text:
- Подробности
- Просмотров: 292
ТӨП УРАЛ ҺЫНЫЛЫШЫ, ер ҡабығы тәрәнлегенә Урал йыйырсыҡлы өлкәһен палеоконтиненталь һәм палеоокеан секторҙарға бүлгән һынылыш. Уралдың бөтөн һуҙымында күҙәтелә. Көнсығышта ауыу мөйөшө 30°—80°. А.В.Пейве тарафынан Ерҙең мантияһына тәрән үтеп ингән төпкөлдәге һынылыштарҙың тектоник бер төрө булараҡ айырып күрһәтелә (1945). Кембрий аҙағында — ордовик башында барлыҡҡа килә, был ваҡытта көсөргәнешле һуҙылыу арҡаһында Көнсығыш Европа континенты ярыла һәм Урал палеоокеаны хасил була. Хәҙ. Көньяҡ Урал терр‑яһында һуң девон башына тиклем континент ҡырын сикләй, артабан был ҡыр Магнитогорск утрауҙар дуғаһы м‑н бәрелешә, һөҙөмтәлә Т.У.һ. ҙур амплитудалы ҡаплау шыуҙырмаһына әйләнә. Т.У.һ. буйлап актив тектоник хәрәкәттәр иртә карбон аҙағына — урта карбон башына тиклем дауам итә. Башҡортостан терр‑яһында Т.У.һ. серпентинит “меланжы” (интенсив иҙелгән серпентинит ҡатламдары массаһында төрлө таутоҡомдарының айырылған блоктарынан торған ҡалын ваҡлау зонаһы) м‑н билдәләнә. Т.У.һ. зонаһына алтын мәғдәне ятҡылыҡтары [Муртыҡты, Миндәк (Учалы р‑ны) һ.б.]; сульфидлы баҡыр- кобальт мәғдәне ятҡылыҡтары [Ивановка, Тиргәмеш (Хәйбулла р‑ны) һ.б.]; хром мәғдәне ятҡылыҡтары [уларҙың иң ҙур тупланышы — Нәрәле массивы районында (Ҡорманкүл, Нәрәле һ.б. ятҡылыҡтар) һ.б.] тура килә.
Әҙәб.: С е р а в к и н И.Б., З н а м е н с к и й С.Е., К о с а р е в А.М. Разрывная тектоника и рудоносность Башкирского Зауралья. Уфа, 2001.
В.Н.Пучков
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 509
БАШҠОРТ ЭШТӘРЕ КОМИССИЯҺЫ, идара итеүҙең ғәҙәттән тыш органы, башҡорт ихтилалдарын (1735—40) баҫтырыу һәм Башҡортостанда соц.‑иҡт. хәлде яйға һалыу сараларын эшләү өсөн императрица Анна Иоанновнаның 1735 й. 13 авг. указы б‑са Минзәлә ҡ. ойошторола. Комиссияға ш. уҡ Әстерхан һәм Ҡазан губерналары буйһона. Уға хәрби- сәйәси, дипломатик, адм. һәм хужалыҡ функциялары бирелә; комиссия етәксеһе үҙенә ҡараған терр‑ялағы хөкүмәт ғәскәрҙәренең баш командующийы вазифаһын да үтәй. Ырымбур экспедицияһы (1734—44) м‑н берлектә эш итә. Комиссия указдар (1736 й. 11 февр.) төҙөй, төбәктең урыҫ халҡы һанын иҫәпкә алыуҙы үткәрә, баш күтәреүселәргә ҡарата тикшереү һәм суд сараларын тормошҡа ашыра. 1742 й. башында Б.э.к. эшмәкәрлеген туҡтата, уның функциялары Ырымбур экспедицияһына бирелә. Б.э.к. етәкселәре: А.И. Румянцев (1735 й. алып), М.С.Хрущёв (1736 й. алып), Л.Я.Соймонов (1737 й. алып).
В.Н.Моратова
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Балыҡсыларҙың ижади кеше икәне сер түгел. Манный ярмаһынан иҙмә яһауҙарына ҡарап та әйтергә була быны.
Ул ысулды өлкән быуын вәкилдәре беләлер. Йәш быуынға ла өйрәтеү бер ҙә хилаф булмаҫ. Иҙмәне әҙерләү өсөн һауыт, болғатырға бәләкәй ҡалаҡ, йылға һыуы (крандан аҡҡан бармай), манный ярмаһы кәрәк. Барыһы әҙер булғас, һауытҡа өс ҡалаҡ ярма һалып, өҫтөнә сыҡҡансы һыу һалабыҙ.
Ҡапҡасын ябып, берәй сәғәткә ултыртып ҡуябыҙ. Ошо ваҡытта ярма бүртә. Шунан һуң ярты сәғәт буйы тиҙ-тиҙ болғатабыҙ. Һуҙылып торған ҡуйы масса барлыҡҡа килә. Уны медицина шприцына тултырабыҙ ҙа ябып ҡуябыҙ.
Көҙ табанға йөрөгәндәр был массаға һарымһаҡты ҡырғыс аша үткәреп ҡуша ала. Ванилин өҫтәп, ҡорман, һаҙан, карп эләктерергә лә мөмкин.
Болғатып әҙерләнгәс, был иҙмәне балыҡсылар “болтушка” тип йөрөтә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
ӨФӨ ҠАЛА ДУМАҺЫ ВАҠЫТЛЫ КОМИТЕТЫ, Өфө губернаһының юғары власть органы. 1918 й. 5 июлендә Өфө ҡала думаһы ултырышында ойошторола. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитетына (Комуч) буйһонған. Ком‑т составына рәйес һәм ағзалар (июль уртаһына — 19) ингән. Ком‑т ағзалары араһында кадет (Ю.Ю.Блюменталь), меньшевик (Ибр. Ә.Әхтәмов), халыҡ социалистарының (Ф.З.Чембулов) губерна ойошмалары лидерҙары, проф. союздар вәкилдәре һ.б. булған. Ком‑тҡа хәрби, соц., иҡт. һәм башҡа тармаҡ вәкилдәре буйһонған, вәкилдәр ҡарамағында комиссиялар һәм советтар эшләгән. Ком‑т губерна терр‑яһында Совет съездары, Бөтә Рәсәй ҮБК һәм РСФСР ХКС‑ы декреттарын һәм ҡарарҙарын ғәмәлдән сығара, совет власының адм. реформаларына тиклем эш иткән урындағы идара һәм урындағы үҙидара органдарын тергеҙә. Совет власы органдары, Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары, РККА эшмәкәрлеген тикшереү башлана, ҡасып китергә өлгөрмәгән совет активистарыҡулға алына, хәрби әсирҙәр өсөн концентрацион лагерҙар асыла. Комуч бойороғона ярашлы 25 июлдә ком‑т бөтөрөлә, уның функциялары Комучтың Өфө губернаһы б‑са вәкиленә тапшырыла. Ком‑т рәйесе — В.П.Гиневский.
Әҙәб.: История Уфы: крат. очерк. Уфа, 1981; К а з а н ч и е в А.Д. Временный Комитет Уфимской Городской Думы в июле 1918 г. //Крушение царизма и граж‑ данская война на Урале. Челябинск, 1997.
А.Д.Казанчиев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Мари Иле Республикаһының баш ҡалаһы Йошкар-Олала “Викимедиа Ру” коммерцияға ҡарамаған партнерлығы сираттағы вики-семинар үткәрҙе. Сараның маҡсаты — Рәсәй телдәрендәге википедияларҙы үҫтереү, уларҙың үҫешенә булышлыҡ итеү. Семинарҙа удмурт, мари, татар, лезгин, рус, башҡорт википедиялары вәкилдәре ҡатнашты.
Форумда, википедиясыларҙан тыш Мари Иле Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының милләт һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр бүлеге начальнигы Игорь Садовин, Мари дәүләт университеты уҡытыусыһы Марина Ласточкина, тәржемәселәр, мари теле уҡытыусылары ҡатнашты. Беренсе көндә ҡунаҡтар республиканың Т. Эвсеев исемендәге милли музейы менән танышты, кис “Мари Иле” дәүләт бейеү ансамбле концертына барҙы.
Мари теле бер-береһенән ныҡ айырылған ике төп диалектҡа бүленә: тау мариҙары һәм ялан мариҙары. Был бүленеш халыҡ Волганың ике ярында айырым йәшәүе менән бәйле. XV быуатта Яуыз Иван Ҡазанды алған ваҡытта ялан мариҙары — рус ғәскәре составында, тау мариҙары татарҙар яғында көрәшкән. Сәйәси һәм көнкүрештәге айырмалар ошо осорҙан килә. Өсөнсө диалект тип Башҡортостан мариҙарын атайҙар.
Икенсе көн тау мариҙары баш ҡалаһы булып иҫәпләнгән Козьмодемьянск ҡалаһына юл алдыҡ. Бында мари мәҙәни-тарихи музей комплексы урынлашҡан.
Волга буйындағы был ҡалала асыҡ һауалағы мари этнографияһы музейы ла бар. Волга буйында тип әйтеүем юҡҡа ғына түгел, музей комплексы туристар өсөн бик уңайлы урында урынлашҡан. Навигация осоронда пассажирҙар ташыған һәм экскурсия теплоходтары ҡала пристанендә туҡтай, ҡунаҡтар музей менән таныша. Мари ауылы этнография комплексы биш гектар ерҙе биләй, барлығы 60 бина һәм объектты берләштерә. Мари йорто ихатаһындағы төҙөлөш объекттары һәм өй эсендәге интерьер, ҡапҡа, ҡойо, архитектура элементтары өлгөләре йыйылған. XVII — XVIII быуаттағы өй эсендәге мөрйәһеҙ мейестәр, ағастан һауыт-һаба, кейем-һалым, ихаталы аласыҡ, мөгәрәп төҙөлөшө ентекләп күрһәтелгән. Ел тирмәне, тимерлек макеттары бар. Быйма баҫыу, киндер һуғыу, сабата үреү кеүек һөнәрселек тармағы айырым экспозиция булып тора. Ҡабыҡ башлы ҡара мунса — музейға килгәндәрҙе иң ҡыҙыҡтырған объект. Һәр экспонат төрлө ырымдар, ышаныуҙар, тыйыуҙар, хатта сихыр менән бәйле. Башҡортостанда ла башҡорт ауылы этнография комплексы булдырыу тураһында һүҙ бара. Бында мариҙарҙан өйрәнерлек урын бар. Беҙҙең музей комплексында байрам тирмәләре генә түгел, башҡорт өйө, аласыҡ, бурама кеүек торлаҡ та булырға тейеш.
Өсөнсө көндә семинарға йыйылдыҡ. Әйтеп үткәнемсә, һүҙ күберәк Рәсәй телдәрендә Интернет эстәлеген байытыу, шул телдәрҙә википедияны үҫтереү тураһында булды. Мин сығышымда яңы ғына аяҡ баҫҡан вики-проект — Викидатаны ҡулланыу тәжрибәһе тураһында һөйләнем. Мари тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре Андрей Чемышев “Яндекс. Тәржемәсе” проектын тормошҡа ашырыу тураһында бәйән итте. Ҡазандан Тимерхан Шәйхетдинов һәләтле татар балалары өсөн эшләп “Һәләт” мәктәбе эшмәкәрлеге менән таныштырҙы. Ижевскиҙан китапханасы Светлана Батаногова вики-движокта эшләнгән Удмурт мәҙәниәте сайты менән таныштырҙы. Башҡа сығыштар ҙа бик ҡыҙыҡлы булды.
Семинарҙан тыш та делегаттар араһында туған телдәрҙе һаҡлау буйынса ҡыҙыҡлы һөйләшеүҙәр үтте. Англияла Дарем университетында эшләгән, тыумышы менән Һамар өлкәһенән булған Гүзәл Йосопова Бөйөк Британияның Уэльс административ-территориаль өлөшөндә уэльс телен һаҡлау саралары тураһында һөйләне. Инглиз теле баҫымы аҫтында был тел юҡҡа сығып бара, яҡлауға мохтаж. Бөйөк Британия хөкүмәте уны һаҡлап ҡалыу өсөн бик күпте эшләй. Мәҫәлән, бизнесты уэльс телендә алып барғандарға, һалым декларацияһын ошо телендә тапшырғандарға һалым ташламаһы бирелә икән. Һалым декларацияһын уэльс телендә тапшырыу хәҙер шул тиклем популярлашҡан, инглиздәр үҙҙәре лә был мөмкинлектән файҙалана. Рәсәй Хөкүмәте лә туған телдәрҙе хәстәрләй икән, һалым декларацияһын дәүләт телдәрендә тапшырырға мөмкин тигән ҡарар ҡабул итә ала, ти Гүзәл. Һалым декларацияһы — ул рәсми әҙер бланк, бер һүҙен дә үҙеңә тәржемә итергә түгел. Унда тейешле графаға дата, алынған килем кеүек һандарҙы ғына яҙырға кәрәк. Һүҙҙәрен машина теге йәки был телгә еңел генә ауҙара ала. Һалым инспекторы ла декларацияла ҡайһы урында ниндәй мәғлүмәт яҙылғанын яттан белеп тора. Быны башҡарыу өсөн бер ниндәй ҙә техник ҡыйынлыҡ юҡ, әйтәйек, һалым декларацияһын башҡорт телендә тапшырыу мөмкинлеге телдең дәрәжәһен күтәрер ине.
Андрей Чемышев минең менән һөйләшкәндә, Башҡортостанда йөҙ меңгә яҡын мари йәшәй, бай мари фольклорының шаҡтай өлөшө, йомаҡтары, әкиәттәре, йырҙары һеҙҙә яҙып алынған, тине. “Мин сығышымда һәр ваҡыт Башҡортостан мариҙарынан өлгө алығыҙ, уларҙа милли рух көслө, улар заманында үҙ азатлыҡтары өсөн Салауат яуында ҡатнашҡан тип әйтәм”, — тип өҫтәне. Эйе, республикабыҙ мари әҙәбиәте, сәнғәте өсөн бик күп шәхестәр бирҙе. Бер нисә тапҡыр Паралимпия уйындары чемпионы, саңғысы Кирилл Михайлов та милләте буйынса — мари.
Ҡазан егете Фәрхәд Фәтҡуллин татар телен уҡытыу классик әҙәбиәт һәм үткәнгә генә ҡайтып ҡала, был системала архаизм, консерватизм йәшәп килә тип иҫәпләй. Уҡыусы балаларға әлеге ваҡытта модала булған Angry Birds (Уҫал ҡоштар) һәм башҡалар тураһында татар телендә текстар бөтөнләй юҡ һәм булырға тейеш түгел кеүегерәк ҡараш йәшәп килә. Был бушлыҡты бер ни тиклем Википедия тултыра. Фәрхәдтең һүҙҙәрендә беҙҙең өсөн дә уйланырға урын, хаҡлыҡ бар.
Был семинар ҙа туған телдәрҙе һаҡлау сараһы булараҡ тарихҡа инеп ҡалды. Мари теле уҡытыусыларының сараға килеүе айырым иғтибарға һәм хөрмәткә лайыҡ. Улар мари телен һаҡлауҙы, уҡытыуҙы үҙ бурысы тип иҫәпләй, халҡы яҙмышына битараф түгеллектәрен күрһәтте.
Зөфәр СӘЛИХОВ,
Башҡорт Википедияһы хакимы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 418
КИРХА, кирка (нем. Kirche — сиркәү), лютеран сиркәүе. К. готикаға һәм бароккоға барып тоташҡан ҡәтғи формалар, лютеран (ҡара: Лютерандар) дин ғилеменә ярашлы, аскеттарса эске биҙәлеш хас. Өфөлә К. 1910 й. Һамар урамында (Беляков урамы, 2) төҙөлә (1989 й. яңыртыла). Ҡалай м‑н ябылған, 1 ҡатлы кирбес бина. Сиркәүҙә 3 икона, ағас һәм мельхиор һауыт‑һаба, фисгармония була. 1911 й. ҡарата К. причты 1 пасторҙан тора, мәхәлләһен күсеп килеүселәр (95 немец, 26 латыш, 12 эстон һәм 1 урыҫ) тәшкил итә. 20‑се йй. башында сиркәү бинаһы национализациялана, 1927 й. БАССР Эске эштәр ХК‑ның адм. бүлеге м‑н килешеүгә ярашлы, Өфө инжил‑лютеран йәмғиәтенә мөҙҙәтһеҙ һәм бушлай файҙаланыуға тапшырыла, килешеүҙе өҙгәндән һуң 1930 й. Өфө паровоз ремонтлау заводына бирелә, 80—90‑сы йй. унда аҙыҡ‑түлек склады урынлаша. 2000 й. бина дин тотоусыларға ҡайтарыла, тергеҙелә. К. Өфө лютерандарының дини‑мәҙәни үҙәгенә әйләнә. К. бинаһы — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Пасторҙары: И.Недель (1910—17), Г.Т.Миних (2000 й. алып).
В.В.Латипова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 267
ПЕТРОВКА МӘҘӘНИӘТЕ, бронза быуатының археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 17—16 бб. ҡарай. Ишем й. (Ҡаҙағстан) һул ярында урынлашҡан Петровка а. янындағы ҡәберлек б‑са аталған. П.м. ҡомартҡылары Көньяҡ Урал, Көнбайыш Себер, Төньяҡ һәм Үҙәк Ҡаҙағстанда табылған. Ур, соҡорҙар (тәрәнлеге 1,5—2,5 м, киңлеге 3,5 м), бағана конструкциялар м‑н нығытылған һәм нығытылмаған торамалар (майҙаны — 8,5 мең м2 тиклем) булған. Ярым ер өйҙәр йәки бағана конструкциялы башлы‑ са таштан һалынған усаҡлы тура мөйөшлө ер өҫтө ҡаралтылары (25—100 м2) торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика слюда йәки онталған ҡабырсаҡ ҡушып эшләнгән, өсмөйөш, тулҡынлы һыҙыҡ һәм кәкерсәктәр, соҡорло биҙәк, тешле штамп һәм бау эҙе м‑н биҙәлгән осло ҡырлы көршәктәрҙән һәм банка рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт; уларҙың эске яғында туҡыма эҙҙәре бар. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Мәйеттәр һул ҡабырғаға бөгәрләнгән килеш (һирәкләп салҡан) һалып, баштары м‑н башлыса көнбайышҡа йәки төньяҡ‑көнбайышҡа ҡаратып һай ҡәбер соҡорҙарында (0,5 м) йәки балсыҡ иҙәнле һәм яндырылмаған кирбес стеналы камераларҙа ерләнгән, уларҙа ш. уҡ йола б‑са аттарҙы ерләү, һуғыш арбаһы ҡалдыҡтары осрай. Торлаҡ иҙәндәрендә айырым балалар ҡәберлеге һәм ҡәберҙәре — П.м. ерләү йолаһының үҙенсәлекле һыҙаты. Ҡәберҙә ҡорал (бронза балта һәм һөңгөләр, бер һәм ике йөҙлө бысаҡтар, таш суҡмарҙар, һөйәк һәм таш уҡ башаҡтары), ат егеү кәрәк‑ярағы (һөйәк ауыҙлыҡтар), эш ҡоралдары (яҫы арҡыры балталар, һаплы һәм кейҙерелмәле ҡасауҙар) табылған. П.м. Көньяҡ Уралда формалашҡан, ареалдың артабанғы киңәйеүе Урал аръяғы һәм Ҡаҙағстанда баҡыр ятҡылыҡтарын үҙләштереү м‑н бергә бара. Малсылыҡ һәм металл эшкәртеү хужалыҡтың төп тармаҡтары булған. В.В.Евдокимов, Г.Б. Зданович һ.б. фекеренсә, П.м. — Һынташты мәҙәниәтенең һуңыраҡ барлыҡҡа килгән варианты, Н.Б.Виноградов, А.А.Ткачёв, В.В.Ткачёв һ.б. уны Алакүл мәҙәниәтенең иртә осоро тип ҡарай.
Г.Б.Зданович
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 549
ДИСПЕРСЛЫ СИСТЕМАЛАР, тотош (дисперслы) мөхит эсендә таралған ваҡ итеп онталған өлөшсәләр йәки күҙәүҙәр (бер йәки бер нисә дисперслы фаза) йыйылмаһынан торған гетероген системалар. Өлөшсәләрҙең үлсәменә (дисперслығына) ҡарап — юғары (1 нм алып 0,1 мкм тиклем), түбән (1 мкм һәм унан ҙурыраҡ) һәм уртаса (0,1—1 мкм) Д.с.; өлөшсәләрҙең бер төрлөлөгө б‑са — моно‑ һәм полидисперслы; дисперсия мөхитенең агрегат хәле б‑са — газ (аэрозолдәр, сүс материалдар), шыйыҡ (суспензиялар, эмульсиялар, күбектәр) һәм ҡаты (минералдар, активлаштырылған күмер, аэрогелдәр, газ менән тулыландырылған полимерҙар) дисперслы; фазалар сигендә молекула‑ара тәьҫир итешеү интенсивлығы б‑са — лиофиллы һәм лиофоблы; структураланыу дәрәжәһе б‑са ирекле һәм бәйләнешле Д.с. бүлеп йөрөтөлә. Д.с. яҡшы үҫешкән фаза‑ара өҫкө йөҙгә, уларҙың термодинамик тотороҡһоҙлоғона, юғары адсорбция һәләтенә (ҡара: Сорбция), юғары химик активлығына (ҡара: Катализ) сәбәпсе ирекле энергияның артыҡ булыуына эйә. Д.с. ҡуйылығы уның дисперслы мөхитенең ҡуйылығынан байтаҡҡа ҙур. Башҡортостанда Д.с. етештереү, эшкәртеү һәм файҙаланыу м‑н файҙалы ҡаҙылмаларҙы сығарыу (мәҫ., Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинаты, “Башнефть” АНК) һәм байыҡтырыу, углеводород сеймалын эшкәртеү (Башҡортостан нефтехимия компанияһы), төҙөлөш материалдары, ашламалар (“Минудобрения”), полимер материалдар (“Газпром нефтехим Салават”, 2004 й. тиклем — “Уфахимпром”), резина‑техник изделиелар (Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы), фармацевтик препараттар (Өфө витамин заводы), шәкәр (Мәләүез шәкәр заводы һ.б.), лак һәм буяу (Өфө лак‑буяу заводы), гигиена (“Чародейка”), синтетик йыуыу саралары (“Сода” һ.б.) сығарыу, сүс эшкәртеү һәм буяу (Башҡортостан буҫтау комбинаты) бәйле. Нефть Д.с. физика‑химия өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы йй. ӨНИ‑лә З.И.Сөнәев етәкс. башлана. Д.с. тарҡатыу (нефтте һыуҙан һәм тоҙҙарҙан айырыу, асфальтһыҙлаштырыу ваҡытында файҙаланыла) һәм стабилләштереү (термик крекинг, висбрекинг, кокслаштырыуҙың торба һымаҡ мейестәрендә кокс ултырыуын булдырмау, нефть сығарғанда һәм транспортлағанда парафин ултырыуҙы, резервуарҙарҙа ултырмалар булдырмау, нефть продукттарының эксплуатациялау һәм экологик үҙенсәлектәрен көйләү өсөн ҡулланыла) ысулдары эшләнә. Нефть Д.с. дисперслы фаза сифатында нефть ҡалдыҡтарын карбонизациялау ваҡытында барлыҡҡа килгән шыйыҡ кристалдар булған айырым бер тибы билдәләнә һәм өйрәнелә. Тикшеренеүҙәр нигеҙендә нефттең анизотропик структуралы коксын (Р.Н.Ғимаев), анизотропик нефть пекын (Л.В.Долматов), иҫкәртеү сараларын (П.Л.Ольков) алыу технологиялары булдырыла. Нефть Д.с. өйрәнеүгә А.С.Эйгенсон, Р.З.Сафиева һ.б. ҙур өлөш индерә. ӨДНТУ‑ла Башҡ‑н нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект ин‑ты, Нефтехимия эшкәртеү ин‑ты, “Азимут” ҒПБ (Өфө) м‑н берлектә — скважиналарҙы беркетеүҙең ҡатмарлы осраҡтары өсөн тампонаж эретмәләр (ҡара: Быраулау) һәм ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу маҡсатында файҙаланылған башҡа реагенттар, Органик химия ин‑ты һәм “Газпром нефтехим Салават” ААЙ м‑н инверт эмульсия рº¢ ешендºге эретмәләр ´ең термик яҡтан сыҙамлы эмульгаторҙарын, стабилизаторҙарын (сәнәғәт күләмендә һынауҙар “Уренгойгазпром” ЯСЙ‑нда һәм “Сахалинморнефтегаз” ААЙ‑нда үткәрелә) алыу технологиялары уйлап табыла. Шулай уҡ ҡара: Һыу таҙартыу, Коллоидтар химияһы, Күп фазалы системалар механикаһы, Онтаҡ металлургияһы.
Әҙәб.: Сюняев З.И., Сафиева Р.З., Сюняев Р.З. Нефтяные дисперсные системы. М., 1990; Нефтяной игольчатый кокс: структура и свойства. Уфа, 1996; Сафиева Р.З. Физикохимия нефти. Физико-химические основы технологии переработки нефти. М., 1998.
Р.Н.Ғимаев, В.П.Малинская
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 469
АЛПАУЫТТАР, Рәсәйҙә 15 б. аҙ. — 20 б. башында төп килемде ер бүлемен файҙаланыуҙан алған дворян‑ер биләүселәр. А. барлыҡҡа килеүе поместье системаһы (хеҙмәтле кешеләрҙең дәүләт хеҙмәте үтәгән өсөн бөйөк кенәздән ер алыуы) төҙөлөүгә бәйле.
Башҡортостанда А. 16 б. аҙ. барлыҡҡа килә. Дәүләт баяр балаларына, стрелецтарға, тупсыларға, казактарға һ.б. хеҙмәтле аҫаба ерҙәр (30—50 дисәтинә) бүлеп бирә. 1592—1638 йй. Өфө өйәҙендә 20 дворян нәҫеленән (ҡара: Дворянлыҡ) 56 вәкил ер бүлеме ала. 1640‑сы йй. алып Ҡазан, Түбәнге Новгород, Әстерхан һ.б. ҡҡ. дворяндарҙы Өфөгә хеҙмәткә күсереү һөҙөмтәһендә, А. һаны арта. 17 б. аҙ. Кама аръяғы сигенә (ҡара: Кама аръяғы сик һыҙығы) күсерелгән Полоцк һәм Смоленск шляхтаһы поместьелар һәм дворян өҫтөнлөктәре ала. 1682 й. ҡарата Өфө өйәҙендә 46 дворян нәҫеленән 158 А. иҫәпләнә, уларҙың 112 поместье һәм бүлендек ауылы була. Башҡорт ихтилалдарын (17—18 бб.) баҫтырыу барышында башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен А. таратып биреү, ш. уҡ указдар (1736 й. 11 февр.) һәм 1743 й. 8 авг. указ б‑са дәүләттең башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен һатыу‑һатып алыуҙы (ҡара: Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы) һәм үҙ милке итеп нығытыуҙы рөхсәт итеүе алпауыт ер биләүселегенең үҫеүенә булышлыҡ итә. 1740‑сы йй. алып А. һаны урындағы гарнизон офицерҙары, Ырымбур казак ғәскәре, губерна һәм өйәҙ чиновниктары иҫәбенә арта. 18 б. аҙ. төбәктә 569 поместье була, уларҙың 50%‑ы эре (1000 һәм унан артыҡ дисәтинә) поместье иҫәбенә инә, 38%‑ы — урта (100‑ҙән 1000 дисәтинәгә тиклем), 12%‑ы — ваҡ. Башҡ. дворяндарына поместьелар бүленмәй һәм уларҙың крепостной крәҫтиәндәр тоторға хоҡуғы булмай, уларға буш ятҡан ерҙәрҙе генә һатып алырға рөхсәт ителә. Башҡортостан өсөн алпауыт ер биләмәләре һанының крепостной халыҡ һанынан йылдамыраҡ артыуы хас була, һөҙөмтәлә ерҙәрҙең күпселек өлөшө файҙаланылмай ята. 19 б. 1‑се ярт. милектәге йән башы һаны А. байлығының төп күрһәткестәренең береһе була. Имениеларҙың килемлелеген арттырыу маҡсатында, ҡайһы бер А. а.х. машиналары, яҡшы сортлы орлоҡтар ҡуллана башлай, тоҡомло аттар, нәҙек йөнлө һарыҡтар үрсетә, поместьеларында шарап ҡыуыу заводтары, поташ заводтары, ағас бысыу урындары, тирмәндәр аса. А. хужалығы алпауыт крәҫтиәндәрен эксплуатациялауға нигеҙләнә. А. ялланма крәҫтиәндәр (хеҙмәт хаҡын башҡарылған эш күләменә ярашлы алыусылар, көнөнә билдәле бер хаҡ алыусылар) һәм ситкә китеп эшләүселәр (ҡара: Ситкә китеп эшләү) хеҙмәтен киң ҡуллана. Крәҫтиән реформаһынан һуң алпауыт ер биләүселеге һаҡлана, әммә А. крәҫтиәндәргә һуңынан һатып алыу өсөн ер бүлемдәре бирергә тейеш була. Крепостной хоҡуҡтан азат ителгән крәҫтиәндәр А. теләр‑теләмәҫ кенә яллана, арзан башҡ. ерҙәрен ҡуртымға алыу юлы м‑н үҙ һөрөнтө ерҙәрен киңәйтеүҙе өҫтөн күрә. Эшсе ҡулдар етешмәү сәбәпле, 1860‑сы йй. алпауыт хужалыҡтарында кризис тыуа: сәсеүлектәр кәмей, шарап ҡыуыу һ.б. заводтар ябыла. А. ярҙам итеү маҡсатында, хөкүмәт төбәк крәҫтиәндәрен колониялаштырыуҙы көсәйтә, 1866 й. Өфөлә һәм 1876 й. Ырымбур ҡ. уртаҡ ер кредиты йәмғиәттәре асыла, унда А. имениеларын залогҡа биреү шарты м‑н аҡса алыу мөмкинлегенә эйә була. 19 б. аҙ. ҡарай тимер юл һәм пар машиналары булған йылға транспортының барлыҡҡа килеүе, крәҫтиәндәрҙең ҡатламдарға бүленеүе һәм күсеп килеүселәр һанының артыуы иҫәбенә ялланма хеҙмәт баҙарының үҫеүе алпауыт хужалыҡтары рентабеллелеген күпкә күтәрә һәм уларҙа тауар етештереүҙе үҫтереүҙе тиҙләтә. Алпауыт ер биләүселеге эре эшҡыуарлыҡтың бер өлөшөнә әйләнә, үҙенсәлекле агрофирмалар барлыҡҡа килә. 20 б. башында Башҡортостанда 1000‑дән ашыу имение (3,3 млн дисәтинә) иҫәпләнә, 1917 й. А. сәсеүлектәре дөйөм майҙандың 5,7%‑ын биләй. Поместьеларҙың уртаса ҙурлығы 1300 дисәтинә тәшкил итә, А. ерҙәренең күпселек өлөшөн ҡуртымға, йышыраҡ уртаҡҡа эшләүгә бирә. Алпауыт имениелары башлыса Өфө губернаһының Бөрө, Бәләбәй, Минзәлә, Өфө һәм Стәрлетамаҡ өйәҙҙәрендә урынлаша. А. күпселеге традицион иҡт. тәртип яҡлы була һәм капиталистик мөнәсәбәттәр урынлашыуға ҡаршы килә, был уларҙың 19 б. аҙ. — 20 б. башында сәйәси көрәштә ҡатнашыуын (ҡара: Дәүләт думаһы, Земство хәрәкәте, “Союз 17 октября”, Халыҡ азатлығы партияһы) билдәләй. Октябрь революцияһынан һуң алпауыт ерҙәре национализациялана (ҡара: Национализациялау).
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Гәзит-журналдарға осһоҙораҡ яҙылыуға ун көн!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 4-10-2018, 09:49
4-14 октябрҙә «Рәсәй почтаһы» традицион Бөтә Рәсәй яҙылыу декадаһы уҙғара. 10 көн дауамында ҡағыҙ гәзит һәм журналдар уҡырға үҙ итеүселәр уларға кәметелгән хаҡҡа яҙыла ала. «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто был акцияла һәр саҡ әүҙем ҡатнаша. «Рәсәй почтаһы» бүлексәләрендә район һәм ҡала баҫмаларына яҙылғанда – 10%, республика баҫмаларына 12% ташлама билдәләнгән. Үҙегеҙ яҙылығыҙ, яҡындарығыҙҙы яҙҙырығыҙ!
Был осорҙа “Йәшлек” менән “Йәншишмә” гәзиттәренә арзан хаҡҡа яҙыла алаһығыҙ. “Йәшлек”кә алты айға яҙылыу хаҡы – 761 һум да 46 тин (индексы П 2757), “Йәншишмә”гә 461 һум 46 тин ( индексы П 2765) буласаҡ....
Гәзит уҡыуҙы ташламайыҡ
Письма / Гәзиткә яҙылыу // 7-06-2018, 07:00
Һаумыһығыҙ «Йәшлек»тәр! Мин бик өлкән йәштәге кешемен, ләкин йәштән үк баҫмағыҙҙан айырылғаным юҡ. Ул уҡыусыларымды тәрбиәләү, телгә һөйөү уятыу сығанағы булды. Беҙҙең быуын күп уҡыған, ҡосаҡ- ҡосаҡ гәзит-журналдарға яҙыла торған быуын булды шул.
Әле 2018 йылдың икенсе яртыһына яҙылыу бара. Һуғыш ветерандарына I, II инвалидтарына ташлама менән 10 көнлөк иғлан ителгән. Мин 2017 йылдың сентябрендә үк 2018 йылдың тәүге яртыһына яҙылып ҡуйғайным . «Осҡон», «Әбйәлил» район гәзиттәре, «Башҡортостан», «Йома», «Йәшлек», «Киске Өфө», «АИФ – Башҡортостан», «Тамаша», «ЗОЖ», «Тайны здоровья», «Һәнәк» журналдарына яҙылдым, балалар йорто менән хосписҡа ла подписка эшләнем. Үҙемдең дә һаулығым ҡалманы, бер күҙем күрмәй, шулай ҙа матбуғат баҫмаларын алдырып уҡыуымды дауам итәм.
Һеҙгә мәҡәләләр ҙә ебәргеләй торғайным, баҫмай ҡалманығыҙ. Төрлө ярыш, дәртләндереү саралары ойоштора инегеҙ, бүләктәр ҙә ебәрҙегеҙ.
«Йәшлек» – уҡымлы, йөкмәткеле гәзит. Башҡалар әйтмәгәнде (әйтә алмағанды) ул әйтә. Тура һүҙле. Тематикаһы бик бай. Унда ҡыҫҡа һәм тос мәҡәләләр өҫтөнлөк ала.
Баш мөхәррир Артур Хәсән улы Дәүләтбәков гәзиттең уҡымлы булыуы өсөн бөтәһен дә эшләй, ныҡ хөрмәт итәм уны. Телевизорҙа ла йыш үҙен күрәм. Күрһәм ныҡ ҡыуанам. «Һаумы, улым!» – тип сәләмләйем һәм уңыш теләйем.
Нәғимә ИЛҺАМОВА, тыл ветераны.
Әбйәлил районы, Асҡар ауылы....
Һәр минутыбыҙ – һеҙҙең өсөн
Гәзиткә яҙылыу // 5-06-2018, 07:00
Тәбиғәт беҙҙең менән шаярған кеүек: яҙ әллә булды, әллә юҡ, ә бөгөн йәйҙең беренсе көнө. Кеше ел-ямғырға ҡарап тормай, эшен дауам итә. Эйе, эш менән булырға яратабыҙ. Әммә ял итергә лә ваҡыт табыла. Беҙҙең гәзит дуҫтары һөйләүенсә, ял – өйҙәгеләр менән бергә сәй эсеү, рәхәтләнеп матбуғат баҫмаларын уҡыу. Йәмәғәт, беҙ ҙә тап шулай тибеҙ: гәзит уҡыу ул – ял!
“Йәшлек”кә яҙылыу дауам итә, дуҫтар. Тәбиғәт тағы ниндәй сюрприздары менән аптыратыр, белмәйбеҙ, әммә беҙ һеҙгә тик матур тормош теләйбеҙ.
Көндәр тиҙ үтә, ваҡытлы матбуғатҡа яҙылырға һуңлап ҡуймағыҙ, подписка июнь аҙағынаса ғына бара.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!...
