text:
Аллаһ Тәғәлә алдында бурысыбыҙ
Аллаһ Тәғәлә алдында бурысыбыҙ
Әғүҙү билләәһи минәш-шайтаанир-раджииим. Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим. Әлхәмдү лил-ләәһи раббил ғаләмиин. Үәссаләтү үәс-сәләәмү ғәләә расүүлинә Мүхәммәдән үә ғәләә әлиһи үә әсхәбиһи әджмәғиин.
Әссәләәмүғәләйкүм үә рахмәтүл-лааһи үә бәракәтүһ. Барығыҙғала Аллаһ Тәғәләнен рәхмәте һәм сәләме булһын.
Ошо донъябыҙ һыуыҡ бер урындыр. Был һыуыҡлыҡ һис тәбиғәттән түгелдер. Ул һыуыҡлыҡ бәндәләрҙен бер береһенә булған иҡтибарһыҙлығынан киләлер. Ошо һыуыҡ донъяға бер аҙ ғына булһа ла йән йылылығы өҫтәү һәр беребеҙҙен төп бурысыбыҙ булып тора.
Ошо бурысыбыҙ – Аллаһ Тәғәләнен йылыһын ошо һыуыҡ донъяға аҡыл һәм күркәм һүҙҙәр менән таратыу, кешеләр араһында күркәм мөғәлләмә урынлаштырыуға хеҙмәт итеү.
Был донъябыҙ бер ҡыҫҡаҡ ҡына бер миҙгел. Ошо донъяға ныҡ әүрәп, әхирәтебеҙҙе онотмайыҡ. Мәңгелек мәрхәмәт эйәһе Аллаһ Тәғәләнен рәхмәтенән ҡалып йәшәү оло ҙур бәхетһеҙлектер. Ул Мәрхәмәт эйәһе Аллаһ Тәғәләне танып, уға хеҙмәт итеүҙән дә башҡа ҙурыраҡ бәхет юҡтыр. Был донъя байлығы ошо юлда ҙур кәртәлер, сөнки байлыҡ күп кешеләрҙе хәрәм юлға индереп уларҙы бәхетһеҙ итә. Аллаһ Тәғәлә рәхмәтенән айырмалы булараҡ, мал байлығынын тәбиғәте һалҡындыр, күҙҙәрҙе һөйөндерһәлә күңелде өшөтә. Кешеләрҙен төп маҡсаты байлыҡ һайлауҙары уларҙын үҙ ара күркәм мөнәсәбтәрен һүнеүенә килтерә. Байлыҡ тип хатта ата-әсәнен, бала араһындағы мөнәсәбәттәрен емерелеүенә сәбәп, күпме үҙ ара туғанлыҡ ептәрен өҙә. Иң ҙур бәхет ул Аллаһ Тәғәләне таныуҙа һәм кешеләргә күберәк изгелек ҡылыуҙалыр. Аллаһ Тәғәләнен мәрхәмәт йылыһынан мәрхүм булмағыҙ. Белемгә ынтылығыҙ, наҙан хәлдә йәшәмәгеҙ. Динден төп маҡсаты белемдә һәм белем алып аҡыл менән Аллаһ Тәғәләне таныуҙа.
Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (ғәләйһис-сәләм) Мостафа: «Әҙәм балаһына бишектән алып ләхеткә хәтле ғилем алыу фарыз», тигән. Ғилемде фарыз дәрәжәһенә күтәргән. Фарыз – мотлаҡ үтәлергә тейеш ғәмәл. Шуға ла беҙ, нисә йәштә булыуыбыҙға ҡарамаҫтан, һәр ваҡыт белемгә – ғилем алырға тырышырға тейешбеҙ.
Бәйғәмбәребеҙ (ғәләйһис сәләм) әйтте: «Әгәр берәй әҙәм, ғилем алыу ниәте менән өйөнән сығып китһә, ул әйләнеп ҡайтҡансы, Аллаһ Тәғәләнен бөтөн фәрештәләре, бар мәхлүктәре, хатта һыуҙағы балыҡтары ла ошо кешегә хәйер доға ҡылып торорҙар», тигән. Күрәһегеҙме, ниндәй хөрмәтләү Аллаһ Тәғәлә яғынан, белем алыусыға.
Тағы ла Бәйғәмбәребеҙ (ғәләйһис сәләм) әйтте: «Ғилемде өйрәтеүсе, йә булмаһа, өйрәнеүсе, йә булмаһа яратыусы бул, әммә ғилемде яратмаусы, ғалимде хөрмәт итмәүсе булма» – тигән. Шуға ла беҙ һәр ваҡыт белем алырға, үҙебеҙгә күберәк һауаб йыйырға тейешбеҙ.
Ғилем ике төргә айырыла: ошо донъялағы ғилем һәм әхирәт ғилеме.Әхирәт ғилеме, ул мәңгелек донъяла беҙҙе нимә көткәнен белеп, әҙер барырға тейешбеҙ. Дин тигән һүҙ, ул белем. Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (ғәләйһис-сәләм) беҙгә ошо ике ғилемде тигеҙ алып барырға, тигеҙ күрергә ҡуша.
Ата-әсәнен бурысы, икенсе төрлө әйткәндә балаларынын ата-әсә өҫтөндәге булған хаҡтарынын береһе шул: улар балаһына донъя һәм дин ғилеме өйрәтергә тейештәр. Дин белеме балаға биреү, Аллаһ Тәғәлә алдында ата-әсәнен бурысы булып тора. Ошо бурысты үтәмәһәк, Аллаһ Тәғәлә алдында шунын өсөн һораласаҡ. Балаларыбыҙҙы әкренләп дингә яҡынайтайыҡ, үҙебеҙҙә шул юлдан яҙмайыҡ. Дине белемден нигеҙе Аллаһ Тәғәләне таныу. Аллаһ бер, Аллаһ бөйөк, Аллаһынан башҡа илләһи юҡ тейеүҙә. Мөхәммәт (ғәләйһис-сәләм) бәйғәмбәр анын рәсуле тип таныуҙа.
Даими ғилем өйрәнеүсе һәм аны башҡаларға таратыусы кеше, әгәр ҡапыл вафат булһа, ул шаһит булыр тигән бәйғәмбәребеҙ. Шаһит ул дин юлында үҙен аямай көрәшеп, йәнен биреүсе кеше.
Шуға ла алған бар ғилемебеҙҙе башҡаларға өйрәтеү беҙҙен бурыс. Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (ғәләйһис-сәләм): «арҡаһына китаптар тейәлгән ишәк һымаҡ булмағыҙ» — тип әйткән. Ғалим кеше бар булған белемен башҡаларға таратырға тейеш мотлаҡ. Беҙҙә шул, үҙебеҙҙен белемде йәшермәйек, башҡаларға еткерәйек. Аллаһы Тәғәлә беҙҙән риза булыр.
Йә, Раббым! Мөхәммәт ғәләйһиссәләмгә һәм унын йәмәғәттәренә рәхмәт һәм сәләмдәр ҡыл. Йә, Раббым! Беҙҙе иман зиннәттәре менән биҙә һәм ғилем-тәүфиҡ менән шәрәфәтле ит.
Үәссаләәтүү үәссәләмү ғаләә рәсүүлилләһ үә ғаләә әәлиһи үә әсхәбиһи әждмәғыйн.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 15.02.2016 в 21:35, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 290
ПОЛИКОНДЕНСАЦИЯ (поли... һәм конденсация), өҫтәмә түбән молекуляр матдәләр (һыу, галогенлы водород, спирт һ.б.) бүленеп сығыу м‑н барған би‑ йәки полифункциональ берләшмәләр тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә полимерҙар барлыҡҡа килеү процесы. Гомо‑ (1 йәки 2 мономер төрө ҡатнаша) һәм со‑ (2‑нән күберәк) П.; һыҙыҡлы (һыҙыҡлы полимерҙар барлыҡҡа килтергән бифункциональ мономерҙар П.) һәм өс үлсәмле (тармаҡланған, селтәрле полимерҙар барлыҡҡа килтергән 3 һәм унан күберәк функциональ төркөмлө мономерҙар П.) П. айырыла. П. — баҫҡыслы процесс, мономерҙар реакцияның башланғыс стадияһында тәьҫир итешә, макромолекулалар үҫеше мономерҙарҙың функциональ төркөмдәре һәм барлыҡҡа килгән олигомерҙар араһындағы реакция һөҙөмтәһендә бара. П. өсөн кире һәм алмашыу реакциялары (аминолиз, гидролиз, эфиролиз һ.б.) хас. Тигеҙ (ҡайтмалы; процестың тамамланыу стадияһы һәм макромо‑ лекулаларҙың уртаса мол. м. термодинамик факторҙар — реагенттарҙың тигеҙ концентрациялары, реакция продукттары м‑н сикләнә), тигеҙ булмаған (ҡайтарылғыһыҙ; кинетик факторҙар — алмашыу, цикллаштырыу, кире реакциялар м‑н сикләнә) П. айы‑ рыла. П. 3 ысул м‑н башҡарыла: иретмәлә, эретмәлә, ике үҙ‑ара ҡатнашмаған шыйыҡлыҡ сиктәрендә. Туҙыуға, йылыға сыҙамлы, термо‑, хемото‑ тороҡло, сүстәр барлыҡҡа килтереүгә һәләтле, айырым электр үҙенсәлекле полиамидтар, ‑уретандар, ‑эфирҙар, ‑карбонаттар, ‑пиромеллитимидтар, ‑сульфондар, ‑фениленоксидтар, ‑этилентерефталаттар һ.б.; күп биополимерҙар (аҡһымдар һ.б.) алыу өсөн файҙаланалар. Башҡортостанда Химия ин‑тында П. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр нигеҙендә юғары температураға сыҙамлы полимерҙар, юғары сорбцион һәм комплекс барлыҡҡа килтереүсе полимерҙар, полисульфидтар, уникаль металл сорбенттары үҙенсәлегенә эйә булған сүсле һеңдерелгән көкөртлө сополимерҙар (В.Т. Данилов, А.Л.Добриков, С.Р.Рафиҡов, С.Н.Салазкин, Р.В.Панчешникова, Р.С.Әлиев), полиариленфталидтар (А.Е.Егоров, М.Г.Золотухин, В.А. Крайкин, В.М.Лактионов, Рафиҡов, Салазкин), орто‑дикарбон к‑талары псевдохлорангидридтарын ароматик берләшмәләр м‑н тәьҫир итештереп, орто‑кетокарбон к‑талары псевдомонохлорангидридтарын үҙенән‑үҙе конденсацияһы м‑н уларҙың сығарылмалары һәм аналогтары синтезлана. “Газпром нефтехим Салават” ААЙ П. м‑н гликолдәр, “Каустик” ЯАЙ ике нигеҙле к‑таларҙы полиэтиленполиамин йәки триэтилентетрамин м‑н П., артабан эпихлоргидрин м‑н алкиллаштырып — полиэлектролит; “Полиэф” ААЙ П. м‑н — полиэтилентерефталат; “Авангард” пр‑тиеһы карбамид ыҫмалалары етештерә. 2004 й. тиклем “Уфахимпром” ААЙ‑нда П. м‑н эпоксид ыҫмалалары, ди‑, триэтиленгликоль һәм эпихлоргидринды П., артабан дегидрохлорлау м‑н — ДЭГ‑1, ТЭГ‑1 маркалы һыуҙа эреүсән ыҫмалалар етештерелә.
Н.Г.Гилёва
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡорт КВН лигаһы командаһы Астана акимы кубогында махсус бүләк отто
ӨФӨ, 2016 йыл, 13 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡорт асыҡ КВН лигаһының йыйылма командаһы Астана акимы кубогында махсус бүләккә лайыҡ булды. 9 сентябрҙә Ҡаҙағстандың баш ҡалаһында шаяндар һәм тапҡырҙар бәйгеһе үтте. Делегация туғандаш халыҡтың мәҙәниәте һәм көнкүреше менән танышты, шулай уҡ ҙур күңел асыу программаһы әҙерләнгәйне.
«Башҡорт асыҡ лигаһы Ҡаҙағстандың КВН союзына йылы ҡабул иткәндәре, шулай уҡ Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығына фестивалдә ҡатнашыу мөмкинлеге биргәндәре өсөн рәхмәт белдерә, — тип хәбәр итте Башҡорт асыҡ КВН лигаһы идараһы рәйесе Урал Кәримов. — Барыһы ла юғары кимәлдә ойошторолған ине. Унда йәштәр ҙә башҡорттар һәм Башҡортостан, дөйөм тарихыбыҙ һәм традицияларыбыҙ хаҡында яҡшы белә. Киләсәктә башҡорт һәм ҡаҙаҡ КВН лигалары араһында дуҫлыҡты үҫтерергә ниәтләйбеҙ».
Кубокта Ҡаҙағстандан 15 команда ҡатнашты. Сығыштар Астананың 1700 тамашасы һыйҙырышлы ҙур концерт майҙансыҡтарының береһендә ойошторолдо. Уйын Ҡаҙағстандың беренсе юлдаш телевидениеһында күрһәтелә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 287
ТРАДИЦИОН ИНТЕРЬЕР, архитектура стиленең этник үҙенсәлеген һәм төбәк айырымлыҡтарын сағылдырған, торлаҡтың эске торошон һәм биҙәлешен тәьмин иткән, борондан һаҡланып килгән архитектура алымы. Башҡорттарҙа Т.и. төрки телле (ҡара: Күсмә тормош) халыҡтарҙың йәйләү тормошона бәйле традицияларында барлыҡҡа килгән, шул уҡ ваҡытта Көнсығыш Европаның игенселек м‑н шөғөлләнгән халыҡтарына (ҡара: Ултыраҡ тормош) хас элементтарҙан тора. Элек башҡорт тирмәләрендә урын ишеккә һәм тирмәнең уртаһына ҡарап бүленгән, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар яғы айырылған. Төптә, усаҡ артында (асыҡ усаҡты тирмә көмбәҙе аҫтына эшләгәндәр) түрбаш булған: унда ҡунаҡ йыйғандар, табын ҡорғандар. Ишектән һулда, ирҙәр яғында (оло яҡ) һәм түрҙә стеналарға ирҙәрҙең байрам кейеме (ҡара: Башҡорт кейеме), ҡорал, семәрле эйәр, ҡамыт-дуға (ҡара: Ат егеү кәрәк-ярағы) эленгән. Махсус ағас аҫлыҡҡа (һандыҡ аяғы, урын аяғы) семәрле биҙәк төшкән һандыҡтар ҡуйып, уларға биҙәкле таҫма (түшәк тартмаһы, урын тартмаһы) м‑н бәйләнгән урын һалғандар. Ҡатын-ҡыҙ яғында (ҡатындар яғы) хужалыҡта кәрәк булған традицион йыһаз м‑н һауыт-һаба урынлашҡан, шунда уҡ аҙыҡ-түлек һаҡланған. Башҡортостандың көньяғында, ғәҙәттә, тирмә ишеге төбөнә ҡымыҙ тултырылған ҙур күн һауыт (ҡара: Һаба) ҡуйылған. Ирҙәр (түр яҡ, төп яҡ) һәм ҡатындар (шаршау яҡ, шаршау эсе, ҡаҙанлыҡ) яғы ҙур шаршау м‑н бүленгән. Ултыраҡ тормошҡа күсеү м‑н, тирмә эсен урынлаштырыу үҙенсәлектәре даими йәшәгән торлаҡтарға күсерелгән. Шул уҡ ваҡытта йортта интерьерҙың яңы элементтары — стена буйында урындыҡ (һике), мейес (оло мейес, икмәк мейесе) йәки сыуалһәм ҡаҙанлы усаҡ — барлыҡҡа килгән. Урындыҡты башлыса ишеккә ҡаршы, һирәгерәк бер яҡ ситтән, өйҙөң тәҙрәһеҙ яғынан ҡуйып (ҡара: схема), септә, кейеҙ (ҡара: Кейеҙ баҫыу), биҙәкле йәки һырылған балаҫ түшәгәндәр. Усаҡҡа ҡыя урынлашҡан урындыҡ түр һике тип аталған, сәй эскән урынға, тәҙрә эргәһенә төҫлө ҡорамалы аппликация м‑н биҙәлгән һырылған түшәк — буй юрған (түр юрған) м‑н ике арҡыры юрған һалғандар. Урындыҡ эргәһендәге стеналарға ирҙәрҙең байрам кейеме, семәрле эйәр, ҡорал, ҡупшы баш кейеме, түш биҙәүестәре һәм сәс биҙәүестәре эленгән. Мөйөшкә йыш ҡына боронғо китаптар һаҡлау өсөн — кәштә, ишек башына Ҡөрьән аяттары яҙылған быяла рам беркеткәндәр. Мейес алдындағы һике ҡатын-ҡыҙ урыны (шаршау һике) һаналған. Өйҙөң килен йәшәгән урыны (килен яғы) сымылдыҡ (турпыша) м‑н бүленгән, шунда уҡ түбә таҡтаһындағы ырғаҡҡа йәки өрлөк һайғауына ағас йәки туҙ сәңгелдәк элгәндәр. Башҡорттарҙың традицион торлағында мейес, ғәҙәттә, ишектән уң яҡта (һирәгерәк һул яҡтан йәки төптәрәк) торған: мейес м‑н стена араһында утын өйөү өсөн ара ҡалдырғандар, ҡыш көндәре яңы тыуған быҙау, бәрәстәргә кәртәләп урын яһағандар. Мейес эргәһендә стена буйындағы шкафтарҙа — һауыт-һаба, стенаға арҡыры ҡағылған биҙәкле тар таҡтала (ҡалаҡ ҡыҫтырғыс) ҡалаҡтар торған. Хужалыҡ кәрәк-ярағы — самауыр, батмус, май яҙғыс, туҙҙан эшләнгән өй кәрәк-ярағы, ағастан эшләнгән өй кәрәк-ярағы, тиренән эшләнгән өй кәрәк-ярағы—үҙенсәлекле булған. Ауыл ерендәге өйҙәрҙә мөйөштәр асыҡ күренеп тормаған: стена буйындағы урҙаға сағыу шаршауҙар (өрлөк шаршауы), стеналарға ҡайылған таҫтамалдар, балаҫтар элгәндәр, өрлөк м‑н мейес тирәләй бөрмәләп тегелгән тар шаршау (ҡашаға) ҡорғандар. Алты һәм биш мөйөшлө йорттарҙа ҡунаҡ өйө, ҡаҙанлыҡ айырылған. Келәм һәм балаҫ, төрлө шаршау, таҫтамал, ашъяулыҡ, ҡулъяулыҡтарҙың төрлөлөгөндә Т.и. этник үҙенсәлеге сағылған. Өй йыһаздары араһында айырыуса аппликация һәм сигеү м‑н биҙәлгән (ҡара: Нәфис кейеҙ сәнғәте), сигелгән туҡыма, ҡорама, аппликациялы буҫтау м‑н тышланған кейеҙ, ш. уҡ балаҫтар (тышлы кейеҙ) зиннәтле күренгән. Т.и. күп элементтары хәҙер биҙәү өсөн ҡулланылып, үҙенең практик әһәмиәтен юғалта бара.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Брно ҡалаһында “Тормошто йыр үҙгәртә” тип аталған концерт ойошторолдо. Унда Рәсәйҙән сыҡҡан моң эйәһе, Варшава опера театры йырсыһы, дирижер, вокал буйынса педагог Зоя Илищенко һәм исеме донъяға танылған Одесса филармонияһы солисы, украин халыҡ ҡыллы инструменттар ансамбле скрипкасыһы Максим Крисань сығыш яһаны.
Гранд-отель бинаһында был көндә алма төшөр ҙә урын ҡалмағайны. Ҡайҙан ғына килмәгәндәр: Белоруссия, Украина, Санкт-Петербург, Мәскәү, Екатеринбург, Новосибирск, Өфө... Йыр-моңға һөйөү осраштырҙы, таныштырҙы уларҙы. Скрипканың илаһи көйө, Зоя Илищенконың Вивальди, Шуберт, Франк, Огинский, Рахманинов, Мендельсон музыкаларына ижад ителгән арияларҙы башҡарыуы араларҙағы дуҫлыҡ күперен тағы ла нығытты.
Фестивалде ойоштороусы – Брнолағы урыҫ мәҙәниәте ойошмаһы етәксеһе Елена Вондроушкова. Ул ошондай дуҫлыҡ мәҙәни сараларын йыл да уҙғарып тора.
– Тормошобоҙҙо үҙебеҙ яҡшыртайыҡ, – тине концертты алып барыусы Андрей Шамратов. – Йыр-моң – күп нәмәнән дауа. Ошондай дуҫлыҡ тамашаларында даими осрашып, күңелебеҙҙе таҙартып, рухыбыҙҙы байытып йәшәйек.
Андрей Шамратов моңдоң мөғжизәүи көсөнә бәйле бөйөк композиторҙар, музыканттар тормошонан байтаҡ миҫал килтерҙе. Шуларҙың береһе, мәҫәлән, донъяға билдәле Лара Фавен хаҡында. Берҙән-бер улы үлеп киткәс, уның тауышы бөтә, йырлай алмай башлай. Ә концерттарына бер нисә йыл алдан уҡ билет һатылып бөткән...
Тәғәйенләнгән көндә халыҡ тамашаға күпләп ағыла. Бына Лара сәхнәгә сығып баҫа һәм халыҡҡа баш эйә. Алып барыусы тәүге йырҙы иғлан итә. Ул “Мин һине яратам, тормош!” тип аталған була. Музыканттар тәүге аккордты ала, ә йырсының тауышы сыҡмай... Шул саҡ көтөлмәгән хәл була: киң мәғлүмәт саралары аша талант эйәһенең улын юғалтҡанын белгән тамашасылар “Беҙ һине яратабыҙ, Лара!” тип йырлай башлай. Моң эйәһе түгелеп илай... Халыҡ һөйөүен тойоуҙан уның тауышы асыла, үҙендә йәшәргә көс таба. Мөхәббәттең мөғжизәүи көсөнә бәйле миҫалдарҙы үҙебеҙҙең тормоштан да күпме килтерергә мөмкин!
Бөйөк кешеләрҙең әйткәндәрен хәтергә төшөрөп үтәйек: “Мөхәббәт – ул моң” (А. С. Пушкин), “Моң кеше йөрәгендә ут ҡабыҙа” (Бах), “Моңға тел кәрәкмәй, ул бөтөн телдәрҙә лә бер төрлө яңғырай” (Б. Авербах), “Моң ҡайғы-хәсрәттән дауалай” (У. Шекспир), “Музыка – бар халыҡ һәм милләттәрҙең дөйөм хазинаһы” (П. Чайковский), “Әгәр көй күңел өсөн генә яҙылһа, мин бөтөнләй ижад итмәҫ инем...” (Гендель) һ.б. Әлеге концертта яңғыраған илаһи моң өлгөләре ошо һүҙҙәрҙең хаҡлығына йәнә бер ҡат инандырҙы, тамашаға килгән һәр кемде уйландырҙы, рухландырҙы, яңы үрҙәргә ҡанатландырҙы.
Чехия.


text:
- Подробности
- Просмотров: 493
ИР БАЛАЛАР ДИНИ УЧИЛИЩЕҺЫ, православие руханиҙарын әҙерләү өсөн башланғыс уҡыу йорто. 1818 й. Дини семинарияның түбәнге кластарын үҙгәртеп ҡорған ваҡытта Өфөлә асыла. Епархия Преосвященныйының Баш идаралығы ҡарамағында була, Изге Синод аҡсаһы иҫәбенә тотола. Уҡытыу‑тәрбиә процесы м‑н семинария идараһы етәкселек итә. Уҡыу түләүле була, мохтаждар ҡаҙ- на иҫәбенә тотола. Уҡыу курсы — 6 йыл. Башта 2 класлы мәхәллә һәм 2 класлы өйәҙ училищеларынан тора. Мәхәллә училищеһына 7—8 йәшлек балаларҙы ҡабул иткәндәр, һәр класта бер йыллыҡ уҡыу курсы була. Мәхәллә училищеһын тамамлағас, уҡыусылар һәр класында 2‑шәр йыллыҡ уҡыу курсы булған өйәҙ учили- щеһына уҡырға инә. 1840 й. 4 класс урынына 3 бүлексә (түбәнге, урта, юғары) ойошторола, һәр береһендә уҡыу курсы 2‑шәр йыл була, 1873 й. – 5 класс (әҙерлек класы м‑н бергә), уҡыу курсы — йыл. 1891 й. епархия аҡсаһына 1‑се класта, 1897 й. 2‑се класта ла параллель бүлексә асыла. 1910 й. кластарҙың 4 параллель бүлексәһе була. Уҡыу программаһына катехизис, Иҫке һәм Яңы Ғәһедтең Изге тарихы, сиркәү уставы, сиркәү йыры, урыҫ һәм славян грамматикаһы, латин һәм грек телдәре, геогр., арифметика, матур яҙыу; 1840 й. алып ш. уҡ урыҫ граждандар тарихы, гимнастика һәм хәрби маршировка инә. И.б.д.у. эргәһендә изге великомученик Димитрий Солунский исеменә бағышланған йорт сиркәүе (1885 й. изгеләндерелә), ул сауҙагәрҙәр Д.И.Стахеев м‑н Ф.Е.Чижов (ҡара: Чижовтар) аҡсаһына асылған, 3 китапхана, дауахана, дөйөм ятаҡ, ашхана эшләгән. 1860 й. – 341, 20 б. башына 270 уҡыусы була. И.б.д.у. м‑н И.Е.Златоверховников һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 1919 й. авг. училище ябыла. 1884 й. И.б.д.у. Оло Илья урамындағы үҙенең 2 ҡатлы таш бинаһында (хәҙ. БДУ‑ның биол. ф‑ты бинаһы) урынлаша, ул Синод аҡсаһына архитек- тор К.Н.Кодрунцев проекты б‑са төҙөлгән (3‑сө ҡаты 20 б. 30‑сы йй. өҫтәп һалына); архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Беренсе донъя һуғышы йылдарында училищеның төп корпусында хәрби казарма һәм лазарет урынлаша, дәрестәр Епархия ҡыҙ балалар училищеһы бинаһында үткәрелә.
Әҙәб.: Златоверховников И.Е. Уфимская епархия. Уфа, 1899.
В.В.Латипова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Ҡыуаныс, һуңғы ваҡытта халҡыбыҙҙа милли тамырҙарыбыҙға ынтылыу һиҙелә. Ата-бабаларыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары, традицион кәсептәре тергеҙелә. Уҡтан атыу башҡорттар йәшәйешенең айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил иткән. Уҡ-йәйә менән яу һәм һунарға йөрөгәндәр, ә байрамдарҙа мәргәнлектә ярышҡандар.
Ошо көндәрҙә Уральск ҡасабаһында милли шөғөлдәрҙе тергеҙеү, үҫеп килгән быуында халҡыбыҙ тарихына ҡыҙыҡһыныу уятыу, сәләмәт тормош рәүешен пропагандалау маҡсатында Тиләү ырыуы батыры Ҡарас сәсәнгә бағышланған традицион уҡ атыу турниры уҙғарылды. Район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты тарафынан ойошторолған сарала республиканың төрлө райондарынан һәм Ырымбур өлкәһенән 85 мәргән ҡатнашты.
Ҡасабаның “Байрамғол” спорт залы көйәрмәндәр, тамашасылар менән тулы булды был көндө. Һәр кем милли кейемдә ине. Улар уҡ-ян аҫҡан спортсыларҙы дәртләндерергә тырышты, бергәләп иҫтәлеккә фотоға төштө, уҡтан атып ҡарарға теләгәндәр ҙә күп булды. Фойела башҡорт милли аштарынан сауҙа ойошторолдо. Сараны данлыҡлы “Ләйсән” ансамбле бейеүселәренең сығыштары биҙәне.
— Былтыр был турнирҙы район кимәлендә генә уҙғарырбыҙ тип самалап башлағайныҡ, ысынбарлыҡта халҡыбыҙҙың боронғо шөғөлөн үҙ иткән кешеләр байтаҡҡа күберәк булып сыҡты. Төрлө яҡтарҙан килгән 50-нән ашыу мәргән көс һынашҡайны, ә быйыл турнирҙа ҡатнашырға теләгән кешеләр тағы ла күбәйҙе. Салауат Юлаевтың тыуған төйәгенән дә килгәндәр, республикабыҙ шифаханалары ла “Мәргән уҡсы” хәрәкәтенә ҡушыла башланы, — тип ҡыуанысын йәшермәне ярышты ойоштороусыларҙың береһе — талантлы бейеүсе, ҡурайсы, хореограф Рәйес Низаметдинов.
“Любизар” 1-се Башҡорт һыбайлылары полкы хәрби-тарихи клубы” йәмәғәт ойошмаһы уҡтан атыу шөғөлөн тергеҙеүгә күп көс һала, шул иҫәптән төбәктәр буйлап агитация-аңлатыу эше алып бара, оҫталыҡ дәрестәре үткәреп, атыу һәм ярыш нескәлектәренә төшөндөрә.
— Был хәрәкәт киң танылыу таба бара. Бөтә донъя буйынса ошо күренеш күҙәтелә, — тине рәйес урынбаҫары, “Мәргән уҡсы” хәрәкәте авторы Юлай Ғәлиуллин ҙур ҡәнәғәтлек менән.
Белеүебеҙсә, Юлай Рәфҡәт улы үҙе генә тарихи реконструкциялар менән, уҡ атыу ярыштарында Германияла, Францияла, Төркиәлә, Словакияла, Ҡытайҙа һәм башҡа тарафтарҙа булған. Әле 2020 йылда Өфөлә үтәсәк Халыҡ-ара фольклориада фестивале сиктәрендә бындай ярыш үткәреүгә әҙерлек менән мәшғүлдәр.
— Ҡаныбыҙға һалынған, шуға ла сафтарыбыҙ киңәйә бара, махсус рәүештә турнирҙарҙы урындағы батырҙар иҫтәлегенә үткәрәбеҙ. Бик күп улар, береһе лә онотолмаһын! Йәш быуын Салауат Юлаевты ғына түгел, Ҡарас сәсән кеүек уҙамандарҙы белеп, улар менән ғорур-ланып үҫһен ине, — тине ул.
Ярыш дүрт этаптан торҙо. Беренсеһе “Биатлон” тип аталды. Һәр спортсы 60 метр алыҫлыҡтан йүгереп килеп, 50 секунд эсендә алты уҡты тиҙлеккә атты.
Ҡалған өс этап “Урал батыр” эпосына нигеҙләнеп төҙөлгәйне. “Тере һыу” этабында сәп икегә бүленгән, уҡты өҫкө яҡҡа тейҙерер кәрәк ине. “Аждаһа” этабы ла бик үҙенсәлекле итеп уйланылған — спортсылар биш башлы “дейеү” менән алышты. Ә “Үгеҙ” этабында үгеҙ һүрәте төшөрөлгән сәпкә аттылар, уҡтарҙы уның ике тояғына, ике мөгөҙөнә һәм моронона тейҙереү шарт булды. Еңеүселәр һәр этапта йыйылған мәрәйҙәр һаны буйынса билдәләнде.
Һөҙөмтәләр буйынса иң мәргәне тип ир-ат араһынан Учалынан Самат Ғатауллин танылды, икенсе һәм өсөнсө урындарҙы Өфөнән Фидан Сәғитов менән Рушан Хәсәнов бүлеште. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа мәргәнлектә көслө заттан ҡалышманы, улар араһында учалыларға етеүселәр булманы – Лиана Ихсанова, Лилиә Низаметдинова, Динә Вәлиева призлы урындарҙы бүлеште.
— Уҡ-һаҙаҡ менән мауығыуыма икенсе йыл. Аҙнаһына өс-дүрт тапҡыр балалар ижады һарайында һәм өйҙә лә шөғөлләнәм. Өлкән улым да буш ваҡытында уҡ атырға ярата. Һаулыҡ өсөн был шөғөл бик файҙалы тип һанайым. Артабан да оҫталығымды арттырып, төрлө кимәлдәге ярыштарҙа ҡатнашасаҡмын, — тине еңеүсе Самат Ғатауллин.
Ҡарас сәсән исеменә бағышланған традицион уҡ атыу турниры икенсе тапҡыр уҙғарыла. Былтырғыһы менән сағыштырғанда, быйыл балаларҙың күпләп ҡатнашыуы ҡыуандырҙы, 39 йәш мәргән уҡсы көсөн һынаны. Тимәк, йәш быуын ата-бабаларыбыҙҙың кәсептәре менән ҡыҙыҡһына, милли тамырҙарыбыҙға битараф түгел. Бигерәк тә Учалыла был асыҡ күренә. Районда уҡтан атыу буйынса балалар араһында төрлө турнирҙар йыш уҙғарыла, мәктәптәрҙә лә был милли спорт төрө әүҙем пропагандалана.
Йәш мәргәндәр өсөн дә ярыштар дүрт этаптан торҙо. Һәр береһендә балалар ололарҙан ҡалышмай йылғырлыҡта, сослоҡта үҙен күрһәтте. Еңеүселәр һәр этапта йыйылған мәрәйҙәр һаны буйынса ике йәш төркөмөндә билдәләнде.
13 – 16 йәшлек үҫмерҙәрҙең иң мәргәндәре булып Өфөнән Булат Әминев менән Учалынан Милена Янсапова танылды. Икенсе урында – Бөрйән егете Батырша Боҫҡонов менән Ишембай һылыуы Карина Кәримова. Өсөнсө баҫҡыста – Сибайҙан Сәғит Суфийәнов менән Учалынан Әлфиә Ильясова.
9 – 12 йәшлектәр араһында Бөрйән районынан Даян Юлбирҙин менән Учалынан Алһыу Фазлетдиноваға етеүсе булманы. Икенсе урындарҙы учалылар Батыр Хәйретдинов менән Әҙилә Кәримова яуланы, өсөнсөлә – Өфөнән Ансар Таштимеров менән Учалынан Ләйлә Тагоева.
Бөрйәндән бер туған Сынбулат һәм Салауат Юлбирҙиндарҙың исеме инде күптәргә таныштыр. Әйткәндәй, былтырғы турнирҙа Сынбулат икенсе урынға лайыҡ булғайны. Салауат та уҡ атыу буйынса төрлө кимәлдәге ярыштарҙа призлы урындарҙан төшмәй. Был юлы уңыш уның улы Даянға йылмайҙы.
— Дүрт ул атаһымын, балаларымдың барыһы ла уҡтан атыу менән етди шөғөлләнә. Уҙғарылған фестивалдәрҙә, турнирҙарҙа даими ҡатнашырға тырышабыҙ. Ата-бабаларыбыҙҙан күскән кәсеп йәш быуын өсөн бик мөһим һәм файҙалы. Ниндәйҙер ҡыҙыҡһыныуы, шөғөлө булған үҫмерҙең насар ғәҙәттәргә ваҡыты ла ҡалмай, маҡсатына ынтылыусан булып үҫә, — тине Салауат Хәкимйән улы.
Бына шулай шаулап-гөрләп үтеп китте Ҡарас сәсән исеменә бағышланған традицион уҡ атыу турниры. Ойоштороусылар үҙ маҡсаттарына иреште, бында ысын күңелдән матди ярҙам күрһәткән бағыусыларҙың да өлөшө ҙур. Алдынғы урындарға лайыҡ булған һәр кем иҫтәлеккә бүләктәр алып ҡыуанды, төп этаптарҙан һуң махсус приздар өсөн дә ярыштар ойошторолдо. Учалылар, үҙҙәренә хас булғанса ҡунаҡсыллыҡ күрһәтеп, ҡунаҡтарҙы ҡорбан ашы менән һыйланы.
Был сара һәр йыл уҙғарылып торор тип ышанайыҡ, сөнки уның әһәмиәте бик ҙур. Беренсенән, сәләмәт тормошто пропагандалау мәртәбә, икенсенән уҡ-һаҙаҡ тотоу рухи хәтерҙе уята, үҙ асылыбыҙға ҡайтыуыбыҙға булышлыҡ итә, өсөнсөнән, милли кейем кейеү ҙә кешене тәрбиәләй, тиҙәр бит. Эйе, тап тәрбиә өлкәһендә айырыуса мөһим сара был.


text:
Олимпияла Зевс статуяһы
Зевс Олимпияла Зевс статуяһы — донъяның ете мөғжизәләре араһынан бер үҙе генә Европаның ҡитға өлөшөндә урынлашҡан (Олимпия ҡалаһында). Б. э. тиклем V быуатта төҙөлгән.
Мәрмәр Зевс ул дәүерҙәге бөтә ҡорамдарҙан мөһәбәтерәк булған. 27-гә 64 м булған ҡыйыҡты ҡабырсаҡтан эшләнгән ғәйәт ҙур бағаналар (колонналар) тотоп торған.
Мәрмәр фронтоны Зевстың батырлығын күрһәткән ваҡиғалар һүрәтләмәһе менән биҙәлгән. Зевстың статуяһын Фидий эшләгән.
Йөкмәткеһе
Ҡорамды эшләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зевсҡа арналып, инде 300 йылдан ашыу үткәрелеп килгән олимпия уйындары бар халыҡтың да күңеленә хуш килгән.
Әммә Зевсҡа арнап ҡорам төҙөүгә б. э. тиклем 470 йылда ғына тотоноп киткәндәр. Уны төҙөү өсөн хәйриә йыя башлағандар.
Ҡорамдың һүрәтләмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡорам иҫ китмәле булған. Ул тик мәрмәрҙән генә эшләнгән. Диуарҙарын айырым дүрткел бүлкәттәрҙән (блок) төҙөгәндәр.
Уны ҡабырсаҡлы эзбизташтан торған мөһәбәт 34 бағаналар (колонналар) уратып алған. Һәр береһе 10,6 м бейеклектә һәм 2 м йыуанлыҡта булған.
Ҡорамдың майҙаны — 1728 м² тәшкил иткән. Ҡорам диуарының тыш яғы Гераклдың 12 батырлығы һүрәтләнгән плиталар менән биҙәлгән. Һүрәттәр ҡабартылып эшләнгән (барельеф).
Ҡорамдың йолалар үтәлә торған бүлмәһенә 10 м бейеклегендәге бронза ишек аша ингәндәр.
Мөһәбәт ҡоролма б. э. тиклем 466 һәм 456 йылдар араһында эшләнгән. Әммә оҙаҡ ҡына Зевстың үҙенә лайыҡлы тип һанарлыҡ статуяһы (һыны, һәйкәле) булмай. Шуға ла, Афинанан атаҡлы скульптор Фидийҙы саҡырырға булалар.
Статуяны эшләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡорамды эшләү өсөн 10 йыл китә. Зевсҡа статуя аҙағыраҡ ҡуйыла. Уны эшләү өсөн Афинанан атаҡлы скульптор Фидийҙы саҡыралар.
Фидий был мәлгә ике эше менән дан алып өлгәргән була: «Афина Промахос» һәм «Афина Парфенос» статуяларын эшләй. Тик был эштәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлана алмаған.
Фидийҙың әмере менән ҡорамдан 80 алыҫлыҫта, уның ҙурлығына тап килгән оҫтахана төҙөлә.
Статуяны уҡыусыһы Колот һәм ағаһы Панен менән бергә эшләйҙәр[1] Йәшен аттырғыс Алланы ҡарағусҡыл ҡыҙыл шаршау артында, хрисоэлефантин техника менән ижад итәләр.
Статуя өсөн материалдарға Фидий ныҡ талап ҡуя. Бигерәк тә, Алланың тәне өсөн тәғәйенләнгән фил һөйәген бик һайлап ҡына ала.
Унан көслө һаҡ аҫтында ғына ҡиммәтле таштар һәм 200 кг саф алтын килтерәләр.
Статуяның һүрәтләмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зевстың тәнен ҡаплап торған япма(накидка), һул ҡулындағы ыласынлы скипетр менән уң ҡулындағы еңеү алиһәһе — Ника, башындағы зәйтүн ботаҡтарынан үреп эшләнгән тажы алтын менән көпләнгән булған.
Зевса аяғы ҡуйылған эскәмйә ике арыҫлан тотоп тора. Тәхеттең өҫтө Зевсты данлай торған һүрәттәр менән һырланған. Тәхеттең дүрт аяғын да бейеп йөрөүсе Никтың һүрәтләмәһе биҙәй.
Шулай уҡ, кентаврҙар, лапифтар, Тесей менән Гераклдың батырлыҡтарын данлаған һүрәттәр, гректарҙың амазонкалар менән һуғышы күрһәткән фрескалар менән биҙәлгән .
Статуяның нигеҙе 6 метр киңлектә һәм 1 метр бейеклектә булған. Ә нигеҙе менән бергә (пьедестал) статуяның бейеклеге 12 менән 17 метр(сығанаҡтар теүәл генә әйтә алмай) тирәһен тәшкил иткән.
«Әгәр ҙә Зевс баҫырға уйлаһа , ҡорамдың түбәһен алып ташларҙай күренгән». Зевстең күҙе оло кешенең йоҙроғо ҙурлығында булған. Ә статуя янында кеше бөжәктәй генә күренгән.
«Алла алтын тәхеттә ултыра. Фигураһы — алтындан һәм фил һөйәгенән. Башындағы тажы зәйтүн ботаҡтарынан үрелгән һымаҡ. Уң ҡулында алтын һәм фил һөйәгенән эшләнгән еңеү аллаһын тотоп тора. Уныһының башына таҫма бәйләнгән һәм таж кейелгән. Һул ҡулында һәр төрлө металдар менән биҙәлгән скипетр, ә скипетр өҫтөндә ыласын ултыра .Алланың өҫ һәм аяҡ кейемдәре -алтындан. Кейемдәрендә — ялан ләләләре һәм һәр төрлө хайуан һүрәттәре».
— Павсаний. «Описание Эллады».
Статуяны асыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. тиклем 435 йылда тантананалы статуяны асыу үткәрелә. Зевсты күрергә Грецияның бик күренекле кешеләре килгән. Хайран булып тамаша ҡылғандар.
Йәшен аттырыусы алланың күҙҙәре янып торған. Эсендә ялағай уйнай һымаҡ тойолған. Башы һәм яурындары илаһи нур менән балҡып торған кеүек күренгән. Ә Фидий ҡорамдың төпкөл бер еренән барыһын да күҙәтеп торған.
Статуяның алдында һыу тултырылған бассейн булған. Һыу өҫтөнә зәйтүн майы ҡойғандар. Ишектән төшкән яҡтылыҡ статуяла шаңдаҡ булып ялтыраған. Кешеләргә алланан нур ҡойола һымаҡ күренгән. Аҙаҡ, алла Фидийға күренеү өсөн үҙе күктән төштө тип һөйләгәндәр.
Риүәйәттәр буйынса, статуяны эшләп бөткәс, Фидий аллаға доға менән мөрәжәғәт иткән: эшем күңелеңә хуш килһә, белгертһәңсе тип. Тиҙҙән мәрмәр иҙәнгә йәшен бәргән. Шунан алып ул урында баҡырҙан эшләнгән махсус һауыт ултыра[2].
Фидийҙың яҙмышын аныҡ ҡына бер кем дә белмәй. Бер фараз буйынса, өс йыл үткәс төрмәгә эләгеп үлә.
Икенсе фараз буйынса, ул тағын 6—7 йыл йәшәй әле. Тик ҡартайған көнөндә ситкә тибелә, онотҡа дусар ителә.
Статуяның яҙмышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. тиклем II быуатта ер тетрәгәндә зыян күрә. Уны скульптор Димофонт реставрациялай.
Светоний буйынса, б. э. тиклем 40 йылдар тирәһендә рим императоры Калигула Зевсты үҙ янына, Римгә алдырмаҡсы була. «Ул Грециянан аллаларҙың һындарын, шулай уҡ, Зевс Олимпийскийҙы ла алып ҡайтырға бойорҙо. Баштарынан һалдырып алып, үҙҙәренеке менән алмаштырыу өсөн». Әммә тирә башлауҙары була, «Юпитерҙың статуяһы шарҡылдап көлә башлай, гөрһөлдәүенән машиналар һелкенә башлай, ә эшселәр ҡасып бөтә»[3]. Тиҙҙән императорҙы үлтерәләр.
Лукиан Самосатский II быуат аҙағында үҙ-ара болғаныштар һәм күршеләрҙең баҫҡындары мәлендә статуяның зарар күреүе тураһында иҫкә алған:
Йыш ҡына ҡорамдарҙы талауҙарын әйтеп тә тормайым; хатта Олимпияла үҙеңдең ҡулыңды һындырғанда, һин, бейектә күкрәүсе, талаусыларҙы эләктереү өсөн эттәрҙе йәки күршеләрҙе йәүкәләргә лә йыбандың. Бөҙрәләреңде ҡырҡҡанда, һин, титан һәм гигант, уң ҡулыңда ун терһәктәй перун тотоп тик ултырҙың.
— Лукиан Самосатский, «Тимон, или мизантроп»[4]
391 йылда римлеләр христианлыҡ ҡабул иткәс, грек ҡорамдары ябыла. Император Феодосий I табыныу, ҡорбан килтереү кеүек йолаларҙы үтәуҙе генә түгел, үлем менән янап, ҡорамдарҙа инеүҙе лә тыя. Ҡорамдарҙың байлығына күптәр ҡыҙған бер мәлдә, таларға юл асыла. Былай ҙа һуғыштар арҡаһында зыян күргән ҡорамдарҙан емеректәр генә тороп ҡала.
Статуя тураһында һуңғы иҫтәлек 363 йылға ҡарай. XI быуатта византия тарихсыһы Георгий Кедрин халыҡ телендә йөрөгән бер риүәйәтте яҙып ҡалдырған. Уның буйынса, V быуат башында Зевс статуяһы «иҫән» була әле. Бер мәғлүмәттәр буйынса, статуяны Константинополгә алып киләләр. Шунда 476 йылғы янғында юҡҡа сыға. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, ҡорам менән бергә 425 йылдағы янғында юҡҡа сыҡҡан[5].
Археология мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Статуяның (Б. э. тиклем V быуаттың өсөнсө сиреге) Фидий оҫтаханаһында эшләнеүе археологик тикшеренеүҙәр менән дөрөҫләнә (1954—1958). Урынын Павсаний яҙмалары буйынса табалар. Археологтар ҡаҙынған ерҙәрендә бик күп дәлилдәргә тап булалар: алтын, фил һөйәге, эш ҡорамалдары ҡалдыҡтарын, яйланмалар табалар. Бик күп металл ҡойоу өсөн ҡалыптар табыла. «ΦEIAIOY EIMI» — «мин Феодисийҙыҡы» тигән яҙыулы һауыт та килеп сыға[6]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Соколов Г. И. Акрополь в Афинах
- ↑ Павсаний Описание Эллады // Перевод С. П. Кондратьева под ред. Е. В. Никитюк. — Кн. V, гл. 11
- ↑ Гай Светоний Транквилл Жизнь двенадцати цезарей. — IV, 22 (2)
- ↑ Лукиан Самосатский Сочинения. В 2 т. / пер. Баранов Н.П. — СПб: Алетейя, 2001. — 279 б.
- ↑ Gisela M. A. Richter The Pheidian Zeus at Olympia (инг.) // Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens. — 1966. — Т. 35. — № 2. — С. 166-170.
- ↑ James Grout, The Workshop of Pheidias, Encyclopaedia Romana — англ. (Проверено 20 ноября 2015)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рег Кокс, Нейл Моррис. Семь чудес света. — Москва, 1997.


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
ТАҘТҮБӘ, О л о Т а ҙ т ү б ә, ҡалдыҡ тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Дыуан р‑ны Таҙтүбә һәм Вознесенка аа. араһында урынлашҡан. Абс. бейеклеге 403,7 м. Формаһы көмбәҙ рәүешендә, түбәһе яҫы. Һаҡмар ярусының таҙтүбә горизонты стратотибынан торған тоҡомдарҙан ғибәрәт. Т. иртә пермгә ҡараған Урал алды диңгеҙ палеорифының бер өлөшө булып тора. Ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡоро болондарҙан һәм ташлы далаларҙан ғибәрәт, ултыртылған ҡайын ҡатыш ҡарағай урмандары осрай. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: Крашенинников минуарцияһы, ҡаурый ҡылған, ҡылсыҡлы аҡтамыр, энәле ҡәнәфер, себер флоксы реликты.
Ә.З.Гәрәев
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 272
САРГАТКА МӘҘӘНИӘТЕ, иртә тимер быуат археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 5 б. — б.э. 3 б. ҡарай. Себер Саргаткаһы а. (Омск өлк.) янында Иртыш й. буйындағы ҡәберлек исеме б‑са аталаған. Саргатка мәҙәни-тарихи берлегенә инә. С.м. көнбайышта Урал й. үрге ағымынан алып көнсығышта Иртыш й. тиклем таралған. Башҡортостанда С.м. ҡомартҡылары юҡ, әммә Әй й. басс. “Әй тибындағы” (Ғүмәр ҡаласығы, Иҫке Хәлил ҡурғандары, Йонос торамаһы, Ҡәҙер ҡурғандары, Торналы ҡаласығы, Урыҫ Сальевкаһы торамаһы һ.б.) күп торама, ҡаласыҡ һәм ҡурғанлы ҡәберлектәр (40‑тан ашыу ҡомартҡы) табылған, улар Уралдың көнсығыш битләүҙәрендә һуң Межа мәҙәниәте, иртә Сармат мәҙәниәте һәм С.м. халыҡтарының үҙ-ара йоғонтоһо һөҙөмтәһендә формалашҡан. Торамалар һыу баҫмай торған киртләстәрҙә урынлашҡан ҡаласыҡ һәм тораҡтарҙан ғибәрәт. Күп камералы, аралыҡтар м‑н тоташтырылған тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр һәм усаҡлы, һикеле бағана һәм каркас конструкциялы ер өҫтө ҡаралтылары торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика тальк ҡушып эшләнгән һәм өҫкө яғы һырлап төшөрөлгән биҙәкле (штрихланған йәки семәрләнгән өсмөйөш фестондар, вертикаль һәм горизонталь ҡыя һыҙыҡтар һ.б.) түңәрәк төплө көршәк һымаҡ һауыттарҙан ғибәрәт. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — йылғаларҙың бейек ярҙарында төркөмләп һәм теҙелеп урынлашҡан ҡурғанлы ҡәберлектәр. Ҡурғандар соҡорҙар м‑н уратып алынған, өйөмдәр аҫтында балсыҡ түшәлгән майҙандар бар; сатыр формаһындағы ағастан эшләнгән ҡәбер өҫтө ҡоролмалары, каркас-бағана конструкциялы буралған ҡаралтылар (“үлектәр йорто”) табылған. Мәйеттәр салҡан һалып, баштары м‑н төньяҡҡа йәки төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып, яңғыҙ, парлы һәм күмәкләп ерләнгән. Кремациялау эҙҙәре осрай. Ҡәберҙә ҡорал (бронза һәм һөйәктән эшләнгән өс ҡырлы оңғоло һәм һаплы уҡ башаҡтары, ике йөҙлө тимер ҡылыстар, хәнйәрҙәр, панцирь пластиналары, йәйә өсөн һөйәк пластинкалар), биҙәүестәр (бронза һәм тимер муйын ҡулсаһы, һырға, беләҙек һәм быяла муйынсаҡтар), хайуан һөйәктәре табылған. Сәнғәттә скиф мәҙәниәте (ҡара: Скифтар) йоғонтоһо һиҙемләнә. С.м. Тубыл буйында урындағы халыҡтың күсмә ҡәбиләләре (ҡара: Күсмә тормош) м‑н үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә формалашҡан. Малсылыҡ хужалыҡтың төп тармағы булған. Игенселек, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, сауҙа м‑н шөғөлләнгәндәр. Урта Азия, Алтайҙың күсмә ҡәбиләләре, Иткүл мәҙәниәте халҡы м‑н бәйләнеш тотҡандар. С.м. өйрәнеүселәр: В.Ф.Генинг, Г.Б.Зданович, Л.Н.Корякова, Н.П.Матвеева, В.А.Могильников, Т.М.Потёмкина, В.Е.Стоянов һ.б.
Әҙәб.:Корякова Л.Н. Ранний железный век Зауралья и Западной Сибири (саргатская культура). Свердловск, 1988; Могильников В.А. Саргатская культура //Степная полоса Азиатской части СССР в скифо-сарматское время. М., 1992.
Н.С.Савельев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Казеска
Казеска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Вотка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Буй (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015625
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101562
- Бассейн коды — 10.01.01.014
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Казеска.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Категория:Удмуртия йылғалары


text:
Византия империяһы
Византия империяһы, Византия, Көнсығыш Рим империяһы (395—1453) — 395 йылда император Феодосий I вафат булып, Рим империяһы көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүленеп бөткәндән һуң барлыҡҡа килгән дәүләт. Бынан һуң һикһән йыл да үтмәй, Көнбайыш Рим империяһы йәшәүҙән туҡтай, ә Византия Антика Ахыры һәм Урта быуаттар тарихында ун быуат самаһына Боронғо Римдың тарихи, мәҙәни һәм цивилизация вариҫы булып ҡала[4][5].
Көнсығыш Рим империяһына ул ҡолатылғандан һуң Көнбайыш Европа тарихсыларының хеҙмәттәрендә «Византия» тигән атамаһы бирелә. Ул Константинополдең тәүге исеме — Византийҙан алынған. 330 йылда Рим императоры Константин I Рим империяһының баш ҡалаһын шунда күсерә һәм исемен «Яңы Рим» тип үҙгәртә[6]. Византийҙар үҙҙәрен римлылар — грекса «ромейҙар» тип[6], ә державаларын «Рим („Ромей“) империяһы» (урта грек (византий) телендә — Baσιλeίa Ῥwuaίwv, Васили́я Роме́он) йәки ҡыҫҡартып «Романия» (Ῥwuavίa, Романи́я) тип йөрөтә. Көнбайыш сығанаҡтар иһә, унда VII быуаттан грек теле, эллинлашҡан халыҡ һәм мәҙәниәт өҫтөнлөк алыуы сәбәпле, уны «гректар империяһы» тип атай. Боронғо Руста Византияны ғәҙәттә «Грек батшалығы», ә уның баш ҡалаһын Царьград тип йөрөтәләр.
Константинополь, урта быуаттарҙағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе, Византия империяһының алмаштырғыһыҙ баш ҡалаһы һәм цивилизация үҙәге була[7]. Император Юстиниан I (527—565) осоронда империяның биләмәләре айырыуса киң була, сөнки ул бер нисә тиҫтә йылға Римдың элекке көнбайыш провинцияларының яр буйындағы территорияларын һәм иң ҡеүәтле Урта диңгеҙ буйы державаһы тигән данын ҡайтарып алыуға өлгәшә. Артабан күп һанлы дошмандар ҡыҫымы аҫтында ерҙәрен юғалта. Славян, лангобард, вестгот һәм ғәрәп баҫҡындарынан һуң империя ҡарамағында Греция менән Кесе Азия территорияһы ғына ҡала. IX—XI быуаттарҙа бер аҙ ҡеүәтләнһә лә, XI быуат аҙағына Сәлжүктәр һөжүменән, Манцикерт янындағы еңелеүҙән, 1204 йылда Константинополде баҫып алған тәре йөрөтөүселәр ҡыйралыштарынан көсөн юғалта, XV быуатта иһә ғосмандар баҫымына сыҙамай тулыһынса һәләк була.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Византияның халҡы һәм телдәре
- 3 Дәүләт төҙөлөшө
- 4 Армия
- 5 Мәҙәниәт һәм йәмғиәт
- 6 Иҡтисады
- 7 Фән, медицина, хоҡуҡ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәби һәм документаль-тарихи фильмдар
- 10 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим империяһының Көнсығышҡа һәм Көнбайышҡа бүленеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
330 йылда Рим императоры Бөйөк Константин баш ҡалаһы итеп Византийҙы иғлан итә, исемен «Яңы Рим» тип үҙгәртә (Константинополь — рәсми булмаған атамаһы). Марксистик тарихсылар быны етештереүҙең ҡол биләүселек ысулы кризисы һөҙөмтәһендә III быуат аҙағынан Рим империяһының көнсығыш өлкәләренең көнбайыштағыларҙан иҡтисади һәм сәйәси айырымланыуы менән аңлата. Унда иҡтисад юғарыраҡ кимәлдә тора һәм империяның иҡтисади һәм сәйәси үҙәге Көнсығышҡа торған һайын нығыраҡ шыла бара[8].
Яңы баш ҡала Ҡара диңгеҙҙән Урта диңгеҙгә илткән мөһим сауҙа юлында ултыра, игенде лә ошо юлдан ташыйҙар. Римда тәхеткә дәғүәселәр табыла тора. Хәлһеҙләндергес граждандар һуғыштарында ярышташтарын еңгәс, Константин үҙенә генә буйһонған баш ҡалалы булырға теләй. Тәрән идея түңкәрелеше лә ошо маҡсатҡа хеҙмәт итергә тейеш була: әле күптән түгел генә эҙәрләнгән христианлыҡ Константин I дәүерендә рәсми диндәрҙең береһе итеп иғлан ителә. Амвросий Медиоланский менән Феодосий I арҡаһында Константинополь христиан империяһының баш ҡалаһына әүерелә.
Рим империяһы Көнсығыш һәм Көнбайыш өлөштәргә 395 йылда, Бөйөк Феодосий I вафатынан һуң тулыһынса бүленә. Латин теле дөйөм дәүләт теле булыуға ҡарамаҫтан, тәүге быуаттарҙа Византияны Көнбайыш Рим империяһынан уның территорияһында грек (эллинистик) мәҙәниәт өҫтөнлөк алыуы айырып тора. Айырма арта бара, һәм ике йөҙ йыл эсендә дәүләт тулыһынса үҙ йөҙөнә эйә була[9].
Үҙаллы Византия барлыҡҡа килеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Византия 330—518 йылдарға үҙаллы дәүләткә әйләнә. Был осорҙа Дунай менән Рейндағы сиктәр аша Рим территорияһына күп һанлы варварҙар, нигеҙҙә, герман ҡәбиләләре үтеп инә.
Көнсығышта ла хәлдәр шулай уҡ ҡатмарлы була, 378 йылда вестготтар Адрианополь эргәһендәге данлыҡлы алышта еңеү яулай, император Валент үлтерелә һәм король Аларих бөтә Грецияны талай. Ләкин тиҙҙән Аларих көнбайышҡа — Испания менән Галлияға йүнәлә, унда готтар дәүләте була, һәм улар яғынан Византияға янаған хәүеф бөтә. 441 йылда готтарға алмашҡа һундар килә. Уларҙың юлбашсыһы Аттила бер нисә тапҡыр һуғыш аса, уларҙан ҙур яһаҡ түләп кенә ҡотолалар. Каталаун яландарындағы яуҙарҙа (451) Аттила еңелә, ләкин бер йылдан Италияға һөжүм итә; халыҡтың ҡаршылығына осрап, етмәһә, ғәскәрендә киҙеү баланғанлыҡтан Рим папаһы Лев I-нең яһаҡ түләү тураһындағы тәҡдименә күнә һәм сигенә[10].
V быуаттың икенсе яртыһында остготтар яғынан хәүеф тыуа — Бөйөк Теодорих Македонияны бөлдөрә, Константинополгә янай, ләкин көнбайышҡа йүнәлеш тотоп, Италияны баҫып ала, Рим харабаларында үҙ дәүләтен ҡора.
Христианлыҡта күп төрлө ағымдар бәрелешә: арианлыҡ, несторсылыҡ, монофизитлыҡ. Шул уҡ ваҡытта Көнбайышта папалар, Бөйөк Левтан (440—461) башлап, папа монархияһын нығыта, ә Көнсығышта Александрия патриархтары, айырыуса Кирилл (422—444) һәм Диоскор (444—451), Александрияла папа тәхетен ҡорорға тырыша. Былар менән бергә милли сыуалыштар һәм айырымланыу ынтылыштары көсәйә. Дини ҡапма-ҡаршы тороуҙар менән сәйәси мәнфәғәттәр һәм маҡсаттар үрелә.
502 йылдан фарсылар көнсығышта баҫымды көсәйтә, славяндар һәм болғарҙар Дунайҙан көньяҡта күсеп йөрөй башлай. Эске сыуалыштар көсәйә, баш ҡалала «йәшелдәр» менән «зәңгәрҙәр» (яу арбалары командаларының төҫтәре буйынса) фирҡәләренең көрәше ҡыҙа. Рим донъяһының берҙәмлеге тураһындағы фекер ҡараштарҙы Көнбайышҡа йүнәлттерә. Бындай тотороҡһоҙлоҡтан сығыу өсөн ҡеүәтле ҡул, аныҡ планлы аңлайышлы сәйәсәт кәрәк була. Бындай сәйәсәтте Юстиниан I үткәрә.
VI быуат. Император Юстиниан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
518 йылда император Анастасий мәрхүм булғандан һуң тәхеткә гвардия начальнигы Юстин үрләй. Сығышы менән ул македон крәҫтиәндәренән була. Эргәһендә бер туғанының улы Юстиниан булмаһа, илгә идара итеү был наҙан ҡарттың ҡулынан килмәҫ ине. Юстиниан да Македонияла тыуып үҫкән, ләкин яҡшы белем алған һәм бик һәләтле егет була. 527 йылда бөтә власты ҡулына алғас, Юстиниан империяны тергеҙеү һәм бер ҡулға буйһондороу ниәтен тормошҡа ашыра башлай. Ул сиркәү менән килешеп йәшәй. Мәжүсиҙәрҙе, самариҙарҙы, бидғәтселәрҙе гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү, хатта үлтереүгә хөкөм итеү менән ҡурҡытып, рәсми дингә күсергә мәжбүр итәләр.
532 йылға тиклем ул баш ҡалалағы фетнәләрҙе баҫтырыу һәм фарсыларҙың һөжүмдәрен ҡайтарыу менән була, ләкин тиҙҙән сәйәсәттең төп йүнәлеше көнбайышҡа күсә. Варварҙарҙың короллектәре үткән илле йыл эсендә көсһөҙләнә, халыҡтары империяны тергеҙеү теләге менән яна, хатта герман королдәре үҙҙәре лә Византияның сюзеренитетҡа дәғүәләрен законлы тип таба. 533 йылда Велизарий етәкселегендәге ғәскәр Төньяҡ Африкала вандалдар дәүләттәренә һөжүм яһай. Киләһе маҡсат булып Италия тора — Остгот дәүләте менән ауыр һуғыш 20 йылдан еңеү менән тамамлана.
554 йылда Юстиниан Испанияның көньяғын яулай.
Византия дипломатияһы шулай уҡ тышҡы донъяла империяның абруйын һәм йоғонтоһон көсәйтергә тырыша. Яҡты йөҙ күрһәтеү, аҡса таратыу һәм дошмандары араһында янъял сығарыу юлы менән ул Византия хакимлығы аҫтына сиктәренә яҡын йөрөгән яңынан-яңы варварҙарҙы (сәлжүктәр, хазарҙар, фракийҙар, фригийҙар, күсмә төрки ҡәбиләләре һ.б.) йәлеп итә һәм уларҙы зянһыҙландыра. Уларҙы христианлыҡҡа ылыҡтырып, үҙ идараһы аҫтына индерә. Христиан миссионерҙары Ҡара диңгеҙҙән Абиссинияға тиклем аралыҡта эшмәкәрлеген киң йәйелдерә, был да Византия сәйәсәтенең төп алымдарының береһе була.
Баҫып алыу сәйәсәтенән тыш, Юстиниан өсөн административ һәм финанс реформаһы ла мөһим бурыс булып тора. Империяның иҡтисады тәрән кризиста, идара итеү ныҡлы коррупциялашҡан була. Юстиниан байтаҡ реформалар үткәрә, улар ыңғай һөҙөмтә бирә. Бөтә империяла төҙөлөш эштәре киң йәйелдерелә. Мәҙәниәт сәскә ата.
Юстиниандан һуң. VI—VII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әммә бөйөклөк ҡиммәт хаҡҡа төшә — иҡтисадты һуғыштар ҡаҡшата, халыҡ фәҡирләнә һәм Юстиниандың вариҫтары (Юстин II (565—578), Тиверий II (578—582), Маврикий (582—602) оборонаға иғтибарҙы көсәйтергә мәжбүр була һәм сәйәсәтте көнсығышҡа бора. VI—VII быуаттар аҙағында Византия Көнбайышта яулағандарының байтағын юғалта, бары тик Италияның төрлө мөйөшөндә биләмә киҫәктәре, көнбайыш Урта диңгеҙҙәге ҙур утрауҙары һәм Карфаген экзархаты ғына ҡала.
Йәнә лә лангбардтар Византия ҡулынан Италияның яртыһын тартып ала, 591 йылда Фарсы менән һуғышта Әрмәнстан алына, төньяҡта славяндар һәм аварҙар менән алыштар адуам итә.
610 йылда Карфаген экзархының улы Ираклий император Фоканы бәреп төшөрә һәм яңы династияны башлап ебәрә. Ул империяға янаған хәүефтәргә ҡаршы торорға һәләтле булып сыға. Был осор Византия өсөн айырыуса ауыр осор була — фарсылар Мысырҙы, Сүриәне һәм Кесе Азияның бер өлөшөн яулай, Константинополгә янай. Төрлө яҡтан аварҙар, славяндар, лангобардтар һөжүм итә. Ираклий фарсыларҙы еңә.
626 йылда Константинополь аварҙар, славяндар һәм улар менән берләшкән фарсылар тарафынан ҡамала. Ләкин ҡаланы алыу ниәте бойомға ашмай, аварҙар менән славяндар низағлашып китә лә улар сигенергә мәжбүр була.
634 йылда хәлиф Үмәр Сүриәгә бәреп инә. 635 йылда ғәрәптәр Дамаскты яулай. Сүриәне ҡулға төшөрөү маҡсатында Византия һәм Ғәрәп хәлифәлеге араһындағы хәл иткес бәрелеш 636 йылдың 20 авгусында була. Ғәрәп мосолмандары еңеү яулай. Ираклий Константинополгә сигенә. Киләһе 40 йыл эсендә Мысыр, Төньяҡ Африка, Сүриә, Фәләстин, Үрге Месопотамия юғалтыла. Ғәрәптәр флот төҙөй, Константинополде ҡамауға ала. Әммә яңы император Константин IV Погонат (668—685) уларҙың һөжүмен кире ҡаға. Константинополде биш йыл буйы ҡамап тотоуға ҡарамаҫтан (673—678) ғәрәптәр уны ала алмай.
Был ҡатмарлылыҡтан империя тупланып сыға, милли составы берҙәмгә әйләнә, дин буйынса айырымланыуҙар ҙа артта ҡала, сөнки Сүриә, Мысыр һәм Төньяҡ Африкала монофизитлыҡ менән несторианлыҡ киң таралыу таба. VII быуат аҙағына Византия территорияһы Юстиниан державаһының өстән бер өлөшөнән дә кәмерәкте тәшкил итә. Уның биләмәләренең төп өлөшөн гректар йәки эллинлашҡан ҡәбиләләр тәшкил итә.
VII быуатта идарала етди реформалар үткәрелә — эпархиялар һәм экзархаттар урынына империя стратигтарға буйһонған фемдарға бүленә. Урта грек теле дәүләт теле булып китә, хатта император титулы ла яңыса яңғыраш алып, василевс (en:Basileus) булып китә. Хакимиәттә элекке латинса титулдар юҡҡа сыға йә яңы атамалар ала — логофеттар, стратегтар, эпархтар, друнгарийҙар. Армияла грек телендә бойороҡтар бирелә. Византия империяһы һуңғы көнгә тиклем Рим империяһы тип йөрөтөлһә лә, латин теле ҡулланыуҙан сыға.
VIII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
VIII быуат башында тотороҡлолоҡ йәнә кризистар менән алмашына, болғарҙар, ғәрәптәр менән һуғыша, туҡтауһыҙ ихтилалдар бара. Ниһайәт, Лев Исавр, тәхеткә Лев III булараҡ ултырған император, дәүләттең тарҡалыуын туҡтата һәм ғәрәптәрҙе ҡыйрата.
Ярты быуат эсендә тәүге ике Исавр империяға муллыҡ һәм сәскә атыу килтерә.
Императорҙар сиркәүҙең үҫә барған ҡеүәтен йүгәнләргә тырыша. Бынан тыш, иконаларға табыныуҙан баш тартып, Исавр императорҙары һүрәтте тыйған ғәрәптәр менән яҡынлашыуға ынтыла. Иконаларға ҡаршы сәйәсәт ғауға һәм фетнәләрҙе ҡыҙҙыра, бер үк ваҡытта Рим сиркәүе менән мөнәсәбәттәрҙе боҙа. Иконаларға табыныу VIII быуат аҙағында беренсе ҡатын-ҡыҙ император — императрица Ирина арҡаһында ғына кире тергеҙелә. Ләкин IX быуат башында иконаларға ҡаршы тороу сәйәсәте ҡабат башлана.
IX—X быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
800 йылда Бөйөк Карл Көнбайыш Рим империяһын тергеҙеү тураһында иғлан итә, был Византияны кәмһетеү кеүек ҡабул ителә. Бағдад хәлифәлеге көнсығыштан ҡыҫымын көсәйтә.
Бөйөк Карлдың император титулын таныған 812 йылғы килешеү Италияла ҙур территорияларҙы юғалтыуҙы аңлата, унда Византия тик Венецияны һәм ярымутрауҙың көньяғындағы ерҙәрҙе генә һаҡлап ҡала.
Император Лев V Әрмән (813—820) һәм Фригий династияһынан ике император — Михаил II (820—829) һәм Феофил (829—842) — иконаға ҡаршы көрәште көсәйтә. Йәнә утыҙ йылға империя сыуалыштарға сума.
804 йылда ғәрәптәр менән һуғыш яңынан тоҡана, ул Крит утрауының мосолман пираттары тарафынан тартып алыныуына килтерә.
Бигерәк тә болгарҙар ҙур хәүеф тыуҙыра. Улар Адрианополде яулай һәм Константинополгә тиклем килеп етә. Крум хандың үлеме генә был хәүефтән ҡотҡара.
Болалы осор власҡа 867 йылда македон династияһы килеү менән тамамлана. Императорҙар Василий I Македон (867—886), Роман I Лакапелы (919—944), Никифор II Фока (963—969), Иоанн I Цимисхий (969—976), Василий II (976—1025) Византияға 150 йыллыҡ сәскә атыу һәм ҡеүәтлелек осорон тәьмин итә. Болгария, Крит, Апенниндың көньяғы яулана, ғәрәптәргә уңышлы барымталар яһала. Биләмәләренең сиктәре Евфрат һәм Тигрға тиклем киңәйә, Иоанн Цимисхий Йәрүсәлимгә тиклем барып етә.
XI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1019 йылда Василий II Болгарияны, һуңыраҡ Әрмәнстандың бер өлөшөн һәм Иберияның бер өлөшөн яулап ала[11], был осор империяның иң ҡеүәтле осоро була. Иҡтисад сәскә ата.
Әммә феодаль тарҡаулыҡ билдәләре күренә башлай. Ҙур биләмәләргә эйә булған аҡһөйәктәр үҙәккә ҡаршы тора.
Василий II вафат булғандан һуң уның энеһе Константин VIII (1025—1028) һәм Константиндың ҡыҙҙары һәм кейәүҙәре осоронда империя ҡаҡшай.
Хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә тәхеткә Исаак Комнин (1057—1059) ултыра; ул тәхеттән баш тартҡас, Константин X Дука (1059—1067) император була. Унан һуң власҡа Роман IV Диоген (1067—1071) килә, уны Михаил VII Дука (1071—1078) бәреп төшөрә лә үҙе ултыра; ихтилалдан һуң тажды Никифор Вотаниат (1078—1081) эләктерә. Ҡыҫҡа мөҙҙәтле хакимлыҡтар анархияны көсәйтә, эске һәм тышҡы кризис тәрәнәйә.
Италия XI быуат уртаһына нормандар баҫымы арҡаһында юғалтыла, ләкин төп хәүеф көнсығыштан килә — 1071 йылда Роман IV Диоген сәлжүктәрҙән еңелә, унан Византия мандый алмай. 1054 йылда христиан сиркәүҙәре араһында рәсми айырылыу ғәмәлгә аша, был хәлде тағы ла нығыраҡ ҡатмарлаштыра. Киләһе ике тиҫтә йыл эсендә бөтә Анатолияны төрөктәр яулап ала. 1080 йылда Византия империяһынан айырылып сыҡҡан Киликия бойондороҡһоҙ дәүләткә әйләнә[12]. Ни сара күрергә белмәгән император Алексей I Комнин (1081—1118) 1095 йылда Рим папаһынан хәрби ярҙам һорай. 1204 йылда Константинополде тәре йөрөтөүселәр баҫып ала, ил тарҡала.
1081 йылда тәхеткә менгән Комниндар династияһы (1081—1204) феодаль аристократия вәкилдәре була. Сәлжүктәр Иконияла ҡала (Кония солтанлығы); Балканда нығына барған Венгрия ярҙамында славян халыҡтары бойондороҡһоҙ тиерлек дәүләттәре төҙөй; ниһайәт, Көнбайыш та етди хәүеф сығанағына әүерелә.
XII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1081 йылда йәш византий хәрби начальнигы Алексей Комнин (1081—1118 йылдарҙа император) Константинополде һәм император тәхетен яулай. Империяның хәле киҫкен була. Көнсығыштан сәлжүктәр Мәрмәр диңгеҙгә етә, көнбайышта сицилий нормандары Грецияға бәреп инергә әҙерләнә. Дунай буйҙарын бәшнәктәр тындырмай. Бөтә көстә туплап, Алексей тышҡы дошмандарҙы йүгәнләүгә өлгәшә. Император эске элитаның ҡаршылашыуын да еңә. Билдәле уңыштарға ҡарамаҫтан, империяһының хәле ҡатмарлы көйө ҡала: XI быуат аҙағындағы граждандар һуғышы һәм тышҡы хәүефтәр Византияның һәм уның буйһоноуындағы биләмәләрҙең иҡтисадына кире йоғонто яһай.
Тәре походтары башланғас, хәл үҙгәрә төшә. Император Алексей тәре йөрөтөүселәр менән килешеүгә бара. Бының ыңғай һөҙөмтәләре була.
Алексей үткәргән эске үҙгәрештәр ҙә ыңғай бара. Хакимиәткә ул үҙенең туған-тыумасаһын йә дуҫ-ишен тәғәйенләй. Алексей финанс реформаһы ла үткәрә, яңы аҡса сығара, һалымдарҙы тәртипкә һала. Йәнә ул Венеция менән килешеү төҙөй. Был килешеү изге Марк республикаһы өсөн яңы сауҙа баҙарҙары аса һәм Константинополь менән латин ҡалаларының баҙарҙары араһында коммерция бәйләнештәрен киңәйтә. Император шулай уҡ төҙөлөш менән дә әүҙем шөғөлләнә.
Иоанн II Комнин (1118—1143 йылдарҙағы император) әүҙем экспансионистик сәйәсәт алып бара. Төрөктәрҙән византий биләмәләренең бер өлөшөн кире тартып ала. Антиохия кенәзлеген вассаллыҡ анты бирергә мәжбүр итә. Мануил I Венгриянан Византия суверенитетын таныуҙы талап итә һәм Сербияла үҙ хакимиәтен раҫлай. Ләкин Венеция яғынан хәүеф көсәйә. 1176 йылда Византия армияһы Мириокефалон эргәһендә төрөктәр тарафынан тар-мар ителә. Византия бөтә яҡлап оборона тоторға мәжбүр була.
Византияның тәре йөрөтөүселәргә ҡарата сәйәсәте уларҙың түрәләрен вассаллыҡ ептәре менән бәйләүҙән һәм улар ярҙамында көнсығыш территорияларҙы кире ҡайтарырға тырышыуҙан тора, ләкин был уңыш килтермәй. Улар менән мөнәсәбәттәр боҙола бара.
Комниндар Көнбайыш империяны емерергә һәм Рим өҫтөнән власты ҡайтарырға хыяллана.
Был хыялдарҙы бойомға ашырыу өсөн айырыуса Мануил I тырыша. Мануил империяны донъяға данлаған һәм Константинополде Ауропа сәйәсәте үҙәгенә әйләндергәндәй тойолһа ла, 1180 йылда уның вафатынан һуң, Византияның бөлгән, латинлылар тарафынан ситләтелгән булыуы асыҡлана. Илдә эске кризис өлгөрә.
ХIII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мануил I мәрхүм булғандан һуң, Константинополдә хөкүмәт сәйәсәте менән ризаһыҙ халыҡ ихтилалға күтәрелә (1181 йыл). Константинополдә 1182 йылда латиндарҙы ҡыралар: католик сауҙагәрҙәрҙе күпләп үлтерәләр, ошо арҡала Көнбайыш менән мөнәсәбәттәр киҫкен боҙола. Иҡтисад кризисы башлана: феодаль тарҡаулыҡ көсәйә, провинцияларҙың үҙәк властан бойондороҡһоҙлоғо арта, армия һәм флот көсһөҙләнә. Кипр, Трапезунд, Фессалия, власҡа Ангелдар династияһы килгәс, ғәмәлдә үҙәккә буйһоноуҙан туҡтай. Империяның тарҡалыуы башлана. 1187 йылда Болгария айырыла. 1190 йылда Византия Сербияның үҙаллылығын танырға мәжбүр була.
Дүртенсе тәре походы (1202—1204) Фәләстин урынына Константинополгә ҡаршы йүнәлтелә. Византияның тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы торорлоҡ хәле булмай сыға.
1204 йылда тәре йөрөтөүселәр армияһы Константинополде ала. Күп һанлы сәнғәт ҡомартҡылары юҡ ителә, ҡала тулыһынса талана[13][14]. Византия бер нисә дәүләткә — Латин империяһына, Ахей кенәзлегенә, Никея, Трапезунд, Эпир империяларына тарҡала.
XIV—XV быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосмандарҙың һөжүме көсәйә бара. 1326 йылда Бурса ғосмандарға бирелә, улар уны баш ҡалаға әйләндерә. Артабан Никея (1329), Никомедия (1337) яулана; 1338 йылда ғосмандар Босфорға етә һәм уны граждандар һуғышында уларҙан ярҙам һораған византийҙар булышлығы менән кисеп сыға. 1352—1354 йылдарҙа ғосмандар Галлиполи ярымутрауын ала һәм Ауропаны яуларға тотона. Императорҙарға көнбайышта ярҙам эҙләргә тура килә.
Морат I (1359—1389) Фракияны (1361), Филиппополде, Адрианополде ала, һуңғыһына баш ҡалаһын күсерә (1365). Шулай итеп, ғосмандар Балҡан ярымутрауын баҫып алыуҙы тамамлай. Марица эргәһендә улар көньяҡ сербтарҙы һәм болгарҙарҙы тар-мар итә (1371); Македонияла колониялар булдыра, Фессалоникиға янай (1374); Албанияға (1386) баҫып инә, Серб империяһын тар-мар итә, Болгарияны ғосман пашалығына әйләндерә (1393). Византия императоры Иоанн V Палеолог үҙен солтандың вассалы тип танырға, уға яһаҡ түләргә һәм Филадельфияны алыу өсөн ғәскәр бирергә мәжбүр була (1391).
Ғосман солтаны Баязит I (1389—1402) Византия империяһына тағы ла дәррәүерәк баҫым яһай башлай. Ул баш ҡаланы һәр яҡлап ҡыҫымға ала (1391—1395), ә Көнбайыштың Никополь эргәһендәге яуҙа (1396) Византияны ҡотҡарырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрағас, ул Константинополде штурмлап алырға була (1397), бер юлы Мореяға ла һөжүм итә. Аҡһаҡ Тимерҙең ғосмандарға ябырылыуы һәм Ангора (Анкара) эргәһендә ҡыйратыуы (1402) империяның ғүмерен тағы егерме йылға оҙайта.
Ләкин 1421 йылда Морат II (1421—1451) һөжүмде яңырта. Константинополь көслө ҡаршылыҡ күрһәтә (1422); ул Фессалоникиҙы /Салоники/ эләктерә (1430); Мореяға инә (1423); Босния һәм Албанияла уңышлы хәрәкәт итә, Валахия (Молдаван кенәзлеге) хакимын яһаҡ түләргә мәжбүр итә.
Византия империяһының биләмәләре бик тарая. 1444 йылда Варна эргәһендәге бәрелештә көнсығыш христиандарҙың ғосмандарға ҡаршы торорға һуңғы тырышлығы һындырыла. Константинополь яңғыҙы бирелмәй тороп ҡала. Ләкин уның да ахыры яҡынлаша.
Константинополдең ҡолауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XV быуат башына Византия Ауропаның бер мөйөшөндәге бәләкәс кенә дәүләт булып ҡала. Төрөк тәхетенә килгән яңы көслө солтан Мәхмәт II Константинополде яулау ниәте менән яна.
1453 йылдың 5 апрелендә төрөктәр Константинополде ҡамауға ала.
180 меңләп кешенән торған төрөк ғәскәренә ҡаршы император Константин XI Палеолог ни бары 7000 һалдатты сығара, уларҙың да өстән бере сит ил граждандары була; императорҙары ҡул ҡуйған сиркәү унияһына ҡаршы булған византийҙарҙың һуғышҡыһы килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, төрөк артиллерияһы ни тиклем ҡеүәтле булһа ла, уның беренсе һөжүме кире ҡағыла.
Мәхмәт II флотын Алтын Мөгөҙ бухтаһына алып инә һәм нығытмаларҙы икенсе яҡтан сәпкә ала. Ләкин 7 майҙағы штурм да килеп сыҡмай. Константинополдә Константин XI тантаналы телмәр тота, һалдаттарҙы һуңғы тамсы ҡанына тиклем алышырға саҡыра, уларҙың боронғо Рим һәм Греция вариҫтары икәнлеген иҫтәренә төшөрә. Был һалдаттарҙы бер аҙ рухландыра.
28 майҙан 29 майға ҡаршы төндә һуңғы атака башлана. Ғосмандарҙың ике һөжүме кире ҡағыла; Мәхмәт яңысарҙарҙы яуға ташларға була. Төрөктәр, ер аҫты юлынан үтеп инеп, ҡаланы яҡлаусыларға тылдан ташлана. Шулай итеп, Константинополь ҡолай.
1453 йылдың 30 майында иртәнге сәғәт һигеҙҙә Мәхмәт II тантаналы рәүештә баш ҡалаға аяҡ баҫа һәм ҡаланың төп соборын — Изге София соборын — мәсеткә әйләндерергә бойора.
Византияның халҡы һәм телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Византия империяһының милли составы, бигерәк тә башланғыс осоронда, бик сыбар була: гректар, италийҙар (италиктар), арамдар, копттар, әрмәндәр, йәһүдтәр, Кесе Азиянан эллинлашҡан ҡәбиләләр, фракийҙар, иллирийҙар, дактар, көньяҡ һәм төньяҡ славяндар. Византияның биләмәләре бәләкәйләнә барған һайын (VI быуат аҙағынан) халыҡтарҙың бер өлөшө ситтә ҡала, шул уҡ ваҡытта уға яңы халыҡтар килә (IV—V быуаттарҙа готтар, VI—VII быуаттарҙа славяндар, VII—IX быуаттарҙа ғәрәптәр, XI—XIII быуаттарҙа бәшнәктәр, ҡыпсаҡтар һ. б.). VI—XI быуаттарҙа Византия составында артабан итальян халҡын хасил иткән этник төркөмдәр була. Византиияның дәүләт теле IV—VI быуаттарҙа — латин теле, VII быуат аҙағынан алып грек теле була.
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим империяһынан Византия идара итеүҙең башында император торған монархия формаһын ҡабул итеп ала. VII быуаттан башлап дәүләт башлығы йышыраҡ автократор (грек. Aὐtokpάtwp — хаким) йәки василевс (грек. Baσιλeὺς — батша) тип йөрөтөлә.
Византия империяһы Көнсығыш һәм Иллирик префектураларынан тора, һәр ҡайһыһының башында префекттар тора: Көнсығыш преторияһы префекты (лат. Praefectus praetorio Orientis) һәм Иллирик преторияһы префекты (лат. Praefectus praetorio Illyrici). Константинополь ҡалаһы префеты (лат. Praefectus urbis Constantinopolitanae) етәкселегендәге Контантинополь ҡалаһы айырым берәмек була.
VI быуат аҙағынан үҙгәрештәр башлана. Реформа нигеҙҙә оборонаға (экзархаттар урынына фемдарға административ бүленеш) һәм грек мәҙәниәтенә (логофет, стратег, друнгарий вазифаларын индереү һ.б.) менән бәйле була. X быуаттан идара итеүҙең феодаль принциптары киң тарала, уның һөҙөмтәһендә тәхеттә феодаль аҡһөйәктәр нығына.
Иң юғарғы ике хәрби вазифа булып пехота баш командующийы (лат. magister paeditum) һәм атлы ғәскәр начальнигы (лат. magister equitum) тора, һуңыраҡ был вазифалар берләштерелә (Magister militum); баш ҡалала пехота һәм атлылар магистрҙары (Опсикий Стратигы) (лат. Magistri equitum et paeditum in praesenti) була. Бынан тыш, Көнсығыштың пехота һәм атлылар магистры (Анатолик Стратигы), Иллириктың пехота һәм атлылар магистры, Фракияның пехота һәм атлылар магистры (Фракисия Стратигы).
Армия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Византия армияны Рим империяһынан мираҫ итеп алһа ла, уның структураһы эллин дәүләттәрендәге фалангалар системаһына яҡын була. Византияның ахырында ул ялланмаға әйләнә һәм һуғышсанлыҡ һәләте лә әллә ни юғары булмай.
Уның ҡарауы, хәрби идара һәм тәьминәт системаһы ентекләп эшләнә, стратегия һәм тактика буйынса хеҙмәттәр баҫылып сыға, төрлө техник саралар, айырып әйткәндә, дошман һөжүме хаҡында белдереү өсөн маяҡтар теҙмәһе ҡулланыла. Иҫке Рим ғәскәренән айырмалы флоттың әһәмиәте ныҡ арта, «грек уты» тигән ҡоролманы уйлап табыу уға диңгеҙҙә хакикмлыҡ яуларға ярҙам итә. Сасаниҙарҙан күреп, тулыһынса броняланған атлылар ғәскәре төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта техник яҡтан ҡатмарлы ырғытыу ҡоралдары, баллисталар һәм катапульталар юҡҡа сыға.
Ғәскәр туплауҙың фем системаһына күсеү илгә 150 йыл буйы уңышлы һуғыштар алып барылыуын тәьмин итә, әммә крәҫтиәндәрҙең фәҡирләнеүе һәм феодалдарҙан бойондороҡлолоҡҡа эләгеүе хәрби ҡеүәтте кәметә.
Армия һәм флот торған һайын нығыраҡ ҡаҡшай, ә империяның ахырына ялланма берләшмә булып ҡына ҡалалар. 1453 йылда 60 мең кеше йәшәгән Константинополь бары тик 5 меңлек ғәскәр һәм 2,5 мең ялланма яугир генә ҡуя ала. X быуаттан Константинополь императорҙары технологик яҡтан алға киткән һәм хәрби эштә көслө көньяҡ һәм төньяҡ рустарҙы, шулай уҡ күрше варвар төрки ҡәбиләләренән яугирҙәр яллай. X быуаттан этник яҡтан ҡатнаш варягтар ауыр пехотала ҙур урын биләй, ә еңел атлы ғәскәрҙәр төрки күсмәселәрҙән туплана.
XI быуат башында викингтар походтары осоро тамамланғас, Скандинавиянан ялланмалар Урта диңгеҙ аша Византияға йүнәлә. Буласаҡ норвег короле Ҡәтғи Харальд варяг гвардияһында бер нисә йыл һуғышҡан, Варяг гвардияһы 1204 йылда Константинополде тәре йөрөтөүселәрҙән батырҙарса обороналай һәм ҡаланы алғанда тар-мар ителә.
Мәҙәниәт һәм йәмғиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Императорҙар Василий I Македондан Алексей I Комнинға тиклемге (867—1081) осор ҙур мәҙәни әһәмиәткә эйә була. Византиясыллыҡ ныҡ күтәрелә һәм уның мәҙәни миссияһы көньяҡ-көнсығыш Аурупаға тарала. Танылған эллинсылар һәм византий-фессалоникилылар Кирилл менән Мефодий славян әлифбаһын — глаголицаны эшләй. Бының нигеҙендә славяндарҙың яҙма әҙәбиәте барлыҡҡа килә. Патриарх Фотий Рим папаларының дәғүәләрен кире ҡаға һәм Константинополдең сиркәү бойондороҡһоҙлоғона хоҡуғын теоретик йәһәттән нигеҙләй.
Фәнни өлкәлә был осор емешлелек һәм әҙәби үҫеш менән айырылып тора. Был осор йыйынтыҡтарында һәм эшкәртмәләрендә әҫәрҙәре юғалтылған яҙыусыларҙан алынған ҡиммәтле тарихи, әҙәби һәм археологик материал һаҡланған.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт составына күп ҡалалары булған бай ерҙәр — Мысыр, Кесе Азия, Греция — инә. Ҡалаларҙа һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр сословиеларға берләшә. Сословиеға ҡарау бурыс түгел, ә өҫтөнлөктәр һәм бәҫ өҫтәй торған шарт була.
Коррупцияланған идара итеү системаһына, бик ҙур һалымдарға, ҡол биләүселек хужалығына һәм һарай интригаларына ҡарамаҫтан, Византия иҡтисады оҙаҡ ваҡыт Ауропала иң көслөһө була. Сауҙа көнбайышта элекке Рим биләмәләре, көнсығышта Һиндостан менән алып барыла. Хатта ғәрәп талауҙарынан һуң да империя бик бай булып ҡала. Әммә финанс сығымдары бик күп була, ә илдең байлығы көнләшеү тыуҙыра. Итальян сауҙагәрҙәренә бирелгән өҫтөнлөктәр арҡаһында сауҙаның бөлөүе, Константинополдең тәре йөрөтөүселәр ҡулына күсеүе, төрөктәрҙең ҡыҫырыҡлауы финанс өлкәһенең һәм тотош дәүләттең көсһөҙләнеүенә килтерә.
Дәүләт тарихының башланғыс осоронда иҡтисад нигеҙен етештереү һәм таможня структураһы тәшкил итә. Бөтә Евразиялағы (Һиндостан менән Ҡытайҙан тыш) етештереүҙең 85-90 проценты Көнсығыш Рим империяһына тура килә. Империяла халыҡ ҡулланыуы тауарҙарынан (май лампалары, ҡорал, яу кейемдәре, ябай лифттар, көҙгө, косметика кәрәк-ярағы) башлап, уникаль сәнғәт әҫәрҙәренә тиклем (иконалар төшөрөү, рәсем сәнғәте әҫәрҙәре) етештерелә.
Фән, медицина, хоҡуҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Византия фәне дәүләттең бөтә йәшәү дауамында антик философия һәм метафизика менән тығыҙ бәйле була. Ғалимдарҙың төп эшмәкәрлеге ҡулланма яҫылыҡта бара, унда билдәле уңыштар ҙа яулана, мәҫәлән, Константинополдә София соборы төҙөлә, грек уты уйлап табыла. Шул уҡ ваҡытта саф фән бөтөнләй тиерлек үҫмәй. Юстиниан осоронан башлап беренсе мең йыллыҡ аҙағына ҡәҙәр фән бик түбән кимәлдә ҡала], ләкин унан һуң Византия ғалимдары үҙен күрһәтә, бигерәк тә, ғәрәп һәм фарсы ҡаҙаныштарына таянып, астрономияла һәм математикала.
Медицина антик осор менән сағыштырғанда алға китеш күҙәтелгән һирәк тармаҡтарҙың береһе була. Византия медицинаһының йоғонтоһо ғәрәп илдәрендә лә, Яңырыу осоронда Ауропала ла һиҙелә.
Империя йәшәгән һуңғы йөҙ йылда Византия иртә Яңырыу осоро кисергән Италияла боронғо грек әҙәбиәтен таратыуҙа ҙур роль уйнай. Астрономия менән математиканы өйрәнеү үҙәге булып Трапезунд академияһы тора.
Юстиниан I-нең хоҡуҡ өлкәһендәге реформалары юриспруденция үҫешенә көслө йоғонто яһай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Тәре йөрөтөүселәр Константинопольды быҫып ала
- ↑ Михаил VIII Палеолог иғлан иткән империяны киренән тергеҙеү
- ↑ Константинопольде төрөктәр баҫып ала
- ↑ Halsall, Paul Byzantium. Fordham University (1995). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 21 июнь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Millar 2006, pp. 2, 15; James 2010, p. 5: «But from the start, there were two major differences between the Roman and Byzantine empires: Byzantium was for much of its life a Greek-speaking empire oriented towards Greek, not Latin culture; and it was a Christian empire.»
- ↑ 6,0 6,1 История человечества (русскоязычная версия), ЮНЕСКО, т. 3, стр. 273
- ↑ История Византии в трёх томах, Институт истории (Академия наук СССР), издательство «Наука», СССР, 1967 г., т. 1, стр. 67
- ↑ Всемирная история : в 10 т. Т. 3. / Отв. ред. Н. А. Сидорова ; Гл. ред. Е. М. Жуков. — М. : Госполитиздат, 1957. — 896 с. — С. 84.
- ↑ Wells 1922, Chapter 33.
- ↑ Гумилёв Л. Н. oks?id=idzMAAAAQBAJ&pg=PT17 Открытие Хазарии. — М.. — С. 17. — 858 с.
- ↑ John F. Haldon.
- ↑ Алексей Сукиасян // История Киликийского армянского государства и права (XI—XIV вв.) [1] // Введение. стр. 5—24 (333) Ереван — 1969 г.
- ↑ Походы крестовые // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Константинополь — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
Әҙәби һәм документаль-тарихи фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Византия // Энциклопедик һүҙлек Брокгауз һәм Ефрон : 86 т. (82. т. һәм 4 өҫтәмә). — СПб., 1890—1907.
- Кулаковский Ю. А. Тарихы Византии. 3-х т.. — 3-е изд., исправл. һәм доп.. — СПб.: Алетейя, 2003. — (Византийская китапханаһы. Тикшеренеүселәр). — 2 000 дана — ISBN 5-89329-618-4 (Шул I); ISBN 5-89329-618-2 (II Том); ISBN 5-89329-647-8 (Шул III).
- Успение Ф. И. Тарих Византийское империяһы. [5-т] — М.: АСТ; Астраль, 2011—2012. — 608+480+608+800+576 с — (Тарихи китапханаһы). — 2 000 дана — ISBN 978-5-271-33920-2, ISBN 978-5-17-072052-1, ISBN 978-5-271-33922-6, ISBN 978-5-17-072055-2, ISBN 978-5-271-33923-3, ISBN 978-5-17-072053-8, ISBN 978-5-271-33921-9, ISBN 978-5-17-072054-5, ISBN 978-5-271-33924-0, ISBN 978-5-17-072056-9.
- Васильев А. А. Тарих Византийское империяһы / Пер. менән ингл. А. Г. Грушевое. — СПб.: Алетейя, 2000. — 1800 дана — ISBN 978-5-403-01726-8. (Ул I, II Том)
- Диль. * Ш. Тарихы Византийское империяһы = Histoire de l ' empire Byzantin / Рогинская А. (тәржемәһен менән франц.). — М.: Автор, сит ил әҙәбиәте, әҫәрҙәре 1948. — 160 с.
- Диль. * Ш. Төп проблемалар византийское тарихы / Перев. менән франц. Б. Т. Горяинова. — М.: Автор, сит ил әҙәбиәте, 1947. — 184 б.
Византия тарихсыларының хеҙмәттәре:
- Прокопий Кесарийский. Һуғыш менән готтар. — М., 1996. — 336 б. — ISBN 5-85551-143-X.
- Прокопий Кесарийский. Һуғыш менән готтар. Тураһында, ишегалдына. — М., 1996. — 304 с.  - ISBN 5-85551-145-6.
- Прокопий Кесарийский. Һуғыш менән перси. Һуғыш менән ваннала. Тайная история. — М., 1993. — 576 с. — ISBN 5-02-009494-3.
- Агафий Ириней. Тураһында царствовать Юстиниан. — М., 1996. — 256 с. — ISBN 5-85551-141-3.
- Феофилакт Самокатта. Тарих. — М., 1996. — 232 с. — ISBN 5-85551-141-1.
- Византийское тарихсылар: Лекси, Ивний, Олимпионок, Мал, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Дон, Феофан: ҡалдыҡтарына тап булған.
- Иоанн Малала. Хронограф. Кн. 13-14. — Белгород, 2014.
- Феофан. Елъязмасы. — М., 1884.
- Продолжатель Феофан. Жизнеописание византийское батшалар. — СПб., 2009.
- Лев Диакон. Тарих. — М., 1988.
- Константин Багрянородный. Хакимлығы тураһында империей. — М., 1991. — 496 б.  - ISBN 5-02-008637-1.
- Никифор Времени. Тарихи яҙмалары.
- Анна Комина. Лексикала. — СПб., 1996.
- Никита Ходит. Тарих. — СПб., 1860.
- Михаил Пселл. Хронограф. — М., 1978.
- Византийское тарихсылар тураһында падение Константинополь был 1453 йылда. — СПб., 2006.
- Патриарх Никифор. Ҡыҫҡаса тарихы.
- Георгий Акрополь. Тарих. — СПб., 2013.
- Георгий Амартола. Хроника. — М., 2000.
- Георгий Ахмер. Тарих. — СПб., 1862.
- Иоанн Кинда. Ҡыҫҡаса күҙәтеү царствовать һәм Иоанн Манила Комдив. — СПб., 1859.
- Самарская хроника; Иоанн Каменистая. Взятие Песник. — М., 1959.
- «Лев енәйәт эшләүсе»: Царствовать императоры Лев 5-се Армянин был византийское хроника 9. в. — СПб., 2014.
- Симеон Метафора. Һүрәтләү-се донъя ҡалған һәм тектоник. — СПб., 1905.
Хәҙерге заман тикшеренеүҙәре:
- Аверинцев С. Византийский культурный тип и православная духовность // Аверинцев С. С. Поэтика ранневизантийской литературы. СПб., 2004, с. 426—444.
- Бибиков М. В. Византийская историческая литература. — СПб., 1998. — 320 с.  - ISBN 5-89329-055-7.
- Браунворт Л. Забытая Византия, которая спасла Запад / Пер. с англ. — М., 2012. — 416 с.  - ISBN 978-5-271-41620-0.
- Византийский временник. Т. 1-25. — СПб. (Пг., Л.), 1894—1927.
- Византийский временник: Новая серия. Т. 1-73. — М., 1947—2014.
- Византийский словарь. В 2 т. / Сост., общ. ред. К. А. Филатова. Авторы: С. Ю. Акишин, Г. В. Баранов, А. Е. Голованов и др. — СПб.: Амфора, Издательство РХГА, Издательство Олега Абышко, 2011.
- Византия: Утраченная империя / Byzantium: The Lost Empire (1997) — документальный сериал Discovery Channel
- Гаген С. Я. Византийское правосознание 4-15 вв. — М., 2012. — 304 с.  - ISBN 978-5-93295-985-5.
- Гийу А. Византийская цивилизация / Пер. с фр. — Екатеринбург, 2005. — 552 с. — ISBN 5-9709-0114-8.
- Дашков С. Б. Византийские императоры. — М., 1997. — 368 с.  - ISBN 5-87305-002-3.
- История Византии. В 3-х т. / Редколл.: Сказкин С. Д. и др. — М., 1967. — 528+480+512 с.
- Каждан А. П. Византийская культура (X—XII вв.). — СПб.: Алетейя, 2006. — 284 с. — (Византийская библиотека. Исследования). — 1 000 экз. — ISBN 5-89329-040-2.
- Каплан М. Византия / Пер. с фр. — М., 2011. — 416 с.  - ISBN 978-5-9533-2070-2.
- Карышковский, Пётр Осипович Лев Диакон о Тмутараканской Руси // Византийский временник, № 42 (1960)
- Культура Византии. В 3-х т. — М., 1984—1991.
- Курбатов Г. Л. История Византии: Историография. — Л., 1975. — 256 с.
- Курбатов Г. Л. История Византии: От античности к феодализму. — М., 1984. — 208 с.
- Левченко М. В. История Византии: Краткий очерк. — М.; Л., 1940. — 272 с.
- Норвич Д. История Византии / Пер. с англ. — М., 2010. — 552 с. — ISBN 978-5-17- 050648-4.
- Острогорский Г. История Византийского государства / Пер. с нем. — М., 2011. — 896 с.  - ISBN 978-5-91362-358-1.
- Степаненко В. П. Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в. (недоступная ссылка — история)
- Удальцова З. В. Византийская культура. — М.: Наука, 1988. — 288 с. — (Из истории мировой культуры). — 50 000 экз. — ISBN 5-02-008917-6.
- Хэлдон Д. История византийских войн / Пер. с англ. — М., 2007. — 464 с.  - ISBN 978-5-9533-1952-2.
- Mango C. A. The Oxford History of Byzantium. — Oxford University Press, 2002. — ISBN 0-19-814098-3.
- Rosser J. Historical Dictionary of Byzantium. — Scarecrow, 2011. — ISBN 0-8108-7567-5.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Византия — тарих, мәҙәниәт һәм сәнғәт
- Ромейҙар дәүләте тарихы һәм мәҙәниәте
- Византия һабағы
- Ульянов Олег Германович. Изге афон тауының Византия мираҫы // Мәскәү Милләттәр йортонда асыҡ лекция, 9 апрель, 2009 й.
- Луговой О . М. «Крестоносцы-наемники в Византии». Тәре походтарында скандинавтарҙың ҡатнашыуын һәм бының менән бәйле уларҙы Византия армияһына яллау осраҡтарын тикшереү.
- Белобров В. А. Византийская система мер длины


text:
Йәшәгән, ти, әбей менән бабай...»«Балалар өсөн зиһенде үҫтергән, хис-тойғоно байытҡан ҡурсаҡ эшләгем килде», – ти Ғафури районы Красноусол ауылында йәшәүсе Гөлнара Шахматова. Бәйгесебеҙ уйынсыҡтар өсөн капрон, синтепон, яһалма сәс, тимер сым, туҡыма ҡулланған. Сөкөрләшеп ултырған...
Хыялдағы атайФәриҙә Ситдиҡова – Учалы районы Ураҙ ауылынан. Бар ғүмерен балаларға башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән белем биреүгә арнаған абруйлы мөғәллимә ул. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, “Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы” бәйгеһе еңеүсеһе. Хаҡлы...
Иң ҙур байлыҡ – иманИгелеккә ынтылыусылар ҡәлебендә яҡты йондоҙҙай иман нуры йымылдап, бәрәкәткә юл күрһәтә. Ҡапыл да изгелек ҡылыуҙан туҡтаһалар, йөрәктәрен йәнә ҡараңғылыҡ баҫып, ғазаплы һынауҙарға дусар ителәләр. Ә аңы, күңел ихтыяжы, булмышы менән яҡшылыҡ, яҡтылыҡ...
2017 йыл йомғаҡтары буйынса журналыбыҙ лауреаттары...
Зилә һәм Хәсән Усмановтарҙан Яңы йыл табыныЭстрадабыҙҙағы һоҡланғыс парҙарҙың береһе, моңло тауышы, ихласлығы менән тамашасыларҙы әсир иткән сәхнә йондоҙҙары бөгөн Яңы йыл табынына Көнсығыш халыҡтарына хас булған тәғәмдәр әҙерләп күрһәтте. Японса ролл 1 стакан йомро бөртөклө дөгө...
Фиҙакәрлек – ҡанындаУның йырлауын башҡалар менән бутау мөмкин түгел. Аһәңле моңон йырсылар хаҡында һүҙ сыҡҡанда теҙә торған шишмә сылтырауына йә һандуғас һайрауына оҡшатҡан күнегелгән сағыштырыуҙар менән тәҡрарлап булмай. Баймаҡ төбәгенең данлыҡлы сәнғәт оҫталарынан...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Органик химия
Органик химия — углерод берләшмәләрен, уларҙың төҙөлөшөн, үҙенсәлеген һәм синтезлау алымдарын өйрәнеүсе химия бүлеге. Углеродтың башҡа элементтар менән берләшмәһен органик матдәләр тип атайҙар. Органоген-элементтар тип аталған H, N, O, S, P элементтар менән углерод иң күп берләшмәләр барлыҡҡа килтерә.[1] Органик ҡушылмаларҙың күп төрлөлөгө углеродтың бик күп элементтар менән берләнеп төрлө үҙенсәлекле һәм төҙөлөшлө молекулалар барлыҡҡа килтәрә алыу һәләте менән бәйле. 1999 йылдың 24 майына торошло билдәле химик берләшмәләр һаны 19 миллион ине, шуларҙың 12 миллионы органик берләшмәләр, 2014 йылдың 2 майына торошло органик һәм органик булмаған химик берләшмәләр һаны 87 миллион булып китте[2].
Органик химияның маҡсаты, эксперименталь алымдары һәм теоретик күҙаллауҙыра түбәндәгенән ғибәрәт:
- Үҫемлек, хайуан йәки ҡаҙылма сеймалдан матдәләрҙе айырып алыу
- Ҡушылмаларҙан таҙартыу һәм синтезлау
- Матдә структураһын билдәләү
- Химик реакциялар механизмдарын өйрәнеү
- Органик матдәләрҙең төҙөлөшө һәм уларҙың үҙенсәлектәре араһындағы бәйлелекте асыҡлау
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Органик матдәләрҙе алыу ысулы боронғо замандан уҡ билдәле булған. Боронғо мысырлылыр һәм римлеләр үҫемлек матдәләренән алынған индиго һәм арарин буяу матдәләрен ҡулланған. Шәкәрле һәм крахмаллы сеймалдан сприртлы эсемлектәр һәм һеркә алыу серҙәрен бик күп халыҡтар белгән.
Урта быуаттарҙа был өлкәләге белемгә бер ниндәй ҙә яңылыҡ индерелмәй, XVI—XVII быуаттарҙа ғына бер ни ҡәҙәр прогресс башлана: үҫемлек продукттарын ҡыуыу ысулы менән ҡайһы бер матдәләр алына. Немец химигы Маргграф Андреас Зигизмунд сөгөлдөр составында шәкәр булыуын асыу ҙур экономик әһәмиәткә эйә була. Шәкәр ҡамышынан шәкәр алыу ул ваҡытта билдәле була. Был туралы 1747 йылда «Беҙҙең илдә үҫкән үҫемлектәрҙән шәкәр алыу» тигән хеҙмәтендә яҙа[3]. 1769 йылда швед химигы-фармацевты Шееле алма, вино, лимон, һөт, ҡуҙғалаҡ кислоталарын айырып алыуға өлгәшә. 1773 йылда француз химигы Руэль кеше бәүеленән мочевина айырып ала.
Хайуан йәки үҫемлек сеймалынан айырып алынған продукттар бер береһенә оҡшаған була, әммә органик булмаған матдәләрҙән айырылалар. «Йәшәү көсө» булғанға был матдәләрҙе тик тере организмдарҙын ғына алып була тигән фекер йәшәп килә. 1753 йылда билдәле швед ғалимы Валлериус, Йерне исемле икенсе ғалимдың китабының инеш һүҙендә «хайуандарҙы ла,үҫемлектәрҙе лә, уларҙың өлөштәрен дә химик сәнғәт юлы менән алып булмай» тип раҫлай[4]. 1806 йылда Й. Я. Берцелиус «Тере химия тураһында лекциялар» («Föreläsningar i Djurkemien») тигән китабының беренсе томында «органик химия» (швед. organisk Kemi) тигән төшөнсә керетә. Ул органик химияға «Тере есемдәрҙә үткән химик процесстарҙы билдәләүсе физиология өлөшө» тигән төшөнсә бирә.
«Йәшәү көсө» тураһында тәғлимәт, XIX быуат башында тере организмдарҙа булған мәтдәләрҙе органик булмаған матдәләрҙән алыу юлы асылғас, емерелә. Шуларҙың иң беренсеһен 1828 йылда Фридрих Велер башҡара. Ул аммоний цианатынан (NH4OCN) быуҙа тотоу ысулы менән органик мочевана алыуға ирешә.
Купер һәм Кекуле тәҡдим иткән валентлыҡ теорияһы һәм Бутлеровтың органик матдәләр төҙөлөшө теорияһы органик химияла мөһим этап булып тора. Был теорияларға ярашлы углерод дүрт валентлы һәм сылбырға төҙөлөргә һәләтле. 1859 йылда Кекуле органик химияның беренсе томында хәҙерге төшөнсәгә яҡын булған билдәләмә бирә. Ул «органик химия — углерод ҡушылмалары химияһы» тип билдәләй[5]. 1865 йылда Кекуле бензолдың структур формулаһын тәҡдим итә, был органик химияла иң мөһим асыштарҙың береһе була. 1875 йылда Вант-Гофф һәм Ле Бель углерод атомының тетраэдр моделен тәҡдим итә, был моделгә ярашлы углерод атомы тетраэрдрҙың үҙәгендә урынлашҡан, валентлыҡтар тетраэрдҙың мөйөштәренә йүнәлтелгән. 1917 йылда Льюис химик бәйләнеш элетрон парҙарына бәйле тип аңлатты.
1931 йылда Хюккель ароматик углеводородтарҙың үҙенсәлеген аңлатыу өсөн квант теорияһын тәҡдим итте. Инглиз химигы Ингольд реакция кинетикаһын өйрәнә.
Органик ҡушылмаларҙың төҙөлөшө органик химия өлкәһе тарихы менән бәйле ҡабул итте асыштар яһар, әммә шундай ҙур химия, ғөмүмән, тарихы менән бәйле изложение. Органик химия тарихы менән матди базаһын ҡарауҙан күпкә ҡыҙыҡлы позицияларҙы, йәғни органик химия предметтарын өйрәнеү.
Иң тәүҙә органик химия биологик сығышлы субстанцияларҙы ғына өйрәнә. Органик химия тигән исеме шуға бәйле. Фәнни-техник прогресс урынында ғына тормай, бер ни кәҙәр ваҡыттан һуң таш күмерҙе ҡыҙҙырып кокс алғанда бүленеп сыҡҡан ыҫмала органик химияның метериаль базаһына әүрелә. Таш күмер ыҫмалаһын эшкәртеү нигеҙендә XIX быуатта органик синтез барлыҡҡа килә. Үткән быуаттың 50-60 йылдарында органик синтез яңы базаға — нефть эшкәртеүгә күсә. Шулай итеп яңы нефтехимия тармағы барлыҡҡа килә. Яңы базаның мөмкинлектәре органик химияның ғына түгел, дөйөм химияның үҫешенә булышлыҡ итә. Полимерҙар химияһы үҫеше яңы сеймал базаһына бурыслы.
Хәҙерге органик химияла биологик сығышлы һәм таш күмер ыҫмалаһынан торған материал база булыуға ҡарамаҫтан, нефть менән сағыштырғанда был сеймалды эшкәртеү күләме тик әҙ миҡдарҙа башҡарыла. Сеймал базаһының алышыныуы нефть эшкәртеү күләме артыу менән аңлатыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Предмет органической химии. Исторический обзор // Начала органической химии — М.: Химия, 1969. — Т. 1. — Б. 11—26. — 664 б. — 19000 экз.
- ↑ American Chemical Society CAS REGISTRY and CAS Registry Number FAQs (инг.). 2 май 2014 тикшерелгән.(инг.). 2 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Marggraf A. (1749). «Experiences chimiques faites dans le dessein de tirer un veritable sucre de diverses plantes, qui croissent dans nos contrées». Histoire de l'académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin. Année MDCCXLVII: 79-90.
- ↑ Urbani Hierne Tentaminum Chemicorum in Reg. Laboratorio Holmiensi peractorum, tomus secundus, nunc primûm in lucem editorum cum annotationibus Joh. Gotschalk Wallerii. Praefatio — Stockholmiae, 1753. — P. VIII.
- ↑ Издание 1861 года доступно в интернете, см. в нём: Kekulé A. Lehrbuch der organischen Chemie oder der Chemie der Kohlenstoffverbindungen — 1861 Vol. 1. — P. 11.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Быков Г. В. История органической химии. М.: Химия, 1976. 360с.
- Гауптман З., Грефе Ю., Ремане Х., «Органическая химия». Москва, «Химия», 1979.
- Марч Дж., «Органическая химия: реакции, механизмы и структура», в 4-х томах. Москва, «Мир», 1987.
- Кери Ф., Сандберг Р., «Углубленный курс органической химии», в 2-х томах. Москва, «Химия», 1981.
- Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П. «Органическая химия», в 4-х частях. Москва, Изд-во МГУ, «БИНОМ. Лаборатория знаний», 1999—2004. http://edu.prometey.org/library/autor/7883.html
- Травень В. Ф. «Органическая химия», в 2-х томах. Москва, ИКЦ «Академкнига», 2004.
- Химическая энциклопедия, п. ред. Кнунянц, т.3. Москва, «Большая Российская Энциклопедия», 1992.
- Робертс Дж., Касерио М. , «Основы органической химии». Изд. 2, в 2-х томах. Москва, «Мир», 1978.
- Моррисон Р., Бойд Р., «Органическая химия». Москва, «Мир», 1974.
- Clayden J., Greeves N., Warren S., Wothers P. Organic Chemistry. — Oxford University Press, 2012.


text:
Гидрофиттар
Гидрофиттар, макрофиттар (гидро... һәм фито...) — ҡатмарлы төҙөлөшлө һыу үҫемлектәре.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гидрофиттар өсөн механик һәм һыу үткәргес туҡымаларҙың үҙгәреүе, махсуслашҡан һауа йөрөтөүсе туҡымаларҙың (аэренхималар) булыуы хас; тамыры беркетеү ағзаһы булып тора.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрҙәре: һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (бәләкәй тәлмәрйен тәңкәһе, күл сальвинияһы, ябай ҡырҡтамыр һ.б.); һыу эсендәгеләр (өс өлөшлө тәлмәрйен тәңкәһе, ябай бысҡы үлән һ.б.); һыу төбөнә нығынғандар [һыу өҫтөнә сығып торғандар (ике өйлө күрән, яҫы япраҡлы екән һ.б.), һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (аҡ томбойоҡ, өйкөм терпебаш, һары томбойоҡ һ.б.), һыу эсендәгеләр (бүрекле һыу үләне, канада элодеяһы һ.б.)]. Г. һыу ятҡылыҡтарының таҙарыныу процесында ҡатнаша. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (сатырлы һыусәсәк, ябай уҡъяпраҡ), мал аҙығы үҫемлектәре (күрән), декоратив үҫемлектәр (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ), дарыу үҫемлектәре (һары томбойоҡ).
Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Составында алкалоидтар һәм флавоноидтар булған аҡ томбойоҡ һәм пак томбойоҡ халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө индерелгән (еп һымаҡ һыу үләне, ике өйлө күрән, кескәй һары томбойоҡ, күл сальвинияһы; реликт булған һыу сәтләүеге).
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998.
Гидрофиттар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Водяные растения // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.) Проверено 17 января 2009 г.
- Г. И. Поплавская Водные растения // Ҙур совет энциклопедияһы. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 5.
- Aquatic Plant Finder (инг.) Проверено 17 января 2009 г.


text:
- Подробности
- Просмотров: 235
ФРОСТА РИЧЧИЯҺЫ (Riccia frostii), мүк һымаҡтар төрө. Ҡара‑йәшел, ситтәре ҡыҙғылт төҫтәге, диам. 1—1,6 см булған йомро розеткалар барлыҡҡа килтергән күп йыллыҡ, ике өйлө, ҡатлансыҡлы мүк. Споралары эре, тетраэдр формаһында, ҡатлансыҡ ҡыуышлыҡтарында үҫешә. Споралар ярҙамында үрсей. Аҡмаған һыу ятҡылыҡтары ярҙары буйлап дымланған ләмле тупраҡта үҫә. Өфө терр‑яһында осрай. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына һәм Европаның мүк һымаҡтар Ҡыҙыл китабына индерелгән (1995).
Э.З.Байышева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 418
ИҪКЕ МОШТО ҠӘБЕРЛЕГЕ, Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. 3—4 бб. ҡарай. Краснокама р‑ны Иҫке Мошто а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. уң яры киртләсендә урынлашҡан. 1982 й. асыла, 1988—91 йй. Г.Н. Гарустович, 2002 й. Ф.А.Сөнәғәтов тарафынан өйрәнелә. Ҡатнаш ҡәберлектәргә ҡарай. Тупраҡ өйөп яһалған 200‑ҙән ашыу ҡурғандан тора, 22‑һе тикшерелгән (102 ҡәберлек). Мәйеттәр ябай ҡәбер соҡорҙарына салҡан һалып, баштары м‑н башлыса төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Керамика эре ҡом ҡушып яһалған түңәрәк төплө һауыттан ғибәрәт. Ҡәбергә ҡорал (тимер ҡылыс, бысаҡ, балта, һөңгө остары, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары), ат егеү әйберҙәре (тимер ауыҙлыҡ), бронза һәм көмөш тәңкәләр һәм ҡайыш сигәләре, күбәләк рәүешендәге бронза ҡаптырма м‑н биҙәлгән бил ҡайыштары, биҙәүестәр (бронза беләҙек, сикә сулпылары, йөҙөк, бронза һәм көмөш айыл, муйын сулпылары) һалынған. Ир заты ҡәберҙәренә ҡатын‑ҡыҙ биҙәүестәренән торған ҡорбан комплекстарының булыуы хас. Ҡорбан аҙығы, аҡбур һибелмәһе, күмер ҡалдыҡтары табылған. Ҡомартҡы материалдары БДПУ, Археология һәм этнография музейы фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: Сунгатов Ф.А., Гарустович Г.Н., Юсупов Р.М. Приуралье в эпоху великого переселения народов (Старо-Муштинский курганно-грунтовый могильник). Уфа, 2004.
Г.Н.Гарустович
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Пародия
Пародия — махсус әҙәби әҫәр. Пародия башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙән көлә, үсекләй.
Пародия төп нөсхә әҫәргә оҡшатып эшләнә, әммә төп ҡалыпты, көлкөлө итеп файҙаланып, ҙурайтып күрһәтә, шулай уҡ йәмғиәт мәсьәләләрен күтәрә.
Мәҫәлән, көнбайыш киноһында ыңғай герой тиҫкәре геройҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, төҙөрәк һәм тиҙерәк ата. Ыңғай герой бер мәртәбә атһа, бер нисә кире герой аттан ҡолап төшә, көнбайыш пародияһында ошондай күренеш арттырып күрһәтелә.
Мэл Брукс (Mel Brooks) бик күп фильмдарға пародия эшләгән директор. Улар араһында:
- Blazing Saddles (Ялтыр эйәрҙәр) көнбайыш киноларына дөйөм пародия,
- Spaceballs (Космос шарҙары) йондоҙҙар һуғышына (Star Wars) һәм фәнни фантастикаға пародия,
- Men in Tights (Колготка кейгән ирҙәр) Робин Гуд (Robin Hood) фильмына пародия,
Uncyclopedia вебсайты Википедияға пародия.
Пародия йырға, поэмаға, китапҡа һәм фильмға булырға мөмкин.
Газеталарҙағы яңылыҡтар йәмәғәт фекеренә тәьҫир итерлек мәҡәләләре менән билдәле, улар араһында пародия — күптән түгел үткән финанс кризисы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 6
Рәзиләгә кейәү эҙләү
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 17-06-2018, 08:00
Бер әхирәтте, Рәзиләне*, быйылдан да ҡалмай кейәүгә бирергә ниәтләп, уға ныҡлап тотондом. Юғиһә, тамам рәхәт йәшәүгә күсте бит. Эштән ҡайта ла, ашарға бешерһә бешерә, бешермәһә – ҡаты-ҡото менән генә тамағын туйҙыра ла, интернетҡа сума. Уның ҡарамаған сериалы ҡалмаған, уйнамаған уйыны юҡ. Ҡолаҡ итен ашаусы, ойоҡбаштарҙы теләһә ҡайҙа бәреүсе, нервыларында уйнаусыһы юҡлығы менән маһайып, етмәһә, шул турала беҙгә, кейәүҙәгеләргә, һөйләпме-һөйләй. Эсте ҡыҙҙыра, бер һүҙ менән әйткәндә. Ярай, минең балалар өлкән булғас, ситтә уҡығас, әллә ни ҡыҙыҡмайым, ә “әсәлек капиталы”нан ятып ҡалмайым, тип өлтөрәп, йәһәт кенә тағы ике бала табып алған Зилә – бәләкәстәренән тәүлек әйләнәһенә тиерлек бушамаған, йоҡоһо ла туймай, аҡсаһыҙлыҡтан да интегеп, ирен игәп интеккән кесерәк әхирәтебеҙ – ихлас көнләшә. Зиләне йәлләп, Рәзиләне тиҙ арала кейәүгә бирергә кәрәклеген уйланым да инде....
«Киләсәгемә үҙем нигеҙ һалам»
Махсус бит // 13-06-2018, 09:23
Ейәнсура районының Абзан ауылы ҡыҙы инглиз телен төплө өйрәнергә лә, модель агентлығында шөғөлләнергә лә өлгөрә
Бер кемгә лә арҡаланмай, үҙ көсөнә генә ышанғандар, хыялдарын ысынбарлыҡҡа әүерелдереү өсөн үҙҙәре тырышлыҡ һалғандар тормошта ла юғалып ҡалмай. Ейәнсура районының Абзан ауылы һылыуы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филологияһы факультетының инглиз бүлегенең IV курс студенты Әлсинә Мусина ла, тырышлыҡ – уңыш нигеҙе, тип иҫәпләй. Тик яҡшы билдәләргә генә өлгәшкән ҡыҙ ғилми-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнашырға ла, матурлыҡ мәктәбенә йөрөргә лә, бейеү менән шөғөлләнергә лә өлгөрә....
Йондоҙнамә (11-17 июнь)
Махсус бит // 11-06-2018, 06:00
Бала ҡуйындағы йыланға әйләнмәһен
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 9-06-2018, 08:00
Көҙгө ҡараңғы һалҡын төн. Ауылдың бер бәләкәс урамына ғына ишетелерлек булып әсе сеңләү яңғырай. Ул берсә, һиҫкәндереп, бүре олоуына ла оҡшап китә. Был тауыштың кескәй өлгөһө ярыҡ, ергә һеңә башлаған өйҙән сығыуын бер кем дә белмәй. Инде нисәнсе көн тәғәм ризыҡ күрмәгән бисара йән, кибеп, аңҡауына ҡуша ҡатҡан ауыҙын асып, миңрәү ҡатыш һаташып, “моң” сығара. Боҙ кеүек туңып ҡатҡан хәрәкәтһеҙ тәнен дә тоймай хатта. Тик төпһөҙ ҡараңғылыҡҡа төбәлгән күгәрсен күҙе сәскәһеләй күҙҙәр, яуап эҙләй-эҙләй, мәңгегә ҡатып ҡала......
Дуҫың һинең менән бергә ҡыуана белһен
Махсус бит / Проблема // 7-06-2018, 07:00
Бер йәш егет бай ирҙән уңышының сере тураһында һорашҡан.
– Мин дуҫтар һайлай беләм, – тип яуаплаған теге кеше.
Һәм егеткә үҙ һорауын биргән:
– Һин “дуҫтар бәлә килгәндә һынала” тигән әйтемде беләһеңме?
– Нисек белмәҫкә, мин тап шуға таянам да.
– Онот был әйтемде. Дуҫ шатлыҡта һынала!
– Нисек инде? Эйе, шатланыуын бергә шатланабыҙ, тик…
Йәш егет аптырай төшкән.
– Тыңла, – тип кәңәш биреүен дауам иткән уңышлы кеше. – Һинең проблемаң булғанда, дуҫың менән бүлешәһеңдер, моғайын, шунан икәүләп ул проблеманы хәл итеү яйын эҙләйһегеҙҙер. Икегеҙ ҙә бойоҡ, икегеҙ ҙә кәйефһеҙ, арыған...
– Шулай була инде, дуҫтар ярҙамға килә.
– Шулайын шулай, тик дуҫың һиңә бер тапҡыр ярҙам итер, икенсе тапҡыр, артабан арыр, һиңә ярҙам итә алмаҫ, бары йәлләп кенә ҡуйыр. Был һине тағы ла борсор. Ә бына минең дуҫтарым мине бер ҡасан да йәлләмәне, проблемаларымды хәл итмәне. Улар минең менән бергә ҡыуанды ғына.
Ысынында, әгәр проблемаң булһа, үҙең хәл итергә тырыш. Шунан дуҫыңа бар һәм икегеҙ (йә күмәкләп) еңеүеңде байрам итегеҙ. Кешене йәлләүе еңел. Ә кемдеңдер уңыштарына ихлас ҡыуана белеү ауырыраҡ. Кем һинең менән шатлығыңды уртаҡлаша ала, шул ул ысын дуҫлыҡ. Бына минең уңыш серем – дуҫтарымда...
Айсын АҠБУЛАТОВА әҙерләне....
Гәзит уҡыуҙы ташламайыҡ
Письма / Гәзиткә яҙылыу // 7-06-2018, 07:00
Һаумыһығыҙ «Йәшлек»тәр! Мин бик өлкән йәштәге кешемен, ләкин йәштән үк баҫмағыҙҙан айырылғаным юҡ. Ул уҡыусыларымды тәрбиәләү, телгә һөйөү уятыу сығанағы булды. Беҙҙең быуын күп уҡыған, ҡосаҡ- ҡосаҡ гәзит-журналдарға яҙыла торған быуын булды шул.
Әле 2018 йылдың икенсе яртыһына яҙылыу бара. Һуғыш ветерандарына I, II инвалидтарына ташлама менән 10 көнлөк иғлан ителгән. Мин 2017 йылдың сентябрендә үк 2018 йылдың тәүге яртыһына яҙылып ҡуйғайным . «Осҡон», «Әбйәлил» район гәзиттәре, «Башҡортостан», «Йома», «Йәшлек», «Киске Өфө», «АИФ – Башҡортостан», «Тамаша», «ЗОЖ», «Тайны здоровья», «Һәнәк» журналдарына яҙылдым, балалар йорто менән хосписҡа ла подписка эшләнем. Үҙемдең дә һаулығым ҡалманы, бер күҙем күрмәй, шулай ҙа матбуғат баҫмаларын алдырып уҡыуымды дауам итәм.
Һеҙгә мәҡәләләр ҙә ебәргеләй торғайным, баҫмай ҡалманығыҙ. Төрлө ярыш, дәртләндереү саралары ойоштора инегеҙ, бүләктәр ҙә ебәрҙегеҙ.
«Йәшлек» – уҡымлы, йөкмәткеле гәзит. Башҡалар әйтмәгәнде (әйтә алмағанды) ул әйтә. Тура һүҙле. Тематикаһы бик бай. Унда ҡыҫҡа һәм тос мәҡәләләр өҫтөнлөк ала.
Баш мөхәррир Артур Хәсән улы Дәүләтбәков гәзиттең уҡымлы булыуы өсөн бөтәһен дә эшләй, ныҡ хөрмәт итәм уны. Телевизорҙа ла йыш үҙен күрәм. Күрһәм ныҡ ҡыуанам. «Һаумы, улым!» – тип сәләмләйем һәм уңыш теләйем.
Нәғимә ИЛҺАМОВА, тыл ветераны.
Әбйәлил районы, Асҡар ауылы....
Йондоҙнамә (4-10 июнь)
Махсус бит // 4-06-2018, 10:26
Маҡсатыңа өлгәшеп йәшәргә теләһәң…
Махсус бит // 2-06-2018, 08:00
1. Иртә тор.
2. Һәр көнөңдө Хоҙайға рәхмәт әйтеүҙән башла.
3. Көнөңдө алдан планлаштыр.
4. Маҡсат ҡуй, әммә уға ныҡ бәйле булма.
5. Насар уйлы, гел зарланырға яратҡан кешеләрҙән алыҫ йөрө.
6. Дошмандарыңды, һине йәберләгәндәрҙе ғәфү итә бел.
7. Хыялдарыңа тоғро ҡал.
8. Эштәреңде кинәнеп башҡар.
9. Тик үҙеңә генә ышан.
10. Алған килемдәреңдән мәрхәмәтлелек күрһәт.
11. Даими үҫештә бул.
12. Үткәндәр менән йәшәмә.
13. Маҡсаттарыңа ирешеү өсөн уға бәйле көн дә берәй ғәмәл ҡыл.
14. Онотма: тырышлыҡ, эш яратыу – ярты бәхет асҡысы....
Игеҙәктәр – игеҙ бәхет!
Махсус бит // 1-06-2018, 15:47
Салауат районынан Ғибаҙуллиндар – бер түгел, ике пар игеҙәктең ата-әсәһе
Игеҙ бала ата-әсә өсөн оло шатлыҡ та, икеләтә яуаплылыҡ та. Игеҙәк тәрбиәләүселәр икеләтә тәрбиәле булырға тейеш. Таныш булығыҙ – был татыу, матур, бәхетле ғаилә Салауат районынан Ғибаҙуллиндар булыр. Ун ике йыл ҡулға-ҡул тотоношоп йәшәгән Алһыу Тимерйән ҡыҙы менән Вадим Фәхрәзи улы бер түгел, ике пар игеҙәк тәрбиәләй. Ата-әсәнең оло бәхете булған Айһылыу менән Айгүзәлгә – ун бер, Илназ менән Алмасҡа өсәр йәш.
Ҡарынында игеҙәктәр йөрөткәнен белгәс, буласаҡ әсәнең түбәһе күккә тейә. Тормош иптәше лә был хәбәрҙе ҡыуанып ҡабул итә. Тиҙҙән бер-береһенә ике тамсы һыу кеүек оҡшаш күркәм ҡыҙҙар донъяға тәүге ауазын һала. Бер юлы икеләтә бәпес тыуыу шатлығын кисергән Ғибаҙуллиндар ең һыҙғанып ҡыуаныслы мәшәҡәттәргә сума. Ғаилә йәмле Йүрүҙән буйында урынлашҡан Комсомол ауылында йорт һалып инә, ҡош-ҡорт тота, емеш-еләк үҫтерә. Ә ҡыҙҙар, ай үҫәһен көн үҫеп, тиҙ үк ҡул аҫтына инә. Айһылыу менән Айгүзәл уҡыуҙа ла алдынғы, өйҙә лә ҙур ярҙамсы, шул уҡ ваҡытта футбол секцияһында шөғөлләнеп, ярыштарҙа призлы урындар ғына яулай. Ир менән ҡатын ҡыҙҙарға һеңле йәки ҡусты алып ҡайтыу хаҡында уйлана башлай....
Йондоҙнамә (28 май - 3 июнь)
Махсус бит // 28-05-2018, 14:05
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 384
РАДИОЭЛЕКТРОНИКА КОЛЛЕДЖЫ, 1943 й. элемтә электротехникаһы техникумы булараҡ асыла, 1944 й. алып электр‑механика, 1966 й. — радиотехника, 1985 й. — радиоэлектрон приборҙар эшләү техникумы, 1990 й. — Өфө радиоэлектроника колледжы, 2015 й. алып Өфө радиоэлектроника, телекоммуникация һәм хәүефһеҙлек колледжы. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә телекоммуникация системаларының мәғлүмәт хәүефһеҙлеге, компьютер системалары һәм комплекстары, күп каналлы телекоммуникация системалары, янғын хәүефһеҙлеге, элемтә селтәрҙәре һәм коммутация системалары һ.б. һөнәрҙәр б‑са алып барыла. 8 компьютер класы, 3 робото‑техника һәм телекоммуникациялар лаб., спорт, тамаша һәм уҡыу залдары, китапханаһы, мед. һәм методика кабинеттары, “Халыҡтар дуҫлығы” музейы бар. 14 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2015), улар араһында М.А.Зайцев, А.Н. Селивёрстов.
А.Г.Карташов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
17 август
17 август — григориан стиле буйынса йылдың 229-сы (кәбисә йылында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Аргентина — Генерал Сан-Мартинды иҫкә алыу көнө.
- Габон — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Индонезия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17.08.1945), Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы (17.08.1927—14.03.2004), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа Ҡыйғы районының М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының 7-се һәм 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы (17.08.1928—19.06.1997), совет һәм Рәсәй ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987).
- Варламова Екатерина Николаевна (17.08.1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 1971— 1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән Ленинград ҡалаһынан.
- Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы (17.08.1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы (1982. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).
- Пучков Виктор Николаевич (17.08.1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. Сығышы менән Тула ҡалаһынан.
- Вәхитов Радик Шакир улы (17.08.1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008). Сығышы менән хәҙерге Салауат районының Малаяҙ ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишкинин Таһир Хабрахман улы (17.08.1964), журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2009).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 244
ТЕХНОГЕН ҺӘЛӘКӘТТӘР, технологик процестың боҙолоуы йәки ҡулланған ваҡытта машиналарҙың, механизмдарҙың һәм техник ҡоролмаларҙың көтөлмәгәндә эштән сығыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ғәҙәттән тыш хәлдәр. Индустриаль (химик һәм радиацион ағыуланыуҙар, шартлауҙар, емерелеүҙәр һ.б.), транспорт (һауа, диңгеҙ, т. юл һ.б.) һәм ҡатнаш Т.һ. айырыла. Т.һ. төп күрһәткестәренең береһе булып һәләк булған кешеләр һанының күп булыуы, кешеләрҙең һаулығына, тирә-яҡ мөхиткә зыян килеүе, техносфера объекттарының емерелеүе тора. Т.һ. потенциаль хәүеф ҙур булған объекттарҙа (граждандар һәм оборона комплекстарында, химия һәм металлургия производстволарында), хәүефле йөктәрҙе һ.б. ташыған транспортта, гидротехник ҡоролмаларҙа, магистраль үткәргес торбаларҙа барлыҡҡа килә. Һәр бер һәләкәттең нигеҙендә соц. сәбәптәр ята, сөнки техник системаларҙы кешеләр уйлап таба, яһай һәм улар м‑н идара итә. Т.һ. ҡатмарлы системаларҙың элементтары (уларҙы төҙөүҙә кешеләр, ш. уҡ технологияларҙың төрлө элементтары ҡатнаша) араһында үҙ‑ара килешмәүсәнлек тыуыу һөҙөмтәһендә килеп сыға. Техника үҫешеү м‑н кеше факторының әһәмиәте арта, ул инженерлыҡ һәм персоналдың хаталарында күренә. Шулай уҡ Т.һ. тәбиғәт фажиғәләре (ер тетрәү, цунами һ.б.) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Башҡортостан терр‑яһында 1989 й. 4 июнендә Әшә — Оло Теләк т. юлы араһында транспорт һәләкәте була. Бер‑береһенә ҡаршы килгән 2 пассажир поезы араһында тишелгән үткәргес торбанан сығып юл буйында тупланған газ‑һауа ҡатышмаһы шартлай. Янғын 250 га майҙанды биләй, 1200‑ҙән ашыу кеше зыян күрә (780‑дән ашыу кеше урында уҡ һәләк була). 1989 й. 22 нояб. “Уфахимпром” пр‑тиеһы терр‑яһында фенол түгелә, ул ҡар һыуы м‑н 1990 й. мартында Чернушка, Шөгөр, Ҡариҙел йй. эләгә һәм Өфөнөң көньяҡ һыу алғысына тиклем барып етә. Эсәр һыуҙа фенол миҡдары 30 ПДК була. Бысранған һыуҙы ҡулланып ағыуланған халыҡтың дөйөм һаны 672876 кеше тәшкил итә. 1990 й. 23 апр. санитария‑эпидемиология станцияһы эсәр һыуҙы яраҡлы тип иғлан итә. 2002 й. 2 июлендә Германия күгендә, Швейцарияның “Скай Гайд” диспетчер хеҙмәте яуаплылығы зонаһында “Башҡортостан авиалиниялары”ның Ту‑154М пассажирҙар самолёты йөк ташыған “Боинг‑757” м‑н бәрелешә. Һөҙөмтәлә 71 кеше һәләк була.
Н.Н.Красногорская
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ғәмәлдәге дәүләт башлығы Владимир Путин ышаныслы еңеү яуланы – Дәүләт Думаһы депутаты Инга Йомашева
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
«Бөгөнгө көнгә Рәсәй Федерацияһы Президентын һайлауға төп йомғаҡтар яһалды һәм ышаныс менән ғәмәлдәге дәүләт башлығы Владимир Путин еңеү яуланы тип әйтергә була», — тип комментарий бирҙе берҙәм тауыш биреү көнөнән һуң Дәүләт Думаһы депутаты, халыҡ-ара эштәр буйынса комитет ағзаһы Инга Йомашева.
Башҡортостанда, бөтөн илдәге кеүек, һайлаусыларҙың күбеһе тауышын Владимир Путин өсөн бирҙе, уға Рәсәйҙе үҫеш һәм башҡа илдәр менән тыныс һыйышып йәшәү юлы буйынса алып барыуын дауам итергә ышанып тапшырҙы, тип айырым билдәләй депутат.
«Һайлауҙар алдынан халыҡ-ара хәл ярайһы уҡ көсөргәнешле булды, — тип иҫәпләй Инга Йомашева. — Америка Ҡушма штаттарының яңы йәҙрә доктринаһы күптәрҙә донъялағы тыныслыҡты һаҡлап ҡалыу мөмкинлегендә шикләнергә мәжбүр итте, ә Солсбериҙағы хәлдән һуң Бөйөк Британияның Рәсәйгә ҡарата логикаһыҙ ялыуҙары беҙҙең ике яҡлы мөнәсәбәттәргә кире йоғонто яһаны. Әммә был шарттар һайлаусыларға тауыш бирергә һәм артабан да суверенитетыбыҙҙы яҡлаясаҡ һәм бөтә рәсәйҙәрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу өҫтөндә эшләйәсәк Президентты һайларға ҡамасауламаны».
http://www.bashinform.ru/news/1131445-deystvuyushchiy-glava-gosudarstva-vladimir-putin-oderzhal-ubeditelnuyu-pobedu-deputat-gosdumy-inga-yu/