text:
Башҡортостан мәҙәниәте
Башҡортостан мәҙәниәте — башҡорт халҡы һәм Башҡортостан Республикаһында йәшәгән башҡа халыҡтар мәҙәниәте.
Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтенең төп элементы булып халыҡ мәҙәниәте тора. Уның нигеҙендә профессиональ фән, әҙәбиәт, сәнғәт формалаша.
Республиканың үҙенсәлекле мәҙәниәте уның миллилегенә бәйле һәм ул үҙенә фольклор, музыка, театр, бейеү, һынлы сәнғәт, дин, әҙәбиәт элементтарын ала.
Башҡортостан Республикаһында мәҙәниәт мәсьәләләре мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт мәҙәниәте башҡорт халҡы этногенезы формалаша башлаған XII—XIV быуаттарҙан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем үҫешә. Мәҙәниәткә халыҡтың күсмә тормошта көнкүреше, тәңрелек һәм ислам дине йоғонто яһаған. Башҡорт мәҙәниәтенең үҙенсәлеге телгә, хужалыҡ алып барыуға (малсылыҡ, игенселек), кейемгә (оҙон күлдәк, түбәтәй, тире бүректәр, итек-ситектәр), торлаҡҡа (тирмә, ҡышҡы һәм йәйге тораҡтар), аҙыҡҡа (һөт, ит ризыҡтары, бутҡа, ҡуйы аштар), социаль берекмәләр (бер нәҫелдең берләшеп йәшәүе), ғаилә йолалары кеүек төрлөлөккә бәйле.
Республика биләмәһендә башҡорт мәҙәниәтенән тыш бында төрлө осорҙа күсеп килеп урынлашҡан урыҫ, татар, украин, сыуаш һәм башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте лә үҫешә.
Октябрь революцияһына тиклем республикала башлыса халыҡ ижады булараҡ үҙешмәкәр сәнғәт була. Революциянан һуң профессиональ мәҙәниәт — музыка, театр, һынлы сәнғәт, хореография һ. б үҫешә башлай.
Хәҙерге торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХХI быуатта Башҡортостан Республикаһында мәҙәниәт берҙәм система булараҡ үҫешә. Нәфис мәҙәниәттең төп өлөшө булып сәнғәт тора. Республикала сәнғәттең күп төрҙәре үҫешә: әҙәбиәт, театр, һынлы сәнғәт, графика, скульптура, архитектура, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, нәфис фотография, музыка, хореография, кино, цирк һ.б. Сәнғәттең бөтә төрҙәре лә финанслана.
Республиканың ижади союздары мәҙәниәт үҫешенә булышлыҡ итә: Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар союзы, Башҡортостан Республикаһы композиторҙар союзы, Башҡортостан Ресрубликаһының «Рәсәй рәссамдар союзы», Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы, Башҡортостан кинематографистар союзы, Башҡортостан Республикаһының композиторҙар союзы һәм башҡалар.
Республика театрҙары: Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры; Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры; Башҡортостандың Рус академия драма театры; Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры; Өфө дәүләт «Нур» татар театры; Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры һ. б., күп һанлы музейҙар, күргәҙмәләр залы, китапханалар, мәҙәниәт һарайҙары.
Мәҙәниәт буйынса мәсьәләләр Башҡортостан Республикаһының Ватандаш, Ағиҙел, Аманат, Бельские просторы, Аҡбуҙат һәм башҡа журналдарында сағылдырыла.
Дәүләт тарафынан Башҡортостандағы 409 тарих һәм архитектура ҡомартҡылары, 28 сәнғәт ҡомартҡыһы, 126 ҡәбер, 7 парк, 4 тарихи һәйкәл, 1281 археологик һәйкәл һаҡлана. Шулар араһында федераль кимәлдәге 12 архитектура, 2 тарихи, 2 сәнғәт, 28 археологик ҡомартҡы бар[1].
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт уҡыу йорттары: Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы, Өфө сәнғәт училищеһы, Салауат музыка колледжы.
Фән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәтен төрлө яҡлап өйрәнеү XIX быуат аҙаҡтары-XX быуат баштары ғалимдары Н. А. Аристов, В. И. Даль, Р. Г. Лоссиевский, Р. Г. Игнатьев, П. И. Небольсин, Д. П. Никольский, С. И. Руденко, С. Г. Рыбаков, И. С. Попов, В. И. Филоненко һ. б. тарафынан башлана.
Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәте торошо һәм үҫеше мәсьәләләрен Башҡортостан Республикаһы ғалимдары В. Л. Бенин, Д. Ж. Вәлиев, А. М. Ҡадиров, Ф. Т. Күзбәков, Л. Н. Попова, З. Ғ. Ураҡсин, К. А. Федоров, С. А. Хәлфин, Ф. Ғ. Хисамитдинова һәм башҡалар өйрәнә.
Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары реестры булдырыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт әҙәбиәте тарихынан /Ред. Ғ. Б. Хөсәйенов. Өфө, 1975.
- Из истории художественной культуры Урала: Сб. ст. Свердловск, 1980.
- Изобразительное искусство Башкирской АССР: Альбом /авт.-сост. Кушнеровская М.: Сов.худ., 1974.
- Башҡорт әҙәбиәте тарихы 6 томда. Өфө: Китап, 1990—1996.
- Кузбеков Ф. Т. Башҡорт мәҙәниәте тарихы. Өфө: Китап, 1997. — 128 б.
- Очерки по культуре народов Башкортостана /Сост. Бенин В. Л. Өфө: Китап, 1994.- 160 б.
- Башҡортостан Рәссамдары: Альбом. Өфө: Баш. китап нәшр. 1961.
- Ғөбәйҙуллин Н. Ш. Башҡорт совет музыкаһы тарихы: Өфө, 1968. — 311-се б.
- Ғәлин С. Башҡорт фольклоры. — Өфө: Китап, 2004. −392 б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- https://culture.bashkortostan.ru/
- http://kulturarb.ru/
- Башҡорт ҡала мәҙәниәте
- Башҡорт мәҙәниәтенә ислам йоғонтоһо


c: text/html

text:
Рамаҙан айы
Рамаҙан айы
Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд салләллаһү ғәләйһис-сәләм әйтте: Аллаһы Тәбәрәкә үә Тәғәлә фарыз ҡылды Рамаҙан айында ураҙа тоторға, дәхи сөннәт ҡылды кистәрен уяу торып, тәрәүих намаҙы уҡырға. Әгәр бер кеше Рамаҙан айында Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн, һауаб өмөтөндә ураҙа тотһа үә ғибәҙәт ҡылһа, Аллаһы Тәбәрәкә үә Тәғәлә ул кешенең барса гонаһларын ярлыҡар, әсәнән яңы тыуғандай булып ҡалыр үә тамуҡ утыннан ҡотолор. Әгәр был ай башланғаны өсөн ҡайғырһа Аллаһ Тәғәлә ул кешенең тәнен тамуҡ утына хәрәм ҡылыр.
Был айҙағы бер фарыз намаҙ уҡыу башҡа айҙарҙа етмеш фарыз ҡылған кеүек булыр.
Был айҙа нәфел намаҙы уҡыу башҡа айҙарҙа фарыз намаҙы ҡылған кеүек булыр. Был ай шундай шәрәфәтле айҙыр, һигеҙ ожмах ишектәре асылыр, йәғни был айҙа вафат булған кеше ожмахлы булыр.
Ибн Мәсғүд (р.г.) әйткән: «Бер кемдең вафаты Рамаҙан шәрифе үтеүе ваҡытына тура килһә, ул мәрхүм ожмахҡа керер».
Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм әйтте: «Әгәр берәй кеше ураҙа хәлендә йән бирһә, — ул кеше ожмахлы булыр», — тигән. ‘ ' ‘
Был айҙа ете тамуҡ ишектәре бағланыр (бикләнер). Шайтан ләғиндәрҙең әҙәмдәргә бик үәсүәсә ҡыла торғандары бағланыр. Әгәр бер кешенең ҡазаға ҡалған намаҙы булһа, был айҙа тәүбә-истиғфар ҡылып кистәрендә уяу тороп ҡаза ҡылһын, иншаллаһ.
Был айҙа бәндәнең ризыгы киң була торған айҙыр.
Әгәр бер кеше был айҙа ураҙа тотоусыны туҡландырһа, Аллаһ Тәғәлә ул кешенең гонаһың ярлыҡар. Ожмахта Бәйғәмбәр ғәләйһис-сәләмдең Кәүсәр шишмәһенән һыу эсәр, был кеше Ҡыйәмәт көнөндә башҡа халыҡ һыуһағанда берҙә һыуһамаҫ. Әгәр бер кешенең ураҙа тотоусыны туйҙырырға ҡеүәте булмаһа, фәкир булһа, бер һауыт һөт, йәки емеш, йәки һыу менән бер ураҙа тотоусының ауыҙын астырһа, уға һауаб булыр.
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Дүрт төрле эшкә бар айҙарҙа, айырыуса был айҙа даимсылыҡ ҡылһағыҙ, ул дүрт эшегеҙ менән Аллаһ Тәғәлә риза булыр.
Беренсеһе — Ләә иләәһә илләллааһү Мухәммәдәр расүлүллаһу кәлимәһен күп әйтмәк.
Икенсеһе — Әстәғфируллаһны күп әйтмәк.
Өсөнсеһе — Аллаһ Тәғәләнән ожмахты бик һорағыҙ.
Дүртенсеһе — тамуҡтан һаҡланыу. Аллаһ Тәғәләгә һыйынығыҙ. Әгәр бер кеше "өс мәртәбә: «Аллааһүммә әжирнә минәннар», йәғни: «Әй, Раббым Мине тамуҡ утыннан һаҡла», — тип һораһа, тамуҡ әйтер: «Йә, Раббы! Был бәндәңде миннән йыраҡ ҡыл», — тип әйтер.
Был шәриф айҙа бындай рәхмәттәр, бындай һөйөнөстәр булғас, һәр ваҡыт Аллаһ Тәғәләгә ғибәҙәтле булғас, барса гонаһларыбыҙҙан тәүбә-истиғфар ҡылырға тейештер. Был шәриф айҙың кисәһендә Аллаһ Тәғәлә әйтер: «Әй, Бармы гонаһларыннан тәүбә ҡылыусы, гонаһын ярлыҡармын.
Әй! Бармы Әстәғфируллаһи тип әйтеүсе, гонаһын ғәфү итәрмен».
Файҙаһыҙ һүҙҙәрҙән, ялған һүҙҙәрҙән үә ғәйбәт һөйләшеүҙән үә һүҙ йөрөтөүҙән һаҡланыр кәрәктер.
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: «Ураҙаны биш ғәмәл: ялған, яман һүҙ, яла (нахаҡ), ялған ант һәм нәфселе ҡараш боҙа», — тигән.
Был айҙа зекер үә тәсбих һәм Ҡөрйән уҡыу менән мәшғүл булырға кәрәк, сөнки ғәлимдәр: «Ожмах дүрт төрле ғөрүһҡа (төркөм) ғашиҡтыр»: тинеләр.
Беренсеһе: Ҡөрйән уҡыусыға ғашиҡтыр, бигрәк тә был шәриф айҙа.
Икенсеһе: телде ғәйбәттән һүҙ йөрөтөүҙән һәм башҡа ярамаҫ һүҙҙәрҙән һаҡланған кешегә ғашиҡтыр, айырыуса был шәриф айҙа.
Өсөнсөһе: – астарға тағәм биргән кешегә ғашиҡтыр.
Дүртенсеһе: — Рамаҙан айында ихлас күнел менән ураҙа тотоусыға ғашиҡтыр.
Атабыҙ Әҙәм ғәләйһис-сәләм Аллаһ Тәғәләнән һораны: «Әй, Раббым! Һинең ҡаршыңда айҙарҙың ҡайһыһы артығыраҡ?» — тине. Аллаһ Тәғәлә әйтте: «Минем ҡаршымда айҙарҙың артығырағы Рамаҙан айылыр. Был Рамаҙан айында бәндәләремә рәхмәтемде артырырмын, ризыҡтарына бәрәкәт бирермен», — тине;
Ғүмәр бин Хәттәб (р.г.) әйткән: «Һәр көн Рамаҙан айында бер мөьмин йоҡыһынан уянып ҡыбырҙаһа, бер фәрештә әйтер: «Йә, мөьмин! Тор, Аллаһ Тәғәләнең рәхмәте үә бәрәкәте һиңә булһын», — тип әйтер.
Әгәр намаҙ уҡыу ниәте менән торһа түшәге доға ҡылыр үә әйтер: «Әй Раббым! Был бәндәгә ожмахта йомшаҡ үә ҡалын түшәктәр бир», — тип әйтер. Тышҡа сығар өсөн өҫтөнә кейемен кейһә, кейеме доға ҡылыр: «Әй, Раббым! Был бәндәгә ожмах хөлләләрен кейҙер», — тип әйтер.
Аяғына кейһә, башмаҡтары доға ҡылыр: «Әй Раббым! Был бәндәнең аяҡтарын Сират күперенән сәләмәт ҡотҡар», тип әйтер.
Тәһәрәт алыу өсөн ҡомғанын алһа, ҡомған доға ҡылыр: «Әй Раббым! Был бәндәңә ожмах һауыттарын бир», — тип әйтер.
Тәһәрәт алһа, һыу доға ҡылыр: «Әй Раббым! Был бәндәне гонаһынан паҡ ҡыл үә барса гонаһларын ярлыҡа», — тип әйтер.
Намаҙ уҡырға торһа, йәшәгән урыны әйтер: «Әй Раббым! Был бәндәнең ҡәберен паҡ ҡыл, нурлы ҡыл», — тип әйтер.
Аллаһ Тәғәлә был бәндәгә рәхмәтле ҡарау менән ҡарар үә әйтер шулай: «Йә, бәндәм! Һин доға ҡыл, мин ҡабул итермен, һинә хәжәт булған нәмәләрҙе һора, мин бирермен», — тип әйтер. Аллаһ Тәғәлә Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмдең өммәтенә биш төрле нәмәне бирҙе, әүәл булған бәйғәмбәрҙәрҙең өммәтенә ул уларҙы бирмәгән ине. Ул нәмәләр ошолор:
Әгәр шәриф Рамаҙан айының әүәлге кисәһе булһа, Аллаһ Тәғәлә Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенә рәхмәт менән ҡарар, Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтен ғазап ҡылмаҫ.
Икенсеһе шулдыр: Рамаҙан айы башланғас Аллаһ Тәғәлә барса фәрештәләргә әйтер: «Йә фәрештәләрем! Был шәриф айҙа үҙегеҙ өсөн ғибәҙҙәт ҡылмағыҙ, бәлки Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәте өсөн истиғфар ҡылығыҙ, йәғни «уларҙы ярлыҡа» тип доға ҡылығыҙ. Мин һеҙҙең доғаларығыҙҙы ҡабул итеп, уларҙың барса гонаһларын ярлыҡармын.
Өсөнсөһе ошолор: Рамаҙан айы башланһа Аллаһ Тәғәлә ожмах һаҡсыларына әйтер: «Йә, Ризван! Ожмахты биҙәгеҙ, ожмахтың ишектәрен ас. Әгәр Мөхәммәд өммәтеннән бер кеше был Рамаҙан айында вафат булһа, уның йәне ожмахҡа инһен», — тип әйтер.
Дүртенсеһе ошолор: Аллаһ Тәғәлә тамуҡ һаҡсыларына әйтер: «Тамуҡтың ишектәрен бикләгеҙ, был Рамаҙан шәриф айында Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенән бер гонаһлы бәндә вафат булһа тамуҡта ғазап ҡылып янмаһын», — тип әйтер.
Бишенсеһе ошолор: Аллаһ Сүбехәнәһү үә Тәғәлә был айҙа Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенә ҡәҙер кисәһе бирҙе. Әгәр бер кеше был ҡәҙер кисәһендә уяу тороп, тәүбә, истиғфар ҡылып, тәғәт үә ғибәҙҙәт ҡылһа, Аллаһ Тәғәлә ул бәндәнең гонаһын ярлыҡар.
Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм әйтте: «Әҙәм балаларының изге ғәмәлдәренә бер изгелеккә 10 изгелек, ҡайһы беренә 100, 700, хатта 1000 изгелек булыр. Мәгәр ураҙаның һауабын бер Аллаһ Тәғәлә үҙе генә беләлер».
Рамаҙан айы — тәрбиә айы — күңел тәрбиәһе. Аллаһ Тәғәлә имандарыбыҙҙы, ихласлығыбыҙҙы, аслыҡ менән һынай. Ураҙа ул юғары дәрәжәләге тәрбиә.
Был айҙа нәфел ғибәҙәттәребеҙ ҙә фарыз ғибәҙҙәттәр менән тиң булыр.
Был ай — һуғыш айы — ураҙа тотҡан кешенең аҡылы нәфсеһе менән һуғыша. Әҙәм балаһының нәфсеһе, тәбиғәте ләззәткә ынтылыусан итеп яратылған — яҡшы ашау, эсеү һәм енси теләктәр. Ошо туймаҫ теләктәргә ҡаршы тороу өсөн аҡылыбыҙҙы эшләтеп, нәфсебеҙҙе еңә белергә кәрәк.
Был ай — сабырлыҡ айы — ашау-эсеүҙән тыйылабыҙ, ғибәҙҙәт ауырлыҡтарына һәм ирешкән ҡайғы — хәсрәттәргә сабыр итәбеҙ. Быларҙың һауабы — йәннәт.
Был ай — шөкөр ҡылыу айы — Аллаһ Тәғәлә беҙҙе иман менән мосолман итеп яратты, Ибраһим ғәләйһис-сәләм милләте, бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмдең өммәте итте, Ҡөрйән әһеле, намаҙ, ураҙа, зәкәт, хаж ҡылыусыларҙан итте.
Был ай — сәләмәтлек айы — тәндәребеҙ, йөрәктәребеҙ сәләмәтләнә, сөнки ашап ашҡаҙаныбыҙ ауырта баш лай.
Был ай — дәрес айы — ураҙа Әҙәм балаһын тәртипкә һәм ризыҡтың ҡәҙерен белергә, уға ҡарата һаҡсыл булырға, аслыҡта һаҡсыл булырға, аслыҡтың ниндәй яман нәмә икәнен аңларға өйрәтә һәм һине һынай, ас кешенең хәленә керергә ярҙам итә.
Был ай — имтихан айы — үҙебеҙҙе имтихан ҡылабыҙ, әхирәттә кәсеп итәр өсөн ҡан тамырҙарыбыҙ аша йөрөй торған шайтан менән һуғышыу өсөн.
Был ай — тигеҙләү айы — ураҙала байға ла, ярлыға ла бер тәртип.
Был ай — һөйөнөс айы, беренсе һөйөнөсөбеҙ ауыҙ асҡанда булһа, икенсе һөйөнөсөбеҙ әхирәттә, раййан тигән йәннәткә ингәндә була. Ул йәннәт махсус ураҙа тотоусылар өсөн, улар шунда инеп бөткәс йәннәт ишектәре ябыла.
Был ай — ярлыҡаныу айы — был айҙа ғибәҙәттәребеҙҙә раҫ буласаҡ, Аллаһ Сүбеханәһү үә Тәғәлә кешене яңы тыуған сабый бала һымаҡ гонаһыҙ итәр.
Был ай — йыуатыу айы — выҗдан йән менән кешегә ярҙам ҡулын һуҙырға, ҡайғы-хәсрәттәрҙе уртаҡлашырға өйрәтә.
Был ай — түләү айы — Аллаһ Тәғәләнең ҡушҡан эштәрен эшләп (иман, намаҙ, ураҙа, зәкәт, хаж), тыйған эштәреннән тыйылыу түләү була.
Был ай — егетлек айы — Аллаһынан ҡурҡып шайтанды еңеүебеҙ иң ҙур егетлек була.
Был ай — ҡотолыу айы — ураҙаның файҙаһы — мәңгелеккә, Изгелеккә әҙерләнеү тигән һүҙ (йәннәт). Был ай теләктәрҙең, доғаларҙың ҡабул була торған айы. Ураҙала төндә йоҡлауыбыҙ, тын алыуыбыҙ — барыһы ла ғибәҙәттән, зекерҙән китә икән.
Әбү Һөрәйра (р.г.) хәбәр итеүенсә, Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм әйткән: «Минем өммәттәремә әүәл булған өммәттәрҙең һис береһенә лә бирелмәгән биш махсус әйбер бирелде:
1. Ураҙа тотҡан кешенең ауыҙынан килгән тәмһеҙ еҫ Аллаһ Тәғәлә өсөн мисектең (мисек — ҡабарға исемле хайуандың айырым биҙҙәреннән алынған ғәйәт хуш еҫле бер мәтдә) хуш еҫенән дә затлыраҡ.
2. Икенсе мөһим өҫтөнлөк— диңгеҙҙәге балыҡтарҙың ураҙа тотоусы бәндәләр өсөн истиғфар ҡылыуҙары (тәүбә итеүҙәре).
3. Йәннәтен ураҙа тотоусылар өсөн биҙәлеүе, һәр йылдың башында йәннәт Рамаҙан айы өсөн биҙәлә башлай. Ул Раййан йәннәте.
4. Дүртенсе ниғмәт — шайтандарҙың- бығауланыуы һәм нәтижәлә яманлыҡтың кәметелеүе.
Изге Рамаҙан айында ғибәҙҙәт ҡылыу теләктәре бик көслө булыу сәбәпле был айҙа шайтандар кешене тура юлдан аҙдырыу өсөн мөмкин ҡәҙәр тырышҡандар, шул сәбәпле яманлыҡ күберәк ҡылына, тип уйлауҙар барҙыр, ләкин был улай түгел. Кеше үҙе лә изге Рамаҙан айында әшәкелектәрҙән тыйылырға тырыша.
Рәсүлүллаһи ғәләйһис-сәләм әйткән: «Кеше гонаһ ҡылғанда, аның йөрәгендә ҡара тап хасил була, ул ихластан тәүбә ҡылһа, тап юҡҡа сыға, тәүбә ҡылмаһа һаҡлана. Ул кеше йәнә бер гонаһ ҡылһа, икенсе тап барлыҡҡа килә (һәм артабан шулай), йөрәге тамам ҡарайып бөткәнсе. Аллаһ Тәғәлә Ҡөрйәндә быны: «һис тә юҡ! Тик уларҙың күңелдәрендә яманлыҡ күгәрәлер!» — ти. Шулай итеп уларҙың йөрәктәре тамам күгәреп бөтә һәм ундай йөрәктәрҙә гонаһ ҡылыуға тәбиғи бер ауышыу барлыҡҡа килә.
Мәүләнә шәйех Исхаҡ фекеренсә, яман кешеләр өсөн Рамаҙан айында бары тик иң фетнәсе шайтандар бығаулана, ә тәккүәле кешеләр өсөн барлыҡ шайтандар бығаулана.
5. Бишенсе ниғмәт — Рамаҙан айының һуңғы төнөндә истиғфар ҡылыу (ғәфү итеү) бүләк ителә, шуға күрә сәхәбәләр быны Ҡәҙер кисе менән бер, тип белгәндәр. Был Рамаҙан айы фарызын тейешле рәүештә үтәгән өсөн бүләк ителгән ниғмәт кенә.
Был ай Аллаһ Тәғәләнең рәхмәт үә изгелек айы, мәрхәмәт айы һәм был ай яманлыҡта үә ғәмһеҙлектә үткәрелә икән, тәүбә-истиғфар ҡылмайбыҙ икән, нисек инде ул бәндә үҙенең гонаһлары кисерелеүен өмөт итә алһын? Аллаһ Тәғәләнең ризалығын Рамаҙан айында ла ҡаҙана (ирешә) алмаған кеше аны тағын ҡасан ҡаҙана аласаҡ?
Аллаһ Тәғәләнең ризалығын ирешеү юлы ул бигерәк тә рамаҙан айында.
“Рамаҙан шәриф айы” /Иман нәшриәте/ Ҡазан 1997
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 16.06.2016 в 00:00, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Йәшлек гүзәле » Милена ВАХИТОВА
Милена ВАХИТОВА
19 йәш. Нефтекама ҡалаһында тыуып үҫкән, әлеге ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университетында белем ала. Музыка мәктәбенең фортепиано класын тамамлаған, бик күп конкурс лауреаты. Халыҡ бейеүҙәре менән шөғөлләнә, һүрәт төшөрөү менән мауыға, волейбол уйнарға ярата. Буш ваҡытында китап уҡый. “Мисс Башҡортостан” моделдәр агентлығында матурлыҡ серҙәренә өйрәнә.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Төрөк теле
Төрөк теле, (төрөксә — Тürk dili, Türkçe, Türkiye Türkçesi), уғыҙ төркөмөнә ҡараған төрки телдәренең береһе. Төркиәнең дәүләт теле. Кипр Республикаһында грек теле менән бер рәттән дәүләт теле булып тора. Әҙәби төрөк теле истанбул диалектына нигеҙләнә. 1928 йылға тиклем ғәрәп яҙыуы, унан һуң латин хәрефтәре ҡулланыла.
Әҙәби төрөк теле X—XI быуаттарҙа Анатолия ярымутрауына үтеп ингән уғыҙ-сәлжүк ҡәбиләләре йоғонтоһонда формалаша. Элек уны ғосманлы теле тип йөрөткәндәр. Ғосманлы дәүерен өс осорға бүлеп йөрөтәләр.
- Иҫке ғосманлы осоро — XII-XV быуаттар.
- Иҫке ғосманлы осоро — XV-XIX быуаттар.
- Иҫке ғосманлы осоро — XIX-XX быуаттар.
Беренсе осорҙа ғәрәп-фарсы телдәре йоғонтоһонда үҫә. Икенсе осорҙа әҙәби телдә ғәрәп-фарсы телдәренән ингән һүҙҙәр 90 проценттан артып китә. Был әҙәби тел менән һөйләү теле араһында ҙур ғына айырмалыҡтарға килтерә. Өсөнсө осорҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәренән арыныу, төрөк һүҙҙәре менән алыштырыу, әҙәби телде һөйләш теленә яҡынайтыу мөмкинлеген ҡарайҙар[1]
Лексика, фонетика һәм синтаксис яғынан төрөк теленә иң яҡын телдәр – Молдавия, Румыния һәм Болгарияла таралған гагауз теле һәм (гагауз һәм балҡан-гагауз телдәре), ҡырым татарҙары теленең көньяҡ диалекты.Әзербайжан теле әҙәби төрөк теленә яҡын[2]
Йөкмәткеһе
Төрөк алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк әлифбаһында 29 хәреф: a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z. Шул иҫәптән 6 төрөк (ğ, ü, ş, i, ö, ç).
Төрөк әлифбаһы — хәҙерге төрөк алфавиты. 1928 йылда Мостафа Кәмал Ататөрк тарафынан индерелә.
Граматикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк теле агглютинатив тел.
Интонация һәм баҫым[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Интонация һәм баҫым башҡорт теле менән оҡшаш.
Сингармонизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк теле аффикстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- -dır, -dir, -dur, -dür,- tır, -tir, -tur, -tür (-дыр, -дир, -дур, -дүр, -тыр, -тир, -тур, -түр).
Киҫәксәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- -mı
Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
миҫал:
Uçurtmayı vurmasınlar. Осар йыланды бәрмәһендәр
Ошо һөйләмде бүлергә мөмкин: Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. Осоу йылан — уны бәреү-юҡ- шулай булһын -улар.
- Türkleştiremediğimizlerdensinizdir. —
- Afyonkarahisarlılaştıramadıklarımızdan mısınız?
bahçe-de (баҡсала), lokanta-da (ресторанда).
dişçi + niz — dişçiniz һеҙҙен теш табипы,
köprü + nüz — köprünüz һеҙҙен күпер
Һүҙҙәр һәм һөйләмдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
iki masa ve üç sandalye getır. Ekmek kes.
Ики маса ве үч сандалъе гетыр. Экмек кес.
Ике өҫтәл һәм өс ултырғыс килтер. Икмәк киҫ.
Арауыҡта йөрөү һүҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ön – өн, кеше алдынан арауыҡ
önüne bak! — аяҡ алдына ҡара!
Төрөк телендә ай исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ocak ғинуар
- Şubat февраль
- Mart март
- Nisan апрель
- Mayıs май
- Haziran июнь
- Temmuz июль
- Ağustos август
- Eylül сентябрь
- Ekim октябрь
- Kasım ноябрь
- Aralık декабрь
Төрөк халыҡ мәҡәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Aç ayı oynamaz. Ас айыу уйнамаҫ.
Allah gumuş kapıyı kaparsa, altı kapıyı açar. Алла көмөш ишекте япһа, алтын ишекте асыр.
Aç tavuk kendini arpa ambarında sanır. Ас тауыҡ үҙен арпа амбарында (тип) һанар.
Açık yaraya tuz ekilmez. Асыҡ яраға тоҙ түгелмәҫ.
Практик транскрипцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зәйнуллина Г. Д. Төрөксә-башҡортса һүһлек. — Өфө. Башҡортостан «Китап» нәшриәте. 1996. −184 бит. ISNB 5-295-01920-9


text:
- Подробности
- Просмотров: 517
ГИГРОФИТТАР (гр. hygros — дымлы һәм ...фито), дымлы урында үҫкән үҫемлектәр. Г. һыу үҫемлектәре (гидрофиттар) һәм дым кимәле етерлек, ләкин артыҡ булмаған шарттарҙа үҫеүсе үҫемлектәр (мезофиттар) араһында урталыҡты алып тора. Г. өсөн юғары транспирация (һыуҙың парға әйләнеүе), һауа йөрөтөүсе туҡыманың булыуы (аэренхима), тамыр системаһының, һабаҡтың механик туҡымаларының, бағана хлоренхимаһы һәм япраҡ кутикулаһының насар үҫешеүе хас. Урта бүлкәт Г., ш. иҫ. Башҡортостан Г., 2 төркөмгә бүленә. Эре япраҡтары м‑н айырылып торған күләгә, йәки йоҡа япраҡлы Г. күләгәле урманда үҫә, ергә яҡын һауа ҡатламының дымлылығын һаҡлауға булышлыҡ итә (адокса, ҡына һ.б.), һауаның түбән дымлылығында тиҙ һулый. Яҡтылыҡ Г. асыҡ урында, һәр ваҡыт артыҡ дымлы булған тупраҡта, һауаның юғары дымлылығында үҫә (йөрәгүлән, һаҙ бөрмәкәйе, һаҙ томбойоғо һ.б.), һыу режимының үҙгәреүенә насар яраҡлаша. Яҡтылыҡ Г. араһында яр буйы (көтөүсе ҡумыҙы, терпебаш, һыусәсәк, шәкәрле тамыр) һәм һаҙлыҡ (ҡылысъяпраҡ, өсьяпраҡ, һаҙғанат һ.б.) үҫемлектәре (ҡара: Һаҙлыҡтар) күп. Г. шулай уҡ ҡайһы бер мүктәр (һаҙ мүге) ҡарай. Декоратив үҫемлектәр (ваҡ сәскәле йөрәгүлән, мускуслы адокса, һаҙғанат, ябай ҡына), ашарға яраҡлы үҫемлектәр (күл йыуаһы), дарыу үҫемлектәре (өс бүлемле эт дегәнәге, һаҙ ҡылысъяпрағы һ.б.), мал аҙығы үҫемлектәре (ҡалҡҡан терпебаш, яҡынайған күрән һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (ағыулы лютик, һаҙ томбойоғо һ.б.). Г. үҫемлектәрҙең 50 һирәк төрө (аҙ сәскәле күрән, бер бүлбеле тәбәнәк әшәлсә, оҙон япраҡлы бармаҡтамыр, өс теленмәле мәрйентамыр, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ хаммарбияһы, һары күбәләк сәскәһе, һарымһаҡ туйрауты, шифалы ҡырлут һ.б.; реликт — тутлы схенус һ.б.; эндемик — урал елбәгәйе) — БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына, шуларҙың 5‑еһе (Лёзель липарисы, оҙон әшәлсә, һуғанбашлы калипсо, ябай ҡылысүлән, япраҡһыҙ һаҡалтай сәскә) РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
СВЕТЛЫЙ, Тере Танып й. басс. күл- һаҙлыҡ комплексы. Ҡалтасы р‑ны Надеждин а. көньяҡ‑көнсығыш ситендә урынлашҡан. Уйһыу һаҙлыҡтар, дөйөм майҙаны 219,0 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1,32 м, иң ҡалыны — 4,2 м, эшкәртелмәгән торф запасы 1226,0 мең т. Башлыса ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Күлдән шишмә ағып сыға. Аҡ ҡайын, тал, ҡара бөрлөгән, ҡара ерек, ҡара ҡарағат, ҡыҙыл балан, ябай муйыл, балтырған, бесәй үләне, билдәһеҙ кәкүкбаш, ҙур сөйәл үләне, кесерткән ҡыңғырау сәскәһе, күрән, кәзә һаҡалы, ҡарамаяпраҡ ерек ҡураһы, һаңғырау кесерткән, ябай кесерткән, ябай ҡуян ҡолағы һ.б. үҫә. Аҡ ҡуян, ҡабан, мышы, ҡор, тәгәрлек, һаралйын, һуйыр һ.б. йәшәй. Күсәр ҡоштар — быҫылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, мөншөгөр, һаҙ ҡаҙы, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һоро торна, һуна өйрәк һ.б. туҡтала.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Бала саҡты ҡурсаҡһыҙ, уйынсыҡтарһыҙ күҙ алдына килтереп булмай. Тәү ҡарамаҡҡа ғына уйынсыҡтар балаларҙы йыуатыу, алдаштырыу өсөн кәрәк һымаҡ, ә асылда иһә улар бала үҫешендә мөһим роль уйнай: аң-белем, телмәр үҫешенә ярҙам итә, үҙаллылыҡҡа, күҙәтеүсәнлеккә, тәрбиәгә өйрәтә, хатта халыҡтың рухи мираҫын да еткерә ала. Был айырыуса ҡыҙ балаларҙың ҡурсаҡ уйнауында асыҡ сағыла. Ҡыҙҙар ҡурсаҡ уйнап, уларҙы тәрбиәләп, бала бәпләргә, бишек йырҙары йырларға, сәс үрергә, кейем-һалым тегеү кеүек практик шөғөлдәргә өйрәнә. Шуға күрә ата-әсәләргә балаларҙың ниндәй уйынсыҡтар менән уйнауына иғтибар итеү үтә мөһим.
Ошо һәм башҡа бик күп ҡыҙыҡлы темалар тураһында педагогика факультеты башҡорт һәм рус филологияһы кафедраһы студенттары Лилиә Әлфир ҡыҙы Әҙелбаева менән һөйләште.
Лилиә Әҙелбаева беҙгә “Тамыр” балалар студияһының “Сәңгелдәк” тапшырыуҙары, балалар өсөн төшөрөлгән төрлө фильмдар аша таныш. Ул – тапшырыуҙарҙың сценарийҙары авторы, алып барыусы. Беҙҙең уҡыу йортонда ойошторолған осрашыуҙа иһә ул “БашТой” проектының PR-менеджеры булараҡ сығыш яһаны.
Был проект сиктәрендә Лилиә һәм Фәнзил Әҙелбаевтар ғаилә дуҫтары Винер һәм Юлиә Солтановтар менән бергә башҡорт һәм татар телдәрендә “һөйләшкән”, йырҙар, таҡмаҡтар йырлаған ҡурсаҡтар әҙерләй. Был ҡыҙыҡлы идея тураһында Фәнзил Әҙелбаев бер нисә йыл элек уйлана башлай. Ә инде ҡыҙҙары Айзель тыуғас уны тормошҡа ашырыу буйынса эш башлана.
Лилиә Әҙелбаева әйтеүенсә, уларҙың бөтә башланғыстарында балалары рухландырып тора, шуға күрә тәүге ҡурсаҡтарға Әҙелбаевтарҙың ҡыҙҙары Айзелдең һәм Солтановтарҙың ҡыҙҙары Физәлиәнең исемдәре бирелә.
Әйткәндәй, ҡурсаҡтар юғары сифатлы – улар Киров ҡалаһы “Весна” уйынсыҡтар фабрикаһында етештерелә. Ҡурсаҡтарға тауыш яҙҙырыу һәм уларҙы ҡулланыуға әҙерләү эштәре иһә тулыһынса “БашТой” проекты сиктәрендә эшләнә. Башҡортса һәм татарса һөйләшкән һәм йырлаған ҡурсаҡтар шәхси заказдар буйынса ла әҙерләнә. Уларға зауыҡлы сағыу милли кейемдәр тегелә. Әлеге ваҡытта уларҙы үҙәкләштереүле һатыуға сығарыу Өфө ҡалаһында ойошторолған. Ә беҙҙә Сибайҙа иһә уларҙы Әҙелбаевтарҙың үҙҙәренән алырға була. Тыуған көндәргә, балалар баҡсаһына – бынамын тигән шәп бүләк!
Осрашыуҙа студенттар Лилиә Әҙелбаеванан телевидениела эшләү үҙенсәлектәре, тапшырыуҙар әҙерләү серҙәре тураһында ла һорашты, ҡунағыбыҙҙың матур һәм талантлы ғаиләһе тураһында ҡыҙыҡһынды. Сарала ҡатнашыусылар хәҙерге заманда бәләкәйҙәр өсөн сыҡҡан баҫмаларҙың торошо, туған телдә йәнһүрәттәр төшөрөү буйынса ла һөйләште. Бынан тыш хәҙерге заманда ғаилә ҡиммәттәре тураһында, бәхетле һәм уңышлы булыу тураһында ҡыҙыҡлы ла, фәһемле лә фекер алышыуҙар булды. Студенттарға ҡунағыбыҙҙың асыҡ, алсаҡ, мәрәкәсел булыуы оҡшаны.
Туған телебеҙҙең, милләтебеҙҙең киләсәге тураһында хәстәрлекте баланың бәләкәй сағынан уҡ башлау фарыз. Шуға күрә телебеҙҙе үҫтереү, балаларға дөрөҫ тәрбиә биреүҙең башында ошондай рухлы ата-әсәләр торорға тейеш.
Г.Х. Сәмерханова, Сибай институты доценты
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 1998-2017
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


text:
Эмблема ФХР в формате png с прозрачным фоном: 2000 px, 600 px, 300 px, 150 px. Скачать вектор эмблемаһы (логос) Рәсәй хоккей федерацияһы (РХФ) pdf форматта.: logotip_federacii_xokkeya_rossii.zip Скачать логотип Федерации хоккея России в формате png на красном фоне: 2595 px, 600 px, 300 px.Артабан уҡырға »
Скандары картаһы менән ссср гербы 1949 йыл
Скачать карту менән ссср гербы 1949 йыл рөхсәте менән ҙур: 2252 px, 600 px, 300 px, 150px.Артабан уҡырға »
Вектор Пермь крайы гербы
Скачать векторный герб Пермского края в форматах cdr, eps, архив һәм бер svg pdf: gerb_permskogo_kraya.zip Скачать герб Пермского края в формате png: 2000 px, 600 px, 300 px. Герб Пермского края является символом Пермского края. Пермь крайы гербында көмөш айыу төшөрөлгән тора, уңға барһаң, ҡыҙарып урынлаштырыу (ҡыҙыл) геральдическом ...Артабан уҡырға »
Рәсәй федерацияһы оборона министрлығы вектор гербы
Скачать векторный герб Министерства обороны Российской Федерации в форматах cdr, eps, pdf, svg, бер архив cmx: gerb_ministerstva_oborony.zip Скачать герб Минобороны РФ в формате png: 2000 px, 600 px, 300 px.Артабан уҡырға »
Вектор пенза өлкәһе гербы
Скачать герб Пензенской области в векторных форматах pdf, eps, архив һәм бер svg cdr: gerb-penzenskoj-oblasti.zip Герб Пензенской области в формате png с прозрачным фоном: 2000 px, 600 px, 300 px.Артабан уҡырға »


text:
“Ҡыҙыл әтәс” ихатағыҙға ҡунмаһын
26 января 2018 йыл | Йәмғиәт
Районда уҙған йылда янғындарға ҡаршы хәл-торош менән "БР буйынса Федераль янғын хеҙмәтенең 14-се отряды” 74-се янғын часы начальнигы Вадим Владимирович Отмахов таныштырып үтте:
Хәрәкәттә һаулыҡ нигеҙе
26 января 2018 йыл | Спорт
Күптән түгел "Изгелек шишмәһе” халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәге районда пенсионерҙар араһында скандинав йөрөшөн популярлаштырыу проектын тормошҡа ашырыу өсөн грантҡа лайыҡ булды.
Рухтары ҡайтты йәдкәр булып
26 января 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ҡауарҙы мәктәбендә ике күренекле яҡташыбыҙ – ғалим һәм яҙыусы Әнүр Вахитов менән Башҡортостандың халыҡ рәссамы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Зәйнетдиновҡа арнап музей асылды.
Биләмә башлығына штраф һалынды
26 января 2018 йыл | Хоҡуҡ
Ғафури район прокуратураһы урындағы ауыл биләмәләренең береһендә гражданиндың хакимиәткә мөрәжәғәтен ҡарағанда закон боҙоу осрағын асыҡланы.
Айлыҡ түләүҙәр кемдәргә тәғәйенләнә?
26 января 2018 йыл | Хоҡуҡ
Ағымдағы йылдың 1 ғинуарынан ил кимәлендә, шул иҫәптән республикала балалы ғаиләләрҙе яҡлауҙың яңы социаль саралары билдәләнде.


text:
Һеҙҙе лингвистик байрамыбыҙҙың мауыҡтырғыс мөхитенә сумырға һәм телдең ысынлап та «дуҫлыҡ һәм татыулыҡ ептәрен һуҙыусы күпер» икәнлеген аңларға саҡырабыҙ.
Телдәр фестивале донъя телдәренең уникаль төрлөлөгөн һәм ғөмүмән кеше телмәренең ҡиммәтен билдәләп үтергә бурыслы аң-белем таратыу сараһы булып тора. Фестиваль менән дуҫлашыу Һеҙгә лингвистик белем даирәһен киңәйтергә ярҙам итәсәк, Һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған телде өйрәнеүҙең төрлө сығанаҡтары менән таныштырасаҡ һәм шулай уҡ тәжрибәгеҙ менән уртаҡлашырға һәм яңы дуҫтар табырға булышлыҡ итәсәк. Был фестивалде үткәреү ниәте 1995 йылда француз һәм американ эсперантисы, йәмәғәт эшмәкәре Дэннис Киф башланғысы менән тыуа һәм тормошҡа ашырыла. Үткән 23 йылда фестиваль хәрәкәтенең географияһы шаҡтай киңәйҙе, һәм бөгөн лингвистик фестиваль кеше теленең феноменына һәм донъяның тел сыбарлығына битараф булмаған күптәр өсөн ҡәҙерле. Шуның өсөн дә һуңғы йылдарҙа сара форматы, тәҡдим ителгән телдәрҙең спектры кеүек үк, күренерлек байыуы, ҡатнашыусыларҙың һәм ҡунаҡтарҙың һаны артыуы юҡҡа түгелдер. Башҡортостандағы Телдәр фестивале – халыҡ-ара проекттың бер өлөшө. Республикала сара БР-ҙың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты ярҙамы менән Өфөнөң алдынғы юғары уҡыу йорттары нигеҙендә үткәрелә.
Фестиваль тураһында тулыраҡ мәглүмәтте Һеҙ был сайта таба алаһығыҙ. Бында уҡ Башҡортостанда сираттағы Телдәр фестиваленә әҙерлеккә бәйле актуаль информация урын аласаҡ. Проект ҡыҫаларында үткән ҡайһы бер мөһим ваҡиғаларҙы Һеҙгә Донъяла фестиваль хәрәкәтенең яңылыҡтары һәм тулыраҡ туғандаш фестивалдәрҙең шәхси биттәре асасаҡ. Фестивалдә, сығыш әҙерләп, әүҙем ҡатнаша алаһығыҙ йәки ҡунак ҡына сифатында ла килеү мөмкин. Бының өсөн Ҡатнашыусыларға һәм Фестиваль ҡунаҡтарына бүлектәрендәге ҡайһы бер кәңәштәр Һеҙгә ярҙам итер, тип ышанабыҙ. Кәрәк булған осраҡта ойоштороусыларға сара тураһында ҡыҙыҡһындырған һорауҙар бирә алаһығыҙ.
Телдәр фестивале менән телдәрҙең мауыҡтырғыс донъяһын асығыҙ!


text:
Судно
Судно — йөҙөп йөрөүсе ҡоролма, транспорт, кәсеп, хәрби, фән, спорт һәм башҡа маҡсатҡа тәғәйенләнгән[1][2]. Мәғәнәғә үҙе йөрөүсе һәм үҙе йөрөй алмаусы йөҙөү ҡоролмалары инә[2].
Мәғәнәғә яраҡлы, судноларға караптар, катерҙар, яхталар һәм үҙҙәре хәрәкәт итә алмаған баржаларҙан башҡа тағы ла байдаркалар, һалдар, өрөп тултырыла торған кәмәләр, һыу велосипеды һәм сёрфинг өсөн таҡталар, шулай уҡ йөҙөп йөрөүсе буровойҙар, экранопландар, экранолёттар, гидросамолёттар һәм тағы ла төрлө ҡоролмалар инә, һыу үткәрмәй торған корпуслы һәм һыуҙа батмай, һыу өҫтөнән һәм аҫтынан йөҙә алған (һыу өҫтөнә ҡағылып — өрөп тултырыла торған кәмәләр, экранопландар, экранолёттар).
Йөкмәткеһе
Судноларҙың дөйөм классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрәкәт итеү алымына ҡарап[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Суднолар бүленәләр:
- Үҙе хәрәкәт итә торған;
- үҙе хәрәкәт итә алмай торған — буксирға алыныусы, ағыҙылыусы, дрейфовать итә торған.
Движителдең төрөнә ҡарап[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Движителдәр бүленәләр:
- тышҡы ҡеүәтте ҡулланыусылар, атап әйткәндә ел ҡеүәтен (ел движительдәре);
- эске ҡеүәтте ҡулланыусылар — двигателдең ҡеүәтен йә мускул көсөн.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ БТС, 2000, с. 1287 "Судно"
- ↑ 2,0 2,1 МЭС т.3, 1994, с. 204 "Судно"


text:
- Подробности
- Просмотров: 487
ИҠТИСАД БЕЛЕМЕ БИРЕҮ, иҡтисад өлкәһендә урта һәм юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү системаһы; һөнәри һәм өҫтәмә белем биреүҙе үҙ эсенә ала. И.б.б. махсус (анализ һәм аудит, бухгалтерия иҫәбе, маркетинг, ойошма менеджменты, донъя иҡт., милли иҡтисад, статистика, финанс һәм кредит һ.б.) һәм дисциплина‑ара (кризисҡа ҡаршы идара итеү, коммерция, һалымдар һәм һалым һалыу, төбәк һәм тауар өйрәнеү белеме) фәндәрен өйрәнеүҙе күҙ уңында тота. Башҡортостанда И.б.б. 20 б. 30‑сы йй. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс‑иҡт. ин‑тының уҡыу‑консультация пункты асылғандан һуң үҫешә. 1931 й. — БАХИ‑ның малсылыҡ ф‑тында иҡт. һәм соц. а.х. пр‑тиеларын ойоштороу каф., 1966 й. иҡт. ф‑ты асыла. 1942 й. алып ӨАИ‑ла иҡт. дисциплиналары уҡытыла, 1966 й. башлап механика‑технология ф‑тында “иҡтисад һәм машиналар эшләү сәнәғәтен ойоштороу” һөнәре б‑са инженер-иҡтисадсылар әҙерләнә, 1972 й. инженер‑иҡт. ф‑ты (2006 й. башлап ӨДАТУ‑ның Иҡтисад һәм идара итеү ин‑ты) асыла. 1958 й. Өфө юғары партия мәктәбе асыла, уның нигеҙендә Башҡ‑н дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү акад. ойошторола. 1959 й. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу совет сауҙаһы ин‑тының (ҡара: Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты) уҡыу‑консультация пункты асыла. 1969 й. ӨНИ‑нең инженер‑иҡт. ф‑ты (2005 й. алып ӨДНТУ‑ның Иҡтисад ин‑ты) ойошторола. 1988 й. БДУ‑ның геогр. ф‑тында халыҡ хужалығын планлаштырыу каф. асыла һәм иҡт. һөнәрҙәре б‑са тәүге студенттар ҡабул ителә, 1992 й. иҡт. ф‑ты асыла. Иҡтисад һәм бухгалтерия иҫәбе б‑са урта квалификациялы белгестәр Авиация техникумында, Белорет металлургия колледжында, Благовещен сәнәғәт‑гуманитар техникумында, Бәләбәй машиналар эшләү техникумында, Ишембай нефть колледжында, Күмертау авиация техникумында, Нефтекама машиналар эшләү техникумында, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумында, Радиоэлектроника колледжында, Стәрлетамаҡ төҙөлөш, иҡтисад һәм хоҡуҡ колледжында, Туймазы индустриаль техникумында, Финанс‑иҡтисад колледжында, Яғыулыҡ‑энергетика колледжында һ.б. әҙерләнә. Юғары квалификациялы белгестәр Авиация техник университетында, Аграр университетта, Башҡорт дәүләт университетында, Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс‑иҡт. ин‑тының Өфө филиалында, Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында, Иҡтисад һәм сервис университетында, Нефть техник университетында, Рәсәй сауҙа‑иҡт. ун‑тында әҙерләнә. Вуздарҙа уҡытыу көндөҙгө бүлектә — 5, киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә, магистратурала — 6 йыл, бакалавриатта — 4 йыл; урта махсус уҡыу йорттарында көндөҙгө бүлектә 9 класс нигеҙендә — 4 йыл, 11 класс нигеҙендә — 3 йыл, киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә — 4‑әр йыл. Квалификацияны күтәреү — Башҡ‑н дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү акад., БДАУ‑ҙа, БДУ‑ла, ӨДАТУ‑ла, ӨДИСА‑ла, ӨДНТУ‑ла һ.б. уҡыу йорттарында, фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеге өсөн белгестәр әҙерләү РФА Өфө ФҮ‑нең һәм вуздарҙың иҡт. ф‑ттары аспирантураһында һәм докторантураһында ғәмәлгә ашырыла. И.б.б. үҫешенә Н.А.Айытов, М.Б.Айыуханов, Н.Ғ.Арыҫланов, Х.Ә.Барлыбаев, А.Ф.Брюгеман, Р.С.Ғайсин, Ү.Ғ.Ғосманов, Н.К.Зәйнәшев, М.Н.Иҫәнбаев, ҡ.Н.Йосопов, А.С.Макулов, К.Т.Маньков, Ф.У.Мөхәмәтлатипов, Ә.Х.Мәхмүтов, Р.Н.Сайранов, Ю.Д.Ступалов, Ә.С.Сәмиғуллин, Х.Я.Тахаев, М.И.Тоҡомбәтов, Ғ.Ә.Хәбиров, А.Х.Хәйруллин һ.б. ҙур өлөш индерә.
Ҡ.Н.Йосопов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 704
АРХЕОЛОГИЯ (архео... һәм ...логия), кеше эшмәкәрлегенең матди ҡалдыҡтарына таянып, үткәндәрҙе өйрәнеүсе һәм тергеҙеүсе фән. Ерҙә кеше барлыҡҡа килгәндән алып хәҙ. осорға тиклемге киң тарихи‑мәҙәни үҫеш дәүерен өйрәнә. Археологик осорҙарға бүлеү б‑са дәүер таш быуатҡа, бронза быуатына, тимер быуатҡа бүленә. А. өйрәнеү объекты — археологик ҡомартҡылар. Башҡортостанда археологик ҡомартҡыларҙы асыҡлау һәм теркәү 1768—74 йй. Академик экспедициялар ваҡытында башлана, уларҙа ҡатнашҡан И.И.Лепёхин, П.С.Паллас, Н.П.Рычков Благовещен, Стәрлетамаҡ, Өфө һәм Ырымбур губернаһының башҡа торама пункттары тирәһендәге боронғо ҡурғандарҙы, ҡаласыҡтарҙы һәм рудниктарҙы тасуирлай. 19 б. 2‑се ярт. Өфө губерна земствоһының статистика ком‑ты һәм Өфө губерна музейы (ҡара: Милли музей) ойошторолғандан һуң, Өфө губернаһындағы археологик ҡомартҡыларҙы өйрәнеүгә тәүге ынтылыштар яһала. Өфө губерна статистика ком‑ты ағзаһы Р.Г.Игнатьев Бөрө ҡаласығын, Ҡараабыҙ ҡаласығын һәм Шайтан ҡаласығын өйрәнә, ш. уҡ Өфөлә мосолман зыяратындағы, Мейәс алтын приискыларындағы дайсаларҙа һәм Өфө губ. Стәрлетамаҡ өйәҙе Кәлсер-Буран а. (хәҙ. Ауырғазы р‑ны) янындағы ҡурғандарҙа ҡаҙыу эштәре алып бара. 80‑се йй. аҙ. Ф.Д.Нефёдов Өфө эргәһендә эҙләнеүҙәрҙе яңырта. Өфө губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Яңы Турбаҫлы а. (хәҙ. Благовещен р‑ны) янында ул иртә Урта быуат дәүеренә ҡараған 40‑тан ашыу ҡурған, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Япрыҡ а. (хәҙ. Туймазы р‑ны) янында бронза быуатының ҡурған ҡәберлеген ҡаҙый. 90‑сы йй. башында ул Ҡараабыҙ, Шайтан һәм Юлдаш ҡаласыҡтарында ҡаҙыу эштәре үткәрә. Өфө губерна музейына боронғо әйберҙәр, мәҫ., Бөрө ҡ. янында табылған бронза биҙәүестәр, бронза ҡоралдар хазинаһы (ҡара: Миловка хазинаһы) тапшырыла. 1902 й. һәм 1904 й. был коллекцияларҙы тикшеренеүсе Н.И.Булычев тасуирлай. 19 б. аҙ. А.А.Спицын Ағиҙел й. басс. ҡомартҡыларын (Бөрө, Дүртөйлө һәм Костарёв ҡаласыҡтарын) өйрәнә. 20 б. башында Башҡортостандағы ҡомартҡыларҙы С.Р.Минцлов (Табын ҡаласығы һәм Красноусол ҡурғандары), Мәскәү археология ин‑ты тыңлаусылары В.В.Гольмстен һәм Д.Н.Эдинг (Шайтан ҡаласығы һәм уның эргәһендәге ҡәберлек, Охлебинин археологик комплексы) тикшерә. 1920—21 йй. Стәрлетамаҡ музейы дир. М.С.Смирнов һәм төбәкте өйрәнеүсе М.И.Касьянов Стәрлетамаҡ ҡ. янында һәм Бахмут ҡәберлегендә иртә тимер быуатҡа ҡараған ҡурғандарҙа бер ни тиклем ҡаҙыу эштәре үткәрә. Был йылдарҙа Г.В.Вахрушев Башҡортостандың тәүге археологик картаһын төҙөй, унда 17 ҡаласыҡ, 27 ҡурған һәм 14 ергә ҡаҙып эшләнгән ҡәберлек, 20 башҡа ҡомартҡы билдәләнә.
Башҡортостанды археологик өйрәнеүҙең яңы осоро 20‑се йй. аҙ. — 30‑сы йй. башына тура килә һәм СССР ФА Башҡортостан экспедицияһының С.И.Руденко етәкс. антропологик отряды эше м‑н бәйле (ҡара: Башҡортостан комплекслы экспедицияһы). Отряд составында Ағиҙел һәм Өфө йй. басс. ҡомартҡыларҙы — Өфө янындағы “Воронки” торағын, Ҡараабыҙ, Шайтан, Сандар ҡаласыҡтарын һәм Бахмут ҡәберлеген — ҡаҙыу м‑н шөғөлләнгән махсус палеонтологик ярҙамсы отряд (етәкс. А.В.Шмидт) була. 1934 й. төҙөлөп ятыусы Өфө—Ишембай т. юлы трассаһында СССР ФА экспедицияһы тағы ла киңерәк тикшеренеүҙәр үткәрә. П.Д.Дмитриев һәм К.В.Сальников етәкс. экспедиция тарафынан Өфөнән Ишембайға тиклемге аралыҡта Ағиҙел й. ярҙарында 20 ҡомартҡы (11 ҡурған һәм 3 ергә ҡаҙып эшләнгән ҡәберлек, 6 тора һәм тораҡ) асыла һәм өйрәнелә. 30‑сы йй. 2‑се ярт. алып Башҡортостанда айырым археологик объекттарҙа ҡаҙыу эштәре һирәк үткәрелә, бары Өфө сиктәрендәге ер эштәре тулыһынса археологик контроль аҫтында бара һәм шул сәбәпле БДМУ бинаһын төҙөгән ваҡытта табылған иртә Урта быуатҡа ҡараған әһәмиәте һәм байлығы б‑са уникаль ҡәберлектәр ҡотҡарыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Өфөгә Украин ССР‑ы ФА эвакуацияланған ваҡытта, уның археолог хеҙм‑рҙәре тарафынан Башҡортостанда йыйылған археологик материалдарҙы дөйөмләштереүҙә тәүге ынтылыш яһала һәм респ. яңы археологик картаһы (“Б.А.Коишевский картотекаһы”) төҙөлә.
А. б‑са планлы һәм маҡсатлы тикшеренеүҙәр 50‑се йй. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында тарих, А. һәм этнография секторы составында А. төркөмө ойошторолғас үткәрелә башлай. Төркөмдөң ғилми етәкс. һәм даими Башҡортостан археологик экспедицияһы нач. А.В.Збруева була, төркөм составында П.Ф.Ищериков, Х.В.Йосопов, Т.Н.Троицкая эшләй. Йосопов һәм Троицкая — Ғафури р‑нында иртә тимер быуат дәүере торамаларын, Ищериков Өфө терр‑яһындағы ҡомартҡыларҙы өйрәнә. Ш. уҡ ваҡытта Ағиҙел й. һәм уның ҡушылдыҡтары басс. археологик эҙләнеүҙәрҙе А.П.Шокуров тормошҡа ашыра. 50‑се йй. аҙ. А. төркөмө нигеҙендә археология, этнография һәм сәнғәт секторы ойошторола, уның составына Н.А.Мәжитов һәм М.Х.Садиҡова инә (Мәжитов планлы рәүештә Башҡортостандың төньяҡ урман райондарында иртә тимер быуат һәм Урта быуат дәүере ҡомартҡыларын өйрәнә башлай; Садиҡова — респ. көньяҡ дала райондарындағы иртә күскенселәр ҡомартҡыларын). А. б‑са айырыуса әһәмиәтле тикшеренеүҙәр 60—70‑се йй. уҙғарыла. Сальников һәм В.С.Стоколос бронза быуаты ҡомартҡыларын өйрәнә, Мәжитов һәм Садиҡова тикшеренеүҙәрен дауам итә; иртә тимер быуат А. яңы йүнәлеште — төбәктең урман һыҙатындағы ултыраҡ ҡәбиләләр ҡомартҡыларын өйрәнеүҙе — А.Х.Пшеничнюк башлай. Археологик экспедициялар һәм отрядтар һаны арта: 1960 й. алып Башҡорт дәүләт университеты үҙ аллы экспедициялар ойоштора (С.М.Васюткин, Г.И.Матвеева), СССР ФА‑ның Археология ин‑ты экспедицияһы (О.Н.Бадер, Г.Н. Матюшин) һәм уның Ленинград бүлексәһе (Л.Я.Крижевская) таш быуат ҡомартҡыларын ҡаҙый, СССР ФА Ҡазан филиалының Тел, әҙәбиәт һәм тарих ин‑ты экспедицияһы (В.Ф.Генинг) иртә Урта быуат ҡомартҡыларын тикшерә. 60‑сы йй. аҙағына ҡарай төбәктең боронғо тарихының төп осорҙары б‑са күп материал туплана. Был тикшеренеү йомғаҡтары СССР ФА‑ның Тарих бүлексәһе һәм ТТӘИ‑нең башҡорттар этногенезына арналған сессияһында (Өфө, 1969) дөйөмләштерелә. 70‑се йй. башында киң күләмле археологик тикшеренеүҙәр, нигеҙҙә, Башҡортостандың төньяҡ‑көнбайыш райондарында, төҙөлөп ятыусы Түбәнге Кама ГЭС‑ы зонаһында алып барыла. Һыу аҫтында ҡалыу янаған ҡомартҡыларҙы өйрәнеү маҡсатында, СССР ФА ин‑ты Бадер етәкс. махсус Түбәнге Кама экспедицияһын ойоштора. Экспедицияның айырым отрядтарына Өфө археологтары етәкселек итә. Бер нисә йыл дауамында Ағиҙел й. түбәнге ағымында төрлө дәүер ҡомартҡылары ҡаҙып сығарыла: һуң бронза быуатына ҡараған Кәкрекүл ҡаласығы, Кәкрекүл торамаһы, Бөрө ҡаласығы, Дыуанай торағы (И.Б.Васильев, В.С.Горбунов, М.Ф.Обыдённов); иртә тимер быуат ҡомартҡылары — Көшөл ҡәберлеге (Мәжитов, Б.Б.Агеев), Юлдаш ҡәберлеге, Һаҫыҡкүл ҡәберлеге (Васюткин, В.К.Калинин), Уяндыҡ ҡәберлеге (Пшеничнюк); иртә Урта быуатҡа ҡараған Мәнәк археологик комплексы (Мәжитов), Иҫке Ҡабан торамаһы, Иҫке Ҡабан ҡәберлеге, Әңгәсәк ҡәберлеге (Васюткин). Тәүге тапҡыр Ағиҙел й. түбәнге ағымында урынлашҡан боронғо ҡаласыҡтарҙа — Торатау ҡаласығы, Әнәс ҡаласығы, Юлдаш, Яңы Ҡабан ҡаласығында һ.б. — киң масштаблы ҡаҙыу эштәре үткәрелә (В.А.Иванов, Пшеничнюк). Башҡортостандың төньяҡ‑көнсығышында Урта быуатҡа ҡараған ҡурғанлы ҡәберлектәрҙе өйрәнеү һәм Бөрө ҡәберлеген ҡаҙыу дауам итә (Мәжитов). 80‑се йй. Иглин р‑ны Шипов һәм Охлебинин аа. янында күләме һәм байлығы б‑са уникаль некрополдәрҙе һәм улар янында урынлашҡан иртә тимер быуат ҡаласыҡтарын ҡаҙыу яңыртыла, Көньяҡ Урал далаларында иртә күскенселәр ҡурғандарын планлы өйрәнеү башлана. Ябалаҡлы ҡурғандары (Горбунов, Ю.А.Морозов), Йүкәлекүл торамаһы һәм Йүкәлекүл ҡурғандары (Горбунов, Обыдённов), Филипповка ҡурғандары (Пшеничнюк) ҡаҙыла. Алтын Урҙа дәүерендәге Көньяҡ Урал һәм Урал буйы күсмә халыҡтарының археологик ҡомартҡыларының яңы ҡатламы — Бәндәбикә кәшәнәһе, Башҡорт‑Бөркөт ҡурғандары, Покровка, Томар‑Үткел, Ишҡол, Теләүғол һ.б. ҡурғанлы ҡәберлектәр — табыла һәм өйрәнелә (Мәжитов, Иванов). Силәбе ун‑ты археологтары Арҡайым, Берсуат (Г.Б.Зданович), Һынташты (Генинг) нығытылған торамаларын “Ҡалалар иле” тип исемләнгән төркөмгә берләштерә; А.П.Окладников, В.Т.Петрин тарафынан Игнатьев ғибәҙәтханаһында палеолит һүрәттәре табыла. 90‑сы йй. Башҡортостандың Урал аръяғындағы, һыуһаҡлағыстар төҙөлөшө зоналарындағы ҡомартҡыларҙы (Петропавловка, Суҡраҡ торамалары, Таналыҡ, Ташлы археологик комплексы) өйрәнеү әүҙемләшә. 1995—97 йй. БР Мәҙәниәт министрлығының Ғилми‑производство үҙәге (етәкс. А.Ф.Йәминев) Байыш археологик микрорайонын аса һәм тикшерә. ТТӘИ, Стәрлетамаҡ пед. ин‑ты һәм БР Мәҙәниәт министрлығының Ғилми‑производство үҙәгенең берлектәге экспедицияһы 16—19 бб. археологик ҡомартҡыларын планлы өйрәнә башлай, шул рәүешле Башҡортостан А. яңы йүнәлеш — этноархеология — барлыҡҡа килә. Көньяҡ Урал А. иртә тимер быуат һәм Урта быуаттағы күсмә халыҡтарҙың ҡорал һәм хәрби эш тарихы, соц.‑иҡт. һәм этномәҙәни тарих проблемалары кеүек традицион йүнәлештәр үҫеүен дауам итә.
Башҡортостан археологтарының ялан тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре йыйынтыҡтарҙа (50‑се йй. аҙ. алып ТТӘИ‑лә сыға, һуңыраҡ — БДУ, БДПУ‑ла һ.б.) даими баҫтырыла. 1980 й. ойошторолған Археология һәм этнография музейы археологик тикшеренеүҙәр үҙәге булып тора. Тупланған материалдар Көньяҡ Урал халҡының боронғо һәм Урта быуаттағы этномәҙәни тарихының төп этаптарын тергеҙергә мөмкинлек бирә. Көньяҡ Уралдың төркиләшә башлау осоро т‑дағы мәсьәлә бәхәсле килеш ҡала. Бахмут мәҙәниәте, Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте, Мазунин мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте материалдарында Көньяҡ Урал һәм Кама буйы халыҡтарының этномәҙәни үҫешенең яңы аспекттары айырыла.
Әҙәб.: Башкирский археологический сборник. Уфа, 1959; Археология и этнография Башкирии: в 5 т. Уфа, 1962—1973; Материалы по хозяйству и общественному строю племён Южного Урала. Уфа, 1981; Поселения и жилища древних племён Южного Урала. Уфа, 1983; Проблемы средневековой археологии Урала и Поволжья. Уфа, 1987; Проблемы древних угров на Южном Урале. Уфа, 1988; Обыдённов М.Ф. Поселения древних скотоводов Южного Приуралья. Саратов, 1991.
В.А.Иванов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы
Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы (24 октябрь 1924 йыл) — табип. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1969). «Почёт Билдәһе» ордены (1961) кавалеры, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). Ишембай ҡалаһының почетлы гражданы (1999)[1].
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гөлсирә Булат ҡыҙы Дәүләтшина 1924 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Дәүләтҡол ауылында тыуған. 1941 йылда Ишембай 3-сө һанлы урта мәктәпте (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын)тамамлаған. 1941 йылдың 22 июнендә, мәктәптә сығарылыш кисәһе булырға тейеш көндө, Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Мәктәп директоры уҡытыусылар һәм уҡыусыларҙың күбеһенең яуға китерен аңлап: «Кисәне үткәрергә!», — тип ҡарар итә. Гөлсирә Дәүләтшинаның класташ егеттәренән 15 егеттең 6-һы һуғыштан кире әйләнеп ҡайтмай. Уҡырға теләге көслө булһа ла, Гөлсирәгә уҡыуын кисектереп тороға тура килә.
1948 йылда ул Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлап, Ишембайға табип булып ҡайта, ҡала дауаханаһы амбулаторияһы мөдире вазифаһында эш башлай.
1950—1960 йылдарҙа ул Ишембай нефть эшкәртеү заводы здравпункты мөдире,
1960—1962 йылдарҙа НГДУ «Ишембайнефть» идаралығы медсанчасы баш табибы урынбаҫары,
1962—1983 йылдарҙа НГДУ «Ишембайнефть» идаралығы медсанчасы баш табибы,
1983—1986 йылдарҙа баш табиптың поликлиника эштәре буйынса урынбаҫары,
1986—2008 йылдарҙа Ишембай үҙәк район дауаханаһының физиотерапевты булып эшләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишимбайская энциклопедия,Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, стр.179.


text:
Мөһим
Башҡортостан Хөкүмәтенең оператив кәңәшмәләр графигы үҙгәрә
Республика башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың бойороғо менән хәҙер ул һәр шәмбе көндөҙгө сәғәт 1-ҙә үтә. Кәңәшмәлә хөкүмәт ағзаларынан тыш, район-ҡала етәкселәренә лә ҡатнашыу бурысы ҡуйыла. Уларға видеконференция режимын ҡулланыу тәҡдим ителә.
Һаулыҡ һаҡлау министрлығында үҙгәрештәр
Башҡортостан башлығын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың указы менән республиканың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыу министрҙың беренсе урынбаҫары Рафаэль Яппаровҡа йөкмәтелде.
Онкология диспансеры төҙөлөшөн тиҙләтеү өсөн ауырыуҙарҙың ғаиләләрен барып күрегеҙ
Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров республиканың медицина өлкәһе етәкселәренә ошондай кәңәш бирҙе. Яңы вазифала тәүге тулы эш көнөн башлап республиканың һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәһеҙ эшләүен билдәләне.
Дүшәмбенән барыһы ла башҡаса буласаҡ
Тапшырыуҙар сағыуыраҡ, күпкә мауыҡтырғыс буласаҡ. 15 октябрҙән Башҡортостан юлдаш телевидениеһы яңы миҙгел башлай. Күңел асыу программалары, викториналар, конкурстар, балалар өсөн тапшырыуҙар, спорт һәм, әлбиттә, яңылыҡтар.
Көстәрҙе бергә тупларға
Башҡортостан башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнгән Радий Хәбиров бөгөн республика йәмәғәтселеге алдында шундай бурыс ҡуйҙы. Республиканың артабанғы үҫешен тәьмин итеү өсөн тәү сиратта барыбыҙға ла бер йүнәлештә эшләү мөһим тип билдәләне ул. Вазифаһындағы тәүге указы менән Радий Хәбиров республиканың элекке башлығы Рөстәм Хәмитовты "Башҡортостан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" ордены менән бүләкләне.
Радий Хәбиров Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы
Иртәгә Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙа таныштырыу сараһы үтә. Ул сығышы менән Ишембай районынан. Радий Фәрит улы һуңғы йылдарҙа Мәскәү өлкәһе Красногорск ҡала округын етәкләне. Власть даирәләренең бөтә баҫҡыстарын үткән тәжрибәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән яңы вазифаға тәғәйенләнгәс тә Рәсәй президенты ышанысын аҡлау һәм Башҡортостан халҡы тормошон яҡшыртыу бурысын ҡуйҙы.
Радий Хәбировтың тәүге интервьюһы
Радий Хәбиров Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнгәндән һуң, Мәскәү өлкәһенең "360 градус" телеканалына тәүге интервью биргән. Радий Хәбиров әйтеүенсә, уның алдында президент ышанысын аҡлау, тупланған эш тәжрибәһе һәм белемен Башҡортостан халҡының тормошон яҡшыртыуға йүнәлтеү бурысы тора.
Радий Хәбиров Төбәк Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнде
Кисә кис Владимир Путин Радий Хәбировты Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләне. Быға тиклем Рөстәм Хәмитов үҙ вазифаһын бушатыуы хаҡында хәбәр иткәйне. Указ, ҡул ҡуйған мәлдән, үҙ көсөнә инә.
Рөстәм Хәмитов ваҡытынан алда вазифаһын бушатыу тураһында белдерҙе
Был минең шәхси ҡарарым. Ул һәр яҡлап та уйланылған. Мин 2019 йылда республика Башлығы һайлауында ҡатнашмаясаҡмын, тине ул. Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, оло йәштәге төбәк етәкселәре эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында ваҡытында хәл итә белергә һәм лайыҡлы китергә тейеш.
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан халҡын Республика көнө менән ҡотланы
Рәсми тәбрикләү хаты менән беҙҙең сайтта танышығыҙ.
Затон йылылыҡ һәм энергетика үҙәге быйыл тәүге тапҡыр ҡышлатыу миҙгелен башланы
Яңы һәм заманса предприятие күп ҡатлы 77 йортто, тиҫтәләп социаль объектты йылы менән тәьмин итә. Быға тиклем биҫтәлә эшләгән ҡаҙанлыҡтар иһә резервҡа сығарылған, йә эҫе һыу биреү пункты режимына күсерелгән.
Тырыштарға - дәүләт наградалары
Башҡортостандың төп байрамы-республика көнө алдынан эшһөйәр ватандаштарбыҙҙың фиҙаҡәр хеҙмәтен юғары баһалау матур йолаға әйләнде. Бөгөн дә төбәк етәксеһе Рөстәм Хәмитов бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары, юғары исемдәр тапшырҙы. Алты тиҫтәгә яҡын кешенең хеҙмәттәге ҡаҙанышы ордендар, почет грамоталары һәм маҡтаулы исемдәр менән баһаланды.
Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәләнде
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылда әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияларын тапшырыу тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы.
Баш ҡаланың иң боронғо белем усаҡтарының береһенә яңы һулыш өрөлдө
Өфөнөң 1-се лицейы реконструкциянан һуң бөгөн файҙаланыуға тапшырылды. Белем усағы Башҡортостандың 100 йыллығына әҙерлек сиктәрендә төҙөкләндерелгән. Уны сафҡа индереү өсөн республика адреслы программаһы сиктәрендә 476 миллион һумға яҡын аҡса йүнәлтелгән. Был бина заманса мәғариф учреждениеһының сағылышы, һуңғы нормативтар буйынса бар белем усаҡтары ла ошолай булырға тейеш, тине Республика башлығы.
Рөстәм Хәмитов "Цифрлы ауыл хужалығы" милли проекты буйыса кәңәшмә үткәрҙе
Унда хөкүмәт ағзалары, предприятиелар етәкселәре, ауыл хужалығы өлкәһендә эшләүсе эшҡыуарҙар ҡатнашты. Кәңәшмәлә видеоконференция формаһында Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы хеҙмәткәре Ирина Ғәниева сығыш яһаны.
Йыл уҡытыусылары
Уҡытыусылар көнө уңайынан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда Константин Толкачев "Башҡортостандың йыл уҡытыусыһы" республика конкурсы еңеүселәре һәм лауреаттары менән осрашты. Мәғариф хеҙмәткәрҙәрен һөнәри байрамдары менән ҡотлау тантанаһында уларға рәхмәт хаттары тапшырылды.
Башҡортостан делегацияһы Санкт-Петербург ҡалаһындағы 8-се халыҡ-ара газ форумында ҡатнаша
Был сара нефть-газ тармағындағы актуаль мәсььәләрҙе уртаға һалып һөйләшеү, үҫеш юлдарын билдәләү буйынса төп майҙан булып тора. Унда ҡеүәтле нефть-газ компанияларының топ менеджерҙары, дәүләт власы органдары вәкилдәре, ғалимдар, эксперттар ҡатнаша. Форумдың төп маҡсаты - газ индустрияһы лидерҙары араһында хеҙмәттәшлекте нығытыу. Үҫеш йүнәлештәре хаҡында беҙҙең сайтта уҡығыҙ.
Республика парламентының яңы депутаттарына башҡараһы эштәр күп
Йәмғиәттә хоҡуҡи нигеҙҙә көйләнмәгән йүнәлештәр байтаҡ. Һәм был етешһеҙлектәр хәл ителергә тейеш, тине Рөстәм Хәмитов Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙың комитет рәйестәре һәм урынбаҫарҙары менән осрашыуҙа.
"Көмөш" ирекмәндәр өсөн гранттар булдырыла
Был турала Башҡортостан Башлығы Рәсәй Президентының йәмәғәт проекттары идаралығы етәксеһе Сергей Новиков менән осрашыу барышында билдәләнде. Өфөгә ул "Көмөш ирекмәндәр"өсөнсө Бөтә Рәсәй форумында ҡатнашыу маҡсатында килгән. Сергей Новиков Республика Башлығына илебеҙ өсөн әһәмиәтле сара ойоштороуға индергән өлөш өсөн рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.
Ныҡлы ғаилә – Рәсәй терәге
Рөстәм Хәмитов бөгөн Мәскәүҙә ғаилә эшҡыуарҙары форумында сығыш яһаны. Йыйын илдең сауҙа-сәнәғәт палатаһы тарафынан ойошторолған. Башҡортостан Башлығы республика ғаилә министрлығы ойошторолған тәүге төбәк булыуы тураһында һөйләп үтте.


text:
Ҡунаҡсыл... Әҙәпле... Тыйнаҡ... Башҡорттар тураһында башҡа халыҡтар шундай фекер йөрөтә икән, юҡҡа түгелдер. Борондан ҡанға һеңгән иманыбыҙ шуны көҫәй. Хатта ҡанлы яуҙар мәлендә лә башҡорт хәрбиҙәре тәртипле булып ҡала белгән. Мәҫәлән, 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда үҙҙәрен алдынғы, цивилизациялы халыҡ һанаған француздар мародерлыҡ менән шөғөлләнеүҙе лә яҙыҡ күрмәгән. Христиандарҙың изге йорттары сиркәүҙәрҙе, ҡорамдарҙы ҡыйратҡандар, алтын-көмөштәрен алып сыҡҡандар. Ә башҡорт яугирҙәре өсөн Аллаһ йорто әйберҙәрен үҙләштереү ҙур гонаһ булған.
Башҡорт халҡының Ислам динен бик борондан ҡабул иткәнлеге билдәле. Әммә бөгөн ҡайһы берәүҙәрҙән, башҡорттар электән үк Ислам диненә ныҡ бирелмәгән, тигән фекер ишетергә тура килә. Быны улар күберәк VIII – IX быуаттарҙа рус авторҙарының мәғлүмәтенә таянып яҙа. Башҡорттар, ысынлап та, Ислам диненә бөтә күңеле менән бирелмәгән булғанмы, уның ҡанундарына еңел ҡарағанмы, Аллаһ Тәғәлә ҡушҡанса йәшәмәгәнме?
Был яңылыш фекер. Башҡорттар Хаҡ Тәғәлә диненә ысын күңелдән бирелгән һәм Ислам башҡорттарҙың йәшәү рәүешенә әүерелгән. Быны революцияға тиклем мәсеттәрҙең күплеге, мәҙрәсәләрҙең гөрләп тороуы ғына түгел, ә башҡорт фольклоры ла иҫбатлай. Иғтибар иткәнегеҙ бармы икән, пәйғәмбәребеҙ Мөхәмәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмдең ҡайһы бер хәҙистәре быуаттар аша ҡыҫҡартылып, төп мәғәнәһен юғалтмайынса, әйтем, мәҡәл рәүешендә беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән. Мәҫәлән, башҡорт халҡындағы “Күрше хаҡы – Тәңре хаҡы” тигән әйтем Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙисенә ҡайтып ҡала. Пәйғәмбәребеҙ күрше менән татыу йәшәргә, уны рәнйетмәҫкә, киреһенсә, тик яҡшылыҡ күрһәтергә өндәгән. Был аманатты ул Ябраил фәрештә аша Аллаһ Тәғәләнән алған.
Пәйғәмбәребеҙ үҙенең сәхәбәләренә: “Ябраил фәрештә күршегә яҡшы мөғәмәлә итеү тураһында туҡтауһыҙ өгөт-нәсихәт бирҙе, хатта күршене вариҫтар иҫәбенә индерер инде, тип уйланым”, – тип һөйләгән. Пәйғәмбәребеҙ икенсе бер хәҙисендә: “Аллаһ Тәғәләгә һәм Ҡиәмәт көнөнә иман килтергән кеше күршеһенә яҡшылыҡ күрһәтһен...” – тигән (“Әл Бохари, Мөслим”).
Хәҙистәрҙән күренеүенсә, Аллаһ Тәғәлә күршегә ҡарата мөнәсәбәтте шул тиклем юғары кимәлгә ҡуйған, шуға күрә лә башҡорттарҙа был хәҙис “Күрше хаҡы – Тәңре хаҡы” тигән әйтемгә әүерелгән, йәғни күршегә яҡшылыҡ ҡылыу Хоҙай Тәғәләнең ризалығына ирешеү, ә күршегә яуызлыҡ эшләү – Хоҙайҙың асыуына тарыу менән бер, тигән мәғәнәгә эйә.
Пәйғәмбәребеҙ тағы бер хәҙисендә: “Аллаһ Тәғәләгә һәм Ҡиәмәт көнөнә иман килтергән кеше бүләк сифатында үҙенең ҡунағына ҡәҙер-хөрмәт күрһәтһен”, – тигән. “Эй, Аллаһ илсеһе, уның бүләге күпме булырға тейеш һуң?” – тип һораған кешеләр. “Көн һәм төн, бөтәһе өс көн буйы ҡунаҡ итергә тейеш, унан артығы саҙаҡа булыр”, – тип яуап биргән пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм (“Әл-Бохари, Мөслим”).
Хәҙер инде башҡорт халҡындағы “Ҡунаҡ – өс көнлөк” тигән әйтемде иҫебеҙгә төшөрәйек. Был әйтемдең тап ошо хәҙистән алынғанлығы күренеп тора. Пәйғәмбәребеҙ ҡушыуы буйынса, ҡунаҡҡа өс көн буйы ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеү ул һәр мосолмандың бурысы булған. Ҡунаҡ итеү өс көндән артһа, ул Аллаһ ризалығы өсөн бирелгән саҙаҡаға тиңләнгән.
Бындай әйтем, мәҡәлдәр башҡорт халҡында бихисап. Уларҙы һанай китһәң, айырым китапҡа торошло. Башҡорттар Хаҡ Тәғәлә диненә еңел, илке-һалҡы түгел, ә ысын күңелдән бирелеп, Уның ҡушҡандарын үтәп, тыйғандарынан тыйылып йәшәгән. Әле үрҙә телгә алған әйтемдәр тап ошо хаҡта һөйләй. Пәйғәмбәребеҙ хәҙисе менән бәйле тағы бер башҡорт халыҡ мәҡәлен әйтеп үтмәй булмай. Был мәҡәл Ислам диненең бөтөн асылын сағылдыра. Ул да булһа “Әҙәп барҙа иман бар” тигән башҡорт халыҡ әйтеме.
Пәйғәмбәребеҙ хәҙистәрендә әҙәп тураһында бик күп әйтелгән. “Һеҙҙең аранан иң яҡшы кешеләр – иң әҙәпле холоҡло булған кешеләр”, – тип әйтеп ҡалдырған пәйғәмбәребеҙ (“Әл-Бохари, Мөслим”). Икенсе хәҙистә “Улар араһынан иң әҙәпле холоҡлолары иң камил иманға эйә” (“Әт-Тирмизи”) тиелә. Бына ошонан килә инде “Әҙәп барҙа иман бар” тигән башҡорт халыҡ әйтеме.
Шуның өсөн дә беҙҙең халыҡта әҙәплелек быуаттар буйына аңыбыҙға ғына түгел, ҡаныбыҙға һеңгән. Ниндәй генә осраҡ булмаһын, башҡорт тәртипте онотмаған. Хатта ҡанлы яуҙарҙа ла башҡорт яугирҙәре әҙәпле булып ҡала белгән. Был турала, мәҫәлән, 1812 йылғы Ватан һуғышы асыҡ миҫал булып тора. Ошо Ватан һуғышы осоронда үҙҙәрен алдынғы, цивилизациялы халыҡ һанаған француздар мародерлыҡ менән шөғөлләнеүҙе бер ҙә яҙыҡ ғәмәл тип һанамаған. Хатта христиандарҙың изге йорттары – сиркәүҙәрҙе лә ҡыйратып, булған алтын-көмөштәрен алып сығыу улар өсөн бер ни тормаған.
Ә башҡорт яугирҙәре, киреһенсә, үҙҙәрен әҙәпле тотҡан, бигерәк тә Аллаһ йорто – сиркәү, ҡорамдарҙың әйберҙәрен үҙләштереүҙе ҙур гонаһ һанаған. Башҡорттар яуҙа француздарҙан тартып алған сиркәү алтын-көмөштәрен һәр ваҡыт ҡайтарырға ашҡынып торған.
Дәүләт эшмәкәре, тарихсы А.Н. Оленин үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа: “Генерал Бороздин мне рассказывал, что часто случалось ему видеть башкирца, который к нему на походе принесет целый ком серебра, отбитого у неприятелей, из числа грабленных в церкви образов, и говорит изломанным русским языком:
– Батька, серебра прикажи взять.
– Как взять? Да оно твое, ты его отбил!
– Да, батька, отбил, но оно твой мечет.
– Да что же ты, возьми его сам, оно тебе теперь принадлежит.
– Нет, батька, Магомет убьет. Вот, видишь, собак француз умират (показывая тут же на дороге лежащего и умирающего француза, каковой пример на всяком шагу встречался!), видишь, батька, он умирает за то, что мечет ваш грабил!”
Шулай итеп, башҡорт яугире христиан булмаһа ла, сиркәүҙең байлығына ҡул һуҙыуҙы ҙур гонаһ һанаған, сөнки башҡорттарҙың әҙәплелеге, иманы көслө булған.
Башҡорт яугирҙәре һуғыштан файҙаланып мал-мөлкәт йыйыу менән шөғөлләнмәгән, ғөмүмән, башҡорт халҡына ундай һыҙат хас түгел. Аяуһыҙ һуғыш, көн дә үлем күргән хәлдә лә, башҡорт яугиренең күңеле ҡырыҫланмаған.
Быны дәлилләгән тарихи факттар байтаҡ. Мәҫәлән, 1-се Башҡорт полкы яугирҙәре француздар тарафынан емерелгән Мәскәүҙәге Дон монастырын тергеҙеүгә 1000 һум аҡса һәҙиә итә. 1813 йылдың 8 сентябрендә 1-се Башҡорт полкы командиры Ҡотлогилде Тимеров атаман Платовҡа былай тип хат яҙа: “Ваше сиятельство, милостивый государь, граф Матвей Иванович! Уже с давних времен под скипетром августейших российских монархов с любезными своими семействами блаженствуем. Когда вздумали хищные французы напасть на отечество наше, по воле всемилостивейшего нашего государя призваны и мы на помощь для обороны нашей границы под начальством вашего сиятельства. При всем нашем рвении не могли унять сих святотатцев, допустили до Москвы, где ограблены древние чудотворные храмы божии, в чем считаем себя не менее виновными, что не укротили сволочь нечестивую и позволили ограбить святыню. Само провидение наказало извергов за их бесчестный и безбожный поступок против святой церкви.
А ныне услышали мы, что герои русские намерены возобновить благолепие Донского монастыря в Москве. Благоволите, ваше сиятельство, и нам удостоится, по возможности наших сил, участвовать в сем богоугодном деле. Мы прилагаем тысячу рублей ассигнациями к определенным даяниям в сие светилище. Хотя мы считаемя иноверцами, но бог у всех народов один!.. Удостоя принять нашу просьбу, по гроб обяжите всех нас”.
Шулай итеп, 1812 йылғы Ватан һуғышы тарихында башҡорттар батыр яугир булып ҡына түгел, ә киң күңелле, изгелекле, иманлы халыҡ булараҡ та күрһәтелгән. Бөгөн дә беҙ ошо сифаттарҙы юғалтмаһаҡ ине.


text:
просмотров: 4
21 сентябрь – Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында хәтер көнө. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең арабыҙҙан китеүенә 13 йыл булыу айҡанлы гимназияла “Тауҙар кешеләр шикелле…” тип исемләнгән сара үтте. Хәтер кисәһенә Башҡортостан Яҙыусылар союзы етксеһе Зәки Әлибаев һәм яҙыусы, сәйәхәтсе Камил Зиганшин саҡырылды. Уларҙың әҙип тураһындағы хәтирәләре, уҡыусыларға булған кәңәш-теләктәре бик фәһемле һәм файҙалы булды. Камил Фаруҡша улы етәкселегендәге төркөм Ҡабардин-Балҡар илендә Мостай Кәрим түбәһен билдәләүе һәм ошо сәйәхәт хаҡында үҙенең мауыҡтырғыс итеп һөйләүе барыһына ла оҡшаны. Ә иң оҡшағаны, әлбиттә, уҡыусыларҙың күңелдәрен биреп Мостай Кәрим шиғырҙарын һөйләүе булды.
Халҡыбыҙҙың бөйөк шағиры арабыҙҙа юҡлығына йылдар үтте. Тик мәңгелек беҙҙең менән ҡала. Мостай мәңгелеге! Әҙип беҙҙең күңелдәрҙә йәшәй. Мостай Кәрим үҙе әйткәнсә: “Донъя һәм ил иҫән. Йән үлмәгән. Иртәгәгә кәрәк ынтылырға!”
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы ФәйрүзәҮтәбаева
VN:F [1.9.22_1171]


text:
Мөншөгөр
Мөншөгөр (урыҫ.Большая выпь, лат. Botaurus stellaris) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өйрәктән ҙурыраҡ төн ҡошо. Муйыны оҙон ҡауырһынлы булғанға, йыуан күренә. Аяҡтары оҙон. Муйынын бөкләп ауыр оса. Ҡурҡҡанда ҡойроғонда ултыра һәм өҫкә ҡарап ҡатып ҡала. Түбәһе, күҙҙәреаша үткән һыҙыҡтар ҡара. Дөйөм төҫөҡара сыбарлы һарғылт көрән. Башҡа ҡоштап менән бутау мөмкин түгел. Осҡанда «ҡау» тигән тауыш сығара. Яҙғыһын ата ҡош үгеҙ кеүек үкерә.Күсмә ҡош. Һирәк осрай.
Йәшәү урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡамышлы һәм бейек үләнле күлдәрҙә, йылғаларҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәлмәрйен, балыҡ, сысҡан, ҡош балалары, бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түңгәктәрҙә оялай.3-7 бөртөк һарғылт йомортҡа һала. Беренсе йомортҡа һалғас та баҫырға ултыра. Башлыса инә ҡош үҙе генә баҫа. Һирәк осраҡтарҙа ата ҡош та баҫыүы күҙәтелгән. 24-26 көндән себештәре моронлай. 2-3 аҙнанан сығып йөрөй башлайҙар. Ике айҙан осалар һәм ғаилә тарҡала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт теленең диалекттарында ул мәнгәшәр, мөжөһөр,һыу буғаһы.күл буғаһы,һыу үгеҙе,ғопой.һоңҡолдауыҡ тип тә атап йөрөтөлә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.
- А. Э. Брэм — Жизнь животных. Птицы. Том II. гл. «ПОДОТРЯД: Цаплевые (Ardeae)» (рус.)
- Жизнь животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986 (рус.)
- Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990 (рус.)
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004 (рус.)


text:
Ифтар кисәһенә саҡырабыҙ
31 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
3 августа Ҡәҙер кисәһе айҡанлы Красноусол мәсетендә Ифтар кисәһе уҙғарыла.
Бәләләрҙе булдырмайыҡ
31 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
Белем усаҡтарында яңы уҡыу йылына әҙерлек бара. Быға ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре лә өлөш индерергә тырыша. Ошо көндәрҙә улар тарафынан район үҙәге мәктәптәренә яҡын юл билдәләре, подъезд юлдары торошо буйынса рейд уҙғарылды. Комиссия составында ЮХХДИ дәүләт инспекторы А.Борханов, пропаганда буйынса инспектор М.Басиров, Красноусол ауыл биләмәһе Советы депутаты, 3-сө мәктәптең хәрби хеҙмәт нигеҙҙәре уҡытыусыһы М.Сабитов, мәғариф бүлегенең хәүефһеҙлек техникаһы һәм хеҙмәтте яҡлау буйынса инженеры Ф.Дәүләтбаев, район гәзиттәре хәбәрселәре ҡатнашты.
Һөнәри оҫталыҡ тимерлеге 130-сы һөнәрселек училищеһы бына сирек быуат район һәм республика өсөн эшсе кадрҙар әҙерләй
31 июля 2013 йыл | Мәғариф
Училище башлыса агросәнәғәт комплексы предприятиелары өсөн белгестәр әҙерләй. Уҡыу йорто асылғандан алып унан бөтәһе 4 меңдән ашыу квалификациялы эшсе – водителдәр, тракторсы-машинистар, умартасылар, төҙөүселәр, иретеп йәбештереүселәр, электрон иҫәпләү машиналары операторҙары диплом алып сыҡты.
Диңгеҙселәр байрам итте
31 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
28 июлдә илебеҙҙә Хәрби-диңгеҙ флоты көнө киң билдәләнде. Ошо иҫтәлекле көн айҡанлы Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итеүсе ветерандар йыл да йыйылышып байрам ойоштора, бер-береһен ҡотлай.
Барак Обама Рәсәйгә килерме?
31 июля 2013 йыл | Сәйәсәт
Грузияла президент һайлауына әҙерлек башланыуы, Владимир Путиндың Севастополдә Рәсәйҙең Хәрби-диңгеҙ флоты көнөнә арналған сарала ҡатнашыуы, Барак Обаманың Рәсәйгә килеүҙән баш тартырға йыйыныуы мөһим ваҡиғалар рәтендә булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 218
ТОМАТ, п о м и д о р (Lycopersicon), эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бер йәки күп йыллыҡ үлән һәм ярым ҡыуаҡ заты. 3 (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 7) төрө билдәле: перу Т., төклө Т., ябай йәки ысын Т. Ҡырағай рәүештә Көньяҡ Америкала, Канар утрауҙарында осрай. Ябай Т. бер йыллыҡ йәшелсә культураһы булараҡ бөтә ерҙә, ш. иҫ. Башҡортостанда үҫтерелә. Һабағы йығылыусан, һирәк осраҡта төҙ, бейеклеге 30—500 см һәм артығыраҡ. Япрағы парлы ҡауырһын һымаҡ теленмәле. Сәскәһе ике енесле, һары төҫтә. Сәскәлеге — төргәк сәскә. Июлдә сәскә ата. Емеше — ҙурлығы 3—10 см һәм ауырлығы 50—150 г булған һутлы ике йәки күп оялы еләк. Орлоғо ваҡ, яҫы. 1000 орлоғоноң ауырлығы 3—4 г. Емешенең составына 6% ҡоро матдә, 2,1—7% шәкәр, 0,1—1,1% к‑та (аскорбин, лимон, алма к‑талары), 4%‑ҡа тиклем углевод, С, В1, В2, В3, В6, РР витаминдары, микроэлементтар һ.б. инә. Үҙ аллы һеркәләнә, йылы яратыусы, ҡоролоҡҡа сыҙамлы, тупраҡҡа талапсан үҫемлек. Үҫтереү өсөн ҡара тупраҡ яҡшы, ҡараһыу һоро урман, һоро урман тупраҡтары яраҡлы. Вегетация осоро 100—130 көн. Төп элгәрҙәре — кәбеҫтә, ҡыяр һәм һуған. Үрсетмә ысулы м‑н үҫтерелә. Үрсетмәне теплицаларҙа һәм парниктарҙа 45—65 тәүлек дауамында үҫтерәләр. Орлоҡтарҙы асыҡ грунт өсөн үрсетмәгә сәсеү ваҡыты — апр. 2‑се декадаһы, орлоҡто сәсеү нормаһы 2,5—3 кг/га. Асыҡ грунтҡа һуңғы ҡырауҙарҙан һуң (июндең 1‑се декадаһы аҙағы) рәт ысулы м‑н ултырталар. БР‑ҙа 2008 й. сәсеү майҙаны яҡынса 1,5 мең га, уңдырышлылыҡ 8 т/га тәшкил итә. Ашарға яраҡлы үҫемлек, емеше медицинала ҡулланыла. Т. агротехникаһы б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 1984 й. алып Аграр университетта (Р.Ғ. Зарипов һ.б.), “Алексеевка” с‑зында (О.М.Московская һ.б.) үткәрелә. Т. асыҡ грунтта үҫтереү өсөн уңайлы шарттар көньяҡ урман‑дала зонаһында һәм Урал алды далазонаһында бар. БР б‑са ҡулланылышҡа асыҡ грунт өсөн Данна, Сибирский скороспелый, ябыҡ грунт өсөн Гренада, Ляляфа, Раиса, Шаганэ сорттары индерелгән.
Әҙәб.: Овощеводство в Башкортостане /Р.Р. Исмагилов [и др.]. Уфа, 2009.
Р.Ғ.Зарипов, Р.Р.Исмәғилев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 241
ТАУ СӘНӘҒӘТЕ МӘКТӘПТӘРЕ ҺӘМ УЧИЛИЩЕЛАРЫ, Рәсәйҙә 18—19 бб. тау заводтары эргәһендә асылған һәм тау сәнәғәтенә квалификациялы эшселәр, техниктар әҙерләгән уҡыу йорттары. Дөйөм белем биреү м‑н шөғөлләнгәндәр, ш. уҡ проф.‑техник белем биреүгә башланғыс һалғандар. Тау ведомствоһы ҡарамағында булғандар, ҡаҙна һәм шәхси заводтар аҡсаһына тотолғандар. Т.с.м.һ.у. асыу 18 б. башында таус әнәғәте үҫеше м‑н бәйле. Т.с.м.һ.у. ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлеге нигеҙҙәре В.Н.Татищев тарафынан эшләнгән. Тау сәнәғәте мәктәптәренең башланғыс системаһы 5 баҫҡыстан торған: башланғыс (тел) мәктәп, унда грамота, уҡыу, яҙыу, йыр уҡытылған; арифметика, унда арифметика, геом., һыҙма һәм тау сәнәғәте эшенең ҡайһы бер теоретик нигеҙҙәре (“механик һыҙма”, топография, хисапсылыҡ, мәғдән һәм тау тоҡомдары нигеҙҙәре) өйрәнелгән; немец, унда немец телен өйрәнеү физика, механика, техника м‑н бәйләп алып барылған; латин һәм һыҙма (һүрәт төшөрөү) баҫҡыстары. 1720 йй. тау сәнәғәте уч‑щелары барлыҡҡа килгән, 19 б. уртаһына улар һәр тау округында эшләгән (округ уч‑щелары тип йөрөтөлгән). Шул уҡ ваҡытта тау‑техник белем биреү системаһы формалашҡан, ул уҡыу йорттарының 3 тибын үҙ эсенә алған: завод мәктәптәре, округ уч‑щелары һәм юғары типтағы тау уч‑щелары. Завод мәктәптәренә чиновниктар, мастеровой һәм эшсекешеләр ғаиләләренән 7—12 йәшлек балалар ҡабул ителгән. Уҡыу бушлай булған. Уҡыу курсы 2 йыл тәшкил иткән һәм дөйөм белем биреү предметтарын үҙ эсенә алған: Алла Ҡануны, гражданса һәм сиркәү‑славянса уҡыу, таҙа яҙыу, арифметика, грамматика, ҡыҫҡаса сиркәү тарихы, риторика нигеҙҙәре; һыҙма, ғәмәли рәсем, мәғдәндәр таныу. Уҡыусылар төрлө һөнәр үҙләштергән: ағас эше, токарлыҡ, слесарлыҡ, ағас һәм металл һырлап киҫеү, тимер һәм суйындан моделдәр әҙерләү һ.б. Мәктәптәр механик ярҙамсыларын, межалаусыларҙы һ.б. белгестәрҙе әҙерләгән; уңышлы тамамлаусылар округ уч‑щеларына күсерелгән, унда ғәҙәттә 14—17 йәшлек үҫмер егеттәр ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған, заводтарҙың инженер-техник персоналы ғаиләләренән сыҡҡан балалар һәм завод мәктәптәрен тамамлаусылар дәүләт иҫәбенә уҡытылған. Уҡыу курсына (4 йыл) механика, гидравлика, рәсем, һыҙма, нивелирлау, машиналарҙы натуранан төшөрөү һ.б. ингән. Уч‑щелар уставсылар, мастерҙар, лаборанттар, штейгерҙар һ.б. әҙерләгән. Округ уч‑щеһын уңышлы тамамлаусылар Барнаул, Екатеринбург, Нерчинск ҡҡ. юғары типтағы тау уч‑щеларында уҡыуын дауам итә алған, уларҙа урта техник звено белгестәре (уҡыу курсы 4—6 йыл) әҙерләнгән. Т.с.м.һ.у. теоретик әҙерлек пр‑тиеларҙа ғәмәли һөнәрҙәр м‑н аралаштырып алып барылған. Башҡортостанда тәүге тау сәнәғәте мәктәптәре 18 б. уртаһында тау заводы хужалары тарафынан шәхси, һуңыраҡ ҡаҙна заводтарында ла ойошторолған. Пермь берг‑инспекторы П.Е.Томилов мәғлүмәттәре б‑са, 1809 й. Мейәс заводы, Златоуст (Косотур) заводы, Верхотор заводы һәм Благовещен заводы эргәһендә уҡыу йорттары булған. 1837 й. Ырымбур губернаһында— 5, 1850 й. — 18 мәктәп, ш. иҫ., Архангел баҡыр иретеү заводы, Белорет заводы (1826 й. асылған), Богоявленск заводы, Воскресенка заводы(1838), Йүрүҙән‑Ивановка заводы(1838), Ҡананикольск заводы, Ҡытаутамаҡ заводы, Минйәр заводы(1834), Преображенск заводы, Үрге Троицк заводы, Һатҡы заводы, Әүжән‑Петровск заводтары(1837) эргәһендә эшләгән. 1848 й. Златоуст округ уч‑щеһы асылған, ул завод конторалары өсөн писарҙар, һыҙмасылар, хисапсылар, завод цехтары мастерҙары һәм надзирателдәре, завод мәктәптәре уҡытыусылары әҙерләгән. Ғәмәли дәрестәр Златоуст ҡорал фабрикаһында үткәрелгән. 1851 й. уч‑щела — 60, 1871 й. 76 уҡыусы булған. Тамамлаусылар уҡыуын Урал тау уч‑щеһында (1853 й. Екатеринбургта асылған) дауам итә алған. 1879 й. Т.с.м.һ.у. Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағына тапшырылған, завод мәктәптәре — 2 класлы башланғыс уч‑щеларға, округ уч‑щелары ҡала училищеларына үҙгәртелгән. Үҙгәртеп ҡороуҙар завод хужаларының ризаһыҙлығын тыуҙырған, улар Т.с.м.һ.у. элекке статусын ҡайтарырға тырышҡан.
Әҙәб.: Н е ч а е в Н.В. Горнозаводские школы Урала. М., 1956; К у з ь м и н Н.Н. Низшее и среднее специальное образование в дореволюционной России. Челябинск, 1971; Г у д к о в Г.Ф., Г у д к о в а З.И. Из истории южноуральских горных заводов XVIII—XIX веков: ист.-краеведч. очерки. В 2 ч. Ч.1. Уфа, 1985.
Т.М.Әминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 256
ТӨХВӘТУЛЛИН Фәтих Насир улы [16.3.1894, Өфө губ. Минзәлә өйәҙе Сыбыҡлы а. (ТР‑ҙың Зәй р‑ны) — 10.6.1938, Өфө], Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. “Мөхәммәҙиә” мәҙрәсәһен (Ҡазан), Красноуфимск сәнәғәт уч‑щеһын (1917) тамамлаған. Пермь губернаһы башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы депутаты. 1917 й. алып Красноуфимск ҡала думаһы һәм Красноуфимск өйәҙ йыйылышы рәйесе урынбаҫары. 1918 й. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты эшендә ҡатнаша. 1919 й. февр. башлап АСБР‑ҙың эске эштәр һәм милләттәр б‑са халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта май айынан Башревком вәкилдәре советы ағзаһы: Туҡ-Соран кантонында, Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантонында АСБР власы органдарын ойоштороуҙа ҡатнаша; сент.—окт. Петроград ҡ. башҡ. ғәскәрҙәрендә (ҡара: Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө) махсус вәкил, 1920 й. февр. алып Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта ғин. башлап Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. 1920 й. июнендә Бөтә Рәсәй ҮБК һәм РСФСР ХКС‑ының “Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында” декреты сыҡҡандан һуң, протест белдереп, Башревкомдың башҡа ағзалары м‑н бергә вазифаһын ҡалдыра. Ырымбур ҡ., артабан Мәскәүҙә һаҡ аҫтында була, дек. азат ителә. 1921 й. алып АСБР‑ҙың игенселек б‑са халыҡ комиссары урынбаҫары, 1931 й. — Башҡ‑н игенселек һәм малсылыҡ ҒТИ директоры. 1937 й. репрессиялана, атыла (1938). 1957 й. аҡлана.
Х е ҙ м.: Материалы к истории башкир. Уфа, 1928.
А.Ш.Ярмуллин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 628
АРБИТРАЖ СУДЫ, иҡт. бәхәстәрҙе хәл итеү һәм РФ Конституцияһы, 1995 й. 28 апр. ҡабул ителгән “РФ‑та арбитраж судтары тураһында” Федераль конституция законы, РФ‑тың Арбитраж процессуаль кодексы һ.б. федераль закондар тарафынан уның компетенцияһына индерелгән башҡа эштәрҙе ҡарау б‑са беренсе инстанция суд власы органы. 1935 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1931) БАССР ХКС‑ы эргәһендәге Арбитраж комиссияһы (1922) нигеҙендә БАССР‑ҙың Дәүләт арбитражы (1987 й. тиклем БАССР МС‑ы эргәһендә) булараҡ төҙөлә. 1992 й. алып БР‑ҙың Юғары А.С., 2001 й. башлап БР А.С.
БР А.С. төп бурыстары: пр‑тиелар, учреждениелар, ойошмалар һәм граждандарҙың боҙолған йәки дәғүә ителгән хоҡуҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен яҡлау; эшҡыуарлыҡ өлкәһендә һ.б. иҡт. эшмәкәрлектә законлылыҡтың нығыныуына һәм хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеүгә ярҙам итеү. Суд составында граждандар һ.б. хоҡуҡи, адм. хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙән килеп тыуған бәхәстәрҙе ҡарау б‑са 2 коллегия эшләй. БР А.С. үҙенә мөнәсәбәте булған бөтә эштәрҙе лә ҡарай; яңы хәлдәр асылыу сәбәпле, үҙе ҡабул иткән һәм законлы көсөнә ингән суд акттарын ҡайтанан тикшерә; суд эшендә файҙаланылған йәки файҙаланыласаҡ закондың конституциялылығын тикшереүҙе һорап, РФ Конституция Судына мөрәжәғәт итә; суд практикаһын өйрәнә һәм дөйөмләштерә; закондарҙы һәм башҡа хоҡуҡи норматив акттарҙы камиллаштырыу б‑са тәҡдимдәр әҙерләй; суд статистикаһын анализлай. БР‑ҙың А.С. рәйесен һәм уның урынбаҫарын, РФ Юғары Арбитраж Суды рәйесе тәҡдименән сығып, РФ Президенты тәғәйенләй.
Рәйестәре: М.К.Әҙеһәмов (1922 й. алып), Толстой (1931 й. алып), Хәйбуллин (1935 й. алып), Н.Ҡ.Ғиззәтуллин (1948 й. алып), Ф.З.Зәғәфүрәнов (1969 й. алып), К.Р.Рәхмәтуллин (1971 й. алып), Ә.Ә.Шәмсетдинов (1975 й. алып), А.Н.Дәүләтшин (1987 й. ғин.), В.Х.Шәйхетдинов (1987 й. нояб.), Ф.М.Сафин (2000 й. алып), И.Г.Арсёнов (2008 й. алып).
Тәрж. Р.С.Мөфтәхетдинова


text:
- Подробности
- Просмотров: 261
ПОСАД КЕШЕЛӘРЕ, 15—18 бб. Рәсәйҙә посадта (ҡаланың сауҙа һәм һөнәрселек м‑н шөғөлләнгән өлөшө) йәшәгән халыҡ. Үҙәк Рәсәйҙә ҡала халҡының төп өлөшөн тәшкил иткән. Дәүләт файҙаһына һалым түләгәндәр, йөкләмә үтәгәндәр. П.к. земство старостаһы етәкселегендә посад общинаһына берләшкән. Уның күпселек өлөшөн урта һәм ваҡ сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр һәм йәмәғәт эштәрен атҡарыусылар тәшкил иткән. Хәлле П.к. “ҡунаҡтар” (эре сауҙагәрҙәр) тип аталған өҫтөнлөклө берләшмә составына ингән. Собор уложениеһына ярашлы, П.к. посадтарҙы һәм биҫтәләрҙе ташлап китеү, крәҫтиәндәр ҡатламына күсеү тыйылған. Башҡортостанда П.к. тәүге тапҡыр 17 б. 30‑сы йй. барлыҡҡа килә. 1647 й. Өфөлә 17 посад йортонда — 74 кеше, 1763 й. 265 кеше йәшәгән. П.к. башлыса батша һарайы һәм монастырь крәҫтиәндәре, яңы суҡындырылған кешеләр, Ҡазан, Түб. Новгород, Сембер һәм Өфө провинциялары разночинецтары иҫәбенә формалашҡан. 18 б. посадҡа төрлө ҡатлам кешеләре яҙылыу арҡаһында, башҡа ҡалаларҙан күпләп П.к. килә башлай. Уларҙың күпселеген ҡара эштә йөрөгән кешеләр тәшкил иткән. 18 б. башында П.к. араһында — 1, ә уртаһында 4 ҡунаҡ иҫәпләнгән. 1775 й. губерна реформаһына һәм 1785 й. 21 апр. “Рәсәй империяһы ҡалаларының хоҡуҡтары һәм мәнфәғәттәре грамотаһы”на ярашлы, П.к. сауҙагәрҙәргә һәм мещандарға (ҡара: Мещанлыҡ) бүленә.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары, сколитидтар (Scolytidae) — ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кәүҙәһе цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,9—9 мм, ҡара, ҡыҙғылт ҡуңыр йәки көрән төҫтә. Өҫкө ҡанат остарында инә ҡорт юлдарынан быраулау онон сығарып ташлау өсөн хеҙмәт иткән тештәр м‑н ҡаймаланған батынҡылыҡтар бар. Башы ҙур, маңлайы ҡабарынҡы, яҫы йәки батынҡы. Арҡаһының алғы өлөшө төрткөлө һәм түмһәләкле, төк менән ҡапланған, ян-яғы йомро. Мыйығы 4 быуынтыҡлы, ҡыҫҡа, бөгөмлө, суҡмар формаһында. Аяғы бәләкәй, нескә, киртләсле.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йомортҡаларын өйкөмләп ағас ҡабығына һала. Балағорттары аҡ төҫтә, һирәк төк менән ҡапланған, аяҡһыҙ, асыҡ көрән төҫтәге ҡаты башлы һәм көслө яңаҡ һөйәкле. Ағас ҡабығы аҫтында, һирәгерәк үҙағаста үҫешәләр. Ҡурсаҡтары аҡ төҫтә. Миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Оло бөжәк һәм ҡарышлауығы ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре эңерҙә әүҙем. Үҫемлек туҡымалары менән туҡлана. Урманда ағас ҡабығы аҫтында һәм үҙағаста (юлдар һала), ҡайһы берҙәре үлән һабаҡтарында тереклек итә. Урман, ҡайһы бер мал аҙығы үҫемлектәре (клевер) ҡоротҡосо, ағастарҙың бәшмәк ауырыуҙарын тарата. Яҡынса 6000 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортост анда 20‑гә яҡын төрө бар: ос ҡабығы ҡорто, парһыҙ ҡабыҡ ҡуңғыҙы, типограф ҡабыҡ ҡуңғыҙы. һ.б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [1]
- Лубоеды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина
- Фотографии (англ.).
- Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)


text:
Был transposh булыуы менән беҙ бик ғорурланабыз, етәксе һ. б. үрге стандарттар клонлаштырыу, тимәк, бездә хаталар юҡ беҙҙең программала тәьмин итеү. Әле, һеҙ ишеткән был хоҡуғы, ноль тапҡан багов. Ай-һай – бар проблема түгел, башҡа кешеләр ошамаан, етәксе һ. б. һәм улар, ысынлап та ла, хаталар бар, уларҙы кодтар. Шулай булғас, әгәр һеҙ асылған transposh һәм нәрсәдер дөрөҫ эшләмәй, бар, бәлки, хата WordPress, йәки хата темаһына һеҙ используете, йәки конфликт менән башҡаларға плагин, йәки запас jQuery, йәки һеҙ әле используете Интернет Эксплорер 2 йә был нимә менән бәйле әсәй һинең, йәки уның әсәй, йәки уны өләсәй, йәки беренсе ячейки итәһем ҡасан булһа тормошта барлыҡҡа килгән. Ул беркасан ла безне! беркасан ла!
Әгәр ниндәй ҙә булһа эшләй алмай һәм һеҙ сообщи безгә шул хаҡта, беҙ шунда уҡ табырға, кемделер башҡа обвинить, һәм ҡайһы ваҡыт, ҡасан яҡшы настроение, ғөмүмән, беҙ әллә ниндәй код нәмә алмаһын өсөн, кешеләрҙең хаталар, бөтә кешеләрҙе.
Был релиз береһе булған елизов, берҙән-бер яңы үзенсәлеге өҫтәрәк ҡушыла урынлаштырыу мөмкинлеге комментарий телдәрҙе интерфейсы хакимлығы (әгәр кемдер урнаштырылды " испанский шул уҡ ваҡытта, дөрөҫөн әйткәндә һеҙҙең күҙәтеү сайтты инглиз телендә йәки киреһенсә) .
Был остальным был релиз:
- Мөмкин тере кеше тәржемәләре тупланған резерв копирование шаблон буйынса
- Исемлектәре телдәр ҡулланыла торған " булып Ала фиксированный һәм күп читаем
- Улусына йөкләнеше өсөн северной java-скрипты
- Хуплай , символды разбор (Уның да апту, ысынлап та ла!)
- Тағы бер ҡат ярҙам cors Аякс етәксе һ. б. (Кроссы Происхождения Аякс)
- Тырышығыз итеп яһарға lazyloader нагрузка дөрөҫ контекстында
- Төнәтергә иҫәп-хисап пактно күсереү аҡса күсереү күләмен алмаһын өсөн, артыҡ ҙур Google өсөн
- Төнәтергә килгәс, ике jQueryUI индерелгән версияһы, дөйөм алғанда, өсөн, WordPress 3.2.х
- Исправлено бөтөрә виджет [Йоҡа тар таҡта] ул иде гласный билдәләп үткәнсә, Филипп Trauring
- Төнәтергә эшләмәүсе сайттары кулланыусылар өсөн хезмәтенә файҙаланыусы функци виджет туранан-тура


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
ТАУ СӘНӘҒӘТЕ, 17 б. — 20 б. башында Рәсәй иҡтисадының бер тармағы. Башҡортостанда 17 б. аҙ. барлыҡҡа килә. Тәүҙә Ҡазан һарайы приказы (Өфө өйәҙе), Себер приказының Верхотур һәм Тубыл разрядтары (Урал аръяғы), 1719 й. 10 дек. Берг-привилегия һәм 1739 й. 3 мартындағы Берг-регламентҡа ярашлы — Берг-коллегия (1722 й. тиклем Берг-мануфактур-коллегия), 1806 й. 13 июлендәге “Тау положениеһы” һәм 1857 й. Тау уставына ярашлы, Тау департаменты (1811—63 йй. Тау һәм тоҙ эштәре департаменты; 1873 й. тиклем һәм 1905 й. Финанс министрлығы, 1873 й. алып Дәүләт милке министрлығы, 1894—1905 йй. Игенселек һәм дәүләт милке министрлығы, 1905—17 йй. Сауҙа һәм сәнәғәт министрлығы ҡарамағында) контроле аҫтында була. 1721 й. Урал һәм Себер Т.с. м‑н идара итеү өсөн Себер юғары тау етәкселеге (1723 й. Көңгөр ҡ. Екатеринбург ҡ. күсерелеп, Себер обер-бергамтына үҙгәртелә) ойошторола, уға Көңгөр һәм Ҡазан тау етәкселектәре (1725 й. алып бергамттар), 1724 й. башлап Нерчинск, 1725 й. — Пермь бергамттары буйһона. 1734 й. Себер обер-бергамты — Себер һәм Ҡазан з‑дтары баш идараһы канцелярияһы (ҡара: Уралтау идаралығы), бергамттар тау етәкселектәре тип үҙгәртелә. 1782 й. шәхси заводтар биләмә (аҫаба алпауыт хужалыҡтарында) һәм посессион (дәүләттән ер, рудник, эшсе көстәрен һ.б. ҡуртымға алыусылар) төрҙәргә бүленә. 1802 й. Уралда Горноблагодатский, Екатеринбург һәм Пермь тау етәкселектәре ойошторола. Тәүге Урал тау з‑дтары дәүләт тарафынан төҙөлә, 1719 й. Берг-привилегияны ҡабул иткәндән һуң шәхси заводтар барлыҡҡа килә. Берг-привилегия рудник һәм заводтарҙы мираҫҡа алыу хоҡуғын гарантиялай, сәнәғәтселәрҙе урындағы власть башбаштаҡлығынан ҡурсалай, Берг-коллегияға тау заводы хужаларына, мәғдән белгестәре һәм мәғдән эҙләүселәргә финанс һәм техника м‑н ярҙам күрһәтеү бурысын йөкмәтә, металды ирекле һатыу хоҡуғын бирә. Дәүләт милкендә булған файҙалы ҡаҙылмаларҙы ҡулланған өсөн табышҡа 10% һалым һалына. Мәғдән сығарыр һәм завод төҙөр өсөн ятҡылыҡ урынлашҡан ер хужаһына өҫтөнлөк бирелә; ш. уҡ ер биләүсегә сәнәғәтсе-арендатор килеменең 1/32 өлөшө тейеш була. 18 б. уртаһына тиклем мастеровой һәм эшсе кешеләр, ш. уҡ заводта эшләгән урындағы халыҡ рекрут йөкләмәһенән һәм йән башынан алынған һалым түләүҙән азат ителә. 1739 й. Берг-регламент һалым ставкаларын кәметеп, ҡаҙнаға дәүләт ҡуйған хаҡ м‑н иретелгән баҡырҙың 2/3 өлөшөн мотлаҡ тапшырыу талабын ҡуя. Дәүләт крәҫтиәндәрен шәхси заводтарға беркетеү рөхсәт ителә (ҡара: Посессион крәҫтиәндәр). Сәнәғәтселәр заводтарға килтерелгән аҙыҡ-түлек өсөн пошлина түләмәй. Ятҡылыҡтарҙы беренсе табыусыларға шул ерҙәрҙән тотҡарлыҡһыҙ участка алыу хоҡуғы бирелә. Арендатор ер хужаһына табыштың 1/32 өлөшөн түләмәйенсә, етештерелгән тауарҙың 2%‑ын бирә башлай. Сит ил кешеләре Ватан сәнәғәтселәре м‑н тиң хоҡуҡ ала. Урал тау з‑дтарының күпселеге башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә төҙөлә [завод ихтыяждары өсөн аҫаба ерҙәрҙе баҫып алыу башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.) сәбәптәренең береһе була]. Башҡортостандың Т.с. үҫешенә урындағы мәғдән белгестәре һәм мәғдән эҙләүселәр тос өлөш индерә. 18 б. 1‑се сирегендә 7 ҡаҙна заводы — Һарылы һәм Көңгөр баҡыр иретеү, Түб. һәм Үрге Ташлы заводтары, Түб. һәм Үрге Уктус суйын, баҡыр иретеү һәм тимер етештереү з‑дтары, Өфө (Алабуға), Ялан заводтары—һалына; 4 шәхси завод — Давыдов баҡыр иретеү з‑ды, Анцуб заводы, Соҡсон заводы һәм Үрге Ирген заводы—төҙөлә; Далмат Успение ир-егеттәр монастыры Далмат суйын иретеү һәм тимер етештереү з‑дына нигеҙ һала. 18 б. 30—40 йй. Т.с. нығыныу осоро кисерә: заводтар төҙөү йылдамлана, яңы рудниктар һ.б. эшкәртелә. Т.с. үҫешенә Ырымбур экспедицияһы (1734—44) эшмәкәрлеге, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен дворяндарға, тау заводы хужаларына һәм халыҡтың башҡа категорияларына һатыу-һатып алыуҙы һәм заводтар төҙөүҙе рөхсәт итеү [батша указдары (1736 й. 11 февр.)], башҡ. ерҙәрен ҡаҙна ихтыяждары өсөн ҡаршылыҡһыҙ тартып алыу (1740 й. 31 майындағы Сенат указы) һ.б. булышлыҡ итә. Шул осорҙа 25 завод төҙөлә, шуларҙың 15‑е баҡыр иретеү, 5‑әүһе суйын иретеү һәм тимер етештереү, 2‑һе тимер етештереү, 2‑һе тимер етештереү, баҡыр, суйын иретеү, 1‑һе тимер етештереү һәм баҡыр иретеү з‑ды була. 25 заводтың 7‑һе — Түб. Сысәрт заводы, Төньяҡ заводы, Түб. һәм Үрге Йоҡ заводтары һ.б. —ҡаҙнаға ҡарай, ҡалғандары — Корин заводы, Йоҡ (Кнауф) заводы, Шылва заводы, Рәүҙе заводы, Белембай заводы, Бым заводы, Түб. Рождественск заводы, Биҙәр заводы, Курашим баҡыр иретеү з‑ды, Үрге һәм Түб. Һирге заводтары, Тайыш заводы, Ашап заводы, Воскресенка заводы, Бөрҫөт заводы, Йоҡ-Кама заводы, Уй заводы, Наҙы-Петровск заводы—шәхси ҡулда була. 50‑се йй. — 70‑се йй. башында Урал Т.с. үҫешенә яңы шәхси тау заводтары төҙөлөү, ш. уҡ ҡаҙна заводтарын шәхси ҡулға тапшырыу (Сенаттың 1753 й. 13 окт. “Ырымбур губернаһында тимер һәм баҡыр заводтары менән хужалыҡ итеүҙе тик шәхси сәнәғәтселәргә генә рөхсәт итеү тураһында...” указына ярашлы) хас. 54 шәхси завод (28 баҡыр иретеү, 11 тимер етештереү, 9 суйын иретеү һәм тимер етештереү, 5 суйын иретеү, тимер етештереү һәм баҡыр иретеү, 1 суйын иретеү), ш. иҫ. Преображенск заводы, Иштирәк заводы, Богоявленск заводы, Кәҫле заводы, Архангел баҡыр иретеү заводы, Ҡананикольск заводы, Үрге Троицк заводы, Верхотор заводы, Архангел (Шаран) заводы, Үрге һәм Түб. Әүжән‑Петровск заводтары, Бемыш заводы, Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы, Благовещен заводы, Покровка заводы, Ҡытау-Ивановка заводы, Үрге һәм Түб. Ҡыштым заводтары, Ҡытаутамаҡ заводы, Шылва баҡыр иретеү з‑ды, Һарына заводтары, Аҙаш-Өфө суйын иретеү һәм тимер етештереү з‑ды, Һатҡы (Троица-Һатҡы) суйын иретеү һәм тимер етештереү з‑ды, Богословский заводы, Аннинский заводы, Кеолим һәм Шәмәхә суйын иретеү һәм тимер етештереү з‑дтары, Йүрүҙән-Ивановка заводы, Түбәнге Троицк заводы, Варзы-Алексеевка заводы, Өҫән-Ивановка заводы, Бисерт заводы, Үрге Эҫем заводы, Златоуст (Косотур) заводы, Үрге Өпәле заводы, Шәрмәйет заводы, Спас баҡыр иретеү з‑ды, Тиса заводы, Ҡурған һәм Ирлән баҡыр иретеү, Илдиан суйын иретеү, Ҡалтай тимер етештереү з‑дтары, Белорет заводы, Камбарка заводы, Ҡағы заводы, төҙөлә. 18 б. һуңғы сирегендә Урал Т.с. үҫеше Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) һөҙөмтәһендә тотҡарлана, 26 завод тулыһынса (күбеһе ҡайтанан тергеҙелмәй), 21‑е өлөшләтә емерелә. Т.с. 2 млн һумдан ашыу зыян килтерелә. 18 б. аҙ. 10 шәхси завод (5 тимер етештереү, 4 суйын иретеү һәм тимер етештереү, 1 баҡыр иретеү) — Үҙәнзаводы, Мейәс заводы, Мең заводы, Әртә заводы, Түб. Эҫем, Минйәр заводтары, Молеб суйын иретеү һәм тимер етештереү з‑ды, Ҡуҫа заводы, Әтек заводы, Үрге Рождественск з‑ды —төҙөлә. 18 б. 2‑се ярт. Урал тимер етештереү з‑дтарының продукцияһы Рәсәйҙә сығарылған суйындың 2/3 өлөшөн тәшкил итә. 19 б. 1‑се ярт. — Урта Рождественск з‑ды, Козин, Мариин һәм Михаил тимер етештереү з‑дтары, Тирлән заводы, Үрге Һарына, Түб. Өпәле з‑дтары, Варвара тимер етештереү, Саҡйылға баҡыр иретеү һәм тимер етештереү, Үрге Сысәрт з‑дтары, 19 б. 2‑се ярт. — Ильин, Тиса, Николаевка, Баранов һәм Иван-Павловка тимер етештереү з‑дтары, Михайловск (Мәтеле) суйын иретеү, Егәҙе заводтары, Инйәр заводы, Ләмәҙ заводы, Лапышты заводы, Никольск заводы, Әшә‑Балашов заводы, Архангел суйын иретеү заводы, 20 б. башында Гөмәш баҡыр сығарыу һәм Таналыҡ-Баймаҡ заводтары төҙөлә. Урал Т.с. производство төҙөлөшө 19 б. сиктәш ерҙәре м‑н бер йәки бер нисә завод ингән округтар системаһы рәүешендә формалаша. Шәхси мөлкәт округтарының сиктәре башлыса милекселәрҙең ғаилә (никах һәм мираҫ) мөнәсәбәттәре барышында һәм заводтар м‑н алыш-биреш итеү һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Әгәр заводҡа йәки округҡа отошло булһа, заводты һатырға йәки округтан сығарырға рөхсәт ителә. Бүленеп сыҡҡандан һуң завод үҙ аллы округ булараҡ эшләй. Хакимиәт урынлашҡаны баш завод тип һанала (бында суйын иретеп, тимер эшләгәндәр). Ҡалғандарында һуңғы эштәр башҡарыла. Мәҫ., Белорет, Ҡағы, Ҡытау-Ивановка, Эҫем һәм Әүжән-Петровск округтарында 2‑шәр завод була. Ҙур ер биләмәһе (ҡара: Ербиләү) булыуы, эске хужалыҡтағы сикләүле иҡт. төҙөлөштөң оҡшаш билдәләре Т.с. хужалығын алпауыттыҡы (а.х.) м‑н яҡынайта. Округтың хужаһы бер үк ваҡытта завод хужаһы ла, алпауыт та була. Тау заводы хужалары араһында дворяндар (ҡара: Дворянлыҡ), эре һәм урта сауҙагәрҙәр, крәҫтиәндәр булған. Башта заводтар төҙөүгә ваҡ эшҡыуарҙар капитал һала. Т.с. үҫешендә сауҙагәрҙәр ҙур урын тота. 10 (йәки күберәк) заводы булған тау заводы хужаларының иң эре династиялары араһында Губиндар, Демидовтар, Мосоловтар, Мясниковтар, Осокиндар, Строгановтар, Твердышевтар һ.б. бар. 19 б. 2‑се ярт. — 20 б. башында Т.с. бер нисә пр‑тиеһы акционерҙар йәмғиәтенә әйләнә (ҡара: Белорет заводтары йәмғиәте, Инйәр тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте, Комаров тимер мәғдәне ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ Уралтау заводтары акционерҙар йәмғиәте, “Рус баҡыры”, Соҡсон тау заводтары акционерҙар ширҡәте, Урал-Волга металлургия акционерҙар йәмғиәте, Өфө тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте, Көньяҡ Урал металлургия йәмғиәте). Көньяҡ Урал Т.с. иң билдәле ойоштороусылары һәм инженерҙары — П.П.Аносов (ҡара: Аносовтар), В.И.Геннин, П.М.Обухов, В.Н.Татищев. Т.с. халҡы башлыса дәүләт крәҫтиәндәре, батша һарайы крәҫтиәндәре, алпауыт крәҫтиәндәре, удел крәҫтиәндәре, халыҡтың төрлө соц. категорияларынан ялланған кешеләрҙән ойоша (ҡара: Тау сәнәғәте крәҫтиәндәре). 18 б. тау заводтарында күберәк Үҙәк Рәсәйҙән сығарылған крепостнойҙар эшләй. 19 б. башына тау заводтарында эшселәр өҫтөнлөк итә, улар араһында мастеровой һәм эшсе кешеләр династияһы айырыла. 19 б. эшсе көсө башлыса Т.с. халҡының тәбиғи артыуы иҫәбенә тулылана, мәҫ., Ырымбур губернаһында быуат башында 23 мең ир-ат иҫәпләнһә, 1860 й. 70 меңгә тиклем етә. Эшселәрҙең күбеһен урыҫтар тәшкил итә, ялланған кешеләр араһында ш. уҡ башҡорттар, татарҙар, сыуаштар һ.б. осрай (улар өсөн эш хаҡы төп килем сығанағы булып, бер өлөшө һалымдарҙы түләүгә китә). Заводтарҙа ҡатын-ҡыҙ м‑н балаларҙың хеҙмәте киң ҡулланыла (1799 й. 14 майындағы Т.с. эштәренә 12 йәшлек үҫмерҙәрҙе йәлеп итеү т‑дағы указға ҡарамаҫтан, производствоға 8—11 йәшлек балалар алына). 1861 й. шәхси (аҫаба һәм посессион) һәм ҡаҙна тау заводы м‑н промыслаларында крепостной мөнәсәбәттәрҙе тыйған “Финанс министрлығы ведомствоһының шәхси тау заводтарына беркетелгән кешеләр тураһында өҫтәмә ҡағиҙәләр” (19 февр.) һәм “Финанс министрлығы ведомствоһының ҡаҙна тау заводтары халҡы тураһында положение” (8 март) ҡабул итеү эшселәр синыфының формалашыуын тиҙләтә. 18 б. 50—60‑сы йй. Вознесенка, Ҡыштым һ.б. заводтарҙа завод етәкселегенең ҡанһыҙлығы һәм башбаштаҡлығы арҡаһында сыуалыштар була. Богоявленск, Вознесенка (Ырғыҙлы), Воскресенка, Златоуст (Косотур), Ирген, Кәҫле, Ҡананикольск, Ҡыштым, Троицк, Уй, Әүжән‑Петровск һ.б. заводтарҙың халҡы 1773—75 йй. Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша (4 меңгә яҡын кеше һәләк була, хәбәрһеҙ юғала). 19 б. 1‑се ярт. Белорет, Благовещен, Йүрүҙән-Ивановка, Кәҫле, Тирлән, Әүжән-Петровск һ.б. заводтарҙа эш хаҡын ваҡытында түләү һәм арттырыу, аҙыҡ-түлек м‑н тәьмин итеү, эш нормаһын, штрафтарҙы кәметеү һ.б. талаптар ҡуйыла. Златоуст (Косотур) з‑дындағы ваҡиғалар (ҡара: Златоуст ҡан ҡойошо) билдәлелек ала. Революция (1905—07) ваҡытында ла заводтарҙа сыуалыштар була. 18 б. Башҡортостанда күбеһенсә баҡыр иретеү заводтары төҙөлә, 19 б. алып суйын иретеү һәм тимер етештереү заводтары күбәйә. Златоуст (Косотур), Ирген, Сысәрт, Уктус, Ялан һ.б. бихисап заводтарҙың ҡатнаш баҡыр, суйын иретеү һәм тимер етештереү производстволары була. 18 б. баҡырҙы һауа өрҙөргөс машиналар м‑н тәьмин ителгән шахта мейестәрендә (ҡара баҡыр), шплейзофен (иретеү), гармахер горндарында йәки штыклы мейестәрҙә (таҙа баҡыр) иреткәндәр. 19 б. Аннинский, Благовещен, Вознесенка (Ырғыҙлы), Воскресенка, Йоҡ, Ялан баҡыр иретеү з‑дтары иң эреләре (7—12 мейесле) булып һанала. 18 б. тимер етештереү производствоһы нигеҙендә суйынды домнала иретеү технологияһы һәм уны крица алымы м‑н тимергә әйләндереү ята. Домна мейестәренең (горн, торба, һауа өрҙөргөс машина) эшләү ваҡыты уларҙың ҡеүәтенә, файҙаланыу шарттарына, һыуҙың етерлек күләмдә булыуына, мәғдән сифатына һ.б. бәйле була (мәҫ., Үҙән з‑дында домнала иретеү — 354, Ҡытау‑Ивановкала — 265, Белорет з‑дында 254 көн барған). 19 б. иң эре һәм техник яҡтан йыһазландырылған заводтар иҫәбенә Белорет, Йүрүҙән-Ивановка, Ҡытау- Ивановка, Ҡыштым, Рәүҙе, Һирге, Әүжән-Петровск з‑дтары (2‑шәр һәм унан да күберәк мейесе булған) инә. 19 б. башында Златоуст (Косотур), Ҡытау-Ивановка һәм Эҫем з‑дтарының домна мейестәре иң яҡшыларҙың береһе тип һанала, уларҙа тәүлегенә уртаса 500 бот тирәһе суйын етештерелә. Аҙ ғына суйында иретер өсөн вагранка (шахта мейесе) ҡулланыла, унда аҙ яғыулыҡ м‑н юғарыраҡ сифатлы суйын алына. Суйынды тимергә әйләндерер өсөн крица горндарында ҡыҙҙырылған суйынды (крица) ҡайтанан сүкегәндәр. 19 б. пудлингылау, 40‑сы йй. контуаз технологияһы (ҡара: Металлургия) индерелә. Бессемер конвертерҙарында (Ҡытау-Ивановка з‑ды, 70‑се йй.) һәм мартен мейестәрендә [Златоуст (Косотур) з‑ды, 80‑се йй.] ҡойолған металл етештереүгә күсеү Т.с. ҡаҙанышына әйләнә. Заводты кәрәкле кимәлдә һыу м‑н тәьмин иткән һәм уның биләмәһен һыу баҫыуҙан һаҡлаған быуа завод комплексының мөһим звеноһы була. Тәүҙә быуаларҙы ерҙән төҙөгәндәр (18 б. тик Соҡсон з‑дының таш быуаһы булған), 19 б. уларҙың тышын өлөшләтә таш м‑н көпләй башлағандар (Благовещен, Мейәс, Төньяҡ һ.б. заводтар). 19 б. уртаһында Ҡытау-Ивановка, Үҙән, Әүжән-Петровск, Эҫем, һуңыраҡ башҡа заводтарҙа пар двигателдәре ҡуйыла. Тау заводтарының етештереүсәнлеге бер төрлө үҫешмәгән. 19 б. Архангел, Ашап, Благовещен, Богоявленск, Бым, Верхотор, Воскресенка, Йоҡ (Кнауф), Преображенск һәм Ялан баҡыр иретеү, Белембай, Златоуст (Косотур), Рәүҙе, Түб. Әүжән-Петровск, Үрге Ҡыштым һәм Үрге Һирге суйын иретеү, Үрге Шайтан (ҡара: Шайтан заводтары) һәм Түб. Ҡыштым тимер етештереү з‑дтары иң ҡеүәтлеләре була. 19 б. 60‑сы йй. метал иретеү күләме уртаса икеләтә арта. Рудник һәм урман дайсаларының ярлыланыуы, 1861 й. һуң эшсе көстәренең китеүе, яңыртыу өсөн әйләнештәге аҡсаның етмәүе арҡаһында пр‑тиеларҙың рентабелһеҙлеге, донъя баҙарының конъюнктураһы һәм башҡа сәбәптәр Башҡортостандағы күп заводтарҙың ябылыуына килтерә. Ҡайһы бер заводтар нигеҙендә эре пр‑тиелар — Белорет, Бисерт, Благовещен, Богоявленск, Златоуст (Косотур), Тирлән, Һатҡы, Әртә, Әтек, Әшә-Балашов һ.б. заводтар — төҙөлә. 19 б. 1‑се ярт. Урал тау заводтары продукцияһы Ырымбур крайында (башлыса Бөрө, Бәләбәй, Өфө һәм Ырымбур ҡҡ.), Ҡазан, Мәскәү, Түб. Новгород, С.‑Петербург, Рыбинск һ.б. ҡалаларҙа үткән йәрминкәләрҙә һатыла; бер өлөшөн заводтарҙың үҙендә үк һатып алғандар (мәҫ., Эҫем округында йыл һайын уртаса 10—12 мең бот тимер һәм 2—3 мең бот баҡыр һауыт-һаба һатылған) йәки сит илгә сығарғандар. 40‑сы йй. Ҡытау-Ивановка һәм Йүрүҙән- Ивановка округтары заводтарынан йыл һайын С.‑Петербургҡа ошоға ярашлы 100—160 мең бот һәм 10—100 мең бот тимер ташыла, уны яңынан ҡорос ҡойоу өсөн диңгеҙ юлы м‑н Англияға ебәргәндәр. Урта Азия дәүләттәренә, Фарсы иленә һәм Төркиәгә металды Бөгөлмә, Минзәлә, Таганрог, Троицк, Ырымбур, Әстерхан ҡҡ. аша сығарғандар. 40‑сы йй. Ырымбур сик һыҙығы таможняһы аша дөйәләрҙә яҡынса 337 мең бот тимер, 74,5 мең боттан ашыу суйын, 24 мең боттан ашыу ҡорос, ш. уҡ көмөш тәңкә м‑н 683 мең һумлыҡ әйберҙәр (йоҙаҡтар, ҡаҙаҡтар, бысаҡтар һ.б.), 37 мең боттан ашыу баҡыр (күбеһенсә ҡыҙыл) һәм көмөш тәңкә м‑н 331 мең һумлыҡ һары баҡырҙан эшләнгән әйберҙәр оҙатыла. Урта Азия сауҙагәрҙәре Архангел, Благовещен һәм Воскресенка з‑дтарының баҡырын, Белорет һәм Ҡуҫа з‑дтарының тимерен бик теләп ала. Күп завод торамалары Белорет, Благовещен (БР), Златоуст, Кәҫле, Ҡуҫа, Ҡыштым, Мейәс, Минйәр, Наҙы-Петровск, Һатҡы, Әшә (бөтәһе лә — Силәбе өлк.), Камбарка (Удмурт Респ.), Каменск-Уральск, Түб. Һирге (икеһе лә — Свердловск өлк.) ҡалаларына, ҙур торама пункттарға — Архангел (БР‑ҙың Архангел р‑ны), Үрге һәм Түб. Әүжән, Егәҙе, Ҡағы, Лапышты һәм Үҙән (бөтәһе лә — БР‑ҙың Белорет р‑ны), Ырғыҙлы (БР‑ҙың Бөрйән р‑ны), Красноусол (БР‑ҙың Ғафури р‑ны), Йылайыр, Ҡананикольск (икеһе лә — БР‑ҙың Йылайыр р‑ны), Верхотор (БР‑ҙың Ишембай р‑ны), Воскресенка (БР‑ҙың Мәләүез р‑ны), Үрге Троицк (БР‑ҙың Туймазы р‑ны), Шаран (БР‑ҙың Шаран р‑ны), Аннинск, Ашап, Бым (бөтәһе лә — Пермь крайы) ауылдарына, ҡала тибындағы Әртә, Әтек, Бисерт, Үрге Һирге ҡасабаларына, Белембай ҡасабаһына (бөтәһе лә — Свердловск өлк.), Бөрҫөт, Кисеү (икеһе лә — Татарстан Респ.), Бемыж (Удмурт Респ.) һ.б. ауылдарға әүерелә.
Әҙәб.: История Урала в период капитализма. М., 1990; К у л б а х т и н Н.М. Горнозаводская промышленность Башкортостана в XVIII в. Уфа, 2000; М у д а р и с о в Р.З. Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века (1801—1861). Уфа, 2003.
Н.М.Ҡолбахтин, Р.З.Мөҙәрисов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
19 июлдә өфөләр вакансиялар йәрминкәһендә эш таба ала
19 июлдә өфөләр вакансиялар йәрминкәһендә эш таба ала Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
19 июлдә Башҡортостандың баш ҡалаһында сәнәғәт вакансиялары йәрминкәһе үтә.
Өфөләге Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, тәҡдим ителәсәк вакансиялар иҫәбендә – водитель, йөксө, контролер, участка мастеры, кран машинисы, оператор, һаҡсы, эшсе, мебель йыйыусы, механика йыйыу эштәре слесары, ремонтсы слесарь, токарь, тракторсы һәм башҡа һөнәрҙәр.
Йәрминкәгә килеүселәргә мәшғүллек өлкәһендәге дәүләт хеҙмәттәре күрһәтелә. Шулай уҡ хеҙмәт баҙарындағы хәл тураһында мәғлүмәт, компьютер диагностикаһы, психолог кәңәштәре, һөнәри йүнәлеш буйынса консультация биреү ҡаралған.
Бөтә хеҙмәттәр ҙә бушлай.
Йәрминкәне үткәреү урыны һәм ваҡыты — Ибраһимов бульвары, 47/1, иртәнге сәғәт 10-дан 12-гә тиклем.
http://www.bashinform.ru/news/1187332-19-iyulya-ufimtsy-mogut-nayti-rabotu-na-yarmarke-vakansiy/


text:
Михайловтың интернет-библиотекаһы av3715.ru
Ҡәҙерле китап уҡыусыларыбыҙ!
Әгәр ҙә «Михайловтың библиоткаһы»нан ( av3715.ru), LKF форматындағы китаптар менән ҡулланырға теләйһегеҙ икән, һеҙгә беҙҙен библиотекаға 8 (347) 272-70-14 телефоны, Skype: abonement_brsbs йә электрон почта (abonement@ufamts.ru) аша мөрәжәғәт итергә кәрәк(үҙегеҙҙен ФИО һәм электрон адресығыҙҙы күрһәтеп хат язырға кәрәк). Теркәү процедураһын үткәс, Һеҙ «Михайловтың библитекаһы»нан китаптар уҡыр өсөн шәхси код аласаҡһығыҙ. Был библиотекала төрлө йүнәлештәге 15000 ашыу аудиокитаптар бар. Тағы ла китап уҡыусылар таба алмаған китаптарҙы һорап хат ҡалдыра ала. av3715.ru сайтында теркәлеү өсөн нимә кәрәк?
«Михаловтың библиотекаһы»на күсергә


text:
Яҡташыбыҙ Непалда Эверест тауында һәләк булған
Яҡташыбыҙ Непалда Эверест тауында һәләк булған Фото: vk.com
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостандан сәйәхәтсе һәм альпинист Рөстәм Әмиров Непалда Эверест тауына артылғанда һәләк булған. «Непалдан насар хәбәр килде. Миңә бөгөн Рөстәмдең һәләк булыуын хәбәр иттеләр», — тип яҙҙы уның тормош иптәше социаль селтәрҙә.
Альпинистың үлеме тураһында уның дуҫтары бына нимә һөйләй: «Хәҙер Рөстәм арабыҙҙа юҡ инде, уның йәне күккә ашты. Аҡыллы һәм көслө, ул насар һауа торошо арҡаһында түбәгә етергә 100 метр ҡалғас ҡына боролдо. Тотороҡһоҙ һауа торошо уның ҡолауын аҡрынайтты. Ниндәйҙер мәлдә 3 лагерҙан өҫтәрәк киҫкен тау сире менән яфаланды. Уны ҡотҡарыу һәм уға 2-се лагерға барырға ярҙам итеү өсөн тауҙа оҙатып йөрөүселәр ебәрелде. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуң ине. Рөстәм беҙҙең күңелдәрҙә мәңге һаҡланыр», — тип ҡайғы уртаҡлашыуын белдерҙе уның дуҫтарының береһе.
Ирҙең бер ай элек сит илдәге коллегалары менән Эвересты яуларға юлланыуы билдәле. Тауға менеп етергә күп тә ҡалмай, юлдың яртыһы үтелгән була. «Әле Эверест һәм Лхоцзе лагерҙарына килеп еттем, 8516 метрлыҡ бейеклекте яуларға әҙерләнәм. Һауа торошо тотороҡһоҙ, барлыҡ төркөмдәр ҙә тиерлек 14 майҙағы «һауа торошо тәҙрәһе»нә иҫәп тотоп, юғарыға күтәрелде. Мин график буйынса украин командаһынан ҡалышам, бәлки, был файҙаға булыр. Бөгөнгө мәғлүмәттәр буйынса, һауа торошо тәҙрәһе 16 майға күсте, был минең пландарыма тура килә, шулай итеп: 13 май — 2-се лагерға күсеү, 14 май — 3-сө лагерға күсеү, 15 май — 4-се лагерға күсеү, 16 май — бейеклек, 2-се лагерға төшөү, 17 май — резерв көн. 3-сө лагерға тиклем Непалдағы дуҫым Нарбин Магар менән параллель рәүештә барабыҙ. Артабан Лхоцзе тауына Перуҙан Виктор һәм Япониянан Йоши менән бергә күтәреләбеҙ. Американдар командаһы ла 16-17 майға иҫәп тота, ләкин улар Эверест тауына артыла. Бер аҙнанан яңылыҡтар көтөгөҙ!» — тип яҙған Рөстәм 12 майҙа «Бәйләнештә»ге сәхифәһендә.
http://www.bashinform.ru/news/1159513-v-nepale-pri-voskhozhdenii-na-everest-pogib-puteshestvennik-i-alpinist-iz-bashkirii-rustem-amirov/