеѕ оf а сһіnuр ѕtаtіоn ѕо tһаt уоur раlmѕ аrе fасіngѕ еасһ оtһеr.
МІХЕD GRІР СНІNUР: Рlасіng уоur һаnԁѕ ѕһоulԁеr-wіԁtһ араrt, uѕе аn unԁеrһаnԁ grір wіtһ оnе һаnԁ аnԁ аn оvеrһаnԁ grір wіtһ tһе оtһеr.
РULLUР: Тһіѕ іѕ tһе ѕаmе mоvеmеnt аѕ а сһіnuр ехсерt tһаt уоu grаb tһе bаr wіtһ аn оvеrһаnԁ grір tһаt’ѕ ѕlіgһtlу wіԁеr tһаn ѕһоulԁеr wіԁtһ.
ЅТАRТ-АND-ЅТОР РULLUР: Реrfоrm а рulluр, аnԁ tһеn ѕlоwlу lоwеr һаlfwау ԁоwn tо а ԁеаԁ һаng. Раuѕе, tһеn рull уоur сһеѕt tо tһе bаr аgаіn. Раuѕе, nоw lоwеr аll tһе wау ԁоwn tо а ԁеаԁ һаng. Тһаt’ѕ 1 rер.
ІЅО РULLUР: Реrfоrm а рulluр, but һоlԁ уоur сһіn аbоvе tһе bаr fоr 10 tо 15 ѕесоnԁѕ. Үоu саn ԁо tһіѕ fоr ѕеvеrаl rерѕ оr оn tһе lаѕt rер оf уоur lаѕt ѕеt оf рulluрѕ.
ТОWЕL РULLUР: Ғіnԁ уоur һаnԁ роѕіtіоnѕ fоr а сһіnuр, tһеn ԁrаре а tоwеl оvеr еасһ оf tһоѕе ѕроtѕ оn tһе bаr. Grаb tһе еnԁѕ оf tһе tоwеlѕ ѕо tһаt уоur раlmѕ аrе fасіng еасһ оtһеr. Grаѕріng tһе tоwеlѕ еngаgеѕ mоrе оf уоur fоrеаrm muѕсlеѕ, іmрrоvіng уоur grір ѕtrеngtһ аnԁ еnԁurаnсе.
LАТ РULLDОWNЅ
Wһіlе уоu саn’t bеаt tһе сһіnuр аѕ а bасk ехеrсіѕе, tһе lаt рullԁоwn іѕ аlѕо grеаt fоr іnсrеаѕіng muѕсlе. Іn fасt, bоԁуbuіlԁеrѕ ѕwеаr bу іt. Gеt tһе mоѕt оut оf tһе mоvе bу реrfоrmіng tһе ехеrсіѕе аt а ѕlоw, соntrоllеԁ tеmро. Үоu ѕһоulԁ “fееl” уоur lаtѕ wоrkіng еасһ rер. Dо 8 tо 12 rерѕ lіkе tһіѕ, mаkіng ѕurе уоur uрреr bоԁу rеmаіnѕ іn nеаrlу tһе ѕаmе роѕіtіоn frоm ѕtаrt tо fіnіѕһ.
DО ТНІЅ: Ѕіt ԁоwn аt а lаt рullԁоwn ѕtаtіоn аnԁ grаb tһе bаr wіtһ аn оvеrһаnԁ grір tһаt’ѕ јuѕt bеуоnԁ ѕһоulԁеr wіԁtһ. Wіtһоut mоvіng уоur tоrѕо, рull уоur ѕһоulԁеrѕ bасk аnԁ ԁоwn, аnԁ brіng tһе bаr ԁоwn tо уоur сһеѕt. Раuѕе, tһеn ѕlоwlу rеturn tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
DЕАDLІҒТ
Wһеn іt’ѕ ԁоnе rіgһt, tһе ԁеаԁlіft іѕ аn ехсеllеnt bасk ехеrсіѕе. Аѕ уоu рісk uр аnԁ рut ԁоwn tһе wеіgһt, уоur uрреr-bасk muѕсlеѕ—іnсluԁіng уоur rһоmbоіԁѕ, trарѕ, еrесtоr ѕріnае, rеаr ԁеltоіԁѕ, аnԁ lаtѕ—muѕt fіrе оn аll суlіnԁеrѕ tо kеер уоur tоrѕо ѕtrаіgһt аnԁ уоur lоwеr bасk frоm rоunԁіng. Іt’ѕ wһеn уоu fаіl tо еngаgе tһеѕе muѕсlеѕ tһаt іnјurіеѕ саn оссur.
DО ТНІЅ: Lоаԁ а bаrbеll аnԁ rоll іt аgаіnѕt уоur ѕһіnѕ. Веnԁ аt уоur һірѕ аnԁ knееѕ аnԁ grаb tһе bаr wіtһ аn оvеrһаnԁ grір, уоur һаnԁѕ јuѕt bеуоnԁ ѕһоulԁеr wіԁtһ. Кееріng уоur lоwеr bасk nаturаllу аrсһеԁ, рull уоur tоrѕо uр аnԁ tһruѕt уоur һірѕ fоrwаrԁ аѕ уоu ѕtаnԁ uр wіtһ tһе bаrbеll. Lоwеr tһе bаr tо tһе flооr аnԁ rереаt.
ВЕNТ-ОVЕR UNDЕRНАND ВАRВЕLL RОW
Соmраrеԁ tо оtһеr vаrіаtіоnѕ оf tһе rоw—lіkе tһе ѕіnglе-аrm ԁumbbеll rоw—tһе bаrbеll vеrѕіоn аllоwѕ уоu tо uѕе mоrе wеіgһt. Rоwіng wіtһ һеаvіеr lоаԁѕ еlісіtѕ mоrе muѕсlе grоwtһ іn уоur mіԁԁlе аnԁ lоwеr trарѕ, rһоmbоіԁ mајоr, rһоmbоіԁ mіnоr, uрреr trарѕ, rеаr ԁеltоіԁѕ, аnԁ rоtаtоr сuff muѕсlеѕ.
Uѕе аn unԁеrһаnԁ grір tо tаrgеt уоur rһоmbоіԁѕ, tһе ѕmаll muѕсlеѕ tһаt ѕtаrt аt уоur ѕріnе аnԁ аttасһ tо уоur ѕһоulԁеr blаԁеѕ. Тһеу аѕѕіѕt уоur trарѕ wіtһ рullіng уоur ѕһоulԁеr blаԁеѕ tоgеtһеr. Тһеѕе muѕсlеѕ tеnԁ tо bе wеаk ԁuе tо tһе lоng аmоunt оf tіmе wе ѕреnԁ ѕіttіng аt ԁеѕkѕ, іn саrѕ, оr оn соuсһеѕ еvеrу ԁау.
DО ТНІЅ: Grаb а bаrbеll wіtһ аn unԁеrһаnԁ grір tһаt’ѕ јuѕt bеуоnԁ ѕһоulԁеr wіԁtһ, аnԁ һоlԁ іt аt аrm’ѕ lеngtһ. Lоwеr уоur tоrѕо untіl іt’ѕ аlmоѕt раrаllеl tо tһе flооr, аnԁ bеnԁ аt уоur һірѕ аnԁ knееѕ. Lеt tһе bаr һаng аt аrm’ѕ lеngtһ. Рull tһе bаr tо уоur uрреr аbѕ аѕ уоu ѕquееzе уоur ѕһоulԁеr blаԁеѕ tоgеtһеr. Раuѕе, аnԁ ѕlоwlу lоwеr tһе bаr bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
ҒRОNТ ЅQUАТ
Үоu рrоbаblу ԁіԁn’t ехресt tо ѕее а ѕquаt vаrіаtіоn оn tһе bеѕt bасk ехеrсіѕеѕ lіѕt, but frоnt ѕquаtѕ аrе аn ехсеllеnt wау tо buіlԁ tһе uрреr bасk. Весаuѕе tһе bаrbеll іѕ рlасеԁ іn frоnt оf уоur bоԁу, уоur bасk muѕсlеѕ muѕt wоrk оvеrtіmе tо kеер уоur tоrѕо uрrіgһt ѕо уоu ԁоn’t tір fоrwаrԁ. Аѕ уоu lоwеr ԁоwn іntо tһе ѕquаt, kеер ѕtrісt fоrm. Маіntаіn а tаll сһеѕt аnԁ kеер уоur uрреr аrmѕ раrаllеl tо tһе flооr tһrоugһоut tһе еntіrе mоvеmеnt.
DО ТНІЅ: Grаb а bаrbеll wіtһ а ѕһоulԁеr-wіԁtһ grір аnԁ рlасе іt іn frоnt оf уоu асrоѕѕ tһе tорѕ оf уоur ѕһоulԁеrѕ. Nоw rаіѕе уоur uрреr аrmѕ untіl tһеу’rе раrаllеl tо tһе flооr, аllоwіng tһе bаr tо rоll bасk оntо уоur fіngеrtірѕ. Wіtһоut lеttіng уоur еlbоwѕ ԁrор, lоwеr уоur bоԁу bу рuѕһіng уоur һірѕ bасk аnԁ bеnԁіng уоur knееѕ untіl уоur tһіgһѕ аrе аt lеаѕt раrаllеl tо tһе flооr. Рuѕһ уоur bоԁу bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn.
ЅЕАТЕD САВLЕ RОW W/ РАUЅЕ
Ѕеаtеԁ саblе rоwѕ аrе а trаԁіtіоnаl uрреr-bасk ехеrсіѕе. Аԁԁіng а раuѕе fоr tһrее ѕесоnԁѕ wһеn tһе bаr gеtѕ tо уоur tоrѕо, һоwеvеr, саn іnсrеаѕе уоur gаіnѕ. Тһе раuѕе kеерѕ уоur ѕсарulаr rеtrасtоrѕ wоrkіng lоngеr. Ѕtrеngtһеnіng tһеѕе muѕсlеѕ іѕ іmроrtаnt bесаuѕе а wеаknеѕѕ саn lеаԁ tо unѕtаblе ѕһоulԁеrѕ—аnԁ tһаt lіmіtѕ уоur ѕtrеngtһ аnԁ muѕсlе gаіnѕ іn nеаrlу еvеrу uрреr-bоԁу ехеrсіѕе, іnсluԁіng tһе bеnсһ рrеѕѕ аnԁ аrm сurl.
Wһеn уоu ѕtаrt tһіѕ mоvеmеnt, рull уоur ѕһоulԁеrѕ ԁоwn аnԁ bасk. Оtһеrwіѕе, уоu’ll kеер уоur ѕһоulԁеrѕ еlеvаtеԁ, wһісһ ѕtrеѕѕеѕ tһе ѕһоulԁеr јоіnt. Оvеr tіmе, tһіѕ саn саuѕе уоur јоіnt tо bесоmе unѕtаblе, wһісһ оftеn lеаԁѕ tо іnјurу.
DО ТНІЅ: Аttасһ а ѕtrаіgһt bаr tо а саblе ѕtаtіоn аnԁ роѕіtіоn уоurѕеlf wіtһ уоur fееt brасеԁ. Grаb tһе bаr uѕіng аn оvеrһаnԁ, ѕһоulԁеr-wіԁtһ grір, аnԁ ѕіt uрrіgһt. Рull tһе bаr tо уоur uрреr аbѕ. Раuѕе fоr tһrее ѕесоnԁѕ, tһеn ѕlоwlу lоwеr уоur bоԁу bасk tо tһе ѕtаrtіng роѕіtіоn. Үоur tоrѕо ѕһоulԁ rеmаіn ѕtrаіgһt аnԁ mоtіоnlеѕѕ tһrоugһоut tһе mоvеmеnt. Dоn’t lеаn fоrwаrԁ аnԁ bасkwаrԁ tо реrfоrm tһе ехеrсіѕе.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 09.06.2018
На хоккейный матч команд из Башкирии и Китая пришли Владимир Путин и Си Цзиньпин
Новости / Сәйәсәт // 9-06-2018, 11:25
8 июня Владимир Путин посетил Китайскую Народную Республику, где встретился с председателем страны Си Цзиньпинем. Главы государств вместе приехали на хоккейный матч между юношескими командами.
«С российской стороны в матче приняла участие хоккейная команда «Девон» 2006 года рождения из города Туймазы», — сообщили в пресс-службе Федерации хоккея России.
Владимир Путин и Си Цзиньпин вышли на лед, пообщались с юными хоккеистами и произвели символическое вбрасывание.
«Перед началом игры команды подарили свитеры сборных Президенту России и Председателю Китая», — уточнили в ФХР.
Отметим, туймазинская команда «Девон» приехала в Китай для развития сотрудничества и развития детского хоккея в России и КНР. Дружественные страны направляют в обе стороны тренеров, проводят семинары и организовывают турниры для молодых игроков. Сотрудничество также распространяется и на детский хоккей, где разрабатываются совместные программы развития, включающие инфраструктурные проекты, а также строительство катков....
Бала ҡуйындағы йыланға әйләнмәһен
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 9-06-2018, 08:00
Көҙгө ҡараңғы һалҡын төн. Ауылдың бер бәләкәс урамына ғына ишетелерлек булып әсе сеңләү яңғырай. Ул берсә, һиҫкәндереп, бүре олоуына ла оҡшап китә. Был тауыштың кескәй өлгөһө ярыҡ, ергә һеңә башлаған өйҙән сығыуын бер кем дә белмәй. Инде нисәнсе көн тәғәм ризыҡ күрмәгән бисара йән, кибеп, аңҡауына ҡуша ҡатҡан ауыҙын асып, миңрәү ҡатыш һаташып, “моң” сығара. Боҙ кеүек туңып ҡатҡан хәрәкәтһеҙ тәнен дә тоймай хатта. Тик төпһөҙ ҡараңғылыҡҡа төбәлгән күгәрсен күҙе сәскәһеләй күҙҙәр, яуап эҙләй-эҙләй, мәңгегә ҡатып ҡала......
Үлән йыйыр мәл етте
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 9-06-2018, 08:00
Урман йыуаһы, айыу һуғаны (черемша) – ландышҡа оҡшаш үҫемлек. Икенсе төрлө уны “ҡырағай һарымһаҡ” тип тә йөрөтәләр. Тәме, ысынлап та, һарымһаҡты хәтерләтә. Кешеләр уны элек-электән аҙыҡ урынына ҡулланған. Уның менән төрлө аш-һыуҙы биҙәргә мөмкин. Бынан тыш, бик яҡшы дауалау сараһы ла.
Үҫемлектең тәүге япраҡтары ҡар иреп бөтөү менән күренә башлай. Уны айыуҙар ҙа ярата. Ошонан килеп сыҡҡан да инде “айыу һуғаны” тигән тағы бер атамаһы. Үҫемлектең япрағы ғына түгел, һутлы һабаҡтары менән һуғаны ла ашарға яраҡлы.
Урман йыуаһының иң һутлы осоро апрель-май айҙарына тура килә. Шунлыҡтан тап ошо мәлдә уны йыйырға тәҡдим итәләр. Һалҡынға бирешеп бармаған үҫемлек күләгәле урындарҙа үҫә. Әйткәндәй, уны баҡсаға күсереп ултыртҡанда, ерегеп китмәүе лә ихтимал. Үҫемлекте өҙгәс тә, йәшел көйө ашау яҡшы, әммә шул уҡ ваҡытта киптерергә, туңдырырға, маринадларға ла мөмкин. Был осраҡта ла ул үҙенең файҙалы үҙенсәлектәрен юғалтмай. Ҡышҡыһын иһә ашҡа, картуф, былау, ҡарабойҙайға ҡушып ашарға, салаттарға өҫтәргә була. Киптереү өсөн яҡшы елләтелгән урынды һайларға кәрәк....
Фитыр саҙаҡаһы
Новости / Иман // 9-06-2018, 05:00
Фитыр саҙаҡаһы ла, зәкәт шикелле үк, йылға бер мәртәбә бирелә.
Байлығы булған һәр мосолманға фитыр биреү вәжиб. Балаларҙың фитырын ата-әсәһе бирергә тейеш. Хатта ғәйет намаҙынан алда тыуған йәш бала өсөн дә. Фитыр саҙаҡаһы ураҙаларҙағы кәмселектәрҙе бөтөрөү өсөн бирелә, сөнки ай буйы ураҙа тотҡанда һәр мосолман бәләкәй кенә булһа ла барыбер гонаһ ҡыла. Шуға ла кәффәрәт, таҙарыныу, гонаһтарҙы бөтөрөү өсөн бирелә. Хәлле кешенең өҫтөнән фитыр төшөрөлмәй, хатта үлгәс тә үтәлергә тейеш. Үҙе бирмәһә, уның вариҫтары бирә (гүр саҙаҡаһы). Ярлы кеше был саҙаҡаны бирмәй, киреһенсә, уға биреү дөрөҫ була.
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 529
ВАҠ ҺАЙЫҪҠАН (Lanius excubitor), һ а й ы ҫ ҡ а н, ваҡ һайыҫҡандар ғаиләһенә ҡараған ҡош. Евразияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралған. Күсәр ҡош, ҡайһы берҙә ҡышлай. Кәүҙә оҙонлоғо 23— 28 см, ауырлығы 60—80 г, ҡанатының ҡоласы 35—39 см. Арҡаһы көлһыу һоро, ҡорһағы аҡ йәки һорғолт төҫтә (инә ҡош ҡарараҡ). Суҡышы ырғаҡ формаһында, күҙҙәренә һәм муйын төбөнә ҡарай ҡара һыҙат үтә. Ҡанаты 1—2 аҡ көҙгөлө (беренсе һәм икенсе дәрәжәләге ҡағыу ҡанаттары), ҡара, киң, түңәрәкләнеп бөтә. Аяғы көслө, тырнаҡтары осло. Ҡойроғо ҡара, оҙон, киртләсле, ситтәре аҡ. Моногам. Ояһын ағаста, ҡыуаҡлыҡта (2—15 м бейеклектә) ботаҡтарҙан ҡора, төбөнә үлән, ҡауырһын, йөн түшәй. Ғәҙәттә, 4—7 көрәнһыу таплы йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Инә ҡош 15—18 көн баҫа. Көндөҙгө ҡош. Сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ҡоштар, кеҫәрткеләр, бөжәктәр м‑н туҡлана. Урманда, урман һыҙаттарында, аҡланда, ҡайһы ваҡыт парктарҙа һәм баҡсаларҙа йәшәй. Башҡортостан Урал алдының урман-дала райондарында осрай. Ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостарының һанын көйләй. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Яуаплылыҡ талап итә эштәре
21 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Дәүләт менән идара итеүҙең иң мөһим өлкәләренең береһе булған һалым хеҙмәте илебеҙҙең иҡтисади хәүефһеҙлеген тәьмин итә, социаль сәйәсәттәге пландарҙы тормошҡа ашырыуға тос өлөш индерә.
Киләсәкте хәстәрләп
21 ноября 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы бынан ике йыл элек булдырылғайны. Ошо арауыҡта районда байтаҡ эштәр башҡарылды. Былтыр Аҡкүл клубын ремонтлау, Толпарҙа янғынға ҡаршы насостар, Бельский ауыл биләмәһендә "МТЗ” тракторы һатып алыу һәм башҡа эштәр атҡарылды. Быйыл иһә Имәндәш ауыл биләмәһе "МТЗ” тракторы алды, Красноусолда "Йәшлек” ял паркы ошо программа буйынса яңыртылды, ошо уҡ программа буйынса Бурлыла мәҙәниәт усағы, Йөҙимәндә һыу үткәргес яңыртыла.
Хеҙмәтенә күрә - хөрмәте
21 ноября 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне һәм юғары һөнәри оҫталыҡ өсөн:
Ғарифулла Ғәйфулла улы ЗӨЛҠӘРНӘЙЕВ – юл төҙөү-ремонтлау механизмдары һәм тракторҙары слесары;
Надежда Ивановна НОВИКОВА – ра-йон Юл төҙөү-ремонтлау идаралығы бухгалтеры;
Ғарифулла Ғәйфулла улы ЗӨЛҠӘРНӘЙЕВ – юл төҙөү-ремонтлау механизмдары һәм тракторҙары слесары;
Надежда Ивановна НОВИКОВА – ра-йон Юл төҙөү-ремонтлау идаралығы бухгалтеры;
Ҡабул итеү була
21 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
23 ноябрҙә иртәнге сәғәт 10-дан 11-гә тиклем Муниципаль район хакимиәте бинаһында Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса Башҡортостан Республикаһы дәүләт комитеты рәйесе Вячеслав Африк улы Ғиләжетдинов граждандарҙы ҡабул итә.
Алдан яҙылыу өсөн телефондар: 8(34740) 2-12-78, 2-11-79.
Алдан яҙылыу өсөн телефондар: 8(34740) 2-12-78, 2-11-79.
Сәйетбабала - гармун байрамы
21 ноября 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
25 ноябрҙә 17.00 сәғәттә Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортонда БАССР-ҙың 100 йыллығына һәм Әсәләр көнөнә арналған гармунсылар бәйгеһе уҙғарыла.


text:
Рәсәйҙең өс ҡалаһында Америка Ҡушма Штаттары консуллыҡтары яңынан визалар бирә башланы
Рәсәйҙең өс ҡалаһында Америка Ҡушма Штаттары консуллыҡтары яңынан визалар бирә башланы Фото: visa.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Санкт-Петербургта, Екатеринбургта һәм Владивостокта Америка Ҡушма Штаттары консуллыҡтары иммиграция булмаған визалар алыуға яңынан әңгәмәләр уҙғара башланы. Интервьюлар иҫәбе дипломатик вәкиллек хеҙмәткәрҙәре һанының кәмеүенә күрә сикләнәсәк, тип хәбәр итә «Известия» гәзите.
Америка Ҡушма Штаттары 23 августан бөтә Рәсәй буйлап иммиграция булмаған визалар биреүҙе туҡтатып торҙо. 1 сентябрҙән был процедура Америка Ҡушма Штаттарының Мәскәүҙәге илселегендә генә яңынан эшләй башланы. Хәҙер визаны тағы өс ҡалала алырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1090738-v-trekh-gorodakh-rossii-konsulstva-ssha-vozobnovili-vydachu-viz-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 386
НӨГӨШ ҺЫУҺАҠЛАҒЫСЫ, Нөгөш йылғаһында (Ағиҙел й. басс.). Плотинаның һыу ағыҙыу ҡапҡаһы Мәләүез р‑ны Нөгөш а. эргәһендә йылға тамағынан 48 км алыҫлыҡта Башҡортостан милли паркы терр‑яһында урынлашҡан. Гидроузел ағыҙғысында йылғаның һыу йыйыу майҙаны 2827 км2 (йылға басс. 74%‑ы), уртаса йыллыҡ ағым күләме 1041 млн м3, һыуһаҡлағыстың тулы күләме 400 млн м3, файҙалы күләме 356 млн м3, һыу өҫтө майҙаны 25 км2; уртаса оҙонлоғо 10 км (макс. 25 км), уртаса киңлеге 1 км (макс. 5 км), уртаса тәрәнлеге 16 м (макс. 28 м). Гидроузел составы: тупраҡтан өйөп һалынған плотина (оҙонлоғо 2187 м, өҫкө һырты б‑са киңлеге 7 м, макс. бейеклеге 31 м); ташҡын ағыҙғысы (оҙонлоғо 1311,0 м, киңлеге 75,5 м) булған һыу ебәргес ҡоролмаһы (4 тармаҡтан тора); плотина эргәһендә гидроэлектростанция булған һыу төбөндәге һыу сығарғыс; 750 м оҙонлоҡтағы, 18 м киңлектәге һыу ағыҙыу каналы. Һыуы сөсө. Тәғәйенләнеше: ағымды миҙгелле көйләү, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Салауат ҡҡ. һыу менән тәьмин итеү, электр энергияһын эшләп сығарыу. Шулай уҡ рекреация өсөн файҙаланыла. 1967 й. төҙөлгән.
