text:
- Подробности
- Просмотров: 241
ТАБЫН ҠАЛАСЫҒЫ, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 4—3 бб. ҡарай. Ғафури р‑ны Табын а. көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Тоҙйылға й. һул ярындағы һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 20 б. 20‑се йй. М.И.Касьянов тарафынан асыла, 1956 й. Һ.В.Йосопов, 1975 й. В.А.Иванов, 1978 й. А.Х.Пшеничнюк өйрәнә. Яҡынса 600 м2 ер ҡаҙылған. Ҡаласыҡ ялан яғынан ур (оҙонлоғо 75 м, бейеклеге 2,5—3 м) һәм соҡор м‑н һаҡланған. Торлаҡтар табылмаған, 3 усаҡ ҡалдығы табылған. Керамика Ғафури тибындағы (620 һауыт; түңәрәк һәм яҫы төплө, тальк йәки ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, иңбаштары кәкерсәк, вертикаль һәм горизонталь ҡыя һыҙыҡтар, йырып төшөрөлгән өсмөйөштәр м‑н биҙәлгән), Ҡара Абыҙ мәҙәниәтендәге (124; түңәрәк төплө, бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән) һауыт ярсыҡтарынан ғибәрәт. Бронза уҡ башаҡтары, таралғы, тимер уймыр, һөйәктән эшләнгән тупар балталар, тишкестәр, ҡалаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 204
ТАШЙЫЛҒА АРХЕОЛОГИК КОМПЛЕКСЫ, Ананьин мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары төркөмө. Б.э.т. 6—5 бб. ҡарай. Комплексҡа ҡәберлекһәм торама инә. Ҡурғанһыҙ ҡәберлек Яңауыл р‑ны Ташйылға а. көнбайышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Бөй й. уң ярындағы төп ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1965 й. асыла, 1967 й. Н.А.Мәжитов, 1968—69 йй. А.Х.Пшеничнюк тикшерә. Яҡынса 29 ҡәбер өйрәнелгән. Мәйеттәр һай ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, аяҡтары м‑н йылғаға ҡаратып ерләнгән. Керамика табаҡҡа оҡшаш әүәләп эшләнгән һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙәрҙә ҡорал (бронза уҡ башаҡтары, һөңгө остары, кельт-балталар, тимер бысаҡтар), бронза муйын ҡулсаһы табылған. Торама ауылдан көньяҡ- көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1967 й. Мәжитов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Керамика Ананьин мәҙәниәте һауыты ярсыҡтарынан ғибәрәт. Хайуан һөйәктәре табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Статистар республика халҡының йән башына уртаса килемен атаны
Статистар республика халҡының йән башына уртаса килемен атаны Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Ағымдағы йылдың август айында республика халҡының йән башына уртаса килеме 29 864 һумға еткән, реаль килемдәр 2016 йылдың ошо уҡ осорона 92 процент тәшкил иткән, тип мәғлүмәттәрҙе килтерә Башҡортостантстат.
2017 йылдың июль айында республика халҡының йән башына уртаса киләме 27 380 һум булған (уҙған йылдың ошо уҡ осорона 97,1 процент).
2017 йылдың тәүге ярты йыллығында төбәктә һәр кешегә 24 693 һум тура килгән (99,1 процент), тип билдәләй статистар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 473
АНЕМИЯ (гр. an- — кире приставка һәм haima — ҡан), аҙ ҡанлылыҡ, ҡан күләме берәмегендә гемоглобин һәм (йәки) эритроциттарҙың кәмеүе. Постгеморрагик (ҡан юғалтыуҙан барлыҡҡа килә), тимер дефицитлы (организмда тимеретешмәгәндә), фолий ҡытлығы (B12 витамины етешмәгәндә), нәҫелдән килгән гемолитик (эритроциттарҙа генетик боҙолоу булғанда) һәм тормошта барлыҡҡа килгән (эритроциттарҙың бөтөүенә булышлыҡ итеүсе ҡайһы бер дарыу препараттары һәм химик матдәләр тәьҫире булғанда) һ.б. А. айыралар. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. Төп симптомдары: тиҙ арыусанлыҡ, тын ҡыҫылыу, физик көсөргәнеш ваҡытында йөрәктең йыш тибеүе, тире ҡатламының ағарыныуы, баш әйләнеү, күҙ алды сыбарланыуы, күреү һәләтенең кәмеүе. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәрен ҡулланалар. Дауалау медикаментоз (составында тимер, микроэлементтар булған дарыу препараттары), хирургик (елек күҙәнәктәрен күсереп ултыртыу), диетотерапия, ҡан препараттарын ебәреү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: ҡан ағыу, йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеге һ.б. Иҫкәртеү: А. барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән сәбәптәрҙе бөтөрөү. Башҡортостанда 2005 й. 100 мең кешегә А. м‑н дөйөм ауырыусанлыҡ 2979,3 тәшкил итә, тәүләп асыҡланған — 1172,6; шуға ярашлы 2007 й. — 3418,1 һәм 1381,6; 2009 й. — 3238,1 һәм 1137,1. А. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла (Ә.Б.Бәкеров, В.И.Никуличева, Г.Ш.Сафуанова һ.б.). “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында А. төрлө формаларын дауалау өсөн церулоплазмин дарыу препаратын алыу технологияһы эшләнә һәм етештереүгә индерелә (А.Ғ.Исрафилов, С.Ә.Йәнекәева). Шулай уҡ ҡара: Гематология.
Әҙәб.: Никуличева В.И., Сафуанова Г.Ш. Железодефицитная анемия — современные аспекты. Уфа, 2003.
Ш.З.Заһиҙуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Главная страница
Случайная страница
КАТЕГОРИИ:
Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника
Сира фәне
Алдағы дәрестәребеҙҙә беҙ Мөхәммәт пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) тураһында күп нәмәләр һөйләнек, ә уның биографияһына айырым дәрес тә арнағайныҡ. Ул дәрестә беҙ Пәйғәмбәребеҙҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) тормошон, йәғни сираһын ҡыҫҡаса ғына һөйләп киттек. Ошо дәрестә беҙ сира тигән фәнде тағы ла иҫкә алабыҙ. Аңлауығыҙса, сира фәне Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) тыуған көнөнән алып Раббыһы хозурына киткәнсе нисек йәшәгәнен, ни өйрәткәнен, ни һөйләгәндәрен аңлата. Шулай итеп, хәҙис, тәфсир, аҡида, сира һәм башҡа дини фәндәрҙең ни тиклем тығыҙ бәйләнештә булыуын тағы ла яҡшыраҡ аңлайбыҙ. Бер фәнде яҡшы өйрәнеү икенсе фәндәрҙе аңларға ярҙам итә, уларҙың ниндәйҙер өлөшөн үҙ эсенә алып уҡыусының эшен еңеләйтә.
Сира фәненә ҡайтайыҡ. Был фән буйынса ла йөҙәрләгән, хатта меңәрләгән китаптар яҙылған. Хатта үҙҙәре мосолман булмаған ҡайһы бер кешеләр ҙә Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) тураһында китап яҙып ҡалдырғандар. Шуға күрә, сира фәне буйынса ниндәйҙер китаптар уҡыйбыҙ икән, уларҙың ҡайһылары ышаныслы, ҡайһылары үҙ эсенә тикшерелмәгән, хатта ялған һәм уйҙырмалы хәбәр алғанын беҙ яҡшы белергә тейешбеҙ. Был бик мөһим, сөнки Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) бер хәҙисендә «Кем дә кем минең турала ялған һөйләй, шул тамуҡта урынын алһын!» – тигән. Тимәк, беҙ Пәйғәмбәребеҙҙе (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ни тиклем яратһаҡ та, уны ололайым, маҡтайым тип, уның турала булмаған нәмәләр һөйләргә тейеш түгелбеҙ. Мәҫәлән, ҡайһы бер кешеләр, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) күләгәһе булмаған тип, юҡ нәмә һөйләйҙәр. Бындай һүҙ танылған сира китаптарында юҡ, ә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) хөрмәт итеү уның сөннәтен үтәүҙә тора, уның турала булмаған легендалар һөйләүҙә түгел. Шуға мосолман сираны танылған ышаныслы китаптарҙан өйрәнергә тейеш. Был китаптарҙың исемдәрен һәм уларҙың авторҙарын иҫтә ҡалдырырға тырышығыҙ: Ибн Һишәмдең «Сира» китабы, Ибн Кәҫирҙең «Әлфүсул фи сиратиррасүл» китабы, Ибн Ҡаййимдың «Зәдүл мәғәд» китабы. Быларҙың беренсеһе, йәғни ибн Һишәмдең сираһы, руссаға тәржемә ителгән, ләкин ябай кешегә уны уҡыуы ауыр. Шуға һеҙгә Сафиюррахман Мүбәрәкфури исемле ғалимдың рус телендә сыҡҡан «Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тормошо» («Жизнь пророка Мухаммада») тигән китабын тәҡдим итер инем. Әлбиттә, был китаптар исемлеге тулы түгел, бынан башҡа яҡшы китаптар ҙа бар.
Сираны өйрәнгән мосолман үҙе өсөн күп нәмә аңлай – белеүегеҙсә, мосолман кешеһе өсөн беренсе үрнәк – ул Мөхәммәт пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм). Уның ошо дин өсөн нисек йәшәгәнен, нисек көрәшкәнен, ниндәй ҡыйынлыҡтар кисергәнен; ҡатындары, туғандары, балалары, кейәүҙәре, ейәндәре менән ниндәй мөғәмәләлә булыуын белмәй тороп, беҙ ысын мосолман портретын күҙ алдыбыҙға килтерә алырбыҙмы? Юҡ, әлбиттә, мөмкин түгел. Һәм беҙ Ислам динен аңлар өсөн теге йә был фәнде өйрәнергә тейешбеҙ тибеҙ икән, ул фәндең нисек башланып киткәнен дә белеү мөһим. Беҙ аңлатып киткән аҡида, тәджүид, тәфсир, фиҡһ, хәҙис фәндәре Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ваҡытында тыуған бит. Уларҙың барыһын да беҙ сира менән танышҡаныбыҙҙа күрәбеҙ. Мәҫәлән, «Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) фәлән көндө сәхәбәләре менән һөйләшкән ваҡытта шулай тип әйтте», тиһәк, ниндәйҙер хәҙис өйрәнәбеҙ. Әгәр һүҙ Ҡөрьәндең аяты тураһында бара икән, был тәфсир фәненә инеп китә. Ә шул аятты нисек дөрөҫ итеп уҡыу тураһында һүҙ барһа, был тәджүид фәненең бер өлөшө була. Йәғни сираны уҡыған кеше бөтә ислам фәндәренән дә ниндәйҙер яңы мәғлүмәт ала, һәм был мәғлүмәттәрҙе тарихи тәртипкә теҙә. Ә ошо тарихи тәртип һеҙҙең белемегеҙ өсөн бик кәрәкле нәмә, сөнки Ислам дине тарихының башы уның уртаһы, ә уның уртаһы аҙағы менән бер түгел. Быны аңламаған кеше Ислам диненең стадияларын да аңламаҫ, һөҙөмтәлә үҙ тормошонда ла хаталар эшләр. Зүһрий исемле бер ғалимдың сира тураһында шундай һүҙе бар: «Сира – ул донъя һәм ахирәт фәне». Ғәли ибн Хөсәйен, Пәйғәмбәребеҙҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ейәненең улы ла: «Беҙ пәйғәмбәребеҙҙең сираһын Ҡөрьән сүрәһен ятлаған кеүек ятлата торғайныҡ». Ҡыҫҡаһы, сираны үҙебеҙгә лә, балаларыбыҙға ла диҡҡәтле өйрәнер кәрәк, һәм ниндәйҙер күренекле кешенең биографияһы, һүҙҙәре, йәшәгән өйө, йөрөгән машинаһы менән ҡыҙыҡһынғансы, Аллаһы Тәғәләгә иң яҡын булған Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) тормошон өйрәнһәк ине...
Ун туғыҙынсы дәрес тамам.
20 се дәрес


text:
- Подробности
- Просмотров: 332
СЕБЕР ДАРУҒАҺЫ, 16 б. аҙ. Өфө өйәҙе, 18 б. башында Өфө провинцияһы, 1744 й. алып Ырымбур губернаһы составына инә (ҡара: Даруға). 17 б. аҙ. төньяҡ-көнбайышта — Көңгөр өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Верхотур һәм Тубыл өйәҙҙәре, көньяҡ- көнсығышта — Ҡаҙаҡ ханлығы, көньяҡта — Нуғай даруғаһы, көньяҡ- көнбайышта — Ҡазан даруғаһы, төньяҡ-көнбайышта Уҫы даруғаһы м‑н сиктәш була. 1725—26 йй. С.д. — 24 башҡ. улусы һәм 3,7 меңгә яҡын хужалыҡ, 1775 й. 10 улус (Дыуан, Ҡара-Табын, Ҡошсо, Мырҙалар, Түбәләҫ, Тырнаҡлы, Һарт, Һунлар, Шайтан- Көҙәй, Әйле) теркәлгән. Өйәҙҙәргә бүлеү индерелгәс (1781), С.д. терр‑яһында Троицк өйәҙе, Өфө өйәҙенең бер өлөшө, Силәбе өйәҙе, Пермь һәм Тубыл наместниклыҡтарының бер өлөшө ойошторола. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәндән һуң тулыһынса бөтөрөлә.
Р.Р.Фазылов, Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Йәмәйәт тауының исеме «йәмәғәт» һүҙенән килеп сыҡҡан. Ошо ерҙәргә башҡорттар күсеп килеп ултырғас, тауҙың ҙур асыҡ яланында йәмәғәт йыйыны уҙа. Халыҡ кемгә ҡайһы ерҙе бүлеп биреү хаҡында һөйләшә.
Тыуған яҡ һәр кешегә ҡәҙерле һәм яҡын. Әммә уны яратыу ғына етмәй, тарихын да белергә кәрәк. Төйәгебеҙҙәге урман-тауҙарҙың, йылға-күлдәрҙең исемдәре ниндәй серле! Уларҙы өйрәнеү һәм киләһе быуынға еткереү мөһим. Шуның өсөн дә Баҙансат ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары исемлеген туплау, легендаларын өйрәнеү һәм төркөмләү эшенә тотондом. Ауылдағы олатайҙар, инәйҙәр менән осрашып, уларҙан әллә күпме мәғлүмәт алдым. …
Continue reading ‘Баҙансат ауылы’ »
Башҡортостанымдың иң матур ерендә йәшәйем: бер яҡта – күл, икенсе яҡта – урман. Иҫ китмәле хозур тәбиғәт, һоҡланмаған кеше юҡтыр! Ауылыбыҙҙың тарихсыһы, ихтирамлы кешеһе Фәсим ағай Ғәшимов тыуған яғыбыҙға арнап шиғыр ҙа яҙған. Мин ер-һыу атамалары менән ҡыҙыҡһына башланым. Һеҙгә лә бер нисә эшемде тәҡдим итәм.
Ҡаҙмашҡа килеп инеү менән уң яҡтан – Мәсет тауы, һулаҡайҙан Сусаҡтау ҡаршы ала. Ауылды икегә бүлеп, Ҡаҙмаш йылғаһы ағып ята. Уның һул яҡ яры буйлап Бәләкәй Ҡыҙылташ һәм Өлкән Ҡыҙылташ теҙелеп ултырған. Эргәләрендә бер нисә кисеү ҙә бар.
Әсәйем оҙаҡ йылдар китапханасы булып эшләй. «Баймаҡ районының ер-һыу атамалары» исемле папка ла әҙерләп ҡуйған. Яратып уҡыған «Йәншишмә» гәзитендә бәйге иғлан ителгәс, атайым Радмир, әсәйем Райхана, Һәмән ауылында йәшәүсе Рәйлә өләсәйем, Рәфҡәт олатайымдан үҙем йәшәгән ер-һыу атамалары тураһында бик күпте белдем. Был мәғлүмәттәр һеҙҙең өсөн дә ҡыҙыҡлы булыр, тип уйлайым.
Йәрмәк тауы Күгиҙел ауылына нигеҙ 1929 йылда һалына. Төрлө яҡтарҙан йыйылалар бында. Күпселек халыҡ Әбйәлил районының Ҡырҙас, Исҡужа, Рауил, Ҡыҙыл Һарты, Хөсәйен ауылдарынан күсеп ултыра. Йәй көнө ҡыуыштарҙа йәшәйҙәр. Ҡышҡылыҡҡа кәҫтән өй эшләйҙәр. Совхозды ойоштороусылар Бөрйәндән килгән, тиҙәр. Ул ваҡытта Баймаҡ районы булмай әле. Бәйләнеш тотоу өсөн Бөрйән алыҫ, юлдар өҙәрем була. Шул арҡала ике …
Continue reading ‘Тауҙарымда – тарих’ »
Бөйөк мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев: «Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: үҙеңдең сығышыңды, ер-һыу атамаларын, юл күрһәтеүсе йондоҙоңдо», – тип яҙған. Эйе, һәр кем тыуған ере тарихын өйрәнергә тейеш. Ошондай фәһемле конкурс иғлан итеүсе гәзит хеҙмәткәрҙәренә рәхмәтлемен. Сөнки һәр кем бәйгелә ҡатнашып ҡына ҡалмай, тыуған яғы тарихын да беләсәк. Мин дә тотондом әле был изге эшкә.
Яратҡан гәзитемдә «Тарих яҙабыҙ» бәйгеһе бара, унда мин дә ҡатнашырға булдым әле. Әүлиә ҡәберлеге һәм Шифалы шишмә тураһында бик күп кешенән төрлө мәғлүмәттәр йыйып, «Шишмә – йәшәү сығанағы» темаһына фәнни-эҙләнеү эше яҙып һәм «Йәнгүзәл» театр берләшмәһе ағзалары менән бергәләп сценарий төҙөп, «Башҡортостан ынйылары» бәйгеһендә сығыш яһағайныҡ. Шуға ла был тема миңә таныш, гәзит уҡыусыларҙы ла …
Continue reading ‘Шифалының шифаһы’ »
Канчал – Бөрйән районының Ҡолғана ауылы янындағы күпте күргән сал тауҙарҙың береһе. Башҡорт дәүләт ҡурсаулығына ҡарай ул. Бик матур тәбиғәтле, тирә-яғында ҡарағай ағастары үҫә, еләк күп. Тик ҡурсаулыҡ булғас, йыйырға ярамай. Тауҙың исеме ҡайҙан килеп сыҡҡанын өләсәйем Зәйтүнә Айытбаеванан һораштым. Ике варианты бар икән.
Йәй көндәре – велосипедта, машинала, ҡыш саңғыла олатай менән урман-ҡырҙар гиҙергә яратабыҙ. Ул һәр тауҙың, йылғаның, яландың тарихын, атамаһының ҡайҙан килеп сыҡҡанын яҡшы белә. Туҡтап ял иткәндә, яҡшы кәйеф менән өйгә ҡайтҡас та улар тураһында беҙгә һөйләй. Һүҙҙе атай-олатайҙар төйәге Әхмәт ауылынан башлағыбыҙ килә. Ул Һаҡмар йылғаһы башына яҡын урынлашҡанға күрә, элек Һаҡмарбаш тип аталған. …
Continue reading ‘Олатайыбыҙ һөйләгәнен тыңлап’ »


