text:
Пәйғәмбәребеҙ доғаларынан
Пәйғәмбәребеҙ доғаларынан
1. «Аллаһүммә, инни әғүүҙү бикә мин мүнкәраатил-әхләәки, үәл-әғмәәли, үәл-әһүәә’и».
«Йә Аллаһ! Насар әхләҡи сифаттарҙан, насар ғәмәлдәрҙән һәм насар ынтылыштарҙан һинең һаҡлауың аҫтына һыйынам!»
2. «Аллаһүммә, иннәкә ғәфүүн, Кәриимүн, түхиббүл-ғәфүә, фәә-ғфү ғәнни».
«Йә Аллаһ! Һин — Ғәфу итеүсе, Йомарт, Һин ғәфу итергә яратаһың, мине ғәфү итсе!»
Иртән, йоҡонан торғас, уҡыла торған доға:
Түшәктән "Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим'', тип торабыҙ.
Унан һун ошо доға уҡыла: «Әлхәмдү лилләәһилләҙии әхйәәнәә бәғдә мә әмәәтәнәә үә иләйһил-бәғҫү үән-нушур»
(Беҙҙе үлгәндән һуң терелтеүсе Аллаһҡа маҡтау булһын! Үлгәндәң һуң терелтеү Аллаһтандыр, ҡайтыу ҙа Уғалыр). Был доғаны, белмәгәндәргә: «Һаулыҡ һәм сәләмәтлек эсендә тағын бер көндө башлатҡан Аллаһҡа маҡтау булһын! Беҙгә бөгөн дә хәйерҙәр һәм гүзәллектәр бирһен»- тип тә доға ҡылырға мөмкин. Аллаһҡа шөкөр итергә кәрәк.
Йоҡонан уянғас:
"Лә иләһә илләллаһу үәхдәһү лә шәриикә ләһү, ләһүл мүлкү үә ләһүл хәмдү үә һүә ғәлә күлли шәй’ин ҡадиир!
Сүбхәнәллаһи, үәл хәмдү лилләһи, үә лә иләһә илләллаһу, үәллаһу әкбәр, үә лә хәүлә үә лә ҡүүәтә иллә билләһил ғәлиййил ғаҙыйм! Раббиғфирли! "
(Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, Ул — берәү, Уның иптәштәре юҡ, хакимлыҡ — Уныҡы, һәм бар маҡтауҙар — Уға, Ул һәр нәмәгә ҡөҙрәтле! Аллаһҡа дан, һәм Аллаһҡа маҡтау, Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, Аллаһ бөйөк! Бөйөк һәм Олуғ Аллаһтан башҡа бер кем дә көс-ҡеүәткә эйә түгел! Раббым, ғәфү ит!)
Йоҡлар алдынан
1. Пәйғәмбәребеҙ , ғәләйһиссәләм , йоҡлар алдынан уң яғына ятҡас,,уң ҡулын баш аҫтына ҡуйып 3 мәртәбә ошолай уҡыған: «Бисмикә Рабби үәдагту жәнби үә бикә әръфәгуһү ин әмсәктә нәфси фәръхәмһә үә ин әръсәлтәһә фәхфәзһә би мә тәхфәҙу биһи гый- бәдәкәс- салихин» («Раббым, Һинең исемең менән яттым һәм һинең исемең менән мин торам. Әгәр Һин йәнемде алһаң — уға рәхимле бул, әгәр ебәрһәң, уны изге ҡолдарыңды һаҡлаған кеүек һаҡла!»).
2. «Бисмикәллаһүммә әмүтү үә әхиә». (Эй, Аллаһ! Һинең исемең менән үләм һәм тереләм!).
3. Сүбхәнәллаһ (33 тапҡыр), Әлхәмдү лилләһ (33 тапҡыр), Аллаһу әкбәр! (34 тапҡыр). «Аллаһҡа дан!», «Аллаһҡа маҡтау!», «Аллаһ бөйөк!».
Йоҡлағанда ҡурҡҡан кеше уҡый торған доға:
«Әғүүҙү бикәлимәәтил-ләһит-тәәммәәти мин ғадабиһи үә шәрри ғибәәдиһии үә мин һәмәзәтиш-шәйәәтыыни үә ән йәхдуруун».
(Аллаһтың ғаҙабынан, бәндәләренең насарлыҡтарынан, шайтандарҙың һәр төрлө яуызлыҡтарынан һәм бәйләнеү-ҙәренән Аллаһтың бөтөн кәлимә һүҙҙәренә һыйынам).
Иртән, ваҡытында тороу өсөн уҡыла торған доға:
Иртән иртүк тороу, йәки кәрәк булған сәғәттәрҙә уяныу өсөн өс мәртәбә «Аятүл-Күрси» уҡығандан һуң өс мәртәбә «Кәүҫәр» сүрәһе уҡылыр. Уның артынан түбәндәге доғаны уҡыйбыҙ:
«Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим. Ләтә'хуҙүһү синәтүү-үә ләә нәүүм. Аллааһүммә сәһһир ғайнии үә нәүүир ҡалбии үәдфәғ ғәннии кәҫратән-нәүми үә ғылҙатәл-ҡалби».
(Рахман һәм Рәхим булған Аллаһтың исеме менән. Уны йоҡо ла, йоҡомһорау ҙа алмай. Аллаһым! Күҙҙәремде уяндыр, йөрәгемде нурландыр, күңелемде яҡтырт, миңә йоҡоны күп бирмә, ғәфләттән ҡотҡар Аллаһым).
Өйҙән сығып, эшкә киткәндә уҡыла торған доға:
Өй-йорттан бисмилләһ әйтеп сығырға, ғаиләбеҙ һәм балаларыбыҙға хәйерле һәм уңышлы көндәр теләргә тейешбеҙ. Йәйәү йөрөгәндә лә, сәфәрҙә лә йәки машинала, йә башҡа транспортта барғанда юлға уҡырға мөмкин булған иң яҡшы доға — «Аятүл Күрси». Ул өс, биш, йә ете мәртәбә уҡыйбыҙ. Өй ишеген асып сығып киткәндә:
«Бисмилләһи. Тәүәккәлтү ғәләллааһ, үә лә хәүлә үә лә ҡуүүәтә илләә билләһ».
(Аллаһтың исеме менән Аллаһҡа тапшырылдым. Уға ышандым. Көс һәм ҡеүәт бары тик Аллаһтандыр).
(Аллаһ исеме менән тик Аллаһҡа ғына тәүәккәллек ҡылам, тик Аллаһ ҡына беҙгә көс һәм ҡеүәт бирә).
2 — «Бисмилләһи тәүәккәлтү ғәләллааһ, Аллаһүммә инни әгүҙү бикә ән әҙейллә әү үдаллә әү әҙиллә әү үҙәллә әү әзълимә әүүзъләмә әү әжһәлә әү йүжһәлә ғаләййә!». (Аллаһ исеме менән. Мин Аллаһҡа тәүәккәл иттем. Әй Аллаһ! Хәҡиҡәттә, мин аҙашыуымдан йәки аҙаштырылыуымдан, хаталаныуымдан йәки хаталандырылыуымдан, үҙем золом ҡылыуҙан йәки миңә золом ҡылыуҙарынан, мин башҡаларға зыян һәм зарар китерә торған яһилдәр ғәмәленән, йәки башҡаларҙың миңә зыян һәм зарар килтерә торған ғәмәленән Һиңә һыйынам).
Саҙаҡа биргәс уҡыла торған доға:
1. «Раббәнәә тәҡәббәл миннәә иннәкә әнтәс-сәмииғүл-ғәлиим». (Эй, Раббыбыҙ! Беҙҙән уны ҡабул, ит, сөнки һин Ишетеүсе һәм Белеүсеһең). (Әй,АллаҺы ошо саҙаҡа биреусене әфәт һәм бәләләрҙән һаҡла үә гонаһларын ғәфү ит. Үә йәнә уның иманын ҡеүәтле ҡыл, үә йәнә унын малдарын арттыр, үә уны хәйерле маҡсаттарына ирештер).
2. «Аллааһүммәхфәҙ сәхибә һәәҙиһис-садәҡати ғәнил әәфәәти үәл бәлиййәәти үәғфир ҙүнүүбәүү үә әккид иимәәнәһү үә әкҫир әмүәәләһүү үә үәффиҡһүү ғәләә хайри мәҡаасыйдиһ».
Мәғәнәһе:
а). Йә, Раббым! Ошо саҙаҡа биргән кешеләргә уҡылған доғаларыбыҙҙы ҡабул итеп ал, уларҙын сауабын барлыҡ көтөп ятыусы әреуахтарҙын рухтарына барып еткереп, уларҙы шатландыр. Ошо саҙаҡа биреүсе кешеләрҙе бәләләрҙән, ҡазаларҙан, әфәттәрҙән, ауырҙарҙан һаҡла, гонаһларын ғәфү ит, имандарын ҡеүәтләндереп, малдарын артыр. Йә,Аллам! Ошо кешеләргә күркәм холыҡ, йомшаҡ фиғыл, тулы иман, тыныслыҡ һәм сәләмәтлек бир. Уларға бәхетле, шатлыҡты, оҙон ғүмер, тигеҙ һәм матур таҙа тормош насыйп ит.
б). Әй,донъяларыбыҙҙы күреп-белеп тороусы, күңелдәребеҙҙә булған теләктәребеҙҙе белеп тороусы Аллаһ, эшләгән бөтөн изгелектәребеҙҙе, бигерәк тә биргән хәйер-саҙаҡаларыбыҙҙы киң рәхмәтең менән ҡабул ит. Саҙаҡа эйәһенән өмөт итеп ятҡан барлыҡ мәрхүмдәрҙең рухтарын шат ҡыл. Ҡәберҙәрен нурлы ит. Хисаптарын еңел итеп, беҙҙән риза булған хәлдәрендә тыныс ятыуҙарын насыйп ит. Әй Аллам, саҙаҡаһын биргән кешене бөтөн насарлыҡгарҙаң һаҡла, тәндәренә сихәт, йәндәренә тыныслыҡ, малдарына бәрәҡәт биреп, бөтөн изге эштәрен уңышлы ит. Өйҙәрендә һәм йөрөгән юлдарында бәлә-ҡазаларҙан, әфәттәрҙән һәм бөтә ҡурҡыныстарҙан һаҡла, ярҙамындан ташлама. күңелдәрен дә ниндәй изге ниәт-теләктәре булһа -шуларҙы ҡабул ит, изге маҡсаттарына ирешергә насыйп ит. Ошо донъянан иман менән үтеп, йәнәттәренә инергә уларға насыйп ит. Әмин.
в). Әй Раббым! Аллам. Үҙендең ризалығынды өмөт итеп, Пәйғәмбәребеҙҙең шәфәғәтен өмөт итеп, ислам диненең алға барыуын өмөт итеп биргән был кешеләрҙең хәйер-саҙаҡаларын киң рәхмәтең менән ҡабул ит. Аллаһ ризалығы өсөн биргән саҙаҡаларығыҙ — Аллаһы Тәғәлә уйламаған ерҙән ҡайтарып, киң ризыҡтар, хәләл малдар, ләззәтле тәғәмдәр менән ирештерһә ине. Аллаһ ризалығы өсөн биргән саҙаҡаларығыҙ — хәйер биргәндә күңелегеҙҙә ниндәй изге морат-маҡсаттарығыҙ булһа, хәйерле, изге морат-маҡсаттарға ирешергә насип булһа ине. Аллаһ ризалығы өсөн биргән саҙаҡаларығыҙ — Аллаһ Тәғәлә һеҙгә йомартлыҡ дәрәжәһе биреп, Ҡиәмәт көнөндә үҙ малығыҙ булһа ине, үҙҙегеҙҙе ҡаршы ала торған нур булып, тамуҡ утына пәрҙә булһа ине. Әй Аллам, ошо саҙаҡа биреүселәрҙе әфәттәрҙән һаҡла һәм уларҙын малдарын арттыр, һәм хәйерле маҡсаттарына ирештер, уларҙын гонаһтарын ғәфү ҡыл, уларҙын иманын ҡеүәтлә. Әмин.
Күҙ тейеүгә ҡаршы уҡыла торған доғалар:
Күҙ тейеүҙән «Фәтихә» һәм «Аятүл- Күрси» аяттарынан һуң ошо аяттар уҡылыр:
«Үә ий-йәкәәдул-ләҙиинә кәфәруу ләйүзлиҡуунәкә биәбсаариһим ләммәә сәмиғүҙ-ҙикра үә йәҡуулүүнә иннәһүү ләмәджнүүн. Үә мәә һуүә илләә ҙикрул-лил-ғәәләмиин.» (Дөрөҫтән дә, кафырҙар, һиңә булған дошманлыҡтарынан Ҡөрьәнде ишеткәндә һиңә киләләр, насар ҡараштары менән һиңә зарар килтерергә теләйҙәр. «Ул бер мәжңүн», — тип, әйтәләр. Ҡөрьән ғәләмдәр өсөн бер өгөт-нәсихәттер.) (Ҡәләм сүрәһе 51-52 аяттар).
«Әғүүҙү бикәлимәәтил-ләәһиттәәммәәти миң күлли шәйтаанин үә һәәммәтин үә мин күлли ғайнин ләәммәһ». (Бөтөн шайтандарҙан, зәһәрле хайуандарҙан һәм күҙе тейгән һәр насар күҙҙән Аллаһ Тәғәләнең кәмселекһеҙ һәм тулы кәлимәләренә һыйынамын).
Асыу килгәндә
«Аллаһүммә-ғфирли ҙәнби үәҙһәб ғайҙа ҡәлбии үә әджирни минәш-шәйтанир-раджим».
(Йә Аллаһым, гонаһтарымды ғәфү ҡыл, ярлыҡа, йөрәгәмдең асыуын бөтөр һәм мине шайтандың яуызлығынан һаҡла).
Йәки берәй нәмәгә асыуланғанда:
«Әғүҙү билләһи минәш-шәйтанир-раджиим». (Ләғнәтле шайтандан Аллаһҡа һыйынам).
Ашар алдынан:
«Бисмилләһи». (Аллаһ исеме менән). Ашҡа һәр ваҡыт «Бисмилләәһир- рахмәәнир-рахиим» тип башларға, бөтөргәндән һуң биргән ниғмәттәре өсөн «Әлхәмдү лилләһ» тип Аллаға Тәғәләгә шөкрана һәм хәмед-ҫәнә итергә кәрәк:
«Әлхәмдү лилләәһил-ләҙии әтғәмәнәә үә сәҡанәә үә джәғәләнәә минәл муслимин. Аллааһүммә бәәрик ләнәә фииһи үә әтғымнә хайран минһү. Аллааһүммә әғтыйнә ризҡан хәләәлән үә әнтә хайрур- раазиҡыын. Аллааһүммә нәүүир ҡулүүбәнәә үәрхәмнәә үәрда ғәннәә. Уә әғтыйнә тәмәәмә ниғмәтикә үә дәүәәмә ниғмәтикә үә тәмәәмә тәүфииҡыҡ, бихурмәти нәбиййикә үәлхәмдү лилләәһи Раббил ғәәләмиин. Ридаа’ән лилләәһил- фәәтихәһ.»
(Аллаһҡа маҡтау булһын. Беҙҙе ашатҡан, эсерткән һәм мосолман булыуыбыҙҙы насип әйләгән Аллаһҡа маҡтау булһын. Эй, Аллаһым! Аштарыбыҙға бәрәкәт бир. Быларҙан да хәйерлерәк аштарҙы ашарға насип ҡыл. Беҙгә, хәләл ризыҡ бир, сөнки һин ризыҡ биреүселәрҙең иң хәйерлеһе, Аллаһым! Күнелдәребеҙҙе яҡтырт, беҙҙе мәрхәмәтле ит һәм беҙҙән разый бул. Беҙгә ниғмәтеңдең дәуамын һәм тамамын әйлә, йә Рабби! Пәйғәмбәрең хөрмәтенә, маҡтау булһын Ғәләмдәрҙең Раббыһы-Аллаһҡа. Уның ризалығы өсөн «әл-Фәтихә».)
Ашар алдынан доға әйтергә онотҡанда:
«Бисмилләһи үә әүәлиһи үә ахириһ».
Ашағандан һуң:
«Әлхәмдү лилләһил-ләҙии әтғәмәни һәҙә, үә разаҡанииһи, мин ғайри хәүлин миннии үә лә ҡүүәтин». (Аллаһҡа маҡтау, Үл миңә ошоно бирҙе һәм мине ризыҡландырҙы, мин үҙем иһә ундай көскә лә, ҡеүәткә лә эйә түгелмен).
Шулай уҡ ашағандан һуң ошо доғаны уҡырға була:
«Әлхәмдү лилләһилләҙии әтғәмәнәә үә сәҡанәә үә джәғәләнәә минәл мөслимин». (Аллаһҡа маҡтау булһын. Беҙҙе ашатҡан һәм мосолман булыуыбыҙҙы насыйп әйләгән Аллаһҡа маҡтау).
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 24.01.2017 в 02:10, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы
Ғимран Сәйетйәғәфәр улы Мағазов (?—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Асҡар ауылында тыуа (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы). Сәйетгәрәй Мағазовтың туғаны.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан, прапорщик.
1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары (съездары) эшендә Өфөлә һәм Ырымбурҙа ҡатнашҡан.
1917 йылдың декабрь айында Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡурдистандың предпарламенты — Кесе-Ҡоролтайҙың составына индерелгән[1][2].
1918 йылдың башында Башҡорт хөкүмәте ҡушыуы буйынса Әмир Ҡарамышев һәм Ғабдулла Иҙелбаев менән берлектә Бөрйән-Түңгәүер кантонына Башҡорт ғәскәренең I Башҡорт полкын ойоштороуҙа етәкселек итеү өсөн ебәрелә.
1918 йылдың 2 мартында С. М. Цвиллинг бойороғона ярашлы Баймаҡ эшсе-депутаттар советы вәкилдәре тарафынан ҡулға алына.
1918 йылдың 4 мартында Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендә башҡорт отрядтары Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеүҙе талап итәләр һәм Баймаҡты ҡамауға алалар. 6 мартта Ырымбурҙан килгән ҡыҙылармеецтар отряды ҡамауҙы кире ҡаға. 7 мартта эшселәр һәм ҡыҙылармеецтар суды ҡарары буйынса Ғимран Мағазов һәм Башҡорт хөкүмәтенең ағзаһы Ғабдулла Иҙелбаев һәм биш поляк офицер-советниктары менән бергә атып үлтерелә.
Ваҡиғаның шаһиты Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы былай һөйләгән[3]:
«..Ҡыҙылдарҙың башлығы намаҙға команда бирҙе. Беҙҙекеләр ике тапҡыр дүрт рәҡәғәтле намаҙ уҡынылар. Поляктар суҡындылар. Намаҙҙан һуң Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов аяҡ өҫтө, ә поляктар тубыҡланып ҡабаттан стройға теҙелделәр. Ғабдулла Иҙелбаев әйтте:
— Беҙҙе үлтерәһегеҙ, әммә тағы ла тере ике миллион башҡорт ҡала. Ошо ике миллионлыҡ халыҡты ҡырып бөтөрмәйенсә, һеҙ беҙҙең изге идеяны баҫтыра алмаҫһығыҙ. Үлемебеҙҙе беҙ тыныс күңел менән ҡаршы аласаҡбыҙ.
Артынса ҡыҙылдар башлығының бойороғо булды. Атыусылар иҫерек булғанға күрә, залп уты килеп сыҡманы, атыш тарҡау булды. Әле йәнен бирмәгән поляк офицерҙары ҡыбырлайҙар ине. Ғабдулла менән Ғимран, ниндәйҙер көс табып, һаман аяҡ өҫтө торалар ине. Бына поляк офицерҙары тымдылар. Ә беҙҙекеләр һаман тора. Ниһайәт, башта Ғимран, уның артынан Ғабдулла, яйлап артҡа ауып, ҡоланылар һәм батырҙарса, күкрәк киреп данлы үлемдәрен ҡаршы алдылар».
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм в Башкортостане: история и современность — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — Б. 53. — 304 б.
- ↑ Постановление III Всебашкирского учредительного курултая от 20 декабря 1917 года
- ↑ Кульшарипов М.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡолшәрипов М. М. Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.): Монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. — 200 с.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 320
ПЕПИН БАШКИРСКИЙ, алмағас сорты. 1985 й. Р.И.Болотина, Ғ.Ә. Мансуров (БНИИЗиС) тарафынан Башкирский красавец һәм шафран П. сорттарын һеркәләндереү юлы м‑н сығарыла. Уртаса бейеклектәге ағас, сатыры йомро‑һалынҡы, йәйенке, ҡуйы. Үрендеһе ҡараһыу көрән төҫтә, төклө. Япрағы уртаса ҙурлыҡта, оҙонса, киң овал формаһында, ҡараһыу йәшел төҫтә, осо оҙон, яйлап тарая бара, аҫҡа табан бөгөлгән. Емешенең ауырлығы 106—140 г, овал йәки оҙонса конус формаһында. Төҫө йыуылған ҡыҙыл фонда асыҡ ҡыҙыл һыҙыҡтар һәм һыҙаттар м‑н йәшкелт һары. Ҡабығы майлы, көслө балауыҙ ҡунығы бар. Итсәһе һарғылт аҡ төҫтә, тығыҙ, ваҡ ярмалы, һутлы, тәме әскелтем‑сөсө, хуш еҫле. Өлгөрөү ваҡыты — авг. аҙағынан сент. башына тиклем, ҡулланыу өсөндек. аҙағына тиклем. Составында ҡоро матдә миҡдары 15%, шәкәр — 10,6%, пектин — 0,91%, С витамины — 9,8 мг%. Ҡутырға бирешмәй торған сорт, емеш күбәләге һәм кеблә м‑н аҙ зарарлана, йыл һайын уңыш бирә. Уңдырышлылығы 69 ц/га (Кушнаренко емеш‑еләк һәм виноград культуралары селекцияһы үҙәге, 2004). БР б‑са 1995 й. ҡулланылышҡа индерелгән, дала һәм урман‑дала ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
Ғ.Ә.Мансуров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Мәктәбебеҙҙә Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылын йомғаҡлап, башланғыс синыфтар араһында бик күңелле һәм файҙалы кисә үтте. Был сараның төп маҡсаты, берҙән, тәбиғәткә һөйөү, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, икенсе яҡтан, балаларҙың ижади һәләттәрен үҫтереү ине.
Минең ғаиләм Нефтекама ҡалаһында йәшәй. Йәйге каникулымды Тәтешле районының Гәрәбаш һәм Аҡсәйет ауылдарында үткәрергә яратам. Унда олатайҙарым менән өләсәйҙәрем бар. Беҙ уларға бесән әҙерләргә ярҙамлашабыҙ. Үткән йәйҙе лә ауыл һауаһы һулап уҙғарҙыҡ һәм, әлбиттә, «бесән операцияһы»нан да ситтә ҡалманыҡ. Ундағы бер көнөбөҙҙө яҙып үтмәксе булдым әле.
Рәсәйҙә Президент указы менән 2017 йыл Экология йылы тип иғлан ителгәйне, ә Башҡортостанда Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы булараҡ билдәләнде. Исемле йыл уңайынан хәл ителәһе төп маҡсаттар булып, һәр кешене экологик өлкәләге проблемалы һорауҙарға йәлеп итеү һәм илебеҙҙәге экологик хәүефһеҙлек торошон яҡшыртыу торҙо. Ә иң борсоған мәсьәләләрҙең береһе – ҡый ҡалдыҡтарының күпләп өйөлөүе. …
Continue reading ‘Нимә ул экобокс?’ »
Экология йылы тамамланып килә. Уға арнап беҙҙең «Толпар» балалар баҡсаһында, йомғаҡлау сараһы булараҡ, бәләкәй спектакль күрһәтелде. Билдәле урыҫ яҙыусыһы Иван Крыловтың «Сиңерткә һәм ҡырмыҫҡа» әҫәрен хәтерләмәгән кеше юҡтыр. Шул мәҫәл сәхнәләштерелде.
Донъялағы бөтә тереклектең дә матурлығы, һөйкөмлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡояшлы көнгә, хуш еҫле сәскәләргә, күҙҙең яуын алырҙай тәбиғәт күренештәренә беҙ һоҡланыуыбыҙҙы йәшерә алмайбыҙ. Ниндәй генә миҙгел булмаһын – ҡояшлы йәйме, ҡарлы-буранлы ҡышмы – тәбиғәтебеҙ үҙенең матурлығын һис тә юғалтмай. Ләкин гүзәллеккә һоҡланыу ғына етмәй, уны һаҡлай, яҡлай ҙа белергә кәрәк.
Роза БАЙЙЕГЕТОВА, Баймаҡ районы Йомаш мәктәбенең «Ҡайынҡай» мәктәп урмансылығы етәксеһе: – Йылдың ошо исемдә үтеүе бик яҡшы этәргес булды. Планлаштырылған күп эштәрҙе башҡарҙыҡ. Белем усағыбыҙҙа оҙаҡ йылдар мәктәп урмансылығы эшләп килә. Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылын асып, февралдә етәкселәр өсөн «Планета яҙмышы – беҙҙең ҡулда» тигән район семинарын ойошторҙоҡ, оҫталыҡ дәрестәре күрһәттек.
Дәрестә «Исем» темаһын өйрәнгәндә уҡытыусының: «Ауыл, йылға,тау исемдәре – яңғыҙлыҡ исемдәр һәм улар ҙур хәреф менән яҙыла», – тигән һүҙҙәре ни өсөндөр күңелемә инеп ултырҙы. Өләсәйем күҙ алдына килеп баҫты. Ул да яңғыҙы йәшәй һәм беҙ уға ярҙам итәбеҙ, үҙе әйтмешләй, тормошон еңеләйтәбеҙ. Ҡәҙерлебеҙ һәр килеүебеҙҙе шатланып көтөп ала, берәй эшен башҡарһаҡ: «Ҡалай өйөм матурайып, …
Continue reading ‘Ер яҙмышы – беҙҙең ҡулда’ »
Картаға ҡараһаҡ, беҙҙең Башҡортостан бәләкәй генә. Ә бит Ватаным шул тиклем мөһабәт! Башҡортостандың күкһел бейек тауҙары, бәрәкәтле баҫыуҙары, көмөш һыулы шишмәләре, зәңгәр күлдәре хайран ҡалырлыҡ. Тыуған яғымдың хуш еҫле сәскәләре, хатта әреме лә бал һымаҡ. Ә һайрар ҡоштарын тыңлаһаң, күңелгә рәхәт, йәнгә сихәт. Башҡортостан! Мин ошо изге ерҙә тыуып үҫеүем менән бәхетлемен. Дан йырлайым, һиңә, …
Continue reading ‘Минең илкәйем’ »
Күсейемдең күркәм ере – Йәнтәл тауында торам. Сәстәремде сихри ел ҡуҙғыта. Алтын ҡояш та мине иркәләй. Күҙҙәремде йомам. Эй, ниндәй рәхәт! Ипләп кенә күҙҙәремде асам. Әле генә йәп-йәшел булған ҡайындар алтындай һары төҫкә ингән – ҡояш төҫөнә. Эй, тәбиғәтем, мине ашатҡан, кейендергән, йәшәткән тәбиғәтем, рәхмәт һиңә!
Башҡортостан тәбиғәте бик бай. Ләкин уның ҡалын урмандары, мул һыулы йылғалары, зәңгәр күлдәре яҡлауға мохтаж. Һәр кеше тыуған еребеҙ күркен һаҡлау өсөн бөтә көсөн һалырға тейеш. Урмандарҙы ҡәҙерләйек, ағастарҙы һындырмайыҡ, ҡош ояларына теймәйек, дуҫтар.


text:
Ер йөҙөндә күпме генә әсә булмаһын, кешегә үҙенеке иң һәйбәте һәм матур тойола. Шулай булырға тейеш тә инде. Ләкин тормошта төрлө хәлдәр ҙә осрай. Бына беҙҙе лә, 3 ҡыҙҙы, әсә тәрбиәһенә, һөйөүенә мохтаж булған ауыр ваҡытта Йәнйегет ауылынан Фәниә һәм Азамат Ҡарабаевтар, үҙ балаларындай яҡын күреп, ғаиләләренә алғайны. 10 йыл да уҙып киткән. Үҙҙәренең бер …
Continue reading ‘Әлдә һин бар әле донъяла!’ »
Олатайым Әнүәр Мөжәһит улы бәләкәйҙән үк эшләй башлаған. Ул атаһына ярҙам итешә һәм йәше еткәс, әрме сафына баҫа. Өс йылдан һуң һалдат хеҙмәтенән ҡайтҡас, Ҡаҙағстанға шахтёр булып эшкә китә. Унда өс йыл буйы тир түгә.
Етмеш саҡрым яҡын ер түгел, Бер осрашыр өсөн килдек беҙ. Аҡ ҡалпағым төшөрҙөм ҡулдан, Беҙҙең дуҫ-иш менән ил тулған… ЙЫРҘА шулай 70 саҡрым яҡын ер түгел, тип йырланһа ла, беҙгә 300 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Әбделмәмбәт ауылына барып, көнөндә кире әйләнеп ҡайтыу ҙа бер ни түгел. Эйе, заманалар ҙа икенсе шул хәҙер. Еңел автомобилдә үткән тигеҙ, …
Continue reading ‘Алыҫ араларҙы яҡынайтып, күңелдәрҙе яҡтылыҡҡа байытып’ »
Беҙ ата-бабаларҙан ҡалған изге йолаларыбыҙҙы яңынан тергеҙергә, йәш быуынға еткерергә тейешбеҙ. Улар – милләттең рухи байлығы, сәнғәте һәм мәҙәниәте, тәрбиә, әҙәплелелек сығанағы, кешелә ғорурлыҡ, яуаплылыҡ тойғоһо, татыулыҡ, матурлыҡҡа ынтылыш тәрбиәләй. Шулай булғас, бәләкәй балаларҙы үҫтергәндә халыҡ йолаларын ҡулланыу бик ҙур әһәмиәткә эйә. Үҙ халҡының телен, ғөрөф-ғәҙәтен, тарихын белгән бала, һис шикһеҙ, тәрбиәле, аҡыллы, халҡына, иленә …
Continue reading ‘Балалар баҡсаһында – «Ҡаҙ өмәһе»’ »
Исмаил мәктәбендә йыл һайын Шәжәрә байрамын үткәреү матур йолаға әүерелде. Быйыл I «А» синыфы уҡыусылары өсөн дә айырым уҙғарҙыҡ. Байрамға әҙерлек алдан уҡ башланды, балалар атай-әсәйҙәре менән бергәләп ете быуынын өйрәнеп, шәжәрәһен төҙөнө. Уны ниндәй генә итеп яһамағандар: алмағас, имән ағастары, сәскә рәүешендә лә.
Активисты Общероссийского народного фронта в Республике Башкортостан намерены поделиться лучшими практиками в своем регионе по решению актуальных проблем граждан на «Форуме Действий» ОНФ «Россия устремленная в будущее», который состоится 18-19 декабря в Москве. Регион на итоговом форуме Народного фронта представят сопредседатели регионального штаба ОНФ, координаторы приоритетных проектов ОНФ и «Молодежки ОНФ», руководитель регионального исполкома ОНФ …
Continue reading ‘Активисты ОНФ в Республике Башкортостан поделятся опытом на «Форуме Действий» Народного фронта’ »
Донъялағы бөтә тереклектең дә матурлығы, һөйкөмлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡояшлы көнгә, хуш еҫле сәскәләргә, күҙҙең яуын алырҙай тәбиғәт күренештәренә беҙ һоҡланыуыбыҙҙы йәшерә алмайбыҙ. Ниндәй генә миҙгел булмаһын – ҡояшлы йәйме, ҡарлы-буранлы ҡышмы – тәбиғәтебеҙ үҙенең матурлығын һис тә юғалтмай. Ләкин гүзәллеккә һоҡланыу ғына етмәй, уны һаҡлай, яҡлай ҙа белергә кәрәк.
Башҡорт теле дәресендә ҡомартҡы тураһында һөйләштек. Уҡытыусыбыҙ Айгөл Абдулнафиҡ ҡыҙы Кәлиева өйҙә «Ғаиләбеҙ ҡомартҡыһы» тигән темаға инша яҙып килергә ҡушҡайны. Беҙ һәр беребеҙ иң ҡәҙерле әйбер тураһында тырышып яҙҙыҡ һәм бер нисә эшебеҙҙе яратҡан гәзитебеҙгә тәҡдим итергә булдыҡ.
Октябрьский ҡалаһындағы 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе күп йылдар инде уңышлы эшләп килә. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында хәҙер ил һәм Европа кимәлендәге ярыштарҙа Башҡортостандың спорт данын яҡлап, пьедесталдың иң юғары баҫҡысына күтәрелгән йәш таланттар ҙа күп кенә. Шуларҙың береһе – 20-се урта мәктәптең IX синыфында уҡыған Гүзәл Әхмәтгәрәева. Ул 13 йәшендә үк спорт мастерлығына кандидат булып өлгөргән. …
Continue reading ‘Гүзәл бейеклектәр яулай’ »
«Мин – патриот» төбәк йәмәғәт ойошмаһы ойошторған «Минең ҡәҙерле тыуған төйәгем» интернет-конкурсы тикшеренеү, әҙәби һәм мультимедия йүнәлештәрендә үтте. Унда республикабыҙҙың төрлө төбәктәренән 100-ҙән ашыу бала ҡатнашты.


text:
«Салауат Юлаев» бер ҙә генә матур уйнап китә алмай. Бына тағы ла ике тапҡыр ҙур иҫәпкә ҡыйратылды. Шуларҙың береһе үҙ боҙонда…
Өфөлә «Металлург»ты (Магнитогорск) 1:0 иҫәбенә еңеп бара инек. Голды Йоонас Кемппайнен индерҙе. Бынан тыш, әллә күпме мөмкинлектәр булды. Ҡунаҡтар йыш ҡына штраф ваҡыты алып, аҙсылыҡта ҡалды. Юлаевсылар шул саҡта ла гол индерә алманы. Көйәрмәндәр аптырай. Ҡайҙа булған беҙҙең оҫта һөжүм итеүселәр? Мәргәнлек күрһәткән һаҡсыбыҙ Филип Ларсен да был уйында юғалып ҡалды. Әйткәндәй, ҡунаҡтарҙың ике голы уның тупаҫ хатаһы арҡаһында үткәрелде – 1:4.
Беҙҙең командала үҙгәрештәр бар. ЦСКА-нан һөжүм итеүсе Антон Бурдасов менән «Себер»ҙән һаҡсы Фёдор Беляков юлаевсылар өсөн уйнай башланы. Ә һөжүм итеүселәребеҙ Денис Кокарев («Металлург», Магнитогорск) һәм Евгений Бодров («Себер», Новосибирск) Өфө менән хушлашты. Хоккейсылар менән алмашыуҙар кем файҙаһына булыр? Быны ваҡыт күрһәтер.
Владивостокта «Адмирал» менән уйын да кәйефте төшөрҙө. Тағы ла еңелдек бит – 1:5. Командабыҙ боҙға әҙерлекһеҙ сыҡҡан һымаҡ ине, йоҡлап йөрөгән кеүек күренделәр. Ҡапҡасыларыбыҙ икеһе лә ҡотҡарманы, еңел генә голдар үткәрҙеләр. Ә Бурдасов менән Беляков нисекме? Улар ҙа ҡыуандырманы.
Кисә юлаевсылар Пекинда «Куньлунь Ред Стар» менән уйнаһа, ә шәмбе көнө Хабаровскиҙа «Амур» менән алыш буласаҡ. Был һынауҙарҙы нисек үтерҙәр?
М. КӨЙӘРМӘНОВ.


text:
Магнит ҡыры
Магнит ҡыры (магнитное поле)— физикала хәрәкәт итеүсе электр зарядтары һәм магнит моменты булған есемдәргә, уларҙың хәленә ҡарамай, тәҫьир итеүсе көс ҡыры[1]; Электромагнит ҡырының магнит өлөшөн тәшкил итеүсе[2].
Магнит ҡырын зарядлы киҫәксәләр тогы йәки атомдарҙағы электрондарҙың магнит моменттары булдыра (тотороҡло, даими магнит).
Шулай ук магнит ҡыры электр ҡыры үҙгәргәндә хасил була.
Магнит ҡырының төп көс характеристикаһы — магнит индукцияһы векторы В булып тора, математикала ул -вектор ҡыры менән билдәләнә (вектор индукции магнитного поля)[3]. С математической точки зрения .
Йыш ҡына магнит индукцияһы векторы ҡысҡаса магнит ҡыры тип атала.
Магнит ҡыры шулай уҡ башҡа мөһим характеристикаһы — вектор потенциалы менән тасуирлана.
Вакуумда магнит мөхите булмағанда магнит ҡыры көсәнешлелеге векторы Н белән билдәләнә, сөнки вакуумда Н = В. Ләкин магнит мөхитендә Н шул физик мәғәнәгә әйә булмай һәм дөйөм осраҡта В ҡулланыла.
Махсус сағыштырмалылык теорияһында магнит ҡыры электр ҡырҙарының һөҙөмтәһе итеп ҡарала.
Ҡырҙың квант теорияһы буйынса магнит ҡыры — электромагнит ҡырының айырым осорағы һәм фундаменталь массаһыҙ бозон — фотон менән таратыла.
Магнит ҡыры Био — Савар — Лаплас законы һәм дөйөм осраҡта Максвелл тигеҙләмәләре менән тасуирлана.
Магнит ҡырын есемдең айырым бер төрө итеп ҡарарға була[4].
Магнит ҡырҙары (махсус сағыштырмалылык теорияһы контексында)электр ҡырҙары булыуының кәрәкле эҙемтәһе.
Магнит һәм электр ҡыры бергә электромагнит ҡырын тыуҙыра, уларҙың эҙемтәһе булып свет һәм башҡа электромагнит тулҡындар тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ БСЭ. 1973, «Советская энциклопедия»
- ↑ Айырым осраҡтарҙа магнит ҡыры электр ҡыры булмаған саҡта ла була, магнит ҡыры электр ҡыры менән динамик яҡтан бик ныҡ бәйләнгән (бер береһен переменный электрик һәм магнит ҡыр менән булдыралар) (взаимное порождение переменными электрическим и магнитным полем друг друга). Шулай уҡ яңы башланғыс системаға күскәндә магнит һәм электр ҡыры бер береһе аша билдәләнә (выражаются), тимәк тулыһынса айырыла алмайҙар .
- ↑ Яворский Б. М., Детлаф А. А. Справочник по физике: 2-е изд., перераб. — М.: Наука, Главная редакция физико-математической литературы, 1985, — 512 с.
- ↑ Ләкин шуны күҙ уңында тоторға кәрәк: был есемдең бер нисә фундаменталь сифаты ғәҙәттәге зарядлы киҫәксәләр араһындағы үҙ-ара бәйләнеште булдырыусы магнит моменты булған «матдә» тип аталған "есем"дең(«материяның»)сифаттарынан айырыла


text:
Беҙ – тәбиғәт балалары, тип әйтергә яратабыҙ. Эйе, унһыҙ кем мин, һин, ул – барыбыҙ ҙа? Йәшәй алабыҙмы тәбиғәтһеҙ? Юҡ, юҡ, тағы ла бер тапҡыр ЮҠ! Үҙебеҙҙе КЕШЕ, күпте белеүсе, ҙур эштәр ҡыйратыусы итеп беләбеҙ һәм күрһәтәбеҙ. Беҙ өйҙәр төҙөйбөҙ, машиналар эшләйбеҙ, картиналар яҙабыҙ, көйҙәр ижад итәбеҙ. Йә, ҡайһыһы уларҙың тәбиғәттән башҡа барлыҡҡа килә?! Көй яҙырға, рәссам булырға кешене ул рухландыра, һүрәтте буяр өсөн буяуҙы ла, йырҙы йырлар өсөн илһамды ла унан алабыҙ. Өй һалыу өсөн төҙөлөш материалдары ла – тәбиғәттән. Юҡҡа ғына: «Үҙ ғүмерендә кеше ағас ултыртырға, йорт һалырға, бала тәрбиәләргә тейеш», – тимәйҙәр бит. Был һүҙҙәрҙә тәрән фәлсәфәүи аҡыл ята. Өй төҙөйҙәр, бала ла үҫтерәләр, ә бына йыш ҡына ағас ултыртырға оноталар. Ул булмаһа, тимәк, йортоң юҡ. Ә бына ағас ултыртырлыҡ, алдағыһын хәстәрләрлек бала тәрбиәләмәһәң, киләсәгең юҡ инде.
Эсәр һыуыбыҙҙы, ҡояш йылыһын, иген үҫтерергә уңдырышлы тупраҡты, иркен тын алырға саф һауаны тәбиғәт бирә. Бер ҡасан да уны һаҡларға, яҡларға, рәхмәтле булырға тейешлегебеҙҙе онотмайыҡ!
Уйлап ҡына ҡарағыҙ: әлеге көнгә 107 төр һөтимәр, 60 төр ҡош Ер йөҙөнән бөтөнләйгә юғалған. Шуларҙың 53-ө төрлө шарттарҙа йәшәй алмай юҡҡа сыҡһа, 114-е – кеше ғәйебе арҡаһында. Әле лә 600-гә яҡын хайуанға үлеп бөтөү ҡурҡынысы янай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙ ҙә, беҙҙән һуң киләсәк быуын да тарпандарҙы, ҡырағай ишәкте, гигант ламаны, мәмерйәләрҙә көн күргән арыҫландарҙы, күк антилопаны күрә алмаясаҡ. Ҡоштарҙан тик турғайҙарҙың ғына ла 25 төрө, сыйырсыҡтарҙың 4 төрө юҡҡа сыҡҡан.
Бындай миҫалдарҙы күп килтерергә була. Һуңғы йылдарҙа ғалимдар «экология», «тәбиғәтте ҡотҡарыу мотлаҡ» тип саң ҡаға. Һирәк ҡалған хайуандарҙы, ҡоштарҙы, ҡорттарҙы, балыҡтарҙы, үҫемлектәрҙе һаҡлап ҡалырға тырышалар. Төрлө ойошмалар әүҙем рәүештә эш алып бара. Бөтә Рәсәй Тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһының булдырылыуына 2014 йылда 90 йыл тулды. Уның тарихында ҡыҙыҡлы факттар ҙа йыйылып һаҡланған. Кешеләр элек тәбиғәтте ҡәҙерләгәндәр. Мәҫәлән, 1674 йылда батша балыҡтарҙы һаҡлап ҡалыу һәм үрсетеү йәһәтенән ике йылға балыҡ тотоуҙы тыйған. Бөгөн иһә ҡармаҡ менән балыҡ тотоусы ла һирәк. Ау менән һөҙәләр, динамит шартлатып, шаңҡытып йыйып алалар. Уларҙы телевизор экрандарынан күрһәтеп, фашлау ҙа, ҙур күләмдә штраф һалыу ҙа ҡурҡытмай, шикелле. Яҙҙың тәүге сәскәләре – умырзаялар хәүеф аҫтында, өҙөргә ярамай, тип һөйләйҙәр. Ә барыбер Өфө урамдарында уларҙы һатып ултырыусылар була. Кеше нәфсеһен тыя алмай – Яңы йыл алдынан шыршы ҡырҡа, һунар тыйылған йәнлектәргә ата…
Ә бит ҡурҡыныс, төҙәтелгеһеҙ хаталар еребеҙ тарихында күп. Фукусима, Чернобыль… Чернобылдә радиация «ярҙамында» үҫкән гигант бәшмәк һәм алмалар, шул һәм унан һуңғы осорҙа тыуған ике башлы быҙауҙар, биш тәпәйле ҡуяндар, ә иң шомлоһо – зәғиф балалар кеше яңылышыуҙарының ҡот осҡос һәләкәткә килтереүе хаҡында иҫкәртә. Ғалим-генетик Коноваловтың күҙәтеүҙәрен уҡыһаң, фотоларын күрһәң, сәстәр үрә тора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ни тиклем ваҡыт уҙһа ла, мутацияға бирелгән хайуандар, зәғиф булып тыуған балалар: «Кешеләр, туҡтағыҙ! Һәр аҙымығыҙҙы уйлап эш итегеҙ! Ерҙе, тәбиғәтте һаҡлағыҙ! Ғүмер буйына һалынған ҡанундарҙы боҙмағыҙ!» – тигән кеүек…
Тыуған еремде мин сикһеҙ яратам. Башҡортостанымдың тәбиғәтенә һоҡланып туя алмайым. Беҙҙә генә мәғрур тауҙар, мул һыулы йылғалар, сикһеҙ далалар, осо-ҡырыйы күренмәгән баҫыуҙар, төпһөҙ күлдәр бар кеүек. Йырҙарҙа йырланған, легендаларҙа данланған хозур ерҙәребеҙгә сит-яттарҙың да күҙе ҡыҙа. Ирекһеҙҙән, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тип әйтке килә… Урмандарҙың байтаҡ ере ҡуртымға бирелгән, яландар һатылған. Тәбиғәтебеҙҙең матурлығы, билдәле урындары ҡырағай туристарҙы йәлеп итә. Улары, үҙ сиратында, усаҡтар яғып, еребеҙҙең битен өтә, сүп-сар ташлай, эсәр һыуыбыҙҙы бысрата. Тап ошо урында статистик факттар килтереү ҡамасауламаҫ. Планетаның һәр бер кешеһенә йылына 1 тонна сүп-сар тура килә. Бында ҡағыҙ, металл, пластик, аҙыҡ-түлек ҡалдыҡтары инә. Әгәр ҙә улар эшкәртелмәһә, утилизацияға китмәһә, йылына 5 миллиард тонна сүп тауы өйөлә. Беҙ ғаиләбеҙ менән йыш ҡына өләсәйемә, Салауат районына, ҡунаҡҡа ҡайтабыҙ. Силәбе трассаһында юл буйы тулы ҡағыҙ, пластик шешәләр, машина тәгәрмәстәре, полиэтилен пакеттар күңелде ҡырып, кәйефте төшөрөп ята. Бер кем таҙартмай, бер кемгә бер ни кәрәкмәй. Ә, икенсе яҡтан ҡараһаң, уларҙы ташлаған кешеләргә оят түгелме?
Тағы ла туристарға әйләнеп ҡайтам. Ҡаяларға, таштарға исемдәрен яҙып «мәңгеләштерергә» ярата улар. Был ҡырағайлыҡ менән хатта Башҡортостан телевидениеһының «Эҙәрмән» («Следопыт») тапшырыуы көрәшә. Ирекмәндәр ярҙамға килә. Улар араһында минең тиҫтерҙәрем дә бар. Был – бик ҡыуаныслы хәл. Тыуған еребеҙ тәбиғәтен һаҡларға Башҡортостандың «Ҡыҙыл китабы» ла булышлыҡ итә. Ул өс томдан тора. Яҡлауға мохтаж үҫемлектәр, ылымыҡтар, төрлө бәшмәктәр, йәнлектәр, ҡоштар һәм балыҡтар ингән был китапҡа. Уларҙы һаҡлап ҡалыу өсөн ҡурсаулыҡтар, милли парктар асылған.
Бөрйән районындағы Шүлгәнташ мәмерйәһенә барыуым мәңгелеккә иҫемдә ҡалыр, моғайын. Уны күреп, ер аҫты йылғаһының һыуын эсеп ял иткәндән һуң, Ҡолғонаға ҡунаҡҡа киттек. Был ауыл ҡурсаулыҡ биләмәһенә инә икән. Иң аптыратҡаны ла, һоҡландырғаны ла шул булды: кеше тәбиғәттә, тәбиғәт менән берлектә һин дә мин йәшәп ята. Ауылға инер өсөн ҡапҡа асырға машинанан төшкәйнем, алдымдан ашыҡмай ғына, бында мин хужа, тигәндәй, ҡара йылан шыуышты. Арыраҡ яланда торналар бейегәнен күреп, хайран ҡалдыҡ. Ағас башындағы туҡылдаҡ тумыртҡаға иҫебеҙ китеп торһаҡ, һеңлем: «Ҡуян, ҡурҡаҡ ҡуян!» – тип ҡысҡырып ебәрҙе. Сабып барған ҡуянға ҡарап: «Ай-һай, ҡурҡаҡҡа оҡшамаған былар береһе лә», – тип көлөштөк. Туғандарыбыҙға һөйләгән инек: «Айыу сыҡманымы һаулыҡ һорашырға?» – тип йылмайҙылар.
Ҡурсаулыҡта хатта бер сәскәне лә өҙөргә ярамай икән. Бәлки, шуғалыр ҙа, үҙҙәренең ҡәҙерле икәндәрен тойоп, йәнлектәр иркенләп йөрөйҙөр. Минең өсөн ул ауыл ожмах утрауылай тойолдо. Эх, шулай берлектә йәшәһәң ине!
Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, кешеләрҙең йүнһеҙлеге арҡаһында урмандар яна, ҡоштар ояларын ташлап китә, йәнлектәр ҡырыла. Тәбиғәт тә кешеләрҙән үс ала: йә ҡоролоҡ, ямғыр яумай, йә, киреһенсә, һыу ташып, ауылдарҙы баҫа, баҫыуҙарҙы йыуа.
Был «алыш» кеше тәбиғәтте ҡәҙерләргә өйрәнгәнсе барыр һымаҡ. «Уянығыҙ, кешеләр! Тәбиғәтебеҙ һәләк була бит! Үҙебеҙ юҡҡа сығабыҙ. Беҙ тәбиғәтһеҙ йәшәй алмаясаҡбыҙ!» – тип ҡысҡырғым килә. Мине ишетһендәр ине…
Дим ТОЛОМБАЕВ.
Өфө ҡалаһы.


text:
Рабиғүл әүүәл һәм мәүлид
Рабиғүл әүүәл һәм мәүлид
Рабиғүл әүүәл – ғәрәп теленән «Яҙ башы» тигәнде аңлата. Боронғо исеме «Хуан».
Рабиғүл әүүәл айының 12-се көнө Ислам донъяһында оло байрам көнө. Бөтә донъя мосолмандарының ҙур байрамы. Был көндө һөйөклө пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһи үәссәлләм донъяға килгән.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһи үәссәлләм Рабиғүл әүүәл айынын 12-се көнөндә тыуған (Миләди йыл менән 571-се йылдың 27 апрелендә). Был көн бөтә донъя мосолмандарының донъя үә әхирәт сәғәҙәттәренә сәбәп булған пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдең тыуған көнө булыу сәбәпле мөбәрәктер. Ошо көндән башлап донъяға Ислам нуры йәйелгән. Бик күп мөғжизәләр пәйҙә булған.
Мәүлид — ғәрәб һүҙе, тыуыу тигән һүҙ. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһи үәссәлләм донъяға килгән көнө була.
Аллаһ Тәғәлә ошоға тиклем булған бар пәйғәмбәрҙәр араһынан уны ахырзаман пәйғәмбәре итеп һайланы. Уға һәм уның аша бар халыҡҡа изге Ҡөръән Кәримде индерҙе. Аллаһ Тәғәлә Ҡөръән Кәримдә Мөхәммәд ғәләйһиссәләм тураһында:
"Беҙ һине бөтөн ғәләмгә рәхмәт өсөн ебәрҙек, тик рәхмәт өсөн генә ебәрҙек" – тип әйткән. Шулай уҡ:
"Беҙ индерҙек һинә зекерҙе(Ҡөръән Кәримде) әҙәм балаларына аңлатыу өсөн. Әлбиттә улар аңлап, ул диндә булып, фекер йөрөтөп, әхирәттә еңел яуап бирерҙәр". Мөхәммәд пәйғәмбәребеҙ үҙең холҡо аша, тәртип һәм әҙәбе аша, әҙәм балаларына — беҙгә үрнәк булып дөрөҫ юлды күрһәтте. Хәҙистәренә таянып бәндәләр аҙашыуҙан сыҡтылар һәм изгелектә йәшәргә ынтылалар.
Аллаһ Тәғәлә: «Әйт, йә, хәбибем Мөхәммәд: әлбиттә, мин һеҙҙең шикелле бер бәндә, миңә вәхи килде. Аллаһ Тәғәлә миңә Унан башҡа иләһ юҡлығын танытты һәм кемден Аллаһ Тәғәлә ризалығына ирешәһе килһә, ул изге эштәрҙә булыр, яҡшылыҡ эшләһен һәм ғибәҙҙәт ҡылған ваҡыттарында һис бер нәмәне Аллаһыға тиң һәм өҫтөн ҡуймаһын».
Мөхәммәд пәйғәмбәребеҙҙең тыуған көнө оло байрам итеп үткәрелә, уның шәфәғәтен өмөт итеп салауаттар әйтелә. Хәҙрәти Рәсул Аллаһы Тәғәләнең иң яҡын илсеһе булараҡ тура юлды, донъя үә әхирәттә мәңгелек бәхет-сәғәҙәткә, рәхәткә ирешеү юлын Ислам дине менән күрһәтте, яҡшылыҡҡа, изгелеккә өйрәтте, яҡшы менән яманды, матурлыҡты танытты. Ҡөръәндәге аяттар беҙгә дәлил, беҙгә хөкөм, пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм үҙе эшләп, үҙе ғәмәлдәр ҡылып күрһәтте һәм уның үҙ ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәре, бойорған бойороҡтары менән ғәмәл ҡылһаҡ, был пәйғәмбәребеҙҙең сөннәте булабыҙ.
Мөхәммәд ғәләйһиссәләм әхирәткә күскәндән һуң байтаҡ ваҡыт үткәс, пәйғәмбәребеҙгә бөйөк мөхәбәттә булған, Ислам диненә ихлас булған Әрбил дәүләте батшаһы Музәфәр Әбу Сәғид Күкбүри бине Ғали Биктәкин тигән кеше бик йомартланып, рәсүлебеҙҙең шәфәғәтен өмөт итеп, ҙур аш-һыу мәжлестәре әҙерләп, күп халыҡты ҡунаҡ итеп, күп кенә хәйер — ихсан саҙаҡалар биреүҙе ғәҙәткә индереп ҡалдырған. Ул мәжлестә, рәсүлебеҙҙе маҡтап шиғырҙар, ҡасыйдәләр, мөнәжәттәр һәм салауаттар уҡығандар. Был күркәм ғәҙәт ваҡыт үтеү менән бөтә илдәргә таралып, һәр ерҙә мосолмандар һағынып, көтөп ала торған изге байрамы булып киткән.
Мәүлид көнөндә генә түгел, бәлки ошо айҙа ярлы йәтимдәргә ярҙам итергә, ошо көндәрҙә мәжлестәр яһап Мәүлидтәр уҡып, пәйғәмбәребеҙгә салауаттар әйтеп, уның шәфәғәтен өмөт итергә тейешлебеҙҙер.
Был Мәүлид (Рабиғүл әүүәл) айында булған ҡайһы бер тарихи ваҡиғалар:
8-се көнөндә — Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең Мәҙинә шәһәренә килеп еткән көнө.
10-сы көнөндә — пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдең хәҙрәти Хәҙисәгә өйләнгән көнө.
12-се көн — Рәсүл ғәләйһиссәләмдең тыуған көнө — Мәүлид ән-нәби.
22-се көндә хәҙрәти Фатима донъяға килгән.
һижрәнең өсөнсө йылы хәҙрәти Ғосман раҙыйәллаһу ғәнһүгә пәйғәмбәребеҙҙең Өммөгөлсөм исемле ҡыҙын никахландырҙылар.
һижрәттең 49-сы йылында Рабиғүл әүүәл айының бишенсе көнөндә Рәсүлүллаһ ғәләйһиссәләмдең ҡыҙы Фатиманың улы Хәсән раҙыйаллаһу ғәнһүне ағыулап үлтерҙеләр.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 03.12.2016 в 01:06, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 529
ВИТАМИНДАР ЕТЕШМӘҮЕ, организмда витаминдарҙың етерлек булмауы йәки уларҙы үҙләштереүҙең боҙолоуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ауырыу. Гиповитаминозға (витамин етешмәү) һәм авитаминозға (витаминдарҙың бөтөнләй булмауы) айырып йөрөтөлә.
Кешелә В.е. Көсөргәнешле физик эш йәки аҡыл хеҙмәте башҡарғанда, эмоциональ көсөргәнеш ваҡытында, ҡатын-ҡыҙ йөклө булғанда һәм бала имеҙгәндә, балалар тиҙ үҫкән ваҡытта, ашҡаҙан-эсәк юлында витаминдарҙы һеңдереү һәм синтезлау боҙолғанда һ.б. осраҡта барлыҡҡа килә. Төп симптомдары: дөйөм хәлһеҙлек, арыу, ярһыу, аппетит булмау һ.б. Дөйөм билдәләр м‑н бергә үҙенсәлекле билдәләр ҙә була: А витамины (ретинол) етешмәгәндә — күреүҙең насарланыуы, күҙҙең, тын юлының лайлалы тиресәләре шешеүе һ.б.; В1 (тиамин) — мускулдарҙың хәлһеҙлеге, йөрәк эшмәкәрлегенең боҙолоуы һ.б.; В2 (рибофлавин) — күҙҙән йәш ағыу, тиренең төләүе; В6 (пиридоксин) — эсәк эшмәкәрлегенең, тән тиреһенең һәм ауыҙҙың лайлалы тиресәһенең боҙолоуы; С (аскорбин к‑таһы) — мускул һәм быуындар ауыртыу, теш ҡаҙнаһы ҡанау, теш төшөү һ.б. (ҡара: Зәңге); D (кальциферол) — һөйәк яһалыуҙың боҙолоуы (ҡара: Рахит); Е (токоферол) — үрсеү функцияһының көсһөҙләнеүе. Диагностика өсөн анамнез, витаминдар һәм уларҙың сығарылмалары булыуҙы билдәләгән ҡан һәм бәүел анализы мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау: организмға етешмәгән витаминдарҙы билдәле дозала индереү. Иҫкәртеү: яҡшы сифатлы аҙыҡ, ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙары терапияһы һ.б. 20 б. 30—50‑се йй. БДМИ‑ла организмға С витамины етмәгәндә ҡымыҙ эсеү (Б.В.Сөләймәнов), витамин етешмәгәндә психик ауырыуҙарҙың барлыҡҡа килеүен (А.Ю.Выясновский) өйрәнеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла; 60—70‑се йй. балаларҙың рахит м‑н ауырыуына В.е. тәьҫире өйрәнелә (Х.Ш.Абдуллина, Ә.Ғ.Бәкерова, А.Б.Гейлер, А.А.Корнилова, А.Ш.Яфаева); 80—90‑сы йй. респ. балаларының витаминдар м‑н тәьмин ителеүен баһалау б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Е.В.Покшубина, О.Н.Школьная һ.б.).
Хайуандарҙа В.е. Хайуандарҙа В.е. уларҙың төрөнән сығып билдәләнә. Төрлө витаминдар етешмәүгә — айырыуса сусҡалар һәм ҡоштар, майҙа эреүсе витаминдарға (А, D, Е һ.б.) — көйшәүсе мал, А, В1 һәм В2 витаминдарына йылҡы һиҙгер. Ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙә В.е. күҙәтелмәй. Йәш малда В.е. киң таралыуы күп осраҡта быуаҙ һәм имеҙгән малға витаминдар б‑са балансланмаған аҙыҡ ашатыу, ҡошсолоҡта витамины әҙ булған йомортҡаларҙан себеш сығарыу һөҙөмтәһендә тыуа. В.е. барлыҡҡа килеүенә ш. уҡ малды үҫтереү һәм аҫрауҙың ветеринария-санитария ҡағиҙәләрен боҙоу (биналар һауаһында аммиак, көкөртлө водород һәм углерод диоксидының, саңдың артыҡ булыуы, яҡтылыҡ етмәү, саф һауала йөрөтмәү һ.б.), йоғошһоҙ (бронхопневмония, йәш мал диспепсияһы) һәм йоғошло (микоз, сальмонеллёз), инвазион (гельминтоз) һ.б. ауырыуҙар булышлыҡ итә. Төп билдәләре: дөйөм хәлһеҙлек, үҫештә артта ҡалыу, ябығыу, йөн япмаһының һығылмалылығы һәм ялтырауыҡлығы юғалыу, продуктлылыҡтың кәмеүе һ.б. Хайуандарҙа В.е. үҙенсәлекле билдәләре кешеләрҙәге һымаҡ күҙәтелә. Диагностика өсөн клиник симптомдар, малдың ҡанында, аҙығында витаминдар булыуҙы билдәләгән лаб. мәғлүмәттәр файҙаланыла. Иҫкәртеү һәм дауалау өсөн витаминдарға бай аҙыҡ, витамин препараттары ҡулланыла, малды үҫтереү һәм ашатыуҙың ветеринария-санитария ҡағиҙәләрен үтәү ҡарала. Хайуандарҙа В.е. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Аграр университетта алып барыла: 90‑сы йй. А гиповитаминозы ваҡытында йәш һыйыр малында респиратор, ашҡаҙан- эсәк ауырыуҙары барлыҡҡа килеүе өйрәнелә (С.А.Ивановский); фасциолёз булғанда А, В2, В3 һ.б. витаминдар кимәле түбәнәйеүе асыҡлана һәм мамил премиксын ҡулланыу тәҡдим ителә (Х.Ғ.Нурхәмитов). 21 б. башынан а.х. ҡоштарының иммунитетын күтәреү һәм үрсемен арттырыу өсөн Е витаминын (В.Н.Байматов, А.М.Ғиниәтуллин, Э.Р. Камаева), бер нисә киҫкен эксперименталь интоксикациянан һуң ҡомаҡтарҙың бауыр, боғаҡ биҙе структураһын коррекциялау өсөн А һәм Е витаминдарын (К.И.Кузнецова, Н.А.Мофазалова, Ғ.Р.Шакирова һ.б.) ҡулланыу өйрәнелә. Шулай уҡ ҡара: Витаминология.
Ю.Г.Аҙнабаева, В.Н.Байматов, Ш.З.Заһиҙуллин, Ф.Х.Камилов, Ғ.Р.Шакирова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
14 октябрҙә үтәсәк муниципаль кимәлдәге һайлауҙарға арнап гәзит уҡыусылар араһында иғлан ителгән викторина дауам итә.
Викторинала гәзит уҡыусылар әүҙем генә ҡатнаша. Яуаптарҙы анализлау күрһәтеүенсә, һайлау уҙғарыу тәртибен, һайлаусылар хоҡуҡтарын һәм ошо тәңгәлдәге закондарҙы барыһы ла яҡшы белә, тип әйтеп булмай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, икенсе турҙа ла бер генә кеше еңеүсе булды. Ул – Баймаҡ ҡалаһынан Гөлдәр Кәримова. Барығыҙға ла уңыштар теләп, викторинала үҙ көсөгөҙҙө һынап ҡарарға саҡырабыҙ.
Викторина яуаптары:
2. Закон буйынса һайлау комиссияларының хәл иткес тауышҡа эйә булған ағзаларын коллектив йыйылышы күрһәтә ала.
3. Халыҡтың власын күрһәтеүсе иң юғары ысул – референдум һәм ирекле һайлауҙар.
4. Һәр һайлау участкаһы биләмәһендә 3500-ҙән күп булмаған һайлаусы теркәлергә тейеш.
5. Территориаль һайлау комиссияһының вәкәләте 5 йыл.
6. 14 октябрҙә муниципаль район биләмәһендә һайлау ваҡыты – иртәнге сәғәт 8-ҙән киске 8-гә тиклем.
Өсөнсө турға викторина һорауҙары:
а) һайлаусыға яңы һайлау бюллетене бирергә тейеш;
б) һайлаусыға яңы һайлау бюллетене бирә һәм һайлаусылар исемлегенә ошо һайлаусы фамилияһы тәңгәленә был хаҡта тейешле билдә һәм үҙенең ҡултамғаһын ҡуя;
в) яңы һайлау бюллетене биреүҙән баш тарта.
2. Һайлаусы үҙаллы һайлау бюллетенен тултыра алмаһа, уға кем ярҙам итә ала:
а) участка һайлау комиссияһы ағзаһы;
б) күҙәтеүсе;
в) икенсе һайлаусы;
г) һайлау комиссияһы ағзаһы, теркәлгән кандидат, һайлау берекмәһе вәкиле йәки ышаныслы кешеһе, күҙәтеүсе булмаған икенсе һайлаусы.
3. Башҡортостан Республикаһында территориаль һайлау комиссияһы компетенцияһы, вәкәләттәре һәм барлыҡҡа килтереү тәртибе билдәләнә:
а) “Һайлау хоҡуҡтарының төп гарантиялары һәм Рәсәй Федерацияһы граждандарының референдумдарҙа ҡатнашыуға хоҡуҡтары тураһында”ғы федераль Закон менән;
б) Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы менән;
в) Башҡортостан Республикаһының Һайлауҙар тураһындағы Кодексы менән;
г) муниципаль берәмектәр уставтары менән.
4. Күҙәтеүсе хоҡуҡлы:
а) һайлаусылар исемлеге, тауыш биреү биналарынан тыш һайлау тураһында ғаризалар реестры менән танышырға;
б) һайлаусыларға һайлау бюллетене таратырға;
в) һайлау бюллетендәрен иҫәпләүҙә ҡатнашырға;
г) һайлаусылар араһында һайлау алды агитацияһын алып барырға.
5. Һайлау бюллетенен иҫәпләгәндә ҡатнаша ала:
а) тауыш биреү өсөн тәғәйенләнгән биналағы барлыҡ кешеләр;
б) участка һайлау комиссияһы рәйесе, рәйес урынбаҫары һәм секретары;
в) участка һайлау комиссияһының хәл иткес тауышҡа эйә ағзалары;
г) участка һайлау комиссияһының хәл иткес тауышҡа һәм кәңәшләшеү хоҡуғына эйә ағзалары.
Яуаптарығыҙҙы 3 октябргә тиклем гәзитебеҙҙең электрон адресына (sakmar07@rambler.ru) ебәрә йәки 3-13-24 телефонына шылтыратып әйтә алаһығыҙ.


text:
Полицейскийҙар яңы тыуған сабыйын ҡар аҫтына күмеп ҡалдырған ҡатынды эҙләй
Полицейскийҙар яңы тыуған сабыйын ҡар аҫтына күмеп ҡалдырған ҡатынды эҙләй Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
12 декабрҙә Силәбе өлкәһе полицияһына ғәйепләнеүсенең элекке өйҙәш иренән яңы тыуған сабыйҙың ғүмерен ҡыйыу тураһында хәбәр килде. Ир Башҡортостанда йәшәгән ҡатындың үҙаллы бала тапҡандан һуң уны Еткүл районының Дыуанкүл ауылынан 10 саҡрым алыҫлыҡтағы урманда ҡар аҫтына күмеп ҡалдырыуы тураһында һөйләне.
Тәфтишселәр һәм тәртип һаҡсылары тикшереү үткәрҙе һәм «Әсәнең яңы тыуған сабыйын үлтереүе» статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатты, тип хәбәр иттеләр Силәбе өлкәһе Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Әле хоҡуҡ һаҡлаусылар сабыйын юҡ иткән әсәне эҙләй.
http://www.bashinform.ru/news/1093004-politseyskie-ishchut-zhitelnitsu-bashkirii-kotoraya-rodila-rebenka-i-zakopala-ego-v-lesu/


text:
Амударъя
Амударъя́ (иҫк. Аму-Даръя) (таж. Амударё, үзб. Amudaryo, төркм. Amyderýa, фарс. آمودریا «Аму» — Амуль тарихи ҡала исеменән һәм таж. Дарё — «йылға»; икенсе исеме: грек. «Oxos», латин. «Oxus», ғәрәп теленән «Джейхун»[1]) — Урта Азиялағы йылға.
Оҙонлоғо 1415 км, бассейн майҙаны 309 мең км² (Атаморат ҡалаһына тиклем).
Пәнж һәм Вәхш йылғалары ҡушылып, Арал диңгеҙенә ҡоя, ул ерҙә дельта бар. Урта ағымда Амударъяға өс ҙур уң ҡушылдыҡ ҡоя (Кафирниган, Сурхандаръя, Шерабад), бер һул ҡушылдыҡ (Ҡондоҙ). Һуңынан Арал диңгеҙенә тиклем бер йылға ла ҡушылмай.
Йылға ирегән ҡар, боҙ һыуынан туҡлана. Атамораттан Нүкискә тиклем тигеҙлек аша ағып, Амударъя улаҡ һыуын парға, инфильтрацияға, дымландырыуға юғалта. Амударъя һыу болғансығы буйынса Үҙәк Азияла беренсе урындарҙың береһен ала. Амударъяның улағы Тажикстанда (80 %), өлөшләтә Төньяҡ Афғанстанда барлыҡҡа килә. Һуңынан Афғанстан менән Үзбәкстан сиктәре аша үтеп, Төрөкмәнстан аша ағып, кире Үзбәкстан аша Арал диңгеҙенә ҡоя. Хәҙерге ваҡытта йылға һыуы дымландырыуға киткәс, Арал диңгеҙенә тиклем барып етмәй, был диңгеҙҙең һайлыҡлана барыуҙың төп сәбәбе.
Атаморат ҡалаһы эргәһендә уртаса һыу ҡулланыу кимәле 2000 м³/с тирәһе. Иң ҙур каналдар: Ҡараҡом, Аму-Бохар, һ.б.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Амударъя йылғаһы үҙәне һәм дельтаһы туғай ландшафты менән билдәләнә. Хәҙерге ваҡытта Амударъя тамағында 61 төрлө туғай үҫемлеге бар, улар араһында: туранга, тал (5 төр), лох (1 төр), балғын, шәңгел, ломонос, ластовень, татлы тамыр. Ҡыуаҡлыҡ өлөшөндә гребенщик, ажирык, алабута, парнолистник, кермек, Акбаш, карабарак үҫә.
Амударъя һыуҙарында лысач, ағасаҡ, мыйыҡлы балыҡ, йәйен, ҡорман, чехонь, остролучка, аҡ амур, толстолобик[2]
Бадай-туғайҙа, башҡа туғайҙарҙа сүл бүреһе осрай. Ҡыуаҡтар араһында бурһыҡ, ҡамыш бесәйе, төлкө бар. Бөжәк ашаусыларҙан ҡолаҡлы терпе, кимереүселәрҙән күм ҡуяны, өй сысҡаны; ҡомаҡ, песчанка, һ.б.. Тояҡлыларҙан ҡабан, Бадай-туғайҙа — бохар боланы, шулай уҡ сүл яланҡүҙе, сыбар йылан күренә. Амударъя дельтаһында, күлдәр тирәһендә туҙбаш йылан бар.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо заманда йылға бер нисә исем йөрөткән. Зороастрҙарҙың дини китабы Авестала «Вахш» (ғибәҙәт термины, һыу һәм уңыш алиһәһе), «Раха», «Ранха» йәки «Аранха». Грек тарихсылары Геродот, Ксенофонт, Полибий, Страбон, Птолемей үҙ эштәрендә уны «Аракс» тип атай. Геродот Амударъя тураһында 360 каналға бүленгән, 40 тамағы һаҙҙа юғала, бер тармағы ғына асыҡ ерҙән ағып, Каспий диңгеҙенә ҡоя, тип яҙған. Һуңынан, ошо мәғлүмәткә таянып, тикшеренеүселәр Узбой шул тармаҡ тип дәлилләргә тырыша. Әммә тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, Амударъяның көнбайыш тармағы Һарыҡамыш күленә тиклем генә етә, ә Геродот яҙмалары тарихҡа тиклемге риүәйәттәрҙә нигеҙләнгән булған.[3]
Искәндәр Зөлҡәрнәй походы ваҡытында гректар Амударъяның урындағы тағы бер исеме менән таныша, ул грекса «Оксос» тип яңғырай. Табылған ҡушан тәңкәләрендә һыу аллаһы төшөрөлгән, «Окшо» («Охшо») яҙыуы булған. Урта быуаттарҙың хорезм авторҙарында йылға «Окуз» исемен йөрөтә. Шулай итеп, Амударъяға исемде уның төрлө өлөштөрендә йәшәгән халыҡ биргән.[4]
Хужалыҡтағы әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түбәнге яғында — балыҡсылыҡ, Төрөкмәнабад ҡалаһынан даими судоходство үҫешкән. Амударъя буйында Үргәнес, Нукус, Термез ҡалалары, Амударъя ҡурсаулығы. Амударъя һыуҙары тулыһынса дымландырыуға китә. Донъялағы иң ҙур Ҡаракүм каналы Амударъяның 45 % һыуын ала. Шулай уҡ Амударъянан Аму-Бохара канала сыға, ул Үзбәкстандың бөтә ерен дымландыра. Амударъя, һәм каналдар буйында мамыҡ, иген баҫыуҙары урын алған (Төркмәнстанда). Йылғала күп быуалар төҙөлгән (Тажикстанда), улар электр энергияһын етештерә. Дымландырыу өсөн йылдың күп өлөшөн Амударъя Арал диңгеҙенә тиклем ағып етә алмай, шуға диңгеҙ кинәт һайыға.
Бында шулай уҡ юғалып барған Амударъя көрәктанауҙарының берҙән-бер йәшәү урыны.


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Ҡабул Итеү Үҙәге Украина" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
Бына бер нисә миҫал хат-саҡырыуҙар айында ебәрелгән, Украинанан Үҙәге булып китеү.
Барлыҡ фоторәсемдәр лә бар йәшерен номерын, паспорт Закон нигеҙендә хосусилыҡ.
Украин теле Үҙәге булып китеү һеҙҙең персональ.
Күберәк мәғлүмәт хат-һеҙ тәҡдим итеү атаһыҙ бында табырға.
Ҡабул итеү өсөн саҡырыу, рәхим итеп ғариза онлайн.


text:
Хаҡтар кәртә булмаһын
17 сентября 2014 йыл | Матбуғат
Алдан иҫкәртеүебеҙсә, 10 сентябрҙән гәзитебеҙгә яңы хаҡтар буйынса яҙыла башланыҡ. Шуныһы һөйөнөслө, хаҡтарҙы бер аҙ "ауыҙлыҡлау” мөмкин булды, йәғни гәзитебеҙ бик ныҡ ҡиммәтләнмәне.
Дәррәү яҙылайыҡ
10 сентября 2014 йыл | Матбуғат
"Табын”ға ваҡытынан алда яҙылыу дауам итә. 6 айға яҙылыу хаҡы – 585 һум 24 тин, пенсионерҙарға – 534 һум 34 тин. Шәмбе һандарын ғына алдырырға теләүселәр 6 айға - 387 һум 72 тингә, пенсионерҙар 349 һум 92 тингә яҙыла ала.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
"Табын"һыҙ йәшәп булмай"
25 августа 2014 йыл | Матбуғат
- Уйламаған ерҙән бүләк алыуы бигерәк тә һөйөнөслө икән. Кеҫә телефоны отҡанымды уҡып белгәс, сикһеҙ шатландым. Телефонлы булдым тип кенә түгел, оло бер әбейҙе иғтибарһыҙ ҡалдырмағандары өсөн һөйөндөм, - тип теҙеп алып китте үҙенә яҙған кеҫә телефонын алырға килгән Фәриҙә апай Ҡолгилдина (һүрәттә). – Гәзитте "Еңербеҙ” сағынан уҡ уҡыйбыҙ инде. "Йондоҙ”ҙо ла ҡалдырманыҡ. "Табын”ға инде ауылда иң беренселәрҙән булып яҙылам…
Өлгөрҙәр отор
25 августа 2014 йыл | Матбуғат
Билдәле булыуынса, 2015 йылдың беренсе яртыһы өсөн матбуғат баҫмаларына, шул иҫәптән "Табын”ға яҙылыу бара һәм ул 31 августа тамамланасаҡ.
Ваҡытынан алда – тимәк, өлгөрҙәр өсөн
25 августа 2014 йыл | Матбуғат
Матбуғат баҫмаларына, шул иҫәптән "Табын” гәзитенә ваҡытынан алда яҙылыу дауам итә. Сара 31 авгусҡа тиклем барасаҡ һәм тап ошо ваҡытта гәзитебеҙгә элекке хаҡ һаҡланып ҡаласаҡ:


text:
Италия дизайнерҙары Башҡортостан ҡаҙ мамығын ҡуллана
Италия дизайнерҙары Башҡортостан ҡаҙ мамығын ҡуллана Фото: Рәсәй ауыл хужалығын күҙәтеү хеҙмәтенең матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостандан бер партия ҡаҙ мамығы Италияға оҙатылды. Сеймал өҫкө кейем тегеү һәм түшәк кәрәк-яраҡтарын тултырыу өсөн тәғәйенләнә. Европа дизайнерҙары тегеү өсөн 8832 килограмм ҡаурый-мамыҡ сеймалын ҡуллана аласаҡ.
Нәҡ ошондай партияны Рәсәй ауыл хужалығын күҙәтеү хеҙмәтенең республика буйынса идаралығы белгестәре сығарырға рөхсәт биргән. Белгестәр «Башҡорт ҡаҙы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең үҙенсәлекле ҡаҙ ҡаурый-мамыҡ сеймалын баһалаған. Мамыҡ сәнәғәт технологиялары буйынса алынған.
Мамыҡ сеймалының партияһы бер сәғәт дауамында 1200 градустан юғары пар менән дезинфекцияланған. Продукцияға халыҡ-ара ветеринария сертификаты һәм ЕС сертификаты бирелгән. Йөктө Италияға автотранспорт алып бара.


text:
- Подробности
- Просмотров: 546
ГУБАНОВ Иван Васильевич [яҡынса 1730 — 19.10. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 24.10.) 1774, Өфө], Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Казактарҙан. Ырымбур казак ғәскәре пятидесятнигы. Г. отряды 1773 й. окт. Пугачёвтың Төп ғәскәренә инә, Ырымбур ҡ. янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Нояб. аҙағында — дек. башында Ҡасҡын Һамаров м‑н бергә 4 меңлек отряд йыйып, Өфө тирәһендә баш күтәреүселәр хәрәкәтенә етәкселек итә. Ҡаланы ирекле рәүештә биреү т‑да һөйләшеүҙәр алып бара. Дек. уртаһынан Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә эш итә. 1773 й. дек. — 1774 й. мартында Г. отряды Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа, И.Н.Зарубин, И.И.Ульянов һ.б. отрядтары м‑н берлектә Өфө провинцияһы Зубов а. янында И.И.Михельсон етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 26 мартта Богоявленск заводы янында Г. әсирлеккә алына. Ҡазан йәшерен комиссияһында суд тикшереүендә була. Язалап үлтерелә.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Октябрьский ҡалаһында спортты үҫтереүгә һәм сәләмәт тормошто пропагандалауға ҙур иғтибар бирелә. Уларҙың яңынан-яңы еңеүҙәр яулауы ошо хаҡта һөйләй.
Яңыраҡ Чебоксар ҡалаһында Волга буйы федераль округының дзюдо буйынса беренселегендә Октябрьский ҡалаһынан Айһылыу Хөснөтдинова (тренеры А. Потапов) 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яуланы. Шулай уҡ Сыктывкар ҡалаһында үткән бокс буйынса бәйгелә 56 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында көс һынашҡан Максим Зайцев та (тренерҙары В. Савкин һәм А. Савкин) өсөнсө баҫҡысҡа күтәрелде.


text:
Экзотик Чартер Шәхси Хантингтон, Чарльстон, Моргантаун, Monongalia, Паркерсбург, Мин самолет менән прокат көнбайыш компаниялары шылтыратып вирджиния 304-244-3387 бизнес аяҡ хеҙмәттәргә хаҡтар буйынса рейсҡа һуңғы минут буш, Ғәҙәттән тыш, Шәхси самолеты менән урынлаштырылған йорт хайуандары ләззәт татыу? Булһын һеҙгә еңел һәм тиҙ ярҙам самолеты тәғәйенләнешендәге иң яҡшы компанияһы түбәндәге пункттар тиклем бара!
Бизнес өсөн-рейс, шәхси хеҙмәт шарттарын тәьмин уставы, бында хеҙмәткәрҙең эшлекле осрашыу үткәрҙе тәнәфестәр булып ала, сәйәхәттәр өсөн ҙур өлөшөн үҙ ваҡытында үткәреү. Һеҙ аласаһы һеҙ йыш ҡына рейстарҙы аэропорт килтергән һәм һеҙҙән алам һеҙҙе тәғәйенләнгән бер пункттарға яҡын йортҡа һыу яҡын., һеҙҙе сәйәхәткә барыу өсөн ер өҫтө ваҡытын ҡыҫҡартыу талап итә.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Шәхси чартер рейсы самолетын ҡаршы. Беренсе Класс Коммерция Авиакомпанияһы
Исегездә тотоғоз, ваҡыты, комфорт, ҡайһы бер кеше һүҙ уйлап һәм уңайлы булырға мөмкин, ҡасан, уларға, тип уйлайым шәхси самолетты ҡуртымға
Эш ваҡыттың үткәнен көтөргә мөмкин булыуын, әгәр һеҙ шәхси самолетты ҡуртымға чартер рейстары Көнбайыш Вирджиния.. Улар ваҡытты көтөп самаһы тәшкил итә. 4 өсөн 6 минут. Һеҙ үҙегеҙ рейстар башланып, шкафҡа ҡасам оҙон сиратта теркәлгән багаж, билет, хәүефһеҙлек һәм самолетты ултыртҡан..
Һеҙгә ризыҡ төрө күрһәтелә, улар һеҙҙе көтә, ликер бренд теләйем һеҙгә, дуҫтар күп һәм өләсәй һәм һезгә телем, сөнки ул үҙе менән ала. Был һеҙҙең бөтә талаптарға ярашлы булыуы бурса.
Буш һеҙ табан аласыз, интернет-көнбайыш райондарында Вирджиния йәки аяғы-был термин, бер яҡтан кире рейс самолеттары өсөн авиация сәнәғәтендә ҡулланылған шәхси заказдар ғына буш..
Өҫтәмә мәғлүмәт алыу өсөн түбән ҡала Вирджиния чартер самолеты яҡын шәхси н тикшереүҙе үҙ Көнбайыш..
Private Jet Charter Flight Service Near Me West Virginia
Аэропорт эргәһендә урынлашҡан райондар исемлегендә дәүләт һәм шәхси хеҙмәттәр һиптек беҙ һеҙҙең менән йәнәш булған кеүек, һеҙ аэрокосмос авиация осоу аппараты. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_airports_in_West_Virginia
Был барыһынан да яҡшы эшләй. Хантингтон, Чарльстон, Моргантаун, Monongalia, Паркерсбург, ТОП Төнгө WV., Минең тирәләй ҡунаҡханалар ресторан һәм районы күҙәтеү
шәхси самолетты ҡуртымға пенсильвания. | charter a jet flight Huntington


text:
Рөстәм Хәмитов депутаттарҙы ниндәй партия ағзаһы булыуҙарына ҡарамаҫтан, хеҙмәттәшлеккә саҡырҙы
Рөстәм Хәмитов депутаттарҙы ниндәй партия ағзаһы булыуҙарына ҡарамаҫтан, хеҙмәттәшлеккә саҡырҙы Фото: Башҡортостан Башлығы сайтынан
ӨФӨ, 2016 йыл, 28 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканан Дәүләт Думаһына яңы һайланған депутаттарҙы ниндәй партия ағзаһы булыуҙарына ҡарамаҫтан, тығыҙ хеҙмәттәшлеккә саҡырҙы. 28 сентябрҙә Өфөләге Конгресс-холда парламентарийҙар менән осрашыу булды. Һөйләшеүҙә «Берҙәм Рәсәй», КПРФ, ЛДПР, «Ғәҙел Рәсәй» һәм «Гражданлыҡ платформаһы» партияларынан депутаттар ҡатнашты, тип хәбәр итә Башҡортостан Башлығы сайты.
«Бергәләп эш итеү мәсьәләһе — беҙҙең өсөн иң мөһиме. Беҙ теге йәки был партия вәкилдәренә бүленергә тейеш түгел. Һеҙҙе халыҡ һайланы. Улар бөтә депутаттар ҙа кешеләрҙең мәнфәғәттәрен яҡларға тейеш тип иҫәпләй», — тине Рөстәм Хәмитов.
Республика Башлығы һайлаусыларҙың тормоштоң яҡшырыуын көтөүен иҫкә төшөрҙө. Төбәккә республика өсөн мөһим мәсьәләләрҙе хәл итә алырҙай әүҙем депутат корпусы кәрәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул.
«Барыбыҙ ҙа булған етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өҫтөндә эшләргә тейешбеҙ. Шуға күрә бергәләп эшләйәсәкбеҙ. Һәммәгеҙҙе лә ниндәй партия ағзаһы булыуығыҙға ҡарамаҫтан, хеҙмәттәшлеккә саҡырам. Бөтәгеҙ ҙә республиканың, халыҡтың мәнфәғәттәрен яҡлайһығыҙ», — тип йомғаҡ яһаны Рөстәм Хәмитов.


text:
Ғафури урамы (Өфө)
Мәжит Ғәфури урамы Өфө ҡалаһының Киров һәм Ленин райондары сигендә урынлашҡан. Көньяҡтан төнъяҡҡа ҡарай Өфө телеүҙәгенән алып Революция урамы районындағы Токарный урамына тиклем һуҙыла.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башта урам майҙандағы (хәҙерге трамвай ҡулсаһынан алыҫ булмаған) Никольский сиркәүе исеме менән Никольский урамы тип аталған. Никольский урамы буйлап сиркәүгә ҡарай Казанская Божья Матерь һәм Святитель Николай Чудотворец иконаларын ҡаршы алыу һәм оҙатыу буйынса тәре йөрөштәре үткән.
Октябрь Революцияһынан һуң 1925 йылда сиркәү һүтелә, ә ун йыл һуңыраҡ урам үҙе башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафури хөрмәтенә атала.
1959 йылда Ғафури урамында ҡаланың иҫтәлекле һәм үҙенсәлекле йүнәлеше булған өфө телеүҙәге төҙөлә.
Әлеге ваҡытта Ғафури урамының көньяҡ өлөшө заманса биналар менән төҙөкләндерелгән, шул уҡ ваҡытта төньяҡ өлөшө ағас йорттар менән шәхси сектор булып тора. Урамдың көньяҡ өлөшө Зәки Вәлиди урамы менән бергә спорт ярыштары өсөн ҡулланыла[1][2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Альфия Шарафутдинова Во время велопробега в Уфе закроют движение транспорта (рус.). Башинформ.ru (2011-06-16). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 октябрь 2012. 8 август 2012 тикшерелгән.(рус.). Башинформ.ru (2011-06-16). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 октябрь 2012. 8 август 2012 тикшерелгән.
- ↑ Дмитрий Слезин В Уфе проходит традиционная легкоатлетическая эстафета, посвященная Великой Победе (рус.). Башинформ.ru (2011-05-09). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 октябрь 2012. 8 август 2012 тикшерелгән.(рус.). Башинформ.ru (2011-05-09). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 октябрь 2012. 8 август 2012 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Синенко С. Неторопливые прогулки по Уфе. Городской путеводитель — Уфа: Китап, 2010. — 376 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-295-05148-7.


text:
Берҙәм рәсәйлеләр «Мәғариф» проектын тормошҡа ашырырға ниәтләй
Уҡытыусыларҙың эш хаҡы яҡын арала 30 процентҡа артасаҡ, тип белдерҙе РФ Хөкүмәте Рәйесе, «Берҙәм Рәсәй» партияһы лидеры Владимир Путин партия ағзалары — Дәүләт Думаһы спикеры Борис Грызлов, Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Светлана Орлова, вице-премьер Вячеслав Володин, шулай уҡ Дәүләт Думаһы депутаттары Владимир Пехтин, Артур Чилингаров, Валерий Рязанский һәм Татьяна Яковлева менән осрашыуҙа. Берҙәм рәсәйлеләр менән әңгәмәлә Владимир Путин мәғариф өлкәһендә программа әҙерләргә ҡушыуы хаҡында хәбәр итте. Был партияның яңы «Мәғариф» проекты буласаҡ.
— Белем сифатын күтәреү программаның төп йүнәлештәренең береһе булырға тейеш, — тип билдәләне БРДәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе, «Берҙәм Рәсәй» төбәк сәйәси советы секретары Константин Толкачев 7 апрелдә берҙәм рәсәйлеләрҙең Яңауылдағы отчет-һайлау конференцияһында сығыш яһап. — Әгәр беҙ Рәсәйҙең ҡеүәтле, конкурент һәләтле булыуын, донъяла уның менән иҫәпләшеүҙәрен теләһәк, мәғарифҡа аҡса һалырға, мәктәптәрҙе ремонтларға, уларҙы заманса ҡорамалдар менә йыһазландырырға, интернет-кластар асырға, уҡытыусы һөнәренең абруйын күтәрергә тейешбеҙ.
Уҡытыусының эш хаҡын күтәреү мәғарифты модернизациялауҙың мөһим һөҙөмтәһенә әйләнергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Константин Толкачев. Иҡтисадта хеҙмәт хаҡы артһа ла, уҡытыусыларҙа ул һаман элекке кимәлдә ҡала. Ләкин юғары квалификациялы кадрҙарһыҙ, сифатлы белемһеҙ милли продукт булдырып булмай, уның нигеҙҙәре тап мәктәптә һалына.
— Ә мәктәп – ул, иң элек, ошонда эшләгән кешеләр, шуға күрә бығаса, шул иҫәптән, төбәк һәм муниципаль бюджет елкәһенә төшкән мәктәптәрҙе ремонтлау һәм заманса ҡорамалдар менән йыһазландырыуға бәйле сығымдарҙы федераль үҙәктең тулыһынса үҙ өҫтөнә алырға ҡарар итеүе бик ваҡытлы, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды төбәк сәйәси советы секретары. — Бөгөнгө көндә иҡтисадта 21 мең һум самаһы тәшкил иткән уртаса эш хаҡына мөмкин тиклем яҡынайтыу маҡсатында, үҙҙәренең тотонолмаған средстволарын төбәктәр уҡытыусыларҙың эш хаҡын 30 процентҡа арттырыуға йүнәлтә аласаҡ. Партия лидеры менән тәҡдим ителгән саралар мөмкин тиклем тиҙерәк бойомға ашырылырға тейеш. Владимир Путин менән ҡуйылған бурыстар һәр төбәктә һөҙөмтәле тормошҡа ашырылһын өсөн «Берҙәм Рәсәй» барыһын да эшләйәсәк, һәм был эш партияның «Мәғариф» проекты ҡанаты аҫтында алып барыласаҡ.


text:
Республиканың спорт йүнәлешле 5-се мәктәп-интернаты.
Методик эшкәтмә
(Асыҡ дәрес. 9 Б класс)
Тема: «Теркәүесле һэм теркәүесһеҙ теҙмэ ҡушма һөйләмдәр. Уларҙа тыныш билдәләре»
Башҡорт теле һәм әҙәбиәт
уҡытыусыһы Сәғитова Г.А.
Тема:
Теркәүесле һәм теркәүесһеҙ ҡушма һөйлэмдэр һәм уларҙа
тыныш билдәләре.
Дәрес маҡсаты.
Үткән дәрес маҡсаты.
Ҡушма Һөйләм тураһында төшөнсә.
Уларҙың төп үҙенсэлектәрен искә төшөрөү.
Ҡушма һөйләмдәргә телдән һәм яҙма синтаксис анализ яһау.
Телмәр үҫтереү.
Башҡорт теленэ һөйөү тәрбиәләү.
Ҡушма һөйләмдең төшөнсәһен иҫкә төшөрөү.
Ҡушма һөйләмдәрҙең төп билдәләрен һанап сығыу.
А) ике йәки бер нисә ябай һөйләмдән тора
Б) был һөйләмдәр араһында мәғәнә уртаҡлығы була
В) тауыш һәр үҙ аллы һөйләм аҙағына төшмәй, ҡушма һөйлэм аҙағына төшэ.
3. Ҡушма һөйләм эсенә ингән һөйләмдәр үҙ – ара ниндәй юл менән бәйләнә.
4. Ҡушма һөйләмгә билдәләмә биреү.
Ойоштороу.
Өйгә эште тикшереү түбәндәге
Төп өлөш. Һеҙгә бер йомаҡ ҡоям, тыңлағыҙ. Сәсәндәр бәйгеһендә бер өлкән сәсән шундай һорау ҡуйған; «Доньяла үҙе иң оҙон, үҙе иң ҡыҫҡа, үҙе иң тиҙ, үҙе иң сикле, үҙе икһеҙ сикһеҙ, үҙе иң ҡәҙерле, йә иң ҡәҙерһеҙ, үҙе үкенес, үҙе зарыҡтырғыс, үҙе фани, үҙе мәңге баҡый бер нәмә бар, ни булыр шул?». Һеҙ нисек яуап бирер инегеҙ? Һеҙҙән яуапты дәрес аҙағында көтәм. Хәҙер әйҙәгеҙ таҡталағы таблицаға ҡарайыҡ һәм һөйләмдәргә анализ бирәйек.
Һөйләмдәр.
Аҡ ҡыйындар һары күлдәк кейгән.
Ҡыҙыл яулыҡ болғай уҫаҡтар.
Аҡ ҡыйындар һары күлдәк кейгән, ҡыҙл яулыҡ болғай уҫактар.
Аҡ кайындар һары күлдәк кейгән, ә ҡыҙыл яулыҡ болғай уҫактар.
Ике ябай һөйләм. Ябай һөйләмдәр үҙ аллы. Төҙөлөштәре менән улар бер составлы һәм ике составлы булалар.
Хәҙер теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренң ҡуйылыуын төшәрәйек.
Беренсе балица. (Тыныш билдәләрен ҡуяйыҡ)
Талғын ғына таңһыҙылды оло Эйек буйын күк томан ҡапланы таң атты ҡояш сығыргы яҡынлашты
(Бер үк ваҡытта булған эщ)
Ут яғырҙар ине башлыҡ ҡушмай (бер – береһенә ҡаршы ҡуйлған күренештәр)
Ҡөҙ ҡапыл сырайын һытты күк йөҙөн болоттар ҡапланы ваҡ ямғырҙар һибәләргә тотондо.
(һөйләмдәр баштағы һөйләмдәр асыҡлай)
Атайым да мин дә әсәйем дә йоҡламай һәр кем үҙ уйын уйлай.
(Бер береһен дөйөмләштереүсе һөйләм)
Һорау;
Был һөйләмдәр нисек төҙөлгән? (Ябай һөәләмдәрҙән, һөйләмдәрҙә теркәүестәр юҡ, йомғаҡлап шуны әйтәбеҙ был һөйләмдәр теркәүесһеҙ теҙмә ҡума һөйләмдәр)
Икенсе таблица.
А) Таң уянырҙа тауҙар һиҫкәнер
Б) Тик бер ваҡыт таштың хәле бөтә һәм ҡаяны уба уаҡындар
В) Ул арала булмай ни эшләптер молотилка тынып ҡалды һәм кешеләр Эмирҙе һырып алдылар.
Г) Кискә табан ел туҡтаны ла көн йылына төтө
(Йыйыу теркәүестәре)
Улар китте ә мин ҡалдым (ҡаршы ҡуйыу теркәүесе)
Эллэ тышты күк йөҙөн болот ҡапланы эллэ уның асыуланыуы тәҫьир итте уға өй ҡараңғыланып киткәндәй тойолдо (Бүлеү теркәүесләре)
Баштараҡ кешеләр быға ныҡ аптыранылар хатта хәтерҙәре ҡалды күңелдәре төштө (һығымты теркәүесе)
Шулай итеп теркәүесле ҡушма һөйләмдәрҙе ҡараныҡ. Теркәүестәр дүрт төрлө вариантта була (Йыйыу, ҡаршы ҡуйыу, бүлеү, һығымта яһау теркәүестәре). Ә ъәҙер өлгө буйынса һөйләмдәр төҙөйбеҙ (карточкалар).
Дәрәсебеҙҙе йомғаҡлайыҡ.
Нимә ул ҡушма һөйләм?
Ҡушма һөйләмдең ниндәй төрҙәрен беләһең?
Теркәүестәрҙең ниндәй төрҙәрен ҡабатланыҡ?
Дәрес барышындағы әйтелгән йомаҡҡа яуабығыҙҙы көтәм.
Бәресте йомғаҡлап әүҙем ҡатнашҡан уҡыусыларға баһаларыбыҙҙы ҡуяйыҡ.
Өйгә эш: “Урал батыр” эпосынан теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр яҙып килергә.
Оставьте свой комментарий:
Комментарии:


