text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за Апрель 2018 года » Страница 7
Киләһе аҙнаның урталарынан ғына көндәр йылытасаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-04-2018, 10:18
БР Гидрометеорология үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостанда 18 -19 апрелгә генә көндәр йылытасаҡ. Шуға тиклем төнөн -4 градусҡа тиклем һыуыҡтар була. Әле республикала арктик һауа массаһы өҫтөнлөк итә. Киләһе аҙнаның урталарынан һауа температураһы көндөҙ +10 -13 градус буласаҡ. Төнөн дә йылы торасаҡ. Яуым- төшөм көтөлмәй....
Алланың рәхмәте яуа торған ай
Новости / Иман // 13-04-2018, 07:00
Рәжәб айы – ислам динендә булған дүрт изге айҙың береһе. Изге мөбәрәк айҙарҙың өсәүһе рәжәб, шәғбан, рамаҙан бер-бер артлы килә. Был айҙа Рәғәиб кисәһе көнө бар. Был кисәлә бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең атаһы Ғабдулла ибн (улы) Ғәбделмотталиб менән һөйөклө әсәһе Әминә бин (ҡыҙы) Ваһаб никахлашҡан, ҡауышҡан көнө....
Келәттән ит урлап ашаған ауыл бесәйе бәйете
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-04-2018, 06:00
Нисек тамаҡ туйҙырырға? - тиеп,
Ҡайғырған саҡ ҡалды иҫләргә.
Бары булыр кәрәк һиҙгер, көндөҙ,
Кем онота келәт бикләргә.
Кисен сығам бер ни булмағандай,
Һуҡмаҡ һалам күрше келәткә.
Асыҡ ҡалған ишектән инеүгә
Юлығам мин һимеҙ, мул иткә.
Төн йоҡомдо йоҡламайым, әммә,
Бурлыҡта йөрөп эс кәпәйтәм,
Иҫһеҙ-ғәмһеҙ күрше хужаларҙы
Ауыҙ йырып, шулай һемәйтәм.
Шөкөр тием Хоҙайыма, шөкөр,
Һуғым ите ашап, һимерҙем.
Ауыл халҡы һуғым һуймаҫ элек
Ни эләкте, шуны кимерҙем.
Әле бары ҡыш уртаһы ғына,
Һуғым ите етер, яҙғаса.
Тик хужалар ҡалдарһындар ғына
Ишек-келәләрҙе япмайса.
Хәлиҙә Ишдәүләтова...
Беҙҙең менән булған дуҫлыҡҡа хыянат итмәҫһегеҙ, моғайын...
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 12-04-2018, 15:17
Киләһе ярты йыллыҡта ла «Йәшлек» гәзитенә яҙылырһығыҙ, тип ышанабыҙ. Өҫтәүененә, быйыл да баҫмабыҙҙы алдырып уҡыусылар араһында лотерея уйнатабыҙ. Ул май аҙағына тиклем дауам итә. Гәзитебеҙгә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылып, квитанцияларығыҙҙың күсермәләрен тиҙерәк редакцияға ебәрергә ашығығыҙ.
Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан тағы ла ҡиммәтле бүләктәргә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен « Республика Башкортостан» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһына (Кирова урамы, 45) ебәрергә кәрәк буласаҡ.
Сәй сервизы, сәйнүктәр, термостар редакцияла эйәләрен көтә.
Гәзитебеҙгә ярты йылға яҙылыу хаҡы -790 һум 20 тин.
Индексы - П 2757...
Өфөлә Ағиҙел йылғаһында боҙ китә башланы
Яңылыҡтар таҫмаһы // 12-04-2018, 11:40
Алдан күҙалланғанса, гидрометеорологик шарттарға ярашлы, боҙ билдәләнгән ваҡытта ҡуҙғалған.
10 апрелгә республикала туғыҙ йылғаның боҙҙан әрселә башлауы теркәлгән. Тәүҙә Салауат ҡалаһы һәм Табын ауылы эргәһендәге Ағиҙел йылғаһында боҙ китә башланы. Стәрлетамаҡ районында – Стәрле һәм Ашҡаҙар, Бишбүләк районында – Дим, Ҡырмыҫҡалыла – Өршәк, Ишембайҙа – Тәйрүк, Мишкәлә – Бөрө һәм Ҡыңғыр, Ейәнсура районында Ҡаҫмарт йылғаһы ҡуҙғалды.
...
"Ҡатын-ҡыҙ - үл үтә серле зат"
Новости / Мәҙәниәт // 12-04-2018, 11:27
йәки Хәсән Усманов һәр яҙ һайын ғашиҡ буламы?
Башҡорт эстрадаһының матур ғаилә пары улар. Ғаилә ҡороу менән Усмановтарҙы тамашасылар бик һынап күҙәтте: был мөхәббәт ғүмерлекме әллә һөйөү уты тәү осорҙа ғына ҡыҙыу янамы? Ә Зилә менән Хәсән бына инде 15 йыл тормошта ла, сәхнәлә лә бергә. Йорт һалынған, ағастар ултыртылған, балалар үҫә. Ә шулай ҙа ике сәхнә кешеһенә бергә йәшәү ауыр түгелме икән? Хәсән УСМАНОВ менән ошо хаҡта һәм, әлбиттә, 8 Март – Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө алдынан гүзәл зат тураһындә әңгәмә ҡорҙоҡ.
...
Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө менән!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 12-04-2018, 09:55
Бынан 57 йыл элек, 1961 йылдың 12 апрелендә тарихта кеше тәүге тапҡыр Йыһанға оса. Ул - Юрий Алексеевич Гагарин! Юрий Гагарин “Восток-1” йыһан карабында бер тапҡыр Ер шары тирәләй әйләнеп сыға. Ул йыһанда 108 минут оса. Бөгөн, йыһан станцияларында бер нисә айлыҡ экспедициялар үткәрелгән ваҡытта, был бик аҙ һымаҡ күренә. Юрий Гагарин иһә йыһанда ла кеше эшләй һәм йәшәй алыуын раҫланы. Ошо ваҡыттан алып космонавт һөнәре барлыҡҡа килә. Һәр үҫмерҙең тиерлек күңеленә, йыһангир булам, тигән хыял инеп урынлаша. Кешенең йыһанға осошо уның киңлектәрен үҙләштереү өсөн яңы аҙым булып торҙо. Хәҙер был көн БӨТӘ ДОНЪЯ АВИАЦИЯ ҺӘМ КОСМОНАВТИКА КӨНӨ тип билдәләнә....
Балалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 12-04-2018, 07:00
Үҙ-үҙемде белә башлағандан алып ҡартәсәйемдең йор ҙа, шаян да, йөкмәткеле һәм хикмәтле лә һамаҡтарын, һүҙҙәрен иҫләйем. “Ерәнсә сәсән” әкиәтен, “Урал батыр” эпосын, Аҡмулла, Ш. Бабичтың исемдәрен тап унан ишетеп белдем. “Аҡмулла, Аҡмулла, беҙ башҡортҡа хаҡ мулла”, – тип ҡартәсәйемдең һүҙҙәрен ҡабатлап йөрөгәнем әле лә хәтерҙә....
Гипотониктарға кәңәштәр
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 11-04-2018, 16:38
Ҡан баҫымының түбән булыуына, гипертониянан айырмалы рәүештә, әллә ни иғтибар ҙа итеп бармайҙар. Шулай ҙа уның менән сирләүселәргә шулай уҡ еңел түгел. Баш ауыртыу, хәлһеҙлек, баш әйләнеү, аң юғалтыу – бына уның билдәләре. Уларға шулай уҡ апатия, хроник депрессия һәм хатта кардионеврозды ла индерергә мөмкин.
...
Көндөҙ республикала 15 градусҡаса йылытасаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 11-04-2018, 09:20
11 апрелдә Башҡортостандың көньяҡ райондарында 15 градусҡаса йылытасаҡ, тип фаразлай синоптиктар. Көндөҙ һәм иртәнсәк республика буйынса урыны менән бер аҙ ҡар ҡатыш ямғыр яуасаҡ, көньяҡ буйынса уртаса. Юлдарға томан төшөүе ихтимал.
Төбәк буйынса уртаса һауа температуры көндөҙ +5, +10 градус тәшкил итәсәк.
Кесе йоманан төбәккә һыуыҡ һауа массаһы килеүе көтөлә, төндә һауа температураһы -3 градусҡаса төшәсәк һәм көндөҙ 6 градусҡа тиклем йылы буласаҡ. Бер аҙ яуым-төшөм булыуы ихтимал.
...
[/aviable]


c: text/html

text:
22 май
22 май — григориан стиле буйынса йылдың 142-се (кәбисә йылында 143-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 223 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Йемен — Берҙәм Йемен Республикаһы ойошторолған көн.
- Ҡырғыҙстан — Ҡораллы көстәр көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әмир Ишемғолов (22.05.1960), зоотехник-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Биология фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кавардаков Владимир Александрович (22.05.1937), дәүләт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
- Юлбарисов Рәжәп Рамазан улы (22.05.1947), Көйөргәҙе районының Мораптал участка дауаханаһы табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы (22.05.1928—27.10.2014), актёр, театр белгесе, тәржемәсе. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).
- Платонов Николай Иванович (22.05.1958), физик-математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, техник фәндәр докторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Покровка ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Калинушкин Николай Александрович
Калинушкин Николай Александрович ( 25 ғинуар 1948 — 20 апрель 2004) — скульптор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған рәссамы. Башҡортостан Республикаһының Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018, үлгәндән һуң)[1]. Өфөләге «Хәсрәтле әсә» мемориаль комплексы авторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Николай Александрович Калинушкин 1948 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. 1972—1977 йылдарҙа Мәскәү Юғары художество-сәнәғәт училищеһының монументаль сәнғәт факультетында (С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү художество-сәнәғәт институты, скульптура бүлексәһе) профессорҙар А. С. Кондратьев һәм Г. А. Шульц оҫтаханаһында белем ала.
1977 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1991 йылдан 2004 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы идараһы рәйесе булып эшләй.
1977—1985 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетында рәсем һәм скульптура фәнен, 1992 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының живопись факультетында уҡыта. 1996 йылдан — сәнғәт институты доценты.
1993 йылда — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы», 1998 йылда «Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы» исемдәренә лайыҡ була.
Николай Калинушкиндың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Рәсәй Художество күргәҙмәләре дирекцияһы (Мәскәү), Рязань өлкә художество музейы, Ҡурған художество музейы, Төмән һынлы сәнғәт музейы, «Восток» фонды традицион һәм хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (Өфө), Башҡортостан халыҡтарының этнография музейы (Өфө) тупланмаларында, шәхси йыйынтыҡтарҙа һәм сит илдәрҙә: «Дантеско» фонды тупланмаһында (Верона, Италия) һәм шәхси коллекцияларҙа (Германия, Словакия, АҠШ, Франция) һаҡлана.
1989 йылдан Николай Калинушкин инициативаһы буйынса Өфөлә, унан һуң Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында скульптура буйынса симпозиумдар үткәрелә. Сара ҡала урамдары һәм майҙандарына скульптура әҫәрҙәре урынлаштырып, художество мөхите өҫтәү, ҡалаларҙы эстетик яҡтан көсәйтеү идеяһынан сығып эшләнә. Шулай итеп, Өфөнө биҙәп торған ансамблдәр, айырым һәм төркөмлө статуялар барлыҡҡа килә (Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры, Машина эшләүселәр мәҙәниәт һарайы эргәһендә, Революцион урамда һ.б.).
Скулптор әҫәрҙәренең урынлашҡан ерҙәре: «Дантеско» фонды галереяһы (Италия), М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Пожалостин исемендәге Рязань дәүләт художество музейы, Переяславль-Залесский, Аҙау, Дондағы Ростов, Элиста художество музейҙары.
2018 йылдың ғинуарында Михаил Васильевич Нестеров һәйкәлен эшләгән өсөн уҡыусылары Фирдант Нуриәхмәтов һәм Владимир Лобанов менән бергә Николай Калинушкин (үлгәндән һуң) Башҡортостан Республикаһының 2017 йылда булдырылған Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһының беренсе лауреаты булды[1].
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Николай Александрович Калинушкин республикала скульптура сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә, айырыуса ХХ быуаттың 90-сы йылдарында уңышлы эшләй. Был осор нәҡ уның ижады һәм педагогик эшмәкәрлеге менән бәйләнгән, Рәсәйҙә билдәле оҫталарҙы – Фирдант Нуриәхмәтов, Владимир Лобанов, Руслан Ниғмәтуллин һәм башҡаларҙы ул уҡытҡан.
Николай Александровичтың таланты скульптураның портрет, медальер сәнғәте, монументаль сәнғәт кеүек жанрҙарында сағылыш таба. Портреттарҙа Калинушкин персонаждың шәхесен төрлө пластик саралар менән һынландыра. Скульптор бик күп мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең портреттарын бик ихласлап башҡара («Михаил Нестеров», «Рәми Ғарипов», «Борис Домашников» һ.б.).
Николай Калинушкин — локаль хәрби бәрелештәрҙә һәләк булған Башҡортостан яугирҙәренә бағышланған мемориалдың авторы. Мемориал Өфөлә Комаров урамында 2003 йылдың 25 октябрендә асыла. Һәйкәлдең эскизы 1998 йылда Еңеү паркы төҙөлөп бөткәндән һуң эшләнә.
Күргәҙмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1977 йылдан Калинушкин — республика, зона, төбәк, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит илдәрҙә үткән күргәҙмәләр ҡатнашыусыһы. 1988 йылдан «Таштағы скульптура» халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм республика симпозиумдарында ҡатнаша.
Айырыуса мөһим күргәҙмәләре һәм арт-проекттары:
- 1983 — Бөтә Рәсәй бәләкәй формалы скульптура күргәҙмәһе (Мәскәү)
- 1986 — «Миҙалдар призы» халыҡ-ара конкурсы (Париж, Франция)
- 1992, 1994 — «Дантеско» халыҡ-ара биенналеһы (Милан, Верона, Италия)
- 1994 — «Башҡортостан рәссамдары Рәсәй Художество академияһында» (Мәскәү)
- 1994 — «Арауыҡ һәм форма» Бөтә Рәсәй хәҙерге заман скульптураһы күргәҙмәһе (Рязань)
- 1996 — Беренсе республика скульптура күргәҙмәһе (Өфө)
- 1999 — Башҡортостан Республикаһы рәссамдары төркөмөнөң Рәсәй Художество академияһындағы күргәҙмәһе (Мәскәү)
- 1999 — Халыҡ-ара бәләкәй формалы скульптура күргәҙмәһе (Созопол, Болгария).
Скульптура симпозиумдары: Рәсәйҙекеләр — 1988, 1989, 1990, 1991, 1992 йылдарҙа Өфөлә, 1989, 1994 йылдарҙа Пензала, 1990 йылда Дондағы Ростовта, 1992, 1993 йылдарҙа Рязандә, 1992 йылда Аҙауҙа, 1996 йылда Ҡазанда.
Халыҡ-ара — 1997 йылда Элистала (Рәсәй), 1998 йылда Нефтекамала (Рәсәй), 1999 йылда Өфөлә (Рәсәй), 2003 йылда Мәскәүҙә Үҙәк Рәссам йортонда (Рәсәй)
Шәхси күргәҙмәләре: 1992, 1998(2), 2000 йылдарҙа Өфөлә, 1994 йылда Рязандә, 1994 йылда Мәскәүҙә.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы (2018)
- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (1997)
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1993)
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдың 25 ғинуарында Өфөлә СССР Рәссамдар союзы ағзаһы Калинушкин Николай Александровичҡа Өфө ҡалаһының Менделеев урамындағы ул 1997—2004 йылдарҙа йәшәгән 138-се йортта иҫтәлекле таҡтаташ асыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Башҡортостанда Нестеров премияһының беренсе лауреаттары иғлан ителде. , 2018, 23 ғинуар (Тикшерелгән 24 ғинуар 2018)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Л. Клемент. Чтобы помнили. Журнал «Рампа».


