text:
Әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыуға йәлеп итеү өсөн ҡулланылған отошло алымдар һәм методтар
учебно-методический материал
Әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыуға йәлеп итеү өсөн ҡулланылған отошло алымдар һәм методтар
Скачать:
Предварительный просмотр:
Әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыуға йәлеп итеү өсөн ҡулланылған отошло алымдар һәм методтар.
Йәш быуында юғары кешелеклек сифаттары, иманлылыҡ, шәфҡәтлелек һыҙаттары тәрбиәләүҙә мәктәптә уҡытыла торған фәндәр системаһында әҙәбиәт үҙенсәлекле һәм айырыуса әһәмиәтле урынды алып тора. Әҙәбиәт тормош ваҡиғаларын, кешеләр характерын образдар аша сағылдырып кешенең йәмғиәттә тотҡан урыны, үҙ- ара мөнәсәбәте, уй- хистәре, донъяға ҡарашы хаҡында белем бирә.
Уҡытыу процессында әҙәбиәт уҡытыусыһынан йәш быуында яңыса фекерләү, үҙ- ара мөнәсәбәттә, хеҙмәттә юғары мәҙәниәтле булыу,намыҫлылыҡ, тоғролоҡ, дуҫлыҡ, шәфҡәтлелек кеүек әхләк сифаттары тәрбиәләүгә иғтибар биреү талап ителә.
Уҡыусыларға белем, тәрбиә биреүҙә әҙәби әҫәрҙең роле ҙур. Хәҙерге техника прогрессы алға киткән осорҙа уҡыусыларҙың танып белеү, үҙ аллы белем алыу, әҙәби китап уҡыуға ынтылыу һәләтлектәрен үҫтереү бурысын ҡуя.Ошо бурыстарҙы тормошҡа ашырыу өсөн әҙәбиәт дәрестәрен синыфтан тыш башҡарыла торған күп төрлө саралар менән тығыҙ бәйләү, ижади эҙләнеү эштәре ойоштороу, төрлөләндереү, ҡала,ауыл, республика яңылыҡтары, халҡының тормошо менән бәйләү мөһим тип иҫәпләйем. Әҙәбиәт дәрестәрен мәктәптә өйрәнелгән башҡа предметтар менән бәйләү уҡыусыларҙы ҡыҙыҡтыра. Шулау уҡ өйрәнелгән әҫәрҙе башҡа туғандаш халыҡтар әҙәбиәте менән бәйләп, сағыштырып уҡытыу әһәмиәтле.
Ошо бурыстарҙы күҙ уңында тотоп, төрлө отошло алымдар, методтар ҡулланыу уҡытыусының үҙенән тора. Һәр уҡытыусы үҙ эшенә яуаплы, ижади ҡараһа, балаларҙа әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятып була.Бер нисә алымға ғына туҡталып китәһем килә. Ул иң тәбиғи алымдарҙың береһе- ижади эш алымы. Ижади эш алымы уҡыусының ҡыҙыҡһыныуын, активлығын арттырыу,фекерләүен байытыу, әхләк тәрбиәһе биреү яғынан отошло. Дәрестән тыш бик күп саралар үткәрергә була.
Беҙҙең мәктәп уҡытыусылары бына инде нисә йыл ҡала китапханаһы менән тығыҙ берлектә эшләй. Яҙыусыларҙың юбилей кисәләре мәктәптә генә түгел, ә ҡала кимәлендә үткәрелә. Был уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уята, улар яҙыусының әҫәрҙәрен үҙ аллы ла өйрәнәләр, сөнки кисәләр ваҡытында викторина үткәрелә. Викторина үткәреү яҙыусының ижадын яҡшы белгән уҡыусыларҙы билдәләп китергә мөмкинселек бирә. Шулай уҡ теге йәки был яҙыусының әҫәрен өйрәнгәндә уҡыусылар менән инсценировкалау алымын ҡулланыу отошло. Уҡыусылар был эш төрөн бик яраталар, бигерәк тә 1-9-сы синыф уҡыусылары актив ҡатнаша.
Мәҫәлән, Мостай Кәримдең ижадын өйрәнгәндә малайҙарҙың һөйләшеүҙәре, уйындары, “кем ыҙмаһы иң бейек” икәнен билдәләүҙәре, ҡалаға ҡалас ашарға барыуҙары тасуирланған өҙөктәрҙе яратып инсценировкалайҙар. Шулай уҡ авторҙың “Беҙҙең өйҙөң йәме”, З.Бишеваның “Дуҫ булайыҡ” әҫәренән дә бер нисә өҙөктө инсценировкалап синыфташтары алдында сығыш яһанылар. Был эштә ата-әсәләр ҙә ярҙам итә. Улар уҡыусыларға кейем әҙерләшә, осрашыуҙарға, кисәләргә киләләр. Дәрестә балаларға әҫәрҙең автобиографик булыуын да әйтеп китеү кәрәк.Әҫәрҙе өйрәнгәндә уҡыусыларҙы тасуири, эмоциональ уҡырға өйрәтеү мөһим. Улар дөрөҫ, матур итеп уҡығанда ғына иптәштәре алдында сығы 3135 ш яһай алалар. Әҙәбиәт дәресен хис- тойғо менән уҡытҡанда ғына уҡыусыларҙа яҙыусы ижадына ҡыҙыҡһыныу уятып була.
Мөмкин тиклем яҙыусылар менән осрашыуҙар үткәреү ҙә уҡыусыларға ыңғай тәьҫир итә. Р.Бикбаев, С.Әлибаев, М. Ямалетдинов, Т.Йосопов, Ф.Ғөбәйҙуллина, Ә.Әминев менән осрашыуҙар уҡыусылар күңелендә юйылмаҫ эҙ ҡалдырҙы.
Кластан тыш уҡыу дәрестәренә ҡыҙыҡһыныу уятыу өсөн “Ағиҙел” журналын ҡулланыу оло ярҙам күрһәтә. Журналда бөгөнгө көн проблемаһын, яңылыҡтарын, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе күтәреп сыҡҡан әҫәрҙәр бик күп баҫылды, баҫыла. Р.Ураҙғоловтың “Рәнйеш”, Н.Мусиндың “Ҡала себене”, Т.Ғиниәтуллиндың “Ил тупрағы”,Р.Шәкүрҙең “Скрипка моңо”,З.Низамединовтың “Утыҙ йыл уҙғас”,Ә.Әминевтың “Турат” һ.б. Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, намыҫлылыҡ, тоғролоҡ, аталар һәм балалар араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар кеүек темалар “Йәшлек”, Ағиҙел”, “Башҡортостан ҡыҙы” журналдары һәм газеталарында күтәрелеп сыға. Ошо әҫәрҙәр буйынса һөйләшеүҙәр, әңгәмәләр үткәрергә мөмкин. Тәрбиәүи яҡтан был бик әһәмиәтле.
Башҡорт теле кабинетында периодик матбуғат баҫмалары төпләнмәләре булһа бик яҡшы, сөнки уҡыусылар тәнәфес ваҡытында, дәрестән һуң да улар менән таныша ала. Бик күп уҡыусылар ҡайһы бер журналдарҙы өйҙәренә лә алып ҡайтып ата-әсәләре менән уҡыйҙар. Дәрескә килгәс тәьҫораттары менән уртаҡлашалар. Ағиҙел ҡалаһында ҡыуаныслы ваҡиға- “Аҡ ҡала” исемле башҡорт телендә газета сығарыла башланы. Айына бер тапҡыр сығарылған был газетала уҡыусылар ижадына бик күп урын бирелә. Мәктәптә был газетаға яҙылыу йолаға әйләнде. Һәр һанында тиерлек беҙҙең мәктәп уҡыусыларының ижади емештәре баҫылып тора. Ата –әсәләре, уҡытыусылары, ҡалабыҙҙа йәшәгән билдәле кешеләре, тыуған ҡалабыҙ тураһында әҫәрҙәр , шулай уҡ тәрбиәүи темаға әкиәттәр ҙә яҙа улар. Ошо әҫәрҙәрҙе беҙ дәрестән һуң да, синыфтан тыш уҡыу дәрестәрендә лә уҡып, анализлап сығабыҙ.
Шулай уҡ уҡыусылар менән ғилми- эҙләнеү эштәре алып барыу уларҙы өҫтәлмә рәүештә тарихи белешмәләр, энциклопедиялар һәм башҡа төрлө ғилми китаптарҙы өйрәнергә, уҡырға ылыҡтыра. Бына бер нисә йыл инде шәжәрәне өйрәнеү буйынса эҙләнеү эштәре башҡарыла. Ул эштәр араһында мәктәп, ҡала, республика буйынса урындар алыусылар ҙа бар.
Дәрестән тыш үткәрелгән сараларҙа элетрон- дәреслектәр,видеояҙмалар ҡулланыу бик уңайлы. Теге йәки был яҙыусының, шағирҙың тауышын, уның ижади кисәһенән, пьесаларынан өҙөктәр ҡарау, йырҙарын тыңлау үткәрелгән сараларҙы йәнләндереп ебәрә.
Алда әйтеп кителгән алымдар, методтар уҡыусыларҙы әҙәби әҫәрҙе уҡырға, яҙыусы ижады менән ташышырға этәргес көс булып тора. “Башҡорт әҙәбиәте һәр саҡ ил хәлдәре, халыҡ яҙмышы тураһындағы борсолоу, бөгөнгө һәм киләсәк хаҡында хәстәрлек менән йәшәне…Әҙәбиәтһеҙ заман- тарих төпкөлдәрендә мәңгелеккә эҙһеҙ юғалған заман ул”-тине Р. Бикбаев Башҡортостан яҙыусыларының дөйөм йыйылышында.
Ысынлап та әҙәбиәттең киләсәк быуынды тәрбиәләүҙә, йәш быуындың күңелендә боронғоларҙан килгән әҙәп ҡағиҙәләрен нығытыу һәм үҫтереүҙә роле ҙур. Һәр яҡлап үҫешкән, тәрбиәле шәхес тәрбиәләү өсөн, әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу, уҡыу теләге уятыу беҙҙән, башҡорт теле һәм әҙәбиәт уҡытыусыларынан тора.
Ҡулланылған әҙәбиәт:
Ф.Ш.Сынбулатова. Балаларҙың уҡыу эшмәкәрлеген үҫтереү. //Башҡортостан уҡытыусыһы, 2008,№ҡ.-23-25 б.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Доклад Класстан дашкаар ажылдарны тыва дыл, чогаал кичээлдеринге ооредири болгаш аңаа ажыглаар арга-методтар
Уругларнын боттары номчууру, улустун аас чогаалын чыыры, бот чогаадылга ажылын бижиири, кѳрген чүүлдеринге үнелел бижиир, номчукчунуң дневнигин чорудары, номчаан чогаалынга хамаарыштыр кроссворд...
Доклад "Чечен чогаал созуглели-биле ажылдаарынын арга-методтары, технологиялары"
На тувинском языке...
Коммуникатив компетенцияны төркөмдәрҙә эшләү методтары нигеҙендә үҫтереү.
Хәйерле көн, хөрмәтле жюри ағзалары! Мин Иҫәнбаева Зөлфиә Хәлит ҡыҙы Дим районының сит телде тәрәнәйтеп өйрәнеүсе 103-сө мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. “Коммуникатив компетенция...
Башҡорт телен өйрәтеү методтары
Башҡорт телен өйрәтеү методтары...
Башҡорт теле дәрестәрендә интерактив методтар ҡулланыу. Семинар.
Башҡорт теле дәрестәрендә интерактив методтар ҡулланыу....
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә һөйләү телмәрен үҫтереү һәм һаҡлау методтары
Башҡорт теленә һөйөү ғаиләнән башлана......


c: text/html

collection: archivebot

text:
Ололар көнөнә байрам сценарийы
план-конспект урока
1 октябрь - ололар көнө. Байрам сценарийы
Скачать:
Предварительный просмотр:
Йәштәрҙең башланғысы- ололарҙа.
-Хөрмәтле ҡунаҡтар, беҙҙең оло уҡытыусыларыбыҙ, коллегаларыбыҙ һәм хеҙмәткәрҙәребеҙ! Бөгөн һеҙҙең көнөгөҙ, 1 октябрь- ололар көнө.
Ошо уңай менән һеҙҙең бөтәгеҙҙе лә уҡыусылар, уҡытыусылар исеменән ҡотлайбыҙ. Һеҙгә Ағиҙел йылғаһындай оҙон ғүмер, Урал тауҙарындай ныҡлы һаулыҡ, бәхетле ҡартлыҡ теләйбеҙ. Бөгөнгө беҙҙең уңыштарыбыҙҙа, өлгәштәребеҙҙә, матур ғаилә ҡороп, балалар үҫтереп йәшәп ятыусы күп ғаиләләрҙә һеҙҙең дә өлөшөшгөҙ бар, сөнки улар ҙа ҡасндыр һеҙҙең уҡыусыларығыҙ булған.
Хәҙер һеҙгә оло байрамығыҙ менән ҙотлау өсөн һүҙ уҡыусыларығыҙҙың уҡыусыларына бирелә.
Һәр саҡ дәртле, көлөп тора,
Ауырлыҡтарға бирешмәй,
Менәүерә Әхәтовна
Йәштәрҙән һис ҡалышмай.
- Һеҙгә хәҙер музыкаль күстәнәс. Һеҙҙең яратҡан йырығыҙҙың береһен бергәләп башҡарайыҡ. “Ҡартаямы һуң ни йөрәк?”
Илһөйәрлек, телһөйәрлек әсә теленән килә
Тормош серенә өйрәндек
Тик һеҙҙең менән бергә
Вәвилә Загитовна.
- Һеҙҙең яратҡан һәм йәшлек йырҙарығыҙҙың береһен бергәләп башҡарайыҡ. “Иркәм булаһым килә”.
Уҡыусылар менән бергә пионер ҙа булдығыҙ,
“Комсо 2fce ольцы, добровольцы” тип йырҙар өйрәттегеҙ.
Тегеү-сигеү серҙәрен дә һеҙ беҙгә өйрәттегеҙ,
Рәйсә Шәйхетдиновна.
- Һеҙгә музыкаль күстәнәс “Взвейтесь кострами” йырын бергәләп башҡарайыҡ.
Фәниә Фәритовна.
Хыялдарҙа һеҙҙең менән альпинист та булдыҡ беҙ,
Океандарҙы йөҙөп сығып, Магеллан да булдыҡ беҙ.
Йыһан киңлектәрен гиҙеп,
“Ҡош юлынан” үттек беҙ.
- Һеҙҙең яратҡан һәм йәшлек йырҙарығыҙҙың береһен бергәләп башҡарайыҡ. “Төнгө серенада”.
Гөлнур Рахметовна.
Пушкин, Лермонтов ижадын,
Һөйөргә өйрәттегеҙ.
Урыҫ теле серҙәренә
Һеҙ беҙҙе өйрәттегеҙ.
- Һеҙҙең өсөн Альбина һәм Йәнгүзәл башҡарыуында бейеү.
Бейенек тә, йырланыҡ та
Сәхнәләрҙә уйнаныҡ.
Аҡыллы кеше булырға
Һеҙ ихлас өйрәттегеҙ.
Рәшидә Саяровна.
- Һеҙҙең өсөн Нәркәс башҡарыуында “Һыу буйна әсәй ҡайтып килә” йыры.
Сара апай дәрес бирә
А кубта ла, в кубта.
Уҡыусылар тыңлап тора
Ҡыҙығып, һоҡланып та.
- Һеҙҙең яратҡан һәм йәшлек йырҙарығыҙҙың береһен бергәләп башҡарайыҡ.
“Әйтмә һин ауыр һүҙ”.
Тиҙерәк, тиҙерәк, Әнисә инәй,
Буфет тәҙрәһен асығыҙ.
Һаман тора тел осонда
Һеҙҙең тәмле ашығыҙ.
- Һеҙҙең өсөн Нәркәс башҙарыуында “Ысын дуҫ” йыры.
Нилә, Фруза, Мәруәр, Мәфрүзә инәй.
Һеҙ бит беҙгә өлгөһөгөҙ,
Һәр нәмәлә тәртип бар тип
Һеҙ беҙҙе өйрәттегеҙ.
Таҙалыҡты һөйҙөгөҙ.
Изге юл, тыныс тормош теләп һеҙҙең өсөн уҡыусылар башҡарыуында “Әсәй” йыры. 8-cе класс ҡыҙҙары башҙарыуында йыр “Йәшлегем шишмәләре”. Һеҙҙең өсөн 7-cе, 8-се класс ҡыҙҙары башҡарыуында “Бәхеттә, шатлыҡта” йыры.
Һеҙ беҙҙең ололарыбыҙ, һеҙ оҙон тормош үтеп, балалар тәрбиәләп үҫтергәнһегеҙ, ейән-ейәнсәрегеҙҙе һөйөп ҡыуанаһығыҙ, лайыҡлы хеҙмәт юлы үтеп бөгөнгөгә еткәнһегеҙ. Һәм һеҙгә ошонан сығып бер-нисә һорау бирергә рөхсәт итегеҙ.
- Был тормошта иң мөһиме нимә тип әйтә алаһығыҙ?
- Һеҙ үҙегеҙҙе бәхетле кеше тип уйлайһығыҙмы?
- Йәш саҡтағы хыялдарығыҙ тормошҡа аштымы?
- Иҫегеҙҙә ҡалған мәктәп менән бәйле иң ҡыҙыҡлы ваҡиғаны һөйләп китегеҙ.
