text:
МЕНЮ
Мәләүездең һәм Мәләүез районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Рубрики
11.10.2018
11:10
Китапһыҙ халыҡ - тарихһыҙ халыҡ, ә тарихын онотҡандарҙың киләсәге өҙөлгән.
Ҡалала тарихи әһәмиәткә эйә урындар күп. Был исемлектә М. Буранғолов исемендәге 1-се һанлы китапхана лайыҡлы урын биләй. Аҡыл хазинаһы тупланған китап Мәккәһе быйыл 65 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Уның беренсе етәксеһе - Валентина Константинова Тараканова. Бина Смоленск урамындағы район балалар китапханаһы һәм мәҙәниәт бүлеге янында урынлаша, төрлө йылдарҙа урындан-урынға күсә. 1970-се йылдарҙа ҡалала күп фатирлы йорттар ҡалҡа, предприятиелар уңышлы эшләй, тап ошо осорҙа Ленин урамы, 150 адресы буйынса яңы бина төҙөлә. Китапхана фонды 28881 экземпляр китап тәшкил итә. Уның белгестәре төрлө йүнәлештә йәштәр араһында әүҙем эш алып бара. Бында кистәрен тематик кисәләр, осрашыу, конкурстар, конференциялар ойошторола. Китапхана халыҡты иң яҡшы хеҙмәтләндереүсе булараҡ БАССР-ҙың мәҙәниәт министрлығы дипломы менән бүләкләнә. 1991 йылға тиклем китапхананың алмаштырғыһыҙ етәксеһе вазифаһын Валентина Константиновна Андреева башҡара. Шул йылдың 1 авгусынан мөдирлек эше Роза Челышеваға тапшырыла.
1992 йылда китапхана өсөн айырыуса иҫтәлекле: хеҙмәткәрҙәр 27371 дана китап фонды туплап, Беренсе май, 10, адресы буйынса төҙөлгән яңы ике ҡатлы бинаға күсә. Бөгөн уның беренсе ҡатында абонемент , икенсеһендә - уҡыу залы урынлашҡан. Ике йыл уҙғас, ҡала советының “Үҙәк ҡала китапханаһына М. Буранғолов исемен биреү тураһында” ҡарары донъя күрә. Халыҡ сәсәне, яҙыусы, фольклорсы 1924-1937 йылдарҙа Мәләүездә “Ялан Йәркәй”, “Шәүрәкәй”, “Ҡара юрға”, “Мөфтөй ҡыҙы Фатима”, “Башҡорт туйы” һәм башҡа танылған әҫәрҙәрен ижад итә. 1998 йыл балалар баҡсаһы, мәғариф учреждениелары, йәмәғәтселекте үҙендә уҙған төрлө сара, осрашыуҙары менән саҡырып торған китапханала башҡорт әҙәбиәте секторы асылыу йылы тип билдәләнә. Ҡала советы ҡарарына ярашлы, унда башҡорт әҙәбиәте эше буйынса штат барлыҡҡа килә һәм шунан бирле был яуаплы, даими эҙләнеү, халыҡ менән аралашыу, уларҙы йыйыу, туплау, асыштар талап иткән бүлекте Рәзилә Ҡотлогилдина етәкләй.
2003 йылда китапхана хеҙмәткәрҙәре күләмле “Башҡортостан Республикаһы тыуған яҡты өйрәнеү эше” республика семинарында ҡатнаша. Ошо уҡ йылда китапхана мөдире вазифаһы булмышын китапхана системаһына арнаған Нәзимә Исхаҡоваға тапшырыла. Бөгөн китапхана тарихына күҙ һалһаң, осрашыуҙа ҡатнашҡан яҙыусы, шағир, шәхестәр менән уҙған саралар исемлеген әллә күпме уҡырға мөмкин. Тағы бер үҙенсәлеген әйтмәй булмай, “Илһам шишмәләре” шиғыр һөйөүселәр клубы менән дә танылыу яуланы китапхана. Башлап ҡәләм тибрәтеүселәр, ижад емешен район, республика кимәленә сығарғандар ҙа күп.
Мәҡәләнең аҙағын гәзиттең 81-се һанында уҡығыҙ.


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Страница 7
Һуған ҡабығын ташламағыҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 2-06-2018, 08:00
Һуған ҡабығының файҙаһы күп. Ул ҡаҡырыҡты сығарыу, үт, бәүел ҡыуҙырыу, микробтарға ҡаршы көрәшеү үҙенсәлектәренә эйә, ҡан тамырын нығыта.
Ангина йонсотҡанда һуған ҡабығына ҡайнар һыу ҡойоп төнәтегеҙ һәм һөҙөп алып, тамаҡты сайҡатығыҙ.
Тымауҙан. Ҡайнар һыуға 4 ҡалаҡ һуған ҡабығы һалып, 3 – 5 минут дауамында быуы менән тын алығыҙ.
Йүтәлдән. 2 ҡалаҡ һуған ҡабығына 2 стакан ҡайнар һыу ҡойоп, 15 минут ҡайнатырға һәм һөҙөп алырға. Йылы килеш көнөнә өс тапҡыр ашарҙан ярты сәғәт алда 1/4 стакан эсергә.
Бөйөр һәм бәүел ҡыуығы ауыртҡанда. 3 ҡалаҡ һуған ҡабығына 2 стакан ҡайнар һыу ҡойоп, 30 минут төнәтергә. Киҫкен цистит булғанда – 3 – 5 көн буйы көнөнә ике тапҡыр 50-шәр грамм, хроник циститтан 10 көн буйы көнөнә 3 – 4 тапҡыр икешәр ҡалаҡ эсергә.
Аяҡ тамырҙары борсоғанда. 100 мл араҡыға ике ҡалаҡ һуған ҡабығы онтағы һалып ете көн төнәтергә. Һуңынан һөҙөп алып, көнөнә өс тапҡыр ашарҙан ярты сәғәт алда 20-шәр тамсы эсергә.
Йәки: ике ҡалаҡ һуған ҡабығына 400 мл ҡайнар һыу ҡойоп, 6 сәғәт төнәтергә һәм көнөнә өс тапҡыр ашарҙан ярты сәғәт алда 1/4 стакан эсергә. Аҙна-ун көн эскәндән һуң ете көн туҡтап торорға һәм йәнә дауаланыу курсын дауам итергә.
...
Гемоглобинды күтәреү өсөн
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 1-06-2018, 07:00
1. Кишер һуты. Бер стакан һутҡа 500 г тирәһе кишер тура килә. Аҙнаһына 3 – 4 стакан эсергә кәңәш ителә.
2. Ер еләге һәм ҡайын еләге. Әлбиттә, ҡайнатылмаған еләктәрҙең файҙаһы күберәк.
3. Сөгөлдөр. Уны ҡырғыс аша үткәреп ашарға мөмкин, шулай уҡ һуты ла файҙалы.
4. Бал, әстерхан сәтләүеге, мүк еләгенән әҙерләнгән тәмлекәс – гемоглобинды күтәреүҙең бик яҡшы сараһы. Уларҙы бергә бутап, әҙ-әҙләп ашарға мөмкин.
5. Үләндәр төнәтмәһенең дә файҙаһы ҙур. Икешәр ҡалаҡ кесерткән һәм ҡара бөрлөгән япрағы, өсәр ҡалаҡ һары мәтрүшкә менән ромашка сәскәһе онтағына 700 г ҡайнар һыу ҡойоп, термоста төнәтергә. Көнөнә өс тапҡыр берәр стакан эсергә.
6. Бал менән гөлйемеш төнәтмәһе гемоглобинды күтәреү өсөн генә түгел, дөйөм хәлде яҡшыртыу, иммунитетты нығытыу өсөн дә яҡшы.
7. Туҡланыу рационында ҡарабойҙай, алма, ҡурай еләге, гранат булырға тейеш....
2. Ер еләге һәм ҡайын еләге. Әлбиттә, ҡайнатылмаған еләктәрҙең файҙаһы күберәк.
3. Сөгөлдөр. Уны ҡырғыс аша үткәреп ашарға мөмкин, шулай уҡ һуты ла файҙалы.
4. Бал, әстерхан сәтләүеге, мүк еләгенән әҙерләнгән тәмлекәс – гемоглобинды күтәреүҙең бик яҡшы сараһы. Уларҙы бергә бутап, әҙ-әҙләп ашарға мөмкин.
5. Үләндәр төнәтмәһенең дә файҙаһы ҙур. Икешәр ҡалаҡ кесерткән һәм ҡара бөрлөгән япрағы, өсәр ҡалаҡ һары мәтрүшкә менән ромашка сәскәһе онтағына 700 г ҡайнар һыу ҡойоп, термоста төнәтергә. Көнөнә өс тапҡыр берәр стакан эсергә.
6. Бал менән гөлйемеш төнәтмәһе гемоглобинды күтәреү өсөн генә түгел, дөйөм хәлде яҡшыртыу, иммунитетты нығытыу өсөн дә яҡшы.
7. Туҡланыу рационында ҡарабойҙай, алма, ҡурай еләге, гранат булырға тейеш....
“Йөрәк сирен ваҡытында дауалау ғүмерҙе оҙайта”
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 31-05-2018, 07:00
Ауырығанда һәр кем тәжрибәле табипҡа эләгергә ынтыла. Уларға ышаныс та ҙур, халыҡ араһында абруйҙары ла юғары. Баш ҡаланың Һупайлы биҫтәһендә ошондай табиптарҙың береһе, юғары категориялы кардиолог Лилиә Әфҡәт ҡыҙы Яппарова эшләй. Уның 30 йылға яҡын хеҙмәт стажы бар. Тамырҙары менән Ғафури районының Ҡауарҙы ауылынан булған ҡыҙ, Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағас, йүнәлтмә буйынса Мәләүез үҙәк район дауаханаһында терапевт, кардиолог булып эшләй. 2008 йылдан Өфө ҡалаһының 43-сө поликлиникаһында табип-кардиолог. 2017 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында аккредитация комиссияһының ағзаһы....
Элекке ирегеҙҙе ғәфү итегеҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 30-05-2018, 08:30
“Ирем менән ике йыл элек ауыр айырылыштыҡ. Тормошта төрлө хәл булғандыр, мин дә ҡайһы саҡ яңылышҡанмындыр. Тик шул йәшлек менән ҡылынғанды онотоп, ғәфү итеп булмаймы уға? Ике балабыҙ бар, ҡыҙыма – 11, улыма – 8 йәш. Үткәндәрҙе онотҡом килә, ә балалар атаһы менән аралашҡас, ауыр. Араларын һыуындыра алмайым, сит яҡҡа ла китеп ҡараным, ир килә барыбер! Тыйҙым ҡаты итеп, аңламай, һаман да килеүен дауам итә. Миңә уны оноторға, яңы тормош башларға кәрәк бит!”...
Аяҡтағы бәшмәктән ҡотолорға нимә ярҙам итә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 29-05-2018, 07:00
Һыуыҡтар башланыу менән хәләл ефетемдең аяҡтары ҡысыта башлай. Ә быйыл урыны-урыны менән ваҡ ҡына сабыртмалар ҙа сыҡты. Уны дарыуҙар йә халыҡ дауаһы менән бөтөрөп була?
Үҙемдең аяғымдың ике бармағының тырнаҡтары ҡалыная. Тырнаҡ бәшмәге тиҙәр шикелле. Табип ҡушыуы буйынса тербинафин һөртөп ҡарағайным, файҙаһы юҡ. Намаҙ уҡығас, көн дә аяҡтарымды йыуам, йыуыу менән генә бөтмәй икән. Ниндәй халыҡ дарыуҙары ярҙам итә икән? Йоғошло тип ишеткәйнем, башҡа бармаҡтарыма күсеүенән ҡурҡам.
Сәләм менән –
Флүрә апайығыҙ.
Мәләүез ҡалаһы.
...
Йыланҡараҡты дауалау ысулы
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 25-05-2018, 07:00
Йыланҡараҡ (панариций) – бармаҡ осо туҡымаһына сыҡҡан эренле шешек. Йыш ҡына баҡсала эшләгәндә бармаҡ осо ҡырҡылып, ялҡынһыныу башлана. Шул осраҡта спирт ярҙам итә. Рюмкаға 95 процентлы спиртты әҙ генә һыу ҡушып ҡойорға һәм бармаҡты шунда тығып тоторға. Дауалауҙы бер аҙ ғына тәнәфес менән өс сәғәт дауам итергә. Икенсе көнөнә лә шулай. Өсөнсө көнөнә бармағығыҙ йүнәлер.
М. Таһир.
Өфө ҡалаһы....
М. Таһир.
Өфө ҡалаһы....
Үҙгәртергә түгел, яраҡлашырға тырышығыҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 24-05-2018, 07:00
“Минең ҡәйнәм – ут! Килен булып төшкәнемә яңы-яңы ярты ғына бер йыл, ә ул һаман да иремде ғаиләһеҙ, яңғыҙ тип белә, ахыры. Ни генә булһа ла ирем әсәһенә һөйләй, уның кәңәшһеҙ бер нәмә башҡармай! Ошо арала яңы кер йыуыу машинаһы алырға булып киттек. Әйтергә кәрәк, ул беҙ нимә генә алһаҡ та ҡыҫыла. Ә кер йыуыу машинаһының ҡиммәтлерәген алырға кәңәш биргән. Мин иптәшемә әйтәм, һуң, беҙҙең ҡулға килеп ингән аҡсаны бөтәһен дә машинкаға тыҡһаҡ, ял итергә диңгеҙ буйына нисек барабыҙ? Шулай итеп план ҡорғайныҡ бит. Ә ул, быйылға бармаһаҡ та булыр, былтыр ғына туйҙан һуң бер ай буйы булдыҡ та баһа, тормош көткәс, әҙерәк сабыр булайыҡ, әсәйем шулай тине, тип тормаһынмы?! Иптәшемә 29, миңә 24 йәш, балалар булмаҫ борон иркенләп йөрөп ҡалырға ине, тип уйлағайныҡ. Ирем һәйбәт ул, тыныс, эше бик яҡшы, мин дә эшләйем. Тик ошо ҡыҫылыуы! Был ҡәйнәмде нисек аҡылға ултыртырға һуң?”....
Ҡайын бәшмәге
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 20-05-2018, 07:30
Онкологик сирҙәргә ҡаршы ҡайын бәшмәге лә (чага) ҡулланыла. Киптерелгән бәшмәкте тәүҙә 3 литр һыуҙа өс сәғәт тоторға һәм һуңынан ит турағыс аша үткәрергә. Бер стакан бәшмәккә 1 литр йылы һыу ҡойоп, 48 сәғәт төнәтергә. Килеп сыҡҡан төнәтмәне һөҙөп алып, көнөнә алты тапҡыр ашарҙан ярты сәғәт алда 100-әр грамм эсергә.
Сөйәл үләне лә яман шештең үҫешен тотҡарлай. Уны сәскә атҡан ваҡытта ҡулланырға тәҡдим ителә. Үпкә яман шешенән көн һайын бер ҡалаҡ киндер орлоғо онтағы ҡушып, 100 г сөгөлдөр һәм кишер һуты эсергә ҡушыла. Әлбиттә, халыҡ медицинаһы тәҡдим иткән ысулдарҙы ла файҙаланып ҡарарға кәрәк. Сөнки берәүһе ярҙам итмәһә, икенсеһенең файҙаһы булыуы ихтимал. Ҡул һелтәп ҡуйырға ярамай, һәр мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмай, яман шешкә ҡаршы көрәшеү кәрәк. Сөнки был ҡәһәрле сирҙе еңеүселәр хаҡында ла миҫалдар күп бит....
Склероздан ярҙам итә
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-05-2018, 08:00
Бер ҡалаҡ ҡыҙыл миләш, бер ҡалаҡ мәтрүшкә, өс ҡалаҡ гөлйемештең емеш менән япрағын ҡушып бутарға. Бер ҡалаҡ ошо ҡатнашмаға бер стакан ҡайнар һыу ҡойоп, 1,5 сәғәт төнәтергә һәм бал ҡушып, сәй урынына эсергә.
Һуған иҙмәһенә шул уҡ күләмдәге бал ҡушып бутарға. Ике ай буйы ошо дарыуҙы иртәле-кисле берәр ҡалаҡ эсергә.
Бер баш һарымһаҡты иҙергә һәм шуға бер стакан рафинадланмаған көнбағыш майы ҡушырға һәм бер төн һыуытҡыста төнәтергә. Иртәнсәк бер ҡалаҡ ошо төнәтмәгә бер ҡалаҡ лимон һуты ҡушып, ашарҙан ярты сәғәт алда эсергә. Дауаланыу курсы – 1,5 – 2 ай.
С. Көнһылыу.
Йылайыр районы....
Ҡойма буйындағы витаминдар
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 16-05-2018, 11:15
Май уртаһында ер ныҡлап йылына башлау менән иң тәүгеләрҙән булып ҡуҙғалаҡ менән кесерткән ҡалҡып сыға. Кесерткәндең үҫмәгән ере юҡ. Сағылған һайын уны әрләйбеҙ, әммә сағыуының зыяны юҡ, тик ҡырмыҫҡа кислотаһы ғына бөркөлә. Борон кешеләр уны, хәүеф-хәтәрҙән һаҡлай, тип иҫәпләгән һәм тәҙрә, ишек баштарына элеп ҡуйыр булған.
Кесерткән ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән иң тәүгеләрҙән булып баш ҡалҡыта. Ул витаминдарға бик бай. Аскорбин кислотаһы ҡара ҡарағат менән лимонға ҡарағанда – ике тапҡырға, ә каротин кишер менән һырғанаҡҡа ҡарағанда ла күберәк. Яҙғыһын организм витаминдарға һыуһаған ваҡытта кесерткән уның эшмәкәрлеген бик тиҙ яйға һала.
Составындағы кремний менән органик кислоталар организмдың зарарлы микробтарға, токсиндарға, радиация йоғонтоһона ҡаршы тороусанлығын көсәйтә. Ә К витамины ярҙамында ул ҡан туҡтатыу үҙенсәлегенә эйә. Шуға күрә кесерткәнде танау ҡанағанда һәм эске органдар (үпкә, бөйөр, эсәк, бала ятҡылығы) ҡанһырағанда ҡулланалар. Әммә кемдең ҡаны ҡуйы, уларға кесерткәнде ҡулланыу тыйыла.
Был үҫемлектең япрағы хлорофилға бай. Ул матдәләр алмашыныуын яҡшырта, эсәктәрҙең, бала ятҡылығының, йөрәк-ҡан тамырҙары һәм тын алыу үҙәгенең тонусын күтәрә. Кесерткән минераль матдәләргә, айырыуса тимергә бай. Һөҙөмтәлә ул ҡанда гемоглобиндың күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Шуға күрә халыҡ медицинаһы йөрәк ауырыуҙарынан һәм аҙ ҡанлылыҡтан кесерткән төнәтмәһе эсергә ҡуша.
Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ла күберәк кесерткән ашарға кәңәш ителә. Сөнки ундағы секретин инсулин барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһай һәм шуның менән ҡандағы шәкәр кимәлен кәметеүгә булышлыҡ итә.
Элек-электән кесерткәнде сәсте нығытыу өсөн ҡулланғандар.
Кесерткәндән бик тәмле аш-һыу әҙерләргә лә мөмкин. Ваҡ ҡына итеп туралған япрағын ашҡа, бутҡаға, салатҡа, йомортҡаға ҡушалар. Әгәр ҙә киптерелгән япрағын ыуалаһаң, аш-һыуға ҡушыу өсөн витаминдарға һәм микроэлементтарға бай бик файҙалы тәмләткес килеп сыға. Кесерткәндән әҙерләнгән ризыҡтар зарарлы микроорганизмдарҙы юҡ итеүсе фитонцидтарға бай булыу сәбәпле, тиҙ генә боҙолоп бармай. Улар ашҡаҙан менән эсәктәр эшмәкәрлеген көйләүгә булышлыҡ итә. Кесерткәндән шифалы аҙыҡ әҙерләүҙең бер ҡыйынлығы ла юҡ, иң мөһиме, уның экологик йәһәттән таҙа булыуы....
Кесерткән ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән иң тәүгеләрҙән булып баш ҡалҡыта. Ул витаминдарға бик бай. Аскорбин кислотаһы ҡара ҡарағат менән лимонға ҡарағанда – ике тапҡырға, ә каротин кишер менән һырғанаҡҡа ҡарағанда ла күберәк. Яҙғыһын организм витаминдарға һыуһаған ваҡытта кесерткән уның эшмәкәрлеген бик тиҙ яйға һала.
Составындағы кремний менән органик кислоталар организмдың зарарлы микробтарға, токсиндарға, радиация йоғонтоһона ҡаршы тороусанлығын көсәйтә. Ә К витамины ярҙамында ул ҡан туҡтатыу үҙенсәлегенә эйә. Шуға күрә кесерткәнде танау ҡанағанда һәм эске органдар (үпкә, бөйөр, эсәк, бала ятҡылығы) ҡанһырағанда ҡулланалар. Әммә кемдең ҡаны ҡуйы, уларға кесерткәнде ҡулланыу тыйыла.
Был үҫемлектең япрағы хлорофилға бай. Ул матдәләр алмашыныуын яҡшырта, эсәктәрҙең, бала ятҡылығының, йөрәк-ҡан тамырҙары һәм тын алыу үҙәгенең тонусын күтәрә. Кесерткән минераль матдәләргә, айырыуса тимергә бай. Һөҙөмтәлә ул ҡанда гемоглобиндың күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Шуға күрә халыҡ медицинаһы йөрәк ауырыуҙарынан һәм аҙ ҡанлылыҡтан кесерткән төнәтмәһе эсергә ҡуша.
Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ла күберәк кесерткән ашарға кәңәш ителә. Сөнки ундағы секретин инсулин барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһай һәм шуның менән ҡандағы шәкәр кимәлен кәметеүгә булышлыҡ итә.
Элек-электән кесерткәнде сәсте нығытыу өсөн ҡулланғандар.
Кесерткәндән бик тәмле аш-һыу әҙерләргә лә мөмкин. Ваҡ ҡына итеп туралған япрағын ашҡа, бутҡаға, салатҡа, йомортҡаға ҡушалар. Әгәр ҙә киптерелгән япрағын ыуалаһаң, аш-һыуға ҡушыу өсөн витаминдарға һәм микроэлементтарға бай бик файҙалы тәмләткес килеп сыға. Кесерткәндән әҙерләнгән ризыҡтар зарарлы микроорганизмдарҙы юҡ итеүсе фитонцидтарға бай булыу сәбәпле, тиҙ генә боҙолоп бармай. Улар ашҡаҙан менән эсәктәр эшмәкәрлеген көйләүгә булышлыҡ итә. Кесерткәндән шифалы аҙыҡ әҙерләүҙең бер ҡыйынлығы ла юҡ, иң мөһиме, уның экологик йәһәттән таҙа булыуы....
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры
Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры (РАМТ) (элекке Ленин комсомолы исемендәге Ростов йәш тамашасылар театры) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы театр.
Йөкмәткеһе
Театр тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1894 йылдың 30 мартында Нахчиван драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте ағзалары ҡала думаһына «Ҡала йәмәғәт учреждениелары бинаһын төҙөү һәм унда театр залын һәм урындағы коммерция клубын урынлаштырыу» үтенесе менән мөрәжәғәт итәләр. Думаның Гласныйы ҡала архитекторы Николай Дурбахҡа театрҙың проектын эшләргә ҡуша. Театр бинаһын төҙөү дүрт йыл да ике айға һуҙыла. 1899 йылдың 16 декабрендә уны асыу тантанаһы була[2], ә интерьерын биҙәкләү тик 1907 йылға ғына тамамлана[3]. Беренсе спектаклдә билдәле театр эшмәкәре Синельников Николай Николаевичтың труппаһы уйнай. Тамашасыларға инеш өлөштә постановка-аллегория һәм Л. Н. Толстойҙың 4 шаршаулы «Мәғрифәтселек емештәре» комедияһы тәҡдим ителә[4].
1930 йылда Ростов йәш тамашасы театры һәм эшсе йәштәр театры (ТРАМ) ойошторола. Театр эшләгән йылдарҙа түбәндәге труппалар эшләне:
- Яңы-Нахчиван театры
- Эшселәр театры
- Эшсе йәштәр театры (1929—1941?)
- Комедия театры (1945?—1957)
- Ленин комсомолы исемендәге йәштәр драма театры (1957—1964)
- Йәш тамашасылар театры (1964—1996)
- Йәш тамашасылар академия театры (1997—2000)
- 2001 йылдан алып — Ростов өлкә академия йәштәр театры[3].
Йәш тамашасылар театры 1964 йылда төҙөлә. Йәш тамашасылар театры спектаклдәре бөтә союз һәм бөтә Рәсәй фестивалдәре дипломдарына лайыҡ була. 1997 йылда Йәш тамашасылар театры академия театры исеме алды. 2001 йылда уның исеме Ростов өлкәһе академия йәштәр театры тип үҙгәртелә[5]. Театрҙа Хайкин Артур Юзефович, Ерёмин Юрий Иванович, Гвоздков Вячеслав Алексеевич, Серебренников Кирилл Семёнович һәм башҡалар кеүек билдәле режиссерҙар үҙҙәренең спетаклдәрен ҡуялар[4]. 1980 йылдан 1984 йылға тиклем театр менән режиссёр Вячеслав Алексеевич Гвоздков етәкселек итә[6]. 1985 йылда театрҙы Чигишев Владимир Борисович етәкләй[7].
1989 йылдан башлап театр базаһында балалар һәм йәштәр өсөн «Минифест» халыҡ-ара театр фестивале үткәрелә башлай. Режиссёр Серебренников Кирилл Семёнович театр сәхнәһендә «Себастьян баҡсаһы», «Тәмәке һауытындағы ҡаласыҡ» (1995), «Иблис», «Мин ресторан эргәһендә баҫып торам» (1996), «Өйләнеү» (1997) спектаклдәрен ҡуйҙы.
Бинаның архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ростов өлкәһе академия йәштәр театры бинаһы барокко, ренессанс һәм классицизм стилдәренең ҡушылмаһы өлгөһө[8]. Ул ҡатмарлы структуралы. Бөтә периметры буйынса ҡыйғастары булған өсмөйөшлө фронтон Коринф ордеры стилендәге дүрт колоннаға таяна. Фронтондың биҙәкле яғында картуш ҡуйылған. Ике ҡатының да тәҙрәләре өҫтән ярымтүңәрәк формаһында, икенсе ҡаттағы тәҙрәләр өҫтөндә йәйә сандрик (ҙур булмаған кәрниз, декоратив биҙәк) бар. Бинаның биҙәкле горизонталь һыҙаты нәзәкәтле сәскәле биҙәктәргә бай. Ҡабырғалағы сығынтылары ярымколонналар һәм һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Үҙәк лоджия өс яҡтан фигуралап яһалған рәшәткә менән кәртәләнгән. Театрҙың беренсе ҡаты дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Театр фойеһы, тәҙрә ҡорғаны һәм биҙәү йыһазы рәссам И. И. Крылов тарафынан биҙәлгән[9]. Театрҙың тамаша залының акустикаһы бик яҡшы. Уның стеналарын төҙөгәндә боронғо ысул ҡулланылған — түшәм аҫтында керамик һауыттар залға ҡарай асылған ауыҙы менән көпләп ҡалдырылған. 650—700 урынлыҡ өс яруслы зал эскә батҡан ярымтүңәрәк формаһында, был тамашасының сәхнәгә яҡын булыуын тәьмин итә. Залдың иҙәне домкраттар ярҙамында горизонталь торошҡа килтерелә ала. Был ҙур байрам кисәләре һәм башҡа күп кеше ҡатнашҡан күңел асыу саралары үткәргәндә ҡулланыла. 1983 йылда башланған яңыртып ҡороу арҡаһында дөйөм майҙаны ике тапҡырҙан күберәккә арта: етештереү цехтары, грим һалыу һәм кейенеү-яһаныу бүлмәһе, бәләкәй һәм эксперимент эшләү сәхнәһе өсөн биналар төкәтеп һалына[4].
Рок-группа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Театрҙың үҙенсәлектәренең береһе булып Йәштәр театры сәхнәһендә 1987 йылдан алып уйнаусы штаттағы «3-сө йүнәлеш» Рок-группаһы тора. Был группа «Эттәр» рок-драмаһы ваҡытында үҙен баҙыҡ танытты. Әлеге ваҡытта группа составына ике театр композиторы Екимов Алексей (баҫмаҡлы) һәм Маслов Геннадий Александрович (баҫмаҡлы, 2013 йылдың ҡышында вафат булды), улар театр спектаклдәре өсөн бөтә музыканы тиерлек яҙалар, шулай уҡ Александр Машинистов (бас-гитара), Эдуард Латыпов (һуҡма) һәм Алексей Дубровин (гитара) инәләр.
Театр труппаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Театрҙың хәҙерге труппаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ануфриев Владимир Валерьевич (2012-…)
- Багина Мария Михайловна (2016-…)
- Беланов Сергей Васильевич (1999-…)
- Блинова Ирина Владимировна (1981-..)
- Вернигоров Борис Николаевич (2008-…)
- Волженская Арина Николаевна (2016-…)
- Воробъев Владимир Яковлевич (1982-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Гайдаржи Александр Витальевич (2014-…)
- Гузенко Сергей Александрович (2016-…)
- Гуревнин Сергей Константинович (1992-…)
- Зайцева Анжелика Федоровна (2007-…) Бурятияның атҡаҙанған артисы
- Зиброва Оксана Владимировна (2005-…) Театрҙың балетмейстер-ҡуйыусыһы
- Зуев Дмитрий Львович (1986-…)
- Исквоина Валерия Владимировна (1984-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Кусков Вячеслав Владимирович (1994-…)
- Костряков Петр Маратович (2014-…)
- Лобанова Маргарита Александровна (1965-…)Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Лысенкова Светлана Борисовна (1993-…)
- Мелентьева Людмила Анатольевн (2007-…)
- Меринов Роман Александрович (2001-…)
- Овчинников Евгений Геннадьевич (2007-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Пащенко Раиса Андреевна (1970-…)
- Пономарева Елена Евгеньевна (2014-…)
- Садиков Жалиль Шамилевич (1993-…)
- Салимов Бари Суфарович (2016-…)
- Семикопенко Александр Семенович (2010-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Соколова Ксения Юрьевна (2014-…)
- Соловьев Александр Александрович (2015-…)
- Филатов Юрий Юрьевич (1988-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Ханжаров Николай Мигдатович (1989-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Хотеенкова Инна Владимировна (2016-…)
- Хотенков Александр Владимирович (2014-…)
- Цыганок Эльвира Павловна (2002-…)
- Щелокова Ольга Викторовна (1980-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Чумакина Юлия Евгеньевна (2014-…)
Хәҙерге репертуар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(планда бар)
Театрҙа эшләнеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бушнов Михаил Ильич (1951—1962)
- Жигунов Сергей Викторович (1980—1981)
- Лелянова Лариса Олеговна (2007—2011)
- Ливанов Аристарх Евгеньевич
- Мартиросьян Георгий Хачатурович
- Михолап Таисия Сергеевна
- Самохина Анна Владленовна (1982—1989)
- Чиндяйкин Николай Дмитриевич (1968—1973)[10]
- Шанаурин Вадим Валерьевич
Элекке йылдарҙағы ҙур уңышҡа өлгәшкән постановкалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1971 йыл — «Өлкән ул», Вампилов Александр Валентинович
- «Эттәр» (рок-драма), К.Сергиенко. Режиссёр: Чигишев Владимир Борисович[7]
- «Гамлет», Шекспир. Режиссёр: Владимир Чигишев
- «Юҡтан күп тауыш», Шекспир. Режиссёр: Владимир Чигишев
- «Өс ҡыҙ туған», А. П. Чехов
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ сайт Министерства культуры Ростовской области
- ↑ сайт Министерства культуры Ростовской области
- ↑ 3,0 3,1 Родственник одесского оперного // werawolw.ru. — 2010. — 4 сент.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 О театре (рус.). Ростовский-на-Дону академический молодёжный театр. 8 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Ростовский-на-Дону областной академический молодёжный театр
- ↑ Вячеслав Гвоздков в энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ 7,0 7,1 Владимир Чигишев: «Театр строится на любви»
- ↑ Архитектура Ростова-на-Дону (рус.). Архитектура в России. 8 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Русский классицизм (рус.). Rostov Region. 8 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Николай Чиндяйкиндың сайты
Театр адресы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
344019, Дондағы Ростов, Азатлыҡ майҙаны, 3.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Волошинова Л. Ф. Бульварная площадь — Ростов-на-Дону: Донской издательский дом, 2001. — (Серия "Судьбы улиц, площадей, зодчих"). — ISBN 5-87-688-202-X.


text:
Фекерләшеү:Һан
Зинһар, хаталарҙы төҙәтегеҙ. Һуҡыр сысҡан кеүек тәржемәләйем.--Шәһәрбаныу (әңгәмә) 03:45, 12 ғинуар 2018 (UTC)
- Шәһәрбаныу Был мәҡәләне әлеге ваҡытта ҡатнашыусы Шәһәрбаныу мөхәррирләй тигән иҫкәртеү булғас, башҡаларға теймәй тороға тип өйрәтәбеҙ. Ҡайһы урырын төҙәтергә?
Таңһылыу апай математик, бәлки ярҙамға килер --ZUFAr (әңгәмә) 03:53, 12 ғинуар 2018 (UTC)
- Был текстың бер нисә һуңғы өлөшө генә мин аңлай торған нимә. Шулай ҙа эшләп ҡуям, белгестәргә төҙәтеүе еңелерәк булыр,тигән уйҙан инде. Үҙ ғүмеремдә ундай һүҙҙәрҙе ишеткәнем дә булманы))))))))--Шәһәрбаныу (әңгәмә) 14:28, 12 ғинуар 2018 (UTC)
- "Төп һан күплектәре" тип тәржемәләгән бүлекте берәй математиканы белгән кеше тәржемәләп ҡараһын ине.Мин ҡалғандарын эшләп бөтөрөрмөн.--Шәһәрбаныу (әңгәмә) 08:41, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Шәһәрбаныу апай, хәҙер математиктарға әйтермен. Иң мөһиме — өйрәнегеҙ. Эшләй-эшләй, хаталана-хаталана өйрәнәбеҙ . Һеҙгә ярҙамға Викидәреслектән математика буйынса һүҙлек--Ләйсән (әңгәмә) 09:29, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Шәһәрбаныу Ҡыйыш-мыйыш тәржемәне яңынан төҙәтеп ултырыуға ҡарағанда, уны яңынан эшләүе еңелерәк. Ярҙам һорап, «вай» һалып ултырғансы, үҙегеҙгә яҡыныраҡ һәм танышыраҡ темаға яҙылғандарға тотонһағыҙ ине. Кемдер берәү башлап ҡуйғанды дауам итергә башҡалар атлығып тормай бит. Бындай тәржемә эште бер ҙә еңелләштәрмәй, киреһенсә, ауырлаштыра ғына, төҙәтеп ултырыу икеләтә ваҡытты ала. --Айсар (әңгәмә) 08:52, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Ентекләп тәржемә итеү кәрәкмәй. Нимә ул һан, нисек барлыҡҡа килгән, нисек ҡулланыла, ниндәй һандар була — ошоға оҡшаш һорауҙарға яуап булһа еткән. Башҡортса уҡый белгән киң ҡатлам кешеләре (математиктар ғына түгел) аңларлыҡ булырға тейеш.--ZUFAr (әңгәмә) 09:06, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Көлөп ултырам. Зөфәргә рәхмәт, тырышҡанды аңлай. Һеҙ кәңәш иткәнсәрәк эшләрмен. Ә Айсар туғаным, оҡшамаһа, уҡымағыҙ. Мин "был дөйөм эш" тип тотондом.Барыбер Айсар быны тәржемәләмәҫ тип))))). Күпме мине әбижәйт итергә уйлаһағыҙ ҙа ,барып сыҡмаҫ, мин был эште алдан планлаштырғанмын. Сәпсим белмәгән физиканан да тәржемәләйем әле мин бер нисә мәҡәләне (барыбер апайҙар уны эшләмәҫ), алла бирһә.Ваҡытым ғына юғыраҡ. Шуның өсөн, мине әрләп ултырмағыҙ, иҫәнлек, тырышлыҡ ҡына теләгеҙ.--Шәһәрбаныу (әңгәмә) 10:22, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Ләйсән һылыу, рәхмәт. Һүҙлекте ҡарап сыҡтым. Ҡуллана белмәгәнгәлер инде, ваҡытты күп ала был эш. Үҙемдең әхирәтем математик, уға яҙып ебәрҙем тексты. Бәлки ҡараштырып сығыр.--Шәһәрбаныу (әңгәмә) 12:32, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Шәһәрбаныу апай, беҙҙең Бөрйәндән Нәсимә апайыбыҙ бар, әле ауырып тора, һауыҡҡас, ҡарармын тине.--Ләйсән (әңгәмә) 12:48, 13 ғинуар 2018 (UTC)
- Рәхмәт, эшләп ҡарармын. Мин күп нимәне белмәйем шул.--Шәһәрбаныу (әңгәмә) 04:37, 14 ғинуар 2018 (UTC)


text:
Һыу аҫты кәмәһе
Һыу аҫты кәмәһе (субмарина) — һыу аҫтына төшә һәм оҙаҡ ваҡыт һыу аҫтында хәрәкәт итә ала торған караптар класы. Ләкин 1944 йылға тиклем бөтә һыу аҫты кәмәләре нигеҙҙә һыу өҫтөндә йөҙә һәм асылда яҡтыла дошманға һөжүм итер йәки дошман караптарынан йәшенер өсөн һыу аҫтына төшә торған һыу өҫтө кәмәләре булып тора [1].
Донъяның күп дәүләттәрендә ҡораллы көстәр хәрби-диңгеҙ флотының һыу аҫтындағы төп ҡоралы.
Һыу аҫты кәмәһенең мөһим тактик үҙенсәлеге һәм өҫтөнлөгө — йәшеренлек. Был айырыуса хәрби һыу аҫты кәмәһе өсөн мөһим.
Йөкмәткеһе
Тәғәйенләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрби маҡсатта ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыу аҫты кәмәләре нигеҙҙә хәрби ҡорал итеп ҡулланыла. Йыһазландырылышына һәм класына ҡарап, улар түбәндәге маҡсаттарға хеҙмәт итә:
- мөһим хәрби-сәнәғәт комплекстарын һәм административ үҙәктәрҙе, хәрби-диңгеҙ базаларын, порттарҙы һәм башҡа ер өҫтө объекттарын зыянлау,
- дошмандың һыу өҫтө һәм һыу аҫты кәмәләрен һәм судноларын юҡ итеү,
- йәшерен мина кәртәләре ҡороу,
- туранан-тура йәки алыҫтан тороп радиолокация системаһы аша разведка алып барыу,
- элемтә карабы итеп ҡулланыу, хәбәрҙәрҙе ретрансляциялау (теоретик йәһәттән был штабҡа донъя океанының теләһә ҡайһы нөктәһендәге караптар менән элемтә тотоу мөмкинлеген бирә),
- разведка-диверсия төркөмдәрен тәғәйен урынға илтеү һәм башҡа хәрби һәм махсус ярҙамсы бурыстарҙы үтәү өсөн.
Тыныс осорҙа ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыу аҫты кәмәләре фәнни-тикшеренеү маҡсаттарында киң ҡулланыла. Ерҙең геомагнит ҡырын өйрәнеү менән бәйле тәжрибәләрҙә һыу аҫтына төшөрөлгән һыу аҫты кәмәләре ҡорамалды урынлаштырыу өсөн тотороҡло платформа рәүешендә файҙаланыла.
[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Дениц К. Немецкие подводные лодки во Второй мировой войне. 10. Вторая фаза битвы за Атлантику (Ноябрь 1940 года — декабрь 1941 года). Год ошибок и распыления сил — М.: Воениздат, 1964.


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
ВОСКРЕСЕНСК РАЙОНЫ, БАССР-ҙың көньяғында урынлашҡан, төньяҡта — Ишембай, көнсығышта — Бөрйән, көньяҡ- көнсығышта һәм көньяҡта — Йомағужа районы, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта Мәләүез р‑ны м‑н сиктәш булған. 1937 й. 20 мартында БАССР‑ҙың Мәләүез һәм Маҡар райондары бүленеүенә бәйле ойошторолған (ҡара: Административ район). 1956 й. 4 июлендә бөтөрөлгән, терр‑яһы Мәләүез р‑ны составына индерелгән. Майҙаны — 1483 км2. Район үҙәге — Воскресенск ауылы. Районда 10 ауыл советы, 65 ауыл торама пункты булған. Халҡы — 25,6 мең кеше (1950), урыҫтар һәм башҡорттар күпселекте тәшкил иткән. Иҡт. нигеҙен ит‑һөт йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә, иген культуралары, мал аҙығы культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереүгә махсуслашҡан а.х. тәшкил иткән. 9 колхоз, МТС, урман сәнәғәте хужалығы, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, ш. иҫ. 3 урта мәктәп, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт һарайы, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 10 ауыл китапханаһы булған. “Ленинский путь” (“Ленин юлы”) гәз. сыҡҡан.
Р.М.Арыҫланов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Өләсәйем бик күпте белә. Ул миңә тарих һөйләргә ярата. Шуларҙың береһен һеҙгә лә яҙам.
Элек халыҡ ҡышҡыһын малын һарайҙа тотҡан, йәй көнө Мәндем буйына ҡыуғандар. Бер бабай менән әбейҙең бер-бер артлы ике ир балаһы тыуа. Мырҙаҡай һәм Сәйетбаба тип исем ҡушалар. Үҫеп еттек, тигәндә генә егеттәрҙең атаһы үлеп киткән. Вафат булыр алдынан ул балаларына васыят әйтеп ҡалдырған: «Уландарым, ир ҡорона индегеҙ инде, бер-берегеҙгә ярҙамлашып йәшәгеҙ».
Егеттәр башлы-күҙле булып донъя ҡороп ебәргән. Береһе – Өйә йылғаһының уң яғына, икенсеһе һул яғына йорт һалған. Бер көндө баҫҡынсылар килеп, быларҙың малдарын ҡыуып алып китергә уйлаған. Мырҙаҡай менән Сәйетбаба белеп ҡалып, уларға ҡаршы сыҡҡан. Бик ныҡ алышҡандар. Мырҙаҡай яралана, Сәйетбабаға бер ни ҙә булмай. Туғандар баҫҡынсыларҙы ҡыуып етеп, ҡырып бөтөргән.
Батырҙарҙы халыҡ әллә нисә көн күтәреп йөрөтөп ҡунаҡ иткән. Йәйләүҙең һул яғын – Мырҙаҡай, уң яғын Сәйетбаба тип йөрөтә башлағандар.
Илмира ҺӨЙӨНДӨКОВА.
Ғафури районы, Жәлил Кейекбаев исемендәге Сәйетбаба мәктәбе.


text:
Йәшкелтем бал балғалаҡта – Әйтерһең дә, мөлдөр-мөлдөр, Мең-мең кәрәҙ күҙгә баға… Бер балғалаҡ балды йыйыр өсөн күпме тапҡырҙар оса сәскәле болондарға кескәй бал ҡорто?! Ундай уңғанлыҡ һәм фиҙаҡәр тырышлыҡ ҡырмыҫҡала ғына барҙыр, булһа ла. Башҡорт солоҡ ҡорто – Тыуған илебеҙ данын донъяға еткергән тере хазина ул. Солоҡсолоҡ борон-борондан халҡыбыҙҙың милли кәсебе булған. Йөҙйәшәр ҡарағастарҙы ҡыуышлап …
Continue reading ‘Башҡорт солоҡ ҡорто’ »
Бесәнде беҙ йыл да бер урында, йомро ғына аҡланда, саба торғайныҡ. Ул ярлауға терәлеп тора, аҫта гөрләп йылға аға. Шул ерҙә ҙур ғына соҡор булып, уртаһында ҡарт муйыл үҫә. Ә муйыл төбөндә – ҡара йылан ояһы! Өләсәйем йыл да бесәнгә төшөр мәл етһә, ҡат-ҡат киҫәтә: – Соҡорға яҡын юлама, йыланға аслан теймә! – Ә ул …
Continue reading ‘Дала ҡара йыланы’ »
Борон-борон заманда, сауҙагәрҙәр ете диңгеҙ аръяғына сәйәхәт итеп, каруан-каруан тауарҙар алып ҡайтҡанда, йәшәгән, ти, бер хан. Уның берҙән-бер ҡыҙы булған. Үҙе сибәр, үҙе тәкәббер икән. Көндәрҙән бер көндө хан биләмәләре аша сауҙәгәрҙәр үтеп бара икән: ҡытай ебәге, сын сынаяҡтар, алтын еп менән ҡайылған яулыҡтар – күҙ күрмәгән, ҡолаҡ ишетмәгән тағы әллә күпме зиннәтле әйберҙәр бар, …
Continue reading ‘Һаҙ гөбөргәйеле’ »
Айлы йәйге төндә бер егет урман эсендәге күл буйында ҡурай тартып ултырған, имеш. Шул саҡ һыу уртаһында суҡайып ҡалҡып торған йомро ғына таш ҡапыл яҡтырып киткән. Ни күҙе менән күрһен, уның өҫтөндә иҫ киткес һылыу ҡыҙ оҙон толомдарын тағатып, алтын тараҡ менән сәсен тарап ултыра, ти! – Кем һин, сибәркәй? – тип һорағанын һиҙмәй ҙә …
Continue reading ‘Тараҡлы һыу кеҫәрткеһе’ »
Боронғораҡ заманда, мәжүсилек осоронда, йәғни кешеләр тәбиғәт ҡөҙрәтенә инанғанда, ҡояшҡа, утҡа, һыуға һәм башҡа илаһи көстәргә табынғанда, йәшәгән, ти, бер имсе. Тупраҡ менән дә, һыу менән дә имләгән ул сирле бәндәләрҙе, ут менән дә ҡыуған сырхауҙарын, үлән төнәтмәләре эсереп тә дауалаған. Ҡыҫҡаһы, ҡулында им булған уның. Көндәрҙән бер көндө ошо имсе үҙе ҡаты ауырыуға дусар …
Continue reading ‘Дарыу һөлөгө’ »
Ҡыҙыл һары дүңгәләк, Ҡара борсаҡ түңәрәк Һибелгән ҡорһағына Йылғаның бағрыһына. Гөлнур ЯҠУПОВА.
Күреп ҡалһаң мәрсенде, Ҡармаҡлама, әйт инде: Һағынһа ла диңгеҙҙе, Ташламаһын Иҙелде. Гөлнур ЯҠУПОВА.
Еҙемдә һыу ингән саҡта Күрҙем шаршы күкенен: Ҡорһағы ялтырап тора Саф көмөш кеүек кенә. Гөлнур ЯҠУПОВА.
Орсоҡ, тиһәм, сәнскеле, Балыҡ, тиһәм, тәңкәһеҙ… Исеме икән зөгәй, Таштар аҫтында йәшәй. Гөлнур ЯҠУПОВА.
Бысҡы тешле арҡаһы – Ҡарап торҙом туҡталып: Арҡырыға-буйға бысып Өршәк тигән йылғаны, Йөҙөп йөрөй уҡ балыҡ. Гөлнур ЯҠУПОВА.


text:
Был миҙалдарҙы үлсәһәң, ауырлығы күпме булыр ине икән? Байтаҡ ҡыналыр, эйеме? Уларҙың барыһын да ошо нәзәкәтле генә ҡыҙ – Карина Ғайнанова яулаған. Хәҙер ун йыл инде ул карате менән шөғөлләнә. Карина тураһында күптән ишеткәнем булһа ла, үҙен күреп һөйләшергә бер ҙә форсат теймәгәйне.
Осрашыуға барғанда: «Ҡала ҡыҙы, етмәһә, спорттың шундай етди төрө менән шөғөлләнә. Дорфа ғыналыр инде», – тигән уйҙар үтте баштан.
Ишекте бәләкәй генә буйлы мөләйем инәй асты. Каринаның өләсәһе икән. Ҡыҙ әле мәктәптән ҡайтып етмәгәйне. «Хәҙер дәрестәре бөтә, күп ҡалманы инде», – тип Зөлфирә инәй түргә саҡырҙы. Сажлатып сәйнүген дә ҡуйып ебәрҙе. Кеше менән аралашырға яратҡаны күренеп тора. Оҙаҡ йылдар «Совет Башҡортостаны» гәзитендә машинистка булып эшләгән бит. 82 йәштә булһа ла, хәтере яҡшы. Барыһын да исемдәре, фамилиялары менән иҫенә төшөрөп, һорашып ултырҙы.
Оҙаҡламай Карина ла ҡайтып инде. Килеп инеү менән яғымлы ғына иҫәнләшеп, өләсәһен ҡосаҡлап үбеп алды. Хәлен һорашты. Иплелеге, итәғәтлелеге йөҙөнә сыҡҡан. Юҡҡа хафаланғанмын икән, тип ҡыуанып ҡуйҙым.
Каринаның бүлмәһенә үтәбеҙ. Стенала эленеп торған миҙалдарҙың иҫәбе-һаны юҡ.
– Барлығы нисәү, иҫәпләгәнең юҡмы? – тип ҡыҙыҡһынам.
– Былтыр һанағанда 96 ине. Быйыл тағы ла әллә күпмене яуланым…
– Карате менән нисә йәштән шөғөлләнә башланың?
– II синыфта уҡығанда. Ҡыҙыҡ ҡына килеп сыҡты ул. Бер көндө атай-әсәйемдәргә эйәреп, ғаилә дуҫтарына ҡунаҡҡа барҙым. Уларҙың ике малайҙары бар. Өйҙәрендәге бик күп миҙалдар, кубоктарҙы күреп хайран ҡалдым. Малайҙарҙың береһе карате менән шөғөлләнә икән. Миндә лә ошо спортҡа ҡарата ҙур ҡыҙыҡһыныу уянды. Был турала өйҙәгеләргә лә әйттем. Атайым да, әсәйем дә ҡаршы килде. Йәнәһе лә, карате менән малайҙар ғына шөғөлләнә. Ә мине тоттолар ҙа бейеү түңәрәгенә алып барҙылар. Ике аҙна ғына йөрөнөм дә башҡаса барманым. Үҙ һүҙемде һүҙ итеп, барыбер каратеға яҙылдым. Шунда уҡ оҡшаттым. «Был спорт минеке!» – тип ҡыуандым. Ауыр саҡтар ҙа булды, әлбиттә. Ләкин бер ваҡытта ла үкенмәнем, ташларға уйламаным да. Эргәләге 28-се спорт мәктәбенә йөрөйөм. Аҙнаһына өс тапҡыр шөғөлләнәбеҙ. Бер күнекмәне лә ҡалдырғаным юҡ. Бәләкәйҙән төрлө ярыштарҙа ҡатнашам. Башҡортостан, Рәсәй ҡалалары буйлап йөрөнөк. Өс тапҡыр Рәсәй беренселегендә ҡатнаштым. Башҡортостан чемпионы, Рәсәй чемпионы тигән исемдәр яуланым.
– Уҡыуыңа ҡамасауламаймы һуң?
– Тырышһаң, бөтәһенә өлгөрөргә була. «Дүртле» һәм «бишле»ләргә генә өлгәшәм. Үҙ алдыңа ниндәйҙер маҡсат ҡуйғанһың икән, уға ирешергә кәрәк. Ә спорт быға ярҙам ғына итә. Рух ныҡлығы тәрбиәләй.
– Бына һин үҙең бәләкәй генәһең, берәй көтөлмәгән хәл килеп тыуһа (Хоҙай үҙе һаҡлаһын), үҙеңде яҡлай алыр инеңме?
– Әлбиттә!
– Был спорт төрөн һайлауыңа синыфташтарың нисек ҡарай?
– Хөрмәт менән. Дуҫтарым да күп. Улар менән буш ваҡытымда паркта, урамда йөрөйбөҙ.
– Бәләкәйҙән характер ныҡлығы булған. Ҡайҙан ул һиндә?
– Әйтә алмайым. Өләсәйем тәрбиәһенән киләлер. Балалар баҡсаһына йөрөттөрмәне. Йәлләй торғайны. Атай-әсәйебеҙ эштә булды. Өләсәйем беҙҙең менән шөғөлләнде. Урлашырға, алдашырға ярамағанлығы, әйткән һүҙеңә һәр ваҡыт тоғро ҡалырға кәрәклеге тураһында әйтеп үҫтерҙе. Дөрөҫлөктө яратҡан, иҫ китмәле һәйбәт кеше ул. Үҙен ныҡ яратам. «Балалар баҡсаһында тәрбиә икенсе. Мәктәптә ҡыйын булыр инде», – тип ҡайғыра торғайны ҡайһы саҡта. Аллаға шөкөр, һәйбәт уҡыныҡ. Рөстәм ағайым да әле мин белем алған 112-се мәктәпте алтын миҙалға тамамланы. Хәҙер авиация техник университетында уҡып йөрөй.
– Һин дә быйыл мәктәпте тамамлайһың. Артабан ҡайҙа барырға уйлайһың?
– Нефть техник университетына. Янғын хәүефһеҙлеге факультетында уҡырға теләйем.
Ысынлап та ҡыйыу ҡыҙ күренәһең. Һиңә уңыштар ғына теләйбеҙ, Карина!
Х. ХӘСӘНОВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 373
ӨФӨ АГРЕГАТ ПРОИЗВОДСТВО БЕРЕКМӘҺЕ, ААЙ. Авиация, автомобиль, нефть, атом, газ сәнәғәттәре өсөн электр м-н тәьмин итеү системаһы агрегаттарын һәм башҡарма механизмдарҙы эшләү, етештереү, сервис хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау эштәрен башҡара. Составына гальваника, ҡойоу, керамика, махсус техника йыйыу (3), механик йыйыу, штамплау, механика, шәмдәр һәм халыҡ ҡулланыуы тауарҙары йыйыу цехтары инә. 2013 й. 2500 кеше эшләгән. Ту, Ил, Ан, Су, МиГ, Як маркалы самолёттар һәм Ка, Ми вертолёттары өсөн юғары аныҡлыҡтағы техника етештерә. Продукцияһы БР-ҙа һәм РФ-тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла.
1941 й. Өфөгә эвакуацияланған 161-се Дәүләт союз з-ды (1935 й. нигеҙләнгән, Мәскәү; авиация ҡабыҙыу шәмдәре етештергән) базаһында ойошторола, 1966 й. алып Өфө агрегат з-ды; 1971 й. – “Молния” Өфө агрегат КБ м-н берләшкәндән һуң Өфө агрегат-конструкторлыҡ берекмәһе (1972–2001 йй. СССР-ҙың 50 йыллығы ис. берекмә), 1978 й. башлап хәҙ. исемен йөрөтә, 2001 й. – ААЙ (составына Өфө электротехник изделиелар з-ды ингән, 1975 й. нигеҙләнгән); Яңы Әптек саң һурҙырғыстар корпусы етештереү з-ды, 1988, Ишембай р-ны), 2011 й. хәҙ. статусын ала, 2013 й. алып “Ростехнологии” Дәүләт корпорацияһының «“Авиация ҡорамалдары” концерны» ААЙ составына инә. Пр-тие тарафынан СССР-ҙа тәүге тапҡыр поршенлы һәм реактив двигателдәр өсөн керамик изоляциялы шәмдәр (1955), реактив авиация өсөн һыйышлы ҡабыҙыу системалары, реактив двигателдәр өсөн ярым үткәргесле һәм эрозия шәмдәре (икеһе лә – 1957), авиация двигателдәренең ҡабыҙыу системалары өсөн слюда конденсаторҙары (1961); РФ-та – авиация двигателдәре өсөн плазмалы ҡабыҙыу системалары (2009) эшләп сығарыла һәм үҙләштерелә. Пр-тие м-н С.А.Герасименко, В.Ф.Гражданкин, Ю.И.Дмитриев, Г.В.Панков һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 298
ФЕДУЛЕВ Иван Петрович, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Казак. Яйыҡ казак ғәскәрендә (ҡара: Урал казак ғәскәре) хеҙмәт иткән. Ихтилалға 1774 й. ғин. башында ҡушыла. Пугачёвтың Йәшерен советы составына ингән. Төп ғәскәр составында Түб. Волга буйына тиклем барып еткән. И.А.Творогов, Ф.Ф.Чумаков м‑н берлектә Пугачёвҡа ҡаршы фетнә ойоштороп, 1774 й. 8 сент. Оло Үҙән й. янындағы лагерҙа уны ҡулға ала һәм Яйыҡ ҡаласығында хөкүмәт ғәскәрҙәренә тапшыра. Яйыҡ йәшерен комиссияһында, Сенаттың Мәскәүҙәге Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында булған. Пугачёв язалап үлтерелгәндән һуң язанан азат ителгән. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡорт эстрадаһы күгендә Нәркәс СИРАЖЕТДИНОВА исемле үҙенсәлекле тауышлы йондоҙ ҙа бар. Уның сәнғәткә юлы уҡыусы сағында уҡ һалына. 1997 йылда йырсыларҙың Заһир Исмәғилев призына үткәрелгән район конкурсында II урынға лайыҡ булыуы ҡыҙҙа үҙ-үҙенә ышаныс тыуҙырғандыр. 2000 йылда «Йәшлек-шоу»ҙа «Йыл асышы» номинацияһында бүләкләнә. 2003 йылда йыл хиты булған «Йөрәгемдә һайрай һандуғас» йырын һаман да тамашасылар бик яратып тыңлай.
Нәркәс Сиражетдинова халыҡ-ара конкурстарҙа ҡатнашып та Башҡортостан данын күтәрҙе. Бүрәт Республикаһының баш ҡалаһы Улан-Удэла халыҡ-ара эстрада фестивалендә I дәрәжә дипломға һәм «Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн» тигән махсус бүләккә лайыҡ булды. 2013 йылда «Тюрквижн» халыҡ-ара конкурсының ярымфиналы лауреаты исемен алды.
Нәркәстең сәнғәт юлы һәм тормошо тураһында күберәк белергә тип, уға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.
– Нәркәс, бала сағың, нисек сәнғәт юлына баҫыуың тураһында һөйләп үт әле.
– Мин Белорет районының иң матур, иң йәмле Инйәр ҡасабаһында тыуып үҫкәнмен. Шундағы 1-се урта һәм музыка мәктәптәрен тамамланым. Бала саҡта бик оялсан, шымыҡай булдым. Үҙемде иҫләгәндән алып ижад яратыуымды беләм. Йә һүрәт төшөрә, йә ҡурсаҡтарға кейем тегә, йә ҡағыҙҙан нимәлер яһай торғайным. Ғөмүмән, бер ҙә эшһеҙ ултырманым. Бейеү, фольклор түңәрәктәренә йөрөнөм. Урыҫ мәктәбендә уҡығас, беҙ урыҫ йырҙарын йырлай инек. Мине ниңәлер солистка итеп ҡуйҙылар. Ул ваҡытта үҙем аңламағанмын инде, әммә тәүге уҡытыусым Валентина Корниловна Колчанова ниндәйҙер һәләтем барлығын һиҙгәндер, күрәһең. Шунан музыка мәктәбенә яҙылдым, етди шөғөлләнә башланым. Баян һәм хор дирижёры класын тамамланым. Үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙарында гел ҡатнаша торғайным. Район буйынса Заһир Исмәғилев призына үткән йыр конкурсында башҡорт халыҡ йыры «Һандуғас»ты башҡарып, II урын алғайным. Мәктәптә лә һәйбәт кенә уҡыным, ике «дүртле» менән тамамланым.
Мин ғаиләлә бер бөртөк кенә бала инем. Әсәйем һуң ғына тапҡан, ә атайым был донъянан бик иртә китте. Шуға беҙ гел әсәйем менән бергә булдыҡ. Ә ул уҫал ғына ине. Әммә әсәйемә һөйөүе, холҡо өсөн сикһеҙ рәхмәтлемен. Ул, Рәсимә Бәхтигәрәй ҡыҙы Аҫылғужина, минең өсөн иң элек кешелеклелек, намыҫлылыҡ, ғәҙеллек өлгөһө булды. Башланғыс синыфтарҙы уҡытыуға 40 йыл ғүмерен бағышланы. Үкенескә күрә, бынан ике йыл элек ҡаты ауырып, вафат булды… Ҡыҙы өсөн хәүефләнгәндер инде: бала саҡта урамда бик йөрөмәнем, билдәле ваҡытта ғына уйнай торғайным. Эт һәм бесәй менән ныҡ дуҫ булдым. Хатта кинолог булырға уйлап ҡуя инем, эттәр тураһында әллә күпме әҙәбиәт уҡып сыҡтым. Әйткәндәй, ныҡ китап яраттым. Өҫтәл аҫтында йәшенеп тә уҡый инем.
Ҡыш көнө, ҡыҙыҡ, этемде санаға егеп йөрөй торғайным. Ишек алдына ҡәлғә төҙөйөм дә үҙемде әкиәт ҡыҙы тип күҙ алдына килтерәм. Яй ғына ябалаҡлап ҡар яуғанда был, ысынлап та, әкиәт донъяһы кеүек тойола торғайны.
– Бала саҡта уҡ, йырсы булырмын, тип хыялландыңмы?
– Юҡ, рәссам, уҡытыусы, кинолог йәки кардиохирург булырға теләй инем. Табип һөнәре әле лә яҡын. Йырсы булмаһам, моғайын, медицинаны һайлар инем. Әммә йырһыҙ тормошомдо күҙ алдына килтерә алмайым.
Мәктәптән һуң Өфө дәүләт сәнғәт училищеһының хор дирижёры бүлеген тамамланым, Өфө дәүләт сәнғәт академияһында режиссёрлыҡҡа уҡыным.
Эстрада, рок күңелемә ныҡ яҡын. Тәүге кумирым – «Дәрүиш-Хан» төркөмө. Беренсе тапҡыр радионан йырлағандарын ишеткәс, иҫем киткәйне. Бөгөнгәсә, 20 йыл үтһә лә, уларҙың ижадын һоҡланып тыңлайым.
Миңә ошо төркөм менән тәүге гастролдәргә сығыу бәхете тейҙе. Учалы, Әбйәлил, Белорет райондары буйлап йөрөгәйнек.
– Һинең әленән-әле йәштәр араһында концерт-дискотекаларҙа сығыш яһағаныңды күрергә мөмкин. Яңы йырҙар ҙа яҙҙырып тораһың. Яҙ көнө генә тәҡдим ителгән «Йәшерен һөйөү» тигән йырың бик матур. Ә ғаиләгеҙ тураһында күптәр белмәйҙер әле…
– Беҙҙең ғаиләлә биш кеше. 9 һәм 6 йәшлек Ильяс, Илһам исемле улдарыбыҙ, 2 йәшлек Мәликә исемле ҡыҙыбыҙ бар. Әле декрет ялындамын. Тормош иптәшем Илгиз – һөнәре буйынса юрист. Ҡала янындағы йортобоҙҙа йәшелсә, емеш-еләк, сәскәләр үҫтереп, хужалыҡ тотоп йәшәп ятабыҙ. Кәзәләр аҫрайбыҙ. Һөтөнән ҡатыҡ, ҡымыҙ, сыр, туңдырма эшләйбеҙ. Беҙҙә һөт ризыҡтары тормай, балалар ҙа бик яратып ашай, ҡымыҙын да эсәләр.
– Бик шәп, үҙегеҙ әҙерләгән файҙалы аҙыҡтар менән һыйлайһың икән ғаиләгеҙ ағзаларын. Ә беҙҙең гәзитте уҡыусыларға ниндәй теләктәрең булыр?
– Балаларға иң тәүҙә белемле, рухлы булыуҙарын теләйем. Телебеҙҙе, мәҙәниәтебеҙҙе онотмаһындар, яҙмыш елдәре ҡайҙа ғына илтһә лә, халҡыбыҙҙың сағыу вәкилдәре булып йәшәһендәр. Спорт менән шөғөлләнегеҙ, алдығыҙға матур маҡсаттар ҡуйып, шуға ирешергә тырышығыҙ, тип әйтер инем.
– Ҡыҙыҡлы әңгәмә өсөн рәхмәт. Киләсәктә лә ижади уңыштар, ғаилә бәхете юлдаш булһын!
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА һөйләште.


text:
Йәрминкәгә саҡырабыҙ
28 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Йәмғиәт
Муниципаль район хакимиәте 1 октябрҙә Красноусол ауылы халҡын һәм район үҙәге ҡунаҡтарын Олоғайған кешеләр көнөнә арнап ойошторолған байрам йәрминкәһенә саҡыра.
“Сәләмәтлек көнө” берҙәм үтте
28 сентября 2016 йыл | ---
Үткән шәмбелә БР Мәғариф министрлығы бойороғона ярашлы республиканың бар мәктәптәрендә үткәрелгән "Сәләмәтлек көнө” Родина мәктәбендә лә юғары ойошҡанлыҡ менән уҙҙы.
ГТО фестивале старт ала
28 сентября 2016 йыл | Спорт, Йәмғиәт
Илебеҙҙә алып барылған дәүләт сәйәсәтенә ярашлы, 2020 йылға спорт һәм физик культура менән системалы шөғөлләнеүсе халыҡтың һаны 40 процентҡа, ә уҡыусылар араһында 80 процентҡа етергә тейеш.
Ошо бурысты хәл итеү өсөн 2014 йылдың 1 сентябрендә Рәсәй Президенты Указы менән илдә ГТО Бөтә Рәсәй физкультура-спорт комплексы ғәмәлгә индерелде. Уның программаһы халыҡтың төрлө йәш төркөмдәрен (6 йәштән 70 йәшкә тиклем һәм унан өлкәнерәктәр), шулай уҡ физкультура-спорт сараларында ҡатнашыусыларҙы билдәләнгән нормативтарҙы үтәүгә әҙерләүҙе һәм тапшыртыуҙы күҙ уңында тота.
Ошо бурысты хәл итеү өсөн 2014 йылдың 1 сентябрендә Рәсәй Президенты Указы менән илдә ГТО Бөтә Рәсәй физкультура-спорт комплексы ғәмәлгә индерелде. Уның программаһы халыҡтың төрлө йәш төркөмдәрен (6 йәштән 70 йәшкә тиклем һәм унан өлкәнерәктәр), шулай уҡ физкультура-спорт сараларында ҡатнашыусыларҙы билдәләнгән нормативтарҙы үтәүгә әҙерләүҙе һәм тапшыртыуҙы күҙ уңында тота.


text:
- Подробности
- Просмотров: 468
ИСКӘНДӘРОВ Алексей Искәндәр улы [21.3.1906, Өфө губ. Бөрө өйәҙе Ирсай а. (БР‑ҙың Мишкә р‑ны) — 2.1.1999, Йошкар‑Ола], хор дирижёры, комп., муз.‑йәмәғәт эшмәкә- ре. Мари АССР‑ының Композиторҙар союзы ағзаһы (1940). РСФСР‑ҙың (1960) һәм Мари АССР‑ының (1942) атҡ. сәнғәт эшмәкәре. Мәскәү консерваторияһын тамамлағандан һуң (1933; А.В.Александров класы) Йошкар‑Олала эшләй: 1966 й. тиклем муз.-театраль уч‑ще уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1954 й. тиклем Мари филармонияһы эргәһендәге Йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе һәм дирижёры; 1952 й. алып Мари АССР‑ының Композиторҙар союзы рәйесе, 1956—65 йй. яуаплы секретары. Мари хор капеллаһын ойоштороусы (1933; хәҙ. А.Искәндәров ис. Мари капеллаһы). Комп. ижадында вокаль‑хор музыкаһы төп урынды алып тора: И.Осмин һәм М.Казаков шиғырҙарына “Тыуған яҡ” (“Край родной”; 1960) кантатаһы, Осмин шиғырына вокаль‑бейеү сюитаһы (1961; икеһе лә Л.Н.Сахаров м‑н берлектә). Лирик йырҙар, мари халыҡ йырҙары эшкәртмәләре, драма спектаклдәренә музыка авторы, 200‑ҙән ашыу мари халыҡ йырын нотаға һалған. И.С.Палантай ис. Мари респ. мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжын ойоштороусыларҙың береһе (1931). Мари АССР‑ының Дәүләт пр. лауреаты (1981). “Почёт Билдәһе” орд. м‑н бүләкләнгән (1981). И. исеме Мари филармонияһына һәм БР‑ҙың Мишкә р‑ны Ирсай урта мәктәбенә бирелгән. Тыуған ауылында И. йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Әҙәб.: Кондратьев А.А. Эшпаи – музыканты и композиторы из Кокшамар. Уфа, 2003.
Э.А.Әхмәтшина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
4 апрель
4 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 94-се (кәбисә йылында 95-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 271 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Сенегал — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1719 — Рәсәй империяһында Ладога каналын төҙөү башлана.
- 1945 — Венгрия фашизмдан азат ителә.
- 1959 — Судан менән Сенегал берләштерелгән дәүләт төҙөй (дәүләт бер йылдан һуң тарҡала).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы (04.04.1957) — табиб-офтальмолог, ғалим. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Рәсәй Федерацияһының (2013) атҡаҙанған табибы.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы (4.04.1933), дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы. Башҡорт АССР-ының VII, VIII һәм X саҡырылыш Юғары Советы, РСФСР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971, 1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Мәсетле районының почётлы гражданы (2005).
- Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы (4.04.1933) — социолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Иҫке Арыҫланбәк ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1932 — Андрей Тарковский, кинорежиссёр, сценарист.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1929 — Карл Бенц, немец инженеры, уйлап табыусы, автомобиль эшләп сығарыуға нигеҙ һалыусы.
- 2012 — Хәкимйән Зарипов, башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1999).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 334
ПЛЕВРИТ (гр. pleurá — ҡабырға, көп), плевраның (үпкәне ҡаплаған тышҡы яры) шешеүе. Экссудатының характеры б‑са фибриноз, сероз‑фибриноз, эренле (плевра эмпиемаһы, пиоторакс), геморрагик, сереткес һәм продуктив; тыуҙырыусыһы булыу‑булмауы һәм төрө б‑са — асептик (күкрәк ситлегендә өлөшләтә пневмония, травма, шештәр һ.б. арҡаһында), специфик булмаған (эрен тыуҙырған микроорганизмдар тәьҫирендә) һәм специфик (үпкә туберкулёзы булғанда) П. айыралар. Төп симптомдары: тәрән тын алғанда, хәрәкәт иткәндә, ҡысҡырып һөйләшкәндә күкрәк ситлегендә киҫкен ауыртыу, тын ҡыҫылыу, йүткереү, тахикардия һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: плевропневмоцирроз, тын алыу етешмәүсәнлеге, сепсис һ.б. Диагностика өсөн клиник, инструменталь (рентгенография, эндоскопия һ.б.) һәм лаб. тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау: медикаментоз, хирургик (торакоцентез, плевра ҡыуышлығын дренажлау), шифахана‑курорттарға барыу. Башҡортостанда 100 мең кешегә П. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2006 й.— 34,8; 2007 — 31,8; 2008 — 25,8 кеше. БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) 20 б. 60‑сы йй. алып У.А.Алексеев етәкс. эренле П. хирургик дауалау ысулдары эшләнә. 90‑сы йй. башлап П. диагностикалау һәм комплекслы дауалау ысулдары камиллаштырыла (А.М.Афзалетдинов, Ш.Х.Ганцев, Н.Ғ.Ғатауллин, Р.К.Дауытов, Р.Ғ. Фәтихов), балаларҙа эренле‑фибриноз П. нур м‑н диагностикалау һәм ви‑ деоторакоскопик дауалау ысулдары эшләнә (А.Ә.Ғүмәров, Р.А.Ғүмәров).
Р.Ғ.Фәтихов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Йорттар йылы, уңайлы булһын өсөн
03 сентября 2016 йыл | ---
Газовиктарҙың һәм нефтселәрҙең ауыр һәм яуаплы хеҙмәте һәр ваҡыт юғары баһалана, шуға күрә 1980 йылдың 1 октябрендәге СССР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән "Байрам һәм иҫтәлекле көндәр” тураһындағы Указға ярашлы, Нефть, газ һәм яғыулыҡ сәнәғәте эшсәндәре көнө сентябрҙең беренсе йәкшәмбеһендә билдәләнә.
Был көн юҡҡа ғына һайланмағандыр, сөнки тап көҙ көнө был тармаҡ эшселәрен күберәк иҫкә алабыҙ. Байрам уңайынан "Газпром Өфө газ бүлеүсе” Ишембай филиалы Ғафури участкаһы начальнигы Рөстәм Хажиәхмәт улы ҒӨБӘЙҘУЛЛИН менән әңгәмәләштек.
Был көн юҡҡа ғына һайланмағандыр, сөнки тап көҙ көнө был тармаҡ эшселәрен күберәк иҫкә алабыҙ. Байрам уңайынан "Газпром Өфө газ бүлеүсе” Ишембай филиалы Ғафури участкаһы начальнигы Рөстәм Хажиәхмәт улы ҒӨБӘЙҘУЛЛИН менән әңгәмәләштек.
Ҡыңғырау саҡыра мәктәпкә
03 сентября 2016 йыл | Мәғариф
Красноусол башҡорт гимназия-интернатында ла 1 сентябрь – Белем көнө шаулап-гөрләп үтте. Быйыл гимназия-ла 516 уҡыусы белем аласаҡ. Шуларҙың 52-һе 1-се класҡа килеүселәр. Спорт йүнәлешендәге был кластарҙы Айгөл Рауил ҡыҙы Ғәлимова менән Мәндүҙә Рәйес ҡыҙы Батыршина белем үрҙәренә әйҙәйәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 558
ВЕРЗАКОВА Ирина Викторовна (4.1. 1959, Будапешт), рентгенолог. Мед. ф. д‑ры (1999). БДМИ‑ны тамамлаған (1982), 1984 й. алып — Респ. балалар клиник дауаханаһында, 1991 й. башлап ашығыс мед. ярҙамы дауаханаһында (1994 й. — бүлек мөдире) эшләй, 2001 й. — БДМУ‑ның дипломдан һуң белем биреү ин‑ты курсы м‑н нурланыш диагностикаһы һәм нурланыш терапияһы каф. мөдире. Фәнни тикшеренеүҙәре үт ташы ауырыуын, эсәктәрҙең киҫкен үткәрмәүсәнлеген, холециститты һ.б. хирургик юл м‑н дауалағанда ультратауыш диагностикаһы ысулдарын ҡулланыуға арналған. В. ҡатнашлығында ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларының травмаһы һәм хирургия ауырыуҙары булғанда өҙлөгөүҙәрҙе диагностикалауҙың ультрасонографик ысулдары камиллаштырылған, улар респ. дауалау- иҫкәртеү учреждениеларында индерелгән. 220‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Диагностика и малоинвазивные хирургические вмешательства при желчнокаменной болезни. Уфа, 2006 (авторҙ.); Комплексная диагностика заболеваний орбиты. Уфа, 2008 (авторҙ.); Рентгенодиагностика в терапевтической стоматологии. Уфа, 2009 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Йылайыр районы үҙәгендә яңы янғын депоһы асылды. Уны төҙөү “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” программаһына ярашлы тормошҡа ашырылды.
Уны асыу тантанаһында республика Хөкүмәте вице-премьеры Марат Мәһәҙиев юбилей объекттары исемлегенә дүрт янғын депоһы инеүен билдәләп үтте. Уларҙың тәүгеһе тап Йылайыр ауылында сафҡа инде. Йыл аҙағына тиклем Белорет районында – ике, Баймаҡта бер депо төҙөләсәк. Был башланғыс урындағы халыҡты янғын хәүефенән аралау, авария-ҡотҡарыу эштәренең ойошҡанлығын тәьмин итеү маҡсатында ғәмәлгә ашырыла.
Йылайырҙағы иҫке янғын депоһы бынан 90 йыл элек төҙөлгән. Ул атлы янғын командаһы өсөн тәғәйенләнгән була. Шуға күрә заманса янғын техникаһын урынлаштырыу, тейешенсә һаҡлау ҙур мәшәҡәттәр тыуҙырған.
Яңы янғын депоһы – төбәк Хөкүмәте тарафынан раҫланған оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән Янғын-ҡотҡарыу көстәре үҫеше стратегияһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә төҙөлгән тәүге объект. Йылайыр районы биләмәһенең 58 проценты урманлы төбәк булыуын, бында йорттарҙың башлыса ағастан һалыныуын иҫәпкә алһаҡ, депоның әһәмиәте бермә-бер арта.


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
ЙҮКӘЛЕ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Учалы р‑ны буйлап Ҡарайылға (Миндәк й. ҡушылдығы) һәм Тимәш (Урал й. басс.) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абс. бейеклеге 730 м (Ҡалантау). 539—730 м бейеклектәге 6 түбәһе айырылып тора (Ҡараташ, Ишеғол, Ҡаҡҡотан тауҙары). Рельефы тәпәш таулы, көнбайыш битләүҙәре текә, көнсығышта — һөҙәк; көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә Юлситтәге төбәге урынлашҡан. Ирәндек свитаһының андезибазальттарынан, кемпирсай‑войкар комплексының серпентиниттарынан һәм карбондың габброһынан ғибәрәт. Й. битләүҙәрендә Урал й. басс. йылғалары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро урман тау тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
Экспорт
«Экспорт» төшөнсәһе лат. exporto тигәндән килеп сыҡҡан, һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә, тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе илдең портынан алып сығыуҙы аңлата. Тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙе һатып алыусы илде — «импортёр», һатыусы илде «экспортёр» тип йөрөтәләр. Бер илдән икенсе илгә законлы юл менән тауар йәки хеҙмәтте импортлау сауҙа өлкәһендә иң таралған эшмәкәрлек төрө булып тора. Нәҡ шунлыҡтан экспорт менән бер рәттән импорт халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәрҙең нигеҙен тәшкил итә.
Төп мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауар экспортлау — билдәле бер үҙенсәлектәргә эйә булған матди уңайлыҡтарҙы сығарыу. Хеҙмәттәр экспортлау — сит ил партнёрҙарына етештереү йәки ҡулланыу өлкәһендәге хеҙмәттәрҙе һатып биреү. Капиталды экспортлау — сит илдә үҙ производствоңды ойоштороу маҡсатында инвестиция һалыу.
Ул халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше һөҙөмтәһе, импорттың матди нигеҙе булып тора.
Тауар экспортлау төрҙәре: илдә етештерелгән йәки эшкәртелгән тауарҙарҙы сығарыу, тауарҙарҙы (бигерәк тә сеймалды йәки ярымфабрикаттарҙы) сит илгә алып сығып, эшкәртеп алып ҡайтыу, ватан тауарҙарын ваҡытлыса алып сығыу (күргәҙмәләргә, йәрминкәләргә, аукциондарға һ. б.) һәм кире алып ҡайтыу, предприятиеларҙың тура производство бәйләнештәре йүнәлешендә сығарып алып ҡайтыу, реэкспорт — элек индерелгән тауарҙарҙы алып сығыу.[1]
Илдең тышҡы сауҙа балансы дәүләттең экспорт-импорт дәүмәленең төп күрһәткесе булып тора. Ул илдә экспорт менән импорт айырмаһын күрһәтә. 2010 йылға был рейтингта алдынғы урындарҙы Германия, ҠХР һәм Рәсәй биләне. Ләкин был күрһәткес илдең иҡтисади хәлен аныҡ күрһәтмәй — мәҫәлән, иң күп ЭТП-лы АҠШ был исемлектә иң һуңғы юлда тора. Экспорт күләме буйынса Рәсәй туғыҙынсы урынды ғына биләй. Беренсе урында Ҡытай тора[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Словарь "Борисов А. Б. Большой экономический словарь. — М.: Книжный мир, 2003. — 895 с.
- ↑ The World Factbook
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Покровский В. И. Экспорт // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 411
КИСЛОТАЛАР, һыуҙағы эретмәләрҙә водород ионы барлыҡҡа килтереп диссоциацияланыу м‑н характерланған химик берләшмәләр. Диссоциация дәрәжәһе б‑са — көслө (һыуҙағы эретмәләрҙә тулыһынса диссоциациялана) һәм көсһөҙ (аҙ дәрәжәлә диссоциациялана), металл м‑н алмаштырыла алған водород атомдарының һаны б‑са бер‑, ике‑, өс нигеҙлеләргә бүленәләр. Органик булмаған (минераль) һәм органик (ҡара: Карбон кислоталары, Тәбиғи кислоталар, Синтетик май кислоталары) К. айыралар. Органик булмаған К. кислородлы — HnXOm(оксокислоталар) һәм кислородһыҙ — HnY (бында XОm һәм Yn — к‑та ҡалдыҡтары, Х — к‑та барлыҡҡа килтереүсе элемент, Y — галоген йәки халькоген) бүләләр. Тәме ҡырҡыу, күбеһе һыуҙа яҡшы эрей, химик индикаторҙарҙың төҫөн үҙгәртеү һәләтенә эйә. Водородты металл м‑н алмаштырғанда — тоҙ, кислород атомын уның молекулаһына алмаштырғанда — пероксикислоталар, көкөрт атомына алмаштырғанда тиокислоталар барлыҡҡа килтерәләр. Шулай уҡ СН‑кислоталар айырылып йөрөтөлә (ациклик һәм циклик төҙөлөшлө туйынған һәм туйынмаған берләшмәләр) — углерод‑водород бәйләнешенең протон һәм карбанион барлыҡҡа килтереп гетеролизы мөмкин булған органик берләшмәләр. Башҡортостанда азот кислотаһын һәм фосфор кислотаһын (“Минудобрения”), көкөрт кислотаһын (“Газпром нефтехим Салават”, “Минудобрения”, “Уфанефтехим”), тоҙ кислотаһын (“Газпром нефтехим Салават”, “Каустик”, “Минудобрения”), уксус кислотаһын (Әмзә урман комбинаты) етештереү үҙләштерелгән. 2004 й. тиклем көкөрт, тоҙ, карбон К. “Уфахимпром” ААЙ сығарған. Шулай уҡ ҡара: Аминокислоталар, Тупраҡтың әселеге.
И.Н.Сираева
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Флорид Багаев әйтеүенсә, быйыл хәрби-ватансылыҡ йәйләүе май айында Өфөгә яҡын Таптыҡ ауылы янында уҙғарылған. Был йәйләүҙә ҡатнашҡан ағзаларҙың һаны һуңғы алты йыл менән сағыштырғанда иң күбе булған. Унда иллеләп яңы ҡабул ителгән ағзалар менән барыһы бергә йетмешләп кеше йыйылған.
Был төрлө саралар, беренсенән, йәштәр өсөн сәләмәт тормош пропагадһы, икенсенән, ҙур тормош тәжрибәһе, һәм бер береһе менән аралашыу, яңы дуҫтар табыу мөмкинлектәрен аса. Флорид Багаев әйтеүенсә, балаларҙың күбеһе шул тиклем йәйләү тормошона өйрәнә һәм ярата, хатта һуңынан өйҙәренә ҡайтҡылары ла килмәй тора.
Шулай уҡ быйыл оҙаҡламай июль айында Башҡорт Йәшәтәр Иттифағы тағы ла бер йәйләү үткәтә. Быныһы инде һәр йыл уҙғарыла торған традицион сара. Ул Баймаҡ районында “Башҡорт” милли йәйләү урынында үткәреләсәк. Был ҙур сарала йөҙгә яҡын бала ун көн буйы йәйләүҙә йәшәйәсәк. Был сара махсус рәүештә йәтим,атаһы йә инәһе булмаған, йә насар тәъмин ителгән ғаиләләр балалары өсөн ойоштороласаҡ. Уларға поварҙар ашарға бешереп, улар өсөн төрлө уйындар һәм ярыштар үткәреләсәк.
Бындай сараларҙы Башҡорт Йәштәр Иттифағы 90-сы йылдарҙан бирле ойоштороп килә һәм ул төрлө ҡаршы фекерҙәр уята торғайны. Ҡайһы бер татар һәм урыҫ ойошмалары уларҙы һуғышсылар әҙерләүҙә, Чечня менән бәйләнештә ғәйепләй ине. Әммә Флорид Багаев әйтеүенсә, хәҙерге ваҡытта йәйләүҙәрҙең йүнәлеше - башҡорт йәштәрендә ватансылыҡ хистәре тәрбиәләү, шул уҡ ваҡытта үҙ-үҙҙәрен яҡлау һәм сәләмәт томошто пропагандалау.


text:
- Подробности
- Просмотров: 724
ИНФУЗОРИЯЛАР (Ciliophora), иң ябайҙар тибы. 6 класы, 8 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. БР‑ҙа 50‑нән ашыу төрө бар. Бер күҙәнәкле колониаль организмдар, оҙонлоғо 10 мкм алып 3 мм тиклем. Хәрәкәтсән (йөҙә йәки шыуыша алған), хәрәкәтһеҙ, яңғыҙ, һабаҡлы йәки һабаҡһыҙ, ҡаты ҡабыҡлы организмдар. И. күҙәнәктәре төҫһөҙ, ҡыҙыл, көрән, һары төҫтә, пелликулалы (тышҡы тығыҙ тышса), ҡайһы ваҡыт сәнскәкле һәм үҫентеле; урыны м‑н мембраналарға, мембранеллаларға һәм цирраларға берләшкән к ерпексәләр м‑н ҡапланған. Цирралар һәм керпексәләр — хәрәкәт итеү өсөн, мембраналар һәм мембранеллалар аҙыҡ тотоу өсөн хеҙмәт итә. Паразит И. цитостомаһы (күҙәнәк ауыҙы) юҡ, туҡланыу — күҙәнәк тышы аша, һурыусы И. һурыу һәрмәүестәре аша башҡарыла. Күп И. һаҡланыу һәм һөжүм итеү өсөн трихоцисталары (саҡҡыс епсәләр) бар. Күҙәнәктәре ике йәки күп ядролы, ядролары 2 типта: полиплоидлы макронуклеус (матдәләр алмашыныуын көйләй) һәм диплоидлы микронуклеус (енси процеста ҡатнаша). Осморегуляция ҡыҫҡартыу вакуоле ярҙамында тормошҡа ашырыла. Енесһеҙ үрсеү икегә бүленеү, бер үк ваҡытта күп тапҡыр бүленеү, күп хәрәкәтһеҙ формаларҙа – бөрөләнеү, енси – конъюгация юлы м‑н бара. Бактериялар, ылымыҡтар, иң ябайҙар м‑н туҡлана. Башҡортостанда сөсө һыуҙа (бентос һәм планктон составына инә, һыу ятҡылыҡтарын таҙартыуҙа ҡатнаша), тупраҡта һ.б. организмдарҙа тереклек итә, ҡайһы берҙәре — паразит.
В.Ф.Хәбибуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
“500 ферма” программаһына инеү уй-хыялдарҙы тормошҡа ашырыуға булышлыҡ иткән.
Нуғай яланына аяҡ баҫҡанда механизаторҙар төшкө аштан һуң әле генә баҫыуға төшкәйне. Кемдер урғысты уралған үләндән таҙарта, кукурузды ситкә өйә, икенселәр машина тәҙрәһен һөртә, кабинаны һеперә. Беҙҙе оҙатып йөрөгән “Крупская” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ауыл хужалығы предприятиеһы директоры Вәсил Бәҙертдиновтың уларға ҡушылып китеүе тәү ҡарамаҡҡа сәйер тойолдо.
Быны һиҙгәндәй, бына нимә тине ул:
– Ябайлыҡта бөйөклөк икәне бәхәсһеҙ, үҙең һәр береһе менән бергә ҡайнағанда ғына, ҡул аҫтындағылар менән уртаҡ тел табырға мөмкин. Һәр ваҡыт уларҙың араһында йөрөргә тырышам, былай иткәндә эшселәрҙең хәл-торошона тәрәнерәк төшөнәһең, йәмғиәттәге төрлө мәсьәләләргә бүтән күҙлектән ҡарайһың. Абруйҙы бит екереп, аҡырып-баҡырып яулап булмай.
Хужалыҡтың идаралығы – Шулған ауылында, ә Гәрәбәш менән Ҡашҡаҡта уның бригадалары урынлашҡан, аралары әллә ни йыраҡ түгел. Даими рәүештә 150 кеше (сәсеү һәм ураҡ осоронда уларҙың һаны 200-ҙән аша) эшләгән йәмғиәт үҫемлекселек һәм малсылыҡ буйынса махсуслашҡан.
Вәсил Фәтихйән улының һүҙҙәренә ҡарағанда, “500 ферма” программаһына инеү күҙ алдына ла килтерә алмаған уй-хыялдарҙы тормошҡа ашырыуға булышлыҡ иткән. Алты мал базаһы тулыһынса үҙгәртеп ҡоролған, заманса өс һөт блогы төҙөлгән, шулай уҡ өс силос һәм сенаж соҡоро ҡаҙылған. “Крупская” хужалығында дүрт мең ярым тирәһе һыйыр малы иҫәпләнә, шуның 700-ө һауын һыйыры. Һөрөнтө ерҙәре – 6 мең 600 гектар. Иген культураларының гектар ҡеүәте 20 центнер тәшкил иткән. Әле ерҙе туңға һөрөү дауам итә. Быйыл һуңғы ун йылда булмаған хәл теркәлгән – 65 мең тонна тулайым иген йыйып алғандар.
Вәсил Бәҙертдинов белдереүенсә, ниндәй ҙә ауылды мәктәп, клуб һәм хужалыҡ йәшәтә, улар бөтһә, киләсәк тураһында һөйләүҙән ни фәтүә?! Кешеләрҙең бер-береһенә теләктәш булыуы, тырышып донъя көтөүе – уның өсөн ҙур һөйөнөс. Йәштәрҙең ер эшен яратыуы шулай уҡ киләһе көндәргә өмөт уята. Әйткәндәй, комбайнсы Илшат Ғарипов, зоотехник Тимур Бәҙертдинов, быҙау ҡараусы Венера Заһитова, механизатор Айгиз Әхмәтханов, инженер Динир Бәҙертдинов, һауынсы Рушания Сәлимова ише йәш егет-ҡыҙҙар барҙа тау аҡтарырға мөмкин.
Нуғай баҫыуы 135 гектарға йәйелгән, унда эште тамамлауға инде Гәрәй йылғаһы аръяғындағыһына күсәсәктәр. “Крупская”ларҙың эшенең ыңғай барыуының сере ябай ғына – хужалыҡта һәр кем үҙенең бурысына яуаплы ҡарай.


text:
Главная страница
Случайная страница
КАТЕГОРИИ:
Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника
Шәһәдәттең шарттары
Был дәрестә беҙ, иншәллаһ, һәр мосолман өсөн бик мөһим нәмә тураһында һөйләшәсәкбеҙ. Ул да булһа – үҙ динеңде һаҡлап алып ҡалыу. Ислам динен ҡабул иткән кеше шуны аңларға тейеш: был дин – уны йәннәткә алып барыусы юл, һәм үҙ Исламыңды һаҡлап алып ҡалырға тырышырға, уны юғалтыуҙан ҡурҡырға кәрәк. Бының өсөн беҙ ислам динен юҡҡа сығарыусы нәмәләр тураһында белергә тейешбеҙ. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, «Лә иләһә илләллаһ» һүҙҙәре ҡабул булһын өсөн ҡайһы бер шарттарҙы үтәү кәрәк. Был шарттар үтәлмәй тороп, кеше мосолман була алмай. Ҡайһы бер ғалимдар «Лә иләһә илләллаһ» һүҙен, йәғни шәһәдәтте, асҡыс менән сағыштыра. «Лә иләһә илләллаһ» – ул йәннәт ишегенә асҡыс. Ә уның шарттары – асҡыстың тештәре кеүек. Һәм мәғлүм, тештәре булмаған асҡыс бер ишекте лә асмай. Тимәк, нимә ул «Лә иләһә илләллаһ» тигән шәһәдәттең шарттары? Икенсе төрлө итеп әйткәндә, Аллаһы Тәғәлә беҙҙең шәһәдәтте ҡабул итһен өсөн һәм беҙ мосолман булып һаналһын өсөн күңелебеҙҙә «Лә иләһә илләллаһ» һүҙҙәренә беҙ нисек ҡарарға тейешбеҙ?
1) Иң беренсенән, «Лә иләһә илләллаһ» тип әйтеүсе, йәғни шәһәдәт килтереүсе кеше был һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңларға тейеш.
«Аллаһтан башҡа илаһ юҡ икәнен бел!..» - тип бойорған Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә («Мөхәммәт» сүрәһе, 19 аят). Был һүҙҙәрҙең нимә аңлатҡанын белмәгән кеше (мәҫәлән, берәй урыҫ йә япон) «Лә иләһә илләллаһ» тип әйтһә, ул шундуҡ мосолманға әйләнеп китмәй. Алдағы дәрестәрҙә беҙ «Лә иләһә илләллаһ» һүҙҙәренең нимә аңлатыуы тураһында күп һөйләштек (мәҫәлән, ҡара: 3-сө дәрес – «Лә иләһә илләллаһ» мәғәнәһе»). «Лә иләһә илләллаһ» тигән кәлимә «Аллаһтан башҡа ғибәҙәткә лайыҡ илаһ юҡ» тигәнде аңлата. Кем ул Аллаһ, кем ул илаһ, нимә ул ғибәҙәт – быларҙың барыһын да шәһәдәт килтереүсе кеше белергә тейеш. Йәғни, «Лә иләһә илләллаһ» тип әйттең дә, шунда уҡ мосолманға әйләндең, түгел. Был ниндәйҙер тылсымлы хәрефтәр түгелдәр.
2) Икенсенән, шәһәдәт килтереүсе кеше «Лә иләһә илләллаһ» төшөнсәһенә тулыһынса инанырға тейеш. Ул Аллаһы Тәғәләнең барлығында, берлегендә һәм Уның ғибәҙәткә лайыҡлы берҙән-бер илаһ булыуында шикләнергә тейеш түгел.
«Мөьминдәр бары ошолар: улар Аллаһҡа һәм Уның рәсүленә иман килтереп, аҙаҡ ул имандарына бер ниндәй ҙә шик тотмайҙар...» - тигән Аллаһы Тәғәлә («Бүлмәләр» сүрәһе, 15 аят). Ҡайһы ваҡыт үҙҙәрен мосолман тип һанаған кешеләргә дин тураһында һөйләй башлаһаң: «Аллаһы Тәғәлә әллә бар, әллә юҡ», - тип аптыраталар. Бындай ышаныу кешене мосолман итмәй. «Лә иләһә илләллаһ»тың хәҡиҡәтендә һис бер шик булырға тейеш түгел. Тимәк, берәй кеше: «Лә иләһә илләллаһ» тип әйтеп ҡуяйым әле, бәлки, теге донъя ысынлап та булһа, был миңә шәһәдәт булып яҙылыр», - тиһә, уның шәһәдәте ҡабул булмай.
3) Өсөнсөнән, кеше «Лә иләһә илләллаһ» тип әйткәс тә, шәһәдәттең кәрәклеген йөрәге менән ҡабул итергә тейеш. Йәғни, мәҫәлән, мин ышанам, ләкин миңә Аллаһы Тәғәлә кәрәкмәй, тиеүсе кеше мосолман түгел.
4) Дүртенсенән, «Лә иләһә илләллаһ» тип әйтеүсе мосолман Аллаһы Тәғәләгә итәғәт итергә тейеш. «Мин барыһын да ҡабул итәм, ләкин Аллаһ ҡушҡан нәмәләрҙе үтәмәйәсәкмен», - тигән кеше әле мосолман түгел. Хатта, мин Аллаһҡа ышанам, Уның ҡанундарының дөрөҫ булғанын беләм, тиһә лә.
Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьән-Кәримдә Уға итәғәт итмәүселәргә, буйһонмаусыларға Ҡиәмәт көнөндә бер ниндәй ҙә ярҙам булмаясағын хәбәр итә: «
Һеҙгә ғазап килмәҫ борон Раббығыҙға тәүбә итегеҙ һәм Уға буйһоноғоҙ, юҡһа һуңынан һеҙгә ярҙам итеүсе булмаҫ» («Төркөмдәр» сүрәһе, 54 аят). Был фани донъяла йәшәгәндә Аллаһҡа итәғәт итмәүсе, Уға буйһонмаусы, биш ваҡыт намаҙын уҡымаусы һәм башҡа әмер ителгән ғәмәл-ғибәҙәттәрҙе үтәмәүселәр Ҡиәмәт көнөндә йәһәннәмгә төшәсәк.
5) Бишенсенән, «Лә иләһә илләллаһ» тип әйткән кеше Аллаһы Тәғәләнән башҡа бер кемгә лә, бер нәмәгә лә табынырға тейеш түгел. Тимәк, бер көн – Аллаһҡа, икенсе көн – Буддаға, өсөнсө көн, әйтәйек, ағасҡа ғибәҙәт иткән кеше мосолман булып һаналмай, бер ҡасан да.
«Аллаһы Тәғәлә Үҙенә тиңдәш тотоуҙы ғәфү итмәй, әммә унан бәләкәйерәк гонаһтарҙы теләгән кешеһенә ғәфү итә. Аллаһҡа тиңдәш тотҡан кеше – оло ялған уйлап сығарыусы ул», - тиелә был турала Ҡөрьәндә («Ҡатындар» сүрәһе, 48 аят).
6) Алтынсынан, шәһәдәтте кеше ысын күңелдән, үҙ теләге һәм ихтыяры менән әйтергә тейеш. Юҡһа, кемдер ниндәйҙер мәнфәғәт эҙләп, йә ҡурҡышынан: «Мин «Лә иләһә илләллаһ»ты ҡабул итәм, мосолман булам», - тип алдаһа, был кешенең шәһәдәте ҡабул булмай. Хатта ул намаҙ уҡып, үҙен мосолман итеп күрһәтһә лә. Мөхәммәт пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ваҡытында ҡайһы бер ғәрәптәр үҙҙәрен мосолман итеп күрһәттеләр, ләкин күңелдәрендә улар Пәйғәмбәребеҙгә (ғәләйһиссәләм) нәфрәт тойҙолар һәм уны күрә алманылар. Әммә, мосолмандарҙан ҡурҡҡанлыҡтан, шулай ике йөҙлө булып йөрөнөләр. Ундайҙарҙы монафиҡ тиҙәр. Монафиҡ – тыштан иманлы булып күренеп, күңелендә көфөр йөрөтөүсе кеше. «Кешеләр араһында ҡайһы берәүҙәр:
«Беҙ Аллаһҡа һәм ахирәт көнөнә иман килтерҙек», - ти. Әммә улар иман килтереүселәр түгел. Улар Аллаһты һәм иман килтергән мосолмандарҙы алдарға теләй, әммә улар үҙ-үҙҙәрен генә алдағандарын аңламайҙар. Уларҙың күңелдәрендә – сир, Аллаһ уларҙың сирҙәрен арттырһын ине! Алдағандары өсөн уларға – интектергес ғазап!» - тиелә ундайҙар тураһында Ҡөрьәндә («Һыйыр» сүрәһе, 8 – 10 аяттар).
7) Етенсенән, «Лә иләһә илләллаһ» тип әйтеүсе кеше был һүҙҙәргә ҡарата мөхәббәт тоторға тейеш. Йәғни, мәҫәлән, «Мин «Лә иләһә илләллаһ» төшөнсәһен ҡабул итәм, ләкин мин ислам динен яратмайым», - тиеүсе кеше әле Исламға кермәгән. Мосолман кеше Аллаһы Тәғәләне һәм Унан килгән бар нәмәне лә яратырға тейеш: Ҡөрьәнде, Аллаһы Тәғәләнең пәйғәмбәрҙәрен (уларға сәләм), Уның изге ҡолдары – фәрештәләрҙе һәм дингә ҡағылышлы башҡа бөтә-бөтә нәмәләрҙе лә.
«Кешеләр араһында Аллаһтан башҡа бүтән илаһтарға табыныусылар бар. Аллаһты яратҡан кеүек, уларҙы яраталар. Әммә иман килтергән кешеләр Аллаһты нығыраҡ ярата», - тиелгән Ҡөрьәндә («Һыйыр» сүрәһе, 165 аят).
Әгәр кеше «Лә иләһә илләллаһ» тип шәһәдәт килтергән һәм әле беҙ атап киткән шарттарҙы үтәгән икән, ул, тимәк, тәүхидкә ирешкән. Тәүхид – ул тик Аллаһы Тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү һәм Уның ғына ҡоло булыу. Тәүхид һүҙе ғәрәпсә «үәхид» һүҙенән килеп сыҡҡан, «үәхид» һүҙе иһә «бер» тигәнде аңлата. Тимәк, тәүхид – ул бер Аллаһы Тәғәләне генә үҙеңдең берҙән-бер Раббың итеп күреү. «Тәүхид» тигән һүҙҙе иҫегеҙҙә ҡалдырығыҙ. Мосолман кеше «ширк» һәм «тәүхид» тигән һүҙҙәрҙе яҡшы белергә тейеш. Ширк – ул тәүхидтең ҡапма-ҡаршылығы (ҡара: 5-се дәрес – «Ширк – Исламда иң ҙур гонаһ!»). Аллаһы Тәғәлә беҙҙе ширктан һаҡлаһын һәм беҙҙе тәүхидкә ирештерһен ине! Амин.
Былар барыһы ла – шәһәдәттең ҡабул булыу шарттары. Улар үтәлмәһә, кеше мосолман була алмай. Ә мосолман булған кеше ошо шарттарҙың берәүһен булһа ла юғалтһа, ул ислам диненән сығып китә, йәғни кафырға әйләнә. Беҙҙе Аллаһы Тәғәлә кафыр булыуҙан һаҡлаһын!
Беҙҙең заманда күп мосолмандар иман шарттарын һәм иманды боҙоусы нәмәләр тураһында белмәй. Шул арҡала иманды юйыусы ғәмәлдәр ҡылалар. Мәҫәлән, кемдәрҙер ҡәберҙәргә барып, үлеләргә ялбара. Был иһә ширк була. Ә ширк – ул, белеүебеҙсә, ислам диненән сығарыусы нәмә. Мосолман кеше тик Аллаһы Тәғәләгә генә доға ҡылып, Унан ғына һорарға, Уға ғына ялбарырға тейеш. Үлеләр беҙгә ярҙам итә алмай. Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай тигән:
«Аллаһтан башҡа һиңә файҙа ла, зарар ҙа итә алмай торған нәмәләргә доға ҡылма. Әгәр һин быны эшләһәң, залимдарҙан булырһың!» («Юныс» сүрәһе, 106). Тағы ла: «…Аллаһҡа тиңдәш тотҡан кешегә Аллаһ ожмахты тыйҙы. Уларҙың һыйыныр урындары – тамуҡ, һәм ул залимдарға ярҙам итеүсе юҡ!» («Аш табыны» сүрәһе, 72 аят). Кемдәрҙер иһә ендәргә, «өй эйәләренә», «һыу инәләренә» доға ҡыла, уларҙан ярҙам һорай. Был да – ширк.
Шуға күрә лә Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә Мәккә мөшриктәрен күп тапҡыр иҫкә ала. Был мөшриктәр Аллаһы Тәғәләне таныһалар ҙа, Уға тиңдәш итеп тағы ла боттарға табыналар ине. Һәм уларға: «Һеҙ ниңә ошо таштарға һәм ағастарға табынаһығыҙ?» - тиелһә, улар: «Беҙҙе улар Аллаһы Тәғәләгә яҡынлаштырһындар өсөн генә уларға табынабыҙ», - тип яуап бирҙеләр. Йәғни, улар үҙҙәре менән Аллаһы Тәғәлә араһына ошо һындарҙы, боттарҙы (русса – идолдарҙы) «аралашсы» итеп ҡуйҙылар. Шулай итеп, Аллаһы Тәғәлә менән бер рәттән улар башҡа илаһтарға табындылар. Шуға күрә лә Аллаһ уларға ут – тамуҡ вәғәҙә иткән. Аллаһы Тәғәлә беҙҙе тамуҡтан – йәһәннәмдән һаҡлаһын!
Ислам диненән көфөрлөккә сығарыусы тағы бер нәмә – ул икенсе берәй динде дөрөҫ тип һанау. Аллаһы Тәғәлә Изге Ҡөрьәндә шулай тине:
«Әгәр бер кеше Исламдан башҡаны үҙенә дин итеп эҙләһә, унан был ҡабул ителмәҫ, һәм ул Ахирәттә отолоусыларҙан булыр» («Ғимран ғаиләһе» сүрәһе, 85 аят). Йәғни, «Лә иләһә илләллаһ» һүҙе – ул тик Аллаһы Тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү, тик ислам динен генә дөрөҫ тип күреү һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Аллаһтың һуңғы илсеһе итеп таныу. Әгәр кеше ниндәйҙер бүтән берәй динде Исламдан өҫтөн ҡуя икән, тимәк, ул ислам диненән сығып китә.
Шулай уҡ ислам диненән сығарыусы тағы бер нәмә – ул йә Ҡөрьәндән, йә Аллаһтан, йә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) көлөү. Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти:
«Әгәр уларҙан (монафиҡтарҙан) һораһаң, улар: «Беҙ тик мауыҡтыҡ һәм шаярҙыҡ ҡына», - тип әйтерҙәр. Әйт: «Аллаһтан, Уның аяттарынан һәм рәсүленән көлдөгөҙ түгелме ни?» Һәм ғәфү үтенмәгеҙ! Һеҙ иманығыҙҙан һуң кафыр булдығыҙ!..» («Тәүбә» сүрәһе, 65 – 66 аяттар).
Хөрмәтле ҡәрҙәштәр, «Лә иләһә илләллаһ» һүҙҙәренә (шәһәдәткә) бик етди ҡарар кәрәк! Ошо һүҙҙәрҙе әйткән кеше иманлы була, әммә ләкин ул кеше шәһәдәттең шарттарын да үтәргә бурыслы. Шәһәдәттең бөтә шарттарын да үтәп, иманға эйә булған кеше иһә үҙ иманын һаҡларға тейеш. Иманға керҙем дә, унан бер ҡасан да кире сыҡмаҫмын, тип тынысланырға ярамай. Иманын юғалтыусы кешеләр күп. Шуға күрә иманды юйыусы ғәмәлдәрҙән һәм һүҙҙәрҙән Аллаһы Тәғәлә беҙҙе һаҡлаһын!
Алтынсы дәрес тамам.
7-се дәрес


text:
Конкурс: "Юморесканы яҙып бөт!"
20 января 2017 йыл | Хаттар
Ярҙам итәйек – байман итәйек йәки Яңы йыл мажаралары
Йыл иҫәбе 12 ай – йыл мөсәле 12 йыл тигәндәй, был арауыҡ та, керпек ҡаҡҡан ара кеүек, үтә лә китә. Түҙемһеҙләнеп көткән Яңы йыл да тиҙ етә.Йола буйынса, Яңы йыл байрамын яҡты донъяға ауаз һалған сабыйынан алып, таяҡҡа таянған ҡарттарға ҡәҙәр йәмәғәт урындарында, ҡупшы биҙәлгән, йондоҙҙай емелдәгән уттары үҙенә саҡырып торған шыршы янында ҡаршы алырға күнеккәнбеҙ.
Үткәндәрҙе хәтерләп
20 января 2017 йыл | Хаттар
Ул осорҙа колхоз-совхоздар төркөмдәргә бүленеп, эш күләме, түләү тәртибе юғарынан еткерелә ине. Ә беҙҙең колхоздың баҫыу майҙандары бик бәләкәй, шуға ла юғарынан еткерелгән талаптарға тура килмәй. Колхоз идараһы ултырыштарында ошо нормативтарҙы үҙебеҙҙең тәбиғәт һәм рельеф шарттарына яраҡлаштырып, ҡайтанан ҡарап сығып, яңынан ҡабул итә инек. Бындай баш-баштаҡлыҡ ра-йон етәкселегенә оҡшап етмәй, йыш ҡына тикшереү ебәреп йонсоторҙар ине.
1979 йылдың февраль айынан 1985 йылға тиклем колхоз рәйесе булып Фәнис Ишморатов эшләне. Миңә был ваҡытта агроном, ә 1983-1985 йылдарҙа ауыл Советы рәйесе булып эшләргә тура килде. Хөсәйен Сатлыҡов партком секретары ине.
1985-1986 йылдарҙа районға яңы етәксе килгәс, колхоз рәйесе итеп Әнүәр Муллағоловты ебәрҙеләр. 1986 йылда Әнүәр Әбүзәр улын "Йондоҙ” колхозына рәйес итеп ҡуйҙылар. Ә беҙҙең колхозға "Заветы Ильича” колхозында партком секретары булып эшләп йөрөүсе Рим Вахитов рәйес булып ҡайтты. Мин был ваҡытта агроном, бер йыл самаһы бригадир булып эшләп алдым.
Ул осорҙа аҙ сығымдар менән тупраҡты еңелсә эшкәртеүгә күсеү хаҡында ныҡлы һүҙ алып баралар ине. Ошо хаҡта райкомдың махсус ҡарары ла сыҡты. Шул маҡсатта колхоздарға көсләп төрлө маркалы техника ҡайтарттылар. Әммә был техникалар еңел механик составлы тупраҡ өсөн тәғәйенләнгән булып сыҡтылар. Ә беҙҙә ауыр балсыҡлы механик тупраҡ ҡатламы һәм шунлыҡтан ҡайтартылған яҫы төрәнле һабандар менән ерҙе тейешле эшкәртеү мөмкин түгел ине. Шунан заманалар үҙгәреп китте һәм бындай техника хаҡында оноттолар, тупраҡты башҡа төрлө эшкәртеү техникалары барлыҡҡа килде.
Миңә малсылыҡ тармағында ла эшләргә тура килде. Был Горбачев иғлан иткән "үҙгәртеп ҡороуҙар”, "тиҙләнеш” заманына тура килде. Планлы хужалыҡ итеүҙән баш тартып, "хужалыҡ иҫәбе”, "ғаилә подряды”, "бригада подряды” менән эшләйбеҙ тип, барыһы ла үҙ ағышына ҡуйылған осор ине. Ул ваҡытта колхоз рәйесе булып Рим Вахитов эшләне. Ҡотлоғужа ауылындағы һыйыр, сусҡа фермаларына реконструкция уҙғарылып, хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарылды.
Мин һөтсөлөк фермаһын ҡабул иткәндә унда 126 баш симменталь тоҡомло тана, 200 баш башмаҡ, 100-ләп баш быҙау бар ине. Был таналар быҙаулай башлаған һәм уларҙы 8 һауынсы ҡул менән һауа ине. Ферманы тулы хужалыҡ иҫәбенә күсерергә йөрөйбөҙ. Мин, зоотехник Ринат Ғималетдинов һауынсыларҙы йыйып, 4 һауынсыны ғына ҡалдырасағыбыҙҙы белдерҙек, ә бишенсегә – алмаш һауынсы ғына ҡала. Һауынсыларға һауын аппараттары менән нисек эш итергә кәрәклеге хаҡында зоотехник аңлатты, үҙем дә һауын аппараттарын төптән өйрәнеп, кәрәк саҡта һауынсыларға ярҙам итә инем. Ошондай бер аҙ алға китеш булһа ла, тулы хужалыҡ иҫәбенә күсеү булманы. Экономист Мәүлиҙә Йәнешева һауынсылар менән һөйләшеп, түләү тәртибен аңлатып ҡараны. Әммә һауынсылар аванс алып эшләүҙән баш тарттылар һәм иҫкесә түләү тәртибе һаҡланып ҡалды. "Елочка” тибындағы һауын аппараттары йәйге лагерҙарға ла урынлаштырылды. Ҡыш көнө һауынсылар һөттө биҙрә менән ташып йөрөмәһендәр өсөн һөт үткәргес торбалар ҙа монтажланды һәм һауынсылар өсөн эш күпкә еңелләште.
Мал ҡараусыларға ла эште еңеләйтеү сараһын күрергә тырыштыҡ. Тиреҫ түгеү транспортеры (ТСН) йүнләп эшләмәгән булған, уны эшләтеүсе оператор үҙ эшенә яуаплы ҡарамаған. Өсәр тәүлек тиреҫ түгелмәй торған. Һөҙөмтәлә был транспортер тығылып, йыш ҡына сафтан сыҡҡан. Был эште ныҡлы контролгә алып, көн дә тиреҫ түгеүҙе ойоштора башлағас, эш яйға һалынды. Һыйырҙарға һәр мал алдына автоматик һыу эсеү ҡоролмаһы яйланған ине.
1967 йылда республикала ла, районда ла, беҙҙең колхозда ла уңыш юғары булды. Колхоз иген һатыу планын өс тапҡырға арттырып үтәгән. План 8500 центнер булған, унан һуң 13500 центнер, 15500, ә 1980 йылда планды 18500 центнерға еткерҙеләр. 1980 йылда планды арттырып үтәп, дәүләткә 23000 центнер иген һаттыҡ. Шәкәр сөгөлдөрө һәм башҡа культураларҙың да уңышы яҡшы булған. Малсылыҡта ла күрһәткестәр һәйбәт ине.
Был йылды яҙ бик иртә килде. Апрель баштарына ҡар иреп бөтөп, ай урталарына байтаҡ майҙандарҙа иген сәселгән ине. Шунан ҡабат ҡар яуып, байтаҡ иген ҡар аҫтында ҡалды. Сәселгән иген, бигерәк тә борсаҡ сыҡмаҫ инде, тиеүселәр булды. Әммә ярайһы ғына уңыш йыйылды.
1968 йылда Башҡортостанда иген арыу ғына уңды, ә "Победа” колхозында элеккегә ҡарағанда түбәнерәк булды. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тип халыҡ бик дөрөҫ әйтә. Унан килеп, тәбиғәт шарттарына кеше факторы ла йоғонто яһай бит әле. Агротехник талаптарҙы теүәл үтәү, тупраҡты көҙҙән иртә эшкәртеү (август, сентябрь), ҡар һыуы тотоу, ашлама индереү, оптималь срокта сәсеү, районға ярашлы сорттар сәсеү юғары уңыштың нигеҙе булып тора. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тигән фекер ҙә дөрөҫ. Мәҫәлән, 1967 йыл уңыш юғары, 1968 – түбәнерәк, 1969 – түбән, 1970 - яҡшы, 1971-1972 – түбәнерәк, 1973 йылда – юғары уңыш, 1974 – түбәнерәк, 1975 йыл ҡоролоҡло – иң түбән уңыш алынды. Был йылда иген культуралары гектарынан 10 центнер самаһы ғына уңыш бирҙе. Шәкәр сөгөлдөрө бөтөнләй үҫмәне. 1976 йыл – ямғырлы булып, уңыш мул булды. Шул рәүешле йылдар төрлөсә алмашынып торҙо һәм киләсәктә лә шулай буласаҡ тип уйлайым.
1979 йылдың февраль айынан 1985 йылға тиклем колхоз рәйесе булып Фәнис Ишморатов эшләне. Миңә был ваҡытта агроном, ә 1983-1985 йылдарҙа ауыл Советы рәйесе булып эшләргә тура килде. Хөсәйен Сатлыҡов партком секретары ине.
1985-1986 йылдарҙа районға яңы етәксе килгәс, колхоз рәйесе итеп Әнүәр Муллағоловты ебәрҙеләр. 1986 йылда Әнүәр Әбүзәр улын "Йондоҙ” колхозына рәйес итеп ҡуйҙылар. Ә беҙҙең колхозға "Заветы Ильича” колхозында партком секретары булып эшләп йөрөүсе Рим Вахитов рәйес булып ҡайтты. Мин был ваҡытта агроном, бер йыл самаһы бригадир булып эшләп алдым.
Ул осорҙа аҙ сығымдар менән тупраҡты еңелсә эшкәртеүгә күсеү хаҡында ныҡлы һүҙ алып баралар ине. Ошо хаҡта райкомдың махсус ҡарары ла сыҡты. Шул маҡсатта колхоздарға көсләп төрлө маркалы техника ҡайтарттылар. Әммә был техникалар еңел механик составлы тупраҡ өсөн тәғәйенләнгән булып сыҡтылар. Ә беҙҙә ауыр балсыҡлы механик тупраҡ ҡатламы һәм шунлыҡтан ҡайтартылған яҫы төрәнле һабандар менән ерҙе тейешле эшкәртеү мөмкин түгел ине. Шунан заманалар үҙгәреп китте һәм бындай техника хаҡында оноттолар, тупраҡты башҡа төрлө эшкәртеү техникалары барлыҡҡа килде.
Миңә малсылыҡ тармағында ла эшләргә тура килде. Был Горбачев иғлан иткән "үҙгәртеп ҡороуҙар”, "тиҙләнеш” заманына тура килде. Планлы хужалыҡ итеүҙән баш тартып, "хужалыҡ иҫәбе”, "ғаилә подряды”, "бригада подряды” менән эшләйбеҙ тип, барыһы ла үҙ ағышына ҡуйылған осор ине. Ул ваҡытта колхоз рәйесе булып Рим Вахитов эшләне. Ҡотлоғужа ауылындағы һыйыр, сусҡа фермаларына реконструкция уҙғарылып, хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарылды.
Мин һөтсөлөк фермаһын ҡабул иткәндә унда 126 баш симменталь тоҡомло тана, 200 баш башмаҡ, 100-ләп баш быҙау бар ине. Был таналар быҙаулай башлаған һәм уларҙы 8 һауынсы ҡул менән һауа ине. Ферманы тулы хужалыҡ иҫәбенә күсерергә йөрөйбөҙ. Мин, зоотехник Ринат Ғималетдинов һауынсыларҙы йыйып, 4 һауынсыны ғына ҡалдырасағыбыҙҙы белдерҙек, ә бишенсегә – алмаш һауынсы ғына ҡала. Һауынсыларға һауын аппараттары менән нисек эш итергә кәрәклеге хаҡында зоотехник аңлатты, үҙем дә һауын аппараттарын төптән өйрәнеп, кәрәк саҡта һауынсыларға ярҙам итә инем. Ошондай бер аҙ алға китеш булһа ла, тулы хужалыҡ иҫәбенә күсеү булманы. Экономист Мәүлиҙә Йәнешева һауынсылар менән һөйләшеп, түләү тәртибен аңлатып ҡараны. Әммә һауынсылар аванс алып эшләүҙән баш тарттылар һәм иҫкесә түләү тәртибе һаҡланып ҡалды. "Елочка” тибындағы һауын аппараттары йәйге лагерҙарға ла урынлаштырылды. Ҡыш көнө һауынсылар һөттө биҙрә менән ташып йөрөмәһендәр өсөн һөт үткәргес торбалар ҙа монтажланды һәм һауынсылар өсөн эш күпкә еңелләште.
Мал ҡараусыларға ла эште еңеләйтеү сараһын күрергә тырыштыҡ. Тиреҫ түгеү транспортеры (ТСН) йүнләп эшләмәгән булған, уны эшләтеүсе оператор үҙ эшенә яуаплы ҡарамаған. Өсәр тәүлек тиреҫ түгелмәй торған. Һөҙөмтәлә был транспортер тығылып, йыш ҡына сафтан сыҡҡан. Был эште ныҡлы контролгә алып, көн дә тиреҫ түгеүҙе ойоштора башлағас, эш яйға һалынды. Һыйырҙарға һәр мал алдына автоматик һыу эсеү ҡоролмаһы яйланған ине.
1967 йылда республикала ла, районда ла, беҙҙең колхозда ла уңыш юғары булды. Колхоз иген һатыу планын өс тапҡырға арттырып үтәгән. План 8500 центнер булған, унан һуң 13500 центнер, 15500, ә 1980 йылда планды 18500 центнерға еткерҙеләр. 1980 йылда планды арттырып үтәп, дәүләткә 23000 центнер иген һаттыҡ. Шәкәр сөгөлдөрө һәм башҡа культураларҙың да уңышы яҡшы булған. Малсылыҡта ла күрһәткестәр һәйбәт ине.
Был йылды яҙ бик иртә килде. Апрель баштарына ҡар иреп бөтөп, ай урталарына байтаҡ майҙандарҙа иген сәселгән ине. Шунан ҡабат ҡар яуып, байтаҡ иген ҡар аҫтында ҡалды. Сәселгән иген, бигерәк тә борсаҡ сыҡмаҫ инде, тиеүселәр булды. Әммә ярайһы ғына уңыш йыйылды.
1968 йылда Башҡортостанда иген арыу ғына уңды, ә "Победа” колхозында элеккегә ҡарағанда түбәнерәк булды. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тип халыҡ бик дөрөҫ әйтә. Унан килеп, тәбиғәт шарттарына кеше факторы ла йоғонто яһай бит әле. Агротехник талаптарҙы теүәл үтәү, тупраҡты көҙҙән иртә эшкәртеү (август, сентябрь), ҡар һыуы тотоу, ашлама индереү, оптималь срокта сәсеү, районға ярашлы сорттар сәсеү юғары уңыштың нигеҙе булып тора. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тигән фекер ҙә дөрөҫ. Мәҫәлән, 1967 йыл уңыш юғары, 1968 – түбәнерәк, 1969 – түбән, 1970 - яҡшы, 1971-1972 – түбәнерәк, 1973 йылда – юғары уңыш, 1974 – түбәнерәк, 1975 йыл ҡоролоҡло – иң түбән уңыш алынды. Был йылда иген культуралары гектарынан 10 центнер самаһы ғына уңыш бирҙе. Шәкәр сөгөлдөрө бөтөнләй үҫмәне. 1976 йыл – ямғырлы булып, уңыш мул булды. Шул рәүешле йылдар төрлөсә алмашынып торҙо һәм киләсәктә лә шулай буласаҡ тип уйлайым.
Миңлерәхим РАМАЗАНОВ,
"Почет Билдәһе" ордены кавалеры.
Ҡотлоғужа ауылы.
Берҙәмлектәре менән көслөләр
20 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Имәндәш ауыл биләмәһендәге осрашыуҙа төбәк өсөн мөһим мәсьәләләр күтәрелде
Халыҡ менән осрашыуҙар – урындағы Совет депутаттарының киңәйтелгән асыҡ ултырыштары уҙғарыла башланы. Осрашыуҙың тәүгеһе 16 ғинуарҙа Имәндәш ауыл биләмәһендә үтте. Уның эшендә ра-йон хакимиәте башлығы Рәмил Зәкәриә улы Бохаров, уның урынбаҫарҙары - төҙөлөш буйынса Фуат Зәки улы Кейекбаев, социаль мәсьәләләр буйынса Руслан Йәғәфәр улы Салауатов, иҡтисад Һәм финанстар буйынса Светлана Рәшит ҡыҙы Ғөбәйҙуллина, ауыл хужалығы буйынса урынбаҫар вазифаһын башҡарыусы Юрий Александрович Родионов, район Советы рәйесе Зөлфәр Мәғәсүм улы Хафизов, район Советы секретары Римма Ишмырҙа ҡыҙы Зверева, мәғариф бүлеге етәксеһе Зөһрә Рауил ҡыҙы Әхтәмова, район эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары Айрат Зиннәт улы Мирхәйҙәров, прокурор ярҙамсыһы Илмир Әфҡәт улы Иҙрисов, был төбәк буйынса участка уполномоченныйы Ғәле Ғәлинур улы Суфиянов, ауыл Советының 10 депутаты, биләмәгә ҡараған ауылдар халҡы ҡатнашты.
Граждандар иғтибарына!
20 января 2017 йыл | Яңылыҡтар
25 ғинуарҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының Башҡортостан Республикаһындағы ҡабул итеү бүлмәһе белгестәре Ғафури районында граждандарҙы ҡабул итә. Халыҡтың һорауҙарына шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы, БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, пенсия фонды, Башҡортостан Республикаһы адвокаттар коллегияһы белгестәре лә яуап бирәсәк.
Ҡабул итеүгә килеүсе граждандар закондар үтәлеше, шул иҫәптән урындағы үҙидара органдары һәм вазифалы кешеләр тарафынан закондар үтәлеше, социаль гарантия һәм төрлө категория граждандар өсөн программалар мәсьәләләре буйынса консультация алыу мөмкинлегенә эйә.
Граждандарҙы ҡабул итеү 10.00 сәғәттән 13.00 сәғәткә тиклем район мәҙәниәт һарайында (Красноусол ауылы, Коммунистик урамы, 16/1), 14.30 сәғәттән 17.00 сәғәткә тиклем Табын ауыл мәҙәниәт йортонда (Табын ауылы, Үҙәк урам, 25) адрестары буйынса була.
Үҙегеҙ менән шәхес таныҡлығы һәм биреләсәк һорауҙың айышын төшөндөрөрлөк документтар булһын.
Ҡабул итеүгә килеүсе граждандар закондар үтәлеше, шул иҫәптән урындағы үҙидара органдары һәм вазифалы кешеләр тарафынан закондар үтәлеше, социаль гарантия һәм төрлө категория граждандар өсөн программалар мәсьәләләре буйынса консультация алыу мөмкинлегенә эйә.
Граждандарҙы ҡабул итеү 10.00 сәғәттән 13.00 сәғәткә тиклем район мәҙәниәт һарайында (Красноусол ауылы, Коммунистик урамы, 16/1), 14.30 сәғәттән 17.00 сәғәткә тиклем Табын ауыл мәҙәниәт йортонда (Табын ауылы, Үҙәк урам, 25) адрестары буйынса була.
Үҙегеҙ менән шәхес таныҡлығы һәм биреләсәк һорауҙың айышын төшөндөрөрлөк документтар булһын.
Экология - йәшәү рәүеше
20 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
2017 йыл Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың указдарына ярашлы, Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы тип иғлан ителде. Был илебеҙ һәм республикабыҙ етәкселегенең әйләнә-тирә мөхитте, тәбиғәтте һаҡлауға иғтибар бүлеүҙе тейешле кимәлгә еткереүҙе күҙ уңында тота.
Беҙҙең районда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә контроллек итеүгә БР Экология министрлығының Стәрлетамаҡ территориаль идаралығы дәүләт инспекторы - әйҙәүсе белгес-эксперт Илшат Исхаҡ улы ИШБУЛДИН яуаплы. Ул уҙған йылғы эшмәкәрлектәренә байҡау яһаны һәм быйылғы – Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылына пландары менән уртаҡлашты.
Беҙҙең районда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә контроллек итеүгә БР Экология министрлығының Стәрлетамаҡ территориаль идаралығы дәүләт инспекторы - әйҙәүсе белгес-эксперт Илшат Исхаҡ улы ИШБУЛДИН яуаплы. Ул уҙған йылғы эшмәкәрлектәренә байҡау яһаны һәм быйылғы – Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылына пландары менән уртаҡлашты.


text:
Ғосман I
Ғосман I Ғази (ғосм. عثمان غازي — Aŝmâân Ğaazi, төр. Gazi Osman Paşa, Birinci Osman. Gazi Osman Paşa, Birinci Osman) — Бөйөктәрҙән-бөйөк Ғосман дәүләтенең олобейе, Иртуғрул бей менән уның төркмән ҡатыны Хәлимәнең улы. 1258 йылда Сёгут ҡалаһында тыуған[1]
1281 йылда Ғосман, атаһының мираҫы булараҡ, Фригияла төйәкләнгән төркмән ҡәбиләләре өҫтөнән хакимлыҡты ҡабул итә. Уның исеме буйынса улар ғосман төрөктәре йәки ғосмандар тип йөрөтөлә башлай.
Ғосман 1299 йылда бәләкәй генә илен сәлжүктәрҙән бойондороҡһоҙ тип иғлан итә һәм солтан титулын ала. Ғосман империяһына нигеҙ һалыусы булып тора. Тиҙ арала ғосмандар Кесе Азияның бөтә көнсығышын яулап ала.
Ғосман 1326 йылда вафат була.
Империяның барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосмандың атаһы Иртуғрул ҡайи ҡәбиләһен монголдар ҡыҫымы аҫтында көнбайыштағы Анатолияға эйәртеп алып китә. Ғосмандың әсәһе Хәлимә-хатун атлы була. Рум сәлжүктәренең ризалығы менән ул Сёгют ҡалаһын нигеҙләй. Был урын бик ҡулайлы булып сыға, сөнки Көнбайышта бай Византия империяһы хәлһеҙләнгән, ә Көнсығыштағы мосолман көстәре монгол һөжүмдәренән һуң тарҡалған. Ғосман донъяға килгән 1258 йылда Хулагу хан тарафынан Бағдад алынған була.
1281 йылда Иртуғрул мәрхүм булғандан һуң, Ғосман бей булып ҡала. Был ваҡытта бөтә ислам донъяһы ғәскәрҙәре көсһөҙләнеп барған православие империяһына ҡаршы көрәшер өсөн уның батшалығына йүнәлә. Төрки ғәскәрен Хулагу хан монголдарынан ҡасыусылар тулыландырып тора. Уларҙың күбеһе ғазауат яугирҙәре була.
Атаһының урынын Ғосман 24 йәшендә биләй. Ул үҙен етәксе һәм яугир итеп күрһәтеп өлгөргән була. Йәшләй яулаған уңыштары һәм батырлыҡтары, гүзәл Малхун хатунға булған һөйөү тарихы шәреҡ авторҙарының яратҡан темаһына әйләнә.
Ғосман тарихсылары уның исеменең мәғәнәһенә лә ҙур иғтибар бирә. «Һөйәктәрҙе ватыусы» тигән мәғәнәһе уның һәм вариҫтарының күп ерҙәрҙе яулап алырлыҡ көс-ҡеүәте тураһында һөйләй, тип юрай улар.
Ғосман ваҡытында уҡ ғосмандар менән Ҡараманоғуллары әмиренең ырыуы араһында власть өсөн аяуһыҙ көрәш башлана һәм уларҙың күп вариҫтары дәүерҙәрендә лә дауам итә. Ғосман дәғүәсеһе Ҡараманоғуллынан көслөрәк була, ләкин уны Кесе Азиялағы Ҡараман тигеҙлектәренә ҡарағанда ҡеүәте бөткән бай Византия нығыраҡ ылыҡтыра. Шуға ул Византияны яулау менән мәшғүл була.
Ғосман төбәк тарихында сағыу эҙ ҡалдыра. Уны ҡеүәтле империяға нигеҙ һалыусы һәм ғазауат йолаһын тотоусыларҙың береһе итеп иҫкә алалар. Төрөк халҡының байтаҡ өлөшө үҙен Ғосман империяһы тарҡалғанға тиклем ғосманлы тип йөрөтөр була.
Хәрби еңеүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1300-сө йылдар башында сәлжүктәрҙең Конья солтанлығы тарҡалғас, Анатолия бер нисә бойондороҡһоҙ бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолияла 10 бейлек тәшкил иткән ерҙәренең күбеһен юғалта. Ошондай шарттарҙа Ғосман I, үҙ бейлегенең сиктәрен киңәйтеп, ипләп кенә Византия империяһы сиктәренә табан шыуыша.
1301 йылда Никея эргәһендә Византия ғәскәрен еңгәндән һуң, Ғосман көстәре Византия өлкәләренә тағы ла нығыраҡ яҡынлаша [2]. Ғазауат яугирҙәре, ислам ғалимдары һәм дәрүиштәр күпләп Ғосман идара иткән төбәктәргә күсә. Уның ғәскәренең ҙур өлөшөн күскенселәр тәшкил итә[2].
Ғосмандың йоғонтоһо көсәйеүҙән шөрләгән византийҙар Анатолиялағы ауылдарҙы ташлап китә башлай һәм бөтә көстәрен флотты нығытыуға һала. Византия императоры Андроник II Палеолог, был хәүефкә ҡаршы ышаныслы альянс төҙөргә тырышып, үҙ йортондағы принцессаларҙың береһен Ғосман өҫтөндәге сюзерен Ғазан ханға, ул вафат булғас, уның ҡустыһына тәҡдим итә. Ләкин көтөлгән ярҙам килмәй, һәм 1303—1304 йылдарҙа Андроник төрөк һөжүменән һаҡланыр өсөн «каталон компанияһы»нан авантюрист испан тәре йөрөтөүселәрен яллай. Ялланма отрядтарҙың күбеһе кеүек, каталондар ҙа үҙ белдеге менән эш итә, төркиҙәрҙе бер яҡлы булырға саҡыра. Византия менән Серб короллегенең союзы ғына төрки-каталон һөжүменә кәртә була.
Византия командованиеһы Ғосмандың Европаға сығыуына һәм ары Көнбайышҡа үтеүенә ҡаршылыҡ күрһәтергә ҡарар итә. Ләкин Ғосман көнбайыш йүнәлешен тыныслыҡта ҡалдырмай һәм Византияның Эфес ҡалаһын ала, был ҡала Эгей диңгеҙендә урынлашҡан була[2]. Үҙ территорияһына ынтылған мигранттар ярҙамында Ғосман I был тарафта барыуын дауам итә һәм Анатолияның Ҡара диңгеҙ буйындағы Византия биләмәләрен баҫып ала.
Ҡартайып вафат булыр алдынан Ғосмандың византийҙарға ҡаршы һуңғы яуы Бурса ҡалаһында була[3], хәйер, Ғосман үҙе был һуғышта ҡатнашмай тиерлек. Бурсалағы еңеү ғосмандар өсөн үтә мөһим була, сөнки артабан ҡала Константинополдә византийҙарға ҡаршы нығытма булып хеҙмәт итә һәм Ғосмандың улы Орхан өсөн яңы баш ҡала була.
Ғосман ваҡытында Ғосман хөкүмәте төҙөлә, империя йәшәгән бөтә дәүер эсендә уның ойошторолошо үҙгәртелеп тора. Был империяны йәһәт киңәйтер өсөн ифрат мөһим була. Хөкүмәт дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан бойондороҡһоҙ булған социаль-сәйәси ҡоролошто ҡуллана. Дини түҙемлелек төрөктәрҙең яңы территорияларҙы алғанында әллә ни ҡаршылыҡ күрһәтелмәүенә килтерә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 245
ТИЛЕ КИШЕР ҺЫМАҠТАР (Fumariaceae), ике өлөшлөләр ғаиләһе. 16 заты, яҡынса 400 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә, һирәгерәк Көнсығыш һәм Көнбайыш Африкала таралған. Үләндәр. Башҡортостанда 2 затҡа ҡараған 4 төрө үҫә. Бер, һирәк осраҡта күп һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары һутлы, цилиндр формаһында, түшәлеүсән тарбаҡлы, һирәгерәк төҙ ябай. Япраҡтары ябай, ике тапҡыр өсәрле йәки ике тапҡыр ҡауырһын һымаҡ бүленгән, киҫелгән йәки теленгән өлөшлө, япраҡ ҡолаҡсындары юҡ, һаплы; һабаҡ япраҡтары — сиратлы, тамыр яныныҡылар — таҡыялы. Сәскәләре эре, шәмәхә, ҡуйы ҡыҙыл, тоноҡ һары төҫтә, зигоморф, ике енесле, йышыраҡ икәүле сәскә эргәлеге бар. Касаһы 2 ваҡ ҡойолоусан каса япраҡсаһынан тора, ҡайһы берҙә юҡ. Тажының 4 таж япраҡсаһы бар, уларҙың өҫкөһө оҙонайған ҡыуыш үҫентеле. Һеркәлеге 2 (яҙ йондоҙо) йәки 6 (тиле кишер). Емешлеге 1, емшәне өҫкө. Сәскәлектәре суҡ рәүешле. Ситтән, ата серәкәйҙәр, иртә яҙғы себен‑ҡуңыҙҙар, һирәк осраҡта күбәләктәр, бал ҡорттары, иңкештәр һ.б. бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә; үҙенән‑үҙе һеркәләнеүе мөмкин. Емеше — сәтләүек йәки ҡуҙаҡлы төймәлек, орлоҡтары ҡырмыҫҡалар тарафынан таратыла. Пар баҫыуҙарында, юл буйҙарында, урмандарҙа, һирәгерәк болондарҙа һәм а.х. культуралары сәсеүлектәрендә үҫә. Тығыҙ яҙ йондоҙо — декоратив һәм баллы үҫемлек; дарыулы тиле кишер — мал аҙығы үҫемлеге, Шлейхер тиле кишере — ағыулы үҫемлек. Тиле кишерҙең төрҙәре һәм тиле кишер рәүешле яҙ йондоҙо ҡый үләндәре булып тора. Т.к.һ. составында алкалоидтар, флавоноидтар һ.б. фармакол. актив матдәләр бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 426
ИМАН, 1704—06 йй. һәм 1707—08 йй. башҡ. ихтилалдары етәкселәренең береһе [ҡара: Башҡорт ихтилалы (1704—11)]. Нуғай даруғаһы Табын улусы башҡорттарынан. Батыр. 1705 й. башында һайлап алынған башҡорттар м‑н бергә Өфөлә була, император указын үтәмәүҙә ғәйепләнеп, комиссар А.Сергеев бойороғо б‑са тән язаһына тарттырыла. 1705 й. яҙынан баш күтәреүселәр отряды (300‑ҙән ашыу кеше) башында Нуғай даруғаһында һуғыша. 1707 й. окт. аҙағында Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында Е.Аристов, И.Рыдарь һәм П.Хохлов етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
11 апрель
11 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 101-се (кәбисә йылында 102-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 264 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы (11.04.1951), ғалим-ислам дине белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2016) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы (11.04.1887—19.01.1947), башҡорт совет рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ алыусы.
- Кузнецов Алексей Александрович (11.04.1927—4.11.1990), рәссам. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1966).
- Батыршин Нәҡий Хурамша улы (11.04.1932—28.05.2002), инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән Стәрлебаш районы Айҙарәле ауылынан, маҡтаулы исемгә Ҡаҙағстан төҙөлөштәрендә эшләгәндә лайыҡ булған.
- Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы (11.04.1932—25.03.2017), башҡорт совет һәм Рәсәй театр актёры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1993) артисы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
- Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы (11.04.1957), ғалим-педагог, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сафин Вадим Фәтхи улы (11.04.1933), ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993) һәм мәғариф отличнигы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Яңы Себенле ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1775 — Джеймс Паркинсон, инглиз табип.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1936 — Ризаитдин Фәхретдинов, тарихсы, педагог, әҙип.
- 1996 — Әхмәров Ғәбит Абдулла улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]