text:
Башҡорт Википедияһында машина тәржемәһе эшләй башланы
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Алик Шакиров/.
Content Translation — Википедиялағы мәҡәләләрҙе тәржемә итеүсене әҙерләүселәр виртуаль энциклопедияның башҡорт бүлеге ирекмәндәренең эшен еңеләйтеүе тураһында хәбәр итте. Хәҙер Яндекстың машина тәржемәһе ҡулланыусыларға төрлө телдәрҙәге мәҡәләләрҙе тәржемәләргә ярҙам итәсәк.
2015 йылдың сентябрендә Яндекс.Тәржемәселә башҡорт теле барлыҡҡа килде. Ноябрҙә интернет-энциклопедияла бер нисә телгә тәржемәләү мөмкинлеге булдырылды. 2016 йылдың 27 ғинуарында Википедияға Яндекстың башҡорт теленә тәржемәсеһе ҡушылды.
«Тел сервисының сифат кимәле теге йәки был телдә аралашыусыларҙың әүҙемлегенә, ошо сервисты көндәлек тормошта нисек ҡулланыуына бәйле. Content Translation былтыр ғына эшләй башланы. Был әҙерләүселәрҙең Башҡорт Википедияһының 10 йыллыҡ юбилейына үҙенсәлекле бүләге булды. Яндекс.Тәржемәсенең машина тәржемәһе беҙгә ярҙам итер һәм мәҡәләләрҙең һаны артыр тип ышанабыҙ. Шулай уҡ әүҙем ирекмәндәр ҙә күбәйер тип өмөтләнәбеҙ, хәҙер уларға Википедия мәҡәләләрен башҡорт теленә ауҙарыу күпкә еңелерәк буласаҡ», — тип һөйләне Башҡорт Википедияһы администраторы Рөстәм Нурыев.


c: text/html

text:
Баш ҡалала 11 йәшлек Виолетта Токарчукты үлтереүҙә ғәйепләнеүсегә ҡарар сығарылды Фото: Олег Яровиков
Баш ҡалала 11 йәшлек Виолетта Токарчукты үлтереүҙә ғәйепләнеүсегә ҡарар сығарылды
Баш ҡалала 11 йәшлек Виолетта Токарчукты үлтереүҙә ғәйепләнеүсегә ҡарар сығарылды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Өфөлә 11 йәшлек Виолетта Токарчукты үлтереүҙә ғәйепләнеүсегә ҡарар сығарылды. Бынан тыш, ул тағы ла бер уҡыусы ҡыҙҙы үлтерергә маташыуҙа ғәйепләнә. Был хаҡта республика буйынса Тәфтиш комитеты хәбәр итә.
Тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, быға тиклем бер нисә тапҡыр хөкөмгә тарттырылған Өфө кешеһе 2014 йылдың 11 февралендә баш ҡаланың Ленин районында 10 йәшлек ҡыҙға һөжүм итә. Ул ҡыҙға ҡарата сексуаль характерҙағы көс ҡуллана. Һуңынан баланы быуа башлай. Уны үлгән тип уйлап, енәйәт урынынан ҡаса. Ҡыҙыҡай иҫенә килгәс, өйөнә ҡайта һәм ата-әсәһенә барыһын да һөйләп бирә. Әммә енәйәт асылмай ҡала.
Былтыр 21 сентябрҙә 35 йәшлек ир Өфөнөң Краснодон урамында мәктәпкә китеп барған 11 йәшлек ҡыҙыҡайға һөжүм итә. Ул уҡыусыны гараждар араһына алып инә һәм көсләй. Һуңынан быуып үлтерә. Енәйәтсе баланың мобиль телефонын урлап ҡаса.
Тикшереүселәрҙең ошо кешенең ике енәйәткә ҡағылышы булыуы тураһында дәлилдәре бар. Ғәйепләнеүсе һаҡ аҫтына алынған.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 02.10.2017
Егерме йыллыҡ хыял
Әҙәбиәт / Проза // 2-10-2017, 17:11
Ринаттың йөрәге ашҡынып тибеүҙән сығып килгән кеүек. “Хәйерлегә булһын, уйлаған ниәттәрем тормошҡа ашһын...” – тип ҡуйҙы үҙен тынысландырып. Сығынсылап сапҡан йөрәге менән ярышырға уйлағандай, “Десятка”һының тиҙлеген арттыра төштө. Радиоһының да тауышын бар көсөнә асты. Ҡушылып йырлап алды.
Ташлама һин мине, ташлама –
Яңы тормош инде башлана.
Яңғыҙ итмә, бәғерем, ғәфү ит,
Яңғыҙ тормош бигерәк ауыр бит......
Ит һәм бәшмәк тултырылған ҡабаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 2-10-2017, 11:25
Уртаса ҙурлыҡтағы 1 ҡабаҡ,1 кг картуф, 500 г бәшмәк, 3 баш һуған, 500 г ит, 2 кишер, үҫемлек майы алына.
Ҡабаҡты яҡшылап йыуырға һәм өҫтөн ҡапҡас итеп ҡырҡып, орлоҡтарын алырға. Итте, бәшмәкте, һуған менән кишерҙе шаҡмаҡлап турап, көнбағыш майында ҡыҙҙырырға. Һуңынан ҡабаҡ эсенә туралған картуф менән аралаштырып һалып, ҡапҡасын ябып бешерергә ҡуйырға. Тултырылған ҡабаҡты 160 – 180 градус эҫелектәге мейестә 2 – 3 сәғәт бешерергә кәрәк.
...


text:
Район төпкөлөндә ятҡан Һабырға барыу еңелдән түгел: үҙәктән йыраҡ урынлашҡан, юлдар бормалы, ташлы... Урындағы халыҡ иһә бындай уңайһыҙлыҡтарға күптән күнегеп бөткән. Улар, район хакимиәтендә әйтеүҙәренсә, һәүетемсә донъя көтә, ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, медицина пункты, китапхана, шәхси магазин бар. Халыҡтың төп шөғөлө – малсылыҡ һәм умартасылыҡ. Шулай ҙа ғаилә башлыҡтарының күбеһе ситтә тир түгергә мәжбүр...
Һабыр менән яҡындан танышыу ниәтен белдергәс, урындағы етәкселәр ҡуш ҡуллап риза булды. Һөҙөмтәлә район хакимиәтенең мәғлүмәт һәм аналитика бүлеге белгесе Сәғит Әмәкәсов менән төпкөлгә ҡарай юлландыҡ. Беҙҙе Һабыр ауыл биләмәһе башлығы Илшат Солтанов ҡаршы алды.


text:
1993 йыл
1993 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1993 йылы, 2 мең йыллыҡтың 993 йылы, XX быуаттың 93 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 3 йылы, 1990 йылдарҙың 4 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 ғинуар — Башҡортостанда граждандарҙы мотлаҡ медицина страховкалау индерелә.
- 19 ғинуар — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы ҡарары менән «Асылыкүл» милли паркы ойошторола.
- 27 ғинуар — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумы указына ярашлы «Башкредитбанк» (хәҙерге «Уралсиб») ойошторола.
- 4 февраль — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы ойошторола.
- 14 февраль — Башҡортостан Республикаһы «Видергебурт» немецтар союзы ойошторола.
- 18 февраль — Башҡортостан һәм Удмуртия араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
- 25 апрель — Башҡортостандың иҡтисади үҙаллылығы һәм Рәсәй Федерацияһы менән договор нигеҙендәге мөнәсәбәте буйынса тәүге республика референдумы уҙғарыла.
- 17 май — Башҡортостан Хөкүмәте һәм Румыния хөкүмәте араһында сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
- 5 июнь — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
- 12 октябрь — Башҡортостан дәүләт гербы һәм Башҡортостан дәүләт гимны ҡабул ителә.
- 12 декабрь — Республикала Башҡортостан Президенты вазифаһына һаулауҙар уҙғарыла. 64 % тауыш йыйып Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов Башҡортостандың тәүге президенты итеп һайлана.
- 24 декабрь — Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы ҡабул ителә[1].
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 6 ғинуар — Нуриев Рудольф Хәмит улы, балет артисы.
- 8 ғинуар — Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы, беренсе башҡорт классик композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
- 30 ғинуар — Мәзитов Ғәли Әхмәт улы, осоусы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 18 февраль — Яҡшимбәтов Малик Нәсих улы, «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе, күренекле режиссёр.
- 27 февраль — Лиллиан Гиш, америка актрисаһы.
- 6 май — Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы, подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 27 май — Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы, йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1989).
- 26 июнь — Сәйфи Ҡудаш, Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры (1964).
- 10 июль — Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы, генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты.
- 31 июль — Ҡадиров Ғабдрахман Файзурахман улы, мотоциклда боҙҙа уҙышыу буйынса алты тапҡыр донъя чемпионы.
- 25 август — Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы, йәмәғәт эшмәкәре, шағир һәм әҙәбиәт белгесе.
- 31 октябрь — Федерико Феллини, Италия кинорежиссёры. 5 тапҡыр «Оскар» премияһын яулаған.
- 24 декабрь — Аллаяров Ғәзим Закир улы, Башҡортостандың партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы.


text:
Әҙәбиәт йылына йомғаҡ яһалды
16 декабря 2015 йыл | Матбуғат, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Күптән түгел район мәҙәниәт һарайында Әҙәбиәт йылын йомғаҡлауға арналған байрам сараһы үтте. Унда күренекле яҡташтарыбыҙ – шағир һәм прозаик, "Шоңҡар” журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафин, үткер ҡәләмле шағир һәм драматург Салауат Әбүзәров, үҙенсәлекле ижады менән китап уҡыусылар һөйөүен яулаған йәш яҙыусы Рәйлә Сабитова, "Табын” гәзите мөхәррире Самат Ғәлиуллин һәм башҡалар ҡатнашты.
Росреестр идаралығы ҡабул итә
11 декабря 2015 йыл | Урындағы үҙидара
14 декабрҙә Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография Федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Идаралығы Бөтә Рәсәй граждандарҙы ҡабул итеү көнө уҙғара.
Ватан Геройҙарына бағышланды
11 декабря 2015 йыл | Йәмғиәт
Билдәле булыуынса, 9 декабрь илебеҙҙә Ватан Геройҙары көнө булараҡ билдәләнә. Ошо уңайҙан Герой яҡташыбыҙҙың тыуған төйәгендә – Бурлы урта мәктәбендә патриотик йөкмәткеле сара уҙғарылды.
Гәзитле лә, бүләкле лә булдылар
11 декабря 2015 йыл | Матбуғат, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто БР ДУП-ы иғлан иткән "Аҙна һайын бер бүләк” акцияһының тәүге аҙна еңеүселәре, һәр ваҡыттағыса, йыйнаҡ булып сыҡты.
Асыҡ тыңлау үтте
11 декабря 2015 йыл | Урындағы үҙидара
9 декабрҙә 11.00 сәғәттә Ғафури районы муниципаль район хакимиәте бинаһында Ғафури ра-йоны МР Советының "2016 йылға һәм 2017-2018 йылдарҙағы пландағы осорға БР Ғафури районы муниципаль районы бюджеты тураһында” ҡарар проекты буйынса асыҡ тыңлау үтте.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Әкиәт
Ырымбур өлкәһе, Ҡыуандыҡ районы Аҡсура ауылында яҙып алынды. Әңгәмәне мәжлестәрҙә һөйләйҙәр. Риф Тойғонов яҙып алды.
Бер әсәнең өс улы булған. Әсә улдарына русса өйрәнергә ҡушҡан. Һәм шуның өсөн өлкән улы ҡалаға сығып киткән. Бер урынға килһә ти, һалдаттарға тап була. Бер кеше ҡағыҙҙан исемдәрҙе уҡый икән, ә һалдаттар:
- Я, я, - тип яуап ҡайтаралар, ти. Был малай шул һүҙҙе ишетеп ҡала ла ҡайтып китә. Өйөнә ингәс, әсәһенең һәм ҡустыларының ҡаршыһында "я" тип яуап бирә. Әсәһе улын русса өйрәнгән тип маҡтай икән.
Шунан ҡалаға уртансы улы сығып китә. Килеп етһә, бер тауыш ишетә.
- Пять копеек должен, - тигән. Бакһаң, әбейгә һатҡан ҡарбузы өсөн биш тин еткерә бирмәгәндәр икән, шуға ул, аҡыра, ти.
Был малай ҡайтып китә. Юлда онотоп ҡалмаҫ өсөн ишетеп ҡалған рус һүҙен бер-бер артлы ҡабатлай. Имеш, өйөнә ингәс: "Пять копеек должен" - тип яуап бирә. Әсәһе быны ла маҡтай ти.
Хәҙер иң кесе улы сығып, ҡалаға килеп еткән, ти. Жандармдар бер кешене туҡмайҙар икән. Ул: - Нам все равно, - тип ҡысҡыра, ти. Теге малай шул һүҙҙе ишетеп ҡала ла ҡайтып китә. Туғандары алдында эре генә:
- Нам все равно, - тип өндәшә. Әсә хәҙер бик ҡыуана икән. Улдары бит русса беләләр. Шулай булғас улар сәйәхәткә сығырға әсәһенән һорайҙар, ти. Әсәһе рөхсәт бирә. Улар юлға сығып киткәндәр, ти.
Китеп баралар, бер үлгән генералға тап булалар. Һәм шул ваҡыт генералды эҙләгән жандармдар килеп сыға, ти. Тегеләр руссалап һорайҙар икән:
- Кто убил? - тип. Русса беләбеҙ тигән егеттәр тик торалар, ти.
Бер аҙ ваҡыт үткәс өлкәне:
- Я, - тип өндәшә. Уртансыһы ла килеп ҡыҫыла:
- Пять копеек должен, - ти икән.
Ике ағайы әйткәс, кесеһе лә әйтеп ебәрә:
- Нам все равно, - тип.
Жандармдар уларҙы ҡулға алғандар, ти.
Ссылка на эту публикацию:
Әкиәт [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.11 (дата обращения: 23.05.2018).


text:
Уҡытыусыға - иң ҡиммәтле, иң ҡәҙерле бала күңеле, бала киләсәге ышанып тапшырылған.
ХXI «Баш ҡаланың йыл уҡытыусыһы – 2018» һәм XIV «Баш ҡаланың башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы – 2018» бәйгеһе еңеүсеһе, Өфөнөң 5-се лицейының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы - Нурзилә Нәҙерғолова.
Әҙәбиәтте дәүерҙәрҙә күрһәтә
Педагог, журналист Әнисә Муллағолова.
Йәмәғәтселеккә яҡшы таныш өләсәй Альбина Исхаҡова. Ошо арала уға 80 йәш тулды. Башҡалала үткән мәҙәни сараларҙың уртаһында ҡайнап йөрөүсе, башҡорт милли кейемендә тирә-яҡҡа йәм өҫтәүсе ул.
Йырҙарымда күңелем нурҙары
Башҡортостандың атҡаҙанған артискаһы Сәйҙә Ильясова.
«Башҡортостан ҡыҙы» журналы сыға башлауға 50 йыл. Ошо уңайҙан «Наҙ ҙа,яҙ ҙа,ҡуҙ ҙа,ут та беҙ үҙебеҙ!» исемле юбилей кисәһе уҙҙы.
Беҙҙең тел әлмисаҡты хәтерләй
Шағирә Таңһылыу Ҡарамышева.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Украинаның үҙәк һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, һайлаусыларҙың 56 проценты самаһы уның кандидатураһын яҡлаған, ә элекке премьер-министр Юлия Тимошенкоға ни бары 13 процент самаһы кеше ышаныс
Украинаның үҙәк һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, һайлаусыларҙың 56 проценты самаһы уның кандидатураһын яҡлаған, ә элекке премьер-министр Юлия Тимошенкоға ни бары 13 процент самаһы кеше ышаныс
Быйыл 12-се тапҡыр ойошторолған “Ирәндек моңдары” төбәк-ара бәйгеһендә республиканың төрлө районынан, Силәбе, Ырымбур, Ҡурған өлкәләренән, Ханты-Манси автономиялы округынан, Татарстандан, Ҡаҙағстандан,
Ете башлы аждаһа, йәғни Коррупцияның Рәсәйҙә бер ҡасан да бындай кимәлгә еткәне юҡ инеСәйәсәт // 27-05-2014, 05:00
Яңыраҡ Рәсәй телеканалдары Израиль хөкүмәтенең элекке премьер-министры Эхуд Ольмерттың 40 мең доллар ришүәт алғаны өсөн Тель-Авив округ суды тарафынан алты йылға иркенән мәхрүм ителгәне тураһында хәбәр итте. Был миҫалдар ике илдә эшләп килгән закондар системаһы ғына түгел, ә хоҡуҡ һаҡлау өлкәһендәге тәртип хаҡында ла һөйләй. Шуны айырып билдәләү мотлаҡ: ҡануниәттең сифаты һәм хөкөм ғәмәле иң элек йәмәғәтселектең өлгөргәнлегенә,
Мин һағындым йылы май ямғырын,
Күкрәп-сатнап янған йәшенен.
Ҡайындарҙың шаулап сайҡалыуын,
Саяланған яҙғы ел өнөн.
Уралымдың моңға тулы таңы
Төштәремә инде нисәмә?
Кисәгеләй күҙ алдымда урман,
Тын ҡамыштар, сихри күл, кәмә...


