text:
Кармен (опера)
«Кармен» (франц. Carmen) — Жорж Бизе тарафынан яҙылған иң танылған oпeраларҙың бeреһe. Опера 4 акттан ғибәрәт, Проспер Мерименың бер үк исемле новеллаһы мотивы буйынса А. Мельяк һәм Л. Галеви либреттоһы.
Яҙылыу тариxы[үҙгәртергә]
Рoмантик йылдарҙан башлап күп һанлы яҙыусыларҙы, кoмпoзитoрҙарҙы һәм сәнғәт әһeлдәрeн Испания үҙeнә тартҡан. Шуларҙың бeреһe — француз яҙыусыһы Прoспeр Mеримe. Ғаиләһe Рoмантик осoр менән бәйләнмәгән булһа ла, Meримe шул стилдә лә әҫәрҙәр ижад итеүгә ирeшә. Иң танылған әҫәрҙәрe араһында Кoлoмба һәм Кармeн. Кармeн сюжeтын донъяға танытҡан даһи иһә - Бизe була. Ул Прoспeр Mерименың рoманын музыкаға күсeрә, һәм oпeра фoрмаһында сәxнәләштeрә. Бизe Кармeн әҫәрeн яҙыуҙы 1873 йылда башлай, һәм бeрeнсe рeпeтициялар шул уҡ йылдың oктябрeнә тәғәйeнләнгән була. 1873 йылдың йәйeндә автoр бeрeнсe актты тамамлай, oпeра ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында кисектерелә, һәм Бизe икeнсe oпeра яҙыуға күсә. 1873 йылдың октябрeндә Oпéра яна һәм Бизeның әҫәрe көн тәртибeнән төшөп ҡала.
Бeр нисә айҙан һуң Oпéра етәксeлeгe Кармeнды 1874 йылдың авгусында ҡуйырға тип тәҡдим итә. Шунан Бизe oпeраны тиҙ арала, икe ай эсeндә oркeстрлаштыра. Рeпeтициялар 1874 йылдың октябрeндә башланып китә һәм бeр нисә айға һуҙыла. Кармeндың бeрeнсe сәxнә ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында, 1875 йылдың 3 мартында үтә. Tәнҡитсeләр oпeраны бик оҡшатмаһалар ҙә, xалыҡ араһында ул дан ҡаҙана. Бeр-бeр артлы ҡуйыла башлай: Венала, Брюсселдә, Санкт-Петербургта, Лoндoнда һәм Нью-Йоркта. Шулай итeп, Кармeн П. И. Чайковский һүҙҙәренә күрә, донъяның иң пoпуляр oпeраһына әүeрeлә.
Сюжеты[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Краткое содержание (синопсис) оперы «Кармен» на сайте «100 опер»
- Полный текст либретто оперы «Кармен»


c: text/html

text:
Бөҙрә аҡҡош
Бөҙрә аҡҡош, Ышылдаҡ аҡҡош (урыҫ. Лебедь-шипунr)(лат. Cygnus olor)— ҡаҙҙан ҙурыраҡ ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йәш саҡта — һорғолт көрән, ҙурайғас — бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә, муйынын кәкрәйтеп, ҡанаттарын ҡалҡытып йөрөй. Бик матур ҡош. Ҡаңғылдаҡ аҡҡоштан төҙөгөрәк кәүҙәһе һәм ҡанаттарын ҡалҡыта биреп йөҙәүе менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Асыуланған ҡаҙ һымаҡ, ышылдаған тауыш сығара. Шым ҡош.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ярҙары ҡамышлы һәм бейек үләнле ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Иген, үлән орлоҡтары, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын шырлыҡтарға ҡора. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт-пресс, 2001.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡушаяҡ
Ҡүшаяҡ, ер ҡуяны[1] йәки ялман [2] (Allactaga major, Большой тушканчик ) — Азияла, Африкала, Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә йәшәй, башлыса үҫемлек менән туҡлана, ҡыш көнө йоҡоға тала, ҡайһы саҡта игенгә зарар килтерә торған, алғы аяҡтары бик ҡыҫҡа, артҡы аяҡтары һәм ҡойроғо бик оҙон айырым кимереүселәр[3]; кимереүселәр отрядына ҡараған, оҙон артҡы аяҡтары менән һикереп йөрөй торған нәҙек оҙон ҡойроҡло дала йәнлектәре ғаиләһе[4]. Дала, ярымдала, полеарктика далаһы шырттарында йәшәргә яраҡлашҡан кимереүселәр төркөмөн берләштерә. Уларҙың кеүҙәһе, ғәҙәттә, 4-25 см оҙонлоҡта була, ҡойроғо кәүҙәнән оҙонораҡ 7-30 см. Ҡойроҡ осо аҡлы-ҡаралы бумала менән тамамлана. Ҡойроҡ осондағы бумала йүгергәндә руль булып хеҙмәт итә.
Һырты ҡыҙыл-көрән йәки һарғылт, аҫты аҡ. Ҡойроғо ҡара, осо һоро. Ирендәрендә өнөндә йәшәргә ярҙам итә торған оҙон ҡаты мыйыҡтары бар. Артҡы аяҡтары алғыларына ҡарағанда бер нисә тапҡыр оҙонораҡ. Ҡолактары ҙур, оҙон һәм тар. Тирән итеп ҡаҙылған өндәрендә йәшәй, улар ҡышлай торған, даими, көндөҙге, ваҡытлы төрҙәргә бүленә. Төндә әүҙемдәр. Көҙөн йоҡоға тала. Ҡушылыу апрельдә - йоҡо тамамланыуға уҡ башлана. Йөклөлөк осоры айҙан артыҡ дауам итә. 1−4 бала килтерә. Үләнсел үҫемлектәрҙең ер өҫтө һәм ер аҫты өлештәре менән туҡлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Армянка
Армянка — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей республикаһы, Краснодар крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Гузерипль йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004397
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100439
- Бассейн коды — 06.02.00.011
- ГӨ буйынса томы — 08
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Армянка.


text:
Акаси-Кайкё
Ака́си-Кайкё (япон. 明石海峡大橋) — Японияла аҫылма күпер, Авадзи утрауындағы Авадзи ҡалаһын һәм Хонсю утрауындағы Кобе ҡалаһын Акасы боғаҙы аша таташтыра. Донъяла иң оҙон аҫылма күпер: пилон бейеклеге 298 метр була, тулы оҙонлоҡ — 3911 метр.
Күпер менән бәйле рекордтар[үҙгәртергә]
- Гиннесстың рекордтар китабына күпер ике тапҡып керә: иң бейек аҫылма күпер һәм иң бейек күпер булараҡ, уның пилон бейеклеге 298 м, йәғни 90 ҡатлы йорттан бейегерәк. Һуңынан виадук Мийо күпере уны бейеклеге буйынса уҙып китә.
- Әгәр Акаси-Кайкё күперен тартып торған ҡорос сымдарҙы (диаметры 5,23 мм) һуҙһаң, Ер шарын ете тапҡыр уратып алырға була.


text:
Мышар барҡылдағы
Мышар барҡылдағы, мышар турғайы, миләш сыпсығы, шоморт сыпсығы (урыҫ. дрозд-рябинник, лат. Turdus pilaris) — Евразияла таралған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Түбәһе, елкәһе, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы күкһел һоро. Арҡаһы, ҡа¬наттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара буй таптар менән сыбарланған һарғылт ерән, ҡорһағы аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан түбәһендәге, елкәһендәге-һәм ҡойроҡ төбөндәге һорғолт күк төҫө менән айырыла
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «трррҡ-трррҡ». һайрауы сырылдаҡ, тауыштарҙан тора
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Башлыса мышар һәм балан менән туҡлана, бөжәктәр ҙә аулай. Ҡайһы ваҡыт йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе-урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ояһы ағастарҙа була. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
А (кирил хәрефе)
А, а (а) — башҡорт алфавитының беренсе хәрефе. Ҡалын һуҙынҡы. Ул бик күп телдәрҙә ҡулланыла һәм алфавиттың беренсе хәрефе булып тора. Башҡорт телендә уның өс варианты ҡулланылды.
- Ғәрәп графикаһында - ا
- Латин графикаһынды - Áá
- Кирил графикаһында - А,а
Тарих[үҙгәртергә]
Иҫке славян телендә был хәрефтең исеме аꙁъ/ⰰⰸⱏ [azŭ] ( башҡ. мин алмашы).
Был хәрефтең гематрияһы (һан ҡиммәте) — 1.
Шулай уҡ был хәреф имзаларҙа «бер» -моно, «беренсе», proto- һүҙҙәре урынына ҡулланылған. Мәҫәлән, иск.-слав. а.хъ, йәғни иск.-слав. монахъ (икона яҙыусылар имзаһы, башҡ. христиан дини община ағзаһы); иск.-слав. а.игоумєнъ, йәғни иск.-слав. протоигоумєнъ (башҡ. ирҙәр монастыры башлығы) тигәнде аңлатҡан.
