text:
Ибраһим
Ибраһим (Авраа́м) (йәһ. אַבְרָהָם, Авраа́м, бор. грек. ἈBpaάu, лат. Abraham, ғәр. ابراهيم, Ибрахи́м) — дини персонаж, уның тоҡомдарынан күп халыҡтар барлыҡҡа килгән(Йәш.17:4). Туфандан һуң кешелеккә бирелгән Тәү ата. Йәшәйеш китабында(Книга Бытие) әйтелеүенсә, ул тәүге йәһүд[1] йәһүд халҡы унан таралған[2]. Евер(Эвер) тоҡомо, Нухтың тәүге улы Симдең (Шема) бүләһе .
Йөкмәткеһе
Изге Китаптарҙа[үҙгәртергә]
Тәүратта (Иҫке Ғәһедтә)[үҙгәртергә]
Ибраһимдың (Авраам) тормош юлы Йәшәйеш китабында (Книга бытия) һүрәтләнгән (11:26-25:10).
Авраам (אַבְרָם) Шумерҙағы Ур ҡалаһында б.э.т XXI—XX быуатта донъяға килгән (Тәүратта (Библияла) «Ур Касдим» — « халдей Уры»), көньяҡ Месопотамиялағы иң боронғо һәм мөһим ҡалаларҙың береһе. Шунда ул ғаиләгә аҫрауға алынған ҡыҙға —Сараға өйләнә (Йәш.20:12. Аврам атаһы Фарра (Терах) Алланың ҡушыуы буйынса Ур ҡалаһынан балаларын алып Ханаанға күсенә(Йәш.12:4). Юлда, Харран ҡалаһы янында,(Төнъяҡ Месопотамия) Фарра вафат була. Бынан һуң Аллаһ Аврамға Үҙе күрһәткән тарафҡа юл тоторға ҡуша. Аллаһ унан бөйөк халыҡ китәсәген хәбәр итә, Ибраһимды юғары күтәрәсәген, уның аша Ерҙәге һәммә кешелеккә рәхмәтен бирәсәген әйтә. Аврамға был ваҡытҡа 75 йәш тулған була, ҡатыны Сара, туғаны Лутты , ҡул аҫтында булған кешеләрен һәм милкен алып Харрандан сыға ла хананиҙар еренә күсенә. Аллаһ был ерҙәрҙе Аврамдың тоҡомдарына ҡалдырасағын вәғәҙә итә.Аллаһыға ҡорбан килтерер урындар ҡороп ҡалдырып, Аврам көньяҡҡа юл тота, әммә унда аслыҡ була, шуға күрә Мысырға барырға ҡарар итә. Сараның матурлығын күреп , уны алыр өсөн үлтереүҙәренән ҡурҡып, Аврам Мысырҙа Сараға һеңлеһе тип әйтергә ҡуша. Мысыр вельможалары ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр.Фирғәүен Сараны үҙенә ала, Аврам да шул арҡала мал, ҡолдар тотоп, етеш йәшәй. Әммә Аллаһ Сара өсөн фирғәүенгә һәм йортона ҡаза бирә. Фирғәүен Аврамды саҡырып ала ла, ниңә Сара -ҡатының икәнен әйтмәнең, тип һорай. Фирғәүен шунан һуң Аврамға туғандары, бар малы, мөлкәте менән китергә рөхсәт итә, уның кешеләре юлға оҙатып ҡуя (Йәш.11-12).
Аврам менән Лут бик ҙур байлыҡҡа эйә булалар. Улар мөлкәт бүлешәләр ҙә, Лут отправился Иордан яғына китә, ә Аврам Ханаан эргәһендә урынлаша. Аллаһ яңынан был ерҙәр уның тоҡомдарына буласаҡ икәнлеген раҙлай. Аврам Хеврон янындағы имәнлек ҡырында йәшәй башлай (Йәш.13).Бер саҡ Аврамға Содомға һөжүм итеүҙәре һәм шунда йәшәгән ҡустыһы Лутты, ҡала кешеләрен, байлыҡтарын алып китеүҙәре тураһында хәбәр итәләр. Аврам тиҙ генә 318 ҡолон алып, баҫҡынсыларҙы ҡыуа сыға. Хова янында уларҙы ҡыуып етеп, кешеләрҙе әсирлектән ҡотҡара һәм байлыҡтарын кире ҡайтара. Ике яҡтың да батшаһы Аврамға рәхмәтен белдерә, Содом батшаһы мөлкәт бирергә була, әммә Аврам бынан баш тарта, сөнки шул рәүешле байыҡҡан тип әйтеүҙәрен теләмәй. Үҙ кешеләренә бирелгән бүләктәрҙе Анерға, Эшколға һәм Мамрийға бирә (Йәш.14).
Аллаһ был хәлдәрҙән һуң йәнә Мысыр йылғаһынан Евфратҡа тиклем ерҙәр уның тоҡомдарына ҡаласағын, башта улар ҡоллоҡҡа эләгәсәген, әммә һуңынан ҡотоласағын һәм байыясағын белдерә. Аврам Алланың талабы буйынса өс йәшлек тыуса, өс йәшлек кәзә, өс йәшлек тәкә, һәм пар күгрәсенде ҡорбанға килтерә. (Йәш.15). Мәгәр Сара түлһеҙ була , үҙенең ҡол хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе (Агарь) иренә тәҡдим итә. Ауырға ҡалғас,Һәжәр Сараға өҫтән ҡарай башлай, Сара иһә Аврамға дәғүә белдерә. Аврам Сараға хеҙмәтсе менән ни эшләһә лә рөхсәт икәнен әйтә.Һәжәр хужабикәһенең йәберләүҙәренә түҙмәй, сүлгә ҡаса. Һыу сығанағы янында уға фәрештә тап була һәм кире ҡайтырға бойора. Аллаһ уның ялбарыуҙарын ишеткәнен, Исмәғил (Тәүратта - Измаил)исемле улы буласағын хәбәр итә. Улы тыуғанда Авраға 86 йәш була (Йәш.16).
13 йылдан Аллаһ Аврамға ишле тоҡом һәм унан күп халыҡтар китәсәген яңынан иңдерә. Тәүратта әйтелгәнсә, тыуғанда уның исеме Аврам булһа, хәҙер Аллаһ тарафынан Авраам тип үҙгәртелә. Ханаан мәңгелеккә уның тоҡомдарына ҡаласағы белдерелә. Аллаһ һәр сабыйҙы (көмөш биреп һатып алынғандарын да) тыуғандың һигеҙенсе көнөнә сөннәткә ултыртырға бойора. Сараның исеме Сарра тип үҙгәртелә. Сарра Исаак тигән малай табасағы тураһында иҫкәртелә. Авраам үҙе 99 йәшендә сөннәтләнә (Йәш.17).
Сөннәтләнгәндән һуң Авраам янына Аллаһ өс юлсы ҡиәфәтендә килә. Авраамға улы тыуасағы хәбәр ителә. Аллаһ Содомда аҙғынлыҡ артҡанын белешергә ҡуша. Ебәрелгән ике кеше, ҡайтып, халыҡтың аҙғанлығын дөрөҫләй. Авраам гонаһлылар менән бергә бергә һәләк булырға тейешле иманлыларҙы тере ҡалдырыуҙы һорай. Аллаһ һәләк булырға тейешле иманлыларҙы илленән унға кәметеп, уның янынан китә (Йәш.18).
Сарра ул таба.Йөҙ йәшлек Авраам уға Исаак тип исем ҡуша һәм һигеҙенсе көнгә сөннәтләндерә. Һәжәрҙең (Агарь) улы Измаил Исаактан көлә. Сара асыуланып, быны иренә әйтә. Авраам икмәк менән һыу биреп Һәжәрҙе улы менән сығарып ебәрә. (Йәш.21).
Аллаһ Авраамдың иманы төҙөклөгөн тикшерергә була һәм Исаакты ҡорбанға килтерергә ҡуша. Мориа тауы башына менеп, Авраам ҡорбан өсөн ут яға, улын салырға тип киҙәнгәс, фәрештә килеп, Аллаһ уны һынарға ғына теләгәнен әйтә. Аллаһ уның шундай тәҡүәлеге өсөн ҙур рәхмәттәр менән ҙурлаясағын белдерә, еңеүҙәр вәғәҙә итә. Авраам бынан һуң Вирсавияға (Беер-Шева) ҡайта (Йәш.22).
Сарра 127 йәшендә Хеврон янында үлә. (Йәш.23).
Ҡартайған Авраам Исаакты өйләндерергә теләп Төньяҡ Месопотамияға ҡолон ҡыҙ күҙләргә ебәрә. Нахор ҡалаһы яянында бер ҡыҙ юлсыларға ла, дөйәләренә лә һыу эсерә. Ҡыҙ Авраамдың туғаны Вафуилдың (Бетуэль) ҡыҙы Ребекка (Ривка) булып сыға. Ата-әсәһе рөхсәте менән ҡыҙҙы алып ҡайталар һәм Исаак уға өйләнә (Йәш.24).
Ныҡ ҡартайғас әле Авраам Хеттураға (Ктура) өйләнә, ул Зимран, Иокшан, Медан, Мадиан, Ишбак һәм Шуах тигән балалар таба. Авраамдың тәүге улы — Измаил — кеүек үк, уларҙан төрлө ғәрәп ҡәбиләләре тарала. [2],Авраам- күп ҡәбиләләр атаһы тигәнде аңлата. Шул рәүешле уның исеме аҡлана. (Йәш.17:5). Авраам бар байлығын улы Исаакҡа ҡалдыра, ә кәнизәктәрҙән тыуған улдарына бүләктәр биреп, шәреҡкә оҙата. Авраам 175 йәшендә вафат була, Хевронда ҡатыны Сарра янында Махпела мәмерйәһендә ерләнә (Йәш.25).
Инжилдә[үҙгәртергә]
Инжилдә Авраам Муса (Моисей) менән рәттән иң йыш телгә алынған тәҡүә. Ғайса пәйғәмбәрҙең дә сығышын Авраам менән бәйләйҙәр. (Йәш.22:18).
Иоанндан ингән Инжилдә, шулай уҡ нәсрани дин ғилемендә Авраам исеме Ғайса пәйғәмбәрҙең илаһи сығышын нарыҡлар өсөн ҡулланалар. Ғайса (Иисус) әйтә: Ҡалып:НЗ2, йәғни ул мәңге булған.
Ҡөрьәндә[үҙгәртергә]
Ҡөрьәндә Авраам Ибраһим исеме менән телгә алына, уның хөрмәтенә Ҡөрьәндә "Ибраһим" сүрәһе индерелгән (14-се сүрә). Сүрә Мәккәлә иңгән һәм 52 аяттан тора.
Ибраһи́м (ғәр. ابراهيم) Исламда - пәйғәмбәр, ул Тәураттағы Авраам шәхесенә тура килә. Ҡөрьән буйынса Ибраһим пәйғәмбәр - хәниф, йәғни бер Аллаһыға табынған.
Ибраһим пәйғәмбәр үҙен йәһүд йә нәсара тип атамаған, бәлки хәниф һәм мосолман тип атаған.
— Ҡөрьән, 3 сүрә, 60(67).
Сәнғәттә һәм әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
Һынлы сәнғәттә[үҙгәртергә]
- Питер Ластман: «Жертвоприношение Авраама» (1616 год, Лувр), «Авраам на Пути в Ханаан» (1614 год).
- Гюстав Доре: «Три ангела посещают Авраама» (1852).
Әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
- Ласло Бито. «Авраам и Исаак» (1998).
- Вольтер. Философский словарь: Авраам
Урыҫ әҙәбиәтендә[үҙгәртергә]
Музыкала[үҙгәртергә]
Arcade Fireтөркөмө йыры — Abraham’s Daughter (Ибраһим ҡыҙы) http://megalyrics.ru/lyric/arcade-fire/abraham-s-daughter.htm
Кинематографта[үҙгәртергә]
- Авраам (фильм) — Ибраһим пәйғәмбәр телевизион фильмы
Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Авраам // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡалып:Источник/КЕЭ
- И. Р. Тантлевский. История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма — СПб.: Издательство С.-Петербургского Университета, 2005. — ISBN 5-288-03735-3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:ЭЕЭ
- Статья «Авраам» в Православной энциклопедии
- Статья «Авраам» в Католической энциклопедии
- Смерть Авраама (Завещание Авраама) — ветхозаветный апокриф об Аврааме
- «Две истории сотворения мира», П.Полонский
- Глава Авраам из книги р. А. Штейнзальца «Библейские образы»
- Тема Авраам для самостоятельного изучения по программе «Лимудим»
- Дороги праотцев
- Глава «В поисках патриархов» из книги И.Финкельштейна и Н. А. Зильбермана «Раскопанная Библия. Новая точка зрения археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов»


c: text/html

text:
Болан-ҡуңыҙ
Болан-ҡуңыҙ (лат. Lucanus cervus, урыҫ. Жук-олень) — Lucanus ырыуы тараҡ мыйыҡлылар ғаиләһендәге ҡаты ҡанатлы эре ҡуңыҙ. Европала тереклек итеүсе иң эре ҡуңыҙ булып иҫәпләнә; ата ҡуңыҙҙың уртаса ҙурлығы 70—74 мм, шулай уҡ 86—91 мм ҙурлыҡтағылары ла осорай.
Ата ҡуңыҙҙың өҫкө ҡаҙналары һәм ҡанаттары аҡһыл-ҡоңғорт, инә ҡуңыҙҙыҡы ҡара төҫтә. Инә ҡуңыҙ ағас ҡыуышына, серек ағас төптәренә йәки ағас төбө янындагы тупраҡка эре (2,2 мм-ға ҡәҙәр), оҙонса йомортҡа һала, личинкалары серек үҙагас менән туйына. Личинкалары С һамаҡ, ҡоңғорт башлы, аяҡтары яҡшы үҫкән, кәүҙәһенең арҡа яғы шыма һәм уның осонда характерлы ике һөйәле бар. Личинкалар 5 йыл самаһы үҫә, ҙур личинканың оҙонлоғо 13,5 см-ға етә. Болан ҡуңыҙ урман зонаһының көньяғында һәм урманлы далада, нигеҙҙә имән урманднарында осорай. Июль һәм август айларында ҡуңыҙҙар ҡаты безелдәп имән ағасы баштары тирәһендә осалар, йыш ҡына ағас һуты ағып торған урын өсөн, шулай уҡ инә ҡуңыҙҙар өсөн үҙара һуғышалар.
Башҡортостанда Архангель, Ғафури, Өфө райондарында имән һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Төньяҡ Америка
Төньяҡ Америка — Ер планетаһының Көнсығыш һәм Көнбайыш ярымшарҙары тоташҡан урындағы ҡитға. Төньяҡ Америка халҡы 500 млн. кеше. Халыҡ тығыҙлығы Кариб диңгеҙе һәм ҡитғаның Үҙәк өлөшөндә тығыҙ. Бында 1 кв.км-ға 200-ҙән артыҡ кеше тура килә.
География[үҙгәртергә]
Төньяҡ Америка көнбайыштан Тымыҡ океандың Беренг диңгеҙе, Аляска һәм Калифорния ҡултығы менән, көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, Изге Лаврентий һәм Мексика ҡултығы менән, төньяҡтан Төньяҡ боҙ океанының Бофорт, Гренландия Гудзонов ҡултығы менән йыуыла. Көнбайыштағы Евразиянан Беренг боғаҙы айырып тора. Көньяҡ Американан Панама боғаҙы айырып тора. Төньяҡ Америка составына шулай уҡ Гренландия, Канада арктика архипелагы, Алеут утрауҙары, Ванкувер утрауы, Александр архипелагы һәм башҡа утрауҙар инә. Утрауҙар менән Төньяҡ Америка майҙаны — 24,2 млн. кв. км., утрауҙарһыҙ — 20,4 млн.кв. км.
Рельеф[үҙгәртергә]
Рельефтың айырмалығы — боҙлоҡ дәүеренең оҙайлы эшкәртеүе һөҙөмтәһе. Һөҙәкле-тулҡынлы ҡалҡыулыҡтарҙың бейеклеге — 150-600 м. Үҙәк тигеҙлек — Төньяҡ Америка платформаһы өлөшө. Бейеклеге — 200—500 м. Рельефы эрозиялы һәм аҙ тулҡынлы, төньяҡта боҙло һәм боҙлоҡ менән шыуып төшкән тау тоҡомдарынан тора. Көньяҡ өлөшө урман менән ҡапланған. Озарк ҡалҡыулығы (бейеклеге 760 м тирәһе), Уошито ҡалҡыулығы (884 м тиклем) эпигерцин плтаформаһының йыйырсығы булып тора. Бөйөк тигеҙлектәр Кордильер платоһының тау итәге булып тора. Бейеклеге — 500 — 1500 м. Былар Кордильер платоһының ватылып, йыйырсыҡланып өҫкә күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Төньяҡ Америка территорияһындағы дәүләттәр[үҙгәртергә]
- Бойондороҡһоҙ дәүләттәр
- Антигуа һәм Барбуда
- Багамы
- Барбадос
- Белиз
- Ҡалып:Байраҡ/Гаити Гаити
- Ҡалып:Байраҡ/Гватемала Гватемала
- Ҡалып:Байраҡ/Гондурас Гондурас
- Ҡалып:Байраҡ/Гренада Гренада
- Ҡалып:Байраҡ/Доминика Доминика
- Ҡалып:Байраҡ/Доминикан Республикаһы Доминикан Республикаһы
- Ҡалып:Байраҡ/Канада Канада
- Ҡалып:Байраҡ/Коста-Рика Коста-Рика
- Ҡалып:Байраҡ/Куба Куба
- Ҡалып:Байраҡ/Мексика Мексика
- Ҡалып:Байраҡ/Никарагуа Никарагуа
- Ҡалып:Байраҡ/Панама Панама
- Ҡалып:Байраҡ/Сальвадор Сальвадор
- Ҡалып:Байраҡ/Сент-Люсия Сент-Люсия
- Ҡалып:Байраҡ/Сент-Винсент һәм Гренадин Сент-Винсент һәм Гренадин
- Ҡалып:Байраҡ/Сент-Китс һәм Невис Сент-Китс һәм Невис
- Америка Ҡушма Штаттары
- Ҡалып:Байраҡ/Тринидад һәм Тобаго Тринидад һәм Тобаго
- Ҡалып:Байраҡ/Ямайка Ямайка
- Бойондороҡло территориялар


text:
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы, Ҡыҙыл паша (урыҫ. Кари́м Абдрау́фович Хаки́мов («Ҡрасный паша́»), کریم حاكم) —күренекле совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, 1882 йылдың 28 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дүсән ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) тыуған.Сығышы менән Һарайлы- Мең ырыуы башҡорто.
1908 йылда данлыҡлы Ҡарғалы мәҙрәсәһендә уҡый.
1910—1911 йылдарҙа үҫмер тағы ла ҙурыраҡ урында уҡыуҙы бурыс итеп ҡуя, исеме тирә-яҡҡа киң таралған «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белемен арттыра.
1917 йылда Томск ҡалаһында Ҡыҙыл профессура институтында уҡый, экстерн алымы менән гимназия тамамлай.
К. Хәкимов Граждандар һуғышында ҡатнаша. Уның тормошонда дипломатик эш айырым урын алып тора.
1921 йылда Иранға генераль консуль итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ Мәшһәдтә, Рештта, Хижазжа генераль консуль була. Хижаз, Геджз һәм уларға ҡушылған өлкәләрҙең короллегендә СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле була.
1929—1931 йылдарҙа Йемендә — СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле, 1936—1937 йылдарҙы Сәғүд Ғәрәбстанында СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазмфаһын башҡара.
Алсаҡ һәм тиҙ уртаҡ тал табыу сифаттары өсөн ғәрәптәр уны Ҡыҙыл паша ти.
1937 йылдың 6 сентябрендә Мәскәүгә саҡыртыла.
1937 йылдың 11 ноябрендә ялған донос буйынса ҡулға алына.
К.Ә. Хәкимов шәхес культы ҡорбаны була һәм ҡулға алына, күп тә үтмәй, 1938 йылдың 10 ғинуарында, атып үлтерелә.
Ҡыҙыл пашаға ҡағылышлы репрессия Сәғүд Ғәрәбстанында хакимлек итеүсе династия күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра.СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр 1938 йылда өҙөлә, һәм Советтар Союзы бөтөрөлгәс кенә яңыртыла.
1938 йылдың 13 апрелендә Ибн Сәғүд СССР-ҙан башҡа тулы хоҡуҡлы илсене ҡабул итеүҙән баш тарта.
1956 йылдың 28 ғинкарында СССР Юғары суда ҡарары буйынса тулыһынса аҡлана. Хәким Кәримовтың исемен мәңгеләштереү йәһәтенән күп эштәр башҡарыла. Тик 1990 йылдың 17 ғинуарында ғына Рәсәй һәм Сәғүд Ғәрәбстаны араһында дипломатик мөнәсәбәт яңыртыла.


text:
Ҡара сыпҡай
Ҡара сыпҡай, ҡарамуйын сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(урыҫ. Черношейная поганка, лат. Podiceps nigricollis) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы йөҙә һәм сума. Башҡа сыпҡайҙар һымаҡ, әрҙән атлап йөрөй алмай, сөнки аяҡтары кәүҙәһенең артҡы яғында урынлашҡанлыҡтан, алғы яғын күтәрә алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң күҙҙәре эргәһенән һарғылт ерән ҡауырһындар үҫеп сыға. Дөйәм төҫө ҡара, ҡорһағы аҡ, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. Ҡолаҡлы сыпҡайҙан ҡара муйыны менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яҙғыһын тауышы көйлө генә: «түр-лүр-лүрр», башҡа ваҡытта: «пии-пи» йәки «сиип».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күлдәрҙә, йылға ятыуҙарында, ҡылыларҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Оялары һыу өҫтөндә була. Ояла 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа була. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с.
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Ҡырғаяҡ
Ҡырҡаяҡ (урыҫ.Мокрица) — дымлы, бысраҡ урында үрсегән күп аяҡлы күкһел аҡ бөжәк; бөтә ер йөҙөндә еүеш һәм ҡараңғы урындарҙа йәшәй торған ҡыҫала һымаҡ хайуандар.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Бер нисә мм алып 25 см тиклем оҙонлоҡтағы кәүҙәһе баштан һәм аҙ айырымланған кәүҙәнән (күкрәк бүлеге юҡ) тора. Башында бер, бер нисә ябай йәки ҡатмарлы күҙ, 1 пар мыйыҡ һәм 3 пар яңаҡ урынлашҡан. Кәүҙә сегменттары күп һанлы, гомо- йәки гетероном; аяғы 8 быуынтыҡлы, тырнаҡлы (иренаяҡлыларҙа беренсе пары аяҡ-яңаҡҡа әүерелгән). Ике пар аяҡлыларҙа кәүҙәнең икенсе-дүртенсе сегменттарында 1‑әр, артабанғыларында 2-шәр пар аяҡ. Аш һеңдереү системаһы 2 пар шайыҡ биҙе менән; бауыры юҡ. Трахеялар менән тын ала. Бүлеп сығарыу системаһы мальпиги көпшәләренән тора. Айырым енесле, иренаяҡлыларҙа енси ағзалары арттан икенсе, башҡаларында — кәүҙәнең 2‑се йәки 3‑сө сегментында. Аталаныу эстә һәм тышта була, ҡауышҡанда ата зат сперматозоидлы муҡсаны аяғы менән инә заттың енси юлдарына күсерә
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Классификация[үҙгәртергә]
- Инфраотряд/Вариетет Diplocheta
-
- Инфраотряд Holoverticata
- Вариетет: Tylida
- Вариетет: Microcheta
- Вариетет: Synocheta
- Инфраотряд: Crinocheta
-
- Agnaridae
- Alloniscidae
- Armadillidae
- Armadillidiidae
- Balloniscidae
- Bathytropidae
- Berytoniscidae
- Cylisticidae
- Delatorreidae
- Detonidae
- Eubelidae
- Halophilosciidae
- Olibrinidae
- Oniscidae
- Philosciidae
- Platyarthridae
- Porcellionidae
- Pudeoniscidae
- Rhyscotidae
- Scleropactidae
- Scyphacidae
- Spelaeoniscidae
- Stenoniscidae
- Tendosphaeridae
- Trachelipodidae
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- Мокрицы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Организм
Тереғороҡ (лат. organizo — ойошторам, тәртипкә килтерәм; лат. organismus — һүҙенән; бор. грек. ὄpYavov — ҡорал) — тере булмаған материянан айырылып тороусы тере есем.
Биологияла тереғороҡ тип бөтә төрлө ҡатнаш тере системаны атайҙар (мәҫәлән, хайуандар, үҫемлектәр, бәшмәктәр йәки микроорганизмдар). Һәр хәлдә лә, организм уға тәьҫир итеүгә яуап ҡуҙғатыу бирергә, тоҡом ҡалдырыу өсөн үрсергә, үҫергә, нығынырға һәм гомеостазды тотоп торорға тейеш. Организм бер күҙәнәкле була ала йәки, кешеләр кеүек, күп триллион күҙәнәк төркөмдәре булған махсус туҡымалар һәм органдар булып туплана. «Күп күҙәнәкле» тип ике йәки күберәк күҙәнәктәрҙән торған организм атала.
«Организм» термины боронғо грек һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм орган, ҡорал, хеҙмәтләндереү тигәнде аңлата.
Фәни классификация буйынса биологияла «организм» һүҙе «Ерҙәге тереклек» һүҙенә синоним булып тора. Организмдарҙы күҙәнәктәр төрө буйынса прокариот һәм эукариоттарға бүләләр. Прокариот ике айырым төрҙән тора, Бактерия һәм Архей майҙансығына ҡарай. Эукариот организмдар мембрана-тышса менән солғап алынған ядронан һәм органеллаларҙан, атап үткәндә эске бактерияларҙан килеп сыҡҡан митохондриялар һәм пластидтарҙан тора. Бәшмәктәр, хайуандар һәм үҫемлектәр эукариот төрҙәренә ҡарай.
Йөкмәткеһе
Атаманың мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Киң мәғәнәлә, организм атамаһын «тотороҡло һәм тереклек күрһәткән молекулалар берләшмәһе» кеүек билдәләү мөмкин. Әммә, ҡайһы билдәләмәләр буйынса вирустар һәм теоретик мөмкин булған органик булмаған антропоген тереклек формалары "организм" атамаһына инмәй. Вирустарҙың үрсеүе хужа-күҙәнәктең биохимик механизмына бәйле.
Chambers Online Reference ошондай киң билдәләмә бирә: «Организм — үҫеү һәм үрсеү һәләтенә эйә булған теләһә-ниндәй тере структура, мәҫәлән үҫемлектәр, хайуандар, бәшмәктәр йәки бактериялар».
Күп күҙәнәклеләр тураһында һүҙ йөрөткәндә, «организм» атамаһы ғәҙәти рәүештә иерархияға буйһонған системаларҙан (мәҫәлән, ҡан йөрөш, аш һеңдереү йәки репродуктив системаларынан) торған бер бөтөн структураны белдерә; был структура органдарҙан тора; органдар, үҙ сиратында, туҡымаларҙан тора, туҡымалар иһә күҙәнәктәрҙән тора.
Суперорганизм тип күп кешеләрҙән торған, бергә эшләүсе, берҙәм функциональ, социаль берәмек организм атала.
Вирустар[үҙгәртергә]
Вирустар күбеһенсә организм тип иҫәпләнмәй, сөнки улар үҙҙәре айырым йәшәү, үҙаллы үрсеү йәки матдәләр алмаштырыу һәләтенә эйә түгел. Был ҡапма-ҡаршылыҡ проблема булып тора, сөнки ҡайһы бер организмдар ҙа айырым йәшәй алмайҙар. Вирустар бер нисә ферменттан һәм молекуланан тороп, тере организмға хас булһа ла, үҙҙәрен формалаштырған органик берләшмәләрҙе синтезлай алмайҙар, метоболизмдары юҡ.
Шуға ла улар үҙаллы үрсей алмайҙар. Тик хужа-күҙәнәк арҡаһында пассив барлыҡҡа килә алалар. Был яҡтан улар тере булмаған материяға оҡшаштар. Вирустарҙың айырым рәүештә метаболизмы булмаһа ла уларҙың үҙ гендары бар. Организмдар эволюция ярҙамында үҫешһәләр, бактериялар эволюцияһына хас механизмдарға оҡшаш рәүештә вирустар үҫешәләр (эволюцияланалар).
Организм терминологияһы[үҙгәртергә]
Ер йөҙөндә тереклек иткән барлыҡ организмдар таксономия тигән фән тарафынан классификациялана. Бөтә организмдар төрлө таксондарға йәки филогенетик тармаҡтарға бүленә.
Таксондар организм төркөмдәренә бүленә, ә һуңғылары, дөйөм өлөштән конкрет (билдәле) төрҙәргә бүленә. Таксон схема рангылары иерархик тәртиптә:
- Домендар
- Батшалыҡ
- Тип
- Класс
- Отряд
- Ғаилә
- Ырыу
- Төр
Химия[үҙгәртергә]
Организмдарҙағы ҡатмарлы химик системалар үрсеүгә һәм тере ҡалырға, тотороҡло буларға тип тәртипләштерелгән. Химиялағы молекуляр күренештәр, организмдарҙы аңлауҙа фундаменталь булып тора. Орагнизмдарҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуы, шунлыҡтан ДНК-лары тере ҡалыуҙары — гендар нигеҙле маҡсаты.
Организмдар үҙҙәренең барлыҡҡа килеүе менән, матдәләр алмашыуы, һәм ҡалған күп химик күренештәргә, иң мөһиме, ҙур органик молекулаларға бурыслы. Организмдағы ҡатмарлы химик берләшмәләр системаһы, тирә-яҡ мөхит менән аралашыу арҡаһында төрлө рольдар уйнайҙар.
Ярым-ябыҡ химик системалағы органиҙмдар. Ундый организмдар айырым берәмектәр булып торһалар ҙа, улар үҙҙәрен уратып алған мөхиткә ҡарата ябыҡ түгелдәр. Үҙ тереклеген тәьмин итеү операцияларан бышҡарыу өсөн, улар бер туҡтауһыҙ тирә-яҡ мөхиттән энергия алалар һәм бүлеп сығаралар. Афтотрофтар файҙалы энергия эшләп сығарыу өсөн (органик берләшмәләр рәүешендә) ҡояш яҡтыһын йәки, органик булмаған берләшмәләр ҡулланалар, ә гетеротрофтар — тирә-яҡ мөхиттән органик берләшмәләрҙе алалар.
Был берләшмәләрҙәге иң мөһим элемент — углерод (күмер). Был элементтың физик уҙенсәлектәре: башҡа бәләкәс атомдар менән оҡшашлығы, ҙур булмауы, бер-нисә үҙ атомы менән берләшмә бәйләнеш яһа алыүы, углеродтты органик теректетктә нигеҙләүсе идеаль элемент итә. Углерод өс атомдан торған бәләкәй генә берләшмәләр (углекислый газ кеүек), һәм оҙон сынйырҙарҙан торған күп миллилонлы атодамдар яһай. Ул сынйырға хас күп миллионлы атомдар — мәғлүмәт һаҡлай ала (нуклиен кислоталоры), бөтә күҙәнәктәрҙе бергә тотоу, һәм мәғлүмәт тапшырыу (аҡһым тураһында) сифатына эйә.
Макромолекулалар[үҙгәртергә]
Организмды барлыҡҡа килтереүсе берләшмәләрҙе макромолекулаларға һәм, бәләкәсерәк молекуларарға бүлеп була. Макромолекуланың дүрт төрө бар: нуклиен кислоталары, аҡһымдар, күмерһыуҙар һәм липидтар (майҙар). Нуклиен кислоталары (башлыса дезоксирибонуклиен кислотаһы, йәки ДНК) нуклеотид бер-бер артлылығы, генетик мәғлүмәтте һаҡлайҙар. Дүрт тип нуклеотидттың (аденин, цитозин, гуанин һәм тимин) билдәле эҙмә-әҙлелеге организмдың үҙенсәлектәре тураһанда мәғлүмәт йөрөтә. Эҙмә-эҙлелек кодондарға (генетик кодтарға) бүленә, ә улары уҙ сиратында өс нуклеотид (триплет) эҙмә-эҙлелегенә бүленә. Ошо өс нуклеотид эҙмә-эҙлеге (триплет) бер аминокислота тураһында код һаҡлай. Шулай итеп, ДНК эҙмә-эҙлеге аҡһым кодын һаҡлай, ә аҡһымдар үҙҙәре аминокислота ҡалдыҡтарынан тора. Аҡһымдар организмда үҙенсәлекле бер функция үтәйҙәр.
Аҡһымдар функциялары буйынса түбәндәге эштәрҙе башҡаралар:
- Организмдағы барған матдәләр алмашыныу реакцияларын ферменттар менән катализлау.
- Структурланған аҡһымдар, тубулин, йәки коллаген кеүек.
- Аҡһымдарҙы регулярлау (күҙәнәктәрҙе регулярлаған циклин кеүек)
- Сигнал молекулалары һәм уларҙың рецепторҙары (гормон һәм уларҙың рецепторҙары кеүек).
- Һөжөм итеүгә ҡаршы торған аҡһымдар, ә улар үҙҙәре эсенә имун системаһындағы антителарҙы ала яла.
Липидтар (майҙар) күҙәнәктәге ҡыршағыс булып торған мембрананы барлаҡҡа килтерәләр. Ҡайһы бер күп күҙәнәклеләрҙә улар энергия һаҡлағыс булып торлар. Күмерһыуҙар ҙа (карбонгидрат) энергия һаҡлай алалар. Ул күмерһыуҙар энергия транспортировка яһай алар, һәм липидтарға ҡарағанда еңелерәк тарҡалалар (үҙләштереләләр).
Структура[үҙгәртергә]
Организмдарҙың күбеһе күҙәнәк тип аталған мономер берәмектәрҙән тора. Ҡайһы берҙәре бер күҙәнәктән генә тора (бер күҙәнәклеләр), а ҡайһылар күп күҙәнәктән торалар (күп күҙәнәклеләр). Күп күҙәнәклеләр, берәй аныҡ эш башҡарыу өсөн махсуслашҡан күҙәнәктәр була алалар. Махсуслашҡан күҙәнәктәр төркөмөнөң туҡыма күҙәнәктәре дүрт башлынғыс типтарҙан тора: эпителий, нервы туҡымаһы, ит туҡылаһы һәм берләштерүсе туҡыма. Бер-нисә туҡыма типтары, берәй аныҡ функция башҡарыу өсөн, орган формаһында бергә эшләй алалар (мәҫәлән, ҡан йөрөтөү өсөн — йөрәк, йәки тышҡы мөхиттән һаҡланыу өсөн — тире).
Күҙәнәктәр[үҙгәртергә]
1839 Шлейден һәм Шванндың (Schleiden and Schwann) күҙәнәк теоряһына күҙ һалғанда, унда ошондай мәғлүмәттәр бар, «бөтә күҙәнәктәр бер йәки бер-нисә күҙәнәктән торалар; бөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән барлыҡа киләләр; органиҙымға йәшәргә кәрәк булған бөтә фукнциялар күҙәнәк эсендә үтәлә; һәм күҙәнәктәр яңы нәҫел ҡалдыра торған мәғлүмәтте күҙәнәк эсендә һаҡлай».
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: эукариоттар һәм прокариоттар. Прокариоттар (йәғи ядроһыҙҙар), күбеһенсә, яңғыҙ бер күҙәнәкле итеп көн күрәләр, ә эукариоттар (ядролылар), күбеһенсә күп күҙәнәкле оргаизмдарҙа булалар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, эукариоттарҙа ядро мебранаһы бар.
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуыны ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан торалар. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе тышлап тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә). Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК, гендарҙағы нәҫеллек материалдар, һәм РНК бар. РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торһан выҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар. Бөтә күҙәнәктәр ҙә бер-нисә мөмкинлекә эйә:
- Үрсеү өсөн күҙәнәктәрҙе бүлеү (бинормаль бүленеү, миостаз йәки мейоз);
- РНК ярҙамында ДНК-нан кәрәкле гендарҙы ҡулланып ферменттар, акһымдар яһау;
- Метоболизм, шул иҫәптән, эске күҙәнәк компонентарын яһау өсөн, төҙөлөш сеймалын ҡулланыу, энергия үҙгәртеү, ҡалдыҡ продукттарҙан бушатылау;
- Күҙәнәктең фунцияланыуы химимк энергияны ҡулланыу һәм үҙләштереүенә ҡарай;
- Тышҡы һәм эске тәҫирҙәргә яуап ҡайтарыу, температура үҙгәреү, pH йәки туҡлыҡлы матдәләр үҙгәреүе кеүек.
Күҙәнәктең эсе липид һәм аҡһым дан торған тышса менән ҡапланған.
Ғүмер оҙонлоғо[үҙгәртергә]
Организмдың иң ғәмәли параметры булып ғүмер (йәшәү, тереклек) тора. Ҡайһы бер организмдар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәйҙәр — бер көндән дә кәм, ә ҡайһылары бер-нисә мең йыл йәшәйҙәр (үсемлектәр, бактериялар). Ҡартайыу ғүмер оҙонлоғона иң ҙур йоғото яһай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ^ T.Cavalier-Smith (1987) The origin of eukaryote and archaebacterial cells, Annals of the New York Academy of Sciences 503, 17–54
- ^ T. Cavalier-Smith (2002) The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 52, 7–76
- ^ "organism". Oxford English Dictionary (online ed.). 2004.
- ^ "organism". Chambers 21st Century Dictionary (online ed.). 1999.
- ^ The Universal Features of Cells on Earth in Chapter 1 of Molecular Biology of the Cell fourth edition, edited by Bruce Alberts (2002) published by Garland Science.
- ^ Doolittle, W. Ford (February, 2000). Uprooting the tree of life. Scientific American 282 (6): 90–95.
- ^ a b NCBI: "The Genetic Codes", Compiled by Andrzej (Anjay) Elzanowski and Jim Ostell
- ^ a b Jukes TH, Osawa S, The genetic code in mitochondria and chloroplasts., Experientia. 1990 Dec 1;46(11-12):1117-26.
- ^ Genetic Code page in the NCBI Taxonomy section (Downloaded 27 April 2007.)
- ^ Evaluation of the Rate of Evolution in Natural Populations of Guppies (Poecilia reticulata) "[1]"
- ^ Oklahoma State – Horizontal Gene Transfer
- ^ esalenctr.org
- ^ Gibsona, Daniel G.; Benders, Gwynedd A.; Axelroda, Kevin C.; et al. (2008). "One-step assembly in yeast of 25 overlapping DNA fragments to form a complete synthetic Mycoplasma genitalium genome". PNAS 105 (51): 20404–20409. doi:10.1073/pnas.0811011106. PMID 19073939. PMC 2600582. http://www.pnas.org/content/105/51/20404.full.pdf.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- BBCNews: 27 September, 2000, When slime is not so thick Citat: "It means that some of the lowliest creatures in the plant and animal kingdoms, such as slime and amoeba, may not be as primitive as once thought"
- SpaceRef.com, July 29, 1997: Scientists Discover Methane Ice Worms On Gulf Of Mexico Sea Floor
- The Eberly College of Science: Methane Ice Worms discovered on Gulf of Mexico Sea Floor download Publication quality photos
- Artikel, 2000: Methane Ice Worms: Hesiocaeca methanicola. Colonizing Fossil Fuel Reserves
- SpaceRef.com, May 04, 2001: Redefining "Life as We Know it" Hesiocaeca methanicola In 1997, Charles Fisher, professor of biology at Penn State, discovered this remarkable creature living on mounds of methane ice under half a mile of ocean on the floor of the Gulf of Mexico.
- SpaceRef.com, July 29, 1997: Scientists Discover Methane Ice Worms On Gulf Of Mexico Sea Floor
- BBCNews, 18 December, 2002, 'Space bugs' grown in lab Citat: "Bacillus simplex and Staphylococcus pasteuri...Engyodontium album The strains cultured by Dr Wainwright seemed to be resistant to the effects of UV - one quality required for survival in space"
- BBCNews, 19 June, 2003, Ancient organism challenges cell evolution Citat: "It appears that this organelle has been conserved in evolution from prokaryotes to eukaryotes, since it is present in both"
- Interactive Syllabus for General Biology - BI 04, Saint Anselm College, Summer 2003
- Jacob Feldman: Stramenopila
- NCBI Taxonomy entry: root (rich)
- Saint Anselm College: Survey of representatives of the major Kingdoms Citat: "Number of kingdoms has not been resolved...Bacteria present a problem with their diversity...Protista present a problem with their diversity...",
- Species 2000 Indexing the world's known species. Species 2000 has the objective of enumerating all known species of plants, animals, fungi and microbes on Earth as the baseline dataset for studies of global biodiversity. It will also provide a simple access point enabling users to link from here to other data systems for all groups of organisms, using direct species-links.
- The largest organism in the world may be a fungus carpeting nearly 10 square kilometers of an Oregon forest, and may be as old as 10500 years.
- The Tree of Life.
- Frequent questions from kids about life and their answers


text:
Бишбармаҡ
Бишбармаҡ— төрки халыҡтарында киң таралған һимеҙ иттән, һалманан әҙерләнгән ризыҡ. Башҡорттарҙа картуф ҡушылып әҙерләнә.
Бишбармаҡ бешереү өсөн һимеҙ һарыҡ итенең ҡабырға өлөшө алына. Итте ваҡ ҡиҫәктәргә бүлеп, һыуҙы артыҡ күп һалмайынса самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр һалып бешерергә кәрәк. Он, йомортҡа һәм йылы һыуҙан ҡамыр баҫыла. Ҡамырҙы йоҡа итеп йәйеп, бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Артабан йәймә 3 см киңлектәге таҫмаларға бүленә һәм ромбиктарға киҫелә. Ҡырҡылған һалманы һурпала йәки һыуҙа ҡайнатып, һыуын һарҡытып аҡ май менән майларға кәрәк.
Бишбармаҡ өсөн картуф 3-5 см ҡалынлыҡ түңәрәкләп ҡырҡыла һәм айырым бешерелә.
Терликәгә һалма, картуф, ит һалына. Оҫтөнә ҡайнап торған һурпа ҡойола. Өҫтөнә ваҡлап туралған йәшел һуған һибеле.
4 кешелек бишбармаҡ бешереү өсөн 600 гр. һарыҡ ите, 2 баш картуф, 3 баш һуған, 1 стакан бойҙай оно, 1 йомортҡа, 2 аш калағы аҡ май, 3 стакан һурпа, самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр алына.
Эрнест Ишбирҙин бишбармаҡ тураһында[үҙгәртергә]
Эрнест Ишбирҙиндың "Башҡорт теленең игенсеклек һәм баҡсасылыҡ терминдары" китабында бишбармаҡ һүҙенә аңлатма бирелә. Бишбармаҡ атамаһы ҡаҙаҡ теленән башҡорт теленә килеп инеү ихтималлығын фаразлай. Ашамлыҡтың башҡорт халҡына ғына хас булған атамалар теҙмәһен бирә. "...Бишбармаҡ атамаһы башлыса көньяҡ башҡорттарға билдәле, башҡа төбәктәрҙә уны ҡулһалма, ҡуллама йәки ҡулдама, һалмалит, ҫалмалит, ҫалмалыйт, ҡаҙанаш..." тип йөрөтөлөүен күрһәтә. Бишбармаҡ бешереүҙең һәм ашауҙың дөйөм үҙенсәлектәрен тасуирлай, Тарихи Башҡортостандың көнъяҡ биләмәләрендә айырым йола булыуын әйтеп үтә.
Китаптан тулы өҙөмтә
Баймаҡтарҙа бишбармаҡ[үҙгәртергә]
Көньяҡ Уралда, төбәп әйткәндә Баймаҡта бишбармаҡ табаҡ менән бирелә. Ул ваҡ ҡына шаҡмаҡ һалманан ғибәрәт. Ни тиклем йоҡа йәйелгән булһа, һалма ла шул тиклем тәмле, һурпа өҫтөндә йөҙөп кенә бешкән була. Бишбармаҡты һәр ҡунаҡ алдына ҡуйылған тәрилкәгә һалалар. Итте турап, һурпала бешереп алынған эре киҫәкле картуф, кәбеҫтә, кишер өҫтөнә өйөп, эҫе һурпа менән йылытып, уртаға айырым ултырталар. Борон урталағы табаҡтан һурпа эсендәге бишбармаҡты һәр кем ҡулы менән алып ашаған.Аҙаҡ туҫтаҡлап ҡоротло, боросло һурпаһын килтергәндәр.Һимеҙ һурпаны ҡоротлап эсһәң, ул ашҡаҙанға үтә ауыр булмай. заманса бишбармаҡ ағас, йә тимер ҡалаҡ менән ашала.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башкирская кухня (урыҫ.)


text:
Архимед
Архиме́д (Ἀpxιuήδnς; беҙҙең эраға тиклем 287 йылда тыуған — беҙҙең эраға тиклем 212 йылда вафат булған) — Сиракуздан боронғо грек математигы, физигы, механигы и инженеры. Геометрияла бик күп асыштар эшләгән. Механика, гидростатикаға нигеҙ һалған, бер нисә асыштың авторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Архимед тормошо тураһында мәғлүмәтте Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий һәм башҡалар яҙып ҡалдырған. Улар үҙҙәре яҙған ваҡиғаларҙан күпкә һуңыраҡ йәшәгән, һәм шуға күрә мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгөн билдәләү мөмкин түгел.
Архимед грек колонияһы булған Сицилия утрауында Сиракузда тыуған. Плутарх билдәләүенсә, Архимедтың атаһы, математик һәм астроном Фидий — Сиракуз залимы Гиерон батшаның яҡын туғаны булған. Атаһы улына бала саҡтан уҡ механика, математика һәм астрономияға һөйөү тәрбиәләгән. Архимед ул заманда Мысырҙың фәнни һәм мәҙәни үҙәге булған Александрияға уҡырға китә.
Александрия[үҙгәртергә]
Александрияла Архимед билдәле ғалимдар астроном Конон, төрлө яҡлы ғалим Эратостафан менән таныша, улар менән ғүмеренең аҙағына тиклем хат алыша. Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.
Архимед ошонда үҙенең әҫәрҙәрендә телгә алған Демокрит, Евдокс һәм башҡа грек геометрия белгестәре хеҙмәте менән танышҡандыр, моғайын.
Уҡып бөткәс, Архимед Сицилияға ҡайта. Бында уны иғтибар менән солғап алалар һәм ул мохтажлыҡ кисермәй. Күп йылдар үткәнгә күрә, уның тормошо легендалар менән буталып бөтә.
Легендалар[үҙгәртергә]
Замандаштарын шаҡ ҡатырғыс асыштары менән таң ҡалдырғаны өсөн үҙе йәшәгән ваҡытта уҡ уның тураһында легендалар сығаралар.
Архимед батша Гиерондың тажы таҙа алтындан эшләнгәнме, әллә ювилер уға көмөш ҡушҡанмы икәнен билдәләй алғаны тураһында хикәйәт бар. Алтындың сағыштырмаса ауырлығы билдәле була. Әммә таждың күләмен, формаһы дөрөҫ булмағанға күрә, билдәләү мөмкин булмай!
Архимед был мәсьәлә тураһында оҙаҡ уйлана. Ваннала йыуынған ваҡытта уның башына иҫ киткес уй килә. Тажды һыуға сумырһаҡ, ҡыҫып сығарылған һыуҙың күләме таждың күләменә тигеҙ икәнен аңлай[1]. Легенда буйынса, Архимед шәрә килеш «Эврика!» (eύpnka — таптым) тип урамға йүгереп сыға. Ошо ваҡытта гидростатиканың төп законы — Архимед законы асыла.
Икенсе легенда буйынса, Мысыр батшаһы Птоломейға Гиерон бүләк итеп төҙөткән «Сиракузия» кораблен эшләп бөткәс, бер нисек тә һыуға төшөрөп булмай икән. Архимед тиҙ генә блоктар системаһын ҡора һәм был эште бер ҡулы генә менән башҡара. Легенда буйынса, Архимед шул ваҡытта «Миңә таяныу урыны бирегеҙ, һәм мин Ерҙе күсерәм» (ингл. «Give me a place to stand on, and I will move the Earth», урыҫ. «Дайте мне точку опоры, и я сдвину Землю»), тип әйтә.
Сиракуз ҡамауҙа[үҙгәртергә]
Архимедтың инженер даһилығы беҙҙең эраға тиклем 212 йылда Рим менән Карфоген араһындағы һуғышта римлеләр Сиракузды ҡамап алғанда асыла.[2]. Ә был ваҡытта ул 75 йәшлек ҡарт була! Архимед эшләгән көслө таш атыу машиналары Рим ғәскәренә таш яуҙыра. Римлеләр ҡала ситендә хәүефһеҙ булыр тип уйлап, стенаға яҡыныраҡ киләләр. Бәләкәйерәк таш атыусы машиналар яҡын араға таш яуҙыра. Көслө крандар кораблдәрҙе эләктереп алып, өҫкә күтәреп һыуға ырғыта, кораблдәр түңкәреләләр һәм баталар.[3].
Римлеләр ҡаланы ҡаты һөжүм менән алып булмас, ҡамауҙа тоторға булалар. «Римлеләр ҡаланы алыр ине, әгәр бер ҡартты юҡ итһәләр. Бына шундай бер эшкә йүнәлтелгән бер кешенең ғәжәйеп көсө һәм һәләте», тип яҙа боронғо тарихсы Полибий.
Ҡамау ваҡытында ла Архимед римлеләргә тынғы бирмәй. Легенда буйынса, ҡаланы һаҡлаусылар ялтыратылған ҡалҡан һәм көҙгөләр ярҙамында ҡояш нурҙарын Рим флотына йүнәлтеп кораблдәрҙе яндыралар.
Үлеүе[үҙгәртергә]
Архимедтың үлеүе тураһында бер нисә фараз бар [4]:
- 75 йәшлек Архимед өйө янында юлдағы ҡомда һыҙмалар эшләп уйланып ултырған. Был ваҡытта Рим яугире һыҙмаларын тапап киткән, асыулы ҡарт «Минең һыҙмаларыма теймә!» тип яугиргә ташланған. Яугир уны ҡылысы менән сабып үлтергән.
- Архимед янына бер яугир килеп үҙен Марцелл тип таныштырған. Әммә, Архимед ныҡышмалы рәүештә, эшләп ултырған мәсьәләм сиселмәй ҡалды, бер генә минут көтөп тороуын һорай. Һалдат ҡартты сәнсеп үлтерә.
- Яугир Архимедтың өйөнә килеп кереп ҡылысын терәгәс: «Туҡта, аҙ ғына сабыр ит. Минең мәсьәләм сиселмәй ҡалды, һуңынан теләһә нәмә эшлә!» тип ҡысҡырып өлгөрә.
- Архимед үҙе Марцелгә ҡояш ҙурлығын үлсәй торған прибор һыҙмаларын күрһәтергә юллана. Китеп барғанда, уның ҡумтаһында алтын һәм затлы әйберҙәр тип уйлап, Рим һалдаттары уны сәнсеп ултерәләр.
Марцелл Архимедҡа теймәҫкә бойороҡ биргән һәм үлтергәнгә бик асыуланған.
Легендалар шулай һөйләй. Әммә, күп тарихсылар, Архимедтың аҡылы бер армияға тигеҙ, шуға уның үлеме осраҡлы түгел, тип иҫәпләй.
Был ваҡиғаларҙан һуң 137 йыл үткәс, беҙҙең эраға тиклем 75 йылда, Архимедтың ярым емерелгән ҡәбере табыла, унда үҙе васыят иткәнсә цилиндр эсендә ҡамалған шар төшөрөлгән [5].
Фәнни хеҙмәте[үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә]
Плутарх һүҙҙәренсә, Архимед математикаға артыҡ бирелгән була. Ул ашауын онота, үҙен хәстәрләмәй. Уның хеҙмәттәре математиканың ул осорҙағы бөтә өлкәләренә — геометрия, арифметика, алгебраға ҡағыла. Математика үҫешенә Архимед тарафынан түңәрәк оҙонлоғо һәм диаметры сағыштырмаһын иҫәпләп сығарыу ҙур өлөш индерә. Был һан : «архимед һаны» исеме аҫтында билдәле.
Механика[үҙгәртергә]
Архимед төрлө механика ҡоролмалары менән дан ала. Рычаг Архимедҡа тиклем уҡ билдәле була, тик ул рычагтың Тулы теорияһын иҫәпләп сығара һәм ғәмәлдә ҡуллана. Ауыр йөктәрҙе күтәреү һәм күсереү өсөн Сиракузда блок-рычаглы механизмдар төҙөй.
Астронмия[үҙгәртергә]
Архимед күк йөҙө есемдәренең хәрәкәтен, Ҡояш сығыуын, Ай фазаларын күрһәтә торған планетарий йәки күк көмбәҙен эшлән күрһәтә.
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
Архимед исеме менән аталған:
- Айҙа Archimedes кратеры;
- 3600 Архимед астероиды;
- Галилео Галилей: «Архимед булмаһа, мин бер нимәгә лә өлгәшә алмаҫ инем», ти.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Легенда Витрувийҙың «Об архитектуре» эшендә, IX китабында, 3 бүлектә килтерелгән.
- ↑ Сиракуздың Рим ғәскәре башлығы Марцелл тарафынан ҡамауҙа тотолоуы һәм Архимедтың ҡурғауҙа ҡатнашыуы тураһында Плутархтың хеҙмәттәрендә уҡырға мөмкин.
- ↑ Һуңғы йылдарҙа был боронғо заман ҡоралын тасуирлауҙың дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн, бер нисә һынау үткәрелә. Төҙөлгән ҡулайлама үҙенең тулыһынса яраҡлылығын күрһәтә, бында ҡара.
- ↑ Был турала рәсемдәр галереяһы
- ↑ …Ҡәберҙе көскә тапҡандан һуң, әрнеүле һығымта тыуа: «Грецияның ҡасандыр байтаҡ ғалимдарҙы донъяға тыуҙырған иң данлыҡлы ҡалаларының береһе хәҙер инде хатта унда йәшәүселәрҙең иң бөйөгөнөң ҡәберлеген дә белмәй».
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Урыҫ телендә баҫмалар:
- Архимед. Сочинения на ilib.mccme.ru. Перевод, вступительная статья и комментарии Ю. Н. Веселовского. Перевод арабских текстов Б. А. Розенфельда. М.: Физматгиз, 1962, 640 с.
- Архимед. Сочинения на math.ru. Перевод, вступительная статья и комментарии Ю. Н. Веселовского. Перевод арабских текстов Б. А. Розенфельда. М.: Физматгиз, 1962, 640 с.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Архимед. Исчисление песчинок (Псаммит). — М.-Л., 1932.
- Архимед. Сочинения. Перевод и комментарии И. Н. Веселовского. М.: Физматгиз, 1962, 640 с.
Исследования:
- Башмакова И. Г. Дифференциальные методы у Архимеда. Историко-математические исследования, 6, 1953, с. 609—658.
- Башмакова И. Г. Трактат Архимеда «О плавающих телах». Историко-математические исследования, 9, 1956, с. 759—788.
- Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции. Перевод с голландского. М.: Физматгиз, 1959.
- Веселовский И. Н. Архимед. М.: Учпедгиз, 1957.
- Житомирский С. В. Астрономические работы Архимеда. Историко-астрономические исследования, 11, 1977, с. 319—397.
- Житомирский С. В. Архимед: Пособие для учащихся. М.: Просвещение, 1981.
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том I. С древнейших времен до начала Нового времени. (1970)
- Каган В. Ф. Архимед, краткий очерк о жизни и творчестве. М.-Л.: Гостехиздат, 1951.
- Чвалина А. Архимед. М.-Л.: ОНТИ, 1934.
- Щетников А. И. Архимед, корабль Гиерона и «золотое правило механики». Сибирский физический журнал, 1995, № 4, с. 74-76.
- Щетников А. И. Задача Архимеда о быках, алгоритм Евклида и уравнение Пелля. Математика в высшем образовании, № 2, 2004, с. 27-40.
- Aaaboe A., Berggern J. L. Didactical and other remarks on some theorems of Archimedes and infinitesimals. Centaurus, 38, 1996, p. 295—316.
- Berggern J. L. A lacuna in Book I of Archimedes’ Sphere and Cylinder. Historia mathematica, 4, 1977, p. 1-5.
- Berggern J. L. Spurious theorems in Archimedes’ Equilibria of Planes. Archive for History of Exact Sciences, 16, 1977, p. 87-103.
- Dijksterhuis E. J. Archimedes. Copenhagen, 1956.
- Drachmann A. G. Fragments from Archimedes in Heron’s Mechanics. Centaurus, 8, 1963, p. 91-146.
- Heath T. L. The works of Archimedes. (Repr. NY: Dover, 2002)
- Netz R., Saito K., Tschernetska N. A new reading of Method Proposition 14: Preliminary evidence from the Archimedes palimpsest. SCIAMVS, 2, 2001, p. 9-29; 3, 2002, p. 109—127.


text:
Һыу бөрсәһе
Дафниялар, һыу бөрсәләре (лат. Daphnia) — тармаҡ мыйыҡлы ҡыҫала һымаҡтар ырыуы; промысла балыҡтарының төп аҙығы булған һыу бөрсәләре [1] . 26 төрө билдәле.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
0,5-6 мм оҙонлоҡта (аталары инәлеренән вағыраҡ); яндарын ҡаплаған үтә күренмәле ҡабырсаҡ алғы яҡта томшоҡ һымаҡ ороға күсә, өҫкә тырпайып, ишеү органы ролен уйнаусы бер пар тармаҡлы мыйыҡсаһы бар. Башында кескенә мыйыҡсалар пары (ҡыҫҡа мыйыҡсалар) һәм өҙлөкһөҙ хәрәкәтсел ҡатлаулы ҙур күҙ урынлашҡан. Арҡа яғында, тән һәм ҡабырсаҡ араһында, йомортҡа етлегә торған оя камераһы бар. Дафнияләр айырым енесле. Инә заттар йәйге осорҙа партеногенез ысулы менән (аталаныуҙан башҡа) үрсейҙәр һәм бер нисә быуын бирәләр. Ата заттар, ғәҙәтттә, уңай булмаған шарттар башланғас йәки көҙөн күренәләр. Аталаныуҙан һуң инә дафнияләр ҡалын тышса менән ҡапланған 1-2 йомортҡа һала. Яҙын уларҙан инә дафниялар етлегә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Дафниялар бактериялар, бер күҙәнәкле һыу үҫемдәре, иң түбән төҙөлөшлөләр һәм үҫемлек детриты киҫәксәләре менән туҡланалар. Балыҡтар өсөн яҡшы аҙык; аквариумсылар тарафыннан үрсетелә.
Дафниялар magna биотест үткәреүҙә ҡулланыла.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Сталин Иосиф Виссарионович
Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин (ысын фамилияһы — Джугашви́ли, груз. იოსებ ჯუღაშვილი; Ҡалып:СС2 (рәсми мәғлүмәт буйынса 9 (21) декабрь 1879), Гори, Тифлис губерниһы, Рәсәй империяһы — 5 март 1953, Волынское, Кунцев районы, Мәскәү өлкәһе РСФСР, СССР) Рәсәй империяһы — революционер, совет сәйәси, дәүләт, хәрби һәм партия эшмәкәре; Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре, Марксисм-ленинизмдың теоретигы һәм пропагандисы.
Сталин йәшәгән осорҙа уның 1934 йылға тиклем яҙылған 13 том әҫәрҙере нәшер ителә. 1920 йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға, үлгәнгә тиклем, СССР-ҙың алыштырғыһыҙ етәксеһе.
Сталин хакимлек иткән дәүергә СССР һәм донъя тарихында мөһим ваҡығалар була: индустриалләштереү, коллективлаштырыу, кулакты юҡҡа сығарыу, ҙур террор, репрессиялар, халыҡтарҙы депортациялау, ГУЛаг лагерҙары булдырыу, 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ, Финляндияға баҫып инеү, СССР-ҙы Милләттәр Лигаһынан сығарыу, Ҡыҙыл Армияла репрессиялар, Икенсе Бөтә Донъя һуғышы, Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Азия илдәрендә социалистик строй төҙөү, шәхес культы, тоталитаризм диктатураһы[1], совет атом бомбаһын эшләү, һалҡын һуғыш башланыу.
Телгә алынған ваҡиғалар буйынса йәмғиәт фекере полярлығы менән айырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Большой энциклопедический словарь. / Под ред. А. М. Прохорова. 2-е изд. — М.: Норинт, 2004. ISBN 5-7711-0004-8
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 21 декабрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1879 йылда
- Гори тыуғандар
- 5 март көнө вафаттар
- Вафаттар 1953 йылда
- Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- «Еңеү» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары
- «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии» миҙалы менән наградланыусылар
- «За оборону Москвы» миҙалы менән наградланыусылар
- «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән наградланыусылар
- «За победу над Японией» миҙалы менән наградланыусылар


text:
Сәүкә
Сәүкә (урыҫ. Галка, лат. Corvus monedula) — ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған буҙ башлы, ҡара кәүҙәле ҡош[1]. Бөтә кешкгә билдәле. Һәр ваҡыт күмәкләшеп, ҡарғалар, ҡайһы ваҡыт күгәрсендәр менән бергә йөрөйҙәр. Суҡышы, маңлайы, тамағы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Башы, кәүҙәһенең ал яғы ҡуйы һоро. Күҙҙәре аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы яңғырауыҡлы:"сәүк-сәүк" йәки "кйәә-кйәә". Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй.
Бөжәктәр, үләкһә, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ һәм бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсө ҡош. Ҡышҡыһын ҡалаларға килә. Бик киң таралған. Ояһы төрлө ерҙә: ағас баштарында һәм ҡыуыштарында, ерҙәге өңдәрҙә, ҡыйыҡ эсендә, тәҙрә баштарында, таш ярыҡтарында була.
Көрән таплы күкһел йәшел төҫтәге 4-6 бөртөк йомортҡа һала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин . Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986й.
- Рәсәйҙең умыртҡалы хайуандары: Сәүкә
- Сәүкә тураһында ҡыҫҡа фильм
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Финансист (роман)
«Финансист» (ингл. The Financier, 1912) — Теодора Драйзер романы, «Хыялдар теорияһының» беренсе бүлеге (ингл. A Trilogy of Desire).
Трилогяның икенсе том — «Титан (роман)» (ингл. The Titan, 1914), өсөнсө том — «Стоик» (ингл. The Stoic, 1947). Трилогияның баш герой — Фрэнк Каупервуд. Романдың нигеҙендә Йеркс Чарлз Тайсон миллионер торомошо.
Үҙенең романда Теодор Драйзер делец һәм приобретатель психологияның күрһәтә.
Бәләкәй биржа спекуляциянан башлап Капервуд бер нисә ваҡыттан бай була, чиновникатарҙы һәм муниципалитетты һатып ала. Закон боҙоп Филадельфияла концессияны һатып ала. Финалда төрмәғә эләгә.
«Хыялдар трилогияһы» — АҠШ һәм Европа XX быуаттын әҙәбиәтенең күренекле роман. Драйзер финанс көнкүреште, эре буржуазияның йәмғиәткә ҡарашы һәм уның сәйәсәт принципһыҙлығы һүрәтләй.
«Хыялдар трилогияһында» Драйзер Каупервудтын уҫал йыртҡыслыҡты күрһәтә, ләкин ошо спекулянт менән һоҡлана.
Каупервуд образының мөһим яғы — Филадельфияның финанс туздарҙын принципһыҙлығы күрһәтеү (Батлер, Молленхауэр һәм Симпсону).


text:
Голоцен
Голоце́н (грек. ὅλoς — «тулы, бөтөн» + kaιvός — «яңы») — дүртенсел периодтың хәҙерге йәки боҙлоҡтан һуңғы эпохаһы һәм дүртенсел системаның (осорҙоң) уға тиңдәш булған һуңғы бүлектәре ултырмалары. Голоцен 10 мең йыл самаһы дауам итә, уның башланғысы булып Европаның, Азияның һәм Төньяк Американың төньяҡ өлөштәрендәге һуңғы материк боҙланыуы бөтөү осоро тора. Археологияла сиге палеолит һәм мезолит сиктәре менән тәңкәл килә. Башлыса, Ерҙә климат, тупраҡ, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы зоналары, ҡоро Ер һәм диңгеҙләрнең хәҙерге контурҙары формалаша. Бынан элекке, 8-4 мең йылдар араһында, урта киңлекләрҙә климат хәҙерге менән сағыштырғанда бер аҙ йылырак һәм дымлыраҡ була. Голоценда Ер йөҙөндә кеше таралып урынлаша башлай, уның культураһы формалаша, малсылыҡ һәм ер эшкәртеү барлыҡҡа килә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Иорданский Н. Н. Развитие жизни на земле — М.: Просвещение, 1981.


text:
Боронғо Греция
Боронғо Греция (Эллада; грек телендә Apxaίa Eλλάδa) – историографияла ҡабул ителгән Балкан ярымутрауы, Эгей диңгеҙе утрауҙарында, Фракия ярында урынлашҡан тәүге осор синфи йәмғиәттәренең уртаҡ исеме.
Боронғо Грецияның башланғыс дәүерендә был биләмәләрҙең этник төҙөлөшө төрлө була: пеласгалар, лелегалар һәм башҡалар, һуныраҡ уларҙы протогрек ҡәбиләләре – ахеецтар (ахеялылар) һәм иониецтар (ионикалылар) – ассимиляциялаштырылған. Беренсе ахеялыларҙың тәүге осор синфи дәүләттәре (Кносс, Фест, Микена, Тиринф, Пилос, Афина һ. б.) б. э. т. II мең йыл башында уҡ барлыҡҡа килгән.


text:
Ҡара йыландар
Ҡара йыландар(лат. Vipera, урыҫ. Гадюки) — йыландар отрядының ҡара йыландар ғаиләһенә ҡараған һөйрәлеүселәр заты.
25 төрө билдәле, Африкала һәм Евразияла таралған[1]. Башҡортостанда 2 төрө бар[2].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 1 метрға тиклем, төҫө асыҡ һоронан алып ҡараға тиклем, арҡаһы кәкре һыҙыҡлы. Башы өсмөйөш йәки трапеция рәүешендә, өҫ яҡтан дөрөҫ булмаған формалағы ваҡ мөгөҙсә менән ҡапланған; ябай ҡара йыландың башында тәре рәүешендәге һүрәт бар. Күҙ ҡараһы вертикаль. Өҫкө яңағында 2 хәрәкәтсән көпшә һымаҡ ағыулы теш урынлашҡан.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Енси диморфизм хас: инә йыландар аталарына ҡарағанда эрерәк. Полигам. Енси яҡтан 3—5 йылда өлгөрә. Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы, көҙөн инә йылан 5‑тән алып 18‑гә тиклем бала тыуҙыра.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
15 йылға тиклем йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Оло йыландар башлыса ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, йәштәре бөжәктәр, лайлалы ҡусҡарҙар, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Яңғыҙ йәки бәләкәй төркөмдәр (2—5 зат), һирәгерәк ҙур өйкөмдәр менән кимереүселәр, һуҡыр сысҡан өңдәрендә, ағас тамырҙары аҫтында, яр, ҡая ярыҡтарында ҡышлайҙар. Ябай ҡара йылан ҡуйы үләнле ҡатнаш урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, һыу ятҡылыҡтары ярҙарында тереклек итә, урман һәм урман-дала зоналарында таралған. Дала ҡара йыланы далала, һыубаҫар урмандарҙа, йырындарҙа, ташлы битләүҙәрҙә тереклек итә, дала һәм урман-дала зоналарында таралған.
Файҙаһы[үҙгәртергә]
Ҡара йылан экосистемаларҙа сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙең, моллюскыларҙың, бөжәктәрҙең һанын көйләй. Ҡара йылан сағыуы кеше өсөн хәүефле. Ҡара йылан йылан ағыуына ҡаршы сывороткалар, башҡа дарыуҙар алыу маҡсатында аҫрайҙар.[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:ReptileDatabaseGenus
- ↑ русские названия приведены по Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии,
дополнены по Ананьева Н. Б. и др. 2004
- ↑ Ҡалып:ReptileDatabase
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус) — СПб.: Зоологический институт РАН, 2004. — С. 189-218. — 1000 экз. — ISBN 5-98092-007-2.


text:
Герпес вирусы
Герпес вирусы, ябай ге́рпес (бор. грек. ἕpπnς, лат. herpes simplex) — герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар[2]; йоғошло ауырыу, герпес вирустары (ДНКлары булған Herpesviridaе ғаиләһе) килтереп сығара; тирелә, ауыҙ, танау, енси органдарҙың лайлалы тышсадарында ҡыуыҡ һамаҡ шештәр булыу менән характерлы.
Ауырыуға ҡысытыу, ауыртыуҙар, температура күтәрелеү хас. Герпес вирусы немец ғалимдәре В. Грютер (1912) һәм А. Левенштейн (1919) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ауырыуҙың 80 -дән артыҡ төрө бар, 8 төрө, шул иҫәптән ябай герпес вирустары (енес органдарында һәм уларҙан тыш герпес вирусы) кешене зарарлай. Вирус һауа-һыу, енси юл, көнкүрештә аралашыу ваҡытында, трансфузион, шулай уҡ трансплацентар (ҡан алмаштырыу) юл менән күсә. Бер кеше бер юлы ауырыуҙың бер нисә төрө менән зарарлана ала. Организмға бер тапҡыр кергәс, вирус нерв төйөндәренә урынлаша һәм ғөмөрлөкә шунда ҡала (вирус йөрөтөүсөлек), бауыр, бөйөрҙәр, ашҡаҙаны аҫты биҙе, ашҡаҙаны-эсәк юлдарын, баш мейеһен (шизофрения ауырыуына сәбәпсе), енес органдарын зарарлай; ирҙәрдә йыш кына простатит ауырыуын килтереп сығара. Герпес инфекцияһынең яңынан ҡабатланыу ҡуркынысы бар, ауырыуҙан һуң иммунитет барлыҡҡа килмәй. Иммунопрофилактика эшләнмәгән.
Йөкмәткеһе
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Коломиец А.Г., Малевич Ю.К., Коломиец Н.Д. Многолетний герпес. Минск, 1988; Исаков В.И., Борисова В.В., Исаков Д.В. Герпес, патогенез, лабораторная диагностика: Руководство. СПб., 1999; Покровский В.В., Ермак Т.Н. ВИЧ-инфекция, клиника, лечение, диагностика. М., 2000.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Таксономия вирусов на сайте Международного комитета по таксономии вирусов (ICTV).
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)


text:
Ҡолаҡ
Ҡолаҡ — ҡатмарлы вестибуляр-ишеткес ағза, ул ике функция үтәй: тауыш импульстарын ҡабул итә һәм кәүҙәнең тура тороуына, тигеҙлек һаҡлауға булышлыҡ итә. Был парлы ағза, баштың сикә һөйәктәре эсенә урынлашҡан, тыштан ҡолаҡ япрағы булып тамамланған.
Тауыш — һауаның тирбәлеүе. Кешенең ҡолағы 20,625 м -ҙан 1,65 см тиклем тауыш тулҡындарын ҡабул итә, был тауыштың секундына 16 — 20 000 Гц тирбәлеүенә торошло.
Ҡолаҡ анатомияһы[үҙгәртергә]
Ҡолаҡ — тышҡы, урта һәм эске ҡолаҡтарға бүленә.
Тышҡы ҡолаҡ ҡолаҡ япрағы менән тышҡы ишетү юлынан тора. Ҡолаҡ япрағы хәрәкәтһеҙ, ул тауыш оотоу өсөн яраҡлашҡан. Ҡолаҡ япрағы менән урта ҡолаҡ иштеү юлы менән бәйләнгән. Тышҡы ҡолаҡ юлы ҡолаҡтан барабан ярыһы менән айырылап тора. Улар тауыш тулҡындарын механик тирбәлеүгә әйләндереп, урта ҡолаҡҡа ебәрә.
Урта ҡолаҡ — һауа тулған ҡыуашлыҡ. Урта һөйәктә өс ишетеү һөйәге бар. Беренсеһе— сүкеш һөйәк барабан ярыһына терәлгән, икенсеһе — өҙәңге һөйәк — эске ҡолаҡҡа барған овал тәҙрә юлына тейеп тора. Өсөнсө — һандал һөйәк — улар араһында урынлашҡан. Барабан ярыһы тирбәлеүен 20 тапҡыр көсәйткән һөйәк рачагтар системаһы шулай төҙөлгән. Урта ҡолаҡ ҡыуашлағы ишетеү торбаһы аша тамаҡ өҫтө ҡыуышлығы менән тоташа. Аҙаҡты йотҡанда ишетеү торбаһы юлы асыла һәм урта ҡолаҡтағы баҫым атмосфера баҫымы менән тигеҙләшә. Шул сәбәпле барабан ярыһы баҫым түбән яҡҡа бөгөлмәй.
Эске ҡолаҡ урта ҡолаҡтан овал һәм түңәрәк тәҙрәнән торған һөйәк пластинкаһы менән айырыла. Эске һөйәк сикә һөйәктәре эсендә ятҡан нәҙеҡ каналдар ҡатмарлы ҡыуышлыҡтар системһынан тора. Ошо һөйәк лабиринты эсендә уның формаһын ҡабатлағын ярылы лабиринт ята. Уның эсенде тирбәлеүҙәрҙе — тауыш тулҡындарын, кәүҙәнең арауыҡтағы торошон ҡабул итеүсе һиҙгер приборҙар (вестибуряр аппарат) бар.
Эске ҡолаҡта ишетеү ағзаһы - ҡусҡар менән тигеҙләне ағзаһы - тупһа һәм өс үңәрәк канал урынлашҡан. Улар үҙ ара бәйләнгән. Ҡусҡарҙың бер яҡ ярылы стенаһында ғына ныҡ итеп тарталған төрлө оҙонлоҡтағы 24 мең һығылмалы есә бар. Һәр епсә үҙ өнө өсөн яуап бирә. Епсәләрҙә өҫтөндә төктәре булған күҙәнәктәр урынлашҡан. Урал ишепеү рецепторҙарв тип атала. Рецептор өҫтөндә япма мембрана бар. Һәр рецепторға ишетеү нервыһының осо тоташҡан.
Тауыш тирбәлеүе барабан ярыһына бирелә. Ишетеү һөйәктәре уны овал тәҙрә ярыһына ебәрә, уның ша эске ҡолаҡ шыйыҡсаһына бара. Бөтә ҡуҙғауҙар спираль орган рецепторына бирелә. Барлыҡҡа килгән ҡуҙғау мейе ҡабығының ишетеү зонаһына бара. Кеше шулай ишетә.
Ике ҡолаҡ аша мейе ярымшаҙарына сигнал тапшырыла. Әгәр тауыш һулдан килһә, уның импульстары мейегә уң ҡолаҡҡа ҡарағанда ирәрәк килеп етә. Мейе анализ үткәреп тауыш сығанаған билдәләй. Шулай кеше тауыш сығанағын һәм йүнәлешен билдәләй.
Ҡолаҡ гигиенеһы[үҙгәртергә]
Тышҡы ишетеү юлында, составында микробтарға ҡаршы матдҡлҡр булған, сайыр бүленеп сыға. Сайыр йыйылып киткәндә ишетеүгә ҡамасаулай. Ҡолаҡты шарпы, булавка һ.б. предматтар менән таҙартырға ярамай.
Тамаҡтыҡ, танауҙың лайлалы шәрәһе шешенһә, ишетеү юлына лайла тула һәм урта ҡолаҡтағы һауа баҫымы тыштағы баҫым менән тигеҙләшә алмай. Кеше ҡолағына мамыҡ тығылған һымаҡ тоя. Тымаулағанда, танау тонғанда танау тишектәрен берәмләп таҙартырға кәрәк. Тышҡа сыҡҡан һауа юлы ялылһа, һауа ағымы ишетеү торбалары аша уота ҡолаҡҡа үтерге мөмкин.
Урта ҡлаҡтың шешенеүе үтә ҡурҡыныс. Был ишетеү һәләте насарайыуға килтерә. Ишетеү нервыларының һәм рецепторҙарының зарарланыуы һаңраулыҡҡа килерергә мөмкин. Шау-шыулы урында булыу, хатта ҡыҫҡа ғына ваҡыттыла көслө тауыш аҫтында ҡалыу ҡолаҡҡа ҡатыланыуға килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сонин Н.И. Биология. Кеше. тәрж.С.М. Рәхимова. -Өфө; Китап: Дрофа, 2005. -ISBN 5-295-03615-4
- Колесов Д.В. Биология. Кеше. -9-сы стереотип баҫманан тәржемә. -Өфө: Китап, 2009. -ISBN 978-5-295-04946-0


text:
Ложбан
Ложба́н (ложб. Lojban, [ˈloʒban] тип әйтелә) − яһалма тел, априор телдәрҙән ин күренеклеһе. Тел системаһы формаль логикаһында нигеҙләнә.
Ложбан логлан – тағы бер яһалма тел нигеҙендә Logical Language Group (LLG, ложб. la lojbangirz) тарафынан булдырылған. Булдырыу сәбәбе: логлан тулы булмаған һәм авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланған. Ложбан ҡағиҙәләре авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланмаған.
Орфография һәм фонетика[үҙгәртергә]
Ложбан әлифбаһында 26 хәреф: 23 стандарт латин хәреф (h, q, w хәрефтәренән башҡа), апостроф, нөктә һәм өтөр.


text:
Саентология
Саентоло́гия (ингл. scientology, лат. scio белем һәм бор. грек. logos белем, һүҙ — «белемдең белеме») — практик дини фәлсәфә. Нигеҙләүсе - Лафает Рональд Хаббард. 1951 йылда көҙөн Рон Хаббард шундай һөҙөмтәгә кила: кеше - әруах. Беренсе сиркәү 1954 йылда барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Хоҙай Саентологияла[үҙгәртергә]
Хоҙай Саентологияла "һигеҙенсе дина́мика" тип атала. Беренсе динамика - кеше үҙе, икенсе динамика - кешенең ғаиләһе (бала үҫтереү, ир-ҡатын мөнәсәбәте), өсөнсө - берәй кеше төркөмө, дүртенсе - бөтә кешеләр, бишенсе - бөтә тере организмдар, алтынсы - бөтә тере булмаған донъя, етенсе - әруах.[1]Бөтөнләй боҙолған һәм көсһөҙләнгән культураларҙан башҡа донъя тарихында һәр бер йәмғиәт Юғарғы Зат барлығын раҫлаған тип Хаббард яҙа.[2]Саентологияла Хоҙайға ҡарата догмалар юҡ.[3]
Саентология сиркәүҙәре[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Буклет Рон Хаббард "Динамики жизни"
- ↑ Китап Рон Хаббард "Наука выживания"
- ↑ Китап "Что такое Саентология?"
Cаентологтар өсөн рәсми әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Китап "Что такое Саентология?" (урыҫ.)
- Китап "Саентология, книга в картинках" (урыҫ.)
- Китап "Саентология, основы жизни" (урыҫ.)
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Саентология Өфөлә (урыҫ.)
- Саентология сиркәүенең рәсми сайты (урыҫ.)
- Саентология сиркәүенең күп телле видео каналы
Саентологияны тәнҡитләү[үҙгәртергә]
- Раздел «саентология» на сайте Центра св. Иринея.
- Саентология — досье на саентологию на сайте Мир Религий.
- Джон Атак. «Кусочек синего неба: Разоблачение дианетики, саентологии и Л. Рона Хаббарда».


text:
Яғалбай
Яғалбай(лат. Falco columbarius) — йыртҡвс ҡош, Ер йөҙөндәге иң бәләкәй ыласын.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Осло оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ыласын. Һырт яғы нәҙек ҡара өҙөк һыҙыҡтар менән сыбарланған күкһел һоро,ҡорһаҡ яғы шулай уҡ һыҙыҡлы һарғылт ерән. Елкәһендә һәм яуырынында аҡһыл һары таптар бар.Ҡаштары, суҡыш төбө, аяҡтары һары.Ҡыйғырҙың "мыйыҡтары" булмауы менән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерән булыуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы "ки-ки-ки". Ваҡ ҡоштарҙы аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас башында, ҡая таш һикәлтәләрендә, һирәкләп түңгәктәрҙә була. ерәнһыу көрән таплы һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаларының һаны 3-4 бөртөк. Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.Тәбиғәттә йәшәү мөҙҙәте 11 йыл.


text:
Йоһанн Себастьян Бах
Йо́һанн Себа́стьян Бах (нем. Johann Sebastian Bach; 1685 йылдың 31 мартында (буранайында) (иҫке стилдә 21 Буранайында) Айзенах ҡалаһында (Саксен-Айзенах, Изге Рим Империяһы) тыуған, 1750 йылдың 28 Майайында Лейпциг ҡалаһында вафат булған) — XVII быуаттың бөйөк әлмән композиторы. 1000-гә яҡын орган, оркестр, вокал һәм башҡа музыка әҫәрҙәре авторы. Донъяның иң күренекле композиторҙарҙың береһе булып һанала, барокко дәүере композиторы булып тора. Уның әҫәрҙәре араһында операнан башҡа бөтә жанрҙар бар. Бах — шулай уҡ педагогия буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 31 март көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1685 йылда
- Германияла тыуғандар
- 28 июль көнө вафаттар
- Вафаттар 1750 йылда
- Лейпцигтә вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Германия композиторҙары
- Барокко эпохаһы композиторҙары
- XVIII быуат композиторҙары
- Аудиостатьи (введение)
- Композиторҙар
- Музыканттар


text:
Сипылдаҡ төйөт
Сипылдаҡ төйөт (урыҫ пеночка-трещотка) (лат. Phylloscopus sibilatrix) — Һылыуҡастар (Sylviidae)ғаиләһенән булған һайраусы ҡош .
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикереп йөрөүсе етеҙ ҡош. Һырты яғы көрәнһуы йәшел.Ҡашы, башыныү ике яғы, тамағы һәм түше тоноҡ һары, ҡорһағы аҡ.Ҡанаттарының ҡауырһындары һары ситле ҡара- көрән. Башҡа төйөтәрҙән төҫө менән әллә ни айырылмай, ләкин һайрауы үҙенсәлекле. Ҡыҫҡа ғына:"төйөт" йәки "төйт", ә һайрауы яңғырауыҡлы "зи-зи-зи зирррр".
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Урман һәм ҡыуаҡлыҡтар араһында йәшәй.Күсмә ҡош, киң таралған. Ерҙә, һирәкләп ағас баштарында оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ерәнһыу таптар менән сыбарланған 5-8 бөртөк йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл, Өфө. 91-се бит.


text:
15 ғинуар
15 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 15-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 351 көн ҡала (кәбисә йылында 352).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Википедия көнө, 2001 йылда Википедияның беренсе версияһы сыға.
- Мысыр — Ағастар ултыртыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1908 — Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы, шағирә.
- 1909 — Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы.
- 1910 — Мортазин Рәүеф, башҡорт композиторы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1929 — Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы, филология фәндәре кандидаты, профессор, башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
- 1930 — Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
- 1932 — Бикҡолов Шакир Сәлим улы, башҡорт шағиры.
- 1934 — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, талантлы режиссер.
- 1942 — Назаров Хәсән Мөҙәрис улы, шағир, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.
- 1952 — Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы, йырсы, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артискаһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1919 — Роза Люксембург, теоретик марксизм теоретигы, философ, иҡтисадсы һәм публицист. Немец һәм һул революция социаль-демократтарҙың йоғонтоло, абруйлы эшмәкәре.
- 1944 — Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 2004 — Муса Ғәли, башҡорт яҙыусыһы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты.


text:
Аҡ ала тумыртҡа
Аҡ ала тумыртҡа, аҡ сыбар тумыртҡа(урыҫ. Белоспи́нный дя́тел, лат. Dendrocopos leucotos) — тумыртҡалар ғаиләһенән булған оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо.
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Кәүҙәһе¬нең аҫҡы яғы аҡ, .һырты ҡара таплы аҡ. Ҡанаттары, ҡой¬роғо аҡ һыҙыҡлы ҡара төҫтә. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан аҡ төҫтәге һырты менән айырыла. Көслө һәм әсе тауышлы: «кик-кик-кик» 'йәкн яңғырауыҡлы: «ҡыжжжҡ-ҡыжжжҡ».
Ағас бөжәктәре, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы (була. Зарарлы бөжәк¬тәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуышында оя ҡоралар. Үҙағасты суҡышы менән соҡон алған ҡарышлауҡтар менән туҡлана. Инә һәм ата тумыртҡа тотороҡло пар төҙөйҙәр. Йомортҡана икеһе лә алмашлап баҫалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- А. И. Иванов, Е. В. Козлова, Л. А. Портенко, А. Я. Тугаринов. 2. // Птицы СССР — М.: Издательство Академии наук СССР, 1953. — 344 с. (урыҫ.)


text:
Килейек
Килейек (урыҫ. Славка-завирушка)(лат. Sylviidae)(лат. Sylviidae)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Түбәһе һоро, һырты, ҡойроғо көрәнһыу һоро, Ҡанаттарының осонда нәҙек ар-ҡырыл һыҙыҡтар бар. Күҙҙәре аша-киң ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. һоро килейектән ерән ҡауырһындары булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «сыҡ-сыҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Сырылдап һайрауына яңғырауыҡлы «киле-киле-киле» тигән өндәр ҡушыла. Төрлө урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләк ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡы¬уаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән таплы 4—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Ҡултыҡ
Ҡултыҡ — океандың, диңгеҙҙең ҡоро ер эсенә кереп торған өлөшө. Ҡултыҡтың гидрологик һәм гидрохимик шарттары һыү ятҡылығы менән бер төрлө. Ҡайһы бер осраҡта климат һәм материктан ағып төшкән йылғалар һыу составын үҙгәртә.
Ҡултыҡ төрҙәре: бухта, фьорд, лагуна, гавань.
Донъя океанында иң ҙур ҡултыҡтар: Аляска, Бенгаль, Бискай, Австралия ҙур, Гвинея ҡултыҡтары.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
Гейрангер-фьорд, Норвегия
-
Венециан лагунаһы. Космостан күренеш.
-
Днестр йылғаһында Днестр лиманы. Космостан күренеш.


text:
Әрмәнделәр
Әрмәнделәр, ғөбөрлө баҡалар (лат. Bufonidae) — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһе (Anura); ер шарының бөтә өлөштәрендә осрай, күпселектә ҡараңғы, еүеш урындарҙа йәшәй, ыуылдырыҡ һалыу өсөн һыуға килә торған, тәлмәрйенгә ҡарағанда артҡы аяҡтары ҡыҫҡа булған, тәне һөйәлле ер-һыу хайуаны [1] .
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһендә 300 -ҙәән артыҡ төр билдәле, Антарктиданан тыш, барлык материктарда ла тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Әрмәнделәр баҡаларҙан өҫкө ҡаҙналыҡта тештәре булмаүы, ҡыҫҡа аяҡтары, киң ауыр кәүҙәһе, күп һөйәлле мөгеҙләнгән ҡорө тиреһе менән айырылып тора. Башының төп өлөшөндә зәһәр эҫле майлы сыйыҡса бүлеп сығара торған симметрияле урнашкан бөрө һымаҡ 2 төйөр (ҡалаҡ өҫтө биҙҙәре) бар, был шыйыҡса башҡа хайуандар өсөн ағыулы. Ағыу– әрмәнделәр өсөн берҙән бер һаклыныу сараһы, шыйыҡса биҙгә баҫкас ҡына бүленеп сыға, шунлыҡтан улар уны үҙҙәрен йыртҡыс тотып алғас ҡына ҡуллана. Гөбөрлө баҡалар әкрен хәрәкәт итә. Бармаҡтары өлөшсә элпә менән тоташҡан артҡы аяҡтары ярҙамында йыш ҡына ергә йәки урман түшәлмәһенә күмелә.
Тереклек урыны һәм туҡланыуы[үҙгәртергә]
Әрмәнделәр асыҡ урындарҙа, йылға тугайҙарында, һирәкләнгән урмандарда, йыш ҡына торак пункттарҙа осорай. Һоры әрмәнде тәлмәйендән кескенәлеге менән айырыла (оҙонлоғо 70-75 мм, инә әрмәнделәр 140 мм-ға ҡәҙәр). Арҡаһы һоро-һарғылтлт йәшел төҫтә (йәшелдән ҡоңгорт төҫкә ҡәҙәр) ҡараңғы таптар менән ҡапланған, артҡы аяҡ бармаҡтарында парһыҙ төйөрҙәр бар. Тиреһе мөгөҙләнгән, ҡапшап ҡарауга ҡоро.
Далаланған райондарҙа иң күп һандағы төп амфибия төрҙәренән һанала. Ғәҙәттә, төнгө һәм кис йәшәү рәүешен алып бара. Парлашыу осоронда ата әрмәнде яңғырауыҡлы көйлө тауыш сығара. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты апрель аҙағынан май аҙағына ҡәҙәр дауам итә. Инә әрмәнде 13 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Үҫеш ваҡыты (ыуылдырыҡ барлыҡҡа килеүҙән йәш баҡаға ҡәҙәр) 50-60 көн. Һыулыҡтан ҡоро ергә баҡаларҙың күпләп сығыуы көндөҙгө ямғырҙанн һуң, дымлы көндә күҙәтелә. Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана.
Һоро әрмәнделәр урмандарҙа тереклек итә. Был төр бакҡалар эрерәк (оҙонлоғо 80 мм-ҙан артыҡ, инәләре ҡайһы ваҡыт 200 мм-ға ҡәҙәр), өҫкө яғы һоро-көрән, аҫҡы яғы тоноҡ аҡ төҫтә. Барлыҡ ерҙә дә тейәрлек аҙ һанда, урман-дала зонаһында һирәк осорай. Көндөҙөн ояларында, ярыҡтарҙа, урман түшәлмәһендә йәшеренеп, төнгө һәм кис йәшәү рәуеше алып баралар. Апрель аҙағы - май башында, һыу температураһы 10 °C ҡа яҡынлашкандан һуң үрсеү башлана. Инә әрмәнделәр һыу үҫемлектәренә бау һымаҡ ике рәткә урнашҡан 1200-6800 йомортҡа һала. Йәш баҡалар ҡоро ергә июль башында сыгалар. Умырткаһыҙ ваҡ хайуандар − себендәр, эре бызылдауыҡтар һәм май ҡуңыҙҙары менән туҡлана. 15 йылдан (тәбиғәттә) 30 йылға ҡәҙәр йәшәй.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Испа́ния (исп. España), рәсми исеме — Испа́ния Короллеге (исп. һәм Ҡалып:Lang-gl, кат. Regne d'Espanya, Ҡалып:Lang-eu, Ҡалып:Lang-oc, Ҡалып:Lang-ast) — Европаның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт, башҡалаһы Мадрид. Испания Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй.
Ҡайһы бер юрама буйынса Испания һүҙе Финикий телендәге «и-шпаним» һүҙенән — «ҡуянлы яр» тигәнде аңлата.
Майҙаны 504 645 км, ҙурлығы буйынса Европала, Рәсәй, Украина, Франциянан һуң дүртенсе урында. Испанияның диңгеҙ өҫтөнән уртаса бейеклеге 650 м. Европалағы иң таулы илдәрҙең береһе.
Сиктәш илдәр:
- Пиреней ярымутрауының көнбайышынан Португалия;
- Пиреней ярымутрауының көньяғына Британия биләмәһеГибралтар;
- Төньяҡ Африкалағы Марокко (ярыманклавы Сеута һәм Мелилья);
- Франция әм Андорра төньяҡтан.


text:
Портал:Ислам
Ислам
Һайланған мәҡәлә
Тәҡдир - Аллаһы Тәғәлә булған һәм буласаҡ нәмәләрҙең ваҡытын, урынын билдәләгән. Донъяла бөтә нәмә лә Аллаһтың теләге, тәҡдире буйынса булған һәм буласаҡ. Кеше үҙенә яҙылған яҙмышты Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән ихтыяры буйынса һайлай. Нәмә эшләһәк тә, ул Аллаһ ризалығы менән, уның ҡеүәтләүе буйынса.
Үҙебеҙҙең тыумышыбыҙ, енесебеҙ, ғүмер оҙонлоғон, ата-әсәйҙе беҙ һайлай алмайбыҙ. Шуға былар өсөн яуап бирмәйбеҙ, ә был тормошта үҙ ихтыярыбыҙ, теләгебеҙ менән эшләгән яҡшы һәм насар эштәребеҙ, ғәмәлдәребеҙ өсөн яуап тотасаҡбыҙ.
Һайланған шәхес
Мөхәммәт, бине Ғәбдулла бине Ғәбделмоталлиб бине әл-Хашими, (ғәр. محمد), (20 (22) апрель 571 (570), Мәккә — 8 июнь 632, Мәҙинә) — пәйғәмбәр, мәшһүр дин хәҙмәткәре, бер аллаға табыныу дине — Ислам динен индереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөръәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөүсе.
Һайланған рәсем
Мосолман дин белгестәре
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан) 1833 — 1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан.
1833 йылдың 25 мартында Троицк өйәҙе Туңғатар волосының Шәрип ауылында (хәҙерге (Башҡортостандың Учалы районында) мулла ғәиләһендә тыуып үҫә.
Тыуған ауылында мәҙрәсәлә уҡый, ун ике йәшенән кантон үҙәге – Малай Муйнаҡ мәҙрәсәһендә белем ала, аҙаҡ Яҡуп хәҙрәт артынан Ахун ауылына күсеп, унда дин ғилемен арттыра. 1851 йылда Троицк ҡалаһы (хәҙерге Cиләбе өлкәһендә) мәҙрәсәһенә килеп урынлаша, 1858 йылда тейешле имтихандарын тапшырып, Верхнеуральск өйәҙенең Аҡҡужа ауылына (хәҙер шул уҡ Учалы районында) имам-хатип булып ҡайта.
Мосолман ғалимдары
Хәҙерге ислам
Мосолман архитектураһы
Ислам архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе. Мәсет дөрөҫ пропорциональ һыҙаттар менән төҙөлгән, эске яғы бай мозаикалы орнамент менән биҙәлгән.
Ә һеҙ белә инегеҙме
- …Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Ҡөръәнде аңлатып биргән һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре хәҙистәр тип атала
- …Зәм-зәм һүҙе ғәрәп лингвистикаһы күҙлегенән ҡарағанда, “бәйләргә, ҡасмаҫҡа” тигәнде аңлата.
- …Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.
- … донъялағы төп һәм иң ҙур мәсет, Исламдың беренсе изге урыны —Мәсджид әл-Харам мәсете
Яңы мәҡәләләр
Әл-Ғәдийәт сүрәһе (ғәр. سورة العاديات ) (Елеүселәр), Ҡөрьән Кәримдең 100-сө сүрәһе, 11 аяттан тора.
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Тындары бөтөп елеүселәр менән ант итәм,
- осҡондар сәсрәтеп сығарыусылар менән,
- таң уаҡытында һөжүм итеүселәр менән!
- Һәм улар шуның менән унда туҙан күтәрҙеләр,
- һәм шулай итеп төркөм араһына бәреп инделәр.
Мосолман календары
XXI быуатта Һижрә тәҡиүм[үҙгәртергә]
Ислам пәйғәмбәрҙәре
Ибраһим (ғәр. إبراهيم, уҡыла: Ibrāhīm, йәһ. אברהם, уҡыла: ʼAḇrāhām) - яҡынса б.э.т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. Ислам динендә пәйғәмбәр булараҡ, йәһүҙелек һәм христианлыҡта иһә бөйөк дини зат буларак ололоҡлана. Исхаҡ һәм Исмәғилдең атаһы. Ғәрәп һәм йәһүд (еврей) халыҡтарының тәү атаһы булып иҫәпләнә.
Ҡөрьәндә Ибраһим исемле, Мәккәлә иңгән (28, 29 аяттарҙан ҡала) һәм 52 аяттан торған, 14-се сүрә бар. Ул Ибраһим пәйғәмбәрҙең был сүрәлә Аллаһы тәғәләгә ҡылған доғаһы өсөн шулай атала.
Һайланған хәҙис
Аллаһы Тәғәләнән ярҙам һорап ҡына торған кеше юғалмаҫ, кәңәшләшеп кенә йәшәй белгән кеше үкенмәҫ, уртаса йәшәй белгән кеше фәҡирлек күрмәҫ.
— Хәҙис Шәриф.
Һайланған аят
Әгәр һеҙ Алланың ниғмәтен иҫәпләргә уйлаһағыҙ, һанап бөтөрә алмаҫһығыҙ. Ысынлап та, Алла — кисереүсе, рәхимле!
— ӘН-НӘХЛ (БАЛ ҠОРТО):18
Исламда шәхес
- Әбү Хәнифә
- Хисмәтуллин Сисәнбай
- Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай
- Ризаитдин Фәхретдинов
- Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
- Рәсүлев Ғабдрахман
Категориялар
Проекттар
Нисек ярҙам итә алам
Төп темалар
Төп ғибәҙәттәр: Шәһәҙәт килтереү• Намаҙ ҡылыу• Зәҡәт биреү • Ураҙа тотоу• Хаж ҡылыу
Ислам байрамдары: Рамаҙан байрамы • Ҡорбан байрамы
Дини текстар һәм шәриғәт: Ҡөрьән • Сөннәт •Хәҙис • Фикых • Шәриғәт • Калам • Тасаввуф
Тарих һәм кешеләр: Ислам тарихының ваҡыт теҙелеше • Әһлебәйт • Сәхәбәләр • Сөннилек • Шиғыйлыҡ• Һариджилыҡ • Дүрт хәлифә • Ун ике имамКультура һәм йәмғиәт: Тәһәрәт • Байрамдар • Фән • Мәсет • Фәлсәфә • Фитр саҙаҡаһы • Ҡорбан • Мәҙһәбтәр • Халыҡ • Саҙаҡа • Сәнғәт • Календарь • Тәриҡәттәр


text:
Архитектура ордеры
Архитектура ордеры (лат. ordo — строй, тәртип) — архитектура композицияһы төрө.
Колонна, пилястры һәм горизонталь антаблементтан тора.
Биш классик ордерҙар айырыла: дорический, ионический, коринфский (Боронғо Грецияла тыуғандар), тосканский һәм композитный — Римда тыуҙы. Коринфский ордер Грецияла күп ҡулланылмаған, Римда күренеш тапҡан.
Возрождение, барокко, классицизм архитектура стилдәрҙә ордерҙар ҡулланыла[1].
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Нигеҙе — стереобат (икенсе исеме – база). Стереобатын юғары яғы — стилобат. Вертикаль опоралар — колонна.
Колоннаның юғары яғы антаблемент. Антаблемент бүленә:
- карниз — антаблементтын юғары яғы, кровля ойошторған урыны
- фриз — антаблементтын урта яғы,декор урынлашыу
- архитрав — антаблементтын түбән яғы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Pavel Vlček Dějiny architektury renesance a baroka — Praha: Česká technika - nakladatelství ČVUT, 2006. — 286 с. — ISBN 80-01-03407-0.


text:
Түбәнге саксон көнсығыш-фриз теле
Түбәнге саксон (әлмән) көнсығыш-фриз теле (нем. Ostfriesisches Plattdeutsch, үҙ исеме — Oostfreesk[1]) — Көнсығыш Фризияла (Ауэрк (Auerk), Оамдэ (Oamde), Лир (Lier) ҡалаларында) йәшәгән көнсығыш фриз халҡының теле. Сатэрфриз телендә Көнсығыш Фризия Fräislound тип атала (урыҫ. Фрисландия, нем. Friesland).
Лингвистик төрө буйынса көнсығыш-фриз түбәнге әлмән теле фриз телдәре төркөмөнә ҡарамай (ә сатэрфриз теле, мәҫәлән, ҡарай). Был тел — түбәнге әлмән теленең формаһы. Быны таблицалағы миҫалдарҙа күрергә мөмкин:
- ↑ 1,0 1,1 Jürgen Byl, Elke Brückmann: Ostfriesisches Wörterbuch, Oostfreesk Woordenbook, ISBN 3-7963-0302-1, 1992


text:
Йорт турғайы
Йорт турғайы(өй турғайы,өй сыпсығы,сыпсыҡ,хәрәм турғай,буҙ турғай,ауыл турғайы) (урыҫ. Домовой воробей, лат. Passer domesticus) — киң таралған турғайҙар ғаиләһенә ингән ҡош. Бөтә кешегә билдәле.
Уның башы һоро, ҡанаттары ҡара таплы. Тамағы һәм түшенең өҫ яғы ҡара, ҡойроғо буҙ төҫтә була. Кеше йәшәгән йорт-ҡура тирәһендә йәшәй. Бөжәктәр, төрлө орлоҡтар, емеш-еләк менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Аҙбар, йорт, солан ҡыйыҡтарына оялай. Сыйырсыҡ һәм ҡарлуғас ояларын баҫып алған осраҡтар була.
Бында йорт турғайы сәрелдәүен тыңларға (белешмә • ярҙам) була.
- ↑ Вильгельма фон Райта рәсеме (фин. Wilhelm von Wright, 1810—1887) из книги: Svenska fåglar, efter naturen och på sten ritade (2-е издание).


text:
Кальцирланған сода
На́трий карбонаты, шулай уҡ натрий карбонаты Na2CO3 — натрий тоҙоноң күмер кислотаһы менән химик берләшмәһе.
Иреү тепператураһы 853 °C, тығыҙлығы 2533 кг/m³ булған аҡ кристалл, һыуҙа эрей, дымды еңел һеңдерә, асыҡ һауала натрий гидрокарбонаты барлыҡҡа килтереп дымды һәм углерод диоксидын йота. Көслө һәм көсһөҙ кислоталар менән углекислый газ сығарып үҙ‑ара тәьҫир итешә.
Тривиаль атамаһы[үҙгәртергә]
Сода — күмер кислотаһы техник натрий тоҙҙарының дөйөм атамаһы.
- Na2CO3 (карбонат натрия) — кальцирланған сода
- Na2CO3·10H2O (натрий карбонаты дигидраты составында 62,5 % кристаллашҡан һыу бар) — кер содаһы; ҡайһы саҡта Na2CO3·H2O или Na2CO3·7H2O формаһында етештерелә.
- NaHCO3 (натрий гидрокаробонаты) — аш содаһы.
Salsola Soda үҫемлеге көлөнән алғандар, «сода» исеме шунан килеп сыға. Сода алыу өсөн кристаллогидратты йылытырға, йәғни кальцирларға кәрәк булған, шуға кальцирланған сода тип атала.
Каустик соданы натрий гидроксиды (NaOH) тип йөрөтәләр.
Оксидтар һәм гидроксидтар[үҙгәртергә]
Алыу[үҙгәртергә]
Рәсәйҙен кальцирланған соданың 58% өлөшөн Стәрлетамаҡта урынлашҡан Сода, ААЙ етештерә.


text:
Архитектура
Архитекту́ра (лат. architectura бор. грек. apxι — оло, баш и бор. грек. tέktwv — төҙөүсе, балта оҫтаһы) — йорттарҙы төҙөү һәм проектлау оҫталығы, төҙөү сәнғәте [1], 1) кешенең матди йәһәттән ойошҡан йәшәү мөхитен булдырыусы биналар һәм ҡоролмалар — төҙөлөш объекттары йыйылмаһы. 2) Кешеләрҙең барлыҡ йәшәү мөхитен булдырыу һәм ойоштороу йәһәтенән йәмғиәттең техник мөмкинлектәренә һәм эстетик ҡараштарына ярашлы биналар һәм ҡоролмалар проектлау һәм төҙөү сәнғәте.
Башҡортостан терр-яһында төҙөлөш архитектура мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүе таш быуатта иң ябай ышыҡ ҡороуҙар м н бәйле. Тәбиғи ышыҡ һәм ғибәҙәтхана сифатында тәүтормош кешеһе карст мәмерйәләрен ҡулланған (Игнатьев ғибәҙәтханаһы, Шүлгәнташ).
Торлаҡты, нығытмаларҙы ҡая тарлауыҡтарында ҡорғандар (Урта Түбә) йәки ҡаяны, ярып, бүрәнә м н япҡандар (Суртанды торалары). Торамаларҙың иң тәүге формаларына тора һәм тораҡтар инә. Неолит осоронда бүрәнәнән һалынған, тура мөйөшлө, ике ҡыйыҡлы, түбәһендә усаҡтан сыҡҡан төтөн өсөн тишеге булған ярым ер өйҙәр эшләгәндәр.
Энеолит осоронда киртләстәр ҡыры буйлап урынлашҡан тура мөйөшлө, оҙонса өйҙәр төҙөгәндәр, улар бер-береһе м-н үткелдәр ярҙамында тоташтырылған (Сауыҙ торалары). Бронза быуатында Абаш мәҙәниәте халҡы 1 һәм 2 ҡыйыҡлы, ағас йәки балсыҡ м-н һыланған, үрелгән стеналы ҡоролмалар төҙөгән, һаҡланыу маҡсатында уларҙы тораманың периметры б са урынлаштырғандар (Береговка археологик микрорайоны, Төбәк).
Торамаларҙы бер һыҙат б-са урынлаштырыу ер өй һәм ярым ер өйлө Бура мәҙәниәтенә (Йомаҡ торамаһы) һәм ер өҫтө торлаҡтары һәм ҡатмарлы стена эргәһе ҡоролмалары м н билдәләнгән Андрон мәҙәни тарихи дөйөмлөгөнә хас була. Ябыҡ типтағы нығытмалы торамалар (Арҡайым, Берсуат, Һынташты) Урал аръяғының боронғо А. уникаль ҡомартҡылары булып тора.
Тимер быуат осоронда Ананьин мәҙәниәте, Ҡараабыҙ мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәтенә ҡараған нығытылған торама ҡаласыҡтар барлыҡҡа килә. Урман һәм урман-дала зоналарында бәләкәй һәм ҙур ҡаласыҡтарҙы төҙөгән саҡта нығытма сифатында торамаға барып етеүҙе ҡатмарлаштырыусы тәбиғи ҡаршылыҡтар (бейек йылға яры, йырын һ.б.) файҙаланылған. Һаҡланыу ҡоролмалары ла камиллаштырылған: көлһыу һәм балсыҡлы тупраҡ м н нығытылған стеналар, башняға оҡшаш ҡоролмалар, урҙар төҙөлгән. Ҡәбер өҫтө ҡоролмаларының ҡатмарлы конструкцияһы м н айырылып торған ерләү ҡомартҡыларына ҡурғанлы ҡәберлектәр (Байыш ҡурғандары, Филипповка ҡурғандары, Һынташты һ.б.) инә. Көньяҡ Урал күсмә халыҡтарының (башҡорттар, булғарҙар, ҡыпсаҡтар һ.б.) традицион торлағы — тирмә.
Башҡорттарҙа ш. уҡ ер өй, ҡыйыҡлы, самандан һәм буранан төҙөлгән ҡаралтылар таралған була.
14 б. ислам таралыуға бәйле, тәүге мемориаль һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары — кәшәнәләр — барлыҡҡа килә. 16 б. башлап мосолман А. ҡоролмалары, бигерәк тә мәсеттәр һаны һиҙелерлек арта. Улар, нигеҙҙә, ағастан төҙөлә һәм кеше торлағы А. формаларын ҡабул итә. Тәүҙә мәсеттәр аҫҡы өй өҫтөнә ҡуйыла һәм уларҙың һигеҙ ҡырлы йәки түңәрәк формалы намаҙ уҡыу залы була. Аҙаҡ мәсеттәргә бер, 19. б. алып ике йәки унан да күберәк манара ҡуйыла башлай. Ошо осор төҙөлөш өлгөләренең береһе — Балтас районындағы Тушҡыр мәсете.
Төҙөлөш архитектураһы мәҙәниәтенең артабанғы үҫеше Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы һәм күскенселек хәрәкәте башланыуы, христианлыҡ таралыуы, нығытмалы сик һыҙыҡтары — эргәләрендә биҫтәләр һәм ғибәҙәт ҡылыу ҡаралтылары (ҡара: Сиркәүҙәр) булған ағас хәрби ҡәлғәләр — төҙөлөүе м н бәйле.
Тәүге осор христиан таш ҡоролмаһы өлгөһө — Өфө кремле уртаһындағы 17 б. башында төҙөлгән Смоленск сиркәүе. Ул 16 б. Мәскәү архитектураһы стилендә төҙөлә башлап, һуңынан классицизм стилендә үҙгәртеп эшләнә. Өфөлә тәүге монастырҙар төҙөлә:
- Успение ир егеттәр монастыры,
- Христорождественский ҡатын ҡыҙҙар монастыры (17 быуат уртаһы).
18 б. ҡомартҡыларына Белорет районы Үрге Әүжән а. Ҡазан Богородица сиркәүе, Туймазы районы Үрге Троицк а. Троица сиркәүе һәм Өфө районы Березовка а. Христорождественский сиркәүе инә. Тәүге осорҙа урыҫ бароккоһы элементтарынан торған, аҙаҡ, реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, иртә классицизм һыҙаттарына эйә булған (ҡара: Архитектура стилдәре) православие ҡорамдары Белорет, Бөрө, Бәләбәй, Өфө, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Бәләбәй р ны Надеждино а., Ишембай р ны Верхотор а., Архангел р-нының ш. уҡ исемле ауылында һ.б. һаҡланған.
18 б. сәнәғәт архитектураға барлыҡҡа килә. Төрлө тәғәйенләнешле (сәнәғәт, соц.) ҡаралтылары булған иң тәүге комплекстар (Воскресенка заводы, Ташлы заводтары, Верхотор заводы) Урал сәнәғәт А. айырым урын биләүсе урыҫ бароккоһы стилендә төҙөлгән.
19 б. 1-се ярт. классицизмдың нығыныуы, В.И.Гесте етәкс. Рәсәй ҡалалары пландарын төҙөү комиссияһы эшенә бәйле торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү м н билдәләнә. Таш торлаҡ һәм йәмәғәт биналарын төҙөү әүҙемләшә, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалына. Классицизм стилендәге граждандар А. Өфө ҡомартҡылары араһынан Губернатор йорто, Дини семинария, Ҡунаҡһарай биналары инә. Ошо уҡ стилдә Өфө эске һаҡсылар казармалары төҙөлгән (1842).
Классицизм стиленә ҡайһы бер ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмалары А. ҡарай:
- Александр сиркәүе,
- Воскресение кафедраль соборы,
- Михаил Архангел сиркәүе,
- Николай сиркәүе,
- Спас сиркәүе,
- Иоанн Предтеча,
- Покров сиркәүҙәре.
Өфөнөң иң әһәмиәтле ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаһы булып Беренсе йәмиғ мәсете тора. Уның бейек манараһы сатыр, ә намаҙ уҡыу залының түбәһе көмбәҙ рәүешендә. Ошо осор А. Көнсығыш йоғонтоһон сағылдырған һирәк осраусы төҙөлөш өлгөләренә Каруанһарай һәм Килем һарайын индерергә мөмкин.
19 б. 2-се ярт. — 20 б. башы Башҡортостан архитектура классицизмдың стиль таҙалығын юғалтыуы м н билдәләнә. А. ретроспективизм һәм эклектизм һыҙаттарын ала, шул ерлектә 19 б. аҙ. яңы стиль — модерн — барлыҡҡа килә.
Өфөлә был стилдең сағыу өлгөләре булып Костерин П.И. йорто һәм “Астория” ҡунаҡханаһы (1908, граждан инженеры К.А.Гуськов; ҡара: “Өфө”) тора. Был осорҙа модерн һәм эклектикаға альтернатива булып неоклассицизм үҫешә, уның сағылышы Өфөлә Аксаков халыҡ йорто һәм ҡайһы бер айырым йорттар — Поносова-Молло Е.А. йорто, Лаптев М.А. йорто, М.А.Емельянов йорто (1908) — А. күренә. Модерн стиле һыҙаттары был йорттарҙың ренессанс һәм классицизм мотивтары м н эклектика рухында биҙәлгән силуэтында һәм күләм киңлек йәһәтенән планлаштырыуында күҙәтелә. Неоренессансҡа тартым эклектиклыҡ м н Өфө тимер юл вокзалы (ҡара: Өфө станцияһы вокзалы) бинаһы айырылып торған (1888, граждан инженеры Ф.Ф.Эссен; 1970 й. һүтелә).
Рәсәйҙә 19 б. аҙ. киң таралыу алған “урыҫ стиле” йоғонтоһо Башҡортостан архитектура Крәҫтиән ер банкыһы бинаһында, Степанов-Зорин йортонда (1904 й. тирәһе), Покров сиркәүе бинаһында [1914, архитекторы М.И.Приёмышев; Ира а. (Күмертау ҡ.) хәҙ. Изге София сиркәүе] күренә. “Урыҫ стиленең” Византия һәм Урта быуат сығанаҡтарына мөрәжәғәт итеүендә күренгән ретроспективизм һәм оҫта стилләштереү өлгөһө булып Ауырғазы р ны Андреевка а. Скорбященский сиркәүе, Изгеләр Гурий, Варсонофий һәм Герман сиркәүе, Фёдоровка р ны Дедово а. эргәһендәге Покров Эннат ҡатын-ҡыҙҙар монастырының Покров сиркәүе, ш. уҡ мөһабәт төҙөлөшө м н айырылып торған Вознесение сиркәүе һәм Өфө ҡ. биҙәкле ҡупшы Александр Невский (19 б. аҙ., архитекторы А.Семёнов; 20 б. 20 се йй. һүтелә) һәм Бәләбәйҙәге Михаил Архангел (1890-сы йй.) часовнялары тора. 19 б. 2 се ярт. эклектизмдың үҙ аллы рациональ йүнәлеше булараҡ “кирбес стиле” барлыҡҡа килә, ул 20 б. башына тиклем йәшәй. Фигуралы кирбес ҡулланып төҙөлгән ҡоролмалар Башҡортостан ҡалаларының тарихи төҙөлөшөндә мөһим урын алып тора. Был йүнәлештең әһәмиәтле өлгөләре: ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең Сауҙа йорто, Өфө үҙ-ара кредитлау йәмғиәте банкыһы бинаһы (икеһе лә — Үрге Сауҙа майҙанында), С.С.Меклерҙың Килем йорттары комплексы (бер ни тиклем өлөшө һүтелә; бөтәһе лә — 1910-сы йй., Гуськов) һ.б.
19 б. аҙ. — 20 б. башында архитектура характеры б са романтизмға яҡын биналар төҙөлә башлай. Улар араһында Стәрлебаш р ны Васильевка а. Европа готикаһы һыҙаттары м н билдәләнгән Николай сиркәүе (1873; 20 б. 90 сы йй. һүтелә) айырылып тора. Өфөләге Дүртенсе (1908) һәм Бишенсе (1909) йәмиғ мәсеттәре (ҡара: Өфөләге мәсеттәр) Азия стиле мотивтарын алған романтизм өлгөләренә ҡарай.
Рационалистик йүнәлешле ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмалары: Белорет р ны Ҡағы а. Николай (19 б. аҙ. — 20 б. башы), Өфө р ны Ҡыҙылъяр а. Троица (1896) һәм Урыҫ-Юрмаш а. Дмитрий (19—20 бб. сиге; хәҙ. Серафим Саровский сиркәүе), Бөрө р ны Ямаш а. Ҡазан-Богородский (1904) сиркәүҙәре. Башҡортостанда ағас төҙөү сәнғәте киң үҫешкән.
Тәүҙә ағас йорттарҙың киң таралған төрө 4 стеналы (4 мөйөшлө йорт) һәм бәйләнешле (инеү яғы м н бер-береһенә ҡаратып һалынған һәм үҙ-ара бүрәнә солан м н тоташтырылған ике үҙ аллы 4 стеналы йорт) йорттар була. 19 б. аҙ. 5 стеналы, ш. уҡ осортмалы һәм фасадында өс тәҙрәле йорттар барлыҡҡа килә, уларҙың төрлө варианттары рев цияға тиклемге ҡалаларҙың торлаҡ төҙөлөшө нигеҙен тәшкил итә. 20 б. 30 сы йй. 4 стеналы, буралған төкәтмәле йорттар киң тарала. Ағасты семәрләп яһалған йыһаз киң ҡулланыла, ҡупшы биҙәлгән йорттар һәм ҙур ҡоролмалар барлыҡҡа килә, улар араһында Өфөләге В.И.Видинеевтың Йәйге театры (1894; 1991 й. һүтелә) һәм Крестовоздвиженский сиркәүе, Дыуан р ны Ярославка а. Успение сиркәүе (1901; 1996 й. һүтелә) бар.
20 б. 20-се йй. төҙөлөш сикләүле характерҙа була. Был осор А., нигеҙҙә, конструктивизм стилендәге биналар м н билдәләнә. Ҡатмарлы иҡт. һәм ижт. шарттарҙа юғары индустриаль йәмғиәт стандарттарына таянған конструктивизмдың үҫеше оҙаҡҡа бармай. Конструктивизм стилендә Өфөләге Йорт-коммуна (1930 сы йй., архитекторы Г.Д.Вагин), Эске эштәр ХК хеҙм рҙәре өсөн торлаҡ йорт (1932, Л.Малышев), Башҡ н геол. разведка тресы бинаһы (1934, В.Вайднер), Черниковск ҡ. (хәҙ. Өфө ҡ. Инорс микрор ны) һәм Дим ҡасабаһында (хәҙ. Өфө эсендә) 20 се йй. аҙ. — 30-сы йй. башындағы аҙ ҡатлы торлаҡ йорттар төҙөлә.
Был осорҙа Өфө эргәһендә яңы сәнәғәт зонаһы формалаша башлай, ул үҙ эсенә торлаҡ биналарын да ала (ҡара: Черниковск); “Ҙур Өфө” районын планлаштырыу проекты эшләнә (1931—32 йй., архитекторы М.Я.Гинзбург, М.Я.Барщ һ.б.).
30-сы йй. Башҡортостан архитектура конструктивизмдан неоклассикаға күсеү тормошҡа ашырыла. Күсеш осоро (постконструктивизм) конструктивизмдан килеүсе күләм киңлек ойоштороу алымдарының өҫтөнлөгө м н айырыла; декоратив-пластик хәл ителеш үҙләштереүгә, ҡабаттан эшләүгә, ябайлаштырыуға һәм классик ордер системаһын схемалаштырыуға нигеҙләнә. Постконструктивизм Башҡортостандың хәҙ. А. тарихында әһәмиәтле осор була. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Өфөлә был стилдә Өфө тепловоздар ремонтлау заводының Мәҙәниәт һарайы (1931, инженер-архитекторы А.Г.Климухин; 1935 й. реконструкцияланған, архитекторы В.М.Максимов), Элемтә йорто (1934—35, В.М.Маят), Белгестәр йорто, Ҡарт большевиктар йорто (1937, Н.Ю.Лермонтов, Л.Н.Пестряков), “Башсоюз” (1937, Д.А.Коршунов) һәм БАССР Еңел сәнәғәт ХК (1937, Вагин, Б.Ғ.Кәлимуллин) биналары, Башҡ. мед. ин тының төп корпусы (1937, А.И.Филонов, Тардисян) һ.б. төҙөлә.
Ошо осорҙа проектлау эшен ҡабаттан ойоштороу һәм нығытыу башлана. 1929 й. тәүге дәүләт проект ойошмаһы — “Башгоспроект” (ҡара: “Башкиргражданпроект”), 1933 й. С.М.Киров ис. Ишембай промыслаһы төҙөлөш бүлегенең проект-смета бюроһы (ҡара: “Башнефтепроект”) ойошторола. 1939 й. БАССР Дәүләт планы эргәһендә төҙөлөш сметаларына һәм проекттарына экспертиза үткәреү, торама пункттарҙы һәм сәнәғәт пр тиеларын урынлаштырыу өсөн участкалар бүлеү м н идара итеү өсөн ғилми-техник совет ойошторола. Респ. ҡалаларының ген. пландарын төҙөү һәм булғандарын камиллаштырыу б са эштәр дауам итә (ҡара: Ҡала төҙөлөшө). 1935 й. Башҡортостанда архитекторҙар, төҙөүселәр һәм граждан инженерҙарының проф. йәмәғәт берекмәһе барлыҡҡа килә (ҡара: Архитекторҙар союзы).
Б.В. һуғышы йылдарында респ. архитекторҙарының эшмәкәрлеге, нигеҙҙә, эвакуацияланған пр тиеларҙы урынлаштырыу, уларҙың сәнәғәт терр яларын һәм ҡасабаларын планлаштырыу м н бәйле була. Был эшкә Өфөнөң баш архитекторы Д.И.Сметанников етәкс. итә.
Йәмғиәттәге һуғышта еңеүгә бәйле рухи күтәренкелек ҡала ансамблдәренең архитектура формаларының ҡупшы декоратив биҙәлешендә һәм айырыуса монументаллегендә сағылыш таба. Өфөлә айырым тарихи бина-ҡомартҡыларҙы үҙ эсенә алған 30—50 се йй. төҙөлөшөнөң уңышлы берләшеүен сағылдырған ансамбль булып Совет майҙаны һәм Беренсе май урамының төҙөлөш комплексы (50-се йй.; архитекторҙары В.А.Голосов, М.Лысогорский һ.б.) тора. Һуғыштан һуңғы ун йылда Өфө А. неоклассика йүнәлешендә үҫешеүен дауам итә. Биналарҙы биҙәүҙә милли декоратив орнамент традициялары ҡулланыла башлай: Соц. мәҙәниәт һарайы (1937, В.Д.Кокорин; Өфө), СССР ВДНХ ндағы БАССР павильоны (1939—40, М.Ф.Оленев; Мәскәү), БДУ ның төп корпусы (1951—1957, С.Ғ. һәм Б.Ғ. Кәлимуллиндар), Аксаков С.Т. исемендәге баҡсаның үҙәк ҡапҡаһы (1955) һәм Достоевский урамындағы торлаҡ йорт (1957; икеһе лә — С.Ғ.Кәлимуллин) һ.б. Өфөнөң әһәмиәтле төҙөлөштәре иҫәбенә ш. уҡ “Победа” (1947) һәм “Родина” (1952; икеһе лә — С.И.Якшин) к/т, “Башнефть” бинаһы (1954, А.С.Любарская, В.М.Любарский), Орджоникидзе С. исемендәге мәҙәниәт һарайы (1956, Н.И.Шабаров), Гастелло Н.Ф. исемендәге стадион (1955), Комаров В.М. исемендәге балалар ижады һарайы (1957; икеһе лә — В.А.Кондрашков), ВЛКСМ-дың 20 йыллығы ис. Төҙөүселәр клубы (1958, В.Г.Кениг) инә.
Күпселек ҙур А. проекттарын тормошҡа ашырыу 50-се йй. уртаһында башланған биҙәүгә ҡаршы көрәш осорона тура килә. Проекттар ябайлаштырыла, биҙәктәр схемалаштырыла, урамдар үҙенсәлеген юғалта, ҡайһы бер айырым ансамблдәр генә элекке проект б са эшләнә, мәҫ., Октябрьский ҡ. үҙәге (1956—59, архитекторҙары В.Э.Нудельман, Любарская, М.П.Мазин, В.Г.Тадиашвили, Ғ.М.Ғарипов, С.Е.Вахтангов). А. сәнғәтен ике тиҫтә йыллыҡ торғонлоҡҡа килтергән 50-се йй. 2 се ярт. башланған неоклассиканан ситләшеү үҙ нәүбәтендә аҙ сығымлы торлаҡ төҙөлөшөнөң киң масштаблы программаһын тормошҡа ашырыу һәм төҙөлөш индустрияһының ҡайтанан ойошторолоуы м н билдәләнә. Тарихи төҙөлөштәр һүтелә, торлаҡ һәм йәмәғәт биналары типлы проекттар б са төҙөлә, үҙ сиратында был ҡалаларҙың төбәк үҙенсәлеген һәм милли һыҙаттарын юғалтыуға килтерә. Был ғәмәл биналар фасадтарын монументаль декоратив биҙәү м н бер аҙ компенсациялана (ҡара: Монументаль сәнғәт).
Һуғыштан һуңғы осорҙа шифаханаларҙы ҡайтанан ойоштороу һәм тергеҙеү эше әүҙемләшә, респ. сәнәғәт зоналарын планлаштырыу проекттарын эшләү дауам итә, Өфө (архитекторы Л.М.Берлинерблау, “Ҙур Өфө” ген. планы), Стәрлетамаҡ (Кашкадамова), Бөрө (бөтәһе лә — “Ленгипрогор” ин ты) ҡҡ. ген. пландары ҡайтанан ҡарала; яңы ҡалаларҙың — Салауат (А.Ф.Козлов, Ф.И.Кирцидели, Т.В.Андреева; “Ленгорстройпроект” ин ты), Нефтекама (Козлов, Тадиашвили), Октябрьский (Козлов, Мазин, И.Ф.Минкин, Нудельман; икеһе лә — “Башнефтепроект” ин ты), Күмертау (“Леншахтпроект” ин ты), Сибай һәм Учалы (“Унипроммедь” Свердловск ин ты), Ишембай (Л.В.Хихлуха һ.б.); Дүртөйлө, Йылайыр, Малаяҙ, Мораҡ район үҙәктәренең (Тадиашвили, Козлов) ген. пландары төҙөлә, уларҙа ҡала инфраструктураһын комплекслы ойоштороу, терр яларҙы тәртипкә килтереү һәм халыҡҡа хеҙмәт һәм ял өсөн оптималь шарттар булдырыу мәсьәләләре хәл ителә.
60-сы йй. уртаһынан төҙөлөштө ҡайтанан баһалау процесы башлана: типлы проекттар яңынан эшләнә, уңайлыраҡ торлаҡ төҙөлә, уның биҙәлеше яңыртыла. Өфөлә Октябрь проспекты (архитекторҙары В.Ефременко, Э.В.Павлова, В.М.Сухорослов, С.А.Фёдоров һ.б.), Өфө циркы (1968; Г.Наприенко), “Рәсәй” ҡунаҡханаһы (Павлова, Ю.А.Пацков), Спорт һарайы (Мазин), “Өфө” универмагы (бөтәһе лә — 1967) һәм “Искра” к/т (1970; икеһе лә — типлы проект) төҙөлә. Типлы проекттан ситләшеүҙең тәүге өлгөһө — Актёрҙар йорто (1970; архитекторҙары Пацков, А.В.Семёнов) . 70—80-се йй. хәҙ. ҡала мөхитен төҙөүгә күсеүҙе билдәләгән төҙөлөштәр араһында Мәҙәниәт һәм техника һарайы (1970, Р.И.Кирайдт), БАССР ВДНХ биналары комплексы (1972, Мазин, О.В.Новиков, В.С.Фирсов), Сәнғәт училищеһы (1973, Хихлуха, А.В.Печеркин; 1980 се йй., С.А.Голдобин), Өфө ҡала мәҙәниәт һарайы (1978; типлы проект), Химиктар мәҙәниәт һарайы (1970 се йй., К.Д.Курбатов, Я.А.Лившиц), “Нефтсе” мәҙәниәт һарайы (Мазин, Новиков, Фирсов, П.П.Петров), Урыҫ драма театры (А.И.Печонкин, икеһе лә — 1981; бөтәһе лә — Өфө) айырылып тора. Өфө (архитекторҙары Пацков, Кондрашков), Стәрлетамаҡ (Хихлуха, Г.А.Степанов) һ.б. ҡала үҙәктәрен һәм майҙандарын планлаштырыу, ҡала скверҙарында һәм майҙандарында фонтандар селтәрен булдырыу ошо осорға тура килә. 70-се йй. башында респ. А. өлкәһендә белгестәр әҙерләү башлана (ҡара: Архитектура буйынса белем биреү).
80-се йй. 2 се ярт. — 90-сы йй. башында, соц.-иҡт. өлкәләге үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алып, БР-ҙың ҡала, район үҙәктәре, күп халыҡ йәшәгән эре торама пункттарын планлаштырыу документацияһы яңыртыла. Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөштәр иҫәбенә РФ тың Федераль именлек хеҙмәтенең БР б са идаралығы (1985, архитекторҙары Мазин, О.С.Тадиашвили, М.Р.Батырова, Ю.М.Еремеев), Салауат р ны Малаяҙ а. Салауат Юлаев музейы (1987, А.В.Клемент), БРДәүләт йыйылышы Йорто (1990, Батырова, Мазин), Өфөләге Төньяҡ автовокзал (1995, Мазин), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы (1995, Мазин) биналары инә. Өфөлә БДОБТ (1986, Мазин, Пацков; 1994, Мазин), Башҡорт филармонияһы (1987, Мазин, Пацков), БР Профсоюздар федерацияһы советы бинаһы (1986, Р.Р.Әүсәхов, Кирайдт) һ.б. реконструкциялана.
20 б. аҙ. — 21 б. башы А. ҡалаларҙа проектлау типологияһы киңәйеүе, тарихи биналарҙы реконструкциялау һәм реставрациялау эше артыуы м н характерлана. Торлаҡ төҙөү өлкәһендәге яңы йүнәлештәр төҙөлөш һәм биҙәү сифаты, әүҙем пластика һәм асыҡ силуэт, уңайлы шарттарҙың артыуы м н айырыла. А. үҫешенең хәҙ. йүнәлештәре “Башпромбанк” (1996, архитекторы Л.Ш.Дубинский), Милли банк (1995, А.С.Рәсүлев), “Социнвестбанк” (1997, М.О.Еси, В.Н.Соловьёв), “Ләлә-Тюльпан” мәсете (1998, В.В.Дәүләтшин, Кирайдт) биналарында сағылыш таба. Өфөлә был осорҙа төҙөлгән мөһим объекттар иҫәбенә “Нур” театры (2000, архитекторҙары П.М.Андреев, Г.Г.Богатырёва), Хәрби дан музейы (2000, Д.А.Винкельман), Милли Йәштәр театры (2002, К.А.Донгузов, Д.Ю.Мирсаяпов), Конгресс-холл (2007, Р.У.Муллагилдин, Киоказу Араи, “Arai Architects” м н берлектә), “Өфө-Арена” спорт комплексы (2008, И.Ф.Ибраһимов, Д.И.Мавродиев һ.б.) биналары инә. С.Т.Аксаков Йорт музейына (ҡара: Аксаков музейы), Богородский-Өфө сиркәүенә, Бәләбәй р ны Надеждино а. Аксаковтарҙың нәҫел имениеһын тергеҙеү м н бер рәттән Дмитрий Солунский сиркәүенә реставрация үткәрелә (бөтәһе лә — 1991 й., архитекторы З.М.Хәтмуллина). БАДТ (1999, В.Л.Воскресенская), Каруанһарай (тәүге өлөшө — 1999, Голдобин, С.Б.Голдобина, А.В.Давыденко; икенсе өлөшө — 2001, О.А.Байдин), Рождество Богородицы кафедраль соборы комплексы (1992—2010, Донгузов, Д.А.Павлов, Е.А.Фаворская) реконструкциялана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- История Уфы: крат. очерк. Уфа, 1981; Обыдённов М.Ф. Древняя архитектура Урала. Уфа, 1995; Обыдённов М.Ф., Корепанов К.И. Искусство Урала и Прикамья: эпоха камня и бронзы. Уфа, 1997.


text:
Категория:Нанотехнология
"Нанотехнология" - молекуляр дәрәжәлә алып барылған технологик процесстар. “Нано-” тигән грек һүҙе, миллиардттан бер өлөш тигәнде аңлата ( 10-9 ).
1991 йылда япон ғалимдары, фуллерен синтезы үткәргән ваҡытта, прибор стенкаһында нано углерод өлөштәре барлыҡҡа килгәнен асыҡлайҙар. Ул нано углерод, 3-10 нано метр ( 10-9 метр) диаметрлы, эсе буш булған, тик бер-нисә ҡат атомдарҙан торған трубка була. Артабан башҡа ғалимдар бик-күп һынауҙарҙан һуң, төрө формалы нано-өлөштәр килтереп сығарғандар. Артабанғы күҙәтеүҙәр, нано материалдар бөтөнләй башҡа химик бәйләнештәргә хас булмаған яңы үҙенсәлектәргә эйә булыуын күрһәткәндәр. Мәҫәлән, нано технология ярҙаманда эшләнгән ҡояш батарейкаһы бик ныҡ йоҡа, һығылмалы һәм иң мөһиме осһоҙ килеп сыҡҡан.
Нанотехнология әлеге ваҡытта өйрәнә башлана ғына торған фән. Шуға ҡарамаҫтан был фәнгә донъяла ҙур иғтибар бирелә һәм бөгөнгө көндә нанотехнология иң йылдам үҫешкән фәндәрҙең береһе. Сөнки нанотехнология биргән үҫеш информацион технологияларҙа, микроэлектроникала яңы техник революцияға килтерәсәк тигән фекер бар.
«Нанотехнология» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла бер генә бит бар.


text:
Акция (финанстар)
Акция (нем. Aktie, нидерл. Actie, лат. actio) — ҡиммәтле ҡағыҙҙар төрө.
Акционерҙар йәмғиәттәре тарафынан сикләнмәгән әйләнеш ваҡыты менән сығарыла; хужаларының (акционерҙарҙың) акционерҙар йәмғиәте килеменең өлөшөн дивидендтар рәүешендә алыу, акционерҙар йәмғиәте менән идара итеүҙә ҡатнашыу һәм акционерҙар йәмғиәте бөтөрөлгәндә уның милкенең бер өлөшөнә хоҡуғын нығыта. Акция исемле ҡиммәтле ҡағыҙ булып тора.
Акция категориялары[үҙгәртергә]
Акцияның 2 төп төрө бар: ябай һәм өҫтөнлөклө:
- Ябай Акция предприятиеның бер йыллыҡ хужалыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә дивидендтар алыу мөмкинлеге, акционерҙар йыйылышында тауыш биреү һәм АЙ бөтөрөлгән осраҡта ҡалдыҡ хоҡуғы (бөтә бурыстарҙы һәм өҫтөнлөклө акция буйынса өлөштәрҙе түләгәндән һуң) менән активтарҙа ҡатнашыу хоҡуғы бирә.
- Өҫтөнлөклө акция акционерҙар йәмғиәтеэшмәкәрлегенең финанс һөҙөмтәләренә ҡарамайынса билдәләнгән күләмдәге дивидендтар алыу хоҡуғы, акционерҙар йәмғиәте бөтөрөлгән осраҡта милектең өлөшөн алыуҙа өҫтөнлөк бирә, ләкин идара итеүҙә ҡатнашыу мөмкинлеге бирмәй. Дәүләт ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн махсус хоҡуҡ — «алтын акция» индерелгән. Алтын акциялар ябай акцияның бөтә хоҡуҡтарына эйә, дәүләт милке булып ҡала һәм йәмғиәттең уставына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереүгә, уны үҙгәртеп ҡороуға һәм бөтөрөүгә, башҡа предприятиеларҙа ҡатнашыуға, залогҡа йәки ҡуртымға биреүгә, һатыуға йәки милекте тартып алыуға ҡағылышлы мөһим ҡарарҙар ҡабул иткәндә вето хоҡуғы бирә. Улар ярҙамында хосусилаштырылған предприятиелар эшмәкәрлегенә дәүләт контроле башҡарыла. Акция номиналь, эмиссион һәм баҙар (курс) хаҡы бар.
Башҡортостан акциялары[үҙгәртергә]
Башҡортостанда тәүге акциялары 19 быуатта тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәттәре сығара. Яңы иҡтисади сәйәсәт бөтөрөлгәс акциялар әйләнеше туҡтатыла. 20 быуаттың 90‑сы йылдары башында күп дәүләт предприятиелары акционерҙар компанияларына әйләнгәс акциялар күпләп сығарыла башлай. 2010 йылдың фонд баҙарында «Башинформсвязь», «Башкирэнерго», «Башнефть», «Газпром нефтехим Салават», «Уфанефтехим», Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе һ.б. республика предприятиеларының акциялары әйләнештә була.


text:
Алатуба
Алатуба (урыҫ. вя́хирь, витю́тень, лат. Columba palumbus) — күгәрсендәр ырыуындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт күгәрсененән байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙаттар ҡара. Күҙҙәре ҡара көрән,аяҡтары ҡара ғыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарының ҡара таптары менән айырыла. Тауышы тоноҡ:"ху-хууу".
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Европа һәм Көнбайыш Себерҙең урта һыҙаттарында, Африканың төньяҡ көнсығышында йәшәйҙәр. Йәшәү регионына ҡарап ултыраҡ, күсмә һәм ярым күсмә ҡоштар. Башҡортостанда күсмә ҡош иҫәпләнә.Киң таралған. Ите өсөн аулайҙар. Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуыштарында, ғайһы саҡ ағас баштарында оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
2 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
Ҙур күгәрсен, алатүбә, аладыуа, дәү күгәрсен,урман күгәрсене.