text:
Үҙең китһәң, был тормошта эҙең йә булмаһа һүҙең ҡалһын. Берәү ҙә донъяға бушҡа ғына килмәй. Әгәр кеше йәшәй икән, ғүмерен файҙалы итеп үткәрергә тейеш. Бының өсөн ул яҡшы эштәр башҡарырға, башҡаларға ярҙам итергә, иленә, халҡына хеҙмәт итергә бурыслы. Ҡайһы берәүҙәр мәсет йәки күпер төҙөтә, ә мин балалар тырышып уҡыһын өсөн мәктәп һалдыртыр инем.
Әллә ниндәй бөйөк эштәр башҡара алмаһаң, кеше күңелендә, хәтерендә яҡшы һүҙең, матур холҡоң менән дә ҡалаһың.
Тыйнаҡ, ипле, башҡаларға ҡарата ихтирамлы, иғтибарлы, өлгө булһаң да, күптәр һине гел иҫкә аласаҡ.
Гөлфиназ ХӘМИҘУЛЛИНА, V синыф уҡыусыһы.
Ейәнсура районы, Иҫәнғолдағы башҡорт интернат-гимназияһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 326
ОВСЯННИКОВА Людмила Борисовна (25.2.1948, Рига), гигиенист. Мед. ф. д‑ры (2002). РФ‑тың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Ҡазан мед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1972) Өфө ҡала санитария-эпидемиология ст. эшләй. 1978 й. алып БДМУ‑ла: 1980 й. өлкән ғилми хеҙм‑р, 2000—2002 йй. үҙәк ғилми-тикшеренеү лаб. төп ғилми хеҙм‑ре, бер үк ваҡытта 1988 й. башлап уҡытыусы, 2008 й. алып гигиена, эпидемиология, дәүләт санитария‑эпидемиология хеҙмәтен һәм хеҙмәт гигиенаһын ойоштороу курстары м‑н мед.‑профилактика эше каф. һәм дипломдан һуң белем биреү ин‑тының проф. ауырыуҙар каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү, нефтехимия, химия пр‑тиелары ташландыҡтарының халыҡ һаулығына тәьҫирен һәм кешеләрҙең улар йоғонтоһона яраҡлашыуын өйрәнеүгә; БР‑ҙың эре сәнәғәт үҙәктәрендә соц. гигиена мониторингыһы системаһында халыҡ һаулығына баһа биреү һәм тирә‑яҡ мөхиттең техноген факторҙары йоғонтоһоноң балаларға артабанғы эҙемтәләр хәүефлеге критерийҙарын эшләүгә арналған. О. ҡатнашлығында респ. һауа атмосфераһының, эсәр һыуҙың, тупраҡтың бысраныу кимәленә, тыумыштан үҫеш кәмселектәре, онкологик ауырыуҙар таралышына тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Бөтә Рәсәй гигиенистары һәм санитар табиптары ғилми мед. йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе рәйесе (2011 й. алып). 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Качество жизни населения и экология. Пенза, 2011 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
САЛДЫС, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Белорет р‑ны буйлап Инйәр һәм Ҡатаҫҡын (Кесе Инйәр й. ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 21 км, киңлеге 3—4 км, абс. бейеклеге 790 м (Сухаров тауы). Бейеклектәре 580— 790 м булған яҡынса 7 түбәһе бар (Салдыс, Имәнле тауҙары). Рельефы тәпәш таулы, йылға үҙәндәре һәм уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған; көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышта текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, аргиллиттарынан, конгломерат, гравелит һәм доломит ҡатламдарынан тора.__ С. итәгендә Инйәр й. ҡушылдыҡтары (Бардин, Категан, Ҡатаҫҡын, Салдыс, Ямашты һ.б. йылғалар) башлана. Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: ҡара ылыҫлы шыршы һәм аҡ шыршы урмандары тундра, көрән урман, болон‑тау тупраҡтарындағы тау тундралы һәм бейек үләндәр үҫкән тау болонло һирәк урмандар м‑н алмашына. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы терр‑яһында урынлашҡан.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Был еңеүселәр күренә, шул туралағы? Улар-юғары йәки түбән? Ҡара йәки аҡ? Көслө йәки көтөлә? Минемсә, был-бәйле, бынан тыш, беҙ аҫтында подразумеваем “еңеүсе.”
Мин эләкте хикәйә бер генә еңеүсе үткән айҙа, нисек уҡырға тарихи ваҡиғалар оҙон ялдар, шулай ҙа йәлеп биографияһы Майкл Джордан. Ентекле иҫәп-тип иҫкәртте миңә, ни өсөн күп кенә кешеләр’ң содержит, уның сиктәрен бөгөнгө геройы. Күп нәмә тураһында әйтеп була “уның воздуш” ай-һай кем дә, беркасан ла алманы шулай тип, ул’S түгел еңеүсеһе. Ул выглядит еңеүсе кереткәнсе алған ул был чемпионский пестни, юҡ-бар?
Һеҙ нисек уҡыйһығыҙ, китаптар, билдәле ине, кескенәнән, ул чемпионы буласаҡ. Иле ҡытайҙа был уның выдающейся сағылдырыу кеүек ҙур булмаған кувшин Лигаһы йәки бәләкәй баскетбол уйынсыһы; уны мәктәп асыҡланылар үҫеш йәки уны еңеү майы выстрел уның беренсе йыл менән колонен.
Шул ваҡытҡа мин нисек килеп етмәгәндер тиклем тураһында башлығы, уның беренселегендә Чикаго Булл, бер төрлө лә сюрприздар булманы. Автор һөйләне үҙенең тарихын шул рәүешле, тип билдәле булды: Джордан ине роден еңеүсе булыу. Был’s булһа, беҙ уны беләбеҙ: уратып алты чемпионский балдаҡтар, биш Муп, һәм 14 Барлыҡ йолдыҙҙар. (һүҙ ҙә юҡ, хәҙер уның тураһында беззенг хакимлығы спорт аяҡ уйыны).
Был төр беззенг хакимлығы, ҡағиҙә булараҡ, беренсе булып килә был ум, беҙ уйлайбыҙ “еңеүсе.” Тик мин телем беҙ урында ҡалдырған өсөн башҡа төр еңеүсе. Бындай еңеүсеһе, кем’т эйә барлыҡ чемпионы златки. Бындай еңеүсеһе етешһеҙлектәр, уның да күп ул иғтибарға лайыҡ, ҡарағанда уның көслө яғы. Бындай еңеүсеһе, ул күберәк оҡшаған тыуҙыра ҡайсағында.
Еңде, әммә Всеобщая
Мин’pika булырға, дөрөҫ, һеҙҙең менән. Һуңғы ике йыл иде күп кенә удивительно мөнәсәбәттәрҙә, әммә улар’ве шулай уҡ шаҡтай ҡатмарлы. Мин’ве матбуғат хеҙмәтендә заказ бирергә мөмкин никах ныҡлы һәм башынан ике ҙур булмаған тереклек итеү. Мин’ве һынап шатлыҡ пастораль Министрлығы дөрөҫ сиркәүе. Тик мин’ве шулай уҡ преследовать йомшаҡ күңеллелек. Был’ң өсөн ауыр посторонних өсөн ҡайһы саҡ әйтә, сөнки мин ҡалһа, уйнауҙары бик күп яҡшы әйберҙәр. Ләкин әгәр һеҙ генә инде бер ни тиклем күрергә якынрак.
Минең арыу синдромы. Мин беләм, Мин беркасан ла ишеттем уны, элек. Бәлки, был’s, ни өсөн, ҡасан ул бәрҙе мине, ул күберәк оҡшаған улар ҡарағанда, ойошторолған көрәш. Башында ул мине бик тә инвалид— мин генә проснулся алты сәғәт, һәм ауыл өсөн башҡа унһигеҙ. Киләһе йылда ул тағы ла яҡшыраҡ башҡарҙы, әммә ул барыбер ҡалдырҙы миңә, ҡабыҡ, мин булыу ҡулланды. Мин’ве йәшәгән һуңғы ете йыл менән бесконечной усталость. Мин дөрөҫөн әйтәм алам’т хәтерләйем әле генә, ҡасан һуңғы тапҡыр мин үҙен насар хис итә отдохнули, минең кеүек вафат була батарея, әммә беркасан ла перезагружается.
Энергия булараҡ, яғыулыҡ, тип вәкаләттәре һәр өлкәһендә тормош етәксе һ. б.. Беҙгә өсөн кәрәк һәр бурыстар, һәр һөйләшеү, һәр бер ҡараш. Ҡасан был яғыулыҡ түбән баҫымлы, барыһы да яфа сигә. Ни өсөн, минең гәүҙәһен отто’т йөрәктән забавляться. Моның минең урынға танк засела туранан-тура өҫтөндә “Е,” һәм мин потась ошо аша. Был’ң ҡалдырҙы мине хромает аша һәр посады минең тормошомда.
Мин әйтәм һеҙгә былар барысы да, түгел һеҙҙең сочувствия, ни өсөн ташлап, саҡырыу, һеҙ нисек уйлайһығыҙ. Ҡайһы бер ала ҡарарға ваҡыты пропущенные, көн расхолаживать, ҡайһы берҙә минең никах Көсөргәнеш., минемсә, “Кеше, был йәш кеше туранан-тура хәҙер.” Ул, мин ышанам, йөмләне нисек юғалтырға, мин үҙгәртергә тейеш минең тормош пландары тағы бер тапҡыр йәки әйтегеҙ әле, улым,, “Атай’s күп арыным, уйнар өсөн туранан-тура хәҙер.” Идем солдат, әгәр булһа, тип был’т обскура һәм попытки. Тағы, Мин әлегә тиклем раҫлайҙар минең татлы еңеү.
Юҡ,, Мин’м түгел, сверхчеловек көслө төрө еңеүсенең; Мин’м, байтаҡ көтөлә. Мин’башҡа төр м еңеүсе. Мин подозревать, күбеһе лә һеҙҙе.
Башҡа төр еңеүсе
Минең бар еңеүе, ләкин, сөнки минең эш уның обеспечили. Минең еңеү бара ҡарамаҫтан, минең слабости, хатта минең гөнаһтарым. Мин’м түгел шул Виктор, ул дошмандарын еңде һәм үҙенә еңеү; Мин, ысынлап та ла бына-бына уның алған. Минең бар, еңеү Иисус.
Павел был һала юлламаһына т Римлыларға:
Нисек яҙылған, "Беҙҙең өсөн барыһы да ваҡытында убили; һанарға һарыҡ, обреченных был заклание". Юҡ,, барлыҡ был вах беҙ күп продлевае сито воздвиг беҙҙе” (Римлеләр 8:36-37).
Павел тип Псалом 44, унда Палец хатындарҙы т Хоҙайға’ң ярҙам итергә ҡыҙған ҡасан-суд процессы. Һәм Павел ҡуллана, был стих өсөн эшләргә, үҙ фекерен, бер нәмә лә сығарырға мөмкин булһа, Хоҙай халыҡ өсөн ҡылды, беҙҙе бөтә Хисте.
Береһе поразительных әйберҙәрҙең унда ни һуң ҡот осҡос упоминания әйберҙәр: һуғышып булған шәһид, һуғышып булған шәһид, Павел тип әйт, хатта, ул да вах, улар беҙ еңеүселәр. Хатта беҙ поиграем, беҙ’еңеү реги. Хатта беҙ’реге завоевать был донъяла пашем, беҙ, элеккесә, продлевае сито Иисуса. Кескенә генә бер төрлө сражения Дон’т тамғаларға яҙмышын етәксе һ. б., сөнки һуғыш әле выиграла. Түгел,’т, алып килһен һеҙгә өмөт невероятное? Әгәр беҙ’тәү башлап " Христос, беҙ ысынлап та ла булдырабыҙ’т юғалтырға.
Ә, нисек мин, һеҙ’яңы сезонда ҙур ауырлыҡ. Мин телем китәргә тейеш дуҫтын осрата һеҙҙе бер нисә алымдарын, мин уйлайм был турала дөрөҫлөктө.
1. Дон’т ябай ҡарарға сине
Мин проводу көнө, ориентир минең йомшаҡлыҡ һәм бурсаны минең йөрәк, Мин генә ашатырға минең бесконечность һәм яғыулыҡ минең ложное хисе безнадежности. Мин карим, минең уйлауымса, мин’ве юғалтҡан, ләкин мин карим Иисуса, мин’м иҫкәртте мин вига. Ул еңә, үҙ дошмандарын, ул еңеү улар өҫтөндә-се исемендәге етәксе һ. б..
2. Дон’т ябай тиҙ генә ҡарарға
Әгәр мин сосредоточить бөгөн ғына булһа ла һуңғы бер нисә йылда, Мин’м уйларга, был шул тиклем мәңге буласаҡ. Әммә Ғайса һатып невероятные әйберҙәр минең өсөн был ресте, мин түгел,’т тағы expereienced. Беләм, Хоҙай хәҙер недель, шулай ҙа мин бик яҡшы беләм уны һуңыраҡ. Ул’буласаҡһығыҙ бирергә миңә яңы гәүҙәһен һәм вытереть барыһы да минең күҙ йәштәре.
Беҙ шулай уҡ атабыҙ булырға склоне ориентировкаһы теге, кем ҡалһа, хәҙер еңә. Кешеләр түгел,’T хужа, шул уҡ һынауҙар һәм уңышһыҙлыҡҡа осрауын, улар мәңге, булһа кәрәк, күрәһең преследовать етәксе һ. б.. Тик команда, тип’ң уратып, өсөнсө кварталында был’T мәңге торған команда аҙағында еңә. Күп кенә кешеләр ҡалһа, еңә көндәлек сражения, әммә улар түгел,’т ышанырга шул, кем’s выиграли һуғышты. Дон’т ябай тиҙ генә ҡарарға.
Татлы Еңеү
Майкл Джордан ҡала иң ҙур һәм иң популяр еңеүселәрҙе беҙ’ве ҡасан да ауаздары. Әммә бар күберәк еңеүҙәр ине. Һәм уларҙың береһе лә беҙҙе бар нәмә өсөн кәрәк утарға һуғышты үҙебеҙ; ғына-Мәсих быны ала. Ул’ң еңде барлыҡ етәксе һ. б. ул дингә өсөн етәксе һ. б.: гөнаһ, Шайтан, үҙе лә үлем. Барыһы да кәрәк, тип белдерҙе волонтерҙар командаһына ҡушылыу һәм табыш-сы тапҡыр үҙ еңгәндән-был баш тартыу гөнаһ юҡ, һәм әгәр оло Спасителя. Кем, хатта слабый араһында беҙҙең алмай еңеүселәр.
Был дөрөҫ ҡарар булыуын да яҡшы, мин яҙған әлеге һүҙҙәре “Татлы Еңеү”:
Виктор Ан’тип т’ң уратып, етенсе нинг
Трофи йөр ул, бар яҡшы башы
Мин әйтәм, мин вига теләмәм, был көндө мин
Мин тотам ҡиәмәт көнө ҡасан була", сере күк исчезают, ул саҡта мин’м еңеү ’мин уның менән царствовать
Убедить өсөн күсермәһен алырға “Үҫеш” ҡасан ул сығасаҡ 10.27.14!


text:
Көньяҡ поляр түңәрәк
Көньяҡ поляр түңәрәк — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе.
Көньяҡ поляр түңәрәк, көньяҡ киңлектың 60 градусынан түбәнерәк, Антарктика районының эсендә 66°33′44″ (66.5622°) урынлашҡан. Көньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа табан климаты уртаса булған көньяҡ билбау ята. Төньяҡ ярымшарҙағы шундай уҡ параллель Төньяҡ поляр түңәрәге тип атала.
Көньяҡ поляр түңәрәк поляр көн һәм поляр төн булған өлкәнең төньяҡ сиген билдәләй. Поляр түңәрәктән көньяҡҡа табан теләһә ниндәй урында Ҡояш йылына бер тапҡыо 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫтә тора һәм шулай уҡ йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫкә күтәрелмәй. Поляр түңәрәк өҫтөндә йылына берәр тапҡыр, ярашлы рәүештә декабрь һәм июнь айҙарында, ошо күренеш күҙәтелә.
Антарктиканың климаты ҡырыҫ булыу сәбәпле, поляр түңәрәк артында даими йәшәүселәр юҡ — ундағы бөтә халыҡ Антарктиданың фәнни тикшеренеү станцияларында эшләй.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Поляр түңәрәк
- Төньяҡ поляр түңәрәк


text:
- Подробности
- Просмотров: 318
ПЛЕХАНОВА (Никитина) Татьяна Ивановна (15.7.1941, Амурҙағы Николаев ҡ. — 2.6.2005, Өфө), фарма‑ когност. Фарм. ф. д‑ры (1997), проф. (1997). РФ‑тың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). Пятигорск фарм. ин‑тын тамамлағандан һуң (1963) Силәбе мед. уч‑щеһында, Пятигорск фарм., Хабаровск һәм Алтай мед., Көньяҡ Сахалин пед. ин‑ттарында эшләй. 1983 й. алып БДМУ‑ның ботаника һәм фитотерапия нигеҙҙәре курсы м‑н фармакогнозия каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостандың дарыу флораһы ресурстарын, дарыу үҫемлектәренең химик составын һәм фармакол. үҙенсәлектәрен тикшереүгә, улар нигеҙендә күп компонентлы препараттар эшләүгә арналған. П. ҡатнашлығында панкреатитты дауалауҙың комплекслы ысулдары, иммунитетты стимуллаштырған һәм шешеүгә ҡаршы саралар, яраларҙы уңалта торған майлы экстракт әҙерләү алымы һ.б. эшләнгән. 160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Лекарственные растения. Применение. Противопоказания. Сборы. Уфа, 2000; Эхинацея пурпурная (биология, фармакология и вопросы интродукции в Республике Башкортостан). Уфа. 2000 (авторҙ.).
Н.В.Кудашкин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 572
“АРҒУЖА”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Легендаһын һәм поэтик тексын тәүге тапҡыр 20 б. 20‑се йй. С.Сәлимов яҙып ала һәм “Башҡорт аймағы” йыйынтығында (1929, №7) баҫтыра. 30‑сы йй. тәүге тапҡыр фонографҡа яҙҙырыла, “РСФСР халыҡтары фольклоры” (“Фольклор народов РСФСР”; 1979) йыйынтығында донъя күрә. Йыр лирик‑эпик характерҙа. Барлыҡҡа килеүе Силәбе өйәҙе Ялтыр а. кешеһе Шәрәфетдин Вәйсилевтең яҙмышы м‑н бәйле. Ул 19 б. уртаһында тау заводтары төҙөү ниәте м‑н башҡ. ерҙәрен тартып алыуға ҡаршы сыға, шуның өсөн һөргөнгә оҙатыла. Йырҙың шиғри нигеҙенә уның тыуған яғын — Арғужа күле буйҙарын — һағынып яҙған текстары һалынған. Көйҙөң авторы — Шәрәфетдиндең ауылдашы, халыҡ йырсыһы Баһуман, тип фаразланыла. “А.” көйөнөң формаһы, оҙон көйҙәргә хас булғанса, ике төҙөлөштән тора. Көй, асыла барып, 2‑се төҙөлөш башында кульминацияһына етә. Билдәле башҡарыусылары: халыҡ йырсылары Ж.В.Вәлиев, Ғ.Нәбиуллин, Я.Х.Хәмзин. Йырҙы А.М.Ҡобағошов тауыш һәм фп. өсөн эшкәрткән.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974; Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983; Вәлиев Д.Ж. Арғаяш башҡорттарының рухи мираҫы. Өфө, 1996.
Л.Ҡ.Сәлмәнова
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 265
ПЕЧЁНЫЙ Борис Григорьевич (17.5. 1939, Орехов ҡ.), инженер‑төҙөүсе. Техник ф. д‑ры (1985), проф. (1987). Харьков автоюлдар ин‑тын тамамлағандан һуң (1961) “Марганецрудстрой” (Марганец ҡ.) тресының 7‑се төҙөлөш идаралығында эшләй. 1967 й. алып Павлодар индустриаль ин‑тында, 1969 й. — Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда лаб. мөдире. 1987 й. башлап Симферополь ҡ.: сәнәғәт һәм граждан төҙөлөшө каф. мөдире, бер үк ваҡытта 1990 й. Төньяҡ Кавказ техник ун‑тының “Стамаик” һынау лаб. мөдире; 2008 й. алып Белгород технология ун‑ты Төньяҡ Кавказ филиалының автомобиль юлдары, стандартлаштырыу һәм сертификациялау каф. мөдире. Фәнни хеҙмәттәре битумдарҙа һәм битумлы минерал композицияларҙа фаза һәм структур әүрелештәрҙе, битумдарҙың сатнауға ныҡлығын, иҫкереүен һәм оҙаҡҡа етеүен өйрәнеүгә арналған. П. ҡатнашлығында тирә‑яҡ мөхитте бысраныуҙан һаҡлау мәсьәләһен хәл итеү өсөн нефть ҡалдыҡтарынан битум алыу технологиялары эшләнә, Яңы Өфө һ.б. НЭЗ‑дарында индерелгән. Уларҙы һынау өсөн респ. терр‑яһында автомобиль юлдарының тәжр. участкалары булдырыла. 340‑тан ашыу фәнни хеҙмәт, 46 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Долговечность битумных и битумоминеральных покрытий. М., 1981; Битумы и битумные композиции. М., 1990.
М.М.Әхмәтов
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
САЛАУАТ ГУМАНИТАР ИНСТИТУТЫ, дәүләт ҡарамағында булмаған юғары уҡыу йорто. 1998 й. асыла. Институт составына 4 ф‑т (мәғлүмәт технологиялары, менеджмент, хоҡуҡ, иҡтисад) инә. Интернет‑үҙә‑ге, китапханаһы бар. Уҡытыу көндөҙгө‑ситтән тороп уҡыу бүлегендә, Мәскәү иҡт., статистика һәм информатика ин‑тындағы дистанцион технологияларҙы файҙаланып, бухгалтерия иҫәбе, анализ һәм аудит; менеджмент; ғәмәли информатика (иҡтисадта); ғәмәли информатика (хоҡуҡта) һөнәрҙәре б‑са алып барыла. Банк эше, менеджмент, хоҡуҡ белеме, хисаплау техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программа м‑н тәьмин итеү һөнәрҙәре б‑са өлкән класс уҡыусылары өсөн вузға тиклемге әҙерлек бүлеге (дистанциялы уҡыу формаһы) эшләй. Уҡытыусылар араһында 3 фән д‑ры һәм 14 фән канд. (2008) бар. 1 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән. Ректоры — Н.А.Дашкина (1998 й. алып).
Н.А.Дашкина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
(Х. Игебаева, “Швейцариянан кәм түгел дә ул”, 2013 йыл, 12 август)
Был мәҡәлә уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырғайны. Башҡортостандың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология, Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлыҡтарынан яуап килде. Ике хатты ла уҡыусыларға тәҡдим итәбеҙ.
Республиканың Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте һәм Күгәрсен районы хакимиәте менән берлектә “Мораҙым тарлауығы” тәбиғәт паркына тикшереү үткәрергә барҙыҡ. Турист маршруттарында айырыуса хәүефле урындарҙы ҡарап сыҡтыҡ. Сарала Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының баш эксперт-белгесе Р. Рафиҡов, Күмертау ҡалаһының төбәк-ара эҙләү-ҡотҡарыу отряды начальнигы А. Пыркин, ошо уҡ учреждениеның ҡотҡарыусыһы С. Вилданов, Күгәрсен районы хакимиәте вәкиле З. Йәрмөхәмәтов, “Мораҙым тарлауығы” тәбиғәт паркының өлкән дәүләт инспекторы М. Болғаирова ҡатнашты.
Хәнифә Игебаева үҙенең хатында байтаҡ етешһеҙлекте һанаған. Уларҙың барыһы ла дөрөҫлөккә тап килә. Бынан тыш, башҡа кәмселектәр ҙә асыҡланды. Мәмерйәгә төшкәндә экскурсоводтарҙың рацияһы булмауы — башҡа һыймаҫлыҡ күренеш. Әгәр ғәҙәттән тыш хәл була ҡалһа, улар ярҙам һорап шылтырата ла алмай. Оҙатып йөрөүселәр өйрәтелмәгән, таныҡлыҡтары ла юҡ.
Тикшереү һөҙөмтәһендә тәбиғәт паркы директорына экскурсияға килеүселәрҙе хәүефһеҙлек саралары менән таныштырырға, етерлек күләмдә каска, аяҡ кейеме, бейәләй һатып алырға, баҫҡысты алмаштырырға һәм нығытырға, телефон бәйләнеше булдырырға, инструкторҙарҙың әҙерлегенә күберәк иғтибар бүлергә кәңәш ителде.
Андрей ИВАНЮТА, Башҡортостандың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры.
* * *
Хәнифә Игебаеваның "Швейцариянан кәм түгел дә ул" мәҡәләһе буйынса тикшереү үткәрелде.
"Мораҙым тарлауығы" тәбиғәт паркына мәҡәләлә күтәрелгән барлыҡ проблемаларҙы хәл итеү бурысы ҡуйылды. Бынан тыш, өҫтәмә рәүештә 40 каска һәм 200 фонарь һатып алынды. Барлыҡ хеҙмәткәрҙәргә хәүефһеҙлек сараларын үтәүҙең мөһимлеге тураһында иҫкәртеү яһалды. Мәмерйә эсендә баҫҡыстар ҡуйыу өсөн сығымдар күләмен белеү маҡсатында смета төҙөлдө.
Илдус ЯХИН, Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары.


text:
- Подробности
- Просмотров: 500
ҒҮМӘРОВ Риф Сәйфулла улы (25.8.1950, ТАССР‑ҙың Урыссу ҡсб — 22.2.2010, Өфө), инженер-механик. Техник ф. д‑ры (1997), проф. (2000). Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2000), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1978). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1972) Ҡаҙаҡ ССР‑ының Нефть сәнәғәте пр‑тиеларын матди-техник яҡтан тәьмин итеү б‑са баш идаралығында (Еҙҡаҙған ҡ.) эшләй. 1976 й. алып ИПТЭР‑ҙа: 1983 й. башлап өлкән ғилми хеҙм‑р, 1987 й. – бүлек мөдире, 1989 й. – дир. урынбаҫары, 2001 й. — ген. дир. урынбаҫары. Фәнни эшмәкәрлеге үткәргес торба транспортын файҙаланыуҙың ышаныслылығын тәьмин итеү проблемаларына арналған. Ул магистраль нефть үткәргестәрҙең ныҡлығын һәм тотороҡло булыуын иҫәпләп сығарыуҙың методик нигеҙҙәрен, авария шарттарында хәүефте, экологияға килтергән зыянды иҫәпләү алымдарын уйлап таба. Ғ. етәкс. юғары ныҡлыҡтағы изоляция япмалары, нефть үткәргестәрҙе капиталь ремонтлау һәм һүтеү, һыу объекттары өҫтөнән нефтте йыйыу өсөн машиналар комплексы уйлап табыла; нефть үткәргестәрҙе нефть ҡыуыуҙы туҡтатмайынса диагностик мәғлүмәт нигеҙендә йүнәтеү ысулдары эшләнә. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 75 уйлап табыу авторы. РФ Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге пр. лауреаты (2004).
Х е ҙ м.: Аварийно-восстановительный ремонт магистральных нефтепроводов. М., 1998 (авторҙ.); Дефектность труб нефтепроводов и методы их ремонта. М., 1998 (авторҙ.); Капитальный ремонт подземных нефтепроводов. М., 1999 (авторҙ.).
Х.Ә.Әзмәтов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Мөнир Ҡунафиндың “Кешелеккә тоғролоҡ” хикәйәһе (“Ағиҙел” журналы, 2017 йылдың 1-се һаны) сәйер генә башланып китеүе менән иғтибарҙы йәлеп итә, ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйтә. Нәфисәнең иренә төбәлеп: “Иҙрис, бер тапҡыр ғына… хыянат итергә ирек бир,” – тип ялбарыуы һағайта ла (был ҡатын үҙ аҡылындамы икән?), ғәжәпләндерә лә (шулай тип асыҡтан-асыҡ әйт әле!). Әммә ҡатын һис кенә лә яңылышмай, ниәтендә бер ниндәй шаярыу ҙа юҡ икән. “Мин балаһыҙ йәшәй алмайым, аңла,”
"Ағиҙел"гә хаттар килә
ХЫЯНАТ ИЗГЕ БУЛЫРМЫ?
Апрель 2017
“АҒИҘЕЛ”ГӘ ХАТТАР КИЛӘ
Изге бүре балалары
Башҡортостандың яҙыусылар союзы ағзаһы Нияз Алсынбаевтың “Изге бүре балалары” (“Дети священного волка”. Уфа. 2013. На русском языке) китабының ҡоролошо ғәҙәттәгесә түгел . Беренсенән, был китаптың титул битендә үк исеменә ҡыҫҡа аңлатама бирә автор: башҡорт – ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәренең популяр тарихы. Китаптың төп өлөшөн алып тора ошо тарих. Әммә уға тиклем “Китап тураһында уҡыусылар фекере” урын алған. Финанстар белгесе Аслан Есполов (Астана, Ҡаҙағстан), филология фәндәре докторы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Розалия Солтангәрәева (Өфө), юрист Элмира Жалмагамбетова (Астана, Ҡаҙағстан), педагог Гөлсара Зикирина (Күкшелтау, Ҡаҙағстан), тарих фәндәре кандидаты
Март 2017
«АҒИҘЕЛ»ГӘ ХАТТАР КИЛӘ
Яптым илә бөттөммө?
Хөрмәтле редакция!
Мин һеҙҙең журналды ғүмер буйы алдырып килеп, почта хеҙмәте эшләмәү сәбәпле хәҙер уны алдырып уҡыуҙан мәхрүммен. Ә шулай ҙа элекке бәйләнештәр ҡалған икән, шуға ҡайһы бер уйҙарым менән уртаҡлашып китергә булдым. Яңыраҡ беҙҙең ҡалала Өфөнән бер төркөм яҙыусылар булып киткән икән, тигән хәбәрҙе ишетеп ҡалдым да, ҡасандыр үҙем яратып уҡыған “Ағиҙел” иҫкә төштө.
Февраль 2017
“АҒИҘЕЛ”ГӘ ХАТТАР КИЛӘ.
Оло башланғысты башлаусы
Ҡаҙмаш ауылындағы тәүге осрашыуға — ярты быуат…
Теүәл ярты быуат элек танылған шәхес, күренекле яҡташыбыҙ Ғәли Ишбулатовтың башланғысы менән уның тыуған төйәге – Ҡаҙмаш ауылында «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы үткәрелә. Бөгөн туғандар-ҡәрҙәштәр, бер ауылда тыуып-үҫкәндәрҙең осрашыуы районда ғына түгел, республикала киң танылыу яуланы һәм йәй һайын төрлө тарафтарҙа ауылдаштар байрамдары гөрләй. Матур традицияға нигеҙ һалған Ғәли Ирғәли улы туғандар бер-береһен танып үҫһен,
Январь 1970
“АҒИҘЕЛ”ГӘ ХАТТАР КИЛӘ
АҢДАН ҠЫЙЫЛҒАН ЮЛ
Урал Мостафиндың “Айҙан ҡыйылған юл”
исемле яҙмышнамәһен уҡығас
(“Ағиҙел”, 4 – 6-сы һандар)
Бындай тойғо-кисерештәр, һығымта-баһалар, ғәйепләү һ.б. менән тулы яҙманың “Ағиҙел” биттәрендә күренгәне юҡ ине, тиһәм хаталанмам кеүек. Улар иң элек йәмғиәтебеҙҙең күрер күҙгә ташланып бармаған, әммә оло етешһеҙлектәренә күрһәтеп торған табыш. Көтөлмәгән ауыр бәлә бәғзе берәүҙәрҙең тормошоноң аҫтын өҫкә әйләндереп кенә ҡалмай, уйланырға,
Июль 2016
«Ағиҙел»гә хаттар килә
“Иҙел башы“ башланғысы
Хөрмәтле редакция! Ошо хатыбыҙҙа Белорет ҡалаһы һәм районындағы әҙәби тормошобоҙ хаҡында һөйләргә булдым. Мәғлүм ки, төбәктә былтырғы Әҙәбиәт марафонынан һуң “Иҙел башы“ ойошмаһы үҙ эшен һиҙелерлек йәнләндерҙе. Хәҙер әҙәби-мәҙәни саралар аныҡ план нигеҙендә уҙғарыла, ай һайын тиерлек алыҫ ауылдарға сығырға, унда әҙәбиәт һөйөүселәр менән осрашыуҙар ойошторорға тырышабыҙ. “Иҙел башы – юл башы“ исемле әҙәби альманахтың инде 4-се һаны әҙерләнә, тәүгеләре, уҡыусылар әйтеүенсә, ярайһы уҡ матур һәм уҡымлы (2 телдә) сыҡты. Район-ҡала гәзиттәрендә, шул иҫәптән “Урал“да, әҙәби конкурстар иғлан ителә, яңы авторҙарҙың, йәш ҡәләмгирҙәрҙең, хатта мәктәп балаларының ижад емештәре донъя күрә.
Апрель 2016
«Ағиҙел»гә хаттар килә
«Ағиҙел» менән бергә булайыҡ!
Тормошобоҙ, йәшәйешебеҙ, донъялағы үҙгәрештәр һәм төрлө хәлдәр, кисәгебеҙ, бөгөнгөбөҙ һәм иртәгәбеҙҙе күҙаллағанда башҡорт телендә нәшер ителгән матбуғатты иҫкә алмай булмай. ”Йәншишмә”, “Аманат”, “Йәшлек”, “Башҡортостан”, “Ватандаш”, “Шоңҡар”, ”Аҡбуҙат”кеүек халыҡҡа нур сәсеүсе гәзит һәм журналдарыбыҙ башҡорт донъяһын яҡтыртҡан, халыҡ тураһында хәстәрлек күргән, өмөт уятҡан баҫмалар ул. Ләкин шулар араһында олпат “Ағиҙел”ебеҙ айырым урын тота: был баҫма хәҙер бер быуатҡа яҡын милли анды уятҡан, халыҡтың йыуанысы, иреккә ынтылышы, рухын үҫтереүсеһе, үҙе артынан башҡаларҙы эйәртеүсеһе, уятыусыһы һәм таянысы булып ҡала.


text:
СӘЛИХ ВАҺАПОВ
1955 йылда Байыш ауылында тыуған. 1993 йылда «Бүре күҙҙәре» исемле китабы баҫылып сыҡты. «Ейәнсура таңдары» гәзитендә баҫылып торған сатирик хикәйәләре тиҙ арала уҡыусыларҙың күңелен яулап өлгөрҙө.
Бармы ул мөхәббәт?
Бармы ул мөхәббәт? Елдәй елеп
Мөхәббәт, йыһандан килгәнме?
Һәм дә яҙғы бер сыйырсыҡ булып
Кеше күңеленә ингәнме?
Ярһыу толпар булып йәшлегемә
Өлгөрәйем мин, тип сапҡанмы?
Яҙҙың һоҡланғыс бер иртәһендә
Һөйөү мине эҙләп тапҡанмы?
Бармы ул мөхәббәт? Ярһыу толпар
Менән йәшлегемә сапҡанмы?
Күңелен тынысландырыу өсөн
Кеше үҙе уйлап тапҡанмы?
Бармы ул мөхәббәт? Һинһеҙ, иркәм,
Йәшәй алмаһам мин донъяла.
Бына шул булалыр мөхәббәтем –
Бәхетле, бәхетһеҙ булһа ла.


text:
Әссәләмү ғәләйкүм үә рәхмәтуЛлаһи үә бәрәкәтүһү! «Ваҡыт!» гәзитенә яңы ҡушымта өҫтәлеп сыға башлауына иғтибар иткәнһегеҙҙер. Иншә Аллаһ, был шулай даими ҡушымта булыр. Йәғни, кем «Ваҡыт!» гәзитенә яҙыла, ул шул рәүешле «Шәкерт»те лә уҡып бара аласаҡ.
«Ни өсөн кәрәк булды был? Был ике гәзит бер-береһенән нимәһе менән айырыла?» — тип аптырарһығыҙ.
Беренсенән, был ике гәзитте төрлө коллективтар сығара. «Ваҡыт!»ты башлыса Өфөлә эшләһәләр, «Шәкерт» иһә Мысырҙа ижад ителә. Алыҫ аранан тороп бергә эшләүе ҡыйыныраҡ, шуға күрә гәзит эсендә махсус ҡушымта сығара башлау – был йәһәттән бик отошло һәм уңайлы вариант.
Икенсенән, «Ваҡыт!»тың нәшер ителеүенә инде дүрт йыл тулды. Был үҙе ярайһы уҡ оҙон ғүмер. Был ваҡыт эсендә Башҡортостанда дин хәле лә бер ни тиклем үҫеште, аудитория ла үҙгәрҙе. Элек башҡортса дини баҫма сығыуы – үҙе үк ҙур ҡыуаныс булһа, хәҙер инде материалдарҙың сифаты һәм йөкмәткеһе яғынан яңы кимәлдәр тураһында уйлай башларға ваҡыт. Был махсус ҡушымта – ана шул яңы кимәлгә үрләп маташыуҙың бер күренеше ул.


text:
Новости
Күгәрсен районына ғилми экспедиция
Төрлөһөнән
Сал тарих эҙҙәрен юллап...
Ошо көндәрҙә Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшереү үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының бер төркөм хеҙмәткәрҙәре Күгәрсен районына ғилми экспедиция менән килде. Уларҙың нәҡ беҙгә килеүҙәре юҡҡа түгел - сал тарих эҙҙәрен һаҡлаған урындарыбыҙ, боронғо ҡомартҡыларыбыҙ бик күп.
Көнсығыш ҡулъяҙмалар һәм әҙәбиәт ғилеме бүлектәрендә эшләгән белгестәрҙең маҡсаттары изге – тарихи башҡорт ерҙәрендә урынлашҡан ауылдарҙа булып, боронғо ҡәбер таштарындағы яҙыуҙарҙы өйрәнеү, урындағы халыҡтың ауыҙ-тел ижады менән танышыу, ғәрәп телендәге китаптарҙы эҙләп табыу һәм уны ғилми яҡтан өйрәнеү.
Бер нисә көн эсендә төркөм Мәҡсүт, Ерекле, Үрге Һаҙ, Ҡанаҡас, Сәйетҡол, Бикеш, Күгәрсен ауылдарында булып өлгөргән һәм ғилми яҡтан иғтибарға лайыҡлы материалдар тапҡан, мәҫәлән, Мәҡсүт, Сәйетҡол, Сапыҡ ауылдары зыяраттарында боронғо ҡәбер таштарындағы яҙыуҙарҙы өйрәнгәндәр, Күгәрсендә тарихсы-археограф Ниғәмәтулла Ваһаповта һаҡланған ҡулъяҙмалар, Ҡанаҡаста халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижады, Бикештә ҡомартҡы итеп һаҡланған иҫке китаптар менән танышҡандар. Үрге Һаҙ ауылында йәшәүсе Сәйҙә инәй Насипова иһә ғалимдарҙы Ерәнсә сәсән, Бәндәбикә, япон һуғышы ҡатнашыусылары хаҡындағы мәғлүмәттәр менән ҡыуандырған.
- Экспедиция емешле булды. Тарихи күҙлектән әһәмиәтле байтаҡ мәғлүмәттәр таптыҡ. Артабан Теләүембәт ауыл биләмәһе ауылдарына юлланабыҙ. Унда ла күп нәмәләргә юлығырбыҙ, тип ышанам, - ти яҡташыбыҙ, тарих фәндәре кандидаты Әхәт Сәлихов.
Гөлназ СӘЙЕТБАТТАЛОВА.
(Источник)


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
БАЛ ҠОРТО БАЛАУЫҘЫ, 1) эшсе бал ҡорттарының балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған майға оҡшаш матдә, ул кәрәҙҙәр ҡороу, бал м‑н тулы кәрәҙ күҙәнәктәрен ябып ҡуйыу өсөн ҡулланыла. Төҫө аҡтан алып көрәнгә тиклем. Б.ҡ.б. ҡатмарлы эфирҙарҙан (75%‑ҡа тиклем), туйындырылған углеводородтарҙан (12—12,5%), ирекле карбон кислоталарынан (13,5%‑ҡа тиклем) һ.б. тора. Б.ҡ.б. 30—35оС т‑рала ҡата, 35оС‑тан ашыу т‑рала һығылмалыға әүерелә, 62—72оС‑та ирей. Эфир, бензин, бензолда һ.б. эрей, һыуҙа эремәй. Бер бал ҡорто ғаиләһенән миҙгеленә 0,5—1,5 кг Б.ҡ.б. алалар.
2) Б.ҡ.б. сеймалын (иҫке кәрәҙҙәр, умарталарҙағы Б.ҡ.б. ултырмаларын һ.б.) иретеү ярҙамында алынған продукт. Алыу ысулдары б‑са умарталыҡ Б.ҡ.б. (умарталыҡтарҙа Б.ҡ.б. сеймалын балауыҙ иреткестәрҙә иретеп алалар), производство Б.ҡ.б. (умарталыҡтарҙа иретелгән Б.ҡ.б. ҡалған матдәне балауыҙ эшкәртеү заводтарында эшкәртеп алалар), экстракцияланған Б.ҡ.б. (заводта эшкәртелгән Б.ҡ.б. ҡалған матдәне бензин м‑н экстракциялап алалар) бүленә. Б.ҡ.б. складтарҙа һаҡлайҙар, һаҡлау ваҡыты сикләнмәгән. Б.ҡ.б., нигеҙҙә, кәрәҙ етештереү өсөн ҡулланалар, сәнәғәттең 40‑тан ашыу тармағында (авиация, радиотехника һ.б.) файҙаланалар. Дауалау, микробҡа ҡаршы тороу һ.б. сифаттарға эйә, ветеринария, медицинала ҡулланыла. Б.ҡ.б. органолептик һәм физик‑химик күрһәткестәрен өйрәнеү һәм уның нигеҙендә дауалау‑иҫкәртеү продукттарын эшләү Умартасылыҡ һәм апитерапия үҙәгендә (Ә.М.Ишемғолов, Н.З.Ишемғолова һ.б.), апитерапия ысулдарын — Медицина университетында (Л.Т.Ғилметдинова, Л.А.Лепилина, Ә.Ғ.Маннапов, Р.Т.Маннапова, Р.Р.Фәрхетдинов һ.б.), “Прополис” ЯСЙ‑нда (Ә.А.Бәкеров, Г.Х.Бәкерова һ.б.) тормошҡа ашырыла. Шулай уҡ ҡара: Балауыҙҙар, Умартасылыҡ.
Әҙәб.: Пчеловодство Башкортостана / М.Г.Гиниятуллин [и др.]. Уфа, 2008.
М.Ғ.Ғиниәтуллин, И.В.Шафиҡов
Тәрж. Ә.Ф.Ҡарағужина


text:
Аҡһымдар
Аҡһымдар — аминокислоталар ҡалдығынан торған юғары молекуляр органик берләшмәләр[1]. Тере матдәнең даими һәм иң мөһим өлөшө булып, төҙөлөш һәм функция нигеҙен тәшкил итәләр.
Пептид бәйләнеш ярҙамында сылбырға теҙелгән альфа-аминокислоталарҙан торған юғары молекулалы органик матдәләр.
Йөкмәткеһе
- 1 Дөйөм мәғлүмәттәр
- 2 Аҡһымдарҙың күп төрлөлөгө
- 3 Аҡһымдарҙың структураһы
- 4 Аҡһымдарҙың үҙсәнлектәре
- 5 Синтез
- 6 Аҡһымдарҙың функцияһы
- 7 Акһымдарҙың биосинтезы
- 7.1 Төп төшөнсәләр
- 7.2 Аҡһым биосинтезының әһәмиәте
- 7.3 Нәҫел мәғлүмәте һәм уның күҙәнәктә тормошҡа ашыу юлы
- 7.4 ДНК — синтезы өсөн матрица
- 7.5 ДНК коды
- 7.6 Күҙәнәктә информация ағымы
- 7.7 Информация ағымы этаптары
- 7.8 Транскрипция
- 7.9 Аҡһым синтезлаусы система нимәләрҙән тора
- 7.10 Транспорт РНК-һы
- 7.11 Рибосомала полипептид сынйырҙың синтезы
- 7.12 Рибосоманың эш механизмы
- 7.13 Аҡһым биосинтезында ферменттарҙың роле
- 7.14 Аҡһым биосинтезы энергияһы
- 8 Һылтанмалар
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Иҫкәрмәләр
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәктең органик матдәләренән һаны һәм әһәмиәте буйынса аҡһымдар беренсе урында тора.
Бөтә аҡһымдарҙың составына ла водород, кислород, азот атомдары инә. Күп кенә аҡһымдарҙың составына, былагрҙан тыш, көкөрт атомдары инә (С — 54 %, О — 23 %, Н — 7 %, N — 17 %, S — 2 %). Шулай уҡ составына металл атомдары — тимер, цинк, баҡыр, магний, марганец, фосфор атомдары ингән аҡһымдар бар.
Башҡа органик берләшмәләрҙән айырмалы рәүештә, аҡһымдарҙың күп кенә үҙенсәлектәре бар. Иң элек аҡһымдарға ғәйәт ҙур молекуляр масса хас.
Этил спиртының молекуляр массаһы—46, һеркә кислотаһының—60, бензолдың—78, глюкозаның — 180 булһа, альбуминдың (йомортҡа аҡһымдарының береһе) —36000, гемоглобиндың (ҡыҙыл ҡан күҙәнәктәренең аҡһымы) —152000, миозиндың (мускул-дарҙағы аҡһымдарҙың береһе)—500 000 тирәһен тәшкил итә.
Башҡалар менән сағыштырғанда аҡһым молекулалары ифрат ҙур. Уларҙың төҙөлөшөндә меңәрләгән атом ҡатнаша (Һөт аҡһымы- казеиндың формулаһы: C1894H3021O576N468S21)
Бындай молекулаларҙың ҙурлығын күрһәтеү өсөн уларҙы макромолекула (гр. «макрос» — ҙур, гигант) тип атайҙар.
Органик берләшмәләр араһында аҡһымдар иң ҡатмарлыһы. Улар полимерҙар тип аталған берләшмәләргә ҡарай. Полимер молекулаһын мономер тип аталған сағыштырмаса ярайһы уҡ ябай структураның күп тапҡыр ҡабатланған оҙон сынйыры тәшкил итә. Әгәр мономерҙы А хәрефе менән билдәләһәк, полимерҙың структураһын ошолай күрһәтергә булыр ине: А—А—А—А—А.
Тәбиғәттә аҡһымдарҙан тыш башҡа күп полимерҙар бар, мәҫәлән, ңеллюлоза, крахмал, каучук. Химия промышленносында күп яһалма полимерҙар барлыҡҡа килтерелгән (полиэтилен, лавсан, капрон һәм башҡалар). Тәбиғи һәм яһалма полимерҙарҙың күбеһе бер төрлө мономерҙарҙан төҙөлгән.
Аҡһымдарҙың мономерҙары оҡшаш, әммә улай уҡ бер төрлө түгел.
Аҡһымдың мономерҙары булып ά-аминокислоталар тора. Аминокислотаның молекулаһы ике өлөштән тора. Бер өлөшө бөтә аминокислоталарҙа ла бер төрлө.
Был функциональ төркөмсәләр: карбоксил төркөмө — СООН (кислота үҙсәнлектәрен бирә) һәм аминотөркөм — NH2 (нигеҙ үҙсәнлектәрен бирә).
Аминокислоталар бер-береһенән молекулаһының икенсе өлөшө — радикал буйынса айырыла.
Күп төрлө аминокислоталарҙың булыуы билдәле. Әммә һәр тәбиғи аҡһым мономеры сифатында — хайуандар, үҫемлектәр, микробтар, вирустарҙа — тик 20 ά-аминокислота булыуы билдәле. Улар «тылсымлы» тигән исем алған.
Бөтә организм аҡһымдарының бер үк аминокислоталарҙан төҙөлгән булыуы — Ерҙәге тереклектең бер тамырҙан булыуына тағы бер дәлил.
Аҡһым молекулаһын барлыҡҡа килтергәндә аминокислоталарҙың бер-береһенә тоташыуы бөтә аминокислоталар өсөн дә дөйөм булған төркөмсәләр аша башҡарыла.
Химик реакция барышында бер аминокислотаның карбоксил төркөмө күрше аминокислотаның амин төркөмө менән бәйләнешкә инә. Һөҙөмтәлә,һыу молекулаһы айырылып сыға һәм бушанған валентлыҡ иҫәбенә аминокислоталарҙың ҡалған өлөштәре тоташа.
Аминокислоталар араһында пептид бәйләнеш тип аталған ныҡлы ковалент бәйләнеш -NН—СО— барлыҡҡа килә.
Аминокислоталарҙан барлыҡҡа килгән берләшмә пептид тип атала. Ике аминокислотанан яһалған пептид — дипептид, өс аминокислотанан — трипептид, күп аминокислоталарҙан яһалғаны полипептид тип атала.
Бөтә аҡһымдар полипептидтарҙы, йәғни тиҫтәләгән, хатта йөҙәрләгән аминокислоталар быуындарынан торған сынйырҙы, тәшкил итә.
һәр тере организмда күп һандағы һәр төрлө аҡһымдар була. Шул уҡ ваҡытта һәр төрҙөң үҙенә генә хас үҙенсәлекле аҡһымдары бар.
Хатта төрлө төрҙәге хайуандарҙа бер үк функцияны үтәгән аҡһымдар бер-береһенән айырыла. Мәҫәлән, бөтә умыртҡалы хайуандар: балыҡтар, амфибиялар, ҡоштар, һөтимәрҙәр ҡанының ҡыҙыл күҙәнәктәрендә бөтә хайуандарҙа бер үк функцияны үтәүсе — кислород йөрөтөүсе аҡһым гемоглобины бар.
Әммә һәр хайуан төрөнөң гемоглобины үҙенсә, структураһы һәм үҙсәнлектәре буйынса башҡа хайуандарҙың гемоглобинынан айырылып тора.
Аҡһымдарҙың күп төрлөлөгө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡһымдар — пептид бәйләнеше менән сылбырға йыйылған альфа-аминокислоталарынан торған юғары молекуляр төҙөлөшлө органик матдәләр.
Тере организмдарҙа аҡһымдарҙың аминокислота составы генетик код менән билдәләнә. Синтез ваҡытында күп осраҡта 20 стандарт аминокислота ҡулланыла.
Уларҙың комбинациялары күплеге аҡһым молекулалары үҙенсәлегенең төрлөлөгөн бирә.
Аҡһымдарҙың ғәйәт күп төрлөлөгө:
- аҡһымдарҙа аминокислоталарҙың составына (нисә төр),
- аминокислоталар быуыны һанына,
- уларҙың сынйырҙа урынлашыу тәртибенә бәйләнгән.
Был осраҡта структуралар төрө астрономик һандарға етә. Мәскәүҙә биохимик конгреста һинд ғалимы Синг үҙенең докладында ошондай ҡыҙыклы иҫәпләүҙәр килтерҙе.
34 000 молекуляр массалы аҡһымдың 300-гә яҡын аминокислота быуыны бар (бер аминокислота быуынының уртаса молекуляр массаһы 110-ға тигеҙ).
Был аҡһымдың составына 20 аминокислотаның бөтәһе лә түгел, тик 12-һе генә инә, тип ҡарайыҡ. Бындай шарттарҙа ошо аҡһым өсөн мөмкин булған изомерҙар һаны 10300 -гә тигеҙ.
Бының ниндәй ҙур һан икәнен һиҙемләр өсөн, 10300 тиклем бер тинлектәрҙе күҙ алдына килтерегеҙ. Был тинлек аҡсалар өйөмө 10300 г ауырлыҡта (бер тинлек аҡса 1 г). Ер шарының массаһы 1027 г.
Аҡһымдарҙың структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр ҙә бер аминокислота быуынының оҙонлоғо 35— 37 нм икәнен иҫәпкә алғанда, йөҙәрләгән аминокислота ҡалдыҡтарынан торған аҡһым макромолекулаһының оҙонлоғо бер нисә тиҫтә нанометр булырға тейеш.
Ысынында иһә аҡһым молекулалары күпкә бәләкәйерәк. Уларҙың ҡайһы берҙәре 5—7 нм диаметрлы шар рәүешендә. Аҡһымдың полипептид сынйыры нисектер бөгәрләнеп, уңайлап һалынған, һәр аҡһымға айырым бер төрлө итеп һалыу хас.
Полипептид сынйырҙағы эҙмә-эҙлелек һәм уның билдәле тәртиптә компакт формаға төрөлөү ысулдары аҡһым структуралары, йәки төҙөлөш кимәлдәре тип атала. Аҡһым молекулаһының төҙөлөшөн тулыһынса характерлау өсөн уның беренсел, икенсел һәм өсөнсөл структуралары тураһында белеү кәрәк.
Төҙөлөш кимәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
К. Линдстрём-Ланг аҡһым молекулаҙының 4 төҙөлөш кимәлен айырырға тәҡдим итә: беренсел, икенсел, өсөнсөл, дүртенсел[2].
Беренсел структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡһым молекулаһында аминокислоталар ҡалдыҡтарының эҙмә-эҙлеклелеге уның беренсел структураһын билдәләй.
Был, икенсе төрлө әйткәндә, аҡһымдың формулаһы. Беренсел структураны, йәки аминокислоталар ҡалдыҡтарының эҙмә-эҙлеклелеген уны кодлаусы ген һәм генетик код билдәләй. Полипептид сылбырҙа аминокислота ҡалдыҡтары үҙ-ара бик көслө поляр ковалент бәйләнеш — пептид бәйләнештәре тотоп тора.
Икенсел структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтәһенән йышыраҡ полипептид сынйыры тулыһынса йәки өлөшләтә спираль булып бөгәрләнә (a- структура). Был осраҡта аминокислота радикалдары спиралдең тыш яғында ҡала.
Спиралдең уратымдары тығыҙ урынлашҡан. Бер уратымдың NН-төркөмдәре менән күрше уратымда урынлашҡан СО-төркөмдәре араһында водородлы бәйләнештәр барлыҡҡа килә.
Йәки сылбыр гармун күреге кеүек бөкләнә (B- структура). Бында ла күрше күрек биттәре араһында NН-төркөмдәре менән СО-төркөмдәре барлыҡҡа килтергән водородлы бәйләнештәр урынлаша.
Водородлы бәйләнештәр ковалент бәйләнештәргә ҡарағанда күпкә көсһөҙөрәк, әммә, күп тапҡыр ҡабатланып, улар ныҡлы бәйләнеш булдыра.
Күп һанлы водородлы бәйләнештәр менән «тегелгән» полипептид спираль (a- структура) йәки күрек (B- структура) ярайһы уҡ ңыҡлы структураны тәшкил итә
Был аҡһымдың икенсел структураһы.
Өсөнсөл структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полипептид спираль артабанғы рәтләп һалыуға дусар ителә. Ул хикмәтле рәүештә йомарлана (глобула). Әммә һәр аҡһымдың үҙенә генә хас һәм даими урыны була. һөҙөмтәлә өсөнсөл структура тип аталған конфигурация хасил була.
Өсөнсөл структураны гидрофоб аминокислоталарҙың радикалдары араһында барлыҡҡа килгән гидрофоб бәйләнештәр тотоп тора.
Был бәйләнештәр водородлы бәйләнештәргә ҡарағанда көсһөҙөрәк. Гидрофоб радикалдар һыуҙан этеләләр һәм бер-береһе менән йәбешәләр. Шулай итеп, һыу мөхите аҡһым молекулаһына билдәле бер тәртиптәге структураны ҡабул иттергән кеүек була, һәм ул биологик йәһәттән активлаша.
Өсөнсөл структура — полипептид сылбырҙың пространствола урынлашыу торошо. Өсөнсөл структураны тотоп тороусы бәйләнештәр:
-СООН и -ОН (сложноэфирный мостик) -СООН и -NH2 (солевой мостик)
- -S-S- (дисульфид күпер);
- -СООН һәм -ОН (ҡатмарлы эфир күпере);
- -СООН һәм -NH2 (водород бәйләнештәре);
- радикалдар араһындағы гидрофоб бәйләнештәр.
Дүртенсел структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дүртенсел структура (субъединица, йәки домен) — бер нисә полипептид сылбыр берләшеп төҙөгән аҡһым комплексы. Был комплексты барлыҡҡа килтереүсе полипептид сылбырҙар бер үк төрлө булырға, йәки төрлө сылбырҙар булырға ла мөмкин. Дүртенсел структураны ла өсөнсөл структураны тотоп тороусы бәйләнештәр нығытып тора.
Аҡһымдарҙың үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө тере объекттарҙан — хайуандарҙан, үҫемлектәрҙән, микроорганизмдарҙан — меңәрләп төрлө аҡһым алынған һәм өйрәнелгән.
Аҡһымдарҙың физик һәм химик үҙсәнлектәренең күп төрлө булыуы хайран ҡалдыра. Был уларҙың аминокислоталар составының төрлөлөгөнән килеп сыға.
һыуҙа бөтөнләй эремәгән һәм еңел эрегән аҡһымдар бар. Химик яҡтан бик үк актив булмаған, төрлө химик агенттарҙың тәьҫиренә тотороҡло булған аҡһымдар бар.
Бик әҙ генә тәьҫир аҫтында, мәҫәлән, тоноҡ ҡына яҡтылыҡтан йәки еңелсә генә ҡағылыуҙан, үҙгәреүсән ифрат тотороҡһоҙ аҡһымдар бар.
Оҙонлоғо йөҙәр нанометрға еткән еп рәүешендәге аҡһымдар бар. 5—7 нм диаметрлы шар кеүек йомро молекулалы аҡһымдар бар.
Әммә һәр ваҡыт аҡһымдың структураһы һәм үҙсәнлектәре ҡәтғи рәүештә уларҙың башҡарған функцияһына тап килә.
Ҡорос кеүек ҡаты, тотороҡло кератин аҡһымынан хайуандарҙың һаҡланыу һәм агрессия ҡоралы — мөгөҙҙәре, тояҡтары, панцирҙары, тырнаҡтары, ҡанаттары, сәстәре яһалған.
Еп һымаҡ молекулалы аҡһымдар мускулдар составына инә. Улар ҡыҫҡарыуға һәм оҙонайыуға һәләтле һәм күҙәнәктәрҙең хәрәкәт реакцияларын тәьмин итә.
Ваҡ йомро молекулалы еңел эреүсән, хәрәкәтсән аҡһымдар матдәләрҙе күсереп йөрөтөү өсөн файҙаланыла.
Юғары активлы, еңел үҙгәреүсән структуралы аҡһымдар катализатор функцияһын үтәй, шулай уҡ тышҡы мөхиттән, күҙәнәккә сигналдарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыу өсөн файҙаланыла.
Төрлө физик һәм химик факторҙар — юғары температура, күп кенә химик матдәләр, нурландырыу, механик баҫым яһау — тәьҫире аҫтында аҡһымдың икенсел һәм өсөнсөл (әммә беренсел түгел) структураларын тотоп тороусы көсһөҙ бәйләнештәр өҙөлә һәм молекула тарҡала.
Аҡһымдың тәбиғи структураһы боҙолоуы -денатурация тип атала. Денатурация һөҙөмтәһендә аҡһымдың үҙсәнлектәре үҙгәрә. Ул эреүсәнлеген юғалта, аш һеңдереү ферменттары эшмәкәрлегенә юл асыла, үҙенә хас булған функциялар үҙгәрә. Йомортҡа эсендәге шыйыҡлыҡтың йылытҡандан һуң тығыҙ һәм үтә күренмәүсәнгә әйләнгәнен күҙәткән һәр кешегә һис шикһеҙ денатурация күренеше таныш.
Денатурация процесы ҡайтмалы (ренатурация), йәғни йәйелгән полипептид сынйыр үҙенән-үҙе спираль булып төрөлөүгә, ә спираль — үҙенән-үҙе өсөнсөл структура яһауға һәләтле.
Был аҡһым төҙөлөшөнөң бөтә үҙенсәлектәре уның беренсел структураһы менән, йәғни полипептид сынйырҙа аминокислоталарҙың составы һәм уларҙың сиратлашып килеү тәртибе менән, билдәләнеүен аңлата.
Физик һәм химик факторҙарҙың тәьҫиренән аҡһымдарҙың структураны ҡайтмалы үҙгәртеүгә булған һәләте бөтә тере системаның иң мөһим үҙсәнлеге — ярһыусанлыҡ нигеҙендә ята.
Синтез[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡһымдарҙы төҙөлөшө буйынса төркөмләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фибрилляр аҡһымдар— төрлө полипептид сылбырҙар араһында бәйләнештәр барлыҡҡа килтергән структура. Фибрилляр аҡһымдар күҙәнәктәрҙең һәм туҡымаларҙың структураларын барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнашҡан микрофиламенттарҙы, микроторбаларҙы, фибрилл ептәрҙе төҙөй. Фибрилляр аҡһымдарға кератин һәм коллаген инә.
- Глобуляр аҡһымдар —сферик формалағы һыуҙа эреүсән молекулалар.
- Мембрана аҡһымдары — күҙәнәк мембранаһын үтәнән-үтә биләп торған аҡһым комплекстары.
Йыш ҡына күҙәнәк араһына һәм цитоплазмаға сығып торған өлөштәре була.
Мембрана аҡһымдары рецептор функцияһын үтәй, сигналдар тапшыра, мембрана аша төрлө матдәләрҙе транспортлауҙа ҡатнаша.
Аҡһым-транспортёрҙар махсуслашҡан тәртиптә эшләй. Һәр береһе тик билдәле төр матдәне генә үткәрә йәки билдәле бер сигналды тапшыра.
Ябай һәм ҡатмарлы аҡһымдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ябай аҡһымдар (протеиндар): альбуминдар, глобулинлар, гистон, коллаген, кератин һәм башҡалар. Ябай аҡһымдар полипептид сылбырҙан ғына тора.
Ҡатмарлы аҡһымдарҙың (протеидтар) составында полипептид сылбырҙан тыш аҡһым булмаған компоненттар (простетик төркөм) инә.
Ҡатмарлы аҡһымдарҙың химик тәбиғәте буйынса төркөмдәре:
- нуклеопротеидтар — аҡһымһәм нуклеин кислоталарының берләшмәһе. Улар араһында иң өйрәнелгәне рибосомалар. Улар бер нисә РНК молекулаларынан һәм рибосома аҡһымдарынан тора.
Хроматин — эукариот күҙәнәктәрҙең төп нуклеопротеиды. ДНК -ан һәм и структур аҡһымдар — гистондарҙан тора (күҙәнәк ядроһында, митохондрияларҙа, хлоропластарҙа);
- гемопротеидтар — аҡһым булмаған компоненты гемдан , 4 пирроль ҡулсанан, уларға бәйләнгән (азот атомы аша) ике валентлы тимер ионынан тора.
Бындай аҡһымдарға : гемоглобин, миоглобин, цитохромдар инә. Уларҙы хромопротеидтар тип тә атайҙар. Сөнки, гем был матдәләргә төҫ бирә.
- металлопротеидтар -простетик төркөмөндә металл булған ҡатмарлы аҡһымдар. Хлорофилл дың гемында магний, цитохром составында баҡыр бар;
- липопротеидтар — простетик төркөмө булып липидтар тора. Улар күҙәнәк мембранаһын төҙөйҙәр;
- фосфопротеидтар — простетик төркөмө булып фосфор кислотаһы ҡалдығы тора. Уларға казеин (һөттә), овальбумин һәм вителлин (йомортҡала), ҡайһы бер ферменттар инә;
- гликопротеидтар — простетик төркөмө булып углеводтар тора (мәҫәлән, шайыҡтағы муцин).
Аҡһымдарҙың функцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡһымдар күҙәнәктә күп төрлө һәм мөһим функциялар башҡара.
- Төҙөү функцияһы. Күҙәнәк мембранаһы һәм күҙәнәк органоидтары аҡһымдан тора. Юғары төҙөлөшлө хайуандарҙа ҡан тамырҙары стенкалары, тарамыштар, кимерсәктәр һ. б., нигеҙҙә, аҡһымдарҙан тора.
- Аҡһымдарҙың каталитик функцияһы. Химяя курсынан билдәле булыуынса, химик реакцияларҙың тиҙлеге реакцияға ингән матдәләрҙең үҙсәнлеге, уларҙың концентрацияһы һәм реакция барған температура менән бәйле.
Ҡағиҙә булараҡ, тере күҙәнәктәге матдәләрҙең химик активлығы ҙур түгел. Уларҙың күҙәнәктәге концентрацияһы ла күп осраҡта ҙур булмай.
Күҙәнәк мөхитенең температураһы юғары түгел. Шулай булғас, күҙәнәктәге реакциялар бик әкрен үтергә тейеш кеүек.
Әммә күҙәнәктәге реакциялар ҙур тиҙлек менән бара. Быға күҙәнәктә катализаторҙар булыу арҡаһында өлгәшелә. Күҙәнәк катализаторҙары ферменттар тип атала.
Ферменттарҙың каталитик активлығы ифрат ҙур. Улар реакцияны унар, йөҙәр миллион тапҡыр тиҙләтә.
Ферменттар химик структураһы буйынса — аҡһымдар. Күпселек осраҡта ферменттар молекулаларының ҙурлыҡтары буйынса фермент макромолекулаларына ҡарағанда бик бәләкәй булған матдәләрҙең әүерелеүҙәренә катализатор була.
Мәҫәлән, каталаза ферментының молекуляр массаһы 250 000, ә водород пероксидының (Н2О2) (уны тарҡатҡанда катализатор ролен каталаза үтәй) молекуляр мас саһы бары тик 34. Фермент һәм ул тәьҫир иткән матдәләр ҙурлыҡтарының шундай нисбәте, ферменттың каталитик активлығы уның бөтә молекулаһы менән түгел, ә ҙур булмаған өлөшө — ферменттың актив үҙәге менән билдәләнелә, тип фекерләргә нигеҙ бирә.
Билдәле булыуынса, матдәләр араһында реакңия уларҙың молекулалары бик ныҡ яҡынлашҡан осраҡта ғына бара. Ферменттың һәм матдәнең бер-береһенә яҡынлашыуына ферменттың актив үҙәге һәм матдәләр молекулаһы структураларының геометрик тура килеүе мөмкинлек тыуҙыра.
Улар бер-береһенә «асҡыс менән йоҙаҡ» кеүек тап килә. Ферменттың денатурацияһы ваҡытында уның каталитик активлығы юғала, сөнки актив үҙәктең структураһы боҙола.
Күҙәнәктәге һәр химик реакция тип әйтерлек үҙенә генә хас фермент менән катализлана. Күҙәнәктә барған төрлө реакцияларҙың һаны бер нисә меңгә етә. Шуға ярашлы күҙәнәктә лә бер нисә мең төрлө фермент барлығы билдәле.
- Сигнал функциялары. Күҙәнәктең тышҡы йөҙө мембранаһына тышҡы мөхит факторҙары тәьҫиренә яуап итеп үҙенең өсөнсөл структураһын үҙгәртеүгә һәләтле аҡһымдарҙың молекулалары теҙелгән. Тышҡы мөхиттән сигналдарҙы ҡабул итеү һәм күҙәнәккә командалар тапшырыу ошо юл менән бара.
- Хәрәкәт функцияһы. Хәрәкәт — тереклек активлығының бер күрһәткесе. Юғары төҙөлөшлө хайуандар күҙәнәктәренең бөтә төр хәрәкәткә булған һәләтен, шул иҫәптән мускулдарҙың ҡыҫҡарыуын, шулай уҡ ябай төҙөлөшлөләрҙә керпексәләрҙең елпелдәп тороуын, ҡамсылыларҙың хәрәкәтен, айырым ҡыҫҡартып тороусы аҡһымдар башҡара.
- Транспорт функцияһы. Улар, төрлө матдәләрҙе үҙенә ҡушып, күҙәнәктең бер урынынан икенсе урынына күсереп йөрөтөүгә һәләтле. Ҡандың аҡһымы гемоглобин кислородты үҙенә ҡуша һәм кәүҙәнең бөтә туҡымаларына һәм органдарына тарата.
- Аҡһымдарҙың һаҡлау функцияһы. Сит аҡһымдарҙың һәм күҙәнәктәрҙең организмға килеп эләгеүе була, шунда уҡ был ят күҙәнәктәрҙе үҙенә бәйләүсе һәм зарарһыҙландырыусы айырым аҡһымдар эшләнеп сыға башлай.
- Энергетик функция. Аҡһымдар күҙәнәктә аминокислоталарға тиклем тарҡала. Аминокислоталарҙың бер өлөшө аҡһымдар синтезлауға китә, икенсе өлөшө тулыһынса тарҡала, һәм был осраҡта энергия бүленеп сыға. 1 г аҡһым тулыһынса тарҡалғанда 17,6 кДж энергия бүленеп сыға.
Акһымдарҙың биосинтезы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп төшөнсәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ДНК
- Матрица реакциялары
- Репликация
- Транскрипция
- Трансляция
- Ген
- Генетик код
- Триплет
- Кодон
- антикодон
- И-РНК, йёкм мРНК
- т-РНК
- Полисома
- ФЦР
Аҡһым биосинтезының әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәктә бер нисә мең төрлө аҡһым бар. Шулай уҡ, күҙәнәктең һәр төрөнөң үҙенә генә хас үҙенсәлекле аҡһымдары була. Тик үҙенең генә аҡһымын синтезлау һәләте күҙәнәктән күҙәнәккә нәҫел буйынса бирелә һәм бөтә ғүмере буйы һаҡлана.
Бөтә күҙәнәктәр ҙә ғүмере буйы аҡһымдар синтезлай. Сөнки тереклек иткәндә аҡһымдар бер туҡтауһыҙ тарҡалып тора. Уларҙың структураһы һәм функцияһы боҙола. Аҡһымдарҙың бындай молекулалары яңы молекулалар менән алмаштырыла. Шуның арҡаһында күҙәнәктең тереклеге һаҡланып ҡала.
Нәҫел мәғлүмәте һәм уның күҙәнәктә тормошҡа ашыу юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмдар үҙҙәренең төҙөлөш һәм тереклек үҙенсәлектәрен быуындан быуынға тапшырыу һәләтлегенә эйә. Йәғни,үҙҙәренең төрөнә хас заттар хасил итеү, үрсеү һәләтлегенә эйә. Был һәләтлек нигеҙендә нәҫелсәнлек мәғлүмәте ята. Был мәғлүмәттәе йөрөтөүсе булып ДНК молекулалары тора. Бының нигеҙендә ДНК молекулаһының фундаменталь үҙсәнлектәре ята. Ул үҙсәнлектәрҙе матрица реакциялары тип атайҙар:
- Репликация — ДНК молекулаһының үҙ копияһын (күсермәһен) эшләү реакцияһы, икеләтелә алыу һәләтлеге.
- Транскрипция — ДНК молекулаһындағы мәғлүмәтте и-РНК (мәғлүмәтле РНК) молекулаһына күсереү реакцияһы.
- Трансляция — РНК молекулаһындағы мәғлүмәт нигеҙендә аҡһым молекулаһын синтезлау реакцияһы.
Тереклектең ғәжәйеп үҙенсәлектәренең береһе: уларҙың төҙөлөшөндәге һәм тереклегендәге оҡшашлыҡ һәм, шул уҡ ваҡытта, ғәйт күп төрлөлөкте булдырыусы айырмалар.
Хатта бер төр эсендә лә заттар морфологик, физиологик, биохимик үҙсәнлектәре, билдәләре буйынса айырыла. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, оҡшашлыҡ һәм айырмалар аҡһымдар составы менән билдәләнелә.
Систематика буйынса яҡыныраҡ торған организмдарҙа оҡшаш аҡһымдар күберәк була, һәм киреһенсә.
Шул уҡ ваҡытта, систематикала бик алыҫ торған организмдарҙа ла, бер үк функция үтәгән аҡһымдар бер төрлө йәки оҡшаш төҙөлөшлө була. Мәҫәлән, эттең һәм кешенең организмында инсулиндың төҙөлөшөндә айырма бик әҙ генә.
Әммә кешенең ҡан төркөмөн билдәләүсе аҡһымдар араһында айырма бик ҙур.
Һәр организмдың үҙенсәлеге, уникаллеге нигеҙендә аҡһымдарҙың төрлөлөгө ята.
Эритроциттарҙағы (ҡандың диск формаһындағы ҡыҙыл тәнсәләре) гемоглобин (А) дүрт полипептид сынйырҙан (ике a-сынйыр һәм ике B-сынйыр) торған ҡатмарлы аҡһым булып тора. Төп функцияһы — күҙәнәктәргә кислород ташыу.
Нәҫел анемияһы (серповидная анемия) менән сирләгән кешеләрҙә эритроциттар ярым ай формаһында була.
Сәбәбе: сирле кешеләрҙә гемоглобиндың беренсел структураһы боҙола. Сир HBB генындағы мутацияға бәйләнгән:B-сынйырҙа 6-сы аминокислота − глутамин валин менән алмашына.
Был аномаль гемоглобин (S) кислородты ташыу функцияһын тейешле кимәлдә башҡара алмай. Шулай итеп, гемоглобиндағы 574 аминокислотының икә-һе генә алмашыныу ҙа, икенсел, өсөнсөл һәм дүртенсел структураһының боҙолоуына, нәҫел сиренә алып килә.
ДНК — синтезы өсөн матрица[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нисек итеп сәләмәт эритроциттарҙа миллионлаған гемоглобин молекулалары бер иш, аминокислота ҡалдыҡтарының теҙмәһе бер үк төрлө була ала һуң ул?
- Нисек итеп структураһы боҙолған эритроциттарҙағы гемоглобин молекулаларында бер үк урында бер иш хата ҡабатлана һуң ул?
Был нәк китап баҫтырғандағы кеүек. Тираж эсендә нисә экземпляр китап сығарылһа ла, улар бер үк матрицанан баҫылғас бер үк төрлө була. Әгәр матрицала хата китһә, ул бөтә китаптарҙа ла ҡабатлана.
Күҙәнәктәрҙә матрица ролен ДНК молекулалары үтәй. Унда структур аҡһымдарҙың төҙөлөшө тураһында ғына түгел, ә бөтә төр (ферменттар, гормональ, сигнал һәм башҡа аҡһымдар тураһында ла мәғлүмәт ята.
ДНК коды[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Синтезлана торған аҡһымдың структураһын билдәләүҙә ДНК төп роль уйнай.
ДНК-ның еп һымаҡ молекулаһында күҙәнәк аҡһымының беренсел структураһы тураһында мәғлүмәт һалынған. Билдәле бер аҡһымдың беренсел структураһы хаҡында мәғлүмәт биргән ДНК молекулаһының киҫеге ген тип атала. ДНК молекулаһында бер нисә йөҙ ген була.
Аҡһымдың беренсел структураһы нисек итеп ДНК-ла программаға һалынғанын аңлар өсөн Морзе азбукаһын миҫал итеп килтереп була.
Морзе азбукаһы буйынса әлифбалағы бөтә хәрефтәр, тыныш билдәләре, һандар, ҡыҫҡа (нөктә), оҙон (һыҙыҡ) сигналдарҙың комбинациялары менән билдәләнгән. Телеграф, радио аша хәбәр тапшырыу өсөн ҡулланылған шартлы тамғалар йыйылмаһы код йәки шифр тип атала. Морзе азбукаһы кодтың миҫалы булып тора.
ДНК — эҙмә-эҙ урынлашҡан нуклеотидтарҙан торған сынйыр, ә аҡһым — эҙмә-эҙ урынлашҡан аминокислоталар сынйыры.
Морзе кодында һәр хәрефкә нөктә һәм һыҙыҡтарҙың билдәле бер йыйылмаһы тура килгән кеүек, ДНК кодында ла нуклеотидтарҙың билдәле бер тәртиптә урынлашыуы аҡһым молекулаһында билдәле бер аминокислоталарҙың шуға ярашлы урынлашыуын тәьмин итә.
Аҡһымдың беренсел структураһы тураһында ДНК молекулаһында яҙылған мәғлүмәтте аңлар өсөн, ДНК-ның кодын белергә кәрәк. Йәғни нуклеотидтарҙың ниндәй йыйылмаһы ниндәй аминокислотаға тура килеүен белергә кәрәк. Нуклеотидтар бөтәһе — 4, ә аминокислоталар — 20 төр. Тимәк, һәр аминокислотаға нуклеотидтарҙың бер нисә йыйылмаһы тура килә.
Әгәр икешәр нуклеотид теҙмәһе менән кодланһа, 16 ғына йыйылма булыр ине. Шуға ла, аҡһымдың һәр аминокислотаһы ДНК сынйырында эҙмә-эҙлекле урынлашҡан өс нуклеотидтың йыйылмаһы менән кодлана: 4 элементтан өсәрләп 64 төрлө йыйылма төҙөргә була. Был бөтә 20 аминокислотаны ла кодҡа һалыр өсөн артығы менән етә.
Хәҙерге ваҡытта ДНК кодының шифрҙары тулыһынса асылған. һәр аминокислота өсөн өс нуклеотидтан торған триплеттарҙың составы аныҡ билдәләнгән.
ДНК кодында күп осраҡта бер үк аминокислота берәү генә түгел, ә бер нисә — ике, дүрт, хатта алты триплет менән кодҡа һалынған. Кодтың бындай үҙсәнлеге нәҫел информацияһын һаҡлау һәм тапшырыуҙың ышаныслылығын арттырыу өсөн әһәмиәтле тигән фекер бар.
64 триплет араһында өс — УАА, УАГ һәм УГА— аминокислоталарҙы кодҡа һалмай (терминаль, йәки стоп-кодондар). Был триплеттар— полипептид сынйыр синтезының бөтөүе тураһында сигнал.
Бындай триплеттарҙың кәрәклеге шунда: йыш ҡына и-РНК-ла бер нисә полипептид сынйыр синтезлана. Бына шуларҙы бер-береһенән айырыу өсөн күрһәтелгән триплеттар файҙаланыла ла инде.
Күҙәнәктә информация ағымы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Информация (мәғлүмәт) ағымы башында ДНК молекулаһы тора. Ундағы информация һөйләм һымаҡ юл менән яҙылған. Информация ағымының кульминацияһы булып аҡһым молекулаһының синтезланыуы тора. Шулай итеп, ағымы һөҙөмтәһендә ДНК молекулаһындағы информация (мәғлүмәт) аҡһым молекулаһына күсерелә.
Информация ағымы этаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Транскрипция — комплементарлыҡ принцибы нигеҙендә ДНК молекулаһындағы мәғлүмәтте и-РНК (мәғлүмәтле РНК) молекулаһына күсереү реакцияһы.
- Трансляция — РНК молекулаһындағы мәғлүмәт нигеҙендә аҡһым молекулаһын синтезлау реакцияһы. ДНК молекулаһындағы һөйләм һымаҡ яҙылған дүрт кодлы информацияны « егерме хәрефле» аҡһым кодына күсереү. Был « егерме хәрефле» аҡһым молекулаһы һәр аҡһым төрөнең үҙенә генә хас уникаль конфигурация — өсөнсөл структура яһап төрөлә.
Транскрипция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡһым синтезы рибосомаларҙа бара, ә аҡһымдың структураһы тураһындағы мәғлүмәттәр ядрола урынлашҡан ДНК-ла шифрланған.
- Нисек һуң улар ядронан цитоплазмалағы рибосомаларға килә?
Информацияны тапшырыу и-РНК ярҙамында бара. Улар ДНК молекулаһының бер өлөшө — ген— сынйырҙарының береһендә синтезлана һәм уның структураһың теүәл ҡабатлай.
- Гендағы нуклеотидтарҙың эҙмә-эҙлекле урынлашыуы һәм составы нисек итеп и-РНК-ға «күсереп яҙыла» һуң?
Ике спиралле ДНК молекулаһы комплементар принцип нигеҙендә төҙөлә. Был принцип и-РНК синтезында ла үҙ көсөндә ҡала. И-РНК-синтетаза ДНК-ың ике полинуклеоитид сынйырын айыра бара, артынса ДНК сынйырҙарының береһендәге нуклеотидтарҙың һәр береһе ҡаршыһына и-РНК-ның комплементар нуклеотиды килеп баҫа.
Тик РНК-ла азот нигеҙле Т(тимин) нуклеотиды урынына азот нигеҙле У(урацил) нуклеотиды ҡатнаша. Шулай итеп, Гднк ҡаршыһына — Црнк, Црнк ҡаршыһына — Грнк, Тцнк ҡаршыһына— Арнк, Аднк ҡаршыһына Урнк килеп баҫа. һөҙөмтәлә и-РНК-ның барлыҡҡа килгән сынйыры икенсе сынйырҙың аныҡ күсермәһен тәшкил итә.
Ошо юл менән гендағы информаңия и-РНК-ға күсереп яҙыла. Был проңесс транскрипция тип атала (лат. «транскрипцио» — күсереп яҙыу).
Аҙаҡ и-РНК молекулалары фермент-транспортерҙар ярҙамында аҡһым синтезланған ергә, йәғни рибосомаларға, йүнәлә. Шунда уҡ цитоплазманан аҡһымдың төҙөлөш материалдары булған аминокислоталар үтеп инә. Күҙәнәк цитоплазмаһында һәр ваҡыт аҙыҡ аҡһымдарының тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән аминокислоталар була.
Аҡһым синтезлаусы система нимәләрҙән тора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәғлүмәтле РНК (и-РНК, йәғни мРНК) —системаның төп компоненты;
- Аҡһым мономерҙары булып торған 20 төр аминакислота;
- Аминокислоталарҙы аҡһым синтезлана торған урынға ташыусы транспорт — кәмендә 20 төр тРНК; улар и-РНК-ғы триплетлы код менән аҡһымдағы (полипептид) аминокислоталар эҙмә-эҙлелеген араһында бәйләүсе звено.
- Ферменттар — кәмендә егерме төр аминоацил-тРНК-синтетаза;ферменттың һәр төрө үҙенә тәғәйен тРНК молекулаһын һәм үҙенә генә тәғәйен аминокслотаны танырға, табырға, үҙенә бәйләргә тейеш;
- рибосомалар төркөмө (4-12 рибосоманан торған төркөм полисома тип атала, йәғни улар бергәләп бер и-РНК молекулаһында теҙелеп, бер үк төр аҡһым молекулаһын йыя)
- АТФ- һәм АМФ- әүҙемләштереүсе ферменттар системаһы
- Аҡһым синтезлауҙа ҡатнашыусы ГТФ
- Цитоплазманың әүҙемләштереү факторҙары
Транспорт РНК-һы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
һәр аминокислота рибосомаға махсус транспорт РНК-һы (т-РНК) оҙатыуында килеп эләгә. Тәбиғи аҡһымдарҙы төҙөүҙә 20 төрлө аминокислота ҡатнаша, тимәк, 20-нән дә кәм булмаған төрлө т-РНК бар.
Т-РНК сынйырының күп кенә урынында бер-береһенә комплементар 4—7 эҙмә-эҙлекле нуклеотид быуыны була. Был быуындарҙа комплементар нуклеотидтар араһындағы водородлы бәйләнештәр барлыҡҡа килә. һөҙөмтәлә формаһы менән клевер япрағына оҡшаған ҡатмарлы элмәкле структура барлыҡҡа килә.
Уның осонда генетик код буйынса айырым бер аминокислотаға тура килгән нуклеотидтар триплеты урынлашҡан. Ул код триплеты, йәғни антикодон тип атала. Ә «клевер япрағының» һап яғында аминокислотаны бәйләүсе быуын урынлашҡан.
Т-РНК-ның код триплетының нуклеотидтар составы и-РНК триплетының нуклеотидтар составына комплементар. Мәҫәлән, аланинлы т-РНК-ның код триплеты — ЦГА (и-РНК-ла уға ГЦУ триплеты комплементар).
Валинлы т-РНК-ның код триплеты — ЦАА (и-РНК-ла уға ГУУ триплеты комплементар. Шулай итеп, һәр т-РНК үҙенең аминокислотаһын «тейәй» һәм рибосомаға алып бара.
Рибосомала полипептид сынйырҙың синтезы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матрицалы реакциялар — тере күҙәнәккә генә хас үҙенсәлек. Улар бөтә тереклектең фундаменталь үҙсәнлегенә — үҙҙәренә оҡшаштарҙы барлыҡҡа килтереү һәләтенә нигеҙ булып тора.
Нуклеотидтарҙың эҙмә-эҙлелеге рәүешендә и-РНК-ға яҙылған аҡһым структураһы тураһында информация синтезланыусы аҡһым молекулаһында аминокислоталарҙың эҙмә-эҙлекле урынлашыуын трансляция тип атайҙар (лат. «трансляцио» — күсереү).
Информацион РНК буйлап теҙелеп, бер иш аҡһым молекулаларын синтезлаусы рибосомалар йыйылмаһын полисома тип атайҙар. Беренсе рибосома и-РНК-ның еп һымаҡ молекулаһының һул яҡ осонан килеп инә һәм аҡһым синтезы башлана. Аҡһым молекулаһы йыйылыу барышында рибосома и-РНК буйлап үрмәләй.
Рибосоманың алға шыуыуы була, шул уҡ остан и-РНК-ға икенсе рибосома килеп инә, беренсеһе кеүек үк, синтезлай башлай һәм беренсе рибосома артынан алға хәрәкәт итә. Артабан и-РНК-ға өсөнсө, дүртенсе һ. б. рибосомалар килеп инә.
Улар бөтәһе лә бер үк эш башҡара: һәр береһе ошо и-РНК-ла алдан программаланған бер үк аҡһымды синтезлай. Рибосома и-РНК буйлап ни тиклем алға шыуған булһа, аҡһым молекулаһының шул тиклем ҙурыраҡ өлөшө «йыйылған» була. Рибосома и-РНК-ның икенсе осона килеп етеүгә синтез тамамлана.
Барлыҡҡа килгән аҡһым менән бергә рибосома и-РНК-нан төшөп ҡала. Артабан улар айырыла.
Рибосома яңынан теләһә ниндәй и-РНК-ға беркетелеп, теләһә ниндәй ы аҡһымды синтезларға һәләтле. Аҡһым молекулаһы эндоплазма селтәргә сыға һәм уның буйлап күҙәнәктең ошо аҡһымға мохтаж булған урынына йүнәлә.
Информацион РНК(и-РНК) молекулаһына бер үк ваҡытта һыйған рибосомалар һаны уның оҙонлоғона бәйле. Мәҫәлән, гемоглобин аҡһымы синтезын программалаған и-РНК молекулаһына биш рибосомаға тиклем һыя.
Рибосоманың эш механизмы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Трансляция барған рибосоманың ҙурлығы 6 нуклеотид оҙонлоғона, йәғни ике триплетҡа тигеҙ. Тимәк, рибосома и-РНК буйлап шыуғанда рибосоманың функциональ үҙәгендә (ФЦР) һәр саҡ бер үк ваҡытта нуклеотидтарҙың йәнәш 2 триплеты була.
ФЦР-ҙың функцияһы: и-РНК-ның ике триплетына антикодондары менән т-РНК-лар килеп бәйләнгән мәлдә, улар тейәгән аминокислоталарҙы үҙ-ара пептид бәйләнеш аша бәйләү.
Рибосома и-РНК буйлап бер триплеттан икенсеһенә талғын ғына түгел, ә өҙөк-өҙөк, «аҙымлап» күсә.Бер аҙымы — бер триплет. Рибосома һикереп, киләһе триплетҡа күскәндә, алдағы триплет т-РНК-һы менән ФЦР-ҙан сығып китә һәм бер-береһенән ысҡына.
Бушаған урынға комплементарлыҡ принцибына ярашлы аминокислотаһы менән яңы т-РНК килеп тора. Рибосома ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа туҡтап ҡала.
Трансляция операцияһы 1/5—1/6 секундтан да күп ваҡыт алмай. Ә полипептид сынйыр бер быуынға оҙоная. Артабан күрше триплетҡа тағы бер «аҙым» эшләнелә һәм яңынан ҡыҫҡа ваҡытҡа туҡталыш яһала. Бына шулай и-РНК буйлап осҡа хәтлем хәрәкәт дауам итә.
Билдәле бер аҡһымдың нисә молекулаһы кәрәк булһа, шунса һанда рибосамалар биосинтез башҡарып сыға. Ихтыяжға етерлек аҡһым синтезланыу менән, был процестың төп компоненты — и-РНК һәм был аҡһымды синтезлаусы система тарҡала.
Рибосома— күҙәнәктәге аҡһым синтезының "молекуляр автомат"ы тип аталған был иҫ китмәле органоид.
1950-се йылдар башында, аҡһым беренсе тапҡыр яһалма рәүештә синтезлана. Был — полипептид сынйыры бары тик 51 аминокислота ҡалдығынан торған инсулин була. Уны синтезлау өсөн 5000 операция үткәрергә тура килә.
Был эште 10 кеше өс йыл буйы саҡ башҡарып сыға. Шулай итеп, лаборатория шарттарында аҡһымды синтезлау ифрат ҙур көс, ваҡыт һәм күп сығымдар талап итә.
Ә тере күҙәнәктә 200—300 аминокислоталы быуындан торған аҡһымдың бер молекулаһын синтезлау бик тиҙ— 1—2 минут эсендә башҡарыла.
Аҡһым биосинтезында ферменттарҙың роле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡһымды синтезлау ферменттарҙың ҡатнашлығынан башҡа үтмәй. Аҡһым синтезының бөтә реакциялары ла махсус ферменттар менән катализлана. ДНК һәм и-РНК-ның синтезы ферменттар ҡатнашлығында бара.
Аминокислоталарҙың үҙҙәренең т-РНК-лары менән эләктерелеп алыныуын һәм ҡушылыуын тәьмин итеүсе айырым ферменттар бар.
Рибосомаларҙа аҡһымды йыйыу процесында аминокислоталарҙы бер-береһенә эләктерә торған фермент эшләй.
Аҡһым биосинтезы энергияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Синтездың һәр процесы энергия тотоноуҙарға мохтаж. Аҡһым биосинтезы синтетик реакциялар сынйырынан тора:
- и-РНК синтезы;
- аминокислоталарҙың т-РНК менән ҡушылыуы;
- «аҡһымды йыйыу».
Был реакцияларҙың бөтәһе лә энергия тотоноуҙарын талап итә. Аҡһым синтезы өсөн кәрәк булған энергия АТФ тарҡалған ваҡытта бүленеп сыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡһымдар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Строение, свойства и функции белков
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лемеза Н. А., Камлюк Л. В., Лисов Н. Д. Биология в экзаменационных вопросах и ответах. (Лемеза Н. А., Комлюк А. В. Лисов Н. Д. — 10-е изд. — М.: Айрис-пресс, 2006 — 512с.: ил (Домашний репетитор)
- Чебышев Н. В., Кузнецов С. В., Зайчикова С. Г. Поступающим в ВУЗы. Биология (Чебышев Н. В. — Биология. Пособие для поступающих в ВУЗы. Том I.- М.:ООО"Издатель ОНИКС", 1999.-448с.
- Под редакцией акдемика РАМН, профессора Ярыгина В. Н. Для поступающих в ВУЗы. Биология. (А. Г. Мустафин, Ф. К. Лажуева, Н. Г. Быстренина и др., Под ред. В. Н. Ярыгина. −7-е изд., стер. _ М.: Высш.шк., 2004. — 492с. Ил.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/878-a-ymdar
- ↑ Ю. А. Овчинников Биоорганическая химия — Москва: Просвещение, 1987. — Б. 24—26.


