text:
Тормош
Тормош — материяның йәшәү актив формы, физик һәм химик процессы барлығы[1][2][3]. Шулай уҡ тормош — организмы осор йәшәү тыумышдан үлемгә. Тормош материяның төп атрибут — генетик информация. Тормош үҙенсәлектәре:
Бөтә Ерҙәге терелек төҙөлөшө бик ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы ҡоролған. Тереяҙма – ул бөтә терелектең төбө. Аҡһымдарҙың , тереяҙмалаштарҙың һәм бөтә тереғороҡтоң төҙөлөшө тураһында белемлектәр тереяҙмала бар. Тереяҙма (һәм тереяҙмалаш) – ул ҡатмарлы бәйләнешмә, тере “сынйыр”, тигәнсә. Тереяҙма - теребилдәләр сынйыры була, ҡайһылар бер-береһе менән эҙмә-эҙ бәйләнештерелгән. Һәр төрлө тереяҙма (тереяҙмалаш) тик дүрт теребилдәнән (4 теребилдәләштән) тора. Тереяҙмалағы белемлек (аҡһым төҙөлөшө) эҙмә-эҙлекле тороусы теребилдәләр өслөгө менән аңбилдәләнә. Тереғороҡтар бергүҙәнәклеләр һәм күпкүҙәнәклеләр була. Тереяҙма терелектәрҙә ике ҡатлы ишелмә төрөндә булып ята, ҡайһыһында бер терейеп төп ебе була, ә икенсе терейептәш – ярҙамлаусы килештерелгән терейеп була. Ике ҡатлы терейеплек ишелмә төрөндәй булып тора. Бергүҙәнәклеләр тереяҙмалары йыш ҡына йөҙөктәйлек төрөндә булып ята. Күпкүҙәнәклеләр тереяҙмалары терегитаптар төрөндә булып яталар ҙа еп урамлыҡ тирәһендә уралғанса ике ҡатлы терейеплек тә урамлыҡса тирәһендә уралған. Шул урамлыҡса тирәһендәге уралған тереяҙмаһының атамаһы – тереяҙмалыҡ (терегитап) була. Мәҫәлән, кешеләрҙең һәр күҙәнәктәр үҙәктәрендә (енси күҙәнәктәрҙән дә ҡыҙыл ҡан күҙәнәктәренән башҡа) 46 терегитап бар – 23 терегитап атайҙан һәм 23 терегитап әсәйҙән килеп бирелгән. Һәр атайҙан килеп бирелгән билдәле терегитап өсөн әсәйҙән килеп бирелгән билдәле терегитап бар, әммә ир-ат енси терегитабы өсөн икенсе пар килешә - ҡатын-ҡыҙ енси терегитабы.
Кеше тәнендәге тереяҙманың 95 йөҙөлөшөнән артыҡ билдәһеҙ нимәгәлекле теребилдәлек бар. Тереяҙманың башҡа өлөшө - теребилгелектәр, ҡайһылар аҡһымдар ҡоролошо аңламлығын, аҡһымлаулыҡтағы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо белемлеген дә ташыусы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо аңламлығын да аңбилдәләй... Бөтә терелек күҙәнәктәрҙән төҙөлгән. Бергүҙәнәкле тереғороҡтар – бер генә күҙәнәктән тора, ә икенсе тереғороҡтар бергүҙәнәкле иш булғас бер-береһе менән берләшкәс ишлек итеп төҙөлгәндәр. Башҡа тереғороҡтар күп күҙәнәктәрҙең төрлө төркөмдәренән төҙөлгәндәр. Шуға күрә һәр тереғороҡтоң төбө – күҙәнәк була. Әгәр теряҙма ғүмерҙең китабы булып ятһа, тереғороҡтоң төп эш ҡоралдары – терешләгестәр (аҡһымдар) була. Аҡһымдар 20 (икенсе сығанаҡтарҙа – 22-әүҙән) төрлө етеүҙәгөҙөклө-асығыстарҙан (аминасығыс) төҙөлгәндәр. Тереяҙмала ике осо ғалимдар тарафынан ошолай билдәләнгән – 5’ һәм 3’. Икеләтә терейептә беренсе терейебе буйға торғас, икенсе килештерелгән терейебе кире яҡҡа йүнәлгән:
Беренсе терейеп – 5’-А-Г-Ц-Т-3’ – төп терейеп (тереяҙма).
: : : :
Икенсе терейеп - 3’-Т-Ц-Г-А-5’ – килештерелгән терейеп (тереяҙма). Терейептәше - 5’-А-Г-Ц-У-3’ – килештерелгән терейеп нигеҙләнгән төп терейептең оҡшаттырылмаһы (ишләнмәһе) (тереяҙмалаш). Беренсе терейептең һәр теребилдәһе икенсе терейептең килештерелгән теребилдәһе менән – һыуғором элемтәһе менән (юғарғы һүрәттә ике нөктә (“:”) менән билдәләнгән, ә “А”, “Т”, “Г”, “Ц” өнбилдәләр менән дүрт теребилдәләр билдәләнә, һәм беренсе терейептең һәр теребилдәгә ҡаршы икенсе килештерелгән терейептең теребилдәһе килешә – А-теребилдәһенә (аденинға) ҡаршы Т-теребилдәһе (тимин) (тереяҙмалашта Т-теребилдәһе урынына У-теребилдәләше (урацил) ултыртыла. Шулай уҡ тереяҙмалаш А-теребилдәләшенән, Ц-теребилдәләшенән һәм Г-теребилдәләшенән ҡоролған), Ц-теребилдәһенә (цитозинға) ҡаршы Г-теребилдәһе (гуанин) һәм киреһенсә шулай уҡ) бәйләнешкән. Тереяҙмалашлағыс тереяҙмала бер өлкәһен тапҡас (башлаулыҡты) килештерелгән терейеп буйлап (3’-осонан 5’-осона табан) теребилдәләштәрҙән 5’-осонан 3’-осона табан йүнәлтелгән тереяҙмалашты төҙә башлай (терейептәште). Тереяҙмалашлағыс туҡтаулыҡты танып тапҡас, тереяҙмалауҙы туҡтата ла шунан һуң шул яңы эшләнгән тереяҙмалаш аҡһымлаулыҡ эсенә йөрөтөлә. Күпкүҙәнәкленең тереяҙмаһының аңламлыҡлы өлкәләре калырлыҡтар ҙа һурымдар өлөштәренән төҙөлгән. Шуға күрә яңы эшләнгән тереяҙмалама ҡалдыҡлыҡланырға тейеш (үҙе-үҙен ҡалдыҡлыҡлай – һурымдар һурыла ла ҡалған ҡалырлыҡтар бәйләнешәләр). Булып сыҡҡан аңламлыҡлы тереяҙмалаштан аҡһым төҙөлөшө тураһындағы белемлеге уҡышлана. Аҡһымлаулыҡ эсендә булғас, 5’-осонан башлап та тереяҙмалаш буйға барып, АУГ-өслөк (күпкүҙәнәкле тереғороҡтарҙа ГУГ-өслөк) эҙләнә. АУГ- (ГУГ)-өслөк танылғас, аҡһымлау башлана (АУГ-(ГУГ)-өслөгө менән етеүҙәгөҙөклө-асығыс аңбилдәләнә). Һәр өслөк менән әллә етеүҙәгөҙөклө-асығыс, әллә тәүеслек, һуңөслөк һәм аңһыҙөслөк аңбилдәләнә. Бер етеүҙәгөҙөклө-асытҡыс ике йәки күберәк төрлө өслөктәр менән аңбилдәләнә ала.
Күпкүҙәнәкленең иш күҙәнәктәре берләшкәс, ағзаларға төҙөлөшәләр. Ағзалар берләшкәс, ағзалар һиҙешлегенә төҙөлөшәләр. Шуға күрә, күпкүҙәнәкле терелектең бөтә бәйләнешкән күҙәнәктәре берләшкән ҡатмарлы тереғороҡ була! Күҙәнәктәрҙең күп итештәренә көслөк кәрәк. Аҡһымлау, тереяҙыш (тереяҙмалашлау), күмерһыулау, майлау, ҡапсалау һәм башҡа итештәр өсөн көслөк кәрәк. Май бәйләнешмәһендә, аҡһымдарҙа, күмерһыуҙарҙа ла тереяҙмаларҙа көслөк тотолоп булғас, шул тере бәйләнешмәләр терелектәргә көслөк сығанаҡтары була алалар. Күҙәнәктәрҙә төп яғым – күмерһыуҙар була, ә улар етмәһә, икенсе яғымдар ҡулланыла башлай. Яғымдарҙың янышы янышлыҡта итешләнеүҙә, сығарылыусы көслөк АТФ-(аденозинтрифосфат)-тың өҙөксәлеклектәр араһындағы элемтәһендә тотолоп һаҡлана башлай. Көслөк кәрәк ваҡытында АТФ-тан һуңғы фосфат төркөмө айырыла (көслөк АДФ һәм фосфат төркөмө араһындағы элемтәһендә һаҡланып ята) ла көслөк сығарыла ла АТФ-тан АДФ (аденозиндифосфат) булып сыға. Ҡайһы тереғороҡтар үҙҙәре яҡтылыҡ көслөгөн алып һаҡлай алалар – уларҙың атамаһы “яҡтылыҡ-ашасаҡтар” (автотрофтар) була, ә ҡайһылар яһалған яғымдарҙы ғына ҡуллана алалар – уларҙың атамаһы “яғым-ашасаҡтар” (гетеротрофтар) була. Мәҫәлән, үҫемлектәр – яҡтылыҡ-ашасаҡтар, ә кешеләр, хайуандар, бөжәктәр һәм башҡалар – яғым-ашасаҡтар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Жизнь / Культурология. XX век. Энциклопедия. 1998.
- ↑ статья из Новой философской энциклопедии
- ↑ Статья из Большой советской энциклопедии


c: text/html

text:
Удмурт Республикаһы
Удмурт Республикаһы (Удмуртия, удмуртса Удмурт Республика) — Рәсәй составындағы республика[4], Волга буйы Федераль округына ҡарай.
Башҡалаһы — Ижевск ҡалаһы.
Көнбайыштан һәм төньяҡтан Киров өлкәһе, көнсығыштан Пермь өлкәһе, көньяҡтан Башҡортостан һәм Татарстан менән сиктәш.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Удмурт Республикаһының дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм Удмурт Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнә. Юғары закон сығарыу һәм контроль органы — биш йылға бер һайлана торған Удмурт Республикаһының дәүләт Советы. Хәҙерге составы 2007 йылдың декабрендә һайланған, председателе — Соловьёв Александр Васильевич[5]. Башҡарма власть — Президент һәм Республика хөкүмәте.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Конституция буйынса рәсми исеме
- ↑ Был исем рәсми түгел әммә киң ҡулланыла.
- ↑ Росстат. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации
- ↑ Федерацияһы Конституцияһы#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
- ↑ О Госсовете

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Улица Лютеранская, Печерский район, Киев
Нас находят по поисковым запросам
улица лютеранская ул.Лютеранская 11 Лютеранская 21 на карте Киева Лютеранская печерский карта СРЕДНЯЯ школа на лютеранской киев школа на лютеранской киев лютеранская улица киев В каком раене ул лютеранская лютеранская ул карта киева улица лютеранская школа ул.лютеранская 10 район Киев улица Лютеранская стоматология киев ул.лютеранская, 9-а стоматолог лютеранская ул.Лютеранская,32 ул лютеранская 11 улица лютеранская, 20 ул. лютеранская киев улица лютеранская район лютеранская улица карта киев киев лютеранская улица улица киева лютеранская улица лютеранская 4 карта лютеранская 30 ул лютеранская на карте киева школа № 12 на лютеранской киев лютеранская orjkg yf k.nthfycrjq школа лютераская киев ул. лютеранская, 32 лютеранская 3 печерский район лютеранская киев лютеранская киев какой район ул лютеранская киев средняя школа ул. лютеранская киев киев лютераская школа на лютеранской киев ул лютеранская карта школа улица лютеранская показать на карте улица лютеранская ул лютеранская 4 улица лютеранская киев лютеранская, 4-а адрес.карта киева киев карта лютеранская переулок лютеранской киев печерский район улица лютеранская карта ул. лютеранская 12 Лютеранская улица на карте КАКОЙ РАЙОН УЛ.ЛЮТЕРАНСКАЯ 28 В КИЕВЕ клиника на лютеранской 16 улицы киева лютеранская ул. лютеранская, 30 лютеранская улица на карте киев 2 вул лютеранська скачать карту киева для печати карта лютеранская 20 лютеранская улица ул. лютеранская 20 ul. luteranskaia 20 Киев, ул. Лютеранская, 21 №20 ул. Лютеранская, 21 улице Лютеранская лютеранская киев на карте ул. лютеранская карта улица лютеранская киев какой район лютеранская карта ул. лютеранская показать улицу г киеве лютеранскую Школы на лютеранской в киеве ЛЮТЕРАНСКАЯ РАЙОН киев улица лютеранская 21 лютеранская улица 33 район киэва карта киева улица лютеранская Карта киев улица лютеранська улица лютеранская киев 9 найти ул лютеранская в киеве Лютеранская улица карта ул Лютеранской Киев клинике ул.лютеранска киев ул.лютеранская 16 Медикал на Лютеранской ул.лютеранская киев школа на лютеранской лютеранская 9а Киев г.киев ул.лютеранская ул.Лютеранская на карте киева лютеранская 4 киев ул лютеранская Лютеранская улица какой раен Киев Лютеранская лютеранская ул., киев лютернская 20 улица лютеранская в киеве вул.лютеранская, 16 ул.Лютеранской 25 лютеранский переулок 4 ул. лютеранская, 21 на карте киева лютеранская клиника клініка на вул Лютеранська ,16 стоматология киев лютеранская карта лютеранская школа лютеранская ул.лютеранская, район киева школі на лютеранской улице киев ул лютеранская 16 Лютеранська 16 клініка лютеранская 4 карта киев карта улица лютеранская школа на Ул лютеранская в Киеве г киев ул лютеранская киев улица лутеранская улица лютеранская карта киева лютеранская 3 район транспорт на ул.Лютеранской 25 показать на карте ул.лютеранская лютеранская улица, киев киев ул. лютеранская лютеранская улица в киеве лютеранська 16 на карті ул.Лютеранская,25 лютеранская на карте школа на ул. лютеранской г. киев ул. лютеранская 12 на карте ул лютеранская киев карта жиоча гимназия на улице лютеранская улица Лютеранская 11 а ул. лютеранская район в каком районе киева ул. лютеранская ул лютеранская какой район вул лютеранська 16 киев ул лютеранская стоматолог киев лютеранская киев, печерский район, лютеранская улица лютеранская в киеве показать улица лютеранского лютеранская какой район школа на ул лютеранская клиника гомеопатии на улице лютеранской в киеве ул. лютеранская улица 9 карта киев уд лютераская показать улицу лютеранская 30 киев карта киева ул. лютеранская ул. лютерарнская г. Киев, ул. Лютеранская район улицы киева dtnthfycrfz Лютеранской 33 лютеранская улица киев интересный Киев школы лютеранскаялютеранская 28 ул. лютеранская и школи києва лютеранська 25 лютеранская карта киева Ул. Лютеранская, 10а в Киеве ул. лютеранская, 16 лютеранська 21 12 карта как ул.лютеранская в киеве ул. лютеранская 11 улица лютеранская 11 A г. лютеранская киев лютеоанская киев в каком районе киева улица лютеранская лютеранская 9а ул. Лютеранская,10а на карте Киева лютерансквя киев улица ветеранская в киеве карта,Киев, ул. Лютеранская, 10а новости ул.лютеранская киев лютеранская+на+карте+киева убийство в киеве на лютеранской убийство на улице лютеранской в киеве улица лютеранская школа адрес последние новости в киеве по случаю на улице лютерансой г.Киев ул.лютеранская где находится случай на улице лютеранской киев покажите на карте улицу лютеранскую киев ул лютеранскаякиев новости+убийтво+лютернской+киев киев.лютеранская улица лютиранская распечатать++карту+улица+лютеранская+17+ ул лютеранская 3 Киев у. Лютеранська 16 Месторасположение улицы лютеранская киев киев улица лютеранская. киев ул. лютеранская район лютеранська 22 карта киева улица лютеранская 12 ул. Лютирянская улица лютеранская карта лютеранська карта ул.Лютеранская 9 киев смотреть на карте лютеранская 21 м. Київ, Печерский район, вул. Лютеранська, 17 на карте улица лютеранская київ вул лютеранська карта киев лютеранская карта карта киева лютеранская вебкамеры на ул. Лютеранская в Киеве ул.лютеранская 10 киев ул лютеранська карта киева показать вебкамеру на улице лютеранской в киеве лютеранская карта киев карта киева ул лютеранская м Киев вул. Лютеранская улица Лютеранская,в киеве новости в киева на улице ветеранской район киева лютеранская где находится ул лютеранская 3 киев лютеранская на карте киева г.киев ул.Лютиранська6 ул лютеранская на карте Ул.лютеранская 33 в киеве киев ул. лютеранская какой район киев ул.лютеранская