text:
СӘЙ ЭСЕП АЛАЙЫҠ
Әҙәбиәт / Проза // Сегодня, 06:00
Һамарға, унан Мәскәүгә юлланырҙан элек Вәлиди Ленин менән һөйләшмәксе, уның менән күрешеү тураһында хәбәрләшеп килешмәксе булғайны, әммә тегенеһе телеграф аппараты янына килә алмай, тинеләр. Шулай ҙа Вәлидиҙең ниәтен Ленинға еткерҙеләр. Тегенеһе: “Килһен, осрашырбыҙ”, – тигән. Көнө-сәғәте аныҡ ҡына билдәле булмағас, үҙ яйым менән йөрөрмөн, тип уйлағайны ла Вәлиди, килеп сыҡманы. Сталин телеграмма һуҡты. Фәлән көндән дә ҡалмай килеп ет, Ленинға барырҙан алда мине күр, тигән. Байға ялланһаң, белеп тор: беренсе хужаң бейсә булыр, тиҙәр бит әле. Шуның кеүек инде, тип уйланы Вәлиди, Рәсәй хужаһының ҡулын ҡыҫырға ниәтләһәң, тәүҙә һәр бармағын үбеп сығырға тейешһең....
Аҡ күлдәк (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 14-10-2018, 06:00
– Ләбибә, әйҙә күлдәгеңде Гөлбәрәгә биреп тор, бары ярты сәғәткә. Күрше ауыл ҡыҙҙары менән ярыш бөткәс тә, кире сисеп бирер.
Класс етәксеһе Гөлсимә Самат ҡыҙы Ләбибә менән бик мөләйем һөйләште. Оҙаҡ уйлағас, ризалашырға тура килде. Сөнки уҡытыусы – Ләбибәнең яратҡан еңгәһе. Ҡай саҡ дәрестәрен әҙерләмәй килһә лә, мәктәпкә уның ата-әсәһен саҡыртып тормай, ҡыҙҙың ғәйебен йомоп ҡалдыра. Шулай ҙа уңайы сыҡҡанда, был изгелеге өсөн Ләбибә еңгәһенең күңелен күрә. Күрә тигәс тә, шул үҙенән-үҙе килеп сыҡҡан хәлдәр ярҙам итә инде. Әйтәйек, бына бөгөнгө кеүек: нишләп бирмәҫкә? Ләбибә икенсе күлдәген дә һалып алып килтергәйне. Уныһы тағы матурыраҡ та, селтәрҙәре бөҙрәләнеп тора. Ҡыҙ йәһәт кенә өҫтөндәгеһен сисеп, еңгәһенә ырғытты:
– Мә, кире ҡайтармаһа ла була. Унан һуңғыны кире кейеп торорға бында… Миңә атайым тағы аласаҡ. Ә ул бахырҙың хәленән килмәҫе күренеп тора. Шуға, еңгә, алһын. Минән хәйер булыр…
Гөлсимә Самат ҡыҙы был һүҙҙәргә аптыраһа ла, бер ни өндәшмәй, күлдәкте тотоп, сығып китеү яғын ҡараны. Күңеле ҡарайып, кәйефе ҡырылғанын көскә йәшерҙе....
Балаларыма
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 11-10-2018, 06:30
Әгәр хоҙай мине ала икән
Балаларым илап ҡалмағыҙ.
Күҙ йәштәре түгеп әсәгеҙҙең
Йән тыныслыҡтарын алмағыҙ.
Тәнем китер, йәнем һеҙҙең менән
Эргәгеҙҙә һәр саҡ булырмын.
Ауыр саҡта янығыҙға килеп,
Күбәләктәр булып ҡунырмын.
Фәрештәләй аҡ ҡанатым йәйеп,
Бәлә - ҡазаларҙан һаҡлармын.
Күңел аҡлығығыҙ ҡараланһа
Бар хәлемсә уны паклармын.
Маңлайыма шулай яҙа икән
Ҡайғы - хәсрәттәргә батмағыҙ.
Әсәгеҙҙең яҡты иҫтәлеген
Күҙ ҡараһы кеүек һаҡлағыҙ.
Автор - Сәлимә Барлыбаева (Иҫәндәүләтова)...
Үәт, ҡыҙыҡ! (5.10.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 9-10-2018, 07:00
Алынмай ҡалған миҙал
Әҙәбиәт / Проза // 7-10-2018, 07:00
йәки мин нисек “дошман”ды эләктерә яҙҙым?
Армияла Германияла хеҙмәт иттем. Шул ваҡытта төрлө кешеләр осраны, ләкин был ҡарағалпаҡ егете менән булған хәл айырым иғтибарға лайыҡ.
Мин йыл ярым хеҙмәт иткән ҡарт һалдат – комсорг, каптер, беҙҙеңсә әйтһәк, келәт мөдире. Етмәһә минең иңгә политинформатор бурысын да йөкмәткәндәр – замполиттың уң ҡулымын....
Мин ҡасандыр һине һағыныуҙан, Күңелемдән йондоҙ яуҙырҙым...
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 4-10-2018, 10:10
Мин ҡасандыр һине һағыныуҙан,
Күңелемдән йондоҙ яуҙырҙым.
Бөгөн инде төнгө күктә йөҙгән,
Аҙашҡан ай кеүек яңғыҙмын.
Мин ҡасандыр ихлас яратыуҙан,
Бәхет диңгеҙҙәрен иңләнем.
Ә хәҙер мин елгә осҡан япраҡ-
Нисек көн итергә белмәйем.
Ҡасан ғына беҙ һөйөүҙән йырлап,
Ике моңдо иттек бер бөтөн?
Йырланманы йырым, өҙөлдө моң,
Ярым-ярты йән бит беҙ бөгөн.
(Гөлнур Ҡыуатова)...
Аҡса эшләйем, тип...
Әҙәбиәт / Проза // 4-10-2018, 06:00
йәки мин нисек эш эҙләнем?
Төп эшем бик оҡшай, коллективыма ла өйрәнеп бөткәнмен. Тик әлеге лә баяғы: “Нисек өҫтәмә килем алырға?” тигән уй тынғы бирмәү сәбәпле, тағы ла йә бер, йә икенсе ойошманың ишеген ҡағып йөрөүем. Оҡшаһа, эшемде лә алмаштырырға әҙер инем хатта.
...Был юлы иҫәбем отпуск ваҡытында бәхетте һынап ҡарау ине. Шуға көн дә тиерлек Өфөнөң вакансиялар сайтын асып ҡарайым, тик ҡайһыһына барып төртөлһәң дә, бер ерҙә лә эш хаҡы минекенән артмай, киреһенсә – күпкә аҙыраҡ. Ете мең, һигеҙ мең һум... Тауыҡ ятып көлөрлөк тә баһа был! Ҡалала шул хеҙмәт хаҡына йәшәп буламы икән ни һуң? Күңел төштө. Йөрөй торғас, тағы ла өҫтәмә эш эҙләргә булдым....
Толҡа (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 1-10-2018, 16:56
Ай болмаса, аспанды адасады,
Көтермесе көңiлдi кiр басады.
Жаксылардың көңiлi алтын сандык,
Кiлт болмаса, сандыкты кiм асады...
Тәпәш кенә түмәләстең тас түбәһенә аяҡтарын һоноп ултырған Рамаҙан, киң даланы иңләп таралған иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡуйҙарына күҙ һала-һала, үҙе белгән ҡаҙаҡ йырын һуҙып ебәрҙе. Килешәлерме уға ҡаҙаҡса йырлау, юҡтырмы – һәр хәлдә, кеше алдында йырлағаны юҡ. Бына ошолай яңғыҙы көтөү көткәнендә генә моңайып алғылай. Үҙ телендә – саф башҡортса йырлағыһы килә лә бит, бәләкәйҙән ситкә сығып киткәс, башҡорт йырҙарын белеү түгел, туған телен дә онотоп бара инде... Шулай ҙа һағына Рамаҙан кендек ҡаны тамған йәнтөйәген, ҡайһы бер мәлдә, кеше-ҡара күрмәгән аулаҡта, күҙ йәштәренә быуылып, илап та алғылай. “Хат-фәлән яҙып, ауылымдың, тыуған яғымдың хәлен белгертер кешем дә юҡ бит, исмаһам... Э-эх, ниңә генә тыуҙым икән мин был донъяға, бәхеткенәм булмағас?..” – илауы үкһеүгә күскән мәлдәрендә шундайыраҡ һүҙҙәр менән һамаҡлап ҡуя хатта....
Үәт, ҡыҙыҡ! (28.09.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 1-10-2018, 07:00
Үәт, ҡыҙыҡ! (21.09.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 24-09-2018, 12:32
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 566
АҠ ШЫРШЫ (Abies), ҡарағай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған.
Башҡортостанда себер А.ш. үҫә. 200—250 йәшкә етеүсе күләгәгә сыҙамлы мәңге йәшел ылыҫлы ағас. Сатыры ҡуйы, тар конус һымаҡ; ҡайыры шыма, сайырлы оролары бар, олоно төҙ, бейеклеге 24—35 м, диам. 0,5 м тиклем. Ылыҫы йомшаҡ, яҫы, үҙәк үренделә радиаль, ситендәгеләрҙә — ике рәтләп урынлашҡан, 8—10 йылға тиклем ҡойолмай. Ата тубырсыҡ һарыраҡ төҫтә, сатырҙың урта һәм өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә. Май башында, ылыҫланыр алдынан, һеркәләнә. Инә тубырсыҡ сатырҙың өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә, йәш тубырсыҡ — йәшел йәки көрәнһыу ҡыҙыл, өлгөргәне — көрән, цилиндр формаһында, оҙонлоғо 5—9 см, киңлеге 2—4 см, төҙ; көҙөн өлгөрә һәм айырым тәңкәләргә бүленә, ағаста үҙәге генә тороп ҡала. Орлоғо ваҡ, ҡанатлы. Ағиҙел—Кама йй. араһында, Өфө яйлаһында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә һәм көнбайыш битләүендә шыршы һәм киң япраҡлы ағас төрҙәре м‑н ҡомло балсыҡлы тупраҡта үҫә. Төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәтендә һәм муз. ҡоралдары эшләү өсөн файҙаланыла. Сайырынан А.ш. бәлзәме (медицинала һәм оптик микроскопияла ҡулланыла), йәш ботаҡтарынан А.ш. майы алына. Декоратив үҫемлек, ҡалала үҫә алмай. Интродуценттар араһында бәлзәм А.ш. айырыуса сыҙамлы.
Әҙәб.: Попов Г.В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). Уфа, 1980; Путенихин В.П. Дендрология с основами декоративного садоводства: учеб. пособие: в 2 ч. Ч.1. Уфа, 2006—2007.
В.П.Путенихин
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 353
КОЛОКОЛЬЦЕВТАР, дворяндар нәҫеле. Өфө тармағына нигеҙ һалыусы — Пётр Григорьевич К., капитан. 1907 й. Ҡазандан Өфө гарнизонына күсерелә. Ҡазан өйәҙендә поместьеһы була. Уның улдары: Алексей Петрович К., 1742 й. түләүле (поместье һәм аҡсалата эш хаҡына) хәрби хеҙмәткә алына; Михаил Петрович К., каптенармус. 1747 й. түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1768 й. Ағиҙел һәм Шөгөр (Ҡариҙел й. ҡушылдығы) йй. буйында ер биләй; Иван Петрович К., подпоручик. 1745 й. түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1784 й. отставкала. 1785 й. алып Өфө земство суды заседателе. Өфө өйәҙендә 10 ир-аттан торған ауылы була. 1769 й. отставкалағы капрал А.И.Рукавишниковтан Каменка й. (Ағиҙел й. басс.), 1775 й. Аничковтарҙан Чесноковка й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) буйында ер һатып ала. Уның улдары: Яков Иванович К., А.И.Колмыков Ҡазан гарнизонының драгун полкында хеҙмәт итә. 17 ир-аттан торған ауылы була; Евгений Иванович К., капитан, надворный советник. Речь Посполитаяны 1‑се тапҡыр бүлеүҙә ҡатнаша (1772). 1781 й. Ырымбур гарнизонының 2‑се мушкетёрҙар батальонында хеҙмәт итә. 1812—14 йй. Ырымбур губерна дворяндар йыйылышы депутаты; Гаврила Иванович К., коллегия советнигы. Евгений Иванович К. м‑н Гаврила Иванович К. 23 ир-аттан торған уртаҡ ауылы була. Гаврила Иванович К. улы — Иван Гаврилович К., коллегия советнигы. 1853 й. 90 ир-аттан торған ауылға һәм 598 дисәтинә ергә хужа була. Михаил Петрович К. улы — Иван Михайлович К., капитан. 1795 й. Өфө өйәҙ судьяһы, 1802—05 йй. Силәбе, Стәрлетамаҡ, Троицк һәм Өфө өйәҙҙәренең дворяндар башлығы. Семён Степанович К., титулярный советник. 1830 й. император Николай I үлтерергә маташыуҙа ғәйепләнә. 18 б. К. Өфө өйәҙенең Колокольцев (Каменка; хәҙ. Өфө р‑ны Колокольцев а.) һәм Дежнев аа. хужа була, Нуғай даруғаһы Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары ерендә керҙәш була (Третьяковтар м‑н берлектә 25 дисәтинә ерҙе ҡуртымға алалар). 18 б. К. нәҫеле Владимир, Мәскәү, Рязань, Тверь, Харьков, Һарытау һәм Ырымбур (6‑сы киҫәгенә) губ. дворян нәҫел тарихы китабына индерелгән. Генераль ыҙанлау мәғлүмәттәре б‑са нәҫелдең 3 вәкиле Өфө өйәҙендә 1,1 мең дисәтинә ер биләгән.
Б.Ә.Аҙнабаев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
АРХИЕРЕЙ ЙОРТО, 1919 й. тиклем Рәсәйҙә айырым епархия мөлкәтенә идара итеүсе сиркәү хакимиәте учреждениеһы. Епархия архиерейы ҡарамағында була. Тәүҙә А.й. эре ер биләүсе була; ундағы вазифалы кешеләр һаны епархияның ҙурлығына һәм байлығына бәйле була. 18 б. алып элекке әһәмиәтен юғалта, ҡаҙнанан күскән аҡсаларға (штат окладтары), биналарҙы, ҡала ситендәге йорттарҙы, ер участкаларын, туғайҙарҙы, тирмәндәрҙе ҡуртымға биреүҙән, балыҡ тотоуҙан, ғибәҙәт ҡылыуҙан һәм крестный ходтарҙан алынған килемдәргә идара итеүсе контора м‑н бергә архиерей резиденцияһы булып ҡала. А.й. аҡсаһына епархия һәм викар архиерейҙары, дини уҡыу йорттары, епархия матбуғаты, хәйриә йорттары һ.б. тәьмин ителә.
Башҡортостан терр‑яһында А.й. 1800 й. Ырымбур һәм Өфө епархияһын ойоштороуға бәйле Өфөлә асыла (ҡара: Өфө епархияһы). 1917 й. А.й. штатында 40‑тан ашыу кеше, ш. иҫ. идаралыҡ рәйесе, эконом, секретарь, 2 хөжрәсе, тәре руханиҙары һәм монахтар, 10—20 послушник, архиерей хоры була. А.й. — ағас, 1828 й. башлап 2 ҡатлы таш бинала урынлаша, 1897 й. яңыртып төҙөлә (хәҙ. Туҡай урамында), унда йорт (Рух) сиркәүе эшләй, епархия саралары, ком‑ттар һәм комиссияларҙың (мәҫ., 1915—17 йй. ҡасаҡтар т‑да епархия попечителлегенең) ултырыштары үткәрелә. 1918 й. бинала “Уфимский церковно‑народный голос” (“Өфө сиркәү-халыҡ тауышы”) ж. редакцияһы урынлаша. 1919 й. сиркәү ябыла, А.й. бинаһы балалар дауаханаһына тапшырыла; 20 б. 70‑се йй. башында һүтелә.
Н.П.Зимина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 280
СИДЕРАТТАР, с и д е р а л ь к у л ь т у р а л а р, йәшел ашлама өсөн үҫтерелгән үҫемлектәр. Сидерация өсөн башлыса ҡуҙаҡлы культуралар (клевер, ҡандала үләне, торна борсағы һ.б.; ҡара: Ҡуҙаҡлылар) үҫтерелә. Ғәҙәттә, С. үҫтерелгән участкала һөрөп күмдерәләр, һирәгерәк сабалар һәм башҡа баҫыуҙар өсөн ашлама итеп ҡулланалар. С. төп культуралар үҫтереүҙән буш ҡалған баҫыуҙарҙы биләй, был һөрөнтө ерҙе интенсив ҡулланыуға булышлыҡ итә.
Әҙәб.: У с м а н о в Ю.А. Зелёное удобрение. Уфа, 1988.
Н.А.Середа
Тәрж. Ғ.Р.Бирҙина


text:
Рөстәм Хәмитов: «500 ферма» программаһын финанслау мотлаҡ дауам итәсәк»
Күгәрсен районына эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Ергән МТС-ы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «500 ферма» республика маҡсатлы программаһы буйынса төҙөлгән һөтсөлөк-тауар фермаһын ҡараны.
Дәүләт программаһы сиктәрендә бында 233 баш эре малға иҫәпләнгән һөтсөлөк комплексы төҙөлгән, мал аҫрау һәм ашатыу өсөн оптималь шарттар булдырылған, заманса яңы ҡорамалдар һатып алынған.
Рөстәм Хәмитов, фермала етештерелгән продукцияның үҙҡиммәте хәҙер кәмей башлаясаҡ, тигән ышанысын белдерҙе.
Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко хәбәр итеүенсә, программа буйынса хужалыҡҡа дүрт миллион һумға яҡын аҡса бүленгән, әммә субсидиялау әле тамамланмаған. Төҙөлөш-монтаж эштәренә бөтәһе 23 миллион һум тотонолған, йәнә 18 миллионға ҡорамалдар һатып алынған.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ сәсеү эштәре барышы хаҡында ҡыҙыҡһынды, кәрәкле техника менән тәьмин ителеү тураһында һорашты.
Ергән МТС-ы ҡарамағында – 100 мең гектарҙан ашыу, Исем ауылында 21 мең гектарға яҡын сәсеүлек майҙандары бар. Николай Коваленко хәбәр итеүенсә, баҫыу эштәре өсөн кәрәкле техника бар, әммә тиҙҙән техника паркын яңыртырға кәрәк буласаҡ, сөнки тракторҙар — етешәр-һигеҙешәр йыл, комбайндар унышар йыл эшләй.
Башҡортостан Президенты билдәләүенсә, «500 ферма» программаһын тормошҡа ашырыу дауам итәсәк. Республиканың ауыл хужалығы министры хәбәр итеүенсә, программа сиктәрендә быйыл йөҙөнсө ферманы асыу планлаштырыла. Рөстәм Хәмитов юбилейлы һөтсөлөк комплексына мотлаҡ барырға һүҙ бирҙе.


text:
трампниң сәуди әрәбистанлиқ журналист һәққидә бәргән мәлуматиниң йалған икәнлики илгири сүрүлди
америка қошма иштатлири пирезиденти доналд трампниң йоқап кәткән сәуди әрәбистанлиқ журналист җамал қашиқчи һәққидә бәргән мәлуматиниң тоғра әмәслики илгири сүрүлди.
түркийә авази радийоси хәвири: америка қошма иштатлири пирезиденти доналд трамп 2 – өктәбир күни сәуди әрәбистанниң истанбулдики баш консулханисиға киргәндин кейин йоқап кәткән өктичи журналист җамал қашиқчи һәққидә елан қилған байанатида, мундақ дегәниди: «истанбулда бизниң тәптишлиримиз бар, вәқәни түркийә билән бирликтә, тоғрирақи сәуди әрәбистан билән бирликтә тәкшүрүватимиз, вәқәниң сирини чоқум ениқлап чиқимиз.»
трамп америкиниң «‹ Fox › телевизийә қанили» ниң зийаритини қобул қилғанда бәргән байанатида, бу мәсилини йеқиндин тәқиб қиливатқанлиқлирини, җүмлидин бу мәсилини түркийә вә сәуди әрәбистан билән бирликтә тәкшүрүватқанлиқлирини йетқаниди.
мәлуматларға қариғанда, дипломатик мәнбәләр, «америка қошма иштатлириниң сәуди әрәбистанлиқ өктичи журналист җамал қашиқчи һәққидә бәргән мәлуматлири тоғра әмәс» дегән.
сәуди әрәбистанлиқ ислаһатчиларға нисбәтән муһим мунбәр һесаблинидиған «‹вәтән› гезити» гә муһим төһпиләрни қошқан һәмдә ғәрб таратқулирида оттура шәрқ райониға мунасивәтлик хәвәрлири билән тонулған җамал қашиқчи, 2 – өктәбир күни рәсмийәтлирини беҗириш үчүн сәуди әрәбистанниң истанбулдики баш консулханисиға киргәндин кейин йоқап кәткәниди.