Ә.Р.Ғәббәсов
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 379
ФАНТАСТИКА (гр. phantastiké — хыял итеү сәнғәте) х у д о ж е с т в о л ы ә ҙ ә б и ә т т ә: тормошто сағылдырыу формаһы, ысынбарлыҡтағы хәл‑ваҡиғалар нигеҙендә логик яҡтан уларға тап килмәгән (“ғәҙәттән тыш”, “мөғжизәле”) Донъя картинаһын тыуҙырыу. Ф. өсөн юғары дәрәжәлә шартлылыҡ, реаль логик бәйләнештәрҙе һәм законлыҡтарҙы, тасуирланған объекттың тәбиғи пропорцияларын һәм формаларын асыҡтан-асыҡ боҙоу хас. Донъяның фантастик картинаһында кешенең ысын — соц. һәм рухи — йәшәйешенең үҙгәртелгән формалары сағыла. Фантастик образдың художестволы эффекты эмпирик ысынбарлыҡтан ҡапыл тайпылыу иҫәбенә ғәмәлгә ашырыла, шуның өсөн төрлө фантастик әҫәрҙең нигеҙендә фантастика һәм реаллектең ҡапма‑ҡаршылығы ята. Ф. сығанаҡтары — мифтарҙы ижад иткән халыҡтың поэтик аңында (ҡара: Мифология), фантастик күҙаллауҙар әкиәттәр, хөрәфәти хикәйәләр, легендалар, героик эпостарҙың нигеҙендә ята. Ф. әҙәбиәт м‑н бергә үҫешә,идеялар, ынтылыштар һәм ваҡиғаларҙы һүрәтләүҙең төрлө ысулдары м‑н ирекле ярашып килә. Башҡорт әҙәбиәтендә Ф. башлыса кеше тормошо һәм донъя яралыуының асылын аңлауға, кешенең булмышын асыҡлауға ынтылыу һәм уның Йыһан м‑н үҙ‑ара бәйләнешен аңлауға йүнәлтелгән. М.К.Әһлиуллиндың “Йылансая мажаралары” (1981) повесында Көньяҡ Уралдағы бик боронғо кешеләрҙең тормошо һүрәтләнә. Ф.Ф.Аҡбулатованың “Зәңгәр ҡаялар” (1997) йыйынтығына ингән әҫәрҙәрендә көсөргәнешле сюжет һәм фантасмагорик ваҡиғалар әҙәп‑әхлаҡ проблемаларын хәл итергә ярҙам итә. Н.Ғәйетбайҙың “Ҡара ҡумта”, “Хушлашыу”, “Сит планетала” (бөтәһе лә — 1990), “Ҡара ҡумта—2”, “Эҙәрләү”, «“Ҡарсыға” менән алыш”» (бөтәһе лә — 1993) фантастик‑мажаралы повестарында сит планетанан килгән Әмиләнең ер кешеләре м‑н үҙ‑ара мөнәсәбәттәре тасуирлана. Ф.Ә.Исхаҡова фәнни гипотезаға художестволы форма бирә һәм уны образдарҙа сағылдыра: “Кеше—күсермә” романы, “Таң алдынан ҡайтырмын” повесы, “Бүрегә һунар” (бөтәһе лә — 1996), “Тере таш” (2003) һ.б. хикәйәләре. А.Ш.Мағазовтың “Эҙләр инем, эҙең юҡ” (1990) повесында хәҙ. заман ваҡиғалары киләсәк м‑н матур итеп үрелә; геройҙарҙың үҙ‑ара мөнәсәбәттәренә эскерһеҙлек, дөрөҫлөккә ынтылыш хас. К.М.Хәмитовтың “Серле сигналдар эҙенән” (1971), Б.З.Рафиҡовтың “Лоулла” (1981; башҡ. телендә), “Йыһан азаматтары”, “Һуҡайлының һуңғы байрамы” (икеһе лә — 1987) повестарында Йыһанда сәйәхәт иткән һәм яңы донъяларҙы асҡан кешеләр т‑да хикәйә ителә. С.Я.Сәлимгәрәевтең “Еңелмәҫ Яныш” (1997) повесы Яныш исемле роботтың мауыҡтырғыс мажаралары т‑да һөйләй. Ә.Үтәбайҙың “Һағыныу” (1992) йыйынтығына ингән хикәйә һәм повестарында лирик уйланыуҙар донъяны фантастик ҡабул итеү м‑н үрелеп бирелгән. Драматургияла Ф. фантасмагория, реаллек м‑н уйҙырманы бутауға ҡорола. Ф.М.Бүләковтың “Бибинур, ах, Бибинур” (1995) драмаһында уйлап сығарылған донъя геройға ысынбарлыҡта булып ятҡан хәлдәрҙе тәрәнерәк аңларға ярҙам итә. Художестволы текст элементы йәки художестволы алым булараҡ Ф. (уйҙырма) төрлө жанр әҫәрендә урын алырға мөмкин, мәҫ., З.А.Биишеваның “Мөхәббәт һәм нәфрәт” (1964; урыҫса тәржемәһе, 1988) әкиәте, М.Кәримдең “Оҙон‑оҙаҡ бала саҡ” (1976; урыҫса тәржемәһе, 1977) автобиографик повесы һ.б.
Ф.Ә.Исхакова, М.Р.Сынбулатова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Республикала алкоголь һатыу тыйылды
Республикала алкоголь һатыу тыйылды Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Бөгөндән республикала ике көнгә алкоголь һатыу тыйылды. Тыйыу 24 һәм 25 майҙа мәктәптәрҙә «Һуңғы ҡыңғырау» байрамын уҙғарыуға бәйле, тип хәбәр итә республиканың Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты.
Һуңғы ҡыңғырау көнөндә спиртлы эсемлектәр һатыуҙы тыйыу Башҡортостан биләмәһендә 2017 йылдан ғәмәлдә. Уны боҙған өсөн штраф ҡаралған. Вазифалы кешеләр өсөн ул – 20-40 мең һум, юридик берәмектәр өсөн 100-300 мең һум тәшкил итә. Продукцияны тартып алыуҙары ла мөмкин.
«Һуңғы ҡыңғырау» байрамында алкоголь продукцияһын һатыуҙы тыйыу иҫкәртеү һәм тәрбиәүи маҡсатҡа эйә.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, туғыҙынсы класс уҡыусылары өсөн һуңғы ҡыңғырау 24 майҙа, ун беренселәр өсөн 25 майҙа яңғырай.
http://www.bashinform.ru/news/1163082-v-bashkirii-vveden-zapret-na-prodazhu-alkogolya/


text:
- Подробности
- Просмотров: 520
ЙӘЛДӘК, елдәк, й ә л д ә т, башҡ. ҡәбиләһе. Ырыу составы: бүре‑Й., ҡыр-Й., өфө‑Й. Тамғалары — . Этник яҡтан Үҙәк Азия һәм Алтайҙың монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. 13—14 бб. ҡәбилә Ағиҙел й. һул яры буйлап урынлашып, ҡыпсаҡ ҡәбиләһе йоғонтоһон кисерә. 15—16 бб. йәлдәктәрҙең бер өлөшө төньяҡҡа Тере Танып й. һул яры буйлап, артабан Өфө й. урта ағымына күсенә һәм йылан, ҡаңлы, таҙ, ун ҡәбиләләре м‑н күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Ҡазан даруғаһы һәм Себер даруғаһының Йәлдәк улусын тәшкил итә. 18—19 бб. аҙ. Й. йәшәгән ерҙәр Бәләбәй өйәҙе һәм Бөрө өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, 5‑се (10‑сы, 11‑се) һәм 10‑сы (12‑се, 13‑сө) башҡ. кантондарына (1798—1854 йй.) инә. Ырыу биләгән терр‑я хәҙер Борай, Бүздәк, Дүртөйлө, Илеш, Ҡариҙел һәм Саҡмағош р‑ндарына ҡарай.
Әҙәб.: Йылан мәҡ. ҡарағыҙ.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов төбәктә «Һанлы ауыл хужалығы» милли проектын тормошҡа ашырыу мәсьәләһе буйынса кәңәшмә уҙғарҙы. Сарала Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, ғилми һәм бизнес-берләшмә вәкилдәре, мәғлүмәти технологиялар буйынса белгестәр ҡатнашты. Видеоконференция режимында Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының Агросәнәғәт комплексының һанлы үҫеше һәм дәүләт мәғлүмәт ресурстары менән идара итеү департаменты директоры Ирина Ғәниева сығыш яһаны.
Кәңәшмә барышында агросәнәғәт комплексын һанлаштырыу буйынса федераль программаны тормошҡа ашырыуҙа Башҡортостандың пилот төбәк сифатында ҡатнашыу перспективалары, республиканың ауыл хужалығына заманса технологиялар индереү буйынса пландар, тейешле инфраструктура булдырыу, кадрҙар тәьминәте, тармаҡ хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү мәсьәләләре тикшерелде. Республиканың агросәнәғәт комплексы предприятиеларында индерелеүе мөмкин һанлы технологиялар миҫалдары тураһында был өлкәлә эшләүсе компаниялар вәкилдәре һөйләне.
- Тармаҡтың уңышлы үҫеше өсөн был һорауҙарҙың мөһимлеге көндән-көн арта. Ысынында һүҙ бөтөнләй яңы алымдар, ауыл хужалығы етештереү технологиялары, ауыл иҡтисадының икенсе төҙөлөшө, тотош ауыл тормошо хаҡында бара, — тип айырып әйтте Рөстәм Хәмитов. — Яңы технологиялар бөгөн уҡ ерҙе һөҙөмтәле файҙаланырға, сығымдарҙы кәметергә, агросәнәғәт комплексында заманса идара итеү системаһы төҙөргә һәм, иң мөһиме, хеҙмәт етештереүсәнлеген күп тапҡырға арттырырға мөмкинлек бирә. Беҙ оло юл башында. Ошо йүнәлештә эшләмәй беҙ конкуренцияға һәләтле була алмайбыҙ.


text:
Фото:
Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаттары республика студенттары менән осрашты
Фото:
Дәүләт Думаһында Башҡортостандан баш ҡала вуздарында белем алыусы студенттар өсөн экскурсия үтте. Яҡынлашып килгән Рәсәй студенттары көнө менән осрашыуҙа ҡатнашыусыларҙы «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы етәксеһенең беренсе урынбаҫары Вячеслав Тимченко һәм Һаулыҡ һаҡлау буйынса комитеты ағзаһы Сәлиә Мырҙабаева ҡотланы.
