text:
- Подробности
- Просмотров: 518
ИНСТИТУТТАР (лат. institutum – булдырыу, ойоштороу), төрлө махсус уҡыу йорттары (урта, юғары, квалификацияны күтәреү системаһындағы һ.б.), ш. уҡ ғилми‑тикшеренеү учреждениелары. Башҡортостанда юғары белем биреү программаһын тормошҡа ашырған беренсе И. Уҡытыусылар институты була. 1919 й. Өфөлә Физика институты, 30‑сы йй. а.х. һәм мед. И. асыла. 1941 й. респ. 7 И. була: мед., пед., а.х., Өфө сит телдәр институты, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Өфө ҡҡ. уҡытыусылар институттары. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында авиация һәм нефть И. асыла. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа респ. урындағы һәм үҙәк юғары уҡыу йорттарының И. статусын йөрөткән филиалдары асыла (Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник ин‑тының Стәрлетамаҡ филиалы, Магнитогорск тау‑металлургия ин‑тының Белорет филиалы, Мәскәү технология ин‑тының Өфө филиалы).
Башҡортостанда юғары уҡыу йорттарынан дәүләткә ҡараған Урал физик культура институтының Башҡ‑н (Өфө) һәм Стәрлетамаҡ физик культура И. (филиалдар), Рәсәй‑иҡтисад университетының Өфө И. (филиал), Юридик институт һәм дәүләткә ҡарамаған Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡ‑н соц. технологиялар И. (филиал); Халыҡ‑ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтының Белорет филиалы; Коммерция һәм хоҡуҡ институты һ.б. И. эшләй (2013). 1934 й. Өфөлә асылған Башҡ‑н халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү И. (ҡара: Мәғарифты үҫтереү институты) һәм Башҡ‑н хужалыҡ етәкселәренең һәм инженер‑техник хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү И. (Баймаҡ, Белорет һәм Ишембай филиалдары) белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү системаһындағы беренсе И. була. БР‑ҙа уҡытыу‑методик учреждениеларҙан Межотраслевой институт Профсоюз кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институты, БР‑ҙың Мәғарифты үҫтереү институты, Башҡортостан агросәнәғәт комплексы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты эшләй. 1908 й. Пастер станцияһы нигеҙендә асылған Бактериология И. (ҡара: “Иммунопрепарат”) ғилми‑тикшеренеү эшен башҡарған беренсе И. була. 20—30‑сы йй. Өфөлә ғилми‑етештереү һәм дауалау‑иҫкәртеү И. асыла: тире‑венерологик (ҡара: Тире‑венерология диспансеры), трахома (ҡара: Күҙ ауырыуҙары институты), ту- беркулёз (ҡара: Туберкулёзға ҡаршы диспансер). 1930 й. Башҡортостан ғилми‑тикшеренеү институты ойошторола, уның нигеҙендә тармаҡ ҒТИ-лары асыла: Милли мәҙәниәт институты, марксистик‑ленинсы педагогика һәм педология (ҡара: Педагогика институты), сәнәғәт (ҡара: “БашНИПИстром”), а.х. социалистик реконструкциялау, һаулыҡ һаҡлау һәм гигиена. Һуғыш йылдарында респ. Украина ССР‑ы Фәндәр академияһының И., СССР сәнәғәт ХК‑ның тармаҡ ҒТИ‑лары эвакуациялана. Улар үткәргән тикшеренеүҙәр тармаҡ ғилми учреждениеларының селтәрен киңәйтеүгә нигеҙ һала: Өфө нефть ғилми‑тикшеренеү институты (1947), Нефть эшкәртеү б‑са Башҡ‑н ҒТИ (1956; ҡара: Нефтехимия эшкәртеү институты) НИИнефтехим (1958), Бөтә Союз Үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары ҒТИ‑ның Өфө филиалы (1964; ҡара: Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институты) һ.б. Респ. Ғилми‑тикшеренеү учреждениеларынан һәм проектлау ойошмаларынан академик профилле И., ш. иҫ. Биология институты; Биохимия һәм генетика институты; Ботаника баҡса институты; Геология институты; Математика институты; Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институты; Механика институты; Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты; Нефтехимия һәм катализ институты; Органик химия институты; Социаль‑иҡтисади тикшеренеүҙәр институты; Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты; Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институты; тармаҡ ғилми- тикшеренеү И.: “БашНИИнефтемаш”, Геологоразведка скважиналарын геофизик өйрәнеү институты, Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институты, Технология һәм производствоны ойоштороу институты, Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө институты һ.б.; проект И.: “Башгипроагропром”, “Башгипроводхоз”, “Башгипронефтехим”, “Башҡортостан Промстройпроекты”, “Башнефтегазпроект” һ.б. эшләй.
А.Р.Фёдорова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 200
ТИМЕР (Ferrum), Fe, Д.И.Менделеев периодик системаһының VIII төркөм химик элементы. Тәбиғәттә 4 тотороҡло изотобы билдәле, радиоактив изотоптары бар. Көлһыу көмөш төҫөндәге һығылмалы металл, tиреү 1534 °С, t ҡайнау 2870 °С, тығыҙлығы 7874 кг/м3. 769 °С тиклем магнит үҙенсәлектәрен һаҡлай; артабан йылытҡанда структур модификацияһын үҙгәртә. Дымлы һауала еңел окислана (ҡара: Коррозия); азот, галогендар, көкөртһәм углерод м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешә; концентрацияланған азот һәм көкөрт кислоталары Т. пассивлаштыра. Кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең йәшәүе өсөн кәрәк; ҡайһы бер аҡһымдар (башлыса гемоглобин), ферменттар һ.б. берләшмәләр составына инә; Т. етешмәү Т.‑дефицитлы анемияға килтерә, үҫемлектәрҙә хлороз һ.б. башлана. Борондан билдәле (ҡара: Тимер быуат). Башҡортостанда саф тимер, минералдар – магнетит, лимонит, пирит, сидерит һ.б. рәүешендә осрай. Т. сәнәғәттә эшкәртеү 18 б. Белорет заводында, Ҡағы заводында, Тирлән заводында, Үҙән заводында, Әүжән‑Петровск заводтарында һ.б. тау заводтарында башлана. Суйын, булат һәм ҡойолған ҡорос, табаҡлы, буй һәм сым Т. алына. Т. крица горнында суйынды эшкәртеп, аҙағыраҡ пудлингылап етештерелә; 19 б. 40‑сы йй. юғары сифатлы ҡорос сығарыу өсөн ҡулланылған контуаз Т. етештереү үҙләштерелә. 1913 й. Белорет заводында 8,2 мең т суйын, 39,4 мең т ҡорос, 30,2 мең т прокат сығарыла. 21 б. башында РФ‑та Белорет металлургия комбинаты— ассортименты 35 меңдән ашыу төрҙән торған металл әйберҙәр етештереүҙең тулы металлургия циклы булған берҙән‑бер предприятие. Тимер мәғдәндәренән суйын (домна мейесендә) һәм ҡорос (мартен мейесендә) рәүешендә алына. Т. нигеҙендә ш. уҡ ферроиретмә (ҡатыштырылған ҡорос етештереүҙә файҙаланыла) һәм прецизион иретмәләр сығарыла. Үтә таҙа Т. магнит таҫмаларҙағы плёнканы ялатыр өсөн, катализатор сифатында, Т. яһалма радиоактив изотоптары технологик һәм биол. процестарҙы тикшергәндә индикатор сифатында ҡулланыла. Т. иретмәләре (бөтә металл продукцияның яҡынса 95%‑ы) машиналар эшләүҙә һәм БР сәнәғәтенең башҡа өлкәләрендә файҙаланыла. Улар нигеҙендә Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә — эске яныулы двигателдәрҙең, авиация двигателдәренең һәм энергетика ҡулайламаларының деталдәре, “Витязь” ААЙ‑нда — вездеход деталдәре, Өфө агрегат производство берекмәһендә — авиация техникаһы агрегаттарының һәм көнкүреш приборҙарының деталдәре, Күмертау авиация производство предприятиеһында — вертолёт, халыҡ ҡулланыуы тауарҙарының деталдәре, “Гидравлика” ФДУП‑ында авиация техникаһының гидравлик системалары сығарыла. Прецизион иретмәләр нигеҙендә Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә электр двигателе, трансформатор, датчик деталдәре һ.б. етештерелә.
Г.А.Салищев
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йондоҙнамә 15.10 - 21.10
Йондоҙнамә 8.10 - 14.10
Ҡунаҡ хужабикәгә әйләнде
Тыуған яғы Америка иҫәпләнгән үҫенте хәҙер уңыштары менән беҙҙе ҡыуандыра.
Милли аш - һыу
Һуңғы осорҙа үҙ һаулығын ҡайғыртып, тәбиғи аҙыҡ менән генә туҡланырға теләүселәр һаны арта бара. Һәр ҡабымы шифа ғына булған, көс-дәрт биреүсе, байтаҡ сирҙәрҙән дауалаусы үҙ ризыҡтарыбыҙ ҙа етерлек беҙҙең. Кибет кәштәләрендә тулып ятҡан ят, яһалма ризыҡтарға алданмайыҡ, табындарыбыҙға милли аштарыбыҙҙы ҡайтарайыҡ.
Ҡорот
Ял итә беләбеҙме?
Тулыһынса көс йыйып, дәрт туплап эшкә тотонор өсөн кешегә өс аҙна ваҡыт кәрәк, тип белдерә белгестәр.
Способы маринования шашлыка
Еләк бөртөкләп йыйыла
Еләк йыйҙым бөрлөгәндәре менән
Бер нәмәне лә онотмай
Баш мейеһенең мөмкинлек тәре ғалимдарҙы шаҡ ҡатырыуҙан туҡтамай. Мәҫәлән, улар кешекалендарь феноменын бер нисек тә аңлата алмай аптырай.
Завелись муравьи???
14 СПОСОБОВ ИЗБАВИТЬСЯ ОТ МУРАВЬЕВ!!!
Тыумай ҡалған йәнем, һеҙҙе күҙәтер ситтән
Эргәңдә бер кем дә юҡ, әммә һин тәнеңдең һәр күҙәнәге менән кемдеңдер ҡағылғанын тояһың. Хатта күҙҙәрең йомоҡ булғанда ла сит ҡараштың һине күҙәткәнен һиҙәһең.
Йәшлек нисек тә үтә, ҡартлыҡта бәхет кәрәк
Автобуста ҡаршыма йәш ҡыҙ ултырҙы. Уның йөҙө шундай таныш кеүек тойолдо. Һөрмәле ҡуңыр күҙҙәр, оҙон ҡуйы керпектәр, моңһоу ҡараш...
55 йыл иңгә иң терәшеп
Районыбыҙ матур тормош көткән өлгөлө ғаиләләргә бай. Шуларҙың береһе – изумруд туйҙарын билдәләүсе Хәфизә һәм Рәис Мөхәммәтшиндар.
Йондоҙҙарға тиң ғүмер
Беҙ йыш ҡына ғаләм киңлегендә балҡыған йондоҙҙарға ҡарап һоҡланабыҙ. Талантлы кешеләрҙе лә күп осраҡта улар менән сағыштырабыҙ. Ә бит “йондоҙҙар”ҙан башҡа был тормошта матур, ҡабатланмаҫ эҙ ҡалдырған ябай хеҙмәт эйәләре, изге күңелле кешеләр ҙә күп.
Татыу ғаилә – ил ҡото
Өйгә килеп инеү менән ниндәйҙер бер аңлата алмаҫлыҡ йылылыҡ, нур бөркөлә. Күңелде рәхәтлек тойғоһо һәм тыныслыҡ солғап ала.
Ҡоштар ҙа бит, йондоҙҙарға ҡарап оса
Оҙаҡ көтөлгән ҡыш ҡыйыуһыҙ ғына һалҡындан туңып ярылған ер өҫтөнә мамыҡтай ҡар бөртөктәре һибә. Тәбиғәттең илаһи, серле мәле - йыл миҙгеле алмашынған ғына түгел, эшһөйәр, әммә иртәсел Әтәсте оҙатып, тоғро Эт йылын ҡаршылаған осор.
Бәхет нимә?
Бишле алып, әсәйемде, атайымды шатландырыу!
Үҙемде бик бәхетле һанайым, сөнки һулар һауам, эсәр һыуым, йәшәр төйәгем һәм, иң мөһиме, янымда атай-әсәйем, ағайым, ҡустым, дуҫтарым бар.


text:
Республиканың көнбайыш төбәге заман менән бергә атлай.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Октябрьский ҡалаһына сәфәр ҡылды, уның барышында етештереү, социаль һәм инфраструктура объекттарында булып, ҡала етәкселеге менән биләмәнең киләсәк үҫешен тикшерҙе.
Төбәк етәксеһе “Петротул” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең етештереү майҙансығында булды. Был предприятие нефть һәм газ скважиналары өсөн бөтә төр инженер-технологик хеҙмәт күрһәтә. Уның төп заказсыларының береһе – “Башнефть” акционерҙар йәмғиәте.
Компания шулай уҡ ҡыя йүнәлешле һәм горизонталь скважиналар төҙөлөшөндә мәғлүмәти һәм техник-технологик оҙатыу хеҙмәттәре лә күрһәтә. Бының өсөн предприятиела үҙҙәре етештергән “Target” электромагнит бәйләнеш каналы телеметрик, шулай уҡ сит илдә етештерелгән гидравликалы бәйләнеш каналы булған системаларҙы ҡулланалар.
Рөстәм Хәмитов ҡоролмаларҙы, продукция өлгөләрен ҡараны, предприятие етәкселеге һәм эшсәндәре менән осрашты, ERP системаһын (махсус программалар ярҙамында предприятие ресурстарын планлаштырыу, етештереү интеграцияһының һәм операцияларының ойоштороу стратегияһы, хеҙмәт ресурстары, финанс менеджменты, активтар менән идара итеү) индереү мәсьәләһен тикшереүҙә ҡатнашты.
— Был системаһыҙ булмай, сөнки материалдарҙы иҫәпкә алырға, планлаштырырға, системалаштырырға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.
Төбәк Башлығы “һаҡсыл етештереү” нигеҙҙәрен индереү перспективалары, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу мөмкинлектәре менән дә ҡыҙыҡһынды. Шулай уҡ ул “Петротул” компанияһы ҡала инфраструктураһын үҫтереү планы нигеҙендә төҙөгән социаль объекттарҙа булды. Һүҙ ике мең квадрат метр майҙанды биләгән балалар уйын майҙансығы һәм 180 тамашасыға иҫәпләнгән футбол майҙаны тураһында бара. Рөстәм Зәки улы йәш футболсылар менән аралашты, ҡалала киләсәктә ҡалҡасаҡ социаль объекттар менән ҡыҙыҡһынды. Улар иҫәбендә – көкөрт-водород дауаханаһы, боҙ һарайы, бассейн.
Ҡала хакимиәте башлығы Алексей Шмелев республика Башлығы бойороҡтарына ярашлы төҙөлгән дөйөм ҡулланылышлы комплекслы спорт майҙансыҡтары тураһында һөйләне. Бындай майҙансыҡтар гимназиялар һәм мәктәптәр биләмәләрендә сафҡа индерелгән, уларҙа балалар һәм ата-әсәләр үҙ иткән тренажерҙар ҡуйылған.
Сәфәр барышында Рөстәм Хәмитов ауыл хужалығы тауарҙары йәрминкәһендә булды, эшҡыуарҙар, ауыл етештереүселәре, ҡала халҡы менән аралашты. Рөстәм Зәки улын көҙгө уңыш, баҙар хаҡтары ҡыҙыҡһындырҙы.
Шулай уҡ эшлекле сәфәр барышында төбәк Башлығы ҡаланың яңы һыу тәьминәте системаһы һәм “Мегафлекс” етештереү компанияһы менән танышты.


text:
Владимир Путин кесе эшҡыуарлыҡ өсөн льготаларҙы һаҡларға ҡушты
Владимир Путин кесе эшҡыуарлыҡ өсөн льготаларҙы һаҡларға ҡушты Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Ил президенты Владимир Путин премьер-министр Дмитрий Медведевҡа кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты финанслауҙы һаҡлау мөмкинлеген ҡарарға ҡушты. Был хаҡта, дәүләт башлығының резолюцияһына һылтанып, «Известия» гәзите хәбәр итә.
2017 йылда бюджеттың килеме түбәнәйеүе арҡаһында кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты финанслау 7,5 миллиард һумға тиклем кәметелгәйне. Бизнес быны алдағы йылдарға бер кимәлдә теркәргә кәрәк булған күрһәткес тип иҫәпләй, шуға ҡарамаҫтан бюджетта алдағы өс йылға 5 миллиард раҫланған.
