text:
“Дружная семья – достояние страны “
“Татыу ғаилә - ил күрке”
1. Инеш һүҙ.
Һаумыһығыҙ, тип башлайым әле,
Күрешеү бит шунан башлана.
Һеҙҙең менән осрашҡанға, дуҫтар,
Күңелебеҙ шундай шатлана.
Хәйерле көн, хөрмәтле ҡунаҡтар, ата-әсәләр, уҡытыусылар, уҡыусылар. Бөгөн һеҙҙең менән “Татыу ғаилә - ил күрке” тип аталған ғаилә байрамына йыйылдыҡ.
Кем генә булмайыҡ, ҡайҙа ғына эшләмәйек, һәр кемебеҙ эш көнөнән һуң үҙенең бәләкәй генә “дәүләтенә”-ғаиләһенә ашыға. Бына ошондай меңәрләгән, миллионлаған бәләкәй “дәүләттәрҙән” ҙур дәүләт хасил була.
Тимәк, ошо бәләкәй “дәүләттәр” ни тиклем ныҡ, ни тиклем һау булһа, илебеҙ ҙә шул тиклемкөслө һәм ҡеүәтле буласаҡ.
Тирә-йүнебеҙҙә балалары тураһында ихлас ҡайғыртып, сабыйҙарын тәрбиәләүгә етди ҡараған, өйҙәрендә йылылыҡ, яҡтылыҡ хөкөм һөргән татыу ғаиләләр бихисап. Бөгөн ошо залда тап шундай ғаиләләр йыйылған. Әйҙәгеҙ улар менән танышып үтәйек.
2. Ғаиләләр менән танышыу.
Хәлитовтар ғаиләһендә 3 ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Ғаилә башлығы- Миңлебай ағай, һөнәре буйынса шофер. Гармунда уйнап,йырлап ултырырға ярата. Ҡатыны – Гөлшат апай, башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Уңған, бөхтә, йыйнаҡ ҡатын. Үҙ һөнәренең оҫтаһы. Ҡыҙҙары – Гүзәлиә, Әлиә, Илүзә - өсөһө лә уҡыу алдынғылары. Йырға, бейеүгә оҫталар. Мәктәп байрамдары уларҙан башҡа уҙмай.
Ғөбәйҙуллиндар ғаиләһе. Урта быуын вәкилдәре – Йәмилә апай менән Фәрүәз ағай ауылда абруйлы өләсәй һәм олатай. Улар икеһе лә уңған, дәртле, ярҙамсыл кешеләр. Уларҙың улдары – Фәнис ағай, һөнәре буйынса шофер. Ул да дәртле, уңған. Уның ҡатыны – Фәүзиә апай, ауыл мәҙәниәт йртонда художество етәксеһе булып эшләй. Балаларҙы бейеү сәнғәтенә өйрәтә. Улар 2 ул тәрбиәләйҙәр. Оло улдары – Илдар, 1-се синыфта уҡый. Әсәһе кеүек бейергә ярата.
Гильдиндар ғаиләһендә 3 бала; 2 ҡыҙ һәм 1 ул тәрбиәләйҙәр. Ғаилә башлығы – Хәмзә ағай, һөнәре буйынса шофер. Ул бик оҫта ҡуллы кеше. Тал сыбығынан төрлө кәрәк-яраҡтар үрергә оҫта. Ҡатыны - Әлфиә апай балалар баҡсаһында эшләй. Бик ярҙамсыл, тапҡыр һүҙле, бик матур йырлай. Балалары Марсель 11-се синыфта, Алһыу 5-се синыфта уҡыу отличниктары. Мәктәптә уҙғарылған сараларҙа актив ҡатнашалар.
Рәхимовтар ғаиләһендә 4 бала; 2 ҡыҙ һәм 1 ул үҫә Ғаилә башлығы – Ғәлим ағай, һөнәре буйынса токарь. Ул тыныс холоҡло, йор һүҙле, талапсан ағай. Гармунда уйнарға ярата. Ҡатыны – Рәмилә апай – һатыусы булып эшләй. Ул егәрле, үткер һүҙле, ҡул эштәренә оҫта. Балалары – Рәсимә - 6-сы синыфта уҡыу алдынғыһы, мәктәп өсөн, үҙ синыфы өсөн янып йөрөүсе ҡыҙ.
Валитовтар ғаиләһе 1 ул һәм 2 ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Ғаилә башлығы – Хафиз ағай, ул Әфғанстанда интернациональ бурысын үтәп ҡайтты. Һөнәре буйынса – шофер. Уның ҡатыны – Фәнирә апай. Ул өйҙә бәләкәс ҡыҙҙары Алһыуҙы тәрбиәләй. Балалары Регина ( 8-се синыфта), Руслан ( 6-сы синыфта) уҡыу алдынғылары. Руслан беҙҙең барлыҡ байрамдарҙа ҡатнашырға әүәҫ.
I һынау- “Ғаилә презентацияһы”
Мин ғаиләләр менән таныштырҙым, хәҙер ғаиләләр үҙҙәре менән яҡындан таныштырһындар. Һеҙгә һүҙ.
II һынау – “Мәҡәлдәр”
Киләһе һынау бөтә ғаиләләр өсөн дә. Һеҙҙең алдығыҙҙа ҡағыҙҙар, унда һүҙҙәр яҙылған, ҡайһы ғаилә тиҙерәк ҡағыҙҙарҙы тағатып ғаилә тураһындағы мәҡәлде уғып бирер.
III һынау – “Ситуациялар”
Киләһе һынау ата-әсәләр өсөн. Мин һеҙгә ситуациялар тәҡдим итәм. Һеҙ шуларҙы һайлап алып сисеү юлдарын әйтегеҙ. Бына улар.
Көнбағыш сәскәһе формаһында һынауҙар бирелә
IV һынау – “Балалар һәм атайҙар”
Атайҙарҙы алға саҡырам. Һәр ғаилә иртән эшкә ашыға; кемдер мәктәпкә, кемдер – балалар баҡсаһына. Ҡабаланып кейенгән ваҡытта ҡапыл ут һүнә. Баланың кейемдәрен алып кейендерергә кәрәк.
V һынау – “Балалар ата-әсәйҙәр тураһында”
Һеҙҙең балаларығыҙ атайҙары тураһында мини-иншалар яҙҙылар. Мин уларҙы уҡып ишеттерәм.
Атайҙар үҙҙәрен танырмы икән?
Был атай тәмле итеп аш бешерә икән. Матур итеп гармунда уйнай. Ҡыҙыҡлы хәлдәр һөйләргә ярата. Төрлө китаптар уҡый. Ҡоймаҡ бешерергә ярата. (Миңлебай ағай)
Был атай трактор ремонтларға ярата. Бишбармаҡ ярата. Шаян һүҙле, дәртле; боевик фильмдарын ҡарарға ярата. (Фәнис ағай)
Был бала ошолай тип яҙа : “Минең атайым тәмле итеп аштар бешерә. Бөтә атайҙар кеүек үк гәзит уҡырға, телевизор ҡарарға ярата. Техника менән мауыға. (Хәмзә ағай).
“Минең атайым буш ваҡытында бейеү көйҙәрен һыҙҙыра. Китап, гәзиттәрҙе очки кейеп уҡый, комедия, боевиктар ҡарарға ярата. Минең атайым ҡара мыйыҡлы. (Ғәлим ағай).
Атайым детектив уҡырға, саңғыла йөрөргә, балыҡ ҡармаҡларға ярата. Ул хайуандар донъяһы менән ҡыҙыҡһына. Техника ярата. Телевизорҙан яңылыҡтар тапшырыуын ҡараға яратып ҡарай. (Хафиз ағай)
Әсәйҙәр үҙҙәрен танырҙармы икән?
“Минең әсәйем тәмле итеп аштар бешерә. Мине “үҫкәнем тип ярата. Уның йөҙө һәр ваҡыт йылмайып тора”. (Фәүзиә апай)
“Минең әсәйем балалар ярата. Йомшаҡ телле, таҙалыҡты ярата. Минең әсәйем матур итеп йырлай.” (Әлфиә апай)
“Минең әсәйем кешеләр менән аралашырға ярата, ул буш ваҡытында тегергә әүәҫ. Беҙгә тәмле аштар бешереп ашата. Әсәйем йәш ваҡытында төҫлө ептәр менән матур итеп сигеү сиккән.” (Рәмилә апай).
“Минең әсәйем тәмле еҫле духиҙар ярата. Матур итеп һүрәт төшөрә. Өйҙөң таҙа булғанын ярата. Төрлө биҙәүес әйберҙәр тағырға ярата. Уның сәсе ҡыҫҡа, ул һәр саҡ йылмайып йөрөй.” (Гөлшат апай).
“Минең әсәйем кроссвордтар сисергә ярата. Таҙалыҡ, тәртип ярата. Ул өйҙә булғанда бөтәһенә лә рәхәт. Әгәр ҙә барлыҡ әсәйҙәр ҙә минең әсәйем кеүек булһа, ерҙә бәхетле балалар күберәк булыр ине.” (Фәнирә апай)
Киләһе һынауыбыҙ өй эше итеп бирелгән ине. Һәр бер ғаиләлә борондан, ата-әсәләрҙән, олатай-өләсәйҙәрҙән ҡалған ҡомартҡылар бар. Ни өсөн был әйберҙәр иң ҡәҙерле әйберҙәр рәтендә һандыҡ төптәрендә ята?
Һәр бер ғаиләнең яратып ашаған, тик уларҙың әсәләре генә тәмле итеп бешерә белгән аштары була. Бөгөнгө байрамға әсәйҙәр үҙҙәренең бешергән ризыҡтарын алып килгәндәр һәм аҙ ғына һөйләп үтерҙәр.
Һәр бер ғаиләнең үҙенә күрә бер оҫталығы, үҙенсәлеге була. Беҙ ҙә ғаиләләребеҙҙең сәнғәт оҫталары икәнен беләбеҙ. Әйҙәгеҙ ошо оҫталыҡтарығыҙҙы ҡунаҡтарға ла күрһәтегеҙ. Рәхим итегеҙ.
Киләһе һынау балалар өсөн.
Мин һеҙгә һорауҙар бирәм. Ә һеҙ шул һорауҙарға яуап бирерһегеҙ.
Атайың менән әсәйеңдең осрашыу тарихын беләһеңме?
Һинең ғаиләң ниндәй буласаҡ?
Һинең 3 мең аҡсаң бар. Ни эшләр инең?
Һин икеле алдың. Ата-әсәйеңә был турала нимә тип әйтерһең?
Әгәр ҙә һин тылсымсы булһаң ғаиләң өсөн нимә эшләр инең?
Әсәйең менән атайыңдың тыуған көнөн беләһеңме?
Әсәйеңдең яратып йырлаған йырын беләһеңме?
Атайыңдың иң яҡшы һыҙаты?
Ата-әсәләр өсөн.
Балағыҙ ниндәй предметтарҙы ярата?
Балағыҙ ниндәй проблемаларҙы яратмай, ситләтеп үтергә тырыша?
Балаларығыҙҙың дуҫтарын яҡшы беләһегеҙме? Улар һеҙҙең өйҙә буламы?
Һеҙҙең эшегеҙ күп, ә балағыҙ үҙенә иғтибар талап итә. Нимә тип яуап бирерһегеҙ?
Һеҙ оло быуын кешеләре булараҡ йәштәргә ғаилә ҡороуҙа, бала тәрбиәләүҙә ниндәй кәңәш бирер инегеҙ?
Һеҙҙе мәктәпкә саҡыралар, был турала дневниктан белдегеҙ. Һеҙҙең реакция?
X Һынау – “Ултырғыс”
Ултырып ялҡып та киткәнһегеҙҙер. Әйҙәгеҙ, әсәйҙәр уйын уйнап алайыҡ.
XI Йомғаҡлау.
Бөгөн беҙҙең өсөн байрам яһаған ғаиләләргә ҙур рәхмәт, тамашасыларыбыҙға ла ихтирамымды белгертәм. Байрамды шиғыр юлдары менән тамамлар инем.
Ғүмерҙе бит йылдар билдәләмәй,
Йәшәү дәрте барһын күңелдә.
Сәләмәтлек, бәхет-ҡыуаныстар,
Юлдаш булһын ғүмер-ғүмергә.
Тема внеклассного мероприятия. Дружная семья - гордость страны
Язык. Башкирский
Цель и задачи. Формирование будущих хороших семьянинов
Воспитывать уважение к взрослым.
Һаумыһығыҙ, тип башлайым әле,
Күрешеү бит шунан башлана.
Һеҙҙең менән осрашҡанға, дуҫтар,
Күңелебеҙ шундай шатлана.
Хәйерле көн, хөрмәтле ҡунаҡтар, ата-әсәләр, уҡытыусылар, уҡыусылар. Бөгөн һеҙҙең менән “Татыу ғаилә - ил күрке” тип аталған ғаилә байрамына йыйылдыҡ.
Кем генә булмайыҡ, ҡайҙа ғына эшләмәйек, һәр кемебеҙ эш көнөнән һуң үҙенең бәләкәй генә “дәүләтенә”-ғаиләһенә ашыға. Бына ошондай меңәрләгән, миллионлаған бәләкәй “дәүләттәрҙән” ҙур дәүләт хасил була.
Тимәк, ошо бәләкәй “дәүләттәр” ни тиклем ныҡ, ни тиклем һау булһа, илебеҙ ҙә шул тиклемкөслө һәм ҡеүәтле буласаҡ.
Тирә-йүнебеҙҙә балалары тураһында ихлас ҡайғыртып, сабыйҙарын тәрбиәләүгә етди ҡараған, өйҙәрендә йылылыҡ, яҡтылыҡ хөкөм һөргән татыу ғаиләләр бихисап. Бөгөн ошо залда тап шундай ғаиләләр йыйылған. Әйҙәгеҙ улар менән танышып үтәйек.
Номер материала: 294438
Не нашли то что искали?


c: text/html

text:
Венгрҙар
Ве́нгрҙар, мадьярҙар (үҙ атамаһы — мадьярҙар, мадьярса magyarok [ˈmɒɟɒrok]) — Европа халҡы. Венгрияның төп халҡы. Венгрҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, Румыния (Трансильвания тарихи өлкәһе), Сербия (Воеводина крайының төньяҡ өлөшө), Словакия, Украина, Рәсәй, Германия, Бөйөк Британия, Австрия, АҠШ, Чили һәм Канадала йәшәй. Венгриянан тыш венгр халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше.
Венгрияның үҙендә 9,5 млн венгр йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %[7]. Дине буйынса венгрҙарҙың күпселеге — католиктар, шулай уҡ протестанттар һәм православтар бар.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә[8][9]. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән Кама йылғаһы бассейнының Ҡара диңгеҙ һәм Азов диңгеҙе далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, сыуаштар, башҡорттарҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған хазар һәм болғарҙарға, күсеп ултыралар.
Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.[10] 896 йылда Арпад һәм Курсан етәкселегендә улар Трансильванияға күсеп килә, унан һуң Паннония, хәҙерге көнсығыш Австрия һәм Словакияны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар.
Ваҡыт үтеү менән (X—XI быуат) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән ассимиляциялаша. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған Венгрия короллеге барлыҡҡа килә. Венгр милләте ойоша.
XVII быуатта Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, Австрия власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. Австро-Венгрия (1867) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Австро-Венгрия тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә.
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендә пол. węgier праслав. *ǫgъrinъ (бор.-урыҫ. ѹгринъ, укр. ву́гор, у́гор, серб.-иск.-слав. ѫгринъ, ѫгре, сер. у̀гар, у̀гра, шулай уҡ у̀грин, болг. унгарци, чех uher, словак. uhor, пол. węgier, węgrzyn, лит. vengras) телдәрендәге венгр һүҙенән алынған[11].
Европа телдәрендә лат. Ungari, Ungri, грек. OὑYYpιkός, OὖYYpoι, франц. hongroi(s), нем. Ungar(n), ингл. Hungarian(s), швед. ungrare формаһында ҡулланыла.
Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге оn ogur (унуғыр төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан[11]. Баштағы h- өнө Hunni «һундар» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр.
Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «венгр» (вун[12] уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл[13] уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра[14].
Венгҙарҙың үҙатамаһын мадьярса mаgуаr(ok) «мадьяр, мажар» (боронғо мадьярса Моgоr, урта грек. MeYέpn) телдәрендә беренсе өлөшөн — mōś — манси халҡының үҙатамаһы Мось менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге фин. yrkö «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар[15].
Н. А. Баскаков буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы b ~ т алмашыусанлығы нигеҙендә, «башҡорт» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — badža oYur (оғурҙар бажаһы, уғырҙар бажаһы) > badž(a) oYur > badžYar ошо форманы ала madž(a) oYur > madžYur > madžYar > madjar[16].
Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә малсысыҡ, көньяғында йылҡысылыҡ үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. Үҫемлекселектә төп культура — бойҙай (XVII быуаттан), XVIII быуаттан бәрәңге үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. Шарап етештереүҙең боронғо традициялары бар.
Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре.
Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд.
Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән.
Роман, готика, ренессанс, барокко, классицизм, историзм (эклектизм), модерн стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин.
Халыҡ мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән ҡыпсаҡтар, влахи, немецтар, француздар, итальяндар, цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған.
Мадьяр исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт
- ↑ http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf
- ↑ hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт
- ↑ сайтында демографик мәғлүмәт
- ↑ 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről
- ↑ hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт
- ↑ Hungarian
- ↑ Molnár E. A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.
- ↑ Чернецов В. Н., Мошинская В. И. В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. М., 1954. C. 163—192.
- ↑ Юрасов М. К. Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.
- ↑ 11,0 11,1 Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер.. — М. : Прогресс, 1986—1987.
- ↑ Сыуаш телендә «вун» — 10 һанын аңлата
- ↑ Сыуаш телендә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата
- ↑ Аҙнабаев Ә. М. Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында // Ватандаш. — 2002. — № 6. — С. 100—106. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Майтинская К. Е. Венгерский язык // Основы финно-угорского языкознания — М.: Наука, 1976. — Т. 3. — Б. 342—343.
- ↑ Баскаков Н. А. О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975. (рус.)
- Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305). (рус.)
- Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997. (рус.)
- Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998. (рус.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Төбәктә синоптиктар ваҡытлыса ҡар ятыуын фаразлай
Төбәктә синоптиктар ваҡытлыса ҡар ятыуын фаразлай Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Аҙна аҙағында Башҡортостанда көндәрҙең ҡапыл һыуытыуы һәм хатта ваҡытлыса ҡар ятыуы көтөлә.
Башгидрометүҙәк фараздары буйынса, шәмбе, 21 октябрҙә, республикала урыны менән бер аҙ епшек ҡар яуасаҡ. Ваҡытлыса ҡар ятыуы ихтимал. Юлдарҙың ҡайһы бер участкаларында боҙлауыҡ көтөлә. Ел көнбайыштан, төньяҡ-көнбайыштан талғын. Һауа температураһы көндөҙ -2, +3, төндә -1,-6, аяҙытҡанда -11 градусҡа тиклем.
Йәкшәмбе, 22 октябрҙә лә, урыны менән бер аҙ епшек ҡар, ваҡытлыса ҡар ятыуы, еңелсә боҙлауыҡ, юлдарҙың ҡайһы бер участкаларында боҙлауыҡ. Ел көнбайыштан, төньяҡ-көнбайыштан талғын. Көндөҙ температура -2, +3, төндә -1, -6, аяҙытҡанда -11 градусҡа ҡәҙәр.
Киләһе аҙна башында төбәктә һауа торошонда үҙгәрештәр көтөлмәй. «Ҡалайсы көнө»нә юл ҡуймау өсөн автомобиль хужаларына яҡын арала тәгәрмәстәрҙе ҡышҡыға алмаштырырға тәҡдим итәләр.


text:
Республика игенселәре 138 мең тонна ҡарабойҙай йыйған
Республика игенселәре 138 мең тонна ҡарабойҙай йыйған Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостанда ҡарабойҙай йыйыу эштәре аҙағына яҡынлаша. Республика Ауыл хужалығы министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, ҡарабойҙай 123 мең гектар майҙандан йыйылған, ул пландан 97 процент тәшкил итә.
Гектарынан уртаса уңыш 11,2 центнерҙа төбәктә 138 мең тонна самаһы ҡарабойҙай һуғылған. Быйыл уңыш буйынса алдынғыларҙа – һәр гектарынан 20 центнерҙан ашыу йыйған Архангел һәм Ейәнсура райондары хужалыҡтары.
Ҡарабойҙай һуғыу буйынса иң яҡшы күрһәткестәр Бишбүләк районы ауыл хужалығы предприятиеларында билдәләнә – 11,7 мең тонна.
Баҡалы, Йәрмәкәй, Балтас һәм Стәрлетамаҡ райондарында биш мең тоннанан ашыу ҡарабойҙай һуғып алғандар, тип хәбәр иттеләр аграр ведомствола.


text:
Рөстәм Хәмитов республикала сит илдәрҙең яңы консуллыҡтарын асырға тәҡдим итте
ӨФӨ, 2017 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының махсус йөкләмәләр буйынса илсеһе Михаил Белый менән осрашыуҙа республикала сит илдәр менән үҙ-ара эш итеү процедураһын ябайлаштырыу, шул иҫәптән граждандарға туристик һәм эш сәфәрҙәренә виза алыу өсөн уларҙың консуллыҡтарын асырға тәҡдим итте.
– Беҙ Сит ил эштәре министрлығының Өфөнө һәм Башҡортостанды сит илдәрҙең консуллыҡтарын асыу өсөн тәҡдим итеүенә әҙербеҙ. Бындай эште үҙебеҙҙә башҡара алыр инек, сөнки беҙ матди, ойоштороу һәм интеллектуаль яҡтан быға әҙер, – тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов. – Әгәр Өфөлә тағы өс-дүрт консуллыҡ асылһа, беҙ быны ҡуш ҡуллап ҡабул итербеҙ. Был беҙгә эшләү өсөн кәрәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, әлеге ваҡытта Башҡортостанда Тажикстандың һәм Белоруссияның консуллыҡтары эшләй.


text:
Донъялағы бөтә тереклектең дә матурлығы, һөйкөмлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡояшлы көнгә, хуш еҫле сәскәләргә, күҙҙең яуын алырҙай тәбиғәт күренештәренә беҙ һоҡланыуыбыҙҙы йәшерә алмайбыҙ. Ниндәй генә миҙгел булмаһын – ҡояшлы йәйме, ҡарлы-буранлы ҡышмы – тәбиғәтебеҙ үҙенең матурлығын һис тә юғалтмай. Ләкин гүзәллеккә һоҡланыу ғына етмәй, уны һаҡлай, яҡлай ҙа белергә кәрәк.
Беҙҙең заманда күптәр тирә-яғын уратып алған ошо хозурлыҡты күрмәй, уны бысрата, юҡҡа сығара. Киләсәгебеҙ тураһында беҙ ҡайғыртмаһаҡ, кем уйлар һуң? Кеше лә бит тәбиғәттең бер өлөшө. Ул юҡҡа сыҡһа, беҙгә лә йәшәү юҡ.
Әгәр артабан да урмандарыбыҙҙың, һауабыҙҙың, еребеҙҙең ҡәҙерен белмәһәк, килер бер заман, аяҙ күк – ҡап-ҡара болоттар менән ҡапланған көмбәҙгә, таҙа, саф шишмәләр ағыулы һыуға әйләнер.
Уйлап ҡараһаң, бик ҡурҡыныс хәл. Шуға күрә матурлыҡты юҡҡа сығармайыҡ, эсәр һыуыбыҙҙы, һулар һауабыҙҙы бысратмайыҡ. Тәбиғәттең киләсәге беҙҙең ҡулда бит!
Айгүзәл ЯУБАҪАРОВА.
Бөрйән районы, Тимер ауылы.


text: 1 сентябрҙән Учалы, Иглин һәм Өфө райондарында һынау рәүешендә ғәмәлгә ашырылған проект республика хөкүмәтендә тикшерелде. Уға ярашлы, уҡыусыларҙы йөрөтөү аутсорсинг рәүешендә башҡарыла, йәғни был эш өсөн мәктәптәр түгел, республика транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты һәм «Башавтотранс» предприятиеһы яуаплы. Балаларҙы 86 автобус йөрөтә. Тикшереү барышында тахограф, ГЛОНАСС приборҙары булмауы, тәжрибәһеҙ водителдәр эшләүе кеүек етешһеҙлектәр асыҡланған. Шуға республика хөкүмәтендә был өлкәлә күҙәтеүҙе көсәйтеү тураһында ҡарар ҡабул ителде.


text:
Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында
Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында — хронологик яҡтан Рәсәйҙәге 1917—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы менән бәйле булған Башҡортостан тарихындағы осор. Граждандар һуғышы (1917—1920) осорондағы Башҡортостан автономияһы (1917 йылдың 15 ноябрендә барлыҡҡа килә) һәм Башҡорт АССР-ы (1919 йылдың 20 мартында ойошторолған) территорияларының социаль-иҡтисади, хәрби, сәйәси хәле өйрәнелә[1].
Граждандар һуғышы башланыу ваҡытына Башҡортостан Башҡорт өлкә шуроһы иғлан иткән һәм Башҡортостан Ойоштороу съезы раҫлаған милли-территориаль автономияһы булып торған. Армия, хөкүмәт, парламент, дәүләт символикаһы булдырылған була. 1917 йылдың 16 ноябренән 1918 йылдың 14 февраленә тиклем Башҡортостандың баш ҡалаһы Ырымбур ҡалаһы була. Граждандар һуғышы барышында республика хакимиәтенең юғары органдары 1918 йылдың июнь — июль айҙарында Силәбе ҡалаһына[2][3], 1918 йылдың авгусында — Ырымбурға, Колчак түңкәрелешенән һуң 1918 йылдың декабренән — Темәскә күсерелә[4].
Башкортостандағы Граждандар һуғышының айырмалы үҙенсәлеге итеп Башҡорт, ҡаҙаҡ, татар милли хәрәкәттәренең[5], шулай уҡ Ырымбур һәм Урал казаклығының ҡатнашыуы, хәрби ғәмәлдәрҙең ҙур территорияларҙы, шул иҫәптән Башҡортостанды, биләүен билдәләп була. Хәрби частарҙың Аҡ йәки Ҡыҙыл армиялар яғында булыуы Башҡорт автономияһы етәкселегенең позицияһы менән билдәләнгән.
Йөкмәткеһе
Социаль-иҡтисади хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы Граждандар һуғышы башланыу осоронда яҡынса 1 220 мең кеше йәшәгән. Башҡортостан халҡының күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. Өфө тирәһендә крәҫтиәндәр йәшелсәселек, сусҡасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, үҙҙәренең продукцияһы менән Өфө баҙарҙарын тәьмин итәләр. Республикала булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары металлургия предприятиеларының үҫешенә булышлыҡ иткән.
Республикала национализациялау процесы бара. Беренсе сиратта хәрби-сәнәғәт предприятиелары национализациялана. 171 Рәсәй предприятиелар эсенән егермеһе Кесе Башҡортостанда һәм Өфө губернаһында була. Һуғыш хәрби — мобилизация сараларын талап итә һәм шуның өсөн ҡалаларҙа мәжбүри эштәрҙә хөкөм ителгән кешеләрҙе йәлеп итә башлайҙар. Ауыл ерҙәрендә ҡасаҡтарҙы эшкә ҡушалар. 1920 йылдың башына хеҙмәт милитаризациялауы республика халҡының бөтә ҡатламдарын да үҙ эсенә ала. Был саралар халыҡта ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, забастовкаларға, эшселәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең эш урынынан үҙ ирке менән китеүҙәренә, яртылаш хәрби отрядтарҙың ойошторолоуына этәрә.
Аграр өлкәлә Башҡортостанда 1919 йылдың ноябрь айына продразверстка индерелә. 1919—1920 йылдар эсендә республика продразверстканы 19,3 % үтәй — Урал буйынса аҙаҡҡы урын. Бындай һөҙөмтәләрҙең сәбәпсеһе булып Граждандар һуғышынан күргән зыян тора.
Аҡ хәрәкәтенең милли частарына мобилизация Башҡорт хөкүмәтенең ҡарары буйынса 1918 йылдың июнендә башлана. Мобилизация мәсьәләләре менән Башҡорт ғәскәренең Штабы булыша. Башҡорт хөкүмәте бөтә милли хөкүмәттәр булдырған частар араһынан иң эре частарҙы булдырыуға өлгәшә. Өс ай эсендә (1918 йылдың июнь, июль, август айҙары) кавалерия һәм биш пехота башҡорт дивизиялары ойошторола. Һуңғараҡ улар Башҡорт айырым корпусының ике Башҡорт пехота дивизиялары составына инәсәк. Частарҙың командирҙар составында элек батша армияһында хеҙмәт иткән башҡорт офицерҙары күпселекте тәшкил итә (генерал — майор Х. Ишбулатов, подполковник Ш. Аҡсулпанов). Хәрби частарҙа полк муллалары вазифаһы индерелә.
Ҡыҙыл армия частарына мобилизация 1918 йылдың 7 — 11 июндә үтә. Ш. Ә. Хоҙайбирҙин командованиеһы аҫтында башҡорт-татар часть, төрөк әсирҙәренән торған отряд, мари полкы, латыш полкы булдырыла. Бында шулай уҡ полк муллалары вазифаһы индерелә, улар хәрби частарҙа тәртип һәм дисциплина тәьмин иткән политкомиссарҙар вазифаһын башҡаралар[6].
Хәрби ғәмәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ Уралда һуғыш Ырымбур губернаһы буйынса Ваҡытлы хөкүмәт комиссары Н. В. Архангельскийҙың һәм казак ғәскәрҙәре полкы Ырымбур хөкүмәте рәйесе А. И. Дутовтың 1917 йылдың 26 һәм 27 октябрендәге белдереүенән һуң башлана. Белдереүҙә Санкт-Петербургтағы Ваҡытлы хөкүмәттең юҡҡа сығарылыуына бәйле ВЦИК һәм СНК власына буйһонмау тураһында иғлан ителә. Эшселәр һәм һалдаттар депутаттарының Ырымбур советы ултырышҡа йыйылған сағында Каруанһарай ҡамауға алына. Совет ағзалары тотола, уларҙың бер өлөшө ҡасып өлгөрә.
1917 йылдың 23 декабрендә Ырымбур казак ғәскәренә ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башлана. 1918 йылдың ғинуарында дутовсылар Ырымбур өйәҙенең Ҡарғалы ауылы янында уңышһыҙлыҡҡа тарый, ә һуңғараҡ Ырымбур ҡалаһы ла алына.
Мартта казак һәм башҡорт отрядтары Ырымбурҙы кире ҡайтарып алырға ҙур тырышлыҡ һалалар, әммә 1918 йылдың апреленә улар Блюхер отрядтары тарафынан Турғай өлкәһенең яландарына ҡыҫыҡлап сығарыла.
1918 йылдың 5 июлендә чехословак корпусы һәм Халыҡ Армияһы частары Өфөнө ала, ә 8 июлдә Минйәр стансаһы янында чехословактарҙың Силәбе һәм Волга төркөмдәре осраша. Башҡортостандың көньяҡ өлөшө В. К. Блюхер командованиеһы аҫтындағы совет отрядтары ҡамауында ҡалалар. 1918 йылдың 3 авгусында отрядтар төньяҡҡа Ҡыҙыл 3-се армия менән тоташыр өсөн рейдын башлай. Алыштар һөҙөмтәһендә 6000 меңлек ғәскәргә ҡамауҙан сығырға мөмкинлек тыуа, ошо рейд өсөн Блюхер 1-се һанлы Ҡыҙыл Байрағы ордены менән наградлана.
1918 йылдың йәйендә Силәбелә Башҡорт ғәскәре ойошторолоуы буйынса эш бара. 3 июлдә ойошторолған ғәскәр Ырымбур казактары менән берлектә һөжүм башлай һәм 3 июлдә ҡабаттан Ырымбурҙы һәм Ташкент тимер юлының бер өлөшөн яулап ала. Ошо хәрби хәрәкәттәрҙә Совет власы яғында Блюхер, И. Д. Каширин һәм Н. Д. Каширин командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙәр ҡатнаша. Уларға ҡаршы казактар, крәҫтиәндәр отрядтары, чехословак корпусы подразделениелары һәм Башҡорт ғәскәрҙәре һуғыша. 25 июлдә 1-се һәм 2-се Башҡорт пехота полктары Екатеринбург ҡалаһын алалар, ә 5-се Башҡорт пехота полкы һәм 1-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ғәскәрҙәре Верхнеуральск аҫтында, 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары Орск тирәһендә һуғышалар.
1918 йылдың көҙөндә Халыҡ һәм Себер армиялары частары Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәрен Волга аръяғына алып ташлайҙар.
Шул уҡ 1918 йылдың көҙөндә РККА ғәскәрҙәре һөжүмгә күсәләр һәм Бөгөлмә, Минзәлә, Боғорослан, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Өфө, Бөрө, Ырымбур, Уральск, Орск ҡалаларын яулап алалар.
1918 йылдың 4 декабрендә Ырымбурҙа Дутовты ҡулға алыу буйынса әҙерләнеүҙәр уңышһыҙ тамаланғандан һуң, Башҡорт хөкүмәте Орск өйәҙенә эвакуациялана һәм башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл армия яғына күсеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлай. «Үҙәк Совет власы һәм Башҡорт Хөкүмәтенең Совет Автономиялы Башҡортостан тураһында Килешеү»енә 1919 йылдың 20 мартында ҡул ҡуйыла. Ҡыҙылдар яғына Башҡорт ғәскәренең 6219 хәрбиҙәре күсә. Уларҙың бер өлөшө (400 кеше тирәһе) киренән аҡтар яғына сыға. Быға башҡорт яугирҙарынан мыҫҡыллауҙар, бер нимә менән дә нигеҙләнмәгән атып үлтереүҙәр сәбәпсе була. Хәрбиҙәрҙең күпселеген өйҙәренә ҡайтаралар йәки Ырымбур өлкәһенә һәм Саранск ҡалаһына йүнәлтәләр.
Башҡорт хөкүмәтенең Совет власы яғына күсеүе Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте булдырылғандан һәм адмирал А. В. Колчак Юғары хаким булараҡ власҡа килгәндән һуң, башҡорттарҙың мәнфәғәттәрен иғтибарға алмауына бәйле була.
1919 йылдың йәйенә Башҡортостанда Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы, Башҡорт айырым уҡсылар дивизияһы булдырыла. Урыҫ Армияһының айырым частары РККА яғына күсәләр. 1919 йылда ойошторолған РККА берләшмәләре Златоуст һәм Силәбе операциялары барышында Урыҫ армияһының частарын Себергә һәм төркөстанға алып ташлайҙар һәм шунда уларҙы ҡыйраталар.
Аҡ гвардиясыларҙы Көньяҡ Уралда, Башҡортостанда, ҡыйратҡандан һуң Совет власына ҡаршы көрәш 1920 йылда ла дауам итә. Иң эреләренән беренсе сиратта продотрядтарға ҡаршы йүнәлтелгән 1920 йылдың февраль — мартында күтәрелгән «Ҡарағош яуы» була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ:[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921), Башҡорт милли хәрәкәте, Башҡорт ғәскәре (1917—1919), Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө, Өфө операцияһы, Ҡарағош яуы.
Башҡорт хәрби формированиелары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышы барышында башҡорт милли частары Аҡ армия составында ла, Ҡыҙыл армия составында ла булдырылалар. 1918 йылдың июненән 1919 йылдың февраленә тиклем формированиеларҙың күпселеге Аҡ армия яғында һуғыша, ә 1919 йылдың июненән алып — РККА яғында.
1-се Башҡорт уҡсылар полкы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1-се Башҡорт уҡсылар полкы Башҡорт хөкүмәте төҙөгән беренсе регуляр ғәскәри часть була. Силәбелә 1918 йылдың 13 июнендә булдырылған. Полкта хәрби кейемдә билдәләрҙең яңы системаһы индерелә. Полк төрлө ваҡытта 1-се Урал пехота дивизияһы, 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составтарына ингән. Ҡыҙыл армия частарына ҡаршы Орск, Екатеринбург, Стәрлетамаҡ, Аҡтүбә фронттарында һуғыша. 1919 йылда тарҡатыла.
Полк командирҙары: поручик Х. Туймаҡаев, подполковник И. Якубовский, штабс — капитан С. Ғ. Ишмырҙин, полк муллаһы — Х. Ғ. Ғәбитов.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы 1918 йылдың 13 авгусында Верхнеурал һәм Силәбе өйәҙҙәрендә формалаша. Дивизия начальниктары булалар: 1918 йылдың авгусынан — подполковник Тереғолов А. Х., ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡара 1918 йылдың сентябренән — Савельев, 1918 йылдың ноябренән алып — генерал-лейтенант Ишбулатов Х. И., 1918 йылдың ноябрь аҙағынан — генерал-майор Савич — Заболоцкий Г. А. , 1919 йылдың февраленән — штабс-капитан Ишмырҙин А. Г..
Дивизияға төрлө ваҡытта 2-се, 3-сө һәм 5-се Башҡорт уҡсылар полктары, 1-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полкы,Иҙелбаев Ғ. С. исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 2-се эскадроны ингән. Дивизия 1918 йылдың ноябрь айында — 10-сы дивизия, декабрҙә — 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы, һуңынан ҡабаттан Беренсе уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. Дивизия Халыҡ армияһы составына инә. Башҡорт хөкүмәте Совет власы яғына күскәндән һуң тарҡатыла.
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Ырымбурҙа 1918 йылдың 13 авгусында булдырыла. Дивизияның начальниктары төрлө ваҡытта: подполковник Емельянов А., поручик Набоков, штабс-капитан Ғәбиҙуллин А.
Дивизия 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктарынан тора һәм Халыҡ армия составына инә. 1918 йылдың октябрендә тарҡатыла.
Һөҙөмтәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышы барышында республикала дәүләт хакимлығы органдары алышына. 1920 йылда Стәрлетамаҡта БАССР Советтарының 1-се съезы үтә. Съезда Башревком дәүләт хакимлығының юғары органы — Башҡортостан республикаһының Үҙәк Башҡармы комитеты — менән алмаштырылды.
Граждандар һуғышы республикаға аслыҡ, бөлгөнлөк, матди зыян, кешеләрҙең һәләк булыуын алып килде.
Кесе Башҡортостандың Табын, Тамьян-Ҡатай һәм Юрматы кантондарында 650 ауыл, шул иҫәптән ошо ауылдарҙа 7 мең крәҫтиән хужалыҡтары юҡҡа сығарылды. Яҡынса 157 мең кеше йорт — ҡураһыҙ ҡалды.
Өфө губернаһының бер генә Бәләбәй өйәҙендә 1 меңгә яҡын хужалыҡ емерелгән, 10 мең ат һәм мал башы кешеләрҙән тартып алына. Сәсеү майҙандары кәмей, заводтарҙан, фабрикаларҙан алып кителә йәки юҡҡа сығарыла ҡорамалар, күперҙәр емерелә[7], рудниктар батырыла.
1921-1922 йылдарҙа аслыҡ башлана. Уның һөҙөмтәһендә Башҡортостан халҡы 650 мең кешегә кәмей. Ошо шарттарҙа республикала халыҡ хужалығының тергеҙелеүе башлана.
1922 йылда Башҡорт автономиялы республика составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй өйәҙҙәре, өлөшләтә Златоуст өйәҙе инәләр.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышында ҡатнашҡан Башҡорт милли һәм революцион хәрәкәттәре эшмәкәрҙәре иҫтәлегенә Башҡортостан Республикаһында урамдарға (Әхмәтзәки Вәлиди проспекты, Блюхер, Шафиев урамдары) һәм башҡорт ҡалаларындағы майҙандарға исемдәр бирелгән, музейҙар асылған, уларҙың иҫтәлегенә һәйкәлдәр һәм мемориаль таҡталар ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Большая Башкирия включала территорию "Малой Башкирии без Яланского кантона, который был передан в состав Челябинской губернии и Белебеевский, Бирский, Уфимский уезды и часть Златоустовского уезда ликвидированной Уфимской губернии
- ↑ Статья «Башкирское Правительство» в «Энциклопедия: Челябинск»
- ↑ Башкорт. // Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 163. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ ныне Баймакский район Башкортостана
- ↑ К вопросу об особенностях тюрко-татарского национального движения в 1917—1918 годах
- ↑ Ватандаш / Соотечественник / Compatriot
- ↑ Мост
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Муртазин М. Л. Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну. Л., 1927;
- Разгром колчаковщины на Урале. Сборник. Свердловск, 1939;
- Болтин Е. А. Контрнаступление Южной группы Восточного фронта и разгром Колчака. М., 1949;
- Таняев А. Колчаковщина на Урале (1918—1919 гг). Свердловск, 1930.
- Таймасов Р. С. Участие башкир в гражданской войне. Кн. 1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). — Уфа, 2009. — С. 133.
- Аминев З. А. Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Башкирии. Уфа, 1966;
- Юлдашбаев Б. Х. Новейшая история Башкортостана. Уфа, 1995.
- История Башкортостана в ХХ веке. Учебник для студентов вузов. под. ред. М. Б. Ямалова, Р. З. Алмаева. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2007.
- Багаутдинов Р. О. Участие башкир в Белом движении (1917—1920) — Уфа, 2009.
- История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — 468 б.
- Кульшарипов М. М. Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) — Уфа: Китап, 2000. — 364 б.
- Муртазин М. Л. Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну — М.: Инсан, 2007. — 208 б.
- Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
- Ярмуллин А. Ш. Институт полковых мулл в башкирских войсках в годы Гражданской войны // Проблемы востоковедения. — 2010. — № 3 (49). — С. 76—81. — ISSN 2223-0564.
- Ярмуллин А. Ш. Башҡорт армияһы тарихынан. Өфө, 2012.
- Энциклопедия «Военная история Башкир». Уфа. Изд. Башкирская энциклопедия. 2013. ISBN 978-5-88185-076-0


text:
1986 йыл
1986 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән алтынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1986 йылы, 2 мең йыллыҡтың 986 йылы, XX быуаттың 86 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 6 йылы, 1980 йылдарҙың 7 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 10 май — Күсимов Таһир Тайып улы, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
Насыров Морат Исмаил улы
Морат Исмаил улы Насыров (1969 йылдың 13 декабре, Алматы — 2007 йылдың 19 ғинуары, Мәскәү) — совет, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар авторы. Милләте буйынса — уйғыр[1]. «Мальчик хочет в Тамбов», Алёна Апина менән «Эти лунные ночи» дуэтын, «Я — это ты», «Обманула» хиттарын, шулай уҡ Дисней йәнһүрәттәре «Черный Плащ» (1992—1994 йылдарҙа) һәм «Утиные истории» (1994 һәм 2004 йылдарҙа) йырҙарының рус версияһын башҡарыусы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат Исмаил улы Насыров 1969 йылдың 13 декабрендә, Алматыла, уйғыр ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Хәтирә Нияз ҡыҙы Насырова (1937 йылғы)[2][3] пластмасса әйберҙәр фабрикаһында, атаһы Исмаил Насыров (1926—2003)[4] таксист һәм шағир була[5][6], Ҡөрьәнде яттан белә, халыҡ йырҙарын йырлай, уйғыр халыҡ музыка ҡоралдарында уйнай. Морат иң бәләкәйе була, уның ике өлкән апаһы һәм ике өлкән ағаһы була; ағаларының исеме — Наджат һәм Ришат, апайҙары — Фәриҙә[3][7] һәм Марита.
Алма-атаның 111-се мәктәбен тамамлаған, математика һәм физика фәндәрен яратҡан. Мәктәптән һуң әрмелә хеҙмәт итә. Музыка менән Ашхабадта, әрмелә, дивизияның музыка коллективында шөғөлләнә башлай[8].
Музыкаль карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әрменән һуң Гнесин музыка училищеһын вокал класы буйынса тамамлай.
«Ялта-91» конкурсында Гран-при ала, жюри (Игорь Крутой, Владимир Матецкий, Лайма Вайкуле, Яак Йоала) уны юғары баһалай. Унда йырсы Алла Пугачеваның «Волшебник-недоучка» йырын башҡара. Игорь Крутой уға хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итә, әммә Насыров бынан баш тарта. Контракт уға үҙенең йырҙарын башҡарырға ҡамасаулаясаҡ, тип уйлай.
Буласаҡ продюсеры Арман Дәүләтйәров менән Насыровты "А-Студио"ның гитарасыһы Баглан Садвакасов таныштыра[9]. 1995 йылда Насыров үҙенең яҙмаларын «Союз» студияһына күрһәтә. Йырсының тауышы продюсерҙарға оҡшай һәм улар «Это лишь сон» синглын сығара, «Шаг» йыры радиоэфир хитына әүерелә. Әммә 3 йыр ингән сингл насар һатыла. Студия йырсыны CD-ла сығармай, бары тик кассетаға яҙҙыра.
Беренсе альбом әҙер була, тик уға сағыу хит етмәй. Шағир Сергей Харин, «Мальчик хочет в Тамбов» (Бразилия төркөмө Carrapicho-ның «Tic Tic Tac» йырының рус версияһы) йырының тексын яҙғас, «Союз» студияһына йырсы эҙләп мөрәжәғәт итә. Насыровтан башҡа бер кем дә уны яҡшы итеп башҡара алмай һәм ошо йыр уны билдәле итә. Һуңғараҡ йырсы был музыкаль стилистикаһы буйынса уға ят булған йырҙың визит карточкаһына әүерелеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә.[9]
1997 йылда «Кто-то простит» тигән тәүге альбомы сыға. Уны презентациялауҙа Алла Пугачева ҡатнаша. Альбомға атама биргән йырҙы ул радионан ишеткән була. Ул башҡарыусы менән ҡыҙыҡһына башлай һәм беренселәрҙән булып уға ярҙам ҡулы һуҙа[9].
Насыровты концерттарға саҡыралар, телевидениенан күрһәтәләр. Ул 1997 йылдың апрелендә «Сюрприз для Аллы Пугачевой» тигән концерттың гала-концертында ҡатнаша һәм "Волшебник-недоучка"ны йырлай. Дәүләтйәровтың әйтеүе буйынса, Насыров карьераһы башланғандан алып тик тере тауышҡа йырлай, был йәһәттән продюсерҙар менән бәхәскә инеп тә бөтә.
1996—1997 йылдарҙа «Союз» студияһының концерт бүлегендә Александр Иратов, Алена Апинаның продюсеры һәм ире эшләй, ул Насыровҡа һәм Алена Апинаға бергә гастролдәргә йөрөргә тәҡдим итә. Программа «Тамбовҡа электричка» тип атала. Һуңынан «Лунные ночи» йыры сыға, ул «Евровидение-1975» еңеүсеһе Голландия төркөмө Teach-In музыкаһына яҙыла, Насыров уны Апина менән бергә йырлай. 1997 йылдың көҙөндә «Лунные ночи» тигән программа барлыҡҡа килә, уны йырсылар «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында, 1998 йылдың 1 һәм 2 апрелендә ойоштора. Насыровтың репертуарында мөхәббәт тураһында яңы йырҙар барлыҡҡа килә, уларҙың иң билдәлеһе «Я — это ты». Һуңынан ул «Моя история» тигән альбом сығара.
1997 йылда «Алтын граммофон» премияһын «Мальчик хочет в Тамбов», 1998 йылда «Я это ты, ты — это я» йыры өсөн ала.
2000 йылда Насыров был ваҡытта модаға ингән латин-америка ритмдары менән мауыға һәм «Все это было не со мной» тип аталған өсөнсө альбомын сығара. 2002 йылда «Разбуди меня» тигән альбом сыға, альбомдың тәүге йыры улына — Аким Насыровҡа, ә «Алина» трегы — Алина тигән һеңлеһенә арналған. Шеff менән берлектә «Царица» композицияһын яҙа, ул Имя — Шеff тигән альбомға ла ингән.
2004 йылда уйғыр телендәге Ҡалдим Ялғуз[4] («Остался один») альбомы өҫтәндә эште тамамлай. Диск өсөн материалды үҙе яҙа. Студияла Насыров альбомда ҡулланылған бөтөн музыка ҡоралдарында ла уйнай.
Шунан һуң Насыров бер альбом да сығармай, ләкин уның яңы йырҙары төрлө йыйынтыҡтарға инә.
2005 йылдың 28 июнендә ул 50 йәмәғәтселек вәкилдәре иҫәбендә "ЮКОС"тың элекке етәкселәренә хөкөмгә ярҙам хатына[10] ҡул ҡуя.
«Скалолаз и Последний из Седьмой колыбели» (2007) — Насыровтың иң һуңғы эштәренең береһе. Йыр Рәсәй Дәүләт кинематография симфоник оркестры ҡатнашлығында яҙыла.
Үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2007 йылдың 19 ғинуарынан 20-һенә ҡараған төндә Насыров Вучетич урамындағы 5-се ҡаттағы фатиры балконынан ҡолай[5]. Үлем сәбәптәре билдәле түгел. Боткин больницаһы табиптары йырсы ҡанында наркотик та, алкоголь дә тапмай[11]. Насыров Алматы ҡалаһында, «Заря Востока» зыяратында ерләнгән.[5]
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Алтын граммофон» премияһы лауреаты:
- 1997 — «Мальчик хочет в Тамбов»
- 1998 — «Я — это ты»
Дискография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1995 — Шаг… (сингл)
- 1997 — Кто-то простит
- 1998 — Моя история
- 2000 — Все это было не со мной
- 2002 — Разбуди меня
- 2004 — Kaldim Yalguz — Остался один
- 2007 — Сыҡмаған альбом
- 2010 — Ремикстар
Фильмография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1998 — Военно-полевой романс (телефильм)
- 2009 — Сказки песка
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ҡатыны — Наталья Бойко[12] (1973 тыуған), йырсы (тәхәллүсе — Селена)[5]; 1999 йылда уйғыр ғәҙәттәре буйынса өйләнешәләр, тик теркәү органдарында никахтарын теркәмәйҙәр[13]
- ҡыҙы — Лия Насырова, 1996 йылда тыуған;
- улы — Аким Насыров, 2000 йылда тыуған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Мурат Исмаилович — Биография
- ↑ Гражданской жене Мурата Насырова не достанется ничего (рус.)
- ↑ 3,0 3,1 Мать погибшего Мурата Насырова благословила невестку на новый брак — Новости шоу-бизнеса
- ↑ 4,0 4,1 Мурат Насыров — Калдым Ялгыз
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Мурат Насыров считал себя счастливым человеком (рус.)
- ↑ Россия отдаёт долг памяти и благодарения уйгурскому Соловью
- ↑ Мурат Насыров покончил с собой со второй попытки — Светская хроника и культура // KP.UA
- ↑ Мурат Насыров — Хочу
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Зенкина, Марина История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997) (рус.). afisha.ru (2011-12-28). 9 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Обращение деятелей культуры, науки, представителей общественности в связи с приговором, вынесенным бывшим руководителям НК ЮКОС
- ↑ Новости шоу-бизнеса, скандалы, светская хроника. Наркотиков и алкоголя в организме Насырова не найдено
- ↑ Вдова Мурата Насырова выходит замуж (рус.)
- ↑ Жена Насырова: Я всегда буду любить только Мурата (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Морат Насыровтың профиле, Moskva.FM
- Йыр-Мократтарҙың Насирова — «Яндекс. Музыкаға»
- nasyrov.ru — рәсми сайт Насирова, Мократтарҙың Исмаилович (недоступная һылтама)
- 13 декабрҙә тыуғандар
- 1969 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алматыла тыуғандар
- 19 ғинуарҙа вафат булғандар
- 2007 йылда вафат булғандар
- Мәскәүҙә вафат булғандар
- Алфавит буйынса йырсылар
- СССР йырсылары
- Рәсәй йырсылары
- Ҡаҙағстан йырсылары
- Алфавит буйынса шағирҙар
- СССР шағирҙары
- Рәсәй шағирҙары
- Ҡаҙағстан шағирҙары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- СССР композиторҙары
- Рәсәй композиторҙары
- Ҡаҙағстан композиторҙары


text:
НТВ
НТВ (аббревиатураның мәғәнәһе юк) — Рәсәйҙең телевизион каналы. 1993 йылда эшләй башләй. Ширҡәткә НТВ каналынан тыш «НТВ Мир» (НТВ Донъя) телеканалы ла инә. Ул Рәсәйҙән тыш БДБ илдәре, Балтиҡ буйы, Көнбайыш Европа, Яҡын Көнсығыш, АҠШ, Канада, Израиль, Австралия, Яңы Зеландия, Океания илдәренә лә тапшыра.
Телеканал атамаһының мәғәнәһе юк. Уны уйлап сығарған беренсе мөхәррир Игорь Малашенко уйлап тапҡан. Һуңыраҡ уны «независимое ТВ» (бәйһеҙ ТВ), «новое ТВ» (яңы ТВ) тип атарға тәҡъдим ителһә дә, журналисттар аббревиатураны асмаҫҡа ҡарар иттеләр.
1997 йылда НТВ-Холдинг ширҡәте ойошторола. Уғңа «НТВ телекомпаниеһы» ААЙ, «ТНТ-Телесеть» ААЙ, «НТВ-Плюс» ААЙ, «Эхо Москвы» ЯАЙ, «НТВ-International» ЯАЙ инә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (рус.)


text:
Башҡортостан менән Ҡаҙағстан торлаҡ-төҙөлөш тупланмаһы өлкәһендә хеҙмәттәшлекте юлға һала
Башҡортостандан делегация «Жилстройсбербанк Казахстана» акционерҙар йәмғиәтендә булды. Республикабыҙҙан эшсе төркөм составына дәүләт органдары һәм коммерция банкылары вәкилдәре инде.
Осрашыуҙар барышында Ҡаҙағстан банкы белгестәре делегация ағзаларына Ҡаҙағстандағы ҡануниәт нигеҙҙәре, принциптары, банкта эште ойоштороу тәжрибәһе, банк ҡатнашҡан проекттар һәм продукттар тураһында һөйләне.
Был сәфәр үҙ-ара хеҙмәттәшлекте юлға һалыуға, Ҡаҙағстан менән Башҡортостан араһында торлаҡ төҙөлөшө маҡсатында һаҡланған аҡсалар системаһын үҫтереү өлкәһендә тәжрибә уртаҡлашыуға булышлыҡ итәсәк.
Әлеге ваҡытта Башҡортостанда торлаҡ-төҙөлөш банкында һаҡланған аҡсалар системаһы аша торлаҡ төҙөлөшөн финанслауҙың һынау проектын әҙерләү буйынса эшсе комиссия төҙөлгән, шуға күрә делегацияны торлаҡ төҙөлөшө маҡсатында һаҡланған аҡсалар системаһын индереү мәсьәләләре ҡыҙыҡһындырҙы.


text:
Ләйсән Золотарёва… 9 йәшлек кенә был ҡыҙҙың исеме хәҙер республикабыҙҙа ғына түгел, бөтә илебеҙгә билдәле. Уҙған йәкшәмбе телевизорҙан «Зәңгәр ҡош» Бөтә Рәсәй конкурсында Учалы районының Байрамғол ауылы ҡыҙының сығышын күптәрегеҙ ҡарағандыр, моғайын. Иҫ китмәле булды, эйеме? Сәхнәлә үҙен нисек ышаныслы тотто. Вәт, үҙебеҙҙең башҡорт ҡыҙы, тип һоҡланмау мөмкин түгел ине! Жюри ағзаларын да үҙенең үҙенсәлекле тауышы, урыҫ телендә «Урал батыр» эпосынан өҙөк һөйләүе, бер юлы бер нисә музыка ҡоралында уйнауы менән шаҡ ҡатырҙы ла ҡуйҙы бит. Билдәле кинорежиссёр Станислав Говорухин да хайран ҡалды ҡыҙға.
Ләйсән менән яҙғыһын «Ал сәскә» телевизион конкурсында танышҡайныҡ. Унда бәләкәс артистка башҡорт халыҡ йыры «Сыңрау торна»ны башҡарғайны. Юҡҡа ғына үҙен «оркестр-ҡыҙ» тимәйҙәр икән. Сөнки ул ҡурай, ҡумыҙ, думбыра алып сығып, бөтәһендә лә уйнап йырланы. Тамашасылар үҙен аяҡ өҫтө баҫып алҡышланы. Йәш башҡарыусыларҙың ошо бәйгеһе ҙур билдәлелек килтерҙе лә инде ҡыҙға. Жюри ағзаһы итеп саҡырылған Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты Александр Ющенко уға иғтибар итә. «Ләйсән сығыш яһағанда күҙҙәргә йәш тығылды. Был ҡыҙҙы, һис шикһеҙ, үҫтерергә кәрәк. Иҫ китмәле талантлы», – тип һоҡланыуын белдергәйне ул. Был бәйгелә Ләйсән жюриҙың махсус бүләгенә лайыҡ булды. Ошонан һуң үҙенә Мәскәүҙә «Таланттар ере» тигән Бөтә Рәсәй фестивалендә ҡатнашыу бәхете тейә һәм «Халыҡ вокалы» номинацияһында бүләкләнә.
– Бәләкәй сағымдан бейергә, йырларға яратҡанмын. Дүрт йәшемдә генә Дилара өләсәйем таҡмаҡтар йырлатып, бейеүҙәр өйрәтә торғайны. Ауыл халҡы алдында клубта сығыш яһай инем. Алты йәшемдә инде «Учалы йондоҙсоғо» конкурсында, Дүртөйлөлә уҙған «Яҙғы тамсылар» республика йыр бәйгеһендә ҡатнашып, беренсе урындар алдым. Шул уҡ йылда «Байыҡ» бейеү конкурсында ла көсөмдө һынап ҡараным. Унда икенсе урынға сыҡтым, – ти ғорурлыҡ менән Ләйсән.
– Бер үк ваҡытта «Урал батыр» эпосын яттан һөйләүселәр бәйгеһенә лә әҙерләндек бит әле, – тип һүҙҙе ҡыҙы менән бергә килгән атаһы дауам итте. – Алты йәшендә 3 мең 500 юл ятлап, барыһын хайран ҡалдырҙы. Унда V – XI синыф уҡыусылары ғына ҡатнашырға тейеш. Ләйсәнебеҙ конкурстан тыш сығыш яһап, беренсе урынға лайыҡ булды. Аҙаҡтан, эпосты тулыһынса ятлап (4 мең 500 юл), ике йыл рәттән – былтыр һәм быйыл йәнә тәүге урындарҙы алып ҡыуанды. Сәсәндәр бәйгеһендә халыҡ музыка ҡоралдарында уйнап йырлау юғары баһалана. Шуға ҡурай, думбыра, ҡумыҙҙа уйнарға өйрәттек. Йырлай ҙа, бейей ҙә – хәҙер барыһын да булдыра.
Иғтибар иткәнһегеҙҙер, ниндәй генә фестиваль, бәйгеләрҙә ҡатнашмаһын, гел генә тәүге урындарҙы ғына алған бит ҡыҙыҡай! Уҡыуы ла һәйбәт Ләйсәндең. Көндәлеген тик «бишле»ләр генә биҙәй.
Булыр бала – биләүҙән, тигән һымаҡ, Ләйсән тағы ла юғарыраҡ үрҙәр яулап, Башҡортостаныбыҙ данын яҡларҙай шәхес булып үҫер әле. Күҙ генә теймәһен үҙенә!
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Танылған опера йырсыһы Дмитрий Хворостовский бөгөн Лондонда яҡты донъя китте. Ул ике йыл дауамында дауалап булмай торған мейе яман шеше ауырыуы менән ҡыйыу көрәште. Яңыраҡ, 16 октябрҙә, ул үҙенең 55 йәшен билдәләне. Һуңғы көндәрен йырсы Лондонда үҙ йорто янындағы хосписта яҡындары эргәһендә үткәрҙе, тип хәбәр итә ТАСС агентлығы.
Башҡортостанда Дмитрий Хворостовскийҙың ижадын үҙ итеүселәр бихисап, ул күп тапҡыр Өфөлә сығыш яһаны. 2015 йылда «Дмитрий Хворостовский, Илдар Абдразаҡов һәм дуҫтар — балаларға» хәйриә концерты шундай йыр сәнғәте байрамдарының береһе булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 266
ТОРЛАҠ‑КОММУНАЛЬ ХУЖАЛЫҠ, торлаҡ фондын булдырыу һәм хеҙмәтләндереү м‑н бәйле иҡтисад тармаҡтары комплексы. Торлаҡ хужалығы, газ, йылылыҡ, һыу, энергия м‑н тәьмин итеү, ағынты һыуҙарҙы түгеү, юл‑күпер һәм ҡунаҡхана хужалығы пр‑тиеларынан тора. Революцияға тиклем Башҡортостанда коммуналь хеҙмәттәр урындағы үҙидара органдары ҡарамағында була. 19 б. 40‑сы йй. аҙ. Өфөлә урамдарҙы һәм майҙандарҙы түшәүгә, терр‑яларҙы таҙартыуға, сүп түгеүгә һ.б. махсус аҡса йыйыу индерелә. 1918 й. Өфө губ. эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылгвардеец депутаттары советының башҡарма ком‑ты эргәһендә Т.‑к.х. м‑н идара итеү өсөн урындағы хужалыҡ бүлеге асыла, 1920 й. Өфө губ. коммуналь бүлегенә үҙгәртелә; 1919 й. алып АСБР‑ҙың Эске эштәр ХК составында Коммуналь хужалыҡ идаралығы эшләй. Уларҙың базаһында 1922 й. БАССР‑ҙың Эске эштәр ХК эргәһендә Коммуналь хужалыҡ б‑са баш идаралыҡ ойошторола, 1931 й. башлап БАССР коммуналь хужалыҡ ХК, 1946 й. — БАССР Коммуналь хужалыҡ министрлығы, 1971 й. — БАССР Торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ министрлығы, 1997 й. — БР Төҙөлөш һәм торлаҡ сәйәсәте министрлығы, 2001 й. алып БР Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы булдырыла. Респ. торлаҡ хужалығының беренсел ойошмаларын формалаштырыу процесы 20‑се йй. торлаҡ‑ҡуртым кооператив ширҡәттәре ойоштороуҙан башлана (ҡара: Торлаҡ кооперацияһы). 1937 й. СССР ҮБК һәм ХКС‑ының “Торлаҡ фондын һаҡлау һәм ҡалаларҙа торлаҡ хужалығын яҡшыртыу тураһында” ҡарары ҡабул ителгәндән һуң торлаҡҡа идара итеү, уны хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау өсөн йорт идаралыҡтары, пр‑тиеларҙа торлаҡ‑коммуналь бүлектәр, идаралыҡтар һәм конторалар асыла. Тәүге йорт идаралыҡтары Өфөлә һәм Стәрлетамаҡ ҡ. ойошторола (1938 й. башына — 12, 1941 й. — 51). Торлаҡ һәм йәмәғәт биналарын капиталь ремонтлау, реконструкциялау “Уфагорремстрой”, “Башстрой” трестары, “Башгаз”, “Башводоканал”, “Баштеплоэнерго” пр‑тиелары һ.б. тарафынан башҡарыла. 1959 й. йорт идаралыҡтары торлаҡ‑эксплуатация контораларына үҙгәртелә, 1977 й. торлаҡ‑эксплуатация участкалары һәм биналарҙы эксплуатациялау б‑са дирекциялар ойошторола. 90‑сы йй. башынан торлаҡ милекселәре ширҡәттәре асыла. Торлаҡ фондына идара итеү һәм уны хеҙмәтләндереү идарасы компаниялар (ш. иҫ. торлаҡ‑эксплуатация участкалары) йәки торлаҡ милекселәре ширҡәттәре тарафынан тормошҡа ашырыла. 2011 й. түләүле хеҙмәттәрҙең дөйөм күләмендә торлаҡ хеҙмәттәре — 6,7%, коммуналь хеҙмәттәр 20,2% тәшкил итә. Тармаҡты финанслау хеҙмәттәргә ҡулланыусыларҙың түләүҙәре һәм бюджеттан дотациялар иҫәбенә тормошҡа ашырыла. Халыҡтың торлаҡ‑коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүҙәре структураһында торлаҡ фондын тотоуға — 32,5%; йылылыҡ менән тәьмин итеүгә, ш. иҫ. эҫе һыу менән тәьмин итеүгә— 37,0%; газ менән тәьмин итеүгә — 16,4%; һалҡын һыу м‑н тәьмин итеүгә һәм канализацияға— 7,9%; электр м‑н тәьмин итеүгә 6,2% тура килә.
Г.А.Карташева, К.Ф.Мөхәмәтдинов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Төҙөлөш
Төҙөлөш — йорттарҙы төҙөү, йүнәтеү, капиталь төҙөкләндереү һәм уларҙы реконструкциялау, реновациялау, реставрациялау.
Йөкмәткеһе
- 1 Төҙөлөш төрҙәре
- 2 Төҙөлөштәге норматив документттар
- 3 Капитал төҙөлөштө ойоштороу ысулдары
- 4 Төҙөлөштә ойоштороу мөлкәт формалары
- 5 Проект документацияһы һәм проект эше стадиялары
- 6 Ойоштороу-технологик проект документацияһы (ОТД)
- 7 Төҙөлөш иҡтисады
- 8 Сметаны төҙөү тәртибе
- 9 Төҙөлөш һөнәрҙәренә уҡытыу
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Әҙәбиәт
Төҙөлөш төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ҡулланған материалдар буйынса: таш, ағас, тимербетон, металл яҡтылыҡ үткәреүсе ҡоролмалар
- сәнәғәт, гражданлыҡ, ауыл хужалығы, гидротехник һ. б.
Металл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Металл конструкциялар — металдарҙан (формалы һәм табаҡлы) яһалған терәк һәм кәртәләй торған төҙөлөш конструкциялары.
Еңел металл конструкциялары — йоҡа профилле металл менән көпләнгән һәм еңел синтетик йылытҡыс ҡуйып төҙөлгән оҙон тағанлы (?) йорттар.
Тимербетон[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағас[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡтылыҡ үткәреүсе ҡоролмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҙөлөштәге норматив документттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре (СНиП) — техник, төҙөлөш стандарттары йыйынтыҡтары. 2001 йылда СНиПтар Ҡағиҙәләр йыйынтығы тип үҙгәртелә башланы. Европа Берлешмәһе илдәрҙә аналогы — Eurocodes, Еврокод стандарттары.
Еврокодтар (Eurocodes)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Eurocodes, Еврокод (рус. Европейские кодексы, Еврокодексы, Еврокоды) —Европа Берләшмәһе илдәрҙә йорттарҙағы ауырлыҡ күтәреүсе конструкцияларҙы (силовые) проектлау стандарттар йыйынтығы. Рәсәйҙәге аналог — Ҡағиҙәләр йыйынтығы[1].
Башҡа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала төҙөлөшө кодексы, РФ Хөкүмәтенең 16.02.2008 й. 87-се һанлы «Проект документацияһының бүләктәре һәм уларҙын йөкмәткеһенә талаптар» ҡарары.
Капитал төҙөлөштө ойоштороу ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хужалыҡ ысулы. Насар яҡтары: «ҡул» эштәре күп, иҡтисади күрһәткестәр түбән. Яҡшы яҡтары: идара итеү шәберәк бара, аҡса әҙерәк тотонола (аралашсылар юҡ).
- Подряд ысулы. Эш подряд килешеү буйынса башҡарыла. Ошо ысул менән хәҙерге Рәсәйҙә төҙөлөштәге эштәрҙең 90 % башҡарыла. Насар яҡтары: тиҙ башҡарыла (?). Яҡшы яҡтары: эшселәрҙең квалификацияһы юғары булыу, эштә прогрессив ысулдар индерелеү, төҙөлөш эштәре ваҡытты аҙыраҡ алыу.
- «Асҡыс тапшырғансы» (русса «под ключ»). Заказсы функциялары генераль подрячикҡа тапшырыла. Ул объектты төҙөү бурысын үҙенә ала (документацияға, сроктар, хаҡтар буйынса). Насар яҡтары: хәүеф (генераль подрядчик бөтә аҡсаны алып ҡасыруы мөмкин ине, 01.07.2018 й.башлап был мөмкин булмай). Яҡшы яҡтар: төҙөү эштәре ваҡыты кәмеү, элемтә системалары кәмеү (?).
- Ҡатнаш (хужалыҡ һәм подряд ысулдары).
Төҙөлөштә ойоштороу мөлкәт формалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дәүләт мөлкәте
- Хосуси мөлкәт
- Акционер йәмғиәттәре
- Яуаплығы сикләнгән ширҡәт (русса ТОО) һәм ЯСЙ. Тулы булған ширҡәт, ТОО айырым физик һәм юридик яҡтарҙы бәйләй.
- Ҡатыш ширҡәт
- Кооператив
- Холдинг — эшҡыуарлыҡтың бер төрө.
- Ассоциация — бер төр эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән шәхестәр, йәки учреждениелар берлеге
- Концерн — «ҙур» ассоциация
Проект документацияһы һәм проект эше стадиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Проектлау — төҙөлөштә беренсе һәм иң бурыслы осоры. Ҡулланыу буйынса проекттар айырыла:
- Индивидуаль
- Типовой (бер өлгө буйынса )
- Ҡабатлау проекттары
Проектлау эшендә нигеҙ документы — застройщик һәм проект ойошмаһы араһындағы килешеү (контракт). Килешеүгә «проектлауға задание» ҡушыла. «Проектлауға задание» заказсы менән төҙөлә һәм бының өсөн урындағы архитектура бүлегенең ризалығы алына. Типовой биналар махсус урындағы талаптарға ярашлы булырға тейеш. Мәҫәлән, Мәскәүҙә « Төҙөлөш нормалары һәм ҡәғиҙәләре» (ТНҠ) талаптарына урындағы «Мәскәү дәүләт төҙөлөш нормалары» талаптары өҫтәлә.2002 йылдан THҠ урынына Ҡағиҙәләр йыйынтығы индерелә («Техник көйләү» 27.12.2002 184-ФЗ һанлы закондын 2 статьяһына ярашлы).
- Проект алды осоро. Объекттың планировка, күләм һәм башҡа күрһәткестәре алына.
- Урындаға архитектура бүлегенән рөхсәт алып, башҡа органдарҙан да рөхсәт алалар (СЭС, МЧС һәм башҡа). Эҙләнеү эштәре башҡарыла . Ерҙе бүлеп биреү тураһында (решение об отводе земельного участка) документ алына.
- заказсы энергетиктарҙан, водоканалдан, элемтә хеҙмәттенән һәм башҡа органдарҙан техник шарттарҙы ала.
Ойоштороу-технологик проект документацияһы (ОТД)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ОТД-ға Эште Башҡарыу Проекты (ЭЭП, русса ППР — проект производства работ) һәм Төҙөлөштө Ойоштороу Проекты (ТОП, русса ПОС — Проект организации строительства) инә. ОТД-ла эштә именлек, хәүефһеҙлеҡ, эште башҡарыу, эштең сифаты, контроль һәм башҡа материалдар бар. ТОП-ң минималь составы:
- календарь планы
- төҙөлөштөң генераль планы (русса Стройгенплан, СГП)
- аңлатма ( ПЗ, пояснительная записка)
ЭЭП генподряд һәм субподряд ойошмалар менән эшләнә. ЭЭП технологик карталар, ТОП һ. б. документтар нигеҙендә төҙөлә.
Төҙөлөштөң генераль планы (ТГП, Стройгенплан) — төҙөү барышында булған ваҡытлы биналар, монтаж һәм күтәреү механизмдары урыны күрһәтелгән план. ТГП дөйөм һәм объектлы була.
Ойошма эште күп йыл эшләһә, хеҙмәт етештереүсәнлеге юғары була. Ошо закон ойошмаларҙы махсус эштәр башҡарыр ?. Төҙөлөштә эҙмә— эҙлекле, паралель һәм ағым ысулдары (последовательный, паралельный и поточный методы) ҡулланыла.
Төҙөлөш иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Смета хаҡы С=ТС+ҺС+СТ, ТС — Тура сығымдар (эшселәрҙең эш хаҡы, материалдар хаҡы, төҙөлөш— монтаж эштәре хаҡы) ҺС- һалым сығымдары (ойошманың идара итеү, хеҙмәтләндереү буйынса сығымдары). СТ — подряд ойошмаһының норматив төшөмө
Йортарҙы һәм биналарҙы төҙөү дөйөм маҡсаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бина- кешеләр даими йәки ваҡытлыса йәшәй, эшләй торған урындары булған ер өҫтө конструкцияһы. Улар торлаҡ, производство өсөн, ауыл хужалығы, йәмғиәт ихтыяждарын үтәү өсөн, келәт йәки һаҡлағыс итеп төҙөлә .
Йортарҙы төҙөү ысулдары.
- бер элементлы монтаж (поэлементный монтаж) . Был метод менән эре панелле йорттар төҙөйҙәр
Конструкцияны проект положениеһына ҡуйыу ысулы буйынса:
- азат ысул
- бер аҙ азат ысул (ограниченносвободный метод). Һығылмалы подвеска, расчалка, растяжка ҡулланыла.
- ирекһеҙ монтаж ысулы (принудительный метод монтажа) Кондукторҙар ҡулланалар.
- үҫтереү ысулы (метод наращивания). Юғары ятҡан конструкцияларҙы түбәндәгеһенә ҡуялар: түшәм плиталары, колоналар һ. б.
- Аҫтан үҫтереү ысулы (метод подращивания). Ошо метод менән Мухов һәм Шаболовка телебашнялары төҙөлдө.
- тайғаҡ ысул (метод скольжения). Ошо метод менән Һамар дәуләт университетының бассейны төҙөлдө.
- Түшәм күтәреү ысулы (метод подъема перекрытия) . Ерҙә бөтә түшәмдәр эшләнә. Колоннаналар төҙөйҙәр. Түшәмдәрҙе күтәреп, колонналарға ҡуялар.
1-7 ысулдарҙын яҡшы яҡтары:
- ауыр һәм башнялы кранһыҙ эште башҡарырға мөмкин
- бәләкәй майҙанда эшләргә мөмкин
- ысулдарҙың ҡатмарлы инженер-геологик һәм сейсмик шарттарҙа ҡулланыуы мөмкин
1-7 ысулдарҙың насар яҡтары:
- колонналарҙың ҡатылығын тәьмин итер өсөн материал кәрәк
- плитаның урнын бик ныҡ контролдә тоту кәрәк
- бинаның бейеклеге сикле -5-9 ҡатлы
Бәйләнеш графигы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәйләнеш графигы — хисапланған ваҡыт параметрҙары менән бәйле модель. Бәйләнеш графигында проекттағы эштәр күрһәтелә.
Гант диаграммаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гант диаграммаһы (ингл. Gantt chart) — бағаналы диаграммаларҙың популяр төрө. Проекттарҙы планлаштырыу ысулдарының береһе. Проекттар идара итеү программаларында ҡулланыла. 1910 йылда Генри Л. Грант тарафынан эшләнгән. Бәйләнеш графиктары төҙөү өсөн ҡулланыла.
Сметаны төҙөү тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сметаны төҙөү ысулын һайлау
- Эш күләмен хисаплау
- Төҙөлөш эштәре, йыһазды монтажлау, локаль сметаларҙы төҙөү (бөтә майҙан һәм биналар буйынса) (рус. составление локальных сметных расчетов на строительные работы и монтаж оборудования (по общеплощадочным работам и зданиям))
- Объекттың сметаһы буйынса иҫәп
- Айырым сығымдар сметаһы (рус. смета на отедльные виды затрат)
- Төҙөлөштөң йыйылма сметаһы иҫәбе (рус. сводный сметный расчет строительства)
- Объекттың смета буйынса хаҡы ведомосы (рус. ведомость сметной стоимости объекта)
Дәүләт элемент смета нормалары (ДЭСН)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт элемент смета нормалары — төҙөлөш эштәрғә дәүләт элемент смета нормативтар йыйынтыктары.
ДЭСН төҙөлөшө, төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дөйөм кәңәштәр
- Ер эштәре
- Тау асыу эштәре
- Быралау һәм шартлатыу эштәре
- Скважиналар
- Свай ҡағыу эштәре. Тупраҡты күсереү. Төшөрөлгән ҡоҙоҡ.
- Монолитлы бетон һәм тимербетон конструкциялары
- Йыйылма бетон һәм тимербетон конструкциялары
- Кирбестән һәм блокторҙан конструкциялар
- Төҙөлөш металл конструкциялары
- Ағас конструкциялары
- Иҙән
- Кровля, түбә
- Төҙөлөш конструкцияларҙың һәм йыһаздың тутығыуы
- Ауыл хужалығындағы конструкциялар
- Биҙәү эштәре
- Эске трубопроводтар
- Һыу проводтары һәм канализация — эске йыһаз
- Йылылыҡ — эске йыһаз
- Газ менән тәьмин итеү — эске йыһаз
- Вентиляция һәм һауа конденсациялау
- Ваҡытлы йорттар һәм биналар
- Һыу проводтары һәм канализация — сит йыһаз
- Йылылыҡ — сит йыһаз
- Газ менән тәьмин итеү — сит йыһаз
- Магистраль һәм технологик трубопроводтар
- Йылылыҡ һаҡлау эштәре
- Автомобиль юлдары
- Тимер юлдар
- Тоннелдәр һәм метрополитен
- Күперҙәр һәм торбалар
- Аэродромдар
- Трамвай юлдары
- Электр селтәре
- Элемтә, телевидение, радио ҡоролмалары
- Тау күсеү эштәре(?)
- Гидротехник ҡоролмаларҙың ер эштәре
- Гидротехник ҡоролмаларҙың Монолитлы бетон һәм тимербетон конструкциялары
- Гидротехник ҡоролмаларҙың таш конструкциялары
- Гидротехник ҡоролмаларҙың Ағас конструкциялары
- Гидротехник ҡоролмаларҙы һыуҙан һаҡлау эштәре
- Яр нығытыу эштәре
- Стапелдәр һәм сливтар өсөн караптар йөрөтөү юлдары
- Водолаз эштәре
- Сәнәғәттәге мейес һәм торбалар
- Биналар һәм ҡоролмалар реконструкциялау эштәре
- Йәшелләндереү. Һаҡлау эштәре
- Нефть һәм газ скважиналары
- Диңгеҙ шарттарында нефть һәм газ скважиналары
Төҙөлөш һөнәрҙәренә уҡытыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Архитектура һәм төҙөлөш -юғары белемдең бакалавриат һәм магистратура төркөмө. РФ Мәғариф һәм фән министрлығының 31.05.2011 N 1975 бойроғо буйынса коды — 270000.
270000 төркөмдә 3 специалитет (5 йыл уҡыу) ҡалдырылған:
- 271501 Тимер юлдар, транспорт тоннелдәре, күперҙәр төҙөү
- 27110 Уникаль йорттар һәм биналар төҙөү
- 271502 Строительство, эксплуатация, восстановление и техническое прикрытие автомобильных дорог, мостов и тоннелей
Төҙөлөш һөнәрҙәренә әҙерләү уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт аграр университеты
- Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
- Грозный дәүләт нефть техник университеты
- Дағыстан дәүләт техник университеты
- Көньяҡ Урал дәүләт университеты
- Магнитогорск дәүләт техник университеты
- Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты
- Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты
- Окленд технологиялар университеты
- Пермь дәүләт милли тикшеренеү политехник университеты
- РФ Беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
- Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты
- Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
- Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
- Ырымбур дәүләт университеты
- Юғары иҡтисад мәктәбе
- Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
- Әстерхән инженер-төҙөлөш институты
- Өфө дәүләт нефть— техник университеты
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ағас конструкциялары» 64.13330.2011 һ. Ҡағиҙәләр йыйынтығы
- РФ Градтөҙөү кодексы
- РФ Хөкүмәтенең 16.02.08 87 һ. ҡарар «Проект документацияһының бүләктәре һәм уларҙын йөкмәткеһенә талаптар»
- Рәсәй ойошмалар, проект институттар (Мельников ис. Институт) «Ҡорос конструкциялары» 16.13330.2011 һ. Ҡағиҙәләр йыйынтығы = «Стальные конструкции» 16.13330.2011 Свод правил / РФ-ң төбәк үсеш министрлығы.
- CEN/TC 250 комитеты Еврокод 3, «Ҡорос конструкциялар проектлау» EN 1993 һ. Eurocodes = Design of steel structures / Стандартизация буйынса Европа комиссияһы — Европа Берләшмәһе, 1993.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 8
Йондоҙнамә (7-13 май)
Махсус бит // 7-05-2018, 10:58
Ремонт эшләүселәргә кәңәштәр
Махсус бит // 3-05-2018, 08:00
- Кухняла мөмкин тиклем күберәк розетка ҡуйырға тырышығыҙ. Улар техника торасаҡ һәр ерҙә булырға тейеш. Тройник ҡулланмаҫ өсөн, ике яҡлы розетка һатып алығыҙ.
- Иҫке канализация торбаларын пластик торбаларға алмаштырғанда уларҙы нимә менәндер тышларға онотмағыҙ. Сөнки өҫтәге күршеләрегеҙ унитаз менән файҙаланғанда тауыш ныҡ ишетелеп торасаҡ.
...
Берәүҙәргә көн дә байрам, көн дә туй, берәүҙәргә көн дә һағыш, көн дә уй...
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 2-05-2018, 07:30
Ауыр тормош юлын үткән Миңлегөл Фәйзрахмановаға ғүмер көҙөндә һөйөүгә күмелеп йәшәргә насип иткән
Үткән быуаттың утыҙынсы йылдарында өйләнешкән Сәйет менән Санияның күркәм ғаиләһендә тупырлашып балалар үҫһә лә, уларға ҡыуаныстары бөтөн тойолмаған, сөнки тулылыҡ өсөн ата менән әсәгә ҡыҙ бала етмәгән. Һөйөндөрөп кенә донъяға килгән ҡыҙ балалары гел бәләкәй саҡтарында уҡ йән биреп, баҡыйлыҡҡа китә торған. Сираттағы ҡыҙ бала тыуыуы тураһында яр һалғас, бәпесте, йәшәһен, тип, йола үтәп, тәҙрәнән һатып алғандар. Ҡыҙсыҡҡа оҙон ғүмер юрап, уны үлемдән төрлөсә һаҡларға маташҡан ата-әсә сабыйға Рая исемен ҡушҡан. Ғүмере булғас, йәшәп киткән бит Раяҡай. Тик үҫә килә, күҙҙәре менән проблема булыуы асыҡланған. Утты ҡабыҙыу менән өҫтәл аҫтына ҡасҡан баланың ут яҡтыһынан күҙе ауыртҡанын аңлағас, Сания ҡыҙын табиптарға күрһәтеү өсөн ҡалаға юллана. Электричкала юлдаштары менән танышып һөйләшеп киткәс, бер ҡатын Санияға, ҡыҙыңа исеме килешмәй, шуға күҙе насар күрә, ти: “Иң оло улыңдан төнгө сәғәт 12-лә мөрйәнән “Миңле” һүҙе менән берәй ҡушма исемде өс тапҡыр ҡысҡырт, шунан ҡыҙың күрә башлар”. Ышанырлыҡ та түгел кеүек, ә шулай ҙа Сания осраҡлы танышының һүҙен тыңлап, ауылына кире ҡайтҡас, ҡыҙына Миңлегөл тип исем ҡысҡыртҡан, һәм бала, ысынлап та, һауыҡҡан....
Башҡорт википедияһы йәштәрҙе көтә!
Махсус бит // 25-04-2018, 06:00
Бөгөнгө ҡунағыбыҙ – “Киске Өфө” гәзитенең “ҡала тормошо” бүлеге мөдире, Википедияның иң әүҙем ирекмәндәренең береһе Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы Ниғәмәтйәнова.
– Бөгөн Википедия тураһында күп ишетергә тура килә. Был бик кәрәк проектмы? Уның актуаллеге нимәлә? Ғөмүмән, унда мәҡәләләр яҙыу, тәржемә итеүҙең мәғәнәһе бармы?
– Википедия – ике һүҙҙән ҡушып яһалған вики – етеҙ һәм энциклопедия. Йәғни етеҙ, тиҙ энциклопедия. Бөгөн Башҡорт Википедияһында төрлө темаға ҡағылышлы 41 мең самаһы мәҡәлә булһа, Рус Википедияһында был һан миллион ярымға етеп бара. Тимәк, ни тиклем күберәк тел беләһегеҙ, шул тиклем күберәк мәғлүмәткә эйә булаһығыҙ. Баҫма энциклопедия күпмелер ваҡыттан һуң ғына ҡабаттан баҫыла, ә Википедия көн һайын яңыртылып тора. Ә инде инглиз телендәге 5 миллион мәҡәлә Башҡорт Википедияһында булһа һәм, шуға өҫтәп, халҡыбыҙға ҡағылышлы бөтә мәғлүмәт индерелһә, был энциклопедияның баһаһы бөткөһөҙ!...
Йондоҙнамә (23-29 апрель)
Махсус бит // 23-04-2018, 07:00
Билеңдә балтаң булһын…
Махсус бит / Проблема // 21-04-2018, 08:00
йәки Ни өсөн үҙебеҙҙә беҙҙе мыҫҡыл итәләр?
Рәсәйҙең ҡайһы бер “белгестәре” ваҡыты-ваҡыты менән беҙҙең шәхестәребеҙгә яла яғып тора. Айырыуса милли батырыбыҙ Салауат Юлаев менән донъяға билдәле ғалим, Рәсәй федерализмының башында тороусы Әхмәтзәки Вәлидигә “эләгә”. Милләтебеҙгә лә, телебеҙгә лә ҡаршы нимәлер әйтеп ҡалырға тырышыусылар ҙа күбәйҙе. Шуныһы һағайта: беҙҙе үҙебеҙҙә мыҫҡыллайҙар. Ә беҙ нимә эшләйбеҙ?!
...
Ҡондоҙҙар уянды
Махсус бит / Письма // 19-04-2018, 07:00
“Шүлгәнташ” дәүләт ҡурсаулығы хеҙмәткәрҙәре Кәшәлә утарына юлланғанда йылға янында бер ағасҡа тап булған. Йыуан ғына уҫаҡ ҡондоҙҙарға “ашхана” булып хеҙмәт итә икән!
Коллегаларыбыҙ был күренеште фотоға төшөрөп алғандан һуң ғына тапалған һуҡмаҡты күреп ҡалған. Урман юлы уларҙы “ашхана” хужаларына алып барған – эҙҙәр ҡондоҙҙарҙың ояһына инеп юғалған. Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәренең күҙәтеүҙәре буйынса, ҡондоҙҙар ояларынан март урталарында уҡ сыға башлаған. Әйткәндәй, улар яңы ризыҡ артынан өңдәренән ҡыштың йылы көндәрендә лә килеп сыға икән. Үткер тешле йәнлектәр ҡыштың күп ваҡытын йоҡлап үткәрә, ә тыныс ҡына йоҡлар өсөн, әлбиттә, тулы ҡарын кәрәк. Әйтеүе генә анһат, бер ҡондоҙ ғаиләһенә ҡыш сығыу өсөн тоннанан ашыу ағас ботағы талап ителә. Ҡондоҙ көнөнә бер килограмм ағасты ашап бөтә. Ағас ҡайырыһы һәм уның аҫтындағы йомшаҡ өлөшө – уларҙың иң яратҡан аҙығы.
“Шүлгәнташ” ҡурсаулығында былтыр 33 ҡондоҙ ғаиләһе иҫәпләнгән, улар йылғаларҙа 37 плотина төҙөгән.
Раушания Ғәлина,
«Шүлгәнташ» ҡурсаулығы хеҙмәткәре.
...
Коллегаларыбыҙ был күренеште фотоға төшөрөп алғандан һуң ғына тапалған һуҡмаҡты күреп ҡалған. Урман юлы уларҙы “ашхана” хужаларына алып барған – эҙҙәр ҡондоҙҙарҙың ояһына инеп юғалған. Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәренең күҙәтеүҙәре буйынса, ҡондоҙҙар ояларынан март урталарында уҡ сыға башлаған. Әйткәндәй, улар яңы ризыҡ артынан өңдәренән ҡыштың йылы көндәрендә лә килеп сыға икән. Үткер тешле йәнлектәр ҡыштың күп ваҡытын йоҡлап үткәрә, ә тыныс ҡына йоҡлар өсөн, әлбиттә, тулы ҡарын кәрәк. Әйтеүе генә анһат, бер ҡондоҙ ғаиләһенә ҡыш сығыу өсөн тоннанан ашыу ағас ботағы талап ителә. Ҡондоҙ көнөнә бер килограмм ағасты ашап бөтә. Ағас ҡайырыһы һәм уның аҫтындағы йомшаҡ өлөшө – уларҙың иң яратҡан аҙығы.
“Шүлгәнташ” ҡурсаулығында былтыр 33 ҡондоҙ ғаиләһе иҫәпләнгән, улар йылғаларҙа 37 плотина төҙөгән.
Раушания Ғәлина,
«Шүлгәнташ» ҡурсаулығы хеҙмәткәре.
...
Йондоҙнамә (16-20 апрель)
Махсус бит // 16-04-2018, 12:15
Экология ниндәй, һаулығың да шундай
Махсус бит / Проблема // 15-04-2018, 07:00
(15 апрель – Экологик белем көнө)
Яҙҙың ныҡлап урынлашыуы менән һәр ихатала тиерлек баҡса ҡаҙыу, сүп-сар яғыу мәшәҡәттәре башланыр. Ер эштәре менән булышҡанда йылдан-йыл тутыҡҡан батарейкаларға йышыраҡ юлығаһың. Ә сүп-сар яндырғанда ҡара болот булып пластик һауыттар төтөнө үрләй, янында торһаң әсе пластмасса еҫенә сыҙарлыҡ түгел.
– Батарейка картуф баҡсаһына нисек килеп эләккәндер, һәр бер сүп-сар ташлағанды хәтерләп буламы ни! – тип аҡланыр берәү.
– Келәт тулы пластик шешәләрҙе яндырмай ни эшләтәһең?! – тип өҫтәр икенсеһе.
Ә бына бармаҡ ҙурлыҡ бер батарейкалағы ауыр металдарҙың 20 квадрат метр ерҙе, унда үҫкән йәшелсә-емеште ағыулауы хаҡында ни әйтерһегеҙ? Йәки ни бары бер батарейканың 400 литр һыуҙы зарарлай алыуы тураһында? Пластик шешәләр янғанда фосген, диоксин кеүек ҡурҡыныс матдәләр бүленеп сыға. Әйткәндәй, диоксинды организмдан бер нисек тә сығарып булмай һәм ул онкологик ауырыуҙар, астма, аллергия үҫешенә нигеҙ һала.
Быларҙың барыһы ла беҙҙең экологик белемдең һай булыуын күрһәтә. Һәр кем үҙен генә түгел, ә тирә-йүндәгеләрҙе лә ҡайғыртып йәшәү өсөн тәбиғәттә уңайлы шарттар булдырырға бурыслы. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының ойоштороу-аналитика бүлеге начальнигы Ринат Зөфәр улы Фәтҡуллин үҙенең тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға ҙур өлөш индереүе менән күптәргә өлгө булып тора. Бөгөн ул экологияны яҡшыртыу өсөн ябай ғына ҡағиҙәләр хаҡында һөйләй.
...
Һынауҙарҙан ҡайырылмаһын яҙмыштар
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 14-04-2018, 07:00
Бер кем дә көтмәгәнен белһә лә, йүгереп ҡайтты Илнара өйөнә. Яҙҙың тәүге айы башланып ҡына тора, ә яғырға утын да бөткән. Портфелен иҙәнгә ташланы ла, тышҡа сығып та китте. Ирей ҙә башламаған ҡар аҫтынан бирсәткәле ҡулы менән самалап, яғырлыҡ ҡалдыҡ-боҫтоҡ эҙләй башланы. Йоҡа ҡына бирсәткәһенең һыуланыуына иғтибар итмәҫкә тырышып, һәрмәнә торғас тапты тәки бер-ике түмәр башын! Улары елле генә булыуҙарына ҡарамаҫтан, көсө етте: ҡар аҫтынан сығарып, ах та ух килеп, бер урынға тәгәрәтте. Иҫке утын һарайынан балта сығарҙы. Атаһының балта үткерлеген тикшергәнен хәтеренә төшөрөп, уға оҡшарға тырышып, тура баҫып, һул ҡулына ҡорамалын алып, уң ҡулының баш бармағы менән йөҙөн һыйпап ҡараны...Үтмәҫләнеп тә бөткән икән... Эсендә олоған бүреләрен тыйыпмы, әллә атаһын юҡһыныу тойғоларын йүгәнләүҙәнме, Илнара бар көсөнә түмәргә балтаһын төшөрмәһенме! Бәләкәс кенә ҡыҙҙан бындай уҡ көстө көтмәгән түмәр шаҡ ҡатты шикелле, аптырап, “дыңҡ” итеп уртаға ярылды ла ҡуйҙы... Илнара ике түмәрҙе тураҡлап бөткәнсе шыбыр тиргә батты. Өҫтөндәге еңел курткаһын сисергә тип төймәләренә тейҙе лә, һипһенде. Өләсәһенең атаһына: “Ҡапыл һалма кейемеңде, улым, тирең ҡатҡанын көт, сир инер тәнеңә, юғиһә”, – тигәне иҫенә төштө. Ярылған утынды иллә-алла менән тоҡандырып ебәргәс кенә өҫтөн алмаштырҙы. Шул арала электр плитаһына сәйнүген ҡуя һалып, өйҙө йыйыштырырға ла тотондо. Әсәһе дүрт көн элек күрше ауылға әхирәтенә “хәл белергә” киткәйне, ҡасан ҡайтырын кем белә. Наил ҡустыһының иҙәнгә ташлап бөткән уйынсыҡтарын йыйған булды ла, телевизор ҡабыҙҙы. Уныһы ла бер һәйбәт нәмә күрһәтмәгәс, һүндереп, дәресенә тотондо. Плита боҙола башлаған, күрәһең, бер сүмес һыуы бик оҙаҡ ҡайнамай аптыратты. Инде лә сәйен тиҙ генә һемереп, ҡустыһын алырға балалар баҡсаһына йүгерҙе. Тәрбиәсе Сулпан апаһы, бөгөн Наилды бик матур итеп кейендереп алып килгәне өсөн Илнараға рәхмәт әйтте. Ә тегеһе инде, апаһын күреү менән йүгереп килеп, муйынынан бәләкәй генә йылыҡай ҡулдары менән ҡосаҡлап алды, ә ҡолағына: “Әсәй ҡайттымы?” – тип бышылданы. Тәрбиәсегә күрһәтмәҫкә тырышып, Илнара башын: “Юҡ”, – тип һелкте....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
ТИМЕРҒӘЗИН Ҡадир Рәхим улы (5.2.1913, Пермь губ. Шадринск өйәҙе Аҡсыуаш а., хәҙ. Силәбе өлк. Ҡоншаҡ р‑ны Сабаҡкүл а., — 4.4.1963, Өфө), геолог‑нефтсе. Геол.‑минералогия ф. д‑ры (1958), проф. (1960). РСФСР‑ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1957). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Ҡазан ун‑тын тамамлағандан һуң (1935) “Башнефть” берекмәһенең Үҙәк ғилми‑тикшеренеү лаб. эшләй: геолог, петрограф, 1937—41 йй. геол. кабинеты нач., 1946 й. алып директор. 1947 й. башлап Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑ның литология һәм геохимия лаб. мөдире, 1950 й. — геол. бүлеге начальнигы. 1951 й. алып Тау‑геол. ин‑тының (ҡара: Геология институты) дир. урынбаҫары, 1953 й. — нефть һәм газ геологияһы лаб. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостандың платформалы өлөшөнөң геол. төҙөлөшөн өйрәнеүгә һәм сәнәғәти нефтле һәм газлы булыуын асыуға арналған. Т. тарафынан аҫҡы карбон, девон ултырмалары өйрәнелгән, уларҙың нефтле һәм газлы булыу перспективаларына баһа бирелгән; Волга‑Урал нефтле һәм газлы провинцияһының рифей‑венд (девон алды) ҡатламдары комплексы тикшерелгән һәм уларҙың потенциаль сәнәғәти нефтле һәм газлы булыуы нигеҙләнгән. Т. тәүге тапҡыр БР‑ҙың платформалы өлөшөндәге өҫкө кембрийалдының стратиграфик схемаһын эшләй. Туймазы нефть ятҡылығын, Шкапов нефть ятҡылығын, Серафимовка нефть ятҡылығын, Баулы ятҡылығын (ТР) асыуҙа ҡатнашҡан. СССР ФА БФ‑ына һәм уның составындағы Тау‑геол. ин‑тына нигеҙ һалыусыларҙың береһе (1951). 1959—63 йй. БАССР ЮС Президиумы рәйесе. 70 фәнни хеҙмәт авторы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944), “Почёт Билдәһе” (1948, 1959) орд. м‑н бүләкләнгән. Өфөлә Т. йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ, Силәбе өлк. Ҡоншаҡ р‑ны Әмин а. мәктәп терр‑яһында бюст ҡуйылған. Уның исемендәге премия булдырылған. 2003 й. алып Өфөлә Тимерғәзин уҡыуҙары үткәрелә (2 йылға 1 тапҡыр).
Х е ҙ м.: Очерки по истории Башкирской нефти. Уфа, 1956; Избранные труды: в 2 кн. Уфа, 2000—2007.
Әҙәб.: Профессор К.Р.Тимергазин в воспоминаниях современников. Уфа, 1984; К а м а л е т д и н о в М.А. Кадыр Рахимович Тимергазин //Учёные и время. Уфа, 2007.
М.А.Камалетдинов
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
“Салауат Юлаев” командаһы сираттағы сәфәр ваҡытында икенсе осрашыуын уҙғарҙы. Был юлы – Беларусь хоккейсылары менән.
Шуныһы ҡыҙыҡ: был матчта тик һаҡсылар гол индерҙе һәм бөтәһен дә күпселектә. Ҡунаҡтар ҙа, хужалар ҙа. Юлаевсы Филип Ларсен иҫәпте асып ҡына тынысланманы, ун минуттан икенсе шайба авторы ла булды. Командалашы Павел Коледов иһә беҙҙең өсөнсө уңышҡа өлгәште.
Уйын аҙағында “Динамо” бер гол керетте, әммә был ғына аҙ ине. 3:1 – еңеү Өфө егеттәрендә.
Бөгөн яҡташтарыбыҙ “Витязь” командаһы менән осраша.


text:
Геодезист, инженер, механик һәм башҡалар — республикала эш хаҡы 50 мең һум самаһы тәшкил иткән яңы вакансиялар
Геодезист, инженер, механик һәм башҡалар — республикала эш хаҡы 50 мең һум самаһы тәшкил иткән яңы вакансиялар Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Хеҙмәт министрлығы республикалағы яңы юғары килемле вакансиялар тураһында хәбәр итте.
Ведомствола хәбәр итеүҙәренсә, Өфөләге «Иҙелстройресурс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә эш тәжрибәһе өс йылдан кәм булмаған инженер-геодезист талап ителә. Хеҙмәт хаҡы — 30 мең һум.
Ошо уҡ предприятие транспорт һәм ҡала төҙөлөшөндә проект-смета эштәре буйынса инженер эҙләй. Өс йылдан кәм булмаған эш тәжрибәһе кәрәк. Белгестең бурысы — электр монтажлау, дөйөм төҙөлөш һәм ремонт эштәренә подряд килешеүҙәре буйынса смета документацияһын әҙерләү.
Хеҙмәт хаҡы — 30 мең һум.
Бынан тыш, «Иҙелстройресурс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә техник белемле, өс йыллыҡ эш тәжрибәһенә эйә юл төҙөлөшө мастеры талап ителә. Хеҙмәт хаҡы — 50 мең һум.
Өфөлә эшләү өсөн «Элесс» сауҙа-етештереү компанияһына хужалыҡ мөдире кәрәк. Эш күмәртәләп һатыу келәтендә. Хеҙмәткәрҙең бурысы — тауарҙар, аҙыҡ-түлек ҡабул итеү, документтар менән эшләү. Ике йылдан кәм булмаған аҙыҡ-түлек менән эшләү тәжрибәһе, «1С» программаһын белеү зарур.
Хеҙмәт хаҡы — 35 мең һум.
«Башмебель-плюс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һатыуҙар бүлегенә менеджер эҙләй. Эш тәжрибәһе мотлаҡ. Командировкалар. Хеҙмәт хаҡы — 25-45 мең һум.
Өфө арматура заводына токарь, фрезерлау һәм быраулау станоктарын ремонтлау буйынса механик талап ителә. Эш тәжрибәһе өс йылдан кәм булмаҫҡа тейеш. Эш биреүсе иҫәбенә ятаҡ, социаль пакет.
Хеҙмәт хаҡы— 32-37 мең һум.
«Өфөстройконструкция» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә «КамАЗ»да эшләү өсөн «Е» категорияһына эйә автомобиль водителе кәрәк. Эш тәжрибәһе мотлаҡ. Хеҙмәт хаҡы килешеү буйынса, 30 меңдән кәм түгел.
Ошо һәм башҡа вакансиялар менән Башҡортостан Хеҙмәт министрлығының халыҡ мәшғүллеге мәғлүмәт порталында ентеклерәк танышырға мөмкин.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 10.04.2018
Семён Елистратовҡа «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» тигән маҡтаулы исем бирелде
Яңылыҡтар таҫмаһы / Спорт // 10-04-2018, 09:41
2018 йылда Пхенчхандағы Олимпия уйындары призеры Семен Елистратов «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» тигән маҡтаулы знак менән бүләкләнде. Өфө шорт-трексыһына лайыҡлы награданы республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта тапшырҙы. Шулай уҡ шорт-трек буйынса Рәсәй йыйылмаһы остазы һәм Семен Елистратовтың тренеры Андрей Максимов «Башҡортостандың иң яҡшы тренеры» исеменә лайыҡ булды.
Коньяҡ Кореяла яулаған олимпия бронзаһынан тыш, был миҙгелдә Башҡортостан спортсыһы шулай уҡ Канадала Донъя чемпионатында өс бронза награда һәм Рәсәй чемпионатында ике алтын һәм бер көмөш миҙал яуланы....
Йәнә бер балалар баҡсаһында – башҡорт төркөмө
Новости / Мәғариф // 10-04-2018, 07:00
Ата-әсәләрҙең һорауы буйынса Шишмә районы Алкин шифаханаһы ауылының “Тирмәкәй” балалар баҡсаһында “Ҡурай” башҡорт төркөмө асылды.
Төркөм асыуға балалар ҙа, ата-әсәләр һәм тәрбиәселәр ҙә етди әҙерләнгән. Төркөмдә башҡорт милли мөйөшө – тирмәнең бер күренеше эшләнгән. Биҙәлеш тә, шәжәрәләр эленеп тороуы ла башҡорт мөхитен булдырыуға ярҙам итә. Кескәйҙәр туған телдә шиғырҙар һөйләп, йыр йырлап ишеттерҙе, дәртләнеп бейене.
Ата-әсәләр төркөм асыу тәҡдимен күтәреп алған баҡса мөдире Регина Ильясоваға рәхмәт һүҙен еткерҙе. “Ҡурай” төркөмөн тәжрибәле тәрбиәсе Зәлифә Вәлиева етәкләй....
Төркөм асыуға балалар ҙа, ата-әсәләр һәм тәрбиәселәр ҙә етди әҙерләнгән. Төркөмдә башҡорт милли мөйөшө – тирмәнең бер күренеше эшләнгән. Биҙәлеш тә, шәжәрәләр эленеп тороуы ла башҡорт мөхитен булдырыуға ярҙам итә. Кескәйҙәр туған телдә шиғырҙар һөйләп, йыр йырлап ишеттерҙе, дәртләнеп бейене.
Ата-әсәләр төркөм асыу тәҡдимен күтәреп алған баҡса мөдире Регина Ильясоваға рәхмәт һүҙен еткерҙе. “Ҡурай” төркөмөн тәжрибәле тәрбиәсе Зәлифә Вәлиева етәкләй....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 621
АБҘАН РАЙОНЫ, БАССР‑ҙың көньяғында урынлашҡан, төньяҡта — Ейәнсура, төньяҡ-көнсығышта — Йылайыр, көнсығышта Хәйбулла р‑ндары, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Ырымбур өлк. м‑н сиктәш булған. 1946 й. 20 мартында ойошторолған (ҡара: Административ район). 1956 й. 4 июлендә бөтөрөлгән, терр‑яһы Ейәнсура р‑ны составына индерелгән. Майҙаны 2234 км2. Район үҙәге — Абҙан ауылы. Районда 8 ауыл советы, 58 ауыл торама пункты булған. Халҡы — 2376 кеше (1950), күпселек башҡорттар йәшәгән. Иҡт. нигеҙен һарыҡсылыҡҡа, һөт‑ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә, иген культуралары һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтереүгә махсуслашҡан а.х. тәшкил иткән. 14 колхоз, 2 совхоз, МТС, 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, ш. иҫ. 3 урта мәктәп, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 12 ауыл китапханаһы булған. “Сталинсе” гәз. сыҡҡан.
Р.М.Арыҫланов
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 588
БАБАСЫР УТЫ (Gentiana), бабасыр уты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 400 төрө билдәле, киң таралған, ләкин башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә үҫә. Башҡортостанда 3 төрө: ятыусан йәки түшәлмә Б.у., сатраш Б.у., үпкә Б.у. Бер йәки күп йыллыҡ үлән. Һабағы үрмәле йәки төҙ, ябай, бейеклеге 15—60 см. Япрағы ҡыяҡ, киң ланцет, еңсә формаһында, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе күк, шәмәхә йәки зәңгәр төҫтә, яңғыҙ, ҡуйын йәки ос ярымсатырҙарға йыйылған. Тажы көпшәле йәки буранка һымаҡ. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — ҡумта, авг.—сент. өлгөрә. Һирәкләп тау болондарында, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында респ. бөтә терр‑яһында осрай. Баллы, буяу, декоратив үҫемлектәр. Составында әсе матдәләр бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт түшәлмә Б.у. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Е.В.Кучеров


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Юмор » Тормош үҙе йәшәргә өйрәтә
Тормош үҙе йәшәргә өйрәтә
Бер таныш апайҙың әллә нисә йылдар көмөшкә ҡыуыуын ишетә инем инде.
Бер ваҡыт ауылға ҡайтһам, илап тора.
– Бынау күрше ҡатын ҡыҙы менән минең өйгә инеп тороп эстеләр ҙә, ике «полторушка» самогонымды бушлай тартып алып сығып киттеләр! Ҡулына йәбешкәйнем, ҡыҙы аяғыма тибеп, битемә һуғып тороп сығып китте! Оятһыҙҙар! Бына аяғым атламай хәҙер, – ти, иламһырап.
– Дауаханаға барып, справка ал. Туҡманылар, тип судҡа бирерһең, исмаһам, – тинем юрый.
Теге апай асыуынан ырғып китте.
– Һин нимә, мине төрмәгә ултыртҡың киләме?! Хәҙер самогон һатҡан өсөн, беләһеңме, ни эшләтәләр?!
Шул ваҡыт ҡына мин уға: «Белгәс, сәмәй ҡоймаҫ инең, һатмаҫ инең! Ҡоймаһаң, туҡмалмаҫ та инең!» – тинем.
Тормош бит ул. Нисек йәшәргә үҙе аңлата. Аңламағандарҙы туҡматып та, типкеләтеп тә!
Илһамлы Нур.
Әбйәлил районы,
Асҡар ауылы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 177
ТЕХНИК ҮҪЕМЛЕКТӘР, сәнәғәттең төрлө тармаҡтары өсөн сеймал биреүсе ҡырағай үҫемлектәр һәм техник культуралар. Башҡортостанда ҡырағай Т.ү. ирекләүсе (имән ағасы, аҡшыршы, тал, шыршы һ.б. ҡабыҡтары, ат ҡуҙғалағы, ир туйыр абағаһы һ.б. тамырҙары һәм тамыр һабаҡтары, һары мәтрүш үләне һ.б. ҡулланыла), буяу (төрлө төҫтәге буяуҙар биреүсе 10‑дан ашыу төркөм асылған; ике өйлө кесерткән, һары күбәләк сәскәһе, бөрмәкәй төрҙәре һ.б. тамырҙары һәм тамырһабаҡтары, аҡ алабута, ҙур сөйәлүләне, төрткөлө һары мәтрүш һ.б. үләндәре, дарыулы ҡырҡъяпраҡ, күк суҡмарбаш, ябай аҡ сәскә һ.б. сәскәләре, йомшартыусан бүре муйылы, ҡара бөрлөгән, май әлмороно һ.б. емештәре ҡулланыла), эфир майлы (ҡанүлән, мәтрүш, һырға һ.б. үләндәре, аҡ әнис, миләш һ.б. емештәре, ерек ҡураһы, йүкә һ.б. сәскәләре), дарыу үҫемлектәре (ҡанүлән, меңъяпраҡ, мәтрүш һ.б. үләндәре, ҙур юл япрағы, ҡыҙыл көртмәле, үгәй инәүләне һ.б. япраҡтары, еҙтөймә, йүкә, һыйырғолаҡ һ.б. сәскәләре, ҡурай еләге, муйыл, энәлек һ.б. емештәре, йылан ҡымыҙлығы, тура ҡаҙүләне һ.б. тамырҙары), гуттаперча (сөйәлле зелпенең тамырҙары), каучуклы (канада һирәк тажы, Швецов туҙғаҡ башы һ.б. япраҡтары, ҡара сағандың һуты), крахмаллы (аҡ томбойоҡ, сатырлы һыусәсәге, яҫыяпраҡ екән һ.б. тамырһабаҡтары, ҙур дегәнәк, үрмәксе һымаҡ дегәнәк һ.б. тамырҙары, бөҙрә ләләнең һуғанбаштары, йөҙөүсән шауғамыш, ҡаймалы бесәй тарыһы һ.б. емештәре), май биреүсе (йөҙйәшәр етен, ябай сәтләүек ағасы һ.б. орлоҡтары, сүплек киндере, сәсеүлек шипкәне һ.б. емештәре), сүсле (ҡара: Сүсле үҫемлектәр), шәкәрле (ябай ҡамыштың йәш үренделәре, аҡ ҡайын, ҡара саған һ.б. һуттары) үҫемлектәре киң таралған. Ҡайһы бер Т.ү. комплекслы файҙаланыла. Т.ү. — ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең күп ғаиләләренә ҡараған бер йыллыҡ (кейеҙ үлән, эт дегәнәге һ.б.), ике йыллыҡ (ҡанүлән, миләүшә һ.б.) һәм күп йыллыҡ (балан, миләш һ.б.) төрҙәр.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
1917 йыл
1917 (бер мең туғыҙ йөҙ ун етенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1917 йылы, 2 мең йыллыҡтың 917 йылы, XX быуаттың 17 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 7 йылы, 1910 йылдарҙың 8 йылы.
Ваҡиғалар
- 23 февраль (8 март) — Рәсәй империяһында Февраль революцияһы башлана.
- июль, август, декабрь — Ырымбурҙа һәм Өфөлә I, II һәм III Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары уҙа.
- 25 октябрь (7 ноябрь) — Рәсәйҙә Октябрь революцияһы була.
- 15 ноябрь (29 ноябрь) — Башҡортостан автономияһы ойошторола.
Тыуғандар
- Латипов Ғабдрахман Хәким улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 8 ғинуар — Исмәғилев Заһир Ғариф улы (1917—2003), атаҡлы башҡорт композиторы, БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы.
- 17 ғинуар — Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 4 март — Львов Михаил Давыдович, рус шағиры.
- 15 май — Сайранов Садиҡ Уйылдан улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 5 июнь — Абдуллин Әнүәр Абдулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 15 сентябрь — Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы, РСФСР-ҙың (1989) һәм БАССР-ҙың (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, композитор.
- 22 октябрь — Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы, совет партия эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
- 1 ноябрь — Кулиев Ҡайсын Шувай улы, балҡар совет шағиры, Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының халыҡ шағиры.
- 19 ноябрь — Индира Ганди, Һиндостандың сәйәси эшмәкәре, 1966—1977 һәм 1980—1984 йылдарҙа Һиндостандың премьер-министры.
- 21 декабрь — Воловик Михаил Яковлевич, рус шағиры, сатира һәм юмор оҫтаһы, тәржемәсе.
Вафат булғандар
- 2 февраль — Зәйнулла Рәсүлев, күренекле башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе.
- 16 февраль — Октав Мирбо, француз яҙыусыһы һәм драматургы.
- 9 декабрь — Богданович Максим Әҙәм улы, белорус шағиры, публицисты, әҙәбиәтсеһе, тәржемәсеһе.


text:
Бол
Бол (хорв. BolBol) — ҡасаба һәм Хорватияла Брач утрауындағы шул исемдәге ауыл общинаһы, административ Сплит-Далматин жупанияһына ҡарай. Адритатиканың популяр курорттарының береһе. Халҡы — ҡасабаның үҙендә 1647 һәм Бол менән бергә община тәшкил иткән Мурвица ауыл кешеләрен иҫәпкә алғанда — 1661.
Бол атамаһа латин теленән «vallum» ҡәлғә нығытмаһы йәки терәк пункт тигәнде аңлата.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Брач утрауына күсеп ултырыу тарихы неолитҡа барып тоташа, унда һинд-европалыларға тиклемге ҡәбиләләр йәшәгән була. II мең йыл б.э. тиклем утрауға малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе иллирия ҡәбиләләре килгән. Рим хакимлығы дәүерендә утрауҙа виллалар, фермер хужалыҡтары ойошторолған.
VIII быуат аҙағында һәм IX быуат аҙағына б. э. утрауға Неретванан славян ҡәбиләләре килә, улар иллирия аборигендарын ҡыҫырыҡлай башлай. Был ваҡытта утрау франктар контроле аҫтында була. XI быуатта уны венециялылар баҫып ала, ә быуат уртаһында хорват короле Петар Крешимир IV власы аҫтында эләгә. Киләһе быуат башында утрау — венгр-хорват Кальман Книжник державаһының өлөшө була. Быуат дауамында ул тәүҙә Венеция, һуңынан Византия, ә һуңынан аҙаҡ венгрия-короллеге күҙәтеүе аҫтына эләгә. Король Андраш II утрауҙы хорват ырыуы Франкопандарға бүләк итә.
1278 йылдан 1358 йылға тиклем утрау менән, юлбаҫарҙарҙы унан ҡыуып, венециялылар хакимлыҡ итә. Һуңынан ярты быуат ул Боснияның, Венгрияның һәм Дубровниктың биләмәһе булып тора. 1420 йылдан алып 1797 йылға тиклем был утрауҙа венецианлылар бөтөнләй нығынып ала. Улар хакимлыҡ иткән осорҙа Бол айырым ултыраҡ булараҡ телгә алына, был сифатта ул герцог Брач Закария тарафынан Главица ярымутрауы доминикансыларға бүләк ителеүе тураһында документта күрһәтелә.
1797 йылда утрауҙы австриялылар оккупациялай, ә Пресбург килешеүе буйынса ул Франция йоғонтоһона күсә. Утрауҙа иҡтисади һәм социаль реформалар башлана, мәктәптәр ойошторола. 1806 йылдан 1807 йылға тиклем Брачты Рәсәй империяһы контролдә тота, һуңынан унда француздар ҡайта.1814 йылдың 7 июлендә ул тағы австриялылар контроле аҫтына күсә. 1823 йылда утрауҙа яңы территориаль бүленештәр индерелә, ете айырым тораҡ пункт, шул иҫәптән Бол барлыҡҡа килә. Болдың иҡтисады был ваҡытта виноград үҫтереүгә һәм балыҡ тотоуға нигеҙләнә. 1883 йылда ҡала власында милли хорват даирәһе була. 1918 йылда Брач серб, хорват һәм словендар Короллеге өлөшө була, ә һуңынан Социалистик Федератив Югославия Республикаһы тарҡалғандан һуң суверенлы Хорватияның өлөшө булып ҡала.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бол башҡа тораҡ пункттарҙан Брач утрауында айырым ята, утрауҙың көньяҡ ярында Болск крун һыртының итәгендә урынлашҡан. Һырттың өлөшө булып Видова тауы тора (диңгеҙ кимәленән 778 м, хорват Адриатикаһының иң бейек түбәһе). Ҡалаға популяр ҡырсынташ Алтын морон пляжы тоташа (хорв. Zlatni rât), ул ел йүнәлешенә һәм һыу күтәрелеү бейеклегенә бәйле үҙенең формаһын үҙгәртеүе менән билдәле[1]. Болдан 14 км алыҫлыҡта Болдың аэропорты урынлашҡан. Сплит менән Бол көндәлек диңгеҙ рейстары менән бәйле.
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туристик индустрия беренсе аҙымдарын Болда 1923 йылда башлай, унда йәштәрҙең тәүге йәйге лагерына нигеҙ һалына. 1928 йылда дүрт бүлмәле беренсе ҡунаҡхана асыла. Икенсе донъя һуғышы башына Болдың бөтә ҡунаҡханаларында һәм хостелдарында 63 номер иҫәпләнә.1948 йылда Болдың ҡунаҡхана бизнесы үҙ ҡыйығы аҫтына «Zlatni rât» компания йыя. 1963 йылда «Bijela kuca» ҡунаҡханаһы асыла; 1971 йылдан 1999 йылға тиклем тағы дүрт ҡунаҡхана комплексы асыла. Бол яйлап Далмацияның алдынғы туризм үҙәктәренең береһенә әүерелә, туризм өлкәһендә бер нисә милли һәм халыҡ-ара приздар яулай. 2009 йылда Бол «хорват туризмының чемпионы» булып таныла[2]. «Daily Telegraph» гәзите шул уҡ йылда Алтын морон пляжын Европала иң матуры тип атай[3].
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алтын морон пляжы (хорв. Zlatni rât)
- Видоватауы
- Доминикан монастыры
- Блацаның Глаголик монастыры (туристик сайтта йыш ҡына «сүллек» тип хата атала)
- Мәмерйә глаголик монастырь Ажадһа мәмерйәһе (хорв. Zmajeva spilja)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Пляжные курорты Хорватии
- ↑ Bol — Absolute champion of Croatian tourism in 2009 (инг.)(инг.)
- ↑ 'Zlatni rat' rated most-beautiful beach in Europe (инг.). Croatian Times (9.07.2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2012. 8 ғинуар 2010 тикшерелгән.(инг.). Croatian Times (9.07.2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2012. 8 ғинуар 2010 тикшерелгән.
Рәсми сайт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт (инг.)


text:
Яңыса тауыш бирәбеҙ
19 января 2018 йыл | Сәйәсәт
Рәсәй Федерацияһы Президентын һайлауға әҙерлек сиктәрендә райондың территориаль һайлау комиссияһы рәйесе Р.И.Зверева участка һайлау комиссиялары ағзалары менән урындарға барып осрашыуҙар үткәрҙе.
Агроном Шамил
19 января 2018 йыл | Йәмғиәт
Уның менән танышыуыма ла күп йылдар үтте. Районыбыҙҙың бәләкәй генә Абдулла ауылында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тыуған ул Шамил Адиев.
Бәхетле бала саҡ һағында
19 января 2018 йыл | Йәмғиәт
1918 йылдың ғинуарында Рәсәйҙә "Бәлиғ булмағандар комиссиялары хаҡында” декрет ҡабул ителә. 2018 йылдың 14 ғинуарында Бәлиғ булмағандар эштәре буйынса комиссия-лар булдырылыуға 100 йыл тулды. Был көндөң әһәмиәтен баһаламау мөмкин түгел, сөнки комиссиялар быуаттар буйынса балаларҙы ҡыйырһытылыуҙан, уларға ҡарата көс ҡулланыуҙан һаҡлау, социаль мөхиттәге кире йоғонто кеүек проблемаларҙы хәл итеүҙә мөһим роль уйнай.
Һайлауға ҡағылышлы киң таралған һорауҙар
19 января 2018 йыл | Йәмғиәт
1. Үҙемдең һайлау участкаһы адресын ҡайҙан белә алам?
Беренсенән, һайлау тураһында ҡануниәткә ярашлы, һайлау участкалары исемлеге, сиктәре күрһәтелеп (әгәр һайлау участкаһы тораҡ пункттың бер өлөшөндә булдырылған булһа), йәки тораҡ пункттар һанап сығылып (һайлау участкаһы бер йәки бер нисә тораҡ пункт биләмәһендә булдырылһа), һайлау комиссияларының номеры, урынлашҡан урыны һәм тауыш биреү өсөн биналар күрһәтелеп, муниципаль район хакимиәте, ҡала округы башлығы, ә биләмәнең урындағы үҙидара органына һайлау үткәрелгәндә – урындағы биләмә башлығы тарафынан тауыш биреүгә тиклем 40 көн алда баҫтырып сығарыла. Хакимиәт башлығының был хаҡтағы бойороғо йәки ҡарары урындағы үҙидара органдарының акттары баҫыла торған гәзиттә донъя күрергә тейеш. Ҡағиҙә булараҡ, ул тағы ла хакимиәттең һәм һайлау комиссияһының интернет-сайтына ла урынлаштырыла.
Беренсенән, һайлау тураһында ҡануниәткә ярашлы, һайлау участкалары исемлеге, сиктәре күрһәтелеп (әгәр һайлау участкаһы тораҡ пункттың бер өлөшөндә булдырылған булһа), йәки тораҡ пункттар һанап сығылып (һайлау участкаһы бер йәки бер нисә тораҡ пункт биләмәһендә булдырылһа), һайлау комиссияларының номеры, урынлашҡан урыны һәм тауыш биреү өсөн биналар күрһәтелеп, муниципаль район хакимиәте, ҡала округы башлығы, ә биләмәнең урындағы үҙидара органына һайлау үткәрелгәндә – урындағы биләмә башлығы тарафынан тауыш биреүгә тиклем 40 көн алда баҫтырып сығарыла. Хакимиәт башлығының был хаҡтағы бойороғо йәки ҡарары урындағы үҙидара органдарының акттары баҫыла торған гәзиттә донъя күрергә тейеш. Ҡағиҙә булараҡ, ул тағы ла хакимиәттең һәм һайлау комиссияһының интернет-сайтына ла урынлаштырыла.
Үткәндәрем үкенерлек түгел
19 января 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Салауат башҡорт дәүләт драма театрының бөтә ғүмерен уға бағышлаған, заманында театрҙың данын күтәргән ветерандары ла, өмөтлө йәштәре лә бар. Тәүгеләренә килгәндә ундайҙар бихисап бында. 70 йәшлек олпат юбиле-йын билдәләүсе Миңдулла Иҙрисов та ошо театрға бирелгән сәхнә ветераны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 358
ОЛИГОТРОФТАР (олиго... һәм trophe — туҡланыу), минераль туҡланыу элементтарына ярлы тупраҡта һ.б. субстраттарҙа үҫергә һәләтле үҫемлектәр. Күпселек мүктәр (кәкүк етене, һаҙ мүгенең төрҙәре һ.б.) һәм лишайниктар (пармелия, цетрария һ.б.), күп бәләкәй ҡыуаҡтар, ярым ҡыуаҡтар, ҡайһы бер ҡыуаҡтар һәм үләндәр (бесәйтабан, мамыҡбаш күрән һ.б.) О. булып тора. Күпселек О. асыҡ беленгән кутикулаһы булған бәләкәй пластинкалы, ҡайһы берҙә балауыҙ ҡуныҡлы һәм төклө күп йыллыҡ ксероморф япраҡлы. Күпселек О. тамырҙары бәшмәктәр мицелийы м‑н симбиозға инә, был ярлы субстраттарҙа үҫеү өсөн өҫтәлмә ҡулайлама булып тора. БР флораһында О. ылыҫлы урмандарҙа (ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле һ.б.), сфагнум һаҙлыҡтарында (андромеда, мүк еләге, бөжәк ашаусы үҫемлектәр һ.б.), тау тундраһында (арктоус) таралғандар. Декоратив үҫемлектәр (майлы үлән, мамыҡбаш күрән һ.б.), дарыу үҫемлектәре (ҡоро көртмәле, һаҙанаҡ һ.б.), ашарға яраҡлы үҫемлектәр (ҡыҙыл көртмәле, мүк еләге һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (арктоус, тәлмәрйен япрағы һ.б.). БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына О. һирәк төрҙәре: инглиз ысыҡ үләне, һаҙанаҡ, ялтыр һаҙ мүге һ.б.; реликттар альп арктоусы, ҡарлы флавоцетрария индерелгән.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 12.04.2018
Беҙҙең менән булған дуҫлыҡҡа хыянат итмәҫһегеҙ, моғайын...
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 12-04-2018, 15:17
Киләһе ярты йыллыҡта ла «Йәшлек» гәзитенә яҙылырһығыҙ, тип ышанабыҙ. Өҫтәүененә, быйыл да баҫмабыҙҙы алдырып уҡыусылар араһында лотерея уйнатабыҙ. Ул май аҙағына тиклем дауам итә. Гәзитебеҙгә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылып, квитанцияларығыҙҙың күсермәләрен тиҙерәк редакцияға ебәрергә ашығығыҙ.
Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан тағы ла ҡиммәтле бүләктәргә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен « Республика Башкортостан» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһына (Кирова урамы, 45) ебәрергә кәрәк буласаҡ.
Сәй сервизы, сәйнүктәр, термостар редакцияла эйәләрен көтә.
Гәзитебеҙгә ярты йылға яҙылыу хаҡы -790 һум 20 тин.
Индексы - П 2757...
Өфөлә Ағиҙел йылғаһында боҙ китә башланы
Яңылыҡтар таҫмаһы // 12-04-2018, 11:40
Алдан күҙалланғанса, гидрометеорологик шарттарға ярашлы, боҙ билдәләнгән ваҡытта ҡуҙғалған.
10 апрелгә республикала туғыҙ йылғаның боҙҙан әрселә башлауы теркәлгән. Тәүҙә Салауат ҡалаһы һәм Табын ауылы эргәһендәге Ағиҙел йылғаһында боҙ китә башланы. Стәрлетамаҡ районында – Стәрле һәм Ашҡаҙар, Бишбүләк районында – Дим, Ҡырмыҫҡалыла – Өршәк, Ишембайҙа – Тәйрүк, Мишкәлә – Бөрө һәм Ҡыңғыр, Ейәнсура районында Ҡаҫмарт йылғаһы ҡуҙғалды.
...
"Ҡатын-ҡыҙ - үл үтә серле зат"
Новости / Мәҙәниәт // 12-04-2018, 11:27
йәки Хәсән Усманов һәр яҙ һайын ғашиҡ буламы?
Башҡорт эстрадаһының матур ғаилә пары улар. Ғаилә ҡороу менән Усмановтарҙы тамашасылар бик һынап күҙәтте: был мөхәббәт ғүмерлекме әллә һөйөү уты тәү осорҙа ғына ҡыҙыу янамы? Ә Зилә менән Хәсән бына инде 15 йыл тормошта ла, сәхнәлә лә бергә. Йорт һалынған, ағастар ултыртылған, балалар үҫә. Ә шулай ҙа ике сәхнә кешеһенә бергә йәшәү ауыр түгелме икән? Хәсән УСМАНОВ менән ошо хаҡта һәм, әлбиттә, 8 Март – Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө алдынан гүзәл зат тураһындә әңгәмә ҡорҙоҡ.
...
Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө менән!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 12-04-2018, 09:55
Бынан 57 йыл элек, 1961 йылдың 12 апрелендә тарихта кеше тәүге тапҡыр Йыһанға оса. Ул - Юрий Алексеевич Гагарин! Юрий Гагарин “Восток-1” йыһан карабында бер тапҡыр Ер шары тирәләй әйләнеп сыға. Ул йыһанда 108 минут оса. Бөгөн, йыһан станцияларында бер нисә айлыҡ экспедициялар үткәрелгән ваҡытта, был бик аҙ һымаҡ күренә. Юрий Гагарин иһә йыһанда ла кеше эшләй һәм йәшәй алыуын раҫланы. Ошо ваҡыттан алып космонавт һөнәре барлыҡҡа килә. Һәр үҫмерҙең тиерлек күңеленә, йыһангир булам, тигән хыял инеп урынлаша. Кешенең йыһанға осошо уның киңлектәрен үҙләштереү өсөн яңы аҙым булып торҙо. Хәҙер был көн БӨТӘ ДОНЪЯ АВИАЦИЯ ҺӘМ КОСМОНАВТИКА КӨНӨ тип билдәләнә....
Балалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 12-04-2018, 07:00
Үҙ-үҙемде белә башлағандан алып ҡартәсәйемдең йор ҙа, шаян да, йөкмәткеле һәм хикмәтле лә һамаҡтарын, һүҙҙәрен иҫләйем. “Ерәнсә сәсән” әкиәтен, “Урал батыр” эпосын, Аҡмулла, Ш. Бабичтың исемдәрен тап унан ишетеп белдем. “Аҡмулла, Аҡмулла, беҙ башҡортҡа хаҡ мулла”, – тип ҡартәсәйемдең һүҙҙәрен ҡабатлап йөрөгәнем әле лә хәтерҙә....
[/aviable]


text:
Күңелдәге ҡояш һүнмәһен тип«Көтмәгәндә донъям тура мәғәнәлә дөм-ҡараңғыға әйләнде – күҙ нурынан яҙҙым. Ғүмерем «ошоға тиклем» һәм «ошонан һуң» тигән ике өлөшкә бүленде. Күреү һәләтен юғалтҡандар яйлап үҙ халәтенә күнә, тиеүҙәре төптө дөрөҫ түгел. Уларҙың нисек йәшәүен аңлау...
Буш сәңгелдәк…Әхирәте Ләләне ысынлап та бәхетле һанай. Хатта: «Һиңә анауҙарҙан ял итәйем тип килдем», – тип диванға ауып киткән саҡтары була. Кисә лә инеп, үҫмер улдарының кеҫәһендә тәмәке ҡабы табыуын, был хаҡта иренә әйтеп, үҙе үк әрләнеүен ҡат-ҡат һөйләне:...
Һөйөү ҡасан беҙҙән ҡаса?Донъяны баҫып һалҡын октябрь ямғыры яуа. Ел тәҙрә янындағы ҡайындың һуңғы япраҡтарын өҙгөләй. Ҡаршымда ултырған Әминә исемле йәш ҡатын, һөйләшеүҙән бүленеп, тышҡа күҙ ташлап ала. «Ҡояш мәңгегә киткән, ахыры», – ти ул, ҡара болотло күккә ишаралап....
РОЗА РОЗАНЫ КӨТӘСабыйы өсөн тау-таш аҡтарып, көс етмәҫ ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу ғына түгел, йәнен бирергә әҙер зат ул – әсә. Ләкин был яҙма – үҙ кисерештәренә мөкиббән китеп, ир хаҡына балаһын ситкә ҡуйған, уны яңғыҙлыҡҡа этәргән әсә хаҡында. Ата-әсәләр, үҫмерҙәр...
«Башҡа тормош та бар!»Ике тиҫтә йыл буйы йәнен иҙгән иренән айырылған Гөлфиәнең тарихын уҡығас, ҡайһы берәүҙәр: «Үҙе ғәйепле. Кем шулай түҙеп йәшәргә ҡушҡан?» – тиер. «Ғәйепләргә ашыҡмағыҙ. Был һорауҙы ул үҙенә йөҙ тапҡыр биргән, тик тимер ҡоршауҙай тормошонан сығыуҙары...
Шылтырат һин беҙгә, шылтырат– Мин ҡурҡам! Атайым менән әсәйем эштә. Шкаф артында Барабашка тора. – Балалар ышаныс телефонына сираттағы шылтыратыусы – алты йәшлек малай. Бәләкәстең мышҡылдап иларға етешкәне ишетелә. – Минең исемем Вероника. Вәт ҡыҙыҡ! Бер ҡасан да Барабашка...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 613
АҠ УМЫРЗАЯ (Anemone), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған.
Башҡортостанда урман А.у. үҫә. Ныҡлы вертикаль тамырһабаҡлы күп йыллыҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—40 см. Тамыр яны япраҡтары оҙон һапта, өс бүлемле сегменттарға бүленгән бармаҡ һымаҡ теленмә. Өс тапҡыр теленгән ҡыҫҡа һаплы өс өҫкө япрағы япма барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, эре, яңғыҙ. Май—июндә сәскә ата. Емеше ҡыҫҡа башлы, күп сәтләүекле, аҡ ойошҡан төк м‑н ҡапланған, июнь—июлдә өлгөрә. Һирәк урманда, сағыл һәм ҡоро болонда үҫә, төньяҡ-көнбайыш райондарҙан һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының бейек тауҙарынан башҡа, респ. бөтә терр‑яһында таралған. Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Ареалы һәм һаны болондарҙа мал көтөү һәм күпләп йыйыу арҡаһында кәмей.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова