text:
Лао-цзы
Лао-цзы (Ҡарт Сабый, Аҡыл Эйәһе Бабай; ҡыт. упр. 老子, пиньинь: Lǎo Zǐ, б.э.т. VI быуат),{б.э.т. VI—V быуаттың 3}боронғо ҡытай философы , ул классик дао фәлсәфәүи трактаты «Дао Дэ Цзин»ды яҙған тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына ала, әммә Лао-цзы фәнни әҙәбиәттә даосизмға[1] нигеҙ һалыусы тигән фекер бар.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Даосизмдың башланған осронда уҡ әле Лао-цзы легендар шәхес булараҡ таныла һәм уны илаһилаштырыу күҙәтелә. Риүәйәттәр буйынса, имеш, әсәһе әллә нисә йылдар уға ғоманлы булған, шуға ла бабай булып тыуған, шуға ла, имеш, Ҡарт Сабый тип исемләгәндәр. Мәгәр «цзы» иероглифы «аҡыл эйәһе» тигәнде лә аңлата, шулай булғас уның исемен "Аҡыл Эйәһе Бабай" тип тә уҡырға мөмкин.
Уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына алып, бәлки Конфуций менән бутайҙарҙыр тигән фекер ҙә бар.
Шулай уҡ Лао-цзы — даосизм философияһына нигеҙ һалған, легендаларға күмелгән ҡытай фекер эйәһе тип һанау ҙа бар. Б.э.т. 604 йылда тыуған тип һанайҙар. Ҡыҫҡа ғына биографияһында император йортонда йылъяҙмасы-архивариус булып эшләгән һәм әллә 160, әллә 200 йәшйәшәгән тигән һүҙҙәр бар.
Сыма Цянь тигән кеше тулыраҡ мәғлүмәт бирә: Лао-цзы Ҡытайҙың Чу тигән батшалғында тыуған. Ғүмеренең күп йылдарын император архивын Чжоу дәүләте китапханаһын һаҡлап тороусы булып уҙғарған.. 517 йылда Конфуций менән данлыҡлы осрашыу булған. Ҡартайғас, ул илдән көнбайышҡа табан юлға сыға. Ил сигенә еткәс, застава етәксеһе Инь Си Лао-цзының үҙ тәғлимәтен һөйләүен үтенгән. Лао-цзы Дао Дэ Цзин (Юл һәм Изге Көс ҡануны ) тигән яҙма яҙып ҡалдыра. Ҡайҙа китеп юғалғаны билдәһеҙ.
Икенсе бер риүәйәт буйынса Лао-цзы Остаз Ҡытайға , элекке тормошон юйҙыртып, сабый халәтендә Һиндостандан килгән,
Көнбайышҡа сәйәхәт[үҙгәртергә]
«Көнбайышҡа сәйәхәт» тигән романда Лао-цзыны тау эйәләре рәтенә алғас, илаһтар Сунь Укунды тоторға ҡушыуҙары бәйән ителә. Сунь Укун илаһтарға буйһонмаған, уларға ҡаршы этлектәр ҡылған имеш. Артабан Лао-цзының уны тотоуы, әммә бер нисек тә уны юҡҡа сығара алмауы һүрәтләнә. Хатта мейескә ултыртып 49 көн буйы яндырғандан һуң да тере ҡалып, мейсте емерә һуғып, кирбестәре осоп төшкән ерҙәрҙә утлы тауҙар барлыҡҡа килә. Бары Будда ғына уны еңеп, тау аҫтына ултыртып ҡуя. Лао-цзының һыу һыйыр (буйволы) уның мөғжизәле алмас беләҙеген урлап, Иблискә әйләнә һәм ҡот осҡос ҡыйралыштар эшләй башлай. Будда Ляо-цзыға Сунь-Укунды ярҙамға ебәрә, тегеләр икәүләп яуызды тота һәм кире һыу һыйырына әйләндерә.
Лао-цзының мейесе кирбестәренән барлыҡҡа килгән утлы тауҙар , Сюаньцзан тигән кешенең сәйәхәт ваҡытнда юлын быуа. Бер тау Урта Азия яғына йүнәлгән юлда була. Шул тауҙа юл быуған уттарҙы һүндергәндә килеп сыҡҡан мажаралар бәйән ителә.
Лао-цзы үҙе тураһында[үҙгәртергә]
Дао Дэ Цзин исеменән яҙа:
Бар кеше үҙем тип йәшәй,
Мин генә бынан баш тарттым
Йөрәгем алйоттар йөрәгендәй
Ҡараңғы, аңлайышһыҙ.
Кешеләрҙең тормошо үтә күренеп тора,
Мин генә күҙ бәйләнгән киске эңерҙәй
Буталсыҡ донъяла йәшәйем.
Кешеләр ваҡ ҡына эште лә уйлап эшләй
Мин генә билдәһеҙлек тулы мөхиттә
Тын күлдәрҙәй тоноп, тауышһыҙмын,
Елдәй иҫһәм, тыйып алалмаҫлыҡмын!
Һәр кешенең шөғөлө бар, тик мин генә
бер ҡырағай наҙан кеүек көн итәм.
Бер мин генә тормош тамырын,
Бар теректең тамырын ҡиммәт күрәм.
Фәлсәфәһе[үҙгәртергә]
Лао-цзының фәлсәфәһендә ике башланғыс — Дао һәм Дэ барлығы төп урында тора. «Дао» йәки «Тао» ҡытай телендә "юл" тигәнде аңлата;әммә был фәләсәфә системаһында ул киңерәк метафизик мәғәнәгә эйә. «Дао» есемдәрҙең асылын да, Ғаләм булмышын да үҙ эсенә ала.. Материалистик күҙлектән алғанда «дао» - ул тәбиғәт, объектив донъя.
Дэ төшөнсәһе ҡытай ғәҙәт-йолаларында бик ҡатмарлы урын биләй.. Бер яҡтан, Дэ — Даоны туйындырыусы, бар итеүсе (' . Шулай уҡ ул Даоны ҡулланыу һәм уға ярашлы йәшәү ысулы ла. Дэ — йәшәйеш принцибы. Ул йәшәү ҡеүәте тупларға биреүсе көс, ци. Дэ — йәшәйеш ҡеүәтен дөрөҫ файҙаланыу, дөрөҫ ҡылыҡ-фиғел. Әммә Дэ — әхлаҡ менән генә сикләнмәй. Дэ аңды көндәлек мәшәҡәттәрҙән өҫкә күтәреүсе лә .
'
'
'
Төп идеялары[үҙгәртергә]
Ғаләм үҫешен билдәле өлгөлөр һәм принциптар менән аңлатып булмай. Әммә бик үк теүәл булмаһа ла — Дао тип атап була.
Артыҡ белемгә ынтылмаҫҡа кәрәк— киреһенсә, юнылмаған ағас, йәки сабый халәтендә булыу хәйерле. Бар ҡапма-ҡаршылыҡтар ҙа үҙ-ара мөнәсәбәттә, шулай уҡ һыйыша ала. Мәҫәлән, йәшәү һәм үлем.. Үлем - ул ғүмер тамамланыу, шул уҡ ваҡытта икенсе тормошта йәшәй башлау. Һәр "үлемдең" ахыры - икенсе "үлемдең" башы. Эш һүҙҙәрҙә, төшөнсәләрҙә түгел, ә уларға ниндәй мәғәнә һалыныуында. Ингән ер - сығыу урыны ла.
Тормош — ул «йомшаҡ» һәм «һығылмалы». Үлем — ул «ҡаты» һәм «киҫкен». Даоса проблемаларҙы сисеү юлы — киреләнмәү, ыңғайға ҡуйыу. Быны гел буйһоноп тороу тип аңларға ярамай — мөмкин тиклем әҙерәк көс сарыф итеп, үҙеңдекенә өлгәшергә тырышыу тип аңларға кәрәк.
Кешенең төп ыңғай сифаты — нәфсене тыя белеү.[2]
Идеялары Адвайтатәғлимәтенә яҡын.
Лао-цзы хәҡиҡәт тураһында[үҙгәртергә]
- «Тел менән әйтелгән хәҡиҡәт - хәҡиҡәт түгел инде, сөнки хәҡиҡәт менән баштағы бәйләнеште юғалтҡан ».
- «Белгән - һөйләмәй, һөйләгән - белмәй».
Кеше үҙендәге ялғандарҙан арынып, хәҡиҡәткә өлгәшә. Лао-цзы былай тип яҙған: «Күктән һәм Ерҙән алда уҡ булған Сикһеҙ бер Көс бар. Ниндәй тыныс, ниндәй сабыр ул! Яңғыҙлыҡта йәшәй һәм үҙгәрмәй.. Бар нәмәне ҡулында тота, әммә сәбәләнмәй.Беҙ уны Ғаләмдәр Инәһе тип атай алабыҙ. Мин уның исемен белмәйем. Үҙемсә Дао тип атайым».
Диалектика[үҙгәртергә]
Лао-цзының фәлсәфәһе бик үҙенсәлекле дидактикаға ҡоролған:
- «Ысынбарлыҡтан һәм юҡтан бар нәмә барлыҡҡа килгән; мөмкинлек һәм мөмкин булмағандан — башҡарылыш;оҙон һәм ҡыҫҡанан - рәүеш (форма). Юғары - түбәнде буйһондра; ҡалын һәм нәҙек тауыштар бергә гармония тыуҙыра; алдан килгәне үҙенән һуң килгәнде буйһондора.
Әммә Лао-цзы быларҙы ҡапма-ҡаршылыҡ көрәше түгел, ә килешеү тип һанай.
- «Кеше бер нәмә эшләмәҫкә ҡарар иткәндә еткәндә эшләр нәмә ҡалмаған булыр.»
- «Кем халыҡты ярата һәм уға идара итә, шул бер ни ҙә эшләмәҫкә тейеш»
Был фекерҙәрҙән Лао-цзының фәлсәфәһе, йәки этикаһы: бер ни ҙә эшләмәү икәне күренә. Көсләп нимәнелер тағыу, тәбиғәтте үҙгәртергә тырышыу ғәйепләнә.
- «Бик күп тау һыуҙары диңгеҙгә ағып төшә, сөнки диңгеҙ тауҙарҙан аҫтараҡ. Шуға ла бар сығанаҡтарға ла идара итә ала. Аҡыл эйәһе лә, кешеләрҙән өҫтәрәк булырға теләһә, үҙен уларҙан аҫтараҡ тота, алдараҡ булайым тиһә - артҡа баҫа. Шуға ла кеше уның өҫтәлегенең ауырлығын тоймай, артта торғас, алдалығын күрмәгәнлектән, ғәҙелһеҙлек тип уйламай»
- Илгә идара иткән «„Изге ир“ аҡыл эйәләрен нимәлер эшләүҙән тыя. Бер ни ҙә эшләнмәгәндә донъяла тыныслыҡ урынлаша»
- «Бер белеме лә булмаған кеше бер ваҡытта ла ауырымай» (Башҡорт халыҡ әйтеме - Белмәгәндең беләге тыныс)
- «Белем юҡ ул, шуға бер ни ҙә белмәйем»
- «Дәүләттең һалымдары күтәргеһеҙ ауыр. Бына шул халыҡты бөлдөрә.»
- Сыма Цянь Лао-цзының һәм конфуцийлыҡҡа ҡаршы сыҡҡан философ Хань Фэйҙың 韩非 биографияһын бергә ҡуша. «Хань Фэй-цзы» трактатында Лао-цзыға ике бүлек бағышланған(《解老》, 《喻老》).
Әҫәрҙәренең исемлеге[үҙгәртергә]
- Yu Kan Dao Homepage
- 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German
- Лао-цзы Дао Дэ Цзин: A paragon ebook, LAO ZI most-comprehensive ebook for FREE in PDF & HTM format, contains 50 translations in 6 different layouts, by Sanmayce.
- Дао Дэ Цзин.(«Канон Пути и Добродетели») Перевод А. Кувшинова. — С.-Пб., 1991.
Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре[үҙгәртергә]
- Атым юҡ бурамда, ҡайғым юҡ буранда
- Белмәгәндең беләге тыныс
- Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан
- Иртәгә лә көн бөтмәҫ
- Үгеҙ үлһә - ит, арба ватылһа - утын
- Аҙ ҙа етә, күп тә бөтә
Әммә был мәҡәлдәр күпселек тарафынан хәрәкәт итмәү, бошмауҙы ғәйепләп ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта даосылыҡта ыңғай һыналған бәхәскә инмәү, тыныслыҡ һаҡлау, килешә белеү ысулы беҙҙең халыҡта ла өнәлә:
- Баҙнатлы тыныслыҡ яратыр
- Иҫәр менән иҫәр булма
- Йоҡлаған йыланды уятма
- Ҡырмыҫҡа ояһына таяҡ тыҡма
- Таш менән атҡанға аш менән ат
- Тыныслыҡтың төбө - уңышлыҡ
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Лао-цзы // Китайская философия. Энциклопедический словарь. 2009 (автор — Е. А. Торчинов)
- ↑ http://philosophy.ru/library/asiatica/china/laotzy.html Учение Лао-цзы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ян Хиншун. Древнекитайский философ Лао-цзы и его учение. М.-Л.,1950
- Мялль Л. К пониманию 'Дао дэ цзина' // Учёные записки Тартуского государственного университета. Тарту, 1981. Вып. 558. С. 115—126.
- Спирин В. С. Гармония лука и лиры глазами Лао-цзы //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XIV.Ч.1. М.,1981.
- Спирин В. С. Строй, семантика, контекст 14-го параграфа «Дао дэ цзина» //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XX.Ч.1. М.,1986.
- Лукьянов А. Е. Первый философ Китая: Фрагменты философской автобиографии Лао цзы. // Вестник МГУ. Серия 7: Философия. 1989. N 5. С. 43-54.
- Спирин В. С. «Слава» и «позор» в § 28 «Дао дэ цзина»//Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXII.Ч.1. М.,1989.
- Лукьянов А. Е. Лаоцзы (философия раннего даосизма). М., 1991.
- Лукьянов А. Е. Рациональные характеристики Дао в системе 'Дао дэ цзин' // Рационалистическая традиция и современность. Китай. М., 1993. С. 24-48.
- Маслов А. А. Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». М., 1996.
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 1: Text und Übersetzung / Zeichenlexikon. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-15-8
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 2: Anmerkungen und Kommentare. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-18-2
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 3: Nichtstun als Handlungsmaxime. Essay , Leipzig 2011, ISBN 978-3-86660-115-4
- Кычанов Е. И. Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы //XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. СПб.,1997. С.82-84.
- Карапетянц А. М., Крушинский А. А. Современные достижения в формальном анализе «Дао дэ цзина» // От магической силы к моральному императиву: категория дэ в китайской культуре. М., 1998.
- Мартыненко Н. П. Изучение семантики древних форм начертания текста «Дао дэ цзин» как необходимая компонента изучения истории даосизма // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. № 3. 1999.С.31-50
- Рехо Ким «Неделание»: Лев Толстой и Лао-Цзы Проблемы Дальнего Востока. 2000.-№ 6. С.152-163.
- Лукьянов А. Е. Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. М., 2001. 384 с.
- Маслов А. А. Загадки, тайны и коды «Дао дэ цзина». Ростов-на-Дону, 2005. 272 с.
- Степанова Л. М. Проблема личности в учении Лао-цзы о совершенномудром. // Вестник Бурятского государственного университета. 2008. № 6. С. 24-29.
- Кобзев А. И. Лао-цзы и Будда — «совпадение двух в одном» или «раздвоение единого»? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. -С.221-225 ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)
- Дао-Дэ цзин: Книга о Пути жизни / Сост. и пер. В. В. Малявина. М., Феория. 2010. (статья по традиционной иконографии Лао Цзы)
- Shien Gi-Ming, "Nothingness in the philosophy of Lao-Tzu, " Philosophy East and West 1 (3): 58-63 (1951).
- Chad Hansen, Linguistic Skepticism in the Lao Tzu // Philosophy East and West, Vol. 31, No. 3 (Jul., 1981), pp. 321–336
- Лао Си, «ТАО-ТЕ-КИНГЪ, или писанiе о нравственности». Под редакцiей Л. Н. Толстого, перевелъ съ китайскаго профессоръ университета въ Кiото Д. П. Конисси, примечанiями снабдилъ С. Н. Дурылинъ. Москва — 1913
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 604 йылда б.э.т.
- Википедия:апрель 2011 көнөнән башлап сығанаҡ юҡ
- Википедия:ғинуар 2013 көнөнән башлап сығанаҡ юҡ
- Википедия:Статьи с незавершёнными разделами
- Даосизм
- Даосс пантеоны
- Чжоу дәүере философтары
- Б.Э.Т VI быуат философтары
- Дингә нигеҙ һалыусылар
- Ҡытай философтары


c: text/html

text:
Баҙар капитализацияһы
Баҙар капитализацияһы (ингл. market capitalization) — бер акция, акционер йәмғиәт, фонд баҙар хаҡы, мәҫәлән иҡтисад объекттын хаҡы. Айрыла:
- Ҡиммәтле ҡағыҙҙын баҙар капитализацияһы— акция хаҡы
- Асыҡ акционерҙар йәмғиәте баҙар капитализацияһы— акционер йәмғиәтенең акция хаҡы
- Фонд баҙарының баҙар капитализацияһы
Капитализация кимәлдәре[үҙгәртергә]
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса хиспланған капитализация кимәле:
- Европа Берләшмәһе: 6.0 триллион евро (ЭТПһынан 59 %)
- Япония: 2.4 триллион евро (ЭТПһынан 75 %)
- Америка Ҡушма Штаттары: 10.7 триллион евро (ЭТПһынан 108 %)
Баҙар капитализация хаҡы буйынса донъяла беренсе урынды Exxon Mobil Corporation ала(19.04.2013 көнғә уның капитализация $392 млрд, Apple гигантынан күбәрәк)[1].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Капитализация // Экономический словарь.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Дифтерия
Дифтерия Corynebacterium diphtheriae— (гр. diphtherion — яры, тиресә), кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы; йоғошло ауырыу; танау, тамаҡ, боғарлаҡ һ.б. лайлалы тиресәһе зарарланыу менән билдәләнә[1]; дифтерия бактерияһы йоғоуҙан килгән етди инфекцион ауырыу, тамаҡ, танау, ҡурылдай, боғарлаҡ (һтрәк осраҡта башҡа ағзалар) тиресәһе зарраланыу менән характерлы[2].
Йөкмәткеһе
Эпедимиология[үҙгәртергә]
Дифтери́я көслө йогышлы ауырыу (башлыса, балаларҙа була торған инфекция). Йотҡолоҡ өҫтө, боғаҙ, трахея (һирәк кенә башҡа ағзалар) ялҡынһыныу, миндаль һамаҡ биҙҙәрҙә фибриноз ярылар хасил булыу, интоксикация, йөрәк-ҡан тамыры, нерв, бәүел бүлеп сығарыу системалары зарарланыу менән характерлана. Инфекция сығанағы булып Дифтерия менән ауырыусылар йәки организмнарында бактерия йөрөтөүсөләр тора.
Ауырыу йоҡтороу ысулдары[үҙгәртергә]
Ауырыуҙың кешенән-кешегә күсеүенең төп механизмы - һулай торған һауанан йоғоу[3]; йоғошланған әйберҙәр (кейем-һалым, һауыт-һаба, уйынсаҡтар һ.б.) менән дә күсергә мөмкин. Дифтерияне айырыуса 1 йәшкә тиклемге балалар ауыр кисерә. Иммунитет инфекциянан һуң (тотороҡһоҙ) һәм прививканан һуң (тотороҡло) барлыҡҡа килә.
Дифтерия тарихы[үҙгәртергә]
Ауырыуҙың төрлө формаларын француз табибы П. Бретонно тасүирлап күрһәтә (1826), «дифтерит» атамаһын ҡуллана; терапевт А. Труссо дөйөм ҡабул ителгән дифтерия атамаһын ғәмәлгә кертә. Дифтерияне ҡуҙғатыусы Corynebacterium diphtheriae микроорганизмын чиста хәлендә немец бактериологлары Э. Клебс, Ф. Леффлер (1883-84) айырып алалар. Дифтериягә ҡаршы сыворотка бактериологлар Э. Беринг, Э. Ру, Я.Ю. Бардах (1824-94) тарафынан табыла. Токсин һәм антитоксин ҡатнашмаһы менән актив рәүештә иммунлаштыру методын Э. Беринг (1913) уйлап таба. Микробиолог Г. Рамон иммунлаштыру өсөн дифтерия анатоксинын тәҡдим итә (1923), бактериолог П.Ф. Здродовский дифтерияға ҡаршы прививҡаларҙы камиллаштыра (1950 йылдар).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
- ↑ Турьянов, 1998, с. 80: «Передача возбудителя осуществляется воздушно-капельным путём.»


text:
Эяла
Эяла, эялла, ияла (Моря́нка) (лат. Clangula hyemalis) — Аллаһы Тәғәләгә зикер әйтеүсе өйрәк.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Ата ҡоштоң икегә айырылып торған ҡара ҡойроғо нәҙек оҙон. Башы, муйыны, түше, арҡаһы һәм ҡанаттары тигеҙ көрәнһыу ҡара. Күҙҙәренең тирәһе, ҡабырғалары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡылғойроҡтан башлыса ҡара һәм аҡ төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы оҙон, яңғырауыҡлы, алыҫтан «эй-аа-алаа, эй-аа- алаа» һымаҡ ишетелә.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Тайганың төньяҡ сигендә, тундрала йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Үҫемлектәр
Үҫемлектәр (расте́ния) (лат. Plantae или лат. Vegetabilia)- күп күҙәнәкле организм.
Йөкмәткеһе
Яҙма[үҙгәртергә]
Тере үҫемлектең һәр бер органы айырым бер эш башҡара. Тамыр тупраҡтан минераль матдәләр эрегән һыуҙы һура һәм үҫемлекте тупраҡҡа нығыта.Һабаҡ япраҡтарҙы яҡтыға алып сыға, һабаҡ буйлап һыу, шулай уҡ органик һәм минераль матдәләр хәрәкәт итә.Япраҡтың хлоропластарында яҡтыла органик булмаған мәтдәләрҙән органик матдәләр барлыҡҡа килә, улар менән үҫемлектең бөтә органдарындағы күҙәнәктәр туҡлана. Япраҡтар һыуҙы быуға әйләндерә


text:
Блюз
Блюз (ингл. blue devils, моңланыу һәм ҡайғы ) — XIX быуат аҙағында АҠШ Көньяҡ-көнсығыш афроамерика йәмғиәте «Мамыҡ билбау» плантацияһынан сыҡҡан кешеләр араһында таралған музыка формаһы һәм музыка жанры. Донъя музыка мәҙәниәтенә афроамерикандар индергән иң әһәмиәтле өлөшө (рэгтайм һәм иртәнге джаз, хип-хоп һ.б. менән бер рәттән). Иң тәүҙә был терминды Джордж Колман бер актлы фарс «Blue Devils»та (1798) ҡулланған. Блюзда «эшселәр йыры», холлер (баҫыуҙа эш ваҡытында ритмик ҡысҡырыу), спиричуэлс (христиандарҙың дини йырҙары), шант һәм балладалар (ҡыҫҡа шиғри мажара).
Бөгөнгө көндә билдәле «поп», «джаз», «рок-н-ролл» «соул» музыка төрҙәренә йоғонтоһо ҙур. Йыш музыка «һорау — яуап» формаһында ҡорола, ул композицияның лирик тулыландырыуында, шулай уҡ инструменттарҙың үҙ-ара әңгәмәһендә сағыла. Блюз тематикаһы − афроамерика халҡының тормошо, ҡыйынлыҡтары, ҡаршылыҡтары.
Башланғысы[үҙгәртергә]
Блюз Америка континентында ҡол биләүселек дәүеренән, Африканан эш көстәренең күпләп килтереүенән башлана. Афроамерикандар ул ваҡытта плантацияларҙа эшләүсе һәм хеҙмәтләндереүсе кешеләр булараҡ иң бысраҡ һәм талымһыҙ эште башҡарғандар. Ҙур этәргес көс булып АҠШ-та 1863 йылда ҡоллоҡтоң бөтөрөлөүе була. Блюздың тыуған ере булып Миссисипи йылғаһының дельтаһы һанала. Кис һайын эшселәр йырлағандар. Ял сәғәттәрендә негрға эш йырҙары иҫенә төшкән. Блюзды башҡарыусылар ғүмерҙәре ахырынаса түбән эш хаҡлы ерҙә эшләгән. Ил буйлап сәйәхәт тә иткәндәр. Ҡайһы саҡ йырсы булып та йөрөгәндәр, эш хаҡын ашамлыҡ менән биргәндәр. Шундай тормош блюз башҡарыусыһы өсөн типик булған: ауыр физик хеҙмәт һәм аҙ эш хаҡы. Әммә гитара гел янында булған һәм блюзды төрлө ерҙәрҙә ишетергә мөмкин булған.
Термин үҙе 1912 йылда, Харт Уэнд «Dallas Blues» блюзын китап итеп сығарғанда, барлыҡҡа килгән. Ул матбуғатта сыҡҡан беренсе тулыһынса блюз композияһы булған.
Традицион блюз шулай уҡ архаик тип атала һәм аккомпанементһыҙ башҡарыла. Иң билдәле блюз башҡарыусылары булып Блайнд Лемон Джефферсон һәм Хадди «Ледбелли» Ледбеттер һанала.
Классик блюз[үҙгәртергә]
1920-се йылдарҙа, блюзды башҡарыусы ансамблдәр барлыҡҡа килеү менән, классик блюз формалашып бөтә. Ошо ваҡытта ул шоу-бизнес төрөнә әйләнеп китә. Блюзды башҡарыусы ҡатын-ҡыҙҙар билдәлелек яулай башлай. Мэми Смит грампластинкаға «Crazy Blues»ын яҙҙырта. Киләһе 12 йыл блюз үҫешә.
Ритм-н-блюз[үҙгәртергә]
Ритм-н-блюз һуғыш йылдарында килеп сыға. Ул замандағы иң билдәле башҡарыусылары Джо Тёрнер (Joe Turner) һәм Джимми Рашинг (Jimmy Rushing). 40-сы йй. электрогитара, электроорган, һуңғараҡ бас-гитараның да әүҙем ҡулланыуына электрификация һәм яңы техниканы ҡулланыу бәйле. Микрофон ярҙамында йырсы һәм һуҡма инструменттарҙың тауышы көсәйә. Шулай итеп, 4 кешелек заманса техника ҡулланған ансамблдәр 18 кешенән торған ҙур ансамблдәрҙе сәхнәнән ҡыуа. Ритм-энд-блюз бәләкәй кафе, барҙарҙа үҙләшә. «Ритм-энд-блюз» термины менән музыка белгестәре «Race Music» (раса музыкаһы) терминын алмаштыра.
Блюз Рәсәйҙә[үҙгәртергә]
Алексей Калачёв әйтеүенсә, Рәсәй (совет осоро) блюзының үҫеше 3 этапҡа бүленә. Беренсе этабында Көнбайыш рок төркөмдәренең блюз-рок башҡарғанын тыңлап, танышалар (Led Zeppelin, Элвин Ли, Джонни Винтер һ.б.). Ул ваҡыттағы иң яҡшы блюзмен булып Алексей Белов һанала, ул 1969 йылда «Уңышлы ҡаҙаныш» төркөмөн төҙөй. Был төркөмдөң музыкаһы Америка блюзына оҡшаш була. Шулай итеп, блюздың килеп сығыуы 1960-1970-се йй. тап килә.
Икенсе этап 80-се йй. бәйле. Блюзды башҡарыусы һәм һөйөүселәр күбәйә. Ул ваҡыттағы иң билдәле башҡарыусылар «Блюз Лигаһы» һәм Сергей Воронов.
Өсөнсө этап клубтарҙың барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
Блюзды башҡарған музыканттар рәтенә Mishouris Blues Band, Доктор Аграновский, Евгений Маргулис, Blues-әңгәмәләш, Blackmailers, Леван Ломидзе, Double Whisky, Гинденбург-Блюз, Blues Doctors, Black Jack Band, Boogie Street, Backstage, Антон «Блюзный» Игнатенко - Street Blues Band һ.б. индерергә була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсәйҙә блюз|
- BluesNews.Ru — Блюз яңылыҡтары
- Британия блюзы
- Блюз тарихы
- Блюз геройҙары тураһында ҡыҫҡа метражлы фильм


text:
Ала ҡаҙ
Ала ҡаҙ (урыҫ. серый гусь) — өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған, киң таралған һыу ҡошо.
Таралышы[үҙгәртергә]
Евразияла һәм Африканың Урта диңгеҙ ярҙарында таралған. Башҡортостанда башлыса Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил райондарында һәм Ағиҙел менән Кама йылғалары араһында киң таралған.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт ҡаҙы ҙурлығында. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Йорт ҡаҙына оҡшаған. Дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Түшенең аҫ яғында, ҡабырғаларында һәм ҡанаттарында нәҙек аҡ һыҙаттар бар. Ҡойроғоноң өҫтө һәм аҫты аҡ, осо ҡара. Суҡышы һәм күҙҙәре алһыу.
Кәүҙә оҙонлоғо 75—90 см, ауырлығы 2,1—4,5 кг (һирәк — 6 кг тиклем), ҡанаттарының ҡоласы 150—180 см. Ҡауырһын ҡапламы аҡһыл һоро, ҡорһағы ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Суҡышы йыуан, тоноҡ алһыу, осо аҡ. Муйыны оҙон. Аяҡтары асыҡ ҡыҙыл.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: “ҡа-ғаңҡ”.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡамыштан, ҡаты үлән һабаҡтарынан һ.б. ҡалҡыулыҡтарҙа, түңгәктәрҙә оя ҡора, төбөнә япраҡ, үлән, мамыҡ түшәй. 2—10 аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡа һала. Инә ҡош 27—28 көн баҫа
Ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Көндөҙгө ҡош. Һыуҙа һәм уның тирәһендә үҫкән үҫемлектәр м‑н, көҙөн башлыса бойҙай, борсаҡ, һоло, ҡарабойҙай һ.б. культуралы үҫемлек орлоҡтары менән туҡлана. Үлән, орлоҡ, иген, һыу бөжәктәре менән дә туҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лоренц, Конрад. Год серого гуся.
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс
- Акимушкин И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся М.: Мысль 1995
- Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
- Жизнь животных Т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Бүре Ояһы
«Бүре́ Ояһы́», «Вольфсшанце» (нем. Wolfsschanze) — Икенсе Донъя Һуғышында Адольф Һитлерҙың ставкаһы. Был етәкселек пункт Көнсығыш Пруссияла Растенбург (хәҙерге Кентшин, Ләхстан) ҡала эргәһендә урынлашҡан.
"Вольфсшанце" комплексы 1941 йылдың 21 июненән 1944 йылдың 20 ноябренә тиклем файҙаланылған. Һитлер бында 800 көндән күберәк була. Нәҡ шул урындан Советтар Союзға ҡаршы һөжүм менән идара итә.
Бөгөнгө көндә "Вольфсшанце" йыл буйы эшләгән музей.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нәфис фильм "Операция "Валькирия" (урыҫ.)


text:
Уҫаҡ
Уҫаҡ, көнсығыш диалектта ауһаҡ (урыҫ. Осина, лат. Pópulus trémula) — тирәк төркөмө талдар ғаиләһенә ҡараған аҡһыл йәшел ҡабыҡлы, ялтыр түңәрәк япраҡлы эре ағас.
Йөкмәткеһе
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Бейеклеге 30-35 м-ға етә. Апрель-май айҙарында (ағас япраҡ ярғанға тиклем) сәскә ата.
Диаметры 1 метрғаса. 80-90 йыл йәшәй. Һирәк осраҡта 150 йылғаса. Ағастың үҙәге ауырыуҙарға бик тиҙ бирешеүсән. Тамыр системаһы тәрәнгә, ер аҫтына китеп, ныҡлап тамыр йәйә.
Йәш ағастарҙың ҡайыры шыма, аҡһыл- йәшел йәки һорғолт –йәшел була. Ҡартая бара төҫө ҡарая һәм ярыла башлай.Үҙағасы ап- аҡ була.
Япраҡ төҙөлөшө - сиратлашҡан формала. Япраҡтар түңәрәк йәки ромбҡа оҡшаған, оҙонлоҡтары 3-7 см. Өҫкө яғы осло ла, тупаҫ та булырға мөмкин. Айырымыраҡ ерҙәрҙә япраҡтарҙың ҙурлығы 15 см-ғаса етергә мөмкин. Һәм ул йөрәк формаһына оҡшап тора. Япраҡтарының өҫ яғы ялпаҡланып, йәнселеп тора, шуға күрә әҙ генә елдә лә елберләй башлайҙар. Көҙөн япраҡтар төрлө төҫкә мансыла: алтынһыуҙан алып ҡып- ҡыҙылға тиклем. Уҫаҡ ағасы ел ярҙамында һеркәләнә. Сәскәләре ваҡ, аҫылынып тороусы гөлләмәгә йыйылған, алҡа һымаҡ һалынып тора. Уҫаҡ йылға, күл ярҙарында, урман ситендә, һаҙлыҡта һәм шулай уҡ тауҙарҙа үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек. Уны урамдарҙа ултыртып та үҫтерәләр.
Сеймал йыйыу[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн уҫаҡтың ҡайыры, бөрөләре, япрағы һәм үҫентеләре ҡулланыла. Ҡайыры составында глюкоза, фруктоза, сахароза исемле углеводтар, аромат биреүсе кислоталар, фенолгликозидтар һ. б. биологик актив матдәләр бар. Үҫемлектең япрағында С витамины, каротин, флавоноидтар, фенолгликозидтар һ. б. биологик актив матдәләр табылған. Бөрөләрендә лә төрлө шифалы матдәләр күп. Ағастың ҡайыры иртә яҙ башланыу менән урман ҡырҡҡан ерҙә әҙерләнергә тейеш.Шыма ҡайырҙар алына, башта улар ҡояшта һулытыла, аҙаҡ күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Уҫаҡ япрағы май-июнь айҙарында йыйыла һәм күләгә урында киптерелә. Ағастың бөрөләре (улар ярылғанға тиклем) әҙерләнә һәм кисекмәҫтән мейестә йәки духовкала киптерелә. Температура 50-60 градустан артмаһын. Кипкән дауалар ҡәҙимгесә һаҡлана.
Халыҡ дауаһы[үҙгәртергә]
Уҫаҡ бөрөләренән әҙерләнгән төнәтмәне халыҡ медицина¬һында подагра ауырыуынан, төнгө бойлоҡһоҙлоҡ булғанда, һейҙек ҡыуығы шешкәндә, тирләттереү маҡсатында ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 балғалаҡ кипте¬реп ваҡланған бөрөнө 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 20-30 минут тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3-4 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә. Уҫаҡ ҡайырынан әҙерләнгән ҡайнатма менән эренле яра- йәрәхәтте, бешкән урынды, тиренең шешеүен примочка, ванна рәүешендә дауаларға мөмкин. Ҡайнатманы әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған ҡайырҙы 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш талғын утта 30 минут ҡайнатырға. Был дауаны үрҙә һанап сыҡҡан эске ауырыуҙарҙан да ҡабул итергә мөмкин: көнөнә 3-4 тапҡыр, ашаған ваҡытта, 1-2 аш ҡалағы эсергә. Уҫаҡ япрағы, нигеҙҙә, эселмәй торған дауа була¬раҡ ҡулланыла. Яңы өҙөп алынған япрағынан әҙерләнгән иҙ¬мәһе менән аяҡ-ҡул быуындары һыҙлағанда ыуынырға (йәки бәйләп һалырға) мөмкин. Был иҙмәне эренле яра-йәрәхәткә һөртөү ҙә файҙалы. Ошо маҡсатта кипкән япраҡ менән дә фай¬ҙаланып була: онталған япраҡ ҡайнар һыуҙа ебетелә.
Ағас халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Халыҡ хужалығында ҡулланыу[үҙгәртергә]
Уҫаҡ борон- борондан төҙөлөш материалы булараҡ ҡулланылған. Башҡорттар, үҙ биләмәләре буйлап күсеп йөрөгән ваҡытта, ағас, улар өсөн ҡулайлы төҙөлөш материалы булған. Еңел генә эшкәртелә, һәр ерҙә лә үҫә. Бик арзанға ла төшә. Сөнки, күп ваҡыттар башҡорт торлаҡтарын яндырып үс алғандар. Бында инде халыҡ бик аптырап тормаған, тиҙ генә яңы ҡоролма эшләп йәшәй ҙә башлаған. Ҡайһы бер ерҙәрҙә яғыулыҡ өсөн дә ҡулланалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 413. Populus tremula L. — Тополь дрожащий, или Осина // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 11. — ISBN 9-87317-128-9.(урыҫ.)


text:
Аҡсарлаҡтар
Аҡсарлаҡтар (лат. Laridae) — диңгеҙ киңлектәрендә йәки эске һыу ятҡылыҡтарында тереклек итеүсе ҡоштар. 88 төрө билдәле. : күл аҡсарлағы (Larus ridibundus), көмеш аҡсарлаҡ (Larus fuscus) һ.б. Һыулыҡтарҙа (һыуһаҡлағыс, йылға, күл, быуаларҙа) тереклек итә. 9 төрө күсенеү ваҡытында ғына күренә, 8 төрө оя ҡора. Тығыҙ тәнле, йоморҡа һымаҡ, оҙонлоғо 17 -нән алып 55 см-ға, ауырлығы 55 г -дан 800 г -ға ҡәҙәр. Ҙур коштар араһында аҡ, һоро, ҡара төҫтәгеләре күпселекте тәшкил итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Томшоғоы тура, яндан ныҡ кыҫылған һәм осо ырғаҡтай кәкере. Оҙаҡлап осоу өсөн яйлашҡан оҙон ҡанатлы. Ҡойрығо киң, ҡыҫҡа. Яхшы йөҙә. Ҡаурыйҙары тығыҙ, һыуға сыланмай. Утрауҙарҙа оя ҡора . Ояларын кипкән ҡуралар араһында йәки түмгәктәрҙә яһайҙар. Ояла 2-3 һарғылт-йәшел йәки ҡыҙғылт-көрән йоморҡа була. Ата һәм инә аҡсарлаҡ коштар улар өҫтөндә ултырып бәбкә сығара. Күбеһенсә балык, шулай ук бөжәк, баҡа, моллюсклар менән туҡланалар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Бал ҡорттары
Бал ҡорто (йәки иңгеж, лат. Apis mellifera) — осоусы ҡорт, күмәкләп тереклек итеүсе, ҡаяулы, ярыҡ ҡанатлы бөжәктәр вәкиле.
Йөкмәткеһе
Бал ҡорттары күсенең тереклеге[үҙгәртергә]
Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң (ҡорт инәһенең йәки батшабикәнең) нәҫеле булған 10 000 – 50 000, ә ҡайһы берҙә 100 000 эшсе ҡорт була. Бал ҡорттарында яңы күс май-июнь айҙарында барлыҡҡа килә. Бының өсөн умартала ата ҡорттар, йәки әреғорттар, үҫтерелә һәм яңы инә ҡорт үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала. Йәш инә ҡорт күҙәнәктән сыҡҡас, эшсе ҡорттарҙың сама менән яртыһы ҡарт инә ҡорт менән бергә умартанан сығып китә – күс айырыла. Был күс тәүҙә, эшсе ҡорттар яңы оя өсөн урын эҙләп тапҡансы, ниндәй булһа ла ағас ботағына һырый.
Иҫке умартала ҡалған йәш инә ҡорт әреғорттар менән умартанан осоп сығып, һауала аталана. Шунан умартаға ҡайтып, йомортҡа һалырға тотона.
Яңы ояла йәки умартала эшсе ҡорттар балауыҙҙан алты ҡырлы бик күп күҙәнәктәрҙән тороусы кәрәҙҙәр яһай. Күҙәнәктәргә улар запас аҙыҡ – нектар һәм сәскәләр һеркәһе йыя. Шул уҡ аҙыҡ менән үҫеп килеүсе быуын һәм бала сығарыусы инә ҡорт та туҡлана. Яҙын, көндәр йылынғас, ҡышлаған эшсе ҡорттар ояларынан осоп сыға. Тәүге сәскәләр күренеү менән, эшсе ҡорттар уларҙан сәскә һеркәләре һәм нектар йыя башлай. Инә ҡорт кәрәҙ күҙәнәктәренә йомортҡалар һалырға тотона. Йомортҡаларҙан сыҡҡан личинкаларға бал ҡорттары бал менән сәскә һеркәһе ҡатнашмаһын ашата. Инә ҡорттарҙың һәм әреғорттарҙың личинкалары эрерәк күҙәнәктәрҙә үҫә.
Йәйҙең икенсе яртыһында эшсе ҡорттар ҡышҡа бал запасы әҙерләй. Һалҡындар башланғас, бал ҡорттары умарталағы бөтә ярыҡтарҙы балауыҙ менән һылай һәм ҡышлауға әҙерләнә. Ҡышын улар кәрәҙҙәр өҫтөндә тығыҙ булып йыйылып ултыра һәм әҙерләнгән бал менән туҡлана.
Умартала бал ҡорттары бер-береһенә хәбәр тапшыра ала. Мәҫәлән, нектарға бай сәскәле үҫемлектәрҙе эҙләп тапҡан бал ҡорто умартаһына әйләнеп ҡайта. Ул ҡорһағын төрлөсә бороп, кәрәҙ өҫтөндә әйләнеп йөрөй башлай. Ҡорт ошолай бейегәндәй тойола. Әммә ул шул юл менән башҡа эшсе ҡорттарға табыш артынан ҡайҙа һәм ниндәй алыҫлыҡҡа осорға кәрәклеген хәбәр итә. Ул шулай уҡ башҡаларға әле күптән түгел үҙе нектар һәм һеркә йыйған сәскәләрҙең еҫен дә тапшыра. Шунан һуң эшсе ҡорттар разведчик бал ҡорто күрһәткән үҫемлектәрҙән аҙыҡ йыйырға осоп китә.
Эшсе ҡорттоң төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Бал ҡортоноң төктәр менән ҡапланған ҙур башының ян-яҡтарында ике ҡатмарлы күҙ, ә улар араһында өс бәләкәй ябай күҙ урынлашҡан. Алдан кәкре оҙон мыйыҡтары һуҙылып киткән.
Һиҙеү ағзалары бал ҡорттарының тереклегендә бик мөһим роль уйнай. Ҡараңғы умарта эсендә тейеп һиҙеү ағзалары иң ҙур әһәмиәткә эйә, улар башлыса мыйыҡтарҙа урынлашҡан. Еҫ һиҙеү һәм күреү һәләте бал ҡорттары сәскәләр эҙләгәндә кәрәк. Бал ҡорттары һары һәм күк төҫтәрҙе айыра һәм хатта кеше күрә алмай торған ультрафиолет нурҙарҙы ла күрә, әмә ҡыҙыл төҫтө улар күрмәй.
Бал ҡортоноң кимереүсе өҫкө яңаҡтары ныҡ үҫешкән. Улар ярҙамында бал ҡорто күҙәнәктәр төҙөгәндә балауыҙҙы иҙеп эшкәртә, ә сәскәләргә ҡунғанда һеркә япраҡтарынан һеркәне йыйып ала. Аҫҡы яңаҡтары һәм оҙон аҫҡы ирене менән бал ҡорто нектарҙы ялай һәм һура, шуға күрә бал ҡортоноң ауыҙ ағзаларын кимереүсе-ялаусы ағзалар тип атайҙар.
Бал ҡорто сәскәнән һурып алған нектар ҙур ғына боғаҡҡа килеп инә һәм боғаҡ биҙәре бүлеп сығарған матдәләр менән ҡушыла. Унан һуң бал ҡорттары нектарҙы кәрәҙ күҙәнәктәренә һала, шунда ул балға әүерелә.
Бал ҡортоноң күкрәге ҡуйы төк менән ҡапланған, арҡаһында ике пар ярым үтә күренеүсән яры ҡанаттары бар. Эшсе ҡорттоң аяҡтары сәскәләрҙән һеркә йыйыуға һәм кәрәҙ күҙәнәктәрен төҙөүгә яраҡлашҡан. Эшсе ҡорт ҡорһағының осонда ҡаяуы була. Ҡорт уны хайуан йәки кеше тәненә ҡаҙағанда, яраға бал ҡортоноң ағыуы эләгә һәм тәндең сағылған урыны ныҡ һыҙлай башлай. Ҡаяу ҙа ярала ҡала, шунлыҡтан саҡҡан ҡорт үҙе лә йәрәхәтләнә һәм һәләк була.
Бал ҡортоноң файҙаһы[үҙгәртергә]
Бал ҡортоноң файҙаһы бик ҙур һәм күп төрлө. Бал ҡорттары туҡлыҡлы һәм шифалы бал, шулай уҡ төрлө техник маҡсаттарҙа ҡулланыла торған балауыҙ бирә. Бал ҡорто ағыуы ла шифалы үҙенсәлеккә эйә, уны байтаҡ аурыуҙарҙы дауалауҙа файҙаланалар. Бал ҡорттары күп үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә мөһим роль уйнай…[1]
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7 – 8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. – Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. – Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. – Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990


text:
Библия
Библия, Мөҡәддәш китабы - йәһүд һәм христиан диненең ике бүлемдән торған төп китабы. Уртаҡ бүлеме - Тәүрат, һәм тик христианлыҡта ғына изге һаналғаны - Инжил. Ислам динендә Тәүрәт хөрмәт ителһә лә Аллаһтың хаҡ һүҙе тип танылмай.
Библия – йәһүд һәм христиан диндәрендә Изге Китап сифатында ҡанунлаштырылған яҙмалар йыйынтығы. Ислам Библияны Изге Катап булараҡ таный, ләкин уны «көфөр» йәғни боҙолған тип таный. Библия Иҫке Ғәһет (ҡануни закондар −Тәүрат, Ветхий Завет) һәм Яңы Ғәһет (Новый Завет, 4 Инжил һәм апостол ғәмәлдәренән тора) тип аталған өлөштәрҙән тора. Беренсеһе христиан дине барлыҡҡа килгәнсе үк яҙылған китаптарҙы берләштерә, ул Б.Э.Т III быуатта яҙылған.
Иҫке Ғәһет 3 бүлектән тора. «Ҡанун» (йәһүдсә – Тора) тип аталған беренсе бүлектә Муса пәйғәмбәрҙең 5 китабы, икенсе – «Яҙмалар» («Писания») бүлегендә йәһүд халҡының боронғо тарихын бәйән итеүсе 13 китаптан керә, өсөнсө – «Зәбүр» («Пластырь») бүлегендә христиандарҙа һәм йәһүдиҙәрҙә ғибәҙәт ҡылыуҙың мөһим бер өлөшө булып торған дини шиғырҙар тупланған. Иҫке Ғәһет ун бер йәһүд пәйғәмбәр асыштарын бәйән ителгән «Пәйғәмбәрҙәр» китабы менән йомғаҡланған. Йәһүҙиҙәр Иҫке Ғәһеттең йәһүд телендәге текстын изге тип иҫәпләй. Христиандар иһә Б.Э.Т II быуатта Александрия ҡалаһында тәржемә ителгән тексты (уның төҙөлөшө һәм тексты йәһүдиҙәрҙекенән бер аҙ айырала) ҡануни тип таный. Иҫке Ғәһет латин, боронғо славян һ.б. телдәргә грек теленән тәржемә ителгән. Яңы Ғәһет фәҡәт христиандарҙа ғына изге булып һанала. Ул 27 китаптан – Ғайсаның тормошо һәм тәғлимәте, Изге апостол ғәмәлдәре менән бәйән ителгән 4 Инжилдән (Евангелие; мәғәнәһе – «изге хәбәр»), апостолдарҙың 21 хатынан һәм Иоанн Богослов асышынан ғибәрәт. Яңы Ғәһеттең тексты грек телендә яҙылған.
Рус православие сиркәүе Библияның XI быуатта Кирил һәм Мефодий тарафынан тәржемә ителгән боронғо славян телендәге текстын файҙалана. Христиан динендәге башҡа милләт вәкилдәре үҙ теленә тәржемә иткелгән Библияны ҡуллана. Библияны рус теленә XXI быуат башында тәржемә итә башлайҙар. 1810 йылда Яңы Ғәһет тәржемә ителә. Шулай ҙа уның 1860-70 йылдарҙағы тәржемәһе – «Синодаль» ғына сиркәү тарафынан рәсми рәүештә раҫлана, уна урыҫ протестанттары ла ҡуллана.


text:
Ҡаты диск
Ҡаты диск һаҡлағысы йәки HDD, йәки ҡаты диск, ҡайһы берҙә диск, компьютерҙарҙа берәй ниндәй мәғлүмәт һаҡлау өсөн ҡулланыла. Ҡаты дискта мәғлүмәт һаҡлау өсөн магниттар ҡулланыла. Ҡаты диск һыйыҙырышлығы күбеһенсә гигабайттарҙа үлсәнелә (Гб). Гигабайт бер мең мегабайт тирәһе, һәм мегабайт бер миллион байт тирәһе; гигабайт яҡынса бер миллиард байт. Ҡайһы бер ҡаты дисктарҙың мөмкинлектәр шул тиклем ҙур булғанлыҡтан, уларҙың һыйҙырышлыҡтары терабайттарҙа үлсәнелә (Тб), ошо бер терабайт яҡынса мең гигабайт (1 Тб = 1024 Гб)
Төрлө интерфейстар[үҙгәртергә]
Ҡаты дискта төрлө интерфейстар һәм порттар ҡулланыла. Интерфейс ғәмәлдә ике өлөштән тора. Беренсеһе, сигнал тапшырыу спецификацияһы. Был үҙ эсенә, нидәй кабельдар ҡулланылыуын, ниндәй оҙонлоҡағы кабельдар була ала һәм башҡаларҙы аныҡлай. Икенсе өлөш, интерфейста аныҡлы тел ҡулланыуын тасурилай. Был сара сигналдың ниндәй булыуы тураһында әйтә. Ҡаты дисктарҙың төрлө төрҙәре булғандай, шулай уҡ интерфейстарҙың да төрлө төрҙәре бар. 2009 йылда ҡаты дискты тоташтырыу өсөн Serial ATA (бер-бер артлы ATA) элемтәһен ҡулланғандар.
Тәүҙә IDE тоташтырыуы тип аталған элемтәне, бөгөн Parallel ATA (параллель ATA) тип атайҙар. Ҙур данныйҙар эшкәртеүсе үҙәктәрҙә сүс-оптик каналды йыш ҡулланалар.
Серверҙар өсөн SCSI интерфейсын бик йыш ҡулланалар. SCSI интерфейстың бер нисә төрҙәре һәм версиялары бар, параллель һәм бер-бер артлылы SCSI ҡушымталар, һәр бер киңәйтеү шарттары тиҙлеккә һәм хаҡына ҡарай. Серверҙарҙа бер нисә SCSI дикстар бер береһе менән бергә йыш ҡулланыла, был данныйҙарҙы юғалтыуҙан һаҡлау өсөн йәки боҙоуға ҡаршы эшләнә (был RAID тип билдәле - һәм тағы күп төрлө конфигурация һайлау формалары бар).


text:
Герберт Гувер
Ге́рберт Кларк Гу́вер (ингл. Herbert Clark Hoover, 10 август 1874 — 20 октябрь 1964) — 31-се АҠШ Президенты ( 1929 - 1933). АҠШ Республика партияһынан.
1921-1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа серкәтибе булды. Уның алдынан Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе.
1928 йылда Смут-Хоули тариф акты буйынса Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була.
1930-сы йылда Президент вазифаһында Герберт Гувер Бөйөк депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә.
Хәҙерге ваҡытта уның исемен Герберт Гувер Билдинг йорто йөрөтә.


text:
Википедия:Биттәрҙе юйыу
Башҡорт Википедияһында алып барылған сәйәсәт Викимедия фонды сәйәсәтенә ярашлы ҡоролған һәм һис шикһеҙ үтәлергә тейеш.
Йөкмәткеһе
- 1 Дөйөм ҡағиҙәләр
- 2 Юйыуға ҡуйыуҙағы сикләүҙәр
- 3 Тиҙ юйыу
- 4 Битте юйыуға ҡуйыу тәртибе
- 5 Һөҙөмтә яһау тәртибе
- 6 Һөҙөмтә
- 7 Һөҙөмтәне бойомға ашырыу
- 8 Ризаһыҙлыҡ белдереү һәм һөҙөмтәне ҡабаттан тикшереү
- 9 Ҡалдырылған йәки тергеҙелгән биттәрҙе байҡап тороу
- 10 Ҡабаттан юйыуға ҡуйыу
- 11 Иҫкәрмәләр
Дөйөм ҡағиҙәләр[үҙгәртергә]
- Бөтә төр биттәрҙе юйыу хоҡуғы Башҡорт Википедияһында хаким дәрәжәһе булған ҡатнашыусыларға бирелгән.
- Башҡа ҡатнашыусылар ниндәйҙер битте юйыу тураһындағы тәҡдимен шул биткә Категория:Delete тамғаһы ҡуйып билдәләй. Биттең «Фекер алышыу» бүлегендә юйыу тураһында тәҡдименә аңлатма бирә ала.
- Категория:Delete тамғаһы ҡуйылған биттәрҙе юйыу, шул тамға ҡуйылған көндән бер аҙна үткәс һәм юйыуға ҡаршы тауыш биреүселәр аҙыраҡ булһа ғына атҡарылырға тейеш.
- Категория:Delete тамғаһы ҡуйылып та, әммә юйыуға ҡаршы булыусылар күберәк булһа, битте юйыу тыйыла.
- Бәхәстәр Тауыш биреүҙәр/Биттәрҙе юйыу тураһында һәм Тауыш биреүҙәр/Юйылған биттәрҙе тергеҙеү исемле махсус биттәрҙә тауыш биреүҙәр аша хәл ителә ала.
- Хакимдәр Википедия биттәре талаптарына бәхәсһеҙ тап килмәгән биттәрҙе генә башҡалар менән кәңәшләшмәйсә юя ала.
Юйыуға ҡуйыуҙағы сикләүҙәр[үҙгәртергә]
Юйыуға ҡуйыу альтернативалары[үҙгәртергә]
Юйыуҙы тикшереү — ҡағиҙә сығарыу урыны түгел[үҙгәртергә]
Тиҙ юйыу[үҙгәртергә]
Wikipedia:Битте тиҙ юйыу талаптары


text:
Кайнозой
Кайнозой (грек. kainos — яңы, үҙенсәлекле һәм грек. zoe -тормош), кайнозой эраһы, фанерозойҙың өҫкө бүлексәһе.
65 млн йыл элек башлана, хәҙерге ваҡытта дауам итә.
Палеоген, неоген һәм дүртенсел (квартер) системаларға (осорҙар) бүленә. Башҡортостан терр яһында палеоген һәм миоцен (неогендың аҫҡы бүлеге) ҡатламдары көслө эрозия һәм тектоник ҡалҡыуҙар арҡаһында өлөшләтә депрессияларҙа һаҡланған.
Плиоцен ултырмалары (неогендың өҫкө бүлеге) Ағиҙел, Ҡариҙел, Һаҡмар һәм башҡа йылғалар үҙәндәренә тура килә.
Квартер ҡатламдары һыу айырғыс киңлектәрҙе, битләүҙәрҙе, тау һәм ҡалҡыулыҡ түбәләрен тотош япма булып ҡаплай; хәҙ. заман рельефын барлыҡҡа килтерә (йылға үҙәндәре, күл уйпатлыҡтары һ.б.).
Кайнозой ултырмалары боронғо ҡатламдарға йыуылыу аша ятҡан континенталь һәм диңгеҙ (квартерҙан тыш) тоҡомдарынан ғибәрәт.
Дөйөм ҡалынлығы 800 м тиклем. Кайнозой ҡатламдарына һоро күмер, кварцлы ҡомташ, аҡ балсыҡ, төҙөлөш материалдары (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ), торф, агрономик мәғдән (гажа, сапропель), минераль буяу (охра, глауконит, аҡбур), эсәр һыу ятҡылыҡтары тура килә.
Палеогеограф реконструкциялар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кайнозой Башкирского Предуралья. Т.2. Ч.3. Этапы геологического развития Башкирского Предуралья в кайнозое. М., 1970; Геологическая карта Российской Федерации. 1:1000000 (новая серия). Л. N40(41). Уфа: объясн. зап. СПб., 2000; Стратиграфический кодекс России. 3 е изд. СПб., 2006.


text:
АҠШ Дәүләт департаменты
AҠШ Дәүләт департаменты (ингл. United States Department of State) —1789 йылда төҙөлгән АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы. Беренсе AҠШ Дәүләт сәркәтибе Томас Джефферсон булды.
Депратаментта АҠШ гербы – АҠШ ҙур мисәте һаҡлана.
Ойошма Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған сит илдәр буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.
Вашингтонда урынлашҡан.
Етәкселәр[үҙгәртергә]
AҠШ Дәүләт серкәтибе (ингл. United States Secretary of State) – АҠШ-тын «Дәүләт департаменты» етәксеһе. Дәүләт департамент, 1789 йылда төҙөлгән илден тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы.
- Хиллари Клинтон
- Джон Керри (1.02.2013 көндән)
АҠШ-тың виза сәйәсәте[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ-тың виза сәйәсәте
Департамент АҠШ-тың виза сәйәсәте тормошҡа ашыра.


text:
Үлем
Үлем — тормош туҡтау, организм йәшәйеше туҡтау; организмдың тормош эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтатыуы, уның йәшәүенең мотлаҡ булған стадияһы[1]; Йән эйәләренең тереклек итеүҙән туҡтаған хәле; үле хәл[2].
Үлем — йәшәүгә ҡапма-ҡаршы күренеш. Үлемдең тышҡы сифаттары һулыш алыуҙың һәм пульстың туҡталыуында сағыла. Улар үпкәләрҙең һәм йөрәктең эшләмәй башлауы тураһында һөйләйҙәр. Йәшәү менән үлем, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы (антиподтар) булһалар ҙа, улар теүәл сиктәрҙән мәхрүм. Йәшәүҙең тамамланыуы һәм үлемдең килеп етеүе — бер ни ҡәҙәр дауамлы процесс. Әйтәйек, йөрәк менән үпкәләр эшсәнлеге туҡталған, ә мейе һаман үҙенең эшсәнлеген дауам итә был,—үлемдең, буҫағала булһа ла, тамам әле килеп етмәгәнлеген күрһәтә. Эш шунда, эшләүҙән туҡтаған йөрәк менән үпкәләрҙе медицина ярҙамында яңынан эшләтә башларға мөмкин. Мейе лә үҙенең эшсәнлеген юғалтҡас ҡына, үлем килгән тип әйтеп була. Йөрәк менән үпкәләрҙең эшсәнлеге туҡтаған, ә мейе эшсәнлеге дауам иткән аралыҡ (5—7 минут) медицинала клиник үлем тип атала. Тимәк, йәшәү менән үлем араһында үҙенсәлекле (йәшәүҙе лә, үлемде лә туплай торған) аралыҡ бар әле.
Үлем — организмдың барлыҡ йәшәү функцияларын юғалтыуын сағылдырыусы күренеш. Үлемдең был төрө биологик (кире ҡайтмай торған) үлем тип атала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек.(тат.)


text:
Көньяҡ Дакота
Көньяҡ Дакота (ингл. South Dakota) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 23. 1889 йылдың 2 ноябрендә төҙөлгән. Элек Висконсин територияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Рашмор тауы штаты.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Көньяҡ Дакота штатында 833 354 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 4,19 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 20.
Майҙаны 199 905 кв.км, шуның 1,6 % һыу майҙаны.
Климат[үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә]
- Рашмор, тауҙа Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон, Теодор Рузвельт һәм Авраам Линкольн скульптуралары булыуына танылыу тапҡан.


text:
Комедия
Комедия — трагедияға ҡапма-ҡаршы булараҡ, ижтимағи тормоштағы йәки көнкүрештәге көлкөлө яҡтарҙы сағылдыра. Унда кеше характерындағы етешһеҙ яҡтар, тормоштағы кире күренештәртәнҡит ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә Х. Ибраһимовтың «Башмағым», М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» исемле комедиялары был жанрҙың милли драматургияла үҫеш кимәлен билдәләүсе әҫәрҙәр рәтенә инә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө-2003 йыл ISBN 5-295-03161-6
- Ғ.Б. Хөсәйенов Әҙәбиәт теорияһы.


text:
Италия
Ита́лия (итал. Italia [iˈtaːlja]), рәсми исеме Ита́лия Республикаһы (итал. Repubblica Italiana) — Көньяк Европала урынашҡан дәүләт.
Төньяҡ-көнбайышта Франция, төньяҡта Швейцария һәм Австрия , һәм төньяҡ-көнсығышта Словения менән сиктәш. Шулай уҡ эсендә Ватикан һәм Сан-Марино тигән анклав дәүләттәр урынлашҡан.
Италия Аппенин ярымутрауы Аппенин, Балкан ярымутрауҙарын, Сардиния һәм Сицилия утрауҙарын, Падан тигеҙлеге, Альп тауҙарының көньяҡ битләүҙәрен берләштерә.
Йөкмәткеһе
Административ төзөлошө[үҙгәртергә]
Италиянең баш ҡалаһы — Рим. Ил 20 өлкәгә бүленгән — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния һәм Сицилия, (шуларның бишесе — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста һәм Фриули-Венеция Джулия — айырым статуска эйә). Өлкәләр 110 административ-территориаль берәмлек — провинцияға бүленә. Провинциялар коммуналарға бүленә, коммуналар иҫәбе 8101. Автономиялеы өлкәләрҙең үҙ парламенты — өлкә шуралары һәм хөкүмәттәре бар.
Италия — донъялағы иң боронғо дәүләттәрҙең береһе. Илдең бтә территоряһын тауҙар биләй. Илдең төньяҡ өлөшөн бөтә Европала һәм Италиялағы иң ҙур тау системаһы − Альп тауҙары алып тора. Тау түбәләре бейеклеге уртаса 5 мең метр. Монбланда тауы — 4807 м. Ил Европа -Азия сейсмик бүлкәтенә урынлашҡан, шуға күрә ер тетрәүҙәр һәм вулкан урғылыуҙар йыш була. Иң билдәле вулкан — Везувий. Сицилия утрауында Этна вулканы бар.
Географияһы[үҙгәртергә]
Италияла уйһыулыҡтар тар һыҙат булып яр буйлап урынлашҡан. Иң ҙур уйһыулыҡ По йылғаһы буйлап урынлашҡан Подан тигеҙлеге. Был тигеҙлектә емеш һәм виноград баҡсалары, бөртөклө күльтуралар, шәкҡр һәм иген культуралары үҫтерелә. Италия файҙалы ҡаҙылмаларға ярлы. Илдә терегөмөш һәм көкөрт рудалары табыла, ҙур булмаған полиметалл рудалары ятҡылыҡтары бар. Илдә төҙөлөш материалдары мәрмәр, гранит, вулкан туфтары күпләп табыла.
Климаты[үҙгәртергә]
Илдең төньяҡтан бейек тауҙар ышыҡлап тороуы, йылы һәм туңмай торған диңгеҙҙең йоғонтоһо уның климатын билдәләй. Көньяҡҡа табаныраҡ климат йылыраҡ. Падан тигеҙлегендә уртаса йылы, йәйе эҫе, ҡышы һалҡын һәм томанлы. Илдә Урта диңгеҙ климаты өҫтөнлөк итә. Йәй оҙаҡҡа һуҙылған эҫе, ҡыш дымлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы 0°С -тан юғары. Ҡышын ямғырҙар йыш яуа. Һирәк кенә ҡар яуа. Альп тауҙарында яуым-төшөм күп, 3000 миллиметрға етә. Яуым-төшөмдө дымлы көнбайыш елдәре алып килә. Тау түбәләре мәңгелек ҡар менән ҡапланған. Климат тау итәгенән тау түбәһенә тиклем уртаса йылынан һалҡынға тиклем үҙгәрә. Иң оҙон һәм таулы йылға — По. Был таулы йылға бик күп миҡдарҙа ултырма тоҡом алып килә һәм Адриатик диңгеҙгә ҡойған урында дельта яһай. Тибр йылға Апенин ярымутрауындағы иң ҙур йылға. Илдең баш ҡалаһы Рим шунда урынлашҡан. Илдә боҙлоҡ барлыҡҡа килтергән ҙур күлдәр күп. Ул күл буйҙарында донъя әһәмиәтендәге курорттар урынлашҡан.
Халҡы[үҙгәртергә]
Төп халҡы — итальяндар, уларҙың теле роман төркөмөнә ҡарай. Халыҡ һаны буйынса Италия Европала Германиянан ғына ҡалыша. Ҡалалар күп булған төньяҡта һәм Неаполь тирәһендә халыҡ тығыҙ урынлашҡан. Тауҙарҙа халыҡ сағыштырмаса һирәк. Халыҡтың байтағы күрше Швейцария һәм Германияла йәшәй һәм эшләй.
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Илдә файҙалы ҡаҙылмалар күп булмағанлыҡтан, завод-фабрикалар ситтән килтерелгә сеймалды ҡулланалар. Илдә төрлө машиналар, автомобильдәр эшләп сығаралар. Автомобильдәр эшләү буйынса Италия донъяла алдынға илдәр рәтендә. Нефтте химия тауарҙарына — пластмассаларға, лак, буяуҙарға, синтетик сүстәргә эшкәртеүсе заводтар күп. Бөтә нефть сит илдән, башлыса Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан һәм Төньяҡ Африканан килтерелә.
Аул хужалығы[үҙгәртергә]
Эҫе йәй һәм йылы дымлы ҡыш төрлө ҡультуралар үҫтерергә уңайлы. Бөртөклө күльтуралар йылына ике уңыш бирә. Йәйҙең ҡоро булыуы күп урындарҙа һуғарыуҙы талап итә. Бойҙай — бөтөклө төп культура. Итальяндарҙың ғәҙәттәге ризығы бойҙай ононан яһалған макарон. Уның бер нисә төрө бар. Йәшелсә, дөгө културалары ҙур майҙанды алып тора. Илдә алма, груша, персик, әфлисун, һары сәй, инжир үҫтерелә. Сицилияла әфлисун, мандарин, лимон, виноград, зәйтүн емеше плантаиялары бар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
• В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев, «Материктар һәм океандар географияһы» дәреслеге © «Дрофа», 2002
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Аңлатмалар[үҙгәртергә]
- ↑ немец теле һәм ладино теле Көньяҡ Тирольдә, словен теле Триест-Горицияла һәм француз теле Валле д’Аостала.


text:
Сабаҡ
Сабаҡ — һаҙандар ғаиләһенә ҡараған күкһел һыртлы, аҡ ҡорһаҡлы, буҙ ҡойроҡло ваҡ йылға балығы; ҡыҙыл күҙле,көмөш тәңкәле,алһыу ҡанатлы йылға балығы. Ҙурлығы 7 см тирәһе, ауырлығы Бер нисә грамм самаһы.
Тубыл, Иртыш йылғаларында, Себер һәм Урал күлдәрендә киң таралған. Табан балыҡ ҡайҙа йәшәй, ул да шул йылға-күлдәрҙә, быуаларҙа, һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.
Иртә яҙ сабаҡ ярға һынына. Үләндәр морон төртөү менән йылға ҡултыҡтарына, ҡамыш араһына һыйына. Эре сабаҡ тоноҡ урындарҙы һайлай.
Апрель-июнь айҙарында ыуылдырыҡ сәсә.
Йәй сабаҡ төрлө тәрәнлектә йәшәй, һыу өҫтөнә лә күтәрелә.
Һыу ятҡылыҡтарында берсә башын һыуҙан күтәреп, берсә ҡабырғаһын ҡояшта ялтыратып йөҙөп йөрөгәнен күҙәтергә мөмкин. Өҫкә ҡарап торған ауыҙы менән ул һыуға төшкән бөжәктәрҙе ашай. Сабаҡтың яратҡан емдәре байтаҡ. Яҙ ул ҡыҙыл һәм тиреҫ селәүсененә, ҡыҙыл ҡортҡа, ҡабыҡ ҡүңғыҙҙары ҡарышлауыҡтарына, ә йәй таңдан алып кискә тиклем сиңерткә, икмәк йомшағына, себенгә, төрлө ҡарышлауыҡтарға ҡаба. Сабаҡты яҡты төндә лә, болотло көндә лә ҡармаҡларға була.
Ссылки[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нафиҡов Ш.В. Һыу буйында балыҡсы. Өфө: Башҡортостан "Китап" нәшриәте, 1997.


text:
Йомаҡ
Йомаҡ — төп мәғәнәһен уйлап табыу өсөн нимәнелер башҡа оҡшаш һүҙҙәр менән йәки һүҙ уйнатып һүрәтләп әйткән метоморфик әйтем; һорау алыныусы яуабын әйтергә тейеш. Борон заманда һорау алыныусының зирәклеген тикшереп ҡарағандар, хәҙер йомаҡ әйтешеү — халыҡ уйыны.
Йөкмәткеһе
Башҡорт халыҡ ижадында йомаҡ[үҙгәртергә]
Йомаҡ — халыҡ ижадының иң боронғо жанрҙарының береһе. Башҡорт телендә "Йомаҡ ҡойҙом-ҡас, йомолдоғон ас" тигән әйтемдең булыуы шул хаҡта һөйләй. Төҙөлөшө яғынан һорау һәм яуап формаһында булған йомаҡтар кешеләрҙең тапҡырлығын һынау һәм зирәклеген үҫтереү сараһы булараҡ ҡулланыла. Йомаҡтар айырым предметтың билдәһен икенсе бер предметҡа, күренетә күсереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шуға күрә улар тормоштағы конкрет предметтар. күренештәр менән бәйләнгән. Йомаҡтарҙы өс ҙур төркөмгә бүләләр.
Тәбиғәт күренештәре тураһындағы йомаҡтар[үҙгәртергә]
Был иң киң таралған төркөм. Баланы тәрбиәләгәндә аң белә башлағандан алып, иҫендә ҡалһын өсөн бик әһәмиәтле.
Кеше һәм уның көнкүрешен сағылдырған йомаҡтар[үҙгәртергә]
Ҡар көрәргә
Булһа кәрәк,
Нимә кәрәк?
Дөрөҫ! ..... . (Көрәк)


text:
ОКАТО
ОКАТО́ коды, ОКАТО́ һаны (урыҫ. Общероссийский классификатор административно-территориальных объектов һүҙҙәренән ҡыҫҡартма) — Рәсәй Федерацияһының барлыҡ төбәктәре һәм тораҡ пункттарының дөйөм төркөмләүсе исемлеге; статистика һәм иҡтисад кеүек өлкәләрҙә мәғлүмәтте ышаныслы, сағыштырырлыҡ һәм автоматик рәүештә эшкәртеү өсөн булдырылған.
Иҫәп-теркәү берәмектәре[үҙгәртергә]
ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмектәре инә:
- республикалар
- крайҙар
- өлкәләр
- Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
- автономлы өлкәләр
- автономлы округтар
- райондар
- ҡалалар
- ҡала райондары һәм округтары
- ҡала тибындағы ҡасабалар
- ауыл советтары
- ауыл тораҡ пункттары (ауылдар, ҡасабалар, утарҙар, станицалар һ.б.)
Административ бүленеш берәмектәре исемлектә иерархия рәүешендә төркөмләнә.
Берәмектәренең барыһы ла административ бүленеш буйынса төркөмдәргә бүленә; был төркөмдәр административ буйһоноу буйынса өс классификация кимәленә ҡарай. Билдәле кимәлгә ингән һәр берәмек үрге кимәлгә ҡараған ярашлы берәмеккә туранан-тура буйһона.
Классификацияның беренсе кимәленә федерал әһәмиәткә эйә булған берәмектәр ҡарай:
- республикалар
- крайҙар
- өлкәләр
- Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
- автономлы өлкәләр
- * Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округтар.
Икенсе кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
- край йәиһә өлкә составына ингән автономлы округтар
- Республика, край, өлкә, автономлы өлкә, Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округ райондары; ҡала-эсе райондары, Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡала округтары
- республика, край, өлкәлргә буйһонған ҡалалар һәм ҡасабалар.
Өсөнсө кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
- республика, край, өлкәләргә буйһонған ҡалаларҙың эске райондары һәм округтары
- районға буйһонған ҡалалар
- районға буйһонған ҡала тибындағы ҡасабалар
- ауыл советтары.
Ауыл тораҡ пункттары өсөнсө кимәл берәмектәре эсендә танытыла.
ОКАТО һаны төҙөлөшө миҫалы[үҙгәртергә]
Миҫал өсөн, Учалы районының Ҡарт Муйнаҡ ауылының ОКАТО һаны — 80 253 884 004. Был һан ошондай өлөштәрҙән төҙөлгән:
- 80 (1-се һәм 2-се һан урыны) — Башҡортостан республикаһы;
- 2 (3-сө урын) — ”район” билдәһе (классификацияның өсөнсө кимәле) – бынан һуң район тураһында мәғлүмәт бирелә;
- 53 (4-се һәм 5-се урын) — Учалы районы коды;
- 8 (6-сы урын) — ”ауыл советы” билдәһе – бынан һуң ауыл советы тураһында мәғлүмәт бирелә;
- 84 (7-се һәм 8-се урын) — Туңғатар ауыл советы коды;
- 004 (9-сы, 10-сы һәм 11-се урын) — Ҡарт Муйнаҡ ауылын танытҡан код.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Территориальное устройство России» сайтында ОКАТО тураһында мәғлүмәт
- ОКАТО СИРИУС НТ сайты – Интернетта ОКАТО һанын белеү өсөн.
- ОКАТО Адрес буйынса ОКАТО һанын белеү хеҙмәте.


text:
Тәтелдәүес
Тәтелдәүес, тәтелдәүек, ҡыҙылаяҡ, ҡыҙылаяҡ сәпсәү (лат. Tringa totanus, урыҫ. Травник) — оҙон ҡыҙыл аяҡлы, оҙон муйынлы, тура суҡышлы, һырты һарғылт көрән, ҡанаттары сыбар, күгәрсендән бәләкәйерәк һаҙ ҡошо[1].
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, һәм оҙон муйынлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең өҫ яғы һарғылт көрән. Башы, муйы¬ны буй, ә ҡанаттары эре түңәрәк таптар менән сыбарланған. Ҡойроғоноң өҫтө аҡ. Муйынының ике яғы һәм түше ваҡ ҡара таплы һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Аяҡтары ҡыҙыл. Ҙур сәпсәүҙән суҡышы төҙ булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тьйүү» йәки «тьйүк-тьйүк». Яҙғыһын ата ҡош тәтелдәй: «титл-титл-титл».
Ҡамышлы һәм бейек үлән баҫҡан күлдәрҙә, йылғаларҙа һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Ҡара-көрән һәм ҡыҙғылт көрән таптар менән ҡапланған 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:The IBC(инг.)
- Иллюстрированная энциклопедия птиц. Ян Ганзак.(урыҫ.)
- Травник на сайте Apus.Ru(урыҫ.)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Алма үләне
Алма үләне, алмауыт, кирказон (лат. Кирказо́н, йәки аристоло́хия, лат. Aristolochia) — үрмәләп үҫеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Тропик һәм йышыраҡ уртаса климата үҫкән 350 төрө билдәле. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, бейеклеге 30-70 см тирәһе. Туғайҙарҙа, болондарҙа, урманда үҫә. Май-июнь айҙаранда һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Дауалау өсөн үҫемлектең бөтә өлөшө: үләне лә, тамыры ла, ҡулланала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Килограмм
Килогра́мм (башҡортса яҙылышы: кг ; халыҡ ара: kg ) — ауырлыҡты үлсәү берәмеге, Халыҡ-ара берәмектәр системаһына (СИ) ҡараған төп ете берәмектең береһе.
Ғәмәлдәге килограмм төшөнсәһе Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә 1901 йылда ҡабул ителгән һәм түбәндәгесә билдәләнә[1][2]:
Килограмм ауырлыҡ берәмеге була, ауырлығы халыҡ ара килограмм өлгөһөнә тигеҙ.
Халыҡ-ара килограмм өлгөһө (эталон) Париж йәнәшәһендәге Севр ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һаҡлана. Түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән (90 % ағалтын, 10 % иридия) ҡойолған цилиндр эталон булып тора. Башта килограмм ауырлығы итеп 4 °C температурала һәм дингеҙ кимәлендәгә үрнәк атмосфера баҫымында булған бер куб дециметр (литр) таҙа һыу билдәләнгән.
Йөкмәткеһе
Ҡабат һәм өлөш берәмектәр[үҙгәртергә]
Тарихи сәбәптәр арҡаһында «килограмм» атамаһы унарлы үлсәү берәмеге булған «кило» ҡушылмаһы менән бирелә. Шуға күрә ҡабат һәм өлөш берәмектәр «грамм» һүҙенә СИ ҡушылмалары өҫтәлеп төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта «грамм» үҙе СИ системаһында өлөш берәмек булып тора.
Мегаграмм (1000 кг) урынына башлыса «тонна» берәмеге ҡулланыла.
Атом бомбалары ҡеүәтен тротил эквивалентында билдәләү өсөн гигаграмм урынына килотонна, ә тераграмм урынына мегатонна ҡулланыла.
Килограмм өлөгөһө[үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта килограмм кеше эшләгән әйбер, ағалтын һәм иридий иретмәһенән торған өлгө, менән билдәләнгән берҙән бер Си берәмеге. Башҡа бөтә берәмектәр төп физик үҙенсәлектәргә һәм ҡанундарға нигеҙләнеп билдәләнә.
XVIII быуатта метрлы үлсәүҙәр системаһын төҙөгәндә килограмм итеп 4 °C температураһында булған 1 дм³ таҙа һыу ауырлығы алынған. Был температурала һыу иң ҙур тығыҙлыҡ сифатына эйә. 1799 йылда килограмм өлгөһө итеп ағалтын гер эшләнә, әммә уның ауырлығы 1 дм³ һыу ауырлығынан 0,028 г күберәк була.
Ғәмәлдәге өлгә 1889 йылда түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән ҡойолған цилиндр итеп эшләнелә[3]. Шул ваҡыттан бирле өлгө Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һауа үтмәҫлек өс ҡат быяла ҡалпаҡ аҫтында һаҡлана. Шулай уҡ халыҡ ара өлөгөнөң теүәл рәсми күсермәләре эшләнә, артабан улар милли килограмм өлгөһе итеп ҡулланыла. Бөтәһе 80-дән ашыу күсермә эшләнгән. Уларҙың икәүһе Рәсәй[3] бирелгән һәм Менделев исемендәге Бөтә Рәсәй метрология ғилми эҙләнеүҙәр институтында һаҡлана. Яҡынса 10 йылға бер тапҡыр милли килограмм өлгөһе халыҡ ара өлөгө менән сағыштырыла. Был сағыштырыуҙар милли өлгөләрҙең теүәллеге 2 мкг тирәһе булыуын күрһәтә. Һаҡлау шарттары бер төрлө булыуы халыҡ ара өлөгөнең теүәллеген шик аҫтына ала. Төрлө сәбәптәр арҡаһында йөҙ йыл эсендә халыҡ ара өлгө 3·10−8 ауырлығын юғалтҡан. Әммә, билдәләмә буйынса халыҡ ара өлөгөнең ауырлығы бер килограммға тигеҙ. Шуға күрә өлөгөнең хаҡ ауырлығы үҙгәреүе килограмм дәүмәле үҙгәреүенә килтерә.
Был етешһеҙлектән ҡотолоу маҡсатында 1999 йылда үткән Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 21-сө Генераль конференция ҡарарында милли лабораторияларға ауырлыҡ берәмеген төп физик үҙенсәлеккә йәки үҙгәрмәй торған атом берәмегенә бәйләп камиллаштырырға һәм киләсәктә килограмм төшөнсәһенең билдәләмәһен яңыртырға тәҡдим итәлә[4]. Шунан һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер халыҡ ара ойошмалар килограмм төшөнсәһенең билдәләмәһен яңыртыу буйынса тәҡдимдәр әҙерәләү эше менән булды[5].
Киләсәк[үҙгәртергә]
2011 йылда үткән Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 24-сө Генераль конференция киләсәк Халыҡ ара берәмектәр системаһын (СИ) яңынан ҡарау ваҡытында төп берәмектәр билдәләмәһе төп физик үҙенсәлеккә йәки үҙгәрмәй торған атом берәмегенә бәйле итеп үҙгертергә тип ҡарар[6] итә.
Күҙалланыуынса Планк даими дәүмәлh 6,626 06X·10−34 Джc точно [7] буласаҡ. Ул саҡта ғәмәлдәге килограмм билдәләмәһе үҙгәртеләсәк. Килограмм ауырлыҡ берәмеге булып ҡаласаҡ, әммә уның дәүмәле СИ берәмеге м2·кг·с−1 аталған 6,626 06X·10−34 һанына тигеҙ Планк даими дәүмәленә бәйле булсаҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ГОСТ 8.417-2002. Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин.
- ↑ Определение килограмма на сайте Международного бюро мер и весов
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
.D0.91.D0.A1.D0.ADтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ The definition of the kilogram Resolution 7 of the 21st meeting of the CGPM (1999)
- ↑ Каршенбойм С. Г. О переопределении килограмма и ампера в терминах фундаментальных физических констант // УФН. — 2006. — Т. 176. — № 9. — С. 975-982.
- ↑ On the possible future revision of the International System of Units, the SI. Resolution 1 of the 24th meeting of the CGPM (2011).
- ↑ Здесь Х заменяет одну или более значащих цифр, которые будут определены в окончательном релизе на основании наиболее точных рекомендаций CODATA
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Килограмм-көс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Смирнова Н. А. Единицы измерений массы и веса в Международной системе единиц — М, 1966.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Единицы СИ Ҡалып:Приставки СИ


text:
Мостафа Кәмал Ататөрк
Мостафа Кәмал Ататөрк (Mustafa Kemal Atatürk; 1881 — 10 ноябрь 1938), Төркиәнең беренсе президенте. Ысын исеме Ғази Мостафа Кәмал — паша.
1881 йылда Сәләник ҡалаһында тыуған.
Төркиәләге "İstiklal Harbi"нде Ататөрк[үҙгәртергә]
1920 йылда ҡайһы бер Европа илдәре Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлаған. Греция Төркиәне, Англия Истанбул ҡалаһын, Франция Мараш, Ғазиантеп, Урфа ҡалаларын баҫып алған. Мостафа Кәмал Паша 1920 йылда Хөкүмәте менән Төркиәне баҫып алған илдәргә һуғыш иғлан иткән. Һөҙөмтәлә баҫып алыусылар Төркиәнән ҡыуылған.
Республикала Ататөрк[үҙгәртергә]
1923 йылда Төркиә, республика булған. Мостафа Кәмал Ататөрк, республиканың беренсе президенте булған.
1938 йылда Истанбул ҡалаһында, "Dolmabahçe Sarayı"нда үлгән.


text:
Сирень
Сирень (урыҫ. Сирень обыкновенная, лат. Syringa vulgaris) — зәйтүн ағасы ғаиләһенән ҡыуаҡ. Бейеклеге 2-7 м. Май-июнь айҙарында ҡыҙғылт-миләүшә (һирәк аҡ) төҫтәге сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә. Декоратив маҡсатта баҡсаларҙа, парктарҙа, өйэргәһендә үҫтерелә.
Йөкмәткеһе
Таралыуы[үҙгәртергә]
Сирендең тыуған иле — Балҡан ярымутрауы.
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ссылки[үҙгәртергә]
- Сирень — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Һөмәй
Һөмәй, һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ(Бородатая неясыть) (лат. Strix nebulosa) һөиәйҙәр ғаиләһендәге эре ҡош. Ҡанат йәйелеше метр ярымға етә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған, йөҙөндә ҡара түңәрәк һыҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу-һууу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З— 4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix nebulosa: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: бородатая неясыть


text:
Кирил алфавиты
Кири́л алфавиты — 6 славян телендә (урыҫ, украин, белорус, болгар, серб, македон) һәм бер нисә башҡа телдә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит. 1940 йылдан башлап кирил алфавиты — башҡорт теленең рәсми алфавиты.
Йөкмәткеһе
Алфавиттар[үҙгәртергә]
Төрки телдәр алфавиты[үҙгәртергә]
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Татар алфавиты[үҙгәртергә]
Рәсәйҙәге рәсми татар алфавиты. Бөтә Донъя Селтәрендә латин алфавиты киң ҡулланыла.
Үҙенсәлектәре:
- Ҡ, Ғ, Ҙ, Ҫ хәрефтәре юҡ[1]
- Үҙенсәлекле [ʝ] өнө өсөн ҡулланылған Җ җ хәрефе бар:җил "ел")
- Ә хәрефе А хәрефенән һуң урынлаша.
Ҡаҙаҡ алфавиты[үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ұұ, Іi хәрефтәре бар (башҡорт теленең о, э өндәренә яҡын өндәрҙе билдәләй)
- Ҡ урынына Қ ҡулланыла
- Ҙ, Ҫ хәрефтәре юҡ
Славян телдәре алфавиты[үҙгәртергә]
Урыҫ алфавиты[үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ә, Ө, Ү, Ҡ, Ғ, Ң, Ҙ, Ҫ, Һ хәрефтәре юҡ
Украин алфавиты[үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ә, Ө, Ү, Ҡ, Ғ, Ң, Ҙ, Ҫ, Һ хәрефтәре юҡ
- Г хәрефе [ɦ] тип әйтелә һәм [ɦɛ] тип атала. Был өн башҡортса Һ һәм Ғ араһындағы өнөнә яҡын
- Ґ хәрефе [g] тип әйтелә (был өн башҡортса Г менән яҡын)
- Э урынына Е ҡулланыла
- Е ([je]) урынына Є ҡулланыла
- И хәрефе әйтелеше урыҫса Ы менән яҡын
- І хәрефе әйтелеше урыҫса И менән яҡын
- Ї хәрефе [ji] тип әйтелә
- Щ хәрефе ШЧ тип әйтелә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Әммә [q], [ɣ] өндәре бар, өҫтәмә мәғлүмәтте Татар әлифбаһы битендә таба алаһығыҙ


text:
Өфө
Өфө ([ʏ̞ˈfʏ̞] ) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Мәҙәниәт
- 3 Уҡыу йорттары
- 4 Финанc, инвестиция компаниялар һәм банктар
- 5 Элемтә һәм информацион технологиялар
- 6 Төҙөлөш
- 7 Нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте
- 8 Энергетика
- 9 Транспорт
- 10 Торлаҡ-коммуналь һәм Инфраструктура ойошмалар
- 11 Машиналар төҙөү сәнәғәте
- 12 Климат
- 13 Халҡы
- 14 Һүрәт теҙмәһе
- 15 Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар
Тарихы[үҙгәртергә]
1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.
1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.
1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.
2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.
- 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
- 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
- 1708 йылдан Ҡаҙан губернаһына ингән
- 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
- 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
- 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
- 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһы составында
- 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
- 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
- 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт академия драма театры
- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
- Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
- Мостай Кәрим исемендәге Башҡортостан Республикаһының милли йәштәр театры
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
- «Нур» Өфө дәүләт татар театры
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Өфө дәүләт авиация техник университеты
- Өфө Дәүләт Нефть Техник Университеты
- Башҡорт дәүләт аграр университеты
- Башҡорт дәүләт медицина университеты
- Башҡорт дәүләт университеты
- М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
- Ырымбур дәүләт университеты филиалы
- Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Финанc, инвестиция компаниялар һәм банктар[үҙгәртергә]
- Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Урал банкыһы Башҡортостан бүлексеһы
- Финам филиалы
- Система АФКһы - рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө
Элемтә һәм информацион технологиялар[үҙгәртергә]
- Мобиль ТелеСистемалар
- Ростелеком бүлексеһе
Төҙөлөш[үҙгәртергә]
- Росевродеволпмент
Нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте[үҙгәртергә]
- «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ (Башнефть)
- «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы)ААЙ(Башнефть)
- «Өфөоргсинтез» ААЙ(Башнефть)
- «Өфөнефтехим» ААЙ (Башнефть)
- «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты (Башнефть)
- «Башкирнефтепродукт» ААЙ (Башнефть)
- «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) (Башнефть)
- Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы
- Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК)
- «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, Транснефть
- «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, Транснефть
- Газпром трансгаз Өфө, Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.
Энергетика[үҙгәртергә]
Транспорт[үҙгәртергә]
- Башавтотранс ДУПы
- Рәсәй тимер юлдарының Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһе
Торлаҡ-коммуналь һәм Инфраструктура ойошмалар[үҙгәртергә]
Өфө водоканалы[үҙгәртергә]
Өфө водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма. Составында:
- 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә,
- һыу әҙерләү станцияһы
- 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
- 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә,
- 25 ташландыҡ һыуҙы бәүетеү насос станцияһы
- 2400 км һыу һәм канализация юлдары


text:
Карл Линней
Карл Линне́й (швед. Carl Linnaeus, Carl Linné, лат. Carolus Linnaeus, 1761 йылда дворян титулын алғас — Carl von Linné; 23 май 1707, Росхульт — 10 ғинуар 1778, Уппсала) — швед тәбиғәтте өйрәнеүсеһе һәм табибы; хайуандар һәм үҫемлектәр доньяһының дөйөм квалификацияһын төҙөүсе; был системала бөтә биология фәнендәге тикшереүҙәр дөйөмләштерелә һәм тәртипкә һалына. Линнейҙың төп хеҙмәте — биологик төр төшөнсәһен билдәләү, биноминаль (бинар) номенклатура төшөнсәһен индереү һәм актив ҡулланыу, систематик (таксонометрик) категориялар араһындағы аныҡ бәйленеште билдәләү.[1]
Линней — тәбиғәтте өйрәнеүсе иң билдәле швед ғалимы. Швецияла уны шведтарға үҙ илдәрен асҡан өсөн, сәйәхәтсе булараҡ хөрмәт итәләр, швед провинцияларында тикшеренеп, бер провинция икенсе провинцияға нисек ярҙам итә алғанын өйрәнә.[2] Шведтар өсөн уның флора һәм фауна тураһындағы хәҙмәттәре генә түгел, ә көндәлек булараҡ яҙып барылған сәйәхәтнамәләре ҡәҙерле. Был яҙмалар бай һәм аңлайышлы тел менән яҙылған, әлеге көнгә тиклем нәшер ителә һәм уҡыла.[3] Хәҙерге әҙәби швед теленең барлыҡҡа килеүен Линней менән бәйләйҙәр, Линней фән һәм мәҙәниәт әһеле.[2]
Швеция короллеге фәндәр академияһы ағзаһы (1739, академияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе), Париж фәндәр академияһы ағзаһы (1762) һәм башҡа фәнни ойошмалар һәм академиялар ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Карл Линней 1707 йылдың 23 майында көньяҡ Швецияла, Смоланд провинцияһы Росхульт ауылында тыуа. Уның атаһы — Нильс Ингемарссон Линнеус (швед. Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus, 1674—1748), дини кеше, сығышы буйынса крәҫтиән[3]; әсәһе — Кристина Линней (Линнея), Бродерсонияла тыуған (швед. Christina Linnæa (Brodersonia), 1688—1733), ауыл руханийы ҡыҙы.
Карл ғаиләлә беренсе бала булып доньяға килә (һуңыраҡ Ингемарссон һәм Кристинаның тағы дүрт балаһы — өс ҡыҙы һәм бер улы тыуа)[3].
1709 йылда ғаилә Росхульт янындағы Стенбрухульт ауылына күсеп килә. Унда Нильс Линнеус йорт янында ҙур булмаған баҡса ултыртып, уны ҙур тырышлыҡ менән тәрбиәләп ҡарай; баҡсала йәшелсә-емештәр, сәскәләр үҫтерә, уларҙың барыһынаң да исемен белә. Карл бала саҡтан уҡ үҫемлектәр менән ҡыҙыҡһына, һигеҙ йәшендә ул тирә-яҡтағы бөтә үҫемлектәрҙең исемдәрен белә, баҡсала уның үҙенең түтәлдәре лә була.[4]
1716—1727 йылдарҙа Линней Векшё ҡалаһында башланғыс мәктәптә һәм гимназияла (1724—1727).уҡый. Стенбрухульта ауылы Векшё ҡалаһынан илле километр алыҫлыҡта булғанға, Карл өйҙә каникул ваҡытында ғына була ала. Карлдың ата-әсәһе киләсәктә атаһы кеүек дини кеше пастор булыуын теләй, әммә Карл дини фәндәрҙән һәм боронғо телдәрҙән бик насар өлгәшә. Уны тик ботаника һәм математика ҡыҙыҡһындыра, йыш ҡына дәрескә бармайынса тәбиғәтте өйрәнергә сығып китә[5].
Линней уҡыған мәктәптә логика, медицинаны уҡытҡан доктор Юхан Стенссон Ротман (1684—1763) Нильс Линнеусты улын врачлыҡҡа уҡытырға ебәрергә тип кәңәш итә һәм Карл менән медицина, физиология, ботаника буйынса айырым шөғөлләнә башлай Юхан Стенссон Ротман. Ата-әсәнең Карлдың яҙмышы менән борсолоуы юҡҡа булмай, ул ваҡытта Швецияла медиктар өсөн эш табыуы еңел булмай, ә дини рухани өсөн эш етерлек була.[3]
Лунд һәм Уппсалда уҡыу[үҙгәртергә]
Векшё ҡалаһына иң яҡын юғары уҡыу йорто Лунд ҡалаһында була. 1727 йылда Линней имтихан тапшырып Лунд университетына уҡырға инә, тәбиғәтте өйрәнеү фәне һәм медицина буйынса белем ала. Профессор Килиан Стобеус (1690—1742) лекциялары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Линней профессорҙың өйөнә фатирға төшә[3]; Стобеус ярҙамында ул китаптан уҡыған һәм үҙе күҙәткән мәғлүмәтте билдәле бер тәртипкә һала.
1728 йылдың августында Юхан Ротман кәңәше буйынса Линней Уппсал университетына күсә. Был университетта медицинаны өйрәнеү өсөн мөмкинлектәр күберәк була.
Уппсал университетында Линней үҙенең йәштәше Петер Артеди (1705—1735) менән таныша, уның менән ул ваҡыттағы тарихи классификацияны киренән ҡарау эшен башлай. Линней, башлыса үҫемлектәрҙе өйрәнеп классификациялай, ә Артеди балыҡ, ер-һыу хайуандары һәм сатырлы үҫемлектәрҙең классификацияһын төҙөй. Әйтеп үтергә кәрәк, ике университетта ла уҡытыу кимәле түбән була, күп ваҡыт студенттар үҙ-аллы шөғөлләнәләр.[5]
1729 йылда Линней ботаника менән шөғөлләнгән теология профессоры Улоф Цельсий (1670—1756) менән таныша. Был танышыу Линней өсөн бик мөһим була, уға профессор өйөндәге китапхана менен эшләргә мөмкинлек асыла.
1730 йылда Линней Профессор Улоф Рудбек етәкселегендә университеттың ботаник баҡсаһында демонстратор булып эшләй башлай. Линней лекциялары ҙүр ихтирам яулай.
Тағы бер медицина профессоры Ларс Руберг менән дә яҡшы мөнсәбәттә булалар.
Лапланд экспедицияһы[үҙгәртергә]
1732 йылдың 12 майында Упсал короллегенең фәнни ойошмаһынан аҡса алып Лапландия һәм Финляндияға юллана. Сәйәхәт барышында ул үҫемлек, хайуандар һәм минералдарҙы ғына өйрәнмәй, ул урындағы халыҡтың йәшәү рәүешен, мәҙәниәтен өйрәнә.[6] Уппсалға коллекция һәм яҙмалар менән көҙ көнө 10 октябрҙә әйләнеп ҡайта. 1732 йылда уның экспедиция барышында йыйылған үҫемлектәрҙең каталогы йыйылған Florula Lapponica («Лапландия флораһы») тигән хеҙмәте нәшер ителә. Лапландия үҫемлектәр донъяһының тулы йыйынтығын биш йыл үткәс Голландияла ғына нәшер итә ала. Экспедиция көндәлеге беренсе тапҡыр 1811 йылда нәшер ителә; саам (лопар) халҡы тураһында яҙмаларының этнографик әһәмиәте бөгөн дә баһалып бөткөһөҙ, сөнки ул замандағы ерле халык тураһында башҡа яҙмалар юҡ.[7]
Фәндә ҡалдырған өлөшө[үҙгәртергә]
Nomina si nescis periit
et cognitio rerum.
Әйберҙең исемен белмәһәң,
уны төшөнөү мөмкинлеге һәләк булв.
Линней хәҙерге тере организмдарҙың биноминаль (бинар) номенклатураһына нигеҙ һала. Элекке формаль рәүештә төҙөлгән күп һүҙле тасуирлама урынына Линней һәр төрҙө классификациялау өсөн өсөн фәнни ысул тәҡдим итә.
Линней тере организмдарҙы классификациялау өсөн фәнни классификация тәҡдим итә. Ул тәбиғәтте өс батшалыҡҡа бүлә: минералдар, үҫемлектәр һәм хайуандар. Дүрт ранг тәҡдим итә:класс, отряд, ырыу һәм төр.
Меңгә яҡын яңы үҫемлектең тасуирламаһын яҙып ҡалдыра (ул дөйөм һаны ун меңгә яҡын үҫемлекте һәм бик күп хайуандарҙы тасуирлаған).[9][~ 1]
XVIII быуатта ботаника фәне үҫеше менән фенология фәне (тәбиғәтте, үҫемлек һәм хайуандар тормошондағы күренештәрҙе йыл миҙгелдәренең алышыныуына бәйләп өйрәнә торған фән) үҫеш ала. Швецияла Линней беренсе булып фенологик күҙәтеүҙәр башлай. Фенология буйынса Линнейҙың беренсе хеҙмәте Calendaria Florae 1756 йылда яҙыла, унда тәбиғәтәге үҙгәрештәр үҫемлектәр батшалығында күҙәтелә.
Топонимдар[үҙгәртергә]
- 1836 йылда Мэн штатында төҙөлгән Линнеус ҡалаһы ошо иң билдәле ботаник исемен йөрөтә[10].
- Миссури штатындағы Линнвилль ҡалаһы 1840 йылда Линней хөрмәтенә Линнеус ҡалаһы тип үҙгәртелә[11].
Башҡа объектар[үҙгәртергә]
- Линнеус университеты (швед. Linnéuniversitetet) — Швецияның көньяғындағы 2010 йылда барлыҡҡа килгән Векше һәм Кальмаре университеты.
- Линней — Айҙағы кратер.
- (7412) Линней (1990 SL9) — 1990 йылдың 22 сентябендә Э. Эльст Ла-Сильела асҡан астероид.
Фәнни хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
- Systema naturæ sive regna tria naturæ systematice proposita per classes, ordines, genera, & species. Lugduni Batavorum [Leyden]: apud Theodorum Haak. 1735.
- Djvu-файл (2 Mb) в Материалах А. Шипунова[12]
- Bibliotheca botanica recensens libros plus mille de plantis huc usque editos, secundum systema auctorum naturale in classes, ordines, genera & species dispositos, additis editionis loco, tempore, forma, lingua etc cum explicatione. Amstelodami [Amsterdam]: apud Salomonem Schouten, 1736a. [12] + 153 + 35 p.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ "БСЭ"
- ↑ 2,0 2,1 Андерссон, 1951
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Бруберг Г. Карл фон Линней = Gunnar Broberg. Carl Linnaeus / Пер. с швед. Н. Хассо. — Стокгольм: Шведский институт, 2006. — 44 с. — ISBN 91-520-0914-9 — ISBN 978-91-520-0914-7
- ↑ Скворцов, 2007
- ↑ 5,0 5,1 Life of Linnaeaus «Жизнь Линнея» на сайте Уппсальского университета (файл pdf)
- ↑ Бобров, 1970, «Лапландское путешествие и последние студенческие годы», с. 33—46
- ↑ Zorgdrager, 2008
- ↑ Цитируется по книге:
- Хржановский В. Г. Курс общей ботаники. Ч. 2. Систематика растений: Учебник для сельхозвузов. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высш. школа, 1982. — С. 4.
- ↑ "БСЭ"
- ↑ G. J. Varney. History of Linneus, Maine // A Gazetteer of the State of Maine — Boston: B. B. Russell, 1886.
- ↑ Linn County Place Names, 1928-1945 (en). Manuscript Collection. The State Historical Society of Missouri. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 2 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Материалы А. Шипунова на Ботаническом сервере Московского университета.(Тикшерелгән 20 ноябрь 2008)
- ↑ Поскольку с точки зрения Международного кодекса ботанической номенклатуры научные названия растений, обнародованные до 1 мая 1753 года, не считаются действительно обнародованными, Карл Линней формально является автором значительного числа названий растений, которые фактически были известны и до него.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Урыҫ телендә
- Линней — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә(Тикшерелгән 29 май 2012)
- Линней // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)(Тикшерелгән 4 сентябрь 2009)
- Башҡа телдәрҙә
- Ботанический сад Линнея (инг.)
- Биография на сайте Факультета систематики растений Уппсальского университета (инг.)
- Биография на сайте Лондонского Линнеевского общества (инг.)
- Онлайновое издание эпистолярного наследия Линнея
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- 23 май көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1707 йылда
- Тыуғандар Смоландта
- 10 ғинуар көнө вафаттар
- Вафаттар 1778 йылда
- Уппсалда вафат булғандар
- Тимер Ҡаҙыҡ йондоҙо кавалерҙары
- Ботанических таксондар авторҙары
- Зоологик таксондар авторҙары
- Викитөрҙәргә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- XVIII быуат биологтары
- Алфавит буйынса биологтар
- Швеция ботаниктары
- Швеция зоологтары
- Карл Линней
- Швеция минералогтары
- Швеция короллеге фәндәр академияһы ағзалары


text:
Бала табыу йорттары
Бала табыу йорттары — ауырлы ҡатындарға бала тапҡансы, бала тапҡанда һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙа, шулай уҡ яңы тыуған балаларға квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтеүсе стационар тибындағы дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Үҙ аллы йәки күп йүнәлешле һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының структура бүлеге булараҡ эшләй. Бала табыу йорттары дөйөм һәм махсус (йөрәк, бөйөр ауырыулы, эндокрин патологиялы, резус‑конфликтлы ауырлы, ауыры төшөү ҡурҡынысы булған һ.б. ҡатындар өсөн) төрҙәргә айыралар. Физиол. (ҡабул итеү, бала табыу, бала тапҡандан һуңғы, яңы тыуғандар), күҙәтеү (ҡабул итеү һәм сығарыу бүлмәһе, бала табыу һәм изоляция блоктары, бала тапҡандан һуңғы һәм яңы тыуғандар өсөн палаталар), ауырлыларҙың патологияһы, диагностика һ.б. бүлектәре бар; Бала табыу йорттары күбеһендә ҡатын‑ҡыҙҙар консультациялары эшләй.
Башҡортостандағы бала табыу йорттары тарихы[үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе бала табыу йорттары 1910 йылда асыла, 1923—24 йылдарҙа әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау учреждениелары, әсә һәм бала йорттары, ауырлы ҡатындар өсөн консультациялар ойошторола (ҡара: Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау). 1913 й. Башҡортостанда ауырлылар һәм бала табыусылар өсөн 134 койка, 1940 — 1076, 1960 — 3277, 1965 — 4181 акушер‑гинекологик койка булған; ауырлыларға уларҙың экстрагениталь патологияһын иҫәпкә алмайынса мед. ярҙамы күрһәтелгән; ауыл ерендә стационарҙа бала табырға ярҙам итеү 61% тәшкил иткән. 70—80‑се йй. Өфөлә махсуслаштырылған Бала табыу йорттары (йөрәк‑ҡан тамырҙары, эндокрин системаһы патологиялары һәм резус‑конфликт ситуациялы ҡатындар өсөн) асыла. 1995 й. алып ҡайһы бер Б.т.й. индивидуаль бала табыу залдары булдырыла, әсә һәм баланың бергә булыуы практикаға индерелә башлай. 2009 й. респ. 4 үҙ аллы Бала табыу йорттары (Өфөлә 3‑сө, 4‑се, Белорет һәм Салауат ҡҡ.), 10 күп профилле ҡала дауалау‑иҫкәртеү учреждениеһында һәм бөтә үҙәк район дауаханаларында тиерлек акушер бүлектәре, Респ. перинаталь үҙәге эшләй .
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Медицина үҙәктәре


text:
Бактериялар
Бактериялар — 3 млрд cамаһы йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо организмдар. Бактерияләр микроскопик кескенә, ләкин уларҙың тупланмаларын (колонияларын) микроскопһыҙ ҙа күреп була. Күҙәнәктәренең формаһы һәм үҙенсәлектәре буйенса ысын бактериялар бер нисә төркөмгә бүленә:
- шар формаһындағы кокктар;
- пар-пар булып бер-берһенә яҡынайған кокктарҙан торған диплококктар;
- сылбыр рәүешендә теҙелгән кокктарҙан торған стрептококктар;
- тығыҙ каптар рәүешендә тупланған кокктарҙан торған сарциналар;
- коккларҙың виноград тәлгәше рәүешендәге тупланмаһы — стафилококктар;
- озонса бактериялар — бациллалар, йәки таяҡсыктар;
- йәйә һымаҡ бөгөлгән бактериялар — вибриондар;
- шпор һымаҡ бөгөлгән оҙонса бактериялар — спириллалар һ. б.
Бактериаль күҙәнәк тышсаһында ғәҙәттә төрлө камсылар һәм төктәр күренә. Былар — хәрәкәт органоидтары, улар ярҙамында бактериялар шыуышып хәрәкәтләнә. Төзөлөшө менән улар үҫемлектәр йәки хайуандарҙың камсыларынан һәм керфексектәренән айырылып тора. Кайһы бер бактериялар «реактив» ысул менән лайла сыгарып хәрәкәтләнә. Прокариоттарҙың күҙәнәк стенкаһы бик үҙенсәлекле төҙөлгән һәм уның составында эукариоттарҙа, йәғеи күҙәнәктәәрендә формалашҡан ядроһы булған организмдарда (мәҫәлән, үҫемлектәрҙә һәм хайуаннарҙа) осрамай торған ҡушылмалар була. Ғәҙәттә улар шаҡтай ныҡ. Үның нигеҙен целлюлозаға, йәки клетчаткаға яҡын матдә тәшкил итә. (Клетчатка — үҫемлек күҙәнәге стенкаһын төзөүсе ҡатмарлы углевод.) Күп бактерияларҙең күҙәнәк тышсаһы лайла менән ҡапланған. Цитоплазма үҙен күҙәнәк стенкаһынан айырып тороусыы мембрана менән сикләнгән.
Цитоплазмала мембраналар әҙ һәм улар тышҡы цитоплазматик мембрана сығынтыларынан ғибәрәт. Мембрана менән сикләнгән органоидтар (митохондриялар, пластидлар һ. б.) бөтөнләй юҡ.
Акһым синтезы эукариоттарҙыҡынанан кесерәк рибосомаларҙа бара. Тереклек эшсәнлеген тәэмин итеүсе барлыҡ ферменттар цитоплазмаға таралған йәки цитоплазматик мембрананың эске өслөгенә береккән.
Бүленеү һәм үрсеү[үҙгәртергә]
Ғәҙәттә прокариоттар икегә бүленеп үрсей. Башта күҙәнәк оҙоная, унда әкренләп арҡыры бүлге яһала, ә һуңынан бала күҙәнәктәр айырылып китә йәки үҙенсәлекле төркемдәр — сылбыр, пакет һ. б. хасил итеп бәйләнгән хәлдә ҡала (бактерияларҙа).
Уңайһыз шарттарҙа күп бактериялар споралар хасил итә: нәселсәнлек материалын йөртөүсе цитоплазманың бер өлөшө айырыла һәм күп ҡатлаулы ҡалын капсула менән каплана. Күҙәнәк «кипкән» кебек була — матдәләр алмашы процесстары туктала. Бактерияларҙың споралары бик тотроҡло; кипкән хәлдә улар тереклек һәләтен оҙаҡ йыллар буйына һаклай һәм, антибиотиктар менән актив дәуаланыуға ла ҡарамаҫтан, ауыыру кеше организмында иҫән ҡала ала. Споралар ел һәм башҡа юлдар менән тарала. Уңайлы шарттарға эләгеп, спора актив бактериаль күҙәнәккә әүерелә.
Туҡланыу[үҙгәртергә]
Бактериялар, энергия алыу өсен, төрлө органик һәм неорганик ҡушылмаларҙы һәм ҡояш нурҙарын файҙаланалар. Күпселек бактериялар — гетеротрофҙар (грекча «гетеро» — төрлө һәм «трофос» — туҡландырам), йәғни улар әҙер органик мәтдәләр менән туҡланалар йәки башка организмдарҙа, шул иҫәптән кешелә лә, паразитлыҡ итәләр. Күҙәнәктәре күперсектәр менән тоташҡан ҡайһы бер колониаль бактериялар үҙенә бер төрлө епле структуралар барлыҡҡа китерә. Бындайй колониялар, хәрәкәтләнеп, вак тере организмнарны (бактерияләрне, иң түбән төзөлөшлөләрҙе һ. б.) эләктерәләр, уларҙы солғап алалар һәм ҡайнаталар.
Автотроф (грекча «авто»—үзем һәм «трофос»— туҡландырам) бактериялар аҙ. Уларҙың бер өлөшө, хемосинтезға һәләтле булып, үҙ тәнен төзөү өсөн кәрәкле органик матдәләрҙе неорганик мәтдәләрҙән барлыҡҡа китерә. Бының өсөн улар неорганик ҡушылмалар оксидлашҡанда айырылып сыҡҡан энергиянән файҙалана. Ҡайһы бер прокариоттар неорганик молекулаларҙан органик молекулаларҙы фотосинтез процессында ҡояш нурҙары энергияһе иҫәбенә барлыҡҡа китерә. Кислородҡа ҡарата мөнәсәбәте буйынса, бактериялар аэробтарға һәм анаэробтарға бүленә. Аэробтар — фәҡәт кислородлы тирәлектә генә йәшәй ала торган бактериялар. Анаэробтар кислородһыз тирәлектә йәшәй. Бынан тыш, кислородлы һәм кислородһыз тирәлектәрҙә лә йәшәй алыусы бактериялар төркөмдәре билделе.
Бактериялар әһәмиәте[үҙгәртергә]
Тәбиғәттә бактериялар гәйәт киң таралған. Улар, тупраҡта урынлашып, унда органик мәтдәләрҙе — үлгән хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыусылар булып тора. Органик молекулаларҙы неорганик молекулаларга әүерелдереп, бактериялар планета өҫтөн серек ҡалдыҡларҙан таҙарталар һәм химик элементтарҙы биологик әйләнешкә керетәләр.
Кеше тормошонда ла бактерияларҙың роле ғәйәт ҙур. Мәҫәлән, күп кенә аҙык һәм техник продукттарҙы табыу әсеткес бактерияларҙан башҡа мөмкин булмаҫ ине. Бактерияларҙың тереклек эшсәнлеге нәтижәһендә әсегән һөт, кефир, сыр, ҡымыҙ, шулай ук ферменттар, спирттар, лимон кислотаһы яһала. Аҙык продукттарын тоҙлау шулай ук бактериялар эшсәнлегенә бәйле.
Үҫемлек һәм хайуан организмында йәшәп, уларға билдәле бер файҙа килтереүсе бактериялар ҙа осрай. Улар симбионттар (латинса «сим» — бергә, «биос» — тереклек) тип атала. Мәҫәлән, төйөрсек бактерияларе. Улар, ҡайһы бер үҫемлектәрҙең тамырҙарына урынлашып, тупраҡтағы һауанан азотты үҙләштерергә һәләтле һәм, шул рәүешле, был үҫемлекте тереклек эшсәнлеге өсөн кәрәкле азот менән тәэмин итә. Үҫемлек ҡороғандан һуң, тупрак азотҡа байып ҡала. Был процесс бактериялар ҡатнашында ғына була ала. Прокариоттарҙың башҡа төрҙәренең вәкилдәрен «ашаусы» йырткыс бактериялар барлығы билдәле.
Бактерияларҙың зарарлылары ла күп. Уларның төрлө төрҙәре аҙыҡҡа үтеп, үҙендә барған мәтдәләр алмашы нәтижәһендә, кеше өсөн ағыулы мәтдәләр бүлеп сығара һәм аҙыкты боҙа. Патоген (грекча «патос»— ауыру һәм «генезис»— килеп сығыу, тыуыу) бактериялар айырыуса ҡурҡыныслы. Улар кешелә һәм хайуандарҙа үпкә ялҡынһыныуы, туберкулез, аппендицит, сальмонеллёз, чума, ваба һ. б. шундай ауыруҙар китереп сығара. Бактериялар үҫемлектәрҙе лә зарарлай.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Захаров В.Б., Сонин Н.И. Биология. Биология. Многообразие живых организмов. М. Дрофа. 2003 г. 5-7107-8300-5
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]