- Һеҙҙең йәштәргә әйтер һүҙегеҙ, кәңәшегеҙ.
Килгән ҡунаҡтарға ҙур рәхмәт. Һеҙгә тағы ла һаулыҡ, бәхетле ҡартлыҡ теләйбеҙ. Ә хәҙер сәй табынына рәхим итегеҙ.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Ололар көнөнә байрам сценарийы.
Ололар көнөнә арналған байрам сценарийы....
Бирги класстарга тураскааткан байырлалдын сценарийи "Бичии хогжумчу"
Сценарий посвещения первоклассников ДШИ ...
Белем иленә рәхим итегеҙ! 1-се кластар өсөн асыҡ ишектәр көнөнө байрам сценарийы.
Буласаҡ беренсе кластар һәм уларҙың ата- әсәләре өсөн асыҡ ишектәр көнөнә әҙерләнгән байрам...
Шагаа сценарийи
Класстан дашкаар Шагаа сценарийи...
Ололар өсөн Яңы йыл сценарийы, 2015 йылды ҡаршылау
Ололар өсөн Яңы йыл сценарийы интернеттан алынып, бер аҙ үҙгәртелеп руссанан башҡортсаға тәржемә итеп яҙылды, ярҙамым тейер, тип ышанам...
Ололар өсөн 8 март байрамына КВН
Ололар өсөн 8 март байрамына конкурс сценарийы...
«Шаг чаагай, шагаа чаагай !» Улуг болуктун уругларынын «Шагаа» байырлалынын сценарийи.
«Шаг чаагай, шагаа чаагай !»Улуг болуктун уругларынын «Шагаа» байырлалынын сценарийи.Шагнын чаагай эргилдезиШагаа хуну унуп келдиЧанчыл ындыг артыш-санынЧаагай чыдын айдызаалы !...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Башҡортостан - тыуған ерем" (телдән журнал)
план-конспект урока
Класс етәнсеһенә "Башҡортостан - тыуған ерем" темаһына телдән журнал
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡортостан- тыуған ерем
(телдән журнал)
Маҡсат: 1. Башҡортостан тураһында белемдәрен арттырыу, йылғалары, күлдәре, мәмерйәләре, башҡорттарҙың нимә менән шөғөлләнеүе, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ тураһында белешмә биреү. 2. Тыуған илгә һөйөү тәрбиәләү. 3. Иғтибарҙы, күҙҙаллауҙы үҫтереү.
Йыһазландырыу: ребус, әкиәт, шиғырҙар, күргәҙмә материалдар.
Дәрес барышы
- Ойоштороу моменты.
-Һаумыһығыҙ, балалар! Ҡунаҡтар менән һаулыҡ һорашығыҙ. Ултырығыҙ.
-Беҙҙең класс сәғәтебеҙ журнал формаһында үтер. Телдән журнал тип атала.Теманы белер өсөн ребус сисәйек.
2. Ребус сисеү. Теманы асыу. Белемдәрҙе актуалләштереү.
Буратино шалҡан портфель торна суртан
Ба шҡ ор то стан
Башҡортостан
- Нимә ул Башҡортостан?
- Нимә ул тыуған ер?
- Республикабыҙҙың баш ҡалаһы нисек атала?
- Башҡортостандың башлығы кем?
- Башҡортостандың флагы ниндәй төҫтәрҙән тора?
Башҡортостан тураһында һөйләү.
Башҡортостанда убалы тигеҙлек тә, ҡылғанлы дала ла, күккә олғашҡан тауҙар ҙа , ҡуйы урмандар ҙа бар.
Гүзәл Һаҡмар, етеҙ Йылайыр, мул һыулы Дим, йырлы Йүрүҙән, һалҡын Ҡариҙел, йырҙарға һалынған Ағиҙел, бихисап шишмәләр иле лә Башҡортостан.
Киң билдәле Асылыкүл, Яҡтыкүл, Йылҡысыҡҡан, Талҡаҫ кеүек күлдәр бар.
Тау йылғалары үҙәндәрендә карст мәмерйәләре күп. Улар араһында Шүлгәнташ, Ҡотоҡ-Сумған, Аҫҡын боҙло мәмерйәләре.
Файҙалы ҡаҙылмалар: нефть, газ, һоро күмер, баҡыр, алтын, тимер, гипс, эзбисташ, кварц һ.б. бар.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бик бай.
Йомарт халыҡлы, күркәм тәбиғәтле, файҙалы ҡаҙылмаларға бай гүзәл Башҡортостаныбыҙ. Тиҫтәләгән шифаханалары, ҡымыҙы, балы, төрлө талант эйәләре менән данлы илебеҙ.
Йылҡысылыҡ традицияһы һаҡланған. Башҡорт аттары халыҡ байрамдарын , спорт бәйгеләрен биҙәй, ауыл хужалығында ла алыштырғыҙыҙ ярҙамсы булып килә. Йылҡы һөтөнән эшләнгән ҡымыҙ мең ауырыуға дауа.
Йырсы ла, бейеүсе лә башҡорт халҡы.
- Ниндәй йылғалар иҫегеҙҙә ҡалды?
- Күлдәр?
- Мәмерйәләр?
- Ошо байлыҡты, матурлыҡты һаҡлап ҡалыу өсөн нимәләр эшләр кәрәк?
Ҡағиҙә:
- Йәнлектәргә мәрхәмәтле булайыҡ.
- Сәскәләрҙе өҙөргә ашыҡмайыҡ.
- Сүп-сар ҡалдырмайыҡ.
- Ағастарҙың, ҡыуаҡтарҙың ботаҡтарын һындырмайыҡ.
- .......
|V. Әкиәт “Япраҡ менән Ҡырмыҫҡа”М.Кәрим. (3-сө бит)
- Мин һеҙгә әкиәт һөйләйем, ә һеҙ иғтибар менән тыңлағыҙ.
- Әкиәттә ниндәй миҙгел һүрәтләнгән?
- Мин ҡайҙа ултыра инем?
- Ҡапыл нимә осоп төштө?
- Ул нимә тип Һөйләнә?
- Япраҡ эргәһенә нимә килде?
- Ул нимә эшләгән?
- Ямғыр яуа башлағас, ҡырмыҫҡа нимә аҫтына йәшенде?
- Ҡырмыҫҡа ҡай:а ҡайтып китте?
V. Мәҡәл. ( 4-cе бит).
Ил ҡәҙерен белмәгән – башын юғалтҡан,
Ер ҡәҙерен белмәгән – ашын юғалтҡан.
V|. Шиғырҙар. (5-се бит)
- Башҡортостанға арналған шиғырҙар, йырҙар бик күп. Шуларҙың бер нисәһен хәҙер һөйләп китегеҙ.
Йыр “Башҡортостан”
VII. Йомғаҡлау.
-Дәрестә нимә менән шөғөлләндек?
- Нимәләр иҫегеҙҙә ҡалды?
- Нимәләр оҡшаны?
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Башҡортостан -тыуған илем.Байрам.
Башҡортостандың тыуған көнө айҡанлы үткәрелгән сара....
Тема: «Башҡортостан—тыуған ерем»
Методическая разработка внеклассного мероприятия на тему: «Башҡортостан—тыуған ерем»...
Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәтенән эш программаһы
Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәтенән (тормош һабаҡтары) 3 класс өсөн эш программаһы...
"Тыуған яғым Башҡортостан"
инша...
Минең Башҡортостаным
К дню Башкортостана посвящается...
урок в 3 классе "Башҡортостан тәбиғәте"
Тема. Башҡортостан тәбиғәте.Дәрестең маҡсаты. Уҡыусыларҙың һүҙлек запасын яңы һүҙҙәр менән байытыу; үҙенсәлекле башҡорт өндәренең дөрөҫ әйтелеше өҫтөндә эшләү, үтелгән тек...
Сценарий "2019 йыл - Рәсәйҙә Театр йылына, Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына, Башҡортостан Республикаһының Халыҡ шағиры Мостай Кәримдең 100 йыллығына арналған кисә"
Был сценарий 2019 йыл - Рәсәйҙә Театр йылына, Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына, Башҡортостан Республикаһының Халыҡ шағиры Мостай Кәримдең 100 йыллығ...


text:
Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә һәм Рәми Ғариповтың тыуған көнөнә бағышланған ярыш-кисә.
план-конспект
Уҡыусыларҙа башҡорт теленә ҡыҙыҡһыныу уятыу, һөйөү тәрбиәләү буйынса сара.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә һәм Рәми Ғариповтың тыуған көнөнә бағышланған ярыш-кисә.
Маҡсат: Уҡыусыларҙа башҡорт теленә ҡыҙыҡһыныу уятыу, һөйөү тәрбиәләү.Тел һәм әҙәбиәт буйынса алған белемдәрен тикшереү, нығытыу.
Уҡыусылар ике командаға бүленә; исем, девиз һайлайҙар, йыр йырлайҙар. Бер-береһен сәләмләү.
Капитандарға разминка.
Билдәле ваҡытта ун һорауға яуап бирәләр.
1-се команда 2-се команда
1) Предметтың эш-хәрәкәтен, 1)Предметтың иҫәбен белдереүсе
хәлен белдереүсе һүҙ төркөмө. һүҙ төркөмө
2) Башҡорт телендә бөтәһе нисә 2) Нисә һөйләм киҫәге?
Һүҙ төркөмө? 3) Ҡылымдың нисә төркөмсәһе?
3) Башҡорт телендә нисә килеш? 4) Батыр һүҙенең синонимы
4) Ҡылымдың нисә йүнәлеше? 5) Бөтәһе нисә эйәлек заты?
5) Ҡурҡаҡтың антонимы. 6) Яй һүҙенең антонимы
6) Теҙмә ҡушма һөйләм нисә 7) Һүҙҙең тулы мәғәнә аңлатып
төргә бүленә? бүленмәй торған өлөшө
7) Баҫма һүҙенең синонимы 8) Фразеологик берәмеккә миҫал
8)Башҡорт телендә нисә төрлө ялғау? 9) Сифаттың нисә дәрәжәһе
9)Ниндәй һүҙ төркөмдәре дәрәжә 10) Ябай һөйләм нисә төргә
менән үҙгәрә? бүленә?
10) Ҡушма һөйләм нисә төргә бүленә?
2. Схемалар буйынса һөйләм төҙөргә.
а) …, … һәм … б) … : …, …, …, … в) А: “Т.т!”-а.
3. Таблицалар буйынса ярыш
- Исемдәр ниндәй юл менән яһалған? -Ҡайһы рәттә ҡушма исем?
Ағиҙел Ташсы
Күмертау Ҡара ҡарға
Балалар Утынлыҡ
Колхоз Бала-саға
-Ҡайһы рәттәге һүҙ -Ҡайһы рәттә яһалма исем, ул
яңылыш яҙылған? нисек яһалған?
Урман Ҡулъяулыҡ
Ҡатын-ҡыҙ Ауылдаш
Ҡурай еләге Көньяҡ
Аш яулыҡ Сәскәләр
-Яҙылышта хатаһын табырға. -Төбәү килештәге һүҙҙе табырға.
Улар ниндәй ҡағиҙәгә буйһона?
Актиф Баҡсаға
Ҡарурман Китаптың
Йоморо Дәфтәрҙәр
Дөрөҫрәк Ҡәләмде
4. Таҡтала фонетик, морфологик, синтаксик анализ яһарға.
5. «Хәтерҙә ҡалдыр» уйыны. (Текст уҡыла. Текста бер һүҙ нисә тапҡыр ҡабатлана, шуларҙы хәтерҙә ҡалдырырға).
6. Һүрәт буйынса иң оҙон һөйләм төҙөргә.
7. “Кем күберәк мәҡәл белә?” тел тур-да мәҡәлдәр ярышы.
“Әҙәби минуттар”
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов 1932 йылдың 12 февралендә Салауат районында Арҡауыл ауылында тыуған. Арҡауыл ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Артабан Өфөнөң 9-сы урта мәктәбендә уҡый (1946-1950). 1994 йылдан, һеҙ уҡыған 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты үҙенең күренекле уҡыусыһы Рәми Ғарипов исемен йөрөтә.
Рәми Ғарипов матбуғатта 1950 йылдан баҫыла башлай. Ә “Йүрүҙән” исемле тәүге китабы 1954 йылда сыға. “Таш сәскә”, “Һабантурғай йыры” шиғырҙар йыйынтыҡтарын Ғарипов тыуған тәбиғәтенә, яҡташтарына арнай. Унан һуңғы “Осоу”, “Аманат”, “Миләш-кәләш” йыйынтыҡтарында фәлсәфәүи лирика төп урын биләй. Халҡының тарихи яҙмышы, быуындарҙың рухи бәйләнеше тураһында уйланыуҙар, туған теленең һәм мәҙәниәтенең киләсәге өсөн борсолоу Ғарипов ижадының асылын билдәләй. Йыш ҡына ул халыҡ ижадының шиғри традицияларына мөрәжәғәт итә. Ҡобайыр жанрын тергеҙеүҙә һәм үҫтереүҙә Ғариповтың өлөшө айырыуса ҙур. Рәми Ғарипов Пушкин, Лермонтов, Есенин, Блок, Гейне, Хәйәм, Рудаки, Ғамзатов шиғриәтен башҡорт теленә нәфис тәржемә итеү оҫтаһы булараҡ та киң билдәлелек яулай. Совет милли сәйәсәтенә тәнҡит күҙлегенән ҡарағаны өсөн милләтселектә ғәйепләнеп эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә. Уның күп шиғырҙары шағир тере саҡта баҫылмайынса ҡала. 1964 йылда яҙылған “1937” поэмаһы 1987 йылда ғына донъя күрә. 1988 йылда Ғариповҡа үлгәндән һуң Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә. Шағирҙың тыуған яғында – Салауат районының Арҡауыл ауылында йорт-музей асылған, бюст ҡуйылған.
1955 йыл – А.М.Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай;
1955 – 1959 йылдар – республика гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр;
1959 – 1964 йылдар – Салауат районында «Йүрүҙән» колхозы, «Һарғамыш» совхозы комсомол ойошмаһы сәркәтибе, район гәзитендә бүлек мөдире;
1964 – 1966 йылдар – «Совет Башҡортостаны» гәзитендә (Өфө ҡалаһы) әҙәби хеҙмәткәр;
1968 – 1972 йылдар – «Башҡортостан ҡыҙы» журналында «Башҡортостан ҡыҙы» журналында яуаплы сәркәтип
“Йондоҙло сәғәт” уйыны.
Уйын барышы:
1) Р. Ғариповтың шиғырҙарын ятлау . 2) “Аҡбуҙат” журналын баш мөхәррире
К.Кинйәбулатова
Ф.Юлдашбаева
Ф.Рәхимғолова
Г.Юнысова
Т. И. Юлдашева
3) Иң оло шағирҙы атарға. 4) Түбәндәге шиғыр юлдарының авторы
М.Ғафури Бер аҙым алға баҫам да
М.Кәрим Әйләнәм мин артыма.
Р.Ғарипов Ҡайҙа баҫҡандар икән тип,
М.Аҡмулла Күҙ һаламын халҡыма.
5) Бер әйберҙең сифатын икенсе әйбергә оҡшатып әйтеү нисек атала?
6) Әкиәттәрҙәге арттырып күрһәтеү, һүрәтләү нисек атала?
7) “Талдар таҡмаҡ әйтте.
Ә көнбағыш
Бейеп торҙо баҫҡан ерендә.” Ниндәй һүрәтләү сараһы ҡулланылған?
8) Ҡайһы рәттә халыҡ ижадына 9) “Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы”
инмәгән жанр төрө яҙылған? картинаһын ижад итеүсе.
Әкиәт Ә.Лотфуллин
Хикәйә Ҡ.Дәүләткилдиев
Мәҡәл Б.Домашников
Ҡобайыр А.Бурзянцев
- “Бәләкәй Ҡотош” әҫәрен кем яҙған?
Йондоҙҙарҙы һанау. Уҡытыусы һорауҙарҙы өҫтәп йәки алыштырып алырға мөмкин. Ул уҡытыусының ижади эшләүенә бәйләнгән.
- Йондоҙҙарҙы һанағандан һуң бер нисә уҡыусы уйындан сыға.
- Хәрефтәр бирелә, шулар буйынса иң оҙон һүҙ төҙөйҙәр. Иң ҡыҫҡа һүҙ төҙөгән уҡыусы уйындан сыға.
- Мәҡәлдәр яҙыу. Иң әҙ мәҡәл яҙыусы уйындан сыға.
- Йомаҡтар ҡойошоу.
- Уйындың аҙағында ике уҡыусы ҡала. Уларға “Башҡортостан” һүҙенән күпмелер һүҙ төҙөргә ҡушыла. Иң күп һүҙ төҙөгән уҡыусы еңеүсе була.
Ул үҙенең йондоҙло сәғәтендә теләктәрен әйтә.
Ижади конкурс йомғаҡтары.
Аҙна башында уҡыусыларға был турала аңлатыла, улар үҙ эштәрен аҙна буйы эшләп, сара көндө тапшырырға тейештәр. Уҡыусыларға Рәми Ғарипов ижады буйынса инша яҙырға кәрәк ине.
Йомғаҡлау.