Ырыҫтары булғас
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 15-05-2018, 07:00
«Аҙна һайын – бүләк!» уйынында был аҙнала тәүгеләрҙән булып икенсе ярты йыллыҡҡа «Йәшлек» гәзитенә яҙылып ҡуйған Мансур ҒӘЛИЕВ (Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылынан) – сәғәт, Г. МӨХӘМӘТВӘЛИЕВА (Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауылынан) салат һауыттары йыйылмаһы отто.
Еңеүселәргә бүләктәрен килеп алғанда паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләрен килтерергә кәрәк.
Уйын дауам итә, бүләктәр эйәләрен көтә. Квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә ашығығыҙ....
Уңайлы ун көнлөктә өлгөрөп ҡалығыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 14-05-2018, 07:30
10 – 20 майҙа Бөтә Рәсәй матбуғатҡа яҙылыу декадаһы ойошторола. Гәзит-журнал һөйөүселәргә 2018 йылдың икенсе ярты йыллығына арзаныраҡ хаҡҡа яҙылыу мөмкинлеге бар.
“Рәсәй почтаһы” йылына ике тапҡыр ошондай уңайлы көндәр уҙғарып тора, беҙҙең гәзит уҡыусылар был мөмкинлектән файҙалана. Был юлы ла ситтә тороп ҡалмаҫһығыҙ – “Йәшлек”кә 10 процентҡа арзарынаҡ хаҡ менән яҙылып ҡуйырһығыҙ, тип ышанабыҙ.
Ошо көндәрҙә “Йәшлек”кә яҙылһағыҙ, 93 һум 90 тин аҡсағыҙ янығыҙҙа ҡаласаҡ. “Йәншишмә” гәзитенә экономия 57 һум 12 тин буласаҡ.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!...
Гәзитебеҙгә арзаныраҡҡа яҙылып ҡалығыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 8-05-2018, 15:41
Беҙҙең менән булған дуҫлыҡҡа хыянат итмәҫһегеҙ, моғайын...
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 12-04-2018, 15:17
Киләһе ярты йыллыҡта ла «Йәшлек» гәзитенә яҙылырһығыҙ, тип ышанабыҙ. Өҫтәүененә, быйыл да баҫмабыҙҙы алдырып уҡыусылар араһында лотерея уйнатабыҙ. Ул май аҙағына тиклем дауам итә. Гәзитебеҙгә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылып, квитанцияларығыҙҙың күсермәләрен тиҙерәк редакцияға ебәрергә ашығығыҙ.
Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан тағы ла ҡиммәтле бүләктәргә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен « Республика Башкортостан» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһына (Кирова урамы, 45) ебәрергә кәрәк буласаҡ.
Сәй сервизы, сәйнүктәр, термостар редакцияла эйәләрен көтә.
Гәзитебеҙгә ярты йылға яҙылыу хаҡы -790 һум 20 тин.
Индексы - П 2757...
“Йәшлек”кә яҙылғандар бүләкһеҙ ҡалмай
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 9-04-2018, 09:47
“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто” дәүләт унитар предприятиеһы 2018 йылдың икенсе яртыһына гәзит-журналдарға яҙылыу кампанияһы уңайынан «Туған телеңдәге баҫмаға яҙыл!» марафонын иғлан итте.
“Йәшлек” гәзитенең дуҫтары “Аҙна һайын – бүләк!”, “Суперприз от!” конкурсында ҡатнаша ала.
Шарттары ябай: гәзиткә яҙылығыҙ ҙа, квитанцияғыҙҙың күсермәһен үҙегеҙ тураһында мәғлүмәт менән бергә редакцияға ебәрегеҙ....
« Йәшлек»кә яҙыл да, бүләк от!
Гәзиткә яҙылыу // 5-04-2018, 08:00
«Йәшлек» гәзите быйыл да баҫмабыҙҙы алдырып уҡыусылар араһында лотерея уйынын уйнатырға булды. Бәйге май аҙағына тиклем дауам итә. Гәзитебеҙгә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылып, квитанцияларығыҙҙың күсермәләрен тиҙерәк ебәрергә ашығығыҙ. Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан тағы ла ҡиммәтле бүләктәргә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен ебәрергә кәрәк.
Сәй сервизы, сәйнүктәр, термостар эйәләрен көтә....
Сәй сервизы, сәйнүктәр, термостар эйәләрен көтә....
Арбаңды ҡыш әҙерлә…
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 12-02-2018, 11:27
Йәмәғәт, беҙҙең менән бергә булыуығыҙға рәхмәт! Киләсәктә лә оҙаҡ йылдар дуҫлыҡ дауам итһен, тип теләйбеҙ һәм һеҙгә кәрәкле яңы мәғлүмәт еткерәбеҙ.
“Рәсәй почтаһы”, матбуғат һөйөүселәрҙе хәстәрләп, 2018 йылдың икенсе ярты йыллығына алдан яҙылыу мөмкинлеге бирә – 1 февралдән 31 мартҡа тиклем үҙегеҙ теләгән баҫмаларға иҫке хаҡтар буйынса яҙылып ҡуя алаһығыҙ. Дуҫтар, финанс үҙгәрештәре һеҙҙе бер ҡасан да өркөтмәһен!
“Йәшлек”кә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылыу хаҡы – 790 һум 20 тин (тәүге ярты йыллыҡтыҡы кеүек үк).
“Йәншишмә” гәзитенә лә яҙылып, балаларығыҙҙы ҡыуандырығыҙ. Алты айға яҙылыу хаҡы – 463 һум 74 тин.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!...
“Рәсәй почтаһы”, матбуғат һөйөүселәрҙе хәстәрләп, 2018 йылдың икенсе ярты йыллығына алдан яҙылыу мөмкинлеге бирә – 1 февралдән 31 мартҡа тиклем үҙегеҙ теләгән баҫмаларға иҫке хаҡтар буйынса яҙылып ҡуя алаһығыҙ. Дуҫтар, финанс үҙгәрештәре һеҙҙе бер ҡасан да өркөтмәһен!
“Йәшлек”кә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылыу хаҡы – 790 һум 20 тин (тәүге ярты йыллыҡтыҡы кеүек үк).
“Йәншишмә” гәзитенә лә яҙылып, балаларығыҙҙы ҡыуандырығыҙ. Алты айға яҙылыу хаҡы – 463 һум 74 тин.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 239
ТИМЕРБУЛАТОВ Мәхмүт Вил улы (24.1.1974, Өфө), хирург. Мед. ф. д‑ры (2004), БР ФА проф. (2016). В.М.Тимербулатовтың улы. БДМУ‑ны тамамлағандан һуң (1997) шунда уҡ эшләй (2010 й. алып колопроктология курсы м‑н факультет хирургияһы каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге ҡорһаҡ ҡыуышлығы, ҡорһаҡ арты арауығы ағзаларының ауырыуҙары һәм зарарланыуы ваҡытында лапароскоп ярҙамында һәм ағзаларҙы һаҡлап ҡалған операциялар яһау ысулдарын эшләүгә, йыуан эсәк ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау алымдарын камиллаштырыуға арналған. Т. ҡатнашлығында талаҡтың, бөйөр өҫтө биҙҙәренең зарарланыуы һәм ауырыуҙары ваҡытында уларҙы һаҡлап ҡалған һәм эндохирургик операция ысулдары, үт юлдары декомпрессияһын бөтөрөүҙә операция алымдары һ.б. эшләнә. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 36 уйлап табыу авторы. БР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. (2007), БР ФА‑ның Ғ.Х.Ҡоҙаяров ис. пр. (2000) лауреаты.
Х е ҙ м.: Ишемически‑реперфузионные механизмы развития эрозивно‑язвенных поражений гастродуоденальной зоны. Уфа, 2004 (авторҙ.); Хирургия абдоминальных повреждений. М., 2005 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йорто йылдың барлыҡ миҙгелендә гөр килеп тора. Күптән түгел оҫта шиғыр һөйләүселәрҙең “Йөрәк һүҙе” конкурсы үтһә, был юлы тамашасыларҙы “Быуындарҙан быуындарға күсә килә халыҡ йыры” тигән оҙон көй башҡарыусылар һәм яратыусылар фестивале йыйҙы.
Халҡыбыҙҙың асылын, милли ғөрөф-ғәҙәтен һаҡлау йәһәтенән ҙур эш алып бара сәйетбабалар. Бәғзе берәүҙәр кеүек оран һалып та, илаулап та йөрөмәйҙәр – тоталар ҙа эшләйҙәр. Тап шуға ла ҡайһы бер ауылдарҙа мәҙәниәт усаҡтарына кешене ылыҡтырып булмай тип зарланһалар, бында иһә, үҙҙәре әйтмешләй, эшкә килгән кеүек зыҡ ҡубып йөрөйҙәр. Йыр, бейеү ансамблдәре уңышлы эшләй, төрлө конкурстарҙа әүҙем ҡатнашып, тәүге урындарҙы яулайҙар.
Бындай сараларҙы ойоштороуға район башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, ауыл ветерандары советы рәйесе Закир Ишмырҙин ҙур көс һала. Үҙе эшҡыуарлыҡ менән дә шөғөлләнгән аҡһаҡал, һигеҙенсе тиҫтәне ваҡлауына ҡарамаҫтан, бер ҡараһаң, бейеү ансамблендә сығыш яһай, икенсе ҡараһаң, йыр конкурстарында призлы урындарҙы яулай.
Концерт башланырға иртәрәк булһа ла, мәҙәниәт йорто, оло байрам ҡаршылағандай, гөж килә. Милли күлдәктәрҙәге ағинәйҙәр сарала сығыш яһаясаҡ номерҙарын ҡабатлай. Ауылдың барлыҡ мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнашҡан Рәшиҙә Ишмырҙина халыҡтың дәррәү булыуына һоҡланып бөтә алмай. Сәхнәгә сығырға әҙерләнгән балаларға бейеү нескәлектәрен һуңғы тапҡыр ҡабатлап күрһәткән Гәүһәр Байбулдинаны маҡтап телгә алды ул. Унан әүәл төбәктә халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың күп булыуы хаҡында һөйләп алды.
– Әсәйем күрше Ҡаранйылға ауылында тыуған. Шуға ла өләсәйҙәремә ҡунаҡҡа йыш йөрөй торғайным, – тип һүҙ башланы ул. – Әбейҙәрҙең оҙон халыҡ йырҙарын башҡарыуына иҫем китә торғайны. Сәй эскәндә лә йырлашып алырҙар ине. Береһе башлай, унан икенсеһе дауам итә. Һуғыштан һуңғы осорҙа тормош бигерәк ауыр ине шул. Хатта землянкала йәшәгәндәр була торғайны. Күбеһе әле генә тамамланған Бөйөк Ватан һуғышында ирен йә улын юғалтҡан. Шулай йырлашып, күңел яраларын үҙҙәренсә дауалағандарҙыр, тим. Әсәйем дә бик матур йырланы. Ирем Закир халыҡ йырҙарын унан өйрәнде. Үткән аҙнала районда үткән фестивалдә тәүге урынды алды.
Сараны Закир Ишмырҙин асып, халыҡ йырының борондан быуын-быуынға тапшырыла килгән тарих һандығы булыуын билдәләне.
– Ул – башҡорттоң төп асылын күрһәткән ижад төрө, – тине ул, залдағыларҙы тәбрикләп. – Оҙон көйҙәрҙе тыныс ҡына тыңлап булмай. Улар халыҡтың барлыҡ тормошон, тарихын моң аша еткергән китап тиер инем. Беҙҙең Сәйетбабала халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусылар күп булды. Фәхретдин Фәйзуллин, Ғилман Сәйфуллин, Тәҡиулла Вәлиев, Фәйзулла Фәйзуллин, Фәтиха Юлбарыҫова кеүек ауылдаштарыбыҙ оҙон көйҙәрҙе йырлағанда, кемдер мыш-мыш илай, кемдер уй-хискә бирелә ине. Үкенескә ҡаршы, һуңғы йылдарҙа быуындар араһында ниндәйҙер өҙөклөк барлыҡҡа килде. Беҙ ошоно ялғау, йыр-моңдарыбыҙҙы йәш быуынға еткереү маҡсатында фестиваль уҙғарырға булдыҡ.
Йыр-моң бәйгеһен “Мәндем буйы” тигән халыҡ йыры менән Сәйетбаба урта мәктәбе уҡыусылары башлап ебәрҙе. Әйтергә кәрәк, ауылда ошо төбәктә барлыҡҡа килгән халыҡ йырҙарын өйрәнеүгә лә ҙур әһәмиәт бирелә. Х класс уҡыусыһы Нәркәс Байбулдина тағы “Мәндем буйы”ның икенсе вариантын йырлап ишеттерҙе. Өлкәндәрҙән Таһир Яхин “Уйыл” менән тамашасыларҙың йөрәк ҡылдарын тетрәндерҙе, Наил Хызыров “Азамат”ты һуҙҙы. Хеҙмәт ветераны, оҙаҡ йылдар ауыл дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләгән Заһира Вәлиева “Һандуғас”, Эльвира Фәхретдинова – “Бер алманы бишкә бүләйек”, Закир Ишмырҙин “Уралым” тигән йырҙары менән күңелдәрҙе әсир итте.
Красноусол ҡасабаһында йәшәгән Рәмил Сәйфуллин күкрәк тултырып “Йәмәлекәй тауы”н һуҙып ебәргәс, зал тынып ҡалды. Ниндәй сағыу тауыш! Уны тыңлағанда, беренсенән, йырҙың тарихы иҫкә төшһә, икенсенән, был кеше ни өсөн профессиональ сәнғәт юлынан китмәне икән, тип уйлаған кеше бер мин генә булмағанмындыр. Йырҙың тарихы былай. Бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер алпауыт килә лә башҡорттарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон һемәкле сәйнүктәр тараттыра. Башҡорт түрәләрен, байҙарҙы эсерә. Араҡы менән һыйлап ултыра, Ямантауҙы һopaп ултыра, ти, был. Ул саҡта ул ер Тамъян-Ҡатай кантонының Ҡатай улысына ингән. Әлеге эсеп, ҡыҙып алған башҡорт түрәләре ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын баҫа. Шул саҡ бер егет килеп сыға ла ҡapттapғa:
– Ни өсөн heҙ, олатайҙар, беҙҙең ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсәр һыуҙан, аулар кейектән, һоҡланыр сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ? — тип әйтә.
– Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип егеттең һүҙенә ҡолаҡ та элмәгән тегеләр.
Яҡлаусы таба алмаған егет тауҙарға киткән. Күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ғына ҡарап торған-торған да шул яҡҡа юл алған. Егет тырмаша-тырмаша үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылырын белгән сабый һымаҡ, мүкле таштарҙы ҡосаҡлап ятып, үкһeп-үкheп илаған. Оҙаҡ йәш түккән егет. Ҡайғы моң менән йәнәш йөрөй бит. Егеттең дә хәсрәте күкрәгенән ташып, моң булып бәреп сыҡҡан.
Һуңынан белеүемсә, Рәмил ағай ошо Сәйетбаба ауылында тыуып үҫкән. Районда янғын һүндереү һағында эшләгән. Туймазыла үткән “Оҙон көй” халыҡ-ара конкурсында Гран-при яулай. “Бәләкәйҙән йыр-моң ишетеп, үҙем дә йырлап үҫтем. Атайым халыҡ йырҙарын бик шәп, оҫта итеп башҡарҙы, ә уның бер туған ҡустыһы Сәлмән ағайым унан да уҙҙырҙы. Иҫем китеп тыңлай торғайным. Заманында уҡыу эләгеп, сәхнәгә сыҡһалар, һис шикһеҙ данлыҡлы йырсылар булырҙар ине. Миңә лә йырлау һәләте, моғайын, уларҙан күскәндер. Армия хеҙмәтендә лә йырланым”, – тип һөйләне ул.
Әлфиә Байбулдинаның исеме республика йыр-моң һөйөүселәренә яҡшы таныш. Мәктәптә инглиз теленән белем биргән ханым эстрада, халыҡ йырҙарын да берҙәй яратып башҡара. Был юлы ул тамашасылар хөкөмөнә “Ғәҙебәк Насир”ҙы сығарҙы.
Фестивалдә ҡатнашыусылар өсөн йәш сикләүе булманы. Залда өлкәндәр менән бергә балаларҙың да күп ултырыуы, уларҙың да ҡатнашыуы ҙур мәртәбәгә эйә ине. Берәүҙәр таһыллы йырсыларҙың моңона сорналһа, икенселәр халыҡ йырҙарының нисек башҡарылыуын күңеленә һеңдереп ултырҙы.
Арабыҙҙа таланттарҙы дәртләндергән шәхестәребеҙҙең булыуы ла ҡыуаныслы күренеш. Уларға шәхси эшҡыуарҙар Ханнан Ишмырҙин, Зәлиә һәм Фәйез Фәйзуллиндар әҙерләгән бүләктәр тапшырылды.
Ғафури районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 491
ЗЕЛИНСКИЙ Николай Дмитриевич (25.1.1861, Тирасполь ҡ. — 31.7.1953, Мәскәү), химик‑органик. СССР ФА акад. (1929). Соц. Хеҙмәт Геройы (1945). Фәнни хеҙмәттәре нефть углеводородтары химияһына һәм уларҙың каталитик әүерелештәренә, мотор яғыулығын етештереү һәм көкөртһөҙләндереү мәсьәләләренә арналған. З. тарафынан органик химия һәм нефть химияһы өлкәһендә фәнни мәктәп булдырылған; каталитик крекинг процесы нигеҙе — нафтен углеводородтарын ароматиктарға дегидрирлау реакцияһы асылған; рус армияһын ҡоралландырыуға ҡабул ителгән универсаль противогаз эшләнгән. 30‑сы йй. юғары көкөртлө Урал нефттәрен, ш. иҫ. Ишембай нефть ятҡылығы нефтен, көкөртһөҙләндереү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрә. В.И.Ленин (1934), Сталин (1942, 1946, 1948) ис. пр. лауреаты.
Хеҙм.: Избранные труды. М., 1968.
Ғ.Ғ.Бикбаева
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
- Подробности
- Просмотров: 586
ВОСКРЕСЕНСК КАРТИНАЛАР ГАЛЕРЕЯҺЫ, Нестеров М.В. исемендәге башҡорт художество музейы филиалы. Мәләүез р‑ны Воскресенск а. Э.И.Корлейстың элекке йортонда урынлашҡан. 1970 й. совет рәсем сәнғәте галереяһы булараҡ ойошторола, 1979 й. алып хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә. Галереяны ойоштороусылар — рәссамдар В.А.Бабицын һәм Р.А.Кoбозев, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Воскресенскиға эвакуацияланған Мәскәү художество ин‑ты эргәһендәге Мәскәү урта художество мәктәбе тәрбиәләнеүселәре. Галереяның коллекция нигеҙен (300‑гә яҡын һаҡлау берәмеге) Мәскәү урта художество мәктәбенең элекке уҡыусылары, ш. уҡ РСФСР Мәҙәниәт министрлығы һәм РСФСР Рәссамдар союзы күргәҙмәләренең дирекциялары бүләк иткән 1940—80‑се йй. эштәр тәшкил итә. Даими экспозицияла 70‑тән ашыу рәссамдың 130‑лап картинаһы ҡуйылған, улар араһында Рәсәйҙең билдәле оҫталары В.И. Иванов, Г.М.Коржев, П.П. Оссовский, А.П. Ткачёвтың эштәре бар. Галерея бүлектәрендә ш. уҡ Воскресенка заводы һәм Воскресение сиркәүе тарихына, Корлейстың тормошо һәм эшмәкәрлегенә арналған материалдар, халыҡ биҙәү‑ҡулланма сәнғәте әйберҙәре, БР‑ҙың рәссамдары В.Г. Кузнецова, В.Э.Меос, А.И.Платонов һ.б. эштәре урын алған. Галерея бинаһы — 19 б. 2‑се ярт. ҡараған архитектура ҡомартҡыһы.
Әҙәб.: Братья Ткачёвы: альбом. М., 1985; Б е с т у ж е в а С. Пётр Оссовский. М., 1987.
Т.Л.Леонидова
Тәрж. Т.Х.Ишкинин


text:
Wintoflash менән-бөтә донъя буйынса usb ҡәнәғәтлек менән файҙаланыусы булдырыу өсөн өҫтәмә көслө миллион загрузочный
Мультизагрузочный wintoflash булдырыу мөмкин загрузочный менән USB-ҡоролма менән Windows диск программаһы, видео Linux, антивирус оффлайн, мәғлүмәт тергеҙеү, хатта функциональ йәки Windows аппараттары тулыһынса тест эшләй башланы, Тәре кеүек, бөтәһе өсөн бер нисә сирттереп өсөн USB клик күсә!
Һеҙ эшләгән эштәренән башҡа өсөн йүнселлек менән wintoflash
Windows ҡуйҙы загрузочный менән USB-ҡоролма төҙөлөшө теләһә ниндәй
Usb менән ос windows серверы ниндәй көй һәм заманса wintoflash загрузочный өҫтәлдәр ойошторорға мөмкин. Теләһә ниндәй баҫма ҡулланырға мөмкин - 10 тиклем XP менән, Ultimate йортҡа тиклем, 32 и 64 бита.
Автор-ISO загрузочный скачать мультизагрузочный өсөн USB
USB өсөн загрузки программа менән тәьмин итеү Интернет менән иң ҡаты кеш мультизагрузочный wintoflash загрузочный һәм дискты форматировать USB-кабель, загрузчик ҡуйып, тотош һайлау системаһын булдырыу һәм хаталарҙың һеҙҙең өсөн загрузки меню файловый н автоматик рәүештә тикшерҙе.
Мультизагрузочный булдырыу загрузочный USB
Әйтерһең 5-төрлө версия Windows ти, linux өсөн тере, тере булһа бер vista һәм тергеҙеү загрузочный winpe usb cd-дискта? Ғөмүмән, проблема түгел! Хәҙер аласыз булдырырға мультизагрузочный загрузочный USB-USB неограниченный һаны менән элементтар н загрузочный накопитель-накопитель. Windows диск Windows Vista менән windows 10 тиклем флеш wintoflash Мультизагрузочный менән USB булдырыуҙы хупланы.
-
Wintoflash кеүек ине баҙарына үтеп инеү менән, бында нигеҙҙә тормошҡа ашырыу менән windows ҡуйҙы CD/DVD-диск. Өмөт юғалтыуҙы минимум ҡайтарып ҡалдырған был мөһим мәғлүмәт, элек эшләп сығарылған Windows.Softpedia
-
Супер-флешка установочный диск windows автоматлаштырылған булыуы һәм utils әҙерләү сифаты мәсьәләләренә wintoflash уңайлы.The Washington Post
-
Wintoflash менән, шул уҡ ваҡытта тирә-яҡ һаман крайының бер ни тиклем тупаҫыраҡ, йәғни йәшәү өсөн, эшләү өсөн windows ҡуйыу күпкә еңелерәк. Wintoflash оҫталары менән теҙмәһе, уларға ярҙам эсендә һуҙылған установочный компакт-windows dvd дисктта йәки әҙерләнгән һәм USB-накопитель, диск загрузочный алмаштырып була.Everything USB
USB загрузочный функциональ тулыһынса асып ебәреү менән windows
Windows Wintoflash бик көслө булған, Creator күсеү өсөн, ҡаты дисктарҙың мөмкинлектәр usb flash йәки windows операцион системаһы эшләй башлай һәм тышҡы загрузочный полнофункциональный ҡуйҙы.
Скачать UEFI
Хәҙерге заман яңы пк менән uefi әгәр һеҙ белгәнсә түгел, ә BIOS, барлыҡ файлдар менән usb загрузочный wintoflash менән ойошторолған, UEFI менән тәьмин итеү өсөн кәрәк.
Портатив булыуы мөмкин Wintoflash
Скачать портатив, разархивировать, башлап ебәреү wintoflash.exe. Монтажсы юҡ. Копируйте ул үҙенең "эшләнһә", был файҙалы.


text:
Инйәрҙәрҙең ихтыяжын тойоп.
Инйәр Белорет районында ғына түгел, республикала ла ҙур ауылдарҙан һанала. Демографияла ыңғай үҫеш күҙәтелеүе бөгөнгө йәшәү кимәленең юғары икәнлеген дәлилләй.
Инйәрҙә 2511 йортта барлығы биш меңгә яҡын кеше йәшәй, шуларҙың 1068-е – уҡыусылар, 702-һе – мәктәпкәсә йәштәгеләр. 115 ғаилә – күп балалы.
Халыҡ шәхси хужалығында мал, ҡош-ҡорт аҫрап, баҡсасылыҡ менән шөғөлләнеп көн күрә. Хеҙмәт йәшендәгеләрҙең күбеһе тимер юлы хеҙмәтенә ҡараған ойошмаларҙа, ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан Көньяҡ Урал дәүләт ҡурсаулығында һәм башҡа предприятие-учреждениеларҙа хеҙмәт итә. Шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгәндәр ҙә байтаҡ: һуңғы биш йыл эсендә генә туғыҙ крәҫтиән (фермер) хужалығы теркәлгән.
Никахҡа ингәндәр һәм яңы тыуған балалар һаны йылдан-йыл арта. Быйыл ғына 48 сабый донъяға ауаз һалған. Ауылда ике балалар баҡсаһы иҫәпләнһә лә, сират ҙур: әле 200 бала тиҫтерҙәре менән бергә уйнауҙы түҙемһеҙләнеп көтә.
Ауыл халҡына шатлыҡ өҫтәп, күптән түгел Инйәрҙә яңы балалар баҡсаһы төҙөү эше башланды. Ул “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” программаһына ярашлы тормошҡа ашырыла.
– Яңы балалар баҡсаһы төҙөү Инйәр өсөн күптән өлгөрөп еткән мәсьәлә ине, сөнки ауылыбыҙ йылдан-йыл ҙурая. Йәштәр ситкә китергә ашҡынып бармай, яңы йорттар һалып, үҙебеҙҙә төпләнә, – тип бәйән итте ауыл Советы хакимиәте башлығы Ғайса Мөфтәхетдинов. – Республика ҡаҙнаһынан бүленгән 105 миллион һум аҡсаға төҙөләсәк ике ҡатлы объект мәктәпкәсә йәштәге 140 бала өсөн иҫәпләнгән. Аукцион шарттары буйынса подрядсы бурыстарын үҙ иңенә йөкмәгән “Геострой” йәмғиәте тураһында хәбәрҙарбыҙ: районыбыҙҙа байтаҡ социаль объект төҙөп, улар үҙен эшенә яуаплы ҡараған ышаныслы партнер итеп күрһәтте. Әле ер мәшәҡәттәрен тамамлап, бинаның нигеҙен ҡорорға тотондолар. Аяҙ торған көҙгө көндәрҙең һәр сәғәтен файҙаланып ҡалырға тырыша улар. Ағымдағы йылда төҙөүселәр 40 миллион һумлыҡ эште башҡарырға йөкләмә алған. Ә теүәл бер йылдан Инйәр балалары яңы бинаға аяҡ баҫасаҡ тип планлаштырабыҙ.
Эйе, Инйәрҙә эшләп килгән ике мәктәпкәсә учреждение бөгөн теләгәндәрҙең барыһын да һыйҙыра алмай.
– 230 бала йөрөргә тейеш, әммә ата-әсәнең үтенесен иҫәпкә алып, төрлө мөмкинлектәр табып, бөгөн 300 сабыйҙы ҡабул итәбеҙ, – ти мөдир Алена Күсәрбаева. – Юбилей объекты ошо проблеманы хәл итәсәк. Бының менән бер рәттән, өлкәндәргә 20 яңы эш урыны булдырасаҡ. Әле беҙҙең штатта тәрбиәселәр, музыка буйынса етәксе, спорт инструкторы иҫәпләнә. Яңы балалар баҡсаһында иһә логопед, педагог-психолог вазифалары ла буласаҡ тип күҙаллана.
Юбилей айҡанлы ҡалҡасаҡ бина ауылдың үҙәк урамында урынлашасаҡ. Төҙөлөш башланыуына бигерәк тә ата-әсәләр шат. Мәҫәлән, Сирен Иҙрисованың ике улы ла әле иҫке баҡсала тәрбиәләнә.
– Бина иҫкергән, һыуыҡ, – ти ул. – Төркөмдәрҙә балалар күп булғас, тығыҙ. Кесе улыма сират еткәнен йыл буйы көттөк. Ә ҡайһы бер таныштарымдың балалары, баҡсала урын булмағас, өйҙә ултырырға мәжбүр. Республика, район етәкселегенә, беҙҙең проблемаға иғтибар итеп, яңы балалар баҡсаһы төҙөүҙе хәстәрләгәндәре өсөн ҙур рәхмәт!
Әйткәндәй, инйәрҙәр берҙәмлеге, татыулығы менән айырылып тора. Тыуған төйәктәргә йән өрөү, уны төҙөкләндереү йәһәтенән булдырылған программаларҙа, өмәләрҙә, мәҙәни һәм спорт сараларында гелән әүҙем ҡатнаша улар. Мәҫәлән, күптән түгел яңы биҫтәлә йәшәгән йәштәр йыйылып, үҙ көсө менән балаларға уйын майҙансығы эшләп ҡуйған. Ул ауылға килеп инеү менән әллә ҡайҙан уҡ сағыу төҫтәре менән күҙгә салына. Биләмә балаларҙың шат тауыштарынан гөрләп тора.
Инйәрҙәр уйын майҙансығы асыу һәм балалар баҡсаһы төҙөлә башлау айҡанлы кескәйҙәргә байрам сараһы ла үткәргән.
– Йәштәрҙең янып-дәртләнеп тормош көтөүенә һоҡланмау мөмкин түгел. Ана ҡарағыҙ: ниндәй күркәм йорттар төҙөп, баҡса үҫтереп, тырышып йәшәй улар! – тип ғорурлығын йәшермәй Ғайса Ғәбделхаҡ улы.
Илдә демографик проблема күҙәтелгәндә, Инйәрҙә, киреһенсә, халыҡ һанының йылдан-йыл артыуы, әлбиттә, ҡыуаныслы хәл. Дәүләт хәстәрлеге менән яңы социаль объекттарҙың төҙөлөүе ауылдың үҫешенә тағы ла ҙурыраҡ этәргес бирер.


text:
Ислам шарттары
Ислам шарттары — Исламдың нигеҙе булып торған, бөтә мосолмандар өсөн мотлаҡ булған, шәриғәттең төп ҡанундары.
Исламдың биш шарты:
- Шәһәҙәт килтереү:
Шәһәҙәт: „Әшһәдү әл-ләә иләәһә илләл-лааһү үә әшһәдү әннә Мөхәммәтән ғәбдүһүү үә рәсүлүүлүһ“. Мәғәнәһе: „Аллаһтан башҡа һис бер тәңре юҡ. Хәҙрәти Мөхәммәт Уның ҡоло һәм Илсеһе икәнлегенә таныҡлыҡ бирәм“. Был изге һүҙҙәрҙе әйтеү - ислам динен ҡабул итеү, тигәнде аңлата. Кәлимәи Шәһәдәтте йыш ҡабатлап йөрөүҙең сауабы ҙур, уны тел һәм йөрәк менән ихлас, ысын күңелдән ышанып әйтер кәрәк.
- Намаҙ ҡылыу: көнөнә биш тапҡыр намаҙ ҡылыу.
- Ураҙа тотоу: һәр йыл Рамаҙан айында ураҙа тотоу.
- Зәкәт биреү
- Хаж ҡылыу: матди мөмкинселеге, һаулығы булған кешеләргә хажға барырға тырышырға кәрәк.


text:
Ҡыҫҡа нарды
Ҡыҫҡа нарды — нарды уйынының иң популяр төрө.
Йөкмәткеһе
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге позиция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҫҡа нарды — таҡталағы ике уйынсы өсөн уйын. Пункт тип аталған 24 тар өсмөйөштән торған таҡтала уйнала. Өсмөйөштәр төҫө менән айырыла һәм дүрт төркөмгә бүленә. Һәр уйынсы өсөн пункттар уның йортонан алып айырым һанала. Иң алыҫ пункт 24-се була, ул ҡаршы яҡ өсөн беренсе һанлы була. Аҡтар өсөн (диаграммала аҫта күрһәтелә) пункттар сәғәт теле буйлап, ҡараларға — сәғәт теленә ҡаршы.
Пункттар төркөмдәргә берләшә. Әлеге төркөмдәр йорт (1-6), урам (7-12), дошман йорто (19-24), дошман урамы (13-18) тип атала. Йорт һәм урам үҙ-ара таҡта менән айырылған, ул өҫтә ҡалҡып тора һәм бар тип атала.
Һәр уйынсының 15 шашкаһы бар. Шашкаларҙың тәртибе түбәндәгесә: һәр уйынсыла 24-се пунктта икешәр, 13-сөлә — бишәр, 8-селә — өсәр, 6-сыла бишәр шашка. Һәр уйынсының үҙ уйын ташы һәм уларҙы болғатыр өсөн һауыты бар. Уйын иҫәбен күҙәтер өсөн шаҡмаҡ (Даве кубы) ҡырҙарына 2, 4, 8, 16, 32, 64 һандары төшөрөлгән.
Уйын маҡсаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйындың маҡсаты — үҙ шашкаларҙы үҙ йортоңа күсереү һәм уларҙы таҡтанан төшөрөү. Үҙ шашкаларын төшөргән беренсе уйынсы еңеүсе тип һанала.
Йәрәбә һалыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эште башлар өсөн, уйынсы бер һөйәк ташлай. Был ҡайһы уйынсының беренсе йөрөүен һәм ниндәй һанды ҡулланыуын күрһәтә. Әгәр ике уйынсының да бер төрлө һандар төшһә, төрлө һандар төшкәнсе һөйәк ташлайҙар.
Шашка хәрәкәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәрәбә ваҡытында иң ҙур һан төшкән уйынсы шашкаларын ике һөйәктәге һандар буйынса йөрөтә. Беренсе аҙымдан һуң уйынсылар сиратлап икешәр һөйәк ташлай һәм аҙымдарын үтә.
Һөйәктәге һандар нисә пунктҡа йөрөргә рөхсәт булғанын күрһәтә. Шашкалар гел дә бер йүнәлештә йөрөй, ҙур һанлы пунктан кесеһенә. Аҡтар өсөн — сәғәт теле буйлап, ҡаралар өсөн — сәғәт теленә ҡаршы. Шул уҡ ваҡытта түбәндәге ҡағиҙәләр ҡулланыла: шашкасы асыҡ пунктҡа ғына хәрәкәт итә ала, йәғни, ул ике йәки унан күберәк ҡаршы төҫлө шашка менән ҡамалырға тейеш түгел.
Шашканы уйындан нисек сығарырға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйынсы бар 15 шашкаһын да йортҡа килтергәс, уларҙы таҡтанан сығарыу башлана. Уйынсы ике һөйәкте атшлай һәм түбәндәгене эшләй ала:
- шаҡмаҡта төшкән һанлы пункттан шашканы алырға (мәҫәлән, әгәр биш төшһә, бишенсе ҡырҙан шашка алына).
- йорт эсендә теләһә ниндәй шашканы ҙурыраҡ һанлы пунктҡа күсереү (әгәр өс төшһә, шашканы бишенсе ҡырҙан өс аҙымға күсереү (йәғни икенсе һанлы ҡырға), өсөнсө ҡырҙа шашка торһа ла була).
- уйын ташында төшкән ҙурыраҡ йәки тап килгән һанлы пунктта шашка булмаһа, шашканы төшөрөү (мәҫәлән, дүрт һаны төшһә, ә дүртенсе, бишенсе һәм алтынсы аҙымда шашкалар булмаһа, өсөнсө аҙымдан шашка сығарыла).
- эске таҡтала шашкалар күсерелгәндә, ҡаршы шашканы үлтерә, был шашканы ташлау рөхсәт ителмәй.
Шашкаларҙы сығарғанда, уйынсының бөтә шашкалары йортта булырға тейеш. Шашканы сығарыу ваҡытында шашка һуғылһа, уйынсы яңынан уны йортҡа индерергә тейеш. Таҡтанан бөтә шашкаларҙы төшөрөүсе еңеүсе була.
Даве[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нардыны, ҡағиҙә булараҡ, аҡсаға уйнайҙар. Һәр уйын бер мәрәй ставкаһынан башлана. Уйын барышында уйынсы өҫтөнлөгөн күреп ҡалһа, даве ҡуллана ала (йәғни иҫәпте ике тапҡырға арттырырға). Ул быны аҙымын башлар алдынан эшләй ала.
Даве кубы 2, 4, 8, 16, 32, 64 һанлы ҡырҙарға бүленгән, хәҙерге иҫәптең күпмегә ҙурайғанын күрһәтә. Даве кубын ҡулланыу уйынсыларҙы дәртләндерә, сөнки тәүге иҫәп 64 тапҡырға ҙурая ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Магриль Пол, Магриль Робертс Рене. Нарды. Переводчик: В. Сомило. Баланс Бизнес Букс. ISBN 966-8644-59-X, ISBN 1-59386-027-7; 2006 г. 448 стр.
- Ю. Н. Амелин, М. Ю. Амелин. Короткие нарды // Всё о нардах. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2000. — С. 44-73. — 128 с. — (Домашняя энциклопедия). — 10 000 экз. — ISBN 5-222-01488-6.
- Шехов. Нарды от новичка до чемпиона. Издательство «Феникс», 2009, 250 страниц, ISBN: 978-5-222-13546-4


text:
- Подробности
- Просмотров: 284
ПИРОТЕХНИК СОСТАВТАР, яныуы яҡтылыҡ, йылылыҡ, тауыш, төтөн, реактив пиротехник эффекттар м‑н оҙатылған матдәләр ҡатышмаһы. Яғыулыҡтан (юғары т‑ралыларҙа — башлыса магний, алюмин, уларҙың иретмәләре; төтөн сығара торғандарында — кәрәсин, бензин, мазут, крахмал, ағас оно, металл вағы һ.б.), окисландырыусынан (нитраттар, хлораттар, һелтеле, һелтеле‑ер металдарҙың перхлораттары; термиттарҙа — тимер, марганец оксидтары; төтөн сығара торғандарында — бертолет тоҙо), төрлө өҫтәмәләрҙән (кәрәкле механик үҙенсәлектәр бирә торған бәйләүестәр, әҙерләү һәм һаҡлау хәүефһеҙлеге өсөн флегматизаторҙар һәм стабилизаторҙар, сигнал П.с. өсөн тоҙҙар һәм органик буяуҙар һ.б.) тора. Күп кенә П.с. окисландырыусының кислороды тәьҫир иткәндә яғыулыҡ өлөшләтә, һауа кислороды тәьҫирендә тулыһынса яна. Һаҡлауға химик, физик тотороҡло, йылыға, механик йоғонтоға бик һиҙгер түгел, шартлау үҙенсәлектәре минималь, тығыҙлығы юғары, аҙ һанлы компоненттар ҡулланғанда ла макс. специфик эффект бирә. Пиротехник эффектлы компо‑ ненттарҙың әҙерләү дәрәжәһенә, габаритына, изделиеның төҙөлөшөнә бәйле. П.с. яныу йылылығы (окисландырыусылар м‑н) 1,2—8,4 МДж/г, пресланғандар өсөн баҫым 0,1 МПа булғанда яныу тиҙлеге 400—3500°C һ .м 0,5—0 мм/с. Пиротехник изделиеларҙы тоҡандырыу өсөн махсус тоҡандырғыс составтар, төтөнлө дары, ут үткәргес шнур, стопин ҡулланыла. Хәрби (һуғыш кәрәк‑яраҡтарының махсус төрҙәрен әҙерләү өсөн, ҡоралдан атыу тауышын имитациялау өсөн яҡтыртыусы, фотоҡатышмалар, яҡтыртып осоусы, сигнал биреүсе, тоҡандырыусы, төтөнлө) һәм өйрәнеү маҡсатында, сәнәғәттә (цезий плазмаһы, лазер эшләү, шырпы етештереүҙә, ҡайһы берҙә кислород, водород һ.б. алыуҙа, термиттар рельстар, торбалар, электр сымдарын иретеп йәбештереүҙә, иретмәләр етештереүҙә файҙаланыла), а.х. (үҫемлектәрҙе, башлыса цитрустарҙы, төтәҫләү; йәшелсә һаҡлағыстарҙы дезинфекциялау һ.б.), транспорттың төрлө төрҙәрендә (сигнал); ш. уҡ. кино төшөрөүҙә, атмосфераның юғары ҡатламдарын тикшереүҙә, фейерверктар, борсаҡ ҡатыш ямғырға ҡаршы составтар әҙер‑ ләүҙә ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 90‑сы йй. башында “Авангард” пр‑тиеһында фейерверк өсөн төҫлө утлы П.с. 6 төрө уйлап табыла, уларҙы етештереү үҙләштерелә.
В.В.Рудаков
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Башҡортостанда уртаса эш хаҡы 35 мең һумдан артҡан
Башҡортостанда уртаса эш хаҡы 35 мең һумдан артҡан Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Республикала кесе эшҡыуарлыҡ ойошмаларын иҫәпкә алғанда уртаса эш хаҡы май айында 35 2313 һумға еткән. Ул былтырғыға ҡарағанда 9,5 процентҡа күберәк.
Шул уҡ ваҡытта реаль эш хаҡының үҫеше 2017 йылдың майы менән сағыштырғанда 7,9 процент тәшкил иткән, тип хәбәр итә Башҡортостанстат.
2018 йылдың ғинуар-май айҙарында Башҡортостан ойошмалары хеҙмәткәрҙәренә күсерелгән уртаса айлыҡ эш хаҡы 31 880 һум тәшкил иткән.
Ғәҙәттәгесә иң юғары эш хаҡы кокс һәм нефть продукттары етештереү менән мәшғүл кешеләрҙә – уртаса 76 955 һумдан ашыу.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу менән шөғөлләнгәндәр бер аҙ әҙерәк ала – ай һайын уртаса 58 013 һум.
Эш хаҡы рейтингының шартлы өсөнсө урынында – химик матдәләр һәм химия продукттары етештереү – айына 47 455,5 һум, тип мәғлүмәт еткерә Башстат.
http://www.bashinform.ru/news/1187629-srednyaya-zarplata-v-bashkirii-prevysila-35-tysyach-rubley/


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 14.04.2018
Белградта донъялағы иң тәүге космонавт Юрий Гагаринға бик сәйер һәйкәл ҡуйғандар
Яңылыҡтар таҫмаһы // 14-04-2018, 08:00
Сербияның баш ҡалаһы Белградта донъялағы иң тәүге космонавт Юрий Гагаринға бик сәйер һәйкәл ҡуйғандар – ерҙән уның тик маңлайы ғына күренә.
Гагариндың бәләкәй бюсы бейек итеп эшләнгән ҙур постаментҡа нығытылған. Һәйкәл янына килгән урта буйлы кеше йыһангирҙың маңлайын һәм шлемын ғына күрә ала.
Белградта йәшәүселәр, Гагаринды йыһандан ғына ҡарап булһын өсөн шулай итеп эшләгәндәр, тип шаярта. Ҡайһы берәүҙәр, бюсты урламаһындар өсөн шундай бейек нигеҙгә ҡуйғандар, ти.
10 апрелдә һәйкәлде үҙгәртеп ҡороу өсөн һүткәндәр. Ҡала хакимиәте етәкселеге: “Тәүге монументты эшләгәндә беҙҙең менән кәңәшләшмәнеләр. Икенсе һәйкәл Белградта Гагариндың кешелек донъяһы өсөн башҡарған оло эшен хәтерләтеп торасаҡ”, – тип белдергән.
...
Һынауҙарҙан ҡайырылмаһын яҙмыштар
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 14-04-2018, 07:00
Бер кем дә көтмәгәнен белһә лә, йүгереп ҡайтты Илнара өйөнә. Яҙҙың тәүге айы башланып ҡына тора, ә яғырға утын да бөткән. Портфелен иҙәнгә ташланы ла, тышҡа сығып та китте. Ирей ҙә башламаған ҡар аҫтынан бирсәткәле ҡулы менән самалап, яғырлыҡ ҡалдыҡ-боҫтоҡ эҙләй башланы. Йоҡа ҡына бирсәткәһенең һыуланыуына иғтибар итмәҫкә тырышып, һәрмәнә торғас тапты тәки бер-ике түмәр башын! Улары елле генә булыуҙарына ҡарамаҫтан, көсө етте: ҡар аҫтынан сығарып, ах та ух килеп, бер урынға тәгәрәтте. Иҫке утын һарайынан балта сығарҙы. Атаһының балта үткерлеген тикшергәнен хәтеренә төшөрөп, уға оҡшарға тырышып, тура баҫып, һул ҡулына ҡорамалын алып, уң ҡулының баш бармағы менән йөҙөн һыйпап ҡараны...Үтмәҫләнеп тә бөткән икән... Эсендә олоған бүреләрен тыйыпмы, әллә атаһын юҡһыныу тойғоларын йүгәнләүҙәнме, Илнара бар көсөнә түмәргә балтаһын төшөрмәһенме! Бәләкәс кенә ҡыҙҙан бындай уҡ көстө көтмәгән түмәр шаҡ ҡатты шикелле, аптырап, “дыңҡ” итеп уртаға ярылды ла ҡуйҙы... Илнара ике түмәрҙе тураҡлап бөткәнсе шыбыр тиргә батты. Өҫтөндәге еңел курткаһын сисергә тип төймәләренә тейҙе лә, һипһенде. Өләсәһенең атаһына: “Ҡапыл һалма кейемеңде, улым, тирең ҡатҡанын көт, сир инер тәнеңә, юғиһә”, – тигәне иҫенә төштө. Ярылған утынды иллә-алла менән тоҡандырып ебәргәс кенә өҫтөн алмаштырҙы. Шул арала электр плитаһына сәйнүген ҡуя һалып, өйҙө йыйыштырырға ла тотондо. Әсәһе дүрт көн элек күрше ауылға әхирәтенә “хәл белергә” киткәйне, ҡасан ҡайтырын кем белә. Наил ҡустыһының иҙәнгә ташлап бөткән уйынсыҡтарын йыйған булды ла, телевизор ҡабыҙҙы. Уныһы ла бер һәйбәт нәмә күрһәтмәгәс, һүндереп, дәресенә тотондо. Плита боҙола башлаған, күрәһең, бер сүмес һыуы бик оҙаҡ ҡайнамай аптыратты. Инде лә сәйен тиҙ генә һемереп, ҡустыһын алырға балалар баҡсаһына йүгерҙе. Тәрбиәсе Сулпан апаһы, бөгөн Наилды бик матур итеп кейендереп алып килгәне өсөн Илнараға рәхмәт әйтте. Ә тегеһе инде, апаһын күреү менән йүгереп килеп, муйынынан бәләкәй генә йылыҡай ҡулдары менән ҡосаҡлап алды, ә ҡолағына: “Әсәй ҡайттымы?” – тип бышылданы. Тәрбиәсегә күрһәтмәҫкә тырышып, Илнара башын: “Юҡ”, – тип һелкте....
Шайтан
Әҙәбиәт / Юмор // 14-04-2018, 07:00
“Хисмәтулла, мунсаға бара тор. Былай ҙа һуңлап киттек, миңә әле йомош менән кеше килде. Бына, кейемеңде ал. Мин һуңыраҡ килермен”, – тип өндәште ҡатын. Әҙер кейемемде тоттом да һыҙғыра-һыҙғыра мунсаға киттем. Сисенгәс, төп яҡҡа инеп, тасҡа ҡайнар һыу ҡойоп, миндек бешереп алдым. Сыжлатып эҫе һалып ебәрҙем дә ләүкәлә тир сығарып ултырмаҡсы булдым. Шул саҡ өҫкә, мейестең йүшкеһе яғына ҡараһам, иҫем китте, түшәм таҡтаһы буйлап ут быҙлай, төтөн еҫе лә сыҡҡан кеүек....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 14(2011)
Торлаҡ төҙөү буйынса яңы проект
Новости / Башҡортостан // 22-02-2011, 12:26
БР Президенты Рөстәм Хәмитов «Башҡортостанда торлаҡ төҙөлөшөнә йыйылған аҡса системаһын файҙаланып торлаҡ төҙөүҙе финанслау буйынса пилот проектын бойомға ашырыу тураһында» ҡарарға ҡул ҡуйҙы. БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетына 1 апрелгә тиклем проектты тормошҡа ашырыусы инвестиция-төҙөлөш ойошмаһын һайлап алырға ҡушылған....
Беренсе һынау – «Себер»
Новости / Спорт // 22-02-2011, 10:17
Шулай итеп, сираттағы, йәғни КХЛ беренселегенең өсөнсө даими беренселеге лә, үҙенең яңы битен асып, ҡыҫҡа финиш һыҙығына барып етте. Беренселек башланғаны бирле Көнбайыш һәм Көнсығыш дивизиондарына бүленгән 23 команда үҙ-ара 54 тур уҙғарып, хәл иткес алышҡа сығасаҡ 16 көслө клуб асыҡланды. Көнбайыш дивизионынан – «Локомотив», «Динамо» /Мәскәү/, СКА, «Атлант», «Северсталь», «Спартак», «Динамо» /Рига/ һәм «Динамо» /Минск/ хоккейсылары, Көнсығыш дивизионынан – «Авангард», «Аҡ барс», «Салауат Юлаев», «Металлург» /Мг./, «Югра», «Себер», «Барыҫ» һәм «Нефтехимик» уйынсылары. Плей-офф уйындары иртәгә старт ала. Командалар үҙ-ара бер яҡтың дүрт еңеүенә тиклем көрәш алып барасаҡ. Ғөмүмән, бөтөн осрашыуҙар ҙа ошо юҫыҡта дауам итә....
Тәжрибә уртаҡлашып
Новости / Спорт // 22-02-2011, 10:16
Йәштәр хоккей лигаһының (МХЛ) балалар хоккейын үҫтереү буйынса социаль программаһына ярашлы, яңыраҡ Канада тренерҙары Салауат ҡалаһының йәш хоккейсылары өсөн мастер-класс ойошторҙо. Улар өс көн буйы урындағы боҙ аренаһында «Юрматы» хоккей клубы тәрбиәләнеүселәре өсөн төрлө күнекмәләр үткәрҙе, был популяр спорт төрөнөң серҙәре менән уртаҡлашты....
«Береһе тәпәш, береһе йәп-йәш...»
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 22-02-2011, 10:16
Байрам көнөндә ҡәҙерле ир-егеттәребеҙгә нимә бүләк итергә, тигән һорау килеп тыуалыр, ғәҙәттәгесә. Бик аптырап тормағыҙ, билеттар һатып алығыҙ ҙа, икәүләп Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына юлланығыҙ. Унда һеҙҙең өсөн күңелле тамашаны күптән әҙерләп ҡуйғандар инде. Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арналған «Береһе тәпәш, береһе йәп-йәш...» исемле юмористик тамашала йәш таланттар Искәндәр Ғәзизов, Заһир Иҫәнсурин, Рафаэль Сәғитов, Эльмир Әбүбәкиров, Рөстәм Шәрипов, Азат Биксурин, Рөстәм Шаһыбалов, Айгиз Ғиззәтуллин ҡатнаша. Концерттың режиссеры Илшат Фәхертдинов тамашасыларға күңелле ял бүләк итмәксе. Тамашала ретро йырҙар ҙа яңғыраясаҡ....
Аҡҡоштар
Әҙәбиәт // 22-02-2011, 10:15
Бер батшалыҡҡа яҡын ғына бик матур күл була. Һәр йыл һайын тиерлек унда аҡҡоштар осоп ҡайтып, оя ҡороп, бала сығара. Халыҡ уларҙы бик яратҡан һәм ҡайтыуҙарын һағынып көткән. Әммә ҡайһы бер йылдарҙа аҡҡоштар бейек тауҙағы күлдәргә осоп китеп, шунда оя ҡорған. Шул ваҡыт кешеләр бик ҡайғырған һәм, йыл бик уңышлы булмаясаҡ, тип юраған. Шуның өсөн дә ҡоштарҙың тап уларҙың күленә әйләнеп ҡайтыуын теләгәндәр....
Етем балалар булмаһын!
Махсус бит / Проблема // 22-02-2011, 10:14
Бөйөк Еңеүҙең оло даталары береһе артынан береһе үтеп кенә тора. Күптәр үҙҙәренең атайҙары тураһындағы тәьҫораттары менән уртаҡлаша, ә яҡындары яу яланынан әйләнеп ҡайтмаған етемдәр үҙҙәренең ауыр бала сағы, атайһыҙлыҡтың ҡыйынлығы, күргән михнәттәре тураһында яҙһа, минең дә ауыр бала сағым йөрәгемде әрнетә.
Минең дә атайым, Ғаффан Сабит улы Сабитов, биш балаһын ҡалдырып һуғышҡа китә. Алтынсыһы, ул китеп, ике ай үткәс донъяға килә....
Минең дә атайым, Ғаффан Сабит улы Сабитов, биш балаһын ҡалдырып һуғышҡа китә. Алтынсыһы, ул китеп, ике ай үткәс донъяға килә....
Cабыйҙарға әсәйҙәрсә, туғандарса ихлас һөйөү кәрәк
Рубрикалар // 22-02-2011, 10:10
Әсә күңеле – балала, бала күңеле – далала, тигән әйтем һәр саҡ дөрөҫлөккә тап килеп етмәй. Ғәзиз балаһын балалар йортона ташлап киткән кәкүк әсәйҙәрҙең күңеле балалалыр, тип уйлап булмай һис тә. Ә бына ошондағы сабыйҙарҙың күңелдәре – әсәләрендә. Ҡасан да булһа килер, минең көткәнде белмәйҙер генә әле, мотлаҡ килер, тип уйлай улар....
Ил улдары үлмәй
Рубрикалар / Хәтер // 22-02-2011, 10:08
Илебеҙҙең исеме үҙгәреүгә лә байтаҡ йылдар үтеп китте. Уға бәйле яңы атамалар, исемдәр барлыҡҡа килде. Республикабыҙҙа ғына әллә күпме университет, академия, колледж арҙаҡлы шәхестәрҙең исемен йөрөтә. Мәҫәлән, Өфөләге педагогия институты – Мифтахетдин Аҡмулла, Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлашҡан педагогия академияһы Зәйнәб Биишева исемен йөрөтә башланы, беренсе башҡорт мәктәп-интернаты – Рәми Ғарипов, иң ҙур китапхана Зәки Вәлиди исеме менән аталды. Фрунзе урамы ла уның исеменә күсте....
Етемдәр конкурсһыҙ алына
Махсус бит // 22-02-2011, 10:05
2008 йылда Рәсәйҙең Оборона министрлығы етәкселеге балалар йорттары һәм интернаттарҙы шефлыҡҡа алыуҙы ойоштороу тураһында тәҡдим менән сыҡҡайны. Балаларҙы социаль яҡлау маҡсатында ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы хәрби комиссариаттар аша Суворов, Нахимов кадет корпустарына һәм хәрби уҡыу йорттарына алыу дауам итә....
«Донъя булғас, булыр шатлығы ла, ҡайғыһы ла торор атлығып…»
Әҙәбиәт // 22-02-2011, 10:05
Мин шағирә лә, тел белгесе лә түгел, етмәһә, һуңғы йылдарҙа рус гәзитендә эшләп, рус телендә яҙған журналист. Өҫтәүенә, үҙ ғүмеремдә оло әҙибә Кәтибә Кинйәбулатова менән, исмаһам, бер тапҡыр ҙа осрашҡан-һөйләшкән юҡ. Шуға, бәлки, танылған шағирәнең ижады хаҡында ауыҙ асып һүҙ әйтергә ул тиклем хаҡым да юҡтыр. Әммә бала саҡта Кәтибә апайҙың поэзияһын уҡып, дөрөҫөрәге, яратып, улай ғына ла түгел, йотлоғоп уҡып үҫкән кешемен. Хатта тәрбиәләнгәнмен дә, тип әйтергә була.
Әгәр булһа –...
Әгәр булһа –...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 291
СОВЕТ МЕРИНОСЫ, һарыҡтарҙыңйөнит йүнәлешле нәҙек йөнлө тоҡомо. Төньяҡ Кавказ һәм Себер тоҡомтөрҙәре, йөнит һәм йөн типтары айырыла. 20 б. 20—50се йй. Ставрополькрайында Мазаев һәм Яңы Кавказмериностарын рамбульенан, һуңынанАскания, Кавказ, Алтай һ.б. нәҙекйөнлө тоҡомдарҙан ҡасырыу ысулымн сығарыла. Ныҡлы һөлдәле мал;кәүҙәһе оҙон, күкрәге, арҡаһы һәм һигеҙгүҙекиң. Тәкәләрҙең тере ауырлығы 98—124 кг, һарыҡтарҙыҡы 46—55 кг.Йөнө аҡ, бер төҫлө, бөҙрә,йыуанлығы64се сифатлы (20—25 мкм), оҙонлоғо 7,5—9,0 см. Тәкәләрҙән—11—12 кг, һарыҡтарҙан 5,5—7,0 кгйөн ҡырҡып алына. Үрсемлелеге100 һарыҡҡа130—140 бәрәс. Башҡортостанға60сы йй. башында тоҡомдоңпродуктлылыҡ сифаттарынкүтәреү маҡсатында шырт йөнлө һарыҡтармн ҡасырыу өсөн индерелә. БРҙа тоҡом малы һаны яҡынса 2 меңбаш тәшкил итә (2007). Тоҡом малы көтөүҙәре Ҡырмыҫҡалы рнындағы “Дуҫлыҡ” ЯСЙның тоҡомсолоҡ здында һәм Дүртөйлө рнының «“Көшөл” тоҡом репродукторы» ЯСЙнда урынлашҡан. С.м. тоҡомло һарыҡтарҙы Ейәнсура һәм Йылайыррндарының шәхси ярҙамсы хужалыҡтарында үрсетәләр. Таҙа һәмҡатнаш тоҡомло малдың продуктлылыҡ сифаттары Аграр университетта (Т.Х.Мәхмүтова, Ш.Ғ.Усманов), Башҡортостан агросәнәғәткомплексы кадрҙарын яңынан әҙерләүһәм уларҙың квалификацияһынкүтәреү институтында (Ф.Ә.Исламов) ,Ауыл хужалығы институтында (Б.Х.Сатыев), БАССРҙыңА.х. министрлығында (Б.С.Сәлимов) өйрәнелгән.
Әҙәб.: Прекос мәҡ. ҡарағыҙ.
Ш.Ғ.Усманов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 548
АНТРОПОЛОГИЯ (антропо... һәм ...логия), кешенең килеп сығышы һәм эволюцияһы, кеше расалары барлыҡҡа килеү һәм кешенең физик төҙөлөшөнөң нормаль вариациялары т‑дағы фән. А. төп бүлектәре: морфология (кеше организмы һәм уның өлөштәре үҙгәреүсәнлегенең енес һәм йәш, этнотерр., проф. һ.б. законлыҡтарын өйрәнеү), антропогенез т‑дағы ғилем (кешенең тарихи‑эволюцион үҫеше процесын өйрәнеү), расаларҙы өйрәнеү ғилеме (расаларҙың килеп сығышы, классификацияһы, геогр. таралышы т‑дағы фән). А. ысулдары: антропометрия (кеше тәнен һәм уның өлөштәрен үлсәү), антропоскопия (кеше тәненең, уның айырым өлөштәренең, тиреһе, сәсе, күҙенең төҫлө селтәре төҫтәренең һ.б. сифат характеристикаларын һүрәтләү), дерматоглифика (кеше усының һәм табанының тире рельефы төҙөлөшөн өйрәнеү), краниология (баш һөйәгенең һәм уның айырым өлөштәренең үлсәмдәрен һәм формаларын өйрәнеү һәм һүрәтләү), одонтология (тештәр төҙөлөшөн өйрәнеү), остеология (кеше һөлдәһенең һәм уның айырым һөйәктәренең үлсәмдәрен һәм формаларын өйрәнеү), серология (ҡандың генетик компоненттарын АВО, МN, резус һ.б. системалар б‑са өйрәнеү), пластик реконструкция (баш һөйәге б‑са битте, һөлдә б‑са кешенең кәүҙә төҙөлөшөн тергеҙеү) һ.б. Башҡортостанда тәүге антропологик тикшеренеүҙәрҙе 19 б. 2‑се ярт. Н.М.Малиев үткәрә, ул башҡорттарҙа урман һәм ялан антропологик типтарын, ш. уҡ күсемле формаларҙы һәм типтарҙы айырып күрһәтә. Һуңыраҡ А.Н.Абрамов, П.С.Назаров, П.И.Небольсин, Д.П.Никольский, В.М.Флоринский, В.М.Черемшанский шундай уҡ типтарҙы билдәләй. С.И.Руденко 1916 й. “Башҡорттар: этнологик монография тәжрибәһе” монографияһын баҫтыра, унда 19 — 20 б. башында башҡорттарҙы антропологик тикшереү мәғлүмәттәрен дөйөмләштерә. Башҡорттарҙы һәм Башҡортостандың башҡа халыҡтарын өйрәнеү б‑са комплекслы антропологик экспедицияларҙы 1928—30 йй. Руденко, 1963—65 йй., 1967 й. М.С.Акимова үткәрә. Акимова тәүге тапҡыр башҡорттарҙы 4 антропологик типҡа бүлә, уның фекеренсә, субурал, понтий һәм аҡ тәнле европеоид типтары улар араһында иң боронғоһо, көньяҡ себер — һуңыраҡ тип. 1983 й. Совет‑Финляндия антропологик экспедицияһы (етәкс. проф. А.А.Зубов) барышында Стәрлебаш, Архангел һәм Илеш р‑ндары башҡорттары дерматоглифик, краниологик, одонтологик, серологик һәм соматологик программалар б‑са тикшерелә. 1977 й. алып ТТӘИ Башҡортостан, Пермь крайы һәм Силәбе өлк. терр‑яһындағы 18 — 20 б. башы башҡорттары краниологияһы, б.э.т. 18—17 бб. — б.э. 13—14 бб. Көньяҡ Уралда йәшәгән халыҡтарҙың палеоантропологияһы б‑са материалдар йыйыу һәм өйрәнеү б‑са даими рәүештә экспедициялар (етәкс. Р.М.Йосопов) үткәрә. 1989 й. ТТӘИ‑нең этнография бүлеге эргәһендә антропологик тикшеренеүҙәр лаб. ойошторола, 1993 й. этнография бүлеге этнография һәм антропология бүлеге тип үҙгәртелә, 2006 й. алып — этнология бүлеге. Көньяҡ Урал халҡының тарихи А., башҡорттарҙың антропологик типтары формалашыу проблемалары, Көньяҡ Уралда бронза быуатында, тимер быуатта йәшәгән халыҡтарҙың һәм хәҙ. заман башҡорттарының раса типтары күсәгилешлелеге мәсьәләләре өйрәнелә. А. мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, төп антропологик билдәләре б‑са башҡорттар Волга буйы, Себер һәм Алтай халыҡтары араһында аралаш урынды биләй. Акимованың башҡорттарҙың антропологик типтарының терр. вариациялары т‑дағы һығымтаһы раҫлана. Башҡорттарҙың антропологик составының төрлөлөгө, тирә‑яҡтағы халыҡтарҙың антропологик типтары м‑н оҡшашлыҡтары Көньяҡ Уралда расогенез процестарының һәм башҡ. халҡының этник тарихының ҡатмарлы һәм төрлө булғанлығын дәлилләй.
Әҙәб.: Акимова М.С. Антропологические исследования в Башкирии //Антропология и геногеография. М., 1974; Юсупов Р.М. Сравнительная антропология башкирского народа. Уфа, 1990.
Р.М.Йосопов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Әтек (Бөрйән районы)
Әтек (рус. Атиково) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 455 кеше[1]. Почта индексы — 453589, ОКАТО коды — 80219807001.
Йөкмәткеһе
- 1 Географик урыны
- 2 Тарихы
- 3 Биләмә берәмектәренә инеүе
- 4 Әтектәрҙең батша Рәсәйе алып барған һуғыштарҙа ҡатнашыуын фаразлау
- 5 Ауылдың XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
- 6 Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
- 7 Халыҡ һаны
- 8 Урамдары
- 9 Ер-һыу атамалары
- 10 Ауылдың билдәле кешеләре
- 11 Әтектә тыуып-үҫкәндәр
- 12 Ҡарағыҙ: Бөрйән ырыуы
- 13 Ҡушаматтар
- 14 Ауыл ваҡытлы матбуғатта
- 15 Сығанаҡтар
- 16 Иҫкәрмәләр
- 17 Һылтанмалар
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Собханғол): 22 км
- Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 174 км
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әтектәрҙең батша Рәсәйе алып барған һуғыштарҙа ҡатнашыуын фаразлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауылдың XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Урал урамы
- Салауат Юлаев урамы
- Дуҫлыҡ урамы
- Ҡана урамы
Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауҙар:
- Ташморон – ауылдың уң осонда урынлашҡан. Элек – электән тәбиғәттең төрлө һынауҙарына бирешмәй үҙ көндәрен кисергән. Урыны йылғаға һыйынып, морон формаһында алға сығып тора
- Суҡҡарағас – Ташморон тауының дауамы булараҡ, уға тоташып тора. Был тауҙың битләүе тотошлайы менән ҡарағас ағасы менән ҡапланған, араһында йыуан, оҙонлоғо 25 – 30 м еткән 15 – 20 – ләп солоҡ ҡарағастар була торғайны. Уларҙың күбеһен йәшен атҡан, йә ҡартайып ҡолап бөттөләр, ә ғәҙәти ҡарағастар әле лә ауылдың йәме булып ултыралар.
- Аҡтау – Суҡҡарағас тауының дауамы булып тора. Тауҙың үҙәк өлөшө һәм башы яланғас, ҡырҙан, ысынлап та, ағарып торған кеүек, ҡыш көнө бигерәк тә исеменә тап килә.
- Күс юлы – Элек ауыл халҡы йәйләүҙәргә күскәндә ошо тау бите аша үткән юлдан китә торған булған. Ауыл халҡы икегә бүленеп, ике урынға күскән. Ауылдың уртаһында мәсет булған. Мәсеттең үр яғы Түбәйорт тигән ергә, ә түбән яғы Бәләкәй Салажы яланына күскән. Әтек ауылына нигеҙ һалыусылар булып тарихи мәғлүмәттәр буйынса Баймаҡ районы II Этҡол ауылы кешеләре ошо юлдан күсенеп килеп ултырғандар.
- Ноҡот тауы – Тау яланғас, ағас юҡ, тәбиғәттә һирәк осрай торған ҡырағай сәтләүек – ноҡот күпләп үҫә торғайны. Яҙ көндәре алһыу сәскә атып, тау бите матур төҫ ала ине. Ауылда кәзә – һарыҡ күп булып үрсегәс, ноҡотто бөтөнләй бөтөрҙөләр, тип әйтергә мөмкин
- Хәҙрәт юлы – Әтек ауылында Бөрйән районында беренселәрҙән булып Баймаҡ районы II Этҡол ауылының Хәлил исемле байы мәсет төҙөтә. Етем ҡалған Мөхәмәтшәриф исемле малай Хәлил байҙың йәй көндәре малын көтә, ә ҡыш көндәре уҡый. Малай бик отҡор булып сыға. Хәлил бай, артабан уҡыуын дауам иттереү өсөн, Мөхәмәтшәрифте Бохараға уҡырға ебәрә. Унда уҡып, хәҙрәт дәрәжәһе алып ҡайтҡас, Хәлил Әтек ауылына мәсет төҙөтә һәм Мөхәмәтшәрифте хәҙрәт итеп алып килә. Мөхәмәтшәриф хәҙрәт тирә – йүнгә йөрөгәндә, ошо тау битенән үткән һуҡмаҡ буйлап йөрөр булған.
- Бешәлетау – Тау бите ҡуйы ҡарағай ағасы менән ҡапланған булған. Элек көслө янғын булып, урман янып бөткән. Хәҙер бөтөнләйе менән ҡарағай ағасы ҡалмаған, тик исеме генә халыҡ телендә һаҡланған.
- Ослотау – Конус – пирамидаға оҡшап, башҡа тауҙарҙан үҙенең ослайып сығып торған түбәһе менән айырыла
- Бәйет тауы – Ямғыр яумағанда, йә оҙаҡ ямғыр яуһа, ауыл халҡы йыйылып сығып, ошо тау битләүендә теләк теләп, төрлө доғалар уҡып, аллаға ялбарғандар
- Ҡыя юл – Әтек ауылы кешеләре Иҫке Тарыуал, Тәтегәс, Ырғыҙлы яҡтарына йөрөгәндә ошо тау битенән ҡыялатып ҡына юл ҡаҙып сыҡҡандар. Бара – тора ул ҙур юлға әүерелә
- Ҡаҙғантау – Кананикольск менән бәйләнеш тотоу өсөн берҙән – бер юл ошо тау аша үткән. Кананикольскиҙа баҡыр иретеү заводында баҡыр иретеп, арба - саналарға тейәп, ошо юлдан Иҙелгә ташығандар. Унда, һалдар эшләп, баҡырҙы тейәп, Иҙел буйлап түбән аҡҡандар. Ырымбурҙан генерал-губернатор килеп, Ырғыҙлы яғына, Кананикольскиға бара тип, урындағы властар, халыҡты йыйып сығарып, юлды ҡаҙҙырып төҙөткәндәр. Шунан ҡалған инде ул тау исеме.
- Һимеҙтай – тәүге исеме, телдән телгә күсеп, килеп еткән. Мәғлүмәттәр буйынса, Әтек ауылында Рәхмәтулла исемле бай булған. Ул Ғәрәбстанға хажға барған. Шуның өсөн Рәхмәтуллахажы тип йөрөткәндәр. Ул бик күп ат тотҡан. Яҙ һәм көҙ көндәре уның аттары ошо тау битендәге ҡарағайлыҡ урманында йөрөгәндәр. Көндәрҙең береһендә уның бер аты тауҙан шыуып үлә. Бының өсөн бай ат ҡараусы ялсыһын бик ҡаты туҡмаған, йәнәһе, һинең йүнһеҙлегең арҡаһында ниндәй һимеҙ тайым әрәм булды, тигән.
- Сейәлетау – Тау бите ҡарағай урманы менән ҡапланған, араһында сейәлек күп булған. Тик көслө янғын булыу сәбәпле тау битендәге ҡарағай урманы менән сейә ҡыуаҡтары бөтөнләйе менән янып бөткән. Хәҙер яланғас тау булып ҡалған, ер еләге була, ә сейә – юҡ.
- Шыуҙырғыс тау – Элек кешеләр ағасты сортаментҡа турап, ат менән тау башынан аҫҡа табан шыуҙырып, тәгәрәтеп төшөргәндәр. Шыуҙырыу өсөн билдәле бер киңлектә тау башынан аҫтына тиклем ағасын ҡырҡып сыҡҡандар. Шунан һуң йылға ярына төшөрөп, һал менән түбән яҡҡа, ялан яҡтарына ағып барып һатып,үҙҙәренә кәрәк – яраҡтарын алып ҡайтып көн күргәндәр.
- Әбей үлгән тау – Тау емеш – еләккә, йыуаға бик бай булған. Яҙ көнө асығып бер әбей сығып китеп йыуа йыйып ашап йөрөгәндә, серле рәүештә бер таш өҫтөндә ултырған килеш үлә. Шунан ҡалған исем, тиҙәр.
- Артышлытау – Тау бите аҫтан башына тиклем түшәлеп үҫкән артыш ҡыуаҡлығы менән ҡапланған
- Туҡмаҡ тау – Ауыл халҡы ошо тау аша һалынған һуҡмаҡ юлдан Иҫке Собханғолға, Ябаҡҡа, Маҙалыға йөрөгәндәр. Тау итәге яланғас. Нисектер, халыҡ уны Тупаҡтау тип атай. Шунан һуңыраҡ Туҡмаҡтау тип йөрөтә башлағандар
- Ҡыҙҙар ҡарауылы – Легендалар буйынса, ҡайҙандыр килгән кеше ауыл ҡыҙҙарын йыйып алып китә, имеш, тигән һүҙ тарала. Серле рәүештә халыҡ үҙҙәренең ҡыҙҙарын йәшереү өсөн белендермәй генә ошо тау ҡуйынында йәшереп тотҡандар. Ашау – эсеү өсөн алмашлап, һиҙҙермөй генө аҙыҡ ташығандар һәм ҡыҙҙарҙы алмашлап ҡарауыллағандар, имеш.
- Аҡбикә тауы – Борон бер ҡарттың Аҡбикә исемле ҡыҙы була. Үҙенә ун икенсе ҡатынлыҡҡа һоратып, Аҡбикәгә бер бай килә. Аҡбикә байҙы яратмай һәм ҡасып китә. Бай белеп ҡала һәм артынан ҡыуа сыға. Аҡбикәне ҡыуып етеп, тотоп алһа, ул таш һынға әйләнгән, ти. Шунан башлап Аҡбикә тауы тип атала.
Йылғалар:
- Ҡана йылғаһы – Ҡана йылғаһының уң ҡушылдыҡтары Оло Салажы, Бәләкәй Салажы, Мусағәле, Байғотоҡ Туҡмаҡ. Һул ҡушылдығы – Сапа йылғаһының тарихы билдәле түгел. Тик шундай имеш – мимештәр йөрөй. Алдар батыр ике тапҡыр тархан исеме алғас, уның ер – һыуҙары сикһеҙ күп булған. Ул үлгәс, ҡайҙандыр уның ҡыҙы килеп: «Минең атайымдың 32 Мусағәле, 46 Салажы йылғаһы булған. Шулар ҡайҙа?» - тип таптырып йөрөгән, имеш.
- Мусағәле– йылғаһына ла исем күптән бирелгән. Элек бер ҡатын булған. Уның Муса һәм Ғәли исемле улдары булған. Ире ауырып үлеп киткән булған. Малайҙарына ни бары 5 кенә йәш булған. Малайҙарын көтөргә хәле булмаған. Һыу буйына барып, ике малайын тоҡҡа һала ла һыуға ағыҙа, ә үҙенә бысаҡ сәнсә .Малайҙарҙың исемдәрен йылғаға бирәләр. Был йылға әлеге ваҡытта ла ағып ята.
Шишмәләр:
- Әлмәс ҡотоғо (шишмәһе)– ауыл эргәһендәге тау аҫтынан ғына сылтырап сығып ята. Ул шишмәне һәр саҡ Әлмөхәмәт исемле ҡарт таҙалап, тәрбиәләп торған. Аҙаҡ үҙе лә йортон шул шишмә эргәһенә төҙөгән. Шунда йәшәгән. Шуға күрә халыҡ шишмәне «Әлмәс ҡотоғо» тип йөрөтә башлаған.
- Тумарлаҡ шишмәһе – еректәрҙән торған бәләкәй өйкөм урманда, тирә – яғында – һаҙлыҡ, сәсле түмәр үҫкән. Кешеләр унда барырға ҡурҡҡандар. Аждаһа, йылан бар, йәнәһе. Ысынлап та, һаҙлыҡлы урын булғанға төрлө йыландар күп булған. Хәҙер һаҙлығы ла, сәсле түмәре лә кәмегән. Шишмәне, Иҫәнғазы ауылынан күсеп килгәс, Алғазин Хаммат бабай тәрбиәләп тота. Тирә – яғын кәртәләп, торба ҡуя. Кеше эсеү өсөн һыуҙы шунан ала. Әлеге көндә ул кәртәләгән ерҙә ағастар имен үҫә.
Күлдәр:
- Хисам күле – Ҡана йылғаһы ярында урынлашҡан. Хисам исемле ҡарт гел ошо күлдә өйрәк тотҡан, яры буйында урынлашҡан ағастарҙан муйылын, ҡомалағын йыйған, балыҡ тотҡан.
- Мәрхәм күле – Мәрхәм исемле кешенең ғаиләһе булмаған. Гел ошо күлдә балыҡ тотоп, шуны ашап көн күргән. Халыҡ шуның өсөн ул күлгә Мәрхәм исеме биргән. Хәҙер ҙә балыҡсы кешене «Мәрхәм» тиҙәр.
Ялан-бесәнлектәр:
- Ҡана яланы – Әтек менән Мәндәғол ауылы араһында тау башында урынлашҡан.
- Ҡана туғайы – Әлеге Әтек ауылы ултырған урын һәм йылға буйындағы туғайлыҡтар элек Ҡана йылғаһы үҙәне булған. Ваҡыт үтеү менән йылға үҙенең үҙәнен үҙгәртә барған һәм ул ерҙәр әкренләп кенә тупраҡ һәм үҫемлектәр менән ҡаплана килгән.
- Йәнһыуалған яланы – ауылдың һул яғынан 6 км алыҫлыҡта тау башы яланы. Элек, ер эҙләп, кешеләр ҡайҙа уңайлы, шул ергә барып ултырғандар. Бында ла ҡайҙандыр 3 – 4 ғаилә килеп ултырып, йәшәй башлаған. Ваҡыт үтеү менән ниндәйҙер сәбәп арҡаһында бер көндө бөтә булған йән эйәһе үле булып сыҡҡан. Шуның өсөн шул исемде биргәндәр, имеш.
- Тарыбай яланы – хәҙерге Әтек – Үркәс юлы эсендә урынлашҡан, ауылдан 8 км алыҫлыҡта
- Ҡара һыйыр яланы – яланы Әтек менән Иҫке Тарыуал ауылы юлы эсендә урынлашҡан, ауылдан 7 км алыҫлыҡта. «Бабсаҡ менән Күҫәк бей» эпосында Ҡарағөлөмбәттең үҙ атаһы түгел икәнлеген, атаһы Бабсаҡ батырҙың ҡара эсле Ҡарағөлөмбәт уғынан йәне ҡыйылғанлығын белгән Күҫәк, ата ҡонон ҡайтармаҡ булып, юҡҡа сыға. Ҡыпсаҡ илендә йөрөп, батырҙар йыйып, ир ҡорона тулғас, хәйерсе булып кейенеп, Ҡарағөлөмбәт йәйләүенә килә. Уның ҡаты ойотҡанды өскә бүлеп, ике өлөшөн ашап сығыуынан да Ҡарағөлөмбәт һеркелдәп ҡуя. Йәмилә, әсәһе, бер ни ҙә һиҙмәй. Күҫәк ғәскәре үгәй атаһын тар-мар итә. Бөрйәндәрҙән бер йәнде лә һау ҡалдырмаҫҡа ҡарар иткән Күҫәк, мин Ҡарағөлөмбәт нәҫеленән түгел, тип инәлгәс кенә 13 йәшлек бер ҡыҙҙы иҫән ҡалдыра. Ошонан (бер йәндән) район исеме Бөрйән килеп сыға ла инде. Күҫәк еңелгән Ҡарағөлөмбәтте шыр яланғас ҡалдырып, танауынан тишеп бау үткәреп, ҡара һыйырға арты менән атландырып (Ҡара һыйыр яланының исеме лә - ошонан), Ҡыпсаҡ ырыуына юл тотҡан, уны Ҡыпсаҡ ауылдарында мәсхәрәләп йөрөткән. Атайсал яланын үткәндә Күҫәккә Ҡарағөлөмбәт инәлә икән: «Ыҙалатма, атай, сал да ҡуй,» - тип. Ошонан яланға Атайсал исеме йәбешеп ҡалған. Ә үгәй атаһынан үҙенә атай тип көсләп әйттергән Күҫәк. Был да үҙенә күрә мәсхәрәләү, кәмләүҙең бер юлы булған...
- Өкөй, йәки Таш өй яланы – ялан тип тә йөрөтәләр, сөнки Ҡана йылғаһы буйында урынлашҡан был тауҙың йылға ситендә генә өң һымаҡ ҙур таш соҡоро бар, шуға уны өй тип атағандар. Бының турала шундай легенда йөрөй. Алдар батыр йәшәгән ауылдың бер һунарсыһы ошо өң эргәһендә таш башында ултырған аталы – инәле ике йән эйәһенең атаһын атып үлтергән, ә тере ҡалғаны сәстәрен биленә тиклем төшөрөп, тубыҡланып ултырып, илай – илай ҡарғай икән. Шунан күп тә үтмәй, Алдар ауылы кешеләре тулыһынса үлеп бөтәләр, имеш.
- Борсаҡ һуҡҡан яланы – Әтек – Иҫке Собханғол юлы эсендә, ауылдан 6 км алыҫлыҡта. Бер кеше үҙ өлөшөнә тейгән ошо урында ашлыҡ сәскән. Йыл һайын боҙ яуып, уның ашлығын юҡҡа сығарған. Шунан боҙҙо борсаҡ тип, «Борсаҡ һуҡҡан», тип атап йөрөтә башлағандар.
- Түбәйорт яланы – Әтек ауылынан 14 км алыҫлыҡта яҫы ғына тау түбәһе яланы. Ауыл халҡы элек йәйләүгә бер ни тиклем ваҡыт ошо яланға күсеп, йәйләү өсөн йорттар төҙөп, шунда йәшәгәндәр. Исеме шуға ярашлы.
- Ҡурпы туғай – Ҡана йылғаһы тамағының ҡаршы яғында урынлашҡан. Ағиҙел ярының уң яғында. Йәй көнө үләнен бесән итеп йыйып алып бөткәс, көҙ көнөнә оҙон һәм ҡуйы булып ҡурпы үләне үҫә икән.
- Ҡарасәс – Әтек – Иҫке Собханғол юлы эсендә, ауылдан 8 км алыҫлыҡта ята. Ҡарасәс исемле ҡыҙ була. Атаһы һуғышҡа китә. Ҡыҙ әсәһе менән генә ҡала. Ул шундай матур, сибәр була. Күп тә үтмәй, әсәһе биҙ менән ауырып үлеп китә. Ҡыҙ яңғыҙы ҡала. Атаһы кешеләрҙе бик яратҡан була. Ләкин һуғыштан атаһының үлеүе тураһында ҡара ҡағыҙ килә. Ҡыҙ ҙа кеше йәнле була, уларға ярҙам итә, ләкин уның йәшәгеһе килмәй. Урманға барып, исем – фамилияһын яҙа ла аҫылынып үлә .Ул урынға «Ҡарасәс аҫылынған” ер тип исем бирәләр. Ә һуңынан ҡыҫҡартып, «Ҡарасәс» тип кенә йөрөтәләр
- Мерәҫ киткән яланы – боронғо легендаларҙан һаҡланып ҡалыуынса Күскәрбәк-Иҫәнғазы ауылында Атанғол тигән бай йәшәгән. Ике ҡатыны булһа ла балалары булмаған. Шул сәбәпле Әтек ауылынан Мерәҫ исемле малайҙы аҫырауға (уллыҡҡа) алған. Бер ваҡыт бай Орск өйәҙе яғына юлға сыҡҡан ваҡытта серге (ыңғырсаҡҡа түшәр өсөн алтын – көмөш менән биҙәлеп эшләнгән түшәк) табып алған һәм был сергене үҙенә алған. Ваҡыт үтеү менән сергенең Атанғол байҙа булыуы тураһында халыҡ араһында һүҙ таралған, һәм һүҙ губерна чиновниктарына ла барып еткән. Оҙаҡламай серге эше буйынса тикшереү эштәре башланған. Әлбиттә, Атанғол бай сергенең фажиғәгә килтереүен белмәгән. Сергене табып алыуы тураһында тынған. Һуңынан губерна тикшеренеүселәре тарафынан тентеү үткәргәндә, серге Атанғол байҙа табылған. Шаһиттарҙың күрһәтеүе буйынса, был сергенең хужаһы (Орск чиновнигы) үлтерелеп, таланған булған, ә серге үлтереүселәр тарафынан ташлап ҡалдырылған. Губерна тикшеренеүселәре был сергенең фажиғәһендә Атанғол байҙың ҡатнашыуын белдергәндәр һәм эш буйынса яуаплыҡҡа тарттырылыуын әйткәндәр. Атанғол бай эштең асылына төшөнгәс, эштең нимә менән бөтәсәген аңлап, яҡлаусылар яллай башлаған. Һәм был попечителдәр – (суд коллегияһы, предварительный суд) яҡлаусылар эштең ауырлығын, ҙурлығын баһалап, Атанғол байҙан һалым түләү талап иткәндәр. Тикшереү эштәре оҙаҡҡа һуҙылыу сәбәпле һәм ҙур суммала сығымдар талап иткәнлектән, Атанғол бай һуңынан бөтөнләй бөлгән: өйөр – өйөр йылҡылары һәм башҡа малдары был сығымдарға етмәгән. Ошондай эштәрҙе күреп үҫкән Мерәҫте аҫырауҙан Атанғол бай баш тартҡан. Мерәҫ Әтеккә йәйләү яланына («Мерәҫ киткән» тип йөрөтөлгән яланға) ҡайтып киткән. Үҙенең етемлеген Мерәҫ, артабан йәшәүенең ауырлығын һиҙенепме, ҡырға сығып киткән. Ауыл халҡы малайҙы онотҡандарынса эҙләгәндәр. Ләкин малай табылмаған, ғәйеп булған. Күп йылдар үткәс, Мерәҫ ҡаҙаҡ ҡыҙына өйләнеп, ҡатыны менән Әтеккә ҡайтып төшкән. Мерәҫ менән ҡатынынан таралған аралыҡты шул ваҡыттан алып «инә ҡаҙаҡтар» араһы тип йөрөтә башлағандар
Таусыҡтар, түбәләр:
- Тирмән тауы – Был тауға һыйынып ҡына ҙур булмаған йылға аға. Ул Ҡана йылғаһына һул яҡтан килеп ҡушыла. 1930 йылдарҙа ошо йылғаның Ҡанаға ҡушылған урынын быуып, һыу тирмәне төҙөйҙәр. Был тирмән ошо тирәләге иң ҙур тирмәндәрҙең береһе була. Тирмәнсе булып, үҙенең оҫталығы менән тирә– яҡта дан ҡаҙанған Миңлеғолов Ғиниәт тигән кеше эшләй. Тирмән һуғыш башланыр алдынан туҡтай, сөнки тирмәнсе Монасип ауылы тирмәнен төҙәтеү эшендә, аңғармаҫтан, тирмән ташына йығылып ауыр яранан үлеп китә.
- Кәзә тауы – Тау ауылдың түбәнге осонда урынлашҡан. Ауыл кәзәләрен шул тау итәгендә көтә торған булғандар
Башҡа урын-ер атамалары: Оло Салажы, Бәләкәй Салажы, Маҙалы, Ҙур Этүлгән, Бәләкәй Этүлгән
Ауылдың билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әтектә тыуып-үҫкәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Бөрйән ырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡушаматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыл ваҡытлы матбуғатта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (рус.)
- Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4. (рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әсфәндиәров Ә. З. Әтек (Бөрйән районы) // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.


text:
Кино (рок-төркөм)
«Кино» — 1980-се йылдарҙа иң популяр совет рок-төркөмдәренең береһе. Төркөмдөң лидеры һәм барлыҡ тиерлек музыка һәм текстарының авторы Виктор Цой була, ул үлгәндән һуң, туғыҙ йыл эсендә студия альбомдарында йөҙҙән ашыу йыр, бер нисә йыйынтыҡ һәм концерт яҙмалары сығарған төркөм йәшәүҙән туҡтай.
Стиль яғынан төркөм урыҫ рок-музыкаһының күп традицион элементтарынан ситкә китә, мәҫәлән, ябай һуғыу ҡулайламалары урынына күп осраҡта драм-машиналар ярҙамында булдырылған төрлө эффекттар ҡулланыла, был ҡайһы саҡ яңғырашҡа дискотека һәм поп-музыка төҫмөрө бирә. Башланғыс ижадтарында үҫмерлек тормошо ғәҙәтилеге һәм драматик һөйөү кисерештәре сағыла, шуға музыканттарҙы «яңы романтиктар» тип атайҙар, һуңыраҡ йырҙарында героика һәм килешмәүсәнлек ысынбарлыҡтың фажиғәлелеген тойоу менән бергә ҡушыла.
"Кино"ның танылғанлығы йылдан-йыл арта, тәүҙә музыканттар фатир концерттарында ғына сығыш яһап, рәсми һәм йәшерен матбуғаттың ҡаты тәнҡитенә эләкһә, 80-се йылдар аҙағына уларҙың пластинкалары миллионлы тираждар менән тарала, ә концерттарына тулы стадион кеше йыйыла. Төркөм Виктор Цойҙың фажиғәле үлеменән һуң бигерәк тә көсәйгән һәм әле лә йәшәп килгән «киномания» феноменын барлыҡҡа килтерә — музыканттың эш урыны фанаттарының күмәк сәйәхәт урынына әйләнә, ә Кривоарбатский тыҡрығында (Мәскәү) Цой диуары барлыҡҡа килә, уны «киномандар» йыр цитаталары һәм төркөм ижадына һөйөү һүҙҙәре менән тултыра. «Кино» поп-мәҙәниәттә йыш сағылыш таба, уларҙың ижади мираҫы музыка күҙәтеүселәре һәм белгестәре тарафынан юғары баһалана.


text:
Ожмаҡмы әллә тамуҡ?
Ожмаҡмы әллә тамуҡ?
Әҙәм балаһы гөнаһ эшләһә лә, Аллаһ Тәғәлә ул бәндәгә дүрт нәмә менән шәфҡәт күрһәтә: шул кешене ризығынан яҙырмай, һаулығын алмай, гөнаһларын үҙенә күрһәтмәй, кисекмәҫтән шунда уҡ язаға тартырмай. Ваҡыт бирә: кемгәлер оҙон ғүмер, мал-байлыҡ, матур ғәилә һәм бала-саға... Ә кеше уйлап та бирмәй кемдең донъяһында йәшәгәнен.
- Әгәр нәфсеңә, шайтанға эйәреп, бер-бер артлы гөнаһ ҡыла ҡалһан, төшөнкелеккә бирелмә, шунда уҡ кисекмәҫтән тәүбә ит, тәүфиҡҡа ҡайт, — тип әйтә Аллаһ Тәғәлә.
Шағир Әбү Нәүүәстән:
Фекер йөрөтһәм, гөнаһым күп донъяла тип,
Рәхмәте Раббымдың гөнаһымдан иркенерәк.
Изгелектә ғәмәл ҡылыу бер теләгем,
Алланың рәхмәтенә өмөтләнеү – шул күберәк
Был донъяға яратты Раббым мине,
Мин – ҡол Уға, йән-тән менән буйһоноуса;
Ярлыҡауға ирешә алһам, рәхмәте киң,
Һин һуңғыһы була ҡалһаң, нишләр инем?
Бер әҙәм, ваҡыты менән яңғыҙ ҡалып, ҡылған гөнаһтары һәм хаталы эштәре тураһында уйлай ҙа үҙ-үҙенә һорау бирә икән:
— Минең кеүек гөнаһлы, тәүбәһеҙ бәндәне Аллаһ Тәғәлә үҙ ҡолдары араһына алыр микән?
Шулай тип әйтә лә һәм яуабын да үҙе бирә икән:
— Юҡ, алмаҫ. Сөнки мин ҡылған гөнаһларҙың, боҙоҡ эштәрҙең, ғәйбәттең һаны сиктән ашты инде. Раббым уларҙы ғәфү итмәҫ һис ҡасан. Бәлки, мине ҡолдар дәфтәренән дә һыҙып ырғытҡандыр инде... Урыным тамуҡталыр (ошонда баҫ) инде.
Ҡолдар дәфтәренән сығарылыу ихтималы бик борсой уны. Өмөтө өҙөлә башлай, бик ҡайғыра. Шулай бик борсолоп, өҙгөләнеп бер көндө шул дәүер-ваҡыттың пәйғәмбәре Хәҙрәти Муса (Моисей) янына бара һәм уға мөрәжәғәт итеп, әйтә:
— Әй Аллаһының Рәсүле, һин Раббым менән, Аллаһ Тәғәлә менән һөйләшәһең, кәрәк һорауҙарыңа кәрәк яуаптар алаһың. Зинһар, минең һорауымды ла еткер инде Уға.
Муса ғәләйһиссәләмдең был бәндәнән:
— Ниндәй һорауың бар һуң Аллаһ Тәғәләгә? — тип әйтеүенә, әлеге кеше шулай тип әйтә:
— Раббым мине үҙ ҡолдары дәфтәренән сығарҙымы икән, әллә, был ҡәҙәр гөнаһ ҡылыуыма ҡарамаҫтан, ғәмәл дәфтәренән һыҙып ташламанымы? Шуның өсөн бик борсолоп, шикләнәмен...
Муса ғәләйһиссәләм, был кешенең үтенесен үтәп Тур тауына барып, Аллаһ Тәғәләгә мөрәжәғәт итә:
— Йә Раббым, бар ҡеүәт, бар көс Һиндә, бар бөтә нәмәгә Һин хужа, бар яуаптан мәғлүмең. Ошо миңә һорау биргән кешегә нисек тип яуап бирәйем?
Раббыбыҙ, Муса ғәләйһиссәләмгә шундай яуап ҡайтарҙы:
— Ул бәндәне ҡолдар дәфтәренән сығарып ташламаным, исеме йәһәннәм ҡолдары дәфтәренең битендә тора.
Муса ғәләйһиссәләм Тур тауынан ҡайтып, Аллаһ Тәғәлән алған яуапты әлеге һорау биргән бәндәгә һөйләне. Шунда уҡ, был яуапты ишеткән кеше шатланып сәждәгә китеп шөкөр итә башланы. Муса ғәләйһиссәләм, «был кеше мине яңылыш аңланы ахырыһы» тип уйлап, һүҙен ҡабатланы:
— Әй бәндә, һин мине дөрөҫ аңланыңмы һуң? Йәһәннәмгә барасаҡ ҡолдар дәфтәренә теркәлгәнһең, тамуҡҡа эләгәһең тип әйттем бит мин һиңә!
Был әҙәм яуап итеп:
— Эйе шул, дөрөҫ, мин бит тап шуның өсөн шөкөр сәждәһенә киттем. Иң мөһиме — Аллаһ Тәғәләнең ҡолдары дәфтәрендә ҡалыуым. Унан сыйылмағанға мең шөкөр. Сөнки Раббымдың ғәҙеллегенә ышанам, шуға иманым камил. Ул бер ҡасан да хата эшләмәй, яңылышмай, йәбер-золом итмәй бәндәһен. Әгәр мине тамуҡ дәфтәренә яҙған икән, тимәк, мин шуға лайыҡ. Ләкин мин ошо сәғәттән һуң ҡәтғи рәүештә тәүбәгә киләм, гөнаһыҙ тормошҡа ҡайтам. Бынан һуң йәһәннәм ҡолдары ҡыла торған боҙоҡ ғәмәлдәрҙе түгел, ә бәлки ожмах ҡолдары башҡарған изге ғәмәлдәрҙе генә эшләйәсәкмен. Бәлки, бер ни тиклем ваҡыт уҙғас, Раббым миндәге үҙгәрештәрҙе күрер ҙә: «Был кеше тормошон, ғәмәлдәрен, ниәттәрен үҙгәрткән икән, мин дә уның исемен йәһәннәм дәфтәре битенән йәннәт дәфтәренә күсереп яҙыйым әле», — тип әйтер. Бына ошоға шигем – шөһәбәтем юҡ. Мин Уның ғәҙеллегенә ысын күңелдән ышанам. Кем нимәгә лайыҡ булһа, Аллаһ Тәғәлә шуны яҙыр.
Тап шул ваҡытта Джәбраил ғәләйһиссәләм килә лә Муса ғәләйһиссәләмгә әйтә:
— Әй Муса, ул бәндәгә шуны әйт: исеме йәһәннәм дәфтәренән һыҙылып, йәннәт дәфтәренә яҙылды. Был бәндә тормош рәүешен һәм ниәттәрен төҙәткәс, Раббыбыҙ ҙа уға ҡарата мөғәмәләһен үҙгәртте.
Муса ғәләйһиссәләм эргәһендәге әҙәмгә:
— Әй Аллаһының йәннәт ҡолы, һиңә һөйөнөслө хәбәр ирештерәм. Исемең йәннәткә керергә лайыҡлы ҡолдар дәфтәренә яҙылды.
Ғәжәп, әммә әлеге кеше шатланып артыҡ һөйөнмәне һәм шулай тине:
— Әгәр ҙә киләсәктә лә Аллаһ Тәғәлә бирһә, ошо исемем йәннәт дәфтәрендә ныҡ торорлыҡ дәрәжәлә ғәмәлдәр итә алһам, төп шатлығым шунда буласаҡ. Иншаллаһ, мин тормошомдо насар яҡҡа үҙгәртмәм, һәм ғәҙеллек эйәһе Раббым да исемемде яҙған йәннәт дәфтәренән сығармаҫ.
Бына шулай Аллаһ Тәғәлә беҙгә нимә тип әйтә?
- Әй, Әҙәм балаһы һин фәҡәт Миңә табан аяҡҡа баҫ. Мин һиңә табан бер аҙым атлармын. Һин миңә табан бер аҙым атла, Миң һиңә табан ун аҙым атлармын!
Өмөтһеҙләнеп бушҡа һылтанып: ҡартайҙым, хәтерем насар, һаулығым юҡ, йәки йәшмен әле, ваҡытым юҡ һәм фәлән-төгән тип тормағыҙ, тәүбәгә килегеҙ! Өмөтһеҙҙен юлдашы шайтан, ғәжиҙлектә булмағыҙ, бының ахыры бик хәтәр...
Пәйғәмбәр әйтеүенән:
- Күрһәгеҙ ине гөнаһларығыҙҙын баш осонда оло тау һымаҡ аҫылынып торғанын.
Изге Ҡөръән китабында Мүлк (Хәким) сүрәһендә 11 аятта: “Йәһәннәм ишеге төбөнә килеп еткәс, йәһәннәм әһелдәренең хәлен бер кемдә үҙгәртә алмаҫ. Шулай итеп улар гөнаһларын танынылар. Улар Аллаһ Тәғәләнең ярлыҡауынан алыҫ булырҙар! Улар инде ялҡынлы йәһәннәм әһелдәре”.
Бына ошо донъя ошо хәлебеҙҙе үҙгәртергә мөмкинселек бирә. Аллаһ Тәғәлә һеҙҙе ярҙамынан ташламаһын, бәрәҡәт үә иманын биреп гөнаһларыбыҙҙы ярлыҡаһын.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 12.11.2016 в 00:43, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Фирғәүен мәйете
Фирғәүен мәйете
Ләғнәткә осраған Фирғәүен йәки Ҡөрьән-Кәримдә бәйән ителгән 3000 йыллыҡ мөғжизә.
Боронғо донъя тарихы менән ҡыҙыҡһыныусылар Мысырҙа үҙен Аллаһ тип иғлан иткән Фирғәүен яҙмышы тураһында беләләрҙер. Ҡөрьән-Кәримдә «Юныс» сүрәһендә был хаҡта махсус мәғлүмәт бар — 3000 йыл элек булып уҙған дәһшәтле ваҡиғаларҙың ауазы булып торған мәғлүмәт... Бөйөк Британиялағы музейҙарҙың береһендә һаҡланған бер дәлил кешеләрҙе тетрәндермәй ҡалмай!!
Лондондағы мәшһүр Бритиш музейын тамаша ҡылғандарҙы хайран ҡалдыра торған һәм иғтибарҙы йәлеп итеп торған бер күргәҙмә бар. Ул — быяла аҫтында һаҡланған сәждә хәлендәге бер кеше жәсәде (тәне). Шуныһы хайран ҡалдыра: был жәсәд бүлектәге башҡа жәсәдтәрҙән киҫкен айырылып тора: мумияланмаған, дарыуланмаған, шуға күрә бөтөн ағзалары үҙ хәлендә һаҡланған. Хатта жәсәдтең һарғайған сәстәре һәм һаҡалдары ла ап-асыҡ күренә. Жәсәдтәрҙең бер нисә аҙнанан боҙола башлауы — мәғлүм хәҡиҡәт. Әммә нимә ғәжәп: 3000 йыл үтеүгә ҡарамаҫтан, был жәсәд серемәгән, боҙолмаған. Хатта мумияланған жәсәдтәр ҙә мәғлүм ваҡыт үткәс боҙола башлай — быны фән иҫбатлай. Ә был жәсәдтең боҙолмауының сере нимәлә һуң?
Был серҙе беҙгә йәнә мөҡәддәс китабыбыҙ — Ҡөрьән-Кәрим аяттары — асып бирә. Шул ыңғайҙан Ҡөрьәнебеҙҙең мөҡәддәс мөғжизә икәне йәнә бер ҡат иҫбатлана.
Ҡөрьән-Кәримдәге аяттар Муса ғәләйһис-сәләмдең Фирғәүен менән булған көрәше тураһында бәйән итә.
Хәҙрәти Муса ғәләйһис-сәләм миләдиҙән 1200 йылдар, йәғни бынан 3000 йылдар элек йәшәгән. Ул замандарҙа яҡшылыҡ менәң яманлыҡ араһында көрәш дауам иткән. Мәғлүм, Фирғәүен Муса ғәләйһис-сәләмдең иң яуыз дошмандарынан була. Тыуасаҡ бер ул, олоғайғас, уны үлтереп, солтанлығын емерәсәге тураһында төш күргән Фирғәүен яңы тыуған һәр малайҙы үлтереп барырға бойороҡ биргән. Әммә Аллаһы Тәғәлә был осорҙа тыуған хәҙрәти Муса ғәләйһис-сәләмде һаҡланы һәм уны Үҙенең рәсүле тип иғлан ҡылды.
Фирғәүендең ул затҡа ҡаршылығы, Муса ғәләйһис-сәләм пәйғәмбәр дәрәжәһенә күтәрелгәс, тағы ла арта.
Фирғәүен Муса ғәләйһис-сәләмгә һәм ул етәкләгән Бәни Исраил ҡәбиләһенә ҡаршы көрәшен көсәйтә. Аллаһы Тәғәлә хәҙрәти Муса ғәләйһис-сәләмгә һәм уның ҡәбиләһенә Мысырҙан сығып китергә рөхсәт итә. Муса ғәләйһис-сәләмдең ҡәүеме менән юлға сыҡҡаның белеп алған Фирғәүен, ғәскәр туплап, уларҙы ҡыуа китә ( 52-53-сө аяттар" Шуғара" һәм 77-се аят « Таһа» сүрәләренән).
Хәҙрәти Муса ғәләйһис-сәләм һәм уңың кешеләре, ҡыуа килеүсе кешеләрҙән ҡотолоу өсөн, Аллаһтың ҡөҙрәте менән Ҡыҙыл диңгеҙ ярҙарына килеп етә. Алда — йәйелеп ятҡан диңгеҙ, артта иһә ҡыуып килгән — дошман. Шундай бер яйһыҙлыҡта ҡалған Муса ғәләйһис-сәләм, Аллаһ һүҙенә ҡолаҡ һалып, үҙенең таяғы менән диңгеҙгә һуға һәм диңгеҙ, Аллаһ рәхмәте менән икегә бүленеп, уртала юл хасил була. Муса ғәләйһис-сәләм кешеләре менән был юлдан һау-имен үтеп сыға («Шуғара»сүрәһе, 65-66-сы аяттар).
Фирғәүен һәм уның ғәскәре, диңгеҙ һыуының ярылыуын күреп, был мөғжизәгә таң ҡала. Ләкин барыбер, дошманлыҡ хисенән арына алмайынса, улар -диңгеҙҙән асылған «юл» буйлап барыуҙарын дауам итә. Был «юл» буйлап сығып етәбеҙ тигәндә, диңгеҙ һыуы Аллаһ әмере менән берләшеп, Фирғәүенде үҙ упҡынана тарта («Шуғара»сүрәһе, 65-66-сы аяттар).
"Юныс" сүрәһенең 90-ынсы аятында был хаҡта былай бәйән ителә: "Беҙ Бәни Исраилде үткәргәндә, уларҙы Фирғәүен һәм уларҙың ғәскәре ҡыуып етте. Фирғәүен, инде диңгеҙгә бата башлағас, әйтте: «Мин дә Аллаһ динен ҡабул итәм”, "Аллаһтан башҡа илаһ юҡ «, „мин— мосолман“, „мин Аллаһҡа буйһоноусыларҙан“.
Ләкин Аллаһы Тәғәлә быға ҡәҙәр Үҙен „Аллаһ“ тип дәғүә ҡылып килгән Фирғәүенде кисермәне, уның тәүбәһен ҡабул итмәне.
Икенсе бер аятта шундай һүҙҙәр бар: «Инде, йә! Быға ҡәҙәр итәғәтһеҙлек ҡылған һәм боҙоҡтарҙан булған инең,» -тине һәм һыуға батырҙы.
Шул сүрәнең 92-нсе аятында иһә ваҡиғаның дауамы былай һөйләнә: һыуға батҡан Фирғәүенгә Аллаһ: «Бынан һуң килгән быуындар өсөн жәсәдте ҡотҡарырбыҙ. Ысынлап та, күп кешеләр беҙҙең аяттарыбыҙҙан хәбәрҙар түгел (йәғни уларҙан ғибрәт ала алмайҙар)", — тине.
Эйе, Ҡөрьән-Кәрим — Хаҡ һәм Хәҡиҡәттер, һәм ундағы хөкөм бөгөнгәсә үҙ көсөн юғалтмаған. Аяттарҙа ғәйәт асыҡ бәйән ителгән Фирғәүен яҙмышы быға асыҡ миҫалдыр, ул замандан күпме быуаттар үткәс, оҡшашы юҡ был жәсәдте — 3000 йыллыҡ бер мөғжизәне Аллаһы Тәғәлә ғибрәт итеп күрһәтер өсөн һаҡланы.
Жәсәдтең ҡайҙа табылыуы ла иғтибарға лайыҡ. Фирғәүен жәсәде Ҡыҙыл диңгеҙ ярында Жабалаин тигән ерҙә табылды. Инглиз- ғалимдары, уны ҡомдан ҡаҙып алып, үҙ илдәренә алып киткәндәр.
Жәсәдтең йәшен асыҡлау өсөн алып барған тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә уның иң кәмендә 3000 йыллыҡ тарихҡа эйә икәнлеге асыҡлана. Был иһә ул кеше хәҙрәти Муса ғәләйһис-сәләм дәүерендә йәшәгәнен күрһәтә.
Шул уҡ ваҡытта аяттар һәм уларға бирелгән тәфсирҙәр быларҙың дөрөҫ икәнлеген асыҡлай. Мәҫәлән, 1144 йылда вафат булған аз-Замахшари «Юныс» сүрәһенең 92-нсе аятын тәфсилләп, VIII быуат һуңғараҡ табыласаҡ тәнен былай һүрәтләй: «Беҙ һине яр буйына сығарып атырбыҙ. Жәсәдте һаҡларбыҙ, кейемһеҙ, шәрә килеш, һинән һуң киләһе, быуындарға ғибрәт өсөн" (Кәшшәф тәфсире, 2 т., 251-252-се биттәр).
Аят һәм тәфсирҙә Фирғәүен жәсәденең «бөтөн ҡаласағы» тураһында әйтелә һәм был һүҙҙәр тәндең мумияланмауын раҫлай. Сөнки мумияландырылған кешенең эске органдары, ғәҙәттә алып ташланыла. Тимәк, был жәсәдтең халәте аят һәм тәфсирҙәргә был яҡтан тура килә. Был жәсәдте 3000 йыл һаҡлау Ҡөрьәнде индергән Раббыбыҙ өсөн ауыр эш түгел.
Инде, сәждә хәлендәге был жәсәдкә ҡарап, беҙҙең ғибрәт алыуыбыҙ һәм Раббыбыҙға сәждә ҡылыуыбыҙ һорала!
"Илаһи мөғжизәләр" Ильшат Хафизи
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 28.04.2017 в 23:58, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Рәсәй халҡының кредиттары бер йылда 37 процентҡа артҡан
Рәсәй халҡының кредиттары бер йылда 37 процентҡа артҡан Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 1 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Берләшкән кредит бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда рәсәйҙәр 5,68 триллион һумлыҡ кредит алған. 2016 йылда заем суммаһы 4,14 триллион (+37 %) тәшкил иткән. Кредиттар һаны 31,2 миллиондан 34,8 миллион һумғаса 12 процентҡа артҡан.
Үҫеш тиҙлеге буйынса кредит карталары өлкәһе алдынғы булған – бер йылда карталар буйынса кредитлау күләме 48 процентҡа, 544,5 миллиард һумға саҡлы үҫкән. Граждандарға бирелгән заемдар суммаһы 12,2 триллион һум тәшкил иткән.
Яңы ипотека кредиттары иҫәбе бер йылда – 30 процентҡа, аҡсалата күләмдәр 42 процентҡа артҡан. Былтыр дөйөм 1,79 триллион һумдан ашыуға 959,24 мең ипотека кредиты бирелгән (бер йыл элек 1,26 триллионға 735, 53 мең кредит бирелгән). Яңы ипотека кредитының уртаса күләме 9 процентҡа күтәрелгән: 1,71-ҙән 1,87 миллион һумға тиклем.
Шул арала, рәсәйҙәрҙең килеме дүртенсе йыл кәмей бара, 2017 йылда ул 1,7 процентҡа аҙайған, тип хәтергә төшөрә The Bell. Йыйылған аҡсалары булған граждарҙың өлөшө августан сентябргәсә 39 проценттан 31-гә хәтлем түбәнәйгән. Һаҡлауҙа аҡсалары булмағандарҙың өлөшө шул 8 процентҡа күтәрелгән – 59-67 %.
http://www.bashinform.ru/news/1110853-zakreditovannost-rossiyan-vyrosla-za-god-na-37/