text:
Силәбе өлкәһе
Координаты: 54°32′ с. ш. 60°20′ в. д. / 54.533° с. ш. 60.333° в. д. (G) (O)
Силәбе өлкәһе (урыҫ. Челябинская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан. Административ үҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны 87 900 км².
Урал федераль округына инә. Свердловск, Ҡурған һәм Ырымбур өлкәләре, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан республикалары менән сиктәш.
Халҡы — 3,6 млн кеше, ш. иҫ. 166,4 мең башҡорт (2002). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 41 кеше/км2. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 23,9 мең кеше. Урбанизация — 81,8%; ҙур ҡалалары — Силәбе, Магнитогорск, Златоуст, Озёрск, Мейәс, Троицк, Копейск, Снежинск. Иҡт. әүҙем кешеләр иҫәбе — 1,7 млн кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 82,3, татарҙар — 5,7, башҡорттар — 4,6, украиндар — 2,1 һ.б.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Губернаторы
Силәбе өлкәһе Губернаторы — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Силәбе өлкәһе суд системаһы составында:
- Силәбе өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Силәбе өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты – Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.
Тарихы[үҙгәртергә]
Өлкә Тарихи Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 -1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы составында (1737-1781 йылдарҙа күпселек территорияһы губернаһының Иҫәт провинцияһы составында). 1919 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған Арғаяш милли округы ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә.
1943 йылда [1] Силәбе өлкәһе составынан Ҡурған өлкәһе айырылып сыға.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, Мечел, Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге. [2]
Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.
Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14
Административ бүленеш[үҙгәртергә]
Силәбе өлкәһе башҡорттары[үҙгәртергә]
С.ө. башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Оло Иркәбай, Оло Усман, Кесе Ҡаҙаҡбай, Кесе Ултыраҡ, Ялтыр (бөтәһе — 99), Кесе Ҡаҙакбай, Ләүәш, Нөркә (бөтәһе — 100) һ.б. торама пункттарҙа тупланып йәшәй (2002 й., % тарҙа). БР һәм С.ө. араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (1997), Хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (1998), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм С.ө. Хөкүмәтеараһында Сауҙа-иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (2003), БР Хөкүмәте һәм “Магнитогорск металлургия комбинаты” ААЙ араһында килешеүгә (2006), БР Архив эштәре б са дәүләт ком ты һәм С.ө. хакимиәтенең Архив эштәре б са ком ты араһында, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм С.ө. Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (икеһе лә — 1997), Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (1999) һ.б. ҡул ҡуйылған. 1991 й. алып БР һәм С.ө. РФ субъекттарының “Оло Урал” иҡт. хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—08 йй. Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын “Башҡорт Сауҙа Йорто” атҡара. БР һәм С.ө. сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. С.ө. делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)]. Силәбе органик быяла з дында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк з дында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының цинк концентраттары эшкәртелә һ.б. БР һәм С.ө. иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре (Магнитогорск, 2001), Башҡортостандың Рус дәүләт енә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, “Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы” халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш р ны, 2007); башҡ. әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. С.ө. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, “Башҡорт халыҡ үҙәге” Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), “Башҡорт йәштәре иттифағы” төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. С.ө. Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, Салауат драма театры, Сибай драма театры, “Сулпан” театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар Б.Ф.Домашников, С.Б.Краснов, Ә.Ф.Лотфуллин, А.Н.Романов, Й.Ә.Сөләймәновтарҙың “Һары бейә” һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б.
Арғаяш һәм Ҡоншаҡ р ндары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе ун тында һәм 1 се Силәбе пед. колледжының Арғаяш филиалында башҡ. теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа “Башҡорт юлдаш телевидениеһы” тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡ. телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары м н тәьмин ителә. С.ө. уҡыусылары һәм студенттары БР ҙағы гимназия, мәктәп-интернат, колледждарға һәм вуздарға маҡсатлы ҡабул ителә. 2000 й. алып Арғаяш р нының Арғаяш а. БДУ вәкиллеге эшләй. “Арғужа” (Арғаяш, 1998 й. алып), “Мираҫ”, “Уралым” гәз. нәшер ителә. С.ө. тыуып үҫкән шәхестәр — Н.В.Бикбулатов, Д.Ж.Вәлиев, Х.Ш.Заимов, З.Ә.Ихсанов, К.К.Кинйәбулатова, Р.Ф.Көсөков, Х.Ҡ.Ҡушаев, Д.Н.Лазарева, В.М.Перчаткин, О.А.Пономарёв, Х.Ш.Самохужин, Ҡ.Р.Тимерғәзин һ.б. —эшмәкәрлеге Башҡортостан м н бәйле.
Галерея[үҙгәртергә]
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә "Уралым" исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла.
Милли составы[үҙгәртергә]
- Урыҫтар — 2 829 899 (83,8 %)
- Татарҙар — 180 913 (5,36 %)
- Башҡорттар — 162 513 (4,81 %)
- Украиндар — 50 081 (1,48 %)
- Ҡаҙаҡтар — 35 297 (1,05 %)
- Немецтар — 18 687 (0,66 %)
- Белорустар — 13 035 (0,39 %)
- Мордвалар — 12 147 (0,36 %)
- Әрмәндәр — 9311
- Нуғайбәктәр — 7679
- Таджиктар — 7375
- Әзербайжандар — 7213
- Сыуаштар — 6819
- Үзбәктәр — 6446
- Сиғандар — 4266
- Марийҙар — 3695
- Йәһүдтәр — 3358
- Удмурттар — 2421
- Молдавандар — 1618
- Грузиндар— 1417
- Ҡырғыҙҙар — 1410
- Поляктар — 1185
- Милләтте күрһәтмәгәндәр — 99144 кеше


c: text/html

text:
Әл-Ихлас сүрәһе
Әл-Ихлас сүрәһе (ғәр. سورة الإخلاص, Ихласлыҡ),шулай уҡ Сүрә Әл-тәүхид (ғәр. سورة التوحيد, Monotheism), — Ҡөрьәндең 112-се сүрәһе. Ислам ғалимдары әйтеүенсә, әл-Ихлас сүрәһе Мәккәлә иңгән. Сүрә 4 аяттан тора.
Риүәйәте: Бер көндө ҡөрәйеш мөшриктәре Мөхәммәт ғ.с. янына килеп: "Беҙгә үҙеңдең Аллаһыңды тасуирла", - тигәндәр. Аллаһы тәғәләнән ошо аяттар килгән
Йөкмәткеһе
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
- قُلۡ هُوَ اللّٰہُ اَحَدٌ
- اَللّٰہُ الصَّمَدُ
- لَمۡ یَلِدۡۙ وَ لَمۡ یُوۡلَدۡ
- وَ لَمۡ یَکُنۡ لَّہٗ کُفُوًا اَحَدٌ
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
Биссмилләәһи-ррахмәәни-ррахиим
1 Ҡуль һүүә-ллаһу әхәд
2 Аллаһу-ссамәд'
3 Ләм йәлид үә ләм йүүләд
4 Үә ләм йәкүл-ләһү күфүүән әхәд
Мәғәнәһе[үҙгәртергә]
112. Ихласлыҡ
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Әйт: «Ул — бер яңғыҙ булыусы Аллаһ,
2. Аллаһ -мәңгелек,
3. Ул тыуҙырманы һәм тыуҙырылманы,
4. һәм бер кем дә Уға тиңдәш булманы!»
Әл- Ихлас сүрәһе тураһында риүәйәт[үҙгәртергә]
Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм бер саҡ Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһәне үҙ янына саҡырып алған да:
- И Ғәйшәм! Дүрт нәмәне эшләмәйсә йоҡларға ятма: 1 – Ҡөрьәнде тотош уҡып сыҡмай тороп; 2 – минең ризалығымды һәм миңә тиклемге һәммә пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алмай тороп; 3 – иман килтереүселәрҙең ҡәнәғәтлегенә ирешмәй тороп; 4 – хаж ҡылмай тороп.
- Атам-әсәм менән ант итәм, шул ҡыҫҡа ғына арала быны эшләп өлгөрә алмаясаҡмын, - тип аптырай ҡатын.
- Шунан да еңеле юҡ, - тип көлөмһөрәй Рәсүлебеҙ. - Өс тапҡыр “Әл-Ихлас” һәм бер тапҡыр “Фәтиха” сүрәһен уҡып, һин тотош Ҡөрьәнде уҡып сыҡҡандай булырһың. Салауат әйтеүең менән минең һәм миңә тиклемге пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алырһың. Иман килтереүселәрҙең һәммәһенең гонаһтарын ярлыҡауын Алланан һорап, уларҙың ҡәнәғәтлегенә ирешерһең. “Сүбханаллаһи үәл-хәмдүлилләһи үә лә иләһә иллалаһу үәхдәһү лә шәрикә ләһү, ләһүл-мүлкү үә ләһүл-хәмдү үә һүүә ғәлә күлли шәйин ҡадир” кәлимәһен әйтеп, хаж ҡылғандай булырһың.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- СУРА 112. OЧИЩEHИE (BEPЫ)
- 112 сура (Аль-Ихлас) на арабском и в 7-ми переводах на русский язык
- Сура 112 АЛЬ-ИХЛАС в Исламской энциклопедии
- Слушать Суру 112 АЛЬ-ИХЛАС в wav формате
Ҡулланылған әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
30 март
30 март — григориан стиле буйынса йылдың 89-се (кәбисә йылында 90) көнө. Йыл аҙағына тиклем 276 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Испания — Барселона — Сәскәләр көнө.
- Малайзия — Келатан солтаны көнө.
- Фәләстин Дәүләте — Ерҙе яҡлау көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 2010 — Мәскәү метроһының «Лубянка» һәм «Парк Культуры» станцияларында теракт ваҡытында һәләк булғандар иҫтәлегенә траур көнө.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1974 — Эльбрус Нигмтуллин, рәсәй спортсмены, йәмғиәт һәм сәйәсәт эшмәкәре, актёр.


text:
Кейекселек
Кейекселек —— малсылыҡтың тармағы. Ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙе үрсетеп, уларҙың тиреһен эшкәртеү. XX быуат аҙағынан яңы термин барлыҡҡа килде: тире-күн эшкәртеү индустрияһы. Кейекселек объекттары: шәшке, күк төлкө, сыбар-ҡара төлкө, нутрия (һаҙ ҡондоҙо) кеш, йылға ҡондоҙо, шиншилла (күгелйем һоро тиреле кролик тоҡомо) һәм башҡа ҡиммәтле тиреле йәнлектәр.
Кейекселек XX быуаттың 1960 йылдарынан хайуандар хоҡуҡтарын яҡлаусылар һәм тәбиғи тиреләргә ҡаршылар тарафынан тәнҡитләнә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Статья «Звероводство» в Большой советской энциклопедии[1]
- ↑ Звероводство — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)


text:
Сена (Рәсәй йылғаһы)
Сёна (Кесе Сёна) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028681
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002868
- Бассейн коды — 03.02.03.002
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сёна (Кесе Сёна).


text:
Католицизм
Католици́зм (лат. catholicismus, грек. kaθoλιkός — «бөтә донъға таралған») — Көнбайыш Рим империяһында Б.Э. I меңйыллығында барлыҡҡа килгән христианлыҡ тармағы. 2008 йылдың аҙағында 1,13 млрд мәхәллә итеүсе католик булыуы билдәле. 1054 йылдағы Тарҡалыуҙан (Раскол) һуң Көнсығыш христиан сиркәүе православие исеме менән айырылып сыға.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1054 й. христиан сиркәүенең католик һәм православиеға бүленеүенән һуң дин ғилеме һәм сиркәү ойошмаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Дин ғилеме сығанаҡтары — Библия һәм Изге Риүәйәт. Католицизмдың төп тәғлимәте — Рим баш руханийы — папаның, Иисус Христостың дин эштәрендә “яңылышыу белмәҫ" ерҙәге наместнигының етәкселеге тураһындағы ғилем. Католиктарҙың дин ғилеменә ярашлы, Изге Рух Алла‑Атанан ғына түгел, Алла‑Улдан да тарала. Католик руханиҙары (иерархияның бөтә 3 баҫҡысы) целибат тота. Католиктарҙың бөтә донъя үҙәге — Ватикан, башлығы — Рим папаһы. Иң мөһим байрамдары: Христос Кәүҙәһе, Иисус Йөрәге, Дева Марияның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы һ.б. К. христианлыҡтың бөтә тылсымлы йолалары ла (һыуға мансыу, 7—12 йәштән алып миро һөртөү, икмәкле һәм шараплы причащение, никах өҙөүҙе тыйыу) таныла. Ҡорамдарҙа иконалар юҡ, тәре йөрөштәре статуялар тотоп үткәрелә. Рәсәйҙә католик священниктары 11 б. 2‑се ярт. алып күренә башлай; 19—20 бб. араһында 12 епархия, 4553 ҡорам һәм часовня, 6 монахлыҡ ордены эшләй. 1930‑сы йй. 2‑се ярт. рим‑католик ведомстволары бөтөрөлә. 1989—90 йй. 12, 2006 й. яҡынса 200 католик мәхәлләһе эшләй.
Башҡортостандағы тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостанда шляхтасылар, 18 б. уртаһынан Ырымбур губернаһында тау заводтары төҙөлөшөндә ҡатнашыусылар, һөргөнгә ебәрелгән поляк конфедераттары, 19 б. башынан һөрөлгән католиктар [Ватан һуғышы (1812) осоронда әсирлеккә эләккәндәр], поляк милли-азатлыҡ ихтилалдарында ҡатнашыусылар һ.б. тәүге католиктар була. Уларҙың күпселеге хеҙмәт иткән Ырымбур айырым корпусында поход сиркәүе (1839 й. алып ксёндзы М.Ф.Зелёнка) ойошторола, 1844—47 йй. таш костёл төҙөлә. Поляк ихтилалын баҫтырғандан һуң 1863—64 йй. Ырымбур губ. 500‑ҙән ашыу кеше, ш. иҫ. Өфө һәм Бөрө ҡҡ. йәшәргә ҡалдырылған 27 ксёндз һөрөлә (1870‑се йй. аҙ. — 80‑се йй. башында уларҙың күбеһе тыуған яғына ҡайта). 19 б. уртаһында Өфөлә яҡынса 150 католик йәшәй. Дини хеҙмәт Өфө ир балалар гимназияһы бинаһында башҡарыла; 1863 й. шәхси йортта Пресвятая Деваның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы хөрмәтенә каплица асыла; 1889—90 йй. костёл төҙөлә. 1870 й. католиктар Өфө губернаһы халҡының 0,06%, Бәләбәй — 1,6%, Бөрө — 1,45%, Өфө ҡҡ. 2,01% тәшкил иткән, 1897 й. губ. улар 1288 кеше иҫәпләнгән. Католик сиркәүе хәйриә м‑н шөғөлләнгән. Өфө губ. Иисус Христос Йөрәге хөрмәтенә рим‑католик союзы (1918 й. нигеҙләнгән) тарафынан әҙәби‑дини “Христианин" ж. (“Христиан”, ҡара: Христиан ваҡытлы матбуғаты) нәшер ителгән. 20 б. башында Өфөлә Яңы Ивановка зыяратында католик часовняһы (1962 й. һүтелә), Өфө өйәҙенең Алексеевка, Яңы Варваровка, Розовка аа. (БР‑ҙың Благовар р‑ны) ғибәҙәт йорттары эшләй. 1938 й. алып общиналарҙың эшмәкәрлеге туҡтатыла. 1990‑сы йй. башында Өфөлә (1993 й. теркәлә) һәм Благовар р‑нының Алексеевка а. (1995) католик общиналары эшмәкәрлеген тергеҙә. 2006 й. респ. 4 община (Дәүләкән һәм Октябрьский ҡҡ. теркәлеүһеҙ 2) эшләй. 2003 й. Өфөлә беренсе каплицаның 140 йыллығына һәм Өфө мәхәлләһенең 10 йыллығына арналған саралар үткәрелә, улар барышында “Башҡортостандағы христианлыҡтың тарихы һәм хәҙерге мәсьәләләре" (“История и современные проблемы христианства в Башкортостане”) Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы үтә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Религии в Башкортостане: история и современность. Уфа, 1998;
- История малых христианских конфессий в Башкортостане. Уфа, 2004.


text:
Алжир
Алжи́р (ғәр. الجزائر әл-Джаза́ир), рәсми исеме — Алжир Халыҡ Демократик Республикаһы (ғәр. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية аль-Джумхури́я аль-Джазаири́я ад-Димукрати́я аш-Шааби́я) — Урта диңгеҙҙең көнбайышында урынлашҡан Төньяҡ Африкалағы дәүләт. Алжир Африкалағы иң ҙүр дәүләттәрҙең береһе.
Көнбайыштан Марокко, көньяҡ-көнбайыштан Мавритания һәм Мали, көньяҡ-көнсығыштан Нигер, көнсығыштан Ливия һәм Тунис менән сиктәш. Илдең ҙүр өлөшөн Сахара сүллеге биләй. Башҡалаһы — Алжир ҡалаһы.
XVI — XVIII быуаттарҙа Алжир Ғосман империяһы составында була. XIX быуат башында француз колонизацияһы башлана. 1954 йылда Алжир милли азатлыҡ фронты ойошторола. Француз колониаль ғәскәренә ҡаршы ҡан ҡойошло һуғыш нәтижәһендә 1962 йылда Алжир бойондороҡһоҙ социалистик дәүләт була. 1980 йылдар аҙағында донъяауи (дини булмаған) власть һәм исламстар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ граждандар һуғышына әйләнә. Һуғыш ислам фундаменталистәрен тар-мар итеү менән тамамлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2010). «World Population Prospects, Table A.1» (PDF) (United Nations). Проверено 2009-03-12.
- ↑ 2,0 2,1 Algeria. International Monetary Fund. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 1 октябрь 2009 тикшерелгән.


text:
Мамыҡас
Мамыҡас( урыҫ.длиннохво́стая сини́ца (Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), устаревшее название — лат. Acredula caudata)
Диалекттарҙа әйтелештәре[үҙгәртергә]
Мамыҡ турғай, уҡҡойроҡ
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ сырҡылдашып ағас ботаҡтарында һикерешеп йөрөйҙәр. Йомшаҡ ҡауырһыны ҡабарып тора. Дөйөм төҫө аҡ. Арҡаһы ҡара. Яуырындарындағы һыҙыҡтары һәм ҡойроғоноңартҡы өлөшө алһыу. Сыбар ҡойроғо оҙон, ике яҡ ситенән аҡ һыҙаттар үтә. башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"серр- серр"
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр. уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ағаста йәки ҡыуаҡта оя яһай. Алһыу күк төртөктәр менән сыбарланған 10-12 бҡртҡк аҡ йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Длиннохвостая синица на сайте Андрея Байкалова «Птицы Средней Сибири»
- Длиннохвостая синица на сайте кафедры зоологии и экологии Ярославского государственного университета имени П. Г. Демидова
- Длиннохвостая синица на сайте «Птицы Липецкой области»
- Длиннохвостая синица — отрывок из книги В. Г. Гусева «Живой уголок» на сайте «Любимые домашние животные и растения»


text:
1 апрель
1 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 91-се (кәбисә йылында 92) көнө. Йыл аҙағына тиклем 274 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара ҡоштар көнө.
- Иран — Ислам Республикаһы көнө.
- Кипр Республикаһы — Милли байрамы.
- КАР — Ғаилә көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1889 — Чикагола беренсе һауыт-һаба йыуыу машинаһы барлыҡҡа килә.
- 1923 — «Огонёк» журналының беренсе һаны сыға.
- 1937 — Бирма Һиндостандан айырылып сыға.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1873 — Сергей Васильевич Рахманинов, композитор, пианист һәм дирижёр
- 1983 — Сергей Лазарев, театр актёры һәм йырсы
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1981 — Агния Львовна Барто, русс совет балалар яҙыусыһы, балалар өсөн шиғырҙар авторы.
- 2010 — Генри Эдвард Робертс, инженер-электронщик, беренсе шәхси компьютер төҙөүсе.


text:
Джеймс Фергюсон
Джеймс Фергусон - Шотландия астрономы һәм XVIII быуатта проборҙар төҙөүсө.
Фергусон 1710 йылдың 25 апрелендә Банффширҙа ябай кешеләр ғаиләһендә тыуа: уның атаһы Джон Фергусон (John Ferguson) ҙур булмаған ерҙә ҡуртымға алып эшкәрткән, әсәһе Эспет Лоббан (Elspet Lobban) алты бала үҫтергән, шулар араһында Джон икенсе бала була. Үҙенең автобиографияһы буйынса уҡырға ул атаһы өлкән ағаһын өйрәткәнен тыңлап ултырып өйрәнән һәм уҡырға төшкәнгә тиклем өлкән йәштәге үатып ярҙамы менән өйрәнгән. Атаһы уҡырға өйрәткәс, ете йәш өс айлыҡ сағында уны Кейт (Keith) грамота мәктәбенә ебәрәләр. Туғыҙ йәшлек сағында, атаһы рычаг ярҙамында туҙған ҡыйыҡты емереүен күреп ҡалып, ул рычагтың эш прицибын аңлап ҡына ҡалмай, уны тәгәрмәс һәм ярымкүсәрҙә файҙалана. Бер күршеһе уның уйлауы дөрөҫ икәнен дәлилләгән китап күрһәтә.
1720 йылда Фергусон эшләй башлай, 14 йәшенә тиклем һарыҡ көтә. Шул уҡ ваҡытта ул токарь станогы һәм бәке ярҙамында механик моделдар эшләй, төнөн йондоҙҙар өйрәнә. Уҡытыусыһы Джеймс Глашан (James Glashan)уның шөғөлөнә ыңғай ҡарай һәм малайға буш ваҡыт бүлә. 1728 йылда Глашан менән килешеү ваҡыты уҙа, һәм Фергусон Томас Гранд (Thomas Grant) йортонда уҡый башлай. 1730йылда Гранд киткәс, Фергусон өйөнә ҡайта. Был ваҡытта ул глобус һәм ағас сәғәт эшләй.
1734 йылда Эдинбургҡа күсеп килә һәм портрет миниатюраһы менән шөғөлләнә башлай, артабан ул Инвернессҡа күсеп килә, 1743-1744 йылдарҙа Лондонда күсеп килә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем бында йәшәй. 1763 йылдың ноябендә Лондон король йәмғиәтенә ағза булып керә, астрономик һәм механик моделдәр эшләй, 1748 йылда эксперименталь физика буйынса лекциялар уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул 50 фунт стерлинг күләмендә пенсия ала; 1776 йылдың ноябрендә вафат була Дева Мария сиркәүе янында ерләнә.
Джозеф Райттың "Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ" картинаһында Фергусон һүрәтләнгән типгән фараз бар. Шул уҡ ваҡытта Райт биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда уҡытыусы Джон Уайтхерст һүрәтләнгән тип раҫлай. Икенсе комментатор картиналағы фигура "Годфри Кнеллера төшөргән Исаак Ньютонға өкшаған тип белдерә.
Фергусондың нәшер ителгән мөһим хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
- Astronomical Tables (1763)
- Lectures on Select Subjects (первая редакция, 1761, с правками сира Дэвида Брюстера в 1805 году)
- Astronomy explained upon Sir Isaac Newton's Principles (1756, с правками сира Дэвида Брюстера в 1811 году)
- Select Mechanical Exercises, with a Short Account of the Life of the Author, written by himself(1773).


text:
Мәғдән
Руда, мәғдән — билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металды алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы минерал[1] ; ер аҫты байлығы, ҡаҙылма байлыҡ; руда[2]; ер аҫтынан байлыҡ ҡаҙған ер; рудник, шахта; Ҡаҙылма байлыҡ; руда, металл[3]; билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металды алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы файҙалы ҡаҙылма; составында металл йәки уның берләшмәләре булған тәбиғи минераль сеймал.
-
Тимер рудаһы
-
Марганец рудаһы
-
Ҡурғаш рудаһы
-
Алтын рудаһы
-
Пачука-де-Сото тау эштәре буйынса тарихи музейында мәғдән ташыу торған арба, Мексика
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Руда төшөнсәһе «Тау энциклопедияһы» сайтында. (урыҫ.)


text:
Тәгәрлек
Тәгәрлек (Vanellus vanellus, урыҫ. чибиц йәки пигалица) – ржанка һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған (өйрәктән бәләкәйерәк) һаҙ ҡошо.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Башында оҙон ҡара ҡауырһын супайы, һырты менән түше йәшкелт төҫтә була. Түбәһе, муйынының алғы яғы, түшенең алғы өлөшө, ҡойроҡ төбө аҡ. Ҡыш көнө ҡаурыйҙары күберәк аҡ төҫтә була. Был ҡош һауала төрлө хәрәкәттәр яһап, баш түбән дә әйләнеп китеп осҡан өсөн Башҡортостанда тәгәрлек, тәгәрләүек, кеҙгет тип тә йөрөтәләр. Башындағы оҙон ҡара ҡаурһындарын бер күтәреп, бер төшөрөп йөрөй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, ямғыр селәүсене, ҡусҡар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Тәгәрлек Атлантик океандан Тын океанға тиклем таралған. Күсмә ҡош. Урта диңгеҙ бассейнында, Кесе Азияла, Төньяҡ Һиндостан, Ҡытай һәм Японияла ҡышлау урыны. Ояһын, ғәҙәттә, ерҙә ҡора. Ҡыҙғылт һәм ҡара төрткөләр менән сыбарланған 4 бөртөк йәшкелт һәмһарғылт-көрән йомортҡа һала.


text:
Йәшел турғай
Йәшел турғай (урыҫ.Зеленушка )- Европала йәшәй торған турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы турғайҙай. Яңғыҙ ҙа, парлашып та, тупланып та ауыл тирәһендәге ағастарҙа, көнбағыш һәм киндер араларында йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң арҡаһы йәшел, муйынының һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо һары һыҙатлы көрәнһыу ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт йәшел. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, аҫ яғы буй һыҙатлы аҡ-һыл һоро. йорт турғайынан йәшкелт төҫө һәм тамағында ҡара тап булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡ¬лы: «зирлл-зирлл», һайрағанда «зирл-зирл-зирлиижжж».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яҡты урмандар, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа йә¬шәй. Башлыса үлән орлоҡтары, яҙғыһын бөжәктәр ашай. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағаста йәки ҡыуаҡтарҙа оя¬лай. Ҡара һәм ҡыҙғылт таплы 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Операцион система
Операцион система — данныйҙарҙы индереү-сығарыу ойоштороусы, систем программалар һәм ҡулланыусы программаларын эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе программалар комплексы. Операцион системаны өс иң мөһим өлөшкә бүлеп була: ядро, данныйҙар һаҡлауғыс система, командалар интерпритаторы (ҡулланыусының).
Иң мөһим өлөштәре[үҙгәртергә]
- Ядро — аппарат саралыры һәм программалар башҡарылыуын үтәүсе, идара итеүсе операцион системаның иң мөһим өлөшө.
- Данныйҙар һаҡлаусы система — һаҡлау ҡоролмалары менән идара итеүсе, һәм данныйҙарҙы яҙыу һәм (йәки) уҡыуын башҡарған операцион системаның өҫтәмә өлөшө. Данныйҙар һаҡлаусы системаның бер төрө — файл системаһы.
- Командалар интерпритаторы — ҡулланыусының компьютер менән эшмәкәрлеген ойоштороусы программа.
Төп функциялары[үҙгәртергә]
- Ҡушымталарҙы оператив хәтергә йөкмәтеү һәм уларҙы башҡарыу.
- Периферия ҡоролмаларына универсаль рәүештә мөрәжәғәт итеү. Миҫал: индереү-сығарыу ҡоролмалары.
- Оператив хәтер менән идара итеү (процесстар араһында хәтерҙе бүлеп таратыу, виртуаль хәтер).
- Энергияға талапһыҙ информация һыҡллауғыстарындағы данныйҙарға мөрәжәғәт итеү менән идара итеү; күбеһенсә файл системаһы ярҙамында.
- Ҡулланыусы интерфейсын булдырыу.
- Селтәр операцияларын булдырыу, шул иҫәптән стек протоколдарын булдырыу.
Өҫтәмә функциялары:[үҙгәртергә]
- Мәсьәләләрҙе параллель һәм псевдопараллель рәүешетә башҡарыу (күпмәсьәләлек).
- Процесстар араһында аралыштырыусы булыу: данныйҙар менән алмашыу, бер-береһен синхронизациялау.
- Системаны ҡурсалау; ҡулланыусы данныйҙарын һәм программаларҙы, ҡулланыусының эшмәкәрлегенән (яуызлыҡ уй менән йәки белмәгәнлектән) йәки ҡушымталарҙан ҡурсалау.
- Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын сикләу һәм күпҡулланыусылыҡ эшләү режимы (аутентификациялау, авторизациялау).
Операцион система төрҙәре[үҙгәртергә]
Операцион системалар хисап аппаратына, лицензияһына һәм башҡарыласаҡ маҡсатына ҡарап күп төрҙәргә бүленә. Төрҙәр иһә үҙ сиратында тармаҡтарға бүленә.
Компьютерҙарҙа киләһе ике операцион система төрҙәре киң таралған: Microsoft Windows, Unix һәм Unix системаһына хас булған (шул иҫәптән Macintosh) операцион системалары.


text:
Антарктика
Анта́рктика — Ер шарының көньяҡ ҡотобондағы өлкәһе, Антарктида һәм уға сиктәш Атлантика океаны, Һиндостан океаны һәм Тымыҡ океаны өлөштәрен үҙ эсенә ала (ҡайһы ваҡыт океандарҙың был өлөштәре айырым бер Көньяҡ океаны итеп иҫкә алалар). Антарктика сиге 48–60° к.к. үтә. Дөйөм майҙаны 52 Мм² тирәһендә.
Антарктика — һауа температураһы түбән, көслө елдәр, борандар һәм томандар булған Ерҙең иң ҡаты климатлы өлкәһе. Антарктида китғаһы һәм яҡын утрауҙар өҫтөндә боҙ ҡатламы ята. Субантарктика райондарында иң йылы айҙың урта температураһы +10 °C, иң һыуыҡ айҙың урта температураһы 0° C -тан алып −10 °C –ҡа тиклем була.
Һалҡын Антарктика һыуҙары крилгә (ваҡ ҡыҫала һымаҡтар) һәм балыҡҡа бай. Бында күп тюлень, котик һәм кит йәшәй. Яр буйында поморник һәм альбатрос кеүек диңгеҙ ҡоштары, шулай уҡ пингвиндарҙың һигеҙ төрө бар. Утрауҙарҙа тундра үҫемлектәре, күп ҡош бар.
Тағы ҡара[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Ырымбур губернаһы
Ырымбур губернаһы (виләйәте) — XVIII—XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге Ырымбур өлкәһе, өлөшләтә Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренә һәм Ҡаҙағстандың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — Ырымбур ҡалаһы.
Тарих[үҙгәртергә]
Борондан төбәкте төрлө ерле төрки халыҡтар биләй: Көньяҡ Урал һәм тирә-яҡтары — башҡорттарҙың борондан тыуған йорто; көнбайышыраҡ — татарҙар ере; башҡорт йортонан көньяҡ-көнсығыштағы далаларҙа ҡаҙаҡҙар күсмә тормош итә; Түбәнге Яйыҡ — нуғайҙар биләмәһе булараҡ билдәле.
XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып Рәсәй империяһы Көньяҡ Уралда һәм тирә-яҡ төбәктәрҙә йоғонтоһон көсәйтә килә. Төбәктәге тәүге урыҫтар Иван Грозныйҙың язаларынан ҡасып, Яйыҡ буйына күсеп килә. Пётр I Ырымбур ерҙәрен Рәсәй өсөн мөһим терәк майҙан, Урта Азияға инер өсөн уңайлы ҡапҡа тип күрә. Хәйер, уның ниәттәре Анна Иоанновна осоронда ғына ғәмәлғә аша башлай. Төбәккә казактар күсереп ултыртыла, башҡорт менән ҡаҙаҡ ерҙәре араһында ҡәлғә һыҙаты төҙөлә.
1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторола; 1752 йылға уға Әстрәхән губернаһынан Гурьев ҡаласығы, 1773 йылда Ҡазан губернаһынан Һамар ҡалаһы ҡушыла.
1775 йылың октябренә торошло губерна түбәндәге өс провинциянан тора [2]:
1782 йылда Өфө наместниклығы ойошторола; уға ике өлкә (область) — Өфө һәм Ырымбур өлкәләре инә.
Өфө өлкәһенә түбәндәге 8 өйәҙ ҡарай:
- Өфө өйәҙе
- Бөрө өйәҙе
- Минзәлә өйәҙе
- Бөгөлмә өйәҙе
- Боғорослан өйәҙе
- Бәләбәй өйәҙе
- Стәрлетамаҡ өйәҙе
- Силәбе өйәҙе
Ырымбур өлкәһенә 4 өйәҙ ҡарай:
- Ырымбур өйәҙе
- Верхнеурал өйәҙе (Үрге Яйыҡ өйәҙе)
- Быҙаулыҡ өйәҙе
- Сергиев өйәҙе.
Шул уҡ ваҡытта Гурьев менән Уральск ҡалалары Әстрәхән губернаһына күсерелә; Ырымбур башҡала тип билдәләнә. 1796 йылда Өфө наместниклығының атамаһы "Ырымбур губернаһы"на үҙгәртелә, Ырымбур башғалаһы булып ҡала. 1802 йылы башҡала Өфөгә күсә. 1850 йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған Һамар губернаһына бирелә. 1865 йылы губерна икегә — Өфө һәм Ырымбур губернаһына- бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.
1919 Ырымбур губернаһынан Силәбе губернаһы бүленә. 1928 йылда төбәк Урта Волга өлкәһенә индерелә, 1934 йылда айырым Ырымбур өлкәһе булдырыла.
-
-
-
Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл
-
-
-
-
Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл
Административ бүленеш[үҙгәртергә]
1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы 5 өйәҙҙән тора:
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Дөйөм халыҡ һаны — 1 836 мең; халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 10 кеше; 6 ҡалала 174 мең кеше тора.
1897 йылға торошло халыҡ иҫәбе (туған тел буйлап)[3]:
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии).
- ↑ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей


text:
Джон Ломбе
Джон Ломбе — XVIII быуаттаға инглиз эшҡыуары.
Ломбе 1693 йылдар тирәһендә Нориджда тыуа; туҡыусы улы була һәм Томас Ломбеның эйәрсен ҡустыһы була. Томас Ломбе вафат булғас уның эшен дауам итә, Нориджда һәм Лондонда ебәк сауҙагәре булараҡ билдәле була.
XVIII быуат башында ебәк ойоҡ бәйләү машиналары үҙәге Лондондан Медлиндсҡа күсә, был ваҡытта ебәк епкә һорау тәҡдимдән артып китә. Томас Ломбе ағаһы Джона менән уйлап табыусы һәм инженер Джорджем Сороколд Дербила төҙөгән ебәк фабрикаһына эшкә уңышһыҙ урынлашалар. Фабрика Дерби ҡалаһында Дервент йылғаһы буйында төҙөлә. Был эшселәрҙе һәм йәнһеҙ ҡеүәт биреүсе сығанаҡты бер ҡыйыҡ аҫтында эшләтеүсе беренсе фабрикалыр, моғайын.
Витторио Зонка (Vittorio Zonca) яҙмаһы буйынса, итальяндар станокта еп иләү технологияһын XVII быуаттан уҡ ҡулланған. Леонардо да Винчи һүрәттәрендә оҡшаған модельды табырға мөмкин, әммә Витторио Зонка яҙмалары тулыраҡ. Былар араһында бәйләнеш булыуа билдәһеҙ. Джонды ағаһы органсен ебен иләүсе итальян машинадарын өйрәнергә ебәрә. Органсин -- иләнгән тәбиғи ебәк, ебәк туҡымаға ҡушыу өсөн киң ҡулланыла. Легенда буйынса Джон Италияла машина ярҙамында ебәк туҡыу магазинына эшкә урынлаша. Төнөн ул магазинға инеп, шәм яҡтыһында, машиналарҙың чертёжын ентекләп күсерә. 1716 йылда конструкцияны Англияға алып ҡайта.
1718 йылда Томас Ломбе патент алырға ирешә. Патент 14 йылға бирелә.
Ломде фабрикаһы[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Дерби ебәк фабрикаһы
Иҫке Дерби ебәк фабрикаһы урынына яңы фабрика төҙөргә Сокород эшкә алына. Фабрика төҙөү 1722 йылда, Джон вафат булыуға бер йыл ҡалғас, төҙөлөп бөтә. Легенда буйынса Сардиния короле Виктор-Амадей II Ломбе предприятиеһының уңыштарын ишетеп ағалы-ҡустылы Ломбены үлтерергә бер ҡатынды яллай. Джонды "шикле" ҡатын ағыулаған тигән тоҫмал бар.
Томас Ломбе 1727 йылда рыцарь була. 1732 йылда патент ваҡыты уҙа, уны оҙайтыу үтенесе кире ҡағыла. Был Ричард Аркрайтның мамыҡ фабрикаһы һәм Дервент фабрика үҙәненә оҡшаған беренсе уңышлы туктамай эшләй торған етештереүханаһы була.
Томас ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, үҙ машинаһының моделен әҙерләү өсөн, 14 00 фунт стерлинг бирелә; ебәк иләү машинаһы башҡа фабриканттарға ҡулланма булараҡ Лондон Тауэрена ҡуйыла. Ул 1739 йылда үлә, фабрика бинаһы Самюэл Ллойд һәм Уильям Уилсонға һатыла. Фабрика, өлөшләтә емерелгән бинала, 1890 йылға тиклем ебәк етештерә. Был бинала хәҙер Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы урынлашҡан.


text:
Ҡорт һитәһе
Ҡорт һитәһе—— кәрәҙ күҙәнәктәренә тултырып, бал менән һылап ҡуйылған ҡорт йәттәһе.
Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:( «Бал ҡорттары» мәҡәләһе)
Һеркә йыйыла йәки бал ҡорто сәскәләгә һарылған саҡта уның тәнендәге төксәләргә йәбешә, йыйыу өсөн бал ҡорто аяҡтары ярҙамында кәрзиндәренә һәм һепергесенә тултыра ла, ҡойолмаһын өсөн бал менән һылап ҡуя.
Ҙур энциклопедик һүҙлек буйынса:
Һитә - сәскә һеркәһе, ул бал ҡорттары тарафынан йыйыла, кәрәҙ күҙәнәктәренә тәҫләп һалына, бал менән һылана, барлыҡҡа килгән һөт кислоталары менән консервалана. Бал ҡорттары өсөн аҡһымлы-углеводлы аҙыҡ.
Йөкмәткеһе
Һитәнең составы[үҙгәртергә]
Һитә аминокислоталарҙан, витаминдарҙан һәм ферменттарҙан тора. Улар ҡорттар өсөн биологик ҡиммәтле отошло.[1].
Йәттәнең бер өлөшө йәш ҡорттар тарафынан файҙаланыла, ҡурсаҡтар туҡландырыла. Башҡа өлөшөн йыйыусы ҡорттар күҙәнәктәргә тәҫләп һалалар. Улар үрсем янында ғына була. Ҡағиҙә буйынса, ҡорттар күҙәнәктәрҙе йәттә менән 0,4—0,8 өлөшөнә тултыра. Унан һуң һеркәне консервалау башлана. Шулай итеп һитә барлыҡҡа килә. Ул аҡһымға бай аҙыҡ булараҡ яҙ көнө бик кәрәк.
Һитә һеркәнән айырмалы стермлләнгән, шуның өсөн дә балҡорттарының организмында тиҙ үҙләштерелә. Туҡлыҡлылығы һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға, башҡа һеркәне алмаштырыусы матдәләргә ҡарата 9 тапҡырға юғарыраҡ. Һәм ул көслө антибиотик булараҡ һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға та көслө[2].
Һитәлә һеркәгә ҡарағанда витаминдар ҙа күберәк. С витамины "ҡорт икмәге"ндә 140—205 мг%, B1 — 0,4-1,5 мг%, B2 — 0,54-1,9 мг%, B6 — 0,5-0,9 мг%, P — 60 мг%, А — 50 мг%, Е — 170 мг%, Д — 0,2-0,6 мг%. Минераль тоҙҙар 4-7 мг% тәшкил итә, органик кислоталар — 1-5 мг%, ферменттар һәм гормондар аҙ миҡдарҙа билдәләнгән.[3]
Һитәнең тәме һеркәнең төрөнән һәм сафлығынан тора. Ул поливитаминдарға оҡшаған. Сөнки күҙәнәктәрҙе ҡараһаҡ, унда төрлө төҫтәге ғатламдарҙан торғанын күрәбеҙ.
Һитәнең күргәҙмәлелеге[үҙгәртергә]
Һитәнең өс төп төрө бар
- Кәрәҙҙәге һитә. Иң тәбиғи, кеше тарафынан эшкәртелмәгән. Етешһеҙлектәре лә етерлек. Һаҡлауы ауыр, дым күберәк булһа күгәрә башлай. Ә ҡорола балауыҙ көйәһе ҡурсаҡтары тарафынан ашап бөтөлә. Һитәне иҫке, ҡарайған күҙәнәктәргә тултыралар. Сөнки был кәрәҙҙәрҙе улар өсөн таҙартыуы ауыр,сөнки бында балауыҙҙан тыш мерва (үрсем ҡурсаҡтарының күлдәктәре) бар. Тығыҙ итеп тултырылған кәрәҙле рамдың 50—60 % ғына һитә, башҡа өлөшөн мерва һәм балауыҙ, шулай уҡ дым тәшкил итә.
- Төйөлгән һитә йәки һитә пастаһы. Был кеше тарафынан эшләнә. Ит турағыс аша үткәрелеп,( 30 % тирәһе) бал ҡушыла, ҡоро матдәләр 30—40 % тирәһе.. Һәйбәт һаҡлана. Кире яҡтары: һитәнең ҡушылмаһы билдәһеҙ, состовы ла билдәһеҙ.
- Кәрәҙҙән алынған һитә. Алты мөйөшлө призмалы бөртөктәр. Балауыҙҙан һәм мерванан таҙартылған, киптерелгән. Яҡшы һаҡлана. Яҡшы эшкәртәкнә ваҡытта сит матдәләр ҡалмай (балауыҙ, мерва). Кеше тарафынан таҙартылһа ла, составы үҙгәрмәй. Технологияла туңдырып һаҡлангаг һитәнең состав үҙгәрә, сифаты кәмей тигән фекерҙәр бар. Шулай ҙа умарталарҙа, солоҡтарҙа ҡышын туңып торған һитә менән бал ҡорттары яҙ көнө үрсем туҡландырыу өсөн файҙалана.
- Һитәне һайлаған саҡта уның һеркә биреүсе сәскәләрҙең төрлөлөгөнә иғтибар итергә кәрәк. Ҡорттар тарафынан эшкәртелгән һитәне, был йәһәттән ике төргә бүлеп була:
- Монофлёр йәғни бер генә төрлө сәскәнән йыйылған. Ҡорттар һеркәне сәсеп үҫтерелгән культураларҙан йыя. Көнбағыш, ҡарабойҙай, рапс һәм башҡалар. Бындай йәттәләр һәм күҙәнәккә тәҫләп һалынған һитә бер төҫтө, бер төрлө була. ул әселеге, ҡырҡыулығы менән айырылып тора.
- Полифлёр йәғни төрлө сәскәнән йыйылған. Был йәттә төрлө сәскәләрҙән йыйыла. Көнөнә 2-5 төрлө йәттә алып ҡайталар, ә йәй буйы уның төрлөлөгө арта.
Һитәле рам төрлө төҫтәге күҙәнәктәрҙән тора. Шулай уҡ, хатта бер күҙәнәктәге тәҫләнгән ҡаттар ҙа төрлө-төрлө төҫкә эйә. Тик төҫтәр йә көнө генә айырыла, Йәй буйы һитә бешә(өлгөрә) һәм бер төҫлөгә әйләнә.
Тәмдәре лә төрлөсә була. Бер үк күҙәнәктә әсе, татлы, ҡырҡыу тәм менән булырға мөмкин.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Һитәлә бал күп булыу сәбәпле, унда углеводтар 2,5 тапҡырға күберәк.[4]Улар глюкоза менән фруктоза. Липидтар 1,5 % тиклем түбәнәйә. Аҡһым һәм минираль матдәләр шулай уҡ һеркәгә ҡарағанда бик аҙ миҡдарҙа. Шулай уҡ С витамины миҡдары ла түбән, А,Е, һәм В витаминдары күберәк. Һитә организмда еңелерәк үҙләштерелә. Һеркәгә алергияһы булған кешеләрҙең, һитәгә ҡарата ла алергия баолығы билдәләнгән.
Һитә һерекәгә ҡарағанда антитоксик үҙенсәлектәре менән юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә. Ул организмда эритроциттарҙы, ретикулоциттарҙы һәм гемоглобинды күтәреүгә һәләтле. лейкоциттарҙың һәм лейкоцитар формуллаларҙың һанын нормалләштерүеҙе тәьмин итә. Һитә ҡорт йәттәһенә ҡарағанда эффектлыраҡ һәм етеҙерәк тәьҫир итә.[2]
Дауалау үҙенсәлектәре буйынса улапитерапияла ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Состав перги — Пчеловодство в покупках — Пчеловод КOM
- ↑ 2,0 2,1 Хисматулина Н. З., Апитерапия. — Пермь: Мобиле, 2005. — 43 с.
- ↑ А. Ф. Синяков «Большой медовый лечебник», 2006 год
- ↑ Wong, Cathy Bee Pollen. about.com (2005-02-02). 20 ғинуар 2010 тикшерелгән.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Перга имеет серьёзные преимущества перед прочими витаминными препаратами и БАДами
- О перге в клубе Пчеловодов
- Противопоказания к приему пчелиной обножки


text:
Ғәмәли Мәғариф
Ғәмәли́ Мәғари́ф - Рон Хаббард асҡан уҡытыу технологияһын таратыу өсөн нигеҙләнгән ойошма. Штаб квартираһы АҠШла Миссури штатының Сент-Луис ҡалаһында урынлашҡан. Был ойошма 1972 йылда барлыҡҡа килә һәм Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы менән идара ителә. Донъяла 760 филиал 100 мең уҡытыу өлкәһендә эшләгәндәргә һәм 28 миллион студенттарға файҙа килтерә.
Уҡытыу технологияһы[үҙгәртергә]
Рон Хаббард уҡытыу технологияһында һүҙлек, демонабор (ваҡ нәмәләр), пластилин ҙур күләмдә ҡулланыла. Студент экзаменды яҡшы бирмәйенсә алға бармай.
Рон Хаббард буйынса кеше һүҙ аңламағандан һуң өйрәнгән өлкәнән алыҫайа һәм аҙаҡ шул өлкәгә ҡаршы берәй нәмә эшләй.[1]
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (инг.)
- Рәсми сайт (урыҫ.)
- [1] (урыҫ.)
- [2] (урыҫ.)
- [3] (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Бюллетень ОХС от 8 сентября 1964 Оверты: что стоит за ними?


text:
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы — халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү һәм ҡайһы бер сәнәғәт тармағын сеймал менән тәьмин итер өсөн йүнәлтелгән халыҡ хужалығы тармағы. Ауыл хужалығы барлыҡ илдәрҙең иҡтисадында мөһим урын алып тора. Бөтә донъяла ауыл хужалығында 1,1 млрд. кеше мәшғүл.
Ауыл хужалығы тармаҡтары[үҙгәртергә]
Ауыл хужалығы агросәнәғәт комплексына керә һәм түбәндәге тармаҡтарҙы үҙ эсенә ала:
- Үҫемлекселек
- иген культуралары (бойҙай, арпа, арыш, һоло, дөгө, кукуруз, ҡара бойҙай, сорго һ.б.)
- ҡуҙаҡлы иген культуралары (борсаҡ, ноҡот борсағы, яҫмыҡ борсаҡ, соя борсағы һ.б.)
- мал аҙығы
- техник культуралар
- йәшелсә-баҡса культуралары
- цитрус культуралары
- май бирә торған культуралар (көнбағыш, һ.б.)
- ҡомалаҡ үҫтереү
- виноград үстереү
- бәшмәк үҫтереү
- ялан үләне үҫтереү
- Малсылыҡ


text:
Википедия:Ҡатнашыусының шәхси бите
- Википедияла иҫәп яҙмаларын исемләү һәм файҙаланыуға бәйле кәңәштәр Википедия:Ҡатнашыусылар исемдәре тигән биттә.
Википедияла ҡатнашыусыға үҙлегенән ике махсус бит асыла — ҡатнашыусының шәхси бите һәм фекер алышыуҙарҙа ҡатнашыу бите. Википедияла теркәлгән ҡатнашыусының шәхси бите «Ҡатнашыусы:Исем» адресында, фекерләшеүҙәр бите — «Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем»[1] Был ике бит (һәм ярҙамсы биттәр) «башҡарыусы майҙаны» барлыҡҡа килтерә. Улар энциклопедия өҫтөндә эшләгән башҡа ҡатнашыусылар менән дөйөм мәсьәләләр буйынса һөйләшеү-кәңәшләшеү өсөн ярҙамсы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы
- 2 Ҡатнашыусының шәхси бите
- 3 Ҡатнашыусының фекер алышыу бите
- 4 Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре
- 5 Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре
- 6 Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе
- 7 Иҫкәрмәләр
Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы биттәре Википедия мәҡәләһе түгел, ә айырым : ҡатнашыусыларҙың исемдәр майҙаны тигән урында тора . Википедияға инеүселәргә быны аңлатыр өсөн үҙ битегеҙҙә махсус {{Userpage}} ҡалыбы ҡуйырға мөмкин.
Ҡатнашыусылар биттәре энциклопедик мәҡәләләргә тәғәйенләнгән категорияларға индерелмәй, бары тик категорияларҙың ярҙамсы бүлектәрендә «Википедия:Берләшмә» генә ҡуйылыуы ихтимал .
Ҡатнашыусыларҙың биттәренә башҡа википедиясылар ҙа инеп ҡарай һәм хатта төҙәтмәләр индерә ала. Әйткәндәй, башҡаларҙың шәхси биттәренә саҡырмайса барып инеп төҙәтә башлау - тәрбиәһеҙлек һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта вандаллыҡ тип танылыуы мөмкин.
Ҡатнашыусының шәхси битенә (йәки фекерләшеүҙәр битенә) һылтанма ҡатнашыусы ҡултамғаһы тигән урында ҡуйылырға тейеш.
Үҙеңдең ҡатнашыусы битен йә ярҙамсы битте юйҙыртыуға ҡуйыу өсөн уға махсус {{Db-owner}} ҡалыбы ҡуйыу етә. Күпмелер ваҡыттан хакимдарҙан кемдер уны алып ташлар.
Ҡатнашыусының шәхси бите[үҙгәртергә]
Урыҫ телендәге Википедия берләшмәһе аныҡ ҡына итеп ошондай мәғлүмәттәрҙең күрһәтелеүе файҙалы тип һанай [2][3], әммә был мотлаҡ түгел:
- теге йәки был телде белеү кимәле тураһында;
- ҡатнашыусы менән нисек бәйләнешкә инергә мөмкинлеге тураһында;
- элемтә өсөн иң уңайлы ваҡыт, сәғәт бүлкәте тураһында;
- ҡатнашыусының йәшәгән урыны, башҡа ҡайҙарҙа йәшәгәне тураһында;
- үҙенә нисек өндәшеүҙе хуп күреүе тураһында;
- телмәр хаталарын башҡа ҡатнашыусыларҙың төҙәтеүенә рөхсәт тураһында;
- йәше тураһында;
- белеме тураһында;
- фәнни квалификацияһы һәм эшмәкәрлеге (ғилми дәрәжә, баҫылған хеҙмәттәре һ.б.) тураһында;
- һөнәре тураһында;
- йәнәш вики-проекттарҙа ҡатнашыу тураһында;
- Википедия проекттарында ҡатнашыу тураһында;
- вики-статусы тураһында (патруль, хаким, бюрократ һ.б.);
- ҡатнашыусыға ниндәй темалар буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкинлек тураһында;
- Википедияға индергән өлөш тураһында;
- вики-бүләктәр тураһында;
- Википедияны хеҙмәтләндереү һәм мәҡәләләр яҙғанда ҡул аҫтында тоторға яйлы булған мәғлүмәттәр (вики-ҡорал) тураһында;
- Википедиялағы, Викимедиа фондындағы һәм уның менән тығыҙ эшләгән башҡа сайттарҙағы файҙалы мәғлүмәттәргә һылтанмалар;
- ниндәйҙер файҙаланыусының башҡа тел бүлектәрендәге биттәренә интервики .
Ҡатнашыусы битендә тематик проект ойошторғанда кәрәк булырлыҡ төрлө ғәмәли тәжрибә тураһында мәғлүмәттәр ҡуйыу рөхсәт ителә.
Күпселек осраҡта ҡатнашыусы үҙенең битенә нимәне нисек урынлаштырыуҙы үҙе хәл итергә хоҡуҡлы. Әммә хакимдар ҡатнашыусы биттәрендә ошондай мәғлүмәттәр ҡуя ала:
- ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме ярарлыҡ түгел икәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын кемдәндер сәлдергәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын бикләү тураһында;
- иҫәп яҙмаһын Википедия:ВИРТ ҡағиҙәләрҙе боҙоп ҡулланыу тураһында;
- ҡатнашыусыға ҡарата Арбитраж комитет ҡабул иткән ҡарарҙар тураһында.
Ҡатнашыусыларҙың ҡайһы бер биттәре махсус маҡсаттарға файҙаланыуы мөмкин. Мәҫәлән, боттар, йәки юзербокстар өсөн яраҡлы тип табылған Участник:Box биттәр .
Викимедиа проекттарының Мәғлүмәт йәшеренлеге сәйәсәтенә ярашлы ,Википедияла ҡатнашҡан бер кем дә үҙенең ысын исемен асырға бурыслы түгел — шуның өсөн ҡатнашыусы битендә был хаҡта хәбәр итеү ирекле .
Әгәр үҙегеҙҙең ҡатнашыусы битендә ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт ҡуйырға теләмәһәгеҙ, башҡа ҡатнашыусыларға һеҙҙең менән аралашыуҙы еңеләйтер өсөн уларҙы фекер алышыу битенә йүнәлтегеҙ .
Ҡатнашыусының фекер алышыу бите[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусының фекер алышыу биттәре башҡа ҡатнашыусылар менән Википедияла эшләүгә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе асыҡтан-асыҡ тикшереүгә тәғәйенләнә.
Башҡа ҡатнашыусылар һеҙгә хәбәр ҡалдырған осраҡтарҙа икенсе юлы сайтҡа ингәндә һәр ваҡыт һеҙгә үҙлегенән махсус белдереү ебәреләсәк. Ул һеҙ фекер алышыу битенә инмәй тороп экранда күренеп тик торасаҡ.Көйләнмәләрҙә википочта опцияһы һүндерелмәгән осраҡта бындай белдереү һеҙгә уның аша ла ебәреләсәк.
Фекер алышыуҙар ойоштороу өсөн {{Аҫта яңылар}} һәм {{Өҫтә яңылар}} ҡалыптарын файҙаланырға мөмкин.
Теркәлгән ҡатнашыусыларҙың фекер алышыу биттәре үҙҙәренең үтенесе буйынса ла юйҙыртылмай.
Репликаларҙы һәм фекерҙәрҙе яңы урынына һылтанма бирмәй тороп юйҙыртыу тыйыла. Быға хәбәрҙәр архивы(ҡара архивҡа һалыу буйынса тәҡдимдәр), фекер алышыуҙың бүтән бите, йәки биттең архив версияһы инеүе мөмкин. Ҡырағай һәм мәғәнәһеҙ репликаларға, шулай уҡ күрәләтә дөрөҫ булмаған иҫкәртеүҙәргә был тыйыу ҡағылмай. Юйҙыртыла торған репликаны ошолай баһалайһығыҙ икән, айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ. (НҠағиҙәләр менән уйнамағыҙ!) һәм икенсе бер ҡатнашыуысының (мәҫәлән, Википедия:ФА, Википедия:ВУ, Википедия:ЗКА һ.б.) һорауы буйынса репликаны юйҙыртыу ҡағиҙәне боҙоу булып сығыуы мөмкин [4].
Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре[үҙгәртергә]
Википедияны теркәлмәй генә, исем ҡуймай ғына мөхәррирләгәндә ҡатнашыусының IP-адресы Википедияға ингән бар ваҡыт дауамында теркәлә бара, уның буйынса аноним ҡатнашыусының эш бите төҙөлә һәм теркәлгән ҡатнашыусыныҡы кеүек үк Википедияға индергән өлөшө, "фекерҙәр бите" сағылдырыла. Уларҙа шулай уҡ фекер алышып та була, иҫкәртеүҙәр һәм хатта шәхси мәғлүмәттәр ҙә урынлаштырыла ала.
Бындай биттәрҙе файҙаланыуҙың шулай ҙа етешһеҙлектәре бар:
- Һеҙҙең "шәхси" һәм ярҙамсы биттәрегеҙҙе IP-адресығыҙҙан (йәки, әйтәйек,прокси-серверҙан) файҙаланған башҡалар ҙа үҙенеке тип әйтеүе мөмкин;
- IP-адресығыҙҙы үҙгәрткәндә биттәрегеҙ менән «элемтә»не юғалтаһығыҙ(йөкмәткеһенә ҡыйынлыҡ менән булһа ла инә алаһығыҙ, шулай ҙа).
Иҫәп яҙмаһын теркәп ҡуйыуығыҙ һеҙгә исемегеҙҙе йәшерергә күберәк мөмкинлек бирә, сөнки теркәлгән ҡулланыусыларҙың IP-адрестары махсус рөхсәте булған CheckUser ҡулланыусылар ғына күрә ала.
Аноним ҡатнашыусының фекер алышыу бите хәбәрҙеренең әһәмиәте юғалыу сәбәпле юйҙыртыла ала(критерий У.2. ҡыҫҡа ваҡытта юйҙыртыу үлсәмдәре). Был шул уҡ IP-адрестан исем ҡуймай ғына эшләгән башҡа файҙаланыусылар буталмаһын тигән маҡсаттан эшләнә.
Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре[үҙгәртергә]
Һәр ҡатнашыусы үҙенә Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре булдыра ала. Ул Ҡатнашыусы:Исем/атама рәүешендә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, махсус һылтанма буйынса күсеп, ( Ҡатнашыусы:Һеҙҙең бит/Ҡаралама, һеҙ /Ҡаралама ярҙамсы биттәр булдыра алаһығыҙ.
Ярҙамсы биттәр исемлеген бер нисә юл менән ҡарарға була. Бар ысулдар ҙа бер үк һөҙөмтә бирәсәк:
- Үҙегеҙҙең шәхси битегеҙҙе, фекер алышыу битен йәки теләгән бер ярҙамсы битте асырға ла "Ҡоралдар" тигән менюла «Ҡатнашыусы өлөшө» тигән яҙыуға сыҡылдатырға. Өҫкө буй һыҙатта "Башҡарған эштәр" тигән һылтанмаға баҫып та шуны эшләргә мөмкин.
"Ҡатнашыусы өлөшө" тигән бит асылыр, уны өҫкә табан йүгертеп иң аҫҡы өлөшөнә төшкәс, "Ярҙамсы биттәр" опцияһына сыҡылдатырға.
- "Ҡоралдар" менюһында "Махсус биттәр" пунктын һайлап,асылған биттәге "Бит исемлектәре" тигән юлда "Бит атамалары баштары буйынса күрһәткес" тигәнгә сыҡылдатырға. Асылған һыҙатта үҙегеҙҙең ҡатнашыусы исемен яҙғас, "Ҡатнашыусы" тигән исемдәр майҙанына инеп, "Башҡарырға" тигәнгә баҫырға. Йәки һыҙатта «Ҡатнашыусы:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ» тип яҙып, исемдәр майҙанын үҙгәртмәй генә "Башҡарырға" тигәнгә баҫырға.
http://ru.wikipedia.org/wiki/Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ/һылтанмаһы буйынса күсергә йәки
[[Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы ]]һылтанмаһын файҙаланырға була.
Ярҙамсы биттәр ошо маҡсаттарҙа ҡулланыла ала:
- шәхси маҡсатта - Ҡомлоҡ, мәҫәлән, Ҡатнашыусы:Исем/Ҡомлоҡ,
- мәҡәләләр өҫтөндә эшләгәндә текстарҙың өҙөктәрен ваҡытлыса һаҡларға ҡуйыу өсөн,
- мәҡәләне төп майҙанға сығарырға иртә булған осраҡта өлөшләп яҙа торор өсөн,
- фекер алышыу битен архивҡа ҡуйыр өсөн, мәҫәлән, Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем/Архив/Яҙ, 2007,
- кәрәкле һылтанмалар исемлеге булдырыр өсөн,
- ҡатнашыусы битенә биҙәктәр әҙерләр өсөн,
- башҡа техник маҡсаттарҙа.
Атамалары .js и .css тип тамамланған ярҙамсы биттәр Javascript һәм CSS кодтары өсөн ҡулланыла, ул ҡатнашыусы браузерында башҡарыла (ентеклерәк Википедия:Персональ биҙәлеш тигәндә ҡара). Бындай биттәргә ҡатнашыусы бары тик үҙе, хакимдар һәм сайт төҙөүселәр MediaWiki генә төҙәтмәләр индерә ала.
Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе[үҙгәртергә]
Рөхсәт ителгән йөкмәтке[үҙгәртергә]
Өҫтәге ике абзацтан сығып әйткәндә, күләме ҙур булмаған ошондай мәғлүмәттәр рөхсәт ителә:
- Википедия тураһында тәнҡитле фекерҙәр; улар Википедия:Этика тәртибе һәм Википедия:Мыҫҡыллауҙыңү, янауҙың һәм яһиллыҡтың тыйылыуы;
- индергән өлөшкә анонимдар,лицензиялар булыуға (шул иҫәптән, fair use материалдарына), рекламаға, тәбиғи исем-баштарға мәҡәләләргә мөнәсәбәт һәм ни өсөн икәне[5];
- теге йәки был һүҙбәйләнештәр, хәрефтәр һәм тамғалар буйынса фекерҙәр һәм өҫтөнлөк биреүҙәр ;
- Википедияның "иделогик ағымдарына" мөнәсәбәт;
- Википедияның ниндәйҙер бер төрөнә өҫтөнлөк биреү«фауналар» ;
- шәхси блогтар асыу, социаль селтәрҙәрҙә, форумдарҙа ҡатнашыу һ.б. ;
- вики-эшмәкәрлек менән бәйле булмаған уйындар, спорт төрҙәре, йыр-моң, әҙәбиәт һәм башҡа шөғөлдәр менән мауығыу; матди-мәғәнәүи ихтыяждар, сәфәрҙәр, шулай уҡ Википедия программаһына инерлек темалар тураһында;
- милләте, теге йәки был ғибәҙәтханаларҙа булыу, фирҡәләрҙә йәки ижтимағи хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу һәм башҡа ғәмәли сағылыштар[6] дини, идеологик һәм социаль инаныстарҙы сағылыдырыуы мөһим;
- ҡатнашыусы ниндәй программа тәьминәтен файҙалана;
- айырым ҡатнашыусыға бәйләнмәгән, Википедияға ҡағылышлы айырым тематикалы мәғлүмәт һәм һылтанмалар һайлап алыу;
- башҡа кешеләрҙең хәтерен ҡалдырмаҫлыҡ юмор (мыҫҡыллау, кешенән көлөү һәм тиҫкәре коннотациялар) по отношению к другим людям,, ҙур булмаған матур фотографиялар;
- ҡатнашыусы (фото)портреты;
- Википедияны яҡшыртыуға йүнәлтелгән өгөт-нәсихәт һәм уның принциптарына бәйле эш (мәҫәлән: һөйләнеп ваҡыт уҙҙырма, мәҡәләләр яҙ);
- йөкмәткеһен барыһы ла ҡабул итерлек, авторы күрһәтелгән, ҙур булмаған цитаталар .
Бындай мәғлүмәтте урынлаштырыр өсөн ошо ҡалып менән файҙаланырға мөмкинҠалып:Ub.
Тәжрибә һәм тест алыу үткәреү өсөн ҡатнашыусыға үҙ майҙанын файҙаланыу тыйылмай. Шулай уҡ пиктограммаларҙы башҡалар сығынты менюларҙы файҙаланғанда ҡамасауламаҫлыҡ итеп ҡатнашыусы битенең эсенә йәки өҫкө уң мөйөшкә урынлаштырыу рөхсәт ителә:
[[Файл:|15px]]
Йәшерелә торған йөкмәтке[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусыларҙың инаныстары энциклопедияға индергән өлөштәренә йоғонто яһауы мөмкин, ә ҡайһы саҡ ҡатнашыусыларҙың теге йәки был инаныстары бер үк мәҡәләләр өҫтөндә бергәләп эшләгән саҡта бер-береһе өсөн файҙалы булыуы ла ихтимал. Шул уҡ ваҡытта үҙ инаныстарыңды белдереү башҡа төрлө фекерләүселәрҙә кире ҡараш тыуҙырыуы ихтимал, улар тәғәйен бер ҡатнашыусыға, ул индергән өлөшкә ҡарата насар мөнәсәбәт күрһәтә башлауҙары мөмкин. Шулай килеп сыҡмаһын өсөн ошондай мәғлүмәттәрҙе йәшерергә тәҡдим ителә:
- теге йәки был төбәктәргә йәки уларҙағы хакимиәттәргә мөнәсәбәт;
- айырым милләттәргә, дәүләт ҡоролоштарына, дингә, илдәргә, тарихи ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- башҡа кешеләрҙең ғәҙәттәренә, ҡараштарына һәм рухи ҡиммәттәренә мөнәсәбәт;
- теге йәки был шәхестәргә, уларҙың ғәмәлдәренә йәки биографияһындағы ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- интим тормоштағы үҙенсәлектәр;
- үткер темалар айҡанлы мыҫҡыллы һәм тәләкәле көлөүҙәр;
- социаль- сәйәси инаныстар;
- ҡатнашыусының дини, сәйәси, идеологик һәм социаль хәленә мөнәсәбәт;
- дини инаныстар;
- псевдо-Вавилон: «боҙоп һөйләшеү» һәм башҡа тәбиғи булмаған «телдәр».
Шәхси биттә шундай мәғлүмәттәргә башҡа ҡатнашыусыларҙың кире ҡараш булыуы ихтималлаығын иҫтә тотоп[7], уларҙы ошо ысулдарҙың береһе менән йәшереп була:
- тексты һәм ерлекте бер төҫтә алыу , был осраҡта яҙманы файҙаланыусы айырып алып уҡығанда ғына күрә ала ;
- ундай мәғлүмәтте төрөлә торған блоктарҙа {{һандыҡ}} ҡулланып йәшереп була.
Тик шунда ла шәхси биттәрҙе Википедия маҡсаттарына яуап бирмәгән ниәттәрҙә файҙаланыр өсөн был ысулдарҙы бик ҡулланмаһағыҙ ине [8].
[!] Был ҡағиҙәгә һылтанма менән ошо тамғаны ҡуйыу (киң асыла торған блоктың исеме янында йәки ярҙамсы биткә һылтанма янында[9]) Был юл менән ҡатнашыусы блоктағы биттең йәки ярҙамсы биттәрҙең йөкмәткеһе айҡанлы мөмкин булған ризаһыҙлыҡтар өсөн үҙенән яуаплылыҡты ала
Тамға коды:
[[Википедия:ВОТКАЗ| [!] ]]
Ҡатнашыусы битендә рөхсәт ителмәгән йөкмәтке[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы битендә ошоларға урын юҡ:
- ҡатнашыусының үҙ фекерен булған факт тип иҫбатлауы (Википедия:НТЗ);
- вандаллыҡ, ҡырағайлыҡ, шулай уҡ ҡаҙарылғыс мәҡәләләр (Википедия:ВАНД);
- башҡа ҡатнашыусылар тарафына тупаҫлыҡ, ҡаҙарылыу, мыҫҡыллап көлөү (Википедия:ВЕЖ);
- башҡа кешеләрҙе йәки төркөмдәрҙе кәмһетеү һәм яла яғыу (Википедия:НО);
- башҡалар биләгән материалдарҙы урынлаштырыу (Википедия:АП);
- коммерция ойошмалары йәки сайттары рекламаларын ҡуйыу(Википедия:СПАМ);
- Викимедиа Фонды проекттарындаҡатнашмаған кешеләр менән йыш аралашыу,йәки уларҙа эшләүгә ҡағылышһыҙ хәбәрләшеү (Википедия:НЕХОСТИНГ);
- Башҡа ҡатнашыусыларға бойороҡ һөйкәлештә, өгөт-нәсихәт, шиғар рәүешендә бирелгән фразалар [10] (Википедия:ТРИБУНАТҮГЕЛ);
- Википедияға ҡатнашы булмаған бәхәсле фекерҙәр[11]; әгәр фекерҙәр бәхәс һәм низағ сығарырлыҡ булһа(Википедия:ДЕСТ);
- троллинг, шулай уҡ Википедиянан ситтәге, атамаһы һәм йөкмәткеһе бәхәсле материалдарға һылтанма;
- социаль, иделологик һәм дини дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — айырым төркөмдәргә, идеологияларға һәм диндәргә насар ҡараш булыуы, шул иҫәптән ниндәйҙер маргиналь төркөмдәрҙә, хәрәкәттәрҙә һәм төрлө илдәрҙә тыйылған диндәрҙә ҡатнашыу тураһында яҙыу ;
- милли дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр - милләттәр, милли мәҙәниәттәр һәм милли дәүләттәр тураһында кире фекер тыуҙырылыҡ яҙмалар, шул иҫәптән ҡатнашыусы милләтсе йәки шовинист булыуы тураһында хәбәрҙәр;
- ҡатнашыусыны һис шикһеҙ файҙалы тип танылмаған өсөн категорияларға бүлгесләү (Википедия:КАТ);
- оҙайлы ваҡыт мөхәррирләнмәгән проекттарҙы арбитражға биреү.
- файҙаланыусылар Википедия навигацияһы менюһына инә алмаҫлыҡ материалдар ҡуйыу
Шулай уҡ ҡатнашыусылар биттәрен Википедия принциптарына һәм ҡағиҙәләренә тап килмәгән маҡсаттарҙа ҡатнашыусы берекмәләре төҙөү өсөн ҡулланыу шулай уҡ тыйыла. [12].
Хакимдар ҡатнашыусы мыҫҡыллы һәм ярамаған исемдәр ҡуйыу арҡаһында бикләнгән биттәрҙе юйҙыртырға хаҡлы. Ваҡыты билдәләнмәй бикләнгән биттәр көнүҙәктән төшкән осраҡта ғына юйҙыртыла (Википедия:НУВ).
Низағтарҙы хәл итеү[үҙгәртергә]
Ярамай тигән билдәләмәгә йөкмәткеһе тап килеүенә шик булмаған ҡатнашыусы биттәре кисекмәҫтән юйҙыртыла. Уны тергеҙергә маташыу тупаҫ ҡылыҡ тип һанала (Википедия:ДЕСТ). Әгәр ярамаған йөкмәтке биттең бер өлөшөндә генә булһа, ул Википедия:КУ аша юйҙыртылмай.
Йөкмәтке төрлө исемлектәрҙәге төрлө пункттарға индерерлек булһа, уны иң ныҡ тап килгән пунктҡа индерәләр.
Ҡатнашыусы битендәге йөкмәткене ярарлыҡ, йәшеререлек йәки юйҙыртырлыҡ тип таныу буйынса бәхәс сыҡҡанда бының буйынса мәнфәғәттәре булған теләгән бер ҡатнашыусы ул ҡатнашыусының фекер алышыу битендә үҙ ҡарашын нигеҙләп яҙырға хоҡуҡлы. Был осраҡта кәрәкмәгән низағтарға юл ҡуймаҫ өсөн был үтенескә ҡаршы булған тауыштар иғтибарға алынмай. Үтенестәр Участник:Юйҙыртырға тигән иҫәп яҙмаһының ярҙамсы биттәрендә тотола, унда яңы үтенесте нисек тултырыуҙы күрһәткән өлгө һәм кәңәштәр бар.
Әгәр үтенесте мәғлүмәтле итеп өс ҡатнашыусы яҡлап сыҡһа (шәхси биттә был йөкмәткенең ҡуйылыуын ни өсөн яҡлауҙарын күрһәтеп һәм ул йөкмәткене бер һөйләм менән нисек атарға булыуын яҙып), был осраҡта нигеҙле тип һанала һәм хаким, килешмәүселәрҙең дәлилдәренең ҡағиҙәләргә ярашлы булыуын тикшереп, тейешле сара күрә ала. Хаким ниндәйҙер йөкмәткене юйҙыртыуҙы нигеҙле тип табып, ҡарар сығарған осраҡта ул прецедент булып һанала һәм киләсәктә шуға оҡшаш хәлдәр килеп сыҡҡанда мотлаҡ үтәлергә тейеш тип һанала. Был маҡсатта дөйөмләштерелгән әҙерләмә ғәмәлдәге ҡағиҙәләрҙең ярашлы исемлектәренә индерелә.
Юзербокстарҙы урынлаштырыу[үҙгәртергә]
Берләшмә тарафынан юғары баһа бирелгән шәхси биттәр ғәмәли йөкмәтке иҫәбенә индерелә һәм ҡалып: итеп файҙаланыла ала. Икенән артыҡ ҡатнашыусы тарафынан файҙаланылған йөкмәтке иҫәп яҙмаһының Участник:Box ярҙамсы биттәренә ҡуйылыуы мөмкин . Бүтән юзербокстар ҡатнашыусы биттәрендә тулыһынса асылған килеш ҡуйыла йәки был ҡатнашыусыларҙың ярҙамсы биттәренә урынлаштырыла (Участник:Box тигән биттәге кеүек). Википедия: майҙанында берләшмә тарафынан танылмаған каталогтарҙы ҡуйыу рөхсәт ителмәй. Юзербокс атамаһы шулай уҡ шәхси бит йөкмәткеһе тип һанала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ . «Ҡатнашыусы:» урынына шулай уҡ «User:», ә «Ҡатнашыусы фекерҙәре» урынына — «User talk:» тип ҡулланырға була.
- ↑ Шәхси биттәр буйынса һорауламалар
- ↑ Шәхси биттәр тураһында тауыш биреүҙәр
- ↑ форумда фекер алышыуҙар
- ↑ Бындай ҡалыптар Википедия өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса фекер алышыу өсөн кешеләрҙе туплай ала .
- ↑ Улар йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләр сиктәрендә булырға тейеш.
- ↑ см. Арбитраж:О формулировках решения АК по иску 315
- ↑ Арбитраж:Толкование пяти столпов в отношении страниц участников#Ҡарар
- ↑ Ярҙамсы биттең исемендә йөкмәткеһе асылыуы коллегаларығыҙға өсөн уңайлы булыр - иғтибарға лайыҡмы-түгелме икәнлеге күренеп торор.
- ↑ әгәр был өгөттәр «вики-философияға» тап килмәһә, ирекле материалдарға һәм энциклопедияны тултырыуға йүнәлтелмәһә Creative Commons
- ↑ , шулай уҡ тормошҡа ниндәйҙер ҡарашты иҫбатлауға ҡоролған декларациялар. Улар «Был ҡатнашыусы шулай тип иҫәпләй... …» тигән рәүештә генә булһа ла, өнәлмәй
- ↑ см. Арбитраж:О толковании ВП:ЧНЯВ применительно к объединениям участников


text:
Готфрид Лейбниц
Готфрид Вильгельм Лейбниц (нем. Gottfried Wilhelm Leibniz; 1646 йылдың 1 июле – 1716 йылдың 11 ноябре) – немец математигы һәм фәйләсуфы. Математика һәм фәлсәфә тарихында оло урын биләй.
Лейбниц Исаак Ньютондан айырым сикһеҙ бәләкәй һандар менән иҫәпләмәләрҙе һәм уларға нигеҙләнеп, дифференциаль иҫәпләмә һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе керетә. Ул шулай уҡ цифрлы иҫәпләү машиналарының нигеҙен тәшкил иткән икешәрле һандар системаһын камиллаштыра.
Фәлсәфә өлкәһендә Лейбниц Рене Декарт һәм Бенедикт Спиноза менән бер рәттән, XVII быуаттағы рационализм ағымын яҡлап сығыусы ғалимдарҙың береһе була. Лейбниц шулай уҡ физикаға һәм технологияға ҙур өлөш индерә, ул башлап ҡулланған тамғалар һуңынан фәлсәфә, ихтималлыҡ теорияһы, биология, медицина, геология, психология, тел ғилеме, һәм компьютер фәндәре өлкәләрендә киң файҙаланыла.


text:
Ярёнга
Ярёнга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 281 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023153
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002315
- Бассейн коды — 03.02.02.002
- ГӨ буйынса томы — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Ярёнга.


text:
Пиреней ярымутрауы
Пирене́й ярымутрауы (шулай уҡ Иберия ярымутрауы; порт. , исп. , галис. , астур. Península Ibérica, баск. Iberiar penintsula, араг. Peninsula Iberica, кат. península Ibèrica, эстр. península Ibérica, фр. péninsule Ibérique, лат. Iberia Paeninsula) — Европаның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ярымутрау. Урта диңгеҙ, Атлантик океан, Бискай ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Иберия тигән икенсе исеме Боронғо Римға тиклем шул ярымутрауҙа йәшәгән Иберҙар халҡы менән бәйле.
Хәҙерге вакытта Пиреней ярымутрауында Испания, Португалия, Андорра, Франция һәм Бөйөк Британия территорияһы — Гибралтар урынлаша.


text:
Тау
Тау — ер рельефынын тигеҙлек өҫтөнән ыңғай яҡҡа үҙгәргән формаһы, ер өҫтөнөң төрлө бейеклектә (бер нисә метрҙан бер нисә километрға тиклем) айырылып торған өлөшө. Эргәһендәге тигеҙлектән тау итәге айырылып тора.
Йөкмәткеһе
Ер йөҙө буйынса тау массивтары[үҙгәртергә]
Европа[үҙгәртергә]
Азия[үҙгәртергә]
Америка[үҙгәртергә]
Африка[үҙгәртергә]
Ҡитғалар буйынса иң бейек тауҙар[үҙгәртергә]
- Эверест, Азия (8850 м)
- Аконкагуа, Көньяҡ Америка (6959 м)
- Мак-Кинли, Төньяҡ Америка (6194 м)
- Килиманджаро, Африка (5895 м)
- Эльбрус, Европа (5642 м)
- Винсон, Антарктида (4897 м)
- Косцюшко, Австралия (2228 м)


text:
Электроэнергетика
Эле́ктроэнерге́тика — энергетиканың төрө. Уның составында электроэнергияны етештереү, тапшырыу һәм һатыу процесстары. Электроэнергетика энергетиканың иң әһәмиәтле төрө. Был уның өҫтөнлөктәр мәнән аңлатыла (энергетиканың башҡа төрҙәр менҫн сағыштырғанда):
- Ҙур алыҫлыҡҡа тапшырыу еңел
- һатып алыусылар араһында тапшырыу еңел
- энергияның башҡа төрҙәрғә (механик, йылылҡ, химия, ут) үҙгәреүе
- энергияны генерирлау һәм ҡулланыу бер үк ваҡытта булыу (электр ток селттәр аша нур тиҙлеге менән бара)
РФ «Электроэнергетика тураһында» ФЗ-һы ошо аңлатма бирә:
Электроэнергетика — РФ иҡтисадының тармағы, үҙендә иҡтисад мөнәсәбәттәр тота.[1]
Электр энергия күп ваҡыт эксперименттар объекты ғына булды, практик эштә ҡулланма тапманы.


text:
Карнак
Координаты: 25°43′07″ с. ш. 32°39′27″ в. д. / 25.71861° с. ш. 32.65750° в. д. (G) (O)
Карнак һарайы комплексы йәки Ипет-Исут — ғәҙәттә Карнак тип атала — Мысырҙың Луксор ҡалаһынан йыраҡ булмаған, төрлө дәүерҙә төҙөлгән һәм төрлө ҙурлыҡтағы һарайҙар, ғибәҙәтханалар, пилондар һәм башҡа төҙөлөштәрҙән торған дәү комплекс. Комплекстың исеме Луксорҙан 2,5 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан хәҙерге Әл-Карнак ауылынан алынған. Карнак һарайы Боронғо Мысырҙа Ипет-Исут («Иң изге урын») тип аталған һәм мең ярым йыл дауамында Мысыр дәүләтенең төп табыныу урыны булған. Ул дүрт ҙур өлөштән тороп, Фива ҡалаһының өс төп Аллаһы — ҡояш Аллаһы Амон-Ра, уның ҡатыны алиһә-әсә Мут һәм улдары Хонсуға бағышланған.
Йөкмәткеһе
Тасуирлау[үҙгәртергә]
Хәҙерге көндәрҙә Карнак һарайы исеме аҫтында билдәле Ипет-Исут, «Иң изге урын», — асыҡ һауала урынлашҡан дәү музей, донъялағы иң ҙур дини табыныу урыны. Ул, бәлки, Ҡәһир эргәһендәге Гиза пирамидаларынан һуң Мысырҙа икенсе иң йыш йөрөлгән тарихи урындыр.
Карнак тарихы — тулыһынса тиерлек Фива һәм уның Мысыр мәҙәниәтендәге роленең үҙгәреүе тарихы. Утыҙлап фирғәүен төҙөлөштәргә үҙ өлөшөн индереп, уны башҡа бер ҡайҙа ла осрамаған кимәлгә ҙурайтҡан, ҡатмарлаштырған, төрләндергән.
Карнак комплексы дүрт төп өлөштән тора. Туристар башлыса уның иң ҙур өлөшөн — Амон-Ра биләмәһен генә күрә ала, шуға ла Карнак һарайын ғәҙәттә тап ошо биләмә тип кенә аңлайҙар. Ҡалған өс өлөшө — Мут биләмәһе, Монту биләмәһе һәм тулыһынса емерелгән Амонхотеп IV һарайы — туристар өсөн ябыҡ. Карнак һарайынан Луксор һарайына табан сфинкстар аллеяһы илтә. Шулай уҡ көнсығыштан Амон-Ра һарайына кергән юлда ике яҡлап арыҫлан кәүҙәле һәм һарыҡ башлы (Амон аллаһының изге хайуаны) сфинкстар теҙелгән.
Амон-ра биләмәһе[үҙгәртергә]
Фива ҡалаһы Ун беренсе династия дәүеренә тиклем ҙур әһәмиәткә эйә булмаған, һәм ғибәҙәтханалары сағыштырмаса бәләкәй булып, Фиваның тәүге аллаһы Монтуға бағышланған. Карнак һарайы урынында табылған, Амон аллаһы телгә алынған иң боронғо төҙөлөш Ун беренсе династия дәүеренә ҡарай. Мысыр гискостар баҫҡынлығынан һуң Фива батшалары хакимлығы аҫтында берләшкәс, Амон (мысыр теленән тәржемә иткәндә, «йәшерен» йәки «йәшерен алла») аллаһының ҡеүәте үҫә бара, ул әкренләп Боронғо Мысырҙың Гелиополь ҡалаһының ҡояш аллаһы Ра менән ҡушыла һәм Амон-Ра аллаһына әйләнә.
Карнакта һаҡланған иң боронғо төҙөлөш — ул Ун икенсе династия фирғәүене Сенусерт I-нең «Аҡ ғибәҙәтханаһы». Шулай ҙа бындағы төп төҙөлөш эштәре Боронғо Мысырҙың үҫеше осоронда — Яңы батшалыҡ дәүерендә, бигерәк тә Ун һигеҙенсе династия хакимлығы дәүерендә айырыуса әүҙем бара. Был династияның һәр фирғәүене лә тиерлек һарайға яңы һәйкәлдәр өҫтәй.
Тутмос I хакимлығы ваҡытында бында данлыҡлы архитектор Инени етәкселегендә ҙур төҙөлөш йәйелдерелә — Ун исенсе династиянан ҡалған һәйкәлдәр диуарҙар менән уратып алына, өҫтө ҡырҡып алынған пирамида рәүешендәге ҙур ҡәлғәгә оҡшаған ике ҙур ҡапҡа (пилон) — Дүртенсе һәм Бишенсе пилондар төҙөлә, Дүртенсе пилон алдында 23 метр бейеклегендә ҡыҙыл граниттан ике обелиск күтәрелә. Обелискыларҙың береһе әлеге көндәрҙә лә иҫән.
Тутмос I-нең ҡыҙы Хатшепсут хакимлығы ваҡытында ҡыҙыл һәм ҡара граниттан «Ҡыҙыл ғибәҙәтхана» төҙөлә, һуңынан ул Аменхотеп III тарафынан һүтелеп, таштары төҙөлөш материалдары булараҡ башҡа һәйкәлдәрҙе күтәргәндә ҡулланыла.
Хатшепсут шулай уҡ ҡыҙыл граниттан 30 метр бейеклегендәге игеҙәк обелискылар ҡуйҙырта. Уларҙың береһе һаман урынында тора, ул әлеге көндәргә тиклем тере ҡалған боронғо обелискылар араһында Ер йөҙөндә иң бейеге. Икенсеһе иһә икегә бүленеп, ҡолаған. Хатшепсуттың вариҫы Тутмос III хакимлығы осоронда ул төҙөгән һәйкәлдәрҙең күбеһе юҡ ителә, исеме яҙмаларҙан юйыла, обелсикылары диуарҙар менән ҡаплана.
Тутмос III Амон һарайын тулыһынса тиерлек үҙгәртә, яңы ғибәҙәтханалар, пилондар, обелискылар төҙөтә. Фирғәүендең хакимлығы юбилейы хөрмәтенә бында Ах-Мену — «Һәйкәлдәре менән хозур», хәҙер Тутмос III-нөң Тантана залы исеме аҫтында билдәле һарай төҙөлә. Был залда Карнактың Батшалар исемлеге — Тутмос III һәм унан алда хаким иткән фирғәүендәрҙең исеме уйылған. Эргәһендә данлыҡлы «Ботаник баҡса» — Тутмос III яулап алған илдәрҙән килтерелгән хайуандар һәм үҫемлектәр һүрәтләнгән зал төҙөлә. Амон биләмәһенең үҙәк өлөшөндә «Йылъяҙмалар залы» төҙөлә, был залдың диуарҙарында фирғәүен алып барған яуҙарҙың шаһиты булған йылъяҙмасы Чанини тарафынан яҙылған яу тарихтары бәйән ителә. Амон һарайынан төньяҡтараҡ Тутмос III Мемфис ҡалаһының өс төп аллаһы — Птах, уның ҡатыны Сехмет һәм улдары Нефертумға бағышланған һарай — Птах һарайы төҙөтә. Был һарай һуңынан Птолемей дәүере фирғәүендәре тарафынан ҙурайтыла.
Аменхотеп III биләмәгә тағы бер пилон — Өсөнсө пилонды өҫтәй. Уны һалған ваҡытында ул ҡайһы бер элеккерәк һәйкәлдәрҙе һүтеп, алынған таштарҙы төҙөлөш материалдары булараҡ ҡуллана. Хәҙерге ваҡытта һүтелгән төҙөлөштәр египтологтар тарафынан тергеҙелгән һәм ҡайһы бер һәйкәлдәр, шул иҫәптән Сенурсеттың «Аҡ ғибәҙәтханаһы» һәм Хатшепсуттың «Ҡыҙыл ғибәҙәтханаһы» яңынан һалынған.
Аменхотеп III шулай уҡ биләмәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Хонсу ғәбәҙәтханаһына нигеҙ һала, был төҙөлөштө артабан Рамзес III һәм IV дауам итә.
Аменхотеп IV дәүерендә үткәрелгән дини реформанан һуң, баш ҡала ҡыҫҡа ваҡытҡа Ахетатонға күсә, һәм Карнакта төҙөлөштәр туҡтап тора. Аменхотеп IV-нең вариҫтары иһә Амонға бағышлап һәйкәлдәр күтәреүҙе ҡабат тергеҙә. Хоремхеб, Ун һигеҙенсе династияның һуңғы фирғәүене, һарайға Икенсе пилон һәм Луксорға һарайына илткән күсәр буйынса Туғыҙынсы һәм Унынсы пилондар өҫтәй, бының өсөн ул Аменхотеп IV төҙөгән Атон ғибәҙәтханаһын һүтеп, алынған таштарын ҡуллана.
Ун туғыҙынсы династия дәүерендә Карнактың иң данлыҡлы өлөшө — Бөйөк Гипостиль залы төҙөлә. Төп төҙөлөш эштәре Сети I һәм Рамзес II хакимлығы осоронда башҡарылған булһа ла, шулай уҡ Ун һигеҙенсе династия дәүерендә башланған булыуы мөмкин. Залды колонналар урманы тип атау ғына аҙ — яҡынса 5000 км2 тәшкил иткән майҙанда 16 рәт буйлап 134 мөһабәт колонна теҙелгән. Уларҙың 122-һенең бейеклеге — 10 метр, урта рәттәрҙәге 12-һенеке — 21 метр, диаметрҙары өс метрҙан ҙурыраҡ.
Залдың диуарҙарына һәм колонналарға төрлө яҙмалар, рәсемдәр уйылған. Төньяҡ диуарҙарын Сети I үҙенең яҙмалары менән биҙәгән, көньяҡ диуарҙарына иһә Рамзес II үҙенең яҙмаларын ҡалдырған. Уларҙан һуңғы фирғәүендәр, шул иҫәптән Рамзес III, Рамзес IV һәм Рамзес VI диуарҙарҙа һәм колонналарҙа буш ҡалған урындарға яҙмалар өҫтәгәндәр. Тышҡы яҡтан диуарҙарға төрлө яу күренештәре уйылған — төньяҡ диуарҙарҙа Сети I-нең Сүриә, Фәләстан һәм Ливиялағы яу батырлыҡтары һүрәтләнгән, көньяҡ диуарҙарҙа иһә — Рамзес II-нең Фәләстандағы яуҙары төшөрөлгән.
Рамзес II-нең вариҫы Мернептах Луксор һарайына табан илткән тантаналы юлдағы беренсе залдың көнсығыш диуарҙарына ливийлылар һәм диңгеҙ халҡы менән алып барылған еңеүле яуҙары тарихын мәңгеләштерә, был яҙмалар хәҙер Бөйөк тантаналы яҙма исеме аҫтында билдәле. Мернептахтың улы Сети II тәүге залда, икенсе пилон алдында Фиваның өс төп аллаһы Амон, Мут һәм Хонсуға бағышланған ғибәҙәтхана төҙөтә.
Ун туғыҙынсы династияның һуңғы фирғәүендәре копмлексты киңәйтеүгә аҙ өлөш индерә. Яңы батшалыҡ дәүеренең аҙағына Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмей бара, бының менән бергә бөтә Фивала төҙөлөш тә кәмей.
Амон-Ра биләмәһендә киң үҙгәртеүҙәрҙе һуңғыларҙан булып Нектанеб I, Утыҙыҙынсы династияның беренсе фирғәүене йәйелдерә — ул бөтә биләмәне ҡамап тороусы оло диуарҙар күтәрә һәм хәҙерге ваҡытта биләмәгә кереү урыны булып хеҙмәт иткән Беренсе пилонды өҫтәй. Беренсе пилон тамамланмай ҡала.
Мысырҙы Бөйөк Искәндәр яулағандан һуң, Птолемей династияһы Карнакта яңы һәйкәлдәр күтәреүҙе дауам итә. Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөш — ул Птолемей VIII Эвергет II тарафынан һалынған Опет ғибәҙәтханаһы.
Мут биләмәһе[үҙгәртергә]
Амон-Ра комплексының көньяғында урынлашҡан был биләмә алиһә-әсә Мутҡа бағышланған. Мут (Боронғо Мысыр телендә «әсә» һүҙен аңлата) — Фива ҡалаһының өс төп аллаһының береһе, һауа аллаһы, әсәлекте ҡурсалаусы, Ун һигеҙенсе династия хакимлығы осоронда, Фива ҡалаһы үҫеше мәлендә Амондың ҡатыны тип таныла башлай.
Мут биләмәһендә ярым ай формаһындағы изге Ишеру күле урынлашҡан, шуға ҡайһы берҙә был алиһәне Ишеру күле хакимәһе тип тә атайҙар. Күл буйында — Мут ғибәҙәтханаһы. Был ғибәҙәтхана Урта Батшалыҡ осоронда уҡ һалынған булырға тейеш. Хатшепсуттың хакимлығы дәүерендә иһә ул ҡабаттан тергеҙелә. Артабан төҙөлөштәрҙе Аменхотеп III дауам итә, уның бойороғо буйынса бында йөҙләгән арыҫлан башлы Сехмет алиһәһенең һәйкәле ҡуйыла.
Биләмәнең төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Хонсупахеред ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, көнбайышында — Тутмос III һалдырған ғибәҙәтхана.
Әлеге ваҡытта был биләмә туристар өсөн ябыҡ.
Монту биләмәһе[үҙгәртергә]
Амон-Ра биләмәһенән төньяҡтараҡ һуғыш аллаһы Монту биләмәһе урынлашҡан. Был биләмәнең һәйкәлдәре бик насар һаҡланған һәм, Мут биләмәһе кеүек үк, ул туристар өсөн ябыҡ.
Биләмәнең төп һарайы — Монту ғибәҙәтханаһы Аменхотеп III осоронда Урта батшалыҡ дәүерененең элекке төҙөлөштәре урынында һалына башлай. Биләмә алдына Птолемей III Эвергет һәм Птолемей IV Филопатор осоронда Баб әл-Абд исеме аҫтында билдәле ҙур ҡапҡа һалына.
Монту ғибәҙәтханаһы янында Маат һәм Харпер ғибәҙәтханалары урынлашҡан.
Аменхотеп IV һарайы[үҙгәртергә]
Амон-Ра биләмәһенән көнсығыштараҡ урынлашҡан был һарай Атон — ҡояш дискы аллаһына бағышланған. Аменхотеп IV (Эхнатон) үҙенең данлыҡлы дини реформаһы ваҡытында бөтә Мысырҙа нәҡ ошо аллаға табыныуҙы керетә. Һарайҙың төп ғибәҙәтханаһы Гем-па-Атон — «Ҡояш Дискы табылған» исемен йөрөтә. Бынан тыш, бында Хут-бенбен — «Бенбен ташы һарайы», Руд-мену-эн-Атон-эр-нехех — «Мәңгелек Ҡояш Дискының һәйкәлдәре ныҡлы», шулай уҡ Тени-мену-эн-Атон-эр-нехех — «Мәңгелек ҡояш дискының һәйкәлдәре бейек» ғибәҙәтханалары урынлашҡан булған.
Батшаның үлеменән һуң күп тә үтмәй, Мысырҙағы хакимлыҡ ҡайтанан Амон-Ра руханиҙары ҡулына күсә, Эхнатон һәм Атон исеме менән бәйле барлыҡ һәйкәлдәр, шул иҫәптән, Карнактағы был һарай ҙа юҡ ителә. Емерелгән һарайҙан алынған материалдар башҡа төҙөлөштәрҙә ҡулланыла.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
Хонсу һарайында Рамзес III-нөң рәсеме
-
Изге скарабей ҡуңыҙы — Хепри аллаһының кәүҙәләнеше
-
Дэвид Робертстың Бөйөк гипостиль залы рәсеме
-
-
Аменхотеп IV һарайының табылған өлөштәренән тергеҙелгән диуарындағы рәсеме
-
-
Карнак һарайы. Альберт Генри Пэйн рәсеме
-
Өсөнсө пилон, Сети I-нең яуҙары һүрәтләнгән
-
Тутмос I-нең обелискы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Карнак темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Большая комментированная фотоэкскурсия по храму Амона


text:
Бәшмәктәр
Бәшмәк (күплектә: бәшмәктәр) тереклек итеүсе организмдың бер төрө; бәшмәктәр төрөнә сүпрә, күк һәм тәнле бәшмәктәр ҡарай. Бәшмәктәр хайуандарҙан, үҫемлектәрҙән һәм башҡа төр тереклектән айрым Батшалыҡҡа бүленгән.
Бәшмәк күҙәнәктәрендә ядролар бар. Целлюлозанан торған үҫемлектәрҙең күҙәнәктеренең стенкаһынан айырмалы рәүештә, уларҙың күҙәнәк стеналары (диуар) хитиндан тора. Был һәм башҡа айырмалар бәшләктәрҙе, Eumycota (ысын бәшмәктәр) йәки Eumycetes тип аталған берҙәм зат төркөмөнән барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Уларҙың дөйөм ата-бабалары һәм дөйөм монофилетлы төркөмдәре бар.
Уларҙың төп йәшәү рәүеше сапрофитлы: бәшмәк үҙе тирәләй ятҡан үле органик матдәне аҙыҡ урынына ҡуллана һәм шулай итеп уларҙы тарҡата.[1]
Структура[үҙгәртергә]
Репродукция[үҙгәртергә]
Бәшмәктәр ике юл менән барлыҡҡа киләләр: енси һәм енесһеҙ. Ҡаһы бер бәшмәктәр тәнле бәшмәктәр булып үҫешә: был емеш биреү органдары. Ҡыйыҡ аҫтында гимениаль пластиналары бар; гимениаль пластиналарҙа споралар һаҡлана, һәм улар яңы бәшмәктәр булып үҫеп китә ала. Ҡалған осраҡтарҙа, бәшмәктәр спорангий (споралар тоҡсаһында) митоз ярҙамында килеп сыҡҡан енесһеҙ спораларҙы, йәки мейоз ярҙамында килеп сыҡҡан енси спораларҙы һаҡлай. Спроралар гаплоидлы була.
Бәшмәктәр бер күҙәкле йәки күп күҙәкле була ала. Сүпрә бер күҙәкле була, һәм ике ысулдың береһе менән барлыҡҡа килә: йә енси йә енесһеҙ. Енесһеҙ репродукция ябай һабаҡсаланыу ярҙамында килеп сыға.
Мицелий[үҙгәртергә]
Күп күҙәнәкле бәшмәктәрҙең гифтар тип аталған, мицелий формаһында вегетатив үҫеү сүстәре бар. Мицелий ғәҙәттә синцитий була. Был күҙәнәк ҡыршағысы (бүлгесе) тулы түгел тигәнде аңлата, һәм күҙәнәк ядролары бер береһенән нормаль күҙәнәктәрҙәге кеүек бүленмәгән була. Төрҙәр араһында ваҡ айырмалар бар.
Симбиоз[үҙгәртергә]
Симбиоз бергә йәшәү ысулын аңлата. Ҡайһы бер бәшмәктәр ылымыҡтар менән бергә мүк формаһында килә. Бындай берҙәмлектә, бәшмәк туҡымалары эскендә ылымыҡ күҙәнәктәре йәшәй. Тамамлаусы һөҙөмтә булып яңы, юшҡынға оҡшаш, таштарға һәм башҡа тышҡы йөҙҙәргә йәбешкән тереклек формаһы була. Бөтә бәшмәктәрҙең 20% тирәһе мүкләнгән (лихенинланған) була.
Башҡа әһәмиәтле симбиоз төрө - микориза. Был осраҡта үҫемлек тамыры эсендә бәшмәк йәшәй; күп ағастарҙа тамырҙар микоризлы бар. Был механизм икеһенә лә файҙа килтерә.
Патогендар[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер бәшмәктәр ауыл хужалығы культураһыныда ауырыуҙар барлыҡҡа килтерә; башҡалары кешеләрҙә ҡаты ауырыуҙар тыуҙыра. Ҡаһы берҙәре бик ағыулы: әгәр ҙә һеҙ ҡырағай тәбиғәттә йыйып алынған тәнле бәшмәктәрҙе белмәйһегеҙ икән уны бер ҡасан да ашамағыҙ.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Ашай торған бәшмәктәр кеше аҙығы сифатында киң ҡулланыла. Сырҙарҙың билдәле төрҙәренә бәшмәк төрҙәре өҫтәргә кәрәк. Бәшмәктәр сырҙарға ҡабатланмаҫ тәм һәм текстура бирә.
Ҡаһы бер бәшмәктәр психотроп (психик) матдәләр эшләп сығара. Бер нисә төрө, айырыуса, тәнле псилоцибин бәшмәктәре (тылсымлы тәнле бәшмәктәр кеүек әйтелеш аҫтында билдәле), уларҙы галлюциноген үҙенсәлектәре өсөн ҡулланалар. Хәҙерге ваҡытта, ҡайһы бер бәшмәктәрҙе (мәҫәлән, пенициллин) антибиотик сығанағы сифатында ҡулланалар. Бәшмәктәрҙең күбеһе антибиотиктарҙы, бактерияға ҡаршы тәбиғи һаҡланыу сифатында эшләп сығара.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- ↑ Margulis L. Schwartz K.V. & Dolan M. 1999. Diversity of life: the illustrated guide to the five kingdoms. Jones & Bartlett, Sudbury MA.


text:
Ҡала
Ҡала (cыу. Хула) — йәшәүселәре, ҡағиҙә булараҡ, ауыл хужалығынан тыш башҡа эштәр менән шөғөллөнгән торамалар.
Бер тораманы ҡала иҫәбенә керетелеүе ҡанун буйынса үтәлә. Бының өсөн кәрәкле халыҡ һаны иҫәбе төрлөсә — 250 кешененән башлап (Дания) 30 мең кешегә тиклем (Япония).
Рәсәй ҡалалары[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә ҡала статусын халыҡ һаны иҫәбе 12 мең кешенән аҙ булмаған, һәм халыҡтың 85%-нан күберәге ауыл хужалығынан тыш эш менән шөғөләнгән йәшәү урыны ала. Быға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә, халыҡ иҫәбе 12 меңдән ашмаған бик күп ҡалалар бар (1092-дең 208-һе).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Һаҙанаҡ
Һаҙанаҡ (урыҫ. Багу́льник боло́тный, лат. Lédum palústre) — арса сәскәлеләр ғаиләһенән йыл буйы йәшел төҫлө, иҫкиткес һаҫыү еҫле, бик ағыулы ҡыуаҡ. Бейеклеге 1 м-ға етә. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Һаҙанаҡ һаҙлыҡтарҙа һәм һаҙлыҡ тупраҡлы ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Rhododendron tomentosum GRIN сайтында мәғлүмәт


text:
Азатлыҡ дәрәжәһе
Азатлыҡ дәрәжәһе, (Механикала) (урыҫ. Степени свободы (Механика)) — есемдең арауыҡта урын алмаштырыуы ваҡытта ирекһеҙ координаталар дөйөмлөғө. Был механиканың нигеҙ төшөнсәһе.
Ысынбарлыҡта азатлыҡ дәрәжәһе — есемде арауыҡта табыу өсөн минималь һаны (координата).
Мәҫәлән математика маятниғының арауыҡта азатлыҡ дәрәжәһе — 2, бер яҫылыҡта әйләнғән маятниҡтын — 1 (сөнки уның координатаны мөйөш аша табырға мөмкин — 1 һан).
Бәйләнғән механик системаһына ҡарағанда, уның азатлыҡ дәрәжәһе һаны, системаның нөктәләрҙен бөтә декарт координаталарҙан түбән:
ҡайҙа n — азатлыҡ дәрәжәһе, N — системаның материаль нөктәләр һаны, nlink – бәйләнғән элемтәләр һаны (артыҡ элемтәләрһеҙ).
Йөкмәткеһе
Төҙөлөш механикаһында яҫы системаһының азатлыҡ дәрәжәһен табыу формулаһы[үҙгәртергә]
Ҡайҙа:
-азатлыҡ дәрәжәһе -дисктар һаны, -ябай шарнирҙар һаны, -таяныс элемтәләр һаны.
Ләкин ошо формула аңлау өсөн ҡыйын. Сөнки рамала күп контурҙар булғас, элементтарҙы дисктарға бүлеү ҡыйын [1]/.
Ошо ҡыйынлыҡты үтеү өсөн А.А. Кутонова, В.И. Уварова, Б.А. Тухфатуллин менән ошо формула тәкдим ителде [2]/:
Ҡайҙа:
-азатлыҡ дәрәжәһе - быуындар һаны, -ябай шарнирҙар һаны,
-таяныс элемтәләр һаны.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Даламбер принцибы
- Тулҡын
- Гармония тирбәлеүҙәр
- Молекуляр тирбәлеүҙәр
- Гармония осцилляторы
- Вибрация
- Виброизоляция
- Резонанс
- Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
- Төҙөлөш механикаһы
Примечания[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тарг С. М. Краткий курс теоретической механики. Учеб. для втузов.— 10-е изд., перераб. и доп. — М.: Высш. шк., 1986.— 416 с, ил.
- Основной курс теоретической механики (часть первая) Н. Н. Бухгольц, изд-во «Наука», Главная редакция физико-математической литературы, Москва, 1972, 468 стр.


text:
Хайуандар
Хайуандар (лат. Animalia йәки Metazoa) — Аристотель заманында уҡ айырым категорияға бүленгән, хәҙерге заманда биологик батшалыҡ булып ҡаралған организмдар. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Хайуандар эукориоттарға ҡарай. Хайуандарҙың төп билдәһе — гетеротрофлыҡ (әҙер отганик ҡушылмалар менән туҡланыу) һәм әүҙем хәрәкәт итеү. Ә шулайҙа, хәрәкәт итмәй тереклек итеүсе хайуандар бик күп һәм гетеротроф бәшмәктәр, паразит-үҫемлектәр бар.
Көнкүрештә дүрт аяҡлы, һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуандарына ҡараған йән эйәләрен күҙ алдына килтерәләр. Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә. Кеше лә хайуандар батшалығына керә, профессиональ биологтар «хайуандар һәм кеше» тигән термин ҡуллана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7 – 8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. – Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. – Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. – Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990
Бунынса эшләнде


text:
Сыйырсыҡ
Сыйырсыҡ (диалекттарҙа: сығырсыҡ, сирсыҡ) (урыҫ. Скворцы лат. Sturnus) — ҡара төҫтәге ҙур булмаған һайрай торған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Бөтә кешегә лә билдәле. Туп булып йөрөйҙәр. Яҙғыһын һәм йәйгеһен башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара була, көҙгә табан ваҡ ҡына аҡ таптар барлыҡа килә, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.Тауышы көслө:"ҡжжжҡ-ҡжжжҡ". Яҙғыһын башҡа төрлө ҡоштарҙың тауыштарына оҡшатып, матур итеп һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған.Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Ауыл һәм ҡалаларҙа. һирәк ағаслы урмандар, балсыҡлы текә ҡабаҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Кеше яһаған ояларҙа. ағас ҡыуыштарында оялай. 5-8 бөртөк зәңгәр йомортҡаһы була.


text:
AutoCAD
AutoCAD — яҫылыҡта һәм 3D-ла автомат проектлау һәм һыҙыу системаһы. Беренсе версияһы 1982 йылда сыға. Программа 18 телдә уңышлы эшләй.
AutoCAD телдәре (локализация, тулы адаптация) [1][үҙгәртергә]
Локализация белешмәне тәржемә итеүҙән тулы адаптацияға тиклем бар. Урыҫса версияһы тулыһынса адаптацияланған (команда юлы интерфейсы һәм төрлө белешмәләр менән). Урыҫ телендә тик AutoCAD-та программалар төҙөү ҡулланмаһы тәржемә ителмәгән.
- Инглиз теле
- Португал теле, Бразилия өсөн
- Чех теле
- Француз теле
- Немец теле
- Венгер теле
- Итальян теле
- Корея теле
- Поляк теле
- Урыҫ теле
- Ябай Ҡытай теле һәм Иҫке Ҡытай теле
- Испан теле
Шулай булғас AutoCAD донъяла иң эре һәм күп ҡулланылған инженер программаһы булып телдәрҙең техник яҡтан үҫешен күрһәтә. Бөтә донъя милләтәр ойошмаһының бер рәсми телендә (ғәрәп теле) локализация һәм белешмәләр сығарылмаған.


text:
Яҙма (Әлифба)
Яҙма (Әлифба) — тамғалар системаһы. Ул телмәр мәғлүмәттәрен, мәғәнәләрҙе формалләштереү, хәтергә һалыу һәм төрлө алыҫлыҡтарға һәм ваҡыттарға бәйһеҙ рәүештә тапшырыу өсөн ҡулланыла. Яҙмалар — кеше теле йәшәп килеүҙең бер формаһы.
Өндәрҙең саҡ ҡына айырмаларын да күрһәтә торған тамғалар - графемалар.
Йөкмәткеһе
Яҙмалар формалашыуҙың киҫемдәре[үҙгәртергә]
Бөгөнгө яҙмалар бик оҙайлы үҫеш юлы үткән һәм был осорҙарҙы ошондай киҫемдәргә бүлергә була:
Әйберләтә яҙма[үҙгәртергә]
Яҙмалар юҡ саҡта кешеләр төрлө әйберҙәр ебәреү юлы менән мәғлүмәт тапшырырға тырышҡан. Мәҫәлән, вампум (ирокездарҙың төрлө ҡабырсаҡтар ярҙамында тапшырылған мәғлүмәте); кипу (перу яҙмаһы - ептәге төйөндәр һәм төҫтәр менән хәбәр итеү).
Пиктографик яҙма[үҙгәртергә]
Пиктографик яҙмала тамғалар айырым төшөнсәләрҙе аңлатҡан. Унан һуң камилыраҡ яҙма - идеография («төшөнсәләр менән яҙыу») барлыҡҡа килгән. [1]
Иероглифтар яҙмаһы[үҙгәртергә]
Иероглифтарҙың ниндәй һүрәттән килеп сығыуын аңлауы ауыр. Улар төрлө һүҙҙәргә өлөш булараҡ инә. Вероятно, причиной этого было стремление человека упростить запись письменного текста, упростить обучение письму. Иероглифтар әйтелеш менән бәйле булмауы ауырлыҡ тыуҙыра һәм һөйләм аңлайышлы булһын өсөн махсус тамғалар индерергә мәжбүр булалар. В результате письменная и устная речь существовали как бы по отдельности. Кроме того, в языках, для которых характерно изменение формы слова в зависимости от его синтаксической роли, приходилось дополнять иероглифы специальными обозначениями для форм слов.
Ижекле яҙма[үҙгәртергә]
Ижекле яҙма уңайлыраҡ була. Иң билдәлеләре: боронғо фарсы, аккад, шумер һәм башҡа шына яҙмалар. Финикия яҙмаһы кешелек өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул грек яҙмаһына нигеҙ һала, латиница менән кириллица унан айырылып сыҡҡан.
Әлифба яҙмаһы[үҙгәртергә]
Финикия яҙмаһында һуҙынҡы өндәр булмаған. Гректар был өндәр өсөн хәрефтәр уйлап таба һәм яҙма тағы ла уңайлыраҡ төҫ ала. Әлифба яҙмаһы уңайлы булыуы менән донъя йөҙөндә киң таралып китә.
Яҙмаларҙың төп төрҙәре[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында әйберләтә яҙма[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында Ислам ҡабул иткәндән һуң ғәрәп яҙмаһы ҡулланыла. Әммә ҡыҙҙарҙы уҡырға өйрәткән осраҡта ла, йыш ҡына яҙырға өйрәтмәгәндәр - егеттәр менән хатлашып, исеме сығыуҙан хәүефләнгәндәр. Шулай ҙа теләгән кеше яйын таба инде: Һәҙиә Дәүләтшинаның "Ырғыҙ" романында ошоға дәлил күрәбеҙ. Төп героиня Гөлйөҙөм өҙөлөп һөйгән егете Айбулатҡа хистәрен белдереп күстәнәсле төйөнсөк ебәрә. Уның эсенә ҡыҙ аҡ кешәмир яулығының ике аҡ сәскәһен өҙөп алып һалған, яндырылған шырпының бер башына ҡош ҡанаты бәйләп, шул ал сәскәләрҙең эсенә төргән. Егет был "хаттың" йомағын бик оҫта итеп сисә: был яулыҡты һөйгәне былтыр яҙ көнө өс ҡайын төбөндә осрашҡанда ябынғайны; тимәк, сәскәләр - шул онотолмаҫ осрашыу билгеһе, уның йөрәгендә һаҡлана. Гөлйөҙөм шул янған шырпы кеүек янып-көйөп йәй үткәргән, осоп барып күрергә күгәрсен ҡанаттары ғына юҡ шул. Сит-ситенә төрлө сағыу суҡтар тағып, йәшел атласҡа ҡыҙыл бәрхәт ҡушып теккән тәмәке янсығы ла ебәргән - был инде егеткә биргән вәғәҙә.
- Һәҙиә Дәүләтшина. Ырғыҙ. - Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1957.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Реформатский А. А. Введение в языковедение, М.: Аспект Пресс, 2006. — с.352 — 353
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дирингер Д. Алфавит. М., 1963.
- Добльхофер Э. Знаки и чудеса. М., 1963.
- Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. М., 1965.
- Реформатский А. А. Введение в языкознание. М., 2006
- Фридрих И. История письма. М., 2004.
- Брейар Ж. Болезнь письма // Семиотика безумия. Сб. статей. — Париж-Москва, 2005, с. 64-72
- Әйберләтә яҙма, ҡош теле... - "Киске Өфө", 20 май, 2013, 8-9 бб.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Буран турғайы
Буран турғайы, буран түрә, аҡ турғай(урыҫ. Белая лазоревка, лат. Cyanistes cyanus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Дөйөм төҫө аҡ. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Башы, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт зәңгәр. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күкбаш турғайҙан аҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тирра».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа, һыу буйындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 9—11 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Биологик систематика
Биологик систематика — бөтә тереклекте классификациялаштырыусы фәнни дисциплина; тере организмдарҙы классификация принциптарын төҙөү уның төп мәсьәләһе булып тора. Биологик систематика ошо, әйтеп кителгән принциптарҙы ҡулланып система төҙөүсе фән. Классификация һүҙе бында, бөтә барлыҡ организмдарҙы һәм күптән үлеп бөткән төр организмдарын тасурилау һәм системала урынлаштырыу,мәғәнәһендә ҡулланыла[1].
Систематиканың дөйөмләштереүсе эше Ғәҙәти Системаны яһау булып тора. Бер яҡтан ошо система тәбиғи күренештәр нигеҙендә ята һәм икнсе, яҡтан фәнни тикшеренеүҙәрҙең бер этабы булып тора тигән фараздар бар. Тәбиғәтте белемдәрҙең сикһеҙлеге прицибына ярашлы Ғәҙәти Системаны дөйөм аныҡлап булмай[2].
Систематиканың төп маҡсаттары
- Таксондарға исем биреү (шул иҫәптән и тасуирлау)
- диагностика - аныҡлау, йәгни системала урын табыу
- экстраполяция, йәғни теге йәки был тасконға инеүенә таянып объектарҙың үҙенсәлекле сифаттарын алдан әйтеү. Мәҫәлән,
әгәр ҙә теш төҙөлөшө буйынса хайуанды кимереүселәр отрядына ҡарай тип фекер тотҡас, тимәк был мәғлүмәт бусынса ошо хайуындың оҙон һуҡыр эсәге, тәпәйле аяҡтары, тип әйтеп була.
Һәр ваҡытта ла систематика ошо фараздарҙы күҙаллай:
- Беҙең яндағы бөтә төр тере организмдарҙың эске төҙөлөштәре билдәле бер структурала,
- Был структура иерархик рәүештә ойошторолған, йәғти төорлө таскондар бер-береһенә эҙмә-эҙлелеҡле бойһына
- Ошо структура тураһындағы белемдәрҙең осона сығып була(был структураны тулыһынса өйрәнеп була), йәғни, бөтә органик доньяны («Ғәҙәти Системаны») ҡамап алыҫы системаны төҙөп була. Барллыҡ таксономия буйынса башҡарылған эштәрҙен нигеҙендә ятҡан, ошо өҫтәге фараздарҙы, систематиканың аксиомалары тип атарға мөмкин[1].
Тере организмдарҙың хәҙерге замандағы классификацияһы иерархик приципта төҙөлгән. Иерархияның (рангтың) төрлө дәрәжәнең үҙ исеме бар (юғарғыларҙан түбәнгә): Батшалыҡ, Тип йәки Бүлек, Класс, Отряд, Ғаилә , Ырыу һәм Төр. Төрҙәр айырмалы берәмектәрҙән тора.
Ғәмәлгә алынған фараз буйынса: теләһе ниндәй билдәле организм эҙмә-эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. ҡатмарлы системаларҙы күбеһенсә өҫтәмә категорияларға бүләләр, мәҫәлән , бының өсөн приставкалар ҡулланалар super- и sub- (супер-класс,суб-тип һәм башҡа). һәр-бер таксондың билдәле рангы булырға тейеш, йәғни берәй таксономик категорияға ҡарарға тейеш.
Был система төҙөү принцибыты, швед натуралисы Карл Линней исеме менән Линней иерархияһы тип атайҙар. Уның эштәре нигеҙендә һәҙерге заман традицион фәнни систематика төҙөлгән.
Супер-Батшалыҡ , йәки биологик домен тигән төшөнсә сағыштырмаса яңыраҡта барлыҡҡа кигән. Был төшөнсәне 1990 йылда Карл Вёзе тәҡдим иткән. Ошо төшөнсә Ерҙәге бөтә биомассаны өс доменға бүлә: 1) эукариоттар (күҙәнәктәрҙә ядролары булған организмдарҙы берләштереүсе домен; 2) бактериялар; 3) архейҙар.
Систематиканың тарихы[үҙгәртергә]
Билдәле булыуынса, беренсе булып тереклек формаларын антчник??? донъяла Гептадор, ә һуңынан Аристотель һәм уның уҡыуҫыһы Теофраст классификацияларға тырышҡандар. Улар тереклекте уҙ фәлсәфәһенә ярашлы классификациялағандар. Улар төзөгән тере организмдар системаһы бик ентекле булған. Ошо система буйынса үҫемлектәр ике төркөмгә бүленгән булған: ағастарға һәм үләндәргә, ә хайуандар — «йылы» һәм «һалҡын» ҡанлы төркөмдәргә бүленгән булған. Иң һуңғы сифат, тере тәбиғәттең эстәлеген билдәле тәртипкә һалыуҙа бик мөһим роль уйнай. Ошолай, тәбиғәттәге тәртипте һүрәтләндереүсе ғәмәли система барлыҡҡа килгән [1].
1172-се йылда Аверроэс исемле ғәрәп философы? Аристотельдың яҙмаларын ҡыҫҡартылған рәүештә ғәрәп теленә тәржемә иткән. Аверроэстың үҙ комментариялары юғалтылған, әммә әйтеллеп кителгән тәржемә беҙең көндәргә латин телендә һаҡланған.
Швейцар ғалимы Конрад Геснер (1516—1565) тос өлөш индергән.
Бөйөк асыштар эпохаһы ғалимдарға тере тәбиғәт тураһындағы белемдәрҙе тәрәнәйткән. XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында хайуандар донъяһын ныҡышлы өйрәнә башлағандар. Иң тәүҙә яҡшы билдәле типтар тураһындә мәғлүмәттәр туплағандар, артабан бемемдәрҙе киңәйтергә билбәле булмаған хайуандарҙы өйрәнгәндәр. Ошо белемдәр фәнни классификацияны нигеҙләгән. Был белемдәрҙе ҡулланып бик күп медиктар үҙ классификацияларын төҙөгәндәр шул иҫәптән, Иероним Фабриций (1537—1619), Парацельс Северинус уҡыусыһы (1580—1656), һынаусы Уильям Гарвей (1578—1657), ингиз анатомы Эдвард Тайсон (1649—1708). Марчелло Мальпиги (1628—1694), Ян Сваммердам (1637—1680) һәм Роберт Гук (1635—1702) кеүек микроскопистар һәм энтомологтар ҙа үҙ өлөшөн индергәндәр.
Инглиз натуралисты Джон Рей (1627—1705) үҫемлектәр һәм хайуандар тураһында әһәмиәтле эш нәшер иткән. Үҫемлектәрҙе классификациялағандағы ҡулланылған ҡарашы «Historia Plantarum»…
Таскондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау[үҙгәртергә]
XX быуыт башында ете таксономик категория булған (латинса):
- Батшалыҡ — regnum
- Тип — phylum (үҫемлектәрҙә бүлек— divisio)
- Класс — classis
- Отряд (урыҫса зоологияла тәртип) — ordo
- Ғаилә — familia
- Ырыу — genus
- Төр — species
Теләһе ниндәй үҫемлек йәки һайуан эҙмә эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. Систематикала күбеһенсә өҫтәмә категорияларға айыралар, бының өсөн түбәнге приставкалар ҡулланалар sub-, инфра- (infra-) һәм super-, мәҫәлән : инфра-класс.


text:
Март (Буранай)
Март (Буранай)
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 1 март — Бөтә Донъя граждандар оборонаһы көнө.
- 8 март — Халык-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
- 15 март — Халыҡ-ара ҡулланыусылар хоҡуҡтарын һаҡлау көнө.
- 21 март — Халыҡ-ара ер көнө.
- 22 март — Бөтә донъя һыу ресурстары көнө.
- 23 март — Бөтә донъя метереология көнө.
- 24 март — Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнө.
- 27 март — Халыҡ-ара театр көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 10 март — Рәсәй Федерацияһы архивтары көнө.
- 11 март — Геодезия һәм картография хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 18 март — Сауҙа, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 27 март — Рәсәй Федерацияһы Эске эштар министрлығының Эске ғәскәрҙәре көнө.
- 29 март — РФ Ҡораллы көстәренең юридик хеҙмәт белгестәре көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 17 март — Башҡортостан Республикаһы именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 27 март — Советтарҙың V Бөта башҡорт съезы Башҡорт АССР-ының тәүге Конституцияһын раҫлаған көн.
- 31 март — Федератив договорға һәм Федератив договорға Башҡортостан Республикаһынан Ҡушымтаға ҡул ҡуйған көн.
Мосолман[үҙгәртергә]
- 30 март — Мәүлит кисе (2007).