Кисәгә йомғатар яһау, жюри ағзаларының баһаларын, теләктәрен тыңлау, еңеүсе команданы билдәләү, татлы бүләктәр таратыу. Уҡыусыларҙың фекерҙәрен тыңлау, әңгәмә ойоштороу.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Мин ҡайттым бит!.. ( Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуыуына 80 йыл тулыу айҡанлы)
Маҡсат: 1. Уҡыусыларҙы Рәми Ғарипов ижады менән тулыраҡ таныштырыу, белемдәрен тикшереү;2. Уйын эшмәкәрлегендә уҡыусыларҙың мөмкинлектәрен,фекерләү ҡеүәһен, һ...
Туған телдәр көнөнә бағышланған байрам
Праздник посвящен Дню родных языков...
Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған регион-ара методик семинар
Ҡунаҡбай урта дөйөм белем мәктәбендә үткәрелгән Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған регион-ара методик сара...
21 февраль-Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған байрам сценарийы
2016 йылда Ҡунаҡбай урта мәктәбендә үткәрелгән Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған байрамға яҡташ ғалим-ғалимәләребеҙ ҡунаҡҡа килде....
Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә яҡташ ғалим-ғалимәләребеҙҙең сығыштары, улар тураһында мәғлүмәт.
Туған телен ҡәҙерләгән халыҡ ҡәҙерле булыр. Халыҡ мәҡәле....
Туған телдәр көнөнә бағышланған байрам
Сәхнә матур итеп биҙәлгән. Тел тураһында яҙыулы плакаттар эленгән. “Теле барҙың иле бар”, “Иң татлы тел – туған тел, инәм һөйләп торған тел”, “Туған телем - үҙем өс...
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тыуыуына 105 йыл тулыуға арналған дәрес өлгөһө “Рухыбыҙ нуры” (дәрес – ярыш)
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваныңтыуыуына 105 йыл тулыуға арналған дәрес өлгөһө “Рухыбыҙ нуры”(дәрес – ярыш)...


text:
Татарстан Республикаһы
Татарстан — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Волга буйы федераль округына ҡарай. Киров, Ырымбур һәм Һамар, Ульяновск өлкәләре, Сыуашстан, Мари Иле, Башҡортостан һәм Удмурт республикалары менән сиктәш. Баш ҡалаһы Ҡазан, Мәскәүҙән 797 саҡырымда.
Йөкмәткеһе
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Татарстан Рәсәй үҙәгендә, Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, ике ҙур йылға — Волга һәм Кама ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Дөйөм майҙаны — 67836,2 квадрат километр, төньяҡтан көньяҡҡа 290 саҡырым һәм көнбайыштан көнсығышҡа 460 саҡырым. Уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 170 метр, 90 процент ерҙәр 200 метрҙан юғарыраҡ, тик айырым урындар ғына 300—350 метрға етә. Территория — башлыса урманлы ерҙә ятҡан тигеҙлек, уның 16 проценты урман менән ҡапланған. Көнсығыш Европа тигеҙлеге Волганан алып көнсығышҡа, Урал тауҙарына табан күтәрелә бара, шуға ла республиканың ер өҫтө өсөн дә был үҙенсәлек хас: уның иң түбән урындары — Волга ff6 a> аръяғының көнбайышында, ә иң бейек ерҙәре көнсығышта ята. Республиканың көньяҡ-көнсығышында,Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы ята.
Фаунаһында биш мендән артыҡ хайыуан төрө иҫәпләнә.
Республика халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 3 миллион 776 мең 265 кеше йәшәй, шуларҙын 14 мең 901-е башҡорт милләтенән.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республикала Татарстан Конституцияһына һәм Татарстан телдәре турындағы законға ярашлы татар һәм урыҫ телдәре тигеҙ хоҡуҡлы дәүләт телдәре итеп иғлан ителгән.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Татарстанда мендән артыҡ дини берләшмә теркәлгән, диндарҙар араһынан ислам һәм христиан динен тотоусылар күпселекте тәшкил итә.
Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Татарстан — Рәсәйҙәге иҡтисади яҡтан яҡшы үҫешкән төбәктәрҙең береһе, ул Мәскәү, Санкт-Петербург, Башҡортостан Республикаһы, Ленинград, Свердловск һәм Ярославль өлкәләре менән бер рәттән иң алдынғылар төркөмөндә килә. Республиканың иҡтисади нигеҙен сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тәшкил итә. Сәнәғәт башлыса яғыулыҡ һәм нефть химияһы тармаҡтары, конкуренцияға һәләтле продукция етештереүсе (ауыр йөк ташыусы машиналар, вертолеттар, самолеттар һәм авиадвигателдәр, компрессорҙар, йылға һәм диңгеҙ суднолары, автомобилдәр) машина эшләү предприятиеларынан тора. Илдә етештерелгән тракторҙарҙың — 24, ауыр йөк машиналарының 17,5 проценты бында сығарыла. Электр һәм радио приборҙары эшләү сәнәғәте лә яҡшы үҫешкән. Йылына 32 миллион тоннаға яҡын нефть сығарыла (Йәлил (ҡасаба), Әлмәт ятҡылыҡтары). Рәсәйҙә етештерелгән полиэтилен, синтетик каучук һәм автошиналар күләменең өстән бер өлөшөн тап ошо төбәк сәнәғәте етештерә.
Өҫтөнлөклө тармаҡтарҙың береһе булған агросәнәғәт комплексы ла ныҡ үҫешкән. Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 2,1 процентын биләгән республика ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләменең 4,7 процентын етештерә.
Ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Татарстан 43 муниципаль райондан һәм 2 ҡала округтан тора.
Ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙнаҡай
- Әлмәт
- Баулы
- Бөгөлмә
- Быуа
- Алабуға
- Зәй
- Йәшел Үҙән
- Ҡазан — башҡа 1000 а
- Лениногорск
- Яр Саллы
- Түбән Кама
- Норлат
- Тәтеш
- Чистай
Райондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.tassr90.ru/dekret/
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года
- ↑ http://domain.tatar/users/
- ↑ Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года


text:
Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы
'Корея Халыҡ-Демокритик Республикаһы (Төньяҡ Корея)' - (кор. 조선 민주주의 인민 공화국?, 朝鮮民主主義人民共和國?), КХДР — Көнсығыш Азияла Корея ярымутрауында урынлашҡан дәүләт. Төньяҡтан Ҡытай, төньяҡ-көнсығыштан Рәсәй менән сиктәш. Көньяҡтан Корея Республикаһы менән демилитаризацияланған зона менән айырыла. Көнбайыштан Һары диңгеҙ, көнсығыштан Япон диңгеҙе менән йыуыла. Башҡалаһы – Пхеньян ҡалаһы.
1948 йылдың 15 августында Корея Республикаһы иғлан ителгәс, КХДР 1948 йылдың 9 сентябрендә халыҡ-демокритик дәүләте булараҡ барлыҡҡа килә.
Власть Корея Хеҙмәт партияһы ҡулында, партияны беренсе секретарь етәкләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ North&countryCode=kn®ionCode=eas&rank=48#kn World Population rankings, CIA World Factbook
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Южнокорейское новостное агентство Daily NK
- Северо-корейский портал «Нэнара»
- Сайт южнокорейской организации «Добрые Друзья»


text:
Эдинбург
Эдинбург (ингл. һәм гэл. Edinburgh [ˈɛdɪnb(ʌ)rə], гэл. Dùn Èideann [tuːn ˈeːtʃən]) — Шотландияның баш ҡалаһы (1437 йыл) һәм уның ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. Сити-оф-Эдинбург округының административ үҙәге. Эдинбург халҡы 2016 йылда 488,1 мең кеше тәшкил итә. Был ҡала ҙурлығы буйынса Берләшкән короллектең етенсе урынында торған ҡалаһы. Шотландия ярҙарының көнсығышында, Урта Шотландия уйһыулығында, Ферт-оф-Форт ҡултығының көньяғында, урынлашҡан.
Эдинбург районы — Иҫке ҡала һәм Яңы ҡала — 1995 йылда ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был Эдинбург торған ауылдың исеме .боронғо валлий телендә Din Eidyn тип аталған, һуңғараҡ латинса Oppidum Eden тип атала.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1124 йылда ҡәлғә менән уратылған ҡала король Давид I указында телгә алына. Эдинбургта Изге Тәре сиркәүе король указы буйынса төҙөлә. Вильгельм I Арыҫлан 1170 йылда ҡаланың исеме — Edenesburch тип үҙгәртә
XII быуатта Эдинбург бик йылдам үҫешә башлай, уға Данфермлиндан король ғаиләһе, ихатаһы күсеп килә. XIII быуатта Шотландия парламенты барлыҡҡа килгәс, Эдинбургҡа баш ҡала статусы бирелә. 1707 йылда шотландия парламенты бөтөрөлә, Эдинбургтан король һарайы тулыһынса Лондонға күсә. Шуға ҡарамаҫтан Мәғрифәтселек осоронда ҡалала мәҙәни тормош юғары үҫешә һәм сәскә ата, бында күренекле ғалим һәм философтар күпләп йәшәй һәм эшләй.
XIX быуатта Эдинбургҡа Ирландиянан «картуф аслығынан» ҡасҡан бик күп халыҡ күсеп килә, шунлыҡтан ҡала халҡы ныҡ артып китә.
Эдинбург бөгөн — Бөйөк Британияның иң сәскә иҡтисади төбәктәренең береһе. Иҡтисади күтәрелеш 1999 йылда башлана, артабан Шотландия парламенты тергеҙелә, шунан һуң ҡалала бик күп хөкүмәт учреждениелары барлыҡҡа килә, һәм бының менән халыҡтың мәшғүллеге арта башлай. Әлеге ваҡытта илдәге иң түбән эшһеҙлек кимәле Эдинбургта. Яйлап ҡала халҡы арта бара, башлыса башҡа илдән килгән эмигранттар иҫәбенә, әҙерәк — Бөйөк Британияның башҡа райондарынан килеүселәр арҡаһында.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбургта, Шотландия өсөн дөйөм алғандағы кеүек үк, уртаса диңгеҙ климаты хас — сағыштырмаса йомшаҡ климат, Шул уҡ киңлектә ятҡан Мәскәү һәм Лабрадор (Ньюфаундленд) менән сағыштырғанда бында ҡышын йылы, һауа температураһы бик һирәк 0 °C -тан түбән төшәт, йәй көндәре һауа температураһы 23 °C юғары күтәрелмәй. Шулай уҡ йыш ҡына ҡойма ямғырҙар булып тора. Атлантик циклондар һауа торошона йоғонто яһамай ҡалмай. март һәм октябрь айҙарында бында — Европа дауылдары була.
Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Эдинбург ҡалаһында 430 930 кеше йәшәй, 2005 йылда был һан, Шотландияның гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу департаменты мәғлүмәттәре буйынса 457 830 кеше тәшкил итә, шуларҙың 48 % (220 094) ир-егеттәр, 52 % (237 736) — ҡатын-ҡыҙ. 2010 йылдағы баһа буйынса Эдинбургта 486 120 кеше йәшәй, шуларҙың 235 249 кеше ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙҙар 250 871 кеше.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шотландия пресвитериан сиркәүенә йөрөүселәр ҡалала иң күп һанда. Иң билдәле сиркәү — ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнгән Изге Эгидий соборы, яҡлаусыһы булып ҡала.
Эдинбург ислам үҙәге — йәмиғ мәсете. Ул 1990-сы йылдарҙа асыла, мәсеттең төҙөлөшөн Сәғүд Ғәрәбстаны короле Фәхд финанслай. Ортодоксаль йәһүдтәрҙең синагогаһы Эдинбургта 1932 йылда асыла. Бында буддизмды тотоусылар ҙа бар.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбург — Бөйөк Британияның иң сәскә атҡан иҡтисади төбәктәренең береһе. Иҡтисади күтәрелеш күҙәтелмәй. 1999 йылда иҡтисади күтәрелеш башлана, артабан Шотландия парламенты тергеҙелә, шунан һуң ҡалала бик күп хөкүмәт учреждениелары барлыҡҡа килә, һәм бының менән халыҡтың мәшғүллеге арта башлай. Әлеге ваҡытта илдәге иң түбән эшһеҙлек кимәле,ә халыҡты эш урындары менән тәьмин итеү — иң юғары урында тора. Яйлап ҡала халҡы арта бара, башлыса башҡа илдән килгән эмигранттар иҫәбенә, әҙерәк — Бөйөк Британияның башҡа райондарынан килеүселәр арҡаһында
Эдинбург иҡтисадының иң ныҡ үҫешкән секторы булып банк эше, туризм, белем биреү һәм юғары технологиялар тора. 1695 йылда Шотландия парламенты ҡарары нигеҙендә Шотландия милли банкыһы ойошторола. Әлеге ваҡытта ул HBOS холдинг компанияһына инә, банкыныңтөп офисы Эдинбург ҡалаһында урынлашҡан. Эдинбург иҡтисади ҙурлығы буйынса Бөйөк Британияла дөйөм алғанда икенсе урында тора (Лондондан ҡала) һәм Европала бишенсе урынды биләй.
Эдинбургтың тарихи үҙәгендә һәм Яңы ҡалала бик күп эшлекле компанияларҙың офистары урынлашҡан була, әммә ваҡыт үтеү менән эшлекле тормош башҡа райондарға күсә. Мәҫәлән, ҡала үҙәгенән көнбайышҡа табан Exchange business district эшлекле үҙәк төҙөлә — бында Widows Scottish, Standard Life, Clydesdale Bank һәм Baillie Gifford компаниялары урынлашҡан. Бынан тыш ҡаланың алыҫ көнбайыш өлөшөндә,Эдинбург аэропорты янында, Эдинбург паркы — эшлекле парк зонаһы бар, Шотландияның король банкыһы офистары, HSBC һәм HBOS холдинг компанияларының банкылары бар.
2005 йылдан алып Brewery Caledonian һыра ҡайнатыу компанияһы эшләй. Бынан тыш Эдинбург Scottish & Newcastle һыра ҡайнатыу компанияһының төп офисы урынлашҡан
Эдинбург иҡтисадтың башҡа мөһим өлкәһе — туризм. Шотландия иң популяр туристик йүнәлеш булып тора. Йәйге айҙарҙа бында сәнғәт фестивале үтә. Эдинбург 100 миллион фунт стерлинг табышты йыл һайын туризмдан ала.
Бынан тыш, иҡтисадҡа ҙур өлөштө эшлекле туризм индерә, бында донъя кимәлендәге төрлө осрашыуҙар, дипломатик һәм фәнни конференциялар, чемпионаттар һәм спорт саралары, театр һәм музыка фестивалдәре үткәрелә.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбург — Шотландияның тимер юл транспортының төп үҙәге
Автобус — Эдинбургтың төп пассажирҙар транспорты. Төп автобус компаниялары — Lothian Buses һәм First Bus. 2007 йылда 1956 йылда туҡтатылған трамвай хәрәкәте яңынан тергеҙелә.
Эдинбург-Уэверли вокзалы — Эдинбургтың төп тимер юл станцияһы. Ҡала вокзалы аша үткән East Line Coast Main линияһы ҡаланы Лондон, Данди, Абердин һәм Бөйөк Британияның башҡа ҡалалары менән бәйләп тора. Вокзалдан бик яҡында ғына A1 — Бөйөк Британияның иң оҙон нумерланған шоссеһы үтә
Эдинбургта Бөйөк Британияла ҙурлығы буйынса һигеҙенсе урында торған халыҡ-ара аэропорт бар — ул урындағы һәм халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡала үҙәгенән көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бында йыл һайын августа донъяла иң ҙур Эдинбург фестивале үткәрелә. Ҡала халҡы был ваҡытта туристарҙың күпләп килеүе арҡаһында ҡырҡа арта. Йыл һайын бында 13 миллион тирәһе турист килә.
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Музейҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яҙыусылар музейы — Шотландияның бөйөк яҙыусылары һәм шағирҙары (сэр Вальтер Скотт, Роберт Бернс, Роберт Льюис Стивенсон һәм башҡалар) ижадына һәм тормошона арналған
- Бала саҡ музейы — (ҡурсаҡтан алып өс тәгәрмәсле велосипедҡа тиклем) бөтә ҡитғаларҙан килтерелгән балалар уйынсыҡтары коллекциялары ҡуйылған
- Эдинбург музейы — борондан беҙҙең көндәргә тиклемге ҡала тарихын кәүҙәләндергән музей экспозицияһы.
Галереялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шотландияның милли галереяһы — картиналар галереяһы. Унда һынлы сәнғәт һәм скульптуралар бар, улар Яңырыу дәүеренән алып постимпрессионизм дәүеренә тиклемге ә полотноларҙы үҙ эсенә ала. Бында бөйөк рәссамдар Вермеер, Рубенс, Тициан, Тинторетто, В Дейка, Греко Эль, Рембрандт, Ватто, Гейнсборо, Моне, Гоген, Писсаро, Сезанналарҙың һәм башҡаларҙың картиналары бар.
- Шотландияның милли портрет галереяһы портрет — билдәле шотландтар (хаким, милли герой, шағир, революционер һәм башҡа тарихи шәхестәр) портреттары ҡуйылған
- Хәҙерге Шотландия милли сәнғәт галереяһы — уға1960 йылда нигеҙ һалыған. Хәҙерге ваҡытта бында 5000 ашыу төрлө жанр әҫәрҙәре объекттары иҫәпләнә.
Ғибәҙәтханалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Изге Джайлс соборы
- Йәмиғ мәсете
Төрлөһөнән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эдинбург король ботаника баҡсаһы
Белем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Университеттар һәм колледждар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбург университеты, Шотландияның иң ҙур юғары уҡыу йорто, король Яков I указы буйынса 1583 йылда нигеҙ һалынған.
1760 йылда Эдинбург ҡалаһында сәнғәт академияһы барлыҡҡа килә, 1907 йылда институт яңы статус ала — Королева Маргрет исемендәге университеттың сәнғәт колледжы тип атала.
1821 йылда ҡалала техник эшсе йәштәр мәктәбе асыла, һуңғараҡ ул университет статусы ала һәм шотланд уйлап табыусыһы-механик Джеймс Уатт исеме менән Хериот-Ватт университеты тип атала. бында шулай уҡ шотланд математигы Джон Непер университеты, Эдинбург бизнес-мәктәбе эшләй.
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбург — «Хиберниан» — Hibernian, ҡыҫҡаса Hibs — һәм «Харт оф. Мидлотианин» — Heart of Midlothian футбол клубтарының тыуған ере (тәр жемәһе «Мидлотиан Йөрәге», ҡыҫҡаса Hearts). Ике клуб та шотланд Премьер-Лигһына инә. «Хиберниан» Лит ҡалаһының «Истир Роуд» стадионында, «Харт оф. Мидлотианин» — Эдинбургтың «Тайнкасл» стадионында уйнай.
2008 йылда кросс буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙәк өлөшөндәге тарихи һәм архитектура ҡиммәттәре күп булған Эдинбург 1995 йылда юнеско-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Территорияһы үҙ эсенә ҡаланың урта быуаттар архитектураһы һәм Шотландия Реформацияһы осоронда төҙөлгән ҡоролмаларын, шулай уҡ Яңы ҡаланы (ул xviii быуатта неоклассик архитектуралы итеп төҙөлгән) һәм Вест-Эндтың төньяҡ өлөшөн (ул викториан стилендә төҙөлгән) алып тора.
Төп туристик объекттарҙың береһе булып изге Джайлс соборы, Эдинбург пресвитериан сиркәүе тора
Эдинбург замогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбург замогы ҡала үҙәгендә Замок ҡаяһында урынлашҡан һәм, Эдинбург өҫтөнән байтаҡҡа күтәрелеп тора. Замок Урта быуаттарҙа төҙөлгән, һаҡланып ҡалған Изге Маргарита Сиркәүе XII быуаттарға ҡарай. Замок Шотландия һәм Англия короле резиденцияһы булып 1603 йылға тиклем ҡала. XVII быуатта замок хәрби базаларға, шулай уҡ төрмәгә бирелә. XIX быуатта һарай яңынан тергеҙелә һәм Эдинбургтың тарихи ҡомартҡыһы булып тора. Хәҙер унда Шотландияның Милли хәрби музейы урынлашҡан, хәрби һәм оборона ҡоролмалары, донъяның иң ҙур Mons Meg пушкаһы тора. Һарай территорияһында көн һайын Сәғәт пушкаһы аттракционы эшләй. Замок алдындағы эспланадала йыл һайын Эдинбург король хәрби оркестрының парады үткәрелә.
Король миле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш ҡаланың иҫтәлекле у 3FC0 ындарының береһе булып Король миле тора— унда бер-бер артлы теҙелгән, тупик менән тамамланған урта быуат урамдары, Иҫке ҡаланың Эдинбург замогы, Хаб соборы һәм Холируд һарайы бар. Бындағы урамдарҙың тупиктары, мәҫәлән, Тупик Мэри Кинг, әлегә тиклем уҙған быуат тарихын һаҡлай. Хәҙер Король миленә Обскур камераһы, виски музейы, Баласаҡ музейы, Халыҡ тарихы музейы, изге Джайлс соборы, сувенир кибеттәре ҡушылған. Король миле районы янында Грассмаркет менән күп пабтар һәм төнгө клубтар урынлашҡан.
Эдинбург әҙәбиәттә һәм кинола[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вальтер Скоттың «Эдинбургская темница» романындағы төп ваҡиғалар Эдинбургта һәм уның тирә-яғында бара.
Сергей Лукьяненконың «Последний дозор» китабының беренсе һәм һуңғы өлөшөндәге ваҡиғалар Эдинбургта бара.
Матиас Мальзьеның «Механика сердец» китабы ла Эдинбургта барған ваҡиғалар тураһында һөйләй.
Кино[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ваҡиғалары Эдинбургта барған ҡайһы бер кинофильмдар[20]:
- 1994 — «Неглубокая могила», режиссеры Дэниел Бойл, төп ролде Юэн Макгрегор башҡара.
- 1996 — «Джуд», режиссеры Майкл Уинтерботт, төп ролдә — Кейт Уинслет. Ҡала үҙәгендә төшөрөлгән.
- 1996 — «На игле», режиссеры Дэниел Бойл, төп ролдә Юэн Макгрегор.
- 1998 — «Кислотный дом», режиссеры Пол Макгиган Иҙән. Эдинбургта һәм Глазгола төшөрөлгән
- 2003 — «Молодой Адам», режиссеры Дэвид Маккензи.
- 2010 — «Иллюзионист», режиссеры Сильвен Шоме, төп ролдәр Жан-Клод Донда һәм Эйлид Ранкин тауышы менән яҙыла.
- 2011 — «Один день», режиссеры Лоне Шерфиг, төп ролдәрҙә Джим Стерджес һәм Энн Хэтэуэй.
- 2012 — «Облачный атлас», режиссерҙары Том Тыквер, Энди Вачовски, Лана Вачовски
- 2013 — «Грязь», режиссеры Джон С Бейрд.
- 2013 — «on Leith Sunshine»
- 2011—2014 —Преступления прошлого / Case Histories (Сериал), Режиссерҙары: Джобст Марк,Андерсон,Дэн Зефф. Ролдәрҙә: Айзекс Джейсон һ. б.
- * 2014 — «Механика сердца», француз-бельгия йәнһүрәте, Мальзье Матиас ярҙамында уның китаптары нигеҙендә төшөрөлгән.
Туғанлашҡан ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдинбург ҡалаһының туғандаш ҡалалары түбәндәгеләр:
- Германия: Мюнхен (1954)
- Франция: Ницца (1958)
- Италия: Флоренция (1964)
- Яңы Зеландия: Данидин (1974)
- Канада: Ванкувер (1977)
- АҠШ: Сан-Диего (1977)
- Испания: Сеговия (1985)
- ҠХР: Сиань (1985)
- Украина: Киев (1989)
- Дания: Ольборг (1991)
- Япония: Префектура Киото (1994)
- Польша: Краков (1995)
- Рәсәй Федерацияһы: Санкт-Петербург (1995)
Фотоһүрәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
Яңы ҡала архитектураһы
-
Монумент Роберт Бернс
-
Һәйкәл Вальтер Скотт
-
Хаб (Эдинбург)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөйөк Эдинбург янғыны
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-  Воронихина Л. Н.  Эдинбург. Л. : Искусство. Ленингр. отд-ние, 1974. 255 с. (Города и музеи мира).
-  Фрай М.  Эдинбург : история города. М. ; СПб., 2011. 605, [2] с., [8] л. ил. ISBN 978-5-699-48209-2.
- Эдинбург // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
- ↑ archINFORM (нем.) — 1994.
- ↑ http://www.edinburgh.gov.uk/info/20004/council_and_democracy/641/lord_provost_of_the_city_of_edinburgh/1
- ↑ https://en.unesco.org/creative-cities/edinburgh
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 5,9 https://www.edinburghlive.co.uk/news/edinburgh-news/edinburghs-ten-sisters-remarkable-cities-18177349
- ↑ https://www.muenchen.de/rathaus/Stadtpolitik/Partnerstaedte/Edinburgh.html
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 http://www.edinburgh.gov.uk/a_to_z/service/940831/twin_and_partner_cities
- ↑ https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia
- 3F8C ↑ https://www.dunedin.govt.nz/your-council/sister-cities/edinburgh
- ↑ https://www.dunedin.govt.nz/council/sister-cities/edinburgh-scotland
- ↑ https://council.vancouver.ca/20080311/documents/a14.pdf
- ↑ https://www.sandiego.gov/insidesd/san-diego-sister-cities
- ↑ https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf
- ↑ https://www.aalborgevents.dk/venskabsbyer/edinburgh-skotland
- ↑ http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,miasto,18,0,otwarty_na_swiat.html
- ↑ http://www.ivilnius.lt/pazink/apie-vilniu/miestai-partneriai
- ↑ Мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә халҡының Әҙәби
- ↑ Council of Edinburgh City 2005 йылдың 19 май көнөндә архивланған.
- ↑ Edinphoto 2008 йылдың 12 октябрь көнөндә архивланған.
- ↑
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡала буйынса белешмә EdinburghGuide.com
- Бөтә фестивале сайтында күҙәтеү Эдинбург 2007 йылдың 12 август көнөндә архивланған.


text:
Һәләтле балар менән эшләү.
рабочая программа
Уҡытыуҙың төрлө этабында уҡытыусының психологик күҙәтеүҙәр алып барыуы һәм уҡыусыларҙағы үҙгәреште өйрәнеп тороуы һорала; дәрестә ҡулланылған метод һәм алымдар уҡыусыларҙың һәләттәре үҫеүенә ни дәрәжәлә тьәҫир итә, уҡыусы күпме үҙ аллы эшләй ала, дәрестә ҡатнашыу дәрәжәһе нисек, фән менән ҡыҙыҡһыныуы үҫәме, хәтер һәм иғтибарлыҡ дәрәжәһе, ихтыяры, фекерләү дәрәжәһе нисек, уның актив йәки пассив булыуы, анализлай һәм йомғаҡлай белеү һәләте, эш темпы нисек, ни өсөн теге йәки был уҡыусы материалды аңламай йәки биремдәрҙе эшләргә өлгөрмәй һәм башҡа шундай мәсьәләләр менән уҡытыусы ҡыҙыҡһынып тороға тейеш
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Нәжметдиновә Гөлфиә Хәмиҙулла ҡыҙының
2020-2021 уҡыу йылына
“Һәләтле балалар менән эшләү”
программаһы
Инеш һүҙ.
Уҡытыуҙың төрлө этабында уҡытыусының психологик күҙәтеүҙәр алып барыуы һәм уҡыусыларҙағы үҙгәреште өйрәнеп тороуы һорала; дәрестә ҡулланылған метод һәм алымдар уҡыусыларҙың һәләттәре үҫеүенә ни дәрәжәлә тьәҫир итә, уҡыусы күпме үҙ аллы эшләй ала, дәрестә ҡатнашыу дәрәжәһе нисек, фән менән ҡыҙыҡһыныуы үҫәме, хәтер һәм иғтибарлыҡ дәрәжәһе, ихтыяры, фекерләү дәрәжәһе нисек, уның актив йәки пассив булыуы, анализлай һәм йомғаҡлай белеү һәләте, эш темпы нисек, ни өсөн теге йәки был уҡыусы материалды аңламай йәки биремдәрҙе эшләргә өлгөрмәй һәм башҡа шундай мәсьәләләр менән уҡытыусы ҡыҙыҡһынып тороға тейеш.
Дәрес материалы, ҡулланылған метод һәм алымдар, күнегеүҙәр уҡыусыларҙың йәш һәм белем айырмалыҡтарын, дөйөм үҫеш дәрәжәһен, психологик үҙенсәлектәрен иҫтә тотоп һайлана.
Уҡыусыларға белем һәм тәрбиә биреү процесында уҡытыусының уҡыу эшен әүҙемләштереү, бөтөн уҡыусыларҙың интеллектуаль, ижади көстәрен, һәләттәрен белем алыуға туплауы, уларҙың үҙенә генә хас үҙенсәлектәрен (психикаһы, ҡыҙыҡһыныуы, ихтыяжы, ынтылышы, һәләте, белем үҙләштереү дәрәжәһе, фекерләү дәрәжәһе, хәтере, ихтыяр көсө, һиҙгерлеге, эмоционаллеге), ыңғай һәм кәмселекле яҡтарҙы, уларҙың белем дәрәжәләрен даими өйрәнеүе талап ителә. Шул ваҡытта ғына ул уҡыусыларға дифференциаль һәм айырым (индивидуаль) яҡын килә һәм кәмселектәрен булдырмау сараларын күрә.
“Айырым шәхес менән эшләү өсөн, уны белергә һәм коллективта үҫтерергә кәрәк. Әгәр минең күҙаллауымда айырым шәхестәр, унда-бында һибелеп, коллективтан тыш йәшәй икән, әгәр мин уларға коллектив үлсәүенән башҡа ғына яҡын киләм икән, мин бынан бер нимә сығара алмаясаҡмын”
Күренекле педагог А. С. Макаренко
“Һәләтле балалар программаһы”нигеҙендә
түбәндәге йүнәлештәр буйынса эш алып барыла:
-уҡыусыларҙа милли үҙаң тәрбиәләү;
-гуманитар стилдәге фекерләү һәләтен формалаштырыу;
-шәхестең үҙ-үҙенә ышанғанлыҡ, үҙ-үҙен күрһәтеү, үҙ-үҙен раҫлау, үҙ пландарын тормошҡа ашырыу йүнәлешендә рухи мөмкинселектәрен үҫтереү;
-“һәләтле балаларҙың” фәнни-ғәмәли күнекмәләрен, ижади мөмкинселектәрен үҫтереү;
Бурыстар һәм маҡсаттар:
1. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса һәләтле балаларҙы асыҡлау.
2. Үҙ фекерен әсә телендә телдән һәм яҙма рәүештә эҙлекле, йыйнаҡ, теүәл һәм матур итеп бирергә өйрәтеү, уҡыусының фекерләү һәләттәрен үҫтереү.
3. Уҡыусының һүҙлек хазинаһын байытыу.
4. Әҙәбиәттән белем биреү, күнекмәләр булдырыу.
5. Уҡыусыла милли рух, үҙ халҡының сәнғәтенә, тарихына, мәҙәниәтенә ихтирам, ғорурлыҡ хистәре тәрбиәләү.
6. Уҡыусының тыумыштан булған һәләтенә үҫергә ярҙам итеү, мөмкинлектәр тыуҙырыу.
7. Уҡыусыларҙың ижади һәләттәрен үҫтереү өсөн шарттар булдырыу.
Уҡусылар өсөн эйә булырға тейешле белем, оҫталыҡ һәм күнекмәләр
1. Уҡыу-уҡытыу процессында уҡыусыны аңлап һәм әүҙем рәүештә белем алыуға әҙерләү, алған белемдәрен, оҫталыҡтарын, күнекмәләрен нығытыу;
2. Башҡорт теле буйынса системалы фәнни белем биреү, уларҙы ирекле аралашырға өйрәтеү, башҡорт доньяһы тураһында күп яҡлы мәғлүмәт еткереү;
3. Уҡусыларҙы тестар менән эшләргә өйрәтеү;
4. Башҡорт әҙәби теленең үҫеш үҙенсәлектәрен теүәл күҙ алдына килтереү, тел үҫеп торһон өсөн, уның көндәлек ҡулланышын тәьмин итеү юлдарын белеү;
6. Төрлө стилдәрҙе айыра белеү, уларҙы файҙалана белеү;
7. Әҙәби әҫәрҙең жанрын таныу, әҫәрҙең төп идеяһын аңлау, уны миҫалдар менән раҫлау;
8. Һүҙлектәрҙең төрҙәрен, төҙөлөшөн белеп, уларҙы иркен файҙалана алыу;
10. Уҡыусыларҙың телдәр белеү дәрәжәләрен камиллаштырыу, үҫтереү.
“Һәләтле балалар” исемлеге,
улар тураһында мәғлүмәт
Һәләтле балалар менән эш планы


c: application/octet-stream

text: Асҡар ауылы “Берёзка” балалар баҡсаһы Өлкән төркөм балалары өсөн уйын-ярыш Тема: Әбйәлилем – тыуған илем Әҙерләне: тәрбиәсе Аскарова Миләүшә Рәис ҡыҙы Маҡсат: Әбйәлил районы Асҡар аулы тураһында балаларҙың белемдәрен нығытыу. Һорауҙар, йомаҡтар ярҙамында балаларҙың иғтибарын, хәтерен, һуҙ байлығын, бәйләнешле телмәрен үҫтереү. Балаларҙың ныҡышмалылыҡ, маҡсатҡа ынтылыш, бер-береңә ҡарата ихтирамлыҡ тәрбиәләү. Бергәләп күңел асыу, туған илгә ҡарата һөйөу тәрбиәләү. Йыһаҙландырыу: конверт, йондоҙҙар, йорттар һурәтләнгән һурәттәр, төрлөсә олөштәргә киҫәкләнгән һурәттәр, магнитофон. Уйын ҡағиҙәһе: балаларҙы ике командаға бүлеү. Һәр һорау яуабына 1 мәрәй – 1 йондоҙ. Команда менән эшләгән эшкә 3 мәрәй – 3 йондоҙ. Дәрес барышы. Тәрбиәсе: - Балалар бөғөн һеҙҙе күреүмә мин шатмын. Әйҙәгеҙ түңәрәк яһап торайыҡ. Сәләмләйбеҙ һауаны, Именлек булһын өсөн! Сәләмләйбеҙ Ер әсәне. Беҙҙе туйҙырған өсөн! Сәләмләйбеҙ дуҫтарҙы. Гел дуҫлыҡ булһын өсөн. – Афарин. Ҡалай матур итеп бер-беребеҙе сәләмләнек. Тәрбиәсе: - Бөгөн балалар баҡсаһына хат килгән Урал тигән малайҙан ( тәрбиәсе балаларга конверт курһәтә). Һеҙ зирәктәр, отҡорҙар тип әйтәләр, шул ысынмы? Тип һорай. Ул үҙенең хатында төрлө йомаҡтар, һорауҙар, башватҡыстар тәҡдим иткән. Әйҙәгеҙ беҙ кумәкләшеп үҙебеҙең тапҡырлығыбыҙы, зирәклегебеҙе күрһәтәеҡ, бер – беребеҙҙең белемен тикшереп ярыш үткәрәек. Һеҙ ризаһығыҙмы? - Мин һеҙҙе ике командаға бүләм. Бер команда уң яҡҡа, икенсе команда – һул яҡҡа ултыра һәр команда уҙенә исем уйлай (ике командаға буленғәс балаларҙың яуаптарын тыңлай). - Мин Урал бирғән һорауҙарҙы бирәм, һеҙ яуап бирергә тырышырһығыҙ. Һәр бер дөрөҫ яуапка йондоҙ һалған Урал. Кем күберәк йондоҙ ала шул команда йеңеүсе була. - Әзерһеғеҙме? - Әйҙәғеҙ тәүге уйынды конвертан алып уҡыйым. Бында йомаҡтар яҙылған, һеҙ ҡул күтәреп кенә яуап бирәһегеҙ,урындан ҡысҡырмайбыҙ. Йомаҡтар: 1. Уңмай көндә – ҡояшта, Йәшел була ул ҡыш та. Оҙон буйлы бер ағай- Күпте күргән... (карағай) 2. Аҡ кейемен кейгән Йәшел суғын элгән. (ҡайын) 3.Баш тауҙа, аяғы диңгеҙә. (йылға) 4. Туҫтаҡ тулы һыу Һыуҙың өҫтө быу. (күл) 5. Тартыла ла һуҙыла, Бар донъяға моң һала. (гармун) 6. Бәләкәй генә көпшәлә Уйылғандар тишектәр, Моңло тауыш сығарһа, Бейеп китә ситектәр. (ҡурай) Тәрбиәсе: - Бөтәгеҙә шәп калай! Йомаҡтарҙы тиҙ систегеҙ, бына беренсе йондоҙҙарығыҙ. Артабан караек Урал уйын тәгдим итә. Уйын “Кем таный” Тәрбиәсе: - Бында һурәттәрҙә йорттар һурәтләнгән. Ул йорттарҙы һеҙ Асҡарҙа күргәнегеҙ бар. Хәҙер мин һәр командаға дуртәр һурәт таратам , һеҙгә ваҡыт бирелә. Ихтибар менән карап ниндәй йорт икәнен эйтер теешхегеҙ. (конвертан алып һурәттәр командаларға таратыла: мәҙәниәт һарайы, хакимиәт бинаһы, үҙәк районы дауаханаһы, балалар баҡсаһы, «Батыр” физкультура-һауыҡтырыу комплексы, йәштәр йорто, тыуган-яҡты өйрәнеү музейы, мәсет). Үҙәк районы дауаханаһы Хакимиәте бинаһы Балалар баҡсаһы «Батыр” физкультура- һауыҡтырыу комплексы Йәштәр йорто Мәҙәниәт һарайы Тыуған-яҡты өйрәнеү музейы МәсетАфарин, был йорттарҙы танынығыҙ. Тәрбиәсе: - Тағын бында һүрәттәр төрлөсә бүленгән киҫәктәре – өлөштәре ята. Өлөштәрҙе һайлап алғанда – яңлышмаҫҡа дөрөҫ итеп төҙөргә ҡәрәҡ һәм ниндәй һәйкәл һурәтләнгәнен яуап бирәгеҙ. Салауат Юлаев һәйкәле “Пушка” мемириал Сик һаҡсыларына һәйкәл Афған һуғышы яугырҙарына һәйкәл Тәрбиәсе: - Серле конверты асып тағын караек нимә беҙғә әҙерләгән Урал. Һәр командаға һорау бирә. Команда яуабын белмәһә шулук һорауҙы икенсе командаға бирәм. Кем дөрөҫ яуап бирә шуға йондоҙ. Һорауҙар: Беренсе командаға һорау. 1. Беҙ йәшәгән район нисек атала? (Әбәлил районы); Икенсе командаға һорау. 2. Район үҙәге? (Асҡар аулы); (Артабан шулай һорауҙар бирелә командаларға һәм йондоҙ бирелеп бара). 3. Әбйәлил район хакимиәте башлығы кем? (Нафиков Илдар Тагирович); 4. Иң тәрән кул Әбйәлил районында? (Яктыкул); 5. Иң тоҙло кул? (Тоҙлокул); 6. Иң ҙур кул? (Сыбаркул); 7. Иң ҙур йылғаһы Әбйәлилдең? (Оло Ҡыҙыл); 8. Ҡырҡты тауның иң бейек түбәһе? (Ҡараташ); 9. Ниндәй ағастар беҙҙен урманда үҫәләр? (ҡайын, ҡарағай, ҡарағас ....); 10. Әбйәлил флагында нимә һурәтләнгән? (Ат). Тәрбиәсе: - Яҡшы беләгеҙ тыуған яғығыҙы. Афарин! Бына нисәмә йондоҙ йыйҙығыҙ. (Ҡурай моңо ишетелә... ) Тәрбиәси: - Балалар тыңлағыҙ әле, ниндәйҙер моң яңғырай. Дөрөҫ ҡурай, башҡорт халҡының милли музыка ҡоралы. Ҡурай беҙҙе уйынға саҡыра. Әйҙәгеҙ бергәләп уйнап алайыҡ. Ҡурай уйынын уйнау (Ҡурайсыны билдәләү. Тәрбиәси һанашмаҡ әйтә). Ары аласыҡ, бире аласыҡ, Ялан ҡапҡаһы шар асыҡ. Унда сыпсыҡ, бында сыпсыҡ! Кемдә туҡтап ҡала, шул бала ҡурайсы булып ҡурай менән уртаға баҫа. Тәрбиәси: - Әйҙәгеҙ туңәрәҡә тораеҡ, берғәләшеп йырлаеҡ. Бергәләп йырлайбыҙ Ҡурай беҙҙе саҡыра, Түңәрәҡҡә баҫырға – 2 тапҡыр Әйҙә һин һыҙҙырт, ҡурайсы, ҡурайҙа Иң оҫта бейеүселәрҙе баҫтыр уртаға – 2 тапҡыр Тәрбиәси: - Бына матур итеп уйнап ял итеп алдыҡ. Әйҙәғеҙ инде берғәләп йондоҙҙарҙы һанаеҡ. ......... команданыҡы .... йондоҙ. Афарин. ......... команданыҡы .... йондоҙ. Афарин. Бөтәгеҙҙә актив катнашты. Шулай итеп тапҡырлыҡ һәм зирәклек буйынса ярышта дуҫлыҡ еңде. Һеҙгә бөгөнгө уйыныбыҙ оҡшанымы? Беҙ хат яҙып уҙебеҙҙең яуаптарыбыҙы Уралға йебәрербеҙ. Бына һеҙгә еңеүселәрғә буләк, бөтәгеҙғәлә медаль.


text:
Өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтарын ҡабатлау. Тәбиғәтте һаҡлау - һәр кемдең изге бурысы
план-конспект урока (8 класс)
Дәрес 8-се класта тыныш билдәләрен ҡабатлау өсөн төҙөлгән
Скачать:
Предварительный просмотр:
Иҫәнғол 2-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Сәғитова Әлиә Мәүлит ҡыҙы
Тема: Өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтарын ҡабатлау. Тәбиғәтте һаҡлау- һәр кемдең изге бурысы . (VIII класс)
Маҡсат: Өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары тураһында үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү, ҡабатлау; тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡараш, һөйөү тәрбиәләү; уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү
Йыһазландырыу: Компьютер, проектор, интерактив таҡта, карточкалар, презентация.
Дәрес барышы:
- Ойоштороу мәле.
Психологик инеш.
- Хәйерле көн, уҡыусылар!
- Хәйерле көн, хөрмәтле ҡунаҡтар!
- Уңыш ситуацияһын тыуҙырыу һәм эшмәкәрлеккә әҙерлек тыуҙырыу.
Экрандағы һүрәттәргә ҡарағыҙ ҙа үҙегеҙҙең күңелегеҙгә ятҡан һүрәтте һайлағыҙ. (Уҡыусыларға тәбиғәт күренеше, ҡала, компьютер һүрәттәре тәҡдим ителә)
- Һеҙгә ниндәй һүрәт оҡшаны? Ни өсөн?
- Кемгә тәбиғәт күренеше төшөрөлгән һүрәт оҡшаны, ҡул күтәрегеҙ.
- Кемгә ҡала күренеше төшөрөлгән һүрәт оҡшаны, ҡул күтәрегеҙ.
- Ә кемгә компьютер һүрәте оҡшаны, ҡул күтәрегеҙ.
Эйе, һеҙҙең күптәрегеҙ тәбиғәт күренеше төшөрөлгән һүрәтте һайланы. Миңә лә оҡшай ул. Кеше – тәбиғәт балаһы. Тәбиғәт кешенең күңелен йыуата, ял иттерә, ашата, кейендерә. Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ ҙа борон йәйләүҙәрҙә тирмә ҡороп йәшәгәндәр. Үҙегеҙҙе тәбиғәт ҡосағында йөрөйөм тип хис итегеҙ, ҡоштар һайрай, аллы-гөллө сәскәләр күҙҙең яуын алып ултыра, наҙлы ел битте иркәләй… Кәйефегеҙ күтәрелдеме? Арығандарығыҙ бөттөмө?
- Дәрестең темаһын билдәләү һәм мотивация тыуҙырыу.
Ҡороторға ярамай һаҡларға!
- Уҡыусылар, таҡтала ниндәй һөйләм яҙылған?
- Был һөйләмдең мәғәнәһе аңлашыламы? Был һөйләмдең мәғәнәһе аңлашылһын өсөн нимә етмәй тип уйлайһығыҙ? (тыныш билдәһе, өтөр)
- Тимәк, бөгөн дәрестә беҙ нимә тураһында һөйләшәсәкбеҙ?
- Ә хәҙер теманан сығып, дәрескә ниндәй маҡсаттар ҡуйыр инегеҙ?
(Дәфтәргә число менән теманы яҙып ҡуйыу)
- Таҡтала бирелгән һөйләмгә өтөр ҡуя алабыҙмы? ( Ҡуя алабыҙ, ләкин яңылышырға ҡурҡабыҙ, шуға күрә өтөрҙөң ҡуйылыуын ҡабатлап алайыҡ)
Дәрес аҙағында иң әүҙем ҡатнашыусыға, башҡорт телен иң яҡшы белгән уҡыусыға ҡушырбыҙ ул эште. Килештекме?
- Уҡыу мәсьәләһен сисеү
Уҡыу мәсьәләһен сисеү өсөн бирелгән текст өҫтөндә эшләйбеҙ.
Текст.
Тәбиғәт – тере китап ул. Уның хәрефтәре - кейек-ҡоштар, йәнлектәр; биттәре, бүлектәре – урман, далалар, тау-таштар,йылға-күлдәр, диңгеҙҙәр. Уның һәр бер йән эйәһен, үҫемлеген танып белгән, урман-ҡырҙарын, күл-йылғаларын, даръяларын ҡыҙырып үткән, тикшереп белгән кеше генә ул китапты яҡшылап уҡый һәм аңлай ала.
Хәҙер ошо тәбиғәт китабының тотош биттәре төшөп, тәләф булып, туҙып, йоҡарып барыуы хәүеф тыуҙыра. Ер йөҙөндә урмандарҙы ҡырҡыу иҫәбенә генә лә һәр минутта улар 20 гектарға кәмей бара. Әгәр уға ташҡын, янғындарҙан сыҡҡан миллион гектарҙы ҡушһаң, күпме булыр? Ғалимдар: “ Ер шарында мең төрлө хайуан, егерме биш мең үҫемлек бөтөнләй юҡҡа сығыу өҫтөндә,”- тиҙәр.
Ерҙең байлығын ҡулланыу йылына йөҙ миллиард тоннаға етә. Был һәр кеше башына егерме биш тонна тигән һүҙ, ә ер өҫтө, ер аҫты байлығы иҫәпләп бөткөһөҙ түгел бит.
Ғалимдар, аптырап, төрлө китап асҡандар. Бар уның ҡараһы, ҡыҙылы, йәшеле.
Ҡара китапҡа ер йөҙөндә бөтөнләй бөткән йәнлек һәм үҫемлек исемдәре индерелгән. Һуңғы йөҙ йыл эсендә 36 һөтимәр хайуан, 94 ҡоштоң бер бөртөгө лә ҡалмаған. Есемдәре бөткән, исемдәре генә ҡалған.
Ҡыҙыл китапҡа бөтөр сиккә еткән үҫемлек, йәнлек, ҡош-ҡорт исемдәре индерелгән. Был китаптың биттәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йылдан - йыл арта бара.
Йәшел китап бар. Быныһына яйлап ишәйә барған йәнлек һәм үҫемлек исемдәре индерелгән.
Йәшел тәбиғәт булһа, беҙ бар; йәшел тәбиғәт булмаһа, беҙ – кешеләр ҙә юҡ.Йәшел тәбиғәтебеҙҙең Йәшел китабын уҡырға, шул Йәшеле менән генә йәшәргә ине. Беҙ, кешеләр, шуны ваҡытында аңлаһаҡ ине.
Кешеләрем, тыуған тәбиғәтебеҙҙе, үҙебеҙҙе йәшәткән һәм туйындырған еребеҙҙе, һаҡлайыҡ!
Текст буйынса эштәр:
- Тексты ҡысҡырып уҡып сығыу.
- Һорауҙарға яуап биреү.
- Текста һүҙ нимә тураһында бара?
- Ниндәй проблемалар күтәрелә?
- Тексҡа ниндәй исем ҡушыр инегеҙ?
- Ҡыҙыл, ҡара, йәшел китаптар тураһында нимәләр беләһегеҙ?
- Текста осраған өтөрҙәрҙең ҡуйылышыу аңлатыу ( һәр уҡыусы берәр һөйләм уҡый һәм аңлата)
- Тимәк, өтөрҙәр ҡайһы осраҡтарҙа ҡуйыла?
Интерактив таҡтала эш. Уҡыусылар берәрләп таҡтаға сыға һәм буталып бирелгән һөйләмдәрҙе ҡағиҙәләргә ярашлы тура килтерә
- Өндәш һүҙҙәр эргәһендә
- Инеш һүҙҙәр эргәһендә
- Тиң киҫәктәр эргәһендә
- Тура телмәрле һөйләмдәрҙә
- Айырымланған һөйләм киҫәктәре эргәһендә
- Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә
- Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙә ( Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә)
- Теркәүестәр алдынан
Һөйләмдәр:
- Есемдәре бөткән, исемдәре генә ҡалған.
- Был китаптың биттәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йылдан - йыл арта бара.
- Бар уның ҡараһы, ҡыҙылы, йәшеле.
- Кешеләрем, тыуған тәбиғәтебеҙҙе, үҙебеҙҙе йәшәткән һәм туйындырған еребеҙҙе, һаҡлайыҡ!
- Ғалимдар: “ Ер шарында мең төрлө хайуан, егерме биш мең үҫемлек бөтөнләй юҡҡа сығыу өҫтөндә,”- тиҙәр.
- Был һәр кеше башына егерме биш тонна тигән һүҙ, ә ер өҫтө, ер аҫты байлығы иҫәпләп бөткөһөҙ түгел бит.
- Беҙ, кешеләр, шуны ваҡытында аңлаһаҡ ине.
- Йәшел тәбиғәт булһа, беҙ бар; йәшел тәбиғәт булмаһа, беҙ – кешеләр ҙә юҡ.
Һығымта яһау
Ял итеү минуты
Тәбиғәт тауыштары яҙылған аудиояҙма тыңлау
Уҡыусыларға кәңәштәр:
- Тәбиғәткә хөрмәт менән ҡарағыҙ
- Ял итергә сыҡһағыҙ, ҡыйығыҙҙы ташлап китмәгеҙ
- Ағастарҙы, ҡыуаҡтарҙы һындырмағыҙ
- Ут яҡмағыҙ,әгәр яҡһағыҙ, тулыһынса һүндереп китегеҙ
- Таштарға, ағастарға яҙыуҙар яҙмағыҙ
- Хайуандарҙы, ҡоштарҙы ҡурҡытмағыҙ, тауышланмағыҙ
- Әгәр урманда, йылға-күл буйҙарында ҡый күрһәгеҙ, йыйыштырығыҙ, өмәләр ойоштороғоҙ
Һығымта
- Нығытыу күнегеүҙәре
Төркөмдәр менән эш
Ә хәҙер төркөмдәр менән эшләп алайыҡ. Өс рәт өс төркөм һаналасаҡ. Һәр төркөмгә тәбиғәт темаһына ҡағылышлы һөйләмдәр төҙөргә кәрәк. Һөйләмдәр өтөрҙәрҙең ҡуйылышы ҡағиҙәһенә тап килергә тейеш.
1-се төркөм: Өндәш һүҙле, айырымланған хәл әйтемле, теҙмә ҡушма һөйләмгә миҫалдар
2-се төркөм: Инеш һүҙле, тура телмәрле, эйәртеүле ҡушма һөйләмгә миҫалдар
3-сө төркөм: Тиң киҫәкле һөйләм, теркәүес алдынан, ҡушма һөйләмдәрҙә
Тикшереү, һөйләмдәрен уҡытыу
Дәреслек менән эш. 256-сы күнегеү (үҙаллы эшләү)
- Был күнегеүҙә ҡайһы осраҡтарҙа өтөрҙәр ҡуйылды?
Һығымта яһау
- Йомғаҡлау
- Хәҙер беҙҙең иң яуаплы ваҡыт етте. Дәрес башында беҙ ҡарап үткән һөйләмгә өтөр ҡуйырға кәрәк. Кем бөгөн дәрестә иң әүҙем ҡатнашыусы булды, шул уҡыусыға һүҙ бирәйек.
Ҡороторға ярамай, һаҡларға!
- Уҡыусылар, килешәһегеҙме?
- Һеҙ тәбиғәтте һаҡлау буйынса ниндәй эштәр башҡарғанығыҙ бар?
- Киләсәктә ниндәй эштәр башҡарасаҡһығыҙ?
- Рефлексия
- Баһалау һәм өйгә эш биреү
Өйгә эш: 1) 274-се күнегеүҙең тәүге ике өлөшө
2) “Тәбиғәтте бергәләп һаҡлайыҡ” темаһына мәҡәлә яҙырға
3) Ҡыҙыл, ҡара, йәшел китаптар тураһында белешмә төҙөргә
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Сифат темаһын ҡабатлау.
Был дәрес рус мәктәбендә башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнгәндә "Сифат" темаһын үтеп бөткәс үткәрелә....
: Яҙ темаһы буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Предмет: Башкирский языкКласс:5Учебник: Башкирский языкАвтор учебника: Габитова З.М., Усманова М.Ғ.,Демонстративные материалы:карточки, электронная доскаv...
Ҡылым. Унын зат, һан, барлыҡ-юҡлыҡ мәғәнәләре. Ҡабатлау дәресе.
4 класс өсөн ҡылым темаһын ҡабатлау дәресе конспекты...
Ҡылым. Ҡабатлау дәресенә слайдлар.
Ҡылым. Унын зат, һан, заман, барлыҡ-юҡлыҡ формаларында килеүе. Ҡабатлау темаһына слайдлар...
"Һан" темаһын ҡабатлау
"Һан" темаһын ҡабатлау дәрес өлгөһө....
Ҡыш. Яңы йыл. Ҡылымды ҡабатлау
6 синыф өсөн Ҡыш темаһына дәрес...
8-се кластарҙа "Ҡобайырҙар" темаһын ҡабатлау.
Һәр әҙәбиәт дәресе уҡыусының рухи донъяһына ниндәй ҙә кимәлдә йоғонто яһарға бурыслы. Был осраҡта уҡытыусы төрлө алымдар ҡуллана."Ҡобайырҙар" темаһын йомғаҡлаған осраҡта ил батырҙарын иҫкә алып, кешел...


text:
Атеизм
Атеи́зм (бор. грек. ἄθeoς «Аллаһһыҙ» һүҙенән; шулай уҡ дәһрилек, динһеҙлек) — Аллаһ, илаһи заттар һәм рухтар, башҡа матди (материаль) булмаған заттар һәм көстәр, әхирәт донъяһы булғанлығын, йәндең үлемһеҙ булыуын һ.б. кире ҡаҡҡан донъяға ҡараш. Атеизм буйынса, тәбиғи донъя үҙ-үҙенә тулы нигеҙ булып тора һәм булмышы өсөн Аллаһ йә илаһи заттар яғынан терәккә мохтаж түгел. Донъялағы барлыҡ диндәр ҙә кеше тарафынан уйлап сығарылған, тип иҫбат ителә.
Атеизм бик боронғо заманда уҡ ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең үҫеше, фән һәм материалистик философияның уңыштары нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.
Үҙ-үҙен атеист тип һанаған кешеләр илаһи заттар барлығына шиксел ҡарай — уларҙың ысынбарлыҡта бар булыуы тәжрибә, һиҙем йә һынау аша иҫбатлана алмай, тип раҫлана. Атеизм яҡлы кешеләр үҙ ҡарашын шулай уҡ фәлсәфә, социология йә тарихҡа таянып яҡлай; уларҙың күбеһе донъяуи (дини булмаған) фәлсәфә йүнәлештәренә эйәрһә лә, барлыҡ атеисттарға хас булған дөйөм фекер-ҡараштар системаһын йәки тәртип ҡалыбын айырым билдәләп булмай.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо грек телендеге ἄθeoς (ἀ — «юҡ» + θeός — «Аллаһһ») «Аллаһһыҙ» тигәнде аңлата.
Б.э.т V быуатта был һүҙ элекке әшәке, ерәнес һүҙе урынына «Аллаһ менән мөнәсәбәтте өҙгән» тигән мәғәнә ала. Был термин иртә христиандар һәм мәжүсиҙәр араһындағы бәхәстә киң ҡулланыла, һәр яҡ икенсе яҡты кәмһетергә тырыша. «Атеист» һүҙе беренсе мәртәбә 1577 йылда ҡулланыла[1]. Һуңыраҡ, 1621 йылда ҡәрҙәш деист һүҙе ҡулланыла[2], теист — в 1662[3], теизм — 1678[4] (башҡа сығанаҡтарҙа 1743 йылда [5][6]) һәм деизм — 1682 йылда[7].
Төшөнсәләр күплеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Клинтон Ричард Докинз атеизмды түбәндәге төрҙәргә булә:
- Теизм — беҙҙең донъялағы ваҡиғалар ағышына һоғонто яһаусы, доғаларҙы тыңлаусы, саҙаҡа кабул итеүсе, ғәжәп эштәр эшләүсе бер (монотеизм) йәки күп (политеизм) Аллаһға ышаныу.
- Деизм — Аллаһ донъяны булдырыусы, әммә ваҡиғалар ағышына ҡыҫылмай. Бындай Аллаһ донъя башында һәм ахырында ғына ҡатнаша, ағымдағы ваҡиғалар тәбиғәт закондары буйынса бара.
- Пантеизм — Аллаһны бөтә йыһан, тәбиғәт закондары менән тиңләштерә. Шул уҡ атеизм, терминология менән генә айырыла.
- Агностицизм — белемдең бөгөнгө кимәлендә Аллаһ булыуын иҫбат итеп булмай тип раҫлаусы.
Атеизм һәм агностицизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атеизмды агностицизмдан айырым күрер кәрәк. Агностицизм буйынса, Аллаһның барлығы-булмағанлығын танып белеү йәки аңға таянып иҫбатлау өсөн ысул юҡ [8]; шул уҡ ваҡытта агностиктар берҙәм йә бер нисә Аллаһға ышана ала. Атеистар иһә Аллаһға ышаныуҙы ҡәтғи рәүештә кире ҡаға һәм быны йыш ҡына аҡылға таянып нигеҙләй. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың фекер йөрөтөүе түбәндәге өс юлдың (Аллаһның барлығына ҡаршы дәлилдең) береһенә эйәрә:
- Яуызлыҡ мәсьәләһе: донъяла миһырбанлы (ихлас күнелле), ҡөҙрәтле (сикһеҙ ҡеүәтле) һәм бөтә нәмәне белеүсе Аллаһ булһа, яманлыҡ менән яуызлыҡ барлығын нисек аңлатып була? Логик фекерләү күҙлегенән, бындай сифаттарға эйә булған Аллаһның барлығы һәм шул уҡ ваҡытта донъяла яуызлыҡ бар булыуы бер-береһенә ҡаршы килә.
- Бер-беренә тура килмәгән вәхиҙәр (Аллаһ тарафанан күндерелгән асыштар) мәсьәләһе: күпселек теологтар, әүлиә-пәйғәмбәрҙәр һәм динсел әҙәмдәр ҡабул итеп таратҡан асыштар бер-береһенә тура килмәй, тип иҫбатлана. Ябай кеше бындай асыштарҙы тоҫмАллаһп ҡабул итергә йә кире ҡағырға мәжбүр; аңға таянып был ҡаршылыҡтарҙы сисем булмай.
- Аллаһның йәшерен булыуы мәсьәләһе: Аллаһ ысынбарлыҡта бар булһа һәм бөтә кешеләрҙе үҙенең барлығына ышандырырға булһа, ул бынын өсөн хәл-шарт тыуҙырып үҙен белдерер ине. Әммә-ләкин, уға ышанмаған һәм һаҡсыл ышанмаусан кешеләрҙең күп; был йәһәттән, Аллаһның бар булыуы шикле, тип иҫбатлана.
Ниндәй ҙә булһа Аллаһның бар булыуын ҡабул итеү өсөн шәхси асыш кәрәк, тип күрһәтелә. Аллаһның барлығын иҫбатлаған дәлилдәр тик бер генә дин өсөн хас түгел; киреһенсә, был дәлилдәр тигеҙ нигеҙлек менән төрлө диндәргә ҡағылышлы ҡулланыла ала. Кеше ниндәй ҙә булһа бер динде ҡабул итһә, башҡа диндәрҙе кире ҡағырға тейеш була. Шәхси асыш булмаған осраҡта ысынлыҡҡа дәғүә итеүсе диндәр араһынан береһен һайлап алыу ҡыйынға төшә.
Христиандар Ғайса пәйғәмбәр донъяны ҡотҡарыусы һәм Аллаһның улы, тип ышана; йәһүҙиләр быға ҡаршы килә. Мосолмандар Ҡөрьән Аллаһ тарафынан тапшырылған, тип ышана; христиандар ҙа, йәһүҙиләр ҙә быға ышанмай. Бындай бер-беренә тура килмәгән ҡараштар бихисап; хата берҙәм дин эсендә лә тарҡалыу осраҡтары аҙ түгел. Мәҫәлән, христианлыҡ диненең эсендә бер күп йүнәлештәр бар; улар йыш ҡына бер-беренә тап килмәй.
Хәҙерге көндә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп илдәрҙә асыҡтын-асыҡ атеизм фекерен таратыу енәйәт тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, Библия йә Ҡөрьән ысынбарлыҡҡа тура килмәй, йәки Аллаһ юҡ тип әйтеү хыянат тип табылған илдәр әле лә бар[9]. Мәҫәлән, Иорданияла 2008-се йылда Ислам Самһан исемле шағирҙы суд «Ислам динен хурлау»ҙа ғәйепле тип таба; ул Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарын үҙенең ғишык шиғырҙарына ҡушып китап баҫтырған булған [10]. Бөйөк Британия, Канада, Голландия һәм АҠШ кеүек илдәрҙә атеистар хоҡуҡтарын яҡлаған ҡанундар бар. Закон буйлап, был илдәрҙә атеистар башҡа граждандандар менән тигеҙ хоҡуҡлы. “Дин иреклеге” тип аталған халыҡ-ара ҡанун динһеҙ булыу хоҡуғын да үҙенә индерә.
Бөгөнгө көндә, донъя халҡының 2.3%-ы үҙен атеист тип иҫәпләй; 11.9% самаһы үҙен ‘’нонтеизм’’ яҡлы, йәиһә дингә битараф тип таныта. Рәсәйҙә «битараф» кешеләр 48%-ты тәшкил итә. Европа илдәрендә был һан 6%-тан (Италияла) 85%-ҡаса (Швецияла) тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ {Meredith. The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. 1577 . pages 63 55193813 The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.
- ↑ {{ Burton Robert. Бёртон, Роберт. The Anatomy of Melancholy. 1621. III. iv. II. i Cosen-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists.
- ↑ Martin | Edward. His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.]. London. 1662. Five Letters 45 To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].
- ↑ Cudworth Ralph. Кедворт, Ральф. The true intellectual system of the unive. London. 1678 Preface url=http://www.library.usyd.edu.au/libraries/rare/modernity/cudworth.html%7Cquote= Nor indeed out of a meer Partiall Regard to that Cause of Theism neither, which we were engaged in.
- ↑ «Теизм» в БСЭ.
- ↑ Кедворт, Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
- ↑ Dryden John. Драйден, Religio laici, or A laymans faith, a poem. London. 1682. 11081103 Prefac…namely, that Deism, or the principles of natural worship, are only the faint remnants or dying flames of revealed religion in the posterity of Noah…
- ↑ Atheism and Agnosticism. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ Goodbye to Blasphemy in Britain
- ↑ [1]


text:
Лайм
Ысын лайм (лат. Citrus aurantiifolia), йәки әсе лайм[1] йәки Мексика лаймы[2][3] — цитрус кеүек үҫемлектәр төрө (Citrus) Һиндостандан сыҡҡан руталар (Rutaceae) ғаиләһенә ҡарай. Генетик яҡтан лимонға оҡшаш.
Исеме фарсы لیمو (лиму) һүҙенән килеп сыҡҡан.
Урта диңгеҙ буйына б.э. I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында үтеп инә.
Туғандаш төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң япраҡлы лайм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң япраҡлы лайм (Citrus latifolia) йәки фарсы лаймы. Уның емештәре лимонды хәтерләтә, улар эре (диаметрында 6—8 см), йоҡа (1,5 мм) шыма тышсаһы менән. Ысын лаймға ҡарағанда еҫе көсһөҙөрәк. Ғәҙәттә орлоҡһоҙ, составы буйынса ысын лаймға оҡшаш. Яҡынса ысын лаймдың лимон менән гибрид төрө (культиген).
Татлы лайм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ был ырыуҙан башҡа икенсе яҡын төр бар — татлы лайм (лат. Citrus limetta), йәки лиметта йәки татлы лимон[4][5][6]. Лаймдың был төрҙәре «лаймс»[7], «һинд лиметы» (Citrus auraria limetta), «цитрон-лимет»[8] исемдәр аҫтында билдәле .
Каффир-лайм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Папеда сәнскеле (лат. Cītrus hȳstrix), йәки лима йәки каффир-лайм.
Ботаник тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙур булмаған ағас йәки 1,5 м алып 5,0 м тиклем бейеклектәге ҡыуаҡ, сатыры ҡуйы, ботаҡтары ҡыҫҡа сәнскәктәр менән ҡапланған. 1-7 сәскә менән, сәскә атыуы ремонтантлы; емештәре ҙур түгел — диаметрында 3,5—6 см, оҙонса, йәшкелт, һутлы, бик әсе. Тышсаһы йәшел, һарғылт-йәшел йәки һары, тулы өлгөргәнлек ваҡытында бик йоҡа.
Сәскә атыуы һәм емеше өлгөрөүе бөтә йыл буйына дауам итә. Әммә төп сәскә атыуы ямғырлы миҙгел башланыу менән билдәләнә (май—июнь). Төп уңышты август, сентябрь һәм октябрь айҙарында йыялар. Емештәре 8-10°С температура һәм һауаның сағыштырмаса 85-90 % дымлылығы ваҡытында 1,5—2 ай һаҡлана. Тропиктарҙа, ғәҙәттә, Мексика сортын үҫтерәләр.
-
Киң япраҡлы лайм (C. latifolia)
-
C. latifolia һәм C. aurantiifolia емештәре
-
Ысын лайм ағасы (C. aurantifolia)
-
Ысын лайм сәскәһе
-
Ысын лайм ботағы
Таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лаймдың тыуған иле тип Малакка ярымутрауы иҫәпләнә. Лаймдың сәнәғәт культураһы беренсе тапҡыр XIX быуаттың 70-се йылдарында Монтсеррат утрауында (Кесе Антиль утрауҙарынан) барлыҡҡа килә. Лаймдың миллионлаған ағастарын Һиндостан, Шри-Ланка, Индонезия, Мьянма, Бразилия, Венесуэла, Көнбайыш Африка илдәрендә үҫтерәләр.
Халыҡ-ара баҙарына лайм башлыса Мексика, Мысыр, Һиндостан, Куба һәм Антил утрауҙарынан килтерелә. Лаймды ғәҙәттә диңгеҙ кимәленән 1000 м бейеклеккә тиклем тропик зоналарҙа культивациялайҙар. Күп белгестәр, лайм тупраҡ шарттарына талапсан түгел, ташлы һәм ярлы ҡомло тупраҡта үҫеүе мөмкин, тип иҫәпләй. Ләкин лайм күпселек цитрус культураларына ҡарағанда, тупраҡ-климат шарттарына һиҙгер. Иң яҡшы тупраҡ — тәрән һөрөлгән һәм яҡшы дренажлы еңел балсыҡлы. Лайм түбән температураларға тотороҡлоғо буйынса һуңғы урындарҙың береһен биләй, минус 1-2°С ваҡытында зыян күрә, лимон насар уңыш биргән дымлы тропик климат шарттарына яҡшы ҡулайлашҡан, шуға күрә тропиктарҙа лайм — төп «әсе цитрус».
Сорттары һәм гибридтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лаймдарҙың күп сорттары бар:
- Мексика лаймы (Вест-Һинд), емеше ҙур түгел. Был сортты бигерәк тә һығып алыу йәки оҙайлы парҙа (10-16 сәғәтт) ҡыуыу юлы менән май алыу өсөн киң ҡулланалар.
Лаймдың лимонайм (лайм × лимон), лаймкват (лайма × кумкват) һ.б. кеүек гибридтары билдәле.
- Татлы лайм емешендә (Citrus × limettioides) кислота юҡ, сөсө, һутында шәкәр 6 % тиклем. Халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла, атап әйткәндә, малярияға ҡаршы.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башлыса сей килеш, шулай уҡ һут һәм сегменттар консервалауҙа ҡулланалар. Һутында 6-8 % лимон кислотаһы бар, яҡшы сорттарҙа орлоҡтар аҙ (0-4). Лайм еҫе лимон еҫенән айырыла.
Лайм һуты лимон кислотаһын алыу өсөн файҙаланыла. Майы алкоголһеҙ эсемлектәр етештереүҙә ароматизатор кеүек ҡулланыла.
Косметика сараһы булараҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майлы тире өсөн. Тире майлы булғанда ҡатнашмала: себум бүленеүен контролдә тота, биттәге ҡара нөктәләрҙе бөтөрә, тирене ағарта (бигерәк тә арҡа һәм муйынды). Сәсте, тырнаҡтарҙы нығыта, уларҙың үҫешенә булышлыҡ итә. Ҡан әйләнешен арттыра, зарарланған капилляр (купероз) һәм зыян күргән тирене тергеҙә, яңы күҙәнәктәр үҫешен стимуллаштыра, йыйырсыҡтарҙы бөтөрә, тиренең тонусын күтәрә, йөҙҙөң төҫөн яҡшырта (йөклөлөктән һуң, тәмәке тартыусыларҙың, нервы стресстарынан һәм ҡаты ауырыуҙан һуң). Ябыҡ камедондарҙы (милиум йәки аҡ һытҡыларҙы) дауалауҙа ҡулланылырға мөмкин
Медицинала ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лаймдың ревматизмға ҡаршы, антисептик, вирусҡа ҡаршы, бактерицид, яраны уңалтыу, тергеҙеү, тонусты күтәреүсе үҙенсәлектәре медицинала киң ҡулланыла. Йөрәктең йыш һәм көслө тибеүен тынысландыра. Ашҡаҙанға ыңғай йоғонто яһай. Стресс тыуҙырған эсәктәр елһенеүеүен бөтөрә. Йыш ҡына лимон урынына ҡулланыла, сөнки уларҙың үҙенсәлектәре оҡшаш. Биҙгәкте, инфекциялы ауырыуҙарҙы, тамаҡ ауырыуын, һалҡын тейгәнде дауалауҙа ҡулланалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лайм (плод)
- Московский мул
- Мохито
- Камикадзе (коктейль)
- Маргарита (коктейль)
- Кайпиринья
- Дайкири
- Май Тай
- Писко сауэр
- Лаймовый пирог
- Луми (чёрный лайм)
- Кровавый апельсин
- Муррайя метельчатая
- Испанский лайм, или меликоккус двупарный (лат. Melicoccus bijugatus) — дерево семейства Сапиндовые.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Вульф Е. В., Малеева О. Ф. Citrus aurantifolia (Christm.) Swingle - Лайм настоящий, кислый / Мировые ресурсы полезных растений // Л.: Наука, 1969. — 568 с.
- ↑ Опыт зарубежных субтропиков / Выпуск 1, 1936 г. // СССР. Главное управление субтропических культур. С. 64.
- ↑ Советские субтропики // Абхазкое научное общество. Сельскохозяйственная секция, СССР. Главное управление субтропических культур. 1931 г. С. 106.
- ↑ Вульф Е. В., Малеева О. Ф. Citrus limetta Risso - Лимон сладкий, Лиметта, Сладкий лайм / Мировые ресурсы полезных растений // Л.: Наука, 1969. — 568 с.
- ↑ Тахтаджян А. Л. Жизнь растений. В 6-ти томах / Том 5, часть 2: Цветковые растения // М.: Просвещение, 1981. — 575 с. (С. 244).
- ↑ Шмид И. А. Е. Новый карманный русско-французский и французско-русский словарь // Лейпциг: Карл Таухпиц, 1842. — 737 с. (С. 606).
- ↑ Статья в журнале «Советская ботаника» № 1 от 1936 г. / АН СССР, Ботанический институт имени В. Л. Комарова АН СССР // СПб.: Издательство АН СССР, 1936. — С. 25.
- ↑ Эртель В. Полный зоологический и ботанический словарь на французском, русском и латинском языках. Прибавление к французско-русскому словарю составленному В. Эртелем // СПб.: Типография Н. Греча, 1843. — 406 с. (С. 505).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Watson, A. M. Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700—1100. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1983.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рецепты c лаймом (инг.)


text:
Алма
Алма — сей көйөнсә ашамлыҡта файҙалана торған алмағас емеше, кулинарияла һәм эсемлек эшкәртеүҙә ҡулланған сеймал. Килеп сыҡҡан ере — Урта Азия. Бигерәк тә баҡса алмағасы киң таралған. Хәҙерге көндә алмағастың төрлө тәбиғәт шарттарында үҫә торған бик күп сорттары билдәле.
Кулинарияла ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙерләү ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сей алма — салатҡа (мәҫәлән, «Ташбаҡа» салатында).
- Киптерелгән алма. Ҡояшта йәки духовкала киптерелгән емеш.
- Ебетелгән алма. Был әҙерләмәләрҙең өс төрөн айыралар: ябай, әсегән һәм шәкәрле.
- Тоҙло алма. Тоҙ иретмәһе 6-8 % -тан да кәм булмаҫҡа тейеш, ебетеү өсөн — 1,5-2 % етә. В солениях концентрация соли в рассолах — не менее 6-8 %, в мочениях — 1,5-2 %.
- Консервланған алма.
- Алма повидлоһы
- Бешерелгән алма. Ит, ҡош-ҡорт янына ла бешерелгән алманы гарнир итеп ҡулланалар. Алма менән тултырылған ҡаҙ ҙа ҙур ғаилә байрамдарына әҙерләнә.
- Алманы ҡайнатма, джем, мусс әҙерләү өсөн эшкәртәләр. Ваҡ сортлы алма ҡайнатмаһы бөтөн килеш ҡайнатыла. Тәмен көсәйтеү йәһәтенән алманан эшләгән әҙерләмәләргә, ашамлыҡҡа дәрсен өҫтәргә була. Сей алманы һәм алма джемын бәлештең эслеге өсөн ҡулланалар. Бәлеш ябыҡ формала ла, асыҡ та бешерелә. Бындай бәлештәрҙең төрҙәре бик күп. Мәҫәлән, «Шарлотка» бәлеше.
- Венгр, немец һәм чех кухняларында штрудель (нем. Strudel) исемле алма рулетын бик яратып бешерәләр.
- Алмалағы пектин желе матдәһе булғанлыҡтан мармелад әҙерләүҙә ҡулайлы. Башҡорттарҙа ҡаҡ ҡойоу киң таралған. Бының өсөн алманы бешереп, һөҙөп, иләк аша үткәреп, майланған таҡтаға нәҙек кенә итеп йәйеп ҡуялар ҙа саф һауала киптерәләр. Хәҙерге ваҡытта духовкала бер аҙ киптереп тә алалар.
Алманан әҙерләнә торған эсемлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алма һуты.
- Яңы һәм киптерелгән алманан компот һәм кисель.
- Алма һутынан алма шарабы әҙерләйҙәр. Шулай уҡ алма һутынан әсетеп сидр эшләйҙәр. Сидрҙан ҡыуылған Бренди кальвадос тип атала. Алма, башҡа төрлө еләк — емеште эшкәрткәндән һуң ҡалған ҡалдыҡтарҙан түбән сифатлы емеш — еләк шарабын әҙерләйҙәр.
- Алма уксусы
- Алма квасы.
- Алма соусы.
Алма менән эш итә торған ҡоралдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алма ҡырҡыу өсөн бысаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алманы ҡырҡыр өсөн махсус тәғәйенләнгән бысаҡ була. Был бысаҡ алманың уртаһын уйып ҡырҡы 3FC0 п ала, ҡайһы бер бысаҡ алманың ҡалған өлөшөн дә алты йәки һигеҙ киҫәккә бүлә. Һүрәттәге бысаҡ ике тотҡостан һәм лезвиялар ҡуйылған пластик йәки металдан эшләнгән һаптан тора. Лезвиялары ғәҙәттә тутыҡмай торған ҡоростан эшләнә.
Етештереү һәм һатыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъя күләмендә алма етештереү. Гектарҙан уртаса уңдырылышлыҡ
1 кг алма үҫтереү өсөн 700 л (виртуаль берәмек) тиклем һыу кәрәк.[3]. Бөтә донъя күләмендәге алма етештереү 2005 йылда 55 млн т. тәшкил иткән, уның хаҡы 10 млрд долл. булған. Ҡытай ошо күләмдең биштән ике өлөшөн етештергән. . США — алма етештереү буйынса икенсе урында — бөтә донъя күләмендәге етештереүҙән 7,5 %. США -ла үҫтерелгән алмаларҙың 60 % Вашингтон штатында етештерелгән[4] . Шул уҡ ваҡытта алма импорты Яңы Зеландиянан һәм уртаса климатлы башҡа илдәрҙән йылдан -йыл арта бара. Иң эре алма экспортерҙары (2013 й. мәғлүмәттәрҙән): Китай, Чили, Италия, Франция һәм США. Иң эре импортерҙар (2006 й. мәғлүмәттәрҙән): Россия, Германия, Великобритания, Нидерланды[6].
Экологик хәүефһеҙлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алманы һаҡлау өсөн бер нисә төр режим бар: түбән температуралы ғәҙәти һауа шарттарында, көйләнгән газ тирәлекле һәм үҙгәртелгән газ тирәлекле һыуытҡыстарҙа. Алманы һаҡлар өсөн, бигерәк тә алыҫ көньяҡ илдәрҙә үҫтерелгәндәрен, юғары температура (+3…+4 °С) кәрәк булһа, кислороды минималь һәм уклекислоталы газы максималь кимәлдә булған газ тирәлеген булдыралар. Ошондай тирәлек емештең һаҡлау срогын оҙонайта һәм уның сифатын оҙайлы ваҡыт юғалтмаҫҡа булышлыҡ итә. Бик ҡиммәткә төшөүе арҡаһында бындай режимды тик иң юғары сортлы емештәрҙе һаҡлау өсөн генә ҡулланалар[8]. Алманы һаҡлаған һәм транспортлаған саҡта дифенил менән ҡаплайҙар (концероген булараҡ АҠШ-та, ЕС -та тыйылған).
Туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инглиз телендә мәҡәл бар: кем көнөнә бер алма ашай, шул ауырымай (An apple a day keeps the doctor away). Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренән күренеүенсә алма ашау эсәктәр рагын, простата һәм үпкә ауырыуҙарынан һаҡлай.. Башҡа емеш -еләктәргә ҡарағанда алмала С витамины ул тиклем күп булмаһа ла, ул башҡа төрлө оксиданттарға бай. Алмалағы күҙәнәкле туҡыма әҙерәк булһа ла, шул уҡ ваҡытта алма эсәктәрҙе яҡшыраҡ эшләтә. Был үҙ сиратында рак хәүефен кәметә. Күҙәнәкле туҡыма йөрәк ауырыуҙарын иҫкәртеүгә, тән ауырлығын кәметеүгә, холестерин кимәлен түбәнәйтеүгә булышлыҡ итә. Алманың орлоғонда ағыулы матдә глюкозид амигдалин бар.
Алма сәнғәт өлкәһендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа традициялары буйынса (Библияны иҫәпкә алмағанда) алма емеше Яҡшылыҡ һәм Яуызлыҡ ағасы емеше булып һанала. Ғонаһҡа төшөү сюжеты урта быуат рәсем сәнғәтендә иң популярлыларҙан һаналған. Һуңғараҡ, Яңырыу дәүерендә, рәсем сәнғәтендә боронғо (антик) мотивтар урын ала: Парис Хөкөмө, Гераклдың ун икенсе батырлығы, мәҫәлән. Алма менән бәйле мифологик һәм фольклор сюжеттар рәсем сәнғәтендә һ 3C әм скульптурала ифрат күп (Парис 3F8C Хөкөмө, Еваның Гесперид алмалары, шулай уҡ әҙәби һәм музыкаль әҫәрҙәрҙә: Фридрих Шиллерҙың «Вильгельм Телль» драмаһында, ошо уҡ исемле Дж. Россининың операһында.
Алма темаһы донъя диндәрендә һәм мифологияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ибраһим диндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Адам һәм Ева, Аллаһы Тәғәләнең әйткәнен тыңламай Яҡшылыҡ һәм Яуызлыҡ ағасынан емеш ашап ҡарайҙар. Библияла емештең исеме әйтелмәһә лә, Изге Китаптың[9 һуңғы аңлатыусылары был емеште алма, тип иҫбат иткәндәр.[9]. Ҡөрьән Кәримдә һәм дини риүәйәттәрҙә алма һәм гранат — йәннәт емештәре тигән мәғәнәлә телгә алына. АҠШ -та(20 февралдә[10]) һәм Бөйөк Британияла (21 октября йәки иң яҡын ял көнөндә [11]) алма байрамдары, алма көндәре үтә.
Боронғо мифология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бертель Торвальдсен. Венера алма менән.
- Парис Хөкөмө. Риүәйәт буйынса Парис Гера, Афина һәм Афродита араһындағы бәхәсте һылыуҙарҙың береһенә «Иң һылыу» тип яҙылған алма биреп хәл итергә тейеш булған. Гера Парисҡа власть бирергә вәғәҙә итһә, Афина — хәрби дан, Афродита — ҡатын -ҡыҙ араһында һылыуҙарҙан һылыу Еленаны, Спарта батшаһы Менелайҙың ҡатынын, вәғәҙә итә. Парис алманы Афродитаға бирә. Еленаны урлау Троя һуғышы [13] башланыуының сәбәбе булып һанала. Шунан алып «Алма ғауғаһы» тигән ҡанатлы һүҙ барлыҡҡа килә.
- Гесперид алмалары. Гераклдың ун ике батырлығының береһе — титан Атлантың (икенсе исеме Атлас) баҡсаһынан өс алтын алма урлау. Был алмалар һағында Атланттың ҡыҙҙары торған. Ҡыҙҙарҙы дөйөмләштереп аталары Геспер исеме менән Гесперидалар, тиҙәр. Уларҙың аталары Атлант тигән версия ла бар. Ер алиһәһе Гея үҫтергән алмалар алтын алмағаста үҫкән. Был алмаларҙы Гея Гераға Зевсҡа кейәүгә сыҡҡан көнөндә бүләк итергә уйлаған.
- Аталанта һәм Гиппомен үҙ-ара ярыштарында ла алмалар мөһим роль уйнай. Аталанта бик һылыу һәм көслө ҡыҙ булған, уны бер кем дә ҡыуып етә алмаған. Уның ҡулына дәғүә итеүселәр береһе артынан икенсеһе һәләк була барған. Тик Гиппомен ғына Афродитаның өйрәтеүе буйынса еңеүгә өлгәшә алған: югереп барған саҡта юлға берәм -берәм алма ташлаған, артынан ҡыуып килгән Атланта алмаларҙы йыя — йыя артта ҡалған да еңелгән.
- Матурлыҡ, гонаһлы мөхәббәт, нәфсе, уңдырышлыҡ һәм уңыш алиһәһе Венера һәм уның хеҙмәтсе ҡатындары һүрәтләнгән сюжеттарҙа ла алма мотивтары бар.
Скандинав мифологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Один, Локи һәм Хенир үҙҙәренең сәйәхәт иткән ваҡыттарында ялға туҡтайҙар. Бөркөткә әйләнгән алпамыша (ҙур кәүҙәле кеше) Тьяцци үҙе өсөн иң һәйбәт ит киҫәктәрен талап итә башлай. Локи уны таяҡ менән һуғып ебәрә. Тьяцци Локины үҙенең өйөнә алып китә һәм Локи йәшәртә торған алмаларҙы һаҡлаған Идуннды урлап Тьяцциға тапшырғас ҡына, уны азат итә. Был мөғжизәле алмаларҙы юғалтҡас, астар (аллалар төркөмө) Идунды ҡайтарырға ҡушалар. Шунан Локи Идунды Тьяццинан урлап, Асгардҡа[14] алып барып ҡуя.
Славян мифологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Славян мифологияһында алма уңдырышлыҡ, һаулыҡ, мөхәббәт, матурлыҡ символын һүрәтләй. Алма никахтың, һау — сәләмәт тоҡомдоң эмбемаһына әүрелә. Алма емеше, үрентеләре, сәскәләре туй йолаларында мөһим роль уйнай. Алманы бер -береңә бирешеү ике яҡтан да күңел ятыуҙы, мөхәббәтте күрһәткән. Яусылаған егеттән ҡыҙҙың алма алыуы никахлашыуға риза тигәнде аңлатҡан. Көньяҡ славяндарҙа, мәҫәлән, алма биреү туйға саҡырыу ҙа булып һаналған.
Алма ботаҡтары туй әләмен һәм кәләштең веногын, байрам өҫтәлен дә биҙәгән. Белорустар, украиндар һәм поляктар алма ботағын түңәрәк икмәккә, ә урыҫтар байрамса әҙерләнгән тауыҡҡа батырып ҡуйғандар. Көньяҡ славяндар серкәү никахлауына барған саҡта кәләшкә алма биреп ебәргәндәр, был емеште ҡыҙ алтарь артына ырғытырға тейеш булған. Был йоланы үтәү ауырға ҡалырға ярҙам итә тигән ышаныу ҙа булған. Йәштәргә күп бала табыуҙарына ишара итеп алма бүләк иткәндәр. Беренсе ҡушылыу төнөндә ошондай йола үтәнгәндәр: бер алманы яҫтыҡ аҫтына йәшергәндәр, икенсеһен икегә бүлеп йәштәргә биргәндәр. Алма — славяндарҙың дөйөм символы — ҡыҙҙың сафлығын күрһәтә: алманы никах күлдәгенә һалып ҡалдырғандар. Көньяҡ славяндар кейәү егеттең туй алдынан йолаға буйынса ҡырыныуын фәҡәт алмағас төбөндә үткәргәндәр. Йәш кәләштең баш кейемен ҡатындыҡына алмаштырыу йолаһын үтәгәндә уны алма ботағы менән эләктерп алып алмағасҡа ырғытҡандар.
Славян символикаһында ла алма ыңғай мәғәнәгә эйә. Көнсығыш славяндары Яңы йыл байрамына һәм Рыштауға бөтә ғаилә һау — сәләмәт булһын өсөн, йыуынған һыуға алма һалырға кәрәк, тип инанғандар. Балалары матур, һау булыуын теләгән ауырлы әсәгә алмағасҡа ҡағылырға кәрәк булған. Бала донъяға килгәс тә, хәлен белергә килеүселәр алма алып килә торған матур йола булған. Украинала кендек әбейе баланы суҡындырғанда бөтәһенә лә алма таратҡан. Словакияла һәм Моравияла славяндар яңы тыуған бала сайындырған һыуҙы татлы алмалы ағас төбөнә түккән.
Көнбайыш һәм Көньяҡ славяндары һыу алыр алдынан шишмәгә алма ташлағандар. Раштыуала , Яңы йыл байрамында алма ботағы менән өйҙәгеләрҙе, малды һуҡҡандар, шунан ботаҡты алмағасҡа ырғытҡандар. Алма төрлө байрамдарҙа иң күркәм бүләк булып һаналған.
Сербияла, Македонияла һәм Хорватияла йәш ҡатын яңы өйгә ингән саҡта тимер аҡса батырылған алманы мейес алдына һалған, ә Словакияла алма тулы тырызды хужалыҡҡа уңыш — бәрәкәт теләп әйләндереп түккән.
Воеводина Сербтары алмала уңдырышлыҡтын үҙен күргәндәр: бойҙай эре булып үҫһен тип, сәсеү алдынан бойҙай орлоғо араһына алма һалғандар. Болгарҙар ошондай уҡ йола менән сәсеүлекте һаҡлағандар. Чехтар Сочельник көнөндә емеш ағастары аҫтына алма ташлағандар. Киләһе йыл уңдырышлы булһын өсөн, иң аҙаҡҡы емеште ағастан өҙмәгәндәр. Алма түлһеҙлектән дә ярҙам итә тигән ырым да йәшәгән. Сербтар беренсе емеш ярҙам итә тиһәләр, украиндар — киреһенсә, оҙаҡ эленеп торған емеш, тигәндәр. Болгарҙар алмағас икенсе йыл сәскә атҡандан һуң ҡатын -ҡыҙ балаға уҙа, тип һанағандар.
Алманы ла, башҡа емештәр һымаҡ, Яблочный Спас байрамына тиклем ашарға ҡушмағандар.
Алма фольклорҙа һәм әҙәбиәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп кенә әкиәттәрҙә алма мәңгелек йәшлектең символы булып һүрәтләнә.
- А. С. 3FB6 60;Пушкин «Үле батша ҡыҙы һәм ете батыр тураһында әкиәт»
- Дж. Россни. «Вильгельм Телль тураһында легенда»
- «Алма» — Герберт Уэллс хикәйәһе
- «Мистер Пибоди алмалары» — Мадонна хикәйәһе
Алма, алмағас темаһы башҡорт фольклорында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таҡмаҡ, халыҡ йырҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Бер алманы бишкә бүләйек» — башҡорт халыҡ йыры
- «Алмағастары» — башҡорт халыҡ йыры
Алма тәме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алма музыка өлкәһендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Золотое яблоко» — Антонио Честиның операһы — Парис Хөкөмө(1668), музыка тарихында иң масштаблы постановкаларҙың береһе.
- «Яблочко» — урыҫ халыҡ йыры
- «Райские яблочки» — Владимир Высоцкийҙың йыры, шулай уҡ уның бер грампластникаһының исеме («На концертах Владимира Высоцкого (17) — Райские яблочки (1991 й.)»
- «Отец Яблок» — Любимые песни Рамзеса IV (1993) альбомынан Аквариум төркөмө йыры, Алма-Атала яҙылған. Ҡаҙаҡ телендә йырҙың исеме «Алматы».
- «Яблочные дни» — Аквариум төркөмө йыры (Десять стрел альбомынан (1986)
- «Яблоки на снегу» — А. Дементьев һүҙҙәре, М. Муромов музыкаһы.
- «Горькие яблоки» — Людмилы Гурченко репертуарынан йыр (Давида Тухманов музыкаһы ,Анатолия Поперечный һүҙҙәре).
- «Молодильные яблоки» — Оргазм Нострадамус төркөмө йыры, Убей тинейджера альбомынан.
- «Яй-я (яблоки ела)» — «Пропаганда» төркөмө йыры («Super Detka» альбомы (2004). Виктория Воронина һүҙҙәре һәм музыкаһы.
Алма мультфильмдарҙа һәм сериалдарҙа
- «Молодильные яблоки», (Союзмультфильм, 1974)
- «Мешок яблок» (Союзмультфильм, 1974)
- «Огонь, вода и… медные трубы», (әкиәт — комедия реж. А. Роу, 1968). Фильмда Мәскәй әбей Кащей Бессмертныйға: «Коша, алма аша — йәшәреп китерһең!», ти. Был һүҙбәйләнеш ҡанатлы һүҙгә әйләнә.
- Уолт Дисней «Белоснежка и семь гномов» мультфильмында төп героиняның үгәй әсәһе уға ағыулы алма ашата.
- Американ телесериалы «Отчаянные домохозяйки» заставкаһында алма ғонаһҡа төшөүгә ишара итеп күрһәтелә.
- «Код да Винчи» фильмында «apple» — алма һүҙе картаға пароль була.
- Криминальное чтиво фильмында Брюса Уиллистың геройы Буч ялған Red Apple сигареталарын тарта.
- «Мартынко» мульфильмында төп герой үс итеп Батша ҡыҙы Раиска алтын карталарҙы урлағаны өсөн уға алма ашатып үс ала: Раисканың мөгөҙҙәре үҫеп сыға.
- «Райские яблочки» сериалында алма символ булааҡ ҡулланылды.
- Алма — Пуаро сериалы героиняһы Ариадна Оливерҙың иң яратҡан емеше.
- «Ну, погоди!» мультфильмында (16 сығарылыш — «Әкиәттә») бүре тылсымлы алмаларҙы ашай һәм уның йә ҡолаҡтары, йә мөгөҙҙәре үҫеп сыға.
- Исланд Лентяево мультфильмында алма Спортакусҡа һәм башҡа балаларға көс — ҡеүәт бирә.
Алма геральдикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Геральдикала алма — тыныслыҡ символы. Алтын шар — монархтың власының бер билдәһе, «алтын шар алмаһы»[19]. Алма символы шулай уҡ күп кенә гербтарға ингән.
Алма символы геральдикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
Мәскәү районы, Зябликово
-
Воронеж өлкәһе, Россошь
-
Белгород өлкәһе, Белгород
-
Белгород өлкәһе, Валуйки
-
Ҡырым, Верхнесадовое ҡасабаһы
-
Германиялағы Азебелен коммунаһы гербы
Башҡортостан республикаһы Бөрө районы гербы. Герб Бөрө районы муниципаль Советы ҡарары менән 2006 йылдың 12 июлендә раҫланған. Герб Башҡортостан Республикаһында Дәүләт символикалар регистрына 041 номеры аҫтында индерелгән. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт геральдик регистр номеры — 2966/. Гербтың авторы — Салауат Ғиләзетдинов.
Алма фән өлкәһендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле риүәйәт буйынса, Ньютон үҙенең Закон всемирного тяготения баҡсала ағастан алмала төшкәнен ҡарап торғандан һуң асҡан. Алхимиктар, заметив, что сердцевина разрезанного поперёк яблока напоминает пятиконечную звезду, использовали яблоко как символ знания[17]. Карл Вильгельм Шееле 1785 йылда бешмәгән алманан яңы органик кислотаны айырып сығарған. Был кислотаны алма кислотаһы тип атаған. Ирҙәрҙең муйынындағы ҡалҡыу урын Адам алмаһы тип атала.
Алма географик атамаларҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡазаҡстандың беренсе баш ҡалаһы — Алматы (совет дәүерендә Алма -Ата). Ҡала илдең көньяҡ — көнсығышында Алатау тауының итәгендә урынлашҡан.
- «Ҙур алма» (ингл. The Big Apple) — Нью-Йорктың иң билдәле ҡушаматы. 1920 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Хәҙерге көндә ҡулланыштан сыҡҡан.
- Ҡара-Алма — ҡырғыҙ ауылы атамаһы. Ауыл бик матур урында урынлашҡан, эргәһендә пионерҙар лагеры һәм ял базаһы.
Алма образы сәйәсәттә һәм бизнеста[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Apple Records — The Beatlesҡа нигеҙләнгән тауыш яҙҙырыусы лейбл.
- Apple — американ корпорация, персональ һәм планшет компьютерҙар, аудиоплеерҙар, телефондар, программа тәьминәтен етештереүсеһе.
- Рәсәй берләшкән демократик партияһы «Алма» — политик партия.
Башҡорт сортлы алмағастар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт зөбәржәте (Башкирский изумруд) алмағас сорты.
Ағасы бейек түгел, бик тиҙ үҫә. Сатыры ҡуйылыҡ менән айырылмай, киң түңәрәк формала үҫә. Ботаҡтары тигеҙ, көрән төҫтә, шыма. Көҙгө сорт. Дүртенсе йылға емеш бирә башлай. Уңыштары бик һәйбәт. Ҡойолмай. Емештәре ҙур түгел, алманың уртаса ауырлығы — 50-80 г, размерҙары береш, саҡ ҡына конусҡа оҡшаған. Төҫө һарғылт — йәшел.
Биохимик составы: пектин — 0,7 %, шәкәр — 10 %, ҡоро матдәләр — 16 %,аскорбин кислотаһы — 11 х 100 г, кислоталылыҡ — 0,47.
Һеркәләндереүсе ағастар — Бузовьяз, Башҡорт гүзәле, Урал һутлы алмағастары.
Башҡорт гүзәле (Башкирская красавица) алмағас сорты.
Алмағас сортын 1928 йылда Стреляев В. П. килтереп сығарған. Башлыса Башҡортостанда, шулай уҡ Татарстанда, Ырымбур, Һамар өлкәләрендә киң таралған. Төп өҫтөнлөгө — һалҡынға бирешмәй һәм төрлө шарттарға яраҡлаша ала. Тупраҡ сифатына талапсан түгел. Алмағасты ҡышҡы сорт, тип әйтеп була. Бейеклеге буйынса Башҡорт гүҙәле уртаса, япраҡтары ла үтә ҡуйы түгел. Күп алмаға көсө етерлек ныҡ скелетлы ағас. Ботаҡтары төҙ, өҫкә ҡарай үҫәләр. Ағас ҡабығы — шыма, йәшел — көрәнерәк төҫө лә был алмағасты башҡаларҙан айырып тора.
Алмалары тигеҙ, ҡабығы ялтырап тора. Алмаһы ҙурлығы менән уртаса, шулай ҙа һәйбәт ҡарау булдырғанда, ауырлығы 140 г етә ала.
Бешкән алма саҡ ҡына йәшел һыҙатлы ҡыҙғылт төҫтә. Алманың эсе ап-аҡ төҫтә, һуты сығып тора, татлы. Емештәрҙә — 12 % шәкәр, 16 % — ҡоро матдәләр, 11 мг х 100 г аскорбин кислотаһы, 0, 5 — органик кислота. Беренсе емеште алтынсы йылға бирә. Уңышты йыл һайын бирә һәм бер ағастан 80 кг -ға тиклем етә. Алма емеше йәйҙең аҙағына — сентябрь айы башына әҙер була. Алма бик татлы, тышҡы киәфәте лә күркәм, матур. Емештәре бик ныҡ ҡойолмай. Һаҡлау срогы 3 айға тиклем.
Алмағас янына һеркәләндереүсе ағастар ултыртыу мотлаҡ. Һеркәләндереү өсөн бигерәк тә антоновка сортлы алмағасы һәйбәт була.
«Башҡорт матуры» алмаһы (Башкирский красавец) В. П. Стреляев сығарған. Был алмағас иртә лә, һуң да түгел сәскә ата, башҡа алмағастарҙан һеркәләнә. Уның өсөн иң яҡшы һеркәләндереүсе сорттар антоновка, «Сеянец титовки», «Боҙаяҙ» булып тора. Алтынсы йылына емеш бирә башлай. Юғары уңыш (140—257 ц/га) бирә һәм ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы.
Регион-ара «Бөрө алмаһы» («Бирское яблоко») фестивале[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Бөрө алмаһы» фестивале логотибы Бөрө ере электән алма менән дан тотҡан төбәк булған. Фестиваль беренсе мәртәбә Бөрө ҡалаһында 2008 йылда ҡала көнө сиктәрендә үҙған. 2010 йылда фестиваль республика статусын алған. 2012 йылдан алып регион-ара фестивале булараҡ үткәрелә башланы.
Был көндә Үҙәк майҙанда ауыл хужалығы ярмаркаһы үтә. Бында бөрө алмағасы төрҙәре һатыла. Риүәйәт буйынса бөрө алмағасының килеп сығыуына ошо территорияла ҡасандыр йәшәгән монахтар сәбәпсе була. Бөгөнгө көндә бешкән 3FB6 алһыу алма Бөрө районы гербында, ә Балалар дендрологик «Берендей» паркында «Алма Музейы» эшләй.
Байрамда алма бәлештәре күргәҙмәһе ойошторола. 2012 йылда Гиннес рекорды китабына индерерлек размерҙа — 8 өҫтәл майҙанын биләгән — бәлеш бешерелгән. Рәсем төшөрөүселәр өсөн «Тылсымлы алма» конкурсы уҙғарыла, балалар ижады конкурсы «Ранеточки», фольклор коллективтарының «Эх, яблочко!» фестивале. «Алма ассорти»һы костюмдары байрамса тантаналы йөрөш тә үткәрелә.
Хәсән Әхтәмовтың алмағастары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Еңеүҙең 70-йыллығына арналған «Алмағастар төҫө. Хәсән Әхтәмовтың хыялы» исемле документаль фильм донъя күрҙе. Был фильм Советтар Союзы Геройы Хәсән Әхтәмовтың бойомға ашмаған хыялы хаҡында. Йәш егет үҙенең тыуған ауылында — Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылы — алмағас баҡсаһы ултыртырға хыялланған. Әммә һуғыштан тере ҡайтырға уға насип булмаған. 19 йәшлек батыр Яссы ҡалаһы эргәһендә батырҙарса һәләк була. Яҡташтары, туғандары Румынияға барып, Геройҙың ҡәберлегенән алыҫ булмаған ерҙә алмағастар ултыртып ҡайталар. Шулай итеп, Яссы ҡалаһында Хәсән Әхтәмовтың Алмағас аллеяһы булдырылды. Хәҙерге көндә Аллағыуат ауылы юҡҡа сыҡҡан. Алмағастар «Юрматы ере» мемориаль комплексы ихатаһына Хәсән Әхтәмовтың бюсы янында ла ултыртылды.
Видеояҙмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Яблоневый цвет. Мечта Хасана Ахтямова». Документальный фильм, посвященный 70- летию Велькой Победы. http://tv-rb.ru/teleproekty/proekty-detskogo-telekanala-tamyr/filmy-skazki-studii-tamyr/
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Сей алма етештереү күләме буйынса 2013 йылғы мәғлүмәт таблицаһы:. 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.
- http://www.syrnikov.ru/Mycookery/mochenya.html 2009 йылдың 7 март көнөндә архивланған. Мочения, соления и квашения — три источника, три составных части русской закуски
- Варенье из райских яблок
- http://www.unesco-ihe.org/content/download/2608/26887/file/Report16_Volume1.pdf(недоступная ссылка)
- Desmond Andrew. The World Apple Market. — Haworth Press, 1994. — P. 144—149. — ISBN 1560220414.
- Kristin Churchill. Chinese apple-juice concentrate exports to United States continue to rise(недоступная ссылка — история). Great
- American Publishing. Проверено 22 января 2008.Архивировано из первоисточника 2 ноября 2004.
- FAO
- Таблица данных объема производства свежих яблок в странах за 2013 год:.
- Перейти к:1 2 Хранение яблок и груш
- Виталий Скуратовский. Эх, яблочко (1 сентября 2001). Архивировано из первоисточника 3 апреля 2012.
- USFoods.ru — Февраль 2007 — День яблока в США
- День яблока — 21 октября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010
- ВСЕМИРНЫЙ ЯБЛОЧНЫЙ ДЕНЬ
- Кун, Н. А. Легенды и мифы Древней Греции.
- Локи и Идунн
- В. В. Усачева. Славянская мифология-2. Проверено 3 июля 2009.
- Преображение (Яблочный Спас) // Российский Этнографический Музей
- Перейти к:1 2 Энциклопедия символов
- Дж. Холл. Словарь сюжетов и символов в искусстве. М.: Крон-пресс, 1996. С. 636
- Яблоневый сад в Башкирии.http://garden-ufa.ru/desiatka.htm
- Башинформ. Фильм премьераһы тураһында. . http://www.bashinform.ru/bash/727537/
- Бирский район. Герб Бирского района.http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/birsk.htm
- Межрегиональный фестиваль «Бирское яблоко» расширяет географию и масштабность.
- http://www.birsk.ru/node/740