Башҡорт алфавитында[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
А – а һүҙҙәрҙең ҡалын ижектәрендә яҙыла: ат, арба, сана, афиша, машина, магазин, гараж, лампа, ҡара, ҡала, парта, таҡта, ағас, алма, баҡса.


text:
Климат
Климат (грек. kλίua (klimatos) — бөгөлөү) — билдәле бер географик урын өсөн күп йыллыҡ һауа торошо тәртибе. Оҙаҡ йылдар күҙәтеп, уртаса төҙөлгән һауа торошо (йылылыҡ, дымлылыҡ, һауа баҫымы) климат тип атала. Һауа торошоноң утраса климаттан айырылыуы климаттың үҙгәреүен күрһәтмәй. Мәҫәлән, ҡыштың һылҡын килеүе климаттың һалҡынайыуын аңлатмай. Климаттың үҙгәреүен күҙәтер өсөн бер нисә тиҫтә йылға һуҙылған тикшеренеүҙәр кәрәк.
Элекке СССР биләмәһендә 1956 йылда климаты өйрәнеүсе Б.П. Алисов биргән классификация йөрөй. Ер шары дүрт климат бүлкәттән тора: экваториаль, тропик, уртаса һәм поляр бүлкәт. Улар араһында субэкваториаль, субтропик һәм субполяр бүлкәттәр урынлаша.
Башҡортостан уртаса континенталь климат бүлкәттә урынлашҡан, йәғни был ерҙәр өсөн һалҡын ҡыш (-40 градусҡа тиклем) һәм йылы, хатта еҫе йәй (+30 градусҡа тиклем) хас.


text:
Джордано Бруно
Джорда́но Бру́но (итал. Giordano Bruno; исеме: Филиппо, ҡушаматы — Бруно Ноланец; 1548 йылда, Неаполь янындағы Нола ҡалаһында тыуған — 1600 йылдың 17 февралендә Римдә вафат булған) — Италия философы һәм шағиры, пантеизм вәкиле. Католик дини хеҙмәткәре булараҡ, Джордано Бруно неоплатони́зм йүнәлешен үҫтерә, Коперник тәғлимәтенә яңы аңлатма бирә. Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: йыһандың сикһеҙ булыуы, йыһандағы йондоҙҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, Ҡояш системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, йыһанда беҙҙең Ҡояш кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит планеталарҙа Ерҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы.
Йөкмәткеһе
Бала сағы[үҙгәртергә]
Филиппо Бруно 1548 йылда Неаполдән йыраҡ түгел Нола тигән төбәктә тыуа. 11 йәшендә уны әҙәбиәт, логика һәм диалектиканы өйрәнергә Неаполгә алып киләләр. 1563 йылда 15 йәшендә ул Изге Доминака монастырына уҡырға килә. Бына 1565 йылда монах дәрәжәһен һәм Джоржано ҡушаматын ала. Тиҙҙән йәндең кәүҙәлә булыуына, Дева Марияның яралғыланыуына шикләнгәне өсөн етәкселәр уның эшмәкәрлеген тикшерә башлай. Тикшереү һөҙөмтәләрен көтөп тормайса, ул Римға ҡаса, хәүефһеҙерәк тип Италияның төньяғына күсенә. Бында ул дәрес биреп эшләй башлай, бер урында ярты йылдан артыҡ булмай.
Европа буйлап гиҙеү[үҙгәртергә]
Башта 35 йәшлек фәлсәфәсе Лондонда, һуңынан Оксфордта, ундағы профессорҙар менән бәхәсләшкәндән һуң киренән Лондонға күсә. Бер нисә хеҙмәтен яҙа, улар араһында иң мөһиме — «Ғаләмдең һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында» (1584 йыл). Уны Англия хөкүмәте ҡурсалауға ҡарамаҫтан, ул ике йылдан Францияға ҡасырға мәжбүр була. Һуңынан Германияла уға лекциялар уҡыу тыйыла. Бруно үҙенә дошмандар таба торған иҫ киткес һәләткә эйә була. Ул аҡылы ҡабул итмәгән барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттән баш тарта, бәхәсләшеүсегә туранан-тура уның ахмаҡ, йүләр булыуын әйтә. Үҙен донъя гражданины, Ҡояш һәм Ер улы, академияһыҙ академик тип иҫәпләй.
Хөкөмө һәм үлеме[үҙгәртергә]
1591 йылда йәш аристократ Джованни Мочениго саҡырыуы буйынса Венецияға мнемоника (хәтерҙе үҫтереү сәнғәте) буйынса дәрес бирергә килә. Тиҙҙән Джованни Мочениго менән мөнәсәбәттәре боҙола. 1592 йылдың 25 майында Мочениго Венеция инквизицияһына ялыу ебәрә. [1][2] Бынан һуң фәйләсуф ҡулға алына. Урындағы инквизиторҙар уны, фекеренән баш тартырға күндерә алмай, Римдағы коллегаларына тапшыра.
7 йыл буйы төрмәлә ултырып сыҡҡас, 1600 йылдың 17 февралендә Джордано Бруно хөр фекерлелек өсөн католик сиркәү тарафынан еретик булараҡ инквизиция усағында яндырыла.
Өс йөҙ йыл үткәс, 1889 йылда Джодано Бруно яндырылған урында уға һәйкәл ҡуйыла.
Әммә дүрт йөҙ йыл үткәс тә Рим католик сиркәүенең башлығы уңы аҡлау мәсьәләһе менән килешмәй.[3][4]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Антоновский Ю.М. Джордано Бруно.Его жизнь и философская деятельность. СПб., 1892.
- Барбур И. Религия и наука: история и современность. М.: ББИ, 2000.
- Горфункель А.Х. Джордано Бруно. М., 1973. -175 с.( Мыслители прошлого).
- Джордано Бруно. Избранное. Самара: Агни, 2000.
- Йейтс Ф. Джордано Бруно и герметическая традиция. М.: Новое литературное обозрение, 2000.
- Карсавин Л.П. Джордано Бруно. Берлин, 1923.
- Кузнецов Б. Г. Джордано Бруно и генезис классической науки.
- Койре А. От замкнутого мира к бесконечной вселенной: Пер. с англ. Серия: Сигма. 2001. In English: The New Astronomy and the New Metaphysics (глава из книги, посвященная космологии Джоржано Бруно)
- Лавджой А. Великая цепь бытия. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001. Лекция IV. Принцип изобилия и новая космография (в значительной мере посвящена космологическим идеям Дж. Бруно)
- Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звёздные миры Джордано Бруно //Вопросы истории естествознания и техники. 1994, № 1.
- Философско-религиозные истоки науки. Отв. редактор П. П. Гайденко. М.: Мартис, 1997.
- Ордине Нуччо. Границы тени. Литература, философия и живопись у Джордано Бруно. Пер. с итальянского А.А. Россиуса. Спб., 2008.-407 с.
- Gatti H. Giordano Bruno and Renaissance Science, 2002 (содержит критику взгляда на Дж. Бруно как на герметиста).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Инквизиция Тарих хөкөмө алдында
- ↑ Джордано Бруно перед судом инквизиции (Краткое изложение следственного дела Джордано Бруно) // Вопросы истории религии и атеизма, 1958, с. 349—416.
- ↑ «Папа Иоанн-Павел минең менән урыҫса һөйләште. Ул миңә минең Джордано Бруноны аҡлау тәҡдимемде ҡабул итергә ярамай, сөнки, Галилейҙан айырмалы рәүештә, Бруно дөрөҫ булмаған, уның тереклек булған донъяларҙың күплеге тураһында тәғлимәте Изге Яҙмаға ҡаршы килмәй, тигән теологик раҫлауы өсөн хөкөм ителгән, тине. "Бына, йәнәһе лә, сит планета йән эйәләрен табығыҙ — шул ваҡытта Бруноның тәғлимәте дәллилләнәсәк һәм аҡлау тураһындағы һорауҙы күтәрергә мөмкин буласаҡ"». Андрей Ваганов Джаз тарихы — Алгебра курсы урынына. Академик Владимир Арнольд менән интервью // «Независимая газета», 2001-12-27
- ↑ «В. ГИНЗБУРГ: Джордано Бруноны ны аҡламанылар, сөнки…». Светлана Сорокина «Эхо Москвы» радиостанцияһының тура эфиры. Академик Виталий Гинзбург менән интервью // «Эхо Москвы», 15.01.2006
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах
- Джордано Бруно Ренессанс Фәлсәфә китапханаһында. Биографияһы, хеҙмәттәре, библиография, тикшереүҙәр.
- Джордано Бруно в библиотеке о. Якова Кротова
- Протоколы судебного допроса Джордано Бруно
- Франсес Йейтс. Джордано Бруно и герметическая традиция. — М.: Новое литературное обозрение, 2000
- Менцин Ю. Л. Загадки процесса Джордано Бруно
- Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звездные миры Джордано Бруно.
- Лернер Л., Госселин Э. Галилей и призрак Джордано Бруно
- Легойда В. За что сожгли Джордано Бруно
- Левитан Е. За что сожгли Джордано Бруно
- Оренина И. Тайна гибели Джордано Бруно
- Искры и пепел от костра Джордано Бруно
- Философские труды Джордано Бруно: О героическом энтузиазме. О причине, начале и едином. О бесконечности, вселенной и мирах
- Кураев А. Коперник, Бруно, Галилей: Аудиолекция
- D. W. Singer D. W. Giordano Bruno: His life and thought
- Kessler J. Giordano Bruno: The Forgotten Philosopher
- Giordano Bruno.info
- Giordano Bruno // Catholic Encyclopedia
- Hollister W. Giordano Bruno and the Infinite Universe
- Pogge R. W. The Folly of Giordano Bruno
- Giordano Bruno на IMDB


text:
Тал ҡурҙайы
Тал ҡурҙайы, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы (урыҫ. Садовая камышовка, лат. Acrocephalus dumetorum)— турғайҙар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән араларында, тал ботаҡтарында пырхылдап •осоп йөрөүсе бәләкәй генә теремек ҡош. Дөйөм төҫө кө¬рәнһыу ерән, һырт яғы ҡарараҡ, кәүҙәһенең аҫ яғы сағыуыраҡ. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ныҡ сыбар булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аҡ сәпсеккә йәки ауыл ҡарлуға¬сына оҡшатып, сырылдап һайрай. Баҫыу ситтәрендәге бейек үлән араларында, һыу буйындағы ҡамышлыҡтарҙа, таллыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төр¬лө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһын үлән һабаҡтарына беркетеп эшләй. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк алһыу аҡ, аҡ, һорғолт аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Көйөлдө
Көйөлдө (лат. Charadriiformes, урыҫ. Кулики) — бөтә ер йөҙөндә осрай, һыу буйында йәшәй торған, көйөлдөләр менән аҡсарлаҡтарҙы эсенә алған ҡоштар отрядына ҡараған ҡош; оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө, йылға-күл буйында йәшәүсе, ҡош[1].
Был ҡош Башҡортостанда киң таралған, һыу буйҙарында тереклек итә. Оҙон аяҡлы, аҫҡа табан кәкерәйгән оҙон суҡышлы, өйрәктән ҙур. Был ҡош яҡшы йөҙә, кәрәк саҡта сума. Төҫө — ҡара, буй-буй ерән һорғолт һыҙыҡлы. Ҡойроғоноң өҫтө һәм ҡорһағы аҡ төҫтә. Аяҡтары күкһел һоро. Тауышы «көйөөөөл, көйөөөөөл…., өл-өл-өл». Шырлыҡтарҙа, һыулы болондарҙа йәшәй. Ваҡ балыҡ, бөжәк, көҙөн еләк-емеш менән туҡлана.
Көйөлдө ояһын ерҙә ҡора. Көрән таптар менән ҡапланған йәшкелт-һоро төҫлө дүрт йомортҡа һала.
Көйөлдө — һунар ҡошо, уны ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё о птицах(урыҫ.)
- Ржанкообразные на сайте water-birds.narod.ru(урыҫ.)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Март (Буранай)
Март (Буранай)
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 1 Март (Буранай) - Бөтә Донъя граждандар оборонаһы көнө.
- 8 Март (Буранай) - Халык-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
- 15 Март (Буранай) - Халыҡ-ара ҡулланыусылар хоҡуҡтарын һаҡлау көнө.
- 21 Март (Буранай) - Халыҡ-ара ер көнө.
- 22 Март (Буранай) - Бөтә донъя һыу ресурстары көнө.
- 23 Март (Буранай) - Бөтә донъя метереология көнө.
- 24 Март (Буранай) - Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнө.
- 27 Март (Буранай) - Халыҡ-ара театр көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 10 Март (Буранай) - Рәсәй Федерацияһы архивтары көнө.
- 11 Март (Буранай) - Геодезия һәм картография хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 18 Март (Буранай) - Сауҙа, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 27 Март (Буранай) - Рәсәй Федерацияһы Эске эштар министрлығының Эске ғәскәрҙәре көнө.
- 29 Март (Буранай) - РФ Ҡораллы көстәренең юридик хеҙмәт белгестәре көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 17 Март (Буранай) - Башҡортостан Республикаһы именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 27 Март (Буранай) - Советтарҙың V Бөта башҡорт съезы Башҡорт АССР-ының тәүге Конституцияһын раҫлаған көн.
- 31 Март (Буранай) - Федератив договорға һәм Федератив договорға Башҡортостан Республикаһынан Ҡушымтаға ҡул ҡуйған көн.
Мосолман[үҙгәртергә]
- 30 Март (Буранай) - Мәүлит кисе (2007).


text:
Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр
Башҡорт Википедияһының төп маҡсаты — башҡорт телендә тулы, йыйнаҡ һәм дөрөҫлөктө көсәгән энциклопедия төҙөү. Был эшкә башҡа ҡатнашыусыларҙы йәлеп итеп, туған телгә булған ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү ҙә маҡсат итеп ҡуйыла. Был маҡсаттарҙы юғары кимәлдә тормошҡа ашырыу өсөн Википедияла дөйөм ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе һаҡлау кәрәк. Ентекле ҡағиҙә һәм күрһәтмәләрҙе Категория:Wikipedia:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр категорияларында табырға була.
Йөкмәткеһе
- 1 Википедияның ҡағиҙәләре тураһында
- 2 Мәҡәләнең эстәлеге
- 3 Нимә тураһында һәм нисек яҙырға?
- 3.1 Булған мәҡәләләрҙе төҙәтегеҙ
- 3.2 Белгән нәмәгеҙ һәм ҡыҙыҡ нәмәләр тураһында яҙығыҙ
- 3.3 Һәр бер һүҙ өсөн генә мәҡәлә яҙмағыҙ
- 3.4 Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итегеҙ
- 3.5 Һылтанмалар яһағыҙ
- 4 Мәҡәләне нисек ойошторорға
- 4.1 Бик күп бәләкәй әллә бер ҙур мәҡәлә яҙырғамы?
- 4.2 Оҡшаш мәҡәләләрҙең барлығын тикшерегеҙ
- 4.3 Мәҡәләнең яҙылыуы
- 4.4 Мәҡәләгә дөрөҫ исем бирегеҙ
- 4.5 Телгә йоҡмаған һүҙҙәр
- 4.6 Һүрәттәр, рәсемдәр ҡуйығыҙ
- 4.7 Типографика
- 4.8 Мәҡәлә категориялары
- 4.9 Ҡалыптарҙы ҡулланығыҙ һәм яңыларын эшләгеҙ
- 4.10 Белемдең ҡайһы бер бүлектәре буйынса мәҡәләләр
- 4.11 Башҡа телдәге исемдәрҙе дөрөҫ күсерегеҙ
- 5 Төрлөһөнән
- 6 Иҫкәрмәләр
Википедияның ҡағиҙәләре тураһында[үҙгәртергә]
Википедия телдәр буйынса бүленгән. Уртаҡ принциптар: тарафһыҙ ҡараш, авторлыҡ хоҡуҡтарына ихтирамлы булыу, GNU лицензияһы һәм башҡа ҡайһы бер принциптар - бөтә телдәрҙә мотлаҡ һаҡланырға тейеш. Мәҡәләләрҙе форматлау ҡағиҙәләре, берләшмә эсендәге мөнәсәбәттәр һәм оҡшаш хәлдәр бүлек эсендә берләшмә тарафынан көйләнеп тора. Беҙҙең хәҙерге ҡағиҙәләр, бөтә ҡағиҙәләр кеүек бөтә яҡтан камил түгел, ваҡыт үтеү менән яҡшыра баралар. Һәм был эштә һәр бер теләүсе ҡатнаша ала[1]. Бер ҡағиҙәләр системаһынан икенсеһенә күсеү (шунан бәлки кире күсеү), бик күп файҙа килтермәйәсәк. Электән ғәмәлдә булған ҡағиҙәләр бик күп ҡатнашыусылар тарафынан тикшерелгән, шул ҡағиҙәләргә таянып бик күп мәҡәләләр яҙылғанлыҡтан, ул ҡағиҙәләрҙе үҙгәртеү өсөн нигеҙле һәм төплө сәбәптәр булырға тейеш. Һәм бының өсөн бик күп тырышлыҡ кәрәк буласаҡ.
Мәҡәләнең эстәлеге[үҙгәртергә]
Тел һәм стиль[үҙгәртергә]
Мәҡәләләрҙе әҙәби башҡорт телендә һәм фәнни стилдә яҙыр кәрәк. Аңлатыу тик өсөнсө зат исеменән генә алып барылырға тейешле. Бик ябай һөйләмдәр менән яҙмаҫҡа, хупланмаған һүҙҙәр ҡулланмаҫҡа тырышығыҙ. Мәҡәләләрҙә шәхси иҫкәрмәләр һәм имзалар ҡуйырға ярамай, уларҙы фекер алышыу биттәрендә йәки мәҡәлә яҙыу тәҙрәһендә текст эсенә   ҡуя алаһығыҙ.
Тәҫьирләнмәйенсә һәм объектив рәүештә яҙығыҙ[үҙгәртергә]
Энциклопедиялағы мәҡәләләрҙе бер кемдән йәки бер нәмәнән булһа ла тәҫьирләнеп яҙмағыҙ. Мәҡәләгеҙ тарафһыҙ ҡараш принцибына ярашлы булһын: әгәр мәҡәләлә бәйән ителгән бер ҡараш бәхәсле йәки бик танылыу тапмаған икән, был турала ҡараштың сығанағына һылтанма яһап белдереп китер кәрәк. Бер хәл, күренеш йәки әйбер тураһында төрлө фекерҙәр бар икән, ул ҡараштар тураһында мәҡәләлә яҙыу, бик булмаһа, уларҙың барлығы тураһында һүҙ әйтеп китеү бик яҡшы булыр ине. Айырыуса бәхәсле мәҡәләрҙе төҙәткәндә тыныс һәм иғтибарлы һәм төҙәтеүҙәрҙә бик ентекле булығыҙ.
Мәҡәләнең төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Мәҡәләләге аңлатыу эҙмә-эҙлеклелеген һәм текстҡа ярҙамсы иҫкәрмәләр ҡуйыу тәртибен уҡыусыға уңайлы буласаҡ рәүештә алып барығыҙ. Бик күп мәҡәләләр ҡабул ителгән ҡалып менән яҙылған. Шуның өсөн, мәҫәлән яңы бер үҫемлек тураһында мәҡәлә яҙаһығыҙ икән, умырзая мәҡәләһендәге ҡалыпты ҡуллана алаһығыҙ; минералдар тураһында булһа - алтын, хайуандар тураһында - айыу, һ.б. Яңы мәҡәлә яҙғанда, оҡшаш тема буйынса яҙылған мәҡәләнең мөхәррирләү тәҙрәһенән ул мәҡәләнең текстын йәки ҡалыбын күсереп алырға була. Шунан һуң, формаһын һаҡлап, эстәлеген үҙгәртегеҙ. Бер төшөнсә тураһындағы мәҡәләнең башында ул төшөнсәнең исемен яҙығыҙ. Шунан башлыҡһыҙ, ул төшөнсәне аңлатҡан, ҡыҫҡа һәм дөйөм, бер-ике абзацлыҡ аңлатыу тексы ҡуйығыҙ.
Аңлатыу нисек булырға тейеш[үҙгәртергә]
Мәҡәләләрҙә аңлатыуҙы ошондай рәүештәрҙә алып барырға була:
- дөйөм фекерҙән айырым фекерҙәргә;
- ябайҙан ҡатмарлыға;
- әһәмиәт, танылыу, дөрөҫлөк, ҙурлыҡ, урынлашыу тәртибе буйынса;
- хронологик тәртиптә — тарихи белешмә өсөн;
- тематик тәртиптә — исемлектәрҙә ҡулланыу ҡулай;
- әлифба тәртибендә – башҡа тәртиптәр тап килмәгән ваҡытта.
Ярҙамсы билдәләр һәм белдереүҙәр[үҙгәртергә]
Мәҡәләнең эстәлеге тураһында иҫкәрмәләр мәҡәләнең алдында була; улар иҫәбенә ҡалып белдереүҙәре, авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу белдереүҙәре, викификация, эстәлеге тарафһыҙ ҡарашҡа ярашлы булмаған мәҡәләләр, һәм башҡа ҡайһы бер белдереүҙәр. Һеҙ ҙә шулай уҡ мәҡәлә өсөн инеш һүҙе яҙа, уны бик яҡшы итеп форматлай алаһығыҙ. Мәҡәләнең бөтмәүе тураһындағы иҫкәрмәләр, туғандаш проекттарҙағы бәйләнгән мәҡәләләргә һылтанмалар һәм рөхсәт тураһындағы белдереүҙәр мәҡәлә аҙағына ҡуйыла. Категориялау билдәләре һәм интервики бәйләнештәре, яҙылған тәртиптә сығанаҡ текстында башҡа тексттарҙың иң аҙағында яҙыла һәм буш юл менән айырып ҡуйыла:
[[Категория: Wikipedia:Белешмә|Kағизә һәм күрһәтмәләр]]
Үрнәк[үҙгәртергә]
(фараз ғына)
'''Азия''' — [[Евразия]] ҡитғаһының көнсығыш өлөшө һәм [[донъя]]ның бер киçәге. == География == Азия — ер йөҙөнөң иң ҙур kитғаһы һәм дүрт [[океан]] менәң уратып алынған. == Халыk == Азия — ер йөҙөнөң иң күп халыҡ йәшәгән өлөшө; унда донъя халҡының 50% йәшәй. (һ.б.). {{geo-stub}} {{Азия}} == Әзәбиәт == * ... == Һылтанмалар == * ... [[Категория:Азия|*]]
Авторлыҡ хоҡуҡтарына ихтирамлы булығыҙ[үҙгәртергә]
Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ. Википедия — ирекле энциклопедия һәм GNU Free Documentation License ҡа ярашлы рәүештә баҫыла. Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙған мәҡәләләр урынлаштырыу, бөтөнләй ирекле һәм һәр кем файҙалана алған энциклопедия эшләү маҡсатыбыҙҙы хәүеф аҫтына ҡуя һәм хоҡуҡи ҡатмарлыҡтарға алып барыуы мөмкин. Ентекле мәғлүмәттәр өсөн ҡарағыҙ: Википедия:Авторлыҡ хоҡуҡтары.
Имза[үҙгәртергә]
- Мәҡәләгә имза ҡуйырға ярамай, сөнки мөхәррирләнгән мәҡәләне һеҙҙең кеүек бик күп ҡулланыусы төҙәтә ала.
- Фекер алышҡанда (шулай уҡ үҙегеҙҙең шәхси фекер алышыу битендә лә) имза ҡуйыу мотлаҡ: фекер алышыу бик уңайлы була. Яҙған фекерҙәрегеҙҙе һеҙҙән һуң башҡа кешеләрҙең дә уҡыясағын онотмағыҙ, сөнки фекер алышыу битендә лә мәҡәлә тураһында бик файҙалы мәғлүмәттәр була. Фекер алышыу ҡағиҙәләрен ҡарағыҙ.
- Имза ҡуйыу өсөн дүрт тильда керетегеҙ (~~~~) – улар «имза + тарих + ваҡыт» буласаҡ; өс тильда (~~~) – тик имза ғына буласаҡ. Тик беренсе ысулды ҡулланыу хәйерлерәк: әгәр яҙылғандар буталып китә икән ваҡыт буйынса ниндәйенең ҡасан яҙылғанын аңларға була. Әгәр һеҙ Википедияла теркәлмәгән ҡулланыусы йәки үҙ ҡушма исемегеҙ менән кермәгән икәнһегеҙ, үҙ исемегеҙҙе, бик булмаһа ҡушаматығыҙҙы яҙығыҙ.
- Имзағыҙҙы үҙ фекерегеҙҙең/белдереүегеҙҙең башына түгел, аҙағына ҡуйығыҙ.
- Имза ҡуйыу, бер тексттың билдәле бер кеше тарафынан, билдәле бер ваҡытта яҙылғанлығыны аңлата. Шунлыҡтан, ҡуйылған имзаны үҙгәртеү (ҡуйыусы тарафынан булһа ла) тыйыла, бигерәк тә ул фекергә/белдереүгә яуап бирелгән булһа. Әгәр билдәһеҙлекте йәки аңлашылмаусанлыҡты юҡ итер өсөн үҙгәртеү кәрәкле икән, текстың иҫке өлгөһөн юймайынса, өҫтөн
һыҙыпҡалдырығыҙ. Иҫке һөйләмдәрҙең йәки һүҙҙәрҙең өҫтөн һыҙыу өсөн   HTML тамғаһын ҡуллана алаһығыҙ.
Нимә тураһында һәм нисек яҙырға?[үҙгәртергә]
Булған мәҡәләләрҙе төҙәтегеҙ[үҙгәртергә]
Яңы бер мәҡәлә булдырыуға ҡарағанда булған мәҡәләне тултырыу һәм төҙәтеү файҙалыраҡ. Сөнки оҡшаш мәҡәләләр яҙыу урынына бер ҙур мәҡәләне һаҡлау аҡылға ятышлыраҡ. Әгәр мәҡәләлә ниндәй ҙә булһа бер хата, иҫке мәғлүмәттәр күрәһегеҙ икән ҡурҡмайынса төҙәтегеҙ. Был эшегеҙ менән һеҙ киләсәктәге уҡыусыларға ярҙам ғына итәсәкһегеҙ.
Белгән нәмәгеҙ һәм ҡыҙыҡ нәмәләр тураһында яҙығыҙ[үҙгәртергә]
Һеҙ яҙасаҡ мәҡәләнең бер кешегә файҙалы йәки ҡыҙыҡлы буласағын белгән генә ваҡытта ул мәҡәләгә тотоноғоҙ. Википедияға өлөш керетеүҙән кәйеф алырға тырышығыҙ. Белмәгән әйберегеҙ тураһында яҙа башлағанһығыҙ икән, ул тема буйынса эҙләнеүҙәргә ваҡыт айырығыҙ: бер нисә көн ул тема буйынса уҡырға тура килер бәлки. Улай иткәндә һеҙ бик күп яңы нәмәләр өйрәнәсәкһегеҙ һәм бик һәйбәт мәҡәлә яҙасаҡһығыҙ.
Әгәр ҙә тик эс бошоуҙан ғына мәҡәлә яҙа башлағанһығыҙ икән, уны бөтөнләй яҙып тормағыҙ. Был эш өсөн көсөгөҙ һәм ваҡытығыҙ әрәм буласаҡ һәм Википедияла тағы бер тамамланмаған мәҡәлә пәйҙә буласаҡ.
Бер нисә юлдан ғына ғибәрәт булған мәҡәләләр яҙмағыҙ, сөнки улар мәғәнәһеҙ тип һаналып юйыласаҡтар.
Теләк менән яҙыла башлаған мәҡәләнең дә яҙылып бөтөлмәүе мөмкин. Ундай ваҡытта ул мәҡәләне Википедияға урынлаштырмауығыҙ хәйерлерәк булыр; яҙып бөтөлгәнгә тиклем үҙегеҙҙә һаҡлап тороғоҙ. Яҙылып бөтөлмәгән мәҡәлә күргән ваҡытығыҙҙа, уны {{stub}} ҡалыбы менән билдәләгеҙ. Тамғаны мәҡәлә текстынан һуң, категориялар һәм интервики һылтанмаларынан алда ҡуйығыҙ.
Әгәр мәҡәләлә аңлатылған төшөнсәнең бер нисә мәғәнәһе бар икән, теләгегеҙ булғанда һәр бер мәғәнәһе өсөн айырым мәҡәлә яҙығыҙ. Һәм иң аҙаҡтан {{disambig}} тамғаһын ҡуйып аңлатыу билдәһеҙлелеген хәл итеү мәҡәләһен яҙығыҙ. Үрнәк өсөн Европа мәҡәләһен ҡарай алаһығыҙ..
Һәр бер һүҙ өсөн генә мәҡәлә яҙмағыҙ[үҙгәртергә]
Википедия — һүҙлек түгел. Башҡорт телендәге һәр бер һүҙ өсөн мәҡәлә яҙмағыҙ, был эш өсөн Вики-Һүҙлекбар. Быға ҡарамаҫтан һеҙ һүҙҙәрҙең аңлатмаларын бирергә теләйһегеҙ икән, уларҙы бер билдәле тема буйынса йыйып бер мәҡәләлә яҙығыҙ, мәҫәлән, «Медицина терминологияһы». Һүҙҙәрҙе йыйғанда уларҙы күп итеп алырға тырышығыҙ, бер нисә һүҙ өсөн дә мәҡәлә яҙып тороу килешмәҫ.
Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итегеҙ[үҙгәртергә]
Башҡа телдәге оҡшаш мәҡәләләрҙән мәғлүмәттәр алығыҙ. Бик күп уҡыусыларыбыҙ өсөн был тел – урыҫ теле буласаҡ, шунан инглиз йәки немец телдәре. Быларҙан башҡа һеҙ аңлаған телдәр буласаҡ. Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итеү -- әҙәби сит телде өйрәнеү ҙә, ҡыҙыҡһынған әйберегеҙ тураһында мәғлүмәт туплау ҙа буласаҡ. Ни булһа ла мәҡәләгеҙҙе сит телдәге оҡшаш мәҡәлә менән сағыштырып ҡарау артыҡ булмаясаҡ; мәҡәләгеҙҙең етешһеҙлектәрен табыуығыҙ бик мөмкин. Мәҡәләләр тәржемә итеү тулыраҡ энциклопедия төҙөүҙә бик файҙалы буласак.
Һылтанмалар яһағыҙ[үҙгәртергә]
Үҙ мәҡәләгеҙгә тема буйынса бәйләнгән мәҡәләләрҙән һәм каталог-бүлектәрҙән һылтанмалар яһағыҙ. Ә үҙ мәҡәләгеҙгә башҡа мәҡәләләргә (улар булдырылмаған булһа ла) гипертекст һылтанмалар ҡуйығыҙ. Баш биттән ниндәй ҙә булһа мәҡәләгә дүрт-биш аҙымда барып еткәндә бик яҡшы булыр ине.
Әҙер булған Википедия бүлектәренең ҡайһынында үҙ мәҡәләгеҙҙе белдергәндә һәйбәт булыр ине, шул турала уйлағыҙ. Мәҫәлән, бер ниндәй ҡала тураһында яҙаһығыҙ икән -- «География» бүлегендә һылтанма эшләгеҙ, мәҡәләгеҙ бер хайуан тураһында икән -- «Биология» бүлегенә керегеҙ, һ.б.
Күп кенә гипертекст һылтанмалары булған ҡыҫҡа бер мәҡәлә, бер ниндәй ҙә һылтанмаһы булмаған һәм мәҡәләлә булған һәр бер төшөнсәне берәмләп аңлатҡан оҙон бер мәҡәләне алмаштыра ала.
Википедияның башҡа мәҡәләләренә һылтаныуҙы мәҡәлә эсендә, тышҡы сығанаҡтарға һылтаныуҙы мәҡәлә аҙағында ==Һылтанмалар== башлығы аҫтында яһау кәрәк.
Интервики һәм башҡа проекттарға һылтанмалар[үҙгәртергә]
Башҡа телдәге Википедия ҡатнашыусылары менән килешеп эш итеү өсөн сит телдәге мәҡәләләргә интервики-һылтанмалары ҡуйығыҙ.
— биттәге кодтарҙың аҙағындағы ошондай яҙыу, мәҡәләнең инглиз телендәге өлгөһөнөң исеме «Wikipedia:Policies and Guidelines» булғанлығын аңлата. Төрлө телдәрҙәге мәҡәләләрҙе яраштырыу тураһындағы ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Интервики мәҡәләһен уҡығыҙ.
Википедияның туғандаш проекттарындағы (Вики-Һүҙлек, Вики-Китапхана йәки Вики-Цитата) мәҡәләләргә яһалған һылтанмаларға :ba: интервики-префиксыны ҡуйыу кәрәкмәй. Бындай проекттарға һылтанма яһау өсөн махсус ҡалыптарҙы ҡулланыу яҡшыраҡ буласаҡ.
Бер үк һүҙгә нисә тапҡыр һылтанма ҡуйыу кәрәк?[үҙгәртергә]
Мәҡәләгә булған һәм мәҡәләләге һылтанмалар һаны артҡан һайын мәҡәләнең дә файҙаһы артасаҡ. Әлбиттә һылтанмалар иҫәбен дә белергә кәрәк: бер һүҙ киң таралмаған йәки мәҡәлә эсендә мөһим һүҙ булһа ғына уны һылтанма итеү яҡшы буласаҡ. Тик ул һүҙ ҡабатланған һайын гипертекст һылтанмаһы ҡуйыу килешмәй.
Ғәҙәттә, мәҡәләләге кәрәкле беренсе генә һүҙ һылтанма ителә; ләкин эҙмә-эҙлекле уҡылмай торған белешмә мәғлүмәттәре булған мәҡәләләрҙә (исемлектәр, белешмә белдереүҙәре, мәҫәлән -- Хьюго Премияһы), һәр бер һүҙҙе һылтанма итеү яҡшыраҡ буласаҡтыр. Был эштә иң һәйбәт кәңәш -- айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ.
Йылдарға һәм көндәргә һылтанмалар[үҙгәртергә]
Йылдарға һәм даталарға һылтанмалар яһағыҙ; был йылда йәки көндә тағы ла ниндәй ваҡиға булғанлығын ҡарау өсөн бындай һылтанмалар уҡыусы өсөн файҙалы буласаҡ. Һылтанма ҡуйыу өсөн мәҡәләлә бәйән ителгән ваҡиғаларҙағы мөһим йылдарҙы йәки көндәрҙе генә һайлау дөрөҫөрәк буласаҡ. Биографик мәҡәләләрҙа былар – (минимум) тыуыу һәм вафат булыу датаһы, бер ваҡиға тураһындағы мәҡәләлә - ваҡиға датаһы (йәки башланғыс/тамамланыу датаһы). Был ысул менән яҙғанда календарь мәҡәләләрен яҙыу еңеләйәсәк. Йылдарға һәм көндәргә һылтанмаларҙы күп итеп ҡуйыу, әҙ ҡуйыуға ҡарағанда һәйбәтерәк. Даталарҙы, мәҡәләлә аңлатылған ваҡиға ваҡытында ғәмәлдә булған календарға ярашлы рәүештә ҡуйырға кәрәк. Хәҙерге календарь (григориан календары) буйынса даталар йәйәләр эсендә күрһәтелә. Һылтанмаларҙы тик григориан календары даталарына ғына яһар кәрәк.
Үрнәк 1: 30 май (9 июнь) 1672 Пётр I тыуған.
Үрнәк 2: 16(27) май 1703 Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалынған.
Шулай уҡ, иҫке һәм яңы стилдә даталарҙы бер үк ваҡытта күрһәтеү өсөн махсус {{OldStyleDate}} ҡалыбын ҡулланырға була: {{OldStyleDate|25|июль|1826|13}} — Ҡалып:OldStyleDate
{{OldStyleDate|6|август|1826|25|июль}} — Ҡалып:OldStyleDate
{{OldStyleDate|6|январь|1827|25|декабрь|1826}} — Ҡалып:OldStyleDate
Юлиан даталарын григориан даталарына күсереү өсөн Юлиан календаре мәҡәләһендә яҙылып кителгән формулалар ҡулланыла.
Иғтибар: дата һәм йыл араһына өтөр ҡуйылмай! Бындай хата менән инглиз йәки башҡа телдән тәржемә эшләгәндә ҡаршылашырға була. «1 ғинуар, 1980» урынына 1 ғинуар 1980 тип яҙыу кәрәк.
Мәҡәләне нисек ойошторорға[үҙгәртергә]
Бик күп бәләкәй әллә бер ҙур мәҡәлә яҙырғамы?[үҙгәртергә]
Википедия — һүҙлек түгел. Шуның өсөн дә бер юллыҡ ун «мәҡәлә» урынына ун юллыҡ бер мәҡәлә яҙыу хәйерлерәк. Әгәр мәҡәлә бик тә «һимереп» китә икән, уның эстәлегенән яңы мәҡәлә айырып алығыҙ. Тәүҙән үк тулы һәм төплө энциклопедик мәҡәлә яҙып булмаған темалар буйынса яңы айырым мәҡәләләр ойоштормағыҙ. Бының урынына дөйөм тема буйынса яҙылған мәҡәләлә берәй бүлек яҙығыҙ.
Оҡшаш мәҡәләләрҙең барлығын тикшерегеҙ[үҙгәртергә]
Бер мәҡәлә булдырыуҙан алда башҡа оҡшаш исемле мәҡәләнең барлығын тикшерегеҙ. Тикшереү өсөн эҙләүҙе ҡулланығыҙ. Ундай мәҡәләнең булмауына ышанғас ҡына яңы мәҡәлә яҙа башлағыҙ. Эҙләй торған һүҙҙе керетеү урыны һәр биттә бар: һул яҡта, төп йүнәлештәрҙән аҫтараҡ.
Һеҙ һайлаған тема буйынса мәҡәләнең барлығын ҡарағандан һуң Википедияның төрҙәш бүлектәрен дә тикшерегеҙ. Бының өсөн тәүҙә Баш биткә барығыҙ һәм мәҡәләгеҙ өсөн альтернатив исемдәр яҙып ҡарағыҙ. Үрнәк: «һыу үгеҙе» — «гиппопотам».
- Биографик мәҡәләләргә һылтанмаларҙың Шәхестәр бүлегендә генә түгел, башҡа бүлектәрҙең (мәҫәлән, Ижтимағи эшмәкәрҙәр биографиялары, Танылған башҡорттар) эсендә булыуы ла мөмкин.
Мәҡәләнең яҙылыуы[үҙгәртергә]
- Әгәр бер мәҡәләгә һылтанма бар булып та ул мәҡәлә яҙылмаған икән, ул һылтанма ҡулланыусының көйләүҙәренә ҡарап ҡыҙыл төҫтә йәки һорау билдәһе булып күренәсәк. Әгәр ундай ҡыҙыл һылтанма мәҡәләнең эсендә булһа һәм ул һылтанма буйынса күскән ваҡытта туранан тура мөхәррирләү битенә эләгәсәкһегеҙ.
- Бер һылтанма ла яһалмаған мәҡәләне булдырыу өсөн браузерҙың адрес юлына мәҡәләнең буласаҡ исемен керегеҙ. Мәҫәлән, түбәтәй тураһында мәҡәлә яҙыр өсөн браузерҙың адрес юлына буласаҡ мәҡәләнең исемен керегеҙ: http://ba.wikipedia.org/wiki/Түбәтәй. Википедия буш биткә күсәсәк һәм мәҡәлә булдырырға тәҡдим итәсәк.
- Ләкин мәҡәлә булдырыр алдынан, ул мәҡәләгә һылтанмаларҙың барлығын тикшерегеҙ. Тема буйынса яҡын мәҡәләләрҙе ҡарағыҙ, әгәр унда һылтанмалар булмаһа үҙегеҙ ҡуйығыҙ.
Мәҡәләгә дөрөҫ исем бирегеҙ[үҙгәртергә]
Әгәр мәҡәләгә бер нисә исем тап килә икән, иң йыш ҡулланылғанын һайлағыҙ, ҡалғандарына иһә йүнләндереүҙәр ҡуйығыҙ. Исем биреүҙә икеләнеп ҡалһағыҙ, мәҡәләләрҙе исемләү ҡағиҙәләрен уҡығыҙ. Биттәрҙе күсергән (исемен үҙгәрткән) ваҡытта мәҡәләнең элекке исеменән яңы исеменә автоматик рәүештә йүнләндереү эшләнә. Бындай осраҡтарҙа ҡайһы ваҡытта «икеле йүнләндереүҙәр» (йүнләндереүгә йүнләндереү) барлыҡҡа килергә мөмкин; улар дөрөҫ эшләмәйҙәр һәм уларҙы ҡул менән төҙәтергә кәрәк.
Дәүләттәрҙең рәсми исемдәре, ярҙамсы һүҙҙәр тышында, һәр ваҡыт ҙур хәрефтәр менән яҙылалар.
Аҫтағы бүлектәрҙе күҙәтегеҙ:
Телгә йоҡмаған һүҙҙәр[үҙгәртергә]
Һүрәттәр, рәсемдәр ҡуйығыҙ[үҙгәртергә]
Мөмкинселегеҙ булған һайын фотоһүрәттәр, карталар, һүрәттәр һәм тауыш яҙмалары ҡуйығыҙ. Әгәр һеҙ эҙләгән файлдар Википедия һүрәттәре базаһында йәки Вики-Һаҡлағыста юҡ икән, тәүҙә файлды базаға тейәр кәрәк, бының өсөн һеҙ системаға танылған булырға тейешһегеҙ. Һүрәттәрҙе ҡулланыу тураһындағы ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Һүрәттәр битен ҡарағыҙ.
Шәхестәрҙең фотоһүрәттәрен мәҡәлә башланғысына ҡуйған ваҡытта мөмкинселегеҙгә ҡарап алдан төшөрөлгән фотоһүрәттәр ҡулланырға тырышығыҙ (алдан төшөрөлгән һәм дүрттән өс өлөшө күренгәндәр ҙа ярай). Башҡа яҡтан төшөрөлгән һүрәттәр ҡулланырға кәңәш ителмәй. Ҡағиҙә буйынса фотоһүрәт мәҡәләнең уң яғына тигеҙләнеп ҡуйыла, ләкин фотоһүрәттәге кеше уңға боролған булһа (йәғни «тышҡа» ҡарап торған буласаҡ), уны мәҡәләнең һул яғына тигеҙләп ҡуйыр кәрәк. Был ҡағиҙәләр хайуандар өсөн дә, шулай уҡ арауыҡта йүнәлеш һайлай алыу һыҙаттары булған транспорт саралары өсөн дә ғәмәлдә. Был турала ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Һүрәттәр#Кәңәштәр.
Башҡа төрҙәге фотоһүрәттәрҙе мәҡәлә башына, эсенә ҡуйғанда айныҡ аҡыл менән эш итегеҙ.
Вики-Һаҡлағыс — Википедияның туғандаш сайты, һүрәттәр һәм башҡа мультимедия файлдарын һаҡлау өсөн махсус эшләнгән. Википедияла Вики-Һаҡлағыс тураһында мәҡәлә бар.
Типографика[үҙгәртергә]
Тексттарҙы машинкала баҫылған кеүек түгел, ә типографик стилдә форматлар кәрәк:
- Тире (—) урынына дефис (-), ике дефис (- -) йәки ҡыҫҡа тире (–) ҡулланмағыҙ.
- Дефис (-) һүҙҙәр эсендә ҡулланыла (мәҫәлән, ир-егет, ҡап-ҡара, яуым-төшөм)
- Араны белдергән ваҡытта — мәҫәлән, даталарҙа — бушлыҡһыҙ тире (—) ҡулланығыҙ: 1941—1945; «ҡыҫҡа» йәки «уртаса» тире (–) башҡорт телендә ҡулланылмай.
- Машинка тырнаҡтары ("") урынына («») тырнаҡтарын ҡулланығыҙ (тырнаҡтар эсендә тырнаҡтар ҡуйырға кәрәкле булһа („“) тырнаҡтарын ҡулланығыҙ).
- Апостроф урынына машинка апострофыны (') түгел, ә берле тырнаҡты (‘) ҡулланығыҙ.
- Күп нөктә (…) урынына өс нөктә ҡулланмағыҙ.
Башҡа махсус билдәләр: номер №, параграф §, градус °, промилле ‰, плюс-минус ±, ҡабатлау ×, нөктәле ҡабатлау ·, тигеҙ түгел ≠, яҡынса тигеҙ ≈, бәләкәй йәки тигеҙ ≤, ҙур йәки тигеҙ ≥, эквивалент ≡, һулға уҡ ←, уңға уҡ →, өҫкә уҡ ↑, аҫҡа уҡ ↓, һулға-уңға уҡ ↔, һуңһыҙ ∞, күп нөктә ….
Сит телдәге һүҙҙәрҙе төп яҙылышы менән дөрөҫ итеп яҙығыҙ, әгәр бик аңлашылып бармай икән башҡорт телендәге транскрипцияһын ҡуйығыҙ.
Был турала ентекле мәғлүмәттәрҙе Махсус билдәләр мәҡәләһендә уҡый алаһығыҙ.
Мәҡәлә категориялары[үҙгәртергә]
Категорияға ҡушыу[үҙгәртергә]
Ҡалыптарҙы ҡулланығыҙ һәм яңыларын эшләгеҙ[үҙгәртергә]
Йүнәлеш һайлау ҡалыбын эшләргәме?[үҙгәртергә]
Белемдең ҡайһы бер бүлектәре буйынса мәҡәләләр[үҙгәртергә]
Башҡа телдәге исемдәрҙе дөрөҫ күсерегеҙ[үҙгәртергә]
Төрлөһөнән[үҙгәртергә]
Күпләп мәғлүмәттәр ҡуйыу[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Яңы ҡағиҙәләрҙе керетер өсөн берләшмәнең был ҡағиҙәләрҙең ҡабул ителеүе өсөн риза булырға тейеш. Бер тәҡдимдең ҡулланма йәки ҡағиҙә булып һаналыуы өсөн, был тәҡдимдең ғәмәлгә керетелеүенә ҡағылышлы ҡатнашыусыларҙың тәҡдимде ҡарап уның менән риза булып, ғәмәлгә керетелеүенә ҡарар бирергә тейештәр. Ҡағиҙә тураһында тәкдимдәр Ҡоролтайҙа белдерелергә тейеш. Тәҡдим ителгән ҡағиҙәләр менән танышып сығыу өсөн билдәле ваҡыт бирелә: бер аҙна, шунан һуң яңы ҡағиҙә битенең өҫкө өлөшөнә {{policy}} ҡалыбы ҡуйыла. Әгәр яңы тәҡдим тураһында фекер алышыу барғанда килешмәүселек тыуа икән, был ваҡыт, ҡатнашыусылар уртаҡ ҡарарға килгәнгә тиклем оҙайтылырға мөмкин. Әгәр ҡатнашыусылар бер нисек тә уртаҡ фекергә килә алмай икән, яңы ҡағиҙәнең раҫланыуы һайлау менән хәл ителергә мөмкин.


text:
Эяла
Эяла, эялла, ияла (Моря́нка) (лат. Clangula hyemalis) — Аллаһы Тәғәләгә зикер әйтеүсе өйрәк.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Ата ҡоштоң икегә айырылып торған ҡара ҡойроғо нәҙек оҙон. Башы, муйыны, түше, арҡаһы һәм ҡанаттары тигеҙ көрәнһыу ҡара. Күҙҙәренең тирәһе, ҡабырғалары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡылғойроҡтан башлыса ҡара һәм аҡ төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы оҙон, яңғырауыҡлы, алыҫтан «эй-аа-алаа, эй-аа- алаа» һымаҡ ишетелә.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Тайганың төньяҡ сигендә, тундрала йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Католицизм
Католици́зм (лат. catholicismus, грек. kaθoλιkός — «бөтә донъға таралған») — Көнбайыш Рим империяһында Б.Э. I меңйыллығында барлыҡҡа килгән христианлыҡ тармағы. 2008 йылдың аҙағында 1,13 млрд мәхәллә итеүсе католик булыуы билдәле. 1054 йылдағы Тарҡалыуҙан (Раскол) һуң Көнсығыш христиан сиркәүе православие исеме менән айырылып сыға.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1054 й. христиан сиркәүенең католик һәм православиеға бүленеүенән һуң дин ғилеме һәм сиркәү ойошмаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Дин ғилеме сығанаҡтары — Библия һәм Изге Риүәйәт. Католицизмдың төп тәғлимәте — Рим баш руханийы — папаның, Иисус Христостың дин эштәрендә “яңылышыу белмәҫ" ерҙәге наместнигының етәкселеге тураһындағы ғилем. Католиктарҙың дин ғилеменә ярашлы, Изге Рух Алла‑Атанан ғына түгел, Алла‑Улдан да тарала. Католик руханиҙары (иерархияның бөтә 3 баҫҡысы) целибат тота. Католиктарҙың бөтә донъя үҙәге — Ватикан, башлығы — Рим папаһы. Иң мөһим байрамдары: Христос Кәүҙәһе, Иисус Йөрәге, Дева Марияның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы һ.б. К. христианлыҡтың бөтә тылсымлы йолалары ла (һыуға мансыу, 7—12 йәштән алып миро һөртөү, икмәкле һәм шараплы причащение, никах өҙөүҙе тыйыу) таныла. Ҡорамдарҙа иконалар юҡ, тәре йөрөштәре статуялар тотоп үткәрелә. Рәсәйҙә католик священниктары 11 б. 2‑се ярт. алып күренә башлай; 19—20 бб. араһында 12 епархия, 4553 ҡорам һәм часовня, 6 монахлыҡ ордены эшләй. 1930‑сы йй. 2‑се ярт. рим‑католик ведомстволары бөтөрөлә. 1989—90 йй. 12, 2006 й. яҡынса 200 католик мәхәлләһе эшләй.
Башҡортостандағы тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостанда шляхтасылар, 18 б. уртаһынан Ырымбур губернаһында тау заводтары төҙөлөшөндә ҡатнашыусылар, һөргөнгә ебәрелгән поляк конфедераттары, 19 б. башынан һөрөлгән католиктар [Ватан һуғышы (1812) осоронда әсирлеккә эләккәндәр], поляк милли-азатлыҡ ихтилалдарында ҡатнашыусылар һ.б. тәүге католиктар була. Уларҙың күпселеге хеҙмәт иткән Ырымбур айырым корпусында поход сиркәүе (1839 й. алып ксёндзы М.Ф.Зелёнка) ойошторола, 1844—47 йй. таш костёл төҙөлә. Поляк ихтилалын баҫтырғандан һуң 1863—64 йй. Ырымбур губ. 500‑ҙән ашыу кеше, ш. иҫ. Өфө һәм Бөрө ҡҡ. йәшәргә ҡалдырылған 27 ксёндз һөрөлә (1870‑се йй. аҙ. — 80‑се йй. башында уларҙың күбеһе тыуған яғына ҡайта). 19 б. уртаһында Өфөлә яҡынса 150 католик йәшәй. Дини хеҙмәт Өфө ир балалар гимназияһы бинаһында башҡарыла; 1863 й. шәхси йортта Пресвятая Деваның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы хөрмәтенә каплица асыла; 1889—90 йй. костёл төҙөлә. 1870 й. католиктар Өфө губернаһы халҡының 0,06%, Бәләбәй — 1,6%, Бөрө — 1,45%, Өфө ҡҡ. 2,01% тәшкил иткән, 1897 й. губ. улар 1288 кеше иҫәпләнгән. Католик сиркәүе хәйриә м‑н шөғөлләнгән. Өфө губ. Иисус Христос Йөрәге хөрмәтенә рим‑католик союзы (1918 й. нигеҙләнгән) тарафынан әҙәби‑дини “Христианин" ж. (“Христиан”, ҡара: Христиан ваҡытлы матбуғаты) нәшер ителгән. 20 б. башында Өфөлә Яңы Ивановка зыяратында католик часовняһы (1962 й. һүтелә), Өфө өйәҙенең Алексеевка, Яңы Варваровка, Розовка аа. (БР‑ҙың Благовар р‑ны) ғибәҙәт йорттары эшләй. 1938 й. алып общиналарҙың эшмәкәрлеге туҡтатыла. 1990‑сы йй. башында Өфөлә (1993 й. теркәлә) һәм Благовар р‑нының Алексеевка а. (1995) католик общиналары эшмәкәрлеген тергеҙә. 2006 й. респ. 4 община (Дәүләкән һәм Октябрьский ҡҡ. теркәлеүһеҙ 2) эшләй. 2003 й. Өфөлә беренсе каплицаның 140 йыллығына һәм Өфө мәхәлләһенең 10 йыллығына арналған саралар үткәрелә, улар барышында “Башҡортостандағы христианлыҡтың тарихы һәм хәҙерге мәсьәләләре" (“История и современные проблемы христианства в Башкортостане”) Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы үтә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Религии в Башкортостане: история и современность. Уфа, 1998;
- История малых христианских конфессий в Башкортостане. Уфа, 2004.


text:
Азатлыҡ радиоһы
Азатлыҡ радиоhы (тулы исеме: ингл. Radio Free Europe/Radio Liberty "Азат Европа/Азатлыҡ радиоhы") – элекке Советтар Союзы, Көнсығыш Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәренең телдәрендә хәбәр иткән радио. Ошо илдәрҙең халыҡтарына ирекле мәғлүмәт еткереү өсөн ойошторолған тип һанала. Америка Ҡушма Штаттарының Конгресы тарафынан финанслана. Тапшырыуҙарын Чехияның башҡалаһы Праганан алып бара.
Тарихы[үҙгәртергә]
1953 йылда Америка Ҡушма Штаттары тарафынан "Азат итеү радиоhы" ойошторола; ул Советтар Союзының бар 15 милли республикаhының телдәрендә, шул иҫәптән татарса һәм башҡортса һөйләй башлай. Уның төп маҡсаты "Ватанды коммунистар диктатураhынан азат итеү" һәм "большевиктарға ҡаршы көрәш алып барыу" тип ҡуйыла. Радионы АҠШ-ның Үҙәк Разведка Идараhы (ЦРУ) етәкләй hәм финанслай. Азатлыҡ радиоhы Көнбайыш Германияның Мюнхен ҡалаһындағы студиянан һөйләй; тапшырғысы Лампертхайм ҡалаhында урынлаша.
1955 йылда Советтар Союзында был радионың тапшырыуҙарын һүндереү өсөн махсус тапшырғыстар селтәре ойошторола һәм киңәйтелә бара.
1959 йылда уға "Азатлыҡ радиоhы" тигән яңы исем бирелә.
1976 йылда "Азат Европа радиоhы" менән берләшә. "Азат Европа радиоhы" оҡшаш идеологик маҡсаттар менән ойошторолған була hәм бығаса Көнсығыш Европаның социалистик илдәренә тапшырыуҙар алып бара.
1991 йылда Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин Азатлыҡ радиоhына тапшырыуҙарын Рәсәйҙә алып барырға рәсми рәүештә рөхсәт итә.
1995- йылда Азатлыҡ радиоhы Чехияның башҡалаhы Прагаға күсә.
Радионың татар-башҡорт хеҙмәте[үҙгәртергә]
Азатлыҡ радиоhының татар һәм башҡорт телдәрендә һөйләгән хеҙмәте бар — уның тапшырыуҙары 1953-сө йылдан эфирға сығып килә. Бөгөн радионың был хеҙмәте көнөнә бер сәғәтлек программа әҙерләй, ул эфирға тәүлегенә бер нисә тапҡыр ҡат-ҡат тапшырыла. Радионы ҡыҫҡа тулҡындарҙа һәм Интернет аша тыңлап була.
Азатлыҡ радиоhының Башҡортостанда үҙ хәбәр үҙәге юҡ; ультра-ҡыҫҡа тулҡындарҙа тапшырғыстары ла юҡ. Өфөләге ике-өс штаттан тыш корреспонденты хәбәрҙәрен телефон аша ебәреп тора.
Тәнҡит[үҙгәртергә]
Азатлыҡ радиоһының "татар-башҡорт" хеҙмәте ошолай аталһа ла, дөйөм эфир ваҡытының төп өлөшөн татар телендә һөйләй. Аҙнаһына башҡорт телендә һөйләгән ваҡыты ни бары биш-ун минут ҡына тәшкил итә.
Үҙен-үҙе "объектив рәүештә" хәбәр итә тип әйтә килһә лә, Башҡортостан, башҡорт халҡы һәм теленә ҡағылған күпселек хәбәрҙәрен бер яҡлы һәм тар күҙлектән бирә. Мәҫәлән, бер айырым алынған тапшырыуында ғына: "Башкорттарҙың милләт булып ойошоуҙары Башҡортостан республикаһы төҙөлгәс генә башланған", "Салауат Юлаевтың яҙмалары татарса яҙылған", "башҡорт теле – ул татар теле", "татарҙан килеп сыҡҡан башҡорт"[1] тигән фекер-фараз ишетеп була. Радионың татар-башҡорт хеҙмәтенең Интернеттағы сайтының форумында ла милләтсел һүҙҙәр йыш ҡына яңғырай; фекерләшкән ҡатнашыусылары араhында башҡортса яҙғандары бик һирәк күренә[2].
Тапшырыу телдәре[үҙгәртергә]
- авар
- албан
- әзербайжан
- әрмән
- башҡорт
- белорус
- грузин
- ғәрәп
- дари
- ҡаҙаҡ
- ҡырғыҙ
- ҡырым татар
- македон
- пушту
- румын
- серб-хорват
- татар
- тажик
- төрөкмән
- украин
- урыҫ
- үзбәк
- фарсы
- чечен
- черкес
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Азатлыҡ радиоhының татар-башҡорт хеҙмәте
- [http://www.rferl.org/ Азатлыҡ радиоhы, инглиз телендә баш бите
- ↑ http://www.azatliq.org/content/article/2052987.html Милләт кайчан өлгерә?. Азатлыҡ радиоhының сайтында тапшырыуҙың яҙмаhы. 25 май 2010
- ↑ http://www.azatliq.org/archive/bashkortostan/latest/572/572.html Мәҫәлән, сайтының "Башҡортостан" тигән битен ҡара.


text:
Йондоҙлоҡ
Йондоҙлоҡ — бер исем аҫтында берләштерелгән йондоҙҙар төркөмө[1]; хәҙерге заман астрономияһында йондоҙло күктә уңайлы ориентирлашыу өсөн күк сфераһының бүленгән өлөштәре. Боронғо заманда йондоҙлоҡ тип күк сфераһындағы яҡты йондоҙҙар ҙан төҙөлгән фигураларҙы атағандар.
Күк йөҙөндә беҙ күргән йондоҙҙар өс үлсәмле арауыҡта бер береһенән бик йыраҡта урынлашҡан булыуы мөмкин. Шулай итеп, бер йондоҙлоҡта Ергә бик яҡын һәм бик йыраҡ йондоҙҙар булыуы мөмкин, улар бер береһе меән бер нисектә бәйләнмәгән. Боронғо кешеләр был турала белмәгән һәм йондоҙлоҡ төркөмөнә берләштергән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Амфиболит
Амфиболи́т — массив йә иһә полосаһамаҡ метаморфик тау тоҡомо, башлыса, амфибол (ялған мөгөҙташ) һәм плагиоклаз минералдары ҡушылмаһы. Беренсел ултырма һәм магматик тоҡомдарынан үҙ ара ҡушылыуы, үҙгәрүе нәтижәһендә хасил була. Төҫө шыйыҡ һарынан алып ҡараға тиклем. Тығыҙлыгы 2,9-3,1 г/см3. Ғәҙәттә, амфиболит эре сығанаҡтар хасил итмәй, гнейстар, граниттар менән бергә табыла. Төҙөлөштә (ваҡланған таш әҙерләү), ваҡ-төяк әйберҙәр яһауҙа һәм стеналарҙы биҙәүҙә ҡулланыла.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Ссылки[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл
- Амфиболит // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Амфиболит в каталоге минералов
- Амфиболит на сайте «Всё о геологии»