text:
Атай, Аҡбай, Тыр-тыр, диктор...Мәҡәләгә исем итеп алынған ошо дүрт һүҙ әңгәмәсемдең бөтә тормош юлын асып һала һымаҡ. Ул – әлеге көндә “Рәсәй-Башҡортостан” радиоһының алыштырғыһыҙ алып барыусыһы. Телевидениебыҙ тарихында иң оҙон ғүмерле герой – Тыр-тыр булып ун ете йыл буйы...
Дамира Сәйетова: «Йәшәү үҙе моңдай изге бит ул!»Дамира редакциябыҙға балҡып килеп инде. Эш өҫтәлемдәге журналдарға яҡындарын осратҡандай һөйөп ҡараны. «Беләһегеҙме, әсәйем ғүмер буйы «Башҡортостан ҡыҙы»н алдырҙы. Мин уның һәр һүҙен уҡып, һүрәттәренә һоҡланып үҫтем. Тышлыҡта сыҡҡан апайҙарға...
Туған телгә тереһыуҙайБала күңелен аҡ ҡағыҙ тиҙәр. Тормош юлында осраған һәр кем – уға ниндәйҙер һабаҡ, тәжрибә сығанағы. Иң көслөһө, әлбиттә, атай менән әсәй тәьҫире. Ләкин кемдең ниндәй булып үҫеүенә, хатта яҙмышына уҡытыусы йоғонтоһоноң да ҙур булыуы бәхәсһеҙ. Әммә...
Осман Чевиксой: КөтөүФәдимә апай аҙан тауышына уянды. Һәр ваҡыттағыса күҙҙәре ике пәрҙә араһындағы аралыҡты еңел тапты. Бысраҡ ҡараңғылыҡ хөкөм һөрә ине тышта. Урынынан бисмилла менән тороп, утты тоҡандырмайынса кейенде. Карауатының аяҡ осона ултырҙы. Ҡазым мулланың көр...
Балалар табынынаФайҙалы татлыҡай Бәләкәстәр тәмле-татлыны ярата. Татлы нәмәләр файҙалы ла булһын, тиһәгеҙ, киптерелгән емештәр ярҙамға килер. Һәр береһе менән айырым танышып сығып, уларҙың балаға зыяны теймәүен аңлағас, ошондай тәмлекәсте әҙерләргә мөмкин. Күрәгә,...
Баш мөхәррир студенттар менән осраштыӘхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана хеҙмәткәрҙәре “Башҡортостан ҡыҙы” журналының баш мөхәррире, билдәле шағирә Йомабикә Ильясова менән осрашыу үткәрҙе. Сара “Башҡортостан ҡыҙы” журналының юбилейына арналды. 1968 йылдың ғинуарында тәүге һаны...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 263
ТАЙТОЯҠ (Asarum), алма үләне һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 60, башҡа мәғлүмәттәр б‑са 100‑гә тиклем төрө бар, Евразия һәм Төньяҡ Америка урмандарында таралған. Башҡортостанда европа Т. үҫә. Күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 5— 10 см, тамырһабағы йәйелеүсән тармаҡлы. Һабағы түшәлеүсән, ҡыҫҡа, 2—3 түңәрәк, ҡалын тиресәле һаплы япрағы бар. Сәскәһе клейстогам, дөрөҫ төҙөлөшлө, күркһеҙ, тыш яҡтан — көрән, эстән ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, яңғыҙар. Апр. аҙ.—майҙа сәскә ата. Емеше — ҡумта, июндә өлгөрә. Урманда үҫә, респ. бөтә терр‑яһында таралған. Составында алкалоидтар, гликозидтар, флавоноидтар, эфир майҙары бар, медицинала һәм халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ағыулы үҫемлек, декоратив үҫемлек.
Ғ.М.Фазылова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Тултырылған ташҡабаҡКөҙөн өйҙә йәшелсә күп. Ҡабаҡ, ташҡабаҡ, помидор, кәбеҫтә… Әйҙә, күңелең теләгән ризыҡты бешер! Был юлы ташҡабаҡтан тиҙ генә әҙерләнә торған аш-һыу төрө бешереп күрһәтәбеҙ. Кәрәк: 2 йәш ташҡабаҡ, 300 грамм үткәрелгән ит, 1 стакан дөгө ярмаһы, 1...
Бәпескә ниндәй коляска һайларға?Сабый көткән ғаиләгә бәләкәс өсөн мөһим әйберҙәрҙе алдан уҡ хәстәрләп ҡуйыу яҡшыраҡ. Күп кенә ата-әсәне кәрәк-яраҡтар араһынан, тәү нәүбәттә, балалар коляскаһы менән карауат һайлап алыу мәсьәләһе борсой. Хәҙер инде сер түгел: әсәләрҙең күбеһе...
Бәләкәскә тәмлекәстәрСабый үҫкән һайын ризыҡҡа ихтыяжы ла үҙгәрә. Бәләкәстең яратҡан аҙығынан ҡапыл баш тартыуы әсәне борсорға тейеш түгел. Үҫеш өсөн ниндәй матдәләр, витаминдар талап ителеүен организм үҙе яҡшы тоя. Нимә ашатырға белмәй баш ватҡан әсәләргә бер нисә...
Пэчворк – ул ҡорамаҠораманан япма, буй һәм арҡыры юрған, мендәр тышы, ултырғыс ябыуы әүәлерәк күп йорттарҙа осрай торғайны. Һәр ауылдың үҙ оҫталары булып, улар күрше-күләненә лә аллы-гөллө ҡаралтыны тегеп бирә ине. Әсәйҙәр, өләсәйҙәр йылдар ағышында, ҡышҡы оҙон ...
Һуғандың мөғжизәле көсөҺәр хужабикәнең өҫтәлендә һуған мөһим урын биләй. Сөнки унһыҙ аш-һыуҙың тәме лә, файҙаһы ла юҡ кеүек. Ә халыҡ медицинаһында һуған көслө дауалау сараһы булараҡ төрлө ауырыуҙарҙа ҡулланыла. Ул аш үҙләштереүҙе яйға һала, вирустарға ҡаршы көрәшә,...
«Хыялға ышаныуҙан туҡтамағыҙ»Аҡыл һәм тәрәнлек, ябайлыҡ һәм мәртәбәлек, саялыҡ һәм тыйнаҡлыҡ кеүек сифаттар аша ышаныс уятыуы менән тартып торған тын матурлыҡ. Иң юғары дәүләт эшмәкәрҙәре һәм сәйәсмәндәр ҙә, төпкөл ауылда йәшәүсе һайлаусылары ла Сәлиә Мырҙабаевала ошоларҙың...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Яңылыҡтар
Республикала август кәңәшмәһен уҙғарыу датаһы һәм урыны билдәле булды
12 августа Өфөләге Конгресс-холда республика август кәңәшмәһе үтә. Кәңәшмәнең темаһы — «Башҡортостан Республикаһында тәрбиә биреү системаһын камиллаштырыу». Уның эшендә министрлыҡ һәм ведомство башлыҡтары, юғары уҡыу йорттары ректорҙары һәм урта махсус уҡыу йорто директорҙары, хакимиәт башлыҡтары һәм уларҙың социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫарҙары, профсоюз ойошмалары рәйестәре, ҡала һәм райондарҙың халыҡ мәғарифы бүлектәре етәкселәре, уҡытыусылар, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнаша.
Кәңәшмәнең пленар өлөшөндә төрлө йүнәлештәр буйынса дискуссия майҙансыҡтары ойошторола. Атап әйткәндә, республикала тәрбиә биреү системаһы, заманса белем биреү шарттарында бәлиғ булмағандарҙы социалләштереү буйынса иҫкәртеү, белем биреү сифатын баһалауҙың милли-төбәк системалары органдарының үҙ-ара эш итеү, һөнәри белем биреү ойошмаларында тәрбиәүи эш мәсьәләләрен тикшереү, шулай уҡ «Университет 3.0» семинар-кәңәшмәһен уҙғарыу ҡаралған.
Бынан тыш, өҫтәмә белем биреүгә арналған күргәҙмәләр эшләй.
Дискуссия майҙансыҡтары иртәнге сәғәт 11-ҙә башлана, пленар ултырыш көндөҙгө сәғәт 2-нән 4-кә тиклем дауам итә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.


text:
АСҠЫС ҮҘӘГЕ ДУБЛЯЖ MAXTECH КАНАДА/АҠШ/МЕКСИКА
МАКС АҒЫП MAXTECH МОНРЕАЛЬ – ТӨП ДУБЛЯЖ ҮҘӘГЕ . ДАНА-МОНРЕАЛЬ КЛЕ MAXTECH
Беҙҙең сайтҡа рәхим итегеҙ, Шулай булғас, тормош ауыр, тел асҡысы ҡасан ҡырҡып maxtech , Беҙ белмәйме, канадала булып мошенник урындағы замок ҡуйып слесарь/АҠШ. Тулҡынлана ла, беҙ һеҙгә ярҙам итә.
Муля maxtech был оҡшамай-та-бында туранан-тура эшләнгән асҡысы лок. Теләһә ниндәй асҡыстың юғары хәүефһеҙлек сертификатына эйә булырға тейеш, аҡш замок дубляж Maxtech, Беҙ магазиндан йәки асҡысы һеҙгә беҙҙең мобиль офисы мөмкин. дублировать беҙҙең монреаль урынлашҡан Сен-Лоран-Виль , Канада квебек урындары буйынса йәки.
башҡа төрлө ысулдар өсөн, MaxTech МАКС АҒА асҡыс осраҡта, әгәр һеҙ провинцияһында йәшәй, беҙ һеҙҙең электрон почтаһы буйынса ебәрергә был код асҡыс, Беҙ һеҙҙең һәм һеҙ уның асҡысы ҡырҡып ебәреү.
Әгәр сездә бар, аҡш замок Maxtech, Беҙ шылтыратҡанда ла стесняйтесь
Дубляж төймәһенә хаҡ менән ебәрелә $30.00 + Һәр һалым асҡысы. Доставка Плюс сығымдар яҡынса $20-$40 (Раш 2-5 көн илткән ) Канада валютаһында аҡса бөтә. .


text:
Матурлыҡ серҙәре
01 июля 2016 йыл | Йәмғиәт
* Физик күнекмәләр тән өсөн генә түгел, биткә лә файҙалы. Иртән битте боҙ киҫәге менән йыуыу дәрт өҫтәй, тирене дымландыра.
Файҙалы кәңәштәр
01 июля 2016 йыл | Кәңәштәр
* Күҙҙәр ҡыҙарып, елһенеп торғанда, укроп орлоғо йә аҡ сәскә төнәтмәһе менән йыуыныу файҙалы (ярты стакан һыуға 1 балғалаҡ орлоҡ алына).
* Күҙ аҫты ҡарайып, ҡабаҡтар шешмәкләнгәндә, ҡабығында бешкән картуф ярҙам итер. Картуф һыуынғас, уртаға ҡырҡып, 30-40 минутҡа күҙҙәргә һалырға.
Оҙаҡ йәшәүгә һигеҙ аҙым
01 июля 2016 йыл | Кәңәштәр
Ҡасан ғына булмаһын, һәр кеше үҙенең ғүмерен оҙайтыу тураһында уйлана. Берәүҙәр спорт менән шөғөлләнә, икенселәр махсус диетаға ултыра, бәғзеләр иһә сирҙәренән арынырға ынтыла… Әммә белгестәр фекеренсә, оҙаҡ йәшәргә теләгән һәр кем сәләмәтлеге хаҡында алдан уҡ, организмға төрлө сирҙәр эйәләшеп бөткәнгә тиклем ҡайғыртырға тейеш. Һаулығыңды йәштән һаҡла, тип юҡҡа ғына әйтмәгән бит аҡыл эйәләре. Табип-ғалимдар, психологтар һәм диетологтар оҙон ғүмерле булырға теләгән кешеләргә бер нисә кәңәш төҙөгән. Түбәндәге һигеҙ кәңәште үтәп йәшәгәндәр ғүмерҙәрен ярайһы уҡ оҙайтыр, тигән фекерҙә улар.
Изге Ҡөрьән телен өйрәнәләр
01 июля 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Ғилемлелек – нур, тиҙәр. Кеше ғүмер буйы белемгә ынтылырға те-йеш. Үтәк ауылында бына икенсе йыл инде ҡатын-ҡыҙҙар ғәрәпсәне - изге Ҡөрьән телен өйрәнә. Уларҙың мөғәллимәһе – Рәзилә Рәхмәтуллина.
3 июль – Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге хеҙмәте ойошторолоуға – 80 йыл
01 июля 2016 йыл | Йәмғиәт
3 июлдә район эске эштәр бүлегенең Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Район юлдарында тәртип һәм именлекте 13 кешенән торған коллектив һаҡлай. Дәүләт инспекцияһына тиҫтә йыл полиция майоры Жәлил Әнүәр улы Ғәйнуллин етәкселек итә. Һөнәри байрамдары уңайынан һүҙҙе уға бирҙек:


text:
Мәләүез районы муниципаль район хакимиәте
мәғариф бүлеге муниципаль учреждениеһы
Ғ. Ҡадиров - спортсы
4-се класта асыҡ дәрес өлгөһө
4-се дөйөм урта белем биреү мәктәбенең
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Ғиләжева Фидәлиә Фәрғәт ҡыҙы
Мәләүез, 2013 й.
Маҡсат:
а) уҡыусыларҙы Ғ.Ҡадиров менән, спорт төрҙәре менән таныштырыу;
б) башҡорт телендә һорау мәғәнәһен аңлатыу;
в) балаларҙы сәләмәт тормош рәүешенә ылыҡтырыу.
Йыһазлау: таҡта, проектор, карточкалар.
Дәрес барышы.
1. Ойоштороу мәле
- Һаумыһығыҙ балалар!
- Һаумыһығыҙ!
Фотоларға ҡарап бөгөнгө теманы билдәләп ҡарағыҙ.
Исемдәрҙе фотоға тура килтерегеҙ тура килтерегеҙ:
Ғабдрахман Ҡадиров
Павел Буре
Евгений Плющенко
Тикшерәбеҙ.
Ғабдрахман Ҡадиров - 2-се фото
Павел Буре – 3-сө фото
Евгений Плющенко - 1-се фото
Был кемдәр?
Спортсылар.
Эйе, балалар, дөрөҫ. Былар спортсылар. Павел Буре һәм Плющенко – Рәсәй спротсылары, ә Ғ. Ҡадиров – Башҡортостандан. Бөгөн беҙ дәрестә уның тураһында белешмә аласаҡбыҙ, һәм һорау һүҙҙәре менән танышырбыҙ. Дәфтәрегеҙҙе асығыҙ, число, теманы яҙабыҙ.
3. Яңы тема өҫтөндә эш.
А) Яңы һүҙҙәр менән танышыу.
атҡаҙанған
атаҡлы
билдәле
ярыш
уҙыш
етеҙ
оҫта
йылғыр
Уҡытыусының уҡыуы, балаларҙың үҙаллы уҡыуы.
Һүҙлек менән эш- тәржемһен табыу, яҙыу.
Тикшереү.
Яңы һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр төҙөү.
Б) Текст өҫтөндә эшләү.
Уҡытыусының уҡыуы. Һорауға яуап биреү: Нимә тураһында текст?
Балаларҙың үҙаллы уҡыуы.
Текстан яңы һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр табырға.
Үҙаллы уҡы.
Һорауҙарға яуап биреү.
Балалар текст буйынса һорауҙар бирә һәм яуап бирәләр.
Кире, текстҡа күсәйек.
Текст буйынса эш.
Текстан табырға:
а) яңғыҙлыҡ исемдәрҙе - улар нисек яҙыла?
б) һандарҙы
в) ҡуштартынҡылар менән һүҙҙәрҙе
г) рус теле аша үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе
д) антонимадарҙы
е) ҡылымдарҙы - улар һөйләмдә ниндәй урында тора?
Беҙ хәҙер белдек кем икән Ғ.Ҡадиров. Ә хәҙер өҫтәлмә мәғлүмәтте экрандан ҡарайыҡ .
Слайдтар күрһәтеү.
- Әйтеп китәйек кем актив ҡатнашты.
- Киләһе йылда Рәсәйҙә олимпиада уйындары үткәрелә. Ғ. Ҡадиров боҙҙағы мотоспорт буйынса бөтә донъя чемпионы, ләкин был спорт төрө ҡышҡы олимпиада уйындарына инмәгән. Әммә унда икенсе спорт төрҙәре ингән. Мин һеҙгә материал таратам, һеҙ ҡарап сығығыҙ ниндәй спорт төрҙәре ҡышҡы олимпиада уйындарына ингән. Һәм һеҙгә шундай өй эше бирелә –ҡышҡы олимпиадаға ингән спорт төрө буйынса проект эшләргә. (Өй эшен көндәлеккә яҙыу). Кемгә был эш ауыр, уларға икенсе эш төрҙәре була.
Өй эше.
I. Яңы һүҙҙәрҙе ятларға
II. Текстҡа һорауҙар төҙөргә.
III. Ҡышҡы олимпиада уйындарына ингән спорт төрө буйынса проект эшләргә(фото һәм тексы булһын).
4. Һорау һүҙҙәрен ҡабатлау.
Таҡтала эшләү
Һорау һөйләмдәр бирелгән , шунда кәрәкле һорау һүҙен өҫтәргә.
Балалар, һорау һөйләмдәр хәбәр һөйләмдәрҙән нимә менән айырылып тор?(һорау һүҙҙәре менән)
5. Һүрәттәргә ҡарайыҡ – кем нимә эшләй? (соотнести картинку и слова, һүҙлек менән эш.)
Йүгерергә, көрәшергә, бейергә, гимнастика эшләргә, һыу инергә, коньки шыуырға, футбол уйнарға,теннис уйнарға.
6. Шул һүҙҙәрҙе ҡулланып һөйләмдәрҙе тултыр
Һау булам тиһәң, йүгерергә кәрәк.
Көслө булам тиһәң, ..... кәрәк.
Матур булам тиһәң, .... кәрәк.
Бөтә кеше ошо девиз менә йәшәргә тейеш
Спорт – ул һаулыҡ, көс, матурлыҡ.
Дәфтәрегеҙгә яҙып ҡуйығыҙ.
6. Таблицаны тултыр
Дөрөҫ + Дөрөҫ түгел -
Ғ. Ҡадиров – спортсы
Ғ. Ҡадиров – гимнастика буйынса 6 тапҡыр донъя чемпионы.
Ғ. Ҡадиров боҙҙағы мотоспорт буйынса бөтә донъя чемпионы.
7 .Йомғаҡлау, баһалау.
Разработка урока для 4 класса по башкирскому языку(детей изучающий язык как государственному). Урок посвящен олимпийским играм. Лексическая тема «Габррахман Кадыров - спортсмен», грамматическая тема - «вопросительные предложения». Цель урока познакомить обучающихся со спортсменами Башкортостана, увеличить словарный запас по теме, научить составлять вопросы, работать над текстом, уметь составлять мини проекты, приучить детей вести здоровый образ жизни, восхищаться великими спортсменами и стремиться к совершенству.
Номер материала: 38018032647
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Башҡортостанда юл-транспорт ваҡиғаһында өс кеше һәләк булған, ҡатын һәм үҫмер дауаханаға оҙатылғанФото: Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәте
Башҡортостанда юл-транспорт ваҡиғаһында өс кеше һәләк булған, ҡатын һәм үҫмер дауаханаға оҙатылған
Башҡортостанда юл-транспорт ваҡиғаһында өс кеше һәләк булған, ҡатын һәм үҫмер дауаханаға оҙатылғанФото: Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостандың Салауат районында Һамар — Өфө — Силәбе трассаһының 1613-сө саҡрымында 19 сентябрҙә көндөҙ ҡурҡыныс авария теркәлгән. Республика Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, бер йүнәлештә китеп барған Mercedes-Benz еңел автомобиле, Hyundai йөк фургоны һәм уларҙың ҡаршыһына килгән Iveco йөк машинаһы бәрелешкән. Бәрелгәндән һуң Mercedes-Benz янып киткән.
Юл фажиғәһендә еңел автомобиль водителе һәм ике пассажир һәләк булған, бер ҡатын һәм үҫмер дауаханаға оҙатылған.
«Юл-транспорт ваҡиғаһында ҡатнашыусыларҙың шәхестәре һәм авария сәбәптәре асыҡлана. Урында полиция хеҙмәткәрҙәре, тәфтиш-оператив төркөм эшләй», — тип аңлатма бирҙеләр Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһында.
Фажиғә урынында Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан бер янғын һүндереү машинаһы һәм ике янғын һүндереүсе эшләй.
Алдан хәбәр ителгәнсә, 18 сентябрҙә Башҡортостандың Дүртөйлө районында үлемесле авария булған. Мәскәү — Өфө юлында «Лада Гранта» һәм ҡаршыға килгән ярымтағылмалы Iveco бәрелешкән. Юл фажиғәһе ата-әсәнең һәм уларҙың ике бәләкәй балаһының ғүмерен өҙгән.
http://www.bashinform.ru/news/1213370-v-bashkirii-v-massovom-dtp-pogibli-tri-cheloveka-zhenshchina-i-podrostok-gospitalizirovany/


