text:
Урал батыр эпосы
«Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының бөйөк ҡомартҡыһы. Башҡорт халҡының быуындан-быуынға тапшырыла килгән бай хазинаһы — һоҡланғыс ауыҙ-тел ижады өлгөһө. Ул үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте буйынса айырым урын биләй. Унда — халҡтың асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр. Урал батыр ҡобайыры өс өлөштән, туғыҙ бүлектән тора.
Йөкмәткеһе
Яҙып алыу тарихы[үҙгәртергә]
Мөхәмәтша Буранғоловтың Ғәбит сәсәндән «Урал батыр» эпосын яҙып алыуына — 100 йыл. Сәсән-шағир, драматург, башҡорт әҙәбиәтенең классигы, фольклорсы, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1940), башҡорт халҡы өсөн баһалап бөткөһөҙ рухи мираҫ ҡалдырған мәшһүр шәхес Мөхәмәтша Буранғолов (1888 — 1966) «Урал батыр» эпосын 1910 йылда Баймаҡ районының 2-се Этҡол ауылында мәшһүр сәсәндәр Ғәбит Арғынбаев (1856 — 1921) һәм Хәмит Әлмөхәмәтовтан (1861 — 1923) яҙып ала.
Филология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы Рәшит Шәкүр был турала бына нимә ти: «19 йәшлек Мөхәмәтша ҡурайсы, 7000 юллыҡ эпосты яттан белеүсе сәсән Ғәбит Арғынбаев менән 1907 — 1908 йылғы иҫәп алыуҙа осраҡлы ғына таныша. Әммә ошо осрашыу уның яҙмышында хәл иткес роль уйнай, уның үҫмер саҡтағы халыҡ ижады менән ҡыҙыҡһыныуы профессиональ ҡыҙыҡһыныуға әүерелә. Күп йылдар дауамында үҙенең остазы менән бәйләнеш өҙөлмәй. «1910 — 1912 йылдарҙа мин Ғәбит сәсән менән Ырымбурҙа ун көн икешәр тапҡыр аралаштым. 1918 йылда унда 15 көн, ә 1920 йылда 4 ай йәшәнем», – тип яҙа ул. Икенсе сәсән – Хәмит Әлмөхәмәтов тураһында бик аҙ билдәле: бәлки, Буранғоловтың уның тураһындағы иҫтәлектәре беҙгә килеп етмәгәндер».
Урал батыр ҡобайырының тағы бер төрөн 1956 йылда Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһында йәшәүсе Исмәғил Рәхмәтуллиндан күренекле тел, әҙәбиәт белгесе Әхнәф Харисов яҙып алған.
Эстәлеге[үҙгәртергә]
Урал батыр, эпос — башҡорт халыҡ ҡобайыры, әҙәби әҫәр. Бөтә донъяны һыу баҫыу осоронан алып кешеләрҙең йәшәйешен һүрәтләгән иң ҙур ҡобайыр. Тәү кешеләр — Йәнбирҙе ҡарт менән Йәнбикә ҡарсыҡ, уларҙың улдары Урал һәм Шүлгән, артабан Урал һәм Шүлгәндән тыуған тоҡомдоң тормош юлын тасуирлап, кешелектең мәңгелек булыуын иҫбатлай. Яҡшылыҡтың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшен, яуызлыҡҡа ер йөҙендә урын юҡлығын һәм уның еңелеүен бәйән итә. Башҡорттарҙың төйәге булған Уралтауҙың хасил булыуын һөйләй.
Башҡа телдәргә тәржемәләре[үҙгәртергә]
Әҫәр инглиз, немец, урыҫ, венгр, төрөк, фин, абхаз телдәренә тәржемә ителеп баҫтырылған.
Эпос — сит ил ғалимдәре күҙлегенән[үҙгәртергә]
Венгр ғалимы Йософ Торма бер осрашыуҙа былай тип әйткәйне: «Һеҙ — башҡорт халҡы, бик бәхетле халыҡ, сөнки һеҙҙең милли эпосығыҙ «Урал батыр» бар».
Салауат Ғәлләмовтың «Урал батыр эпосы» тураһында асыштары[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының аҫыл гәүһәрҙәренең береһе булған «Урал батыр» эпосы үҙендә бихисап серҙәр һаҡлай. Мәҫәлән, «Урал батыр»ҙы төрлө йүнәлештә тикшергән тарихсы ғалим, лингвист, донъя фәнендә башҡорт фәлсәфәһенә нигеҙ һалыусы Салауат Ғәлләмов эпостағы белем-мәғлүмәттәрҙе математиктар һәм астрономдар ҙа үҙ эшендә ҡуллана ала, тип раҫлай. Ул «Урал батыр» эпосын Арҡайым архитектураһына яраштырып һәм сармат алтын боландары тураһындағы мәғлүмәттәрҙән сығып, бронза дәүерендәге башҡорт йондоҙнамәһе циклын тулыһынса тергеҙҙе һәм боронғо башҡорттар астрономияһының һинд-герман фәнен булдырыу тарихындағы мөһим әһәмиәтен бар донъяға танытты. Ғалимдың был асышы, ғөмүмән, «Урал батыр» эпосы үҙе Нобель премияһына лайыҡлы.
«Урал батыр»ҙың йөкмәткеһен астрономия күҙлегенән ҡарағанда, ул боронғо календарҙы кәүҙәләндерә икәне ап-асыҡ төҫмөрләнә, — тип һөйләй Салауат Ғәлләмов. — Унда ерҙең Төньяҡ ярымшарының йондоҙнамә циклын тәшкил иткән һәм төнөн күктә күҙәтеү мөмкин булған барлыҡ йондоҙлоҡтар көҙгөләге кеүек сағыла. Улар бер йыл эсендә күктә нисек хәрәкәт итә, мифта шул эҙмә-эҙлелектә бирелә. Был боронғо башҡорт астрономдарының күктәге йондоҙҙарҙы яҡшы белеүен һәм йондоҙнамә календары буйынса йәшәүен дә раҫлай. Боронғо башҡорттар үҙҙәренең «Урал батыр» календарына эйә булып, төнгө күкте күҙәтеп, Арҡайым цивилизацияһын барлыҡҡа килтергән. Бындай милли календарь тағы ла ер эшкәртеүсе ҡайһы бер мәҙәни халыҡтарҙа — гректар, индустар, ирандар, римдар, ҡытайҙар, япондар һәм Америка ҡитғаһында йәшәүсе майя индеецтарында ғына бар һәм улар ҙа үҙҙәренең ошо календары буйынса сәсеү өсөн уңайлы ваҡытты билдәләгән, һауа торошоноң үҙгәреүен белгән.
Сәхнәләштерелгән әҫәрҙәр[үҙгәртергә]
- Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 2007 йылда «Урал батыр» эпосы сәхнәләштерелә.
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры ла «Урал батыр» эпосын сәхнәләштерҙе.
Статусы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Урал батыр. Башҡорт халыҡ эпосы. — Өфө: Китап, 2005. — 296 бит.
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- «Йәшлек» гәзите.Руфина ДӘҮЛӘТОВА, БДУ студенты.
- «Шоңҡар» журналы Салауат Ғәлләмов.
- «Йәшлек» гәзите.Сажиҙә Лотфуллина.


c: text/html

text:
Ҡортбаш
Ҡортбаш (урыҫ.ципреи йәки каури, лат. Cypraea — кипреи, ингл. cowry, cowrie) — Cypraeidae ғаиләһенән булған ҡорһаҡ аяҡлы диңгеҙ молюскалары ырыуынан.
Ҡортбаш башҡорт тарихында һәм көнкүрешендә[үҙгәртергә]
Ҡортбаш - башҡорт халҡында күҙ тейеүҙән һаҡлаусы бетеү һәм биҙәнеү әйбере булараҡ ҡулланылған бәләкәй генә диңгеҙ ҡабырсағы.
Ҡортбаш ҡатын - ҡыҙҙы, бала - сағаны күҙ тейеүҙән, төрлө ҡара көстәрҙән ҡурсалай тип һаналған.Ҡабырсыҡтар, ғәҙәттә, ҡашмау таҫмаһының ситтәренә, еләнгә, шулай уҡмалайҙарҙың түбәтәйҙәренә тегеп ҡуйылыр булған. Ҡортбаш фәнни әҙәбиәттә каури(һинд телендә) тип атала. Ул башлыса Малодив утрауҙарында осрай һәм ошо утрауҙарҙан Һиндостан ярымутрауы менән Африкаға үтеп ингән. Каури- ҡортбаш беҙҙең эраның 400-сө йылынан алып ХХ быуат башына тиклем Һиндостанда бәләкәй аҡса берәмеге сифатында ҡулланылған. Мәҫәлән: 3000-1200 бөртөк 1 рупийға торошло булған. Башҡорт халҡы ҡортбаш ҡабырсығы менән бик борондан таныш. Шуға күрә атамаһы бар, һәм беҙҙең милли кейемдә лә урын алған. Күрәһең, был диңгеҙ ҡабырсыҡтары башҡорттарҙың Һиндостан менән тығыҙ сауҙа бәйләнеше һөҙөмьәһендә килеп ингән. Башҡорттарҙың бик борон Һиндостанға барып йөрөгәне тураһында тарихсылар күп дәлилдәр килтерәж. Шулай итеп, "ҡортбаш" тип үҙенсәлекле исем менән аталған кескәй диңгеҙ ҡабырсаҡтары боронғо башҡорт тарихының әле асылмаған серҙәрен һаҡлай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Батыршина Гульназ Рафаиловна.Терминология родинного обряда башкир(этнолингвистический анализ).Диссертации на соискание ученой степеникандидата филологических наук.
- Мәктәп календары. 2004 йыл, 124-се бит.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Әрмәнделәр
Әрмәнделәр, ғөбөрлө баҡалар (лат. Bufonidae) — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһе (Anura); ер шарының бөтә өлөштәрендә осрай, күпселектә ҡараңғы, еүеш урындарҙа йәшәй, ыуылдырыҡ һалыу өсөн һыуға килә торған, тәлмәрйенгә ҡарағанда артҡы аяҡтары ҡыҫҡа булған, тәне һөйәлле ер-һыу хайуаны [1] .
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһендә 300 -ҙәән артыҡ төр билдәле, Антарктиданан тыш, барлык материктарда ла тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Әрмәнделәр баҡаларҙан өҫкө ҡаҙналыҡта тештәре булмаүы, ҡыҫҡа аяҡтары, киң ауыр кәүҙәһе, күп һөйәлле мөгеҙләнгән ҡорө тиреһе менән айырылып тора. Башының төп өлөшөндә зәһәр эҫле майлы сыйыҡса бүлеп сығара торған симметрияле урнашкан бөрө һымаҡ 2 төйөр (ҡалаҡ өҫтө биҙҙәре) бар, был шыйыҡса башҡа хайуандар өсөн ағыулы. Ағыу– әрмәнделәр өсөн берҙән бер һаклыныу сараһы, шыйыҡса биҙгә баҫкас ҡына бүленеп сыға, шунлыҡтан улар уны үҙҙәрен йыртҡыс тотып алғас ҡына ҡуллана. Гөбөрлө баҡалар әкрен хәрәкәт итә. Бармаҡтары өлөшсә элпә менән тоташҡан артҡы аяҡтары ярҙамында йыш ҡына ергә йәки урман түшәлмәһенә күмелә.
Тереклек урыны һәм туҡланыуы[үҙгәртергә]
Әрмәнделәр асыҡ урындарҙа, йылға тугайҙарында, һирәкләнгән урмандарда, йыш ҡына торак пункттарҙа осорай. Һоры әрмәнде тәлмәйендән кескенәлеге менән айырыла (оҙонлоғо 70-75 мм, инә әрмәнделәр 140 мм-ға ҡәҙәр). Арҡаһы һоро-һарғылтлт йәшел төҫтә (йәшелдән ҡоңгорт төҫкә ҡәҙәр) ҡараңғы таптар менән ҡапланған, артҡы аяҡ бармаҡтарында парһыҙ төйөрҙәр бар. Тиреһе мөгөҙләнгән, ҡапшап ҡарауга ҡоро.
Далаланған райондарҙа иң күп һандағы төп амфибия төрҙәренән һанала. Ғәҙәттә, төнгө һәм кис йәшәү рәүешен алып бара. Парлашыу осоронда ата әрмәнде яңғырауыҡлы көйлө тауыш сығара. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты апрель аҙағынан май аҙағына ҡәҙәр дауам итә. Инә әрмәнде 13 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Үҫеш ваҡыты (ыуылдырыҡ барлыҡҡа килеүҙән йәш баҡаға ҡәҙәр) 50-60 көн. Һыулыҡтан ҡоро ергә баҡаларҙың күпләп сығыуы көндөҙгө ямғырҙанн һуң, дымлы көндә күҙәтелә. Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана.
Һоро әрмәнделәр урмандарҙа тереклек итә. Был төр бакҡалар эрерәк (оҙонлоғо 80 мм-ҙан артыҡ, инәләре ҡайһы ваҡыт 200 мм-ға ҡәҙәр), өҫкө яғы һоро-көрән, аҫҡы яғы тоноҡ аҡ төҫтә. Барлыҡ ерҙә дә тейәрлек аҙ һанда, урман-дала зонаһында һирәк осорай. Көндөҙөн ояларында, ярыҡтарҙа, урман түшәлмәһендә йәшеренеп, төнгө һәм кис йәшәү рәуеше алып баралар. Апрель аҙағы - май башында, һыу температураһы 10 °C ҡа яҡынлашкандан һуң үрсеү башлана. Инә әрмәнделәр һыу үҫемлектәренә бау һымаҡ ике рәткә урнашҡан 1200-6800 йомортҡа һала. Йәш баҡалар ҡоро ергә июль башында сыгалар. Умырткаһыҙ ваҡ хайуандар − себендәр, эре бызылдауыҡтар һәм май ҡуңыҙҙары менән туҡлана. 15 йылдан (тәбиғәттә) 30 йылға ҡәҙәр йәшәй.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Бесбесәй
Бесбесей , беснәк, ҡарабаш турғай, майсыл, майгис(урыҫ. Московка, лат. Periparus ater) — ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Түбәһе ҡара, сикәләре аҡ. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һарғылт көрән. Тебейек-тән аҡ сикәләре һәм күкһел төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы; «си-пи-си-пи» йәки «ти-ти-түй,- ти-ти-түй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, улар¬ҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана^ Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле4 6—11 бөр¬төк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Һаҡау кәкүк
Һаҡау кәкүк (урыҫ. Глухая кукушка, гималайская кукушка, лат. Cuculus saturatus) - кәкүктәр ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа дауылдаҡ кәкүк, дүдәрдән тип тә йөрөтөлә.
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Башлыса яңғыҙ йөрөй. Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Алыҫтан кәкүктәрҙең ике төрөн айырып булмай. Һаңғырау кәкүк бәләкәйерәк, ҡойроғонда аҡ төртөктәр юҡ.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына;"ду-ду-ду"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Оя ҡормай. Йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙың ояларына һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.


text:
Амфиболдар
Амфиб́олдар ( бор. грек. ἀuφίBoλoς аңлайышһыҙ) - магмалы һәм метаморфик сығышлы, үҙенсәлекле структуралы минералдар. Составтары б са магний тимерле (антофиллит, куммингтонит), кальцийлы (тремолит, актинолит), кальций-натрийлы (мөгөҙ обманкалары, арфведсонит) һәм һелтеле (глаукофан, рибекит, кроссит) А. айыралар. Кристалдары призматик, энәле йәки сүсле. Структураһы таҫмалы; төҫһөҙҙәр йәки, тимер күләменә ҡарап, ҡара төҫкә буялғандар. Ҡатылығы 5—6,5; тығыҙлығы 2850—3600 г/м3. Сәнәғәттә А. асбест төркөмөн барлыҡҡа килтереүсе сүсле төрҙәре; зәргәрлек эшендә — нефрит булараҡ билдәле булған сыуалған сүсле тығыҙ тремолит һәм актинолит массалары ҡулланыла. Башҡортостанда А. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә машаҡ свитаһы метабазальттарында (актинолит) һәм мәҡсүт метаморфик комплексында (глаукофан, кроссит) үҫешкән. Белорет метаморфик комплексының йәшел һәүерташтарында һәм амфиболиттарында (актинолит һәм мөгөҙ обманкаһы) һәм Магнитогорск мегасинклинорийының үҙгәргән йәшел ташлы вулканиттарында (мөгөҙ обманкаһы, актинолит) бар.
Формула: R7[Si4O11]2(OH)2, где R = Ca, Mg, Fe.


text:
Иҫәпләү математикаһы
Иҫәпләү математикаһы – ул математиканың төрлө иҫәпләүҙәр башҡарыу менән бәйле тармағы. Тарыраҡ мәғәнәлә иҫәпләү математикаһы – ул математик мәсьәләләрҙе һандар ысулы менән сисеү теорияһы.
Йыш ҡына ысынбарлыҡта тыуған мәсьәләләрҙең теүәл яуаптарын табыу мөмкин түгел, был осраҡта улар яҡынса сиселә. Нәҡ иҫәпләү математикаһы яраҡлы хата сиктәрендә мәсьәләләргә яуап табыу менән мәшғүл. Хәҙерге көндә был фән компьютер ярҙамында иҫәпләү үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙе лә үҙ эсенә ала.
Иҫәпләү математикаһы машина төҙөү һәм физик өлкәләрҙә киң ҡулланыла. XXI быуаттан уның нигеҙендә тәбиғи фәндәрҙең яңы тармаҡтары барлыҡҡа килә.


text:
Мышы
Мышы (лат. Alces alces) — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, яҫы тарбаҡ мөгөҙлө ҡыр хайуаны[1]; төркөмө боландар ғәиләһенә ҡараған иң ҙур хайуан. Мышы һоро төҫтә, ә тояҡтары аҡ була.Мөгөҙөнөң саттары яҡ-яҡҡа тырпайған, тәне йылҡылдап торған, оҙон аяҡлы хайуанды күргән кеше уға һоҡланмай булдыра алмай. Башҡортостанда төбәктә мышынан да ҙурыраҡ ҡырағай хайуан юҡ.
Ул боландар нәҫеленә инә. Ата мышының кәүҙә оҙонлоғо өс метр, бейеклеге ике метрҙан ашыу була. Муйыны ҡыҫҡа, йыуан. Башы ҙур. Ҡолаҡтары оҙон булһа, ҡойроғо бик ҡыҫҡа. Мөгөҙөнөң ауырлығы 20 килограмға, ҡоласы ике метрға етә. Ноябрь—ғинуар айҙарында мөгөҙө төшә һәм март айында яңынан үҫә башлай.
Мышылар йәшәү урыны итеп урмандағы йылға, күл буйҙарын хуп күрәләр. Ҡышын уҫаҡ, тал, миләш, ҡарағай һәм башҡа ағастарҙың ҡайырыһы, ботаҡтары, бөрөләре менән туҡланалар.
Инә мышы май, июнь айҙарында ике быҙау, һирәк осраҡта бер быҙау килтерә. Ай тулыуға улар әсәләренә эйәреп, йүгереп йөрөйҙәр. Өс ай ярым тик һөт менән генә туҡланалар.
Башҡортостанда мышыларҙың һаны кәмей бара. Рөхсәт менән уларға һунар итеү ҡаралған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Венгрия
Ве́нгрия (Мадьярстан, венг. Magyarország) — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. 2004 йылдан алып Европа Берләшмәһе ағзаһы. Словения, Австрия, Украина, Румыния, Сербия һәм Хорватия илдәре менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә венгр атамаһы урыҫ теленән күскән. Башҡорт ғалимдарының күбеһе мадъяр атамаһын ҡулланалар. Урта быуатта ғәрәп ғалимдары (Ибн Саид аль-Магриби, Абу-ль-Фид, Закарийа ибн Мухаммед ал-Казвини һ.б.) мадъярларҙы «башҡорт» тип атайҙар. Европа телдәрендә ошондай формалар осрай: франц. hongrois, нем. Ungar(n), ингл. Hungarian(s), швед. ungrare
Башҡортостан менән Венгрия бәйләнештәре[үҙгәртергә]
Башҡортостан менән Венгрия бәйләнештәре РФ һәм В. араһындағы мөнәсәбәттәр сиктәрендә тормошҡа ашырыла. БР Мәҙәниәт министрлығы м‑н В. Мәҙәниәт һәм мәғариф министрлығы араһында мәҙәни хеҙмәттәшлек, БР А.х. министрлығы м‑н В. “Баболна” фирмаһы араһында хеҙмәттәшлек (икеһе лә — 1993), БР Хөкүмәте м‑н В. Иҡтисад һәм транспорт министрлығы араһында иҡт. хеҙмәттәшлекте үҫтереү (2007) һ.б. т‑да килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. В. Президентының (1993), В. РФ‑тағы сауҙа вәкиле етәкс. (2003, 2004), В. РФ‑тағы илсеһе етәкс. (2004) делегацияларҙың һ.б. Башҡортостанға рәсми визиттары; БР Хөкүмәте даирәләре вәкилдәренең (2002, 2008, 2009), ЮНЕСКО эштәре б‑са БР Комитеты делегацияһының (2011) В. визиттары ойошторолған. 1997—2010 йй. БР‑ҙың Австриялағы вәкиллеге бер үк ваҡытта БР‑ҙың В. вәкиллеге булып тора. 1992 —97 йй. Өфөлә В. РФ‑тағы сауҙа вәкиллегенең Төбәк бүлексәһе эшләй. БР‑ҙың БДБ-нан башҡа илдәр м‑н тышҡы сауҙаһының дөйөм күләмендә В. өлөшөнә 1,8% тура килә (2009). БР м‑н В. араһындағы тышҡы сауҙа әйләнеше 77,4 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 11,7 тапҡырға күберәк). БР‑ҙың В. экспорты — 74,9 млн доллар (2000 й. — 4,3 млн доллар); уның тауар структураһында — химия продукттары, каучуктар, металдар һәм металл изделиелар, машиналар, ҡорамалдар, транспорт. В. медикаменттар, аҙыҡ-түлек, производство технологиялары импорты 2,5 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 2,3 млн доллар). 2004 й. ҡарата БР терр‑яһында В. капитал йәлеп итеп, 6 берлектәге предприятие эшләгән. БР тауар етештереүселәре “FOODAPEST—2003” халыҡ-ара күргәҙмәһендә (Будапешт) ҡатнаша. “Медтехника” ДУП‑ы тарафынан В. “Медикор” фирмаһы м‑н берлектә 6 рентген диагностикаһы комплексы яңыртыла. 1994 й. В. 250 белгес, улар иҫәбендә А.х. министрлығы һәм БР МК хеҙм‑рҙәре, белем ала. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты — А.Йожеф ис. Сегед ун‑ты м‑н (1981 й. алып), Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты, БДУ — В. ФА‑ның Ҡаты есем физикаһы һәм оптика ин‑ты м‑н (20 б. 90‑сы йй. алып), ӨДНТУ Мишкольц ун‑тының Нефть инженерлыҡ ин‑ты м‑н хеҙмәттәшлек итә. В. делегаттары һәм ҡунаҡтары 1—3‑сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшендә, Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыу байрамында (2004) ҡатнаша. 2010 й. ТТӘИ ғалимдары Ф.Ғ.Хисамитдинова һәм Р.М.Йосопов В. үткән Оло төрки халыҡтар ҡоролтайында ҡатнашҡан.
венгрҙар тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостан территорияһында 7 —9 бб. боронғо венгрҙар йәшәгәнлеге хаҡында фараз бар. 1235 —37 йй. венгр монахы Юлиан, тарихи ватанын эҙләп, Волга буйында һәм Уралда сәйәхәт иткән. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Башҡортостан терр‑яһында Австро-Венгрия империяһының хәрби әсирҙәре тотолған. В.К.Блюхер отрядында 500‑ҙән ашыу венгр һуғышҡан. Икенсе донъя һуғышы йылдарында БАССР‑ҙан сыҡҡан яугирҙар, улар иҫәбендә Советтар Союзы Геройҙары Ғ.Ш.Арыҫланов, Н.В.Бедренко, А.С.Горин, А.А.Пантелькин, И.М.Силантьев, М.Х.Сыртланова, И.М.Цыбин, Дан орд. тулы кавалерҙары В.М.Варфоломеев, Г.М.Подденежный, В. немец-фашист ғәскәрҙәренән азат итеүҙә ҡатнаша. 70‑се йй. БАССР нефтселәре — В. нефть ятҡылыҡтарын эҙләү һәм үҙләштереүҙә, химиктары Девна ҡ. сода з‑дында производство процесын эшләүҙә ҡатнашҡан. Салауат техник быяла з‑дында (ҡара: “Салаватстекло”) венгр белгестәре стакан етештереү линияһын урынлаштырған. 1978 й. В. вәкилдәре Күмертау ҡ. роторлы экскаватор машинистарының халыҡ-ара оҫталыҡ конкурсында ҡатнаша.
19 —20 бб. венгр тикшеренеүселәре А.Вамбери, Г.Надь, Д.Дьёрффи, Э.Мольнар, Г.Веконь, И.Эрдейи, И.Фодор, Д.Немет, Й.Торма, П.Хайду, И.Вашари һ.б. хеҙмәттәрендә башҡорттарҙың этногенезы, венгр һәм башҡ. ҡәбиләләренең бер-береһенә йоғонтоһо һ.б. мәсьәләләр ҡарала. 20 б. башында Д.Месарош Көньяҡ Уралға экспедиция барышында экспонаттар йыйған, улар Венгрия этнография музейында һаҡлана (ҡара: Этнографик коллекциялар). В.Проле башҡ. телен һәм фольклорын өйрәнгән һәм “Башҡорт теленең грамматикаһы” (1903—04; Будапешт, венгр телендә) китабын яҙған. 30 —40‑сы йй. Венгрия милли этнография музейының (Будапешт) көнсығыш бүлеге м‑н Ғ.Ғ.Тағанов етәкс. итә. Башҡ. халыҡ әкиәттәре, М.Кәримдең “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” повесы — венгр теленә, венгр халыҡ әкиәттәре, Ш.Петёфи шиғырҙары, Ш.Надь хикәйәләре башҡорт теленә тәржемә ителгән. 1983 й. В. үткән Халыҡ-ара фольклор бейеүҙәре фестивалендә С.Юлаев ис. мәҙәниәт һарайы ансамбле (ҡара: Мираҫ) — диплом һәм тамашасы һөйөүе призы, ҡурайсы Ю.И.Ғәйнетдинов фестивалдең иң яҡшы музыканты дипломы м‑н бүләкләнә. 1993 й. Башҡортостанда Венгрия Республикаһы көндәре үтә. 1995 й. “Урал —Венгрия” маршруты б‑са Өфөлә старт алған атлы экспедиция үткәрелә. 2011 й. Стәрлетамаҡ драма театрында венгр драматургы Д.Урбан пьесаһы б‑са “Бөтә сысҡандар ҙа сыр ярата” (“Все мыши любят сыр”) спектакле ҡуйыла.
БР‑ҙа 35 венгр йәшәй (2010). 1992 —97 йй. БР‑ҙа “Башҡортостан—Венгрия” йәмғиәте булған, В. 1994 й. башлап Венгр-башҡорт дуҫлығы йәмғиәте эшләй.
Байрамдары[үҙгәртергә]
- Фаршанг — венгр масленицаһы.
- Пасха
- Раштыуа
- Изге Иштван көнө — 20 август билдәләнгән Венгрияның төп байрамы.
- Венгерской революции 1848 йылғы Венгрия революцияһының көнө — 15 март билдәләнә.
- Хеҙмәт байрамы — 1 май.
- Венгрия Республикаһы көнө.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
Balatonhungary6.jpg
Балатон күле
-
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Hungarian Central Statistical Office. Retrieved 2008-12-19.
- ↑ [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00079&plugin=1 Population and living conditions in Urban Audit cities, core city Total population in Urban Audit cities], eurostat.
- ↑ 3,0 3,1 Report for Selected Countries and Subjects
- ↑ 4,0 4,1 Human Development Index and its components


text:
Эпос
Эпос — әҙәбиәттә иң ныҡ таралған һәм универсаль төр. Уның ике төрлө мәғәнәһе бар:
- Һүрәтләү рәүешендәге объективлыҡҡа нигеҙләнгән жанрҙарҙаң барыһы бергә әҙәбиәттең эпос төрөнә ҡарай.
- Боронғо дәүерҙең ҡатмарлы ижтимағи күренештәрен сағылдырған шиғри жанр.
Йөкмәткеһе
Эпос — тарихи жанр[үҙгәртергә]
Ул социаль синыфтар барлыҡҡа килгәнгә тиклем. йәғни ырыуҙар осоронда тыуа. Күп эпостарҙа ырыуҙарҙың үҙ аллы халыҡҡа берләшеү идеялары сағыла. Һәм шул сәбәптән эпостарҙың күпселегендә дөйөм халыҡ мәнфәғәте өсөн көрәшеүсе героик шәхестәр үҙәктә тора.
Эпос — берҙәм жанр[үҙгәртергә]
Әммә төрлө халыҡтарҙа уның үҙенсәлекле яҡтары булмай ҡалмай. Шуға күрә уның исеме лә төрлө илдә төрлөсә аталған. Урыҫтарҙа былина, украиндарҙа — дума, Исландияла, Норвегияла — сага, бүрәттәрҙә — улигер, сахаларҙа — олонхо, карел һәм финдарҙыҡы — руно, ҡаҙаҡ, үзбәк һәм уйғырҙарҙа — дастан булып йөрөй.
Башҡорт халыҡ эпостары[үҙгәртергә]
- Урал-батыр
- Аҡбуҙат
- Бабсаҡ менән Күсәк
- Ҡуңыр буға
- Заятүләк менән Һыуһылыу
- Күсәк-бей
- Ай һәм Зөһрә
- Оло һәм Кесе Инйәр
- Иҙеүкәй менән Мораҙым
- Аҡһаҡ ҡола
- Ҡара юрға
- Алпамыша
- Тарғын менән Ҡужаҡ
- Ек-мәргән
- Мәргән и Маян
- Аҡһаҡ-ҡола
- Бабсаҡ-бей менән Ҡараҡоломбәт-бей
- Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу
- Куҙ-Күрпәс
- Алдар менән Зөһрә
- Йософ менән Зөлайха
- Таһир менән Зөһрә
- Һуңғы йыр
- Байрамбикә менән Татлыбай
- Ҡарас менән Акша
- Ҡараһаҡал
- Батырша
- Юлай менән Салауат, һәм башҡалар.
Боронғо эпостар[үҙгәртергә]
- "Илиада"
- "Одиссея"
Классик эпостар[үҙгәртергә]
- "Ролланд", Франция
- Нибелунгтар тураһында йыр", Германия
- "Сид тураһында поэма", Испания.
- "Калевала", Финляндия
- " Игорь полкы тураһында һүҙ", Рәсәй(урыҫ)
- "Махабхарата"," Рамаяна", Һиндостан
- Олонхо, яҡут(саха) эпосы
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Башҡорт халыҡ ижады.


text:
Акира Куросава
Акира Куросава(япон. 黒澤 明Куросава Акира?, 23 март 1910, Токио — 6 сентябрь 1998, Токио) — Японияла ижад итеүсе кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. Кино тарихында иң йоғонтоло кинорежиссёр булып иҫәпләнә. Куросава 57 ижади ғүмерендә 30 фильм төшөрә.
Йөкмәткеһе
Биография һәм фильмдары[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Исам һәм Сима Куросава ғаиләһендә Акира Куросава һигеҙенсе кинйә бала була. Бала саҡта уҡ үҙенең сәнғәт менән мауығыуын аңлай. 1928 йылда «Ника-тэн» күргәҙмәһендә күрһәтелгән «Сэйбуцу» рәсеме ҡаҙаныштарының юғары нөктәһе була. Колледжға уҡырға керә алмайса, 20 йәштән уҙғас, PCL «Photo Chemical Laboratories» исемле билдәле ярон фирмаһында режиссёр Кадзиро Ямамото ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
Ете йыл ассистент булып эшләгәс, фильм төшөрөүҙә ҡатнашырға мөмкинлек ала. «Гений дзюдо» (япон. 姿三四郎Сугата Сансиро: , 1943) картинаһы өсөн сценарийҙы үҙе яҙа. Фильм XIX быуатта илдә дзюдо үҫеше тураһында була.
Һүңырыҡ тиҫтәләгән фильмдар төшөрә.
Куросава 1998 йылдың 6 сентябрендә Токионың Сэтагая районында 88 йәшендә инсульттан вафат була. Уның яҡын дуҫы Коидзуми төшөргән «Ямғырҙан һуң» (япон. 雨あがるАмэ агару ) фильмына сценарий уның һуңғы эше була.
Танылыуы[үҙгәртергә]
Акира Куросава үҙенең фильмдары кеүек донъяла танылыу яулай.
Көнсығыш һәм Көнбайыш традицияларын яҡынайтыу уның төп ҡаҙанышы булып тора. Ул үҙенән һуң быға тиклем булмаған киноматографик мираҫ ҡалдыра. 1994 йылда Киото премияһына лайыҡ була. 1991 йылдың 12 мартында СССР Президенты Указы нигеҙендә «СССР һәм Япония араһындағы мәҙәни бәйләнешкә кереткән өлөшө өсөн» «Халыҡтар Дуҫлығы ордены» менән наградлана.
2004 йылдан Токио Халыҡ-ара кинофестивалендә уның исемендәге премия булдырылған.
Вафаты[үҙгәртергә]
Куросава 88 йәшендә 1998 йылдың 6 сентябрендә инсульттан вафат була.
Куросава мираҫы[үҙгәртергә]
2010 йылдың 20—22 июнендә XXXII Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале сиктәрендә «Наследие Акиры Куросавы в контексте российской и мировой культуры» тигән халыҡ-ара фәнни конференция үткәрелә. [1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Donald Richie The Films of Akira Kurosawa — Third edition. — Berkley, Los Angeles, London: University of California Press, 1998. — ISBN 0-520-22037-4.
- Юткевич С. И. Маски Акиры Куросавы // Шекспир и кино — М.: Наука, 1973. — С. 114-121.


