text:
Бәһбудов Рәшид Мәжид улы
Рәши́д Мәжи́д улы Бәһбу́дов (әзерб. Rəşid Məcid oğlu Behbudov); (1915, Тифлис, Рәсәй Империяһы — 1989, Мәскәү, СССР) — әзербайжан совет эстрада һәм опера йырсыһы (тенор), актёр.
СССР-ҙың халыҡ артисы (1959), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) һәм Әзербайжан ССР-ы дәүләт премияһы лауреаты (1978).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәшид Бәһбудов Тифлиста, (хәҙер Тбилиси, Грузия), 1915 йылдың 14 декабрендә тыуған. Атаһы Мәжид Бәһбутов сығышы менән Шушанан, билдәле халыҡ йырсыһы ханәндә булған. Әсәһе, Фирүзә Вәкилова урыҫ теле уҡытыусыһы, шулай уҡ Тифлис клубында драма түңәрәге алып барған.
1933 йылда Рәшид Бәһбудов тимер юлсылар техникумына уҡырға ингән, шунда үҙешмәкәр студент оркестры ойошторған. Шунан РККА-ла хеҙмәт иткән, армия ансамбле солисы булған.
Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, бер аҙ Тбилиси эстрада коллективтарында эшләп ала. 1934 йылдан — Ереван филармонияһы солисы. 1938—1944 йылдарҙа — Әрмәнстан Дәүләт джаз оркестры солисы. Бер үк ваҡытта Ереванда А. Спендиаров исемендәге Әрмән академия опера һәм балет театрында йырлай башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡырым фронтында сығыш яһай.
1943 йылда Баҡы киностудияһында Һәжибәков Үзәйер Абдул-Һөсәйен улының опереттаһы буйынса шулай уҡ аталған Аршын мал алған тигән фильм төшөрөргә булып китәләр. Рәшид Бәһбудов Әскәр опереттала арияһын йырлаған була. Уны фильмда уйнарға саҡыралар. 1945 йылда сыҡҡан фильм СССР һәм күп сит илдәрҙең экрандарында уңыш яулай.
1944—1956 йылдарҙа Рәшид Бәһбудов — Әзербайджан филармонияһы солисы, 1953—1960 йылдарҙа — М. Ф. Ахундов исемендәге Әзербайжан опера һәм балет театрында эшләй, Ф. Әмировтың «Севиль» операһында (Балаш) Аршин мал алған музыкаль опереттаһында (Әскәр) ролдәрен уйнай.
1957 йылда филармонияһында джаз стилистикаһын һәм әзербайжан халыҡ инструменттарын берләштергән концерт ансамбле төҙөй, уның художество етәксеһе (1957—1959), 1966 йылда ойошторған Әзербайджан йыр театрында (әле уның исемен йөрөтә) ғүмеренең ахырына тиклем етәксе һәм солист була.
1930—1940-сы йылдарҙа юғары тонда башҡарылған йомшаҡ ирҙәр тауышы модаһы осоронда Бәһбутов Кавказ һәм Кавказ аръяғы республикаларында ла, Рәсәйҙә лә бик популяр булып китә. Бәһбутов тауышы — юғары тенор (тенор-альтино), европаса ла, милли ҙә рәүештә башҡара белә. Бәһбутов урыҫса бик яҡшы белгән, һәм йырлағанда кавказ акценты булмаған. Кавказ йырсылары араһында унан да танылғаныраҡ Мөслим Мәһәмәев (Муслим Магомаев) ҡына булғандыр.
1950-се йылдар башында Болгарияла, Венгрияла, Италияла, Һиндостанда , Ҡытайҙа гастролдәрҙә була. Шулай уҡ Сүриәлә, Төркиәлә, Мысырҙа, Иорданияла, Иранда, Ираҡта, Финляндияла, Польшала һәм Латин Америкаһы илдәрендә йырлай.
СССР-ҙың бик төбәктәрендә концерттар ҡуя, ҡайҙа барһа, шунда урындағы телдәрҙә йырҙар өйрәнеп башҡара. Һиндостанда хатта Бәһбутовты йырлатыуҙы талап итеп транспортты ҡамалап тотоп торалар.
Рәшид Бәһбутов милли опера һәм музыкаль комедия үҫешенә ҙур өлөш индерә. Сәхнә өсөн генә яралтылған һын-ҡиәфәте, ҙур артист таланты һәм һөйкөмлөлөгө, төрлө милләт музыкаһын аңлай белеү һәләте Рәшид Бәһбутовты ғүмере буйына уңышлы сығыш яһарға мөмкинлек бирә.
Йырсының репертуары бик киң була. Күберәк ул әзербайжан композиторҙары әҫәрҙәрен, милли йырҙарын, совет композиторҙары йырҙарын башҡара.
Бер нисә нәфис фильмда төшә.
СССР Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты, СССР Юғары Советының 7—11 саҡырылыштары депутаты була (1966—1989)[3].
Ҡатыны — Йәйран ханым Бәһбутова (3.05.2017 вафат). 1965 йылда ҡыҙҙары Рәшиҙә Бәһбутова донъяға килә, ул атаһы юлын дауам итә. Хәҙер йырсы Рәшиҙә Бәһбутова Әзербайжандың атҡаҙанған артисткаһы.
Рәшид Бәһбутов 1989 йылдың 9 июнендә Мәскәүҙә уңышһыҙ үткән хирургик операциянан вафат була. Баҡыла ерләнгән.
Кинола ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кинолағы ролдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1945 — «Аршын мал алған» — Әскәр
- 1954 — «Родному народу»
- 1955 — «Любимая песня» — «Бахтияр») — Бахтияр Мурадов
- 1956 — «К счастью» (документальный фильм)
- 1959 — «В этот праздничный вечер»
- 1959 — «Весна азербайджанской культуры»
- 1970 —"Ритмы Апшерона" (Фильм-концерт)
- 1970 — «Встреча на свадьбе» (документальный фильм)
- 1970 — «От сердца к сердцу» (документальный фильм)
- 1974 — «Тысяча первая гастроль» — Эльдар
- 1975 — «Рашид Бейбутов» (документальный фильм)
- 1981 — «Поющая земля»
- 1985 — «Рашид Бейбутов» (документальный фильм)
- 1989 — «Песня сердца» (документальный фильм)
Вокал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1945— «Аршын мал алған»
- 1953— «Повесть о нефтяниках Каспия»
- 1955— «Любимая песня»]]
- 1955— «Хитрость старого Ашира»
- 1957— «Я встретил девушку»
- 1963— «Ромео, мой сосед»
- 2008— «Абсурдистан»
Бүләктәр һәм исемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980)
- Грузин ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
- Дағстан АССР-ының халыҡ артисы
- Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы (1951)
- СССР-ҙың халыҡ артисы(1959)
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — «Аршын мал алған» фильмында Әскәр роле өсөн (1945)
- Әзербайжан ССР-ының дәүләт премияһы(1978)
- Ике Ленин ордены (6.01.1976; 23.04.1980)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орден (1.02.1966)
- Халыҡтар дуҫлығы ордены(13.12.1985)
- Миҙалдар.
Иҫтәлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баҡының бер урамына Рәшид Бәһбудов исеме бирелгән, шул уҡ урамда 2-се музыка мәктәбе һәм Дәүләт йыр театры уның исемен йөрөтә.
- 2010 йылдың 14 декабрендә ошо көндө мәңгеләштереү өсөн «FLASHMOB Azerbaijan [OFFICIAL]» төркөмө флешмоб үткәрә[4][5].
- 1996 һәм 2015 йылда Әзербайжанда Рәшид Бәһбудов иҫтәлегенә почта маркалары сығарыла.
- 2016 йылдың июнендә Баҡыла Рәшид Бәһбудов исемендәге Дәүләт йыр театры бинаһы алдында һәйкәл асылған. Скульптура авторы Әзербайжан халыҡ рәссамы Фуад Салаев[6].
Видео[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Gozelim Sensen
- Sənədə Qalmaz
- Рашид Бейбутов Я встретил девушку
- Рашид Бейбутов Песня первой любви
- Рашид Бейбутов — Азербайджан
- Рашид Бейбутов — Мир без тебя
- Рашид Бейбутов — Мечта
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Музыка Азербайджана
- Кулиев, Тофик Алекпер оглы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 International Music Score Library Project — 2006.
- ↑ Бейбутов Рашид Маджид оглы // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва
- ↑ Флешмоб к дню рождения Рашида Бейбутова в Баку (ВИДЕО)
- ↑ Молодежь посвятила Рашиду Бейбутову флешмоб в самом центре Баку
- ↑ В Баку воздвигнут памятник Рашиду Бейбутову
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бәһбудов Рәшид Мәжид улы. «Герои страны» сайты.
- Бәһбудов Рәшид Мәжид улы (инг.) Internet Movie Database сайтында
- Юрий Сосудин. Незабываемые певцы.
- Beniz.az — Биография и альбомы Рашида Бейбутова


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Үкенестәрҙән арыныу өсөн үҙегеҙҙе кисерегеҙ
Үкенестәрҙән арыныу өсөн үҙегеҙҙе кисерегеҙ
“Ирем менән матур итеп йәшәүебеҙгә 17 йыл. Ике ҡыҙыбыҙ бар, мәктәп уҡыусылары. Ирем ғүмер буйы вахта менән эшләй. Тырыш ул. Бөтә нәмәбеҙ ҙә бар. Икебеҙгә ике машина хатта. Ул 3 – 6 айлап алыҫта йөрөй, ныҡ һағынам үҙен. Юҡһынам. Яңыраҡ бер ир менән аралашып киттек. Бер йылмайыуҙан, күҙ ҡарашынан, ымдан ғына башланған бәйләнеш... Ул бик ныҡ ғаиләһен ҡәҙерләй, ярата, ҡатынын хөрмәтләй. Эше ауыр һәм яуаплы. Үҙе би-ии-иик матур, аҡыллы. Миңә шул тиклем күп комплименттар, йән йылытырлыҡ һүҙҙәр әйтте – иремдән ғүмер буйы ишетмәгәнде ишеттем. Осрашып, ҡосаҡлашып, уны еҫкәп ултырыуы үҙе бер бәхет ине! Ирендәренең тәмен мәңге онотмам шикелле... Һөйөүемде теге иргә белдергәйнем, ул ҡырҡа киҫте: мин һиңә бер ни ҙә бирә алмайым, бер ҡасан да ғаиләмдән китмәйем, тип. Шаҡ ҡаттым. Ә тәүҙә бит, яратам, һөйәм, ти ине... Уның был һүҙҙәре мине айнытып ебәрҙе, ахыры. Матур һүҙҙәр һөйләп, мине албырғатып алып йөрөгәнме ул? Оялам. Иремдең күҙенә нисек ҡарарға? Ҡурҡам. Берәйһе күреп-белеп ҡалһа, ирем бер ҡасан да ғәфү итмәйәсәк. Һәм ғәрләнәм: шул кешегә ышанып, илереп, донъямды түңкәреп сығып китергә әҙер инем бит мин! Нисек кенә әсе үкенестән арынырға икән... Уйлап башым ҡатты...
Әҙилә”.
О мөхәббәт... Көлдөртә лә, илата ла бит ул. Юҡҡа ғына психологтар һөйөүҙе күңел сиренә тиңләмәй шул. Аңлауымса, һеҙ хәҙер 40-ты аша атлаған ханым. Тормошоғоҙ түңәрәк: ир – үҙ урынында, балаларығыҙ – ҙурайҙы. Эшегеҙ ҙә барҙыр. “Аллаға шөкөр, инде ҡартайырға ла була”, – тип тынысланғайнығыҙмы, Әҙилә? Ә йәшәйештең үҙ һынау-сюрприздары бихисап. Кешене бит тормош биреп тә, алып та һынай, ишеткәнегеҙ бармы был турала? Иң беренсе, үҙегеҙҙе әрләүҙән, яманлауҙан тыйылығыҙ. Һеҙҙе үҙегеҙҙән башҡа ла яманлаусылар табылыр. Икенсенән, ошо ситуациянан үҙегеҙ өсөн ниндәй һабаҡ алдығыҙ?
– Алданмаҫ өсөн кемгәлер сикһеҙ ышанырға ярамай.
– Ялтыраған һәр бер әйбер – алтын түгел.
– Хис-тойғоларҙы йүгәнләүе ауыр, әммә мөмкин.
– Иң ҡәҙерлеһе был тормошта – үҙең ҡорған ғаилә.
Хәҙер һеҙгә кемдең кем икәне асыҡ күренә бит, шулаймы, Әҙилә? Үткәндәргә үкенеп ултырыуҙан да буш нәмә юҡ – бер нәмәне лә үҙгәртеп булмай. Тик ошо аҡыл менән киләсәгегеҙҙе яҡшырта алаһығыҙ, был – һеҙҙең ҡулда. Үкенестәрҙән арыныу өсөн үҙегеҙҙе кисерегеҙ. Ябай ғына күнекмә: ниҙәр уйлап, ниҙәр кисергәнегеҙҙе тәфсирләп ҡағыҙға яҙығыҙ – аҙаҡ ошо кисерештәр яҙмаһын яндырығыҙ. Үҙегеҙҙе яман итеп һүгә башлаһағыҙ, шул моментта уҡ “Туҡта!” тип кире уйҙар ағымын туҡтатыу мөһим. Әкренләп, тәрән итеп тын алыу һеҙҙе тынысландырыр, ошо ваҡытта уйҙарығыҙҙы ыңғай юҫыҡҡа йүнәлтегеҙ. Йәғни “Мине ошо ситуация ниндәй яҡшы нәмәгә өйрәтте?” тигән һорауға яуап эҙләгеҙ. Тормошта дүрт аяҡлы ат та абына, ә һеҙ – ябай кеше. Әлбиттә, ситуацияны анализлап, дөрөҫ һығымталарға килһәгеҙ, киләсәгегеҙ ал да гөл буласаҡ.
Психолог Әлмира РАМАЗАНОВА әҙерләне.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
ПЕНСИЯ ТӘЬМИНӘТЕ, граждандарҙы дәүләт бюджеты аҡсаһы иҫәбенә РФ ҡануниәтенә ярашлы ғәмәлгә ашырылған матди яҡтан (аҡса м‑н) тәьмин итеү формаһы. 1956 й. СССР‑ҙа П.т. т‑да тәүге закон ҡабул ителә, 1964 й. колхоз ағзаларына пенсия һәм пособиелар т‑да; 1990 й. РСФСР‑ҙа дәүләт пенсиялары т‑да, 2002 й. йыйыу принцибына нигеҙләнгән һәм 2 пенсия системаһын [страховка (страховка взностарынан иҫәпләнә) һәм страховка булмаған (бюджеттан иҫәпләнә)] иҫәпкә алған РФ‑та хеҙмәт пенсиялары т‑да закондар ҡабул ителә. Хеҙмәт (йәш, инвалидлыҡ, ҡараусыһыҙ ҡалыу осрағы б‑са, күп йылдар хеҙмәт иткән өсөн) һәм социаль пенсия айырыла. Хеҙмәт пен‑ сияһы база, страховка һәм йыйыу өлөштәренән тора; 60 йәше тулған, 25 йылдан кәм эшләмәгән ирҙәргә һәм 55 йәше тулған, 20 йылдан кәм эшләмәгән ҡатын‑ҡыҙҙарға, эшселәрҙең билдәле категорияларына (федераль дәүләт һәм хәрби хеҙм‑рҙәргә һ.б.) йәш йәки стаж аҙыраҡ булғанда ла бирелә. Социаль пенсияны хеҙмәт пенсияһына хоҡуҡтары булмаған эшкә яраҡһыҙ граждандар ала. Башҡортостанда 1998 й. тиклем пенсияны тәғәйенләү һәм түләүҙе респ. Социаль тәьминәте министрлығы тормошҡа ашырған. 1997 й. респ. ҡала һәм райондарында 69 терр. идаралыҡты берләштергән Берҙәм пенсия хеҙмәте — БР б‑са РФ‑тың пенсия фонды бүлеге ойошторола. 2007 й. 1020,3 мең пенсионер иҫәпләнә (ҡара: табл.). 2005 й. пенсияның уртаса күләме айына 2353,6 һум, 2006 — 2633,8, 2007 — 3424,1, 2008 — 4232,7 һум тәшкил иткән.
В.А.Микрюкова
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев
Башҡортостан Республикаһында пенсия тәьминәте төрҙәре буйынса пенсионерҙар һаны, мең кеше