Парламентарийҙарҙың эше менән «Башҡортостандан Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта уҡыусы студенттар һәм аспиранттар ассоциацияһы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы ҡатнашыусылары танышты. Ойошма 2009 йылда республиканың кадрҙар потенциалын формалаштырыу һәм ҙур ҡалаларҙа йәштәрҙе йәмғиәтләштереүҙә ярҙам итеү өсөн ойошторолоп 2000-дән ашыу студентты һәм аспирантты берләштерә.
Ассоциация етәксеһе Азат Бәҙрәнов һөйләүенсә, Башҡортостан студенттары арҡала Мәскәүҙә беренсе тапҡыр Ҡурайсылар ассоциацияһы барлыҡҡа килде, ул баш ҡаланың төрлө-төрлө сараларында республика мәҙәниәтен лайыҡлы күрһәтә. Шулай уҡ студенттарҙың көсө менән Мәскәүҙә йыл һайын матурлыҡ конкурсы һәм башҡорт телендә КВН үткәрелә. Ассоциация ҡарамағында «Дискурс» дискуссия клубы эшләй, унда асыҡ лекциялар менән Рәсәйҙең алдынғы ғалимдары-йәмғиәт белеме уҡытыусылары сығыш яһай. Йәштәр өсөн бик күп киң мәҙәни һәм спорт саралары уҙғарыла.
— Дәүләт Думаһында Башҡортостандан депутаттар корпусының республика студенттары менән осрашыуҙары яҡшы йолаға әүерелер, тип ышанабыҙ. Ҡуйылған маҡсаттарға ирешеүҙә ҙур тәжрибәһе булған кешеләр менән аралашыу беҙҙең өсөн яҡшы нигеҙ булып тора, — тип билдәләне Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты аспиранты Рәмилә Хәсәнова.
Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаеваның рәхмәт хаттары һәм Ҙур театрға «Аҡҡош күле» балетына билеттар тапшырыу студент хәрәкәте активистары өсөн көтөлмәгән яҡшы бүләк булды.


text:
Изге Рамаҙан айы ла тамамланды. Ҡәҙерле мосолман ҡәрҙәштәр, барығыҙҙы ла19 августа Сибай ҡалаһы мәсеттәрендә билдәләнәсәк Ураҙа байрамына саҡырабыҙ.
«Тәҡүә» мәсетендә Ураҙа ғәйете сәғәт 10-да байрам намаҙын уҡыу менән башлана. Ул мәсет эргәһендәге майҙанда башҡарыласаҡ, шуға ла үҙегеҙ менән намаҙлыҡтарығыҙҙы алып килеүегеҙ һорала. Әгәр йәшәгән тѳбәгегеҙҙә байрам намаҙы уҡылмаһа, «Тәҡүә» мәсете һеҙҙе үҙендә кѳтә. Кемдер берәй сәбәп менән фитыр саҙаҡаһы биреп ѳлгѳрмәгән икән, байрам намаҙына ҡәҙәр уны биреү хәйерле. Бының ѳсѳн мәсеткә иртәрәк килеү зарур.
Сибай ҡалаһы халҡын һәм уның ҡунаҡтарын Башҡортостан Республикаһы Диниә назаратының Сибай ҡалаһындағы «Рамаҙан» мосолман дини ойошмаһы изге байрам менән ҡотлап, иң яҡшы теләктәрен юллай. Уларҙың ҡотлау сәләмендә байрам сараһы Таулы ҡасабаһының мәсетендә уҙғарылыуы хаҡында хәбәр ҙә бар. Байрам намаҙы Сибай ҡалаһы, Таулы урамы, 134 М адресы буйынса сәғәт 10-да башлана.
Шулай уҡ Ураҙа ғәйете Алтын ҡасабаһы мәсетендә лә үтәсәк. Бында ла байрам намаҙы иртәнге сәғәт 10-да башланасаҡ. Әйткәндәй, 20 августа Алтын мәсете Сибай ҡалаһының Халыҡты социаль хеҙмәтләндереү комплекслы үҙәгенең «Ышаныс» приютында тәрбиәләнеүселәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ярҙам итеү бүлегендә иҫәптә тороусыларҙың балалары ѳсѳн байрам сараһы ойоштора.
Хѳрмәтле мосолмандар, барығыҙҙы ла байрам менән ҡотлайбыҙ һәм ҡылған доғаларығыҙҙың ҡабул булыуын, күңелегеҙҙән—иман, йортоғоҙҙан ҡот китмәүен теләйбеҙ!


text:
- Подробности
- Просмотров: 372
БӨРӨ ФАРМАЦЕВТИКА КОЛЛЕДЖЫ, 1936 й. Н.Нариманов ис. Бөрө фельдшер‑акушерлыҡ техникумының (ҡара: Бөрө медицина колледжы) фарм. бүлеге нигеҙендә фарм. мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына, 1954 й. алып фарм. уч‑щеһы, 2002 й. — Б.ф.к. 2000 й. тиклем ул БР‑ҙа фармацевтар әҙерләүсе берҙән‑бер урта махсус уҡыу учреждениеһы. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә фармация һөнәре б‑са алып барылған. Китапханаһы, дарыу үҫемлектәре үҫтереү өсөн тәжрибә участкаһы булған. 6 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2003). 2005 й. Б.ф.к. һәм Бөрө мед. колледжы нигеҙендә Бөрө медицина‑фармацевтика колледжы асыла.
Т.М.Красильникова
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Тикшереү 370 мең ҡаҙна аҡсаларының ҡайҙа юғалғанын асыҡлаясаҡ
БР Прокуратураһы БР юстиция министры урынбаҫарҙарының береһенең эше буйынса материалдарҙы ҡабаттан тикшереүгә ебәрҙе. Билдәле булыуынса, 2008 йыл аҙағында БР Юстиция министрлығы ниндәйҙер яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт менән «ГАЗель» автомобиле һатып алыуға контракт төҙөй. Финанс документтарын, уға ҡул ҡуйыуға хоҡуғы булмаһа ла, министр урынбаҫарҙарының береһе тултыра. Автомашина ҡайтарылғандан һуң ғына 70 процентын түләүҙе күҙаллаған контрактҡа ҡарамаҫтан, ул шунда уҡ йәмғиәткә бар сумманы – 370 мең һумды күсерә. Ә машина министрлыҡтың гаражында һаман юҡ.
Хәҙер был эш менән БР Прокуратураһы ҡарамағындағы Тикшереү комитеты шөғөлләнә.


text:
Өсөнсө бала тыуғандан һуң бушлай ер участкаһы алырға мөмкин
Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитет республика парламентына БР Хөкүмәте менән индерелгән «Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына төҙәтмәләр индереү тураһында» закон проектын ҡараны.
Закон проектына ярашлы, ғәмәлдәге закондың 10-сы статьяһын положениелар менән тулыландырырға тәҡдим ителә. Уға ярашлы, өсөнсө һәм унан һуңғы балалары тыуғанда йәки уллыҡҡа алынғанда, 2011 йылдың 1 ғинуарынан башлап, торлаҡ шарттарын яҡшыртыу маҡсатында ата-әсә индивидуаль йорт төҙөү өсөн дәүләт йәки муниципаль милектәге ер участкаһын бушлай бер тапҡыр үҙ милкенә ала ала.
Республика парламентының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, депутаттар закон проектының көнүҙәклеген билдәләгән, ләкин уның етешһеҙлектәрен дә күрһәткән, сөнки ғәмәлдәге ҡануниәт, балалары иҫәбенең күпме булыуына ҡарамаҫтан, республикала мохтажлыҡ кисергән йәш ғаиләләргә ерҙе бушлай бүлеүҙе күҙ уңында тота. Хәҙер өсөнсө һәм киләһе балалары тыуған ғаиләләргә торлаҡҡа мохтажлыҡ кисереүҙәрен иҫбатларға кәрәкмәүе уның ыңғай яғы тип билдәләнә. Депутаттар закон проектына төҙәтмәләр индереүҙең көнүҙәклеген нигеҙләне. Миҫал өсөн, участканың аныҡ ҡына ҡайҙа бүленергә тейешлеген, уның үлсәмдәрен, төҙөлөш эштәренең ниндәй ваҡыт эсендә башҡарылырға тейешлеген күрһәтеү маҡсатҡа ярашлы буласаҡ.
— Буш ер участкаһын алыу торлаҡ мәсьәләһен хәл итеү тигән һүҙ түгел, йорт төҙөүгә лә аҡса күп кәрәк, һәм бында ла кешеләргә ярҙам итергә ине, тип билдәләй Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитет рәйесе урынбаҫары Валерий Лебедьков. — Мәҫәлән, кешеләргә участканы урман янынан бирергә мөмкин, ағастарҙы һирәкләтеп, ул ағас йорт төҙөүгә материал әҙерләй аласаҡ. Киләсәктә закондың был нормаһын торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға йүнәлтелгән, мәҫәлән, әсәлек капиталын алыу ярҙамында, федераль һәм республика программаларына бәйләүе отошлораҡ булыр ине.


text:
2013 йыл башында Өфөлә өс ҡунаҡхана төҙөлә башлаясаҡ
Өфөлә йәмғеһе ун ҡунаҡхана төҙөү планлаштырыла, уларҙың өсәүһе 2013 йыл башында төҙөлә башлаясаҡ. Ҡалғандары буйынса аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ, тип хәбәр итте 16 ноябрҙә матбуғат конференцияһында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Евгений Маврин.
Премьер-министр урынбаҫары һүҙҙәренсә, республикала ҡунаҡханалар төҙөү – иҡтисади йәһәттән отошло проекттар, сөнки төбәктең эшлекле әүҙемлеге йылдан йыл арта бара.
— Беҙҙә бихисап эшлекле форумдар үткәрелә, күп ҡунаҡтар була, ә киләсәктә улар тағы ла күберәк буласаҡ, — тип билдәләне Евгений Маврин.
Шул уҡ ваҡытта, уның һүҙҙәренсә, Өфөнөң ҡунаҡханаларға ихтыяжын дөрөҫ билдәләү зарур. Ҙур комплекстар төҙөп тә, халыҡ-ара саралар үткәрелмәгән ваҡытта уларҙың буш тороуы файҙа килтермәйәск.
Алда телгә алынған өс ҡунаҡхана Дуҫлыҡ монументы, Карауанһарай һәм элекке Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе урынында төҙөлөп ятҡан сауҙа-күргәҙмә комплексы биләмәләрендә төҙөләсәк.


text:
Горький исемендәге Әҙәбиәт институты Мостай Кәрим фонды менән берлектә башҡорт теленән тәржемәселәр өсөн конкурс иғлан итте
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Бәйгелә башҡорт теленән тәржемә итеүселәр ҡатнаша ала. Уны Мостай Кәрим исемендәге фонд менән берлектә А.М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ойоштора. Был хаҡта бөгөн «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында үткән матбуғат конференцияһында вуздың ректоры Алексей Варламов белдерҙе. Сара «Ҙур китап — провинцияла осрашыуҙар» проектына арналды.
Әлеге ваҡытта Әҙәбиәт институтында милли телдәрҙән тәржемә итеү йүнәлешен тергеҙергә ниәтләйҙәр. Башҡорт теленән тәржемәселәр конкурсы 2019 йылда халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. Бәйге йомғаҡтары буйынса еңеүселәр Әҙәбиәт институтының бюджет бүлегенә уҡырға ингәндә льготалы мөмкинлеккә эйә буласаҡ.
Конкурс быйыл октябрь-декабрь айҙарында уҙғарыла. Ҡатнашыусыларҙың йәше сикләнмәгән, тип билдәләне Алексей Варламов. Бәйге ике этапта үткәрелә. Тәүгеһендә башҡорт теленән һәм башҡорт теленә тәржемә ителгән шиғырҙар, хикәйәләр, повестар, документаль проза ҡарала. Жюри составында Әҙәбиәт институты уҡытыусылары, Мостай Кәрим фонды вәкилдәре һәм башҡорт әҙәбиәтселәре эшләй.
Икенсе турҙа баһалама ағзалары һайлап алған ҡатнашыусыларға ике ижади эш: Мостай Кәримдең башҡорт телендәге ҙур булмаған художестволы тексын һәм Башҡортостандың тарихы, тәбиғәте, мәҙәниәте темаһына бәйле эссены тәржемәләргә тәҡдим ителә. Конкурс тураһында тулыраҡ мәғлүмәт Мостай Кәрим исемендәге фондтың сайтында бирелгән.
Мостай Кәрим исемендәге фонд 2013 йылдың июнендә булдырылған. Ойошманы танылған башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы Мостай Кәримдең ҡыҙы Әлфиә Кәримова етәкләй. Фонд эшмәкәрлегенең төп маҡсаты — танып-белеү программаларын һәм нәшриәт эшмәкәрлеген ойоштороу иҫәбенә башҡорт теленә һәм әҙәбиәтенә булышлыҡ итеү.


text:
Атылған йондоҙ кеүек...
21 августа 2015 йыл | Йәмғиәт
Ғүмер — бөркөттөң ҡанат ҡағыуына, йондоҙ атылыуына тиң ара, тиҙәр. Көндәребеҙ, айҙарыбыҙ, тотош йылдарыбыҙ — ҡулда тотор дәүмәл түгел шул, беҙҙең бурыс — шул арауыҡты лайыҡлы үтеү. Ғүмер ағышы беҙҙең ҡарамаҡта булмаһа ла, яҙмышты үҙебеҙ ҡорабыҙ һәм яҙабыҙ. Шуға күрә әҙәм балаһының был яҡты донъяла күпме йәшәүе мөһим дә түгелдер, бәлки? Ә башҡарған эштәре, өлгәшкән ҡаҙаныштары, эргә-тирәләгеләренең күңелен биләү-биләмәүе баһалайҙыр ғүмер оҙонлоғон.Үкенесле рәүештә йәшләй генә арабыҙҙан киткән талантлы егет Илшат Ринат улы Байбулдинды иҫкә алғанда күңелдә шундайыраҡ уйҙар тыуа ... Ысынлап та, таланты, башҡарған эштәре менән халыҡ һөйөүен яулап өлгөргән йәш егет йәшләй бәхилләште яҡты донъя менән, әммә үҙе хаҡында күпме нур, йылылыҡ, яҡты хәтирәләр һирпеп ҡалдырҙы.
Бер аҡыл эйәһе. «Сәхнәлә ике төрлө холоҡло кешеләр осрай, бик һирәктәре генә сәнғәтте һөйә, уның хаҡына йөрәк көсөн йәлләмәй хеҙмәт итә, ә инде икенселәре, улар күпселек, сәнғәттә үҙҙәрен ярата, дан һәм билдәлелек хаҡына тырыша», – тигән. Ғүмерен сәнғәткә арнаған Илшат Ринат улы Байбулдинды һис икеләнеүһеҙ шул һирәктәр араһына индерер инек.
Таланттар тыуған тупраҡта ярала, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Сәйетбаба ауылында 1992 йылда Ринат һәм Резеда Байбулдиндарҙың ғаиләһендә тәүге бала булып донъяға килде. Урта мәктәптә 5 класс белем алып, йыр-моңға маһир малай артабан уҡыуын баш ҡалабыҙҙа дауам итте, Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыка гимназия-интернатында тулы булмаған урта белем алды. Сәнғәткә ғашиҡ егет Өфө сәнғәт училищеһының милли халыҡ музыка ҡоралдары төркөмөнә уҡырға инде һәм дипломлы белгес булып сыҡты. Уҡыған осоронда тәүәккәл егет Ульяновск ҡалаһында үткән Бөтә донъя "Этно-Мистер” конкурсында ҡатнашып, маҡтаулы икенсе урын яулап ҡайтты.
Тыуған ил алдындағы иң мөһим бурысын үтәп Екатеринбург ҡалаһында хеҙмәт итеп өлгөрҙө. 2014 йылдың көҙөндә Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортонда хеҙмәт юлын башлап, ғүмеренең һуңғы минуттарынаса мәҙәни ойоштороусы булып эшләне. Ситтән тороп Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡыуын дауам итте.
Илшат Ринат улын ауыл мәҙәниәт йортонда ҙур өмөттәр бағлап ҡаршы алдыҡ. Ижади күңелле, саф йөрәкле итеп белә инек беҙ уны. "Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ” тигәндәй, уның моңло йырҙары, дәртле бейеүҙәре, думбыра, гитара сиртеүе, ҡумыҙҙа уйнауы, өзләүе кемдәрҙең генә һушын алманы, күңелен яуламаны! Бер үҙе унауға торорлоҡ алтын егет ине ул беҙҙең Илшат! Үҙенең рухи асылы, яҡты рухы менән беҙҙең күңелдәрҙә бай хазина ҡалдырҙы.
Талантлы егетебеҙ Илшат бәләкәйҙән үк үҙен йыр-бейеү оҫтаһы итеп танытты. 6 ғына йәшендә булыуға ҡарамаҫтан, үҙенең "Гөләлә” тигән йыры менән халыҡ күңелен яулап, сәнғәт донъяһына аяҡ баҫты ул! Район мәҙәниәт йортон асҡан саҡта ошо йыры менән республикабыҙҙың тәүге Президенты Мортаза Рәхимовты сәләмләне, сәләмләне генә түгел, хатта уның менән бергә күргәҙмәләр ҡарап етәкләшеп йөрөү бәхетенә лә эйә булды ул.
Йөрәге тулы моң ине уның... Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортоноң "Асанай" халыҡ фольк-лор ансамбле, "Табын" этно төркөмө менән район, респуб-
лика, төбәк-ара конкурстарҙа ҡатнашты һәм еңеүҙәр яуланы. Башҡараһы эштәре, яулайһы үрҙәре алда ине Илшат Ринат улының. Тик, яҙғаны шул булғандыр, оло үкенестәр ҡалдырып, иртә китте беҙҙең аранан.
Вафатына 40 көн тулғанда, ауылдаштар, туғандар, дуҫтар, сәнғәт һөйгәндәр, Илшат Ринат улы Байбулдинды матур уйҙар, яҡты хәтирәләр менән генә иҫкә алайыҡ.
Ауыр тупраҡҡайың
еңел булһын,
Йәннәттәрҙә булһын
урының.
Теге донъяларҙа
бәхетле бул,
Тыныс йоҡла, Илшат,
бәхил бул...
Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йорто, "Сәйетбаба” башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге, Ҡаранйылға, Ҡолҡан ауылы клубтары, Сәйетбаба, Ҡаранйылға ауылы китапханалары хеҙмәткәрҙәре.
Бер аҡыл эйәһе. «Сәхнәлә ике төрлө холоҡло кешеләр осрай, бик һирәктәре генә сәнғәтте һөйә, уның хаҡына йөрәк көсөн йәлләмәй хеҙмәт итә, ә инде икенселәре, улар күпселек, сәнғәттә үҙҙәрен ярата, дан һәм билдәлелек хаҡына тырыша», – тигән. Ғүмерен сәнғәткә арнаған Илшат Ринат улы Байбулдинды һис икеләнеүһеҙ шул һирәктәр араһына индерер инек.
Таланттар тыуған тупраҡта ярала, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Сәйетбаба ауылында 1992 йылда Ринат һәм Резеда Байбулдиндарҙың ғаиләһендә тәүге бала булып донъяға килде. Урта мәктәптә 5 класс белем алып, йыр-моңға маһир малай артабан уҡыуын баш ҡалабыҙҙа дауам итте, Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыка гимназия-интернатында тулы булмаған урта белем алды. Сәнғәткә ғашиҡ егет Өфө сәнғәт училищеһының милли халыҡ музыка ҡоралдары төркөмөнә уҡырға инде һәм дипломлы белгес булып сыҡты. Уҡыған осоронда тәүәккәл егет Ульяновск ҡалаһында үткән Бөтә донъя "Этно-Мистер” конкурсында ҡатнашып, маҡтаулы икенсе урын яулап ҡайтты.
Тыуған ил алдындағы иң мөһим бурысын үтәп Екатеринбург ҡалаһында хеҙмәт итеп өлгөрҙө. 2014 йылдың көҙөндә Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортонда хеҙмәт юлын башлап, ғүмеренең һуңғы минуттарынаса мәҙәни ойоштороусы булып эшләне. Ситтән тороп Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡыуын дауам итте.
Илшат Ринат улын ауыл мәҙәниәт йортонда ҙур өмөттәр бағлап ҡаршы алдыҡ. Ижади күңелле, саф йөрәкле итеп белә инек беҙ уны. "Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ” тигәндәй, уның моңло йырҙары, дәртле бейеүҙәре, думбыра, гитара сиртеүе, ҡумыҙҙа уйнауы, өзләүе кемдәрҙең генә һушын алманы, күңелен яуламаны! Бер үҙе унауға торорлоҡ алтын егет ине ул беҙҙең Илшат! Үҙенең рухи асылы, яҡты рухы менән беҙҙең күңелдәрҙә бай хазина ҡалдырҙы.
Талантлы егетебеҙ Илшат бәләкәйҙән үк үҙен йыр-бейеү оҫтаһы итеп танытты. 6 ғына йәшендә булыуға ҡарамаҫтан, үҙенең "Гөләлә” тигән йыры менән халыҡ күңелен яулап, сәнғәт донъяһына аяҡ баҫты ул! Район мәҙәниәт йортон асҡан саҡта ошо йыры менән республикабыҙҙың тәүге Президенты Мортаза Рәхимовты сәләмләне, сәләмләне генә түгел, хатта уның менән бергә күргәҙмәләр ҡарап етәкләшеп йөрөү бәхетенә лә эйә булды ул.
Йөрәге тулы моң ине уның... Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортоноң "Асанай" халыҡ фольк-лор ансамбле, "Табын" этно төркөмө менән район, респуб-
лика, төбәк-ара конкурстарҙа ҡатнашты һәм еңеүҙәр яуланы. Башҡараһы эштәре, яулайһы үрҙәре алда ине Илшат Ринат улының. Тик, яҙғаны шул булғандыр, оло үкенестәр ҡалдырып, иртә китте беҙҙең аранан.
Вафатына 40 көн тулғанда, ауылдаштар, туғандар, дуҫтар, сәнғәт һөйгәндәр, Илшат Ринат улы Байбулдинды матур уйҙар, яҡты хәтирәләр менән генә иҫкә алайыҡ.
Ауыр тупраҡҡайың
еңел булһын,
Йәннәттәрҙә булһын
урының.
Теге донъяларҙа
бәхетле бул,
Тыныс йоҡла, Илшат,
бәхил бул...
Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йорто, "Сәйетбаба” башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге, Ҡаранйылға, Ҡолҡан ауылы клубтары, Сәйетбаба, Ҡаранйылға ауылы китапханалары хеҙмәткәрҙәре.


text:
йәки йыл миҙгелдәре нисек барлыҡҡа килгән?
Әкиәт
Борон-борон заманда, гел ҡояшлы йәй миҙгеле булған саҡта, бал ҡорттары менән Айыу бик дуҫ йәшәгән, ти. Ер өҫтөн күҙҙең яуын алып торорлоҡ хуш еҫле сәскәләр биҙәп ултырған. Ҡоштар моңло йыр йырлаған, күбәләктәр осҡан. Ә бал ҡорттары сәскәнән сәскәгә ҡунып, бал менән туйынған һәм:
– Б-ҙ, б-ҙ, б-ҙ,
Беҙ шундай татыубыҙ-ҙ-ҙ,
Бергәләшеп уйнайбыҙ-ҙ-ҙ,
Рәхәтләнеп осабыҙ-ҙ-ҙ,
Балдар ашап туябыҙ-ҙ-ҙ,
Б-ҙ, б-ҙ, б-ҙ…
– тип йырлаған.
Айыу ҙа бал еҫе аңҡып торған сәскәләрҙе еҫкәргә, балын тәмләргә яратҡан һәм бал ҡорттарының моңло, ҡыуаныслы йырына ҡушылып:
– А-а-а,
Хуш еҫле аҡланда-а-а
Дуҫтар бергә булғанға,
Күңел көр, тамаҡ туҡ,
Була миңә уйнарға-а-а,
А-а-а,
– тип көйләргә яратҡан икән.
Улар көндәрен шулай бал еҫе аңҡып торған аҡланда рәхәтләнеп ял итеп, бергә уйнап үткәргән, ти.
Көтмәгәндә төньяҡтан һалҡын елдәр иҫкән. Сәскәләр шиңә башлаған, бал да кәмеп бара икән. Шул саҡ нескә билле бал ҡорттары һалҡындан ҡасып, ағас ҡыуышына йәшеренгән. Улар кескәй силәктәрен алып, балды үҙ өйҙәренә ташып ҡуйған.
– Б-ҙ, б-ҙ, б-ҙ,
Һулый инде сәскәбеҙ-ҙ-ҙ.
Елгә нисек осабыҙ-ҙ-ҙ?
Тултырып силәгебеҙ-ҙ-ҙ,
Өйгә балдар ташыйбыҙ-ҙ-ҙ,
Б-ҙ, б-ҙ, б-ҙ,
– тип борсолоп йырлай-йырлай, үҙҙәренә аҙыҡ туплағандар, ти.
Ә Айыуҙың бал ташырға өйө, силәктәре булмағас, ул бер ни ҙә эшләй алмаған. Аҙыҡһыҙ ҡалғаны өсөн бал ҡорттарына бик ныҡ асыуланған. Сөнки һалҡын ел тағы ла нығыраҡ иҫкән.
– А-а-а,
Нимә булды аҡланға?
Ҡайҙан бал алырға?
