text:
Республикала ветерандар менән эшләү буйынса ойоштороу комитеты булдырыла Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Республикала ветерандар менән эшләү буйынса ойоштороу комитеты булдырыла
Республикала ветерандар менән эшләү буйынса ойоштороу комитеты булдырыла Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 29 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
Башҡортостанда һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары менән эшләү буйынса ойоштороу комитеты булдырыла. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына әҙерләнеү һәм уны байрам итеү буйынса республика ойоштороу комитетының йомғаҡлау ултырышында төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов республика Хөкүмәтенә шундай йөкләмә бирҙе.
– Башҡортостан илдең иң күп ветерандар йәшәгән һигеҙ төбәге иҫәбенә инә – 67 мең самаһы. Беҙ улар оҙағыраҡ ғүмер итһен, беҙҙең хәстәрлекте һәм иғтибарҙы тойһон өсөн артабан да шарттар булдырасаҡбыҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Киләһе йылдарҙа ла ошо йүнәлештә эшләргә, ветерандарға ярҙам итергә кәрәк.
Ойоштороу комитеты ултырышында республика министрлыҡтары һәм ведомстволары етәкселәре уҙған осорҙа башҡарылған эштәр тураһында доклад менән сығыш яһаны.
Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Хәлит Мәхмүтов Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын фатир менән тәьмин итеү буйынса эштең торошо менән таныштырҙы. Мәҫәлән, 2015 йылдың 1 ғинуарына Башҡортостанда 1 640 кеше торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж граждандар исемлегендә иҫәптә торған. Ғинуарҙан декабргә тиклем йәнә 728 кеше өҫтәлгән. Шулай итеп, 2015 йылдың 1 декабренә торлаҡ менән тәьмин ителмәгән ветерандар һаны 936 кеше тәшкил иткән. Киләһе йылға федераль бюджет аҡсаһына мохтажлыҡ 1,2 миллиард һум тәшкил итә.
Башҡортостандың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығын байрам итеү сиктәрендә уҙғарылған мәҙәни саралар хаҡында һөйләне.
Уның сығышын Башҡортостандың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта тулыландырҙы. Ул йәштәрҙе илһөйәрлек рухында тәрбиәләү, ирекмән һәм эҙәрмән отрядтарының эшмәкәрлеге тураһында бәйән итте.
Башҡортостандың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова һәм республика һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары Рөстәм Вәлиев Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын медицина һәм социаль хеҙмәтләндереү хаҡында мәғлүмәт бирҙе.
– Бөгөн 56 мең ветеран диспансер иҫәптә тора. Улар өҫтөнлөклө тәртиптә медицина ярҙамы һәм дарыуҙар менән тәьмин ителә. 371 ветеранға шифахана-курорт хеҙмәттәре күрһәтелгән. Әммә 400 кеше дауалана алмаған. Был эш тә федераль ресурстар иҫәбенә башҡарыла, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
Башҡортостан Башлығы ойоштороу комитеты ағзаларының сығышын тәнҡитләне һәм улар формаль рәүештә башҡарылған тип атаны.
Ултырыш аҙағында төбәк Башлығы республиканың эҙәрмән отрядтары етәкселәрен «Һәләк булған Ватанды һаҡлаусылар иҫтәлеген мәңгеләштереүҙә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләне.


c: text/html

text:
Доға Исми Ағҙам
Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим
Ысын маҡтауҙар бер Аллаһы Тәғәләгә генә хастыр. Беҙ уны маҡтайбыҙ, Унан ярҙам һорайбыҙ һәм гонаһтарыбыҙҙы ғафу итеуен үтенәбеҙ.
Күңелдәребеҙҙә булған яуызлыҡтан, ғәмәлдәребеҙҙә булған насарлыҡтарҙан Аллаһы Тәғәләгә һығынабыҙ.
Аллаһы Тәғәлә берәүҙе тура юлға күндерһә,уны аҙаштырыусы булмаҫ.Берәү көферлеккә төшәп, Аллаһы уны аҙаштырһа, ул кешене тура юлға күндереүсе булмаҫ.
Шәһәдәтлек ҡылам: Аллаһынан башҡа тәңре юҡ. Ул Үҙе генә,Уның тиңдәше юҡ, Мөхәммәд ғәләйһиссәләм Уның бәндәһе һәм илсеһе. Аллаһы Тәғәләнең Ҡөрьән китабында: «Удеғуни әстәжиб ләкүм» — «Минән донъя, әхирәт хәжәтләрегеҙҙе һорағыҙ, Мин һеҙҙең теләктә¬регеҙҙе ҡабул итәрмен»,- тигән үәғдәһе бар.
Пәйғәмбәребеҙ бер хәҙисендә: "Аллаһы Тәғәләнең 99 күркәм исем сифаттары бар, шул исемдәрҙе әйтеп доға ҡылығыҙ, ул исемдәр араһында шундай исем йәшерелгән әгәр бәндә уны зекер итеп доға ҡылһа, теләгәне — шикһеҙ ҡабул булыр,- тиелә.
Был хәҙистә һүҙ Исми Ағзам доғаһы тураһында һүҙ бара.
Доға Исми Ағҙам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бисмилләәһир-Рахмәәнир-Рахииим. Йәә Жәмиилү йәә Аллааһү, йәә Ҡариибү йәә Аллааһү,
йәә Мүжиибү йәә Аллааһү, йәә Нәжиибү йәә Аллааһү,
йәә Хәбиибү йәә Аллааһү, йәә Раззәәҡү йәә Аллааһү,
йәә Мәғрууфү йәә Аллааһү, йәә Ғәҙыымү йәә Аллааһү,
йәә Ләтыыфү йәә Аллааһү, йәә Хәннәәнү йәә Аллааһү,
йәә Мәннәәнү йәә Аллааһү, йәә Дәййәәнү йәә Аллааһү,
йәә Султаанү йәә Аллааһү, йәә Сүбехәәнү йәә Аллааһү,
йәә Мүстәғәәнү Йәә Аллааһү, йәә Мүхсинү йәә Аллааһү,
йәә Рахмәәнү йәә Аллааһү, йәә Рахиимү йәә Аллааһү,
йәә Кәриимү йәә Аллааһү, йәә Мәжиидү йәө Аллааһү,
йәә Хәмиидү йәә Аллааһү, йәә Хәкиимү йәә Аллааһү,
Йәә Муҡетәдирү йәә Аллааһү, йәә Ғәлиимү йәә Аллааһү,
йәә Ғафүүрү йәә Аллааһү, йәә Ғаффәәрү йәә Аллааһү,
йәә Мүбедиъү йәә Аллааһү, йәә Ҡадиирү йәә Аллааһү,
йәә Ҡадиимү йәә Аллааһү, йәә Муғиидү йәә Аллааһү,
йәә Раафиғү йәә Аллааһү, йәә Шәкүүрү йәә Аллааһү,
йәә Ләтыыфү йәә Аллааһү, йәә Саабирү йәә Аллааһү,
йәә Бәсыырү йәә Аллааһү. йәә Сәмииғү йәә Аллааһү,
йәә Әүүәлү йәә Аллааһү йәә Әәхырү йәә Аллааһү
йәә Ҙааһирү йәә Аллааһү, йәә Бәәтынү йәә Аллааһү,
йәә Үәкиилү йәә Аллааһү, йәә Ҡүддүүсү йәә Аллааһү,
йәә Сәләәмү йәә Аллааһү, йәә Мүъминү йәә Аллааһү,
йәә Мүһэйминү йәә Аллааһү, йәә Ғәзиизү йәә Аллааһү,
йәә Бәәриъү йәә Аллааһү, йәә Ғәлләәмү йәә Аллааһү,
йәә Ғалиимү йәә Аллааһү, йәә Хәййу йәә Аллааһү,
йәә Ҡаййүүмү йәә Аллааһү, йәә Ҡаабийҙү йәә Аллааһү,
йәә Бәәситү йәә Аллааһү, йәә Муғиҙҙү йәә Аллааһү,
йәә Муҙиллү йәә Аллааһү, йәә Ҡавиййү йәә Аллааһү,
йәә Мәәниғу йәә Аллааһү, йәә Хәәфиҙү йәә Аллааһү,
йәә Дәәфиғү йәә Аллааһү, йәә Кәфиилү йәә Аллааһү,
йәә Жәлиилү йәә Аллааһү, йәә Жәмииғу йәә Аллааһү,
йәә ҙәл Жәлиилү үә иҡрам йәә Аллааһү, йәә, Кәмәәлү йәә Аллааһү,
йәә Сәййидәс-сәәдәәти йәә Аллааһү, йәә Ғыйәәҫәл мустәғыыҫи йәә Аллааһү,
йәә Мүжиибәд-дәғүәти йәә Аллааһү, йәә Мүң зиләл бәрәкати йәә Аллааһү,
йәә Кәәфийәл хәсәнәти йәә Аллааһү, йәә Мухйис-сәййиъәэти йәә Аплааһү,
йәә Раафиғәд-дәражәәти йәә Аллааһү, йәә Ҡавиййү йәә Аллааһү,
йәә Жәббәәрү йәә Аллааһү,йәә Халләәҡү йәә Аллааһү,
йәә Муфәт-тихәл әбеүәәбә йәә Аллааһү,
йәә Дәәъимү йәә Аллааһү, йәә Фәрдү йәә Аллааһү,
йәә Витру йәә Аллааһү, йәә Әхәдү йәә Аллааһү,
йәә Ғәлиййү йәә Аллааһү, йәә Самәдү йәә Аллааһү,
йәә Мөхмүүдү йәә Аллааһү, йәә Саадиҡул уэрди йәә Аллааһү,
йәә Шәәфийү йәә Аллааһү, йәә Кәәфийү йәә Аллааһү,
йәә Ғәәфийү йәә Аллааһү, йәә Мустәғәәнү йәә Аллааһ
йәә Мутәғәәлии йәә Аллааһү, йәә Ғәәдийү йәә Аллааһү,
йәә Ҡаадирү йәә Аллааһү, йәә Ҡааһирү йәә Аллааһү,
йәә Ҡаһһәәрү йәә Аллааһү, йәә Фәттәәхү йәә Аллааһү,
йәә Раббәс-сәмәәүәәти йәә Аллааһү, йәә Мәәликәл мүлки йәә Аллааһү.
Аллааһуммә иннии әсъәәлүкә бихәҡҡы һәәзиһил әсмәәъү күллиһәә әң түсаллийә ғәләә Мухәммәде. Үә ғәләә әәли Мухәмиәде. Үәрхәм Мухәммәдәү үә ғәләә әәли Мухәммәде. Кәмәә салләйтә үә сәлләмтә үә бәәрактә ғәләә Иберааһиимә үә ғәләә әәли Иберааһиимә филғәәлә-миин. Раббәнәә иннәкә хәмиидүм мәжииде. Бирахмәтикә йәә әрхәмәр-рахимиин.Әәмиин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Исми Әгзам доғаһы. Исми Әгзам доғаһын төҙөүсе Вакил хәҙрәт. Учалы ҡалаһы һәм районы мөхтәсибе
ЧП Шагеева баҫмаханаһы. 453700. Башҡортостан Республикаһы,Учалы ҡалаһы, Ленин урамы 24-се һанлы йорт ISBN 5-94065-004-Х
- Әхмәдһади Маҡсуди. «Ғибәҙәти исләмиә» Дәғүәт нәшриәте Баҫтырыу өсөн яуаплы: Илшат хәҙрәт Хафизи. Тәржемә: Әҙелбаев Инсаф Сәлих улы яһаны.
[[Категория:Ислам терминдары]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Өфөлә актер, драматург һәм педагог Илшат Йомағоловҡа мемориаль таҡтаташ асылды
Фото:
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә актер, драматург һәм педагог, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Илшат Йомағоловҡа мемориаль таҡтаташ асылды. Таҡтаташ Софья Перовская урамында 2004-2007 йылдарҙа артист йәшәгән йортҡа ҡуйылды.
Иҫтәлекле таҡтаташты Илшат Йомағоловтың портреты төшөрөлгән һәм үҙенең философик йөкмәткеле шиғыр юлдары яҙылған китап биҙәй. Композиция идеяһының авторы — актерҙың тормош иптәше, Башҡорт драма театры актрисаһы Рәмзиә Хисамова.
Уҙған йылда артистың тыуыуына — 85 һәм уның яҡты донъя менән хушлашыуына 10 йыл тулды. Иҫтәлекле таҡтаташ асыу тантанаһына коллегалары һәм дуҫтары — М. Ғафури исемендәге Башҡорт драма театры актерҙары, ғаилә ағзалары, уҡыусылары һәм уның ижадын һөйөүселәр килгәйне.
«Илшат Йомағоловтың исеме башҡорт театр мәҙәниәте үҫешендә әхлаҡи нигеҙ булып тора. Үҙ ваҡытында ул театр сәхнәләрендә төрлө образдар тыуҙырҙы. Сәхнә оҫтаһының артистарҙың йәш быуынын тәрбиәләүҙә лә роле ҙур, башҡорт драматургияһын үҫтереүҙә ул мөһим роль уйнаны. Бөгөн Илшат Хәлил улы йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ асып, беҙ бөтә ғүмерен республикабыҙҙың театр сәнғәтен үҫтереүгә арнаған кешегә хөрмәт күрһәтәбеҙ», — тип билдәләне Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Шамил Абдраҡов.
19 ғинуарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә Илшат Йомағоловтың тыуыуына 85 йыл тулыуға бағышланған хәтер кисәһе уҙа. Унда М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе артистары ҡатнаша. Кисә ике бүлектән тора: тәүгеһендә — драматургтың пьесалары буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙән өҙөктәр, икенсеһендә иһә уның ҡатнашлығында «Башватҡыс» фильмын (режиссеры — актерҙың улы Айсыуаҡ Йомағолов) күрһәтеү ҡаралған.
http://www.bashinform.ru/news/1104363-v-ufe-torzhestvenno-otkryli-memorialnuyu-dosku-akteru-dramaturgu-i-pedagogu-ilshatu-yumagulovu/


text:
- Подробности
- Просмотров: 214
СТАН, Рәсәйҙә бер нисә улустан торған полиция‑терр. берекмә. Хөкүмәттең 1837 й. 3 июнендәге “Земство полицияһы тураһында положение” һына ярашлы ойошторола. С. составына үҙенең полиция органдары булмаған торама пункттар ингән. С. башында стан приставы (урындағы дворяндар йыйылышы тарафынан һайланған кандидаттар араһынан губернатор тәғәйенләгән) торған, уның штаб‑квартираһы С. үҙәге иҫәпләнгән. Өйәҙ исправнигына, земство судына, 1862 й. алып өйәҙ полиция идаралығына буйһонған. Пристав С. терр‑яһында хөкүмәт һәм урындағы адм. органдары ҡарарҙарын иғлан иткән, хужалыҡ торошо, халыҡ иҫәбе т‑да белешмәләр әҙерләгән, енәйәттәрҙе иҫкәртеү һәм асыҡлау м‑н шөғөлләнгән, сәйәси һөргөндәгеләрҙе, тентеү, ҡулға алыуҙарҙы һ.б. күҙәткән. 1878 й. полиция уряднигы (пристав ярҙамсыһы) вазифаһы булдырыла, уға хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү, десятскийҙар һәм сотскийҙарҙы (полиция идаралығында иң түбән вазифалар), шарап м‑н сауҙа итеүҙе контролдә тотоу бурысы һ.б. йөкмәтелә. 19 б. аҙ. Ырымбур губернаһында 21 С. (Верхнеурал өйәҙендә — 4, Орск өйәҙендә — 3, Силәбе өйәҙендә — 6, Троицк өйәҙендә — 3, Ырымбур өйәҙендә — 5) һәм 88 урядник (Верхнеурал өйәҙендә — 12, Орск өйәҙендә — 17, Силәбе өйәҙендә — 24, Троицк өйәҙендә — 17, Ырымбур өйәҙендә — 18); ошоға ярашлы Өфө губернаһында — 34 С. (Бөрө өйәҙендә — 7, Бәләбәй өйәҙендә — 6, Златоуст өйәҙендә — 4, Минзәлә өйәҙендә — 6, Өфө өйәҙендә — 6, Стәрлетамаҡ өйәҙендә — 5) һәм 140 урядник (Бөрө өйәҙендә — 28, Бәләбәй өйәҙендә — 26, Златоуст өйәҙендә — 18, Минзәлә өйәҙендә — 23, Өфө өйәҙендә — 22, Стәрлетамаҡ өйәҙендә — 23) иҫәпләнә. Йәмәғәт тәртибен һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән ябай крәҫтиәндәр урядниктар ҡарамағында була. Ырымбур казак ғәскәре терр‑яһында полиция бурыстарын өйәҙ исправниктарына буйһонған станица һәм ҡасаба атамандары атҡарған. 1917 й. мартында С. бөтөрөлә.
Р.И.Ҡантимерова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Европа Виадрина университеты
Европа Виадрина Университеты (нем. Europa-Universität Viadrina in Frankfurt (Oder)) — Германияның көнсығышында, Бранденбург ерендә , Франкфурт-на-Одере ҡалаһында урынлашҡан Европаның иң беренсе университеттарының береһе.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1506 йылда Реформация дәүерендәге немец гуманисы Вимпина Конрад ҡарары менән асылған университет. Вимпина Конрад университеттың беренсе ректоры була.
Название «Виадрина» һүҙе лат. Viadrina һүҙенән килеп сыҡҡан, «Одерҙа» тигәнде аңлата.
Виадрина университеты асылғас, унда Германия, Польша, Швеция, Норвегия һәм Даниянан килген 900 студент белем ала. Ул ваҡытта Одерҙағы франкфуртта 5 мең кеше йәшәй һәм ҡала хаклы рәүештә университетлы тип атала.
1811 йылда университет Вроцлав ҡалаһына күсерелә (ул ваҡытта ҡалала Наполеон Францияһы хакимлек итә, 1814 йылдан ҡалала Пруссия хакимлеге урынлаша)
Броцлав ҡалаһына күскәнсе Виадрина университетында 55 000 тирәһе кеше белем ала. Университет үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.
Билдәле университет тамамлаусылары араһында Ульрих фон Гуттен, ТомасМюнцер, Вильгельм һәм Александр Гумбольдты, Карл Филипп Эммануил Бах, Генрих фон Клейст һ. б.
180 йыл үткәс 1991 йылдың 15 июлендә Виадрина университеты яңынан асыла һәм беренсе уҡыу йылын башлай.
Факультеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юридик
- Иҡтисад
- Мәҙәниәт


text:
Ветерандарҙы торлаҡ менән тәьмин итеү йөкләмәһе үтәлде
Кисә Рәсәйҙең төбәктәр үҫеше министры Виктор Басаргин видеоконференция режимында 2010 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын торлаҡ менән тәьмин итеү буйынса сираттан тыш селектор кәңәшмәһе үткәрҙе. Төбәктәр вәкилдәре дәүләт башлығының тейешле Указын үтәү тураһында отчет бирҙе.
Басаргин әйтеүенсә, “илдең утыҙ өс субъекты 2005 йылдың 1 мартына тиклем иҫәпкә торған ветерандарға торлаҡ биреүҙе тулыһынса тамамлаған”.
Рәсәй Президенты ҡуйған бурысты Башҡортостан тәүгеләрҙән булып үтәне. Республика һәм федераль бюджет средстволары иҫәбенә төбәктә, инвалидтарҙы һәм һәләк булыусыларҙың ғаилә ағзаларын да индереп, 834 һуғыш ветераны торлаҡ менән тәьмин ителгән. БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев белдереүенсә, “был йәһәттән республикаға ҡарата бер ниндәй ҙә дәғүә юҡ һәм уның булыуы ла мөмкин түгел”.
Ләкин 2005 йылдың 1 мартынан һуң иҫәпкә алынған ветерандар менән хәл ителмәгән мәсьәләләр бар, тип белдерҙе Премьер. Әле 1515 кеше торлаҡ шарттарын яҡшыртыу исемлегендә тора. Шуларҙың 725-е – Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, ветераны һәм 785-е – һәләк булған һуғыш инвалиды, ветерандың ғаилә ағзаһы. Улар дөйөм ветерандар һанының 3 проценттан ашыуын тәшкил итә.
Раил Сарбаев 389 торлаҡ сертификаты бирелеүе хаҡында хәбәр итте, ә апрель-май айҙарында ҡалған ветерандар аласаҡ. Ошо маҡсаттарға ҡаралған средстволар, шул иҫәптән федераль ҡаҙнанан бүленгән 1 миллиард 88 миллион һум аҡса республикаға килгән һәм банкыларҙағы иҫәптәрҙә ята, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Премьер-министр.
Улай ғына ла түгел, Раил Сарбаев билдәләүенсә, «республика үҙенең ветерандарын бер ваҡытта ла яҙмыш ҡосағына ташламаны». Рәсәй Президенты Указы сыҡҡанға тиклем үк, 2005 йылдан башлап Башҡортостанда муниципаль район һәм ҡала округтары средстволары иҫәбенә 332 Бөйөк Ватан һуғышы ветераны торлаҡ менән тәьмин ителгәйне.


text:
11.11.11 Башҡортостанда 726 пар ғаилә ҡорасаҡ
2011 йылдың 11 ноябрендә республикала 726 пар ғаилә ҡорорға теләк белдергән. 214 туй Өфөлә үтәсәк. Был көндө баш ҡаланың район ЗАГС-тарында 30-шар туй теркәләсәк, ә Үҙәк ЗАГС-ҡа 53 ғариза бирелгән. Шулай уҡ Нефтекама ҡалаһында 11 ноябрҙә 36 пар ғаилә ҡорасаҡ. Ә бына Йылайыр, Федоровка һәм Көйөргәҙе райондарында был көндө берәр пар ғына өйләнешәсәк, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһының ЗАГС идаралығынан.
— Ғәҙәттә республика буйынса бер аҙна эсендә 500-600 пар теркәлә. Туй үткәреү өсөн иң «емешле» булған июль һәм август айҙарында аҙнаһына меңгә яҡын пар теркәлә, ә Өфөлә — 300-ҙән ашыу пар, — тип хәбәр итте Башҡортостан Республикаһының ЗАГС идаралығы хеҙмәткәре Ләйсән Абдуллина.


text:
Башҡортостан вәкилдәре «Милләт сәләмәтлеге – Рәсәйҙең сәскә атыу нигеҙе» Бөтә Рәсәй форумында ҡатнашасаҡ
Башҡортостан делегацияһы 15-17 сентябрҙә Мәскәүҙә үтәсәк «Милләт сәләмәтлеге – Рәсәйҙең сәскә атыу нигеҙе» VII Бөтә Рәсәй форумында ҡатнашасаҡ. Был хаҡта БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
«Милләт сәләмәтлеге – Рәсәйҙең сәскә атыу нигеҙе» Бөтә Рәсәй форумы – илдең күпселек төбәктәренән ҡатнашыусылар йыйған йыл һайын үткәрелеүсе сара, федераль һәм төбәк социаль программалары смотры. Форум Рәсәй Федерацияһы Президенты хакимиәте, федераль министрлыҡтар, агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр, Мәскәү ҡалаһы Хөкүмәте, төбәк хакимиәттәре ярҙамында үткәрелә.
Күргәҙмә экспозицияһында һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, халыҡты социаль хеҙмәтләндереү, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, физкультура, спорт, туризм, мәҙәниәт һәм башҡа йүнәлештәр буйынса махсус стендтар урынлаштырыласаҡ.
Сара сиктәрендә актуаль социаль мәсьәләләр буйынса бер нисә конгресс, шулай уҡ һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, спорт һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙы үҫтереү буйынса федераль һәм төбәк программалары күргәҙмәһе үтәсәк.
Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы, Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, Мәғариф министрлығы, БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты вәкилдәре «Милләт сәләмәтлеге – Рәсәйҙең сәскә атыу нигеҙе» форумында Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһаясаҡ делегация составына инәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 266
МАЛЬВА 1) г ө л н ә ф и с (Malva), мальва һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 4 төрө үҫә: мавритания М., таҡыялы М., ябай М., тәпәш М. Бер, ике йәки күп йыллыҡ төклө үләндәр. Һабаҡтарының бейеклеге 30—200 см, күпселек төрҙәрҙә төҙ, тармаҡлы, йыуан, тәпәш М. — түшәлеүсән йәки күтәрелеүсән. Япраҡтары һаплы, сиратлы, бөтөн, йомро‑йөрәк формаһында, айырсалы йәки бармаҡса теленгән, ситтәре бысҡы тешле йәки киртләсле‑тешле. Сәскәләре ваҡ йәки эре, ал, алһыу күк, ҡыҙыл, аҡ төҫтәрҙә, япраҡ ҡуйындарында йәки ос шәлкемдәрендә йыйылған, һирәк осраҡта яңғыҙар. Июль—сент. сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—окт. өлгөрә. Рудераль үҫемлектәр, БР‑ҙың бөтә терр‑яһында осрай. Декоратив үҫемлектәр, баллы үҫемлектәр. Составында дуплаусы матдәләр, лайлалар, эфир майҙары бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. 2) шток‑роза һәм хатьма затына ҡараған үҫемлектәр.
Л.М.Абрамова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Дүшәмбе
Дүшәмбе — аҙнаның йәкшәмбе менән шишәмбе араһындағы беренсе көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — шәмбенән һуң икенсе көн.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, дүшәмбе аҙнаның беренсе көнө, ялдан һуң эш аҙнаһы башланған көн һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның өсөнсө көнө.
Йөкмәткеһе
Башҡа телдәрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендә аҙна йәкшәмбе ("воскресенье") менән тамамлана, шуға күрә "понедельник" атамаһы аҙна тамамланғандан һуңғы көн мәғәнәһендә ҡулланыла.
Төрөк телендә pazartesi «баҙар көнөнән һуңғы көн» тигән мәғәнәлә. Уларҙа йәкшәмбе - баҙар көнө.
Боронғо йәһүдилек-христианлыҡта көндәр шәмбенән башланған, шуға күрә: Грек телендә Aeutέpa («икенсе көн (шәмбенән)»), Латин телендә feira segunda, Грузин телендә ორშაბათი (оршабати), тажик телендә душанбе, Башҡорт телендә һәм татар телендә дүшәмбе, әрмән телендә Երկուշաբթի (йеркушабти́), ивритта — «Йом бет».
Дүшәмбегә бәйле мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1919 йылдың 3 сентябрендә Халыҡ комиссариаты Ҡарары менән «тамаша предприятиелары» хеҙмәткәрҙәренең ялы дүшәмбегә күсерелә [1].
Совет космонавтикаһында дүшәмбе башта ябай эш көнө һаналған, әммә 1960 - 1965 йылдар киҫемендә дүшәмбелә 11 осороу авария менән тамамланыуға бәйле 1965 йылдан «юғарынан ҡушыу буйынса» был көн космонавтар өсөн ял тип иғлан ителгән.
Исламда дүшәмбе ураҙа тотоу өсөн ҡулай һанала, сөнки был көндә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ураҙа тота торған булған [2]
Башҡорт исемдәрендә - "дүшәмбе"[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында дүшәмбе лә бар - Дүсәмбай, Дүсәмбикә [3]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
- Иранский календарь [2]
- Понедельник [3]
- Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит


text:
Тылсым коткән Яңы йыл
Байрамға ҡала һәм райондың иң яҡшы уҡыусылары, актив йәмәғәтселәр - мәктәп тормошонда, тѳрлѳ конкурс-викторина, олим- пиадаларҙа ҡатнашҡандар йыйылды. Тамаша алдынан муниципаль
район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары И.С. Теләүбаев һәм мәҙәниәт бүлеге начальнигы
З.Ә. Әғләмова балаларҙы Яңы йыл менән ҡотлап, уҡыуҙарында артабан да уңыштар теләне. Унан һуң
уҡыусылар сағыу, музыкаль «Кѳнсығыш әкиәте» ҡараны. Балаларҙың яратҡан геройҙары Аладдин һәм принцесса Будур барыһын да сихри әкиәт донъяһына алып инде. Күңелле тамаша ҡарап, әкиәт геройҙары менән аралашҡандан һуң уҡыусыларҙың һәр береһе тәмле бүләктәр алып һѳйѳндѳ. Ошо кѳндѳ сәләмәтлектәре буйынса мѳмкинлектәре сикләнгән балалар ѳсѳн дә Шыршы байрамы ойош-торолдо.
Н. ВӘЛИУЛЛИНА.
Автор фотоһы.


text:
Һәр башҡорт яҙыусыһыныңәҫәрендә тәрбиәүи моменттар, педагогик ҡараштар ярылыпята. Нимә һуң ул «педагогик ҡараш»? Был төшөнсәнеаңлатыу өсөн тәүҙә «педагогика» терминынааңлатма бирәйек.
Башҡортәҙәбиәтендә яҙыусыларҙың педагогикҡараштары әле яңы өйрәнеләбашланы. Шундай хеҙмәттәрҙең береһенбилдәле ғалим И. Вәлиев яҙҙы.Ул, М. Кәримдең педагогик ҡараштарынөйрәнеп, «Педагогика Мустая Карима»[2] тигән хеҙмәтенбаҫтырып сығарҙы.
Балалар әҙәбиәте – бөтә совет әҙәбиәтенең айырылмаҫ бер өлөшө, әҙәбиәттең дөйөм закондарына нигеҙләнә. Ләкин шул уҡ ваҡытта балалар әҙәбиәте – ул үҙенсәлекле әҙәбиәт. Балалар яҙыусыһы үҙ ижадында педагогикаға, психологияға нигеҙләнергә, тәрбиә бурыстарынан сығып эш итергә һәм балаларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарын, ихтыяждарын иҫәпкә алырға тейеш.
Зәйнәб Биишева ла, ҙур бурыстар һәм балалар әҙәбиәте алдында торған маҡсаттарҙан сығып, балалар өсөн күп кенә әҫәрҙәр ижад итте. Хикәйә һәм повестары аша ул тыуған илгә һәм хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләргә өйрәтте.
З. Биишева оҙаҡ ҡына йылдар балаларға белем һәм тәрбиә биреүгә бәйле эштәр башҡара: тәүҙә ул бер нисә йыл мәктәптә уҡытыусы, унан «Пионер» журналында әҙәби хеҙмәткәр, нәшриәттә уҡытыу-ғилми әҙәбиәтен сығарыу буйынса редактор, ә Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Башҡортостан радиокомитетында балалар өсөн тапшырыу бүлегенең яуаплы редакторы булып эшләй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа (1947 – 1951) ул Башҡорт дәүләт нәшриәтендә балалар әҙәбиәте секторының мөдире була.
Был эштәр З. Биишеваның яҙыусы булараҡ формалашыуына, уның ижади эшмәкәрлегенең йүнәлешенә йоғонто яһамай ҡалмай. Тап ошо йылдарҙа әҙибә балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Ошо өлкәлә оҙаҡ ҡына йылдар эшләп, М. Кәрим, Ә. Бикчәнтәев, Ғ. Ғүмәр, Ф. Иҫәнғолов, Ҡ. Даян, Ш. Биҡҡол, К. Кинйәбулатова, Ф. Рәхимғолова, Р. Ғабдрахманов кеүек яҙыусылар менән бер рәттән, башҡорт балалар әҙәбиәте үҫешенә ҙур ғына өлөш индерә.
1941 йылда З. Биишева тыуған илде фашист илбаҫарҙарынан һаҡлауҙа балаларҙың да ҡатнашыуын һәм батырлыҡ күрһәтеүҙәрен һүрәтләгән “Партизан малай” повесын яҙа.
Яҙыусының һуғыш ваҡиғаларына мөрәжәғәт итеүе көсөргәнешле, героик ваҡиғаларға бай сюжет тыуҙырырға мөмкинлек биргән. Һәм был, үҙ сиратында, балаларҙың батырлыҡ эшләүҙәрен мауыҡтырғыс итеп күрһәтеүгә килтергән.
Әҫәрҙә ун дүрт йәшлек ҡыйыу малай, тыуған илдең ысын патриоты Иректең һуғыш осоронда күрһәткән батырлыҡтары героик планда кәүҙәләндерелә. Яҙыусы фашистар менән көрәш ваҡиғаларын тап һуғышта булырға мөмкин булған мажараларға бәйләп һүрәтләй. Йәш геройҙың исеме менән автор дөйөмләштереү яһай. Ирек – ул ирекле, азат булыу тигән һүҙ, был исем менән азатлыҡ ҡоллоҡҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Мауыҡтырғыс ваҡиғаларҙы, балаларҙың төрлө батырлыҡ эшләүҙәрен яҙыусы мажараға тартым итеп, нигеҙҙә, ышандырырлыҡ итеп күрһәтә.
З. Биишева балаларҙың психологияһын, ҡыҙыҡһыныу өлкәләрен яҡшы белә. Шиғыр менән яҙылған рәсемле әлифба – “Йәнле хәрефтәр” (1947) баланы төрлө тормош күренештәре менән таныштыра, уның донъя хаҡындағы төшөнсәләрен киңәйтеп ебәрә:
Һабан һөрә трактор,
Һуҡа бабай, ҡарап тор.
Вагондар уҙып бара,
Вәли ҡул болғап ҡала.
Юлдаш осорҙоҡ Ергә,
Юл һалдыҡ күккә, үргә, –
кеүек юлдар бәләкәй бала аңына һеңерлек итеп бирелә.
Бөйөк яҙыусы З.Биишеваның ижады – ҙуртәрбиә һәм белем
усағы. Уның ижады аҡһаҡалдар, дәүләт эшмәкәрҙәре, ата-әсәләр һәм бигерәк тә, балалар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. «Дуҫ булайыҡ»повесы – авторҙың педагогикҡараштарын сағылдырған иң сағыуәҫәр: бында З.Биишева мәктәп педагогикаһы менәнхалыҡ педагогикаһын оҫта итепбергә бәйләп ебәрә.И. Вәлиев яҙғанса, “мәктәп педагогикаһыменән халыҡ педагогикаһы айырылһа, тамырҙарөҙөлә, милли хәтерһәм үҙаң юғала,шәхестең формалашыу процесы тотҡарлана,изге күңеллелек, матурлыҡкеүек рухи сифаттар юҡҡа сыға”. З. Биишева быныуҡытыусы булараҡ яҡшы аңлайһәм «Дуҫ булайыҡ» повесынахалыҡ педагогикаһы өлгөләрен дә уңышлы индерә. Мәҫәлән, Юлдаш ауылғаҡайтҡан ваҡытта өләсәһеуға әкиәттәр һөйләй,мәҡәлдәр әйтә. М.Кәрим фекеренсә, халыҡ педагогикаһыкешене тулыһынса тәрбиәләүгә ҡоролған. “Шәхесте төрлөяҡлап тәрбиәләүҙә туғантел ҙур рольүтәй, ғәҙеллек һәм намыҫкешегә туған телаша бирелә», – тиМ. Кәрим.
Яҙыусы ижад процесында фольклор мотивтарын, уның стиль, һүрәтләү алымдарын, ғөмүмән, уның иң яҡшы традицияларың ижади рәүештә ҡулланып эш итһә, ауыҙ-тел ижадының был гүзәл традицияларын яңы шарттарҙа тағы ла үҫтерергә, тағы ла юғарыраҡ күтәрергә мөмкин.
Зәйнәб Биишева – үҙ халҡының фольклорын тәрән белеүсе, аңлаусы яҙыусыларҙың береһе. Был – тәбиғи, сөнки яҙыусы бик бәләкәйҙән үк халыҡ ижады әҫәрҙәрен яратып тыңлай, уларҙы яҙып ала, өйрәнә килә.
Ул “Кирәй Мәргән”, “Ҡамыр батыр”, “Ел-ел арбам!”, “Бүре менән кәзә”, “Бәхет ҡыҙы хаҡында әкиәт” тигән халыҡ әкиәттәрен яҙып алып, эшкәртеп, киңәйтеп, айырым мотивтарын ҡуйыртып, баҫтырып сығара. Быны дәлилләү өсөн “Кирәй Мәргән” (халыҡта “Килтәй Мәргән”) сюжетына мөрәжәғәт итеү ҙә етә. З. Биишева эшкәртеүендә баҫылып сыҡҡан был әкиәт сюжетының ҡатмарлылығы, тематикаһының киңлеге һәм геройҙарының күплеге менән айырылып тора. Әкиәттең халыҡ араһында таралған варианты иһә ябай, унда бер нисә генә герой хәрәкәт итә. Күренеүенсә, яҙыусы был сюжетҡа айырым деталдәр, хатта ваҡиғалар өҫтәй. Артабан сюжетта халыҡ әкиәттәрендә күп осрай торған традицион күренештәр ҡабатлана.
Фольклор әҫәрҙәрен эшкәртеү, хатта уларға нигеҙләнеп яңы әҫәр ижад итергә ынтылыу яҙыусының бынан һуң яҙылған әҫәрҙәрендә лә күренде. 1949 йылда ул “Бәхет-ҡыҙ хаҡында әкиәт”ен баҫтырҙы. Был әкиәттә авторҙың үҙ ижад манераһы ла асыҡ һиҙелә. Яҙыусының теле халыҡтың йәнле һөйләү теленә яҡыная бара.
Билдәле булыуынса, робағи формаһы башҡорт халыҡ ижадында киң ҡулланыла. Айырым шағирҙар, көнсығыш поэзияһын белеүселәр тарафынан эшкәртелгән халыҡ ижады әҫәрҙәрендә лә был форманы күрергә була. “Бәхет-ҡыҙ хаҡында әкиәт” ошо шиғыр алымы менән яҙылған. Ваҡиғаларҙы хикәйәләү геройҙарҙың монолог һәм диалогтары менән дә аралашып бара.
Яҙыусы әкиәттең төп идея-эстетик йөкмәткеһен көсәйтеү өсөн төрлө алымдар ҡуллана, уны “әҙәбиләштерә” төшә. 1969 йылда сәхнәгә ҡуйылған “Серле йөҙөк” әкиәт-пьесаһында З. Биишева, нигеҙҙә, ошо “Бәхет-ҡыҙ хаҡында әкиәт”тең сюжетын файҙаланды. Яҡшылыҡтың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшен һүрәтләгән әкиәт-пьесала ваҡиғалар йәнлерәк тә, байыраҡ та. Уның социаль йөкмәткеһе лә көсәйгән, яңы персонаждар өҫтәлгән. Әкиәт-пьесалағы геройҙар конкретыраҡ төҫ алалар, тормошсаныраҡ яңғырайҙар. Яҙыусы “Серле йөҙөк” сюжеты өҫтөндә эшләүҙе артабан да дауам итә, архивында һаҡланған яҙмалар, ҡулъяҙмалар быны асыҡ раҫлай. Был әҫәр 1970 йылда “Серле ҡурай” исеме аҫтында тағы сәхнәгә ҡуйыла. Аҙаҡ уның исеме лә “Серле ҡурай” тип үҙгәртелә. Был хәлендә инде ул жанр яғынан әкиәт-пьеса түгел, ә философик драма формаһын ала. Әҫәрҙә халыҡ һәм батыр, батырлыҡ һәм ике йөҙлөлөк, азатлыҡ һәм ҡоллоҡ кеүек проблемаларға ярашлы рәүештә драма геройҙарының идея-эстетик йүнәлеше тәрән мәғәнә ала, ҙур дөйөмләштереүҙәргә күтәрелә.
З. Биишева фольклорҙың традицион һүрәтләү алымдарына нигеҙләнеп тыуҙырған образдарына яңы йөкмәтке һала, уларҙың идея- эстетик мәғәнәләрен хәҙерге заман талаптарынан сығып билдәләй.
Драмала, беренсе сиратта, шәхес һәм халыҡ мөнәсәбәте асыҡ күрһәтелә. Ошоға бәйләп унда геройҙарҙың хәрәкәте баһалана, ҡылыҡ- холоҡтары анализлана. Әҫәрҙең төп геройы – халыҡ һәм уның батыры Кинйәбай. Ул, халыҡ менән берлектә, яуыз юханы еңеп, халҡының өмөтөн, хыял-теләген тормошҡа ашыра. Ә халыҡтың был күптәнге уй-ниәтен, маҡсатын Кинйәбайға, йәш быуын вәкиленә, уның атаһы ҡарт батыр Ирәмәл еткерә:
Уландарым, ярам ҡаты минең,
Һеҙгә ҡала донъя көтөргә.
Ил ағаһы булып ил-ырыуға
Ғәҙел, тоғро хеҙмәт итергә.
“Тылсымлы ҡурай”ҙың башында уҡ һәр саҡ халыҡ бәхете өсөн көрәшеүсе, үҙ халҡына ғәҙел, тоғро булған ил батыры Ирәмәл образын һүрәтләп, яҙыусы халыҡ батырына булған талаптарҙы билдәләй. Ирәмәл үлер алдынан улдарына:
Көрәш булды Аллам. Ғәҙеллекте
Күҙ ҡарамдай изге һаҡланым.
Хаҡлыҡ, тоғролоҡтан, именлектән
Оло хазинаны тапманым, –
ти һәм улдарын һәр саҡ берҙәм булырға һәм яуызлыҡҡа ҡаршы аяуһыҙ көрәшергә саҡыра.
Үҙ васыяттарын әйтеп бөткәс, батыр далала Ирәмәл тауға әйләнә. Бының менән батыр һәм тыуған ер бер бөтөнгә әүрелә. Тимәк, Ирәмәл батырҙың улдарына әйткән һүҙҙәре – ул тыуған ер, туған халыҡтың һүҙе, йәш батырҙарға булған васыяты булып яңғырай.
Кинйәбай бына ошо васыятты үтәү, халыҡ теләген, өмөтөн тормошҡа ашырыу өсөн ҙур көрәшкә сыға. Әммә яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшкә сыҡҡан батыр әле яңғыҙ. “Батыр булһаң, халыҡтарҙы уят, һаҙҙы ҡорот, шунда белерһең”, – ти уға Юха һаҙлығына батып барыусы ҡарт.
Тимәк, батыр үҙ халҡы, ере менән бергә, уның көсө лә тап бына ошо берҙәмлектә. Халыҡ исеменән ҡарттарҙың береһе Кинйәбайға – толпар ат, икенсеһе – ҡылыс, өсөнсөһө – уҡ-һаҙаҡ тапшыра. Аҙаҡ әсә, батыр тик халҡы өсөн генә йәшәй, ти. Артабан драмала геройҙар конкрет шәхес рәүешендә кәүҙәләндерелә. Әҫәрҙең үҙәк образдарының береһе – Ер-Әсә. Ил һәм халыҡ батыры Кинйәбайҙың күңеленә шик төшөп, күңеле һына яҙғанда, ҡараңғы төндө яҡтыртып, иҫ киткес гүзәл Ер-әсә тороп баҫа. Ул Кинйәбайға үҙенең улы, үҙенең батыры тип өндәшә. Ер-әсә образы – ул дөйөмләштерелгән тыуған ил, халыҡ образы булып күтәрелә, сөнки “Ер-әсә күкрәгенә халыҡ ҡаны һеңгән”, “йөрәгенә халыҡ йәне ингән”, күҙҙәренә халыҡ йәше тулған, ҡуйынынан халыҡ үҙе урын алған, бөтә быуындар “ҡайғыһын да, өмөтөн дө” уға түккән. Бына шундай ул Ер-әсә!
Ер-әсә ҡулы менән тыуған ил, халыҡ үҙ батырына ерҙә үҫкән ҡырлы, моңло, серле ҡурай бүләк итә. Ә ҡурай серле көскә эйә, сөнки ул – йыр, ә йыр бер ваҡытта ла тотҡон булмай, уны бер кем дә, бер ниндәй көс тә бикләп тота алмай. Халыҡ моңо, йыры һәр саҡ иреккә, азатлыҡҡа саҡыра, һәм ул бер ваҡытта ла хәйлә, мәкер тоҙағына эләкмәҫ, бөтә ваҡиғаларға үҙенең дөрөҫ баһаһын бирәсәк, заман тамғаһын ҡуясаҡ.
Быуындар аманаты булған ҡырлы ҡурай моңо аҫтында Кинйәбай, бер саҡ ҡартайыу белмәгән, мәңге йәш йыр кеүек үк, үҙенең элекке төҫөнә кире ҡайта, тирә-яҡ йәшәрә, ергә яҙ килә. Ҡурай аша халыҡтың быуаттар буйы йыйған тормош тәжрибәһе – йыры, моңо кәүҙәләндерелә. Ул – халыҡтың еңелмәҫ рухы.
“Серле ҡурай” драмаһында драматик көсөргәнешлелек һәм хәрәкәт геройҙарҙың эшмәкәрлеге менән тыуҙырыла. Батыр Кинйәбай һәм яуыз Юха образдары аша донъяға булған ике ҡараш, ике төрлө философик һәм әхлаҡ нормалары күрһәтелә. Улар араһындағы конфликт береһенең икенсеһен еңеүе менән генә хәл ителергә мөмкин.
Халыҡ батыры Кинйәбай алдына ҡуйылған маҡсат бик ҙур. Ул халыҡ, ил алдында торған оло проблемаларҙы хәл итеү өсөн көрәшкә сыҡҡан. Ижтимағи көрәш батырҙың үҙ шәхси мөхәббәтен яҡлауы менән тағы ла көсәйтелә һәм конкретлаштырыла.
Юха, киреһенсә, яуыз, хәйләкәр, мәкерле, төрлө төҫкә инеп, кешеләрҙе бер-береһенә ҡаршы ҡуя, уларҙы юлдарынан яҙҙыра, шулай итеп һәр саҡ маҡсатына ирешеп килә. Юха – кешеләрҙе кеше булғаны өсөн күрә алмаусы, уларҙың хас дошманы, уларҙы физик һәм рухи яҡтан иҙергә, ҡол итергә тырышыусы зат.
Шулай итеп, Зәйнәб Биишева фольклорға туранан-тура таянып ҙур йөкмәткеле әҫәр ижад итте. Автор әкиәттәргә хас шартлылыҡты, аллегория, символиканы һәм романтик күтәренкелекте оҫта файҙаланды. Был әҫәр балаларға рухи һәм мораль тәрбиә биреүҙә лә ҙур роль уйнай. Изгелек һәм яуызлыҡтың асыҡ миҫалы булып торған Кинйәбай һәм Юха образдары балаларға тормошта ҡайһы яҡҡа юл тоторға икәнлеген күрһәтеүсе образдар булып тора.
З. Биишева халыҡтың халыҡтың азатлыҡ өсөн алып барған көрәшен шәхес һәм халыҡ мөнәсәбәтенә бәйләп күрһәтә. Әгәр ҙә бынан алда ошо уҡ темаға яҙылған әҫәрҙәрендә яуызлыҡты батыр тик “серле балдаҡ” ярҙамында ғына еңеп сыға алһа, халыҡтың әүҙем роле күрһәтелмәһә, “Тылсымлы ҡурай”ҙа инде азатлыҡты батыр етәкселегендә халыҡ үҙе яулап ала.
Халыҡ әкиәте образдарына нигеҙләнеп тыуҙырылған образдар бөтөнләй яңы йөкмәтке ала һәм хәҙерге заман талаптарынан сығып үҫтерелә.
Геройҙар хәрәкәт иткән тирә-йүн, әҫәрҙә тасуирланған тормош күренештәре, әкиәттәрҙәге кеүек үк, шартлы. Тик ошо шартлылыҡ артында реаль тормош ята.
Яҙыусы фольклорға туранан-тура мөрәжәғәт итеп, ҙур йөкмәткеле әҫәрҙәр ижад итте.
З. Биишеваның “Мөхәббәт һәм нәфрәт” (1965), “Һөнәрсе менән Өйрәнсек”(1965) хикәйәттәре кеше, уның тормоштағы урыны, тәртибе, әхлаҡ йөҙө тураһында тәрән философик уйланыуҙарға нигеҙләнгән. Һин ысын кешеме, әллә тик үҙең өсөн генә ҡалтырап йәшәүсе ҡурҡаҡ йән-меҫкенме? Яҙыусының тормош, ғүмер, йәшәү хаҡында уйланыуын, үҙ эстетик ҡараштарын поляр сиккә ҡуйылған, ҡабартылған образ-символдар аша материаллаштырыуы осраҡлы күренеш түгел. Сөнки хәҙерге ҡатмарлы осорҙа, яңы йәмғиәт төҙөү осоронда һәр бер шәхестең әхлаҡи сифаттарын һүрәтләү мөһим, шуның өсөн кешене тәрбиәләү – иң актуаль әҙәби-художестволы проблемаға әйләнде.
“Һөнәрсе менән Өйрәнсек”тә ике поляр ҡаршылыҡ: бер яҡта – бер ҡасан да тынғы белмәүсе, һәр ваҡыт эҙләнеүсе, өйрәнеүсе, шуға ла көндән-көн оҫтара барған Һөнәрсе, икенсе яҡта-көршәкте нисек тә күберәк һатыу яғын ғына ҡайырған Өйрәнсек. Хикәйәттә уларҙың хатта исемдәре бирелмәй. Был яғы менән дә ул ҙур дөйөмләштереүҙәргә ишара яһай. Был әҫәр уҡыусыларҙа хеҙмәткә хөрмәт, һөйөү, ҡыҙыҡһыныу тойғолары уята. Хикәйәтте уҡығандан һуң балалар Һөнәрсе кеүек оҫта, арыу-талыу белмәҫ эшсе булыу тураһында хыялланалар һәм киреһенсә, өйрәнсек менән булған күңелһеҙ ваҡиғанан ғибрәт алалар. Һөнәрсе – хикәйәттең төп геройы. Ул алтын ҡуллы кеше, көнө-төнө эштән бушамай, эҙләнә, уйлана. Уның төп маҡсаты – кешеләргә изгелек эшләү, уларҙың тормошон еңеләйтеү. Һөнәрсе тормоштоң ҡәҙерен, бәхетен тик хеҙмәттә генә күрә. Ғүмерен башҡа кешеләргә һәм яратҡан эшенә, сәнғәткә бағышлай. “Яҡшылыҡты эшлә лә диңгеҙгә ырғыт, халыҡ белер. Халыҡ белмәһә – балыҡ белер”, “Яҡшы атҡа атҡа ҡамсы кәрәкмәй” тигән мәҡәлдәр Һөнәрсегә арнап әйтелә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Һөнәрсе үҙенең хеҙмәт емешен күрә алмай.
Ә дөрөҫлөк, изгелек һуңлап булһа ла өҫкә ҡалҡа. “Хеҙмәтенә күрә-хөрмәте”, – ти халыҡ Һөнәрсе тураһында. Ә Өйрәнсек тураһында иҫкә төшөрөп: “Ялғандың бото ҡыҫҡа”, “Ҡырын эш ҡырҡ йылдан һуң да беленә”, – ти халыҡ.


text:
Коммерция булмаған ойошмалар өсөн отчет ваҡыты яҡынлаша
РФ Юстиция министрлығының БР буйынса Идаралығы хәтерегеҙгә төшөрә, коммерция булмаған ойошмалар 15 апрелгә ҡәҙәр юстицияның территориаль органына йыл һайын тапшырылыусы отчет бирергә тейеш.
Отчет процедураһы ябай һәм оҙаҡ ваҡыт талап итмәй. Отчет күләме һәм тәртибе тураһында ентекле аңлатмаларҙы www.bashminjust.ru сайтының «Коммерция булмаған ойошмалар» бүлегенән алырға мөмкин, шунда уҡ принтерҙан сығарып алыу һәм тултырыу өсөн отчет формалары ла бирелә. Өҫтәмә рәүештә, профсоюз ойомалары отчет бирергә бурыслы булмаһа ла, эшмәкәрлеген дауам итеү тураһында РФ Юстиция министрлығының БР буйынса Идаралығына хәбәр итергә тейеш, тигән иҫкәрмә лә бар.
Федераль ҡануниәттең был талабын үтәмәгән осраҡта, юстиция органдары административ санкциялар ҡуллана ала.
Коммерция булмаған ойошмалар бүлегенән белешмә алыу өсөн телефон: (347) 276-27-31.


text:
Балалар был көндө көтөп алды. Тамаша залы шығырым тулы. Алма төшөрлөк тә урын юҡ ине, тиһәк тә һис хата булмаҫ. Өфөләге 20-се башҡорт гимназияһына осрашыуға «Йәншишмә» гәзите хеҙмәткәрҙәре менән бергә балаларҙың яратҡан йырсылары Илнур Рамаҙанов һәм Гөлгенә Баһауетдинова ла килде бит!
Кисәне матур итеп директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары Менәүәрә Абдулхай ҡыҙы Мәҡсүтова асып ебәрҙе. Ул «Йәншишмә»нең башҡортса сыҡҡан берҙән-бер балалар гәзите булыуы, был белем усағында баҫманы һәр ваҡыт күпләп алдырыуҙары һәм артабан да уны һаҡлап ҡалырға кәрәклеге тураһында белдерҙе.
Артабан тамашаны йәш артистарыбыҙ дауам итте. «Бирешмә» фильмында төшкән һәм шул уҡ исемдәге төркөмдөң йырсыһы Гөлгенә Баһауетдинова сәхнәгә сығып баҫыуы булды, зал алҡыштарға күмелде. Фильмды бөтәһе лә ҡараған икән. Гөлгенә апайҙарын да яратып өлгөргәндәр. Бергә ҡушылып йырлап та ултырҙылар. Ә Илнур ағайҙары барыһын да бейергә саҡырҙы. Балаларға шул ғына кәрәк, артыҡ инәлтмәй, төшөп тә киттеләр. Вәт, күңелле булды, исмаһам! Зал геү килеп торҙо.
Һуңынан, ғәҙәттәгесә, уйындарыбыҙҙы үткәрҙек. Һәр синыфҡа икешәр-өсәр дана яҙылып, икенсе ярты йыллыҡҡа был мәктәпкә 30-ға яҡын дана гәзит киләсәк.
Ана шулай синыф менән яҙылыу бик отошло. Башҡалар ҙа 20-се гимназия уҡыусыларынан өлгө алһын ине. Синыфығыҙҙа 20 бала булғанда ла бер кешегә 24 һум тирәһе генә аҡса китә. Күп түгел дә инде. Уның ҡарауы, ярты йыл буйына гәзит килеп торасаҡ, үҙегеҙгә төрлө уйындарҙа, конкурстарҙа ҡатнашыу мөмкинлеге лә тейәсәк. Тиҫтерҙәрегеҙҙең ижады, яңылыҡтар, яҙыусы ағай-апайҙарығыҙҙың матур-матур әҫәрҙәре менән дә танышып барасаҡһығыҙ.
Хөрмәтле уҡытыусылар, әлеге лә баяғы һеҙгә мөрәжәғәт итәбеҙ инде. Уҡыу йылы тамамланыуға бер айҙан да әҙерәк ваҡыт ҡалды. Балалар гәзитһеҙ ҡалмаһын, йәйге каникулды «Йәншишмә» менән ҡаршылаһын ине. Шуға ла һеҙҙең ярҙам кәрәк. Мәктәбегеҙҙә гәзиткә яҙылыуҙы ойошторһағыҙ ине.
«Аҙна һайын – отош» уйынында ҡатнашыу өсөн яҙылыу квитанцияларығыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ. Гәзитле генә түгел, бәлки, бүләкле лә булырһығыҙ.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.


text:
Өләсәйемдең атаһы Ҡәтип Мөхәмәҙи улы Мөхәмәҙиев 1941 йылдың июлендә һуғышҡа алына. Сталинград һуғышында ҡатнаша. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1945 йылда ҡарт олатайым яуҙан иҫән-һау әйләнеп ҡайта.
Колхозда тракторсы, көтөүсе булып эшләй. Ул бик яҡшы кеше була. Бөтәһе лә үҙен хөрмәт, ихтирам итә. Ҡарт олатайым 78 йәшендә ҡаты ауырығандан һуң вафат була. Беҙ уны һағынып иҫкә алабыҙ.
Айгөл АЛТЫНБАЕВА, III «В» синыфы уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы, Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 288
МНЕМОЗИНА, ҡ а р а а п о л л о н (Parnassius mnemosyne), күбәләктәр отрядының елкәнлеләр ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Европала, Алғы һәм Урта Азияла таралған. Ҡанатының ҡоласы 6,5 см тиклем, ҡара һүрәтле аҡ төҫтә. Алғы ҡанаттарында 2 ҡара тап бар, сите һорғолт төҫтәге киң таҫмалы, артҡыларының сите эс яҡтан ҡара. Йомортҡалары ярымшар рәүешле, аҡ йәки аҡһыл көрән төҫтә, үҫемлектәрҙең яҙ йондоҙо төрҙәренә һала. Ҡарышлауыҡтары 4,2— 4,5 см, ҡара йәки һорғолт‑ҡара төҫтә, ҡыҫҡа ҡара төктәр м‑н ҡапланған; кәүҙәһенең 2‑се һәм 3‑сө сегменттарының ян‑яҡтарында 4‑әр, ҡалғандарында 2‑шәр ерән‑ҡыҙыл йәки ерән һары төҫтәге тап бар. Ерҙә, ғәҙәттә ҡурсаҡ көбө эсендә ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары ҡуйы көрән төҫтә, аҡ ҡуныҡ м‑н. БР шарттарында бер йыл эсендә 1 быуын үҫә. Ҡарышлауыҡтары ҡышлай. Күбәләктәрҙең осоп сығыу ваҡыты май аҙ. алып июль уртаһына тиклем, көндөҙ әүҙемдәр. Сәскәләрҙең нектары м‑н, ҡарышлауыҡтары — үҫемлектәрҙең вегетатив өлөштәре м‑н туҡлана. БР‑ҙың үҙәк һәм көньяҡ райондарында осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 304
МАКСИМ ГОРЬКИЙ, Архангел р‑нындағы ауыл, Арх-Латыш а/с үҙәге. Район үҙәгенән К. 15 км һәм Приуралье т. юл ст. К. табан 21 км алыҫлыҡта Төрөш й. (Инйәр й. басс.) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1939 й. — 1793 кеше (Горный һәм Заря аа. халҡы м‑н бергә иҫәпләнгән); 1959 — 644; 1989 — 715; 2002 — 838; 2010 — 802 кеше. Башҡорттар, урыҫтар, латыштар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн йорт-интернат бар; латыш тарихи- мәҙәни үҙәге эшләй. Ауылға 1893—94 йй. Стәрлетамаҡ өйәҙендә удел ведомствоһы ерҙәрендә (граф Коссаковскийҙан ҡаҙна һатып алған алпауыт ерҙәре) ҡуртымға алыу шарттарында Курляндия һәм Лифляндия губ. күсеп килеүселәр Архангел удел имениеһы булараҡ нигеҙ һала. 1896 й. 386 йортта 1867 кеше йәшәгән. Игенселек м‑н шөғөлләнгәндәр. Дауахана, тирмән булған. 1906 й. айырым утарҙар булып урынлашҡан Архангел-Латыш йәмғиәте булараҡ теркәлгән. 1939 й. Арх-Латыш а. булараҡ иҫәпкә алынған, 1953 й. башлап Максим Горький ҡасабаһы, 2005 й. хәҙ. статусын ала. К.И.Әғлиуллина ошо ауылда тыуған.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Калуга өлкәһендә Рөстәм Хәмитов машиналар эшләү предприятиелары комплексын ҡараныФото: Андрей Старостин
Калуга өлкәһендә Рөстәм Хәмитов машиналар эшләү предприятиелары комплексын ҡараны
Калуга өлкәһендә Рөстәм Хәмитов машиналар эшләү предприятиелары комплексын ҡараныФото: Андрей Старостин
8 августа «Грабцево» индустриаль паркында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов машиналар эшләү комплексы предприятиеларын ҡараны. Бында Volkswagen автомобилдәрен етештереү ойошторолған. Производствола биш меңдән ашыу кеше эшләй.
Республика башлығы «Северсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән «Гестамп» испан компанияһының уртаҡ предприятиеһы – «Гестамп-Северсталь-Калуга» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең етештереү майҙансыҡтарында булды.
Штамплау производствоһы 2010 йылда сафҡа индерелгән һәм ул кузов деталдәре етештерә. Етештереү ҡеүәте йылына 13 миллион штампланған деталь тәшкил итә. Штатта 160 кеше иҫәпләнә.
Предприятие продукцияһын һатып алыусылар — «Фольксваген Групп Русс», «PSA Peugeot Citroen», «Renault-Avtoframos». Проектҡа һалынған инвестициялар күләме 89 миллион евро тәшкил иткән, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Өфөлә электр транспортында йөрөү өсөн пластик карталар индереләсәк
Өфөлә электр транспортында йөрөү өсөн пластик карталар индереләсәк. Бының өсөн электрон иҫәпләү ҡоролмалары – терминалдар ҡайтарылған. Әлегә пассажирҙарға билет ҡулаҡсаға бирелә, 1 декабрҙән башлап ҡағыҙ билеттарҙы алмаштырыусы пластик карталарға күсеү ҡаралған. Был хаҡта мэрияла үткән матбуғат конференцияһында “БР Өфө ҡалаһы ҡала округы электр транспорты идаралығы” муниципаль унитар предприятиеһының генераль директоры Михаил Давыдов хәбәр итте.
Михаил Давыдов һүҙҙәренсә, электр транспорты менән көн һайын 300 мең пассажир ҡуллана. Туғыҙ ай эсендә 65 миллион кеше транспорттың был төрө менән файҙаланған, уларҙың күпселеге төрлө льготалар менән ҡуллана.
– Бөгөн электр транспортында билет хаҡы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының 2008 йылдың 1 ғинуарында сыҡҡан ҡарарына ярашлы 7 һум тәшкил итә һәм был тариф ике йыл тиерлек үҙгәртелмәгән. Пластик карталар иң элек “Башавтотранс” автобустарында ҡулланыла башланы. Уларҙың тәжрибәһенән сығып, пластик транспорт карталарҙы һатыу, файҙаланыу һәм контролләү тәртибе тураһында республика баш ҡалаһының транспорт идаралығы Положение төҙөнө. Ошо документҡа ярашлы, “Башҡортостандың социаль картаһы”на транспорт ҡушымтаһы индерелгәнсе, ҡала электр транспортында пластик транспорт карталарҙың 4 төрө ғәмәлдә буласаҡ: “Социаль карта”, “Мәктәп уҡыусыһы картаһы”, “Студент картаһы”, “ Транспорт картаһы”.
Ағымдағы йылдың 1 декабренән Өфөлә ҡала электр транспортында йөрөү өсөн яңы тариф билдәләнәсәк. Пластик транспорт картаһы булмаған пассажир өсөн билет хаҡы 9 һум тәшкил итәсәк. Пластик карталары булған граждандар һәм ойошмаларға (карта иҫәбендә 100 һумдан да кәм булмаҫҡа тейеш) юл хаҡы 8 һумға төшәсәк.
– Ҡала етәкселеге һәм Электр транспорты идаралығы льготалар менән ҡулланыусы пассажирҙар, пенсионерҙар өсөн яңы иҫәп-хисап механизмын булдырыуға ҙур яуаплылыҡ менән ҡараны, – тине Михаил Давыдов. – Ноябрь- декабрь айҙарында улар өсөн социаль транспорт карталарын һатыу, уның иҫәбен тулыландырыу ойоштороласаҡ. 2010 йылдың беренсе ғинуарынан был пассажирҙар өсөн льготалы тариф ҡаралған, трамвай һәм троллейбустарҙа улар билет өсөн ни бары 3 һум түләйәсәк. Юғары, урта һәм профессиональ белем йорттарының көндөҙгө бүлектәрендә уҡыусылар өсөн бер билет хаҡы 5 һум тәшкил итәсәк.


text:
«Янғантау» санаторийында 1300 һумға ял итергә мөмкин
Рөстәм Хәмитов 16 декабрҙә эш сәфәре барышында «Янғантау» санаторийында булды. Президентҡа күптән түгел шифаханала уртаса етешлектәге кешеләргә иҫәпләнгән тағы ла алты яңы корпус асылыуы хаҡында хәбәр иттеләр.
Корпустар төп базанан дүрт километр алыҫлыҡта урынлашҡан һәм 100 кешегә тиклем ҡабул итә ала. Башлыса, бында пенсионерҙар, инвалидтар һәм льготаға эйә булған башҡа кешеләр ял итә ала. Улар өсөн йәшәү һәм хеҙмәтләндереүҙәр хаҡы тәүлегенә 1300 һумдан ашмаясаҡ – был ҡалған корпустарҙағыға ҡарағанда ике тапҡырға аҙыраҡ. Бында тәүге ял итеүселәр килгән дә инде. Территорияһында дауалау үҙәге һәм күл урынлашҡан. Процедураларға ял итеүселәрҙе автобуста алып йөрөйҙәр.