text:
Сыбар ҡурҙай
Сыбар ҡурҙай, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы. (урыҫ. Камышевка-барсучок, лат. Acrocephalus schoenobaenus)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән һәм ҡамыш араларында осоп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ерәнһыу сыбар. Ҡанат ҡауырһындарының ситтәре аҡһыл һары, уртаһы ҡара. Түбәһенән өс -буй ҡара һыҙыҡ үтә, ҡашы аҡ. Ҡорһағы һәм түше аҡһыл-ерән. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ҡара һыҙыҡлы түбәһе менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Сырылдап һайрай, башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығара, һыуға яҡын ҡамышлыҡ, бейек үлән, тал араларында йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһы ҡамыш йәки үлән һабаҡтарында була. Ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Гей
Гей (ингл. gay) – инглиз сифаты, тәүләй «ҡайғыһыҙ», «шат, күңелле», «күренекле» һүҙҙәрен аңлатҡан. Шулайҙа әлеге заман инглиз телендә (1960 – 1970-се йылдарҙан) был һүҙ, бер енесле сексуаль ориентацияны – гомосексуальностьты аңлата, сифат һәм исем кеүек ҡулланыла.
Йәмғиәттең гомосексуальностьты үҙ итеү проблемаһы өҫтөндә эшләүсе рәсәй ғалимы И. С. Кондың «Күк төҫөндәге мөхәббәт» китабында бына нимә тип яҙылған: «Гей» – ир-егетте яратҡан, ир-егеткенә түгел, үҙенсәлекле үҙаңын йөрөтөүсе, айырым субкультура ағзаһы, йәмәғәт һәм ойошма, үҙенең гражданлыҡ хоҡуҡтарына ирешеүсе һ. б.[1]


text:
Орлоҡ ҡуңыҙы
Орлоҡ ҡуңыҙы (лат. Bruchidae Latreille, 1802; =Lariidae) — ҡаты ҡанатлылар (Coleoptera) ғаиләһендәге ҡуңыҙ; төньяҡ һалҡын илдәрҙән башҡа бөтә илдәрҙә осрай торған, ҡорттары ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең ҡоротҡосо булған ваҡ ҡуңыҙҙар [1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Оҙонса, күкрәгенә табан йүнәлгән, башлы өҫкө кат ҡанаттары ҡыҫкараҡ түңәрәк ваҡ ҡуңыҙҙар. Личинкалары күбеһенсә ҡуҙаҡлы үҫемлек орлоҡтарында йәшәй. Донъя фаунаһында 1200-ләп, Рәсәй территорияһындә 100 -ҙән артыҡ төрө билдәле. Ҡуҙаҡлы культураларга бик ныҡ зыян килтереүсе борсаҡ ҡуңгыҙы (Bruchus pisorum) киң таралган (борсаҡты зарарлай). Орлоҡ ҡуңыҙҙары 4,5-5 мм оҙонлоҡта, ҡара төҫтә, һары һәм аҡ төксәле. Өҫкө ҡанаттарын артҡы яҡ өлөшөндә айырым тимгеләргә бүленгән аҡ төксәле ҡыйғас таҫмаһы бар; өҫкө ҡат ҡанат осонда ҡараһыу төҫтәге фонда кескенә генә 2-3 аҡһыл табы бар. Ҙур ҡуңыҙҙар сәскнең һеркәһе һ.б. өлөштәре менән туйына һәм уңышҡа зыян килтермәй. Инә ҡуңыҙ ҡамсыһыман 2 үҫентеле, 0,8 мм самаһы оҙонлоҡтағы, һары төҫтәге оҙонса түңәрәк күкәй һала. Личинкаһы 5-6 мм оҙонлоҡта, акһыл һары төҫтә, кескенә, эскә батҡан башы кәүҙәһенең ҡалынайған күкрәк өлөшөндә. Ҡаҙналыҡтары ҡыҙғылт көрән төҫтә, кәүҙәһе шәрә, фәҡәт күкрәгенең аҫкы өлөшө ҡыҫҡа төк менән ҡапланған.
Зарары[үҙгәртергә]
Ҡуңыҙҙар һалам эҫкерттәрендә, үҫемлек ҡалдыҡтары араһында, ағас ҡайырҙары аҫтында, ашлыҡ амбарҙарында, борсаҡ өйөмдәрендә ҡышлай. Борсаҡ ҡуңыҙы орлоҡто боҙа: үҫеш дәүерендә личинка орлыктың туҡлыклы өлөшөн, йәғни эсен ашап бөтөрә, орлоҡ шытыу һәләтен юғалта, бынан тыш, личинка экскременттарында кеше һәм хайуандар сәламәтлегенә зыян килтерә торған алкалоид контаридин бар, шуға күрә зарарланған орлоҡто аҙык булараҡ ҡулланырға ла, хайуандарға ашатырға ла ярамай.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Ассоциация
Ассоциация (союз; лат. associo — ҡушылыу) —ойошмаларның уҙ эшсәнлеген координациялау, шулай уҡ милеккә ҡағылышлы ғөмөми мәнфәғәттән сығып эш итеү һәм яҡлау маҡсатында төҙөлгән ирекле берләшмәһе. Ассоциация ағзаларының мөстәҡиллеге һәм юридик зат булыу хоҡуғы һаҡлана. Ассоциация уҙ ағзаларынын йөкләмәләре өсөн яуап бирмәй, уларға ҡарата юғары орган булып һаналмый. Шулай да ассоциация уҙ составына кергән субъекттар эшсәнлегенә, бирелгән хоҡуҡтарына нигеҙләнеп идарә итеүгә йоғонто яһай. Ассоциация ойоштороусылар шартнамә һәм устав нигеҙендә эш итә.
Ассоцацияның төп бурыстары — баҙар мөнәсәбәттәрен үҫтереү, конверсиялауҙың төбәк программаһын төҙөү, берҙәм хаҡ сәйәсәтен эшләү һ.б. Башҡортостан иҡтисадында 20 быуат 90 сы йылдар башында барлыҡҡа килгән ирекле берекмәләрҙең иң таралған формалары — * крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы,
- БР ауыл хужалығы кооператорҙары ассоциацияһы, дәүләт сәнәғәт предприятиелары ассоциацияһы. (70 тән ашыу).
- “Ауыл йорто” ассоциация(1991),
- БР Тауар етештереүселәр федерацияһы,
- “Суперконцентрат” ассоциация(1991),
- Эшҡыуар ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы,
- Башҡортостан сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы (1993),
- БР Страховкалаусылар ассоциацияһы,
- БР Аудиторҙар Ассоциация(1997),
- “БР Күсемһеҙ милек баҙарының профессиональ ҡатнашыусылары” ассоциацияһы(1999),
- БР Эшҡыуарлыҡ ойошмалары ассоциацияһы(2000),
- БР Автомобиль сервисы һәм транспорт пркдприятиелары ассоциацияһы(2001),
- БР Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооператорҙары ассоциацияһы(2005),
- Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы(2006) һ.б. ойошторола.
Иҡтисади реформаларҙы тормошҡа ашырыуҙа терреториаль дәүләт идаралығы органдары эшен координациялау, төбәк-ара программаларҙы эшләү һәм бойомға ашырыу маҡсатында төбәк-ара ассоциация һәм союздар булдырыла. 1991 йылда БР “Оло Урал” ассоциацияһы ағзаһы була, уға шулай уҡ 6 өлкә (Пермь, Силәбе, Свердловск, Ырымбур, Төмән, Ҡурған) һәм Удмурт Республикалары инә. 2011 йылға ҡарата БР ҙа 236 ассоциация теркәлгән.


text:
Һәндерә
Һәндерә — ер өҫтөнән бейек итеп яһалған йоҡлау, ултырыу һәм нәмәләр һалыу өсөн эшләнгән махсус урын, башлыса бер йәки бер нисә ағас олононда эшләнә. Ял итеү, эш урыны һәм ваҡытласа йәшәү урыны итеп файҙаланыла.
Ағас башында эшләнгән һәндерә өсөн урман киҫеү талап ителмәй, шуға күрә улар экологик төҙөлөш өлгөһө булып тора. Ҡайһы бер тропик райондарҙа, ерҙәге хәүефлектән һаҡланыу өсөн, һәндерәне ағас ботаҡтарында йәки ергә ҡағылған свайҙарҙа эшләйҙәр.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Ағас башында эшләнгән йорттар Көньяҡ Америкала, Африкала, Азияла киң ҡулланыла.


text:
Юлдаш (төшөнсә)
Юлдаш һүҙенең бер нисә төшөнсәһе бар.
Һүҙ[үҙгәртергә]
Юлдаш — исем. 1. Юлда бергә барған кеше. Юлдаш булыу. 2. Күсмә мәғәнәлә — Бер рух, теләкле кеше. Юлдаш табыу. Ғүмерлек юлдаш. Ышаныслы юлдаш. Тормош юлдашы тормош юлын бергә үткән, бергә йәшәгән кеше.[1]
Мәҡәләләр[үҙгәртергә]
Исемендә юлдаш һүҙе булған мәҡәләләр.
- Башҡортостан юлдаш телевидениеһы — Башҡортостан республикаһының милли (дәүләт) телеканалы.
- Юлда́ш — радиоканал Юлда́ш радиоһы,(Радио Юлдаш), Башҡортостан Республикаһында тәүлек әйләнәһенә эшләгән башҡорт телендә ойошторолған дәүләт радиоһы.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Фёдоровка районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Балаҡатай районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Ауырғазы районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Ҡариҙел районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан.
- Үрге Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Мәләүез районында урынлашҡан.
- Үрге Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Илеш районында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка (под. ред. З.Г.Ураксина, 2006)


text:
Батшалыҡ (биология)
Батшалыҡ (лат. regnum) — фәнни квалифакацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Юғары кимәлдәге таксон. Тере организмдарҙы биш батшалыҡҡа бүлеү ҡаралған: Хайуандар, Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Вирустар. 1977 йылда тағы ике батшалыҡ ҡушалар — Протистар һәм Архейзар. 1998 йылда тағы бер батшалыҡ бүленә — Хромистар.
Бөтә батшалыҡтар өс супер-батшалыҡҡа бүленә: архейҙар, бактериялар, эукариоттар.
-
- Супер-батшалыҡ йәки Домен (лат. Superkingdom) — батшалыҡтан юғары ранг;
- Суб-батшалыҡ (лат. Subkingdom) — батшалыҡтан түбән ранг;
Архей батшалығы архей супер-батшалығына керә, бактериялар батшалығы бактериялар супер-батшалығына керә. Эукариоттар супер-батшалығы бөтә башҡа батшалыҡтарҙы берләшетерә.