text:
Радиоактив тарҡалыу
Радиоактив тарҡалыу (лат. radius «нур» һәм āctīvus «тәьҫирле») — тотороҡһоҙ атом ядролары (нуклидтар) составының йә эске төҙөлөшөнөң элементар киҫәксәләр, гамма-кванттар һәм/йәки ядро өлөшсәләрен бүлеп сығарыу юлы менән көтмәгәндә үҙгәреүе[1]. Радиоактив тарҡалыуҙы — радиоактивлыҡ тип, ә нуклидтарҙы радиоактив нуклид (радионуклидтар) тип тә йөрөтәләр. Радиоактив ядролары булған матдәләрҙе лә радиоактив матдә тиҙәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Теория
- 2 Тәбиғи элементтарҙың радиоактивлығы
- 3 Асыу тарихы
- 4 Радиоактив тарҡалыу законы
- 5 Радиоактив тарҡалыу ваҡытында бүленеп сыҡҡан киҫәксәләрҙең төрҙәре
- 6 Альфа-тарҡалыу
- 7 Бета-тарҡалыу
- 8 Гамма-тарҡалыу (изомерлы күсеш)
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
Теория[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбиғи радиоактивлыҡ — тәбиғәттә осраусан атом ядроларының үҙенән-үҙе тарҡалыуы.
Яһалма радиоактивлыҡ — ядро реакциялары аша яһалма юл менән алынған атом ядроларының үҙенән-үҙе тарҡалыуы.
Радиоактив тарҡалыу кисергән ядро — төп, был тарҡалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ядро бүлендек ядро тип атала. Бүлендек ядроның масса һанының һәм зарядының төп ядроға ҡарата үҙгәреүе Соддиҙың тайпылыш ҡағиҙәһе менән тасуирлана.
Альфа-киҫәксәләр бүленеү менән барған тарҡалыу альфа-тарҡалыу тип атала; бета-киҫәксәләр бүленеү менән барған тарҡалыу бета-тарҡалыу тип атала (хәҙер бета-тарҡалыуҙың бета-киҫәксәләр бүлмәйенсә барған төрҙәре лә билдәле, әммә бета-тарҡалыу һәр ваҡыт нейтринолар йә антинейтринолар бүлеп сығарыу менән оҙатыла). «Гамма-тарҡалыу» термины һирәк ҡулланыла; ядроның гамма-кванттар бүлеп сығарыуын ғәҙәттә изомерлы күсеш тип йөрөтәләр. Гамма-нурланыш йыш ҡына тарҡалыуҙың беренсе баҫҡыста ярһыу хәлдәге бүлендек ядро барлыҡҡа килеү һәм һуңынан уның гамма-кванттар сығарып төп хәлгә күсеүе менән барған типтарына хас.
Радиоактив ядролар бүлеп сығарған a-киҫәксәләрҙең һәм Y-кванттарҙың энергетик спектрҙары өҙөк-өҙөклө («дискрет»), ә B-киҫәксәләрҙең спектры өҙөкһөҙ, тоташ.
Хәҙерге ваҡытта, альфа-, бета- һәм гамма-тарҡалыуҙарҙан тыш, нейтрон, протон (шулай уҡ ике протон) бүлеү менән барған тарҡалыуҙар, кластерлы радиоактивлыҡ, спонтан бүленеш булыуы билдәле. Электрон эләктереү, позитронлы тарҡалыу (йәки B±тарҡалыу), шулай уҡ икеләтелгән бета-тарҡалыу (һәм уның төрҙәре) ғәҙәттә бета-тарҡалыуҙың типтары тип һанала.
Ҡайһы бер изотоптар тарҡалыуҙың бер юлы ике йә унан да күберәк төрөнә дусар була ала. Мәҫәлән, висмут-212 64 процент ихтималлыҡ менән таллий-208-гә (альфа-тарҡалыу ярҙамында) һәм 36 процент ихтималлыҡ менән полоний-212-гә (бета-тарҡалыу ярҙамында) тарҡала.
Радиоактив тарҡалыу һөҙөмтәһендә хасил булған бүлендек ядро ҡайһы берҙә шулай уҡ радиоактив булып сыға һәм бер ни тиклем ваҡыттан тағы тарҡала. Радиоактив тарҡалыу тотороҡло, йәғни радиоактив булмаған ядро барлыҡҡа килгәнсе бара. Бындай тарҡалыуҙар теҙмәһе — тарҡалыуҙар сынйыры, ә уның барышында барлыҡҡа килгән нуклидтар теҙмәһе радиоактив рәт тип атала. Атап әйткәндә, уран-238, уран-235 һәм торий-232-нән башланған радиоактив рәттәр өсөн, һәр ҡайһыһына ярашлы, ҡурғаш-206, ҡурғаш-207 һәм ҡурғаш-208 ахырғы (тотороҡло) нуклид булып тора.
Масса һаны AA бер төрлө булған ядролар (изобарҙар) бета-тарҡалыу юлы менән бер-береһенә күсә ала. Һәр изобар сынйырында 1-ҙән 3-кә тиклем бета-тотороҡло нуклид була (улар бета-тарҡалыуға дусар була алмай, ләкин радиоактив тарҡалыуҙың башҡа төрҙәренә ҡарата мотлаҡ тотороҡло булмай). Изобар сынйырҙағы башҡа ядролар бета-тотороҡһоҙ; эҙмә-эҙле барған бета-минус- йәки бета-плюс-тарҡалыуҙар юлы менән улар иң яҡындағы бета-тотороҡло нуклидҡа әүерелә. Изобар сынйырҙа ике бета-тотороҡло нуклид араһында булған ядролар B−-тарҡалыу ҙа, B+-тарҡалыу ҙа (йәки электрон эләктереү) кисерә ала. Мәҫәлән, тәбиғәттә осраусан калий-40 радионуклиды күршеләге бета-тотороҡло аргон-40 һәм кальций-40 ядроларына тарҡалырға һәләтле:
Тәбиғи элементтарҙың радиоактивлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эксперименттар юлы менән билдәләнеүенсә, тәртип һаны 82-нән юғарыраҡ булған бөтә химик элементтар (йәғни висмуттан башлап) радиоактив булып тора, йәғни тотороҡло изотоптарға эйә түгел.
Еңелерәк элементтарҙың барыһы ла, тотороҡло изотоптарҙан тыш, ярымтарҡалыуҙың төрлө мөҙҙәтенә эйә, был мөҙҙәт наносекундтың бер өлөшөндәй ҡыҫҡа ғына ла, Ғаләмдең барлыҡҡа килгәндән алып бөтә ғүмере оҙонлоғонан күп тапҡырҙарға артығыраҡ та булырға мөмкин. Мәҫәлән, теллур-128 өйрәнелгән бөтә радионуклидтар араһында үлсәнгән иң оҙон ярымтарҡалыу мөҙҙәтенә эйә, ул ~2,2·1024 йылға тиң.
Висмуттан еңелерәк элементтар араһында тотороҡһоҙлоҡ буйынса прометий менән технеций ғына дөйөм ҡағиҙәгә буйһонмай, уларҙың геологик дәүерҙәргә ҡарата оҙаҡ йәшәүсән изотоптары юҡ. Технецийҙың иң оҙаҡ йәшәүсән изотобы — технеций-98 — 4,2 миллион йыл самаһы, ә прометийҙың иң оҙаҡ йәшәүсән изотобы — прометий-145 — 17,5 йыл оҙайлыҡтағы ярымтарҡалыу мөҙҙәтенә эйә. Шунлыҡтан технеций менән прометийҙың изотоптары Ер шары барлыҡҡа килгән мәлдән ер ҡабығында һаҡланмаған һәм яһалма юл менән алынған.
Ер йәшенә тиң йә унан да артығыраҡ ярымтарҡалыу мөҙҙәтенә эйә радиоактив изотоптар аҙ түгел, радиоактив булыуҙарына ҡарамаҫтан, был изотоптар элементтарҙың тәбиғи изотоплы ҡатнашмаһында һаҡланған. Мәҫәлән, калий-40, рений-187, рубидий-87, теллур-128 һәм башҡалар шундайҙарға инә.
Оҙаҡ йәшәүсән изотоптарҙың ҡайһы берҙәре тау минералдарының, тоҡомдарының һәм метеориттарҙың кристаллашыу ваҡытының абсолют геологик датаһын билдәләү өсөн мөһим.
Асыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Радиоактивлыҡ 1896 йылда француз физигы А. Беккерель тарафынан асыла. Ул люминесценцияның күптән түгел асылған рентген нурҙары менән бәйләнешен өйрәнә.
Беккерелдең башына шундай фекер килә: һәр бер люминесценцияның да рентген нурҙары буламы икән? Уйын тикшереү өсөн ул бер нисә берләшмә, шул иҫәптән һары-йәшел төҫ менән фосфоресценцияланған уран тоҙҙарының береһен ала. Тоҙҙо ҡояш яҡтыһы менән яҡтырта ла, ҡара ҡағыҙға төрөп, ҡараңғы шкафҡа шулай уҡ ҡара ҡағыҙҡа төрөлгән фотопластинкаға һалып ҡуя. Бер аҙ ваҡыт үткәс, пластинканы асығайтып ҡарағас, Беккерель ысынлап та тоҙ киҫәгенең һүрәтләнешен күрә. Ләкин люминесцент нурланыш ҡара ҡағыҙ аша үтә алмай, был шарттарҙа тик рентген нурҙары ғына пластинканы яҡтырта ала. Беккерель тәжрибәһен бер нисә тапҡыр ҡабатлай һәм бер үк һөҙөмтәгә өлгәшә.
1896 йылдың 24 февралендә Франция Фәндәр академияһы ултырышында ул «Фосфоресценциянан сыҡҡан нурланыш хаҡында» тигән темаға сығыш яһай. Әммә бер нисә көндән был һығымтаға төҙәтеү индерергә тура килә. 26 һәм 27 февралдә Беккерелдең лабораторияһында бер аҙ үҙгәрештәр менән тағы бер тәжрибә үткәреүгә әҙерлек бара, әммә көн болотло булғанлыҡтан уны кисектерергә тура килә. Көн һаман аяҙытмағас, 1 мартта Беккерель уран тоҙо ятҡан пластинканы ҡояш нуры менән яҡтыртып тормайынса асығайтҡысҡа һала. Әлбиттә, ул фосфоресценцияланмай, әммә пластинкала һүрәтләнеше килеп сыға. 2 мартта уҡ Беккерель был асышы тураһында Париж Фәндәр академияһы ултырышында хәбәр итә, сығышын «Фосфоресценцияланыусы есемдәр сығарған күренмәҫ радиация тураһында» тип атай[2].
Артабан Беккерель урандың башҡа берләшмәләрен һәм минералдарын (шул иҫәптән фосфоресценцияланмағанын да), шулай уҡ металлик уранды ла һынай. Пластинкаға яҡтылыҡ мотлаҡ үткән була. Тоҙ менән пластинка араһына металл арҡысаҡ ҡуйғас, Беккерель пластинкала арҡысаҡтың көсһөҙ генә һыҙаттарын күрә. Шул саҡта үтә күренмәүсән предметтар аша үтә торған, әммә рентген нуры булмаған яңы нурҙар асылыуы аңлашыла.
Беккерель асыҡлауынса, нурланыштың көсө препаратта урандың миҡдарына ғына бәйле була һәм уның ниндәй берләшмәләргә инеүенә бөтөнләй ҡарамай. Шулай итеп, был үҙенсәлек берләшмәләргә түгел, ә химик элементҡа — уранға хас булып сыға.
Беккерель асышын ғалим хеҙмәттәштәре менән уртаҡлаша. 1898 йылда Мария Кюри һәм Пьер Кюри торийҙың радиоактивлығын асыҡлай, унан һуң радиоактив полоний менән торий элементтарын аса.
Беккерель үҙен ҡыҙыҡһындырған люминофорҙарға әйләнеп ҡайта. Дөрөҫ, ул радиоактивлыҡҡа ҡағылышлы тағы бер ҙур асыш яһап өлгөрә. Бер заман лекция һөйләргә әҙерләнгән Беккерелгә радиоактив матдә кәрәк була, уны Кюриҙарҙан ала ла пробирканы жилетының кеҫәһенә һала. Лекцияһы тамам булғас, радиоактив препаратты хужаларына ҡайтара, ә икенсе көндө жилет кеҫәһе тапҡырында тәнендә пробирка рәүешендәге ҡыҙыл тап күрә. Беккерель был хаҡта Пьер Кюриға һөйләй, ә теге үҙендә тәжрибә үткәрә: радий һалынған пробирканы ун сәғәт буйы беләгенә ҡуша бәйләп йөрөтә. Бер нисә көндән уның дә тиреһендә ҡыҙыл тап пәйҙә була, шунан ул шешкә әйләнә, ике ай буйы йүнәлмәй яфалай. Шулай итеп, беренсе тапҡыр радиоактивлыҡтың биологик тәьҫире асыла.
Әммә был осраҡтан һуң да ирле-ҡатынлы Кюриҙар ҡаһармандарса үҙ эшен дауам итә. Мария Кюри нур ауырынан вафат була (шулай ҙа 66 йәшкә етә).
1955 йылда Мария Кюри ҡулланған дәфтәрҙәр тикшерелә. Дәфтәрҙәргә яҙған сағында инеп ҡалған радиоактив бысраҡ әле булһа нурланыш бүлә. Дәфтәр биттәренең береһендә Пьер Кюри бармағының радиоактив эҙе һаҡланған.
Радиоактив тарҡалыу законы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Радиоактив тарҡалыу законы — Фредерик Содди һәм Эрнест Резерфорд тарафынан 1930 йылда эксперименттар юлы менән асылған һәм формулаға һалынған закон. Закондың хәҙерге формулировкаһы:
был tt ваҡыт интервалы эсендә ирекле бер матдәлә тарҡалыуҙар һанының ошо типтағы ҡулланылған өлгөләге радиоактив атомдар һанына (NN) нисбәтле булыуын аңлата.
Был математик аңлатмала λ — тарҡалыуҙың даими дәүмәле, ул радиоактив тарҡалыуҙың ваҡыт берәмеге эсендәге ихтималлығын һүрәтләй һәм с−1 үлсәмлелегенә эйә. Минус билдәһе ваҡыт үткән һайын радиоактив ядролар һанының кәмей барыуын күрһәтә. Закон радиоактив ядроларҙың бер-береһенә һәм ваҡытҡа бәйһеҙ тарҡалыуын сағылдыра.
Был закон төп радиоактивлыҡ законы тип иҫәпләнә, уның бер нисә мөһим эҙемтәһе сығарылған, был эҙемтәләр араһында тарҡалыу тасуирламаһы формулировкалары — атом йәшәүенең уртаса дауамлылығы һәм ярымтарҡалыу мөҙҙәте[3][4][5][6].
Радиоактив ядро тарҡалыу константаһы күп осраҡта тирә-яҡ мөхит шарттарына (температура, баҫым, матдәнең химик составы һ.б.) бәйле түгел. Мәҫәлән, ҡаты тритий T2 бер нисә кельвинлы температурала газ рәүешендәге тритий бүлмә температураһында йә меңдәрсә кельвинлы температурала тарҡалған тиҙлек менән тарҡала; T2 молекулаһы составындағы тритий тритийланған валин составындағы тиҙлек менән тарҡала. Лаборатор шарттарҙа тарҡалыу константаһының көсһөҙ генә үҙгәрештәре тик электрон эләктереү осрағына ғына хас — лабораторияла мөмкин булған температура һәм баҫым, шулай уҡ химик составтың үҙгәреүе ядро тирәһендәге электрон болоттоң тығыҙлығын бер аҙ ғына үҙгәртергә һәләтле, был тарҡалыу тиҙлегенең проценттың бер өлөшөнә генә кәмеүенә килтерә. Әммә лабораторияла өлгәшеп булмаған (атомдың юғары ионлашыусанлығы, электрондарҙың юғары тығыҙлығы, нейтриноларҙың юғары химик потенциалы, көслө магнит яландары), ләкин, әйтәйек, йондоҙҙарҙың ядроларында тормошҡа ашҡан тарҡалыуҙың башҡа типтары шулай уҡ үҙ ихтималлығын үҙгәртергә һәләтле.
Радиоактив тарҡалыу константаһының даимилығы төрлө тәбиғи һәм яһалма объекттарҙың йәшен уларҙың составындағы радиоактив ядроларҙың тарҡалыуына һәм тарҡалыу продукттарының йыйылыуына ҡарап билдәләргә мөмкинлек бирә. Даталарҙы радиоизотоп аша билдәләүҙең төрлө ысулдары эшләнгән, улар объекттарҙың йәшен бер нисәнән миллиардтарса йылға тиклемге арауыҡта билдәләргә мөмкинлек бирә; был ысулдар араһында иң билдәлеләре — радиоуглерод ысулы, уран-ҡурғаш ысулы, уран-гелий ысулы, калий-аргон ысулы һәм башҡалар.
Радиоактив тарҡалыу ваҡытында бүленеп сыҡҡан киҫәксәләрҙең төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эрнест Резерфорд эксперименттар юлы менән уран тоҙҙарының өс типтағы нур бүлеп сығарғанын асыҡлай (1899), был нурҙар магнит яланында төрлөсә ауыша:
- беренсе тип нурҙар ыңғай зарядлы киҫәксәләр ағымы кеүек ауыша; уларҙы a-нурҙар тип атағандар;
- икенсе тип нурҙар ғәҙәттә магнит яланында кире зарядлы киҫәксәләр ағымы кеүек ауыша, уларҙы B-нур тип атағандар (әммә ҡапма-ҡаршы яҡҡа ауышыусы позитрон бета-нурҙары ла бар);
- өсөнсө тип нурҙар магнит яланы тарафынан ауыштырылмай, улар Y-нурланыш тип йөрөтөлә.
Тарҡалыусы ядроның электрон тышлығы менән үҙ-ара тәьҫир итешкән сағында электрон тышлыҡтан киҫәксәләр (рентген фотондары, Оже-электрондар, конверсиялы электрондар) бүленеүе ихтимал. Нурланыштың тәүге ике тибы электрон тышлыҡта вакансия барлыҡҡа килеп (атап әйткәндә, электрон эләктереү осрағында һәм конверсиялы электрон менән нурланып изомер күсеш барғанда), артабан был вакансияның каскадлы тултырылыуы ваҡытында хасил була. Конверсиялы электрон эске конверсиялы изомер күсеш барышында, ядроның кимәлдәре араһында күскән саҡта, бүленгән энергия гамма-квант тарафынан алып кителмәйенсә тышлыҡтағы электрондарҙың береһенә тапшырылған ваҡытта бүленеп сыға.
Спонтан бүленгәндә ядро ике (һирәгерәк өс) сағыштырмаса еңел ядроға — бүленеү ярсыҡтарына — һәм бер нисә нейтронға тарҡала. Кластерлы тарҡалыу (ул бүленеү менән альфа-тарҡалыу араһындағы процесс булып тора) ваҡытында ауыр төп ядро тарафынан сағыштырмаса еңел ядро сығарып ебәрелә (14C, 16O һ.б.).
Протонлы (ике протонлы) һәм нейтронлы тарҡалыу ваҡытында ядро ярашлы рәүештә протондар һәм нейтрондар сығара.
Бета-тарҡалыуҙың бөтә төрҙәрендә (алдан әйтелгән, әммә әлегә асылмаған нейтриноһыҙ төрҙән башҡа) ядро тарафынан нейтринолар йәки антинейтринолар сығарыла.
Альфа-тарҡалыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Альфа-тарҡалыу тип атом ядроның үҙенән-үҙе бүлендек ядроға һәм a-киҫәксәгә (4He атомының ядроһы) тарҡалыуын атайҙар.
Альфа-тарҡалыу, ҡағиҙә булараҡ, масса һаны А ≥ 140 тәшкил иткән (хәйер, был ҡағиҙәгә инмәгән бер нисә осраҡ бар) ауыр ядроларҙа бара. Ауыр ядролар эсендә ядро көстәренең туйыныу үҙенсәлеге иҫәбенә айырымланған a-киҫәксәләр барлыҡҡа килә, улар ике протондан һәм ике нейтрондан тора. Барлыҡҡа килгән a-киҫәксә ядро протондарынан этәрелеүҙең кулон көстәре тәьҫиренә айырым протондарға ҡарағанда нығыраҡ бирелә. Бер үк ваҡытта a-киҫәксә ядро нуклондарына башҡа нуклондар менән сағыштырғанда көсһөҙөрәк тартыу көсөнә дусар була. Барлыҡҡа килгән альфа-киҫәксә ядроның сигендә эскә табан һуғыла, әммә уны еңеп, тышҡа сығып осоуы ла ихтимал.
a-тарҡалыу осрағына Соддиҙың тайпылыш ҡағиҙәһе:
Миҫал (уран-238-ҙең торий-234-кә альфа-тарҡалыуы):
a-тарҡалыу һөҙөмтәһендә атом Менделеев таблицаһының башына табан ике шаҡмаҡҡа алғараҡ күсә (йәғни ZZ ядроһының заряды 2-гә кәмей), бүлендек ядроның масса һаны 4-кә кәмей.
Бета-тарҡалыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бета-минус-тарҡалыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беккерель B-нурҙарҙың электрондар ағымы булыуын иҫбатлай. Бета-тарҡалыу — ул көсһөҙ тәьҫир итешеүҙең күрһәткесе.
Бета-тарҡалыу (анығыраҡ итеп әйткәндә, бета-минус-тарҡалыу, B−-тарҡалыу) — ул ядронан электрон һәм электрон антинейтриноһы сығыуы менән оҙатылған радиоактив тарҡалыу.
Бета-тарҡалыу нуклон эсендәге процесс булып тора. Бета-минус-тарҡалыу ядро нейтрондарының береһендәге d-кварктарҙың береһенең u-кваркҡа әүерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә; шуның менән бергә нейтрондың, электрон менән антинейтриноны сығарып, протонға әйләнеүе бара:
Ирекле нейтрондар шулай уҡ B−-тарҡалыуға дусар була һәм протонға, электронға һәм антинейтриноға әүерелә.
B−-тарҡалыу өсөн Соддиҙың тайпылыш ҡағиҙәһе:
Миҫал (тритийҙың гелий-3-кә бета-тарҡалыуы):
B−-тарҡалыуҙан һуң элемент Менделеев таблицаһының аҙағына табан 1 шаҡмаҡҡа күсә (ядро заряды бер берәмеккә арта), ә ядроның масса һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.
Позитронлы тарҡалыу һәм электрон эләктереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бета-тарҡалыуҙың башҡа типтары ла бар. Позитронлы тарҡалыуҙа (бета-плюс-тарҡалыуҙа) ядро позитрон менән электрон нейтриноһын бүлеп сығара. B+-тарҡалыу ваҡытында ядро заряды бер берәмеккә кәмей (ядро Менделеев таблицаһының башына табан бер шаҡмаҡҡа алға шыла), йәғни ядро протондарының береһе, позитрон һәм нейтрино бүлеп сығарып, нейтронға әүерелә. Позитронлы тарҡалыу һәр ваҡыт көнәркәш процесс булып торған электрон эләктереү менән бергә бара, был процеста ядро атом тышлығынан электронды эләктереп ала һәм нейтрино бүлеп сығара, был ваҡытта ядро заряды шулай уҡ бер берәмеккә бәләкәйләнә. Ләкин киреһе дөрөҫ түгел: электрон эләктергән (e-эләктереү) күп нуклидтар өсөн позитронлы тарҡалыу энергия һаҡланыу законы менән тыйыла. e-эләктереү ваҡытында атомдың электрон тышлыҡтарының ҡайһыһынан (K, L, M,…) электрон эләктерелеүенә бәйле, процесс К-эләктереү, L-эләктереү, M-эләктереү, … һ. б. тип атала; улар бөтәһе лә көнәркәш (йәғни ярышташ, көндәш) булып тора, әммә К-эләктереү иң ихтималы һанала, сөнки ядро эргәһендә К-тышлыҡ электрондарының тупланышы ситтәрәк торғандарҙыҡынан байтаҡҡа юғары. Электрон эләктергәндән һуң электрон тышлыҡта барлыҡҡа килгән буш урынды юғарыраҡ тышлыҡтан күскән электрон биләй. Был процесс каскадлы булырға мөмкин, а энергия рентген фотондары һәм/йәки Оже-электрондар ярҙамында алып кителә.
B+-тарҡалыу һәм электрон эләктереү өсөн Соддиҙың тайпылыш ҡағиҙәһе:
Миҫал (бериллий-7-не литий-7-гә e-эләктереү):
Позитронлы тарҡалыуҙан һәм e-эләктереүҙән һуң элемент Менделеев таблицаһының башына ҡарай 1 шаҡмаҡҡа күсә (йәҙрә заряды бер берәмеккә бәләкәйләнә), ә ядроның масса һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.
Икеләтелгән бета-тарҡалыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икеләтелгән бета-тарҡалыу радиоактив тарҡалыуҙың билдәле булған бөтә типтары араһында иң һирәк осрағаны булып тора, әлеге мәлгә ул тик ун бер нуклид өсөн генә табылған, уларҙың һәр береһе өсөн тарҡалыу мөҙҙәте 1019 йылдан ашыу булып тора.
Йәнә нейтриноһыҙ икеләтелгән бета-тарҡалыу алдан әйтелгән, әммә әлегә асылмаған.
Бета-тарҡалыуҙың дөйөм үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бета-тарҡалыуҙың бөтә типтары ядроның масса һанын һаҡлай, сөнки теләһә ниндәй бета-тарҡалыуҙа ла ядролағы нуклондарҙың дөйөм һаны үҙгәрешһеҙ ҡала, тик бер йә ике нейтрон ғына протонға әйләнә (йә киреһенсә).
Гамма-тарҡалыу (изомерлы күсеш)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә ядролар ҙа тиерлек, төп квант хәленән тыш, ҙурыраҡ энергиялы ярһыу хәлдәрҙең дискрет тупланмаһына эйә. Ярһыу хәлдәр ядро реакциялары ваҡытында йә башҡа ядролар радиоактив тарҡалғанда хасил була ала. Ярһыу хәлдәрҙең күпселеге бик ҡыҫҡа ғүмерле була (наносекундтан кәмерәк). Әммә оҙағыраҡ йәшәй торғандары ла (микросекундтар, тәүлектәр йә йылдар буйы) була, улар изомер тип йөрөтөлә, хәйер, улар менән ҡыҫҡа ғүмерлеләр араһындағы сик бик шартлы. Ядроларҙың изомер хәлдәре, ҡағиҙә булараҡ, төп хәлгә тарҡала. Уның барышында бер йәки бер нисә гамма-квант бүленә; ядроның ярһыуы атом тышлығынан конверсиялы электрондарҙың осоп сығыуы менән дә баҫыла ала. Изомер хәлдәр шулай уҡ ҡәҙимге бета- һәм альфа-тарҡалыу юлы менән дә тарҡалырға мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров — М.: Советская энциклопедия, 1994. — Т. 4. Пойнтинга — Робертсона - Стримеры. — Б. 210. — 704 б. — 40 000 экз. — ISBN 5-85270-087-8.
- ↑ Манолов К., Тютюнник В. Биография атома. Атом — от Кембриджа до Хиросимы. — Переработанный пер. с болг.. — М.: Мир, 1984. — С. 20—21. — 246 с.
- ↑ А.Н.Климов Ядерная физика и ядерные реакторы — Москва: Энергоатомиздат, 1985. — Б. 352.
- ↑ Бартоломей Г.Г., Байбаков В.Д., Алхутов М.С., Бать Г.А. Основы теории и методы расчета ядерных энергетических реакторов — Москва: Энергоатомиздат, 1982.
- ↑ I.R.Cameron, University of New Brunswick Nuclear fission reactors — Canada, New Brunswick: Plenum Press, 1982.
- ↑ И.Камерон Ядерные реакторы — Москва: Энергоатомиздат, 1987. — Б. 320.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сивухин Д. В. Общий курс физики. — 3-e издание, стереотипное. — М.: Физматлит, 2002. — Т. V. Атомная и ядерная физика. — 784 с. — ISBN 5-9221-0230-3.