text:
Аҙашмайыҡ болан балаһылай
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 18-05-2018, 14:32
Эй, еркәйем! Уттар үткән халҡым
Мәңгелеккә төйәк тапҡан ер.
Тынғы белмәҫ сиктәреңде һаҡлап,
Ир-егеттәр яуҙар сапҡан ер.
(Р. Бикбаев).
Башҡорт халҡы балаларында бәләкәй саҡтан уҡ Тыуған иленә, йәнтөйәгенә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләргә тырышҡан. Сөнки унан башҡа йәшәүҙең үҙ халҡыңдан, телеңдән, моңоңдан айырылыу икәнен яҡшы аңлаған. Уларҙан айырылдыңмы, тамырынан сабып ауҙарылған ағас һымаҡ булаһың. Әллә шуғамы икән теләһә кемде арбарлыҡ моң боронғо йырҙарыбыҙҙа?!...
Мәңгелеккә төйәк тапҡан ер.
Тынғы белмәҫ сиктәреңде һаҡлап,
Ир-егеттәр яуҙар сапҡан ер.
(Р. Бикбаев).
Башҡорт халҡы балаларында бәләкәй саҡтан уҡ Тыуған иленә, йәнтөйәгенә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләргә тырышҡан. Сөнки унан башҡа йәшәүҙең үҙ халҡыңдан, телеңдән, моңоңдан айырылыу икәнен яҡшы аңлаған. Уларҙан айырылдыңмы, тамырынан сабып ауҙарылған ағас һымаҡ булаһың. Әллә шуғамы икән теләһә кемде арбарлыҡ моң боронғо йырҙарыбыҙҙа?!...
Мең яманға баш булғансы, бер яҡшыға ҡуш бул
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 18-05-2018, 14:32
Демография, экология, атом ҡоралы – борсоуға һалыусы, уйландырырлыҡ һүҙҙәр! Ер шарының иң ҙур проблемалары шулар бөгөн. Кешене демографик һәләкәттән, экологик афәттән, атом ҡурҡынысынан нисек ҡотҡарырға? Глобаль проблемалар хөкөм һөргән мөхиттә башҡорт милләтен һаҡлап ҡалырға мөмкинме? Нисек телебеҙҙе яҡларға? Беҙҙең киләсәк ышаныслы ҡулдарҙамы?...
«Халҡым» тип янып йәшәйек!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 11-05-2018, 11:56
Халҡыбыҙ элек-электән ҡыйырһытылыу, кәмһетелеүҙәргә дусар булған. Еребеҙҙе, телебеҙҙе, илебеҙҙе яҡлап, күпме башҡорт яуға күтәрелгән, ғәйрәтле, алдынғы ҡарашлы күпме баһадирыбыҙ азатлыҡ юлында ҡорбан булған....
Ике Ситдыҡлы өй
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 11-05-2018, 11:56
Етмеш өс йыл элек тыуған илемә шатлыҡлы хәбәр килә. Ул – Еңеү көнө! Ә һуғыш тигән ҡот осҡос һүҙҙе беҙ ололар аша ишетеп кенә беләбеҙ. Әммә уның ниндәй ҡайғылар алып килеүе әле лә быуындан-быуынға еткерелеүсе төрлө хәтирәләр аша йәшәп килә. Хәтер тере, тарих мәңгелек!
Берәүҙәрҙең ғәзиз улын, балаларының атаһын, ирен ҡәһәрле һуғыш йотоуын ишетеп кенә белгәндәр бар. Ә беҙҙең затта, быуындан-быуынға күсеп, оло бер тарих һаҡланып килә. Ул өләсәйебеҙгә ҡағылышлы хәл булған. Шуны һеҙгә бәйән итергә теләйем....
Берәүҙәрҙең ғәзиз улын, балаларының атаһын, ирен ҡәһәрле һуғыш йотоуын ишетеп кенә белгәндәр бар. Ә беҙҙең затта, быуындан-быуынға күсеп, оло бер тарих һаҡланып килә. Ул өләсәйебеҙгә ҡағылышлы хәл булған. Шуны һеҙгә бәйән итергә теләйем....
Изгелек ерҙә ятып ҡалмаҫ
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 15:43
Мин техникумда уҡыйым. Уҡыуҙан буш ваҡытымды спортҡа бүләм, егет кеше булһам да, шиғриәт менән ҡыҙыҡһынам. Күңелемә ятҡан бер матур шиғыр менән мәҡәләмде башлайым:...
Илеңдең кәрәкле кешеһе булыу – ҙур бәхет!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:07
Һуңғы дәрес бөтөүен белдереп, ҡыңғырау шылтыраны. Шау-гөр килеп, курсташтарым кабинет ишегенән коридорға һибелде. Кемдер ашыға, кемдер һалмаҡ ҡына атлай... Егет-ҡыҙҙар бер-береһен көтөп, һөйләшеп кейенешеп, һаубуллашып, ҡайтыр юлға сыға.
Ғәҙәттә, колледждан хыялдарға бирелеп ҡайтырға яратам. Тиҫтерҙәремә, йәштәргә ҡағылышлы проблемалар борсой. Бәләкәй саҡтан миңә: «Барыһы ла – үҙ ҡулыңда, яҡшы уҡы, аҡыллы, тәрбиәле булыу һинең үҙеңдән тора», – тигәнде йыш ишетергә тура килде. Ә үҫә төшкәс, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә нығыраҡ ышана барам....
Ғәҙәттә, колледждан хыялдарға бирелеп ҡайтырға яратам. Тиҫтерҙәремә, йәштәргә ҡағылышлы проблемалар борсой. Бәләкәй саҡтан миңә: «Барыһы ла – үҙ ҡулыңда, яҡшы уҡы, аҡыллы, тәрбиәле булыу һинең үҙеңдән тора», – тигәнде йыш ишетергә тура килде. Ә үҫә төшкәс, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә нығыраҡ ышана барам....
Күңел матурлығы сәхифә матурлығынан өҫтөнөрәк!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:07
2118 йыл. Донъя төрлө яңы технологиялар менән тулған. Кешеләр бер-береһе менән аралашмай. Улар виртуаль донъяла йәшәй. Әйтерһең, интернет кеше менән идара итә. Заманса технологиялар арҡаһында кешелек хатта икенсе планеталар менән бәйләнештә була ала. Ә бына кешеләрҙең баш күтәреп тирә-яҡҡа ҡарарға, һөйләшергә лә ваҡыты юҡ. Яңылыҡ, кәрәккән-кәрәкмәгән мәғлүмәт, бөткөһөҙ проблема…
Бына шулай йәшәгән ваҡытта беҙҙең геройыбыҙ яңылыш ҡына үҙенең өләсәһенең көндәлеген табып алды. Бында йөҙ йыл элекке, 2018 йылғы, ваҡиғалар бәйән ителгәйне. Бына нимәләр яҙылған унда....
Бына шулай йәшәгән ваҡытта беҙҙең геройыбыҙ яңылыш ҡына үҙенең өләсәһенең көндәлеген табып алды. Бында йөҙ йыл элекке, 2018 йылғы, ваҡиғалар бәйән ителгәйне. Бына нимәләр яҙылған унда....
Телебеҙ киләсәге – беҙҙең ҡулда!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:06
Халҡыбыҙҙың һәр вәкиле башҡорт телен белергә тейеш. Сөнки туған тел аралашыу ҡоралы ғына түгел, ул күңел нуры ла. Ул беҙҙең тән, һәр күҙәнәгебеҙҙең теле. Ошоно һәр ата-әсә тоя белергә бурыслы. Туған телһеҙ кеше – йәнһеҙ ғәрип. Балаларығыҙ, ейәндәрегеҙ ниндәй телдә һөйләшә, һеҙ шул милләткә хеҙмәт итәһегеҙ тигән һүҙ....
Телһеҙ халыҡ – тамырһыҙ ағас
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 20-04-2018, 11:29
Әсәм теле. Сәсән теле. Туған тел. Кешелек донъяһы барлыҡҡа килеү менән Хоҙай Тәғәлә кешегә иң элек тел бүләк иткән. Беҙҙең телебеҙ әсә һөтө менән ингән. Ҡайҙа ғына булһаҡ та, ҡайҙа ғына йәшәһәк тә уны һаҡларға, киләсәк быуынға еткерергә тейешбеҙ. Был беҙҙең изге бурыс.
Кеше тәүҙә үҙ теленең матурлығын, изгелеген, ҡиммәтен тойорға тейеш. Шул саҡта ғына уның ниндәй тәрән, хисле, яғымлы икәнлегенә ышана һәм киләсәккә тапшырырға әҙерләнә....
Балалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 12-04-2018, 07:00
Үҙ-үҙемде белә башлағандан алып ҡартәсәйемдең йор ҙа, шаян да, йөкмәткеле һәм хикмәтле лә һамаҡтарын, һүҙҙәрен иҫләйем. “Ерәнсә сәсән” әкиәтен, “Урал батыр” эпосын, Аҡмулла, Ш. Бабичтың исемдәрен тап унан ишетеп белдем. “Аҡмулла, Аҡмулла, беҙ башҡортҡа хаҡ мулла”, – тип ҡартәсәйемдең һүҙҙәрен ҡабатлап йөрөгәнем әле лә хәтерҙә....


text:
Төбәктәге ҙур һәм урта предприятиеларҙың кисектерелгән бурыс өлөшө 1,6 процент тәшкил иткән
ӨФӨ, 2016 йыл, 29 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.
2016 йылдың ғинуар аҙағына республикалағы ҙур һәм урта предприятие, ойошмаларҙың дөйөм бурысы 1122,8 миллиард һум тәшкил иткән, тип хәбәр итә Башҡортостанстат. Күрһәткес кредитор бурысын һәм банк, заем кредиттары буйынса бурысты үҙ эсенә ала. Кисектерелгән бурыс өлөшө — 1,6 процент, йәғни 17,4 миллиард һум.
Ҙур һәм урта предприятие, ойошмаларҙың дебитор бурысы — 410,5 миллиард, кисектерелгән бурысы 29,3 миллиард һум тәшкил иткән. Кисектерелгән дебитор бурысы өлөшөнә 7,1 процент тура килә (бер йыл элек — 8,1 процент).


text:
Фото:
Нуриман районында тиҙҙән ике яңы ауыл барлыҡҡа киләсәк
Фото:
Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы муниципаль районы Советы Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Урындағы үҙидара һәм йәмәғәт берләшмәләре буйынса комитетының бөгөнгө ултырышында «Башҡортостан Республикаһының Нуриман районында географик объекттар төҙөү тураһында» БР Законы проектын индерәсәк, уға ярашлы Красный Ключ ауыл Советында дача ҡасабалары базаһында барлыҡҡа килгән Киров һәм Пушкин исемле ауыл статусы менән ике тораҡ пункты ойоштороласаҡ. Бөгөн был географик объекттарҙа хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыу өсөн юлдар, ҡоҙоҡтар һәм көндәлек кәрәк-яраҡ тауарҙар һатыу буйынса сауҙа нөктәләре бар.
Бынан тыш, июнь айындағы беренсе ултырышта депутаттар «Башҡортостан Республикаһында урындағы үҙидара тураһында» һәм «Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың милли-мәҙәни берләшмәләре тураһында» БР Закондарына үҙгәрештәр индереү тураһында закон проекттарын өсөнсө уҡыуҙа ҡабул итеү өсөн әҙерләй. Беренсе уҡыуҙа ҡабул иткәндән һуң «Башҡортостан Республикаһында намыҫ һәм дин тотоу ирке тураһында» БР Законына һәм Башҡортостан Республикаһының Һайлауҙар тураһында кодексына үҙгәрештәр индереү тураһында закон проекттарына килгән төҙәтмәләр ҡараласаҡ һәм тикшереләсәк.
Комитеттан хәбәр итеүҙәренсә, шулай уҡ беренсе уҡыуҙа ҡабул ителгән «Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың мөрәжәғәттәре тураһында» БР Законының 7-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында закон проектына төҙәтмәләр килмәне, шуға күрә депутаттар уны тотош ҡабул итергә тәҡдим итәсәк.


