text:
Республика Президенты 19 ғинуарҙа ғәҙәттән тыш хәлдә Яңауыл медиктарының эшен юғары баһаланыФото: Андрей Старостин
Республика Президенты 19 ғинуарҙа ғәҙәттән тыш хәлдә Яңауыл медиктарының эшен юғары баһаланы
Республика Президенты 19 ғинуарҙа ғәҙәттән тыш хәлдә Яңауыл медиктарының эшен юғары баһаланыФото: Андрей Старостин
Яңауылда Совет урамы буйынса йортта янғынға бәйле ғәҙәттән тыш хәл ваҡытында урындағы Үҙәк район дауаханаһының медицина персоналдары етеҙ эшләне. Медиктар үҙҙәренең бурысын намыҫлы башҡарҙы. Был турала Яңауыл Үҙәк район дауаханаһы коллективы менән әңгәмәлә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов әйтте. Ул Яңауыл медиктарына янғындан бөлгән кешеләр исеменән рәхмәт һүҙҙәрен әйтте.
— Һәр берегеҙ профессиональ, етеҙ эшләгәнегеҙ өсөн рәхмәт, — тине медиктарға Рөстәм Хәмитов.
Ашығыс ярҙам бригадаһы ғәҙәттән тыш хәл урынына шылтыратыуҙан һуң бер нисә минут үткәс тә килеп етте. Янғын һүндереүселәр менән бер рәттә медиктар янып торған йорттан кешеләрҙе сығарыуҙа әүҙем ҡатнашты.
Бөгөн дауаханала янғында зыян күргән ике кеше ята. Республика Президенты Яңауыл районы хакимиәте башлығы Илшат Вәзиғәтовҡа зыян күреүселәргә ярҙам өсөн дауахананы бөтә кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итергә, талап ителгән дарыуҙарҙың булыуын күҙәтергә ҡушты.
Рөстәм Хәмитов дауахананың матди-техник базаһы менән ҡыҙыҡһынды. Яңауыл Үҙәк район дауаханаһының баш табибы Ришат Хәкимов әйтеүенсә, һаулыҡ һаҡлауҙы модернизациялау программаһы сиктәрендә дауахана 2013 йылда реаномобиль алды. Ул ғәҙәттән тыш хәлдә әүҙем файҙаланылды, ауыр йәрәхәтләнгәндәрҙе күсереүҙә ҡулланылды.
Һөйләшеүҙә кадрҙар мәсьәләһе лә ҡуҙғатылды. Әлеге ваҡытта Яңауыл Үҙәк район дауаханаһында 93 табип, 459 уртаса медицина хеҙмәткәре, 180 кесе медицина персоналы эшләй. Кадрҙар менән комплектлаштырыу ни бары 58 процент тәшкил итә. Президент йәш белгестәрҙе йәлеп итеү буйынса эштәрҙең нисек барыуын һораны. Яңауыл Үҙәк район дауаханаһының баш табибы, Яңауыл районына даими нигеҙҙә эшләргә күсеп килеүсе ике медикка фатир бүленә, тип хәбәр итте. Рөстәм Хәмитов, был саралар ғына етмәй, белгестәр һайлау менән шәхси тәртиптә шөғөлләнергә кәрәк, һәм был – дауахана етәкселегенең дә һәм район властарының да мәсьәләһе, тип билдәләне.
Яңауыл Үҙәк район дауаханаһы табиптарының уртаса эш хаҡы 2013 йылда 37 510 һум тәшкил итте, ул 2012 йыл кимәленән алты процентҡа күберәк. Президент башланғыс табиптың эш хаҡы күләмен һораны. Ришат Хәкимов әйтеүенсә, тәүге этапта йәш белгес 24 мең һум тирәһе ала, ул – йыл-ике йыл элекке кимәл менән сағыштырғанда ярайһы уҡ ҙурыраҡ.
Рөстәм Хәмитов, белгестәр етмәү – һаулыҡ һаҡлауҙың системалы проблемаһы, уларҙы йәлеп итеү өсөн, айырыуса ауыл еренә эшкә, комплекслы саралар эҙләргә кәрәк, тип билдәләне.
Медиктар менән республика Президентының тикшергән һорауҙарҙың береһе район һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына ҡағылды. Атап әйткәндә, бында балалар поликлинаһын урынлаштырыу буйынса проблема бар. Бөгөн поликлиниканың бинаһы бындай объекттарҙың санитар талаптарына тап килмәй. Шуға күрә, тәрән модернизация йәки яңы бина төҙөргә кәрәк.
— Мәсьәләне хәл итеүҙә оптималь варианттар табығыҙ һәм тәҡдим итегеҙ, — тип ҡушты район һәм дауалау учреждениеһы етәкселегенә Рөстәм Хәмитов.


c: text/html

text:
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышы Контроль-иҫәп палатаһының отчеты менән асылды Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышы Контроль-иҫәп палатаһының отчеты менән асылды
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышы Контроль-иҫәп палатаһының отчеты менән асылды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 21 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышы республиканың Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе Салауат Харрасовтың ведомствоның 2015 йылдағы эшмәкәрлеге тураһында отчеты менән асылды.
Депутаттар 2015 йылда эшҡыуарлыҡ субъекттарының хоҡуғын һәм законлы мәнфәғәттәрен яҡлау тураһында доклад тыңлай. Уны Эшҡыуарҙар хоҡуғын яҡлау буйынса вәкил Рафаил Ғибәҙуллин тәҡдим итә.
20 республика закон проекттарының һигеҙе тәүге уҡыуҙа ҡарала. Ун проект аҙаҡҡы уҡыуҙа ҡарауға тәҡдим ителә. Улар араһында — «Башҡортостан Республикаһында урындағы үҙидара тураһында», «Башҡортостан Республикаһында халыҡты транспорт менән тәьмин итеүҙе ойоштороу тураһында»ғы төбәк Закондарына, республиканың Ғаилә кодексына үҙгәрештәр индереү.
«Башҡортостан Республикаһында урындағы үҙидара тураһында»ғы законға, Һайлауҙар кодексына үҙгәрештәр индергән проекттар тәүге уҡыуҙа ҡарауға тәҡдим ителә.
Депутаттар республика Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Александр Артюховтың вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу тураһында ҡабул ителгән ҡарар нигеҙендә Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитеттың составына төҙәтмәләр индерәсәк.
Икенсе мәсьәлә 19-сы Нарыш бер мандатлы һайлау округы буйынса һайланған депутат Илдус Сәрүәровтың вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыуға бәйле.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡорт дәүләт университеты кафедралары «Рәсәйҙең алтын кафедралары» тип танылды
Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында эшләп килгән ике кафедра «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» дипломдарына лайыҡ булды. Рәсәйҙең Тәбиғәт фәндәре академияһы Президиумы бындай юғары награда менән психология һәм татар һәм сыуаш филологияһы кафедраларын «илдең мәғариф системаһын үҫтереү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәләне.
Рәсәй Фәндәр академияһының сираттағы ултырышында Евросоюз менән булдырылған абруйлы наградалар менән Стәрлетамаҡ филиалы хеҙмәткәрҙәре лә наградланды. Ултырышты профессор Парваз Берзигиаров, Рәсәй Фәндәр акдемияһының вице-президенты ярҙамсыһы Сергей Алдошин, философия фәндәре докторы, профессор Фернандо де Мело алып барҙы.
Кафедра мөдирҙәре Анатолий Маджуга (психология кафедраһы) һәм Илшат Насипов (татар һәм сыуаш филологияһы кафедраһы) уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге һәм үҙенсәлекле тикшеренеүҙәр үткәргәне өсөн Блез Паскальдың алтын миҙалына лайыҡ булды. Ә уларҙың кафедралары Европа ғилми-сәнәғәт палатаһының мәғариф һәм фән бүлеге тарафынан дипломдар менән наградланды.


text:
«Башҡортостан Республикаһында ҡулланыусылар кәрзине тураһында»ғы закон проекты әҙерләнде
«Башҡортостан Республикаһында ҡулланыусылар кәрзине тураһында»ғы закон проекты әҙерләнде. Документ РФ субъекттарында йәшәүсе халыҡтың төп социаль-демографик төркөмдәре өсөн ҡулланыусылар кәрзинен билдәләү буйынса методиҡ реконмендацияларға ярашлы әҙерләнде, тип хәбәр иттеләр БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. Был рекомендациялар 2013 йылдың 28 ғинуарында Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән раҫланған.
«Башҡортостан Республикаһында ҡулланыусылар кәрзине тураһында»ғы закон проектын әҙерләү буйынса эш 2012 йылдың йәйендә башланды. Бының өсөн махсус эш төркөмө булдырылды, уның составына республиканың Финанстар министрлығы, Иҡтисади үҫеш министрлығы, Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Территориаль органы (Башҡортостанстат), шулай уҡ төбәктең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Профсоюздар федерацияһы вәкилдәре инде.
БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат секретары Эльмира Кожаева хәбәр итеүенсә, алдағы арала закон проекты БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарына тикшереүгә ебәреләсәк.


text:
Өфө йән башына иҫәптә ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше буйынса миллионлы ҡалалар араһында икенсе урында тора
Өфөлә 2012 йылда ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше 367 миллиард һум тәшкил иткән, 2011 йыл күрһәткесе менән сағыштырмаса, был 9,1 процентҡа күберәк. Дөйөм республика ваҡлап сауҙа итеү әйләнешенең 58 проценты Өфөгә тура килә. Был хаҡта Өфө мэрияһында үткән матбуғат конференцияһында ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Марат Ғәлиуллин хәбәр итте.
Йән башына иҫәптә ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше буйынса Башҡортостан баш ҡалаһы Рәсәйҙең миллионлы ҡалалары араһында икенсе урында килә.
Өфөлә 2012 йылда дөйөм туҡланыу күләме 15,4 миллиард һум тәшкил иткән. Екатеринбург һәм Пермдән һуң был өсөнсө күрһәткес.
Көнкүреш хеҙмәттәре күләмдәре 14,4 миллиард һум менән иҫәпләнә, Ҡаҙандан һуң был икенсе күрһәткес.
Сауҙа һәм хеҙмәттәр өлкәһе Өфөлә яңы объекттар менән тулылана.
— Былтыр сауҙа һәм дөйөм туҡланыу өлкәһендә 139 яңы объект файҙаланыуға тапшырылды, уларҙың дөйөм майҙаны 80 мең квадрат метрҙан ашыу тәшкил итә. Ике меңдән ашыу эш урыны булдырылды, — тип хәбәр итте Марат Ғәлиуллин.
Шулай итеп, мэрия мәғлүмәттәренә ярашлы, бөгөнгө көндә Өфөлә 4717 сауҙа объекты һәм 1262 дөйөм туҡланыу предприятиеһы эшләй.


text:
Вернуться назад
05.11.2015 / Большой зал
“Далан” фольклор эстрада төркөмө өр-яңы шоу-программаға саҡыра!
Яңы йырҙар, дәртле бейеүҙәр, сағыу сығыштар…
Артур Туҡтағолов, Миңзифа Искужина, Редик Сәғитов, Искәндәр Ғәзизов, Илнур Һибәтуллин
Четверг, 19.00
Цена : 200 - 600 руб.
1999 йылда төҙөлгән «Далан» фольклор-эстрада төркөмө бөгөн филармонияның сағыу, үҙенсәлекле коллективтарының береһе һанала. Ул тиҙ арала үҙенең моңло ла, рухлы ла халыҡсан йырҙары менән тамашасыларҙың һөйөүен яуланы. Ансамблдең художество етәксеһе, ижад ҡомары ташып торған Башҡортостандың халыҡ артисы Артур Туҡтағолов. Уның күп ҡырлы таланты араһынан актер оҫталығы ( ул Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлаған), баян менән синтезаторҙа уйнай белеү генә түгел, ә үҙе ижад иткән әҫәрҙәрҙе, аранжировкалауға ярҙам иткән музыкаль маһирлығын да билдәләп үтер кәрәк. Артур Туҡтағолов музыка донъяһында бик күп популяр эстрада йырҙарының авторы булараҡ та билдәле. Уның йырҙарын исемдәре ҙур танылыу яулаған сәхнә оҫталары - Иҙрис Ғәзиев, Нәзифә Ҡадырова, Фәрит Бикбулатов, Фәдис Ғәниев, Миңзифа Исҡужина, Зөлфиә Шакирова, «Карауанһарай» эстрада-фольклор төркөмө һәм башҡа башҡорт эстрадаһының йырсылары яратып башҡара.
Төркөм составына килгәндә, йырсыларҙан Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Миңзифа Исҡужина, Халыҡ-ара конкурстары лауреаты Искәндәр Ғәзизов, нәфис һүҙ оҫтаһы Редик Сәғитов, ҡурайсы Илнур Һибәтуллиндар ижад итә.
Башҡортостанда, сит илдәрҙә күп йөрөй был төркөм. Сит өлкәләргә сыҡҡанда милләттәштәребеҙҙең өмөтө, рухы һүнмәһен тип, күберәк патриотик йырҙарҙы алып сыға «Далан»дар.
Быйылғы ижад миҙгелендә төркөм тамашасыларға өр-яңы шоу-программа әҙерләй. Программала башҡорт халыҡ йырҙары, башҡорт, татар композиторҙары әҫәрҙәре яңғыраясаҡ. Шулай уҡ заманса сит ил хиттары эшкәртелеп, “башҡортсалап” башҡарыласаҡ.
Йырлы-моңло тамашаға рәхим итегеҙ, дуҫтар!
Цена : 200 - 600 руб. /Заказ билетов: +7(347) 250 77 42
Вернуться назад


text:
Уругвай
Уругва́й (исп. Uruguay), рәсми исеме — Урагвай Көнсығыш Респу́бликаһы[1] (Уругвай йылғаһының көнсығыш ярындағы Республика мәғәнәһендә; исп. República Oriental del Uruguay [reˈpuBlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]) — Атлантик океан яры буйында, Көньяҡ Американың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан дәүләт.
Төньяҡтан Бразилия, көнбайыштан — с Аргентина менән сиктәш, көнсығыштан Атлантик океан.
Ҡоро ер сиге 1564 км, диңгеҙ сиге — 660 км.
Уругвай халҡының күпселеге — уругвайҙар (креолдар, испан колонистары һәм 19 быуатта күсеп килгән итальяндарҙың үләндәре). 19 быуаттың 2 яртыһында француздар, алмандар, славяндар да күсеп килә башлаған. Диндарҙарҙың күпселеге католик христиандар. Халҡының 92% өлөшө ҡалаларҙа йәшәй (2008, 10 меңдән артыҡ кеше йәшәгән торлаҡ пункттар барыһы ла Уругвайҙа ҡала тип һанала). Шуға ла ҡарамаҫтан, ил Көньяҡ Американың иң алға киткән аграр төбәге булып тора. Ауыл биләмәһенең 90 проценты ауыл хужалығы ерҙәре булараҡ файҙаланыла. Малсылыҡ һәм игенселек продукцияһы Уругвай экспортының иң ҙур өлөшөн тәшкил итә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урагвай территорияһы испандар баҫып алғансы чарруа индейцтар ҡәбиләһе йәшәгән. XVI быуатта испандар баҫып ала башлаған. Илдең бәйһеҙлеге 1825 йылда иғлан ителә.
- 1830-се йылдар — төп партиялар барлыҡҡа килә — «Колорадо» (йәғни «Ҡыҙылдар» — бразилия йүнәлешле) һәм «Бланко» («Аҡтар» — аргентина йүнәлешле).
- 1933 йылда парламент тарҡатыла.
- 1938 — парламент демократияһы тергеҙелә.
- 1973—1984 — хәрби диктатура осоро.
- 1985 — парламент һәм президент һайлауҙарында власть граждандарға күсә.


