text:
Марий Эл
Мари Иле Республикаһы, Мари Республикаһы — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығышында Волга йылға бассейнының урта өлөшөндә урынлашҡан. Киров өлкәһе, Татарстан һәм Сыуашстан республикалары, Түбәнге Новгород өлкәһе менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Йошкар-Ола. Юғары вазифа — республика башлығы. 1920 йылда РСФСР‑ҙың Мари автономия өлкәһе булараҡ ойошторолған, 1936 йылда- — Мари АССР‑ы, 1992 йылдан — Мари Иле Республикаһы. Составында 14 район, 4 ҡала. Волга буйы федераль округына инә.
Йөкмәткеһе
Тарихи[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1917 йылда Бөрө ҡалаһында мари халҡының 1‑се Бөтә Рәсәй съезы була, унда делегаттар (улар араһында — Өфө губернаһынан 130 кеше) сәйәси, социологик‑иҡтисад, мәҙәни үҫеш, мәғариф һәм дин мәсьәләләрен ҡарай. Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында договорҙар Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Мари Иле Республикаһы (1998), республикала Мишкә һәм Морко (1998), Ҡалтасы һәм Сернур (2000), Балтас һәм Волга (2004) райондары хакимиәттәре араһында төҙөлгән. 1999 йылда алып Башҡортостанҙа Марий Эл вәкиллеге эшләй. 2009 йылда Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың делегацияһы Марий Эл Республикаһы Дәүләт йыйылышы Президиумының киңәйтелгән ултырышында ҡатнаша, унда ике республиканың закондар сығарыу органдары араһында хеҙмәттәшлек тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла; «Марий Эл Республикаһында башҡорттар ҡоролтайы» ижтимағи ойошмалар ағзалары һәм көнсығыш мариҙарҙың «Ош Виче» яҡташтар берекмәһе менән осраша. 2011 йылда «Чолман» гәзит 20 йыллығы айҡанлы «Мер Канаш» Рәсәй Бөтә мари советы президиумының күсмә киңәйтелгән ултырышы үткәрелә. Башҡортостан Республикаһы менән Марий Эл сауҙа әйләнеше 2007 йылда 354,9 млн һум тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһы предприятиелары Марий Эл «Биомашприбор» һәм «Волжскпродмаш» ААЙ, «Марихолодмаш» һыуытҡыс ҡорамалдар предприятиеһы, «ICN Марбиофарм» АЙ һәм башҡа менән хеҙмәттәшлек итә. Марий Эл «Башҡорттар ҡоролтайы» ижтимағи ойошмаһы эшләй (2004 йылда алып), Башҡортостан Республикаһы көндәре үткәрелә (2005 йылда алып). 2005 йылда Марий Эл Республикаһының Һынлы сәнғәт музейында Башҡортостан Республикаһы рәссамдары (Г. Г. Калитов һәм башҡа) ҡатнашлығында 2‑се «Көнсығыш мариҙар төбәге» күргәҙмәһе үтә. Марий Эл ижтимағи ойошмалары Башҡортостан Республикаһының «Эрвел Марий» төбәк мари милли‑мәҙәни автономияһы менән хеҙмәттәшлек итә. 2007 йылда мариҙарҙың 1‑се Бөтә Рәсәй съезының 90 йыллығы айҡанлы Бөрө ҡалаһында Бөтә Рәсәй фәнни‑ғәмәли конференцияһы үтә. «Чолман йук» эстрада йыры конкурстары үткәрелә. 1999 йылда Өфөлә һәм Нефтекама ҡалаһы М.Шкетан исемендәге Мари милли театры көндәре, 2000 йылда «Урал» халыҡ сәнғәте республика галереяһында мари рәссамдары В.Мари (батик, графика), С.Шамаева (һынлы сәнғәт) һәм башҡа күргәҙмәләре була.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны — 23,4 мең км².
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халҡы — 698,2 мең кеше, шул иҫәптән 317 башҡорт (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,4 кеше/км². Халыҡтың 63,1 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): мариҙар — 43,9, урыҫтар — 47,4, татарҙар — 5,8. Дәүләт телдәре — мари теле, урыҫ теле.
Милли составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Марий Эл Республикаһы составында 3 ҡала һәм 14 муниципаль район иҫәпләнә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гаранин Л. А., Казимов А. С. Марий Эл на рубеже веков. — Йошкар-Ола, 2006;
- Башкортостан и Марий Эл: исторический опыт и перспективы сотрудничества: в 2 т. — Бирск; Йошкар-Ола, 2007.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Закон Республики Марий Эл от 26 октября 1995 года № 290-III (ред. от 10.03.2011) «О языках в Республике Марий Эл».
- ↑ Маристат. Окончательные итоги ВПН-2010. Национальный состав населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 19 февраль 2011 тикшерелгән.
- ↑ Паспорт муниципального образования. Республика Марий Эл. Федеральная служба государственной статистики.
- ↑ 4,0 4,1 Район составына керми.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бикмурзин П. И., Гаврилов Н. Н. Марий Эл // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


c: text/html

text:
Хәниә Фәрхиҙең ижадын үҙ итеүселәр Ҡазан урамдарының береһенә уның исемен бирергә теләй
Хәниә Фәрхиҙең ижадын үҙ итеүселәр Ҡазан урамдарының береһенә уның исемен бирергә теләй Фото: change.org
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Хәниә Фәрхиҙең ижадын үҙ итеүселәр Ҡазан урамдарының береһенә уның исемен бирергә теләй. Улар change.org сайтында петиция ойошторған, бөгөнгө көнгә 200-ҙән ашыу кеше ҡул тамға йыйылған. Проект өҫтөндә Саҡмағош районынан сыҡҡан, Екатеринбурга йәшәүсе Булат Ғәзизов эшләй.
«Беҙҙең бурыс – Хәниә Фәрхиҙе онотмау һәм уның йырҙарын һәр саҡ йырлаһындар һәм тыңлаһындар өсөн барыһын да эшләргә. Татарстан Республикаһының Ҡазан ҡалаһындағы урамдарҙың береһенә уның исемен биреү юлы менән Хәниә Фәрхиҙең исемен мәңгеләштерергә кәрәк тип иҫәпләйем», — тип яҙылған петицияла. Уҙған көндәрҙә хат Татарстандың баш ҡалаһы мэрына тапшырылды.
Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы Хәниә Фәрхи 2017 йылдың 27 июлендә 57 йәшендә донъя ҡуйҙы. Үҙенең бөтә ижади тормошон «Татар жыры» конкурсында 15 «Алтын барыҫ»ҡа эйә йырсы татар эстрадаһына арнаны. Хәниә Фәрхиҙең репертуарында бөтәһе 300-ҙән ашыу башҡорт һәм татар композиторҙары, татар халыҡ йыры. Йырсыға «Әлдермешкә кайтам әле», үҙе яҙған «Сагынам сине, Питрәч» кеүек йырҙар ҙур популярлыҡ килтерҙе.
http://www.bashinform.ru/news/1089833-fanaty-khanii-farkhi-dobivayutsya-prisvoeniya-ee-imeni-odnoy-iz-ulits-kazani/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Аранигалушка
Аранигалушка ( Aranygaluska) - венгр милли ашы , татлы ҡамыр ризығы (galuska)[1]. Был ризыҡты алдан иретеп әҙерләп ҡуйылған аҡ майға он , шәкәр онтағы һәм ваҡланған сәтләүек ( ғәҙәттә грек сәтләүеген) ҡушып баҫалар, йәймәне шаҡмаҡ киҫәк рәүешендә турағас, араларына йөҙөм һалып, ҡатлап сығырға, өҫтән майлағас, шунан алтын төҫөнә ингәнсе мейестә бешерергә. «Арани» алтын, йәки алтын кеүек тигәнде аңлата; galuska тиҙәр, сөнки ул клецки тигән ниғмәткә оҡшап тора. Аранигалушканы бирер алдынан ваҡ итеп тарттырылған ваниль һибеп бирергә була .
Аранигалушканы әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫке кулинария китаптарында ошондай рецепт яҙылған тиҙәр.
Ҡамыр өсөн:
- 800 гр он,
- 30 гр киптерелгән сүпрә,
- 700 мл һөт,
- 3 йомортҡа һарыһы,
- 150 гр иретелгән сусҡаның эске майы,
- 100 гр аҡ май,
- 150 гр шәкәр ,
- бер аҙ тоҙ.
Өҫтөнә һибер өсөн:
- 80 гр шәкәр онтағы,
- 150 гр төйөлгән сәтләүек,
- 2 гр корица.
- Һөткә шәкәрҙе һалып, болғатып, йылытырға.
- Ҡамыр өсөн баш яһау : кипкән сүпрәне иретергә, 150 гр он һәм 200 гр шәрбәтле һөттө ҡушырға. 2 сәғәткә яҡын йылы урында тороп, ҡабарырға тейеш.
- Ҡалған һөт кә бер аҙ тоҙ, май һалырға (ги— гхи майы ла ярай), 50 градусҡа тиклем иретергә. Йомортҡа һарыһын яҡшылап туғырға, һөт өҫтәргә, яҡшылап болғатырға, бүлмәләге температураға хәтле һыуытырға.
- Ҡамыр өсөн әҙерләнгән башҡа һөт, ҡалған ондо өҫтәргә һәм яҡшылап ҡамыр баҫырға . Хәҙерге заманда миксер менән баҫһаң да ярай, ондо 80 тирәһе өҫтәргә.
- Был ҡамырлы табаҡты ҡапҡас, йә пленка менән ҡаплап торорға. Ҡамыр ике тапҡырға ҡабарғас, яңынан баҫҡылап алырға (миксер ҡулланғанда ла була). Ҡамырҙың яңынан ҡабарғанын көтөргә.
- Ҡабарған ҡамырҙы он һибелгән таҡтаға һалырға, 1 см тирәһе ҡалынлыҡтағы йәймә йәйергә, берәй төрлө форма менән киҫеп сығырға. Булмаһа, дүрткил, йә ромб кеүек киҫергә лә була.
- Ҡалған майҙы иретелгән сусҡа майы менән ҡушырға (аҡ май булһа ла ярай). Һәр бер киҫәкте ошо майға манып алырға.
- Табаны майлап, был ҡамыр киҫәктәрен теҙеп сығырға, шунан өҫтөнә сәтләүек, ваҡ ҡына шәкәр онтағы һәм корица һибергә , ҡамырҙы икенсе ҡат итеп теҙергә, тағы һибеп сығырға . Шулай итеп табаны (форманы) яртылаш тултырырға ла, өҫтөн майлап ҡуйырға.
- Өҫтөн пленка менән ябырға ла, тағы бер сәғәт көтөргә. Шунан мейестә (духовкала) 180С температурала бешерергә.
- Ризыҡ бешеп сыҡҡас, йомшарып китһен өсөн өҫтәнә ҡалын сепрәк, йәки таҫтымал ябырға, өҫтәлгә өҫтөнә ваҡ ҡына шәкәр онтағын һибеп ҡуйырға.
Аранигалушканы һәр бер киҫәкте айырып алып ашарға була. аранигалушка киҫәктәре эре итеп киҫелгән бауырһаҡҡа оҡшап тора. Теләге булған кеше аранигалушканы соусҡа манып ашай. Шуға кемдер соус та әҙерләй.
Соус өсөн:
- 3 йомортҡа,
- 150 гр шәкәр,
- 3 ч.л. он,
- 200 гр һыу,
- 300 гр шәкәрһеҙ шарап,
- 0,5 лимон,
- корица, ҡәнәфер орлоғо онтағы.
- Өс йомортҡа һарыһын 100 гр шәкәр менән бутарға, он өҫтәргә, 100 гр һыу һәм бер иш масса килеп сыҡҡансы нығытып туғырға.
- Йомортҡа ағын 50 гр шәкәр менән туғырға.
- Шәрбәтте ҡайнатып сығарырға, 100 гр һыу, лимон һуты, онталған лимон ҡабығы, корица, ҡәнәфер орлоғо онтағы.
- Туҡтауһыҙ бутап, һарылы шыйыҡсаны өҫтәргә, ҡайнатып сығарырға. Уттан алғас, йомортҡа ағы булған массаны өҫтәргә.
Соус урынына компот, йәки или морс бирергә була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ kuking.net/8_253.htm


text:
- Подробности
- Просмотров: 484
БАШҠОРТОСТАН ХАЛЫҠ ПАРТИЯҺЫ, ижт.‑сәйәси ойошма. 1990 й. Өфөлә ойошторола, 2002 й. үҙе тарҡала. “Беҙҙең йорт — Рәсәй” ижт.-сәйәси партияһының респ. бүлексәһе ағзаһы булып тора, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы), “Урал” ижт.‑сәйәси ойошмаһы, Башҡорт йәштәре иттифағы һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә. Ҡала (Яңауыл ҡ. башҡа) һәм район бүлектәре була. Б.х.п. дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдарында башҡорттарҙың һ.б. халыҡтарҙың мәнфәғәтен яҡлай, респ. халҡын сәйәси акцияларҙа, үҙәк һәм урындағы власть органдарына һайлау кампанияларында ҡатнашыуға йәлеп итә. Партия м‑н Р.Х.Ниғмәтуллин, Ғ.А.Хисамов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Ә.М.Боҫҡонов
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Башҡортостан «Хәүефһеҙ һәм сифатлы юлдар»ҙы тормошҡа ашырыу буйынса тәүге ун төбәк иҫәбенә инде
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан «Хәүефһеҙ һәм сифатлы юлдар» федераль өҫтөнлөклө проектын бойомға ашырыу рейтингында ун лидер иҫәбенә инде. Республика һигеҙенсе баҫҡысты биләй, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитетынан.
XI «Рәсәй транспорты» халыҡ-ара форумы майҙансығында рейтинг менән таныштырыу ойошторолдо. Юлсыларҙың эше бер нисә күрһәткес, шул иҫәптән проект офистары эшмәкәрлеге, сифат контроле, йәмәғәтселек менән хеҙмәттәшлек, матбуғатта яҡтыртыу буйынса баһаланды.
2017 йылда Өфө агломерацияһында «Хәүефһеҙ һәм сифатлы юлдар» федераль өҫтөнлөклө проектын тормошҡа ашырыуға федераль бюджеттан – 1 миллиард һум, республика ҡаҙнаһынан – 951,31 миллион һум, урындағы бюджеттан 51, 87 миллион һум аҡса бүленде.
87 объектта, шул иҫәптән 36 юл участкаһында һәм 51 юл хәрәкәтен ойоштороу объектында (юл билдәләрен, светофорҙар, ҡоймалар ҡуйыу) эштәр алып барылды.
2018 йылда Өфөлә 81 саҡрым оҙонлоҡтағы 51 урам-юл селтәре участкаһын ремонтлау ҡаралған. Киләһе йылда төбәк һәм муниципаль-ара юлдарҙағы 16 объектта эштәрҙе башҡарыу бурысы тора.
2018 йылға программа менән Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитетының сайтында танышырға мөмкин, форумда ла йәмәғәт тикшереүҙәре үткәрелә, теркәлгәндән һуң комментарийҙар ҡалдырырға була.
http://www.bashinform.ru/news/1094138-bashkiriya-voshla-v-top-reytinga-regionov-po-realizatsii-bezopasnykh-i-kachestvennykh-dorog/


text:
Үҫкән һайын мөхәббәт тураһында йышыраҡ уйланам. Нимә һуң ул? Минеңсә, бер-береңә ныҡ кәрәк икәнде аңлау, унһыҙ йәшәүҙе күҙ алдына ла килтерә алмау, күргәс, шатланыу, серҙәреңде ышанып һөйләү, яратыу. Һөйгәнең өсөн көйәләнеү, уға ҡыйын саҡта нисек тә ярҙам итергә генә тырышыу, гел шат күңелле булыуын теләү ҙә – һөйөү билдәһе.Яуапһыҙ мөхәббәттән дә ауыры юҡ. Танышым бер егетте өҙөлөп һөйә, ә тегеһе иғтибар ҙа итмәй. Ҡыҙыҡай төндәрен илап үткәрә, көн дә һөйгәнен күрергә тырыша, хистәрен белгертергә ҡурҡа.
Ә Гөлиә менән Сабир (исемдәрен үҙгәрттем) бәләкәй саҡта гел эләгешергә, әрләшергә торалар ине. Өлкән синыфта уҡыған саҡта бер кисәлә синыф етәксеһе икеһен вальс бейетте, шунан нисектер дуҫлашып киттеләр. Хәҙер улар гел бергә.
Мин мөхәббәт тураһында әҙәби китаптар уҡырға, фильмдар ҡарарға яратам. Бер-береһен өҙөлөп һөйөп, ҡаршылыҡтар аша үтеп, бергә ҡалған парҙарға һоҡланам. Мөхәббәткә ҡоролған ғаилә ныҡлы була. Мәҫәлән, әсәйем менән атайым яратышып өйләнешкән, 25 йыл бәхетле йәшәйҙәр, өс ҡыҙ үҫтерәләр.
Киләсәктә үҙем дә мөхәббәтемде табып, матур ғаилә ҡороп, бик бәхетле йәшәрмен, тип өмөтләнәм.
Миләүшә ЯХИНА.
Туймазы районы, Бишҡурай ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 583
ВАҠ СЫСҠАНДАР (Sicista), кимереүселәр отрядының ялман сысҡан һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған заты. 14 төрө билдәле. БР-ҙа урман В.с. һәм дала В.с. тереклек итә. Кәүҙә оҙонлоғо 5—7,7 см, ауырлығы 25 г тиклем. Йөнө ҡыҫҡа, төҫө ерәнһыу-көрәндән алып ҡуңырһыу-һороға тиклем, арҡаһы буйлап буй ҡара һыҙат үтә. Башы осло моронло, күҙе бәләкәй, ҡолағы овал, ҡара‑көрән йәки ҡара‑ҡуңыр, ситтәренән һарғылт ҡаймалы. Артҡы аяғы алғыһынан 2 тапҡырға тиерлек оҙонораҡ. Ҡойроғо 8,5—10 см, эләктереүсән, ҡыҫҡа ҡаты төк м-н ҡапланған. Енси яҡтан 1 йылда өлгөрә. Ғәҙәттә, йылына 1 тапҡыр 4—6 бала тыуҙыра. 2—3 йыл йәшәй. Эңерҙә, төндә, көҙ аҙ. ш. уҡ көндөҙ ҙә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала. Бөжәк һәм уның балағорттары, үрмәксе һымаҡтар һ.б. ваҡ умыртҡаһыҙҙар, үҫемлектең сәскәһе, емеше һәм орлоғо м-н туҡлана. Урман В.с. ағас тамыры араһындағы бушлыҡта, ағас ҡыуышында, серегән ағас төбөндә йәшәй, ҡайһы берҙә тупраҡта ҡыҫҡа өңдәр ҡаҙый; дала зонаһынан башҡа респ. бөтә терр‑яһында һыубаҫар әрәмәлегендә, урман һыҙатында осрай; дала В.с. — ваҡ кимереүселәрҙең ташландыҡ өңдәрендә, Башҡортостандың Урал аръяғы далаларында һәм болондарында тереклек итә. В.с. инфекцион ауырыуҙарҙы (талпан энцефалиты, туляремия һ.б.) таратыусы.
А.Г.Яковлев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 516
КИНЙӘ АРЫҪЛАНОВ МУЗЕЙЫ, Көйөргәҙе р‑ны Кинйәабыҙ а. урынлашҡан. 2001 й. Милли музей филиалы булараҡ ойошторола, 2006 й. хәҙ. статусын ала. Музей фондында 900‑ҙән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Ғәли Ғ.Ибраһимовтың “Кинйә” романының беренсе һәм киләһе баҫмалары (1977, 1982, 1987; бөтәһе лә — Өфө), Кинйә Арыҫланов бюсы (1997, скульпторы Р.Н.Зиннуров), ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең ҡара‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе, нумизматик коллекция. 4 залда урын алған экспозиция этнография, Крәҫтиәндәр һуғышы (1773— 75), Бөйөк Ватан һуғышы тарихы бүлектәренән тора. Башҡ. тирмәһе макеты, “Е.И.Пугачёв һәм Кинйә Арыҫлановтың осрашыуы” диорамаһы, күргәҙмә залы бар.
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов
Илл.: Кинйә Арыҫланов музейы. Диорама фрагменты


text:
Сноуборд (спорт төрө)
Сноуборд, сноубординг (ингл. Snowboarding: ингл. snow — ҡар һәм ингл. board — таҡта) — ҡар менән ҡапланған битләүҙәрҙән һәм тауҙан махсус ҡулайламала — сноубордта шыуып төшөүҙе үҙ эсенә алған ҡышҡы спорт төрө. Тәү баштан уҡ ҡышҡы спорт төрө булараҡ танылыу таба, шулай ҙа ҡайһы бер экстремалдар, ҡомло битләүҙәрҙән шыуып, уны йәй көнө лә үҙләштерә (сэндбординг).
Күпселек осраҡта, сноубордта шыуыу әҙерлеге булмаған битләүҙәрҙән ҙур тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Шуға күрә ҡазаланыуҙан һаҡланыу өсөн күп төрлө кейем — шлем, быуындарҙы, ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, арҡаны һаҡлауса беркеткестәр файҙаланыла.
Нагано ҡалаһында 1998 йылда үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборд тәүге тапҡыр олимпия программаһына индерелә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сноубордтың уйлап сығарылыу ваҡыты итеп 1960 йыл баштары иҫәпләнә. Мичиган штатының Маскигон[en] ҡалаһынан булған Шерман Поппен үҙенең ҡыҙы өсөн 1965 йылда хәҙерге заман сноубордына оҡшаған һәм снёрфер (snurfer — һүҙе ике тамырҙан — snow («ҡар») һәм surf — «серф» тора) тип аталған нәмә уйлап сығара. Ул ике саңғыны бер бөтөн итеп йәбештереп ҡуя. Үҙенең конструкцияһы буйынса снёрфер скейтбордҡа оҡшаңҡырап тора, тик уның тәгәрмәстәре генә булмай. Снёрферҙа беркеткестәр ҡаралмаған була, һәм шыуғанда ҡолап китмәҫ өсөн, шыуыусы уның осона бәйләп ҡуйылған бауға тотоноп барырға тейеш була. Шулай уҡ снёрферҙы дөрөҫ ҡулланыу буйынса инструкцияла таймай торған аяҡ кейемен файҙаланыу тәҡдим ителә. 1966 йылда снёрфер балалар уйынсығы булараҡ производства масштабында етештерелә башлана.[1].
Артабанғы йылдарҙа был спорт төрө киң таралыш ала. Шыуыу ҡоролмаһын камиллаштырыуға Димитрий Милович, Джейк Бёртон (Burton Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы), Том Симс (Sims Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы) һәм Майк Олсон (Mervin Manufacturing компанияһына нигеҙ һалыусы) ҙур өлөш индерә. АҠШ-тың көнсығыш яр буйҙарында йәшәгән сёрфер Димитрий Милович 1972 йылда сноубордтар етештереүсе Winterstick компанияһын булдыра, был компания өс йыл да үтмәҫтән, Ньюсуик журналында телгә алына. Winterstick таҡталары сёрф һәм саңғыларҙың конструкцияларына нигеҙләнеп эшләнгән.
1979 йылда Мичиган штатының Гранд Рапидс ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә тарихта тәүге тапҡыр снёрфинг буйынса Донъя чемпионаты ойошторола. Был ярыштарҙа Джейк Бёртон да ҡатнаша, аяҡтар өсөн нығытма өҫтәп, ул снёрфты тағы ла камиллаштырып алып килгән була. Бындай камиллыҡ, төп нөсхәнән айырылып торғанлыҡтан, башҡа ҡатнашыусылар тарафынан ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Әммә ул замандың иң яҡшы снёрфингсыһы булған Пол Грейвс башҡа спортсылар менән берлектә, ярышты ойоштороусылар менән Бёртонды ярыштарҙа ҡатнаштырыу тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Һөҙөмтәлә айырым конкурс ойошторола, унда берҙән-бер ҡатнашыусы булғанлыҡтан, Бёртон еңеүсе була ла инде. Үҙ аллы дисциплина булараҡ, әлеге чемпионатты сноуборд буйынса ярыш тарихындағы тәүге чемпионат тип ҡабул ителгән.
1982 йылда Вермонт штатының Вудсток ҡалаһынан алыҫ булмаған Суисайд Сикс тигән урында слалом буйынса беренсе дөйөм миллиАҠШ ярыштары үткәрелә. 1983 йылда Калифорния штатының Сода Спрингсында хафпайп буйынса беренсе Донъя чемпионатын ойошторола. Ярыштың ойоштороусылары булып Том Симс һәм сноуборд буйынса урындағы инструктор Майк Чантри сығыш яһай.
Сноубордтың популярлығы артыуы уны ҡышҡы спорт төрө сифатында рәсми танылыуына килтерә: 1985 йылда Австрияның Цюрс тау саңғыһы курортында беренсе Донъя кубогы үтә. Унан бер йыл элгәре, ярыштың һәм йәмғиәттең дөйөм ҡағиҙәләрен булдырыу өсөн, Халыҡ-ара сноуборд ассоциацияһы (ISA)[1] ойошторола. 1990 йылда МОК (Халыҡ-ара олимпия комитеты) сноубордтың рәсми етәксе ойошмаһы итеп Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһын (ФИС) таный. Шуға күрә сноуборд буйынса халыҡ-ара ҙур ярыштарҙың бөтәһе лә 1990 йылдар уртаһында Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ҡағиҙәләрҙе һәм уның эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай[2].
Әлеге ваҡытта сноуборд, спорт төрө булараҡ, башҡа спорт төрҙәре араһында үҙ урынын яуланы, тип әйтергә була. Сноуборд буйынса юғары кимәлдәге бөтә төр ярыштар үткәрелә: олимпия уйындары, Донъя чемпионаттары, Донъя кубогы,X-Games, US Open һәм башҡалар. Был ярыштар телевидениенан бөтә донъяға трансляциялана. Күп кенә тау саңғыһы курорттары үҙҙәренең махсус сноуборд-парктарын — сноубордта һәм саңғыла трюклы шыуыу өсөн ҡарҙан эшләнгән ҡоролмаларын төҙөй[1].
Спорт дисциплиналары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсми рәүештә танылған дисциплиналар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сноубордтың түбәндәге спорт дисциплиналары бар[3][4], улар буйынса иң юғары кимәлдәге ярыштар (олимпия уйындарындары, Донъя чемпионаттары, сноуборд буйынса Донъя кубогы) үткәрелә:
- параллель слалом (PSL) — 2014 йылғы Олимпия уйындары дисциплинаһы һанала, әммә башҡарма комитет был ҡарарҙы 2015 йылда ғәмәлдән сығара[5]
- параллель гигант слалом (PGS) — 2002 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы
- сноуборд-кросс (SBX) — 2006 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы
- хафпайп (HP) — 1998 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы
- слоупстайл (SBS) — 2014 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы
- биг-эйр (BA) — 2018 йылдан Олимпия уйындары программаһына индерелгән
Танылыу тапмаған дисциплиналар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге көндә джиббинг буйынса ярыштар шулай уҡ киң таралыу ала бара, әммә был дисциплина FIS[6] исемлегенә лә, Рәсәй Федерацияһының танылған спорт төрҙәренең исемлегенә лә[7] индерелмәгән, бының эҙемтәһе булып, уның берҙәм ҡағиҙәләре лә, баһалау критерийҙары ла юҡлығы тора.
Сноуборд йүнәлеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты сноуборд[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты сноуборд (ингл. alpinealpine) — нигеҙендә тауҙан техник түбән төшөү ятҡан йүнәлеш:
- Карвинг һәм уның бөтә төрҙәре.
- Уҙышлы техникалар — улар трассаны максималь тиҙлектә үтеүгә йүнәлтелгән.
Бындай йүнәлештәге техника түбәндәге дисциплиналарҙа файҙаланыла:
- параллель слалом
- параллель гигант слалом
- сноуборд-кросс
Фристайл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ул түбәндәге трюктарҙы башҡарыуға йүнәлтелгән техникаларҙы үҙ эсенә ала:
- Трамплиндан һикереү
- Төрлө ҡоролмалар: баҫҡыстар, яндауырҙар, эскәмйәләр, парапеттар (сноуборд шыуа алған бөтә нәмәләр) ҡулланып шыуыу[8]
- Ҡалҡыу урында трюк техникаларын ҡулланыу
- Ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу
Фристайл техникалары түбәндәге дисциплиналарҙа ҡулланыла:
- сноуборд-кросс
- хафпайп
- слоупстайл
- биг-эйр
- джиббинг
Фрирайд[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фрирайд — сноуборд йүнәлеше, ул ирекле шыуыуҙы күҙ уңында тота. Сноубордтың был йүнәлешендә парктың йәки ҡалҡыулыҡтарҙың әҙерлеклеге менән сикләнмәйҙәр, бында шулай уҡ ҡәтғи билдәләнгән маршруттар ҙа, маҡсаттар ҙа, ҡағиҙәләр ҙә юҡ. Фрирайд элементтары булған күсмә ярыштар ойоштороусы йәмғиәттәр ҙә бар, мәҫәлән: алдан һынап ҡаралмаған маршрут буйынса түбән төшөү.
Пара-сноуборд[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пара-сноуборд йәки адаптив сноубординг — был ҡағиҙәләре, ҡорамалдары һәм техник нормалары физик яҡтан сикләнгән кешеләр өсөн яраҡлаштырылған сноубордтың үҙгәртелгән версияһы .Был йүнәлеш физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә әлеге спорт төрө менән рекреацион һәм ярыш кимәлендә шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә булһын өсөн булдырыла. 2014 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындары программаһына индерелә.
Именлек һәм хәүефһеҙлек саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа күп кенә ҡышҡы спорт төрҙәре кеүек үк, сноуборд та кеше һаулығына хәүефле булыуы менән бәйле[9].
Йәрәхәтләнеү кимәле көнөнә мең кешегә яҡынса дүрт — алты кеше тәшкил итә, был тау саңғыһы спортында йәрәхәтләнеүҙән ике тапҡырға күберәк.[10] Йәрәхәт алыусыларҙың күп өлөшө был спорт төрө менән яңы ҡуллана башлағандар, бигерәк тә, үҙ аллы шыуырға өйрәнеүҙе өҫтөн күреүселәр иҫәбенә тура килә. Йәрәхәтләнеүселәрҙең дүрттән бер өлөшө яңы ғына сноубордҡа баҫҡан рейдерҙарға тура килһә, бөтә йәрәхәтләнеүселәрҙең ҡалған яртыһы шыуыу стажы бер йылдан кәм булғандар иҫәбендә. Тәжрибәле райдерҙар һирәк ҡазалана, әммә уларҙың алған йәрәхәттәре, ғәҙәттә, ауыр йәрәхәттән һанала[11].
Йәрәхәттәрҙең өстән ике өлөшө — күкрәк, арҡаға, башҡа өстән бер өлөшө аяҡтарға тура килә, был сноубордты ҡазаланыуҙың өстән ике өлөшө аяҡтарға тура килгән тау саңғыһы спортынан айырып тора. Йәрәхәтленеүгә иң күп дусар булған ағза — ҡул суғы — сноубордсы алған йәрәхәттең яҡынса 40 % ҡул суғына тап килә, ә сноубордтағы 24 % йәрәхәттәр — ҡул суғының һыныуы. Сноубордсылар араһында бөтә ер йөҙөндә йыл һайын яҡынса 100 000 кеше ҡул суғын һындыра.[12] Шуға күрә ҡул суғын һаҡлау сараһын (айырым йәки бирсәткәгә беркетелгән) күреү кәңәш ителә. Йыш ҡына уларҙы ҡулланыу яңы шыуа башлағандар өсөн мотлаҡ тип иҫәпләнелә, һәм уларҙы ҡулланыу ҡазаланыуҙы ике тапҡырға кәметә[13]. Сноубордсыларға дөрөҫ йығылыу ҡағиҙәһен дә белергә тәҡдим ителә, был осраҡта, йығылмаҫ өсөн ҡулды тура ҡуймаҫҡа кәрәк (ҡалҡыулыҡтан этәрелгәндә), сөнки 90 градусҡа бөкләнгән ҡул суғының һынып ҡуйыу ихтималлығы арта. Шулай уҡ ҡул суғының йәрәхәтләнеүен иҫкәртеү сараһы булып, уға күнекмәләр эшләү ҙә тора.
Башты йәрәхәтләү ҡурҡынысы саңғысыларҙыҡы менән сағыштырғанда ике-алты тапҡырға юғары. Шлемдар файҙаланырға тәҡдим ителә, шулай уҡ күҙҙе һаҡлау сараларын да (уларҙы физик яҡтан да, шулай уҡ ультрафиолеттың интенсив сағылышынан да ҡазаларға мөмкин). Хатта көн болотло булғанда ла ультрафиолеттан һаҡлаусы күҙлектәр кейергә тәҡдим ителә[14]. Ультрафиолеттан һаҡлай алмаған ҡараңғылатылған күҙлектәр менән файҙаланырға ярамай, сөнки күҙ күреме диапозондағы яҡтылыҡтың сифатын кәметеүгә яуап итеп, күҙ үҙенең алмаһын киңәйтә, был иһә күҙгә ультрофииолеттың артыҡ күп эләгеүенә килтерә. Ультрофиолет миҡдарының артыҡ йоғонтоһо аҫтында бер аҙ ваҡыттан һуң (бер нисә сәғәттән һуң) күҙгә ҡом һипкәндәге кеүек әсеттереү башлана (был күҙҙе өтөп алып барыусы конъюнктивтың тәүге билдәһе), нурланыш ярайһы уҡ ҙур булһа, мөгөҙсәнең дә зыян күреүе ихтимал. Күҙлек һатып алғанда, күк йәки шәмәхә төҫөндәге фильтрҙарға өҫтөнлөк бирер кәрәк (фильтр яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғо 450 нм бәләкәй булғанды үткәрергә тейеш түгел), йәшел, һары, ҡыҙыл төҫтәге күҙлектәргә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Һары йәки һары-хәнәүәт төҫтәр күҙ күреме контрасын дүрттән бергә тиклем арттыра, был насар күренгән ваҡытта шыуыу өсөн бик яҡшы. Поляризацион фильтрлы күҙлектәр ерҙән кире сағылған яҡтылыҡҡа ҡаршы тора алалар (мәҫәлән, ҡарҙың емелдәүенә), әммә күктән төшкән яҡтылыҡҡа һәм таралыусы яҡтыллыҡҡа ҡаршы улар көсһөҙ (сөнки бындай яҡтылыҡ полярлашмаған)[15].
Саңғы нығытмаларынан айырмалы рәүештә, сноуборд нығытмаларының барыһы ла йығылған ваҡытта ла айырылмаҫлыҡ итеп проектланған. Табандың нығытып ҡуйылыуы йәрәхәттәр һанын кәметә, мәҫәлән, сноубордта алған тубыҡ йәрәхәте 15 %, саңғы менән шыуғанда 45 % тәшкил итә. Тубыҡтарҙың типик яралары булып, һеңерҙәрҙең ҡазаланыуы тора, ә һөйәктәрҙең һыныуы — һирәк күренеш. Сираҡ һөйәгенең һыныу ла һирәк була, ул үксә менән балтыр ҡазаһының яҡынса 20 % тәшкил итә. Таран һөйәге лә һирәк һына, башҡа спорт төрҙәренә ҡарағанда, сноубордта йәрәхәтләнеүҙең яҡынса 2 %. Тубыҡтарҙы һаҡлау өсөн махсус тубыҡлыҡтар ҡулланалар, ул сираҡ һөйәгенеке менән уртаҡ булырға мөмкин (ул сираҡ һөйәген йығылған саҡта осло мөйөшлө нәмәләрҙән һаҡлай).
Видео[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сноубордингтың ҡатмарлылығы һәм үҙенсәлекле булыуы уның тураһында сифатлы фильмдар төшөрөүҙә лә ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Был йүнәлештә эшләүсе махсус кинокомпаниялар бар:
- Absinthe Films
- Farm Brain
- Isenseven
- Mack Dawg Productions
- Production Movie Pirate
- StereoTactic (Рәсәй)
Сноуборд тураһындағы фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Академия сноуборда (инг.)баш. (инг.)баш.[16] (1996)
- Искусство полёта 3D (инг.)баш. (инг.)баш.[17] (2011)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сноуборд олимпия уйындарында
- Сноуборд буйынса Донъя чемпионаты
- Сноуборд буйынса Донъя кубогы
- Пара-сноуборд
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 История сноуборда (рус.). Федерация горнолыжного спорта и сноуборда России. 21 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ ИСФ или ФИС?
- ↑ В соответствии с правилами ФИС 2014 года.
- ↑ ADVERTISING RULES 2013/14 SNOWBOARD
- ↑ Олимпийский комитет России: Параллельный слалом в сноуборде исключён из программы Олимпийских зимних игр
- ↑ Snowboard — FIS-SKI
- ↑ Спорт высших достижений — Министерство спорта Российской Федерации
- ↑ Фрирайд, фристайл, джиббинг и другие виды сноубординга
- ↑ Snowboarding Safety & Guidelines @ ABC-of-Snowboarding
- ↑ Roberts William O. Bull's Handbook of Sports Injuries — McGraw-Hill Medical, 2004. — P. 550. — ISBN 0071402918.
- ↑ Roberts William O. Bull's Handbook of Sports Injuries — McGraw-Hill Medical, 2004. — P. 555. — ISBN 0071402918.
- ↑ Snowboarding Injuries — Wrist Fractures @ ABC-of-Snowboarding Ҡалып:Webarchive
- ↑ Roberts William O. Bull's Handbook of Sports Injuries — McGraw-Hill Medical, 2004. — P. 556. — ISBN 0071402918.
- ↑ Sports Injuries, Their Prevention and Treatment — Martin Dunitz, 2001. — P. 464. — ISBN 1853171190.
- ↑ Выбор горнолыжных очков @ ski-school.ru
- ↑ Академия сноуборда (Video 1996) — IMDb
- ↑ Искусство полета 3D (2011) — IMDb


text:
Бәрәңге
Бәрәңге (шулай уҡ картуф, лат. Solanum tuberosum) — күп йыллыҡ, тамырындағы бүлбеләренән (бәрәңгеләренән) үҫә торған культуралы үҫемлек; Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһендәге эт ҡарағаты ырыуынан күп йыллыҡ бүлбеле үҫемлек; крахмаллы йәшелсә культураһы. Аҙыҡ, мал аҙығы булараҡ һәм техник маҡсаттарҙа үҫтерелә.
Йөкмәткеһе
Үҫемлектең тарихы
Был үҫемлекте Көньяҡ Америка индейҙары бынан ун дурт мең йыл элек уҡ белгәндәр. 1565 йылда уны Испанияға килтерәләр. Һуңыраҡ инглиз моряктары уны Бөйөк Британияға алып ҡайталар. 1740 йыл тирәһендә «икенсе икмәгебеҙ» Германияла, Италияла, Бельгияла, Францияла күренә башлай. Шулай ҙа яңы, ят культура үҙенә юлды тиҙ генә таба алмай әле. Ҡатын-ҡыҙҙар уның сәскәһен биҙәнеү өсөн сәстәренә ҡаҙаған. Күп кенә илдәрҙә уны «шайтан алмаһы» тип тә йөрөткәндәр. Уны үҫтереү гонаһ тип һаналған.
Францияла аптекарь Пармантье "ер алмаһын" үҫтереүгә күп көс һала. 1785 йылдың авгусында Людовик ХVI картуфтың сәскә атҡан һабағынан яһалған гөлләмәне һәм бер кәрзин өлгөргән уңышты бүләк итәләр. Картуфты шул ук көндө бешереп, королдең өҫтәленә ҡуялар. Шул мәлдән инде был ризыҡҡа ҡараш үҙгәрә. Ул табындарҙа ныҡлы урын ала.
Рәсәйҙә картуф үҫтерә башлау Пётр I исеме менән бәйле. Ул Голландияла сағында Рәсәйгә бер тоҡ картуф ебәрә. Әммә ул заманда картуф киң таралмай. 1765 йылда Екатерина II сит илдән картуф һатып алыу һәм Рәсәйҙә таратыу тураһында указ сығара. Рәсәйҙә картуф тиҙ генә таралмай, халыҡ картуфтың алмаһын ашап күпләп ағыулана.
Картуфты үҫтереү
Картуфты үҫтереү өсөн шытып сыҡҡан бүлбеләрҙе, ер температураһы 18—20 градусҡаса йылынғас, ултырталар. Шытҡыларҙан оҙон аҡ тамыр үҫеп сыға, аҡ тамырҙың осонда яңы бүлбеләр барлыҡҡа килә.
Бәрәңге бүлбеһенән 50—80 см бейеклектә 3—6 йәшел йәки миләүшә (антоциан) төҫтәге һабаҡлы ҡыуаҡсыҡ үҫемлек үҫеп сыға. Беренсе япраҡтар үҫеп сыҡҡас, һабаҡ ҡуйынынан ер аҫтында 15—20 см тиклем оҙонлоҡтағы бәбәктәр барлыҡҡа килә, улар, осҡа табан йыуанайып, яңы бүлбеләр хасил итә. Бүлбеләрҙә спираль буйынса урынлашҡан күҙҙәрҙә 3—4 бөрө була. Ғәҙәттә, урта бөрө шытып сыға, ул зарарланған осраҡта ғына башҡалары шытып үҫә башлай. Бәрәңге бүлбеләре йомро, оҙонса һ.б. формала була; эсе аҡ, тышҡы яғы аҡ, һары, ал-ҡыҙғылт, зәңгәрһыу төҫтә. Тамыр системаһы суҡ һымаҡ, сағыштырмаса зәғиф үҫешле.
Бәрәңге вегетатив юл менән, башлыса, бүлбеләрҙән (селекция маҡсатында — орлоҡтан) үрсетелә. Генератив юл менән үрсетелгән бәрәңгенең продуктлылығы кәм була. Үҫемлекте осонан, күҙҙәренән, шытымдан, һабағынан да үрсетергә мөмкин. Бәрәңге бөрөләре тупраҡта 5—8°С йылылыҡ булғанда шыта башлай. Тишелеп сығыу өсөн иң уңай температура — 15—20 °C, фотосинтез, һабаҡ, япраҡ үҫеү, сәскә атыу өсөн — 16—22 °C. Бәрәңге бүлбеләре төнгө температура 10—13 °C булғанда яҡшы үҫә. Юғары температурала (төндә 20 °C һәм унан да юғары булһа) бәрәңгенең йылылыҡ үҙлектәре боҙола. Температура —2 °C-тан түбәнерәк булһа, бәрәңге үҫемлеге ҡырауҙан зарарлана. Бәрәңгенең транспирация (һыуҙы парға әйләндереү) коэффициенты уртаса 400—500. Сәскә атыу осоронда, һабаҡтары иң ныҡ үҫеп, бүлбеләр барлыҡҡа килгән ваҡытта, бәрәңгегә иң күп дым һәм туҡландырыу талап ителә. Бәрәңге уңышы гектарынан 200—250 центнер булғанда, үҫемлек тупраҡтан 100—175 кг азот, 40—50 кг фосфор, 140—230 кг калий ала. Бәрәңге үҫтереү өсөн ҡара тупраҡ, һоро урман тупрағы, кәҫле көл һымаҡ, механик составы буйынса ҡомһол, еңел һәм уртаса балсыҡлы тупраҡ ҡулай һанала.
Селекционерҙар картуфты үҫтереү өсөн картуф алмаһының емешен файҙалана.
Составы
Бәрәңге уртаса 76, 3 % һыуҙан һәм 23, 7 % (макс. 36,8 % тиклем) ҡоро матдәнән, шул иҫәптән 17,5 % (макс. 29,4 % тиклем) крахмал, 0,5 % шәкәр, 1—2 % (макс. 4,6 % тиклем) аҡһым, 1 % самаһы минераль матдәнән тора. Бәрәңге — С, В1, В2, В6, РР, К витаминдары һәм каротиноидтар сығанағы.
Картуф алмаһы (емеше)
Картуфтан әҙерләнгән ризыҡтар
Хәҙер халыҡ уны «икенсе икмәк» тип йөрөтә. Картуфтан 300-ҙән ашыу төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә бәрәңгенән крахмал, киптерелгән һәм ҡыҙҙырылған бәрәңге (чипсы), бәрәңге боламығы, һыуытылған бәрәңге (гарнир өсөн, биточки, котлет һ.б.), бәрәңге лачауы, саго һ.б. етештерлә. Крахмал — патока һәм спирт етештереү сәнәғәте өсөн сеймал. 17,6 % крахмаллы 1 тонна бәрәңгенән 112 литр спирт, 55 кг шыйыҡ углекислота, 0,39 литр араҡы майы (сивушное масло) йәки 1500 литр барда йәки 170 кг крахмал, 80 кг глюкоза, 65 кг гидрол һ.б. продукттар алырға мөмкин. Бәрәңге спирты — фармацевтика, парфюмерия һәм араҡы-шараб сәнәғәтендә, крахмалы кондитер һәм туҡыу сәнәғәтендә файҙаланыла.
Бәрәңге — мал аҙығы. Органик матдәләрҙең үҙләштерелеүе (83—97 %) буйынса, башҡа тамыр аҙыҡтар кеүек, бәрәңге лә үҫемлек аҙыҡтары араһында алдынғы урындарҙың береһен биләй. Бер майҙан берәмегенән уртаса ғына уңыш алғанда ла, үлән һәм орлоҡ культураларына ҡарағанда бәрәңге туҡлыҡлы матдәләрҙе күберәк бирә. Юғары уңыш бирә торған, киң таралған культура булғас, халыҡ яратып үҫтерә.
Картуфтың ҡоротҡостары
Картуфтың иң ҡурҡыныс ҡоротҡостары булып колорадо ҡуңғыҙы һанала. Ул картуфтың йәшел япрағын һәм бәрәңгеһен ашай. Шулай уҡ киң таралған вирус ауырыуы — фитофтороз. Был ваҡытта картуфтың һабағы ҡарайып кибә.
Бәрәңге төрлө ауырыуҙарға бирешеүсән: бәшмәк ауырыуҙары — фитофтороз, макроспориоз, ҡутыр; бактериаль ауырыуҙар — ҡараяҡ, божра һымаҡ серек; вируслы — «тимгелле тап», япраҡтың төрөлөүе һ.б.; бәрәңге бүлбеһендә һәм һабаҡта була торған нематодалы (йомро) селәүсендәр менән зарарлана. Ҡоротҡостарҙан колорадо ҡуңыҙы, ҡаты ҡорт, ялған ҡаты ҡорт, сиңерткә, болон күбәләге, гамма-күбәләк, лайлалы ҡусҡар иң ҡурҡыныслыларҙан һанала.
Ҡыҙыҡлы фактар
- Бельгияла картуф музейы бар. Уның экспонаттары — картуф тарихына бәйле почта маркалары, картиналар һ.б.
- Ҡайһы бер тропик утрауҙарҙа картуф аҡса берәмеге урынына йөрөй.
- Картуфҡа бағышланған шиғырҙар һәм балладалар бар.
- Исландияла картуфтан араҡы етештерәләр.
- 2000 йылда Минск ҡалаһында картуфҡа һәйкәл ҡуялар.
- Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 2008 йылды халыҡ-ара картуф йылы тип иғлан итте.
Иҫкәрмәләр
Һылтанмалар
- Хәйуллин М. М. Картуф // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486
- Бәрәңге // Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008.
- Бәрәңге — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Статья о картофеле в энциклопедии «Кругосвет»


text:
Йырламайса нисек түҙәйем?
28 декабря 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Йыр-моң йәшәр.
Тыуыр шағирҙар ҙа
Ерҙә һандуғастар булғанда...
(Мәрйәм Күсмәева).
"Телевизорҙан моңло йыр ишетеп ҡалһам, бар эшемде ташлап, шул йырҙы тыңлайым, көнө буйы иҫтә ҡалған юлдарын көйләп йөрөйөм”, - ти 25 йыл мәҙәниәт хеҙмәткәре булып эшләгән Зоя Риф ҡыҙы Кәримова. 30 йылдан артыҡ хеҙмәт стажының 25 йылы, ысынлап та, тыуған ауылы сәхнәһендә үткән.
Тыуыр шағирҙар ҙа
Ерҙә һандуғастар булғанда...
(Мәрйәм Күсмәева).
"Телевизорҙан моңло йыр ишетеп ҡалһам, бар эшемде ташлап, шул йырҙы тыңлайым, көнө буйы иҫтә ҡалған юлдарын көйләп йөрөйөм”, - ти 25 йыл мәҙәниәт хеҙмәткәре булып эшләгән Зоя Риф ҡыҙы Кәримова. 30 йылдан артыҡ хеҙмәт стажының 25 йылы, ысынлап та, тыуған ауылы сәхнәһендә үткән.
Владимир Путиндың матбуғат конференцияһы
28 декабря 2016 йыл | Сәйәсәт, Йәмғиәт
23 декабрҙә Владимир Путин тура эфирҙа журналистар менән аралашты. Инде 12-се тапҡырға уҙғарылған асыҡтан-асыҡ аралашыу 3 сәғәт 50 минут барҙы. Ошо арауыҡта ил етәксеһе 32 һорауға яуап биреп өлгөрҙө.


text:
Фото:
Белорет «Ирәмәл» тәбиғәт паркын булдырыуҙа ярҙам итергә әҙер
Фото:
Белорет «Ирәмәл» милли тәбиғәт паркын булдырыуҙа ярҙам итергә әҙер. Был турала шәмбе көндө БР Хөкүмәте Президиумының күсмә ултырышында Белорет районы башлығы Владислав Миронов хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, район буласаҡ парктың дирекцияһын Белорет районының Николаевка ауылында урынлаштырырға әҙер.
Парк булдырырға планлаштырыуҙарына бер нисә йыл. Әммә бығаса проектты тормошҡа ашырыу финанслау етмәүе арҡаһында даими кисектерелеп килде. Ағымдағы йылдың көҙөндә Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов был мәсьәләге үҙе иғтибар биреп, парк төҙөлһөн өсөн барыһын да эшләргә вәғәҙә бирҙе.
— Парк булдырыу йәнә был объект өсөн берәүҙең дә яуаплылыҡ алырға теләмәүе арҡаһында һуҙылды, — тине Президент. — Әгәр Белорет районы был йүнәлештә эшләргә әҙер икән, беҙ парк дирекцияһын Николаевкала урынлаштырыу тәҡдимен хуплаясаҡбыҙ.
Белорет һәм Учалы райондары биләмәләрендә планлаштырылған парк Ирәмәл тауы янында мәҙәниәтле туризм ойоштороу өсөн инвестициялар йәлеп итергә һәм бындағы ер-һыуҙарҙың уникаль тәбиғи байлығын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирәсәк.


text:
Журнал тураһында / Архив
05-2017
Һаумы, сағыу ҡояш! Һаумы, Еңеү яҙы! Һаумы, һаумы, йәмле май айы! Һәм дә һаумыһығыҙ, ҡәҙерле балалар, атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр — "Аҡбуҙат”ыбыҙҙың тоғро дуҫтары! — тип сәләмләйбеҙ һеҙҙе.
Бик оҙаҡ көттөрҙө беҙҙе йылы көндәр. Ҡарлы, боҙло һыуыҡ айҙар артта тороп ҡалды. Хәҙер инде урамда гөрләүектәр йүгермәй, ҡарҙан асылған ерҙәрҙә ҡар һыуҙарына кинәнеп бәпембәләр күҙҙәрен аса. Урмандарҙа, ял парктарындағы хәтфә үлән араһына бөрсөк-бөрсөк аҡ ынйылар, гүйә, меңләп һибелгән. Оҙаҡламай алма, муйыл, миләш, сейә, ағастары ла ап-аҡ сәскәләргә күмелер. Бына шундай йәмле, иҫ киткес һоҡландырғыс ай ул — май айы. Бөйөк Еңеү көнө, Яҙ һәм Хеҙмәт байрамдары, һуңғы ҡыңғырауҙар!..
Шуға ла беҙ "Аҡбуҙат”ыбыҙҙың эске йөкмәткеһен дә, биҙәлеш өлөшөн дә тап ошо йәмле май айына оҡшатырға тырыштыҡ. Һәм бына ошо теләктәрҙе ишеткәндәй, Динә апай Талхина ла күстәнәскә "Ынйы сәскәләре”, тип аталған әкиәтен алып килгән. Ә ундағы, мөғжизә илендә, Ер ҡыҙы Ләйсән менән бармаҡ буйлы ғына сәскәләр тылсымсыһы Гөлмөғжизә осрашҡан... Ә инде ынйыҡайҙарҙың нисек итеп барлыҡҡа килеүе һәм быяла көпшә менән аҡ болоттоң серен, журналыбыҙҙан үҙегеҙ уҡып белерһегеҙ.
Миҙал таҡҡан олатайҙар
Байрамдан ҡайтып килә...
Ә һеҙ беләһегеҙме, ҡайҙа барғандар икән улар? Ә нишләп миҙал, орден таҡҡандар? Эйе, ҡәҙерле радиотыңлаусыларыбыҙ, был байрамды барыһы ла белергә тейеш. Ул 9 май — беҙҙең Еңеү байрамы көнө. Бөйөктәрҙән бөйөк байрам! Олатай, өләсәйҙәрҙең дүрт йыл буйы барған көсөргәнешле ҡаты һуғышта ҡатнашып, йәнен-тәнен аямай рейх һалдаттарына ҡаршы яуҙа еңеү яулаған көн ул. Быны һис тә оноторға ярамай, дуҫтарым! Уларҙың күкрәктәрен биҙәгән миҙал, ордендар ҙа күрһәткән батырлыҡтары, ҡаһарманлыҡтары өсөн бирелгән. Рәфиғә апай Ғәлиуллинаның "Олатайҙарыма” тип аталған шиғырынан ине әле уҡып киткән юлдар. Шағирәнең дә үҙенең тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта алмаған олатаһына, сит ерҙә ятып ҡалған батыр яугирҙәргә арнаған ижады тап бына ошо хаҡта. һәм шунда уҡ:
Ерҙә тормош дауам итһен,
Йәшәһен, тип, ейәндәр, — тигән юлдарҙа, киләсәккә ҙур өмөт бағлап, олатаһының әйтелмәгән һүҙҙәре менән дауам иткән ул шиғырын.
Ғөмүмән, Еңеү байрамы тураһында "Аҡбуҙат”ыбыҙҙың һәр бер битен тултырып яҙһаҡ та аҙ булыр һымаҡ. Һәм шул мөмкинселектән файҙаланып тағы ла бер яугиребеҙ — башҡорттарҙан иң беренсе Советтар Союзы Геройы исемен алған Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫлановтың телгә алып үтәйек. Уның һуғыш яланында күрһәткән батырлыҡтары тураһында беҙгә Фәрит ағай Вахитов яҙған. Тулы хикәйәне шулай уҡ "Аҡбуҙат” биттәрендә уҡый алаһығыҙ.
Оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ һеҙгә, һуғыш һәм хеҙмәт батырҙары, хөрмәтле ветерандар!
"Бәпембә”нең биттәрендә Фәүзиә Рәхимғолова конкурсында ҡатнашыусы тиҫтерҙәрегеҙҙән шиғри гөлләмә. Был һанда Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылының 4-се класс уҡыусылары: "Яҙ”, "Шатлыҡ килә”, "Һағынып көткән” исемле шиғырҙары менән бәйгегә сыҡҡан. Шулай уҡ Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбенән Яҙгөл Иҙелбаева ла үҙенең "Еңеү һалдаты”, тип аталған ижад емешен яҙған. Ә инде Өфө ҡалаһынан Әмелиә Фассалова рәссам булырға хыяллана икән һәм үҙенең һүрәттәрен төшөрөп "Аҡбуҙат”ҡа ебәргән. Афарин!
Балалар, уҡытыусылар белем биреүҙән башҡа шиғырҙар ҙа ижад итә икән! Бына Дәүләкән районы Ҡорятмаҫ ауылда йәшәгән Миңзәлә апай Хәлилова ла кү-үп итеп төрлө ҡош-ҡорт, йорт хайуандары, йәнлектәр тураһында шиғри күстәнәс алып килгән. Муйнағы ла, бәрәсе лә, быҙауы ла, бесәйе лә, хатта үҙҙәре һалып кергән яңы өй, уны уратып үҫкән бәпембә тураһында ла яҙған ул. Һай, афарин, бар яҡҡа ла өлгөр, Миңзәлә апай! Ә һеҙҙең ниндәй ҡош-ҡортоғоҙ, йорт хайуандарығыҙ бар? Һеҙ ҙә шул турала шиғырҙар яҙып ебәрегеҙ!
Күңелле математика рубрикаһы. Йорт хайуандары менән урман, ҡыр йәнлектәре ярыша. Ләкин улар, мәктәптә уҡымағас, ҡушып-ала белмәйҙәр. Бәлки, һеҙ математика серҙәре менән бүлешерһегеҙ? Ҡайһы команда еңгән? Әллә инде дуҫлыҡ өҫтөнлөк алғанмы? Быны белер өсөн журналыбыҙҙың мөхәррире Зөбәйҙә Исламова әҙерләгән 8-9-сы биттәрҙәге уйын буйлап сәйәхәт ҡылығыҙ. Уңыштар һеҙгә!
Ә иң-иң уртала, шыма ғына ҡағыҙҙа, һеҙҙе тағы бер уйын көтә. Быныһы инде — "домино” уйыны! Һәр бер тура мөйөштө билдәләнгән еренән ҡырҡып алып карточкалар эшләгеҙ. Бер-береһенә оҡшаған һүрәттәрҙе эҙләп табығыҙ ҙа өйҙәге яҡындарығыҙ менән уйынға рәхим итегеҙ!
"Әкиәтем әкәйле” — ниндәй матур рубрика бит был, дуҫтар! Ә эстәлеге икеләтә, өсләтә матурыраҡ. Ни өсөн тиһегеҙме? Сөнки унда, балалар, һеҙҙең үҙегеҙ ижад иткән хикәйә, әкиәттәрегеҙ баҫылып сыға. Билдәле булған ағай, апайҙар менән бер булып "Аҡбуҙат” журналы биттәрендә тик үҙеңдең генә ижад емешеңде күреү — ниндәй ҙур баһа! Бына журналыбыҙҙың 5-се һанында ла Өфө ҡалаһы Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһының 1”Б” класы уҡыусыһы Аделина Кейекбаеваның "Дуҫлыҡ нимәнән башлана?”— тип аталған әкиәтен тәҡдим итәбеҙ. Бөҙрәкәй менән Ҡатыморон кемдәр улар? Был турала үҙегеҙ уҡып белерһегеҙ. Шулай уҡ Ғафури районы Юрмаш башланғыс белем биреү мәктәбенең 1-се класс уҡыусыһы Мәҙинә Хәбибуллинаның да "Бабай һәм уның дуҫтары”, — тип аталған әкиәте бар. Ундағы һүрәтләнгән изгелек һәм яҡшылыҡ, үҙ-ара йылы мөнәсәбәт һеҙҙең күңелгә лә бик хуш килер.
Артабан Миңлегөл Тайсина апайығыҙҙың талпан тураһындағы хикәйәһе менән танышырһығыҙ. Ул "Зарарлы бөжәк” исеме аҫтында бирелгән. Май, июнь айҙарында бик күпләп ауға сыға был бөжәктәр. Унан нисек һаҡланырға, урман, ҡырҙа үҙеңде нисек тоторға? Был турала ошо хикәйәне уҡығас белерһегеҙ. Ғөмүмән, йәй — эҫе көндәрҙә һаҡ, иғтибарлы булығыҙ!
"Изге эш”, тип атала икенсе бер хикәйә. Уны тәбиғәтте һаҡлау йылына ҡарата журналыбыҙҙың даими авторы Виктория Гаптарь яҙған. Бында һүҙ Илгизә исемле ҡыҙҙың изге эш эшләргә теләгәнен һәм уның да олатаһы кеүек мәңгелек имән ағас ултыртыуы тураһында бара. Был бик фәһемле хикәйәне уҡығас, бәлки һеҙҙең дә берәй изге эш эшләгегеҙ килер. Руссанан Зөбәйҙә Исламова тәржемә итте.
Шулай уҡ иғлан ителгән "Оҫта ҡулдар” конкурсы бәйгеселәренең ижад эштәре менән журналыбыҙҙың 3-сө, 4-се тышҡы биттәрендә танышырһығыҙ.
Ғәҙәттәгесә, "Аҡбуҙат”тың һәр битен Майя Ҡәйүмова, Артур Василов, Ирина Әхмәҙуллина, Азамат Ғарипов, Сулпан Билалова, Салауат Гиләзетдинов һәм башҡа рәссамдарҙың бай йөкмәткеле, сағыу һүрәттәре, башватҡыстар, кроссвордтар биҙәп тора.
Киләһе осрашҡанға тиклем, һау булығыҙ!


text:
Әбү-Дәби
Әбү-Дәби[4] (ғәр. ابوظبي — ғәзәл атаһы) — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең һәм Әбү-Дәби әмирлегенең баш ҡалаһы. Илдең сәйәси, сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәге, уның БҒӘ ВВП-һына индергән өлөшө 56 % тәшкил итә(2008). Ҡалала 1 000 000 кеше йәшәй[5] (2013).
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әбү-Дәби 1760 йылда барлыҡҡа килгән[6][7]. Археологик тикшереүҙәр был урында б.э.т. 3 мең йыл элек кеше йәшәгәнлеген асыҡлаған.
БҒӘ-нең баш ҡалаһы нисек барлыҡҡа килгәнлеге тураһында легенда ла бар. Ғәрәптәр- Лива оазисы һунарсылары бер ғәзәлде күреп ҡалып, баҫтыра башлағандар. Ғәзәл сүл буйлап оҙаҡ ҡасып йөрөгән, шулай йөрөй торғас, һунарсыларҙы Фарсы ҡултығы ярына килтереп сығарып, һыуға ташланған да утрауға йөҙөп барып еткән. Һунарсылар уның артынан һыуға ташланалар һәм ғәзәл уларҙы эсер һыулы сығанаҡҡа килтерә. Шуның өсөн рәхмәт йөҙөнән һунарсылар ғәзәлде тере ҡалдыра, ә шунан йыраҡ түгел барлыҡҡа килгән ҡасабаны «ғәзәл атаһы», йәғни Әбү-Дәби (башҡортса ҙәби тип тә уҡырға була) тип атай башлайҙар[8].
XVIII быуатта Әбү-Дәби форттан һәм ҡәлғә эргәһенән яр буйлар теҙелгән балыҡсылар ҡыуышынан тора[8]Ҡалып:Не АИ. XX быуат уртаһына тиклем урындағы халыҡтың төп кәсебе балыҡ тотоу һәм диңгеҙҙән ынйылы ҡабырсаҡ сығарыу була. 1793 йылда ҡасабаны Әбү-Дәби әмирлегенең шәйехтәре үҙ резиденциялары өсөн файҙалана башлай[6].
Ҡала үҫеше өсөн бик мөһим ваҡыиғалар 1958 йылда була — Әбү-Дәби янында тәүге нефть ятҡылыҡтары асыла[9]. Ҡала илдең нефть сығарыу буйынса үҙәгенә әүерелә. 1960-сы йылдарҙа Әбү-Дәби бәләкәй генә балыҡсылар ҡасабаһы булһа, 30 йылдан ул урамдары киң, һанһыҙ күктерәр йорттар ҡалҡып сыҡҡан мегаполисҡа әүерелә[8]Ҡалып:Не АИ. Бигерәк тә 1968 йылда биш йыллыҡ үҫеш планы ҡабул ителеү этәргес көс булып сыға;1971 йылда Әбү-Дәби Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең ваҡытлы баш ҡалаһына әүерелә. 1996 йылда ҡала БҒӘ-нең даими баш ҡала статусы ала[7].
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала Фарсы ҡултығының көньяҡ-көнсығыш яғы утрауында материктан сирек километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Утрауҙы материк менән өс автомобиль күпере бәйләй (2010 йыл аҙағына)[6].
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климаты тропиктарға хас, сүллек. Әбү-Дәби донъяның иң эҫе ҡалаларының береһе. Яуым-төшөм бик әҙ (йылына 50 мм самаһы), йәйгеһен температура 50 °C -ҡа етә яҙа. Ҡышҡы осорҙа һауа температураһы бер аҙ түбәнәйә. Иң йылы ай — август, уртаса температура +35,2 °C. Дүбәй климаты менән сағыштырғанда яуым-төшөм тағы ла әҙерәк, йәй тағы ла әҫерәк, ә ҡышҡыһын — һалҡынсараҡ.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәрән һыулы диңгеҙ порты Зәид. Халыҡ-ара Әбү-Дәби аэропорты[6].
Төп транспорт төрө — такси. Автобустар селтәре бар, туҡталыштарға өлөшләтә кондиционер ҡуйылған.Үҙәк автовокзалдан автобустар Әбү-Дәбигә ҡараған ҡалаларға ла (Әл-'Әйн, Мәҙина Зәед), башҡа әмирлектәргә лә йөрөй. 2015 йылда метро төҙөлөп бөтә. Ҡалала заманса материалдар менән эшләнгән һәр яҡҡа өсәр рәтле юлдар. Ғәҙәттә төньяҡтан көньяҡҡа — юлдар (ингл. Roads), ә көнбайыштан көнсығышҡа урамдар урынлашҡан (ингл. Streets). Урамдар уртаһынан бүлеп һыҙат ҡалдырыла, уға ғәҙәттә пальмалар ултыртылған.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әбү-Дәбинең иҡтисади хәле уның нефть һәм газ сығарыусы эре региондың административ, финанс һәм транспорт үҙәге булып тороуы менән билдәләнә, бында хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе ныҡ үҫешкән, иҡтисадында дәүләт секторы ҙур урын тота[6].
Әбү-Дәби ҡала ситендәге Үмм-әнн-Нәр биҫтәһендә бик ҙур нефтехимик комплекс эшләй. Нефтт экспортҡа өлөшләтә Әбү-Дәбинең Зәид порты аша сығарыла. Икенсе биҫтәһе Әл-Муссафахта цемент, торба етештереүсе һәм и суднолар эшләүсе заводтар урынлашҡан. Шулай уҡ пластмасса, мебель, медицина ҡорамалдары етештерелә[6][7].
Ҡалала — финанс учреждениелары: халыҡ-ара фонд биржаһы, тауар биржаһы, финанс фьючерстары биржаһы, клиринг палатаһы, эре банкылар (шул иҫәптән Әбү-Дәби Милли банкыһы урынлашҡан[6].
Архитектураһы һәм иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың төп хеҙмәт тормошо — хөкүмәт учреждениелары һәм эре компаниялар офистары — Әбү-Дәбинең төньяҡ өлөшөндәге бер нисә кварталында ҡайнай, улар ҡаланың иҫ киткес матур яр буйына — 7 км оҙонлоҡтағы Корнишҡа терәлеп тора[7]. Ҡаланың был өлөшөндә заманса күп ҡатлы, күктерәр бейек йорттар тығыҙ урынлашҡан, шул арҡала Әбү-Дәбине был прозван «Яҡын Көнсығыштың Манхеттены» тип атайҙар. Ҡаланың башҡа өлөшө — бай кешеләрҙең виллалары һәм таунһаустары. Ҡалала 20 ағастар ултыртылған урындар һәм парктар, уларҙы һуғарыр өсөн һыуҙы тоҙҙан таҙартыу ҡоролмалары файҙаланыла. Заманса төҫкә ҡала уҙған быуаттың 80-се йылдарында, уның менән уҙышҡан Дүбәйҙән дә алда ингән. Әлеге ваҡытта Әбү-Дәби Дүбәйҙән ҡалышмаҫҡа тырыша, метро төҙөү [һәм Саадиәт утрауы төҙөү хыялы менән яналар, уны ҡаланың төньяҡ-көнсығышында төҙөргә йыйыналар[8]Ҡалып:Не АИ.
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп ҡомартҡыларҙың иң баһаланғаны — шәйех Зәйед мәсете, ул донъяла иң ҙурҙарынан, ә БҒӘ-лә иң ҙуры. Корниш яр буйында яңыртып төҙәтелгән верфь бар, унда ғәрәптәрҙең боронғо ағас кәмәләре — доу яһала. Ошонда уҡ Әл-Хусн форты, ул боронғо Әбү-Дәбинең беҙҙең көндәргә килеп еткән һирәк архитектура ҡоролмаларының береһе;бында хәҙер Документация һәм тикшеренеүҙәр үҙәге, унда әмирлектең архивы һаҡлана[8]Ҡалып:Не АИ.
Башҡа иҫтәлекле урындарынан:
- Ferrari World— Феррариның тәүге тематик паркы, донъя йөҙөнөң бина эсендә урынлашҡан бик ҙур күңел асыу урыны .
- Al Bahar — парлы башня-небоскрёбтар, фасадтары уникаль — «хәрәкәтләнеп тороусан».
- Capital Gate — ауып барған башня.
- Aldar HQ — түңәрәк небоскрёб.
Ҡала үҙәгендә заманса мәсеттәр һәм фонтандар («Далла», «Ынйылар», «Осор аҡҡоштар» һәм башҡалар)[8].
Ике йылға бер ҡалала IDEX халыҡ-ара ҡорал күргәҙмәһе үткәрелә[6]. Нефть күргәҙмәһендә туристар төбәк тарихы буйынса видео- һәм аудиоматериалдар менән таныша ала. Ҡалаға яҡын ғына мәҙәни-этнографикӘл-Муссафах ауылы бар, унда илдең тарихи йәшәү рәүеше күрһәтелгән; ял һәм байрам көндәрендә туристар ғәрәп йырҙары һәм бейеүҙәрен тамаша ҡыла ала. Ҡала ҡунаҡтарында шулай уҡ боронғо кәсептәр — туҡыу, сиратыу һәм сигеү ҙә ҡыҙыҡһыныу уята[8].
Социаль өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылдан немец архитекторы Германом Тильке проекты буйынса эшләнгән Яс Марина тип аталған яһалма утрауҙа Әбү-Дәби гран-приһына Формула-1 уҙыштары үткәрелә.
2009 йылдың 9 — 19 декабрендә Әбү-Дәбинең «Шәйех Зәйед» һәм «Мөхәммәд бин Зәйед» стадиондарында футбол буйынса клуб чемпионаты үткәрелде.
Әбү-Дәбиҙә «Аль-Джәзирә» спорт клубы, «Әл-Вахд» футбол клубы урынлашҡан.
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала бер нисә эре уҡыу йорто, шул иҫәптән, Юғары технологик колледж, Шәйех Зәйед исмендәге университет бар[6].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Густерин П. В. Города Арабского Востока — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 б. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Информационный портал Абу-Даби (ғәр.)
- Free Things to do in Abu Dhabi (инг.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ (unspecified title)
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html
- ↑ Abu Dhabi, United Arab Emirates & Houston, Texas
- ↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. редактор А. М. Комков — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — Б. 8.
- ↑ . Middle East :: United Arab Emirates. Central Intelligence Agency. 5 апрель 2017 тикшерелгән.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Воропаев А. И. Әбү-Дәби // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец — М: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — Б. 45. — 768 б. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Котляков В. М. и др. Әбү-Дәби // Словарь современных географических названий — Екатеринбург: Фактория, 2006.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Әбү-Дәби. Большая Энциклопедия Кирилла и Мефодия (2009). 13 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Лебедев В. Нефтяные «клады» эмиратов. Где они?. Издательский дом «Русские Эмираты». 9 декабрь 2015 тикшерелгән.


text:
Гавайи шәхси компанияһы асыҡ чартер самолеты самолеттарҙы рейс самолеты прокат һоҡландырҙы, минең менән йәнәш шылтыратып 808-369-9977 етеҙ оса, аяҡтар зоналарында бизнес өсөн буш булмаһын өсөн хаҡ цитата, Ғәҙәттән тыш, Шәхси самолеты менән урынлаштырылған йорт хайуандары ләззәт татыу? Булһын һеҙгә еңел һәм тиҙ ярҙам самолеты тәғәйенләнешендәге иң яҡшы компанияһы түбәндәге пункттар тиклем бара!
Бизнес өсөн-рейс, шәхси хеҙмәт шарттарын тәьмин уставы, бында хеҙмәткәрҙең эшлекле осрашыу үткәрҙе тәнәфестәр булып ала, сәйәхәттәр өсөн ҙур өлөшөн үҙ ваҡытында үткәреү. Һеҙ аласаһы һеҙ йыш ҡына рейстарҙы аэропорт килтергән һәм һеҙҙән алам һеҙҙе тәғәйенләнгән бер пункттарға яҡын йортҡа һыу яҡын., һеҙҙе сәйәхәткә барыу өсөн ер өҫтө ваҡытын ҡыҫҡартыу талап итә.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Шәхси чартер рейсы самолетын ҡаршы. Беренсе Класс Коммерция Авиакомпанияһы
Исегездә тотоғоз, ваҡыты, комфорт, ҡайһы бер кеше һүҙ уйлап һәм уңайлы булырға мөмкин, ҡасан, уларға, тип уйлайым шәхси самолетты ҡуртымға
Ваҡыт үткәнен көтөргә була мөмкин эштәре, чартер рейсы самолеты ҡуртымға әгәр һеҙ шәхси Гавайи.. Улар ваҡытты көтөп самаһы тәшкил итә. 4 өсөн 6 минут. Һеҙ үҙегеҙ рейстар башланып, шкафҡа ҡасам оҙон сиратта теркәлгән багаж, билет, хәүефһеҙлек һәм самолетты ултыртҡан..
Һеҙгә ризыҡ төрө күрһәтелә, улар һеҙҙе көтә, ликер бренд теләйем һеҙгә, дуҫтар күп һәм өләсәй һәм һезгә телем, сөнки ул үҙе менән ала. Был һеҙҙең бөтә талаптарға ярашлы булыуы бурса.
Буш һеҙ табан аласыз, интернет-Гавайи утрау йәки район аяғы-был термин, бер яҡтан кире рейс самолеттары өсөн авиация сәнәғәтендә ҡулланылған шәхси заказдар ғына буш..
Өҫтәмә мәғлүмәт алыу өсөн түбән ҡала шәхси самолетҡа үҙе яҡын булып китә, ялда гавайях тикшереү фрахтование.
Private Jet Charter Flight Service Near Me Hawaii
Аэропорт эргәһендә урынлашҡан райондар исемлегендә дәүләт һәм шәхси хеҙмәттәр һиптек беҙ һеҙҙең менән йәнәш булған кеүек, һеҙ аэрокосмос авиация осоу аппараты., https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_airports_in_Hawaii
Был барыһынан да яҡшы эшләй гонолулуҙа, Топ Төнгө сәләм, Минең тирәләй ҡунаҡханалар ресторан һәм районы күҙәтеү