c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » ТИК ҮҘЕГЕҘҘЕКЕН ГЕНӘ
ТИК ҮҘЕГЕҘҘЕКЕН ГЕНӘ
Никахһыҙ иремдән бала көтәм. Никахһыҙ тыуған балаға атаһының фамилияһын бирергә яраймы? Баланың тыуыу тураһында таныҡлығында атаһының фамилияһын яҙҙыра аламмы?
Наилә.
Баймаҡ районы.
«Гражданлыҡ хәле акттары тураһында»ғы законға ярашлы, тыуыу тураһындағы таныҡлыҡҡа атайҙың фамилияһы, баланың ата-әсәһе менән берлектә, ЗАГС-ҡа ғариза биргәндән һуң, йәғни атаһынан ризалыҡ алғас, яҙыла. Атай кеше ризалыҡ бирмәгәндә, сабыйға әсәнең фамилияһы бирелә. Баланың исемен, атаһының исемен таныҡлыҡҡа әсәһе нисек теләй шулай яҙҙыра ала.
Наилә.
Баймаҡ районы.
«Гражданлыҡ хәле акттары тураһында»ғы законға ярашлы, тыуыу тураһындағы таныҡлыҡҡа атайҙың фамилияһы, баланың ата-әсәһе менән берлектә, ЗАГС-ҡа ғариза биргәндән һуң, йәғни атаһынан ризалыҡ алғас, яҙыла. Атай кеше ризалыҡ бирмәгәндә, сабыйға әсәнең фамилияһы бирелә. Баланың исемен, атаһының исемен таныҡлыҡҡа әсәһе нисек теләй шулай яҙҙыра ала.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Яратҡан журналыбыҙ – һаман беҙҙең ғаилә дуҫыПроектыбыҙҙың сираттағы ҡатнашыусыһы - Рафиҡова Нурия, философия фәндәре кандидаты, “Ватандаш” журналы хеҙмәткәре:...
Тәьҫораттар… Хәтирәләр…Проектыбыҙҙың тәүге ҡатнашыусыһы - «Ашҡаҙар» радиоһы журналисы Фәнүзә Баһауетдинова үҙенең хәтирәләре һәм фекерҙәре менән уртаҡлаша....
ИҒТИБАР: ЯҢЫ ПРОЕКТ! «Башҡортостан ҡыҙы» гүзәле!!!«Башҡортостан ҡыҙы» 50 йыл дауамында журнал тышлығында фотоһүрәттәре баҫылып сыҡҡан ҡыҙҙарҙың яҙмыштарын юллай. Ҡайҙаһың һин? Кемһең һин? Яуап бир!...
Донъяны ҡотҡарһын матурлыҡ!Ҡатын-ҡыҙ йәмһеҙ булмай ул, уның бөтә матурлығы – әсә булыуҙа! «Матурҙар матур түгел, яратҡан ғына матур», «йәшлек – үҙе гүзәллек». Ысынлап та, халҡыбыҙ матурлыҡ төшөнсәһе хаҡында күп уйланған, бөйөк шәхестәребеҙҙең яҙып ҡалдырған ҡанатлы һүҙҙәре лә...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының октябрь һанына күҙәтеүЖурналыбыҙҙың яңы һаны “Юлдар саҡыра” рубрикаһы менән асыла. Баш мөхәррир Гөлназ Ҡотоеваның Силәбе өлкәһенән яҙмаһы “Берҙәмлектә – көсөбөҙ!” тип атала. “Силәбелә йәшәүсе милләттәштәребеҙҙең хәл-әхүәлен белергә, йыш булмаһа ла, йыл да юл төшөп тора....
матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгөҠәҙерле дуҫтар! 13 – 23 октябрь арауығында Рәсәй почтаһы матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө уҙғара. Был осорҙа “Башҡортостан ҡыҙы” журналына П2719 индексы буйынса арзаныраҡ хаҡҡа – бер айға 89 һум 14 тингә, ярты йылға 534 һум 84 тингә яҙылырға мөмкин. ...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 307
ҠАБАРЫНҠЫЛЫҠ АНАЛИЗЫ, математиканың ҡабарынҡылыҡ күмәклектәре һәм ҡабарынҡылыҡ функциялары үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Математик анализдың һәм геометрияның элементтарын берләштерә. Ҡ.а. төшөнсәләре һәм ысулдары функциональ анализда, функциялар теорияһында, оптималләштереү теорияһында (ҡабарынҡылыҡ һәм һыҙыҡлы программалау, вариациялы иҫәпләмә), хисаплау математикаһында, математик физикала, ихтималлыҡ теорияһында, математик статистикала, потенциалдар теорияһында һ.б. ҡулланыла. Башҡортостанда Ҡ.а. өлкәһендә тикшеренеүҙәр 20 б. 70‑се йй. СССР ФА БФ‑тың Физика һәм математика бүлегендә (ҡара: Математика институты) һәм Башҡорт дәүләт университетында башлана. Ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең терәк функциялары һәм Ҡ.а. башҡа объекттары бөтөн функцияларҙың үҫеш тиҙлеген баһалау өсөн (А.Ф.Леонтьев); махсус үҙгәреүҙәр, ҡабарынҡылыҡ конустары — төрөлөү тигеҙләмәләрен тикшергәндә, голоморф функцияларҙың арауыҡтары м‑н эйәртеүле булған арауыҡтарҙы тасуирлағанда (И.Ф.Красичков-Терновский, А.С.Кривошеев, В.В.Напалков, Р.С.Юлмөхәмәтов һ.б.); ҡатнаш күләмдәр — бөтөн һәм голоморф функцияларҙың арауыҡтары өсөн берҙән-берлек күмәклектәрен һәм нуль күмәклектәрен тасуирлағанда (Б.Н.Хәбибуллин) ҡулланыла. Авиация техник университетында ҡабарынҡылыҡ есемдәрен ҡабарынҡылыҡ күпҡырҙары аша аппроксимациялау һөҙөмтәләре алына (Е.М. Бронштейн, Л.Д.Иванов); типик компактлы ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең үҙенсәлектәре, ҡабарынҡылыҡ компакттары сиктәренең типик үҙенсәлектәре тикшерелә (Бронштейн); финанс математикаһында Ҡ.а. ҡушымталары тасуирлана (Бронштейн, С.И.Спивак).
Әҙәб.: Бронштейн Е.М. Аппроксимация выпуклых множеств многогранниками // Современная математика. Фундаментальные направления. 2007. Т.22.
Е.М.Бронштейн, Б.Н.Хәбибуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Страница 2
Оҫтахана
Новости / Мәғариф // 6-02-2018, 08:00
Йомшаҡ китап – сабый өсөн бына тигән бүләк. Ул ваҡ моториканы, уйлау һәләтен, иғтибарлылыҡты үҫтерә, төҫтәр һәм формаларҙы айырырға өйрәтә.
Йомшаҡ китап өсөн фетрҙы, флис туҡыманы, ептәрҙе, төймәләрҙе, муйынсаҡтарҙы, синтепонды, яһалма күнде, «молния» һәм йәбешкәк ҡаптырмаларҙы, әҙер аппликацияларҙы файҙаланырға була....
Йомшаҡ китап өсөн фетрҙы, флис туҡыманы, ептәрҙе, төймәләрҙе, муйынсаҡтарҙы, синтепонды, яһалма күнде, «молния» һәм йәбешкәк ҡаптырмаларҙы, әҙер аппликацияларҙы файҙаланырға була....
Психолог ярҙам итә
Новости / Мәғариф // 13-11-2017, 16:39
Улымды компьютерҙан айыра алмайым
Улыма 15 йәш. Ул күп ваҡытын компьютер алдында үткәрә башланы. Саф һауала йөрөмәй тиерлек, хәрәкәтле уйындар ҙа ҡыҙыҡтырмай. Өйгә эштәренә илке-һалҡы ҡарай. Уҡытыусылар зарлана, уҡыуҙағы өлгәше менән ҡәнәғәт түгелдәр. Улым шелтәләрҙе ишетергә теләмәй. Ошо хәлдән нисек сығырға, кәңәш бирегеҙсе, зинһар!
Зилә ВАҺАПОВА.
Көйөргәҙе районы....
Бала тәрбиәләүсе ғаиләләр өсөн ташламалар һәм пособиелар
Новости / Мәғариф // 5-11-2017, 08:30
Башҡортостанда йәш ғаиләләр өсөн ташлама, субсидия һәм пособиеларҙың тиҫтәләгән төрө бар. Шул иҫәптән аҙ тәьмин ителгән, күп балалы һәм тулы булмаған ғаиләләргә социаль пособиелар. Республикала федераль кимәлдә раҫланған бөтә төр балалар пособиеһына 15 процент өҫтәмә ҡаралған. Бынан тыш, йәш ғаиләләр тағы ниндәй дәүләт ярҙамына өмөт итә ала һуң?...
Баланы нисек йыуатырға?
Новости / Мәғариф // 29-10-2017, 09:00
йәки Һигеҙ “кәйеф витамины”
Баланың кәйефе йыш ҡына насарайып тора. Уға күңелһеҙ булғанда, арығанда йәки еңмешләнеп илай. Хатта буштан-бушҡа көйһөҙләнергә лә яраталар. Шулай ҙа өлкәндәр өсөн бәләкәстең иламауы мөһим. Ҡайһы бер баланың истерикаһын туҡтатыуы еңел түгел, шуға күрә ул башланмаҫ борон сараһын күрергә кәрәк. Әйҙә илаһын, ялҡһа, үҙе тымыр, тип ҡул һелтәп ҡуйыу дөрөҫ түгел. Донъя хәлен белеп булмай, бәлки, берәй көн үҙегеҙгә лә иларға тура килер. Йыуатыу, әүрәтеү урынына ҙурайған балағыҙҙың битараф ҡына янығыҙҙан үтеп китеүе бар....
Баланың кәйефе йыш ҡына насарайып тора. Уға күңелһеҙ булғанда, арығанда йәки еңмешләнеп илай. Хатта буштан-бушҡа көйһөҙләнергә лә яраталар. Шулай ҙа өлкәндәр өсөн бәләкәстең иламауы мөһим. Ҡайһы бер баланың истерикаһын туҡтатыуы еңел түгел, шуға күрә ул башланмаҫ борон сараһын күрергә кәрәк. Әйҙә илаһын, ялҡһа, үҙе тымыр, тип ҡул һелтәп ҡуйыу дөрөҫ түгел. Донъя хәлен белеп булмай, бәлки, берәй көн үҙегеҙгә лә иларға тура килер. Йыуатыу, әүрәтеү урынына ҙурайған балағыҙҙың битараф ҡына янығыҙҙан үтеп китеүе бар....
Мөғәллимә булып тыуалар
Новости / Мәғариф // 27-10-2017, 11:36
“Һеҙгә бында инеү ҡәтғи тыйыла!”
Новости / Мәғариф // 26-10-2017, 10:52
Тел кешенең зиһенен, рухи донъяһын байыта, мәҙәнилеген арттыра
Новости / Мәғариф // 17-08-2017, 11:59
Мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу, туған телдәрҙе өйрәнеү һәр заманда ла иң көнүҙәк мәсьәләрҙең береһе булып торған. Уға бәйле бәхәстәр тынғаны ла юҡ, шикелле. Бынан бер тиҫтә йыл тирәһе генә был йүнәлештә әүҙем эш алып барылып, республикабыҙҙа туған телдәрҙе һәм дәүләт телен өйрәнеү мәсьәләһе арыу уҡ үҫеш алғайны. Әммә, әле килеп тағы ла шул мәсьәлә ҡалҡып сыға, кемдәрҙер башҡорт телен уҡытыуға ҡаршы, кемдәрҙер аҫаба халыҡтың теле мотлаҡ уҡытылырға тейеш, тигән фекерҙә....
Үҙгәрештәргә асыҡлыҡ индерелде
Новости / Мәғариф // 27-03-2017, 13:12
21 мартта Башҡортостандың мәғариф министры Гөлназ Шафиҡова “Рәсәй” медиаүҙәгендә журналистар менән осрашып, мәғариф өлкәһендә халыҡты борсоған күп кенә һорауҙарға яуап бирҙе.
Балалар баҡсаһы өсөн компенсацияға ҡағылған һорау бик киҫкен булып ҡала. Ошо арала ғына күп ата-әсә элеккеһенә ҡарағанда бер ярымға күберәк сумманы түләргә кәрәклеген күрһәткән квитанцияларҙы алып ныҡ аптыраны. Был айырыуса ҡалала йәшәүселәрҙе ҡыуандырманы. Элек республикала йәшәүселәр барыһы ла балалар баҡсаһы субсидияһына (беренсе бала өсөн – 20, икенсеһенә – 50, өсөнсөһөнә – 70 процент) өмөт итә алһа, 1 марттан ул кем ысынында мохтаж, шуларға ғына биреләсәк. Шулай итеп, ярҙам адреслы буласаҡ....
Балалар баҡсаһы өсөн компенсацияға ҡағылған һорау бик киҫкен булып ҡала. Ошо арала ғына күп ата-әсә элеккеһенә ҡарағанда бер ярымға күберәк сумманы түләргә кәрәклеген күрһәткән квитанцияларҙы алып ныҡ аптыраны. Был айырыуса ҡалала йәшәүселәрҙе ҡыуандырманы. Элек республикала йәшәүселәр барыһы ла балалар баҡсаһы субсидияһына (беренсе бала өсөн – 20, икенсеһенә – 50, өсөнсөһөнә – 70 процент) өмөт итә алһа, 1 марттан ул кем ысынында мохтаж, шуларға ғына биреләсәк. Шулай итеп, ярҙам адреслы буласаҡ....
Мәктәп булһа, ауыл йәшәр!
Новости / Мәғариф // 17-02-2017, 17:37
«Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһы аша республикабыҙ өсөн мөһим объекттар – мәктәптәр, дауаханалар, балалар баҡсалары, социаль объекттар төҙөлә. Баймаҡ районының Билал ауылы мәктәбе лә был мөһим сараға ҡушылды.
– Ауылдаштар был программаның мөһимлеген тәүҙә аңлап етмәне, – ти китапханасы Райхана Булатова. – Күптән түгел мәктәптә үткән йыйылышҡа ата-әсәләрҙең, башҡаларҙың әҙ килеүе лә быға асыҡ миҫал булып торҙо. Ошоно күҙ уңында тотоп, «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһы беҙгә нимәләр бирә, унда нисек ҡатнаша алабыҙ, тигән һорауҙарға яуап табыу өсөн 6 февралдә мәҙәниәт йортонда йыйылыш үткәрҙек.
Сараға барыһын да йәлеп итергә тырыштыҡ. Программала ҡатнашыу өсөн иң беренсе сиратта йыйылышҡа халыҡтың күпләп килеүе беренсе шарт һанала.
Тәғәйенләнгән көндә ауылыбыҙҙың киләсәгенә битараф булмағандар йыйылды. Билал мәктәбе уҡытыусылары, уҡыусылар ентекле әҙерләнгән. Мәҙәниәт залы матур итеп биҙәлгән. 5-се класс уҡыусылары (етәксеһе – Айгөл Ғайсина) ата-әсәләр менән берлектә килгән ҡунаҡтарҙы тәм-том, сәй менән һыйланы. Арыраҡ мәктәп уҡыусыларының һүрәттәре күҙгә салына. Ниндәйе генә юҡ! Һүрәттәр төрлө-төрлө, ләкин уларҙың мәғәнәһе бер. Уҡыусылар ярыҡ тәҙрә эргәһендә өшөп ултыра, быяла ярсығына ҡулын ҡырҡҡан бала тора. Һүрәттәрҙе берләштереп, «Билал мәктәбенә яңы тәҙрәләр кәрәк!» тигән яҙыу ҙа элгәндәр.
Йыйылыш үтәсәк залға инәбеҙ. Ауылдаштар күпләп йыйылған, зал шығырым тулы. Тимәк, билалдар программаға ҙур өмөт бағлай.
Тәүҙә уҡытыусылар һәм уҡыусылар бергә ойошторған концертты ҡараныҡ. Шуның менән Рәсәй киноһы йылын ябып, Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы асылды. Аҙаҡтан инде барыһына ла «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһының шарттарын аңлаттыҡ.
Халыҡ, ошондай йыр-моңға ғашиҡ, белемгә ынтылышы булған уҡыусылар, белем биреүгә бөтә көсөн, ваҡытын сарыф иткән уҡытыусылар ярыҡ быялалы, рамдары ҡыйшайған, ел өрөп торған мәктәптә уҡырға һәм эшләргә тейеш түгел, тигән ҡарарға килде. Программаға Билал, Һәмән ауылдары халҡы ла дәррәү ҡушылды. Әлеге ваҡытта инициатив төркөм төҙөлдө, документ эштәре башланды, йәғни боҙ урынынан ҡуҙғалды.
Тиҙҙән Билал балалары яҡты, йылы, тәҙрәләренән ел өрөп тормаған мәктәптә уҡыясаҡ. Башланған эш – бөткән эш, тиҙәр. Ауыл халҡының берҙәм булыуы ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә.
...
– Ауылдаштар был программаның мөһимлеген тәүҙә аңлап етмәне, – ти китапханасы Райхана Булатова. – Күптән түгел мәктәптә үткән йыйылышҡа ата-әсәләрҙең, башҡаларҙың әҙ килеүе лә быға асыҡ миҫал булып торҙо. Ошоно күҙ уңында тотоп, «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһы беҙгә нимәләр бирә, унда нисек ҡатнаша алабыҙ, тигән һорауҙарға яуап табыу өсөн 6 февралдә мәҙәниәт йортонда йыйылыш үткәрҙек.
Сараға барыһын да йәлеп итергә тырыштыҡ. Программала ҡатнашыу өсөн иң беренсе сиратта йыйылышҡа халыҡтың күпләп килеүе беренсе шарт һанала.
Тәғәйенләнгән көндә ауылыбыҙҙың киләсәгенә битараф булмағандар йыйылды. Билал мәктәбе уҡытыусылары, уҡыусылар ентекле әҙерләнгән. Мәҙәниәт залы матур итеп биҙәлгән. 5-се класс уҡыусылары (етәксеһе – Айгөл Ғайсина) ата-әсәләр менән берлектә килгән ҡунаҡтарҙы тәм-том, сәй менән һыйланы. Арыраҡ мәктәп уҡыусыларының һүрәттәре күҙгә салына. Ниндәйе генә юҡ! Һүрәттәр төрлө-төрлө, ләкин уларҙың мәғәнәһе бер. Уҡыусылар ярыҡ тәҙрә эргәһендә өшөп ултыра, быяла ярсығына ҡулын ҡырҡҡан бала тора. Һүрәттәрҙе берләштереп, «Билал мәктәбенә яңы тәҙрәләр кәрәк!» тигән яҙыу ҙа элгәндәр.
Йыйылыш үтәсәк залға инәбеҙ. Ауылдаштар күпләп йыйылған, зал шығырым тулы. Тимәк, билалдар программаға ҙур өмөт бағлай.
Тәүҙә уҡытыусылар һәм уҡыусылар бергә ойошторған концертты ҡараныҡ. Шуның менән Рәсәй киноһы йылын ябып, Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы асылды. Аҙаҡтан инде барыһына ла «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһының шарттарын аңлаттыҡ.
Халыҡ, ошондай йыр-моңға ғашиҡ, белемгә ынтылышы булған уҡыусылар, белем биреүгә бөтә көсөн, ваҡытын сарыф иткән уҡытыусылар ярыҡ быялалы, рамдары ҡыйшайған, ел өрөп торған мәктәптә уҡырға һәм эшләргә тейеш түгел, тигән ҡарарға килде. Программаға Билал, Һәмән ауылдары халҡы ла дәррәү ҡушылды. Әлеге ваҡытта инициатив төркөм төҙөлдө, документ эштәре башланды, йәғни боҙ урынынан ҡуҙғалды.
Тиҙҙән Билал балалары яҡты, йылы, тәҙрәләренән ел өрөп тормаған мәктәптә уҡыясаҡ. Башланған эш – бөткән эш, тиҙәр. Ауыл халҡының берҙәм булыуы ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә.
...
Бер ғаиләнән – ике фән кандидаты
Новости / Мәғариф // 8-02-2017, 18:00
Улар менән ғорурланырға ғына ҡала
Кем генә халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәтиҙең ошо шиғыр юлдарын хәтерләмәй икән:
Һеҙ менәсәк фәндәр тауы
Бик бейек һәм бик текә.
Уның үренә ҡыйыуҙар,
Тырыштар ғына етә.
Был шиғыр юлдары, әйтерһең дә, бөгөнгө мәҡәләм геройҙарына арналған кеүек. Бер туған апалы-һеңлеле филология фәндәре кандидаттары Гөлнур Ҡасҡынова менән Динә Билалова башҡорт ҡыҙҙарына ғына хас саялығы, ҡыйыулығы, ныҡышмалылығы, зирәклеге, тырышлығы һәм шул уҡ вакытта ярҙамсыл булыуҙары менән һоҡландыра....


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Бөгөн бар донъя Мобиль телефон көнөн билдәләй
Бөгөн бар донъя Мобиль телефон көнөн билдәләй
Теүәл 45 йыл элек, 1973 йылдың 3 апрелендә "Motorola" компанияһының инженеры Мартин Купер Motorola DynaTAC 8000X телефонынан өйҙән үҙенен офисына шылтырата (беренсе һүрәттә)
Шунан алып тотоп йәки кеҫәгә һалып йөрөтмәле элемтә сараһы үҫешә башлай. СССР был юҫыҡта 50-се йылдарҙан эшләһә лә, юғары технологияларҙан артта ҡала, өмөтлө йүнәлеште үҫтерә алмай.
Беренсе телефон Motorola DynaTAC 8000X ауырлығы 2,5 килограмм була. Ә хәҙергеләре 100 грамға ла барып етмәй.
Беҙҙең тормошҡа кәрәҙле телефондар 2002-2006 йыл арауығында инде. Тап шул мәлдә махсус һатыу салондары асылды, таулыраҡ урындарға вышкалар ҡуйылды, реклама ла үҙенекен эшләне. Телефон ҡиммәтле аксессуарҙан көн дә кәрәкле әйбергә әйләнде.
Әйҙәгеҙ иптәштәр тәүге телефондарыбыҙ тураһында һөйләшәйек. Улар тәүге мөхәббәт кеүек - бер ҡасан да онотолмай.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 490
ГИСТОЛОГИЯ (гр. histos, histion — туҡыма һәм ...логия), хайуан һәм кеше туҡымалары т‑дағы фән. Дөйөм (туҡымалар үҫешенең һәм төҙөлөшөнөң төп принциптарын, уларҙың функцияларын өйрәнә) һәм айырым (туҡыма комплекстары үҙенсәлектәрен һәм ағзаларҙың микроскопик төҙөлөшөн тикшерә) бүлектәрҙән тора. Анатомия, физиология, цитология, эмбриология һ.б. м‑н бәйле.
Кеше Г. Республикала Г. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла, унда 1934 й. профилле каф. асыла. 30‑сы йй. башы — 50‑се йй. уртаһында аш һеңдереү системаһының лайлалы тиресәһе туҡымалары (В.М.Романкевич, И.И.Садовников, Н.Р.Царапкин, Н.И.Чурбанов), 50‑се йй. аҙ. — 70‑се йй. башында эмбриондың аш һеңдереү көпшәһенең иннервация аппараты формалашыу үҙенсәлектәре (Л.И.Бикбулатова, М.Е.Быков, Ф.Ә.Ҡәйүмов, В.Н.Швалев, Н.С.Шиманов), эритроциттарҙың тереклек эшмәкәрлеге процесында гистохимик үҙгәреш, ш. уҡ йөклө булғанда ҡан күҙәнәктәренең үҙгәреүе (Шиманов) өйрәнелә. 70‑се йй. аҙ. — 80‑се йй. уртаһында кеше тиреһенә тышҡы мөхиттең төрлө факторҙары тәьҫире (Бикбулатова), нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте эшселәренең ҡан күҙәнәктәренең морфол. үҙенсәлектәре (Ә.Ғ.Кадикова, Х.Х.Мырҙабаев, Р.В.Росинская) асыҡлана. 80—90‑сы йй. һөлдә мускулдары туҡымаһы (Г.Ф.Батыршина, Р.К.Данилов), эмбриогенезда күҙҙең төҫлө шекәрәһенең нервы-мускул туҡымаһы (З.Б.Ишмәева) гистогенезы һәм регенерацияһы, Ҡәйүмов етәкс. насар экологик шарттарҙа “әсә—балаятҡы—яралғы” системаһында ҡан күҙәнәктәренең морфофункциональ үҙенсәлектәре тикшерелә. 2000 й. алып (Мырҙабаев) терәк‑хәрәкәт аппараты туҡымаларының һәм тиренең пуля яраһынан һәм механик йәрәхәттән һуң регенерацияһы проблемалары (А.Х.Ланичева, Р.Т.Сөләймәнова) өйрәнелә.
Хайуандар Г. Хайуандар Г. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 1930 й. С.И.Карпинский етәкс. БАХИ‑ла анатомия, гистология һәм патология каф. башлана. 50‑се йй. йылҡының инфекцион анемияһы ваҡытында йөрәктең интрамураль нервы ганглийҙары төҙөлөшө өйрәнелә (Л.Н.Судзиловский), һарыҡтарҙың ашҡаҙан аҫты һәм бөйөр өҫтө биҙе туҡымаларына яҡтылыҡ-оптик һәм ультраструктур тикшеренеүҙәр үткәрелә; гистологик препараттарҙы буяуҙың яңы ысулы индерелә (З.Н.Варфоломеева). 70‑се йй. аҙ. һарыҡтарҙың периферик нервы системаһы төҙөлөшө (З.И.Приказчикова), тышҡы мөхиттең төрлө факторҙары тәьҫирендә сусҡа ҡанының морфол. составы үҙенсәлектәре (Ф.Ә.Кәримов), 80‑се йй. сусҡа дизентерияһы ваҡытында эсәктәрҙең интрамураль нервы системаһы ганглийҙарындағы үҙгәрештәр (З.З.Яппарова), ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙең эндокрин системаһы ағзалары һәм эсәктәре (В.А.Макевнина), ҡоштарҙың арҡа мейеһе ганглийҙары (Е.Г.Вехновская), нормала һәм гепатоз булғанда хайуандарҙың периферик нервы системаһы (В.Н.Байматов) төҙөлөшө өйрәнелә. 90‑сы йй. башлап гельминтоз булғанда бауырҙың тергеҙеү процестарын көйләү, периферик нервы системаһындағы үҙгәрештәр б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла; ультраструктур кимәлдә арҡа мейеһе, симпатик һәм интрамураль нервы ганглийҙары (Ғ.Р.Шакирова), нитрат м‑н ағыуланғанда ҡаҙ эсәктәрендәге интрамураль нервы ганглийҙары (Р.Ф.Ғәниева) морфогенезы законлыҡтары тикшерелә; Ә.Ғ.Маннапов етәкс. кешенең һәм хайуандың онтогенезда мускул епсәләрендәге морфофункциональ үҙгәрештәр өйрәнелә. 21 б. башынан хайуандарҙың үрсеү (Н.В.Гребенькова, А.В.Долматова, А.В.Мальцев, Р.Ш.Мукимов, Е.Н.Сковородин, Р.Ю.Хохлов) һәм периферик нервы системаһы (Г.Р.Зәкиева, С.М.Шакирова) ағзалары, төрлө бауыр ауырыуҙары булғанда сусҡаның ашҡаҙан аҫты биҙендәге үҙгәрештәр (Е.П.Сальникова), ҡомаҡ бауырының морфофункциональ торошона диоксиндар тәьҫире (Е.С.Волкова) һ.б. тикшерелә. 60‑сы йй. БДУ‑ла тауыҡ эпидермисы гистогенезы законлыҡтары (С.Г.Штехер), 70‑се йй. бесәй йөрәгенең афферент үткәргестәре төҙөлөшө (О.П.Стулова) һәм ҡомаҡтарҙың баш мейеһенең миндалгә оҡшаш комплексы (Л.Б.Кәлимуллина) тикшерелә.
Ә.Ғ.Кадикова, Ә.Ғ.Маннапов, Х.Х.Мырҙабаев, Ғ.Р.Шакирова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Гәзитте кемдәр сығарған?
"Ҡыҙыл атлылар"ҙың ҡыйыу мөхәррире тураһында иҫтәлегендә Кирәй Мәргән түбәндәгеләрҙе яҙа: "Али Карнай һәр ваҡыт һалдаттар, һуғышсан командирҙар, политработниктар араһында булды. Уның полевой сумкаһы һәр төрлө иҫтәлектәр, һуғышсан эпизодтарҙы сағылдырған яҙмалар менән тулы була торғайны. Көн һайын тиерлек ул яңы ҡуйын дәфтәре башлай. Уны тултырғас, серияға бүлеп, номерлап, тәртипкә килтерә лә, йыйып, Өфөгә туғандарына ебәрә: "Материал ҡайта торһон әле. Бында юғалыуы бар бит. Иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡас, берәй роман һымаҡ нәмә яҙырға тура килер бит инде, ә? Кем яҙырға тейеш уны? Беҙ бит!" - тип яҙа ул. Али Карнайға тыуған иленә әйләнеп ҡайтырға насип булмай. 1943 йылдың 16 июнендә ул яу ҡырында һәләк була. Яҙырға хыялланған роман-эпопеяһы ла яҙылмай ҡала. Уның ебәргән көндәлектәренең бер өлөшө тыуған иленә килеп етмәй, килеп еткәндәре бөгөнгө көндәрҙә архивтарҙа һаҡлана".
Мәҡәләләр тематикаһы
Гәзит биттәрендәге нәфрәт һәм үс менән һуғарылған мәҡәләләр башҡорт атлыларын дошманды аямайынса көрәшергә саҡыра. Уралдан йыраҡта булһа ла, яугирҙың үҙ өйөн, ауылын, туғандарын яҡлап һуғышыуын билдәләй. Сөнки һуғыш яланында шәхси яҙмыш юҡ. Ил яҙмышы - һинең шәхси яҙмышың, ғаиләң яҙмышы.
"Беҙҙең менән халыҡ" мәҡәләһендә гәзит яугирға: "Алдыбыҙҙа һуғыш яланы ята. Дошман алыҫ түгел. Ул беҙҙең һөйөклө аталарыбыҙҙың һәм әсәләребеҙҙең, йөрәк өлөшөбөҙ булған ҡатындарыбыҙҙың һәм балаларыбыҙҙың хоҡуҡтарын тапарға, сал Уралды, алтын Башҡортостанды, бай илебеҙҙе баҫып алып, бәхетле тормошобоҙҙо емерергә теләй... Башҡорт воины! Һин Украина яландарында алыҫтағы ҡатының, балаң, атаң, әсәңде яҡлап һуғышаһың. Улар һинең гвардеец исеменә тап төшөрмәүҙе талап итә", - тип өндәшә. Немецты үлтерергә, көрәштә арыҫлан булырға, рубежды ныҡ тоторға, дошманды үткәрмәҫкә, бер аҙым да артҡа сигенмәҫкә саҡыра. "Уҡы, өйрән, ҡоралыңды отличноға үҙләштер", тигән кәңәштәр бирә һәм "Еңеү беҙҙең яҡта булыр!" тип һуғышсыны рухландыра.
Агитацион йүнәлеш һәр мәҡәләлә тойомлана. Ошо мәҡәләнең аҙағында автор уҡыусыһына: "... Үҙеңдең Ватаның, халҡың өсөн көрәшеү - был ҙур дан. Ә Ватаның, халҡың өсөн һөйөклө полководец, Верховный Главнокомандующий, Маршал иптәш Сталин етәкселегендә көрәшеү - был икеләтә дан, был воин өсөн бәхет. Был бөйөк данға достоин булайыҡ, гвардеец иптәштәр!" - тип өндәшә. Нәфрәт һәм үс алыу тойғоһо менән һуғарылған мәҡәләләр гәзиттең һәр һанында осрай һәм төп өлөштө биләй.
Агитация маҡсатында әҙәби әҫәрҙәр ҙә ҡулланыла. Улар башлыса был гәзиттең мөхәррире Али Карнайҙың бәләкәй әҫәрҙәре була. "Нисә фрицты үлтерҙең?" исемле хикәйәһендә Али Карнай икенсе эшелонда, йәғни фронт һыҙығынан арттараҡ хеҙмәт итеүсе һалдаттың Уралдан, ҡатынынан хат алыуын һүрәтләй. Ә унда шундай һүҙҙәр бар: "Нисә фрицты үлтерҙең? Шуны айырып яҙ. Балалар ҙа ҡыҙыҡһыналар, һинең батырлығыңды белеп, беҙ шатланырбыҙ, ғорурланырбыҙ..." Ошо хат һалдаттың тыныслығын юғалта. Ул военкомға барып, үҙен тиҙерәк алғы һыҙыҡҡа ебәреүҙәрен үтенә. Уның бында ла мөһим эш эшләүе, барыбер фронтта булыуы тураһында һөйләүҙәренә ҡаршы: "Шулай ҙа, әгәр бер нисә фрицты үҙ ҡулым менән дөмөктөрмәһәм, нисек итеп мин Ватан һуғышында ҡатнаштым, тип һөйләрмен?" - ти ул. Был бәләкәй генә әҫәрҙә яҡын кешеһенән килгән хаттың һалдатҡа ни тиклем ныҡ тәьҫир итеүе һүрәтләнә.
Ә. Кирәйҙең (Кирәй Мәргәндең) "Мыйыҡ" хикәйәһе ике дуҫ боец тураһында. Бикбулатов менән Ишбулатов дуҫ ҡына түгел, улар бер райондан, бер колхоздан, ә һуғышҡа килгәс, икеһе лә олоғайып китә. Бер юлы мыйыҡ ебәрәләр. Шулай бер саҡ блиндажда ултырғанда Ишбулатов иптәшенең мыйығына ҡарап тороп: "Шул мыйығыңдың бер бөртөгө өсөн күпме һорайһың?" - тип һорап ҡуя. Иптәше: "Ана шул ҡаршыла йөрөгән немецтарҙың береһен бер атыуҙа үлтерә алһаң, ошо затлы мыйыҡтың бер бөртөгөн йолҡоп алыу шәрәфенә ирешә алырһың", - тип яуап бирә. Шулай итеп, улар араһында ярыш башланып китә. Бер нисә көндән уларҙың мыйыҡтары шул хәтле һирәгәйә, йәмһеҙ булып тормаһын, тип, икеһе лә уны ҡырып ташлай...
Кавалерия дивизияһы булғас, гәзит биттәренән ат темаһы ла ситтә ҡалмай. Атты тәрбиәләүгә, ашатыуға, яуға әҙерләүгә арналған мәҡәләләргә ҙур урын бирелә. Аттарын насар ҡарағандар тәнҡитләнә. Айырым һандарҙа был темаға берәр бит урын бүленеүе мәғлүмәттең ни тиклем мөһим булыуы тураһында һөйләй. Хатта "Һин аҡһаҡ булһаң да һуғышҡа бар, һинең атыңдың дүрт аяғы бар бит", тигән башҡорт халыҡ мәҡәле килтерелә 1943 йылдың 4 июль һанында. "Ат - боевой ҡорал" мәҡәләһендә гвардия кесе лейтенанты Сергеев взводының ат ҡарау буйынса беренсе урын алып килеүе тураһында һөйләнелә. Был взводта атҡа һәр кем боевой ҡорал итеп ҡарай. Ат ҡараусы Ҡолгәрәевтың "Яҡшы аттан башҡа яҡшы кавалерия юҡ", тигән һүҙҙәре взводтың көрәш девизы булып тора.
Агитация эшенә айырым урын бирелә. Ошо темаға арналған махсус һандар ҙа сыға. Уларҙа агитация нисек алып барылырға тейешлеге хаҡында һүҙ бара. "Агитация яугирҙың психологияһына һәм шартҡа ҡарап, аныҡ, йөкмәткеле, идея яғынан тотанаҡлы булырға тейеш. Агитаторҙар был бурыстарын һәйбәт үтәһен өсөн уларға ярҙам кәрәк. Семинарҙарҙа, политработниктың агитатор менән осрашыуы мәлендә уға бөтә мәсьәләләрҙе аңлатырға, теге йәки был хәлде дөрөҫ баһаларға өйрәтергә кәрәк... Беҙ агитаторҙың үҙ бурыстарына яуап бирә алыуына, үҙенең ялҡынлы большевистик һүҙе менән боецтарҙы иптәш Сталиндың бойороғон үтәүгә, немец-фашист бандиттарын йәһәтерәк юҡ итеүгә мобилизациялауына өлгәшергә тейешбеҙ", - тиелә гәзит мәҡәләһендә.
Гәзит бойороҡтарҙың үтәлеүенә ҙур әһәмиәт бирә. 1943 йылдың май айында Сталиндың 195-се бойороғо сыҡҡандан һуң гәзит биттәрендә уның үтәлеше төп урынды ала. Һәр частан бойороҡтоң үтәлеше тураһында хәбәрҙәр килә. Бойороҡто теүәл үтәүселәр өлгө итеп ҡуйыла, уға битараф ҡарағандар ҡаты тәнҡитләнә. Гәзиттең 150-се һанындағы баш мәҡәләлә "Хәҙерге ваҡытта бойороҡто унда ҡуйылған мәсьәләләр буйынса айырым рәүештә ентекләп өйрәнеү бара. Бойороҡто ныҡлап өйрәнергә, яҡшы хәтерҙә ҡалдырырға кәрәк. Ләкин, иң мөһиме, уны ғәмәли яҡтан тормошҡа ашыра башлау", - тип яҙыла. Мәҡәлә аҙағында һалдат алдында торған бурыс аңлатыла: ул, уҡырға, өйрәнергә, бойороҡто тормошҡа ашырырға, тип яңғырай.
Шулай итеп...
"Ҡыҙыл атлылар" гәзите редакцияһы коллективы һуғыш ваҡытында Башҡорт атлылары кеүек үк данлыҡлы юл үтә. Дивизияның фронтҡа ебәрелгән көнөнән алып, дивизияның 1943 йылда эшләйәсәк бөйөк рейдына тиклем, гәзит дивизияны тоғро юлдаш булып оҙата бара. Дивизия рейдҡа ингәс, редакция бүленеп ҡала. Ошо осор эсендә Полевая почта 35710 адресы буйынса урынлашҡан редакция дивизияның данлыҡлы юлында төп агитатор, рухи ҡорал булып ҡала. Али Карнай, Шакир Насиров, Әхтәм Ихсан кеүек әҙиптәр, Хөршиҙә Хәирова кеүек хәреф йыйыусы ҡыҙҙар гәзиттең һәр һанын ваҡытында сығарыуҙы тәьмин итә. Уларҙың тырышлығы менән күпселеге башҡорттарҙан торған милли дивизия туған телендә гәзит уҡыу бәхетенә өлгәшә.
Азамат ӘБҮТАЛИПОВ әҙерләне.
(Аҙағы. Башы 18-се һанда).
КИРЕ СЫҒЫРҒА


text:
Мәскәүҙә Башҡортостандың конгресс-күргәҙмәләр ҡеүәте менән таныштырҙылар
ӨФӨ, 2017 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Мәскәүҙә «Event LIVE» форумында ивент-индустрия профессионалдары һәм уларҙың заказсылары өсөн Башҡортостандың конгресс-күргәҙмәләр, туристик һәм MICE-мөмкинлектәре менән таныштырыу сараһы уҙҙы.
«Башҡортостан тәүге тапҡыр ивент-саралар үткәреүгә арналған махсус форумдың төбәк-партнеры булды. Башҡортостандың «Офис-төркөм» Конгресс-бюроһы эгидаһы аҫтында республика делегацияһына «Урал легендаһы» тау курорттары («Яҡтыкүл», «Юбилей» шифаханалары, «Абҙаҡ» курорты), Өфөләге Holiday inn Ufa һәм Hilton Garden inn Ufa Riverside конгресс-отелдәр, Рәсәйҙәге ҙур Dasko Garden ресторан комплексы инде. Республиканың үҙенсәлекле мәҙәни һәм милли традицияларын асҡан MICE-программалар менән таныштырыу булды. Уларҙы Башҡортостандың Конгресс-бюроһы Өфө ивент-патрнерҙары менән берлектә әҙерләгән», — тип хәбәр итте Башҡортостандың «Офис-төркөм» Конгресс-бюроһының аналитика департаменты начальнигы Екатерина Телина.
Рәсәйҙең эшлекле туризм өлкәһендәге эксперттары республиканың туристик һәм конгресс инфраструктураһы сифатын һәм төрлөлөгөн билдәләне.
«Башҡортостандың «Офис-төркөм» Конгресс-бюроһының төп бурысы — республиканы Рәсәйҙең заманса һәм уңайлы конгресс-күргәҙмәләр биләмәһе булараҡ үҫтереү, территорияға ҙур саралар йәлеп итеү. Ошо эш барышында күсмә презентациялар әҙерләйбеҙ , Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә эшлекле туризмға, MICE сегментына бағышланған махсус күргәҙмәләрҙә һәм форумдарҙа ҡатнашырға ниәтләйбеҙ. Ошо йүнәлештә берлектә эшләү өсөн республика ҡунаҡсыллыҡ индустрияһының төп уйынсыларын берләштерергә теләйбеҙ. «Event LIVE» форумында ҡатнашыу Башҡортостанға беренсе тапҡыр илдең MICE һәм эшлекле туризмына үҙе хаҡында яңы, тулы ҡеүәтле йүнәлеш булараҡ белдерергә мөмкинлек бирҙе», — тип асыҡлыҡ индерҙе Башҡортостандың «Офис-төркөм» Конгресс-бюроһы директоры Николай Фадеев.
MICE — төрлө корпоратив саралар ойоштороу һәм үткәреү менән бәйле эшлекле туризм индустрияһы өлкәһе. MICE төшөнсәһе дүрт төп йүнәлештән тора: meetings — корпоратив осрашыуҙар, презентациялар, һөйләшеүҙәр, incentives — дәртләндереүсе программалар һәм турҙар, тимбилдингтар, персоналды уҡытыу, корпоратив байрамдар, conferences — конференциялар, конгрестар, съездар, форумдар, семинарҙар, exhibitions — күргәҙмәләр, имидж саралары (фестивалдәр, хәйриә концерттары), PR-ваҡиғалар һәм матбуғат турҙары. Баҙарҙың төп ҡатнашыусылары — махсуслаштырылған MICE- һәм event-агентлыҡтар, конгресс-бюроһы, күргәҙмә үҙәктәре һәм корпоратив саралар уҙғарыу өсөн төрлө майҙансыҡтар.


text:
«Өфө ҡалаһының йәмәғәт хәүефһеҙлеге үҙәге» 2012 йылда ойошторола. 2016 йылда уның тәжрибәһе Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы коллегияһында алдынғы тип табыла һәм илдең бүтән төбәктәрендә лә ошондай үҙәктәр асырға тәҡдим ителә. Өфөнөң һәр районында йәмәғәт хәүефһеҙлеге үҙәгенең бүлектәре бар. Уларҙың эше менән яҡынданыраҡ танышырға тип, беҙ Орджоникидзе районы буйынса балиғ булмағандарҙың хоҡуҡ боҙоуын иҫкәртеү бүлеге инспекторҙары менән бер көнөбөҙҙө үткәрергә булдыҡ. Был мөмкинлек өсөн бүлек етәксеһе Ирина Михайловна Железнякка рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ.
Тәртип һаҡсылары еңдәренә эмблема тағылған күк төҫтәге махсус формала йөрөй. Уларҙы белем усаҡтарында, балалар майҙансыҡтарында, китапханаларҙа – төрлө урындарҙа күрергә мөмкин. Маҡсаттары: балалар һәм үҫмерҙәр араһында хоҡуҡ, тәртип боҙоуҙарҙы иҫкәртеү. Ошо йәһәттән уҡыусылар алдында лекциялар менән сығыш яһайҙар, викториналар үткәрәләр, полицияла, мәктәп эсендә иҫәптә торған үҫмерҙәр менән айырым һөйләшәләр, аңлатыу эштәре алып баралар.
Йәйге каникул ваҡытында лагерҙа ял итеүсе ҡыҙҙар һәм малайҙар менән осрашалар. Был юлы Орджоникидзе районының «Ысыҡҡай» лагерына юлландыҡ. Етәксеһе Татьяна Ивановна Закирова әйтеүенсә, смена спорт йүнәлешендә эшләй икән. Хәүефһеҙлек үҙәге инспекторҙары Гөлназ Закирова менән Ләйсән Абдуллина балаларҙы «Ҡанун» һәм «Тәртип» тигән ике командаға бүлеп, бик ҡыҙыҡлы викторина үткәрҙе. Эйе, йәмғиәткә үҙ хоҡуҡтарын яҡшы белгән тәртипле кешеләр кәрәк.
– Тәҙрә ватыусы ниндәй яуаплылыҡҡа тарттырыла? Административмы, енәйәтиме?
– Административ!
– Ә белә тороп урланған әйберҙе һатып алыусы?
– Енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла.
– Дөрөҫ, маладистар! Уҡыусылар машинаны алып ҡасып, өҫтәүенә, ватһалар?
– Был инде енәйәт!
Бына ошолайыраҡ барҙы викторина. Ике команданан берәр кеше дөрөҫ яуаптарҙы баһалап, мәрәйҙәрҙе һанап барҙы. Уҡыусылар хәбәр тыңлауға ҡарағанда, уйын аша мәғлүмәт алырға ярата. Әле лә ҡыҙыҡлы уйындар ойошторолдо. Мәҫәлән, бирелгән хәрефтәрҙән һүҙ төҙөү. Әлбиттә, бөтәһе лә хоҡуҡ, ҡанундар менән бәйле ине. Балаларҙың был өлкәлә белемле генә булыуы ҡыуандырҙы. Инспекторҙар уларға артабанғы каникул көндәренең дә матур, бәлә-ҡазаһыҙ үтеүен теләне. Үҙеңә тырышырға, тәртипле, һаҡ булырға кәрәк инде.
Хәүефһеҙлек үҙәге хеҙмәткәрҙәренең эше бының менән генә сикләнмәй. Уларҙың тағы бер йүнәлеше: имен булмаған ғаиләләрҙә йәшәгән балаларҙың хәүефһеҙлеген яҡлау. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Черниковка биҫтәһендә ундайҙар етерлек. Ата-әсәһе эсә, эшләмәй, балалар ҡарауһыҙ, ашарҙарына юҡ. Хатта фатирҙарында бер карауат булмаған, иҙәндә йоҡлап йөрөргә мәжбүр ғаилә бар икән.
Инспектор Ләйсән Разетдинова үҙенә бүлеп бирелгән участоктағы иҫәптә торған бер нисә ғаиләгә барғанда мине лә эйәртте. Дөйөм ятаҡтың бер бүлмәһе. Тәүге ишеккә оҙаҡ ҡына шаҡыйбыҙ, асманылар. Әммә Ләйсән Рәмис ҡыҙы әйтеүенсә, улар өйҙә булһа ла, үҙҙәренә индереп бармай икән. Ысынлап та, коридорҙа осраған ҡыҙҙарҙан һорашҡайныҡ, яңыраҡ ҡына балаларын урамда күреүҙәрен әйттеләр. Тимәк, ысынлап та, өйҙәләр…
Түбәнге ҡаттағы берәүҙәргә барҙыҡ. Балалары ғына ҡаршы алды, атай-әсәйҙәре, имеш, поликлиникаға киткән. Былай таҙа ғына кейенгәндәр, ҡараулы ғына кеүектәр, әммә өлкәндәр эсергә ярата икән, шуға күп ваҡыт балалар үҙ ихтыярына ҡуйыла. Өсөнсө ҡыҫыҡ ҡына бүлмәлә өс балалы ғаилә көн күрә. Беҙ ингәндә, өсөһө лә йоҡлап ята ине. Ҡыҙыҡ, ҙурыраҡтары ла, бәпестәре лә көпә-көндөҙ, сәғәт өстәрҙә әүен баҙарына киткән…
– Улар шулай ваннанан һуң йоҡлап алалар, – ти әсәй кеше. Әллә, әллә, төндә йоҡоһо туйған баланы көндөҙ йоҡлатырһың-йоҡлатмай ҙа, тигән уй килә башҡа… Кем белә, бәлки кисә тауышланып, эсеп ултырһалар, бынау бәләкәй генә бүлмәлә… Инспектор бында ҡатын менән оҙаҡ ҡына әңгәмәләште. Атайҙары яңыраҡ эшкә урынлашҡан икән, әсәй кешегә, улдары иҫәптә тороуы айҡанлы, балиғ булмағандар эштәре буйынса комиссияға барырға саҡырыу килгән. Ул тәүҙә: «Бәләкәй бәпәй бар бит, ирем эштә, әле генә бара алмайым», – тип аҡланһа ла, вәғәҙә итте. Ҡатындың был ҡылығынан уҡ оло балаһы яҙмышына битарафыраҡ булыуы күренеп тора инде.
Был дөйөм ятаҡтан ауыр уйҙар менән сыҡтыҡ.
– Күберәк эскесе ғаиләләрҙе күҙәтеү аҫтына алғанһығыҙ икән, – тим Ләйсәнгә.
– Эйе, бер үк картина, тиһәң дә була. Ана, күрәһегеҙме, баяғы, әсәйемдәр поликлиникала, тигән балалар китеп бара. Ана шулай урам буйлап йөрөйҙәр инде ата-әсәһе йүнләп ҡарамағас, – тип юл аша йүгерә-атлай сығып барған өсәүгә күрһәтте. – Бынау өйҙә лә минең күҙәтеү аҫтындағы ғаиләләр бар, инеп сығайыҡмы? Ана, балкондарының ишеге асыҡ.
Икенсе ҡатҡа күтәреләбеҙ, ишектәрен шаҡыйбыҙ, әммә асыусы юҡ. Өмөттө өҙөп, икенсе берәүҙәрҙең ишек төбөнә киләбеҙ. Шунда уҡ килеп асалар һәм беҙҙең алда тап-таҙа итеп йыуылған иҙән, матур итеп йыйыштырылған өй пәйҙә була. Инспекторҙың ҡыуанысының сиге юҡ.
– О-о-о, һеҙҙә бөгөн ҡайһылай матур! – тип хужабикәгә лә һоҡланыуын белдерҙе. Уныһының да йөҙө нурлы, эргәһендәге ҡыҙы ла шат күңелле.
– Ә өләсәйегеҙ ҡайҙа?
– Эшкә урынлашты. Улыма ла эш табылды, – тип йылмая әсә.
Өс бүлмәле фатир. Матур итеп йыһазландырылған. Бөхтәлек. Инспекторҙың һыуытҡысты ла асып ҡарарға хоҡуғы бар икән. Ул да ризыҡ менән тулы, Аллаға шөкөр.
– Вәт, исмаһам, үҙгәреш, алға китеш! Яҙ көнө килгәндә, ныҡ эсем бошҡайны, әсәй ҙә, өләсәй ҙә эсә ине. Бала ла, өй ҙә ҡарауһыҙ. Бына бит төҙәлгәндәр! Өләсәй кеше эшкә ингән. Ә был ҡатын инвалидлыҡ буйынса пенсия ала. Әле эсеүҙе ташлағаны йөҙөнән үк күренеп тора.
Ләйсән Рәмис ҡыҙы яҙғы профилактик әңгәмәһенең һөҙөмтәһен күреп бик ҡыуанды. Һүҙ ыңғайында теге ишек асмаған ғаилә тураһында ла һорашты. Ә ҡатын, улар һаман да элеккесә, шул килеш көн күрә тип, балкон тәҙрәһенән урамдағы майҙансыҡта тиҫтерҙәре менән уйнаған ҡыҙҙарын күрһәтте. Сәстәре тарап үрелмәгән, күҙҙәре моңһоу…
Йәмәғәт хәүефһеҙлеге инспекторҙарының эше еңелдән түгел икән. Улар тағы комендант сәғәте ҡағиҙәләренең теүәл үтәлеүен тикшереп тә рейдтарҙа йөрөй. 2016 йылда ошо йәһәттән 2 мең 58 атай-әсәй яуаплылыҡҡа тарттырылған. Балиғ булмағандарға спиртлы эсемлектәр һатыуҙы асыҡлау буйынса рейдта 108 протокол төҙөгәндәр. Атай-әсәйҙәр менән аңлатыу эштәре алып баралар, һөйләшәләр, яҡшы яҡҡа үҙгәрергә өгөтләйҙәр. Балаларҙың бәхетле тормошо өсөн хеҙмәт иткән инспекторҙарға эштәрендә уңыштар теләйек.
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


text:
Республика райондарында халыҡ ижады фестивалдәре уҙғарыла Фото: Олег Яровиков
Республика райондарында халыҡ ижады фестивалдәре уҙғарыла
Республика райондарында халыҡ ижады фестивалдәре уҙғарыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостан райондарында халыҡ ижады фестивалдәре ойошторола. Туймазы районында башланып киткән оҡшаш фестиваль «Ваҡыт дәүере» тип атала. Унда ғөрөф-ғәҙәт йырҙарын башҡарыусы, таҡмаҡтар ҡойоусы һәм милли йолалар күрһәтеүсе ауыл клубтары һәм Мәҙәниәт йорттарының балалар һәм өлкәндәр фольклор коллективтары ҡатнаша. Үҙ ижадын Ҡандра һәм Беренсе май ауылдары бәйгеселәре тәҡдим итте. Ноябрь һәм декабрь айҙарында ижади бәйгеләр Кәкребаш, Нөркәй, Уяҙытамаҡ һәм Туҡай ауылдарында үтә.
Конкурстың финалы декабрҙә Төмәнәк ауылында була, тип хәбәр иттеләр муниципалитет хакимиәтендә.


text: Башҡортостандың халыҡ шағиры Хәсән Назар әҙәбиәт һөйөүселәрҙе үҙенең фәһемле, тәрән йөкмәткеле шиғырҙары менән даими ҡыуандырып тора. Әҙиптең замандаштарына әйтер һүҙе, бирер кәңәше мөлдөрәмә тулы. Шулай булмау мөмкин түгел, сөнки ул тормоштоң ауырлығын, яҙмыштың әсе һынауын үҙ иңендә аҙ татымаған. Шул ерлектә сыныҡҡан, һәр бер күренешкә, һәр ваҡиғаға үҙ аҡылы менән, үҙ тәжрибәһенән сығып ҡарарға, баһа бирергә өйрәнгән. Тормош ҡатмарлы, уны аңлауы ла, күҙаллауы ла еңел түгел. Бөгөн күккә күтәреп маҡтағандарың, шуның менән ғорурланғандарың иртәгә бөтөнләй бәҫһеҙ ҡалыуы бар, дуҫ тип ышанғандың хөсөтлөк ҡылыуы ла мөмкин, кемуҙарҙан ололауҙың да ҡайһы саҡта күҙ буяу булыуы ихтимал. Әҙип бына шуны яҡшы тоҫмаллай.


text:
Яңы документтар ғәмәлгә инә
Хәҙер быға тиклем ҡулланылған, бөтәһе лә өйрәнгән ҡағыҙ бланкылар файҙаланылмаясаҡ. Ветеринария документтары бары тик «Меркурий» федераль дәүләт системаһын файҙаланып, электрон рәүештә тултырыласаҡ. Был күҙәтеү аҫтында булған продукцияны тулыһынса контролдә тоторға ярҙам итәсәк. Мәҫәлән, электрон документтар буйынса малдың ҡайҙа үҫеүенән һәм уның нисек салыныуынан алып, был иттән ярым фабрикаттар эшләүгә тиклем күҙәтеү аҫтында тоторға була. Шул арҡала, ѳҫтәлгә ауыл хужалығы продукцияһының ҡайҙан һәм ниндәй шарттарҙа килеп эләгеүен, сифатын асыҡларға мѳмкин. Ветеринария докуметтарын дәүләт ветеринар хеҙмәте белгестәре генә түгел, ә был өлкә буйынса аттестация үткән белгестәр ҙә тултыра ала. Электрон документтар талап итеүсе продукция төрө лә арта. Был исемлеккә һөт, әҙер йәки консерваланған ит продукцияһы, балыҡ, ит йәки балыҡ эслеге булған макарон изделиелары, һурпа һәм башҡа төрлө аҙыҡ инә. Шулай уҡ, үҙебеҙҙә етештерелгән продукция менән бер рәттән, сит илдән индерелгән ризыҡ та контролдә буласаҡ. Магазиндарҙа ҡаптарға һалып һатылған эремсек, йогурт, кефирҙар һәм башҡа тѳрлѳ продукттарҙың да ветеринар документтары булырға тейеш. Аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән “Меркурий” системаһының әһәмиәте ҙур буласаҡ, тип белдерә белгестәр. Хәҙер, яңы үҙгәрештәргә ярашлы, документтар тултырыу ѳсѳн ауыл хужалығы тармағында эшләүселәргә ветеринария хеҙмәте менән килешеү тѳҙѳргә, йә булмаһа аттестация үткән белгесте эшкә алырға тура киләсәк.


text:
Мәләүез районының гүзәл Нөгөш буйында урынлашҡан Әбет ауылындағы иң күркәм йорттарҙың береһендә Сәфәрғоловтар ғаиләһендә донъяға килә Салих. Рауза апай менән Фәйзрахман ағайҙың терәге, ышанысы булып, буй еткерә. Сәфәрғоловтар өс балаһына ла дөрөҫ тәрбиә биргәнгә, улар тормош һынауҙарына бирешмәне, Рәсимә — Шишмә районы үҙәгендә, Нәсимә Салауат ҡалаһында гөрләтеп донъя көтә, икеһе лә педагог булып пенсияға сыҡты.
Салих иһә, егет ҡорона инеп килгәндә атаһын юғалтҡанға, әсәһе Рауза апайға терәк-таяныс булыу ниәтенән, училище тамамлап, әрмелә хеҙмәт иткәндән һуң тыуған ауылында төпләнде.


text:
Юҡҡа Промо-Кодтар Бер – Андроид, iOS һәм программала тәьмин итеү, ПК
Һеҙ йөрөргә тейеш тиҙ арала, әммә Һеҙ’т эйә булды аҡса ? Һеҙ ҡулландыҡ барыһы да бушҡа Бер Промо-Кодтар мәғлүмәт интернетта, ? Хәҙер Һеҙҙең өсөн бирә һеҙгә ҡарар барлыҡ проблема һеҙҙеке! Моның менән Сара Uber Бушлай Промокоды һеҙ булдырыу неограниченный һаны кодтары өсөн бер ташлама. Хәҙер был’ң еңелрәк түгел менән сәйәхәт uber.
Рөхсәт итегеҙ’ң аңлатырга, нисек эшләнек был ғәжәйеп Сара Ысын Бер. Беҙ булдырҙыҡ, программала тәьмин итеү, уны подключается т базаһында бер, ул, тип генерируем барлыҡ промо-кодтар. Бер уңайҙан беҙ мөмкинлеге алдылар барыһына ла бер бушлай промокоды. Улар саманан тыш! Һәм, ниһәйәт, беҙ булдырҙыҡ бик яҡшы һәм ябай ҡулланыуҙа ҡушымтаһы, ул һеҙгә ярҙам итәсәк алырға бушлай промо-код бер, теләсә ҡайһы ваҡытта һеҙ телһеҙме, 100% һау-сәләмәт һәм 100% бушлай.
Uber Free Promo Codes Tool Features
- Unlimited Uber Promo Codes
- Free Uber Promo Codes
- 100% Безопасен ҡулланыу өсөн
- Талап итмәй урынлаштырыу өсөн ПК
- Do Not Require Root on Android
- Do Not Require Jailbreak on iOS
- Бик ябай ғына ҡулланыу
For security reasons we have put a max value of 50$ per code. By doing this we assure that nobody will abuse by this cheat tool. It’s for your own safety. Also you can generate maximum 5 Uber promo codes free per day. We think that with 250$ you can travel with your girlfriend all day long, бушлай! 😉
Below we are giving you the instructions on how to use this Сара Uber Бушлай Промокоды был ПК. Андроид/iOS версияһы түгел,’т кәрәккәне ниндәй ҙә булһа күрһәтмәләр.
Сара Бер Бушлай Промо-Кодтар Инструкция (ПК)
- Скачать Юҡҡа Промо-Кодтар Бер Генератор
- Открой версияһы ПК (.ехе)
- Һайлағыҙ, ниндәй әһәмиәткә эйә телисез икән, һеҙҙең өсөн код
- Активировать прокси һәм авто-Уборщик системалары (Бик Мөһим)
- Баҫығыҙ был төймәгә Булдырыу
- Көтөгөҙ, бер нисә секунд, әлегә программа продлится т базаһында бер
- Копируйте бушлай промо-код бер автомат рәүештә һеҙҙең иҫәбенә
- Наслаждаться урынлашҡан иркен
- Тағы бер ҡат ҡулланырға программалар менән тәьмин итеү, ҡасан кәрәк һеҙгә!


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
СИТКӘ КИТЕП ЭШЛӘҮ, крәҫтиәндәрҙең ваҡытлыса эшләү өсөн даими йәшәгән урынынан сәнәғәт һәм а.х. үҫешкән райондарға китеүе. 17 б. барлыҡҡа килеп, Крәҫтиән реформаһынан һуң үҫеш алған. Башҡортостанда киң таралған ситтәге кәсептәр булып алпауыт имениеларында һәм хәлле крәҫтиәндәр хужалығында миҙгелле баҫыу эштәре, урман ҡырҡып ташыу, һал ағыҙыу, тау заводтары өсөн күмер үртәү, приискылар һәм рудниктарҙа эшләү, тимер юлдар төҙөү һәм йүнәтеү һаналған. Башҡортостандың көнбайышында — ер эшкәртеү, төньяғында — урман ҡырҡыу һәм һал ағыҙыу, көньяҡ һәм көнсығышында — тау заводтарында, Ташкент, Себер һәм Һамар—Златоуст т. юлдарында эшләү киң таралған була. Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында эске (яҡын) С.к.э. — тышҡыһынан (алыҫ), ирҙәрҙеке ҡатын- ҡыҙҙыҡынан өҫтөнлөк иткән. 1899— 1904 йй. Өфө губ. йыл һайын аҡса эшләргә китеү өсөн 8,5 меңгә яҡын паспорт бирелгән. 19 б. аҙ. крәҫтиән ситкә китеп, 3—6 айҙа 20—70 һум аҡса эшләй алған. С.к.э. 20 б. 30‑сы йй. уртаһына тиклем дауам иткән.
М.И.Роднов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Яугир һәм ғалим5-06-2018, 00:03 // Шәхестәр // Баҫып сығарырға
Тәмимдәр Әхмәҙиев 1923 йылда Бәләбәй кантонына ҡараған Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында (хәҙерге Миәкә районы) ишле ғаиләлә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт юлын уҡытыусы булып башлай. Һуғыш уты тоҡанғас, 1941 йылдың октябрендә әрмегә алына һәм оҙаҡламай фронтҡа оҙатыла. Декабрҙән алып Үҙәк, Төньяҡ-көнбайыш фронттарында 47-се уҡсы бригада составында Мәскәү өсөн алышта, Калинин, Новгород, Ленинград өлкәләрендә барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
Йыш ҡына уны разведкаға ебәрәләр. Бер ваҡыт Әхмәҙиевтең төркөмө дүрт “тел” менән әйләнеп ҡайта. 1942 йылдың 30 апрелендә йәш сержант Старая Русса ҡалаһы эргәһендә барған һуғышта ҡатнаша. Ул хеҙмәт иткән взвод был алышта фашистарҙың бер батальонға яҡын һалдатын юҡ итеп, хәрби бойороҡто үтәй. Әхмәҙиев үҙе генә 16 немецтың башына етә, әммә, ике аяғы ла яраланғас, госпиталгә ебәрелә. Һуңынан ул хәтирәләрендә бына нимә тип яҙып ҡалдырған: “1942 йылдың февралендә тимер юл буйлап Төньяҡ-көнбайыш фронтҡа килдек. Һуғышта 1-се батальон составында ҡатнаштым. Шул йылдың 30 апрелендә Черенчицы һәм Ходыни ауылдары өсөн барған яуҙа яраланып, тылға оҙатылдым. Осташков ҡалаһынан (Калинин өлкәһе) йыраҡ түгел Селигер күлендәге утрауҙа урынлашҡан 3037-се ялан госпиталендә дауаландым”. 1942 йылдың авгусында ул үҙ ротаһында йәнә хәрби сафҡа баҫа. Көҙ Ловать йылғаһы яғында барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
1943 йыл башында Тәмимдәр Әхмәҙиев радиотелеграфсы, танкист һөнәрҙәренә уҡып сығып, 238-се танк бригадаһында радист-пулеметсы булараҡ хеҙмәтен дауам итә. Украина ерҙәрен дошмандан таҙартыуҙа ҡатнаша. Награда документында: “Экипаж менән бергә Әхмәҙиев иптәш Никитовка, Железное ауылдары өсөн барған яуҙа танкка ҡаршы ата торған өс пушканы, бер взводҡа яҡын һалдат һәм офицерҙы юҡ итте. Яуҙа үҙен батыр, сая танкист итеп күрһәтте”, – тиелә.
Һуңынан Тәмимдәр Хажиғәли улы хәтирәләрендә шулай яҙа: “1943 йылдың сентябрь башында беҙҙең 238-се танк бригадаһы 5-се удар армия составында Донбассты азат итеү һуғыштарында ҡатнашты. Уҡсы частар менән берлектә Донецк өлкәһенең унлаған ауылын азат иттек... Сентябрь аҙағында бригадабыҙ һуғышсыларынан бер төркөм орден-миҙалдар менән бүләкләнде. Беҙҙең танк командиры лейтенант Николай Гусаров — Ҡыҙыл Йондоҙ орденына, экипаж ағзалары – ҡороусы сержант Петр Егоров, атыусы-радист Александр Кузнецов һәм мин, сержант механик-водитель Тәмимдәр Әхмәҙиев “Батырлыҡ өсөн” миҙалына лайыҡ булдыҡ”.
Дөйөм алғанда, Бөйөк Ватан һуғышында Т. Әхмәҙиев III дәрәжә Дан ордены, ике “Батырлыҡ өсөн”, “Мәскәүҙе һаҡлаған өсөн”, “1941 – 1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн” миҙалдары менән наградланған.
Артабанғы яуҙарҙың береһендә, 1943 йылдың 26 сентябрендә, танкка снаряд тейә. Т. Әхмәҙиев, ҡаты яраланһа ла, янған техниканан сыға ала. Алты ай буйы Махачкала госпиталендә дауаланғандан һуң хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла.
Ауылға ҡайтҡас, Миәкә районының Елдәр ауылында уҡытыусы булып эшләй. К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлағас, Мәнәүезтамаҡ урта мәктәбенә эшкә ебәрелә. 1952 йылдан партияның Стәрлетамаҡ өлкә комитетында, аҙаҡ ҡала комитетында лектор булып эшләй. Бер үк ваҡытта шундағы марксизм-ленинизм киске институты директоры вазифаһын да башҡара. Был осорҙа Т. Әхмәҙиевтең тарихҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныуы артҡандан-арта. Һөҙөмтәлә ул 1959 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалындағы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына килә. Шул көндән алып утыҙ йылдан ашыу учреждениела тәүҙә – кесе, унан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Баштан уҡ ул совет осоро буйынса институтта яҙылған бар коллектив хеҙмәттәрҙә әүҙем ҡатнаша: “Башҡортостан АССР-ы тарихы буйынса очерктар. II том (Совет осоро)” (1966), “Башҡортостан АССР-ында Совет эшсе класының барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше. 1-се бүлек” (1971), “КПСС-тың Башҡортостан ойошмаһы тарихы буйынса очерктар” (1973), “Өфө тарихы: Ҡыҫҡаса очерк” (1976; 2-се баҫма – 1981). Был китаптарҙа ул Бөйөк Ватан һуғышына тиклемге осор һүрәтләнгән бүлектәрҙе яҙа. 1969 йылда “Башҡортостан АССР-ында һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡтарҙа эшсе класының формалашыуы һәм үҫеше” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Ғөмүмән, Т. Әхмәҙиев Башҡортостандың 1928 – 1941 йылдарҙағы тарихын өйрәнеүгә тос өлөш индерә.
70-се йылдар башынан ул Башҡортостандың Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы тарихын өйрәнә. “Батырлыҡ һәм героизм документтары” (1980) һәм башҡа йыйынтыҡтарҙы төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Был баҫмаларҙың республиканың Совет осоро тарихын өйрәнеүҙә әһәмиәте ҙур булды. Оҙаҡ ваҡыт төрлө үҙәк һәм урындағы архив материалдарын йыйыу һәм үҙләштереү бушҡа китмәй. 1984 йылда Тәмимдәр Хажиғәли улының “Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан АССР-ы” тигән монографияһы донъя күрә. Аныҡ мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән, бихисап яңы ғилми проблемаларҙы яҡтыртҡан хеҙмәт күптән инде классик әҫәрҙәр рәтендә. Ул Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостан тарихын өйрәнгән һәр тикшеренеүсенең иң кәрәкле әсбабына әүерелде.
1991 йылдан Тәмимдәр Хажиғәли улы, хаҡлы ялда булһа ла, фәндән айырылмай. Яу тарихын өйрәнеүҙе дауам итә ул. “Башҡортостан — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында” документтар һәм материалдар йыйынтығын төҙөүҙә ҡатнаша, республиканың Еңеүгә индергән өлөшө, Миәкә районынан сыҡҡан яугирҙәр күрһәткән батырлыҡтар тураһында брошюралар сығара. Һуңғараҡ генерал Миңлеғәле Шайморатовҡа арналған хеҙмәте донъя күрә. Тарихсының төп иғтибары 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы яу юлын яҡтыртыуға йүнәлтелә. 1999 йылда сыҡҡан был хеҙмәт — республикала һуғыш йылдарында ойошторолған хәрби частарҙың тарихын яҡтыртҡан иң уңышлы китаптарҙың береһе. Унда дивизияның данлы юлы төрлө документтарға таянып, төплө, аныҡ өйрәнелгән.
Һуңғараҡ, XXI быуат башында, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты сығарған коллектив хеҙмәттәрҙә Т. Әхмәҙиевтең Бөйөк Ватан һуғышы осоро буйынса яҙылған бүлектәре лә урын алған, әммә уларҙы авторҙың үҙенә күрергә насип булмай.
Тәмимдәр Хажиғәли улының ғилми хеҙмәттәре, әйтелгәнсә, әле лә көнүҙәк. Улар алдағы тикшеренеүҙәргә төплө нигеҙ булып ҡала.
Р. СӨЛӘЙМӘНОВА,
тарих фәндәре докторы;
Ш. ИҪӘНҒОЛОВ,
тарих фәндәре кандидаты.


text:
Ҡыҫҡаса театрҙың бөгөнгө тормошо хаҡында
Йәшәү тарихын 1919 йылда башлаған Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры халыҡҡа республиканың тәүге театры, милли сәнғәтте һаҡлаусы һәм дауам итеүсе мөһим мәҙәниәт усағы булараҡ билдәле. Башҡорт академия театры үҙ сәхнәһендә бер быуатҡа яҡын ваҡыт юғары әхлаҡи ҡиммәттәрҙе раҫлап, тыныслыҡ, миһырбанлыҡ һәм мөхәббәт идеалдарына хеҙмәт итә, халыҡ мәҙәниәтен, туған телде, милли рухты һаҡлай һәм көсәйтә, халыҡты берләштерә.
2014 йылдың 4 декабрендә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры иҫтәлекле датаны - нигеҙ һалыныуына 95 йыл тулыуҙы билдәләй. Ошо йылдар эсендә театр сәхнәһендә 662 спектакль ҡуйылған, улар - башҡорт, рус һәм донъя драматургияһы өлгөләре. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә төрлө йылдарҙа бик күп талантлы режиссерҙар, рәссамдар, артистар, композиторҙар ижад иткән. Улар театрҙың ҡабатланмаҫ тарихын яҙып, башҡорт халыҡ тарихының төп этаптарын да билдәләй барған.
Бөгөнгө көндә коллектив, милли колоритты, башҡорт сәхнә сәнғәтенең классик традицияларын һәм рус театр мәктәбе нигеҙҙәрен уңышлы һәм талантлы рәүештә бергә яраштырып ижад итә һәм, шул рәүешле, көндән - көн театр йылъяҙмаһына яңы биттәр өҫтәй. Театр репертуары башҡорт, рус, милли һәм сит ил авторҙарының әҙәби мираҫы менән бай, улар театр репртуарында төрлө жанрҙарҙа урын алған.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры үҙ эшмәкәрлегендә рус театр мәктәбе нигеҙҙәренә ярашлы милли классик традицияларҙы һаҡлау, башҡорт сәхнә сәнғәтендә яңы художество - эстетик юлдар эҙләү, труппаны даими рәүештә яңы йәш көстәр менән тулыландырып тороу, театр үҙенсәлегенә ярашлы репертуар һайлау кеүек изге ынтылыштарға һәр ваҡыт тоғро. Шуны ла әйтергә кәрәк, Башҡорт академия драма театрында билдәле халыҡ шағиры Мостай Кәрим драматург булараҡ үҫеп, исемен донъяға танытты.
Һуңғы йылдарҙа театр әүҙем рәүештә яңы ижад формалары ҡуллана, әҫәрҙе сәхнәгә традицион булмаған ысулдар менән ҡуйыуҙы бойомға ашыра, ҡыйыу рәүештә экспериментҡа бара, яңы ижади көстәр эҙләй һәм репертуарҙы тағы ла байытыу, төрләндереү өҫтөндә эшләй һәм был өлкәлә донъя тәжрибәһен ҡулланып, инновацион ҡараш менән традицион формалағы Рәсәй театр эшенең дөйөм динамик үҫешенә һиҙелерлек йоғонто яһай.
Бөгөнгө көн театр афишаһында 37 спектакль иҫәпләнә. Труппала - 58 драма артисы хеҙмәт итә. Улар З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын, А.В.Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте институтын, Мәскәүҙең М.С.Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһын тамамлаусылар.
Башҡарыу сәнғәтенең һәм спектаклдәр ҡуйыу оҫталығының юғары булыуы Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына күп фестивалдәрҙә ҡатнашырға һәм уңыш ҡаҙанырға мөмкинлек бирә.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры киләсәккә үҙенең маҡсаты итеп илебеҙ сәхнә сәнғәтенең быға тиклемге ирешелгән ҡаҙаныштарын һаҡлауҙы, шулай уҡ, театрға йәмғиәттең рухи ихтыяждарына яуап биреүсе сәнғәт төрө, социаль белем усағы булараҡ та ҡарап, уның үҫешенә яңы импульс биреүҙе ҡуя.


text:
Быйыл беҙҙең мәктәптә көндөҙгө ял лагеры Мәрйәм Бураҡаеваның «Йәйләү» программаһы буйынса ойошторолдо. Балаларҙың шат тауыштарынан мәктәп гөрләп торҙо. Ваҡытыбыҙ ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс үтте. Бер көнөбөҙҙө милли матбуғатҡа арнаныҡ. «Йәншишмә» гәзитен яратып уҡыусылар күп булыуы шатландырҙы. Төрлө рубрикалар буйлап сәйәхәт иттек. «Минең өс айым» конкурсы айырыуса ҡыҙыҡһындырҙы. Ошо уңайҙан «Ижади минут» бәйгеһе иғлан ителгәс, ҡыҙыу эштәр башланды.
Илнар Ғәлишин: «Минең өс айым бик күңелле, мөғжизәләргә бай булыр, тип уйлайым. Әлеге ун көнөм дә ҡыҙыҡлы үтте. Лагерҙа иң оҡшағаны – саф һауала милли спорт уйындарында ҡатнашыу. Тәрбиәсебеҙ, физкультура уҡытыусыһы Зиннур Зөфәр улы менән футбол уйнайбыҙ. «Ә элек футбол тубы урынына нимә типтеләр икән?» – тигән һорау тыуҙы беҙҙә бер заман. Әле шуға күмәкләп яуап эҙләйбеҙ.
Нургөл Ғимранова: «Бейемәгән башҡорт булмай!» – тип тәрбиәсебеҙ Гүзәлиә Наил ҡыҙы бейергә өйрәтә. Көн дә шөғөлләнәбеҙ, ялҡытмай ҙа. Тыпырлығын сығабыҙ. «Сылбыр», «Өслө», «Дүртле», «Эйәртешле», «Асыҡ ауыҙ» тигән йырлы-бейеүле уйындар өйрәндек. Йәйге каникулыбыҙ ана шулай күңелле башланды. Барыбыҙға ла лагерҙа ныҡ оҡшай».
Әлмира Әхмәҙуллина: «Фантазия» тип аталды бер уйын. Мин ракетаға ултырып йыһанға осоу тураһында хыялландым. Президентыбыҙ Владимир Путин менән бергә сәйәхәт иттем. Кометалар урынына кәнфит ағастары үҫә икән дә?! Кәрзин тултырып тәмлекәстәр алып ҡайттыҡ. Президент беҙҙең малайҙар менән футбол уйнаны һәм уның менән бергәләп йыһан кәнфиттәрен тараттыҡ. Ҡыҙыҡтар күп булды. Тағы яҙырмын әле. Алда ике ай бар бит».
Өмөт Аҡъюлов: «Тәрбиәсебеҙ Фирүзә Рәйес ҡыҙы компьютер аша боронғо башҡорт йәйләүенә экскурсия ойошторҙо. Бигерәк ҡыҙыҡ икән ул ваҡыт аша сәйәхәт итеү. Тәбиғәттең хозурлығы һоҡландырҙы. Әле лә беҙҙең Дим буйҙары шундай матур. Тирә-яҡты һаҡларға ла тейешбеҙ».
Бына шулай башланды йәйге ялыбыҙ. Алда мөғжизәләр күп булыр әле.
«Йәйләү»ҙә ял итеүселәр.
Миәкә районы, Тамъян-Таймаҫ мәктәбе.


text:
Джуди Гарленд
Джуди Гарленд (ингл. Judy Garland, ҡыҙ фамилияһы Фрэнсис Этель Гамм (ингл. Frances Ethel Gumm), 10 июнь 1922 — 22 июнь 1969) — Америка актёры һәм йырсыһы, «Алтын глобус», «Грэмми», «Тони» премиялары һәм киноакадемияның Йәштәр наградаһы лауреаты, ике мәртәбә «Оскар» премияһы номинацияһына лайыҡ була. Актёрҙар Лайза Миннелли һәм Лорна Лафтың әсәһе. 1999 йылда Джуди Гарленд Америка киносәнғәт институты тарафынан Американың бөйөк кино йондоҙҙары исемлегенә индерелгән.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фрэнсис Этель Гамм берәҙәк артистар ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан уҡ сығыш яһай башлай. Өлкән апалары Мэри Джейн Гамм (1915—1964) һәм Дороти Вирджинияға (1917—1977) эйәреп, ике йәш ярым сағында атаһының кинотеатры сәхнәһендә Раштыуа спектаклендә хор менән «Jingle Bells» йырын башҡара. Был уның дебюты була.
1934 йылда быға тиклем күп йылдар дауамында «Сёстры Гамм» водевиль шоу менән гастролдәрҙә йөрөгән апалары Чикагоның "Көнсығыш театры"нда Джордж Джессел менән сығыш яһайҙар. Нәҡ Фрэнсис төркөмгә икенсе исем һайларға төҡдим итә, сөнки «Гамм» исемен тамашасылар көлөү менән ҡаршы алған. «Гарленд апалы-һеңлелеләр» («Сёстры Гарленд») исеме һайлана, Хоаги Кармайклдың популяр йыры менән мауыҡҡан Фрэнсис тиҙ арала үҙ исемен Джудиға алыштыра. Амбициозлы әсәләре ныҡышмалы рәүештә балаларын кино сәнғәте өлкәһенә этәрә. 1935 йылда ҡыҙҙарын «MGM» студияһында ҡарауҙарына өлгәшә. Гарлендтар кейенеп — яһанырға ла өлгөрмәгән булған, әммә Джудиның тәбиғилеге студия башлығы Луис Майерҙы үҙенә йәлеп итә. Киностудия 13 йәшлек ҡыҙ менән бер ниндәй һынауһыҙ оҙайлы контракт төҙөй. Компания тарихында был берҙән — бер осраҡ була.
17 йәшендә Джуди «Волшебник страны Оз» исемле музыкаль фильмдағы эше өсөн махсус «үҫмер» Оскарын ала.
1937 йылдағы «Чистокровки не плачут» фильмында Джудиның партнеры киноға тәүге тапҡыр төшөүсе йәш актёр Микки Руни була. Гарленд-Руни дуэты тамашасылар араһында шул тиклем билдәле булып китә, хатта «MGM» студияһы ошо пар менән туғыҙ фильм төшөрә. Барлығы Гарленд студияның 27 фильмында төшкән.
Уның «MGM»-ҙа аҙаҡҡы актерлыҡ эше "Йәйге гастролдәр "(«Летние гастроли») музыкаль фильмы була. Киноға төшкән саҡта ул һаулыҡ яғынан бик етди проблемалар кисерә һәм йыуаная. Шәхси проблемалары арҡаһында төшөрөү процесы һигеҙ айға һуҙылып китә. Тағы ла ике айҙан, 20 фунтҡа ябығып, элекке ауырлығын ҡайтарған Гарленд фильмдағы билдәле сценала «Get Happy» йырын башҡара[1].
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың 28 июлендә 19 йәшендә Гарленд 31 йәшлек музыкант Дэвид Роузға кейәүгә сыға. Тиҙ арала ауырға ҡала, әммә 1942 йылда әсәһе, ире һәм эшкә яллаусы — «MGM» киностудияһы талабы буйынса ауырын төшөрә. 1943 йылдың ғинуарында ир менән ҡатын суд ҡарары буйынса айырым йәшәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. Официаль рәүештә Гарленд һәм Роуз 1944 йылда айырылышалар.
1945 йылда режиссёр Миннелли Винсентҡа кейәүгә сыға, бер йылдан ҡыҙы Миннелли Лайза тыуа, әммә 1951 йылда был никах та тарҡала. Өсөнсө тапҡыр Джуди Гарленд 1952 йылда продюсер Сидни Лафтҡа сыға, Лорна (1952) ҡыҙын һәм Джоуи (1955) улын тыуҙыра; 1965 йылда улар айырылашалар. Артабанғы тормошонда актриса тағы ла ике мәртәбә кейәүгә сыға: Марком Херонға (1965—1966) һәм Микки Динсҡа (март—июнь 1969).
Вафат булыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1969 йылдың 22 июнендә Джуди Гарлендты ире Микки Динс үле килеш Лондон Челсиһында арендлаған квартираларында ваннала таба. Ике аҙна элек кенә Гарлендҡа 47 йәш тулған була. Вафатының сәбәбе осраҡлы ғына дозаны арттырыуҙан килеп сыҡҡан. Нью-Йорк штаты Фэрнклифф зыяратында ерләнгән.
Фильмография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алтын глобус 1954 — «Иң яҡшы ҡатын - ҡыҙ роле комедияла һәм мюзиклда» («Звезда родилась»)
- Академия Йәштәр наградаһы 1940 — үткән йылда йәштәр киноһындағы ҙур уңыштары өсөн
- Өс «Грэмми» (1962, 1962, 1997) премиялары.
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Джуди Гарленд һулаҡай ҡуллы була.
- Гарленд 100 йыл эсендә 100 иң яҡшы AFI версияһы буйынса Америка фильмдарындағы йырҙары рейтингы лидеры.Был рейтингка уның башҡарыуында биш композицияһы инә, шул иҫәптән «Over the Rainbow» исемлектең башында тора. Был йыр Быуат йырҙары исемлегендә лә беренсе урын алған.
- «Летние гастроли» фильмында Джуди календарҙән 22 июнь битен йыртып ала, был көн уның үлгән көнө булып сыға. Легенда буйынса, Джуди Гарлендтың үлгән көнө Канзаста ураган сыға.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Stanley Green. Hollywood Musicals Year by Year — Hal Leonard Corporation, 1990. — P. 161. — ISBN 0634007653.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Джуди Гарленд (инг.) Internet Broadway Database сайтта
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 10 июндә тыуғандар
- 1922 йылда тыуғандар
- Миннесотала тыуғандар
- 22 июндә вафат булғандар
- 1969 йылда вафат булғандар
- Лондонда вафат булғандар
- Алфавит буйынса актрисалар
- АҠШ актрисалары
- Алфавит буйынса йырсылар
- АҠШ йырсылары
- Артистар псевдонимдары
- «Грэмми» премияһы лауреаттары
- «Алтын глобус» премияһы лауреаттары
- «Тони» премияһы лауреаттары
- Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары
- «Оскар» йәштәр премияһы лауреаттары
- Йырсы балалар


text:
Яҡшылыҡ еңерме, яуызлыҡмы?
Ғалимдар раҫлауынса, кеше, биологик төр булараҡ, 200 мең йыл элек Африкала барлыҡҡа килгән. Үрсеп-үрсеп, Азия, Европа буйлап таралған, әлеге Беринг боғаҙы урынында булған ҡоро ер аша Америкаға барып сыҡҡан. Фараз ителеүенсә, 25 – 15 мең йылдар элек Ер шарының бөтә мөйөштәре кеше тарафынан төйәкләнелеп бөткән.
Ә кешеләр үҙ-ара ни дәрәжәлә айырыла һуң? Мәҫәлән, Азия, Европа кешеһе – Океанияла йә Америкала йәшәгәндәрҙән. Беҙҙең ДНК-ларҙа 3 миллиардтан ашыу нуклеотид булһа, шуларҙың меңдән береһе генә айырыла икән.
2003 йылда Нобель премияһы лауреаты Джеймс Уотсон етәкселегендәге халыҡ-ара ғилми-тикшеренеү проекты кеше ДНК-һының шифрҙарын табып бөтә. Беҙҙең организмды 25 меңдән ашыу ген хасил итеүе асыҡлана. Улар нәҫел ауырыуҙарынан башлап ҡылыҡ-тәртип нескәлектәренә тиклем бөтә үҙенсәлектәрҙе билдәләй. Хәҙерге заман технологиялары һәр кешенең геномы тураһында бик күпте асыҡларға ярҙам итә. Түш яман шеше йә пеләшләнеү янаймы, ата-бабаларың донъяның ҡайһы төбәгенән сыҡҡан, һимереүгә йә шизофренияға, алкоголизмға бирешеүсәнлек, енәйәтселеккә әүәҫлек, спортта юғары ҡаҙаныштарға өлгәшеү һәләте, интеллект кимәле, хатта ҡәбәхәтлек йә эскерһеҙлек кеүек сифаттарҙы асыҡлай торған лабораториялар бар хәҙер.
90-сы йылдарҙан башлап ғалимдар холоҡ-фиғелде билдәләүсе аныҡ гендарҙы эҙләй. Һәр ҡылыҡҡа йөҙәрләгән ген йоғонто яһай. Шуныһын да иҫәптән төшөрөргә ярамай: нәҫелдән психик һыҙаттар түгел, ә уларға йоғонто яһаусы биологик факторҙар күсә. Гендарҙың бурысы радиоалғыстың тауыш көйләгесенә оҡшаған: көсәйтергә була, әкренәйтергә, әммә йырҙың һүҙҙәре шул килеш ҡала. Шуның кеүек үк, әйтәйек, яуыз көс (бирлелек) сифатын гендар көсәйтә ала, ләкин ул һуғышыу яғына йүнәлтеләме, триллерҙар ижад итеүгәме – быныһы тәрбиәгә, мәҙәни һәм белем кимәленә бәйле.
Беҙ бәләкәйҙән кешеләрҙе “һәйбәткә” һәм “насарға” бүләбеҙ. Машинаһын уйнатырға биреп торған малай – һәйбәт, бирмәгәне – насар.
2010 йылда Бонн университеты ғалимдары “изгелек генын” аса. Ул дофамин, окситоцин, вазопрессин тигән матдәләргә бәйле һәм улар беҙҙең социаль тәртипте көйләй. Был гендың ике төрө бар – СОМТ-Val һәм COMT-Мet. Беренсеһенә эйә булған кешеләр, икенсеһенең хужаларына ҡарағанда, хәйриәгә ике тапҡыр күберәк аҡса бирә. Ә инде COMT-Мet шулай уҡ яҡшылыҡ ҡылдыра торған OXTR һәм AVPR1 гендарының “насар” варианттары менән бергә килһә, был тупланманың эйәһе үҙ-үҙен генә яратыусы игелекһеҙ бәндә буласаҡ.
Генетиктар раҫлауынса, “изгелек гендарының” көсһөҙ варианттарынан тыш, саф “яуызлыҡ гендары” ла бар. Шуларҙың береһен голланд генетигы Ганс Бруннер асҡан. Ул бер ғаиләне өйрәнгән. Был ғаиләнең өс быуынында 14 ир бик яуыз холоҡло төҙәлмәҫ енәйәтсе булған. Һәр береһе юҡтан-бушҡа ла йүгәнһеҙләнеп ярһып, беҙҙең халыҡта ундайҙарҙы бирле, енле тип йөрөтәләр, китә ти. Баҡһаң, был сифат моноаминоксидаза-А ферментын кодлаусы гендың мутацияһына бәйле икән.
Тәжрибә үткәргәндә сысҡандарҙың ошо генын “боҙғандар”, һәм улар ҡотороноп бер-береһенә ташлана башлаған. Әйткәндәй, был гендың мутацияһы бик һирәк осрай, ә бирле кешеләр ифрат күп. Бүтән осраҡтарҙың сәбәбе – ферментты тулыһынса юҡ итмәйенсә, уның көсөн бер аҙ кәметә торған башҡа мутациялар булыуында. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ундай балалар тыныс ғаиләлә тәрбиәләнһә, башҡа малайҙар һәм ҡыҙҙарҙан бер ни менән дә айырылмай, ә насар шарттарҙа тиҫтерҙәренә ҡарағанда күпкә йүнһеҙерәк булып китә.
Мөхәббәттә лә гендар етәкселек итә. Бына бер ҡыҙыҡлы күҙәтеү. Америкала прерия ҡыр сысҡаны менән тау ҡыр сысҡаны тигән ике төр кимереүсе бар. Тышҡы ҡиәфәттәренән айырырлыҡ та түгел – ҡайһыһына ҡараһаң да, шул сысҡан инде. Ләкин улар тоғролоҡ йәһәтенән бер-береһенә һис оҡшамаған. Прерия ҡыр сысҡанының атаһы бер инәне ғүмерлеккә һайлай һәм үлгәнсе уға тоғролоҡ һаҡлай. Ә тау сысҡаны бәйләнештәрҙә бер ҙә һайлансыҡ түгел, инә заттар артынан сабыуҙан бушамай, балаларына ла битараф. Ата сысҡандарҙың, беҙҙең ирҙәр кеүек үк, берәүҙе генә йә рәттән барыһын да яратыу хисе вазопрессин тигән нейромедиаторҙың булыу-булмауына бәйле икән. Ҡыр сысҡанына ошо вазопрессинды индерһәң, ул тәү осраған инә сысҡанды мәңгелеккә ярата ла ҡуя. Уның вазопрессинға һиҙгерлеген тәьмин итеүсе рецепторҙарын юҡ итһәң, был ата сысҡан осраған бер инә сысҡанға “ғашиҡ була”. Вазопрессин рецепторы генын алмаштырып, бындай ата сысҡанды иҫ киткес тоғроға әйләндерергә лә мөмкин. Кешеләргә килгәндә, 2006 йылда Швецияла ∆ткән тикшеренеү шуны күрһәтә: RS3 334 генының бер вариантын йөрөткән ирҙәр ҡатын-ҡыҙға битараф түгел, әммә был бәйләнештәр бик һирәк осраҡта өйләнеү менән тамамлана. Өйләнгән хәлдә лә, никахтың бәхет килтермәүе улар араһында ике тапҡырға йышыраҡ осрай. Күбеһенең ҡатындары ғаиләләге мөнәсәбәттәрҙән риза түгел.
Кешелектең социаль эволюцияһы барышында әхлаҡ камиллашҡан. Массачусетс технология институты (АҠШ) менән Королева Каролина институты (Швеция) ғалимдары беҙгә нисә процент әхлаҡи-этик сифаттар һалынғанын асыҡлау өсөн 1364 игеҙәкте тикшергән. Антропологтар һәм психологтар, бер күҙәнәктән яралып, оҡшаш геномлы булған һәм, төрлө күҙәнәктән яралып, гендарының яртыһы ғына оҡшаш игеҙәктәрҙе һынаған. Ышаныусанлыҡ, изге күңеллелек, рәхмәтле була белеү хистәре уларға ни кимәлдә хас икәнлеген асыҡлау булған маҡсаттары. Һөҙөмтәләргә ҡатмарлы статистик эшкәртеү үткәргәндән һуң ғалимдар был сифаттарҙың 20 процент самаһы гендар менән тапшырылыуын асыҡла1ған. Ошо 20 процент, моғайын, “выждан”, “намыҫ” тип аталған төшөнсәләрҙең нигеҙен тәшкил итәлер ҙә инде. Нәҡ ошо сифаттар кескәйҙән әҙәм балаһына “яҡшы” менән “яман”ды айырыу һәләтен хасил итә. Генетиктар фекеренсә, тәү кешеләр күмәкләшеп йәшәүҙең, бер-береңә ярҙам итеүҙең, башҡалар хаҡына үҙеңде ҡорбан итеүҙең өҫтөнлөктәрен ярайһы уҡ иртә үҙләштергән һәм башҡалар иҫәбенә еңел көн итергә тырышҡан, тик үҙен генә ҡайғыртҡан заттарҙы үҙ араһынан ҡыуып ебәрер булған.
Ниндәйҙер осорҙа кешегә оҡшаштар цивилизацияһының бөтә ҡаҙаныштарын үҙләштереү өсөн ҙурыраҡ күләмле мейе кәрәк булғандыр, моғайын. Ләкин инәгә ҙур башлы баланы табыу ауыр. Һөҙөмтәлә тәбиғәт ике сиселеш тәҡдим иткәндер, тип фаразлана. Береһе – маймылдан айырмалы, донъяға килгән мәлдә кеше балаһының мейеһе етлекмәгән була, ул артабан бала һәм үҫмер саҡта формалаша. Икенсеһе – киң янбашлы ҡатындар ишәйә. Былар артынса яңы ҡатмарлыҡтар тыуа: сабыйҙы ныҡ ҡарарға, ҡурсаларға кәрәк, ә киң янбашлы ҡатындар ирҙәр менән тиң тиҙлектә йүгерә алмаған. Бындай шарттарҙа балалы ҡатындарҙы үҙ хәстәрлеге аҫтына алған төркөмдәр генә һәләк булып бөтөүҙән ҡотола алған. Мәҙәнилек кешелекте юҡҡа сығыу хәтәренән аралаған, һөҙөмтәлә “ыңғай әхлаҡ” өсөн яуаплы гендар өҫтөнлөк ала башлаған.
Әммә кешелектең бөгөнгөһө изгелек һәм яҡшылыҡтың еңерендә ҙур шик тыуҙыра. XXI быуатта, үҫешенең иң юғарғы фазаһында, кеше айырыуса аяуһыҙға әүерелде, хатта ҡырағайланды. Төрлө илдәрҙә бәндәләрҙе ҡоллоҡҡа һатыу осраҡтары йышая бара, Сомали ярҙарында диңгеҙ юлбаҫарҙары караптарҙы аулай, иң алдынғы, иң цивилизациялы тип һаналған илдәр үҙҙәренә “оҡшамаған” дәүләттәргә ракеталар яуҙыра. Зиннәтле-затлы, аҡылға һыймаҫ мул тормош менән йәшәүселәр эргәһендә тәүтормоштағыса ауырлыҡта һәм фәҡирлектә көн күреүселәр ишәйгәндән-ишәйә. Күрәһең, мәҙәниәтле, тәрбиәле шарттарҙа быуындан-быуынға баҫылып килһә лә, ҡәбәхәтлек, аяуһыҙлыҡ гендары юҡҡа сыҡмай. Уларҙы өҫкә һөйрәп сығарыусы көс ошо фаразды әйтеүсе ғалимдарға әлегә билдәле түгел.
Был йәһәттән тағы бер, әҙәм ышанмаҫ тип әйтерлек, версия бар. Уның авторҙары уйлауынса, ниндәйҙер билдәһеҙ вирус организмды һаҡлаусы ҡалҡанды – цивилизация биргән системаларҙы зарарлай. Уны эләктергән кеше тәртибен йүгәндә тота алмай. Вирус кешенән кешегә йоға, эпидемия башлана. Һуғыш-ҡырылыштар, ҡырағайлыҡтар ошо эпидемиялар осорона тап килә. Бөтә вируслы ауырыу кеүек үк, ул да үтә, һәм кешелек сираттағы тыныс йәшәү фазаһына инә. Шулай итеп, вәхшилек осорҙары цикл-цикл ҡабатланып тора.
Ғалимдар боронғо гендың уяныуына төрлө аңлатмалар тәҡдим итә. Улар араһында кешенең ҡырағайланыуын Ҡояш әүҙемлегенә йә Ерҙең магнит ҡыры үҙгәреүгә бәйләүселәр ҙә осрай.
Генетика фәне өйрәнгән серле донъяны үҙ эсендә һәр беребеҙ йөрөтә, ул һәр беребеҙгә ҡағыла. Шуға ла был фән һәм ошо өлкәләге яңынан-яңы асыштар, табыштар айырыуса ылыҡтырғыс һәм ҡыҙыҡлы шикелле. Киләһе һандарҙа яңы мәғлүмәттәр менән танышырбыҙ.
Әлфиә АҠБУТИНА әҙерләне.
Что победит: зло или добро?
Исследования по генетике интересуют многих. Каждый желает узнать, какое у него генетическое наследие, какие болезни ему угрожают, как предостеречь своих детей от нежелательных явлений, касающихся их здоровья, поведения, психики. В материале приводятся интересные примеры, высказывания ученых, описываются различные опыты и их результаты. Увлекательно рассказывается о генетических мутациях и изменениях, связанных с ними.
Еще совсем недавно для изучения связи генов и психики использовали лишь однояйцовых близнецов. Ученые проводили свои исследования на близнецах, родившихся с одинаковым набором генов. Особенно ценными считались те экземпляры, которые воспитывались в разных семьях: только в этом случае можно относительно четко отделить влияние среды от вклада генов.
Революция в молекулярной биологии не оставила в стороне поведенческие науки. С 1990-х годов идет поиск конкретных генов, влияющих на поведение и характер. На каждую черту характера могут влиять сотни генов. Не нужно забывать и о том, что наследуются не сами психические качества, а биологические факторы, влияющие на них.
Генетическая наука нам помогает лучше понять себя. Этим она интересна для всех нас.
Теги:


text:
ӘҘЕРЛЕК ӘҮҘЕМ БАРА13-07-2018, 00:03 // Информация // Баҫып сығарырға
Хәйҙәр Арыҫлан улы алдағы һайлау кампанияһының үҙенсәлектәре тураһында һөйләне, “Мобиль һайлаусы” тауыш биреү системаһына айырым иғтибар бирҙе.
— Һайлау һөҙөмтәһе берәүҙә лә шик тыуҙырмаҫҡа тейеш, — тине комиссия рәйесе. — Күп йәһәттән был һайлау комиссиялары ағзаларының профессионаллегенә бәйле. Һайлауҙы ғәҙел, асыҡтан-асыҡ үткәреүгә өлгәшеү мөһим. Һайлаусы иһә үҙ тауышының иҫәпкә алынасағына ышанырға тейеш. Һәр бер етешһеҙлекте йылдам тикшерәбеҙ. Һайлауҙы ойоштороусылар алдында торған тағы ла бер мөһим бурыс — халыҡҡа һайлауҙың нисек ойошторолоуы, кемде һайлауыбыҙ тураһында тулы мәғлүмәт еткереү. Был йәһәттән киң мәғлүмәт саралары ҙур ярҙам күрһәтә. Бынан тыш асыҡ агитация, һайлаусылар менән аралашыу өсөн “тура элемтә” кеүек алымдарҙы ҡулланабыҙ. Әйткәндәй, республика Үҙәк һайлау комиссияһында 2 июлдән һайлауҙа ҡатнашыусылар өсөн “ҡыҙыу элемтә” эшләй. Бынан тыш, тауыш биреү биналарында шарттар тыуҙырыла, хәүефһеҙлек тәьмин ителә. Шул уҡ ваҡытта халыҡтың әүҙемлеге һайлауҙы ойоштороусыларға ғына түгел, кандидаттарға ла, уларҙың агитация эшен нисек алып барыуына ла бәйле. Быны аңларға кәрәк.


text:
Күк бүре (уйын)
Күк бүре, йәки ылаҡ уйыны (ҡырғ. көк-бөрү (серый волк), улак-тартыш (борьба за козла)көк-бөрү, улак-тартыш, көньяҡ алтай кӧк-бӧрӱ[1], башҡ. күк бүре[2][3], ҡаҙ. көкпар) — боронғо уйын, ҡырғыҙ, алтай, башҡорттарҙа, ҡаҙаҡтарҙа, башҡа Азия халыҡтары араһында киң таралған.
Күк-бүре — һыбай сабыш менән уйын берекмәһе. Һыбайлылар ылаҡ (кәзә) түшкәһе өсөн көрәшә — дүртәр кешенән торған команда түшкәне (32-35 кг) ҡулға төшөрөү менән ҡаршы яҡтың ҡаҙанына (ҡапҡаға) ташларға тырыша. Дәғүәселәр уға ҡағиҙәләр рөхсәт иткән юлдар менән ҡамасаулай. Ылаҡ уйынының тәртибе хоккей уйыныныҡына бермә-бер тап килә. Майҙандың иңе-буйы ла, ҡағиҙәләр ҙә шул сама. Дәғүәселәрҙе һырт менән этергә ярай, уларға һуғырға, ялтанырға, тура барып бәрелергә ярамай. Шулай уҡ дәғүәсегә ҡамсы менән һуғыу, уның атының йүгәнен тотоу, ылаҡты (кәзәне) эйәргә бәйләп һалыу тыйыла. Уның ҡарауы, кәзәне ат бауырына, тояҡтары араһына төшөрөп тоторға ла була. Атты үрәпсетергә ярамай. Ҡапҡа ролен ҡалынлығы 80 см булған ҡаҙандар үтәй. Ул ҡаҙандарҙың радиусы — 2 метр, бейеклеге — 1,2 метр. Ҡапҡасылар юҡ — ике һаҡсы, ике һөжүмсе. Уйын тамамланғас, еңеүсе командаға кәзә бирелә. Команда уны бешереп ашау хоҡуғына эйә була. Күк бүре уйынына Урта Азия илдәрендә мәктәптәрҙә өйрәнәләр, был спорт төрө буйынса махсус ярыштар ойойшторалар. 2016 йылдан Ҡырғыҙстан Республикаһында Кок-Бору Федерацияһы рәсми уйындарҙа кәзә түшкәһе урынына муляж ҡуллана башлай.
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Күк бүре» — төрки телдәрҙән тәржемәләгәндә буҙ бүре тигәнде аңлата. Был уйын тураһында 30 йыл элек совет этнографы Г. Н. Симаков былай тип яҙа: «Өлкәндәр көньяҡ һәм төньяҡ ҡырғыҙҙар араһында киң таралған бүрегә һунар тураһында бер нисә тапҡыр һөйләгәне булды: бер төркөм һыбайлылар етеҙ һәм сыҙамлы аттарҙа төрөн көрттә бүрене ҡыуып тоталар һәм уны суҡмар менән һуғып алалар. Был боронғо һунар ысулы тағы бер яғы менән ҡыҙыҡлы — бүрене һуғып алған һунарсы уны эйәренә арҡыры һалып ала, башҡалар иһә уны ҡыуып етеп табышты тартып алырға тырыша. Шулай итеп шаяртыуға ҡоролған уйын менән улар ауылға ҡайтып етә. Әммә бүрене аҙаҡ һуғып алған һунарсыға бирәләр» [1984, 148 б.].
Ҡырғыҙстанда был уйындың тарихи атамаһы — «улак тартыш» (кәзә тартыш). Сыңғыҙ Айытматовтың «Хуш, Гюлсары!» (1966) повесында был һыбай уйынды ул «козлодрание» тип атай: «Козлодрание — үҙенсәлекле һыбай уйын, туп урынына кәзә түшкәһен ҡулланалар. Был хайуан бик уңайлы — йөнө оҙон, ныҡ, түшкәне тиреһенән дә, аяҡтарынан да эләктерергә була».
Уйындың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күк-бүре уйыны боронғо замандарҙан уҡ билдәле. Башта кәзә түшкәһе өсөн көрәш — уйын ғына түгел, ә буласаҡ яугирҙәр өсөн үҙенсәлекле әҙерлек һәм имтихан була. Йәштәр атта һыбай сабып бер-береһе менән алышыу, экстремаль шарттарҙа ат менән идара итеү оҫталығын шымарта. Билдәле булыуынса, уйында йөҙҙән алып меңгә яҡын һыбайлы ҡатнашҡан, шулай уҡ бындай бәйгеләр көнө буйы дауам иткән. Күк-бүре уйынынын төрлө осраҡтарҙа, мәҫәлән, улдары тыуыуға бәйле байрамдарҙа ойошторалар. Был осраҡта баланың ата-әсәһе еңеүселәргә приздар тәғәйенләнгән.
Ҡайһы бер Урта Азия илдәрендә Күк—бүре уйыны буйынса ярыштар дәүләт һәм урындағы кимәлдә әүҙем хуплана. Мәҫәлән, Ҡырғыҙстанда күп кенә ат спорты төрҙәре дәүләт ҡаҙнаһынан финанслана, Күк-бүре уйынына ғына миллион доллар бүленгән осраҡтар бар. Бынан тыш Күк-бүре этник спорт төрө булараҡ Бөтә донъя күскенселәр уйыны программаһына индерелгән. Ҡырғыҙстан Республикаһында Күк-бүре буйынса уйындар миҙгеле республика кимәлендәге 4 турнирға индерелгән һәм март айында яҙғы «Наурыз» байрамы менән асыла. Шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында еңеү көнөнә, Ҡырғыҙ Республикаһы президенты призына һәм башҡа байрамдарға бәйле турнирҙар бар.
Уйын ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйындың аныҡ ҡына ҡағиҙәләре булмай, тик 1996 йылда ғына Ҡырғыҙ Республикаһында кинорежиссер Б. Т. Шамшиев тарафынан ярыштар өсөн уйын ҡағыҙәләре уйлап сығарыла. Был ҡағыҙәләр менән 2001 йылдың 9 ноябрендә Бишкек ҡалаһында уҙған Халыҡ-ара Кок-бору федерацияһы съезында бөтә илдәр ҙә ризалаша. Ошонан һуң Ҡаҙаҡстанда, Үзбәкстанда һәм башҡа илдәрҙә 2001 йылда милли федерациялар булдырыла. Бөгөнгө ҡағиҙәләр буйынса бер командала 12 һыбайлы һәм 12 ат ҡатнаша, тик уйынға бер юлы команданан 4 уйынсы ғына сыға. Уйынсылар үҙ-ара алмашына, йәки аттарын алмаштыра ала. Уйын 20 минутлыҡ 3 осорҙан тора. Майҙандың оҙонлоғо 200 м, киңлеге 70 м, ҡаҙандар араһы 30 м. Штраф сиге ҡаҙандан 15 метрҙа башлана, үҙәк һәм штраф түңәрәгенең ҙурлығы — штраф зонаһынан әйләнәһе 10 метрлыҡ майҙан. Әйләнәһе 3 метр булған кесе түңәрәктә уйын башында муляж ҡуйыла. Һәр команданың үҙ ҡаҙаны (ҡапҡа) бар. ҡаҙандың ауыҙы — 3,6 м, бейеклеге, 1,2 м, киңлеге 2 м, тәрәнлеге 0,5 м. Уйынсылар ҡаршы команда ҡаҙанына муляжды ташларға тейеш.
Рәсми ярыштарҙа муляждың ауырлығы утыҙ биш килограммға тиклем етә.
2016 йылдан алып муляж ныҡлы материалдар ҡулланып эшләнә.
Элекке ваҡытта уйында көс ҡулланырға, ҡамсы ҡулланырға рөхсәт ителгән була. Рәсми ярыштар бөгөн быны тыя һәм уның өсөн штраф һала, майҙандан ҡыуа, хатта квалификациянан төшөрә. Уйынсыларға ылаҡты (кәзә түшкәһен) майҙандың һәр урынынан күтәреп алырға, дәғүәсенән тартып алырға, ат аяҡтары араһына төшөрөп тоторға, командалашына ташлап бирергә һәм уның янында сабып барып ҡаҙанға ташларға ярҙамлашырға рөхсәт ителә. Һыбайлы йәки ат ҡолаһа, уйын туҡтатыла. Уйынсылар ҡабырға сиктәренән сыҡҡан осраҡта аут иғлан ителә.
Уйын мәлендә атты үрәпсетеү, сабып килеп ҡаршы яҡт һыбайлының атына төкөү, йүгәненән тартыу, ауыҙлыҡты сисеү, ҡулынан тотоу йә биленән алыу, аяҡтар менән тибеү, һуғыу, түшкәне эйәргә бәйләү, сабып килеүсегә арҡыры тороу, ҡысҡырыу йә һөйләшеү, түшкә ҡаҙанҡа индерелгән һуң уйынды дауам итеү тыйыла.
Уйындың үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡағиҙә буйынса уйында аттар һәм айғырҙарғына ҡатнаша ала. Күк-бүре бик ҡаты спорт уйыны булараҡ көс һәм таһыллыҡ талап итә. Шуға күрә рәсми ярыштарҙа уйынсыларҙың уртаса йәше — 20 йәш.
Фарсы телле илдәрҙә (Афғанстан, Тажиҡстан) был уйындың варианты бузкаши тип атала, Үзбәкстанда — купкари/улак, Ҡаҙағстанда — кокпар. Европала уға яҡын спорт төрө хорсбол|en|horseball}}, Көньяҡ Америкала — пато|en|Pato}},
Күк-бүре сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сыңғыҙ Айтматовтың «Хуш, Гюльсары!» повесында төп герой Танабай аты Гюльсары (һары гөл) менән күк-бүре уйынында ҡатнаша. Яҙыусы уйынды футбол менән сағыштыра.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ябыштаев, Тенгис Степанович Игра кöк бöрÿ как социокультурный знак самоидентификации алтайцев // Вестник археологии, антропологии и этнографии. — 2011-01-01. — В. 2. — ISSN 1811-7465.
- ↑ Башкирская энциклопедия
- ↑ Башкирская лошадь
- ↑ Чингиз Айтматов Прощай, Гульсары! — Санкт-Петербург: Издательский Дом «Азбука-класика», 2008. — Б. 416 (65). — ISBN ISBN 978-5-395-00185-6.


text:
Мимоза Кусари Лила
Мимоза Кусари-Лила (алб. Mimoza Kusari-Lila; 1975 йыл) — косово-албан дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Яңы Косово Алъянсы ағзаһы (AKR).
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1975 йылдың 16 октябрендә Косовоның көньяҡ-көнбайышындағы Джяковица ҡалаһында тғаиләһындә тыуған: атаһы табип-пульмонолог булған, әсәһе — мәктәптә албан теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Бер ни тиклем ваҡыт уларҙың ғаиләһе Косоволағы Печ ҡалаһында йәшәй, һуңынан 1980 йылдар уртаһында яңынан Джяковицаға ҡайталар.
«Хадждар Даши» гимназияһын тамамлағас, Приштина университетының (1999 йылда уның эшмәкәрлеге туҡтатыла) иҡтисад факультетына уҡырға инә, унда «Менеджмент һәм мәғлүмәт системаһы» һөнәрен үҙләштерә, шул уҡ ваҡытта уҡыуына түләү өсөн эшләп тә йөрөй.
1998—1999 йылдарҙа Косовола конфликттар башланған ваҡытта, ул «Сикһеҙ табиптар» ойошмаһында һәм ОБСЕ-ла эшләгән була[1]. Шулай уҡ, АҠШ-тың МВА-һында уҡыуын дауам итеү өсөн, АҠШ Дәүләт департаментынан абруйлы Браун Рон Стипендияһы алып, Македонияла ҡасаҡтары лагерында эшләй. АҠШ-та булған сағында, Мимоза Лила Кусари Иҡтисад институтында, Колорадо университетында һәм Питтсбургтағы (Пенсильвания штаты) Дюкейн университетында уҡыуын дауам итә һәм электрон бизнес өлкәһендә магистр дәрәжәһен ала.
Америкала ул лидерлыҡ һәләттәрен күрһәтеп, студенттар берләшмәләрен ойоштора һәм уларҙың эшендә әүҙем ҡатнаша. Дюкейн университетының (ингл. Association of Business Women of Duquesne University) Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһына нигеҙ һала, уның беренсе президенты була һәм Вашингтондың барлыҡҡа килеүенең Халыҡ-ара аҙналығы байрамында дәүләт сәркәтибе Мадлен Олбрайт саҡырыуы буйынса килеп, Көнсығыш Европа илдәренән Браун Рон Стипендияһын алыусы өс стипендиат иҫәбенә инеүгә өлгәшә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Питтсбург ҡалаһында Corporation Bayer корпорацияһының һатыу бүлеге стажеры сифатында эшләй
2001 йылда Косово ҡайтҡас, Мимоза Кусари Лила Бөтә донъя банкыһынан Косово эшҡыуарҙарына ярҙам итеүсе USAID проектында эшләй. Уның лидерлыҡ сифаттары һәм идара итеү тәжрибәһе Косоволағы Америка Университетын — хәҙерге ваҡытта алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһен булдырыуға мөмкинлек бирә. 2003 йылда, уға матбуғат сәркәтибе һәм Косовоның ул ваҡыттағы премьер-министры Байрам Роджелдең сәйәси кәңәшсеһе вазифаһын тәҡдим иткәс, ул дәүләт хеҙмәтенә күсә һәм был урынды биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 2004 йыл аҙағында Лила Арбенға кейәүгә сығыу һәм һуңынан улы тыуыу айҡанлы сәйәсәттән ваҡытлыса ситләшеп тора. Кейәүгә сыҡҡас, ул үҙ фамилияһына иренекен дә өҫтәй һәм ҡуш фамилияны артабанғы эшмәкәрлегендә лә файҙалана
Ул Энергетика һәм күмер сәнәғәте министрлығында Энергетика департаменты директоры вазифаһында үҙ эшмәкәрлеген яңырта, һуңыраҡ — 2006—2009 йылдарҙа Косоволағы Америка сауҙа палатаһында башҡарма директор сифатында эшләй. 2009 йылда Вашингтондағы Джордтаун университетының дүрт айлыҡ Фулбрайт тикшеренеү программаһында ҡатнаша. Ошо уҡ йылда ул АКР партияһынан Джяковица ҡала мэры вазифаһына үҙ кандидатураһын тәҡдим итә, әммә һайлауҙа еңеүгә өлгәшә алмай. 2011 йылдың февралендә Косовоның премьер-министры урынбаҫары, сәнәғәт һәм сауҙа министры итеп тәғәйенләнә, был вазифаларҙа 2013 йылдың 2 октябренә тиклем эшләй, һуңынан Джяковица ҡалаһының мэры вазифаһына һайлау кампанияһында икенсе тапҡыр ҡатнашыу өсөн, хөкүмәт эшенән тулыһынса китә. Был юлы, һайлауҙың икенсе турында еңеп сығып, Мимоза Кусари Лила Косово тарихында беренсе мэр-ҡатын-ҡыҙ була, 2013 йылдың ноябренән алып был вазифаны башҡара[2].
Кейәүҙә, ике балаһы бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Week of Women — Biography (инг.)
- ↑ Official results — Second round (инг.)(инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Mimoza Kusari-Lila Джяковица йәмғиәте сайтында (алб.)(алб.)


text:
Мәскәүҙәге Башҡортостан көндәрендә власть һәм бизнес вәкилдәре эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙе.
Фекер алышыуҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты. “Түңәрәк өҫтәл”гә ике төбәктең эшлекле даирә вәкилдәре йыйылғайны. Сара Башҡортостандың Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә үтте.
Республика Президенты Рөстәм Хәмитов төбәктең инвестиция өлкәһендәге ыңғай үҙгәрештәрҙе билдәләне.
26 апрелдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында булды.
Университеттың Фундаменталь китапханаһында Рөстәм Хәмитов уҡыу йорто ректоры Виктор Садовничий менән осрашты һәм студенттар алдында лекция менән сығыш яһаны.
Былтыр декабрҙә Башҡортостан менән университет араһында ғилми-тикшеренеү эштәре үткәреүҙә, республиканың социаль иҡтисади үҫешенә ҡағылған белем биреү, фәнни-ғәмәли проекттар һәм программалар эшләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлгәйне.
Владимир Путиндың “Комсомольская правда” гәзитендәге (2012 йыл, 13 февраль) “Ғәҙеллеккә өлгәшеү” мәҡәләһен ентекләп уҡып сыҡтым. Минеңсә, илдә йылдар дауамында йыйылған проблемаларға ғәҙел баһа бирелгән, иҡтисадты үҫтереү һәм камиллаштырыуҙың төп бурыстары билдәләнгән. Ниндәй генә һөнәр эйәһе булыуға ҡарамаҫтан, һәр кем үҙ һөнәре буйынса эшләүҙән тыш, профессиональ яҡтан үҫергә, карьераһын булдырырға тейеш. Ә бының өсөн үҙ өҫтөңдә эшләү, квалификацияңды камиллаштырыу, яңы технологияларҙы өйрәнеү мотлаҡ.
Кешенең йәшәйеше һәм үҫешендә мәшғүллек ҙур урынды биләй. Хеҙмәт эшмәкәрлеге лайыҡлы йәшәү, донъя көтөү өсөн табыш килтереүҙән тыш, белем алыуға, сәләмәтлекте һәм тормош сифатын яҡшыртыуға инвестиция ла булып тора.
Еребеҙҙә барлыҡ тереклекте уятып, тирә-йүнгә йән индереп йәнә яҙ килде. Тәбиғәттең ошо миҙгеле тарихтағы шанлы һәм данлы ваҡиғалар менән дә бәйләй. Йылдар ғына түгел, быуаттар үтһә лә, уларҙың бәҫе юғалмай, әһәмиәте һүрелмәй, халыҡ хәтеренән юйылмай. 1 Май — Яҙ һәм хеҙмәт байрамы хаҡында ла шуны әйтергә мөмкин.
Был байрамға бәйле сараларҙың тамыры ХVIII быуат башына барып тоташа. 1886 йылдың 1 майында Американың хеҙмәт федерацияһы, анархистар һәм эшселәр хоҡуҡтарын яҡлаусылар, 15 сәғәтлек эш көнөн һигеҙгә ҡалдырыуҙы талап итеп, дөйөм милли забастовка иғлан итә.
Франция президент һайланы, АҠШ-та ла быға әҙерлек бара, Һиндостан ядро ҡоралына һынау үткәрҙе, ә Рәсәйҙә сәйәси фирҡәләр әүҙемләшә. Аҙнаның ошо ваҡиғаларына туҡталып китәйек.
Көтөлмәгән һөҙөмтә
22 апрелдә Францияла президент һайлауҙары булды. Илдең юғары вазифаһына ун кеше, шул иҫәптән өс ҡатын-ҡыҙ дәғүә итте. Кандидаттар араһында илдең ғәмәлдәге президенты Николя Саркози ҙа бар ине. Аналитиктар мотлаҡ ике тур булыр тип фаразлағайны, уларҙың юрағаны юш килде, бер кандидат та тейешле тауыш йыя алманы. Ә ғәмәлдәге ил президенты Николя Саркозиҙың үҙ дәғүәсеһенән кәмерәк тауыш йыйырын берәү ҙә көтмәгәйне.
Күп кенә мәсеттәрҙә, сауҙа нөктәләрендә бетеү һаталар. Бетеү менән сауҙа итергә яраймы?
Бетеү һатыуҙы хуплау-хупламау мәсьәләһе ниәткә бәйле. Ниндәй ниәт менән һатаһың бит. Бөгөн бик матур яҙылған шамайылдар менән сауҙа итәләр. Уларҙы өйөнә элеп ҡуйған мосолман ҡәрҙәштәребеҙ ҙә аҙ түгел. Әгәр ҙә шамайылды был йортта мосолман кешеһе йәшәгәнлеген, Аллаһы Тәғәләне хөрмәт итеүҙәрен белдереү, шамайылды күргән һайын Аллаһыға зекер ҡылыу маҡсаты менән ҡуйһалар, шулай уҡ был ғәмәл балаларҙы иманлы итеп тәрбиәләүҙә йоғонтоло ысул, йәғни әсбап булып торһа — гонаһ булмаҫ. Бетеүҙе лә шул ниәт менән һатҡанда, иншаллаһ, гонаһ булмаҫ.
Өлкән йәштәге уҡытыусы кис һуң ғына мәктәптән ҡайтып килә. Ҡаршыһына әзмәүерҙәй бер ир килеп сыға ла:
— Сәғәтеңде бир! — тип бойора.
— Сәғәтемде бирмәйем, — ти уҡытыусы. — Ә класс етәкселеген әйҙә рәхәтләнеп ал!
Был хәл 2011 йылдың июнендә булды. Көн эҫе. Ауыл халҡы “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамынан өйҙәренә ҡайта ине. Көн кискә ауыша. Шул ваҡыт Хәлил ауылының ҡап уртаһында бер йорт яна башлай. Тиҙ арала ялҡын уны ялмап та ала. Бөтөн халыҡ, кемдең ҡулында нимәһе бар, шуның менән ут һүндерергә йүгерә.
Район үҙәгенән янғын һүндереү машинаһы ла килеп етә. Өй эсендә кеше барлығын бер кем дә белмәй әле. Шул ваҡыт Магнитогорск ҡалаһынан килгән ҡунаҡ егет Руслан Ғәлин менән Руслан Ибраһимов өҫтәренә берәр биҙрә һыу ҡоя ла ут эсенә инеп китә.
30 АПРЕЛЯ
ПОНЕДЕЛЬНИК
ПЕРВЫЙ КАНАЛ
06.00 Новости
06.10 “Вольт”
08.00 “Служу Отчизне!”
08.35 “Дисней-клуб”
09.00 “Смешарики. Пин-код”
09.15 “Здоровье”
10.00 Новости
10.15 “Непутевые заметки”
10.35 “Пока все дома”
11.25 “Фазенда”
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 48 Алға
Бит башына
Р. Ханнанов һүҙҙәре һәм көйө
Оҙаҡ торҙо, атым сапманы,
Боролоштан саҡ-саҡ атланы.
Ҡыңғырауҙар тағып, ауыл урамдарын
Сәскәләргә күмеп булманы.
Оҙаҡ торҙо, атым сапманы.


text:
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы Вологод өлкәһендә үҙ төркөмсәләрен көсәйтте. Халыҡ эвакуациялана. Һыу кимәле урыны менән 10 метрға етә. Бөйөк Устюгта йөҙләгән йорт һыу аҫтында ҡала. 40 саҡырымлыҡ боҙ тығыны хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра. Ул Красавино ҡалаһы янына башлана.
Төркиәлә тағы ла бер шартлау яңғыраны. Ил теракттарҙан дер һелкенә. Европа парламенты ул арала курд мәсьәләһенең хәл ителмәүенә, кеше хоҡуҡтары боҙолоуға борсолоу белдерҙе. Анкара бойондороҡһоҙ матбуғатҡа ла киҙәнә башлаған. Төркиәлә демократик ҡиммәттәр юғала бара тигән юлдар бар Европа парламенты депутаттары ҡабул иткән резолюцияла.
Халыҡ-ара космос станцияһында яңы торлаҡ барлыҡҡа килде. Ул һауа тултырылған модуль. Йөк ташыусы Драгон корабле килтергән был модулды асҡас ул 5 тапҡырға ҙурайған. Яңы бүлмә “Тынысланыу” модулена тоташтырылған.
Мюнхендың Олимпия паркында Спартан йүгереүе тамамланды. Унда 6 мең спортсы ҡатнашҡан. Ярыштарҙы ҡарарға тип төрлө илдәрҙән меңләгән кеше килгән. Спартан йүгереүе тураһында иғлан ителгәс тә, билеттар һатып бөтөлгән.
Хәбәрҙәр
Ил тарихын һөйләгән етмеш ете хат
Бөйөк Ватан һуғышының дәһшәтле көндәрен һөйләгән етмеш ете төрлө хат. Ауырғазы районы Юламан ауылында йәшәүсе Никитиндар ғаиләһе ҡартатаһы яҙған хаттарҙы тапҡан. Емельян Никитиндың ҡатыны Рәйсә был хазиналарҙы һандыҡ төбөндә һаҡлаған. Сыуаш телендә яҙылған хаттарҙы улар рус теленә тәржемә итеп,...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Американың Гаваи штаттарында вулкан бомбаһы туристик судноға төшкән. Унда ике айҙан ашыу Килауэа вулканы урғыла. Һөҙөмтәлә янар туптар океанға төшә. Шуларҙың берәүһе туристарҙы йөрөткән һыу судноһына килеп эләгә. Уның ҙурлығы баскетбол тубы хәтлем генә булһа ла, 23 кеше зыян күргән. Ә Ҡара...
Сиклектә үҙ көнөн таба
Ағиҙел ҡалаһының элекке башлығы Салауаттағы 16-сы холоҡ төҙәтеү колонияһында яңы профессияны үҙләштерә. Ул бер-нисә йыл элек айырыуса ҙур күләмдә ришүәт алған өсөн 5 йылға иркекнән мәхрүм ителә. Был видео кадрҙар бер-нисә йыл элек Ағиҙел ҡалаһында төшөрөлә. Унда беҙҙең телерадиокомпания...
Орфан ауырыуҙарҙан интеккәндәргә ярҙам
Орфан, йәғни һирәк осраған сирҙәрҙән интеккән кешеләрҙең тормош сифаты һәм ғүмер оҙонлоғо махсус дарыуҙарға бәйле. Был препараттар ҡиммәтле, ә сирлеләр улар менән бюджет иҫәбенә тәьмин ителә. Башҡортостанда ошо маҡсатҡа йыл һайын 800 миллион һум аҡса талап ителә. Әлегә һирәк сиргә дусарҙарҙы...
Бесәнгә ҡытлыҡ
Урал аръяғы райондарында быйыл бесән юҡ. Быға яҙҙың һыуыҡ килеүе һәм июнь айында ямғыр яумауы сәбәпсе. Хужалыҡтар көндәр артабан да шулай ҡоро торһа, мал аҙығы булмаҫ тип ҡурҡа. Әбйәлил аграрийҙары был мәсьәләне хәл итеү юлын да тапҡан. Бында әле лә йәйге сәсеү эштәре дауам итә. Хәбәрсебеҙ Закир...
Башҡортостанда ҡойон ҡотора
Башҡортостанда дауыл йорттарҙың ҡыйығын осороп, ағастарҙы йыҡҡан. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы тәбиғәт ғәрәсәте тураһында алдан уҡ хәбәр иткәйне. Был юлы ҡойон Ишембай районына тура килде. Түбәнге Әрмет ауылында көслө ел бер йорттоң ҡыйығын тулыһынса алып ташлаған, тағы ла бер нисәүһенекен...
Республикала Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы дауыл хәүефе тураһында иҫкәртә
Бөгөн, 18 июлдә төбәктә елдең тиҙлеге секундына 20 метрға етеүе ихтимал, тип хәбәр итәләр гидрометеорология үҙәгенән. Юлдарҙа томан төшөүе фаразлана. Шуға ла белгестәр алыҫ араларға сыҡмаҫҡа кәңәш итә. Шулай уҡ, йәйәүлеләргә электр сымдарының бағаналары, реклама таҡталары, ағастар эргәһенә яҡын...
Тормош дилбәгәһен үҙ ҡулдарына алғандар
Иглин районы Пушкинское ауылы халҡы дәүләттән ярҙам көтөп йәшәмәй, ә тормош дилбәгәһен үҙ ҡулдарында ныҡлы тота. Бер нисә йыл юлһыҙ ыҙалағандан һуң уны үҙҙәре төҙөкләндерә башлай. Ауылдарҙа тәртип һәм төҙөкләндереү эштәрен ойоштороу өсөн староста вазифаһын тергеҙеү тураһында һүҙ яңы...
Һыу бар – балыҡ юҡ
Республика кибеттәрендә һатылған балыҡтың тик 5% үҙебеҙҙә етештерелә. Ни өсөн Башҡортостандың бай йылға-күлдәре буш тора. Евгений ... Өфө янында урынлашҡан быуала шәхси эшҡыуарлыҡ менән 10 йылдан ашыу шөғөлләнә. Ташландыҡ хәлдә булған урында ул бөгөн һаҙан, суртан, табан балыҡ һәм башҡа төр...
Төҙөлөшө оҙаҡҡа һуғылған йорттарҙың һаны артҡандан-арта
Рөстәм Хәмитов республикала алданған өлөшсөләрҙең хоҡуҡтарын яҡлау йәһәтенән үткән йылда күрелгән сараларҙы ҡәнәғәтләнерлек түгел, тип баһаланы. Төҙөлөшө оҙаҡҡа һуҙылған 5 йорт файҙаланыуға тапшырылған. 276 ғаиләнең мәнфәғәтен үтәүгә өлгәшелгән. Ҡаза күргәндәр исемлегендә 2014 кеше...
Иғтибар үҙәгенә ауыл хужалығы
“Башҡортостандың элиталы орлоҡтары” ауыл хужалығы тауарҙары етештереү кооперативына нигеҙ һалған Шишмә селекция үҙәге белгестәре республикала төбәккә яраҡлаштырылған сорттарҙы үрсетеүгә өҫтөнлөк биреү яҡлы. Ғалимдар менән етештереүселәрҙе берләштергән үҙәктең бурыстары һәм үҫеш мөмкинлектәре менән...
Мәләүездә ғәҙәттән тыш хәл
Ҡалала ҡотороу сире таралыу сәбәпле карантин иғлан ителде. Муниципаль биләмәлә бөгөндән йорт хайуандары күргәҙмәһен уҙғарыу, ситтән мал индереү ҡәтғи тыйыла. Ошондай тәртип сама менән бер ай үҙ көсөндә ҡаласаҡ. Был турала бөгөн республиканың ветеринар хеҙмәт етәксеһе Азат Йыһаншин “Хәйерле...
Үлемесле ауырыуҙан дауа
Өфө ғалимдары яман шеште күҙәнәктәр үҫешен кәметеү ысулы менән дауаларға тәҡдим итә. Уларҙың был асышы Рәсәй фәнни фонды грантына лайыҡ булды. Сибек һәм талымлы был күҙәнәктәр һаҡ мөнәсәбәткә мохтаж. Каталитик синтез лабораторияһында уларға тейешле шарттар булдырылған. Стериль таҙалыҡ, ябыҡ...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Таиландта мәмерйәнән ҡотҡарылған балалар дауахананан сығырға әҙерләнә. Тотҡондан өс көн дауамында сығарылған уҡыусыларҙың һаулығы яҡшырҙы һәм иртәгә улар йорттарына ҡайтасаҡ, ти табиптар. Балалар, үҙ сиратында ҡотҡарыусыларға рәхмәт һүҙҙәрен еткерә. Уларҙың берһе - Саман Кунандың һыу аҫтында һауа...
Ни өсөн торлаҡ файҙаланыу идаралығын алыштырып булмай?
Шаҡша биҫтәһендә йәшәүселәр ике йылдан ашыу был эште атҡарып сыға алмай. Мәсьәләне хәл итеү өсөн ойошторолған йәмәғәт советы ла ҡатмарлыҡтарға осраған. Айһылыу Әхмәтғәлиева 24 йыл эсендә йәшәгән йортоноң ҡурҡыныс хәлгә килеүенә зарлана. Торбаларҙан һыу аға, стеналар таушалып бөткән, подъезға инеүе...
Алданған өлөшсөләр ҡасан үҙ йорттарын алыр?
Өфөлә бөтә республикаға билдәле булған “Меркурий” компанияһын икенсе ойошма исеменә күсереү мәсьәләһе буйынса арбитраж суды үтте. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 300 миллион һумдан ашыу бурысҡа батҡан ойошма 200-гә яҡын ғаиләне ҡыйыҡһыҙ һәм аҡсаһыҙ ҡалдырғайны. Ойошма етәкселәренә бер нисә енәйәт эше...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Франция – донъя чемпионы. Рәсәйҙә футбол буйынса донъя чемпионаты тамамланды. Франция йыйылма командаһының формаһында тағы ла бер йондоҙ барлыҡҡа килде. 20 йылдан һуң футбол беренселегенең төп кубогы йәнә был илгә әйләнеп ҡайтты. Икенсе урында Хорватияның йыйылма командаһы. Финалда тап улар дүрткә...
Ни өсөн өй хужалары яңы төҙөлгән йорттарын һүтеп ташларға мәжбүр?
Өфө районы халҡын тап ошондай һорау борсой. Асыҡланыуынса, йөҙләгән ғаилә самолеттарҙың осоу-ултырыу урындарында йорт төҙөй башлаған. Зубово ауыл янындағы ерҙән биләмә һатып алыусылар суд ҡарары менән риза түгел. 15 сутый ерҙе миллион ярым һум аҡсаға һатып алған пенсионерҙарҙың яңы урында...
Рәсәйҙәге иң ҙур атвобус етештереү заводтарының береһе Башҡортостанда
Рәсәйҙәге иң ҙур атвобус етештереү заводтарының береһе – Нефаз заводы 4-се быуын автобусын һәм яңы электробус сығара башлаясаҡ. 75 автобустан торған тәүге партия футбол буйынса донъя чемпионаты алдынан Дондағы Ростов ҡалаһына оҙатылды. Рәфис Әнүәров был заводта 15 йылдан ашыу эшләй. Үҙ тәжрибәһендә...
Иң шәп ҡымыҙҙы Әбйәлилдә бешәләр
Йоматау шифаханаһы базаһында милли эсемлекте әҙерләүселәрҙең 13-сө республика конкурсы үтте. Унда быйыл Башҡортостандың 36 районынан хужалыҡтар ҡатнашты. Ҡымыҙ бешеү оҫталары үҙ ерлегенә хас ҡымыҙҙы тәҡдим итте. Ҡымыҙ үҙенең шифаһы — бик күп сирҙе дауалауы, тәнгә сихәт, йәнгә рәхәт биреүе менән дан...
Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауыл биләмәһендә урам байрамы ойошторола
Ул күренекле башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Ирек Кинйәбулатовтың тыуған төйәгендә – Абдулла ауылында шағирҙың тыуыуына 80 йыл тулыуҙы билдәләү сиктәрендә уҙғарыла.Байрам иртәнге сәғәт 10-да башлана. Ҡунаҡтар тәүҙә шағирҙың ҡәберенә...
Ҡорбан байрамында дини йоланы үтәү өсөн берҙәм майҙансыҡ билдәләнде
Ул Өфөләге Октябрь районының Зинин ҡасабаһында урынлашҡан «Ҡарауан» сауҙа үҙәге алдындағы майҙан. Ҡорбан салыу майҙансығында сүп-сар һәм ҡалдыҡтарҙы юҡ итеү өсөн контейнерҙар, кәртә ҡуйыласаҡ. Байрам көндәрендә Өфөнән Зинин ауылына һәм кирегә пассажирҙар ташыу өсөн өҫтәмә автобустар бүленәсәк. Изге...
Алсаҡ йөҙлө һәм батыр йөрәкле
Бортпроводниктар һөнәри байрамын билдәләне. Ошо уңайҙан Өфө аэропортында оҫталыҡ дәрестәре үтте. Теләгән һәр кем был үҙенсәлекле профессияның серҙәре менән яҡындан таныша алды. Етди ҡағиҙәләр тураһында ла улар йөҙҙәрендә йылмайыу менән аңлатырға тейеш. Изге күңелле һәм шул уҡ ваҡытта ҡыйыу йөрәкле...
Ни өсөн Мәскәүҙән Салауатҡа эшкә киләләр?
Катализатор, Силикагель, цеолит һәм керамика. Йәмғиәттә иң кәрәклеләрҙән һаналған был продукцияларҙы Салауат катализатор заводында етештерәләр. Сифаты буйынса алдынғыларҙан һаналған завод иһә эске баҙарҙы үҫтереүселәрҙән һанала. Илдә нефть һәм химия сәнәғәте иҡтисадтың мөһим тармағы булып ҡала....
Бөгөн Рәсәйҙә Омск фажиғәһендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алалар
Бынан 3 йыл элек Светлый ҡасабаһында хәрби бүлектең казармаһы емерелеү сәбәпле Башҡортостандан 5 һалдат һәләк булды. Салауат районынан Рөстәм Шәйхуллин менән Ранис Алтынбаев, Саҡмағоштан Фидан Мәмлиев һәм Белореттан Вадим Нафиҡов, Сибайҙан Рөстәм Йомағолов.
Сүп-сар түгеү тәртибенә ҙур үҙгәрештәр индерелә
2019-сы йылдың 1-се ғинуарынан ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарына ҡағылышлы яңы ҡанун үҙ көсөнә инә. Уға ярашлы, сүп-сар менән эшләү тәртибенә ҙур үҙгәрештәр индерелә. Мәҫәлән, быйыл Башҡортостан 5 зонаға бүленде һәм төбәк операторҙары һайлап алынды. Улар көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу, уларҙы сорттарға айырыу...
Бәләбәй районында 46 ғаиләгә яңы фатир асҡыстары тапшырылды
Уларҙың барыһы ла иҫке емерек йорттарҙан күсенгән. Приютово ҡасабаһында йәшәгән кешеләр хәҙер яңы биш ҡатлы йорттағы фатир хужалары. Улар араһында күп балалы ғаиләләр ҙә бар. Халыҡты емерек һәм иҫке торлаҡ фондынан күсереү буйынса республика программаһын ғәмәлгә ашырыу йәһәтенән Бәләбәй районында...
Республикала ауыл юлдарын төҙөкләндереү башланды
Хәйбулла районында әле ауылдарҙа ихаталарҙы төҙөкләндереү буйынса эштәр бара. Ул «Заманса ҡала мөхитен булдырыу» муниципаль программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә башҡарыла. Программаға ярашлы, 2018 йылда Аҡъяр, Бүребай, Маҡан, Подольск, Татыр-Үҙәк, Өфө ауылдарында ун ихатаны тәртипкә килтереү...
Республика юлдарында бер-нисә үлемесле авария теркәлде
Бөгөн Кушнаренко районы Шәрип ауылын янында ҙур тиҙлектә килгән еңел автомобиль тимер көртәгә бәрелеп түңкәрелде. Шаһиттар һәләк водителдең һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, ул руль артында йоҡлап киткән.Тағы ла бер ҡот осҡос авария Благовар районында теркәлде. Юлдың...
Башҡортостанда башҡорт-венгр экспедицияһы дауам итә
7 йыл дауамында барған үҙенсәлекле эҙләнеүҙәр был юлы Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡараған ҡурғандарҙа бара. Тарихтан билдәле булыуынса, беренсе мең йыллыҡ аҙағында башҡорт менән мадъярҙарҙың уртаҡ тарихы булған. Һәм был ҡурғандарҙа табылған ҡәберлектәр, артефактар ҙа уртаҡ тарихыбыҙ барлығын иҫбатлай....
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »


text:
II Бөтә донъя һугышында еңеүҙең 66 йыллығы уңайынан республиканан бер төркөм велосипедсылар Болгарстан ҡалалары буйлап сәфәр ойошторҙо. Уның төп маҡсаты - ике республика араһындағы дуҫлыҡты күрһәтеү, яу яланында ятып ҡалғандарҙы иҫкә алыу булды.
Экспедиция ағзаһы - Медицина фәндәре докторы, профессор Радмир Хәсәнов әйтеүенсә, "Болгария халҡы фашизмды тар-мар иткән совет һалдаттары ҡаһарманлығын онотмай, һәйкәлдәрҙе ҡәҙерләп тәрбиәләп тота".
Экспедиция ағзаһы - Медицина фәндәре докторы, профессор Радмир Хәсәнов әйтеүенсә, "Болгария халҡы фашизмды тар-мар иткән совет һалдаттары ҡаһарманлығын онотмай, һәйкәлдәрҙе ҡәҙерләп тәрбиәләп тота".


text:
Еңел атлетика
Еңел атлетика — олимпиада спорт төрө, үҙ эсенә йүгереүҙе, атлауҙы, һикереүҙе һәм ырғытыуҙы ала.
Идара итеүсе орган — Халыҡ-ара еңел атлетика федерацияһы ассоциацияһы, 1912 йылда барлыҡҡа килгән һәм 2011 йылға ҡарата 212 милли федерацияларҙы берләштерә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элекке замандан кешеләрҙе физик әҙерләү өсөн еңел атлетика шөғөлдәре үткәрелгән. Еңел атлетиканың башланыу тарихын беҙҙең эраға тиклем 776 йылда Боронғо Грецияла үткән олимпия уйындары менән бәйләйҙәр.
Хәҙерге еңел атлетиканың юлы (башы) төрлө илдәрҙәге йүгереү, һикереү һәм ырғытыу ярыштары менән башлана. 1789 йылда Германияла Д. Буштың ҡолға менә 1 м 83 см бейеклеккә һикереүе, 1792 йылда Бөйөк Британияла Ф. Поуэллдың бер милде 5,52,0 минутта йүгереүе, 440 ярдты 1830 йылда О. Вудтың 2,06,0 минутта йүгереүе, 1827 йылда бейеклеккә һикереүҙә А. Уилсондың 1,57,5 м, 1838 Ирландияла йылда Райондың сүкеш ырғытыуҙа 19 м 71 см, 1839 йылда Канадала Т. Каррадис йәҙрә ырғытыу (сөйөү) буйынса ярышта 8,61 м һәм башҡа һөҙөмтәләр билдәле. Хәҙерге еңел атлетиканың башланыу тарихын, 1837 йылда Англияла Регби ҡалаһында колледж уҡыусылары 2 километрға йүгереүе һанала, һуңынан Англияның башҡа уҡыу йорттарында ла ярыштар үткәрелә башлай.
Һуңғараҡ ярыштар программаһына яҡын араға йүгереүҙе, ҡаршылыҡтар менә йүгереүҙе, ауырлыҡ ырғытыуҙы, ә 1851 йылда йүгереп килеп алыҫлыҡҡа һәм бейеклеккә һикереүҙе индерә башлайҙар. 1864 йылда Оксфорд һәм Кембридж университеттары араһында беренсе ярыштар үткәрелә, һуңынан йыл һайын үткәрелә, ике яҡ ярыштары йолаһына әйләнә.
Ойошма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярыш үткәреү формаһы һәм календаре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сухогузов А. А. Еңел атлетика // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.