text:
Яҡшы тауар үҙен-үҙе маҡтай
Ҡаҙ үрсетеүсе Хәйруллиндар быға үҙ тәжрибәһендә инанған
Күмәк хужалыҡтар бөтөрөлгәс, ҡулынан эше тартып алынған халыҡтың шаңҡып ҡалыуы, билсән баҫҡан баҫыуҙар, бушап ҡалған фермалар йылдар дауамында әсе ысынбарлыҡҡа әүерелде. Шулай ҙа шаңҡыу үтә, ауыл хужалығы яйлап терелә, яңыса һулыш ала бара кеүек. Был өлкәлә йәштәрҙең ҡыйыу аҙымдарына шаһит булыу бигерәк күңелле.
Иглин районына килеүемдең маҡсатын аңлатҡас, хакимиәттә йәнләнеп киттеләр. “Күп беҙҙә йәш эшҡыуарҙар, фермерҙар. Бына Хәбибрахмановтарҙың ғаилә фермаһы бар, Нафиҡовтарҙың, Ғәлимовтарҙың... Иң юғары сифатлы һөт ризыҡтары әҙерләүселәребеҙ ҙә бар. Ә бына Хәйруллиндар ҡош-ҡорт үрсетә...” Кәңәшләшеп, “Алтын ҡош” ойошмаһына юлландыҡ.
Бер нисә көн бик мәшәҡәтле булып тора әле, – тип ҡаршы алды беҙҙе Илшат Хәйруллин.
– Бына, себештәрҙе һанар мәл етте. Хәҙер ҡайһыһын баҙарға оҙатырға,
ҡайһыһын ҡышҡылыҡҡа, тоҡом үрсетер өсөн ҡалдырырға, шуларҙы айырып, бүлеп йөрөйбөҙ. Эйе, бында эш ҡайнай. Ана, бер көтөү ҡаҙ, ҡыйғаҡлай-ҡыйғаҡлай,
быуаға ыңғайланы.
– Ҡаҙҙар һыуһыҙ тора алмай инде ул. Сәғәттәр буйына йөҙөргә әҙерҙәр, – ти Илшаттың әсәһе Заһира Ишмөхәмәт ҡыҙы.
– Ҡоштарҙы йәшел үләндә туйғансы йөрөтөү, быуала ҡойондороу – мотлаҡ үтәлә торған көндәлек эш. Көнөнә ике килограмм үлән ашарға тейештәр бит, – тип ҡушыла уға килене Эльвира.
Ошо әңгәмәнән генә лә ҡош-ҡорт үрсетеүҙең ғаиләнең һәр ағзаһы ҡыҙыҡһынған, үҙ өлөшөн индергән дөйөм шөғөл икәнлеген аңлайһың.
Даръяларҙы иңләп ағыр һәр ҙур йылға кескәй генә инештән юл алған кеүек, был ғаиләнең эше лә ябай ғына алыпһатарлыҡтан башлана. Яҙын инкубаторҙағы бәпкәләрҙе ауылдарға йөрөтөп һатып ҡарайҙар. Һораусы күп, хатта ҡошсоҡтарҙы барыһына ла еткереп булмай. Шул саҡ урынлы
фекер тыуа: бәпкәләр етмәй икән, ниңә был “тауар”ҙы үҙебеҙгә етештермәҫкә? “Алтын ҡош” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте шулай барлыҡҡа килә.
Күмәк хужалыҡтар бөтөрөлгәс, ҡулынан эше тартып алынған халыҡтың шаңҡып ҡалыуы, билсән баҫҡан баҫыуҙар, бушап ҡалған фермалар йылдар дауамында әсе ысынбарлыҡҡа әүерелде. "Инкубаторҙы ҡайҙа табабыҙ – шунда ҡуртымға алдыҡ, ғаилә менән бар эште күмәкләшеп башҡарҙыҡ. Тир түкмәй, бил бөкмәй булмай инде – йыш ҡына эш урынында йоҡлап ҡалырға ла тура килде”, – тип хәтерләй ғаилә хужаһы.
500 баш ҡаҙҙан башлайҙар. Шишмә районында уларҙы үҫтерер өсөн бина арендалайҙар. Эш бешә, беренcе ҡоймаҡ төйөрһөҙ генә килеп сыға, ҡаҙҙары йөҙ көндә бик яҡшы үҫеп етә. Тәүге сирҡаныс алғас, ҡанаттары нығынғандай була, сәм дә арта. Икенсе йылда Марий-Элдан өс мең баш “Линда” тоҡомло ҡаҙ бәпкәһе алып ҡайталар. Үҫеп еткәс, яртыһын һаталар, ҡалған мең ярым ҡошто артабан үрсетергә ҡарар итәләр. Йомортҡаларҙан йәнә һары йомро йомғаҡтар баш ҡалҡыта... Шулай ҡошсолоҡ тигән тармаҡҡа ныҡлап ылығып киткәндәрен һиҙмәй ҙә ҡалалар. Тик әлегә ҡош-ҡортто үрсетеү өсөн үҙҙәренең фермаһы булмай. Йыш ҡына шулай тура килә: ҡаҙҙары – республиканың бер районында, ә инкубатор – башҡа төбәктә урынлашҡан. Бер нисә йыл шулай тейәнеп йөрөйҙәр әле.
– Бына быйыл да бәпкә-себештәребеҙ Ҡырғыҙ-Миәкәлә донъяға килде, шунан уларҙы бында алып ҡайттыҡ, – тип һөйләй Илшат. Иглин районында төпләнеүебеҙгә дүрт йыл инде. Тәүҙә бына ошо Буденновский ауылында урынлашҡан буш торған фермаларҙы ҡуртымға алдыҡ. Колхоздар бөткәс, фермаларҙың ниндәй хәлдә булыуын, беҙҙе нисегерәк “көтөп” тороуын күҙ алдына килтерәһегеҙҙер инде. Шуныһын да билдәләп үтеү кәрәк: ҡуртым хаҡы ҡиммәт түгел ине. Заманында бик яҡшы итеп төҙөгәндәр был биналарҙы. Һыу үткәргестәр, электр сымдары артыҡ сығым талап итмәне. Ҡоштар – нескә заттар, уларҙы һалҡында тотоп булмай. Биналарҙы төҙөкләндерергә, тәҙрәишектәрен алмаштырырға, байтаҡ ямап-ҡоршарға тура килде, баштарын профнастил менән яҡшылап яптырҙыҡ. “Кешеләр өй башын да шифер менән яба, ә һеҙ ферманы ҡалай менән көпләйһегеҙ”, – тип шаяртып төрттөрөүселәр ҙә булды. Район хакимиәте беҙҙең хеҙмәтте күрҙе, баһаланы, тора-бара был биналарҙы һатып та алдыҡ.
Быйылғы һандар шундай: йөҙ мең бәпкә һәм себеш һатылған, туғыҙ мең ҡаҙ, ике мең ярым күркә үҫтерелгән. Хакимиәт тағы ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер – бына Балтика ауылындағы ферманы ышаныстағы идаралыҡҡа бирергә йыйына. Алла бойорһа, уларҙы инкубаторҙар менән йыһазландырмаҡсы Хәйруллиндар.
Пятигорск ҡалаһына ике ҡоролма алыуға һорау ебәргәндәр ҙә инде. Эште бер тирәлә алып барыу хәлде күпкә еңеләйтәсәк. Ниәттәре хәтәр хәҙер – бер миҙгелдә 160 мең бәпкә-себеш сығарыу.
Ҡош-ҡортто ашатыр өсөн емен дә үҙҙәре үҫтерә Хәйруллиндар. 300 гектар ергә люцерна, башҡа күп йыллыҡ үләндәр, ашлыҡ сәсәләр. Эшкәртергә эргәләге фермерҙар ярҙам итә, сәсеү-урыу өсөн техника ла биреп торалар. Бөртөклө үҫемлектәр туҡландырыу өсөн китһә, һаламы ҡош-ҡорттоң аҫтын ҡоро, таҙа тотоу өсөн тотонола.
Ҡоштарҙы әле башлыса тере килеш һаталар “Алтын ҡош”та. Яҡшы тауар үҙен-үҙе маҡтай, тиҙәр бит, тирә-яҡ ауылдарҙан ғына түгел, күрше өлкәләрҙән дә килеп алалар. Һуйып-таҙартып һатҡанда, килеме бер нисә тапҡырға артығыраҡ булыр ине лә, бының өсөн бар талаптарға яуап биргән махсус урын кәрәк. Булыр уныһы ла, күңел етһә, ҡеүәт етә ул, йәш эшҡыуарҙың киләсәккә теләк-ниәттәре етерлек. Район, республика кимәлендә үткәрелгән ауыл хужалығы йәрминкәләрендә теләп ҡатнашалар, алып барған тауарҙары кире ҡайтҡаны юҡ әле. Киләсәктә үҙҙәре етештергән аҙыҡты фирма магазинында һатһалар, ниндәй яҡшы буласаҡ бит! Ҡоштоң ҡауырһыны, мамығы ла бик кәрәкле. Күпмелер кешегә эш урыны барлыҡҡа киләсәк...
“Алтын ҡош”та бөгөн биш кеше даими эшләй. Ҡош-ҡортто ашатыу, көтөү, аҫтарын таҙартыу һәм башҡа мәшәҡәттәр улар ҡулында. Бынан тыш, яҙын, себештәр сыҡҡан ҡыҙыу осорҙа, иллешәр кешене ярҙамға саҡыралар. Эш хаҡын ваҡытында түләү – Илшат Ғәлимйән улының үҙенә ҡуйған төп талаптарҙың береһе. Донъя булғас, төрлө хәлгә тарый кеше, йөрөп эшләгәндәргә ғаиләһе янына ҡайтып килергә кәрәк, йә уйламағанда ғына башҡа төрлө мәшәҡәте сыға. Ауыр хәлгә ҡалғанда, кешелекле, кеселекле етәкселәре ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер икәнлеген белә егеттәр.
Эйе, эргәңдәге кешеләрҙең иңен тойоу күңелде үҫтерә, ышанысты арттыра шул. Илшаттың тормош иптәше Эльвира, әсәһе Заһира Ишмөхәмәт ҡыҙы, уның тормош иптәше Радик Һибәт улы, ҡустыһы Радмир – татыу бер ғаилә булып, кәңәшләшеп алып бара эште. Заһира апай үҙе сирек быуат ҡошсолоҡ фабрикаһында эшләгән. Йылдар дауамында төрлө вазифаларҙа йыйған тәжрибәһе, эште төптән белеүе бөгөнгө эшмәкәрлекте алып барыуҙа айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә. Ни тиклем күп белгәндәй булһаң да, көн һайын ниндәйҙер яңылыҡ асыла. Республикала ошо тармаҡта эшләгән белгестәр менән аралашалар, ветеринарҙар менән кәңәшләшәләр, ҡулдарына эләккән барлыҡ мәғлүмәтте ҡыҙыҡһынып уҡыйҙар. Ставрополгә, Мәскәү өлкәһенә барып та эштең нескәлектәрен өйрәнеп ҡайталар.
“Ашҡа тоҙ һалмаһаң, уның тәме булмай. Быны бөтәбеҙ ҙә беләбеҙ. Әммә берәү, әйтәйек, Айҙан килеп төшкән дә быны белмәй икән, ти. Уға аш бешерергә өйрәтәбеҙ, әммә тоҙ һалыу тураһында әйтеп тороуҙы кәрәк һанамайбыҙ. Һөҙөмтәлә ул аш бешерә, тик, тоҙһоҙ булғас, ашын ашап булмай. Бына һәр эштең дә шулай тәү ҡарауға күренеп тормаған, әммә бик әһәмиәтле нескәлектәре була бит – шуларҙы өйрәнәһе лә өйрәнәһе әле”, – ти Илшат Ғәлимйән улы.
Янында үҙен аңлаған яҡындары булыуы ла ҙур таяныс уға. Көн һайын 72 саҡрым ерҙән (ферма уларҙың йортонан шундай алыҫлыҡта урынлашҡан) ҡайтып инеү менән, ике йәше менән барған улы Искәндәр йүгереп килә һала, көндән-көн арта барған һөнәрҙәрен күрһәтергә ашыға. Икенсе синыфта уҡыған ҡыҙы Динә тәүге сиректе тик бишлегә генә тамамлаған. Кәләше – Әбйәлил районы ҡыҙы Эльвира тәмле ашын әҙерләп көтә. Ул – теш табибы, әле өйҙә бәпес ҡарай. “Киленебеҙ ҙә уңған ғаиләнән, – ти Заһира апай. –Ҡоҙабыҙ Таңатар, ана, 80 йәшендә лә йүгереп йөрөй. Эштең тәмен, донъяның йәмен табып йәшәгәс, ауырыуҙың ни икәнен дә белмәй. Эшләгән, гел хәрәкәттә булған кеше сәләмәт тә, рухлы ла була ул”.
Геройыма әле утыҙ ике йәш. БДУның тарих факультетында белем алған ул. Тарихты ярата, әле лә китаптар уҡый, ҡыҙыҡһына. Ике йыл Өфө районының Чесноковка балалар йортонда уҡытҡан.
– Мәктәптән, аҡсаһы аҙ, тип киттеңме? – тип һорайым, шулай булыуында тамсы ла шикләнмәйенсә.
– Юҡ, тарих та, балалар менән эшләү ҙә оҡшай миңә, – ти Илшат.
Тик... үҙемде ирекле ҡош итеп тойғом килде. Ике яҡҡа ла өлгөрөп булмай бит. Ҡаҙҙарҙың Римды нисек ҡотҡарғанын белмәйенсә лә үҫтереп булалыр инде ул ҡоштарҙы, шулай ҙа юғары белемгә эйә булыу был донъяла үҙ урыныңды табыу өсөн бик кәрәктер, тип уйлайым.
Уңышҡа өлгәшкән йәш эшҡыуар бөгөн үҙ эшен асып ебәрергә торған тиңдәштәренә ниндәй кәңәш-теләктәр еткерә, тиерһегеҙ. Илшат ышаныслы итеп былай ти:
– Тәүәккәллә лә бил бәйлә, тиҙәрме әле? Оҙаҡ уйлап торма, көн талабын аңлап, үҙ йөрәгеңде тыңлаһаң, яңылышмаҫһың. Орсоҡ кеүек әйләнергә лә әҙер бул. Ҡатмарлыҡтар осрар, юғалып ҡалма. Күңел һалып эшләгәндә, кеше йырып сыға алмаҫтай эш юҡ ул.
Теги:


text:
Энәғараҡтар
Энәғараҡтар (лат. Odonata) — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, одонатология тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.(февраль 2008 йыл)[1]), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса 150 төр иҫәпләнә[2] [3].
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: тигеҙ ҡанатлыларға (Zygoptera), төрлө ҡанатлылар (Anisoptera) һәм Anisozygoptera (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда).
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай, йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоҡтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар.
Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ға етә, ҡанат ҡоласы 10 см ҡәҙәр, төҫө ҡыҙыл көрән. Күҙҙәре ҙур, ялтырап тора, баш артында тоташалар. Аҡмай торған һыулыҡтарҙа янында йәшәйҙәр. Бер көсәйеп, бер әкренләп, тиҙ осалар. Йыртҡыстар. Энәғарағы бөжәктәр менән туҡлана, ҡорбанын осҡчканда тота. Инә заттар йоморҡаларҙы һыуға, һыу үҫентеләре туҡымаларына, һирәк кенә дымлы яр буйы тупрағына һала. Личинкалары үҫемлектәр менән ҡапланған аҡмай торған йәки аҡрын аҡҡан һыуҙа үҫә; сүмесбаштарға һәм балыҡ маймыстарына һөжүм итәләр.
Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкин[4]. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — птеростигма, бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин.[5].
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына протогонимоз тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.
Күҙҙәре һәм күреүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Үрсеүе һәм үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә.[6]. Ҡурсаҡтары һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.
Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.
Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар Libellula quadrimaculata күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Robert G. Foottit, Peter H. Adler Insect Biodiversity: science and society — Blackwell Publishing Ltd, 2009. — Б. 31. — 642 б. — ISBN 978-1-4051-5142-9.
- ↑ Определитель пресноводных беспозвоночных России и сопредельных территорий на odonata.su
- ↑ Список таксонов отряда Стрекозы (Odonata) Российской Федерации на odonata.su
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 184 — ISBN 5-89355-008-0
- ↑ Акимушкин И. И. Мир животных: Насекомые. Пауки, домашние животные. — 4-е изд., испр. и доп. — М.: «Мысль», 1998. — 445[1]с.: ил. — С. 30. — ISBN 5-244-00806-4
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 311 — ISBN 5-89355-008-0
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мордкович В. М. Фауна и экология стрекоз. — Наука, 1989. — ISBN 5-02-028931-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Определители стрекоз по имаго и личинкам на атая добычу на лету. Истребляют комаров, мошек и др. вредных насекомых. Могут распространятьodonata.su


text:
Киләһе версияһы үҙ эсенә аласаҡ эсенә ҡайһы бер мәғәнәүи үҙгәрештәр яғында клиентты, дөйөм алғанда, беҙ күскән синхронно загрузки етәксе һ. б. скрипта һорау загрузка башҡа скриптов ҡулланыла торған был (бындай булараҡ, jQuery UI", Google API күсерергә, Microsoft күсерергә API һәм башҡалар ҡатнашты).
Үҙгәртеү, тигән һүҙ бит загружаться күпкә тиҙерәк һәм ул көндән-көн күберәк отзывчивый. Шулай уҡ hangups торған ине вазаны медленно загрузки башҡа скриптов (андайлар хәбәр түләренә, был баг) буласаҡ бестерелергә.
Был релиз шулай уҡ үҙ эсенә ала алмаштырыу китапхана jQuery 1.4 ул оҙаҡҡа бейек тау башына менергә кәрәк двигателдең, һәм сөнки ул сығарыу планлаштырыла 14 ғинуар, беҙ ышанабыз сығарырға 15-се.
Пре-релиз эшләтеп ебәрелгән, әлеге биттәренә, шулай итеп, әгәр һеҙҙең хокуклары һәм проблемалар бит тәржемә итеү, рәхим итеп, безгә сообщи.
Ҡайһы бер идеялар буласаҡ өсөн релиз
Киләһе версияһы үҙ эсенә аласаҡ эсенә ҡайһы бер мәғәнәүи үҙгәрештәр яғында клиентты, дөйөм алғанда, беҙ күскән синхронно загрузки етәксе һ. б. скрипта һорау загрузка башҡа скриптов ҡулланыла торған был (бындай булараҡ, jQuery UI", Google API күсерергә, Microsoft күсерергә API һәм башҡалар ҡатнашты).


text:
«Йәшел муйынсаҡ» матурлыҡ эко-конкурсы финалы Башҡортостан гүзәленең күңелен төшөрҙө
Рәсәйҙә тәүгә үткәрелгән «Йәшел муйынсаҡ» матурлыҡ эко-конкурсында Мари Иле Республикаһынан Ольга Мурашова еңеүсе булды. Һылыу «ЭКА МИР-2011» бөтә Рәсәй форумы сиктәрендә ойошторолған был матур конкурстың «йәшел королеваһы» тип танылды.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, «Йәшел муйынсаҡ» финалына сығыусы Башҡортостан гүзәле Лилиә Ғәләүетдинова еңеүгә өлгәшә алманы.
— Конкурста еңә алмауыма күңелем төштө, әлбиттә. Әммә форумда, шул иҫәптән «Йәшел муйынсаҡ» конкурсында ҡатнашыусылар араһында күп ҡыҙыҡлы кешеләрҙе осраттым. Тирә-яҡ мөхит таҙалығы өсөн яуаплылыҡ тойғоһоноң, тәбиғәт өсөн файҙалы эштәр эшләү теләгенең миндә яңыраҡ ҡына уяныуы өсөн бер аҙ уңайһыҙ ҙа булып китте. Шуға күрә йәш булыуҙарына ҡарамаҫтан төрлө эко-проекттар менән күптән шөғөлләнгән ҡыҙҙар менән танышыу минең өсөн ҙур ҡыуаныс булды, — тип һөйләне «Башинформ» агентлығына матурлыҡ эко-конкурсы лауреаты Лилиә Ғәләүетдинова.
— Шулай ҙа үҙемдең социаль, экологик проекттарымды тормошҡа ашырыуҙан баш тартырға йыйынмайым, — тип дауам итте башҡорт һылыуы. – Бынан тыш, әлеге ваҡытта мин йәшәгән Октябрьский ҡалаһының тормошона бағышланған мәғлүмәт порталын булдырыу өҫтөндә эшләйем. Быйыл педагогия университетына уҡырға ла индем. Киләсәктә балаларҙы инглиз теленә өйрәтәсәкмен. Сентябрҙән ҡала хакимиәте ҡарамағындағы үҫмерҙәр клубында ҡыҙҙар һәм егеттәр өсөн экология түңәрәген алып барасаҡмын. Бөгөнгө идеяларымдың ҡоро һүҙ генә булып ҡалыуын түгел, ә тормошҡа ашырылыуын теләйем. Һәм был ҡулымдан килер, тип уйлайым.