Сентябрь аҙағында «Рәсәй терәге» бизнес-берләшмәһе президентҡа дәүләт сығымдарын шул рәүешле теркәү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт иткәйне. Министрҙар Кабинеты аппаратында раҫлауҙарынса, президенттың тейешле бойороғо өйрәнелә, сөнки «был — әлеге мәлдә хөкүмәт өсөн өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе».


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
НЕФТЕХИМИЯ АППАРАТТАРЫ ТӨҘӨҮ, ауыр машиналар эшләү сәнәғәте тармағының иретеп йәбештерелгән табаҡтарҙан, торбанан эшләнгән тоташтырғыс деталдәрҙән, үткәргес торба арматураһынан һ.б. торған һыйышлыҡ конструкцияларын яһау б‑са төрө. Хәҙерге Н.а.т. төп технологик операциялары булып форманы үҙгәртеү (металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү), иретеп йәбештереү һәм термик эшкәртеү тора. Үҙенсәлекле технологик операцияларға йәйелмәләрҙе эшләү, тамғалап сығыу, иретеп йәбештереү алдынан ҡырҙарҙы эшкәртеү, иретеп йәбештерелә торған элементтарҙы йыйыу инә. Аппараттарҙың төп деталдәрен етештереү үҙ‑ара алмашыныусанлыҡ теорияһы принциптарына нигеҙләнә. БАССР‑ҙа Н.а.т. барлыҡҡа килеүенә 20 б. 30‑сы йй. нефть ятҡылыҡтары асылыуы һәм нефть сығарыуҙың, нефть эшкәртеүҙең һәм нефтехимияның үҫеүе булышлыҡ итә. Тәүге Н.а.т. пр‑тиеларының береһе 428‑се з‑д була (Благовещен ҡ.; ҡа‑ ра: Благовещен арматура заводы). 50—60 йй. углеводород сеймалын эшкәртеү б‑са сәнәғәт комплекстары һәм нефтехимия производствоһы аппараттарын һәм машиналарын монтажлау һәм ремонтлау пр‑тиелары (“Башнефтехимстрой”, “Востокнефтезаводмонтаж”; икеһе лә — Өфө) составында ремонтлау‑тергеҙеү цехтары һәм механика участкалары төҙөлә. Аппараттар сығарған иң ҙур пр‑тиелар “Салаватнефтемаш”, “Туймазыхиммаш”, Ишембай нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы”, Октябрьский ремонт‑механика з‑ды. Был пр‑тиеларҙа гидродинамика аппараттары, химия реакторҙары һәм промыслаларҙа нефтте әҙерләү аппараттары етештерелә. Н.а.т. изделиеларын төп ҡулланыусылар — химия, нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, нефтехимия сәнәғәте, энергетика пр‑тиелары, уларҙа технологик ҡоролмаларҙың 3/4 өлөшөн һыйышлыҡ конструкциялары тәшкил итә. Н.а.т. продукцияһы БДБ илдәренә, Болгарияға, Иранға, Польшаға, Хорватияға ебәрелә. Шулай уҡ ҡара: Химия һәм нефть машиналары эшләү.
Әҙәб.: Б а к и е в А.В. Технология машиностроения. Уфа, 1995.
Ә.В.Баҡыев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
ЙЫЛҠЫНЫҢ ИНФЕКЦИОН ЭНЦЕФАЛОМИЕЛИТЫ, киҫкен вируслы ауырыу, уға үҙәк нервы системаһы эшмәкәрлегенең ҡаҡшауы, ашҡаҙан‑эсәк юлы һәм бәүел ҡыуығы парезы, һары ауырыуы хас. Тыуҙырыусыһы — классификацияланмаған вирус. Ауырыуҙың көслө, тыныс, һирәгерәк латент (симптомһыҙ) формалары айырыла. Йылҡы, һирәгерәк ишәк һәм ҡасырҙар ауырый. Вирус ауырыу малдарҙан серәкәй һәм талпандарҙың тешләүе аша йоға, организмда нервы көпшәһе буйлап тарала, баш һәм арҡа мейеләренә үтеп инә, елһенеү тыуҙыра. Инкубация осоро 15‑тән алып 40 көнгә тиклем дауам итә. Көслө формала малдар тыйылғыһыҙ итеп алға, һирәгерәк артҡа саба, парез һәм фалиждар, күреү һәләтен юғалтыу, бәүел бүленеүҙең туҡтап тороуы һ.б. билдәләнә. Ауырыуҙың бойоҡлоҡ хас булған тыныс формаһы үҙ ваҡытында дауалағанда йыш ҡына һауығыу м‑н тамамлана. Диагностика өсөн эпизоотологик, клиник, патологоанатомик һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалауҙың һөҙөмтәле ысулдары эшләнмәгән. Иҫкәртеү: малдарҙы аҫрау һәм ашатыуҙың ветеринария‑санитария ҡағиҙәләрен үтәү. Малдарҙы инсектицидтар м‑н эшкәртәләр, аҙбарҙа аҫрауға күсерәләр һ.б. Ауырыу асыҡланған осраҡта уңышһыҙ хужалыҡтарҙа 40 көнлөк карантин ойошторола. Башҡортостанда Й.и.э. 20 б. 30‑сы йй. теркәлгән. 1933—34 йй. Башҡ‑н ғилми‑тикшеренеү ветеринария тәж. ст. (ҡара: Ветеринария лабораторияһы) тарафынан ауырыуҙың эпизоотологияһын, патоморфологияһын, этиологияһын өйрәнеү һәм уны юҡҡа сығарыу маҡсатында 2 фәнни экспедиция ойошторола (Г.И.Исанин, Ғ.Х.Ишуков, Ф.Р.Окишев һ.б.). Эксперименталь вакцина уйлап табыла (Ишуков), ул Й.и.э. бөтөрөү осоронда ҡулланыла. 1966 й. алып ауырыу респ. теркәлмәгән.
У.Ғ.Ҡадиров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Азатлыҡ статуяһы
Азатлыҡ статуяһы (ингл. Statue of Liberty, Liberty Enlightening the World) — тулы исеме «донъға нур һибеүсе Азатлыҡ» — АҠШ-тың бөтә донъяға билдәле скульптураһы, Президент Кливленд ҡатнашлығында 1886 йылдың 28 октябрендә Америкала, Нью-Йорктан яҡынса 3 км алыҫлыҡта асыла.
Был статуя Нью-Йоркҡа океандан килеүсе пассажирҙарҙы уң ҡулындағы Азатлыҡ факелын тотҡан мөһабәт ҡатын-ҡыҙ статуяһы ҡаршылай. Һул ҡулындағы таҡтаға Американың Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы ҡабул иткән көн «1776 йыл, 4 июль», тип яҙылған.
Шул датаның йөҙ йыллығына арнап, статуяны француз демократтары уйлап сығара. Улар Азатлыҡ статуяһында Америкалағы демократияға һоҡланыуын сағылдырырға теләй. Скульптураны француз скульпторы Фредерик Бартольди, ә пьедесталын Америка архитекторы Ричард Хант эшләй. Статуяны эшләү өсөн аҡсаны Францияла төрлө мәрхәмәтлек саралары, күңел асыү, лотерея үткәреп йыялар. Американың үҙендә төрлө күргәҙмәләр, бокс уйындары үткәрәләр.
Статуяны ҡойоуға ғына 31 тонна баҡыр тотонола. Ауырлығы 125 тоннаға еткән статуяны Америкаға 350 өлөшкә бүлеп, 214 йәшниктә 1885 йылда «Изэр» фрегаты менән килтереп, 27 мең тонна цементтан эшләнгән пьедесталға урынлаштыралар.
Азатлыҡ статуяһының бейеклеге ерҙән алып ҡулындағы факелдың осона тиклем 93 метр. 1972 йылда Америкаға килеп төпләнеүсе халыҡтарға бағышланған музей асыла. Музейға килеүселәр 354 күтәрмәнән тажына тиклем менәләр.
Башына ете нурлы таж — ете диңгеҙ һәм ете континенттың символы, ул тажда 25 тәҙрә — ерҙәге 25 ҡиммәтле таштың символы. Өҫтөнә оҙон күлдәк кейгән ҡатындың аяҡ аҫтында ҡоллоҡ бығауының өҙөлгән сынйырҙары һибелеп ята.Меңәрләгән эмигранттар есөн Тыуған илендә кисергән иҙелеүҙән ҡотолоу билдәһе булған Азатлыҡ Статуяһы Американың төп символына әйләнә.
АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вашингтон Монументы
- Рашмор
- АҠШ-тын Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
- Герберт Гувер Билдинг
- Арлингтон милли зыяраты
- Капитолий
- Пентагон
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История Статуи Свободы
- Statue of Liberty National Monument — National Park Service(инглизсә).
- Статуя Свободы — Еще одна статья про Статую Свободы (урыҫса).
- The official Historical Site handbook — инглизсә тарихи белешмә.


text:
Иң яҡшы муниципалитеттар бүләкләнде
Шаршамбы Республика Йортонда «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берәмеге» конкурсы еңеүселәре бүләкләнде. БР Муниципаль берәмектәр Советы һәм Республика Президенты ҡарамағындағы Урындағы үҙидара буйынса совет тарафынан ойошторолған конкурс инде өсөнсө тапҡырына үткәрелә. Ул йылдан-йыл ҙурыраҡ популярлыҡ яулай бара. Был турала унда ҡатнашыусылар һаны ла раҫлай. Конкурс тәүге тапҡыр ойошторолған саҡта унда төрлө номинацияларҙа бер нисә генә кеше ҡатнашты. Аҙаҡтан ҡатнашыусылар һаны йөҙгә етте, ә быйыл инде 150-нән ашып китте.
— Урындағы үҙидараны үҫтереү бөгөн көстәрҙе мөмкин тиклем туплауҙы талап итә, — тине БР Президенты Хакимиәте Етәксеһе Николай Курапов, конкурста ҡатнашыусыларҙы һәм еңеүселәрҙе ҡотлап. — Урындағы үҙидара – туранан-тура халыҡ тарафынан ойошторолған мөһим власть органдарының береһе. Ил Президенты Дмитрий Медведев, урындағы үҙидараның төп бурысы — граждандарға үҙ проблемаларын, өҫтән күрһәтмәһеҙ, үҙ аллы хәл итеү мөмкинлеге биреү, тип күп тапҡырҙар һыҙыҡ өҫтөнә алды. Башҡортостанда бындай мөһим проблемалар ысынлап та урында хәл ителеүе беҙҙе шатландыра.
Быйылғы конкурстың үҙенсәлеге номинациялар һанының 17-гә тиклем артыуында – былтырғыларға тағы етәү өҫтәлде: «Иң яҡшы вәкәләтле орган», «Вәкәләтле органдың иң яҡшы депутаты», «Муниципаль райондың иң яҡшы сайты», «Ҡала округының иң яҡшы сайты», «Гражданлыҡ әүҙемлеген дәртләндереүҙең иң яҡшы практикаһы» һәм башҡалар.
Конкурста республиканың бөтә муниципаль берәмектәре лә ҡатнашты. Дүртөйлө ауыл Советының эштәр менән идара итеүсеһе Роза Мельникова – ауыл биләмәләре араһында, Мәләүез ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Игорь Туманин – ҡала биләмәләре араһында, Өфө ҡалаһының Ленин районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Мирхәт Ҡәҙәрғолов – ҡала округтары араһында һәм Ҡариҙел районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Илдар Ғарифуллин иң яҡшы муниципаль хеҙмәткәрҙәр тип танылды. Ҡала биләмәһенең иң яҡшы башлығы тип – Бөрө ҡалаһы башлығы Евгений Виноградов, ә иң яҡшы ауыл биләмәһе башлығы тип Ҡариҙел ауыл Советы башлығы Рәмил Вәлинуров танылды. Ҡала һәм райондарҙың иң яҡшы сайттары өсөн беренсе урындар Октябрьский ҡалаһы һәм Мәләүез районы хакимиәттәренә бирелде. Ә урындағы үҙидара органдары эшмәкәрлеген яҡтыртыусы иң яҡшы журналист быйыл «Сибайский рабочий» гәзите хәбәрсеһе Лидия Громова булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 187
УФИМЕЦ, ҡытай шыҡтымы сорты. 20 б. 60‑сы йй. О.А.Кравченко, Л.Н.Миронова, А.А.Реут (Ботаника баҡсаһы; ҡара: Ботаника баҡса‑институты) тарафынан Amabilis Superbissima һәм Avalanche сорттарын гибридлаштырыу ысулы м‑н сығарыла. Аҙ япраҡлы ыҡсым ҡыуаҡ, бейеклеге 60 см тиклем. Һабағы нәҙек, тоноҡ антоциан төҫөндә. Япрағы уртаса оҙонлоҡта, йәшел төҫтә, ялтырауыҡһыҙ, өс тапҡыр өсәрле. Сәскәһе (40‑ҡа тиклем) ярым ҡатмарлы таж япраҡлы, алһыу төҫтә, диам. 20 см тиклем. Еҫе уртаса. Сәскә һабы ныҡлы. Уртаса иртә өлгөрә, июнь уртаһында сәскә ата (12— 13 көн). Декоративлығы 92 балл. Емеше күп япраҡлы. Ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы сорт, ауырыуҙар һәм ҡоротҡостар м‑н зарарланмай. Вегетация осоро 150 көнгә тиклем. Ҡыуаҡ бүленеү юлы, үҫеш стимуляторҙары м‑н эшкәрткәндә — йәшел һабаҡтары (үҫемлектәрҙең сәскәгә төймәләнеү фазаһында) м‑н үрсей. БР б‑са ҡулланылышҡа 2008 й. индерелгән, көньяҡ урман‑дала зонаһында үҫтерелә.
Л.Н.Миронова, А.А.Реут
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡаҙағстан Хөкүмәте
Ҡаҙағстан Хөкүмәте (Қазақстан Республикасының Үкіметі) — Ҡаҙағстан Республикаһында башҡарма власты ғәмәлгә ашырыусы коллегиаль орган, башҡарма органдар системаһының башында тора һәм уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек итә.
Хөкүмәт Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты тарафынан Конституцияға ярашлы тәртиптә барлыҡҡа килтерелә[1].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1995 йылдың 30 авгусында илдең яңы Конституцияһын ҡабул итеү хаҡында референдум үткәрелә. Илдең Яңы төп законы бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстандың дәүләт органдарын булдырыуға нигеҙ һала. Шулай, референдумдан һуң Конституция нормаларын тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеү өсөн уларҙың вәкәләттәрен һәм функцияларын тәртипкә һалыу буйынса күп кенә конституция закондары ҡабул ителә[2]. Мәҫәлән, «Ҡаҙағстан Республикаһында һайлауҙар тураһында» Конституция законы[3], «Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты тураһында» Конституция законы[4], «Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты һәм уның депуттарының статусы тураһында» Конституция законы[5] һәм шул иҫәптән «Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте тураһында» Конституция законы[6], ул 1995 йылдың 18 декабрендә ҡабул ителә.
Хөкүмәттең бурыстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте түбәндәге бурыстарҙы атҡара:
- Дәүләттең ижтимағи-иҡтисади сәйәсәтенең, һаҡланыу һәләтенең, хәүефһеҙлегенең, йәмғиәт тәртибен тәьмин итеүҙең төп йүнәлештәрен билдәләй
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Конституция Республики Казахстан, Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан.
- ↑ Ф. А. Ержанова, «О конституционных законах Республики Казахстан», Вестник КарГУ (2004).
- ↑ Конституционный закон «О выборах в Республике Казахстан», Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан.
- ↑ Конституционный закон «О Президенте Республики Казахстан», Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан.
- ↑ Конституционный закон «О Парламенте Республики Казахстан и статусе его депутатов», Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан.