text:
11 ғинуар – бөтә Рәсәй ҡурсаулыҡтар һәм милли парктар көнө
Бөгөн, 11 ғинуарҙа, Рәсәйҙә Ҡурсаулыҡтар һәм милли парктар көнө билдәләнә. Тап ошо көндә 1916 йылда илдә тәүге Баргузин дәүләт ҡурсаулығы асылған. Ул Байкалдағы Баргузин кешен һәм башҡа йәнлектәрҙе һаҡлау маҡсатында ойошторолған.
Бөгөнгө көндә Башҡортостанда “Башҡорт”, “Шүлгәнташ”, “Көньяҡ Урал” кеүек өс ҡурсаулыҡ һәм бер “Башҡортостан” милли паркы бар. Был тәбиғәт объекттарының дөйөм майҙаны 407 мең гектарҙан ашыу тәшкил итә.
— Заповедниктар һәм милли парктар тәбиғәт процестарының һәм күренештәренең тәбиғи әйләнешен, үҫемлек һәм хайуандар донъяһының генетик фондын һаҡлау өсөн булдырылған, — тине республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат секретары Нина Никандрова.


text:
9-02-2015, 10:26 / Мәғариф
Халыҡты халы иткән, милләт иткән тел
Башҡорт теленең дәүләт теле статусына эйә булыуы арҡаһында телебеҙҙе үҫтереү йәһәтенән бик күп эштәр башҡарылыуын танымау мѳмкин түгел. Шулай ҙа, ныҡлап таянып эшләр закон булыуға ҡарамаҫтан, был йүнәлештә тулы ҡеүәткә эшләйбеҙ, проблеманы һәр саҡта ла уңышлы хәл итәбеҙ, тип тә әйтеп булмай. Бары тик телебеҙ аша ғына үҙебеҙҙе донъяға танытыуыбыҙҙы, башҡалар араһында урыныбыҙҙы билдәләүебеҙҙе лә онотоп ебәрәбеҙ кеүек. Йәмғиәттә ниндәйҙер бер телгә йәки мәҙәниәткә артыҡ ѳҫтѳнлѳк биреү икенселәренең юғалыуына килтереүен аңлатып торорға ла кәрәкмәй. Битарафлыҡ, вайымһыҙлыҡ арҡаһында телен генә...


text:
Истанбул
Истанбу́л (төр. Istanbul) — Төркиә Йөмһүриәтенең иң ҙур һәм иң әһәмиәтле ҡалаһы , диңгеҙ порты. Бер үк исемле Истанбул иле үҙәге. Элекке Рим, Византия, Латин һәм Ғосманлы империяларының баш ҡалаһы. Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан. Ҡаланың ҙур өлөшө Европала, бәләкәйе — Азияла төйәкләнгән. Европалағы иң ҙур ҡала[1]. Ҡалала Төрки шураһы — төрки телле дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошмаһының секретариаты урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Белем алыу
- 3 География
- 4 Истанбул райондары
- 5 Транспорт
- 6 Истанбул метрополитены
- 7 Туғанлашҡан-ҡалалар[4]
- 8 Галерея
- 9 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Әҙәбиәт
- 12 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Истанбул ерендә тәүге кешеләр неолит дәүерендә үк йәшәгән . Был тирәлә б.э. тиклемге 6700 йылдарҙа кешеләр йәшәгәне билдәле[2].
Византий[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б.э. тиклем 685 йылда Грецияның Мегара ҡалаһынан күсенеүселәр Азия өлөшөндә Халкедон исемле ҡасабаға нигеҙ һала. Б.э. тиклем 667 йылдан ҡасаба Византий тип аталып йөрөй.
Рим Империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
324 йылда Рим империяһының императоры Бөйөк Константин Босфор боғаҙы янында урынлашҡан грек ҡаласығы Византий урынында яңы ,ҙур ҡала төҙөргә бойороҡ бирә. 330 йылда ул ҡалаға Яңы Рим исеме бирә, ләкин ул исем бик тиҙ онотола һәм ҡала мең йылдан артыҡ Константинополь тип аталып йөрөтөлә. Константинополь - Рим империяһының, һуңыраҡ Көнсығыш Рим империяһының (Византия империяһының) баш ҡалаһы булып китә. Географик һәм стратегик йәһәттән уңайлы урынлашыуы сауҙа үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына килтерә.
Ҡала Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан, унан Ҡара диңгеҙ һәм Эгей диңгеҙе аша Европа-Азия сауҙа юлдары асыла. Әммә, шундай уңайлыҡтары арҡаһында бик күп тапҡыр дошман һөжүменә дусар ителә.
Ғосманлы империяһы осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XV быуатта солтан Мәхмәт II Константинополде яулап ала. Ҡануни ҡушаматлы Сөләймән идара иткән ваҡыт (1520—1566 йылдар) Истанбул өсөн «Алтын быуат» осоро тип иҫәпләнә. Ғосманлы империяһы~ өсөн оло әһәмиәткә эйә булыр дәрәжәлә ҙурайған Истанбулда яңы мәҙрәсәлар, мәсеттәр һәм йорттар төҙөлөшө үҫеш ала.
XV быуатта Истанбулға Европа мәҙәниәте, барокко һәм рококо архитектура стиле, Европаса тегелгән кейем һәм башҡа яңылыҡтар үтә башлай. Француз теле модаға инә.
1845 йылда даими үтеп булған Галат күпере, 1850 йылда Босфорҙа пароходтар йөрөй башлай. 1871 йылда трамвай юлы һалына, ә 1875 йылда бәләкәй генә метро — Тюнель асыла. 1889 йылда пассажир тимер юлы «Париж-Истанбул» («Көнсығыш экспресс») файҙаланыла башлай. XIX быуат аҙағына ҡалала заманса һыу һәм электр менән тәьмин итеү системаһы сафҡа инә.
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1923 йылдың октябрендә төрөк милли хәрәкәт башлығы Мостафа Кәмал Ататөрк хакимиәткә килә һәм Төрөк Республикаһы иғлан ителә, баш ҡала функцияһы Анкараға тапшырыла.
Беҙҙең көндәрҙә Истанбул эре дини һәм мәҙәни үҙәк булып ҡала.
Белем алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала биш дәүләт университет эшләй: Истанбул университеты (140 мең студент уҡый), Истанбул техник университеты, Мәрмәр университеты (55 мең студент уҡый), Босфор университеты, Юлдуз Техник Университеты, Галатасарай университеты.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Истанбул Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Босфор боғаҙының ярындағы убаларҙа һәм көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе ярында урынлашҡан. Үҙ сиратында ҡаланы Алтын мөгөҙ ҡултығы ике өлөшкә бүлә. Ҡаланың майҙаны — 5 343 км².
Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙгә һәм артабан Урта диңгеҙгә сығып була.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡышын Истанбулда уртаса температура +3 °C һәм 9 °C араһында. Ҡыш һалҡынса һәм еүеш. Истанбулда температура 21 көн самаһы 0 °C-тан түбәнерәк була. Һәр ҡыш тиерлек ҡар яуа[3].
Яҙ һәм көҙ һауа торошо йылы ғына, әммә тотороҡло түгел, ҡапыл һыуытып та, йылытып та ебәрә.
Истанбул райондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихи райондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа:
Азия:
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Истанбул 39 илсәнән (муниципаль райондан) тора.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Истанбулды ике аэропорт хеҙмәтләндерә: Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani) (Европа яғында) һәм Сабиха Гёкчен исемендәге аэропорт (Азия яғында). Шулай уҡ ике тимер юл вокзалы ла бар. Сиркеджи тимер юл вокзалы (Европа яғында) Европаға регуляр рейстар бар. Хайдарпаша тимер юл вокзалынан (Азия яғында) Дамаскҡа, Багдадҡа һәм башҡа Азия ҡалаларына рейстар бар.
Истанбул метрополитены[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала 2000 йылдан метрополитен эшләй. Уның составында 66 станция (2014 йыл).
М1А (күк) юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani)
- Донъя Истанбул сауҙа үҙәге (DTM Istanbul Fuar Merkezi)
- Енибоша (Yenibosna). Станция Енибоша микрорайонында урынлашҡан, Бахчелиэвлер районы.
- Атакөй-Шириневлер (Ataköy — Şirinevler). Станция Шириневлер микрорайонында урынлашҡан, Бахчелиэвлер районы.
- һәм башҡа
Туғанлашҡан-ҡалалар[4][үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Астана, Ҡаҙағстан
- Алма-Ата, Ҡаҙағстан
- Амман, Иордания
- Афина, Греция
- Баку (әзерб. Bakı), Әзербайжан
- Барселона, Испания
- Бейрут (ғәр. بيروت), Ливан
- Берлин (нем. Berlin), Германия (1988)
- Будапешт, Венгрия
- Буэнос-Айрес, Аргентина
- Варшава, Польша
- Венеция, Италия
- Гавана, Куба
- Грозный, Рәсәй
- Джакарта, Индонезия
- Джиддә, Сәғүд Ғәрәбстаны
- Джохор-Бахру, Малайзия
- Дубай, БҒӘ
- Дуррес, Албания
- Исфаһан, Иран
- Кабул, Афғанстан
- Ҡазан, Рәсәй
- Өфө, Рәсәй
- Ҡаһирә (ғәр. القاهرة), Мысыр
- Каракас, Венесуэла
- Кёльн, Германия
- Констанца, Румыния
- Лахор, Пакистан
- Махачҡала, Рәсәй
- Мехико, Мексика
- Одесса, Украина
- Ош, Ҡырғыҙстан
- Пловдив, Болгария
- Прага, Чехия
- Пусан, Көньяҡ Корея
- Рабат, Марокко
- Рио-де-Жанейро, Бразилия
- Сәмәрҡәнд, Үзбәкстан
- Санкт-Петербург, Рәсәй (1990)
- Сараево, Босния һәм Герцеговина
- Сиань, Ҡытай
- Симоносеки, Япония
- Скопье, Македония
- Стокгольм, Швеция
- Страсбург, Франция
- Тбилиси, Грузия
- Флоренция, Италия
- Хартум, Судан
- Хьюстон, АҠШ
- Читтагонг, Бангладеш
- Шанхай, Ҡытай
- Шымкент, Ҡаҙағстан
- Мары, Төрөкмәнстан
- Торонто, Канада
- Париж, Франция (уҙаҡташ-ҡала)
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
-
-
-
Зәңгәр мәсет (Солтан Әхмәт мәсете)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Крупнейшие города Европы
- ↑ Istanbul’s ancient past unearthed
- ↑ Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey
- ↑ Sister Cities of Istanbul — Turkey
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Константинополь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Борзенко А., Борзенко А. Стамбул. Путеводитель «Вокруг света». — М.: 2008.
- Туров А. Путеводитель «Афиши» — Стамбул. — М.: 2005.
- Орхан Памук. Чёрная книга. — М.: 2004.
- Орхан Памук. Стамбул — город воспоминаний. — М.: 2006.
- Юсупов А. Р. Стамбул / Отв. ред. Ю. А. Петросян. Академия наук СССР — М.: Наука, Глав. ред. вост. лит., 1970. — 132 б. — 20 000 экз.


text:
Фото:
Өфөгә Рәсәйҙең транспорт министры Игорь Левитин килде
Фото:
14 октябрҙә Өфөгә ике көнлөк эш сәфәре менән Рәсәй Федерацияһының транспорт министры Игорь Левитин килде, тип хәбәр итте республика башлығының матбуғат хеҙмәте.
Игорь Левитин менән Рөстәм Хәмитов аэропорт комплексын ҡараны, республиканың авиация ярҙамында пассажирҙар ташыу системаһын камиллаштырыу буйынса пландарҙы тикшерҙе.
15 октябрҙә илдең транспорт министры һәм Башҡортостан Президенты Бүздәк районының Комсомол ауылына ингән урында автомобиль юлын, шулай уҡ Өфөлә Затон биҫтәһенең магистраль автомобиль юлын файҙаланыуға тапшырыу тантанаһында ҡатнашты.


text:
Эссе
Мин уҡытыусы.
Телем, моңом – әсәм биргән иман,
Яраттырҙы улар халҡымды.
Мин аманат итеп ҡалдырырмын
Ошо иман, ошо ялҡынды.
Х.Назар
Уҡытыусы!.. Ниндәй тәрән мәғәнә, йылылыҡ,сабырлыҡ, ихласлыҡ һәм башҡа һанап бөткөһөҙ сифаттар бөркөлә унан.
Уҡытыусы- балалар күңеленә белем орлоҡтары сәсеүсе, тормош тигән оло диңгеҙҙә,һауа шарттарының ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, дөрөҫ юл табырға өйрәтеүсе ул!
Уҡытыусы һәр балаға яҡтылыҡ өләшеүсе түгелме ни?! Уҡытыусы- белем нурҙарын баларға өләшеүсе изге йән эйәһе. Уҡытыусы- яҡтылыҡ йырсыһы.
Уҡытыусы-бөтә һөнәр кешеләренә лә иң элек хәреф танырға өйрәтеүсе. Унан да бөйөгөрәк, хөрмәтлерәк һөнәр юҡтыр. Ниндәй генә юғары дәрәжә биләгән кеше булмаһын, уҡытыусы аша кеше була, бейеклектәргә үрләй һәм бөйөккә әйләнә. Заман үҫешкән һайын яңынан-яңы һөнәрҙәр барлыҡҡа килә. Әммә шулар араһында уҡытыусы һәр саҡ иң юғары баҫҡысты биләй.
Мин дә бала сағымда: уҡытыусы булам тип хыялландым. Күҙ алдымда бары һәр көн ҡабаланып мәктәпкә барыуым, унда бала күҙҙәре ҡаршылауы ине.
Хыялым тормошҡа ашты: мин-уҡытыусы. Мине көн дә парта артында ҡаршы алыусы балаларым. Улар бит беҙҙең киләсәк. Уҡытыусы кешегә бик мөһим мәсьәлә йөкмәтелгән: улар киләсәкте тәрбиәләй. Уҡытыусы булғас ҡына мин минең яҙмышым илем, телем, халҡым яҙмышы менән бер тамырға барып тоташҡанын аңланым.Тимәк, мин үҙем өсөн генә түгел, ә илем, телем, халҡым яҙмышына, уның киләсәгенә яуаплымын. Йылдар үткәс кенә уҡытыусы һөнәренең ниндәй көскә эйә булыуын аңланым. Мин – уҡытыусы, белем нурҙарын балаларға өләшеүсе изге йән эйәһе. Мине ошо яуаплы һөнәрҙе һайлауға ниндәй көс этәрҙе һуң?
Инйәр һыуында балыҡтай йөҙөп, урмандарында еләк-емеш йыйып, хуш еҫле аллы-гөллө сәскәләренә һоҡланып, уйнап-көлөп үҫтем. Белем юлым да тыуған ауылым мәктәбендә үтте. Тәүге тәпәй баҫҡан һуҡмаҡтарым, һыуым, һауам, белем һуҡмағына илткән мәктәбем ҡәҙерле һәм яҡын. Уйҙарым мине бала сағыма, тыуған ауылыма, мәктәбемә алып ҡайта . Мин бәләкәй саҡтан уҡ уҡытыусы булырға хыялландым. Әсә теленә һөйөү уятҡан, күңелемә иман нурын һалған һәм унда изге фәрештә булып урын алған кешеләрем - ҡәҙерле әсәйем һәм атайым. Улар минең бала күңелемә изгелек, кешелеклелек нурҙары, зирәклек, телһөйәрлек, илһөйәрлек орлоҡтары сәсте. Беҙ ғаиләлә дүрт ҡыҙ. Мин- иң олоһо. Бәләкәй саҡта һеңлеләрем менән уйнағанда уларҙы уҡытырға яраттым: һөйләмдәр төҙөтә, мәсьәлә систерә, уйната-йырлата торғайным. Бишенсе класта уҡығанда туған тел дәрестәрен йыр-моңға әүәҫ, төҫкә һылыу урта йәштәге уҡытыусы Тирәкле ауылы ҡыҙы Хәлиҙә Нурғәле ҡыҙы Сәфәрғәлина уҡыта башланы. Уның дәрестәрен көтөп ала, иҫем китеп тыңлай, һәр һүҙен, һәр хәрәкәтен отоп алырға тырыша инем. Бына шулай уҡытыусы һөнәренә булған һөйөүем, ҡыҙыҡһыныуым артҡандан- арта барҙы. Хәлиҙә Нурғәле ҡыҙы беҙҙә уҡытыусыларға ихтирам, һөйөү уятты, уҡытыусыларҙың халыҡ араһындағы ихтирамлы кешеләр булыуына инандырҙы. Беҙ уҡыған заман балалары, минең уйлауымса, уҡытыусыны бик ихтирам итә, уны ҙурлай ине. Ғаиләләрҙә лә уҡытыусыға ҡарата һәйбәт тәрбиә бирелә ине. Ата- әсәйем һәр ваҡыт : “Уҡытыусы булһаң, халыҡтың ихтирамын, иғтибарын тойоп йәшәрһең”,- тиҙәр ине.Урта мәктәпте тамамлағас, хыялымды тормошҡа ашырыу өсөн, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетына юлландым. Яҙмышымдың был осоронда Ғ.Ғ.Ҡаһарманов, Х.Ғ.Йосопов, Д.С.Тикеев, Л.Л.Рәхмәтуллина, Т.Ә.Бикҡужина, Б.Б.Ғафаров кеүек күренекле шәхестәр рухи остаздарым булдылар.Уҡытыусыларымдың Тыуған ил, әсә теле, милләтебеҙ, халҡыбыҙ тураһындағы һабаҡтары изгелек,йылылыҡ нурҙары булып күңелемә һеңде. Был һабаҡтар миңә әле лә көс, дәрт, илһам бирә.
Уҡытыусы һөнәрен һайлауыма үкенмәйем, яратҡан эшем ҡанат ҡуя, дәртләнеп эшләйем. Йылдар үтеп, күберәк тәжрибә туплаған һайын, уҡытыусы һөнәренең ҡөҙрәтле көсөнә ышанам. Мин – башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Мин – башҡорт теленә өйрәтеүсе, башҡортлоҡтоң орлоҡтарын төрлө милләт уҡыусыларына сәсеүсе уҡытыусы, халҡымдың йөҙө. Мин иң беренсе халҡыма, илемә, телемә ҡарата хөрмәт һәм һөйөү тәрбиәләүсе кеше. Минең бурысым –телһеҙ башҡорттарҙы телле, мәҙәниәтле итеү. Ни өсөн телһеҙ башҡорттар? Әлбиттә, был һүҙҙәр рус йәки башҡа милләт уҡыусыларына ғына ҡағылмай, был, иң беренсе, башҡорт булып та үҙ туған телендә һөйләшергә, үҙ мәҙәниәтен өйрәнергә телмәгән балаларға ҡағыла. Беҙҙә бит ҡайһы бер башҡорттар үҙҙәренең ерендә йәшәп, хужа белә белмәй, тыуған ерендә йәшәп, туған телен белмәй. Халыҡ туған телен белһә, мәҙәниәт тә йәшәйәсәк. Мин уҡыусыларымдың туған телдә аңлауҙарын ғына түгел, һөйләшеүҙәрен дә теләйем. Уларға һәр ваҡыт М.Ҡулаевтың :«Белемде ныҡ урынлаштыра торған тел – әсәй теле, әсәләрҙең өндәшеүе. Башҡорттарға белем алыр өсөн үҙ теле кәрәк- әсәй теле»,- тигән һүҙҙәрен ҡабатлағым килә. Тел юғалһа- мәҙәниәт тә юғала. Беҙҙең тамырҙарыбыҙ, беҙҙең шәжәрәбеҙ беҙҙе көслө итә. Халҡының үткәнен, тарихын, сәнғәтен өйрәнгән, хеҙмәт һөйгән, матурлыҡты күрә белгән, үҙ-ара дуҫ һәм татыу мөнәсәбәттә тәрбиәләнгән балаларҙың ғына киләсәге өмөтлө бит. Әгәр бала үҙ халҡына ихтирамлы булһа, үҙенең хеҙмәте менән милләт үҫешенә үҙ өлөшөн индерә алһа, ғөмүмән, уҡыусылар күңелендә халҡы өсөн янып йәшәү теләге, ихтыяжы тыуһа, тимәк, минең бурыстарым үтәлгән була.
Уҡытыусының заман менән бергә атларға тейешлеге тураһында йыш ишетәбеҙ. Тик аҙымдар төрлөсә: башҡорт мәктәптәрендә иркенләп эшләргә мөмкин, ә урыҫ мәктәбендә һәр һүҙеңде уйлап эш итәһең. Һине тәү күргәндә: «Миңә башҡорт теле дәресе кәрәкмәй», -тигән уҡыусылар һуңынан ҡыуанып килһен өсөн, ни тиклем көс, белем, ваҡыт талап ителгәнен үҙе урыҫ мәктәбендә эшләгән уҡытыусы ғына күҙ алдына килтерә.
Уҡыусыларҙың, предметҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныусанлығын арттырыу өсөн төрлө традицион булмаған дәрестәр үткәрергә тырышам. Яңы инновацион технологияларҙы үҙләштерәм, дәрестәрҙә актив ҡулланам. Көн артынан көн үтеп, минең тырышлығымдың беренсе һөҙөмтәләре бар: уҡыусылар дәрестәрҙә башҡортса һөйләмде тыңларға, аңларға өйрәнделәр, предмет буйынса төрлө олимпиадаларҙа, конкурстарҙа, конференцияларҙа ҡатнашып,һәйбәт һөҙөмтәләргә ирештеләр.
Бөгөн уҡытыусыға уңышлы белем бирергә, уҡыусыларға донъяны танып белергә күп мөмкинселектәр бар. Ләкин беҙҙең уҡыусыларыбыҙ ғына йылдан – йыл белем алыуға битараф ҡарай башланы. Әллә уҡыусыларыбыҙ бөтә әйберҙе белеп тыуамы, әллә белергә теләмәйме? Был һорау бөгөн бөтә уҡытыусыларҙы ла борсойҙор, моғайын. Ә миңә ҡалһа, тағы ла телебеҙгә ҡарата тейешле иғтибар етмәү борсой.
Замана ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, киләсәккә өмөт бағлап йәшәйем һәм эшләйем, уҡытыуҙың юғары һөҙөмтәләренә ирешеү, кешелекле балалар тәрбиәләү өсөн эҙләнәм. Бына 16-сы йыл инде ошо маҡсатҡа ярашлы эш алып барырға тырышам. Традицияларҙан яңылыҡҡа ынтылыу – педагогик маҡсатымдың нигеҙе.
Туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәрендә белем биреү менән бер рәттән милли үҙаң, фекерләү ҡеүәһе һәм ижади һәләттәрҙе үҫтереүҙе, рухи - әхлаҡи, патриотик тәрбиәләүҙе төп маҡсат итеп ҡуям. Һәр баланың шәхси һәләттәрен үҫтереп ҙур тормошҡа әҙерләү бурыстарын да күҙ уңынан ысҡындырмайым. Һәр бала - талантлы шәхес, тик уны ваҡытында күреп үҫтерергә, киңәйтергә кәрәк.
Даръялай киң бала күңеленең нескәлектәрен аңламай тороп, ниндәйҙер белем йә тәрбиә биреү- башыңды ташҡа бәреү менән бер. Ул бер ниндәй һөҙөмтә бирмәйәсәк. Баланы ысын күңелдән яратһаң ғына тығыҙ бәйләнеш булдырып була.Уҡыусыларҙың һөйөүен тойоу мине тағы ла ҡанатландырып ебәрә.Тимәк минең эшемдең һөҙөмтәһе бар.
Уҡытыусы булып эшләй башлауыма ун алты йыл үтеп тә киткән. Уҡыусыларымдың белем кимәле, район һәм республика олимпиадаларында һәм конкурстарҙа әүҙем ҡатнашыуы, үҙемдең уңыштарым- ижади хеҙмәтемдең төп һөҙөмтәһе. Хеҙмәтемдең һөҙөмтәһе бар, тимәк, балалар күңеленә үтеп инә алғанмын. Уҡыусыларҙың һөйөүен тойоу уҡытыусыны ҡанатландыра. Мин тәрбиәләгән уҡыусылар киләсәктә илебеҙгә, халҡыбыҙға изге эштәр ҡылыр, тормошта лайыҡлы урын табырҙар, тип ышанам. Изге күңелле ышаныслы шәхестәр тәрбиәләп тормошобоҙҙо тағы ла йәмләндереү теләге менән атҡан таңдарға ҡыуанып, һәр үткән көнгә шөкөр итеп йәшәйем һәм эшләйем. Бәхетлемен: яратҡан эшем, ышаныслы хеҙмәттәштәрем, ныҡлы терәгем һәм таянысым – ике улым, әсәйем, атайым дуҫтарым, туғандарым бар. Һәр көн, ҡояштай балҡып, яратҡан эшемә- уҡыусыларым янына ашығам. Йылмаям - эшемде, балаларҙы яратам! Үҙемде башҡа һөнәр кешеһе итеп күҙ алдына ла килтерә алмайым.Уҡытыусы- минең булмышым!


text:
Персей
Персей (һ. б.-греч. Πepσeύς) — боронғо грек мифологияһының батыры[1], Зевс һәм Данаяның (Аргос батшаһы Акрисийҙың ҡыҙы) улы. Горгона Медузаны еңеүсе, батша ҡыҙы Андромеданы ҡотҡарыусы. "Илиада"ла телгә алына (XIV 320).
Йөкмәткеһе
Тыуыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аргос батшаһы Акрисий оракулдан үлеме тураһында һорағас, оракул уның үлеме ейәненән - Даная ҡыҙының улынан буласағын әйтә. Тәҡдиренә яҙылғанды булдырмаҫ өсөн, Акрисий ҡыҙы Данаяны баҡыр башняға ябып ҡуя, ә башҡа фараздарҙың береһе буйынса — бронза һәм таштан төҙөлгән ер аҫты бүлмәләренә бикләй. Йәшен йәшнәтеүсе, күк күкрәтеүсе алла Зевс Данаяға ғашиҡ була һәм уның янына алтын ямғыр рәүешендә үтеп инә. Шунан һуң Даная Персейҙы таба. Баланың тауышын ишеткән Акрисий Даная янына килә, баланың кемдән икәнен һораша, Зевстан икәненә ышанмай. Ҡото осҡан Акрисий ҡыҙын һәм ейәнен һандыҡҡа яптырып, ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡлатып, диңгеҙгә ташларға бойора.
Һандыҡты тулҡындар Серифос утрауына сығарып ырғыта, Даная менән Персей шулай үлемдән ҡотолоп ҡалалар.
Ил гиҙеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Персей башта Серифос вельможаһы (башҡа фараз буйынса, балыҡсы) Диктис йортонда тәрбиәләнә. Диктистың ағаһы Полидект батша Данаяға ғашиҡ була. Ләкин уның юлында Данаяның улы Персей тора, унан ҡотолор өсөн Полидект Персейҙы ғифрит Горгона Медузаның башы артынан ебәрә. Горгона Медузаның күҙ ҡарашынан кеше ташҡа әйләнер булған.
Афина һәм Гермес Персейға ярҙам итәләр. Аллаларҙың кәңәше буйынса Персей башта күрәҙәсе өс ҡарсыҡты таба — апалы-һеңлеле Грайиҙар, уларҙың өсөһөнә бер генә күҙ һәм бер теш була. Персей хәйлә ярҙамында уларҙың күҙен һәм тешен урлай, аҙаҡ уларҙы Таларииҙарға - ҡанатлы сандалиҙарға алыштыра. Грайиҙар уға Нимфаларға юл күрһәтәләр.
Нимфалар уға Аиданың бүреген, сандалиялар, һалған әйберҙең күләменә ҡарап йә ҙурайған йә бәләкәсәйгән тылсымлы моҡсай бүләк итәләр [2].[3]. Гермес уға ҡылыс бүләк итә[4], сөнки Персей менән Гермес туғандар, уларҙың аталары бер - Зевс[5][6].
Нимфалар, ҡайһылыр фараздарҙа Грайиҙар Персейға Горгонаға юлды өйрәтеп ебәрәләр. Был бүләктәр менән ҡоралланғас ҡына Персей Горгонаға килә. Ҡанатлы сандалиҙарҙа һауаға күтәрелеп, ул алмас ҡылысы менән Медузаның башын сабып өҙә. Апалы-һеңлеле өс Горгона араһында Медузаны ғына үлтереп була, ҡалғандары үлемһеҙ була. Алышҡанда Персей Медузаның үҙенә ҡарай алмай, сөнки Медузаның ҡарашы бөтә тере йәндәрҙе ташҡа әйләндерә. Батыр Афинаның ялтыр ҡалҡанына ҡарап һуғыша. Ғифриттең апаларынан Персей кейгән кешене башҡаларҙың күҙенә күрендермәгән кәпәсте кейеп ҡаса, ә Медузаның башын тылсымлы моҡсайына һала.
Ҡайтып барғанда Персейҙың күҙенә Аҡдиңгеҙ ярындағы Йоппа ҡалаһы янында ҡаяға бығауланған батша ҡыҙы Андромеда салына.
Андромеданың әсәһе Кассиопея, мин нереидаларға ҡарағанда ла һылыуыраҡмын, тип маҡтанған булған. Ғәрләнгән алиһәләр Посейдондан Кассиопеянан был һүҙҙәре өсөн үс алыуын үтенгәндәр. Посейдон диңгеҙ ғифритен ебәрә. Кефей батшалығы ғифриттән юҡ итеү ҡурҡынысы аҫтында ҡала. Оракул Аммона, алиһәләрҙең ярһыуын баҫыр өсөн Кефей ҡыҙы Андромеданы ғифриткә ҡорбан итергә тейеш, тип иғлан итә. Кефей батшалығының халҡы Кефей батшаны был ҡорбанды килтерергә мәжбүр итә. Андромеданы ҡаяға бығаулап, ғифриткә ҡалдыралар.
Был хәлдә уны Персей күреп ҡала. Персейҙың Андромеданың һылыулығына хушы китә. Персей, әгәр Андромеда уға кейәүгә сығырға риза булһа, ғифритты үлтерәсәген хәбәр итә. Атаһы шатланып ризалығын бирә, Персей ғифриткә Горгона Медузаның башын күрһәтә. Ғифрит ташҡа әүерелә. Икенсе версия буйынса, Персей Медуза горгонаны үлтергән Гермес ҡылысы менән ғифритте үлтерә.
Диңгеҙ ғифритен үлтергәндән һуң Персей ҡанды Йоппа ҡалаһының һыуһаҡлағысында йыуа, һыу ҡыҙылға әйләнә[2]. Туй барғанда Кассиопеяның ағаһы Андромеданың элекке кейәү егете менән килеп инә. Улар Андромеданы алып ҡалырға булғандар. Персей көндәшенә Медуза горгонаның башын күрһәтеп, уларҙы ташҡа әйләндерә.
Серифҡа килгәс, Персей әсәһе Данаяны храмда таба, унда ул Полидектан ҡасҡан була.Персей шулай уҡ әсәһен эҙәрлекләгән Полидект батшаға һәм уның ярҙамсыларына ла Медуза горгонаның башын күрһәтеп, уларҙы ташҡа әйләндерә һәм Диҡтис утрауының хакимы булып китә[7].
Батыр өйөнә ҡайтҡас, Даная һәм Персей Акрисийҙы күреп китергә теләйҙәр, ләкин күрәҙәсенең һүҙҙәрен иҫләгән Акрисий уларҙы индермәй. Күп йылдар уҙа, бер тапҡыр уйындарҙа Персей яңылыш дискты тамашасылар яғына ташлай, улар араһында Акрисий була. Диск уға эләгеп, уны һәләк итә[8].
Хакимлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡартатаһын яңылыш үлтергәндән һуң Персей хакимлыҡ итергә теләмәй, тәхетен үҙенең туғаны Мегапенфҡа ҡалдыра, ә үҙе Тиринфҡа китеп бара. Микены ҡалаһына нигеҙ һала[9]. Төрлө фараздар буйынса, Персей шул тирәләрҙә ҡылысының наконечнигын (микс) юғалта, шуға ла ҡалаға Микены исемен бирәләр; икенсе версия буйынса микс исемле бәшмәк таба һәм унан һыу эсеп һыуһынын ҡандыра[9]. Тиринф батшаһы булғас, Мидея һәм Микен ҡалаларын бәлә-ҡазаларҙан һаҡлар өсөн нығыта, ә Немеи янындағы Апесант тауында беренсе мәртәбә Зевс Апесантийға ҡорбан килтерә. Микен емереклектәре араһында ер аҫтынан сыҡҡан Персей шишмәһе әле лә бар, тиҙәр[9].
Андромеда[10] Персейға Горгофона[10] исемле ҡыҙ һәм алты малай таба: Перс, Алкей, Сфенел, Элей, Местор һәм Электрион[11], шулай уҡ уның улы тип Эрифраны ла атайҙар. Өлкән улдары Перстан фарсы халҡы киткән тип иҫәпләнә. Алкей — Амфитрион атаһы, Сфенел — Еврисфейға атай, Электрион — Алкменға.
Персей Претты - ҡартатаһы Акрисийҙың ағаһын үлтерә, ә үҙе Аргос менән хаким итергә ҡалдырған Преттың улы Мегапенфтың ҡулынан һәләк була[12].
Персейҙан башлап Гераклға тиклем булған батырҙарҙың статуялары Дельфала була[9]. Афинаның ихтыяры буйынса батыр үлгәндән һуң йондоҙлоҡҡа әүерелә[3]. Горгона тураһындағы миф Геракл ҡалҡанында һүрәтләнә[13]. Бер интерпретация буйынса Персей шөғөлләнгән гимназияла Гермес йүгереүҙең ҡурсалаусыһы була[14].
Пратин һәм Аристийҙың, билдәһеҙ авторҙың «Персей» исемле, Софоклдың «Андромеда» (фр. 126—129, Радт), «Ларисейцы» (фр. 374—382, Радт) исемле трагедияларының геройы. Акцийҙың «Персеиды» трагедияһы була.
Популяр мәҙәниәттә образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кинола[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1981 — «Битва титанов» (США), реж. Десмонд Дэвис, в роли Персея — Гарри Хэмлин
- 2010 — «Битва титанов» (США), реж. Луи Летерье, в роли Персея — Сэм Уортингтон
- 2012 — «Гнев Титанов» (США), реж. Джонатан Либесман, в роли Персея — Сэм Уортингтон
Әҙәбиәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Действующее лицо фантастического романа харьковских писателей Генри Лайона Олди «Внук Персея. Книга 1. Мой дедушка — Истребитель» (2011 год)
- В книгах Рика Риордана из серии «Перси Джексон и Олимпийцы» главный герой — полубог по имени Персей Джексон.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2-х т. Т. 2. С. 304-305, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3-х т. Т. 3. С. 53
- ↑ 2,0 2,1 Павсаний.
- ↑ 3,0 3,1 Псевдо-Эратосфен. Катастеризмы 22.
- ↑ Лукан.
- ↑ Гигин.
- ↑ Пиндар.
- ↑ Страбон.
- ↑ Софокл. Ларисейцы, фр. 380 Радт.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Павсаний.
- ↑ 10,0 10,1 Псевдо-Аполлодор.
- ↑ Гесиод. Перечень женщин, фр.135 М.
- ↑ Гигин. Мифы 244
- ↑ Псевдо-Гесиод. Щит Геракла 216—236
- ↑ Гераклит-аллегорист. О невероятном 9