Һыйынып соҡорға,
Ҡала миңә йоҡларға.
А-а-а…
– тип һыуыҡтан ҡурҡҡан Айыу, етмәһә, аҙыҡ таба алмай йонсоп, ел-дауылдан һаҡланыу өсөн өң ҡаҙып, шунда инеп ятҡан, ти. Уның өҫтөнә йомшаҡ аҡ ҡар яуған һәм ул йылынып, иҙерәп кенә йоҡоға талған.
Ә бал ҡорттары иһә үҙҙәренең йылы өйөндә безелдәшә-безелдәшә, тәмләп бал ашай-ашай, һалҡын көндәрҙе үткәргән, ти.
Көтмәгәндә ҡояш сағыу йылы нурҙарын һибеп, ер өҫтө ҡабат йылынып киткән. Ҡарҙар ирегән, күләүектәр гөрләп аҡҡан, ти. Айыу йоҡоһонан уянған. Өңөнән килеп сыҡһа, ни күрһен, ер өҫтө элеккесә үк сәскәләр менән ҡапланған. Күбәләктәр оса, ҡоштар моңло йыр һуҙа икән. Асыҡҡан Айыу туйғансы бал ашаған, сәскәләрҙе еҫкәгән, рәхәтләнеп болонда аунаған.
Ә бал ҡорттары ла өйҙәренән сәскәле болонға осоп килгән. Тик Айыу уларҙың ҡылығын иҫенә төшөрөп, бергә уйнамаған.
Бал ҡорттары тағы ла һалҡындар була ҡалһа, тип сәскәнең балын өйҙәренә силәкләп ташыған да ташыған. Айыу үсләшеп, уларҙың йәшәгән ерҙәрен баҫҡан. Бал ҡорттары уны һарып алып, саҡҡан. Асыуланған Айыу ергә ятып аунаған, үкергән, ти.
Төньяҡтан тағы һалҡын елдәр иҫкән. Көндәр һыуыған. Сәскәләр тағы шиңгән. Ҡоштар һайрауынан тынған. Улар ҙа йылы ерҙәр эҙләп осоп киткән. Һалҡынға сыҙамлылары ғына тороп ҡалған, ти. Айыу өңөнә инеп ҡасҡан, йоҡларға ятҡан.
Шулай тәбиғәттә эҫе һәм һалҡын мәлдәр алмашынып торор булып киткән. Йәғни йыл миҙгелдәре барлыҡҡа килгән. Ә бал ҡорттары менән Айыу бөтөнләйгә дуҫлыҡтарын өҙгән, ти.
Әлфиә БАЙМЫРҘИНА, башҡорт теле уҡытыусыһы.
Хәйбулла районы, Аҡъярҙағы 3-сө «Шатлыҡ» балалар баҡсаһы.


text:
Картуф - икенсе икмәк
Тәү башлап ерҙе - тупраҡты әҙерләйҙәр. Әгәр ҙә ерҙе күк сәскәле сырмалсыҡ үлән баҫа икән, тупраҡ артыҡ кислоталы һәм унда ҙур уңыш алыуы икеле. Тупраҡтың әселеген бик ябай ысул менән белергә була. Баҡсағыҙҙа биш нѳктәнән берәр аш ҡалағы тупраҡ алып, һыуҙа иҙәһең, шуға лакмус ҡағыҙы тѳшѳрәһең. Әгәр ҡағыҙҙың тѳҫѳ үҙгәрһә, тупраҡ әсе була. Тупраҡтың әселеген бѳтѳрѳү ѳсѳн ергә ағас, торф кѳлѳ, йәки известь оно (пушонка) һибәләр. Пушонканы Пугачев карьерынан алырға була. Бер стакан кѳл 1 квадрат метрға, ә пушонканың 50 килограмы 1 гектарға етә.
Тиреҫ серетмәһен индереү ҡәҙимге эш. Ҡайһы берәүҙәр күп итеп тиреҫ һалһаң, уңыш яҡшы була, тиҙәр, был хаталы ҡараш. Ундай ерҙә картуф теләһә ниндәй формала үҫә. 3-4 йылға яҡшы итеп бер ашлау ҙа етә. Бер гектар ергә 4-5 тонна серетмә һалырға була. Әгәр ҙә ундай мѳмкинлек булмаһа, баҡсағыҙҙы 3 ѳлѳшкә бүлеп, 1 ѳлѳшѳнә тѳрлѳ тамыр аҙыҡтары йәки борсаҡ сәсеү хәйерле, ул азот ашламаһы бирә. Шулай итеп, йыл һайын алмашлап сәсеп барырға кәрәк. Бындай эш уңышты арттырыуға булышлыҡ итер.
Ерҙе һәр саҡ уртанан башлап һѳрѳү ул ике яҡтағы ерҙе уртаға ташыу була. Картуф баҡсаһындағы ерҙе һѳрә торғас, уртала тау барлыҡҡа килә, ә баҡсаның сите балсыҡҡа әйләнә. Шуның ѳсѳн бер йыл уртанан, ә икенсе йыл ситтән һѳрѳү яҡшы. Таулы ерҙәрҙә картуфты тау итәгенә ҡарай арҡыры ултырталар, сѳнки күмгәндә бураҙналар барлыҡҡа килә. Ул бураҙналар ямғыр һыуҙарын тотоуға булышлыҡ итә. Әгәр ҙә буйына сәсһәң, бураҙналар буйлап кѳслѳ ямғырҙа йырғанаҡтар аға, тупраҡтың уңдырышлы ѳлѳшѳ - гумус йыуыла, һыу эрозияһы барлыҡҡа килә.
Беҙҙең районда “Невский” сортлы картуф яҡшы уңа. Кѳҙ кѳнѳ картуфты йыйғанда орлоҡҡа 30-70 грамлы бүлбеләрҙе ҡалдырыу яҡшы. Ундай орлоҡ яҡшы уңыш бирә, ерҙә тиҙ сереүсән була. Ҙур орлоҡло бүлбеләр күп урынды ала һәм күп осраҡта серемәй ята.
Картуфты ултыртыр алдынан, йәғни баҙҙан сығарғас, 20-25 кѳн ҡояш нурҙары аҫтында тотаһың. Ҡояштың ультрофиолет нурҙары орлоҡтағы бар булған ауырыуҙарҙы үлтерә, ә орлоҡ фотосинтезлана. Бүлбелә 9-13-ләп күҙ була, улар сәскәнгә тиклем матур итеп морон тѳртә. Эре картуфты ярғылап сәсеү яҡшыраҡ, уны буйына ҡырҡалар, бүлбеләр ике яҡта ла тигеҙ ҡалырға тейеш. Арҡырыһына ярһаң, тѳп яғында күҙҙәре ҡалмай.
Мин йыл һайын картуфты 25-30 майға тиклем сәсергә тырышам, сѳнки был ваҡытҡа ер 10-12 градусҡа тиклем йылына. Беренсе япраҡтары 20 кѳндән һуң күренә башлай, ә был ваҡытта һуңғы ҡырауҙар бѳтә. Ай календарына ҡарағанда, 10-12 июнгә тура килә.
Әгәр йыл ҡоро килһә, орлоҡто тәрәнгә ултыртыу хәйерле, сѳнки тәрәндә дым кѳслѳ. Картуф үҫеп сыҡҡас, ҡый үләндәрен утайһың, ләкин картуфты күмергә ярамай. Күмһәң, тупраҡтың аҫҡы яғы ѳҫкә ҡалҡа һәм дым юғала. Шуның ѳсѳн картуф күмгәндә уның тѳптәрен мѳмкин тиклем тапап нығытырға кәрәк. Картуф үҙе 85 процент һыуҙан торһа ла, артыҡ дымды яратмай. Уға ултыртҡан һәм сәскә атҡан сығында кѳслѳ ямғыр кәрәк. Ер дымлы булған ваҡытта беҙ картуфты күмәбеҙ, был артыҡ дымды парға әйләндереүгә булышлыҡ итә.
Картуф ҡаҙғанда кѳрәк ҡулланырға тәҡдим итәм. Кѳрәк картуфты ярып һала, ҡырҡылған урындары елгә кибә һәм һаҡлауға бара. Һәнәк менән ҡаҙғанда картуфта тишек тороп ҡала, ә тишек кибә һалып бармай, шуға ла ул серей.
Яуынлы йылда үҫкән картуф бешергәндә ҡарая. Бындай осраҡта ҡабығынан таҙартып бешергәндә кәстрүлгә бер аш ҡалағы аш һеркәһе һалырға кәрәк. Ул картуфтың тѳҫѳн юғалтмаҫҡа ярҙам итә.
Картуфығыҙ тәмле булһын!
Ғаяз Сафуанов.
Үткәл.