- ↑ Конституционный закон «О Правительстве Республики Казахстан», Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 990
АҒАСТАН ЭШЛӘНГӘН ӨЙ КӘРӘК-ЯРАҒЫ, бөтөн үҙағас, тамыр, оро, туҙ (ҡара: Туҙҙан эшләнгән өй кәрәк-ярағы), йүкә һәм тал (ҡара: Үреү), ҡабыҡ һәм ҡайырҙан яһалған йорт кәрәк-ярағы. Башҡорттар ҡайын, йүкә, өйәңке, уҫаҡ, имәнде файҙаланған. Әҙерләмәне аталғы, бәлйә, өңгөс, ағас сүкеш, сапҡы, ҡыйғаҡ һ.б. м‑н эшкәрткәндәр; йөҙ яғын шымартыу өсөн кәкре йышҡы, йомро йышҡы, юнғыс ҡулланғандар. Тотош соҡоп, алынмалы төплө соҡоп, сигәләп яһалған А.э.ө.к.-я. айырыла. Тотош соҡоп яһалған А.э.ө.к.-я. ҡайын йәки өйәңке ороһонан, ҡайын тамырынан һәм йүкә олононан эшләнгән. Төрлө ҙурлыҡтағы һәм тәғәйенләнештәге һауыттар киң таралған: уртаса ҙурлыҡтағы һай һәм тәрәндәре (ашлау, аяҡ, табаҡ) көндәлек тормошта, ҙурҙары (ҡоштабаҡ, кәрһән, ҙур табаҡ, оло табаҡ, сара) башлыса байрам табыны өсөн тотонолған. Бал, буҙа, ҡымыҙ һ.б. эсемлектәр өсөн тәрән һауыттар (алғыр, күбәтә, сеүәтә), касалар (туҫтаҡ, тәгәс) һәм сүмес (ижау) файҙаланылған. Соҡоп яһалған һелкәүес, ониләүес он иләү һәм ҡамыр баҫыу өсөн; ялғаш — ит сабыу өсөн, ҙурҙары — кер йыуыу, ҡош-ҡорт һәм мал ашатыу өсөн; киле — тары һыҙырыу һәм кипкән ашлыҡты төйөү өсөн ҡулланылған. Алынмалы төплө һауыт-һабаны йүкә, уҫаҡ, ҡайындан соҡоп яһағандар. Әҙерләмәне олондан яһағандар, уртаһындағы үҙәген яндырғандар, соҡоп алғандар, әҙер цилиндрҙы быуҙа тотоп йомшартҡандар һәм сағандан эшләнгән түңәрәк төп индереп ултыртҡандар. Ҡул м‑н һыу, һөт, айран ташыу, бал, еләк йыйыу өсөн сүс, ат ҡылынан үрелгән тотҡос ҡуйылған тура биҙрәләр (күнәк, силәк); май, ҡаймаҡ, тоҙ һаҡлау өсөн күнәсек; ҡымыҙ әҙерләү, май бешеү өсөн тар бейек һауыттар (гөбө, көбө, көбөсәк); он һәм ашлыҡ һаҡлау, ит тоҙлау, әсегән һөт йыйыу өсөн сапсаҡ һәм тәпәндәр; ҡымыҙ һәм бал эсеү өсөн тәпән, көрәгә, батмандарҙы һ.б. хужалыҡ кәрәк-ярағын ошо рәүешле яһағандар. Сигәләп эшләнгән әйберҙәр эшләү киң таралмаған, нигеҙҙә, имән һәм уҫаҡтан ҡорама, муйылдан ҡоршау эшләгәндәр. 19 б. 2‑се ярт. әсегән һөт ризыҡтары әҙерләү һәм һаҡлау, һыу тултырыу өсөн файҙаланылған сигәләп яһалған сапсаҡтар, мискәләр, бучкәләр; икмәк силәге, һыу, һөт өсөн ағас биҙрәләр һ.б. Урал аръяғында осраған. Башҡортостандың тау-урман райондарында ҡайын, ҡарама, йүкә һ.б. ағастарҙың ҡайырынан һәм ҡабығынан эшләнгән әйберҙәр файҙаланылған. Ҡабыҡты һыҙырып алғандар, ебеткәндәр һәм, кәрәк форма биреп, бөккәндәр. Әҙерләмәнең ситтәрен ат ҡылы йәки йүкә м‑н теккәндәр, өҫ яғын муйыл ҡоршау м‑н нығытҡандар. Селтәре ат ҡылынан эшләнгән иләк; еләк йыйыу өсөн артмаҡ һауыттар; он, ашлыҡ, ҡорот һаҡлау өсөн күнәк, сапсаҡ; ҡорот йыйыу, аҙыҡ-түлек ташыу өсөн тәрән һауыттар — тубал, мәрке; эремсек һыуытыу һәм һөҙөү өсөн дүрт мөйөшлө тәпәш һауыттар — тәгәс, алап, ҡулаша һ.б. яһағандар. А.э.ө.к.-я. геометрик, сәскә-үҫемлек, ҡояш орнаменты м‑н биҙәгәндәр. А.э.ө.к.‑я. хужалыҡта һәм көнкүрештә киң ҡулланылған. Байрам табындарында, туй йолаларын башҡарғанда бай итеп биҙәлгән ижау, тәпән һәм ҡапҡаслы көрәгәләр (кейәү һәм кәләштең туй бүләгенә ингән) һ.б. айырым урын биләгән. А.э.ө.к.‑я. Башҡортостандың урман һәм тау-урман райондарында киң таралған.
Әҙәб.: Шитова С.Н. Башкирская деревянная утварь (опыт классификации и типологической характеристики) //Хозяйство и культура башкир в XIX — начале XX в. М., 1979.
С.Н.Шитова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Дуҫтар! Көтөлгән ваҡиға! Һеҙгә «Китаптар» башҡорт электрон китапханаһының төп версияһын эшләтеп ебәреүебеҙ тураһында ҡыуаныслы хәбәребеҙҙе еткерәбеҙ. Бынан һуң һеҙгә, башҡортса яратҡан китабығыҙҙы эҙләп, интернет гиҙеүҙең кәрәге ҡалмаҫ, балалар китаптарынан һәм классиканан фәнни хеҙмәттәргә тиклем барыһы ла уңайлы бер ресурста тупланды. Үҙегеҙгә йөкмәгеҙ, уҡығыҙ, китаптарығыҙҙы өҫтәгеҙ, дуҫтарығыҙ менән уртаҡлашығыҙ. Ә иң мөһиме — башҡортса уҡығыҙ!
http://kitaptar.bashkort.org/about
Әлеге көнгә сайтта башҡорт һәм башҡа телдәрҙәге 900-ҙән ашыу китап, дәреслек һәм журнал тупланды. Китаптар -төрлө форматта, шуға күрә уларҙы компьютерҙа ғына түгел, ә смартфондарҙа, планшеттарҙа һәм электрон китаптарҙа ла асыуы уңайлы.
Китапхананы артабан да яҡшыртыуҙы дауам итербеҙ, ләкин беҙгә ярҙамығыҙ кәрәк. Һеҙҙең был китапхананы тулыландырыуҙа ҡатнашыуығыҙ мөһим. Әйҙәгеҙ, уны бергәләп яҡшыртайыҡ, байытайыҡ! Етешһеҙлектәр тапһағыҙ беҙгә хәбәр итегеҙ, сервисты тағы ла уңайлыраҡ итеү тураһында уй-фекерҙәрегеҙҙе әйтегеҙ. Һеҙгә ниҙәр кәрәк икәнлеген яҡшыраҡ белһәк, беҙгә «Китаптар» китапханаһын камиллаштырыуы ла еңелерәк булыр.
Шулай уҡ үҙегеҙҙә булған, ләкин электрон китапханаға күсерелмәгән китаптарҙы бында һалырһығыҙ тип тә өмөтләнәбеҙ. Башҡалар ҙа шәхси китапханағыҙҙағы башҡорт әҙәбиәте хазинаһы менән таныша алһын ине. Тәү сиратта ниндәй китаптарҙы цифрлаштырыу кәрәклеген дә әйтерһегеҙ тип өмөтләнәбеҙ. 2016 йылдың 1 мартында бета-версияны һынау тамамланасаҡ, ә Өфөлә сервистың аҙаҡҡы версияһын күрһәтеү буйынса рәсми тантана үткәреләсәк. Тулыһынса эшләнеп бөткән китапханала уҡыу өсөн яңы, уңайлы инструменттар һәм меңдәрсә китап булыр.
Был тиклем ҙур күләмле проектты тормошҡа ашырыу еңелдән булманы. Айҙар буйына проект командаһы, «Башҡорт проекттары» берләшмәһе ирекмәндәре, китаптарҙы сканлау, цифрлау һәм интернетта эҙләү менән мәшғүл булды: Рәжәп Әхмәтйәнов, Марат Дауытов, Әлфиә Аҡбутина, Айнур Таңатов, Көнһылыу Ҡотлобаева, Марат Булатов, Марсель Урманшин, Ғәзиз Йосопов, Илмир Ишбаев, Сәлих Фәтихов, Тимур Йосопов, Әкрәм Әлибаев, Илнур Нурмөхәмәтов, Гөлсөм Теләүсина, Рәил Сәлимов, Алһыу Аҡбулатова һәм башҡа бик күптәр. Беҙҙең талантлы йәш эшкәртмәселәребеҙ Александр Батыргәрәев менән Алмас Ғиниәтуллинға бик ҙур рәхмәтлебеҙ. Уларһыҙ проект ғәмәлгә ашмаҫ ине. Рәхмәт! Китаптарҙы рәхәтләнеп уҡығыҙ!
Илдар Кинйәбулатов, «Башҡорт проекттары» берләшмәһе координаторы һәм Марат Әхмәтшин, «Китаптар» проекты координаторы.
Ә хәҙер хәбәрҙе дуҫтарығыҙға еткерегеҙ! Максималь репост!


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
ПАВЛОВ Сергей Владимирович (2.2.1955, Өфө), математик. Техник ф. д‑ры (1998), проф. (2003). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2007). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1977) ӨДАТУ‑ла (өҙөклөк м‑н) эшләй, 2003 й. алып геомәғлүмәт системалары каф. мөдире. 1994–2003 йй. БР‑ҙың Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ҒТИ‑нда дир. урынбаҫары. 2013 й. башлап БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ б‑са ком‑ты рәйесе урынбаҫары. Фәнни тикшеренеүҙәре экология, тәбиғәтте һаҡлау, тәбиғәт ресурстарын һәм технологик системаларҙы контролдә тотоу һәм күҙаллау проблемаларына арналған. П. тарафынан геомәғлүмәт системаларын төҙөү һәм индереүҙең һөҙөмтәле булыуын арттырыр өсөн арауыҡ мәғлүмәттәре (картография һәм атрибутика мәғлүмәттәре) базаһын проектлау ысулдары һәм алгоритмдары, мәғлүмәт базаларының (күп үлсәмле мәғлүмәт объекттары һәм улар м‑н башҡарылған операциялар) логик моделдәрен проектлау принциптары уйлап табылған. Асыштары тирә‑яҡ мөхиттең, БР халҡының һәм терр‑яһының торошон комплекслы рәүештә баһалау һ.б. өсөн файҙаланылған. 400‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 5 уй‑ лап табыу авторы. БР Дәүләт Йыйылышы—Ҡоролтайҙың 5‑се саҡыры‑ лыш депутаты.
Хеҙм.: Построение системы стратегического управления безопасностью населения субъекта Российской Федерации (опыт Республики Башкортостан). Уфа, 1999 (авторҙ.); Создание инфраструктуры пространственных данных Республики Башкортостан на основе геоинформационных технологий. Уфа, 2008 (авторҙ.); Геоинформационные технологии и информационная поддержка деятельности городских органов внутренних дел: опыт Республики Башкортостан. Уфа, 2013 (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Яратырға һәләтле йөрәкБР Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, яҙыусы Таңсулпан Ғарипованы күптәр «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы аша таныны. Республика театр сәхнәләрен шаулатҡан пьесалары аша белде. Хәҙерге замандың киҫкен проблемаларын күтәргән һутлы телле...
Ижад күперҙәре йәйғорҙайҮкенмәйем үткәнемә – Бар яҙмышым ете төҫтә. Ете төҫтә балҡырмын мин – Һөйөүемә ялҡын өҫтә. Яҙмыш ептәре ураған Тормошомдо ете төҫкә. Бәреп йыға тулҡындары, Ҡалҡып сығам тағы өҫкә... Була мәлдәр. Туҙан баҫа Шул йәйғорҙоң ете төҫөн. Ямғыр булып саңды...
«Наҙ ҙа, яҙ ҙа, ҡуҙ ҙа, ут та беҙ!..»Баймаҡ районы Бөрйән-Йылға ауылында буй еткергән ҡыҙ мәктәп йылдарында уҡ ижади һәләтен аса. Башҡорт дәүләт университетының «Шоңҡар» түңәрәгендә үҙе кеүек ҡәләм тибрәтеүселәр менән аралашып, бер ҡабына, бер һүнә. Әммә барыбер ҙә эстә урғылған ижади...
Мәңге асылыр серБашҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, шағирә, драматург, үҙешмәкәр композитор Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина – рух тәрбиәсеһе, әүлиәләр затын дауам иткән ағинәй, ихтирамлы һәм абруйлы кеше. Уның бай тормош юлына байҡау яһау күптәргә көс-ҡеүәт бирер,...
Нәфис һүҙле НәзирәЗал тып-тын. Нәзирә барыһын да ауыҙына ҡаратҡан, хисләнеп шиғыр тыңлайбыҙ... Алмағастар инә төштәремә, Бер төбө лә иҫән ҡалмағастыр... Әсәй менән баҡса ҡото китте, Китте берәм-берәм шул ағастар... Берҙән-бер ҡәҙерле кешемде – әсәйемде юғалтыу...
Йөрәгендә – эйәрле-йүгәнле ат...«Олоғайҙым инде, миңә 38 йәш тула», – тип яҙғайным бер шиғырымда. Шулай итеп, «олоғайҙым инде, миңә бына 50 йәш тула», – тип күҙҙәрендә шаян осҡондар уйнатып ҡаршыланы беҙҙе әҙибә. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәйехзада Бабич...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Мисүәк
Мисүәк (ғәр. المسواك), сүвәк (ғәр. سواك) — араҡ (фарсы сальвадораһы) тип аталған ағастың ботаҡтарынан һәм тамырынан эшләнә торған теш таҙартҡыс. Сәйнәгән ваҡытта ул сүсләнеп таралып, бумала рәүешенә инә.
Мисүәкте исламға тиклем үк файҙалана торған булғандар, әммә ул шәреҡтә бөгөнгәсә бик теләп ҡулланыла. Ул Яҡын Көнсығыштан Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш илдәренә таралып киткән һәм «сәйнәү таяғы» тигән атама менән билдәле (мал. Kayu Sugi).
Исламда мисүәк ҡулланыу — сөннәт ғәмәл. Хәҙистәрҙә әйтелеүенсә, мисүәк тотоноу фарыз тип һаналыр дәрәжәгә еткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әйткән:
Өммәтем өсөн ауыр булыр тип уйламаһам, мин мисүәкте һәр тәһәрәт алғанда файҙаланырға ҡушыр инем.
— Имам әл-Бохари, «Сәхих» йыйынтығы
Тәбиғи туҡланыу яҡлылар (вегандар, вегетариандар, сейләй ашаусылар) мисүәкте бик күп ҡуллана.
Башҡорт халҡында мисүәк (сүвәк)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт телендәге «сүбәк сәйнәү» (буш хәбәрҙе күп һөйләү) тигән ғибәрә, ихтимал, сүвәк (мисүәк) сәйнәүҙән килеп сыҡҡандыр. Мисүәк менән теш таҙартыу фарыз ғәмәл дәрәжәһенә етә яҙған шарттарҙа, әлбиттә, уны ауыҙҙарында йыш тотҡандар, йыш сәйнәгәндәрҙер. Халыҡта «мисүәк» тигән вариант түгел, ә сүвәк тигәне таралған булғандыр[1].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ним ағасы — шул уҡ маҡсатта ҡулланыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Башҡорт теленең һүҙлеге», 2-се том. — Мәскәү, 1993 — 245-се бит
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Как использовать палочки мисүәк?
- Научные исследования результатов применения мисүәка. miswak.com.ua. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 март 2014. 17 июнь 2015 тикшерелгән.
- Как правильно чистить зубы мисүәком?. askimam.ru (2009-04-12). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 апрель 2014. 17 июнь 2015 тикшерелгән.
- ↑ «Башҡорт теленең һүҙлеге», 2-се том. — Мәскәү, 1993 — 245-се бит.


text:
“Сәләмәтлек көнө” берҙәм үтте
28 сентября 2016 йыл | ---
Үткән шәмбелә БР Мәғариф министрлығы бойороғона ярашлы республиканың бар мәктәптәрендә үткәрелгән "Сәләмәтлек көнө” Родина мәктәбендә лә юғары ойошҡанлыҡ менән уҙҙы.
ГТО фестивале старт ала
28 сентября 2016 йыл | Спорт, Йәмғиәт
Илебеҙҙә алып барылған дәүләт сәйәсәтенә ярашлы, 2020 йылға спорт һәм физик культура менән системалы шөғөлләнеүсе халыҡтың һаны 40 процентҡа, ә уҡыусылар араһында 80 процентҡа етергә тейеш.
Ошо бурысты хәл итеү өсөн 2014 йылдың 1 сентябрендә Рәсәй Президенты Указы менән илдә ГТО Бөтә Рәсәй физкультура-спорт комплексы ғәмәлгә индерелде. Уның программаһы халыҡтың төрлө йәш төркөмдәрен (6 йәштән 70 йәшкә тиклем һәм унан өлкәнерәктәр), шулай уҡ физкультура-спорт сараларында ҡатнашыусыларҙы билдәләнгән нормативтарҙы үтәүгә әҙерләүҙе һәм тапшыртыуҙы күҙ уңында тота.
Ошо бурысты хәл итеү өсөн 2014 йылдың 1 сентябрендә Рәсәй Президенты Указы менән илдә ГТО Бөтә Рәсәй физкультура-спорт комплексы ғәмәлгә индерелде. Уның программаһы халыҡтың төрлө йәш төркөмдәрен (6 йәштән 70 йәшкә тиклем һәм унан өлкәнерәктәр), шулай уҡ физкультура-спорт сараларында ҡатнашыусыларҙы билдәләнгән нормативтарҙы үтәүгә әҙерләүҙе һәм тапшыртыуҙы күҙ уңында тота.
Киномеханик булып 40 йыл
26 сентября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Бурлы ауылында ғүмер буйы киномеханик булып эшләгән Рифҡәт Ғәлиулла улы Сафин бала саҡтан төрлө һөнәр менән мауығып үҫә. Бурлы мәктәбендә уҡыған сағында уҡ алдынғылар рәтендә була. Мәктәпте тамамлап, армияға барғансы колхозда төрлө эштә эшләй. 16 йәше тулғас, киномеханик һөнәренә уҡырға теләүе тураһында район киноселтәре директорына ғариза менән мөрәжәғәт итә.
Халҡың һине һөйөп ҙурланы
26 сентября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Сәхнә шаршауҙары асылғанда
Ергә яуа йондоҙ сыңдары.
Ай юлынан башланғандыр кеүек
Флүрә апайҙың нурлы таңдары.
Ғафури халыҡ театрының иң сағыу артисткаһы, сәхнә ветераны, абруйлы райондашыбыҙ Флүрә Аллабирҙе ҡыҙы Садиҡованың 80 йәшлек юбилей кисәһе театр миҙгелен асыу тантанаһын башлап ебәрҙе. Мәҙәни сараларға һыуһаған, сәнғәт һөйгән Красноусол халҡы дәррәү йыйылды был тамашаға. Ярты быуатҡа яҡын ғүмерен сәхнәгә бағышлаған, тиҫтәләгән образдар тыуҙырған Флүрә апайҙы ҡотларға балалары, туғандары, элекке хеҙмәттәштәре, ижадташ дуҫтары килгәйне.
Ергә яуа йондоҙ сыңдары.
Ай юлынан башланғандыр кеүек
Флүрә апайҙың нурлы таңдары.
Ғафури халыҡ театрының иң сағыу артисткаһы, сәхнә ветераны, абруйлы райондашыбыҙ Флүрә Аллабирҙе ҡыҙы Садиҡованың 80 йәшлек юбилей кисәһе театр миҙгелен асыу тантанаһын башлап ебәрҙе. Мәҙәни сараларға һыуһаған, сәнғәт һөйгән Красноусол халҡы дәррәү йыйылды был тамашаға. Ярты быуатҡа яҡын ғүмерен сәхнәгә бағышлаған, тиҫтәләгән образдар тыуҙырған Флүрә апайҙы ҡотларға балалары, туғандары, элекке хеҙмәттәштәре, ижадташ дуҫтары килгәйне.
Шатлыҡ йорто булһын баҡсабыҙ
26 сентября 2016 йыл | Мәғариф
Кескәйҙәрҙең икенсе йорто булған балалар баҡсаһына балаларҙың ҙур теләк менән йөрөүендә тәрбиәселәрҙең роле ифрат ҙур. Беҙҙең Бурлы балалар баҡсаһының Байымбәт, Ҡормантау, Березовка, Яугилде ауылдары филиалдарында ла үҙ һөнәрен яратҡан тәрбиәселәр эшләй.
Ҙур, татыу коллективта ижади эшләгән, яңылыҡҡа ынтылыусы 5 тәрбиәсе, 5 тәрбиәсе ярҙамсыһы ҡул аҫтында барлығы 101 бала тәрбиәләнә.
Ҙур, татыу коллективта ижади эшләгән, яңылыҡҡа ынтылыусы 5 тәрбиәсе, 5 тәрбиәсе ярҙамсыһы ҡул аҫтында барлығы 101 бала тәрбиәләнә.


text:
Серле икмәк
Махсус бит / Проблема // 25-09-2018, 07:00
Бер ваҡыт аҡыл эйәһенә бер ҡатын килгән дә:
– Ике йыл элек беҙҙе ирем менән һеҙ ҡауыштырғайнығыҙ. Хәҙер мин уның менән йәшәргә теләмәйем. Беҙгә айырылышырға кәрәк, – тигән.
– Сәбәбе ниҙә һуң, аңлат әле? – тигән уға ҡаршы аҡыл эйәһе.
– Башҡа ҡатындарҙың ирҙәре эштән һуң ваҡытында өйгә ҡайта. Ә минеке тотҡарлана. Шуға өйҙә көн дә тауыш сыға.
Ҡарт, аптырап:
– Сәбәбе шул ғынамы? – тип һораған....
Телефоның һыуға төшһә...
Махсус бит / Проблема // 11-09-2018, 06:00
Телефон һыуға төшкәндә уға нисек беренсе ярҙам күрһәтә беләһеңме?
1. Мөмкин тиклем тиҙерәк һыуҙан алып ҡуй.
2. Тышын тиҙерәк һалдыр, батареяһын ал.
3. Сим-карта, “хәтер карта”һын ал.
4. Гаджетты ҡоро урынға ҡуй һәм ҡағыҙ салфетка менән бөтөн ерен ҡоротоп сыҡ.
5. Һуңынан ҡағыҙ салфеткаға төрөп, ике тәүлекә ҡоро дөгө тултырылған һауытҡа һал.
Телефонға һыу үткәндә эшләргә ярамай:
1. Телефонды ҡабыҙма.
2. Һыуланған гаджетты электр селтәренә тоташтырма. 48 сәғәт үткәндән һуң ғына зарядка йыйҙыртырға ярай.
3. Фен менән киптерә күрмәгеҙ. Файҙаһынан зыяны күберәк....
Күп балалы бәхет
Махсус бит / Проблема // 21-08-2018, 07:00
Дилә өсөнсө бәпес артынан дауаханаға китте. Тормош ауыр, тип күпме зарланма, күп балалы өйҙә бәхет тә күберәк. Закир менән Дилә, етмәһә, ауырлыҡтарға һылтанмайынса, бала үҫтереүгә оло яуаплылыҡ менән ҡараған ғаиләләрҙең береһе.
Шуныһы ҡыҙыҡ, өлкән малайҙары, мәктәп тупһаһын тәүгә аша атлау менән ҡайтып һорай һалды:
– Әсәй, ниңә беҙ ҙә күп балалы түгел?...
Көтөү – көнүҙәк ихтыяж
Махсус бит / Проблема // 11-07-2018, 06:00
Ауылдарҙағы шәхси хужалыҡтарҙағы малға көтөүсе табыу мәсьәләһе йылдан-йыл ауырлаша. Малды иреккә ебәрһәң, ауыл хужалығы культуралары сәселгән баҫыуҙар, бесәнлектәр, ултыртылған урман үҫентеләре тапалып һәм ҡышҡылыҡҡа әҙерләнгән бесән эҫкерттәре тәләфләнеп, ҙур зыян килә. һыйыр-аттар арҡаһында юл-транспорт фажиғәләре лә булып тора. Малдың юғалған осраҡтары ла булғылай.
Көтөүсе эше еңел түгел. Уның эш ваҡыты иртә таңдан ҡара кискә тиклем яҡынса 14 сәғәткә һуҙыла. Етмәһә, беҙҙең төбәктә көн торошо тотороҡһоҙ. Ямғыр, рашҡы, ел-дауыл, үҙәккә үтерлек һалҡынға ҡарамай, малдан күҙ яҙлыҡтырмай көнө буйы түҙергә кәрәк. Был эш һәр кемдең дә ҡулынан килмәй. Шуға күрә ялҡып китеп, көтөүҙе ташлап та ҡуялар....
Ауырлыҡтар аша бәхет: утта һәләк булған журналистың ҡыҙы йәнә лә ғаиләле булды
Махсус бит / Проблема // 9-07-2018, 09:56
Һәммәгеҙҙең дә иҫендәлер - 2015 йылдың 9 майҙан 10-на ҡараған төндә Өфөлә булған янғында "Тамаша" журналында эшләгән коллегабыҙ Альмира Кәримова һәләк булды. Ут шулай уҡ уның ейәнсәрен дә аяманы. Ҡыҙы Динара тәне һәм тын юлдары бешеп, ауыр хәлдә дауаханаға оҙатылды.
Ошо өс йыл эсендә Динара ҙур ҡыйынлыҡтарға дуҫар булды. Шулай ҙа ул һынманы, йәшәү өсөн көрәште.
Динара Кәримова тураһындағы мәҡәлә:
https://mkset.ru/news/society/08-07-2018/trudnoe-schastie-doch-pogibshey-v-ogne-zhurnalistki-iz-ufy-vnov-obrela-semyu...
Тауышыңды үҙгәрт…
Махсус бит / Проблема // 6-07-2018, 07:30
Күгәрсен аҡланда бер ят өкөнө күргән дә, яҡын килеп һорау биргән:
– Әй, өкө, һин ҡайҙан килеп сыҡтың әле?
– Анау яҡтарҙа, көнсығышта, йәшәгәйнем, хәҙер көнбайышҡа осам.
Шулай тигән дә өкө бик ҡаты итеп ухылдай, зарланып, тауышлана башлаған.
Күгәрсен йәнә быға өндәшкән:
– Ә ни өсөн тыуған яғыңды ташлап китеп бараһың?
– Сөнки мине, тауышың насар, тип яратмайҙар, – тигән өкө.
– Юҡҡа йәнтөйәгеңдән китеп бараһың. Һиңә торған ерҙе түгел, ә бары тик тауышыңды бер аҙ үҙгәртергә лә, әҙерәк мыжырға кәрәк. Беләһеңме, көнбайышта ла, көнсығыштағы кеүек үк, туҡтауһыҙ ухылдағандарҙы яратмайҙар.
Айсын АҠБУЛАТОВА әҙерләне.
...
Эт хәленә төшмәйек
Махсус бит / Проблема // 28-06-2018, 06:30
Бер байҙың йортонда тотош көҙгөнән генә торған бүлмәһе булған. Стеналары ла, түшәме лә, иҙәне лә шау көҙгө икән. Бер саҡ шунда осраҡлы ғына рәүештә эт килеп ингән. Тирә-яғында үҙе кеүек бик күп эт күреп, ырылдаған, тешен ыржайтҡан. Уны уратып алған эттәр ҙә шулайтҡан. Был яуап итеп, өрөп ебәргән. Тегеләр ҙә өргән. Шулай итеп, эт төнө буйына үҙенә ҡаршы өргән, асыуланып, ҡойроҡ болғаған, һеләгәйен ағыҙғансы теш ҡайраған эттәр менән “талашҡан”. Иртәгәһенә уны үле килеш тапҡандар. Бахырҙың йөрәге ярылған, имеш.
Ә бит барыһы ла башҡаса булыуы мөмкин ине. Көҙгө-бүлмәгә ингәс, эт тешен ыржайтмайынса, ипле генә ҡойроғон болғап, дуҫтарса мөнәсәбәт күрһәтһә, көҙгөләгеләр ҙә уға шулай яуаплар ине.
…Үҙеңә бәйле бөтәһе лә, үҙеңә.
Айсын АҠБУЛАТОВА әҙерләне.
...
Дуҫың һинең менән бергә ҡыуана белһен
Махсус бит / Проблема // 7-06-2018, 07:00
Бер йәш егет бай ирҙән уңышының сере тураһында һорашҡан.
– Мин дуҫтар һайлай беләм, – тип яуаплаған теге кеше.
Һәм егеткә үҙ һорауын биргән:
– Һин “дуҫтар бәлә килгәндә һынала” тигән әйтемде беләһеңме?
– Нисек белмәҫкә, мин тап шуға таянам да.
– Онот был әйтемде. Дуҫ шатлыҡта һынала!
– Нисек инде? Эйе, шатланыуын бергә шатланабыҙ, тик…
Йәш егет аптырай төшкән.
– Тыңла, – тип кәңәш биреүен дауам иткән уңышлы кеше. – Һинең проблемаң булғанда, дуҫың менән бүлешәһеңдер, моғайын, шунан икәүләп ул проблеманы хәл итеү яйын эҙләйһегеҙҙер. Икегеҙ ҙә бойоҡ, икегеҙ ҙә кәйефһеҙ, арыған...
– Шулай була инде, дуҫтар ярҙамға килә.
– Шулайын шулай, тик дуҫың һиңә бер тапҡыр ярҙам итер, икенсе тапҡыр, артабан арыр, һиңә ярҙам итә алмаҫ, бары йәлләп кенә ҡуйыр. Был һине тағы ла борсор. Ә бына минең дуҫтарым мине бер ҡасан да йәлләмәне, проблемаларымды хәл итмәне. Улар минең менән бергә ҡыуанды ғына.
Ысынында, әгәр проблемаң булһа, үҙең хәл итергә тырыш. Шунан дуҫыңа бар һәм икегеҙ (йә күмәкләп) еңеүеңде байрам итегеҙ. Кешене йәлләүе еңел. Ә кемдеңдер уңыштарына ихлас ҡыуана белеү ауырыраҡ. Кем һинең менән шатлығыңды уртаҡлаша ала, шул ул ысын дуҫлыҡ. Бына минең уңыш серем – дуҫтарымда...
Айсын АҠБУЛАТОВА әҙерләне....
Билеңдә балтаң булһын…
Махсус бит / Проблема // 21-04-2018, 08:00
йәки Ни өсөн үҙебеҙҙә беҙҙе мыҫҡыл итәләр?
Рәсәйҙең ҡайһы бер “белгестәре” ваҡыты-ваҡыты менән беҙҙең шәхестәребеҙгә яла яғып тора. Айырыуса милли батырыбыҙ Салауат Юлаев менән донъяға билдәле ғалим, Рәсәй федерализмының башында тороусы Әхмәтзәки Вәлидигә “эләгә”. Милләтебеҙгә лә, телебеҙгә лә ҡаршы нимәлер әйтеп ҡалырға тырышыусылар ҙа күбәйҙе. Шуныһы һағайта: беҙҙе үҙебеҙҙә мыҫҡыллайҙар. Ә беҙ нимә эшләйбеҙ?!
...
Экология ниндәй, һаулығың да шундай
Махсус бит / Проблема // 15-04-2018, 07:00
(15 апрель – Экологик белем көнө)
Яҙҙың ныҡлап урынлашыуы менән һәр ихатала тиерлек баҡса ҡаҙыу, сүп-сар яғыу мәшәҡәттәре башланыр. Ер эштәре менән булышҡанда йылдан-йыл тутыҡҡан батарейкаларға йышыраҡ юлығаһың. Ә сүп-сар яндырғанда ҡара болот булып пластик һауыттар төтөнө үрләй, янында торһаң әсе пластмасса еҫенә сыҙарлыҡ түгел.
– Батарейка картуф баҡсаһына нисек килеп эләккәндер, һәр бер сүп-сар ташлағанды хәтерләп буламы ни! – тип аҡланыр берәү.
– Келәт тулы пластик шешәләрҙе яндырмай ни эшләтәһең?! – тип өҫтәр икенсеһе.
Ә бына бармаҡ ҙурлыҡ бер батарейкалағы ауыр металдарҙың 20 квадрат метр ерҙе, унда үҫкән йәшелсә-емеште ағыулауы хаҡында ни әйтерһегеҙ? Йәки ни бары бер батарейканың 400 литр һыуҙы зарарлай алыуы тураһында? Пластик шешәләр янғанда фосген, диоксин кеүек ҡурҡыныс матдәләр бүленеп сыға. Әйткәндәй, диоксинды организмдан бер нисек тә сығарып булмай һәм ул онкологик ауырыуҙар, астма, аллергия үҫешенә нигеҙ һала.