text:
просмотров: 69
Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында 9 класстар өсөн “Һуңғы ҡыңғырау” яңғыраны.
Тантанаға туғыҙҙарҙан торған 4 параллель класс уҡыусылары, уларҙың класс етәкселәре, уҡытыусылар һәм ата-әсәләр йыйылғайны. Быйыл гимназиябыҙҙа 9 класты 90 уҡыусы тамамлай.
Байрам башынан һәр класс уҡыусыларын һәм класс етәкселәрен тәбрикләп үткәс, барлыҡ уҡыусылар белем усағының гимнын башҡарҙы.
Һиҙелмәй ҙә туғыҙ иң күңелле, иң шәп йыл үтеп киткән, барыһы ла инде ҙурайған. Һәм, ниһайәт, хушлашыу мәле лә килеп етте. Кемдәрҙер уҡыуын гимназияла дауам итер, телктәре булғандар башҡа уҡыу йорттарына инер. Һәр кемдең үҙ маҡсаты, үҙ киләсәге, әммә уҡыусылар ошо мәктәп йылдарын бер ҡасан да онотмаясаҡ, бәхетле бала, үҫмер саҡ йылдарын мәңге хәтерҙә һаҡлаясаҡ.
- Хөрмәтле уҡыусылар, уҡытыусылар, ата-әсәләр! Һеҙҙе ҡотлайым ошо байрам менән. Барығыҙға ла тик яҡты киләсәк, хыялдарығыҙҙың тормошҡа ашыуын теләйем, – тип башланы һүҙен гимназия директоры Гөлназ Ғәфир ҡыҙы Әхмәҙиева. – Байрам уңайынан һеҙҙе тағы бер һөйөнөслө яңылыҡ менән ҡыуандырып үтәйем әле – алда һеҙҙе дәүләт имтихандары көтә һәм һеҙ, барығыҙ ҙа, был имтихандарға үтәһегеҙ. Һеҙгә был һынауҙарҙы тик яҡшы билдәләргә тапшырырға ғына ҡала. Уңыштар һеҙгә!!!
Уҡыу йорто етәксеһенең һүҙҙәрен ҡеүәтләп, ата-әсәләр ҙә йылы теләктәргә ҡушылды һәм балаларҙы тормоштарындағы бер баҫҡысҡа үргә артылыуҙары менән ҡотланы. Йырсы Радик Вәлмөхәмәтов башҡарыуындағы йыр барлыҡ ата-әсәйҙәрҙең йылы һүҙҙәре, теләктәре булып яңғыраны. Класс етәкселәре лә матур теләктәр юлланы уҡыусыларына.
Туғыҙынсылар һүҙһеҙ ҡалманы, матур итеп шиғырҙарын һөйләп, йыр йырланы, бейеүҙәр башҡарҙы.
М. Кәрим ис. 158-се башҡорт гимназияһы матбуғат үҙәге.
VN:F [1.9.22_1171]


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
НИЯЗБАЕВ Ғәбделрәүеф Хәким улы [1884, Ырымбур губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Сәйет посады, хәҙ. Ырымбур өлк. Һаҡмар р‑ны Татар Ҡарғалыһы а., – 18.4.1920, АСБР‑ҙың Ҡыпсаҡ‑Ете ырыу кантоны Яманһары а. (БР‑ҙың Көйөргәҙе р‑ны)], драматург. Ҡарғалы мәҙрәсәләренең береһендә уҡыған. Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбендә уҡыған осорҙа революцияла (1905—07) ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына (1908—10 йй. төрмәлә ултыра). Революциянан (1917) һуң Ҡыпсаҡ‑Ете ырыу кантонының халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор булып эшләй. Н. драматургияһы 20 б. 1910—20 йй. башҡорт әҙәбиәтендә һиҙелерлек күренеш була. Яҙыусы башҡ. драматургияһына революцион тематика, киҫкен соц. конфликттар индерә. Берҙән-бер һаҡланып ҡалған әҫәре – “Көслөләр һәм көсһөҙҙәр (Брадәрән Ғәлимовтар)” драмаһы [һуңғы редакцияһы 1915 й. (Ғилми архивта һаҡлана)], әҫәрҙә бер ғаилә миҫалы аша кешеләрҙең буржуаз ысынбарлыҡ шарттарында етеш йәшәгәндәргә һәм ҡаты шарттарға яраҡлаша алмағандарға бүленеүе күрһәтелә. Драматургтың “Гөлбостан”, “Беренсе таң”, “Ҡараңғы төндәр” һ.б. пьесалар яҙғанлығы билдәле; “Ҡыҙыл истиҡбал өсөн көрәш” драмаһы автор тарафынан урыҫ теленә тәржемә ителә (актриса Н.П.Анненкова-Бернар м‑н берлектә), был әҫәрҙәрҙең текстары табылмаған. Пьесалары 10‑сы йй. аҙ. – 20‑се йй. Башҡорт драма театрында, Ырымбур һәм Ҡазан ҡҡ. театрҙарында ҡуйыла. М.Горький, А.Н.Островский, А.П.Чеховтың соц. драмаларын башҡ. теленә тәржемә иткән.
Әҙәб.: Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 2‑се кит. Проза. Драматургия. Өфө, 1984.
М.Х.Нәҙерғолов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 517
ВОСКРЕСЕНИЕ СИРКӘҮЕ. Мәләүез р‑ны Воскресенск а. урынлашҡан. 1788 й. Д.И.Пашкова (ҡара: Паш‑ ковтар) аҡсаһына Воскресенка за‑ воды эргәһендәге 1769 й. янған ағас сиркәү урынында төҙөлә. 5 көмбәҙле, 3 баҫҡыслы манаралы (12 ҡыңғырау, иң ҙуры 180 бот тартҡан) сиркәү таштан була. Бина тура мөйөшлө, эске яҡтан колонналар м‑н 3 өлөшкә бүленгән. Үҙәк көмбәҙе ситтәге 4‑еһенән бейегерәк һәм ҙурыраҡ, манара көмбәҙенә тиң була. Эске йыһазында төп урынды Ҡазан Божья Матерь иконаһы биләй. 19 б. уртаһында мәхәллә кешеләре һәм Пашковтар аҡсаһына ауыл оҫталары яңынан Ҡазан Божья Матерь, Ҡотҡарыусы, Христос Терелеүе һ.б. иконаларын төшөрә; һырлап һәм алтын ялатып клирос арты киоттары яһай, ризалар сүкеп эшләй; рамдарға, тәреләргә алтын ялата; төтәҫләү һауыттарын, лампадаларҙы, шәмдәлдәрҙе көмөшләтә. Сиркәүҙең Христос Терелеүе хөрмәтенә өҫтәле була (1788 й. изгеләндерелә). Сиркәү эргәһендәге ағас часовняла (1769 й. янғындан һуң Твердышевтар төҙөй) 1788 й. тиклем бөтә сиркәү хеҙмәте башҡарыла. 1860 й. В.с. эргәһендә дьякон М.А.Смирнов сиркәү‑мәхәллә мәктәбе аса (1860—65 йй. 200 бала уҡый). Мәхәлләгә 5 ауыл һәм 4 утар диндарҙары ҡарай. 1936 й. ябыла, тәреләре алына, 1950‑се йй. көмбәҙҙәре һәм манараһы һүтелә. 2001 й. бина диндарҙар ойошмаһына ҡайтарыла, яңыртыу эштәре алып барыла. Билдәле настоятелдәре: С.Симеонов (18 б. аҙ.), П.Н.Левитский (19 б. уртаһы); А.Шилин (2008 й. алып). Бина — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
Е.Г.Баранова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Был ваҡытта бесән әҙерләү тамамланыуға табан бара торғайны инде. Көндәр һалҡын, ямғырлы тороу арҡаһында быйыл һуңғараҡ ҡалына. Әле был эштең иң ҡыҙған ваҡыты. Халыҡ ялан тулып мал аҙығы әҙерләй. Берәүҙәр саба, икенселәре әйләндерә, йыя, кипкән бесәнде кәбәнгә өйә.
Ихатаға килеп инеү менән, матур-матур сәскәләр ҡаршылай, арыраҡ ҡаҙан аҫтына ут яғылған: бында ҡош-ҡортҡа ашарға бешерәләр икән. Өйҙәренә күптән газ үткән, хатта һыуҙы ла индереп алғандар, әммә мал-тыуарға йәй көнө тышта бешереү ҡулайыраҡ. Ана, күләгәләге эскәмйәлә Нәжип бабай йәйге аяҙ көнгә һоҡланып ултыра. Уңарсы булмай Зөлфиә инәй килеп сыҡты. 64 йыл бергә йәшәй улар, туғыҙынсы …
Continue reading ‘Ҡыҙҙар эше тип тормайҙар’ »
– Ҡарағаттан ғына быйыл ун бер меңдән ашыу табыш алдыҡ, – ти Һәйтәк мәктәбе директоры Роза Ҡәниф ҡыҙы Мозафарова. – Картуфтан – 2 тонна, кәбеҫтә менән кишерҙән – 1,5 тонна, сөгөлдөрҙән 1 тонна уңыш алғайныҡ былтыр. Быйыл да шул сама булыр, тип өмөтләнәбеҙ.
Күңелле каникулдың һуңғы айы – август бара. Йәйге осорҙа һәр бала ял итергә һәм мәктәпкә барғансы аҙ булһа ла аҡса эшләргә теләй. Беҙҙең Исмаил мәктәбе уҡыусылары ла был мөмкинлектән файҙаланып ҡалырға тырыша.
Йәйге каникул булһа ла, мәктәп гөрләп тора. Әле өлкәндәр хеҙмәт лагерында мәж килә. Унда быйыл VII – VIII синыфты тамамлағандар тир түгә. Лагерь етәксеһе Ләйлә Мөхәмәтдинова һәр көнгә нимәләр эшләргә кәрәклеген планлаштыра, тәрбиәселәр Дания Шәрифуллина, Ләйсән Сафиуллиналар етәкселегендә уҡыусылар бөтәһен тырышып башҡара. Быйыл бигерәк тә егеттәргә яуаплы эш эләкте. Дауыл ваҡытында ауған мәктәп алды ҡоймаларын …
Continue reading ‘Эшкә өйрәнеп үҫәләр’ »
Быйылғы ямғыр ялҡытты. Туҡтауһыҙ яуа ла яуа. Ҡасан тымыр икән? Яҡшембәт мәктәбенең һигеҙенселәре һауа торошоноң яҡшырыуын көтөп ултырмай. Ана, нисек тырышып мәктәп баҡсаһында эшләп йөрөйҙәр. Етәкселәре Зилә Биктимер ҡыҙы Искәндәрова һәм Гүзәл Әхәт ҡыҙы Мирасова менән 15 көн практика үтәләр. – Ямғыр күп яуғас, ҡый үләндәре баҫа ла китә, шуға ныҡ тырышырға тура килә. Балалар …
Continue reading ‘Ямғыр ҡамасаулаһа ла…’ »
Көсөргәнешле уҡыу йылы тамамланыу менән һигеҙенсе синыф уҡыусылары өсөн мәктәбебеҙҙә «Ҡырмыҫҡа» исемле хеҙмәт лагеры эшләне. Уны Экология йылына арнаныҡ. Бергәләп ҡарағай үҫентеләрен ултырттыҡ, тирә-яғыбыҙ йәшеллеккә төрөнөүен, һауабыҙ саф, таҙа булыуын теләп, уҡыусылар бик әүҙем эшләне. Бер нисә йылдан улар шаулап үҫеп китер әле.
– Эй, ҡайһылай һәйбәт иткәнһең әле шланг алып килеп, – тип ҡыуанып ҡаршыланы Камилды уҡытыусыһы Оксана Викторовна Исмәғилева. – Улай булғас, бар һин кәбеҫтәләргә һип, юғиһә, башҡалар өлгөрә алмай, ул йәшелсәгә һалҡын һыу ҙа ярай. Камил Усманов шунда уҡ шлангыһын кранға тоташтырып, эшкә лә тотондо. Иртәнге туғыҙынсы ярты ғына, ә нисек ныҡ ҡыҙҙыра. Мәктәп баҡсаһындағы …
Continue reading ‘Сәскәләр рәхмәт әйтә’ »
Саҡмағоштағы 1-се мәктәптең баҡсаһы үтеп барыусыларҙың иғтибарын йәлеп итмәй ҡалмай. Ниндәй генә сәскәләр юҡ унда! Күҙҙең яуын алып ултыралар. Сейә, ҡарағаты емештәре менән күҙҙе ҡыҙҙыра. Түтәл-түтәл кишер, сөгөлдөр, һуғандары теҙелгән. Ҡабаҡтары ла бар. Мәктәп яны биләмәһе ҙурлығы менән дә хайран ҡалдыра. Йәй көнө бында эш гөрләп тора. Уҡыусылар хеҙмәт практикаһы үтә. Ана, VI «А» синыфы …
Continue reading ‘Уңыштары мул ғына’ »
Гимназиябыҙҙа бишенсе синыфтан башлап унынсыға тиклем һәр уҡыусы хеҙмәт практикаһы үтергә тейеш. Синыф етәксеһе эш төрөн үҙе билдәләй. Бушҡа, аҡса алып та эшләргә мөмкин. Ғәҙәттәгесә, йыл һайын балаларҙы кабинеттарҙы йыйыштырыу, иҙән, тәҙрәләр йыуыу, баҡсалағы түтәлдәргә һыу һибеү, ҡый үләндәрен йолҡоу, ҡыуаҡтарҙың остарын ҡырҡыу, буяу, белем усағы тирәһен йыйыштырыу көтә. Беҙ синыфташтарым менән күбеһенсә ҡойма буяныҡ. …
Continue reading ‘Аҡса эшләргә лә була’ »


text:
HTML
HyperText Markup Language (HTML) — веб-биттәр яһай торған, билдәләр һалыу теле. Веб-биттәрҙе күбеһенсә веб-браузер ярҙамында ҡарап була, мәҫәлән, Internet Explorer. HTML ярҙамында веб-биттә ошондай эштәр башҡарып була: текст яҙыу, һылтанмалар яһау, һүрәттәр ҡуйыу, видео һәм аудио файлдарҙы индереү һәм башҡалар.
HTML ярҙамында ошо әйтеп кителгән операцияларҙы махсус тегтар менән билдәләйҙәр. HTML ярҙамында веб-биткә тағы ла мета-мәғлүмәттәр өҫтәп була. Улар веб-бит тураһында мәғлүмәт һаҡлай; мәҫәлән, веб-битте яһаған автор тураһында. Мета-мәғлүмәт веб-браузер ярҙамында күрһәтелмәй.
HTML кодҡа Cascading Style Sheets (CSS) һәм JavaScript индерелә ала. CSS веб-биттең браузерҙа күрһәтелеүен тасуирлай; мәҫәлән, фон төҫөн, шрифт төрө һ.б., JavaScript веб-биткә яңы фунциялар өҫтәй, һәм веб-битте интерактивлыҡ менән тәьмин итә.
World Wide Wed Consortium (W3C) — Бөтә Донья Интернет Селтәре Консорциумы — HTMLды стандартлаштыра һәм яңы төрҙәрен ғәмәлгә керетә. HTMLдың бер-нисә версиялары бар. Әлеге ваҡытта HTML 4.01 стандарлаштырылған, һәм бөтә кешеләргә ошо версияны ҡулланыу тәҡдим ителә. Яңы версияһы, HTML 5, бер-нисә йылдан стандартлаштырыласаҡ. W3C бынан тыш XHTML стандартын үҫтерә. Ул HTMLға оҡшаған, тағы бер билдә һалыу теле, әммә уны яҙыу тәртибе ҡатыраҡ.[1]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
HTMLды фәнни һәм техник документтар менән алмашыу өсөн Тим Бернерс-Ли (Tim Berners-Lee) CERNда эшләп сығарған (1991—1992-се йылдарҙа).
Версиялары:
- HTML 2.0 — 1995 йыл, ноябрь
- HTML 3.0 — 1995 йыл
- HTML 3.2 — 1997 йыл, ғинуар
- HTML 4.01 — 1999 йыл, 24 декабрь (стандартлаштырылған)
- HTML 5 — эшләнә.
Тег[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
HTMLда махсус берәмектәр ҡулланыла, ошо берәмектәр программалау телендә «тег» тип атала. Тегтар браузерға веб-бит нисек күрһәтелеүен тасуирлайҙар.
Тег стандартлаштырылған тәртиптә яҙыла. Ул ошо тамғалар эсендә урынлаша:
< һәм
>, мәҫәлән,
— абзац тегы. Тегтар эсендә өҫтәмә атрибут булыуы мөмкин, атрибуттар тегтың үҙенсәлектәрен үҙгәртә; мәҫәлән,
. Был
align атрибуты — абзацты тигеҙләтә торған атрубут, ә
center — атрибутты урта һыҙыҡ буйлап тигеҙләтә.
Тегтар ике төрлө була: парһыҙ һәм парлы.
Парһыҙ тегтар:

— икенсе юлға төшөү;

— рәсем беркетеү, src — файл юлын күрһәтеүсе мотлаҡ атрибут, alt — рәсемгә сысҡанды йүнәлткәндә килеп сыға торған альтернатив текст;

— браузерға биттең хәрефтәре юникод ярҙамында кодланған тип хәбәр итеүсе мета-тег.
Парлы тегтар асыусы һәм ябыусы тегтан тора. Асыусы тег (
— бындай тег юҡ, миҫал ғына), браузерға был эстәге булекте формматлаштырыу башланды тип хәбәр итә, ябыусы тег (
) форматлаштырыу бөттө тип хәбәр итә. Ошо тегтарҙың ҡайһы бер өлгөләре:
Башлыҡ
текст
—
“ ” — асыусы тег,
” ” — ябыусы тег;
Google
—
— веб-биткә һылтанма тегы башы,
href=” http://www.google.ru/” — һылтанма сайт адресы.
HTML документ яһау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
HTML документтың киңәйеүе .html йәки .htm була. HTML документ яһауҙың бер ҡыйынлығы ла юҡ. Иң ябай ысул — тексты форматлаштырмаған текст мөхәррире (редакторы) ярҙамында яһау (мәсәлән, Блокнот). Иң ябай HTML документ яһау өсөн текст мөхәррирендә аҫтағы листингты яҙырға кәрәк.

Башлыҡ

Ҡарға
Ҡара ҡарға ҡарҙан бара

Артабан ошо тексты UTF-8 кодировкаһында һаҡларға, ә унан һуң ошо файлдың киңәйеүен .html-ға (йәки .htm) үҙгәртеп һаҡларға, шунан браузер менән асырға.
HTML документтар төҙөү өсөн бик күп ҡеүәтле программалар бар. Шуларҙың береһе, бушлай күсереп ала торғаны, Microsoft Visual Web Developer 2010 Express.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Өфөлә башҡорт телен уҡытыуға бәйле ғауға сығарҙылар. 61 мәктәптә 6 класс уҡыусыһы Владислав Мартинс уны өйрәнеүҙән баш тартҡан. Ул үҙе түгел, атаһы менән әсәһе Башҡортостанда конституция буйынса билдәләнгән дәүләт теле булған башҡорт теленә ҡаршылар, малайҙарын да дәрескә йөрөтмәгәндәр.
Мәктәп етәкселеге башҡорт теленән аттестация үтмәгән уҡыусыны күсермәү тураһында ҡарар иткән. 7-сегә күсеү өсөн Владислав Мартинсҡа альтернатив тәртиптә башҡорт теленән аттестация үтергә кәрәк, әммә малайҙың ата-әсәһе төп халыҡ теленә өҫтән ҡарай.
Икенсенән улар ҡанунды боҙа. Федераль ҡануниәт буйынса төбәк властәре мәктәптәрҙә Милли телде уҡытыу-уҡытмауҙы үҙҙәре хәл итергә тейеш. Башҡортостанда башҡорт теле рус теле менән бер ҡатарҙан дәүләт теле булараҡ аҙнаһына ике дәрес өйрәнелә.
Владислав Мартинстың атаһы Вадим Дмитриевич тамырҙары менән немец, әсәһе Зоя Фәһим ҡыҙы үҙен урыҫ тип атай. “Беҙҙе башҡорт телен көсләп уҡыталар. Мин дә, минең ата-әсәйем дә уны уҡымаған булһаҡ та Өфөлә бына тигән йәшәйбеҙ. ЕГЭ-ны беҙгә башҡорт теленән түгел, урыҫ теленән бирергә”- ти малайҙың атаһы. Владислав үҙе “миңә урыҫ теле һәм инглиз теле кәрәгерәк”, - тип әйтә. Шуныһын да әйтеп үтергә кәрәк - ныҡ кәрәкле тип иҫәпләгән урыҫ теленән дә малайҙың белеме өслө билдәһенән артмай.
Мәктәп директоры ла ҡайһыбер ваҡытта үҙ вәкәләтен ҡулланып, бөтөн синыф менән башҡорт телен уҡымау теләген белдерткәндәргә рөхсәт биргән хәлдәр ҙә теркәлгән. Мәҫәлән Бәләбәйҙә татар гимназияһында балалар синыфтары менән дәүләт телен уҡымаған. Уҡытыу программаһын боҙоуҙа ғәйепләнгәс, киләһе йылда беренсе сентябрҙан башлап уҡытасаҡбыҙ, тип вәғәҙә биргәндәр.
Мәғарифте күҙәтеү идаралығы мәктәп ҡарары менән тулыһынса риза. Мәғариф министрлығында ла был мәсьәләгә ҡарата фекер ошондай уҡ - Дәүләт телен барыһы ла өйрәнергә тейеш. Сөнки ул уҡытыу программаһына индерелгән. Башта башҡорт теленән баш тарт, һуңынан физика, химия, башҡа фәндәр оҡшамай башлар. Уларын да уҡымаҫҡамы ни тигән һорау ҡуя министрлыҡ түрәләре.


