text:
Витаминдар
Витами́ндар (лат. vita — «тормош» һәм аминдар) — Ябай төҙөлөшлө һәм төрлө химик тәбиғәткә ҡараған түбән молекуляр органик матдәләр берләшмәһе. Аҙыҡ составы сифатында гетеротроф организм ѳсѳн абсолют кәрәк булған билдә буйынса берләштерелгән химик тәбиғәте буйынса органик матдәләр тѳркѳмѳ йыйылмаһы. Продуценттар (автотроф организмдар) ҙа витаминдарға мохтаж, уларҙы ул синтез юлы менән йәки тирә-яҡ мѳхиттән ала. Витаминдар фитопланктон организмдарын үҫтереү өсөн туҡлыҡлы мөхит составына инә[1]. Витаминдарҙың күпселеге коферменттар йә уларҙың башлап ебәреүсеһе булып тора[2].
Витаминдар ризыҡ составында (йәки тирә-яҡ мөхиттә) бик аҙ миҡдарҙа була һәм шуның өсөн микронутриенттарға ҡарай. Микроэлементтар һәм алыштырғыһыҙ аминокислоталар витаминға инмәй[2]. Биохимия, туҡланыу гигенаһы, фармакология һәм башҡа медик-биологик фәндәр берләшмәһен, витаминдарҙың төҙөлөшөн һәм тәьҫир механизмын ѳйрәнеүсе, шулай уҡ уны дауалау һәм профилактик маҡсатта ҡулланыу фәнен витаминология тип атайҙар [3].
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Витаминдар төрлө ферменттарҙың актив үҙәге составында каталитик функция үтәй, шулай уҡ экзоген прогормон һәм гормон сифатында гумораль регуляцияла ҡатнаша. Матдәләр алмашыныуында витаминдар мөһим әһәмиәткә эйә булһа ла, улар организм өсөн энергия сығанағы ла (калорияһы юҡ), биологик туҡыма өсөн структур компонент та түгел. Туҡымаларҙа витаминдар концентрацияһы һәм уларға булған тәүлек ихтыяжы ҙур түгел, тик витаминдар етешмәгән осраҡта организмда хәүефле патологик үҙгәрештәр башлана. Витаминдарҙың күпселеге кеше организмында синтезланмай, шуның өсөн улар аҙыҡ йә витамин-минераль комплекстар, ризыҡ өҫтәмәләре менән организмға даими һәм етерлек кимәлдә инеп торорға тейеш. Кеше тиреһендә ҡояштың ультрафиолет нурҙары тәьҫирендә барлыҡҡа килгән D, организмға аҙыҡ-түлек менән ингән алдағыһы менән синтезлана алған А витаминдары һәм алдағыһы триптофа аминокислотаһы булған ниацин ғына был иҫәпкә инмәй[2]. Организмда витаминдар кимәле боҙолған осраҡҡа 3 принципиаль патологик торош бәйле: витаминдың булмауы — авитаминоз, витаминдың етмәүе — гиповитаминоз һәм витаминдың кәрәгенән артыҡ булыуы — гипервитаминоз. 2012 йылда 13 матдә (йәки матдәләр төркөмө) витамин тип таныла. Тағы бер нисә матдә, мәҫәлән левокарнитин (карнитин) һәм инозитол әле ҡарала ғына[4]. Иреү һәләтенән сығып, витаминдарҙы майҙа иреүсе — A, D, E, K витаминдары һәм һыуҙа иреүсе — C витамины һәм B төркөмө — витаминдарына бүләләр. Майҙа иреүсе витаминдар организмда туплана, өҫтәүенә улар май туҡымаһында һәм бауырҙа йыйыла. Һыуҙа иреүсе витаминдар күп йыйыла алмай һәм артығы һыу менән сығарыла. Ошоноң менән һыуҙа иреүсе витаминдарҙың гиповитаминозын һәм майҙа иреүсе витаминдарҙың гипервитаминозын аңлатып була.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер аҙыҡ төрөнөң айырым сирҙәрҙе булдырмауҙа мөһимлеге борондан уҡ билдәле булған. Борон мысыр халҡы бауырҙың никталопиянан (күрәғарау) дауалауын белгән (әлеге ваҡытта күрәғарауҙың А витамины етмәгәндән килеп сығыуы билдәле). 1330 йылда Пекинда Ху Сыхуэй ашамлыҡтарҙың терапевтик әһәмиәте һәм сәләмәт йәшәүҙә рационды төрләндереүҙең файҙаһы тураһындағы белемде системаға һалған өс томлы «Ашамлыҡ һәм эсемлектең мөһим принциптары» тигән хеҙмәт баҫып сығарған. 1747 йылда шотланд табибы Джеймс Линд (James Lind), оҙайлы диңгеҙ сәйәхәте барышында, сирләгән матростар менән үҙенә күрә бер эксперимент уҙғарған. Уларҙың рационына төрлө әселектәге аҙыҡтар индереп, цитрус емештәренең зәңге (цинга) сиренә ҡаршы тора алыу сифатын асҡан. 1753 йылда Линд лимон һәм лаймаларҙы зәңге булдырмау маҡсатында ҡулланыу кәрәклеген тәҡдим иткән «Зәңге тураһында трактат» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығарған. Әммә был ҡараштар шундуҡ танылыу тапмаған. Шуға ҡарамаҫтан, Джеймс Кук ғәмәлдә, карап рационына тоҙло кәбеҫтә, татлы ҡурйын үләнен, һоҫла (һыра яһай торған ҡуйы шыйыҡлыҡ) һәм цитрус сиробына оҡшаған шыйыҡса индереп, зәңгене булдырмауҙа үҫемлек аҙығының ролен иҫбатлаған. Шулай итеп, ул шул заман өсөн таң ҡалырлыҡ ҡаҙанышҡа эйә була һәм зәңге сиренән бер матросты ла юғалтмай. 1795 йылда лимон һәм башҡа цитруслылар британ моряктарының рационына стандарт өҫтәмәгә әйләнгән. Был матростарҙың теңкәһенә тейгән, үпкәләтерлек лимонник ҡушаматын барлыҡҡа килтергән. Матростар хатта лимон болалары ойошторған: лимон һуты тултырылған мискәләрҙе карап борты аша диңгеҙгә ырғытҡандар. Витаминдар тураһындағы тәүғилемгә рәсәй ғалимы Николай Иванович Луниндың тикшеренеүҙәрендә нигеҙ һалынған. Ул тәжрибә маҡсатында, һыйыр һөтө составына ингән бөтөн билдәле элементтарҙы: шәкәрҙе, аҡһымды, майҙы, углеводты (углерод, кислород һәм водородтан торған тереклек өсөн кәрәкле органик берләшмәләрҙең күп һәм киң таралған төркөмө), тоҙҙо, һәр береһен айырым-айырым һалып, сысҡандарға ашатҡан. Сысҡандар үлгән. 1880 йылдың сентябрендә, докторлыҡ диссертацияһын яҡлағанда, Лунин, тереклек иткән йән эйәһенең ғүмерен һаҡлау өсөн, аҡһым, май, углевод, тоҙ һәм һыуҙан башҡа, тағы ла башҡа, өҫтәмә матдәләр кәрәк тип, раҫлаған. Уларҙың әһәмиәтен танып, Н. И. Лунин: «Был матдәләрҙе табыу һәм уларҙың әһәмиәтен өйрәнеү ҙур иғтибарға лайыҡ» тип яҙған. Луниндың һығымтаһын ғилми берләшмәһе ҡәтғи ҡабул итмәгән, сөнки башҡа ғалимдар уның һөҙөмтәһен ҡабаттан тикшереп тормаған. Был хәлдең тағы бер сәбәбе бар: Лунин, тәжрибә башҡарғанда, тростник шәкәрен ҡулланған, ә башҡа тикшереүселәр насар таҙартылған һәм составына бер ни тиклем миҡдарҙа В витамины кергән һөт шәкәрен файҙаланған булған[5][6].
1895 йылда В. В. Пашутин, зәңге ауырыуы аслыҡтың бер формаһы һәм аҙыҡ состаында үҫемлектәрҙән бүленеп сыҡҡан, ләкин кеше организмы менән синтезланмаған, ниндәйҙер органик мәтдәнең ризыҡ составында етерлек миҡдарҙа булмауы сәбәпле үҫешкән, тигән һығымтаға килгән. Автор, был матдә энергия сығанағы түгел, ләкин организмға кәрәк һәм, ул булмаһа, ферментатив процестар боҙолоуы арҡаһында, зәңге сире үҫешә, тип билдәләгән. бының менән В. В. Пашутин витамин C-ның ҡайһы бер төп үҙенсәлектәрен, алдан күҙ аллап әйтеп биргән.
Артабанғы йылдарҙа витаминдарҙың барлығы тураһында мәғлүмәттәр тупланған. Шулай, 1889 йылда һолланд врачы Христиан Эйкман тауыҡтар, бешерелгән дөгө ярмаһын биргәндә, бери-бери ауырыуына дусар ителеүен, ә уларҙың ризығына дөгө көрпәһен (кәбәген) ҡушҡанда — һауығыуын күҙәткән. 1905 йылда Уильям Флетчер таҙартылмаған дөгөнөң кешеләрҙең бери-бери сиренә бирешмәүендә ҙур әһәмиәткә эйә булыуын асҡан. 1906 йылда Фредерик Хопкинс, аҡһым, май, углевод һ.б. тыш, ризыҡта тағы ла кеше организмына кәрәкле ниндәйҙер матдәләр бар тип раҫлаған һәм уларға «accessory food factors» тигән атама биргән. Был тәңгәлдә һуңғы аҙымды 1911 йылда Лондонда эшләгән поляк ғалимы Казимир Функ яһаған. Ул бәләкәй генә миҡдары бери-бери сиренән терелтә торған кристаллик препарат бүлеп сығарған. Препарат «Витамайн» тигән атама алған(Vitamine) — лат. vita — «тормош» һәм ингл. amine — азот берләшмәһенән торған «амин» тигәндән алынған. Функ башҡа ауырыуҙар ҙа — зәңге лә, пеллагра ла, рахит та — ҡайһы бер матдәләр етмәүҙән барлыҡҡа килеүен алдан әйтеп биргән.
1920 йылда Джек Сесиль Драммонд «Vitamine» һүҙенән «e» хәрефен алырға тәҡдим иткән, сөнки ул саҡта яңы асылған C витаминында амин компоненты булмаған. Шулай "витамайн"дар "витамин"дар булып киткән.
1923 йылда доктор Глен Кинг было установлено химическое строение витамина С витаминының химик төҙөлөшөн билдәләгән, ә 1928 йылда доктор һәм биохимик Альберт Сент-Дьёрди беренсе тапҡыр, уны гексурон кислотаһы тип атап, витамин С-ны тапҡан. 1933 йылда уҡ швейцар тикшеренеүселәре витамин С-ға идентик булған барыбыҙға ла билдәле аскорбин кислотаһын синтезлаған.
1929 йылда Фредерик Гоуленд Хопкинс һәм Христиан Эйкман витаминдарҙы асҡан өсөн Нобель премияһына лайыҡ булған, ә Лунин һәм Функ — иғтибарһыҙ ҡалған. Лунин педиатр булып эшләгән, һәм оҙаҡ йылдарға уның винтаминдар асыуы онотолған. 1934 йылда Ленинградта Витаминдар буйынса Беренсе бөтә союз конференцияһы ойошторолған, һәм шуға Лунин (ленинградлы) саҡырылмаған.
1910-сы, 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа башҡа витаминдар ҙа асылған. 1940-сы йылдарҙа витаминдарҙың химик төҙөлөшө асылған.
1970 йылда Карл Лайнус Полинг, ике тапҡыр Нобель премииһы лауреаты, үҙенең тәүге «Витамин С, ғәҙәти һыуыҡ үткәреү һәм киҙеү» тигән хеҙмәтендә С витаминының ҡайһы бер ауырыуҙан дауалауҙағы эффекты тураһында яҙып, медицина донъяһын хайран ҡалдырҙы. Шунан бирле «аскорбинка» көндәлек тормошобоҙҙа иң билдәле, популяр һәм алыштырғыһыҙ витамин булып ҡала. Был витминдың 300 артыҡ биологик функциялары өйрәнелгән һәм тасуирланған. Бигерәк тә, йәнлектәрҙән айырмалы, кеше үҙе С витаминын эшләп сығара алмай, һәм шуның өсөн уның запасын көн һайын тулыландырыр кәрәк (С витамины сикләнгән миҡдарҙа кешенең бауырында туплана). Һуңғы ваҡытта C витаминын ҡулланыуҙың һыуыҡ үткәреп ауырығандағы файҙаһы, айырым алғанда, шик аҫтына ҡуйыла[7].
Витаминдарҙы өйрәнеү сит ил ғалимдары тарафынан да, тыуған илебеҙ ғалимдары тарафынан да уңышлы тикшерелгән; шулар араһында — А. В. Палладин, М. Н. Шатерников, Б. А. Лавров, Л. А. Черкес, О. П. Молчанова, В. В. Ефремов, С. М. Рысс, В. Н. Смотров, Н. С. Ярусова, В. Х. Василенко, А. Л. Мясникова һәм башҡа бик күптәр[8].
Витаминдарҙың атамаһы һәм классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Витаминдар шартлы рәүештә латин алфавиты хәрефтәре менән билдәләнгән: A, B, C, D, E, H, K һ.б. Һуңынан уларҙың ҡайһы береһе үҙ аллы матдә түгел, ә айырым витаминдарҙың комплексы икәне асыҡланған. Шулай, мәҫәлән, В витамины төркөмө витаминдары яҡшы өйрәнелгән. Витаминдарҙың атамалары, өйрәнелеү барышында, үҙгәртелгәндәр (был турала мәғлүмәт таблицала күрһәтелгән). Витаминдарҙың хәҙерге атамалары Таҙа һәм ғәмәли химия халыҡ-ара союзының биохимик секцияһы номенклатура буйынса Комиссияһы тарафынан 1956 йылда ҡабул ителгән.
Ҡайһы бер витаминдар өсөн шулай уҡ физик үҙенсәлектәре һәм организмға тәьҫир итеүе буйынса айырым оҡшашлыҡ билдәләнгән.
Хәҙерге ваҡытҡа саҡлы витаминдарҙы классификациялау, һыуҙа иреүенән һәм майҙа иреүенән сығып билдәләнгән булған. Шуның өсөн беренсе төркөмдө һыуҙа иреүсе витаминдар (C, P һәм бөтөн төркөм B), ә икенсеһен — майҙа иреүсе витаминдар — липовитаминдар (A, D, E, K) тәшкил иткән. Әммә 1942—1943 йылдарҙа уҡ академик А. В. Палладин К витаминының һыуҙа иреүсе аналогы — викасолды синтезлаған. Ә һуңғы ваҡытта был төркөмгә ҡараған башҡа витаминдарҙан да һыуҙа иреүсе препараттар алынған. Шулай итеп, витаминдарҙы һыуҙа иреүсе һәм майҙа иреүсе төрҙәргә бүлеү ҡайһылыр дәрәжәлә әһәмиәтен юғалта.
Ҡағиҙә булараҡ, витаминдарҙың тәүлек нормаһы кешенең йәшенә, шөғөлөнә, йыл миҙгеленә, енесенә, ҡатын-ҡыҙҙың буйға уҙыуына һ.б. факторҙарға ҡарап билдәләнә.
Кулинар эшкәртеү барышында витаминдарҙың тарҡалыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тышҡы мөхит факторҙары (мөхиттәге температура, кислород, ҡояш нурҙары, кислоталар, һелте) тәьҫирендә витаминдар тарҡала һәм үҙенең биологик активлығын юғалта. Һиҙеүсәнлек дәрәжәһе буйынса витаминдар төрлө үҙенсәлектәргә эйә, ҡайһы берҙәре юғары ныҡлыҡ ҡа эйә, ә бүтәндәре тиҙ тарҡала. Был тәү сиратта витаминдарҙың үҙҙәренең химик төҙөлөшө буйынса химик реакцияға тиҙ инеүсе юғары актив берләшмәләр булыуы менән бәйле. Витамин молекулаһы донъяға тәбиғи юл менән әллә химик синтез ярҙамында барлыҡҡа килгәненән башлап кеше йә хайуан организмына эләккән моментына бирле, уның яҙмышы күпселеген витаминды һаҡлау һәм эшкәртеү шарттары менән бәйле.
Витаминдарҙың стабиль булмауының төп факторы булып:
- Һауа кислороды
- Ҡырҡыу әсемә (перекись)
- Дым
- мөхит pH-ы
- Металдар ионы (тимер, баҡыр)
- Ҡояш яҡтылығы
- Юғары температура
- Микроорганизмдар
- Ферменттар
- Адсорбенттар
+++ — юғары һиҙеүсән
++ — һиҙеүсән
+ — еңел һиҙеүсән[14]
Антивитаминдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антивитаминдар — витаминдарҙың биологик активлығын баҫыусы органик ҡушылмалар төркөмө. Был үҙҙәренең химик төҙөлөшө буйынса витаминдарға оҡшаған, ләкин ҡапма-ҡаршы биологик тәьҫир итеүсе ҡушылмалар. Антивитаминдар организмға эләкһә, улар витамин урынына матдәләр алмашыныуы реакцияһына инәләр һәм уның нормаль барышына аяҡ салалар йәиһә уны боҙалар. Аҙыҡ аша йә организмдың үҙендә витамин етерлек дәрәжәлә эшләнһә лә, бындай хәлдә витамин етмәү күренеше күҙәтелә. Мәҫәлән, B1 витаминының (тиаминдың) антивитамины полиневритҡа сәбәпсе булған пиритиамин.
Химиотерапия, микроорганизмдарҙың, хайуандарҙың һәм кешеләрҙең ризыҡланыуы өлкәһендәге тикшеренеүҙәр үҫеше, витаминдарҙың химик структураһын булдырыу витаминология өлкәһендә лә матдәләр антагонизмы тураһындағы ҡараштарҙы төгәлләү буйынса реаль мөмкинлектәр бирҙе. Шуның менән бергә, антивитаминдарҙы асыу витаминдарҙың үҙҙәренең физиологик тәьҫирен тулы һәм тәрән өйрәнеүгә булышлыҡ иткән, сөнки экспериментта антивитаминды ҡулланыу витаминдың тәьҫирен юғалтыуға һәм организмда шуға ярашлы үҙгәрештәр башланыуына килтерә; был билдәле дәрәжәлә теге йә был витаминдың организмдағы функциялары тураһында беҙҙең белемде киңәйтә.
Бөтөн витаминдар өсөн дә тиерлек антивитамин булғаны билдәле. Уларҙы ике төп төркөмгә бүлеп була:
- Беренсе төркөмгә витаминдарҙың молекулаларын тарҡатыу, емереү йәиһә бәйләү юлы менән актив булмаған формаға инактивлаштырыусы химик матдәләр ҡарай.
- Икенсе төркөмгә витаминдарға структур яҡтан оҡшаған йә структур яҡтан туғандаш булған химик матдәләр ҡарай. Был матдәләр витаминдарҙы биологик актив ҡушылмаларҙан ҡыҫырыҡлап сығаралар, шуның менән бергә, уларҙы активһыҙландыралар. Һөҙөмтәлә ике төркөм антивитаминдарҙың тәьҫирендә организмда матдәләр алмашыныуы процесының нормаль барышы боҙола.
Поливитаминдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Поливитамин препараттар — үҙенең составында витаминдар комплексы һәм минераль берләшмәләр булған фармакологик препарат.
Кеше өсөн берҙән-бер натураль аҙыҡ поливитамины булып үҙендә бик күп эссенциаль витаминдар йыйылмаһы тотҡан ҡатын-ҡыҙ һөтө тора. Гиповитаминозды, бигерәк тә балаларҙа, профилактикалау маҡсатында комплекслы витамин препараттары файҙаланыу тәҡдим ителә. Поливитамин препараттары гиповитаминозды профилактикалау һәм дауалау өсөн генә түгел, ә гипотрофия йә паратрофия кеүек ашҡаҙан боҙолоу күренештәрен комплекслы терапиялағанда ҡулланыла.
Балаларҙың йәшәү эшмәкәрлегенә ярҙам итеүҙе, бала организмының үҫеүен һәм үҫешен тәьмин итеүҙе булдырған юғары аҙыҡ эшкәртеү һәләте (метаболизм), организмда витаминдарҙың ғына түгел, ә биологик әһәмиәтле макро- һәм микроэлементтарҙың тулы һәм регуляр рәүештә тулыланып тороуын талап итә. Ғалимдар фекеренсә, рәсәй балаларына һәм үҫмерҙәргә витамин-минераль комплекстарын ҡулланыу актуаль[15].
Шул уҡ ваҡытта, витаминдарҙы[16] өҫтәп ҡулланыу яман шеш (карцинома) һәм йөрәк сирҙәренә килтерә, үҫемлектәр һәм хайуандар ғүмерен ҡыҫҡартыу хәүефен арттыра тигән мәғлүмәттәр бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Гайсина Л. А., Фазлутдинова А. И., Кабиров Р. Р. Современные методы выделения и культивирования водорослей — Учебное пособие. — Уфа: БГПУ, 2008. — 152 б. — 100 экз. — ISBN 978-5-87978-509-8.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Овчинников Ю. А. Витамины // Биоорганическая химия — Москва: Просвещение, 1987. — Б. 668.
- ↑ витаминология. Большой медицинский словарь. 2000.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 23 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Gerald F. Combs, Jr. Chapter 1. What is a Vitamin? // The Vitamins — Academic Press, 2012. — 598 б. — ISBN 978-0-12-381980-2.
- ↑ Витамины // газета «Биология» (приложение к газете «Первое сентября»), № 23, июнь 1998
- ↑ Справочник по витаминам (для врачей). / Проф. П. И. Шилов, доц. Т. Н. Яковлев. — Л.: МЕДГИЗ, 1960. (ISBN не указан)
- ↑ Vitamin C Can't Cure Common Cold (en-US). WebMD. 10 февраль 2016 тикшерелгән.
- ↑ Справочник по витаминам (для врачей). / Проф. П. И. Шилов, доц. Т. Н. Яковлев. — Л.: МЕДГИЗ (ленинградское отделение), 1960. (ISBN не указан)
- ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 9,24 9,25 9,26 9,27 «Нормы физиологических потребностей в энергии и пищевых веществах для различных групп населения Российской Федерации» МР 2.3.1.2432-08
- ↑ Reynolds, James E. F. Martindale: The Extra Pharmacopoeia — Pennsylvania, 1993 Vol. 30. — ISBN 0-85369-300-5.
An isomer of glucose that has traditionally been considered to be a B vitamin although it has an uncertain status as a vitamin and a deficiency syndrome has not been identified in man.
- ↑ Йәш барыу менән D витаминына ихтыяж үҫә бара. 18 алып 60 йәштәге кешеләр өсөн ихтыяж — 10 мкг/тәүлек, для лиц старше 60 йәштән өлкәндәргә — 15 мкг/тәүлек.
- ↑ Brigelius-Flohé R, Traber MG (July 1999). «Vitamin E: function and metabolism». FASEB J. 13 (10): 1145–55. PMID 10385606.
- ↑ одна из незаменимых аминокислот
- ↑ Витаминдарҙың ризыҡта һәм эсәр һыуҙағы стабиллеге// Кузьмин А. А. // АО «Биофарм»
- ↑ Вильмс Е. А., Турчанинов Д. В., Боярская Л. А., Турчанинова М. С. Состояние минерального обмена и коррекция микроэлементозов у детей дошкольного возраста в крупном промышленном центре Западной Сибири. Педиатрия, 2010, том 89, № 1, с. 85—90
- ↑ Миф о витаминах. Как вышло, что мы поверили в их пользу?. slon.ru. 14 февраль 2016 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кристофер Хоббс, Элсон Хаас. Витамины для «чайников» = Vitamins for Dummies — М.: Диалектика, 2005. — 352 б. — ISBN 0-7645-5179-5.
- Л.П. НИКИТИНА, Н.В. СОЛОВЬЕВА. КЛИНИЧЕСКАЯ ВИТАМИНОЛОГИЯ — Чита, 2002. — 66 б.
- Т. С. Морозкина, А. Г. Мойсеёнок. Витамины: Краткое рук. для врачей и студентов мед., фармацевт. и биол. специальностей — Мн.: ООО "Асар", 2002. — 112 б. — ISBN 985-6572-55-X.
- А.А. Савченко, Е.Н. Анисимова, А.Г. Борисов, А.Е. Кондаков. Витамины как основа иммунометаболической терапии — Красноярск.: КрасГМУ, 2011. — 213 б. — ISBN 978-5-94282-093-7.
- В. А. Девятнин. Витамины — М.: Пищепромиздат, 1948. — 279 б.


c: text/html

text:
Тел (лингвистика)
Тел — аралашыу өсөн ҡулланылған символдарҙан һәм улар менән эш итеү ҡағиҙәләренән (йәки грамматиканан) торған система. Башҡа аралашыу формаларынан айырмалы рәүештә, телдәге символдарҙы, бер-береһе менән берләштереп, яңы мәғлүмәт белдерергә мөмкин.
Йөкмәткеһе
Тел — аралашыу сараһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешеләрҙең аралашыу телендә символдар рәүешендә өндәр һәм ҡул ишаралары ҡулланыла. Өндәрҙе иһә, улар белдергән мәғлүмәтте юғалтмайынса тиерлек, яҙма формаға әйләндерергә мөмкин. Ишаралар һәм интонациялар шулай уҡ мәғлүмәт еткереү өсөн ҡулланыла, әммә уларҙы яҙма формаға әйләндереп булмай. Ҡайһы бер уйлап сығарылған аралашыу телдәре тулыһынса визуаль ишараларҙан тора.
Донъяла меңләгән тел бар, һәм уларҙың күбеһенә уртаҡ үҙенсәлектәр хас (Универсаль Грамматиканы ҡара).
Аралашыу телдәренән тыш, кешеләр шулай уҡ ҡайһы саҡта Эсперанто, Идо, Интерлингва, Клингон, Ложбан телдәре, программалау телдәре һәм төрлө математик формаль телдәр һымаҡ яһалма телдәрҙе ҡуллана.
Тел — аңлайышлы әйтелә торған тауыш билдәләренең системаһы. Ул — кешеләрҙең донъялағы предметтар һәм күренештәр тураһындағы белемдәрен башҡаларға тапшырыу ҡоралы. Тел фекерләү менән тығыҙ бәйләнештә. Кешенең фекерләү вазифаһына ярҙамсыл система буларак, ул фекерләүҙән башҡа тыуа ла, йәшәй ҙә алмай. Әгәр ҙә теге йәки был ауаздар ойошмаған үҙ маҡсат рәүешендә генә (йәғни конкрет фекерһеҙ) тыуҙырыла икән, кешеләр уға «мәғәнәһеҙ һүҙ» тигән бәйә бирәләр. Мәғәнәһеҙ һүҙ теҙмәләрен, ғөмүмән, абракадабра тип атайҙар.
Ҡайһы бер кешеләр үҙҙәренең башында фекер юҡлығын «һүҙ бутҡаһы» менән алыштырырға тырышыусан була. Улар күп кенә осраҡта билдәле бер уңышҡа ирешә: үҙҙәре тураһында «ниндәй һүҙ оҫтаһы» тигән бәйә ала. Кешенең һөйләү стиле, уның ыҫпайлығы, килешлелеге уның башындағы фекер йөрөтөлөүҙең дә тап ошо стилдә икәнлеген күрһәтә, һәм, киреһенсә, әгәр ҙә кеше үҙенең һөйләмендә буталсыҡлы мәғәнәләр ыскындыра икән, уның фекерләүе лә (һәр хәлдә, ошо минуттарҙа) шундай дәрәжәлә генә булған тигән һүҙ.
Сәнғәт, сәхнә, математика теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фән өлкәһендә эшләүселәр араһында бәхәсле бер проблема бар: кеше фекерләү процессында ысынлап та һөйләм телен (йәғни конкрет һүҙҙәр) ҡулланып ҡына эш итәме? Йә иһә теге йәки был нәмә тураһында уйлағанда һүҙһеҙ ҙә мөғамәлә итә аламы?.. Был һорауҙарға ҡырт киҫеп яуап биреү ҡыйын. Сөнки кеше, шул иҫәптән ишетеү-һөйләүҙән мәхрүм булған индивидтар ҙа, һөйләм теленән башҡа уйлай алмай. Ләкин, беренсенән, тел һөләм теленә генә ҡайтып ҡалмай. Унан башҡа, ишара, ҡул хәрәкәттәре, ымлау теле бар. Унан бышҡа, сәнғәт, сәхнә теле кеүек (метафорик мәғәнәләргә эйә булған) телдәр ҙә бар. Икенсенән, эш унда ғына ла түгел, фекерләү, ҡағиҙә булараҡ, телһеҙ (һүҙҙәрһеҙ) ҙә башҡарылырға мөмкин. Мәҫәлән, математик үҙе алдында торған проблемаларҙы һүҙһеҙ генә, һандарҙы, тигеҙләмәләрҙе күҙ алдында тотоу менән генә лә сисә ала. Шундай уҡ хәл инженер һәм техник, йәки слесарь-ремонтсы эшендә булырға мөмкин. Уда төп талап, машинаның (ғөмүмән, теге йәки был конструкцияның) механизмын белеү. "Сәнғәт теле"нә килгәндә, ул үҙе үк һүҙҙәрҙең мәжбүрилеген тоймай. Әйтәйек, рәссамдың буяуҙар палитраһы, композиторҙың тауыштар гармонияһы менән эш итеүе… Шулай булыуға ла ҡарамаҫтан ижтимағи тормошта һөләм теленең роле һәм урыны сикһеҙ ҙур.
Тел функциялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ул күп төрлө функцияларгә эйә.
- коммуникатив функция (кешеләргә аралашу чарасы хеҙмәтен үтәүсе); донъяны танып белгәнде хәтерҙә ҡалдырыу һәм уны башҡаларға ирештереү;
- номинатив функция (предметтарҙы, күренештәрҙе атау);
- эстетик функция (кешеләр аңына эстетика менән йоғонто яһау);
- магик функция (кешеләрҙең аңына дини йоғонто яһау);
- эмоциональ йоғонто функцияһы һ. б.
Телде һаҡлау мәсьәләләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тел социаль-этник берлектәрҙең (милләттәрҙең, этник төркөмдәрҙең) төп билдәһе һәм, шулай уҡ уларҙың мәҙәниәтен быуындан быуынға тапшырыу сараһы ролен дә үтәй ул. Милли тел халыҡтарға үҙҙәренең патриотик хистәрен үҫтереү өсөн дә ҙур роль уйнай. Тел бер урында тормай, ул төрлө үҙгәрештәр кисереп йәшәй. Телдең һүҙлек составы яңы һүҙҙәргә, терминдарга байый, иҫкергән һәм үҙҙәренең әһәмиәтен юғалта барған һүҙҙәр лексиканан төшеп ҡала. Телдең теге йәки был шартлар йоғонтоһонда грамматикаһында ла билдәле үҙгәрештәр булырға мөмкин. Ҡайһы бер телдәр, ғөмүмән, юҡка сығыуға дусар булалар. Милли телде һаҡлау, уның байлығын түкмәй-сәсмәй быуындан быуынға тапшыра барыу — һәр халыҡтың мөһим бурысылыр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т. Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. — Казан. Мәфариф. 2002. — ISBN 5-7761-1122-6

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 139
РӘХИМОВ Хәлиулла Мөхәмәтрәхим улы, Х ә л и л х ә ҙ р ә т [1863, Ырымбур губ. Орск өйәҙе Түб. Таулыҡай а. (БР‑ҙың Баймаҡ р‑ны) — 1927, шунда уҡ], дин әһеле, мәғрифәтсе. Йәдитселек яҡлы була. Тыуған ауылындағы мәҙрәсәне тамамлаған, Муллаҡай мәҙрәсәһендә, “Рәсүлиә” мәҙрәсәһендә уҡыған. 1893 й. алып мәсеттә имам‑хатип һәм бер үк ваҡытта Таулыҡай мәҙрәсәһе мөҙәрисе. Р. булышлығында 1906 й. Ырымбур губ. Орск өйәҙе Үрге Таулыҡай а. яңы ысуллы мәктәп асыла. Хәйриә м‑н шөғөлләнә. Диндарҙар фекеренсә, күрәҙәселек һәм гипноз м‑н дауалау һәләте булған. Ш.Бабич һәм Ә.Ә.Вәлидов м‑н таныш була. Дини китаптар һәм методик әсбаптар авторы.
Х е ҙ м.: Әүлиәләрҙе аҙғындар хурлауынан яҡлау. Ырымбур, 1914.
Әҙәб.: Ү т ә б а й ‑ К ә р и м и Р. Хәлиулла‑хәҙрәт һабаҡтары //Ватандаш. 1997. №11.
Р.И.Үтәғолов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Яйыҡ гәзите » Гәзиттең номеры: 20-21
Үткәндәр онотолмай24.02.2014
Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары бөгөн арабыҙҙа бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Күп ауылдарҙа улар хәҙер бөтөнләй ҡалмаған. Ҡапҡаларында «Бында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны йәшәй» тигән яҙыулы ҡалайҙар ғына ҡасандыр был йортта ҡыйыу һалдат йәшәгәнлеге хаҡында һөйләй. Илебеҙ тыныслығы өсөн үҙен аямаған арыҫландар алдында беҙ мәңге бурыслы.
Рәис Вәлиев та Ураҙ ауылының һуңғы ветераны. Уның бала сағы шул заман балаларыныҡынан бер нәмәһе менән дә айырылмай. Ул йылдарҙағы аслыҡ-яланғаслыҡты онотоп буламы һуң? Ғаиләлә алты бала үҫәләр. Атаһы ғүмере буйы көтөү көтә, әсәһе үҙен балаларын тәрбиәләүгә бағышлай.
- Халыҡ этләнеп йәшәне. Бер һыныҡ икмәк өсөн зар-интизар була торғайныҡ. Яҙ етеү менән баҡсаларҙан серек бәрәңге йыйып, кесерткән менән балтырғандан аш бешереп тамаҡ туйҙырҙыҡ. Аслыҡтан күптәр ҡырылды, улар араһында балалар ҙа бар ине, - тип хәтер йомғағын һүтә аҡһаҡал.
Заманалар ниндәй генә ауыр булмаһын, белемһеҙ ҡалмаҫҡа тырыша ул. Тиҫтерҙәре менән уҡып-яҙырға өйрәнә, ете класты тамамлай. Каникулда бергәләшеп колхозда эшләйҙәр. Бәләкәйҙән комбайнсы ярҙамсыһы була. Шул мәлдәрҙә уҡ киләсәктә кем буласағын билдәләп ҡуя.
Хеҙмәткә 1944 йылда саҡырыла, уның менән бергә тағы алты ауылдашы була. Әммә ул ваҡытта Еңеү таңын ҡаршыларға күп ҡалмағанлығын бер кем дә белмәй әле. Балалыҡтан сығып бөтмәгән үҫмерҙәрҙе һуғышҡа әҙерләй башлайҙар.
Рәис Вәлиев та Ураҙ ауылының һуңғы ветераны. Уның бала сағы шул заман балаларыныҡынан бер нәмәһе менән дә айырылмай. Ул йылдарҙағы аслыҡ-яланғаслыҡты онотоп буламы һуң? Ғаиләлә алты бала үҫәләр. Атаһы ғүмере буйы көтөү көтә, әсәһе үҙен балаларын тәрбиәләүгә бағышлай.
- Халыҡ этләнеп йәшәне. Бер һыныҡ икмәк өсөн зар-интизар була торғайныҡ. Яҙ етеү менән баҡсаларҙан серек бәрәңге йыйып, кесерткән менән балтырғандан аш бешереп тамаҡ туйҙырҙыҡ. Аслыҡтан күптәр ҡырылды, улар араһында балалар ҙа бар ине, - тип хәтер йомғағын һүтә аҡһаҡал.
Заманалар ниндәй генә ауыр булмаһын, белемһеҙ ҡалмаҫҡа тырыша ул. Тиҫтерҙәре менән уҡып-яҙырға өйрәнә, ете класты тамамлай. Каникулда бергәләшеп колхозда эшләйҙәр. Бәләкәйҙән комбайнсы ярҙамсыһы була. Шул мәлдәрҙә уҡ киләсәктә кем буласағын билдәләп ҡуя.
Хеҙмәткә 1944 йылда саҡырыла, уның менән бергә тағы алты ауылдашы була. Әммә ул ваҡытта Еңеү таңын ҡаршыларға күп ҡалмағанлығын бер кем дә белмәй әле. Балалыҡтан сығып бөтмәгән үҫмерҙәрҙе һуғышҡа әҙерләй башлайҙар.
Батыр даны юйылмаҫ24.02.2014
Илгиз Бирғәлин 1965 йылдың 23 ноябрендә Баттал ауылында совхоз эшселәре ғаиләһендә тәүге бала булып донъяға килгән. Атаһы Ғилман ағай «Байрамғол» совхозының алдынғы механизаторы, «Данлыҡлы хеҙмәт өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары кавалеры. Илгиз бала саҡтан баҫалҡы, тәртипле булып үҫә. 1973 йылда мәктәпкә уҡырға төшә. Беренсе уҡытыусыһы Анастасия Исаева уны һәр саҡ маҡтап телгә ала. Баттал башланғыс мәктәбен тамамлағас, үҙенең тиҫтерҙәре менән Озерный мәктәбенә йөрөп уҡый. Һәм ошо урта белем биреү мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Ауылда ул заманда һәр кеше алтынға тиң ине, сөнки совхозда малсылыҡ, игенселек эштәре гөрләп тора. Бригадирҙары Илгизде осратып:
- Әйҙә, ҡустым, комбайнсы ярҙамсыһы булып эшкә сыҡ, - ти.
Эшкә күнегеп үҫкән ауыл балаһына был оло шатлыҡ була. Һәм ул урып-һуғыу эштәрендә ҙур тырышлыҡ ҡына күрһәтеп ҡалмай, «баҫыу карабының» серҙәренә лә өйрәнә. Ә декабрҙә егетте хәрби комиссариаттан автомәктәпкә уҡырға ебәрәләр.
- Әйҙә, ҡустым, комбайнсы ярҙамсыһы булып эшкә сыҡ, - ти.
Эшкә күнегеп үҫкән ауыл балаһына был оло шатлыҡ була. Һәм ул урып-һуғыу эштәрендә ҙур тырышлыҡ ҡына күрһәтеп ҡалмай, «баҫыу карабының» серҙәренә лә өйрәнә. Ә декабрҙә егетте хәрби комиссариаттан автомәктәпкә уҡырға ебәрәләр.
Үҙ дәүеренең батыры24.02.2014
Лайыҡлы ир-егет хәрби хеҙмәттә лә, тормош хеҙмәтендә ла һынатмай. Ҡорама ауылында ғүмер итеүсе Ғәлимйән Ҡәйүпов көслө заттың тап ошондай вәкиле. Ул 1963 йылда донъяға килә, тәүҙә үҙ ауылында, һуңынан Комсомольск ҡасабаһында белем ала. 1981 йылда, мәктәпте тамамлауына, уны хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Түбәнге Новгород ҡалаһында күнекмәләр үткән был саҡырылыш егеттәрен төрлө тарафтарға, шул иҫәптән Афғанстанға ла юллайҙар. Бәхеткә күрә Ғәлимйән Нәғимйән улы ҡыҙыу нөктәгә түгел, ә Ҡаҙағстандың Алматы ҡалаһына эләгә. Унда ул радиотелеграфист, йәғни элемтәсе булып хеҙмәт итә. Ике йыл үткән әрме дәүерен элекке һалдат яҡты хәтирәләр менән генә иҫкә ала.
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Ҡайҙа ҡиммәтерәк?
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Байрамдар тыныс үтһен
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Ғаилә үтәй алмаҫлыҡ бурыс бармы икән?
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
«Ҡанат ҡуйылғандай булды», - ти ирекмән
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Башҡортостанда иман йорттарын төҙөү дауам итә Фото: Ынйы Шафиҡова
Башҡортостанда иман йорттарын төҙөү дауам итә
Башҡортостанда иман йорттарын төҙөү дауам итә Фото: Ынйы Шафиҡова
ӨФӨ, 2017 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостанда иман йорттарын төҙөү дауам итә. Ошо шәмбелә, 16 декабрҙә, Йәрмәкәй районының Иҫке Турай ауылында «Мансаф» мәсетен асыу тантанаһы була.
Иҫке Турай Йәрмәкәй районында боронғо ауылдарҙың береһе һанала, уға 1552 йылда нигеҙ һалынған һәм Байлар улысына ҡараған.
Революцияға тиклем ауылда дүрт мәсет булған. Һуңғы Аллаһ йорто 1914 йылда ауылдың уртаһында һалынған. Мулла итеп Күлбай ауылы кешеһе Мансаф Кашапов тәғәйенләнгән. Ләкин уға бында оҙаҡ хеҙмәт итергә тура килмәй. 1917 йылғы октябрь ваҡиғаларынан һуң мәсеттәр емерелә, уларҙан ҡалған материалдан мәктәп төҙөлә. Бөгөн ауылдың төп мәсете урынында Мансаф хәҙрәттең ейәне башланғысы һәм ауыл халҡы ярҙамы менән яңы мәсет ҡалҡып сыҡты. Ул бер йыл эсендә һалынды.
Мәсет асыу — Иҫке Турай ауылында йәшәүселәр өсөн генә түгел, бөтә район халҡы өсөн дә күптән көтөлгән ваҡиға. Яңы иман йорто исламдың тыныслыҡ нигеҙҙәрен пропагандалау аша ышанысты нығытыуға, районда һәм республикала тыныслыҡты һаҡлауға булышлыҡ итер, тигән ышаныста төҙөлөшкә башланғыс биреүселәр, тип хәбәр итте район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөдире Ынйы Шафиҡова.
http://www.bashinform.ru/news/1091386-v-bashkirii-prodolzhaetsya-stroitelstvo-pravoslavnykh-i-musulmanskikh-khramov/


text:
Катопули һәйкәле
Катопули һәйкәле (Котопули, Катапули) —(сығышы менән грек) итальян сауҙагәре Катопулиҙың кәшәнәһендә ҡулына тәре тотҡан фәрештә һыны рәүешендә эшләнгән монумент Таганрог ҡалаһының Иҫке ҡала зыяратында тора.
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәйкәл мөйөштәре рустовкалы колонналарҙағы дүрт көмбәҙле кәшәнә өҫтөнә урынлашҡан. Көмбәҙҙең үрге үҙәк өлөшө (инеү) медальон менән оздоблять ителгән, мөйөштәрҙәге бағаналар — үҫемлек орнаменты рәүешендә. Бөтә конструкция тура мөйөшлө көмбәҙле башня менән ябылған, ул фәрештә фигураһы өсөн пьедестал булып тора. Ҡайғырыусы фәрештә һыны комплексҡа сентименталлек биреп тора. Кәшәнә менән һәйкәлдең бейеклеге — 7 метр самаһы. Бөтә конструкция аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Ҡайғырыусы фәрештә йөҙө айырыуса тасуири уйылған. Ул 30 сантиметр диаметрлы пьедесталға баҫтырылған тәре тотоп тора.[1].
Һәйкәл 1872 йылда төҙөлгән һәйкәл, уны Италия дәүләтендә төҙөгәндәр һәм Таганрогҡа өлөштәргә бүлеп диңгеҙ буйлап алып килгәндәр[2]. Әлеге ваҡытҡа комплекстың тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәргән: тәре урыны менән емерек хәлдә, комплексты көпләгән мәрмәр менән бергә медальон юҡҡа сыҡҡан. Тәре үҙәгендәге Мәсих Ғайса барельефы хәҙерге ваҡытта кәшәнән алыҫ булмаған икенсе ҡәбер кәшәнәһенә ҡуйылған. кәшәнәнең тимер ишеге бик ауыр, уның өҫтөнә: « КОТОПУЛЯ ФИЛИПП ДМИТРИЕВИЧ 1814 ЙЫЛДЫҢ 23 ДЕКАБРЕНДӘ ТЫУҒАН, 1867 ЙЫЛДЫҢ 13 ИЮЛЕНДӘ ВАФАТ БУЛДЫ»- тип яҙып ҡуйылған. Кәшәнә тәҙрәләре көпләп бикләнгән.
Киң таралған версия буйынса, төрбә А. П. Чеховтың ."Ионыч" әҫәрендә итальян йырсыһы Диметти кәшәнәһе булараҡ иҫкә алынған. Ҡайһы бер тарихсылар, итальян йырсыһы Диметти ысынлап та Таганрогҡа концерт менән килгән .Шунлыҡтан был яңғырауыҡлы исемде яҙыусы Котопули кәшәнәһен тасуирлағанда ҡулланған. Был турала ысын тарихи мәғлүмәттәр юҡ[3].
Ростов өлкә халыҡ депутаттары советының (18.11.1992 фыл) 301 Ҡарарына ярашлы һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Башта һәйкәлде яҙыусы А. П. Чеховтың «Ионыч» хикәйәһендә яҙылған Диметта ҡәберенә ҡуйылған һәйкәл тип иҫәпләйҙәр. Һуңынан хата төҙәтелгән. Хәҙер мәҙәни мираҫтың исеме « Яҙыусы А. П. Чеховтың „Ионыч“ хикәйәһендә Диметти һәйкәле тип тасуирланған Ф. Д. Котопулиҙың ҡәбере өҫтөндәге фәрештәле кәшәнә»[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Кукушин В. С. «История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья» — Ростов-на-Дону: ГинГо, 1996 — с. 275
- ↑ Энциклопедия Таганрога / Гл. ред. В. И. Тимошенко. — 2-е изд., перераб. и доп. — Ростов н/Д: Ростиздат, 2003. — 510, [1] с. : ил., [4] л. ил., портр., карт. — 3000 экз.
- ↑ Рабочая поездка губернатора В.
- ↑ Усыпальница Ф.


text:
Фото:
Күмертау ҡалаһы хакимиәте башлығы итеп Борис Беляев тәғәйенләнде
Фото:
2010 йылдың 8 сентябрендә Күмертау ҡалаһы ҡала округы Советының ултырышы үтте, унда ҡала округы хакимиәте башлығын тәғәйенләү мәсьәләһе ҡаралды.
Конкурс һөҙөмтәләре буйынса Күмертау ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһына контракт буйынса Беляев Борис Владимирович тәғәйенләнде.
* * *
Борис Беляев 1976 йылда Күмертау ҡалаһында тыуған. Өфө дәүләт авиация техник университетын, Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаған. 1999 -2004 йылдарҙа юрист, артабан юридик бүлек начальнигы, «Көйөргәҙе» Ермолаев спирт-араҡы комбинаты директорының иҡтисади хәүефһеҙлек буйынса урынбаҫары булып эшләй. 2004–2009 йылдарҙа «Рәсәй почтаһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы — Башҡортостан Республикаһы Федераль почта элемтәһе идаралығының Күмертау почтамты почта элемтәһе бүлексәһе начальнигы. 2009 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Күмертау ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, хакимиәт башлығы вазифаһын башҡарыусы булып эшләгән.


text:
Фото:
Туҡайҙың тыуған көнөндә Төркиәлә башҡорт телендә шиғырҙар яңғыраны
Фото:
Төркиәнең Конья ҡалаһында ошо көндәрҙә «Мең һулыш һәм бер тауыш» Халыҡ-ара театрҙар фестивале үтә. Башҡортостандың ТӨРКСОЙ-ҙағы вәкиле Әхәт Сәлихов хәбәр итеүенсә, сарала Төркиәлә белем алыусы Рәсәй студенттары ҡатнаша. Улар төрлө телдәрҙә Ғабдулла Туҡайҙың шиғырҙарын уҡып ишеттергән. Мармара университетындағы иҡтисад һәм идара итеү факультетының әҙерлек курсында уҡыусы Марат Богданов Туҡай шиғырҙарын башҡорт телендә уҡыған. Ул Төркиәгә Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районынан уҡырға килгән. Бөйөк татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың тыуған көнөнә арналған байрам концертына шулай уҡ Татарстан Республикаһының рәсми делегацияһы ла килгән, уға төбәктең мәҙәниәт министры Айрат Сибәғәтуллин етәкселек итә. Концерт Түбәнге Кама дәүләт драма театры артистары менән әҙерләнгән, улар ҙа Төркиәгә «Мең һулыш һәм бер тауыш» Халыҡ-ара театрҙар фестивалендә ҡатнашыу өсөн килгән.


text:
Әле гәзиткә яҙылыуҙың иң ҡыҙған ғына мәле. Әйҙәгеҙ, атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр, ағай-апайҙар, балаларығыҙға, ейән-ейәнсәрҙәрегеҙгә, ҡусты-һеңлеләрегеҙгә бүләк эшләп, 2018 йылға «Йәншишмә»гә яҙылып ҡуяйыҡ.
Балалар, һеҙгә өндәшәбеҙ: киләсәктә лә беҙҙең менән бергә ҡалһағыҙ, киң мәғлүмәтле булып, рухи яҡтан байырһығыҙ, көндәрегеҙ ҙә файҙалы, мауыҡтырғыс үтер. Төрлө конкурстарҙа ҡатнашып, матур-матур бүләктәр ҙә ота алаһығыҙ.
«Йәншишмә»гә ярты йылға яҙылыу хаҡы – 476 һум 28 тин. Индексы – 50605.
Бер йылға яҙылыу хаҡы – 844 һум 52 тин. Индексы – П3371.


text:
Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы
Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы) — Ростов өлкәһе Чертков районындағы элекке тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһы. 1975 йылда булдырылған һәм 2005 йылда ғәмәлдән сығарылған[1].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1975 йылдың 18 декабрендәге Өлкә башҡарма комитетының 1093-сө ҡарарына ярашлы рәүештә Журавский һунарсылыҡ заказнигы ойошторолған. Документтарға ярашлы рәүештә башта ҡурсаулыҡ 12 мең гектар майҙанды тәшкил итә[2], һуңынан документтарҙа 13,7 мең гектар дөйөм майҙан күрһәтелә. Заказник айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре категорияһына ҡарай. Ростов өлкәһе хакимиәтенең 07.11.2005 йылдағы 301-се ҡарарына ярашлы өлкә әһәмиәтендәге Журавский заказнигы ғәмәлдән сығарылған.
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Журавский заказнигы биләмәһе эсенә Широкий, Кострыкино, Крутенький, Веденев, Тоҙло йырындары ингән. 13,7 мең гектар һаҡланған тәбиғәт территорияһының 3 гектарын һөрөнтө ерҙәр , 6,9 мең гектарын — көтөүлек һәм 3,8 гектарын — урман массивы биләгән. Заказник биләмәһе төньяҡта — Воронеж өлкәһенән алып Верхнедонский районына тиклем сикләнә. Көнсығыш сиге районындың Степной утары янында. Көньяҡ сиге — Степной утарынан алып Щедровский һунарсылыҡ хужалығына тиклем. Көнбайыш сиге Воронеж өлкәһенә тиклем һуҙылған.


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы төбәктәре етәкселәренең семинар-кәңәшмәһендә ҡатнашты
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
29 ғинуарҙа Мәскәүҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы субъекттары етәкселәре, закондар сығарыу йыйылыштары рәйестәре, ҡала мэрҙарының семинар-кәңәшмәһендә ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр республика етәксеһенең матбуғат хеҙмәтенән. Осрашыуҙың темаһы – «Заманса иҡтисади һәм сәйәси саҡырыу. Иң яҡшы төбәк тәжрибәләре». Семинар Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың сығышы менән асылды.
– Бындай осрашыуҙар бик файҙалы. Хәҙерге көндә был айырыуса мөһим, беҙҙең алда – ауыр иҡтисади һәм тышҡы сәйәси шарттарҙа хәл итеү талап ителгән бурыстар, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды дәүләт башлығы. – Һис шикһеҙ, әлеге шарттарҙа бөтә кимәлдәге власть органдары эшмәкәрлектәрен координациялау тәүге планға сыға. Федераль ведомство, төбәк, муниципаль власть органдары етәкселәренең лидерлыҡ сифаттары бик мөһим.
Семинар Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте тарафынан Рәсәй Һаҡлыҡ банкының Корпоратив университетында ойошторолған. Сарала 280-гә яҡын төбәк етәкселәре ҡатнашты.


text:
Яйыҡ гәзите » Материалы за Сентябрь 2016 года
Тормошо китапҡа торошло30.09.2016
[b]Рысай ауылында йәшәүсе Сәмиғә Әлимбаева 90 йәшен тултырған. Ғүмер көҙөн кисереүсе был кешенең тормош юлы үҙе бер китапҡа торошло. Яҙмыш яҙған әҫәрҙең биттәрен асҡан һайын әңгәмәсем күҙҙәренән йәштәрен тәгәрәтеп илап та, аҡ тештәрен ялтыратып көлөп тә ала. Хәтирәләрҙең бер бәләкәй генә өлөшө менән танышып өлгөрҙөк, әммә ул ғына ла бөгөн беҙҙең аҡса юҡлыҡҡа, үҙебеҙсә ҙур ауырлыҡтарға зарланыуыбыҙ бер ни түгел икәнен аңлау өсөн етте. Ҡағылып-һуғылып үҫкән, күпкә түҙгән, күпте кисергән апайҙың сыҙамлылығы, күңел көрлөгө ныҡ тәьҫирләндерҙе.
Сәмиғә Арслан ҡыҙы 1926 йылда Абҙаҡ ауылында донъяға килә. Атаһы, унан һуң әсәһе иртә баҡыйлыҡҡа күсәләр. Ҡыҙсыҡ атаһының бер туған ҡустыһы ҡулын-да ҡала. Үҙҙәренең береһенән-береһе кесе биш балаһы булған ғаилә өҫтәмә тамаҡты яратып тормағандыр инде. Йәше тулып мәктәпкә барырға ваҡыт етһә лә, балаларҙы ҡарашырға кәрәк, тип еңгә бикәсен уҡырға ебәрмәй. [/b]
Сәмиғә Арслан ҡыҙы 1926 йылда Абҙаҡ ауылында донъяға килә. Атаһы, унан һуң әсәһе иртә баҡыйлыҡҡа күсәләр. Ҡыҙсыҡ атаһының бер туған ҡустыһы ҡулын-да ҡала. Үҙҙәренең береһенән-береһе кесе биш балаһы булған ғаилә өҫтәмә тамаҡты яратып тормағандыр инде. Йәше тулып мәктәпкә барырға ваҡыт етһә лә, балаларҙы ҡарашырға кәрәк, тип еңгә бикәсен уҡырға ебәрмәй. [/b]
(№ 78)
Был донъяла ниҙәр бар?28.09.2016
АҠШ президенты Барак Обама юҡҡа ғына күңелдә шом уятмай икән. Американың шайтан сиркәүе башлығы Люсьен Гривз уға рәхмәт белдерҙе. Ошо Хоҙай ҡушмаған тәғлимәт шәрәмәтен мәктәптәрҙә уҡытырға рөхсәт иткәне өсөн. Хатта дәүләт иҫәбенә махсус дәреслектәр ҙә таратыласаҡ. Әйткәндәй, Америкалағы дини (һәм дингә ҡаршы) ойошмаларҙың аҡса әйләнеше йылына 1,2 триллион доллар тәшкил итә. Сағыштырыу өсөн: Рәсәйҙең 2016 йылға бюджеты - 247,4 миллиард доллар тирәһе. Америкала бар дин - Алтын Ботҡа табыныу, йәғни бизнесҡа әйләндерелеп бөтөлгән инде. Уйҙырма саентология сиркәүен нигеҙләүсе Рон Хаббард туранан-тура әйткән була бит - «Мең доллар кәрәк икән - бензоколонка ас, миллион кәрәк икән - яңы дин булдыр». Бындай яңылыҡтарҙы уҡығандан һуң Америкалағы етеш тормош бер ҙә әүрәткес булып күренмәй.
(№ 78)
Киләсәк - йәштәр ҡулында28.09.2016
Ял көндәрендә ҡалабыҙҙа «Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС төркөмө илдәрендә студент спорты. Тәжрибә һәм үҙеш перспективалары» тип аталған Халыҡ-ара форум үтте. «Был сара былтыр Өфөлә уҙған ШОС һәм БРИКС саммиттарының йәштәр форматындағы дауамы. Форум үткәреү хоҡуғы алыу өсөн университетыбыҙ конкурста ҡатнашып, махсус федераль грантҡа эйә булды», - тип аңлатма бирҙе Башҡорт дәүләт университеты проректоры, яҡташыбыҙ Юлай Янбаев.
Был донъяла ниҙәр бар?20.09.2016
Абдулла Солтанов - Почетлы граждан20.09.2016
14 сентябрь, яңы һайлауҙарға һанаулы көндәр ҡалғанда, 3-сө саҡырылыш район Советының һуңғы 49-сы сессияһы уҙғарылды. Һуңғы ултырыш булһа ла, бик эшлекле үтте. Район бюджетына үҙгәрештәр индерелде, дөйөм файҙаланыуҙағы һыу объекттарын файҙаланыу ҡағиҙәләре, стационар булмаған сауҙа нөктәләрен урынлаштырыу тәртибе раҫланды, башҡа күп һорауҙар ҡаралды.
Муниципаль район Со-веты рәйесе Дамир Кә-римов 4 йыл ағымында башҡарылған эшкә от-чет яһаны. 2012-2016 йылдарҙа 49 ултырыш үткәрәләр, 705 ҡарар ҡа-бул ителә. Саҡырылыш дәүерендә 19 йәмәғәт фекер алышыуҙары (пуб-личные слушания) үт-кәрелә. Советтың даими комиссиялары 123 тапҡыр ултырышҡа йыйыла, унда төрлө-төрлө өлкәләрҙәге 581 һорау ентекләп ҡа-рала. Шулай уҡ депутат корпусы фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн 67 яҡташыбыҙҙы муниципаль район Сове-тының Почет грамоталары менән бүләкләне, 106 яҡташыбыҙға БР һәм РФ наградалары биреүҙе юл-ланы.
Муниципаль район Со-веты рәйесе Дамир Кә-римов 4 йыл ағымында башҡарылған эшкә от-чет яһаны. 2012-2016 йылдарҙа 49 ултырыш үткәрәләр, 705 ҡарар ҡа-бул ителә. Саҡырылыш дәүерендә 19 йәмәғәт фекер алышыуҙары (пуб-личные слушания) үт-кәрелә. Советтың даими комиссиялары 123 тапҡыр ултырышҡа йыйыла, унда төрлө-төрлө өлкәләрҙәге 581 һорау ентекләп ҡа-рала. Шулай уҡ депутат корпусы фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн 67 яҡташыбыҙҙы муниципаль район Сове-тының Почет грамоталары менән бүләкләне, 106 яҡташыбыҙға БР һәм РФ наградалары биреүҙе юл-ланы.
Имен-аман үтте20.09.2016
Ниһайәт, сираттағы һайлауҙар ҙа имен-аман үтеп китте. 18 сентябрҙә ҡала-районыбыҙҙа 65 һайлау участкаһы эшләне. Учалылар РФ Дәүләт Думаһына, Учалы район Советына, ҡала Советына, шулай уҡ Мансур (7-се округ), Учалы (3-сө округ), Миндәк (6-сы округ) ауыл Советтарына депутаттар һайланылар.
Учалы ҡала-районын-да һайлауҙар ойошҡан рәүештә барҙы. Ҡала-ның 3-сө лицейында урынлашҡан 3152-се һайлау участкаһына ха-лыҡ һигеҙ тулмаҫтан уҡ килә башланы. Биләмәлә 1612 һайлаусы иҫәпләнә. Сәғәт иртәнге 10-ға 85 кеше тауыш биргән ине.
Учалы ҡала-районын-да һайлауҙар ойошҡан рәүештә барҙы. Ҡала-ның 3-сө лицейында урынлашҡан 3152-се һайлау участкаһына ха-лыҡ һигеҙ тулмаҫтан уҡ килә башланы. Биләмәлә 1612 һайлаусы иҫәпләнә. Сәғәт иртәнге 10-ға 85 кеше тауыш биргән ине.
В Центризбирком Башкирии поступило шесть обращений по нарушениям на выборах18.09.2016
В Центральную избирательную комиссию Башкортостана в Единый день голосования поступило шесть обращений, в том числе три — из ЦИК России. Данные по состоянию на 11 часов привел глава ЦИК РБ Хайдар Валеев. Главный организатор выборов озвучил некоторые из них.
Йәрминкәнән тура һайлауға18.09.2016
3147-се һайлау участкаһы ҡала филармонияһының икенсе ҡатында ишектәрен асты. 1539 һайлаусы теркәлгән, уларҙың 47-һе 18 йәше тулған йәш һайлаусылар. 10.00 сәғәттә 89 кеше һайлаған. Азат Әхмәтханов сәнғәт колледжының вокал бүлегенең 1-се курс студенты. Июнь айында 18 йәше тулған. Һайлауҙа тәүгә ҡатнаша.
Буш вәғәҙә кәрәкмәй18.09.2016
Ҡунаҡбай ауылы мәҙәниәт йортонда дәртле музыка тауышы яңғырай. Ауыл халҡы әүҙем, иртә таңдан гражданлыҡ бурысын үтәргә ашыға. Айырыуса урта йәштәгеләр, пенсионерҙар күп күренә. Участкала Ҡунаҡбай, Илтабан, Күбәк ауылдарынан 1170 кеше теркәлгән. Әлеге мәлдә, сәғәт 10.00 тирәһенә 150 кеше тауыш биргән. 99 кешене өйҙәренә барып һайлатасаҡтар: 9 кеше - Күбәк ауылынан, ҡалғандары ололар, һаулыҡ торошо буйынса килә алмағандар. Өс партиянан - "Берҙәм Рәсәй", "Ғәҙел Рәсәй", "КПРФ"-тан күҙәтеүселәр ҡатнаша.
Әүҙем ҡатнашалар18.09.2016
Учалы ҡала-районында һайлауҙар ойошҡан рәүештә бара. Ҡаланың 3-сө лицейында урынлашҡан 3152-се һайлау участкаһына ла халыҡ яйлап килә башланы. Биләмәлә 1612 һайлаусы иҫәпләнә. Сәғәт иртәнге 10-ға 85 кеше тауыш биргән.
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Ҡайҙа ҡиммәтерәк?
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Байрамдар тыныс үтһен
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Ғаилә үтәй алмаҫлыҡ бурыс бармы икән?
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
«Ҡанат ҡуйылғандай булды», - ти ирекмән
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
ТѲБӘК ХАЛҠЫН ҠАЙҒЫРТЫП…
Ошо кѳндәрҙә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаева Баймаҡ, Хәйбулла райондарында һәм Сибай ҡалаһында булып, урындарҙа һаулыҡ һаҡлау ѳлкәһе эшмәкәрлеге, шулай уҡ тѳбәктең белем биреү учреждениеларында шашка спорты проекты үҫеше менән ҡыҙыҡһынды.
Сибайҙағы эш сәфәрендә депутат башта район-ара перинаталь үҙәк эшмәкәрлеге менән танышты. Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы эштең ҡуйылышы менән ҡәнәғәт булыуын белдерҙе, етлекмәй һәм ваҡытынан алда тыуған сабыйҙарҙы бағыу буйынса медицина яңылыҡтары менән уртаҡлашты. Сибай табиптары иһә заманса ҡорамалдар менән эш итеү яҡшы һѳҙѳмтәләр биреүен билдәләп үтте.
Үҙәк ҡала дауаханаһы табиптары менән осрашыуҙа һаулыҡ һаҡлау ѳлкәһенә йәш белгестәрҙе йәлеп итеү, уларҙы торлаҡ менән тәьмин итеү кеүек мәсьәләләр иғтибар үҙәгенә ҡуйылды. Дѳрѳҫ, һуңғы йылдарҙа был тармаҡҡа бүленгән инвестициялар учреждениеларҙың матди-техник базаһын яҡшыртыуға, ҡайһы бер йүнәлеш табиптарының эш хаҡын арттырыуға мѳмкинлектәр бирҙе. Әммә дѳйѳм алғанда уларҙың уртаса айлыҡ эш хаҡы түбән һанала.
Сәлиә Мырҙабаева дауалау сифатын күтәреү йәһәтенән эштәр башҡарыу мѳһимлеген дә һыҙыҡ ѳҫтѳнә алды.
—Федераль һәм республика бюджетынан ошо маҡсатта етерлек аҡса бүленә. Уның ҡулланылышын, пациенттарҙың башҡарылған эш менән ҡәнәғәт булыу-булмауын контролдә тотабыҙ,—тине ул был хаҡта.
Артабан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты БДУ-ның Сибай институтында уҡыу йорто студенттары араһында үткән шашка ярышы еңеүселәрен тәбрикләне. Сарала шулай уҡ ошо спорт тѳрѳ буйынса үҫмерҙәр һәм йәштәр араһында донъя һәм Европа чемпионы Айнур Шәйбәков та ҡатнашты. Ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары И.Р.Хәйруллин, институт етәкселеге һәм мәртәбәле ҡунаҡтар сығыш яһап, Сибайҙа шашка спортын үҫтереү әһәмиәтен телгә алды.
—Бѳгѳнгѳ йәш быуындың күпселегенең ваҡытын компьютер артында ултырып үткәреүе бер кемгә лә сер түгел. Ошондай шарттарҙа был спорт тѳрѳн үҫтереү бик мѳһим. Ул балаларҙың ваҡытын дѳрѳҫ ойоштороп ҡына ҡалмай, ә аң кимәлен үҫтереүгә лә булышлыҡ итә,—тине улар.
Ҡаланың «Тейенкәй» балалар баҡсаһында үткән мәктәпкәсә йәштәге балалар араһындағы шашка ярышы ла ҡыҙыу барҙы.
Д.Рәшитов.
Һүрәттә: «Тейенкәй» балалар баҡсаһына йѳрѳүсе кескәйҙәр шашка уйнап үҫә.


text:
Яйыҡ гәзите » Мәғариф, мәҙәниәт » Тештәр сәләмәтлеге һағында
Тештәр сәләмәтлеге һағында08.06.2015
- Кешенең ауыҙ ҡыуышлығында йөҙәрләгән микроб йәшәй. Улар, боҙоҡ тештәр аша ҡанға етеп, етди ауырыуҙар тыуҙырырға һәләтле. Шуға керә тештәргә айырыуса иғтибар бирергә кәрәк. Улар боҙолмаһын өсөн ашағандан һуң даими сайҡатып торорға кәрәк. Йылына ике тапҡыр табипҡа керенеп тороу мотлаҡ. Бының менән кепселек теш сирҙәренең барлыҡҡа килеүен йә булғанының аҙып китеүенән һаҡланырға мөмкин, - тип файҙалы кәңәштәрен бирә ине теш табибы беҙ килеп ингәндә.
Ысынлап та, тип-тигеҙ ынйы кеүек тештәрен күрһәтеп йылмайған кеше тирә-йүндәгеләрҙә һоҡланыу уята. Бөгөн шәхси стоматологиялар быуа быуырлыҡ. Унда тештәрҙе яматырға ла, һурҙырырға ла, профессиональ таҙартыу, үҫтереү һ.б. процедуралар эшләтергә лә була. Кеҫәң генә ҡалын булһын. Мәҫәлән, теш яматыу 2000-3000 һумдан алып, һурып алыу - 500 һумдан башлап…
Был йәһәттән, Сәфәр ауылы халҡы күпкә бәхетле. Сөнки уларға теш дауалатыу өсөн күп суммала аҡса түләргә лә, әллә ҡайҙа йөрөргә лә кәрәкмәй, бары тик ауыл амбулаторияһына килеү ҙә етә. Унда ауыл халҡын тәжрибәле теш табибы Азат Йәнгиров һәр ваҡыт ихлас ҡаршы ала.
Азат Нәжип улы 1977 йылда Учалы ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт медицина университеты эргәһендәге медицина колледжының теш дауалау бүлегенә уҡырға инә. Уны 1999 йылда тамамлағас, йүнәлтмә буйынса Миндәк ауылына эшкә ебәрелә. Яратып башҡарған эшенә ең һыҙғанып тотонған йәш белгесте ауыл халҡы тиҙ арала яратып өлгөрә. 2000 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Сәфәр амбулаторияһында теш табибы булып эшләй. Үҙ эшен яратып башҡарған табипты ауылдың олоһо ла, кесеһе лә ихтирам итә, һәр ваҡыт маҡтап телгә ала.
- Мәшәҡәтле, сабырлыҡ талап иткән эш булһа ла, һайлаған һөнәрем оҡшай. Тап ошо һөнәрҙе һайлағанға бер ваҡытта ла үкенгәнем булманы. Бөгөн халыҡ тарафынан иң талап ителгәндәрҙең береһе, тип әйтһәм дә яңылышмаҫмын. Теш ауырыуҙары менән сирлеләр күп. Дауаланырға ғына түгел, кәңәш һорарға килеүселәр ҙә байтаҡ. Еңел түгел, әлбиттә. Көнөнә ҡайһы ваҡыт хатта 15-ләгән кешене ҡабул итергә тура килә, - ти Азат Йәнгиров.
- Ысынлап та, ҡаланан йөрөп эшләгән табип ваҡыт менән дә иҫәпләшмәй, көндөң ниндәй мәлендә мөрәжәғәт итһәләр ҙә, килгән кешене кире бороп сығармай. Сиратта торған кешеләрҙең барыһын да ҡабул итеп бөткәс кенә ҡайтып китә ул. Ә бының өсөн оло сабырлыҡ, түҙемлек һәм иң мөһиме - ғаиләңдең, тормош иптәшеңдең терәк булыуы кәрәк. Азат Нәжип улы - амбулаториябыҙҙың ғорурлығы, районыбыҙҙың иң яҡшы теш табиптарының береһе, тиһәм һис арттырыу булмаҫ. Сөнки ул үҙебеҙҙең зонаға ҡараған һигеҙ ауылдан тыш (Сәфәр, Первомай, Илинка, Шартым, Мансур, Малай Муйнаҡ, Буранғол, Абҙаҡ), Тунғатар, Учалы ауылдарынан, ҡаланан, ғөмүмән, ярҙам һорап килгәндәрҙең барыһын да ҡабул итә, - ти амбулатория етәксеһе Лилиә Әбүбәкерова.
Ғаиләһендә лә ал да гөл Азат Нәжип улының. Ҡатыны Эльмира менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. ¤лкән ҡыҙҙары Камиллаға - 11, ә кинйәләре Агнияға өс йәш.
Ысынлап та, тип-тигеҙ ынйы кеүек тештәрен күрһәтеп йылмайған кеше тирә-йүндәгеләрҙә һоҡланыу уята. Бөгөн шәхси стоматологиялар быуа быуырлыҡ. Унда тештәрҙе яматырға ла, һурҙырырға ла, профессиональ таҙартыу, үҫтереү һ.б. процедуралар эшләтергә лә була. Кеҫәң генә ҡалын булһын. Мәҫәлән, теш яматыу 2000-3000 һумдан алып, һурып алыу - 500 һумдан башлап…
Был йәһәттән, Сәфәр ауылы халҡы күпкә бәхетле. Сөнки уларға теш дауалатыу өсөн күп суммала аҡса түләргә лә, әллә ҡайҙа йөрөргә лә кәрәкмәй, бары тик ауыл амбулаторияһына килеү ҙә етә. Унда ауыл халҡын тәжрибәле теш табибы Азат Йәнгиров һәр ваҡыт ихлас ҡаршы ала.
Азат Нәжип улы 1977 йылда Учалы ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт медицина университеты эргәһендәге медицина колледжының теш дауалау бүлегенә уҡырға инә. Уны 1999 йылда тамамлағас, йүнәлтмә буйынса Миндәк ауылына эшкә ебәрелә. Яратып башҡарған эшенә ең һыҙғанып тотонған йәш белгесте ауыл халҡы тиҙ арала яратып өлгөрә. 2000 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Сәфәр амбулаторияһында теш табибы булып эшләй. Үҙ эшен яратып башҡарған табипты ауылдың олоһо ла, кесеһе лә ихтирам итә, һәр ваҡыт маҡтап телгә ала.
- Мәшәҡәтле, сабырлыҡ талап иткән эш булһа ла, һайлаған һөнәрем оҡшай. Тап ошо һөнәрҙе һайлағанға бер ваҡытта ла үкенгәнем булманы. Бөгөн халыҡ тарафынан иң талап ителгәндәрҙең береһе, тип әйтһәм дә яңылышмаҫмын. Теш ауырыуҙары менән сирлеләр күп. Дауаланырға ғына түгел, кәңәш һорарға килеүселәр ҙә байтаҡ. Еңел түгел, әлбиттә. Көнөнә ҡайһы ваҡыт хатта 15-ләгән кешене ҡабул итергә тура килә, - ти Азат Йәнгиров.
- Ысынлап та, ҡаланан йөрөп эшләгән табип ваҡыт менән дә иҫәпләшмәй, көндөң ниндәй мәлендә мөрәжәғәт итһәләр ҙә, килгән кешене кире бороп сығармай. Сиратта торған кешеләрҙең барыһын да ҡабул итеп бөткәс кенә ҡайтып китә ул. Ә бының өсөн оло сабырлыҡ, түҙемлек һәм иң мөһиме - ғаиләңдең, тормош иптәшеңдең терәк булыуы кәрәк. Азат Нәжип улы - амбулаториябыҙҙың ғорурлығы, районыбыҙҙың иң яҡшы теш табиптарының береһе, тиһәм һис арттырыу булмаҫ. Сөнки ул үҙебеҙҙең зонаға ҡараған һигеҙ ауылдан тыш (Сәфәр, Первомай, Илинка, Шартым, Мансур, Малай Муйнаҡ, Буранғол, Абҙаҡ), Тунғатар, Учалы ауылдарынан, ҡаланан, ғөмүмән, ярҙам һорап килгәндәрҙең барыһын да ҡабул итә, - ти амбулатория етәксеһе Лилиә Әбүбәкерова.
Ғаиләһендә лә ал да гөл Азат Нәжип улының. Ҡатыны Эльмира менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. ¤лкән ҡыҙҙары Камиллаға - 11, ә кинйәләре Агнияға өс йәш.
- Оҡшаш яңылыҡтар
- Комментарийҙар
Эше менән күркәм
Хәҙерге заманда почта хеҙмәте менән файҙаланмаған кеше юҡтыр, моғайын. Интернет селтәренән айырылмай, электрон хат-хәбәрҙәр алышҡан тормошта йәшәһәк... Тотош уҡырға
Хәҙерге заманда почта хеҙмәте менән файҙаланмаған кеше юҡтыр, моғайын. Интернет селтәренән айырылмай, электрон хат-хәбәрҙәр алышҡан тормошта йәшәһәк... Тотош уҡырға
Тырыштың эше уң
Һуңғы арала көндәр йылы тора. Ауыл халҡы уның һәр минуты менән файҙаланып ҡалырға ашыға. Берәүҙәр һаман бесән эшләү менән мәшғүл, икенселәр... Тотош уҡырға
Һуңғы арала көндәр йылы тора. Ауыл халҡы уның һәр минуты менән файҙаланып ҡалырға ашыға. Берәүҙәр һаман бесән эшләү менән мәшғүл, икенселәр... Тотош уҡырға
Изгелектәре үҙҙәренә ҡайтһын
Беҙ туғандарыбыҙ, дуҫтарыбыҙ, күршеләребеҙ менән тиҫтәләрсә йылдар йәнәшә йәшәйбеҙ. Уларҙың яҡшы, кире ҡылыҡтарына өйрәнеп бөткәнбеҙ, шулай кәрәк... Тотош уҡырға
Беҙ туғандарыбыҙ, дуҫтарыбыҙ, күршеләребеҙ менән тиҫтәләрсә йылдар йәнәшә йәшәйбеҙ. Уларҙың яҡшы, кире ҡылыҡтарына өйрәнеп бөткәнбеҙ, шулай кәрәк... Тотош уҡырға
Һаулығың үҙ ҡулыңда
Шәмбе көнө Ленин майҙанында аҡ халатлыларҙы күреп күптәр аптырашта ҡалғандыр, моғайын. Белеүебеҙсә, был көндө ҡала майҙанында «Сәләмәтлек көнө»... Тотош уҡырға
Шәмбе көнө Ленин майҙанында аҡ халатлыларҙы күреп күптәр аптырашта ҡалғандыр, моғайын. Белеүебеҙсә, был көндө ҡала майҙанында «Сәләмәтлек көнө»... Тотош уҡырға
Иртәгәне бөгөн хәстәрләй
«Аҡҡужа» КФХ-һы төбәгебеҙҙә оҙаҡ йылдар уңышлы эшләп килгән хужалыҡтарҙың береһе. Бөгөнгө көндә улар иген үҫтереү, мал, йылҡы үрсетеү менән... Тотош уҡырға
«Аҡҡужа» КФХ-һы төбәгебеҙҙә оҙаҡ йылдар уңышлы эшләп килгән хужалыҡтарҙың береһе. Бөгөнгө көндә улар иген үҫтереү, мал, йылҡы үрсетеү менән... Тотош уҡырға
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
- Ғинуар 2018 (11)
Декабрь 2017 (40)
Ноябрь 2017 (39)
Октябрь 2017 (36)
Сентябрь 2017 (20)
Август 2017 (23)
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ғаилә йылы буласаҡ
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылды...
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылды...
Изге ғәмәл менән үткәрәйек
Мөхәммәт пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Миләди иҫәп...
Мөхәммәт пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Миләди иҫәп...
Төклө аяғың менән - Һары Эт, ырыҫлы һәм имен бул!
Эт йылын өйҙә һәм иң яҡын кешеләр менән ҡаршы...
Эт йылын өйҙә һәм иң яҡын кешеләр менән ҡаршы...
Балҡып китте мәҙәниәт йорто
Капиталь ремонт үткәндән һуң тантаналы рәүештә...
Капиталь ремонт үткәндән һуң тантаналы рәүештә...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Ҡауҙыны оянан ҡыумағыҙ
Ҡауҙыны оянан ҡыумағыҙ
«Дуға муйын ҡауҙы ултыра йоҡоға талып...» Төҙ оҙон суҡышлы, һонтор аяҡлы аҡ йәки ҡара төҫтәге был ҡоштоң ғәҙәти тәбиғәтен Баязит Бикбай, эйе, бик аныҡ һүрәтләгән. Булыр-булмаҫҡа сәбәләнмәй, береһе осоп күтәрелгәндә лә икенсеһе оянан бер тотам да ситкә китмәгән мәхлүк инде ул ҡауҙы. Элегерәк төшөрөлгән «Белые росы» тигән ғәжәп матур фильмда, ваҡиғалар ағышында, ҙур ғаиләнең ата йорто янындағы тирәк башына төйәкләгән ҡауҙы һәр ваҡыт иғтибар үҙәгендә ҡала. Был ҡошто күп халыҡтар ғаиләнең бөтөнлөгө, уның тыуған ерендә, ата нигеҙендә тамырланып йәшәү символы булараҡ ҡабул итә.
... Йылы яҡтарға, әллә беҙҙән ялҡып, әллә бер-береһенән күҙ яҙҙырмау өсөн ҡаңғылдашып, китер ҡоштар китеп бөттө. Уларҙың зиһен етмәҫлек тарафтарҙан урап ҡайтыуы тәбиғәттең мөғжизәһе генә түгел, күңелебеҙ өсөн моңһоулыҡ та, байрам да бит инде. Ҡоштар юлынан хыял менән генә булһа ла ҡабаттан үтеп, улар ҡанаты аҫтында ҡалған донъяға күҙ һалаһы ине.
Ҡитғалар, илдәр, ҡәүемдәр ни хәлдә генә йәшәй икән? Тормоштары именме? Хәҙер, ҡош ҡаурыйҙарына эләккәндәй, сит ерҙәрҙән йыш ҡына хәүеф-хәтәрҙәр ҙә ҡайта бит. Һүҙ, әлбиттә, «ҡош киҙеүе» тураһында ғына түгел. Ҡоштар ҡайҙарҙалыр булып ятҡан һуғыштар, низағ-тартыштар, яфа-ҡазалар хаҡында бәйән итер кеүек.
Бер йәй бала сығарған ояларын ҡайтып таба алғас, ҡоштар үҙҙәре сәфәр ҡылған яҡтарҙағы бәләләрҙе лә күрмәй булмаҫ. Тик уларҙың телен аңлау әмәле генә табылһа...
Уйлай китһәң, беҙҙең һәр беребеҙ – ауыл кешеһе. Хатта ҡалала тыуып үҫкәндәр ҙә. Әҙәм балаһының ергә тартылыуын һис ниндәй шарттар менән дә тыйып булмай. Әйткәндәй, Сыңғыҙ Айытматовтың «Кассандра тамғаһы» тигән романындағы йыһан монахы Филофей, үҙе Ерҙән ваз кисеп, йыһан карабы эсенә инеп бикләнһә лә, барыбер ундағы тереклек, йәшәү рәүеше, киләсәк хаҡында уйлана. Тимәк, Ер кешеһенең Ерҙә мәңге осона сыҡмаҫ эше бар. Ошоға бәйле мәшәҡәттәр, көйөнөс-ҡыуаныстар, бәлки, йәшәүебеҙҙең мәғәнәһен тәшкил итәлер.
Ауыл ил түрәләренең күҙенә бер салынып, икенсе ҡарауға оҙаҡҡа ғына онотолоп торған мөхит инде. Ил тарихындағы йөрәкте иң һыҙлатҡан сәхифәләрҙе уҡыйым тиһәң, әйлән дә ауылға ҡара. Ундағы тыштан ҡарағандағы ҡабаланыуһыҙ ғына көнкүреш, ашыҡмай атлап, аҡрын ғына һөйләүсе кешеләр ауыл мейестәрендәге уттың ҡыҙыулығын күрһәтмәй. Тыныс тәбиғәтле кешенең хис-тойғолары, ғәҙәттә, тәрәнерәк була.
Колхозға ойошоп, совхоздар төҙөп йәшәгән замандарыбыҙға таш атырға ашыҡмайыҡ. Инҡилаптар – һарыуҙың ҡайнап, асыуҙың теҙгенһеҙләнгән мәле бит. Ауыл тормошон үҙгәртеүгә дәртләнгән етәкселәр быуаттар буйы килгән көнкүреш тәртибен ҡыйратыуҙың ниндәй һөҙөмтәләр биререн төҫмөрләй алмаған. Тарихта бындай тәжрибә лә булмаған. Ә крәҫтиән... Уның үҙ тормошон үҙе хаслыҡ менән емереүенә ышаныуы мөмкинме һуң? Теләһә ҡайһы социаль-сәйәси шарттарҙа ла ауыл кешеһенең төп хыялы, маҡсаты һәм ғүмерлек булмышы – ризыҡты бар итеү. Ошо бурыс алдында юғары сәйәсәт тә, реформалар ҙа – бер нәмә лә мөһим түгел.
Минең ҡарашҡа, ауылда барған процестарҙы бер төрлө генә баһалау ҙа, уларға ниндәйҙер классификация биреүе лә ауыр. Бер заман, ҙур комплекстар төҙөү башланғас, уларҙың ярҙамсы хужалыҡтары булараҡ, һәр ауылда тиерлек йә тоҡомсолоҡ фермалары, йә һимертеү филиалдары, йә мал аҙығы әҙерләү цехтары эшләй килде. Ҙур комплекстар бөгөн дә төҙөлә, әммә улар – бер урынға тупланған, ябыҡ цикллы предприятиелар. Механизациялау һәм автоматлаштырыу эшсе ҡулдарҙы күп талап итмәй. Тимәк, ауылдағы цивилизация процестары, тиҫкәре яғына әйләнеп, уның быуаттар буйына килгән көнкүреш рәүешен боҙоп ҡына ҡалмай, халыҡтың генетик тамырҙарын да ҡаҡшата.
Әлбиттә, борсолоу – ауылды элеккесә патриархаль мөхит, йоҡоло донъя итеп күрергә теләүҙән түгел. Заманса тормош күп кенә ауылдарға эшһеҙлек алып килде, ауылдарыбыҙ йәштәрһеҙ генә түгел, ғөмүмән, халыҡһыҙ ҡала бара икән, тимәк, социаль сәйәсәтебеҙ ғәмәли тормоштан алыҫ тора. Буй еткергән ауылымдың исемен әйтмәйем, әммә йөҙ алтмыш йортло ошо ауылда, урта мәктәптән тыш, иртән эшкә барыр урын юҡ. Йәй көндәре йыш ҡына ҡайтып йөрөгән йәнә бер төйәгем – унан да ҙурыраҡ ауыл, ләкин уны ла ниндәйҙер етештереү предприятиеһынан мәхрүм иткәндәр. Ҡулынан көс-ғәйрәт китмәгән, йөрәгендә дәрте һүрелеп бөтмәгән ауыл халҡы бындай хәлдә ни ҡылырға тейеш? Эйе, биштәрен аҫып, элеккесә әйткәндә, зимагор булып сығып китергә. Шулай итәләр ҙә. Китергә йөрәге етмәгән йәки аяҡтары бала-саға менән тышауланған кешеләр йә малды ишле аҫрарға, йә кескенә кибет асырға маташып ҡарай. Ләкин бәләкәй генә сауҙаны ойоштороу өсөн дә тыумыштан бирелгән һәләт менән бергә башланғыс капитал кәрәк. Ауыл ерендә ул аҡсаны ҡайҙан алаһың?
Ерҙе пайҙарға бүлеп, ауыл кешеһенә формаль рәүештә беркетеү йәки фермер хужалығы булдырыу өсөн рөхсәт, кредит биреү генә ауылда һәр кем ең һыҙғанып етештереүгә тотондо тигән һүҙ түгел. Ни әмәл менәндер игенен үҫтерҙең, малын ишәйтеп, һөтөн-итен етештерә башланың, картуфың, йәшелсәң уңа, ти, ләкин меҫкен фермер уны ҡайҙа эшкәртә, ҡайҙа һаҡлай, ҡайҙа һата ала?
Осона сыҡмаҫлыҡ ошо проблемалар бик егәрле егеттәрҙе лә һыуыта.
Иң аңлашылмағаны шул: ауылдағы тауар етештереүселәрҙең яфалары иркен кабинеттарҙа яҡшы билдәле, ләкин фермерлыҡты социаль һәм иҡтисади йәһәттән яҡлау, ә иң мөһиме – крәҫтиән-фермер хужалыҡтарын алып барыу өсөн инфраструктура булдырыу буйынса бер нәмә лә эшләнмәй. Быға баҫым яһауымдың сәбәбе шул: шәхси хужалыҡтар ҙа, фермерҙар ҙа иркенләп эшләй алмаһа, унда йәштәр һәм белгестәр директив юл менән генә ҡайтмаясаҡ.
Ауылға махсус белемле егеттәр һәм ҡыҙҙарҙың ҡайтмауы, юғары кабинеттарҙа аңлағанса, эш хаҡының аҙлығына йәки фатир юҡлыҡҡа ғына бәйләнмәгән. Башҡорт, татар араһында ҡайһы берәүҙәрҙең тормошта үҙ урынын эҙләүҙә ориентиры юғалды. Милләттең мәртәбәһен арттырыу өсөн, йәнәһе, башҡорт, татар мотлаҡ ҡалала, кәнсәләрҙә, ҡағыҙ янында эшләргә тейеш, тигән идеология йәшәп килә. Аграр университеттың бер профессоры, әйткәндәй, минең яҡташ, ауыҙынан райондаштары менән осрашҡанда: «Нисек тә булһа Өфөлә ҡалырға тырышығыҙ, хет урам һепереүсе, хет трамвайҙа кондуктор булып, иллә Өфөлә ҡалығыҙ, баш ҡалала милләтебеҙ шулай артырға тейеш», – кеүегерәк сәйер саҡырыу яңғырағайны. Бындай милли һәм әхлаҡи һуҡырлыҡҡа ниндәйҙер баһа бирге лә килмәй.
Буй еткертеп, башҡа – зиһен, ҡулыма ҡәләм биргән ауылыма әленән-әле барып урайым. Беҙҙең остан мөрйәһенән төтөн сыҡҡан бер нисә генә өй ҡалған. Асфальтлы киң урамдан үтеүселәр һирәк. Әллә ниндәй шомландырғыс тынлыҡ. Уның ҡарауы, ауылдың ике ситендәге ике зыяраттан баҡый юлсылары өҙөлмәй. Ишеген асып инеүсе булмаһа, ҡасандыр гөрләп торған йорт та шунда уҡ емерелә. Күрәһең, кешенең барлығы уҡ ҡыйралыштарҙы тотҡарлайҙыр. Май шәм һымаҡ һыҙып ҡына, тауыш-тынһыҙ юғала барған ауылды ни әмәлдәр менән һаҡлап ҡалырға? Асфальт юлдар, газ, интернеттан башҡа ауылға йәнә дәрт һәм тормош ҡыуанысын ҡайтарырға кәрәк. Шунһыҙ вәғәҙәләр, өгөттәр, шағир һүҙе менән әйткәндә, ҡомдан ишкән арҡан кеүектәр.
... Тәбиғәт үҙенсәлеге шулдыр инде, беҙҙең яҡтарҙа ҡауҙылар оя ҡормай. Уның ҡарауы, сыйырсыҡтар ҡайтҡанын ғаиләбеҙ менән көтә торғайныҡ. Сыйырсыҡ көтөү, уны ҡаршылау, талпынып-елкенеп һайрауын тыңлау – бала саҡтың шунан да ҙурыраҡ ҡыуанысы булмағандыр. Ояһын оҡшатмай, сыйырсыҡ тайпылып осһа, яҙҙың-йәйҙең йәме китек. Беҙ ҙә шулай ояһы туҙҙырылған ҡауҙы, ҡуныр урын тапмаған сыйырсыҡ хәлендә ҡалмайбыҙмы икән?
Марсель ҠОТЛОҒӘЛЛӘМОВ.
... Йылы яҡтарға, әллә беҙҙән ялҡып, әллә бер-береһенән күҙ яҙҙырмау өсөн ҡаңғылдашып, китер ҡоштар китеп бөттө. Уларҙың зиһен етмәҫлек тарафтарҙан урап ҡайтыуы тәбиғәттең мөғжизәһе генә түгел, күңелебеҙ өсөн моңһоулыҡ та, байрам да бит инде. Ҡоштар юлынан хыял менән генә булһа ла ҡабаттан үтеп, улар ҡанаты аҫтында ҡалған донъяға күҙ һалаһы ине.
Ҡитғалар, илдәр, ҡәүемдәр ни хәлдә генә йәшәй икән? Тормоштары именме? Хәҙер, ҡош ҡаурыйҙарына эләккәндәй, сит ерҙәрҙән йыш ҡына хәүеф-хәтәрҙәр ҙә ҡайта бит. Һүҙ, әлбиттә, «ҡош киҙеүе» тураһында ғына түгел. Ҡоштар ҡайҙарҙалыр булып ятҡан һуғыштар, низағ-тартыштар, яфа-ҡазалар хаҡында бәйән итер кеүек.
Бер йәй бала сығарған ояларын ҡайтып таба алғас, ҡоштар үҙҙәре сәфәр ҡылған яҡтарҙағы бәләләрҙе лә күрмәй булмаҫ. Тик уларҙың телен аңлау әмәле генә табылһа...
Уйлай китһәң, беҙҙең һәр беребеҙ – ауыл кешеһе. Хатта ҡалала тыуып үҫкәндәр ҙә. Әҙәм балаһының ергә тартылыуын һис ниндәй шарттар менән дә тыйып булмай. Әйткәндәй, Сыңғыҙ Айытматовтың «Кассандра тамғаһы» тигән романындағы йыһан монахы Филофей, үҙе Ерҙән ваз кисеп, йыһан карабы эсенә инеп бикләнһә лә, барыбер ундағы тереклек, йәшәү рәүеше, киләсәк хаҡында уйлана. Тимәк, Ер кешеһенең Ерҙә мәңге осона сыҡмаҫ эше бар. Ошоға бәйле мәшәҡәттәр, көйөнөс-ҡыуаныстар, бәлки, йәшәүебеҙҙең мәғәнәһен тәшкил итәлер.
Ауыл ил түрәләренең күҙенә бер салынып, икенсе ҡарауға оҙаҡҡа ғына онотолоп торған мөхит инде. Ил тарихындағы йөрәкте иң һыҙлатҡан сәхифәләрҙе уҡыйым тиһәң, әйлән дә ауылға ҡара. Ундағы тыштан ҡарағандағы ҡабаланыуһыҙ ғына көнкүреш, ашыҡмай атлап, аҡрын ғына һөйләүсе кешеләр ауыл мейестәрендәге уттың ҡыҙыулығын күрһәтмәй. Тыныс тәбиғәтле кешенең хис-тойғолары, ғәҙәттә, тәрәнерәк була.
Колхозға ойошоп, совхоздар төҙөп йәшәгән замандарыбыҙға таш атырға ашыҡмайыҡ. Инҡилаптар – һарыуҙың ҡайнап, асыуҙың теҙгенһеҙләнгән мәле бит. Ауыл тормошон үҙгәртеүгә дәртләнгән етәкселәр быуаттар буйы килгән көнкүреш тәртибен ҡыйратыуҙың ниндәй һөҙөмтәләр биререн төҫмөрләй алмаған. Тарихта бындай тәжрибә лә булмаған. Ә крәҫтиән... Уның үҙ тормошон үҙе хаслыҡ менән емереүенә ышаныуы мөмкинме һуң? Теләһә ҡайһы социаль-сәйәси шарттарҙа ла ауыл кешеһенең төп хыялы, маҡсаты һәм ғүмерлек булмышы – ризыҡты бар итеү. Ошо бурыс алдында юғары сәйәсәт тә, реформалар ҙа – бер нәмә лә мөһим түгел.
Минең ҡарашҡа, ауылда барған процестарҙы бер төрлө генә баһалау ҙа, уларға ниндәйҙер классификация биреүе лә ауыр. Бер заман, ҙур комплекстар төҙөү башланғас, уларҙың ярҙамсы хужалыҡтары булараҡ, һәр ауылда тиерлек йә тоҡомсолоҡ фермалары, йә һимертеү филиалдары, йә мал аҙығы әҙерләү цехтары эшләй килде. Ҙур комплекстар бөгөн дә төҙөлә, әммә улар – бер урынға тупланған, ябыҡ цикллы предприятиелар. Механизациялау һәм автоматлаштырыу эшсе ҡулдарҙы күп талап итмәй. Тимәк, ауылдағы цивилизация процестары, тиҫкәре яғына әйләнеп, уның быуаттар буйына килгән көнкүреш рәүешен боҙоп ҡына ҡалмай, халыҡтың генетик тамырҙарын да ҡаҡшата.
Әлбиттә, борсолоу – ауылды элеккесә патриархаль мөхит, йоҡоло донъя итеп күрергә теләүҙән түгел. Заманса тормош күп кенә ауылдарға эшһеҙлек алып килде, ауылдарыбыҙ йәштәрһеҙ генә түгел, ғөмүмән, халыҡһыҙ ҡала бара икән, тимәк, социаль сәйәсәтебеҙ ғәмәли тормоштан алыҫ тора. Буй еткергән ауылымдың исемен әйтмәйем, әммә йөҙ алтмыш йортло ошо ауылда, урта мәктәптән тыш, иртән эшкә барыр урын юҡ. Йәй көндәре йыш ҡына ҡайтып йөрөгән йәнә бер төйәгем – унан да ҙурыраҡ ауыл, ләкин уны ла ниндәйҙер етештереү предприятиеһынан мәхрүм иткәндәр. Ҡулынан көс-ғәйрәт китмәгән, йөрәгендә дәрте һүрелеп бөтмәгән ауыл халҡы бындай хәлдә ни ҡылырға тейеш? Эйе, биштәрен аҫып, элеккесә әйткәндә, зимагор булып сығып китергә. Шулай итәләр ҙә. Китергә йөрәге етмәгән йәки аяҡтары бала-саға менән тышауланған кешеләр йә малды ишле аҫрарға, йә кескенә кибет асырға маташып ҡарай. Ләкин бәләкәй генә сауҙаны ойоштороу өсөн дә тыумыштан бирелгән һәләт менән бергә башланғыс капитал кәрәк. Ауыл ерендә ул аҡсаны ҡайҙан алаһың?
Ерҙе пайҙарға бүлеп, ауыл кешеһенә формаль рәүештә беркетеү йәки фермер хужалығы булдырыу өсөн рөхсәт, кредит биреү генә ауылда һәр кем ең һыҙғанып етештереүгә тотондо тигән һүҙ түгел. Ни әмәл менәндер игенен үҫтерҙең, малын ишәйтеп, һөтөн-итен етештерә башланың, картуфың, йәшелсәң уңа, ти, ләкин меҫкен фермер уны ҡайҙа эшкәртә, ҡайҙа һаҡлай, ҡайҙа һата ала?
Осона сыҡмаҫлыҡ ошо проблемалар бик егәрле егеттәрҙе лә һыуыта.
Иң аңлашылмағаны шул: ауылдағы тауар етештереүселәрҙең яфалары иркен кабинеттарҙа яҡшы билдәле, ләкин фермерлыҡты социаль һәм иҡтисади йәһәттән яҡлау, ә иң мөһиме – крәҫтиән-фермер хужалыҡтарын алып барыу өсөн инфраструктура булдырыу буйынса бер нәмә лә эшләнмәй. Быға баҫым яһауымдың сәбәбе шул: шәхси хужалыҡтар ҙа, фермерҙар ҙа иркенләп эшләй алмаһа, унда йәштәр һәм белгестәр директив юл менән генә ҡайтмаясаҡ.
Ауылға махсус белемле егеттәр һәм ҡыҙҙарҙың ҡайтмауы, юғары кабинеттарҙа аңлағанса, эш хаҡының аҙлығына йәки фатир юҡлыҡҡа ғына бәйләнмәгән. Башҡорт, татар араһында ҡайһы берәүҙәрҙең тормошта үҙ урынын эҙләүҙә ориентиры юғалды. Милләттең мәртәбәһен арттырыу өсөн, йәнәһе, башҡорт, татар мотлаҡ ҡалала, кәнсәләрҙә, ҡағыҙ янында эшләргә тейеш, тигән идеология йәшәп килә. Аграр университеттың бер профессоры, әйткәндәй, минең яҡташ, ауыҙынан райондаштары менән осрашҡанда: «Нисек тә булһа Өфөлә ҡалырға тырышығыҙ, хет урам һепереүсе, хет трамвайҙа кондуктор булып, иллә Өфөлә ҡалығыҙ, баш ҡалала милләтебеҙ шулай артырға тейеш», – кеүегерәк сәйер саҡырыу яңғырағайны. Бындай милли һәм әхлаҡи һуҡырлыҡҡа ниндәйҙер баһа бирге лә килмәй.
Буй еткертеп, башҡа – зиһен, ҡулыма ҡәләм биргән ауылыма әленән-әле барып урайым. Беҙҙең остан мөрйәһенән төтөн сыҡҡан бер нисә генә өй ҡалған. Асфальтлы киң урамдан үтеүселәр һирәк. Әллә ниндәй шомландырғыс тынлыҡ. Уның ҡарауы, ауылдың ике ситендәге ике зыяраттан баҡый юлсылары өҙөлмәй. Ишеген асып инеүсе булмаһа, ҡасандыр гөрләп торған йорт та шунда уҡ емерелә. Күрәһең, кешенең барлығы уҡ ҡыйралыштарҙы тотҡарлайҙыр. Май шәм һымаҡ һыҙып ҡына, тауыш-тынһыҙ юғала барған ауылды ни әмәлдәр менән һаҡлап ҡалырға? Асфальт юлдар, газ, интернеттан башҡа ауылға йәнә дәрт һәм тормош ҡыуанысын ҡайтарырға кәрәк. Шунһыҙ вәғәҙәләр, өгөттәр, шағир һүҙе менән әйткәндә, ҡомдан ишкән арҡан кеүектәр.
... Тәбиғәт үҙенсәлеге шулдыр инде, беҙҙең яҡтарҙа ҡауҙылар оя ҡормай. Уның ҡарауы, сыйырсыҡтар ҡайтҡанын ғаиләбеҙ менән көтә торғайныҡ. Сыйырсыҡ көтөү, уны ҡаршылау, талпынып-елкенеп һайрауын тыңлау – бала саҡтың шунан да ҙурыраҡ ҡыуанысы булмағандыр. Ояһын оҡшатмай, сыйырсыҡ тайпылып осһа, яҙҙың-йәйҙең йәме китек. Беҙ ҙә шулай ояһы туҙҙырылған ҡауҙы, ҡуныр урын тапмаған сыйырсыҡ хәлендә ҡалмайбыҙмы икән?
Марсель ҠОТЛОҒӘЛЛӘМОВ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Башҡорт байыһа…
Башҡорт байыһа…
Рөстәм Гөлназды икенсе курста уҡып йөрөгән сағында осрата. Дискотекала ғына күргән ҡыҙҙы ул шунда уҡ оҡшата. Бер ай тирәһе осрашып йөрөгәс, йәштәр өйләнешергә була.
СССР тарҡалып, халыҡ яңы тормошҡа саҡ өйрәнеп килгән 90-сы йылдар. Ҡәйнә-ҡайны менән бергә ҡуртымға алынған фатирҙа йәшәй башлайҙар. Йәш ғаиләне ҡыуандырып, ҡыҙҙары донъяға килә. Рөстәм, күп тә уйлап тормай, уҡыуын ташлап, эшкә урынлаша: ғаилә ағзалары артты, уларҙы ашатырға, кейендерергә, матди яҡтан тәьмин итергә кәрәк. Уҡыуын ташлаһа ла, тәү осорҙа килемле генә эш таба алмай этләнә. Ары һуғылып, бире һуғылып йөрөй торғас, үҙ эшен асып ебәрә. Мандып китәләр. Фатир, машина алалар. Яңы быуат башында улдары донъяға килә. Инде кешесә етеш тормошта йәшәп киттек, тип Гөлназ да ҡыуана. Ҡыуаныуы иртәрәк булған икән шул. Башҡорт байыһа, бисә ала, тигәндәй, Рөстәм үҙенән 5 – 6 йәшкә оло ҡатынға әүрәп китә. Әүрәп китә тиеү бик дөрөҫ тә түгелдер, ғаиләһен ташлап, баяғы ҡатын менән яңы тормош башларға ниәтләй. Һуғым һуйыр мәл еткәс, балаларҙы алып, Гөлназдың ата-әсәһенә ҡайтып килергә булалар. Һин дә мин барып, ярҙам итеп, күстәнәстәрен тейәп ҡалаға кире килгән саҡта аварияға осрайҙар. Ҡатын шундуҡ йән бирә, балалар һәм Рөстәм иҫән ҡала. Йөрөмтәл холоҡло ир, ғаилә ҡормаҡсы булып, төрлө таныш ҡатындарын алып ҡайта башлай. Кемеһелер балаларҙы артыҡ күрә, кемеһенеңдер, кейәүгә сығып, бәйле эт кеүек ултырғыһы килмәй, кемеһендер үҙе хушһынмай. Гөлназдың вафатына өс йыл тигәндә бер йәш ҡыҙҙы осратып, уға тәҡдим яһай. Ҡыҙ риза була. Балаларҙы ҡаҡмай-һуҡмай, үҙенекеләй ҡабул итә. Оҙаҡ та үтмәй, уртаҡ улдары, ҡыҙҙары донъяға килә. Рөстәмдең эше лә алға киткәндәй тойола. Донъя яйға һалына, тормош майлы тәгәрмәс шикелле алға тәгәрәй. Һәм әлеге лә баяғы ҡылыҡ та кире ҡалҡып сыға: үҙ яйына ғына барған етеш тормош ялҡытамы, дүрт балаға күңел йылыһын бирергә тырышҡан ҡатынынан иғтибар етеңкерәмәй башлаймы, күңеле мажара, яңы хистәр көҫәйме – Рөстәм тағы ла ситтә бәйләнеш булдыра. Тәүҙә үҙенән күпкә йәш ҡыҙ менән дуҫлаша. Төрлө матур кисәләргә, сит илдәргә ял итергә йөрөтә, фатир алып бирә. Икенсе берәүһе инде унан ул табып ала, өсөнсөһөнә йорт һалыша, дүртенсеһенә машина алып бирә.
Йөрөй тора, артынан һүҙе лә ҡатынына етә тора. Шулай ҙа сабыр итә Әлфидә. Сабырлыҡ бөткән ерҙә түҙемлек башлана, тиҙәр. Айырылышыр сиккә етһә лә, түҙә. Тәүҙә илаулап, тауыш сығарып ҡарай. Бер үҙгәреш булмай. Киреһенсә, Рөстәм уның үҙен эттән эткә һалып әрләп, бар ғәйебен Әлфидәгә япһара. Аптырағандан өндәшмәй ҡарай ҡатын. “Үҙем ҡорған донъяны урамдан килгән йөрөмтәл ҡатын-ҡыҙҙарға ҡалдыраһым юҡ”, – тип, баш эйеп, иренең ситтәге бәйләнештәрен дә кисереп, күрмәмеш, белмәмеш булып йәшәй башлай.
Әммә бер көн ул иренең һөйәркәһе менән осраша. Дүрт бала үҫтергән ғаиләне юҡҡа сығараһың, арабыҙҙы бутайһың, тип өндәшә. Теге һөйәркә лә хайран ҡала. Баҡтиһәң, Рөстәм дүрт балаһы, ҡатыны барлығын береһенә лә әйтмәгән икән. “Ҡатыным үлде, ике баланы үҙем тәрбиәләйем, тип әйткәйне”, – тип баяғы ҡатын да сикһеҙ аптырай. Әлфидәне һәм балаларын үҙ ғаилә ағзалары иҫәбенән һыҙып ташлап, уның тормошонда улар бөтөнләй булмаған кеүек ҡыланған ирҙе хатта ул да аңламай...
Әле балалары үҫеп еткән, кеше булған. Әммә абруйлы ғаилә башлығы, хөрмәтле олатай булып, ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләп, уларға матур кәңәштәрен генә биреп ултыра торған ир-уҙаман, йөрөмтәллек сиренән арына алмай. Нимәнән килә икән бындай бәлә? Ирҙәрҙең туйып һикереүеме? Әллә ата-бабаларыбыҙҙың ҡасандыр күп ҡатынлы булыуы шулай көслө зат ҡанына һеңгәнме? Урыҫ байыһа – сиркәү һала, башҡорт байыһа – бисә ала, тигән халыҡ һүҙе әллә, ысынлап та, дөрөҫлөккә тап киләме?
А. АЙЫТҠОЛОВА.
*Исемдәр үҙгәртелде.
СССР тарҡалып, халыҡ яңы тормошҡа саҡ өйрәнеп килгән 90-сы йылдар. Ҡәйнә-ҡайны менән бергә ҡуртымға алынған фатирҙа йәшәй башлайҙар. Йәш ғаиләне ҡыуандырып, ҡыҙҙары донъяға килә. Рөстәм, күп тә уйлап тормай, уҡыуын ташлап, эшкә урынлаша: ғаилә ағзалары артты, уларҙы ашатырға, кейендерергә, матди яҡтан тәьмин итергә кәрәк. Уҡыуын ташлаһа ла, тәү осорҙа килемле генә эш таба алмай этләнә. Ары һуғылып, бире һуғылып йөрөй торғас, үҙ эшен асып ебәрә. Мандып китәләр. Фатир, машина алалар. Яңы быуат башында улдары донъяға килә. Инде кешесә етеш тормошта йәшәп киттек, тип Гөлназ да ҡыуана. Ҡыуаныуы иртәрәк булған икән шул. Башҡорт байыһа, бисә ала, тигәндәй, Рөстәм үҙенән 5 – 6 йәшкә оло ҡатынға әүрәп китә. Әүрәп китә тиеү бик дөрөҫ тә түгелдер, ғаиләһен ташлап, баяғы ҡатын менән яңы тормош башларға ниәтләй. Һуғым һуйыр мәл еткәс, балаларҙы алып, Гөлназдың ата-әсәһенә ҡайтып килергә булалар. Һин дә мин барып, ярҙам итеп, күстәнәстәрен тейәп ҡалаға кире килгән саҡта аварияға осрайҙар. Ҡатын шундуҡ йән бирә, балалар һәм Рөстәм иҫән ҡала. Йөрөмтәл холоҡло ир, ғаилә ҡормаҡсы булып, төрлө таныш ҡатындарын алып ҡайта башлай. Кемеһелер балаларҙы артыҡ күрә, кемеһенеңдер, кейәүгә сығып, бәйле эт кеүек ултырғыһы килмәй, кемеһендер үҙе хушһынмай. Гөлназдың вафатына өс йыл тигәндә бер йәш ҡыҙҙы осратып, уға тәҡдим яһай. Ҡыҙ риза була. Балаларҙы ҡаҡмай-һуҡмай, үҙенекеләй ҡабул итә. Оҙаҡ та үтмәй, уртаҡ улдары, ҡыҙҙары донъяға килә. Рөстәмдең эше лә алға киткәндәй тойола. Донъя яйға һалына, тормош майлы тәгәрмәс шикелле алға тәгәрәй. Һәм әлеге лә баяғы ҡылыҡ та кире ҡалҡып сыға: үҙ яйына ғына барған етеш тормош ялҡытамы, дүрт балаға күңел йылыһын бирергә тырышҡан ҡатынынан иғтибар етеңкерәмәй башлаймы, күңеле мажара, яңы хистәр көҫәйме – Рөстәм тағы ла ситтә бәйләнеш булдыра. Тәүҙә үҙенән күпкә йәш ҡыҙ менән дуҫлаша. Төрлө матур кисәләргә, сит илдәргә ял итергә йөрөтә, фатир алып бирә. Икенсе берәүһе инде унан ул табып ала, өсөнсөһөнә йорт һалыша, дүртенсеһенә машина алып бирә.
Йөрөй тора, артынан һүҙе лә ҡатынына етә тора. Шулай ҙа сабыр итә Әлфидә. Сабырлыҡ бөткән ерҙә түҙемлек башлана, тиҙәр. Айырылышыр сиккә етһә лә, түҙә. Тәүҙә илаулап, тауыш сығарып ҡарай. Бер үҙгәреш булмай. Киреһенсә, Рөстәм уның үҙен эттән эткә һалып әрләп, бар ғәйебен Әлфидәгә япһара. Аптырағандан өндәшмәй ҡарай ҡатын. “Үҙем ҡорған донъяны урамдан килгән йөрөмтәл ҡатын-ҡыҙҙарға ҡалдыраһым юҡ”, – тип, баш эйеп, иренең ситтәге бәйләнештәрен дә кисереп, күрмәмеш, белмәмеш булып йәшәй башлай.
Әммә бер көн ул иренең һөйәркәһе менән осраша. Дүрт бала үҫтергән ғаиләне юҡҡа сығараһың, арабыҙҙы бутайһың, тип өндәшә. Теге һөйәркә лә хайран ҡала. Баҡтиһәң, Рөстәм дүрт балаһы, ҡатыны барлығын береһенә лә әйтмәгән икән. “Ҡатыным үлде, ике баланы үҙем тәрбиәләйем, тип әйткәйне”, – тип баяғы ҡатын да сикһеҙ аптырай. Әлфидәне һәм балаларын үҙ ғаилә ағзалары иҫәбенән һыҙып ташлап, уның тормошонда улар бөтөнләй булмаған кеүек ҡыланған ирҙе хатта ул да аңламай...
Әле балалары үҫеп еткән, кеше булған. Әммә абруйлы ғаилә башлығы, хөрмәтле олатай булып, ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләп, уларға матур кәңәштәрен генә биреп ултыра торған ир-уҙаман, йөрөмтәллек сиренән арына алмай. Нимәнән килә икән бындай бәлә? Ирҙәрҙең туйып һикереүеме? Әллә ата-бабаларыбыҙҙың ҡасандыр күп ҡатынлы булыуы шулай көслө зат ҡанына һеңгәнме? Урыҫ байыһа – сиркәү һала, башҡорт байыһа – бисә ала, тигән халыҡ һүҙе әллә, ысынлап та, дөрөҫлөккә тап киләме?
Әле балалары үҫеп еткән, кеше булған. Әммә абруйлы ғаилә башлығы, хөрмәтле олатай булып, ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләп, уларға матур кәңәштәрен генә биреп ултыра торған ир-уҙаман, йөрөмтәллек сиренән арына алмай. Нимәнән килә икән бындай бәлә? Ирҙәрҙең туйып һикереүеме?
А. АЙЫТҠОЛОВА.
*Исемдәр үҙгәртелде.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Законлылыҡ һәм хоҡуҡ һағында
12 января 2018 йыл | Хоҡуҡ
12 ғинуарҙа илебеҙ, шул иҫәптән районыбыҙ прокуратураһы хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Петр I тарафынан раҫланған төп күҙәтеү ведомствоһы – дәүләттең ышаныслы ҡалҡаны булып торған прокуратура хеҙмәте ойошторолоуға – 296 йыл. Өс йөҙ йылға яҡын тарихы булған был хеҙмәт закон һәм хоҡуҡ тәртибе һағында тора. Ошо уңайҙан район прокуроры, юстиция советнигы Рөстәм РАЯНОВ менән әңгәмә ҡорҙоҡ.
Гимназистар Рәсәй кимәлендә лә һынатманы
12 января 2018 йыл | Мәғариф
Йөрөгән таш шымара – ятҡан таш мүкләнә, тигән халыҡ мәҡәле Красноусол башҡорт гимназия-интернаты уҡыусыларына тап килеп тора. Беҙҙең уҡыусыларыбыҙ бына алты йыл рәттән Бөтә Рәсәй Бәләкәй фәндәр академияһы ойошторған "Белем һәм ижад” чемпионатында ҡатнашып, бөтә ил күләмендәге сарала белемдәренең тәрәнлеген иҫбатлап торалар.
Башҡорт теле - халҡым теле!
12 января 2018 йыл | Мәғариф
Башҡорт халҡының мәғрифәтсе сәсәне, үҙенең яҙғандары менән кеше аңына яҡтылыҡ һәм яҡшылыҡ таратыусы Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнө - 14 декабрь - былтырҙан башлап Башҡорт теле көнө тип билдәләнәсәк. Ғафури районы мәктәптәрендә был көндө бик матур итеп билдәләнеләр. Ҡунаҡҡа саҡырыусылар ҙа күбәйеп китте.
Мәскәүҙә Президент шыршыһында
12 января 2018 йыл | Мәғариф
Быйыл Рәсәй президентының балалар өсөн тәғәйенләнгән шыршы байрамында Башҡортостандан 114 уҡыусы ҡатнашты. Уҡыу алдынғылары, әүҙем йәмәғәтсе, һәләтле балалар араһында Красноусол башҡорт гимназия-интернатының 7-се класс уҡыусыһы Лилиә Саттарова ла бар ине (һүрәттә). Уға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.
Татыулыҡта – бәрәкәт
10 января 2018 йыл | Йәмғиәт
Быйылғы йыл республикабыҙҙа Ғаилә йылы сиктәрендә үтәсәк. Ул ғаилә сәйәсәтен камиллаштырыуға, ғаилә институты абруйын нығытыуға һәм уға ярҙам итеүгә йүнәлтелә. Ошо уңайҙан Үтәк ауылының күмәк балалы күркәм ғаиләләренең береһе Зөлфиә һәм Илшат Вәлиевтар ғаиләһе менән таныштырмаҡсыбыҙ.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Зәхмәтле урынға барма, башыңа сир алма...
Зәхмәтле урынға барма, башыңа сир алма...
Һыу буйында тарбайып үҫкән оло тирәк бар. Шуның башына үрмәләү – күптәнге хыялым. Тик өләсәйем уның янына яҡын юллатмай. Ҡолап төшөр тип ҡурҡҡандан түгел, сөнки мине ул өй башына ла, ҡырға муйыл йә ҡомалаҡ йыйырға барһаҡ, үҙе үк ағас башына мендереп ебәрә. Иң суҡ ботаҡты ҡарап ҡына ике ҡуллап йәбешәм дә аҫҡа һикерәм. Эйелеп төшһә, өләсәйем тирә башлай. Һындырырға ярамай. Ә был тирәктең зәхмәте бар, ти ул. Уның төбөнә мәйет йыуған һыу түгелгән. Шул һыуҙы эсергә тип, ендәр тирәк янына йыйыла, ти. Ул ендәрҙе күргәнем булмағас, әллә ни ҡурҡмайым, тик өләсәйем үҙе ҡурҡа.
Бер көн уны күрше ауылда йәшәгән әхирәте ҡунаҡҡа саҡырҙы. Сәскәле күлдәген кейеп сығып китеүенә бер аҙ ваҡыт үткәнен көтөп торҙом да, үрге оста йәшәгән әхирәтем Әлфиәгә йүгерҙем. Ярамай, тип тыйып торған эштәренең бер нисәүһен башҡарыу, иң мөһиме, һыу буйындағы тарбайып үҫкән тирәккә үрмәләү ине беҙҙең маҡсат. һыу буйына төшөп, бер аҙ һыҙғырырға маташып ултырҙыҡ (өләсәйем һыҙғырғанды ла яратмай, иман ҡасырып, ел сығарып һыҙғырынып йөрөмәгеҙ, ти). Быйыл алты йәшебеҙ тулғас, тештәребеҙ төшә башлағайны, әллә шуғамы, һыҙғырыуыбыҙҙан әллә ни фәтүә сығырҙай булманы. Һикереп торҙоҡ та тирәккә табан йүнәлдек. Шым ғына килеп, төбөнә күҙ һалдыҡ. һыу эсеп ултырған бер йән эйәһе лә күренмәгәс, батырланып, тирәккә үрмәләнек. Һәр ботағына ултырып ҡарап, таш менән һыҙып ҡайырыһына исемдәребеҙҙең тәүге хәрефтәрен яҙҙыҡ та (әлегә тулыһынса яҙа белмәйбеҙ) өйгә ҡайтып киттек.
Бер нисә аҙна үтеүгә, ҡыҙылса менән ауырып киттем. Өләсәйем ҡыҙыл тауарға урап, ҡыҙыл ғына емештәр ашатып, үҙенсә им-том итә башланы. Апайымдарҙың ауырығанынан беләм, шулай итһәң, ауырыу тиҙ үтә, тәндә эҙе ҡалмай.
Аҙна үтте, ун көн үтте, һаман һауыға алманым. Дауаханаға ла алып барҙылар. Ҡыҙарып сыҡҡан урындарҙа тирем ҡубып, аҡ таптар ҡала башланы. Туғандарым да, табиптар ҙа аптырай. Төрлө тикшереүҙәр үткәргәндән һуң, ҡыҙылса түгел, ҡорсаңғы ауырыуы тип, икенсе төрлө дауаларға тотондолар. Тик һаман һауыҡманым, хәлем, киреһенсә, көндән-көн насарланды ғына. Төн етһә, температурам күтәрелә, тәнемә меңәрләгән энә сәнселгән кеүек. Бер заман күҙемә әллә нимәләр күренә башланы. Тирәк төбөндә һыу эсеп ултырған ендәр тураһында өләсәйемә һөйләгәс кенә ул миңә зәхмәт ҡағылғанын аңланы. Кешеләр аша һорашып, Учалы ҡалаһында йәшәгән көслө генә муллаға алып барып өшкөртөп, таң һыуы менән йыуындырып, хәйер биреп, мине саҡ һауыҡтырып алды.
Шунан бирле теге тирәк янына ла, өләсәйем, ярамай, тигән бер ергә лә бармайым. Мал салған, сүплек урыны булған ерҙәргә лә яҡын юллатмай ул.
* * *
Ауылыбыҙҙа бер өй бар. Мин белә-белгәндән унда бер кем дә оҙаҡ итеп йәшәгәне юҡ. өләсәйем хатта ул тирәлә уйнарға ла рөхсәт итмәне. Ташландыҡ тип тә әйтеп булмай: бик матур итеп төҙөлгән уртаса ҙурлыҡтағы өй. Шаҡартмалары ла матур итеп биҙәлеп эшләнгән. Баҡсаларында алма емерелеп уңа. Тик уны бер кем дә йыйып алмай. Хатта һәр нәмәнән ирмәк эҙләгән йәштәр ҙә ул емештәргә ҡул һуҙырға ҡыймай. Сөнки һәр кемгә ололар был ерҙең зәхмәте хаҡында һеңдереп үҫтергән.
– Их, Зәки буш итте, ата-әсәһен тыңламайса… Шаулап торған донъянан бер нәмә ҡалманы, ҡуй инде... – быҙау ҡыуып ҡайтып барғанда өләсәйем теге йортҡа ҡарап шулай тип ҡуйҙы. Үҙе ауыҙ эсенән белгән доғаларын уҡып та алды. “Рухтарын шат ҡыл, Раббым”. Үлгәндәргә шулай тип аят бағышлағандарын беләм.
– Ә кем үлгән бында, өләсәй? – һорау бирмәйенсә түҙә алманым.
– Бөтә өй эсе менән мәрхүм булдылар, бахырҡайҙар. Урыны алама ине шул, ҡотһоҙ ер был…
Зәки күп балалы ғаиләлә тыуып үҫә. Әрме хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, урман хужалығы техникумына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлап, күрше район ҡыҙы Гөлфиәгә өйләнеп, ең һыҙғанып донъя төҙөргә тотона. Ауыл хужалығының гөрләп торған мәле, йәштәр күпләп ауылда ҡала, йорттар һала. Тауҙар ышығында ғына ултырған ауылда яңы йорттар һалырға урын етмәй. Ауыл хакимиәте ултырышында йәштәргә яңы йорт һалыр өсөн урынды ауылдан ситтә, ике саҡрым алыҫлыҡта ятҡан асыҡ майҙандан бирә башларға ҡарар итәләр. Урын иркен, уйламай ҙа 50 – 60 өй һалып сығырлыҡ. Ҡош-ҡорт, мал-тыуар аҫрарға ла уңайлы, йылғаһы ла эргәлә генә. Йәштәр ҙур кинәнес менән, мотлаҡ шул ерҙән урын алырға теләп, ғариза яҙа, бер-бер артлы йорт һалырға тотона.
Тик Зәки генә ул урынды оҡшатмай, ҡырҡа баш тарта. Йәнәһе лә, юл юҡ, бәләкәй балаларға мәктәп тә алыҫ. Газ үткәреүе ҡиммәткә төшәсәк. Ҡырҡ һылтау табып, һатып алған бураһын ауылдың уртаһында буш торған урынға күтәртә. Уның был холҡона халыҡ аһ итә. Сөнки ул урынды борон-борондан, зәхмәтле тип, яратмайҙар. Ваҡытында хатта сүплеккә лә әйләнгән булған. Киндер, дегәнәк, әрем кеүек сүп үләндәре баҫҡан урынды һәр кем ситләп үтергә тырыша. Кемдер, ене бар, тип тә һөйләне, кемдер, борон зимагурлыҡта йөрөп, эсеп үлгән әҙәмде йыназаһыҙ ошонда күмгәндәр, ти.
Ни булһа ла, тап ошо урында йорт күтәргәне өсөн Зәкиҙе йәше-ҡарты әрләне, ата-әсәһе, туғандары менән талаш сыҡты. Йәш ирҙең үҙһүҙлелеге көслө булдымы, әллә ышанманымы, бер кемде лә ишетмәҫ булды. Өмәгә кеше таба алмағас (быға тиклем бер-береһенә ярҙамсыл булған халыҡ Зәкигә ярҙам итергә барыуҙан баш тартты), күрше ауылдан балта оҫталарын ялланы. Эш барышында 20 йыл бер ниндәй ҡаза күрмәйенсә генә тир түккән ирҙәрҙең береһе, Фәрит исемлеһе, яҙа сабып, аяғын йәрәхәтләп, ғүмерлеккә ғәрип булып ҡала. Зәхмәтле урындың тәүге ҡазаһы ошо була. Ауылдаштарының: “Аллаһы Тәғәләнең һиңә һынамаҡҡа, уйланырға биргән һынауы ошо. Ярай, үҙ ғаиләң аша түгел, сит кеше аша иҫкәртә. Аҡылыңа кил”, – тип әйтеүҙәренә ҡарамайынса, Зәки эшен дауам итә. Трактор менән бар сүп-сарҙы ташып түгә, баҡсаһын кәртәләп, емеш ағастары ултырта. Шул саҡта инде икенсе ғәжәйеп хәл асыҡлана: 20 аҙым алыҫлыҡта ғына ултырған өйҙөң ишек алдында ике метрҙан һыу сыға, йылға ла әллә ни алыҫ түгел, ә Зәкиҙең ихатаһында һыу эҙләп 7 – 8 урынды 20 метр тәрәнлегендә ҡаҙып сығалар: һыу юҡ. Биш төп алмағастан тыш, бөтә емеш ағастары ҡороп юҡҡа сыға, хатта баҡсаларында ҡыяр, кәбеҫтә лә үҫтерә алмайҙар.
Көҙ көнө өй туйлай йәш ғаилә. Ике кескәй бала, өсөнсөһө лә бына-бына тыуырға тора. Ҡар юлы төшкәнсе тип, ғаилә башлығы мунсалыҡ бура өсөн ағас йығырға урманға сығып китә. Балалары туҙратҡан уйынсыҡтарҙы йыйырға тип, эйелгән ыңғайға Гөлфиәнең эсе, арҡа буйҙары сәнсеп ауыртырға тотона. Ауыртыу көсәйгәндән-көсәйә, урамға сығыу түгел, бер нисә аҙым да яһай алмаған ҡатын, эсен ҡосаҡлап, иҙәнгә сүгәләй. Әсәләренең ауыртынып ыңғырашыуынан ҡото осҡан кескәй балалар илашырға тотона. 3 – 4 сәғәт ваҡыт шулай уҙа. Ейәндәрен күрергә тип килгән Мәйсәрә инәй киленен, күп ҡан юғалтыуҙан иҫтән яҙып, аңы томалана башлаған мәлдә тап итә. “Тиҙ ярҙам” машинаһының килеп еткәнен көтмәйенсә, фельдшер ҡыҙ ауылдан машина табып, ҡаршы сығалар. Тик Гөлфиәнең үҙен дә, ваҡытынан алда тыуған сабыйҙы ла табиптар ҡотҡара алмай.
Ике бала менән тол ҡалған ир ҡайғыға бата. Эсештерә башлай. Тик бәләләрҙең башы йорттоң алама урында ултырыуында икәненә ышанғыһы килмәй. Тамам эскегә бирелмәҫ, аҙып-туҙып китмәҫ борон тип, туғандары уға район үҙәгендә уҡытыусы булып эшләгән Фәһимәне димләй. Ул да күптән түгел ирен юғалтҡан, бер бала менән яңғыҙы тороп ҡалған. Димсе диңгеҙ кисерә, тигәндәй, ир менән ҡатын ҡауыша, матур ғына донъя көтә башлай. Тормош үҙ яйына һалынып, тыныс ҡына 3 – 4 йыл ваҡыт үтә. Өй ултырған урындың зәхмәтле булыуы ла бер аҙ онотола төшә.
Зәкиҙең өсөнсө класҡа уҡырға барған оло улы Даян тамағы шешеп ауырый башлай. Тәүҙә Фәһимә уны төрлө халыҡ алымдары менән өйҙә генә дауалап ҡарай. Ярҙамы тейерҙәй булмағас, дауаханаға баралар. Ике аҙна тирәһе үтеүгә, һап-һау малай өйгә ҡайта. Тик ун көн дә үтмәй, ҡабат ауырый башлай. малай менән үгәй әсә дауахана менән өй араһын йылдан ашыу тапай. Табиптар үҙҙәре лә аптырауға ҡала: ауырыуҙың нимәнән барлыҡҡа килеүен дә асыҡлай алмайҙар. Анализдары ла, хәле лә арыуланып ҡайтып киткән бала аҙна-ун көн эсендә ҡабат ауырыуға һалыша. Шифаханалар ҙа ярҙам итмәй, ҡиммәтле дарыуҙар ҙа. Дуҫ-иштәренән, өйөнән айырылып, дауаханала ятыуҙан биҙгән Даян башҡаса унда барыуҙан баш тарта. Һәм бер көндө, физкультура дәресендә класташтары менән физик күнекмәләр эшләгән ваҡытта, уның йөрәге тибеүҙән туҡтай. Дәрестән бушатыуға справкаһы булыуға ҡарамаҫтан, иптәштәренән айырылғыһы килмәйенсә, бер ҡатарҙан йөрөргә тырышҡан малай шулай, ғаиләһен ҡайғыға һалып, яҡты донъя менән хушлаша. Зәки юғары органдарға барып, ялыу яҙып йөрөмәһә лә, мәктәп коллективы менән аралары боҙола.
Ошо хәлдән һуң Зәки урындың ысынлап та зәхмәтле булыуына ышана башлай. Күрше ауылға барып, ҡатыны менән йорт та ҡарап ҡайталар. Һатып алыр өсөн кредитҡа документтар йыйып, банкка тапшыралар. Тик уларға тыныс йәшәү насип булмай. Тәүге ҡар яуған октябрҙең һыуыҡ төнөндә Фәһимә тороп, газ мейесен тоҡандыра. Йоҡо аралаш ул тығынды асырға онота… Яҙмышмы, әллә, ысынлап та, зәхмәтме, ике бала һәм ир менән ҡатын шулай төн эсендә газға ағыуланып һәләк була.
Еренә еткереп һалынған йортҡа ҡыҙығыусылар күп булһа ла, һатып алырға теләүселәр табылмай. Хатта Зәкиҙең бер туған ҡустыһы күсереп һалырға ла риза булманы. Ун йылда алты мәйет сыҡҡан йорт, бөтә ауылға шом һалып, етемһерәп ултыра. Хәйер, унда ваҡытлыса ғына ике ғаилә йәшәп ҡараны. Тик береһе лә уны матур хәтирәләр менән иҫкә алмай. Ситтән күсеп ҡайтҡан Йәмил ағайҙар төндәрен сабый илаған тауыш ишетеп, йоҡоға китә алмай аптыраһа, уҡытыусы булып эшкә килгән ике ҡыҙҙың күҙенә өй мөйөшөндә илап ултырған ир шәүләһе күренгән.
Өләсәйем ошоларҙы бәйән иткән арала тағы ла бер боролоп теге йортҡа күҙ һалдым. Йәнһеҙ тәҙрәләр моңһоу ғына урамды күҙәтә ине. Алты тәҙрә, әйтерһең дә, алты йән…
Бер көн уны күрше ауылда йәшәгән әхирәте ҡунаҡҡа саҡырҙы. Сәскәле күлдәген кейеп сығып китеүенә бер аҙ ваҡыт үткәнен көтөп торҙом да, үрге оста йәшәгән әхирәтем Әлфиәгә йүгерҙем. Ярамай, тип тыйып торған эштәренең бер нисәүһен башҡарыу, иң мөһиме, һыу буйындағы тарбайып үҫкән тирәккә үрмәләү ине беҙҙең маҡсат. һыу буйына төшөп, бер аҙ һыҙғырырға маташып ултырҙыҡ (өләсәйем һыҙғырғанды ла яратмай, иман ҡасырып, ел сығарып һыҙғырынып йөрөмәгеҙ, ти). Быйыл алты йәшебеҙ тулғас, тештәребеҙ төшә башлағайны, әллә шуғамы, һыҙғырыуыбыҙҙан әллә ни фәтүә сығырҙай булманы. Һикереп торҙоҡ та тирәккә табан йүнәлдек. Шым ғына килеп, төбөнә күҙ һалдыҡ. һыу эсеп ултырған бер йән эйәһе лә күренмәгәс, батырланып, тирәккә үрмәләнек. Һәр ботағына ултырып ҡарап, таш менән һыҙып ҡайырыһына исемдәребеҙҙең тәүге хәрефтәрен яҙҙыҡ та (әлегә тулыһынса яҙа белмәйбеҙ) өйгә ҡайтып киттек.
Бер нисә аҙна үтеүгә, ҡыҙылса менән ауырып киттем. Өләсәйем ҡыҙыл тауарға урап, ҡыҙыл ғына емештәр ашатып, үҙенсә им-том итә башланы. Апайымдарҙың ауырығанынан беләм, шулай итһәң, ауырыу тиҙ үтә, тәндә эҙе ҡалмай.
Аҙна үтте, ун көн үтте, һаман һауыға алманым. Дауаханаға ла алып барҙылар. Ҡыҙарып сыҡҡан урындарҙа тирем ҡубып, аҡ таптар ҡала башланы. Туғандарым да, табиптар ҙа аптырай. Төрлө тикшереүҙәр үткәргәндән һуң, ҡыҙылса түгел, ҡорсаңғы ауырыуы тип, икенсе төрлө дауаларға тотондолар. Тик һаман һауыҡманым, хәлем, киреһенсә, көндән-көн насарланды ғына. Төн етһә, температурам күтәрелә, тәнемә меңәрләгән энә сәнселгән кеүек. Бер заман күҙемә әллә нимәләр күренә башланы. Тирәк төбөндә һыу эсеп ултырған ендәр тураһында өләсәйемә һөйләгәс кенә ул миңә зәхмәт ҡағылғанын аңланы. Кешеләр аша һорашып, Учалы ҡалаһында йәшәгән көслө генә муллаға алып барып өшкөртөп, таң һыуы менән йыуындырып, хәйер биреп, мине саҡ һауыҡтырып алды.
Шунан бирле теге тирәк янына ла, өләсәйем, ярамай, тигән бер ергә лә бармайым. Мал салған, сүплек урыны булған ерҙәргә лә яҡын юллатмай ул.
* * *
Ауылыбыҙҙа бер өй бар. Мин белә-белгәндән унда бер кем дә оҙаҡ итеп йәшәгәне юҡ. өләсәйем хатта ул тирәлә уйнарға ла рөхсәт итмәне. Ташландыҡ тип тә әйтеп булмай: бик матур итеп төҙөлгән уртаса ҙурлыҡтағы өй. Шаҡартмалары ла матур итеп биҙәлеп эшләнгән. Баҡсаларында алма емерелеп уңа. Тик уны бер кем дә йыйып алмай. Хатта һәр нәмәнән ирмәк эҙләгән йәштәр ҙә ул емештәргә ҡул һуҙырға ҡыймай. Сөнки һәр кемгә ололар был ерҙең зәхмәте хаҡында һеңдереп үҫтергән.
– Их, Зәки буш итте, ата-әсәһен тыңламайса… Шаулап торған донъянан бер нәмә ҡалманы, ҡуй инде... – быҙау ҡыуып ҡайтып барғанда өләсәйем теге йортҡа ҡарап шулай тип ҡуйҙы. Үҙе ауыҙ эсенән белгән доғаларын уҡып та алды. “Рухтарын шат ҡыл, Раббым”. Үлгәндәргә шулай тип аят бағышлағандарын беләм.
– Ә кем үлгән бында, өләсәй? – һорау бирмәйенсә түҙә алманым.
– Бөтә өй эсе менән мәрхүм булдылар, бахырҡайҙар. Урыны алама ине шул, ҡотһоҙ ер был…
Зәки күп балалы ғаиләлә тыуып үҫә. Әрме хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, урман хужалығы техникумына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлап, күрше район ҡыҙы Гөлфиәгә өйләнеп, ең һыҙғанып донъя төҙөргә тотона. Ауыл хужалығының гөрләп торған мәле, йәштәр күпләп ауылда ҡала, йорттар һала. Тауҙар ышығында ғына ултырған ауылда яңы йорттар һалырға урын етмәй. Ауыл хакимиәте ултырышында йәштәргә яңы йорт һалыр өсөн урынды ауылдан ситтә, ике саҡрым алыҫлыҡта ятҡан асыҡ майҙандан бирә башларға ҡарар итәләр. Урын иркен, уйламай ҙа 50 – 60 өй һалып сығырлыҡ. Ҡош-ҡорт, мал-тыуар аҫрарға ла уңайлы, йылғаһы ла эргәлә генә. Йәштәр ҙур кинәнес менән, мотлаҡ шул ерҙән урын алырға теләп, ғариза яҙа, бер-бер артлы йорт һалырға тотона.
Тик Зәки генә ул урынды оҡшатмай, ҡырҡа баш тарта. Йәнәһе лә, юл юҡ, бәләкәй балаларға мәктәп тә алыҫ. Газ үткәреүе ҡиммәткә төшәсәк. Ҡырҡ һылтау табып, һатып алған бураһын ауылдың уртаһында буш торған урынға күтәртә. Уның был холҡона халыҡ аһ итә. Сөнки ул урынды борон-борондан, зәхмәтле тип, яратмайҙар. Ваҡытында хатта сүплеккә лә әйләнгән булған. Киндер, дегәнәк, әрем кеүек сүп үләндәре баҫҡан урынды һәр кем ситләп үтергә тырыша. Кемдер, ене бар, тип тә һөйләне, кемдер, борон зимагурлыҡта йөрөп, эсеп үлгән әҙәмде йыназаһыҙ ошонда күмгәндәр, ти.
Ни булһа ла, тап ошо урында йорт күтәргәне өсөн Зәкиҙе йәше-ҡарты әрләне, ата-әсәһе, туғандары менән талаш сыҡты. Йәш ирҙең үҙһүҙлелеге көслө булдымы, әллә ышанманымы, бер кемде лә ишетмәҫ булды. Өмәгә кеше таба алмағас (быға тиклем бер-береһенә ярҙамсыл булған халыҡ Зәкигә ярҙам итергә барыуҙан баш тартты), күрше ауылдан балта оҫталарын ялланы. Эш барышында 20 йыл бер ниндәй ҡаза күрмәйенсә генә тир түккән ирҙәрҙең береһе, Фәрит исемлеһе, яҙа сабып, аяғын йәрәхәтләп, ғүмерлеккә ғәрип булып ҡала. Зәхмәтле урындың тәүге ҡазаһы ошо була. Ауылдаштарының: “Аллаһы Тәғәләнең һиңә һынамаҡҡа, уйланырға биргән һынауы ошо. Ярай, үҙ ғаиләң аша түгел, сит кеше аша иҫкәртә. Аҡылыңа кил”, – тип әйтеүҙәренә ҡарамайынса, Зәки эшен дауам итә. Трактор менән бар сүп-сарҙы ташып түгә, баҡсаһын кәртәләп, емеш ағастары ултырта. Шул саҡта инде икенсе ғәжәйеп хәл асыҡлана: 20 аҙым алыҫлыҡта ғына ултырған өйҙөң ишек алдында ике метрҙан һыу сыға, йылға ла әллә ни алыҫ түгел, ә Зәкиҙең ихатаһында һыу эҙләп 7 – 8 урынды 20 метр тәрәнлегендә ҡаҙып сығалар: һыу юҡ. Биш төп алмағастан тыш, бөтә емеш ағастары ҡороп юҡҡа сыға, хатта баҡсаларында ҡыяр, кәбеҫтә лә үҫтерә алмайҙар.
Көҙ көнө өй туйлай йәш ғаилә. Ике кескәй бала, өсөнсөһө лә бына-бына тыуырға тора. Ҡар юлы төшкәнсе тип, ғаилә башлығы мунсалыҡ бура өсөн ағас йығырға урманға сығып китә. Балалары туҙратҡан уйынсыҡтарҙы йыйырға тип, эйелгән ыңғайға Гөлфиәнең эсе, арҡа буйҙары сәнсеп ауыртырға тотона. Ауыртыу көсәйгәндән-көсәйә, урамға сығыу түгел, бер нисә аҙым да яһай алмаған ҡатын, эсен ҡосаҡлап, иҙәнгә сүгәләй. Әсәләренең ауыртынып ыңғырашыуынан ҡото осҡан кескәй балалар илашырға тотона. 3 – 4 сәғәт ваҡыт шулай уҙа. Ейәндәрен күрергә тип килгән Мәйсәрә инәй киленен, күп ҡан юғалтыуҙан иҫтән яҙып, аңы томалана башлаған мәлдә тап итә. “Тиҙ ярҙам” машинаһының килеп еткәнен көтмәйенсә, фельдшер ҡыҙ ауылдан машина табып, ҡаршы сығалар. Тик Гөлфиәнең үҙен дә, ваҡытынан алда тыуған сабыйҙы ла табиптар ҡотҡара алмай.
Ике бала менән тол ҡалған ир ҡайғыға бата. Эсештерә башлай. Тик бәләләрҙең башы йорттоң алама урында ултырыуында икәненә ышанғыһы килмәй. Тамам эскегә бирелмәҫ, аҙып-туҙып китмәҫ борон тип, туғандары уға район үҙәгендә уҡытыусы булып эшләгән Фәһимәне димләй. Ул да күптән түгел ирен юғалтҡан, бер бала менән яңғыҙы тороп ҡалған. Димсе диңгеҙ кисерә, тигәндәй, ир менән ҡатын ҡауыша, матур ғына донъя көтә башлай. Тормош үҙ яйына һалынып, тыныс ҡына 3 – 4 йыл ваҡыт үтә. Өй ултырған урындың зәхмәтле булыуы ла бер аҙ онотола төшә.
Зәкиҙең өсөнсө класҡа уҡырға барған оло улы Даян тамағы шешеп ауырый башлай. Тәүҙә Фәһимә уны төрлө халыҡ алымдары менән өйҙә генә дауалап ҡарай. Ярҙамы тейерҙәй булмағас, дауаханаға баралар. Ике аҙна тирәһе үтеүгә, һап-һау малай өйгә ҡайта. Тик ун көн дә үтмәй, ҡабат ауырый башлай. малай менән үгәй әсә дауахана менән өй араһын йылдан ашыу тапай. Табиптар үҙҙәре лә аптырауға ҡала: ауырыуҙың нимәнән барлыҡҡа килеүен дә асыҡлай алмайҙар. Анализдары ла, хәле лә арыуланып ҡайтып киткән бала аҙна-ун көн эсендә ҡабат ауырыуға һалыша. Шифаханалар ҙа ярҙам итмәй, ҡиммәтле дарыуҙар ҙа. Дуҫ-иштәренән, өйөнән айырылып, дауаханала ятыуҙан биҙгән Даян башҡаса унда барыуҙан баш тарта. Һәм бер көндө, физкультура дәресендә класташтары менән физик күнекмәләр эшләгән ваҡытта, уның йөрәге тибеүҙән туҡтай. Дәрестән бушатыуға справкаһы булыуға ҡарамаҫтан, иптәштәренән айырылғыһы килмәйенсә, бер ҡатарҙан йөрөргә тырышҡан малай шулай, ғаиләһен ҡайғыға һалып, яҡты донъя менән хушлаша. Зәки юғары органдарға барып, ялыу яҙып йөрөмәһә лә, мәктәп коллективы менән аралары боҙола.
Ошо хәлдән һуң Зәки урындың ысынлап та зәхмәтле булыуына ышана башлай. Күрше ауылға барып, ҡатыны менән йорт та ҡарап ҡайталар. Һатып алыр өсөн кредитҡа документтар йыйып, банкка тапшыралар. Тик уларға тыныс йәшәү насип булмай. Тәүге ҡар яуған октябрҙең һыуыҡ төнөндә Фәһимә тороп, газ мейесен тоҡандыра. Йоҡо аралаш ул тығынды асырға онота… Яҙмышмы, әллә, ысынлап та, зәхмәтме, ике бала һәм ир менән ҡатын шулай төн эсендә газға ағыуланып һәләк була.
Еренә еткереп һалынған йортҡа ҡыҙығыусылар күп булһа ла, һатып алырға теләүселәр табылмай. Хатта Зәкиҙең бер туған ҡустыһы күсереп һалырға ла риза булманы. Ун йылда алты мәйет сыҡҡан йорт, бөтә ауылға шом һалып, етемһерәп ултыра. Хәйер, унда ваҡытлыса ғына ике ғаилә йәшәп ҡараны. Тик береһе лә уны матур хәтирәләр менән иҫкә алмай. Ситтән күсеп ҡайтҡан Йәмил ағайҙар төндәрен сабый илаған тауыш ишетеп, йоҡоға китә алмай аптыраһа, уҡытыусы булып эшкә килгән ике ҡыҙҙың күҙенә өй мөйөшөндә илап ултырған ир шәүләһе күренгән.
Өләсәйем ошоларҙы бәйән иткән арала тағы ла бер боролоп теге йортҡа күҙ һалдым. Йәнһеҙ тәҙрәләр моңһоу ғына урамды күҙәтә ине. Алты тәҙрә, әйтерһең дә, алты йән…
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.