Быларҙың барыһы ла беҙҙең экологик белемдең һай булыуын күрһәтә. Һәр кем үҙен генә түгел, ә тирә-йүндәгеләрҙе лә ҡайғыртып йәшәү өсөн тәбиғәттә уңайлы шарттар булдырырға бурыслы. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының ойоштороу-аналитика бүлеге начальнигы Ринат Зөфәр улы Фәтҡуллин үҙенең тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға ҙур өлөш индереүе менән күптәргә өлгө булып тора. Бөгөн ул экологияны яҡшыртыу өсөн ябай ғына ҡағиҙәләр хаҡында һөйләй.
...
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 29(2011)
Бер-береңде аңлап йәшәүгә ни етә?
Рубрикалар // 16-04-2011, 12:16
йәки Бәхетле ғаилә ҡорор өсөн ир ҙә, ҡатын да тырышырға тейеш
Ғаиләлә ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү һәм уларҙы ғаилә тормошо әҙәбенә өйрәтеү буйынса ниндәй генә халыҡ әйтемдәре юҡ: «Аҡыллы ир ҡатынын яманламаҫ», «Ир – беләк, ҡатын – терәк», «Берҙәм өйҙә бәрәкәт бар, ғауғалы өйҙә һәләкәт бар», «Йортто тотҡан – ир, өйҙө тотҡан – ҡатын»....
Ғаиләлә ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү һәм уларҙы ғаилә тормошо әҙәбенә өйрәтеү буйынса ниндәй генә халыҡ әйтемдәре юҡ: «Аҡыллы ир ҡатынын яманламаҫ», «Ир – беләк, ҡатын – терәк», «Берҙәм өйҙә бәрәкәт бар, ғауғалы өйҙә һәләкәт бар», «Йортто тотҡан – ир, өйҙө тотҡан – ҡатын»....
ПАР АҠҠОШТОҢ һЫҢАРЫ
Рубрикалар // 16-04-2011, 12:13
Мөхәббәт утында яныусылар, ғашиҡ йәндәр – донъялағы иң бәхетле кешеләр. Сөнки тормоштоң наҙы, тәме – мөхәббәттә, ярата белеүҙә.
Минең ҡарамаҡҡа хәҙерге йәштәр мөхәббәт, яратыу тойғоларына үтә еңел ҡарай төҫлө. Үҫмер йәштән һыра, араҡыға үреләләр, тәмәке тарталар. Өлгөрөп тә етмәгән организмын ағыулайҙар. Кире ғәҙәттәр уларҙы психик зәғифлеккә этәрә. Һөҙөмтәлә уларҙың бәғерҙәре ҡата... Йәштәрҙә һөйөү хаҡына сабырлыҡ күрһәтеү, ярҙам итеү, аңлау кеүек төшөнсәләр ҙә юҡ кимәлендә. Улар проблеманы хәл итеү урынына ҡасыу яғын ҡайғырта. Һәр хәлдә, үҙемә мөрәжәғәт итеүселәргә ҡарап, ошолай тип фекер йөрөтөргә батырсылыҡ итәм....
Минең ҡарамаҡҡа хәҙерге йәштәр мөхәббәт, яратыу тойғоларына үтә еңел ҡарай төҫлө. Үҫмер йәштән һыра, араҡыға үреләләр, тәмәке тарталар. Өлгөрөп тә етмәгән организмын ағыулайҙар. Кире ғәҙәттәр уларҙы психик зәғифлеккә этәрә. Һөҙөмтәлә уларҙың бәғерҙәре ҡата... Йәштәрҙә һөйөү хаҡына сабырлыҡ күрһәтеү, ярҙам итеү, аңлау кеүек төшөнсәләр ҙә юҡ кимәлендә. Улар проблеманы хәл итеү урынына ҡасыу яғын ҡайғырта. Һәр хәлдә, үҙемә мөрәжәғәт итеүселәргә ҡарап, ошолай тип фекер йөрөтөргә батырсылыҡ итәм....
Бөйөк шәжәрәләребеҙҙең береһе
Рубрикалар // 16-04-2011, 12:12
Апрель айы Үҫәргән ырыуы вәкилдәре өсөн иҫтәлекле лә, мәртәбәле лә ваҡиға алып килде – 22 апрелдә Иҫәнғолда Ейәнсура, Хәйбулла, Йылайыр райондарынан үҫәргәндәр ырыуҙың V съезына йыйыласаҡ. Сарала шулай уҡ күрше Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ һәм Гай ҡалаларынан һәм райондарынан, Һарыҡташ районынан да ҡунаҡтар ҡатнашасаҡ. Маҡсат – быуындар аманатын йәштәргә тапшырыу....
Тел – күңел байлығы
Рубрикалар // 16-04-2011, 12:09
Телдәрҙе ни тиклем күберәк белһәң, аң, зиһен, мәҙәни кимәлең дә шул тиклем юғары була. Был һүҙҙәр күптән аксиомаға әүерелгән. Тимәк, үҙен һәр яҡтан камил, юғары мәҙәниәтле, алдынғы ҡарашлы шәхес итеп күрергә теләгән кеше өсөн телдәрҙе өйрәнеү зарур. Бөтә илдәргә юл асыҡ булған бөгөнгө заманда күп тел белеү айырыуса мөһим. БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының Көнсығыш телдәре кафедраһы мөдире, филология фәндәре кандидаты, доцент, Ш. Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Ғәйнислам ИБРАҺИМОВ менән әңгәмәбеҙ телде өйрәнеүҙең әһәмиәте, факультетта асыласаҡ яңы бүлек тураһында....
Беҙ реформаға нисек яраҡлаштыҡ?
Рубрикалар // 16-04-2011, 12:07
Рәсәйҙең Юғары иҡтисад мәктәбе һуңғы егерме йылдағы баҙар реформаларының халыҡтың йәшәйешенә нисек йоғонто яһауын иҫәпләп сығарған. Башта уҡ шуны билдәләп китеү дөрөҫ булыр: илдә байҙар тағы ла ике тапҡырға байыған, ә ярлылар бер ярым тапҡырға фәҡирләнгән....
Ер тетрәүме, әллә йәшерен ядро һынауымы?
Новости / Сәйәсәт // 16-04-2011, 12:05
Һуңғы ваҡытта Япониялағы ер тетрәүгә бәйле имеш-мимештәр интернет селтәрен тултырҙы. Йәнәһе лә, унда океан төбөндә йәшерен рәүештә ядро ҡоралы һыналған һәм ул уңышһыҙ тамамланған. «Фукусима – 1» АЭС-ындағы һәләкәт иһә радиация таралыуҙың ысын сәбәптәрен күрһәтмәү өсөн «сәхнәләштерелгән». Ҡытай сайттарында ошондай мәғлүмәт баҫылған. Быға тиклем Токио губернаторы Синтаро Исихара Ҡытайға ядро ҡоралы менән янаған булған икән....
Аҙна аптыратҡыстары
Рубрикалар // 16-04-2011, 11:34
Йондоҙҙар һәм күбәләктәр
Юрий Гагариндың йыһанға осоуына илле йыл тулды.
Кешелектең мәңгелек хыялы тап беҙҙең илдә тормошҡа ашты, был ваҡиғаның әһәмиәте, ысынлап та, баһалап бөткөһөҙ. Үҙәк каналдарҙа йыһанға осоу тарихы, йыһангирҙар тураһында ҡыҙыҡлы тапшырыуҙар бара. Тамам аптырата телевидение. Быға тиклем Лолита Милявскаяның сираттағы мөхәббәте, Рудковская менән Батурин араһындағы талаш-тартыш, Ксения Собчактың әҙәпһеҙ фекерҙәре менән тулған эфир телевидениеның асылда ниндәй булырға тейешлеген күрһәтә биреп ҡуйҙы. Йыһанға осоу аппараттарын эшләүгә бар ғүмерен бағышлаған Сергей Королев, беренсе космонавт Юрий Гагарин − бына улар ысын "йондоҙ"ҙар, тормош маяҡтары булыр шәхестәр. Бер-ике йыры менән экрандарҙан төшмәгән йырсылар ҙа, Лолита менән Собчак та "йондоҙ" түгел, ә бер көнлөк күбәләктәр түгелме?...
Юрий Гагариндың йыһанға осоуына илле йыл тулды.
Кешелектең мәңгелек хыялы тап беҙҙең илдә тормошҡа ашты, был ваҡиғаның әһәмиәте, ысынлап та, баһалап бөткөһөҙ. Үҙәк каналдарҙа йыһанға осоу тарихы, йыһангирҙар тураһында ҡыҙыҡлы тапшырыуҙар бара. Тамам аптырата телевидение. Быға тиклем Лолита Милявскаяның сираттағы мөхәббәте, Рудковская менән Батурин араһындағы талаш-тартыш, Ксения Собчактың әҙәпһеҙ фекерҙәре менән тулған эфир телевидениеның асылда ниндәй булырға тейешлеген күрһәтә биреп ҡуйҙы. Йыһанға осоу аппараттарын эшләүгә бар ғүмерен бағышлаған Сергей Королев, беренсе космонавт Юрий Гагарин − бына улар ысын "йондоҙ"ҙар, тормош маяҡтары булыр шәхестәр. Бер-ике йыры менән экрандарҙан төшмәгән йырсылар ҙа, Лолита менән Собчак та "йондоҙ" түгел, ә бер көнлөк күбәләктәр түгелме?...
Ер. Һыу. Ҡояш
Рубрикалар // 16-04-2011, 10:46
Һәм, әлбиттә, кеше. Уның тире менән һуғарылған, илһам нуры бөркөлгән ижади хеҙмәте
Халыҡ күҙенең үткерлегенә һәм аҡылының зирәклегенә иҫең китерлек. Егәрле кешене ул юҡҡа ғына бал ҡорто менән сағыштырмай. Игенсе үҫтергән ашлыҡ башағы менән бал кәрәҙе араһындағы оҡшашлыҡтың хасил булыуында эске логика һәм юғары мәғәнә бар. Башаҡ кәрәҙҙәрен гәрәбәләй ашлыҡ бөртөктәре оя итһә, балауыҙ кәрәҙҙәрен гәүһәргә тиң бал мөлдөрәмә итә. Ғәзиз икмәк менән гәрәбә бал – ризыҡ ҡәҙерен белгәндәрҙең иң затлы ниғмәте – бер ниндәй үлсәүҙәргә һыймаҫлыҡ хеҙмәт менән бар була....
Халыҡ күҙенең үткерлегенә һәм аҡылының зирәклегенә иҫең китерлек. Егәрле кешене ул юҡҡа ғына бал ҡорто менән сағыштырмай. Игенсе үҫтергән ашлыҡ башағы менән бал кәрәҙе араһындағы оҡшашлыҡтың хасил булыуында эске логика һәм юғары мәғәнә бар. Башаҡ кәрәҙҙәрен гәрәбәләй ашлыҡ бөртөктәре оя итһә, балауыҙ кәрәҙҙәрен гәүһәргә тиң бал мөлдөрәмә итә. Ғәзиз икмәк менән гәрәбә бал – ризыҡ ҡәҙерен белгәндәрҙең иң затлы ниғмәте – бер ниндәй үлсәүҙәргә һыймаҫлыҡ хеҙмәт менән бар була....
МАЛЫҒЫҘҘЫ НИСЕК ҠЫШЛАТТЫҒЫҘ?
Рубрикалар // 16-04-2011, 10:44
Үткән йыл ауыл хужалығы өсөн еңел булманы. Ҡоролоҡ арҡаһында үлән яҡшылап үҫмәне, иген баҫыуҙары ла, ямғырҙар яумау сәбәпле, ҙур зыян күрҙе. Малына етерлек ҡыш сығырлыҡ аҙыҡ туплай алмаған хужалыҡтар өсөн быйылғы ҡыш ысын мәғәнәһендә һынау булды тиһәк тә, һис хата булмаҫ.
Аҙыҡ наҡыҫлығына ҡарамаҫтан, ауыл хужалығы эшсәндәре малын нисек ҡышлатты икән? Ошо һорау менән бер нисә кешегә мөрәжәғәт иттек....
Аҙыҡ наҡыҫлығына ҡарамаҫтан, ауыл хужалығы эшсәндәре малын нисек ҡышлатты икән? Ошо һорау менән бер нисә кешегә мөрәжәғәт иттек....
Алға барғанда артҡа күҙ һалыу артыҡ түгел
Новости / Сәйәсәт // 16-04-2011, 10:43
йәки Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу демография күҙлегенән
Ошо көндәрҙә статистика органдары былтыр илебеҙҙә үткән перепистең тәүге һөҙөмтәләрен иғлан итте. Республиканың даими халҡы 4072,1 мең кеше иҫәпләнә. 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ҡарағанда, Рәсәйҙә йәшәгән халыҡтың кәмеүе күҙәтелә (2,3 миллион), шул иҫәптән Башҡортостан буйынса 30 мең кешегә....
Ошо көндәрҙә статистика органдары былтыр илебеҙҙә үткән перепистең тәүге һөҙөмтәләрен иғлан итте. Республиканың даими халҡы 4072,1 мең кеше иҫәпләнә. 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ҡарағанда, Рәсәйҙә йәшәгән халыҡтың кәмеүе күҙәтелә (2,3 миллион), шул иҫәптән Башҡортостан буйынса 30 мең кешегә....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Серле икмәк
Серле икмәк
Бер ваҡыт аҡыл эйәһенә бер ҡатын килгән дә:
– Ике йыл элек беҙҙе ирем менән һеҙ ҡауыштырғайнығыҙ. Хәҙер мин уның менән йәшәргә теләмәйем. Беҙгә айырылышырға кәрәк, – тигән.
– Сәбәбе ниҙә һуң, аңлат әле? – тигән уға ҡаршы аҡыл эйәһе.
– Башҡа ҡатындарҙың ирҙәре эштән һуң ваҡытында өйгә ҡайта. Ә минеке тотҡарлана. Шуға өйҙә көн дә тауыш сыға.
Ҡарт, аптырап:
– Сәбәбе шул ғынамы? – тип һораған.
– Эйе, тик минең ғаиләһенә ваҡыт бүлмәгән, көн һайын һуңға ҡалып ҡайта торған ир менән йәшәгем килмәй.
– Айырылышҡың килһә, һеҙҙе айырырмын. Тик бер шартым бар. Өйөңә ҡайт та, ҙур итеп икмәк бешер һәм уны миңә алып кил. Тик һыу, йомортҡа, он, май, тоҙ кеүек ризыҡтарҙы күршеләреңдән һорап ал. Ни өсөн икмәк бешереүеңде барыһына ла тәфсирләп һөйлә, – тигән аҡыл эйәһе.
Ҡатын өйөнә ҡайтҡан да, эшкә тотонған. Иң беренсе күршеһенә һыу һорап ингән. Быға уныһы бик аптыраған. Нимә өсөн һыу кәрәклеген, хәлде бәйнә-бәйнә һөйләп биргән.
– Эх, һин минең иремдең ниндәй икәнлеген белмәйһең әле! – тип зарланырға тотонған күршеһе. Икенсе ҡатын да, өсөнсөһө лә ирҙәренән ҡәнәғәт булмауҙарын белдергән.
Икмәк бешерергә кәрәкле булған ризыҡтарҙы йыйып бөткәс, тәмле итеп икмәк бешергән дә, ҡатын аҡыл эйәһенә алып киткән.
– Бына һинең шартыңды үтәнем, икмәк менән ғаиләңде һыйла. Ләкин минең иремдән айырылғым килмәй, – тип икмәкте һонған.
– Ни булды, ҡыҙым? Ниңә кире уйланың? – тип хәйләкәр генә һораған ҡарт.
– Минең ирем иң яҡшыһы икән! – тип яуаплаған ҡатын.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 648
АҠМУЛЛА М. МУЗЕЙЫ. Миәкә р‑ны Туҡһанбай а. урынлашҡан. 1981 й. Аҡмулланың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы Милли музей филиалы булараҡ асыла, 2002 й. алып Милли әҙәби музей филиалы. Әҙәби музей фондында 500‑ҙән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Аҡмулланың 1904 й. Ҡазанда баҫтырылған шиғырҙар йыйынтығы; Башҡортостандың көньяҡ райондарына экспедиция (1960) ваҡытында Н.Д.Шоңҡаров яҙып алған әҙип шиғырҙарына халыҡ йырҙарының магнитофон яҙмалары; Аҡмулланың Р.Шәкүр төҙөгән шәжәрәһе; антропологик материалдар б‑са З.Р.Басиров төшөргән графика һәм скульптура портреттары; шағир үҙе яһаған йыйылмалы ағас ултырғыс бар. 3 залда урынлашҡан күргәҙмә Аҡмулланың тормош юлына һәм ижадына арналған мемориаль, башҡорттарҙың 19 б. аҙ. — 20 б. башындағы традицион торлаҡ интерьеры күрһәтелгән этнографик, район тарихына арналған бүлектәрҙән тора.
Ә.В.Шәрипова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 455
ЙӘМӘҒӘТСЕЛЕК ФЕКЕРЕ, ижт. ваҡиғаларға, көнүҙәк проблемаларға, төрлө соц. төркөмдәр, ойошмалар, айырым шәхестәр эшмәкәрлегенә мөнәсәбәтте (йәшерен йәки асыҡ, вербаль йәки вербаль булмаған) үҙ эсенә алған йәмәғәтселек аңы торошо; ижт. проблемаларға ҡарата хуплауҙы йәки тәнҡитләүҙе белдерә; йәмәғәт тәртибен һәм ижт. мөнәсәбәт нормаларын көйләй. Й.ф. — социологияның һәм социаль философияның өйрәнеү предметы. Ҡатмарлы соц. коммуникацияла барлыҡҡа килә һәм һайлауҙарҙа, референдумдарҙа, йыйылыштарҙа, халыҡ араһында үткәрелгән һорау алыуҙарҙа, киң мәғлүмәт сараларында, митингыларҙа, демонстрацияларҙа, забастовкаларҙа, лобби структураларында һәм баҫым яһау төркөмдәрендә, гражданлыҡ буйһонмауы акцияларында, ихтилалдарҙа һ.б. сағылыш таба. Й.ф. когнитив, эмоциональ, аксиологик, тәртип һ.б. элементтарҙы айыралар. Й.ф. киң таралыу, интенсивлыҡ, тотороҡлолоҡ хас.
Башҡортостанда Й.ф. өйрәнеү 20 б. 70‑се йй. башлана. Авиация техник университетының социол. лаб. ҡала халҡының Й.ф., Башҡорт дәүләт университеты лаб. — соц. проблемалар һәм уларҙың Й.ф. сағылышы, Педагогика университеты лаб. — пропаганда һәм агитацияның һөҙөмтәлелеге өйрәнелгән; РФА Өфө ФҮ-нең социол. бүлеге тарафынан мониторинг тикшеренеүҙәре үткәрелгән. Ижтимағи‑сәйәси һәм хоҡуҡи тикшеренеүҙәр институты, Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының соц.‑хоҡуҡи тикшеренеүҙәр секторы, Гуманитар тикшеренеүҙәр институты ижт. күренештәргә фараз яһай. Өфөлә “СИМАКС” (1993 й. алып), “МАРКОН” (2003 й. алып) сәйәси, ижт. фекерҙе маркетинг тикшереүе үҙәктәре һ.б. эшләй.
Й.ф. өйрәнеүгә Р.З.Сәлиевтең (хәҙ. Рәсәй үҫешендә альтернативалар һәм йәштәрҙең идеалдары), Е.Д.Сенникованың (Й.ф. социологияһы), Р.Т.Фәрхетдиновтың (мониторинг типтары) һ.б. фәнни хеҙмәттәре арналған.
Әҙәб.: Фархтдинов Р.Т. Мониторинг в системе государственного управления социальными и политическими процессами. Уфа, 2003.
Е.Д.Сенникова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Рәзинә ЗӘЙНЕТДИНОВАНЫҢ «Килен шәле» китабында күберәк социаль-психологик пландағы хикәйәләр өҫтөнлөк итһә лә, геройҙар тормош ығы-зығыларына бирешмәй, йәшәйеш, мөхәббәт кеүек мәңгелек ҡиммәттәр хаҡында уйлана. Ә өлкән йәштәге мәктәп уҡыусыларына тәғәйенләнгән әҫәрҙәре тәрбиәүи яҡтан күтәрелгән проблемалары менән әһәмиәтле.
Бәләкәйҙән әҙәбиәткә ғашиҡ ҡыҙ 2001 йылда республика кимәлендә үткән “Урал батыр” эпосын яттан һөйләүселәр конкурсында үҙе яҙған ҡобайыр менән сығыш яһап, II урын яулай. Ғафури районында Гөлнур Яҡупова ойоштарған “Өмөтлө ҡәләм” бәйгеһенең лауреаты. Урта мәктәпте тыуған ауылында ( Ғафури районы Юлыҡ ауылы) тамамлағас, БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультетында уҡый. “Ашҡаҙар” ижади түңәрәгендә шөғөлләнә. ҡулына диплом алғас, Красноусол башҡорт гимназия-интернатында, “Һәләтле балалар ижады үҙәге”ндә эшләй. Студент сағынан “Табын”, “Йәншишмә” гәзиттәренә яҙыша. 2015 йылда «Йәншишмә” гәзите лауреаты.
- Новинка
- да


text:
- Подробности
- Просмотров: 363
ИГЛИНСКАЯ, тәкә һаҡалы сорты. 20 б. аҙ. М.М.Аҡсурин (БР ФА‑ның Умартасылыҡ селекцияһы үҙәге), Ғ.Ҡ.Зарипова (БНИИСХ) тарафынан Умартасылыҡ ҒТИ (Рыбное ҡ.) һәм В.Р.Вильямс ис. Бөтә Рәсәй мал аҙығы ҒТИ‑ның (Лобня‑5 ҡ.) сорт өлгөләренән оҙайлы күп тапҡыр һайлап алыу ысулы м‑н сығарыла. Һабағы 80—155 см бейеклектә, төҙ, тармаҡлы. Япраҡлылығы 36—38%. Тамыр яны япраҡтары оҙонса ланцет рәүешендә, төклө, бөтөн ситле, урталағылары һәм өҫкөләре тар уҡ рәүешендә. Сәскәһе ике енесле, һары. Сәскәлеге — өсәрле (ҡатмарлы) тәлгәш. Емеше — бер орлоҡло һалынҡы яланғас ҡуҙаҡ, 10—18 мм оҙонлоҡта. Орлоғо эллипс рәүешендә, һары. 1000 орлоғоноң ауырлығы 5,8—6,8 г. Һалҡынға сыҙамлы сорт, яҙын һәм сабып алғандан һуң яҡшы үҫә. Баллы үҫемлек (бал биреүсәнлеге 70,2—95,2 кг/га). Йәшел конвейер системаһында үҫтереү, сенаж һәм силос әҙерләү өсөн тәҡдим ителгән. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 365, бесән — 66,7, орлоҡ — 5,2; йәшел массала (ҡоро матдәгә күсереп иҫәпләгәндә) 19,8% сей протеин бар (Өфө тәжрибә‑производство хужалығы, 1998—2002). РФ б‑са ҡулланылышҡа 2007 й. индерелгән, урман‑дала ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
Ғ.Ҡ.Зарипова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 264
ТӨНЬЯҠ БОҪҠОН ЙӨҘЛӘҮ ТАШЫ ЯТҠЫЛЫҒЫ, Баймаҡ р‑ны Күсей а. көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. В.В.Какауллин, Ю.А.Болотин (1977), Д.Н.Сәлихов, С.Ш.Йосопов (1977), Р.К.Хәлимов (2004) тарафынан өйрәнелә. Төйәләҫ интрузив комплексы долериты һәм габброһының ваҡ, ҡатмарлы формалы есемдәренән тора. Йөҙләү таштары ҡараһыу һоронан ҡараға тиклем, ваҡ бөртөклө, массив текстурала тулы кристаллы, уртаса ярылыу, уртаса һәм юғары шымарыу үҙсәнлектәре хас, юғары декоративлы. Ятҡылыҡтың ер өҫтөнә яҡын өлөшөн үҙләштергәндә III һәм IV төркөм долерит блоктарының сығышы 7 һәм 14% тәшкил итә; III һәм IV төркөм габбро блоктарының сығышы — 8,6 һәм 10,1%. Габбро юғары сифатлы һыуыҡҡа сыҙамлы ҡырсынташ етештереү өсөн перспективалы. Респ. запастар экспертизаһы комиссияһы тарафынан раҫланған С2 категориялы долерит һәм габбро запастары 36 мең м3 йөҙләү ташынан, 138 мең м3 төҙөлөш ташынан тора. Запастарҙы иҫәпләү тәрәнлеге 30 м. Гидрогеологик һәм тау‑техника шарттары асыҡ ысул м‑н үҙләштереү өсөн яраҡлы. “Шөгөр‑М” ЯСЙ (Баймаҡ ҡ.) тарафынан үҙләштерелә.
Э.М.Сатаева
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 211
ТОЛКАЧЁВ Михаил Прокофьевич, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв атаманы. Яйыҡ казагы. С.П.Толкачёвтың туғаны. 1772 й. Яйыҡ казактары ихтилалында ҡатнашыусы. Түб. Яйыҡ баш күтәреүселәр үҙәген ойоштороусыларҙың һәм уға етәкселек итеүселәрҙең береһе. Ихтилалға ҡаҙаҡтарҙың ҡораллы ярҙамын һорар өсөн Пугачёв тарафынан Кесе йөҙ ханы Нуралиға ебәрелгән. Ырымбур ҡ. янындағы алыштарҙа, 1773 й. ғин. — 1774 й. апр. башында Яйыҡ ҡаласығында ҡәлғәне ҡамауҙа ҡатнашҡан. Апрелдә көрәштәштәре тарафынан хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы П.Д. Мансуровҡа тапшырылған. Ырымбур йәшерен комиссияһында тикшереү үткән. Ырымбурҙа язалап үлтерелгән.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
11 мая в Лицее № 58 Калининского района проводился районный конкурс «Образцовая башкирская семья-2018» по инициативе районной общественной организацией башкирских женщин «Ағинәй»
11 майҙа Калинин районының 58-се Лицейында “Өлгөлө башҡорт ғаиләһе - 2018” конкурсы үтте. Был конкурс Калинин районы ағинәйҙәр ойошмаһы тәҡдиме буйынса үткәрелде. Конкурста Абдрахмановтар, Фазыловтар, Исламшиндар һәм Абдуллиндар ғаиләләре көс һынашты.
Бәйгеселерҙе Өфө ҡалаһы ҡала округы Калинин районы Хакимиәте башлығы урынбаҫары Ҡаһарманова Ә.Ә. , Калинин районы Башҡорттары ҡоролтайы рәйесе Иҫәнов Р.Ш. тәбрикләне.
Ғаиләләр 5 һынау тотто: үҙҙәре менән таныштырыу, милли йолаларҙы, быуындар бәйләнешен һаҡлау, тормош ситуацияларынан сығыу юлдарын күрһәтеү буйынса һынау тоттолар. Шулай уҡ әсәйҙәр бәйләм бәйләү, атайҙар - гер күтәреү буйынса ярыштылар . Һәр ғаилә үҙҙәренә генә хас йолаларын, талантын, маһирлығын күрһәтте. Балаларҙың ихлас сығыштарын тыңлағандан һуң, милләтебеҙҙең киләсәге өмөтлө икәненә тағы ла инандыҡ.
Конкурс барышында янгыраган ҡурай, думбра моңдары конкурсанттарға, тамашасыларға дәрт, көс, илһам өҫтәне.
Ғаиләләрҙең сығыштарын жюри ағзалары ғәҙел баһаланы:
1. Абдуллиндар ғаиләһе “Милли йолаларҙы һаҡлаусы” номинацияһына.
2. Абдрахмановтар ғаиләһе “Татыу ғаилә – ил күрке” номинацияһына.
3. Исламшиндар ғаиләһе “Берҙәмлектә - көс” номинацияһына лайыҡ булдылар, а Фазыловтар ғаиләһе - еңеүсе тип танылды.Һоҡланып та, ғорурланып та бөткөһөҙ ҡатнашыусы ғаиләләргә. Афариндар! Ҡотлайбыҙ! Тап ошондай саралар башҡорт ғаиләләрен, телебеззе һаҡлауға ҙур өлөш индерә.


text:
Фекер алышыу тамамланған. Үҙгәртеүҙәр индермәгеҙ.
«Вики-яҙ — 2018» — 2018 йылдың 72 яҙғы көнө дауамында (21 март — 31 май) үтәсәк Википедияның Wikimedia CEE Spring 2018 халыҡ-ара проектының Башҡортостан өлөшө.
Маҡсаты һәм мәғәнәһе — Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренең Википедия бүлектәре менән хеҙмәттәшлекте нығытыу, күрше илдәр тураһында белемде күтәреү, шулай уҡ Википедияны тема буйынса тулыландырыу.
Марафонда төрлө илдәрҙең ирекмәндәре ҡатнаша. Конкурс алдынан һәр ил өсөн мөһим мәҡәләләр исемлеге төҙөлә. Марафон башланғас, башҡорт ҡатнашыусылары башҡа илдәр тураһында мәҡәләләр яҙа. Башҡа бүлектәге ҡатнашыусылар Башҡортостан һәм башҡа илдәр (үҙ иленән башҡа) мәҡәләләр яҙа.
Илдәр буйынса мәҡәләләр исемлеге
Мәҡәләләр яҙыу өсөн исемлек тәҡдим ителә, әммә исемлек мотлаҡ түгел. Металағы тулыраҡ исемлектән оҡшаған теманы һайлап алырға була. Мөһимлеге буйынса һайлағыҙ, иң тәүҙә ил,→ баш ҡалаһы, →тарихы, →географияһы, →сәйәсәте, →иҡтисады, →халҡы, →дине булырға тейеш.
Ҡағиҙәләр
1. Марафонда Башҡорт Википедияһында теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. Ойоштороусылар һәм баһалама (жюри) ағзалары бәйгелә дөйөм нигеҙҙә ҡатнаша.
2. Марафонда 21 марттан (Өфө ваҡыты менән 0:00 сәғәттән) 31 майға (23:59 сәғәткә) тиклемге осорҙа яҙылған мәҡәләләр ҡабул ителә.
3. Марафон иҫәбенә түбәндәге шарттарға яуап биргән мәҡәләләр индерелә:
- Тема мотлаҡ Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә ҡағылышлы булырға тейеш (илдәр исемлеген бында ҡарарға мөмкин). Башҡорт Википедиясыларының Башҡортостан тураһындағы мәҡәләләре конкурста ҡатнашмай.
- Күләм кәмендә 2500 байт йәки төп тексы ғына (һүрәттәрҙән, әҙәбиәт исемлегенән, һылтанма һәм иҫкәрмәләрҙән башҡа) 200 һүҙҙән артыҡ булырға тейеш.
- Тема йәһәтенән әһәмиәтле, яҙылыуы буйынса йөкмәткеле, темаһы мөмкин тиклем тулыраҡ асылған булырға тейеш.
- Сығанаҡтарҙың күрһәтелеүе мотлаҡ. Етешһеҙлектәр тураһында ҡалыптар (мәҫәлән, {{орисс}}, {{Һылтанмалар юҡ}} һ.б.) булырға тейеш түгел.
- Мәҡәлә күләменә ҡарап һәр 10000 байт мәғлүмәткә 1 балл бирелә.
Бүләктәр
Төп бүләк
Глобал ойоштороусылар иҫәбәнән марафонда ҡатнашҡан барлыҡ ирәкмәндәр ҙә бүләкләнә. Марафонда ҡатнашҡан ойоштороусылар һәм баһалама ағзалары дөйөм нигеҙҙә бүләкләнә. Бүләк итеп белешмә китаптар магазины йәки электроника магазины сертификаттары тапшырыла. Сертфикат баһаһы һәр ирекмәндең марафон сигендә индергән өлөшөнә ҡарап билдәләнә.
Махсус бүләктәр
- Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның билдәле ҡатын-ҡыҙҙары тураһында иң күп мәҡәлә яҙған ҡатнашыусыларға махсус бүләк — открытка ебәреү ҡаралған. Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның билдәле ҡатын-ҡыҙҙары тураһында мәҡәләләрҙе шулай уҡ ошонда теркәгеҙ meta:Wikimedia CEE Spring 2018/CEE Women
- Башҡорт дәүләт университеты һәм уны тамамлаусылар тураһында мәҡәлә яҙыусыларға университеттың асылмаһы (открытка) ебәрелә. (Иғтибар: Башҡорт Википедияһында яҙылған мәҡәлләр Вики-Яҙ 2018 иҫәбенә инмәй, әммә Университет асылмаһына инә.)
Мәҡәләләр яҙыу өсөн илдәр һәм темалар буйынса хронология тәҡдим ителә, әммә ул мотлаҡ түгел.
{{Вики-яҙ 2018}} ҡалыбы конкурста ҡатнашҡан мәҡәләләрҙең фекер алышыу битенә ҡуйыла:
{{Вики-яҙ 2018 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}


text:
Сыңғыҙхан
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
Темуджин төньяҡ-көнсығыш Азияның күсмә ҡәбиләләрен берләштереп, Сыңғыҙхан исемен алғандан һуң, сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Үҙ ғүмере эсендә ул Азияның күпселек өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә.
Йөкмәткеһе
- 1 Бала сағы һәм ғаиләһе
- 2 Берләштереү сәйәсәте
- 3 Сит илдәрҙе баҫып алыуы
- 4 Сыңғыҙҙың үлеме
- 5 Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Бала сағы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге башҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих китабы буйынса, ул ҡулында ҡан төйөрө менән тыуа, был уның киләсәктә ҙур юлбашсы булыуына ишара була. Уның атаһы Есугей — тайчиут ҡәбиләһе нойондарының береһе — һәм әсәһе Оэлундың тәүге улдары була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Темуджиндың атаһы яғынан туғандары — Хабул хан, Амбахай, Хотол хан — монгол ҡәбиләһенең хандары була. 1161 йылда, Цзинь династияһы — ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия — үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә. Сыңғыҙҙың атаһы Есугей (Боржигиндарҙың нойоны, Амбахай һәм Хотол хандың ҡустыһы) Монгол ҡабиләләренең юлбашсыһы булып ҡалҡып сыға, әммә уның хакимлығына Амбахайҙың тура вариҫы тайчиуттар ҡаршы сыға.
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
9 йәшлек сағында Темуджин атаһы менән унгират ҡәбиләһенә, буласаҡ ҡатыны Бортеның ғаиләһенә бара. Унгират ерҙәренән кире ҡайтҡан ваҡытта, уның атаһы оҙаҡ ваҡыт дауамында дошманлашҡан күрше татарҙар тарафынан ағыулана. Есугейҙың ырыуы йәш ырыу башлығының хакимлығын таныуҙан баш тарта, уларҙың малын ҡыуып, ғаиләһен ташлап китә. Оэлун балалары менән далала бөтөнләй яҡлауһыҙ ҡала.
Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй.
1182 йылда Темуджин ғаиләһенең йыраҡ туғаны Таргутай-Кирилтух, Есугей үлгәндән һуң, уның ерҙәренә хужа булып ала. Ә Темуджинды, үс алыуынан ҡурҡып, әсирлеккә ала һәм үҙенең ҡоло итә. Темуджиндың муйынына баш өсөн урын ҡалдырып, ике таҡтаны ҡуша бәйләп кейҙерәләр. Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала.
Шул йылдарҙа Сыңғыҙхандың буласаҡ тоғро дуҫтары Джелме һәм Боорчу уға ҡушыла.
Берләштереү сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта Азия халҡы Темуджин йәшәгән осорҙа бер нисә ҡәбиләгә бүлгеләнгән була. Йыш ҡына был ҡәбиләләр бер береһенә ҡаршы барымталар, ҡарымталар менән барып, бер-береһен талар була.
Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә.
16 йәштәр тирәһендә, Темучин үҙенә йәрәшелгән Бортеға өйләнә. Уларҙың өйләнешеүенән һуң күп тә үтмәй, Бортены меркеттәр урлай һәм ул меркет һуғышсыларының береһенә ҡатынлыҡҡа бирелә. Темуджин ҡатынын ҡайтарыу өсөн ярҙам һорап, кирәйҙәр ханы, атаһының туғандаш дуҫы — андаһы Тоорилға бара. Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы — андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра. Был йыйылма ғәскәр меркеттәрҙе ҡыйрата һәм Темуджин ҡатынын әсирлектән ҡотҡара. Бортеның улы Жуси тыуғандан һуң, уның атаһы Темуджин булыуында күптәр, шул иҫәптән Темуджин үҙе лә шикләнә. Шулай ҙа, Темужин артабан, йола буйынса, бер нисә ҡатын алғас та, Борте уның төп ҡатыны булып ҡала.
Темуджин Тоорил хан менән берләшкәндән һуң, ҡеүәт йыя башлай. Уның нүкәрҙәре ла, малдары ла ишәйә. Меркеттәргә ҡаршы яуҙан һуң Джамуха менән Темуджин берҙәм урҙала йәшәй башлай, әммә оҙаҡ та тормай, Темуджин үҙенең нүкәрҙәре менән айырылып китә. Был ваҡытта Джамуханың ҡайһы бер нүкәрҙәре лә Темуджинға ҡушыла. Был андаларҙың аралары боҙолоуына сәбәпсе була.
Джамуха менән Темуджиндың тәүге бәрелешенә Джамуханың ҡустыһы Тайчарҙың ултерелеүе һылтау була. Тайчар дуҫтары менән Темуджин көтөүенән аттарҙы ҡыуып алып китергә маташа, был ваҡытта көтөүселәрҙен береһе Тайчарҙы уҡ менән атып үлтерә. Джамуха Темуджиндан ҡустыһының үлтереүсеһен уға биреүен талап итә, һәм кире яуап алып, яу менән килә. Был яу ваҡытында Темуджин еңелә һәм уның ғәскәре ярайһы ғына хәлһеҙләнә.
Унан һуңғы яуҙа — 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә. Цзинь хакимдары татарҙарҙы еңеү хөрмәтенә Темуджинға ҡытай титулы — Джаутхури, Тоорилға Ван титулын бирә. Темуджин үҙенең Ҡытай хакимдарынан алған титулын бер тапҡыр ҙа ҡулланмай, Тоорил иһә был яуҙан һуң Ван-Хан исемен йөрөтә.
1197—1198 йылдарҙа Тоорил менән Темуджиндың аралары боҙола башлай. Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай. Иртән яу асырға һөйләшәләр, әммә, Джамуха менән Ван-Хан, Темуджиндың найман ғәскәрҙәренән ҡырылыуын теләп, төндә Темуджиндың ғәскәрен ҡалдырып ҡаса. Темуджин был хәйләне аңлап ҡала, яу асмайынса, сигенә һәм эҙен яҙҙыра. Найман ғәскәрҙәре, Темуджинды эҙәрлекләү урынына, Ван-Ханға ябырыла. Ван-Хан, ауыр яуҙы күтәрә алмай, ярҙам һорап Темуджинға мөрәжәғәт итә. Темуджин Тоорилға ярҙам итә.
1200 йылда Ван-хан менән Темуджин тайчиуттарға ҡаршы поход ойоштора. Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса. Был яу ваҡытында Темуджин уҡ менән яралана. Яуҙан һуң Темуджин ғәскәренә ҡушылырға теләгән яугирҙарҙың береһе нәҡ ул ханды яралауын таный, бының өсөн ул Темуджиндан Джебе — Уҡ исемен ала. Артабан ул хандың иң тоғро нүкәрҙәренең береһенә әйләнә.
1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы — гурхан итеп һайлай. Тик Темуджинға ҡаршы яуҙа был берләшкән ғәскәр ҡыйратыла, ә еңелгән ғәскәр башлыҡтары Джамуханы гурхан итеп таныуҙан баш тарта.
1202 йылда Темуджин күптәнге дошмандары — татарҙарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала — ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора. Һөҙөмтәлә, татарҙар ҡәбиләһенең йәше-ҡарты, ҡатын-ҡыҙҙар — барыһы ла үлтерелә.
Тоорилдың улы Нилх Темуджиндың ҡеүәте үҫә барыуынан һәм уның атаһы менән йылы мөнәсәбәттә булынынан көнләшә. Ул кирәй ханлығы үҙенә түгел, Темуджинға бирелеүенән ҡурҡып, атаһын Темуджинға ҡаршы көйләй. Ван-Хан ҡыҙын Темуджиндың оло улы Джучиға бирергә риза булмауы ике хан араһы тулыһынса өҙөлөүгә һәм хатта араларында һуғыш тоҡаныуға килтерә. Тоорил Темуджиндың сәйәсәтен күптән ҡабул итмәй килгән Джамуха менән берләшә. Башта еңелеп, ҙур юғалтыуҙарға тарыһа ла, Темуджин тиҙ арала көс йыйып, Джамуха менән Тоорил ғәскәренә көтөлмәгәндә ябырыла. Шулай итеп, Тоорил еңелә, ә Джамуха ҡасып өлгөрә. Был һуғыштан һуң кирәй ҡәбиләһе тулыһынса тар-мар ителеп, юҡҡа сыға.
Артабан Темуджинға найман ҡәбиләһенән ҡурҡыныс янай — Джамуха һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау таба. Найман башлығы Таян хан Темуджинды юҡ итеп, монгол далаларында берҙән-бер ҡеүәтле көс булырға ниәтләй, Темуджин, быны күҙаллап, наймандарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң наймандар еңелә, ә Джамуха яу барышында уҡ наймандарҙың еңелеүен һиҙемләп, ғәскәре менән ҡаса. Шул уҡ йылда Темуджин ғәскәре меркеттәрҙе ҡыйрата.
Бер нисә яуҙан һуң, 1206 йылда Джамуханы үҙ кешеләре Темуджинға тотоп бирә. Темуджин Джамухаға ҡайтанан дуҫлыҡ тәҡдим итә һәм үҙенең яғына сығырға әйҙәй. Джамуханы һатҡан кешене ул үлтерергә бойора — үҙенең ғәскәренә ул һатлыҡтарҙы ҡабул итмәй. Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай. Монгол ҡанундары буйынса, Темуджин уны ҡан ҡойоуһыҙ, умыртҡа һөйәген һындырып үлтерә.
Шулай итеп, Темуджин монгол далаларында берҙән-бер хан булып ҡала, даланың меркет, найман, уйғур, кирәй, татар һәм башҡа ҡәбиләләре уға буйһондорола. Был оҙаҡ йылдар бер-береһе менән дошманлашып, Ҡытай династиялары тарафынан ҡыҫылып, иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ кисергән монголдар өсөн оло уңыш була. Артабан монгол хандары Ҡоролтайында Темуджин Сыңғыҙхан тип иғлан ителә.
Сит илдәрҙе баҫып алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Си Ся династияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе — Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була.
Темуджин иң беренсе нәүбәттә ғәскәрен монгол ерҙәренә яҡыныраҡ торған Көнбайыш Си Ся империяһына ҡаршы алып бара. Ҡеүәтлерәк Цзинь династияһы Си Ся императорына ярҙамға килмәйәсәген ул алдан күремләй. Ысынлап та, танғуттар цзиндарҙан ярҙам һорай, ләкин уларҙың үтенестәре кире ҡағыла. Сыңғыҙхан 1209 йылда Көнбайыш Си Сяны баҫып ала.
Цзинь династияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1211 йылда Сыңғыҙхан Цзинь династияһын буйһондорорға ниәтләй. Цзинь династияһы ғәскәре башлығы тәүге мөмкинлек сыҡҡас та монголдарға ҡаршы яу асмай, хаталана. Уның урынына Цзинь ғәскәренең башлығы монгол яғына илсе ебәрә, уныһы иһә артылыштың икенсе яғында Цзинь ғәскәре тороуы тураһында әйтә. Был һуғыш ваҡытында монголдар Цзинь ғәскәренән меңләгән һуғышсыны ҡырып һала. 1215 йылда Сыңғыҙ Цзинь династияһының баш ҡалаһы Чжундуны (хәҙерге Пекин) ҡамап, баҫып ала һәм талай. Ҡытай императоры иленең төньяғын монголдарға ҡалдырып, баш ҡалаһын көньяҡҡа, Кайфын ҡалаһына күсерергә мәжбүр була.
Ҡара Ҡытай ҡағанаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был арала Кучулук — Темуджин баҫып алып, монголдарға буйһондорған найман ханы Таян хандың улы — көнбайышҡа ҡаса һәм һәм шунда яңы көс йыя. Сыңғыҙхан Ҡара Ҡытайҙы баҫып алып, Кучулукты еңеп сығырға ниәтләй. Был ваҡытҡа монгол ғәскәре унлап йылдар дауамында барған Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһына ҡаршы һуғыштан йонсоған була. Шуға Сыңғыҙ Кучулукҡа ҡаршы йәш ғәскәр башлығы Джебе етәкселеге аҫтында ике генә төмәнен ебәрә (20 000 һуғышсы).
Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була — улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә. Кучулук ғәскәре Ҡашҡарҙың көнбайышында монголдарҙан еңелә. Кучулук тағы ҡаса, әммә Джебенең ғәсҡәре уны ҡыуып етә һәм үлтерә. 1218 йылда, Ҡара Ҡытай ҡолағас, Монгол империяһы көнбайышта Балхаш күленә тиклем киңәйеп, Хәрәзм империяһы менән сикләнә.
Башҡорт иле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт иленең монгол ханлығына инеү үҙенсәлектәре төплө өйрәнелмәгән. Был хәрәкәтте тасуирлаған бер нисә фекер йәшәп килә. Шуларҙың береһе буйынса башҡорт иле монголдар тарафынан 1136—1242 йылдар араһында баҫып алынған. Л. Н. Гумилев фекеренсә «монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә… Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһайәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә»[1]. Венгр монахы Юлиандың юл яҙмаларына таянып, был ваҡиға 1220—1223 йылдар тирәһендә булыған тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г. А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә. Үҫәргән башҡорттары шәжәрәһендә Мөйтән бейҙең Сыңғыҙған менән Иртыш буйында осрашыуы тасуирлана. Был ваҡиғаның аныҡ ваҡыты билдәле түгел, шулай ҙа 1219 йылдың йәйендә булған тигән фекер бар[2]. Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекере буйынса башҡорттар монгол дәүлетенә 1207—1208 йылдарҙа ҡушылған булырға тейеш. Башҡортостан дәүлетеселеге буйынса билдәле ғалим Зөфәр Еникиев фаразлауынса, был фекерҙәр барыһы ла урынлы. Сөнки Иртыш—Урал—Волга буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған. Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Волга буйы Болғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар[3]. Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ.
Хәрәзм империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ваҡытта Хәрәзм династияһы башында шаһ Ала әд-дин Мөхәммәт тора. Сыңғыҙхан Хәрәзм менән иҡтисади бәйләнеш тотоуҙы хуп күреп, империяға 500 кешелек каруан ебәрә. Әммә Хәрәзмдең Отрар ҡалаһы башлығы Иналха хан ҡарауанды Хәрәзмгә ҡаршы мәғлүмәт йыйырға иҫәп тотҡан монгол кешеләре тип, уға һөжүм итә. Сыңғыҙхан икенсе мәртәбә шаһтың үҙеңә илселәр ебәрә. Шаһ уларҙың береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарының башын киҫтерә. Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән — 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя. Хәрәзм
Сыңғыҙхандың үҙенең, ғәскәр башлыҡтарының һәм улдарының етәкселеге аҫтында монгол ғәскәре Тянь-Шань тауҙары аша үтеп, Хәрәзм ерҙәренә керә. Сыңғыҙхан ғәскәрен өс өлөшкә бүлә. Тәүге өлөшөн улы Джучи Хәрәзмдың төньяҡ-көнсығышына алып китә. Икенсе өлөшө Джебе етәкселеге аҫтында Хәрәзмдең көньяҡ-көнсығышына табан, Сәмәрҡәнд ҡалаһына табан юллана. Өсөнсө өлөшөн Сыңғыҙхан һәм Тулуй Хәрәзмдең төньяҡ-көнбайышына табан алып китә.
Шаһ үҙенең ғәскәрен бер нисә кесе өлөшкә бүлеп, төрлө ҡалаларға ебәрә. Төп ғәскәрҙең бүлгеләнеүе Хәрәзмдең еңелеүенә төп сәбәпсе була. Оҙон юлдан йонсоған монголдар оло ғәскәргә ҡаршы тороу урынына, Хәрәзмдең кесе өлөштәргә бүлгеләнгән ғәсҡәрен берәмләп тар-мар итә. Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора. Шаһ үҙе ҡалаһынан ҡаса һәм билдәһеҙ сәбәптәр менән, империяһындағы кескәй генә утрауҙа үлә.
Монголдарҙың был яуы уғата ҡырағай алып барыла. Хәрәзмдең баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд ҡолағас, ҡала башлыҡтары, ябай кешеләрҙе ҡалдырып, Бохараға ҡаса. Сыңғыҙхан шаһ биләмәләрен генә түгел, ҡалаларҙы, хатта яҡын-тирәләге ауылдарҙы тулыһынса юҡ итергә бойора.
Шаһтың улы Джәләл әд-Дин атаһының ғәскәрен етәкләп, күпмелер ваҡыт монголдарға ҡаршы тора. Әммә үҙ-ара килешә алмау сәбәпле, ғәскәр тағы бүленә һәм улар, тар-мар ителеп, Бохараға тағы ҡасырға мәжбүр була. Шулай итеп, Хәрәзм империяһы юҡҡа сыға.
Грузия һәм Киев Русияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1220 йылда, Хәрәзм ғәскәрен тулыһынса юҡҡа сығарғандан һуң, монгол ғәскәренең бер өлөшө Джебе һәм Сүбәдәй етәкселегендә көнбайыш ерҙәргә юллана. Монголдар Грузияға баҫып инә, Генуялағы Каффа (хәҙерге Феодосия) һәм Ҡырым ҡәлғәләрен ала. Артабан улар Ҡара диңгеҙ буйында ҡыш сыға һәм кире юлға борола. Мстислав Галичский һәм Мстислав III Киевский ғәсҡәренән торған, әммә насар ойошторолған 80 000 кешелек Киев Русияһы ғәскәре уның юлын ҡамай. Сүбәдәй славяндарға солох тәҡдим итеп, илселәр ебәрә, әммә илселәр үлтерелә. 1223 йылда, Калка йылғаһы буйындағы яуҙа Сүбәдәй ғәсҡәре күпкә ҙурыраҡ Киев ғәскәрен еңә, шул уҡ ваҡытта, Һамар ҡултығында күрше Волга Булғарҙары ғәскәренән еңелә. Хәҙер рус кенәздәре солох тәҡдим итә. Сүбәдәй кенәздәрҙе ғәфү итергә йыйынмай. Монгол ҡанундары буйынса, рус кенәздәренең алтыһы ла, шул иҫәптән Мстислав III Киевский, ҡанһыҙ үлемгә дусар ителә.
Сүбәдәй һәм Джебе был киң билдәле сәйәхәт ваҡытында бөтә Каспий диңгеҙе буйын урап үтә һәм юлында осраған бөтә ғәскәрҙе лә тиерлек ҡырып һала. Сыңғыҙхандың ейәне Батый етәкселеге аҫтында монголдар был ерҙәргә тағы килә һәм 1237 йылда Волга Булғарҙарын һәм Киев Русияһын баҫып алып, 1240 йылда кире борола.
Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монгол ғәскәренең төп көсө Сыңғыҙхан һәм уның ғәскәр башлыҡтары менән Хәрәзм империяһына ҡаршы яу башлағас, Көнбайыш Си Ся Цзинь менән монголдарға ҡаршы берләшә. Улар Хәрәзмгә иғтибарын йүнәлткән монголдар берләшкән ғәскәргә ҡаршы тора алмаҫына иҫәп тота.
1226 йылда Сыңғыҙхан танғуттарға ҡаршы яу аса. Уның ғәскәре тиҙ арала танғут ҡалаларын ала. Ноябрҙә Сыңғыҙ Һары йылғаһы аша үтеп, төп танғут ғәскәрен тар-мар итә. 1227 йылда Сыңғыҙхан ғәскәре танғут баш ҡалаһын юҡҡа сығара. Яңы танғут императоры тиҙ үк үҙе монголдарға буйһона, тоҡанған ҡаршылыҡҡа асыуланған Сыңғыҙхан император ғаиләһен тулыһынса язалап үлтерергә бойора.
Сыңғыҙҙың үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1227 йылдың 18 авгусында, Цзинь династияһы һәм Көнбайыш Си Ся династияһына ҡаршы яу ваҡытында, Сыңғыҙхан үлә. Үлеменең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. Ҡайһы бер фараздар буйынса, атынан ҡолай, икенсе фараздар буйынса, ул үпкә ауырыуынан үлә. Ҡайһы бер йылъяҙмалар әйтеүенсә, ул танғуттарға ҡаршы яу ваҡытында үлтерелә.
Сыңғыҙхан үҙен үҙ ҡәбиләһе ҡанундары буйынса, йәшерен ерләүҙәрен һорай. Үлеменән һуң уның кәүҙәһен Монголияға, фараздар буйынса, тыуған урынына ҡайтаралар.
Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сыңғыҙхан дәүерендә һәм унан һуң Монгол ерҙәрендә ул сығарған закондар йыйынтығы — Яса хөкөм итә. Монгол империяһы үҙенең ҙурлығы арҡаһында милләттәрҙең, мәҙәниәт, диндәрҙен күп төрлөләрен үҙ эсенә һыйҙыра, шаманизмдан башҡа диндәр ҡыҫырыҡланмай ғына түгел, Сыңғыҙхан хатта буддизм, даосизм кеүек диндәр менән үҙе лә ҡыҙыҡһына. Баҫып алыу яуҙары ваҡытында дини йорттарҙы таларға рөхсәт ителмәй, дин әһелдәре, уҡытыусылар яһаҡ түләүҙәрҙән азат ителә. Наймандарҙы баҫып алғандан һуң ул уҡыу — яҙыу менән ҡыҙыҡһына, үҙенең улдарына һәм ейәндәренә уҡытыусылар итеп найман кешеләрен тәғәйенләй.
Быуаттар буйына Сыңғыҙхан исеме монгол, төрөк халҡы араһында бөйөк еңеүсе, монгол дәүләтен ойоштороусы булараҡ ололап телгә алына, ә монгол ғәскәре үткән рус ерҙәрендә һәм Ираҡ, Иран кеүек илдәрҙә ул ҡан ҡойоусы, ҡыйратыусы булараҡ хәтерҙә ҡалған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005;
- Груссе Р. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М., 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3
- Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935;
- Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018521-3
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 2. Пер. О. И. Смирновой, 1952;
- Юань-чао би-ши. Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941;
- Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976.
- Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Юрченко А. Г. Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. — СПб.: Евразия, 2006. — с. 7-22.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Батулла. Чингис-хан
- Эренжен Хара-Даван «Чингисхан как полководец и его наследие»
- Сокровенное сказание монголов. Улан-Удэ, 1990
- Исай Калашников. Жестокий век: роман
- Всемирная история в лицах. Чингисхан — основатель и великий хан Монгольской империи
- Сумбур. Личности. Чингисхан
- Чингисхан. Биография
- Всемирная История. Чингисхан
- Биографии знаменитых личностей
- Дмитрий Песков «Русь и монголы. „Железный век“ русской истории»
- Скрынников Р. Г. Монгольское нашествие
- Соловьев С. М. История России с древнейших времён
- Карамзин Н. М. История государства Российского
- Русский биографический словарь
- Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта
- Основные моменты жизни Чингисхана
- Кузнец степной морали
- Темучин — каратель неразумных
- Правила боя
- Монгольское иго за Китайской стеной
- Коллекция 200 азиатских портретов Чингисхана
Чингисхан на среднеазиатской миниатюре:


text:
- Подробности
- Просмотров: 517
ЛАНДШАФТАРҘЫҢ БЕЙЕКЛЕК БҮЛКӘТЛЕГЕ, ландшафтарҙың тауҙарҙағы бейеклектең үҙгәрә барыуына ҡарап тәбиғи зоналар һымаҡ алмашыныуы. Абс. бейеклек үҫкән һайын һауа температураһы, яуым‑төшөм миҡдары, атмосфера баҫымы, болотлолоҡ үҙгәрә. Климат шарттары, рельеф формалары үҙгәреү м‑н тупраҡ, аҡма шарттары, үҫемлектәр, хайуандар донъяһы ла үҙгәрә. Л.б.б. ландшафт асимметрияһын булдырған тау һырттарының экспозицияһы, ш. уҡ тауҙарҙа нығыраҡ беленгән ашалыу, денудация, аккумуляция, эрозия процестары м‑н бәйле. Көньяҡ Урал Л.б.б. үҙенсәлегенә уның киңлек ландшафы зоналығының дөйөм системаһында булыуы тәьҫир итә һәм бүлкәттең 2 спектрын билдәләй: киң япраҡлы урман м‑н урман‑дала зонаһындағы бүлкәт һәм дала зонаһы бүлкәте. Л.б.б. ш. уҡ һырттарҙың меридиональ йүнәлештә һуҙылыуы тәьҫир итә.
Башҡортостанда Л.б.б. һырттарҙа һәм абс. бейеклеге 800 м ашыу булған тауҙарҙа (Ирәмәл, Ямантау тауҙары, Егәлгә, Елмәрҙәк, Машаҡ, Нәре, Уралтау һ.б. һырттары) асыҡ сағыла. 4 бүлкәт бүленә: көнбайышы болонло далалар м‑н ҡатнаш имән‑йүкә урмандарынан, көнсығышы ҡайын‑уҫаҡ урмандарынан торған таулы урман‑дала бүлкәте (бейеклеге 600 м тиклем); көнбайышында киң япраҡлы урмандар, көнсығышында ҡарағай һәм икенсел ҡайын урмандары булған, үҙәк өлөшөндә аҡ шыршы һәм шыршы урмандары үҫкән тау‑ урман бүлкәте (1200 м тиклем); аҡлан һәм япраҡлы һирәк урмандар ҡатыш кәкре олонло имәнлектәр м‑н айырылған яланғас бүлкәт (1400 м тиклем); мүктәр, лишайниктар, кәрлә талдар, артыш һ.б. өҫтөнлөк иткән тау‑тундра бүлкәте (1400 м ашыу). Тау тундраһына курумдар хас, ҡайһы берҙә уларҙың битләүҙәр буйлап тау итәктәренә табан шыуыуы күҙәтелә.
Әҙәб.: К а д и л ь н и к о в а Е.И. Ландшафтные исследования. Уфа, 1983.
И.М.Япаров
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
АВИОНИКА (ингл. aviation electronics — авиация электроникаһы), осоу аппараттарының электрон приборҙары, ҡоролмалары, системалары һәм комплекстары йыйылмаһы. А. саралары осоу аппараты хәрәкәтенең параметрҙары, уның агрегаттары һәм системаларының торошо, тирә‑йүндәге һауа һәм метеорологик шарттар т‑дағы мәғлүмәттәрҙе үлсәү, үҙгәртеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм тасуирлау өсөн хеҙмәт итә. А. составына түбәндәгеләр инә: осоу һәм энергия ҡулайламаһының тартыуы (осоуҙың төп фазаларында хәрәкәтте оптимизациялау) м‑н идара итеүҙең электрон‑дистанцион системаһы; электронлы индикация (тактик хәлде һәм техник системаның торошон баһалау өсөн осоу күрһәткестәрен сағылдырыу) системаһы; пилотаж (осоу м‑н идара итеү системаларының башҡарыу элементтары м‑н бәйләнешле эшләй торған һәм осоуҙы планлаштырыусы һәм тәьмин итеүсе датчиктар, иҫәпләгестәр, индикаторҙар һәм идара итеү пульттары йыйылмаһы) һәм навигация (осоу аппараттарының ергә ҡарата торған урынын, тиҙлеген һ.б. навигация параметрҙарын билдәләү өсөн тәғәйенләнгән техник саралар йыйылмаһы) комплекстары; радиоэлектроник ҡорамалдар комплексы (радиолокация һәм радиобәйләнеш); радиоэлектрон көрәш саралары; ғәҙәти булмаған хәлдәр т‑да иҫкәртеү, ҡоралдар м‑н идара итеү, бәйләнеш саралары м‑н идара итеү тураһындағы мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү һәм идентификациялау системалары. А. сараларын интеграциялау бер‑береһенә буйһоноп эшләүсе бер иш булмаған күп машиналы борт иҫәпләү комплексы (осоу м‑н идара итеү, навигация, борт системаларының эшләүен һәм контролен тәьмин итеү, автоматик идара мәсьәләләрен хәл итеү) сиктәрендә башҡарыла.
Башҡортостанда А. пилотаж‑навигация һәм иҫәпләү саралары 1960 йй. алып уйлап табыла һәм етештерелә. Навигация комплекстарын уйлап табыусы һәм Рәсәйҙә цифрлы иҫәпләү борт машиналарын һәм автопилоттарҙы етештереүсе төп пр‑тиеларҙың береһе булып Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе тора. 70‑се йй. башынан “Молния” ҒПП‑нда осоу аппараттарының энергия ҡулайламалары м‑н идара итеү өсөн тәғәйенләнгән цифрлы борт иҫәпләү машиналары эшләнә. 80‑се йй. уртаһынан РФ‑та етештерелгән пилотаж комплекстарының 90%‑ы ӨПЭПБ‑ла һәм “Молния” ҒПП‑нда сығарыла.
В.Н.Ефанов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Милләтебеҙ өсөн янайыҡ, милләтебеҙ өсөн йәшәйек
21 декабря 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Гәзитебеҙҙә хәбәр итеүебеҙсә, 7 декабрҙә район мәҙәниәт һарайында район башҡорттары ҡоролтайы үтте. Ул район мәҙәниәт һарайы йырсылары башҡарыуындағы Ғафури районы гимны һәм ҡурайсылар ансамбленең мәшһүр "Урал” көйө менән асылды. Хызыр Нәзировтың "Башҡортостан” йыры ла ҡорға үҙенсәлекле биҙәк өҫтәне.
Йыйын эшендә район хакимиәте башлығы Р.З.Бохаров, район Советы секретары Р.И.Зверева, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы Ф.Б.Санъяров, 240 делегат ҡатнашты.
Йыйын эшендә район хакимиәте башлығы Р.З.Бохаров, район Советы секретары Р.И.Зверева, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы Ф.Б.Санъяров, 240 делегат ҡатнашты.
Ғафури районы башҡорттары ҡоролтайы ҡарары
21 декабря 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Сәйәсәт, Йәмғиәт
Ҡарар 2016 йылдың 7 декабрендә Ғафури районы башҡорттары ҡоролтайында ҡабул ителде.
“Өмөтлө ҡәләм” өмөт осҡоно ҡабыҙа
21 декабря 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Ҡыштың сасҡау һыуыҡ көндәренең береһендә Ҡарағай урта мәктәбендә "Өмөтлө ҡәләм” конкурсының йомғаҡлау сараһы үтте. Күренекле яҡташыбыҙ, билдәле шағирә һәм прозаик, тәржемәсе, бик күп әҫәрҙәр яҙып әҙәбиәт һөйөүселәрҙе һөйөндөргән Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы Яҡупова ойошторған был ижади бәйге инде 16-сы тапҡырға уҙҙы.
Отош тамам, гәзиткә яҙылыу дауам итә
21 декабря 2016 йыл | Матбуғат
Хөрмәтле гәзит уҡыусылар!
Бына "Аҙна һайын бүләк” акцияһының ахырына ла еттек.
Бына "Аҙна һайын бүләк” акцияһының ахырына ла еттек.
Һуңғы отошта Красноусол ауылынан М.Мәсәлимова (Леваневский урамы,47) сәй йыйылмаһы отто. Игенйылға ауылынан Р.Фәттәхетдиновҡа (Йәштәр урамы,2) көрөшкә йыйылмаһы эләкте.
Йыл эшҡыуары конкурсы еңеүсеһе
21 декабря 2016 йыл | Яңылыҡтар
8 декабрҙә Өфөлә "Йыл эшҡыуары” республика конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы үтте. Конкурс БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм
буйынса Дәүләт комитеты ярҙамы менән үткәрелә.


text:
Ҡайраҡлы (Тубыл ҡушылдығы)
Ҡайраҡлы — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 1589 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увылды йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000072
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200007
- Бассейн коды — 14.01.05.002
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Кайракты.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
...һәм өйрәк
18 ноября 2016 йыл | Кәңәштәр
Һәр байрам табынының төп ризығы булған был аҙыҡты әҙерләгәндә 1 өйрәк (2 кг тирәһе), 300-400 г шампиньон бәшмәге, картуф, 1-2 баш һуған, тоҙ, борос, көнбағыш майы кәрәк була.
Тултырылған ҡаҙ...
18 ноября 2016 йыл | Кәңәштәр
Шаулап-гөрләп үткән ҡаҙ өмәләренән һуң уңған хужабикәләребеҙгә байрам табындарын йәмләп торған тултырылған ҡаҙ рецебы тәҡдим итмәксебеҙ.
Хәүефһеҙлек аҙнаһы
18 ноября 2016 йыл | Кәңәштәр, Йәмғиәт
Тикшереүҙәр
Газ менән һаҡ булығыҙ!
18 ноября 2016 йыл | Кәңәштәр, Йәмғиәт
МЧС иҫкәртә
Көҙ һыйы – ҡышҡы табынға
03 октября 2016 йыл | Кәңәштәр
Көҙ килде. Баҡсаларҙа түтәлдәр бушап ҡалды. Быйылғы көҙҙөң мул һыйы табындарҙы һалҡын ҡышта ла биҙәһен өсөн хужабикәләр ең һыҙғанып компот, салаттар әҙерләй, йәшелсә тоҙлай. Шуларҙы иҫтә тотоп, беҙ уҡыусыларыбыҙға йәшелсәләрҙе ҡышҡылыҡҡа әҙерләү ысулдарын тәҡдим итергә булдыҡ.