text:
- Подробности
- Просмотров: 420
АГИДЕЛЬ, ҡарабойҙай сорты. 1997 й. А.М.Сабитов, Н.И.Колюкаева, Ф.Ф.Мәғәфүрова, Н.Б.Сабитова (БНИИСХ) тарафынан Татарстан а.х. ҒТИ‑ның коллекция өлгөләрен ҡулланып барлыҡҡа килтерелгән гибрид популяцияһынан эре бөртөклө, йығылыуға сыҙамлы биотиптарҙы, Уфимская һәм Чишминская сорттарын күп тапҡыр күпләп һайлап алыу ысулы м‑н сығарылған. Уртаса өлгөрөүсе көньяҡ төркөмгә инә. Һабағының бейеклеге 60—90 см, 9—12 быуынлы. Япраҡтары өсмөйөш‑йөрәк формаһында. Сәскәләре аҡ. Орлоҡтары көрән, ромб формаһында, эре. 1000 орлоғоноң ауырлығы 28—32 г, орлоғоноң тигеҙләнеше 90%, натураһы 530—575 г/л, ярылылығы 23,9%. Ярма сығышы 45,5%. Аҡһым миҡдары 17,6%. Сорт йығылыуға, ҡойолоуға сыҙамлы, ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы уртаса. Вегетация осоро 70—82 көн. Уртаса уңдырышлылығы 18,3 ц/га (Үҫемлекселек буйынса селекция үҙәге, 1996—99), макс. — 27 ц/га (Дүртөйлө сорт һынау участкаһы, 2005). РФ һәм БР б‑са 2001 й. ҡулланылышҡа индерелгән, Урал аръяғы дала зонаһында, Урал алды дала зонаһында үҫтерелә.
А.М.Сабитов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 267
“ТАРҒЫН МЕНӘН ҠУЖАҠ”, башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә. 1959 й. Ҡурған өлк. Асҡар а. Р. Саттаровтан К.Мәргән яҙып алған. Эпостың бер варианты Ғ.Әмири тарафынан яҙып алынған. Әҫәрҙә башҡорттарҙың нуғай ханлығына (ҡара: Нуғай Урҙаһы) ҡаршы көрәше сағылдырылған. Идея‑тематик йөкмәткеһе б‑са “Ек Мәргән”, “Мәргән менән Маян һылыу” һ.б. эпостар серияһына барып тоташа. Йыйын ваҡытында башҡ. ырыуы башлығы Аҡсахан ҡыҙы Аҡйондоҙҙо көрәштә еңеүсегә бирәсәге т‑да иғлан итә. Көрәштә нуғай батыры Тарғын еңә, әммә Аҡсахан ҡыҙын сит кешегә биреүҙән баш тарта. Аҡйондоҙ Тарғын м‑н ҡасып китә, уларҙы 60 йәшлек Ҡужаҡ батыр ҡыуа сыға. Ҡасҡындарҙы ҡыуып еткәс, ул Тарғын м‑н әйтештә ярыша, һуңынан батырҙар мәргәнлектә көс һынашып ҡарарға була: бер‑береһенә бер үк ваҡытта аталар. Тарғындың уҡтары дошманына теймәй, ә башҡ. батырының уғы уның ҡолаҡ йәберсәген үтә тишә. Хурлыҡҡа ҡалған нуғай батыры атын һәм ҡоралдарын ташлап ҡасып китә. Аҡсахан ҡыҙын Ҡужаҡ батырға бирә. Ҡулъяҙма Ғилми архивта һаҡлана. Күп кенә төрки халыҡтарҙың фольклорында осрай.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 5‑се т. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). Өфө, 2000.
С.Ә.Галин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Башҡортостанда йәшәүселәр пассажирҙар транспорты эшенә ялыу бирә ала
Башҡортостанда йәшәүселәр пассажирҙар транспорты эшенә ялыу бирә ала Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда йәшәүселәр пассажирҙар транспорты эшенә, шул иҫәптән еңел такси хеҙмәттәренә ялыу бирә ала. Был көндәрҙә республикала халыҡҡа транспорт хеҙмәттәрен күрһәтеүҙә ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса «ҡыҙыу линия» һәм граждандарға консультация биреү ойошторолған.
«Роспотребнадзор» идаралығының Өфөләге төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә кәңәш алырға мөмкин. Консультация биреү адресы: Өфө ҡалаһы, Р. Зорге урамы, 58, 104-се бүлмә һәм «ҡыҙыу линия» телефоны: 8-800-100-47-67.
Шулай уҡ теләүселәр Өфө ҡалаһы, Цюрупа урамы, 25 адресы буйынса урынлашҡан Гигиена һәм эпидемиология үҙәгенең Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса консультация үҙәгенә мөрәжәғәт итә һәм 8 (347) 287-85-18 телефонына шылтырата ала.
http://www.bashinform.ru/news/1090799-zhiteli-bashkirii-mogut-pozhalovatsya-na-rabotu-passazhirskogo-transporta/