text:
Башҡортостан – бер кешегә иҫәптә түләүле хеҙмәттәр күләме буйынса Волга буйы федераль округында икенсе урында
Башҡортостан халҡына 141,2 миллиард һумлыҡ түләүле хеҙмәттәр күрһәтелгән, тип хәбәр иттеләр Башҡортостанстатта. Был күрһәткес уҙған йылдағына ҡарағанда 1,1 процентҡа күберәк. Республика бер кешегә иҫәптә түләүле хеҙмәттәр күләме буйынса Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында икенсе урын биләй. Башҡортостанда йыл башынан ул 34,7 мең һумды тәшкил иткән, шул уҡ мәлдә уларҙың 3,9 меңе көнкүреш характерындағы хеҙмәттәргә тура килә.
Статистиктар мәғлүмәттәре буйынса, коммуналь, транспорт, элемтә, көнкүреш һәм торлаҡ хеҙмәттәре (76,3%) иң күп ҡулланылғандары булып ҡала. Шул уҡ ваҡытта физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеүгә (16,7 процентҡа), санатор-һауыҡтырыу ( 9,3 процентҡа) һәм ҡунаҡханалар хеҙмәтенә лә һорау арта.
Түләүле хеҙмәттәр баҙарында бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттары ла әүҙем эшләй. Дөйөм хеҙмәттәрҙең 52,4 проценты уларҙың өлөшөнә тура килә.


text:
Өфө бюджетының табышы 2013 йылда 22 процентҡа – 23,2 миллиард һумға тиклем артҡан
Өфө бюджетына 2013 йылда 23 227 миллион һум табыш ингән, ул 2012 йылдың табышынан 22 процентҡа күберәк, тип хәбәр итә ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте. Сығымдар 23 482 миллион һумға финансланған.
Ҡала ҡаҙнаһының һалым һәм һалым булмаған табышы 11 миллиард һум тирәһе тәшкил итте – 2012 йыл кимәленән 17 процентҡа күберәк.
Белгестәр ыңғай динамиканы, атап әйткәндә, 20 проценттан алып 22-гә тиклем ҡала бюджетына физик шәхестәрҙең табышына һалымдарға бүлемдең норматив артыуы менән аңлата. Ул физик шәхестәрҙең табыштарына һалымдан (НДФЛ) керемдең үҫешен 796 миллион һумға тәьмин итте. Уртаҡ табышҡа һалым буйынса керем 13 процентҡа үҫте. Ул һалым һалыуҙың ябайлаштырылған системаһы (норматив буйынса 10 процент) буйынса алынған һалымдың ҡала округтары бюджеттарына тапшырыу һөҙөмтәһе. Милеккә һалым буйынса керемдәр 29 процентҡа артты – ерҙәрҙе функциональ файҙаланыу төрҙәре буйынса ер һалымы ставкаларын арттырыу иҫәбенә.
Юғарыла әйтелгән бюджеттарҙан 2013 йылда 12 223 миллион һум ингән – 2012 йылға ҡарағанда 26 процентҡа күберәк. Уларҙан 7,47 миллиард һумы – субсидиялар, 4,5 миллиарды – субвенциялар. Дөйөм алғанда улар ҡала кимәленә вәкәләттәр биреүҙе үтәү өсөн тәғәйенләнгән.
Ҡала хакимиәтендә билдәләүҙәренсә, һуңғы ике йылда бюджеттың табышы 6 миллиард һумдан ашыуға үҫкән. Ул ҡаланың социаль мөһим программаларын тулы күләмдә финансларға мөмкинлек бирҙе. Ҡала бюджеты сығымдарының 70 проценты – ул мәғарифҡа, һаулыҡ һаҡлауға, мәҙәниәткә, спортҡа, социаль сәйәсәткә, торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа һәм төҙөкләндереүгә сығымдар.


text:
Өфөлә ЮНЕСКО яҡлауында «Мираҫ» мәҙәниәттәр фестивале үтә
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
4 мартта Өфөлә Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге «Мираҫ» республика мәҙәниәттәр фестивале үтә. Сара Башҡортостандың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты һәм Мәҙәниәт министрлығы яҡлауында ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәбендә — Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернатында уҙғарыла. Фестиваль Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм ЮНЕСКО-ның 70 йыллығына, Башҡортостанда иғлан ителгән Әҙәбиәт йылына арналған сараларҙы ғәмәлгә ашырыу сиктәрендә ойошторолған.
Фестивалдең төп маҡсаты — һәләтле йәш башҡарыусыларға һәм ижади коллективтарға булышлыҡ итеү, Башҡортостан халыҡтарының мәҙәни мираҫын һаҡлау һәм мәҙәниәтте, әҙәбиәтте үҫтереүгә ярҙам күрһәтеү, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының матбуғат хеҙмәтенән.
Фестивалдә ҡатнашыу өсөн ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәптәре уҡыусылары, профессиональ һәм үҙешмәкәр коллективтар, солистар саҡырыла.
Ҡатнашыусылар вокал (ансамбль, соло), нәфис һүҙ, инструменталь музыка (ансамбль, соло) номинациялары буйынса конкурс материалдарын әҙерләргә тейеш. Фестивалдә ҡатнашыуҙың төп шарты — тере тауышҡа йырлау һәм инструменталь башҡарыу. «Нәфис һүҙ» номинацияһы өсөн сығыштар башҡорт шағирҙары һәм яҙыусыларының әҫәрҙәрен белеүҙе иҫәпкә алып башҡорт, рус, инглиз һәм башҡа телдәрҙә әҙерләнә.
Республика мәҙәниәттәр фестивалендә еңеүселәргә һәм ҡатнашыусыларға сертификаттар, Башҡортостандың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының һәм Мәҙәниәт министрлығының дипломдары тапшырыласаҡ.
Мәғлүмәт менән Башҡортостандың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты сайтында һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты сайтында танышырға мөмкин.


text:
Башҡортостандың трактор паркы сәсеүгә 89 процентҡа әҙер Фото: Андрей Старостин
Башҡортостандың трактор паркы сәсеүгә 89 процентҡа әҙер
Башҡортостандың трактор паркы сәсеүгә 89 процентҡа әҙер Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 10 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Юлия Антипина/.
Башҡортостан аграрийҙары сәсеү кампанияһына әҙерлек эштәрен дауам итә. Әлеге мәлгә республика буйынса тракторҙарҙың техник әҙерлеге 89 процент тәшкил итә. Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 15995 берәмек техниканың 14177-һе төҙөк.
Эш пландарына ярашлы яҙғы баҫыу эштәрендә тупраҡты сәсеүгә әҙерләүҙә 10400-ҙән ашыу трактор агрегаттары ҡатнашасаҡ. Ауыл хужалығы культураларын сәсеүгә 4830 агрегат йәлеп итеү планлаштырыла.
Башҡортостан буйынса сәсеү машиналарының техник әҙерлеге 93 процент, культиваторҙарҙың — 94, дискылы тырмалар һәм һурҙырыу ҡоролмаларының 89 процент тәшкил итә.


text:
Ханыт-Юган
Ханыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО[1] биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Лемын йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046379
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204637
- Бассейн коды — 13.01.11.002
- ГӨ буйынса томы — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Ханыт-Юган.


text:
Ундағы Күҙәмбәт туғайында урынлашҡан “Ағиҙел” балалар лагеры йәй дауамында гөрләп эшләй.
Ундағы Күҙәмбәт туғайында урынлашҡан “Ағиҙел” балалар лагеры йәй дауамында гөрләп эшләй.
Ниндәй матур был донъя!
Урман шаулай, шишмә йырлай,
Ҡояш йылмайып ҡуя.
Гөлдәр Ишҡыуатова көйө.
Эсәр һыу, һулар һауаңды
Уйла, хәстәрлә, кеше.
Лагерҙа һигеҙ отряд ойошторолдо.
Ун көн тирәһе өйҙә тотҡас, хужабикә бәпкәләрҙе Сәрмәсән буйындағы сиҙәмгә алып барҙы.
Яратаһың, дәрт өҫтәйһең...
Һиндә тыуҙым, һиндә үҫтем,
Әсәм телен ишеттем,
Йәй башында әсәйем менән бер ҡарлуғасҡа ярҙам иттек. Был хәл түбәндәгесә булды.
Өс йыл элек барлыҡҡа килгән төркөмдә 30-ҙан ашыу бала шөғөлләнә. Йәш бейеүселәр төрлө кимәлдәге мәҙәни сараларҙа, конкурстарҙа һәр саҡ тәүге урындарҙы яулай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 771
“БАШҠОРТ ТЕЛЕНЕҢ ГРАММАТИКАҺЫ” (“Грамматика башкирского языка”), Н.К.Дмитриев монографияһы (М.; Л., 1948; 2‑се баҫма. М., 2008). Хеҙмәт башҡорт тел ғилеме һәм төркиәт ҡаҙаныштары нигеҙендә, экспедициялар, фольклор, һөйләү теле материалдарын файҙаланып яҙылған. Башҡ. тел ғилемендә әҙәби башҡ. теленең фонетикаһын һәм грамматикаһын системалы тасуирлауға арналған тәүге фундаменталь хеҙмәт. 3 бүлектән тора. “Фонетика” бүлегендә башҡ. теленең фонетик системаһына тәүге тапҡыр классификация яһала, айырым һуҙынҡыларҙың (ҡара: Вокализм) һәм тартынҡыларҙың (ҡара: Консонантизм) тарихи үҫеше мәсьәләләре яҡтыртыла, телмәр ағышындағы фонетик үҙгәрештәрҙең төрҙәре (ассимиляция, диссимиляция, протеза, редукция, элизия), сингармонизм һәм баҫым т‑да мәғлүмәт бирелә. “Төп морфологик төшөнсәләр” бүлегендә тәүге тапҡыр төп грамматик категориялар айырып күрһәтелә, һөйләм киҫәктәре, уларҙың һүҙьяһалыштағы үҙенсәлектәре һүрәтләнә. “Ябай һөйләм синтаксисының төп мәсьәләләре” бүлегендә ябай һөйләмдә һүҙ тәртибе, изафет т‑да мәғлүмәт бирелә, эйәрсән һөйләмдәрҙең төп төрҙәре ентекләп ҡарала, килештәрҙең синтаксик функциялары асыҡлана. Монография башҡ. теленә тәржемә ителгән (Өфө, 1950).
Э.Ф.Ишбирҙин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Гөрләп торҙо Баҡшай яланы
28 июля 2017 йыл | Йәмғиәт
Былтыр республикала беренсе тапҡыр ғорур Уҡлыҡая итәгендә үткән "Мәргән уҡсы” традицион уҡтан атыу буйынса халыҡ-ара фестивалдең сираттағыһы 13-14 июлдә Учалы ерлегендә булды.
Тәбиғәттең иҫ киткес хозур урынында – Ғәҙелша ауылы эргәһендәге Баҡшай яланында ойошторолған сарала республиканан ғына түгел, башҡа өлкә, ҡала, республикаларҙан да ҡатнашыусылар бар ине. 67 бәйгесе араһында беҙҙең район данын 4 уҡсы – Илһам Байбулдин, Илдар Абыҙгилдин, Алик Степанов, Хәмдиә Мөхәмәтҡолова һәм думбырасы Данир Мәсәлимов яҡланы.
Бар йәһәттән дә яҡшы әҙерлек менән үткән фес-тиваль программаһы 4 конкурстан торҙо: ир-егеттәр үҙ һәләтен, көс-таҫылын "Урал батыр” бәйгеһендә күрһәтһә, "Сал Ирәмәл ауазы” конкурсында этноколлективтар, "Мәргән уҡсы”ла уҡсылар көс һынашты. Ә инде "Семәр” бәйгеһе милли кейемдәр ижад итеүселәр өсөн ойошторолдо. Фестивалдең 1-се директоры, республика "Мәргән уҡсы” бәйгеһе төркөмө ағзаһы булараҡ, байрамда миңә лә һүҙ бирелде. Учалыларға ғафуриҙарҙан ҡайнар сәләм еткергәндән һуң, 3 ҡатнашыусыға – Силәбе ҡалаһынан Тургенға, Омскиҙан Динара Ҡасҡынбаеваға һәм иң йәш уҡсы Силәбе өлкәһенән Артур Хөснуллинға махсус приздар тапшырҙым.
Байрам бик ойошҡан рәүештә уҙҙы. Ундағы һәр кем йәйә керешен тартма-йынса булдыра алманы. Хатта сарала ҡатнашыусы оло ҡунаҡтар – сенатор Лилиә Ғүмәрова, мәҙәниәт минис-тры Әминә Шафиҡова ла уҡтан атып ҡараны.
Призлы урындар яуламаһалар ҙа, беҙҙең уҡсылар Республика халыҡ ижады үҙәгенең Рәхмәт хаттары менән бүләкләнде. Фестивалдән бик күп ыңғай тәьҫораттар, дәрт-илһам алып ҡайттыҡ.
Эльвира НАСИРОВА,
район мәҙәниәт һарайы режиссеры.
Тәбиғәттең иҫ киткес хозур урынында – Ғәҙелша ауылы эргәһендәге Баҡшай яланында ойошторолған сарала республиканан ғына түгел, башҡа өлкә, ҡала, республикаларҙан да ҡатнашыусылар бар ине. 67 бәйгесе араһында беҙҙең район данын 4 уҡсы – Илһам Байбулдин, Илдар Абыҙгилдин, Алик Степанов, Хәмдиә Мөхәмәтҡолова һәм думбырасы Данир Мәсәлимов яҡланы.
Бар йәһәттән дә яҡшы әҙерлек менән үткән фес-тиваль программаһы 4 конкурстан торҙо: ир-егеттәр үҙ һәләтен, көс-таҫылын "Урал батыр” бәйгеһендә күрһәтһә, "Сал Ирәмәл ауазы” конкурсында этноколлективтар, "Мәргән уҡсы”ла уҡсылар көс һынашты. Ә инде "Семәр” бәйгеһе милли кейемдәр ижад итеүселәр өсөн ойошторолдо. Фестивалдең 1-се директоры, республика "Мәргән уҡсы” бәйгеһе төркөмө ағзаһы булараҡ, байрамда миңә лә һүҙ бирелде. Учалыларға ғафуриҙарҙан ҡайнар сәләм еткергәндән һуң, 3 ҡатнашыусыға – Силәбе ҡалаһынан Тургенға, Омскиҙан Динара Ҡасҡынбаеваға һәм иң йәш уҡсы Силәбе өлкәһенән Артур Хөснуллинға махсус приздар тапшырҙым.
Байрам бик ойошҡан рәүештә уҙҙы. Ундағы һәр кем йәйә керешен тартма-йынса булдыра алманы. Хатта сарала ҡатнашыусы оло ҡунаҡтар – сенатор Лилиә Ғүмәрова, мәҙәниәт минис-тры Әминә Шафиҡова ла уҡтан атып ҡараны.
Призлы урындар яуламаһалар ҙа, беҙҙең уҡсылар Республика халыҡ ижады үҙәгенең Рәхмәт хаттары менән бүләкләнде. Фестивалдән бик күп ыңғай тәьҫораттар, дәрт-илһам алып ҡайттыҡ.
Эльвира НАСИРОВА,
район мәҙәниәт һарайы режиссеры.


text:
Башҡортостан тауарҙары экспортының 87 процентын минераль продукттар тәшкил итә
ӨФӨ, 2015 йыл, 13 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
2014 йылда Башҡортостанда 12,7 миллиард долларлыҡ продукция экспортҡа сығарылған, был 2013 йылғы күрһәткестән 4,2 процентҡа кәмерәк. Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, экспорттың 86,6 проценты минераль продукттарға тура килә. Машиналар, ҡорамалдар һәм транспорт саралары экспорттың — 5,8, химия сәнәғәте продукцияһы, каучук 5 процент тәшкил итә.
Импорт күләме — 1 миллиард доллар (2013 йылға минус 4,1 процент). Уның структураһында машиналар эшләү тауарҙары өҫтөнлөк итә. Импорттың сирек өлөшө тиерлек (23,4 процент) — химия сәнәғәте продукцияһы, каучук, 8,4 проценты — металл һәм унан яһалған әйберҙәр.
Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығында нефткә хаҡтарҙың төшөүе һөҙөмтәһендә тауарҙарын сит илгә сығарыусыларҙың табышы кәмеүен билдәләйҙәр.


text:
Башҡортостанда Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлауҙа тауыш биреү бара
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлауҙа тауыш биреү бара. Иртәнге сәғәт 8-ҙә республикала 3426 һайлау участкаһы асылды. Бөгөн, 18 сентябрҙә, етенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына, урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына депутаттар һайлау, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға өҫтәмә һайлау уҙғарыла.
Һайлаусыларҙы 3426 һайлау участкаларында көтәләр, шуларҙың 38-е дауаханаларҙа, шифаханаларҙа, тикшереү изоляторҙарында, «Өфө» станцияһының тимер юл вокзалында урынлашҡан.
Йәшәгән урыны буйынса теркәлмәгән граждандар сәйәси партияларҙан кандидаттарҙың федераль исемлеге өсөн 119-сы һайлау участкаһында тауыш бирә ала. Адресы: Өфө ҡалаһы, Посад урамы, 26.
Парламент һайлауҙарында 14 сәйәси партия ҡатнаша. Алты бер мандатлы һайлау округтарында Дәүләт Думаһындағы депутат мандаттары өсөн 47 кандидат көрәшә, уларҙың барыһын да сәйәси партиялар күрһәткән.
2-се Инорс бер мандатлы һайлау округы һәм 19-сы Нарыш бер мандатлы һайлау округы буйынса Башҡортостан Дәүләт Йыйылышына өҫтәмә һайлау уҙғарыла. Ҡануниәт йыйылышындағы урын өсөн һигеҙ кандидат көрәш алып бара.
Урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына һайлауҙа 4707 кандидат теркәлгән, уларҙың 1209-ы үҙ-үҙен күрһәткән. Ҡалғандарын 13 сәйәси партия һәм бер йәмәғәт берләшмәһе тәҡдим иткән.


text:
Өфөлә диалектологияның көнүҙәк проблемаларына арналған X төбәк конференцияһы үтәсәк
22 сентябрҙә Өфөлә, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Йортонда, X «Рәсәй халыҡтары телдәре диалектологияһының көнүҙәк проблемалары» төбәк конференцияһы үтәсәк. Уны ойоштороусылар – Рәсәй фәндәр академияһының Тел ғилеме институты, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге, БР Фәндәр академияһы, БР Мәғариф министрлығы, БР Дәүләт телдәре буйынса советы, БР Йәмәғәт палатаһы, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы.
Фәнни форум төрки, славян, фин-уғыр диалектологиялары проблемаһын, башҡорт теле диалекттарын өйрәнеү перспективаларын, диалект шарттарында туған тел һәм дәүләт телдәрен өйрәнеү мәсьәләләрен тикшерәсәк. Диалектологияның көнүҙәк проблемаларын тикшереүҙә Башҡортостан зыялыларынан тыш, Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән телсе-ғалимдар ҙа ҡатнашасаҡ. Конференцияла ҡатнашыуға заявкалар Мәскәүҙән, Санкт-Петербургтан, Ижевскиҙан, Чебоксарҙан килгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 351
ҠОЛОЙ БАЛТАСОВ, Крәҫтиәндәр һуғышын (1773—75) баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Себер даруғаһының Ҡыр-Танып улусы Балтас (Ҡолой) а. (БР‑ҙың Балтас р‑ны Иҫке Балтас а.) башҡорто. Ҡыр-Танып (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, Ҡара-Табын) улусы старшинаһы. Речь Посполитаялағы 1768—72 йй. Бар конфедерацияһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1761—71 йй. Себер һәм Ырымбур сик һыҙыҡтарында бер нисә тапҡыр башҡ. командалары башында тора. 1772 й. ғин. алып рус армияһының Польша экспедиция корпусында Башҡ. ғәскәренә (3 мең кеше) етәкселек итә. 1773 й. нояб. аҙ. — 1774 й. мартында Өфөнө баш күтәреүселәрҙән обороналауҙа ҡатнаша. Яҙын Ҡ.Б. отряды (200 кеше) И.И.Михельсон һәм О.И.Дуве етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәре составында Ҡазан даруғаһында һәм Уҫы даруғаһында һуғыша. Май—июндә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында (Бөрө, Әңгәсәк шарап ҡыуыу з‑ды, Ағиҙел, Кама, Танып кисеүҙәре янында) баш күтәреүселәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Сент. уртаһынан Ишмөхәммәт Сөләймәнов (ҡара: Диваевтар) м‑н берлектә И.К.Рылеев етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәре составында һуғыша. 22 сент. Себер даруғаһының Ҡыр-Танып улусы Нөркә а. (Балтас р‑ны) янында Салауат Юлаев ғәскәренә ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1775 й. башында Сенаттың Йәшерен экспедицияһы ойошторған баш күтәреүселәрҙе тикшереү барышында шаһит була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Көмөш ҡорал м‑н бүләкләнгән. Ҡ.Б. башҡ. халҡының “Салауат менән Балтас” риүәйәтендә телгә алына.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
ИМАНЛЫ БУЛЫУ – ҮҘЕ БӘХЕТ
27 октября 2014 йыл | Йәмғиәт
Изге йома көнөндә Уҫман ауылының «Сибәғәтулла» мәсетендә эш-ғәмәлдәре менән һәр кемгә үрнәк булырҙай, зыялы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ, мөслимәләр кәңәшмәгә йыйылды. Был тәрбиәүи сара төрлө йәштәге һәм төрлө эшмәкәрлек өлкәһендә гүзәл зат вәкилдәренең иғтибарын йәлеп итте.
Ислам динен тотоусы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ араһында уңышлы эшҡыуарҙар, уҡытыусылар, сәйәсмәндәр, йәмәғәт эшмәкәрҙәре бихисап. Һәр ҡайһыһының сығышында ғаилә мөнәсәбәттәре, балалар тәрбиәләүҙә һәм дингә өйрәтеүҙә әсәнең роле, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының әхлаҡи ҡиммәттәре һәм хоҡуҡтары, мосолман йәмғиәтендә ғаилә ҡиммәттәре кеүек темалар күтәрелде.
Мосолман ҡатын-ҡыҙы ниндәй сифаттарға эйә булырға тейеш һуң? Был хаҡта иман шарттарын, исламдың ғибәҙәттәрен, әхлаҡи нормаларҙы үҙ иткән Әлмира Әсҡәт ҡыҙы Ғөбәйҙуллина тәфсирләп бәйән итте. «Мөьминәләр холҡо һәм кейеме менән башҡаларҙан айырылып тора. Уларға тәүфиҡлы, юғары әҙәпле, әхлаҡлы, тыйнаҡ булыу лазым. Өҫ кейеменә килгәндә, сәстәр яулыҡ менән ҡаплаулы, кейем буй-һынды белендермәй, һәр ваҡыт таҙа һәм бөхтә булырға тейеш. Яулыҡ ябынып йөрөү – ҙур яуаплылыҡ ул», – тип һүҙен тамамланы Әлмира ханым һәм үҙе белем алған юғары дини уҡыу йортона башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла саҡырҙы.
Әйтергә кәрәк, был көндә йома намаҙына башланғыс синыф уҡыусылары ла йыйылған ине. Йәш быуындың тәрбиәле, иманлы, тәүфиҡлы булып үҫеүен ҡайғыртҡан уҡытыусы Лилиә Айҙар ҡыҙы Ғәлимова кесе йәштәге балаларҙың дини белемгә ихтыяжы ҙур булыуын, балалар аша ата-әсәләре лә дингә тартылыуын, был күренештең төрлө насар ғәҙәттәргә ҡаршы тороуҙың отошло юлы икәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Район ҡатын-ҡыҙҙары советы рәйесе Гөлнур Барый ҡыҙы Сәфәрғолова: «Ғәмһеҙ ҡарашлы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ арҡаһында ғаиләләр тарҡала, балалар, ата-әсәләре була тороп, сит кешеләрҙә тәрбиәләнә. Замана тыуҙырған насар ғәҙәттәр ғәҙәтигә әүерелеп бара, был афәттәргә ҡаршы торорлоҡ ныҡлы рухлы быуын тәрбиәләү – беҙҙең бурысыбыз. Шуға ла мәсеттәргә йөрөүселәр һаны артһа, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалаусы имамдарыбыҙ күберәк булһа, тормош яҡшы яҡҡа үҙгәрәсәк, кеше эске халәте менән гармонияла йәшәп яҡтылыҡҡа, ғилемгә ынтылыр, дөрөҫ йәшәү рәүешен һайлар, ә был иһә йәмғиәтебеҙҙә социаль тотороҡлоҡҡа килтерәсәк, етемдәребеҙ, меҫкендәребеҙ һаны кәмер», – тигән теләген еткерҙе.
«Ҡатын-ҡыҙ һәр ваҡыт ғаилә усағын, йылыһын һаҡлаусы булған. Ул булғанда йорт ҡотло, бәрәкәтле була. Сабырлығы, күңел йомартлығы, йомшаҡлығы, тыйнаҡлығы менән ул өйҙә тыныс мөхит булдыра. Әсәне йәнә нәзәкәтлек, инсафлыҡ, ихласлыҡ сифаттары ла биҙәй, улар «иман» төшөнсәһе менән бер ҡатарға ҡуйып ҡарала. Тәбиғәттәге матурлыҡ ҡояштан яралһа, ерҙәге изгелек, мәрхәмәтлелек әсәнән, ҡатын-ҡыҙҙан ярала», – тигән һүҙҙәр яңғыраны Бурлы ауылынан килгән Фәрзәнә Абдулла ҡыҙы Яҡупова нәсихәтендә.
Эйе, ҡатын-ҡыҙ тураһында һүҙ йөрөткәндә, беҙ иң беренсе әсә кешене күҙ уңында тотабыҙ. Ғаилә – дәүләттең, милләттең нигеҙе булған кеүек, ҡатын-ҡыҙҙы шул милләттең әсәһе менән сағыштырырға була. Бөгөн мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ғаилә усағын һаҡлау буйынса үҙенең изге бурысын үтәп кенә ҡалмай, йәмғиәтебеҙҙең социаль, сәйәси, иҡтисади тормошонда ла әүҙем ҡатнаша – иң мөһиме: битарафлыҡтан, вайымһыҙлыҡтан ҡурҡырға, иманлы булырға кәрәк. Был фекерҙәрен Р.К.Ишмырҙина Изге Ҡөрьәндән сүрәләр уҡып дәлилләп ҡуйҙы.
Кәңәшмәлә күпте күргән әбейҙәр, әсәләр, дини һабаҡтар бирә торған абыстайҙар бер-береһе менән ихлас аралашып, борсоған мәсьәләләрҙе уртаға һалып һөйләште. Йөрәктән сыҡҡан һүҙҙәр йөрәккә барып етте, тигән фекер ҡалды.
Римма ИШМЫРҘИНА,
Сәйетбаба ауыл ҡатын-ҡыҙҙар
советы рәйесе.
Ислам динен тотоусы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ араһында уңышлы эшҡыуарҙар, уҡытыусылар, сәйәсмәндәр, йәмәғәт эшмәкәрҙәре бихисап. Һәр ҡайһыһының сығышында ғаилә мөнәсәбәттәре, балалар тәрбиәләүҙә һәм дингә өйрәтеүҙә әсәнең роле, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының әхлаҡи ҡиммәттәре һәм хоҡуҡтары, мосолман йәмғиәтендә ғаилә ҡиммәттәре кеүек темалар күтәрелде.
Мосолман ҡатын-ҡыҙы ниндәй сифаттарға эйә булырға тейеш һуң? Был хаҡта иман шарттарын, исламдың ғибәҙәттәрен, әхлаҡи нормаларҙы үҙ иткән Әлмира Әсҡәт ҡыҙы Ғөбәйҙуллина тәфсирләп бәйән итте. «Мөьминәләр холҡо һәм кейеме менән башҡаларҙан айырылып тора. Уларға тәүфиҡлы, юғары әҙәпле, әхлаҡлы, тыйнаҡ булыу лазым. Өҫ кейеменә килгәндә, сәстәр яулыҡ менән ҡаплаулы, кейем буй-һынды белендермәй, һәр ваҡыт таҙа һәм бөхтә булырға тейеш. Яулыҡ ябынып йөрөү – ҙур яуаплылыҡ ул», – тип һүҙен тамамланы Әлмира ханым һәм үҙе белем алған юғары дини уҡыу йортона башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла саҡырҙы.
Әйтергә кәрәк, был көндә йома намаҙына башланғыс синыф уҡыусылары ла йыйылған ине. Йәш быуындың тәрбиәле, иманлы, тәүфиҡлы булып үҫеүен ҡайғыртҡан уҡытыусы Лилиә Айҙар ҡыҙы Ғәлимова кесе йәштәге балаларҙың дини белемгә ихтыяжы ҙур булыуын, балалар аша ата-әсәләре лә дингә тартылыуын, был күренештең төрлө насар ғәҙәттәргә ҡаршы тороуҙың отошло юлы икәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Район ҡатын-ҡыҙҙары советы рәйесе Гөлнур Барый ҡыҙы Сәфәрғолова: «Ғәмһеҙ ҡарашлы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ арҡаһында ғаиләләр тарҡала, балалар, ата-әсәләре була тороп, сит кешеләрҙә тәрбиәләнә. Замана тыуҙырған насар ғәҙәттәр ғәҙәтигә әүерелеп бара, был афәттәргә ҡаршы торорлоҡ ныҡлы рухлы быуын тәрбиәләү – беҙҙең бурысыбыз. Шуға ла мәсеттәргә йөрөүселәр һаны артһа, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалаусы имамдарыбыҙ күберәк булһа, тормош яҡшы яҡҡа үҙгәрәсәк, кеше эске халәте менән гармонияла йәшәп яҡтылыҡҡа, ғилемгә ынтылыр, дөрөҫ йәшәү рәүешен һайлар, ә был иһә йәмғиәтебеҙҙә социаль тотороҡлоҡҡа килтерәсәк, етемдәребеҙ, меҫкендәребеҙ һаны кәмер», – тигән теләген еткерҙе.
«Ҡатын-ҡыҙ һәр ваҡыт ғаилә усағын, йылыһын һаҡлаусы булған. Ул булғанда йорт ҡотло, бәрәкәтле була. Сабырлығы, күңел йомартлығы, йомшаҡлығы, тыйнаҡлығы менән ул өйҙә тыныс мөхит булдыра. Әсәне йәнә нәзәкәтлек, инсафлыҡ, ихласлыҡ сифаттары ла биҙәй, улар «иман» төшөнсәһе менән бер ҡатарға ҡуйып ҡарала. Тәбиғәттәге матурлыҡ ҡояштан яралһа, ерҙәге изгелек, мәрхәмәтлелек әсәнән, ҡатын-ҡыҙҙан ярала», – тигән һүҙҙәр яңғыраны Бурлы ауылынан килгән Фәрзәнә Абдулла ҡыҙы Яҡупова нәсихәтендә.
Эйе, ҡатын-ҡыҙ тураһында һүҙ йөрөткәндә, беҙ иң беренсе әсә кешене күҙ уңында тотабыҙ. Ғаилә – дәүләттең, милләттең нигеҙе булған кеүек, ҡатын-ҡыҙҙы шул милләттең әсәһе менән сағыштырырға була. Бөгөн мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ғаилә усағын һаҡлау буйынса үҙенең изге бурысын үтәп кенә ҡалмай, йәмғиәтебеҙҙең социаль, сәйәси, иҡтисади тормошонда ла әүҙем ҡатнаша – иң мөһиме: битарафлыҡтан, вайымһыҙлыҡтан ҡурҡырға, иманлы булырға кәрәк. Был фекерҙәрен Р.К.Ишмырҙина Изге Ҡөрьәндән сүрәләр уҡып дәлилләп ҡуйҙы.
Кәңәшмәлә күпте күргән әбейҙәр, әсәләр, дини һабаҡтар бирә торған абыстайҙар бер-береһе менән ихлас аралашып, борсоған мәсьәләләрҙе уртаға һалып һөйләште. Йөрәктән сыҡҡан һүҙҙәр йөрәккә барып етте, тигән фекер ҡалды.
Римма ИШМЫРҘИНА,
Сәйетбаба ауыл ҡатын-ҡыҙҙар
советы рәйесе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 573
ҠАБАН, ҡырсусҡаһы, ҡырағай сусҡа (Sus scrofa), ҡуш тояҡлылар отрядының сусҡалар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Евразияла, Төньяҡ Африкала таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 190 см тиклем, ауырлығы 120—160 кг. Мороно оҙонса конус формаһында, осо түңәрәк. Кәүҙәһе шырт (арҡаһында ҡалҡым барлыҡҡа килтерә) м‑н ҡапланған. Төҫө асыҡ һоронан алып ҡараға тиклем; балалары һары буй һыҙатлы көрәнһыу; ҡышҡы осорҙа йөнө оҙон, ҡуйы, мамығы йомшаҡ, ерәнһыу көрән. Башы ҙур, шына рәүешендә, оҙон киң ҡолаҡлы. Күҙе бәләкәй, күреү һәләте насар. Муйыны йыуан, ҡыҫҡа; өҫкө һәм аҫҡы ҡаҙыҡ тештәре эре (бигерәк тә ата Ҡ.). Аяғы ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, нәҙек. Полигам. Енси яҡтан 1 йылда өлгөрә. 4—6 (15 тиклем) бала тыуҙыра. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Бөтә нәмәне лә ашай; үлән, тамырһабаҡтар, бүлбеләр, бөжәктәр, селәүсендәр, ҡусҡарҙар, ваҡ кимереүселәр м‑н туҡлана. Ҡатнаш һәм япраҡлы урманда, йылға һәм күл буйында йәшәй. БР‑ҙың бөтә терр‑яһында ла таралған. Һунарсылыҡ объекты.
Л.А.Едрёнкина
Тәрж. Г.А.Миһранов


text:
Баш ҡаланың Дим районы буйынса ойошторолған «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсының гала-концерты 102-се башҡорт гимназияһында гөрләп уҙҙы. Унда 13 балалар баҡсаһынан 42 кескәй бала һәм 8 мәктәптән 71 башланғыс синыф уҡыусыһы ҡатнашты.
Был бәйгенең файҙаһы бик ҙур: ул тәжрибә тупларға, ҡыҙҙар һәм малайҙарҙың телмәрен байытырға, һәләттәрен үҫтерергә ярҙам итә.
Бына көткән һөҙөмтәләр иғлан ителде. «Оҫта һөйләүсе»ләр булып Аксель Сәйетова (123-сө лицей), Урал Фәйүршин (103-сө мәктәп), Айгөл Сәлихова менән Регина Абдуллина (102-се башҡорт гимназияһы) танылды. Улар балаларса эскерһеҙлек, ябайлылыҡ менән яратҡан әкиәттәрен һөйләп ишеттерҙе.
«Тамашасы һөйөүе» номинацияһын Вадим Ғабдрахманов (101-се мәктәп), Гөлсиә Ғәлимова (102-се башҡорт гимназияһы) һәм Радмир Ҡолһарин (113-сө мәктәп) яуланы. Уҡыусыларҙың ихласлылыҡ менән образға инеп, асыҡ, интонация менән һөйләүе әкиәт тыңларға килеүселәрҙең күңеленә хуш килде.
Ә бына «Әкиәт һөйөүсе» номинацияһында Әлиә Саҙретдинова (113-сө мәктәп) менән Азамат Сәғиҙуллин (101-се мәктәп) еңде. Кескәйҙәрҙең үҙебеҙҙең халыҡ әкиәттәрен матур итеп башҡарыуҙары, тамашасыға еткерергә тырышыуы бик ҡыуаныслы хәл.
«Өмөт» номинацияһына Эльвина Сәғәҙиева (113-сө мәктәп) һәм Әминә Фәхриева (101-се мәктәп) лайыҡ булды. Әлбиттә, ҡыҙҙарға башлаған эштәрен дауам итергә, күберәк әкиәттәр уҡырға тигән теләктә ҡалабыҙ.
Баһалама ағзалары сәхнә биҙәлешенә, тамашасылар алдында үҙеңде тота белеүгә, образға ярашлы костюм әҙерләүгә иғтибар итте. Уларға бик күп сығыш яһаусылар араһынан лайыҡлыларҙы һайлап алыу ҙа еңелдән түгел ине. Кемдәр иң-иңе булдымы? Балалар баҡсалары араһында «Яңғыҙ әкиәт һөйләү» буйынса Арыҫлан Ҡырымсурин (95-се балалар баҡсаһы) беренсе урын яуланы, Айгөл Ишкинина (75-се балалар баҡсаһы) – икенсе, Есения Кириллова (116-сы балалар баҡсаһы) өсөнсө булды. Ә мәктәптәр буйынса Ләйлә Ишдәүләтова (161-се мәктәп) еңеп сыҡты. Камилла Бүләкәрова менән Арыҫлан Тимеров (102-се башҡорт гимназияһы) – II, Әлиана Мортазина һәм Гүзәл Аралбаева (102-се башҡорт гимназияһы) III урынды бүлеште.
«Мультипликацион һәм анимацион фильм» номинацияһында балалар баҡсалары араһында беренсе урынды – 75-се «Аҡбуҙат» балалар баҡсаһы алһа, мәктәптәр араһында иһә Азат Кинйәғолов (I урын), Вадим Фролов (II урын), Булат Усмановтар (III урын) иң-иңе булды. Әйткәндәй, был малайҙарҙың өсөһө лә 102-се башҡорт гимназияһында белем ала. Афариндар!
Йәш быуында мәҙәни мираҫҡа һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, һәләтле ғаиләләрҙе асыҡлау йәһәтенән дә «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсы бик әһәмиәтле. «Ғаилә менән әкиәт ҡуйыу» номинацияһында ла 75-се «Аҡбуҙат» башҡорт балалар баҡсаһы беренсе урынға лайыҡ булды, ә белем усаҡтары буйынса I урынды Яндәүләтовтар, икенсе урынды – Харрасовтар һәм өсөнсөнө Мостафиндар ғаиләһе яуланы. Ата-әсәләрҙең балалары күңеленә матурлыҡ орлоҡтары сәсеүе, кескәйҙәрҙең һәләтен үҫтерергә ҙур көс һалыуҙары ныҡ һөйөндөрҙө.
Ә «Әкиәтте фольклор коллектив менән инсценировкалау» номинацияһында «Эшләп табылған бер һум» әкиәте менән 75-се башҡорт балалар баҡсаһы еңеүсе булды. «Дүрт дуҫ» әкиәте менән 74-се балалар баҡсаһы икенсе урынға сыҡһа, ә «Ай һәм Зөһрә» әкиәте өсөн 73-сө балалар баҡсаһына III урын бирелде.
Күпме көс, хеҙмәт, түҙемлек талап иткән конкурс артта ҡалды. Һәр кем – ҡатнашыусы ла, тамашасы ла күңел байлығы алып, кескәйҙәр өсөн ҡыуанып бөтә алманы.
Илзирә ҒАРИФУЛЛИНА, китапханасы.
Өфө ҡалаһы, 102-се башҡорт гимназияһы.


text:
Ике ойошма Төҙөүселәр союзы сафын тулыландырҙы
Өфөнөң ике компанияһы: «БизнесСтрой» һәм «БАМ-Башҡортостан» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре Башҡортостан Республикаһы Төҙөүселәр союзы ағзаһы булды. Шулай уҡ капиталь төҙөлөш объекттарының именлегенә йоғонто яһаусы эштәргә рөхсәт биреү тураһында таныҡлыҡҡа үҙгәрештәр индереү йыйылыш көн тәртибенең төп темаларының береһе булды. Иҫке таныҡлыҡтарға алмашҡа яңылары – өҫтәмә эш төрҙәренә – бирелде. Уларҙы дүрт предприятие: «Өфө-Юл», «Элитстрой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре, «Уфаводоканал» муниципаль унитар предприятиеһы һәм «Планета» инженер үҙәге» алды. Бынан тыш, капиталь төҙөлөш объекттары именлегенә йоғонто яһарлыҡ эштәр башҡарыу хоҡуғына Салауат районынан «Юрюзаньмост» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эйә булды.


text:
Самат Мөхәмәтйәнов
Ниңә, Юлай, улай иртә киттең?
Өфөгә Сибайҙан төнгө өстә ҡайтырға сыҡтыҡ. Көҙ менән ҡыш араһында була торған күңелһеҙ көндәрҙең береһе башланырға ғына торған мәл. Ер туңырға әҙерләнгән, әммә ҡарҙан һуғылған юрғанына әле төрөнмәгән. Салауат менән мин алда ултырам, ә Кәрим менән Шамил артта урын алған. Ҡаланың Таусылар урамын үттек тә, көнсығышҡа ҡарай юл тоттоҡ. Кескәй генә ҡар бөртөктәре тәҙрәгә һуғылырға ниәтләнә лә, ҡапыл йә ситкә, йә өҫкә оса. Мин уларҙы ниңәлер баҡыйлыҡҡа киткән кешеләрҙең йәндәре һымаҡ ҡабул итәм.
Күңелдәрҙә бушлыҡ, йөрәктәрҙә оло хәсрәт, шуға һөйләшергә теләгән кеше юҡ арабыҙҙа. Барыбыҙ ҙа кисә, 5 октябрҙә, Юлай Хәким улын ерләүҙә ҡатнашты. Салауат – уның кейәүе, ә Кәрим – иң бәләкәй уландарының береһе. Уны башлы-күҙле итеп өлгөрә алманы атаһы. Шамил иһә – Гүзәлдең, Юлайҙың берҙән-бер һеңлеһенең, өлкән улы. Мин, Әбдрәхим улы Самат, яҙмышын ун биш йәштән Юлайҙыҡы менән айырылғыһыҙ итеп бәйләгән ир затымын.
Баҡыйлыҡҡа бер-бер артлы китте Юлай менән Айһылыу. 2015 йылдың 21 майында иренең алтмыш алты йәшен билдәләне лә, дауаханаға инеп китте Айһылыу. Һигеҙ көндән шунда шым ғына йән бирҙе. Юлай хәләл ефете менән оҙаҡ айырылышып йәшәргә теләмәне, ахырыһы: дүрт айҙан һөйөклөһенең ҡәбере эргәһенән урын алды. Фани донъя менән 4 октябрҙә хушлашты дуҫҡайым – Айһылыуҙың тыуған көнөндә. Ә иртәгәһенә, Юлайҙы ерләгәндә, бөтә илебеҙ Уҡытыусылар көнөн билдәләп үтте. Тик шуныһы үкенесле: Моратовтар, бөтә ғүмерҙәрен тәрбиә һәм уҡытыу эшенә бағышлаған кешеләр, унда ҡатнаша алманы.
Юлай менән Айһылыуҙың зыяратын Үрге Иҙристә лә, Ҡолсорала ла, Баймаҡта ла эҙләмәгеҙ – уларҙың мәңгелек йорто Сибайҙан ун саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Хәсән ауылында. Ниңә Айһылыу үҙе өсөн мәңгелек йортто ошо ауыл янында һайлағандыр, әйтә алмайым. Балалары ҡырҡ ике йыл ғүмерен әсәләре менән бергә үткәргән, үҙҙәренә йән өргән кешенең ҡәбере икенсе урында булырға тейеш түгел тигән фекергә килде һәм Юлайҙы ла шунда ерләүҙе хуп күрҙе. Шуға ла дуҫҡайыма үҙе эшләмәгән, үҙе йәшәмәгән Хәсән ауылы зыяратында мәңгелек йорт ҡорҙортто.
...Ҡыҙыл ҡасабаһын үттек тә һулға боролдоҡ. Таң беленә башланы.
Тимер иретеүселәрҙең ҡалаһын үтеп, Әбйәлил ерҙәренә килеп ингәйнек, мине ҡапыл йоҡо баҫты. Йәнем кинәт кенә тәнемдән ысҡынып китте лә, Ирәндек тауҙарының көнбайыш битләүендә урынлашҡан Талҡаҫ күле эргәһенә барып ҡунды кеүек. Тирә-яғыма ҡараһам, һыу эсендә яңғыҙ торамын, имеш. Бөтә нәмә ысынбарлыҡтағы кеүек: алдымда күлдең зәңгәр көҙгөһө йәйрәп ята, ҡаршылағы тауҙың битләүен һүрәнләнә төшкән ҡояш нурҙары иркәләй. Аяҡтарым өшөгәнен тойоп, аҫҡа ҡараһам, тубыҡҡа тиклем һыу эсендә торам икән. Ҡара, йәшел, ҡыҙыл, көрән, аҡ төҫтәге ялпаҡ таштар менән ҡапланған ине аяғымдың аҫты. Эйелә биреп, шуларҙың араһынан иң йоҡаһын ҡулыма алдым. Йоҡом түгел, өнөм ине был: бармаҡтарым ҡулымдағы нәмәнең шымалығын да һиҙә, һалҡын булыуын да билдәләй. Аңланым – бынан ике йыл элекке ысынбарлыҡта йөрөймөн икән төшөмдә. Талҡаҫтың башҡа урынында, ял йортона яҡыныраҡ яр буйында, булған ваҡиғаларға яңынан әйләнеп ҡайтҡанмын икән. Морондарын бер-береһенә моңһоу ғына терәп, һыу өҫтөндә сайҡалған кәмәләр эргәһендә биш-алты “ҡоймаҡ” ҡойғайным йәйге кистәрҙең береһендә өс йыл элек. Бер ташым бигерәк оҙаҡ һикерәнләп йөрөгәйне шул саҡта...
...Юлай менән сәйәхәт иткән ваҡытта төнгөлөккә гел ошонда туҡтай торғайныҡ. Иҫән ауылынан Түбә ҡасабаһына китеп барған юлдың уң яғында был урын. Урта ташҡа етеңкерәмәй туҡтап, күл буйына төшөргә кәрәк унда барып етеү өсөн. Күл эргәһендә кискелеккә ашап, сәй эсеп алғандан һуң, йоҡлай торған ергә китә торғайныҡ.
Серле урындарҙың береһе – Талҡаҫ ярының ошо ғына осмото. Ике дилбегә оҙонлоғондағы һыу ситендә бер ниндәй үҫемлек күренмәй. Һыу яйлап тәрәнәйә бара. Төбөндә бер-ике эре һуйырташ ята, ә батҡан ағастың ҡарайған тамырҙары, аждаһаның ҡулдарын хәтерләтеп, күңелгә ниндәйҙер шом һала. Ваҡ таштар бөтөнләй юҡ бында – күкһел төҫтәге ләм менән ҡапланған һыу төбө. Төн уртаһында сыраҡ менән яҡтыртһаң, тәрәнлектә йөҙҙәрсә ҡыҫаланың ҡыймылдашып йөрөгәнен күрергә була ҡайһы саҡта. Башҡа урындарҙа ҡыҫалалар ҡара йәки көрән төҫтә була, ә бындағылар ниңәлер ап-аҡ. “Һыу таҙа булғанлыҡтан ағарған мәхлүктәр, –тип аңлатты миңә Юлай. – Бынан илле йыл элек, күл байтаҡҡа һайығып, ныҡ бысранған саҡта, ҡыҫалалар бында ла ҡарағусҡыл төҫтә булды. Баймаҡтарҙың тырышлығы, ажарлығы арҡаһында ғына күлебеҙ имен ҡалды. Шуныһы хәүефләндерә: бынан бер нисә йыл элек Ирәндеккә терәлеп ятҡан яр буйҙары тағы ял итеү өсөн асылды. Тик ярҙарҙы тулыһынса асыу күлгә яңынан афәт килтерәсәк. Талҡаҫты ҡурсалаулы төбәк тип иғлан итеү өсөн көрәште туҡтатмаҫҡа кәрәк”.
Әкрен генә йөрөйбөҙ беҙ ошо урында туҡтағанда. Кемдер һинең артыңдан бер туҡтауһыҙ күҙәткәндәй тойола. Әйтерһең, юғарынан ниндәйҙер ҙур күҙ һәр хәрәкәтеңде күҙәтеп тора. Башҡа урындарҙан юлға сығыу ауыр түгел, сөнки яр һөҙәк кенә. Күл тирәсенең был өлөшөн иһә юлдан текә төшкән ур һымаҡ нәмә айырып тора. Урҙың һыуға ҡарап торған яғы ярым айҙы хәтерләтә. Әгәр уны күл яғына дауам иттерергә мөмкинлек булһа, өҫтән ҡарағанда ҙур бер туҫтаҡ һымаҡ нәмә килеп сығыр ине. Ялға туҡтаған кешеләр шул туҫтаҡ эсендә йөрөгән ҡырмыҫҡаларҙы хәтерләтә.
Әгәр төнгөлөккә ошо урында туҡтарға тура килһә, мосафирҙарға һаҡ булырға кәрәк. Бында ҡысҡырып һөйләшеү мөмкин түгел, сөнки ауыҙға һалҡын ел тула. Кемдер быға иғтибар итмәй һөрәнләүен дауам итһә, төнгөлөккә мотлаҡ ауырыуға дусар буласаҡ. Ҙур ҡалаларҙан килгән мыҡты кәүҙәле һауалы ирҙәр ҙә йыуашайып китә был урында туҡтаһа. Ҡайһылары, ҡап-ҡара төҫтәге үҙйөрөшлө арбаларына ултырып, икенсе урынға тайыуҙы хуп күрә.
Талҡаҫ буйында һыу ситендә йоҡларға батырсылыҡ итмәй торғайныҡ беҙ. Киске аштан һуң, әйберҙәребеҙҙе йыйып алабыҙ ҙа, юлды аша сығып, ултыртылған ағастар араһына инеп китәбеҙ. Һарғылт төҫтәге ылыҫ менән ҡапланған ҡарағай урманында йоҡлауы – үҙе бер кинәнес. Юлай, ниндәйҙер көйҙө мөңгөрләп, сепрәк ҡыуыш ҡора, ә мин күпмә кеүек йомшаҡ ылыҫ түшәгендә ял итәм. Сәйәхәттә мин ашау-эсеү өсөн яуаплымын, ә Юлай төнгөлөккә урын хәстәрләй. Ҡыуыш әҙер булғандан һуң, ул ҡулына таяҡ алып, йоҡлар урыныбыҙҙы уратып, түңәрәк һыҙып сыға. Бер үк ваҡытта ниндәйҙер доға ла уҡый. Уның доғаһы көслө булды: тыныс үтә торғайны төндәребеҙ. Бындай төндәрҙең һаны утыҙҙан да кәм булмағандыр. Бөрйәндәге Ырғыҙлы ауылы янында йоҡлағаныбыҙҙа ҡыуышыбыҙға айыу яҡынлашҡан булып сыҡты. Эҙҙәре иртәнсәк ҡуйы мәтелә ярылып ята ине, әммә дуҫым үткәргән һыҙыҡты йыртҡыс аша атламаған булып сыҡты. Сәфәргә сыҡҡанда мин Юлайға тулыһынса ышанам, сөнки мәрхәмәтле, эскерһеҙ кешегә тәбиғәт зыян килтермәҫен белә инем. Бер ваҡытта ла йәш ағасты тағанға ҡырҡманы, туҙ һыҙырам тип, ҡайынға балта сапманы. Беләгенә серәкәй ултырып, ҡанын һурһа ла, үлтермәне уларҙы. Ҡорһағы ташҡансы ҡан эскән бөжәк оса алмай аҙапланһа, уны тәненән этеп төшөрә торғайны. Эттәр, терпеләр, ҡоштар менән әңгәмәләшкән саҡтары ла булды уның.
...Арттағы егеттәр, баштарын бер-береһенә терәп, йоҡоға талғайны. Тик Салауат ҡына, күкһел ут көлтәһе яҡтыртҡан юлдан күҙҙәрен айырмайынса, алға елгән машинаны Әбйәлил ерҙәре аша ҡыуа ине. Талҡаҫ буйҙарына илткән мөғжизәле төштө тағы бер күҙ алдымдан үткәргәндән һуң, дуҫымдың тормошона ҡағылышлы ваҡиғаларҙы иҫкә төшөрә башланым.
1968 йылдың яҙы дәррәү килде: көслө ямғырҙар яуып үтте лә ҡапыл йылытып ебәрҙе. Тап шул көндәрҙә мөхәббәткә ҡанаттар ҡуйып йөрөүсе илаһи көстәр Юлай менән Айһылыуҙың тойғоларына яңы сифат беркетеп ҡуйҙы. Ике йәш йөрәк, һөйөү тулҡындарына эләгеп, хыялдар донъяһына йөҙөп китте. Егетебеҙ төндәрен аш бүлмәһенә инеп юғала башланы. Был турала миңә түбәнерәк курста уҡыған Фәрит әйтте: “Дуҫың беҙҙең курста уҡыған Айһылыу менән осраша башланы бит. Төнгө берҙә аш бүлмәһенә күҙ һал әле, үҙең күрерһең”.
Бер ҡатлы ятағыбыҙ ун алты бүлмәнән торҙо. Уртала урамға сыға торған берҙән-бер ишек. Сығып барышлай һулға боролһаң, аш бүлмәһенә килеп инәһең. Уң яҡта иһә йыуыныу бүлмәһе һәм келәт урынлашҡан. Төн уртаһы ауғас, үҙебеҙ йәшәгән 16-сы бүлмәнән сығып, ятаҡтың арғы башына табан атланым. Ярты юлды үткәс, башымды һулға бороп, аш бүлмәһенә күҙ һалдым. Яртылаш асыҡ ишек аша Юлайҙың кәүҙәһе тулыһынса тип әйтерлек күренә ине. Уның сырайында ошоғаса күрмәгән кисереште абайлап алыу менән төшөндөм: дуҫымдың йөрәгендә мөхәббәт усағы тоҡанған. Кире боролоп бүлмәбеҙгә ингәс, төпкө мөйөштә ятҡан Үрнәк егете Әхтәм: “Фәрит әйткән дөрөҫмө?” – тип һораны. “Дөрөҫ. Юлай һөйөү тулҡындарында йөҙөп йөрөй”, – тинем дә урыныма барып яттым.
Яңы тойғо дуҫыбыҙҙың көн тәртибенә үҙгәрештәр индерҙе. Уҡыуын тамамлап ҡайтҡас, дәрестәрен әҙерләй ҙә йоҡларға ята Юлай. Сәғәт етенән ун икегә тиклем йоҡлап ала ла, төн уртаһы етеү менән аш бүлмәһенә юллана бит егетебеҙ.
Кистәрҙең береһендә, ете тирәһе булғандыр, ашарға ултырҙыҡ. Өҫтәл артында бишәүбеҙ, ә Юлай ғәҙәттәгесә йоҡлай. Шул саҡ Әмирме, Камилмы йоҡлап ятҡан егеткә ҡарап алды ла: “Әйҙәгеҙ, Юлайҙы шаяртып алайыҡ!” – тине. Шунан башҡаларға эштең асылын аңлатып бирҙе. Шуҡ егеттәргә мин дә ҡушылдым.
Өҫтәл артынан тороп, һәммәбеҙ ҙә кейенә башланыҡ. Кемдер урынын йыйыштырған була, кемдер юрый ҡысҡырып бүреген эҙләй. Үҙебеҙ Юлайға иғтибар итмәйбеҙ, йәнәһе. Күрше бүлмәнән килеп ингән егеткә шау-шыуҙың серен аңлатып, дуҫыбыҙҙы уятыуын һораныҡ. Кейенеп килгәндән һуң, ул йоҡлап ятҡан егетте әкрен генә төрткөсләй башланы: “Юлай, Юлай, дәрескә һуңлайһың бит. Башҡалар, ана, кейенеп бөттө”. Иптәшебеҙ башын күтәреп тирә-яҡҡа ҡарап алыуы булды, беҙ бер-бер артлы ишектән сыға башланыҡ. Юлай сәғәтенә ҡарап алды: һигеҙенсе егерме минут. Дәрестәр иһә һигеҙҙә башлана. Ул йәһәт кенә торҙо ла, күҙ асып йомған арала кейенеп, ишектән сығып та китте. Мин уның артынан эйәрҙем. Урамға сығып, шунда йыйылып торған иптәштәренең ихлас күңелдән көлөүен күргәс кенә Юлай үҙенең шаяртыуға юлығыуын аңлап алды. Асыуланманы ул: башҡалар менән рәхәтләнеп көлдө лә, инеп яңынан йоҡларға ятты.
Юлайҙың һоҡландырғыс сифаты шунан ғибәрәт булды: кешегә бер ваҡытта ла ҡысҡырманы, һис кемде кәмһетмәне, теңкәһенә тейгән кешегә лә асыуланғанын белгертмәне. Шул уҡ ваҡытта әҙәм мәсхәрәһе булып та йөрөмәне: кәрәк булһа, ғаиләһенең, дуҫтарының намыҫын яҡлау өсөн ғүмерен фиҙа ҡылырға әҙер ине ул. Бер мәлде ҡатыны Айһылыуға ниндәйҙер ирҙең һырынырға маташыуы хаҡында ишеткәс, шул кешене табып, аңлашырға булған. Был ир заты Юлайҙың әҙәпле һөйләшеүен ҡурҡаҡлыҡ билдәһе тип фаразлап, ә һүгенмәй әңгәмәләшеүен баҙнатһыҙлыҡтан килә, тип уйлап, уға ҡул күтәрә. Минең дуҫым эштең бындай йүнәлеш алырын алдан белеп торғанлыҡтан, юғалып ҡалмай. Һул ҡулын күтәрелгән йоҙроҡҡа ҡаршы ҡуйып, кинәт кенә тегенең икмәк шүрлегенә тондора. “Ҡабат һуғыуҙың кәрәге булманы, – тип һөйләне аҙаҡ миңә шул ваҡиға хаҡында Юлай. – Сайҡала биреп торҙо ла артҡа ҡоланы. Бергилке ҡыбырламай ятты. Башын күтәреп тирә-яҡҡа ҡарана башлағайны, эргәһенән киттем дә барҙым”. Кеше ҡатынына булған һөйөү тойғоһо ҡабат ҡабынмай был ирҙә: Айһылыуға тап булһа, уның эргәһенән башын ҡалҡытмай ғына үтеп китеүҙе хуп күрә аҙаҡ. Дөйөмләштереп шуны әйтергә була: сетерекле мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, Юлай уйлап эш итте. Әгәр ҙә инде “юҡ” тип әйтһә, уны ҡапма-ҡаршы фекергә килтереү мөмкин түгел ине.
Үҙенең бала саҡта ҡылған гонаһтары хаҡында ла бәйән итә торғайны дуҫым. Үрге Иҙрис ауылында йәшәгән мәлдәге ваҡиға хәтеремдә ныҡ һаҡланып ҡалған, сөнки Юлайҙан һәм уның иптәшенән зыян күргән инәй миңә туған булып сыға. Ваҡиғаның асылы шунан мәслихәт: туғыҙ-ун йәштәр самаһындағы ике синыфташ дуҫ, ә уларҙың береһе Юлай була, ни эшләргә белмәй йөрөй торғас, кисен бер ҡарсыҡтың өйөнә инергә ниәт ҡора. Яңғыҙ ғына йәшәгән был әбей тома һуҡыр була. “Вазифа инәй беҙҙең ингәнде һиҙһә лә, барыбер танымаясаҡ, – тип фараз итә малайҙар, – сөнки бер нәмә лә күрмәй”. Кис етеп, күҙ бәйләнә башлағас, малайҙар шыпырт ҡына ҡарсыҡтың соланына килеп инә. Йорт ишеге эстән эленгән булып сыға, шунлыҡтан малайҙар боҙоҡлоҡто соланда ҡылалар. Кәштәгә теҙеп ҡуйылған ҡоротто иҙәнгә һепереп төшөрәләр, йомшаҡтарын тапайҙар. “Иртәгәһенә бер кем дә тауыш күтәрмәне, боҙоҡлоҡ кем тарафынан эшләнгәнен Вазифа инәй төпсөнөп йөрөмәне, – тип һүҙен тамамланы Юлай. – Әммә шунда ҡылғандарыбыҙ һаман иҫтән сыҡмай”. Бындай хәл һис ҡабатланмаҫ, миңә бөгөн дә бының өсөн оят, балалыҡ арҡаһында ҡылдыҡ беҙ был ахмаҡлыҡты, тигәнерәк һүҙҙәр әйтеп, үҙ-үҙен аҡларға тырышманы ул. Яһалмалылыҡ, тота килеп ант биреү, кешегә үҙен яҡшыраҡ итеп күрһәтергә ынтылыу кеүек сифаттар хас булманы Юлайға.
Хәким ағайҙың өлкән улы менән нимә айырылғыһыҙ итеп бәйләне икән мине, тип уйланып ултырҙым Сибайҙан Өфөгә ҡайтып барғанымда. Мөғжизәгә ышаныу, донъяның асылып бөтмәгән серҙәрен өйрәнеү теләге – бына ошолар мендерҙе беҙҙе Ҡраҡатау һырттарына, Йәнгүҙәй ҡаяларына, ҡыҙыртты Кейәүеште һәм Түпәрғош яландарын. 2005 йылда бер сәйер кеше менән танышыуым был ынтылышҡа яңы ҡеүәт өҫтәне. Үҙемдән тиҫтә йәшкә бәләкәйерәк был ир үҙенең ни рәүешле был донъяға килеүен, кендек инәһе уны нисек ҡулына алыуын ғына түгел, хатта тыуғанға хәтле үҙе менән ниндәй хәлдәр булып үтеүен дә яҡшы иҫләй ине. Әҙһәм исеме шул ир-егет менән урыҫ телендә “Һуңғы уҙаман“(«Последний гид») тигән китап баҫтырып сығарҙым. Шул китаптың берәүһен Юлайға ла ебәрҙем. Уға был әҫәр ныҡ тәьҫир иткән булып сыҡты. Миңә яҙған хатында ул йәйге сәйәхәткә Әҙһәмде лә алырға тәҡдим итте. Мин ризалыҡ белдерҙем. Әммә яңы танышыбыҙ сәйәхәттә ҡатнаша алманы, шуға юлға икәүләп сығып киттек.
Юлай мине Сибайҙан алыҫ булмаған Ғәле ауылы эргәһендә ҡаршы алды. Өфөнән килеп етеүемә көн кискә ауышҡайны. Тәүге көндә юлды ырата алмайса, Ирәндектең көнсығыш битләүендә төнгөлөккә туҡтаныҡ. Таң беленә башлау менән, ашап та тормайынса, тау һыртына үрмәләй башланыҡ. Минең йөгөм бер бот самаһы ауырлыҡта, а Юлайҙыҡы бер ярым тапҡырға ауырыраҡ. Сәбәбе шунда: дуҫым фото төшөрөү өсөн тәғәйенләнгән өсаяҡтан тыш ике яҡтыртҡыс, бер китап һәм башҡа әйберҙәр ала торғайны. Әйҙә, йөктө тигеҙләйек, тип әйтеп ҡараһам да, быға ризалашманы. Үҙемә кәрәк нәмәне үҙем алып йөрөргә тейешмен, тип яуап бирҙе ул. Юлай минән түҙемлерәк тә, көслөрәк тә, эшлеклерәк тә булды, сөнки холҡо яҡшыраҡ, ҡаны таҙараҡ ине. Сәйәхәт мәлендә йәрәхәтләнһә, яраһы тиҙ уңалды, бер йоҡоға талһа, таңға тиклем йоҡлай алды. Тәне тик тарамыштан ғына торғанлыҡтан, арыу-талыуҙы белмәй атларға һәләтле. Ҡурҡыу белмәне: мин төндәрен, эргәбеҙҙә йөрөгән мышы, ҡабан сусҡаларының шарт-шорт иткән тауыштарын тыңлап, айыу булып ҡуймағайы, тип шөрләп ятҡанда ла, ул тыныс ҡына йоҡлауын дауам итте.
Был юлы сәйәхәткә сыҡҡанда, мажаралар булманы. Мерәҫ, Иҫән, Түбә, Муллаҡай ауылдарын үтеп, Байым ауылына килеп туҡтарға тейеш инек сәфәребеҙ аҙағында. Дүртенсе тәүлек аҙағында, ҡараңғы төшөүгә, Байымдағы туғандарыбыҙҙың йортона барып йығылдыҡ. Рәсүл ағайым менән Зөлхәмиҙә еңгәм ике мосафирҙы ҡыуанып ҡаршы алды, әйтерһең, килеребеҙҙе көтөп кенә ултырғандар. Еңгәм беҙҙе ҙур йорттағы карауатҡа һалып йоҡлатыуҙы хуп күрҙе. Әммә беҙ аласыҡта йоҡларға теләк белдерҙек. Тауҙарҙа төндәр һалҡын булғанлыҡтан, өс төн йүнләп йоҡлай алмаған сәйәхәтселәргә йылы аласыҡ ожмахтың хозур бер мөйөшө һымаҡ ҡабул ителде.
Рәсүл ағайға кисен үк ни маҡсат менән йөрөүебеҙҙе әйтеп ҡуйғанлыҡтан, ул иртәнге сәйҙән һуң юлға әҙерләнә башланы.
– Туранан Аҡтырнаҡҡа тиклем ни бары ун биш саҡрым ара. Кискә әйләнеп ҡайтырбыҙ, – тине ул. – Бер ашарлыҡ ризыҡ алһағыҙ, шул етер. Киске тамаҡты өйҙә ашарбыҙ.
Аҡтырнаҡ тигән урын беҙҙе нимәһе менән үҙенә тартты һуң? Тулы яуап алырға теләүселәр бының өсөн “Һуңғы уҙаман” тигән китапты уҡып сығырға тейеш. Аҡтырнаҡ эт исеме генә түгел – ул кешелекте үлемесле афәттәрҙән ҡурсалау, уның үҫешендә күҙәтелгән тиҫкәре күренештәрҙе төҙәтеү юлдарын эҙләү менән бәйле бер билдә. Ниғмәт, Байым, Икенсе Этҡол ауылдары кешеләре Аҡтырнаҡ хаҡында оло хөрмәт менән иҫкә алыуын беҙ белә инек. Был тирәлә ҡыштың бик һалҡын булмауын, ә йәйҙәрен башҡа урында яумаған ямғырҙың ошо тирәне генә терелтеп китеүе хаҡында ишеткәйнек. Ошонда күҙәтелгән серле ваҡиғалар – ваҡыттың туҡтау осраҡтары, ниндәйҙер шәүләләрҙең пәйҙә булыуы, кеше артынан таныш булмаған йән эйәләренең эйәреп йөрөүе һәм башҡалар – хаҡында ла ишетергә тура килде беҙгә. Шул мөғжизәле урынды табып, киләһе йәйҙә Аҡтырнаҡта бер ай йәшәп, үҙебеҙҙе ҡыҙыҡһындарған һорауҙарға яуап эҙләү ине ниәтебеҙ.
Тәүге өс саҡрым араны бик шәп үттек, сөнки ерән ат гел юртып барҙы. Әммә урман ҡуйыра башлағас, юл хөртәйҙе: урыны-урыны менән тәгәрмәстәр, еүеш ерҙе ҡырҡып, аҫҡа төшкөләй башланы. Атыбыҙ, юртыуҙан туҡтап, һалмаҡ атлауға күсте бер заман. Тағы бер саҡрым араны үткәйнек, юл бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Ҡасандыр тәгәрмәстәр һалған эҙҙәргә ике рәт булып йәш ҡайындар үҫеп сыҡҡайны. Әллә ни ҙурайып өлгөрмәһәләр ҙә, йәш ағастар аттың ҡорһағына, беҙҙең тубыҡтарға әсе иттереп һуға башланы.
Ярты юлды үтеүгә төш етте. Юлыбыҙҙы арҡыры киҫеп үткән көмөш һыулы йылғаның кисеүе эргәһендә туҡтап, тамаҡ ялғап алырға булдыҡ. Сәй ҡайнатыу, бутҡа бешереү минең иңдә булғанлыҡтан, шул эшемә тотоноп киттем. Юлай менән Рәсүл ағайым, атты туғарып, тышанылар ҙа, ҡороған ағастарҙан таған әҙерләргә, сытыр-мытыр йыйырға тотондо. Дуҫым менән ағайымдың холоҡтары ауаздаш булып сыҡты. Улар үҙ-ара шундай ихлас һөйләште. “Юлай, һинең атайың Хәким менән беҙ бер йылда тыуғанбыҙ. Беҙ – егерме һигеҙенсе йылғылар. Атайың Үрге Иҙристең имам-хатибы булып йөрөймө?” “Эйе, – тип яуап бирҙе дуҫым. – Махсус дини белеме булмаһа ла, үҙенең бурыстарын һәйбәт кенә атҡара”.
Үҙе шул арала атаһы хаҡында мәрәкәле хәбәр һөйләп алды. “Ауылда йәшәгәс, атайымдараға ҡайһы саҡта араҡы кәрәк булып китә. Бесән алдырыу, утын ташытыу кеүек эштәрҙе башҡарғанда, шунһыҙ һөйләшеү мөмкин түгел техника хужалары менән...”
Мин бутҡа бешерәм, шул уҡ ваҡытта Юлайҙың бәйән иткәндәрен тыңлап алам. Кешене хурламай, еңелсә көлөп һөйләй. Ғүмеренең һуңғы йылдарын фәҡәт музыкаға ғына арнаһа ла, теленең бай булыуы, ваҡиғаларҙы бөтә нескәлектәренә тиклем иҫләүе менән айырылып торҙо дуҫым. “Атайым кибеткә килеп инә лә сиратҡа баҫа икән, – тип һүҙен дауам итте Юлай. – Тәртипте боҙмай атайым. Һатыусы ҡыҙыҡай, Хәким олатай, нимә алаһығыҙ, тип һораһа, ул ымлап ҡына теҙелеп ултырған шешәләргә күрһәтә икән. Бармаҡтары менән нисә шешә кәрәклеген дә төшөндөрә: йә бер, йә ике бармағын күрһәтә.”Араҡы” тигән һүҙҙе ҡулланыуҙы гонаһҡа тиңләй икән атайым. Ҡайһы саҡта эргәһендә торған ир-атҡа, бисә-сәсәгә, хәмер ул шайтан ризығы, унан мөмкин тиклем йырағыраҡ йөрөү яҡшыраҡ, тип аҡыл да өйрәтә икән...”


text:
«Сәләм» тапшырыуы республикала йәшәүсе һәр кешене Башҡортостан юлдаш телевидениеһының тыуған көнө менән ҡотлаясаҡ
21 сентябрҙә билдәләнәсәк Башҡорт юлдаш телевидениеһының 10 йыллыҡ юбилейы айҡанлы «Сәләм» каналының ижади коллективы үҙенең тамашасыларына ғәҙәти булмаған бүләк әҙерләгән.
12-23 сентябрҙә республикала йәшәүсе һәр кеше Башҡортостан юлдаш телевидениеһын ҡотлау ғына түгел, тура эфирҙа үҙенең ҡалаһының йәки районының ҡаҙаныштары хаҡында ла һөйләү мөмкинлегенә эйә буласаҡ.
«Сәләм» тапшырыуы редакцияһынан хәбәр итеүҙәренсә, иртәнге телевизион акция өсөн Башҡортостандың туғыҙ төбәге һайланған, улар иҫәбендә Өфө лә бар. Был төбәктәрҙә төп байрам саралары үтәсәк.
Ике аҙна дауамында, иртәнге сәғәт 8-ҙән 9-ға тиклем, популяр алып барыусылар – Наил Юнысов, Лилиә Ҡорамшина, Дмитрий Каретко һәм Ғәлиә Вәлиева зәңгәр экрандарҙан халыҡҡа ысын мәғәнәһендә шатлыҡ өләшәсәк.
Уларға республиканың билдәле артистары ла ярҙам итәсәк.


text:
Балалар яратҡан чипсы 1853 йылдың 24 авгусында АҠШ-та осраҡлы ғына рәүештә уйлап табыла. Ул ваҡытта Джордж Крам Саратога-Спрингс шифаханаһының Moon Lake Lodge ҡунаҡханаһындағы ресторанда шеф-ашнаҡсы булып эшләй. Бер көндө Вандербильдт исемле тимер юл буйынса аҡһөйәк, ҡурылған картуфығыҙ ҡалын туралған, тип ризыҡты кире ҡайтара. Ашнаҡсы ризаһыҙлыҡ белдереүсене шаяртып, бер аҙ үсен дә ҡайтарырға теләй. Уйлап таба бит юлын. Икенсе тапҡыр был аҡһөйәккә картуфты ҡағыҙ киҫәге ҡалынлығында ғына киҫеп, майҙа ҡыҙҙырып бирә. Ризыҡты өҫтәленә ҡуйғас, һайлансыҡ әҙәм берәүһен генә ашап ҡарай ҙа тәмлелегенә шаҡ ҡата. Дуҫтары ла был ашамлыҡты бик оҡшата. Шунан уны «Саратога чипсылары» тип йөрөтә башлайҙар. Ул ресторандың фирма ризығына әйләнә.
1860 йылда Крам үҙенең ресторанын аса, һәр бер өҫтәлгә кәрзингә һалынған чипсы ҡуйыла. Эшләүе еңел булғанлыҡтан, башҡа туҡланыу урындарында ла тәҡдим ителә. Ә 1890 йылдан Уильям Тэппендон исемле һатыусы ярҙамында урамдарҙа ла һатыла. Ул әҙер продукцияны ҡағыҙ төргәктәргә төрөү юлын да уйлап сығара. Кливленд ҡалаһында йәшәүселәргә был идея бик оҡшай һәм чипсы «һә» тигәнсе алынып бөтә. Шулай Уильям тиҙ арала байып та китә.
Тик ҡыҙҙырылған картуф телемдәре ҡағыҙ төргәктә оҙаҡ һаҡлана алмай, шуға күрә 1926 йылда Лора Скаддер ялтыратылған ҡағыҙҙа һаҡлау ысулын уйлап таба. Был юл транспортта таратыу, магазиндарҙа һатыу өсөн дә бик уңайлы була.
Оҙаҡламай яңы мәсьәлә килеп тыуа – һорау тәҡдимдән артып китә. Шул айҡанлы 1929 йылда Фриман Макбет күп итеп чипсы бешереүсе махсус машина эшләй. Ошо ваҡыттан ҡытырлап торған был ашамлыҡты күпләп һатыуға сығарыу башлана.
1940 йылға тиклем чипсыға тоҙҙан башҡа бер нәмә лә ҡушылмай. Ҙур булмаған Tayto тигән ирланд компанияһы уны етештереүҙә тәмләткестәр ҡушыу юлын уйлап тапҡас ҡына башҡа консерванттар өҫтәлә башлай. Оҙаҡламай был ризыҡ стабилизатор, ароматизаторҙар менән тулылана.
Ғәҙәти булмаған тәжрибә
Магазинда һатылған чипсы, төрлө тәмләткестәр ҡушылған сохарыйҙы балалар бигерәк тә ярата. Ашҡаҙаныңды бөтөрәһең инде, тиһәң дә тыңлап бармайҙар. Был ашамлыҡтың һаулыҡҡа зыянлығын аңлатыр өсөн бер мәктәп уҡыусылары химия уҡытыусылары менән бергәләп ғәҙәти булмаған тәжрибә үткәреп ҡараған. 12 ҡомаҡты дүрт төркөмгә бүлеп, берәүҙәрен – чипсы, икенселәрен сохарый менән һыйлағандар. Өсөнсөләренең аҙығына тәмде көсәйтеүсе натрий глутаматы Е621 һалып торғандар, дүртенселәренә йәшелсә-емеш, бойҙай ашатҡандар. Шунан ни булғанмы? Тәүгеләре, чипсы менән һыйланыусылар, 20 көндән һуң бер-бер артлы ҡырыла башлаған. Үлер алдынан күҙҙәре һуҡырайған, йөндәре ҡойолоп, ялтырап бөткән. Организмдарын тикшереп ҡарағас, бауыр циррозынан юҡҡа сығыуҙары асыҡланған, ашҡаҙан һәм күҙҙәре лә зарарланған. Сохарый ашаусылар менән дә хәлдәр бигүк шәптән булмаған. Өсөнсө төркөмдәгеләр натрий глутаматына бәйле булып, агрессивҡа әйләнгән. Дүртенселәр генә үҙҙәрен һәйбәт тойған. Тәжрибә үткәргәндән һуң ғына был балалар чипсы менән сохарый ашамай башлаған.