text:
Дыуан
Дыуан (Дыуанай) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм көнсығыш диалектының әй һөйләштәренә ҡарай[2][3].
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ж. Ғ. Кейекбаев фаразы буйынса, [а] өнөнөң [у] өнөнә күсеү ҡағиҙәһе нигеҙендә «дыуан» һәм «табын» этнонимдары бер-береһенә тап килә: дауан > табын > дыуан[4]. Р. Ғ. Кузеев фекеренә ярашлы, «дыуан» этнонимы монголдарҙың дурбан (dörben) ҡәбиләһе атамаһынан барлыҡҡа килә: дурман >дурбан > дыуан[5]. Әммә дыуан һәм дурман ҡәбиләләре төрлө сығышлы айырым ҡәүем булғанлыҡтан, «дыуан» һәм «дурман» этнонимдары бер-береһенә тап килмәй. «Дыуан» башҡорт этнонимы Алтын Урҙала һәм ул тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙә (Ҡырым, Себер һәм Ҡазан ханлыҡтарында, Нуғай Урҙаһында) социаль термин булараҡ ҡулланылған. Был социаль термин «диван» ғәрәп һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул мосолман илдәрендә башҡарма орган (канцелярия, ведомство) тип аңлатылған[6].
Ә. З. Әсфәндиәров буйынса дыуан-табын ырыуы составының беренсе өлөшө Дыуан антропонимынан, ә Р. Ғ. Кузеев буйынса — «дыуан» этнонимынан барлыҡҡа килгән[5].
Р. Ғ. Кузеев буйынса, «дыуанай» (сығанаҡтарҙа «Дуванейская волость») атамаһы башҡорттарҙың «дыуан» этнонимының урыҫлашҡан формаһы булып тора. Шул уҡ ваҡытта «дыуанай» этнонимы «Дыуан +Әй» (Дыуан-Әй) ике составлы һүҙҙән тора[7].
«Дыуан» этнонимы шулай уҡ ҡаҙаҡтар (джуван), ҡырғыҙҙар (дубан) һәм үзбәктәрҙең (дувана) составында теркәлгән[8].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәттәргә ярашлы, дыуандарҙың ата-бабаһы Ҡормый «Алтайҙан», «Иртыштан», «көньяҡтан», «Мәккә яғынан» килгән һәм башта Ыҡ йылғаһы буйында, артабан Ағиҙел йылғаһы буйында, һәм һуңынан 13 улы менән Әй йылғаһы үҙәненә килеп төйәкләнгән[5]. Дыуан-әйле ырыуы шәжәрәһе буйынса, ҡәбиләнең ата-бабаһы Майҡы бейҙең энеһе йәки Юлбуға, ә уларҙың атаһы Субра булған. Башҡа шәжәрә буйынса Юлбуға табындарҙың һәм уларҙан айырылып сыҡҡан балыҡсы, ирәкте, ҡаҙансы, ҡайпан һәм танып ырыуҙарының боронғо ата-бабаһы Майҡы бейҙең улы тип күрһәтелә[9]. Әммә табын шәжәрәләрендә Майҡы бейҙең атаһы тип Төмән бей иҫәпләнә, ә Юлбуға бөтөнләй телгә алынмай. Был факт һәм шулай уҡ этнография материалдары дыуан һәм табын ҡәбиләләренең туғандаш, ләкин айырым берләшмәләр икәнен дәлилләй. Тарихтарының тәүге этаптарында башҡорттарҙың табын, дыуан, ирәкте, балыҡсы, танып, ҡаҙансы һәм ҡайпан ҡәбиләләренең ата-бабалары этник яҡтан туған булған төркөмдө тәшкил иткән. Шулай итеп, дыуандар башҡорт табындары араһында айырым ырыу булы ойошҡан[10].
М. И. Өмөтбаев буйынса, Майҡы бей «Ҡырым һәм Кубань яр буйҙарын ҡалдырып, Кубань һәм Волга һыуҙарын үтеп, Яйыҡ тамағына барып етә». Унан Яйыҡ буйлап үргә күтәрелә һәм «Яйыҡтың үрге ағымынан Тубыл һәм Иртышҡа тиклем ерҙәрҙе биләп, оло хан булып китә». Шулай уҡ Өмөтбаев буйынса, меңлеләр Ағиҙел буйына килгән табындарға төньяҡта Йыуалыкүлдең[11] Ағиҙелгә ҡойған урындан һәм Аҡбирҙе тауынан көньяҡта Көгәнәк йылғаһының тамағына ҡәҙәр ер бүлеп биргәндәр. Был улусҡа Кесе (Күрпәс) Табын атамаһы бирелә, артабан Кесе Табындан бер нисә айырым аймаҡ барлыҡҡа килә — Төкөн-Табын, Кәлсер-Табын, Ҡумрыҡ-Табын, Бишул-Табын, Йомран-Табын һәм Дыуан-Табын[12]. Дыуандарҙың бер өлөшө Урал аръяғында, Әй йылғаһы үҙәнендә төйәкләнә һәм әйле башҡорттары төркөмөнә инеп Дыуан-Әйле аймағын барлыҡҡа килтерә. Дыуан-әйлеләрҙең бер өлөшө Ағиҙел һәм Сәрмәсән йылғалары бассейнына барып урынлаша. Һуңыраҡ был ерҙәр Ҡазан даруғаһының Дыуан (Юхнев, П. И. Рычков, В. А. Урусов) йәғни Дыуанай (Ф. Жилин, И. Кирилов, П. И. Панин) улусы булараҡ теркәлә[13].
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, дыуан башҡорттары ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаусы грамоталарын алалар. Себер хандарына буйһонған дыуан-әйлеләр XVII быуат башында Рус дәүләте составына инә[14].
1725 йылда Көңгөр бургомистры Юхнев Башҡортостанда Ҡазан даруғаһының Дыуан улусын һәм Нуғай даруғаһының Дыуан-Табын улусын телгә алған. XVIII быуатта П. И. Рычков Себер даруғаһының Әйле улусы составында Дыуан һәм Таҙ-Дыуан аймағын һәм Көҙәй улусы составында Дыуан-Көҙәй аймағын, Ҡазан даруғаһында айырым Дыуан улусын[15] теркәй[16].
Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай Дыуан улусы (рус. Дуванская волость) составында — 184172[17], Дыуанай улусында (рус. Дуванейская волость) — 131431[18], Дыуан-Табын улусында (рус. Дуван-Табынская волость) — 74099 дисәтинә ер була[19]. ХVII быуат документтарының береһендә Дыуанай улусының сиктәре күрһәтелгән[20][21]. Дыуанай улусы дүрт түбәнән торған: Ишәй, Әзей, Рәсмәкәй һәм Баҡай. ХVIII быуат башында шулай уҡ Йылҡысы түбәһе билдәле булған. Дыуанай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен рәсми рәүештә раҫлаусы 7152 (1643—1644 йй.), 7185 (1676—1677 йй.) йй. батша грамоталарын, 1704 йылдың 18 февралендәге һаҡлаусы грамота алалар[21].
Дыуандар башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашалар. 1662—1664 йылдарҙағы ихтилал осоронда, себер хандарының Күсем нәҫеле вәкилдәренең береһе хан улы Көсөк Башҡортостан ханы тип иғлан ителә. 1662 йылдың июлендә баш күтәреүселәр Сылва йылғаһы буйындағы урыҫ торамаларын (разоряли) һәм Көңгөрҙө баҫып ала, Урал аръяғында бер нисә биҫтәләрҙе, острогтарҙы һәм монастырҙарҙы яғалар. Уралдың көнбайышында улар Архангельское ауылын (хәҙерге Бөрө ҡалаһын), Саллы острогын баҫып алалар, Минзәлә һәм Өфө ҡалаларын ҡамайҙар. Алдар Иҫәкәев һәм Күсем Түләкәев етәкселегендәге 1704—1711 йылдарҙағы ихтилал киң таралыу ала, уның барышында башҡорттар хан һайлайҙар һәм Ҡазанға тиклем барып етәләр. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдары барышында етәкселәренең береһе дыуан башҡорто Мәндәр Ҡарабаев булған. 1737 йылда Себер даруғаһы Дыуан улусының старшинаһы Мәндәр Ҡарабаев 1500 кешенән торған отряд йыя. Шул уҡ йылдың июлендә Төлкөсура Алдағолов, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һ.б. етәкселегедәге 6300 башҡорт баш күтәреүселәре Урал аръяғындағы ҡәлғәләргә һәм биҫтәләргә һөжүм итә. Артабан Төлкөсура Алдағолов һәм Мәндәр Ҡарабаевтың улы Мәүлит етәкселегендәге отряд Өфөгә йүнәлә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, дыуан башҡорттары араһынан сыҡҡан ике пугачев полковнигы була: Ишмән Итҡолов һәм Миҙәт Миңдиәров. Ишмән Итҡолов (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Ҡыҙылбай ауылынан) Салауат Юлаевтың иң яҡын көрәштәштәренең береһе булған, Көңгөр һәм Красноуфимск араһында хәрәкәт итеүсе баш күтәреүселәр отряды менән етәкселек итә, 1774 йылдың 19 февралендә Красноуфимск янындағы алышта һәләк була. Дыуан улусы старшинаһы Миҙәт Миңдиәров (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы Миҙәт ауылынан) Е. И. Пугачёвтан полковник дәрәжәһен ала[22].
Дыуан башҡорттары Рус дәүләте ғәскәре составында күп кенә һуғыштарҙа, Ете йыллыҡ һуғышта, 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм башҡаларҙа ҡатнашалар. Дыуанай башҡорттарынан сыҡҡан 4-се башҡорт полкының командиры поход старшинаһы Аҫылғужа Бакиров (Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Үрнәк (Ҡаракөсөк) ауылынан) үҙенең командаһы менән Дрезден эргәһендәге һ.б. алыштарҙа ҡатнашҡан һәм күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1813 йылдың 27 декабрендә III дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә. Ошо уҡ орден менән хорунжий Оморҙаҡ Ишдәүләт улы Абразаҡов һәм полк командиры вазифаһын башҡарыусы Ҡаранай Искәндәров бүләкләнә. Аҫылғужа Бакировтың командаһы Парижға барып етә, подпоручик дәрәжәһен алыуға тиклем хеҙмәт итә. 1823 йылда Бакировҡа һәм уның улдарына дворянлыҡ хоҡуғы бирелә[23].
Һуңыраҡ Дыуан улусы ерҙәре Ырымбур губернаһының Бәләбәй, Бөрө, Златоуст һәм Өфө өйәҙҙәре составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙҙәр Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда, Дыуан улусы — 4-се, 4-се Загорный (һуңынан 4-се), 4-се Көнбайыш (5-се), 7-се (8-се, 9-сы) һәм 8-се (7-се, 9-сы); ә Дыуанай улусы — 7-се (8-се, 9-сы), 5-се (10-сы, 11-се) һәм 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай[24][25].
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дыуан (Дыуанай) ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре (Дыуанай улусы) Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәренең сигендә, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар, Кушнаренко һәм Саҡмағош райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Дыуанайҙарға көнбайыштан — йылан, төньяҡ-көнбайыштан — йәлдәк, ә көньяҡтан, көньяҡ-көнсығыштан һәм көнсығыштан — ҡаңлы ҡәбиләләре уларға күрше була. Дыуан-Әйлеләр Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһы үҙәнендә һәм уның Оло Ыйыҡ, Ҡыйғы, Ыйыҡ, ҡушылдыҡтарының түбәнге ағымында төйәкләнгәндәр. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай, Ҡыйғы һәм Мәсетле райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Дыуан-Әйлеләргә көнбайыштан — унлар, төньяҡ-көнбайыштан — балыҡсы, төньяҡтан — ҡошсо һәм өпәй, көнсығыштан — ҡатай, ә көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан — мырҙалар, сарт һәм әйле ҡәбиләләре уларға күрше була[21].
Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ричард Аллаяров — Социалистик Хеҙмәт Геройы
- Сабир Ваһапов — дәүләт эшмәкәре
- Абдулла Вәлиев — Советтар Союзы Геройы
- Әкрәм Вәли — шағир һәм яҙыусы
- Рәйес Ғабдрахманов — яҙыусы
- Ринат Камал — яҙыусы
- Барый Кәлимуллин — педагог
- Мәндәр Ҡарабаев — ихтилал етәксеһе
- Ҡотдос Латипов — Советтар Союзы Геройы
- Миләүшә Мортазина — йырсы һәм педагог
- Илфаҡ Смаҡов — йырсы
- Хөсәйен Фәтҡуллин — педагог
- Рәғиҙә Янбулатова — актриса[28]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 109
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 46—54
- ↑ Шәкүров Р. З. Башҡорт диалектологияһы — Өфө: Китап, 2012. — Б. 47, 146. — 240 б. — ISBN 978-5-295-05479-2. (баш.)
- ↑ Кузеев Р. Г., 2010, с. 204
- ↑ 5,0 5,1 5,2 История башкирских родов, 2016, с. 15
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 16
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 23
- ↑ Кузеев Р. Г., 2010, с. 289
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 40
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 17—19
- ↑ Хәҙерге Башҡортсотан Републикаһы Иглин районы Аҡбирҙе ауылы тирәһе
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 21–22
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 23–22
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 25–26
- ↑ Ҡазан даруғаһының Дыуан улусы составында П. И. Рычков Дыуанай, Әзей-Дыуанай, Рәсмәкәй, Баҡай, Талбаҙы аймаҡтарын (йәки түбәләрен) теркәй. Һанап үтелгән атамалар Башҡортостан Республикаһы Благовещен һәм Кушнаренко райондары топонимияһында осрай: Рәсмәкәй, Баҡай, Талбаҙы, Удельно-Дыуанай.
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 14
- ↑ Асфандияров А. З., 2009, с. 537
- ↑ Асфандияров А. З., 2009, с. 377
- ↑ Асфандияров А. З., 2009, с. 171
- ↑
ХVII быуат документтарының береһе буйынса Дыуанай улусының сиктәре:
- ↑ 21,0 21,1 21,2 История башкирских родов, 2016, с. 82—83
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 26–40
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 41—45
- ↑ Йәнғужин Р. З. Дыуан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Йәнғужин Р. З. Дыуанай // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Асфандияров А. З., 2009
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 82—112
- ↑ История башкирских родов, 2016, с. 120—125
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. (рус.)
- История башкирских родов. Дуван. Том 16 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат, 2016. — 688 б. — ISBN 978-5-85051-000-0. (рус.)
- Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б. (рус.)
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — 2-е изд., доп. — Уфа: ДизайнПолиграф-Сервис, 2010. — 560 б. — ISBN 978-5-94423-212-0. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәнғужин Р. З. Дыуан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Йәнғужин Р. З. Дыуанай // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


c: text/html

text:
Башҡортостандың махсус һаҡланған биләмәләр дирекцияһының бүлек мөдире Марат Биктимеров һүҙҙе ҡыҫҡа тотто. Баҡһаң, дирекцияға Ишембай районының Ишей ауылынан шылтыратҡандар икән. Ауылда йәшәгән ике кеше урмандан ҡайтып барғанда бер өйөр эттәрҙең нимәгәлер ташланғанына иғтибар иткән. Ҡырағайлашҡан эттәр мышы балаһын талай икән. Һунарсылар малҡайҙы йәлләп өйҙәренә алып ҡайтҡан. Шунда уҡ ветеринарҙы саҡырғандар. Табип, яраларын ҡарағандан һуң, мышы балаһын махсус үҙәккә күсерергә кәрәклеген әйткән. Шулай итеп, “Тимка” ҡушаматы алған мышыны һунарсылар белгестәргә тапшырырға була.
Ҡышҡыһын һунарсылар өңөнән сығарған, яраланған ваҡытта, туй осоронда айыуҙар кеше өсөн үтә хәүефле була.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын иң яҡшы яҡтыртыуға конкурс иғлан ителде
Рәсәй Төбәктәр үҫеше министрлығы һәм Торлаҡ-коомуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды йыл һайын үткәрелеп килгән торлаҡ-коммуналь хужалыҡты иң яҡшы яҡтыртыуға киң мәғлүмәт сараларының Бөтә Рәсәй конкурсын иғлан итте.
Унда үҙ мәҡәләләрендә һәм тапшырыуҙарында торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуҙы яҡтыртыу мәсьәләләренә даими иғтибар биргән профессиональ журналистар, материалдар авторҙары, ваҡытлы һәм селтәр баҫмаларының, мәғлүмәт агентлыҡтарының, радио һәм телевидениеның редакция коллективтары ҡатнаша ала.
Конкурсҡа 2009 йылда баҫылған (эфирға сыҡҡан) һәм федераль, төбәк һәм муниципаль кимәлдәрҙә торлаҡ-коммуналь өлкәләге үҙгәрештәргә арналған материалдар ҡабул ителә.
Заявкалар 2009 йылдың 25 декабренән 2010 йылдың 15 февраленә тиклем түбәндәге адрес буйынса ҡабул ителә: 109028, Мәскәү ҡалаһы, Земляной Вал урамы, 50а йорт, стр. 3.
Йомғаҡтар 2010 йылдың 1 мартында иғлан ителәсәк. Ентеклерәк мәғлүмәтте www.fondgkh.ru/massmedia/mediacontest/index.html адресы буйынса табырға мөмкин.


text:
Башҡортостан предприятиелары Рәсәйҙең иң яҡшы тауар етештереүселәре иҫәбендә
Октябрьский ҡалаһының «ОЗНА акционерҙар компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары-2010» Бөтә Рәсәй конкурсының «Производство-техник тәғәйенләнештәге продукция» номинацияһында еңеү яуланы. «ОЗНА-Массомер» үлсәү ҡоролмаһы конкурс лауреаттары иҫәбенә инде, ә реагенттарҙы дозалау блогы дипломант булды. Был предприятие коллективының бындай абруйлы конкурста тәүге еңеүе генә түгел. Заводтың үрҙә телгә алынған изделиелары 2005 һәм 2006 йылдарҙа ла ошондай уҡ юғары наградаға лайыҡ булғайны. «ОЗНА» быйылғы уңышы менән үҙ эшенең юғары халыҡ-ара стандарттарын һәм продукцияның сифаты һәм конкуренцияға һәләтлелек өлкәһендә алдынғы булыуын раҫланы, тип хәбәр итә «Октябрьский нефтяник» гәзите.


text:
Пекин
Пеки́н (ҡытайса||北京|Běijīng|Төньяҡ баш ҡала}) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының баш ҡалаһы һәм үҙәккә туранан-тура буйһоноуҙа булған ҡалаларҙың береһе. Пекин өс яҡтан Хебей провинцияһы менән уратып алынған, көньяҡ-көнсығыштан Тяндзин менән сиктәш.
Пекин — Шанхай һәм Чунциндан ҡалышып, халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында. Был эре тимер юлы һәм автомобиль юлы үҙәге, илдәге иң ҙур авиаүҙәктәрҙең береһе. Бынан тыш Пекин ҠХР-ҙың сәйәси, мәғариф һәм мәҙәни үҙәге, илдең иҡтисади үҙәге Шанхай һәм Гонконг булып тора. Һуңғы ваҡытта Пекин инновацион предприятиелар төҙөү өсөн эшҡыуарлыҡ локомотивы ролен үҙенә ала.
Пекин Ҡытайҙың дүрт боронғо башҡалаһының береһе. 2008 йылда Пекинда Йәйге Олимпия уйындары үтте.
Йөкмәткеһе
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пекин (төньяҡ әйтелешендә — ҡыт. ябайл. 北京, пиньин: Běijīng) «Төньяҡ баш ҡала» тигәнде аңлата, Көнсығыш Азия традициялары буйынса баш ҡала статусы исемендә сағыла. Ошо ысул менән исем алған башҡа ҡалалар: Нанкин Ҡытайҙа (南京 — «Көньяҡ баш ҡала»), Донгкинь (хәҙерге Ханой) Вьетнамда һәм Токио Японияла (иероглиф яҙылыуы 東京 һәм мәғәнәһе бер төрлө — «Көнсығыш баш ҡала»).
Пекин тип ҡытайса әйтелмәй. Рәсми путунхуа диалектында (башлыса пекин фонетик нормаһына тура килә) ҡала исеме тип әйтелә. XX быуаттың икенсе яртыһында инглиз телендә һәм башҡа телдерҙә ҡала исеме әйтешкә яраҡлаштырып Beijing тип яҙыла.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пекин муссондарға бирешеүсән дымлы континенталь климатта урынлашҡан. Был климат өсөн көнсығыш муссондары тәьҫирендә эҫе йәй һәм себер антициклондары тәьҫирендә ҡоро һалҡын ҡыш хас. Ғинуарҙың уртаса температураһы −7… −4 °C, в июле — 25… 26 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 600 миллиметр, уның 75 % йәй яуа[3], шуға күрә Пекинда ҡарһыҙ ҡышын −10 түбән булыуы мөмкин.
Транспорт һәм сәнәғәт предприятиелары һауаны бысратыуы етди проблема булып тора. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сүллектәрҙә эрозия һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡом бурандары ҡалала йәшәүҙе ауырлаштыра. 2005 йылдың беренсе дүрт айында Пекинда һигеҙ ҡом бураны булған.[4] 2008 йылғы Олимпия уйындарын әҙерләүҙә бысраныуға ҡаршы көрәш төп мәсьәлә була.
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәти бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пекиндың ҡала зонаһы ғәҙәттә түбәндәге райондарға бүленә. Уларҙың сиктәре рәсми административ бүленеүгә тура килмәҫкә мөмкин (түбәндә ҡарағыҙ):
- Аньдинмэнь 安定门
- Бэйюань 北苑
- Чаоянмэнь 朝阳门
- Дунчжимэнь 东直门
- Фанчжуан 方庄
- Фучэнмэнь 阜成门
- Фусинмэнь 复兴门
- Гомао 国贸
- Хэпинли 和平里
- Ванцзин 望京
- Ванфуцзин 王府井
- Удаокоу 五道口
- Сидань 西单
- Сичжимэнь 西直门
- Яюньцунь 亚运村
- Чжунгуаньцунь 中关村
Күп урындар мэнь (门) ялғауына бөтә, «ҡапҡа» тигәнде аңлата. Был райондарҙа боронғо ҡәлғә диуарында шул исемдәге ҡапҡалар булған.
Ҡасабалар һәм ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пекин ҡала зонаһынан ситтә, әммә административ биләмә эсендә түбәндәге ҡасабалар һәм ҡалалар урынлашҡан:
- Чанпин 昌平
- Хуайжоу 怀柔
- Миюнь 密云
- Лянсян 良乡
- Люлимяо 琉璃庙
- Тунчжоу 通州
- Ичжуан 亦庄
Рәсми бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пекиндың үҙәккә буйһонған административ территорияһы 14 район һәм 2 өйәҙгә бүленә.
Һуңғы 10 йылда ике үҙәк райондың халҡы 2 % (0,05 млн кешегә) артҡан, ҡалаға яҡын биҫтәләрҙә 50 % (3,17 млн кешегә), ҡаланан алыҫ биҫтәләрҙә 13 % (0,19 млн кешегә) аотҡан.[7]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Власти Пекина намерены сдерживать чрезмерный рост численности населения города. Xinhua News Agency. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑
- ↑ http://www.beijing.gov.cn/bjgm/default.htm
- ↑ BBC NEWS | Asia-Pacific | Beijing hit by eighth sandstorm
- ↑ ранее использовался источник Погода и Климат с незначительно отличающимися от указанных данными.
- ↑ Гонконгская обсерватория
- ↑ Geohive
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- О Пекине на сайте Пекин.ру
- Туристическая карта Пекина
- Описание Пекина на muhranoff.ru
- Пекин
- Пекин на сайте Русско-китайского клуба
- Александр Васильевич Верещагин. «В Китае»: «Пекин», «Монгольская кумирня»


text:
- Подробности
- Просмотров: 229
МИКРОПРОЦЕССОР, бер йәки бер нисә ҙур интеграль схема рәүешендәге үҙ аллы йәки электрон хисаплау машинаһы составына ингән мәғлүмәт эшкәртеү һәм тапшырыу ҡоролмаһы. Универсаль һәм махсуслаштырылған, схема һәм микропрограмма м‑н идара ителгән, секциялы һәм бер кристаллы М. айыралар. Арифметик һәм логик операцияларҙы башҡара, иҫәпләү процесы м‑н идара итә, перифериялағы ҡоролмаларҙың эшен көйләй. Мәғлүмәтте эшкәртеүсе техник сараларҙың хаҡын һәм үлсәмдәрен кәметергә, уларҙың эшләү тиҙлеген арттырырға, энергия тотоноуын кәметергә мөмкинлек бирә. Элемтә техникаһында, йыһан аппараттарына идара итеү системаларында, технология һәм контроль‑һынау ҡорамалдарында, транспорт сараларында, көнкүреш приборҙарында һ.б. ҡулланыла. Микропроцессор техникаһын роботтар, сәғәт м‑н программалаштырып идара ителә торған ҡорамалдар һ.б. эшләүҙә файҙаланалар. Башҡортостанда М. 20 б. 80‑се йй. алып махсус техника (осоу, авиация энергия установкаһы һ.б. м‑н идара итеү системалары) сығарған пр‑тиеларҙа, ӨДАТУ‑ла уйлап табыуҙарҙа (робототехника системалары, мед. приборҙары) һ.б. ҡулланыла. 2002—05 йй. ӨПЭПБ‑ла (Е.А.Зимов етәкс.) М. файҙаланып, нефть сығарыу технология процесы өсөн автоматлаштырылған идара итеү системаларының контроллёр ҡорамалы эшләнгән, МК‑300, МК‑400 сериялы контроллёрҙар уйлап табылған һәм производствоға индерелгән. 2003 й. “Вихрь” ғилми конструкторлыҡ‑технология бюроһында (И.Н.Таназлы, А.А.Чепайкин, Р.Ғ.Юнысов, Ф.Ш.Әбсәләмов) М. нигеҙендә металл иретеү технологияһы процесы өсөн автоматлаштырылған идара итеү комплексы, РФ пр‑тиеларында индерелгән технология процестарын автоматлаштырыу өсөн программаторҙар эшләнгән. 2007 й. ӨДАТУ‑ла нигеҙен етештереүсәнлеге секундына 20 трлн операция булған 532 дүрт ядролы 5345 серияһындағы Intel Xeon М. базаһындағы 266 IBM blade‑серверы тәшкил иткән суперкомпьютер эшләтеп ебәрелгән. Шулай уҡ ҡара: Ҡан анализаторҙары, Магнитофон.
В.М.Сапельников
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Йожеф Этвёш
Барон Йожеф Этвёш фон Вашарошнамень (мадьярса Eötvös von Vásárosnamény József [ˈøtvøʃ]; 13 сентябрь 1813, Буда — 2 февраль 1871, Пешт) — мадьяр яҙыусыһы, Австро-Венгрияның сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Австро-Венгрияның Буда ҡалаһында барон Игнац Этвёш һәм баронесса Лилиен ғаиләһендә тыуған. Юғары ҡатлам өсөн тәғәйенләнгән сифатлы белем ала, башта нотариус урынбаҫары булып эшләй, ә тиҙҙән атаһы уны сәйәсәт донъяһына алып килә. Күп йылдар Көнбайыш Европала йәшәй, бында әҙәбиәт һәм сәйәсәттәге яңы йүнәлештәр, шулай уҡ романтизмдың алдынғы вәкилдәре менән таныша.
Венгрияға ҡайтҡандан һуң «Төрмәләрҙе реформалау» исемле тәүге сәйәси әҫәрен яҙа. Үткер телмәрҙәре һәм ғалимлығы менән Венгрияның Милли йыйылышында билдәлелек ала. Телмәрҙәренең береһендә (1841 йылда баҫылып сыға) йәһүдтәргә тулы гражданлыҡ хоҡуҡтары биреүҙе яҡлап сығыш яһай.
Артабанғы йылдарҙа Pesti Hírlap милли-либераль гәзите аша үҙенең идеяларын тара. Үҙ ҡараштарын мадьяр әҙәбиәтендә классик әҫәрҙәренең береһе булған «Ауыл нотариусы» (1844—1846) романында, һәм шулай уҡ «Венгрияла Крәҫтиәндәр һуғышы» (1850) тарихи романында һәм «Йәшәһен тиңлек» комедияһында сағылдыра.
1842 йылда Анне Роштины кәләш итеп ала.
1848 йылғы Мадьяр инҡилабы башланғансы уҡ Этвёш Венгрияның алданғы яҙыусыһы һәм сәйәсмәне булараҡ репутация яулаған. Уның фекере йәмәғәтселеккә ҙур йоғонто яһай алған , шунлыҡтан уны хатта Австрия палатины, эрцгерцог Йозеф Антон Йоганн иҫәпкә алырға мәжбүр булған.
1848 йылғы Мадьяр инҡилабы барышында Этвёштың либераль идеялары йәмғиәттә киң тарала һәм яҡлау таба, ул Лайош Баттяниның беренсе хөкүмәтенә мәҙәниәт министры вазифаһына саҡырыла. Был хөкүмәттә ул Ференц Деак һәм Иштван Сеченьи менән бергә пацифистик һәм уртасыл ҡарашлы сәйәсмәндәр иҫәбендә була.
Лайош Кошуттың сәйәси радикализмына ҡаршы протест менән сығып, 1848 йылдың көҙөндә Мюнхенгә эмиграцияға китә. Ул сит илдән Венгриялағы ваҡиғаларға үҙенең публикациялары менән йоғонто яһай алған. «19 быуатта өҫтөнлөк итеүсе идеяларҙың дәүләткә йоғонтоһо» (1851—1854, немец телендә Венала һәм Лейпцигта сыға) тигән хеҙмәте Венгрияла әҙәбиәткә һәм йәмәғәт фекеренә һиҙелерлек йоғонто яһай.
1851 йылда туған яғына ҡайтҡас, Этвёш барлыҡ сәйәси хәрәкәттәрҙән ситтә тора. 1859 йылда «Австрияның көсө һәм берҙәмлегенең гарантиялары» (шул уҡ йылда Лейпцигта немец телендә сыға) хеҙмәтен нәшер итә. 1861 йылда Венгрияның Милли йыйылышында Этвёш Ференц Деактың тоғро көрәштәше була. 1866 йылда Венгрия фәндәр академияһы президенты итеп һайлана.
1865 һәм 1867 йылдарҙағы Милли йыйылышҡа саҡырылыштарҙа Деак сәйәсәте яғында йәнә көрәш башлай. 1867 йылдың февралендә Дьюла Андраши хөкүмәте формалашҡанда, ул йәнә мәҙәниәт министры вазифаһын биләй. Шул уҡ йылда Милли йыйылыш йәһүдтәргә тиң хоҡуҡ биреү тураһындағы закон проектын раҫлай. Әммә уның дин тотоу иреклелеген индереү тәҡдименә Рим-католик сиркәүе ҡаршы сыға һәм ул уңышҡа өлгәшмәй. Мәктәптәр тураһында милли законды ҡабул итеү уның ҙур ҡаҙанышы булған.
1867 йылғы Австрия-Венгрия килешеүен ҡәтғи яҡлай. Премьер-министр Андраши булмаған саҡта хөкүмәт ултырыштарына рәйеслек итә. Хөкүмәттә эшләү уның һаулығын ҡаҡшата һәм ул 1871 йылдың 2 февралендә вафат була. 1879 йылдың 3 майында Пешт майҙанында Этвёшҡа һәйкәл асыла.
Мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йожеф Этвёш мадьяр әҙәбиәтендә һәм сәйәсәтендә мөһим роль уйнай. Шиғырҙарында һәм романдарында тормошҡа, йәмғиәткә һәм сәйәсәткә үҙенең фәлсәфәүи ҡараштарын сағылдыра. Иң яҡшы шиғырҙары баллада формаһында яҙылған, әҫәрҙәре араһынан бигерәк тә романдары киң билдәле.
1895 йылда барон Йожеф Этвёш исемендәге колледж асыла, ул оҙаҡ ваҡыт мадьяр элитаһын әҙерләүсе уҡыу йорто булып ҡала. Һуңыраҡ колледж Лоранд Этвёш исемендәге университет составына индерелә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1840: «Туңған бала» (A megfagyott gyermek), шиғырҙар
- 1842: «Картезиан» (A karthauzi), роман
- 1846: «Ауыл нотариусы» (A falu jegyzője), роман
- 1850: «Венгрияла Крәҫтиәндәр һуғышы» (Magyarország 1514-ben), тарихи роман
- 1850: «Австрияла милләттәрҙең тиң хоҡуҡлығы тураһында»
- 1851—1854: «19 быуатта өҫтөнлөк итеүсе идеяларҙың дәүләткә йоғонтоһо»
- 1858: «Апалы-һеңлеләр» (A nővérek), роман
- 1859: «Австрияның көсө һәм берҙәмлегенең гарантиялары»
- 1865: «Милләттәр тураһында мәсьәлә» (A nemzetiségi kérdés)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118959379 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Этвёш, Иосиф // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Этвеш, Иосиф // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.
- Puttkamer, Joachim von: Schulalltag und nationale Integration in Ungarn. Slowaken, Rumänen und Siebenbürger Sachsen in der Auseinandersetzung mit der ungarischen Staatsidee, München 2003.
- Bödy, Pál: Joseph Eötvös and the Modernization of Hungary 1840—1870, Philadelphia 1972.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- http://www.biographien.ac.at/oebl_1/256.pdf
- Universitäten im östlichen Mitteleuropa: zwischen Kirche, Staat und Nation Die Universitäten in Ungarn von László Szőgi.


text:
Наши новости
Опрос
Как Вы оцениваете работу филармонии?
2018 - Год Семьи
2018 год объявлен в Башкортостане Годом семьи
Абонементы
Всероссийский старт продажи абонементов
ЭЛЕКТРОННЫЕ БИЛЕТЫ
Продажа билетов онлайн
Получить всю информацию о наличии и стоимости билетов теперь легко: не выходя из дома, с мобильных устройств, подключенных к сети Интернет.
Наш репертуар
Апрель 2018
Май-Июнь 2018
Пресса ⇒ Моңло ғүмер
Моңло ғүмер
Автор: Хәнис Хажимов / "Башҡортостан" гәзите
Дата: 30.09.2014
Уҙған быуаттың 40-сы, 50-се йылдарында оҫта баянсылар Таһир Кәримов менән Әлфәрит Солтанов дәртләнеп ижад итте. Оло быуын вәкилдәре хәтерләйҙер: уларға алмашҡа Фәнил Ишморатов менән Редик Фәсхетдинов килде. Был күренеш моң сәнғәтен үҫтереүҙә һиҙелерлек аҙым булды. Атаҡлы баянсыбыҙ Редик Әхмәт улы Фәсхетдиновты хәҙер кем генә белмәй икән? Уның уйнауы үҙе бер оркестрҙы хәтерләтә.
Моңло артистарҙы, музыканттарҙы беҙгә һәр ваҡыт ауыл бирҙе. Баймаҡ районының Темәс ауылында донъяға килгән Редик. Бер ғаиләлә тыуып үҫкән ике ир сәнғәт юлын һайлаған: Әхәт – бейеүсе-хореограф, Редик – гармунсы. Замандаштарының әйтеүенсә, Редиктың үҙенсәлекле шәхес булыры шул ваҡытта уҡ шәйләнә. Ҙур ауылда берҙән-бер гармунсы булып дан ҡаҙанған ул. Йәштәрҙең киске уйындарында сиҙәм ҡарайғансы бейегәндәре әле лә иҫендә Редиктың. Бына ҡайҙа ул дәрт, тормошҡа мөхәббәт, йәшәүҙең ләззәтле миҙгелдәре!
Бала сағынан баянсы булам тип хыяллана егет. Абруйлы музыканттар Әлфәрит Солтанов, Бәхти Ғайсин ижадына ғашиҡ булып йәшәү 1959 йылда Өфө сәнғәт училищеһының халыҡ музыка ҡоралдары бүлегенә алып килә уны. Студент сағында уҡ Редик гастролдәргә йөрөй, ҡайҙа барһа ла хөрмәт итәләр. Үҙенең беренсе концертын бөгөнгөләй хәтерләй. 1961 йылдың 5 авгусында Мәскәүҙә үткән Башҡортостан сәнғәте көндәрендә ҡатнашырға насип була уға. Шунан алып ғүмер юлының 53 йылын яҡын дуҫы, кәңәшсеһе – баяны – менән үтә. Училищены тамамлағанда композитор Николай Чайкиндың “Оркестр оҙатыуында баян өсөн концерт”ын башҡара. Уның имтихан емешен махсус таҫмаға яҙҙырып алалар. Егет, уҡыуын дауам итергә теләп, Мәскәүгә, консерваторияға бара. Тормошта тәҡдир тигән төшөнсә хөкөмдар бит – баш ҡалала ғәжәйеп шәхес Фәйзи Ғәскәров менән осраша.
– Ул ифрат көслө рухлы кеше ине. Һинең консерваторияң – ауыл сәхнәһендә, тип ҡырт киҫте, мине кире Өфөгә алып ҡайтып китте уҙаман, – тип хәтерләй Редик. – Яҡшы көй бейей белмәгәндәрҙе бейергә мәжбүр итергә тейеш, тип әйтә торғайны Фәйзи ағай.
Яҙмыштыр инде, Мәскәү урамында ике яҡташтың осрашыуы ғүмерлек ижади дуҫлыҡҡа әйләнә. Был дәүер халыҡ бейеүҙәре ансамбленең сәскә атҡан йылдары тиһәк, һис арттырыу булмаҫ. Ер шарын иңләп, дан ҡаҙана коллектив. Бигерәк тә шәреҡ илдәрендә йылы ҡабул итәләр уларҙы.
Көньяҡ Америка, Азия, Африка, Афғанстан, Иран, Пакистан, Урта Азия халыҡтарын башҡорт иленең мәҙәниәте менән таныштырып йөрөй Темәс егете.
– Экваторҙы нисә тапҡыр киҫеп осҡанмындыр, үҙем дә хәтерләмәйем. Самолетта экватор аша үткәндә махсус сувенир тапшыралар ине, шуларҙы һанап белмәһәк инде? – тип шаярта музыкант.
Редик Әхмәт улы уйнағанда һәр йырсы үҙен ышаныслы тоя. Мәскәүҙә, Афғанстанда халҡыбыҙҙың бөйөк йырсыһы Мәғәфүр Хисмәтуллинға Заһир Исмәғилевтең “Салауат арияһы”н баян моңона ҡушылып йырларға ярҙам итә. Ғөмүмән, башҡарыу оҫталығы менән моңдоң сихри көсөн халыҡҡа еткерә алды. Был ижад йырсыларҙың иғтибарын үҙенә тартты. Флүрә Килдейәрова, Венер Мостафин, Райман Ишбаев, Харис Шәриповтар Бөтә Рәсәй конкурс-фестивалдәренән лауреат булып ҡайтты. Редик Фәсхетдинов уларҙың аккомпаниаторы ине. Ул концерттың башынан аҙағынаса артистарҙы ла, тамашасыларҙы ла дәртләндереп тора.
Башҡортостандың халыҡ, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Редик Әхмәт улы Фәсхетдинов – бик бәхетле кеше. Хоҙай уға мәшһүр йырсыларыбыҙ Илфаҡ Смаков, Радик Гәрәев, Рамаҙан Йәнбәковтар менән бергә эшләү, нурлы ижад ғүмере биргән. Миңләхмәт Ғәйнетдинов, Хәдифән Сәрүәров, Хәлит Фәтихов, Әлфәрит Солтанов, Бәхти Ғайсин, Йәүҙәт Моратов һәм Риф Вәлиевтәр Редиктың фекерҙәштәре, дуҫтары булып ҡалған. Сәхнә ветераны уларҙың хеҙмәте һәм ижады тураһында бары йылы хистәр генә һаҡлай.
Сәхнә ул – бөйөк урын. Бөртөкләп таралған сәсең дә, кейгән кейемең дә, кәйефең дә, башҡарыу оҫталығың да тейешле бейеклектә булһын. Моң ул тәмле ризыҡ шикелле. Әллә яҡшы китап менән сағыштырайыҡмы? Ул китаптың һәр бите, һәр һөйләме тәрән мәғәнәле булырға тейеш. Шул ваҡытта уңыш булыр. Редик Әхмәт улы үҙенә бик талапсан ҡарай. Ғәҙәтенә кергән. Концерттан бер сәғәт алда үҙен һәм йырсыны тамашасы менән осрашыуға әҙерләй. Буласаҡ тамашаны энәһенән-ебенә тиклем күҙ уңынан үткәрә.
– Рөстәм Яхин, Александр Ключарев, Салауат Низаметдинов, Рим Хәсәнов – яратҡан композиторҙарым. Ижади ғүмеремдең 12 йылы беҙҙең ғәскәрҙәр хеҙмәт иткән Монголияла, Ҡытайҙа концерт бригадалары менән сығыш яһап үтте. Сит ерҙәрҙә үҙебеҙҙең ил егеттәрен күреп, уларҙың хеҙмәтен бер аҙ булһа ла еңеләйтергә тырышып йөрөнөк. Бына ҡайҙа тыуған төйәк, ер-һыу, ғаилә һәм бала саҡ иҫкә төшә, күңел һыҙлай. Йәшәйештең мәғәнәһен бөтөнләй икенсе нәмәнән эҙләйһең, бында йырыбыҙ, моңобоҙ, телебеҙ, илебеҙ ҡәҙерле, – ти Редик ағай, үткәндәрҙе хәтер янсығынан барлап.
Редик Фәсхетдиновтан халыҡсан тел, еңелсә юмор, лиризм, йылылык бөркөлөп тора, бәлки, шул сифаттары меңдәрсә тамашасының күңелен яулайҙыр. Уның ҡабатланмаҫ шәхес, бер нисә музыка ҡоралында уйнаусы, урғып торған моң шишмәһе булыуына иң ҡыуанған кеше – тормош сәскәһе, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Гөлнур ханым. Үҙе лә сәнғәт кешеһе. Редиктың бер алдына, бер артына төшөп, иҫәнлек-һаулыҡ теләп, эшкә оҙатыуында ла күп йылдар һыналған мөхәббәт һәм ихтирам хисе тойола.
Үткәндәр менән генә йәшәп булмай. Редик Фәсхетдинов ҙур концерттарҙа, бәйгеләрҙә әле лә ҡатнаша. Күңеле йәш уның. Күптән түгел Өфө сәнғәт училищеһы үткәргән “Ниндәй йыр ул баянһыҙ” (“Какая песня без баяна”) исемле республика аккомпаниаторҙар бәйгеһендә Владимир Суханов, Миңләхмәт Ғәйнетдинов менән төп бүләккә – “Алтын кубок”ка – лайыҡ булды. Ветерандың бармаҡтары көслө, хистәре ташып тора, үҙе алға төбәлгән уй-хыялдар менән йәшәй.
– Көн дә иртән уянғас, уйланып ятам, – ти Редик ағай. – Ябай булмаған, ауырлыҡтар, ҡатмарлыҡтар менән тулы ғүмер үтелде. Тормош матур! Яңы быуын нығып, аяғына баҫа. Быйыл ейәнсәрем Элина Мәскәүҙә П. Чайковский исемендәге консерваторияның виолончель бүлеген тамамлай. Халыҡ-ара бәйгелә Гран-при яулап өлгөрҙө. Рәхәтләнеп, донъяның йәмен, тәмен белеп йәшәйек әле.
Хәнис Хажимов / "Башҡортостан" гәзите


text:
Скачать презентацию
Идет загрузка презентации. Пожалуйста, подождите
Презентация была опубликована 2 года назад пользователемДмитрий Кармазин
1 Бөйөк Ватан һуғышында батыр ҙ арса һәләк булған туғандарыбы ҙ : Йосопов Ғәлимйән Йосопов Ибниулла – хәбәрһе ҙ юғалған Йосопов Ғайнан Мостафин Рәхимйән Сәбиғиәров Мостафа Әхмәтов Әхәт Әхмәтов Кәрәмәт Әхмәтов Вәрис Әхмәтов Кәниф Ғонсаров Муллағәле Улар бе ҙҙ ең күңелдәр ҙ ә мәңге һа ҡ ланыр!
2 Хисаметдин Кинзин ырыуынан түбәндәге һөнәр кешеләре сы ҡҡ ан: У ҡ ытыусылар – 58 Табиптар – 45 Экономистар – 17 Шәф ҡ әт туташтары – 43 Мә ҙ әниәт әшмәкәр ҙ әре - 8
3 Мәғрифәтселәр династияһы: –Хисаметдин мулла – Хафиз хә ҙ рәт – Мәусуфа – Фердинанд – Фир ҙ әүес (дөйөм педагогия стажы -190 йыл) –Хисаметдин мулла – Хажимөхәмәт мулла - Әхмәтйән мулла – Шайкамалова Мәйсәрә - Лена, Раил
4 Мәғрифәтселәр династияһы: –Хисаметдин мулла – Хажимөхәмәт - Әхтәмйән мулла – Ләбиб – Айгөл, Самат –Хисаметдин мулла - Әхтәмйән мулла – Мөхтәрәмә - Муллағәле – Ралит – Эльвира –Хисаметдин мулла – Зәғәфүрән – Фатима – Радик – Гөлназ – Лариса
5 Хисаметдиндың оло улы Әхмәтйән Хисаметдиндың оло улы Әхмәтйән мә ҙ рәсәләр ҙ е у ҡ ып, указлы мулла булып китә. Уның 2 ҡ атынынан 7 балаһы була. Улар араһында у ҡ ытыусы, табиб, инженер, мә ҙ әниәт хе ҙ мәткәре бик күп. Әхмәтова Рәфисә - китапханасы, Шайкамалова Мәйсәрә - шәф ҡ әт туташы булып эшләне, бөгөн ха ҡ лы ялда. Низамов Раил Юламан улы – Ләмә ҙ тама ҡ ауыл биләмәһе башлығы. Ҡ отлоәхмәтов Ҡ отбетдин – 20 быуат башында Мәскәү финанс институтын тамамлап, финанс хе ҙ мәткәре булып эшләгән. Ғонсаров Ралит Муллағәли улы о ҙ а ҡ йылдар ауыл мә ҙ әниәт йорто директоры булды, бик күп конкурстар лауреаты. Әлмөхәмәтов исемендәге конкурс дипломанты. Бөгөнгө көндә ха ҡ лы ялда. 3 бала атаһы, 6 ейән-ейәнсәр ҙ әре бар.
6 Хисаметдиндың 2-се улы Хажимөхәмәттең Хисаметдиндың 2-се улы Хажимөхәмәттең 2 ҡ атынан 11 балаһы булған. Хажимөхәммәт Хажға бара һәм бөтә ғүмерен дингә бағышлай. Уның балалары араһында у ҡ ытыусылар күп. Хажимөхәммәттең бүләсәре Айгөл Ләбиб ҡ ы ҙ ы хә ҙ ерге көндә һәүә ҫ кәр рәссам. Әжекәй мәктәбендә йәш рәссамдар мәктәбе асып, балаларға сәнғәт сер ҙ әрен аса. Ҡ устыһы Самат – Баш ҡ орт Дәүләт университетын, Баш ҡ ортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Академияны тамамлап Өфө ҡ алаһында йәшәй, уңышлы эшләп йөрөй.
7 Эй, еңгәләр, ә ҫ әрләнеп, Ҡ умы ҙ ыңды сирт әле, Мандолиналар ҙ а уйнап, Бар ҡ итғаны таң ҡ алдырған Йыр-моңға маһир заттар... Һай, Хисаметдин ҡ ы ҙҙ ары, Хисаметдин заттары!
8 Хисаметдин Кинзин ырыуының күренекле шәхестәре Хисаметдин Кинзин ( ) - Ләмә ҙ тама ҡ ауылының указлы муллаһы Хисаметдинов Хажимөхәмәт мулла (1842й) Хажға барған (Ләмә ҙ тама ҡ та мәсет тот ҡ ан) Хисаметдинов Әхмәтйән мулла (1828й) Хисаметдин Хафиз ( й) - Троицк мә ҙ рәсәһен бөткән хә ҙ рәт. Ләмә ҙ тама ҡ мә ҙ рәсәһендә у ҡ ыт ҡ ан Хисаметдинов Зәғәфүрән ( ) - волость судьяһы
9 Кылысбаева Мәусуфа Хафиз ҡ ы ҙ ы ( ) Ғәлиә мә ҙ рәсәһен бөткән. Тәү ҙ ә мә ҙ рәсәлә, 1917 йылғы революциянан һуң Ләмә ҙ тама ҡ мәктәбенең тәүге мөғәллимәһе, беренсе баш ҡ орт ҡ атын - ҡ ы ҙҙ ар съезы делегаты Зәғәфүрәнов Йосоп ( ) - ауылдың данлы ҡ лы балта о ҫ таһы, а ҡ һа ҡ ал Ҡ ылысбаев Фердинанд Әкрәм улы ( й) - Баш ҡ ортостандың ат ҡ а ҙ анған у ҡ ытыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Ағиш(Арыш) Ғирфанов ( )- Баш ҡ ортостандың сатирик я ҙ ыусыһы, Һәнәк журналы хе ҙ мәткәре, китаптар авторы
10 Хафизова Сәкинә Гөбәй ҙ улла ҡ ы ҙ ы ( ), Ҡ азан университетын тамамлаған, у ҡ ытыусы - химик Зиннуров Радик Мәғәфүр улы ( ) - Нуриманов исемендәге колхоздың баш агрономы Ғәтиәтуллина- Ҡ ылысбаева Әлфиә Фердинанд ҡ ы ҙ ы (1958й) - АФ-банк филиалында мониторинг бүлеге начальнигы Зиннурова- Хамматова Зөһрә Радик ҡ ы ҙ ы (1957й) - Ҡ арағай шифаханаһында директор урынба ҫ ары Искәндәрова Айһылыу Хәким ҡ ы ҙ ы ( ) - Б аш ҡ ортостандың ат ҡ а ҙ анған табибы
11 Мөхөтдинов Илдар Хәким улы ( ) йылдар ҙ а Мәсетле районы хакимиәте башлығы булып эшләй Зиннурова-Яндурина Гөлназ Радик ҡ ы ҙ ы- (1961) - Ләмә ҙ тама ҡ урта мәктәбенең баш ҡ орт теле, ә ҙ әбиәте у ҡ ытыусыһы, Баш ҡ ортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башкортостан Республикаһының ат ҡ а ҙ анған у ҡ ытыусыһы Ҡ ылысбаева- Ҡ отлоева Фир ҙ әүес Фердинанд ҡ ы ҙ ы (1963й) - Ләмә ҙ тама ҡ урта мәктәбенең 1 категориялы физика у ҡ ытыусыһы, тәрбиәүи эштәр буйынса директор урынба ҫ ары Йосопов Илфат Рәф ҡ әт улы (1971й) – Мәсетле районы мә ҙ әниәт йорто директоры
12 Йосопов Риф Ғабдулха ҡ улы (1938й) – табип Мостафин Нәжип Мортаза улы (1936й) табип Хажимөхәмәтова Айгөл Ләбиб ҡ ы ҙ ы (1969й) - юғары белемле у ҡ ытыусы, һәүә ҫ кәр рәссам Хажимөхәмәтов Самат Ләбиб улы (1977й) – юғары белемле юрист Садыкова- Хафизова Сәғи ҙ ә Рим ҡ ы ҙ ы (1960й) – юғары белемле у ҡ ытыусы, эш ҡ ыуар
Еще похожие презентации в нашем архиве:
© 2018 MyShared Inc.
All rights reserved.


text:
Өфөлә «Тәбиғәт. Кеше. Мәҙәниәт. Ирәмәл-2011» акцияһы һөҙөмтәләре буйынса фотокүргәҙмә асыла
«Тәбиғәт. Кеше. Мәҙәниәт. Ирәмәл-2011» халыҡ-ара акцияһы һөҙөмтәләре буйынса фотокүргәҙмә 4 октябрҙә Башҡортостандың Милли музейында асыласаҡ. Күргәҙмәлә Рәсәйҙең, Башҡортостандың, шулай уҡ Иран, Төркиә, Италияның иң яҡшы фоторәссамдары республиканың Урал аръяғы тарихы менән үҙ эштәре аша таныштырмаҡсы. Атап әйткәндә сарала Урал аръяғы халҡының көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм йолаларын сағылдырған фотоһүрәттәр тәҡдим ителә. Акцияны ойоштороусылар фекеренсә, был «Ирәмәл» милли тәбиғәт паркы биләмәһендә эко- һәм этнотуризмды ойоштороу мөмкинлеген ентекле өйрәнергә мөмкинлек бирәсәк.
Күргәҙмә Рәсәйҙең Фоторәссамдары союзына 20 йыл тулыу айҡанлы үткәрелә. Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы, Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы һәм Республика халыҡ ижады үҙәге акцияны һәм фотокүргәҙмәне ойоштороусылар булып сығыш яһай.


text:
Сәсеүҙән һуң химик утау башланасаҡ
Башҡортостанда яҙғы иген культураларын сәсеү тамамланды тиерлек. Хужалыҡтарҙың күбеһендә иген, техник, мал аҙығы һәм башҡа ауыл хужалығы культураларынан мул уңыш алыу өсөн яҡшы нигеҙ һалынды. Хәҙер республика аграрийҙары үҙ көстәрен сәсеүлектәрҙе тәрбиәләүгә йүнәлткән.
Ауыл хужалығы культураларын дөрөҫ тәрбиәләү хәҙерге ваҡытта уңыш алыуҙың мөһим факторҙарының береһе булып тора. БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, һәр гектарҙы препараттар менән ваҡытында эшкәртеү һәм дөрөҫ тәрбиәләү ҡый үләндәренән һәм ҡоротҡостарҙан 5-6 центнерға тиклем игенде “йолоп алып ҡалырға” ярҙам итә.
Республика етәкселеге гербицидтар һатып алыуға субсидиялар бүлде.
Тотош Башҡортостанда 1 миллион 300 мең гектар майҙанда – иген культураларын, 64 мең гектар шәкәр сөгөлдөрөн химик утау үткәрергә кәрәк. 152 мең гектарҙа көнбағыштың рәт аралары эшкәртеләсәк.


text: Нефтекамала төҙөлөш эштәре киң ҡолас йәйгән. Яңы стилдә төҙөлгән hәм яңыртылған йорттар ҡаланы төҙөкләндереп, матурлап тора. “Нефтекамскстройзаказчик” муниципаль унитар предприятиеhы, “Башнефтепромстрой” ААЙ, СУ – “ 822” ААЙ, “Интегралжилстрой” ААЙ ҡалала ҙур күләмле төҙөлөш эштәрен башҡара. Шәхси йорттар төҙөү ҙә юғары темп менән бара. Айырым кешеләрҙең hәм ойошмаларҙың инвестицияларын йәлеп итеп, Никахлашыу hарайы, “Маяҡ” hәм “Пирамида” сауҙа үҙәктәре төҙөлдө. Һуңы йылдарҙа халыҡҡа уңайлыҡтар булдырыусы күп кенә сауҙа, халыҡты туҡландырыу ойошмалары барлыҡҡа килде.


text:
Тәбиғи парктар һаны артасаҡ
Республикала тиҙҙән ике яңы тәбиғи парк барлыҡҡа килергә тейеш. Улар өсөн территориялар билдәләнгән дә инде.
Республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы матбуғат секретары Гөлназ Әлмөхәмәтова хәбәр итеүенсә, яңы айырым һаҡланған тәбиғи биләмәләр ойоштороу республиканың өс районына ҡағыласаҡ. "Асылы-Күл" паркы — Дәүләкән районы, ә "Ирәмәл" Белорет һәм Учалы райондары биләмәләрендә урынлашасаҡ, тип планлаштырыла.
Хәҙерге ваҡытта Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының айырым һаҡланған тәбиғи биләмәләр менән эшләү бүлеге халыҡтан һәм йәмәғәт ойошмаларынан тәҡдимдәр ҡабул итә. 30 көн буйына теләүселәр буласаҡ парктарҙы ойоштороуға ҡарата үҙ теләктәрен әйтә ала. Тәҡдимдәр түбәндәге адрес буйынса ҡабул ителә: 450006, Өфө, Ленин урамы, 86, йәки mprrb@ufanet.ru электрон адресы буйынса.


text:
Өфөлә Бөтә Рәсәй “Мәүлит уҡыуҙары” йәштәр фәнни конференцияһы үтәсәк
27 октябрҙә Өфө дәүләт авиация техник университетында Бөтә Рәсәй “Мәүлит уҡыуҙары” йәштәр фәнни конференцияһы башлана.
Өфө дәүләт авиация техник университетының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, был сара 2007 йылдан алып уҙғарыла һәм университеттың фәнни эшмәкәрлеге һәм профессиональ уҡытыу буйынса бөтә йүнәлештәрен һәм белгестәрен йәлеп итә. Конференция билдәле ғалим, Рәсәй фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 1961 -1992 йылдарҙа ошо уҡыу йортоноң ректоры Рыфат Мәүлитов исеме менән аталған.
Шуны әйтергә кәрәк, быйыл “Мәүлит уҡыуҙары” Бәләкәй предприятиеларҙы үҫтереүгә булышлыҡ итеү фондының фәнни-техник өлкәһендә “Йәштәр фәнни–инновацион конкурсында ҡатнашыусы” Программаһы буйынса аккредитация алды.
Өфө форумында ҡатнашыу өсөн Санкт-Петербург, Томск, Һамар, Ҡазан, Пермь, Рыбинск һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан килделәр. Республиканың һәм Рәсәйҙең әйҙәүсе предприятиелары белгестәре, мәктәп уҡыусылары, студенттары һәм аспиранттары 700-ҙән ашыу доклад менән сығыш яһаясаҡ. Егерме дүрт секцияның эшендә төрлө мәсьәләләр ҡараласаҡ.
“Мәүлит уҡыуҙары” йәштәр фәнни конференцияһы ике көн дауамында барасаҡ. Форумда ҡатнашыусылар өсөн бай мәҙәни программа ла әҙерләнгән.


text:
Фото:
Башҡортостанда йәй Кәкүк карнавалынан башланды
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандың Нуриман районында «Кәкүк сәйе» икенсе республика этно-фестивале уҙғарылды. Байрамда 500-ҙән ашыу кеше ҡатнашты. Фестиваль сиктәрендә «Кәкүк карнавалы», «Иң яҡшы башҡорт сәйе рецебы», «Иң яҡшы кәкүк бейеүе», «Иң яҡшы кәкүк йыры», «Иң яҡшы кәкүк костюмы», «Иң яҡшы кәкүк бутҡаһы рецебы» конкурстары ойошторолдо.
Нуриман районының мәғариф учреждениелары күргәҙмәләр әҙерләгән, тарихи-мәҙәни үҙәктәр «Кәкүк сәйе» йолаһын күрһәтте, фольклор коллективтары ҡунаҡтарҙы йыр-бейеүҙәр менән шатландырҙы. Ғафури районы Сәйетбаба ауылының тарихи-мәҙәни үҙәге байрамдың мәҙәни өлөшөн тәҡдим итте. Шулай уҡ шифалы үләндәр буйынса белгес Гордеевтың семинары булды, белгестәр кәңәштәр бирҙе. Барыһы ла тәмле үлән сәйҙәре, бал һәм милли ризыҡ менән һыйланды.
«Республикала Кәкүк сәйе кеүек байрамдарҙы һаҡларға һәм үҫтерергә, Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән ҡунаҡтарҙы ҡабул итергә кәрәк», — тип билдәләне Дәүләт Думаһы депутаты, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы Советы рәйесе Зөһрә Рәхмәтуллина.
Фестиваль ҡунаҡтары араһында Нуриман районы ветерандары һәм Өфө ҡалаһынан Өсөнсө быуын университеты тыңлаусылары бар ине. Сарала ҡатнашыусы балалар өсөн анимациялы программа әҙерләнгәйне. Башҡортостандың Туризм үҙәге социаль приюттарҙағы балалар фестивалдә ҡатнашһын өсөн махсус программа төҙөгән. Балаларҙың фотоэштәре махсуслаштырылған күргәҙмәгә индерелде.
«Фестиваль артабан да үҫешер һәм Нуриман районының туристик брендына әүерелер, тип ышанабыҙ», — тип билдәләне Нуриман районы хакимиәте башлығы Азамат Носратуллин.
«Кәкүк сәйе» байрамы яҙғы-йәйге осорҙа үткәрелә. Тәбиғәт ҡосағында сәй эсеү, уйын-көлкө, бейеү ойошторола. Унда халыҡтың ҡышҡы йоҡонан уянған тәбиғәткә табыныуы, ҡоштарҙың йылы яҡтан ҡайтыуына шатланыуы сағыла.
«Кәкүк сәйе» фестивален ойоштороусылар — Нуриман районы хакимиәте, «Павловка паркы» тау саңғыһы үҙәге, Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, республиканың Туристик индустрия союзы, Халыҡтар дуҫлығы йорто, Мәҙәниәт министрлығы, Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты булышлығында Туризм үҙәге.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы ағзалары менән осраштыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы ағзалары менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы ағзалары менән осраштыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
1 июлдә республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһының дүртенсе состав Йәмәғәт палатаһы ағзалары менән осрашты. Осрашыу барышында Йәмәғәт палатаһы эшенең бурыстары, халыҡҡа социаль ярҙам мәсьәләләре тикшерелде.
Республика Башлығы палатаның яңы составын эштең башланыуы, ә «Ҡала үҫеше йәмәғәт фонды» етәксеһе Ольга Панчихинаны Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы рәйесе итеп һайланыуы менән ҡотланы.
– Йәмәғәт палатаһының бынан алдағы составында эшләгәндәрҙең барыһына ла рәхмәт һүҙҙәрен еткерәм. Республикабыҙ өсөн мөһим, ҡыҙыҡлы, файҙалы эштәр башҡарылды. Йәмәғәт палатаһы, бер яҡтан, яңы идеялар тәҡдим итһә, икенсенән, ижтимағи тормошта күҙәтелгән киҫкен мәлдәрҙе хәл итте. Шулай итеп, Йәмәғәт палатаһы үҙенең кәрәклеген, мөһимлеген һәм кешеләр менән эшләй белеүен раҫланы, – тине Рөстәм Хәмитов.
Төбәк етәксеһе һүҙҙәренсә, бөгөн Башҡортостанда биш меңгә яҡын йәмәғәт ойошмалары эшләй.
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС саммиттары хаҡында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов Өфөнөң ҡунаҡтарҙы ҡабул итеүгә тулыһынса әҙер булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Рөстәм Хәмитов уңайлы ҡала мөхитен, йәмғиәттә ыңғай әхлаҡи-психологик шарттар булдырыу Йәмәғәт палатаһы хәл итергә тейешле тәү сираттағы мәсьәләләр тип атаны.
Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы рәйесе Ольга Панчихина үҙ сығышында яңы состав алдындағы мөһим бурыстарҙы билдәләне. Улар араһында йәмәғәт контролен артабан да ғәмәлгә ашырыу, республиканың коммерцияға ҡарамаған ойошмалары өсөн берҙәм көйләүсе ресурс үҙәген һәм проект майҙансығын ойоштороу, йәмәғәт сруктуралары реестрын булдырыу һәм уларҙың эшмәкәрлеген яҡтыртыусы мәғлүмәт порталын әҙерләү бар.
Түңәрәк өҫтәл ваҡытында Йәмәғәт палатаһы ағзалары халыҡҡа социаль ярҙам, шул иҫәптән мәктәптә аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларҙың туҡланыуын ойоштороу, күп балалы ғаиләләргә төҙөлөш өсөн ер бүлеү, йәштәр өсөн торлаҡ һатып алыуға льготалы шарттар тыуҙырыу, республика ҡала һәм райондарында ҡаршылыҡһыҙ мөхит булдырыу мәсьәләләрен тикшерҙе.
Республика Башлығы Башҡорт дәүләт медицина университетының Онкология ғилми-тикшеренеү институты директоры Шамил Ганцевтың Йәмәғәт палатаһы ағзаларының Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа ҡаралған иң мөһим закон проекттарын алдан тикшереүҙә ҡатнашыуы тураһында тәҡдимен хупланы.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы 2009 йылда ойошторолдо. Уның составына 30 кеше инә. Вәкәләттәрҙең ваҡыты – ике йыл. Республика Башлығы Указы менән республика һәм йәмғиәт алдындағы хеҙмәттәре булған граждандар араһынан палатаның 15 ағзаһы раҫлана. Артабан улар конкурс нигеҙендә һайлап алыу буйынса Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһына йәмәғәт берләшмәләренең 15 вәкилен ағза итеп алыу тураһында ҡарар ҡабул итә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 411
ҠЫПСАҠ ТЕЛДӘРЕ, төрки телдәр ғаиләһенә ҡараған ҡәрҙәш телдәр төркөмө. Ҡ.т. башлыса Евразияла таралған. Донъяла һөйләшеүселәр һаны 20 млн ашыу кеше (1989). К.М.Мусаев һ.б. ҡайһы бер ғалимдарҙың фаразлауы б‑са, ҡыпсаҡ тәү теле б.э.т. 10 б. барлыҡҡа килгән; б.э. 2 б. алып уның ареаль төрҙәре формалаша; 7—18 бб. айырым төркөмдәргә бүленеүе һәм специфик үҙенсәлектәренең формалашыуы күҙәтелә; 19—20 бб. хәҙ. Ҡ.т. барлыҡҡа килә, был телдәргә фонетик, морфологик һәм синтаксик кимәлдәрҙә типологик яҡынлыҡ хас була. Фонетикала 9 ҡыҫҡа һуҙынҡы булыуы, һүҙ башында һаңғырау шартлаулы тартынҡыларҙың өҫтөнлөк итеүе; морфологик төҙөлөшлө алломорфтарҙың күп һанлы булыуы, ‑ай аффикслы теләк-ниәт һөйкәлешенең таралған булыуы м‑н характерлана; синтаксиста ‑ған рәүешендәге ҡылымлы конструкциялар тибы күҙәтелә.
Ҡ.т. 4 төркөмсәгә бүленә: көнсығыш (алтай теле, ҡырғыҙ теле), көнбайыш (ҡараим теле, ҡарасай-балҡар теле, ҡырым татарҙары теле, ҡумыҡ теле һ.б.), төньяҡ (башҡорт теле, татар теле) һәм үҙәк (ҡаҙаҡ теле, ҡарағалпаҡ теле, нуғай теле һ.б.).
БР‑ҙа йәшәүселәр башҡорт (1 млн яҡын кеше), татар (1 млн ашыу кеше), ҡаҙаҡ (4 меңдән ашыу кеше), ҡумыҡ (яҡынса 80 кеше), ҡарағалпаҡ (яҡынса 50 кеше) һ.б. телдәрҙе белә (2010). БР уҡыу йорттарында башҡ. һәм татар телдәре уҡытыла, белгестәр әҙерләнә. БР ғалимдары тарафынан Ҡ.т. сағыштырма‑тарихи (ҡара: Сағыштырма-тарихи тел ғилеме) һәм сағыштырма (ҡара: Сағыштырма тел ғилеме) планда тикшерелә; дәреслектәр һәм һүҙлектәр нәшер ителә.
Әҙәб.: Гарипов Т.М. Кыпчакские языки Урало-Поволжья. М., 1979; Шайхулов А.Г. Лексические взаимосвязи кыпчакских языков Урало-Поволжья в свете их историко-культурной общности (аспекты системно-идеографической характеристики на общетюркском фоне). Уфа, 1999.
Ғ.Д.Ибраһимов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Рөстәм Хәмитов – Яңауылда трагедия урынындаФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов – Яңауылда трагедия урынында
Рөстәм Хәмитов – Яңауылда трагедия урынындаФото: Андрей Старостин
20 ғинуарҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Яңауылға юлланған, унда үткән көндә ҡаланың биш ҡатлы йорттарының береһендә сыҡҡан янғын урынында булды. Республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ул ғәҙәттән тыш хәл урынын ҡараны, зыян күреүселәр менән осрашты, һәләк булғандарҙың туғандарына ҡайғы уртаҡлашыу белдерҙе.
Рөстәм Хәмитов трагедия урынында ашығыс һәм социаль хеҙмәт вәкилдәре менән кәңәшмә үткәрҙе, уларға тиҙ ваҡыт эсендә кешеләрҙе урынлаштырыу мәсьәләһен хәл итергә һәм кәрәкле ярҙам күрһәтергә ҡушты. Бынан тыш, республика Президенты төҙөүселәргә — йортто ремонтлау һәм янғындан бөлгән кешеләр өсөн яңы торлаҡ төҙөүгә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итергә күрһәтмә бирҙе.


text:
Ғинуарҙа республика халҡының тәбиғи кәмеүе 316 кеше тәшкил иткән
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Ғинуар айында Башҡортостанда 4493 бала тыуған, был 2014 йылдың ғинуарына ҡарата 9,7 процентҡа кәмерәк. 4809 кеше вафат булған — 0,3 процентҡа күберәк. Шулай итеп, 2015 йылдың ғинуарында халыҡтың тәбиғи кәмеүе 316 кеше тәшкил иткән, тип хәбәр итте Башҡортостанстат.
Волга буйы федераль округында — Татарстанда (251 кеше), Рәсәй буйынса 22 субъектта халыҡтың тәбиғи артыуы күҙәтелгән.
Башҡортостанда йышыраҡ ҡан әйләнеше сирҙәре үлемгә сәбәпсе булып тора — бөтә осраҡтарҙың 41,3 проценты. Статистиктар билдәләүенсә, шештәр (9,9), бәхетһеҙ осраҡтар, ағыуланыуҙар һәм имгәнеүҙәр (8,6), тын юлдары (6) һәм аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары (5,6) ла күпселекте тәшкил итә.


text:
Латвия башҡорттары һәм татарҙары мәҙәни осрашыуға йыйыла
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Шәмбе, 11 апрелдә, Рига ҡалаһында Латвияла йәшәүсе башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың осрашыуы була. Кисә Латвияның Ита Козакевич исемендәге милли мәҙәни ойошмалар ассоциацияһы бинаһында үтә.
Сара Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына бағышлана. Осрашыуға килеүселәр үҙҙәренең туғандарын һәм яҡындарын — Башҡортостанда һәм Татарстанда тыуып үҫкән яугирҙәрҙе иҫкә аласаҡ, һуғыш йылдарының онотолған геройҙары хаҡында презентация ҡараясаҡ.
— Латвияла өс мең самаһы башҡорт һәм татар йәшәй. Күбеһенең тыуған төйәгенә, Башҡортостанға йәки Татарстанға, ҡайтырға мөмкинселеге юҡ. Шуға күрә бындай осрашыуҙар айырыуса мөһим, ғәҙәттә, барыһын да үҙ көсөбөҙ менән ойошторабыҙ, — тип хәбәр итте осрашыуҙы ойоштороусы Рәмил Ҡадиров.
Кисәлә балалар һәм өлкәндәр өсөн программа ҡаралған. Әсә телдәрендә шиғырҙар һәм йырҙар яңғыраясаҡ. Тамашасыларға башҡорт режиссеры Айнур Асҡаровтың «Еңмеш», Татарстанда төшөрөлгән «Айһылыу» фильмдары күрһәтелә. Сарала ҡатнашыусылар өсөн башҡорт һәм татар мәҙәниәтен белеү буйынса конкурстар ойошторола.
Инеү ирекле. Көндөҙгө сәғәт 12-лә башлана. Адресы: Рига ҡалаһы, Слокас урамы, 37.


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы » Аҙашмайыҡ болан балаһылай
Аҙашмайыҡ болан балаһылай
Эй, еркәйем! Уттар үткән халҡым
Мәңгелеккә төйәк тапҡан ер.
Тынғы белмәҫ сиктәреңде һаҡлап,
Ир-егеттәр яуҙар сапҡан ер.
(Р. Бикбаев).
Башҡорт халҡы балаларында бәләкәй саҡтан уҡ Тыуған иленә, йәнтөйәгенә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләргә тырышҡан. Сөнки унан башҡа йәшәүҙең үҙ халҡыңдан, телеңдән, моңоңдан айырылыу икәнен яҡшы аңлаған. Уларҙан айырылдыңмы, тамырынан сабып ауҙарылған ағас һымаҡ булаһың. Әллә шуғамы икән теләһә кемде арбарлыҡ моң боронғо йырҙарыбыҙҙа?!
Ә беҙҙәге тәбиғәт һуң?! Аҫыл еркәйемдең гүзәл тәбиғәте ауыҙ-тел ижадында, йырҙарҙа сағылдырылған. Ошоларҙың бөтәһен дә ошо көнгәсә күҙ ҡараһылай һаҡлаған сая, ғорур халҡым! Ниндәй генә михнәттәр күрмәгән ул?! Ләкин һис ҡасан йәнтөйәген ташламаған.
Ысынлап та, тыуған Башҡортостаныбыҙҙың именлеге өсөн күпме батырыбыҙ изге яуҙарҙа башын һалған. Ҡараһаҡал, Салауат, Вәлиди.. – был шәхестәр халҡыбыҙҙың оло ғорурлығы.
... Зәки Вәлиди Туған. Данлыларҙан данлы ғәййәр ир-егеттәребеҙҙең береһе! Яҙмыш уны сит илдәргә ташлаһа ла, күңеле һәр саҡ тыуған төйәгендә була. Ҡыҙы Иҫәнбикәнең иҫтәлектәренә ҡарағанда, төн урталарында һикереп тороп, “Илсе Ғайса” йырын йырлар булған бит ул.
Аҙаштырған болан балаһылай,
Яңғыҙ башым ситтә интегәм.
Көндәрен дә, төнөн дә йөрәгем яна,
Иҫемә төшһә тыуған ил генәм...
Зәки Вәлиди илле йылға яҡын ғүмерен фәнгә бағышлай. Ҡиммәтле ғилми хеҙмәттәре менән бөтә донъяға таныла. Әммә ғүмере буйы тыуған яҡты һағыныу тойғоһо интектерә.
Юлай улы Салауат тураһында ла белмәгән кеше юҡтыр. Ул да Башҡортостанды азат итеү өсөн көрәшкән. Аҙаҡ Салауатты тотоп алалар. Китә язалауҙар, ҡамсы менән һуҡтырыуҙар, маңлайына ҡыҙған тимер менән баҫыуҙар. Ҡаты язаларҙан һуң уны ғүмерлеккә һөргөнгә оҙаталар.
Ошонда күңелгә бер һорау килә. Ә иң ауыр яза кемгә бирелгән һуң? Бер уйлаһаң, Пугачевҡа эләккән кеүек. Уның башын, ҡулын сабып өҙгәндәр. Ә шулай ҙа батшаның ярандары башҡорт халҡының данлы улы Салауатты иҫән ҡалдырып, мәңгелек һөргәнгә ебәреүҙе хуп күргән. Сөнки бәләкәйҙән үк тыуған иленә һөйөү тойғоһон йөрәгенә һеңдереп үҫкән батырҙы иленән, теленән, моңонан айырып йәшәтеүҙең иң ҡаты яза икәнен улар яҡшы аңлаған.
Ысынлап та, тәбиғәт балаһы башҡорт өсөн ил тойғоһо – иң мөҡәддәс тойғоларҙың береһе. Сөнки уны әсәйҙәр сәңгелдәк йырынан башлап ҡанға һеңдерә. Борон-борондан шулай булған. Тик һуңғы йылдарҙа «Ҡайҙалыр ситтә йәшәү еңел, бәхет мул, тик беҙҙә генә хөрт» тигән фекер ныҡ таралды. Шуға ла йәштәр тыуған еренән күпләп сит өлкәләргә тарала, ауылдың киләсәген күрмәй. Тамыры менән ауыл кешеләре ҡала тормошон үҙләштерә алмай, ерҙән дә айырыла. Ә балалары туған телде белмәй үҫә, хатта ата-әсәләренең ара-тирә башҡортса һөйләшеүҙәренән көлә. Тыуған тәбиғәтенең гүзәллеген күреп, ергә ерегеп үҫмәгән был балаларҙа бер ниндәй ҙә изге тойғо юҡ. Бының һөҙөмтәһе булып белемле, әммә рухи яҡтан ярлы кешеләр быуыны барлыҡҡа килде. Институт, университет тамамлаһа ла, улар илгә файҙа килтермәй. Кешене кеше иткән рухи байлыҡты матдиһы алмаштыра, ә тыуған төйәккә, тыуған телгә, ғөрөф-ғәҙәткә инаныу, тоғролоҡ бөтә. Бына Башҡортостанда туған телебеҙҙә уҡытыу өсөн ата-әсәләренән ғариза йыялар. Ә ни өсөн инглиз йә рус теленә ғариза йыйылмай?
Әммә нисек кенә булмаһын, беҙ, йәш быуын, ғәзиз илебеҙгә күтәрелергә ярҙам итергә, башҡорт телен, милләтен, рухын һаҡларға, үҫтерергә тейешбеҙ.
Салауат БАЙМЫРҘИН,
Т. Күсимов исемендәге Асҡар гимназияһының 11-се класс уҡыусыһы.
Әбйәлил районы.
Мәңгелеккә төйәк тапҡан ер.
Тынғы белмәҫ сиктәреңде һаҡлап,
Ир-егеттәр яуҙар сапҡан ер.
(Р. Бикбаев).
Башҡорт халҡы балаларында бәләкәй саҡтан уҡ Тыуған иленә, йәнтөйәгенә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләргә тырышҡан. Сөнки унан башҡа йәшәүҙең үҙ халҡыңдан, телеңдән, моңоңдан айырылыу икәнен яҡшы аңлаған. Уларҙан айырылдыңмы, тамырынан сабып ауҙарылған ағас һымаҡ булаһың. Әллә шуғамы икән теләһә кемде арбарлыҡ моң боронғо йырҙарыбыҙҙа?!
Ә беҙҙәге тәбиғәт һуң?! Аҫыл еркәйемдең гүзәл тәбиғәте ауыҙ-тел ижадында, йырҙарҙа сағылдырылған. Ошоларҙың бөтәһен дә ошо көнгәсә күҙ ҡараһылай һаҡлаған сая, ғорур халҡым! Ниндәй генә михнәттәр күрмәгән ул?! Ләкин һис ҡасан йәнтөйәген ташламаған.
Ысынлап та, тыуған Башҡортостаныбыҙҙың именлеге өсөн күпме батырыбыҙ изге яуҙарҙа башын һалған. Ҡараһаҡал, Салауат, Вәлиди.. – был шәхестәр халҡыбыҙҙың оло ғорурлығы.
... Зәки Вәлиди Туған. Данлыларҙан данлы ғәййәр ир-егеттәребеҙҙең береһе! Яҙмыш уны сит илдәргә ташлаһа ла, күңеле һәр саҡ тыуған төйәгендә була. Ҡыҙы Иҫәнбикәнең иҫтәлектәренә ҡарағанда, төн урталарында һикереп тороп, “Илсе Ғайса” йырын йырлар булған бит ул.
Аҙаштырған болан балаһылай,
Яңғыҙ башым ситтә интегәм.
Көндәрен дә, төнөн дә йөрәгем яна,
Иҫемә төшһә тыуған ил генәм...
Зәки Вәлиди илле йылға яҡын ғүмерен фәнгә бағышлай. Ҡиммәтле ғилми хеҙмәттәре менән бөтә донъяға таныла. Әммә ғүмере буйы тыуған яҡты һағыныу тойғоһо интектерә.
Юлай улы Салауат тураһында ла белмәгән кеше юҡтыр. Ул да Башҡортостанды азат итеү өсөн көрәшкән. Аҙаҡ Салауатты тотоп алалар. Китә язалауҙар, ҡамсы менән һуҡтырыуҙар, маңлайына ҡыҙған тимер менән баҫыуҙар. Ҡаты язаларҙан һуң уны ғүмерлеккә һөргөнгә оҙаталар.
Ошонда күңелгә бер һорау килә. Ә иң ауыр яза кемгә бирелгән һуң? Бер уйлаһаң, Пугачевҡа эләккән кеүек. Уның башын, ҡулын сабып өҙгәндәр. Ә шулай ҙа батшаның ярандары башҡорт халҡының данлы улы Салауатты иҫән ҡалдырып, мәңгелек һөргәнгә ебәреүҙе хуп күргән. Сөнки бәләкәйҙән үк тыуған иленә һөйөү тойғоһон йөрәгенә һеңдереп үҫкән батырҙы иленән, теленән, моңонан айырып йәшәтеүҙең иң ҡаты яза икәнен улар яҡшы аңлаған.
Ысынлап та, тәбиғәт балаһы башҡорт өсөн ил тойғоһо – иң мөҡәддәс тойғоларҙың береһе. Сөнки уны әсәйҙәр сәңгелдәк йырынан башлап ҡанға һеңдерә. Борон-борондан шулай булған. Тик һуңғы йылдарҙа «Ҡайҙалыр ситтә йәшәү еңел, бәхет мул, тик беҙҙә генә хөрт» тигән фекер ныҡ таралды. Шуға ла йәштәр тыуған еренән күпләп сит өлкәләргә тарала, ауылдың киләсәген күрмәй. Тамыры менән ауыл кешеләре ҡала тормошон үҙләштерә алмай, ерҙән дә айырыла. Ә балалары туған телде белмәй үҫә, хатта ата-әсәләренең ара-тирә башҡортса һөйләшеүҙәренән көлә. Тыуған тәбиғәтенең гүзәллеген күреп, ергә ерегеп үҫмәгән был балаларҙа бер ниндәй ҙә изге тойғо юҡ. Бының һөҙөмтәһе булып белемле, әммә рухи яҡтан ярлы кешеләр быуыны барлыҡҡа килде. Институт, университет тамамлаһа ла, улар илгә файҙа килтермәй. Кешене кеше иткән рухи байлыҡты матдиһы алмаштыра, ә тыуған төйәккә, тыуған телгә, ғөрөф-ғәҙәткә инаныу, тоғролоҡ бөтә. Бына Башҡортостанда туған телебеҙҙә уҡытыу өсөн ата-әсәләренән ғариза йыялар. Ә ни өсөн инглиз йә рус теленә ғариза йыйылмай?
Әммә нисек кенә булмаһын, беҙ, йәш быуын, ғәзиз илебеҙгә күтәрелергә ярҙам итергә, башҡорт телен, милләтен, рухын һаҡларға, үҫтерергә тейешбеҙ.
Салауат БАЙМЫРҘИН,
Т. Күсимов исемендәге Асҡар гимназияһының 11-се класс уҡыусыһы.
Әбйәлил районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Астана
Астана — 1998 йылдың 10 июненән Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы.
2015 йылдың 1 ғинуарына 985 852 кеше йәшәй[3]. Ҡала территорияһы 200 км2 тәшкил итә. Ишим йылғаһының ике ярында урынлашҡан. Фарсы теленән тәржемәләгәндә, «Астана» һүҙе «изге урын» тигәнде аңлата. Ҡаҙағстанда ҙурлығы буйынса Алматы менән Шымкенттан һуң 3-сө урында тора.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ишем йылғаһы ярында урынлашҡан.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала климаты киҫкен континенталь. Йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш — һыуыҡ һәм оҙон. Уртаса йыллыҡ температура — 3,1 °C. Яуым-төшөм йылына 300 мм яуа. Уртаса йәй температураһы 20 °C, ҡышҡыһын −15 °C, йәйгеһен һауа температураһы 40 °C тиклем күтәрелеп, ҡыш көнө −50 °C тиклем түбәнәйеүе ихтимал. Климаттың йәшәү өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуҙырыу сәбәпле, ҡаланы уратып, ағас ултыртыла.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астана ҡалаһы Һарыарҡа, Алматы, Есиль райондарына бүленгән.
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2000 йыл менән сағыштырғанда, Астанала халыҡ һаны 169,2 мең кешегә артҡан, 2006 йыл башында 550,2 мең кеше булһа, 2015 йылдың 1 ғинуарына 985 852 кеше йәшәүе теркәлгән. Был күрһәткес буйынса Алматы ҡалаһынан һуң Ҡаҙағстанда 2 урында..
2009 йыл йомғаҡтары буйынса Астана ҡалаһының миграция сальдоһы 31 908 кеше тәшкил итә — республикалағы иң юғары күрһәткес. Миграция ағымының нигеҙендә — Ҡаҙағстандың башҡа төбәктәренән килеүселәр. 1000 кешегә — 704 кеше ситтән килеүсе һанала, 296 — урындағы кеше. Уларҙан сығышы менән Аҡмола өлкәһенән — 173, Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенән — 66, Ҡарағандынан — 56, Ҡостанайҙан — 56, Алматынан 32 кеше. Уртаса никахҡа инеү йәше: ир-егеттәр — 27,5 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 25,3 йәш.
1999 йылдан 10 йыл эсендә халыҡ үҫеше — 86,7 %. Ҡаланың милли составы: ҡаҙаҡтар, урыҫтар, әзербайжандар, украиндар, татарҙар, йәһүдтәр, белорустар, грузиндар, молдавандар, тажиктар, үзбәктәр һ.б. Дөйөм алғанда, ҡала халҡы үҫеше миграция иҫәбенә тәьмин ителә.
Халыҡ һаны артыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ошо хәл һаҡланһа, үҫеш артасаҡ, йәғни ҡала халҡы һаны бер нисә йылдан миллионға тиклем етеүе ихтимал. Әммә был фараз тормошҡа ашҡан осраҡта ла, Алматыны үтә алмаҫ, сөнки уның халҡы 1.6 млн кеше тәшкил итә. [4]
Түбәндә Астана халыҡ һаны үҫеше күрһәтелгән.[5]
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала 1830-сы йылда Ишим йылғаһы буйында казак форпосты булып барлыҡҡа килә. Нигеҙ һалыусыһы — полковник Фёдор Кузьмич Шубин-икенсе, Бородино алышы ҡатнашыусыһы. Урыҫ-ҡаҙаҡ дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре үҫешендәге роле өсөн II дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1862 йылда Аҡмола ҡала статусын алды.
1962 йылда ҡалаға Целиноград исеме бирелде.
1997 йылда Ҡаҙағстан Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡалаға тарихи Аҡмола атамаһына күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1998 йылдың 6 майында ҡалаға Астана исеме бирелә.
1998 йылдың 10 июнендә Ҡаҙағстандың яңы баш ҡалаһы Астана менән халыҡ-ара рәсми танышыу уҙғарыла.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала иҡтисадын сауҙа, транспорт һәм бәйләнеш, төҙөлөш барлыҡҡа килтерә. Алматы һәм Астана ҡалаларының дөйөм һөҙөмтәһе Ҡаҙағстан сауҙаһының яртынан ашыу өлөшөн булдыра. Тауар әйләнеше буйынса Астана икенсе урында тора, төҙөлөш өүҙемлеге буйынса ла алда бара. 2009 йылда төҙөлгән бар торлаҡ йорттарҙың биштән бер өлөшө Астана ҡалаһына тура килә. Биш йылдан ашыу ҡала торлаҡтың файҙаланыуға тапшырыу күләме буйынса беренсе урында.
Ҡаланың сәнәғәт өлкәһе төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек сығарыу, машина төҙөү өлкәһендә тупланған. Инвесторҙар йәлеп итеп, яңы конкурентлы өлкәләрҙе үҫтереү өсөн «Астана — яңы ҡала» махсус иҡтисад зонаһы булдырылған. Бындағы үҙенсәлекле хоҡуҡи режим һалым һәм таможня ташламалары менән ҡыҙыҡһындыра.
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуңғы йылдарҙа ҡалала мәҙәни-мәғариф ойошмалар күбәйҙе: 3 театр, 23 китапхана, 2 кинотеатр, Аҡмола өлкә филармонияһы, 2 һарай, 3 балалар музыка мәктәбе. Шулай уҡ музейҙар (Ҡаҙағстан Республикаһының милли музейы, һынлы сәнғәт музейы, Сәкән Сәйфуллин музейы), театрҙар (Күләш Байсәйетова ис. милли опера һәм балет театры, Кәлибәк Ҡыуанысбаев ис. ҡаҙаҡ музыка драма театры, М. Горький ис. академия урыҫ драма театры), Конгресс-холл, Йәштәр һарайы, Президент мәҙәниәт үҙәге эшләп килә. Байтирәк монументы — ҡала символы.
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астана донъялағы 20 ҡала менән туғанлашҡан.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Астана — төньяҡтан ҡарағанда, Азия баш ҡалаларының иң ситтә урынлашҡаны.
- Астана — Төньяҡ боҙло океан бассейнында урынлашҡан дәүләттәрҙең икенсе баш ҡалаһы. Тағы берәүе — Монголияның баш ҡалаһы Улан-Батор.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі
- Астана Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)
- күні мерекесіндегі басты шаралар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 2015 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны
- ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015
- ↑ 2015 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары және қалалары мен аудандары бойынша халық саны
- ↑ Астана — Қазақстанның астанасы ((қаз.) (орыс.) (ағыл.)). ҚР премьер минстрінің ресми сайты. Тексерілді, 5 тамыз 2012.
- ↑ Тұрғылықты халық саны — 2009-жылғы санақ (орыс.). demoscope.ru. Тексерілді, 27 қыркүйек 2008.
- ↑ Ташкент, города-побратимы
- ↑ Соглашение о партнерстве с Тбилиси
- ↑ Соглашение об установлении побратимских связей между Бишкеком и Астаной
- ↑ Ystävyyskaupungit. 30 июнь 2014 тикшерелгән.


text:
Башҡортостандың һыу ресурстары
Башҡортостандың һыу ресурстары — Башҡортостан Республикаһының һыу сығанаҡтарын берләштергән бол, тәбиғәт байлығы. Республикабыҙҙың иң ҙур йылғаларының күпселеге Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай. Улар — Урал һәм Ағиҙел йылғалары. Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдыҡтары — Ҡариҙел, Дим, Эҫем, Ашҡаҙар, Шәп Танып. Башҡа ҙур йылғаларҙан Йүрүҙән, Ыҡ, һаҡмарҙың үр ағымы, Таналыҡ. Уй менән Миәс йылғалары Төньяҡ Боҙло океан бассейнына инә.
Йөкмәткеһе
Ер өҫтө һыуҙарының барлыҡҡа килеү шарттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙә йылға һәм күлдәрҙе һыу менән туйындырыусы төп сығанаҡ — ул атмосфера яуым-төшөмө һәм аҙыраҡ дәрәжәлә ер аҫты һыуҙары, яуым-төшөмдөң иң күп миҡдары Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәренә тура килә. Шуға ла иң ҙур йылғалар шул төбәктән башлана.
Башҡортостан йылғалары — күбеһенсә яҙын ныҡ ташыусы йылғалар. Көҙөн ямғыр һыуынан йылға кимәленең бер ни тиклем күтәрелеүе күҙәтелә. Көньяҡ Урал йылғаларына һыу кимәленең йыш күтәрелеү режимы хас.
Ағиҙел[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республикабыҙҙың иң ҙур йылғаһы — Ағиҙел. Урыҫтар Волганы яратҡан кеүек, башҡорттар ҙа Ағиҙелдәрен яраталар.
Рәшит Ниғмәти. Йәмле Ағиҙел буйҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
- Урал!
- Үҙе Боҙ диңгеҙҙең һыуын эсә,
- Ә ҡойроғо ҡойона Аралда.
- Быуаттарҙың баш өҫтөнән ҡарап,
- Мәғрур тора бында ҡаялар.
- Шул Уралдың гранит итәктәре
- Ҡара ҡаяларын иретеп,
- Ағиҙелкәй һыҙылып ағып сыға,
- һалҡын терегөмөш шикелле.
- Ярҙарында талдар тулҡыналар,
- Шаулашалар ялбыр ҡайындар,
- Төптәрендә ваҡ таш,
-
-
-
-
-
-
- әйтерһең дә,
-
-
-
-
-
-
- Барлыҡ йондоҙ шунда байыған. Ағиҙелкәй!
- һинең буйҙарыңда Нисә быуын ғүмер кисергән,
- Үҙең кеүек тәрән,
-
-
-
-
-
- үҙеңдәй киң
-
-
-
-
-
- Күпме йыр бар һинең исемгә!
-
-
-
-
-
Аҡ һыуҙарын көмөш кеүек ялтыратып аҡҡанғалыр башҡорттар шундай исем биргән уға. Аҡ төҫтө йылғаға уның һыуында ирегән эзбизле тоҡомдар бирә. Ағиҙел Яңы Хөсәйен ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 километрҙа Әүәләк һырты менән Оло Ирәмәл тауы араһынан ағып сыға. Үрге ағымында ул һырттар араһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан юл ала. Бында ул тауҙарҙы йырып аҡҡан тарлауыҡлы тау йылғаһын хәтерләтә. Иҙел 1 километр араға 2 м ауышлыҡ менән аға, ағым тиҙлеге секундына 1 метрҙан күберәк. Йылға үҙәне үрге ағымында шул тиклем матур, туристарҙың һыуҙағы маршрутының бынан үтеүе һис тә ғәжәп түгел.
Урта ағымында Ағиҙел тауҙар ҡосағынан ысҡынып, инде тынысла-ныбыраҡ төньяҡҡа табан юл тота. Бында ул — тигеҙлек йылғаһы. Ауышлығы 1 километр араға 0,15 метрға тиклем кәмей, ағым тиҙлеге 0,3 м/сек. Уға Эҫем килеп ҡушылған ерҙә йылға үҙәне 10 километрға тиклем йәйелә.
Түбән ағымында — Эҫем тамағынан алып Камаға тиклем — Ағиҙелдең ауышлығы километрыма 0,05 метрға тиклем кәмей, ағым тиҙлеге лә кәмей. Йылға тармаҡлана, уның үҙәне 20 км һәм унан да киңерэк булып йәйелә. Йырҙаһының киңлеге 500 м һәм унан да күберәк, һыуҙың тәрәнлеге ҡомайылдарҙа 10 метрға етә. Йылға үҙәне берсә түбән төшә, берсә күтәрелә, ә ҡайһы бер урындарҙа киртләстәр барлыҡҡа килтерә.
Түбәнге үҙәнендә ҡомлоҡтар һәм ҡырсынташлы пляждар, ваҡ утрауҙар һәм ҡылылар йылғаға бик матур күренеш бирә. Бейек үҙәнендә йылға яры буйлап киртләстәре 4—5 метрға еткән урындары бар. Бында яр буйы һорғолт ҡом ҡатламы менән ҡапланған. Урыны-урыны менән киртләстәр араһында ҡараһыу һоро ҡатламдар килеп сыға. Былары һуңыраҡ осорҙар япмаһы аҫтында ҡалған боронғо, серемтәле ҡатламдар була.
Йылға үҙәненең түбәндәге киртләстәре юғарыраҡ кимәлдәгеләренән киртләстәренең бейеклеге менән айырылып тора. Йырҙа йыуҙырған тәңгәлдә киртләстәр 13 метр бейеклеккә етә. Бында инде уларҙың өҫтө ҡом менән түгел, ә һарғылт көрән төҫтәге балсыҡлы ҡатлам менән ҡапланған. Был көпшәк тау тоҡомон халыҡ балсыҡ тип атаған. Балсыҡлы тупраҡ (суглинок) балсыҡтан шуның менән айырыла, ус араһында еүешләп әүәләгәндә балсыҡ таралмай, ә балсыҡлы тупраҡ, ҡом менән балсыҡ ҡатнашмаһынан торғанға, ыуалып бара. Йылға үҙәненән күтәрелгән тәүге киртләстәр кимәлендәге ерҙе ташҡын бик көслө булғанда ла һыу баҫмай, шуға күрә ауылдар шул үҙәндәрҙә ултырған. Тупрағының ҡыҙғылт көрән төҫөнә ҡарап, ҡайһы бер ауылдарҙың исеме ҡушылған (мәҫәлән, Ҡыҙылъяр ауылы).
Өфө йылғаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө йылғаһы (Ҡариҙел) — Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдығы. Ул республиканан ситтә башланғыс алған. Урта ағымында Өфө ялпы таулығын йырып, тәрән үҙән барлыҡҡа килтерә, түбәнге ағымында киңәйеп китә. Павловка ГЭС-ын төҙөгәндән һуң, бик ҙур һыу һаҡлағыс барлыҡҡа килде, уның әйләнәһе 140 км.
Күлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республикабыҙҙа 1000-дән ашыу күл иҫәпләнә. Иң ҙурҙары — Асылыкүл менән Ҡандракүл Көнбайыш Башҡортостанда урынлашҡан. Урал аръяғында — Мулдаҡкүл, Сыбаркүл, Яҡтыкүл һәм башҡалар, һыу һаҡлағыстарҙан, Павловканан башҡа, йәнә Нөгөш йылғаһындағы Нөгөш һыу һаҡлағысын билдәләп үтергә була.
Күлдәрҙең килеп сығышы төрлөсә. Асылыкүл менән Ҡандракүл уйһыулыҡта урынлашҡан, ғалимдарҙың фекеренсә, улар карст үҙгәрештәре һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Урал аръяғы күлдәре иһә тектоник үҙгәрештәрҙән хасил булған. Быларҙан тыш, республикабыҙҙа ҡылыларҙан барлыҡҡа килгән күлдәр ҙә бик күп.
Ер өҫтө һыуҙары һәм кеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандағы бөтә йылғаларҙың йыллыҡ ағымы уртаса 35 куб км тәшкил итә. Уларҙан Ағиҙел йылғаһына уртаса килгән йылда 30 куб км тура килә. Ҡорораҡ килгән йылдарҙа Ағиҙел ағымы 23 һәм хатта 17 куб километрға тиклем кәмергә мөмкин. Республиканың һыу ресурстары менән тәьмин ителеүе Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестән аҙыраҡ. Мәҫәлән, Башҡортостанда йәшәгән һәр кешегә тәүлегенә 25 м3 һыу тура килһә, Рәсәй буйынса был күрһәткес — 50 м3.
Һыу ресурстары тигеҙ бүленмәгән. Таулы, дым тартҡан төбәктәр һыуға байыраҡ. Таулы Башҡортостан һәм уның төньяҡ-көнсығы-шындағы төбәктәр дөйөм һыу ресурстарының 48%-ына эйә, был районда халыҡ аҙ һанлы булғанлыҡтан, һыуҙы тотоноу бөтә сарыф ителгәндең 7%-ын ғына тәшкил итә.
Республиканың көньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Урал аръяғында ҡоролоҡлораҡ төбәктәрҙә йылға-күлдәр һирәк һәм аҙ һыулы.
Дөйөм алғанда, Башҡортостан һыу ресурстарына бай һәм ул һыу менән тәьмин итер өсөн етерлек. Әммә йыл миҙгелдәре буйынса улар тигеҙ бүленмәгән. Мәҫәлән, көнбайыш төбәктәрҙә яҙғы ағым йыллыҡ ағымдың уртаса 70%-ын тәшкил итә. Тимәк, йылға һыуҙарының төп өлөшө яҙғы ташҡын ваҡытында ағып китә тигән һүҙ. Ә йәйен, эсер өсөн һәм һиптерер өсөн һыу айырыуса кәрәк булған осорҙа, йылғаларҙың, бигерәк тә ваҡ йылғаларҙың, һыуы етмәүе мөмкин.
Башҡортостан йылғаларында ағымды тигеҙ бүлеү маҡсатында ҙур һыу һаҡлағыстар һәм быуалар төҙөлә.
Үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең үрҙәгегә ҡапма-ҡаршы яғын: һыу —> кеше бәйләнешен ҡарап үтәйек, йәғни кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге республика һыуҙарына нисек йоғонто яһай тигән һорауға яуап бирәйек.
Хәҙерге ваҡытта республикабыҙҙа кешенең һыу ресурстарына кире йоғонтоһо үҙен ныҡ һиҙҙерә. Ауыл хужалығы һәм сәнә-ғәт, шулай уҡ ҡалалар үҫкән һайын һыуҙы эсер өсөн, һуғарыр өсөн һәм хужалыҡ маҡсаттарына тотонор өсөн ихтыяж да өҙлөкһөҙ үҫә бара. Йылға ағымы йылына 35 куб км тәшкил иткәндә был маҡсаттарҙа йыллыҡ һыу тотоноу күләме 2,4 куб км булды ла инде. Бер ҡараһаң, был һан ҙур ҙа һымаҡ түгел — йылғаларҙың йыллыҡ ағымының 7%-ы самаһы.
Әммә һыуҙы тотоноу уны бысратыу һәм бысраҡ һыуҙы йылғаларға ағыҙыу менән бергә бара. Шул сәбәпле йылғаларҙың күп өлөштәрендә һыу эсер өсөн яраҡһыҙ. Унда таҙа һыуға даими рәүештә бысраҡ һыу ағып төшөп ҡушыла бара. Мәҫәлән, 1989 йылда республика йылғаларына 773 млн м3 һыу ағыҙылһа, уларҙан 544 млн м3-ы бысраҡ һыу ине. 1996 йылда был күрһәткестәр шуға ярашлы 644 млн һәм 496 млн м3 булды. Ағып төшкән бысраҡ һыу составында хлорид, сульфат, фосфор тоҙҙары, нефть эшкәртеү ҡалдыҡтары, терегөмөш ҡатнашмалары бар. Ер өҫтө һыуҙарын бысратыу таҙартыу ҡоролмалары ҡеүәттәренең етешмәүе сәбәпле килеп сыға.
Кешенең хужалыҡ эшмәкәрлегендә һыуҙы һаҡсыл тотонмау ҙа һыу ресурстарын аҡрынлап һайыҡтырыу сәбәптәренең береһе. Был бигерәк тә ваҡ йылғаларҙа ныҡ һиҙелә. Мәҫәлән, 8 йыл эсендә (1972—1980 йылдар) Нөгөш йылғаһының йыллыҡ ағымы яртылаш тиерлек кәмене. Сәрмәсән менән Сөн йылғаларында ул 20—40 %-ҡа аҙайҙы. Был йылғаларҙа һыу ресурстарының шул тиклем кәмеүе һыуҙы баҫыуҙарҙы һәм көтөүлектәрҙе һуғарыу өсөн күп тотоноуҙан килә. һуғарыу өсөн быуалар быуыу ҙа йылғаларҙың ағымын һайыҡтыра, ә һыу тотоноуҙы арттыра. Йылға буйҙарындағы йәшеллекте ҡоротоу, ағастарҙы ҡырҡыу, көтөүлектәрҙе малдан тапатыу ҙа йылғаларға ҙур зыян килтерә, уларҙың һыу менән туйыныуын кәметә. Бәләкәй йылғалар яр буйына һалынған малсылыҡ фермаларының бысраҡ һыуҙары менән дә ныҡ бысратыла.
Һыу ресурстарын һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың һыу ресурстары бысраныуын һәм һайығыуын кәметеү өсөн саралар күрелә һәм бында кешенең һыу ресурстарына ыңғай йоғонтоһо сағыла.
- Таҙартыу ҡоролмалары төҙөлә. Улар ярҙамында йылғаларҙың бысраныуын яйлап кәметеүгә өлгәшелә.
- һыу менән тәьмин итеүҙең әйләнешле системаһы индерелә. Ошо системалар иҫәбенә республика йылғаларынан таҙа һыу тотоноуҙы 30 %-ҡа кәметергә мөмкин булды.
- Ҡар тотоу һәм һыу һаҡлағыс урман һыҙаттарын киңәйтеү эштәре үткәрелә.
Был саралар Ағиҙелдең һәм башҡа йылғаларҙың бысраныуын бер ни тиклем кәметеүгә булышлыҡ итте. Әммә таҙартылмаған һәм өлөшсә генә таҙартылған һыуҙарҙы йылға-күлдәргә ағыҙыу дауам итә икән, һыу ресурстарын һаҡлау проблемаһы тулыһынса хәл ителә алмай, һыуҙарҙы һаҡлау проблемаһын хәл итеүҙә берҙән-бер юл — һыу менән тәьмин итеүҙең йомоҡ системаһына күсеү, таҙартылмаған һыуҙы йылғаларға ағыҙыуҙы мөмкин тиклем кәметә барып, тулыһынса туҡтатыу. Шулай уҡ һыуҙы аҙ ҡулланыусы сәнәғәт предприятиеларын төҙөү ҙә һыуҙы һаҡлауҙа мөһим әһәмиәткә эйә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хисмәтов. М. Ф., Сухов В. П. Башҡортостан географияһы.9 класс өсөн дәреслек. Өфө «Китап»2001 й. 200 бит. ISBN 5-295-02757-0 (урыҫ) ISBN 5-295-02870-4 (башҡ)
- Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.


text:
Граждандарҙың мөрәжәғәттәрен ҡарау тәртибе боҙолған
Прокуратура Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса Баш идаралығында граждандарҙың мөрәжәғәттәрен ҡарау тәртибе тураһында закондарҙың нисек үтәлеүен тикшерҙе. Һөҙөмтәлә яуап биреү срогын боҙған, йә булмаһа мөрәжәғәттәр бөтөнләй ҡаралмай ҡалдырылған осраҡтар асыҡланды. Бының менән мөрәжәғәт итеүселәрҙең хоҡуҡтары һәм законлы мәнфәғәттәре боҙолған.
Ғәйеплеләр Прокуратура күрһәтеүе буйынса дисциплинар яуаплылыҡҡа тарттырылды, тип хәбәр итә ведомствоның матбуғат хеҙмәте.


text:
Атом
А́том ( бор. грек. ἄtouoς — бүленмәй) — иң бәләкәй, химик элементтың үҙенсәлеген билдәләүсе, химик яҡтан бүленмәй торған кескенә берәмек. .[1] Атом атом ядроһынан һәм электрондарҙан тора. Атом ядроһы (атомдың бөтә массаһы тип әйтерлек атом ядроһында тупланған), ыңғай электр зарядлы протондан һәм электор заряды булмаған нейтрондан тороусы үҙәк өлөшө. Зарядтарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүе бик көслөлөгө менән улар бәйләнештә тора. Әгәр электрондар иҫәбе протондар иҫәбе менән тап килмәһә, атом нейтралгә әйләнә. Ә киреһенсә булһа, ул йә ыңғай, йә кире зарядлы була һәм ион тип атала. Атомдарҙағы протондар һанына ҡарап, ҡайһы химик элементҡа ҡарағанын билдәләйҙәр. Ә инде нейтрондар иҫәбе элементтың изотоп икәнен асыҡлай.
Йөкмәткеһе
Атом-төш коралы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атом ҡоралы, төш ҡоралы — ауыр төштөң бүленеүе сылбырлы урын реакцияһы арҡаһында сыға торған энергия ҡулланыу нигеҙендә яһалған ҡорал, уның менән идара итеү һәм тәмәке (төҙәгән урынға) табан алып килеү саралары барлығы.
Атом-төш коралы нигеҙендә идара ителеше ауыр түгел төштөң бүленеүе сылбырлы урын реакцияһы һәм термо реакциялары ята.
Төштөң бүленеүе сылбырлы реакцияһын ебәрһен өсөн я уран-235, йә плутоний-239, ҡайһы бер осраҡта уран-233 файҙаланыла.
Ысынбарлыҡтә уран ике төп изотоп төрөндә осорай - уран-235 (тәбиғи урандың 0,72%) һәм уран-238 (99,2745%), ләкин төштөң бүленеүе яғыулығы өсөн генә уран-235 ҡулланыла ала.
Уран-238 изотобын үҙ сылбырлы урын реакцияһы үҙе бара алмай, шуға күрә ул тәбиғәттә шундай таралған.
Атом-төш бомбаһы эшләһен өсөн уран-235 булыуы 80% - ын артыҡ тәшкил итергә тейеш. Шуға күрә атом-төш яғыулығын етештереүҙә уран-235 өлөшөн арттырыу өсөн бик сығымлы процесс - ураны байыҡтырыу ҡулланыла.
АҠШта ҡоралда уран-235 байыҡтырыу дәрәжәһе 93%, ҡайһы берҙә 97,5 проценты етә.
Ураны байытыуҙан тыш плутоний-239 изотобы нигеҙендә плутоний бомбаһы яһарға була, унда физик һүҙлектәр тотороҡлолоғо өсөн плутоний бер ни тиклем галлий ҡушыла.
Йәҙрә реакторында уран-238 нейтроннар менән оҙаҡ биҙәү процессы арҡаһында плутоний тап сығарыла, шулай уҡ торий нейтрондар менән нурландырыу арҡаһында уран-233 сыға.
АҠШ атом-төш ҡоралына уран-235 25% - ы һәм плутоний-239 75% - ы инә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бете Г., Солпитер Э. Квантовая механика атомов с одним и двумя электронами — М.: Физматгиз, 1960. — 562 б.
- Бейдер Р. Атомы в молекулах. Квантовая теория. М.: Мир, 2001. — 532 c.
- Веселов М. Г., Лабзовский Л. Н. Теория атома: Строение электронных оболочек — М.: Наука, 1986. — 328 б.
- Зоммерфельд А. Строение атома и спектры. Том 1 — М.: ГИТТЛ, 1956.
- Зоммерфельд А. Строение атома и спектры. Том 2 — М.: ГИТТЛ, 1956.
- Шпольский Э. В. Атомная физика. Том 2. Основы квантовой механики и строение электронной оболочки атома 4-е изд. — М.: Наука, 1974.