text:
Ағиҙелдә «Башҡортостан ынйылары» фестиваль-конкурсының зональ этабы үтте
Халыҡ ижады ынйыға тиң
Был фестивалдә тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнгән уҡыусы балаларҙы берләштергән фольклор төркөмдәр көс һынашты. Сара Башҡортостан Республикаһының 100 йыллыҡ юбилейына арналды. «Легендаларҙа – халыҡ тарихы» тигән әйтем фестивалдең төп девизы булды.
Сараны ойоштороусылар – Башҡортостан Республикаһының мәғариф министрлығы һәм Ағиҙел ҡалаһының мәғариф бүлеге. Жюри составында мәғариф бүлеге белгестәре, башҡорт теле уҡытыусылары һәм «Иҙел» мәҙәниәт йорто методистары булды. Конкурста Яңауыл, Нефтекама, Ағиҙел ҡалалары, Краснокама һәм Борай райондарынан 11 йәштән 17 йәшкә тиклем балаларҙы берләштергән командалар ҡатнашты.
Фестивалдең төп маҡсаты – мәктәп балаларын башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте һәм йолалары менән таныштырыу, тыуған төбәктең ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү, халыҡ педагогикаһына нигеҙләнгән тәрбиә һәм уҡытыу йолаларын үҫтереү, уҡыу-тикшеренеү һәм ижади эҙленеүҙәргә ылыҡтырыу. Ошо эҙләнеүҙәр менән булышҡанда балаларҙа туған тел, тарих, халыҡ ижады, этномәҙәниәткә ҡыҙыҡһыныу арта, уларҙың музыкаль-эстетик зауығы үҫешә. Конкурс рус һәм башҡорт телдәрендә үтте.
Тыуған төбәктең тарихын һәр кем белергә тейеш, сөнки уның тормошо нисек булһа ла тыуған һәм йәшәгән территорияға бәйле була. Кешеләр элек-электән тирә-яҡты өйрәнеп, белемдәрен арттырған һәм туплаған тәжрибәләрен киләсәк быуынға тапшыра барған. Ағиҙел ҡалаһы башҡорт гимназияһының «Аманат» төркөмө тап ошо теманы тикшерергә булған. Улар бер төбәктә йәшәгән халыҡтың тарихи-мәҙәни мираҫын өйрәнгән. Нисәнсе быуатта йәшәүгә ҡарамаҫтан, йәш быуын илһөйәр булып үҫергә, Ватанынына тоғро булырға, ил тарихы, мәҙәниәте, йолалары менән ғорурланырға тейеш.
Сәхнәгә һәләтле балалар күтәрелде һәм төрлө халыҡ музыка ҡоралдарында: гармун, баян, ҡубыҙ, думбыра һәм мандолинала уйнаны. Уларҙың йыр-бейеүенә тамашасы таң ҡалды.
Һәр команда төрлө номинацияларҙа еңеүсе итеп танылды, ә Гран-приға иһә Борай районынан килгән уҡыусылар лайыҡ булды. Ағиҙел ҡалаһы башҡорт гимназияһы төркөмө икенсе дәрәжә лауреат исеменә лайыҡ булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
АЛЛА (фараз б‑са, ғәр. әл-илаһ — илаһи зат), исламда берҙәм һәм берҙән‑бер, бөтә булғанды (күкте, ерҙе, кешеләрҙе, фәрештәләрҙе, шайтандарҙы, үҫемлектәрҙе, хайуандарҙы) бар итеүсе илаһи зат. Мосолман тәғлимәтенә ярашлы, донъяла бөтәһе лә уға хеҙмәт итә һәм буйһона; ул бөтәһе өҫтөнән хакимлыҡ итә һәм үҙе бар иткәнде ҡурсалай. Ҡиәмәт көнө еткәс, А. гонаһлыларҙы тамуҡҡа (йәһәннәмгә), тәҡүәлеләрҙе ожмахҡа (йәннәткә) оҙатасаҡ. А. исеменең барлыҡҡа килеүе ғәрәп халҡының (нигеҙҙә, ҡөрәйештәрҙең) исламға тиклемге инаныуҙарына бәйле, улар Алла тигән илаһи затҡа табынған. А. асылы һәм һыҙаттары уның 99 исемендә сағыла: Аллаһ (Аллаһы Тәғәлә) — Бөйөктәрҙән‑Бөйөк Алла, Ар‑Рахман (Рахман) — Мәрхәмәтле, Ар‑Рәхим — Рәхимле, Әл‑Мәлик (Мәлик) — Хужа һ.б. Ҡөрьәндең бөтә сүрәләре лә тиерлек “Бисмиллаһи-р рахмани-р рәхим” (“Мәрхәмәтле, Рәхимле Аллаһ хаҡына”) тип башлана, уларҙы мосолмандар намаҙ ваҡытында һәм изге ниәтле эштәрҙе башлар алдынан әйтә. А. исемдәренең һанына тәсбих төймәләренең һаны тап килә, ул уҡылған доғаларҙы, йола ғәмәлдәрен, Бөйөктәрҙән‑Бөйөккә әйтелгән тиҫбеләрҙе һанап барыу өсөн хеҙмәт итә. Уның исемдәренең ҡөҙрәтле көсө бар тип һанала, улар мосолман исемдәре араһында бик йыш осрай (Абдрахман, Әбделсамат һ.б.), уларҙы бетеүҙә файҙаланалар. А. иң яҡшы кешеләрҙе — пәйғәмбәр, ә яҡшыларҙан да яҡшыларҙы, асылышын төшөрөп, рәсүлдәре иткән; тәүгеһе — Әҙәм, һуңғыһы Мөхәммәт булған. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, А. “иптәштәре” булыуы мөмкин түгел: “Ул — Алла — берҙән‑бер, Алла мәңге, Ул тыуҙырманы һәм тыуҙырылманы, һәм бер кем дә Уға тиңдәш булманы” (112‑се сүрә). А. ниндәй ҙә булһа ҡиәфәттә күҙ алдына килтереү мөмкин түгел, ләкин ҡайһы бер аяттарҙа уның т‑да кешегә оҡшаш ғәмәл‑хәрәкәттәр яһаған (тәхеттә ултыра һ.б.), аяҡ‑ҡуллы, йөҙлө, күҙле зат кеүек итеп һөйләнелә. А. төп табыныу урыны булып Мәккә ҡ. Ҡәғбә һанала. Башҡорттар оҙаҡ ваҡыттар А. боронғо төрки аллаһы Тәңре (ҡара: Тәңрелек) м‑н тиң күргән. Шулай уҡ ҡара: Дини тәғлимәт.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Тәһәрәттең фаҙыйләттәре
Тәһәрәттең фаҙыйләттәре
Рәсүлуллаһы ғәләйһиссәләм әйтте: «Үҙенең тәһәрәт ала торған һыуына яҡын булған кешенән дә һис бер яҡшы кеше юҡтыр. Ул ауыҙына һыу алһа, йәғни сайҡаһа, шунан тағыла һыу алып танауына тартып һеңгерһә, ул шундай кеше булыр, уның гөнаһтары ауыҙынан һәм танауҙарынан һемгергән ваҡытта сығар. Бынан һуң Аллаһы Тәғәлә әмер иткәнсә йөҙөн йыуһа, ошо һыу менән уның йөҙөнөң гөнаһтары сығар. Унан һуң Аллаһы Тәғәлә бойорғансы терһәктәренә тиклем ике ҡулын йыуһа, уның ике ҡулының гөнаһтары уның бармаҡ остарынан һыу менән сығар. Бынан һуң Аллаһы Тәғәлә әмер иткәнсә башына мәсех ҡылһа, башының гонаһлары һыу менән сәс остарынан сығар. Шунан Аллаһ Тәғәлә ҡушҡанса ике аяғын йыуһа, аяҡ бармаҡтарының остарынан һыу менән гонаһтары сығар. Бынан һуң тороп, Аллаһы Тәғәләгә хәмед ҫәнә әйтһә, һуңынан ике рәкәғәт намаҙ уҡыһа, үҙенең гонаһлырынан арыныр, әсәнән яңы тыуған бала кеүек паҡланып ҡалыр».
Әбү Һөрәйрәнән риүәйәт. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйтте: «Йә, һеҙгә Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарҙы юҡ итә торған нәмәне күрһәтмәнемме? Шуны үтәү сәбәпле һеҙҙе бейек дәрәжәләргә күтәргәнде». Әйттеләр: «Әйе, Рәсүлулла, күрһәттең». Рәсүлулла әйтте: «Һалҡын иртәлә тәһәрәт алыу, мәкрүһларға сабыр итеү, әҙәмдәрҙең мәсеткә барған аҙымдарының күплеге, намаҙҙан һуң намаҙҙы көтөү, былар йорттарҙыр, йәғни дошмандан ҡалҡандыр».
Әбү Һөрәйрә Пәйғәмбәрҙән риүәйәт ҡылды; " Бер кеше тәһәрәтләнгән хәлдә йоҡларға ятһа, уның янында фәрештә кис үткәрер һәм төнөн ул кеше бер ҙә уянмаҫ, мәгәр уянған осраҡта янындағы фәрештә әйтер: «Әй Аллаһым, шул бәндәне ярлыҡа, ул кеше төндө тәһәрәтле хәлдә үткәрҙе».
Ғимран бин Әббәнән риүәйәт ителә. Ғимран әйтте: «Ғосман бин Ғаффандең тәһәрәт алыу алғанын күрҙем. Ғосман бин Ғаффан һыуҙы ике ҡулына өс мәртәбә алды, ике ҡулын йыуҙы. Унан һуң ауыҙына өс мәртәбә һыу алды, тағы ла өс мәртәбә танауына һыу алды, унан һуң өс мәртәбә йөҙөн йыуҙы. Унан һуң уң ҡулын терһәктәренә тиклем өс мәртәбә йыуҙы. Унан һуң һул ҡулын өс мәртәбә йыуҙы. Унан һуң башына мәсех ҡылды. Һуңынан өсәр мәртәбә ике аяғын йыуҙы һәм әйтте: „Рәсүлулланы күрҙем, ул мин ошолай тәһәрәтләнгән кеүек тәһәрәтләнде һәм Рәсүлебеҙ әйтте:
“Берәү ошо тәһәрәтем кеүек тәһәрәтләнһә, һуңынан ике рәҡәғәт намаҙ уҡыһа, ул ике рәкәғәттә нәфес донъя әмеренән булған һис бер нәмә һөйләмәһә, йәғни күңеле донъяға китмәһә, уның өсөн элекке гонаһлары ла һәм һуңынан булғаны ярлыҡаныр».
Рәсүлулланан Һәүбән риүәйәт итте: "Дөрөҫөн әйткәндә Рәсулулла әйтте: «Тоғро булығыҙ, йәғни иманда булығыҙ. Иман һәм тоғролоҡта булған кешенең сауабын һанап бөтөрә алмаҫһығыҙ. Йәнә белегеҙ. Дөрөҫөн әйткәндә һеҙҙең ғәмәлдәрегеҙҙең изгеһе намаҙҙыр. Йәнә тәһәрәт менән даими булмаҫ, мәгәр мөьимин генә дауам итәр, йәғни һәр ваҡыт тәһәрәтле булыр».
Фәҡыйһ әйтте: «Рәсулулла ғәләйһиссәләмдең: “Әлбиттә, һанап бөтөрә алмаҫһығыҙ» тигән һүҙенең мәғәнәһе, йәғни тоғро булыу хозурына көсөгөҙ етмәҫ, мәгәр тырышлыҡ менән генә көсөгөҙ етәр. Йәнә мәғәнәһен тәғәйенләп әйтелде: иман һәм ғибәҙәт хозурына тоғро булған кешенең сауабын һанауығыҙға, әлбиттә, көсөгөҙ етмәҫ. Рәсулулланең «тәһәрәт алыу хозурына даими булмаҫ, мәгәр мөьмин генә» тигән һүҙенең мәғәнәһе, йәғни тәһәрәт алыу хозурына дауам итеү мөьминдәрҙең әхләгенәндер. Мөьимингә көнө буйы тәһәрәтле булыу һәм йоҡларға ятҡанда ла тәһәрәт менән йоҡларға ятыу тейешлелер. Мөьмин быны ҡылһа, уны Аллаһы Тәғәлә һәм һаҡлаусы фәрештәләре һөйәр һәм Аллаһы Тәғәләнең һаҡлауында булыр.
Фәҡыйһ әйтте: "Атайымдан ишеттем. Ул үҙенең иснәд (тоғро) хикәйә менән әйтә ине: «Миңә бындай хәбәр иреште. Дөрөҫөн әйткәндә Ғүмәр бин Хаттаб Рәсүлулла ғәләйһиссәләмдең сәхәбәләренән булған бер кешене Кәғбәнең япмалары өсөн Мысырға ебәрҙе. Был кеше Шам еренең бер тарафына ғалимдәрҙән булған бер ғалимдең ғибәҙәтханаһы эргәһенә килеп сыҡты. Был ғалим Ғүмәр бин Хаттаб ебәргән ғалимдән түгел ине. Ғүмәрҙең илсеһе был ғалимгә юлығыуына һөйөндө һәм уның ғилемен ишетергә теләне. Ул ғалим йортоноң ишеген шаҡыны. Ғалим өйөнөн ишеген оҙаҡ асмай торҙо. Унан һуң ишек асылғас уның өйөнә инде һәм уға килеү маҡсаттын әйтте. Улар бер аҙ аралашҡас, ул кешеңең ғилем тәжрибәһе менән ғәжәпләнде. Был ғалим ишеге алдында ла ни эшләп уңың оҙаҡ тотоуын аңлатты. Ғалим әйтте: „Дөрөҫөн әйткәндә, беҙ һине, беҙгә килгәндә батша кеүек мөһәбәт һәм ҡурҡыныс итеп күрҙек һәм һинән ҡурҡып киттек. Һине ишек алдында тотоуыбыҙҙың сәбәбе шул: Аллаһы Тәғәлә Муса ғәләйһиссәләмгә :
“Әй Муса, бер заман һин батшанан ҡурҡһаң, тәһәрәт ал һәм әһелеңә лә (халҡыңа) тәһәрәт алыу алыуҙы әмер ит. Шунан һуң тәһәрәт алған кеше ҡурҡа торған кешенән тыныслыҡта булыр»,— тине. Һинән башҡа, йәғни һин килгәнсе өйҙәге бөтә кешеләрҙең дә тәһәрәт алғансы ишекте бикләп торҙоҡ һәм ошо тәһәрәтле булыуыбыҙ сәбәпле һинән ҡурҡыуыбыҙ китте, шунан һуң ғына ишекте астыҡ".
Фәҡыйһ әйтте: «Тәһәрәт алыусы кеше тәһәрәтте ололарға тейеш. Тәһәрәтте таҙалыҡ һәм Аллаһының ғибәҙәте тип белер кәрәк. Шулай уҡ, ул кеше Раббыһын күрергә барыуҙы теләй тип белергә кәрәк. Үҙенең бөтә гөнаһтарынан тәүбә ҡылыу тейешле, сөнки Аллаһы Тәғәлә һыу менән тәһәрәтләнеүҙе кешенең гөнаһтарын йыуып төшөрөү билдәһе тип ҡылды. Тәһәрәтте Аллаһыны исемен (Биссмиллә) зекер итеү менән башларға кәрәк. Йөҙөн һәм ауыҙын йыуһа, ул йөҙөн харамға ҡарауҙан йыуар, ауыҙын ғәйбәттән һәм ялған әйтеүҙән йыуар,шуға ул ауыҙын һыу менән сайҡар. Башҡа ағзаларын йыуғанда ла шулай итер кәрәк. Тәһәрәтте тамамлағас Аллаһы Тәғәләгә доға ҡылыр, тәсбих әйтер.
Бер риүәйәттә: мөьмин кеше үҙенең тәһәрәт алғас „Сүбхәннәкә Аллаһүммә үә бихәмдикә, әшһәдү әллә иләһә иллә әнтә әстәғфирүкә үә әтүбү иләйкә“ (мәғәнәһе: әй, Аллаһым, Һин бөтә кәмселектәрҙән пакһың һәм бөтә маҡтауҙар Һиңә булһын. Һинән башҡа Илләһ юҡ тип шәһәҙәт бирәм һәм ғәфү итеүеңде һорайым, тәүбә ҡылып Һиңә ҡайтам) тип әйтһә, мөһөр менән мөһөрләнә һәм артабан Ғәреш аҫтына ҡуйылыр, мөһөрө Ҡиәмәт көнөнә тиклем һаҡланыр».
Ғөҡба бин Ғамир Ғүмәр бин Хаттаб: "Пәйғәмбәребеҙ әйтте: «Һеҙҙең берегеҙ тәһәрәттән һуң: „Әшһәдү әллә илләһә илләллаһу үәхдәһү лә шәрикә ләһү үә әннә Мүхәммәдән ғәбдүһүү үә расүүлүһ“ тип әйтһә, уның өсөн һигеҙ ожмах ишеге асылыр һәм теләгәненән инер».
Әбү Дәрҙә әйтте: «Рәсүлулла әйтте: „Биш нәмә бар. Кем ул әле биш нәмәне иман менән Ҡиәмәт көнөндә килтерһә, йәннәткә инер. Биш намаҙҙы, тәһәрәттәре, рөҡуғтары, сәждәләр менән бергә даими рәүештә ваҡытында үтәүсе, зәкәт менән нәфесен хушлау өсөн малынан зәкәт биреүсе“.
Бынан һуң Әбү Дәрҙә өҫтәне: „Үәллаһи, быны тик мөмин генә ҡылыр. Кемдер Рамаҙанда ураҙа тотһа, көсө-хәле еткән осраҡта Аллаһы Тәғәлә йортона хаж ҡылыусы, аманатын биреүсе“. Әйттеләр: „Йә Әбү Дәрҙә, нимә ул аманат?“ Әбү Дәрҙә әйтте:»Жөнөблөктән ғөсөлләнеү. Дөрөҫөн әйткәндә Аллаһы Тәғәлә кеше балаһын динен ғөсөлдән башҡаға имен ҡылманы".
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 11.02.2017 в 19:53, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Әкиәт «Ҡаһарман батыр»
Әкиәт «Ҡаһарман батыр»
Борон-борон заманда Ҡаһарман исемле бер кеше булған. Бер ваҡыт уның ҡатыны юғалған. Ҡаһарман батырҙың буйы ҡырҡ аршын булған. Ҡатыны юғалғас, ул уны эҙләп дейеүҙәргә киткән. Бөтә дейеүҙәрҙе йөрөп сыҡҡан, береһе лә уның ҡатынының ҡайҙа икәнлеген әйтә алмаған. Шулай ҙа бер дейеү:
— Ҡаф тауының артында бер бик көслө дейеү бар. Һинең ҡатыныңды, моғайын, шул алғандыр,— тигән.
— Ул дейеүгә нисек барырға һуң? — тип һораған Ҡаһарман батыр.
— Хоҙай Тәғәләнең юлы бөтмәҫ. Ҡаф тауының артына барырға ла юл бар,— тигән дейеү.
— Улай булғас, мин киттем,— тигән батыр.
Шулай тигән дә Ҡаһарман батыр, ҡатынын эҙләп, Ҡаф тауы артына киткән. Уның аты бер атлағанда өс көнлөк юлды үтер булған. Барып еткән, Ҡаф тауы эргәһендә бер йылға бар икән. Йылғанан килеп һыу эсһә, ирененең тиреһе һыҙырылып төшкән. Атын эсергән, атының да ирененең тиреһе һыҙырылып төшкән. Шул ерҙә Ҡаһарман батыр ҡоҙоҡ ҡаҙыған да һәйбәт һыу алып эскән. Мәғриб менән мәшриҡ ҡапҡаларына килеп еткәс, Ҡаһарман батыр тәһәрәт алған. Шунан һуң ҡапҡаны күтәрәйем тиһә, күтәрә алмай икән. Ул ҡапҡаны тағы ла күтәреп ҡарамаҡсы булған, көсәнә торғас, тубығына тиклем күтәргән. Шунан, бөтә көсөн йыйып, ыһ та ыһ, тағы ла күтәреп ҡараған. Был юлы ҡапҡаны үҙенең ауыҙ тәңгәленә тиклем күтәргән. Ҡапҡа аҫтынан атын индереп ебәргән дә, үҙе лә инеп, ҡапҡаны кире төшөргән.
Тауҙан Ҡаһарман батыр өс көн өс төн буйы төшкән. Шул тиклем ҡурҡыныс икән, бер ниндәй әҙәм заты юҡ, ти. «Бында кешеләр булһа ла ҡырылып бөткән, ахыры»,— тип уйлаған Ҡаһарман батыр. Бара торғас, Ҡаһарман батыр ерҙең аҫты-өҫкә әйләнеп ятҡан урынға килеп сыҡҡан. Ҡаф тауының артында бер ҙур күл бар икән. Башҡа бер нәмә лә күренмәй, ти. Күлгә ике яғынан да йәш кенә ҡарағайҙар ултыртылған бер ҡалҡыу һуҡмаҡ барып төшә, ти. Ҡаһарман батыр шул һуҡмаҡ буйлап киткән. Бара торғас, бер һарайға килеп сыҡҡан. Һарайҙың башына ҡараһа, бүреге ҡолап төшкән. Шунан һарай башын атынан төшөп ҡарамаҡсы булған, тик бер нәмә лә күрә алмаған. Ергә ятып ҡарағас ҡына ул һарайҙың башын күрә алған. Шунан Ҡаһарман батыр һарай ҡыйығына менеп ятҡан да:
— Хоҙа Тәғәләнең рәхмәте менән мин ошонда ятып йоҡлап алайым әле, ни булһа ла булыр,— тигән. Шунда бер түшәк бар икән. Ҡаһарман батырҙың түшәккә ятыуы булған, күл ҡайнай башлаған. Унан кешегә оҡшаған бер йән эйәһе килеп сыҡҡан. Күл тағы ҡайнай башлаған, унан тау ҙурлыҡ дейеү килеп сыҡҡан. Шунан былар ашарға, уйнарға тотонғандар.
— Ашағыҙ, әсегеҙ! Миңә дуҫым бер ҡыҙ килтереп бирҙе. Бөгөн мин шул ҡыҙ менән ҡушылам,— тигән дейеүҙәрҙең ҙурыһы.
Шул ваҡыт бер ҡыҙҙың сеңләп-сеңләп илаған тауышы ишетелгән. Ҡаһарман батыр сыҙамаған, «Был бит минең ҡатыным!» — тип, һарайҙан һикереп төшкән.
Ҡаһарман батырҙың билбауы ҡырҡ аршын булған. Билбауҙы ул ҡырҡ дейеү тиреһенән үреп алған. Ошо билбау менән ул өй ҙурлыҡ дейеүгә һуҡҡан икән, дейеү ергә тәгәрәп барып төшкән. Ҡаһарман батыр уның ҡул-аяҡтарын бәйләп ташлаған да тегеһе менән һуғыша башлаған. Тау ҙурлыҡ дейеү менән өс көн, өс төн һуғышҡан. Дейеүҙе үлтереп, әлеге илаған ҡыҙҙы табып алған. Был бер батшаның ҡыҙы икән.
— Минең ҡатыным ҡайҙа? Ул бында юҡмы ни? — тип һораған Ҡаһарман батыр теге ҡыҙҙан. — Уның әхирәте бар, моғайын, шул әхирәте эргәһендәлер,— тигән теге ҡыҙ.
Батыр ҡыҙҙы алған да ҡатынын эҙләп киткән. Бара торгас, бер һарайға барып сыҡҡандар. Был һарайҙың оҙонлоғо өс саҡрым икән. Инһәләр, һарай тулы һалдат, ти. Береһе: «Был — миңә», икенсеһе: «Юҡ, миңә!» — тип, дыу килеп ыҙғышып яталар, ти.
— Бына һеҙгә!— тигән дә Ҡаһарман батыр һалдаттарҙың баштарын ҡырырға тотонған. Өс көн, өс төн һуғышҡан, бөтә һалдаттарҙы ҡырып бөтөргән. Икенсе бер һарайға инһә, Ҡаһарман батырҙың ҡатыны шунда ултыра, эргәһендә тағы бер ҡатын бар, ти. Ҡатыны, ирен күреп ҡалып:
— Эй, Ҡаһарман, бында килмә! Ҡайҙан килдең шунда кит! — тип ҡысҡырған.
— Юҡты һөйләмә,— тигән Ҡаһарман батыр.— Мин бит Ҡаф тауының теге яғынан килдем, дейеүҙәр менән һуғышмайынса китмәйем, ни булһа ла булыр! — тигән.
— Ярай, Ҡаһарман. Дейеү бына был һарайҙа йоҡлап ята.
Һарайға барып инһә, бер ҙур дейеү ята, ти. Буйы һикһән аршын, йыуанлығы ҡырҡ аршын, ә һәр бармағы кеше дәүмәле, ти. Тәүҙә Ҡаһарман батыр дейеүҙе шунда уҡ сапҡылап ташларға уйлаған да аҙаҡ: «Ҡуй, былай егетлек түгел. Ҡаф тауы артына килеп, йөҙгә-йөҙ килеп алышмайынса, йоҡлап ятҡан дейеүҙе үлтерһәм, исемем Ҡаһарман булмаҫ»,— тип, был уйынан кире ҡайтҡан. Шулай тигән дә Ҡаһарман ныҡ итеп ҡысҡырып ебәргән. Дейеү уянмаған. Икенсе тапҡыр ҡысҡырған. Дейеү йоҡо аралаш:
— Ҡаһарман, килдеңме әллә? Йоҡомдо туйҙырып алайым да, барып, Ҡаһарманды үлтереп, он итеп онтап киләйем тип ята инем әле,— тигән.— Алыш бармы, көрәш бармы?
— Алыш атаң башына, көрәш бар! — тигән Ҡаһарман.
Һарай эргәһендә генә ҙур бер ҡара таш ята икән. Шуның янына сыҡҡандар ҙа:
— Йә, башлап һин һуҡ, һуңынан үкенерлек булмаһын,— тигән дейеү.
— Юҡ, һин башлап һуҡ, минең ҡатынымды урлағас, батырлығың артҡандыр,— тигән Ҡаһарман.
— Ярар, улай булғас, мин башлап һуғам,— тигән дейеү.
Дейеүҙең ҡырҡ батман ауырлығы күҫәге бар икән. Ҡаһарман батыр теге ташҡа баҫҡан. Дейеү ҡырҡ батманлы күҫәген һуҡҡан саҡта, Ҡаһарман ситкә һикергән.
— Йәнең сыҡманымы әллә? — тип һорай икән дейеү.
— Юҡ әле,— ти Ҡаһарман. Дейеү тағы ла һуҡҡан. Ҡаһарман батыр тағы ла ситкә һикергән.
— Йәнең бармы әле? — тип һорай икән дейеү.
— Бар әле, бар,— ти Ҡаһарман.
— Ҡайҙа, хәҙер мин һинең ҡабырғаңа һуғайым,— тип, дейеү ҡырҡ батманлыҡ күҫәген һелтәгән икән, Ҡаһарман был юлы ла ситкә янтайып ҡалған.
— Хәҙер минең сират,— тигән Ҡаһарман батыр. Шулай тигән дә Ҡаһарман батыр, дейеүҙең яғаһынан алып, йоҙроғо менән бер тондорған икән, дейеү үлгән дә ҡуйған. Шунан дейеүҙең кәүҙәһен тураҡлап, ҡатынын, теге батша ҡыҙы менән икенсе ҡатынды ла алып, ҡайтып киткәндәр. Ҡаф тауына килеп еткәндәр, уны аша сыҡҡандар. Батша ҡыҙын үҙенә ҡатынлыҡҡа алған, теге ҡатынды үҙ өйөнә ҡайтарып ебәргән. Шулай итеп, донъя көтөп, йөн тетеп, йәшәп киткәндәр, ти, былар.
БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ӘКИӘТТӘРЕ Баҫмага НУР ЗАРИПОВ әҙерләне ӨФӨ
БАШҠОРТОСТАН КИТАП НӘШРИӘТЕ 1990
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 02.07.2017 в 01:16, и размещена в категории Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Был ваҡытта бесән әҙерләү тамамланыуға табан бара торғайны инде. Көндәр һалҡын, ямғырлы тороу арҡаһында быйыл һуңғараҡ ҡалына. Әле был эштең иң ҡыҙған ваҡыты. Халыҡ ялан тулып мал аҙығы әҙерләй. Берәүҙәр саба, икенселәре әйләндерә, йыя, кипкән бесәнде кәбәнгә өйә.
Хаҡлы ялдағы Зиада менән Әхмәтйән Исҡаҡовтарҙың сабынлығында ла кеше күп ине. Ярҙамлашырға балалары, ейән-ейәнсәрҙәре, Ҡырмыҫҡалы районының Баҡсалы ауылында йәшәгән туғандары килгән.
13 йәшлек ейәне Назар быйыл ныҡлап ҡул араһына ингән. Бәләкәй булһа ла, ағаһы Динарҙан һис ҡалышмай. Улар геүләтеп триммер менән сабалар. Динарҙың атаһын әллә ҡайҙа ҡалдырып киткәндәр. Замана техникаһын йәштәр тиҙерәк үҙләштергән, күрәһең.
– Салғы менән сабыуға ҡарағанда күпкә еңелерәк, – ти егеттәр. – Бер өйрәнеп алһаң, тик йөрөйһөң, артыҡ арымайһың да.
Ә өлкәнерәк ағайҙар барыбер өйрәнелгән салғыны үҙ итә. Ҡолас ташлап сабыуға ни етә, тип кенә ебәрәләр.
Зөлфиә менән Гөлдәриә бакуй әйләндерергә, йыйырға эшкингән. Һәләк етеҙ үҙҙәре. Һыуға барып, сәй ҡайнатыу ҙа уларҙың бурысы. Ҡыҙҙарға бында хатта оҡшай инде. Бесән айы бер мәл генә бит ул.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.
Белорет районы, Йөйәк ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 276
ТИРЕНӘН ЭШЛӘНГӘН ӨЙ КӘРӘК‑ЯРАҒЫ, эшкәртелгән тиренән яһалған (ҡара: Күн эше) көнкүреш әйберҙәре. Башҡорттар йылҡы, һыйыр малы, ваҡ мал, ҡайһы бер ҡырағай хайуан (мышы, болан, ҡоралай һ.б.) тиреһен ҡулланған. Күндән, һирәгерәк тиренән аҙыҡ‑түлек һаҡлау, ташыу һәм әҙерләү өсөн төрлө традицион йыһаздар, юл, эйәр тоҡсайҙары һ.б. яһағандар. Ҡымыҙ һаҡлай торған һауыттарҙы (һаба) башлыса йылҡы тиреһенән теккәндәр, һыу үтмәһен һәм ныҡ булһын өсөн махсус ыҫлыҡҡа ҡуйғандар (ҙурайһын өсөн алдан көл тултырғандар). Алынмалы түңәрәк төплө, бөтөн тиренән торған һәм оҙонса төплө, тире киҫәктәренән яһалған һауыттар булған. Шулай уҡ һарыҡ м‑н кәзә тиреһенән тегелгән турһыҡтар файҙаланылған. Тиренән эшләнгән һауыттар башлыса һөт аҙыҡтары өсөн ҡулайлы булған. Йылҡының тотош туналған баш тиреһенән — һөт силәктәре (башкүнәк), муйын тиреһенән бәләкәй киҫмәктәр (көрәгә) эшләгәндәр. Тороҡ тиреһенән 8—10 биҙрә ҡымыҙ һыймалы һауыт теккәндәр. Аяҡ тиреләрен бергә ҡушып, тубыҡ өлөшөнән үҙенсәлекле һауыт — ҡуллыҡ (ботлоҡ) яһағандар. Тар муйынлы һәм элмәкле йомшаҡ турһыҡтар (муртай) походтарҙа эйәр ҡанъяғаһына бәйләр өсөн уңайлы булған. Шулай уҡ тиренән эшләнгән тар май яҙғыстар (бот күнәк) осраған. Айран м‑н ҡаймаҡ өсөн һыйыр елененән эшләнгән һауыт ҡулланғандар. Шулай уҡ ҡарындан, йөрәктән, йыуан эсәктән һауыттар яһағандар. Аҙыҡ‑түлекте һәм әйберҙе тоҡсай, артмаҡ һәм яҫы юл тоҡсайҙары (ҡалта) м‑н ташығандар. Аҫҡа табан киңәйгән, бәйләп ҡуйырға бауы булған йомшаҡ тоҡсайҙарҙы (кәшен, сәрмә) быҙау, ҡолон йәки һарыҡ тиреһенән эшләгәндәр. Патрон, йәҙрә кеүек ваҡ әйберҙәр һалыу өсөн билгә бәйләнгән янсыҡ һәм тоҡсай теккәндәр. Күн әйберҙәрҙе — ҡайма, төҫлө суҡтар, ат ҡылы, ҡатыраҡ тоҡсайҙарҙы — баҫып йәки семәрләп эшләнгән геом., сәскә‑үҫемлек орнаменты, тиренән эшләнгән тоҡсайҙарҙы аппликация м‑н биҙәгәндәр. Йыйын, һабантуй, туй һ.б. байрамдар ваҡытында ҡымыҙҙы күн һауыттарға ҡойоп биргәндәр, туй күстәнәстәре м‑н бүләктәрҙе төрлө төҫтәге буҫтау һәм суҡ м‑н биҙәлгән тире тоҡсайҙарҙа сығарғандар. 20 б. тиклем Т.э.ө.к.‑я. күбеһенсә хужалыҡта тәүге урында һыйырсылыҡ торған Урал аръяғында, Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында осраған. Үҙәк һәм Урта Азияның малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән күп халыҡтарында, ш. иҫ. алтай, ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, ҡырғыҙ, төрөкмән, тува, үзбәк һ.б. халыҡтарҙа, таралған була.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова