text:
Ике уңған йәрәшһә, бәхет барыр йәнәшә
Белоретта йорт һалып, матур хеҙмәт юлы үтеп, бына тигән балалар үҫтергән ғаилә башлыҡтары хәҙер хаҡлы ялда булыуҙарына ҡарамаҫтан, тик ултырыуҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Егәрленең ҡулы етәү, тигәндәй, уларҙың икеһенең дә ѳсәр-дүртәр һѳнәре бар, ә инде ғүмер дауамында алған һѳнәрҙәренең иҫәбе-хисабы ла юҡ. Бер эштән дә ҡурҡып тормауҙары уларға бәхет килтерә лә инде. Кинйәбулатовтар уңған, бѳтмѳр, берҙәм. Тап шуға ла донъялары ялт итеп тора.
Бергә уҡыған егеттәр менән Толпарға ҡунаҡҡа килгән мәлендә Рафаэль Шәрифәне күреп ғашиҡ була һәм уның йѳрәген яулау ѳсѳн бѳтә кѳсѳн һала. Итәғәтле, әҙәпле, кешелекле, изгелекле һәм уңған йәштәрҙең бер-беренә ынтылыуы һис тә ғәжәп түгел, сѳнки улар кескәйҙән тышҡы ялтырауыҡҡа ҡыҙыҡмай, эске матурлыҡты тойоп үҫәләр. Тап ошо мѳхиттә үҫкән ғаиләләр ныҡлы, ышаныслы, бәхетле була ла инде. Әйткәндәй, Гѳлсирә һәм Дәрүиш Ноғайғоловтарҙың ҡыҙҙары оҫта ҡуллы, тырыш, уңған булыуҙары менән айырылып тора.
1977 йылдан Белоретта тѳпләнгән Шәрифә һәм Рафаэль Кинйәбулатовтар үҙҙәре кеүек әҙәпле, тырыш, маҡсатлы 3 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр, белем бирәләр. Бѳгѳнгѳ кѳндә улар үҙҙәре гѳрләтеп донъя кѳтә, балалар үҫтерә. Шәрифә Дәрүиш ҡыҙы менән Рафаэль Сәлих улы уларға йорт һалып инергә ярҙам итә.
«Беҙҙең универсал ҡәйнәбеҙ һәм ҡайныбыҙ», - тиҙәр кейәүҙәре яратып, сѳнки йорт һалыу, биҙәү кеүек эштәргә сит кешене саҡырғандары ла юҡ. Ҡәйнәләре ашнаҡсы ла, штукатур-маляр ҙа, тегенсе лә, баҡсасы ла, дизайнер ҙа. Ә уның таң һарыһынан тороп бер нисә һыйырҙы һауып, һѳтѳн эшкәртеп, үҙҙәрен генә түгел, таныш-белештәрен дә һѳт аҙыҡтары менән тәьмин итә.
Рафаэль Сәлих улы ла етмеш һѳнәрҙе үҙ иткән кеше. Ул үҙ һѳнәрҙәрен кейәүҙәренә һәм ейәндәренә ѳйрәтһә, хәләл ефете ҡыҙҙарына һәм ейәнсәрҙәренә донъя кѳтѳү серҙәрен аса. Хатта йәйҙәрен туғандарына ҡайтып бесән эшләшергә лә ѳлгѳрә Кинйәбулатовтар. Шәрифә Дәрүиш ҡыҙы ауылдан килгәс, әҙ генә “8 Март” исемендәге теген фабрикаһында эшләп алғандан һуң крансыға уҡып, БЗТРП-ға эшкә күсә. Рафаэль Сәлих улы ла ошонда хеҙмәт юлы үтә. Башҡаларға һәр ваҡыт ѳлгѳ булған ғаилә башлыҡтарын коллективта ла хѳрмәт итәләр. Уларҙың Маҡтау ҡағыҙҙары, Рәхмәт хаттары бихисап, хеҙмәт алдынғыһы знактары ла бар. Икеһе лә ошонан хаҡлы ялға китә.
- Заводта аҡса бирмәй башлағастар, мал тоторға булып киткәйнек, бына шунан бирле ташлағаныбыҙ ҙа юҡ,- ти Шәрифә Дәрүиш ҡыҙы.
- Хәҙер инде шул тиклем ѳйрәнгәнбеҙ, нисек малһыҙ йәшәмәк кәрәк. Беҙ эшһеҙ ултырып ѳйрәнмәгәнбеҙ шул.
Бѳтә туғандарына терәк-таяныс булып йәшәгән Шәрифә һәм Рафаэль Кинйәбулатовтарҙың йәшәү дәртенә, йырлы-моңло, шиғри күңелдәренә һоҡланмау мѳмкин түгел. Компьютер серҙәрен үҙләштереп, ҡырҙа йәшәүсе туғандары, дуҫтары, класташтары менән дә аралашырға ваҡыт таба улар. Ата-әсәй, олатай-ѳләсәй наҙын, йылыһын һибеп бәхетле йәшәй Кинйәбулатовтар.
З.СѲЛӘЙМӘНОВА.


c: text/html

text:
Дәүләт теле – ил тотҡаһы30-01-2018, 00:03 // Телгенәм - бергенәм // Баҫып сығарырға
Әлбиттә, тәрән йөкмәткеле һәм иртәгәһе көнгә йөҙ менән боролған документтың донъя күреүе — республика тормошонда үҙе ҙур ваҡиға. Ул Башҡортостандың дәүләт телдәрен һаҡлап ҡалыуға, пропагандалауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән булыуы менән бар дәрәжәлә уның күп милләтле халҡының да телдәренә ҡайтып ҡалыуы менән ҡиммәт. Шуның менән Указ республикала үткәрелеп килгән тел сәйәсәтенең киләсәгенә асыҡлыҡ индерә һәм уны тағы ла нығыта төшә, үҙ-ара милли мөнәсәбәттәрҙең нигеҙендә ята.
Һис һүҙһеҙ, башҡорт теленең ХХI быуат баштарына ҡараған тарихындағы был документта Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булараҡ башҡорт теленең рус теле менән бер дәрәжәлә ошо статусҡа эйә булыуының күҙ уңында тотолоуы һәм уны һаҡлап ҡалыу, пропагандалау һәм үҫтереү хаҡында һүҙ барғанлығы аңлашыла.
Ошо йәһәттән Указдың дәүләт телдәренә арналған пункты туранан-тура башҡорт теленә, уның уҡыу-яҙыу теленә, йәғни әҙәби телгә ҡағылышлы. Шуға күрә Указда башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса Фонд булдырыу мәсьәләһе айырым пунктта махсус рәүештә билдәләнде. Башҡорт теле тарихында тел мәсьәләһе яңыса ҡуйылды һәм быны бер үк ваҡытта уға ҡарата дәүләт юғарылығындағы мөнәсәбәт рәүешендә ҡабул итеү хаҡ булыр, сөнки башҡорт теленең бөтә һөйләштәренең дә, йәғни өс диалектының да дәүләт статусында танылыуы аша ғына башҡорт теленә тотош этносты бер үк дәрәжәлә хеҙмәтләндереүгә юл асыла.
Указдың был пункты әҙәби тел мәсьәләһенең уҙған быуаттың 50-се йыл аҙаҡтарындағы ҡуйылышына барып сыға һәм уға нөктә ҡуя ине. Шулай уҡ республиканың дәүләт телдәрен һәм күп милләтле халҡының телдәрен һаҡлау, пропагандалау һәм үҫтереү буйынса Башҡортостан Башлығының йыл һайын билдәләнә торған гранттарын булдырыу ҙа әҙәби тел мәсьәләһенең торғонлоҡтан сығыу юлында яһалған етди аҙымдыр.
Белеүебеҙсә, башҡорт теленең үҙ тарихында беренсе тапҡыр дәүләт теле статусында танылыуы Башҡортостандың милли автономия булараҡ ойошторолоуының тәүге йылдарына ҡарай. Был – Башревкомдың 1920 йылдың 24 мартында ҡабул иткән ҡарары. Икенсе тапҡыр ул Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты президиумы юғарылығында хәл ителеүен таба. Ул инде 1921 йылдың 6 июнендә була. Тәүгеһендә, Башревком рәйесе булараҡ, Зәки Вәлидовтың ҡултамғаһы торһа, икенсеһенә БашЦИК президиумы рәйесе сифатында Шәһит Хоҙайбирҙин ҡул ҡуйған.
Әммә башҡорт теленә дәүләт статусында улар күҙаллағанса үҙ милләтенә үтеп инеү еңелдән булмаған мәсьәлә булып сыҡты, ул шул көндәрҙән бер быуатҡа яҡын ваҡыт арауығында үҙенең хәл ителеүен көтә, тип раҫлау ҙа артыҡ булмаҫтыр. Беҙҙеңсә, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов күптән түгел ҡул ҡуйған Указдың дәүләт телдәренә ҡағылышлы пункты башҡорт телен рус теле менән бер дәрәжәләге дәүләт теле булараҡ һаҡлап ҡалыуға, пропагандалауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелеүе менән хәҙерге башҡорт әҙәби теле алдында торған мөһим проблемаларҙы ла күҙ уңында тота.
Ошо ХХ быуаттың тәүге сирегендә әҙәби тел өлкәһендә башланған юл әле килеп иртәгәһе көнөнә аныҡ йүнәлеш ала һәм яңы үрҙәренә сыға ине. Иң элек ул башҡорт теле диалекттары мәсьәләһенә ҡайтып ҡалды. Башҡорт теленең дәүләт статусының уны бер бөтөн этник тел рәүешендә үҙ итеүе өсөн уның өс диалектының бер дәрәжәлә бер бөтөн итеп танылыуы мөһим ине.
Билдәле булыуынса, башҡорт теленең хәҙерге грамматикаһы ошоға ҡәҙәр көньяҡ һәм көнсығыш диалекттарына нигеҙләнгән булып, төньяҡ-көнбайыш диалектына күҙ йомоп килде, уны асыҡтан-асыҡ башҡорт теленән ситләтте. Хәҙер инде тел ғилеменән ҡасандыр уҙған быуаттың 50-се йылдары аҙағында республиканың иң юғары органы партия өлкә комитеты бюроһы юғарылығында башҡорт телендә ике генә — көньяҡ һәм көнсығыш диалекттары ғына барлығы хаҡында нығытып ҡуйылған күрһәтмә сиктәренән сығып, Башҡортостан Башлығы тарафынан ҡул ҡуйылған документҡа ярашлы башҡорт телен үҫтереү күҙлегенән әҙәби тел өлкәһендә үҙ һүҙен әйтеүе көтөләлер.
Был осраҡта Рөстәм Хәмитовтың Башҡортостанға ҡайтҡан тәүге осоронда биргән интервьюларының береһендә “төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һөйләшенең үҙаллы диалект булыуы ғилми йәһәттән күптән аныҡланған” тигән һүҙҙәре Указға асыҡлыҡ индереүе менән мөһим. Унда бөгөнгө Башҡортостанда йәшәгән башҡорт халҡының дәүләт теле бер бөтөн милли тел рәүешендә күҙаллана, ошо бөтә һөйләштәргә лә уртаҡ булған телде һаҡлау, пропагандалау һәм үҫтереү маҡсат итеп ҡуйыла.
Үҙ ваҡытында Ш. Хоҙайбирҙин ҡул ҡуйған тарихи документта ла башҡорт теле ошолай күҙалланды һәм күп һөйләшле башҡорт теле бер бөтөн итеп ҡаралды. Әле килеп, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ХХI быуаттың тәүге сирегендә ҡул ҡуйған башҡорт теле хаҡындағы шундай уҡ тарихи документта ла башҡорт теле ошолай бер бөтөн итеп күҙаллана.
Йәнә шуныһы мөһим: һүҙ барған документтарҙы айырып торған тотош бер быуатҡа яҡын ваҡыт арауығында эске бер мөһим күсәгилешлекте лә күрмәү мөмкин түгел. Ул дәүләт теленең үҙ халҡының көндәлек тормошонда реаль факт рәүешендә ҡулланышҡа инеүенә ҡайтып ҡалалыр. Был йәһәттән Ш. Хоайбирҙиндың башҡорт теленең күплек аффикстарын дәүләт теле проблемаһы юғарылығында күҙаллауы менән Р. Хәмитовтың башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектына ҡарашында уртаҡлыҡты күрмәү мөмкин түгел.
Ике осраҡта ла ул дәүләт теле мәсьәләһенең алға сығыуына ҡайтып ҡала һәм ошо күҙлектән үҙенең реаль фактҡа әүерелеүен көтә. Ш. Хоҙайбирҙин яҡлаған Юрматы һөйләшенең күплек ялғауҙары менән Башҡортостан Башлығы юғарылығында башҡорт теленә ҡайтарып бирелеүен тапҡан төньяҡ-көнбайыш диалектының күплек аффикстарының уртаҡлығы быға гаранттыр. Бары тел ғилеме өлкәһендә лә шундай һынылыш яһалыуы көтөләлер.
Башҡорт теле дәүләт теле сифатында үҙенең өс диалекты берлеге юғарылығында танылыуына ошолай оҙон юл үтеп килде. Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов тарафынан ҡабул ителгән алда телгә алынған Указ ошо йәһәттән уның һуңғы этабы булды, тип раҫлау ҙа хаҡ булыр. Хәҙер инде башҡорт теленең дәүләт статусы бер юлы өс диалектына ла таянып, үҙ этносына бер бөтөн тел сифатында хеҙмәт итеүгә күсә ине.
Был үҙ нәүбәтендә күп һөйләшле башҡорт теле өсөн уртаҡ телдәге уҡыу-яҙыу аша үҙ халҡының беришлеген (идентичность) артабан нығытыуҙа мөһим аҙым булып тора.
Әлбиттә, башҡорт теле, Башҡортостандың дәүләт телдәренең береһе булараҡ, рус теленән айырмалы, үрҙә телгә алынған һуңғы этабына төрлө кимәлдәге бер нисә этап үтеп килде. Һис шикһеҙ, уларҙың һәр ҡайһыһы Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси һәм рухи-мәҙәни тормошонда билдәле бер дәрәжәлә эҙ ҡалдырмай уҙманы һәм ул уның иртәгәһе көнөнә шундай уҡ дәрәжәлә йоғонто яһамай ҡалманы. Был күсәгилешлектең үҙенең һәр этабында шәхси-административ факттарға бәйле булыуы сәбәпле уның дәүләт теленең ғәмәлгә инеүендә, әлбиттә, йоғонтоһо ҙур булды.
Шуныһы мөһим, асылда иһә был Ҡыуаҡан шиүәһенең (һөйләшенең) күп һөйләшле башҡорт теленең әҙәби теле итеп танылыуынан башланғыс ала. Белеүебеҙсә, быға ҡәҙәр быуаттар менән һаналған ваҡыт ғәрәп, фарсы, сығатай төрки әҙәби телендә уҡып-яҙып килгән башҡорттар ХХ быуат башында ғына формалаша башлаған татарҙар менән уртаҡ әҙәби телгә күсә һәм үҙҙәренең үҙаллы автономиялы республикаһына шул уҡыу-яҙыу телендә аяҡ баҫа.
Аңлашылыуынса, башҡорт теленең рус теле менән бер дәрәжәләге дәүләт теле итеп танылыуы, әлбиттә, уның дәүләт теле булараҡ, рус теле кеүек үк, үҙ әҙәби телендә үҙаллы эш итеүе талабын ҡуя ине. Ошо йәһәттән башҡорттарҙың Тамъян-Ҡатай һөйләшенең тәү осраҡта әҙәби тел итеп алыныуы шунан килә лә. Әммә был, дәүләт теле статусы кеүек, дәүләт сәйәсәте юғарылығында хәл ителеүе түгел ине. Ул бары Башҡортостан Халыҡ Мәғариф Комиссарлығы эргәһендәге әҙәби берекмә кимәлендә генә ҡабул ителгән ҡарарға ҡайтып ҡалды.
Шулай итеп, ошолай фекер иткәндә хәҙерге башҡорт әҙәби теленең тәүге бите Тамъян-Ҡатай һөйләше башы аша үтеп, Ҡыуаҡан һөйләшенә килеп сыға. Әммә был ике һөйләш бер этник нигеҙҙән булғанлыҡтан тәүгеһе икенсеһе менән бер бөтөнгә әүерелә, уларҙың киләсәген иң элек күплек аффикстарының уртаҡлығы хәл итә.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең дәүләт статусына табан үткән юлда, дөрөҫөрәге, дәүләт теленең әҙәби тел кимәленә күтәрелгән юлында алда һүҙ булған ике һөйләштең тулыһынса әҙәби тел итеп танылыуы үҙ билдәһен һалмай ҡалманы.
Был иһә автономиялы республиканың иң юғары дәүләт органдары тарафынан үткәрелгән кәңәшмәгә ҡайтып ҡала. Шунда Ҡыуаҡан һөйләше Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты президиумы рәйесе Х. Ҡушаев тарафынан әҙәби тел итеп тәҡдим ителә һәм үҙенең нигеҙләнеүен таба. Партияның Башҡортостан өлкә комитеты тарафынан киң йәмәғәтселек ҡатнашлығында үткәрелгән был кәңәшмәлә әҙәби тел хаҡында ниндәй ҙә булһа ҡарар ҡабул ителмәүенә ҡарамаҫтан, бер аҙна үтер-үтмәҫтән Башҡортостан Халыҡ Мәғарифы Комиссарлығы эргәһендә булдырылған ғилми ойошма Академүҙәк Ҡыуаҡан һөйләшен “төп башҡорт теле” сифатында әҙәби тел итеп алыу хаҡында ҡарар ҡабул итә һәм эш ҡағыҙҙарын шул һөйләшкә хас телдә алып барырға тейешлеген күрһәтә.
Әммә әҙәби тел үҙенең ошо тәүге этабында көтмәгәндә етди ҡаршылыҡҡа осрай. Бындай хәл матбуғатта Ш. Хоҙайбирҙиндың “Нисек яҙырға?” тигән мәҡәләһенең (“Башҡортостан хәбәрләре”, 1924 йыл, 8 февраль) күренеүе һәм шуның артынса уҡ ике аҙна ла үтер-үтмәҫтән Башҡортостан Халыҡ Мәғарифы Комиссарлығы (Башнаркомпром) тарафынан ҡабул ителгән “Башҡорттарҙың әҙәби теле тураһында”ғы рәсми документтың (1924 йыл, 20 февраль) донъя күреүе арҡаһында була.
Әлбиттә, был икенсе яҡ өсөн дә көтөлмәгән хәл булғандыр. Ләкин Академүҙәк үҙенең 2 мартта үткәрелгән ултырышында хөкүмәт кимәлендә ҡабул ителгән ҡарарҙың Юрматы һөйләшенә бәйле төп нормаларын әҙәби телгә нигеҙ итеп алырға мәжбүр булһа ла, Ҡыуаҡан һөйләшенән килгән күплек аффикстарын унда һаҡлап ҡалдырмай булдыра алмай, сөнки был уның артында торған Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты президиумы рәйесе юғарылығына барып сыға ине.
Һис һүҙһеҙ, әҙәби тел тураһында Хөкүмәт кимәлендә ҡабул ителгән ҡарар башҡорт дәүләт теле статусының тотош этнос өсөн уртаҡ ҡаҙаныш итеп танылыу юлындағы мөһим бер этабы ине, сөнки башҡорт теленең дәүләт теле итеп танылыуы бер генә актлы күренеш булһа ла, әҙәби тел аша тотош халыҡ өсөн реаль фактҡа әүерелеүе бер нисә этаптан торған әһәмиәтле ваҡиғаға әүерелде.
Тәүгеһе, әйтелгәнсә, ғилми ойошма булараҡ Академүҙәк тарафынан Ҡыуаҡан шиүәһенең “төп башҡорт теле” итеп танылыуына нигеҙләнһә, әле килеп, әҙәби тел нигеҙендә Юрматы һөйләше ятҡанда ла, Ҡыуаҡан һөйләше өсөн характерлы күплек аффикстарының “тар-тәр”, “ҙар-ҙәр”, “дар-дәр”, “лар-ләр” нормаһының унда һаҡлап алып ҡалыныуы булды. Ләкин алда беҙҙе дәүләт теленең әҙәби тел аша үҙ халҡына үткән юлда тағы ла “ҡыйыуыраҡ” бер этабы көтә ине.
Билдәле булыуынса, бындай ҡыйыу аҙым, Яңы әлифба буйынса, I Бөтә Башҡортостан конференцияһында яһалды. Унда әҙәби тел мәсьәләһе үҙәктә тороп, Ҡыуаҡан шиүәһе яңынан “төп башҡорт теле” итеп танылып, ҡайтанан әҙәби тел итеп алынды. Был әҙәби телдең Юрматы шиүәһенең башы аша үтеп, йәнә Ҡыуаҡан шиүәһенә әйләнеп ҡайтыуы булды. Әгәр ҙә яңы әлифбаға арналған конференцияның Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты эргәһендә булдырылған Яңы әлифба комитеты тарафынан үткәрелеүе һәм уның һуңғыһына шул уҡ бер кешенең, йәғни тәүгеһенең президиумы рәйесе Х. Ҡушаев етәкселек итеүен күҙҙә тотҡанда быны шәхси-административ факторҙың өҫтөнлөк алыуына ҡайтарып ҡалдырыу хаҡ булыр.
Әммә был хәҙерге башҡорт әҙәби теленең бөгөнгө торошона үткән юлдағы һуңғы этабы булмай, уны ошо көтөлмәгән хәлдән сығарырлыҡ көс табыла. Был партияның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының 1927 йылдың 15 декабрендә ҡабул иткән ҡарарындағы һүҙмә-һүҙ әйткәндә: “3) вопросы наречий башкирского языка (Кувакан или Юрматы) продолжат научно изучать и считать возможным открыть дискуссию по этому вопросу в печати” тигән пункт. Ул әле һүҙ барған Яңы әлифба буйынса I Бөтә Башҡортостан конференцияһының йомғаҡтары буйынса ҡабул ителә. Шулай итеп, әҙәби тел мәсьәләһе йәнә Академүҙәктең Ҡыуаҡан һөйләшенең күплек аффикстарын һаҡлап ҡалдырған ҡарары сиктәренә генә бикләнеп ҡала ине.
Шулай итеп, әҙәби тел мәсьәләнең был этабында ла ҡыуаҡандар үҙ маҡсатына өлгәшә алмай. Шулай ҙа күплек аффикстарының улар яҡлаған нормаһы үҙ көсөндә ҡала. Артабан республикала яңы әлифба хәрәкәтенең көсәйеп китеүе һәм Х. Ҡушаевтың Мәскәүгә эшкә күсерелеүе әҙәби тел тирәһендә, Д. Юлтый әйткәнсә, “тартыш”тың күпмелер ваҡытҡа баҫылып тороуына килтерә. Әммә ул бөтөнләй һүнеп ҡалмай. 50-се йылдар аҙаҡтарында яңы көс менән тоҡанып китә. Әҙәби телгә бәйле килеп тыуған ҡырҡыу хәл был этабында инде билдәле тел ғалимы Т. Байышев исеменә ҡайтып ҡала.
Әле шуныһы мөһим, әҙәби тел мәсьәләһе был этабында башҡорт теле һөйләштәре сиктәренән сығып диалекттар юғарылығында ҡуйылыуын таба. Таһир Байышев Мәскәүгә үҙенә ошо мәсьәләлә яҡлау эҙләп яҙған хатында уны шундай юғарылыҡта ҡуя ла. Әммә ул урында үҙенсә хәл ителә. Ғалимдың партияның Башҡортостан өлкә комитеты (обком — З.Н.) бюроһы ултырышында башҡорт теленең өсөнсө диалекты — төньяҡ-көнбайыш диалекты ла барлығын нигеҙләп яһаған оҙайлы ғына сығышы унда теләктәшлек тапмай, башҡорт телендә ундай диалекттың булыу мөмкинлеге кире ҡағыла, унда ике генә диалект — көньяҡ һәм көнсығыш диалекттары ғына булыуы нығытып ҡуйыла.
Үҙ сиратында, әҙәби тел мәсьәләһе үҙ тарихының был этабында ла үҙе хаҡында бер көн килеп аҙаҡҡы һүҙ әйтелеүен көтөп ҡалырға мәжбүр була. Ҡайһы берәүҙәрҙең хәтерләүенсә, бюрола төньяҡ-көнбайыш диалектының күплек аффикстары нормаһының башҡорт телен татар теленә яҡынайтыуы һағайта, һәм шул улар өсөн төп аргумент булғандыр тип уйларға урын ҡалдыра.
Башҡорт теленең дәүләт статусы һәр һөйләш өсөн реаль фактҡа әүерелде, берҙән-бер һәм хәл иткес сара булараҡ, дәүләт сәйәсәте күҙлегенән танылды, был ваҡиға ХХ быуат аша үтеп, ХХI быуатҡа тороп ҡалды. Бының өсөн иң элек башҡорт теленең диалекттары проблемаһының шул юғарылыҡта рәсми рәүештә ҡуйылыуы кәрәк ине.
Уны республикала дәүләт сәйәсәтенең төп юлында ятҡан иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе рәүешендә баһалау хаҡ булыр. Бының башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектына ҡайтып ҡала икәнлеге инде уҡыусыға ла аңлашыла торғандыр. Уның, ҡасандыр республикалағы иң юғары етәксе органы тарафынан рәсми рәүештә кире ҡағылғаны кеүек, шундай уҡ юғары кимәлдә танылыуы мөһим ине. Беҙҙеңсә, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың республикаға етәкселек итеүгә килгән тәүге осоронда биргән интервьюһы был йәһәттән шундай бер аҙым булды ла. Унда ул үҙе менән әңгәмәләшкән журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, “төньяҡ-көнбайыш диалектының башҡорт теленең үҙаллы күренеше булыуы ғилми йәһәттән күптән инде нигеҙләнеүен тапҡан” тине һәм шул уҡ ваҡытта уның күпмелер дәрәжәлә татар теленә яҡынлығын билдәләне. Ошо урында әҙәби телгә бындай ҡараштың Ш. Хоҙайбирҙиндың күплек аффикстарының “лар-ләр” нормаһын яҡлағанда уның тап бына ике туғандаш халыҡтың телдәре араһындағы яҡынлыҡты һәм ошо тел яҡынлығының уларҙың үҙ-ара аралашыуын еңеләйтәсәген (...тормошларыбыҙ ныҡ бәйләнгән татар иптәшләребеҙгә күп еңел булып...) үҙенә дәлил итеп алыуы ирекһеҙҙән иҫкә төшә.
Әлбиттә, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең башҡорт телен бөтә донъя аренаһына алып сығыуында хеҙмәте ғәйәт ҙур. Был хаҡта төрлө урында, төрлө ваҡытта әйтә килеүе менән Башҡортостан Башлығы хаҡлы. Айырым алғанда, Башҡортостан Башлығының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһенең “Урал батыр” эпосының ғәҙеллеккә саҡырыу ораны менән тамамланыуы үҙе күп нәмә хаҡында һөйләй. Шулай уҡ “Был телдә бихисап әҫәрҙәр яҙылған, фәлсәфәүи трактаттар бар, “Урал батыр” эпосының ижад ителеүе үҙе ни тора!” тигән фраза, ысынлап та, үҙе ни тора. Шуға өҫтәп: “Башҡорт теленең бүтән телдәр һымаҡ донъя мәҙәниәтендә уникаль күренеш булыуын онотмайыҡ!”, “Башҡорт теле — иң көслө һәм үҙаллы телдәрҙең береһе”, “Башҡорт теле аша бөтә төрки телдәргә үтеп инеү мөмкинлеге ҙур”, “Башҡорт теле – уҡымышлы, белемле, мәҙәниәтле, зыялы кешеләр теле” тигән кеүек Башҡортостан Башлығы тарафынан төрлө осраҡта, төрлө шарттарҙа башҡорт теленә дәүләт теле булараҡ бирелгән баһа уның иртәгәһенә ҙур ышаныс уята.
Әле килеп, Башҡортостандың дәүләт телдәрен һәм республика халыҡтары телдәрен үҫтереү буйынса республика Башлығы юғарылығында күрелгән саралар башҡорт теленең дәүләт теле булараҡ уның бөтә һөйләштәренә лә бер үк дәрәжәлә туранан-тура ҡағыла һәм шуның менән уның бөтә һөйләштәренең дә уртаҡ һәм дөйөм бер әҙәби телдә эш итеү мәсьәләһен килтереп ҡуя. Ошо хәл төньяҡ-көнбайыш диалектының да үҙ туған телендәге урынын нығыта һәм әҙәби телгә үтеп инеүгә юл аса. Ә был иһә ҡасандыр Ш. Хоҙайбирҙин күҙаллаған әҙәби телдең һуңлап булһа ла яҡлау табыуына тиң, сөнки төньяҡ-көнбайыш диалектының күплек аффикстарының көньяҡ диалекты менән уртаҡлығы ул яҡлаған “лар-ләр” нормаһының, һис һүҙһеҙ, өҫтөнлөк алыуын еңелләштерә. Башҡорт теле, дәүләт теле дәрәжәһендә бер бөтөн булған кеүек, уның өс диалекты өсөн әҙәби теленең бер бөтөн, йәғни уртаҡ булыуы мөһим генә түгел, хатта мотлаҡ та. Ошо күҙлектән Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов күптән түгел ҡул ҡуйған “Башҡортостан дәүләт телдәре һәм республика халыҡтары телдәрен үҫтереү буйынса саралар тураһында”ғы Указ башҡорт әҙәби теленең үҙ дәүләт теленә үткән юлының һуңғы этабы булды, тип баһаланырға хаҡлы.
Зиннур НУРҒӘЛИН,
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре,
филология фәндәре докторы,
тарих фәндәре кандидаты,
Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы,
БР Фәндәр академияһының почетлы академигы,
Халыҡ-ара Төрки академияһы академигы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мәңге һүнмәҫ йондоҙобоҙ һин9-02-2018, 00:03 // Шәхестәр // Баҫып сығарырға
Беҙҙе лә ағайыма белем биргән уҡытыусылар Мәрйәм Зарип ҡыҙы Ғәлимова, Фәйзи Ибәт улы Баҡаев, Ирек Усман улы Мансуров, Людмила Даниловна Бурлакова уҡытты. Улар һәр ваҡыт “ағайығыҙ кеүек уҡығыҙ” тип дәртләндереп торҙо.
Беҙҙең ғаиләнең тормошо, булмышы һәр ваҡыт ағайым тирәһендә уралды. Юридик институтҡа инеүем, судья булып китеүем, тормош ваҡлыҡтарына батмауым, көнкүреш мәшәҡәттәрендә юғалып ҡалмауым — барыһы ла ағайымдың кәңәштәре, уның тормош рәүеше арҡаһында мөмкин булғандыр, тим.
Әсәйҙән иртә ҡалһаҡ та (мин — 10 йәштә, Гөлшат — 8, Роза 4 йәштә ине) ағайым арҡаһында үҙебеҙҙе етем, яҡлауһыҙ итеп тойманыҡ. Өсөбөҙ ҙә уның һымаҡ кешелекле, изгелекле, намыҫлы, ғорур, мәғрифәтле булырға ынтылдыҡ.
Ғүмер буйы Данир ағайыма бурыслымын, бөтә уңыштарым уның хәстәренә, уның юғарылығына бәйле. Үҙе иҫән ваҡытта ла рәхмәттәремде еткерә инем. Әммә хәҙер аңлайым – уның үлеме менән тормошомдан иң яҡты көндәрем киткән.
Үкенескә ҡаршы, бергә йәшәүҙәренә 60 йыл тулырға бер нисә ай ғына ҡалғас, донъя ҡуйҙы, еңгәйемде, балаларын, күҙенә ҡарап ҡына үҫкән һеңлеләрен ҡара ҡайғыға һалды.
Гөлйыһан ФАЗЛЫЕВА (ҮЗБӘКОВА),
отставкалағы судья.


text:
"Бик борон замандарҙа ата-бабаларыбыҙ бер урындан икенсе йөрөгән, ти. Уларҙың өйөр-өйөр йылҡылары булған. Йәнә лә һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Берҙән-бер мәл, иркенерәк көтөүлектәр эҙләп, улар алыҫҡа күсеп киткән. Оҙаҡ бара торғас, оҙон юл үткәс, бүре өйөрөнә тап булмаһындармы. Иң ҡарт бүре, өйөрөнән айырылып, күсмәнделәр каруаны алдына сыҡҡан да уны артабан үҙенә эйәрткән. Ат мундаһына етеп үлән үҫкән туғайҙарға, кейектәре мыжғып торған урмандарға барып юлыҡҡансы, атай-олатайҙарыбыҙ бүре артынан оҙаҡ йөрөгән.
“Колос Агро” йәмғиәтендә сөгөлдөр ике мең гектар майҙанды биләй. Әле унда заманса техника эшләй. Уңышты йыйып алыу өсөн быйыл юғары етештереүсәнле “Grimme REXOR620” комбайнын һатып алғандар. Ул бер юлы алты рәтте ала һәм сменаһына 12 гектарҙан күберәк майҙанда сөгөлдөр сығара. Ҡеүәтле техникаға тәжрибәле механизаторҙар Венер Ғәлләмов менән Рәмил Зыязетдинов идара итә.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмиҙең тыуыуына 95 йыл тулыуға арнап сығарылған баҫма был. Тыуған еребеҙҙең мәшһүр улының исеме алтын хәрефтәр менән яҙылған тышлыҡта толпар йүгәнен тотҡан шағирҙың фотоһүрәте бирелгән. Ысынлап та, шиғриәт толпарының йүгәнен ышаныслы тотто Назар Нәжми. Гүйә, бер-береһенә ҡушылып үҫкән ине улар.
Шиғриәт ҡапҡаһын асҡандай китапты асам.
Иң тәүҙә шуны билдәләп үтергә кәрәк: Башҡортостанда һуңғы ике тиҫтә йылда бик күп мәғариф учреждениеһы төҙөлдө. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тыуымдың кәмеүе сәбәпле әле ҡайһы бер белем усаҡтарының эшмәкәрлеге туҡтатылды, байтағы филиалға ҡалдырылды. Мәҫәлән, республикала 2005 йылға тиклем 3 200–3 300 мәктәп булһа, 2010 йылда был һан 1 800-гә төшкән. Президент Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, мәғарифҡа бүленәсәк сығымдарҙы тыуым күрһәткестәренә ярашлы планлаштырырға кәрәк.
– Үҙ эшенең оҫтаһы икәне күренеп тора: башлар алдынан нығытма урынын тейешенсә әҙерләне, иҙмәне лә теүәл һала!
– Беҙҙә халыҡ тәртип ярата, һәр кем уны үҙенең ихатаһынан башланы,– тип һөйләй Үктәй ауыл хакимиәте башлығы Илһам Имаев. – Ауылдар ҙурая (Үктәй ауыл хакимиәтенә Меңйетәр, Келәш, Һарт-Лабау, Иҫке Ҡарашиҙе, Үктәй ауылдары ҡарай), йәштәр Әлфиә һәм Илдар Нуриевтар, Линара һәм Айрат Шакировтар, Регина һәм Илһам Имаевтар йорт һалып сыҡты. Таҙалыҡ-тәртип тигәндән, "Айыҡ ауыл" конкурсына беренселәрҙән ҡушылдыҡ. Ауылыбыҙҙа эскән кеше юҡ тип әйтһәк, алдашыу буласаҡ. Бар ундайҙар, ҡырын тейәргә яратыусылар менән аңлатыу эше алып барабыҙ.
— Республикабыҙҙа иғлан ителгән Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылында беҙ ҙә төрлө саралар үткәреп торабыҙ, — ти ҡурсаулыҡтың экология бүлеге методисы Марат Бәхтийәров. — Тәбиғәтебеҙҙең байлығына хайран ҡалырлыҡ. Әгәр ҙә кешеләр ошо күргәҙмә менән танышһа, бәлки, йәнтөйәгебеҙгә һаҡсылыраҡ булыр тигән өмөттәбеҙ.
Үҙенсәлекле күргәҙмәне мәктәп уҡыусылары оҡшатып та өлгөргән. Шулай булмай ни!


text:
Иран-Ираҡ һуғышы
Иран-Ираҡ һуғышы, Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш йәки Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш тип тә атала[28][29][30][31][32][33] — Ираҡ менән Иран араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «Изге оборона» атамаһы (фарс. دفاع مقدس — деф-йе могаддас), ҡайһы берҙә — «Көсләп тағылған һуғыш» (фарс. جنگ تحمیلی — джанг-тахмиль) атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә «Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы» (ғәр. قادسية صدام — Саддам кадиссийят) атамаһы таралған.
Һуғыш 1980 йылдың 22 сентябрендә Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. 1982 йылдың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. 1988 йылдың 20 авгусында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә.
Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы Икенсе донъя һуғышынан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Низағ башы
- 2 Һуғыш барышы
- 3 Һуғыш эҙемтәләре
- 4 Һуғышты ҡылыҡһырлау
- 5 Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр
- 6 Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте
- 7 Сәнғәттә сағылышы
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
Низағ башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тигр һәм Евфрат йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. XX быуат дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша.
1937 йылда илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. 1969 йылдың 19 апрелендә Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. 1975 йылдың 6 мартында Алжирҙа ОПЕК Нефть экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи һәм Ираҡ вице-президенты Сәддам Хөсәйен Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла.
Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд һуғышмандарын хуплай[34].
1975 йылдың 13 июнендә илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра.
1979 йылдың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә.
Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. 1980 йылдың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы һуғышмандары Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә.
Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. 1979 йылдың 23 февраленән 1980 йылдың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә.[35] 1980 йылдың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә.
1980 йылдың 17 сентябрендә Сәддам Хөсәйен 1975 йылғы Алжир килешеүен формаль рәүештә ғәмәлдән сығара һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән «Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы»ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра.
Һуғыш барышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар Бағдадтан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн Ираҡта һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала[36].
Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын кисеп сыҡҡан һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, 1980 йылдың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә (1980 йылдың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана[37].
Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән Тәһранды бомбаға тота[38]. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, Сәддам Хөсәйен ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә[39]. Әммә Тәһран һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй.
Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә[40]. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла[41]. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде тотороҡһоҙландырыуына һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты Ҡорбан байрамына (20 октябрь) тамамлау күҙаллана.
Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. АҠШ менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа өҫтәмә көстәр күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була.
Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә[42]. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй[43]. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә Бағдадта 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә[44]. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан[45]. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була[46]. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған[47]. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа[48].
Инициативаның Иранға күсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1981 йылдың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул 1981 йылдың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә[49]. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй.
Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да Тәһрандағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның абруйын төшөрә. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы, клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала.
Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар Тәһранға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар[50].
Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла.
1981 йылда Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. 7 июндә Израиль авиацияһы Бағдадтан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. Һауа көстәренә ҡаршы тороу системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө удар килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай[51].
Иран контрһөжүме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1981 йылдың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. 1982 йылдың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, 24 майҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң Сәддам Хөсәйен солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен Иран территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана.
Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1982 йылдың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан 1987 йылға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. 1986 йылдың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә Фарсы ҡултығынан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата Бағдадҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын 1988 йылдың апрелендә генә кире ҡайтара.
Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. 1984 йылдан «танкер һуғышы» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты халыҡ-ара кимәлгә саҡлы үҫтерә.
1985 йыл был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та даими рәүештә авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә.
1986 йылдың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид Бағдадҡа саҡыртыла һәм атыла.
1986 йылдың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә[52].
1987 йылдың июлендә АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы оҙата барыу буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы бәрелеш була.
1987 йылдың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең рух төшөнкөлөгөндә сағыла. Бынан тыш, 1987 йылдың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә (1988 йылдың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең иң юғары нөктәһе) була[53]). 1988 йылдың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар "Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы"н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул 1988 йылдың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә.
Һуғыш эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана[54].
8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта[55]. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән ЭТП үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә.
Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, Күвейткә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле 1990 йылда Сәддам Хөсәйен Күвейткә һөжүм итергә була.
Төньяҡ Атлантик хәрби блогы НАТО илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә ике яуызлыҡтың бәләкәйе һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция[56] һәм Германия күрһәтә[57][58]. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша[59]. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән Совет Социалистик Республикалар Союзы әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға[60][61]. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана[62], һәм ошо сәйәсәт Бағдад режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай.
Һуғышты ҡылыҡһырлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡтарҙың ҡоралланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана.
1979 йылғы революцияға саҡлы Иран башҡа илдәрҙән дә (атап әйткәндә ГФР, СССР һәм Израиль) ҡорал алғылаһа ла, Иран армияһын башлыса АҠШ ҡоралландыра. Иран армияһы M47, M48, M60, «Чифтен» танкылары, һуғыштың һуңғы этаптарында Ҡытайҙа етештерелгән совет танкылары, БМП-1 — пехотаның яу машинаһы, M113, БТР-50 бронетранспортёрҙары, AH-1, UH-1, CH-47 вертолёттары менән ҡораллана. Хәрби-һауа көстәренең төп самолёттары — F-4, F-5 истребитель-бомбардировщиктары, F-14 перехватчиктары.
Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала[46] 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була.[63].
Һауа һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1979 йылғы революцияға саҡлы Иран Хәрби-һауа көстәре төбәктә иң көслөһө була. Самолёттарҙы хеҙмәтләндереүҙә проблемаларға һәм шаһ режимында хеҙмәт иткән пилоттарға ҡаршы репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, раҫлауҙарынса, Ираҡ хәрби һәм сәнәғәт объекттарына, шул иҫәптән Бағдадҡа ла осош сериялары үтәгәнлектән, һуғыштың тәүге аҙналарында Иран авиацияһы һауала өҫтөнлөккә эйә була. Әммә вертолёттарҙы хеҙмәтләндергән 3 мең белгесте (башлыса америкалыларҙы) илдән һөргәнлектән, һуғыш башланғас 600 вертолётты һауаға күтәрә алмайҙар[64]. 1981 йылдың апрелендә Иран Хәрби-һауа көстәре, Ираҡтың көнбайыш өлөшөндә хәрби аэродромға һөжүм итеп һәм ерҙәге бер нисә тиҫтә самолётты юҡ итеп, ҙур ғына операция үткәрә. Әммә артабан, запчастар етешмәгәнлектән, тик аҙ ғына самолёттары осорлоҡ хәлдә була. Яҡынса 1982 йылдан һәм һуғыш аҙағына саҡлы Иран авиацияһы хәрби хәрәкәттәрҙә унда-һанда ғына ҡатнаша. «Тайм» журналы 1984 йылдың мартына биргән мәғлүмәттәр буйынса, ҙур юғалтыуҙар, запчастар етмәү, ремонт эшләнмәү сәбәпле, Иран 190 берәмек F-4 истребитель-бомбардировщигының тик 25-ен, 166 берәмек F-5 истребителенең тик 30-ын ғына файҙалана[65].
Ираҡ Хәрби-һауа көстәре һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан - 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә.
Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II тауыштан шәберәк тиҙлекле истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған[66], икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар[67]. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала[68]. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда Лаос территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған[69].
Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың тауыштан шәберәк тиҙлекле өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән[70].
Химик ҡорал ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм горчица газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар Америка Ҡушма Штаттарында етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.[71][72][73]
Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1973 һәм 1990 йылдар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) Ираҡты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр[74]:
1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата[75]. Күвейт тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. 1982 йылдың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота[76].
Иран[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә[77]. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла[78].
Һуғыш барышында Иранға Израиль дә ҡорал, истребителдәр һәм танкыларға запчастар һата. 1981 йылда совет истребителдәре 36 тонна хәрби мөлкәт тейәгән Израиль самолётын бәреп төшөрә[79] Ираҡ Хәрби Һауа Көстәре Иранға ҡорал ташыған бер иран һәм дүрт израиль самолетын бәреп төшөрә.[80].
Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти:
Ираҡҡа ярҙам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта[82].
Сәнғәттә сағылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нуль километры (фильм, 2005)
- Персеполис (йәнһүрәт)
- 143-сө траншея
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Can Saddam Be Contained? History Says Yes. International Security. Belfer Center for Science and International Affairs (12 November 2002).
- ↑ Pollack, p. 186
- ↑ Pollack, p. 3
- ↑ Pollack, p, 186
- ↑ Farrokh, Kaveh, 305 (2011)
- ↑ Pollack, p. 187
- ↑ Farrokh, Kaveh, 304 (2011)
- ↑ Pollack, p. 232
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Hiro Dilip The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict — New York: Routledge, 1991. — P. 205. — ISBN 9780415904063.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Iran, Iraq and the Legacies of War — Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2006. — P. 8. — ISBN 9781403976093.
- ↑ Rumel, Rudolph Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations. Power Kills. University of Hawai'i.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Karsh Efraim The Iran-Iraq War, 1980-1988 — Oxford: Osprey Publishing, 2002. — P. 89. — ISBN 9781841763712.
- ↑ Gulf Security in the Twenty-First Century — Abu Dhabi: Emirates Center for Strategic Studies and Research, 1997. — P. 29. — ISBN 9781860643163.
- ↑ 14,0 14,1 Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Mikaberidze Alexander Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2011. — P. 418. — ISBN 9781598843361.
- ↑ здесь цифры только первоначальных оценок потерь регулярной армии, без потерь революционной гвардии и живых волн, поэтому эти цифры не могут рассматриваться как общие потери иранской армии
- ↑ 17,0 17,1 Abrahamian Ervand A History of Modern Iran — Cambridge, U.K.; New York: Cambridge University Press, 2008. — P. 171–175, 212. — ISBN 9780521528917.
- ↑ Rajaee Farhang Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War — Gainesville: University Press of Florida, 1997. — P. 2. — ISBN 9780813014760.
- ↑ Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5
- ↑ Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)
- ↑ Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)
- ↑ Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618-1991
- ↑ Chirot, Daniel: Modern Tyrants : the power and prevalence of evil in our age (1994)
- ↑ "B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict : A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945-1995 (1997) p. 195
- ↑ 25,0 25,1 (December 2012) «Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict». Revista de Saúde Pública (Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo) 41 (6): 1065–1066. DOI:10.1590/S0034-89102007000600025. ISSN 0034-8910. Проверено 2 November 2013.
- ↑ Rumel, Rudolph Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations. Power Kills. University of Hawai'i.
- ↑ Sinan, Omar. Iraq to hang 'Chemical Ali', Associated Press, Tampa Bay Times (25 June 2007).
- ↑ Carlisle Rodney P. Persian Gulf War / Bowman, John S. — New York: Facts on File, 2003. — ISBN 9780816049424.
- ↑ Iran-Iraq War. dKosopedia. 5 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ I Persian Gulf War, 1980-1988. Acig.org. 5 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Iran-Iraq War. New World Encyclopedia. 5 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Iran-Iraq War (1980-1988) - The History Beat - SearchBeat.com. History.searchbeat.com. 5 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Gulf War Militaria | Gulf War Relics. Gulfwarstuff.com (20 August 1988). 5 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969—1979
- ↑ СРАЖАЮЩИЙСЯ «ВАВИЛОН». Андрей Почтарев. Красная Звезда. 26 апреля 2003 года
- ↑ Канун, 1980
- ↑ Ниязматов Ж.А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 77. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ Хроника войны
- ↑ Криворучко А. П., Рощупкин В. Т. Война с Ираном: жребий брошен // Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне — М.: Проспект, 2008. — Б. 197. — ISBN 978-5-392-00071-5.
- ↑ История войн. Три войны Саддама. Часть II: Война с Ираном.
- ↑ Anthony H. Cordesman and Abraham Wagner. The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 4: Phase One: Iraq's Invasion Of Iran (01.05.1991).
- ↑ Efraim Karsh.
- ↑ И.Кленов, В.Орлов. ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА.
- ↑ Iraq parades captured Iranian tanks
- ↑ Чернякевич О.
- ↑ 46,0 46,1 The Iran-Iraq War.
- ↑ Танковые бои в ирано-иракской войне
- ↑ I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980
- ↑ Anthony Cordesman, Abraham Wagner.. The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 5: Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982 (01.05.1991).
- ↑ Anthony Cordesman, Abraham Wagner.. Chronological Listing of Iranian Losses & Ejections.
- ↑ Персия — Иран. Империя на Востоке (2010). Широкорад Александр Борисович. стр.93
- ↑ A Publisher Extra Newspaper The Des Moines Register from Des Moines, Iowa.
- ↑ .Результаты опроса: большинство американцев не поддерживают возможную войну против Ирана
- ↑ Rajaee, Farhang.
- ↑ Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century
- ↑ Metz, Helen Chapin. Iraq: a Country Study. Arms from France (инг.). U.S. Library of Congress. 27 декабрь 2010 тикшерелгән.(инг.). U.S. Library of Congress. 27 декабрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Tony Paterson. Leaked report says German and US firms supplied arms to Saddam (инг.). The Independent (2002-12-18). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 декабрь 2008. 11 октябрь 2010 тикшерелгән.(инг.). The Independent (2002-12-18). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 декабрь 2008. 11 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Kenneth Timmerman. The Death Lobby: How the West Armed Iraq — New York, NY: Houghton Mifflin Company, 1991. — 443 p. — ISBN 1-857-02031-6.
- ↑ Ted Koppel. The USS Vincennes: Public War, Secret War. (инг.). ABC Nightline (1992-06-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012. 27 декабрь 2010 тикшерелгән.(инг.). ABC Nightline (1992-06-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012. 27 декабрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ [1]
- ↑ НАШИ В БАГДАДЕ. Газета «Версия» от 07.04.2003
- ↑ Kenneth Timmerman. The Death Lobby: How the West Armed Iraq — New York, NY: Houghton Mifflin Company, 1991. — P. 75. — 443 p. — ISBN 1-857-02031-6.
- ↑ After The Storm: The Changing Military Balance in the Middle East.
- ↑ Ниязматов Ж.А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 78. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ Ниязматов Ж.А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 83. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ Ильин В. Е. «Фантом» F-4. — М.: Астрель, АСТ, 2001. — С. 310.
- ↑ Domain wartechnic.ru maybe for sale
- ↑ Tom Cooper, Farzad Bishop. Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982 (09.09.2003).
- ↑ John Correll. The Fall of Lima Site 85 (2006).
- ↑ Greg Goebel.
- ↑ Anthrax for Export
- ↑ Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement
- ↑ 1980-1988, Iran-Iraq war: Helping both sides lose the war
- ↑ База данных SIPRI по торговле оружием.
- ↑ Ниязматов Ж. А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 112. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ Ниязматов Ж. А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 111. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ Ниязматов Ж. А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 101. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ Ниязматов Ж. А. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк — М.: Наука, 1989. — Б. 100. — ISBN 5-02-016696-0, ББК 63.3(5).
- ↑ 27 Million Israel Iran Arms Deal told
- ↑ Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War.
- ↑ Агаев С. Л. Иран в прошлом и настоящем: Пути и формы революционного процесса — М.: Наука, 1981. — Б. 245.
- ↑ Крысенко Д. С. Геостратегическое противоборство СССР и США в ходе ирано-иракской войны (1980—1988) // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. — 2015. — Т. 21. — № 4. — С. 46
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- И. Кленов, В. Орлов. Ирано-иракская война // «Зарубежное военное обозрение», № 1, 1985. стр. 22-28.
- И. Гурьянов. Ирано-иракский вооружённый конфликт // «Зарубежное военное обозрение», № 2, 1987. стр. 14-19.
- Ж. А. Ниязматов. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк. — Москва: Наука, 1989. — 174 с.
- Abdulkhaleq Abdulla, «Gulf War: The Socio-Political Background», in Arab Studies Quarterly, Vol. 16, No. 3, Summer 1994. (инг.)
- David Segal, «The Iran-Iraq War: A Military Analysis», in Foreign Affairs, Summer 1988. (инг.)
- Ray Takeyh, «The Iran-Iraq War: A Reassessment», in The Middle East Journal, Vol. 64, No. 3, Summer 2010. (инг.)
- Ronald E. Bergquist, The Role of Airpower in the Iran-Iraq War, Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1988. 95 pp. (инг.)
- John Bulloch, The Gulf War: Its Origins, History and Consequences, location: Methuen, 1989, 309 pp. (инг.)
- Anthony H. Cordesman, Abraham R. Wagner, The Lessons of Modern War, Vol. II: Iran-Iraq War, Westview Press, 1990, 647 pp. (инг.)
- Farrokh, Kaveh. Iran at War: 1500-1988 — Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — ISBN 1846034914. (инг.)
- Alan Friedman, Spider’s Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq, Bantam Books, 1993, 455 pp. (инг.)
- Dilip Hiro, The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict, New York: Routledge, 1990, 323 pp. (инг.)
- Efraim Karsh, The Iran-Iraq War: 1980—1988 (Essential Histories), Oxford: Osprey, 2002, 92 pp. (инг.)
- Stephen С. Pelletiere, The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum, New York—Westport—London: Praeger, 1992, 167 pp. (инг.)
- Pierre Razoux, La guerre Iran-Irak, première guerre du Golfe 1980—1988, éd. Perrin 2013, 604 pp. (фр.)


text:
"Аҡбуҙат"ҡа яҙылыу осоро башланды
Баҫылды : 24-04-2018, 11:38 | Категория: Яңылыҡтар
Просмотров 24
Дуҫтар! "Аҡбуҙат"ҡа яҙылыу осоро башланды! Икенсе ярты йыллыҡҡа, яҙғы мәшәҡәттәр күбәйеп китеп, яҙылырға онота ла ҡуя ҡайһы берәүҙәр. Аҙаҡ терһәктәрен тешләрҙәй булалар – йәйге һандар бит иң ҡыҙыҡлы, иң матурҙары! Хәҙер үк хәстәрләгеҙ балаларҙың йәйге ялын! Ә мәктәпкә тәүге дәрестәргә барған сабыйға күпме матур шиғырҙар, тиҙәйткестәр, ҡыҙыҡлы математика дәрестәре ярҙамға килә! Ә инде бәләкәй Урал батырҙың батырлыҡтары тураһындағы комикс һәр һанда – ҡыйыу малайҙар һәм ҡыҙҙар өсөн!!! Журнал уртаһындағы ҡул эше генә лә ни тора!!! Нисек инде мәхрүм итәһегеҙ ошо хәтлем байлыҡтан балағыҙҙы? Юҡ, юҡ! Һәр балаға – Аҡбуҙат!
(голосов:0)
Оҡшаш материал
Комментарийҙар


text:
Ошо төбәктә тыуған һәр кем был исемдәрҙе белергә, күңелендә йөрөтөргә бурыслылыр. БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтселәре Хәйҙәр Хисмәтуллин, Хажғәли Миңлебаев, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы Рәсүл Ғүмәровтар – нәҡ шундайҙар рәтендә. Эйе, һуғыш йылдарында, унан һуңғы ауыр осорҙа ла (Ишембай тирәләй алты промартель эшләй) транспорт менән тәьмин ителеште үтәп, 13-15 йәштә ат егеп, үҙҙәре лә аттай егелгән түҙемле быуынды оноторға ярамай.
Ошо төбәктә тыуған һәр кем был исемдәрҙе белергә, күңелендә йөрөтөргә бурыслылыр. БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтселәре Хәйҙәр Хисмәтуллин, Хажғәли Миңлебаев, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы Рәсүл Ғүмәровтар – нәҡ шундайҙар рәтендә. Эйе, һуғыш йылдарында, унан һуңғы ауыр осорҙа ла (Ишембай тирәләй алты промартель эшләй) транспорт менән тәьмин ителеште үтәп, 13-15 йәштә ат егеп, үҙҙәре лә аттай егелгән түҙемле быуынды оноторға ярамай.
Мин Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға ингәйнем, үкенескә ҡаршы, тамамларға яҙманы. Мумбай ҡалаһында әсәйемә яңғыҙ донъя көтөүе ауырлашҡас, Һиндостанға кире ҡайтырға мәжбүр булдым. Әммә Башҡортостан менән танышыуыма, ғүмеремдең бер өлөшөн ошо иҫ китмәле гүзәл төбәктә үткәреүемә һис тә үкенмәйем. Бик күп дуҫтар таптым, улар менән әле лә социаль селтәрҙәр аша аралашып торам. Үҙем мосолман булғас, башҡорт һәм татарҙарҙы айырыуса яҡын күрәм.
Еңеү көнө мәңге онотолмаҫ,
Алыҫлашһалар ҙа аралар.
Үкенесле, һуғыш яугирҙәре
Арабыҙҙа кәмей баралар.
Хәсән Барлыбай улы Мәжитовты замандаштары, айырыуса уҡытыусылар, уҡыусылары, хеҙмәттәштәре оҫта ойоштороусы, һәләтле етәксе, танылған педагог итеп хәтерләй. “Бөйөк илемдең яҡты яҙмышына үҙ өлөшөмдө индерә алғаныма һөйөнәм.
70 йыллығын билдәләү менән тура килеүе осраҡлы хәл түгел. Шуға ла бөтә йәмәғәтселек, белем биреү һәм мәҙәниәт учреждениелары эште дәһшәтле һуғышта еңеүҙе әҙәбиәт менән бәйләп саралар үткәреүҙән башлап ебәрҙе.


text:
Өфөлө Нияз Фәйзуллин Төркиәлә «алтын» яуланы
Төркиәнең Анкара ҡалаһында бокс буйынса «Премьер-министр» халыҡ-ара турниры үтте.
91 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында беренсе урынды өфөлө Нияз Фәйзуллин яуланы. Финалда Нияз Иран спортсыһы Махри Горбанины ваҡытынан алда еңде ( I раундта секундант көрәштән баш тартты).
Йәнә бер «алтын»ды тағы бер рәсәйле – Максим Ғәзизов яулай алды (75 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында).
Рәсәйҙең тағы дүрт бокссыһы «көмөш» наградаларға лайыҡ булды (Бэлик Галанов, 48 кг; Евгений Аверин, 54 кг; Алексей Тищенко, 62 кг; Павел Быков, 81 кг).


text:
Яңылыҡтар
Республикала эшһеҙҙәр һаны бер аҙ артҡан
Йыл башы менән сағыштырғанда Башҡортостанда рәсми теркәлгән эшһеҙҙәр һаны бер аҙ артҡан һәм 24 мең самаһы кешегә еткән.
Хәҙер республиканың вакансиялар банкында 32 меңдән ашыу эш урыны иҫәпләнә.
Теркәлгән эшһеҙлек кимәле 1,18 процент тәшкил итә.
Дөйөм алғанда, 2016 йылда Башҡортостандағы ҡала һәм район халыҡ мәшғүллеге үҙәктәренә 88,6 мең кеше эш эҙләп мөрәжәғәт иткән. 2015 йылда иһә 95,5 мең. Уларҙың 10,1 меңе — ойошма ябылыу сәбәпле йәки хеҙмәткәрҙәр һанын ҡыҫҡартыуға бәйле эшенән бушатылғандар. 2015 йылда төбәктә 12,9 мең шундай хеҙмәткәр иҫәпләнгән.
Былтыр республикала йәшәгән 49,3 мең кеше эшһеҙ статусын алған, был 2015 йылға ҡарағанда һигеҙ процентҡа аҙыраҡ. Теркәлгән эшһеҙҙәр һаны 2016 йыл аҙағына 23,6 мең кешегә еткән, был йыл башы менән сағыштырғанда 9,5 процентҡа кәмерәк, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында.
Былтыр йыл аҙағына эшһеҙлек осоро уртаса биш айҙан ашыу дауам иткән.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Аҡмулланың аҡ һүҙе аманат булып килде
Аҡмулланың аҡ һүҙе аманат булып килде
Һәр ижадсы үҙенең һүҙе менән халыҡ күңеленә яҡшылыҡ һәм яманлыҡ орлоҡтары сәсә. Ә кеше ҡайһы орлоҡҡа күберәк тәрбиә бирә, һыу ҡоя, шуныһы күберәк емеш бирә, ти. Яманлыҡ орлоғон сәсеүсе шәхестәрҙең исемдәре быуаттар аша онотола барһа ла, яҡшылыҡҡа әйҙәүселәрҙе халыҡ хәтере онотмай.
Үҙенең ижады, һәр һүҙе менән тыуған халҡын белемгә, иманға, яҡтылыҡҡа әйҙәгән мәғрифәтсе, шағир, сәсән Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 183 йыл тулыу айҡанлы 12 – 13 декабрҙә Миәкә ерендә “Аҡмулла нәсихәттәре” республика фольклор байрамы үтте. Үҙ шәхесе менән ғорурланған төбәк байрамдың юғары кимәлдә үтеүе өсөн байтаҡ көс түккән. Төрлө төбәктәрҙән килгән ҡунаҡтарға миәкәләрҙең мәҙәни хәлен генә түгел, ә көнкүрешен, халыҡ кәсептәрен күрһәтеү, ошо ерлектә етештерелгән тауарҙарҙы ла рекламалау маҡсатында “Күҙ теймәһен ҡулыңа” күргәҙмәһе ойошторолғайны. Район мәҙәниәт йортоноң фойеһында дебет шәлдәр, сигелгән алъяпҡыстар, талдан үрелгән кәрзиндәр, мурҙалар, семәрләп яһалған һандыҡтар күҙҙең яуын алып, үҙенә саҡырып тора ине. Ә инде төбәктең даны булған аҫалы балаҫтар янынан ике көн буйы кеше өҙөлмәне.
Байрамды тәбрикләргә Аҡмулланың ижадын тергеҙеүгә һәм өйрәнеүгә күп көс түккән ғалимдар, БР Яҙыусылар союзы ағзалары, республика журналистары, шәхес исемендәге юғары награда лауреаттары, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты вәкилдәре, сәсәндәр, уҡытыусылар йыйылды.
Йәш быуынды тәрбиәләүҙә, милли асылыбыҙҙы пропагандалауҙа әүҙем эшләгән “Ағинәйҙәр ҡоро” ҙур роль уйнай. Һәр районда, хәҙер инде һәр ауылда төҙөлгән был ойошманың әһәмиәте бик ҙур. Күп осраҡта йәмәғәт эштәренең башлаусыһы, ойоштороусыһы, әйҙәүсеһе, тәжрибә менән аҡылдың тупланмаһы булған, халыҡ мәктәбе исемен алған ҡор Миәкә ерендә лә әүҙем эшләй. Сираттағы йыйылыш та “Аҡмулла нәсихәттәре” сиктәрендә үтте. Унда оло быуын вәкилдәре халыҡ ижадын өйрәнеү, сәсәндәр мәктәбен тергеҙеү, Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо һәм ижады, уның әҙәби мираҫының Башҡортостан мәҙәниәтендәге урыны һәм роле тураһында фекер алышты.
Бер нисә сараны үҙ эсенә алған байрамдың төп биҙәге “Сәсәндәр бәйгеһе” булды. Әбйәлил, Белорет, Бишбүләк, Ейәнсура, Миәкә, Ҡырмыҫҡалы, Салауат һәм Өфө райондарынан килгән утыҙға яҡын һүҙ оҫтаһы сәсәнлектә көс һынашты. Улар араһында Миәкәнең төрлө мәктәптәренән килгән уҡыусыларҙың күп булыуы шатландырҙы. Балаларҙы әҙерләп сәхнәгә сығарған һәр уҡытыусыға Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙы һәм “Остаз” номинацияһы бирелде. Ғөмүмән, миәкәләргә: “Афарин!”– тип кенә әйтергә ҡала. Аҡмулланың вариҫтары булараҡ, балалар ҙа, ололар ҙа, һәр милләт вәкиле лә шиғриәткә ғашиҡ бында. Һәр береһе бөйөк шәхескә арналған шиғырҙары менән ҡыуандырҙы, үҙҙәре ижад иткән ҡобайырҙарҙы әйтте. Аҡмулла ижады ла ситтә ҡалманы, конкурсанттар, береһенән-береһе уҙҙырып, шағирҙың әҫәрҙәрен бәйән итте, нәсихәттәрен уҡыны. Бәйгенең икенсе туры “Әйтеш” – сәсәнде сәсән иткән, телдең йорлоғон, аҡылдың тәрәнлеген күрһәткән конкурс. Был осраҡта хатта юғалып ҡалыусылар ҙа булды. Әммә телгә бай, һәр осраҡта үҙ фекере булғандар был һынауҙы ла лайыҡлы үтте.
Сарала балаларҙың күп булыуы шатландырһа, йәштәрҙең булмауы бер аҙ кәйефте ҡырҙы. Райондарҙан килгән ағинәйҙәр, аҡһаҡалдар киләсәктә үҙҙәренә алмаш тәрбиәләрҙәр, быуындан-быуынға тапшырылған аманатты юғалтмайынса, үҙҙәренең һүҙ байлығын, мираҫын йәш быуынға өйрәтер, тигән ышаныс бар. Фольклор ансамблдәрҙә шөғөлләнгән, ваҡытлы матбуғат биттәрендә ҡобайырҙары менән сығыш яһаған йәштәребеҙ, аллаға шөкөр, бар. Бары тик уларға дөрөҫ юл күрһәтергә, ошондай сараларға саҡырып, сәсәнлектең әһәмиәтен, ҡеүәтен аңлатырға кәрәк.
Филология фәндәре докторы, профессор Әхмәт Сөләймәнов етәкселегендәге жюри ағзалары сәсәндәрҙең сығышын баһалап ҡына ҡалманы, улар өсөн оҫталыҡ дәрестәре үткәреп, киләсәктә сығыш яһау өсөн һәр конкурсантҡа дөрөҫ йүнәлеш күрһәтте. “Һүҙҙең бәҫен төшөрмәйенсә, киреһенсә, баһаһын арттырыу – сәсәндәрҙең төп бурысы. Һәр әйткән һүҙгә иғтибарлы булһағыҙ ине. Халыҡ ижадын, йолаларын төплө өйрәнегеҙ”, – тип үҙ фекерен еткерҙе билдәле фольклор белгесе. Жюри ағзаһы, “Шоңҡар” журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафин ижадсыларҙың образдары, һүрәтләү алымдары һай булыуын белдерһә, Республика халыҡ ижады үҙәгенең фольклор буйынса баш белгесе Гөлгөнә Баймырҙина ижади темаларҙың бер төрлө булыуын тәнҡитләне. Бөтә тәнҡит һүҙҙәрен, тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алып, драматург, Аҡмулла исемендәге премия лауреаты Сәрүәр Сурина сәсәнлеккә дәғүә итеүселәргә үҙ-үҙҙәренә юғары талаптар ҡуйырға, хаталар өҫтөндә эшләргә тәҡдим итте.
Сәсәндәрҙең быға тиклем ойошторолған төрлө йыйындарында, бәйгеләрендә еңеүҙәре менән дан ҡаҙанған Әбйәлил районы сәсәниәләрендә “Аҡмулла нәсихәттәре”ндә ярыш сәме уятырлыҡ, еңеүгә дәғүә итерлек Салауат батыр төйәгенән килгән сәсәндәрҙең барлығы асыҡланды. Жюри ағзалары бик оҙаҡ бәхәсләшкәндән һуң тәүге урындарҙы ошо ике район вәкилдәренә тапшырырға ҡарар итте. Бәйге еңеүселәре тип Әбйәлил сәсәниәһе Хәнифә Әбүбәкирова менән Салауат районы уҙаманы Сафуан Сәйетғәлин табылды. Икенсе урынды ла ошо уҡ райондарҙан килгән Вәсилә Садиҡова менән Флорис Ғайсин бүлеште. Ә өсөнсө урын сағыштырмаса йәш быуын вәкилдәре – Өфө районынан Мансур Ҡаҙаҡаев, Миәкәнән Миңзилә Билалова һәм Бишбүләктән Рәүилә Дәүләтоваға тапшырылды.
“Аҡмулла нәсихәттәре” байрамының төп бүләге – 1989 йылда район хакимиәте булдырған Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия быйыл да үҙенең хужаһын тапты. Шәхестең ижадын өйрәнеүҙә, мәңгеләштереүҙә һәм пропагандалауҙағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессоры Әхмәт Хажмөхәмәт улы Дәүләтҡоловҡа тапшырылды.
Байрамды Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Миәкә районы хакимиәте менән берлектә яңыраҡ ҡына ойошторолған “Урал батыр” сәсәндәр үҙәге ойошторҙо. Республика халыҡ ижады үҙәге директоры урынбаҫары Нәфисә Тулыбаева, үҙәк эшенә ҙур өмөттәр бағалап, киләсәктә сәсәнлеккә, һүҙ оҫталарына иғтибар артыр, тип күҙалланы.
Гөлнур ҠЫУАТОВА.
Үҙенең ижады, һәр һүҙе менән тыуған халҡын белемгә, иманға, яҡтылыҡҡа әйҙәгән мәғрифәтсе, шағир, сәсән Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 183 йыл тулыу айҡанлы 12 – 13 декабрҙә Миәкә ерендә “Аҡмулла нәсихәттәре” республика фольклор байрамы үтте. Үҙ шәхесе менән ғорурланған төбәк байрамдың юғары кимәлдә үтеүе өсөн байтаҡ көс түккән. Төрлө төбәктәрҙән килгән ҡунаҡтарға миәкәләрҙең мәҙәни хәлен генә түгел, ә көнкүрешен, халыҡ кәсептәрен күрһәтеү, ошо ерлектә етештерелгән тауарҙарҙы ла рекламалау маҡсатында “Күҙ теймәһен ҡулыңа” күргәҙмәһе ойошторолғайны. Район мәҙәниәт йортоноң фойеһында дебет шәлдәр, сигелгән алъяпҡыстар, талдан үрелгән кәрзиндәр, мурҙалар, семәрләп яһалған һандыҡтар күҙҙең яуын алып, үҙенә саҡырып тора ине. Ә инде төбәктең даны булған аҫалы балаҫтар янынан ике көн буйы кеше өҙөлмәне.
Байрамды тәбрикләргә Аҡмулланың ижадын тергеҙеүгә һәм өйрәнеүгә күп көс түккән ғалимдар, БР Яҙыусылар союзы ағзалары, республика журналистары, шәхес исемендәге юғары награда лауреаттары, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты вәкилдәре, сәсәндәр, уҡытыусылар йыйылды.
Йәш быуынды тәрбиәләүҙә, милли асылыбыҙҙы пропагандалауҙа әүҙем эшләгән “Ағинәйҙәр ҡоро” ҙур роль уйнай. Һәр районда, хәҙер инде һәр ауылда төҙөлгән был ойошманың әһәмиәте бик ҙур. Күп осраҡта йәмәғәт эштәренең башлаусыһы, ойоштороусыһы, әйҙәүсеһе, тәжрибә менән аҡылдың тупланмаһы булған, халыҡ мәктәбе исемен алған ҡор Миәкә ерендә лә әүҙем эшләй. Сираттағы йыйылыш та “Аҡмулла нәсихәттәре” сиктәрендә үтте. Унда оло быуын вәкилдәре халыҡ ижадын өйрәнеү, сәсәндәр мәктәбен тергеҙеү, Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо һәм ижады, уның әҙәби мираҫының Башҡортостан мәҙәниәтендәге урыны һәм роле тураһында фекер алышты.
Бер нисә сараны үҙ эсенә алған байрамдың төп биҙәге “Сәсәндәр бәйгеһе” булды. Әбйәлил, Белорет, Бишбүләк, Ейәнсура, Миәкә, Ҡырмыҫҡалы, Салауат һәм Өфө райондарынан килгән утыҙға яҡын һүҙ оҫтаһы сәсәнлектә көс һынашты. Улар араһында Миәкәнең төрлө мәктәптәренән килгән уҡыусыларҙың күп булыуы шатландырҙы. Балаларҙы әҙерләп сәхнәгә сығарған һәр уҡытыусыға Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙы һәм “Остаз” номинацияһы бирелде. Ғөмүмән, миәкәләргә: “Афарин!”– тип кенә әйтергә ҡала. Аҡмулланың вариҫтары булараҡ, балалар ҙа, ололар ҙа, һәр милләт вәкиле лә шиғриәткә ғашиҡ бында. Һәр береһе бөйөк шәхескә арналған шиғырҙары менән ҡыуандырҙы, үҙҙәре ижад иткән ҡобайырҙарҙы әйтте. Аҡмулла ижады ла ситтә ҡалманы, конкурсанттар, береһенән-береһе уҙҙырып, шағирҙың әҫәрҙәрен бәйән итте, нәсихәттәрен уҡыны. Бәйгенең икенсе туры “Әйтеш” – сәсәнде сәсән иткән, телдең йорлоғон, аҡылдың тәрәнлеген күрһәткән конкурс. Был осраҡта хатта юғалып ҡалыусылар ҙа булды. Әммә телгә бай, һәр осраҡта үҙ фекере булғандар был һынауҙы ла лайыҡлы үтте.
Сарала балаларҙың күп булыуы шатландырһа, йәштәрҙең булмауы бер аҙ кәйефте ҡырҙы. Райондарҙан килгән ағинәйҙәр, аҡһаҡалдар киләсәктә үҙҙәренә алмаш тәрбиәләрҙәр, быуындан-быуынға тапшырылған аманатты юғалтмайынса, үҙҙәренең һүҙ байлығын, мираҫын йәш быуынға өйрәтер, тигән ышаныс бар. Фольклор ансамблдәрҙә шөғөлләнгән, ваҡытлы матбуғат биттәрендә ҡобайырҙары менән сығыш яһаған йәштәребеҙ, аллаға шөкөр, бар. Бары тик уларға дөрөҫ юл күрһәтергә, ошондай сараларға саҡырып, сәсәнлектең әһәмиәтен, ҡеүәтен аңлатырға кәрәк.
Филология фәндәре докторы, профессор Әхмәт Сөләймәнов етәкселегендәге жюри ағзалары сәсәндәрҙең сығышын баһалап ҡына ҡалманы, улар өсөн оҫталыҡ дәрестәре үткәреп, киләсәктә сығыш яһау өсөн һәр конкурсантҡа дөрөҫ йүнәлеш күрһәтте. “Һүҙҙең бәҫен төшөрмәйенсә, киреһенсә, баһаһын арттырыу – сәсәндәрҙең төп бурысы. Һәр әйткән һүҙгә иғтибарлы булһағыҙ ине. Халыҡ ижадын, йолаларын төплө өйрәнегеҙ”, – тип үҙ фекерен еткерҙе билдәле фольклор белгесе. Жюри ағзаһы, “Шоңҡар” журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафин ижадсыларҙың образдары, һүрәтләү алымдары һай булыуын белдерһә, Республика халыҡ ижады үҙәгенең фольклор буйынса баш белгесе Гөлгөнә Баймырҙина ижади темаларҙың бер төрлө булыуын тәнҡитләне. Бөтә тәнҡит һүҙҙәрен, тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алып, драматург, Аҡмулла исемендәге премия лауреаты Сәрүәр Сурина сәсәнлеккә дәғүә итеүселәргә үҙ-үҙҙәренә юғары талаптар ҡуйырға, хаталар өҫтөндә эшләргә тәҡдим итте.
Сәсәндәрҙең быға тиклем ойошторолған төрлө йыйындарында, бәйгеләрендә еңеүҙәре менән дан ҡаҙанған Әбйәлил районы сәсәниәләрендә “Аҡмулла нәсихәттәре”ндә ярыш сәме уятырлыҡ, еңеүгә дәғүә итерлек Салауат батыр төйәгенән килгән сәсәндәрҙең барлығы асыҡланды. Жюри ағзалары бик оҙаҡ бәхәсләшкәндән һуң тәүге урындарҙы ошо ике район вәкилдәренә тапшырырға ҡарар итте. Бәйге еңеүселәре тип Әбйәлил сәсәниәһе Хәнифә Әбүбәкирова менән Салауат районы уҙаманы Сафуан Сәйетғәлин табылды. Икенсе урынды ла ошо уҡ райондарҙан килгән Вәсилә Садиҡова менән Флорис Ғайсин бүлеште. Ә өсөнсө урын сағыштырмаса йәш быуын вәкилдәре – Өфө районынан Мансур Ҡаҙаҡаев, Миәкәнән Миңзилә Билалова һәм Бишбүләктән Рәүилә Дәүләтоваға тапшырылды.
“Аҡмулла нәсихәттәре” байрамының төп бүләге – 1989 йылда район хакимиәте булдырған Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия быйыл да үҙенең хужаһын тапты. Шәхестең ижадын өйрәнеүҙә, мәңгеләштереүҙә һәм пропагандалауҙағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессоры Әхмәт Хажмөхәмәт улы Дәүләтҡоловҡа тапшырылды.
Байрамды Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Миәкә районы хакимиәте менән берлектә яңыраҡ ҡына ойошторолған “Урал батыр” сәсәндәр үҙәге ойошторҙо. Республика халыҡ ижады үҙәге директоры урынбаҫары Нәфисә Тулыбаева, үҙәк эшенә ҙур өмөттәр бағалап, киләсәктә сәсәнлеккә, һүҙ оҫталарына иғтибар артыр, тип күҙалланы.
Гөлнур ҠЫУАТОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Беренсе ярты йыллыҡта ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау
Быйыл тәүге ярты йыллыҡта Дәүләт аҙыҡ-түлек идаралығының ҡулланыусылар баҙарында ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм ҡағиҙә боҙоуҙарҙы иҫкәртеү бүлегенә Башҡортостан халҡынан 212 мөрәжәғәт килде.
Контроллек итеүсе ойошма белгестәре конфликттарҙы судҡа тиклем көйләү өсөн 41 дәғүә һәм боҙолған хоҡуҡтарҙы аяҡҡа баҫтырыу өсөн 20 дәғүә ғаризаһы төҙөргә ярҙам итте. Ирекле тәртиптә ҡулланыусыларға 1,4 миллион һумлыҡ тауарҙар, хеҙмәтләндереүҙәр һәм сифатһыҙ эштәр хаҡы ҡайтарылды.


text:
8 майҙа Өфөлә баҡсасылар өсөн йәрминкә асыла
8 — 10 майҙа Эшсе хәбәрселәр урамы, 7 адресы буйынса элекке «Аврора» кинотеатры алдындағы майҙанда Башҡортостандың емеш совхоздары һәм үҫентеләр, баҡса кәрәк-ярағы һәм орлоҡтар менән сауҙа итеүсе предприятиелар ҡатнашлығында баҡсасылар өсөн йәрминкә ойошторола.
Йәрминкәлә ҡатнашыусыларҙың барыһына ла сауҙа урындары бушлай бирелә.
Белешмәләр өсөн телефондар:
279-90-43 — Өфөнөң Киров районы хакимиәтенең сауҙа бүлеге;
279-06-02 — Өфө хакимиәте ҡулланыу баҙары идаралығының Агросәнәғәт комплексы секторы.


text:
Медиктар киҙеүҙән прививка яһатырға саҡыра
Өфөнөң ашығыс медицина ярҙамы станцияһы хеҙмәткәрҙәре ҡала халҡын киҙеүҙән ваҡытында прививка яһатырға саҡыра. Ауырыуҙы дауалауға ҡарағанда иҫкәртеүе еңелерәк, тип иҫәпләй медиктар.
ОРВИ һәм киҙеү миҙгеленә әҙерлек Ашығыс ярҙам станцияһында октябрҙә үк башланды: ойошҡан рәүештә хеҙмәткәрҙәрҙе вакцинациялау үткәрелә. Бөгөнгө көнгә киҙеүҙән 80 процент самаһы медперсоналға һәм водителдәргә прививка яһалды, тип хәбәр итте ҡала Ашығыс медицина ярҙамы станцияһының йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгесе Олеся Осадчая.
— Ауырыуҙың миҙгелле киҫкенләшеүе осоронда Ашығыс ярҙам хеҙмәткәрҙәре сафы һирәгәймәҫ, тип тулы ышаныс менән әйтергә мөмкин, — ти Олеся Осадчая. — Медиктарға бөтә өфөләр эйәрһен ине, тип теләргә ҡала.


text:
Зөһрә Рәхмәтуллина: «Граждандар мөрәжәғәтенән закондар сығарыу инициативалары килеп тыуа»
29 февралдә Өфөлә Дәүләт Думаһының Мәҙәниәт буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина граждандарҙы ҡабул итте. Башҡортостан халҡы менән аралашыу барышында ул төрлө пландағы ун мәсьәләне тикшерҙе. Проблемаларҙың күпселеге социаль характерҙа: эш хаҡы, торлаҡ мәсьәләһе. Шулай уҡ уға фиктив банкротлыҡ һөҙөмтәһендә зыян күргән алты оло йәштәге ҡатын да мөрәжәғәт итте. Депутатҡа ҡала конкурсында еңеүсегә майҙа Прагала үтәсәк халыҡ-ара музыкаль фестивалдә ҡатнашыу өсөн ярҙам итеү үтенесе менән бер ҡыҙ ҙа килде.
Парламентарийға Өфөнөң «Уфаводоконал» биҫтәһендә мәсет төҙөргә теләгән ир кеше мөрәжәғәт итте. Уның фекеренсә, мең кешегә иҫәпләнгән ғибәҙәтхана Өфө үҙәгендә тиерлек урынлашасаҡ һәм ул хатта Сипайлово биҫтәһендә йәшәүселәргә күренеп торасаҡ. Буласаҡ бинаның исеме лә бар – «Фатихә». Әммә әлеге ваҡытта проект та, башҡа кәрәкле документтар ҙа, төҙөү өсөн аҡса ла (100 миллион һум самаһы кәрәк буласаҡ) юҡ. Мәсет төҙөү өсөн биләмә генә бүленгән.
Дини эшмәкәрҙе тыңлағандан һуң, Зөһрә Рәхмәтуллина уға кәрәкле документтар йыйырға, бағыусы булараҡ республиканың эре предприятие етәкселәрен, эшҡыуарҙарҙы йәлеп итергә һәм бындай башланғыстарға ярҙам иткән Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы Дәүләт конфессия-ара мөнәсәбәттәр буйынса Совет рәйесе Вячеслав Пятковҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш итте.
Норматив-хоҡуҡи акттарға, Хөкүмәт рәйесе Владимир Путин әйткәндәренә һәм үҙенең тормош тәжрибәһенә таянып, депутат мөрәжәғәт итеүсе һәр кемгә кәңәштәрен әйтте. Барлыҡ мәсьәләләр ҙә, парламентарий һүҙҙәренсә, ентекле тикшереләсәк, ҡайһы берәүҙәре төрлө дәүләт учреждениеларына йүнәлтеләсәк. Алынған яуаптарҙы депутат үҙе эшкәртеп, граждандарға еткерәсәк.
— Граждандар менән бындай аралашыу бик һөҙөмтәле сара, — тип хәбәр итте Зөһрә Рәхмәтуллина «Башинформ» агентлығына. – Күпселек мәсьәләләр федераль кимәлдә хәл итеүҙе талап итә. Граждандарҙың бындай мөрәжәғәтенән аҙаҡтан закондар сығарыу инициативалары барлыҡҡа килә.
Билдәләп үтәйек, Дәүләт Думаһы комитеты рәйесе урынбаҫары булараҡ, ул Өфөлә бындай икенсе осрашыу үткәрә. Бынан тыш, ошо көндәрҙә Мәскәүҙә Зөһрә Рәхмәтуллина 50 Рәсәй гражданын, шул иҫәптән Башҡортостандан ике кешене ҡабул итте.


text:
Башҡортостан социаль карталар регистрының генераль директоры республиканың Почет грамотаһы менән бүләкләнде
Республика Президенты Рөстәм Хәмитов Указы менән «Башҡортостан социаль карталар регистры» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Олег Романов Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән наградланды.
Рөстәм Хәмитовтың икенсе указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экономисы» тигән маҡтаулы исемгә Рәсәй банкы Башҡортостан Милли банкының Баш иҫәпләү-касса үҙәге начальнигы Ғәзинур Сөләймәнов лайыҡ булды.


text:
Төркиәлә «Башҡортостан – Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуған ере: башҡорттар һәм уларҙың мәҙәниәте» семинары үтте
Гази университетында хәҙерге төрки телдәре бүлеге һәм төрки донъяһын өйрәнеү буйынса студенттар йәмғиәте менән ойошторолған «Башҡортостан – Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуған ере: башҡорттар һәм уларҙың мәҙәниәте» ғилми-ғәмәли семинары үтте.
Әхмәтзәки Вәлидиҙең ғилми эшмәкәрлеге хаҡында — тарих фәндәре кандидаты Әхәт Сәлиховтың һәм хәҙерге төрки телдәре бүлеге деканы, профессор, доктор Наджия Йылдыздың, башҡорт халыҡ йолалары тураһында – уҡытыусы Эркан Карагездың, Башҡортостандың географик һәм иҡтисади торошо тураһында Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы менән университет-ара алмашыу һөҙөмтәһендә Башҡортостанда булып ҡайтҡан студент Мустафа Айдынерҙың докладтары тыңланды. Сығыштар фотоһүрәттәр күрһәтеү менән оҙатылып барҙы.


text:
Башҡортостан уҡыусыһының иншаһы — бөтә Рәсәй конкурсының иң яҡшы 100 эше иҫәбендә
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Дүртөйлө ҡалаһындағы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең дүртенсе класс уҡыусыһы Тимур Шәрифуллиндың иншаһы — бөтә Рәсәй конкурсының иң яҡшы 100 эше иҫәбендә. Уның ижади эше «Яҙыусы хеҙмәте донъяны кешелеклек нуры менән яҡтырта» номинацияһында иң яҡшыларҙың береһе тип танылды, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Мәғариф министрлығында.
Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы һәләтле уҡыусыларҙы асыҡлау өсөн Әҙәбиәт йылында бөтә Рәсәй иншалар конкурсын ойошторорға тәҡдим иткән. Иң яҡшы инша авторҙары Мәскәүҙә бүләкләнде. Абсолют еңеүселәргә приздарҙы Рәсәй мәғариф һәм фән министрының беренсе урынбаҫары Наталья Третьяк тапшырҙы.
Бәйге дүрт этапта уҙҙы. Төбәктәге турҙа 165 уҡыусы ҡатнашты, дүрт еңеүсе һәм 24 призер билдәләнде. Федераль кимәлгә дүрт йәш төркөмөндә 85 төбәктән 340 эш һайлап алынды. Һәр этапта иншаларҙы өс жюри ағзаһы баһаланы, был 100 үҙенсәлекле һәм талантлы эштәрҙе һайлап алырға мөмкинлек бирҙе. Улар махсус йыйынтыҡҡа инәсәк, шулай уҡ иншалар конкурстың интернет-битендә баҫыласаҡ.
Бүләкләү тантанаһында еңеүселәрҙе танылған яҙыусылар, журналистар, йәмәғәтселек һәм дәүләт структуралары вәкилдәре, уҡыусыларҙың яҙма телмәрен үҫтереү мәсьәләләре буйынса бөтә Рәсәй конференцияһында ҡатнашыусылар ҡотланы.


text:
Рафаэль Байдәүләтов: иң мөһиме - көрсөктән сығыу юлын табыу
— Бөгөн беҙ Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт Йыйылышына 15-се Мөрәжәғәтнамәһен тыңланыҡ. Мөрәжәғәтнамәлә яңғыраған иң мөһим бурыс — донъя финанс көрсөгө эҙемтәләрен еңеү, — тине журналистарға интервьюһында Башҡортостандан РФ Федерация Советы ағзаһы Рафаэль Байдәүләтов. — Беҙҙең төбәк көрсөккә ниндәйҙер кимәлдә әҙерлек менән килде, илдең башҡа субъекттарында ҡатмарлы иҡтисади хәл менән бәйле митингылар һәм пикеттар үткәрелә башланы ла инде.
Шуға ҡарамаҫтан, республикабыҙҙағы хәл дә күп һорауҙар тыуҙыра. Шул уҡ ваҡытта беҙҙә булдырылған яҡшы база республикала көрсөктөң аҙыраҡ сағыласағына өмөт уята. Иң мөһиме — көрсөктән сығыу буйынса кәрәкле йүнәлеш табыу, тип инана Башҡортостандан сенатор.
— Иң мөһиме — республика Президенты, быйылға планлаштырылған бөтә социаль йөкләмәләр, бөтә социаль программалар үтәләсәк, тип билдәләне, — тине Рафаэль Байдәүләтов.


text:
Санкт-Петербург дәүләт университетының көнсығыш факультетында башҡорт телен өйрәнәсәктәр
Ихтимал, киләһе уҡыу йылынан уҡ Санкт-Петербург дәүләт университетының көнсығыш факультеты студенттары башҡорт телен өйрәнә башларҙар. Был турала М.Аҡмулла исемендәге БДПУ ректоры Раил Әсәҙуллин хәбәр итте. Ошо хаҡта килешеүгә Әсәҙуллиндың Санкт-Петербургка сәфәре барышында өлгәшелә, бында ул Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы йылын асыуҙа ҡатнаша.
Рәсәй Федерацияһының 80 төбәгенән 500 самаһы делегат йыйылған педагогик ассамблеяның почетлы ҡунағы ил Президенты Дмитрий Медведев булды. Ул педагогтар берләшмәһе алдында “Беҙҙең яңы мәктәп” милли мәғариф инициативаһы менән сығыш яһаны.
— Иң элек, был коллегалар – педагогик юғары уҡыу йорттары ректорҙары һәм студенттарының ҙур осрашыуы булды, — тип һөйләне Раил Әсәҙуллин. – Ассамблея сиктәрендә 14 майҙансыҡ эшләне. Дискуссиялар барышында мәғарифтың төрлө кимәлдәге мәсьәләләре — Рәсәй дөйөм белем биреү системаһын артабан үҫтереү юлдарынан алып уҡытыусы кадрҙар әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү проблемаларына тиклем – тикшерелде.
Педагогик ассамблея эшләй башлағанға тиклем Санкт-Петербургтағы БР тулы хоҡуҡлы Вәкиллеге етәксеһе Риф Сәхәбетдинов М. Аҡмулла исемендәге БДПУ, З. Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһы ректорҙарының Санкт-Петербург дәүләт университетының көнсығыш факультеты һәм Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Төрки тикшеренеүҙәр үҙәге профессор-уҡытыусылар составы менән осрашыуын ойошторҙо.
Бында, көнсығыш факультетының эске ихатаһында, Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең бюсы ҡуйылған, ә университеттың көнсығыш факультеты, филология һәм сәнғәт факультеты корпусының алтынсы ҡатында Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Төрки тикшеренеүҙәр үҙәге урынлашҡан. Раил Әсәҙуллин әйтеүенсә, Үҙәктә төрки халыҡтар телдәре, мәҙәниәте һәм традициялары өйрәнелә, ҡайһы бер тарих, тарих-география һәм филология проекттары тормошҡа ашырыла.
Конструктив диалог барышында юғары уҡыу йорттары араһында академик хеҙмәттәшлектең төрлө формалары тикшерелде. Атап әйткәндә, Башҡортостан вуздарында эшләү өсөн төп шәрҡиәтселәрҙе саҡырыу, академик хеҙмәттәшлек сиктәрендә студенттар менән алмашыу, Санкт-Петербург дәүләт университетының көнсығыш факультетында боронғо төрки телдәрҙең береһе булараҡ башҡорт телен уҡытыу мәсьәләләре ҡаралды. Факультет деканы Евгений Зеленев фекеренсә, студенттарҙың һәм магистранттарҙың боронғо төрки телдәрҙең береһен өйрәнергә теләге ҙур, ләкин вузда был өлкәлә белгестәр юҡ. Яҡтар яҡын арала көнсығыш факультет менән М.Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның башҡорт теле кафедраһы СПбДУ студенттары өсөн башҡорт телен уҡытыуҙың берлектәге программаһын әҙерләй башлаясағы тураһында һөйләшеп килеште.
Әйткәндәй, бөгөн СПбДУ-ның көнсығыш факультетында 30-ҙан ашыу белгеслек буйынса 600-ләп студент уҡый, дүрт йыллыҡ бакалаврҙар әҙерләү программаһы һәм ике йыллыҡ магистратура программаһы бойомға ашырыла. Уҡыу программаһында мотлаҡ ике көнсығыш һәм бер көнбайыш телде өйрәнеү ҡаралған. Теоретик курстар тарих, әҙәбиәтте өйрәнеү, лингвистика, этнография, динде өйрәнеү дисциплиналарын солғап алған.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Иман » Изге доғалар менән үткәрегеҙ!
Изге доғалар менән үткәрегеҙ!
Рәжәб – Аллаһы Тәғәләнең үҙ айы. Был айҙы ихтирам итеп, уға хөрмәт күрһәткән кешене Алла фани донъяла ла, Әхирәттә лә үҙ рәхмәттәренән мәхрүм итмәҫ, ти. Рәжәб айы мосолмандарҙа кесе хаж ҡылыу айы ла булып тора. Ғәрәптәр элек-электән айҙы ураҙа тотоп, ҡорбан салып үткәрә торған булған. Төрлө һуғыш һәм яу сабыуға сик ҡуйылған. Был ай – һаңғырау ай. Бәндәләрҙең гонаһтары хаҡында Аллаһы Тәғәлә ишетеп бармай, рәхмәт- бәрәкәттәре яуып ҡына тора. Мосолман, рамаҙан айынан башҡа, башҡа дини айҙарҙа кәм тигәндә 14 тапҡыр ураҙа тота, шуның өсөһө рәжәб айына тура килергә тейеш. Рәжәб айының 26-һында, йәғни миғраж кисендә тотҡан ураҙа йөҙ көн ураҙа тотоуға һәм йөҙ төн буйына намаҙ уҡыуға тиң. Айҙың һәр кисе һәм төнө, бигерәк тә йома кистәре – мосолман өсөн үтә лә ҡәҙерле кистәр. Рәжәб айының беренсе йомаһы алдынан буласаҡ бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдең ата-әсәһе үҙҙәренең никах төнөн үткәрә һәм уның әсәһе ауырға ҡала. Ул Рәғәиб кисе тип атала. Быйыл ул 30 мартҡа тура килә. Бәйғәмбәрҙең атаһы Ғабдулла бин әл-Хашим, Мәккә ҡалаһын төйәк иткән Хашим ырыуының Көрәйеш ҡәбиләһенән сыҡҡан ваҡ сауҙагәр, улы тыумаҫ борон уҡ вафат була, ә әсәһе, Мәҙинә ҡалаһы ҡыҙы Әминә, улын алты йәшендә үкһеҙ етем ҡалдыра. Малайҙы тәүҙә олатаһы, унан атаһы менән бер туған ағаһы тәрбиәләй. Мосолмандар Рәғәиб кисендә бәйғәмбәребеҙҙең иҫтәлеген хөрмәтләй, доғалар уҡый, Аллаһы Тәғәләнән мәрхәмәтлек, изгелек һәм теләктәренең ҡабул ителеүен һорай. Был төндә Аллаһы Тәғәлә үҙ ҡолдарына рәхмәтен дә күберәк бирә, доғаларҙы ла ҡабул итеп кенә тора, тиҙәр.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.