text:
16 октябрь
16 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 289-сы көнө (кәбисә йылында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әрмәнстан — Әрмән матбуғаты көнө.
- Ватикан — Рим папаһын һайлау көнө.
- Польша — Иоанн Павел II көнө.
- Франция — Уҡыу байрамы.
Тарихи ваҡиғалар
- 1929 — Тажик ССР-ы ойошторола.
- 1964 — Ҡытай беренсе йәҙрә ҡоралына һынау үткәрә.
- 1983 — «Мумий Тролль» төркөмө ойошторола.
- 1988 — Үҙәк телевидениела «Ҡол ҡыҙ Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.
Был көндө тыуғандар
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
- Кирәев Марат Солтан улы (16.10.1947—2006), хужалыҡ эшмәкәре, «Учалы-һөт» предприятиеһының 2000—2006 йылдарҙағы генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
- Абдуллин Марат Ибраһим улы (16.10.1948), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының химия-технология факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1981). Яҙыусы һәм драматург Ибраһим Абдуллиндың улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Шаран ауылынан.
- Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы (16.10.1948), табип, Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһының элекке баш табип урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
- Гөлфиә Янбаева (16.10.1953), журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. «Киске Өфө» ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар
Дөйөм исемлек
- 1854 — Оскар Уайльд, ирланд шағиры.
- 1863 — Джозеф Остин Чемберлен, инглиз сәйәсмәне.
- 1873 — Лев Александрович Чугаев, Рәсәй империяһы химигы.
- 1888 — Юджин О’Нил, Америка драматургы.
- 1908 — Әнүәр Ходжа, социалистик Албанияның 1944—1985 йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
- 1948 — Хема Малини, һинд актрисаһы («Зита һәм Гита»).
- 1961 — Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
- 1968 — Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы, етәксеһе.
- 1970 — Андрей Тихонов, Рәсәй футболсыһы һәм тренеры.
- 1972 — Дарюс Каспарайтис, Рәсәй хоккейсыһы.
Был көндө вафат булғандар
- 1774 — Роберт Фергюссон, шотланд шағиры.
- 1879 — Сергей Соловьев, Рәсәй империяһы тарихсыһы.
- 1938 — Ғайнан Хәйри, башҡорт совет яҙыусыһы, шағир һәм журналист.
Йыл көндәре


text:
- Подробности
- Просмотров: 413
КАЗАКОВ Дмитрий Валерьевич (31.10.1970, Өфө) химик. Химия ф. д‑ры (2008). В.П.Казаковтың улы. БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1993) Органик химия ин‑тында эшләй. 2012—14 йй. Нефтехимия һәм катализ ин‑тының төп ғилми хеҙм‑ре. Фәнни хеҙмәттәре пероксидтар (ш. иҫ. диоксирандар, эндопероксидтар) реакцияларында электрон‑ҡуҙғытылған торошо генерацияһын, биологик актив тетраоксандарҙың, триоксоландарҙың әүерелештәрен, уран һәм лантаноидтар берләшмәләренең хемилюминесценцияһын тикшереүгә арналған. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 уйлап табыу авторы. РФА Өфө ФҮ‑нең Йәш ғалимдар советы рәйесе (2000—06).
Хеҙм.: Химия и хемилюминесценция диоксиранов. М., 1999 (авторҙ).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 558
БАЛЕТ ҒИЛЕМЕ, балет т‑дағы фән, үҙ эсенә хореография теорияһын, тарихын һәм балет тәнҡитен ала.
Башҡортостанда балет ғилеме проф. муз.-театр сәнғәте м‑н бер осорҙа барлыҡҡа килә һәм, нигеҙҙә, балет тәнҡите булараҡ үҫешә. Опера һәм балет театрында сәхнәләштерелгән спектаклдәргә яҙыусылар Б.Бикбай, Ә.Һ.Бикчәнтәев, К.Мәргән, Ғ.Әмири һ.б. тарафынан яҙылған тәүге рецензиялар һәм тәнҡит мәҡәләләре респ. гәзиттәре һәм журналдарында донъя күрә. Б.ғ. үҫешенә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөгә эвакуацияланған билдәле театр, әҙәбиәт һәм муз. тәнҡитселәре С.А.Андреев-Кривич, К.Н.Державин, М.Г.Пизов, Г.А.Полянский, Г.М.Свердлов һ.б. ҙур өлөш индерә. Улар БДОБТ спектаклдәренә рецензиялар яҙа, Башҡорт филармонияһының әҙәби-муз. лекторийында күҙәтеү лекциялары м‑н сығыш яһай. Миҫал өсөн, тәүге башҡ. балеты “Сыңрау торна” (1944) премьераһына спектаклдең художестволы үҙенсәлектәрен, образлы телен, артистарҙың башҡарыу оҫталығын яҡтыртҡан Державиндың мәҡәләһе арнала. БДОБТ‑ла ҡуйылған Л.Б.Степанов һәм З.Ғ.Исмәғилевтең “Сыңрау торна”, А.А.Крейндың “Лауренсия” балет спектаклдәре, Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында күрһәтелгәндән һуң, 50‑се йй. совет хореография сәнғәтенең алдынғы музыка белгестәре һәм оҫталары Р.В.Захаров, Л.М.Лавровский, Л.Н.Лебединский, А.М.Мессерер, И.А.Моисеев мәҡәләләрендә яҡтыртыла. 60—70‑се йй. башҡ. балеты т‑да Э.В.Бочарникова, Ю.Н.Григорович, В.И.Уральская, Н.И.Эльяш һ.б. яҙа.
Башҡ. балеты ҡаҙаныштары респ. муз.‑театр тәнҡите иғтибарын йәлеп итә. Милли балеттың үҫешенә Л.П.Атанова, О.Н.Белунцов, Һ.С.Сәйетов, Р.Х.Хәйруллин һ.б. хеҙмәттәре арналған. Башҡ. балетының тәүге быуын артистары сәнғәте т‑да Хәйруллиндың “Башҡортостандың балет сәнғәте оҫталары” (“Мастера балетного искусства Башкирии”; 1963, З.Ә.Насретдинова һәм Х.Ғ.Сафиуллин ижады т‑да), Сәйетовтың “Шатлыҡ бейеүе” (“Танец ликующий”; 1968, Г.Ғ.Сөләймәнова һәм Ф.М.Саттаров ижады т‑да) монографик тикшеренеүҙәре баҫылып сыға. Башҡ. хореографияһы үҫеше т‑да Г.Л.Ғәлимова, Г.С.Ғәлина, Н.Ш.Ғөбәйҙуллин, Э.М.Давыдова, Х.Ф.Мостаев, Е.Р.Скурко, М.А.Таһирова, Ғ.Н.Әхмәҙиева, Г.Х.Әхмәтова һ.б. хеҙмәттәре донъя күрә.
Башҡ. балеты артистарының башҡарыу оҫталығы Ғәлинаның “Тамара Хоҙайбирҙина” (“Тамара Худайбердина”; 1999), А.П.Филипповтың “Ваҡыт талабы буйынса” (“Востребованные временем”; 1999, И.Х.Хәбиров ижады т‑да “Аҡҡош йыры” — “Лебединая песнь” очеркы), Н.А.Жиленконың “Башҡорт балетының гран‑паһы” (“Гран‑па башкирского балета”; 2007) монографияларында сағылыш таба. Башҡ. балеты, балет фестивалдәре һәм конкурстарыт‑да материалдар “Ватандаш”, “Рампа” һ.б. журналдарҙа донъя күрә.
Р.Н.Хәбирова
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Сәләм, йәмәғәт! Быға тиклем бөтөн башҡортса яңылыҡтарҙы агрегатор битендә генә уҡырға мөмкин ине, ә хәҙер Twitter хеҙмәте аша ла уҡып була. Беҙҙең рәсми каналыбыҙға яҙылығыҙ! @NewsBashkort
Метка: Яңылыҡтар
Bashkort.org Яңылыҡтар хеҙмәте
Барығыҙ ҙа өр-яңы хәбәрҙәр менән Яндекс.Новости йәки Google News кеүек хеҙмәттәр аша урыҫ телендә танышаһығыҙҙыр, моғайын. Бындай сервис төрлө мәғлүмәттәрҙе эҙләгән саҡта бик уңайлы, бөтәһе лә бер урында тупланған. Хәҙер һеҙ барлыҡ көнүҙәк яңылыҡтарҙы башҡортса уҡый алаһығыҙ.
Таныш булығыҙ — Bashkort.org Яңылыҡтар!
Әлеге ваҡытта был хеҙмәттә 30-ҙан ашыу төрлө сығанаҡ бар: мәғлүмәт агентлыҡтары, телевидение, радио, матбуғат баҫмалары. Тиҙҙән ул башҡорт телендәге бөтә ресурстар менән тулыландырыласаҡ. Был уңайлы хеҙмәт менән компьютер һәм мобиль ҡулайлама аша файҙаланырға мөмкин. Ышанмаһағыҙ, тикшереп ҡарағыҙ!
Сығанаҡтар исемлеге: Атайсал гәзите, Ашҡаҙар гәзите, Ашҡаҙар радиоһы, БСТ, Балҡантау гәзите, Башинформ, Башҡорт драма театры, Башҡортостан гәзите, Башҡортостандың мәҙәни донъяһы, Башҡортостан ҡыҙы, Башҡортостан президентының матбуғат вәкиллеге, Башҡортостан спорты, Гәзит.com, Даирә гәзите, Инйәр гәзите, Йүрүҙән гәзите, Йәйғор гәзите, Йәшлек гәзите, Көнгәк гәзите, Остаз, Сит телдәге яңылыҡтар, Тамаша журналы, Таң гәзите, Торатау гәзите, Урал гәзите, Шоңҡар журналы, Юлдаш радиоһы, Яйыҡ гәзите, Һаҡмар гәзите.
Bashkort.ORG проектының яңылыҡтарына яҙылығыҙ!


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
АДАПТАЦИЯ (урта быуат лат. аdaptatio — яраҡлашыу), тышҡы мөхиттең билдәле бер шарттарына яраҡлашыу процесы. Хайуандарҙа А. өс төп вариантта бара: уңайһыҙ шарттарҙан китеү (миграция); анабиоз хәленә күсеү — йәшәйеш процестары әүҙемлегенең киҫкен кәмеүе (имеҙеүселәрҙең ҡышҡы йоҡоһо); билдәле бер шарттарҙа йәшәү өсөн яраҡлашыу барлыҡҡа килеү (һөтимәрҙәрҙең йөн япмаһы һәм тире аҫтындағы майы, сүллек хайуандарының һыуҙы һаҡсыл файҙаланыуы һ.б.). Үҫемлектәрҙә А. 2 вариантта булыуы мөмкин: уңайһыҙ осорҙарҙа йәшәйеш процесының интенсивлығы кәмеү (япраҡ ҡойоу, вегетатив ағзаларҙың, орлоҡтарҙың һәм спораларҙың тупраҡта ҡышлауы), тышҡы мөхит факторҙарына сыҙамлылыҡ артыу (һыуыҡҡа, тоҙға сыҙамлылыҡ һ.б.).
Кешегә яңы экологик йәшәү шарттарына А. һәм соц. А. хас. БР шарттарында үҫемлектәр өсөн ҡоролоҡҡа, кеше һәм хайуандар өсөн тирә‑яҡ мөхитте бысратыуға А. айырыуса мөһим. Башҡорт дәүләт университетында үҫемлектәрҙең ҡоролоҡҡа А. (З.Ф.Рахманҡолова, И.Й.Усманов), кешенең экстремаль шарттарҙағы эшкә психологик А. [тәрән һыу аҫтына сумыу ваҡытында (Г.А.Әминев, В.В.Трускалов), ҡотҡарыу эштәрендә (Э.Г.Әминев, К.Р.Игбаев)] б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. Медицина университетында һәм Өфө юридик институтында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылар һәм пенитенциар учреждение эшселәре А. (С.А.Башкатов, Р.Ғ.Вәлинуров, В.П.Сафронов) һәм кешеләрҙең ҙур сәнәғәт ҡалаларында экотоксикант тәьҫиренә А. (Л.М.Камаева, В.В.Лапиков) проблемалары өйрәнелә.
Б.М.Миркин
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
5 май - Туфан Миңнуллиндың «Әсәйҙәр һәм бәпәйҙәр» пьесаһы буйынса «Мин – ҡатын- ҡыҙ» (режиссеры - Илсур Ҡаҙаҡбаев) премьера спектакленә Татарстандан драматург Туфан Ғабдулла улының ғаиләһе: тормош юлдашы -Татарстан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисткаһы, Татарстандың Ғ.Туҡай ис. дәүләт премияһы лауреаты Нәжибә Ғимаделислам ҡыҙы Ихсанова һәм драматургтың һөйөклө ҡыҙы Әлфиә Туфан ҡыҙы килде. Йәш режиссерҙың Туфан Миңнуллиндың үлемһеҙ пьесаһына мөрәжәғәт итеп, уны ваҡыт күҙлегенән «уҡыуы», бишек йыры жанрында заманса сәхнәләштереүе, спектаклдең художество һәм музыкаль яҡтан отошло биҙәлеше пьесаның үҙенсә яңғырашына булышлыҡ итеүен билдәләп үтте юғары ҡунаҡтар. Был кистә һәр кем Туфан Миңнуллиндың яҡты рухын иҫкә алды.
Бөгөн Туфан Миңнуллиндың тағы бер әҫәре - «Мулла» драматик хикәйәһе ( режиссеры – А.Абушахманов) Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә уңыш менән бара.


text:
Алжир журналисы Ғафуриҙа
13 марта 2018 йыл | Йәмғиәт
Билдәле булыуынса, илебеҙҙә 2018 йыл Ирекмәндәр йылы. Был турала Рәсәй Президенты В.В.Путин "Рәсәй ирекмәне” премияһын тапшырғанда: "Был һеҙҙең, йөрәк ҡушыуы буйынса башҡаларға ярҙам итеүсе мәрхәмәтле кешеләрҙең йылы”, тип иғлан итте. Илдә йәмғиәткә файҙалы бик күп эштәр башҡарыусы, мохтаждарға ярҙам күрһәтеүсе ирекмәндәр һаны 7 миллионға яҡын иҫәпләнә.
“Бар сәскәләр һеҙгә, ҡатын-ҡыҙҙар!”
13 марта 2018 йыл | Йәмғиәт
Донъяһы үрнәк алырлыҡ
07 марта 2018 йыл | Хаттар
Һәр сабый донъяға үҙ ризығы менән тыуа тиҙәр. Ошо ризыҡты булдырыуҙа ҡатын-ҡыҙ әсә булараҡ төп яуаплылыҡты биләгән һәм әле лә шулай. Быны бер нисек тә инҡар итеп булмай, ул тәбиғи хәл.
Ҡатын-ҡыҙ һәр ваҡытта ла ир ҡатыны, бала әсәһе, ғаилә ҡото, донъя усағын һаҡлаусы изге зат. Һәр әсә балалар тыуҙырыусы, уларға йәшәү ҡанундарын өйрәтеүсе, балаларын милләтенең тоғро улы, ҡыҙы итеп тәрбиәләүсе шәхес ул. Әсә беренсе булып балаһына туған телен, милләт рухын еткереүсе лә.
Ҡатын-ҡыҙ һәр ваҡытта ла ир ҡатыны, бала әсәһе, ғаилә ҡото, донъя усағын һаҡлаусы изге зат. Һәр әсә балалар тыуҙырыусы, уларға йәшәү ҡанундарын өйрәтеүсе, балаларын милләтенең тоғро улы, ҡыҙы итеп тәрбиәләүсе шәхес ул. Әсә беренсе булып балаһына туған телен, милләт рухын еткереүсе лә.
Тормош – көрәш
07 марта 2018 йыл | Йәмғиәт
Бейей-бейей оҫтаралар
07 марта 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Күптән түгел Өфө ҡалаһында үткән "Таланттар ҡанатында” халыҡ-ара бейеү конкурсында Красноусол башҡорт гимназия-интернатының "Төл-кәҫ” өлгөлө балалар бейеү ансамбле сираттағы еңеүен яуланы.


text:
Буруновкалар һәр саҡ актив
18 марта 2018 йыл | ---
Буруновка халҡы һәр яҡлап та алдынғы
Буруновка ауыл биләмәһе ҙур түгел. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бындағы халыҡ әүҙемлеге менән айырылып тора.1708-се һайлау участкаһына халыҡ күпләп һайлауға килә.
-Беҙҙәге халыҡ бер һайлауҙан да ҡалмай, һәр саҡ актив ҡатнаша, һайлау ғәҙел бара, КПРФ партияһынан, Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе, шулай уҡ Йәмәғәт палатаһынан күҙәтселәр бар,- ти ауыл биләмәһе башлығы Марат Рәхмәтуллин.
11.00 сәғәткә 380-дән ашыу һайлаусының 150-нән ашыуы тауыш биреп өлгөрҙө лә инде. Һайлауға ғаиләләре менән, ейән-ейәнсәрҙәрен иэйәртеп килеүселәр ҙә бар.
Ринат КӘЙҮМОВ.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Страница 39
«Береһе тәпәш, береһе йәп-йәш...»
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 22-02-2011, 10:16
Байрам көнөндә ҡәҙерле ир-егеттәребеҙгә нимә бүләк итергә, тигән һорау килеп тыуалыр, ғәҙәттәгесә. Бик аптырап тормағыҙ, билеттар һатып алығыҙ ҙа, икәүләп Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына юлланығыҙ. Унда һеҙҙең өсөн күңелле тамашаны күптән әҙерләп ҡуйғандар инде. Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арналған «Береһе тәпәш, береһе йәп-йәш...» исемле юмористик тамашала йәш таланттар Искәндәр Ғәзизов, Заһир Иҫәнсурин, Рафаэль Сәғитов, Эльмир Әбүбәкиров, Рөстәм Шәрипов, Азат Биксурин, Рөстәм Шаһыбалов, Айгиз Ғиззәтуллин ҡатнаша. Концерттың режиссеры Илшат Фәхертдинов тамашасыларға күңелле ял бүләк итмәксе. Тамашала ретро йырҙар ҙа яңғыраясаҡ....
Табышайыҡ, ҡауышайыҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 1-02-2011, 10:34
Абонент 01.
Миңә 40 йәш, юғары белемлемен. Мәктәп йәшендәге ике балам бар. Насар ғәҙәттәре булмаған, балаларҙы яратҡан, тормош көтөүгә, ғаилә ҡороуға етди ҡараған, матди яҡтан етеш 40 – 45 йәштәрҙәге ир-ат менән танышырға теләйем. Хатҡа фото һалыу мотлаҡ....
Миңә 40 йәш, юғары белемлемен. Мәктәп йәшендәге ике балам бар. Насар ғәҙәттәре булмаған, балаларҙы яратҡан, тормош көтөүгә, ғаилә ҡороуға етди ҡараған, матди яҡтан етеш 40 – 45 йәштәрҙәге ир-ат менән танышырға теләйем. Хатҡа фото һалыу мотлаҡ....
Ураллылар туғандарын эҙләй
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 29-01-2011, 12:01
Төркиәлә, бик йыш булмаһа ла, башҡорт тамырлы кешеләр осрай. Былтыр Анкарала ТЮРКСОЙ ойошмаһы тарафынан үткәрелгән Науруз байрамы ваҡытында Өзәр Ураллы исемле кеше менән таныштым....
Ильсур Тайсин гастрольгә Әбйәлил, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбуллаға сыға!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 27-01-2011, 00:43
Популяр пародист, юморист ҡурайсы Илсур Тайсин ошо арала Әбйәлил, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла яҡтарына гастрольгә сығырға тора. Ильсур үҙе пародист булараҡ, концерттарын бик ҡыҙыҡлы итеп үткәрмәксе. Концертта йырсы Фәриҙә Ишемйәрова, ҡурайсы Фәиҙ Шәрипов һ.б. ҡатнаша. Был концерттын информацион бағыусылары булып "Йәшлек" гәзите һәм Башҡорт порталы(Bash-portal.ru) тора. Бөтә тәҡдимдәр менән беҙгә йәки Башпортал (Bash-portal.ru) сайтына мөрәжәғәт итә алаһығыҙ!
Концерттың графиктары:...
Концерттың графиктары:...
Һорау – яуап
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 25-01-2011, 10:18
«Йәшлек», быйыл асылған «Әйтһәм, белеп әйтәм» исемле рубрикала сыҡҡан афоризмдар, тапҡыр һүҙҙәр яңы кеүек, әллә беҙ яратып ҡабул иткән «Фәһемле фекерҙәр донъяһында» китабы тулыландырылып сыҡтымы? Сыҡһа, уны ҡайҙан табырға булыр икән? Беҙгә, уҡытыусыларға, бик тә кәрәк ул.
Фәүзиә КӘРИМОВА.
Өфө ҡалаһы....
Фәүзиә КӘРИМОВА.
Өфө ҡалаһы....
Халыҡ шағиры – «Тура бәйләнеш»тә
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 21-01-2011, 15:55
...
14 февраль һөйгәнең менән "Японика" ресторанында күңел асҡың киләме?
Яңылыҡтар таҫмаһы / Конкурстар / Объявления // 12-01-2011, 01:41
Башҡорт порталы(Bash-portal.RU), "Йәшлек" гәзите һәм "Японика" рестораны 14 февраль - "День святого Валентина" байрамына арналған конкур әҙерләйҙәр.
Билдәле буйыуынсы, был көндө теләгән кеше бер нимәгә ҡарамайынса үҙенең һойгәненә һөйөүен асыҡтан үҙенең хаты аша белдерә ала. Әгәр ҙә һөйгәнегеҙҙе шул тиклем ныҡ яратһағыҙ, уға бының хаҡында белдерергә теләһәгеҙ, йәки байрам менән ҡотлап һөйөү хаты яҙырға теләһәгеҙ, шул һүҙҙәрегеҙҙе ҡағыҙға йәки компьютерға теркәргә ашығығыҙ һәм конкурс башланыу менән беҙҙең адресыбыҙға ебәрегеҙ! Һөйөүегеҙ хаҡындағы иң матур хаттар гәзитебеҙҙә баҫтырыласаҡ! Редакцияға килгән барлыҡ хаттарҙы һеҙ беҙҙең сайттан йәки Башҡорт порталынан уҡый аласаҡһығыҙ!...
Билдәле буйыуынсы, был көндө теләгән кеше бер нимәгә ҡарамайынса үҙенең һойгәненә һөйөүен асыҡтан үҙенең хаты аша белдерә ала. Әгәр ҙә һөйгәнегеҙҙе шул тиклем ныҡ яратһағыҙ, уға бының хаҡында белдерергә теләһәгеҙ, йәки байрам менән ҡотлап һөйөү хаты яҙырға теләһәгеҙ, шул һүҙҙәрегеҙҙе ҡағыҙға йәки компьютерға теркәргә ашығығыҙ һәм конкурс башланыу менән беҙҙең адресыбыҙға ебәрегеҙ! Һөйөүегеҙ хаҡындағы иң матур хаттар гәзитебеҙҙә баҫтырыласаҡ! Редакцияға килгән барлыҡ хаттарҙы һеҙ беҙҙең сайттан йәки Башҡорт порталынан уҡый аласаҡһығыҙ!...
Ищу очевидцев происшествия
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 12-12-2010, 15:40
30 августа 2010 в городе Стерлитамаке в 22:30 пьяный водитель сбил девочку. Она умерла во время операции. Прошу откликнуться тех пассажиров троллейбуса, который был на месте происшествия. Сообщите, пожалуйста, номер маршрута троллейбуса, в котором вы ехали.
Не оставайтесь равнодушными к горю матери, которая, 1 сентября, забирала тело свой 15 летней дочери из морга!!!
Звоните по телефону 8-960-399-35-38
Пишите 31_08_2010@mail.ru...
Не оставайтесь равнодушными к горю матери, которая, 1 сентября, забирала тело свой 15 летней дочери из морга!!!
Звоните по телефону 8-960-399-35-38
Пишите 31_08_2010@mail.ru...
9 декабрь көнө сәғәт 19.00 сайтыбыҙҙа тура эфир!!!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 9-12-2010, 21:30
9 декабрь көнө сәғәт 19.00 сайтыбыҙҙа тура эфир!!!
Был веб-трансляцияла "Йәшлек" гәзитенең Өфөләге Конгресс-Холлда барған ҙур тантаналы байрамдан һәм ундағы йырсыларҙы күрергә мөмкинселек буласаҡ. Был траснляцияны ҡарар өсөн ошо ссылка буйынса керергә кәрәк: http://www.ye02.ru/online/tv...
Был веб-трансляцияла "Йәшлек" гәзитенең Өфөләге Конгресс-Холлда барған ҙур тантаналы байрамдан һәм ундағы йырсыларҙы күрергә мөмкинселек буласаҡ. Был траснляцияны ҡарар өсөн ошо ссылка буйынса керергә кәрәк: http://www.ye02.ru/online/tv...
«Йәшлек»кә – 20 йәш!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 30-11-2010, 20:19
Йәштәр гәзите үҙенең дуҫтарын 9 декабрҙә Өфөнөң Конгресс- холында үтәсәк йырлы-моңло кисәһенә саҡыра
Башҡортостан йәштәре гәзите үҙенең «ғүмере»ндә иң матур миҙгелен – 20 йәшен билдәләй. «Ленинсы» гәзитенең алмашсыһы, «Йәшлек» исеме аҫтында бына егерме йыл инде уҡыусылары менән бергәләп донъя, республика йылъяҙмаһын тулыландырыуҙа арымай-талмай эшләй баҫмабыҙ. Юҡҡа ғына «Йәшлек» – хәтәр шәп гәзит!» тимәйҙәр бит.
...
Башҡортостан йәштәре гәзите үҙенең «ғүмере»ндә иң матур миҙгелен – 20 йәшен билдәләй. «Ленинсы» гәзитенең алмашсыһы, «Йәшлек» исеме аҫтында бына егерме йыл инде уҡыусылары менән бергәләп донъя, республика йылъяҙмаһын тулыландырыуҙа арымай-талмай эшләй баҫмабыҙ. Юҡҡа ғына «Йәшлек» – хәтәр шәп гәзит!» тимәйҙәр бит.
...
[/aviable]


text:
2015 йылдың 1 ноябренән 31 декабренә тиклем Рәсәйҙә 2015 йылғы беренсе Бөтә Европа фәнни фотоһүрәттәр бәйгеһе уҙа.
Фән тураһында һөйләү генә етмәй, фәнни эштәрҙә һүрәттәрҙең булыуы ла зарур. Фәнни фотоһүрәттәргә һәм иллюстрацияларға арналған махсус бәйге нәк шуның өсөн кәрәк.
Википедия уҡыусыларына был бәйге Википедия бар кешеләр өсөн ирекле булған белем биреү өлкәһендә ҡулланыла алған мәғлүмәтте туплау һәм уртаҡлашыуға бағышланған әүҙем мөхит булыуы аркаһында файҙалы. Шуның өсөн фәнни фотоһүрәттәрҙе тәҡдим итеү өсөн ул ныҡлы платформа булып тора.
Фәнни һәм айырыуса фәнни фотоһүрәттәрҙе популярлаштырыуға килгәндә, ирекле энциклопедияны йәлеп итеүсе күп төрҙәр араһында уның ҡулланыу өсөн асыҡлығы, мәғлүмәттең йәмғиәт һәм Википедия ҡулланыусылары өсөн ҡыҙыҡлылығы һәм дә сығанаҡтарҙы тикшереп алыу мөмкинлеген билдәләргә була.
Википедия мәғлүмәт таратыу өлкәһендә алдынғы проекттарҙың береһе, фәнни иллюстрациялар иһә юғары мәғлүмәтлелек сифатына эйә; шуның арҡаһында вики-йәмғиәт һәм фәнни фотографтар араһындағы хезмәттәшлектән ике яҡ та файҙа таба. Фәнни фотобәйге тороҡло мөнәсәбәттәрҙең барлыҡҡа килеүе өсөн яҡшы нигеҙ булып тора.
Бәйгенең Рәсәй өлөшөн Рәсәй фәндәр академияһы фәнни ойошмалары (рус.) һәм Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы фәнни платформаһы, шулай ук Рәсәйҙең фәнни-популяр баҫмалары яҡлай. «"Роскосмос" космос эшмәкәрлеге буйынса дәүләт корпорацияһы» (рус.) бәйгенең Генераль партнёры булып тора.
Бәйге тарихынан. 2011-2013 йылдарҙа концепция үҙ уңышлылығын Эстония фәнни фотобәйгеһе (ингл.) сиктәрендә дәлилләне, хәҙер иһә проект масштабын киңәйтеү осоро етте. Һөҙөмтәлә, Википедияға күберәк фәнде йәлеп итеү маҡсатынан сығып, 2015 йылда пан-Европа фәнни иллюстрациялар бәйгеһе булараҡ ойоштороласаҡ тип ҡарар ителде. Халыҡ-ара бәйге Викимедиа булдырған бушлай мөхит һәм уның элемтә үҙенсәлектәрен ҡулланыу арҡаһында фәнни йәмәғәтселектә яһалған асыштар менән илһамланып, тағы ла киңерәк аудитория менән уртаҡлашыу мөмкинлектәре менән танышырға рөхсәт итә. 2016 йылда фәнни эштәр бәйгеһе бөтә донъя тарафтарында уҙғарылырға тора.
- Викимедиа РУ блогыннан күберәк (рус.)