text:
Рөстәм Хәмитов «Бөрө алмаһы» фестивалендә ҡатнашты
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Бөрөлә «Берҙәм Рәсәй» көнөндә һәм Ҡала көнөндә ҡатнашты. Республика башлығы «Бөрө алмаһы» бишенсе төбәк-ара фестивален асты.
— Боронғо Бөрөлә булыуыма бик шатмын. Бында көн дә матур, байрам да күркәм, кәйефтәр ҙә шәп, — тип билдәләне Президент, Октябрь майҙанында йыйылған Бөрө халҡына һәм фестивалгә килгән ҡунаҡтарға мөржәғәт итеп. – Бөрө беҙҙең өсөн бик мөһим ҡала. Ике йылдан ул үҙенең 350 йыллығын билдәләйәсәк. Бында мотлаҡ матур объекттар төҙөләсәк, яңы эш урындары булдырыласаҡ. Беҙгә динамика кәрәк. Һәм был йәһәттән беҙ яйлап эш башланыҡ та инде. Бөгөн иҡтисади башланғыстар форумында ҡала үҫешенә бәйле бер нисә проект та тикшерәсәкбеҙ. Бөрө халҡы яҡшы йәшәһен өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ. Ҡаланың киләсәге – матур.
Фестиваль сиктәрендә Бөрөлә байрам йәрминкәһе үткәрелде, «Оҫталар урамы» ойошторолдо. Сәнәғәт предприятиеларының һәм ҡала, район эшҡыуарҙарының продукцияһы, стендтары, уҡыу йорттары экспозициялары тәҡдим ителде.
Ҡала мәҙәниәт һарайынан алып Бөрөнөң Октябрь майҙанына тиклем күңелле йәрминкә булып үткән карнавалса тантаналы йөрөш фестиваль кульминацияһы булды. Программа сиктәрендә «Ранеточка» балалар фестивале, ҙур матур концерт үтте. Байрам барышында Октябрь майҙанында уйын һәм спорт майҙансыҡтары эшләне.
Фестиваль алдынан партияның төбәк башҡарма комитеты еткәсеһе Рөстәм Ишмөхәмәтов, Башҡортостан Хөкүмәтенең Премьер-министр урынбаҫары Әнүәр Мәхмүтов составындағы «Берҙәм Рәсәй»ҙең төбәк бүлексәһе делегацияһы Бөрө социаль-педагогия академияһы студенттары, шулай уҡ Бөрөләге берҙәм рәсәйлеләрҙең партия активы менән осрашты.
Байрам фейерверк һәм йәштәр дискотекаһы менән тамамланды.


text:
Фото:
Мәскәүҙә Башҡортостан көндәре сиктәрендә республика үҙенең сәнәғәт һәм инвестицион мөмкинлектәре менән таныштыра
Фото:
Рәсәй Федерацияһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Конгресс-үҙәгендә Башҡортостандың сәнәғәт һәм инвестицион мөмкинлектәренең презентацияһы бара.
Сарала ҡатнашыусыларға РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты Сергей Катырин мөрәжәғәт итте. Ул Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге республика делегацияһын, шулай уҡ илдең һәм төбәктең закондар сығарыу һәм башҡарма власть органдары, Рәсәй һәм сит ил компаниялары һәм инвестиция фондтары, эшҡыуарҙар берләшмәләре, сауҙа-сәнәғәт палаталары вәкилдәрен сәләмләне.
— Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының иң ҡеүәтле төбәктәренең, бай республикаларының береһе булып тора. Производство, социаль инфраструктура, спортты үҫтереү йәһәтенән дә республиканың мөмкинлектәре шаҡтай ҙур, — тип билдәләне Сергей Катырин. – Иң мөһиме – артабан үҫешергә импульс бар, халыҡ-ара кимәлдәге етди һәм глобаль булғандарҙан алып бәләкәй һәм урта бизнесты үҫтереү буйынса проекттарға тиклем бихисап ҡыҙыҡлы проект бар. Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының был эшмәкәрлектә лайыҡлы урын биләүенә бик шатбыҙ. Республиканы, бизнесты үҫтереүгә беҙ ҙә өлөш индерә алырбыҙ, тип уйлайым: төбәктең проекттары менән ҡыҙыҡһынған партнерҙар менән үҙ-ара килешеп эш итеүҙе дауам итеү мөмкинлеге булһын өсөн презентациянан һуң был эш өҫтөндә бергәләп эшләрбеҙ.
Презентацияла ҡатнашыусыларҙы сәләмләп, Рөстәм Хәмитов былай тине:
«Бында сығыш яһау, Башҡортостан, уның ҡаҙаныштары менән таныштырыу, яҡын арала хәл итеүҙе талап иткән мәсьәләләрҙе тикшереп, бергәләп беҙҙең абруйлы республиканың артабанғы йүнәлешен билдәләү беҙҙең өсөн оло хөрмәт».
Республика Президенты һүҙҙәренсә, Башҡортостандың иҡтисади ҡеүәте, нефть өлкәһендәге ҡаҙаныштары, машиналар эшләү тармағы бөтә донъяла киң билдәле. Әммә бөгөн республика үҫешеүен дауам итә, юғары инновацион технологиялар өлкәһенә курс алынған.
Инновацион потенциал булдырыу республика властары ҡуйған төп маҡсаттарҙың береһе булып тора. Төбәк алдынғы технологиялы яңы, заманса производстволар булдырыу яҡлы.
— Бөгөн беҙ «Бизнесҡа – йәшел юл» девизын иғлан иттек, эшҡыурлыҡ өсөн уңайлы шарттар булдырыу йәһәтенән төбәктә барыһын да эшләйбеҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Беҙҙең бурыс – халыҡ өсөн эшләү, улар өсөн уңайлы шарттар булдырыу, уларҙың йәшәү сифатын яҡшыртыу.
Осрашыу киләсәктә һиҙелерлек һөҙөмтәләр бирер, тип ышаныслы әйтергә була. Презентация ваҡытында уҡ ҡайһы бер ҡунаҡтар Башҡортостанға эш визиты менән килеү теләген белдерҙе.


text:
Фото:
Йылайыр районында йәш таланттар конкурсы үтте
Фото:
Башҡортостан Республикаһында Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылы сиктәрендә Йылайыр районында мәктәпкәсә йәштәге балалар араһында «Йәш таланттар» конкурсы үтте. Унда райондың ун мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһынан балалар ҡатнашты.
Бәйге йыр һәм художестволы бейеү номинацияларында үтте. Һөҙөмтәлә «Ҡояшҡай» (Йылайыр ауылы), «Ҡайынҡай» (Йылайыр ауылы), «Ләйсән» (Һабыр ауылы), «Йәйғор» (Матрай ауылы) бала баҡсалары коллективтары, шулай уҡ Фиҙәлиә Ҡудашева (Исҡужа ауылы), Зарема Таһирова (Яманһаҙ ауылы), «Ләйсән» (Юлдыбай ауылы) бала баҡсаһы ансамбле, «Миләш» (Ҡашҡар ауылы) бала баҡсаһынан дуэт, Стела Филипова (Бирҙәш ауылы) район конкурсында еңеүселәр тип танылды.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов БР Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлығы етәксеһе урынбаҫарын тәғәйенләне
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Юрий Крюковты Башҡортостан Республикаһының Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлығы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы, тип хәбәр иттеләр БР Хөкүмәте Аппаратынан.
Юрий Валерьевич Крюков 1970 йылда Туймазы ҡалаһының Серафимовский ҡасабаһында тыуған. Юғары белемле. 1992 йылда – Башҡорт дәүләт педагогия университетын, 2003 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1992 йылда БДПУ-ның программалау һәм иҫәпләү математикаһы кафедраһында ассистент булып башлай. 2013 йылдан әлегә тиклем «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ИТ-проекттар департаменты алдынғы белгесе вазифаһын башҡарҙы.


text:
Башҡортостанда йыл башынан алып биш йөҙ меңдән ашыу күсемһеҙ милек теркәлгән
ӨФӨ, 2014 йыл, 11 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
— Башҡортостанда теркәү эшмәкәрлегенең тотороҡло үҫеше һаҡлана, — тип хәбәр итте «Росреестр»ҙың БР буйынса идаралағы етәксеһе Игорь Шеляков.
Уның әйтеүе буйынса, әгәр 2013 йылдың туғыҙ айында, килешеүҙәрҙе иҫәпкә алмағанда, 547337 хоҡуҡ теркәлһә, быйыл — 550131. Теркәлгән хоҡуҡ иҫәбен (килешеүҙәрҙе иҫәпкә алмайынса) 2012 йылғы күрһәткестәр (503544) менән сағыштырғанда, быйыл үҫеш туғыҙ процент тәшкил итә.
— Тимәк, һүҙ бөгөн Башҡортостандағы теркәү эшмәкәрлегенең өҙлөкһөҙ һәм динамик үҫеше тураһында ғына бара, — тине Игорь Шеляков.


text:
138 мең һумлыҡ штраф
Әбйәлил район суды Силәбе кешеһенән мышыны атыуҙан килгән 138 мең һумлыҡ зыянды ҡаплатыу тураһында ҡарар сығарған. Уҙған йылдың ноябрендә ул ҡырағай хайуанды лицензияһыҙ атып алған. Бынан алда суд һунарсыға 15 мең һум штраф һалған булған.
Шул уҡ ваҡытта Мәсетле районы полицейскийҙары мышыны эшкәртеп ятҡан һунарсыларға юлыҡҡан. Уларҙың хайуанды атыуға рѳхсәте булмаған. Браконьерҙарҙың ҡоралдары тартып алынған. Улар рѳхсәтһеҙ һунар факты буйынса енәйәт эшен тикшергәндә дәлил булып торасаҡ.
«Браконьер» операцияһы барышында уҙған ял кѳндәрендә полицейскийҙар республикабыҙҙа бѳтәһе 38 рѳхсәтһеҙ һунар итеү осрағын асыҡлаған.


text:
Баш ҡалала торлаҡты ҡуртымға алыу йыл башынан алты процентҡа арзанайған Фото: Фатирҙар донъяһы
Баш ҡалала торлаҡты ҡуртымға алыу йыл башынан алты процентҡа арзанайған
Баш ҡалала торлаҡты ҡуртымға алыу йыл башынан алты процентҡа арзанайған Фото: Фатирҙар донъяһы
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Өфөлә торлаҡты ҡуртымға алыу йыл башынан уртаса алты процентҡа арзанайған. Бер бүлмәле фатирҙы ҡуртымға алыу хаҡы биш процентҡа төшкән һәм 14 мең һум тәшкил итә. Ике бүлмәлеһе 5,6 процентҡа арзанайған — 17,6 мең һум. Өс бүлмәле фатирҙың хаҡы 7,6 процентҡа кәмегән, һөҙөмтәлә — 24,4 мең һум.
«Фатирҙар донъяһы» порталы эксперттары илдең ҙур ҡалаларындағы хәлде тикшерҙе. «Ысынында иһә эш миҙгеле башланһа ла, ҡайһы бер фатирҙарҙың ҡуртым хаҡы төшмәй ҙә, артмай ҙа», — тип йомғаҡ яһаны белгестәр. Ҡуртымға алыу баҙары буйынса илдәге уртаса хаҡтар: бер бүлмәле фатирҙар буйынса –2,3 процент, ике бүлмәлеләр буйынса –1,9 һәм өс бүлмәлеләр буйынса –1,1.


text:
Сәнәғәт производствоһы индексы үҫеүе күҙәтелә
Өфөлә быйылғы 11 ай йомғаҡтары буйынса сәнәғәт производствоһы индексы 96,9 процент тәшкил итте, был республика күрһәткесенән – 95,2 % – юғарыраҡ. Был турала ҡала хакимиәтендәге кәңәшмәлә уның башлығы Павел Качкаев хәбәр итте.
— Һуңғы һөҙөмтәгә башлыса предприятиеларыбыҙҙың ноябрь айындағы эше йоғонто яһаны, — тине ул. – Был айҙа сәнәғәт производствоһы индексы 105,9 процент тәшкил итте. Әгәр бындай үҫеш тенденцияһы декабрҙә лә һаҡланһа, йыл йомғаҡтары буйынса сәнәғәт производствоһы индексы беҙҙә республика өсөн күҙалланған 97 проценттан юғарыраҡ булырға тейеш.
Павел Качкаев әйтеүенсә, ҡалала дөйөм иҡтисади хәлде имен тип баһаларға мөмкин. Өфөлә бәләкәй эшҡыуарлыҡ әүҙем үҫешә. Мәҫәлән, быйыл Өфөнөң 436 эшҡыуары ярҙам алды – был республика буйынса ярҙам алыусыларҙың 46 проценты.
Ҡалала уртаса эш хаҡы кимәле былтырғы менән сағыштырғанда 6,6 процентҡа артты һәм хәҙер 19512 һум тәшкил итә.
Әммә ҡаланың иҡтисади картаһында финанс көрсөгө тыуҙырған ҡара тамғалар ҙа һаҡлана әле. Мәҫәлән, республикалағы эш хаҡы буйынса бөтә бурыстың яртыһы тиерлек Өфө предприятиеларына тура килә. Баш ҡалала эшһеҙлек кимәле лә уртаса республика күрһәткесенән юғары – 2,27 процент. Ә хеҙмәт баҙарында көсөргәнеш коэффициенты 3,22 тәшкил итә. Сағыштырыу өсөн — сентябрҙә генә ул ни бары 1,5 ине.


text:
Бейей-йырлай “Мырҙаҡай”
31 августа 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Башҡорт халҡы борон-борондан йырға һәм музыка ҡоралдарында уйнауға ғына түгел, бейеүгә лә маһир булған. Тәүтормош замандарында уҡ барлыҡҡа килгән бейеүҙәрҙә халыҡ үҙенең көнкүрешен, хеҙмәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен сағылдырған. Башҡорттарҙың яңы бейеүҙәре лә боронғо бейеү традициялары нигеҙендә ижад ителә. Уларҙа халҡыбыҙҙың саялығы, ҡыйыулығы, шаянлығы, уңғанлығы ла сағыла. Төрлө уйындарға, ваҡиғаларға арналған, күмәкләшеп таҡмаҡ әйтеп бейегән бейеүҙәр бөгөн дә киң таралған. Рух күтәренкелеге хас бындай бейеүҙәр башҡорт халҡының сағыу ижад өлгөләре булып тора.
Зиһенде, күңелде байытыусы, үҫтереүсе сәнғәт төрө булған башҡорт бейеүенә ғашиҡ оло кешеләрҙе туплаған Сәйетбаба ауылының "Мырҙаҡай” бейеү ансамбле "Байыҡ” республика телевизион бейеү бәйгеһенең 1-се, 2-се турында абруйлы жюри ағзаларының иң юғары баһаһын алыуға өлгәште. 2017 йылдың февралендә үткән 1-се турҙа Алик Шәмситов һалған "Быҙыбыт уйындары”, ә 23 августа үткән 2-се турҙа Рәйес Низаметдинов менән Гәүһәр Байбулдина ижад иткән "Түрешле йәйләүендә” бейеүе менән барыһын да хайран ҡалдырҙы һәм 100 балл йыйып, конкурстың финалына үтте.
"Байыҡ”тың 2-се турына әҙерлек осоро ҡыҙыу бесән мәленә тура килһә лә, ансамблгә йөрөүсе һәр кем репетицияларҙы ҡалдырмаҫҡа тырышты. Етәксебеҙ Гәүһәр Байбулдина мөмкинлектәребеҙҙе аңлап, ҙур тырышлыҡ, түҙемлек һәм иғтибар менән беҙҙе, оло кешеләрҙе бейергә өйрәтте. "Түрешле йәйләүендә” бейеүе беҙҙең төбәктең фольклорына, таҡмаҡтарына, моң-көйҙәренә һалынды. Бейеүҙә ҡурайсылар, ҡумыҙсылар, гармунсы егеттәр һәм, әлбиттә, быҙыбытсылар уйнаны. Ансамблдең бейеүсе-ҡурайсы егеттәре – Илнар Ишемйәров, Асфат Юлбарисов, Илһам Байбулдин, гармунсылар – өс бер туған Фәнүр, Фәрит, Флүр Фәхриевтар, Нәғим һәм Фәнил Суфияновтар, Хатмулла Байбулдин, саратский гармунда уйнап бейегән Закир Ишмырҙин – һәр береһе талант эйәһе.
Ҡумыҙсы, быҙыбытсы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ: Миңнира Сәйфуллина, Рисәлә Мәүлетҡолова, Хәмдиә Фәхретдинова, Фәниә Фәйзуллина, Мәҙинә Байбулдина, Рәүилә Лоҡманова, Хөснә Заһиҙуллина, Әлфиә Степанова, Земфира Юлбарисова, Разифа Ишембәтова һәм һәләттәребеҙҙе үҫтереп бейеүгә баҫтырған Гәүһәр Байбулдина.
Бейеүгә әҙерлек яуаплылыҡ һәм сығымдар ҙа талап итә. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ сәхнә өсөн кейемдәрҙе – ситек, күлдәктәрҙе (2 бейеү өсөн ике төрлө), камзулдарҙы, түшелдеректәрҙе, яулыҡтар һәм төрлө биҙәүестәрҙе үҙ аҡсаларына тектерҙе һәм һатып алды.
"Мырҙаҡай” бейеү ансамбленең 10 пар бейеүсеһе исеменән етәксебеҙ Гәүһәр Байбулдинаға, бейеү һалған Рәйес Низаметдиновҡа, музыкаль яҡтан биҙәүсе, көйҙәр авторы Илһам Байбулдинға, музыка яҙҙырыусы Ринат Степановҡа, күлдәктәр тегеп биреүсе Гүзәл Яхинаға, Өфөгә барыу өсөн транспорт менән ярҙам итеүсе мәғариф һәм мәҙәниәт бүлеге етәкселәренә, егеттәргә, костюмдар биреп тороусы мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәрҙәренә, беҙҙе һәйбәт итеп йөрөтөп алып ҡайтыусы Ҡарағай мәктәбенең автобус водителе Камил Аҙналинға һәм Ҡарағай мәктәбе директоры Хәмит Әбүзәровҡа оло рәхмәт һүҙҙәре еткерәбеҙ.
Ансамбль ағзаларына иһә аяҡ-ҡулдарығыҙ талмаһын, көс-дәртегеҙ һүнмәһен-һүрелмәһен, "Байыҡ” респуб-лика телевизион бейеү конкурсының финалында уңышлы сығыш яһарға булһын тип теләргә генә ҡала.
Фәниә ФӘЙЗУЛЛИНА.
Сәйетбаба ауылы.
Зиһенде, күңелде байытыусы, үҫтереүсе сәнғәт төрө булған башҡорт бейеүенә ғашиҡ оло кешеләрҙе туплаған Сәйетбаба ауылының "Мырҙаҡай” бейеү ансамбле "Байыҡ” республика телевизион бейеү бәйгеһенең 1-се, 2-се турында абруйлы жюри ағзаларының иң юғары баһаһын алыуға өлгәште. 2017 йылдың февралендә үткән 1-се турҙа Алик Шәмситов һалған "Быҙыбыт уйындары”, ә 23 августа үткән 2-се турҙа Рәйес Низаметдинов менән Гәүһәр Байбулдина ижад иткән "Түрешле йәйләүендә” бейеүе менән барыһын да хайран ҡалдырҙы һәм 100 балл йыйып, конкурстың финалына үтте.
"Байыҡ”тың 2-се турына әҙерлек осоро ҡыҙыу бесән мәленә тура килһә лә, ансамблгә йөрөүсе һәр кем репетицияларҙы ҡалдырмаҫҡа тырышты. Етәксебеҙ Гәүһәр Байбулдина мөмкинлектәребеҙҙе аңлап, ҙур тырышлыҡ, түҙемлек һәм иғтибар менән беҙҙе, оло кешеләрҙе бейергә өйрәтте. "Түрешле йәйләүендә” бейеүе беҙҙең төбәктең фольклорына, таҡмаҡтарына, моң-көйҙәренә һалынды. Бейеүҙә ҡурайсылар, ҡумыҙсылар, гармунсы егеттәр һәм, әлбиттә, быҙыбытсылар уйнаны. Ансамблдең бейеүсе-ҡурайсы егеттәре – Илнар Ишемйәров, Асфат Юлбарисов, Илһам Байбулдин, гармунсылар – өс бер туған Фәнүр, Фәрит, Флүр Фәхриевтар, Нәғим һәм Фәнил Суфияновтар, Хатмулла Байбулдин, саратский гармунда уйнап бейегән Закир Ишмырҙин – һәр береһе талант эйәһе.
Ҡумыҙсы, быҙыбытсы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ: Миңнира Сәйфуллина, Рисәлә Мәүлетҡолова, Хәмдиә Фәхретдинова, Фәниә Фәйзуллина, Мәҙинә Байбулдина, Рәүилә Лоҡманова, Хөснә Заһиҙуллина, Әлфиә Степанова, Земфира Юлбарисова, Разифа Ишембәтова һәм һәләттәребеҙҙе үҫтереп бейеүгә баҫтырған Гәүһәр Байбулдина.
Бейеүгә әҙерлек яуаплылыҡ һәм сығымдар ҙа талап итә. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ сәхнә өсөн кейемдәрҙе – ситек, күлдәктәрҙе (2 бейеү өсөн ике төрлө), камзулдарҙы, түшелдеректәрҙе, яулыҡтар һәм төрлө биҙәүестәрҙе үҙ аҡсаларына тектерҙе һәм һатып алды.
"Мырҙаҡай” бейеү ансамбленең 10 пар бейеүсеһе исеменән етәксебеҙ Гәүһәр Байбулдинаға, бейеү һалған Рәйес Низаметдиновҡа, музыкаль яҡтан биҙәүсе, көйҙәр авторы Илһам Байбулдинға, музыка яҙҙырыусы Ринат Степановҡа, күлдәктәр тегеп биреүсе Гүзәл Яхинаға, Өфөгә барыу өсөн транспорт менән ярҙам итеүсе мәғариф һәм мәҙәниәт бүлеге етәкселәренә, егеттәргә, костюмдар биреп тороусы мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәрҙәренә, беҙҙе һәйбәт итеп йөрөтөп алып ҡайтыусы Ҡарағай мәктәбенең автобус водителе Камил Аҙналинға һәм Ҡарағай мәктәбе директоры Хәмит Әбүзәровҡа оло рәхмәт һүҙҙәре еткерәбеҙ.
Ансамбль ағзаларына иһә аяҡ-ҡулдарығыҙ талмаһын, көс-дәртегеҙ һүнмәһен-һүрелмәһен, "Байыҡ” респуб-лика телевизион бейеү конкурсының финалында уңышлы сығыш яһарға булһын тип теләргә генә ҡала.
Фәниә ФӘЙЗУЛЛИНА.
Сәйетбаба ауылы.


text:
Ишраҡ намаҙы
Ишрак намаҙы — ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла торған нәфел намаҙы.
Шәрек — (рус. восток) һүҙен күптәр белә. Ишраҡ һүҙе лә шул тамырҙан алынған (көн сығыу, ҡояш ҡалҡыу мәғәнәһенә эйә). Был намаҙҙың ваҡыты аныҡ билдәләнгән: ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла ул. Ике, дүрт, алты йәки һигеҙ рәҡәғәт итеп уҡыла. Хәленә, ваҡытына ҡарап, нисә рәҡәғәт уҡыуҙы һәр кем үҙе хәл итә.
Ҡояш ҡалҡмаҫ элек был намаҙҙы уҡыу дөрөҫ түгел.
Нәфел намаҙы булараҡ, уны уҡыу һәр кемдең теләгенән, ихтыярынан тора. Нәфел намаҙҙарын уҡыу ни өсөн кәрәк?
Әхирәттә Аллаһ һәр кешене ожмахҡа урынлаштырырға теләй икән. «Был мәрхүмдең намаҙҙарын үлсәүгә һалығыҙ!» — тип бойора, Аллаһ. Фарыз, важиб намаҙҙар үлсәүгә һалына икән. Улары ла гонаһтарын ҡаплай алмаһа: «Нәфел намаҙҙарын, фарызға әйләндерел, үлсәүгә һалығыҙ!» — тип бойорор Раббыбыҙ. Был саҡта гонаһтарҙы ҡаплауы бик ихтимал шул намаҙҙарҙың Аллаһ үлсәүендәге тослоғо.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6


text:
Октябрь районы (Өфө)
Октябрь районы — Өфө ҡалаһындағы ете райондың береһе.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1977 йыл 23 мартындағы указы нигеҙендә Өфө ҡалаһының Совет, Калинин һәм Орджоникидзе райондарының бер өлөшөн бүлеп алыу юлы менән ойошторолған. Яңы район булдырыу зарурлығы баш ҡала сәнәғәте үҫеше һәм халыҡ һанының артыуынан тыуа.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ойошторолғандан алып район ике тапҡыр биләмә сиктәрен үҙгәртә: 1986 йылда (Һупайлы биҫтәһендә йорттар төҙөлөшө бик йылдам барғанға райондың халыҡ һаны ҡырҡа артып китә, шуға ла Октябрь районының бер өлөшөн Совет һәм Орджоникидзе райондарына тапшырырға тура килә). 1992 йылда Өфө районына ҡараған һәм составында Нуғай, Жилино, Зинино ауылдары һәм Нуғай кордоны булған Нуғай ауыл советы ҡушыла.
Октябрь районы биләмәһе 13 613га тәшкил итә.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район биләмәһендә урынлашҡан иҡтисади объекттар:
- «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (УМПО) — Рәсәй һәм БДБ (урыҫ. Содружество Независимых Государств, СНГ) илдәрендәге авиация двигателдәре эшләүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе.
- ААЙ (Асыҡ акционерҙар йәмғиәте) «Уфимский завод Өфө „Промсвязь“ заводы»
- ААЙ «Өфө күн-тире галантереяһы фабрикаһы»
- ААЙ «Өфө шырпылары»
- «Башлеспром» Өфө ремонт-механика заводы
- ЯСЙ (Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт) «Башҡорт граниты»,
- ААЙ «Авиаспецмонтаж»,
- ААЙ «Лесохолдинговая компания» Өфө фанера комбинаты,
- ААЙ"Крупнопанельное домостроение",
- «Баштрансгаз»,
- ААЙ «Газпром»,
- ӨДЭС (Өфө дәүләт элекстр станцияһы) «Башкирэнерго»,
- «Башкирэнерго» компанияһының «Энергостройремонт» предприятиеһы
- «Башкирэнерго» компанияһының АТП-һы
- УПАТП-1, № 6 колоннаһы,
- № 1 Өфө икмәк комбинаты,
- «Иремель» Өфө шарап-араҡы заводы
- «Амстар» һыра ҡайнатыу заводы
Нигеҙ һалынғандан һуң оҙаҡ ваҡыт Октябрь районы һатыу итеү объекттарына ҡытлыҡ кисерә. 1987 йылда «Башкирия», аҙаҡ ТЦ «Башҡортостан» тип аталған республикабыҙҙағы иң ҙур һатыу үҙәге асыла. Әлеге көндә ул лайфстайл үҙәк «Башкирия» тип атала.
Был үҙенсәлекле бинала универсам, «Базар № 1» аҙыҡ-түлек баҙары, дөйөм туҡланыу предприятиеһы, универмаг, бутиктар, ресторандар урынлашҡан. 1990 йылда «Сипайлово» сауҙа-баҙар комплексы эшмәкәрлеген йәйелдереп ебәрә. Әммә ул 2010 йылда ябыла. 2005 йылда өс ҡатлы «Сипайловский» заманса сауҙа-сервис комплексы төҙөлөшө тамамлана.
Социаль сфера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район мәҙәниәт һәм спорт учреждениелары менән дә билдәле: «Салауат Юлаев» спорт һарайы (1967), «Аҡбуҙат» ипподромы (1982, Башҡортостандың Рәсәйгә ирекле ҡушылыуына 450 йыл тулыуға ҡарата 2007 йылда реконструкциялана).
Мәҙәниәт учреждениелары:
- Башҡортостан рус дәүләт академия драма театры (1982 йылда төҙөлгән),
- «Смена» балалар кинотеатры,
- «Искра» мультиплекс-кинокомплексы,
- Сипайлово биҫтәһендәге «Кинопростор» мультиплекс-кинокомплексы,
- Өфө дәүләт циркы (1968 йылда асыла),
- Өфө дәүләт татар театры «Нур».
Районда йәшәүселәр М.Ғәфүри исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында һәм «Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркында булырға яраталар.
1977 йылда Октябрь район советы башҡарма комитетында һаулыҡ һаулау бүлеге булдырыла. Тәүге етәксе итеп Александр Сергеевич Стоянов тәғәйенләнә. Уның ҡарамағында 6 дауалау учреждение була: 6-сы һанлы дауахана, 15-се больница, 38-се поликлиника, 1-се һанлы балалар поликлиникаһы, 4-се һанлы стоматология поликлиникаһы, 5-се һанлы стоматология поликлиникаһы.
1997 йылда бүлек Октябрь районыны администрацияһының һаулыҡ һаҡлау идаралығына үҙгәртелә.
Район барлыҡҡа килгәндән алып күп кенә учреждениелар: 21-се клиник больница, 5-се һанлы балалар поликлиникаһы, 1-се һанлы балалар поликлиникаһының реабилитация-диагностика бүлегенең беренсе сираты, 43-сө поликлиника, 5-се стоматология поликлиникаһының яңы бинаһы, 43-сө поликлиникаһы филиалының беренсе сираты сафҡа инә.
Райондың белем биреү системаһы 31 дөйөм белем биреү учреждениеһын үҙ эсенә индерә. Шуларҙың иҫәбендә 34 мәктәпкәсә йәштәге белем биреү учреждениелары.
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Районда 1-се һанлы Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (СДЮСШОР) бар. Ул Рәсәйҙең шорт-трек үҙәктәренең береһе. Был мәктәптә халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастерҙары тәрбиәләнгән:
- Елистратов Семен Андреевич,
- Захаров Руслан Альберт улы,
- Карнеев Эмиль Ильдар улы,
- Валиуллин Булат Риф улы,
- Кургинян Вячеслав Седракович,
- Чачина Юлия Юрьевна,
- Шумилов Дмитрий Александрович.
Совет осоронда спортсмендар Андрей Максимов, Альберт Тимербулатов, Рәмил Баширов, Андрей Максимов, Альберт Тимербулатовтар билдәлелек яулай.
Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Октябрь районында йәшәгән һәм әлеге көндә лә йәшәүен дауам иткән яҙыусылар – Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары: (алфавит буйынса. 2014 йылғы мәғлүмәттәр буйынса):
- Әбүзәров Салауат Нәзир улы (Сипайлово);
- Аҡбулатова Фәрзәнә Фатих ҡыҙы (Сипайлово);
- Алтынбаева Зөһрә Нариман ҡыҙы (Сипайлово);
- Әсәдуллина Әлфиә Нәзиб ҡыҙы (Сипайлово);
- Бәҙретдинов Сәлимйән Миниәхмәт улы (Октябрь проспекты);
- Ғәбиҙуллина Фәниә Рауиль ҡыҙы (Сипайлово биҫтәһе);
- Ғәлимов Флүр Миншәриф улы (Нуғай ауылы);
- Зәкиров Мухамет Тафтизан улы;
- Зиннәтуллин Зәкир Шәкир улы (Сипайлово);
- Игеҙйәнова Нәжиә Заһир ҡыҙы (Сипайлово);
- Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы (Лилиә Һаҡмар)(Р.Зорге урамы);
- Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы (Таңһылыу Ҡарамыш)(Октябрь Проспекты);
- Кәримов Марат Нәби улы (Марат Кәримов);
- Кәримов Салауат Ғайса улы (Салауат Кәрим);
- Низамов Рәшит Зыяфутдин улы (Рәшит Уңғар);
- Павлов Борис Николаевич;
- Харрасова Фәндиҙә Туҡтарғәле ҡыҙы;
- Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы;
- Шәрипов Сабир Нәғим улы (Сипайлово);
- Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы (Сипайлово);
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.


text:
Ондатра
Ондатра, һыу ҡомағы — тыуған иле Төньяҡ Америка булған, йылға буйҙарында ҙур-ҙур ғаилә булып йәшәй, үҫемлек һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, һуңғы йылдарҙа башҡа илдәргә сығарылған кимереүсе йәнлек[1].
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай торған йәнлек. Йылға, күл, канал, һаҙлыҡтарҙа йәшәй ала. Ғәҙәттә ярылаш һыу аҫтында тереклек итә. Яҡшы сума, бер нисә минүт һыу аҫтында тора ала, киң йылғаны йөҙөп сыға ала. Яр буйындағы һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Иртә яҙҙа үрсей. Йөклөлөк ваҡыты 25 көн. Йыл эсендә бер нисә тапҡыр үрсем килтерә. Ғәҙәттә 7-8 бала донъяға килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
{{|ca}} {{|de}}


text:
Республиканың ике районында күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үләндәр сабып алынған
Республиканың Нуриман һәм Яңауыл райондарында күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үләндәр сабып алынған. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Нуриман районы хужалыҡтары 6,2 мең тонна бесән, 8 мең тонна сенаж һәм 2,2 мең тонна силос әҙерләгән. Бер шартлы мал башына иҫәптә был 14,3 центнер мал аҙығы берәмегенә тиң.
Үҙ сиратында, Яңауыл аграрийҙары 12,4 мең тонна бесән, 40,6 мең тонна сенаж һәм 11,6 мең тонна силос, йәғни бер шартлы мал башына иҫәптә 26,9 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләгән. Әммә, БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә билдәләүҙәренсә, был һандар әле үҙгәрәсәк, сөнки әлеге ваҡытта был райондарҙа көнбағыш баҫыуҙарында солос әҙерләнә.
БР Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 30 июлгә ҡарата төбәктә мал аҙығы культуралары йәмғеһе 871 мең гектар майҙанда (79 процент) сабып алынған.
Әлеге ваҡытта республикала уртаса алғанда бер шартлы мал башына иҫәптә 12,8 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнгән. Былтырғы запастарҙы иҫәпкә алғанда (6,1 центнер мал аҙығы берәмеге), 2012 йылға планлаштырылған бер шартлы мал башына иҫәптә 29 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнәсәк, тип фаразлай белгестәр.