text:
Балғабаш
Балғабаш (урыҫ. дубонос, лат. Coccothraustes coccothraustes) — Европала, Азияла,[Төньяҡ Африкала йәшәй торған, тупаҡ ҙур суҡышлы ваҡ ҡош йәки турғай.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡалынморон турғай, сүкешбаш. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. һирәк осоусы ҡыҫҡа ҡойроҡло, йыуан, ауыр кәүҙәле ҡош. Осло ғына суҡышының төбө бик йыуан. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө алйыуыраҡ ерән. Суҡыш төптәре, тамағы, ҡанат ситтәре, ҡойроғо ялтыр ҡара. Елкәһе, яурындары, ҡорһағы һәм ҡойроҡ осо аҡ. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө һоро. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы яңғы-рауыҡлы: «сыҡ-сыҡ». һайрауы сыйылдаҡ һәм безелдәк тауыштарҙан тора. Ҡыуаҡлыҡтарҙа, япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Емеш:еләк һөйәктәре эсендәге емдәр, сәтләүектәр, ағас орлоҡтары менән туйына. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағастарҙа оялай.
Ҡара-көрән таплы, сыймадаҡлы 4—5 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Н. П. Кныш. Некоторые черты биологии дубоноса в лесостепье Сумщины [1] // Екологія. Вип. 1-2. 1998. С. 70-81.


text:
Йылҡысылыҡ
Йылҡысылыҡ — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. Башҡортостанда йылҡысылыҡ менән бик әүҙем шөғөлләнәләр. Өфөлә, Мәләүездә, Баймаҡта һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.
Йөкмәткеһе
Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ[үҙгәртергә]
Йылҡысылыҡ - борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ. Башҡорттар биләгән ер үҙе үк йылҡысылыҡ өсөн уңайлы булған. Сәскәле болондар, ҡылғанлы далалар, ҡарҙан иң тәү әрселә торған түмәләсле яландар, ҡыш көндәре ышыҡланыу өсөн ҡалын урмандар йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн бигерәк тә ыңғай шарттар тыуҙырған. Шуғалыр ҙа башҡорттар борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 20-се быуатҡа хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.
Башҡорт тормошон өйрәнеүсе И.Г.Георгиҙың яҙмаларында күрһәтелгәнсә, 18-се быуат аҙағында иң ябай башҡорттоң да 30-50 аты булған, күптәренең 500 башҡа еткән, байҙарҙың 1000, ҡайһыларының 2000 һәм унан да күберәк булған.
Башҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән. Икенсе йүнәлеш: эш аттары.
Өсөнсөһө ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек - ҡымыҙ яһалған. Итненән ҡаҙы әҙерләнгән.
Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006 – 2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан. «Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә. Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 – 8 килограмм, айырым бейәләр 15 – 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 – 54 процент тәшкил итә.
Хисаплау динамикаһы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ливанова Т. К., Ливанова М. А. Всё о лошади. — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 с.: ил. — (Серия «1000 советов»).
- «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», "Йәшлек" 8-01-2011,
- «Башҡорт аты-тормош ҡото», "Йәшлек" 22-03-2011


text:
Балауыҙ
Балауыҙ — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында киң таралған юғары майлы кислоталарҙан һәм иң юғары молекулалы спирттарҙан торған ҡатмарлы эфир.
Бал ҡорто балауыҙы[үҙгәртергә]
Эшсе ҡорттарҙың ҡорһаҡ аҫтында урынлашҡан балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған матдә; ул 200-ҙән ашыу төрлө матдәләрҙән һәм берләшмәнән тора.
Кәрәҙ[үҙгәртергә]
Балауыҙ табағы.Балауыҙ заводтарында йәки оҫтаханаларында күҙәнәкләп эшләнгән яһалма кәрәҙ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Г.Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит


text:
Ҡарабаш турғайҙар
Ҡарабаш турғайҙар( урыҫ. синицы)(лат. Parus) — ҡарабаш турғайҙар ырыуындағы ҡоштар ғаиләһе.
Э.Ф. Ишбирҙиндың Башҡортостан ҡоштары китабында Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмәләге өс төр ҡарабаш турғай бирелгән. Башҡортостан китап нәшриәте. 1986 йыл.
- Бүрекле тебейек
- Ҡарабаш (ҙур) турғай
- Мамыҡас
Уларҙан тыш тағы ла ҡарабаш турғайҙар ғаиләһендә ошо ҡоштар ҙа бирелгән:
- Бесбесәй
- Буран турғайы
- Күкбаш турғай
- Тебейек
- Ҡарабаш тебейек
- Ҡоролдай
Классификация[үҙгәртергә]
Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмә буйынса был төр составына 26 төр ҡарай:
- Parus afer — көнсығыш Африка ҡарабаш турғайы, или восточно-африканская синица
- Parus albiventris — бүрекле тебейек, или капюшонная синица
- Parus aplonotus — Мамыҡас, или длиннохвостая синица
- Parus carpi — Карпов ҡарабаш турғайы, синица Карпова
- Parus cinerascens — Көл төҫлө ҡарабаш турғай, Пепельная синица
- Parus cinereus — һоро ҡарабаш турғай, серая синица
- Parus fasciiventer — ала туш ҡарабаш турғай, полосатогрудая синица
- Parus fringillinus — ҡыҙылтүш ҡарабаш турғай, красногорлая синица
- Parus funereus — тёмная синица
- Parus griseiventris — һоро ҡорһаҡлы ҡарабаш турғай, серобрюхая гаичка
- Parus guineensis — аҡ яуырынлы ҡарабаш турғай, Белоплечая синица
- Parus holsti — тайван ҡарабаш турғайы, тайваньская синица
- Parus humilis — тибет ҡарабаш турғайы, тибетская ложносойка
- Parus leucomelas — матәм ҡарабаш турғайы, траурная синица
- Parus leuconotus — аҡ арҡалы ҡарабаш турғай, белоспинная синица
- Parus major — ҙур ҡарабаш турғай, большая синица
- Parus minor — көнсығыш ҡарабаш турғайы, восточная синица
- Parus monticolus — йәшел арҡалы ҡарабаш турғай, зеленоспинная синица
- Parus niger — графитовая синица
- Parus nuchalis — аҡ ҡанатлы ҡарабаш турғай, белокрылая синица
- Parus pallidiventris
- Parus rufiventris — ерән ҡорһаҡлы ҡарабаш турғай, рыжебрюхая синица
- Parus semilarvatus — аҡ маңлайлы ҡарабаш турғай, белолобая синица
- Parus spilonotus — король ҡарабаш турғайы, королевская синица
- Parus thruppi — сомали ҡарабаш турғайы, сомалийская синица
- Parus xanthogenys — һинд ҡарабаш турғайы, индийская синица


text:
Рәсәй Президенты
Рәсәй Президенты — Рәсәйҙен башлығы һәм РФ иң юғары вазифалы кешеһе. Рәсәй Хөкүмәтен төҙөй.
Рәсәй Президенты статусы һәм хоҡуғы Рәсәй Конституцияһы һәм башҡа федераль закондар менән билдәләнғән.
Йөкмәткеһе
Рәсәй Президентына буйһонған структуралар исемлеғе[үҙгәртергә]
Министрлыҡтарға инмәғән Федераль агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр, тура Рәсәй Президентына буйһонған структуралар исемлеғе:
- Рәсәй Федерацияһы Фельдьегер хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы сит шәйләк хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы федераль имәнлек хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы наркотиктар әйләнеше контролдә тотоу хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы ҡарауылдау федраль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы финанс мониторинг буйнынса федераль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы Президенты эргәһендә махсус програмалар буйынса баш идаралығы
- Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығы
- Рәсәй Федерацияһы монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте
- Федераль миграция хеҙмәте (ФМС)
- Кешенең именлеғе һәм һатып алыусылар хоҡуғын яҡлау өлкәһендә надзор буйынса буйынса федераль хеҙмәте (Роспотребнадзор)
- Оборон заказ буйынса федераль хеҙмәте (Рособоронзаказ)
- Алкоголь баҙарҙа көйләү буйынса федераль хеҙмәте (Росалкогольрегулирование)
- Федераль таможня хеҙмәте (ФТС)
- Тарифтар буйынса федераль хеҙмәт (ФСТ)
- Экологик, техник һәм атом надзор буйынса федераль хеҙмәте (Ростехнадзор)
- Федераль космос агентлығы (Роскосмос)
- Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлыҡ (Росграница)


text:
Төмән өлкәһе
Төмән өлкәһе — Рәсәйҙәге өлкә. 14.08.1944 көндә төҙөлдө[1].
Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтар өлкә составына инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар булып ҡалалар[2].
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе Губернаторы
Төмән өлкәһе Губернаторы — Төмән өлкәһе башлығы һәм Төмән өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Төмән өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе суд системаһы составында:
- Төмән өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Төмән өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Төмән өлкәһе өлкә думаһы.
Файҙалы ҡаҙымалар[үҙгәртергә]
Нефть ятҡылыҡтары— Самотлорское, Приобское, Фёдоровское ,Мамонтовское, Красноленинское; газ — Уренгойское, Медвежье, Ямбургское. Нефть 700 метрҙан 4 км тәрәнлеҡтә ята. Шулай уҡ торф, сапропель, кварц, известняк ятҡылыҡтары бар. Поляр Уралдын көнсығышта алтын, көмөш, баҡыр, көкөрт, никель, хром, свинец табылды. Өлкәлә — Обь, Иртыш, Тобол ағалар.
Эре ҡалалар (округтарһыҙ)[үҙгәртергә]
Cәнәғәт[үҙгәртергә]
Өлкәлә Башнефть-Полюс ЯСЙ, Транснефть, Рәсәй селттәре, Сургутнефтегаз, Газпром етештереү Надым, Газпром етештереү Ноябрьск, Газпром етештереү Уренгой, Газпром етештереү Ямбург эшләй.
Халыҡ[үҙгәртергә]
Милли состав:
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Тюменской области
- Законодательство Тюменской области
- Тюмень Он-Лайн — сайт Тюменской области
- Инвестиционный паспорт Тюменской области
- Туристический портал Тюменской области
- Тюменская областная Дума
- Прокуратура Тюменской области
- Состав Тюменской области по ОКАТО


text:
Википедия:Эҙләү
Википедияның башҡорт телендәге бүлегендә һүҙҙәр йәки һүҙбәйләнештәр эҙләр өсөн уларҙы биттең һул яғындағы, «эҙләү» һүҙенең аҫтындағы майҙансыҡҡа яҙығыҙ.
Әгәр шул һүҙ йәки һүҙбәйләнеш менән бер үк исемле биткә күсергә теләһәгеҙ, «күсеү» төймәһенә баҫығыҙ. Фәҡәт эсендә ул һүҙ булған бөтә мәҡәләләрҙе табырға теләйһегеҙ икән, «табыу» төймәһенә баҫығыҙ. Был осраҡта һеҙ һөҙөмтәләр битенә күсәсәкһегеҙ. Ул биттә эсендә кәрәкле һүҙ йәки һүҙбәйләнеш булған мәҡәләләр исемлегенән кәрәкле мәҡәләне һайлай алаһығыҙ. Биттең аҫҡы өлөшөндә һүҙҙәрҙең ниндәй исемдәр арауығында эҙләнәсәген көйләп була.


text:
Википедия:Бейҙәр
Wikipedia’лағы бей — бей дәрәжәһе һәм махсус тамғаһы булған ҡатнашыусы. Бей дәрәжәһендәге ҡатнашыусының түбәндә күрһәтелгән бурыстары бар:
- Башҡа ҡатнашыусыларға хаким тамғаһын бирә ала. Быны ул дәғүә итеүсенең һорауы буйынса һәм берләшмәлә ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң тормошҡа ашыра ала. Бирелгән хаким тамғаһын бей кире ала алмай.
- Башҡа ҡатнашыусыларға бот тамғаһы биреү һәм кире алыу хоҡуғы бар. Бот тамғаһын алырға теләүселәр махсус биттә ғариза ҡалдыралар. Берләшмәлә ҡатнашыусылар ыңғай тауыш биргәндән һуң, йәки башҡа бүлектәрҙә бот тамғаһы булған дәғүә итеүсегә бей бот тамғаһын бирә ала.
- Ҡатнашыусыларҙың исемен алмаштыра ала.
Википедия эшмәкәрлегендә бейҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгө юҡ. Ул үҙ вазифаһын үтәгәндә баш-баштаҡланырға тейеш түгел. Башҡа ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң ғына ҡарарҙарын ғәмәлгә ашыра ала.
Википедиялағы бейҙәр исемлеге[үҙгәртергә]
- Башҡорт телендәге бүлектә (ғәмәлдәге бейҙәр ҡалын яҙылыш менән билдәләнә):
- Рөстәм Нурыев 2006 йылдың 26 ғинуарынан. 2010 йылдың 9 мартында, Comp1089 тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, Jusjih стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатылды.
- Comp1089 (фекер алышыу • ҡатнашыусы өлөшө) 2012 йылдың 12 ғинуарынан.
- Саган 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле — башҡорт теле. Әүҙем.
- Урыҫ һәм башҡа телдәге бүлектәрҙәге бейҙәр исемлеген дә ҡарай алаһығыҙ.


text:
Кимжа (Мезень ҡушылдығы)
Кимжа — Рәсәйҙәге йылға. Архангель өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 158 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050435
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005043
- Бассейн коды — 03.03.00.002
- ГӨ буйынса томы — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Кимжа.


text:
Ваҡ һаралйын
Ваҡ һаралйын, кәрлә һаралйын, тупылдаҡ (урыҫ. Гаршнеп, лат. Lymnocryptes minimus)— ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо; Европаның һәм Азияның төньяғында йәшәй торған күсмә ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы бәләкәй генә сәп¬сәү. Ерәнһыу көрән һырты буй-буй ҡара һәм һары һыҙыҡтар менән сыбарланған. Түше нәҙек кенә һорғолт һыҙыҡлы. Ҡорһағы аҡ. Зырҡыуыттан һәм һаралйындан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Киҫкен генә «ҡыһх» тигән тауышлы, уйын ваҡытында тояҡ тауышына оҡшаған «туп-туп-туп» йәки «тет-тет-тет» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күл, йылға, һаҙлыҡ, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, һыу бөжәктәре, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Бюджет
Бюджет (ингл. budget) — дәүләт бюджеты, дәүләттең ағымдағы йылға закон көсөндәге финанс планы.
2 статьялар төркөмөнән тора:
- дәүләт власы органдары һәм урындағы үҙидаралыҡ органдары ҡарамағына килеп торған аҡсанан (Б. килемдәре)
- дәүләт һәм урындағы үҙидаралыҡ органдарының сығым йөкләмәләрен финанстар м н тәьмин итеүгә йүнәлтелгән аҡсанан (Б. сығымдары).
Б. килем өлөшө һалымдар һәм һалым булмаған керемдәр, юридик һәм физик шәхестәрҙең, сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың бушлай күсерелгән аҡсаһы иҫәбенә барлыҡҡа килә. Б. дәүләт идаралығын, соц. инфраструктураны тәьмин итеүгә, иҡт., һаулыҡ һаҡлау, фән, мәҙәниәт, мәғарифты үҫтереүгә; дотация, субвенция һәм субсидия рәүешендә финанс ярҙамы күрһәтеүгә; дәүләт бурысын хеҙмәтләндереүгә һ.б. тотонола. Федератив дәүләттәрҙә Б. өс кимәлдә төҙөлә — үҙәк (федераль) хөкүмәт, федерация субъекттары һәм урындағы (йәки муниц.). Федераль Б., дәүләттең бюджеттан тыш фондтары Б. (Пенсия фонды, Соц. страховкалау фонды, Мотлаҡ мед. страховкалауы фонды) һәм РФ субъекттары Б. федераль закондар йәки РФ субъекттары закондары формаһында раҫлана. Урындағы Б. урындағы үҙидаралыҡ вәкиллеге органдарының норматив акттары м н ҡабул ителә.
Башҡортостан Республикаһы Б. РФ бюджет системаһына инә, респ. һәм урындағы бюджеттарҙан тора. Б. проектын эшләү һәм уның үтәлешен тәьмин итеү Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағына инә. Б. йыл һайын Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы тарафынан ҡабул ителә. Урындағы Б. формалашыуы, раҫланыуы һәм үтәлеше урындағы дәүләт власы органдары һәм үҙидаралыҡ ҡарамағында тора. БР ҙа 62 район һәм ҡала, 1032 ауыл һәм ҡасаба Б. эшләй (2009). Совет власына тиклемге осорҙа Рәсәй империяһы Б. һәм урындағы бюджеттар губерна терр яларында, ш. иҫ. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһында, йыйылған һалым һәм йөкләмәләр иҫәбенә формалаша. Тура һалымдарҙы йыйыу м н Ҡаҙна палатаһы етәкселек итә, ситләтелгән һалымдарҙы — губерна акциз идаралығы. Революциянан (1917) һуң Б. килеменә байтаҡ керемдәрҙе а.х., кәсепселек, килем-мөлкәт һалымдары, пошлиналар, герб, канцелярия йыйымдары һ.б. тәьмин итә; Б. килеменең яртыһы тура һалымдарҙан тора. 1924 й. СССР Конституцияһы авт. республикаларҙың дәүләт Б. төҙөүгә хоҡуғын закондар м н нығыта, ләкин халыҡ хужалығы м н команда-адм. идара итеү системаһы шарттарында (1917—91) Б. килем өлөшө күләмдәре һәм авт. респ. өсөн сығымдары СССР дәүләт идаралығының үҙәк органдары тарафынан билдәләнә. Респ. буйһонған пр тиелар һаны сикләнгәнлектән (1990 й. ҡарата — 3%), респ. бюджет аҡсаһының күп өлөшө дөйөм союз Б. китеп тора.
Дәүләт суверенитеты тураһында декларацияны ҡабул итеү федераль үҙәк м н бюджет-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә ыңғай алға китешкә булышлыҡ итә. БР иҡтисадының кимәле һәм үҫеш тенденцияһы бөтә кимәлдәге Б. һиҙелерлек килем базаһы өсөн нигеҙ булдыра; респ. РФ тың 10 субъекты составында федераль Б. өстән ике өлөшө формалашыуын тәьмин итеүсе федераль Б. доноры статусына эйә. 2009 й. БР үҙ килемдәренең күләме б са Волга буйы федераль округы субъекттары араһында 2 се урынды биләй.
Респ. берләштерелгән Б. (раҫлауҙы талап итмәгән һәм иҫәпләшеүҙәр һәм анализдар өсөн ҡулланылған респ. Б. һәм урындағы Б. йыйылмаһы) үҙенең килем өлөшө күләме б са РФ субъекттары Б. араһында тәүге унау иҫәбендә тора.
2009 й. БР терр яһынан бөтә кимәлдәге һәм бюджеттан тыш фондтарҙың Б. килеменә 141,1 млрд һум аҡса йыйылған (берҙәм соц. һалымдан тыш), шуның 32,8% ы — РФ тың берләштерелгән бюджетына, 67,2% ы — БР ҙың берләштерелгән Б. Берләштерелгән Б. килеме 114,1 млрд һум тәшкил иткән, шуның (%): 68,9 — һалым һәм 8,7 — һалым булмаған килем, 22,4 — бушлай күсерелгән аҡса.
Һалым килеменең төп сығанағы булып һалымдар тора (%): физик шәхестәр килеменә — 24,3, ойошмалар табышына — 22,6, мөлкәткә — 8,6, тәбиғәт ресурстарын файҙаланған өсөн — 1,0; акциздар — 7,7.
Берләштерелгән Б. сығымдары 117,5 млрд һум тәшкил иткән, шуның (%): 26,7 — мәғарифҡа, 18,2 — милли иҡтисадҡа, 15,6 — мәҙәниәт, кинематография, киң мәғлүмәт саралары һәм социаль сәйәсәткә, 13,2 — торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа, 11,4 — һаулыҡ һаҡлау һәм физик культураға, 3,7 — милли именлек һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенә бүленә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башкорт энциклопедияһы (тат.)


text:
Ноябрь (Ҡырпағай)
Ноябрь (Ҡырпағай)
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 4 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
- 9 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя сифат көнө.
- 10 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя йәштәр көнө.
- 14 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара тәмәкенән баш тартыу көнө.
- 15 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара диабетҡа ҡарыш көрәш көнө.
- 17 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара студенттар көнө
- 20 Ноябрь (Ҡырпағай) - Халыҡ-ара бала хоҡуҡтары көнө.
- 21 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя сәләмләү көнө.
- 21 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә донъя телевидение көнө.
- 25 Ноябрь (Ҡырпағай) - Әсә көнө.
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 5 Ноябрь (Ҡырпағай) - Хәрби разведчик көнө.
- 7 Ноябрь (Ҡырпағай) - 1917 йылғы Октябрь инҡилабы көнө.
- 10 Ноябрь (Ҡырпағай) - Милиция көнө.
- 12 Ноябрь (Ҡырпағай) - Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 13 Ноябрь (Ҡырпағай) - Радиация, химик һәм биологик ғәскәрҙәр көнө.
- 14 Ноябрь (Ҡырпағай) - Бөтә Рәсәй хеҙмәткә саҡырыусылар көнө.
- 19 Ноябрь (Ҡырпағай) - Ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерия көнө.
- 21 Ноябрь (Ҡырпағай) - Рәсәй Федерацияһы һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 29 Ноябрь (Ҡырпағай) - Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостандың территориаль-милли автономияһын ойоштороу көнө


text:
Мәрйәм Инә
Мәрйәм, — Мәрйәм Инә, Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе, Исламда исеме иң йыш телгә алынған, хөрмәт ителгән мөслимәләрҙең береһе. Уның хөрмәтенә Ҡөрьән Кәримдә 19-сы сүрә "Мәрйәм" сүрәһе тип аталған. Шулай уҡ ул Ҡөрьәндә исемләп аталған берҙән-бер ҡатын. Был сүрәлә Ғайса пәйғәмбәрҙең донъяға килеүе һәм уның әсәһе Мәрйәм хаҡында бәйән ителә. [1]
Ҡөрьәндә Ғайса пәйғәмбәрҙең Аллаһ тәғәләнең бойороғо буйынса ғиффәтле ҡыҙҙан донъяға килеүе һүрәтләнә. Ғиффәтле Мәрйәмде ырыуҙаштарының аҙғынлыҡта һәм гөнаһ ҡылыуҙа ғәйепләүҙәре һәм Ғайса пәйғәмбәрҙе һәләк итергә маташыуҙары өсөн Аллаһ уларға ҡаты яза бирә: «Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтанәйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрәбеҙ. ...Йәнә уларҙың:"Дөрөҫлөктә, беҙ Мәсихте - Аллаһы тәғәләнең рәсүле булыусы Мәрйәм улы Ғайсаны үлтерҙек", - тип әйтеүҙәре сәбәпле ғазап бирербеҙ (Коран 4:156-157, "Ҡатындар" сүрәһе, Мөхәммәт Иманҡолый Ҡазани тәржемәһе).
Мәрйәм Инә һәм Ғайса пәйғәмбәр мосолмандар тарафынан бик ололоҡлана, мәгәр Исламда улар илаһилаштырылмай.
Йөкмәткеһе
Мәрйәм Инә[үҙгәртергә]
Ер йөҙөндә иң йыш телгә алынған, ололанған бер ҡатын бар – ул Мәрйәм Инә. Нәсараларҙа бөйөк был Әсәнең йәнә бер исеме – Дева Мария, йәғни, Ғиффәтле Мәрйәм. Мәрйәм Инә башҡа бер ниндәй дини китапта булмағанса, Аллаһ тарафынан Ҡөрьән Кәримдә айырым сүрәгә лайыҡ ителгән, исеме иң йыш телгә алынған мөхтәрәм зат. 19-сы был сүрә “Мәрйәм” тип атала һәм 98 аяттан тора. Ул ғына ла түгел, Ғайса пәйғәмбәрҙең һәм уның әсәһенең исемдәрен башҡа сүрәләрҙә һәм хәҙистәрҙә лә осратабыҙ.
Ғайса пәйғәмбәрҙең мөғжизәле рәүештә донъяға килеүе “Мәрйәм” сүрәһендә тасуирлана (16-35 аяттар).
Ғимран ҡыҙы Мәрйәм ифрат диндар, һәр саҡ Бәйтел-мәҡдистә (Иерусалимдағы ғибәҙәтхана) ҡалдырмай ғибәҙәт ҡыла торған булған. Атаһы ошо ғибәҙәтхананың ихирамлы, олуғ имамы, әсәһе Хәббә бинте Фәҡүд ифрат тәрбиәле, ипле, тәҡүә ҡатын.
Бәлиғ булғас, бер саҡ Мәрйәм башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: “Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам”, - ти һала. Ябраил фәрештә иһә:
- Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, - тип яуаплай.
Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә:
- Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, - тип асыулы яуаплай.
- Дөрөҫ, - ти Ябраил фәрештә. – Ләкин Раббыбыҙ: “Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ”, - тине.
Шул һүҙҙәрҙән һуң Ябраил фәрештә Мәрйәмдең ауыҙынамы, яғаһынамы өрә. Ауырға ҡалғанын белгәс, әлбиттә, ҡыҙ бик ҡайғыра, кешеләргә күренергә ояла, уларҙан йәшеренеп йөрөй. Берәүҙәр әйтеүенсә, туғыҙ сәғәт эсендә, ә икенселәр фекеренсә, туғыҙ көндән уны тулғаҡ тота башлай. Иҫ киткес сафлыҡта, намыҫсан итеп тәрбиәләнгән ҡыҙ баланың рухи ғазаптарын күҙ алдына килтереүе лә ауыр. Бәндә күҙенән ҡасып бара торғас, ул ботаҡтары киҫелеп бөткән, олоно ғына һерәйеп торған ағас төбөнә килеп ауа.
- Их, ошо хәлде күргәнсә, үлеп, онотолоп бөткән булһамсы! Бәйтел-мәҡдистә ғибәҙәт ҡылыусылар һәммәһе мине таный. Ирһеҙ, ғиффәтле килеш бала табып, халыҡ күҙенә нисек күренәйем, - тип әрней, өҙгөләнә бисара ҡыҙ.
Шул мәл аяҡ аҫтынан тауыш килә:
- Ҡайғырма, әй Мәрйәм! Раббыбыҙ ҡушыуынан, аяҡ аҫтыңда шишмә атылып сығыр. Шул шишмәлә тәһәрәт ал, шуның һыуын эс. Ҡороған хөрмәнең олонон үҙеңә табан тарт, унан һиңә таҙа, яңы өлгөргән емештәре ҡойолор, - ти.
Ғайса ғәләйһиссәләм яҡты донъяға шул рәүешле йыуатҡыс һүҙ менән килә. Рәсүлде фанилыҡҡа фәрештәләр ҡабул итә, уны йыуып, йәннәт ебәгенә төрөп, Мәрйәм Инәнең алдына һала. Шул ваҡытта уға йәнә тауыш ишетелә:
- Әгәр юлыңда берәйһе осрап, был баланы ҡайҙан алдың, тип һораһа, һин: “Бөгөн бер кем менән дә һөйләшмәҫкә нәҙер әйттем”,- тип яуапла.
Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған. Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр генә.
Ә Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә:
- Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.
Шул саҡ күкрәк һөтө менән туйынып ятҡан Ғайса боролоп ҡарай ҙа:
- Дөрөҫлөктә, мин Алланың бәндәһе. Ул миңә Инжилде бирҙе. Мине үҙенең пәйғәмбәре итте, - тип һөйләй башлай. – Мин ҡайҙа ғына булһам да, ул ер бәрәкәтле була. Аллаһ миңә тере ваҡытта намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, әсәмә изгелек эшләргә бойорҙо. Мине тәкәббер һәм яуыз итмәне. Әсәмдән тыуған көнөмдә, үлгән көнөмдә, тере булып ҡубарылған көнөмдә миңә Аллаһынан сәләм.
Хәҙер бөтә донъяла тиерлек йыл иҫәбе Ғайса пәйғәмбәр тәүге ауазын һалған мәлдән алып барыла. Бала саҡтан “беҙҙең эраға тиклем”, “беҙҙең эра” тип ишетеп үҫтек, тик совет мәктәбендә “эра” нилектән шул ваҡыттан башланғанын ғына аңлатманылар.
Изге Ҡөрьән Кәримебеҙҙең “Мәидә” сүрәһендәге 46-сы аят Ғайса пәйғәмбәргә Аллаһ Хаҡ Тәғәлә тарафынан йөкмәтелгән бурысты аныҡлабыраҡ бирә: “Беҙ ул пәйғәмбәрҙәрҙән һуң Ғайса ғәләйһиссәләмгә тиклем иңдерелгән Тәүрат китабының раҫлығын иҫбатлаған хәлдә, Мәрйәм улы Ғайса пәйғәмбәрҙе ебәрҙек. Үә Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжилде (Евангелие) бирҙек. Ул Инжилдә тура юлды күрһәтеү, нур һәм яҡтылыҡ бар. Беҙ ул Инжилде унан әүәл иңдерелгән Тәүратта булған нәмәне раҫлаусы һәм мыуафиҡ иттек, йәғни ул дин ысулында һәм ғәҡидә* мәсьәләләрендә Тәүрәтҡа мыуафиҡ. Үә Инжилде тәҡүәлек итеүселәргә тура юл күрһәтеүсе һәм өгөт биреүсе итеп ҡылдыҡ.”
“Зухруф” (“Зиннәтләнеү”) сүрәһенең 59-сы аятында ла тәҡрарлана был ваҡиға: “Ул Ғайса – Беҙ уға пәйғәмбәрлек ниғмәте биргән ҡолобоҙ. Беҙ уны (йәғни уның атайһыҙ тыуыуын) Бәни Исраил ҡәүеме өсөн бер ғәләмәт һәм ғәжәйеп эш булараҡ ҡылдыҡ”.
Мәрйәм улы Ғайсаға пәйғәмбәрлек иңеп, Аллаһ тарафынан бирелгән дингә өгөтләй башлағас, ҡандаштары хөсөтләшеп, йәнә Рим императоры вәкиленә шикәйәт тапшыра – йәнәһе лә Ғайса Рим хакимлығына ҡаршы сығыш яһай һәм уны емерергә өгөтләй. Вәкил Ғайса ғәләйһиссәләмде тоторға, башына сәнскеле таҡыя кейҙерергә һәм шунан һуң бағанаға ҡаҙаҡларға фарман бирә. Мосолман ғөләмәләре аңлатыуынса, Аллаһ Тәбәрәкә Хәҙрәттәре Ғайсаның ҡиәфәтен үҙгәртә, ә башкиҫәрҙәр алдына пәйғәмбәр урынына ғүмерен бирергә теләгән Ғайса һынындағы егет килеп баҫа. Быны Ҡөрьән Кәримдең “Ниса” сүрәһендәге 157-158–се аяттар ҙа иҫбатлай.
Мәсих (Мессия) Ғайса ғәләйһиссәләм Ҡөрьән Кәримдә лә, хәҙистәрҙә лә йыш ҡына Мәрйәм улы тип атала - донъяға Рәсүл бүләк иткән әсәгә оло ихтирам күрһәтелеүен аңлата был. Төрлө уйҙырмаларҙан ҡурсылап, Аллаһ тарафынан “Ниса” сүрәһендә Мәрйәм Инәгә бағышланған 156-сы аят иңдерелә. Иман килтермәүселәргә “Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтан әйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрербеҙ”.
Мәрйәм Инә данлы, әммә фәжиғәле, ауыр яҙмыш кисергән бөйөк ҡатын, әсә. Аллаһ Үҙе бөйөк миссия үтәтеү өсөн һайлаған тәҡүә шәхес. Ни ғазаптар кисерһә лә, пәйғәмбәр затлы сабыйға ғүмер биргәнлеген аңлаған әсә уны һаҡлаған, ҡурсыған, йән йылыһын биреп үҫтергән. Уның хаҡына сит ерҙәрҙә килмешәк хәлендә көн күргән, ғәйепһеҙҙән ауыр ялалар ишеткән. Бөгөнгө көндә күпме сабыйҙарҙы әсәләре ташлап китә, хатта йәнен ала. Тормош ауырлығына һылтаналар. Саф килеш нахаҡ һүҙҙәр ишетеп, шуның ауырлығынан һығылғанда, сит-ят яҡтарҙа етем хәлендә ҡағылып-һуғылып йөрөгәндә әле үҙе сабыйлыҡтан яңы сыҡҡан ҡыҙ балаға еңел булғанмы ни!
Башҡорт халҡының уны белеүе, улай ғына ла түгел, яратыуы, үҙ итеүе ябай ғына күренештә лә ярылып ята – беҙ бала саҡта ауылдарҙа Мәрйәм Инә күҙ йәше тип аталған гөл үҫтерәләр ине. Ялтырап торған йомороҡай емештәренән теҙелгән тәсбихтәр әле лә күҙ алдында.
Мәрйәм Инә күҙ йәше
Ғәжәп исемле бер гөл бар-
“Мәрйәм инә күҙ йәше”.
Ҡыҙыл яҡуттай – сәскәһе,
Япрағы – ҡара йәшел.
Мәрйәм түккән ҡанлы йәштәр,
Юғалтҡас Ғайса улын,
Ҡитғалар, ваҡыттар аша
Күскән, ти, гөлдәр булып.
Еңел булмаған Рәсүлгә,
Әсәгә еңелме ни,
Бала яраһын меңләтә
Кисерә түгелме ни?!
Инде күпме һыҡтаһа ла
Бәндә Рәсүл хаҡында,
Мәрйәм Инә күҙ йәшенең
Торалмаҫ тамсыһына.
Бөйөк Ғайса Рәсүлуллаһ –
Бөйөк Мәрйәм балаһы,
Һеҙ икәүҙең исемдәре
Ҡиәмәткәсә ҡалаһы.
Гөл емешен тәсбих иттем,
Тартырмын әйтеп зекер.
Рәсүлдәрҙе онотмайбыҙ,
Әлхәмдиллаһ шөкөр.
- ғәҡидә - инаныс, тәҡүәлек; Исламда – Рәсүлебеҙҙән иңдерелгән рәүештә Аллаһы Тәғәләгә ихлас ышаныу.
- рисәләт – пәйғәмбәр илселеге, рәсүллек.
Гүзәл Ситдиҡова. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. -2008,№8 (Мәрйәм Инә)
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Mary and Angels.(инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. -2008,№8 (Мәрйәм Инә)
- Айдын Ариф оглы Али-заде Исламский энциклопедический словарь. - М.: Издательский дом Ансар, 2007. - 400 с. ISBN 5-98443-025-8 - (Серия: Золотой фонд исламской мысли) копия 1копия 2


text:
Истанбул
Истанбу́л (төр. Istanbul) — Төркиәлә иң ҙур һәм иң әһәмиәтле ҡала булып иҫәпләнә, диңгеҙ порты. Бер үк исемле Истанбул вилайәте үҙәге. Элекке Рим, Византия, Латин һәм Ғосман империяларының баш ҡалаһы. Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан. Ҡаланың ҙур өлөшө Европала, бәләкәйе — Азияла төйәкләнгән. Европала иң ҙур ҡала[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Белем алыу
- 3 География
- 4 Истанбул райондары
- 5 Транспорт
- 6 Истанбул метрополитены
- 7 Туғанлашҡан-ҡалалар[4]
- 8 Галерея
- 9 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә]
Хәҙерге Истанбул ерендә тәүге кешеләр неолит дәүерендә үк йәшәгән . Б.э. тиклем 6700 йылда кешеләр йәшәгәне билдәле[2].
Византий[үҙгәртергә]
Б.э. тиклем 685 йылда Грецияның Мегара ҡалаһынан күсенеүселәр Азия өлөшөндә Халкедон исемле ҡасабаға нигеҙ һала. Б.э. тиклем 667 йылдан ҡасаба Византий тип аталып йөрөй.
Рим Империяһы[үҙгәртергә]
324 йылда Византийҙың императоры Бөйөк Константин ҡалаға Константинополь исеме бирә, Константинополь Византийҙың баш ҡалаһы булып китә. Географик һәм стратегик йәһәттән уңайлы урынлашыуы сауҙа үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына килтерә. Ҡала Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан, унан Ҡара диңгеҙ һәм Эгей диңгеҙе аша Европа-Азия сауҙа юлдары асыла. Әммә, шундай уңайлыҡтары арҡаһында бик күп һөжүмдәр ҡабул итергә тура килә.
Ғосман империяһы осоро[үҙгәртергә]
XV быуатта солтан Мәхмүд II Константинополде яулап ала. Ҡануни ҡушаматлы Сөләймән идара иткән ваҡыт (1520—1566 йылдар) Истанбул өсөн «Алтын быуат» осоро тип иҫәпләнә. Ғосман империяһы~ өсөн оло әһәмиәткә эйә булыр дәрәжәлә ҙурайған Истанбулда яңы мәҙрәсәлар, мәсеттәр һәм йорттар төҙөлөшө үҫеш ала.
XV быуатта Истанбулға Европа мәҙәниәте, барокко һәм рококо архитектура стиле, Европаса тегелгән кейем һәм башҡа яңылыҡтар үтә башлай. Француз теле модаға инә.
1845 йылда даими үтеп булған Галат күпере, 1850 йылда Босфорҙа пароходтар йөрөй башлай. 1871 йылда трамвай юлы һалына, ә 1875 йылда бәләкәй генә метро — Тюнель асыла. 1889 йылда пассажир тимер юлы «Париж-Истанбул» («Көнсығыш экспресс») файҙаланыла башлай. XIX быуат аҙағына ҡалала заманса һыу һәм электр менән тәьмин итеү системаһы сафҡа инә.
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә]
1923 йылдың октябрендә төрөк милли хәрәкәт башлығы Мостафа Кәмал Ататөрк хакимиәткә килә һәм Төрөк Республикаһы иғлан ителә, баш ҡала функцияһы Анкараға тапшырыла.
Беҙҙең көндәрҙә Истанбул эре дини һәм мәҙәни үҙәк булып ҡала.
Белем алыу[үҙгәртергә]
Ҡалала биш дәүләт университет эшләй: Истанбул университеты (140 мең студент уҡый), Истанбул техник университеты, Мәрмәр университеты (55 мең студент уҡый), Босфор университеты, Юлдуз Техник Университеты.
География[үҙгәртергә]
Урыны[үҙгәртергә]
Истанбул Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Босфор боғаҙының ярындағы убаларҙа һәм көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе ярында урынлашҡан. Үҙ сиратында ҡаланы Алтын мөгөҙ ҡултығы ике өлөшкә бүлә. Ҡаланың майҙаны — 5 343 км².
Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙгә һәм артабан Урта диңгеҙгә сығып була.
Климаты[үҙгәртергә]
Ҡышын Истанбулда уртаса температура +3 °C һәм 9 °C араһында. Ҡыш һалҡынса һәм еүеш. Истанбулда температура 21 көн самаһы 0 °C-тан түбәнерәк була. Һәр ҡыш тиерлек ҡар яуа[3].
Яҙ һәм көҙ һауа торошо йылы ғына, әммә тотороҡло түгел, ҡапыл һыуытып та, йылытып та ебәрә.
Истанбул райондары[үҙгәртергә]
Тарихи райондар[үҙгәртергә]
Европа:
Азия:
Административ бүлем[үҙгәртергә]
Истанбул 39 илсәнән (муниципаль райондан) тора.
Транспорт[үҙгәртергә]
Истанбулды ике аэропорт һеҙмәтләндерә: Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani) (европа яғында) һәм Сабиха Гёкчен исемендәге аэропорт (азия яғында). Шулай уҡ ике тимер юл вокзалы ла бар. Сиркеджи тимер юл вокзалы (европа яғында) Европаға регуляр рейстар бара. Хайдарпаша тимер юл вокзалынан (азия яғында) Дамаскҡа, Багдадҡа һәм башҡа азия тораҡ пункттарға рейстар бара.
Истанбул метрополитены[үҙгәртергә]
Ҡалала 2000 йылдан метрополитен эшләй. Уның составында 66 станция (2014 йыл).
М1А (күк) юлы[үҙгәртергә]
- Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani)
- Донъя Истанбул сауҙа үҙәге (DTM Istanbul Fuar Merkezi)
- Енибоша (Yenibosna). Станция Енибоша микрорайонында урынлашҡан, Бахчелиэвлер районы.
- Атакей –Шириневлер ( Ataköy - Şirinevler). Станция Шириневлер микрорайонында урынлашҡан, Бахчелиэвлер районы.
- һәм башҡа
Туғанлашҡан-ҡалалар[4][үҙгәртергә]
- Астана, Ҡаҙағстан
- Алма-Ата, Ҡаҙағстан
- Амман, Иордания
- Афины, Греция
- Баку (Әзерб. Bakı), Әзербайжан
- Барселона, Испания
- Бейрут (ғәр. بيروت), Ливан
- Берлин (нем. Berlin), Германия (1988)
- Будапешт, Венгрия
- Буэнос-Айрес, Аргентина
- Варшава, Польша
- Венеция, Италия
- Гавана, Куба
- Грозный, Рәсәй
- Джакарта, Индонезия
- Джидда, Сәғүд Ғәрәбстаны
- Джохор-Бахру, Малайзия
- Дубай, БҒӘ
- Дуррес, Албания
- Исфахан, Иран
- Кабул, Афғанстан
- Ҡаҙан, Рәсәй
- Өфө, Рәсәй
- Каир (ғәр. القاهرة), Мысыр
- Каракас, Венесуэла
- Кёльн, Германия
- Констанца, Румыния
- Лахор, Пакистан
- Махачкала, Рәсәй
- Мехико, Мексика
- Одесса, Украина
- Ош, Ҡырғыҙстан
- Пловдив, Болгария
- Прага, Чехия
- Пусан, Көньяҡ Корея
- Рабат, Марокко
- Рио-де-Жанейро, Бразилия
- Самарканд, Үзбәкстан
- Санкт-Петербург, Рәсәй (1990)
- Сараево, Босния һәм Герцеговина
- Сиань, Ҡытай
- Симоносеки, Япония
- Скопье, Македония
- Стокгольм, Швеция
- Страсбург, Франция
- Тбилиси, Грузия
- Флоренция, Италия
- Хартум, Судан
- Хьюстон, АҠШ
- Читтагонг, Бангладеш
- Шанхай, Ҡытай
- Шымкент, Ҡаҙағстан
- Мары, Төрөкмәнстан
- Торонто, Канада
- Париж, Франция (уҙаҡташ-ҡала)
Галерея[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Константинополь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Борзенко А., Борзенко А. Стамбул. Путеводитель «Вокруг света». — М.: 2008.
- Туров А. Путеводитель «Афиши» — Стамбул. — М.: 2005.
- Орхан Памук. Чёрная книга. — М.: 2004.
- Орхан Памук. Стамбул — город воспоминаний. — М.: 2006.
- Юсупов А. Р. Стамбул / Отв. ред. Ю. А. Петросян. Академия наук СССР — М.: Наука, Глав. ред. вост. лит., 1970. — 132 с. — 20 000 экз.
- «Византийское искусство», CD-диск электронного издательства «Директмедиа»
- П. Аплетин. Сборник эссе и фотографий о Стамбуле
- И. Бродский. Путешествие в Стамбул.
- П. Вайль. Босфорское время.
- Г. Шульпяков. Бегство в Стамбул.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Крупнейшие города Европы
- ↑ Istanbul’s ancient past unearthed
- ↑ Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey
- ↑ Sister Cities of Istanbul — Turkey


text:
Төн сәпсәүе
Тән сәпсәүе, алағанат сәпсәү, гәргбәгүҙ (урыҫ. Авдотка)(лат. Burhinus oedicnemus) — ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсен ҙурлығында, һырты буй һыҙмалаҡлы һарғылт көрән, ҡорһаҡ яғы аҡһыл һары, түшендә буй-буй ваҡ таптар бар. Ҡыҫҡа һары суҡышының ос яғы ҡара. Ҙур күҙҙәре һары төҫтә. Аяҡтары өсәр бармаҡлы. Ҡанаттарында осҡанда — ике, ултырғанда— бер аҡ һыҙат күренә. Башҡа сәпсәүҙәрҙән төҫө һәм һары ҙур күҙҙәре менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы оҙайлы: «шар-лыый-шарлыый»; төндә осоп барышлай ҡысҡыра.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яландарҙа, асыҡ урындарҙа йәшәй. Эре бөжәктәр, кеҫәртке, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһын һыуға яҡыныраҡ урынға эшләй. Ваҡ ҡына ҡара таптар менән сыбарланған 2—3 бөртөк һарғылт, йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Русско-башкирско-латинский словарь названий птиц (Э.Ф.Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)
- Арлотт Н., Храбрый В. Птицы России: Справочник-определитель — СПб.: Амфора, 2009. — С. 132. — 446 с. — ISBN 978-5-367-01026-8.


text:
Мадагаскар
Мадагаска́р Республикаһы (Ҡалып:Lang-mg [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥], франц. République de Madagascar) — Көнсығыш Африкалаға утрау дәүләт.Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә Мадагаскар утрауында Африка яры буйындаға бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Майҙаны — 587 мең км², халҡы — 20,7 млн кеше (2009 г.). Баш ҡалаһы — Антананариву.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Мадагаскар утрауы Көньяҡ Африканың көнбайыш яры буйында урынлашҡан һәм Африканан Мозамбик ҡултығы айырып тора, Һинд океаны һыуҙары менән йыуыла. Утрауҙың төньяғындағы Царатан тау масивындағы Марумукутру һүнгән вулканы (2876 м) — утрауҙың иң бейек нөктәһе.
Утрауҙың дөйөм майҙаны — 587 040 км². Оҙонлоғо 1600 км, киңлеге 600 км.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Африка утрау дәүләттәре Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:Франкофония


text:
Болот
Болот — атмосфераның юғары ҡатламында ҡуйырған һыу парҙарының һыуынып тығыҙ томан рәүешендәге массаһы. Тышҡы күренешенә ҡарап ҡыйғас, ҡатлаулы һәм өйкөм болоттарға айырып йөрөтәләр; ваҡ ҡына һыу бөртөктәре йәки боҙ кристалдарының бергә тупланыуынан хасил булған атмосфераның түбәнге өлөшөндәге, ерҙән күренеп торған ҡатлам. Болоттағы ваҡ ҡына һыу тамсылары һәм боҙ кристалдары болот элементтары тип атала. Болот элементтары бергә ҡушылһа, ергә ямғыр йәки ҡар булып яуым-төшөм төшә.
Болоттар тропосферала күҙәтелә.
Болот төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ҡыйғас болоттар – еңел болоттар, улар күк йөҙөнөң иң бейек өлөшөндә йөҙөп йөрөйҙәр.
- Ҡатлаулы болоттар – ҙур-ҙур ҡатламдарҙан торалар. Үҙҙәре менән ямғыр, ҡар йә борсаҡ яуыны алып киләләр.
- Өйкөм болоттар – түбәнерәк йөҙәләр, тышҡы күренеше менән ҙүр мамыҡ төргәген хәтерләтәләр. Шулай уҡ ямғыр, ҡар йә борсаҡ яуыны алып киләләр.
Ҡайһы саҡта болоттар үҙ-ара ҡушылып ҡатлаулы-ҡатлаулы ҡарағусҡыл болоттар хасил итәләр. Ямғыр болоттары бик ауыр, шуға ергә яҡын йөҙәләр. Был ваҡытта көслө ел сыға, күк күкрәргә, йәшен йәшнәргә мөмкин.
Болот барлыҡҡа килеү һәм яуым-төшөм[үҙгәртергә]
Ҡояш ер өҫтөн йылыта. Ер йылынған һыу парға әйләнеп өҫкә күтәрелә. Күҙгә күренмәй торған һыу парҙары һауала һәр саҡ була. Ер өҫтөнән күтәрелгән һайын температура түбәнәйә бара. Юғарыла һауа һыуанғас, һыу парҙары бергә ҡушылып күҙгә күренгән томан хасил итәләр. Болоттар бик юғарла йөҙөп йөрөгән томан тамсылары. Болоттар һәр ваҡыт хәрәкәт итеп тора. Уларҙы ел ҡыуып йөрөтә. Болот эсендә томан тамсылары бергә ҡушылып ҙураялар, ауыраялар һәм ергә ямғыр булып яуалар. Ҡыш көнө кристталлашҡан һык тамсылары ҡар булып яуа.


text:
Белем
Белем, ғилем — ниндәйҙер өлкәләге мәғлүмәттәр йыйылмаһы, ысынбарлыҡты өйрәнеү процесының ижтимағи-тарихи практикала тикшерелгән, логика тарафынан раҫланған һөҙөмтә.
Белем кешелергә эшмәкәрлеген дөрөҫ ойошторорға, килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итергә булышлыҡ итә.
Белем киң мәғәнәлә — күҙаллауҙарҙың, төшөнсәләрҙең, теорияларҙың, фекерҙәрҙең кеше аңында сағылышы.
Белем тар мәғәнәлә — килеп тыуған мәсьәләне сисеү өсөн тикшерелгән мәғлүмәткә эйә булыу.
Белем телдәрҙә тәбиғи һәм яһалма тамғалар формаһында теркәлә.


text:
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (итал. Leonardo di ser Piero da Vinci; 15 апрель 1452, Флоренцияла Винчи ҡалаһы янында, Анкиано ауылы — 2 май 1519, Кло-Люсе замогы, Амбуаз янында, Турень ҡалаһы, Франция) — бөйөк итальян рассамы, скульпторы, архитекторы һәм ғалимы (анатом, тәбиғәтте өйрәнеүсе), уйлап табыусы, яҙыусы, Яңырыу дәүеренең күренекле шәхесе.
«Универсаль кеше» нең (лат. homo universalis) яҡты өлгөһө.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Леонардо да Винчи 1452 йылдың 15 апрелендә Винчи янында Анкиано ауылында тыуа. “Шәмбе, төнгө сәғәт өстә ейәнем– улым Пьероның улы тыуҙы. Малайға Леонардо тип исем ҡуштыҡ. Уны отец (дин әһеле) Пьеро ди Бартоломео суҡындырҙы”—, олатаһы көндәлегендә шулай тип билдәләп үткән. Уның ата-әсәһе 25 йәшлек нотариус Пьеро һәм уның һөйгән йәре крәҫтиән кыҙы Катерина була. Леонардо беренсе йылдарында әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Тиҙҙән атаһы бай һәм танылған ҡатынға өйләнә, әммә был никах балаһыҙ була. Шуға Пьеро өс йәшлек улын үҙ ҡарамағына ала. Әсәһенән айырылған Леонардо ғүмере буйы үҙ шедеврҙарында уны һынландырырға тырыша.
Ул заманда Италияла никахтан тыш тыуған балаларға мөнәсәбәт законлы вариҫтарға кеүек булған. Винчи ҡалаһының күп абруйлы кешеләре Леонардоның киләсәк яҙмышын хәл итеүҙә ҡатнаша.
Леонардоға 13 йәш булғанда үгәй әсәһе бала тапҡанда үлә. Атаһы тағы өйләнә — һәм яңынан тол ир булып ҡала. Ул 67 йәшкә тиклем йәшәгән, дүрт тапҡыр өйләнгән һәм 12 балаһы булған. Атаһы Леонардоны ғаилә һөнәренә өйрәтеп ҡараған, әмма Леонардоны йәмғиәт закондары ҡыҙыҡһындырмаған.
Ул ваҡытта хәҙерге кеүек фамилия булмаған, «да Винчи» фәҡәт" Винчи ҡалаһынан тигәнде аңлатҡан ». Уның тулы исеме — Leonardo di ser Piero da Vinci, йәғни, «Винчи ҡалаһынан Леонардо, Пьеро әфәнде улы».
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә]
Хәҙерге заман кешеләренә Леонардо рәссам булараҡ билдәле. Бынан тыш уның скульптор була алыуын да иҫәптән сығарырға ярамай. Да Винчи үҙен инженер һәм ғалим тип һанай. Һынлы сәнғәткә ул бик аҙ ваҡытын бүлә һәм бик әкрен эшләй. Шуға күрә уның һынлы сәнғәттә мираҫы бик күп түгел, күп эштәре юғалған йәки боҙолған. Әммә уның донъя мәҙәниәтенә индергән өлөшө, Италияның Яңырыу дәүерендәге рәссамдар менән сағыштырғанда ла мөһимерәк. Уның хеҙмәттәре аша һынлы сәнғәт яңы үҫеш ала. Леонардонан алда килгән Ренессанс рәссамдары урта быуаттар сәнғәтендәге ҡайһы бер шарттарҙан баш тарта. Был реализмға ынтылыш була, перспектива, анатомия, композицияла бик күп алымдар үҙләштерелгән була.
Фән һәм инженер эше[үҙгәртергә]
Үҙе йәшәгәндә, берҙән бер танылған, уйлап сығарған әйбере — пистолет ҡабыҙыу замогы. Был механизм XVI быуат урталарында киң тарала, юғары кимәлдә булыу сәбәпле хатта XIX быуатта ла осрай.
Леонардо да Винчи «осоу» мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына. Миланда бик күп рәсемдәр яһай һәм ҡоштарҙың осоу механизмын өйрәнә. Бынын тыш күп һынауҙар үткәрә, уларҙың барыһы ла уңышһыҙ була. Леонардо осоу аппаратын эшләргә теләй.
Баштараҡ, Дедал һәм Икар һымаҡ, ҡанаттар ярҙамында мускул көсө менән осоуҙы өйрәнә. Һуңынан, аппаратҡа кеше беркетелеп ҡуйылырға тейеш түгел, ул ирекле рәүештә аппарат менән идара итергә тейеш, ә аппарат үҙ көсө менән хәрәкәткә килергә тейеш тигән фекергә килә. Асылда был аэроплан идеяһы була.
Леонардо да Винчи вертикаль осоу һәм төшөү аппаратын эшләү тураһында уйлай.
Леонардо да Винчи ике линзалы телескопэшләүҙе лә тәҡдим итә.
Уйлап сығарған әйберҙәре[үҙгәртергә]
- Парашют — 1483
- Пистолет замогы
- Велосипед
- Танк
- Армия өсөн күсерелмә күперҙәр
- Прожектор
- Катапульта
- Робот
- Ике линзалы телескоп
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Витрувиан кешеһе — кеше рәсемендә алтын киҫелеш


text:
Фирҙәүси
Хаким Әбүл-Ҡасим Мансур Хасан Фирҙәүси Туси (фарс. حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی; р 940-сы йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020-се йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы һәм тажик шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә. Хәким ("аҡыл эйәһе", "ғалим") ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған. Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: "аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде".
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
932-се һәм 941-cе йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янандағы Хорасан ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була.[1].
Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.
Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә - урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала. Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.
Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғазни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең "Шаһнамә" поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай). Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай. Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.
1934-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.
Хәтер[үҙгәртергә]
- Тажикстан Республикаһының милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
- Ирандың Мәшхәд ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
- Тажикстандың башҡалаһы Дүшәмбеләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. "Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары." Спецкурс әсбабы


text:
Восточный Маныч
Восточный Маныч — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Состинск күлдәренә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000112108200000698
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200069
- Бассейн коды — 07.01.00.001
- ГӨ буйынса томы — 08
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Восточный Маныч.


text:
Ҡыштым
Ҡышты́м — Силәбе өлкәһендә 1934 йылдан ҡала.
Ҡала Ҡыштым йылғаһында урынлашҡан. Силәбенән 90 км алыҫлыҡта. Ҡала янында Большая Акуля, Сугомакская мәмрейәһе, Сугомак тауы, Сугомак ҡүле бар. Ҡала урман менән ҡулсаланған.
Тарих[үҙгәртергә]
1755 йылда Демидов, Никита Никитич Үрге-ҡыштым һәм Түбәнге-ҡыштым тимер заводтарҙы төҙөргә башлай. 1757 йылда ошо заводтар эшләргә башлай. 1761 йылда Англияға тимерҙы экспортларға башлайҙар. Иң эре ойошма - Ҡыштым баҡырэлектролит заводы.
Ҡалала Силәбе дәүләт университеты, Көнъяҡ Урал дәүләт университеты филиалдары бар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт Кыштымского городского округа
- Фотогалерея Кыштыма
- Краткая история Кыштыма
- История герба Кыштыма
- Христорождественский собор
- Кыштым в энциклопедии «Мой город»
- Карта города Кыштыма
Ҡалып:Города Челябинской области


text:
Гиппократ
Гиппократ — (грекса Ἱππokpάtnς, Hippokrates) боронғо грек табибы, фәлсәфәнән айырылып сыҡҡан медицинаға нигеҙ һалыусы.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Гиппократ беҙҙең эраға тиклем 460 — 370 йылдарҙа Кос утрауында тыуған. Уны медицинаға нигеҙ һалыусы тип йөрөтәләр. Гиппократтың 18 быуын нәҫеле ауырыуҙы дауалаусы булған.
Медициналағы өлөшө[үҙгәртергә]
Гиппократ ғүмер буйы сәйәхәт итә. Меңләгән хеҙмәт яҙа, меңләгән кешене терелтә, шул ваҡыттарҙа уҡ ғәйәт ҡатмарлы операциялар эшләй. Ул ауырыуҙы түгел, кешене дауаларға кәрәклегенә баҫым яһай, кеше рухының иң хәл иткес көс икәнлеген аңлата, кешеләрҙе холоҡ-фиғелдәре буйынса дүрт төргә бүлеп, һәр бер төргә билдәләмә бирә (холерик, флегматик, сангвиник, меланхолик темпераментындағы кешеләр). Уның был билдәләмәһе хәҙер ҙә үҙ көсөндә.
Гиппократ ауырыуҙарҙы дауалауҙың дүрт нигеҙен билдәләй: беренсеһе — зыян килтермәҫкә, икенсеһе — ҡапма-ҡаршылыҡ ысулы менән дауаларға, өсөнсөһө — кешегә ауырыу менән көрәшергә ярҙам итергә, дүртенсеһе — ауырыу кешенең хәленә керергә, ҡыҙғанырға.
Табиптың хеҙмәттәренең иң мөһиме — «Гиппократ анты»лыр, моғайын. Унда табиптарҙың ауырыуҙарға тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ярҙам итергә, сер һаҡларға, белемен һәм тәжрибәләрен башҡаларға ла өйрәтергә тейешлеге әйтелә. Хәҙер әлеге антты табиптарҙың һәр ҡайһыһы бирә. Улар биргән анттарына ғүмерҙәре буйы тоғро ҡалырға тейеш.


text:
АҠШ Конституцияһы
АҠШ Конституцияһы (ингл. United States Constitution) — АҠШ төп ҡанун, иң юғары юридик көс булыу. 17 сентябрь 1787 йылда Филадельф Конвента ҡабул ите. Халыҡ-ара беренсе Конституция. Ете бүлектәр тора, егерме ете үҙгәртеүҙәр ҡабул ителяр.
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Төҙөү һәм ратификация тарихы[үҙгәртергә]
1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш тамамланды. Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш ваҡытында, 1777 йылда Икенсе Континенталь конгресс Конфедерация статъялары конституционн документты ҡабул итте.
Конфедерация статъялары бик насар документ булды: бер штат законға ҡаршы булып, законды юҡҡа сығарырға бурыслы булды. Джордж Вашингтон документты «ҡом бауы» тип атаны (ropes of sand)[1]. Шулай булғас ошо документты алмаштырыу кәрәк ине.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ John R. Alden George Washington: A Biography — LSU Press, 1996. — P. 221. — 326 p. — ISBN 9780807121269.


text:
Ҡариҙел (йылға)
Ҡариҙел — Көньяҡ Уралдағы йылға. Шулай уҡ Өфө йылғаһы тип атала; урыҫса башлыса Уфа йылғаһы (Уфимка) тип йөрөтөлә. Ҡариҙел, йылға, Ағиҙел йылғаның уң ҡушылдығы. Юрмый тауының (Силәбе өлкәһе) төньяҡ‑көнсығыш битләүендәге Уралтау һыртында башлана, Өфө күленән ағып сыға. Силәбе һәм Свердловск өлк. буйлап көньяҡтан төньяҡ‑көнбайышҡа, артабан БР‑ҙың Дыуан, Ҡариҙел, Благовещен һәм Нуриман райондары буйлап көньяҡ‑көнбайышҡа табан аға. Ағиҙел йылға (тамағынан 487 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 918 км, басс. майҙаны 53100 км2, дөйөм түбәнәйеүе 388 м. Башҡортостанда оҙонлоғо 390 км. Был участкала туйыныуы ҡатнаш. Йыллыҡ аҡманың 60,5%‑ы — яҙғы (апр.—июнь), 28,6%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июль—нояб.), 10,9%‑ы ҡышҡы (дек.—март) осорҙарға тура килә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 388 м3/с. Йылға басс. Өфө яйлаһы сиктәрендә урынлашҡан; девон, карбон (карбонат, кремнийлы‑балсыҡлы ҡатламдар, ҡомташ, һәүерташ һ.б.), аҫҡы (карбонат, гипс һ.б.) һәм өҫкө пермь (ҡомташ, алевролит, эзбизташ, мергель, конгломерат һ.б.), неоген, квартер (күл‑һаҙ һәм аллювиаль ҡатламдар) тоҡомдарынан тора. Карст үҫешкән, Красный Ключ карст сығанағы бар. Ландшафы үрге ағымда ҡара болон тупрағындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы һәм һоро урман тупрағындағы ҡатнаш, ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы һәм ҡайын урмандарынан, күрән‑һаҙ мүге үҫкән һаҙлыҡтарҙан, ҡоро болондарҙан ғибәрәт; түбәнге ағымда ҡараһыу һоро һәм һоро урман тупраҡтарындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора. Басс. яҡынса 59%‑ын урман ҡаплаған, 45‑ы һөрөлгән, 1%‑ы һаҙланған. Дыуан районы Усть‑Әйәҙ а. алып Өфө ҡ. тиклем суднолар йөрөй. Йылғала Павловка һыуһаҡлағысы һәм Павловка ГЭС‑ы төҙөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Төй, Уҫы, Иҙәк; һул — Әй, Йүрүҙән, Һалдыбаш, Юрмаш һ.б.
Силәбе өлкәһе, Ҡарабаш тау итәгендәге Өфө күленән башлана.
Силәбе, Сведловск өлкәләре, Башҡортостандың Дыуан, Ҡариҙел, Нуриман, Благовещен, Иглин, Өфө райондары аша аға.
Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһына уң яҡтан ҡушыла.
Ҡариҙел йылғаһының оҙонлоғы 918 км.
Төп ҡушылдыҡтары: Бисәрт, Төй уң яҡтан, Әй, Йүрүҙән һул яҡтан


text:
Даньян-Куньшань виадук
Даньян-Куньшань виадук (ҡыт. ғәҙәти 丹陽-崑山特大橋, упр. 丹陽-昆山特大橋, пиньинь: Dānyáng-Kūnshān tèdà qiáo, палл.: даньян-куньшань тэда цяо) — доньяла иң оҙон күпер. Пекин—Шанхай тиҙ йөрөшлө тимер юл өлөшө итеп һалыуған. Төҙөлөш 2008 йылда башланған, 2010 йылда тамамланынған. Тулы оҙонлоғо — 164 800 метр. Асылыу 2011 йылддың 30 июнендә булды[1]. Көнсығыш Ҡытайҙың Цзянсу провинсияһында Шанхай һәм Нанкин тауҙары араһында урынлашҡан. Күперҙең 9 км самаһы өлөшө һыу өҫтөнән үтә, Даньян-Куеьшань виалук күпере киҫеп үткән иң ҙүр һыу ятҡылығы — Янчен күле.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Longest bridge, Guinness World Records. Last accessed July 2011.


text:
Ян Сибелиус
Ян Сибе́лиус (фин. Jean Sibelius; 8 Аҡъюлай 1865, Хэмээнлинна ҡ., Бөйөк Финляндия Кенәзлеге — 20 Һарысай 1957, Йэрвэнпээ ҡ., Финляндия) — Финляндияның бөйөк композиторы. Шулай ул скрипач һәм дирижёр.
Атаһы — доктор Кристиан Густав Сибелиус, әсәһе — Мария Шарлотта Борг. Милләте — швед (әммә ул финн урта мәктәбендә уҡыған). 1885 йылда Хельсинки ҡалаһында Император Университетын тамамлаған.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 8 декабрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1865 йылда
- Хямеэнлинна тыуғандар
- Тавастгус губернияһы тыуғандар
- 20 сентябрь көнө вафаттар
- Вафаттар 1957 йылда
- Финляндияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Финляндия композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- Алфавит буйынса дирижёрҙар
- Финляндия дирижёрҙары
- XIX быуат дирижёрҙары
- XX быуат дирижёрҙары
- Финляндияның Аҡ роза ордены кавалерҙары
- Тамамланмаған мәҡәләләр
- Музыканттар


text:
Лентини Франческо
Франческо (Фрэнк) Лентини (18 май 1889, Розолини, Сицилия, Италия — 22 сентябрь 1966, Джэксонвилл, Флорида, АҠШ) — өс аяҡ менән тыуған кеше.
Биография[үҙгәртергә]
Франческо ғаиләләрендә ун икенсе бала була. Әммә ул башҡалар кеүек булып тыумай. Уның игеҙ һыңары етлекмәй, һәм уның умыртҡа һөйәгенә бәйле була. Һөҙөмтәлә Лентиниҙың өс сәләмәт аяҡ, ике енес ағзаһы, һәм тағы ла тубыҡ тирәһенән сурайып торған, үҫешеп етмәгән дүртенсе аяғы була. Аяҡтарында ун алты бармағы ла була.
Табиптар игеҙәктәрҙе айырыуҙан баш тарталар. Лентини умыртҡа һөйәгенә бәйле хәрәкәтһеҙ ҡалыр тип ҡурҡалар. Ата - әсәләре зәғиф баланан баш тарта. Бер ни саҡлы ул инәләрендә йәшәй. Әммә ул да уны зәғиф балалар приютына бирергә була. Ошо көнгә хәтле Франческо үҙенең артыҡ ағзаларын күрә алмай. Приютта башҡа балаларҙың башҡа ағзалары етмәүен күреп хайран ҡала. Һәм ул ағзаларына ҡарашын үҙгәртә. Яйлап футбол уйнарға, скакалкала һикерергә,велосипедта йөрөргә, хатта конькиҙа шыуырға өйрәнә.
8 йәшендә саҡта. Башҡа сицилийсылар менән бергә АҠШ-ҡа миграциялана. Ул шунда үҫә, циркҡа эшкә урынлаша. Һәм тиҙҙән танылыу яулай. Уның өсөнсө аяғы менән футбол тубын тибеүе бигерәк тә популярлыҡ килтерә. Франческо ике аяғы менән китеп барғанда. өсөнсө аяғы туп тибә. Тамашасыларҙың быға иҫе китә. Тора бара физик кәмселек икесе планға күсә. Халыҡ зәғиф кеше күрергә килә, әммә бар яҡлап камил, шаян, мәрхәмәтле кеше менән осраша.
Һөймәләкле егет яңғыҙ ҡалмай, Тереза Мюрре менән өйләнешә һәм улар дүрт бала тәрбиәләп үҫтерә. 30 йәшендә америка гражданлығы ала. Фрэнк Лентини вафатына саҡлы «Барнум и Бейли», «Кони Айленд» һәм «Шоу Буффало Билла» кеүек билдәле цирктарҙа эшләп йөрөй.
Хеҙмәттәштәре араһында ихтирамлы була.


text:
Леди Гага
Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта (англ. ингл. Stefani Joanne Angelina Germanotta, род. 1986 йылдың 28 марты), Ле́ди Га́га булараҡ киңерәк билдәле(англ. Lady Gaga) — америка йырсыһы, бейеүсе, диджей, композитор.[1][2]
Биш Гремми премияһын, 30 MTV премияһын, Эмми премияһын яулаусы, глэм-рок, диско, электро, R&B, Мадонналар, Майкл Джексондың тәьҫире менән ҡушылған бейеү поп-музыкаһын башҡарыусы.
Уның The Fame (2008) дебютант альбомы халыҡ-ара хитҡа әйләнде.
Сингл һәм уның «Just Dance» 2008 йылдың йәйендә АҠШ һәм Канаданың хит-парадтарына етәкселек итте, Ә 11 января 2009 йылдың 11 ғинуарында Бөйөк Британияла берене урын яуланы.
2011 йылдың октябренә Деди Гагиҙың синглдарын һәм альбомдарын һатыу 100 миллиондан артып китте.
Леди Гага (Стефани Джерманотта) исеме вафат булыусы инәһе Джоанны Стефани Джерманотта иҫтәлегенә аталды.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Ҡурәйш сүрәһе
Ҡурәйш (ҡөрәйеш) сүрәһе (ғәр. سورة قريش) (Ҡөрәйеш ырыуы исеменән), Ҡөрьән Кәримдең 106-сы сүрәһе. 4 аяттан тора, Мәккәлә иңгән сүрә. Риүәйәте:ҡөрәйеш ҡәбиләһе йылына ике мәртәбә сауҙагәрлек менән сәфәр ҡылған. Ҡыш көнө Йәмәнгә, йәй көнө Шамға (Дамаск) барғандар. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа, уларҙы Харам-Шәриф әһеле тип хөрмәт иткәндәр. Аллаһы тәғәлә уларға биргән ниғмәттәрен бәйән итеп, әлеге сүрәне иңдергән
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
- لِاِیۡلٰفِ قُرَیۡشٍ
- اٖلٰفِہِمۡ رِحۡلَۃَ الشِّتَآءِ وَ الصَّیۡفِ
- فَلۡیَعۡبُدُوۡا رَبَّ ہٰذَا الۡبَیۡتِ
- الَّذِیۡۤ اَطۡعَمَہُمۡ مِّنۡ جُوۡعٍ ۙ وَّ اٰمَنَہُمۡ مِّنۡ خَوۡفٍ
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Лиьииләәфи ҡурәйш
- Иләәфиһим рихләтә-шшитәьи үә-ссайф
- Фәлйәғбүдүү раббә һәәҙәл-бәйт
- Әлләҙии атғәмәһум миң джүүғиү-үә әәмәнәһум мин хауф
Тәржемәһе[үҙгәртергә]
Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
- Ҡөрәйш ырыуының берләшкән (ҡурсыулы) булыуы өсөн,,
- именлектә ҡыш та һәм йәй ҙә сәфәрҙә булыуҙары (өсөн),
- улар ошо йорттоң [Ҡәғбәнең] Раббыһына ғибәҙәт ҡылһындар,
- уларҙы аслыҡтан туйҙырыусы һәм ҡурҡыныстан һаҡлаусыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Ваҡ сәпсәү
Ваҡ сәпсәү, aҡмуйын сәпсәү, ҡашҡа сәпсәү (малый зуек).
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Башҡа сәпсәүҙәргә ҡарағанда сағыштырмаса ҡыҫҡа аяҡлы һәм ҡыҫҡа суҡышлы ҡош. Ерҙән етеҙ йүгерә, туҡтап, сүгеп-сүгеп ала. Түбәһе һәм һырты ҡара-көрән. Күҙҙәре аша һәм муйынынан ҡара һыҙаттар үтә. Маңлайында бәләкәй генә аҡ тап бар. Башҡа ваҡ сәпсәүҙәрҙән муйынындағы ҡара һыҙаты менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Моңло һыҙғыра: «түүүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡомло һәм ҡырсынлы күл, йылға буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә ҡора. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йәки зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.


text:
Һуҡыр сысҡан
Һуҡыр сысҡан (лат. Talpa europaea) — Soricomorpha отряды һөтимәрҙәр ғаиләһендәге кимереүсе хайуан. Евразияла (63° төньяҡ киңлеккә тиклем), Төньяҡ Америкала (Канаданың көньяғынан төньяҡ Мексикаға тиклем) киң таралған. Ғәҙәттә, һуҡыр сысҡан ғаиләһе бер тирәлә йәшәй. Ә йырғысланған ерҙәре уларҙың йәшәү өңө генә түгел, һунар биләмәһе лә. Береһенең генә лә биләмәһе йөҙәр метрға етә.
Тышҡы ҡиәфәте[үҙгәртергә]
Бөжәктәр ашаусы ваҡ һәм эре һуҡыр сысҡандың оҙонлоғо – 5 см-ҙан алып 20-гәсә. Ауырлығы иһә – 90–170 грамм. Тиреһенең бик үҙенсәлекле: йөнө бер яҡҡа ғына ятмаған, тура үҫкән. Был инде уға үҙе ҡаҙған ер аҫты юлдары буйлап алға ла, артҡа ла берҙәй хәрәкәт итеү мөмкинлеге бирә. Йәғни, ҡайһы яҡҡа хәрәкәт итеүенә ҡарап, уның йөнө шул яҡҡа табан ята. Был йәнлектең тәпәйҙәре көрәк һымыҡ киң һәм ҡыҫҡа, шулай ҙа бик көслө. Тырнаҡтары эре. Тәпейҙәренең алғылары арттағыларына ҡарағанда ла көслөрәк. Алғы тәпәйҙәренең табаны өҫкә ҡарап тора, тырнаҡтары осло. Тиреһенең йөнө ҡуйы, төҫө ҡуйы ҡара йәки ҡуйы һоро төҫтә. Күпме генә ер аҫтында йөрөмәһен, ул таҙа, йылҡылдап тора. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Башы ҙур түгел оҙонса, Оҙонса танауы һәм хәрәкәтсән мороно бар. Йелкәһе һиҙелмәй. Ҡолағы бик бәләкәй, һиҙелмәй. Һуҡыр сысҡандың исеменән үк уның яҡтылыҡты яратмағаны һиҙелә. Күреү һәләте үҫеш алмаған, шуға ҡайһы бер төрҙәрҙең күҙе тире менән ҡапланған. Еҫ һиҙеү һәм тойоу һәлете үҫешкән.
Баш һөйәге конус формаһында оҙонса. Бит осо һөйәге дуғаһы бик йоҡа. Тештәре 33-тән 44-кә тиклем. 7 муйын, 13-14 күкрәк, 5-6 бил, 5-6 һигеҙгүҙ, 8-27 ҡойроҡ умыртҡаһы бар. Ҡулбаш һөйәге киң һәм көслө. Был йәнлектәрҙең 20-гә яҡын төрө билдәле. Рәсәйҙә иһә өс төрлөһө йәшәй. Алтай, бәләкәй (малый) Кавказ. Ана шул 20 төр мәхлүктең ҡайһы берҙәренең күҙҙәре йоҡа ғына тире менән ҡапланған. Уларҙы, ысынлап та, һуҡыр тиһәң дә була. Ә беҙҙәгеләрҙең күҙҙәре бар, тик бәләкәй генә. Улар шулай уҡ яҡтылыҡтан ҡурҡа. Күҙҙәре ныҡлап күрмәгәс, аҙыҡты нисек табалар һуң? Был төр сысҡандарҙа тойомлау һәләте көслө.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Күпселек төрлө бөжәк, ҡусҡар, селәүсен менән туҡлана. Үҫемлектәр уларҙы бөтөнләй ашамай тиерлек. Бик һирәк кенә үлән һабағын, тамырҙарын ауыҙ итеүҙәре мөмкин. Ашауға талымһыҙ булыуҙары тештәренә лә бәйләнгән. Үҙҙәре бәләкәй генә булһа ла, тештәре бик үткер. 33 – 44-кә барып етә (теш һаны буйынса ла һуҡыр сысҡандың төрөн билдәләйҙәр).
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Һуҡыр сысҡан бер йәшлек сағында уҡ бала таба башлай. Инәләре 4 – 5 аҙна йөклө йөрөй. Ғаиләһе бер тирәлә йәшәһә лә, күпселектә улар яңғыҙ йәшәргә ярата. Туй ваҡытында бергә булалар. Был март-апрель айҙарына тура килә. Инә һуҡыр сысҡан йылына бер тапҡыр 4 – 5 бала таба.
Зыяны һәм файҙһы[үҙгәртергә]
Был йәнлектең дошманы юҡ, тиһәң дә була. Ара-тирә ер өҫтөнә килеп сыҡҡандарында уларҙы төлкөләр, бесәйҙәр генә тотмаһа, әлбиттә. Кешеләрҙең биләмәһенә (баҡса, бесәнлек һәм башҡалар) эләккәндәренең дә ғүмере ҡыйылыуы бар/
Һуҡыр сысҡандарҙың файҙалы яғы ла бихисап. Улар ерҙе йырғыслап, берҙән, зыян килтерһә, икенсе яҡтан, уны өҫтәмә дымландырыуға (ҡыуыштарға һыу тула), йомшартыуға булышлыҡ итә. Шулай уҡ уларҙың, ер өсөн файҙалы булған ямғыр селәүсененән тыш, үҫемлектәр өсөн зыянлы төрлө ҡорттарҙың, ҡусҡарҙарҙың дошманы икәнен дә оноторға ярамай.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Бөйөк Британияла һуҡыр сысҡан аулаусы (кротолов) вазифаһы ла бар икән. Уның бар эше – һуҡыр сысҡан тотоу. Баҡһаң, мәхлүктәрҙең оя һәм һунар коридорҙарына яҙа баҫып, аттарҙың тояғы имгәнеүе, һыбайлының ҡолауы бар икән. Шулай уҡ футбол, гольф майҙандарын да күҙ ҡараһылай һаҡлай сысҡан аулаусылар.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Семейство Кроты
- Кроты — Виды — Talpidae
- Күҙе һуҡыр, үҙе һуҡыр түгел. Рәлис УРАҘҒОЛОВ."Башҡортостан" гәзите.


text:
Серебряная (Чусовая ҡушылдығы)
Серебряная (Серебрянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010843
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101084
- Бассейн коды — 10.01.01.006
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Серебряная (Серебрянка).


text:
Дрозофила
Дрозофи́ла (лат. Drosophila бор. грек. δpόσoς — ысыҡ, дым + φιλέw — яратыусы) — емеш себендәре ғаиләлеге ырыуынан себендәр.
Тораҡ, йәшелсә, емеш-еләк келәтендә тереклек итеүсе синантроп төрҙәре ғәҙәти һанала. Үҫемлектәр һуты, серек органик матдәләр, личинкалар, микроорганизмдар менән туҡлана. Дрозофилалар йәшәү ареалы киңәйеүе йәшелсә, емеш-еләкте кешеләрҙең күсереүе менән бәйле. Оло заттары ҡышлай. Айырыуса емеш себендәре melanogaster drosophila киң таралған. Төҫө −һоро, оҙонлоғо 3 мм-ға яҡын, күҙҙәре - асыҡ ҡыҙыл.
Дрозофилалар генетиканың классик объекты булып тора.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы(тат.)


text:
6 сентябрь
6 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 249-се (кәбисә йылында 250) көнө. Йыл аҙағына тиклем 116 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Болгария — Берләштереү көнө.
- Пакистан — Оборона көнө.
- Свазиленд — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Чили — Милли берҙәмлек көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1998 — Акира Куросава, япон ижад итеүсе кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
- 1999 — Нәжметдинов Хәбибназар Нәжметдин улы, Башҡортостандың халыҡ шағиры.


text:
Ерек
Ерек (урыҫ. Ольха, лат. Alnus) — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.
Март—апрель айҙарында сәскә ата, февраль—мартта улар осоп таралалар. Ерек йылға, күл буйҙарында, быуа ситтәренә үҫә.
50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ерек һәм ҡара йәки һаҙ ереге таралған. Ҡыҙыл китапҡа инеүсе ҡыҙыл еректәр бик һирәк. 60—200 йәшкә етеүсе яҡтылыҡ яратҡан япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры ҡуйы, йомортҡа, тар пирамида йәки цилиндр рәүешендә, олоно төҙ, тармаҡлы, оҙонлоғо 5—20 м, диам. 60 см тиклем. Ҡайырыһы ҡара йәки һорғолт-көрән. Япрағы эре, овал йәки йомро, бысҡы ситле, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе айырым енесле: ата сәскә 3—6‑шарлап — үренделәрҙең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан һырғаларға, инә сәскә үренделәрҙең аҫҡы өлөшөндә суҡҡа йыйылған башаҡтарҙа тупланған. Иртә яҙҙа япраҡ ярғанға тиклем сәскә ата, емеше октябрҙә өлгөрә. Инә башаҡтар үҫеп, февраль—мартта өлгөрөүсе ҡуш емешкә («тубырсыҡтарға») әйләнә. Емеше — сәтләүек. Йылға һәм шишмә ярҙары буйында, һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә лә таралған. Йырындарҙы һәм битләүҙәрҙе нығытыу өсөн, үҙағасы фанера, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Ҡайырыһы һәм ҡуш емештәре тире дуплау өсөн яраҡлы. Баллы, һитә биреүсе дарыу үҫемлеге.


text:
Ҡабырсаҡтар
Ҡабырсаҡтар — пластинка айғолаҡлы моллюскылар (Bivalvia), моллюскылар класы. Экәм-төкәмдәрҙең ҡаты ҡабығы; ҡусҡар ҡабырсағы; ке яҡҡа асылмалы таш кеүек ҡаты ҡабыҡлы әкәм-төкәм; диңгеҙ ҡабырсағы[1].
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 20 мең төрө билдәле, Донъя океанында, бер аҙ тоҙло һәм сөсө һыуҙа киң таралған. БР‑ҙа 40‑тан ашыу төрө бар, башлыса анодонталар, горошинкалар, шаровкалар.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Тәне ике яҡлап симметриялы, оҙонлоғо бер нисә мм алып 10 см тиклем һәм унан да ашыу. Кәүҙәнән һәм ҙур шына рәүешле аяҡтарҙан тора, мантия м‑н ҡапланған һәм ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡ эсендә урынлашҡан. Ҡабырсағының ҡапҡастары һығылмалы тышҡы конхиолин ярыһы (лигамент) ярҙамында ярым асылған рәүештә тора, 1 йәки 2 ябыусы мускул м‑н ябыла. Башы юҡ. Ауыҙ уйымы кәүҙәһенең алғы осонда аяҡ төбө өҫтөндә урынлашҡан. Ашҡаҙанының эсендә кристалл “һабаҡлы” тоҡ рәүешле үҫентеһе бар (аш һеңдереүҙә һәм организмды анаэроб шарттарҙа кислород м‑н тәьмин итеүҙә ҡатнаша). Бауыры, башҡа моллюскыларҙан айырмалы рәүештә, өс өлөшлө. Нервы системаһы 3 пар ганглийҙан тора. Тойоу ағзалары насар үҫешкән. Айғолаҡтар менән тын ала. Күпселек төрҙәренең ныҡ ептәр (биссус; улар ярҙамында моллюскылар субстратҡа йәбешә) бүлеп сығарған биссус биҙе бар. Айырым енесле (йылға анодонталары), һирәк осраҡта гермафродит (шаровкалар, борсаҡсыҡтар). Аталаныу тышта бара.
Йәшәйеше һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Күпселек төрҙәрҙең балағорттары (трохофора, велигер) планктондыңтөп өлөшөн тәшкил итә, йылға ҡабырсыҡтары, анодонталарҙыҡы — глохидиялар балыҡтарҙа паразит булып йәшәй. Ваҡ планктон организмдары (бактериялар, ылымыҡтар һ.б.), детрит менән туҡлана. БР‑ҙа күлдә, быуала, йылғала, һыуһаҡлағыстарҙа тереклек итә. Һыу ятҡылыҡтарын таҙартыуҙа ҡатнаша, күп балыҡтар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡайһы берҙәренең (ябай йылға ҡабырсағы) ҡабырсаҡтарынан биҙәүестәр эшләйҙәр. Күп төрҙәре (мәҫәлән, йылға дрейссенаһы), һыу төбөндә өйкөмдәр барлыҡҡа килтереп, судноларға һәм гидротехник ҡоролмаларға зыян килтерә.
Галерея[үҙгәртергә]
-
Сандро Боттичелли, Рождение Венеры, Уффици, Флоренция
-
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Наталья Московская. Раковины мира. История, коллекционирование, искусство. Издательства: Аквариум-Принт, Харвест, 2007 г. Твёрдый переплет, 256 стр.