text:
Урта диңгеҙ
Урта диңгеҙ — Атлантик океан бассейнына ҡараған һәм уға Гибралтар боғаҙы аша тоташҡан диңгеҙ. Альборан, Балеар, Лигурий, Тиррен, Адриатик, Ионик һәм Эгей диңгеҙҙәрен үҙ эсенә ала. Уның бассейнына шулай уҡ Мәрмәр, Азак һәм Ҡара диңгеҙ инә.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө көндәге Урта диңгеҙ боронғо Тетис океанының ҡалдығы булып һанала. Тетис океаны Урта диңгеҙҙән күпкә киңерәк һәм көнсығышҡа табан йәйелгән булған. Арал,Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре шулай ук Тетистың ҡалдыҡтары булып тора.
Борон Тетис океанын бөтә яҡтан да ҡоро ер уратып, Пиреней ярымутрауы Африка менән ҡоро ер аша тоташып тороуы ихтимал.
Физик-географик белешмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта диңгеҙ 21 илдең ярҙарын йыуа:
- Европала (көнбайыштан көнсығышҡа): Бөйөк Британия (Гибралтар), Испания, Франция, Монако, Италия, Мальта, Греция, Төркиә (Европалағы өлөшө), Черногория, Хорватия, Албания, Словения;
- Азияла (төньяҡтан көньяҡҡа): Төркиә (Азиялағы өлөшө), Сүриә, Кипр, Ливан, Израиль һәм Мысыр (Азиялағы өлөшө);
- Африкала (көнсығыштан көнбайышҡа): Мысыр (Африкалағы өлөшө), Ливия, Тунис, Алжир, Марокко һәм Испания.
Майҙаны 2 500 мең км².
Һыу күләме 3 839 мең км³.
Уртаса тәрәнлек 1 541 м; иң тәрән урыны — 5 121 м.
Иң эре утрауҙар: Балеар утрауҙары, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит һәм Кипр.


text:
- Подробности
- Просмотров: 259
УГЛЕВОДОРОД ГАЗДАР, молекулаларында 5‑кә тиклем углерод атомы булған алифатик углеводородтар ҡатышмаһы. Тәбиғи газдарға, нефть эшкәртеү (тура ҡыуыу, деструктив процестар: термик крекинг, каталитик крекинг, пиролиз һ.б.) газдарына бүленә. Тәбиғи У.г. төп компоненттары — метан (ҡайһы саҡ 98%‑ҡа етә), уның гомологтары. Нефть эшкәртеү газдары составтарында туйындырылмаған углеводородтар (12 — 50%), водород (10%‑ҡа тиклем) булыуы м‑н айырыла. У.г. поляр булмаған органик эреткестәрҙә яҡшы эрей, һауа м‑н шартлаусан ҡатышмалар барлыҡҡа килтерә. Башҡортостанда газ‑конденсатлы ятҡылыҡтарҙың У.г. һәм нефттең эйәрсен газдары сәнәғәттә әһәмиәтле; улар мотор яғыулығы, синтетик каучуктар, пластик массалар алыр өсөн сеймал булып тора. 20 б. 40‑сы йй. башында Ишембай нефть ятҡылығы нефтенең эйәрсен газдарын газ бензинына, изобутан, пропанға эшкәртеү, көкөртлө водородтан газлы көкөртһәм гипосульфит алыр өсөн Ишембай газолин з‑ды (ҡара: Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводы) эксплуатацияға индерелә. 50‑се йй. аҙ. 18‑се комб‑тта (ҡара: “ГазпромнефтехимСалават”) Введеновка ятҡылығы (Мәләүез р‑ны) газының Ҡансыра ятҡылығының (Көйөргәҙе р‑ны) газ конденсаты, нефть эшкәртеү газдары компоненттары м‑н ҡатышмаһы алкилат, техник водород, аммиак, бутил спирттары, метилэтилкетон, ароматик углеводородтар һ.б. етештереүҙә сеймал итеп ҡулланыла башлай. 60 — 70‑се йй. Өфө нефть эшкәртеү заводында У.г. ресурстарын тулыһынса ҡулланыу схемаһы эшләнә һәм этаплап индерелә (Е.А.Бугай, Т.И.Селиванов, М.И.Әхмәтшин һ.б.). Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында газ фракциялау ҡоролмаларының етештереүсәнлеген арттырыу, У.г. пропан‑пропиленлы, бутан‑бутиленлы фракцияларға айырыуҙың сифатын күтәреү технологияһы эшләнә (В.М.Гермаш, Г.Ф.Ивановский, Ю.И.Сыч һ.б.). Туймазы газ эшкәртеү заводында һәм Шкапов газ эшкәртеү заводында нефттең эйәрсен газдары шыйыҡландырылған газға (пропан һәм бутан ҡатышмаһы), тотороҡло газ бензины һәм техник бутанға әйләндерелә. Өфө һәм Яңы Өфө НЭЗ‑дарында, “Уфанефтехим”, “Уфаоргсинтез”, “Каустик”, “Каучук” пр‑тиеларында нефть эшкәртеү газдары юғары октанлы мотор яғыулығы, полиизопрен, полипропилен, полиэтилен һ.б. алыр өсөн сеймал итеп ҡулланыла. 1947 — 68 йй. Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑нда һәм Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда респ. һәм СССР б‑са һәр бер нефть һәм газ эшкәртеү з‑дында У.г. ресурстарының потенциалын асыҡлау, уларҙы һөҙөмтәле ҡулланыу технологияларын эшләү б‑са киң масштаблы тикшеренеүҙәр үткәрелә (В.Б.Корсунский, М.Е.Черныш, А.С.Эйгенсон һ.б.). Шулай уҡ ҡара: Газ сәнәғәте, Нефтехимия сәнәғәте, Яғыулыҡ сәнәғәте.
Әҙәб.: Г в о з д е в Б.П., Г р и ц е н к о А.И., К о р н и л о в А.Е. Эксплуатация газовых и газоконденсатных месторождений. М., 1988; М о в с у м з а д е Э.М., С а в и н Е.М., Т е л и ц к а я К.Р. Первенец переработки нефти в Башкортостане. Уфа, 1996.
Ж.Ф.Ғәлимов, З.Ә.Хәбибуллин
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
КӨНДӘЛЕК/Зөбәйҙә ИСЛАМОВА
Хикәйәт
Мөнир мәктәптән ҡайта ла урамға атыла. Әсәһенең :
— Улым, тамағыңа ашап ал, — тигән һүҙҙәрен ишетмәй ҙә. Иптәштәре менән туйғансы туп тибә. Арып, асығып ҡайтып керә. Дәрестәрен ҡарарға хәле лә булмай. Ятып йоҡлай.
Бөхтә, бишле менән тулы, ғорур көндәлек бер нәмә лә аңламай. Хужаһы көн һайын уны асып, дәрестәрен әҙерләй торғайны. Һоҡланып туя алмаҫ ине бишлеләргә.
Иртә тороп, малай мәктәпкә ашыға. Уҡытыусы өйгә эштәрҙе тикшереп ҡарап сыға. Туп тибеүсенең дә тырышлығын “ҡойороҡло биш” менән билдәләй. Һәр дәрестә ҡабатлана был хәл.
Икелеләр өҫтәлгән һайын көндәлек ҡыҙарып бүртенә, асыуы килә. “Бер көндә мине бысратты, йыйған бишлеләрҙе юҡҡа сығарҙы”, — тиеп үпкәләй. Мөнир менән башҡа мәктәпкә йөрөмәҫкә була.
Ҡыңғырау тауышын ишеткәс, ауыр һулап, икеле менән тулған көндәлеген ҡулына ала уҡыусы. Шул ваҡыт, әсә теленән алған йәмһеҙ билдә күҙен ҡыҫа ла, телгә килә: “Ҡайғырма! Юҡҡа башыңды ватма! Һәр саҡ шулай бул!” Шунан һикереп төшә лә уҡыусының елкәһенә үк менеп ултыра.
— Минең менән дуҫ булһаң, бер генә лә бошонмай, рәхәт йәшәрһең, — ти.
Ҡурҡышынан көндәлеге ҡулынан төшөп китә малайҙың. Сығырға тип ҡуҙғалһа, икелеләр сат йәбешә.
— Ялҡауҙарға ’’ярҙам ҡулы ‘’ һуҙабыҙ, ә улар шыңшып ултырған була, — тип үсекләйҙәр, уҫаллашып. — Юҡ инде, дуҫҡай, беҙҙән еңел генә ҡотола алмаҫһың.
Башын түбән эйеп, өнһөҙ ултырған малай көндәлеккә йәл булып китә. Ул булған асыуын онотоп, ярҙамға ашыға.
— Ебәрегеҙ уны, йәбешкәктәр! Иртәгә дәрестәр башланыу менән ҡотолор һеҙҙән, —тип ҡысҡырып ебәрә.
Ә икеленең һис кенә лә ебәргеһе килмәй малайҙы. Һәм үҙенә ярҙамға берле билдәһен саҡыра.
— Мин һиңә, икеле, булыша алмайым, көндәлек мине яратмай, таяғымды ла баҫтырмай, — тип яуаплай теге.
“Тағы нимә уйлап табырға? Нисек эләктерергә?” тип, баш вата яуызҡай.
— Ярай, әтүһәң, көс һынашайыҡ. Бер көн эсендә ниндәй билдәне көндәлеккә күберәк ҡуйғандар, шул еңәсәк, — ти аптырап. Шунда уҡ: “Беҙ дүртәү”, — тип һөрән һала үҙе. “Бишле” бишәү булып сыға. Яҡшылыҡ билдәһе еңә. Ә көндәлек, шатлығынан:
— Бар, эҙең дә булмаһын! —тип, ҡыуа икелене, ә теге һаман да нығыраҡ йәбешә, Мөнирҙән ярҙам һорай.
Үҙ хатаһын аңлай малай. “Башҡа бындай бәләгә тарымаясаҡмын”, — тип һүҙ бирә үҙ-үҙенә.
Мәктәптән ҡайта ла өйгә эштәрен әҙерләргә ултыра. Һуңынан уйнап та ала. Иртәгәһен һәр дәрестә ҡул күтәреп яуаплай.
Ә Көндәлек “бишле”ләрҙе тултыра ла, алсаҡ йылмайып, Мөнирҙең ҡулын ҡыҫа.


text:
- Подробности
- Просмотров: 519
ДЫУАН АГРАР ТЕХНИКУМЫ, Дыуан р‑ны Дыуан а. урынлашҡан. 1898 й. һөнәрселек училищеһы булараҡ асыла, 1918 й. алып 2‑се баҫҡыс мәктәп, 1930 й. — а.х. техникумы. 1983 й. техникум һәм “Дыуан” с‑зы базаһында “Дыуан” совхоз-техникумы ойошторола, 2000 й. хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә автомобиль транспортын техник ҡарау һәм ремонтлау, агрономия, а.х. механизациялау, ветеринария һөнәрҙәре б‑са алып барыла. Уҡыу-производство базаһы, китапханаһы, техникум тарихы музейы, баҡсаһы, 4 уҡыу оҫтаханаһы, стадионы, атыу тиры, саңғы базаһы, 2 ятағы, автотрактородромы һ.б. бар. 1930 й. алып 11 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2011), улар араһында Г.В.Ваганов, Н.Ғ.Ғизбуллин, В.Д.Хужин, Р.Р.Әхмәтов.
Т.А.Фазлыев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 201
ТРИХОЛОМА (Tricholoma), рядовка һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған пластинкалы бәшмәк заты. 100‑гә яҡын төрө билдәле, киң таралған. Башҡортостанда бер нисә төрө бар. Эшләпәһенең диам. 12 см тиклем, башлыса йәшкелт‑һары (йәшел бәшмәк), һорғолт‑көрән төҫтә (һоро Т.), ярымшар формаһында, өҫкө йөҙө сүсле йәки тәңкәле, ҡабарынҡы, һуңыраҡ йәйенке, сите тулҡынлы, уралған йәки тышҡа табан бөгөлгән. Пластинкалары ҡушылып үҫкән, йыш ҡына теш һымаҡ, ҡайһы берҙә ирекле үҫешкән, һирәгерәк һабы буйлап ярым түбән төшә һәм аҫта айырыла. Һабының оҙонлоғо 3—12 см, йыуанлығы 1—2 см, тығыҙ, үҙәк, сүсле. Итсәһе аҡ, асыҡ һары, бер аҙ һорғолт. Ҡайһы берҙә плёнка рәүешле, тиҙ юҡҡа сығыусан шәхси япма (ҡулса рәүешендә һаҡлана) барлыҡҡа килә. Споралары шыма, төҫһөҙ. Спора онтағы аҡ, һирәгерәк осраҡта һарғылт аҡ төҫтә. Күпселек төрҙәренән яңы тартылған он еҫе килә. Ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙағы түңгәктәрҙә, тупраҡта сент. алып окт. тиклем үҫә. Т. күп төрҙәре микориза булдырыусылар иҫәбенә инә. Ҡиммәтле ашарға яраҡлы бәшмәктәр (шәмәхә Т. һәм йәшел бәшмәк).
М.Ю.Шәрипова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Новости библиотеки
Хуш киләһең Рамаҙан
15 май район үҙәк китапханаһында 3-сө быуын халыҡ университеты студенттарының өсөн сираттағы йыйылышы «Хуш киләһең Рамаҙан» тип аталды. Рамаҙан айы – Аллаһы тәғәләнең кешеләргә күрһәткән иң бөйөк мәрхәмәтле айы ул.Рамаҙан айы үҙгәреү, үҫешеү ,иман юлында нығыныу мөмкинлеге бирә.Осрашыуҙа Рәйсә апай Ғәбитова һорауҙарға яуаптар, ауылдашым Ишемйәрова Көнһылыу апай намаҙҙың нескәлектәре тураһында һөйләне.
Был изге ай беҙҙең өсөн ашап эсеүҙән тыйылыу айы ғына булмаһын! Рамаҙан йәндәребеҙҙе ,туйындырһын ,йөрәктәребеҙҙе терелтһен, ҡайғыларыбыҙҙы алып ташлаһын һәм Раббыбыҙ ризалығына ирештерһен ине!


text:
- Подробности
- Просмотров: 758
ИСЛАМ (ғәр. — буйһоноусанлыҡ), донъя диндәренең береһе. 7 б. Көнбайыш Ғәрәбстанда барлыҡҡа килә. Нигеҙ һалыусыһы — Мөхәммәт пәйғәмбәр. Эйәреүселәре — мосолмандар. Дин ғилеме сығанағы —Ҡөрьән. Изге риүәйәттәре — Сөннә. И. хоҡуҡ нормалары шәриғәттә теркәлгән. И. төп талаптары: 1) шәһәҙә — бер Аллаға инаныу, Мөхәммәтте Алланың рәсүле тип таныу; 2) намаҙ уҡыу; 3) ураҙа тотоу; 4) зәҡәт биреү; 5) хаж ҡылыу. Мосолмандар Аллаға, фәрештәләргә, Изге Яҙмаларға, пәйғәмбәрҙәргә, Ҡиәмәт көнөнә, тәҡдиргә ышана. Төп йүнәлештәре — сөнниселек һәм шиғисылыҡ. И. Азия, Африка, Европа илдәрендә таралған.
И. Башҡортостанға үтеп инеүенә мосолман илдәре м‑н 8—9‑сы бб. булдырылған сауҙа‑иҡт. бәйләнештәр булышлыҡ итә, Левашов ҡәберлегендә (БР‑ҙың Ишембай р‑ны) П.Ф.Ищериков, П.Х.Михайлов һәм Р.Б.Әхмәров тарафынан табылған аҡсалар (706 й. алтын динар, 712 й. 3 көмөш дирһәм) быны дәлилләй. И. башҡорттар араһында таралыуы уның 922 й. Волга буйы Болғарында (Башҡортостандың көнбайыш өлөшө уның составында була) рәсми ҡабул ителеүе, артабан Башҡортостандың төрлө осорҙарҙа И. динен тотҡан дәүләттәргә (Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы) инеүе м‑н бәйле. Урта Азия, Ҡаҙағстан м‑н мәҙәни һәм сауҙа-иҡт. бәйләнештәр Башҡортостанда хәнифи мосолман мәктәбе (ҡара: Хәнифиттәр) тәғлимәте һәм традициялары таралыуға булышлыҡ итә. Болғарҙан һәм башҡа мосолман илдәренән килгән дин таратыусыларҙың Ағиҙел, Өршәк, Дим, Сәрмәсән йй. буйындағы, Ырымбур губернаһының Өлкөндө, Әүешкүл тауҙары башындағы, Өфө губернаһының Абыҙ ҡаласығындағы 14 б. ҡәберҙәре һәм бер нисә кәшәнә изге урын тип һанала (ҡара: Әүлиә). Дин тотоу, традицион ғөрөф‑ғәҙәттәрҙе үтәү, байрамдарҙы үткәреү ирке Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының төп шарттарының береһе була. 1552 й. Мәскәү дәүләтенең, Ҡазанды буйһондороп, татарҙарҙы христианлаштыра башлауы (ҡара: Христианлаштырыу) Волга буйы мосолмандарының байтағының Башҡортостанға ағылыуына сәбәпсе була, был төбәктә уларҙың һанын арттыра. И. көнкүрешкә, ғаилә‑никах мөнәсәбәттәренә, шәхесара һәм ижт. мөнәсәбәттәргә торған һайын нығыраҡ йоғонто яһай. 17— 18 бб. мосолман әхлаҡ‑этик һәм хоҡуҡ нормалары өҫтөнлөк ала, мосолман байрамдары даими үткәрелә, мосолман мәғарифы үҫеш ала. Ырымбур мосолман Диниә назараты ойошторолоу м‑н, Волга буйында, Уралда И. һәм рәсми мосолман руханиҙарының позициялары көсәйә бара (уларҙың вазифалары, хоҡуҡтары киңәйә, мөлкәт хәле нығына). Башҡорттарҙа ғибәҙәт ҡылыу нигеҙҙә мулла йортонда, йәйләүҙә саҡта тирмәләрҙең береһендә атҡарыла. Башҡорттар ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң мәсеттәр, мәктәптәр, мәҙрәсәләр төҙөлә башлай. 1913—15 йй. Өфө губ. 1579 мәктәп була, уларҙа 91 мең уҡыусы (шуның 18 меңе ҡыҙ бала) уҡый. “Хөсәйениә”, “Ғәлиә”, “Ғосмания” мәҙрәсәләре, Стәрлебаш мәҙрәсәһе һ.б. мосолман руханиҙарын әҙерләү үҙәктәре булып таныла, уларҙың ҡайһы берҙәрендә уҡытыуҙың яңы ысулдары (ҡара: Йәдитселек) индерелә. 19 б. аҙағына Өфө губ. 2 меңгә яҡын мосолман дин әһеле була. 19 б. башынан Башҡортостанға суфыйсылыҡ идеялары үтеп инә, уларҙың урындағы ярым күсмә тормош ғөрөф‑ғәҙәттәренә яраҡлашыуы ишансылыҡты (ҡара: Ишан) барлыҡҡа килтерә. 19 б. аҙ. ваҡыф институты үҫешә. Башҡорт ихтилалдарында (17—18 бб.) ҡатнашҡан өсөн башҡ. муллаларына ҡарата иҡт. язалар ҡулланыла (улар ерҙе милеккә алыу хоҡуғынан мәхрүм ителә һ.б.). И. нормалары Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәренең, айырып әйткәндә Ә.Ә.Вәлидовтың, идея‑сәйәси ҡараштарына йоғонто яһай.
Вәлидов хөкүмәте ҡарамағында Диниә назараты ойошторола, кантон ҡазыйҙары һайлана. 1920—30‑сы йй. дингә ҡаршы сәйәсәтте тормошҡа ашырыу мәсеттәрҙең, мосолман общиналарының ҡырҡа кәмеүенә килтерә: 1927 й. — 2414, 1934 й. — 323, 1940 й. — 12. Башҡортостан терр‑яһы ике мосолман ведомствоһы — Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты һәм БАССР‑ҙың Диниә назараты йоғонтоһо аҫтында булған өлөштәргә бүленә. 1926 й. беренсеһенең ҡарамағында — 1718, икенсеһенекендә — 700‑гә яҡын, 1935 й. ярашлы рәүештә 300 һәм 700 мәсет була; был ҡаршы тороу икенсеһенең ябылыуы м‑н тамамлана. 1948 й. Өфөлә мосолман руханиҙары съезы була, унда Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назаратының яңы Уставы ҡабул ителә. 1950—70 йй. И. позициялары көсһөҙләнә, шулай ҙа ҡайһы бер дини йолалар (исем ҡушыу, никах уҡытыу, ураҙа тотоу һ.б.) һаҡлана. Мосолман байрамдары ваҡытында мәсеттәргә Өфөлә — 2—3 мең, Стәрлетамаҡ, Ишембай ҡҡ. 800‑гә тиклем кеше йыйыла. 1980‑се йй. 2‑се яртыһынан иҫке мәсеттәрҙе тергеҙеү, яңыларын төҙөү башлана, СССР‑ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратына ғибәҙәт ҡоролмалары кире ҡайтарыла, Өфөлә Фәхретдин Р. исемендәге мәҙрәсә асыла. 1989 й. Өфөлә СССР‑ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының 200 йыллығына, Волга буйы һәм Урал халыҡтарының И. ҡабул итеүенең 1100 йыллығына арналған тантаналы саралар үткәрелә. Өфөлә Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты урынлашҡан (рәйесе Т. Тажетдин). Республикала БР‑ҙың Диниә назараты (рәйесе Н.М.Ниғмәтуллин), Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратының Төбәк диниә назараты (М.Т.Тажетдинов), 1068 мосолман мәхәлләһе (2000 й. — 545), 962 мәсет һәм ғибәҙәт йорто эшләй (2011). Башҡортостандың мосолман руханиҙары халыҡ‑ара мосолман форумдарында ҡатнаша. Дини белемде Рәсәй ислам университетында, Мәрйәм Солтанова ис. Ислам колледжында һәм “Ғәлиә” (бөтәһе лә — Өфө), “Нур әл‑Иман” (Стәрлетамаҡ), “Нурул Ислам” (Октябрьский ҡ.) мәҙрәсәләрендә алалар. “Мәғлүмәт әл‑Болғар — Вестник”, “Рисаләт” гәз. нәшер ителә (ҡара: Мосолман ваҡытлы матбуғаты).
А.Б.Юнысова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 202
ҮРГЕ ҠАРЫШ УРТА МӘКТӘБЕ, Балтас р‑нында урынлашҡан. 1749 й. Батырша тарафынан Себер даруғаһы Танып улусы Ҡарышбаш а. мәҙрәсә булараҡ асыла. 1919 й. алып 1‑се баҫҡыс мәктәп, 1929 й. — крәҫтиән йәштәре мәктәбе, 1932 й. — 7 йыллыҡ, 1937 й. — урта мәктәп, 1992 й. — Ғ.Ғәлиев—Батырша исемен ала. Түб. Ҡарыш, Еләҙекүл, Ҡыҙыл Восток, Нажар аа. филиалдары эшләй. Тамаша һәм спорт залдары, компьютер класы, китапханаһы, интернаты, ҡатнаш оҫтаханаһы, производство участкаһы бар. Мәҙрәсәлә Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашҡан Зәйнәш Сөләймәнов һәм Ҡәнзәфәр Усаев уҡыған. Урта мәктәпте 2,9 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2012). Тамамлаусылар араһында Ф.А.Бәкеров, Т.Ш.Саяпов, Ә.Ш. Шәрипов, Р.Ҡ.Әмиров. Мәктәп бинаһына Батыршаға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (1999).
Әҙәб.: Х а л и к о в а Э. На родине Батырши //Ватандаш. 1998. №5.
Н.Ҡ.Зияннуров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Япондарҙың ял иткеһе килмәй
Япондарҙың ял иткеһе килмәй
Япония хөкүмәте эшселәрҙе һәм хеҙмәткәрҙәрҙе отпускыларын тулыһынса алырға саҡырған программа ҡабул иткән һәм шәхси компаниялар етәкселәренә «трудоголиктарға» ҡарата ҡәтғиерәк мөнәсәбәттә булырға һәм ял көндәрен инҡар итеүҙе тыйырға ҡушҡан.
Япония һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм именлек министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, былтыр илдең һәр хеҙмәткәре тейешле 18 көн урынына уртаса 8,5 көнлөк отпускыһы (47 проценттан күберәк) менән файҙаланған. Хәҙер ил хөкүмәте был процент күләмен 2012 йылда 60 процентҡа еткереп, 2017 йылда тейешле отпускыларын тулыһынса ял итеүҙәренә өлгәшергә ниәтләй.
Япония һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм именлек министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, былтыр илдең һәр хеҙмәткәре тейешле 18 көн урынына уртаса 8,5 көнлөк отпускыһы (47 проценттан күберәк) менән файҙаланған. Хәҙер ил хөкүмәте был процент күләмен 2012 йылда 60 процентҡа еткереп, 2017 йылда тейешле отпускыларын тулыһынса ял итеүҙәренә өлгәшергә ниәтләй.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 31(2011)
Студент отрядтарын мауыҡтырғыс йәй көтә
Рубрикалар // 23-04-2011, 13:30
Башҡортостан студенттары һәр ваҡыт ҡыҙыу эш, ваҡиғалар уртаһында ҡайнай. 2003 йылда барлыҡҡа килгән «Башҡортостан студент хеҙмәт отрядтары штабы» йәштәр йәмәғәт ойошмаһы йылдан-йыл меңәрләгән студентты ваҡытлыса эш менән тәьмин итеүҙә ҙур роль уйнай. Штаб етәксеһе, Башҡорт дәүләт аграр университеты студенты Руслан Ҡанбулатов һүҙҙәренсә, был ойошма егет һәм ҡыҙҙарға уҡыуҙан буш ваҡытта эш табып биреүҙә генә түгел, ә тәжрибә тупларға, хеҙмәт баҙарына үҙ аллы аяҡ баҫыуында бик мөһим ярҙам булып тора....
ҠАР ИЛЕНДӘ ҠАЙЫНДАР ҘА ЮҠ, ИСМАҺАМ, СЕР ҺӨЙЛӘРГӘ
Махсус бит // 23-04-2011, 13:26
Һайлаған һөнәрем буйынса ғүмеремдең байтаҡ өлөшө юлда үтһә лә, һәр яңы командировкаға сығыр алдынан күңелемдә ниндәйҙер әйтеп аңлата алмаҫлыҡ тулҡынланыу хасил була. Башта мең төрлө уй ҡайнай. Әле лә, “Өфө – Яңы Уренгой” поезына ултырыр алдынан, баш ҡалабыҙ вокзалында гөж килгән меңәрләгән пассажирға ҡарап, уйға ҡалдым. Ҡайҙа бара был тиклем халыҡ, нимә эҙләп сәфәр сыҡҡандар?...
Полиция хеҙмәткәрҙәре коррупцияға ҡаршы тора алырлыҡмы?
Новости // 23-04-2011, 13:24
РФ Эске эштәр министрлығының Шәхси хәүефһеҙлек департаменты вәкилдәре буласаҡ полиция хеҙмәткәрҙәренең коррупцияға ҡаршы тотороҡлоғон тикшереү ихтималлығы ҡаралыуы тураһында белдерҙе....
Балҡыны йөҙҙәр, йондоҙло погондар…
Новости / Мәҙәниәт // 23-04-2011, 13:23
Быйыл тәүге тапҡыр үткәрелгән Эске эштәр ветерандары көнө БР буйынса Эске эштәр министрлығы тарафынан ҙурлап билдәләнде: Өфөләге Ҡала мәҙәниәт һарайында «Батырлыҡ. Ҡыйыулыҡ һәм Намыҫ» тип аталған милиция балы ойошторолдо. Сараға Эске эштәр министрлығы ветерандары менән БР буйынса Эске эштәр министрлығы етәкселәре, республиканың көс структуралары етәкселәре, Төньяҡ Рейн ере – Вестфалияның Эске эштәр министрлығы белгестәре делегацияһы ағзалары саҡырылғайны. Балға килеүселәрҙе тәбрикләп, БР буйынса эске эштәр министры Игорь Алешин: «Бөгөн беҙ матур традицияға нигеҙ һалабыҙ. Был сара быуындар күсәгилешлелеген һаҡлау, офицер традицияларын дауам итеү маҡсатын күҙ уңында тота», – тип сараның маҡсатын билдәләп, унда йыйылыусыларға яҡшы байрам кәйефе теләне һәм иң әүҙем ветерандар ойошмаларына, тик яҡшы билдәләргә өлгәшкән Өфө юридик институты курсанттарына, Эске эштәр идаралығы хеҙмәткәрҙәренә дипломдар, ҡиммәтле бүләктәр, миҙалдар тапшырҙы....
«һәр кеше ғаилә ҡороуға етди ҡарарға тейеш»
Рубрикалар // 23-04-2011, 13:18
19 – 20 майҙа беҙҙең республикала VIII халыҡ-ара «Рәсәй ғаиләһе» конгресы үтәсәк. Ул республикабыҙҙа иғлан ителгән Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылына арнала. Ғөмүмән, быйылғы йылға арнап республикала күп кенә сара уҙғарыла һәм планлаштырыла. Ошо көндәрҙә БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында юридик факультет деканаты тарафынан ойошторолған «Милләт-ара татыулыҡ һәм уны нығытыуҙа йәштәрҙең роле» тигән «түңәрәк өҫтәл» үтте. Унда республиканың төрлө милли-мәҙәни үҙәктәре вәкилдәре сығыш яһап, Башҡортостанда төрлө милләт халыҡтарының быуаттар буйы үҙ-ара татыу йәшәүенең уникаль тәжрибәһе булыуын һәм уны һаҡлау, тағы ла байытыу зарурлығын билдәләне. «Милли үҙенсәлектәр күберәк булыуы менән беҙ бер-беребеҙгә ҡыҙыҡлы» тигән фекер сараның төп идеяһына әүерелде....
«Һамрау», тимәк, фәлсәфә һәм башҡортлоҡ
Новости / Мәҙәниәт // 23-04-2011, 12:51
Учалы төбәгендә Белорет, Бөрйән, Межгорье рәссамдарын берләштергән ижади төркөм булдырылды
Һәр бер йорттоң үҙ рәссамы бар – балаларҙы күҙ уңында тотам. Бала-саға үҫкән һәр өйҙә стеналар, хатта ҡайһы ваҡыт журнал-китаптар ҙа, йәш рәссамдың иғтибарынан ситтә ҡалмай – ҡайҙа булһа ла сыйғыслап, һыҙғылап, ул үҙенең эҙен ҡалдыра. Өлкәнәйә төшкән ҡыҙҙар дәфтәрҙәргә сәскә-күбәләк, принцессалар төшөрә, ә малайҙарҙың һәр дәфтәре артында тиерлек – самолет-танкылар ҙа автомат-машиналар... Һүрәт төшөрөргә яратмаған бер кескәй ҙә юҡтыр ул. Хатта бер йәшлек кенә сабыйҙың да ҡулына бумала тоттор, бер нисә минуттан ул ихласлап ҡағыҙҙы ла, үҙен дә, тирә-яҡты ла буярға керешә. Шунан ҡыуаныс-рәхәтлек ала....
Һәр бер йорттоң үҙ рәссамы бар – балаларҙы күҙ уңында тотам. Бала-саға үҫкән һәр өйҙә стеналар, хатта ҡайһы ваҡыт журнал-китаптар ҙа, йәш рәссамдың иғтибарынан ситтә ҡалмай – ҡайҙа булһа ла сыйғыслап, һыҙғылап, ул үҙенең эҙен ҡалдыра. Өлкәнәйә төшкән ҡыҙҙар дәфтәрҙәргә сәскә-күбәләк, принцессалар төшөрә, ә малайҙарҙың һәр дәфтәре артында тиерлек – самолет-танкылар ҙа автомат-машиналар... Һүрәт төшөрөргә яратмаған бер кескәй ҙә юҡтыр ул. Хатта бер йәшлек кенә сабыйҙың да ҡулына бумала тоттор, бер нисә минуттан ул ихласлап ҡағыҙҙы ла, үҙен дә, тирә-яҡты ла буярға керешә. Шунан ҡыуаныс-рәхәтлек ала....
Ҡоштарға һунар итеүгә рөхсәт ал!
Новости // 23-04-2011, 12:47
Республикала яҙғы һунар миҙгеле асылды. Хәҙер Башҡортостан урмандарында ата ҡор менән һуйырға, вальдшнепҡа, ҡыр өйрәгенә һәм ҡыр ҡаҙына һунар итергә мөмкин.
Тик бер «әтнәкә»һе бар: дәүләт пошлинаһы һәм йыйымдар түләгәндәргә генә һунар итеү рөхсәт ителә. Йыйым түләү ҡор менән һуйырға һунарға ғына ҡағыла. Ҡалған ҡоштарға дәүләт пошлинаһы 400 һум тора.
Һунар миҙгеле 1 майға тиклем дауам итә. Рөхсәт ҡағыҙы БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығында бирелә....
Тик бер «әтнәкә»һе бар: дәүләт пошлинаһы һәм йыйымдар түләгәндәргә генә һунар итеү рөхсәт ителә. Йыйым түләү ҡор менән һуйырға һунарға ғына ҡағыла. Ҡалған ҡоштарға дәүләт пошлинаһы 400 һум тора.
Һунар миҙгеле 1 майға тиклем дауам итә. Рөхсәт ҡағыҙы БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығында бирелә....
Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек
Конкурстар // 23-04-2011, 12:47
Яҙыусыларҙың оло йыйынында гәзитебеҙ иғлан иткән Рәшит Солтангәрәев исемендәге республика хикәйәләр конкурсы еңеүселәрен ҡотлау тантанаһы үтте
Башҡортостан яҙыусыларының XV съезы Рәшит Солтангәрәев исемендәге республика хикәйәләр конкурсы еңеүселәре өсөн икеләтә әһәмиәтле һәм иҫтәлекле булды. Бар яҙыусылар алдында, Сәғит Агиш, Рәшит Солтангәрәев, Шакир Янбаев, Ноғман Мусин кеүек шәп хикәйәсе тип нарыҡлап, бүләк тапшырһындар әле – һәр ижадсыға тәтер бәхет түгел был....
Башҡортостан яҙыусыларының XV съезы Рәшит Солтангәрәев исемендәге республика хикәйәләр конкурсы еңеүселәре өсөн икеләтә әһәмиәтле һәм иҫтәлекле булды. Бар яҙыусылар алдында, Сәғит Агиш, Рәшит Солтангәрәев, Шакир Янбаев, Ноғман Мусин кеүек шәп хикәйәсе тип нарыҡлап, бүләк тапшырһындар әле – һәр ижадсыға тәтер бәхет түгел был....
Ағиҙел буйында яңы ауыл төҙөлә
Новости // 23-04-2011, 12:45
Тиҙҙән Башҡортостанда яңы ауыл барлыҡҡа киләсәк. Республика парламенты ошо турала закон проектын ҡараны. Депутаттар ҡарамағына Белорет районының Сермән ауыл биләмәһендә яңы тораҡ пунктын төҙөү хаҡында мәсьәлә ҡуйылды....
Ямғырға зар юҡ!
Новости // 23-04-2011, 12:45
Башҡортостандың ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре геү килеп яҙғы баҫыу эштәренә әҙерләнә. Әле республиканың ете районы дым ҡаплауҙы башлаған. 17 районда баҫыуҙарҙы тырматыу эше айырыуса әүҙем бара.
Республика буйынса һанағанда, бөтәһе 1600 гектарҙан ашыу майҙанда дым тотолған. Шулай ҙа һығымталар яһарға иртә әле – был эште 1 миллион 327 мең гектар майҙанда башҡарырға кәрәк. Дым тотоуҙың яҙғы сәсеү кампанияһы барышында тәүге баҫҡыстар ғына икәнлеген билдәләргә кәрәк. Шулай уҡ республикала ужым культураларын ашлау, күп йыллыҡ үләндәргә минераль ашламалар индереү эштәре лә әүҙемләшә. Әлбиттә, ямғырҙар яуып тороуы ауыл хужалығы техникаһының эшен бер аҙ тотҡарлай. Шулай ҙа бер кем дә был бәрәкәткә зарланырға йыйынмай. Улай ғына ла түгел, ямғырҙарҙың бик кәрәкле ваҡытта яуыуын билдәләп ҡыуаналар.
Лилиә СИРАЕВА....
Республика буйынса һанағанда, бөтәһе 1600 гектарҙан ашыу майҙанда дым тотолған. Шулай ҙа һығымталар яһарға иртә әле – был эште 1 миллион 327 мең гектар майҙанда башҡарырға кәрәк. Дым тотоуҙың яҙғы сәсеү кампанияһы барышында тәүге баҫҡыстар ғына икәнлеген билдәләргә кәрәк. Шулай уҡ республикала ужым культураларын ашлау, күп йыллыҡ үләндәргә минераль ашламалар индереү эштәре лә әүҙемләшә. Әлбиттә, ямғырҙар яуып тороуы ауыл хужалығы техникаһының эшен бер аҙ тотҡарлай. Шулай ҙа бер кем дә был бәрәкәткә зарланырға йыйынмай. Улай ғына ла түгел, ямғырҙарҙың бик кәрәкле ваҡытта яуыуын билдәләп ҡыуаналар.
Лилиә СИРАЕВА....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
ТАТАР ЙӘМӘҒӘТ ҮҘӘГЕ, БР‑ҙа йәшәгән татарҙарҙың мәҙәниәтен, телен, әҙәбиәтен һаҡлау һәм үҫтереү, уларҙың граждандар, сәйәси, соц.‑иҡт. һәм мәҙәни хоҡуҡтарын ғәмәлгә ашырыу өсөн булдырылған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан. 1989 й. ойошторола. Бөтә татар йәмәғәт үҙәгенә (Ҡазан) ҡарай. Иң юғары органы — 4 йылға 1 тапҡыр саҡырылған съезд; съездар араһында — Президиум. Өфө, Бәләбәй, Бөрө, Благовещен, Дүртөйлө, Нефтекама, Октябрьский, Стәрлетамаҡ һ.б. ҡалаларҙа бүлексәләре бар. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: дәүләт власы органдарында татарҙарҙың мәнфәғәтен сағылдырыу, Татарстандың ғилми һәм ижади ойошмалары м‑н хеҙмәттәшлек итеү, БР‑ҙың урта һәм юғары уҡыу йорттарында татар теле һәм әҙәбиәте бүлектәрен асыуға булышлыҡ итеү һ.б. йүнәлештәр. Үҙәк ҡатнашлығында “Науруз гүзәле” респ. матурлыҡ конкурсы (йыл һайын), “Туған тел” татар йырҙарын йәш башҡарыусылар конкурсы (2 йылға 1 тапҡыр), татар яҙыусылары һәм шағирҙарының юбилей һәм ижад кисәләре, татар әҙәбиәтен, мәҙәниәтен, сәнғәтен һ.б. үҫтереүгә тос өлөш индергән ғалимдарға, педагогтарға, йәмәғәт эшмәкәрҙәренә арналған саралар уҙғарыла. Рәйестәре: М.Ә.Хужин (1989 й. алып), К.К.Яуышев (1994 й. алып), Р.Ҡ.Әмиров (1995 й. алып), З.Ә.Хәкимов (1998 й. алып), А.С.Ғиниәтуллин (2000 й. алып), Ҡ.И.Имаметдинов (2009 й. алып).
Р.Ҡ.Әмиров
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Артемида ғибәҙәтханаһы
Эфестағы Артемида ғибәҙәтханаһы — Донъяның ете мөғжиҙәһенең береһе. Кесе Азия ярымутрауындағы (хәҙерге Төркиә биләмәләренең урта өлөшө[1]) боронғо Эфес ҡалаһында урынлашҡан булған. Бөгөн Эфес Төркиәнең Измир провинцияһының көньяғындағы Сельчук ҡалаһы. Иң беренсе ҙур ҡорамдарҙың береһе булараҡ, беҙҙең эраға тиклем VI быуат уртаһында төҙөлә. Б. э. т. 356 йылда Герострат тарафынан яндырыла. Бының өсөн ул үлем язаһына хөкүм ителә, ҡорамды яндырыуыу сәбәбен киләсәк быуындар өсөн исеменең тарихҡа инеп ҡалыуын теләүе менән аңлата. Бер аҙҙан яңыса үҙгәртеп тергеҙелә. III быуатта боронғо немец ҡәбиләләре берләшмәһе вәкилдәре готтар тарафынан талана. IV быуатта христиандар күп аллалыҡты тыйыу сәбәпле ғибәҙәтхананны яба. Ҡорамды емереп, урынына сиркәү төҙөһәләр ҙә, уныһы ла оҙаҡ тора алмай, емертелә.
Йөкмәткеһе
Артемида ғибәҙәтханаһын төҙөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәттәр буйынса, Артемида Аполлондың игеҙәк һыңары. Боронғо гректарҙың ышаныуынса, Артемида ерҙә һәм баҫыуҙа үҫкән бөтә нәмәләрҙе лә ҡайғыртыусы булған. Ҡырағай хайуандарҙы, малдарҙы ҡурсалаған. Үлән, сәскә һәм ағастарға үҫергә ярҙам иткән. Кешеләр ҙә уның ҡурсауында булған: ғаилә һәм балалар бәхете бүләк иткән. Ҡатын-ҡыҙҙар нәзәкәтлек биргәне өсөн Артемидаға ҡорбанлыҡ килтергәндәр.
Андрокл мәлендә Артемидаға табыныу культы кире тергеҙелгән. Унан алда бер-береһен өс табыныу ҡоролмалары алмашынған[2]:
- Б. э. тиклем VIII быуатта.
- Б. э. тиклем VII быуат уртаһында.
- 16×31 м ҙурлығындағы ҙур булмаған ҡорам. Алдында ике колонна.
Артемиды хөрмәтенә Эфес халҡы ҡала эргәһендә ғибәҙәтхана (ҡорам) төҙөй. Ул урын изге һаналған. Уңыш алиһәһенә табына торған ер булған.
Төҙөлөш өсөн аҡсаны данлыҡлы бай, Лидия батшаһы Крёз биргән. Колонналарҙа уның ике яҙмаһы һаҡланған[3]).
Страбон раҫлауынса, ҡорамдың проектын Кносс ҡалаһынан архитектор Херсифрон эшләгән. Уның ҡатнашлығында ҡорамдың диуарын күтәргәндәр һәм колонналарҙы ҡуйғандар (б. э. тиклем VI быуат тың тәүге яртыһы).
Херсифрон вафат булғас, төҙөлөште артабан уның улы Метаген дауам иткән (б. э. тиклем VI быуаттың икенсе яртыһы). Витрувий хәтирәләре буйынса, архитекторҙар Пеоний һәм Деметрий төҙөлөште аҙағына еткереп ҡуялар (б. э. тиклем V быуат тың тәүге яртыһы).
Ҡорам иҫ китмәле матур булған. Тик биҙәлеше тураһында мәғлүмәттәр ҡалмаған. Иҫтәлектәр буйынса шул билдәле: уны биҙәүгә грек донъяһының иң-иң оҫталарын йыйғандар. Ә Артемиданың һынын алтындан һәм фил һөйәктәренән эшләгәндәр.
Тәүҙә ҡорам Артемидаға табыныу урыны, ғибәҙәтхана булған. Аҙаҡ йолалар үтәү менән бер рәттән, Эфестың финанс һәм эшлекле дәирә үҙәге лә булып хеҙмәт иткән. Ҡорам үҙаллы булған, ҡала менән идара итеүселәрҙә бөтөнләй буйһонмаған. Иң юғары дин әһелдәре (жрецтар) коллегияһы етәкселек иткән.
Херсифрон ҡорамдың проектын эшләгән һәм төҙөлөште үҙе башлаған. Пеоний менән Деметрий тамамлап ҡуйғандар.
Ҡорамды тергеҙеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәттәр буйынса, б. э. тиклем 356 йылда, Македония баш ҡалаһы Пеллала, буласаҡ Бөйөк Искәндәр тыуған төндә Герострат исемле Эфес кешеһе ҡорамға ут төртә.
Ошо юл менән был ҡупым кеше данлыҡҡа ирешергә теләй. Ҡала йыйылышы уның исемен тарихтан юйып ташларға ҡарар итә. Әммә Герострат исеме тарихта лаҡап булып тороп ҡала.
Б. э. тиклем III быуатта ҡорамды тулыһынса тергеҙәләр. Төҙөлөш өсөн аҡсаны Александр Македонский (Искәндәр Зөлкәрнәйен) бирә. Архитектор Александр Дейнократ (Страбон буйынса исеме Хейрократ) уны элекке планы буйынса эшләй. Тик бинаны һикәлтәле бейек нигеҙ өҫтөнә ултырта.
Ҡорамдың ҙурлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғибәҙәтханан киңлеге 52 метр, оҙонлоғо — 105 м, бағаналарының(колонналар)бейеклеге — 18 метр булған. Түшәмде 8 рәт яһап теҙелгән 127 бағана тотоп торған. Риүәйәттәр буйынса,[4], һәр бағана 127 батшаның һәр береһенән бүләк булған.
Ҡорамды һүрәтләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡорам эсен Пракситель эшләгән һындар һәм Скопастың рельефлы һүрәттәре биҙәгән. Диуарындағы картиналар бигерәк тә иҫ китмәле булған. Ҡорамды төҙөүгә биргән хәйриәһе өсөн Искәндәр Зөлкәрнәйенгә рәхмәт йөҙәнән Апеллесҡа уның һүрәтен эшләргә заказ бирәләр. Ул полководецты Зевсҡа оҡшатып, ҡулына йәшенле ялағай тоттороп эшләй. Ғәжәйеп оптик эффект арҡаһында йәшенле ҡул һүрәт эсенән тышҡа сығып торған кеүек тойолған. Заказды ҡабул итергә килгәндәр һүрәтттең камиллығына шаҡ ҡатып, художникка егерме биш алтын талант хаҡ түләгәндәр. Аҙаҡ бер һүрәт өсөн бындай хаҡ өс быуат бер кемгә лә эләкмәгән.
Ҡорам аҙаҡҡы дәүерҙәрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
263 йылда Артемида ҡорамы готтар тарафынан таланған. Император Феодосий I мәлендә (391—392 йй.) Артемида ғибәҙәтханаһын ябалар. Урынына сиркәү төҙөйҙәр. Сиркәү ҙә оҙаҡ тормай емерелә.
Ҡорамды тиреп, мәрмәр йөҙлөктәрен төрлө төҙөлөштәргә алып китә башлағандар. Емеректәре яйлап ергә һеңгән, юҡҡа сыҡҡан. Хатта торған ере лә онот булған.
Инглиз архитекторы һәм инженеры Джон Тертл Вудҡа ҡорамды оҙаҡ йылдар эҙләргә тура килә. Ниһайәт, 1869 йылдың 31 октябрендә уңыш йылмая. Бинаның нигеҙен тулыһынса егерменсе быуатта ғына тикшереп бөтәләр. Аҫтында Герострат] яндырған ҡорамдың ҡалдыҡтары килеп сыҡҡан. Хәҙерге көндә бер бағанаһын тергеҙеп ҡуйғандар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Малая Азия // Ҙур совет энциклопедияһы.
- ↑ комментарий Г. А. Тароняна (Плиний Старший. Об искусстве. М., 1994. С. 762)
- ↑ Лаптева М. Ю. У истоков древнегреческой цивилизации: Иония XI—VI вв. до н. э. СПб, 2009. С. 346, примечание 169
- ↑ Плиний Старший. Естественная история. XXXVI. 95.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Комментарий Г. А. Тароняна в кн.: Плиний Старший. Естествознание: Об искусстве. М.: Ладомир. 1994. С. 762—767.


text:
Рөстәм Хәмитов тәүге бала өсөн 300 мең һум алырға хоҡуҡлы йәш ғаиләләр категорияһын киңәйтеү бурысын ҡуйҙы«Ҡиммәтле бала эраһы башлана. Дөйөм алғанда, һөҙөмтәле ғаилә сәйәсәте — төп өҫтөнлөктәр иҫәбендә», — тип белдерҙе бөгөн Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһендә. Республика башлығы Хөкүмәткә тәүге бала...
Рөстәм Хәмитовтың мөрәжәғәтнамәһендә ғаилә ҡиммәттәренә ҙур иғтибар бүленде — республиканың Яҙыусылар союзы рәйесеРөстәм Хәмитовтың Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға мөрәжәғәтнамәһендә ғаилә ҡиммәттәрен байҡау, һаҡлау һәм үҫтереү мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүленде, тип билдәләне Башҡортостандың Яҙыусылар союзы рәйесе Зәки Әлибаев. «Рухи ҡиммәттәр...
Константин Толкачев: «Республика Башлығының Мөрәжәғәтнамәһе сағыу социаль үҙенсәлеккә эйә»Төбәк парламенты спикеры Константин Толкачев Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһенә комментарий бирҙе. «2017 йыл Мөрәжәғәтнамәһе сағыу социаль үҙенсәлеккә эйә. Төбәк тормошоноң төрлө яҡтарын —...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 483
КИҢ МӘҒЛҮМӘТ САРАЛАРЫ, таралып урынлашҡан аудиториялар араһында ошо йәмғиәттең рухи ҡиммәттәрен раҫлау, кешеләрҙең баһалауына, фекерҙәренә һәм тәртибенә идеологик, сәйәси, иҡт. йәки ойоштороу йоғонтоһо яһау маҡсаттарында мәғлүмәттәрҙе системалы рәүештә таратыу саралары: ваҡытлы матбуғат, электрон гәзит һәм журналдар, радио тапшырыу һәм телевизион тапшырыу, мәғлүмәт агентлыҡтары, кино, тауыш һәм видеояҙма. К.м.с. характеры (балалар, йәштәр, ҡатын‑ҡыҙҙар, ир‑егеттәр) һәм аудиторияны йәлеп итеүе, тематикаһы (ижт.‑сәйәси, мәғлүмәти, махсус һ.б.), функцияһы, даими ҡабатланыуы, тиражы һ.б. б‑са айырып йөрөтәләр. Башҡортостанда К.м.с. бөтә төрҙәре лә бар, уларҙың эшмәкәрлектәре РФ‑тың Конституция ҡарарҙары, РФ‑тың “Киң мәғлүмәт саралары тураһында” законы (1991), РФ м‑н БР‑ҙың башҡа хоҡуҡи норматив акттары тарафынан көйләнә. К.м.с. системаһында ойоштороу функциялары м‑н Матбуғат һәм киң коммуникациялар б‑са федераль агентлыҡ (Роспечать), БР‑ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы шөғөлләнә. К.м.с. эшмәкәрлеге респ. иң мөһим ижт.‑сәйәси һәм мәҙәни ваҡиғаларҙы, иҡт. һәм соц. үҫеште мәғлүмәт аша яҡтыртыуға йүнәлтелгән. БР‑ҙың Журналистар союзы, Башҡортостандың Телерадиотапшырыусылар ассоциацияһы (2005 й. алып) эшләй. БР‑ҙың К.м.с. башҡ., урыҫ һәм Башҡортостан халыҡтарының башҡа телдәрендә лә донъя күрә. Шулай уҡ ҡара: Гәзит, Журнал.
С.А.Әлиева
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
Яңылыҡтар
Төбәктә торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын иң яҡшы яҡтыртыуға журналистар конкурсы иғлан ителгән
Башҡортостандың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы ваҡытлы матбуғат баҫмалары һәм сайттар, мәғлүмәт агентлыҡтары, телевидение һәм радио журналистарын, материал авторҙарын, редакция коллективтарын торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын иң яҡшы яҡтыртыу республика конкурсында ҡатнашырға саҡыра.
Ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, бәйгенең төп маҡсаты — торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендәге үҙгәрештәрҙең төп бурыстарын һәм һөҙөмтәләрен халыҡҡа аңлатыу, шулай уҡ тармаҡты үҙгәртеп ҡороу мәсьәләләрен яҡтыртыу буйынса журналистарҙы дәртләндереү.
Конкурсҡа былтыр донъя күргән эштәр ҡабул ителә. Эштәрҙе 25 ғинуарҙан 25 февралгә тиклем ебәрергә мөмкин. Бәйгегә йомғаҡ 25 апрелгә ҡәҙәр яһала.
Номинация еңеүселәренә диплом һәм 50 мең һум күләмендә аҡсалата премия тапшырыла.
Конкурс тураһында өҫтәмә мәғлүмәт — Башҡортостандың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы сайтында.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
«Бала күңеле – аҡ ҡағыҙ, ни яҙһаң, шуны уҡырһың», – тиҙәр. Уларҙы кесе йәштән яҡшылыҡҡа, әҙәп-әхлаҡҡа өйрәтеп үҫтерһәк, киләсәгебеҙ ҙә өмөтлө булыр. Һәр балаға тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш, ҡоштар һәм хайуандарға ҡарата йәлләү тойғоһо һәм ихтирамлылыҡ, ағастар һәм үҫемлектәргә һоҡланыу тойғоһо тәрбиәләү мөһим.
Беҙҙең «Сулпылар» балалар баҡсаһында мәктәпкәсә йәштәге кескәйҙәргә экологик тәрбиә биреү өсөн күп эштәр башҡарыла. Тәбиғәт ҡосағында үҙеңде дөрөҫ тотоу ҡағиҙәләрен өйрәтеүгә төрлө алымдар ҡулланыла, күп саралар үткәрелә.
Беҙ коллегам Айгөл Сабитова менән «Бал ҡорттары» төркөмөндә «Өләсәйҙә ҡунаҡта» исемле күргәҙмә ойошторҙоҡ. Тәрбиәләнеүселәргә ҡатырғанан эшләнгән ауыл өйө, баҡсалағы йәшелсә үҫентеләре, сәскәләр, ҡуралағы арбалы ат, төҫлө ҡәләмдәрҙән эшләнгән урам ситендәге баҫма, йылғала йөҙгән һары себештәр, һуған тейәлгән вагондар тағылған поезд – барыһы ла матур килеп сыҡты. Кескәйҙәр уларҙы һоҡланып, ихлас күҙәтеп һәм мауығып ҡараны.
Тәбиғәт – кешелек донъяһының әсәһе. Ул – беҙҙең тыуған йортобоҙ. Һәммәбеҙ ҙә тәбиғәтте һаҡлауға үҙ өлөшөбөҙҙө индерһәк, ябай ҡағиҙәләрҙе үтәһәк ине. Шул ваҡытта ғына донъялар таҙа, һауабыҙ саф буласаҡ.
Гүзәлиә ТУЙСИНА, «Сулпылар» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе.
Сибай ҡалаһы.