text:
Элеонора Митрофанова Башҡортостандың ЮНЕСКО проекттарында эшләү тәжрибәһен юғары баһаланы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, республиканың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты рәйесе Зөһрә Рәхмәтуллина 12 — 15 майҙа Рәсәй делегацияһы составында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Башҡарма советының (ЮНЕСКО) мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләренә арналған 186-сы сессияһы эшендә ҡатнашты.
БР-ҙың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, сессия ултырышы сиктәрендә 2008 йылда БР Хөкүмәте һәм ЮНЕСКО араһында ҡул ҡуйылған Коммюникены тормошҡа ашырыу маҡсатында Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО менән хеҙмәттәшлеген артабан үҫтереү һәм артабанғы берлектәге өҫтөнлөклө проекттарҙы һәм программаларҙы билдәләү мәсьәләләре буйынса Зөһрә Рәхмәтуллинаның ЮНЕСКО-ның Башҡарма советы рәйесе Элеонора Митрофанова менән осрашыуы үтте.
Элеонора Митрофанова Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО-ның мәҙәниәт, мәғариф һәм фән өлкәләрендәге күп һанлы проекттарында эшләү тәжрибәһен, Башҡортостандың ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара форумдарында һәм фестивалдәрендә ҡатнашыуын, ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәптәре һәм кафедралары менән эш итеүен юғары баһаланы. Ул, Башҡортостан — Рәсәй Федерацияһының үҙенсәлекле матди, мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы булған уникаль төбәге, тип билдәләне. Был осрашыуҙа, атап әйткәндә, бар донъяға билдәле «Шүлгәнташ» тәбиғи-мәҙәни комплексын, «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосын, төрки халыҡтарының «Һабантуй» милли байрамын һәм Бөтә донъя матди, мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы исемлегенә индерелеүгә лайыҡлы башҡа объекттарҙы һаҡлау мәсьәләләрен тикшерелде.
Элеонора Митрофанова ЮНЕСКО менән ТӨРКСОЙ халыҡ-ара ойошмаһының берлектәге проекттарында, атап әйткәндә, төрки халыҡтарының яҙ һәм дуҫлыҡ байрамы Наурызға әҙерләнеүҙә һәм уны үткәреүҙә Башҡортостан Республикаһының ҡатнашырға тейешлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Парижға эш сәфәре барышында Зөһрә Рәхмәтуллина шулай уҡ ЮНЕСКО-ның профилле комитеттары һәм комиссиялары вәкилдәре һәм был халыҡ-ара ойошма ҡарамағындағы Рәсәй Вәкиллегенең әйҙәүсе хеҙмәткәрҙәре һәм белгестәре менән осрашты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
ӨФӨ ТӘЖРИБӘ‑ПРОИЗВОДСТВО ХУЖАЛЫҒЫ, ФДУП. Башҡортостандың көньяҡ урман‑дала зонаһы өсөн селекция, үҫемлекселек, һыйырсылыҡ өлкәһендә БНИИСХ‑ның эксперимент үткәреү базаһы. Иген, ҡуҙаҡлы иген культуралары, мал аҙығы культуралары орлоҡсолоғона һәм ҡара‑сыбар тоҡомло йәш һыйыр малын үрсетеүгә махсуслаша. 1956 й. Башҡ‑н баҫыусылыҡ ғилми‑тикшеренеү тәжрибә ст. (1937 й. асылған) һәм Башҡ‑н малсылыҡ тәжрибә ст. (1932 й. асылған) базаһында БНИИСХ‑ның Өфө тәж. хужалығы булараҡ ойошторола, 1998 й. алып хәҙ. исемен йөрөтә, 2001 й. хәҙ. статусын ала. Өфө р‑нында урынлашҡан, үҙәк усадьбаһы — Чернолес ауылы. 2013 й. 35 кеше эшләгән. Ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны — 1921 га, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 1100 га. Уңдырышлылыҡ (ц/га): иген культуралары — 11,3, бесәнгә әҙерләнгән күп йыллыҡ үләндәр — 9,0; һыйыр малы һаны — 340 (ш. иҫ. 150 һыйыр); етештереү (т): һөт — 7575,5, ит — 42; һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым — 5050 кг, йәш һыйыр малының уртаса тәүлек артымы — 700 г; респ. хужалыҡтарына 57 баш йәш һыйыр малы һатылған. Өфө тәжрибә‑производство хужалығында көньяҡ урман‑дала зонаһы өсөн тупраҡтың уңдырышлылығын һаҡлап ҡалыу һәм күтәреүҙең төп ысулдары, иген һәм мал аҙығы культураларын үҫтереүҙең ресурс һаҡлаған технологиялары эшләнә һәм тәҡдим ителә. СССР ВДНХ‑ның (Мәскәү, 1964—91), “Алтын көҙ” Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһенең (Мәскәү, 2003, 2005—07) алтын һәм көмөш миҙалдары, дипломдары м‑н бүләкләнгән. Тәжрибә‑производство хужалығы м‑н Ғ.Ҡ.Зарипова, Р.С.Йәнекәев, Э.М. Кузеев, И.Ғ.Мостафин, С.С.Умов, Ф.Б.Шакиров һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 246
СИНТЕТИК МАЙ КИСЛОТАЛАРЫ, нефтехимия сеймалынан алынған, 6‑нан да кәм булмаған углерод атомынан торған алифатик рәттәге синтетик карбон к‑талары. Туйындырылған, күбеһенсә нормаль һәм изо‑төҙөлөшлө, составында ди‑, гидроксиһәм кетокарбон к‑талары һ.б. берләшмә ҡушылмалары булған монокарбон к‑таларының ҡатышмалары. Фракцияларҙың составына ҡарап аҡ төҫтән алып асыҡ һары төҫтәге майлы шыйыҡсалар, маздарға оҡшаш йәки ҡаты продукттар булыуы мөмкин. Ҡайһы берҙәре үҙенсәлекле насар еҫле; изо‑төҙөлөшлө к‑таларҙың ҡатышмалары түбән иреү һәм ҡайнау т‑раһы, юғары йәбешкәклек, органик эреткестәрҙә яҡшы эреүе м‑н айырылып тора. Нигеҙҙәр йәки һелтеле металдар м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешеп — тоҙҙар, спирттар м‑н минераль к‑талар ҡатнашлығында ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә. Башлыса С.м.к. — уртаса ағыулы матдәләр, яраланмаған тирене, лайлалы тиресәне ярһытыуға һәләтле. Төп синтезлау ысулы — парафиндарҙы 105—120°С т‑рала һәм атмосфера баҫымында (катализатор — марганец берләшмәләре) һауа кислороды ярҙамында окислау һәм артабан натрий карбонаты эретмәһе м‑н нейтралләштереү, натрий гидроксиды эретмәһе м‑н һабынлау, көкөрт кислотаһы м‑н эшкәртеү һәм фракцияларға айырыу. Парафиндарҙан синтезлауға сағыштырғанда, өҫтәмә продукттары аҙ булған оксоспирттарҙы окислау ысулы м‑н С12—С15, С16—С18 фракциялары синтезлана. Пластик майҙар, синтетик май спирттары, лак һәм лак‑буяу материалдары (пигменттар еүешләнеүен һәм үтә ныҡ ваҡланыуын яҡшырта, уларҙың ултырыуына һәм буяуҙарҙың йәбешкәклеге үҙгәреүенә юл ҡуймай), латекстар һәм синтетик каучуктар (бутадиен тотороҡло мономерҙарҙы полимерлаштырғанда ҡулланылған эмульгаторҙар), ионоген булмаған өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, һабын һәм синтетик йыуыу саралары, алифатик аминдар һәм амидтар, резиналар һәм резина‑техник изделиелар өсөн ингредиенттарҙы йомшартыу саралары һәм диспергаторҙар; ракета яғыулығына туҙыуға ҡаршылыҡты арттырыу өсөн өҫтәмәләр; яһалма күн; дизель яғыулығына депрессорлы присадкалар алыу өсөн; май шәме производствоһында ҡулланалар. Башҡортостанда 1960 й. КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) Д.Ф.Варфоломеев етәкс. С.м.к. етештереү үҙләштерелә (20 б. аҙ. ҡеүәте йылына 50 мең т). БР ФА‑ның Тәжрибә заводында С.м.к. юғары т‑рала ҡайнаған фракцияларының йәки ҡарағай майынан алынған май к‑таларының аминдар реакцияһы продукттары м‑н ҡатышмалары нигеҙендә “Нефтехим” коррозия ингибиторы рецептуралары эшләнә.
В.А.Докичев
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Бөгөн халҡыбыҙҙың матур традициялары яңынан тергеҙелә, байрамдар, туйҙар милли йолаларыбыҙға ярашлы уҙғарыла. Йәшәгән йортоңдо арзанлы шаҡы-шоҡо менән тултырыу урынына үҙ ҡулдарың менән тыуҙырған эксклюзив әйберҙәр менән биҙәү уны зауыҡлы, ҡотло итә! Һөнәрленең ҡулы ете! Республикала туристик бизнес үҫеш алды, ә беҙҙә уларға тәҡдим итерлек сувенир продукция юҡ. Баҙар иҡтисадының был өлкәһе һеҙҙең тегеү-сигеү оҫтаханаһы (мастерская), шәхси бизнес асҡанығыҙҙы көтә!Ваҡытты бушҡа үткәрмәҫкә, һөнәргә өйрәнергә саҡырабыҙ. Киләсәктә милли кейем өлгөләре (селтәр эшләү, балаҫ һуғыу) дәрестәре лә буласаҡ.Ҡул эштәренә өйрәнергә теләүселәрҙең барыһын да (башҡорт, татар, сыуаш бүлектәре) филология фәндәре докторы, проф. Р.Ә. Әбүталипованың оҫталыҡ дәрестәренә саҡырабыҙ.Рәхим итегеҙ!Дәрестәр бушлай, айына бер тапҡыр 2-шәр сәғәт уҙғарыла. 15 октябрҙән һуң башлана. Төп уҡыу корпусы, 216-сы кабинетта йәки ошо электрон адрес буйынса: rabutalipova@mail.ru алдан яҙылыу кәрәк.Белешмә өсөн телефондар: 8 927 962 0405; 8 987 045 0837, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы.
Новости факультета башкирской филологии


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Страница 13
Ысын ер улы ине
Махсус бит / Письма // 17-08-2010, 11:08
Атайыбыҙ Риф Хәйретдин улы Муллагилдин Әлшәй районының Туҡтар ауылында тыуған. Раевканың 1-се мәктәбен тамамлағандан һуң, 1966 йылда, Сибайҙағы Баймаҡ ауыл хужалығы техникумының агрономия бүлегенә уҡырға инә. Был һөнәрҙе һайлауының сәбәбе шунда: ул, ауыл малайы булараҡ, йәштән үк баҫыу эштәрендә ҡатнаша, икмәктең ҡәҙерен белеп үҫә, ергә булған һөйөү бында алып килә лә инде. Уҡып йөрөгән ваҡытта атайыбыҙҙы армияға алып китәләр, һалдат һурпаһын етерлек күләмдә татып ҡайтҡас, уҡыуын ҡабат дауам итеп, 1972 йылда техникумды тамамлай....
Ғәйбәт түгел, ғибрәт
Махсус бит / Письма // 14-08-2010, 15:02
Миңә 90 йәш тулып килә.
Элек шулай булды бит инде: атай һүҙе – закон. Шул закон буйынса мине йәшләй өйләндерҙеләр. Димләгән ҡыҙ һуҡырмы ул йәки кәкреме – һайланып тора алмайһың, барыһы ла атай ихтыярында. Минең атай ҙа дуҫының ҡыҙын миңә димләп алып бирҙе. Кәләшемә 17 генә йәш ине. Тиҙҙән өй һалып, башҡа сығарҙылар. Мин ни, эш менән булам....
Элек шулай булды бит инде: атай һүҙе – закон. Шул закон буйынса мине йәшләй өйләндерҙеләр. Димләгән ҡыҙ һуҡырмы ул йәки кәкреме – һайланып тора алмайһың, барыһы ла атай ихтыярында. Минең атай ҙа дуҫының ҡыҙын миңә димләп алып бирҙе. Кәләшемә 17 генә йәш ине. Тиҙҙән өй һалып, башҡа сығарҙылар. Мин ни, эш менән булам....
Мөхәббәт йәштәре
Махсус бит / Письма // 3-08-2010, 18:11
Өләсәһе, ейәнсәренең һығылып-һығылып илауын ишетеп, нимә булғанын белгеһе килеп, һораша башлай, әммә ҡыҙ тиҙ генә асылырға уйламай. Ә өләсәйҙәрҙән берәй нәмәне йәшереп ҡалдырып буламы ни? Ейәнсәрен өгөтләй торғас, ул барыбер эштең нимәлә икәнен аңлай. Ҡыҙ йөрөгән егете менән асыуланышҡан. Ейәнсәре өләсәһе хәҙер уны тынысландырыр, нервыларын һаҡларға ҡушыр, тапҡанһың кем өсөн иларға, төкөр уға, ул һинең күҙ йәштәреңә тормай, онот, бөтәһе лә һинең алда әле, тиер тип көттө. Әммә өләсәһе, йылмайып:
– Һин былай бик мауығып китмә әле, ҡыҙым, ә иларға мөмкин, күңелең күпме теләй. Был күҙ йәштәре һинең мөхәббәтеңде нығытасаҡ ҡына, – тине.
Ҡыҙ йәшле күҙҙәре менән өләсәһенә һораулы ҡараш ташланы.
...
– Һин былай бик мауығып китмә әле, ҡыҙым, ә иларға мөмкин, күңелең күпме теләй. Был күҙ йәштәре һинең мөхәббәтеңде нығытасаҡ ҡына, – тине.
Ҡыҙ йәшле күҙҙәре менән өләсәһенә һораулы ҡараш ташланы.
...
[/aviable]


text:
Мәрйәм Инә
Мәрйәм Инә, Мәрйәм — Ғайса Пәйғәмбәрҙең әсәһе, Исламда исеме иң йыш телгә алынған, хөрмәт ителгән мөслимәләрҙең береһе. Уның хөрмәтенә Ҡөрьән Кәримдә 19-сы сүрә «Мәрйәм» сүрәһе тип аталған. Шулай уҡ ул Ҡөрьәндә исемләп аталған берҙән-бер ҡатын. Был сүрәлә Ғайса Пәйғәмбәрҙең донъяға килеүе һәм уның әсәһе Мәрйәм хаҡында бәйән ителә.[1]
Ҡөрьәндә Ғайса Пәйғәмбәрҙең Аллаһ тәғәләнең бойороғо буйынса ғиффәтле ҡыҙҙан донъяға килеүе һүрәтләнә. Ғиффәтле Мәрйәмде ырыуҙаштарының аҙғынлыҡта һәм гөнаһ ҡылыуҙа ғәйепләүҙәре һәм Ғайса Пәйғәмбәрҙе һәләк итергә маташыуҙары өсөн Аллаһ уларға ҡаты яза бирә: "Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтанәйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрәбеҙ. …Йәнә уларҙың:"Дөрөҫлөктә, беҙ Мәсихте — Аллаһы тәғәләнең рәсүле булыусы Мәрйәм улы Ғайсаны үлтерҙек", — тип әйтеүҙәре сәбәпле ғазап бирербеҙ (Коран 4:156-157, «Ҡатындар» сүрәһе, Мөхәммәт Иманҡолый Ҡазани тәржемәһе).
Мәрйәм Инә һәм Ғайса Пәйғәмбәр мосолмандар тарафынан бик ололоҡлана, мәгәр Исламда улар илаһилаштырылмай.
Йөкмәткеһе
Мәрйәм Инә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ер йөҙөндә иң йыш телгә алынған, ололанған бер ҡатын бар — ул Мәрйәм Инә. Нәсараларҙа бөйөк был Әсәнең йәнә бер исеме — Дева Мария, йәғни, Ғиффәтле Мәрйәм. Мәрйәм Инә башҡа бер ниндәй дини китапта булмағанса, Аллаһ тарафынан Ҡөрьән Кәримдә айырым сүрәгә лайыҡ ителгән, исеме иң йыш телгә алынған мөхтәрәм зат. 19-сы был сүрә «Мәрйәм» тип атала һәм 98 аяттан тора. Ул ғына ла түгел, Ғайса Пәйғәмбәрҙең һәм уның әсәһенең исемдәрен башҡа сүрәләрҙә һәм хәҙистәрҙә лә осратабыҙ.
Ғайса Пәйғәмбәрҙең мөғжизәле рәүештә донъяға килеүе «Мәрйәм» сүрәһендә тасуирлана (16-35 аяттар).
Ғимран ҡыҙы Мәрйәм ифрат диндар, һәр саҡ Бәйтел-мәҡдистә (Иерусалимдағы ғибәҙәтхана) ҡалдырмай ғибәҙәт ҡыла торған булған. Атаһы ошо ғибәҙәтхананың ихирамлы, олуғ имамы, әсәһе Хәббә бинте Фәҡүд ифрат тәрбиәле, ипле, тәҡүә ҡатын.
Бәлиғ булғас, бер саҡ Мәрйәм башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: «Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам», — ти һала. Ябраил фәрештә иһә:
— Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, — тип яуаплай.
Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә:
— Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, — тип асыулы яуаплай.
— Дөрөҫ, — ти Ябраил фәрештә. — Ләкин Раббыбыҙ: «Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ», — тине.
Шул һүҙҙәрҙән һуң Ябраил фәрештә Мәрйәмдең ауыҙынамы, яғаһынамы өрә. Ауырға ҡалғанын белгәс, әлбиттә, ҡыҙ бик ҡайғыра, кешеләргә күренергә ояла, уларҙан йәшеренеп йөрөй. Берәүҙәр әйтеүенсә, туғыҙ сәғәт эсендә, ә икенселәр фекеренсә, туғыҙ көндән уны тулғаҡ тота башлай. Иҫ киткес сафлыҡта, намыҫсан итеп тәрбиәләнгән ҡыҙ баланың рухи ғазаптарын күҙ алдына килтереүе лә ауыр. Бәндә күҙенән ҡасып бара торғас, ул ботаҡтары киҫелеп бөткән, олоно ғына һерәйеп торған ағас төбөнә килеп ауа.
— Их, ошо хәлде күргәнсә, үлеп, онотолоп бөткән булһамсы! Бәйтел-мәҡдистә ғибәҙәт ҡылыусылар һәммәһе мине таный. Ирһеҙ, ғиффәтле килеш бала табып, халыҡ күҙенә нисек күренәйем, — тип әрней, өҙгөләнә бисара ҡыҙ.
Шул мәл аяҡ аҫтынан тауыш килә:
— Ҡайғырма, әй Мәрйәм! Раббыбыҙ ҡушыуынан, аяҡ аҫтыңда шишмә атылып сығыр. Шул шишмәлә тәһәрәт ал, шуның һыуын эс. Ҡороған хөрмәнең олонон үҙеңә табан тарт, унан һиңә таҙа, яңы өлгөргән емештәре ҡойолор, — ти.
Ғайса ғәләйһиссәләм яҡты донъяға шул рәүешле йыуатҡыс һүҙ менән килә. Рәсүлде фанилыҡҡа фәрештәләр ҡабул итә, уны йыуып, йәннәт ебәгенә төрөп, Мәрйәм Инәнең алдына һала. Шул ваҡытта уға йәнә тауыш ишетелә:
— Әгәр юлыңда берәйһе осрап, был баланы ҡайҙан алдың, тип һораһа, һин: «Бөгөн бер кем менән дә һөйләшмәҫкә нәҙер әйттем»,- тип яуапла.
Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған. Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр генә.
Ә Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә:
— Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.
Шул саҡ күкрәк һөтө менән туйынып ятҡан Ғайса боролоп ҡарай ҙа:
— Дөрөҫлөктә, мин Алланың бәндәһе. Ул миңә Инжилде бирҙе. Мине үҙенең Пәйғәмбәре итте, — тип һөйләй башлай. — Мин ҡайҙа ғына булһам да, ул ер бәрәкәтле була. Аллаһ миңә тере ваҡытта намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, әсәмә изгелек эшләргә бойорҙо. Мине тәкәббер һәм яуыз итмәне. Әсәмдән тыуған көнөмдә, үлгән көнөмдә, тере булып ҡубарылған көнөмдә миңә Аллаһынан сәләм.
Хәҙер бөтә донъяла тиерлек йыл иҫәбе Ғайса Пәйғәмбәр тәүге ауазын һалған мәлдән алып барыла. Бала саҡтан «беҙҙең эраға тиклем», «беҙҙең эра» тип ишетеп үҫтек, тик совет мәктәбендә «эра» нилектән шул ваҡыттан башланғанын ғына аңлатманылар.
Изге Ҡөрьән Кәримебеҙҙең «Мәидә» сүрәһендәге 46-сы аят Ғайса Пәйғәмбәргә Аллаһ Хаҡ Тәғәлә тарафынан йөкмәтелгән бурысты аныҡлабыраҡ бирә: «Беҙ ул Пәйғәмбәрҙәрҙән һуң Ғайса ғәләйһиссәләмгә тиклем иңдерелгән Тәүрат китабының раҫлығын иҫбатлаған хәлдә, Мәрйәм улы Ғайса Пәйғәмбәрҙе ебәрҙек. Үә Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжилде (Евангелие) бирҙек. Ул Инжилдә тура юлды күрһәтеү, нур һәм яҡтылыҡ бар. Беҙ ул Инжилде унан әүәл иңдерелгән Тәүратта булған нәмәне раҫлаусы һәм мыуафиҡ иттек, йәғни ул дин ысулында һәм ғәҡидә* мәсьәләләрендә Тәүрәтҡа мыуафиҡ. Үә Инжилде тәҡүәлек итеүселәргә тура юл күрһәтеүсе һәм өгөт биреүсе итеп ҡылдыҡ.»
«Зухруф» («Зиннәтләнеү») сүрәһенең 59-сы аятында ла тәҡрарлана был ваҡиға: «Ул Ғайса — Беҙ уға Пәйғәмбәрлек ниғмәте биргән ҡолобоҙ. Беҙ уны (йәғни уның атайһыҙ тыуыуын) Бәни Исраил ҡәүеме өсөн бер ғәләмәт һәм ғәжәйеп эш булараҡ ҡылдыҡ».
Мәрйәм улы Ғайсаға Пәйғәмбәрлек иңеп, Аллаһ тарафынан бирелгән дингә өгөтләй башлағас, ҡандаштары хөсөтләшеп, йәнә Рим императоры вәкиленә шикәйәт тапшыра — йәнәһе лә Ғайса Рим хакимлығына ҡаршы сығыш яһай һәм уны емерергә өгөтләй. Вәкил Ғайса ғәләйһиссәләмде тоторға, башына сәнскеле таҡыя кейҙерергә һәм шунан һуң бағанаға ҡаҙаҡларға фарман бирә. Мосолман ғөләмәләре аңлатыуынса, Аллаһ Тәбәрәкә Хәҙрәттәре Ғайсаның ҡиәфәтен үҙгәртә, ә башкиҫәрҙәр алдына Пәйғәмбәр урынына ғүмерен бирергә теләгән Ғайса һынындағы егет килеп баҫа. Быны Ҡөрьән Кәримдең «Ниса» сүрәһендәге 157-158-се аяттар ҙа иҫбатлай.
Мәсих (Мессия) Ғайса ғәләйһиссәләм Ҡөрьән Кәримдә лә, хәҙистәрҙә лә йыш ҡына Мәрйәм улы тип атала — донъяға Рәсүл бүләк иткән әсәгә оло ихтирам күрһәтелеүен аңлата был. Төрлө уйҙырмаларҙан ҡурсылап, Аллаһ тарафынан «Ниса» сүрәһендә Мәрйәм Инәгә бағышланған 156-сы аят иңдерелә. Иман килтермәүселәргә «Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтан әйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрербеҙ».
Мәрйәм Инә данлы, әммә фәжиғәле, ауыр яҙмыш кисергән бөйөк ҡатын, әсә. Аллаһ Үҙе бөйөк миссия үтәтеү өсөн һайлаған тәҡүә шәхес. Ни ғазаптар кисерһә лә, Пәйғәмбәр затлы сабыйға ғүмер биргәнлеген аңлаған әсә уны һаҡлаған, ҡурсыған, йән йылыһын биреп үҫтергән. Уның хаҡына сит ерҙәрҙә килмешәк хәлендә көн күргән, ғәйепһеҙҙән ауыр ялалар ишеткән. Бөгөнгө көндә күпме сабыйҙарҙы әсәләре ташлап китә, хатта йәнен ала. Тормош ауырлығына һылтаналар. Саф килеш нахаҡ һүҙҙәр ишетеп, шуның ауырлығынан һығылғанда, сит-ят яҡтарҙа етем хәлендә ҡағылып-һуғылып йөрөгәндә әле үҙе сабыйлыҡтан яңы сыҡҡан ҡыҙ балаға еңел булғанмы ни!
Башҡорт халҡының уны белеүе, улай ғына ла түгел, яратыуы, үҙ итеүе ябай ғына күренештә лә ярылып ята — беҙ бала саҡта ауылдарҙа Мәрйәм Инә күҙ йәше тип аталған гөл үҫтерәләр ине. Ялтырап торған йомороҡай емештәренән теҙелгән тәсбихтәр әле лә күҙ алдында.
Мәрйәм Инә күҙ йәше
Ғәжәп исемле бер гөл бар-
«Мәрйәм инә күҙ йәше».
Ҡыҙыл яҡуттай — сәскәһе,
Япрағы — ҡара йәшел.
Мәрйәм түккән ҡанлы йәштәр,
Юғалтҡас Ғайса улын,
Ҡитғалар, ваҡыттар аша
Күскән, ти, гөлдәр булып.
Еңел булмаған Рәсүлгә,
Әсәгә еңелме ни,
Бала яраһын меңләтә
Кисерә түгелме ни?!
Инде күпме һыҡтаһа ла
Бәндә Рәсүл хаҡында,
Мәрйәм Инә күҙ йәшенең
Торалмаҫ тамсыһына.
Бөйөк Ғайса Рәсүлуллаһ -
Бөйөк Мәрйәм балаһы,
Һеҙ икәүҙең исемдәре
Ҡиәмәткәсә ҡалаһы.
Гөл емешен тәсбих иттем,
Тартырмын әйтеп зекер.
Рәсүлдәрҙе онотмайбыҙ,
Әлхәмдиллаһ шөкөр.
- ғәҡидә — инаныс, тәҡүәлек; Исламда — Рәсүлебеҙҙән иңдерелгән рәүештә Аллаһы Тәғәләгә ихлас ышаныу.
- рисәләт — Пәйғәмбәр илселеге, рәсүллек.
Гүзәл Ситдиҡова. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Mary and Angels. (инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә)
- Айдын Ариф оглы Али-заде Исламский энциклопедический словарь. — М.: Издательский дом Ансар, 2007. — 400 с. ISBN 5-98443-025-8 — (Серия: Золотой фонд исламской мысли) копия 1копия 2


text:
Туҡмас
Туҡмас — оҙонса тар ҡамыр киҫәктәренән торған макарон изделиеһы; Бойҙай, дөгө онон һыуҙа иҙеп әҙерләнә, йомортҡа йәки йомортҡа онон ҡушырға мөмкин.
Башҡорт аш-һыу аҙығы әҙерләү йолаһынанда туҡмаслы, һурпалы аш тигән мәғәнәһе бар.
Йөкмәткеһе
Ҡатнашмалар өлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Майлы ит — 300 гр;
- Он — 1 стәкән;
- Һуған — 1 баш;
- Кишер — 1 баш;
- Тауыҡ йомортҡаһы — 1 берәмек;
- Аш тоҙо — 2 семтем.
Ҡулланышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Туҡмасты башҡорттар көндәлек аҙыҡ өсөн бешерә, ҡунаҡ саҡырғанда, эре бәрәңге ҡушып әҙерләй, ҡөрьән ашында, туҡмасҡа йәшел тәмләткес үләндәр өҫтәп һурпа рәүешендә һыйға өҫтәлә.
Әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һурпалы туҡмас бешереү өсөн, итте, бешеү менән айырып алалар. Һурпаға һуған һалып, бер нисә минут ҡайнатыла һәм туҡмас һалына. Туҡмасты йәйелгән ҡамырҙан оҙонса, нәҙек итеп киҫәләр; уҡмашмаһын өсөн, алдан турап киптерәләр һәм ҡаҙанда ҡайнап торған һурпаға төшөрәләр. Кишерҙе туҡмас рәүешендә оҙонсалай тураһаң, аш матур һәм туҡлыҡлы килеп сыға.
- Туҡмасты итһеҙ бешергәндә, ашҡа аҡ май йәки туң май өҫтәргә мөмкин. Ашығыҙ тәмле булһын!
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башкирская кухня
- Туҡмас — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Әле 2018 йылдың тәүге ярты йыллығына гәзит-журналдарға яҙылыу бара. Әйткәндәй, хаҡтар үҙгәрмәгән, 2017 йылдың икенсе ярты йыллығында нисек булһа, шулай ҡалған. Хөрмәтле атай-әсәйҙәр, уҡытыусылар, ҡәҙерле балалар! Яңы уҡыу йылы башланыу менән бергә мәктәптәрҙә туған телде өйрәнеү буйынса сетерекле һорауҙар килеп тыуҙы. Беҙ үҙебеҙҙең телебеҙҙе һаҡларға, яҡларға һәм белергә тейешбеҙ. Милли баҫмаларыбыҙ, шул иҫәптән «Йәншишмә»беҙ ҙә, …
Continue reading ‘«Йәншишмә»һеҙ ҡала күрмәйек!’ »
Тағы ла бер уйын үтте. Йәрәбә буйынса 4 стакан менән графин Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылынан йәш хәбәрсебеҙ – Айгөл Сөләймәноваға, салат һауыттары Баймаҡ районы Күсей ауылынан Нәркәс Үтәғоловаға сыҡты. Ҡотлайбыҙ!
Акциябыҙ дауам итә. Был юлы гәзит сығарышырға баш ҡаланың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика интернат-гимназияһы уҡыусылары килде. Алтынсынан Әҙилә Шаһыбалова, һигеҙенсенән Әлиә Йәнбирҙина, Илназ Ишбирҙин, Зилиә Исҡужина, Раушания Мусиналар башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гүзәл Зөлфәр ҡыҙы Хоҙайбирҙина менән «Йәншишмә»нең икенсе битен эшләп ҡараны. Редакцияға килеүсе балалар үҙҙәрендә лә «Ҡурай» гәзитен сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша икән. Беҙҙә …
Continue reading ‘«Гәзитебеҙҙе бергәләп сығарабыҙ»’ »
Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин ҡушыуы буйынса мәғариф һәм фән министрлығы тормошҡа ашырған «Балаларға уңайлы өҫтәмә белем биреү» өҫтөнлөклө проекты сиктәрендә илдең төрлө төбәктәрендә «Кванториум» балалар технопарктары сафҡа инә. Әлеге мәлдә ошондай 24 майҙансыҡ уңышлы эшләп килә. 2018 йыл аҙағынаса Рәсәйҙә уларҙың һаны 36-ға етәсәк.
«Салауат Юлаев» үҙ боҙонда өс уйын үткәрҙе. Өсөһөндә лә еңербеҙ кеүек ине. Килеп сыҡманы шул… «Автомобилист»ты (Екатеринбург) – 5:3, «Лада»ны (Тольятти) 4:1 иҫәбенә оттоҡ. Ә бына Силәбенең «Трактор»ынан буллит буйынса еңелдек – 3:4. Әлеге лә баяғы командала тәртип юҡ. Силәбеләр юлаевсыларҙың штраф ваҡыты алып, аҙсылыҡта ҡалыуынан оҫта файҙаланды. Өс гол үткәрҙек. Кисә беҙҙең хоккейсылар «Металлург» …
Continue reading ‘Һаман да мәрәй юғалтабыҙ’ »
Ура-а! Еңеү! Гөлфиә менән Регинаның шатлығы эсенә һыймай. Ҡыуаныстан йөҙҙәре балҡып яна. Күпме көткәйнеләр. Атай-әсәйҙәре лә уларға ышанып, призлы урын алһағыҙ, беҙҙең юбилейға ҙур бүләк тә булыр, тигәйне. Гөлфиә лә, еңһәм генә ярар ине, тип нисәмә тапҡыр эстән генә ҡабатлап йөрөнө. Ҡыҙҙар ныҡ итеп тырышты. Йәй көндәрен дә бушҡа үткәрмәнеләр. Ауыл клубында булһа ла теннис …
Continue reading ‘Ҡыҙҙар ҡыуанысы’ »
Республика көнөн йыл һайын матур итеп үткәрәбеҙ. Быйыл да беҙ, V «А» һәм V «Б» синыфы уҡыусылары, был байрамды шатланып көтөп алдыҡ.
Һаумы, Ғәзиз олатай! Туған халҡыңа яҙған онотолмаҫ, моңло, күңелгә үтеп инерлек көйҙәрең өсөн һинең алдыңда баш эйәм, һоҡланам, ихлас кеше икәнеңде йырҙарыңдан тоям. Әлеге ваҡытта баш ҡалала бөйөк исемеңде йөрөткән интернат-гимназияла уҡыйым, музыка серҙәренә төшөнәм, күп композиторҙарҙың ижадын өйрәнәм. Мин дә һинең кеүек йырларға яратам.
Был донъяла һәр кемдең үҙ тыуған төйәге бар. Ул әсәйҙәй яҡын һәм ғәзиз! Хәйбулланың иге-сиге булмаған ҡылғанлы далалар иркенлегендә уйнап үҫкән ҡыҙ мин. Ошо киң ялан-ҡырҙар данлыҡлы шағир Ҡәҙим Аралбаевҡа илһам биргән, уны бөйөк иткән булһа, Ишморат ағай Илбәковта ҡурайға һөйөү уятып, уны ғүмерлеккә ҡурай менән бәйләгән. Башҡортостандың халыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев, күренекле яҙыусы Ғәзим …
Continue reading ‘Эй, кешеләр, уянайыҡ!’ »
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 98 йыл тулыу айҡанлы баш ҡалабыҙҙа күп кенә саралар ойошторолдо. Шуларҙың береһе уның исемен йөрөткән самолётты ҡаршы алыу булды. Мәскәүҙәге Шереметьево аэропортынан тәүге рейсын яһаны ул. Ғөмүмән, бөйөк башҡорт шағирының исемен мәңгеләштереү йәһәтенән күп нәмә эшләнә. Мәҫәлән, Мәскәүҙә бер урамға уның исемен ҡуштылар. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында, Ҡырғыҙстанда тау түбәләрен уның …
Continue reading ‘Мостай йәшәй беҙҙең йөрәктәрҙә’ »


text:
Яҡшы кешеләр (хикәйә)
Яҡшы кешеләр — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған,«Новое время» гәзитенең 3856-се һанында 1886 йылдың 22 ноябрендә, «Сестра» тип аталып, Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында сыға.
Йөкмәткеһе
Баҫмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
А. П. Чеховтың «Яҡшы кешеләр»(«Хорошие люди») хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, «Новое время» гәзитенең 3856-се һанында 1886 йылдың 22 ноябрендә, «Сестра» тип аталып, Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында сыға. А. Ф. Маркс нәшер итеп ятҡан А. П. Чехов әҫәрҙәренең йыйылмаһында «Хорошие люди» тип аталып баҫыла. Был әҫәрҙәр тупланмаһына Чехов хикәйәнең финалын үҙгәртеп индерә, был юлы хикәйәнең геройы вафат булған, ул Ваганьков зыяратында ерләнгән һәм бар кеше тарафынан да онотолған.
Хикәйәне яҙған йылдарҙа Чехов Толстойҙың философия эштәре менән ҡыҙыҡһына, уның яманлыҡҡа ҡаршы тормау теорияһы тураһындағы әҙәбиәттә барған бәхәскә ҡушыла.
Хикәйә тәнҡит тарафынан билдәләнә. Әҙбиәтсе Оболенский Чеховты романтик Короленкоға ҡапма-ҡаршы тора тип тапҡан мәҡәлә яҙа.
Сюжет[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хикәйә беренсе затта алып барыла. Унда Мәскәү университетының юридик факультетын тамамлағандан һуң тимер юл конторында эшләгән Владимир Семеныч Лядовский һүрәтләнә. Эштән буш саҡтарында ул үҙе яратҡан эше — әҙәбиәт менән шөғөлләнә.
Гәзиттәрҙә мәҡәләләре яҙылып сыға башлағандан һуң бер йыл үткәс, ул аҙналыҡ тәнҡит фельетоны сығара башлай. Лядовский үҙенең табиб һеңлеһе Вера Семеновна менән бергә йәшәй.
Заманында һеңлеһе архитекторға кеөәүгә сыҡҡан була. Йәштәр бары тик бер ай ғына бергә йәшәп өлгөрә. Вера Семеновна иренән тиф ауырыуы йоҡтора һәм ҡаты сирләп китә. Һауыҡҡас, ул ире Ивандың үлеүе хаҡында белә. Ҡатын ҡайғыһынан морфий дозаһы ҡабул итә, ләкин үлмәйенсә тере ҡала. Ошоларҙы башынан кисергәс, ул ағаһы янына кире ҡайта. Медицина уны ныҡ йонсотһа ла , ул ғәмәли табиблыҡ менән шөғөлләнә һәм «эшһеҙлектә һәм тыныслыҡта үҙ йәшлеген ағаһы янында йәшәп әрәм итә».
Бер кистә Владимир Семеныч үҙенең өйөндә тәнҡит фельетоны яҙып ултыра. Вера Семеновна уның янында яҙғанын ҡарап ултыра һәм ағаһына көтөлмәгән һорау бирә: «Нимә ул яманлыҡҡа ҡаршылыҡ күрһәтмәү?». Ағаһы уға былай тип аңлата: «мәҫәлән, һиңә бурҙар һәм юлбаҫарҙар ташлана һәм һине талай, ә һин уларға яуап биреү урынына…» Һеңлеһе унан логик билдәләү биреүҙе һорай, ағаһы уға «яманлыҡҡа ҡаршы тормау — әхлаҡи сферала булған бер нимәгә лә ҡыҫылмайса ҡалыу» - ти.
Уларҙың был темаға әңгәмәһе ул төндә һәм икенсе көндә лә дауам итә. Ағаһы әңгәмәне бер нисек тә шаяртыу менән туҡтата алмай, һәм уларҙың мөнәсәбәттәре яйлап боҙола башлай. Һеңлеһе ағаһын юҡҡа эшләйһең, был эш бары тик хөрәфәт кенә тип, шелтәләй, үҙе күңелһеҙлектән зарлана. Даими рәүештә ул диванда бер ни эшләмәй, уҡымай ята, һуңғараҡ үҙе артынан йыйыштыра башлай, кейемдәрен, ярым итектәрен таҙартырға керешә. Сираттағы бәхәстән һуң ағаһы уға ҡырын ҡарай башлай.
Йәйҙең бер көнөндә Вера Семеновна кейенә, ҡулына сумкаһын ала һәм ағаһы бүлмәһенә килеп инә, уны манғайынан үбә һәм N. губернаһына сәсәктән прививка эшләргә китәм тип әйтә. Владимир Семеныч уны бүтән бер ҡасан да күрмәй. Бер ваҡыт ул үпкә шешенән ауырып китә һәм вафат була. Әҙәбиәтселәр уны Ваганьков зыяратында ерләй. Уның ҡәберен матурларға аҡса йыйыу уңышһыҙ тамамлана. Владимир Семенычты бер кем дә хәтерләмәй. Ул барыһы тарафынан да онотола.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чехов А. П. Хорошие люди // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
- Voir Dictionnaire Tchekhov, page 160, voir à Liadovski, Françoise Darnal-Lesné, Édition L'Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
- Braves Gens, traduit par Madeleine Durand et Édouard Parayre, révision de Lily Dennis, éditions Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade, 1967, ISBN 978 2 07 0105 49 6.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чехов А. П. Хорошие люди. Оригинальный русский текст


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
УРАҘАҠОВ Камил Рәхмәтулла улы (9.8.1949, БАССР‑ҙың Мәсетле р‑ны Оло Ыҡтамаҡ а.), инженер‑механик. Техник ф. д‑ры (1994), проф. (1998). БР‑ҙың атҡ. уйлап табыусыһы (1996). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1974) БАССР‑ҙың А.х. министрлығында инженер. 1975 й. алып һәм 1996 й. — Башҡ‑н нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект ин‑тында: өлкән инженер, сектор мөдире, өлкән ғилми хеҙм‑р, лаб. мөдире; 1992 й. башлап “ЛУКойл‑Урал” ЯСЙ‑нда (Өфө): бүлек нач., ғилми‑тикшеренеү эштәре үҙәге дир.; 1995 й. алып “Нефтегазтехнология” Ғәмәлгә индереү инженерлыҡ ғилми‑тикшеренеү үҙәгендә бүлек мөдире, 2005 й. — “Роснефть—УфаНИПИнефть” ЯСЙ‑ның нефть сығарыу б‑са баш технологы, 2014 й. – мониторинг системаларының үҫеш департаменты төп белгесе, бер үк ваҡытта 2013 й. алып ӨДНТУ‑ның машиналар һәм ҡорамалдар каф. уҡытыусыһы. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть скважиналарын эксплуатациялау өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә бәйле. У. тарафынан насос ҡулайламаларының ер аҫты өлөшөндәге сиктәре ышҡылыу, арауыҡтағы скважина үҙәге параметрҙарының эш насостары характеристикаларына тәьҫир итеү механизмдары тикшерелә; йүнәлешле үҙәк профиле булған скважиналарҙы эксплуатациялағанда барлыҡҡа килгән тотҡарлыҡтарҙы иҫкәртеү ысулдары эшләнә. У. етәкс. насос ҡорамалдарын һайлап алыу һәм нефть скважиналарының технологик режимын оптималләштереү өсөн программа-технология комплексы һәм сеймал сығарыу скважиналарының эш һөҙөмтәлелеген арттырыу өсөн техник саралар уйлап табыла. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 120 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Эксплуатация наклонно направленных насосных скважин. М., 1993; Насосная добыча высоковязкой нефти из наклонных и обводненных скважин. М., 2003 (авторҙ.); Справочник по добыче нефти. СПб., 2012 (авторҙ.).
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә 15 июндә, Ураҙа байрамында, «Башҡортостан» лайфстайл-үҙәге алдында республика байрамы уҙғарыла. Уны Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте булышлығында Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты һәм социаль әһәмиәткә эйә проекттарға ярҙам күрһәтеү һәм үҫтереү менән шөғөлләнгән «Ферзь эшлекле клубы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы әҙерләй. Өфөләрҙе һәм баш ҡала ҡунаҡтарын башҡорт һәм татар эстрадаһы йондоҙҙары ҡатнашлығында концерт, хәләл-йәрминкә, балалар өсөн анимация майҙансыҡтары һәм, әлбиттә, байрам былауы менән һыйланыу көтә. Ҡотлау телмәре менән Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин сығыш яһай.
Теләгән һәр кем Ураҙаның традициялары менән таныша һәм ғаиләһе менән ял итә алһын өсөн байрам асыҡ майҙансыҡта үткәрелә, тип хәбәр итә ойоштороусылар. Көндөҙгө сәғәт 1-ҙә башлана, инеү ирекле.


text:
Республикæ Хуссар Ирыстоны Уæрæсейы Федерацийы минæварады консулон лæггæдтæ кæны консулон хайад. Хайады сæргълæууæг Зассеты Тамерлан Информаци æмæ Мыхуыры комитеты дунеон пресс-центры информацион фæрæзты минæвæрттимæ фембæлды рæстæджы æрдзырдта УФ-йы минæварад Хуссар Ирыстонæн цы консулон лæггæдтæ кæны, æппæт уыдон фæдыл.
Уæрæсейы Федерацийы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады бахæсмæ гæсгæ Хуссар Ирыстоны территорийыл 2008 азы 14 сентябры конд æрцыд рæстæгмæ консулон пункт. Консулон лæггæдты гуырахст уæд къаннæг уыд - куыстой фæсарæйнаг æмбæстагдзинад æвдисæг паспорттæ æмæ пенсион кары æмбæстæгты паспорттæ ивыныл, УФ-йы æмбæстæгты æнахъом сывæллæттæн æмбæстагдзинад дæттыныл.
Уый фæстæ 2009 азы апрелы мæйы Уæрæсейы Федерацийы минæварад Хуссар Ирыстоны куы байгом, уæд консулон хайад ссис минæварады дæлхай æмæ æрæвнæлдтой консулон лæггæдты æххæст спектр æххæст кæнынмæ. Абоны онг УФ-йы дипломатон ведомство кæм уæвынад кæны, уым цахæм куыст цæуы, ахæм куыст кæны Хуссар Ирыстоны уæвæг консулон лæггæдты хайад дæр.
Ацы хайад, сæйраджыдæр, архайы фæсарæйнаг æмбæстагдзинад æвдисæг паспорттæ дæттыныл æмæ сæ рæстæг кæмæн аивгъуыдта, уыдон ивыныл. Бирæ æмбæстæгтæ бацымыдис кæнынц мидæггагон уæрæсейаг æмбæстагдзинад æвдисæг паспорттæй ифтонг кæны ацы хайад æви нæ, уымæ. Нæ - ахæм паспорт Уæрæсейы арæнтæн æдтейæ райсæн нæй, хайады райсæн ис æрмæстдæр Уæрæсейы Федерацийы арæнтæй æдтейæ æмбæстæгты паспорттæ.
Консулон хайад афæдзæй фылдæр архайы æмæ æмбæстæгтæн сæ бон у равзарой фондз азы æмæ дæс азы æмгъуыдтæ кæмæн ис, ахæм паспорттæ. Дæс азы æмгъуыдмæ чи архайы, уыдон сты биометрион паспорттæ. Уым фылдæр сыфтæ ис, конд дзы цæуы æндæр ныв. Ныв ист цæуы бынаты. Уыцы паспорты руаджы бирæ æнцонвадатдæр у арæныл хизынæн, уымæн æмæ дзуапп дæтты нырыккон домæнтæн.
Ацы паспорттæ аразыны рæстæг иугъуызон у - æртæ мæйы æмгъуыд. Практикæ куыд уынын кæны, уымæ гæсгæ фондз азы æмгъуыдмæ чи архайы, уыдон тагъддæр цæттæ кæнынц. Уымæ гæсгæ консулон хайады кусджытæ сидынц æмбæстæгтæм, цæмæй сæ хъус дарой паспорты æмгъуыдмæ, науæд йæ архайды рæстæджы кæрон сæ зæрдыл æрлæууы, арæныл хизыны сæр сæ æнæаргъæвгæ хъуыддаджы фæдыл кæй хъæуы. Хатынц 2-3 бонмæ паспорт саразын, хъыгагæн, хайады тыхы нæй, архайæг регла-мент æмæ паспорттæ аразыны схемæмæ гæсгæ паспорт сцæттæ кæнын. Уымæ гæсгæ информацион фæрæзты руаджы ноджыдæр зæрдыл лæууын кæнынц, цæмæй рæстæгыл бахатой консулон хайадмæ. Иууыл хæрзва-датдæр у, паспортæн йæ рæстæг фæуынæй æртæ мæйы раздæр æмбæлон документтæ бавдисын хайадмæ, цæмæй рæстæгыл иф-тонг уой паспортæй.
УФ-йы консулон хайад æнгом куыст кæны Хуссар Ирыстоны паспортон-визæйон службæимæ. Ацы службæйы развæлгъау куыст цæуы паспорт райсынæн документтæ бацæттæ кæнын.
Консулон хайадæн ма, цæмæй бирæ рæстæг ма хардз кæной кæнæ рады ма лæууой, уый тыххæй интернет сайтыл дæ бон у куырдиат бадæттай. Фондз азы æмгъуыды паспорты фæдыл, интернеты спайдагæнæн ис ахæм сайтæй www.passportzu.ru, дæс азы рæстæгмæ архайæг паспортæн та www.vidpass.ru.
Ацы интернет-сайтыл æмбæстæгтæн йæ бон у бацæттæ кæной куырдиæттæ æмæ йын йæ регистрацион номыр рафысса. Куырдиат бахауы хайады информацион системæмæ. Дыккаг бон йæхи хайадистæй йын йæ курдиат райсдзысты, бæрæггæнæнтимæ. Уый бирæ-бæрцæй рæстæг экономи кæны хайады кус-джытæн дæр. Интернетыл йæ бон кæмæн нæу æрбадæттын куырдиат, уый, фыццаджыдæр хъуамæ бахата Хуссар Ирыстоны паспортон-визæйон службæмæ. Уым ын баххуыс кæндзысты куырдиат бацæттæ кæнынæн.
Зассеты Тамерлан ма куыд банысан кодта, уымæ гæсгæ УФ-йы фæсарæйнаг бæстæйы æмбæстагдзинад æвдисæг паспортты аргъыл дзырд куы цæуа, уæд архайынц, цæмæй йæ аргъ ма уа фылдæр Уæрæсейы мидæггагон паспортты æргътæй. Фондз азы æмгъуыдмæ чи архайы, уый аргъ у 930 сомы æмæ ног, дæс азы рæстæгмæ чи архайы, уый та у 2. 480 сомы.
«Сæ аргъ сын фидын хъæуы Цхинвалы Æфснайæн банчы. Уымæй дарддæр цы хъæуы æмбæстаджы, йæ рæстæг кæмæн фæцис, уыцы паспорт раивынæн? - паспорт æмæ иннæ документты халдихтæ гъæд-джынæй цæттæйæ æмæ 4 нывы. Уый фондз азмæ чи архайы, уый тыххæй, дæс азмæ чи архайы, уымæн нывтæ исæм бынаты, æрмæстдæр æмбæстагон дзаумæтты.
Банысан кæнын хъæуы уый, æмæ ацы паспорттæ кæй сты, уæрæсейаг æмбæстæг-тæй арæнтæн æдтейæ чи сты, уыдоны. Ацы паспорт цы æмбæстагæн ис, уый у Уæрæсейы Федерацийы æххæстбæрцон æмбæстаг, фæлæ цæры арæнтæн æдтейæ. Уымæн ис æппæт ахæм бартæ, кæцытæ ис уæрæсейаг æмбæстагæн», - загъта Тамерлан.
Уымæй дарддæр консулон хайад организаци кæны районтæм балцытæ, уымæн æмæ бирæ æмбæстæгтæн сæ бон нæу бынатмæ цæуын. Сæйраджыдæр, бынаты лæвæрд цæуынц цæттæ паспорттæ. Консулон хайад ма бынаты кæны нотариалон лæггæдтæ дæр.
Хатт вæййы ахæм цаутæ æмæ паспортæн йæ архайды рæстæг раджы аивгъуыдта. Ахæм уавæрты æмбæстаг ивар кæнæ æндæргъуызон æфхæрд не ‘ййафы, фæлæ æмбæлон документтæ хъуамæ æрбавдиса консулон хайадмæ.
Уæрæсейы Федераци Хуссар Ирыстоны Паддзахадон хæдбардзинад банымайынæй фæстæмæ консулон хайад нæ исы æмбæстагдзинад райсыны фæ-дыл документтæ. Уый баст у дыууæ бæстæйы закъондæттынадон базæйы хъаугъаимæ. Цæмæй ацы куыст 2008 азы августы онг куыд уыд, афтæ дарддæр цæуа, уый тыххæй хъæуы «дыууæ æмбæстагдзинады» фæдыл дыууæфарсон сразыдзинад бафыссын. Ууыл куыст цæуы дæргъвæтин рæстæджы.
Зассеты Тамерланы ныхæстæм гæсгæ сæм ацы хъуыддаджы фæдыл бирæ æмбæстæгтæ бахатынц. Уымæ гæсгæ информацион фæрæзты руаджы хъусын кæнынц, ацы куыст кæй адарддæр уыдзæн, «дыууæ æмбæстагдзинады» фæдыл сразыдзинад бафыст куы æрцæуа, æрмæстдæр уæд.
«Æмбæстагдзинады тыххæй» закъоны лæмбынæг фыст ис, æндæр бæстæйы æмбæстаг цы уавæртæ æмæ механизммæ гæсгæ йæ бон у уæрæсейаг æмбæстагдзинад райса, уый.
«Гуырдзыстонимæ нын «дыууæ æмбæстагдзинады» фæдыл сразыдзинад нæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, гуырдзиаг æмбæстаг нæм куы æрбахата уæрæсейаг æмбæстагдзинад райсынмæ, уæд хъуамæ йе ‘мбæстагдзинадыл разы мауал уа, цæмæй иу бæстæйы æмбæстаг суа. Ахæм цаутæ нæм нæма уыд.
Хуссарирыстойнаг æмбæстæгты фæдыл дæр, цалынмæ «дыууæ æмбæстагдзинады» тыххæй сразыдзинадыл къухтæ æрфыстæуа, уæдмæ ацы лæггæдтæ кæнын нæ тыхы нæй. Фæлæ уый хыгъд активон куыст кæнæм, 18 азы онг кæуыл цæуы, уыдонæн æмбæстагдзинад дæттыныл. Уыдон, сæйраджыдæр, сты, уæрæсейаг уæлдæр ахуыргæнæндæттæм чи цæуынц, уыдон. Æмбæстагдзинад райсыны хорздзинад уый мидæг ис, æмæ цæрын æмæ цæуын æнцондæр у Уæрæсейы территорийыл. Науæд хуссарирыстойнаг æмбæстæгтæн, æнæвизæйон сразыдзинадмæ гæсгæ æртæ мæйы æмгъуыдæй фылдæр фадат нæй Уæрæсейы территорийыл цæрын.
Уымæ гæсгæ алы ныййарæг дæр развæлгъау хъуамæ ахъуыды кæна йæ сывæллоны хæрзæбонæн. Уымæн æмæ фæсарæйнаг æмбæстагдзинады паспорты размæ æмбæстагдзинад хъуамæ уа æмбæстагæн», - загъта Тамерлан.
Дарддæр уый куыд дзырдта, уымæ гæсгæ цæмæй Хуссар Ирыстоны цæрæг æрыгон ныййарджытæ мады капиталы сертификат къухмæ райсой, уый тыххæй, фыццаджыдæр, сывæллон хъуамæ суа Уæрæсейы æмбæстаг. «Ацы хъуыддаджы фæдыл мах цалдæр мæйы дæргъы кусæм æмæ æххуыс кæнæм канд Хуссар Ирыстоны сылгоймæгтæн нæ, фæлæ ма цы уæрæсейаг сылгоймæгтæ цæры Хуссар Ирыстоны территорийыл, уыдонæн дæр. Æххуыс сын кæнæм, сæрмагондæй, мады капиталы сертификат райсыны фæдыл цы документтæ саразын хъæуы, уый тыххæй. Ацы куыст мах кæнæм официалон æгъдауæй, кæцы регламентаци кæны Уæрæсейы Федерацийы æнæниздзинад хъахъхъæнынады министрад æмæ Уæрæсейы Федерацийы Пенсион фонды уагæвæрдмæ гæсгæ.
Фæнды мæ зæгъын уый, æмæ мады капиталы сертификат райсыны фæстиуæгæн цы æхцайы фæрæзтæ хицæн цæуы, уыдонæн райсæн кæй уыдзæн æрмæстдæр Уæрæсейы Федерацийы территорийыл. Зæгъæм, сертификат æрцæудзæн Хуссар Ирыстоны территоримæ, регистраци кæм дæ, уыцы бы-натмæ, фæлæ уæ кæд æмæ æхцайы фæрæзтæй фæнда спайда кæнын, уæд уый саразæн ис æрмæстдæр УФ-йы территорийыл. Уымæн æмæ ацы фарст хауы, УФ-йы арæнтæй æддейæ цы уæрæсейаг сылгоймæгтæ цæрынц, уы-донмæ. Æнæмæнгхъæуæгыл нымад цæуы, цæмæй ныййарæг мад æмæ йæ иннæ сывæллæттæ уой уæрæсейаг æмбæстæгтæ.
Бынæттон Пенсион фонды хайады кусджытæ, афтæ ма Алагиры районы Пенсион фонды кусджытæ, кæцытæ ныртæккæ сæ куыст кæнынц Хуссар Ирыстоны территорийыл, æмбарынгæнæн æмæ æмбæлон куыст кæнынц ацы фарсты фæдыл. Кæд æмæ ныййарæг мад Уæрæсейы территорийыл фыст у, уæд регистраци кæм у, уыцы районы Пенсион фонды хайадмæ хъуа-мæ радта йæ документтæ, кæд æмæ йæ бон нæу цавæрдæр аххосæгтæм гæсгæ, уæд йæ бон у æмæ æууæнчы гæххæтт сараза цавæрдæр адæймагыл, нотариалон æгъдауæй йæ сфидар кæна ам, бынаты, цæмæй уыцы адæймаг ацæуа йæ бæсты Пенсион фондмæ æмæ йын бадæтта йæ документтæ. Ис ма æртыккаг хуыз дæр - арвитын хъæуы мады капиталы сертификаты фæдыл документтæ посты руаджы. Ацы уавæрæй пайда кæнынц ахæм сылгоймæгтæ, кæцытæ УФ-йы не сты регистраци. Уæд документтæ æрвыст цæуынц сæй-раг Пенсион фондмæ Мæскуымæ, уым ис сæрмагонд хайад, кæцы кусы ацы фарстаты фæдыл. Документтæ арæзт куы æрцæуынц, уæд сын саразæм хуызæгтæ, уыдон вæййынц консулон хайады, цыран сæ хъæуы байдзаг кæнын, иуæй-иу хатт сын нæхæдæг дæр феххуыс кæнæм сæ байдзаг кæныны. Документтæ кæронмæ куы сцæттæ вæййынц, уæд сæ радтæм хицаумæ, уый сæ йæ рады арвиты Уæрæсейы Сæйраг Пенсион фондмæ кæнæ та регистраци кæм у, уыцы Пенсион фонды хайадмæ. Иу мæйы бæрц документты фæахуыр кæнынц æмæ сæ фæдыл куы ницы фарстатæ сæвзæры, уæд сертификат æрвыст æрцæуы посты хайадмæ, мад кæм у регистраци, уыцы адресыл. Иудзырдæй, ацы хъуыддаджы фæдыл цæуы оперативон æмæ нормалон куыст. Стыр æмбарындзинад нын ис Цæгат Ирыстоны Пенсион фонды къухдариуæгадимæ æмæ Мæскуыйы социалон бафыстыты хайадимæ», - дзырдта Тамерлан.
Журналистты ма цымыдис кодта ахæм фарст дæр, зæгъгæ, Уæрæсейы Федерацийы территорийыл Хуссар Ирыстоны сывæллæттæ куы райгуырынц, уæд уыдоны райгуырды бæлвырдгæнæнтыл фæстейæ цæмæн фæ-хъæуы мыхуыр æрæвæрын? Йæ рады Зассеты Тамерлан банысан кодта, зæгъгæ, ацы хъуыддаджы фæдыл Дмитри Медведев йæ президентон куысты рæстæджы радта сæрмагонд указ УФ-йы æмбæстаг бæлвырдгæнæн документ, цыран дзырд цæуы, зæгъгæ, райгуырды бæлвырдгæнæн у уæрæсейаг æмбæс-таджы зонæн документ, кæд æмæ дзы бæрæг у, сывæллоны мад æмæ фыд сты УФ-йы æмбæстæгтæ, уæд. Йæ рады ма уый загъта, зæгъгæ, минæварады консулон хайад ма кæнынц нотариалон куыст дæр, Уæрæсейы æм-бæстæгтæй арæнæй æддейæ чи цæры, уыдонæн. Уыдон æххæст кæнынц, УФ-йы нотариустæ цы функцитæ æххæст кæнынц, уыцы функцитæ. «Æрмæст-дæр нæ бон нæу махæн ахæм æмбæс-тæгтæн баххуыс кæнын, кæцытæн Уæрæсейы территорийыл ис хисæрмагонд исад æмæ æнæзмæлгæ исад, уы-доны фæдыл документтæ радтын. Æн-дæр фарстатæ æмæ куыстытæ æх-хæст кæнæм, уæлдæр ма йæ куыд загъ-тон, афтæмæй Уæрæсейы Федерацийы Нотариалон функцитæм чи хауынц, уы-цы функцитæм гæсгæ. Зæгъæм, дæт-тæм æууæнчы гæххæттытæ, фæлæ дыууæ фарсæрдыгæй легализацийы фæдыл сразыдзинадыл къухтæ фыст кæй нæма æрцыдис, уый фæдыл Хуссар Ирыстоны территорийыл ист æу-уæнчы гæххæттытæ. Уæрæсейы территорийыл нæ кусынц, зæгъæм, нæдæр бангты, пенсион фонды æмæ афтæ дарддæр. Цалынмæ дыууæ фарс сразыдзинадыл къухтæ æрфыссой, уæд-мæ Хуссар Ирыстоны æмбæстæгтæн æнцондæр у махмæ æууæнчы гæххæтт райсын. Уымæ гæсгæ ацы аз æууæнчы гæххæттытæ райсыны нымæц фæфыл-дæр ис. Дæттæм ма æууæнчы гæххæт-тытæ пенси райсыны тыххæй. Мах цы æууæнчы гæххæттытæ дæттæм, уыдон нымад цæуынц Уæрæсейы территорийыл æмæ уымæ гæсгæ æмбæстæгтæ тынг фæцымыдис кæнынц ам, махмæ, æууæнчы гæххæтт райсынмæ», - загъ-та ныхасгæнæг.
Куыд зонæм, афтæмæй ацы аз октябры мæйы Цæгат Ирыстоны Регионты райрæзты Банк йæ лицензи фесæфта, уый фæстиуæгæн фæбанкрот ис. Хуссар Ирыстоны цæрæг уæрæсейаг пенсиисджытæн сæ фылдæр хай уыцы банчы истой пенситæ. Ныртæккæ уыцы хъуыддаджы фæдыл цы куыст кæны консулон хайад, уый фæдыл радзырдта консулон хайады атташе Цадаев Сослан. Уый ныхæстæм гæсгæ Цæгат Ирыстоны территорийыл æртæ банчы кæ-нынц уыцы æхцайы фæрæзтæ радтыны куыст: Сбербанк, Россельхозбанк æмæ Связьбанк. Пенсиисджытæй Хуссар Ирыстоны чи цæры, уыдонæн ис æртæ фадаты пенситæ райсынæн: сæрмагондæй дæхæдæг куы ныццæуай, уæд хъуамæ бацæуай консулон хайадмæ æмæ æууæнчы гæххæтт саразай, æууæнчы гæххæттт æрвыст цæуы банкмæ æнæмæнгхъæуæг уавæрмæ гæсгæ. Æнæмæнгæй пенсиисæг хъуамæ æрбацæуа консулон хайадмæ, кæд æмæ рынчын у æмæ йæ бон нæу цæуын, уæд сæм нæхæдæг цæуæм хæдзæрттæм æмæ бынаты аразæм æу-уæнчы гæххæтт. Афтæ ма Хуссар Ирыстоны цæрæг УФ-йы æмбæстаг пенсиисджытæ хъуамæ бавдисой консулон хайадмæ бæлвырдгæнæн документ, кæнæ регистраци кæм у Хуссар Ирыстоны территорийыл, уыцы документ. Алы бон дæр консулон хайадмæ цæуынц бирæ пенсиисджытæ æмæ уымæ гæсгæ нæ куыст иу ран нæ лæууы. Зæгъæм, пенсиисæг нæм куы æрбацæуы, уæд нын хъуамæ йæ хыгъды номыртæ зæгъа, кæнæ æрбавдиса йæ банчы гæххæтт. Хæсты ветерантæн алы куыст дæр æххæст цæуы æнæаргъæй.
Сывæллæттæн æууæнчы гæххæтт райсыны фæдыл æнæмæнгæй хъæуы развæлгъау фехъусын кæнын. Ахуы-рады министрад æмæ Фæсивæд æмæ спорты комитеты къухдариуæгадæн, цæмæй цы къорд сывæллæтты кæнынц территорийæ æддæмæ, уыдоны номхыгъд нын æрбарвитой. Æнæмæнгæй сæм хъуамæ уа райгуырды бæлвырд-гæнæн документ æмæ семæ цы хистæр кары адæймæгтæ цæуынц, уыдонмæ та хъуамæ уа паспорттæ. Кæннод та хъуа-мæ уой æууæнчы гæххæттытæ, кæимæ æрвыст цæуынц, уыцы адæймаджы бæрæггæнæнтимæ. Уый фæдыл развæлгъау хъæуы цæттæ кæнын ацы документтæ.
Æрдзырдæуыд ма, документы легализаци цæмæн хъæуы, уый фæдыл. «Уый у документы раст æмæ æцæгдзи-над æвдисæг», - загъта Зассеты Тамерлан. Уыцы хъуыддаг хауы дипломтæм кæнæ муниципалитет цы документтæ дæтты, уыдонмæ, афтæ ма хицауадмæ хауæг документтæ æмæ æууæнчы документтæ. Фидаргонд цæуы цалдæр мыхуырæй документтæн иннæ фарс, кæцы бар дæтты Уæрæсейы бæрнон кусæгæн документыл æцæгдзинадыл ды-зæрдыг ма кæныны фадат. Ацы сразыдзинад кæй нæй, уый тыххæй УФ æмæ Хуссар Ирыстоны фæрстæ домынц консулон легализаци документтæн, зæгъæм, кæцыдæр пенсиисæг цæры дард хъæуы, кæй зæгъын æй хъæуы, индивидуалон æгъдауæй махæн нæ бон нæу уымæ бацæуын, уымæн æмæ уæд ам, бынаты, нæ куыст æрлæудзæн, фæлæ йе ‘ууæнчы гæххæтт æнæмæнг-дæр хъæуы. Уый йæхимæ фæхондзæн, цы районы цæры, уыцы районы нотариусы æмæ бынаты аразынц æууæнчы гæххæтт. Цæмæй ацы æууæнчы гæххæтт банымайа Уæрæсейы территорийыл кусæг банк, уый тыххæй йæ хъæуы легализаци скæнын. Æнæмæнгхъæуæг у, цæмæй бацæуа Хуссар Ирыстоны юстицийы министрадмæ, цæмæй йыл уыдон сæ рады æрæвæрой штамп, кæцы дзурæг уыдзæн документы æцæгдзинадыл. Уый фæстæ хъуамæ бацæуа Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрадмæ, сæ рады уыдон дæр хъуамæ æрæвæрой штамп, кæцы дзурæг уыдзæн Юстицийы министрады æцæгдзинадыл. Уый фæстæ хъуамæ æрба-цæуа консулон хайадмæ æмæ йæ мыхуырæй бафидар кæндзысты Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады.
2009 азæй фæстæмæ, Хуссар Ирыстоны Уæрæсейы минæварад арæзт куы æрцыд, уæдæй фæстæмæ цытджын æгъдауæй уагъд æрцæуы æмкъайад саразыны церемони. Зассеты Тамерланы ныхæстæм гæсгæ алы аз дæр срегистраци кæнынц 10 къайы бæрц. Сæйраджыдæр, æмкъайад саразынц Федералон æдасдзинады службæйы æфсæддон службæгæнджытæ. Официалон æгъдауæй ацы аз регистраци æрцыдысты 15 къайы.
ТАНДЕЛАТЫ Виленæ,
КЪÆБУЛТЫ Маринæ


text:
- Подробности
- Просмотров: 226
ТРИХОФИТИЯ, т р и х о ф и т о з, кешенең, хайуандарҙың тире һәм уның сығарылмалары зарарланыуы м‑н бәйле бәшмәк ауырыуы. Тыуҙырыусылары — Trichophyton затына ҡараған антропофиль (кешелә генә паразит булып йәшәгән) һәм зоофиль (кеше һәм хайуандарҙы зарарлаған) бәшмәктәр.
Кешеләге Т. Зарарланыу тәрәнлеге б‑са — тиренең өҫкө ҡатламы (йоҡтороу сығанағы — ауырыу кеше һәм көндәлек кәрәк‑ярағы) һәм инфильтратив‑эренләткес (ауырыу а.х., йорт хайуандары, кимереүселәр) Т.; патологик процестың урыны б‑са баштың сәсле өлөшө, шыма тире Т. һ.б. айырыла. Ауырыуҙың төп симптомдары: тирелә көрпә һымаҡ ҡабыҡ, ҡыуыҡ, ҡутыр м‑н ҡапланған төрлө кимәлдәге шешеү күренештәре булған сығанаҡтар, сәстең өлөшләтә һыныуы (тамыр янында йәки тиренән 1—2 мм өҫтәрәк) һәм ҡойолоуы һ.б. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. (микроскопик, культураль) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (бәшмәккә ҡаршы, иммунитетты күтәргән препараттар, ыуыныу дарыуҙары һ.б.). Иҫкәртеү: даими профилактик тикшереүҙәр, фермаларҙа эпидемияларға ҡаршы саралар һ.б. үткәреү. Башҡортостанда 100 мең кешегә Т. м‑н ауырыусылар: 2005 й. — 7,6; 2007 — 5,2; 2008 — 4,5. Башҡ‑н тире‑венерология ҒТИ‑нда (ҡара: Тире-венерология диспансеры) 20 б. 30‑сы йй. А.К.Якубсон етәкс. Т. эпидемиологияһы мәсьәләләре өйрәнелә. 60‑сы йй. башлап фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла: яңы тыуҙырыусылар табыла, төрлө Т. формалары клиникаһының үҙенсәлектәре өйрәнелә, Т. м‑н ауырыусыларҙы ҡыҫҡа ваҡытта дауаларға мөмкинлек биргән ысулдар эшләнә (Е.А.Медведева, Э.В.Чистякова); инфильтратив‑эренләткес Т. дауалау ысулдары камиллаштырыла (З.Р.Хисмәтуллина).
ХайуандағыТ. Тиренең өҫкө ҡатламы, тәрән (фолликуляр) һәм һиҙелер‑һиҙелмәҫ (атипик) Т. формалары айырыла. Хайуандарҙың бөтә төрҙәре лә бирешә, бигерәк тә йәш мал һиҙгер. Инфекция сығанаҡтары — ауырыу һәм ауырыу үткәргән хайуандар. Ауырыу инфекция эләккән мал ҡарау предметтары, ҡорамалдар, мал аҙыҡтары һ.б. аша йоға. Инкубация осоро 5—30 тәүлек тәшкил итә. Төп симптомдары: төбөнән йөнө һынған, һорғолт‑көлһыу төҫтәге ҡутыр м‑н ҡапланған ҡауаҡлы тире участкалары (тәүге сығанаҡтары — күҙ тирәләй, танауҙа, ҡолаҡтарҙа), сероз‑эренле экссудат бүлеп сығарған шеш, ҡысыныу, хайуандарҙың тынысһыҙланыуы һәм продуктлылығы кәмеүе, тәрән зарарланыу осрағында — эренле фолликулит, абсцестар һ.б. Диагностика өсөн клиник, патоморфологик, эпизоотологик һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (гризеофульвин, фунгицид майҙар, эретмәләр һ.б.). Иҫкәртеү: хайуандар тәрбиәләү һәм аҫрауҙың ветеринария‑санитария ҡағиҙәләрен үтәү, вакцинация, карантин, кимереүселәр м‑н көрәш һ.б. Башҡортостанда Т. һуңғы осрағы 1988 й. теркәлгән. 70—80‑се йй. В.М.Болдырев етәкс. һыйыр малын ТФ‑130 дауалау‑иҫкәртеү вакцинаһын ҡулланып дауалау һәм иҫкәртеүҙең яңы ысулдары эшләнә һәм индерелә.
Әҙәб.: С а р к и с о в А.X. Иммунитет и специфическая профилактика трихофитии крупного рогатого скота //Вестник сельскохозяйственной науки. 1973. №11; А ю п о в Х.В., Б о л д ы р е в В.М., Х а з и е в Г.З. Современные методы ветеринарной обработки животных. Уфа, 1980.
М.М.Ғафаров, У.Ғ.Ҡадиров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Гимназия йәрминкәгә саҡыра
20 марта 2013 йыл | Мәғариф
23 мартта, шәмбе көн Красноусол башҡорт гимназия-интернаты сираттағы йәрминкә үткәрә.
Гимназияның матур йолаһына әйләнгән был сараны уҡыусылар үҙҙәре һәм ата-әсәләр генә түгел, күп кенә красноусолдар ҙа көтөп ала. Сөнки тап ошонда тейәр генә хаҡҡа төрлө кәрәк әйбер, ризыҡтар һатып алырға ла, тәмле итеп тамаҡ ялғарға ла була. Уйлап сығарырға әүәҫ гимназистар килеүселәрҙе күңел асыу сараларына ла саҡырып алмаҡсы. Ҡыҫҡаһы, килгәндәр үкенмәҫ. Йәрминкә сәғәт 11-ҙә башлана.
Гимназияның матур йолаһына әйләнгән был сараны уҡыусылар үҙҙәре һәм ата-әсәләр генә түгел, күп кенә красноусолдар ҙа көтөп ала. Сөнки тап ошонда тейәр генә хаҡҡа төрлө кәрәк әйбер, ризыҡтар һатып алырға ла, тәмле итеп тамаҡ ялғарға ла була. Уйлап сығарырға әүәҫ гимназистар килеүселәрҙе күңел асыу сараларына ла саҡырып алмаҡсы. Ҡыҫҡаһы, килгәндәр үкенмәҫ. Йәрминкә сәғәт 11-ҙә башлана.


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
УН ИКЕ БАЙРАМ, Иисус Христостың (8 Раббы байрамы) һәм Божья Матерҙың (4 Богородица байрамы) ерҙәге тормошо ваҡиғаларына арналған 12 иң мөһим (Пасха м‑н бер рәттән) православие байрамы. Дин хеҙмәте айырыуса тантаналығы м‑н айырыла; күсмәй торған (тәғәйен даталы) һәм күсә торған (датаһы Пасхаға бәйле) була. Изге тарих ваҡиғаларына бәйле У.и.б. түбәндәге тәртиптә урынлаша.
Пресвятая Богородица Раштыуаһы (21 сент.), риүәйәткә ярашлы, сабыйҙары тыуһа, уны Алла хеҙмәтенә бағышларға нәҙер әйткән өлкән йәштәге балалары булмаған ир м‑н ҡатындан Дева Марияның (Христостың әсәһе) донъяға килеүе хөрмәтенә.
Пресвятая Богородицаны ҡорамға индереү (4 дек.), 3 йәшлек Марияны Иерусалим ҡорамына индереү (тәрбиәгә бирелгән) хөрмәтенә.
Пресвятая Богородица Благовещениеһы (7 апр.), архангел Гавриилдың Назарет ҡ. Пресвятая Дева Марияның Иисус Христосты донъяға килтерәсәге т‑да изге хәбәр әйтеүе хөрмәтенә.
Христос Раштыуаһы (7 ғин.), Христос тыуыу хөрмәтенә. Байрам алдынан Раштыуа (Филипп) ураҙаһы, сочельникта (байрам алдындағы көн) ҡәтғи ҡағиҙәле ураҙа тотола. Байрам ваҡытында ҡорамдарҙа тантаналы литургиялар башҡарыла. Раштыуанан һуң “святкалар” (Суҡындырыуға тиклем 12 көн) башлана.
Раббы Сретениеһы (15 февр.), Аллаға бағышлар өсөн (40 көнлөк булғас та) ата‑әсәһе Иерусалим ҡорамына алып килгән сабый Христос м‑н праведник Симеондың осрашыуы (сретение).
Раббы Крещениеһы (19 ғин.), Иоанн Предтеча пәйғәмбәрҙең Христосҡа Иордан й. суҡындырыу йолаһы үткәреүе хөрмәтенә; шулай уҡ Богоявление тип атала (сөнки суҡындырған мәлдә айырым асылыш күҙәтелә — Изге Троицаның бөтә йөҙҙәре бер юлы күренә). Был көндө сиркәүҙә һыу изгеләндерелә, ул диндарҙар тарафынан айырыуса изге тип ҡабул ителә (“бөйөк агиасма”), уны йыл буйы һаҡлайҙар, өй эсенә, әйберҙәргә бөркәләр, ауырыған ваҡытта эсәләр. Шулай уҡ тәбиғи һыу ятҡылыҡтарындағы һыу изгеләндерелә, шул сәбәпле кешеләр “Иорданға йөрөш” — шишмә, йылға, күл, алдан әҙерләнгән мәкеләргә — “иордандарға” тәре йөрөштәре башҡара; гонаһтарҙан таҙарыныр өсөн “иорданда” һыу инеү йолаһы бар.
Раббы Преображениеһы (19 авг.), Илаһи тәбиғәтен уҡыусыларына күрһәтер өсөн Фавор тауында пәйҙә булған Христостың әүерелеше хөрмәтенә. Халыҡ традициялары б‑са, был көндө яңы уңыш емештәре, ш. иҫ. алмалар, изгеләнә, байрамдың “алма Спасы” тип аталыуы шуға бәйле.
Раббының Иерусалимға инеүе, йәғни Ҡоба тал йәкшәмбеһе (Пасха алдындағы һуңғы йәкшәмбе), Христостың ғазаплы үлеме алдынан биш көн алда Иерусалимға килеүе һәм халыҡтың Уны пальма ботаҡтары м‑н сәләмләүе хөрмәтенә. Дини хеҙмәт ваҡытында йола б‑са ҡоба тал ботаҡтары изгеләндерелә һәм кешеләргә таратыла.
Раббы Вознесениеһы (Пасханан һуң 40‑сы көнгә), терелгән Христостың Иерусалим эргәһендәге Елеон тауы битендә апостолдарҙың күҙ алдында күккә олғашыуы хөрмәтенә.
Троица, йәки Илленсе көн (Пасханан һуң 50‑се көн), Христос терелгәндең 50‑се көнөндә апостолдарға Изге Рух инеүе һәм уларға христианлыҡты таратыу һәләте бирелеүе, ш. уҡ Изге Троица хөрмәтенә; ҡорамдарҙы һәм йорттарҙы сәскәләр, ҡайын ботаҡтары м‑н биҙәү йолаһы бар.
Пресвятая Богородица Успениеһы (28 авг.), Божья Матерҙың мәрхүмә булыуы хөрмәтенә, риүәйәттәргә ярашлы, Раббы уның йәнен фәрештәләр һәм изгеләр м‑н килеп, ҡабул итә, өс көндән Уны терелтә һәм күккә олғаштыра; апостолдарға Пресвятая Богородицаныңкүккә еткән шөһрәте мәғлүм ителә, ул Алла алдында барлыҡ кешеләр өсөн доға ҡылырға (яҡлаусы булырға) вәғәҙә бирә. Байрам алдынан Успение ураҙаһы тотола.
Раббы Тәреһе Воздвижениеһы (27 сент.), 4 б. ваҡиғалар — христиандарҙы 300 йыл буйы эҙәрлекләү тамамланғандан һуң изге ҡоролмаларҙы тергеҙеү һәм Христос ҡаҙаҡланған тәрене изге батшабикә Еленаның (Рим императоры Бөйөк Константиндың әсәһе) бар халыҡ баш эйһен һәм табынһын өсөн ҡалҡытып ултыртыуы хөрмәтенә. Был көндө Христостың ғазаптары иҫтәлегенә ураҙа тотоу, ҡорамдарҙа тәрене алтарҙан алып ҡорам уртаһына сығарып ҡуйыу ҡарала.
У.и.б. хөрмәтенә монастырҙарҙы, православие ҡорамдарын һәм айырым өҫтәлдәрҙе изгеләндереү йолаһы бар. 1917 й. Өфө епархияһында 3 монастырь (Благовещение ҡатын‑ҡыҙҙар монастыры, Троица монастыры һәм Успение ир‑егеттәр монастыры) һәм 110‑дан ашыу ҡорам, ш. иҫ. Троица хөрмәтенә — 47, Вознесение — 19, Христос Раштыуаһы — 17, Успение һәм Тәре Воздвижениеһы хөрмәтенә — 7‑шәр ҡорам, изгеләндерелә. 2000 й. 154 ҡорам һәм доға ҡылыу йортонан 31 ҡорам, ш. иҫ. Троица хөрмәтенә — 10, Христос Раштыуаһы, Вознесение һәм Успение — 4‑әр, Преображение, Тәре Воздвижениеһы һәм Пресвятая Богородица Раштыуаһы хөрмәтенә — 2‑шәр, Богоявление, Ҡорамға индереү, Благовещение хөрмәтенә — 1‑әр ҡорам, изгеләндерелә.
Н.П.Зимина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Өфөлә «Милләттәр кросында» 4,5 меңдән ашыу спорт яратыусы ҡатнашты
Өфөлә «Милләттәр кросында» 4,5 меңдән ашыу спорт яратыусы ҡатнашты Фото: Өфө хакимиәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
15 сентябрҙә баш ҡаланың «Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркында «Милләттәр кросы» бөтә Рәсәй еңел атлетика ярыштары үтте. Өфөлә 4,5 меңдән ашыу кеше стартҡа баҫты.
Йүгерергә яратыусылар Ҡашҡаҙан күле тирәләй ике саҡрым арауыҡты үтте. Хеҙмәт коллективтары араһында уҙышта Октябрь районы вәкилдәре уңышҡа өлгәште. Мәҫәлән, 155-се лицейҙың физкультура уҡытыусыһы Гүзәл Арыҫланова беренсе урын алды.
Бөтә еңеүселәр һәм призерҙар кубоктар, миҙалдар, грамоталар һәм иҫтәлекле бүләктәр менән баһаланды.
«Милләттәр кросы» — Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә иң күмәк спорт сараһы, был 1-12 саҡрым арауыҡҡа уҙыш. Ул 2004 йылдан ике этапта уҙғарыла. Ярыштарҙың беренсе этабы Рәсәй төбәктәрендә сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе уҙғарыла. Арауыҡты һәм ҡатнашыу шарттарын ярыштарҙы ойоштороусылар урындарҙа билдәләй. Уның еңеүселәре һәм призерҙар «Милләттәр кросы»ның финал стадияһында – беренсе этап тамамланғандан һуң бер аҙнанан Мәскәүҙә үткән Гран-приҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
http://www.bashinform.ru/news/1211688-v-ufe-uchastnikami-krossa-natsiy-2018-stali-bolee-4-5-tysyach-lyubiteley-sporta/


text:
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983) — рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015)[1]. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы 1983 йылдың 14 мартында Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһында тыуған. 1998—2003 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. 2003—2009 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы сәнғәт бүлегендә белем ала.
Айгөл Ишбирҙина төрлө жанрҙарҙа эшләй. Тыуған яғына һөйөү, милли көнкүреш һәм колорит — ижадының сығанаҡтары. Ижадында үҙ юлын, үҙ стилен эҙләүсе эксперименатор-рәссам. Уның әҫәрҙәрендә тарихи легендалар һәм башҡорт халҡының ижады сағылыш таба.
2003 йылдан алып йәштәр, региональ, махсус, төркөм, Рәсәй, халыҡ-ара, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша[2].
Өфөлә йәшәй һәм ижад итә.


text:
Адгуард Премиум Apk был музыка ҡоралы премиум-класс, һеҙҙең браузер реклама иғлан булдырма нежелательный. Әгәр һеҙҙең браузер үҙенең реклама быуырға теләп, беҙҙең менән сайты һеҙ аласаһы был программаға өҫтәп бушлай.
Адгуард ярыктар apk һеҙҙең ышаныслы һәм хәүефһеҙлек провинцияларҙан тәҡдим итә, һәм һеҙ шунда уҡ саф загрузки башҡа ҡатнашыусы был битте фильтровать. АГРОСӘНӘҒӘТ Адгуард реклама ҡотолоу бөтә назойливый, хәүефле тейәп ҡамауҙан веб-сайты, һеҙ музыка эшмәкәрлеге һәм мөмкинлектәре һәр алмаусылар хәҙер интернет ҡулланһа..
Скачать Премиум Адгуард Apk
Премиум Адгуард башҡа сайтты ҡулланыу өсөн кешеләрен күрше технологик өҫтөнлөктәрҙе суперпользователь фильтрация vpn . -был VPN-сервер урынлашҡан туранан-тура һеҙҙең айланмалар, бәйләнеш юҡ, шунлыҡтан алыҫ өҫтәмә кәрәк.. ҡушымта ебәрә һуң,, offevolved башланы ул шунда уҡ, һеҙҙең өсөн бөтә отфильтровывать интернет-трафик һәм тиҙ тихон. Бөгөн был программаларның премиум асҡыс һаҡсыһы pro версияһы адгуард актив ярҙам итә һезгә скачать ad .
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин: Һеҙҙең Ихтыяждарын Тиҙлек Тишелгән. – Скачать бушлай ярыктар нфс
эшкәртеү ярҙамында веб-биттәр, Шунда эшләгән бер нисә АГРОСӘНӘҒӘТ Адгуард әйберҙәр Pro:
- Реклама роликтары менән туранан-тура ҡотолоу онлайн кодты отслеживания һәм веб-биттәр.
- Тикшереү веб-биттәрҙе ҡарап һәм оппозиция беҙҙең сайттың базаһында фишинговый зарарлы..
- Ҡушымта баһа бирәбеҙ, ресурстарҙы менән билдәһеҙ скачать.
Был яңы
- Файл тейәү ҙур проблемалары менән тулыланды (шул иҫәптән Плей яңыртыу Гугла )
- Tcp эшкәртеү яҡшыртыу-тоташыу
- Өҫтәп баҫыу резюме "параметры низкоуровневый"
- Өҫтәп “прив.vpn селтәре.баҫып алыу" бүлегендә көйҙәренә өҫтөнлөк низкоуровневый
- Исправлять проблемалар менән файҙаланыу "низкоуровневый көй"
- Исправлять проблемалар менән DNS-кеш ҡул режимы / прокси-серверы
- Иконка күсеп кешнәй кешнәй.
Нисек Тамғаларға?
- Һәр ташланған алдағы версия Адгуард
- Скачать тамғаларға apk һәм пропатченный береһе һылтанмалар, түбәнерәк килтерелде.
- Эшләй, Наслаждайся


text:
- Подробности
- Просмотров: 296
НИКОЛАЕВКА ҠӘБЕРЛЕГЕ, Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 16—15 бб. ҡарай. Стәрлетамаҡ р‑ны Николаевка а. төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Стәрле й. һул ярында урынлашҡан. 1934 й. Р.Б.Исмәғилев тарафынан асыла һәм 1981 й. өйрәнелә, 2004—06 йй. Ю.А.Морозов һәм М.С.Чаплыгин тикшерә. Тупраҡ өйөп яһалған ҡурғанлы ҡәберлектәр (диам. 10—40 м, бейеклеге 0,1—2 м) иҫәбенә инә. 11 ҡурған табылған, 9‑ы өйрәнелгән, һәр береһендә 1—11 ҡәбер асыҡланған. Бер ҡурғандың өйөмөндә Сармат мәҙәниәтенең иртә осорона ҡараған ҡурған ситендә урынлашҡан ҡәбер табылған. Мәйеттәр тура мөйөшлө йәки оҙонса түңәрәк һай ҡәбер соҡорҙарында бөгәрләнгән килеш һул ҡабырғаһына (ҡомартҡының Бура мәҙәниәте өлөшөндә) йәки салҡан (Сармат мәҙәниәте өлөшөндә) һалып, баштары м‑н көньяҡҡа, көньяҡ-көнбайышҡа йәки төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән; кремация эҙҙәре бар. Ағас ҡоролма ҡуйылған ҡәберҙәргә парлап ерләү осраҡтары табылған. Керамика ауыҙ ситтәре тышҡа ҡарай бөгөлгән, горизонталь кәкерсәктәр һәм һырҙар, тешле штамп эҙҙәре, өсмөйөштәр һәм ромбтар м‑н биҙәлгән балсыҡтан әүәләнгән яҫы төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙәргә ҡорал (1 бронза һәм һөйәк уҡ башаҡтары), ат егеү кәрәк-ярағы (ауыҙлыҡ), эш ҡоралдары (бронза ураҡтар, беҙҙәр, таш ҡайраҡтар), биҙәүестәр (бронза беләҙектәр, алтын ҡалайға төрөлгән сулпылар, алтын ялатылған лигнит һәм быяла муйынсаҡтар), уйын ашыҡтары, хуш еҫле үләндәр яндыра торған һауыт һалынған. Ҡомартҡы бронза быуаты һәм тимер быуат ҡәбиләләренең, ш. иҫ. сарматтарҙың, Көньяҡ Уралға күсеп ултырыу процесын сағылдыра. Материалдары Стәрлетамаҡ музейында, Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әҙәб.: М о р о з о в Ю.А., Ч а п л ы г и н М.С. Новый памятник раннесарматской культуры в Южном Приуралье //Южный Урал и сопредельные территории в скифо-сарматское время. Уфа, 2006; И с м а г и л о в Р.Б., М о р о з о в Ю.А., Ч а п л ы г и н М.С. Николаевские курганы (“Елена”) на реке Стерля в Башкортостане. Уфа, 2009.
В.Г.Котов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Туризм һөйөүселәрҙең ярышы
Үткән аҙнала С.Юлаев исемендәге ял һәм мәҙәниәт паркында Халыҡ-ара туризм көнөнә һәм Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылына арналған уҡыусыларҙың туристик слеты уҙғарылды. Унда ҡала мәктәптәренең 6 – 8-се кластары һәм Баймаҡ лицей-интернаты – йәмғеһе 4 команда ҡатнашты. Палатка ҡороу, ҡаршылыҡтар һыҙатын үтеү, компас ярҙамында азимут буйынса йөрөү, крайҙы өйрәнеү викторинаһы һымаҡ төрлө һынауҙар ярайһы ғына ҡатмарлы ине. Иң аҙаҡтан еңеүселәр билдәләнде: беренсе урында – БЛИ, икенселә – 2-се мәктәп, өсөнсөгә иһә 1-се һәм 4-се мәктәптәр лайыҡ булды.
Исем туйы үтте
Аҡморон ауыл китапханаһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Нәфисә Хәйрулла ҡыҙы Мәмбәтованың “Әйтер һүҙем ҡәләм осонда” тигән китабының исем туйы үткәрелде. Унда уҡыусылар, китап һөйөүселәр ҡатнашты. Мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәре тарафынан матур концерт күрһәтелде. Был кисә Шәфҡәтлелек айлығы сиктәрендә үткәрелде һәм унда саҡырылған ололарға хөрмәт күрһәтелде. Сараны ауыл китапханасыһы Раушания Баййегетова ойошторҙо.
Гөлназ Азаматова, ауыл биләмәһе башлығы.
Йәрминкәгә килегеҙ!
8 октябрҙә ҡаланың Үҙәк майҙанында сираттағы ауыл хужалығы продукцияһы йәрминкәһе үткәрелә. Рәхим итегеҙ!
Ойоштороу комитеты.
Программала ҡатнашығыҙ!
“2011-2013 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтары базаһында ғаилә һөтсөлөк фермаларын үҫтереү” республика маҡсатлы программаһы сиктәрендә Башҡортостан Республикаһы бюджетынан субсидиялар биреүгә ғаризалар ҡабул ителә. Был программаның төп маҡсаты булып КФХ базаһында 25 баштан алып 100 башҡа тиклем һыйыр малы үрсетеүсе ғаилә һөтсөлөк фермаларын булдырыу һәм комплектлау тора.
Субсидиялар программала ҡатнашыусы статусы алған хужалыҡтарға бирелә. Һауыу ҡоролмалары һәм аппараттары, һөттө таҙартыу һәм һыуытыу ҡоролмалары, һөттө һаҡлағыс, тоҡомло һәм тоҡомло булмаған мал һатып алған осраҡта субсидиялар бүленә. Шулай уҡ инженер инфраструктураһына ла дәүләт ярҙамы ҡаралған.
Был программала ҡатнашырға теләүселәр тулы мәғлүмәт алыу өсөн “Баймаҡ” мәғлүмәт-консультация үҙәгенә мөрәжәғәт итә ала, тел. 2-17-15.
Ә күңелдә һаман яҙ әле...
30 сентябрҙә Халыҡ-ара ололар көнөнә ҡарата Темәс ауыл мәҙәниәт йортонда “Ә күңелдә һаман яҙ әле...” тигән байрам сараһы үтте.
Хаҡлы ялдағы, оло йәштәге апай-ағайҙар үҙҙәренең инициативаһы менән ауылдаштары өсөн бай йөкмәткеле концерт ойошторҙо һәм барыһы өсөн дә матур ял сәғәттәре бүләк итте. Сәстәренә сал ҡунһа ла, йәштәре 70, 80-гә артылһа ла, әле һаман дәртле, йыр-моңға ғашиҡ, ут сәсрәтеп бейегән, өҙҙөрөп гармун уйнаған апай-ағайҙар ҙур һоҡланыу уятты һәм уларҙың сығыштары тамашасыларҙың дәррәү алҡыштарына күмелде. Матур байрам урындағы ауыл биләмәһе хакимиәте һәм мәктәп етәкселеге тарафынан ойошторолған сәй табыны артында дауам итте. Ололар барыһына ла ҙур рәхмәт әйтеп, саранан көс-дәрт алып, ҡанатланып таралышты.
Л. Ишбаева.
Хроника
“Һаҡмар” редакция-нәшриәт комплексы дәүләт унитар предприятиеһы директоры (“Һаҡмар” гәзите мөхәррире) вазифаһын башҡарыусы итеп быға тиклем Баймаҡ ҡалаһының 3-сө урта белем биреү мәктәбе муниципаль белем биреү бюджет учреждениеһында уҡытыусы булып эшләгән Сәфәрғәлин Заһит Замир улы тәғәйенләнде.
Быға тиклем Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәте башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса беренсе урынбаҫары булып эшләгән Йәндәүләтов Илһам Миңлеғәле улы, З.Биишева исемендәге Башҡортостан “Китап” нәшриәте БР дәүләт унитар предприятиеһы директоры итеп тәғәйенләнеү сәбәпле, биләгән вазифаһынан бушатылды.


text:
Башҡортостан – торлаҡ төҙөлөшө буйынса Волга буйы федераль округында өс алдынғы төбәк иҫәбендә
Башҡортостан – торлаҡ төҙөлөшө буйынса Волга буйы федераль округында өс алдынғы төбәк иҫәбендә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан торлаҡ төҙөлөшө буйынса Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында алдынғы урындарҙы биләй.
Республика статистиктары хәбәр итеүенсә, быйылғы тәүге алты ай йомғаҡтары буйынса, Башҡортостан торлаҡты файҙаланыуға тапшырыу буйынса округта икенсе урында тора. Халыҡ иҫәбенә торлаҡ төҙөү буйынса республика өсөнсө урынды биләй.
Республика биләмәһендә бөтә финансдау сығанаҡтары иҫәбенә ағымдағы йылдың ғинуар-июнь айҙарында дөйөм майҙаны 870,1 мең квадрат метр тәшкил иткән 10 484 фатир файҙаланыуға тапшырылған. Ул уҙған йылдан 14,4 процентҡа кәмерәк.
Төбәктә һәр мең кешегә 214 метр торлаҡ төҙөлгән.
Торлаҡ төҙөлөшө структураһында халыҡтың үҙ иҫәбенә һәм кредиттар ярҙамында төҙөгән торлаҡ өлөшө 72,8 процент тәшкил иткән. Республикала йәшәүселәр майҙаны 633,8 мең квадрат метрҙа 5906 йорт төҙөгән. Ул уҙған йылдың ғинуар-июне менән сағыштырғанда 9,7 процентҡа аҙыраҡ.
Республикала төҙөүселәр – юридик шәхестәр был ваҡыт эсендә дөйөм 236,3 мең квадрат метр торлаҡ тапшырған, йәғни 2017 йылдың ғинуар-июненә ҡарата 75,2 процент.
http://www.bashinform.ru/news/1186802-bashkiriya-v-troyke-regionov-liderov-pfo-po-stroitelstvu-zhilya-/


text:
«Иң матур бүләк ул – «Башҡортостан ҡыҙы», – ти буранбайҙарРайоныбыҙҙың матур йолаһына ярашлы, Изгелек эшләү көнөндә Буранбай ауылына юл алдыҡ. Баймаҡ ҡатын-ҡыҙҙар советы тәҡдиме буйынса гүзәл зат вәкилдәре һәр кесе йома үҙҙәрен яҡшылыҡ эшләүгә бағышлай. Кемдер ауылындағы ололарҙың хәл-әхүәлен белешеп,...
Түгелмәһен балаларҙың күҙ йәше!Бешкән иген кеүек алтынһыу сәстәре уның ғорурлығы була. Әле үҙ матурлығын аңлап етмәгән ҡыҙсыҡ сәстең ҡатын-ҡыҙҙың бер күркәмлеге икәнен тойомлап, ҡалын толомдар үҫтерә. Әсәһе лә белә ҡыҙының сәстәрен ҡәҙерләүен – тыңламаһа, усы менән ҡайырып тота...
Сәсең оҙон, хәтерең ҡыҫҡа булһынКамиллыҡҡа ынтылыш – яңырыу аша атҡарыла торған ғәмәл. Һәр тере йән дә шуға ынтыла. Яҙғыһын сей йәшелгә төрөнөү өсөн ағастар көҙгөһөн япраҡтарынан ҡотола, күбәләк ҡанат кирер өсөн ҡурсағын ташлай. Күңел дә шулай, яңы хистәр, кисерештәр һәм...
Уның йөрәгендә – мәңгелектең сереДонъяла йыһанды тетрәтерҙәй ниндәй ҡөҙрәтле, саф, тылсымлы көс бар, тип һорарһығыҙ. Ул – Әсә һөйөүе. Әҙәм затының йөрәген тилмерткән иң ялҡынлы хис тә ошо аҫыл тойғоноң нәфислегенә, тәрәнлегенә, таҙалығына тиңләшә алмайҙыр. Ул һөйөү мәңгелек...
Киленең көндәш булһа...Ниндәйҙер ғиллә менән ҡара көҙҙә урманда һаҡланып ҡалған сәскәгә иғтибар иткәнегеҙ бармы? Әсе ел уның таждарын теткеләп бөткән, тамырҙарын берсә ҡар, берсә ямғыр яуған ер өҫтөнә яртылаш алып һалған. Ә сәскә һуңғы тажы менән тәбиғәткә баға, “тағы бер...
Сихыр көсө һәм уның эҙемтәләреӘҙәм балаһы һәр заманда ла тылсым ҡөҙрәтенә ышанған. Мөғжизәүи көс ярҙамында оҡшатҡан кешеһен ғашиҡ иттереү, күҙҙәренә ҡаратып тотоу хаҡында хыялланыусылар араһында ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-аттар ҙа осрай шул, ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Хоҙай тарафынан бирелгән...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 492
“ГРАНТ” фәнни-етештереү предприятиеһы, ЯСЙ. Скважиналарҙы тикшереү, нефть һәм газ ятҡылыҡтары продуктив ҡатламдарының газогидродинамик параметрҙарын контролдә тотоу өсөн датчиктар, приборҙар һәм технологик параметрҙарҙы контролдә тотоу системалары, лаб. йыһаздары һ.б. уйлап таба һәм етештерә. Өфөлә урынлашҡан. 1995 й. ойошторола. Составы: конструкторлыҡ һәм етештереү бүлектәре, метрология лабораторияһы. Пр-тиела тармаҡта тәүге тапҡыр скважинала һәм уның тамағында т-ра баҫымын үҙгәрткестәр (1998), штангалы тәрәнлек насостарын динамометрлау системалары өсөн көсәйткес датчик (1999), нефть продукттарының сифатын билдәләү өсөн аппараттар (2003), тәрәнлектән проба алғыстар (2006) һ.б. уйлап табыла һәм етештереүгә индерелә. Продукцияһын ҡулланыусылар — БР‑ҙың һәм РФ-тың башҡа төбәктәренең нефть һәм газ сәнәғәте пр-тиелары.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Бүҙәнә
Бүҙәнә, бытбылдыҡ, бүтбелдек (урыҫ. перепел) — һорғолт сыбар төҫлө, оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күгәрсен ҙурлығындағы ялан ҡошо.
Тауыҡҡа оҡшаған бәләкәй генә ҡош, һирәк оса, күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро, һыртында ҡара һәм аҡ буй һыҙыҡтар бар. Яҙғыһын ата ҡоштоң тамағы ҡара, көҙгөһөн аҡ төҫтә була. Башҡа тауыҡҡа оҡшаған ҡоштарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «быт-быт-быт».
Ҡоро болондарҙа, яландарҙа, иген баҫыуҙарында йәшәй. Үлән орлоҡтары, иген, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған аҡһыл йәки һарғылт һоро йомортҡаларының һаны 15-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Перепел, Перепелка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Перепел — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Уҡыусылар спортта һынатмай
11 июня 2013 йыл | Спорт
Ҡартайырға ашыҡмайыҡ
11 июня 2013 йыл | Хаттар
Һөйөп йәшәү – былбыл һайратыуҙыр,
Һандуғастың йәнен ҡуҙғатыу,
Ысын һөйөүҙе шул моң ҡаршы алыр,
Хатта ахырҙа ла оҙатыр…
Һандуғастың йәнен ҡуҙғатыу,
Ысын һөйөүҙе шул моң ҡаршы алыр,
Хатта ахырҙа ла оҙатыр…
Хеҙмәтенән йәм таба
11 июня 2013 йыл | Хаттар
Район мәғариф бүлегенә һуңлап ҡына барып инеүемә ҡарамаҫтан, һаман да төрлө документация менән танышып ултырған кешене осраттым. Ул үҙенең һуңға ҡалыуын Өфөнән Мәғариф министрлығынан шылтыратыу көтөүе менән аңлатты.
Көн күрәйем тигәнгә юлы табыла
11 июня 2013 йыл | Хаттар
Заман башҡа, заң башҡа тигән-дәй, бөгөн ауыл кешеләренең донъя көтөүгә, иҡтисади проблемаларға ҡараштары ла үҙгәрештәр кисерә. Колхоз, совхоздар юҡҡа сыҡҡас, ни эшләргә белмәй шаңҡып ҡалған кисәге колхозсы яйлап булһа ла баҙар иҡтисады тигән йәшәү рәүешенә төшөнә, үҙ донъяһын көтөү өсөн тырыша, яраҡлаша башланы. Көтөп ятыуҙың файҙаһыҙ икәнен аңланы.
Республика конкурсы йәш инспекторҙарҙы йыйҙы
11 июня 2013 йыл | Хоҡуҡ
28-31 майҙа Благовещен районындағы "Зарница” лагеры базаһында "Хәүефһеҙ тәгәрмәс” республика конкурс-слеты үтте. 40-сы тапҡыр ойошторолған, күркәм йолаға әүерелгән был бәйге республикабыҙҙың район-ҡалаларынан юл хәрәкәте йәш инспекторҙарын тағы ла бергә тупланы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 515
БАШТАУ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Белорет р‑ны буйлап Оло Әүжән һәм Ағиҙел йй. араһында Ҡараташ тауына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 40 км, үҙәк өлөшөндә киңлеге яҡынса 10 км, абс. бейеклеге 1271 м (Оло Шатаҡ тауы). Көньяҡ, үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре айырыла. Көньяҡ өлөшө Кесе Әүжән й. (Оло Әүжән й. ҡушылдығы) кимәленән яҡынса 180 м бейеклектәге параллель тауҙар теҙеменән тора, уларҙа бейеклеге 1043 м (Катушка тауы) һәм 950 м еткән ҡая ҡалдыҡтары булған түбәләр бар. Тауҙар теҙеме араһындағы биләндә Кесе Әүжән һәм Көхтөр йй. (Ағиҙел й. ҡушылдыҡтары) башлана. Үҙәк өлөшө иң бейеге, уның күсәр өлөшө көнбайышҡа күскән, ҡаялы Оло Шатаҡ һәм Ҡапҡаташ (1099 м) түбәләре айырылып тора. Битләүҙәре асимметриялы: текә көнбайыш битләүҙәренең итәктәре һөҙәк, һөҙәк көнсығыш битләүҙәренеке — текә. Таш өйкөмдәре осрай; түбәләр араһындағы биләндә Көхтөр й. ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ өлөшө тәпәш, бейеклеге яҡынса 900 м еткән киң арҡа рәүешендә, көнсығыш битләүҙәрҙә урыны м‑н асыҡ ҡаялы ерҙәр осрай. Урта рифейҙың машаҡ свитаһының кварцитлы ҡомташтары, конгломераттары, аргиллиттары, һелте һәм әсе составлы эффузивтарынан тора. Б. ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500 м тиклем бейеклектәге битләүҙәр аҡһыл һоро урман тупрағындағы ҡарағай ҡатыш икенсел ҡайын‑уҫаҡ урмандары, 500 м алып 900 м тиклем — ҡарағас ҡатыш ҡайын‑ҡарағай урмандары, 900 м юғары — 600 йәшлек ағастарҙан торған парк рәүешендәге ҡарағас урмандары м‑н ҡапланғанн.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text: Республика көнө уңайынан Башҡортостандың һәр ҡала һәм ауылында байрам саралары үтә. Мәҫәлән, Баймаҡ ҡалаһы үҙәгендә бөгөн иртәнән бирле йыр-моң ағыла, ауыл хужалығы йәрминкәләре гөрләй. Ошонда уҡ гәзит-журналдарға яҙылыу ҙа ойошторолған. Әйткәндәй, 4-14 октябргә саҡлы гәзит-журналдарға льготалы хаҡҡа яҙылыу буйынса Бөтә Рәсәй декадаһы үтеүе хаҡында алдан хәбәр иткәйнек инде. Райондың Шүлкә ауылында йәшәгән Ринат Йәноҙаҡов форсаттан файҙаланып та ҡуйҙы — “Башҡортостан” гәзитенә яҙылда. Акциянан һеҙҙә ситтә ҡалмағыҙ, дуҫтар!


text:
“Башҡортостандың иң яҡшы педагогик династияһы” республика конкурсы үтте. Унда 77 уҡытыусылар династияһы көс һынашты.
Йәрмәкәй районы данын яҡлаған Шайғановтар ғаиләһенән Фәхерниса инәй һуғыш йылдарында Йәрмәкәй ауылында балалар баҡсаһы мөдире булған, ә иң йәше Айгөл Шайғанова – бөгөн Октябрьский ҡалаһының “Йондоҙсоҡ” балалар баҡсаһында тәрбиәсе. Ғөмүмән, был уҡытыусылар династияһының педагогик дөйөм стажы – 150 йыл! Конкурстың “Йөрәгемде кескәйҙәргә илтәм!” номинацияһында Шайғановтар II урынды яуланы.


text:
Рәсәй Президенты Владимир Путин үҙенең Указы менән Радий Хәбировты Башҡортостан Башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләне. Документ Кремлдең рәсми сайтында баҫылып сыҡты.
“Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р.З. Хәмитовтың вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу тураһындағы ғаризаһына бәйле һәм 1999 йылдың 6 октябрендәге “Рәсәй Федерацияһы субъекттары дәүләт власының закондар сығарыу (вәкиллекле) һәм башҡарма органдарын ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында”ғы 184-се Федераль закондың 19-сы статьяһындағы 1-се пункттың “в” ярҙамсы пунктына һәм 9-сы пункттың “а” ярҙамсы пунктына ярашлы ҡарар итәм:
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р.З. Хәмитовтың үҙ теләге буйынса отставкаһын ҡабул итергә.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы итеп һайланған кеше вазифаһына ингәнгә тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы бурыстарын ваҡытлыса башҡарыусы итеп Хәбиров Радий Фәрит улын тәғәйенләргә”, — тиелә документта.
“Президенттың ышанысын аҡлауҙы һәм бөтә көсөмдө, тәжрибәмде, белемемде Башҡортостан халҡының тормошон яҡшыраҡ итеүгә арнауҙы үҙем өсөн әле төп бурыс итеп күрәм”, — тип яҙған Facebook селтәрендәге сәхифәһендә Радий Хәбиров
.
Радий Фәрит улы Хәбиров 1964 йылдың 20 мартында Ишембай районының Һайран ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда Ишембай транспорт машиналары эшләү заводында ферезерлаусы өйрәнсеге булып башлай. 1989—1992 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетындағы дәүләт хоҡуғы һәм совет төҙөлөшө кафедраһы ассистенты. 1994—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт институтының өлкән уҡытыусыһы, доценты, юридик факультеты деканы урынбаҫары, Хоҡуҡ институты директоры була. 2003—2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе. 2008 йылда — Рәсәй Президентының Эске сәйәсәт идаралығындағы Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы һәм сәйәси партиялар менән үҙ-ара эш итеү департаменты директоры. 2009 йылдан 2016 йылға тиклем Рәсәй Президентының Эске сәйәсәт идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 2017—2018 йылдарҙа — Мәскәү өлкәһенең Красногорск ҡала округы башлығы.
Юридик фәндәр кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 573
ВАҠ САРЛАҠ (Sterna albifrons), сәпсәү һымаҡтар отрядының сарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡош. Евразияла, Төньяҡ Америкала, Көнбайыш һәм Төньяҡ Африкала таралған. Күсәр ҡош. Кәүҙә оҙонлоғо 22—24 см, ауырлығы 40—65 г, ҡанатының ҡоласы 48—55 см. Ҡауырһын ҡапламы асыҡ буҙ, башының күпселек өлөшө ҡара, маңлайы аҡ төҫтә. Суҡышы төҙ, һары, осо ҡара. Ҡанаты тар, осло, ҡанатының алғы осо ҡара. Ҡойроғо өс айырсалы, ҡойроҡ ҡауырһындары оҙон. Аяғы ҡыҙғылт һары. Моногам. Ояһы — һай урындағы соҡор (ҡайһы ваҡыт үлән, ваҡ таш, ҡабырсаҡ, ваҡ сыбыҡ түшәй). Ғәҙәттә, ҡара таплы һарғылт аҡ 3 (һирәкләп 1 йәки 4) йомортҡа һала. Инә һәм ата ҡош 18—22 көн баҫа. Көндөҙгө ҡош. Моллюскылар, бөжәк һәм уларҙың балағорттары, ваҡ ҡыҫала, балыҡтар м‑н туҡлана. Тигеҙлектә аҡҡан йылға, күл буйындағы ҡомло һәм ҡырсынташлы ярҙа йәшәй. БР‑ҙа Ағиҙел, Йүрүҙән, Ҡариҙел, Танып йй. түбәнге ағымында осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 309
ОЛО ТИГӘНӘЛЕ ҠӘБЕРЛЕГЕ, 8—9 бб. археологик ҡомартҡыһы. ТР‑ҙың Алексеевский р‑ны Оло Тигәнәле а. янында урынлашҡан. 1974 й. асыла һәм 1974—75 йй. Ҡазан ун‑ты экспедицияһы (етәкс. Е.А.Халиҡова) тарафынан өйрәнелә, 1979— 82 йй. А.Х.Халиҡов өйрәнә. Ҡурғанһыҙ ҡәберлектәргә ҡарай, 140 ҡәбер өйрәнелгән. Мәрхүмдәр тәрән тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында салҡан килеш һалып, баштарын көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Баш осонда ҡорбан аҙығы ҡалдыҡтары (ат һөйәктәре) м‑н балсыҡ һауыттар, аяҡ осонда йола б‑са күмеүҙәр (аттарҙың баш һәм аяҡ һөйәктәре) табылған. Оҙон стеналар буйлап баҫҡыс‑киртләстәр булған ҡәбер соҡорҙары осрай. Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә табут ҡалдыҡтары, кейеҙ йәки туҡыма түшәктәр табылған. Керамика баҫып һәм киҫеп эшләнгән биҙәкле түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙә бронза, көмөш һәм быяла биҙәүестәр (беләҙектәр, сикә сулпылары, медальондар, йөҙөктәр, таралғылар, төймәләр, һырғалар, муйынсаҡтар), тимер уҡ башаҡтары, ҡылыстар һәм ауыҙлыҡтар, һөйәк ян ҡапламалары табылған. Йола маскалары (туҡыманан тегелгән, түңәрәк йәки тура мөйөшлө көмөш күҙлекле) табылған. Ҡомартҡы боронғо венгрҙарҙың Көнбайыш Урал буйына һәм Кама буйына килеп ул‑ тырыу процесын (ҡара: Бөйөк Венгрия) һәм Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте халыҡтары м‑н үҙ‑ара бәйләнешен сағылдыра. О.Т.ҡ. материалдары ТР‑ҙың Дәүләт музейында һаҡлана.
Әҙәб.: Х а л и к о в А.Х. Новые исследования Больше‑Тиганского могильника //Проблемы археологии степей Евразии: сов.‑венгер. сб. Кемерово, 1984. Вып. 13.
В.А.Иванов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 231
УРАҘ АГРАР ЛИЦЕЙЫ, Учалы р‑нында урынлашҡан. 1906 й. мәктәп булараҡ асыла, 1918 й. алып 1‑се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1932 й. — тулы булмаған урта мәктәп, 1966 й. — урта мәктәп, 1996 й. башлап хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә. Учалы р‑ны Ишмәкәй а. филиалы эшләй. Компьютер класы, китапханаһы, тамаша һәм спорт залдары, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, интернаты, теплицаһы, йәшелсә һаҡлағысы, ярҙамсы хужалығы, мәктәп яны һәм уҡытыу‑производство участкалары, авто‑ һәм а.х. машиналары бар. “Умартасылыҡ” һәм “Ауыл хужалығы производствоһы тракторсыһы” һөнәрҙәре б‑са әҙерлек алып барыла. У.а.л. эргәһендә балалар баҡсаһы эшләй. Уҡыу йортон 1,5 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2009), улар араһында Ғ.З.Аллаяров, Т.Й.Ғиниәтуллин, Н.Х.Заһиров, З.С.Тереғолова.
У.М.Байғусҡаров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 621
БАЛАЛАР ЙОРТТАРЫ, етем балалар һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балалар өсөн интернат тибындағы тәрбиә учреждениелары. Б.й. балаларҙың ғүмерен һәм һаулығын һаҡлау, уларҙы тәрбиәләү, уҡытыу, үҙ аллы тормошҡа әҙерләү мәсьәләләрен хәл итә. Балалар сабый йорттарынан, айырым шәхестәрҙән һ.б. ҡабул ителә. Балалар Б.й. 18 йәшкә тиклем йәшәй ала. Урындағы үҙидара органдары составындағы опека һәм попечителлек органдары тәрбиәләнеүселәрҙе уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыу, патронат йәки аҫрауға алыусы ғаиләләргә тапшырыу мәсьәләһен хәл итә. РФ-та Б.й. түбәндәге төрҙәре ҡаралған: тәрбиәләнеүселәрҙең йәше (мәктәпкәсә, мәктәп йәшендәге балалар өсөн һәм ҡатнаш), балаларҙың үҫеш үҙенсәлеге (ябай, коррекция), ҡоролошо (Б.й., Б.й.-мәктәптәр, ғаилә Б.й., балалар ауылдары) б‑са. Рәсәйҙә 18 б. башынан етем балалар Патриарх приказы эргәһендәге балалар приюттарында, тәрбиә йорттарында һ.б. дәүләт учреждениеларында тәрбиәләнә. Дини, хәйриә ойошмалары башланғысы м‑н шәхси учреждениелар ҙа барлыҡҡа килә. 19 б. башында дәүләт етем балалар учреждениелары, нигеҙҙә, губерна Йәмғиәт ҡараулығы приказдарына һәм Императрица Мария учреждениелары ведомствоһына буйһона, 1860‑сы йй. уртаһынан земствоға тапшырыла. Совет власының тәүге йылдарында балалар учреждениеларының төрлө типтары асыла: Б.й., мәктәп-коммуналар, хеҙмәт колониялары, балалар усаҡтары, ябай приёмниктар һ.б. 1918 й. рев‑цияға тиклемге һәм яңы етем балалар учреждениеларының бөтәһе лә Б.й. үҙгәртелә һәм соц. тәьминәт органдарына, 1919 й. хөкүмәт (Мәғариф, Һаулыҡ һаҡлау ХК), партия һәм йәмәғәт структуралары ҡарамағына тапшырыла; ҡайһы бер учреждениелар Эске эштәр ХК‑на буйһона. Шефлыҡ институты ойошторола — пр‑тиелар, хәрби частар, хеҙм‑рҙәр коллективтары ярҙам итеү өсөн Б.й. беркетелә. 1930‑сы йй. улар мәктәп һәм мәктәпкәсә; нормаль, ауыр тәрбиәләнгән һәм кәмселектәре булған балалар өсөн; милләт б‑са Б.й. бүленә; мәктәптәр м‑н берләштереү ғәмәлгә инә. Сәйәси репрессиялар һәм Бөйөк Ватан һуғышы Б.й. һанының артыуына килтерә. СССР ХКС‑ының “Ата‑әсәһеҙ ҡалған балаларҙы урынлаштырыу тураһында” (1942) ҡарарына ярашлы, Б.й. өҫтәмә селтәре булдырыла. Граждандарҙың опека һәм патронат формаһында етемдәрҙе тәрбиәләүҙә ҡатнашыу мөмкинлеге була. 1956 й. Б.й. күпселеге мәктәп-интернаттарға үҙгәртеп ҡорола. Һуңынан тәжрибә Б.й. күпкә асығыраҡ тәрбиә формаһы булараҡ өҫтөнлөгөн күрһәтә, шуға күрә Б.й. яңынан тергеҙелә. 80‑се йй. аҙ. етем һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балаларҙы матди тәьмин итеү һәм тәрбиә эшен яҡшыртыу б‑са хөкүмәт ҡарарҙары ҡабул ителә, Б.й. тәрбиәләнеүселәренә өҫтәмә матди ярҙам күрһәтеү, уларҙы эшкә урынлаштырыу һәм уҡытыу б‑са саралар күрелә. 90-сы йй. уртаһынан “Рәсәй балалары” Президент программаһы тормошҡа ашырыла башлай.
1748 й. Көньяҡ Уралда Ырымбур губерна канцелярияһы эргәһендә һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең балалары өсөн башланғыс белем биргән “махсус мәктәп” асыла. Уҡыусылар казармаларҙа ҡаҙна иҫәбенә йәшәй. 18 б. аҙ. мәктәптә 21 уҡыусы уҡый. 1797 й. Ырымбур ҡ. һәм ҡайһы бер ҡәлғәләрҙә хәрби ведомство һалдат һәм казак балалары өсөн гарнизон мәктәптәрен ойоштора, улар 1798 й. хәрби етемдәр бүлексәләренә, 1827—28 йй. хәрби кантонсылар батальондарына үҙгәртелә. 19 б. Башҡортостанда етем балалар йәшәгән һәм белем алған уҡыу йорттары асыла башлай. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу б‑са, Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында етем балалар өсөн 4 хәйриә учреждениеһы, мәҫ., Дини семинария эргәһендә етем балалар йорто, ауыл ерендә приюттар, монастырҙар эргәһендә учреждениелар була (ҡара: Хәйриә). 1919 й. 23 Б.й. барлыҡҡа килә, уларҙа 1,2 мең бала тәрбиәләнә. Белорет заводы эргәһендәге ауылда 100 тәрбиәләнеүсе м‑н Петроградтан эвакуацияланған Б.й. урынлаша. 1920‑се йй. башында респ. балалар ҡарауһыҙлығын бөтөрөү б‑са көрәш йәйелдерелә. Тамъян-Ҡатай кантоны Сермән а. мәктәп-коммуна (ҡара: Сермән балалар йорто), Өфөлә Балалар йорто №1, Стәрлетамаҡ ҡ. хеҙмәт колонияһы һ.б. асыла. 1921 й. БАССР Мәғариф ХК Б.й. адм. һәм финанс эштәре м‑н шөғөлләнеүсе Соц. тәрбиә идаралығын ойоштора. 1921—22 йй. аслыҡ арҡаһында етем балалар һаны арта һәм шуға ярашлы Б.й. һаны күбәйә; йәйге айҙарҙа Өфөгә улустарҙан көн һайын йөҙәрләгән бала килә (Бәләбәй өйәҙенән генә — көнөнә 150-гә тиклем бала). 1922 й. 210 (20 меңгә яҡын бала) Б.й. иҫәпләнә, 1920‑се йй. аҙ. — яҡынса 150 (4—5 мең), 1930‑сы йй. аҙ. — 36 (4 мең бала), уларҙың 27‑һе (ш. иҫ. Өфөлә һәм Белорет ҡ. һаңғырау-телһеҙҙәр, Бөрө ҡ. һуҡырҙар өсөн мәктәп, Өфөлә һаңғырау‑телһеҙҙәр өсөн мәктәпкәсә Б.й.) Мәғариф ХК-на буйһона; 4‑һе — Һаулыҡ һаҡлау ХК-на (3‑һө Өфөлә, ш. иҫ. трахоматоз, тире-венерологик һәм имсәк балалар йорто; 1‑һе — Бөрөлә, туберкулёз); 2‑һе — Соц. тәьминәт ХК-на (Боҙаяҙҙағы аҡыл яғынан үҫешеп етмәгән һәм Бүздәктәге физик яҡтан үҫешеп етмәгән балалар өсөн); 3‑һө — Эске эштәр ХК‑на (2 колония һәм таратыусы приёмник). 5‑һе — мәктәпкәсә, 20-нән ашыуы — мәктәп, 6‑һы ҡатнаш Б.й. ҡарай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында респ. СССР-ҙың фронт алды райондарынан балалар учреждениелары эвакуациялана. 1942 й. сент. ҡарата 15 эвакуацияланған Б.й. (2,8 мең бала), ш. иҫ. испан балалары өсөн 4 Б.й. иҫәпләнә. 1943 й. — тағы 36, 1944 й. 30-ҙан ашыу Б.й. асыла; айырым шәхестәр башланғысы м‑н төҙөлгән 15 Б.й. дәүләт тәьминәтенә ҡабул ителә. 1944—45 йй. 137 Б.й. ярҙамсы хужалыҡтар ойошторола. 1945 й. 132 Б.й. (16 мең бала) эшләй, 1955 — 116 (8 мең), 1966 — 37 (4 мең), 1978 — 29 (2,5 мең), 1990 — 16 (1,2 мең), 2000 — 32 Б.й. (1,8 мең бала). 1980‑се йй. аҙағында аҙ һанлы Б.й. (100 урынға тиклем) ҡыҫҡартыу иҫәбенә Б.й. эреләтелә; ғаилә Б.й. барлыҡҡа килә. 2009 й. 29 Б.й. иҫәпләнгән (1,7 мең бала). Респ. “Башҡортостан Республикаһы балалары” Президент программаһы һ.б. эшләй.
Әҙәб.: Филимонов М.А. Это наша с тобой биография: очерки истории профсоюзной организации работников народного образования и науки РБ. Уфа, 1999; Сидорова Л.К. Организация и содержание работы с детьми-сиротами и детьми, оставшимися без попечения родителей. М., 2004.
А.И.Ҡаһарманова
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Мәктәп тупһаһына тәүге тапҡыр аяҡ баҫыу – ғүмер миҙгеленең иң сағыу, иҫтәлекле ваҡиғаларының береһе. Тулҡынланып көтөп алынған көн күңелдә мәңгелеккә уйылып ҡала. Матур уҡыу формалары кейеп, аллы-гөллө гөлләмәләр тотоп уҡырға юлланыусы беренселәрҙең йөҙҙәрендә шатлыҡ, ҡыуаныс хистәре балҡый. Уларҙы өр-яңы мөхит ҡаршылай, синыфташтар менән танышыу, тәүге уҡытыусы менән осрашыу, әкиәт иленә килеп ингәндәй, ылыҡтыра. Кескәйҙәр белем тауының серле лә, мауыҡтырғыс та донъя булыуын, унда тырыштар, ҡыйыуҙар ғына менеүен тора-бара аңларҙар әле.Өфө ҡалаһында йәшәүсе игеҙәктәр Әйшә менән Сәйет Рамаҙановтар ҙа әле яңы ғына балалар баҡсаһына йөрөй ине, инде ҙур үҫеп тә еттеләр. Уҡыусы булыуҙары менән ғорурланып, Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһына беренсе синыфҡа уҡырға барырға ашҡыналар. Уҡытыусылары Әлфиә Мөхәмәтулла ҡыҙы Урманшина менән таныштар инде, ул башланғыс синыфта ағаларына ла белем биргәйне. Бер туғандар ижекләп уҡый, һанай беләләр инде. «Абакус» менталь арифметика үҙәгенә йөрөп, шул ысул менән эшләү, ҡушыу, алыу ғәмәлдәре серҙәренә лә төшөнгәндәр.
Бәләкәй генә булыуҙарына ҡарамаҫтан, икеһенең дә ҡыҙыҡһыныуы, донъяға үҙ ҡарашы бар. Әйшә тирә-яҡтағы матурлыҡҡа иғтибар итмәй ҡалмай. Төшөргән һүрәттәрендә эскерһеҙ, изге күңелле булыуы сағыла. Ҡулына ҡәләм алмаған көнө юҡтыр ул. Тирә-яғыбыҙҙы уратып алған кешеләр, йорттар, хайуандар, тәбиғәтте бигерәк оҫта һынландыра. Кем булырға теләүен һорағас, һис уйлап тормайынса, үҙен рәссам итеп күрергә хыялланыуын белдерҙе. Тормошто төрлө сағыу буяуҙар менән сағылдырған ҡыҙ алдағы көндәрҙә матур-матур картиналар ҙа тыуҙырмаҫ, тимә. Сәйет менән икәүләп үҙҙәренсә әкиәт уйлап сығарып, ҡурсаҡ театры ҡуйыуҙарынан сәнғәткә тартылыуҙары һиҙелә. Шул хәтлем ролгә инеп китәләр. Береһе принцты уйнаһа, икенсеһе принцесса була. Ағалары Ғаязға ла йомшаҡ уйынсыҡ биреп, роль табалар.
Сәйет ҡағыҙҙан оригами яһарға ярата. Интернет селтәренән ҡарап, ҡумта, самолёт, караптарҙы оҫта итеп эшләп ҡуя. Лего төҙөргә әүәҫ. Бәлки, үҫкәс, инженер ҙа булып китер әле. Йәш умартасыларҙың республика конкурсын ҡарарға барғас, үҙе кеүек ҡыҙҙар, малайҙарҙы күреп, бал ҡорттары тураһында күберәк белеү теләге лә уянған. Малайҙың 2 йәшенән генә нәҫел-нәсәбе, тарих менән ҡыҙыҡһына башлауы ла хайран ҡалдыра. Атай-әсәйҙәренән һөйләтеп бер була.
– Әйшә менән Сәйет бер-береһен бик яҡшы тоя. Береһе күңелһеҙләнеп, кәйефһеҙләнеп торһа, икенсеһе уның эргәһенән китмәй. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа, гел бер-береһенә терәк-таяныстар. Кемдер берәүһен рәнйетһә, икенсеһе уны яҡларға әҙер. Әйшә, ҡыҙ бала булараҡ, Сәйет тешеңде йыуҙыңмы, өшөп ҡуйма, йылы кейен, тип хәстәрләй. Бер саҡ ул сәсен ҡырҡтырырға уйлағайны, Сәйет ҡаршы төштө. Ҡыҙ кешенең сәсе оҙон булырға тейеш, матур ҙа күренә, тине. Икеһе лә йорт хайуандарын бик ярата. Баҡсаға барһаң, бөжәктәр менән уйнап бер булалар. Бысраҡ кеҫәрткене тотмағыҙ, тигәйнек. Ҡараһаҡ, уны йыуып килтергәндәр. Күҙ теймәһен инде үҙҙәренә! Ипле, тәүфиҡлы ғына булып үҫеп киләләр, – ти атай-әсәйҙәре Луиза һәм Альберт Рамаҙановтар.
Матур балалар үҫә улар ғаиләһендә. Яҡындарығыҙҙы һөйөндөрөп, көндәлегегеҙҙе гел «бишле»ләр генә биҙәһен, аҡ юл һеҙгә!
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.
Өфө ҡалаһы.