text:
Сыңғыҙхан
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
Темуджин төньяҡ-көнсығыш Азияның күсмә ҡәбиләләрен берләштереп, Сыңғыҙхан исемен алғандан һуң, сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Үҙ ғүмере эсендә ул Азияның күпселек өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә.
Йөкмәткеһе
- 1 Бала сағы һәм ғаиләһе
- 2 Берләштереү сәйәсәте
- 3 Сит илдәрҙе баҫып алыуы
- 4 Сыңғыҙҙың үлеме
- 5 Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Бала сағы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге башҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих китабы буйынса, ул ҡулында ҡан төйөрө менән тыуа, был уның киләсәктә ҙур юлбашсы булыуына ишара була. Уның атаһы Есугей — тайчиут ҡәбиләһе нойондарының береһе — һәм әсәһе Оэлундың тәүге улдары була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Темуджиндың атаһы яғынан туғандары — Хабул хан, Амбахай, Хотол хан — монгол ҡәбиләһенең хандары була. 1161 йылда, Цзинь династияһы — ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия — үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә. Сыңғыҙҙың атаһы Есугей (Боржигиндарҙың нойоны, Амбахай һәм Хотол хандың ҡустыһы) Монгол ҡабиләләренең юлбашсыһы булып ҡалҡып сыға, әммә уның хакимлығына Амбахайҙың тура вариҫы тайчиуттар ҡаршы сыға.
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
9 йәшлек сағында Темуджин атаһы менән унгират ҡәбиләһенә, буласаҡ ҡатыны Бортеның ғаиләһенә бара. Унгират ерҙәренән кире ҡайтҡан ваҡытта, уның атаһы оҙаҡ ваҡыт дауамында дошманлашҡан күрше татарҙар тарафынан ағыулана. Есугейҙың ырыуы йәш ырыу башлығының хакимлығын таныуҙан баш тарта, уларҙың малын ҡыуып, ғаиләһен ташлап китә. Оэлун балалары менән далала бөтөнләй яҡлауһыҙ ҡала.
Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй.
1182 йылда Темуджин ғаиләһенең йыраҡ туғаны Таргутай-Кирилтух, Есугей үлгәндән һуң, уның ерҙәренә хужа булып ала. Ә Темуджинды, үс алыуынан ҡурҡып, әсирлеккә ала һәм үҙенең ҡоло итә. Темуджиндың муйынына баш өсөн урын ҡалдырып, ике таҡтаны ҡуша бәйләп кейҙерәләр. Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала.
Шул йылдарҙа Сыңғыҙхандың буласаҡ тоғро дуҫтары Джелме һәм Боорчу уға ҡушыла.
Берләштереү сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта Азия халҡы Темуджин йәшәгән осорҙа бер нисә ҡәбиләгә бүлгеләнгән була. Йыш ҡына был ҡәбиләләр бер береһенә ҡаршы барымталар, ҡарымталар менән барып, бер-береһен талар була.
Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә.
16 йәштәр тирәһендә, Темучин үҙенә йәрәшелгән Бортеға өйләнә. Уларҙың өйләнешеүенән һуң күп тә үтмәй, Бортены меркеттәр урлай һәм ул меркет һуғышсыларының береһенә ҡатынлыҡҡа бирелә. Темуджин ҡатынын ҡайтарыу өсөн ярҙам һорап, кирәйҙәр ханы, атаһының туғандаш дуҫы — андаһы Тоорилға бара. Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы — андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра. Был йыйылма ғәскәр меркеттәрҙе ҡыйрата һәм Темуджин ҡатынын әсирлектән ҡотҡара. Бортеның улы Жуси тыуғандан һуң, уның атаһы Темуджин булыуында күптәр, шул иҫәптән Темуджин үҙе лә шикләнә. Шулай ҙа, Темужин артабан, йола буйынса, бер нисә ҡатын алғас та, Борте уның төп ҡатыны булып ҡала.
Темуджин Тоорил хан менән берләшкәндән һуң, ҡеүәт йыя башлай. Уның нүкәрҙәре ла, малдары ла ишәйә. Меркеттәргә ҡаршы яуҙан һуң Джамуха менән Темуджин берҙәм урҙала йәшәй башлай, әммә оҙаҡ та тормай, Темуджин үҙенең нүкәрҙәре менән айырылып китә. Был ваҡытта Джамуханың ҡайһы бер нүкәрҙәре лә Темуджинға ҡушыла. Был андаларҙың аралары боҙолоуына сәбәпсе була.
Джамуха менән Темуджиндың тәүге бәрелешенә Джамуханың ҡустыһы Тайчарҙың ултерелеүе һылтау була. Тайчар дуҫтары менән Темуджин көтөүенән аттарҙы ҡыуып алып китергә маташа, был ваҡытта көтөүселәрҙен береһе Тайчарҙы уҡ менән атып үлтерә. Джамуха Темуджиндан ҡустыһының үлтереүсеһен уға биреүен талап итә, һәм кире яуап алып, яу менән килә. Был яу ваҡытында Темуджин еңелә һәм уның ғәскәре ярайһы ғына хәлһеҙләнә.
Унан һуңғы яуҙа — 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә. Цзинь хакимдары татарҙарҙы еңеү хөрмәтенә Темуджинға ҡытай титулы — Джаутхури, Тоорилға Ван титулын бирә. Темуджин үҙенең Ҡытай хакимдарынан алған титулын бер тапҡыр ҙа ҡулланмай, Тоорил иһә был яуҙан һуң Ван-Хан исемен йөрөтә.
1197—1198 йылдарҙа Тоорил менән Темуджиндың аралары боҙола башлай. Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай. Иртән яу асырға һөйләшәләр, әммә, Джамуха менән Ван-Хан, Темуджиндың найман ғәскәрҙәренән ҡырылыуын теләп, төндә Темуджиндың ғәскәрен ҡалдырып ҡаса. Темуджин был хәйләне аңлап ҡала, яу асмайынса, сигенә һәм эҙен яҙҙыра. Найман ғәскәрҙәре, Темуджинды эҙәрлекләү урынына, Ван-Ханға ябырыла. Ван-Хан, ауыр яуҙы күтәрә алмай, ярҙам һорап Темуджинға мөрәжәғәт итә. Темуджин Тоорилға ярҙам итә.
1200 йылда Ван-хан менән Темуджин тайчиуттарға ҡаршы поход ойоштора. Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса. Был яу ваҡытында Темуджин уҡ менән яралана. Яуҙан һуң Темуджин ғәскәренә ҡушылырға теләгән яугирҙарҙың береһе нәҡ ул ханды яралауын таный, бының өсөн ул Темуджиндан Джебе — Уҡ исемен ала. Артабан ул хандың иң тоғро нүкәрҙәренең береһенә әйләнә.
1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы — гурхан итеп һайлай. Тик Темуджинға ҡаршы яуҙа был берләшкән ғәскәр ҡыйратыла, ә еңелгән ғәскәр башлыҡтары Джамуханы гурхан итеп таныуҙан баш тарта.
1202 йылда Темуджин күптәнге дошмандары — татарҙарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала — ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора. Һөҙөмтәлә, татарҙар ҡәбиләһенең йәше-ҡарты, ҡатын-ҡыҙҙар — барыһы ла үлтерелә.
Тоорилдың улы Нилх Темуджиндың ҡеүәте үҫә барыуынан һәм уның атаһы менән йылы мөнәсәбәттә булынынан көнләшә. Ул кирәй ханлығы үҙенә түгел, Темуджинға бирелеүенән ҡурҡып, атаһын Темуджинға ҡаршы көйләй. Ван-Хан ҡыҙын Темуджиндың оло улы Джучиға бирергә риза булмауы ике хан араһы тулыһынса өҙөлөүгә һәм хатта араларында һуғыш тоҡаныуға килтерә. Тоорил Темуджиндың сәйәсәтен күптән ҡабул итмәй килгән Джамуха менән берләшә. Башта еңелеп, ҙур юғалтыуҙарға тарыһа ла, Темуджин тиҙ арала көс йыйып, Джамуха менән Тоорил ғәскәренә көтөлмәгәндә ябырыла. Шулай итеп, Тоорил еңелә, ә Джамуха ҡасып өлгөрә. Был һуғыштан һуң кирәй ҡәбиләһе тулыһынса тар-мар ителеп, юҡҡа сыға.
Артабан Темуджинға найман ҡәбиләһенән ҡурҡыныс янай — Джамуха һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау таба. Найман башлығы Таян хан Темуджинды юҡ итеп, монгол далаларында берҙән-бер ҡеүәтле көс булырға ниәтләй, Темуджин, быны күҙаллап, наймандарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң наймандар еңелә, ә Джамуха яу барышында уҡ наймандарҙың еңелеүен һиҙемләп, ғәскәре менән ҡаса. Шул уҡ йылда Темуджин ғәскәре меркеттәрҙе ҡыйрата.
Бер нисә яуҙан һуң, 1206 йылда Джамуханы үҙ кешеләре Темуджинға тотоп бирә. Темуджин Джамухаға ҡайтанан дуҫлыҡ тәҡдим итә һәм үҙенең яғына сығырға әйҙәй. Джамуханы һатҡан кешене ул үлтерергә бойора — үҙенең ғәскәренә ул һатлыҡтарҙы ҡабул итмәй. Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай. Монгол ҡанундары буйынса, Темуджин уны ҡан ҡойоуһыҙ, умыртҡа һөйәген һындырып үлтерә.
Шулай итеп, Темуджин монгол далаларында берҙән-бер хан булып ҡала, даланың меркет, найман, уйғур, кирәй, татар һәм башҡа ҡәбиләләре уға буйһондорола. Был оҙаҡ йылдар бер-береһе менән дошманлашып, Ҡытай династиялары тарафынан ҡыҫылып, иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ кисергән монголдар өсөн оло уңыш була. Артабан монгол хандары Ҡоролтайында Темуджин Сыңғыҙхан тип иғлан ителә.
Сит илдәрҙе баҫып алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Си Ся династияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе — Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була.
Темуджин иң беренсе нәүбәттә ғәскәрен монгол ерҙәренә яҡыныраҡ торған Көнбайыш Си Ся империяһына ҡаршы алып бара. Ҡеүәтлерәк Цзинь династияһы Си Ся императорына ярҙамға килмәйәсәген ул алдан күремләй. Ысынлап та, танғуттар цзиндарҙан ярҙам һорай, ләкин уларҙың үтенестәре кире ҡағыла. Сыңғыҙхан 1209 йылда Көнбайыш Си Сяны баҫып ала.
Цзинь династияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1211 йылда Сыңғыҙхан Цзинь династияһын буйһондорорға ниәтләй. Цзинь династияһы ғәскәре башлығы тәүге мөмкинлек сыҡҡас та монголдарға ҡаршы яу асмай, хаталана. Уның урынына Цзинь ғәскәренең башлығы монгол яғына илсе ебәрә, уныһы иһә артылыштың икенсе яғында Цзинь ғәскәре тороуы тураһында әйтә. Был һуғыш ваҡытында монголдар Цзинь ғәскәренән меңләгән һуғышсыны ҡырып һала. 1215 йылда Сыңғыҙ Цзинь династияһының баш ҡалаһы Чжундуны (хәҙерге Пекин) ҡамап, баҫып ала һәм талай. Ҡытай императоры иленең төньяғын монголдарға ҡалдырып, баш ҡалаһын көньяҡҡа, Кайфын ҡалаһына күсерергә мәжбүр була.
Ҡара Ҡытай ҡағанаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был арала Кучулук — Темуджин баҫып алып, монголдарға буйһондорған найман ханы Таян хандың улы — көнбайышҡа ҡаса һәм һәм шунда яңы көс йыя. Сыңғыҙхан Ҡара Ҡытайҙы баҫып алып, Кучулукты еңеп сығырға ниәтләй. Был ваҡытҡа монгол ғәскәре унлап йылдар дауамында барған Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһына ҡаршы һуғыштан йонсоған була. Шуға Сыңғыҙ Кучулукҡа ҡаршы йәш ғәскәр башлығы Джебе етәкселеге аҫтында ике генә төмәнен ебәрә (20 000 һуғышсы).
Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була — улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә. Кучулук ғәскәре Ҡашҡарҙың көнбайышында монголдарҙан еңелә. Кучулук тағы ҡаса, әммә Джебенең ғәсҡәре уны ҡыуып етә һәм үлтерә. 1218 йылда, Ҡара Ҡытай ҡолағас, Монгол империяһы көнбайышта Балхаш күленә тиклем киңәйеп, Хәрәзм империяһы менән сикләнә.
Башҡорт иле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт иленең монгол ханлығына инеү үҙенсәлектәре төплө өйрәнелмәгән. Был хәрәкәтте тасуирлаған бер нисә фекер йәшәп килә. Шуларҙың береһе буйынса башҡорт иле монголдар тарафынан 1136—1242 йылдар араһында баҫып алынған. Л. Н. Гумилев фекеренсә «монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә… Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһәйәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә»[1]. Венгр монахы Юлиандың юл яҙмаларына таянып, был ваҡиға 1220—1223 йылдар тирәһендә булыған тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г. А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә. Үҫәргән башҡорттары шәжәрәһендә Мөйтән бейҙең Сыңғыҙған менән Иртыш буйында осрашыуы тасуирлана. Был ваҡиғаның аныҡ ваҡыты билдәле түгел, шулай ҙа 1219 йылдың йәйендә булған тигән фекер бар[2]. Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекере буйынса башҡорттар монгол дәүлетенә 1207—1208 йылдарҙа ҡушылған булырға тейеш. Башҡортостан дәүлетеселеге буйынса билдәле ғалим Зөфәр Еникиев фаразлауынса, был фекерҙәр барыһы ла урынлы. Сөнки Иртыш—Урал—Волга буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған. Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Волга буйы Болғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар[3]. Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ.
Хәрәзм империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ваҡытта Хәрәзм династияһы башында шаһ Ала әд-дин Мөхәммәт тора. Сыңғыҙхан Хәрәзм менән иҡтисади бәйләнеш тотоуҙы хуп күреп, империяға 500 кешелек каруан ебәрә. Әммә Хәрәзмдең Отрар ҡалаһы башлығы Иналха хан ҡарауанды Хәрәзмгә ҡаршы мәғлүмәт йыйырға иҫәп тотҡан монгол кешеләре тип, уға һөжүм итә. Сыңғыҙхан икенсе мәртәбә шаһтың үҙеңә илселәр ебәрә. Шаһ уларҙың береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарының башын киҫтерә. Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән — 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя. Хәрәзм
Сыңғыҙхандың үҙенең, ғәскәр башлыҡтарының һәм улдарының етәкселеге аҫтында монгол ғәскәре Тянь-Шань тауҙары аша үтеп, Хәрәзм ерҙәренә керә. Сыңғыҙхан ғәскәрен өс өлөшкә бүлә. Тәүге өлөшөн улы Джучи Хәрәзмдың төньяҡ-көнсығышына алып китә. Икенсе өлөшө Джебе етәкселеге аҫтында Хәрәзмдең көньяҡ-көнсығышына табан, Сәмәрҡәнд ҡалаһына табан юллана. Өсөнсө өлөшөн Сыңғыҙхан һәм Тулуй Хәрәзмдең төньяҡ-көнбайышына табан алып китә.
Шаһ үҙенең ғәскәрен бер нисә кесе өлөшкә бүлеп, төрлө ҡалаларға ебәрә. Төп ғәскәрҙең бүлгеләнеүе Хәрәзмдең еңелеүенә төп сәбәпсе була. Оҙон юлдан йонсоған монголдар оло ғәскәргә ҡаршы тороу урынына, Хәрәзмдең кесе өлөштәргә бүлгеләнгән ғәсҡәрен берәмләп тар-мар итә. Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора. Шаһ үҙе ҡалаһынан ҡаса һәм билдәһеҙ сәбәптәр менән, империяһындағы кескәй генә утрауҙа үлә.
Монголдарҙың был яуы уғата ҡырағай алып барыла. Хәрәзмдең баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд ҡолағас, ҡала башлыҡтары, ябай кешеләрҙе ҡалдырып, Бохараға ҡаса. Сыңғыҙхан шаһ биләмәләрен генә түгел, ҡалаларҙы, хатта яҡын-тирәләге ауылдарҙы тулыһынса юҡ итергә бойора.
Шаһтың улы Джәләл әд-Дин атаһының ғәскәрен етәкләп, күпмелер ваҡыт монголдарға ҡаршы тора. Әммә үҙ-ара килешә алмау сәбәпле, ғәскәр тағы бүленә һәм улар, тар-мар ителеп, Бохараға тағы ҡасырға мәжбүр була. Шулай итеп, Хәрәзм империяһы юҡҡа сыға.
Грузия һәм Киев Русияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1220 йылда, Хәрәзм ғәскәрен тулыһынса юҡҡа сығарғандан һуң, монгол ғәскәренең бер өлөшө Джебе һәм Сүбәдәй етәкселегендә көнбайыш ерҙәргә юллана. Монголдар Грузияға баҫып инә, Генуялағы Каффа (хәҙерге Феодосия) һәм Ҡырым ҡәлғәләрен ала. Артабан улар Ҡара диңгеҙ буйында ҡыш сыға һәм кире юлға борола. Мстислав Галичский һәм Мстислав III Киевский ғәсҡәренән торған, әммә насар ойошторолған 80 000 кешелек Киев Русияһы ғәскәре уның юлын ҡамай. Сүбәдәй славяндарға солох тәҡдим итеп, илселәр ебәрә, әммә илселәр үлтерелә. 1223 йылда, Калка йылғаһы буйындағы яуҙа Сүбәдәй ғәсҡәре күпкә ҙурыраҡ Киев ғәскәрен еңә, шул уҡ ваҡытта, Һамар ҡултығында күрше Волга Булғарҙары ғәскәренән еңелә. Хәҙер урыҫ кенәздәре солох тәҡдим итә. Сүбәдәй кенәздәрҙе ғәфү итергә йыйынмай. Монгол ҡанундары буйынса, урыҫ кенәздәренең алтыһы ла, шул иҫәптән Мстислав III Киевский, ҡанһыҙ үлемгә дусар ителә.
Сүбәдәй һәм Джебе был киң билдәле сәйәхәт ваҡытында бөтә Каспий диңгеҙе буйын урап үтә һәм юлында осраған бөтә ғәскәрҙе лә тиерлек ҡырып һала. Сыңғыҙхандың ейәне Батый етәкселеге аҫтында монголдар был ерҙәргә тағы килә һәм 1237 йылда Волга Булғарҙарын һәм Киев Русияһын баҫып алып, 1240 йылда кире борола.
Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монгол ғәскәренең төп көсө Сыңғыҙхан һәм уның ғәскәр башлыҡтары менән Хәрәзм империяһына ҡаршы яу башлағас, Көнбайыш Си Ся Цзинь менән монголдарға ҡаршы берләшә. Улар Хәрәзмгә иғтибарын йүнәлткән монголдар берләшкән ғәскәргә ҡаршы тора алмаҫына иҫәп тота.
1226 йылда Сыңғыҙхан танғуттарға ҡаршы яу аса. Уның ғәскәре тиҙ арала танғут ҡалаларын ала. Ноябрҙә Сыңғыҙ Һары йылғаһы аша үтеп, төп танғут ғәскәрен тар-мар итә. 1227 йылда Сыңғыҙхан ғәскәре танғут баш ҡалаһын юҡҡа сығара. Яңы танғут императоры тиҙ үк үҙе монголдарға буйһона, тоҡанған ҡаршылыҡҡа асыуланған Сыңғыҙхан император ғаиләһен тулыһынса язалап үлтерергә бойора.
Сыңғыҙҙың үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1227 йылдың 18 авгусында, Цзинь династияһы һәм Көнбайыш Си Ся династияһына ҡаршы яу ваҡытында, Сыңғыҙхан үлә. Үлеменең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. Ҡайһы бер фараздар буйынса, атынан ҡолай, икенсе фараздар буйынса, ул үпкә ауырыуынан үлә. Ҡайһы бер йылъяҙмалар әйтеүенсә, ул танғуттарға ҡаршы яу ваҡытында үлтерелә.
Сыңғыҙхан үҙен үҙ ҡәбиләһе ҡанундары буйынса, йәшерен ерләүҙәрен һорай. Үлеменән һуң уның кәүҙәһен Монголияға, фараздар буйынса, тыуған урынына ҡайтаралар.
Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сыңғыҙхан дәүерендә һәм унан һуң Монгол ерҙәрендә ул сығарған закондар йыйынтығы — Яса хөкөм итә. Монгол империяһы үҙенең ҙурлығы арҡаһында милләттәрҙең, мәҙәниәт, диндәрҙен күп төрлөләрен үҙ эсенә һыйҙыра, шаманизмдан башҡа диндәр ҡыҫырыҡланмай ғына түгел, Сыңғыҙхан хатта буддизм, даосизм кеүек диндәр менән үҙе лә ҡыҙыҡһына. Баҫып алыу яуҙары ваҡытында дини йорттарҙы таларға рөхсәт ителмәй, дин әһелдәре, уҡытыусылар яһаҡ түләүҙәрҙән азат ителә. Наймандарҙы баҫып алғандан һуң ул уҡыу — яҙыу менән ҡыҙыҡһына, үҙенең улдарына һәм ейәндәренә уҡытыусылар итеп найман кешеләрен тәғәйенләй.
Быуаттар буйына Сыңғыҙхан исеме монгол, төрөк халҡы араһында бөйөк еңеүсе, монгол дәүләтен ойоштороусы булараҡ ололап телгә алына, ә монгол ғәскәре үткән урыҫ ерҙәрендә һәм Ираҡ, Иран кеүек илдәрҙә ул ҡан ҡойоусы, ҡыйратыусы булараҡ хәтерҙә ҡалған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005;
- Груссе Р. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М., 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3
- Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935;
- Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018521-3
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 2. Пер. О. И. Смирновой, 1952;
- Юань-чао би-ши. Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941;
- Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976.
- Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Юрченко А. Г. Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. — СПб.: Евразия, 2006. — с. 7-22.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Батулла. Чингис-хан
- Эренжен Хара-Даван «Чингисхан как полководец и его наследие»
- Сокровенное сказание монголов. Улан-Удэ, 1990
- Исай Калашников. Жестокий век: роман
- Всемирная история в лицах. Чингисхан — основатель и великий хан Монгольской империи
- Сумбур. Личности. Чингисхан
- Чингисхан. Биография
- Всемирная История. Чингисхан
- Биографии знаменитых личностей
- Дмитрий Песков «Русь и монголы. „Железный век“ русской истории»
- Скрынников Р. Г. Монгольское нашествие
- Соловьев С. М. История России с древнейших времён
- Карамзин Н. М. История государства Российского
- Русский биографический словарь
- Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта
- Основные моменты жизни Чингисхана
- Кузнец степной морали
- Темучин — каратель неразумных
- Правила боя
- Монгольское иго за Китайской стеной
- Коллекция 200 азиатских портретов Чингисхана
Чингисхан на среднеазиатской миниатюре:


c: text/html

text:
Калинин районы халҡы Өфөнөң иң «тынғыһыҙ» граждандары булып сыҡты
Калинин районы граждандары 2010 йылда Өфөнөң иң «тынғыһыҙ» халҡы булып сыҡты. Мэрияның «ҡыҙыу пейджерына» иң күп мөрәжәғәт тап уларҙан килгән – 510 шылтыратыу. Шундай мәғлүмәт бирҙе шишәмбе көндө ҡала башлығы ҡатнашлығында үткән оператив кәңәшмәлә Өфө хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы Раил Мөхәмәтов.
Мөрәжәғәт иҫәбе буйынса Орджоникидзе районы икенсе урында – 469. Ә иң әҙ шылтыратыу Дим районынан килгән – ни бары 48.
«Башинформ» агентлығына ҡала хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, өфөлөләр өсөн торлаҡ йорттарға ремонт һәм уларҙы тейешле хәлдә тотоу көнүҙәк тема булып ҡала. Шылтыратыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тап ошо мәсьәләгә ҡайтып ҡала. Шулай уҡ кешеләрҙе ихаталарҙы төҙөкләндереү, пассажирҙар ташыу сифаты, йәмәғәт тәртибен һаҡлау һәм ҡалалағы юлдар торошо мәсьәләһе борсой.
Ғәҙәттәгесә пенсионерҙар ҙур әүҙемлек күрһәтте. Тап улар ҡала властарына ялыуҙар һәм тәҡдимдәр менән йышыраҡ мөрәжәғәт итә. Шуның менән бергә, Раил Мөхәмәтов билдәләүенсә, «ҡыҙыу пейджер»ға шылтыратыуҙарҙың тотороҡло артыуы күҙәтелә. 2010 йылда уларҙың иҫәбе 2177-гә еткән. Уҙған йыл менән сағыштырғанда был 700-гә күберәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Европа Виадрина университеты
Координаталар: 52°20′32″ с. ш. 14°33′14″ в. д. / 52.342234° с. ш. 14.553797° в. д. (G) (O) (Я)
Европа Виадрина Университеты (нем. Europa-Universität Viadrina in Frankfurt (Oder)) — Германияның көнсығышында, Бранденбург ерендә , Франкфурт-на-Одере ҡалаһында урынлашҡан Европаның иң беренсе университеттарының береһе.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1506 йылда Реформация дәүерендәге немец гуманисы Вимпина Конрад ҡарары менән асылған университет. Вимпина Конрад университеттың беренсе ректоры була.
Название «Виадрина» һүҙе лат. Viadrina һүҙенән килеп сыҡҡан, «Одерҙа» тигәнде аңлата.
Виадрина университеты асылғас, унда Германия, Польша, Швеция, Норвегия һәм Даниянан килген 900 студент белем ала. Ул ваҡытта Одерҙағы франкфуртта 5 мең кеше йәшәй һәм ҡала хаклы рәүештә университетлы тип атала.
1811 йылда университет Вроцлав ҡалаһына күсерелә (ул ваҡытта ҡалала Наполеон Францияһы хакимлек итә, 1814 йылдан ҡалала Пруссия хакимлеге урынлаша)
Броцлав ҡалаһына күскәнсе Виадрина университетында 55 000 тирәһе кеше белем ала. Университет үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.
Билдәле университет тамамлаусылары араһында Ульрих фон Гуттен, ТомасМюнцер, Вильгельм һәм Александр Гумбольдты, Карл Филипп Эммануил Бах, Генрих фон Клейст һ. б.
180 йыл үткәс 1991 йылдың 15 июлендә Виадрина университеты яңынан асыла һәм беренсе уҡыу йылын башлай.
Факультеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юридик
- Иҡтисад
- Мәҙәниәт


text:
Миграция закондарын боҙған өсөн 2500 сит ил кешеһе яуаплылыҡҡа тарттырылды
Быйыл 1 марттан 15-енә тиклем Башҡортостан биләмәһендә миграция хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре башҡа ҡыҙыҡһынған ведомстволар вәкилдәре менән бергә үткәргән “Сит ил кешеһе” операцияһы сиктәрендә, сит ил кешеләре хеҙмәте файҙаланылған сәнәғәт производствоһы, ауыл хужалығы, төҙөлөш, сауҙа, көнкүреш хеҙмәтләндереүе һәм транспорт объекттары тикшерелде.
Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 2500-ҙән ашыу сит ил гражданы РФ миграция закондарын боҙған өсөн яуаплылыҡҡа тарттырылды. Башлыса, Рәсәй Федерацияһы биләмәһенә килеү һәм унда йәшәү режимы боҙолған.
Миграция закондарын боҙған өсөн 6 миллион һумдан ашыуға административ штраф һалынған.
Операция ваҡытында 10 енәйәт факты асыҡланды, шул иҫәптән законһыҙ миграция ойошторған өсөн дүрт енәйәт эше ҡуҙғатылды, тағы дүрт енәйәт эше ялған документтар яһап һатҡан өсөн асылды, наркотиктар әҙерләгән һәм һаҡлаған, законһыҙ рәүештә атыу ҡоралы һатып алған һәм һаҡлаған өсөн берәр эш ҡуҙғатылды.
Республика ҡала һәм район судтары тарафынан 92 сит ил гражданына ҡарата Рәсәй Федерацияһынан ситкә ҡыуыу тураһында ҡарар сығарылды.


text:
Фото:
Баймаҡ районы етәкселегендә үҙгәрештәр
Фото:
Баймаҡ районы муниципаль район Советының 2011 йылдың 29 мартындағы ҡарарына ярашлы, Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәте башлығы вазифаһына контракт буйынса Илшат Ситдыҡов тәғәйенләнде.
Илшат Ситдыҡов 1961 йылда Баймаҡ районының Темәс ауылында тыуған. 1992 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1978 йылда Баймаҡ районының Һәүәнәк совхозы эшсеһе булараҡ башлай.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Йылайыр совхоз-техникумында уҡый, унда комсомол ойошмаһы секретары була.
1985 – 1991 йылдарҙа — Йылайыр совхоз-техникумында бүлексә идарасыһы, директор урынбаҫары.
1991 – 1995 йылдарҙа — Баймаҡ районы Һәүәнәк совхозы директоры.
1995 — 2001 йылдарҙа — Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районы хакимиәте башлығы.
2001 – 2011 йылдарҙа — «Баймаҡ» тәжрибә-етештереү хужалығы федераль дәүләт унитар предприятиеһы директоры.
2011 йылдың февраленән әлегә тиклем – Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы.


text:
Өфөлә «АгроКомплекс-2016» ҙур агросәнәғәт күргәҙмәһе ойошторола Фото: Андрей Старостин
Өфөлә «АгроКомплекс-2016» ҙур агросәнәғәт күргәҙмәһе ойошторола
Өфөлә «АгроКомплекс-2016» ҙур агросәнәғәт күргәҙмәһе ойошторола Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2016 йыл, 11 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
15 марттан 18-нә тиклем Өфөләге «ВДНХ-Экспо» майҙансығында «АгроКомплекс-2016» XXVI агросәнәғәт күргәҙмәһе ойошторола. Сирек быуат эсендә «АгроКомплекс» республиканың төп агросәнәғәт форумдарының береһенә һәм ил, халыҡ-ара кимәлдәге ҙур сараға әүерелде. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә хәбәр иттеләр.
«АгроКомплекс»тың күп тармаҡлы концепцияһы агросәнәғәт комплексының бөтә спектрын үҙ эсенә ала. Килеүселәргә һәм ҡатнашыусыларға уңайлы булһын өсөн күргәҙмә агросәнәғәт комплексының төп йүнәлештәре буйынса ете тематик бүлеккә бүленгән — «Туҡланыу продукттары», «Эшкәртеү ҡорамалдары», «Ауыл хужалығы техникаһы», «Малсылыҡ», «Ветеринария», «Үҫемлекселек» һәм «500 ферма».
Эшлекле программала пленар ултырыштан һәм секция эштәренән торған агросәнәғәт форумын уҙғарыу ҡаралған, тип һөйләнеләр ведомствола. Ултырышта Рәсәй төбәктәре башлыҡтары һәм министрлыҡ вәкилдәре, Башҡортостан райондары башлыҡтары, агросәнәғәт комплексы предприятиелары етәкселәре ҡатнаша. Секцияларҙың модераторҙары булып тармаҡ эксперттары, федераль власть органдары вәкилдәре, агросәнәғәт комплексы предприятиелары һәм ассоциациялары етәкселәре сығыш яһай.
Былтыр XXV күргәҙмәлә Рәсәйҙең 32 төбәгенән, Ҡаҙағстандан, Голландиянан, Польшанан, Германиянан һәм Ҡытайҙан 250-нән ашыу предприятие ҡатнашты. «АгроКомплекс» сиктәрендә бал йәрминкәһе һәм орлоҡ күргәҙмә-һатыу, «Тере ферма»ның эше ойошторолдо, унда һарыҡтарҙы, ҡош-ҡортто һәм ҡиммәт тиреле кейектәрҙе күрергә мөмкин ине.


text:
Өфөлә ҡышҡы йөҙөү буйынса чемпионат үтә
16 һәм 17 ғинуарҙа Иван Яҡутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркында ҡышҡы йөҙөү буйынса Өфөнөң XIII асыҡ чемпионаты үтә.
16 ғинуарҙа 15 сәғәттә спортсы-марафонсылар араһында 300 метрға йөҙөүҙәр үткәрелә.
17 ғинуарҙа 50 һәм 100 метрға ярыштар, ҡышҡы һыу инеүселәр рәтенә ҡабул итеү, ҡала командалары араһында дүрткә 25 метр эстафетаһы, үҙҙәренең программаһы буйынса ҡунаҡтарҙың команда менән йөҙөргә төшөүҙәре, өлкән йәштәге ҡатнашыусыларҙың һәм мөмкинлектәре сикләнгән йөҙөүселәрҙең йөҙөүе көтөлә.


text:
Мәскәүҙә юғары уҡыу йорттарының беренсе курс студенттары – Башҡортостан йәштәре осрашты
Мәскәүҙә баш ҡаланың юғары уҡыу йорттарына уҡырға ингән Башҡортостан йәштәренең осрашыуы үтте.
Сараны ойоштороусылар – Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта республика студенттары һәм аспиранттарының ассоциацияһы, «Мәскәү башҡорттары» йәмәғәт ойошмаһы. Осрашыуҙа баш ҡаланың төрлө юғары уҡыу йорттарынан 80-гә яҡын беренсе курс студенттары йыйылды. Уларҙы башҡорттарҙың Мәскәүҙәге йәмәғәт ойошмалары активистары сәләмләне.
Студенттарҙың күп һанлы һорауҙарына уларҙың олораҡ яҡташтары яуап бирҙе. Ҙур ҡалала үҙеңде нисек тоторға, ауыр хәлгә осраған ваҡытта ҡайҙа һәм кемгә мөрәжәғәт итергә — был хаҡта үҙҙәренең кәңәштәрен дә бирҙе улар.


text:
Башҡортостандағы Роспотребнадзор етәксеһе эштән китте
Роспотребнадзорҙың Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе – республиканың баш санитар табибы Роберт Такаев үҙ теләге менән вазифаһынан китте.
Әлеге ваҡытта ведомство етәксеһе вазифаһын республикалағы Идаралыҡ башлығының урынбаҫары Нина Кондрова башҡара. Территориаль бүлексәгә етәксе тәғәйенләү тураһындағы һуңғы ҡарарҙы Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт башлығы ҡабул итәсәк.
Роберт Такаев Роспотребнадзорҙың БР буйынса идаралығына 2004 йылдан етәкселек иткәйне.


text:
Өфөнән тәүге хаж ҡылыусылар юлға сыҡты Фото: Олег Яровиков
Өфөнән тәүге хаж ҡылыусылар юлға сыҡты
Өфөнән тәүге хаж ҡылыусылар юлға сыҡты Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 4 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфө аэропортынан хаж ҡылыусыларҙың тәүге төркөмө Сәғүд Ғәрәбстанына юлланды. 46 кеше рейс менән Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә осто, унан улар изге урынға барып етәсәк.
Республиканан 132 диндар хажға бара. Был былтырғыға ҡарағанда ике тапҡырға аҙыраҡ. Рәсәйҙән бөтәһе 12 мең кеше хаж ҡыласаҡ.
Өфөлә үткән хаж буйынса йомғаҡлау ултырышында билдәләнеүенсә, быйыл рәсәйҙәр өсөн дөйөм квота элеккесә ҡалған — 16 400, әммә изге урындарға ғибәҙәт ҡылырға теләүселәр аҙ. Был долларҙың ҡырҡа артыуына бәйле. Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, быйыл 80 процент самаһы ғына квота тултырылған.
Мәккәгә хажға барыу исламдың бишенсе терәге һанала. Мөмкинлеге булған һәр мосолманға ғүмерендә бер генә мәртәбә булһа ла хаж ҡылыу фарыз. Ундай кешеләр «хажи» исемен йөрөтөргә хоҡуҡлы. Хаж тамамланғас, бөтә донъя мосолмандары Ҡорбан байрамын билдәләй. Быйыл ул 24 сентябргә тура килә.


text:
Фото:
Сибай 55 йыллыҡ юбилейын ижади конкурстар менән билдәләйәсәк
Фото:
Сибай ҡалаһы хакимиәте ҡалаға нигеҙ һалыныуҙың 55 йыллығы айҡанлы бер юлы бер нисә күпме конкурста ҡатнашыуға заявкалар ҡабул ителеүе тураһында иғлан итте.
Шулай итеп, «Сибайҙы данлап» ижади конкурсында ҡатнашыуға композиторҙар, балетмейстерҙар, шағирҙар һәм сәсәндәр саҡырыла. Шул уҡ мәлдә ҡатнашыусылар йәше сикләнмәй. Уларҙың эштәре өс номинацияла билдәләнәсәк: ҡала тураһында иң яҡшы композиторлыҡ эше, иң яҡшы хореография ҡуйылышы һәм иң яҡшы шиғыр йәки ҡобайыр.
Параллель рәүештә «Сибай — оҫталар ҡалаһы» милли кәсептәр, биҙәү-ҡулланма һәм һынлы сәнғәт оҫталары конкурсы үткәрелә. Унда ҡатнашыу өсөн заявкалар ике йүнәлеш буйынса ҡабул ителә — «Традицион милли кәсептәр, биҙәү-ҡулланма һәм һынлы сәнғәт» һәм «Фәнни-техник ижад».
Шулай уҡ «Сибай ҡалаһының милли байрам ризыҡтары» милли аш-һыу рецептары конкурсы ла ҡала юбилейына ҡарата ойошторола. Конкурс еңеүселәре һәм бүләкләнеүселәре 11 сентябрҙә Ҡала көнөн байрам иткәндә ҡиммәтле бүләктәр аласаҡ.


text:
Өфөлә ашнаҡсылар һәм кулинарҙар һөнәри байрамдарын билдәләй
Бөгөн Өфөлә ашнаҡсылар һәм кулинарҙар үҙҙәренең һөнәри байрамдарын билдәләй. Төп тантана Ҡала Мәҙәниәт һарайында уҙа.
Бөтә донъяла Ашнаҡсылар көнө бер көн алда – 20 октябрҙә билдәләнде. Халыҡ-ара дата 2004 йылда Бөтә донъя кулинарҙар йәмғиәте ассоциацияһының инициативаһы менән булдырыла. Был ойошма составына төрлө илдәрҙән һигеҙ миллион ашнаҡсы һөнәре вәкилдәре инә. Халыҡ-ара ашнаҡсылар көнө 70 илдә киң күләмле байрам сараһына әүерелгән.
Рәсәйҙә кулинария фән булараҡ 18-се быуатта үҫешә башлай. Был туҡланыу предприятиеларының таралыуы менән бәйләнгән. Тәүҙә корчма, һуңынан трактирҙар һәм ресторандар. Беҙҙең илебеҙҙә беренсе кулинария кухняһы 1888 йылда Петербургта асыла.
Башҡортостанда бындай ҙур күләмле байрам беренсе тапҡыр уҙғарыла. Киләһе йылдарҙа байрамды йыл һайын үткәрергә планлаштыралар.
Сара программаһына профессиональ һәм һәүәҫкәр мастер-кластар үткәреү, стратегик инициативалар директоры Джозеф Монастеронан (Joseph Monastero) CendallCollege уҡытыу программаһын (Чикаго, АҠШ) презентациялау, сәй клубының өлгө эше, профессиональ хеҙмәткәрҙәр араһында ҡунаҡсыллыҡ өлкәһендә конкурстар, сағыу шоу-программа, күргәҙмәләр инә.
Байрам концерт менән тамамланасаҡ, унда йәмәғәт туҡланыуы хеҙмәткәрҙәре үҙҙәре сығыш яһаясаҡ.


text:
БМО 2011 йылды Халыҡ-ара химия йылы тип иғлан итте
ЮНЕСКО хуплауында, Халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзы – ИЮПАК инициативаһына ярашлы, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 2011 йылды Халыҡ-ара химия йылы тип иғлан итте. Йыл девизы — «Химия – беҙҙең тормошобоҙ, беҙҙең киләсәгебеҙ» — кешелек үҫешен тәьмин итеүҙә был фәндең мөһим ролен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Химия йылы рәсми башланғанға тиклем бер аҙна алдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында «Ҡатын-ҡыҙ-химиктар Халыҡ-ара химия йылын ҡаршылай» исеме аҫтында осрашыу үткәрелде. Үҙ ғүмерен химияға арнаған ҡатын-ҡыҙҙар осрашыу ваҡытында уларҙың фәндәге ролен тикшерҙе.
— Бөгөн, 18 ғинуарҙа, Мария Кюриға радий һәм полонийҙы асҡан һәм тикшергән өсөн Нобель премияһы бирелеүгә 100 йыл тула. Тап ошо көндө беҙ төп химиктарҙы осрашыуға йыйҙыҡ, — тине профессор, БР Фәндәр академияһы академигы Илдус Абдрахманов.
Фәндә ҡатын-ҡыҙҙар һәм Мария Склодовская-Кюриға Нобель премияһы бирелеүҙең 100 йыллығы сараның төп темаларының береһе булды.


text:
Башҡортостандың Ҙур Ирәмәл тауында юғалған туристар табылды — Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы
ӨФӨ, 2015 йыл, 31 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Ҙур Ирәмәл тауының көнсығыш битләүендә юғалған туристарҙы Трехгорный ҡалаһының эҙләү-ҡотҡарыу отряды ҡотҡарыусылары тапҡан. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Силәбе өлкәһендәге Баш идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 14 йәшлек ҡыҙ һәләк булған. Әсә менән алты йәшлек малай ауыр хәлдә. Хәлдең сәбәптәре асыҡлана.
Башҡортостандың Николаевка ҡасабаһына Белореттан ике ашығыс медицина ярҙамы бригадаһы ебәрелгән. Төлөк ҡасабаһына ла Йүрүҙән һәм Трехгорный ҡалаларынан ике ашығыс медицина ярҙамы бригадаһы килгән. Эштәр бер минутҡа ла тынмай.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, бер нисә көн элек Башҡортостанда, Ирәмәл тәбиғәт паркы биләмәһендә ике балалы ҡатын юғалды. Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостандағы Баш идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, туристар Ҡазандан килгән. 29 мартта иртәнге сәғәт 7-лә улар Ҙур Ирәмәл тауына китә һәм тейешле ваҡытҡа — сәғәт 4-кә кире әйләнеп ҡайтмай.


text:
Башҡортостандың Төҙөүселәр союзында 500-гә тиклем ойошма ҡатнаша ала
«Башҡортостан Республикаһының Төҙөүселәр союзы» эш биреүселәрҙең үҙен үҙе көйләүсе ойошмаһы» коммерцияға ҡарамаған партнерлығының киләһе йылға мөһим бурыстарының береһе – барлыҡ техник сикләүҙәрҙе һәм ҡағиҙәләрҙе ҡәтғи үтәү. Был хаҡта Пратнерлыҡтың дөйөм йыйылышында Башҡортостандың Төҙөүселәр союзы президенты Рәшит Мәмлиев хәбәр итте.
Бынан тыш, Партнерлыҡта ҡатнашыусылар һанын 450-500 ойошмаға тиклем еткереү, юридик һәм айырым кешеләргә зыян килтереү осраҡтарына юл ҡуймау, төҙөлөш-монтажлау эштәренең һәм капиталь төҙөлөш объекттарының сифатын арттырыу ҙа Партнерлыҡ бурыстары булып тора.
— Эш биреүселәр менән республика һәм тармаҡ тариф килешеүҙәренең барлыҡ талаптарын үтәүен тәьмин итеү зарур, — тине Рәшит Мәмлиев. – Беҙгә кадрҙар квалификацияһын күтәреү системаһын камиллаштырырға, шулай уҡ төҙөлөш комплексы етәкселәрен һәм хеҙмәткәрҙәрен аттестациялауҙың берҙәм системаһын булдырырға кәрәк.


text:
«Башҡортостан ҡыҙы» журналы «Рәсәй патриоты» конкурсының төп призын алды
Башҡортостан вәкиле «Рәсәй патриоты» Бөтә Рәсәй конкурсында еңеп сыҡты. «Дала ҡыҙы» очеркы өсөн «Башҡортостан ҡыҙы» хәбәрсеһе Әлмира Кирәева «Журналдар» категорияһында иң яҡшыһы тип танылған, тип хәбәр иттеләр республиканың Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Киң мәғлүмәт сараларында ватансылыҡ тематикаһын яҡтыртыуға арналған традицион конкурс 10-сы тапҡыр үткәрелде. Быйыл һөнәри ярыштың федераль этабына 64 Рәсәй төбәгененең 400 киң мәғлүмәт сараһынан 2300 материал тапшырылған. Еңеүселәрҙе төрлө йылдарҙа Екатеринбургта, Түбәнге Новгородта, Бөйөк Новгородта, Волгоградта һәм башҡа ҡалаларҙа тәбрикләнеләр. Еңеүселәрҙе наградлауға арналған сираттағы тантана Омскиҙа 20 октябрҙә үтәсәк.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Талбазы үҙәк район дауаханаһында эштәр барышы менән танышты
Фото:
Башҡортостана Президенты Рөстәм Хәмитов бөгөнгө үҙ сәфәре барышында Салауат ҡалаһында булғандан һуң Талбазы үҙәк район дауаханаһына (Ауырғазы районы) инде. Бында ул төҙөлөп ятҡан 35 урынлыҡ яңы хирургия корпусын ҡараны.
Әлеге ваҡытта эшләп килгән хирургия бүлексәһе һәм уның майҙаны санитария нормаларына һәм ҡағиҙәләренә яуап бирмәй. Урын етмәгәнлектән ауырыуҙарҙың ҡайһы берҙәре коридорҙа кушеткаларҙа ята. Бөгөн дауалауға мохтаж ауырыуҙарҙың 30 процентын ғына стационар дауалауға һалыу мөмкинлеге бар. Балаларҙы сәләмәтләндереүҙе ойоштороуҙа ла проблемалар етерлек.
Белгестәр фекеренсә, 37,3 мең кеше йәшәгән Ауырғазы районы халҡын хеҙмәтләндереү өсөн хирургия корпусы төҙөлөшөн дауам итеү сиктән тыш мөһим бурыс булып тора. Талбазы үҙәк район дауаханаһы — ҙур Өфө – Ырымбур автомагистрале эргәһендә урынлашҡан берҙән-бер дауалау учреждениеһы. Йыл һайын бында юл-транспорт һәләкәтенә тарыусы 100-ҙән ашыу кеше килтерелә (быйыл — 129 кеше). Был кешеләргә махсус табип ярҙамы, айырым дауалау һәм тәрбиәләү шарттары талап ителә.
Әлеге ваҡытта тулы күләмдә медицина ярҙамы күрһәтеү мөмкинлеге юҡ. Хәҙер объектта 52 миллион һум үҙләштерелгән. Өс ҡаты төҙөлөп бөткән, ҡыйығы ябылған, стеналар тыштан биҙәлгән, тәҙрә-ишектәр ҡуйылған, йылытыу системаһын монтажлау тамамланған.
Төҙөлөш эштәрен тамамлауға тағы 65 миллион һум талап ителә, медицина ҡорамалдары һатып алыуға — 52,7 миллион һум, мебель алыуға 3,6 миллион һум кәрәк.


text:
Башҡорт шағирәһе халыҡ-ара шиғриәт конкурсында лауреат исемен яуланы
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Шағирә Гөлнара Хәлфетдинова Кайгусуз Абдал исемендәге халыҡ-ара шиғриәт конкурсында лауреат исемен яуланы.
Бәйгене «Gunsel sanat» («Заманса сәнғәт») журналы Евразия, Кипр һәм Балҡан ярымутрауының Төрки телле яҙыусылары союзы менән берлектә ойошторҙо. Ошо көндәрҙә уҙған йылдың сентябрендә башланған ижади конкурсҡа йомғаҡ яһалды.
Алты сит ил шағиры лауреат исеменә лайыҡ булды, улар араһында Рәсәйҙән ике автор — Ҡырымдан Әминә Хөсәйен менән Башҡортостандан Гөлнара Хәлфетдинова бар.
Гөлнара Хәлфетдинова конкурсҡа төрөк теленә ауҙарылған «Бағышлау» һәм «Бер бүре бар минең йөрәгемдә» шиғырҙарын тәҡдим иткән.
— 28 апрелдә Төркиәнең Аланья ҡалаһында бәйге лауреаттарын бүләкләү тантанаһы уҙа. Конкурста төрлө номинациялар һәм премиялар ҙа булды. Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, миңә Аланья ҡалаһы хакимиәтенең премияһы тапшырыла, — тип һөйләне шағирә.
Шағирә һәм журналист, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының әҙәбиәт, мәҙәниәт, сәнғәт һәм мәғариф бүлеге мөхәррире, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы Гөлнара Хәлфетдинова Әбйәлил районының Хәмит ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған. Гөлнара Хәлфетдинова — «Ҡыңғыраулы ғына яланда» йыйынтығы авторы, шиғырҙары республика, Рәсәй һәм сит ил баҫмаларында даими донъя күрә.


text:
Фото:
«Йәш спецназдар» Рәсәй Кубогына әҙерләнә
Фото:
Республика наркоконтроленең «Йәш спецназдар» үҫмерҙәр клубынан балалар контакт каратэһы һәм ориентал буйынса Рәсәй Кубогына әҙерләнә. Ярыштар быйыл 4 — 6 декабрҙә Өфөлә БР Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә үтәсәк.
Рәсәй Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәттең БР буйынса идаралығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, “йәш спецназдар” яңы ярыш миҙгеленә бик тиҙ әҙерләнде: контакт каратэһы буйынса Өфө ҡалаһы асыҡ турнирында лайыҡлы сығыш яһап, дүрт көмөш һәм бер бронза миҙал яуланылар. Үҙҙәренең йәш һәм ауырлыҡ категорияларында Рөстәм Вәлиуллин, Камил Ғабдуллин, Камила Ҡорбанғәлиева, Хаян Хоҙайбирҙин – икенсе урын, Денис Ғизәтуллин өсөнсө урын яуланы.
Октябрҙә өфөләр ориентал буйынса Башҡортостан Республикаһы Кубогында уңышлы сығыш яһаны. Уның йомғаҡтары буйынса Хаян Хоҙайбирҙин, Тәлғәт Сәйфуллин, Камил Ғабдуллин, Камила Ҡорбанғәлиева һәм Матвей Платонов – икенсе урындар, ә Карина Кугубаева дүртенсе урын яуланы.


text:
Башҡорттарҙың “Викинг” фильмына ни ҡыҫылышы бар?Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Анонстар // 13-01-2017, 04:46
Ил кинотеатрҙарында шаулап-гөрләп “Викинг” фильмының премьераһы бара. Ул
X быуатта Русь ерендә Рюриктар тоҡомонан Новгород кенәзе Владимир Святославичтың власҡа килеүе тураһында. Кинола Данила Козловский, Светлана Ходченкова һәм башҡа билдәле Рәсәй актерҙары төшкән.
Нәҡ ошо осорҙа көслө тулҡын булып башҡорт әҙәбиәтенә, айырыуса шиғриәтенә яңы көстәр килде. Һүҙ оҫталығына яңы юғары талаптар ҡуйған ошондай күтәрелеш заманында һәр ижадсыға, бигерәк тә йәштәргә үҙ һүҙен уҡыусылар иғтибар итерлек, яңы күренеш булып баһаланырлыҡ дәрәжәлә әйтеүе еңел түгел ине, әлбиттә. Яңы шағирҙарҙың байтағы матбуғатта сыҡҡан тәүге әҫәрҙәре, беренсе китаптары менән үк үҙҙәренең һәләттәрен аса алды һәм был быуын башҡорт әҙәбиәтенең киләсәген билдәләрлек ышаныслы алмаш булып өлгөрҙө.


text:
Диниә назараты делегацияһы Иранға барасаҡ
23 ноябрҙән 7 декабргә тиклем Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты делегацияһы Иран Ислам Республикаһына мәҙәни-танышыу сәфәре менән барасаҡ. Делегация составына республика ҡала һәм райондарының имам-мөхтәсибтары, шулай уҡ билдәле фоторәссамдар Рәмил Килмәмәтов һәм Ринат Әминев инә. Делегацияны БР мосолмандары Диниә назараты рәйесе урынбаҫары Руслан хәҙрәт Саяхов етәкләй.
26 ноябрҙә Тегеранда Рәмил Килмәмәтовтың «Башҡортостан» исемле фотокүргәҙмәһе асыласаҡ, тип планлаштырыла. Иранға сәфәре барышында Рәмил Килмәмәтов менән Ринат Әминев ил тураһында фоторепортаж яһарға һәм уның нигеҙендә Башҡортостан халҡы өсөн фотокүргәҙмә әҙерләргә ниәтләй.
Делегация етәксеһе Руслан хәҙрәт әйтеүенсә, был Башҡортостан мосолман руханиҙары делегацияһының Иранға тәүге сәфәре генә түгел. Бында улар Кум ҡалаһына барасаҡ, Рәсәй Илселеге вәкилдәре менән осрашасаҡ.


text:
Фото:
Нефтекамала «Тағараҡ» экоакцияһы үтә
Фото:
Һалҡын ҡышта ҡанатлы дуҫтарға ярҙам итеү ниәте менән Нефтекама йәш натуралистар станцияһында тәрбиәләнеүселәр йыл һайын «Тағараҡ» экологик акцияһында ҡатнаша. Акцияға ҡаланың балалар баҡсаларында тәрбиәләнеүселәр ҙә, мәктәп уҡыусылары ла ҡушыла.
Үҫеп килгән быуынды тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға йәлеп итеү, уларҙа тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү «Тағараҡ» акцияһының төп маҡсаты булып тора.
— Йола буйынса акция ҡалала декабрь башынан алып февраль аҙағына тиклем дауам итә. Был ваҡыт эсендә балалар урман паркы зонаһында, мәктәп, йорт алды биләмәләрендә үҙҙәре эшләгән тағараҡтар элә, аҙаҡ ҡоштарҙы ашата. Ҡанатлы дуҫтар өсөн аҙыҡты балалар алдан уҡ, йылы көндәрҙә тәбиғәткә экскурсияға барған ваҡытта әҙерләй, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат секретары Нина Никандрова.


text:
Рөстәм Хәмитов «Ростехнадзор»ҙың күсмә семинарында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов «Ростехнадзор»ҙың күсмә семинарында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов «Ростехнадзор»ҙың күсмә семинарында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
17 ноябрҙә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Экологик, технологик һәм атом күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең фәнни-техник советы нефть һәм газ комплексы объекттарының хәүефһеҙлеге буйынса секцияның күсмә семинарында сығыш яһаны. Семинар нефть һәм газ комплексының хәүефле етештереү объекттарының сәнәғәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә күҙәтеү эшмәкәрлеген камиллаштырыу мәсьәләләренә арналған.
– Шундай кәңәшмәнең Өфөлә үткәрелеүе аңлашыла, сөнки республика – ҙур сәнәғәт төбәге, бында ҡеүәтле производстволар, көслө техноген баҫым, шул иҫәптән тирә-яҡ мөхиткә лә бар, – тине республика Башлығы. – Әлбиттә, беҙ ошо комплекстың хәүефһеҙлеген тәьмин итергә тейеш.
Нефть химияһы комплексынан тыш, Башҡортостанда башҡа ҙур производстволар тупланған, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
– Шуға күрә бөгөн республика сәнәғәт хәүефһеҙлеге мәсьәләләрен заманса алымдарҙы файҙаланып ҡарау менән ҡыҙыҡһына, – тип билдәләне төбәк етәксеһе. – Беҙ өйрәнәбеҙ: ошо залда белгестәребеҙ, ҙур предприятие вәкилдәре бар. Был, яҡшы мәғәнәлә алғанда, дөрөҫ белем алыу, ул белгестәребеҙгә ышаныслы эшләргә йүнәлеш бирә.
Журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, «Ростехнадзор» етәксеһе Алексей Алешин Башҡортостанды сәнәғәт хәүефһеҙлеге буйынса Рәсәй төбәктәре араһында лидер булыуын билдәләне. Уның һүҙҙәренсә, ҙур предприятиелар әлеге мәсьәләгә ҙур иғтибар бирә. Бынан тыш, республикала нефтте тәрән эшкәртеүгә бәйле импортты алмаштырыу программаһы уңышлы ғәмәлгә ашырыла.
– 2011 йылда уҡ беҙҙең нефть компаниялары һәм өс федераль башҡарма власть органдары, шул иҫәптән «Ростехнадзор» араһында дүрт яҡлы килешеү төҙөлгәйне. Шуға ярашлы нефть компанияларына баҙарҙа юғары сифатлы продукттар булһын өсөн ғәмәлдәге ҡулайламаларҙы яңыртыу йәки яңыларын төҙөү бурысы йөкмәтелде, – тип һөйләне Алексей Алёшин. – Башҡортостанға килгәндә, бында «Башнефть» компанияһы ла, башҡалар ҙа программаларын тулыһынса һәм үҙ ваҡытында үтәй. Миңә билдәле булыуынса, «Башнефть» «Евро-5» бензинын етештерә. 2017 йылға «Газпром нефтехим Салауат»тың программаһы тамамлана.


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй бизнесын үҫтереү мәсьәләләре буйынса РФ Дәүләт Советы ултырышында ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Рәсәй бизнесын үҫтереү мәсьәләләре буйынса РФ Дәүләт Советы ултырышында ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов Рәсәй бизнесын үҫтереү мәсьәләләре буйынса РФ Дәүләт Советы ултырышында ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2014 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
18 сентябрҙә Кремлдә Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов, Рәсәй Президенты Владимир Путин уҙғарған, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Советы ултырышында ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Ултырыштың темаһы – илебеҙ бизнесын үҫтереү һәм Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһында ағзалыҡ иткән шарттарҙа донъя баҙарында уның конкуренцияға һәләтлеген күтәреү.
Владимир Путин алдағы йыл ярым – ике йылда иҡтисадтың ысын секторының конкуренцияға һәләтлеген күтәреү зарурлығын белдерҙе. Бының өсөн, уның әйтеүе буйынса, «ысын ынтылыш» яһарға кәрәк буласаҡ.
— Уларҙы етди һәм һөҙөмтәле атҡарыуҙа, төбәк башлыҡтарының мөмкин тиклем барыһын да эшләүҙәренә ышанам, — тине Владимир Путин.
Дәүләт башлығы иҡтисадтың ысын секторын үҫтереү буйынса өҫтөнлөклө аҙымдарҙы билдәләне. Ул кредит алыу мөмкинлеген еңеләйтеү һәм донъя стандарттары буйынса бизнесты финанслауҙа яңы конкуренцияға һәләтле шарттар булдырыу.
Рөстәм Хәмитовтың фекере буйынса, импортты алмаштырыу йәһәтенән Башҡортостан бер нисә йыл инде етди аҙымдар эшләй.
— Тәү сиратта ул аҙыҡ-түлеккә ҡағыла, — тип билдәләне республика башлығы. — Беҙҙең ауыл хужалығы үҙ приоритеттарын, үҙенең үҫеш йүнәлештәрен күрһәтә ала. Бындай эште әүҙем башлайбыҙ. Эре һөт-тауар фермалары, күркә итен етештереү буйынса фабриканың икенсе сираты төҙөләсәк. Ҡатнаш аҙыҡ, шулай уҡ сусҡа итен һәм башҡалар етештереү буйынса заводтар һалынасаҡ. Проекттар бик ҙур. Ауыл хужалығы – ул, импортты алмаштырыу ысынлап та килеп сыҡһын өсөн, тармаҡтар араһында беренсе һанлы кандидат.
Беҙҙең сәнәғәт производствоһына килгәндә, бында хәл бер аҙға ҡатмарлыраҡ, сөнки ваҡыт кәрәк. Машина эшләү, нефть химияһы, химик заводтар өсөн ваҡыт талап ителә, уларҙың күбеһе импорт ресурстарҙа эшләй. Хәл ябайҙан булмаһа ла, унан сығыу юлына төшөнәбеҙ.
Илебеҙ Президентында импортты алмаштырыу, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһында ҡатнашыу мәсьәләләрендә Дәүләт Советы форматындағы бөгөнгө фекер алышыу эшмәкәрлегебеҙгә яңы йүнәлештәр бирәсәк. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенә һәм төбәктәргә йөкләмәләр буласаҡ.


text:
Башҡортостан журналистары Сочиҙа барған фестивалдә ҙур уңышҡа өлгәште Фото: Людмила Сабитова
Башҡортостан журналистары Сочиҙа барған фестивалдә ҙур уңышҡа өлгәште
Башҡортостан журналистары Сочиҙа барған фестивалдә ҙур уңышҡа өлгәште Фото: Людмила Сабитова
Башҡортостан Республикаһынан БР Журналистар союзы рәйесе Артур Дәүләтбәков етәкселегендәге делегация 29 сентябрҙән 4 октябргә тиклем Сочи ҡалаһында уҙған, «Бөтә Рәсәй-2013» XVII Бөтә Рәсәй журналистар фестивалендә ҡатнаша. Делегация составына «Аскинская новь», «Балтач таңнары», «Ҡариҙел», «Красное знамя», «Краснокамские зори», «Район тормошо» һәм «Стерлитамакский рабочий» ҡала һәм район гәзиттәренең баш мөхәррирҙәре инде.
1 октябрҙә фестивалдең «Асыҡ трибуна»һы сиктәрендә улар «Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы: берҙәмлектә – көс» тигән баш аҫтында үҙҙәренең презентацияһын тәҡдим итте. Журналистар үҙҙәренең район-ара ижади берләшмәләр эше хаҡында, союз ветерандары һәм йәш ағзалары менән эшләү, үткәрелгән акция һәм фестивалдәр тураһында һөйләне. Берҙәмлектә һәм күсәгилешлелектә – журналистарҙың көсө, тип билдәләне БР Журналистар союзы рәйесе Артур Дәүләтбәков. Редакция тормошонан ҡыҙыҡлы видеороликтар, гитара сиртеп йырлаған йырҙар, башҡорт балы һәм сәк-сәк менән һыйлау башҡа төбәктәрҙән коллегалары тарафынан йылы ҡабул ителде. Ошо көндәрҙә тәҡдим ителгән презентациялар араһында Башҡортостан журналистарының презентацияһы иң яҡшыһы, тип баһаланылар.
— Беҙ ни бары һигеҙ кеше барҙыҡ, шуға ҡарамаҫтан фестивалдә үҙебеҙҙең презентациябыҙ менән ысын мәғәнәһендә ҙур уңышҡа өлгәштек, — тип телефон аша хәбәр итте Артур Дәүләтбәков.


text:
«Кольская» быраулау ҡоролмаһындағы фажиғә: Башҡортостандан бер егет ҡотҡарылған, икенсеһе - хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегендә
18 декабрҙә Охотск диңгеҙендә батҡан «Кольская» быраулау ҡоролмаһында Башҡортостандан да ике кеше булған. Ул ваҡытта нефть быраулау платформаһында 67 кеше эшләгән. Өфө егете Дмитрий Кузнецов менән Бүздәк ауылынан Рөстәм Нәсибуллин да – улар иҫәбендә.
«Башинформ» агентлығына Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Сахалин өлкәһе буйынса Баш идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, Дмитрий Кузнецов иҫән. Ул әле генә ҡотҡарыу операцияһы барған райондан Южно-Сахалинск ҡалаһына осҡан МИ-8 вертолетына ултырған. Южно-Сахалинскиҙа уны һәм ҡотҡарылған башҡа нефтселәрҙе медиктар һәм психологтар ҡаршы аласаҡ. Артабан улар дауаханаға оҙатыласаҡ. Ғәҙәтән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәре әйтеүенсә, вертолет ҡаза күреүселәрҙе билдәләнгән урынға алып барып еткергәс, улар менән бәйләнешкә инеп буласаҡ.
Рөстәм Нәсибуллиндың яҙмышы элеккесә билдәһеҙ булып ҡала. Ведомствонан аңлатыуҙарынса, юғалғандарҙы эҙләү дауам итә. Бөгөн эҙләү эштәрен дүрт һауа судноһы алып барасаҡ.
Өҫтәп үтәйек, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Сахалин өлкәһе буйынса Баш идаралығында «ҡыҙыу линия» телефондары эшләй: 84242729999 , 84242497024.


text:
Фото:
БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры итеп Сергей Лаврентьев тәғәйенләнде
Фото:
10 мартта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Сергей Лаврентьевты Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры итеп тәғәйенләү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.
Белешмә: Сергей Лаврентьев 1952 йылдың 19 апрелендә Өфөлә тыуған. Башҡорт дәүләт университетын, Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған, тарих фәндәре кандидаты.
Һуңғы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының ғилми эш буйынса беренсе проректоры булып эшләй.
Сергей Лаврентьев БАССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы, «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланған, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре» исемдәренә лайыҡ булған, тип хәбәр итә төбәк башлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
Веймар республикаһы
Ве́ймар Респу́бликаһы (нем. Weimarer Republik, Deutsches Reich Weimarer Republik ) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман «Германия Дәүләте» (нем. Deutsches Reich) тип атала.
Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нәфис фильм «Кабаре» (урыҫ.)
- Нәфис фильм «Три товарища» (урыҫ.)


text:
Рәсәй Президенты тәмәке тартыуға ҡаршы законға ҡул ҡуйҙы
РФ Президенты Владимир Путин тәмәке тартыуға ҡаршы законға ҡул ҡуйҙы, уға ярашлы июнь айынан башлап Рәсәйҙә йәмәғәт урындарында тәмәке тартыу тыйыласаҡ.
«Граждандар һаулығын тәмәке төтөнө йоғонтоһонан һәм тәмәке тартыу эҙемтәләренән һаҡлау тураһында»ғы федераль закон Дәүләт Думаһы менән ағымдағы йылдың 12 февралендә ҡабул ителде һәм 20 февралдә Федерация Советы менән хупланды.
Законға ярашлы, тәмәке компаниялары өсөн лотерея үткәреү һәм төрлө сараларҙа бағыусы булып сығыш яһау тыйыла. Тәмәке витрина һәм кибеттәрҙә һатылмаясаҡ – уларҙың урынына тәмәке продукциһына прейскурант тәҡдим ителәсәк. Яңы закон электрон тәмәкегә һәм сәйнәй торған тәмәке ҡатышмаһына ла ҡағыла.
Башҡортостан парламентарийҙары был инициативаны тулыһынса хуплай.
— Граждандарҙың һаулығын һаҡлауға йүнәлтелгән закон ҡабул итеү – ваҡытында күрелгән сара, — тип иҫәпләй БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Римма Үтәшева. – Әммә, уның үтәлешенә кем контроллек итәсәк, тигән һорау килеп тыуа. Айырым ведомстволар, кешеләр законда тәҡдим ителгән сикләү сараларының үтәлешенә контроллек итергә тейеш.


text:
Петербург иҡтисади форумында Башҡортостан Хөкүмәте бер нисә килешеүгә ҡул ҡуйҙыФото: Башҡортостан Республикаһы Башлығы сайтынан
Петербург иҡтисади форумында Башҡортостан Хөкүмәте бер нисә килешеүгә ҡул ҡуйҙы
Петербург иҡтисади форумында Башҡортостан Хөкүмәте бер нисә килешеүгә ҡул ҡуйҙыФото: Башҡортостан Республикаһы Башлығы сайтынан
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
19 июндә Санкт-Петербургта XIX Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумы сиктәрендә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙең инновациялы төбәктәр ассоциацияһы ағзаларының дөйөм йыйылышында ҡатнашты, тип хәбәр итә төбәк Башлығының матбуғат хеҙмәте.
Дөйөм йыйылыш барышында 2014 йылда ассоциацияның һәм уның комитеттарының эш һөҙөмтәләре, Рәсәйҙең Иҡтисади үҫеш министрлығы менән үҙ-ара килешеп эш итеү мөмкинлектәре тикшерелде. Шулай уҡ ассоциация Советы һәм ревизия комиссияһы ағзалары һайланды.
Республика Башлығы яғыулыҡ-энергетика, агросәнәғәт комплексы, финанс секторы, машиналар эшләү һәм башҡа компания етәкселәре һәм милекселәре менән эшлекле осрашыу үткәрҙе.
XIX Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумында Башҡортостан Хөкүмәте бер нисә килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Улар Рәсәйҙең технологик үҫеш фонды һәм AVG Capital Partners инвестиция компанияһы менән килешеүҙәр. AVG Capital Partners менән оҙайлы килешеү Башҡортостанда орлоҡто тәрән эшкәртеү комплексын төҙөүгә йүнәлтелгән.
Республиканың Үҫеш корпорацияһы төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов алдында X5 Retail Group менән килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
2010 йылда Томскиҙа XIII «Innovus» инновациялы форумы барышында ҡатнашыусы төбәктәрҙең һөҙөмтәле инновациялы үҫешенә ярҙам итеү маҡсатында Рәсәйҙең инновациялы төбәктәр ассоциацияһы булдырылды. Тәүҙә уның составына һигеҙ төбәк инде. Артабанғы йылдарҙа уға Рәсәйҙең тағы ла алты төбәге ҡушылды. Башҡортостан 2012 йылдан алып берекмә ағзаһы булып тора.


text:
Фото:
Туймазы халҡы һыу үткәреү өсөн аҡса йыйған
Фото:
Туймазыла Сулпан биҫтәһенең бер нисә урамы халҡы һыу торбалары үткәреү өсөн аҡса йыйған. Был урында шәхси йорт төҙөлөшө өсөн участкалар 20 йыл элек бирелә башлаған. Инженер коммуникациялары булмауы, атап әйткәндә, һыу үткәрелмәүе бығаса төп проблема булған.
Туймазы районы хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ҡаҙылған ҡоҙоҡтарҙағы һыу тиҙ арала эсеүгә яраҡһыҙға әйләнә, ә коммуникациялар һуҙырға берәү ҙә ашыҡмай. Ашарға бешереү өсөн кешеләргә һыуҙы күрше ауылдарҙан ташырға тура килә. Ә хужалыҡ ихтыяждары өсөн һыуҙы һыу ташыусы машина хужаларынан һатып алалар. Урындағы хакимиәт төп һыу үткәргес торбаһын һалыуға булышлыҡ итә. Әммә һыу үткәргесте һәр урамға еткереүгә муниципаль район бюджеты средстволары етмәй.
Биҫтә халҡы проблеманы хәл итеүҙең альтернатив юлдарын эҙләй. Һәм «Туймазыводоканал» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән үҙҙәренең средстволары иҫәбенә һыу үткәреү тураһында килешеү төҙөй. Алдан әҙерләнгән смета буйынса һәр хужалыҡҡа 26-шар мең һумдан тура килә.
Әле йорттарға һыу икешәр сәғәт дауамында көнөнә өс тапҡыр бирелә. Ҡулланыусылар аҙ булғанға күрә, һыу һурҙырғыстарҙы тәүлек әйләнәһенә эшләтеү урынһыҙ. Күрше урамдар тоташтырылғас, һыу өҙлөкһөҙ килә башлаясаҡ.


text:
Башҡортостанда WorldSkills компетенциялары буйынса төбәк чемпионаты уҙғарылаФото: Башҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институты
Башҡортостанда WorldSkills компетенциялары буйынса төбәк чемпионаты уҙғарыла
Башҡортостанда WorldSkills компетенциялары буйынса төбәк чемпионаты уҙғарылаФото: Башҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институты
ӨФӨ, 2016 йыл, 1 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостанда WorldSkills компетенциялары буйынса төбәк чемпионаты уҙғарыла. Өфөлә үткән кәңәшмәлә Мәғарифты үҫтереү институты вәкилдәре республиканың Мәғариф министрлығы һәм Профессиональ квалификацияларҙы үҫтереү агентлығы менән берлектә уға әҙерлек мәсьәләләрен, шулай уҡ төбәктә WorldSkills инновация моделен тормошҡа ашырыуҙы тикшерҙе. Кәңәшмә эшендә Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы белгестәре, шулай уҡ һөнәри белем биреү учреждениелары етәкселәре ҡатнашты.
Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтында хәбәр итеүҙәренсә, кәңәшмәлә WorldSkills хәрәкәтен үҫтереү буйынса республика һөнәри белем биреү учреждениеларының директорҙар советы эшмәкәрлеге мәсьәләләре ҡаралды, махсуслаштырылған компетенциялар үҙәгендә WorldSkills төбәк чемпионатын ойоштороу проблемалары тикшерелде. Республикала тәүгеләрҙән булып WorldSkills хәрәкәтенә ҡушылған Сибай киң профилле һөнәр биреү колледжы менән видеобәйләнеш булдырылды.
2013 йылдан алып Башҡортостандың һөнәри белем биреү ойошмалары WorldSkills чемпионаттарының милли һәм халыҡ-ара этаптарында әүҙем ҡатнаша һәм йыл һайын еңеү яулай, тип билдәләнде кәңәшмәлә.
Кәңәшмәлә ҡатнашыусылар 2016 йылға Башҡортостанда WorldSkills инновация моделен тормошҡа ашырыу буйынса төбәк координация үҙәгенең юл картаһын, чемпионатты үткәреү буйынса эшсе төркөмдөң составын тикшерҙе һәм раҫланы.
WorldSkills International (WSI) — халыҡ-ара коммерцияға ҡарамаған ойошма. Уның маҡсаты — эшсе һөнәрҙәрен популярлаштырыу. 1953 йылда нигеҙ һалынған. Бөгөн ойошма эшмәкәрлегендә 72 ил ҡатнаша.


text:
Балаларҙы ял иттереүгә өҫтәп заявкалар ҡабул ителә
Өфөлә йәйге каникулдар осорона балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең ялын һәм сәләмәтләндереүҙе ойоштороу буйынса эш дауам иттерелә. Яуаплы органдар — Мәғариф идаралығы һәм баш ҡала райондары хакимиәттәре балалар сәләмәтләндереү учреждениеларына путевка һатып алырға теләүсе ойошмаларҙан заявкалар ҡабул итә.
Ҡаланан ситтәге лагерҙарға йәйге ялға ете йәштән 15 йәшкә тиклемге, санаторийҙарға дүрт йәштән 15 йәшкә тиклемге балалар ҡабул ителә.
Өфө Мәғариф идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, бюджет өлкәһендә эшләүсе ата-әсәләр путевка хаҡының 10 процентын түләй, ҡалған 90 процентын ҡаланан ситтәге лагерҙарға – тәүлегенә 393 һум, санаторийҙарға тәүлегенә 508 һум иҫәбенән дәүләт түләй. 21 көн ял итәләр. Путевканың дөйөм хаҡы – 7427 һумдан 10668 һумға тиклем. Әммә әгәр ата-әсәләр путевка хаҡы был сумманан юғарыраҡ булған лагерҙы һайлаһа, уларға айырманы үҙҙәренә түләргә тура киләсәк. Санаторийҙар буйынса ла ошондай уҡ схема. Етем балаларға ғына ял 100 процентҡа түләнә.
Әгәр ата-әсәләр бюджеттан тыш өлкә хеҙмәткәрҙәре икән, уларға путевка хаҡының 50 процентын түләргә тура киләсәк.
Ҡыҙыҡһындырған мәғлүмәт БР Мәғариф министрлығы һәм Өфө Мәғариф идаралығы сайттарында урынлаштырылған. Телефондар — 244-69-16, 244-89-30.


text:
2010 йылда Башҡортостанда 23 меңдән ашыу фатир төҙөлгән
Уҙған йылда Башҡортостанда иҡтисади хәлдәрҙең яҡшырыуы республиканың төҙөлөш индустрияһы үҫеше буйынса перспективаларҙы ыңғай күҙаллауға нигеҙ бирҙе. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр иттеләр. Төҙөлөш ойошмалары етәкселәре баһалауҙары буйынса, быйылғы йылдың беренсе кварталында килешеүҙәрҙең һәм эштәрҙең физик күләменең артыуы, тармаҡта эшләүселәр иҫәбе ҡыҫҡарыуының бер аҙ тотҡарланыуы көтөлә.
Уҙған йылда бөтә төр финанслау сығанаҡтары иҫәбенә дөйөм майҙаны ике миллион квадрат метрҙан ашыу булған 23 меңдән ашыу фатир төҙөлгән. Был 2009 йылға ҡарата 85,3 процент. Республиканың мең кешеһенә иҫәптә 494 квадрат метр торлаҡ майҙаны сафҡа индерелгән.
Шәхси төҙөүселәр менән үҙҙәре иҫәбенә һәм кредиттар ярҙамында дөйөм майҙаны 1453,5 мең квадрат метрлыҡ 13,7 мең шәхси йорт төҙөлгән (2009 йыл кимәленә ҡарата 75,2 %). Шәхси торлаҡ йорттар өлөшө республика буйынса дөйөм сафҡа индерелгән торлаҡтың 72,4 процентын тәшкил иткән. Төбәк предприятиелары һәм ойошмалары менән дөйөм майҙаны 552,8 квадрат метрлыҡ торлаҡ йорт сафҡа индерелгән (2009 йылға ҡарата 131,9%).
Сафҡа индерелгән торлаҡ күләме буйынса Волга буйы федераль округында Башҡортостан Татарстандан һуң икенсе урында тора. Мең кешегә иҫәптә торлаҡты сафҡа индереү буйынса Башҡортостан Татарстан менән Суашстандан ҡала өсөнсө урында.


text:
Башҡортостандың өҫтөнлөклө инвестиция проекттары яңы объекттар менән тулыланды Фото: Depositphotos.com
Башҡортостандың өҫтөнлөклө инвестиция проекттары яңы объекттар менән тулыланды
Башҡортостандың өҫтөнлөклө инвестиция проекттары яңы объекттар менән тулыланды Фото: Depositphotos.com
ӨФӨ, 2016 йыл, 23 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Хөкүмәтендә республиканың бер нисә инвестиция проектын өҫтөнлөклөләр иҫәбенә индереү мәсьәләһе тикшерелде.
Кәңәшмәлә Башҡортостан сода компанияһының «Кальцийлы сода етештереү ҡорамалын яңыртыу», «Башҡортостан баҡыры» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең «Юбилей» ятҡылығының ер аҫты руднигын төҙөү», шулай уҡ «Элеватор» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең «Күмертау ҡалаһы Маячный ауылында элеватор һәм май экстракцияһы заводы төҙөү» проекттарын тормошҡа ашырыу мәсьәләләре ҡаралды. Улар буйынса инвестицияларҙың дөйөм күләме 48,7 миллиард һум тәшкил итәсәк. Һөҙөмтәлә 1800-ҙән ашыу эш урыны барлыҡҡа киләсәк. Ошоларҙың барыһы ла Башҡортостандың Өҫтөнлөклө инвестиция проекттары реестрына индерелгән.
Фекер алышыу барышында Башҡортостандың иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков проект инициаторҙарының дәүләт ярҙамы сараларын алыу өсөн тейешле документтар пакеты ваҡытында әҙерләргә тейешлеген билдәләне.


text:
Фото:
2 октябрҙән башлап элекке Сипайлово баҙары урынында йәрминкәләр үтәсәк
Фото:
Быйылғы миҙгелдә беренсе тапҡыр ауыл хужалығы йәрминкәләре Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәттәре союзы ҡатнашлығында 2 октябрҙән алып һәр шәмбелә Жуков урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан элекке Сипайлово баҙары урынында үтәсәк. Бында киң ассортиментта йәшелсәләр, ит, бал, һөт продукцияһы, икмәк-ҡалас изделиелары, хужалыҡ тауарҙары тәҡдим ителәсәк.
Шулай уҡ был көндә Спорт һарайы алдындағы майҙанда ла йәрминкә ойошторола, унда һөнәрселек училищелары һәм лицейҙар уҡыусылары етештергән тауарҙарҙы һәм ауыл хужалығы продукцияһын һатыу буйынса Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының 200 сауҙа нөктәһе урынлаштырыласаҡ.
Өфөнөң Октябрь районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, 9 октябрҙә Спорт һарайы алдындағы майҙанда үҙенең продукцияһын Саҡмағош һәм Дыуан райондары тәҡдим итәсәк. «Башҡортостан» сауҙа үҙәге алдындағы майҙанда традицияға әйләнгән Көйөргәҙе районы ҡатнашлығында ауыл хужалығы йәрминкәһе үтәсәк.
«Гагарин» сауҙа-сервис комплексы менән «Фрегат» сауҙа комплексы ла үҙҙәренең майҙандарында йәрминкәләр үткәрергә иҫәп тота.


text:
Башҡортостан уҡыусыһы үҙенең тикшеренеү эшен Мәскәүҙә яҡланы
Мәскәүҙә йәштәрҙең фәнни тикшеренеү һәм ижади эштәренең “Рәсәйҙең милли байлығы” бөтә Рәсәй асыҡ конкурсы тамамланды. Ул Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә һәм Антон Чеховтың тыуыуының 150 йыллығына арналғайны. Ситтән тороп ҡатнашыу туры йомғаҡтары буйынса Туймазы районы 1-се Ҡандры урта мәктәбенең 11 класс уҡыусыһы Татьяна Джумма һәм уның ғилми етәксеһе, Башҡортостан мәҙәниәте уҡытыусыһы Рүзилә Баҡыева Ватаныбыҙҙың баш ҡалаһына конференцияға саҡырыу алды, унда Татьянаға «Рауил Мөхәмәт улы Өмөтбаев – Өфө өйәҙе Йомран-Табын улусынан арҙаҡлы Өмөтбаевтар нәҫеле вариҫы» исемле тикшеренеү эшен яҡларға тура килде.
Татьяна Джумма эшен уңышлы яҡлап сыҡты һәм беренсе дәрәжәләге диплом менән бүләкләнде. Тезистары махсус йыйынтыҡта баҫылды. Татьянаның ғилми эше Туймазы уҡыусыларының – бөтә Рәсәй һәм республика ғилми-ғәмәли конференциялар еңеүселәре һәм бүләкләнеүселәренең тикшеренеү эштәре нәшер ителергә тейешле йыйынтыҡҡа ла индереләсәк.


text:
Төбәктә Муса Гәрәев исемендәге участкала һайлауға килеү күрһәткесе 76 проценттан артҡан Фото: Олег Яровиков
Төбәктә Муса Гәрәев исемендәге участкала һайлауға килеү күрһәткесе 76 проценттан артҡан
Төбәктә Муса Гәрәев исемендәге участкала һайлауға килеү күрһәткесе 76 проценттан артҡан Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда исемле һайлау участкалары араһында ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев исемендәге 2062-се участка алда бара. Унда халыҡтың 76 проценттан ашыуы көндөҙгө сәғәт 3-кә тиклем тауыш биргән. Был хаҡта журналистар өсөн брифингта республика Үҙәк һайлау комиссияһы секретары Марина Долматова хәбәр итте.
Башҡортостанда тәүге исемле һайлау участкалары 2014 йылдың авгусында барлыҡҡа килде. Республикала бөтәһе алты исемле һайлау участкаһы бар. Әбйәлил районының Асҡар ауылындағы 767-се һайлау участкаһы Советтар Союзы Геройы Таһир Кусимовтың исемен йөрөтә, Ҡырмыҫҡалы районының Шайморатов ауылындағы 2316-сы участкаға генерал-майор Миңлеғәле Шайморатовтың исеме бирелгән. Бәләбәй районының Надеждин ауылындағы 1222-се һайлау участкаһы яҙыусы Сергей Аксаковтың исемен йөрөтә. 2015 йылда баш ҡаланың Дим районындағы 24-се һайлау участкаһына Советтар Союзы Геройы Иван Рыбалконың исеме бирелде. Илеш районының Бишҡурай ауылындағы 2062-се участка ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтең, Мәсетле районының Ләмәҙтамаҡ ауылындағы 2629-сы участка I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры Вафа Әхмәҙуллиндың исемен йөрөтә.


text:
Фото:
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтләндереүҙәренә тарифтар артыҡ юғары түгел
Фото:
Сауҙа, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәтләндереүе һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө алдынан «Башинформ» агентлығында торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры Ғиман Әсәҙуллин менән матбуғат конференцияһы үткәрелде. Һөйләшеү тармаҡ ҡаҙаныштары хаҡында ғына түгел, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтләндереүҙәренә тарифтарҙың үҫеүе, идара итеүсе кампанияларҙың үҙ функцияларын тейешенсә үтәмәүҙәре, торлаҡты файҙаланғанда килеп тыуған проблемалар хаҡында ла алып барылды.
Ғиман Әсәҙуллин журналистарға, Башҡортостанда торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә эштәр торошо башҡа төбәктәргә ҡарағанда яҡшыраҡ, тип хәбәр итте. Беҙҙә торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтләндереүҙәренә тарифтар бер ерҙә лә 25 проценттан ашманы. Дөйөм алғанда, республикала быйыл 1 ғинуарҙан торлаҡтың бер квадрат метрына торлаҡ-коммуналь хеҙмәтләндереүҙәрҙең уртаса хаҡы 55,5 һум тәшкил итте, йәғни былтырғы кимәлдән 13,5 процентҡа артығыраҡ.
2009 йылда республикала торлаҡ-коммуналь хужалыҡты модернизациялауға 1,5 миллиард һумдан ашыу аҡса тотонолдо. Ә Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыу фондынан бөтәһе ике йылда йорттарҙы капиталь ремонтлауға 7,3 миллиард һум йүнәлтелде. Һөҙөмтәлә былтыр 539 йорт ремонтланды. БР торлаҡ-коммуналь хужалығы ҡарамағында хәҙер 83 миллион квадрат метр торлаҡ иҫәпләнә, шуның 220 мең квадрат метры самаһы – иҫке һәм авария хәлендә. Бындай йорттарҙы һүтеү мәсьәләһе менән БР Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығы шөғөлләнә.
Журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, Ғиман Әсәҙуллин, хәҙер торлаҡ милекселәре иҡтисади нигеҙләнгән тарифтарҙың 88 процентын түләй, тине. Фатир өсөн түләү буйынса бурыс өс проценттан ашмай.
— Был ҙур һан түгел, шулай ҙа барыһы ла торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтләндереүҙәре өсөн ваҡытында түләп барһа, яҡшыраҡ булыр ине, — тине министр. – Беҙ түләмәүселәргә ҡаршы көрәштә законһыҙ ысулдар ҡулланмайбыҙ. Әлегә фатирҙан сығарыу осраҡтары теркәлмәгән.
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡта эшләүсе кадрҙарға килгәндә, бөгөнгә биш меңдән ашыу кеше етешмәй. Иң элек, һүҙ эш хаҡы түбән булған эшсе һөнәрҙәре хаҡында бара. Ғиман Әсәҙуллин әйтеүенсә, хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһы үҫә бара, күптәр юғары белемле.


text:
Фото:
«Бәләбәй һөт комбинаты» «Продэкспо-2015» халыҡ-ара күргәҙмәнән еңеү менән ҡайтты
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Мәскәүҙә үткән «Продэкспо-2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә 65 илдән ике меңгә яҡын компания ҡатнашты. Рәсәйҙә ҡаты сыр етештереүсе «Бәләбәй һөт комбинаты» ла иң яҡшы продукция өлгөләрен, яңы ҡаҙаныштарын һәм технологияларын күрһәттте.
Быйыл бәләбәйҙәр «Бельфор» һәм «Бельстер» тигән маркалы, шулай уҡ үҙенсәлекле төргәктәге сырҙар тәҡдим итте. «Бельфор» тип аталған сыр эмменталь сыр технологияһы буйынса етештерелә. «Бельстер» ҡаты сортлы сыр өс айҙан һәм унан күберәк ваҡытта өлгөрә. Күргәҙмә ҡунаҡтары сырҙың элиталы сорттарына юғары баһа бирҙе.
«Бельстер» «Инновациялы продукт» конкурсында еңеүсе булды һәм «Технологиялағы инновациялар» номинацияһында «алтын» яуланы. «Бельфор» «Иң яҡшы продукт-2015» халыҡ-ара конкурсында көмөш миҙалға лайыҡ булды. Бынан тыш, ошо сырҙар «Селтәрҙәр һайлауы» конкурсында дипломдар менән билдәләнде, тип хәбәр иттеләр республика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Аяҡ кейемен һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн сумкаларҙы күберәк етештерә башланылар
Аяҡ кейеме, күн һәм унан изделиелар етештереү, тейәп оҙатылған тауарҙар, башҡарылған эштәр һәм хеҙмәтләндереүҙәр күләме Башҡортостанда 103 миллион һумлыҡ тәшкил итте, йәғни үҫеш – 41,4 процент. БР Сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, предприятиеларҙың сәнәғәт производствоһы индексы 126,2 процент кимәлендә.
Күләмдең үҫеше күн аяҡ кейеме сығарыуҙы – 1,4 тапҡырға, баҫылған аяҡ кейемен – 1,6 тапҡырға, сумаҙан һәм ҡатын-ҡыҙҙар сумкаларын 22,4 процентҡа арттырыу менән бәйләнгән. Шул уҡ ваҡытта папкалар етештереү яртыһына тиерлек кәмегән.
Бөгөн "Нефтекама күн-галантерея фабрикаһы" һәм "Өфө күн-галантерея фабрикаһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәттәрендә производство тотороҡло эшләй, быға былтыр продукция ассортиментын хәҙерге модаға һәм һатып алыусылар талабына ярашлы яңыртыу булышлыҡ итте. Сығарылған изделиеларҙың конкуренцияға һәләтлелеген күтәреү маҡсатында яңы материалдар һәм технологик ҡорамалдар индерелде. Төп фондтарҙы яңыртыу предприятиеларҙың үҙ средстволары иҫәбенә алып барыла. Оҫта маркетинг сәйәсәте республикала ғына түгел, күрше төбәктәрҙә лә: Татарстанда, Удмуртияла, Пермь һәм Силәбе өлкәләрендә позицияларҙы нығытырға булышлыҡ итте. Күләмдәрҙе арттырыуға сит илдән индерелгән тауарҙарға хаҡтарҙың күтәрелеүе лә ярҙам итте.


text:
Аҙна аҙағына республикала 29 градусҡа тиклем һыуытасаҡ
Ағымдағы аҙнаның тәүге ике көнө сағыштырмаса йылы була: көндөҙ – минус 3 градус, төндә минус 8 градус булыуы көтөлә.
Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы, был аҙнала республикала көндәрҙең болотло булыуы, ҡар яуыуы көтөлә. Шаршамбы, 23 ғинуарҙан башлап һауа температураһы төндә 11-16 градусҡа тиклем түбәнәйәсәк. Көндөҙ бер аҙ йылыраҡ – минус 8-12 градус була.
Алдағы көндәрҙә тағы ла һыуытасаҡ, ҡайһы бер райондарҙа һауа температураһы төндә – минус 26-29 градус, көндөҙ минус 18-20 градус тәшкил итәсәк, тип күҙаллай синоптиктар.


text:
Өфө трикотаж фабрикаһы ир-егеттәргә һәм уҡыусыларға яңы кейем әҙерләй
Өфө трикотаж фабрикаһы быйыл мәктәп формаһы коллекцияһын яңыртты һәм тәүге тапҡыр ир-егеттәр кейеме линияһын сығара башланы. «Башинформ» агентлығына предприятиенан хәбәр итеүҙәренсә, әле тауарҙың беренсе партияһы һатыуға сығарылған.
Мәктәп формаһы коллекцияһына күлдәктәр, сарафандар, джемпер, юбкалар, водолазка, жилет, свитер, төрлө фасондағы салбарҙар ингән. Изделиеларҙы тегеүгә «шотландка» һәм «ярым йөн ҡатыш» кеүек уңайлы трикотаж тауарҙар, ә водолазкалар өсөн вискоза ҡулланылған. Төҫтәр гаммаһында күк, аҡ, ҡара һәм һоро төҫтәр өҫтөнлөк итә.
Ә ир-егеттәр серияһына килгәндә, бында күк, ҡара һәм һоро төҫтәр оҫта яраштырылған алты моделдәге джемпер һәм жилеттарҙы күрергә мөмкин. Яңы линия өсөн дизайнерҙар ярым йөн трикотаж тауар ҡулланырға ҡарар иткән.
«Өфө трикотаж фабрикаһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең коммерция директоры Людмила Байбуринаның әйтеүенсә, апрелдә йәйге коллекция сығарыла. Унда Италияла етештерелгән юғары сифатлы сүстәр һәм мамыҡ ҡулланылған.


text:
Сибайҙа туризм өлкәһендә йәштәр башланғыстары форумы үтә
Бөгөн Сибайҙа туризм өлкәһендә йәштәр башланғыстары форумы үтә. Унда Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш райондары, Силәбе, Ырымбур өлкәләре вәкилдәре һәм Башҡортостан туроператорҙары ҡатнаша.
Социаль-иҡтисади проекттарҙы, Башҡортостандың көньҡ-көнсығыш райондарында туризм өлкәһен үҫтереүгә йүнәлтелгән йәштәр башланғыстарын анализлау, шулай уҡ йәштәр башланғыстарын тотҡарлаусы һәм дәртләндереүсе факторҙарҙы асыҡлау форумдың төп маҡсаттары булып тора.
Форум программаһы сараларға бай: туристарға һәм ҡала ҡунаҡтарына сувенир продукцияһы йәрминкәһе ойошторолған, шулай уҡ экскурсиялар ҡаралған.
Сара һөҙөмтәләре буйынса иң яҡшы туристик проекттар һайланасаҡ, еңеүселәр грант аласаҡ.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов республиканың Һаулыҡ һаҡлау буйынса күсмә Советында сығыш яһаны
Фото:
Республика һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә яңы этап башлай. Был хаҡта республиканың Һаулыҡ һаҡлау буйынса күсмә Советының пленар ултырышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәбәр итте.
Төбәк башлығы, алдағы ваҡытта, яңыртыу программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә, тармаҡҡа 15,5 миллиард һум йүнәлтеләсәк, тип билдәләне. Средстволар техник йәһәттән ҡайтанан йыһазландырыуға тотоноласаҡ, тип күҙаллана.
Республика ғүмер оҙонлоғо буйынса, Президент һүҙҙәренсә, Рәсәйҙә иң яҡшы күрһәткестәргә эйә.
Рөстәм Хәмитов яҡын арала көсөргәнешле эш талап иткән биш йүнәлеште билдәләне.
Дөйөм алғанда насар булмаған демографик һөҙөмтәләргә ҡарамаҫтан, Башҡортостанда отчет осорона күрһәткестәрҙең насарайыуы күҙәтелә.
Шулай итеп, 2011 йылда үлем 0,7 процентҡа артҡан.
Иғтибар талап иткән икенсе проблема — кадрҙар мәсьәләһе. Республикала табиптар етешмәй. Бөгөнгө көнгә дефицит 10 мең белгес тәшкил итә. Рөстәм Хәмитов был проблеманы хәл итеү өсөн «Земство табибы» проекты булдырылыуы хаҡында әйтте.
Президент билдәләгән йәнә бер мәсьәлә — дарыуҙар менән тәьмин тиеү. Был проблема айырыуса ауылдар өсөн актуаль.
Шифахана-курорт тармағын үҫтереү Президент билдәләгән дүртенсе мәсьәлә булып тора. Республиканың был учреждениелары йылына 150 мең кешене хеҙмәтләндерә ала. Әммә барыһы ла бында эләгә алмай. Башҡортостан халҡының ни бары 20 проценты республика шифаханаларында ял итә ала.
Тармаҡ өсөн бүленгән средстволарҙы һөҙөмтәле файҙаланыу мәсьәләһе, Президент фекеренсә, шулай уҡ ентекле тикшереүҙе талап итә.
— Бөгөн беҙ үҙәк район дауаханаларының күрһәтелгән ярҙам арҡаһында яҡшы яҡҡа үҙгәреүен күрҙек, — тине Рөстәм Зәки улы.
Шулай уҡ фельдшер-акушерлыҡ пункттарын камиллаштырыу һәм медицина ҡорамалдарын яңыртыу өҫтөндә эшләргә кәрәк, тип белдерҙе төбәк башлығы.


text:
Әсәлек капиталы менән ипотека буйынса проценттарҙы түләргә рөхсәт иттеләр
Бынан алып әсәлек капиталы средстволары менән торлаҡ заемдары буйынса төп бурысты һәм проценттарҙы түләргә мөмкин. РФ Хөкүмәтенең «Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға әсәлек (ғаилә) капиталы средстволарын (средствоның өлөшөн) йүнәлтеү Ҡағиҙәләренә үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы тейешле Ҡарары шаршамбы көнө Рәсәй Хөкүмәте сайтында баҫылған.
Шул уҡ ваҡытта заем килешеүен кредит, микрофинанс ойошмалары, кредит ҡулланыусылар кооперативтары йәки ипотека килешеүе буйынса заемдар биреүсе ойошмалар менән төҙөргә мөмкин тип билдәләнә документта.


text:
Пермь башҡорттары ҡоролтайы үтте
Чернушки ҡалаһында Пермь крайы башҡорттары ҡоролтайы үтте. Унда урындағы губернатор хакимиәте вәкилдәре, төбәк һәм райондарҙағы башҡорттар ҡоролтайҙары етәкселәре, күренекле ғалимдар, тарихсылар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнашты.
Уларҙың телен, мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлау һәм үҫтереү йәһәтенән һуңғы йылдарҙа төбәктә байтаҡ эштәр башҡарыла. Атап үткәндә, бөгөн крайҙың 10 муниципаль районында ҡоролтайҙар ойошторолған. Пермь крайында элек-электән Ғәйнә башҡорттары йәшәгән. Һуңғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, башҡорт халҡы һаны буйынса урыҫтарҙан, татарҙарҙан, коми-пермяктарҙан ҡала дүртенсе урында тора.
Барҙа, Октябрьский, Чернушки һәм башҡа райондар башҡорттары крайҙың ижтимағи-сәйәси һәм социаль-иҡтисади тормошонда һиҙелерлек роль уйнай. Ике төбәк араһындағы хеҙмәттәшлек милләт-ара бәйләнештәр, ғилми-техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү сиктәрендә алып барыла. Пермь башҡорттарының ойошоп, бер-береһе менән аралышып, ырыуҙаштары менән бәйләнеште өҙмәйенсә йәшәүенә, республика ҙур ярҙам күрһәтә, ти Фәнил Сафин-Башҡортостандың юстиция министры.
Пермь крайында йәшәүсе башҡорттарҙы борсоған мөһим мәсьәләләрҙең береһе - ул телевидение һәм радио тапшырыуҙары. Төбәк халҡы әле Башҡортостан юлдаш каналын ҡарай. Башҡорттар күпләп йәшәгән Чернушки ҡалаһында хәҙер Башҡортостан телевидениеһын кабель аша ҡарау мөмкинлеге асылған.
Был урындағы халыҡҡа республикалағы һуңғы яңылыҡтар, туған телдәге тапшырыуҙар менән даими танышып барыу форсаты биргән. Ултырышта урындағы ҡоролтайҙың һуңғы йылдарҙағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһау менән бер рәттән, оло форумға делегаттар ҙа һайланды.
Өфөлә үтәсәк ҡоролтайҙа Пермь крайы башҡорттарын ҡыҙыҡһындырған һәм борсоған мәсьәләләр менән сығыш яһау мөмкинлеге 14 кешегә ышанып тапшырылды. Әле милләттәштәребеҙ күпләп йәшәгән Пермь крайының күп кенә төбәктәрендә башҡорт теле уҡытылмай. Был ҙур борсолоу тыуҙыра, ти Пермь крайы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Рәсил Мөхәмәтйәнов.
Төбәктә күп кенә ҡала-район ҡоролтайҙары эшләп килә. Тап улар ойоштороу, форумға халыҡты йәлеп итеү буйынса ҙур эш башҡарған. Бынан тыш, крайҙа ижади түңәрәктәр, ансамблдәр бар, йәкшәмбе мәктәптәре эшләп килә - унда балалар башҡорт телен өйрәнә.


text:
Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ Фото: Олег Яровиков
Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ
Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Көҙгө саҡырылышта Башҡортостандан 6300-ҙән ашыу егет хәрби хеҙмәткә алынырға тейеш. Рәсәй Президенты «2015 йылдың октябрь – декабрендә Рәсәй Федерацияһы граждандарын хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәт үтеүселәрҙе хәрби хеҙмәттән бушатыу тураһында»ғы указға ҡул ҡуйҙы.
Республиканың Хәрби комиссариатында хәбәр итеүҙәренсә, Ҡоро ер ғәскәрҙәренә — 3600, Хәрби-Һауа көстәренә — 340, Диңгеҙ флотына — 230, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә — 300, Һауа десанты ғәскәрҙәренә — 110, Эске ғәскәрҙәргә 480 самаһы кеше ебәрелә.
Хәрби хеҙмәткә алыу октябрҙең өсөнсө декадаһында башлана.
Быйыл көҙҙән хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларға йәйге һәм йылы кейемдәр урынына көндәлек кейем (оҙон еңле куртка һәм салбар) һәм яҙғы-көҙгө курткалар бирелә. Мәҫәлән, тире бүрек, кашне, көндәлек куртка, көндәлек костюм, йылы фуфайка-тельняшка, оҙон еңле футболка.
Башҡарма властың башҡа федераль органдарына (Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре) хеҙмәт итергә саҡырылыусыларға иһә элекке форма.
Быйыл 1 октябрҙән 31 декабргә ҡәҙәр 18 йәштән 27 йәшкә тиклемге 147 100 Рәсәй гражданы хеҙмәткә саҡырыла.


text:
Фото:
Астанала Рәсәй-Ҡаҙағстан бизнес-клубы ултырышы үтте
Фото:
Ҡаҙағстан баш ҡалаһында, Рәсәй фән һәм мәҙәниәт үҙәгенең йыйылыштар залында, Рәсәй-Ҡаҙағстан бизнес-клубының сираттағы ултырышы үтте. Былтыр ноябрҙә ойошторолған был йәмәғәт берекмәһе эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә булышлыҡ итә.
Клуб Рәсәйҙең Ҡаҙағстандағы Илселеге һәм Сауҙа вәкиллеге, Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Үҙәк Азиялағы төбәк вәкиллеге менән үҙ-ара тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Бизнес-клубтың 2 декабрҙә үткән ултырышы Рәсәй Федерацияһы менән Ҡаҙағстандың төбәк-ара хеҙмәттәшлеген үҫтереүгә арналды.
Рәсәйҙең Ҡаҙағстандағы Сауҙа вәкиллеге ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы Вәкиллеге етәксеһе Ержан Азанов доклад менән сығыш яһаны. Ул Рәсәй-Ҡаҙағстан бизнес-клубы ултырыштарында һәр ваҡыт әүҙем ҡатнаша.
Шул уҡ көндө уҙған Республика көнөнә арналған фото-күргәҙмә үткәрелде. Башҡортостандан иң яҡшы фоторәссамдарҙың эштәре ултырышта ҡатнашыусыларҙы Башҡортостандың иҡтисади һәм мәҙәни ҡеүәте, республикабыҙҙың уникаль тәбиғәте, билдәле сәйәсәт һәм иҡтисад эшмәкәрҙәре, ғалимдары, мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре, спортсылары менән таныштырҙы.


text:
Төркиә
Төркиә (төр. Türkiye, рәсми исеме Төркиә Йөмһүриәте төр. Türkiye Cumhuriyeti) — Евразия материгында, атап әйткәндә: Көнсығыш Азияла һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт.
Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сирия менән сиктәш.
1920-се йылдар башында, Ғосман империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек территорияһы Кесе Азия ярымутрауына тура килә, Европала иһә бәләкәй өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Анҡара.
Төркиә — боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Этимологияһы
- 2 Тарихы
- 3 Ғосман империяһы
- 4 Төркиә Йөмһүриәте
- 5 Дәүләт ҡоролошо
- 6 Административ бүленеше
- 7 Географик белешмә
- 8 Төркиә ҡалалары
- 9 Иҡтисады
- 10 Дин
- 11 Мәҙәниәте
- 12 Әҙәбиәте
- 13 Туризм
- 14 Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре
- 15 Дәүләт байрамдары
- 16 Галерея
- 17 Сығанаҡтар
- 18 Иҫкәрмәләр
- 19 Быны ла ҡарағыҙ
- 20 Һылтанмалар
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә исемен (Türkiye) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: Türk, йәғни төрөк, боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм -iye, ғәрәп суффиксы.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1075—1077 — сәлжук төрөктәре тарафынан Никея баҫып алына.
- 1077 — Кония солтанаты барлыҡҡа килә, әкрен генә ул үҙ ерҙәрен киңәйтә.
- 1243 — Кония солтанаты монголдар, Хулагуидтар хакимлығы аҫтына эләгә. 1307 йылда кесе кенәзлектәргә тарҡала. Уларҙың араһында булған Ғосман бейлеге (йәғни округы) Ғосман империяһының нигеҙе була.
- 1284 — беренсе испан хроникаһы "Estoria de Espanna"да, батша Альфонсо X Төркиәнең (Turquia) баш ҡалаһы Экбатан тураһында хәбәр итә[1].
- 1318 йылда Хулагуидтар, һуңғы сәлжук солтанын тәхеттән ҡыуып, был дәүләтте юҡ итәләр.
- 1299 йылда — Ғосман, Эртугрул улы һәм вариҫы, «солтан» титулын ҡабул итә һәм Кония солтандарының идараһын танымай. Уның исеме менән төрөктәр ғосманлылар тип атала башлай. Кесе Азияла уларҙың хакимиәте аҙая бара.
- 1326 йылда византиялыларҙан һуғыш менән ҡайтарып алынған ерҙәрҙә Бурса ҡалаһындағы баш ҡала менән төрөк солтанаты нигеҙләнә. Төрөк солтандарының хакимлығы янычарҙарға таяна.
- 1362 йылда, Европалағы ерҙәрҙе баҫып алып, төрөктәр баш ҡаланы Әдирнә ҡалаһына күсерә.
- 1396 йылдың 25 сентябре — солтан Баязит I һәм венгр батшаһы Сигизмунд I ғәскәрҙәре араһында һуғыш (Никополь һуғышы) башлана. Был һуғышта еңеү Ғосман империяһының Балҡан ярымутрауында хакимлығын нығыта.
- 1402 йылдың 28 июле — Анҡара янында һуғыш. Әмир Тимурға һуғышты оттороп, Баязит I әсирлеккә эләгә һәм вафат була (бәлки, үҙ-үҙенә ҡул һалалыр). Ләкин 30 йылдан һуң уның вариҫтары, тарҡалған илде яңынан берләштереп, көнбайышҡа хәрәкәтте дауам итә.
Ғосман империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1453 йылда Мәхмәт II етәкселегендә төрөктәр Константинопольды баҫып ала һәм уны яңы империяның баш ҡалаһы тип иғлан итә.
- Сәлим I идараһы ваҡытында Ғосман империяһы Сүриә, Ғәрәбстан ярым утрауын һәм Египетты баҫып ала. Төрөк солтаны Ҡаһирә хәлифәһе урынына үҙен хәлифә тип иғлан итә.
XVI һәм XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләймән I идараһы ваҡытына тура килә. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рим империяһы һәм Польша менән Үҙәк Европаны яулап алыу өсөн көрәшә[2]. 242 йыл дауамында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғыша, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20-се быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай.
- 1912 йылдың 8 октябре — Беренсе Балҡан һуғышы барышында Черногория Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
- 1914 йылдың 29 сентябре — Италия Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Германияның ярҙамын алыу өмөтө менән Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорға бик бәхәсле булған әрмәндәр геноциды туры килә[3][4]. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ юҡҡа сыға.
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса, империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный, 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анҡарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә[5]. Уның беренсе президенты Мостафа Кәмал Ататөрк була.
Хәрби алмашыныуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1960 йылдың 27 майында Төркиәлә Джемаль Гюрсель етәкселегендә 1-се хәрби алмашыныу булды. Төркиәнең өсөнсө Президенты Мәхмүд Джеляль Баяр Мәрмәр диңгеҙенең Яссыада утрауында хәрби трибуналға тапшырылды.
1971 йылдың 27 мартында Төркиәлә 2-се хәрби алмашыныу булды.
1980 йылдың 12 сентябрендә Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды. 650 мең кеше полицияға килтерелде, 1,683 миллион енәйәт эше асылды. 517 кеше үлем язаһын алды.[6]
Беренсе Президент һайлауы (2014 йыл)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014 йылдың 10 авгусында Төркиәлә беренсе тапҡыр граждандар Президентты тура һайланы. 2014 йылға тиклем Төркиә Президентын мәжлес депутаттары һайлаған ине. Өс кандидат булды: Реджеп Тайип Эрдоған; Эхмеллетдин Иһсаноғлу (2005—2013 йылдарҙа Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы сәркәтибе); Селахаттин Демирташ — Халыҡтарҙың демократик партияһы рәйесе. Һайлаусыларҙың 51,79 % тауышы Реджеп Тайип Эрдоған өсөн бирелгән, ул еңеүсе тип танылған.
Рәсәйҙең «Су-24» самолётын юҡ итеү (2015 йыл)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2015 йылдың 24 ноябрендә Мәскәү ваҡыты менән 10:24 сәғәттә Сирия ғәрәп Йөмһүриәте территорияһында төрөк һауа ғәскәрҙәренең F-16 истребителдәре тарафынан Рәсәйҙең «Су-24» самолёты бәреп төшөрөлдө.[7]
Был хәлдән һуң Рәсәй менән Төркиә араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр насарайҙы. 2016 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы төрөк граждандары өсөн визаһыҙ инеү мөмкинлеген туҡтатты.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. 1923 йылдан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы[8]. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.
Төркиә Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма һәм суд йүнәлештәренә бүленә.
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә бөйөк милли мәжлесе (төр. Türkiye Büyük Millet Meclisi — TBMM) — Төркиә Йөмһүриәтенең юғары бер палаталы закондар сығарыу органы (парламент)[9]. 1920 йылдың 23 апрелендә, Икенсе төрөк-грек һуғышы барышында, Анҡарала төҙөлдө. Төркиә Йөмһүриәтенең Мәжлесе 1920 йылда Төркиә Конституцияһын ҡабул итеү өсөн төҙөлә. Һуңғы Һайлауҙар 2015 йылдың июнендә үтә. 85 һайлау округта партия исемлектәре буйынса 550 депутат һайлана.
Истанбулда — өс һайлау округы, Анҡарала һәм Измирҙа — икешәр.
Парламентта тик 10 % тауыш алған партиялар күрһәтелгән.
Спикер — Джемиль Чичек, 2011 йылдан.
2015 йылда Парламентҡа сираттағы һайлауҙар үтте. Күпселек тауыштарҙы Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы алды.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә Президенты — Төркиәнең юғары дәүләт вазифаһы. Төркиә Президенты 2007 йылдан халыҡ менән һайлана. 2007 йылға тиклем Президент Төркиә бөйөк милли мәжлесе депутаттары менән һайланды.
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә 81 илгә (элек виләйәт һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. ilçe) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә.
Шулай уҡ ил рәсми булмаған статистик яҡтан 7 төбәккә бүленә:
- Эгей төбәге (төр. Ege Bölgesi) — Төркиәнең 8 провинцияны эсенә алған көнбайыш регионы.
- Афьонкарахисар провинцияһы (төр. Afyonkarahisar)
- Айдын провинцияһы (төр. Aydın)
- Денизли провинцияһы (төр. Denizli)
- Измир провинцияһы (төр. İzmir)
- Кютахья провинцияһы (төр. Kütahya)
- Маниса провинцияһы (төр. Manisa)
- Мугла провинцияһы (төр. Muğla)
- Ушак провинцияһы (төр. Uşak)
- Ҡара диңгеҙ төбәге
- Үҙәк Анатолия төбәге
- Көнсығыш Анатолия төбәге
- Мармара төбәге
- Урта диңгеҙ төбәге
- Көньяҡ-көнсығыш Анатолия төбәге
Илдәр менән сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән vali үтәй.
Географик белешмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779 452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты — Азияла, ҡалған 3 проценты Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә.
Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс диңгеҙ менән йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.
Төркиә ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә иҡтисадының 28 процентын — сәнәғәт, 15 процентын — ауыл хужалығы, 6 процентын — төҙөлөш, һәм ҡалған 51 проценттан күберәк өлөшөн төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә.
Ыңғай яҡтары: Ауыл хужалығы тармағы илде аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булыуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.
Кире яҡтары: Даими юғары булған инфляция (2004 йылда — 54,4 процент). Таянып булмаҫтай ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу.
Энергетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә: береһен — япон фирмалары менән, икесеһен — Рәсәйҙең Росатом менән (Аҡҡойоу (Akkuyu) АЭС-ы, Мерсин илендә).
Төҙөлөш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҙөлөш илдең иҡтисадында ҙур роль уйнай. Төркиәнең төҙөлөш компаниялары Германия, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙә күп объекттар төҙөй.
Эре вәкилдәр:
- Уртим (Баш офис: Нуретдин Барансел Генералы урамы, 22-се йорт, Хадымкөй, Арнавуткөй, Истанбул)
- Ант Япы
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса сөнниҙәр. Күп төрөк ғөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кесе Азияла Урта Азиянан уғыҙ төркиҙәре килеп, был ерҙәрҙе үҙләштергәнсе, төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Улар мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерә. Шул рәүешле Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көндә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә европалаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта бороңғо йолалар һаҡлана.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала.
Назим Хикмәт, Орхан Памуҡ кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған.
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.
Туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр:
- Истанбул — ислам һәм византия архитектура ҡомартҡылары.
- Каппадокия — вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән мөғжизәле тәбиғәт күренештәре һәм мәмерйә-ҡалалар.
- Эгей диңгеҙе ярҙары — боронғо дәүер ҡомартҡылары, шул замандағы грек һәм рим ҡалалары.
- Урта диңгеҙ ярҙары, Мерсин, Анталья — Төркиәнең көньяҡ диңгеҙ курорттары.
Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта.
Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинселек бирә[12].
Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып Башҡортостандың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә «ТөрКСОЙ» ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда Башҡортостандың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде.
Дәүләт байрамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 29 октябрь -Йөмһүриәт (Республика) байрамы[13]
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
-
-
-
Долмабаҡса — Истанбулдың иң ҙур музейҙарның берһе.
-
-
-
-
Анталья, Анталья
-
Аланья, Анталья
-
-
-
-
Сөләймәниә мәсете — Ғосман империяһынан ҡалған иң мәшһүр архитектура һәйкәлдәренең береһе.
-
MustafaKemalAtaturk.jpg
Мостафа Кәмал Ататөрк, Төркиә йөмһүриәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе президенты.
-
Тарихи Цельсий китапханаһы бинаһы. Боронғо Эфес. Измир (ил).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, 60 бит
- ↑ Jay Shaw Stanford History of the Ottoman Empire and Modern Turkey — Cambridge University Press, 1977. — ISBN 0-5212-9163-1.
- ↑ INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS (June 13, 2005), open letter to Prime Minister Recep Tayyip Erdogan
- ↑ The International Campagne to End Genocide
- ↑ Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.
- ↑ [ http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/40861/ Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды]
- ↑ Сбили лучшего, 26.11.2015 йыл «РБК» гәзите.
- ↑ Çarkoğlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5.
- ↑ Төркиәнең Бөйөк Милли Меджлисы рәсми сайты
- ↑ Turkish Statistical Institute 2009 Census, population living in cities. Turkish Statistical Institute (2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2012. 25 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Автомобиль коды
- ↑ Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции
- ↑ []http://www.tccb.gov.tr/videogaleri/
Быны ла ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төркиә президенты
- Төркиә премьер-министры
- Төркиә бөйөк милли мәжлесе
- Хөкүмәт рәсми порталы
- BBC News сайтында Төркиә сәхифәһе
- Aselsan төрөк компанияһы вәкилдәре Өфө дәүләт авиация техник университеты потенциалын баһаланы


text:
Бәләбәйҙә Еңеү Көнө айҡанлы байрам саралары башланды
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығы айҡанлы Бәләбәйҙә тантаналар башланды. Ошо минуттарҙа бында Яугир-еңеүсе һәйкәленә сәскәләр һалыу үткәрелә. Сәғәт 11-ҙә «Еңеү һалдаттарына» театрлаштырылған прологынан һуң бында Хәтер Митингыһы асыласаҡ, артабан ҡала халҡын бай байрам программаһы — «Еңеү яҙы» театрлаштырылған концерты, «Ветеран» клубы һәм халыҡ ижады фестивале ҡатнашыусыларының концерты, шулай уҡ «Аксаков – Бәләбәй» традицион еңел атлетика йүгереүенең финишы көтә. Ә киске сәғәт етелә йәштәр өсөн «Еңеү йәш булып ҡала» махсус концерт программаһы башлана.
Бәләбәй крайҙы өйрәнеү музейы байрам уңайынан махсус бүләк әҙерләгән. 12 — 18 сәғәттәрҙә теләге булған һәр кем унда бушлай инә ала. Ә «Тыныслыҡ» кинотеатрында «Звезда» нәфис фильмы бушлай күрһәтеләсәк.


text:
Фото:
Премьер-министр Раил Сарбаев оператив штаб ултырышында ҡатнашты
Фото:
Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев һәм РФ Эске эштәр министрлығының Экстремизмға ҡаршы тороу департаменты начальнигы милиция генерал-полковнигы Юрий Коков оператив штаб ултырышында ҡатнашты.
2010 йылдың 6 июленән РФ Милли Антитеррористик Комитеты тарафынан раҫланған графикка ярашлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһында терроризмға ҡаршы киң планлы күнекмәләр үткәрелә, уның сиктәрендә айырыуса мөһим йәшәйеш объекттарының, һауа һәм торба үткәргес транспорттың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса бурыстар эшкәртелә.
Күнекмәләрҙә Башҡортостан Республикаһында оператив штаб составына ингән бөтә көс структуралары: граждандар оборонаһы, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Федераль хөкөм язаһын үтәү баш идаралығы частары, наркоконтроль, эске ғәскәрҙәр, БР буйынса Эске эштәр министрлығы, РФ Федераль именлек хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы, шулай уҡ Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең баш антитеррористик подразделениелары ҡатнаша.
Күнекмәләр сценарийы буйынса 2010 йылдың 7 июлендә 11 сәғәт 31 минутта РФ Федераль именлек хеҙмәте БР буйынса идаралығының Сибай ҡалаһындағы бүлексәһенә Сибай ҡалаһы аэропорты диспетчерынан 11 сәғәт 30 минутта 2-4 кешенән торған ҡоралланған билдәһеҙ төркөм Сибай-Өфө рейсы самолетын баҫып алыуҙары тураһында хәбәр килде. Самолет бортында 3 экипаж ағзаһы һәм 16 пассажир. Енәйәтселәр кисекмәҫтән Өфөгә осоуҙы талап итә.
Сибай ҡалаһы аэропорты һәм уның эргәһендәге территорияла муниципаль оператив төркөм көстәре менән террористик актты иҫкәртеү буйынса тәү сираттағы ойоштороу һәм оператив-эҙләү саралары үткәрелә.
Күнекмәләр барышында унда ҡатнашыусы ведомстволар етәкселәре һәм шәхси составы алдында ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә террористик акттарҙы һәм диверсияларҙы иҫкәртеү маҡсатында эш итеүҙе камиллаштырыу бурысы тора.


text:
Илдең аграр вуздары өсөн «Сәләмәтлек» II Спартакиадаһы Башҡортостанда үтәсәк
Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы аграр вуздарының профессор-уҡытыусылар составы араһында «Сәләмәтлек» II Спартакиадаһы Башҡорт дәүләт аграр университеты базаһында үтәсәк. Вуздың матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, Мәскәү, Волгоград, Красноярск, Брянск, Белгород һәм башҡа ҡалаларҙан 25 юғары уҡыу йорто вәкилдәре ҡатнашыуға заявка бирҙе.
Ярыштар 31 ғинуарҙа башланасаҡ, 2 февралдә тамамланасаҡ. Асыу тантанаһы 31 ғинуарҙа 14 сәғәттә Йәштәр һарайында үткәрелә.
Шахмат, өҫтәл теннисы, волейбол, йөҙөү, саңғы уҙышы, мини-футбол, атыу, дартсе буйынса еңеүселәр билдәләнәсәк.
Сараның маҡсаттары — илдең агросәнәғәт комплексы системаһында спорт традицияларын һаҡлау, ветерандарҙы физик культура һәм спорт менән даими шөғөлләнеүгә йәлеп итеү, Рәсәй аграр вуздары хеҙмәткәрҙәренең дуҫтарса бәйләнештәрен нығытыу, вуздарҙың профессор-уҡытыусылар составының һәм хеҙмәткәрҙәренең спорт оҫталығын арттырыу, вуздарҙа физик культура һәм спорт менән шөғөлләнеү өсөн матди-техник базаны үҫтереү.