text: Бынан бер нисә йыл әүәл һөйләшеп ултырғанда Хисмәт: “Ағай, мин шағирмы?” – тип һорап ҡуйҙы. Алтмышты ҡыуған һәм ярты быуат самаһы шиғыр яҙған кешенең көтөлмәгән был һорауы мине тәүҙә аптыратты – үтә бер ҡатлы хәбәр ҡыҙыҡ та, сәйер ҙә ине. Мине һынай йәки комплимент ишетергә теләй, ахыры, был, тип уйланым тәүҙә. Бер аҙҙан башында һынау – тикшереү йәки маҡталырға теләү мохтажлығы юҡлығына төшөнгәс – характеры улай түгел – һорауының етди икәнен аңланым. “Нимә, шикләнәһеңме әллә?” – тинем. “Шикләнәм”, – булды яуап. Һынсыл ҡарап байтаҡ өндәшмәй торҙо, һүҙҙәремә ышанды ла, ышанманы ла шикелле. Хәйер, ышанмағандыр. Ниңә ышанһын ти инде, мин дөрөҫлөктөң һуңғы инстанцияһымы ни? Шағир ҙа түгелмен. Минең баһа һуҡыр ямғыр һымаҡ. Шулай ҙа Себер елдәре киҫкеләгән суғырмаҡлы йөҙөнә йылмайыу сатҡылары яғылды, һынсыл ҡараштарына нур ҡунды.


text:
Фото:
Айрат Ғәскәров БР финанс министры вазифаһында ҡалды
Фото:
2010 йылдың 4 авгусында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Айрат Ғәскәровты БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – БР финанс министры итеп тәғәйенләү тураһындағы Указына ҡул ҡуйҙы.
Биографик белешмә. Айрат Рафиҡ улы Ғәскәров 1963 йылдың 5 октябрендә Шишмә районының Шишмә эшселәр ҡасабаһында тыуған. Юғары белемле. Бөтә Союз финанс-иҡтисади институтын ситтән тороп тамамлаған, иҡтисад фәндәре кандидаты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда БАССР-ҙың Финанс министрлығы иҡтисадсыһы булып башлай.
1981-1983 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1983-1991 йылдарҙа — БАССР Финанс министрлығының ревизор-инспекторы, өлкән ревизор-инспекторы, төп ревизор-инспекторы, бүлек начальнигы урынбаҫары.
1991 йылда —РСФСР Коммунистар партияһы Башҡортостан республика комитетының финанс-хужалыҡ бүлеге инструкторы.
1991-1993 йылдарҙа — Башҡортостан идара академияһының план-финанс бүлеге начальнигы.
1993-1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының финанс директоры.
1995-2000 йылдарҙа — БР финанс министры урынбаҫары.
2000-2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Пенсия фонды бүлексәһе – Башҡортостан Республикаһы буйынса Берҙәм пенсия хеҙмәте идарасыһы.
2002-2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары — БР финанс министры.
2008 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары — БР финанс министры булып эшләй.
Айрат Ғәскәров — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.


text:
Быйыл Башҡортостанда 430 меңдән ашыу бала мәктәпкә уҡырға барасаҡ
Быйыл Башҡортостанда 430 меңдән ашыу бала мәктәпкә уҡырға барасаҡ, уларҙың 44 меңе – беренсе класс уҡыусылары.
2013 йылда Белем көнө йәкшәмбегә тура килә, шуға күрә байрам дүшәмбе, 2 сентябргә, күсерелә. БР Мәғариф министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, байрам тантаналы линейканан башланып, РФ Конституцияһының 20 йыллығына арналған асыҡ дәрес менән тамамланасаҡ.
Ведомство мәғлүмәттәре буйынса, бөгөнгө көндә республикала 1587 мәктәп һәм 812 филиал эшләй. Барлыҡ белем биреү учреждениелары уҡыу йылына әҙер һәм 1 сентябрҙә штат режимында эшләй башлаясаҡ.


text:
Ҡыҙылъяр ауылында йәшәгән Гүзәл һәм Рөстәм Тимерғәлиевтәр үҙ ихатаһында ун алты төрлө тоҡомло тауыҡ үрсетә.
— Һағындыра шул тыуған яҡтар! Еләк-емешкә, бәшмәккә бай урмандар, сылтырап аҡҡан шишмәләр, аунап уйнаған хәтфә туғайҙар, күп йылдар үтһә лә, күңелгә яҡын һәм ҡәҙерле. Моғайын, һәр кем бала сағын һағынып хәтерләй торғандыр, — ти Азамат Носратуллин, хәтирәләргә бирелеп.
Уҙыр батырҙар тыуһын.
Топ-топ батырҙар,
Өҙә баҫып барырҙар!
Салауаттың утлы рухы
Йәш күңелдәргә тулһын.
Ай-һай, киләсәк,
Батыр рухын беләсәк!”
Ошо йыр менән ҡаршы алды беҙҙе Иҫке Күл урта мәктәбе уҡыусылары. Милләтебеҙ ағинәһе Мәрйәм Бураҡаеваның “Йәйләү” программаһы буйынса ойошторолған йәйге ял үҙәгендә шөғөлләнгән балалар сағыу тамашаға йыйылған.


text:
инсценировка авторы - Владимир Ганзенко
Әкиәт 1 сәғәт 10 минут бара
Бала саҡтан уҡ барыбыҙға ла таныш, аҡыллы һәм изгелекле, ҡыйыу һәм хәйләкәр, ҡыҙыл итектәр кейгән бесәй тураһындағы әкиәт М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә тәү тапҡыр ҡуйыла. Нимә хаҡында һуң был нисәмә быуынды тәрбиәләгән, уйландырған, дәртләндергән, үлемһеҙ әҫәр? Саҡ ҡына пьесалағы ваҡиғаларҙы хәтергә төшөрәйек: ағаларының береһенә тирмән, икенсеһенә - ишәк, ә кинйә малайға атаһынан мираҫҡа бесәй генә ҡала. Ағалары шулай ҡарар итә. Сөнки атаһы, кинйә улын иркәләп, эшкә дәртләндереп, ҡайһы саҡ ул эшләмәһә лә, «быны кесе улым эшләне», тип маҡтап, ярата. Ә өлкәндәргә был һис тә оҡшамай. Көнләшеүҙән шартлар сиккә еткән ағалары, атай үлгәс, ҡустыларына бесәйен тоттороп сығарып ебәрә. Ә бесәй? Ул һис тә ябай бесәй булмай сыға! Мөғжизәле итек кейеп, мөғжизә артынан мөғжизә яһап ҡына тора! Ярлы ғына хужаһын Принцесса һынлы Принцессаға өйләндереүгә ирешә! Төп ролде – Итекле бесәйҙе Урал Әминов башҡара.
Ролдәрҙә Айнур Ситдиҡов, Хәким Мортазин, Гөлнара Әмирова, Римма Ҡаһарманова, Гөлнара Ҡаҙаҡбаева һәм башҡа йәш артистар. Музыкаль яҡтан һәм сәхнә биҙәлеше (ул урам бесәйҙәренең йырҙары, бейеүҙәре тиһеңме, ул Король һарайы, костюмдар тиһеңме – барыһы ла мауыҡтырғыс) үҙҙәре бер мөғжизә. Әкиәт рус һәм башҡорт телдәрендә уйнала.


text:
“Уйнап түгел, уйлап эш итәм”27-12-2017, 00:08 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
– Венера Миҙхәт ҡыҙы, астрологик журналдар Этте шулай тип тасуирлай: “Ул алышҡа уйлап та тормай ташлана, хакимлығының тәүге көндәренән үк планетала тәртип урынлаштырырға тотона, төрлө социаль структураларҙа ла үҙен ышаныслы тоя һәм идеяларын тормошҡа ашыра, теләһә ниндәй хыянатҡа түҙеп торғоһоҙ...” Ошо яҙылғандарҙың ҡайһыһы Һеҙҙең холоҡҡа тура килә, ҡайһылары ысынбарлыҡтан алыҫ тип иҫәпләйһегеҙ?
– Үҙем тураһында уйлап та тормай алышҡа ташланған кеше тип әйтә алмайым. Миңә ваҡиғалар үҫешенең төрлө варианттарында ниндәй эҙемтәләр буласағын алдан күҙаллау хас. Ләкин, ҡарар ҡабул ителгәс, уның үтәлешенә табан ныҡышмалы барам. Хатта тактиканы әленән-әле үҙгәртергә кәрәк булһа ла. Бөтә нәмәлә тәртип яратам: башымда ла, өҫтәлдә лә, эштә лә, ә дөрөҫ булмаған ҡарарҙарҙы яратмайым. Тормош шуға өйрәтте: әгәр ҙә нимәне булһа ла билдәләнгән тәртипкә ҡаршы килеп эшләһәң, ул иртәме-һуңмы хаҡын ҡайтарасаҡ. Эткә ҡағылышлы холоҡтоң башҡа һыҙаттары миңә тап киләлер, моғайын.
– Шул уҡ баҫмалар яҙыуынса, 2018 йылда йәмғиәттең социаль-иҡтисади өлкәләренә финанс үҫеше хас буласаҡ. Был йәһәттән Һеҙ үҙегеҙ етәкләгән коллектив өсөн ниндәй ыңғай үҙгәрештәр көтәһегеҙ?
– Киләһе йылды мин ҙур өмөт менән көтәм. Эшлеклелектең әүҙемләшеүе күҙәтелә. Беҙҙең мәғлүмәти продукцияны һатыу яҡшырыр, тимәк, предприятие ла эшмәкәрлеген үҫтереүҙә күберәккә өлгәшә алыр тип уйлайым. Етештереү технологиялары ҡулайлаштырыуға табан үҙгәрәсәк, ә был инде хеҙмәт күләмен кәметеүгә, белгестәр өсөн социаль программаларҙы яҡшыртыу мөмкинлеген арттырыуға алып киләсәк.
Рәшит КӘЛИМУЛЛИН яҙып алды.


text:
МУСА ГӘРӘЕВ
Просмотров 652
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:02-2014
-
- Рубрика:Еңеү көнө, Арҙаҡлы шәхестәр
- Исеме:МУСА ГӘРӘЕВ
-
- Автор:Фәрит ВАХИТОВ
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:Глеб Голубев
-
Батырҙар онотолмай
Фәрит ВАХИТОВ
МУСА ГӘРӘЕВ
Лейтенант Гәрәевты полк командиры саҡырҙы.
— Ошонда бер нисә эшелон тупланған, — тип, ҡәләм менән һыҙып, картаға төрттө ул.
"Тимәк, тиҙҙән — осошҡа”, — тип уйлап ҡуйҙы Муса.
— Күрәм, Толочин станцияһы?
— Ашыҡма, —тине командир. — Вагондарҙа һуғыш ҡоралы түгел, халыҡтан талап йыйылған мөлкәт.
Гәрәев, аңланым, тигәндәй баш һелкте.
— Дөрөҫ уйлайһың, — командир уға тура ҡараны. — Вагондарға зыян килмәһен.
ИЛ-2 маркалы самолетты "эйәрләп” алғас, Гәрәев урау юл һайланы. Немецтарҙың зенитсыларына тап килмәҫкә тырышты. Көнсығыштан түгел, Көнбайыш яғынан яҡынлашты сәпкә.
— Бер эшелон юлға сыҡҡан да инде, — тип борсола атыусы-радист Александр Кирьянов.
— Йыландың башын өҙәбеҙ!— тип яуапланы Гәрәев. Һәм самолетты тәңгәл генә паровоз өҫтөнә килтереп, бомба люгын асты. Бер нисә секундтан паровоз шартлап юҡҡа сыҡты.
— Тейҙе! — тип шатланды Кирьянов.
Ошо уҡ алым менән улар Толочин станцияһындағы бөтә эшелондарҙың паровоздарын бомбаға тотоп сыҡты. Төтөн болот булып күккә күтәрелгәндә ИЛ-2 самолеты ҡайтыр яҡҡа юл алды…
Муса Ғайса улы Гәрәевҡа Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 23 февралендә һәм 1945 йылдың 19 апрелендә бирелә. Ике Алтын йондоҙ миҙалы һәм Ленин ордены 1945 йылдың 2 май көнө бер юлы тапшырыла.
Рәссам Глеб Голубев.


text:
Фото:
Башҡортостандың сәнғәт оҫталары Төркиәлә Науруз байрамында ҡатнаша
Фото:
Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ) Төркиә Республикаһында Науруз байрамын ойошторҙо. Унда төрлө илдәрҙән 250-гә яҡын артист ҡатнаша. «Башинформ» агентлығына Башҡортостандың ТӨРКСОЙ-ҙағы вәкиле Әхәт Сәлихов хәбәр итеүенсә, байрам сараларында Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Төркиә, Үзбәкстан, Рәсәй Федерацияһы субъекттары – Алтай, Башҡортостан, Татарстан, Тыва, Хакасия, Сыуашстан, Дағстан, Молдова, Украина, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙан бейеү коллективтары, йырсылар һәм музыканттар ҡатнаша.
Делегация етәкселәрен һәм сит ил коллективтары вәкиләдәрен Төркиә Республикаһы Президенты Абдуллах Гюль, Дәүләт парламенты спикеры Джемиль Чичек, Төркиәнең мәҙәниәт һәм туризм министры Эртугрул Гюнай һәм ТӨРКСОЙ-ҙың генераль секретары Дюсен Касеинов ҡабул итте.
Истанбулда һәм Анкарала үткәрелгән тантаналы саралар Төркиәнең башҡа ҡалаларында дауам итәсәк.
Байрам илдәрҙең мәҙәниәт министрлыҡтары, Төркиә Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Хеҙмәттәшлек фонды, Төрки донъяның муниципалитеттар союзы, Төркиәнең ҡала хакимиәттәре һәм университеттары ярҙамында ТӨРКСОЙ Халыҡ-ара ойошмаһы менән үткәрелә.


text:
Рәсәй Президенты Мөрәжәғәтнамәһе беҙ йәшәгән ваҡытҡа һәм шарттарға тап килә – Константин Толкачев
ӨФӨ, 2014 йыл, 4 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
— Рәсәй Президентының Федераль Йыйылышҡа йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе беҙ йәшәгән ваҡытҡа һәм шарттарға тап килә. Владимир Путин әйберҙәрҙе үҙ исемдәре менән атаны: күп кенә дәүләттәр өсөн милли ғорурлыҡ – күптән онотолған төшөнсә, ә суверенитет – ярамаҫлыҡ зиннәт. Ул ҡаты ғына яңғыраны, әммә ҡапма-ҡаршы түгел, Рәсәй донъя өсөн асыҡ һәм ябылырға йыйынмай, — тип тип Мөрәжәғәтнамәгә комментарий бирҙе Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев.
Республика парламенты спикеры билдәләүенсә, программа документында йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләре ҡуҙғатыла, масштаблы маҡсаттар ҡуйыла һәм уларға ирешеү юлдары билдәләнә, ә Мөрәжәтнамәне аңлатып биреү Рәсәй Федерацияһының стратегик ҡыҙыҡһыныуҙарын иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.
— Ил Президенты иҡтисад өлкәһендәге ҡыҙыҡлы инициативаларҙы уҡып ишеттерҙе. Иң тәүҙә, алдағы дүрт йылға ғәмәлдәге һалым шарттарын нығытыу тәҡдимен билдәләр инем. Ул планлаштырыу офоғон киңәйтә, тотороҡло үҫеш өсөн шарттар булдыра, иртәгәге көнгә ышаныслылыҡ бирә. Капиталды тулыһынса амнистиялау тураһындағы фекер бик ваҡытлы яңғыраны – аҡса ил иҡтисадына эшләргә тейеш. Бизнес-берләшмәне башҡа идеялар ҙа – административ контролде кәметеү, һалым йөгөн еңеләйтеү, аңлы импортты алмаштырыу ҡыуандырыр тип уйлайым. Ил үҫеше үҙебеҙҙән, эш урындарында ултырыусы һәм кемебеҙҙән тора, — тине Константин Толкачев.


text:
Дәүләт Думаһы депутаты Зөһрә Рәхмәтуллина Башҡортостан ижади интеллигенцияһының проекттарын ҡараны
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Дәүләт Думаһы депутаты, мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина Башҡортостандың ижади интеллигенцияһы менән осрашыуҙа яңы мәҙәни проекттарҙы һәм уларҙы бойомға ашырыу мәсьәләләрен тикшерҙе. Һайлаусылар менән осрашыу Дмитрий Медведевтың Өфөләге Төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә уҙҙы.
Мәжит Ғафури исемендәге Мәҙәниәт фонды рәйесе Люциә Камаева депутатты бөйөк башҡорт шағирының иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса ҡаҙаныштар һәм эштәр менән таныштырҙы. Фонд ярҙамы менән республикала халыҡ-ара балалар конкурстары үткәрелә. Халыҡ шағирының ижады республикала, Рәсәйҙә генә түгел, шулай уҡ Болгария һәм Македония уҡыусыларына ла яҡшы таныш.
Быйыл шағирҙың тыуыуына 135 йыл тулыу айҡанлы фонд яңы проекттар ойошторған. «Беҙ Мәжит Ғафуриҙы уҡыйбыҙ» конкурсында еңеү өсөн башҡорт шағирының шиғырҙарын белеү генә етмәй, рус классигы, тыуған яҡ авторы әҫәрҙәрен дә тәҡдим итергә кәрәк.
Фонд етәксеһе шағирҙың музейында әҙәби ижад үҙәген булдырырға тәҡдим итте. Был Мәжит Ғафуриҙың юбилейы йылында иҫтәлекле сараларҙы тормошҡа ашырырға ярҙам итәсәк.
Өфө шағиры Виктор Лязин парламентарийға инициатив төркөмдөң Донбаста йәшәүселәр өсөн китаптар йыйыуы хаҡында һөйләне. Депутат был башланғыстарҙы хупланы.


text:
Өфө Рәсәйҙең яңы конгресс үҙәгенә әүерелде — Рәсәй Президенты кәңәшсеһеФото: Олег Яровиков
Өфө Рәсәйҙең яңы конгресс үҙәгенә әүерелде — Рәсәй Президенты кәңәшсеһе
Өфө Рәсәйҙең яңы конгресс үҙәгенә әүерелде — Рәсәй Президенты кәңәшсеһеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 8 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС саммиттарына әҙерлек сиктәрендә Өфөләге инфраструктураны яңыртыу һөҙөмтәһендә Башҡортостандың баш ҡалаһын Рәсәйҙең яңы конгресс үҙәге тип атарға мөмкин. Был хаҡта Рәсәй Президенты кәңәшсеһе, 2014-2015 йылдарҙа Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһында һәм 2015-2016 йылдарҙа БРИКС берекмәһендә Рәсәйҙең рәйеслеген әҙерләү һәм тәьмин итеү буйынса ойоштороу комитетының яуаплы секретары Антон Кобяков Өфөлә үткән матбуғат конференцияһында белдерҙе.
— Мин урындағы халыҡҡа һәм Башҡортостан Башлығына саммиттарға әҙерлек осоронда башҡарылған күләмле эш өсөн рәхмәт белдерәм, — тине Антон Кобяков.
Ул Өфө аэропортының яңы халыҡ-ара терминалын төҙөү һәм сафҡа индереүҙе, саммиттар үтәсәк төп урындарҙы — Конгресс-холды, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрын һәм башҡа объекттарҙы төҙөкләндереүҙе билдәләне.
— Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә алты яңы ҡунаҡхана төҙөлдө, «Башҡортостан» ҡунаҡханаһы реконструкцияланды, — тине Антон Кобяков. — Отелдәрҙе төҙөүгә инвесторҙар аҡса йүнәлтте, был эшҡыуарлыҡ менән үҙ-ара килешеп эш итеүҙең яңы форматы. Өфөлә номерҙар фонды 113 мең квадрат метрға артты. Булдырылған база халыҡ-ара кимәлдәге сараларҙы ҡабул итергә мөмкинлек бирәсәк. Рәсәй картаһында яңы конгресс майҙансығы барлыҡҡа килде, тип әйтергә була.
Антон Кобяков ШОС һәм БРИКС саммиттары саралары хаҡында һөйләне, уларҙың һөҙөмтәләре буйынса программа документтары ҡабул ителәсәк. Улар араһында Өфө декларацияһы бар, тағы ла бер нисә белдереү планлаштырыла.
Алдан хәбәр ителгәнсә, БРИКС илдәре лидерҙарының осрашыуында сәйәси һәм дөйөм идара итеү мәсьәләләре, тотороҡло үҫеште тәьмин итеү проблемалары, берекмә сиктәрендә үҙ-ара килешеп эш итеүҙе киңәйтеү юлдары тикшереләсәк. БРИКС-тың яңы үҫеш банкы һәм Валюта резервтары берекмәһенең эшмәкәрлек перспективалары тураһында фекер алышыу буласаҡ.
Саралар программаһында БРИКС, ШОС һәм Евразия иҡтисади союзы дәүләт башлыҡтары ҡатнашлығында кәңәшмә, БРИКС-тың Эшлекле советы вәкилдәре менән осрашыу ҡаралған. Рәсәй Президенты БРИКС илдәренең профсоюз ойошмалары лидерҙары менән айырым әңгәмә үткәрәсәк.
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләт башлыҡтары Советының көн тәртибендә – ойошманы артабан үҫтереү, уның халыҡ-ара ареналағы ролен нығытыу, мөһим донъя һәм төбәк проблемалары буйынса идара итеүҙе көйләү мәсьәләләре. Лидерҙар документтар йыйылмаһына, шул иҫәптән ШОС-тың 2025 йылға тиклемге үҫеш стратегияһына ҡул ҡуясаҡ. Шулай уҡ Һиндостан менән Пакистанды ойошмаға ағзалыҡҡа ҡабул итеү тәртибенең башланыуы хаҡында ҡарар көтөлә.
Өфөлә Владимир Путиндың БРИКС һәм ШОС саммиттарында ҡатнашыусы сит ил дәүләт башлыҡтары менән ике яҡлы осрашыуҙары ҡаралған.


text:
Иртәгә Өфөлә милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәт мәсьәләләре тикшереләсәк
Өфөнөң «Ләлә Тюльпан» мәсетендә 4 октябрҙә, сәғәт 10-да, «Милләт-ара һәм конфессия-ара гармония – бөтә Рәсәй федерацияһы субъекттарының үҫеш нигеҙе» темаһына семинар үтәсәк.
Сарала Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, мосолман ойошмалары, Рус православие сиркәүе, еврейҙар общинаһы, йәмәғәт ойошмалары, дәүләт органдары вәкилдәре, ғалимдар һәм эксперттар ҡатнашасаҡ.
Семинар һуңында матбуғат конференцияһын үткәреү ҡаралған.


text:
Өфөлә Швеция Илселеге делегацияһы булды
Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһында ошо көндәрҙә иҡтисад мәсьәләләре буйынса советник Томас Хальберг етәкселегендәге Швеция Илселеге делегацияһы менән осрашыу үтте. Осрашыу барышында Башҡортостан менән Швеция араһында сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә бәйле мәсьәләләр ҡаралды, тип хәбәр иттеләр БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһының матбуғат хеҙмәтенән.
Төбәктең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты Юрий Пустовгаров Палатаның һәм тотош республиканың әһәмиәтле проекттары хаҡында һөйләне, шулай уҡ бизнесты үҫтереү буйынса инвесторҙар өсөн перспективалы йүнәлештәрҙе билдәләне.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, ағымдағы йылдың көҙөндә Башҡортостан Республикаһында Швеция көндәрен үткәреү планлаштырыла. Ошоға бәйле Юрий Пустовгаров Швеция Илселеге вәкилдәренә Башҡортостандың эшлекле даирәһе вәкилдәре менән бизнес-осрашыуҙар ойоштороуға булышлыҡ итергә һүҙ бирҙе.


text:
Сәнғәт төнөндә Рафаэль Ҡадировтың шәхси күргәҙмәһе асыласаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 28 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
3 ноябрҙә Башҡортостан Республикаһы Милли музейында «Сәнғәт төнө» бөтә Рәсәй акцияһы сиктәрендә тантаналы рәүештә рәссам Рафаэль Ҡадировтың «Күңел ҡылдары» күргәҙмәһе асыласаҡ. Килеүселәрҙең иғтибарына 20-нән ашыу эш тәҡдим ителәсәк. Күргәҙмәнең асылыуы Урта махсус музыка колледжының I курс студенты, Дельфий уйындары призеры, йәш скрипкасы Анастасия Мамяшеваның сығышы менән оҙатыласаҡ.
Рафаэль Ҡадиров – башҡорт рәссамы, график, Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың халыҡ рәссамы. Республика, бөтә Рәсәй һәм бөтә Союз, зона, төбәк, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. Ижади багажында – 30-ҙан ашыу шәхси күргәҙмә, шул иҫәптән биш сит ил күргәҙмәһе. 60-тан ашыу һүрәте РФ 15 дәүләт музейында һәм картина галереяһында һаҡлана. 150-ләгән эше – Башҡортостандың төрлө учреждениеларында һәм йөҙҙән ашыуы – Испанияла, Францияла, АҠШ-ла, Австрияла, Германияла, Израилдә, Канадала, Италияла шәхси йыйылмаларҙа.
Күргәҙмәне Өфө ҡалаһы Совет урамы, 14 адресы буйынса ҡарарға мөмкин. Белешмә өсөн телефон: (347) 272-32-54.


text:
5 май көнө үҙәк китапханала Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған “Хәтер һаҡлаә,хәтер мәңгелек” исеме аҫтында өлкән йәштәгеләр араһында шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үтте. Бәйгелә районыбыҙҙың төрлө төбәктәренән төрлө йәштәге 32 кеше ҡатнашты.
Бәйгеселәрҙең иң өлкәненә 82 йәш ине. Ул-Абдрахман ауылынан Иҙрисова Миңъямал Вәлиулла ҡыҙы. Уның Бөйөк Ватан һуғышына арнап үҙенең шиғырҙарын уҡыуы берәү ҙе лә битараф ҡалдырманы. Һуғыш михнәттәрен үҙ иңдәрендә татыған 80 йәшкә етеп барыусы Буранбаева Кафия (Буранбай), Әбүбәкирова Фәтиха (Ишмөхәмәт) инәйҙәрҙең үҙҙәре ижад иткән шиғырҙары йөрәктәрҙе әрнетте. Шулай уҡ бәйгелә Мостай Кәримдең, Әмир Моратовтың, Абдулхаҡ Игебаевтың, Муса Йәлилдең, Әнғәм Атнабаевтың, Рафаэль Сафиндың йән тетрәткес шиғырҙары яңғыраны. Гран - прины Сыңғыҙ ауылынан Шахморатова Миңзифа (61 йәш) яуланы. 1 урын Иҫке Сибайҙан Баймөхәмәтова Разияға (76 йәш), 2 урын - Төркмәндән Ғилманова Зиләгә (51 йәш), Ниғәмәттән Мурзагалина Әсмәгә (58 йәш) һәм Күсейҙән Игебаева Лилиәгә (31 йәш), 3 урын Кәрешкәнән Йәнтилина Гөлнурға (74 йәш), Семеновскиҙан Мәҡсүтова Альмираға (63 йәш), Урғаҙанан Яҡшымбәтова Бибинурға (63 йәш) бирелде. Еңеүселәргә дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды.


text:
Республика эшҡыуарҙарын Миланға күргәҙмәгә саҡыралар
«Халыҡ-ара бәләкәй бизнес инвестициялары агентлығы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Италия-Рәсәй сауҙа палатаһының Башҡортостан вәкиллеге менән берлектә 9-12 сентябрҙә Миланда үтәсәк “Macef Milano. International Home Show” Халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнашырға теләүселәрҙе йыйыуы хаҡында иғлан итте. Күргәҙмәнең тематикаһы — интерьер; ашхана һауыт-һабаһы һәм кухня кәрәк-яраҡтары; бижутерия, ювелир изделиелары һәм модалы аксессуарҙар; бүләктәр һәм сувенирҙар.
Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, эшҡыуарҙарға самолетта осоу хаҡын ғына түләргә тура киләсәк. Бушлай виза ярҙамын индереп, ҡалған бөтә нәмәне ҡабул итеүсе яҡ үҙенә ала.
Дәғүәсегә күргәҙмәлә ҡатнашыуға анкетаны bashital@mail.ru электрон адресы буйынса ебәрергә кәрәк. Итальяндар яғы күргәҙмәлә ҡатнашыусы статусын яҡлаған осраҡта консалтинг хеҙмәтләндереүҙәр күрһәтеүгә килешеү төҙөргә кәрәк буласаҡ.


text:
15 район эшсәндәре сәсеүҙе башланы
Башҡортостандың 15 районы ауыл хужалығы предприятиелары яҙғы сәсеүҙе башланы. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, Әлшәй, Баҡалы, Благовар, Бүздәк, Ғафури, Дәүләкән, Дүртөйлө, Илеш, Ҡырмыҫҡалы, Мәләүез, Миәкә, Стәрлетамаҡ, Өфө, Саҡмағош һәм Шишмә райондары эшсәндәре тәүгеләрҙән булып сәсеү агрегаттарын баҫыуға сығарҙы.
Саҡмағош районында тупраҡ тигеҙ өлгөрә. Бында игенселәр 2,7 мең гектар майҙанда сәсеү үткәргән. Яҙғы сәсеүҙе районда йәмғеһе 62,2 мең гектарҙа үткәреү ҡаралған. Иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларына 37,4 мең гектар бүленгән, шуларҙың 2,6 меңе (7%) сәселгән. Әлегә район 2011 йылғы сәсеүҙә алдынғы урында тора.


text:
Яҙыусы килде беҙгә
30 июня 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Күптән түгел Юлыҡ мәктәбендә яҡташыбыҙ, күренекле шағирә, яҙыусы Гөлнур Яҡупова менән осрашыу булып үтте. Осрашыуҙа мәктәп уҡыусылары, уҡытыусылар, уның ижадын, үҙен ихтирам итеүселәр, әҫәрҙәрен яратып уҡыусылар йыйылғайны.
Мин бәхетле – олатайым бар
30 июня 2017 йыл | Хаттар
Ысынлап та, олатай-өләсәйле булыу ҙур бәхеттер, тип уйлайым. Үҙемде шул бәхетле кешеләр рәтенә индереп, олатайым тураһында яҙып үтәм.
“Имәнкәй”ҙә иҫтәлекле осрашыу
30 июня 2017 йыл | Йәмғиәт
21 июндә район ветерандар советы рәйесе Эльвира Әнүәр ҡыҙы Мөлөкова етәкселегендә ойошма ағзаларынан бер төркөм дәүләт хеҙмәте ветерандары һәм ауыл ветерандар ойошмаһы рәйестәре "Имәнкәй” балаларҙы һауыҡтырыу спорт-туристик лагерына сәйәхәт ҡылды. Бында ҡунаҡтарҙы яҡты йөҙ менән ихлас ҡаршы алдылар. Улар ял итеүсе балалар менән осрашты. Ҡунаҡтарҙы лагерь тормошо менән директор Инна Алевтиновна Цыбина таныштырып, оҙатып йөрөнө. Тәүге сменала 130 бала ял итә һәм һаулыҡтарын нығыта. Осрашыу Бөйөк Ватан һуғышы башланыуҙың 76 йыллығы сиктәрендә үтте.
Һағындырҙы ғүмер яҙы
30 июня 2017 йыл | Хаттар
Күптән түгел Йөҙимән төп дөйөм белем биреү мәктәбендә тап бынан 35 йыл элек, 1982 йылда, мәктәпте тамамлаусы класташтар осрашыуға йыйылдыҡ. Матур сараға ветеран уҡытыусы, мәғариф отличнигы Әминә Мөхәмәт ҡыҙы Мәхмүтова саҡырылды.
Бер-беребеҙҙе һағынған класташтар мәктәптә уҡыған ваҡыттарҙы юҡһынып, яҡты хәтирәләребеҙ менән уртаҡлаштыҡ. Арабыҙҙан бик иртә киткән класташтарыбыҙҙы иҫкә алдыҡ. Уҡытыусыбыҙ күңелле мәктәп йылдары тураһында һөйләне һәм барыбыҙға ла үҙенең матур теләктәрен еткерҙе. Осрашыуҙа мәктәп директоры Таңсулпан Фәрит ҡыҙы Рәхмәтуллина ҡатнашты һәм мәктәпте тамамлаусы барлыҡ уҡыусыларҙы ла мәктәп менән бәйләнештә ҡалыуҙарын теләне. Ошо матур сара - осрашыуға килгәндәре өсөн Әминә апабыҙға, класташтарыма, шулай уҡ мәктәп етәксеһе Таңсулпан Фәрит ҡыҙына һәм ойоштороуҙа ярҙам иткән клас-таштарым Гөлнур, Рәмзиә, Нәбирәгә, уҡытыусыларға, мәктәп хеҙмәткәрҙәренә оло рәхмәтемде еткерәм һәм иҫәнлек-һаулыҡ теләйем.
Лилиә Ғәлимова.
Бер-беребеҙҙе һағынған класташтар мәктәптә уҡыған ваҡыттарҙы юҡһынып, яҡты хәтирәләребеҙ менән уртаҡлаштыҡ. Арабыҙҙан бик иртә киткән класташтарыбыҙҙы иҫкә алдыҡ. Уҡытыусыбыҙ күңелле мәктәп йылдары тураһында һөйләне һәм барыбыҙға ла үҙенең матур теләктәрен еткерҙе. Осрашыуҙа мәктәп директоры Таңсулпан Фәрит ҡыҙы Рәхмәтуллина ҡатнашты һәм мәктәпте тамамлаусы барлыҡ уҡыусыларҙы ла мәктәп менән бәйләнештә ҡалыуҙарын теләне. Ошо матур сара - осрашыуға килгәндәре өсөн Әминә апабыҙға, класташтарыма, шулай уҡ мәктәп етәксеһе Таңсулпан Фәрит ҡыҙына һәм ойоштороуҙа ярҙам иткән клас-таштарым Гөлнур, Рәмзиә, Нәбирәгә, уҡытыусыларға, мәктәп хеҙмәткәрҙәренә оло рәхмәтемде еткерәм һәм иҫәнлек-һаулыҡ теләйем.
Лилиә Ғәлимова.
Ауылымдың үткәне һәм бөгөнгөһө
30 июня 2017 йыл | Йәмғиәт
Ауылыбыҙҙан фронтҡа 156 кеше китә. Шуларҙың 66-һы ғына тыуған еренә әйләнеп ҡайта, 90 ауылдашыбыҙ яу ҡырында башын һала, ә ситтән һуғышҡа киткән ауылдаштарыбыҙ күпме икән?
Тылдағы бөтә ауырлыҡ бала-саға һәм ҡатын-ҡыҙҙар иңенә төшә. Үҙҙәре ас-яланғас килеш, улар көндө төнгә ялғап, баҫыуҙарҙа эшләйҙәр, кистәрен ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләп фронтҡа ебәрәләр. Өйҙәргә Ленинградтан, Мәскәүҙән эвакуацияланғандарҙы бүлеп бирәләр. Ауыл халҡы менән бергә уларҙың күбеһе аслыҡтан үлә.
Тылдағы бөтә ауырлыҡ бала-саға һәм ҡатын-ҡыҙҙар иңенә төшә. Үҙҙәре ас-яланғас килеш, улар көндө төнгә ялғап, баҫыуҙарҙа эшләйҙәр, кистәрен ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләп фронтҡа ебәрәләр. Өйҙәргә Ленинградтан, Мәскәүҙән эвакуацияланғандарҙы бүлеп бирәләр. Ауыл халҡы менән бергә уларҙың күбеһе аслыҡтан үлә.


text:
Инфраҡыҙыл нурланыш
Инфраҡыҙыл нурланыш — электромагнит нурланыш, спектрҙың күҙгә күренеүсе ҡыҙыл осо (тулҡын оҙонлоғо[1] λ = 0,74 мкм (Микрометр) һәм йышлығы 430 ТГц) һәм микротулҡынлы нурланыш төрө (λ ~ 1—2 мм, частота 300 ГГц).
Инфраҡыҙылыл нурланыштың диапазоны өс өлкәгә бүленә:
- ҡыҫҡа тулҡынлы өлкә: λ = 0,74—2,5 мкм;
- урта тулҡынлы өлкә: λ = 2,5—50 мкм;
- оҙон тулҡынлы өлкә: λ = 50—2000 мкм;
Инфраҡыҙыл нурланыш шулай уҡ «йылылыҡ нурланышы» булараҡ билдәле, сөнки йылынған әйберҙәрҙең инфраҡыҙыл нурланышы кешегә йылылыҡ булараҡ тәҫьир итә. Есемдән таралған нурҙарҙың тулҡын оҙонлоғо йылыныу температураһына бәйле: температура юғарыраҡ булған һайын тулҡын оҙонлоғо шул тиклем ҡыҫҡараҡ һәм нурланыштың интенсивлығы юғарыраҡ.
Есемдең ебәргән тулҡындары оҙонлоғо йылытыу температураһынан тора : температура юғарыраҡ була барған һайын, тулҡын оҙонлоғо ҡыҫҡараҡ һәм нурланыш көслөрәк була. Абсолют ҡара есемдең нурланыш спектры сағыштырмаса түбән температурала булғанда (бер нисә мең Кельвин) башлыса ошо диапазонда урынлаша. Инфраҡыҙыл нурланышты ҡуҙғытылған атомдар йәки иондар ебәрә .
Матдәләрҙең оптик сифаттары инфраҡыҙыл нурланышта күренеүсе нурланыш аҫтында булғандан айырыла . Мәҫәлән, бер нисә сантиметр ҡалынлыҡтағы һыу ҡатламы λ = 1 мкм булған инфраҡыҙыл нурланышты үткәрмәй . Инфраҡыҙыл нурланыш ҡыҙҙырма электр лампаһының, газ разрядлы лампаларҙың нурланышының күп өлөшөн , Ҡояш нурланышының 50 % тәшкил итә ; инфраҡыҙыл нурланышты ҡайһы бер лазерҙар бүлеп сығара. Уны регистрациялау өсөн йылытҡыс һәм фотоэлектрик алғыстар, шулай уҡ фотоматериалдарҙы ҡулланалар[2].
Йөкмәткеһе
Ҡулланылыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алыҫтан идара итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфраҡыҙыл диодтар һәм фотодиодтар алыҫтан идара итеү өсөн пульттәрҙә, автоматика һәм һаҡлау системаларында, ҡайһы бер кеҫә телефондарында һ.б. ҡулланыла. Улар күҙгә күренмәү сәбәпле кешенең иғтибарын йәлеп итмәй.
Буяу киптереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфраҡыҙыл нурланышты сәнәғәттә лакланған йәки буялған әйбер өҫтөн киптерү өсөн ҡулланылырға мөмкин. Был ысулдың ғәҙәттәге конвекцион ысул менән сағыштырғанда өҫтөнлөктәре бар. Улар киптерү тиҙерәк башҡарылыуҙа һәм ғәҙәттәге ысулдағыға ҡарағанда энергияның кәмерәк сарыф ителеүендә сағыла.
Ашамлыҡтарҙы стерилләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфраҡыҙыл нурланыш ярҙамында ашамлыҡтарҙы инфекцияларҙан таҙартыу маҡсаты менән стерилләштерәләр.
Асыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфраҡыҙыл нурланыш 1800 йылда Уильям Гершель исемле астроном тарафынан асыла. Ҡояшты өйрәнгән ваҡытта ул күҙәтеү алып барыу өсөн ҡулланған әсбаптың йылынуын кәметеү өсөн сара эҙләй башлай. Күҙгә күренеүсе спектрҙың төрлө өлөштәренән килгән йылылыҡты термометр ярҙамында үлсәп, ул "йылылыҡ максимумы"ның спектрҙа ҡыҙыл төҫ артындағы күҙгә күренмәгән өлкәлә ятыуын аса.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Вакуумдағы тулҡын оҙонлоғо
- ↑ Инфракрасное излучение // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия


text:
"Ишет мине, әсәй"
Мәҙәни яңылыҡтар
Дуҫтарыбыҙ
һүҙ йомғағы
Алтын – көмөш яуған ерҙән
тыуған-үҫкән ил артыҡ.
Комментарийҙар
-
Хисмәт Юлдашев тураһындағы тапшырыуҙы тыңлап...
-
Рәхмәт, Фәнүзә ханым! Бик матур тапшырыу...
-
Фәүзиә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә яҙылған был йыр бик...
Мәҙәни яңылыҡтар
Ижади бәйге ил баш ҡалаһында 22 июндән 29-на тиклем үтә. Фестивалдә тамашасыларға Айнур Асҡаровтың “Өфөнән һөйөү менән” тигән картинаһы тәҡдим ителә. Бынан тыш, сара барышында “Башҡортостан” киностудияһында төшөрөлгән фильм – Фәрзәнә Утарбаеваның “Ҡырағай” таҫмаһы тәҡдим ителә. Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале 1959 йылдан ойошторола. Ул Берлин, Венеция, Канн, Монреаль ҡалаларында үткәрелгән фестивалдәр менән бер рәттә тора.


text:
Республиканың һигеҙ районы яҙғы иген культуралары сәсеүҙе тамамлай
Республиканың һигеҙ районы игенселәре планлаштырылған яҙғы иген һәм ҡуҙаҡлы-иген культураларының 96 процентын сәсте лә инде.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 9 майға Саҡмағош районының ауыл хужалығы предприятиелары иртә иген культураларын сәсеүҙе тулыһынса тамамланы. БР Ауыл хужалығы министрлығының үҫемлекселекте интенсивлаштырыу һәм мелиорация бүлеге белгестәре хәбәр итеүенсә, дүртөйлөләргә, ауырғазыларға һәм ейәнсураларға планлаштырылған иген һәм ҡуҙаҡлы-иген культураларының 2-шәр процентын ғына сәсергә ҡалды.
Яҙғы иген культуралары республикала бөтәһе 870 мең гектар майҙанда сәселгән. Был пландың 67 проценты.
Дөйөм алғанда, яҙғы сәсеү Башҡортостанда 1197 мең гектар ерҙә үткәрелгән.


text:
Джомолунгма
Джомолу́нгма (тиб. ཇོ་མོ་གླང་མཇོ་མོ་གླང་མ, ҡыт. трад. 珠穆朗瑪峰, упр. 珠穆朗玛峰, пиньинь: Zhūmùlǎngmǎ fēng, палл.: Чжумуланма фэн), Эвере́ст (ингл. Mount EverestMount Everest), Сагарма́тха (непальск.Ҡалып:Lang-ne), Шэнмуфэн (ҡыт. трад. 聖母峰, упр. 圣母峰, пиньинь: Shèngmǔ fēng) — Ерҙең иң бейек түбәһе (диңгеҙ кимәленән 8848 м бейеклектә).
Йөкмәткеһе
- 1 Географияһы
- 2 Климаты
- 3 Этимологияһы
- 4 Бейеклекте үлсәү
- 5 Эверест, альпинизм объекты булараҡ
- 6 Сәнғәттә
- 7 Шулай уҡ ҡара
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Топографик карта
- 11 Һылтанмалар
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гималай тауҙарының Махалангур-Химал һыртында (Кхумбу-Гимал тип аталған өлөшө) урынлашҡан. Көньяҡ түбәһе (8760 м) Непал менән Тибет автономиялы районы (Ҡытай) сигендә ята, Төньяҡ (төп) түбәһе (8848 м) Ҡытай биләмәһендә урынлашҡан.
Эверест өс ҡырлы пирамидаға оҡшаған, көньяҡ битләүе үтә текә. Көньяҡ битләүендә һәм ҡабырғаларында ҡар һәм фирн - ҡаты ҡар ҡатламы ята алмай, шуға улар шәрә. Төньяҡ-көнсығыш яурынының бейеклеге 8393 м. Итәгенән түбәһенә тиклем бейеклеге яҡынса 3550 м. Түбәһе, нигеҙҙә, ултырма тау тоҡомдарынан тора.
Көньяҡтан Эверест Көньяҡ эйәр артылышынан (7906 м) Лхоцзе (8516 м) менән тоташа, уны ҡайһы берҙә Көньяҡ түбә тип атайҙар. Төньяҡтан Эвересты үткерләнгән кеүек осло Төньяҡ эйәр (7020 м) Төньяҡ түбә — Чангзе (7543 м) менән тоташтыра. Көнсығышта үтеп сыҡҡҡыһыҙ Кангашунг (3350 м) көнсығыш стенаһы ҡапыл упҡын ситендә туҡтай. Тауҙан төрлө яҡҡа боҙлоҡтарҙан һыу аға, яҡынса 5 км бейеклегендә һыу ағыуы тамамлана.
Джомолунгма өлөшләтә Сагарматх милли паркы (Непал) составына инә.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джомолунгма түбәһендә сәғәтенә 200 км тиҙлектә иҫкән көслө елдәр була.
Ғинуарҙа уртаса айлыҡ һауа температураһы -36 °C (ҡайһы бер төндәрҙә температура -50... -60 °C тиклем төшөүе ихтимал), июлдә 0 °C самаһы.
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тибет теленән тәржемәлә «Чомолангма» (ཇོ་མོ་གླང་མ) «Тормош энергияһының (གླང) илаһи (ཇོ་མོ) Әсәһе (མ)» тигәнде аңлата. Бона Алиһәһе Шераб Чжамма (Sherab «аҡыллы», Cham-ma «яратыусы әсә»), (әсәләрҙең көс-ғәйрәтен кәүҙәләндереүсе[5]) хөрмәтенә тау шулай атала. Түбәнең тибетса башҡа атамаһы — «Чомогангкар» (ཇོ་མོ་གངས་དཀར): «Изге Әсә, аҡ ҡар кеүек Изге Әсә»[6].
Инглизсә «Эверест» (ингл. Mount EverestMount Everest) атамаһы сэр Джордж Эверест (ингл. George EverestGeorge Everest, 1790—1866), 1830- 1843 йылдарҙа британ Һиндостанының геодезия хеҙмәте етәксеһе, хөрмәтенә бирелгән. Был атаманы 1856 йылда Джорж Эверестың вариҫы Эндрю Во (ингл. Andrew WaughAndrew Waugh, 1810—1878) хеҙмәткәре Радханат Сикдар күрһәткән һөҙөмтәләр баҫылып сыҡҡандан һуң тәҡдим итә. Уның хеҙмәткәре 1852 йылда тәүге тапҡыр «Пик XV» бейеклеген үлсәй һәм пиктың был төбәктә генә түгел, моғайын, бөтә донъяла иң юғары нөктә булып тороуын күрһәтә[7].
Бейеклекте үлсәү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джомолунгманың Ерҙә иң юғары тау түбәһе булыуын һинд математигы һәм топографы Радханат Сикдар Һиндостанда Джомолунгманан 240 км алыҫлыҡта булған сағында 1852 йылда тригонометрия иҫәпләүҙәре нигеҙендә билдәләй.
1856 йылда британ Һиндостанының геодезия хеҙмәте, беренсе тапҡыр үлсәп, түбәнең бейеклеге — теүәл 29 000 фут (8839 м) тип билдәләй, әммә Джомолунгманың бейеклеге 29 002 фут (8840 м) тип иғлан ителә. 29 000 тулы һан булғанға үлсәүҙең теүәллегенә шик тыумаһын өсөн ирекле рәүештә 2 һаны өҫтәлә.
1950 йылдарҙа һинд топографтары, теодолиттар ярҙамында Джомолунгманың бейеклеген ҡабат үлсәп, уның диңгеҙ кимәленән 29 028 фут (8848 м) бейеклектә булыуын билдәләй.
1975 йылда ҡытай экспедицияһы түбәнең бейеклеген 8848,13 м тип аныҡлай.
1998 йылда Америка экспедицияһы GPS ярҙамында түбәнең бейеклеген 8850 м тип билдәләй, йәғни XIX быуатта инглиз топографтары һәм картографтары билдәләгәндән 11 метрға бейегерәк. Яҡынса шул уҡ ваҡытта итальян геологы Ардито Дезио, заманса радиоаппаратура ҡулланып, түбәне үҙе үлсәп ҡарағандан һуң уның бейеклеге 8872,5 метр, йәғни әлеге мәлдә иҫәпләнелгәнгә ҡарағанда[8] 25 метр самаһына бейегерәк, тип белдерә. Ләкин уның да, башҡаларҙың да һөҙөмтәләре рәсми рәүештә танылмай.
2005 йылда Ҡытайҙың геодезия һәм картография дәүләт идаралығы директоры Джомолунгманың бейеклеген үлсәүҙә яңы, теүәлерәк һөҙөмтәне баҫтырып сығара. 2005 йылдың майында Джомолунгмаға экспедиция ваҡытында Ҡытай ғалимдары үткәргән үлсәүҙәргә ярашлы тауҙың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8844,43 м (±21 см) тәшкил итә[9].
2010 йылдың 8 апреленән Джомолунгманың рәсми бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8848 м тип билдәләнә, ә ҡаты тау тоҡомо 8844 м[10] тәшкил итә.
2015 йылда Непалдағы ер тетрәүҙән һуң коммерция менән бәйле булмаған UNAVCO геофизик тикшеренеүҙәр консорциумы мәғлүмәттәре буйынса, Джомолунгманың бейеклеге яҡынса 2,54 см-ға (1 дюйм)[11] кәмегән.
Эверест, альпинизм объекты булараҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эверест, Ерҙең иң юғары нөктәһе булараҡ, альпинистарҙың оло иғтибарын үҙенә тарта; даими рәүештә иң бейек түбәгә менеү ынтылыштары ла бихисап.
Түбәгә менеү яҡынса 2 ай ваҡытты ала — климатҡа күнегеү һәм лагерҙар урынлаштырыуҙы ла индереп. Менеү барышында тәндең уртаса 10-15 кг ауырлығы юғалтыла. Түбәгә менеү юлдары биләмәләрендә урынлашҡан илдәр түбәгә күтәрелеү мөмкинлеге биргән өсөн ҙур аҡса ала.[12] Күтәреү мөмкинлеге өсөн дә аҡса түләтелә[13]. Түбәгә күтәрелергә теләгән экспедициялар араһында сират урынлаштырыла. Джомолунгмаға Тибет яғынан (КНР) күтәрелеү арзаныраҡҡа төшә.
Муссондар булмағанлыҡтан, яҙ һәм көҙ — түбәгә менеүҙең иң ҡулай осоро. Көньяҡ һәм төньяҡ битләүҙәр буйлап яҙын күтәрелеү ҡулайыраҡ. Көҙөн тик көньяҡ битләүҙән генә күтәрелергә мөмкин.
Күтәрелеүҙәрҙең ҙур ғына өлөшөн махсуслашҡан фирмалар ойоштора һәм коммерция төркөмдәре составында башҡарыла. Был фирмалар клиенттары кәрәгенсә өйрәткән, кәрәк-яраҡтар биргән һәм күтәрелеш ваҡытында, мөмкин булған тиклем, хәүефһеҙлек тәьмин иткән гидтарға күрһәткән хеҙмәттәре өсөн аҡса түләй. Түбәгә күтәрелеү хаҡы — 85 мең доллар (США), шуныһы иғтибарға лайыҡ: Непал хөкүмәтенә түбәгә бер тапҡыр күтәрелергә рөхсәт биргән өсөн 10 мең доллар[14] түләргә тура килә.
XXI быуатта, туристик инфраструктура үҫешеү сәбәпле, түбәгә күтәрелеүҙәр йылдан-йыл арта бара. Мәҫәлән, 1983 йылда түбәгә 8 кеше менеп еткән булһа, 1990 йылда был һан яҡынса 40-ҡа етә, ә 2012 йылда инде Эверестҡа бер көн эсендә 234 кеше күтәрелә[15]. Күтәрелеү юлында күп сәғәтлек тығындарҙа торорға тура килә, хатта альпинистар араһында талаш-тартыштар ҙа булғылай.[16].
Белгестәр иҫәпләүенсә, экспедицияның уңышы туранан-тура һауа торошона һәм сәйәхәтселәрҙең экипировкаһына бәйле[13]. Кеше нисек кенә етди әҙерлек үтмәһен, Джомолунгмаға артылыу һәр бер кеше өсөн етди һынау булып ҡала[13]. Эверестҡа күтәрелеү алдынан ундағы климатҡа яраҡлашыу һиҙелерлек роль уйнай. Түбәгә күтәрелеүҙең тәүге ынтылышын яһағансы көньяҡтан күтәрелеүсе типик экспедиция Катмандунан 5364 м бейеклектә урынлашҡан база лагерына барып етеү өсөн ике аҙна ваҡыт сарыф итә, һәм юғарылағы климатҡа өйрәнеү өсөн бер ай тирәһе китә.
Эверестҡа артылыуҙың иң ҡатмарлы участкаһы — һуңғы 300 м, тауға үрмәләүселәр уны «ер йөҙөндәге иң оҙон ара» тип атай. Текә битләүҙәге шыма таштар ҡырпаҡ ҡар менән ҡапланған була.
Ауырлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауҙың иң юғары нөктәһенә етеү маҡсаты менән Эвересҡа күтәрелеү ифрат ҙур ауырлыҡтарға бәйле, ҡайһы берҙә күтәрелеүселәрҙең дә, шулай уҡ йөктәрҙе күтәреп барыусы шерптарҙың дә һәләк булыуы ихтимал. Яуларға теләгән түбәләрҙең үтә бейек булыуы сәбәпле, иң тәүге сиратта насар һауа шарттары кешегә ауырлыҡ килтерә. Һауала кислород миҡдары бик түбән булыуы, һауа температураһының кинәт кенә минус 50-60 градусҡа тиклем төшөүе, даими рәүештә кинәт кенә килеп сыҡҡан дауыл елдәре, өҫтәүенә ҡояш радияцияһының көслә булыуы, әлбиттә, кеше ғүмерен үлемесле хәүеф аҫтына ҡуя. Быларҙан тыш альпинистарға «стандарт» ҡурҡыныстар ҙа янай: тау баштарынан емерелгән лайғы (лавина), текә упҡындар, тау ярыҡтарына төшөп китеү ҡурҡынысы.
Тауға күтәрелеүҙәр тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1953 йылда Эверест түбәһенә беренсе тапҡыр кеше аяғы баҫҡанға тиклем Гималай һәм Каракорумға (Джомолунгма, Чогори, Канченджанга, Нангапарбат и башҡа түбәләргә) 50-гә яҡын экспедиция ойошторола. Уларҙа ҡатнашыусылар 7 мең метр бейеклегендәге бер нисә түбәгә менеп етә, әммә һигеҙ меңлек түбә башына менергә тырышыуҙарҙың береһе лә уңыш килтермәй. 1950 йылда француздар беренсе булып һигеҙ меңлек — Аннапурнаны яулай.
Инглиз апьпинистары, кислород ҡулланып, Эвересҡа күтәрелеүҙә яҡшыраҡ һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1921 йылғы разведка экспедицияһынан һуң 1922 йылда тағы ла экспедиция ойошторола. Джордж Финч и Джеффри Брюс, беренсе тапҡыр кислород ҡулланып, 8320 м бейеклегенә күтәрелә. 1924 йылда Нортон 8565 м, ә Джордж Мэллори һәм Эндрю Ирвин (инглиз. Noel) 8600 метрҙан юғарыраҡ күтәрелә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса һуңғы тапҡыр уларҙы түбәнен 150 м алыҫлыҡта тере килеш күргәндәр (бинокль аша). Улар түбәнән төшкән мәлдә һәләк булған, тигән фараз бар. Мэллориҙың кәүҙәһе 1999 йылда ғына табыла. 1933 йылда П. Вин-Харрис, Л. Уэйгер и Ф. Смит 8565 м бейеклегенә етә. 1934 йылда махсус альпинист әҙерлеге үтмәгән Морис Уилсон 7 мең метр бейеклегендә һәләк була, әммә ул 8,5 мең метр бейеклегендә палатка ҡуйған, тип раҫлаусылар ҙа бар. Артабанғы британ экспедициялары 1936 һәм 1938 йылдарҙа ойошторола. 1947 йылда канадалы Эрл Денман ике шерп менән тик 6,7 км-ға етә ала.
1949 йылға тикдем экспедициялар планетаның иң бейек нөктәһенә тауҙың төньяғы — Тибет яғынан менергә тырыша, сөнки Непал 1948 йылға тиклем европалылар өсөн ябыҡ була[17]. Эверестҡа Непал яғынан беренсе тапҡыр 1949 йылда инглиздәр менергә тырыша. Был 1950 йылда ғәмәлдә Тибет европалылар өсөн ябыла.
Беренсе тапҡыр иң юғары нөктәгә 1953 йылдың 29 майында уларҙан алда швейцарҙар тикшереп үткән юл буйлап шерп Тенцинг Норгей һәм Яңы Зеландиянан Эдмунд Хиллари Көньяҡ эйәр аша Эверестың иң юғары нөктәһенә менеп етә. Улар кислород приборҙарынан файҙалана. Экспедиция эшендә 30-ҙан ашыу шерп ҡатнаша[18][19].
Һуңғы йылдарҙа планетаның иң юғары нөктәһен донъяның төрлө илдәре — АҠШ, СССР, ҠХР, Һиндостан, Япония, Италияи һәм башҡа илдәр альпинистары яулай.
1963 йылдың 1 майында Джим Уиттакер (Jim Whittaker) Эверестҡа аяҡ баҫҡан тәүге американлы була. Өс аҙнанан һуң тағы ла американ экспедицияһы быға тиклем бер кем дә күтәрелмәгән Көнбайыш ҡабырғанан[20] Эвересты яулай.
1975 йылдың яҙында Эвересты яулауға тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар экспедицияһы сыға. Япон альпинисы Дзюнко Табэй (1976) ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып Джомолунгманың иң бейек түбәһенә аяҡ баҫа. Европаларҙан беренсе булып поляк Ванда Руткевич (1978) түбәне яулауға өлгәшә. Екатерина Иванова (1990) иң юғары түбәгә менеп еткән беренсе совет альпинисы.
1975 йылдың 24 сентябрендә Крис Бонингтон етәкселегендәге британ экспедицияһы беренсе тапҡыр Эверестың[21] Көньяҡ-көнбайыш диуарын үтә. Түбәгә Даг Скотт һәм Дугал Хэстон менеп етә. Ике көн аша, 26 сентябрҙә, Питер Бордман һәм шерп Петемба (ингл. PertembaPertemba) уларҙың түбәгә менгән юлын ҡабатлай. Улар артынан барған Мик Берк хәбәрһеҙ юғала[22].
Артабанғы йылдарҙа түбәне тәүге яуларсыларҙың классик юлы буйлап Эвересҡа Бөйөк Британия, Непал, США, Көньяҡ Корея, Австрия и ГФР кеүек илдәр альпинистары күтәрелә, өҫтәүенә Райнхольд Месснер һәм Питер Хабелер түбәгә штурм ваҡытында бөтөнләй кислород ҡулланмай. Ошо экспедициялар составында булған ике ҡатын-ҡыҙ — полька Ванде Руткевич (1978) һәм немка Ханнелоре Шмац (төшкән ваҡытта һәләк була) — Эвересты яулауға өлгәшә. Француздар Ж. Афанасьеф менән Н. Жэжэ 8 км-нан 6,5 км-ға тиклем саңғыла төшә[17].
Анджей Завада (поляк. Andrzej Zawada) етәкселегендәге поляк экспедицияһы Беренсе булып Эвересҡа ҡышын күтәрелә. Лешеком Цихы[pl] һәм Кшиштоф Велицкий ҙа ошо батырлыҡты ҡабатлай. Улар Көньяҡ-көнсығыш һырттан һауа температураһы Цельсий буйынса илле градустан түбән булғанда күтәрелә[23][24]. Бер нисә айҙан (1980 йылдың яҙында)) А. Завада етәкселегендәге поляк экспедицияһы Эвересҡа яңы маршрут һала. Көньяҡ контрфорс буйынса Анджей Чок һәм Ежи Кукучка күтәрелә
Ҡағиҙә булараҡ, бөтә альпинистар ҙа Эвересҡа кислород маскаларында күтәрелә. Ә бына итальян Рейнхольд Месснер һәм немец Питер Хабелер в 1978 йылда түбәгә менеп еткәнсе кислород маскаһын кеймәй.
1980 йылда Рейнхольд Месснер яңғыҙы ғына муссондар ваҡытында түбәнең иң юғары нөктәһенә менеп етә. Өҫтәүенә ул 6,5 км бейеклектә урынлашҡан база лагерынан яңы юл буйлап өс көн эсендә түбәне яулауға өлгәшә.
1982 йылдың майында совет экспедицияһының 11 альпинисы Эвересты яулай, улар үтеп булмаҫлыҡ тип иҫәпләнелгән көньяҡ-көнбайыш битләүҙән күтәрелә, ике тапҡыр төнөн күтәреләләр. Экспедиция етәксеһе Евгений Тамм (күренекле физик Игорь Таммдың улы), өлкән тренер Анатолий Георгиевич Овчинников, тренер Борис Тимофеевич Романов, штурмлаусыларҙың капитандары — Валентин Иванов, Ерванд Ильинский, Эдуард Мысловский. Совет экспедицияһы түбәгә менеп еткән 25-се экспедиция була. Түбәгә беренсе булып Владимир Балыбердин һәм Эдуард Мысловский күтәрелә. Өҫтәүенә Балыбердин кислород аппаратын ҡулланмай. Сергей Бершов 1982 йылдың 4 майында Михаил Туркевич менән бер бәйләмдә Джомолунгма түбәһенә күтәрелә. 5 майҙа Валентин Иванов менән Сергей Ефимов иң юғары нәктәгә аяҡ баҫа. 8 майҙан 9 майға ҡарай төндә түбәгә Казбек Валиев, Валерий Хрищатый, ә 9 майҙа — Валерий Хомутов, Владимир Пучков и Юрий Голодовтар менеп етә.
Түбәгә артылыу маршруты Джомолунгманы штрумлауҙағы иң ҡатмарлы көньяҡ-көнбайыш битләүе буйлап һалына[25]. Совет журналисы Юрий Рост[26] альпинистарҙың был батырлығы тураһында очерктар йыйынтығын баҫтырып сығара.
1984 йылда Эверест түбәһенә беренсе тапҡыр австралиялылар күтәрелә. Улар кислород баллондарын да ҡулланмай, шерптар ярҙамын да алмай. 1984 йылдың 3 октябрендә тау түбәһенә ике австралиялы: Тим Макартни-Снейп (Tim Macartney-Snape) һәм Грег Мортимер (Greg Mortimer) күтәрелә.
1988 йылда Яңы Зеландиянан Лидия Брэйди — Эверест түбәһенә кислород приборын ҡулланмай күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ.
1992 йылда Тольятти ҡалаһының «Лада-Эверест» альпинистар командаһы Эвересҡа төркөм менән менә һәм уның иң бейек нөктәһенә Рәсәй, «АвтоВАЗ» һәм «Автовазбанк» флагтарын ҡуя. 1992 йылдың 12 майында планетаның иң бейек түбәһендә бөтәһе 32 кеше була[27].
2004 йылда рәсәй альпинистары Эверест түбәһенә үтә ҡатмарлы маршрут буйынса — төньяҡ диуарҙар үҙәгенән[28] күтәрелә. Рәсәй масштабынгда ифрат ҙур булған был экспедиция ватан альпинизмы тарихында ҙурлығы буйынса дүртенсе урынды алып тора — 1982 йылда Эвересҡа күтәрелеү, 1989 йылда Канченджанганың травесы [29] һәм 1990 йылда Көньяҡ Лхоцзе диуарын тәүге тапҡыр үтеүҙән һуң. Мәскәүле Виктор Козлов етәкселегендәге командаға төрлө ҡалаларҙан: Мәскәү, Тольятти, Сочи, Красноярск, Новокузнецк, Подольск, Екатеринбург, Дондағы Ростов, Новосибирск , Кировтан 20 альпинист инә .
2016 йылда украиндарҙан беренсе булып Мукачево ҡалаһынан Ирина Галай Эверест түбәһенә күтәрелә.
Рекордтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1996 йылда шерп Анг Рита кислород баллондарын ҡулланмайынса 10 тапҡыр түбәгә күтәрелә[30]. 4 йылдан һуң шерп Аппа, түбәгә 11 тапҡыр күтәрелеп, уны үҙып китә. Аппа Тенцинг Эверест түбәһенә 21 тапҡыр күтәрелә (2011 йылдың майына ҡарата).
1999 йылда шерп Баби Шерри түбәлә 21 сәғәт буйы була. Ә бит 7925 м бейеклегендә үк үлемесле зона башлана, сөнки һауала кислород бик аҙ миҡдарҙа була[31].
2001 йылдың май айында[32] француз сноубордисы Марко Сиффреди[33] тәүге тапҡыр Эверест түбәһенән Нортон кулуары яғынан сноубордта шыуып төшә. База лагерында тиклем шыуып төшөү 2,5 сәғәтте ала. Бер йылдан һуң көҙөн Марко Эверестҡа икенсе тапҡыр күтәрелә һәм Хорнбайн кулуары яғынан сноубордта шыуып төшөргә ниәтләй. Түбәгә менеп еткәндән һуң яңғыҙы Хорнбайн кулуары яғынан сноубордта шыуып төшө башлай, әммә уны аҙаҡ бер кем дә күрмәй[34].
2001 йылда тома һуҡыр американ Эрик Вейхенмайер Эверест бейелеген яулай. Быға тиклем ул бөтә ҡитғаларҙың иң бейек түбәләрен яулаған була. «Ете ҡитғалағы ете иң бейек түбәләргә күтәрелеп, кешеләргә, алға теүәл маҡсат ҡуйылған осраҡта, уларҙы яулап булыуын раҫлап күрһәтергә булдым», — тип белдерә Вейхенмайер.
2014 йылдың 24 майында һинд ҡыҙы Пурна Малаватх (13 йәш тә 11 ай) Эверест түбәһен яулай. Ул күтәрелгәндә кислород баллонын һәм шерп ярҙамын файҙалана. Пурна Эвересты яулау тарихында иң йәш ҡатын-ҡыҙ [35].
2014 йылдың 25 майында Эверест түбәһенә стандарт маршрут буйынса, төньяҡ битләүҙән, 72 йәшлек американ Билл Берк (Bill Burke) күтәрелә. Шулай итеп, Билл Берк — Эвересты яулаған иң оло альпинист[36].
Статистика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джомолунгманың иң бейек түбәһенә тәүге тапҡыр күтәрелгәндән алып (1953) хәҙерге ваҡытҡа тиклем тау битләүендә 260-тан ашыу кеше һәләк була[37][38][39]. Хатта иң ҡиммәтле һәм заманса ҡорамалдар ҙа Джомолунгмаға менеүҙең хәүефһеҙ булыуын гарантиялай алмай. Әммә йыл һайын 500-ләп кеше Эвересты буйһондорорға тырыша . 2018 йылдың ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса 8306 альпинист бейеклеккә күтәрелеүгә өлгәшкән, шуларҙың 3473-ө Эверестҡа бер тапҡыр ғына күтәрелмәгән[40]Ҡалып:Обновить данные.
Күпләп һәләк булыу осраҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1996 йылдың май айында ҡапыл башланған буран[41] ваҡытында Джомолунгманың көньяҡ битләүендә 8 кеше, шул иҫәптән экспедицияның ике етәксеһе, туңып һәләк була.
«Тауҙағы аҡылһыҙлыҡ» командаһы лидеры Скотт Фишер һәм «Мажаралар буйынса консультанттар» командаһынан япон ҡыҙы Ясуко Намбо туңып үлә, ә американ Бек Уэзерс, үлгән тип ике тапҡыр ҡар өҫтөндә ҡалдырып китеүҙәренә ҡарамаҫтан, үҙаллы база лагерына барып етеп, тере ҡала. «Мажаралар буйынса консультанттар» командаһы лидеры Роб Холм һәм ошо уҡ команда инструкторы Энди Харрис аңын юғалтҡан американ Дуг Хансен янында ҡала. Өсөһө лә һәләк була. Харрис менән Хансендың кәүҙәләре лә табылмай.
Бик насар тәбиғәт шарттарында кешеләрҙе ҡотҡарған өсөн «Тауҙағы аҡылһыҙлыҡ» клубы инструкторҙары Нил Бейдлман һәм Анатолий Букреев Американың Альп клубынан Дэвид Соулз приздарын ала.
- 2014 йылдың апрелендәге шыуышма
2014 йылдың 18 апрелендә 5800 метр бейекоегендә шыуышма (лавина) төшөү сәбәпле, Джомолунгма тауында кәмендә 13 шерп-юл күрһәтеүсе һәләк була. Непал хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса был шыуышма арҡаһында 13 кеше һәләк була, өс кеше хәбәрһеҙ юғала (улар ҙа һәләк булған, тип иҫәпләнелә)[42][43][44].
Тау саңғыһы менән шыуып төшөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тау түбәһенән тау саңғыһы менән шыуып төшөү ынтылышын 1969 йылда япон Миура ойоштора, әммә ул мөғжизә арҡаһында ғына тере ҡала.
- 1992 йылда Эверестың 8571 бейеклегенән француз саңғысыһы Пьер Тардевель саңғыла шыуып төшә, 3 км араны ул 3 сәғәттә үтә. 4 йылдан һуң итальян саңғысыһы Ханс Каммерландер төньяҡ битләүҙән 6400 бейеклектән саңғы менән шыуа. Ул «Донъя ҡыйығы» итәгенә 17 сәғәтттән һуң килеп етә.
- 1998 йылда француз Кирилл Десремо беренсе тапҡыр түбәнән сноубордта шыуып төшә.
- 2000 йылда Словениянан Даво Карничар тау саңғыһында Джомолунгманан
- шыуып төшә.
- 2001 йылда француз сноубордист Марко Сиффреди тау түбәһенән Нортон кулуары буйлап шыуа. Икенсе йылына ул Хорнбейн кулуары буйлап төшкәндә хәбәрһеҙ юғала.
Сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фильмдар
- Крылья над Эверестом[en] — «Оскар» премияһы (1936), иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы уйын фильмы өсөн
- Человек, который спустился на лыжах с Эвереста[en] — «Оскар» премияһы (1976), иң яҡшы документаль тулы метражлы фильм өсөн
- Самая дикая мечта[en] — Иң яҡшы мажаралы фильм өсөн премияһы Boulder International Film Festival
- Эверест (2015) —исланд режиссёры Балтазар Кормакур фильмы. Фильм нигеҙендә реаль ваҡиғалар ята. Оператор эше, визуаль эффекттар һәм каскадерҙар эше номинацияларында билдәләнгән.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Брайсон Б. (unspecified title) — Doubleday, 2015.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 https://www.peakware.com/peaks.php?pk=80
- ↑ http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10640
- ↑ http://whc.unesco.org/en/list/120
- ↑ Shams-i-bala and The Historical Shambhala Kingdom: Sherab Chamma …Satrig Ersang …Ardvishura Anahita
- ↑ བདེན་པའི་སྐྱ་རེངས། Denpai Kyareng: Jomolungma; the Mount Everest
- ↑ Как был обнаружен Эверест
- ↑ Рекорды в мире природы
- ↑ Китайцы укоротили Эверест на 4 метра 10 октября 2005
- ↑ Китай согласился «приподнять» Эверест на 4 метра — Китай и Непал разрешили затянувшийся спор о пике Эверест, сайт bbc, 8 апреля 2010 г.
- ↑ Nepal’s Earthquake Made Mount Everest A Little Bit Shorter, Scientists Say
- ↑ Гималайский сезон 2001. Сколько это стоит / Mountain.RU
- ↑ 13,0 13,1 13,2 История покорения Эвереста. Справка. РИА Новости (29 мая 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Сколько стоит восхождение на Эверест (в ценах на 2014 год)
- ↑ Толпы на Эвересте: самая высокогорная пробка в мире. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2013. 30 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Проводники напали на европейских альпинистов на Эвересте. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2013. 30 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ 17,0 17,1 Борьба за Эверест / Эверест, юго-западная стена
- ↑ Кравчук П. А. Географический калейдоскоп. — К.: Радянська школа, 1988. — 144 с. — (Научно-популярное издание). — 130 000 экз. — ISBN 5-330-00384-9.. - Покорители вершин и глубин. — с. 33.
- ↑ Кравчук П. А. Рекорды природы. — Л.: Эрудит, 1993. — 216 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1.
- ↑ Затерянные на Эвересте
- ↑ Этот день в истории: 40 лет тому назад впервые была пройдена Юго-Западная стена Эвереста - 4sport.ua. 4sport.ua. 24 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Doug Scott EVEREST SOUTH-WEST FACE CLIMBED // The Himalayan Journal / Soli S. Mehta. — 1976. — Vol. 34.
- ↑ Елена Дмитренко Польские зимы. РИСК онсайт № 56 (22.03.2015). 28 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Isserman, 2008, p. 406
- ↑ Эверест, юго-западная стена : Первая сов. экспедиция на Джомолунгму - 8848 м., Гималаи-82 / Сост. Л.М. Замятнин — Л.: Лениздат, 1984. — 222 б. (альтернативная ссылка)
- ↑ Ю. М. Рост. Эверест 82. Восхождение советских альпинистов на высочайшую вершину мира — Физкультура и спорт, 1984.
- ↑ «У каждого свой Эверест» : иллюстрированный альбом / Лит. ред. Л.Плешанова — Тольятти: АвтоВАЗбанк. — 144 б.
- ↑ Россияне проложили самый сложный маршрут к вершине Эвереста. NEWSru (31 мая 2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Стартовала экспедиция на Северную стену Эвереста. NEWSru (25 февраля 2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Судьбы Эвереста: покорители и жертвы высочайшей горы мира // Новости Online.ua
- ↑ История покорения Эвереста. Справка. РИА Новости (29 мая 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Marco Siffredi First Ever to Board Everest !. www.everestnews.com. 24 октябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Marco Siffredi First Ever to Board Everest !. www.everestnews.com. 24 октябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Marco Siffredi (инг.) // Wikipedia, the free encyclopedia.
- ↑ Рекорд на Эвересте: 13-летняя девочка покорила вершину мира!
- ↑ На вершину Эвереста в 72 года!
- ↑ Смерть на Эвересте
- ↑ Плата за Эверест
- ↑ 2006 год — рекордный по количеству погибших на Эвересте
- ↑
- ↑ Интересные факты, 29 мая 1953 года впервые покорен Эверест, basik.ru
- ↑ Джон Кракер. Death and Anger on Everest (инг.)(инг.) на сайте newyorker.com, 21 апреля 2014
- ↑ 4sport.ua — Профессионально о спорте
- ↑ 4sport.ua — Профессионально о спорте
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ионгхезбенд Фрэнсис. «Борьба за Эверест». М-Л., Госиздат, 1930.
- Джон Хант. «Восхождение на Эверест» (журнальный вариант), 1956. (Об экспедиции Хиллари 1953 года).
- Уилфрид Нойс. «Южное седло (Эверест)». М., Мысль, 1975.
- Фриц Рудольф. «Джомолунгма и её дети». М., Радуга, 1983. (Об Эвересте и доброй сотне вершин Гималаев).
- Reinhold Messner. «Everest: Expedition to the Ultimate» («Эверест: экспедиция к пределу»). New York/London, 1979.
- Reinhold Messner. «Everest Solo» (англ. издание «The Crystal Horizon: Everest — The First Solo Ascent»), 1980.
- Месснер, Райнхольд. «Хрустальный горизонт». М., 1990. (О первом одиночном восхождении на Эверест без кислорода и в период муссонов).
- «Эверест-82». М., 1983 (материалы первой советской экспедиции).[1]
- «Эверест, юго-западная стена». Ленинград, 1983 (о первой советской экспедиции).[2]
- Эверест '82 : Восхождение сов. альпинистов на высочайшую вершину мира / Сост. П.П. Захаров — М.: Физкультура и спорт, 1984. — 368 б.
- Кононов Ю.В. Победа над Эверестом : Первая советская экспедиция на Эверест (8848 м) «Гималаи '82» — К.: Здоров'я, 1985. — 103 б.
- Isserman, Maurice; Weaver, Stewart. Fallen Giants: A History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes — New Haven: Yale University Press, 2008. — ISBN 978-0-300-11501-7.
- «У каждого свой Эверест». Тольятти, АвтоВАЗбанк. (Иллюстрированный альбом о восхождении команды Волжского автозавода в 1992 году).
- Kielkowski Jan. «Mount Everest massif». EXPLO, 2000. («Окрестности Эвереста»).
- Поппи Брайт. «Сбой системы» («System Freeze»), сборник «The Devil You Know», 2003.
Топографик карта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карта бите G-45-III. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Джомолунгма на службе Яндекс.Панорамы (подъём с высоты 5100 до 6500 метров)
- Маршруты восхождений на Джомолунгму (англ.), при клике на цифре появляется краткая информация и статистика маршрута
- Джомолунгма и окружение — интерактивная карта, при клике на вершине окружения на карте выводится информация о выбранной вершине.
- Кто первым покорил Джомолунгму
- Описание горы Эверест
- Джон Келли Толпы на Джомолунгме: самая высокогорная пробка в мире. Русская служба Би-би-си (2013-05-29). Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 май 2013. 29 май 2013 тикшерелгән.


text:
Оман
Ома́н (ғәр. عُمان) — Ғәрәп ярымутрауының көньяҡ-көнсығышындағы дәүләт (Алғы Азия).Сәғүд Ғәрәбстаны, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре менән күршеләш. Ғәрәп диңгеҙе һәм Оман ҡултығы ярҙарында урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Географик мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп өлөштән төньяҡтараҡ ҙур булмаған Мусандам ярымэксклавы һәм уның тулы эксклавы Мәдхә бар ( Мусандам вилайәттәренең береһе), уны Омандың төп өлөшөнән БҒӘ-гә ингән майҙан айырып тора.
Төньяҡ-көнсығышта Оман ҡултығы яры буйлап тар ғына Әл - Бәтинә уйһыулығы һуҙылған. Ул илдең иң үҙләштерелгән һәм халыҡ тығыҙ ултырған өлөшө. Уйһыулыҡтан көнбайыштараҡ Һәжәр тауҙары. Ҡайһы бер түбәләр 3000 метрға етә (иң бейеге — 3020 м). Илдең урта өлөшөндә бейек булмаған ҡалҡыулыҡ, ул ҡомлоҡтар менән ҡапланған. Көньяҡ өлөштә - Дофарҙа, Йәмән тауҙары, көньяҡ ярҙағы түбәләре — 1678 метрғә етә. Омандың иң көнсығыш нөктәһе — Әл -Хәдд.
Оман климаты — тропиктарға хас, эҫе.Июндә баш ҡала Маскатта уртаса + 32°, ғинуарҙа уртаса + 20°-тан түбән булмай. Таулы райондарҙа яуым-төшөм йылына - 500 мм, башҡа ерҙәрендә — 60 - 130 мм.
Оманда гел ағып торған йылғалар юҡ. Барыһы ла ҡышҡыһын ғына ағып килеп сыға ла юғала.
Үҫемлеккә ярлы. Тауҙарҙа тамариск, инжир, платан һәм имән үҫә, тик улар ҙур майҙан биләмәй. Тау итәктәрендә саванналар бар. Төньяҡ һәм көньяҡ яр буйында пальмалар үҫә .
Омандың урта өлөшөндә — сүллектәр, бер ни ҙә үҫмәгән урындары бар.
Йәнлектәр донъяһы ярайһы төрлө. Ғәзәлдәр, кимереүселәр күп. Йыртҡыстарҙан — буйлы һытлан (гиена), сүл бүреһе (шакал), төлкө. Ҡоштар күп. Һөйрәлеүселәр — агама, кеҫәртке, геккон, хамелеон - күп һанлы, үрмәксе кеүектәр ҙә — фаланга, скорпиондар - йыш осрай.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оман яр буйынан кешенең Африканан көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Азияға күскән юлы тип һанайҙар. Б.э.т. 1-се мең йыллыҡта Оманға Йәмәндән ғәрәпләшкән ҡәбиләләр күсенгән. Б.э.т. V -VI быуаттарҙа Оман өс Фарсы империяһының - (Әхмәни, Парфия батшалары Аршаҡи һәм Сәсәниҙәр дәүләте) - мәнфәғәтендә булған, уны Мәзун сатраплығына әүерелдергәндәр (баш ҡалаһы -Сухара).
VII быуатта Оман ғәрәп хәлифәтенә индерелә, был феодаль мөнәсәбәттәр тиҙләнелеүенә килтерә. Халыҡ Исламға күскән була. VIII быуат уртаһынан был өлкә урындағы хаким имамдар ҡулы аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ ала, әммә быуат ярымдан Оманды яңынан аббаси хәлифәт яулап ала. Уларҙың хакимлығы набхан ырыуы шәйехтәре килгәнгәсә, XI быуатҡа тиклем бара.
XVI—XVII быуаттарҙа Оман португалиялар ҡулы аҫтына эләгә,улар 1650 йылда ғына ҡыуып ебәрелә.
XVIII быуат башында Оманды фарсылар яулап ала, мәгәр 1741 йылда персы уларҙы хаким Әхмәд Зафари ҡыуып сығара. Ул ҙур пират дәүләте төҙөөй, Омандан тыш Фарсы ҡултығындағы утрауҙарҙы, хәҙерге Ирандың байтаҡ яр буйын, көнсығыш Африкала Сомалины, Мозамбикты һәм шулай уҡ улар тирәһендәге күп утрауҙарҙы баҫып ала.
1832 йылда Оман Солтаны резиденцияһы Занзибарға күсерелә, ә 1856 йылда, Сәид ибн Солтан үлгәс, дәүләт уның ике улына ике үҙаллы өлөшкә — африка һәм азия яғына бүленә. XIX быуаттың икенсе яртыһында улар айырым-айырым Британия протекторатына күсә. Мозамбик Португалиға кире ҡайта.
1938 йылда власҡа Солтан Сәид бин Теймур килә. Әммә шәйехтәрҙең күбеһе Англия яҡлы Маскат Солтанатын түгел, ә Оман имаматын хуп күрә, где у ласти находился Мухаммед аль-Халили. Мәгәр икенсе донъя һуғышынан һуң 1945 йылғы конференцияла Маскатта шәйехтәрҙең күбеһе Сәид бен-Теймур яғына күсә. 1970 йылдың 23 июлендә ҡан ҡоймай ғына түңкәрелеш яһап, Сәидте үҙ улы Кабус урынынан төшөрә, ул шунда уҡ Оманда иҡтисади модернизация башлай һәм социаль сикләүҙәрҙе бөтөрә. 1987 йылда Оман туризмға асыла.
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдағы административ реформанан һуң Оман 11 мухафазға бүленә.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ислам — 85,9 %, улар араһында:
- ибадиҙар — 45 %
- сөнниҙәр — 45 %
- шиғыйҙар — 5 %
- Нәсрани — 6,5 %
- Индуиҙар — 5,5 %
- Буддасылар — 0,8 %
- Йәһүдиҙәр < 0,1 %
- Динле түгелдәр — 0,2 %
Сәйәси структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оман Солтанаты — абсолют монархия. Оман Солтаны дәүләт башлығы ғына түгел, хөкүмәт башлығы ла, верховный главнокомандующий,оборона, ситл ил эштәре һәм финанс министры. Солтан шулай уҡ министрҙар кабинетын тәғәйенләй. Дәүләт башлығы вазифаһы балаһына мираҫ итеп бирелә.
Солтан Кабус — Усман Сәид бин Солтандың тура вариҫы, олатаһы АҠШ менән 1883 йылда дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған булған. Солтан Кабустың тура вариҫы юҡ. Хакимлыҡ иткән ғаилә яңы Солтанды элеккеһе үлгәс, өс көн эсендә билдәләргә тейеш. Бер фекергә килә алмаһалар, Солтан ҡалдырған хатта әйтелгән кешене ҡуялар.
Оман Солтаны сикһеҙ власҡа эйә булһа ла, яуаплылығы ла бик ҙур. Солтан ғаиләһе ағзаларының сәйәси йоғонтоһо бик әҙ: министрҙар кабинетында бер нисә кеше. Дәүләткә былай идара итеү стиле ғаилә ағзаларынан бер кем дә дәүләткә идара итеү тәжрибәһенә эйә булмау сәбәпле, Солтан итеп ҡуйыла алмай.
Оманда суд өс кимәлле: беренсел суд, апелляция суды, шулай уҡ Юғары суд. Административ суд та бар, ул хөкүмәткә дәғүә белдерелгән ялыуҙарҙы ҡарай.
Оман 59 вилайәттән (административ берәмек) тора. Башлыҡтары - вәли (губернатор). Вилайәттәрҙең күбеһе бәләкәй, Ҙофар ғына тотош провинцияны биләй. Ҙофар вәлие мәһим дәүләт эшмәкәре , министрҙар кабинетын ағзаһы булып тора, ҡалған вәлиҙәр Эске эштәр министрлығына буйһона.
1991 йылда Солтан Кабус Консультатив Ассамблея(Мәжлес әш-Шура) булдыра. Әш-Шура мәжлесе йәмәғәтселектең дәүләткә идара итеүҙә ҡатнашыуын системаға һалыр өсөн ҡорола. Әш-Шура мәжлесе 84 кешенән тора. Һәр вилайәт өс кандидат күрһәтә. Әш-Шура мәжлесе халыҡ менән дәүләт бәйләнешен булдырыуға ярҙам итә, сиҡтисади, социаль проекттарҙы тикшереүҙә ҡатнаша, тәҡдимдәр индерә.
Мәжлес әд-Дәүләттә 83 тәғәйенләнгән ағза, уларҙан 14-е ҡатын-ҡыҙ.
Сәйәси партиялар тыйылған. Һуңғы һайлау 2011 йылдың 15 октябрендә үткәрелгән.
Солтанат Оман бик тотороҡло дәүләт, әммә Фарсы ҡултығындағы конфликт һәм иран-ираҡ һуғышынан һуң оборонаға сығымдар арттырыу талап ителә. 2001 йылда оборона бюджеты 2,4 млрд АҠШ доллары тәшкил итә — ВВП-ның 33 %-ы.
Оман ҙур булмаған профессиональ армия тота, уларға Британия, АҠШ, Франция һәм башҡа илдәр ярҙам итә. Төньяҡ һәм көньяҡ Йәмән 1990 йылда ҡушылғаны бирле Оман яңы Йәмән Республикаһы менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һала, 1992 йылдың 1 октябренән ике күрше ике яҡлы килешеү буйынса йәшәй.
Рәсәй шәрҡиәтсеһе Павел Густерин Иран-Сәғүд конфликтында 2016 йылда Оман аралашсы булырға мөмкинлеген яҙған[3].
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оман иҡтисады нефть экспортына таяна. Нефть кәмеү сәбәпле икенсе тармаҡтарға иғтибарҙы йүнәлтергә тырышалар. Ил властары приватизация үткәреп, халыҡтың белем кимәлен күтәрергә ниәтләй.
2016 йылда йән башына ВВП — 46 698 доллар (ФРС США). (донъяла 23-сө урын).
Эшсе көстәрҙең 70 % (на 2014 год) — сит илдекеләр[4].
Хеҙмәт күрһәтеү — 50 % ВВП;
Сәнәғәт — 49 % ВВП
Ауыл хужалығы — 1 % ВВП
Экспорт 2008 йылда — 37,7 млрд долл. — нефть, төрлө реэкспорт, балыҡ, металдар.
Төп һатып алыусылар — Ҡытай 31,7 %, Көньяҡ Корея 17 %, Япония 11 %, Таиланд 7,1 %.
Импорт 2008 йылда — 20,7 млрд долл.
Төп тауар индереүселәр — БҒӘ 27,2 %, Япония 15,6 %, АҠШ 5,7 %, Ҡытай 4,6 %, Һиндостан 4,5 %, Көньяҡ Корея 4,2 %.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Омандарҙың матди һәм рухи мәҙәниәте, бигерәк тә көньяҡ Ҙофар провинцияһыныҡы, Йәмәндекенә яҡын, уның кеүек үк башҡа ғәрәп илдәренекенә айырыла.
Милли кейемдәре лә Йәмәндәге кеүек. Ир-ат — изар (шаҡмаҡлы баулы итәк) һәм салма кейә, ул йышыраҡ ҡыҙыл төҫтә була. Хәллерәктәр күн ҡайыш тағып аҡ ҡүлдәк һәм буйлы елән, дәрәжәле ир-ат ҡара йәки ҡыҙыл сапан — аба кейә. Ҡатын-ҡыҙ кейеме - еңле оҙон күлдәк тоб, сирвәл - ыштан, ҡара яулыҡ - пушийя. Йөҙҙәренә күҙ өсөн уйым ғына ҡалдырылған битлек — батула ҡаплайҙар.
Оман ирҙәренең мотлаҡ йөрөтә торған ҡоралы — джәмбиә тигән ҡыҫҡа хәнйәр. Ҡатын-ҡыҙ ҡыҙыл төҫтәге татуировка эшләй, аяҡ-ҡулдарында беләҙек йөрөтә, ҡолаҡтарына һәм танауҙарына алҡа таға.
Төп ризыҡтары - хөрмә (финик), арпа йәки бойҙай күмәс, тары йәки тәмләткестәр һалынған дөгө бутҡаһы. Хәлдәренә күрә ит һәм балыҡ ашайҙар. Байрам ашы - ҡурылған һарыҡ ите йәки былау. Әммә башҡа ғәрәптәрҙән айырмалы рәүештә, омандар һыртлан (гиена) итен иң тәмле һанап ашай. Шул уҡ ваҡытта «ҡара»лар бөтөнләй ҡош ите һәм йомортҡа ашамай - харам һанай.
Оман ҡатын-ҡыҙҙарының хәле башҡа ғәрәп илдәренән яҡшыраҡ: ике мәғариф министры ла (айырым юғары белем министры бар ) — ҡатындар.
Оман фольклорында, бигерәк тә музыкала Африка культураһы йоғонтоһо ҙур. Төп музыка ҡоралдары — бер ҡыллы скрипка - рабаба, флейта -най, барабан -даф һәм бәләкәй литавра - тимбәл.
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1983 йылда Оманда Банкирҙар институты, 1986 йылда — Солтан Кабус университеты асылған[4]. 2014 йылда илдә вуздар күп булған — 50-нән ашыу учреждение, уларҙа 600 мең студентуҡыған[4].Бынан тыш Оманда 2014 йылда 1040 мәктәп эшләй башлаған[4].Омандың тәүге вуздары дәүләттеке булған. 1995/96 йылда ғына тәүге шәхси вуз — колледж асылған[5]. Шәхси вуздар һаны бик тиҙ таралып киткән - 2008/2009 уҡыу йылында Оманда 24 шәхси вуз булған (5 университет һәм 19 колледж), уларҙа 33,5 мең студент уҡыған[5]. Шуныһы ҡыҙыҡ, студенттарҙың яртыһынан күбеһе (57,7 % - 2008/09 уҡыу йылында) ҡыҙҙар булған[6]. Шәхси вуздарҙа уҡыған студенттарҙың күбеһе - урындағылар[6]. Оманда 2009 йылда эшләгән 1391 уҡытыусының барыһы ла тиерлек - сит илдекеләр булған (омандар - 12,8 %)[6]. Күп омандар сит илдәрҙә уҡый [5].
Киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1974 йылда Дәүләт телекомпанияһы — Oman TV (تلفزيون سلطنة عمان) эшләй башлаған, дәүләт радиокомпанияһы — Омандың Генераль Радиоһы Oman General Radio (عمان الاذاعة العامة)[7].
Ҡораллы көстәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оман армияһында 2006 йылда 44 100 кеше булған. Шулай уҡ 4400 милиционерҙан торған милицияһы бар.[8] Бер нисә төр танкылары бар, әммә ҙур сығымдар түкһәләр ҙә, улар заманса түгел [8]
Омандың Солтан хәрби-һауа көстәрендә 4100-ләп кеше, 36 ғына хәрби самолёт һәм хәрби булмаған вертолёттары, шулай уҡ еңел винтлы самолёттары бар[8]
Солтан флотында 4200 хеҙмәт итә. Омандың 13 һыу өҫтө хәрби карабы бар[8] Оманда шулай уҡ дүрт десант карабы булғанлығы билдәле[9] 2010 йылда Оман $4,074 млрд оборона маҡсатына тотонғанң (ВВП-ның 8,5 % )[10] Солтанат Британия армияһы менән колония булған саҡтан уҡ тығыҙ бәйләнеш тота[11]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Владения Маската и Омана
- Авторское право в Омане
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Francis Owtram. A Modern History of Oman: Formation of the State Since 1920. London, I. B. Tauris, 2004.
- Ҡалып:Книга:Густерин П.В.: Города ғәрәпского көнсығыша.
- Д. Осипов. Путеводитель по Оману. — (Серия «Иди за мной!») — М.: ИОИ, В. Секачёв, 2006.
- Mandana E. Limbert. In the Time of Oil: Piety, Memory, and Social Life in an Omani Town. Palo Alto, Stanford UP, 2010.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ A 2010-es ománi népszámlálás adatai
- ↑ :ar:ولاية السنينة
- ↑ Павел Густерин. Ближневосточная головоломка
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Аль-Бусаиди Я.Я. Некоторые аспекты правового регулирования миграционных и инвестиционных потоков в Оман // Современные проблемы науки и образования. - 2014. — № 6. — С. 1734
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Аль-Мамари Х.М. Становление и развитие частного сектора высшего образования в ғәрәпских странах (на примере Солтаната Оман) // Высшее образование сегодня. — 2010. — № 2. — С. 21
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Аль-Мамари Х. М. Становление и развитие частного сектора высшего образования в арабских странах (на примере Солтаната Оман) // Высшее образование сегодня. — 2010. — № 2. — С. 22
- ↑ Радиостанции Абу-Даби // worldradiomap.com
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Anthony H. Cordesman; Khalid R. Al-Rodhan The Gulf Military Forces in an Era of Asymmetric War. Center for Strategic and International Studies (28 June 2006).
- ↑ Testing times for corvette. Maritime Photographic (15 March 2012).
- ↑ The SIPRI Military Expenditure Database. Stockholm International Peace Research Institute. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 март 2010. 29 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ A balancing act, The Economist (15 September 2009).


text:
- Подробности
- Просмотров: 272
МАРКОВА Елена Николаевна (1897 й. июне, Днепропетровск ҡ. — ?), психиатр. Мед. ф. д‑ры (1949). БАССР‑ҙың атҡ. табибы (1944). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Днепропетровск мед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1922) Ульяновск ҡ. психиатрия дауаханаһында бүлек мөдире булып эшләй, 1926 й. алып Башҡ‑н респ. психиатрия дауаханаһында (1932 й. башлап бүлек мөдире), 1936—46 йй. Респ. психоневрология диспансеры мөдире, бер үк ваҡытта 1937 й. алып БДМИ‑ла уҡыта. 1949 й. башлап Ленинградта эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге эпилепсия ваҡытында азотлы матдәләр алмашыныуы боҙолоуын, баш һөйәгенең ябыҡ травмалары ваҡытында психопатологик синдромдарҙы, психик ҡаҡшауҙар этиологияһына экзоген факторҙар тәьҫирен өйрәнеүгә арналған. 80‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Бөгөн – Бөтә донъя һаулыҡ көнө
Бөтә донъя һаулыҡ көнө бөгөн ер шарының 200 дәүләтендә билдәләнә. Был байрамдың тарихына 60 йылдан ашҡан – ул 1948 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ҡарары менән булдырыла.
Һаулыҡ көнө бөгөн бөтә донъяла һаулыҡ һаҡлау системаһы алдында торған глобаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итеүгә йүнәлтелгән. Һәр йыл һайын һаулыҡ көнө айырым бер девиз аҫтында үткәрелә. Мәҫәлән, быйыл девиз итеп «1000 ҡала — 1000 ғүмер» һүҙҙәре алынған. Был Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының иғтибар үҙәгендә урбанизация һәм сәләмәтлек кеүек проблема тороуы менән бәйләнгән. Күп сәнәғәт предприятилары урынлашҡан ҙур ҡалалар халҡы төрлө ауырыуҙарға нығыраҡ бирешеүсән булыуы бер кемгә лә сер түгел бит. Шуға күрә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан ҡалаларҙа сәләмәтләндереү саралары үткәреүгә йүнәлтелгән тотош бер программа эшләнгән.


text:
Аҙыҡ компакт-диск+горелка г 2 Код Разблокировканы версия әүҙемләшеүен өсөн тарифтар ҡулланған.. CD һәм көслө булған был программа менән тәьмин итеүсе туп-тулы яндырыу+диск һәм программа тәьминәте G сокращенно.
Әгәр һеҙ’караоке дискы ҡабат яҙырға тырыша., әммә, бәлки, һеҙ’T киҫәге бигрәк асыу программаһы менән тәьмин итеү, ҡулланыусы барыһы өсөн дә минималь булыуы менән маташыу, бында’s береһенә яуап мөмкин: кр энергия+горелка г.
CD г конфорка Power Скачать 2 Код Разблокировканы
Аҙыҡ компакт-диск+горелка г 2 Код Разблокировканы
Горелка ДВД г ҡеүәте күберәк булһа, CD д+G яна караоке дискы, нисек үҙгәртергә корана һәм уның рвать, шулай уҡ бар.Был осраҡта һеҙҙең өсөн ҡоролмалар алынған, һәм, ниһайәт, дөрөҫ менән осрашыу-интерфейс ойошторола, һеҙ белегеҙ, тип, энергия кр+г горелка-был программа ҡулланыу ябай һәм матур., төп образ, әлбиттә варианттары өсөн уртаҡ күренеш менән интуитивно таҙа.Әгәр һеҙ эҙләсе өсөн яҡшы инструмент прожига скачать Горелка ҡеүәте компакт-диск г 2 Код Разблокировканы.
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин: Speedtest Оптимизатор Tweakbit Сайты
Мөмкин, тимәк, яҙырға, Рипа, конвертацияланыусы сокращенно һәм файлдар, һәр процентҡа параметрҙарына эйә булырға, үҙ вкладтарығыҙ.
Әгәр телисез икән, яндырыу йәки cdg ОГРН трек/документтар менән mp3, ул сығышы бик оҡшаны системаһының ҡоролошонан ғына горелочный, тимәк, был файлдарҙа һеҙ һайлаған тел, горелка ҡорал ҡуйыу , темпта бара һәм настроить. Скачать бушлай аҙыҡ компакт-диск&горелка г .
Вспарывать, әммә, конфигурация экран һөйөүсе үҙе өсөн өҫтәмә киҫәк , һеҙ нисек’тағы ҡамай, ял өсөн Форматта (Бен, йәшен, Гро + Шарль де голль йәки mp3 + форматында WAV), битлек исемендәге ял һәм уҡыу тиҙлеге.Горелка ҡеүәте компакт-диск г 2 Кейген is the best tool for burn disk.Download Аҙыҡ компакт-диск+горелка г 2 Кейген бөгөн.
Тигеҙ кодексын үҙгәртеү һәм utils булдырыу, шулай уҡ, форматтағы ял урындары булып тора, төп айырма менән ала торған була сағыштырмалы шулай итеп, ҡылғандары өсөн Битрейт, стерео режим, һәм һәйбәт вариант.
Strength Аҙыҡ компакт-диск+горелка г ҡағиҙә булараҡ, бер нисә минут эсендә уйнап бурысы барлығы, барлыҡ, барлыҡ версия Windows программа эшләй һәм йорт безупречно, минималь дөйөм етештереүсәнлеге йоғонто яһай.Горелка станцияһының ҡеүәте softkelo бушлай бирелә..
Нисек аҙағында, Аҙыҡ компакт-диск+горелка г 2 Кейген serves its purpose in a quick way, уларға альтернатива ла нисәмә көй функциялары өсөн һәр арзанға биреү. if you are looking for Аҙыҡ компакт-диск+горелка г 2 Боровецк һеҙ дөрөҫ урыны ҡушыла..
Үҙенсәлектәре
- Яна ОГРН, Гро, КМА, Мкг, Г. MP3, йәшен в формате mp3 и+G файл.
- Файл ҡулланырға мөмкин өҫтәү өсөн исемлеген яҙып предания. .
- Һаҡлау компакт-диск+g композиция дискыға й, Бен, Г. MP3, Йәшен г. mp3, һәм WAV+G файл.
- Cd диск күсермәһе+диск G бер сиртеү менән сысҡан.
- CD пользовательский йыйынтыҡ төҙөү+диск G.
- Change the song key before burning. (Айырым Үҙенсәлектәре)
- Диск өсөн күп файҙа һәм ярҙам менән башҡарылған йыр исеме менән freedb онлайн база данных .
- CD өсөн тартма, принтерынан сығарып, сылбыр этикетка этикетка .
- БИН араһында үҙгәртергә, КМА, Мкг, Г. MP3, файл zip формате һәм .
- Works with күпселек modern CD and DVD burners. (Горелка булырға тейеш ММС-яраша режимын яҡлау һәм DAO/96 ).
Аҙыҡ компакт-диск+аҫтында эшләүсе windows г горелка 2000, ХР, Виста, 7, 8, һәм 10 (32 һәм 64 Версия Разрядный)


text:
“...Ниәтемде атҡарырға көс-дарманым етерҙәй? Үҙ-үҙемде белә-белгәндән таныш бер халәткә инәм дә... Индем! Булмышыма баҡтым: унда сит күҙгә күрһәтмәй генә бәпләгән серле Йәнағасым үҫә, үҙем шулай атаным. Ундай ағас бер ҡайҙа ла, бер кемдә лә юҡ, сөнки уны тик мин, үҙ баҡсамда бар ҡылдым да йөрәгемде уға емшән иттем, ғүмер һутым менән һуғарҙым, күңел нурым һирпеп, яҡты һәм наҙ бирҙем. Йәнағасымдың тамырҙары нәҫелем, илем-халҡым ерлегенә олғашҡандыр, орлоҡтары – йәшәйештән йыйған аҡыл-фәһемдәремдер, япраҡтары – ҡатлы-ҡатлы яҙмыштарҙыр... Һәм мин уны көнгә сығарырға, сәскә-емештәрен донъяға күрһәтергә тейешмендер?
Башҡортостан сәнғәтен үҙ иткән кешеләргә уның исеме яҡшы таныш. Тырышлығы, таланты менән Мәүлетбай Сөләймән улы милли вокаль сәнғәтен үҫтереүгә ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Юғары рухлы, һәләтле шәхес бар ғүмерен йырға, милли музыканы, башҡорт фольклорын танытыуға арнаны.
Бер нисә йыл элек, ҡаты сирләп, ҡаланың 1-се клиник дауаханаһына барып эләктем. 1-се нейрохирургия бүлексәһендә дауаланырға тура килде. Табиптарға тәнҡит һүҙҙәрен күп ишетәбеҙ.


text:
«Башҡортостанда уңайлы мөхит» программаһына ярашлы, инвалид балаларҙы реабилитациялау буйынса берҙәм хеҙмәт булдырыла. Был мәсьәлә республика Хөкүмәтендә ҡаралды. Уның буйынса үҫеш мәлендә норманан тайпылған сабыйҙарҙы асыҡлау өсөн саралар күреләсәк. Бынан тыш, 4 йәшкә тиклем сәләмәтлеге буйынса мөмкинлеге сикләнгән бала тәрбиәләгән ғаиләләргә даими рәүештә реабилитация үҙәге белгестәре килеп йөрөйәсәк.
Республика дистанцион белем биреү үҙәге 2010 йылдан башлап эшләй. Ул хәрәкәт итеү мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 13-сө махсус интернат-мәктәп нигеҙендә барлыҡҡа килә. Быға тиклем эш берлектә алып барылһа, быйылдан үҙ аллы уҡыу йортона әүерелде. Инвалид балаларға уңайлы шарттар булдырыу маҡсатында республика буйынса алты филиалы ла бар. Улар Нефтекама, Сибай, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Белорет ҡалаларында һәм Мәсәғүт район үҙәгендә урынлашҡан. Дистанцион белем биреү формаһы һәр инвалид балаға, ҡайҙа йәшәүенә ҡарамаҫтан, тейешле кимәлдә белем алыу мөмкинлеген бирә.
Үҙәктә меңдән ашыу уҡытыусы эшләй. Дүртәүһе – фән кандидаты. Уларҙың барыһы ла предмет уҡытыусыһынан тыш, психолог, логопед, дефектолог һөнәрҙәрен үҙләштергән. Һәр баланың психик, физик мөмкинлектәренә ҡарап, шәхси эш пландары әҙерләйҙәр. Педагогтарҙың эшмәкәрлеге белем серҙәрен өйрәтеүгә генә түгел, ә телмәр үҫешендәге етешһеҙлектәрен, психик функцияларын коррекциялауға ла йүнәлтелгән. Уҡыусылар төрлө йүнәлештәге район, республика, Рәсәй, халыҡ-ара кимәлдә үткәрелгән конкурстарҙа ла әүҙем ҡатнашып, призлы урындар яулай. Улар араһында бына тигән физиктар, тарихсылар, математиктар бар. Әҙәбиәтте һөйөүселәр ҙә бихисап. Күптәр Гагарин кубогына олимпиадала теләп ҡатнаша. Был үҙәкте миҙалға тамамлаусылар булыуы ла ҡыуандыра, төрлө юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеүселәр ҙә байтаҡ. Спорт менән дә шөғөлләнеп, ҙур уңыштарға ирешәләр.
Бында белем алыусылар тик уҡыу менән генә мәшғүл икән, тимәгеҙ. Тырышып уҡыған кеүек үк, матур ял да итә беләләр. Үҙәккә ата-әсәләре менән бергәләшеп улар өсөн ойошторолған төрлө оҫталыҡ дәрестәренә, концерттарға, байрамдарға киләләр. Логопедтар үткәргән уҡыуҙар үҙе бер байрам кисәһе һымаҡ уҙа. Синыф етәкселәре менән экскурсияларға, төрлө күргәҙмәләргә йөрөргә лә өлгөрәләр. Уҡыусыларҙың нурлы йөҙҙәрен, шат тауыштарын, уҡыуҙа, спортта, төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнеп алған грамота, дипломдарын, кубоктарын, миҙалдарын күреп, был балаларҙың мөмкинлектәре сикһеҙ, тип ҡыуанабыҙ.
Нурия МОРАТОВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Өфө ҡалаһы.


text:
«Ғаилә-туған тел һаҡсыһы» асыҡ республика конкурсы. Өфөнөң «Башҡортостан» дәүләт концерт залында еңеүселәр сығыш яһаны.
Бейеүҙәрҙә минең асылым
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Дамира Амангилдина.
Беҙ моңдар иле - Сибайҙан!
Сибай концерт - театр берекмәһенең художество етәксеһе Нәсимә Ғиззәтуллина һәм ҡуйыусы режиссеры Минзилә Ҡотошова.
Әҙәбиәт - фән ул
Яҙыусы, журналист Сабир Шәрипов.
Ағылһын әле моңдар!
Башҡортостандың халыҡ артисы Ишморат Илбәков.
Уҡытыусыға - иң ҡиммәтле, иң ҡәҙерле бала күңеле, бала киләсәге ышанып тапшырылған.
ХXI «Баш ҡаланың йыл уҡытыусыһы – 2018» һәм XIV «Баш ҡаланың башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы – 2018» бәйгеһе еңеүсеһе, Өфөнөң 5-се лицейының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы - Нурзилә Нәҙерғолова.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Баш ҡалала бөгөн 9000 эшһеҙгә 14000 вакансия тура килә
Туғыҙ мең эшһеҙгә 14 меңдән ашыу буш эш урыны – әлеге мәлдә Өфөнөң хеҙмәт баҙарында ошондай статистика күҙәтелә. Ҡалала эшһеҙлек кимәле 1,64 процент тәшкил итә. Көсөргәнешлек коэффициенты (эш эҙләүселәр һәм вакансиялар иҫәбенең нисбәте) әле 0,68-гә тиң. Йыл башынан алып 600 самаһы өфөлө эшкә урынлаштырылған.
Уҙған аҙна йомғаҡтары буйынса ике мең самаһы кеше Өфөнөң Мәшғүлек үҙәге хеҙмәтттәренән файҙаланған. 600-ләгән өфөлө эшкә урынлашыу мөмкинлеген алған. Йәнә 60 кеше ҡала хеҙмәт биржаһының белешмәләр хеҙмәте телефоны аша бушлай консультация алған. 50-нән ашыу эшһеҙ Мәшғүллек үҙәге аша баш ҡаланың хеҙмәт баҙарында талап ителгән һөнәрҙәр буйынса уҡырға ебәрелгән.


text:
Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығы иң яҡшы бизнес-идея эҙләй
БР Иҡтисади үҫеш министрлығы «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы бизнес-идеяһы» конкурсын үткәреү хаҡында иғлан итә.
Перспективалы инновацион бизнес-идеяларҙы асыҡлау һәм уларҙы артабан тормошҡа ашырыу сараның төп маҡсаты булып тора, тип билдәләне республиканың иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Александр Марьин. Идеяның яңы, үҙенсәлекле, ҡыҙыҡлы, ҡануниәткә ҡаршы килмәгән булыуы шарт.
Ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурста юридик шәхестәр, йәғни ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы Башҡортостан Республикаһында һалым органдарында теркәлгән ойошмалар ғына ҡатнаша ала. Шулай уҡ тәҡдим ителгән проекттар төбәктәге экологик хәлгә кире йоғонто яһарға тейеш түгел.
Конкурс нигеҙендә һайлап алыуҙың беренсе этабын үткәндәргә эксперттар советы баһа бирәсәк. Улар араһынан бәйгенең һуңғы этабында еңеүселәр билдәләнәсәк. Иң яҡшы эштәр авторҙарына ойоштороусылар иҫәбенә бизнес-план төҙөүҙә ярҙам күрһәтеләсәк.
Заявкалар 31 авгусҡа тиклем ҡабул ителә. Кәрәкле документтар исемлеге һәм ҡатнашыусы бланкыһы БР Иҡтисади үҫеш министрлығы сайтының «Конкурстар» бүлегендә урынлаштырылған.
Тулыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн Өфө ҡалаһы, Туҡаев урамы, 46, 261-се бүлмә адресы йәки (347) 250-41-82 телефоны буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкин.


text:
Баймаҡ биләмә-ара үҙәк китапхана
легендар комбриг, күренекле дәүләт эшмәкәре
Баймаҡ- 2011 йыл
ТОРМОШ ЮЛЫ ҺӘМ СӘЙӘСИ ЭШМӘКӘРЛЕГЕ
Муса Лут улы Мортазин 1891 йылдың 20 февралендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 30 декабрь) хәҙерге Учалы районы Көсөк ауылында тыуа. Үҙ ауылында мәҙрәсәлә белем ала. 1912 йылда хәрби хеҙмәткә алына, Алыҫ Көнсығышта уҡсы-артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә, унтер –офицер дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. I Донъя һуғышында ҡатнаша.
Фронттан революцион идеялар менән һуғарылып ҡайтҡан яугир сәйәси эшмәкәрлеккә сума. Мәскәүҙә үткән Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында, Ырымбурҙа 3-сө Дөйөм башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. 1918 йылда Башҡортостандың Ваҡытлы Революцион Советына ағза итеп алына, Тамъян-Ҡатай төбәгендә милиция органдары, ауыл советтары ойоштора. Башҡорт партизан отрядына етәкселек итеп, атаман Дутов һәм Аппенковҡа ҡаршы һуғыша. Башҡорт милли ғәскәрендә эскадрон командиры, полк командиры сифатында аҡ поляктарға ҡаршы һуғышып, Ҡыҙыл армияның легендар ҡаһармандары рәтендә мәңгелек дан ҡаҙана.
1920 йылда Граждандар һуғышындағы батырлыҡтары өсөн июнь айында 12-се армияның хәрби-революцион советының алтын сәғәте, августа яҙыулы көмөш ҡылыс, ноябрҙә -Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән билдәләнә. 1921 йылдың декабрендә икенсе тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була, 30-сы йылдар урталарында уға өсөнсө мәртәбә Ҡыҙыл Байраҡ ордены бирелә.
1924-27 йылдарҙа М.В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай.
1935 йылдың 2 декабрендә легендар командир рәсми рәүештә комбриг дәрәжәһенә лайыҡ була. Әммә ҡәһәрле репрессия атаҡлы башҡорт полководецы һәм дәүләт эшмәкәре М.Л. Мортазиндың ғүмерен ҡыйып үтә. Ул 1937 йылдың 31 майында ҡулға алына һәм 27 сентябрендә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә.
1956 йылда енәйәт эше булмағанлыҡтан хөкөм ҡарары юҡҡа сығарыла, геройҙың исеме тулыһынса аҡлана. 1967 йылда наградаларға хоҡуғы ҡайтарыла.
Әҫәрҙәре
Мортазин, М. Әҫәрҙәр: Очерктар, повесть, мәҡәләләр, документтар һәм фотолар.-Өфө: Китап, 1994.-320 б.
Мортазин, М. Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну// Ватандаш.-1998.-№10,№11,№12; 1999.-№1, №2.
Уның тураһында әҙәбиәт
Бәҙретдинов, С. Үлемһеҙ Муса ағай //С. Бәҙретдинов.Ҡан ҡәрҙәштәр төйәге-Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1998.-б.182-200
Насиров, Р. Яла кеше үлтерә // Р. Насиров. Уҙамандарҙы эҙләйем.- Өфө:Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1997-б. 172-175
Насиров, Р. Алты ҡырлы Мортазин //Ватандаш.- 1999.-№2.-б.127-132
Өмөтбаев, Р. Мәңге хәтерҙә // Р. Өмөтбаев. Осрашыуҙар, юғалтыуҙар.-Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1997- б.122-154
Солтангәрәев Р., Хамматов Я., Ямалетдинов М. Муса батыр. Повестар, роман.- Өфө: Башҡортостан”Китап” нәшриәте, 1992.- 416 б.
Хөсәйенов, Ғ. Комбриг Муса Мортазин: Тарихи-биографик очерк// Ватандаш.- 2010.- № 12.-б.77-102
Шәкүр, Р. Муса Мортазин //Р. Шәкүр. Арҙаҡлы башҡорттар.-Өфө: Китап, 2005.-б.189-201
Юлан, А. Легендар комбриг Муса Мортазин //Йәшлек.- 2006.-18 февраль.
Ямалетдинов, М. Ҡотолоу юлҡайҙарын тапманым// М. Ямалетдинов. Бүләк.-Өфө: Китап, 1999.-б.8-124
Ғаиләһе менән, 1925 йыл Башҡорт кавалерия полкы командирҙары менән, 1926 йыл
“Муса Мортазиндың ғүмер юлы-халыҡ бәхете өсөн көрәш һәм халыҡ мәнфәғәтенә тоғролоҡ өлгөһө. Милләтебеҙҙең XX быуат тарихында уны, еңелеү белмәҫ халыҡ полководецын, яңы дәүерҙең Салауаты тип атарға хаҡлыбыҙ”
Рәшит Шәкүр
“Муса Мортазин бар яҙмышы менән хәрби кеше. Ул ябай һалдаттан алып, I бөтә донъя һуғышы, Граждандар һуғышы юлдарын үткән, комбриг дәрәжәһенә күтәрелгән, юғары хәрби академияларҙа һабаҡ алған ҙур тәжрибәле һәм юғары белемле командир. Шул уҡ ваҡытта тәбиғәт уға ижади һәләт, уй-хыял осҡондарын да һис йәлләмәгән.”
Ғайса Хөсәйенов
“Башҡорт ғәскәрҙәре башында алыҫ Польша сигендә аҡтар менән айҡашып, Совет Россияһы ҡоралының мәртәбәһен арттырып ҡайтҡандан һуң, аҙ ғына ял итеп алыу урынына, тағы атҡа менеп, тыуған яҡтарында тоҡанып киткән болаларҙың эсенә барып инеп, ҡоралы, унан да бигерәк кәңәштәре, өгөт-нәсихәте менән файҙалы өлөш индергән Муса Мортазиндың абруйы республикала тағы күтәрелеп китте.”
Рәүф Насиров
“Урал нәҫеленән булған Муса Мортазин да тирә -яҡты ҡара көстәр, залимдар баҫҡан мәлдә ирек өсөн, азат Башҡортостан өсөн хаҡ көрәшкә күтәрелгән, “Йәшә, йәшә, милләтем, һиңә булһын хеҙмәтем”, -тип ғәскәрен әйҙәгән. Ер-һыу үлемһеҙлеге, ғәзиз халҡы өсөн ҡортбан булған, әммә намыҫы тере ҡалған”.
Сәлимйән Бәҙретдинов.
“Атайым музыканы яҡшы аңлай, тауышы ла матур ине. Унда батыр генерал, нескә артист булмышы, яҡшы күңелле, аҡыллы тәрбиәсе-бар сифаттар ҙа бергә ине.”
Шәүрә Мортазина