text:
Дәүләт Думаһында Өфөнән Көнсығыш сығыу юлын төҙөп бөтөргә ярҙам итәсәк закон проектын хупланылар
Дәүләт Думаһында Өфөнән Көнсығыш сығыу юлын төҙөп бөтөргә ярҙам итәсәк закон проектын хупланылар Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Дәүләт Думаһы уҙған йылдың ноябрендә билдәләнгән һалым ҡануниәтенең айырым сикләүҙәренә ҡарата 2023 йылдың 1 ғинуарына тиклем кисектереүҙе индереүҙе күҙ уңында тотҡан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай индергән закон проектын беренсе уҡыуҙа ҡабул итте.
Республика парламентының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, һүҙ 2018 йылдың 1 ғинуарына тиклем төҙөлгән концессия килешеүҙәре нигеҙендә алынған бюджет инвестициялары иҫәбенә автомобиль юлдары һәм яһалма юл ҡоролмалары төҙөү һәм яңыртыу буйынса проекттарҙы ғәмәлгә ашырған концессионер ойошмаларға ҡарата бюджет аҡсаһына һатып алынған тауарҙарға, эштәргә, хеҙмәттәргә өҫтәлгән хаҡҡа һалымды тотоп ҡалыу хоҡуғы тураһында бара.
«Былтыр Һалым индексына индерелгән үҙгәрештәр юл төҙөлөшө өлкәһендә инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу менән бәйле билдәле бер ауырлыҡтар тыуҙырҙы, — тип аңлатма бирҙе Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев. — Беҙҙең республикала Көнсығыш сығыу юлы тип йөрөтөлгән Өфөнән федераль тәғәйенләнештәге М-5 «Урал» юлына яңы сығыу юлы төҙөү буйынса проект шуға миҫал булып тора. Ул автомобиль юлы тоннелен, Ҡариҙел йылғаһы аша күперҙе һәм дөйөм 18 саҡрым самаһы оҙонлоҡта автомобиль юлын төҙөүҙе күҙ уңында тота. «Көнсығыш сығыу юлы» буйынса концессия килешеүе 2017 йылдың 1 июнендә төҙөлдө. Төҙөлөштөң дөйөм финанслау күләме 2018-2021 йылдар дауамында 34 миллиард һум тәшкил итә. Проекттың финанс моделе республика ҡаҙнаһынан концессионерға бюджет инвестициялары формаһында 24,5 миллиард һум күләмендә капиталь грант түләүҙе иҫәптә тота. Ошондай финанслау формаһы концессионерға шул иҫәптән капиталь грант аҡсаһы иҫәбенә түләнгән тауарҙар, эштәр һәм хеҙмәттәр суммаһына НДС-ҡа ингән тотоп ҡалыуҙы күрһәтергә мөмкинлек бирҙе. Ул шул мәлдә ғәмәлдә булған Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексы редакцияһына тап килде».
Республика парламенты спикеры аңлатыуынса, уҙған йыл аҙағында үҙгәрештәр индергәндән һуң һатып алыусының субсидиялар йәки бюджет инвестициялары иҫәбенән түләнгән тауарҙарға, эштәргә, хеҙмәттәргә НДС-тан тотоп ҡалыуға туранан-тура тыйыу индерелде.
«НДС-ты кире ҡайтарыу мөмкин булмау менән бәйле концессионерҙың проектты тормошҡа ашырыу буйынса сығымдарын финанслауға 3,75 миллиард һум күләмендә дефицит килеп сыға. Һөҙөмтәлә республика ҡаҙнаһынан концессия килешеүе буйынса түләү ошо суммаға артырға тейеш. Был аҡсаны экономиялау өсөн беҙ тәҡдим иткән закон проекты әҙерләнде лә инде, — тип өҫтәне Константин Толкачев. — Башҡортостан – инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу менән ошондай хәл килеп тыуған берҙән-бер субъект түгел. Федераль үҙәк төбәктәрҙең проблемаларын аңланы. Беҙҙең закон проектын Рәсәй Хөкүмәте, Дәүләт Думаһының Бюджет һәм һалым буйынса комитеты хупланы. Дәүләт Думаһы депутаттары уны оператив рәүештә беренсе уҡыуҙа ҡараны. Оҙаҡламай уның буйынса аҙаҡҡы ыңғай ҡарар ҡабул ителер тип ышанам. Ул беҙгә Өфө һәм бөтә республика өсөн мөһим проектты ғәмәлгә ашырырға мөмкинлек бирер».
http://www.bashinform.ru/news/1215314-v-gosdume-podderzhali-zakonoproekt-kotoryy-pomozhet-dostroit-vostochnyy-vyezd-iz-ufy/


c: text/html

text:
Соня Хени (норв. Sonja Henie; 8 апрель 1912—12 октябрь 1969) — норвегия фигурисы, яңғыҙҙар разрядында һәм парлы шыуыуҙа сығыш яһай, артабан америка актёры.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында яңғыҙ шыуыу буйынса тәүге һәм берҙән-бер өс тапҡыр Олимпия чемпионы (1928, 1932, 1936). Фигуралы шыуыуҙа алтын олимпия наградалар һаны буйынса (3-әр) рекордты Гиллис Графстрём һәм Ирина Роднина менән бүлешә). Донъя чемпионатының (1927—1936) ун тапҡыр еңеүсеһе һәм алты тапҡыр Европа чемпионы (1931—1936).
1936 йылда 24 йәшендә һәүәҫкәр спортты ҡалдырып, боҙҙағы балетта голливуд йондоҙона әйләнә. 1927—1958 йылдарҙа Голливудта 15 фильмда (иң билдәлеһе — «Ҡояшлы үҙән серенадаһы») төшә. 1941 йылда америка гражданлығы ҡабул итә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Страница 9
Телеканал БСТ увидят в нескольких странах мира
Новости / Мәҙәниәт // 14-09-2018, 16:20
В Китае состоялось подписание соглашения об обмене видеоконтентом между 12 телекомпаниями России, Казахстана, Таджикистана и Белоруссии. Участником международного консорциума стал и телеканал БСТ. Стороны договорились создать единую систему обмена программами для трансляции в своем эфире. Подписание соглашения и торжественная церемония запуска нового проекта состоялось в городе Сиань - древней столице Китая в рамках международного медиасаммита «Один пояс - один путь»....
Мөхәррәм айында намаҙ ваҡыты
Новости / Иман // 14-09-2018, 10:36
“Мин – ер кешеһе, ауыл малайы!”
Новости / Мәҙәниәт // 14-09-2018, 07:00
йәки Халыҡ артисы ни өсөн һунарға йөрөмәй?
Был юлы рубрика исеме есеменә бер аҙ тура килмәне, әлбиттә. Әңгәмәләшкән шәхес редакцияға түгел, ә киреһенсә, беҙ уға ҡунаҡҡа барҙыҡ. Күгәрсен районының Тәүәкән ауылында йәшәүсе билдәле йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы Ғәзим ИЛЬЯСОВ ҡатыны Әнисә ханым менән ихлас күңел, яҡты йөҙ менән ҡаршы алды. Сәскәләргә күмелгән ишек алдында, буҙа, ҡымыҙ тәмләй-тәмләй ижад тураһында әңгәмә ҡорҙоҡ....
Тәүге мөхәббәтте нисек оноторға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-09-2018, 06:30
Үҫмер саҡтың иң сихри, татлы, ғазаплы, наҙлы, илерткес бер мәле булып кеше күңелендә тәүге мөхәббәт һаҡлана. Йылдар үтһә лә, яҙмыштар төрлөсә боролоп, әллә нисәмә кеше менән осраштырып-ҡауыштырған хәлдә лә, хәтерҙән юйылмай ошо хистәр. Йырҙа ла: Онотолмай беренсе саф мөхәббәт”, – тип моңланабыҙ бит. Был йырҙа мин һеҙҙең иғтибарығыҙҙы тап “саф” һүҙенә йүнәлтеүегеҙҙе һорар инем. Тап ошо тәүге саф хистәр беҙгә донъяны башҡа төрлө асып бирә: һин үҙеңдән дә ҡәҙерлерәк, кәрәгерәк башҡа кеше барлығын аңлай һәм тоя башлайһың, бөтөнләй ҙә сит кешене юҡһыныу, һағыныу; осрашыуҙан, тәүге ҡосаҡлашыу-наҙланыуҙан баштар әйләнеүе... Кешенең күңеле йыр-моңға, илаһи шатлыҡҡа тула. Кемдер шиғыр яҙа башлай, кемдеңдер башҡа ниндәйҙер шөғөлө асыла – бына ниндәй көскә эйә ул тәүге һөйөү! Беренсе иң көслө, ялҡынлы хистәр – улар күңелдән бер ҡасан да юйылмаясаҡ. Нормала үҫешеп һәм йомғаҡланған мөнәсәбәттәр киләсәктә кешенең йөрәгендә бер илаһи, илерткес, әкиәткә оҡшаш матур мәл булып һаҡлана. Әммә тәүге “мөхәббәттән” мәңге уңалмаҫлыҡ яра алғандар барлығын да оноторға ярамай. Йәш саҡта ни тиклем хистәрҙең ярһыу булыуын иҫәпкә алғанда, был кешеләрҙе лә аңларға булалыр. Тик ошо мәлдә мин былай тип әйтер инем: “Кешем, үткәндәрҙе онотоп булмаһа ла, һис юғында уларға рәхмәт әйтергә онотмайыҡсы... Сөнки, бер нигә ҡарамай, тап ошо хистәр аша ғына беҙгә тормош үҙенең иң беренсе йәшәйеш дәресен бирҙе, үткәрҙе. Беҙ “белемле” булдыҡ: башҡа енес менән аралашырға, уларҙы аңларға, ҡәҙерләргә һәм яратырға, бер шикһеҙ ышанырға; ҡайһылыр мәлдә уларҙан алыҫыраҡ һәм һаҡ булырға өйрәндек. Был хис беҙҙең рухты, күңелде нығытты. Үҙебеҙҙе аңларға ярҙам итте. Рәхмәт!”.
Үткәндәргә рәхмәтле булайыҡсы, дуҫтарым.
Психолог Әлмира ИСХАҠОВА әҙерләне....
В Башкортостане коллективные договоры охватывают почти 760 тысяч работников
Новости / Сәйәсәт // 13-09-2018, 17:28
Коллективные договоры в Башкортостане стали одним из элементов защиты трудовых прав жителей республики. Об этом Глава Башкортостана Рустэм Хамитов сообщил на заседании Республиканской трёхсторонней комиссии по регулированию социально-трудовых отношений, посвящённом 25-летию социального партнёрства в регионе.
Рустэм Хамитов отметил, что на сегодняшний день в республике заключено 7 тысяч таких договоров, которые охватывают почти 760 тысяч человек.
– В целом в республике выстроена действенная модель защиты законных прав и интересов всех участников рынка труда. Взят курс на формирование справедливой системы оплаты труда, современного трудового рынка, новое качество занятости. Мы и в дальнейшем будем объединять наши усилия в укреплении экономики и социальной стабильности, повышении уровня жизни в республике, – сказал Глава Башкортостан...
Рустэм Хамитов отметил, что на сегодняшний день в республике заключено 7 тысяч таких договоров, которые охватывают почти 760 тысяч человек.
– В целом в республике выстроена действенная модель защиты законных прав и интересов всех участников рынка труда. Взят курс на формирование справедливой системы оплаты труда, современного трудового рынка, новое качество занятости. Мы и в дальнейшем будем объединять наши усилия в укреплении экономики и социальной стабильности, повышении уровня жизни в республике, – сказал Глава Башкортостан...
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышына һайлауҙар үтте. Артабан нимә була?
Выборы - 2018 / Сәйәсәт // 13-09-2018, 11:29
Республиканың Дәүләт Йыйылышы депутаттары өсөн тауыш биреү тамамланды, әммә тема көнүҙәк булып ҡала. Беҙ ваҡиғаларҙың артабан нисек үҫешеүенә бәйле биш көнүҙәк һорауға яуап әҙерләнек.
1. Кто в итоге стал депутатом?
Как уже рассказывало агентство «Башинформ», по предварительным данным ЦИК, в шестой созыв Госсобрания прошли 79 представителей «Единой России», 15 — КПРФ, 7 — ЛДПР, 5 – «Справедливой России», 2 – «Патриота России», один — от «Зеленых» и один самовыдвиженец. Всего в Госсособрании 110 депутатов. Одну половину мы выбирали по одномандатным округам, вторую – по партийным спискам. В первом случае – всё просто: кто больше всех набрал голосов, тот и выиграл. Кто из кандидатов прошел по одномандатным округам, можно посмотреть на официальном сайте ЦИК республики предварительные итоги выборов. Для просмотра в меню «Нижестоящие избирательные комиссии» выберете свой округ. Ситуация с партийными списками чуть сложнее. В ближайшее время все партии, прошедшие в Госсобрание, проведут собрания или конференции (в зависимости от того, что написано в Уставе) и распределят полученные мандаты. Конференция регионального отделения «Единой России», к примеру, пройдет 22 сентября.
...
Крупнейший в Европе производитель пластмассовых изделий начинал с «гаража» в Октябрьском
Новости / Сәйәсәт // 12-09-2018, 13:48
Глава Башкортостана Рустэм Хамитов, выступая на пленарной сессии I Республиканского форума по занятости молодёжи «Быть успешным и занятым – быть в тренде» – «PROFуспех», отметил успехи завода пластмассовых изделий «Альтернатива».
Одним из спикеров мероприятия стал генеральный директор завода «Альтернатива» Раиль Фахретдинов....
Беҙ депутаттарҙан әүҙем һәм намыҫлы эш көтәбеҙ – Рөстәм Хәмитов
Выборы - 2018 / Сәйәсәт // 11-09-2018, 16:35
Республика дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға һайлауға йомғаҡ яһап, Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов, башҡарма власть депутаттарҙан әүҙем һәм намыҫлы эш көтә, тип билдәләне.
– Беҙ, башҡарма власть, депутаттарҙан нимә көтәбеҙ? Әлбиттә, әүҙем эшләүҙе, әлеге көндә тормошобоҙҙа булған саҡырыуҙарға тап килеүҙе, һайлаусылар менән намыҫлы, әүҙем эш алып барыуҙы, – тине төбәк етәксеһе. – Сер түгел, депутатлыҡҡа яңы кандидаттар ауылдар буйлап йөрөгәндә халыҡтан ошондай фекерҙәр ишетте: «Биш йыл элек килеп, вәғәҙә бирҙеләр ҙә юғалдылар. Хәҙер биш йыл үткәс, һеҙ килдегеҙ, вәғәҙә итәһегеҙ, һайлаусыларҙың мәнфәғәте өсөн эшләрбеҙ, тип һөйләйһегеҙ». Бындай фекер булырға тейеш түгел. Һайлаусылар менән даими, дөрөҫ эш булырға тейеш....
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан халҡына һайлауҙа әүҙем ҡатнашҡандары өсөн рәхмәт әйтте
Выборы - 2018 / Сәйәсәт // 11-09-2018, 16:33
Кисә республика Йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов брифинг үткәрҙе. Унда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға булған һайлауҙар йомғаҡтарына фекерен белдерҙе һәм төбәк халҡына тауыш биреүҙә әүҙем ҡатнашҡандары өсөн рәхмәт әйтте.
— Республика халҡына һайлауҙа әүҙем ҡатнашҡандары өсөн рәхмәт әйтәһем килә. 3 миллион һайлаусынан 1,5 миллионы тиерлек участкаларға килде, үҙ тауыштарын бирҙе. Был, бер төркөм субъекттарҙа һайлаусыларҙың килеүе саҡ 20-30 проценттан артҡанда, бөгөнгө ысынбарлыҡта яҡшы һөҙөмтә. Ә беҙҙә 50 процентҡа яҡын, — тине Рөстәм Хәмитов. — Ул, һис шикһеҙ, һайлауҙарға ысынлап та яуаплы, етди ҡараған һайлаусыларыбыҙҙың, граждандарыбыҙҙың ҡаҙанышы. Был осраҡта Башҡортостан Республикаһы өсөн ҡыҙарырға тура килмәй. Ул яҡшы, лайыҡлы һөҙөмтә....
Өфөләге Йәмәғәт матбуғат үҙәге 2019 йылда республика башлығын һайлауҙа эшен дауам итә
Выборы - 2018 / Сәйәсәт // 11-09-2018, 16:32
Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы «Башинформ» агентлығының матбуғат үҙәгендә республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға һайлауҙарға йомғаҡ яһаны. Һайлауҙарҙа йәмәғәт күҙәтеү һәм йәмәғәт матбуғат үҙәктәре ойоштороу тәжрибәһе Өфөлә 2016 йылдан ҡулланыла. Быйыл 9 сентябрҙә Йәмәғәт матбуғат үҙәге өсөнсө тапҡыр эшләне. Белгестәр Йәмәғәт матбуғат үҙәге 2019 йылда Башҡортостан Башлығын һайлауҙа ла ойоштороласағын билдәләне.
«Шулай уҡ йыл аҙағына тиклем Башҡортостанда артабан бөтә һайлау процесында Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһынан йәмәғәт күҙәтеүселәре ҡатнашыуы тураһында республика законына төҙәтмә ҡабул ителергә тейеш», — тип һөйләне палата рәйесе Ольга Панчихина.
Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы етәксеһе урынбаҫары Ғәлиә Мөхәмәдйәнова һүҙҙәренсә, Өфөләге Йәмәғәт матбуғат үҙәгендәге дуҫтарса мөхитте һәм «нон-стоп» режимында һөнәри эште бөтә белгестәр, политологтар, журналистар, блогерҙар һәм башҡа һайлау процесында ҡатнашыусылар билдәләне.
«Беҙгә берҙән-бер етмәгән нәмә – ул йәш быуын менән эшләү. Республиканың Йәмәғәт палатаһы 2019 йылғы һайлауҙа эште яҡшыртыу буйынса ошо һәм башҡа йүнәлештәр буйынса тәҡдимдәр ҡабул итә», — тип билдәләне Ғәлиә Мөхәмәдйәнова....
[/aviable]


text:
Һайлауҙар – мөһим һәм яуаплы сара ғына түгел, ә осрашыуҙар көнө лә
Ауылда йәшәүселәр өсөн һайлауҙар – мөһим һәм яуаплы сара ғына түгел, ә осрашыуҙар көнө лә. Сөнки һайлауҙарҙа синыфташлар, яратҡан уҡытыусылар һәм күрше ауылда йәшәүсе туғандар менән дә осрашып була.
«Һайлауҙарҙы ҡалдырғаным юҡ, — ти Яңы Ҡабанда йәшәүсе Илдус Заһретдинов. – Бына бөгөн участкала элек колхозда бергә эшләгән кешеләр менән осраштым. Мин күптән лайыҡлы ялда. Беҙҙең участкала Фәнил Бакиров комиссия ағзаһы, беҙ уның менән бергә эшләнек: ул — агроном, мин комбайнсы, тракторсы булып. Водитель булып эшләгән Рафаэль Баграмовты ла осраттым. Шулай итеп, һайлауҙарға килеп рәхәтләнеп һөйләшеп ултырҙым».


text:
Бодюл Иван Иванович
Бо́дюл Ива́н Ива́нович (молд. Ivan Bodiul; 21 декабрь 1917 [3 ғинуар 1918] — 27 ғинуар 2013) — молдаван совет дәүләт эшмәкәре, 1961-1980 йылдарҙа — Молдавия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары.
РККА-ның Хәрби-ветеринар академияһын (1942) һәм КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен (1958) тамамлаған. Философия фәндәре докторы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иван Иванович Бодюл 1918 йылдың 3 ғинуарында (иҫке стиь буйынса 1917 йылдың 21 декабрендә) ул ваҡыыттағы Украина Халыҡ Республикаһы Херсон губернаһының Елисаветград өйәҙе (хәҙер Украинаның Николаев өлкәһе Вознесенск районы) Александровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда Вознесенск аграр техникумын тамамлағандан һуң колхозда өлкән агроном булып эшләй. 1938—1942 йылдарҙа — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Мәскәүҙәге Хәрби-ветеринар академияһы тыңлаусыһы (русса слушатель Военно-ветеринарной академии РККА). Бында 1940 йылда ВКП(б)-ға инә.
Академияны тамамлағандан һуң регуляр армия сафтарында төрлө хәрби вазифаларҙа дошманға ҡаршы һуғыша: 59-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 127-се гвардия артиллерия полкының ветеринария хеҙмәте начальнигы (1942—1944), 10-сы гвардия уҡсылар корпусы 59-сы гвардия уҡсылар дивизияһының ветеринария хеҙмәте начальнигы (1944—1945), 40-сы армияның 10-сы гвардия уҡсылар корпусының ветеринария хеҙмәте начальнигы (1945—1946).
Демобилизацияланғандан һуң, этник молдаван булараҡ, Молдавия ССР-ына партия һәм хужалыҡ эшенә ебәрелә:
- 1946—1948 — Молдавия ССР-ы Министрҙар Советының ауыл хужалығы төркөмө етәксеһенең өлкән ярҙамсыһы.
- 1948—1951 — Молдавия ССР-ы Хөкүмәте ҡарамағындағы Колхозда эше буйынса совет контролёры.
- 1951—1952 — Молдавия КП(б)-һы Кишинёв район комитетының 1-се секретары.
- 1952—1954 — Молдавия республика Агроном йорто директоры.
- 1954—1956 — Молдавия Компартияһы Волонтир район комитетының 1-се секретары.
- 1956 — Молдавия Компартияһы Оланешты район комитетының 1-се секретары.
1956 йылда Мәскәүгә күсерелә:
- 1956—1958 — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы.
- 1958—1959 — КПСС Үҙәк Комитетының Ойоштороу-партия бүлеге инструкторы.
1959 йылда Молдавияға кире ҡайта: 1959—1961 йылдарҙа — Молдавия ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе, 1961 йылдың майынан 1980 йылдың декабренә тиклем — 1-се секретары. 1980—1985 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.
1961—1986 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы; СССР Юғары Советының 6—11 саҡырылыш (1962-1989) Союз Советының Молдавия ССР-ынан депутаты[1][2][3][4][5][6].
1985 йылдың майында пенсияға сыға, Мәскәүҙә һәм Мәскәү янындағы дачаһында йәшәй. 2013 йылдың 27 ғинуарында вафат була[7].
Эшмәкәрлеген баһалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карьераһының тиҙ үҫеүен һәм Бодюлдың «батмаусанлығын» уның 1950—1952 йылдарҙа Молдавия КП(б)-һы Үҙәк Комитетының 1-се секретары булған Л. И. Брежнев менән бәйләйҙәр. Имеш-мимеш хәбәрҙәр буйынса[8][9] (Бодюл үҙе быны кире ҡаға[9]) Бодюл, Брежневтан ауырға ҡалған ҡатынға өйләнеп, Брежневҡа ныҡ ярҙам иткән.
Молдавияла сәнәғәттең, тәү сиратта аграр республика өсөн бөтөнләй яңы булған машиналар һәм приборҙар эшләү, электроника кеүек тармаҡтарҙың үҫеүе Бодюлдың хеҙмәте тип баһалана. Ул етәкләгән осорҙа Молдавияла Европалағы иң ҙур емеш-еләк баҡсалары, механизацияланған малсылыҡ комплекстары, барлыҡ райондарҙа ла консрва заводтары булдырыла[10].
Кишинёвта нәшер ителгән «Тимпул» гәзите директоры Константин Тэнасе фекеренсә, Бодюл «региональ масштабтағы диктатор була»: ул эшләгән ваҡытта волюнтаризм һәм ҙур масштаблы арттырып яҙыуҙар сәскә ата, ә милләтселеккә ҡаршы көрәш һылтауы менән руслаштырыу сәйәсәте һәм милли үҙаңды ҡыҫырыҡлау алып барыла; белгестәрҙе СССР-ҙың башҡа республикаларынан (тәү сиратта — РСФСР-ҙан) саҡырыу һөҙөмтәһендә халыҡтың этник структураһы үҙгәрә[11].
Молдавия менән етәкселек иткән осорҙа Бодюл гигант агросәнәғәт комплекстары һәм колхоз-ара баҡсалары менән бөтөн илгә билдәлелек ала; КПСС Үҙәк Комитетының баҫымы аҫтында башҡа республикалар ҙа «Молдавия тәжриәбәһе»н үҙҙәрендә индерә башлай. Был кампания барышындағы өҫтәп яҙыуҙар (приписки) хаҡында журналист Капитолина Кожевникова «Литературная газета»ла яҙып сыға, һәм мәҡәлә киң яңғыраш ала[12][13].
Мәскәүгә күсеп китергә мәжбүр булған яҙыусы Ион Друцэға, тыуған төйәгенә ҡайтҡан осраҡта, Бодюл беренсе фонарь бағанаһына аҫыу менән янай. Ул ваҡыттарҙы иҫкә төшөрөп, Друцэ Молдавияла мәҙәниәт үҫешенең ысынлап та булыуын, әммә ул Бодюл ярҙамында түгел, киреһенсә, уның теләгенә ҡаршы тормошҡа ашыуын билдәләй.[14]
Молдавия Компартияһы Үҙәк Комитеты бинаһының проект авторҙарының береһе булған Г. Борисенко хәтерләүенсә[15], Бодюл үҙе төҙөлөш барышына ныҡлап ҡыҫылған: тик уның шәхсән теләге буйынса сантехника һәм ултырыштар залындағы креслоларҙың тышлыҡ материалы Брежнев яратҡан зәңгәр төҫтән һайлана; уның күрһәтмәһе менән башланған төҙөлөш 33 метрға квартал эсенә табан күсерелә, бының өсөн нигеҙҙе яңынан һалырға тура килә.
2003 йылда Бодюлдың Молдавияның иң юғары — «Республика ордены» менән бүләкләнеүе лә бер төрлө генә ҡабул ителмәй. Ил Президенты Владимир Воронин награда тапшырғанда «1960—1980 йылдар осоронда республика үҫешенә мөһим әһәмиәт бирҙе»[16] тип билдәләһә лә, был орденға алдараҡ лайыҡ булған һигеҙ молдован яҙыусыһы (Николае Дабижа, Думитру Матковски, Михай Чимпой һәм башҡалар) үҙ наградаларынан баш тартыуҙары хаҡында белдерә. Улар быны, «элекке совет тоталитар һәм баҫҡынсыл (оккупацион) режимын аҡлау һәм рәсми таныу»ға ҡаршы булыуҙары менән аңлата[14]. Молдавияның Яҙыусылар союзы иһә Бодюлдың эшмәкәрлеген бар йүнәлештәрен — республика экологияһына етди зыяндан алып румын теленең статусын түбәнәйтеүгә тиклем — ҡырҡа тәнҡитләгән резолюция ҡабул итә[17].
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дүрт Ленин ордены (шул иҫәптән 2 ғинуар 1968, 2 ғинуар 1978)
- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11 март 1985)
- Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26 июнь 1943; 14 сентябрь 1945)[18]
- «Почёт Билдәһе» ордены
- Республика ордены (Молдавия, 2003) — «за продолжительный и плодотворный труд в высших органах государственной власти, за значительный вклад в развитие Республики Молдова и в связи с 85-летием».[12]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 6 созыва
- ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 7 созыва
- ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва
- ↑ Книга:Депутаты Верховного Совета СССР 9 созыва
- ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва
- ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва
- ↑ Умер Иван Иванович Бодюл. Информационно-политический портал AVA.MD (27 января 2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2013. 27 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ Олимпийцы (воспоминания бывшего председателя КГБ СССР Владимира Семичастного)
- ↑ 9,0 9,1 Новый фильм о Генсеке снимается по публикации в «Комсомолке» // «Комсомольская правда». — 16 сентября 2004
- ↑ В Москве скончался бывший первый секретарь ЦК Компартии Молдавии И. Бодюл. - Новости дня - РосБизнесКонсалтинг. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2013. 28 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ К. Тэнасе. Стервятники // Moldova azi. — 13 января 2003
- ↑ 12,0 12,1 Бывший первый секретарь ЦК КПМ Иван Бодюл награждён «Ordinul Republicii». «Обзор прессы» 20.01.03. ИА «Ольвия-пресс» со ссылкой на Moldova azi (3 января 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 октябрь 2012. 26 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Капитолина Кожевникова. Бесценный багаж. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 ноябрь 2012. 26 сентябрь 2012 тикшерелгән. // «Вестник». — 16 января 2001
- ↑ 14,0 14,1 Бунт литераторов // «Время новостей». — 31 января 2003
- ↑ Глазова Т. Здание ЦК строили на века // «Экономическое обозрение». — 17 августа 2001
- ↑ Глава государства вручил Ивану Бодюлу «Орден республики» // «Независимая Молдова». — 28 марта 2003
- ↑ Declaraţia Consiliul Uniunii Scriitorilor din Moldova // Contrafort. — 1 (99), ianuarie 2003. (рум.)
- ↑ Бүләкләнеүсенең учёт карточкаһынан мәғлүмәт «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биография
- Кто есть кто в Правительствах СССР
- Виктор Андон: «Как только кто-либо из ближайшего окружения Бодюла начал набирать авторитет и пользоваться популярностью у общественности, его тут же убирали из „ближнего круга“». ava.md (30 апреля 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 октябрь 2012. 26 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- 3 ғинуарҙа тыуғандар
- 1918 йылда тыуғандар
- 27 ғинуарҙа вафат булғандар
- 2013 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Мәскәүҙә вафат булғандар
- Мәскәүҙә ерләнгәндәр
- Философия фәндәре докторҙары
- Республика ордены кавалерҙары (Молдова)
- Ленин ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- КПСС ағзалары
- Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар


text:
- Подробности
- Просмотров: 255
УРМАН МӘКТӘБЕ, урман кондукторҙары әҙерләү өсөн ойошторолған ябыҡ башланғыс а.х. уҡыу йорто. 1888 й. Минзәлә өйәҙе Биклән а. асыла. Игенселек һәм дәүләт милке министрлығы ҡарамағында була; бөтә ҡатламдарға тәғәйенләнгән. Уҡыу курсы — 2 йыл. 16 йәше тулған, 2 класлы ауыл уч‑щеһын тамамлаған үҫмер егеттәр урыҫ теле, арифметика, геом., геогр. һәм тарих б‑са ҡабул итеү имтихандары нигеҙендә алына. Бөтәһе 20 кеше уҡытыла, шуларҙың 15‑е ҡаҙна иҫәбенә, 5‑е түләп уҡый (йылына 150 һум). Уҡыу программаһы ҡала училищеһы программаһына ярашлы була, ш. уҡ махсус фәндәр уҡытыла: ағас үлсәү һәм урманды файҙаланыу б‑са ҡыҫҡа курс м‑н урмансылыҡ нигеҙҙәре, һыҙма м‑н төҙөлөш сәнғәте б‑са башланғыс мәғлүмәттәр, урман закондары, эш башҡарыу, һунар т‑да мәғлүмәт биреү. Практик әҙерлеккә төбәкте төшөрөү һәм нивелирлау, техник сметалар, һыҙымдар төҙөү, делянкаларҙы баһалау, эш башҡарыуҙы алып барыу инә. Ҡаҙна иҫәбендә уҡыған тамамлаусылар урман ведомствоһында 3 йыл хеҙмәт итергә тейеш була. 1894 й. 12 уҡыусының 4‑әүһе — дворяндар, чиновниктар һәм хәрбиҙәр, 3‑әүһе — мещандар һәм 5‑әүһе крәҫтиәндәр вәкиле була. 200‑гә яҡын белгес әҙерләнгән. 1921 й. У.м. ТАССР‑ҙың Любяны а. күсерелә һәм техникумға үҙгәртелә.
Әҙәб.: А м и н о в Т.М. История профессионального образования в Башкирии. Начало XVII века — до 1917 года. М., 2006.
Т.М.Әминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
УРАЛ-ВОЛГА МЕТАЛЛУРГИЯ АКЦИОНЕРҘА ЙӘМҒИӘТЕ, 1896 й. Париж халыҡ-ара, С.‑Петербург халыҡ-ара, С.‑Петербург иҫәп һәм ссуда банкылары тарафынан ойошторола. Идараһы — Парижда, Баш идаралығы С.‑Петербургта урынлашҡан була. 1896 й. төп капиталы 18 млн франк тәшкил итә. Йәмғиәт Әүжән-Петровск заводына һәм Ләмәҙ заводына, яҡынса 100 мең дисәтинә ергә хужа булған; Дон ғәскәре өлкә-һендә таш күмер руднигы м‑н эзбиз сығарыу урынын, башҡорттарҙан яҡынса 500 мең дисәтинә урманды ҡуртымға алған. 1897 й. Царицын ҡ. йәмғиәт тарафынан металлургия заводына нигеҙ һалына. 1900 й. Комаров тимер мәғдәне ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ Уралтау заводтары акционерҙар йәмғиәте төҙөлә. 1911 й. Рәсәй акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә (1915 й. уставы ҡабул ителә). 1918 й. бөтөрөлә.
З.И.Гудкова
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Интернеттың "Бәйләнештә" сайтындағы "Башҡорт ҡатын-ҡыҙы" төркөмөндә ат санаһында китеп барыусылар һүрәте ҡуйылған ине. Шул һүрәткә бәйле, элекке ҡышҡы ҡунаҡ булышыуҙар хаҡында һүҙ сығыуы булды, халыҡ "түгелеп" китте. Күптәрҙең хәтерендә һаҡлана икән әле атай-әсәйҙәрҙең ҡышҡы мәжлестәрҙә йөрөүе, ҡунаҡ булышыуҙар тәртибе, аш-һыу әҙерләү йолалары.
Ысынлап та, оло бер ваҡиға була торғайны ла ул ололарҙың ҡышҡы мәжлестәре. Йәйен, яҙын, хатта мул ғына булһа ла көҙөн дә улайтып ҡунаҡ булышмаған икән халыҡ. Тимәк, ҡош-ҡорт, һуғым һуйылыуы көтөлгән. Малдың кәртәгә инеп, мәшәҡәттәр баҫыла төшөүе лә, сана юлы ятыуы ла мөһим булғандыр, күрәһең.
Ҡунаҡ булыша башларҙан бер аҙналай алда өйҙә төрлө мәшәҡәттәр башлана ине. Әсәй эштән ҡайта ла, кис, беҙ йоҡлап киткәнгә тиклем, өй эштәре менән була. Берәй туған тейешле ҡатын-ҡыҙҙы саҡырып килтереп, өй стенаһын аҡлайҙар йәки ҡырып йыуалар, ҡорғандарҙы, түшәк-юрғандарҙы, иҙән әрмәктәрен шулай уҡ йыуып йәки алыштырып сығалар. Яҫтыҡ-юрған, түшәк тыштары тегелә. Метр-метр тауарҙарҙы иҙәнгә һуҙып ебәреп, аҡбур менән һыҙып, үҙҙәренә күлдәккә тиклем тегеп алалар. Шул арала беҙгә лә өлөш сыға. Өйҙә ниндәйҙер яңы һауыт-һабалар, ҡайһы саҡ хатта мебель дә барлыҡҡа килә. Ялан яғында (Баймаҡ районын шулай тиҙәр бөрйәндәр) йәшәгән атайымдың апаһы өлгөләп, ҡорамалап, һырлап түшәк тыштары тегеүгә оҫта була торғайны, шуға алдан уҡ заказ ебәреләлер, күрәһең, унан шул аллы-гөллө тегенделәр килеп етә. Уларҙы бер зат ҡатын-ҡыҙҙар бүлешеп ала.
Мунса ла ситтә ҡалмай. Уны ла ҡырып йыуып, мейестәрен һылап-аҡлап, йәш сайыр еҫе сығып торһон өсөн эләүкәләрен яңыртып уҡ ҡуялар.
Унан башлана бешеренеүҙәр. Ул саҡта салат аҙыҡтары булманы. Ҡамыр ризыҡтары ла, ит-картуф аштары. Бишбармаҡ ҡырҡыуҙа бөтә ғаилә менән ҡатнашабыҙ. Әсәй йәйә, беҙ, ир балаларға тиклем, шаҡмаҡлап ҡырҡып ултырабыҙ. Билмән бөрөү ҙә шундай уҡ ғаилә эше. Атай йәки оло ағайҙар ит үткәрә, вағыраҡтарға нисәлер билмән бөрөү нормаһы һалына. Урындыҡ аҫты ҡағыҙ йәшниктәргә тултырылған әсе икмәк, мейес, шкаф баштары - йыуаса, бауырһаҡ, май икмәге, ҡош теле кеүек тәмлекәстәр менән тула. Был аш-һыуҙы ла барыһы ла оҫта итеп бешерә алмай, күрәһең. Ауылда ошо өлкәлә данланған апайҙар бар ине. Шуларҙы саҡырып алалар һәм уның күрһәтеп-бойороп тороуы аҫтында бергәләшеп башҡарып ҡуялар. Быларҙан тыш, келәттә йәшникләп алынған кәнфит-печенье, хәлүә, биҙрә консерваларҙағы повидло, һары фил төшөрөлгән һинд сәйе була.
Әсәй баҡса ултыртыуҙа шәп була торғайны һәм ҡышҡылыҡҡа күп итеп ағас мискәләрҙә ҡыяр менән кәбеҫтә тоҙлап ҡуя ине. Урман яғында халыҡ баҡсасылыҡҡа барымлы булманы, хәҙер генә оҫтарҙылар. Ул заманда ҡатындар биҙрәләп нимәләрҙер тотоп килеп йәки балаларға бәйләнгән ойоҡ-бейәләйҙәр, күкрәксәләр алып килеп, шуларҙы тоҙло ҡыяр менән кәбеҫтәгә алмаштырып алыр ине.
Феләкләп бал әсетеүҙәрен дә йәшереп булмай. Балды һитәгә, ҡурлыға, ҡомалаҡтыҡына бүләләр. Йәнәһе, кемдер һитәне, кемдер ҡомалаҡты ғына эсә. Һитә балын шимдәргә тип асҡандарында өйгә бал (ҡорт балы) еҫе таралып китә. Өләсәйҙең әсегән балды ағас ҡалаҡ менән эсеп ҡарауын "шимдәү" ти торғайнылар. Балдың бер төрөн сөгөлдөр һалып ҡыҙартып та яһанылар. Әсәйем үҙе эсмәгәс, атайыма был эште тапшырыу ярамағас, өләсәй ҡулында булғандыр, күрәһең, шимдәү.
Ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыу балаларға ҡушыла. Урамда ҡунаҡтарҙы һағалап йөрөп, өшөп бөтәһең. Ауыл ҡапҡаһы төбөндә көтөп алып, саналарына йәбешеп шыуып йәки ултырып киләһең. Бик булмаһа, шаяныраҡтары санаңды таҡтырып ала. Атай-әсәйҙәр, өләсәй-олатайҙар тышҡа уҡ сығып көтөп тора. Ҡунаҡтар үҙҙәре менән аттарын ҡарап-тәрбиәләп тороу өсөн махсус бер кеше алып килә икәне лә хәтерҙә ҡалған. Бик булмаһа, был эш өсөн ҡунаҡты саҡырыусы яҡ бер йәш кешене тәғәйенләп ҡуя. Ул аттарҙы туғарып, һыуытып, һыулатып, бесән һалып, аҙбарға индерә. Ҡунаҡтарҙың хатта эттәре лә ҡәҙерләнә. Эйәреп килгән эттәре булһа, талашмаһындар, тип, үҙҙәренең ғүмерҙә лә бәй күрмәгән этен сынйырға ултыртып ҡуялар. Ҡалайтаһың, ҡунаҡтың эте лә ҡунаҡ.
Балалар бер ваҡытта ла ололар менән бер өҫтәл артына ултыртылмай. Килгән яҡтан балалар булһа, уларға иптәшкә, тип, урындыҡта ултырып ашайһың да, алдан әҙерләнгән өйгә күсеп китәһең. Унда һеҙҙе берәй оло кеше ҡарап тора. Өйҙә йәш бала булһа йәки ҡунаҡтарҙың да шундай шатлығы бар икән, балаға көсөң еткән ҡыҙ бала икәнһең, алдағы өс-дүрт көнгә һин шуларҙы бағыусы ла. Бөгөнгө памперс, шешә, имеҙлек тигән нәмә юҡ. Урындыҡ өҫтөндәге сәңгелдәк тә, мейескә элеп киптерелгән йүргәк, илаһа - һурпа, майлы эсәк һәм һөтлө сәй. Был өйҙә ҡунаҡ булһалар, әсәһе сығып имеҙеп бирә, икенсе өйҙә икәндәр - ҡыланмаған ҡылығың, йырламаған йырың ҡалмай.
Ғәҙәттә, әсәй аш-һыуҙы, атай ҡунаҡтарҙы, өләсәй бөтөн мәжлес һәм мәжлестән тыш донъяны ҡарай. Иртәле-кисле ут яғып, өйҙәрҙе йылыта, ҡабат-ҡабат ит һала, балаларҙы ашатып килә, мал-тыуарҙы тәрбиәләп инә һ.б. Ҡунаҡтар арымай-талмай шаярып-көлөп, йырлашып, унан ҡалһа түбәләрҙе зыңлатҡансы баҫып бейешеп ала. Алмаш-тилмәш гармунда, ҡурайҙа уйнайҙар, араларындағы моңлоларҙы махсус йырлаталар, бейеүселәрен маҡтап-маҡтап бейетәләр. Өләсәй һамаҡлап бәйет әйтә, уны ҙурлайҙар. Унан китә арнауҙар, йырлап һыйлауҙар, һоғондорошоуҙар. Шулайтып, төн ауҙарғансы ултырышып, бер аҙ серем итеп алалар ҙа, ҡабат-ҡабат аш яңыртып ултырып ашап, кискә икенсе йортҡа юлланалар.
Һеҙҙә ҡунаҡ булған мәлдә ауылдағы күптәрҙә ҡунаҡ. Һырғалаҡта ят балалар, мәкелә ят аттар күбәйә. Сит ауыл, сит район балалары менән аулаҡта аралашҡанда ят уйҙырмалар, әкиәттәр, тарихтар ишетеп ҡалаһың. Атай-әсәйҙәр ҡунаҡ булышҡанда беҙ ҙә шул шауҡымда булып, төнө буйы һөйләшеп йәки өй туҙҙырып уйнап ҡалабыҙ.
Аҙна тирәһенә һуҙылған мәжлестәр ахырына етеп, ҡунаҡтар бүләкләнеп оҙатылғас, бер нисә көндән тағы ла бешеренеп-төшөрөнөп, биҙәлгән сбруйҙар, буялған кашауайҙар егелеп, көрәйтелгән аттарҙың ял-ҡойроҡтары ипләнеп, толоп-юрғандарға уранып ултырып, өйҙәге ололар тегеләргә ҡунаҡҡа китә. Ҡалғандар өләсәй йәки башҡа оло кеше ҡулында донъя көтөп ҡала.
Ҡышҡы мәжлес шул үҙенең бер мәлендә генә була ине. Эсеп-иҫереп, бола сығарып йөрөгән кеше юҡ. Һәр береһе үлә яҙып намыҫ һаҡлай, ҡунаҡты, йәшенә ҡарамаҫтан, шул ҡәҙәр ҡәҙерләйҙәр һәм ололайҙар, тел менән дә, ҡылыҡ менән дә рәнйетеп ҡуйыу ояттың ояты. Шулай ҡунаҡ була ине ололар беҙ бәләкәй саҡта.
Бөгөн ундай ҡунаҡ булышыуҙар икенсерәк юҫыҡҡа ҡоролған. Аш-һыу ҙа, аралашыуҙың сәбәптәре лә, маҡсаты ла башҡа. Хатта күп мәжлестәрҙе кафела үткәреп ҡуялар. Шунса сәғәттән шунсағаса, тип, билдәләп. Заман заңына эйәреп, кешеләр күңеле лә тарая, һайыға барғандай. Бала сағымда күргән мәжлестә бер тапҡыр ҙа үҙем йөрөй алманым, беҙ үҫеүгә бөттө улар. Ә ҡыҙыҡ булыр ине, ҡыңғыраулы кашауайҙарҙа ҡар борһоратып, пар аттарҙы ярһытып барып төшөү берәй ергә...
Әлиә СӘЙҒӘФӘРОВА.
Бөрйән районы.
КИРЕ СЫҒЫРҒА


text:
Башҡортостанда кино сәнғәте
Башҡортостанда тәүге таҫмаларҙы Мәскәү һәм Екатеринбургтан килгән студиялар төшөрә һәм улар, нигеҙҙә, этнографик характерҙа була. 1990 йылда "Урал күренештәре", 1910 йылда "Ырымбур", "Алтын приисккыларын эшкәртеү" тигән ҡыҫҡа метражлы фильмдар төшөрөлә. 1915 йылда "Ҡымыҙ" исемле фәнни-популяр фильм, 1916 йылда – "Ҡылғанлы дала" фильмы донъя күрә. 1915 йылда режиссер В. Гардин Л.Н. Толстойҙың "Кешегә күпме ер кәрәк?" хикәйәһен экранлаштыра.
Приглашаем к участию в акции «Мой язык – язык дружбы. Минең телем – дуҫлыҡ теле».
Желающим принять участие в акции необходимо разместить заявку в группу «Вконтакте».


text:
- Подробности
- Просмотров: 463
ЙӘҒӘФӘРОВ Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы (1886, Ырымбур губ. Орск өйәҙе Беләү‑Землянский утары, хәҙ. Медногорск ҡ. составындағы Беләү а., — 25.2.1922), башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Ырымбур губ. Орск өйәҙе Иҙелбай а. (хәҙ. Медногорск составында) 2 класлы урыҫ‑башҡ. уч‑щеһын, Орск уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған. 1‑се Бөтә Рәсәй Мосолман съезы делегаты. 1917 й. майынан Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы. 1‑се Бөтә башҡорт ҡоролтайын ойоштороусыларҙың береһе. Дек. алып Кесе ҡоролтай ағзаһы, бер үк ваҡытта Башҡорт хөкүмәтенең Эске эштәр бүлеге мөдире. 1918 й. Башҡортостан автономияһының урындағы власть органдарын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1‑се Бөтә башҡорт хәрби съезын ойоштороусыларҙың береһе. 1919 й. 23 февр. башлап мәғариф халыҡ комиссары, июндән — Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы, июлдән — АСБР‑ҙың дәүләт контроле халыҡ комиссары. Сент. Өфө губернаһы властары м‑н Бәләкәй Башҡортостан составына ингән терр. урындағы идара итеү аппаратын респ. ҡарамағына биреү т‑да һөйләшеүҙәр алып бара. 1920 й. башлап АСБР-ҙың Мәғариф ХК‑нда эшләй, 1921 й. — Стәрлетамаҡ ҡ. Америка ярҙам администрацияһының йәмәғәт туҡланыуы бүлеге мөдире.
Әҙәб.: Ярмуллин А.Ш. Автономиялы Башкортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009; Кульшарипов М.М. А.Ягафаров — видный деятель башкирского национального движения //Этническая история и духовная культура башкир Оренбуржья. Оренбург, 2007.
М.М.Ҡолшәрипов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
ИНСУЛЬТ (лат. insultus — өйәнәк), баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, мейе туҡымаһының үлеүенә килтерә. И. мейе функцияларының ҡапыл боҙолоуы йәки юға- лыуы (24 сәғәттән ашыуыраҡҡа) һәм сығанаҡлы неврологик һәм (йәки) дөйөм мейе симптомдары хас. И. төрҙәре: ишемик (мейе инфаркты), мейене туҡландырып торған тамырҙың тығылыуы йәки тарайыуы һөҙөмтәһендә уның ҡан м‑н тәьмин ителеүе туҡталыуҙан йәки кәмеүҙән барлыҡҡа килә (йышыраҡ осрай, 75%‑тан ашыу) һәм геморрагик — мейе тамырының шартлауы һөҙөмтәһендә мейегә, уның ҡабығы аҫтына һәм ҡарынсаларына ҡан һауыу. И. барлыҡҡа килеүгә атеросклероз, гипертония ауырыуы, шәкәр диабеты, ҡан ауырыуҙары, тәмәке тартыу, алкоголизм, стресс һ.б. булышлыҡ итә. И. төп симптомдары зарарланыу сығанағының урынына, ҙурлығына, үҫеү тиҙлегенә бәйле һәм өҫкө мейе ҡабығы функцияларының боҙолоуы, баш һөйәге эсендәге юғары баҫым һ.б. м‑н берлектә һиҙеүсәнлектең, хәрәкәт итеү функцияларының боҙолоуынан күренә. Диагностика өсөн клиник, инструменталь һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз, хирургик, аяҡҡа баҫтырыу осоронда — физиотерапия, дауалау физкультураһы, массаж һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: гидроцефалия, шешенеү, мейе үлеү һ.б. Иҫкәртеү: артериаль гипертонияны дауалау, атеросклерозды, тромбоэмболияны булдырмау һ.б. И. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү б‑са тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла (Н.А.Борисова, Р.В.Мәғжәнов, Л.Б.Новикова): ишемик И. ваҡытында иркен-радикаль окисланыу торошо (О.С.Колпикова), ишемик И. дауалағанда дарыу препараттарын ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеге (Э.М.Колчина, С.И.Сафиулова һ.б.), И. үткәргән ауырыуҙарҙың эмоциональ мөхите (Е.Е.Липатова, Л.Р.Әхмәҙиева) өйрәнелә, супратенториаль урынлашҡан мейе эсенә гипертензив ҡан һауыу ваҡытында хирургик дауалау ысулдары индерелә (Р.Р.Гәрәев, М.С.Мостафин), ишемик И. һуң аяҡҡа баҫтырыу осоронда пациенттарҙың тормош сифатын баһалау үткәрелә (Т.М.Әбдрәшитов), БР‑ҙа И. таралыуы өйрәнелә (А.С.Рәхимҡолов). Өфөнөң ашығыс мед. ярҙамы дауаханаһы базаһында Төбәк ҡан тамырҙары үҙәге эшләй, унда 2008 й. алып И. м‑н ауырығандарға ярҙам күрһәтеүҙе ойоштороу б‑са фәнни‑методик эш алып барыла. Өфөнөң 5‑се, 18‑се дауаханаларында, “Йәшел сауҡалыҡ” шифаханаһында И. үткәргән ауырыуҙар өсөн реабилитациялау бүлексәләре асылған.
Әҙәб.: Инсульт: принципы диагностики, лечения и профилактики. М., 2002.
Л.Б.Новикова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Аерым ҡанун проекттарына килгәндә, көн тәртибенә сығарылғандар араһында Башҡортостанда ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһындағы ҡанунға үҙгәрештәр индереүгә бәйлеһе лә бар. Документтың асылы социаль торлаҡ төҙөү өсөн бушлай ер участкалары бүлеүгә ҡайтып ҡала.
15 мартта Хәмитов еллыҡ мөрәжәғәтнамә менән сығасаҡ
Аерым ҡанун проекттарына килгәндә, көн тәртибенә сығарылғандар араһында Башҡортостанда ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһындағы ҡанунға үҙгәрештәр индереүгә бәйлеһе лә бар. Документтың асылы социаль торлаҡ төҙөү өсөн бушлай ер участкалары бүлеүгә ҡайтып ҡала.


text:
Халҡым теле миңә – хаҡлыҡ теле,
Унан башҡа минең илем юҡ;
Илен hөймәҫ кенә телен hөймәҫ,
Иле юҡтың ғына теле юҡ!
Р. Ғарипов.
Башҡорт теленең, Башҡортостандың киләсәге – балаларыбыҙҙың башҡорт булыуында! Ә һеҙҙең балалар баҡсаһында башҡорт төркөмө бармы? Сабыйҙар туған телен өйрәнәме? Башҡорт теле Башҡортостанда дәүләт теле статусына эйә. Тимәк, балалар баҡсаһында сабыйҙарыбыҙ үҙ телендә тәрбиә алһын өсөн бер кәртә лә юҡ! Бары ғариза яҙырға, туған телдә белем биреүҙәрен талап итергә генә кәрәк.
Туған телде яҡлау һәм һаҡлауҙы үҙебеҙҙән башлайыҡ: ғариза яҙыу өсөн бер ҡасан да һуң түгел! Әйҙәгеҙ ғариза яҙайыҡ та башҡорт төркөмдәре булдырайыҡ!
Өфө ҡалаһы һәм районы халҡы ғаризаларҙы Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына алып килһен. Адресыбыҙ: Өфө ҡалаһы, Карл Маркс урамы, 3, 101-се бүлмә.
*Стәрлетамаҡта ғаризалар Ленин урамы, 49, 410-сы бүлмә адресы буйынса дүшәмбенән йомаға тиклем ҡабул ителә.
*Сибай: Ленин урамы, 12, 308-се бүлмә. Дүшәмбе һәм шишәмбе көндәрендә киске 5-тән 6-ға тиклем.
*Нефтекама: Ленин урамы, 9, 30-сы бүлмә. Эш көндәрендә.
*Салауат ҡалаһы: Нефтселәр проспекты, 29, 13-сө бүлмә. Эш сәғәттәрендә.
*Ағиҙел ҡалаһы: Сәскәләр бульвары, 3, ҡабул итеү бүлмәһенә мөрәжәғәт итергә.
Башҡа район һәм ҡалаларҙа ғаризалар менән шулай уҡ урындағы ҡоролтайҙарға мөрәжәғәт итергә.
Һорауҙар булһа, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына шылтыратығыҙ: 8(347)246-32-47.
Просмотров (57)


text:
Йылайырҙа һәм Баймаҡта яңы тегеү цехтары асыла
Йылайырҙа һәм Баймаҡта яңы тегеү цехтары асыла Фото: Йылайыр районы
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Йылайырҙа һәм Баймаҡта «Колибри» тегеү предприятиеһының яңы цехтары асыла, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Үҫеш корпорацияһында. 2015 йылда асылған предприятие цехтарын Урал аръяғы ауылдарында урынлаштыра һәм урында йәшәүсе ҡатын-ҡыҙҙарҙы эшкә ала. Етештереү биналары өсөн компания буш торған балалар баҡсаһы, мәктәп һәм башҡа социаль инфраструктура объекттарын йәлеп итәсәк. Инвестициялар биналарҙы төҙөкләндереүгә һәм йүнәтеүгә, коммуникациялар һуҙыуға йүнәлтелә.
Баҙарҙа ике йыл эшләп, компания 224 эш урыны булдырҙы. Ағымдағы йылдың декабрь айында Йылайыр районының Яманһаҙ ауылында яңы цех асыла, унда тағы 44 хеҙмәткәр эшләйәсәк. 2018 йылда Баймаҡта 202 эш урынлыҡ цех асыу күҙалланған. Башҡортостандың Үҫеш корпорацияһында (эшҡыуарлыҡҡа ойоштороу ярҙамын күрһәтеү өсөн ойошторолған) бизнес-план әҙерләнгән. Ул предприятиеға Хөкүмәт ҡарары сиктәрендә синтепон һатыу алыҡ буйынса сығымдарҙы ҡайтарырға ярҙам итәсәк. Баймаҡта ҙур цех асыу буйынса инвестиция проекты Башҡортостан Республикаһының Өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегенә индерелгән.
http://www.bashinform.ru/news/1091555-v-zilaire-i-baymake-otkroyutsya-novye-shveynye-tsekha-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 6494
Мәҡәләләр алфавит тәртибендә урынлаштырылған. Уларҙың атамалары ярым ҡалын баш хәрефтәр менән бирелә, мәҫ.: АКАДЕМИЯ. Әгәр мәҡәләнең исеме ике йәки бер-нисә һүҙҙән тора икән, беренсе урынға атамалағы төп һүҙ ҡуйыла, мәҫ.: АВИАЦИЯ ТЕХНИК УНИВЕРСИТЕТЫ. Мәҡәләнең артынан өтөр аша нәҙек хәрефтәр менән ара ҡалдырып йыйылған синонимы күрһәтелергә мөмкин: АНЕМИЯ, аҙ ҡанлылыҡ. Текста ҡабатланған мәҡәләнең исеме тәүге хәрефтәре менән күрһәтелә, мәҫ.: АЙЫТ ТОРАМАҺЫ — А.т.
Мәҡәләнең исеменә ингән икенсе телдәрҙән үҙләштерелгән терминдарҙың йәйәләр эсендә ҡыҫҡаса этимологик белешмәһе бар. Урыҫ телендә ижад ителгән спектаклдәрҙең, музыкаль һәм әҙәби әҫәрҙәрҙең исемдәре башҡортсаға тәржемәлә бирелә, йәйә эсендә оригинал исеме күрһәтелә. Боронғо һәм урта быуаттар яҙма ҡомартҡылары, урыҫ һәм башҡа телдәрҙә сыҡҡан ваҡытлы матбуғат баҫмаларының исемдәре башҡорт транскрипцияһында яҙыла һәм йәйәләр эсендә башҡортсаға тәржемә ителә.
Энциклопедия бер-береһен тулыландырған тематик яҡтан бәйле мәҡәләләрҙән тора. Уларҙы табыу еңелерәк булһын өсөн һылтанма системаһы файҙаланыла: һылтанылған мәҡәлә исеме курсив (гиперссылка) менән йыйылған.
1918 йылдың 31 ғинуарына тиклем булған ваҡиғалар иҫке (юлиан) календарь стиле менән, артабанғы даталар – яңы (григориан) стиль менән бирелә. Әҫәрҙең (әҙәби, музыкаль, ғилми һ.б.) исеменән һуң йәйәләр эсендә беренсе тапҡыр баҫылыу, ижад ителеү йәки ҡуйылыу (сәхнә әҫәре) йылы, ә наградалар, премиялар, исемдәр һ.б. һуң – исем биреү (тапшырыу) йылы бирелә. Мәҡәлә исеме итеп псевдоним бирелгән осраҡта, мәҡәләнең исеменән һуң, йәйәләр эсендә эшмәкәрҙең ысын исеме күрһәтелә.
Учреждениелар, административ-территориаль берәмектәр, дәүләт берәмектәренең исемдәре һ.б. телгә алынған ваҡыттағы аталышы буйынса бирелә. Башҡортостан торама пункттарының административ-территориаль билдәләнеше буйынса ентекле мәғлүмәттәр килтерелә, әле булғандарының ғына хәҙерге билдәләнеше асыҡлана.
Карталарҙың масштабын ҙурайтып ҡарау мөмкинлеге бар. Һәр мәҡәләнең авторы һәм тәржемәсеһе, нәшриәттә төҙөлгән мәҡәләләрҙең – тәржемәсеһе бирелә.
Энциклопедияла ҡыҫҡартыу системаһы файҙаланыла. Дөйөм ҡабул ителгән (“һ.б.”, “м‑н”) ҡыҫҡартыуҙарҙан тыш, тап ошо баҫмала ғына ҡаралған ҡыҫҡартыуҙар ҡулланыла. Үлсәү берәмектәре Халыҡ-ара үлсәү берәмектәре системаһына тап килә, шулай уҡ әҙәбиәттә осраған башҡа билдәләмәләр ҙә ҡулланыла.
Ҡыҫҡартыуҙар һәм аббревиатуралар исемлеге, шартлы билдәләр, мәҡәләләр исемлеге (“Алфавит” һылтанмаһы), библиография (монографиялар, документтар йыйынтығы, белешмә баҫмалар) сайттың уң яғында бирелгән.
Әлеге ваҡытта сайтта башҡорт телендәге Башҡорт энциклопедияһының беренсе томы, йәғни А һәм Б хәрефтәренә башланған мәҡәләләр менән танышырға мөмкин. Артабан энциклопедияның башҡа томдары ла интернетҡа һалынасаҡ.
Энциклопедияның мәҡәләләре буйынса үҙегеҙҙең тәҡдимдәрегеҙҙе, төҙәтмәләрегеҙҙе беҙҙең электрон адресҡа “хат яҙыу” функцияһы аша ебәрә алаһығыҙ.


text:
Автор: Йыһангирова Гөлнара Марат ҡыҙы МБББУ Бала үҫтереү үҙәге “Аҡбуҙат” балалар баҡсаһы
Баланың бәйләнешле, эҙмә-эҙлекле, грамматик һәм фонетик яҡтан дөрөҫ итеп үҙ фекерен әйтә белеүе, уратып алған донъя тураһында төрлө ваҡиғалар һөйләй алыуы уның тормошонда мөһим роль уйнай. Шуға күрә, һәр дәрестә бәйләнешле телмәр үҫтереү маҡсатында, балалар менән фонемалар өҫтөндәге эште, һүҙ байлығын үҫтереүҙе, телмәрҙең грамматик яҡтан дөрөҫ төҙөлөшөн үҙләштереү эштәрен комплекслы рәүештә башҡарыу һәм был бурыстарҙы бер-береһе менән бәйле, даими рәүештә алып барыуҙы күҙ уңында тоторға кәрәк.
Беренсе кескәйҙәр төркөмөндә телмәрҙең бөтөн яҡтан үҙ-ара бәйләнеше (өндәр мәҙәниәте тәрбиәләү, телмәрҙең грамматик төҙөлөшө, һүҙлек эше) бәйләнешле телмәр үҫтереүҙең төп маҡсаты һәм сараһы булып тора.
Был төркөмдә уҡыған әҙәби әҫәрҙе һөйлёп биреү,
СКАЧАТЬ РАБОТУ ПОЛНОСТЬЮ
Поделиться:


text:
Сибай интернат-гимназияһының саңғысылары өсөн быйылғы ҡыш уңышлы ғына уҙҙы. Ҡала кимәлендә беренселекте яулағас, уларға Межгорьела үтәсәк ярышта ҡатнашыу мөмкинлеге бирелде. Бында ла һынатманылар – пьедесталдың III баҫҡысына күтәрелделәр.
Ҡыш бауыры оҙон, тиҙәр. Бигерәк тә Урал аръяғы райондарында ноябрь баштарында уҡ ҡар яуа ла март аҙаҡтарына тиклем ята. Ә был иһә саңғысылар өсөн бик ҡулай. Әле лә яҙ һулышы тойолоуға ҡарамаҫтан, уҡыусылар буш ваҡыттарында саңғыла елеүҙе хуп күрә.
– Бының файҙаһы ҙур, – ти физкультура уҡытыусыһы Хөрмәт Таһиров. – Спорттың был төрө менән шөғөлләнеүселәрҙең кәүҙәһе һәр саҡ формала була. Шулай уҡ саңғы шыуыу – тын юлдары өсөн дә файҙалы. Аяҡ һәм ҡулдар ҙа көслө була.
Интернат-гимназияла бөтәһе ике тиҫтәнән ашыу уҡыусы саңғы менән теләп шөғөлләнә. Уның базаһы ла йылдан-йыл яңы кәрәк-яраҡтар менән тулыланып тора.
Елдәй етеҙ елгән спортсылар менән әңгәмәләшеп тә алдыҡ.
Игеҙәктәр Динир менән Данир Ишкилдиндәр:
– I синыфта уҡығанда саңғыға баҫҡайныҡ. Хәҙер оҫтарҙыҡ инде. Ғаиләбеҙ менән спорт яратабыҙ. Атайыбыҙ еңел атлетика, бокс менән шөғөлләнә. Әсәйебеҙ – саңғысы. Яңыраҡ бер ярышта III урын яулағайны. Ҡустыбыҙ Камал да ҡалышмай.
Линара Ҡолмөхәмәтова, VII синыф уҡыусыһы:
– Белем усағыбыҙҙа күп түңәрәктәр эшләй. Мин саңғынан тыш, бейеү, ҡурай, туризм түңәрәктәренә йөрөйөм. Былтыр ғына шөғөлләнә башлаһам да, яңыраҡ призлы урын яулауға өлгәштем.
Саңғысыларҙан төбәк-ара ярыш хаҡында ла һорашам.
– Беҙ, башлыса, тигеҙ ерҙә йөрөп өйрәнгәнгәме, таулы урында ауырыраҡ булды. Әммә юғалып ҡалманыҡ, бар көсөбөҙҙө һалып, алға ынтылдыҡ, – тип яуап бирҙе улар бер тауыштан.
Малай-ҡыҙҙарға: «Афарин!» – тип әйтергә генә ҡала. Шулай булмай, спорт кешелә ихтыяр көсө, ныҡышмалылыҡ һәм ҡыйыулыҡ тәрбиәләй икән, тимәк, үҫеп килеүсе быуында өмөт бар!
Гүзәлиә ВАХИТОВА, «Ҡаурый ҡәләм» түңәрәге ағзаһы.


text:
Йәйге каникул булһа ла, мәктәп гөрләп тора. Әле өлкәндәр хеҙмәт лагерында мәж килә. Унда быйыл VII – VIII синыфты тамамлағандар тир түгә. Лагерь етәксеһе Ләйлә Мөхәмәтдинова һәр көнгә нимәләр эшләргә кәрәклеген планлаштыра, тәрбиәселәр Дания Шәрифуллина, Ләйсән Сафиуллиналар етәкселегендә уҡыусылар бөтәһен тырышып башҡара. Быйыл бигерәк тә егеттәргә яуаплы эш эләкте. Дауыл ваҡытында ауған мәктәп алды ҡоймаларын һүтеп алып, мохтаждарға утын итеп яғырға илттеләр. Яңы ҡойма өсөн бағана соҡорҙары ҡаҙыу ҙа еңелдән булманы. Уҡыусылар профнастилды килтереп торҙо, ярҙамға килгән атайҙары иретеп йәбештерҙе. Ҡойма шул тиклем матур килеп сыҡты, егеттәр үҙҙәре лә эштәренән ҡәнәғәт булып, бер килке ҡарап торҙо. Был эште башҡарыуҙа бигерәк тә Хәлил Сәфәрғәлин, Данис Нурғәлиев, Эльдар Ғәйфуллин, Урал Латипов, Азамат Ғатауллин, Илсур һәм Айнур Шәриповтар әүҙемлек күрһәтте.
Ҡыҙҙарға ла эш етерлек булды. Улар мәктәп баҡсаһына картуф, кәбеҫтә ултыртты, яҙ сәскән һуған, кишер, сөгөлдөрҙө утаны. Вәзирә Шәйхетдинова, Ралина Хәмиҙуллина, Диана Антипова, Лира Тимерғәлина, Алина Нурғәлиева, Рәмилә Мөлөкова, Миләүшә Әхмәҙуллиналар һәр эштә маһирлығын күрһәтте: түтәл дә утаны, ишек алдын да һеперҙе, сәскәләргә һыу ҙа һипте, тәҙрәләрҙе лә ялтыратып йыуып ҡуйҙы.
– Мәктәп – икенсе йортобоҙ, йәйгеһен матурлаһаҡ, үҙебеҙгә көн дә килеүе күңелле булыр, – тине тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары Дания Шәрифуллина.
– Әле үҙегеҙ тырышып үҫтергән йәшелсәләрҙән эшләнгән салат, аштар ҡышын көс-ҡеүәт өҫтәр, витаминға байытыр, – тип өҫтәне лагерь етәксеһе Ләйлә Мөхәмәтдинова.
Ә мин балаларҙың эш рәте белеп үҫеүҙәренә ҡыуандым. Өйҙә ата-әсәһе үҙе менән эйәртеп, өйрәтеп, бергәләп эшләгән балалар мәктәптә лә һис һынатмай. Ҡулы эш белгән тырыш кеше һәр ерҙә лә кәрәк, улар бер ҡасан да эшһеҙлектән ыҙаланмаясаҡ. «Һөнәре бар – юғалмаҫ!» – тип халыҡ белмәй әйтмәгән. Хеҙмәт лагеры ла балаларҙы тырышып эшләргә, һәр нәмәне еренә еткереп башҡарырға, эштән йәм табырға өйрәтә.
Ләлә АБЗАЛОВА, уҡытыусы.
Туймазы районы, Бишҡурай ауылы.


text:
Йылан
Йылан — Түбәнге Ағиҙел ҡәбиләләре берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе. Был төркөмгә ингән ун ҡәбиләнең (йәнәй, гәрәй, ҡырғыҙ, елдәк, ҡанлы, дыуанай, ҡаршин, таҙ, ыуаныш) береһе.
Йөкмәткеһе
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылан ҡәбиләһе атамаһы, бигерәк тә 922 йылда беҙҙең тарафтарға сәйәхәт ҡылған Ибн Фаҙландың боронғо башҡорттарҙың йыланға табыныуын иҫкә алыуын иҫәпкә алып, йылан этнонимы боронғо башҡорттарҙың йыланды ололауына, хөрмәтләүенә ҡайтып ҡала, тип фаразлана:
«Мы видели, как (одна) группа из них поклоняется змеям, (другая) группа поклоняется журавлям...».
Тарихи әҙәбиәттә боронғо болғарҙарың динендә лә йылан культы булған тигән фекер бар. Әммә йылан этнонимы йыланға бәйле булғанын Кузеев Р.Ғ. осраҡлы ситуация, тип билдәләй.
Г. Е. Грумм — Гржимайло йыландарҙы ҡыпсаҡтар менән бәйләп иҫкә ала, йыландарҙың этник сығышы нигеҙендә динлиндәр тора, ти (Кузеев Р.Ғ. китабынан).
Ҡәбилә ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылан ҡәбиләһе өс ырыуға бүленә:
- Эске — йылан (ырыу аралары: баҙраҡ, елан, кугәрсен, яҡут).
- Иҙел -йылан (ырыу аралары: ҡандры, үрнәк, байсары).
- Ҡыр — йылан, икенсе исеме Тышҡы — йылан (ырыу аралары: буләк, искәндәр, исламғол, ҡара-ҡыпсак, ҡуян, тәзәй).
Ҡәбилә — йылан, ырыу — эске йылан, иҙел йылан, ҡыр йылан, оран — тоҡсаба, агас — ҡайын, ҡош — ҡарға, тамга — әүернә (х).
Туған теле — башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һәм түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай[1].
Белгестәр әйтеүенсә, әлеге көндә республика ерлегендә һәм башҡа региондарҙа йәшәүсе 70 меңгә яҡын башҡорт йылан ырыуына ҡарай.
Йылан ҡәбиләһе мифтарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мифтар кешенең донъяға ҡарашын ғына сағылдырып ҡалмай, ул бөтә яҡлап кеше тормошона йоғонто яһай. Ҡайһы берҙә мифик образдар исем булып та китә. Урыҫ халҡының эпик йырында киң билдәле булған Тугарин Змеевич образы ысынбарлыҡта булған персонаж — ҡай ырыулы кыпсаҡ башлығы Туғархан. Ҡай — йылан. Ҡай монгол телендә йылан тигәнде аңлата. Урыҫтарҙа Змей Горыныч, ирандарҙарҙа — ажи -даха, башҡорттарҙа — аждаха.
Күп башлы дракон образы ғәҙеллек символын һүрәтләй. Ҡытайҙа аждаһа — яуызлыҡ символы түгел, ә ер — тупраҡ, тәрән аҡыллылыҡ һәм уңдырышлылыҡ символы. Ҡыпсаҡтарҙа кайлылар (каепичи) ырыуы булған.
Этник тарихы һәм сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылан ҡәбиләһе — төрки -монгол сығышлы ҡәбилә. Кай ҡәбиләһенең тарихы беҙҙең эраның башында Манчжурия яландарында башлана. Ҡытай яҙмаларында «хи» халҡы тураһында һүҙ бара. Хи (яҙыла) — хай (ишетелә)- ҡай — йылан — берүк халыҡ. Был халыҡ һунарсылыҡ иткән, тирмәләрҙә йәшәгән, ғәсҡәрҙәре биш полктан торған, полкты иркин етәкләгән, игенселек менән шөғөлләнгән, бик оҫта уҡсылар, саңғыла шул тиклем шәп йөрөгәндәр, улар артынан етеп булмай, тигән мәғлүмәт бар. Алтынсы быуатта ҡай ҡәбиләһе төрки кағанатынан еңелә, ә 712 йылда үҙҙәре, киреһенсә, ҡытайҙарҙы еңәләр.
Ҡытай хроникалары ҡыдан хәкүмәте тарихы тураһында бәйән итә. X-сы быуатта ҡыдандәр Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала. Башҡорт ҡатай ырыуы — ҡыдандәр нәҫеленән. Ҡатайҙар — ҡай ҡәбиләһенең иң яҡын ҡәрҙәштәре.
Йыландар — иң боронғо төрки ҡәбиләләренең береһе. Уларҙың беренсе мең йылдың икенсе яртыһында Римға һөжүм итеүе тураһында әрмән яҙыусыһы Матвей Эдесс (XII быуат) яҙып ҡалдырған. Һуңынан йылан халҡы «ерәнсәслеләр» илен баҫып ала. Һары, ерән сәсле тип кыпсаҡтарҙы (урыҫса половцы — полома -солома) атайҙар. Ошо һәм башҡа эре процестарҙың башында йылан (ҡай) ҡәбиләһе торған. Ғалимдарҙың фекеренсә, тип яҙа проф. Янғужин Р. З. йыландарҙың тарихы беҙҙең эраға тиклем өсөнсө быуатҡа ҡайтып ҡала. Данлыҡлы ҡәбилә яңы эраның беренсе йыллығының аҙағында уҡ башҡорт этносын тулыландыра.
Түбәнге Ағиҙел башҡорттар ҡәбиләләрендә этноним төркөмдәре көньяҡ башҡорттары менән этник нигеҙенең уртаҡлығын, күп осраҡта бөтә башҡорт ҡәбиләләренең боронғо ваҡыттан үҙ-ара бәйләнештә булыуҙарын иҫбатлай. Мәҫәлән, көньяҡ -көнсығыштың тау этнонимы йәнәйҙәрҙә һәм йыландарҙа бар.
Кузеев Р.Ғ. тарафынан бик күп тамғалар өйрәнелгән. Барлығы 900 тамға табылған. Тикшеренеү эштәре төньяҡ һәм Түбәнге Ағиҙел ҡәбиләләренең уртаҡлығын күрһәтә. Түбәнге Ағиҙел башҡорттары тамғалары араһында ҡыпсаҡ (ҡара-ҡыпсаҡ) тамғалары барлығы асыҡланды. Шулай уҡ Үҫәргән тамғалары, ҡаршин ырыу араһынан башҡа, барыһында ла бар (110 тамға).
Йылан һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләре тарихы урта быуаттарҙа ҡыпсаҡ конфедерацияһы сиктәрендә Дәшт- и- Ҡыпсаҡта үҫешкән булһа кәрәк. XIII—XIV быуаттарҙа күп һанлы Дәшт -и- Ҡыпсаҡ ҡәбиләләре Урал алдына юл тоталар. Көслө миграция юлдары Башҡортостанға башҡа ҡәбиләләрҙе лә алып килә.
Йыландар — Ағиҙел үҙәнендә көн күреүсе ҡырғыҙҙар, каңлыларҙың күршеләре, улар һәм ҡыпсаҡтар менән миграция ваҡытынан алып һәм Дәшт -и- Ҡыпсаҡ дәүеренә тиклемге тормоштары менән дә бәйле. Йылан ырыу араларының ҡайһы бер ҡыпсаҡ этнонимиялары был ырыу XIII—XIV быуаттарҙа ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең бер өлөшө булыуы мөмкинлеген иҫбатлай ала. Кузеев Р.Ғ. 1953 йылда бер йылан ырыуы ҡартының: беҙ йылан — ҡыпсаҡтары, тигән һүҙҙәрен иҫкә төшөрә.
Боронғо риүәйәттәрҙән: әлеге йәшәгән ерҙәргә йылан ҡәбиләһе Волга йылғаһы яғынан йәки Ҡырымдан килгән.
Ҡыпсаҡтарҙың боронғо тарихындағы бер эпизод йылан ырыуының этник сығышын асыҡлай. В. В. Бартольд Н. Маркварттың китабына яҙған рецензияһында ҡыпсаҡтарҙың Алтайҙа көн күргән сағында, уларҙы йылан халҡы еңгән, тип яҙа. Ҡыпсаҡтар Алтайҙа Йылан (ҡытай транскрипцияһында Чжи — лян) үҙәнендә йәшәгәндәре тарихта билдәле факт. Тағы ла бер мәғлүмәт: Г. Е. Грумм — Гржимайло йыландарҙы ҡыпсаҡтар менән бәйләп иҫкә ала, йыландарҙың этник сығышы нигеҙендә динлиндәр тора, тип һанай ул (Кузеев Р.Ғ. китабынан).
Шулай итеп, йылан ырыуының сығышы аныҡ билдәле булмаһа ла, уларҙың ҡыпсаҡтар берләшмәһенә ингән иң боронғо төрки ҡәбилә икәне бәхәсһеҙ.
XVII—XVIII быуаттарҙағы үҙгәрештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт ерҙәрен талау факттары XVII быуат архив документтарында юҡ тиерлек. Ә бит нәҡ XVII быуатта башҡорт ерҙәрен үҙләштереү, талау, тартып алыу киң ҡулланылған, тик ул ваҡытта акттар тейешле кимәлдә теркәлмәгән булған. XVIII быуат документтары был процесты бик асыҡ күрһәтә.Ҡанлылар, мәҫәлән, 1722 йылда үҙ ерҙәрен 10 һумға һатҡан. Күп кенә башҡорттар ихтилалдарҙы аяуһыҙ баҫҡандан һуң үҙ ерҙәренән ҡыуылғандар. Бик күп ерҙәр припущенниктар индереү сәбәпле юғалтылған. Шуның өсөн Түбәнге Ағиҙел ауылдары ҡатнашҡа әйләнгән: башҡорт — татар, башҡорт — мари, башҡорт — удмурт ауылдары.
Ыҡ ҡәбиләләре менән бергә төньяҡ — көнбайыш башҡорттарының һаны XVIII быуатта 90-100 мең кеше тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта Башҡортостандың ҡалған территорияһында был һан 200 меңгә еткән. XIX быуатта көнбайыш һәм көнсығыш Башҡортостанда был күрһәткестәр ҡырҡа үҙгәрә: көнбайышта башҡорттарҙың һаны күбәйә башлай. Был үҙгәрештәрҙең, Кузеев Р.Ғ. билдәләүенсә, төп сәбәбе — башҡорттар араһына күпләп татар, типтәр, мишәр, удмурт, мари, сыуаштарҙың күсенеп килеүе. Ырыу ара эттнонимдарының үҙгәреүе лә ошо сәбәптәр арҡаһында икәне бәхәсһеҙ.
Йәшәү территорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түбәнге Ағиҙел ҡәбиләләре территорияһы көньяҡтан төньяҡҡа тар ғына оҙонса дуға формаһындағы буйҙан ғибәрәт. Уларҙың урынлашҡан ерҙәренең көньяҡ сиктәре Ыҡ, Өҫән, Сөн, Баҙы, Сәрмәсән, Ҡармасан йылғаларының тамағында булһа, төньяҡ сиктәре — Ағиҙелдең уң яҡ ярынан Танып йылғаһының урта ағымына тиклем йәйелә. Урман зонаһында ла, ялан яғында ла һәр ҡәбиләнең үҙ биләме булған. Айырыуса тығыҙ булып уйпат урындарҙа урынлашҡандар. XVIII быуатта Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә, Өфө ҡалаһынан алып Ағиҙел йылғаһы тамағына тиклем, тик башҡорттар ғына йәшәгән.
Башҡорттар борондан биләгән территорияларҙа ҡәбилә — ырыу булып йәшәгән — был уларҙың статусы үҙенсәлеге булып торған. Шуға күрә 1865—1866 йылдарға тиклем административ улустар ырыу буйынса ойошторолған. Мәҫәлән, Эске йылан улусы 1680 йылда Йылан улусын икегә (Эске-Йылан һәм Тышҡы-Йылан ырыуҙары) бүлгәндән һуң ойошторола. 1700 йылда ике улустан өсөнсөһө айырыла: Иҙел-Йылан улусы. Эске-Йылан улусы үҙ сиратында алты аймаҡтан — Бикмәт, Ыуаныш, Күзбай, Күрзә, Баҙраҡ, Өсболон — тора. 1865—1866 йылдарҙа ғына улустар территориаль берәмектәргә үҙгәртеп ҡорола.
XVIII быуат аҙағында —XIX быуатта йылан ҡәбиләһе йәшәгән ер биләмәләре административ рәүештә Бәләбәй, Боғорослан, Бөрө улустары составына ингән, кантон идаралығы системаһына күсерелгәндән һуң — 5-се (10 −11-сы), 10-сы (12-13-се) башҡорт кантондарына ингән.
Йылан ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәренә хоҡуҡтары урыҫ батшалыҡ хөкүмәте тарафынан грамоталар менән 1574, 1626, 1658, 1685, 1753, 1766, 1793 йылдарҙа раҫланған. Шәжәрәләр башҡортарҙың биләгән ерҙәренә хужа булыуына, аҫабалығына юридик күҙлектән дәлилләү өсөн ышаныслы документ булып һаналған. Мәҫәлән, Эске йылан ырыуы башҡорттары быуындан быуынға 1618 йылғы документты тапшыра килгәндәр:
«Лета 7126 июля в 4-й день в государеве Цареве и великого князя Михаила Федоровича всея Руси грамоте писано: в Казань к воеводам и князьям Володимиру Тимофеевичу Долгорукову и Семену Никитичу Гагарину да дьяку Андрею Подлесову били челом государю царю и великому князю Михаиле Федоровичу всея Руси, уфимские башкирцы Казанской дороги Яски-Илянской волости Мухамет Абдулов, Базайка Байметов с товарищи…»
Хәҙерге ваҡытта йылан ҡәбиләһе биләгән ерҙәрҙә Башҡортостан Республикаһының Борай, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм башҡа райондары урынлашҡан.
- Борай районында эске йылан ырыуы вәкилдәре йәшәгән ауылдар: Оло Баҙраҡ, Туҡран, Ҡайынлыҡ, Таңғатар, Байсаҡ, Ҡарайерек, Яңы Бикмәт, Ҡоҙаш, Силәсәү, Салҡаҡ, Сәйетбай, Сәйеткүрҙе, Ыуаныш — Алпауыл, Ҡанғыш, Миңле, Күзбай, Абзай.
- Дүртөйлө районы — ҡыр йыланы ырыуы ауылдары: Манышты,Ҡаңғыш, Талбаш — Баҙраҡ.
- Илеш районы — иҙел -йылан башҡорттары Буралы, Етей, Түбәнге Йәркәй, Тилипан, Тазый, Рсай, Сәйетҡол, Үрге Сереккүл, Түбәнге Сереккүл, Ишҡар, Лаяшты, Иҫке Дөмәй, Йәнтуған, Үрге Йүнне ауылдарында йәшәйҙәр.
- Саҡмағош районында Тәйнәш, Иҫке һәм Яңы Балаҡ, Ҡоран, Үрге һәм Түбәнге Ҡыръялты, Сүпте, Әхмәт, Тамьян, Сүрмәт, Иҫке Бысҡаҡ ауылдары — йылан ырыуы йәшәгән ауылдар.
- Шаран районында Шаранбаш -Князево, Чалмалы, Дүрмән ауылдары.
- Туймазы районы (ҡыр йылан ырыуы) Ҡарат, Кәкребаш, Мәҡсүт, Ҡарамалы — Вәлит (Ғәфүр), Илсембәт, Япрыҡ, Үрге Зәйет, Исмаил, Туймазы, Үрге Бишенде, Төмәнәк, Бәйрәкәтүбә, Уяҙытамаҡ, Ҡарамалы-Тамаҡ (Тимер) ауылдары.
- Йәрмәкәй районы (ҡыр йылан ырыуы): Әбделкәрим, Уҫман—Ташлы, Абдулла, Рәтамаҡ, Атамкүл, Иҫке Шах, Яңы Шах, Сүлле, Сөйәрмәт (Һөйәрембәт), Ҡолбай, Тарҡаҙы, Исламбаҡты ауылдары.
- Татарстан Республикаһы Баулы районы (байлар ырыуы менән бергә): Баулы, Исергәп, Ҡыҙылъяр, Тумбарлы, Иҫке Чуты, Яңы Чуты ауылдары[3].
Йыландарҙың бөгөнгөһө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер боронғо яҙмала «Кеше үҙ халҡы араһында урын алырға тейеш. Үҙ урынын тапмайынса, икенсе мөхиттә көн итеүсе тамуҡта яныр», тигән юлдар бар, тимәк, бындай төшөнсә әүәлге замандарҙа ла актуаль булған…
Башҡорт ғалимдары коллективы билдәле тарихсы — журналист Салауат Хәмиҙуллин етәкселегендә башҡорт ырыуҙары тарихы («История башкирских родов») буйынса монографиялар өҫтөндә эшләй. Этәргес көс булып тарихсы — ғалим Әнүәр Әсфәндийәровтың төньяҡ — көнсығыш этник башҡорттарҙың үҙ этносынан айырылыу арҡаһында килеп тыуған проблеманы асып һалған «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабы тора. Темаға методологик яҡтан Урта Волга һәм Урал халыҡтарының көнкүрешен, мәҙәниәтен, этник тарихын һәм халыҡтың сығышын өйрәнгән этнограф Кузеев Р.Ғ. индергәнен иҫәпкә алып, йәш ғалимдар коллективы райондарҙағы крайҙы өйрәнеүселәр ҡатнашлығында үҫеп килгән йәш быуынды ырыу — ҡәбиләләр интституты менән таныштырыуҙы маҡсат итеп ҡуйҙы.
Архив документтары, этнографик мәғлүмәттәр һәм генетик тикшеренеүҙәр — ошо өс юҫыҡта алып барылған эш ифрат ҙур һөҙөмтә бирә. Иран, ғәрәп, ҡытай телендәге ышаныслы яҙма сығанаҡтары, уҙған быуаттарҙағы ревизия ҡағыҙҙары, Совет осорондағы халыҡ һанын алыу кампанияһы мәғлүмәттәре, метрик яҙыуҙары, шәжәрәләр — барыһы ла монографияларҙы ныҡлы дәлилдәр, факттар менән байыта.
Башҡорт халҡының ҡәбилә — ҡәүем структураһы әле лә һаҡланған. Бөгөнгө көндә һәр ырыуҙың генетик яҡтан гаплотөркөмдәре билдәле булыуы был эште күпкә еңеләйтә.
Һәр кеше үҙ халҡының мәҙәниәтен, үткәнен һәм бөгөнгөһөн өйрәнергә, тыуған яғының тарихын белергә хоҡуҡлы. Үкенескә күрә, оҙайлы ваҡыт йылан ырыуы башҡорттары йәшәгән райондарҙа уҡыу татар телендә барғанлығы арҡаһында халыҡ нәҫел-нәсәбен, ауылдарҙың тарихын белмәй ине:
-«Мин 1946 йылдан 1953 йылға тиклем мәктәптә белем алдым һәм ошо ваҡыт арауығында татар телендәге уҡыу әсбаптары менән генә ҡулландым. Берәй генә башҡорт китабын да уҡығаным йәки күргәнем булһасы… Татарса уҡыныҡ, татарса йырланыҡ, татарса йәшәнек… Үҫә бара мин телебеҙҙең бөтөнләй үк татарса түгеллеген дә аңланым һәм, Аллаға шөкөр, ваҡыты етеп, ғалимдарыбыҙ беҙҙең башҡорт булыуыбыҙҙы иҫбатланы.» (Борай районы аҡһаҡалы, шәжәрәләр төҙөү менән шөғөлләнеүсе Әлфис Мөғәллимов сығышынан).
Район — ҡалаларҙа монографиялар буйынса презентациялар үткәрелә. 1990 — сы йылдарҙа халыҡта үҙ ырыуына, үҙ булмышына ҡарата уянған ҡыҙыҡһыныу аҙаҡҡы ваҡыт төньяҡ — көнсығыш райондарында яңы һулыш алды:
- 2013 йылының 27 февралендә Йәрмәкәй районының үҙәгендә йылан ырыуы башҡорттарының съезы үтте. Шулай уҡ был сарала Борай, Бижбүләк, Туймазы райондары вәкилдәре ҡатнашты.
- 2015 йылдың 16 ноябрендә Туймазыла, 4-се ҡала китапханаһында, йылан ырыуы тарихы буйынса презентация үтте. Районда йәшәүсе башҡорттарҙың яртыһы ошо ырыуға ҡарай.
- 2015 йылдың 15 сентябрендә Борай районында Башҡортостан Гуманитар тикшеренеүҙәр институты ғалимдары тарафынан нәшер ителгән «Башҡорт ырыуҙары тарихы» серияһының йылан исемендәгеһенә арналған сара булып уҙҙы.
- 2015 йылдың 5 ноябрендә Муса Гәрәев исемендәге кинотеатрҙа «Башҡорт ырыуҙары тарихы» монографияларының «Йылан» һәм «Ҡырғыҙ» сериялары буйынса презентация үткәрелде. Сараға тыуған яҡты өйрәнеүселәр, китапханасылар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары саҡырылды. Презентация Илеш районы администрацияһы, тарих һәм крайҙы өйрәнеү Музейы, башҡорттар Ҡоролтайы тарафынан әҙерләнде.
Ҡатнашыусыларҙың барыһына ла монографияның йылан ырыуына бағышланған серияһы бушлай таратылды. Рухы булған һәр башҡорт, үҙенең аҫылына ҡайтырға теләгән һәр кем был китапты оло бүләк итеп ҡабул итте. Мәктәптәрҙә, республика, ҡала-район кимәлендә үткәрелгән ғилми — практик конференцияларҙа уҡыусылар үҙ шәжәрәләре өҫтөндә эшләүен, боронғо ҡәбиләләрҙең береһе булған йылан ырыуының нәҫеленән булыуҙарын иҫбат итә.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, профессор Әхмәтзәки Вәлиди Туған — Суҡлы — ҡай (йылан) ырыуы башҡорттары нәҫеленән була. Был турала Ә. Вәлиди «Хәтирәләр» китабында яҙа, тик бер нәмә лә үҙенең ырыуы хаҡында белмәүен ҙур үкенес менән белдерә. Тарихсы Салауат Хәмиҙуллин, Вәлиди йәшәгән ваҡытта әле күп кенә сығанаҡтар билдәле булмағанын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 История башкирских родов, 2015, с. 41
- ↑ [1] Белгестәр әйтеүенсә, әлеге көндә республика ерлегендә һәм башҡа региондарҙа йәшәүсе 70 меңгә яҡын башҡорт йылан ырыуына ҡарай. М.Ҡаһарманова. Киске Өфө. 28.09.15
- ↑ История башкирских родов, ч.2, 2015, с. 124—131
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асфандияров А. 3. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. (рус.)
- История башкирских родов. Елан. Том 9. Часть 1 / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, Ф. Ф. Гайсина, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2015. — 720 б. — ISBN 978-5-85051-637-6. (рус.)
- История башкирских родов. Елан. Том 9. Часть 2 / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, Ф. Ф. Гайсина, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2015. — 720 б. — ISBN 978-5-85051-637-6. (рус.)
- Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — Б. 25—26. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б. (рус.)
- Яппаров Х. М. Наше шежере — Уфа: Китап, 1999. — 272 б. — ISBN 5-295-02630-2. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәнғужин Р. З. Йылан // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ЙЫЛАН ЫРЫУЫ БАШҠОРТТАРЫ БОРАЙҘА ЛА ЙӘШӘЙ http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2707
- Беҙ — ҡыр-йылан ырыуынан http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2845-be-yr-yylan-yryuynan.html
- Салават Хамидуллин: «У башкир не семь, а более сорока родов». https://proufu.ru/news/gorod/litsa/salavat_khamidullin_u_bashkir_ne_sem_a_bolee_soroka_rodov/
- Выступление Суфиянова Руслана на НПК http://dilara.ucoz.net/load/vystuplenie_sufijanova_ruslana_na_npk/1-И1-0-4
- В Туймазах состоялась презентация книги "История башкирских родов. Елан. https://tuimazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/264782/?sphrase_id=160460
- Презентация книг «Елан» и «Кыргыз» из серии «История башкирских родов» с участием краеведов Илишевского района.https://ilesh.bashkortostan.ru/presscenter/news/263134/?sphrase_id=160460
- Сергеев Д. Н..Особенности исследования истории башкирских родов.http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/168/1/Sergeev%201_2013.pdf
- Кулбахтин Н, Шаяхметов Г. Из истории Туймазинского района. «Ватандаш», № 6 — 2002 , стр. 50-58.
- Йәрмәкәй районында Йылан ырыуы башлығы һайланды http://www.bashinform.ru/bash/533990/
- Презентация книг «Елан» и «Ҡыргыз» из серии «История башкирских родов». https://ilesh.bashkortostan.ru/presscenter/news/263134/?sphrase_id=160
Видеояҙмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
11 октябрь
11 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 284-се көнө (кәбисә йылында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Башҡортостан — Республика көнө.
- Абхазия — Ҡораллы көстәр көнө.
- Панама — Революция көнө.
Тарихи ваҡиғалар
- 1783 — Рәсәй Академияһы ойошторола (рус телен өйрәнеү буйынса)
- 1881 — Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
- 1990 — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.
Был көндө тыуғандар
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
- Зимина Нина Николаевна (11.10.1942—24.06.2014), уҡытыусы, шағир һәм прозаик, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы, Белорет ҡалаһының почётлы гражданы.
- Симонова Надежда Ивановна (11.10.1947), ғалим-гигиенист, Рәсәй медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Көршәк ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
- Мурахтина Нина Петровна (11.10.1923—14.07.1989), хеҙмәт алдынғыһы, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Скворчиха ауылынан.
- Пантелеев Михаил Максимович (11.10.1938), журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1965—1998 йылдарҙа Балаҡатай районының «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы Савалда ауылынан.
- Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы (11.10.1958), педагог, 1990 йылдан Краснокама районының Николо-Березовка урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән Ишембай ҡалаһынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
Дөйөм исемлек
- 1909 — Георгий Лисицын, совет шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
- 1923 — Александр Сухарев, совет һәм Рәсәй ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-90 йылдарҙа СССР-ҙың Генераль прокуроры.
- 1927 — Владимир Успе́нский, рус совет яҙыусыһы («Тайный советник вождя»).
- 1936 — Юрий Алтухо́в, совет һәм Рәсәй ғалимы, генетик.
- 1962 — Ғәбделфәт Сафин, йырсы, Татарстандың халыҡ артисы (2009).
Был көндө вафат булғандар
- 1994 — Яҡуп Ҡолмой, башҡорт совет шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 2006 — Азат Аббасов, татар опера йырсыһы.
- 2006 — Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисты (1969).
Йыл көндәре


text:
- Подробности
- Просмотров: 518
АППЕНДИЦИТ (лат. appendix — ҡушылма), һуҡыр эсәктең селәүсен һымаҡ үҫентеһенең шешеүе. Селәүсен һымаҡ үҫентенең киңлеге тарайғанда йәки йыуан эсәк таштары м‑н ябылғанда, ҡыл селәүсендәр м‑н тығылғанда, лайлалы тиресә шешенгәндә һ.б. барлыҡҡа килә, был ваҡытта эсәктәрҙәге бактериялар шешеү процесының көсәйеүенә булышлыҡ итә. Киҫкен һәм хроник була. Киҫкен А. катараль, флегмоналы һәм гангреналы формаларға айыралар. Киҫкен А. төп симптомдары: эс ауыртыу (эпигастраль, уң яҡ бығым өлкәһе), уҡшыу, ҡоҫоу, тән т‑раһы күтәрелеү (балаларҙа симптомдар нығыраҡ сағыла). Хроник А. уң яҡ бығым өлкәһендә ваҡыты‑ваҡыты м‑н булып торған ауыртыу һәм диспепсия күренештәре хас. Диагностика өсөн клиник, лаб. һ.б. тикшеренеү мәғлүмәттәрен ҡулланалар. Дауалау хирургик. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: аппендикуляр инфильтрат йәки абсцесс, ҡорһаҡ ярыһының йәбешеү ауырыуы, перитонит.
БР‑ҙа киҫкен А. б‑са 2005 й. 10183 кешегә операция яһала; 2007 — 9636; 2009 — 10077. Медицина университетында А. диагностикалау (О.В.Ғәлимов, М.М.Мырҙанов, В.М.Тимербулатов), балаларҙа (А.Ә.Ғүмәров, М.Ғ.Мәүлитова) һәм ололарҙа (Ә.С.Дәүләтов, М.Ә.Нартайлаҡов, В.В.Плечев) операциянан һуңғы өҙлөгөүҙәрҙе иҫкәртеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла, операциянан һуң өҙлөккән ауырыуҙарҙы диспансерлаштырыу проблемалары өйрәнелә (Н.Ғ.Ғатауллин, П.Г.Корнилаев, Р.Р.Шәүәлиев).
М.Ә.Нартайлаҡов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Халиҡов уҡыуҙарына 10 йыл тулыу уңайынан тантаналы кисә үтте
Башҡортостан тарихындағы иң ауыр ваҡыттарҙа республика менән етәкселек иткән, 27 йәшендә генә БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе вазифаһын башҡарған абруйлы етәксе Муллайән Халиҡовтың исемен мәңгеләштереү, халыҡ хәтерендә яңыртыу эштәре республика кимәлендә бына инде 10 йыл дауамында башҡарылып килә.
Нефтекама дәүләт филармонияһында үткән сарала Башҡортостан Республикаһының барлыҡҡа килеү тарихына ҡыҙыҡһыныу уятыу аша халыҡтың танып белеү эшмәкәрлеген үҫтереү төп маҡсат булып торҙо. Сарала «Халиҡов фонды» етәксеһе Фәнил Шәрипов, Нефтекама башҡорттары ҡоролтайы рәйесе Азат Үтәкәев, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының төньяҡ төбәк-ара берләшмәһе рәйесе Рәйес Исмәғилев, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты аппаратының баш белгесе Радик Бәхтиев ҡатнашты.
Тарих туҙанында хаҡһыҙ рәүештә исеме онотолған күренекле дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ын төҙөүҙең башында йөрөгән кешеләрҙең береһе Муллаян Халиҡовтың исемен тергеҙеүгә, эшмәкәрлеген өйрәнеүгә һәм халыҡҡа еткереүгә Нефтекама ҡалаһында йәшәп ижад итеүсе тарихсы Фәнил Йәмғетдин улы Шәрипов күп көс һалған. Ул үҙенең сығышында Муллаян Дәүләтша улының эшмәкәрлеге, тормош юлы менән таныштырҙы.
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы – Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Ул 1894 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк улусының Иҫке Аҡтау ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) башҡорт ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килгән.
Муллайән Халиҡов оҙаҡ йылдар буйы башҡорттарҙың үҙидараһы булыуы өсөн көрәшкән, шунлыҡтан милләтсе тип тә йәберләнгән.
М.Халиҡов 1909 йылға тиклем тыуған ауылындағы мәҙрәсәлә белем ала, артабан Килем ауылында башланғыс рус мәктәбендә уҡый. 1915 йылда Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһындағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен һәм уҡытыусылар семинарияһын уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылды М.Халиҡовты Орск ҡалаһына башланғыс мосолман мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр. Бында ул 1917 йылдың октябренә тиклем эшләй. Артабан уны Темәс ауылындағы земство китапханаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр һәм шул ваҡытта Халиҡов Темәстә 6 йыллыҡ Башҡорт башланғыс училищеһында уҡыта.
1917 йылда Халиҡов Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушылып китә. Ф. Я. Шәрипов яҙыуы буйынса, Муллайән Халиҡов 1917 йылдың 20-27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт һәм шул уҡ йылдың 22-29 авгусында Өфөлә уҙған II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында ҡатнаша.
Муллайән Халиҡов үҙенең автобиографияһында яҙыуынса, 1918 йылдың 23 мартынан РКП(б)-ға яҙылып, советтар яғында йөрөй. Троицк ҡалаһы һәм өйәҙенең мосолман эштәре буйынса комиссары булып эшләй. Апрель айында Ырымбур төрмәһенән ҡотолған Әхмәтзәки Вәлиди йәшерен рәүештә Муллаян Халиҡов менән бәйләнешкә инә һәм уны милли хәрәкәт эшенә йәлеп итә. Зәки Вәлиди сәйәсәт майҙанынан китеү менән, башҡорт хәрәкәтенең төп идеологы, халыҡ, автономия мәнфәғәттәре өсөн көрәшсе ролен Муллайән Халиҡовҡа үҙ өҫтөнә йөкмәргә тура килә.
1937 йыл афәте Халиҡовтар ғаиләһенә лә ҡағыла. Күренекле дәүләт эшмәкәрен, нахаҡҡа ғәйеп тағып, атып үлтерәләр. Ҡатынын да ҡулға алалар. 1958 йылда ғына уларҙың икеһе лә аҡлана.
Тыуған илебеҙҙең данлы тарихы, республикабыҙҙың киләсәге өсөн көсөн йәлләмәгән шәхестең исемен мәңгеләштереү буйынса республикабыҙҙа бөгөн бик күп эш башҡарылған. Бүздәк районы тарихын өйрәнеүсе Ғәли Ғатауллин, документаль сығанаҡтарға таянып, «Аҡтауға ҡайтам әле» тигән китап баҫтырған. Тарихсы Фәнил Шәрипов, шәхестең тормош юлы һәм эшмәкәр-леген өйрәнеп, «Тәрән тамырҙар» романын яҙған. Стәрлетамаҡ ҡалаһында Муллайән Халиҡовҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Күренекле дәүләт эшмәкәренең яҡты иҫтәлеген халыҡҡа ҡайтарыу буйынса тағы ла күп эш башҡарыласағына ышаныс ҙур, үткән сарала ҡабул ителгән резолюция проекты ошо турала һөйләй. Мәҫәлән, баш ҡаланың иң күркәм майҙанында уға арнап һәйкәл ҡуйылырына, урамдарҙың береһе уның данлыҡлы исемен йөрөтөрөнә, шулай уҡ Нефтекама Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында уның мөйөшөн булдырыуға оло шәхестең хаҡы бар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 553
АБДУЛЛА ҠАЛАСЫҒЫ, б.э.т. 4—3 бб. — б.э. 13—14 бб. археологик ҡомартҡыһы. Мәсетле р‑ны Абдулла а. көньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй й. бейек һул ярында урынлашҡан. 1980 й. Ю.А.Морозов тарафынан асыла, 1984—86 йй. А.И.Лебедев тарафынан өйрәнелә. Ҡомартҡы емерелгән, һаҡланып ҡалған өлөшө (яҡынса 120 м2) ҡаҙылған. Ҡаласыҡтың һаҡ ҡоролмаһы урҙан (бейеклеге 2,1 м, киңлеге 14 м) һәм соҡорҙан (тәрәнлеге 1 м, киңлеге 3 м) торған. Тәүҙә ур 1,25 м бейеклектә һәм 6 м киңлектә, бағаналы конструкциялы һәм өҫтән, яҡынса 0,2 м ҡалынлыҡтағы балсыҡ һылап, нығытылған була. А.ҡ. терр‑яһында 16 м2 майҙанлы тура мөйөшлө ярым ер өй, 4 хужалыҡ соҡоро табылған. Керамика Горохов мәҙәниәте һауыттарынан һәм Урта быуат осорона ҡараған биҙәкһеҙ һауыт-һабанан ғибәрәт. Ҡаласыҡта Горохов мәҙәниәтенә ҡараған түңәрәк бронза суҡ, балсыҡ муйынсаҡтар, орсоҡбаш һәм металл иретеү мейесе соплоһы һынығы, Урта быуатҡа ҡараған тимер бысаҡтар, уҡ башағы һәм билбау ҡаптырмаһы, фаянс муйынсаҡ бөртөктәре һәм һөйәк ҡумыҙ фрагменты табылған. Шулай уҡ ҡойолған бәләкәй тимер суҡ (фаразланыуынса, бетеү) һәм йәнлек һыны рәүешендә эшләнгән бронза суҡ киҫәге (аналогтары билдәле түгел) асыҡланған. Ҡомартҡы иртә тимер быуат осоронда һәм Урта быуатта Өфө яйлаһына күсеп ултырыу этаптарын күҙәтергә мөмкинлек бирә. А.ҡ. материалдары Археология һәм этнография музейында һәм Милли музейҙа һаҡлана.
Әҙәб.: Лебедев А.И. Новые средневековые памятники на северо-востоке Башкирии //Наследие веков. Уфа, 1995.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Урамда матур-матур уйынсыҡ брелоктар һатып ултырған ҡыҙҙарҙың эргәһенән туҡтамайынса үтә алманыҡ. Эштәре күҙҙең яуын алырлыҡ та ул! Ҡыҙым да, әсәй, ошо тейенде, юҡ, сусҡа балаһын алайыҡ, тип һайлай башлағас, үҫмерҙәр менән танышырға теләк уянды. Баш ҡалабыҙҙың 94-се лицейында уҡыусы Эвелина Моратшина менән Аделина Баһауетдинова булып сыҡты улар.
Ғүмәр ауылында тыуып үҫкән Мәүлиҙә Йомағужина бала саҡтан пластилиндан төрлө һындар әүәләргә ярата. Бигерәк тә яңы барлыҡҡа килгән йылмайлыҡтарҙы (смайликтар) күп эшләй. Ата-әсәһе эштә саҡта күрше Хәсибә инәй килеп һеңлеһе менән икәүһенә әкиәттәр һөйләй. Зирәк ҡыҙ тыңлап та бөтә, шунда уҡ әкиәт геройҙарын пластилиндан һынландырырға ла тотона. Аҙаҡ был шөғөл яйлап һүрәт төшөрөүгә күсә. Ҡыҙҙар …
Continue reading ‘Һүрәттәрен күргәҙмәгә ҡуялар’ »
– Һаумыһығыҙ, балалар! – тип сәләмләп дәрескә ингән башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Райхана Нуфат ҡыҙы Хәмитова һағындыра. Ситтә йөрөгәндә, төрлө милләт кешеләре араһында йәшәгәндә бигерәк танһыҡ ошо һүҙҙәре. Башҡорт булыуым менән дә, үҙебеҙҙең телде яҡшы белеүем менән дә бәхетлемен. Әле бына Стәрлетамаҡ колледжында уҡып, башҡорт теле буйынса өйгә эштәрҙе үтәгәндә курсташтарым йүгерешеп килеп: – …
Continue reading ‘Һаман да һағынам’ »
Әлкә мәктәбендә белем алам. Унда мине серле донъяға әйҙәүсе, хыялдарыма ҡанат ҡуйыусы хөрмәтле остаздарым көтә. Бигерәк тә химия-биология фәндәренә ылыҡтырыусы Рәлизә Рафиҡ ҡыҙы Нафиҡованың дәрестәрен көтөп алам.
Календарҙа ҡыҙыл төҫ менән күрһәтелмәһә лә, был көндө матур итеп билдәләү беҙҙең Билал мәктәбендә йолаға әүерелеп бара. Ниндәй байрам, тиһегеҙме? Ул – Ололар көнө.
Компьютер – бик шәп нәмә, Ул кәрәк бөтә ерҙә. Компьютерһыҙ был донъяның Ҡыҙығы булмаҫ бер ҙә. Уҡыуҙа ла ҙур ярҙамсы, Эштә лә кәрәк һәр саҡ. Бына шулай заман килде, Аптырап ҡалам ҡай саҡ.
«Салауат Юлаев»ҡа Подольскиҙа әллә ни булды. Бер ҙә уйындары барманы, гол индерә алмай яфаландылар. Хатта Линус Умарк та, Антон Бурдасов та мәргәнлек күрһәтмәне. «Витязь» хоккейсылары әллә күпме тапҡыр штраф ваҡыты алды, аҙсылыҡта ҡалды. Шунан да файҙаланманы юлаевсылар.
Икеһе лә – республикабыҙҙа танылған сәнғәт кешеләре. Һеҙ табынған йондоҙҙар. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, күп һәләтле йәш йырсыларға ҙур сәхнәгә юл асҡан «Гәлсәр һандуғас» проекты етәксеһе Земфира Байбулдина менән моңло йырҙар авторы, йырсы Рәдиф Зариповтың матур ғаиләһе тураһында әйтәм. Земфира республика кимәлендәге сараларҙы алып барыусы, телевидениела эшләгәндә матур тапшырыуҙар авторы булды, хәҙер үҙҙәренең «Гәлсәр һандуғас» тип …
Continue reading ‘Иң ҙур байлыҡтары – балалары’ »
Гимназиябыҙҙа шиғыр һөйләүселәрҙең «Илһам» смотр-конкурсы булып уҙҙы. Был сара ысын мәғәнәһендә оло байрамға әүерелде. Сәхнәнән гүзәл Тыуған илебеҙ, хозур тәбиғәтебеҙ, татыу ғаилә, уҡытыусыларға бағышланған бик күп шиғырҙар яңғыраны. Бөйөк шағирҙарыбыҙҙың йөрәккә үтеп инерлек ижад емештәрен уҡыусылар башҡорт һәм урыҫ телдәрендә ҙур оҫталыҡ менән һөйләп ишеттерҙе.
Яңыраҡ синыфыбыҙ менән Темәс ауылындағы тыуған яҡты өйрәнеү музейында булып ҡайттыҡ. Был экскурсияға беҙ «Көҙгө бал» байрамында I урын алған өсөн барҙыҡ. Бының өсөн ауыл хакимиәтенә ҙур рәхмәт. «Ғаилә йылына ҡарата иң үҙенсәлекле сәскә композицияһы» номинацияһында һәм йырға-бейеүгә иң маһир синыф булараҡ, концерт номерын да иң ҡыҙыҡлы итеп әҙерләгән өсөн еңеүсе булғайныҡ.


text:
Электрификация Уйнарға Мобиль Уйындар Слот & Аҡса Отҡан. Бик Вегас Казино!
Сара һәм Адамс Сент-Джеймс. Бәләкәй Джон. өсөн Казино.StrictlySlots.ЕС
Бик-Вегас был яңы баҙарында ярайһы мобиль казино 2013 ихтималлыҡ буйынса йәмғиәт. Был мобиль казино слот казино һәм уйын сайттары мобиль иң йылдам үҫеүсе яңы хөкүмәт лицензирование береһе булып тора гибралтар . Мобиль уйындар уйнай башланы слот н теркәлгән. телефон өсөн өҫтәмә казино был бик ябай һәм кәрәкле булған бер нисә минут казино. Башҡа әйтеүенсә, Мобиль Уйындар Слот, һәм юҡҡа бонустар был шулай уҡ яңы уйынсылар күп мауыҡтырғыс уйын казино мобиль мобиль тәҡдим итә, ул ҡаты тулҡынлана хистәр тәьмин казино һәм Лас-Вегас-стрит!
Һуңғы Һөйләм Бонусный
Слот Өсөн Бонус Депозит | Slotjar Онлайн Казино һәм телефон £200 бушлай!
"Безлимитный Бонус Слот Онлайн Һәм Мобиль"Бында Посетите
Үрге Сайтында Слот - Телефон һәм онлайн-уйындар казино
"Яңы уйын автоматтары менән Бонусы тәҡдиме Frieendly!"Бында Посетите
Ҡаты Слот Бонус Казино | Сайтҡа Ярашлы £500 Депозит !
"Play with Awesome Casino Welcome Deals Today!"Бында Посетите
Coinfalls Үрге Слот Казино Уйын Бонустар
"Иң яҡшы Слот уйындар һәм арзан бонустар һаҡлап ҡалыу өсөн, Һеҙ алмыйм"Бында Посетите
Иң Яҡшы Мобиль Тәҡдим Слот Казино Текә Уйнай.
"Бөгөн £200 Тәҡдимде Хупланы !"Бында Посетите
Pocketwin Мобиль Казино Һәм Слот Безлимитный Бонус Алырға £Бушҡа 5
"Тулыһынса ышанырга кәрәҙле телефон бөйөк британия казино"Бында Посетите
Слот Казино Онлайн Уйындарында Уңыштар Һәм Мобиль Телефон
"£200 Deposit Match Free when you sign up!"Бында Посетите
Адрес Казино | £5 бушлай бонус өсөн түләгән ваҡытта телефон һәм £м+ Джек!
"Почта Фишка Казино - Тиҙ һәм шаҡтай ғына түләнә торған аҡса түгел..."Бында Посетите
mFortune | Яңы Мобиль казино бушлай бонус яуап биреү!
"Мобиль онлайн-Соты түләргә телефон счетына һәм уйындар!"Бында Посетите
Слот уйындар аҡса еләк слот
"Мобиль онлайн күңелле Слот!"Бында Посетите
Телефон-Вегас | Яңы Бонусы Уйындар Казино | £200 бонус + 10 Юҡҡа Синов, Уйнарға Тарихында Неон!
"Иң яҡшы Слот һәм топ уйын казино"Бында Посетите
Уйын Иртәгә | Иң Яҡшы Слот Онлайн Түләүҙәр & £200 Бонус!
"Бик яҡшы Хеҙмәт күрһәтеү-клиенттар һәм күп слотов был бит изобилии!"Бында Посетите
Бик мөһим үҙенсәлеге-Вегас’ Мобиль Уйындар Слот:
Был яҡынса мобиль тәҡдим казино 25 мобиль уйындар, казино, улар араһында булды. 21 мобиль уйындар слот. Башҡа уйындар үҙ эсенә Блэкджек, Һәм мобиль Бинго Бушлай Рулеткаһы Уйнағаның Hd сифатында. Тағын да яҡшыраҡ, барлыҡ яңы уйынсылар алыу £5 бушлай рәхим итегеҙ безлимитный бонус башлана, әммә был барыһы ла тағы! Шулай уҡ табыш ала уйынсы:
- Бер бонустар ҡулаҡса менән депозит тиклем £225
- Уйын йорто, ярҙам итер өсөн эшләргә өсөн iPhone һәм казино өсөн iPad , шулай уҡ Android ҡоролошо
- Төрлө уйындар : Блэкажек, Мобиль Рулетка, Мобиль Бинго, мобиль уйындар һәм слот
- Түләү иҫәбенә өсөн телефон
- Иҫән-һау & хәүефһеҙ уйын платформаһы
Иҫ киткес тикшереү Акция & Хаҡы яҡшы!
Тағы ла бер бик функцияһы бик уңайлы-Вегас’ казино мобиль, тип уларҙың иҫәбенә кеҫә яһарға мөмкин уйынсылары аша депозит. Тимәк, улар мобиль уйындар уйнай ала. слот шулай оҙаҡ, һәм улар ҡайҙа теләй, улар нисек теләй, казинолар тураһында хәстәрлек булмаған депозит. . Был үҙенсәлек был мобиль уйын казино эшләй, бик уңайлы һәм арзан.
Һуңғы һүҙ бик слот өсөн мобиль уйындар-Вегас…
Сәй эсергә яратыусыларға мобиль мобиль уйын автоматтары булыуы мөмкин түгел, һәр казино. Әммә кем өсөн ярата азарт слот, шулай уҡ өҫтәл уйынын казино , һәм мобиль Бинго, ул саҡта Бик-Вегас был-уларҙың береһе! Прогрессив түләү бонус даими Слот , ябай һәм – әммә ышаныслы – функциональ өҙлөкһөҙ гарантиялана уйын! Уйынсылар өсөн, уны ентекле ҡомарлы уйын уйнай., казино һәм аккредитация ала һәм реаль шанстары өсөн аҡса эҙләп ҡайтты, Бик-Вегас-яҡшы һайлау!
Без Ума Юҡҡа Рулетка Уйнарға? Шул саҡта һеҙҙең өсөн!!
Акция бөйөк британияның иң яҡшы бездепозитный казино www.casino.strictlyslots.eu


text:
- Подробности
- Просмотров: 573
ГАББРО (итал. gabbro), һелте составлы магматик тау тоҡомо, базальттың интрузив аналогы. Һелтеле плагиоклаздан (50—60%), моноклин, ҡайһы ваҡыт ромбик пироксендан (40—50%), акцессор минералдарҙан (апатит, сфен һ.б.) тора. Составы б‑са кварцлы, оливинлы, троктолитлы, мөгөҙ обманкалы һ.б. Г. айырыла. Структураһы бөртөклө, эре бөртөклө, текстураһы массив, буй‑буйлы. Төҫө ҡара йәки ҡуйы йәшел. Йөҙләү ташы булараҡ, ш. уҡ ҡырсынташ етештереүҙә һ.б. ҡулланыла. БР‑ҙа Г. һәм габбродиабаз (структураһы б‑са Г. һәм диабаздар араһындағы тоҡом) дайкалары Башҡорт мегантиклинорийында күп осрай; Магнитогорск мегасинклинорийында гранитоидтар (Магнитогорск комплексы) һәм ультраһелтеле тоҡомдар (Миндәк, Нәрәле массивтары) берләшмәһе м‑н бәләкәй массивтар рәүешендә таралған.
Әҙәб.: Заварицкий А.Н. Изверженные горные породы. М., 1955.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 519
ГЛАДЫШЕВТАР, дворяндар нәҫеле. Өфө тармағына нигеҙ һалыусы — Гордей Иванович Г., баяр балаларынан. 16 б. аҙ. — 17 б. башында түләүле хәрби хеҙмәткә (поместье һәм аҡсалата эш хаҡына) алына. 1633 й. ҡарата Ағиҙел й. буйында 300 сирек ер биләгән. Уның улдары: Иван Гордеевич Г., башҡорттар отряды башында 1635 й. Себер ханы улы Әбләйҙе тотоуҙа, 1640 й. ҡалмыҡтар сапҡынын кире ҡағыуҙа ҡатнаша; Максим Гордеевич Г. (?—1635), 1635 й. Себер ханы улы Әбләйҙе тотоуҙа ҡатнаша. 1630 й. башына Ағиҙел й. буйында ерҙәре була; Степан Гордеевич Г. 1638 й. Ҡырым илсеһе хан улы Дәүләт-Гәрәйҙе һаҡлай. Шөғөр й. (Өфө й. ҡушылдығы) буйында ерҙәре була; Артемий Гордеевич Г., 1630 й. ҡалмыҡ тайшаһы Далайҙың Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүе т‑да һөйләшеүҙәр алып бара. Уның улы — Дмитрий Артемьевич Г., 1647 й. түләүле хәрби хеҙмәткә алына. Башҡорт ихтилалын (1662—64) һәм башҡорт ихтилалын (1681—84) баҫтырыуҙа, 1687 й. Ҡырым походында ҡатнаша. 1664 й. Өфө өйәҙенең Бөрө, Ивановка, Ҡаракүл (Удмурт Респ. Ҡаракүл р‑ны), Пьяный Бор (хәҙ. ТР‑ҙың Әгерже р-ны Красный Бор а.) аа. һарай приказчигы. 1666 й. Өфөнөң стрелецтар башлығы. 1672 й. һәм 1686 й. Көңгөр, 1676 й. Уржум ҡәлғәләре воеводаһы. 1689 й. алып батша һарайы эргәһендә хеҙмәт итә. 1676 й. ҡарата Ағиҙел һәм Дим йй. буйында 1000 сирек ер биләгән. Шулай уҡ билдәлеләр: Дмитрий Васильевич Г., Ырымбур драгун полкында хеҙмәт итә, капитан. 1741 й. Ҡаҙаҡ ханлығының Бәләкәй йөҙ ханы Әбелхәйергә ебәрелә, ҡаҙаҡ һәм ҡарағалпаҡ старшиналарының бер өлөшөнөң Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүе т‑да һөйләшеүҙәр алып бара. Ҡашҡаҙан күле (Өфө й. басс.) янындағы ауыл еренә хужа була. “Ырымбурҙан Хиуаға тиклем оло юлға яңы ландкарта” төҙөй (1740); Иван Иванович Г., поручик, 1773—74 йй. Ырымбурҙы обороналауҙа ҡатнаша [ҡара: Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75)]. 1784 й. Өфө юғары земство суды заседателе. Дмитрий Васильевич Г. улы — Фёдор Дмитриевич Г. 1773—74 йй. Өфөнө обороналауҙа ҡатнаша. Өфө драгун полкында хеҙмәт итә, унтер-офицер. Ағиҙел й. буйында ерҙәре була. Г. ерҙәрендә 17 б. башында Өфө өйәҙенең Гладышев а. нигеҙ һалына.
Г. нәҫеле Ырымбур губернаһы дворян нәҫел тарихы китабының 6‑сы киҫәгенә яҙылған. Генераль ыҙанлау б‑са Г. нәҫеленә яҡынса 2,6 мең дисәтинә ер тура килгән. 18—19 бб. Башҡортостанда нәҫелдең 20‑нән ашыу вәкиле хеҙмәттә була.
Б.Ә.Аҙнабаев, Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Башҡорт көйө Вьетнамда Донъя халыҡтары мәҙәниәттәре күргәҙмәһендә яңғыраясаҡ
ӨФӨ, 2017 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Линар Дәүләтбаев етәкселегендә Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры башҡорт халыҡ йыр-моң мираҫы менән Вьетнам Республикаһын таныштырасаҡ.
Музыканттар Хошимин ҡалаһында 11 ноябрҙән 4 декабргәсә уҙасаҡ Донъя халыҡтары мәҙәниәттәре күргәҙмәһендә (World Culture Expo 2017) ҡатнаша. Сараны ойоштороусылар – Корея Үҙәк хөкүмәте һәм IOV (UNESCO-NGO) KOREA.
Фестиваль 1994 йылдан уҙғарылып килә һәм бына инде 23 йыл дауамында донъяла мәҙәни яҡтан алмашыуға хеҙмәт итә һәм донъя мираҫын яҡлау идеяһы менән уртаҡлаша.
Һуңғы йылдарҙа сара Төркиәлә, Камбоджала, Кореяла, Тайландта үтте. Быйыл Ер шарында донъя мираҫында иң билдәле ҡалаларының береһе булған Кёнджу һәм Хошимин ҡалаларында күҙаллана.
«Башҡортостан Милли оркестры өсөн ошондай дәрәжәле мәҙәни форумда ҡатнашыу донъя сәхнәһендә башҡорт музыка ҡоралдары сәнғәтен киң танытыуға сәбәпсе буласаҡ. Ҡурай, думбыра, ҡумыҙ, ҡыл-ҡумыҙ кеүек боронғо башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары, симфоник оркестр һәм рус халыҡ музыка оркестры ҡоралдары тембрҙары уңышлы тоташҡан беҙҙең үҙенсәлекле оркестр онотолмаҫлыҡ тәьҫораттар бүләк итер, Башҡортостандың үҙенә генә хас музыка мәҙәниәте менән таныштырыр һәм фестивалдә ҡатнашыусыларҙа ла, тамашасыларҙа ла яҡшы иҫтәлектәр ҡалдырыр тип ышанабыҙ», — тип аңлатма бирҙеләр филармонияның матбуғат хеҙмәтендә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 539
ВАКУУМ ҠУЛАЙЛАМАҺЫ, машиналар эшләүҙә: баҫымы 0,1 Па алып 0,001 Па тиклем булған вакуумды файҙаланып, төрлө технологик процестарҙы башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тәғәйенләнеше б‑са ионлы имплантация, төрлө өрҙөрөп буяу төрҙәре, термик эшкәртеү, электрон нурланышлы иретеп йәбештереү һ.б. өсөн В.ҡ. бүләләр. В.ҡ. технологик процестар 2 стадияла башҡарыла: эшкәртеүсе матдәнең (пар йәки плазма) генерацияланыуы һәм уның эшкәртелеүсе йөҙ м-н үҙ‑ара тәьҫире. В.ҡ. төп өлөштәре: вакуум камераһы, газ бүлеү һәм һурҙырыу системалары, ярҙамсы ҡоролмалар һәм технологик ҡорамалдар, электр м‑н тәьмин итеү һәм блокировка системалары, парландырғыстар, ионлы һәм плазмалы тиҙләткестәр. Ҡулайламаларҙың айырым механизмдары һәм блоктары дөйөм принципта эшләнгән; вакуум камераларының, парландырғыстарҙың төҙөлөштәре, үлсәмдәре, параметрҙары м-н айырылалар. Оҙонлоғо 3,6—5 м, киңлеге 2—3,6 м, бейеклеге 2—2,5 м һәм вакуум камераларының диаметры 0,6—1,2 м, оҙонлоғо 0,8—3,0 м булған В.ҡ. киң таралған. 20 б. 70-се йй. аҙ. алып — ӨМЭПБ-та һәм “Гидравлика” пр-тиеһында МАП-1, ННВ6, 6-И1 (Булат), ВИТА, УРМ-3 тибындағы камиллаштырылған ҡулайламалар, 90-сы йй. алып ӨДАТУ-ла уйлап сығарылған В.ҡ. ҡулланыла. Шулай уҡ ҡара: Вакуумлы ионлы-плазмалы технологиялар.
Әҙәб.: Будилов В.В. Технология вакуумного ионно-плазменного нанесения покрытий. Уфа, 1993.
В.В.Будилов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Антониу Гутерреш
Анто́ниу Мануэ́л ди Оливе́йра Гуте́рреш (порт. António Manuel de Oliveira Guterres) — Португалия сәйәсмәне, Португалия социалистик партияһы генераль сәркәбибе (1992—2002 йй.), Португалия Республикаһының премьер-министры (1995—2002 йй.), Социнтерн рәйесе (1999—2005 йй.), Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары (2005—2015). 2016 йылдың 7 апреленән — Португалия дәүләт кәңәшсеһе. 2016 йылдың 5 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль сәркәтибе вазифаһына һайлана (вазифаны 2017 йылдың 1 ғинуарынан үтәй башлай)[2].
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антониу Гутерреш Португалияның баш ҡалаһы Лиссабонда 1949 йылда тыуған. Юғары техник институтын тамамлай, 1973—1975 йылдарҙа шул институтта уҡыта һәм ҡайһы бер йәштәр католик хәрәкәттәре менән бәйләнеш тота[3]. 1974 йылдан — Португалия социалистик партияһы ағзаһы, 1992—2002 йылдарҙа — партияның генераль сәркәбибе.
1995—2002 йылдырҙа Португалия Республикаһының премьер-министры вазифаһын башҡара[4].
2005—2015 йылдарҙа Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары булып эшләй. Португал теленән башҡа, испан, француз һәм инглиз телдәрен белә[4].
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1972 йылда Луиза Амелии Гимарайнш и Мелоға өйләнә, ул яман шеш ауырыуынан 1998 йылда вафат була. Был никахта Гутеррештың ике балаһы була. 2001 йылда Катарина Маркеш де Алмейда Ваш Пинтуға өйләнә, был никахта тәрбиәгә алынған ул үҫтерәләр[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Who is Antonio Guterres? Meet the UN's next secretary general — 2016.
- ↑ David Santiago António Guterres é o novo secretário-geral da ONU (порт.). Negócios (5 октября 2016). 6 октябрь 2016 тикшерелгән.
- ↑ António Guterres (порт.). infopedia.pt (10 июня 2016). 6 октябрь 2016 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Новый генсек ООН: кто такой Антониу Гутерриш? (рус.). BBC (5 октября 2016). 6 октябрь 2016 тикшерелгән.
- 30 апрелдә тыуғандар
- 1949 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Лиссабонда тыуғандар
- Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Республика ордены ҙур таҫмаһы кавалерҙары (Тунис)
- Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары
- Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры
- Хеҙмәт өсөн ордендың ҙур тәреһе кавалерҙары (Чили)
- «Батырлыҡ өсөн» Ҙур Тәре француз Ордены кавалерҙары
- Почёт орденының ҙур тәреһе кавалерҙары (Греция)
- Католик Изабелла сынйыр менән ордены кавалерҙары
- Карлос III ордены кавалерҙары
- Польша Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының ҙур тәреһе кавалерҙары
- 1 класлы Ҡалҡыусы ҡояш ордены кавалерҙары
- «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары
- Социнтерн президенттары
- БМО-ның Генераль секретарҙары
- Португалия премьер-министрҙары


text:
- Подробности
- Просмотров: 496
ИММУНИТЕТ (лат. immunitas — азат булыу, ҡотолоу), тере йән эйәләренең үҙ бөтөнлөгөн һәм биол. индивидуаллеген һаҡлап ҡалып, зарарлаусы агенттар тәьҫиренә ҡаршы тороу һәләте; организмдың барлыҡ генетик сит нәмәләрҙән һаҡланыу ысулы. Кеше, хайуан һәм үҫемлек И. (фитоиммунитет); бактерияға, вирусҡа, ағыуға, шешкә ҡаршы, тыумыштан булған, барлыҡҡа килгән һ.б. И. айырып йөрөтөлә. Кеше һәм умыртҡалы хайуандар инфекцион ауырыу үткәргәндән йәки вакциналар һәм анатоксиндар ебәргәндән һуң актив И., сывороткалар һәм иммуноглобулиндар ебәргәндән һуң пассив И. алыуға һәләтле (яңы тыуған балала ауырлы әсә организмынан килгән антиесемдәр иҫәбенә һәм күкрәк һөтөн имгәндә барлыҡҡа килә). Тыумыштан булған һәм барлыҡҡа килгән И. күҙәнәктәр И. һәм гумораль И. бүленә. Организмдың айырым бер ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмға специфик бирешмәү кимәле (иммунологик реакциялар б‑са баһалана) И. көсөргәнешлек дәрәжәһенә ҡарап билдәләнә. Инфекцион ауырыу тыуҙырғыстарға һәм канцерогендарға ҡарата кеше И. түбәнәйеүенә булышлыҡ иткән иң мөһим факторҙарға тирә‑яҡ мөхитте бысратыу, ксенобиотиктар тәьҫире, стресс, микронутриенттар (аминокислоталар, витаминдар, минералдар һ.б.) етешмәүе, туҡланыу үҙенсәлектәре һ.б. инә. Фитоиммунитет хужа‑үҫемлектең туҡымалары һәм ағзалары төҙөлөшөнөң морфол. үҙенсәлектәренә, күҙәнәктәрендә алкалоидтар, гликозидтар һ.б. булыуға, фитонцидтар барлыҡҡа килеүгә, фермент системаларының эшмәкәрлек активлығына һ.б. бәйле. Медицинала, ш. иҫ. ветеринарияла, серодиагностика (антигендар һәм антиесемдәр араһында реакциялар), серотерапия (антиесемдәрҙе яһалма ебәреү) һәм төрлө ауырыуҙарҙы сероиҫкәртеү (специфик И. булдырыу маҡсатында иммунлаштырыу) ысулдарын ҡулланалар; И. реакцияларын ш. уҡ биотехнологияла, биохимияла, ген инженерияһында, генетикала файҙаланалар. Үҫемлектәр селекцияһында И. өйрәнеү өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштар а.х. культураларының ауырыу тыуҙырғыстарға, ҡоротҡостарға һәм уларҙың тереклек эшмәкәрлеге ҡалдыҡтарына ҡарата бирешмәүен булдырыу өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ ҡара: Иммунология.
З.Ғ.Ғәбиҙуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
16 апрель көнө Рәми Ғарипов исемендәге 1–се Башҡорт республика гимназия-интернатына Бүрәт иленән юғары вазифалы ҡунаҡтар килде. Башҡортостандың Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы етәксеһсе Айбулат Вәкил улы Хажин, урынбаҫары Альберт Марат улы Яримов оҙатыуында Бүрәт Республикаһы Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү комитеты рәйесе Батор Базаржапович Цыренжапов, Бүрәт Республикаһы Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү комитетының әйҙәүсе белгестәре Алла Владимировна Бурхинова, Татьяна Евгеньевна Соловьева, Дандар Чимитдоржиевич Санданов гимназиябыҙҙың уҡытыу-тәрбиә эшмәкәрлеге менән яҡындан таныштылар. Ҡунаҡтарҙы Рәми Ғарипов бюсы эргәһендә ҡаршы алғандан һуң, “Шоңҡар” спорткомплексына, Зөмәрә Вәли ҡыҙы Хисмәтуллина исемендәге тарихи-этнографик музейға, Рәми Ғарипов, Мостай Кәрим исемендәге кабинет-музейҙарға һәм гимназия буйынса экскурсия ойошторолдо. Данлыҡлы “Аҡйондоҙ” халыҡ бейеүҙәре ансамбле, һәләтле ҡурайсыларыбыҙ, иң оҫта йырсыларабыҙ ҡатнашлығындағы тамашаны ла ҡунаҡтарыбыҙ алҡышлап ҡабул итте.
Иң ҡыҙыҡлы, фәһемле фекер алышыуҙар гимназия уҡыусыларының “Лидер” ойошмаһы ойошторған түңәрәк өҫтәл артында барҙы. Гимназия директоры Ләйсән Нурмөхәмәт ҡыҙы Фазлетдинова, тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары Римма Мирсәйет ҡыҙы Тимербулатова, тарих уҡытыусылары Әминә Әнүәр ҡыҙы Баймөхәмәтова, Рәфил Рәсүл улы Дауытов, Сулпан Рәфим ҡыҙы Хәмиҙуллина, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Рәсимә Миңнеәхмәт ҡыҙы Алламоратова, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары Зифа Зыя ҡыҙы Искәндәрова, Альбина Әхкәм ҡыҙы Ғалина, инглиз теле уҡытыусыһы Рәйлә Хәйҙәр ҡыҙы Хилажева, гимназия лидерҙары Ғәниев Илнар, Солтанова Гөлиә, Азаматов Батырхан, Туҡаева Карина, Киранов Илдус, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филологияһы факультетының өлкән уҡытыусыһы Гөлназ Ришат ҡыҙы Ижбаева һәм беҙҙең хөрмәтле ҡунаҡтар дуҫтарса аралашыу сараһында бер-береһенә үҙҙәрен борсоған, уйландырған, ҡыҙыҡһындырған һорауҙар бирҙеләр, ике республика араһындағы оҡшаш яҡтарҙы билдәләнеләр. Ҡунаҡтар баш ҡалабыҙ Өфө атамаһының барлыҡҡа килеүе, республикалағы экологик торош, ҡурсаулыҡтар, “Ҡыҙыл китап”ҡа индерелгән ҡырағай кейектәр тураһында һорауҙар бирһә, беренселәр Бүрәт Республикаһында туған телдәрҙе уҡытыуҙы ойоштороу, глобалләшеү осоронда һаҡлау, заманса уҡытыу, милли геройҙар, конкурс-бәйгеләр кеүек мәсьәләләр менән ҡыҙыҡһынды. Бигерәк тә Бүрәт Республикаһында беҙҙең гимназия кеүек Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ойошторолған 1–се Бүрәт республика милли лицей-интернаты тураһындағы мәғлүмәттәр ҙур йәнлелек тыуҙырҙы, милли уҡыу йорто эшмәкәрлегенең төрлө йүнәлештәре буйынса һорауҙарға ҡунаҡтар ихлас яуап бирҙе. Киләсәктә ике уҡыу йорто араһында тығыҙ бәйләнештәр булдырыу тураһында ла һөйләшеү алып барылды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 310
ОЛО ҺҮРӘМ, йылға, Оло Эйек й. һул ҡушылдығы. Йылайыр яйлаһының көньяҡ‑көнсығышында башлана. БР‑ҙың Йылайыр, Ейәнсура р‑ндары, Ырымбур өлк. буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа табан аға һәм Оло Эйек й. (тамағынан 58 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 92,6 км, басс. майҙаны 1545 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 12,2 м3/с. Йылға басс. тәрән уйылған үҙәндәр һәм тигеҙләнгән яҫы һыу айырғыстар хас. Ҡара тау тупрағында тау урман‑далаһы таралған. Йылғала йылға бағырының һәм европа бәрҙеһенең популяцияһы һаҡланған. Ҡушылдыҡтары: уң — Игешле, Саҙалы, Кесе Һүрәм; һул — Түңгәүер, Ҡарһаҡлы, Ямашлы һ.б.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев