text:
- Өйҙә
- Университеттар
- Университет Района
Университет Района
Деталдәрен Район Университеты
- Ил : Канада
- Ҡала : Торонтола
- Йәғни : Район
- Нигеҙләнгән : 1948
- Студенттар (ок.) : 40000
- Онотмағыҙ фекер алышырға Района Университеты
Күҙәтеү
Университет района Канадала’ң инновацион лидеры, карьера-ориентированное белем һәм Университет сиренән был барышына. Был отчетливо ҡала университеты менән акцентом был инновациялар һәм эшмәкәрлек. Район бар миссияһы хеҙмәт өсөн күрһәтәсәк ихтыяждарын һәм ижтимағи дауне ынтылыш хеҙмәттәшлек берләшмәһе.
Руководству этностарға уҡыу планы, амбициоз программаһына тикшеренеүҙәр, һәм Мастер-планын реконструкциялау шәһәрендә һәм окрестности, Район иң ҡулланыла торған университетында " Онтарио аҙмы-күпме буш урындар, һәм үҙ репутацию бизнес һәм йәмәғәтселек лидерҙар үҫкәндән -.
Район артыҡ тәҡдим итә 100 программаһын бакалавриат һәм магистратураға. Мәҙәни төрлөлөк һәм инклюзив, университет өсөн тыуған йорт булып тора 38,950 студенттары, шул иҫәптән 2,300 мастер’ ' S һәм аспиранттары, миҫал өсөн 2,700 "хеҙмәткәрҙәре һәм уҡытыусылары, һәм артыҡ 170,000 тамамлаусылар бөтә донъя буйынса. Тикшеренеүҙәр Район был траектория уңыш һәм үҫеш: тышҡы финанс тикшеренеүҙәр һуңғы дүрт йылда ике тапҡыр артҡан. Г. Мәктәп Раймон Чанг өҙлөкһөҙ белем биреү Канада’әйҙәп барыусы килтереүсе менән университет мәғариф өлкәндәр. Университет’с акцентом был инновациялар һәм эшмәкәрлек тәҡдим ителгән иң отчетливо зоналарына Медиа цифрлы, район өсөн, студенттар өсөн дә хеҙмәттәшлек итергә мөмкин цифрлы идеялар баҙарында.
Район үҙгәртә үҙәге иң Торонто менән өс яңы биналар: спорт үҙәге Mattamy баҡсаһында, Үҙәге һурәттәре Района үҙендә йөрәк кампус, һәм студент уҡыу үҙәге Йодж-Стрит. Бынан тыш, хәҙерге ваҡытта булып эш итеү, яңы корпусын, аяҡҡа баҫтырыу, дин урамы (Тауыҡтар). Бында, яңы уртаса т северу-се dundas был Сер-стрит һәм буласаҡ тиклем йорт дүрт академик программалар буйынса медицина хеҙмәте күрһәтеү, Ры
Мәктәп / Колледж / Бүлектәр / Курс / Факультетын
Тел Роджерс менеджмент мәктәбе
Тел Роджерс менеджмент мәктәбе (TRSM) Бизнес-мәктәбе аккредитован Ассоциацияһын үҫтереү буйынса университет бизнес-мәктәп(Aacsb Европала). Урынлашҡан, Бэй-Стрит финанс районы Торонтола, был TRSM төрлө программалар тәҡдим итеп ҡарай, төрлө бизнес-дисциплиналар. Мәктәп урынлашҡан иң ҙур программаһына хакимлығы Канада бакалавриат, бергә бер нисә һорау менән магистратурала. Мәктәп бакалавриат коммерция Бакалавр (BComm) программа буйынса группировать:
- Бухгалтер иҫәбе & Финанстар
- Бизнес Менән Идара Итеү
- Идара Бизнес-Технологиялар
- Ҡунаҡсыл & Туризм Хакимлығы
- Идара Ваҡлап Сауҙа Итеү
Тел Роджерс менеджмент мәктәбе булып танылған лидер эшмәкәрлек өлкәһендә белем Канадала йорт һәм программаһы эшмәкәрлек Район университеты, береһе ҙур программаларҙы эшмәкәрлекте үҫтереү Канадала.
Уҡытыу ҡушыла МВА менән глобаль ориентации, һәм МВА дәрәжәһе менән идара итеү өлкәһендә технологиялар һәм инновациялар. Шулай уҡ Мәктәп тәҡдим итә дәрәжәһе магистр фән хакимлығы (MScM) һәм Идара итеү технологиялары һәм инновациялар.
Тиҙлек алыу Тел Роджерс менеджмент мәктәбе МВА 25%, тағы буйынса түбән 39 Канада программаһы МВА биләй, финанс мартында итеп 2012.
" 2009-2010 уҡыу йылына, Район тәҡдим итә, ике яңы һөнәр программаһына бизнес менән Идара итеү: Закон & Бизнес, һәм глобаль тикшеренеүҙәр хакимлығы. Глобаль тикшеренеүҙәр Хакимлығы хоҡуҡлы вариҫы булып тора капиталь идараһының, һуңғы тәҡдим итә 2010-2011.
Көҙ көнө 2013, Тел Роджерс мәктәбе хакимлығы тапшыра факультетын яңы бухгалтерлыҡ иҫәбе һәм финанс. Бухгалтерия һәм финанс мажор йөрөтә торған аша ғына факультетын бухгалтерлыҡ иҫәбе һәм финанс һәм достижимый программаһы ҡысаларында бизнес менән идара итеү.
Бизнес-программалары элек разметались кампус территорияһында" “Бизнес-Тыуған Ер”, күсеп килә, яңы йорт һуң $15 млн пожертвование-се Тел Роджерс. Мәктәп урынлашҡан яңы роле отель көньяҡ-көнсығыш посадында ҡултығы һәм урамдар Данлас. Мәктәп алып тора өс ҡатлы ҡанат девяткино (ике ҡатлы менән мәшғүл ҡуллана сауҙа, хатта юғарыраҡ класслы гаражында йыйып ҡалған өс ҡаттан). Интеграция Район факультетын коммерциялы файҙаланыу бында, шул уҡ аталды инновацион сиселеш үҙәге өсөн университеты.
Мәктәп бар, милли килгәс, танып белеү, кемдер уның " профессор (Джеймс Дорри) мәсхәрәләне һығылмалы драконовы’ Ден ваҡытында финал стадияһында һөйләшеүҙәр уңышлы тураһында питч мәктәбе уҡыусылары. Сделка һөҙөмтәлә, сорвалось арҡаһында профессор ғәмәлдәр. Шул уҡ профессор ине һуңыраҡ сығыу тыйыла береһе кампусы һәм подал судҡа университеты.
Faculty of Arts
Факультет тора сәнғәт унике гуманитар фәндәр кафедралары һәм ижтимағи фәндәр (нисек Көҙ 2016) һәм уйнай уникаль роле арҡаһында ике тапҡыр университетта. Факультет тәҡдим итә:
- уҡыуҙы тамамлау класс уҡыусыһы программаһы, әйтерһең дә, магистр һәм дәрәжәләге докторский, бар, көслө стипендия менән, тикшеренеүҙәр, инновациялар һәм киҫкен дәрәжә анализ;
- үрге юғары сифатлы сәнғәт, мәғариф аша дөйөм белем биреү предметтары тикшеренеүҙәр, улар барыһы да ҡағыла программаһы дәрәжә Района программаһы, ссср журналистикаға т инженер бизнесы бизнесына. Либераль тикшеренеүҙәр саҡырыу, студенттар’ интеллект һәм воображение, воспетая уларҙың фекер йөрөтөү күрһәтмәләренә тәнҡит менән ҡараны фекер йөрөтә һәм адаптироваться т темптарын тиҙләтеү үҙгәрештәр хәҙерге донъяла.
Факультет коммуникациялар & Дизайн
Факультет коммуникациялар & Төҙөлөш ә тора, бер ни тиклем мәктәптәре, предлагаю программаһын бакалавриат һәм/йәки үрге дәрәжәлә өйрәнеү мөһим.
Өҫтәмә сығарыу класс уҡыусыһы уҡытыу программаһын өсөн дә асыҡтан-асыҡ " документаль ММС, журналистикаға, производство массакүләм мәғлүмәт саралары, фотографический һаҡлау һәм идара итеү коллекциям һәм профессиональ коммуникация. Факультетында Үҙәге эшләй бәйләнеш Роджерс, ул тәьмин итә, һәм инновацион техник тирә-яҡ өйрәнеү өсөн һәм тикшеренеүҙәр төрлө аспекттары медиа ширҡәте.
Факультет ижтимағи хеҙмәттәре
Факультет района коммуналь хеҙмәттәр тәҡдим итә дисциплинар программаһы һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә, ваҡытынан алда бала саҡ тикшеренеүҙәр, социаль ғәҙеллек һәм үҫеш союзы. Программаһын үҙ эсенә ала бакалавриат:
- Балалар һәм йәштәр
- Тикшеренеүҙәр Инвалидлыҡ
- Ваҡытынан Алда Бала Саҡ Тикшеренеүҙәр
- Акушерство
- Китеүе
- Туҡланыу
- Гигиена, хеҙмәт һәм һаулыҡ йәмәғәт ойошмаһы
- Социаль Мәсьәлә
- Ҡала һәм региональ планлаштырыу
Уҡыуҙы тамамлау класс уҡыусыһы үҙ эсенә программаһы:
- Ваҡытынан Алда Бала Саҡ Тикшеренеүҙәр
- Китеүе
- Бәйләнеш Туҡланыу
- Социаль Мәсьәлә
- Ҡала Үҫеше
Факультет үҙ эсенә алған программаның һаулыҡ һәм именлек мәктәптә хеҙмәтте Һаҡлау һәм һаулыҡ. Мәктәп гигиена һәм һаулыҡ йәмәғәт ойошмаһы (SOPHe) тип һанала танылған лидеры өлкәһендәге травмалар һәм ауырыуҙар белем профилактикаһын. Университет района-берҙән-бер мәктәп ул программаһына тәҡдим итә дәрәжә һаҡлау өлкәһендә " һаулыҡ һәм именлек провинцияһының Онтарио. Диплом программаһын һаулыҡ һаҡлау һәм именлек һәм бөтөрөү мөмкин аша мәктәпкә Чанг белем биреү өҙлөкһеҙ.
Факультет шулай уҡ үҙ эсенә ала әҙерләү программаһын акушер (ЕВРОПА), отметили үҙенең 20 йыллығын билдәләп үткән 2013. Сайт ЭП Район бер өлөшө булып тора продолжительно консорциум үҙенә күрә Канадала (менән сестрой-сайттар Лаврентий университеты һәм университет Макмастер).
Нигеҙендә марка Района карьера-ориентированное белем, студенттар менән хеҙмәттәшлек итәбеҙ төрлө остаздар, етәкселәре, яҡшы белеүсе-практиктар һәм профессионалдар тәъмин итеү өсөн карьерҙ үҫеш-практика эше ҡаралмаған, өҫтәп, теоретическом инструкциям, улар, ғәҙәттә, предлагается класстарҙа.
Шулай уҡ Университет ҡарамағында оло исемен училище 2008 Дани Куколд, әсәй Джека Куколд донорҙар һәм шәфҡәт туташы, ул визуаль менән эшләргә ветерандар, возвращаются toSouth Африкала Икенсе бөтә Донъя Һуғышы ваҡытында.
Факультет инженерлыҡ һәм архитектура, фән
Район факультетын инженерлыҡ һәм архитектура, фән (элек Инженерҙар факультеты, Архитектураһы & Фән) береһе техник факультет Канадала, менән 4,000 уҡыусы студенттар 9 программа дәрәжә диплом бакалавр (19 шул бер категориянан икенсе категорияға күсереү функцияһын/һөнәр), һәм тағы ла, 500 аспирант 15 Мастер һәм 5 программа дәрәжә докторской. Аэрокосмик иҫәп-хисап лабораторияһы района-был узелы үрге өсөн етештереүсәнлеге виртуаль лаборатор вычисления өсөн оло Торонтола. Был HPCVL өҫтәрәк ҡушыла мелеузовской үрге тиҙлекле селтәр вычисления, ул сифатында сығыш яһай виртуаль суперкомпьютер, обеспечивающее интенсив иҫәпләү куәтен, һәр мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә, ҡатмарлы проблемаларҙы инженерия һәм башҡа дисциплиналар.
Факультет инженерлыҡ һәм архитектура, фән гранттар Бакалавр архитектура фәндәре һәм бакалавр техник һөнәр буйынса түбәндәге дисциплиналар:
- Аэрокосмик техника : Авиация ағымы дизайн, Авионика трансляция дизайн, Космик системаһының ағымы дизайн
- Архитектураһы : Вариант архитектура, Вариант фән төҙөлөш, Параметр хакимлығы проекты
- Биомедицина инженерия
- Химия, машина төҙөлөшө
- Граждандар төҙөлөшө" : Экологик трансляция, Вариант структура инженерия, Транспорт ағымы
- Иҫәпләү техникаһы
- Электротехника : Вариант энергетика системалары, Вариант микросистемы, Вариант системалары мультимедиа, Һәм вариантын идара итеү системаһын робототехника
- Сәнәғәт инжинирингы
- Машина төҙөлөшө : Вариант мехатроника
Факультет инженерлыҡ һәм архитектура фәндәре тәҡдим итә магистратура программаларына":
- Аэрокосмик техника
- Архитектураһы
- Йорт фән
- Химия, машина төҙөлөшө
- Граждандар төҙөлөшө"
- Компьютер селтәре
- Иҫәпләү техникаһы
- Электротехника
- Машина төҙөлөшө
- Сәнәғәт инжинирингы
Кафедраһы архитектура, фән, район университеты бинаһына буйынса урынлашҡан 325 Сер-Стрит эшләнелгән атаҡлы Канадский архитектор Рональд Том(Ryersonian). Ул тәҡдим итә программаһы архитектура өлкәһендә, аккредитован канада архитектура буйынса Дәүләт сертификациялау дәрәжәһендә дә, бакалавриат (Б. Арки.) һәм дәрәжәһе оҫталары (М. Арка.).
Асыҡтан-асыҡ үҙәге буйынса иҫәп-хисап һәм сентябрь инженерлыҡ 2004 һәм был дәүләт-оф-арт-фән, технология, һәм фәнни-тикшеренеү үҙәге, занимающий туп-тулы тиерлек бер квартал ҡала үҙәгендә Торонтола. Йорт татарстан республикаһы, удмурт республикаһы переименовано Вари инженер-вычислительный үҙәге Джордж ноябрь 2005. Тикшеренеүселәр района инженер һәм фәнни дисциплиналар заработали тикшеренеүҙәр престижын татарстан республикаһы премьер-министры премияһы (ПРЕ), Канада Тикшеренеүҙәр Урындыҡтар, Сәнәғәт тикшеренеүҙәр кафедраһы nserc сайт. Башланы биомедицина инженерия программаһы буйынса көҙөн Район 2008 был беренсе бындай программа Канадала.
Факультет-үҙәге өсөн ҡала энергетика. Кий " соавторы менән бер гидро, Хакимиәт Онтарио гидро һәм Торонтола. Үҙәге специаллеге тикшеренеүҙәр энергетика өлкәһе һәм проблемалар ҡала энергетика.
Факультет тәбиғәт фәндәре
Июнь Айында 29, 2011, университет иғлан итә, тип Сенат университеты хупланы факультетын тәбиғәт фәндәре, өр-яңы факультет университетта Район был яҡынса 40 йыл. Факультет ғилми торасаҡ нигеҙ дүрт һалыусыларҙың кафедралары – Химия & Биология, Физика, Математика, һәм фән компьютер.
Факультет район университетының фәндәр тәҡдим итә дәрәжәһе фәндәр бакалавры (Ббб) дәрәжәһе өлкәһендә ғәмәли математика, биология, биомедицина фән, химия, информатика, финанс математика, һәм медицина, физика. Аспирантураны торалар береһе өлкәләре, биомолекуляр, биомедицина, иҫәп-хисап һәм математический тикшеренеүҙәр.
История
" 1852 нигеҙендә ағымдағы баш кампус, тарихи үткән. Джеймс-Сквер, Эвертон Район беренсе нигеҙ һалған уҡытыу үҙәге уҡытыусылар Онтарио, торонто мәктәбендә нормально. Бында яғында Департаменты мәғариф һәм тарихы Музейы һәм сәнғәт изящный, ул булды Королевский музейы, Онтарио. Ауыл хужалығы лабораторияһы сайтында ә күп подниму нигеҙҙәре ауыл хужалығы көллиәте Онтарио университеты һәм Гөлфа. Ст. Джеймс-сквер уҙҙы аша башҡа күп кенә белем биреү маҡсаттары торлаҡ аҙашы үҙенең легендар нигеҙ һалыусы.
Эвертон Район ине, әйҙәп барыусы педагог, яҙыусыһы, һәм рухи-методисты. Ул билдәле булғанса, әтиһе дәүләт системаһының мәктәптәре Онтарио. Ул шулай уҡ нигеҙ булып һалыусы һәм уның беренсе нәшриәт компанияһы Канадала 1829, Китап методистары Нәшриәт һәм, ул тип үҙгәртелде Район пресс" 1919 һәм бөгөн бер өлөшө булып тора mcgraw-Хилл Района, Канада Нәшир белем биреү һәм профессиональ китаптар, ул бөгөнгәсә исемен йөрөтә Эвертон Район өсөн үҙ операция канада.
Өлкәһендәге ҡаҙаныштар, фән һәм технологиялар, возвратный Икенсе бөтә Донъя Һуғышы, һәм дауамы канау индустриализация, элегрәк прервать оло депрессия, булдырҙыҡ ихтыяж ҙур үрге халыҡ квалификациялы. Говард Hillen Керр ине отдан контрольгә бер ни тиклем уҡыу-уҡытыу һәм Онтарио восстание үҙәктәре бойомға ашырыу өсөн, ошо. Үҙенең ҡарашы, бынан тыш, был институттар буласаҡ эшләргә ҡарағанда киңерәк нәмә башҡалар тәҡдим итәләр. " 1943, ул булды Массачусетс Технология институты (ТИ) һәм иде ышанам, Канада эшләргә мөмкин үҙ МИТ йөҙ йыл дауамында. Юлда, бындай институт була алыр ине ҡабул итергә ағымдағы йәмғиәте ихтыяждарын. Ҡасан провинцияһында тулыһынса раҫланы тураһында төшөнсә техник институттар, " 1946, ул тәҡдим яһаны тапҡан бер нисә. Булып сыҡты, ай-һай, барыһы да ҡала, бер үҙе, махсус буласаҡ мәктәбе билгеләнештәге, әйтерһең дә горное училищеһы. Бары тик яңынан әҙерләү үҙәге Торонтола, ул булды Институты Район технологиялар 1948, буласаҡ мульти-программаһы Campus, Киләсәккә Керр Канада МИТ. Был ынтылыш сағылыш таба " Девизы Район һәм уның миссияһы.
Уҡытыу Торонто һәм восстание ойошторолған Институты 1945 был урында, боронғо ябай мәктәптә Торонто Сент-Джеймс-сквер, ограниченная Джерард, Сиркәү, Yonge һәм Голд. Готский-Романко йорт проектировать архитекторами Томас уның ridout һәм Уильям Фредерик Камберленд" 1852. Сайт ине ҡулланылырға сифатында Королева канада объект Forcetraining Икенсе бөтә Донъя Һуғышы ваҡытында.[10] Институт уртаҡ кәсепхана федераль һәм ҙур булмаған ҡала хөкүмәте, өйрәтеү өсөн, элекке хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм ҡатын-кыҙҙар өсөн эшләү " тормош гражданлыҡ.
Институт Район ойошторола технологиялар 1948, Институт мираҫ персонал һәм уҡытыу саралары Торонто кире ҡайтарыу һәм. " 1966, ул булды Район Политехник институты.
" 1971, провинциальное закондарға төҙәтмәләр индерелде, разреши Район бирергә, диплом аккредитован булараҡ, дәүләт закондары өлкәнән һәм Ассоциацияһы университет һәм Канада көллият (АКС). Шул йылда, ул шулай уҡ булды Советы ағзаһы университеттары Онтарио (Коу). " 1992, Район булды, икенсе уҡыу заведение Торонто инженер алырға аккредитация катайского Советы буйынса инженер аккредитация (CEAB). Киләһе йылда (1993), Район булды рәсми рәүештә университеты, аша ҡаран закон сығарыу органы Онтарио.
" 1993, Район хуплау алды һәм Грант юғары белем (маистра һәм дәрәжә докторский). Шул уҡ йылды, Дәүләт идара итеү советы ойошма исеме үҙгәрҙе Политехник Университеты Район өсөн отразить артыҡ көслө баҫым фәнни тикшеренеүҙәр менән бәйле магистратурала һәм уны үҫтереү университеттан тәҡдим итә дәрәжәһе бакалавр. Студенттар занимает офистары администрацияһы университеты март айында 1997, протест ҡаршы эскалация түләүҙе өҫтәү өсөн уҡыуҙар.
Июнь Айында 2001, мәктәп алды үҙ хәҙерге исеме менән Университет Района. Бөгөн, Район университеты программаһын аэрокосмик тәҡдим итә, химия, граждандар, механические, сәнәғәт, электр, биомедицина компьютер һәм инженерия. Б. Нг биомедицина инженерия программаһы булып тора, һирәк осрай торған беренсе программаһын бакалавриат биомедицина инженерия Канадала. Шулай уҡ Университет береһе генә канада ике университеттары тәҡдим итәләр программаһы аэрокосмик техника, аккредитация үткән канада машина төҙөлөшө Советы тарафынан буйынса аккредитациялау (CEAB).
Һеҙ телһеҙме фекер алышырға Района Университеты ? Теләсә ниндәй һорау, комментарийҙар йәки аңлатмалар
Поделите был файҙалы мәғлүмәт менән дустар
Университет район фикерләр
Уйлап тикшеренеү Университеты Района.
РӘХИМ ИТЕГЕҘ, ИҒТИБАР ИТЕГЕҘ: Журнал EducationBro бирә һеҙгә мөмкинлеге прочитать тураһында мәғлүмәт, вуздарҙа 96 теле, әммә беҙ һорайбыҙ, ҡәҙер-хөрмәт итергә, бөтә ихтилалсылары фикерләр һәм үткәреү инглиз телендә.


c: text/html

text:
Нил Армстронг
Нил Олден Армстронг (5 август, 1930 — 25 август, 2012) — америка астронавты, профессор. Огайо штатында тыуған һәм бала сағы башҡа ерҙәрҙә үткән. Ул Америка астронавты, лётчик-һынаусыһы, авиаторы, аэрокосмос инженеры, университет профессоры, АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ лётчигы һәм Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше.
1969 йылдың 20 июлендә Нил Армстронг һәм Базз Алдрин Saturn V ракетаһы ярҙамында Айға ебәрелгән бәләкәй генә космос карабында Айға төшәләр. Ракета Apollo 11 тип атала. Улар икеһе лә Айҙа атлайҙар, һәм миллионлаған кеше уларҙы телевизоҙан ишетәләр һәм күрәләр. Пардью университетында авиацион техника өлкәһендә техник фәндәр бакалавры дәрәжәһен һәм Көньяҡ Калифорния университетында аэрокосмик инженерия магистры дәрәжәһен ала. 1970 йылда Пардью университетында Почётлы техник фәндәр докторы исеменә лайыҡ була. 1971 йылдан 1979 йылға тиклем Цинциннати университетының аэрокосмик инженерия профессоры була.
Был һүҙҙәрҙе ул Айға аяҡ баҫҡанда әйтә. Ул «Кешенең был бер бәләкәй генә …» тип әйтергә теләгән, тик ни өсөндөр «бер» һүҙен әйтмәгән. Армстронг әйттем тип уйлай.
Йөкмәткеһе
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нил Армстронг осоуға теләге булыуын 2 йәшенде үк аңлай. Уны атаһы Кливленд Милли һауа уҙышына ала. Йәш сағында ул йорт эштәрендә ата-әсәһенә ярҙам итә, ул быны һеңлеһе Июнь һәм ҡстыһы Дин менән эшләй. Нил Армстронг, шулай уҡ, китап уҡырға ярата. Беренсе синыфта уҡығанда 90 китап уҡып сыға. Шуға ул икенсе синыфты төшөрөп ҡалдыра.
6 йәшендә ул беренсе аэроплан осошон яһай. Ул самолёттар төҙөй һәм өйҙә аэродинамик торбала һынауҙар үткәрә. Ул аптекала эшләй һәм осоу дәрестәрен ала. 16 йәшендә осоусы танытмаһын, водитель танытмаһынан алдараҡ ала. Пардью университетында авиация техникаһын өйрәнгән ваҡытты, 1949 йылда уны АҠШ хәрби һауа көстәре сафына армияға алалар.
Карьера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уҡыуын тамамламаҫ элек, 1949 йылда буласаҡ асторонавт Армстронг Флоридаға Пенсакола Naval Air Station саҡырыла. 20 йәшенде ул эскадрилияла иң йәш осоусы була. Аэронавтика инженерияһында уҡыған ваҡытта, 1950 йылда Корея һуғышы башлана, ул унда 78 хәрби осош яһай. Бер мәртәбе уның самолёты бәреп төшөрөлә һәм шулай уҡ ул 3 Һауа миҙалына лайыҡ була. Һуңынан ул тәжрибеле һынаусы лётчик була.
Джемини-8 космос карабында, осош командиры булараҡ, үҙенең беренсе космос миссияһын 1966 йылдың 16 мартында башҡара. Ул Джемини-8 космос карабын ул ваҡытта орбитала булған Agena карабы менән уңышлы тоташтыра. Тоташыу шыма ғына булһа ла, берләшкән космос караптары ауышлыҡ бирә. Армстронг тоташҡан караптарҙы ысҡындыра һәм карап менән ҡулдан идара итә. Әммә, нәтижәлә ашығас рәүештә Тымыҡ океанға төшөргә мәжбүр булалар.
Космосҡа осоу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1966 йылдың маотында «Джемини-8» космос карабының командиры итеп тәғәйенләнә. Астронавт Дэвид Скотт менән осош ваҡытында пилотһыҙ «Аджена» космос карабы менән беренсе тоташыу үткәрәләр. Осош, астронавтарҙың ғүмеренә хәүеф янаған, карабтың двигатель системаһындағы өҙөклөк өсөн туҡтатыла.
Айға төшөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1969 йылдың июлендә «Аполлон-11» космос карабы командиры була, космос карабының төп маҡсаты Айға төшөү була. 20 июлдә Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше була. Айға яаҡ баҫҡас ул үҙенең тарихи һөйләмен әйтә[1] ( Тауыш өҙөмтәһен тыңлағыҙ):
Армстронг юлдашы Базз Олдрин менән Ай өҫтөндә 2 сәғәт 21 минут 40 секунд булалар.
Шәхси тормошо һәм үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Армстронг Джанет Шеронға 1956 йылдан бирле өйләнгән була, 1994 йылда айырылышалар, Марк, Эрик һәм Карен исемле өс балалары була. Һуңынан Карол Хелд Кнайтҡа өйләнә, 1994 йылдан 2012 йылда үлгәнсе уның менән йәшәй. Армстронг 2012 йылдың 25 августтында [[Огайо штаты]] Цинциннати дауаханаһында операциянан һуң вафат була. Уға 82 йәш була.[2]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 б.
- Hansen, James R. First Man: The Life of Neil A. Armstrong — Simon & Schuster, 2005. — ISBN 0-7432-5631-X.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Тәһәрәт
Тәһәрәт – Ислам динендә, тәндең айырым урындарын һыулап йыуыу/һөртөү. Пәйғәмбәребеҙ СҒС :"Кеше тәһәрәт алған саҡта ҡулдарын йыуғанда - уның ҡулдары ярҙамында эшләнгән гонаһтары ярлыҡаныр, битен йыуғанда - күҙҙәре менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, башын һыулап һөрткәндә - ҡолаҡтары менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, аяҡтарын йыуғанда - аяҡтары ярҙамында эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр", тип әйткән.(Мөслим Тирмизи хәҙис йыйынтыҡтарынан).
Тәһәрәт алғанда ошо хәҙисте иҫтә тоторға кәрәк.
Йөкмәткеһе
Тәһәрәттең фарыздары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1.Бер тапҡыр битте йыуыу.
2.Ҡулдарҙы терһәккә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
3.Баштың дүртән бер өлөшөн һыулап һөртөү.
4.Аяҡтарҙы шайтаншыҡ(сираҡ) һөйәктәренә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
Ошо ғәмәлдәрҙең береһе генә үтәлмәһә лә тәһәрәт дөрөҫ булмай.
Тәһәрәт алғанда нимәләр эшләргә кәрәкмәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1. Артыҡ күп һыу тотоноу.
2. Һыуҙы саманан тыш аҙ тотоноу.
3.Биткә һәм тәндең башҡа өлөштәренә һыуҙы сайпып һөртөү.
4.Тәһәрәт алғанда сәбәпһеҙ һөйләшеү.
5. Бысраҡ урында тәһәрәтләнеү.
6.Уң ҡул ярҙамында һенгереү.
7.Тәһәрәт алған саҡта,сәбәпһеҙ икенсе кеше ярҙамы менән файҙаланыу.
Тәһәрәттең сөннәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 Тәһәрәт алырға ниәтләнеү.
2. Әғүҙү-бисмиллаһ менән башлау.
3.Иң беренсе ҡулдарҙы йыуыу.
4.Тештәрҙе мисүәк менән йәки бармаҡ менән йыуыу.
5.Тәһәрәт ғәмәлдәрен тиҙ-тиҙ бер бер артлы башҡарыу.
6.Ҡул менән ышҡып тәһрәтләнеү, һыулап ҡына сығырға түгел.
7.Ауыҙҙы өс ҡат сайҡау.
8.Танауға өс тапҡыр һыу алып һенгереү.
9.Тәндең һәр өлөшөн өсәр ҡат йыуыу.
10. Барыһын да иң беренсе уң яҡтан башлау.
11.Ҡул-аяҡтарҙы йыуғанда бармаҡтарҙан башлау.Бармаҡ араларын йыуыу.
12.Һаҡалдарҙы ентекләп йыуырға. Бармаҡтар менән тарарға.
13.Балдаҡтарҙы шылдырып йыуырға.
14.Ҡолаҡтарҙы һәм елкәне һыулап һөртөргә.
Тәһәрәтте нимә боҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1.Тәндең берәй өлөшөнән ҡан, эрен, йәки яранан һүл аҡһа(улар ағып китһә)
2.Ҡоҫоу(ауыҙға тулғандай булһа)
3.Оло ярау, кесе ярау һәм газдар бүленеп сығыуы.
4.Иҫереү, иҫәңегерәү, иҫ юғалтыу.
5.Намаҙ ваҡытында ҡысҡырып көлөп ебәреү.
6.Ятып йә һөйәлеп йоҡлау.
Тәһәрәт алыу кәрәк осраҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1. Намаҙ уҡыр алдынан.
2.Йома хөтбәһенә барғанда.
3.Йыназа намаҙына барғанда.
4.Хаж ҡылған саҡта, Ҡәғбә тирәләй тәүаф ҡылыр өсөн.
5.Ҡөрьән китабын ҡулға алыр алдынан.
6. Тиләүәт сәждәһе ҡылыр алдынан.
Тәһәрәт нисек алына[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әбү Хәнифә мәзхәбе буйынса
- Иң тәүҙә еңдәрҙе төрөп алырға.
- Мөмкинселеккә ҡарап ҡибла яғына боролоу.
- Тәһәрәт алырға ниәт итеү. Әғүҙә-бисмилланы әйтеү.
- Тәһәрәт иң тәүҙә уң ҡулдың суҡтарын өс тапҡыр йыуыуҙан башлана. Шунан һул яҡ. Һәр ағза шулай йыуыла һәм өсәр ҡат. Әгәр беләҙектәр булһа, ул торған урынды һыулап йыуырға.
- Аҙаҡ уң ҡул менән өс тапҡыр ауыҙҙы сайҡарға. Өс тапҡыр танауға һыу алып һул ҡул менән һемгерергә.
- Өс ҡат битте йыуырға.
- Аҙаҡ ҡулдарҙы терһәктәргә тиклем өс тапҡыр йыуырға.
- Устарҙы һыулап, башты һөртөргә, аҙаҡ ҡолаҡтарҙы, һуҡ бармаҡ менән ҡолаҡ эстәрен, баш бармаҡ менән ҡолаҡтың тыштарын һөртөргә. Һуңынан ҡул суҡтарының һырттары менән елкәне һөртөп алырға. Шунан һуң аяҡтарҙы, бармаҡтың араларын ентекләп йыуырға.
- Тәһәрәт алып бөткәс: "Әшһәдү әллә иләһә иләллаһу, үә әшһәдәннә Мөхәммәтү рәсүлүһү " тип әйтергә.
- Ошо доғаны уҡып ҡуйыу сауаплы: "Аллаһүмә-джәғәлни минә-ттәүүәбинә-үә-джғәлини минәл- мутәтаһһирин" ("Йә Аллаһ! Мине тәүбә ҡылыусыларҙан һәм таҙарыныусыларҙан итһәң ине")


text:
ЗАМАНСА ТЕХНОЛОГИЯЛАР
ҠУЛЛАНЫУ БУЙЫНСА
ПЕДАГОГИК ОҪТАХАНА
“БӨРТӨКЛӘП ЙЫЙЫЛА АЛТЫН”
СИБАЙ – 2016 ЙЫЛ
МАҠСАТ:
· Мәктәпкәсә йәштәге балаларға белем биреүҙә заманса инновациялы технологиялар ҡулланыу буйынса педагогтар менән тәжрибә уртаҡлашыу
БУРЫСТАР:
· Мәктәпкәсә белем биреүҙең һәм педагогтарҙың профессиональ оҫталыҡтары сифатын Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. күтәреү;
· Белем биреү барышында фәнни- методик тәьминәтте яңыртыу;
· Ижади эшләүсе педагогтарҙы күтәреү.
· Алдынғы эш тәжрибәһен асыҡлау һәм таратыу;
· Балалар баҡсаһында инновациялы технологиялар ҡулланыу материалдарын системаға һалыу;
· Инновациялы технологиялар ҡуланып мәкт Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әпкәсә йәштәге балаларға белем биреү барышын тьәмин итеү.
Йыһазландырыу: Мультимедиа проекторы, таҡтала “сумаҙан”, “ит турағыс” , “кәрзин” һүрәттәре эленгән.
Таратма материал: бөтә ҡунаҡтарға етәрлек: өс төрлө төҫтәге (ҡыҙыл Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология., һары , йәшел) таҫмаларҙа сулпылар; балалар баҡсаһында ҡулланылған яңы технологиялар буйынса биш йүнәлештә буклеттар, тәңкәләр ( һәр кешегә 5 шт., программалар менән таратып бирелә), 6 төҫтәге 6 ҡалпаҡ: ҡыҙыл, һары, аҡ, йәшел, күк, ҡара, фестиваль Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. программкаһы.
Әҙерлек эштәре
1. һәр өлкә буйынса күргәҙмә әҙерләргә (папкалар, уйындар);
2. Һәр өлкә буйынса яңы технологиялар ҡулланылған сараларҙан өҙөк төшөрөлгән видеояҙмалар, фотолар әҙерләргә;
3. Яңы технологиялар ҡулланылған саралар буйынса докладтар әҙерләргә;
4. Һәр сығыш яһаусыға Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. сығыщы буйынса презентация әҙерләргә;
5. Һәр өлкәлә ҡулланылған технологиялар буйынса буклеттар әҙерләргә:
6. Алты ҡалпаҡ, тәңкәләр, сулпылар әҙерләргә;
7. “Ит турағыс”, “Сумаҙан”, “Кәрзин” һүрәттәре;
8. Балалар баҡсаһы эшмәкәрлеге буйынса видеофильм төшөр Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.өгә.
Педагогик идеялар фестивале “Бөртөкләп йыйыла алтын”
Үткәреү формаһы – педагогик оҫтахана.
План
1. Фестивалде асыу
2. Асыҡ саралар:
- Телмәр үҫтереү “Батша ҡыҙын ҡотҡарыу” (өлкәндәр Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. төркөмө тәрбиәсеһе Танһыҡужина З.Ғ.);
2. Кеше һәм тәбиғәт (танып белеү эшмәкәрлеге) “Карта буйлап сәйәхәт” (өлкәндәр төркөмө тәрбиәсеһе Ҡәйепҡолова З.Ғ.);
3. Һүрәтләү эшмәкәрлеге “Ҡышҡы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. урмандың тылсымлы буяуҙары” (уртансылар төркөмө тәрбиәсеһе Газина Г.Р. );
4. . Интервизия “Һүрәтләү, аралашыу (коммуникатив) һәм танып белеү эшмәкәрлектәрендә инновациялы технологиялар” (тәрбиәселәр Танһыҡҡужина З.Ғ., Ҡәйепҡолова З.Ғ., Газина Г.Р., физик тәрбиә биреү инструкторы Мөхәмәтй Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әнова Э.Г.);
5. Интегратив саранан өҙөк (музыка етәксеһе Ғөбәйҙуллина Р.Ә., мәктәпкә әҙерлек төркөмө тәрбиәсеһе Малабаева Н.З). Интервизия “Музыкаль һәм хәрәкәт эшмәкәрлектәрендә ҡулланылған яңы технологиялар балаларға ним Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә бирә?”;
6. Интервизия “Уйнат, өйрәт баланы!”(тәрбиәселәр Әбдрәшитова Р.Х., Бикбова С.Р.)
7. Рефлексия “Алты эшләпә”, “Сумаҙан. Ит турағыс. Кәрзин” (өлкән тәрбиәсе Кәримова Й.С., тәрбиәсе Бикбова С.Р.);
8. Фестивалде ябыу. (ҡала мәғариф бүлеге Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. методисы Янбаева Л.Ш., балалар баҡсаһы мөдире Биушкина Н.А.).
1. Балалар баҡсаһы мөдире Н.Ә.Биушкина фестивалде аса.
Хәйерле иртә, хөрмәтле коллегалар! Беҙ һеҙҙе “Сулпылар” балалар баҡсаһында күреүебеҙгә ихлас күңелдән шатбыҙ. Һәр береге Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ҙ тик яҡшы тьәҫораттар алып, күңелдәрегеҙ байып, эштә ҡулланырлыҡ яңы идеялар, технологиялар менән тулыланып ҡайтырһығыҙ тип ышанам.
Кешелектең иң ҙур байлығы ла, өмөтө лә – балалар. Тыумыштан һәр
сабыйға Хоҙай тарафынан етерлек аң да, зиһен дә өлөш итеп Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. бирелә.
Ололарҙың төп бурыстарының береһе – шул зиһенде ваҡытында асыу,
аңын үҫтереү, ҡанаттарын нығытыу, һәләттәрҙең һүнеп ҡалыуына юл
ҡуймау. Тәрбиә эшенең төп бурысы, асылда, бала шәхесенең барлыҡ эске
тәбиғи көстәрен хәрәкәтк Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә килтереүҙән, уны рухи һәм физик яҡтан әҙерләп,
яңы йәмғиәт шарттарында интеллектуаль-әхлаҡи шәхес булараҡ эш итә
алыусы ирекле бер зат итеп тәрбиәләү.
Федераль дәүләт белем биреү стандартарына ярашлы белем биреү эшмәкәрлеге төрл Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ө йүнәлештә һәм бере – береһе менән тығыҙ бәйләнештә алып барыла. Беҙ һеҙҙе төрлө йүнәлештәге эшмәкәрлектәрҙә педагогтар ҡулланған инновациялы технологиялар менән таныштырып үтмәксебеҙ. Программка менән таныштырыу өсөн һүҙҙе өлкән тәрбиәсегә бир Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әм.
2. Өлкән тәрбиәсе Й.С.Кәримова ҡунаҡтарҙы фестиваль программкаһы менән таныштыра.
Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле ҡунаҡтар! Беҙ һеҙҙе үҙебеҙҙең “педагогик оҫтаханабыҙҙа” күреүебеҙгә бик шатбыҙ. “Оҫтахана” булғас, “оҫталар” ҙа була бит Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. инде. Һеҙҙең иғтибарығыҙға “оҫталар” әҙерләгән һәм инновациялы технологияларға ҡоролған эштәр тәҡдим итәбеҙ.
Һеҙҙең ҡулдарығыҙҙа фестиваль Программкаһы һәм “сулпылар”. Улар өс төҫтәге таҫмаларға эленгән: ҡыҙыл Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология., йәшел һәм һары. Программала ла шул уҡ төҫтәрҙәге эштәр бар. Кемдә ҡыҙыл төҫтәге таҫмаларҙа сулпылар, улар – телмәр үҫтереү өлкәһе буйынса эшмәкәрлектән өҙөк ҡараясаҡтар, кемдә - йәшел төҫтәгеге таҫмалар, уларға художестволы – эстетик үҫеш Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. өлкәһе буйынса эшмәкәрлек тәҡдим итәбеҙ, ә кемдә һары таҫмаларҙа тәңкәләр, улар танып белеү өлкәһе буйынса технологиялар менән танышасаҡтар. Һеҙҙе оҙатыусыларҙа ла шул уҡ төҫтәр. Аҙаҡ бөтәбеҙ ҙә музыка залына Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. йыйыласаҡбыҙ һәм артабанғы эшебеҙ программкаға ярашлы ошонда дауам итәсәк.
3. Программкаға ярашлы өс йүнәлештә эш тәҡдим ителә: телмәр үҫтереү, һүрәтләү эшмәкәрлеге, танып белеү эшмәкәрлеге.
4. Музыка залына йыйылыу.
Өлкән тәрбиәсе Й.С Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология..Кәримова
Хөрмәтле коллегалар. Артабанғы эшебеҙҙе дауам итер алдынан оҫтаханала барасаҡ инновациялы эш формаһы менән таныштырып китергә рөхсәт итегеҙ.
Был – ИНТЕРВИЗИЯ,
Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив разработка.
Интервизия (инглиз теленән, интер» − «бер йүнәлешле аралашыу” тигән м Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әғәнәлә, һәм » vision» − «виденье» ), һүҙмә - һүҙ тәржемә иткәндә “взор в середину, проникновение в сущность”, “теманың төп асылына инеү”.
Интервизия функциялары
· Информация – мәғлүмәт менән профессиональ рәүештә бүлешеү (эш тәжрибәһе,, яңы технологиялар ҡулланыу буйынса эш үҙенсәлектәре һ.б.).
· Коллегалар тарафынан Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. ярҙам алыу (йәш белгестәргә ярҙам, проблемаларҙы сисеү һ.б.).
Интервизияға черта
· Интервизия үткәреү өсөн ҡабул ителгән ҡағиҙәләр бөтәһе өсөн дә мотлаҡ
· Интервизияла ҡатнашыу ирекле булырға тейеш. (ҡатнашыусыларҙы дөйөм тема берләштер Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә)
· Педагогтар ҡәтғи рәүештә расписание буйынса эшләйҙәр (мәҫәлән, аҙнаһына 1 тапҡыр, 1 сәғәт)
· бөтә ҡатнашыусыларға ла бер үк төрлө мөрәжәғәт итеү (субординация һаҡланмай, исем менән мөрәжәғәт итергә мөмкин)
· Материал буйынса интервизиянан Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. тыш һөйләшеү тыйыла.
· Яңы ҡатнашыусылар интервизия ҡағиҙәһен үтәһәләр генә индерелә
Интервизия үткәреү методикаһы
Интервизия йәш төркөмдәре өсөн конкрет темаға арналған йәки бөтәһе өсөн дә дөйөм темаға арналған булыуы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. мөмкин.
Интервизия аныҡ планға ярашлы алып барыла:
1. Интервизияла ҡатнашыусылар ( интервизия темаһына ярашлы ҡатнашыусы 5 — 6 преподаватель). Интервизияла башҡалар ҙа ҡатнаша алалар.
Бөгөнгө дөйөм тема “Сулпылар” балалар баҡсаһында ҡулланылған инновациялы технологиялар үҙенсәлектәре”
2. Модер һайланыла, ул интервизияны алып барыусы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. була. Бөгөн модер ролендә мин.
3. Интервизия ҡағиҙәләрен билдәләйҙәр (беҙ һеҙҙең ваҡытығыҙҙы алмаҫ өсөн ҡағиҙәләр алдан әҙерләнек):
· тема буйынса һәр ҡарашты иҫәпкә алырға
· ысын күңел түренән сы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ҡҡан фекерҙәр генә әйтергә
· һәр ҡатнашыусыға исеме менән өндәшергә
· бер – береңә ҡамасауламаҫҡа.
4. Һәр ҡатнашыусы үҙенең темаһын (неувязкаһын) әйтә.
5. Фекер алыша торған темалалар араһынан бер неувязка ғына ҡаралыуы мөмкин.
6. Интервизияла ҡатнашыусы үҙ темаһына ярашлы сығыш яһай. Модер һөйләүсене Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. һорауҙар менән бүлдермәүҙе күҙәтә.Был ваҡытта тыңлаусылар үҙҙәренең дәфтәрҙәрендә кәрәкле тип һанаған мөғлүмәттәрҙе яҙып баралар.
7. Һәр ҡатнашыусы сиратлап сығыш яһаусыға аныҡлап һорауҙар бирә ала.
8. Эштең ы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ңғай һәм кире яҡтары баһалана.
9. Сығыш яһаусы башҡаларҙың фекерен иҫәпкә ала .
10. Башҡа ҡатнашыусылар үҙҙәре өсөн нимә алғандар, шуны һөйләйҙәр.
Ә хәҙер һүҙҙе сығыш яһаусыларға бирәйек
Алып барыусы: Телмәр – төп аралашыу сараһы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. һәм фекерләү формаһы. Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы телмәр үҫтереү айырым өлкә булып хеҙмәт итә һәм телмәр үҫтереү бурыстарын да билдәләй. Телмәр үҫтереүҙә заманса технологиялар ҡулланып эш итеү оҫтаһы Танһыҡҡужина З.Ғ. һүҙ бирел Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә. Ул ҡыҫҡаса үҙе ҡулланған технологияларҙың балаларҙың телмәрен үҫтереүҙәге файҙаһы тураһында әйтеп үтәсәк. Рәхим ит, Земфира Ғәлийән ҡыҙы!
Интервизияла тәҡдим ителгән тема “Телмәр үҫтереүҙә ҡулланылған инновациялы технологиялар ”
Хөрмәтле коллегалар !
Балаларҙы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ң телмәрен үҫтереү өсөн бөгөнгө заманда айырыуса һәр балаға ҙур иғтибар ваҡыт талап ителә . Хәҙерге ваҡытта баланың телмәрен үҫтереү актуаль проблемаларҙан һанала , шуның өсөн бәйләнешле телмәрҙе үҫтереү бик мөһим . Традицион методика педагогтың һүҙ телмәрен өлг Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ө итеп ҡуя ,ләкин тәжрибәләр күрһәтеүе буйынса балалар өндәрҙе һәм һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтмәйҙәр , һүҙбәйләнештәр ,һөйләмдәр ,хикәйә төҙөй алмайҙар . Был мәсьәләне хәл итер Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. өсөн тәрбиәсе яңы инновациялы алымдар ,технологиялар аша баланың телмәрен үҫтерергә бурыслы . Был мөһим уҡытыу -тәрбиәүи бурысты башҡарыуҙа телмәр үҫтереү буйынса бик күп төрлө инновациялы технологиялар ярҙамға килә. Мин түбәндәге технологиялар ҡулланам Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.:
Пропп карталары
Дидактик синквейн
Метафора төҙөү
Ребус алымы
1. Мин ҡулланған карталарҙы Владимр Яковлевич Пропп уйлап сығарған . Ул бик күренекле филолог ,фольклорист . Уның бөтәһе егерме функцияны билдәләй торған карталары бар . Карталар ярҙамында балалар әкиәт йөкмәткеһен еңел үҙләштер Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә , әкиәтте һөйләй ала ,ә артабан бала үҙе әкиәт төҙөү һәләтенә эйә була.
1.Тыйыу
2 .Тыйыуҙы боҙоу
3 .Боҙоҡлоҡ эшләү
4 .Геройҙың китеүе
5.Бурыс
6Тылсымсы менән осрашыу
7 .Тылсымлы әйбер
8. Геройҙың килеп сығыуы
9 .Боҙоҡлоҡ эшләүсе йәки кире герой
10. Һуғышыу
11. Еңеү
.Өйгә ҡайтыу
.Өйгә килеп етеү
Алда Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ҡсы герой
15Ауыр һынауҙар
.Бәләнән ҡотолоу
Геройҙы таныу
Алдаҡсы батырҙы таныу
Алдаҡсы батырға яза биреү
20.Туй йәки бәхетле тамамланыу Пропп карталарын өйрәнеү өсөн бер нисә этаптар үтергә кәрәк .
Беренсе этапта балаларҙы әҫәби әҫәрҙең төрө әки Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әт жанры менән таныштырыу . Уның икенсе жанр менән айырмалыҡтарын асыҡларға һәм әкиәт төҙөлөшөн билдәләргә була . Балалар менән бергәләп пропп карталарын эшләргә була . Балалар менән бергәләшеп эштәрҙе башҡарыу әкиәт Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. функцияларын иҫтә ҡалдырырға ярҙам итә . Икенсе этапта карталарҙы өйрәнер өсөн уйындар ойошторорға була . Мәҫәлән : “Тылсымлы исемдәр “ - Тылсымлы геройҙар исемдәрен һанап сығырға Һәм ни өсөн уға шундай аталыуын бирелеүен асыҡлау . М Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әҫәлән ,Золушка ,Үлмәҫйән , Ҡыҙыл кәпәс ,Мәскәй Әлупи . “Юлда нимә кәрәк ?” ( Балаҫ , ал сәсәкә ,йөҙөк , ҡылыс , йомғаҡ , тылсымлы таяҡ )
Өсөнсө этапта Әкиәтте уҡыу барышында карталарҙы һалып сығабыҙ . Дүртенсе этапта Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. инде Пропп карталары ярҙамында әкиәттең йөкмәткеһен өйрәтергә була . Бишенсе этапта инде иң ҡыҙыҡлы эш алына - балалар ошо карталар ярҙамында үҙҙәре әкиәт уйлап сығара алалар . Пропп карталарының әһәмиәте - Балаларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтерә - Һүҙлек запасын байыта - Хәтерен Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. ,абстрактлы ,логикалы фекерләүен яҡшырта - эҙләнеү әүҙемлелеген арттыра
2. Синквейн- мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың телмәрен үҫтереүҙә бик кәрәкле красным һынала . Синквейн - француз һүҙе , биш тигәнде аңлата ,йәки биш юллыҡ шиғыр . Уны Аделанда Крэпси уйлап сы Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ғарған . Беренсе юл бер һүҙҙе тәшкил ,исем йөкмәткеһен билдәләүсе һүҙ Икенсе юл - ике һүҙҙән тора ,был әйберҙең йәки күренештең үҙенсәлеген ,сифатын асыҡлаусы һүҙҙәр булырға мөмкин . Әсәнсә юлда - төп темаға ҡағылышлы эшхәрәк Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әтен белдереүсе һүҙҙәр . Дүртенсе юлда бала билдәләнгән темаға ҡағылышлы һөйләмдәр төҙөй .. Бишенсе юлда бер генә һүҙ йәки һүҙбәйләнеш тәшкил итә . Был һүҙ ,һүҙбәйләнеш бирелгән теманың төп йөкмәткеһен асыҡлай Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. . Дидактик синквейнды төрлө лексик темаларға буйынса төҙөргә мөмкин Синквейн нимә бирә?
- Балаларҙың һүҙ байлығын арттыра - Төп фекерҙе билдәләргә өйрәтә . Синквейн ҡулланып үтелгән темаларҙы йомғаҡлап ҡуябыҙ .
3. Киләһе ҡулланылған разработка метафоралар төҙөү. Метафора төш Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.өнсәһенә аңлатма бирәйек . Метафора - бер объекттың (предметтың, күренештең) үҙенсәлеген икенсеһенә күсереү .Тәрбиәсенең төп маҡсаты булып метафора метод ын төҙөү өсөн шартттар булдырыу һәм схемаларын үҙләштереү . Әгәр ҙә бала метафора төҙөү схемаһын үҙләштерһә ,үҙ аллы метафоралы һөйл Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әмдәр төҙөй ала .
Балаларҙы метафора төҙөү разработкаһына өйрәтеү алгоритмы-Иң беренсе обьект һайлана . Ошо обьектҡа ҡарата метафорик фраза төҙөлә. Объекттың сифатын белдергән һүҙ уйлайбыҙ. -Икенсе обьект һайлайбыҙ . ( беренсе обьект менән сифаты яғынан оҡшаш булырға тейеш ) -Беренсе Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. обьекттың урынын билдәләйбеҙ . Метафоралы фраза төҙөр өсөн икенсе обьект алына һәм беренсе обьекттың урынлашҡан урыны билдәләнә .
һөйләм төҙөлә.
1 – се миҫал
Йәйғор - 1 объект
Төрлө төҫтә - сифаты
Сәскәле ялан - 2 объект
Ямғырҙан һуңғы күк йөҙө- 1 объектты Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ң урынлашҡан урыны
Сәскәле ялан - ямғырҙан һуңғы күк йөҙө
Ямғырҙан һуң сәскәле ялан йәмләнеп китте .
2 – се миҫал
ҡар бөртөгө
биҙәкле
яулыҡ
ерҙә
ерҙәге биҙәкле яулыҡ
3 – сө миҫал
ҡар бабай
йомшаҡ
ҡуян
ихатала
ихаталағы йомшаҡ ҡуян
4 – се миҫал
юл
о Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ҙон
таҫма
урманда
урмандағы оҙон таҫма
Метафора төҙөү балаларҙың һүҙ байлығын байытыу бәйләнешле телмәрен үҫтереү , фекрләү ҡеүәһен һәм ижады әүҙемлелеген үҫтереү кеүек белем биреү бурыстарын үтәй һәм тиңдәштәре менән берҙәм берҙәм эшмәкәрлеге Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. формалашыуына юл аса .
4. Киләһе Штернбергтың ребус алымы тураһында һөйләп үтмәксемен. Иң тәүҙә балаларға күнегеүҙәр үткәрергә була. Балаға бер бөтөн һүҙ әйтелә, ул был һүҙҙең башын ғына әйтергә тейеш .
Бесәй - бе
Сысҡан - сы
Китап - ки
Тейен - те Икенсе алымдың өлөшөндә ,бала Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ға ике һүҙ тәҡдим ителә ,ә бала шул һүҙҙәрҙең башын ғына ҡабатлай .
балыҡ - ҡалаҡ баҡа
бала - тараҡ бата
самауыр- нағыш сана
ҡалаҡ- баҡа ҡаб
Был алымдың өсөнсө өлөшөндә ,балаға өс һүҙ тәҡдим ителә һәм бала һәр һүҙҙең башын генә әйтә .
ҡалаҡ - радио - машина ҡарама
таҡта Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. - малай - шар тамаша
такси- рам - малай тарама
сыр насар - яҡын сынаяҡ
Бирелгән красным барышында билдәле ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә .
Мәҫәлән ,балалар һүҙҙәрҙе хәтерҙә ҡалдыра алмайҙар ,һүҙҙәрҙә өндәрҙең эҙмә -эҙлелеген дөрөҫ билдәләмәйҙәр .Был Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. хаталарҙың төп сәбәбе - балаларҙың иғтибарһыҙлығы һәм уларҙы үҙ фекерҙәрен дөйөмләштерә алмауы . Маҡсатҡа ирешеү өсөн күргәҙмәлек ҡулланырға була . Мин һеҙгә уҡытыу -тәрбиәүи эшегеҙҙә уңышлы ҡулланыу өсөн Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. телмәр үҫтереү буйынса заманға ярашлы инновацион технологиялар тәҡдим иттем . Был технологиялар мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтереүҙә ,һүҙлек запасын байытыуҙа ,һүҙбәйләнештәр төҙөүҙә ,фекерләү ҡеүәһен ,логик фекерләүен үҫтереүҙә ярҙам итер ,тип ышанам Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. һәм еңел булмаған эшегеҙҙә ҙур ижади уңыштар теләйем .
Алып барыусы (модер):
Рәхмәт, Земфира Ғәлийән ҡыҙы! Минеңсә, иң мауыҡтырғыс эш – балалар менән метафоралар төҙөү . Сөнки метафоралар төҙөү баланың логик фекерләү ҡеүәһен йылдам үҫтер Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә, сағыштырыу, уйлап табыу, анализлау операцияларын активлаштыра.
Земфира Ғәлийән ҡыҙына һорауҙар булмаһа, артабан эшебеҙҙе дауам итәйек.
Беҙ белеүебеҙсә, Федераль дәүләт белем биреү стандарттарында балалар баҡсаһы программкаһын үҙләштереүгә ҡарата маҡсатлы ориентирҙарҙың бере Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.һе – балаларҙың ҡыҙыҡһыныуы (любознательность).
Танып белеү эшмәкәрлегендә лә тәрбиәселәр төрлө технологиялар ҡулланалар: ТРИЗ, проектлау технологиялары, эҙләнеү – тикшеренеү технологиялары һ.б. Юғары категориялы тәрбиәсе Ҡәйепҡолова З.Ғ. балаларҙың танып белеү эшмәкәрлегендә ҡулланған технологияларына ҡыҫҡаса х Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әрәктеристика бирә. Рәхим итеп тыңлағыҙ.
· З.Ғ.Ҡәйепҡолованың сығышы.
Тема “Балаларҙың танып белеү эшмәкәрлегендә ҡулланылған инновациялы технологиялар”
Хәйерле көн, хөрмәтле ҡунаҡтар, коллегалар!!!
Минен бөгөнгө темамдың исеме: “Балаларҙың танып белеү эшмәкәрлегенд Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә ҡулланылған инновациялы технологиялар” тип атала.
Ошондай маҡсаттарҙы алдым:
1. Балаларҙың һүҙ байлығын, телмәрҙәрен, иғтибарҙарын, хәтерҙәрен, уйлау һәләттәрен үҫтереү. Белем алыуға ынтылыш формалаштырыу, модель – схемалар ярҙамында бәйләнешле телмәр үҫтереүҙе дауам итеү. ТРИЗ Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. элементтарын ҡулланып балаларҙың логик фекерләүҙәрен үҫтереү.
2. Балаларға, тәбиғәткә ҡарата һөйөү, күҙәтеүсәнлек, ҡош-кейектәргә иғтибарлылыҡ, һөйөү тәрбиәләү.
Мин ойошҡанлы белем биреү эшмәкәрлегендә
1. Карта буйлап сәйәхәт
2. “Системалы ау” төҙөү
3. Морфологик таблицалар
4. Фекерләү карталары технологияларын ҡулланып Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. балаларҙың белем кимәлдәрен, фекерләү ҡеүәләрен үҫтерәм.
Ә хәҙер ошолар тураһында якынданыраҡ таныштырып үтәм.
1. Карта буйлап сәйәхәт разработкаһының актуаллеге.
1. Баланың танып белеү үҫешендә фекерләү ҡеүәһе түбән булғанлыҡтан ҙур иғтибар бирергә к Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әрәк;
2. Баланың танып белеүҙәге үҫеше төрлө эшмәкәрлектәр аша башҡарылырға тейеш;
3. Бала – белем биреү барышының актив ҡатнашыусыһы булараҡ, уға белем кимәлен арттырырға ярҙам итергә кәрәк.
Методикаһы буйынса һәр сәйәхәттә лә карта Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология., тәбиғәт ландшафтары, төрлө объекттар төшөрөлгөн карточкалар йәки фотоиллюстрациялар, күргәҙмәлек һәм таратма материалдар, тылсымлы ранец, тикшеренеү өсөн материалдар (тәжрибәләр) кәрәк буласаҡ.
“Карта буйлап сәйәхәт” итеү алгоритмында
1. Барыу урынын билдәләү.
2. Картанан Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. маршрут билдәләү.
3. Нимә һәм кем тап булыуы мөмкинлеген асыҡлау, юлға нимә кәрәклеген әйтеп китеү.
4. Сәйәхәт итеү. Эҙләнеү – тикшеренеү эшмәкәрлеге, тәжрибәләр үткәреү.
5. Йомғаҡ яһау. Ниндәй яңы белем алды Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ҡ?
“Карта буйлап сәйәхәт” нимәһе менән балаларҙы ылыҡтыра? Йәки ул алымдың өҫтөнлөгө.
1. Балаларҙың тирә – йүн һәм унда булған объекттар тураһында белеме формалаша;
2. Баланың хәтере, фекерләү операциялары йылдам үҫешә;
3. Бәйләнешле телмәр үҫешә;
4. Төрлө эшмәк Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әрлектәр аша баланың танып белеү активлығы формалаша;
5. Ижади һәләттәр үҫешә, хеҙмәт күнекмәләре нығый һәм хәрәкәт активлығы арҡаһында һаулыҡ та нығый.
“Карта буйлап сәйәхәт” барышында тәжрибә күрһәтелерг Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ә тейеш ине. Тәжрибә буйынса һеҙгә видеояҙма тәҡдим итәм. Рәхим итеп ҡарағыҙ.
2.“Системалы ау” төҙөү. (Системная паутинка)
Ниндәй ҙә булһа проектты тормошҡа ашырыу “системалы ау” төҙөү формаһында булыуы мөмкин, йәғни проектты тормошҡа ашырыу планы. “Системалы ау” т Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.өҙөгәндә эш йүнәлештәре генә түгел, ә өлкәләр интеграциялары ла бик асыҡ күрһәтелергә тейеш.
Системалы ау (өлкәләр буйынса төҙөлөүе мөмкин)
Мин бөгөнгө эшмәкәрлектә “Системалы ау” разработкаһы менән “Ҡыш” темаһын йомғаҡлауҙы алдым.
3. Морфологик таблицалар
Морфологик таблицалар төрлө күрһәткестәрҙән торған 3 йәки унан да күберәк координаталар үҙәктәренән тора. Был Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. этапта ысын мәғәнәһендә ижад итеүҙәр, уйлап сығарыуҙар башлана.
Мәҫәлән, таблица ярҙамында йыл миҙгелдәрен нығытып була. Горизонталь буйлап: Ҡыш, Яҙ, Йәй, Көҙ - ә вертикаль буйлап – йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәт объекттары : кеше Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология., айыу, ағас һ.б. Әлбиттә йыл миҙгеленә ярашлы кешеләрҙең кейеме, ҡул менән эшләнгән предметтар (сана, велик, шарф, быйма һ.б)
4. Тони Бьюзендың фекерләү карталары ҡулланыу
Фекерләү картаһы – ул проект планын фекерләү карталары ярҙамында төҙөү, балаларҙың фекерләү активлығын арттырыу.
Фекерләү карталары т Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.өҙөү тәртибе
1. А4 форматында ҡағыҙ алына. Ҡағыҙ битенең уртаһында төп мысль, йәки проблеманы белдергән һүрәт ҡуйыла.
2. Урталағы һүрәттән бер нисә нур формаһында һыҙыҡтар һыҙыла. (һәр һыҙыҡтың үҙ төҫө булыуы мөмкин). Һәр нурҙа төп неувязкаға Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. бәйле бер һүҙ генә яҙыла. (Был һүҙ баҫма хәрефтәр менән яҙылырға тейеш.)
3. Был нурҙар ҡалын һыҙылған булырға тейеш.
4. Төп нурҙарҙан тағы ла нурҙар ебәрелә. Һүҙҙәр генә түгел, һүрәтт Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.әр булһа бала өсөн аңлайышлы ла була. Һүрәттәр төҫлө булһа бала өсөн ҡыҙыҡлы ла була.
Шулай итеп, танып белеү эшмәкәрлегендә ҡулланылған инновациялы технологиялар балаларҙың уй - фекерләү ҡеүәләрен, белем кимәлдәрен, телмәр Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. үҫештәрен, социаль – коммуникатив, художестволы эстетик үҫештәрен арттырыуҙа ҙур йоғонто яһай. Хөрмәтле коллегалар, технологияларҙы ҡулланырға тәҡдим итәм. Уңыштар һеҙгә!
Алып барыусы (модер):
Ниндәй технологиялар ҡулланылды?
- карта буйлап сәйәхәт – эҙләнеү – тикшеренеү разработкаһы;
- морфологик анализ Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология. – ТРИЗ разработкаһы;
- фекерләү карталары – ТРИЗ разработкаһы;
- системалы ау – проектлау разработкаһы;
Һорауҙарығыҙ булһа, преподаватель яуап бирергә әҙер.
Шулай итеп, танып белеү эшмәкәрлегендә ҡулланнған технологиялар балаларҙың үҙҙәрен уратып алған донъя менән ҡыҙыҡһыныуҙарын арттыра, эҙләне Интервизия – заман талаптарына ярашлы интерактив технология.ү – табыу буй


text:
Асылыкүл
Асылыкүл — Башҡортостандағы иң ҙур күл, Дәүләкән ҡалаһының көнбайыш — төньяҡ-көнбайышында, ҡаланан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Урал алдының урман-дала зонаһына керә. Күл өҫтөнөң майҙаны — 23,5 км2 , тәрәнлеге иһә — 5,1 метр. Уның буйы — 8, киңлеге — 5 км. Күл урыны бурташ, гипс кеүек тау тоҡомдарының уйылыуынан Бәләбәй ҡалҡыулығының киң уйпатлығында хасил булған.
Йөкмәткеһе
Атаманың сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бынан бик күп йылдар элек был күл булмаған. Буранғол ауылы аша Асылы тигән йылға ағып ятҡан. Ул Сәрмәсәнгә ҡойған. Күл урынында Ташлытау ҡалҡып торған. Бөтә тирә-яҡ урман булған.
Бынан бер нисә йөҙ йыл элек, йәйге көндәрҙең береһендә, тау артынан ҡара болот ҡалҡҡан. Бик ныҡ күк күкрәгән, ямғыр ҡоя башлаған. Ямғыр шул хәтле көслө ҡойған — Асылы йылғаһы ауылды баҫып киткән. Кешеләр аяҡтан йығылған, хайуандар үкергән.
Иртәгеһенә ҡараһалар — Ташлытауҙың уртаһы убылған, шул урында ҙур күл барлыҡҡа килгән. Асылы йылғаһы ағышын бороп, шул күлгә ҡоя башлаған. Ана шуға был күлде Асылыкүл тип атағандар.
Урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күл соҡоро Олотау, Тоболғаҡ, Оло Ҡарағас, Бәләкәй Ҡарағас түбәләре һәм Ташлытау һырты араһында урынлашҡан.
Яҙ миҙгелендә Асылыкүлгә Шарлама шишмәһе ағып төшә. Һыу кимәле күтәрелгәндә күлдән Асылы Өйҙөрәк инеше ағып сыға һәм Кесе Өйҙөрәк йылғаһына (Димдең уң ҡушылдығына) ҡоя.
Асылыкүл атамаһының килеп сығышына бәйле фекерҙәр төрлөсә. В. И. Даль уны Ассулы рәүешендә яҙып ҡалдырған һәм шулай аңлатҡан: «Асыҡ, төпһөҙ, бәлки, дөрөҫөрәге асыулы, сөнки, ысынлап та, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында күл үҙгәреп тора, йәйелә һәм кире тайта, арта һәм кәмей». Башҡортса Аслыкүл — «ике төплө күл», Аҫылкүл — «матур күл» була, тип тә фараз ҡылғандар. А. Г. Бессонов менән Ж. Ғ. Кейекбаев иһә атаманы «горько-соленое озеро» тип тәржемә иткән. Р. 3. Шәкүров та шундай ҡарашта.
Күлдең борон Ҡаратабын күле, Ер упҡан, Ер батҡан тигән атамалары ла булған.
Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Асылыкүлдең тирә-яғында шырт еҙүлән, аҡтамыр, быуын япраҡлы шалфей, сел үләне кеүек һирәк осрай торған үҫемлектәр һаҡланып ҡалған.
Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яр буйҙарындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа һайраусы ҡоштар моң һуҙа, күл фаунаһында ондатра, үлән араларында тәлмәрйен, кеҫәртке кеүек ер-һыу хайуандары осрай.
Һыу составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдең һыуы ҡаты, тоҙло, химик составы буйынса сульфат синыйының натрий төркөмөнә ҡарай.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәмийән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.


text:
- Подробности
- Просмотров: 573
ҒИЛМИ МӘКТӘПТӘР. Ғалимдарҙың Ғ.м. сиктәрендәге эшмәкәрлеге түбәндәге шарттарҙа ғәмәлгә ашырыла: остаз‑шәкерт бәйләнешендә бер нисә быуын мәктәбенең етәксеһе — дөйөм лидер берләштергән фәнни йүнәлеш тотороҡлолоғо, тикшеренеүҙәрҙең фәнни әһәмиәте һәм һөҙөмтәләрҙең нәшер ителгән хеҙмәттәр, патенттар һ.б. документтар м‑н раҫланған юғары кимәле, конференциялар, семинарҙар ойоштороу һ.б. Республикала БР‑ҙа, РФ‑та һәм сит илдәрҙә танылыу алған Ғ.м. эшләй. Улар араһында математика, физика, техник һәм инженерлыҡ фәндәре өлкәһендә: нефтехимия аппараттары төҙөү — етәксеһе Ә.В.Баҡыев, нефть һәм газ сығарыуҙың математик моделен әҙерләү — Р.Н.Бәхтизин, М.М.Хәсәнов, үткәргес торба транспорты проблемалары — Ә.Ғ.Ғүмәров, А.М.Шаммазов, конструкциялар ныҡлығы — етәксеһе В.С.Жернаков (нигеҙ һалыусы Р.Р.Мәүлитов), тотош мөхиттәр механикаһы, конструкциялар һәм эш мөхиттәренең үҙ‑ара тәьҫир итешеүе теорияһы — М.Ә.Илһамов, идара итеүҙең күп бәйләнешле системалары — Б.Ғ.Ильясов, металдарҙың һәм иретмәләрҙең үтә һығылмалылығы — О.Ә.Ҡайбышев, дисперслы мөхиттәрҙең электромагнит термодинамикаһы — Л.А.Ковалёва (Ф.Л.Сәйәхов), кире иондарҙың масс- спектрометрияһы — О.Г.Хвостенко (В.И.Хвостенко), өҫкө йөҙ физикаһы, химияһы һәм механикаһы — В.С.Мухин, күп фазалы мөхиттәрҙең физик‑химик гидродинамикаһы — В.Ш.Шаһапов, ҡаты есемдәрҙең магнит, магнит һығылмалылыҡ һәм магнит‑электр үҙенсәлектәре — Р.М.Вәхитов (М.М.Фарзетдинов) һ.б.; химия, яңы материалдар һәм химик технологиялар өлкәһендә: пестицидтар етештереү технологиялары — Р.Б.Вәлитов, полимерҙар химияһы һәм технологияһы — С.В.Колесов (К.С.Минскер), көкөрт органик берләшмәләр химияһы — Н.К.Ляпина (Р.Д.Оболенцев), ацеталдәр химияһы — С.С.Злотский (Д.Л.Рахманҡолов) һ.б.; Ер, тәбиғәт ресурстары тураһындағы фәндәр өлкәһендә: һыу ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм һаҡлау — Р.Ф.Абдрахманов, ғәмәли геотермия — Р.А.Вәлиуллин (И.Л.Дворкин), нефтте һәм нефть ҡалдыҡтарын комплекслы эшкәртеү — Э.Ғ.Теләшев, Урал һәм сиктәш терр‑ялар геодинамикаһы — В.Н.Пучков һ.б.; медицина өлкәһендә: балалар офтальмологияһы — М.Т. Аҙнабаев (Ғ.Х.Ҡоҙаяров), экологик һәм клиник биохимия — Ф.Х.Камилов, хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы — Л.М.Карамова (Ғ.М.Мөхәмәтова), яңы дарыуҙар эшләү — Д.Н.Лазарева (И.А.Лерман), яман шеште диагностикалау һәм дауалауҙың яңы ысулдарын эшләү — Ш.Х. Ганцев (Н.П.Ников), йөрәк‑ҡан тамырҙары хирургияһы — В.В.Плечев (Н.Ғ.Ғатауллин), кешенең нәҫел ауырыуҙарын иртә диагностикалау — Р.В.Мәғзанов, геморрагик биҙгәкте диагностикалау һәм дауалау — Д.Х. Хунафина, Р.М.Фазлыева, регенератив хирургия — Э.Р.Мулдашев, иммунобиологик препараттар һәм уларҙы етештереү технологияларын эшләү — М.М.Алсынбаев, Н.Н.Ворошилова, С.Ә.Йәнекәева, Р.Ш.Мағазов, В.А. Стригин һ.б.; биология өлкәһендә: үҫемлектәр биотехнологияһы — Р.Р. Әхмәтов, мейе эшмәкәрлегенең фундаменталь законлыҡтары һәм ғәмәли аспекттары — Л.Б.Кәлимуллина, тупраҡ альгологияһы — Р.Р.Кәбиров, урмандарҙы өйрәнеү фәне һәм индустриаль дендроэкология — А.Ю. Кулагин (Ю.З.Кулагин), фитоценология — Б.М.Миркин, молекуляр биология һәм генетика — Э.К.Хөснөтдинова һ.б.; ауыл хужалығы фәндәре өлкәһендә: а.х. малдарының физиологияһы — Р.Х.Авзалов (П.Т.Тихонов), иген культуралары һәм мал аҙығы культуралары үҫтереү технологияһы — Р.Р.Исмәғилев, С.Н.Надежкин (С.А.Ҡунаҡбаев, В.Х.Хангилдин), зоогигиена — Е.П.Дементьев (В.И.Мозжерин), яңы ветеринария дарыу препараттары эшләү — А.Ф.Исмәғилева, патологик анатомия, мал ауырыуҙарын диагностикалау — А.М.Баһауетдинов, Е.Н.Сковородин, Башҡортостанда игенселек системаларын камиллаштырыу — З.З.Әйүпов (Э.М. Рәхимов), гельминтология — Р.Ғ. Фазлыев (Х.В.Әйүпов), Башҡортостанда тупраҡ ғилеме — И.Ҡ.Хәбиров, Ф.Х.Хәзиев (С.Н.Тайсинов), Көньяҡ Урал урмандарының продуктлылығын күтәреү — Ә.Ф.Хәйретдинов һ.б.; ижтимағи һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә: төбәктәге соц.‑иҡт. процестарҙың иҡт.‑матем. моделен әҙерләү — Х.Н.Ғиззәтуллин, төбәк иҡт. — М.Н.Иҫәнбаев, Ҡ.Н.Йосопов, иҡт. теорияһы — Ә.Х. Мәхмүтов, В.Ҡ.Носратуллин, а.х. производствоһында иҡт. мөнәсәбәттәр — Ү.Ғ.Ғосманов (М.И.Тоҡомбәтов), аграр хоҡуҡ — Ф.М.Раянов һ.б.; юғары мәктәп педагогикаһы — Рәил М.Әсәҙуллин, уҡыусыларҙы хеҙмәткә әҙерләү — К.Ш.Әхиәров, пед. культурология — В.Л.Бенин, онтология һәм танып белеү теорияһы — Б.С.Ғәлимов (Т.Ғ.Солтанғужин), хәҙ. мәғарифты үҫтереү һәм гражданлыҡты формалаштырыу — Ә.С.Ғаязов, ысынбарлыҡ һәм белемде нигеҙләү — А.Ф.Кудряшёв (Ф.Б.Садиҡов), Көньяҡ Урал археологияһы — Н.А.Мәжитов, А.Х.Пшеничнюк (К.В.Сальников), лингвокультурология — Л.Ғ. Сәйәхова, ижт. мөнәсәбәттәр һәм соц. үҫеш — Ф.С.Фәйзуллин (Н.А.Айытов), гносеологик һәм онтологик хәҡиҡәтте өйрәнеү тарихы һәм уның хәҙ. торошо — В.С.Хәзиев, башҡорт әҙәбиәте теорияһы һәм тарихы — Ғ.Б.Хөсәйенов (Ә.И.Харисов), башҡорт теле Урал‑Алтай телдәре системаһында — М.В.Зәйнуллин (Ж.Ғ. Кейекбаев), көнсығыш ҡулъяҙма һәм иҫке баҫма китаптар текстологияһы — И.Ғ.Ғәләүетдинов һ.б. мәктәптәр. РФ Хөкүмәтенең “Рәсәй Федерацияһының төп ғилми мәктәптәренә дәүләт ярҙамы тураһында”ғы (1995) һәм “Рәсәйҙең йәш ғалимдарына — фән кандидаттарына һәм фән докторҙарына һәм Рәсәй Федерацияһының төп ғилми мәктәптәренә дәүләт ярҙамы буйынса саралар тураһында” ғы (2005) ҡарарҙарына ярашлы, Фән һәм инновациялар б‑са федеральагентлыҡ РФ Президентының Гранттар б‑са советы м‑н берлектә 2 йылға бер тапҡыр РФ‑тың төп Ғ.м. дәүләт ярҙамы күрһәтеүгә конкурс үткәрә. 2003 й. алып Башҡортостанда ил б‑са төп мәктәп тип танылған һәм РФ Президенты грантына эйә булған Ғ.м.: инновациялы ҡулланыуҙар өсөн күләмле наноструктуралы металдар һәм иретмәләр — етәксеһе Р.З.Вәлиев, вирустар, микроорганизмдар, үҫемлектәр һәм хайуандар гендарының структур‑функциональ ойошторолошо — В.А.Вәхитов, мәғлүмәт системаларын эшләүҙең теоретик һәм методик нигеҙҙәре — М.Б.Ғөзәйеров, органик һәм металл‑органик синтезда металл комплекслы катализ — У.М.Джемилев, эретмәләрҙе ярһыу хәлгә килтереүсе химик реакциялар — В.П.Казаков, юғары молекуляр берләшмәләр химияһы — етәксеһе Ю.Б. Монаков (С.Р.Рафиҡов), күп үлсәүле комплекслы анализ — В.В.Напалков (А.Ф.Леонтьев), йылылыҡ физикаһы һәм күп фазалы мөхиттәр механикаһы — Р.И.Ниғмәтуллин, ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзалары хирургияһында диагностикалау һәм дауалауҙың юғары технологиялы мини‑инвазив ысулдарын эшләү — В.М.Тимербулатов, нәҙек органик синтез һәм биоорганик химия — М.С.Юнысов (Г.А.Толстиков) һ.б.
Әҙәб.: И л ь г а м о в М.А., С а и т о в а М.А. Академическая наука в Башкортостане //Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 1999. Т.4. №2; Н и г м а т у л л и н Р.И. 50 лет Уфимскому научному центру РАН и 10 лет Академии наук Республики Башкортостан: история, достижения, уроки //Шунда уҡ. 2002. Т.7. №1.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Бирйән һырты
Бирйән һырты — Башҡортостандың Көньяҡ Урал теҙмәләрендәге көньяҡтан төньяҡҡа йөҙ саҡрымға һуҙылған бер оҙон һырттың өлөшө булып тора. Ул Оло Бирйән һәм Кесе Бирйән тигән өлөштәрҙән тора.
Урынлашыуы һәм тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡта Оло Бирйән Инйәр йылғаһына етеп өҙөлә, артабан уны көньяҡта Елмерҙәк һырты дауам итә. Төньяҡта Оло Бирйән һырты Ләмәҙе йылғаһына килеп етеп тамамлана һәм уны артабан Ҡараһырт дауам итә. Төньяҡтан Бирйәндән һырттар таралып китмәй, бейек булмаған убалар уның армыттары булып ҡына тора. Көнсығыштан Оло Бирйән Кесе Бирйән менән сикләшә.
Оло Бирйән менән Ҡара һырттар осрашҡан ерҙә Ләмәҙе йылғаһы аға. Бындағы шаршыларҙы йылға туристары бик ярата.
Һырттың икенсе яғынан Инйәр менән Елмерҙәкте айырып Инйәр йылғаһы аға. Бында йылға үҙәндәре бик матур һәм тайга рәүешендәге урмандар менән ҡапланған.
Бирйән һыртының иң бейек түбәһе диңгеҙ кимәленән 921 метр бейеклектә. Һырт ҡатнаш урмандар менән ҡапланған. Оло Бирйәндә ташлыҡтар күп, таш йылғалар, ҡаялар осрай. Һыртта болонлоҡтар бар.
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һырт атамаһының килеп сығышын төрлөсә фараз итәләр. Барлыҡ варианттар ҙа башҡорт теленән аңлатыла. Белорет районындағы Инйәр ҡушылдығы Бирйән йылғаһы атамаһын, мәҫәлән, былай аңлаталар: атама бир (ҡылым) һәм йән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Йылға сыҡҡан һыртта Һынташ тигән ҡая бар. Ололар һөйләүенсә, ул борон башҡорттарҙың табыныу урыны булған. Һынташ — бейеклеге ҡырҡ метр самаһындағы ҡая. Йыраҡтан ҡарағанда бәһлеүән кешегә оҡшатырға була. Ҡаяның бер яғынан башына тиклем менеп була. Элегерәк уның башында тәңкәләр ҡалдырып китер булғандар. Күрәһең, уның төбөндә ҡорбан салғандарҙыр. Бирйән атамаһы шул һынға салынған ҡорбандың йәнен биргәндән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр[1].
Һыртҡа күтәрелеү йән биргәндәй булырлыҡ ауыр булғандан тип тә аңлатыу бар. Шулай уҡ бүре һәм йән һүҙҙәре менән бәйләү осрай[2].
Кесе Бирйән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кесе Бирйән — Оло Бирйән армыты. Ләмәҙе йылғаһының ҡушылдығы Бәҙәреш тамағы киңлегенән Белорет районы буйлап Ләмәҙе йылғаһы ҡушылдығы Оло Осарлы йылғаһына тиклем субмеридиональ рәүештә һуҙылып киткән. Оҙонлоғо 10 км, киңлеге 3—4 км, иң бейек түбәһе 811 м. Ҡомташтарҙан, елмерҙәк свитаһының бирйән ярым свитаһы гравелиттарынан тора. Ландшафттары аҡһыл-көлһыу һәм көрәнһыу тупраҡта үҫкән киң япраҡлы-ҡарағусҡыл ылыҫлы урмандарҙан тора. Көнбайыш итәгенән Оло Осарлы йылғаһы, ә көнсығышынан Инйәр йылғаһы ҡушылдығы Ҡуҫағаҙы баш ала[3]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кесе Бирйән // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Русское географическое общество. Хребет Бирьян. (рус.)
- Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012..
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.
- ↑ Русское географическое общество. Хребет Бирьян. (рус.)
- ↑ Кесе Бирйән // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 229
ТАРБАҠ ВЕЙСИЯ (Weissia squarrosa), мүк һымаҡтар төрө. Тәпәш кәҫлектәр барлыҡҡа килтергән ҡара йәшел төҫтәге бер өйлө, ос емешле күп йыллыҡ мүк, бейеклеге 3—6 мм. Япрағы тырпайып ситкә киткән йәки бөгөлгән, ҡыяҡлы‑ланцет, тупаҡ осланған, яҫы ситле. Япраҡтың епсәһе осонан ҡыҫҡа булып сығып тора. Ҡумтаһы төҙ, тар эллипс формаһында, 3 мм тиклем оҙонлоҡтағы һапта урынлашҡан. Пар баҫыуҙарының балсыҡлы тупрағында, канау ситтәрендә үҫә. Өфө терр‑яһында 1917 й. табылған. Төр был терр‑янан юғалған, тип һанала. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына, Европаның мүк һымаҡтар Ҡыҙыл китабына индерелгән (1995).
Э.З.Байышева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Проза » Ылау (Хикәйә)
Ылау (Хикәйә)
Ҡыҙҙары Сәлимәне кәләшлеккә килеп әйттергәс, әсәһе ҡаушап ҡалды. Инде ҡул араһына инеп, ҡустыларын ҡарашып, өй эштәрен үҙ елкәһенә алған ҡыҙ баланы.
– Атаһы ҡыҙыбыҙҙың әле 17-һе яңы тулды, бала ғына бит, ҡыҙғанмай, иллегә етеп килгән тол иргә нисек тоттороп ебәрмәк кәрәк? Төптән уйлап ҡарағанда, үҙең менән йәштәш тә баһа, – тине Саҙиҡа балта һабы юнып ултырған иренә ҡарап. Бигерәк ҡаты күңелле шул Ишмораты. Бәләкәйҙән ата-әсәһе наҙын алып еткермәй, үкһеҙ етем үҫкәнгәме. Үҙе һөйләүенсә, күрше-күләне астан үлтермәгән баланы. Йортта тик уның ғына һүҙе һүҙ. Алдына сыҡтыңмы, бәрә лә һуға. Был юлы ла Саҙиҡа ире менән һүҙ көрәштереүҙе буш ҡыуыҡҡа ғына һананы. Киске табынға ултырғанда ғына ире:
– Һин нишләп һаман үҙеңдекен тылҡыйһың, әллә башҡа эшең юҡмы шул? Һин миңә нисә йәштә кейәүгә сыҡҡаныңды оноттоңмо, әйтһәм, кеше ышанмаҫ! Ир-ир инде, нисә йәштә булһа ла! Йәшәргә донъяһы, малы бар – тағы ни кәрәк һиңә? Танауы аҫтында маңҡаһы ла кипмәгән, кеҫәһен ҡулына тығып, уйнап йөрөгән малай-шалайға тоттороп ебәрмәксеһеңме?! – тип, алдында ултырған тәрилкәһен әйләндереп тә ебәрҙе. – Тораһың шунда әпититте боҙоп!
Ир ашын да ашамай, урынынан һикереп тороп китте. Ҡатын иренең артынан йүгереп сығып, әйткән һүҙҙәре өсөн ғәфү үтенергә уйлағайны ла, уны нимәлер туҡтатты. Эй, йөрәге аҫтындағы тыуасаҡ сабыйы бит. Бөгөн бишенсе ай. Ишмораты тороп киткән урынға ултырып, ике ҡулы менән ҡорһағын ҡосаҡлап яратып алды:
– И-и, сабыйымды, һин дә һиҙеп, тыңлап ятаһыңдыр, улым. Әллә ҡыҙыммы? Иншалла, кем булһа ла ағзалары теүәл булып тыуһын инде. Эй, нишләп иҫем китеп ултырам әле, Сәлимәгә еңгәй эҙләргә кәрәк тә баһа! – Ултырған урынынан ҡорһағын ҡосаҡлаған килеш саҡ тороп китте ҡатын. Өҫтөнә еңелсә генә кейенде лә, тәүҙә Әҡлимә әбейенә кәңәшкә йүгерҙе.
Ноябрь, көҙҙөң һуңғы айы һыуыҡ, аяҡ аҫты көҙгөләй ялтырап ята. Боронғолар әйтмешләй, көҙ көҙгөләй ялтырап ятһа ла ышанма, тайып йығылып ятыуың да бар. Өйҙөң ишеген асып ингәнсе, тыштағы һыуыҡ үҙенән алда түргә ҡунаҡланы. Өшәләктәй генә бер бүлмәле өй булғас, тиҙ һыуына. Ҡарсыҡ шул арала, тирә-яғына төкөрөнөп, белгән доғаларын уҡый һалды.
– Йәһәтерәк ин, балам, тупһаға эләгеп тәгәрәп ҡуйма, – тип ҡатын ингән ишекте үҙе япты. – Күптән күренгәнең юҡ, бөтөп, ябығып киткәнһең. Эсеңдәге балаң да яҡты донъяны тиҙерәк күрергә ҡабалана, һаҡланыбыраҡ йөрө, ғүмере бик ҡыҫҡа булмаҡсы, – тип ауыҙ эсенән мөңгөрләне.
– Инәй, нимә тип һөйләнәһең?
Әҡлимә ҡарсыҡ ишетмәмеш булып, һүҙҙе икенсегә борҙо:
– Иреңдең әйткәненә ҡаршы төшмә. Ир – баш, ҡатын – муйын, тигәндәй, бер ни ҙә ҡыла алмайһың. Барыбер уның һүҙе – һүҙ, балаңдың сәсе ул кешегә күптән бәйләнгән. Аллаһы Тәғәлә уларҙы йәрәштергән инде, аҙағы ғына матур бөтһөн! Еңгәгә тимен, теге Исмәғилдең ҡатыны Рәфилә килен бик тамам булыр. Телгә лә, эшкә лә, димсегә лә булдыра торған ҡатын. Унан һуң, ҡул арты ла еңел, тотторған бикәстәренең барыһы ла бына тигән итеп донъя көтә. Итәк тултырып бала ла табалар, иренә лә ярай беләләр. Юҡҡа күҙ йәшеңде түкмә, ата-бабаларыбыҙҙан килгән йола. Күрмәйһеңме әбейеңде, 16 йәшемдән килен булып төшөп, ун биш балаға ғүмер биргән кешемен. Хоҙайыма шөкөр, бабайым бер әйләнеп ятһын, бер генә лә ауыр һүҙ әйтмәне. Һуғышта ете йыл йөрөп, унан һуң ҡара эштә йөрөнө. Балаларҙы бағырға ла ярҙам итте. Бөгөн үлһәм дә үкенмәйем, теге донъяла мине вафат балаларым, фәрештәләр булып, ҡанаттарын йәйеп, көтөп тора, – аҙаҡҡы һүҙҙәрен әйткәндә, ҡыҫынҡы күҙҙәренән нур сағылып киткәндәй булды. – Ә һин, килен, ҡорһағыңдағы балаңды һаҡла. Малай булмаҡсы, тибешенә ҡарағанда бик көслө. Ярар, ҡайт ирең янына, ял ит, Рәфилә килен менән үҙем һөйләшермен, – тип Әҡлимә ҡарсыҡ уны оҙатып ҡалды.
“Ҡара һин уны, әллә кешене үтәнән-үтә күрә инде?” – тип уйлана-уйлана ҡатын ҡайтыр юлға сыҡты. Шулай ҙа Саҙиҡаның күңеле тыныс ине: әбей бер эштән ҡотҡарҙы. Инде ҡалғаны үҙҙәренән тора. Нишләптер кейәү яғы туйҙы ғинуар айына, яңы йылдан һуңға ҡалдырҙы. Сәлимә ҡарап тороуға үтә ябыҡ, аяҡ-ҡулы ла нәҙек кенә. Тыуғанда уҡ насар ине, ана-бына үлә, тип ҡурҡып ҡына торҙолар. Ауыр эш бик эшләмәнем, тиһә лә, Саҙиҡа килен булып төшкәс, башҡа һауынсылар менән бер рәттән фермаға йөрөнө. Мөлдөрәмә тулы һөт һалынған утыҙ ҡаҙаҡлы күнәктәрҙе күтәрергә лә тура килде. Сибек булғанғамы, Сәлимә уҡыуын да бик ыратманы. Шуға ла өйҙәгеләр, артабан белем алыуҙың файҙаһы юҡ, тип бер ҡарарға килде: “Ана, лутсы бәләкәстәрҙе ҡарашып, өйҙә ярҙам итһен. Ҡыҙ бала тормош көтөп, ирен, балаларын бағырға өйрәнһен. Кейәүгә сыҡҡанда ла бит йыртырлыҡ булмаҫ!”
Саҙиҡа бер көн ауырып китте, һалҡын алдырҙы шикелле. Көнө буйы түшәктән тормай һыҙланып ятты. Тороп баҫайым тиһә, аяҡтары ебәрмәй аптыранды. Инде генә күҙен йомһа, шыбыр тиргә батып уянды. Ярай янында ҡыҙы бар, өлтөрәп йөрөй. Әйтерһең, инә ҡаҙ янындағы суҡышын һуҙып йөрөүсе бәпкә. Эш менән булышыуын ҡатын ятҡан еренән барыһын да күрә. Сәлимәне янына саҡырып, хәлһеҙ ҡулдары менән оҙон толомо өҫтөнән йөрөтөп, ап-аҡ бәләкәс кенә битенән яратты:
– Эй, балам, һин китһәң мин нишләрмен икән? Ҡыҙһыҙ ике ҡулһыҙ тороп ҡалам бит. Йә Раббым, баламдың бәхетен, ғүмерен, һаулығын ғына бир инде!
Ҡыҙы бер аҙ өндәшмәй ултырғас:
– Әсәй, элекке заман үткән бит инде димләп бирергә! Нимәгә шулай ҡабаланырға? Уны ике генә күрҙем, шулай ҙа аңланым: миңә тиң түгел бит ул. Әллә мине артыҡ күрәһегеҙ инде был өйҙә. Үткән ауырығаныңда, ҡарт ҡыҙ булһам булам, әммә һине, ҡустыларымды, атайымды ташлап, ситкә китмәйем, тип үҙемә әйтеү әйткәйнем. Әйткән әйтеүҙе үтәргә кәрәк, атыу гонаһ була, – тип, яйлап урынан торҙо ла, әсәһенең өҫтөндәге юрғанын рәтләне. Әле генә ҡара болотло күк йөҙөндәй битен нурландырып, ҡояштай йылмайҙы. – Һеҙ хәҙер икәү, әсәй, ауырымаҫҡа тейешһегеҙ. Әҡлимә әбей алып килгән үлән сәйе бик файҙалы, ти бит, хәҙер эсерәм. Бына ҡарап торорһоғоҙ, иртәгә үк йүгереп китәсәкһең!
Саҙиҡа ҡыҙының күңел йыуатҡыс һүҙҙәренән дә, борсолоуынан да күңеле тулды. Илап ебәрмәйем, тип саҡ-саҡ үҙен тыйып ятты. Шул арала тупырлашып тышҡа уйнарға сыҡҡан өс малайы ҡайтып инде. Һыуланғандар, ҡулдарындағы бейәләйҙәре һығып алмалы булған. Береһе ингәс тә иҙәнгә тайып йығылып китте. Апалары йүгереп барып, ҡустыларының кейемен алмаштырҙы, тамаҡтарын туйҙырып, аяҡ-ҡулдарын йылы һыу менән ыуып, юрғанға бөркәндереп һалып та ҡуйҙы.
Яйлап туй була торған көндәр ҙә яҡынлашты. Сабый тыуыр ваҡыт етеңкерәмәй, һанап ҡарағанда әле ике ай ваҡыты бар. Саҙиҡа туй мәшәҡәте менән йөрөп, тамам хәлдән тайҙы. Шуғалырмы, төндә биленән түҙмәй ауырып китте. Дүрт балаһын да өйҙә тапҡан ҡатын был юлы ла: “Никакуй балнис”, – тигән һүҙендә торҙо, ярҙамға Әҡлимә әбейҙе саҡыртты. Кендек инәһе барыһын да әҙерләп ҡуйғайны, сабый тыуғас, артына һуғып ҡысҡыртты. Ҡалын тауышлы малайҙың ауазы бөтә өй эсен яңғыратты. Сабый ваҡытынан алда тыуһа ла, ҡәҙимге итлән, кәүҙәле генә ине. Әбей: “Төптө атаһы, Ишморат булмаҫ! Тфү-тфү, ғүмерле, бәхетле бала булһын”, – тип, теләй-теләй, аҡ биләүгә биләп, баланы әсәһе янына алып һалды. Шул арала Сәлимә әсәһенә һары май һалынған ҡоротто һыулап килтерҙе лә, ҡустыһына бер аҙ һоҡланып ҡарап торҙо. Кендек инәһе атай булған кешегә сығып ҡысҡырҙы:
– Һөйөнсө, Ишморат, кинйә малайың тыуҙы, инеп күр!
– Һөйөнсөгә күлдәк менән кешмир яулыҡ, инәй! – тигән булды уныһы.
Ҡаҙанға яғып, һарыҡ итенән аш һалып ебәргәс, өй эсе тағы ла күркәмерәк булып китте. Бергәләп ултырып аш ашап, самауыр сәйе эскәс, малайҙар уйынға әүрәне. Сәлимә һауыт-һабаны йыйырға тотондо. Ҡайтырға йыйынған Әҡлимә әбей:
– Балалар, туйҙы сабыйҙың ҡырҡы сыҡмайынса үткәрмәй тороғоҙ. Ни тиһәң дә, селлә ваҡыты бит. Элек, селлә үтмәйенсә ҡыҙ бирмә, килен алма, тигәндәр. Бәләкәй бала менән Саҙиҡа киленгә лә ауыр булыр, – тип һүҙ башлағайны ғына, Ишморат һөйләп бөтөрөргә ирек бирмәне:
– Ярар, уныһын үҙем дә беләм! Әммә селләнең бөткәнен көтөп тора алмайым, кейәү балаҡай ҡабаландыра. Һыйырҙар быҙаулай башланы, ҡатын -ҡыҙ ҡулы кәрәк, ти.
– Быға тиклем үҙ донъяһын үҙе көткән бит инде, тағы ике ай ғына көтөр. Сабыйҙы ҡурсалайым мин, сеп-сей баланы нисек оҙон юлға йөрөтмәк кәрәк? Килен дә йүнле-башлы һауығып етмәйәсәк! – Тик ирҙең тыңламауын күреп, һулаҡай ҡулын һелтәне. Йәнәһе, һинең менән һүҙ көрәштерергә ваҡытым юҡ.
Барыһы ла ир әйткәнсә булды. Бер нисә көн үткәс, аттарға тейәлеп, ылау-ылау ҡоҙалар килде. Ярай, тыуған-тыумасалар ярҙам итергә йүгерешеп тора, Саҙиҡаға артыҡ мәшәҡәт булманы. Ҡыҙ яғында уйнап-көлөп, ашап-эсеп ҡунаҡ булғас, өс көндән килен төшөрөргә һөйләшеп, ҡоҙаларын үҙҙәре яғына саҡырып, ҡунаҡтар ҡайтып китте.
Селлә селлә инде, көндәр бигерәк һыуытып китте. Ҡыҙ оҙатырға Әҡлимә әбей ҙә килде. Бүләктәрен тапшырып, изге теләктәрен әйтеп, юл доғаһын уҡыны. Юлға сыҡҡанда ел үтмәһен өсөн сабыйҙы ат санаһына ҡалын юрғанға төрөп, өҫтөнән ҡатлап толоп ябып һалдылар. Ара алыҫ ҡына, ат еле яман икән, битте семетеп кенә ала. Саҙиҡа ипләп кенә, сабыйының тын алышын тыңланы. Уныһы мыш-мыш килеп йоҡлауын белә. “Ярар инде, был яғына асмайым, һалҡын тейеп ҡуйыр, тип ҡатын башҡа мәшәҡәтләнмәне. Ҡоҙалар уларҙы сыулашып ҡаршы алды. Кемеһе бейей, кемеһе йырлай, күренеп тора – ҡыҙып алғандар. Киленде мендәргә баҫтырып, бал-май ҡаптырғас, кейәү күтәреп өйгә алып инеп китте. Ҡоҙаларҙы ҡапҡанан индереш юҡ, бер стакан тотмайынса. Саҙиҡа сабыйын юрғанға төргән килеш эскә үтергә тырышты:
– Мине индерегеҙ инде, баланы имеҙергә кәрәк бит!
Юҡ, тегеләр ишетергә лә теләмәне, имеш, йолаһы шулай: бер стакан тотмайынса ҡоҙаларҙы ҡапҡанан үткәрмәйҙәр. Көскә инеп китә алды ҡатын. Балаһын имеҙеп, әҙерәк тынысланғас ҡына табын артына килеп ултырҙы ул.
Ике көн йоҡлап, өсөнсө көн саҡ ҡайтырға сыҡты ҡоҙалар. Төш ауыуға һин дә мин торған көн кискә табан боҙолоп китмәһенме! Күҙ асҡыһыҙ көслө буран сыҡты. “Йә, Хоҙайым, ҡыҙымдың әйткән әйтеүен боҙған өсөн беҙҙең күҙебеҙҙе томалап, юлдарҙы ҡаплап язаһын бирмәксеме?!” – тип ҡурҡынды әсә кеше. Ҡара төндә саҡ ҡайтып етте ҡоҙаларҙың ылауы. Саҙиҡа тиҙ генә сананан төштө лә, сабыйын ҡосаҡлап өйгә йүгерҙе. Кейемен дә һалып тормайынса, балаһының юрғанын систе лә, ыңғайына үкһеп илап та ебәрҙе. Сабый йәнһеҙ, тәне һыуынғайны инде. Уның өҙгөләнеп ҡысҡырыуына тыштағылар йүгерешеп өйгә инде.
Сабыйҙы бер төн һаҡлағандан һуң, иртәгәһен ҡояш сығыу менән йолаһын үтәп ерләнеләр. Әҡлимә әбей генә, әллә йыуатты, әллә әрләне.
– Хоҙайҙың ҡөҙрәте, балалар, кемде алһа ла. Ҡысҡыр йә ер тырна – әҙәм балаһы көсһөҙ. Күрәһең, кемегеҙҙеңдер Аллаһы Тәғәлә алдында гонаһы булған. Шуға ла ғибрәт булһын тип, сабыйығыҙҙың ҡырҡ көнөн дә тултырмай, теге донъяға фәрештә итеп алғандыр, – тине.
Гөлзифа.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 318
ПОКРОВКА, бронза быуаты — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡылар төркөмө. Ырымбур өлк. Соль‑Илецк р‑ны Покровка а. янын‑ да Илек й. (Урал й. ҡушылдығы) һул ярында урынлашҡан. 1911 й. И.А. Кастанье, 1991 й. Н.Л.Моргунова һәм Т.Н.Трунаева, 1992—2002 йй. Л.Т.Яблонский тарафынан өйрәнелә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. Савромат мәҙәниәте ҡәберҙәрендә мәйеттәр тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында йәки йөҙләнгән соҡорҙарҙа башта‑ ры м‑н башлыса көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Жрица ҡәбере айырылып тора, унда алтын ҡыңғырау һәм йәнлек стилендә ҡаплан рәүешендә эшләнгән айылдар м‑н биҙәлгән уникаль баш кейеме, таш ҡорбанлыҡ, бронза көҙгө табылған. Иртә Сармат (Прохоровка) мәҙәниәтендә (ҡара: Сармат мәҙәниәте) мәйеттәр тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында йәки йөҙләнгән соҡорҙарҙа баштары м‑н күп осраҡта көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән; катакомбалар осрай; б.э.т. 5 б. аҙ. — 4 б. башына ҡараған дромослы ҡәбер соҡоронда коллектив ерләү (12 ир, ҡатын‑ҡыҙ һәм бала һөлдәһе) асыҡланған. Ҡәберҙәрҙә ҡорбан ителгән хайуан һөйәктәре һәм тимер бысаҡтар, ирҙәр ҡәберендә ҡорал (тимер ҡылыс һәм бронза уҡ башаҡтары), ҡатын‑ҡыҙҙыҡында — биҙәүестәр (быяла, ҡара гәрәбәнән эшләнгән муйынсаҡтар, бронза һәм алтын йөҙөктәр, ишеп эшләнгән бронза, ҡайһы ваҡыт алтын ҡалайға төрөлгән һырғалар), бронза көҙгөләр табылған. П.X ҡәберлегендәге 80‑дән ашыу ҡурған һуң Сармат мәҙәниәтенә ҡарай. Мәйеттәр баштары м‑н төньяҡҡа ҡаратып, тар ҡәбер соҡорҙарында йәки йөҙләнгән соҡорҙарҙа көнбайыш стена буйында ерләнгән. Керамика әүәләп эшләнгән көршәктәрҙән тора, Урта Азия һауыттары осрай. Ҡомартҡы материалдары Ырымбур тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана.
Л.Т.Яблонский
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
АЙЫТ УРАҘМӘТОВ (?—7.2.1774, Ҡазан), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Бөгөлмә ведомствоһы Абдул а. яһаҡлы татарҙарынан. 1773 й. нояб. алып Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе. А.У. отряды Ҡазан губернаһының Биләркүл, Мәләкәҫ, Тейен һ.б. торама пункттары тирәһендә хәрәкәт итә. 1774 й. 20 ғин. Өфө провинцияһы Сирмешән ҡәлғәһе янындағы һуғышта әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү барышында вафат була.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Юмор » Страница 3
Яҡшы кеше
Әҙәбиәт / Юмор // 23-06-2018, 07:00
Көтмәгәндә ҡоҙаһы ҡунаҡҡа килеп төшкәс, Морат күршеһе Сәлимдән бер «аҡбаш» алып сыҡты.
– Минең күршеләр – изгелекле, һәйбәт кешеләр, кеше хәлен яҡшы аңлайҙар, кәрәк ваҡытта ярҙам итәләр, – тине Морат, «ялтырбаш»ты асып. – Бер мәл Сәлимдәрҙең һушһыҙ тауығы беҙҙең урамға аҙашып килеп сыҡҡан, ә бәйле торған Аҡбай, сит-ят йән эйәһен генә көткәндәй, уны боғаҙынан эләктереп тә алған. Ләкин был хәлдән һуң күршеләрҙең тауышланып йә үпкәләп йөрөгәнен күрмәнем һәм ишетмәнем дә.
Ҡунаҡ кеше аҙыраҡ төшөргәс, кәйефләнеп китеп, ҡоҙаһы алдында үҙенең дә үтә изге күңелле әҙәм икәнен күрһәтергә теләне шикелле. Шуға:
– Ә беҙҙең күршенең эте башмаҡ тиклем һарығыбыҙҙы өҙгөләп ташланы, – тип теҙҙе ул, – ләкин мин ваҡланып йөрөмәнем, ҡатын да ҡул ғына һелтәне.
Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, Морат: «Бигерәк иҫәрһең икән!» – тип саҡ ҡысҡырып ебәрмәне. Шулай ҙа эстән генә, әгәр күршеләрҙең эте беҙҙең тауыҡтың үҙенә түгел, себешкә тейгәндә лә нимә ҡылырға белер инем, тип уйланы....
Үәт, ҡыҙыҡ! (14.06.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 19-06-2018, 07:00
Өмәсе кейәү (Булған хәл)
Әҙәбиәт / Юмор // 14-06-2018, 07:00
Беҙҙең халыҡта бик шәп йола бар – бер-береңә ярҙам итешеү. Әйтәйек, ауылда берәү өй бурай икән, йәше-ҡарты, хәленән килгәненең барыһы ла өмәгә сыға. Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, уйын-көлкө, төрлө мәрәкә хәл һөйләп, арығаныңды һиҙмәйһең дә, эш тә ырап ҡала.
Яңы ғына кәләш алған мәл. Шулай бер ваҡыт хәләл ефет менән ҡайны-ҡәйнәмдәргә ҡайтып төштөк. Йоҡлап тороп, иртән сәй-фәлән эсеп, тәнде яҙылдырып алғас, ҡайным менән тышҡа сығып, тәмәке көйрәтергә булдыҡ. Өй алдында ултырып, хәл-әхүәл һорашып, гәп һатабыҙ. Һүҙ ыңғайында түмәргә сабылған балтаны ҡараштырған булам. Хәстәрле кейәү йоҫоғонан тәмәкене сиртеп кенә ташланым да: “Ҡайны, ҡайҙа, балтаңды оҫтаханаға алып барып сарлап килтерәйем”, – мәйтәм. Ул һынаулы ҡараш ташланы ла, йә әләйһәң, иренмәһәң бар, тине. Ен ҡотортоу шул булалыр инде ул. Ҡайтып килә инем, ҡайнымдарҙан ике-өс өй аша ғына йәшәгән Биктимер ағай ҡаршыма осраны. Ул ваҡытта беҙ таныш та түгел инек....
Үәт, ҡыҙыҡ! (8.06.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 12-06-2018, 07:00
Таптылар (Юмореска)
Әҙәбиәт / Юмор // 11-06-2018, 07:00
Быҙау юғалған, тигән хәбәр йәшен тиҙлегендә ферманы урап сыҡты. Мөдир Низам тиҙ арала малсыларҙы йыйып алды.
– Туғандар, – тине ул, ауыр тын алып. – Әйтеүе оят, ғүмерҙә булмаған хәл, йәғни «ЧП» булды. Бөтәгеҙ ҙә ишеткәндер, моғайын, бер быҙау юҡҡа сыҡты, ер йотҡанмы ни, эҙе лә күренмәй. Ҡыҫҡаһы, шул: ҡыҙыу баштан, эште ҙурға ебәрмәй, үҙебеҙ генә хәл итеп, мәсьәләне асыҡлаһаҡ, яҡшы булыр. Кемдең ниндәй шиге бар, шул хаҡта ошонда уҡ хәбәр итһәгеҙ, егеттәрсә килеп сығыр ине....
Үәт, ҡыҙыҡ! (1.06.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 5-06-2018, 07:00
Үәт, ҡыҙыҡ! (25.05.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 29-05-2018, 06:00
Төндә ҡатын ирен уята.
– Нимә булды тағы? – ти тегеһе, йоҡо аралаш. – Футбол башландымы әллә?
– Юҡ, йәнем, – ти ҡатыны иркә генә.
Биш минуттан тағы шул уҡ хәл – ҡатын ирен уята.
– Хоккей башландымы әллә?
– Хоккейҙың ни ҡыҫылышы бар бында? – тип аптырай ҡатын.
– Ул ваҡытта ниңә уятаһың һуң?
Шунан ҡатын эске күлдәксән генә балконға сығып баҫа ла:
– Был ерҙә ысын ир-егеттәр бармы ул? – тип ҡысҡыра.
Биш-алты тәҙрәнән ирҙәр башын сығара:
– Нимә булды, эсергә бармы әллә?
* * *...
Үәт, ҡыҙыҡ! (18.05.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 21-05-2018, 08:00
Үәт, ҡыҙыҡ! (4.05.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 7-05-2018, 17:11
Көнбағышлы пакет
Әҙәбиәт / Юмор // 29-04-2018, 07:00
Бер көн бажам менән тағы мунсаға киттек. Ҡатын таҙа кейем, таҫтамал һалынған пакетты миңә һондо ла: “Бына һиңә көнбағышлы пакет, кешенеке менән бутама”, – тине.
Башымды, елкәмде сабып, мунсаның бөтә рәхәтлеген татып бөткәс, ғәҙәтемсә, бажанан алдараҡ кейенергә сыҡтым. Ҡатын ни эшләптер салбарҙың мулырағын һалған. Күлдәкте тиҙ генә яурынға һалдым да аласыҡҡа инеп, ундағы урындыҡҡа ауҙым.
Бер аҙҙан “аһ-уһ” килеп бажа сыҡты. Кейгән трикоһының балағы тубығында тора, хәс тә шорты кеүек. Күлдәге бөтөнләй эленмәгән, арҡаһын яҙа-йоҙа ғына ҡаплай. Сабыныуҙан ҡыҙарған ҡорһағы ялтырап күренә, үҙе ялан аяҡ. “Балдыҙ ни эшләп мап-матур здарауай иренә ҡыҫҡа-мыҫҡа трико кейҙерҙе икән”, – тип уйлап ятам....
[/aviable]


text:
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары парламенттың киләһе пленар ултырышында “Мәҙәниәт тураһында”ғы, “Башҡортостан Республикаһында мәғариф тураһында”ғы республика законының 10.1-се статьяһына, “Башҡортостан Республикаһында граждандарҙы социаль хеҙмәтләндереү тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы закондарына үҙгәрештәр индереү хаҡындағы ҡанун проекттарын ҡарарға ниәтләй.
Был проекттарҙа мәҙәниәт, мәғариф һәм социаль хеҙмәтләндереү ойошмалары тарафынан хеҙмәт күрһәтеү шарттары сифатына бойондороҡһоҙ баһа биреү буйынса йәмәғәт советтарын төҙөү тәртибен үҙгәрткән норма күҙ уңында тотола.
— Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһына ошондай советтарҙы ойоштороу хоҡуғы бирелә. Әлегә тиклем бындай вәкәләтте башҡарма власть органдары тормошҡа ашыра ине. Яңы ҡараш мәғариф, мәҙәниәт, социаль хеҙмәтләндереү ойошмалары күрһәткән хеҙмәттәр сифатына бойондороҡһоҙ баһа биреүҙе тәьмин итәсәк, — тине Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев. — Әйткәндәй, норма федераль ҡануниәттә нығытылған, хәҙер беҙ уны төбәк кимәлендә сағылдырырға ниәтләйбеҙ.


text:
Башҡортостанда сит ил эшсе көстәренә заявкалар ҡабул итеү дауам итә
Башҡортостанда 2013 йылға сит ил эшсе көстәрен йәлеп итеүгә заявкалар ҡабул итеү дауам итә. Ғаризаларҙы 2012 йылдың 1 майына тиклем республиканың Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығына тапшырырға кәрәк.
Бынан тыш, 1 майға тиклем Идаралыҡ 2012 йылға Башҡортостанға сит ил эшсе көстәрен йәлеп итеүгә ихтыяжды асыҡлау һәм төҙәтмәләр индереү буйынса эш биреүселәрҙән ғаризалар йыясаҡ. Бында башлыса ағымдағы йылға билдәләнгән квоталарҙы арттырыу йәки кәметеү тураһында һүҙ бара.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, Рәсәйҙең эшселәр көстәре баҙарын һаҡлау өсөн закон нигеҙендә сит ил эшсе көстәрен йәлеп итеүгә квоталар сифатында сикләүҙәр индерелгән. Ошо уҡ ваҡытта эш биреүселәр тәүҙә, www.migrakvota.gov.ru сайты аша үтеп, «Миграция квоталары» автоматлаштырылған мәғлүмәт комплексы системаһында үҙ аллы заявка тултырырға тейеш.
Бынан һуң етәксенең ҡултамғаһы һәм ойошма мисәте менән раҫланған, ҡағыҙға баҫылған («Миграквота» автоматлаштырылған мәғлүмәт комплексы системаһынан сығарылған) ике экземплярҙағы ғаризаны эш биреүсе 450059, Өфө, Б.Гражданская урамы, 24, 5-се кабинет адресы буйынса Башҡортостандың Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығына тапшыра. Белешмәләр өсөн телефон: (347)282-46-33.


text:
- Подробности
- Просмотров: 311
СОБХАНҒОЛ КИЛТӘКОВ (1720— 1774, Көңгөр ҡ.), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы. 1773 й. дек. уртаһында 25 кешелек отряд м‑н__ И.С.Кузнецовҡа ҡушыла. Златоуст (Косотур) заводында, Ҡытау‑Ивановка заводы һәм Һатҡы заводында баш күтәреүселәрҙең үҙидара органдарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Берда баш күтәреүселәр үҙәгенә ҡорал, һуғыш припасы, пушкалар, 4 заводтан тартып алынған аҡсаны ебәрә. Салауат Юлаев отряды м‑н берлектә 1774 й. ғин. башында — Красноуфимск ҡәлғәһен алыуҙа, 23—24 ғин. Көңгөрҙө штурмлауҙа ҡатнаша. Февр. башында И.Н.Зарубиндың бойороғо б‑са ҡулға алына һәм Соҡсон заводында һаҡ аҫтында тотола. 4 февр. Көңгөрҙән килгән хөкүмәт командаһы тарафынан ҡулға алына. Ген.-аншеф А.И.Бибиковтың күрһәтмәһе б‑са язалап үлтерелә.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 321
СОВЕТ‑ФИНЛЯНД ҺУҒЫШЫ (1939—40), Карелия һәм Кола ярымутрауын контролдә тотоу өсөн СССР һәм Финляндия араһындағы хәрби бәрелеш. Финляндия хөкүмәте Көнсығыш Карелиялағы биләмәһен Карел боғаҙына алмашыуҙан баш тарта һәм, үҙ армияһын нығытмалы “Маннергейм сиге”нә урынлаштырып, һуғышҡа әҙерләнә. 1939 й. 30 нояб. РККА частары совет‑фин сиген үтә. Ҡоро ер ғәскәрҙәре — төньяҡта (Кола ярымутрауында), көнсығышта (Көнсығыш Карелияла), флот Төньяҡ диңгеҙҙә һәм Фин ҡултығында һуғышҡан. Дек. СССР‑ҙы, илбаҫар һанап, Милләттәр Лигаһынан сығаралар. 1940 й. февр. совет ғәскәрҙәре “Маннергейм сиге”н ө .ә мартта Виипури ҡ (хә .. Выборг ҡ) ала. 1940 й. 13 мартында Финляндия СССР ҡуйған шарттарҙа солох төҙөргә мәжбүр була. Герой исеменә 412 кеше, ш. иҫ. И.П.Аляев, Ғ.Ш.Арыҫланов, С.Н.Майский һәм Г.С.Пулькин, лайыҡ була. РККА‑ның юғалтыуҙары 130 меңгә яҡын кеше, ш. иҫ. Башҡортостандан 1489 кеше, тәшкил итә.
Әҙәб.: Б и к м е е в М.А. Советско‑Финляндская война 1939—1940: факты, события, люди и безвозвратные потери Башкортостана. Уфа, 1999.
М.Ә.Бикмәев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 416
ИЗОБИЛЬНЫЙ КӘШӘНӘҺЕ, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. 14 б. 2‑се сирегенә ҡарай. Ырымбур өлк. Изобильный а. көньяҡ‑көнбайышҡа табан 1,5 м алыҫлыҡта Илек й. (Урал й. ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан. 1993 й. М.А.Турецкий тарафынан өйрәнелә. Кәшәнә бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле ҡоролманан ғибәрәт булған. Түбәнге ярусы планда һигеҙ мөйөшлө, өҫкөһө дүрт мөйөшлө булған. Стеналары (2,2 м ҡалынлыҡта), иҙәне яндырылған һәм сей кирбестән һалынған. Төньяҡ‑көнбайыш стенаһы янында кирбестән эшләнгән баҫҡыслы ҡәбер ташы (2,0×0,5 м) аҫтында көнбайыш-көнсығыш йүнәлеше буйлап ҡаҙылған дүрткел ҡәбер соҡоронда (2,7 м тәрәнлектә) кирбестән төҙөлгән кәшәнә табылған. Ҡатын‑ҡыҙ һәм ирҙәрҙе ҡапҡасы тимер сөйҙәр, атламалар м‑н беркетелгән ағас табутта ерләгәндәр. Мәйеттәр салҡан һалып, баштары м‑н көньяҡҡа һәм төньяҡ‑көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Аметист һәм бронза муйынсаҡ бөртөктәре, тимер ҡаптырмалар, һорау билдәһе рәүешендәге алтын һырға, ебәк киҫәктәре, йылан төшөрөлгән бронза көҙгө һәм йөҙөк табылған. Мосолман йолаларының ерләү элементтары төҫмөрләнә. И.м. материалдары Ырымбур пед. ун‑ты фондтарында һаҡлана.
Г.Н.Гарустович
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 221
УРМАНДЫ ФАЙҘАЛАНЫУ, урмандарҙы кешеләрҙең урман ресурстарына һәм урмандың файҙалы үҙенсәлектәренә ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡулланыу. РФ Урман кодексы тарафынан көйләнә (ҡара: Урман хоҡуғы). У.ф. ағас, сайыр әҙерләү, ағас булмаған урман ресурстары, аҙыҡ‑түлек ресурстары, дарыу үҫемлектәре әҙерләү һәм йыйыу, һунарсылыҡ хужалығы, ауыл хужалығы алып барыу, ғилми‑тикшеренеү, мәғариф һәм рекреацион эшмәкәрлек м‑н шөғөлләнеү һ.б. төрҙәре айырыла. Башҡортостанда У.ф. төп төрө булып ағас әҙерләү (ҡара: Ағас әҙерләү сәнәғәте) тора. 2012 й. 3,3 млн м3 ағас әҙерләнгән. Республиканың урман хужалығы пр‑тиелары тарафынан йыл һайын 90 т ашыу бал, 200 т емеш‑еләк, 500 т ҡайын һуты, 20 т дарыу‑техник сеймал, 150 т бәшмәк әҙерләнә. Рекреацион У.ф. урман парктары, ҡалаларҙың һәм торама пункттарҙың йәшел (һаҡлана торған) зоналары, туристик маршруттар янындағы урмандар, тәбиғи парктар һ.б. йәлеп ителә. 20 б. 60—70‑се йй. Урман тәжрибә станцияһында респ. урмандарында ҡырағай емеш‑еләктәрҙең һәм бәшмәктәрҙең таралыуы өйрәнелә, уңдырышлылығы билдәләнә, еләклектәрҙе һәм бәшмәк плантацияларын файҙаланыу б‑са тәҡдимдәр эшләнә, а.х. малдары өсөн аҙыҡ сифатында ҡулланыуға яраҡлы ҡырҡындыҡ ҡалдыҡтарының күләме билдәләнә (А.М.Йыһангиров). Гөлйемештең вегетатив үрсеүе, орлоҡтан үрсеүе һәм уның сәнәғәт плантацияларын төҙөү агротехникаһы б‑са тәҡдимдәр (Ю.Ф.Косоуров, Р.С.Письмерова, С.М.Хазиагаев һ.б.), юғары күләмдә бал йыйыуҙы һәм эшкә яраҡлы эре ағастар сығышын тәьмин иткән йүкәлектәрҙе файҙаланыу системаһы (И.А.Ибраһимов, А.Е.Рябчинский) эшләнә. 80‑се йй. уртаһынан Аграр университетта рекреацион У.ф. нигеҙҙәрен уйлап табыу (С.И.Конашова, Ә.Ф.Хәйретдинов), йүкәлектәрҙе комплекслы ҡулланыу (Р.Р.Солтанова) б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла.
Әҙәб.: Леса Башкортостана /А.Ф. Хайретдинов [и др.]. Уфа, 2004; Н а б и у л л и н Р.Г., Х а й р е т д и н о в А.Ф. Лесное хозяйство Республики Башкортостан. Уфа, 2010.
А.Ҡ.Ғәбделхаҡов, К.М.Ғәбдрәхимов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 349
РӘСӘЙ МОСОЛМАНДАРЫНЫҢ ҮҘӘК ДИНИӘ НАЗАРАТЫ, дини төркөмдәрҙе һәм төбәк ойошмаларҙы берләштергән дини ойошма. Өфөлә урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: кешенең ислам динен тотоу азатлығына хоҡуғын ғәмәлгә ашырыу; мосолман дин ғилемен таратыу; дини белем биреү үҫешенә булышлыҡ итеү; мосолмандарға изге урындарға ғибәҙәт ҡылыуҙы ойоштороу (ҡара: Хаж); ислам мәҙәни үҙәктәрен булдырыу һ.б. Мәжлес (съезд) Мосолман Үҙәк Диниә назаратының юғары органы булып тора, съездар араһындағы осорҙа — Мосолман Үҙәк Диниә назараты Президиумы, Мөфтөйҙәр советы, Өләмдәр советы. Ырымбур мосолман диниә назараты булараҡ асыла, 1917 й. алып Эске Рәсәй һәм Себер Мосолман Үҙәк Диниә назараты (1918 й. тиклем дини ведомство булып Мосолмандарҙың милли идараһына инә — Милләт мәжлесе үҙәк башҡарма органы), 1948 й. — СССР‑ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты, 1992 й. — Рәсәй һәм БДБ‑ның Европа илдәре Мосолман Үҙәк Диниә назараты, 2000 й. башлап хәҙ. исемен йөрөтә. 1927 й. Мосолман Үҙәк Диниә назараты — 14825, 1988 й. 142 мәхәлләне берләштерә. 1999 й. 24 төбәк диниә назараты, 13 мөхтәсибәт, яҡынса 1700 мәхәллә, 2010 й. 26 төбәк диниә назараты уның ҡарамағында була. Рәсәй ислам университеты эшләй. “Мосолман календары”, “Маглюмат аль‑Булгар — Вестник” (“Мәғлүмәт әл‑Болғар — Хәбәр”, ҡара: Мосолман ваҡытлы матбуғаты) гәз. нәшер итә. Мөфтөйҙәре: Ғ.Баруди (1917—21), Р.Ф.Фәхретдинов (1923—36), Ғ.З.Рәсүлев (1936—50), Ш.Ш.Хыялетдинов (1951—74), Ә.Н.Исаев (1975 й. алып), Т.Тажетдин (1980 й. алып).
М.Ғ.Вәлиева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
УН БЕР КҮЛ ТӨРКӨМӨ, Ағиҙел й. туғайындағы һаҙлыҡтар. Ғафури р‑ны Баҡраҡ, Урта Үтәш, Яҡтыкүл һәм Еҙем‑Ҡаран аа. тирәһендә урынлашҡан. Уйһыу һаҙлыҡтар, майҙандары 26—147 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1,0—2,1 м. Башлыса ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Тал, ябай балан, ҡара ҡарағат, ат ҡуҙғалағы, бейек андыҙ, ҡаҙ үләне, мурт эт муйылы, һаҙ ҡырҡбыуыны, ябай кесерткән һ.б. үҫә. Аҡ ҡуян, мышы, төлкө, үр ҡуяны, ҡурпысыҡ, һаралйын, һоро торна һ.б. йәшәй.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 03.04.2018
Бөгөн бар донъя Мобиль телефон көнөн билдәләй
Яңылыҡтар таҫмаһы // 3-04-2018, 15:40
Теүәл 45 йыл элек, 1973 йылдың 3 апрелендә "Motorola" компанияһының инженеры Мартин Купер Motorola DynaTAC 8000X телефонынан өйҙән үҙенен офисына шылтырата (беренсе һүрәттә)
Шунан алып тотоп йәки кеҫәгә һалып йөрөтмәле элемтә сараһы үҫешә башлай. СССР был юҫыҡта 50-се йылдарҙан эшләһә лә, юғары технологияларҙан артта ҡала, өмөтлө йүнәлеште үҫтерә алмай.
Беренсе телефон Motorola DynaTAC 8000X ауырлығы 2,5 килограмм була. Ә хәҙергеләре 100 грамға ла барып етмәй.
Беҙҙең тормошҡа кәрәҙле телефондар 2002-2006 йыл арауығында инде. Тап шул мәлдә махсус һатыу салондары асылды, таулыраҡ урындарға вышкалар ҡуйылды, реклама ла үҙенекен эшләне. Телефон ҡиммәтле аксессуарҙан көн дә кәрәкле әйбергә әйләнде.
Әйҙәгеҙ иптәштәр тәүге телефондарыбыҙ тураһында һөйләшәйек. Улар тәүге мөхәббәт кеүек - бер ҡасан да онотолмай....
Үәт, ҡыҙыҡ! (30.03.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 3-04-2018, 07:00
Ҡәҙерле дуҫтар!
Медиа // 3-04-2018, 07:00
Еребеҙгә гөрләп яҙ килгәндә, йөрәк түрендә иң йылы хистәр бөрөләнә, уның һәр һулышы күңелде ҡанатландыра, йәшәйешкә йәм өҫтәй. Күңелегеҙҙә булған хистәрегеҙҙе яҡын кешеләрегеҙгә ваҡытында еткерергә онотмағыҙ. Был тәңгәлдә «Юлдаш» радиоһы ярҙамға килә һәм әйтеп бөтөрә алмаған хис-тойғоларығыҙҙы, изге теләктәрҙе йыр-бүләккә ҡушып, һеҙҙең ғүмер байрам табындарын йәмләргә ашыға....
Йоҡоһоҙлоҡтан йонсоғандар өсөн
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 3-04-2018, 07:00
Йәш саҡта йоҡо тәмле, иртән дә көскә тороп, эшкә китәһең. Ә бына олоғая килә йоҡо әллә ҡайҙа ҡаса ла ҡуя. Инде йоҡо килеп ятаһың, әммә ятыу менән йоҡо оса. Әйҙә ятаһың шунан әйләнеп-тулғанып, йоҡлап китеп булһасы. Ҡайһы саҡта күҙ ҙә элмәй төн үткәрергә тура килә. Бына шулай йоҡоһоҙлоҡтан этләнеп йөрөгәндә бер танышым яҡшы кәңәш бирҙе. Әле булһа ошо кәңәште тотам, миңә күпмелер файҙаһы тейҙе, бәлки, башҡаларға ла ярҙам итер.
Йоҡлар алдынан бер аҙ йылытылған көнбағыш майын елкә соҡорона, теләһә ҡайһы алты быуынға, устарға һәм табандарға һөртөргә. Мин был процедураны көн дә ҡабатлайым. Йоҡом да яйға һалынды, йоҡо туйғас, үҙемде лә күпкә яҡшыраҡ тоям.
Фәрзәнә.
Борай районы....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 21.11.2017
Остеохондрозға ҡаршы
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 21-11-2017, 11:00
Организмды йәшәртеүсе, яңыртыусы һәм тергеҙеүсе биш күнегеү тәҡдим итәбеҙ. Быуындарҙың һығылмалылығын тәьмин итеүсе күнегеүҙәр һәр ваҡытта ла беҙҙең организмдың ҡартайыу процесын көйләүсе иң уңышлы физик әүҙемлек һаналған. Остеохондроз булмаһын тиһәгеҙ, көн дә шуларҙы бер нисә тапҡыр ҡабатлағыҙ....
«Звезда» телеканалы Миңлеғәле Шайморатов тураһында фильм төшөрә
Яңылыҡтар таҫмаһы // 21-11-2017, 10:35
Рәсәйҙең «Звезда» телеканалы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының легендар командиры, генерал Миңлеғәле Шайморатов тураһында документаль фильм төшөрә. Фильм — «Армия легендалары» циклы серияларының береһе. Был проект Рәсәйҙең легендар хәрбиҙәре тураһында телеочерк булараҡ 2016 йылдан бирле бара....
Моң рингына килегеҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 21-11-2017, 07:00
Иғтибар! Иғтибар! Иғтибар! Күрмәй ҡалмағыҙ! Һуңынан, әйтмәнеләр, тимәгеҙ! 23 ноябрҙә, тик бер генә көн, Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы тарихында тәүге тапҡыр MоңRingШоу ярышы ойошторола.
Унда филармонияның талантлы, дәртле, амбициоз йәштәре, Башҡортостан эстрадаһында күптән инде үҙ урынын тапҡан, танылыу яулаған сәхнә «йондоҙҙары» менән осрашасаҡ. Музыкаль рингтар ойоштороуҙа ҙур тәжрибә туплаған промоутер – Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Сулпан Асҡарова был юлы тамашасыларға нимәләр тәҡдим итер? Сәмле бәйгелә еңеүҙе кем яулар? Тамашасы үҙ баһаһын кемгә бирер? Ошо һәм башҡа һорауҙарға яуап табырға сәхнә аҡһаҡалдары, эстрада мэтрҙары – рефериҙар Азат Айытҡолов, Нәзифә Ҡадирова, Вәхит Хызыров, Ғәли Алтынбаев, Хәлит Фәтихов һәм Вәлит Илембәтов ярҙам итәсәк.
Барлыҡ дуҫтарыбыҙҙы, таныштарыбыҙҙы, туғандарыбыҙҙы һәм баш ҡалабыҙҙа йәшәүсе йыр-моңға, ярыш сәменә битараф булмағандарҙы ҙур залда уҙасаҡ моң рингына саҡырабыҙ! Килегеҙ һәм үҙ баһағыҙҙы бирегеҙ!
Бәйгеселәр ең һыҙғанып алышҡа әҙерләнә. Ә һеҙ әҙерһегеҙме? Билеттар алдығыҙмы?
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 289
ПОЛИПИПЕРИЛЕН, пиперилен полимеры. Мол. м. 200 мең—1,5 млн, tбыялаланыу яҡынса —50°С, асыҡ һары төҫтә, ҡушылмалары юҡ. Пипериленды массала, эретмәлә (ароматик углеводородтарҙа катализаторҙар — литийалкилдар ҡатнашлығында), эмульсияла полимерлашыу юлы м‑н алалар. Комплекслы стереоспецифик катализаторҙарҙа синтезланған П. плёнкалары ныҡ, окисланыуға сыҙам булыуы м‑н айырыла. П. кабелдәрҙе изоляциялау, аяҡ кейемдәре һ.б. өсөн резина етештереүҙә ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. Химия ин‑тында туйындырылғанлығы көйләнгән П. модификациялары (В.Э.Вассерберг, И.Ф.Гладких, Э.М. Нелькенбаум, Ю.Я.Нелькенбаум, И.Ю. Понеделькина, Т.В.Романко, Ю.А.Сангалов, Ю.Б.Ясман) алына. Транс‑П. синтезлауҙың каталитик системалары (В.Г. Козлов, Э.А.Литовская, В.Ғ.Марцина, К.С.Минскер, Ю.Б.Монаков, И.Р. Муллағәлиев, Б.И.Пантух, С.Р. Рафиҡов, В.А.Розенцвет, Н.Н.Сигаева, Г.А.Толстиков) булдырыла. Лантаноид катализаторҙар ҡатнашлығында цис‑П., ванадий‑титан катализаторҙары ҡатнашлығында транс‑П. (пиперилендың бүленмәгән изомерҙарының сәнәғәт ҡатышмаһынан) алыу ысулы тәҡдим ителә; изопрен каучук нигеҙендәге цис‑П. (15—20%) өҫтәмәләре м‑н СКИ‑3 маркалы резина ҡатышмалары юғары когезион ныҡлыҡҡа эйә (ш. иҫ. активлығы түбән тултырғыс ҡулланған осраҡта), транс‑П. (10—15%) өҫтәмәләре м‑н — адгезион һәм когезион ныҡлыҡҡа эйә, был осраҡта транс‑П. цис‑П., тәбиғи каучукты үтеп китә. Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑дында (ҡара: “Каучук”) пиперилен нигеҙендә олигомерҙар (Б.А.Зорин, Б.Л.Ирхин, С.Г. Морозова, С.Д.Спицына, С.А.Чаусов, Л.Д.Чупракова), пипериленды олигомерлаштырыу катализаторҙары (Ю.П.Баженов, Морозова, Чупракова) алыу технологияһы эшләнә һәм етештереүгә индерелә. Пиперилен фракцияһы — нефть продукттары өсөн эреткес, синтетик каучуктар, латекстар, лактар, буяуҙар һ.б. етештереү өсөн сеймал (“Каучук” ЯАЙ), П. нигеҙендә — әлифтәр етештереүҙә ҡулланылған үҫемлек майын алмаштырыусы, йәки СКОП (Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы) һәм СКОП‑К (“Каучук” ЯАЙ) маркалы синтетик каучуктар, СКОП маркалы синтетик каучук нигеҙендә әлифтәр (Стәрлетамаҡ нефтехимия з‑ды), Пентоль (“Каучук” ЯАЙ) етештерәләр.
Н.Н.Сигаева
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
Яңы йылға кем хужа? / Фаҡиһа Туғыҙбаева
Ҡатнашалар: Ҡыш бабай, Ҡарһылыу, Аҡбуҙат, Батыр, Сәғәт, балалар, хайуандар һәм йәнлектәр.
Елка тирәләй балалар бейей, йырлай, шиғыр һөйләй.
Сәғәт: Ҡарап тороуы күңелле,
Балалар уйнай-көлә.
Ҡарһылыуҡай, йә, әйт әле,
Яңы йыл ҡасан килә?
Ҡарһылыу: Ваҡыт ҡәҙерен белгәндәргә
Һис һуңламай Яңы йыл.
Балалар: (ҡулдарын юғары күтәрә).
Ҡуян йылында ҙур үҫтек,
Ҙур-ҙур үҫтек беҙ быйыл.
Ҡуян: Һеҙҙең өсөн, матурҙарым,
Күп эш эшләп өлгөрҙөм.
Сәғәт: Рәхмәт, Ҡуян, балаларға
Көс бирҙең, аҡыл бирҙең.
Ҡуянды уртаға алып, бөтәһе лә ул булып һикерә, бейей.
Сәғәт: Һорауым бар, үҫкәндәрем:
Яңы йылға кем хужа?
Кем килтерә Яңы йылды,
Оҙон юл уҙа-уҙа?
Ҡыш бабай: Сәғәт, ашыҡмай тор әле,
Минең дә һорауым бар:
"Мөсәл" тигән һүҙ нимәне
Аңлата ул, балалар?
1-се бала: "Мөсәл" тәмле күстәнәстер,
2-се бала: Матур бүләк, моғайын.
3-сө бала: Йә тылсымсы исемелер.
4-се бала: Компьютер, тип уйлайым.
Бөтәһе лә көлөп ебәрә.
5-се бала: Тауыҡ төшөнә тары керә, ти.
"Мөсәл" тигән компьютерҙы ишеткәнем юҡ әле.
Ҡарһылыу: Ҡыш бабай менән икәүләп
Саҡырҙыҡ беҙ күп ҡунаҡ —
Береһенән-береһе талантлы.
Ҡунаҡтарҙы күргәс тә һеҙ
Табырһығыҙ яуапты.
Ҡыш бабай: Хөрмәтле ҡунаҡтар! Байрам түренә рәхим итегеҙ!
Балалар ҡул саба. Сысҡан, Һыйыр, Барыс, Йылан, Йылҡы, Ҡуй, Маймыл, Тауыҡ, Эт, Сусҡа килеп инә. Ҡуян Барыс эргәһенә барып баҫа. Араларында Аждаһа ғына юҡ.
6-сы бала: Таныш йәнлек, таныш хайуан —
Һәр береһе матур ҡунаҡ.
"Мөсәл" тигәнен ишеткән юҡ,
Баш ватам, шуны уйлап.
Батыр: Ашыҡмаһағыҙ, дуҫтарым,
Табырһығыҙ яуапты;
Бейетәйек, йырлатайыҡ
Башта һәр бер ҡунаҡты.
Бөтәһе бергә күңел аса.
Ҡыш бабай: Аҡыллыларым, һорауыма яуапты кем тапты?
Аҡбуҙат: Мин таптым! Мөсәл ун ике йылдан тора. Һәр йылды айырым хайуан исеме менән атап йөрөтәләр.
Батыр: Ер Үгеҙ өҫтөндә тора, тип уйлаған боронғо кешеләр. Ә Үгеҙ ҙур Балыҡ өҫтөндә баҫып тора, имеш. Шунда бер сысҡан, Үгеҙҙең мөгөҙөнә менгән дә:
Иң юғарыла мин торам! Яңы йылды иң тәүҙә күрәм! — тигән. Шуға ла мөсәл Сысҡан йылынан башлана икән.
Ҡыш бабай: Ә Аждаһа ҡайҙа һуң?
Аҡбуҙат менән Батыр
Йыл хужаһын, бәлки, йәһәт
Байрамға алып ҡайтыр?
Аҡбуҙатҡа атланған Батыр елдереп сығып китә лә Аждаһаны алып инә.
Сысҡан: Яңы йылды иң тәүҙә мин күрҙем!
Бөтәһе лә: "Мин дә! Мин дә!" — тип һөйөнсөләй.
Сәғәт: Тик-так, тик-так, тик-так,
Ҡотло булһын Яңы йыл!
Бөтәһе бергә: Яңы йылға — изге юл!
Яңы йылға — изге юл!
Ҡыш бабай: Яңы йыл килде беҙгә,
Аҡбуҙатҡа атланып.
Аждаһа: Гел бәхетле булайыҡ,
Йәшәйек гел шатланып!


text:
Сәғитов Р.Х.
Алтындан алдын мәсьәлә: мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр / Рәсүл Сәғитов.
– Өфө: Башҡ. энцикл., 2017. – 256 б. ISBN 978-5-88185-359-4
Йыйынтыҡта авторҙың ижтимағи-сәйәси, социаль-иҡтисади, мәҙәни, әҙәби, әхләҡи мәсьәләләр буйынса радио аша сығыштарынан өҙөктәр, матбуғатта баҫылған мәҡәләләре, журналистика тураһындағы фекерҙәре, интервьюлары, хикмәтле хикәйәләре тупланды. Уларҙың ҙур өлөшөндә тел күркәмлеге данлана, тормош күренештәренә таянып, уның бөйөк хазина икәнлеге раҫлана.


text:
Фольклориада – Башҡортостанға бар донъяла танылыу яулау өсөн шәп мөмкинлек– СИОФФФото: Олег Яровиков
Фольклориада – Башҡортостанға бар донъяла танылыу яулау өсөн шәп мөмкинлек– СИОФФ
Фольклориада – Башҡортостанға бар донъяла танылыу яулау өсөн шәп мөмкинлек– СИОФФФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
«Фольклориада-2020» – Башҡортостанға бик күп кешеләрҙе үҙенең мәҙәниәте менән таныштырыу һәм бар донъяла танылыу яулау өсөн шәп мөмкинлек. Был хаҡта «Башинформ» агентлығындағы матбуғат конференцияһында Фольклор фестивалдәре һәм традицион сәнғәт ойошмаларының халыҡ-ара советы (СИОФФ) рәйесе Филипп Боссан белдерҙе.
«Беҙҙең ойошма йыл һайын бөтә донъяла 400-гә яҡын фестиваль уҙғара, һәм мин Рәсәйҙең унда әүҙем ҡатнашыуына бик шатмын. Быларҙың барыһы ла төрлө милли мәҙәниәттәр вәкилдәре араһында тыныслыҡты һәм дуҫлыҡты яйға һалыу өсөн эшләнә.«Фольклориада-2020» – Башҡортостанға бик күп кешеләрҙе үҙенең мәҙәниәте менән таныштырыу һәм бар донъяла танылыу яулау өсөн шәп мөмкинлек», — тип билдәләне СИОФФ башлығы.
Өфөлә 48-се Бөтә донъя СИОФФ конгресы асыла, унда ҡатнашыу өсөн Башҡортостанға донъяның 60 иленән 200-гә яҡын делегат килгән, тине ул. Уларҙың һәммәһе лә ирекмәндәр. Әйтәйек, Боссан әфәнде — Франциянан. Уның төп эше Парижда урынлашҡан, ләкин ул СИОФФ өсөн бөтә эштәрҙе бөтөнләй бушлай башҡара.
Филипп Боссан һүҙҙәренсә, Конгрестың төп темаһы — фольклор традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү. Шулай уҡ Фольклориада буйынса комитет ағзаларына Өфөлә «Фольклориада-2020»-не уҙғарыу барышында йәлеп ителергә тейешле объекттарға инспекция үткәреү бурысы тора.
Матбуғат конференцияһында Фольклориаданы асыу һәм ябыу саралары өсөн майҙансыҡтар сифатында файҙаланыу ҡаралған урындар ҙа иғлан ителде. Улар — «Аҡбуҙат» һәм «Өфө-Арена».
«Фольклориаданы ябыу сараһын «Өфө-Арена»ла уҙғарыу күҙаллана. Бәлки, был үбеҙҙең Рәсәй мәҙәниәтен сағылдырған боҙ шоуы булыр, — тип белдерҙе Башҡортостан Хөкүмәтенең вице-премьеры Салауат Сәғитов. — Бынан тыш, Фольклориада барышында республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарында саралар планлаштырылған. Беҙ республикабыҙ ҡунаҡтары Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәтенең бөтә байлығын һәм төрлөлөгөн күрһен өсөн барыһын да эшләргә тырышырбыҙ».
Шуны өҫтәп үтәйек: 21-23 сентябрҙә Өфөлә мәҙәниәт һәм халыҡ ижады мәсьәләләре буйынса III Евразия Халыҡ-ара Гуманитар форумы була. Ул ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында 48-се Бөтә донъя конгресы һәм СИОФФ Генераль Ассамблеяһы саралары барышында уҙа.
http://www.bashinform.ru/news/1213535-folkloriada-otlichnaya-vozmozhnost-dlya-bashkirii-stat-izvestnoy-na-ves-mir-sioff/