text:
Водород
Водоро́д (лат. Hydrogenium – Менделеевтың периодик таблицаһында беренсе элемент. Атом һаны — 1, сағыштырмаса атом массаһы — 1,0079. Тәбиғәттә водородтың 2 стабиль изотопы ¹H ( протий Н), ²H (дейтерий D) һәм 1 радиоактив изототы — ³H (тритий T) осрай. Бер изотопы — 4H яһалма юл менән алына. Водородтан алынған ябай матдә — Н2 – еңел төҫһөҙ газ. Һауа йә кислород менән ҡатнашҡанда яныусан һәм шартлаусан ҡатнашма барлыҡҡа килә. Ағыуһыҙ. Этанол һәм тимер, никель, палладий, платина кеүек металдарҙа эреүсән.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Исеменең барлыҡҡа килеүе
- 3 Таралыуы
- 4 Алыу
- 5 Сәнәғәттә
- 6 Физик үҙенсәлектәре
- 7 Химик үҙенсәлеге
- 8 Ҡыҙыҡлы факттар
- 9 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә]
Металдарға кислота менән тәҫьир иткәндә яныусан газ бүленеп сығыуын, химия фәне барлыҡҡа килгәндә, XVI—XVII быуаттарҙа уҡ белгәндәр. Флогистон түгел, водород бүленеп сығыуын Михаил Васильевич Ломоносов та күрһәткән. Инглиз физигы һәм химигы Генри Кавендиш 1766 йылда был газды тикшереп, «яныусан һауа» тип атай. «Яныусан һауа»ны яндырғанда һыу барлыҡҡа килә. Тик Кавендиш флогистон теорияһы яҡлы булғанға, дөрөҫ һығымта яһай алмай. Француз химигы Антуан Лавуазье инженер Ж. Менье менән берлектә махсус газометрҙар ҡулланып һыу синтезлай. Һуңынан һыуҙы ҡыҙҙырылған тимер өҫтөндә тарҡаталар. Шулай итеп, «яныусан газ» һыу составында бар һәм уны һыуҙан алып була, тип билдәләйҙәр.
Исеменең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Лавуазье водородҡа hydrogène (бор. грек. ὕδwp — «һыу» һәм Yevvάw — «тыуҙырыу») исемен бирә. «Водород» исемен 1824 йылда М. Ф. Соловьев тәҡдим итә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Йыһанда[үҙгәртергә]
Йыһанда иң таралған элемент — водород. Уның өлөшөнә бөтә атомдарҙың 92 %-ы тура килә (8% гелий атомдары, ҡалған элеметтарҙың өлөшө 0,1%-тан аҙыраҡ). Шулай итеп, водород — йондоҙҙарҙың һәм йондоҙ-ара газдың төп өлөшө. Йондоҙ температураһы шарттарында (мәҫәлән, Ҡояшта температура ~ 6000 °C) водород плазма хәлендә, йондоҙ арауығында ҙурлығы, тығыҙлығы, температураһы төрлө булған айырым атом, молекулалар болото хәлендә осрай.
Ер ҡабығында һәм организмдарҙа[үҙгәртергә]
Ер ҡабығында водород 1% самаһы, таралыуы буйынса 10-сы урында. Әммә организмда водородтың мөһимлеге масса өлөшө буйынса түгел, ә атом иҫәбе буйынса билдәләнә. Атом иҫәбе буйынса организмда водород өлөшө 17% (~ 52 % тәшкил иткән кислородтан ҡалышып икенсе урында). Ерҙәге барлыҡ водород ҡатнашмалар хәлендә (ябай матдә хәлендә 0,00005 % күләм).
Алыу[үҙгәртергә]
Сәнәғәттә водородты тәбиғи газ менән һыуҙан алалар. Был реакция юғары температурала үткәрелә. СН4 + 2Н2O = CO2↑ + 4Н2 −165 кДж
Сәнәғәттә[үҙгәртергә]
1.Тоҙ эретмәләренән электролиз:
2. 1000 °C-та ҡыҙҙырылған кокс өҫтөнән һыу парҙарын үткәреп:
3.Тәбиғи газдан: Һыу пары менән конверсия:
4. Нефть эшкәртеүҙә углеворородтарҙың крекинг и риформинг процесында.
Лабораторияла[үҙгәртергә]
1.Кислотаның металға тәҫьир итеүе. Был тәжрибәне шыйығайтылған тoҙ кислотаһы һәм цинк менән үткәрәләр:
2.Кальцийҙың һыуға тәҫьир итеүе:
3. Гидридтарҙы гидролизлау:
4.Һелтеләрҙең цинк менән алюминға тәҫьир итеүе:
5.Электролиза ярҙамында. Һелте һәм кислоталарҙың һыу эремәләрен электролизлағанда катодта водород бүленеп сыға. Миҫал:
- 2H3O+ + 2e− → H2↑ + 2H2O
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Водород молекулаһы ике атомдан тора Н2. Ғәҙәти шарттарҙа — төҫө, еҫе, тәме булмаған газ. Тығыҙлығы — 0,08987 г/л (н.ш.), ҡайнау температураһы — −252,76 °C, сағыштырмаса яныу йылылығы — 120.9×106 Дж/кг, һыуҙа аҙ эреүсән — 18,8 мл/л. Водород металдарҙа (Ni, Pt, Pd и һ.б.) эреүсән, 1 күләм палладийҙа 850 күләм водород эрей. Шыйыҡ хәлдә водород бик тар температура арауығында (−252,76 — −259,2 °C) була. Еңел, төҫһөҙ, ағыусан шыйыҡлыҡ. Тығыҙлығы (−253 °C) — 0,0708 г/см³ , үҙлелеге (вязкость) (−253 °C) — 13,8 спуаз. Ҡаты водород ( −262 °C) — ҡарға оҡшаған масса, иреү температураһы — −259,2 °C, тығыҙлығы — 0,0807 г/см³. Юғары баҫым аҫтында металл хәленә күсә.
Химик үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Водород молекулаһы Н2 ныҡлы, реакцияға инеү өсөн күп энергия сарыф итергә кәрәк:
- Н2 = 2Н − 432 кДж
Шуға күрә ғәҙәти шарттарҙа водород бик әүҙем металдар менән тәҫьир итә, мәҫәлән, кальций менән кальций гидриды барлыҡҡа килтерә.
һәм металл булмағандарҙан тик фтор менән фтороводород барлыҡҡа килтерә:
Күпселек металл һәм металл булмағандар менән юғары температурала һәм башҡа төрлө тәҫьир иткәндә, мәҫәлән, яҡтыртҡанда тәҫьир итешә:
Ҡайһы бер оксидтарҙың кислородын «тартып ала»:
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында ҡайтарыу үҙенсәлеге.
галогендар менән галогеноводород барлыҡҡа килә:
Ҡором менән көслө йылытҡанда:
Һелтеле һәм һелтеле ер металдары менән тәҫьир итешеү[үҙгәртергә]
Әүҙем металдар менән гидрид барлыҡҡа килтерә:
Гидридтар — тоҙға оҡшаған, еңел гидролизға бирелеүсе матдәләр:
Метал оксидтары менән тәҫьир итешеүе (ҡағиҙә булараҡ, d-элементтар)[үҙгәртергә]
Оксидтар металдарға тиклем ҡайтарыла:
Органик ҡушылмаларҙы гидрирлау[үҙгәртергә]
Органик синтезда молекуляр водород органик ҡушылмаларҙы ҡайтарыу өсөн киң ҡулланыла. Был реакциялар «гидрир реакциялары» (реакции гидрирования) тип атала. Был реакцияларҙы катализатор ярҙамында юғары температура һәм баҫымда үткәрәләр. Каталик гидрир реакцияларында туйындырылмаған углеводородтарҙан туйындырылған углеводород барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, алкен и алкиндан алкан барлыҡҡа килә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Водород — Йыһанда иң таралған элемент (йыһандағы бөтә элементтарҙың 90%)[1].
- Водород — еңел газ. 1 литр водород ауырлығы 0,08988 грамм [1].
- Хорват телендә водород Vodik тип атала. Был исемде филолог Богослав Шулек биргән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Календарь
Календа́рь, Тәҡүим, Көнтеҙмә (лат. calendarium — бурыс китабы: Боронғо Римда бурыслылар ай башында календ түләгән) — күк есемдәренең периодик хәрәкәтенә нигеҙләнгән ваҡытты (тәүлектәрҙе, аҙналарҙы, айҙарҙы, йылдарҙы, быуаттарҙы) иҫәпләү системаһы.
Миҙгелдәр, ай фазалары, көн менән төндөң билдәле бер тәртиптә сиратлашыуы боронғо заманда уҡ ваҡыт хисабын алып барыу ихтияжын тыуҙырған. Кешеләр, тәбиғәт күренештәрен күҙәтеп хужалыҡ итеү әһәмиәте арта барған һайын, һәр мәҙәниәттең үҙенә генә хас ваҡыт үлсәү системаһы барлыҡҡа килән. Бер урында Ай фазаһына ҡарап йөрөһәләр, икенсе урында Ай-Ҡояш фазаһына ҡарап йәшәйҙәр, өсөнсө урында тик Ҡояш фазаһына ҡарап йәшәйҙәр. Ғүмер үткән һайын, календарҙар камиллаша барған, камил булмағандары ҡулланыштан төшөп ҡалған, үҙгәртелгән. Камил булғандары башҡа илдәргә лә таралған.
Беҙҙең эраға тиклем йыл иҫәбен «донъя яралған көндән башлап» иҫәпләгәндәр. Йәһүдтәр йыл иҫәпләүҙә б.э.т. 3761 йылдан, Александрия хронологияһы б.э.т. 5493 йылдың 25 майынан, Боронғо Римлылар Рим нигеҙләнгән б.э.т. 753 йылдан башлап һанаған. Парфия, Вифилия, Селевкия кешелере яңы батша тәхеткә ултырған көндән, Мысырҙа һәр яңы династиянан башлаған.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григорий стиле), «миләди» йыл иҫәбен» файҙаланһалар ҙа һижрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап ваҡыт иҫәбен алып барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән.
Шулай итеп, һәр яңы дин үҙ календарын булдыра. Мәҫәлән, боронғо славян календары буйынса донъя яралғандан алып 7518 йыл булһа, Ислам динендә — 1430 һижрә йылы, Будда буйынса Нирвана эраһының 2549 йылы, Бахай календарында ни бары — 163 йыл. Йыл иҫәбен бер системанан икенсе системаға күсереү ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Йыл иҫәбен б.э.т. 45 йылдың 1 ғинуарҙан иҫәпләүҙе Римда Юлий Цезарь башлап ебәрә. Был тарихҡа Юлиан стиле булып кереп ҡала. 325 йылда Юлиан календарын Византия ҡабул итә. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 көн бар тип иҫәпләнгән. Йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта был дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан стиле булып кереп ҡала.


text:
Һуғарыу
Һуғарыу — тупраҡтың уңдырышлылығын күтәреү өсөн, дымлылыҡ етешмәгән баҫыуҙарға һыу һибеү. Һуғарыу мелиорацияның бер төрө булып тора. Һуғарыу үҫемлек тамырҙарын һыу менән тәьмин итә, ер өҫтөнөң дымлылығын арттыра һәм температураһын түбәнәйтә.
Һуғарыу ысулдары[үҙгәртергә]
- ыҙан буйлап һуғарыу каналындағы һыуҙы насос ярҙамында һибеү;
- махсус һалынған торбаларҙан һыу һибеү;
- аэрозоль һуғарыу — ер өҫтөнөң дымлылығын һәм температураһын көйләү өсөн ваҡ ҡына һыу тамсылары менән һуғарыу;
- тупраҡ аҫтынан һуғарыу — һыуҙы үҫемлектәрҙең тамыр ҡатламына биреп һуғарыу;
- лиманлы һуғарыу — яҙғы ағын һыу менән бер мәртәбә үткәреле торған һуғарыу;
- яһалма ямғыр яуҙырыу — үҙйөрөшлө һәм үҙйөрөшһөҙ системалар ярҙамында уратып һәм фонтан рәүешендә һыу һибеү.
Тирә-яҡ мөхиткә тиҫкәре эҙемтәләре[үҙгәртергә]
- иррагацион эрозия (ер өҫтөнөң йыуылыуы);
- тупраҡта агроиррагацион культура тупланыу;
- тапраҡ татырланыуы;
- грунт һәм тупраҡтың һаҙланыуы;
- ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарының бысраныуы;
- йылғалар һайығайыуы;
- урындағы рельефтың баҫылыуы.
Һуғарыу өсөн ер аҫты минераль грунт һыуҙарын файҙаланыу тупраҡтың татырланыуына килтерә. Шулай уҡ минераль ашламалар ҡулланыу тупрактың татырланыуына килтерә.


text:
Әл-Ихлас сүрәһе
Әл-Ихлас сүрәһе (ғәр. سورة الإخلاص, Ихласлыҡ),шулай уҡ Сүрә Әл-тәүхид (ғәр. سورة التوحيد, Monotheism), — Ҡөрьәндең 112-се сүрәһе. Ислам ғалимдары әйтеүенсә, әл-Ихлас сүрәһе Мәккәлә иңгән. Сүрә 4 аяттан тора.
Риүәйәте: Бер көндө ҡөрәйеш мөшриктәре Мөхәммәт ғ.с. янына килеп: "Беҙгә үҙеңдең Аллаһыңды тасуирла", - тигәндәр. Аллаһы тәғәләнән ошо аяттар килгән
Йөкмәткеһе
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
- قُلۡ هُوَ اللّٰہُ اَحَدٌ
- اَللّٰہُ الصَّمَدُ
- لَمۡ یَلِدۡۙ وَ لَمۡ یُوۡلَدۡ
- وَ لَمۡ یَکُنۡ لَّہٗ کُفُوًا اَحَدٌ
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
Биссмилләәһи-ррахмәәни-ррахиим
1 Ҡуль һүүә-ллаһу әхәд
2 Аллаһу-ссамәд'
3 Ләм йәлид үә ләм йүүләд
4 Үә ләм йәкүл-ләһү күфүүән әхәд
Мәғәнәһе[үҙгәртергә]
112. Ихласлыҡ
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Әйт: «Ул — бер яңғыҙ булыусы Аллаһ,
2. Аллаһ -мәңгелек,
3. Ул тыуҙырманы һәм тыуҙырылманы,
4. һәм бер кем дә Уға тиңдәш булманы!»
Әл- Ихлас сүрәһе тураһында риүәйәт[үҙгәртергә]
Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм бер саҡ Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһәне үҙ янына саҡырып алған да:
- И Ғәйшәм! Дүрт нәмәне эшләмәйсә йоҡларға ятма: 1 – Ҡөрьәнде тотош уҡып сыҡмай тороп; 2 – минең ризалығымды һәм миңә тиклемге һәммә пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алмай тороп; 3 – иман килтереүселәрҙең ҡәнәғәтлегенә ирешмәй тороп; 4 – хаж ҡылмай тороп.
- Атам-әсәм менән ант итәм, шул ҡыҫҡа ғына арала быны эшләп өлгөрә алмаясаҡмын, - тип аптырай ҡатын.
- Шунан да еңеле юҡ, - тип көлөмһөрәй Рәсүлебеҙ. - Өс тапҡыр “Әл-Ихлас” һәм бер тапҡыр “Фәтиха” сүрәһен уҡып, һин тотош Ҡөрьәнде уҡып сыҡҡандай булырһың. Салауат әйтеүең менән минең һәм миңә тиклемге пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алырһың. Иман килтереүселәрҙең һәммәһенең гонаһтарын ярлыҡауын Алланан һорап, уларҙың ҡәнәғәтлегенә ирешерһең. “Сүбханаллаһи үәл-хәмдүлилләһи үә лә иләһә иллалаһу үәхдәһү лә шәрикә ләһү, ләһүл-мүлкү үә ләһүл-хәмдү үә һүүә ғәлә күлли шәйин ҡадир” кәлимәһен әйтеп, хаж ҡылғандай булырһың.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- СУРА 112. OЧИЩEHИE (BEPЫ)
- 112 сура (Аль-Ихлас) на арабском и в 7-ми переводах на русский язык
- Сура 112 АЛЬ-ИХЛАС в Исламской энциклопедии
- Слушать Суру 112 АЛЬ-ИХЛАС в wav формате
Ҡулланылған әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Мәмерйә
Мәмерйә — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ. Мәмейәнән ер өҫтөнә бер йәки бер-нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе спелеология исемендәге фән тармағы өйрәнә.
Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин:
- Карст мәмерйәләре — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының (бурташ, мәрмәр, моломит, аҡбур) һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Тектоник мәмерйәләр — ер ҡабығың һыныуы, ярылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Эрозия мәмерйәләре — һыуҙа эремәй торған тау тоҡомдарының механик йыуылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Боҙ мәмерйәләре — боҙлоҡ эреү сәбәпле хасил була.
- Вулкан мәмерйәләре — һүнгән вулкан кратерында барлыҡҡа килә.
Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре.
Башҡортостандағы мәмейәләр тураһында:


text:
Алфавит
Алфавит(грек. alphabtos, грек алфавитының беренсе - альфа һәм бета хәрефтәренән), — билдәләр стандартлы йыйылмаһы нигеҙҙән яҙма формаһы, телдең өндәрен билдәләү өсөн ҡабул ителгән һәм билдәле бер тәртиптә урынлаштырылған тамғалар системаһы. Алфавитта айырым билдәләр — хәрефтәр — фонмалар аңлатылар, әммә мәғәнәләш ярашлылығы тауыш ↔ хәреф һирәк күҙәте.
Алфави́т яҙыу системаһында хәрефтәрҙең, ижек билдәләренең һ.б. графемаларҙың билдәле бер эҙлеклелектә урынлашҡан йыйылмаһы. Алфавитҡа төҙөү тәртибе Көнбайыш семит халыҡтарында (Төньяк Сүрия) Б.Э.Т. 3 мең йыллыҡ урталарында барлыҡҡа килә. Боронғо китап күсереүселәр алфавитты шумер телендә яҙыу өсөн ҡулланылған шына яҙыунан алынған ижек билдәләрен классификациялаү нигеҙендә төҙөгәндәр. Шына һәм мысыр яҙыуы ҡулланыу тәжрибәһе һуҙынҡылар менән сиратлашҡан тартыҡларҙы белдереүсе билдәләре (хәрефтәр) булған беренсе төр консонант-ижек яҙыуы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. Хәҙерге хәрефле йә иһә ижекле алфавиттарҙың күпселеге, арамей (йәһүд, ғәрәп), грек (латин, әрмән, славян-кириллица) алфавиттары аша Финикия алфавитынан барлыҡҡа килгән.
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Башҡорттар хәрефле яҙма ҡабул ителгәнгә тиклем ырыу тамғаларын файҙалана, уларға боронғо төрки рун яҙмаһы билдәле була. Ислам динен ҡабул итеү менән, ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлайҙар. Иҫке төрки телендә ғәрәп графикаһы менән яҙылған тарихи ҡомартҡылар — шәжәрәләр, тарихи документтар, әҙәби әҫәрҙәр—14—15 бб. Алып һаҡлана. 1924 йылда ғәрәп графикаһы нигеҙендә 33 хәрефтән торған алфавит раҫлана. 1928 йылда башҡорт теле фонетикаһына нығыраҡ тап килгән латинал фавиты нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. Урыҫ графикаһы (Кириллица) нигеҙендә төҙөлгән, башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен билдәләү өсөн өҫтәлмә 9 хәрефе (ғ, ҙ, ҡ, ң, ө, ҫ, ү, һ, ә) булған хәҙерге башкорт алфавиты 1940 йылдан алып ҡулланыла һәм 42 хәрефтән тора.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гамкрелидзе Т. В. Происхождение и типология алфавитной системы письма // Вопросы языкознания. 1988. № 5-6.
- Лундин А. Г. О происхождении алфавита // Вестник древней истории. 1982. № 2.


text:
Боронғо Греция
Боронғо Греция (Эллада; грек телендә Apxaίa Eλλάδa) – историографияла ҡабул ителгән Балкан ярымутрауы, Эгей диңгеҙе утрауҙарында, Фракия ярында урынлашҡан тәүге осор синфи йәмғиәттәренең уртаҡ исеме.
Боронғо Грецияның башланғыс дәүерендә был биләмәләрҙең этник төҙөлөшө төрлө була: пеласгалар, лелегалар һәм башҡалар, һуныраҡ уларҙы протогрек ҡәбиләләре – ахеецтар (ахеялылар) һәм иониецтар (ионикалылар) – ассимиляциялаштырылған. Беренсе ахеялыларҙың тәүге осор синфи дәүләттәре (Кносс, Фест, Микена, Тиринф, Пилос, Афина һ. б.) б. э. т. II мең йыл башында уҡ барлыҡҡа килгән.


text:
Латин Америкаһы
Латин Америкаһы — америка илдәренең һәм ерҙәренең дөйөм атамаһы, роман телдәренән һәм (латин теленән барлыҡҡа килгән) рәсми телдәр булып ҡулланыла. Иң йыш ҡулланылған телдәр - испан һәм португал телдәре.
Шулай уҡ икенсе термин Ибер-Америка, ибер-роман телдәрҙә аралашҡан илдәрҙе аңлата.
Латин Америкаға испанса һөйләшкән Америка илдәр Мексиканан башлап төньяҡта Аргентинаға тиклем көньяҡта һәм шулай уҡ испанса аралашҡан Кариб бассейндағы илдәр (Куба, Доминикан Республикаһы, Пуэрто-Рико). Португал телдә аралашҡан Бразилияны һәр ваҡыт шул илдәр араһына инә. Франк телле илдәр: Гаити, Сен-Мартен и Франк Гвианаһы шул илдәр араһына йыш ҡына керәләр. Ләкин франктелле Квебек бер касан Латин Америкаға индермәйҙәр. Инглиз телдә аралашҡан Америка илдёре (Ямайка, Барбадос, Багамы, Белиз, Гайана һ.б.) Латин Америаға индермәйҙәр.
Ин оҙон тауҙар системаһы Ерҙә Латин Америкала урынлашҡан, шуларҙы Анды тип атайҙар, бында ла ин өлкән Ерҙә ғәмәлдәге булған вулканы Котопахи тип атыла.
Был төбәктен фаунаһы үҙеңселәкле, бер ҡайҙа табып булмай шундай йәнлектәрҙе: лама гуанако, ялҡаусы йәки америка страустары. Шул уҡ ваҡытта Латин Америкаһының йәнлек донъяһы Африканыңа һәм Австралияныңа оҡшаш.
Эҫе климат Латин Америкала ҙур өлөшөндә тарҡалған, урта температураһы 20°С. Анды тау битендә ямғыр туҡтамайса йыл әйләнәһендә яуһа, Перу һәм Чили араһында бер тамсы ла йыл буйы төшмәгән урындар бар.


text:
Асыу тәлгәштәре
Асыу тәлгәштәре (ингл. The Grapes of Wrath) — Джон Стейнбек тарафынан яҙылып, 1939 йылда баҫтырып сығарылған роман, 1940 йылда Пулитцер премияһына һәм 1962 йылда Нобель премияһына лайыҡ була. Романда Бөйөк депрессия осоро сағыла, Оклахома штатындағы өйҙәренән ҡоролоҡ, иҡтисади ауырлыҡтар һәм финанс һәм ауыл хужалығындағы үҙгәрештәр арҡаһында сығып киткән ярлы крәҫтиән ғаиләһе — Джоудтар тураһында бәйән ителә. Саң ҡаҙаны тип аталған көслө саңлы дауылдар теҙмәһенән һуң сараһыҙ хәлдән Джоудтар Калифорнияға табан юллана. Меңләгән башҡа «Оки»лар менән ҡуша улар ҙа бында эш эҙләй, йәшәр урын, өмөтлө киләсәккә ынтыла.
Роман АҠШ-тың күп уҡыу йорттарында уҡыу программаһына керетелгән, 1940 йылда ул урыҫ теленә тәржемә ителгән.
Йөкмәткеһе
Сюжеты[үҙгәртергә]
Роман Том Джоудтың Мак-Алестер төрмәһенән билдәләнгән ваҡыттан алда иреккә сығыуынан башлана. Оклахомалағы Саллисо ҡалаһы янындағы өйөнә ҡайтышлай, ул элекке дин таратыусы Джим Кейсины осрата, һәм улар артабан бергә китәләр. Бала сағы үткән фермаһының өйөн Том ташландыҡ хәлдә күреп, аптырашта ҡала. Уларға күршеләре Мьюли Грейвс тап була һәм ул ғаиләнең өйҙән китеп, ағалары Джон Джоудтың өйөндә тороуын, шулай уҡ банктарҙың бөтә фермерҙарҙан ерҙәрен тартып алыуын, әммә үҙе был ерҙән китергә баш тартыуын һөйләп бирә. Том һәм Кейси икенсе көн иртә менән Джон ағаларына китә. Бында уның ғаиләһе бар булған мөлкәтен йөк машинаһына тейәп йөрөй; уларҙың бөтә игене Саң ҡаҙанында ҡырыла, һөҙөмтәлә улар банк алдында бурысын түләй алмай, ерһеҙ ҡала. Бөтә Оклахома буйлап таралған, Калифорниялағы уңдырышлы ерҙәр һәм юғары эш хаҡтары тураһында яҙылған реклама ҡағыҙҙарына ышанып, Джоудтар булған аҡсаларын яҡшы тормошҡа өмөт биргән сәйәхәткә һала. Оклахома штатын ҡалдырыу Томдың ваҡытынан алда төрмәнән сығыу шарттарын боҙһа ла, ул тәүәкәлләп, ғаиләһе менән бергә китә, Кейси ҙа ғаиләгә ҡушыла.
66-сы шоссе буйлап улар көнбайышҡа табан юллана, был шоссе иһә шул уҡ вәғәҙә менән ҡыҙыҡтырылған, шул уҡ тарафҡа юл алған башҡа ғаиләләр менән тулған була. Бер ғаилә ялға туҡтағанда, һәр ваҡыт эргәһендә бер нисә башҡа ғаилә туҡтай, юлда үҙ ҡанундары булған лагерҙар барлыҡҡа килә. Калифорнияға яҡынлашҡан һайын, унан кире ҡайтып барған кешеләр йышыраҡ осрай. Улар Калифорнияла эш етмәүен, эшләгәндәргә лә бик аҙ түләгәндәрен, хатта ашарға лә етмәүен һөйләйҙәр. Әммә Джоудтар рекламала тасуирланған ил шулай ҙа барлығына өмөтөн һүндермәй. Сәйәхәт башында уҡ олаталары үлеп китә һәм юл буйында ерләнә. Калифорнияға инмәҫ элек өләсәләре лә үлеп китә. Томдың ағаһы Ной, һуңынан Джоудтың ауырлы ҡыҙы Роза Саронаның ире Конни ғаиләнән бүленеп ҡала, ҡалған ғаилә ағзалары әсәләре етәкселеге аҫтында, башҡа барыр урындары юҡлығы һәм юлды артабан дауам итергә кәрәклеген аңлап, сәйәхәтен дауам итә.
Килеп еткәс, эш эҙләүселәрҙең артыҡ күплеге һәм эшселәрҙең хоҡуҡтары тупаҫ боҙолоуы, эре фермерҙар килешеп эш итеүе, ә ваҡ фермерҙар хаҡтарҙың ҡырҡа төшөүенән зыян күреүе арҡаһында ғаилә йәшәү өсөн кәрәкле минимум табырға тырышып, аслы-туҡлы көн итә. Һыу, йыуыныу урындары менән тәьмин ителгән, таҙа хөкүмәт лагерына урынлашҡас, киләсәккә өмөт осҡондары ҡабына. Был лагерҙарҙа ысынлап та яҡшы шарттар, хатта күскенселәрҙе туҡтауһыҙ эҙәрлекләгән Калифорния идаралығы вәкилдәренә бында инеү тыйыла, әммә яҡын-тирәлә эш юҡлыҡтан, Джоудтар хөкүмәт лагерынан китергә мәжбүр була.
Ялланыусыларҙы экспулатациялауға яуап итеп, ҡайһы бер кешеләр, шулар араһында таныҡлаусы менән низағтан һуң төрмәгә ултырырға мәжбүр булған Кейси, эшселәрҙе союздарға берләштерергә тырыша. Джоудтар иһә Кейси менән эшселәр төркөмө забастовка башлаған шафталы (персик) баҡсаһына штрейкбрехер булып эшкә керә. Көнө буйы бөтә ғаилә менән баҡсала эшләүҙән һуң алынған аҡса киске ашҡа саҡ етә. Том Джоуд Кейсины осратып һөйләшә, уны үлтергән саҡтарында шаһит була һәм уға ҡул күтәреүсене үҙе үлтерә, үҙе лә йәрәхәт ала. Икенсе көн полиция йөҙө яраланған үлтереүсене лагерь буйлап эҙләй. Забастовка туҡтатылғас, эш хаҡы ике тапҡыр төшә, шулай ҙа аслыҡтан йонсоған халыҡ баҡсалағы һәр уңыш өсөн хатта һуғышырға әҙер.
Артабан ғаилә мамыҡ фермаһына урынлаша, бында ҡасҡынға әйләнгән Том әсәһенә уңыштар теләп, үҙенең ҡайҙа барһа ла, иҙелеүселәрҙе яҡлаясағын вәғәҙә итеп, ғаиләһенән айырыла. Ямғырҙар мәле башлана, мамыҡ йыйыуҙан һуң яҙға тиклем эш юҡ. Ямғыр ваҡытында йылға ярҙарынан сығып, эшселәр йәшәгән вагондарҙы баҫа башлай. Был ваҡытта Роза Саронаның балаһы үле тыуа. Ғаилә һыу баҫмаған юғарыраҡ урынға китә һәм юл буйындағы һарайға табан юллана. Һарай эсендә — аслыҡтан көсһөҙләнгән ир менән улы, Роза Сарона ирҙе үҙ һөтө менән үлемдән ҡотҡара.
Төп персонаждар[үҙгәртергә]
- Том Джоуд — романдың төп геройы. Джоудтарҙың ғаиләһендә икенсе ул.
- Әсәй — булдыҡлы һәм етеҙ ҡатын, ғаиләне бергә тоторға тырыша.
- Атай — исеме шулай уҡ Том, 50 йәштәрҙә. Эшлекле крәҫтиән һәм ғәилә йәнле кеше, үҙенең ғаилә башлығы урынын ҡатынына тапшыра.
- Джон Джоуд — өлкән Том Джоудтың ағаһы, 50-60 йәштәр тирәһендә, үҙен йәш ҡатынының үлемендә ғәйепле һанай. Ғәйеп тойғоһон эске һәм ҡатындар менән баҫырға тырыша, гонаһынан арыныр өсөн, ураған һайын балаларҙы тәм-том менән һыйлай.
- Джим Кейси — ышанысын юғалтҡан элекке дин таратыусы, романдың аҙағына эшселәрҙең хоҡуҡтарын боҙоуға ҡаршы забастовканы етәкләй.
- Эл Джоуд — Джоудтарҙың өсөнсө улы, 16 йәштәрҙә, машиналар һәм ҡыҙҙар менән ҡыҙыҡһына, ағаһы Томды хөрмәт итә, роман аҙағына үҙ юлын эҙләй башлай.
- Роза Сарона Джоуд Риверс — Джоудтарҙың 16-17 йәштәрҙәге хыялый ҡыҙҙары, роман барышында үҫешә һәм еткән ҡатынға әйләнә. Роман башында йөклө, балаһы насар туҡланыуҙан үле тыуа. Уның роман аҙағында аслыҡтан көсһөҙләнгән иргә ярҙам итеүе — тормоштоң дауам итеүе символы.
- Конни Риверс — Роза Саронаның ире, роман башында 19 йәштә. Йәш һәм бер ҡатлы егетте никахтан һуңғы яуаплылыҡ тетрәтә, һәм Калифорнияға китеп барған саҡта ул кәләшен ташлап китә.
- Ной Джоуд — Джоудтарҙың өлкән улы, тыуған сағында уҡ йәрәхәтләнеп, «сәйер» була. Ул беренсе булып ғаиләнән айырылып, Колорадо йылғаһы буйында балыҡсылыҡ итеп көн күреүҙе һайлай.
- Олатай — Томдың олатаһы Уильям Джеймс Джоуд, ул Оклахоманан китеүҙән баш тарта. Уны тыныслындырғыс дарыу ярҙамында йоҡлатып алып китәләр, әммә ҡарт юлдағы беренсе төндә үк йән бирә.
- Өләсәй — динле әбей, иренең үлеменән һуң оҙаҡ тормай, ул да үлеп китә.
- Руфь Джоуд — 12 йәштәрҙәге ҡыҙҙары.
- Уинфилд — 10 йәштәрҙәге кинйә малай, Руфь менән бик яҡындар.
Яҙылыу тарихы[үҙгәртергә]
1936 йылдың йәйен Стейнбек Калифорнияның ялланып эшләүселәре араһында үткәрә, лагерҙар һәм гувервилдәр буйлап йөрөй, забастовкалар шаһиты була. Һөҙөмтәлә Калифорнияның ауыл хужалығы индустрияһында эшләүсе күскенселәре тураһында мәҡәләләр шәлкеме яҙыла. Мәҡәләләр дөйөм «Уңыш йыйыу сиғандары» («The Harvest Gypsies») исеме аҫтында «San Francisco News» гәзитендә 1936 йылдың октябрендә баҫыла. Эшселәр менән аралашҡан ваҡыт эсендә күргәндәре һәм ишеткәндәре яҙыусыға шул тиклем тәрән тәьҫир итә, һәм ул был турала әҙәби китап яҙырға ниәтләй.
Романдың исеме[үҙгәртергә]
Романға исемде ҡатыны Кэрол тәҡдим итә, «асыу тәлгәштәре» фразаһы «Республиканың хәрби гимны» («The Battle Hymn of the Republic») патриотик йырынан алынған. Йыр иһә үҙ сиратында Тәүраттың Апокалипсисына һылтана:
Был фраза шулай уҡ романдың аҙыҡты хаҡтар юғары кимәлдә ҡалһын өсөн аңлы рәүештә юҡ итеү һүрәтләнгән 25-се бүлегендә осрай:
Тәнҡит[үҙгәртергә]
Китап хайран ҡалдырырлыҡ ҙур уңышҡа өлгәшә — уның тиражы 14 миллион экземплярға етә. Роман «милли ваҡиға масштабындағы күренеш» була. Ул «халыҡ тарафынан асыҡ тыйыла һәм яндырыла, уның турала милли радио селтәрҙәрендә фекер алышына, әммә барыһынан да бигерәк, ул уҡыла.» [1] Стейнбектың күп замандаштары романды ҡабул итмәй, ҡайһы берҙәр хатта уны «яла яғыу», «тупаҫлыҡ» һәм «әхлаҡһыҙлыҡ» өcөн тыйырға тырыша, ҡалаларҙа әҫәр китапханаларҙан алып ташлана. Тәнҡит айырыуса ныҡ Калифорнияның фермерҙар ассоциацияһынан яуа, улар китапты «алдаҡ менән тулы» булыуында һәм «коммунистик пропаганда» алып барыуында ғәйепләй. [2]
Артабанғы йылдарҙа китапҡа ҡарата ыңғай баһалар һаны арта бара. Гәзиттәр һам журналдар дәүләт эшмәкәрҙәренең, социологтарҙың Стейнбек тарафынан китапта килтерелгән факттарҙың дөрөҫлөгөн тулыһынса раҫлаған дәлилдәрен баҫтырып сығара башлай. 1940 йылда Стейнбек китап өсөн АҠШ-тағы иң юғары премияларҙың береһе — Пулитцер премияһын яулай.
1962 йылда Нобель премияһы комитеты «Асыу тәлгәштәре»н «оло хеҙмәт» тип атай һәм ул Стейнббекка Әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһын биреү өсөн төп сәбәптәрҙең береһе була. [3]
«Time» журналы романды «Time журналының 1923 йылдан 2005 йылға тиклемге 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә керетә. [4]
1998 йылда Modern Library нәшриәте «Асыу тәлгәштәре»н үҙенең «20-се быуаттың 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә унынсы итеп керетә.
Әҫәр сәхнәлә һәм экрандарҙа[үҙгәртергә]
1940 йылда режиссер Джон Форд роман буйынса фильм төшөрә. Әммә фильмдың аҙағы әҫәрҙекенән ныҡ айырыла — Голливуд ҡанундарына ярашлы, фильм «хэппи-энд» менән тамамлана, китапта иһә геройҙарҙың артабынғы яҙмышы өмөтһөҙ һәм трагик.
Чикаголағы «Дала бүреһе» театр компанияһы («Steppenwolf Theatre Company») китап нигеҙендә тамаша әҙерләй, сценарийы яҙыусы, режиссер Фрэнк Галати тарафынан яҙыла, Гэри Синиз 1990 йылда Том Джоуд роле менән тәү башлап Бродвей сәхнәһендә сығыш яһай. [5]
«Minnesota Opera» театры һәм «Utah Symphony and Opera» театры берлектә романға нигеҙләнгән опера әҙерләй, көйөн композитор Рикки Иен Гордон, һүҙҙәрен Майкл Кори яҙа. Операның премьераһы 2007 йылдың февралендә була. [6]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Lisca, Peter (1958). The Wide World of John Steinbeck. Brunswick, NJ: Rutgers University Press
- ↑ Cordyack, Brian 20th-Century American Bestsellers: John Steinbeck, The Grapes of Wrath. Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois, Urbana-Champaign.
- ↑ Osterling, Anders Nobel Prize in Literature 1962 - Presentation Speech.
- ↑ All Time 100 Novels, Time.
- ↑ Internet Broadway Database: The Grapes of Wrath Production Credits
- ↑ Michael Anthony, «'Grapes' is a sweet, juicy production», Minneapolis Star Tribune, 2/12/2007
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Gregory, James N. "Dust Bowl Legacies: the Okie Impact on California, 1939-1989". California History 1989 68(3): 74-85. ISSN 0162-2897
- Saxton, Alexander. "In Dubious Battle: Looking Backward". Pacific Historical Review 2004 73(2): 249-262. ISSN 0030-8684 Fulltext: online at Swetswise, Ingenta, Ebsco
- Sobchack, Vivian C. "The Grapes of Wrath (1940): Thematic Emphasis Through Visual Style". American Quarterly 1979 31(5): 596-615. ISSN 0003-0678 Fulltext: in Jstor.
- Windschuttle, Keith. "Steinbeck's Myth of the Okies". The New Criterion, Vol. 20, No. 10, June 2002.
- Zirakzadeh, Cyrus Ernesto. "John Steinbeck on the Political Capacities of Everyday Folk: Moms, Reds, and Ma Joad's Revolt". Polity 2004 36(4): 595-618. ISSN 0032-3497
- Екатерина Стеценко, "Роман Джона Стейнбека "Гроздья гнева""
- Лауреаты Нобелевской премии — Джон Стейнбек
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Асыу тәлгәштәре» романы(инг.)
- Романдың урыҫ теленә тәржемәһе(урыҫ.)
- Романдың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе(урыҫ.)


text:
Йылҡы малы төҫтәре
Йылҡы малы төҫтәре — йылҡы малының йөнө, тиреһе төҫө һәм төҫсәләре. Ала таптар булыуы буйынса, шулай уҡ таптарҙың төрлө урында булыуы менән айырыла.
Аҡ төҫтәр[үҙгәртергә]
Аҡ. Был атаманы башҡорттар йылҡыға ҡарата ғәҙәттә бик ҡулланып бармай, уны «буҙ» йәки «күк» менән алмаштыра, был һүҙҙәрҙе «аҡ»ҡа ҡушымта итә. Шуға ла йырҙарыбыҙҙа «аҡ ат» билдәләмәһе ҡулланылмай.
Аҡбуҙ (светлосивый). Аҡҡа күгелйем тѳҫ ингәнлектән бирелгән атама. Аҡбуҙ, ғѳмүмән, сихри, тылсымлы ат исеме булараҡ, эпик әҫәрҙәрҙҙә йыш осрай. Был тѳҫтәге атты башҡорт бик ярата, күп кенә йырҙарында телгә ала.
Аҡбуҙ ғына атым, ай, юрғалар,
Аяҡтары таймай, атламай. («Иргә нужа»).
Аҡбуҙ атым менеп, бурҙай алып,
Сығып киттем яңғыҙ һунарға. («Аҡбуҙ менеп»).
Аҡкүк. Аҡҡа күк тѳҫ күберәк ҡатнашҡан, ләкин аҡ ѳҫтѳнлѳк итә. Бындай аттарҙы буҙ тип тә булмай. Салауат Юлаевҡа арналған бихисап йырҙарҙың береһенән миҫал:
Аҡкүк атын батыр йүгәнләйЯуға китер мәле еткәндә.
Ала (пегий). Был да аҡ тѳҫтѳң модификацияһы, йәғни ѳҫтѳнлѳклѳ аҡ тѳҫ менән бүтән тѳҫтәр аралашҡан була. Шуныһы: аралашыусы тѳҫтәр сикле. Күк ала, ҡола ала, ҡара ала, сик ала, ҡыҙыл ала була. Буҙ ала булмай, сѳнки аҡ менән буҙ аҡбуҙҙы бирә. Шулай уҡ аҡ менән туры тѳҫ ҡатнашһа, ундай аттарҙы бүртә тип йѳрѳтәләр.
Ерән-һары төҫтәр[үҙгәртергә]
Ерән (рыжий). Был—иң популяр ат тѳҫтәренең береһелер, моғайын. Йырҙарҙа йыш ҡабатлана. «Гѳлгизәр»ҙә:
Кѳмѳш кенә эйәр, буҫтау мендәрКилешәлер ерән ҡашҡаға»,
—тип хозурланалар. «Туғанай»ҙа ерән аттың сыҙамлылығына түбәндәгесә һоҡланалар:
Ерәнсәй ҙә атым елә, юртаҠиблаларҙан сыҡҡан буранға.
Ерән тѳҫтѳ аңлатып торорға кәрәкмәйҙер, шулай ҙа билдәләйек: ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары. Ҡыҙыл ѳҫтѳнлѳк итһә, ҡан ерән була.
«Менгән генә атым, һай, ҡан ерән»,
—тиелә «Һалдат» йырында. Сағыу ерән, ҡола ерәндәр була. Ерән аттарҙың ялы, ҡойроғо сал тѳҫтә икән, уларҙы саптар тиҙәр. Башҡортхалҡының «Һанаҡа» йырында шундай юлдар бар:
Аҡъял да ғына саптар, ай, атымды Әпсендәре юҡ тип үк һатмағыҙ.
Башҡорттар атты ныҡ яратып, ҡайһы берҙәренең тѳҫтәренә иркәләү ялғауҙары ҡуша: турысай, кѳрәнсәй, ҡарасай…
Һары, һарысай (соловая). Был тѳҫтәге аттар ҙа бик күркәм. Бал менән сағыштырып, башҡорт былай йырлаған:
Уҫылыҡҡай буйын күп йѳрѳнѳм Һары балауыҙҙай ат менән. («Уҫылы буйы»).
Ҡыҙыл һары, аҡһыл һары, сей һары тѳҫтәгеләргә айыралар йылҡы малдарын, шулай ҙа дѳйѳм атамаһы йышыраҡ ҡулланыла:
Һары атҡайым тотоп мин бәйләнемЙәйрәп үҫкән оҙон сауылға.
Ҡола (буланый).Кәүҙәһе ҡыҙғылт-һары, ҡойроҡ-ялы ҡара ат[1]
Ҡыҙыл, ҡара төҫтәр[үҙгәртергә]
Кѳрән, ҡыҙғылт-ҡара (бурый конь). Йылҡылдап торған кѳрән аттарҙы күҙ алдына килтерер ѳсѳн миләүшә сәскәһенә, ҡыҙҙырылған ҡәһүәгә ҡарағыҙ. Был тѳҫтәге йылҡы малын да тѳҫтәре буйынса айыралар: һары кѳрән, сейә кѳрән, ҡыҙыл кѳрән, ҡара кѳрән. Әлбиттә, тѳп атамаһы менән күберәк йѳрѳй.
Ҡыҙыл ғына күндән йүгән тѳйҙѳм,Килешеп тора кѳрән атыма.
Халыҡтыҡ эстетик зауығы ҡайһылай ҙа аҫыл сағылыш таба ошо бәләкәй генә миҫалда!
Кѳрән атҡайымды бәйләп ҡуйҙымКүл буйҡайҙарына тирәккә,
—тигән юлдар ҙа («Түңәрәк күл») үҙе бер матур картинаны күҙ алдына баҫтыра.
Ҡыҙыл. Ҡан тѳҫѳн берәүгә лә аңлатып тороу кәрәкмәйҙер. Аттарҙа уның да модификациялары бар: ҡара ҡыҙыл, ҡыҙыл һары, сейә ҡыҙыл, ләкин йырҙарҙа күберәк дѳйѳм атамаһында ҡулланыла:
Ҡыҙыл ғына буйы йылҡыһы—Ҡыҙыл ғына микән, күк микән? («Ғүмер»).
Ҡара (вороной). Ай-һай ҙа матур, һоҡландырғыс бит ҡара аттар ҡарап тороуға! Уларҙың йылҡылдап торған тиреләрендә шәмәхә, ҡорос һәм бүтән тѳҫтәр ҙә сағылып китә. Шулай итеп, халыҡ ижадында йылҡы малының барлыҡ тѳҫтәре һәм тѳҫ үҙенсәлектәре үҙ атамалары менән сағылыш тапҡан.
Алмасыбар, ала, сыбар (пегий). Ала сыбар ат төҫө[2]
Туры (гнедой). Ҡараһыу ҡыҙыл, ялы, ҡойроғо ҡара[3]
Бүртә (караковый). Ҡара, туры[4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г.Д.Зайнуллина, 2002)
- ↑ Русско-башкирский терминологический словарь по физическому воспитанию и спорту (Г.Д.Зайнуллина, 2009)
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г.Д.Зайнуллина, 2002)


text:
Юридик шәхес
Юридик шәхес Рәсәй ҡанундары буйынса — милкендә, хужалыҡ ҡарамағында йәки оператив идаралығында айырым мөлкәтенә эйә булған, үҙ бурыстары өсөн был мөлкәт менән яуаплы булған ойошма. Был ойошма үҙ исеменән милек хоҡуҡтарын һәм милеккә ҡарамаған шәхси хоҡуҡтарын алырға һәм ғәмәлғә ашырырға, бурыстарҙы үтәргә, судта дәғүәсе һәм яуап биреүсе була ала. Юридик шәхестәрҙең үҙаллы баланс йәки смета булырға тейеш.
Юридик шәхестәр коммерция ойошмалары һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға бүленәләр.


text:
Йома намаҙы
Йома намаҙы (ғәр.صلاة الجمعة – саләт әл-җумғә) – йома көн төштән һуң уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла. Кешеләр һаны 4 кешенән кәм булмаҫҡа тейеш. Намаҙ аҙан уҡылғандан һуң башлана. 4 рәҡәғәт намаҙҙан һуң, яңынан аҙан уҡыла. Шунан һуң имам йома хөтбәһен уҡый, һәм ҡамәтән һуң, 2 рәҡәғәт фарыз һәм 4 рәҡәғәт сөннәт намаҙ үтәлә һәм дөйөм доға ҡылына.
«Эй иман килтереп ышаныусылар, әгәр йома көн йома намаҙына аҙан әйтелһә, эштәрегеҙҙе һәм сауҙаларығыҙҙы ҡуйып намаҙ уҡырға, вәғаз тыңларға ашығығыҙ. Был эш һеҙҙең өсөн хәйерлелер. Әгәр был эштең файҙаһын белһәгеҙ икән!» (Изге Ҡөръән, 62:9)
Мөхәммәд пәйғәмбәр хәҙисендә был көн тураһында былай тип әйткән: «Йома – көндәрҙең хуҗаһы [башлығы]! Был көн Ураҙа байрам һәм Ҡорбан байрамынан да хәйерлерәктер», һәм шулай уҡ былай тип тә әйткән: «Кем йома намаҙын өс тапҡыр рәттән ҡалдыра – уның йөрәге Раббыһы тарафынан ябыласаҡ».
Йома намаҙы ир-аттар өсөн генә мәжбүри. Ҡатын-ҡыҙҙар, балалар, мосафирҙар, ҡолдар һәм физик яҡтан хәлһеҙҙәргә йома намаҙы мәжбүри түгел. Әгәр ҙә килһәләр, был намаҙ улар өсөн өйлә намаҙы буларак һанала.[Сығанаҡ күрһәтелмәгән 214 көндәр]


text:
Свердловск өлкәһе
Свердло́в өлкәһе — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Урал федераль округына инә. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Төмән, Ҡурған, Силәбе өлкәләре менән сиктәш. Өлөшләтә Тарихи Башҡортостан биләмәләренә инә.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Свердловск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Свердлов өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Свердлов өлкәһе Губернаторы
Свердлов өлкәһе Губернаторы — Свердловск өлкәһе башлығы һәм Свердловск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Свердловск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Свердлов өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Свердловск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Свердловск өлкәһе суд системаһы составында:
- Свердлов өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Свердлов өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Свердловск өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты – Свердловск өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.
Административ Ҡоролош[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Свердловск өлкәһенең ҡоролошо
1996 йылда Өлкә влас органдары координациялау өсөн өлкәлә 5 Идара итеү округтары төҙөлә (Рәсәйҙәге федераль округтар аналогы):
- Төньяҡ ( Краснотурьинск),
- Көнбайыш (Первоуральск),
- Таузавод (Нижний Тагил),
- Көнсығыш (Ирбит)
- Көньяҡ (Каменск-Уральский).
Бер нисә район (Екатеринбург һәм уның тирһәндәге райондар) бер ниндәй ҙә округҡа инмәй.


text:
Мордва Республикаһы
Мордо́вия, Мордва Республикаһы[1] (моҡш., әрҙ. Мордовия Республикась) — Рәсәй федерацияһы составындағы республика[2], Рәсәйҙең Европа өлөшөндә урынлашҡан, Рәсәйҙең Волга буйы федераль округына ҡараған республика. Башҡалаһы — Саранск ҡалаһы.
Төҙөлөүе — 1930 йылдың 10 ғинуары.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Уның көнбайыш өлөшө Окс-Дон тигеҙлегендә, үҙәк һәм көнсығыш өлөшө Волга буйы ҡалҡыулығында урынлашҡан.
Республиканың иң бейек нөктәһе — 324 м.
Мордовияла 114 йылға бар. Иң ҙурҙары: Исса ҡушылдығы менән Моҡша йылғаһы, Сивинб,Сатис, Вад һәм Алатырь, Инсар, Руднф ҡушылдыҡтары менән Сура йылғаһы. Мордовияла 500-ләп күл бар. Иң ҙурҙары Инерка, Татарка.
Климат[үҙгәртергә]
Климаты урта-континенталь, ғинуарҙа уртаса һауа температураһы −11 °C, июльдә +19 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм ≈450-500 мм.
Тарих[үҙгәртергә]
1928 йылдың 16 июлендә - Мордва өлкәһе;
1930 йылдың 10 ғинуарында - Мордва автоном өлкәһе;
1934 йылдың 20 декабрендә - Мордва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы;
1991 йылдан — Мордва Совет Социалистик Республикаһы;
1993 йылдан — Мордовия Республикаһы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Мордовия Республикаһы Конституцияһына ярашлы ике исемдә рәсми һәм бер мәғәнәлә, ст. 1, п. 2
- ↑ Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2


text:
Ҡарабаш турғайҙар
Ҡарабаш турғайҙар( урыҫ. синицы)(лат. Parus) — ҡарабаш турғайҙар ырыуындағы ҡоштар ғаиләһе.
Э.Ф. Ишбирҙиндың Башҡортостан ҡоштары китабында Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмәләге өс төр ҡарабаш турғай бирелгән. Башҡортостан китап нәшриәте. 1986 йыл.
- Бүрекле тебейек
- Ҡарабаш (ҙур) турғай
- Мамыҡас
Уларҙан тыш тағы ла ҡарабаш турғайҙар ғаиләһендә ошо ҡоштар ҙа бирелгән:
- Бесбесәй
- Буран турғайы
- Күкбаш турғай
- Тебейек
- Ҡарабаш тебейек
- Ҡоролдай
Классификация[үҙгәртергә]
Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмә буйынса был төр составына 26 төр ҡарай:
- Parus afer — көнсығыш Африка ҡарабаш турғайы, или восточно-африканская синица
- Parus albiventris — бүрекле тебейек, или капюшонная синица
- Parus aplonotus — Мамыҡас, или длиннохвостая синица
- Parus carpi — Карпов ҡарабаш турғайы, синица Карпова
- Parus cinerascens — Көл төҫлө ҡарабаш турғай, Пепельная синица
- Parus cinereus — һоро ҡарабаш турғай, серая синица
- Parus fasciiventer — ала туш ҡарабаш турғай, полосатогрудая синица
- Parus fringillinus — ҡыҙылтүш ҡарабаш турғай, красногорлая синица
- Parus funereus — тёмная синица
- Parus griseiventris — һоро ҡорһаҡлы ҡарабаш турғай, серобрюхая гаичка
- Parus guineensis — аҡ яуырынлы ҡарабаш турғай, Белоплечая синица
- Parus holsti — тайван ҡарабаш турғайы, тайваньская синица
- Parus humilis — тибет ҡарабаш турғайы, тибетская ложносойка
- Parus leucomelas — матәм ҡарабаш турғайы, траурная синица
- Parus leuconotus — аҡ арҡалы ҡарабаш турғай, белоспинная синица
- Parus major — ҙур ҡарабаш турғай, большая синица
- Parus minor — көнсығыш ҡарабаш турғайы, восточная синица
- Parus monticolus — йәшел арҡалы ҡарабаш турғай, зеленоспинная синица
- Parus niger — графитовая синица
- Parus nuchalis — аҡ ҡанатлы ҡарабаш турғай, белокрылая синица
- Parus pallidiventris
- Parus rufiventris — ерән ҡорһаҡлы ҡарабаш турғай, рыжебрюхая синица
- Parus semilarvatus — аҡ маңлайлы ҡарабаш турғай, белолобая синица
- Parus spilonotus — король ҡарабаш турғайы, королевская синица
- Parus thruppi — сомали ҡарабаш турғайы, сомалийская синица
- Parus xanthogenys — һинд ҡарабаш турғайы, индийская синица


text:
Ғәрәп илдәре лигаһы
Ғәрәп Лигаһы (ғәр. جامعة الدول العربية Җәмгыять әд-Дувәл әл-Гарәбия; ГЛ) — ғәрәп дәүләттәрен һәм ғәрәп теле рәсми тел булғған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма. 22 дәүләт-ағзаһы бар.
Ойошма 1945 йылда нигеҙләнә. Ойошманың төп органы — Лига Шураһы. Һәр илдең был шурала бер тауышы бар. Ойошма штаб-фатиры Ҡаһирәлә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ғәрәп илдәре араһында мөнәсәбәттәрҙе нығытыу һәм сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм социаль өлкәләрҙә ғәмәлдәрҙең координацияһы маҡсатынан 1944 йылдың 7 октябрендә Александрияла Сүриә, Иордан, Ираҡ, Ливан һәм Египет тарафынан Лиганы булдыру тураһында протокол имзалана. 1945 йылдың 22 мартында Ғәрәп Лигаһын булдырыу тураһында килешеү имзалана. Юғарыла һаналған илдәрҙән тыш уға Сәғүд Ғәрәбстаны ла ҡул ҡуя.
Шул уҡ йылдың 5 майында килешүегә Төньяк Йемен ҡушыла. 1956 йылдың 19 ғинуарында ойошмаға — Судан, 28 мартында Ливия инә. 1958 йылда ойошмаға Марокко һәм Тунис ҡушыла.
Ағзалар[үҙгәртергә]
- Алжир
- Бәһрәйен
- Джибути
- Мысыр
- Иордан
- Ираҡ
- Йемен
- Катар
- Comoros . Коморҙар
- Күвейт
- Ливан
- Ливия
- Мавритания
- Марокко
- БҒӘ
- Оман
- Палестина Дәүләте
- Сәүд Ғәрәбстаны
- Сомали
- Судан
- Тунис
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (ғәр.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Revista Eletrônica Estratégia Brasileira de Defesa — A Política e as Forças Armadas em Debate: Árabes apóiam reconstrução do Haiti
- ↑ People’s Daily Online — Arab League accepts Venezuela as observer
- ↑ India invited as observer for Arab League summit — Express India
- ↑ Eritrea Joins Arab League As Observer


text:
Ҡояш
Ҡояш — Ҡояш системаһындағы берҙән-бер йондоҙ. Ҡояш тирәләй юлдаштары менән планеталар, кәрле планеталар, астероид, метеороид, комета һәм космос туҙаны әйләнә. Ҡояш массаһы бөтә ҡояш системаһының 99,866% тәшкил итә. Ҡояш — Ергә иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙан кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә водород менән гелийҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә.
Ҡояш — Ҡояш системаһының үҙәге. Ҡояштың массаһы үҙе тирәләй әйләнгән бөтә планеталар массаһынан 750 тапҡырға артығырак. Бөтә йондоҙҙар кеүек үк Ҡояш та янар шар. Эсендә температура 15 миллион градусҡа етә. Ул иҫ киткес йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығанағы. Ергә уның 2 миллиардтар бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны космосҡа тарала. Хатта шул өлөшө лә Ерҙәге ҡатмарлы процестарҙы тыуҙыра: һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар,штормдар.
Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында фотосинтез процесы башҡарыла. Ерҙәге ҡаҙылма байлаҡтар (таш күмер, нефть, торф һ.б.) миллоин йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеү, болоттар барлыҡҡа килеү Ҡояш энергияһы менән башҡарыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Эдвард Кононович Солнце. Энциклопедия Кругосвет. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 ғинуар 2014. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- Ҡояш — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Архимед
Архиме́д (Ἀpxιuήδnς; беҙҙең эраға тиклем 287 йылда тыуған — беҙҙең эраға тиклем 212 йылда вафат булған) — Сиракуздан боронғо грек математигы, физигы, механигы и инженеры. Геометрияла бик күп асыштар эшләгән. Механика, гидростатикаға нигеҙ һалған, бер нисә асыштың авторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Архимед тормошо тураһында мәғлүмәтте Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий һәм башҡалар яҙып ҡалдырған. Улар үҙҙәре яҙған ваҡиғаларҙан күпкә һуңыраҡ йәшәгән, һәм шуға күрә мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгөн билдәләү мөмкин түгел.
Архимед грек колонияһы булған Сицилия утрауында Сиракузда тыуған. Плутарх билдәләүенсә, Архимедтың атаһы, математик һәм астроном Фидий — Сиракуз залимы Гиерон батшаның яҡын туғаны булған. Атаһы улына бала саҡтан уҡ механика, математика һәм астрономияға һөйөү тәрбиәләгән. Архимед ул заманда Мысырҙың фәнни һәм мәҙәни үҙәге булған Александрияға уҡырға китә.
Александрия[үҙгәртергә]
Александрияла Архимед билдәле ғалимдар астроном Конон, төрлө яҡлы ғалим Эратостафан менән таныша, улар менән ғүмеренең аҙағына тиклем хат алыша. Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.
Архимед ошонда үҙенең әҫәрҙәрендә телгә алған Демокрит, Евдокс һәм башҡа грек геометрия белгестәре хеҙмәте менән танышҡандыр, моғайын.
Уҡып бөткәс, Архимед Сицилияға ҡайта. Бында уны иғтибар менән солғап алалар һәм ул мохтажлыҡ кисермәй. Күп йылдар үткәнгә күрә, уның тормошо легендалар менән буталып бөтә.
Легендалар[үҙгәртергә]
Замандаштарын шаҡ ҡатырғыс асыштары менән таң ҡалдырғаны өсөн үҙе йәшәгән ваҡытта уҡ уның тураһында легендалар сығаралар.
Архимед батша Гиерондың тажы таҙа алтындан эшләнгәнме, әллә ювилер уға көмөш ҡушҡанмы икәнен билдәләй алғаны тураһында хикәйәт бар. Алтындың сағыштырмаса ауырлығы билдәле була. Әммә таждың күләмен, формаһы дөрөҫ булмағанға күрә, билдәләү мөмкин булмай!
Архимед был мәсьәлә тураһында оҙаҡ уйлана. Ваннала йыуынған ваҡытта уның башына иҫ киткес уй килә. Тажды һыуға сумырһаҡ, ҡыҫып сығарылған һыуҙың күләме таждың күләменә тигеҙ икәнен аңлай[1]. Легенда буйынса, Архимед шәрә килеш «Эврика!» (eύpnka — таптым) тип урамға йүгереп сыға. Ошо ваҡытта гидростатиканың төп законы — Архимед законы асыла.
Икенсе легенда буйынса, Мысыр батшаһы Птоломейға Гиерон бүләк итеп төҙөткән «Сиракузия» кораблен эшләп бөткәс, бер нисек тә һыуға төшөрөп булмай икән. Архимед тиҙ генә блоктар системаһын ҡора һәм был эште бер ҡулы генә менән башҡара. Легенда буйынса, Архимед шул ваҡытта «Миңә таяныу урыны бирегеҙ, һәм мин Ерҙе күсерәм» (ингл. «Give me a place to stand on, and I will move the Earth», урыҫ. «Дайте мне точку опоры, и я сдвину Землю»), тип әйтә.
Сиракуз ҡамауҙа[үҙгәртергә]
Архимедтың инженер даһилығы беҙҙең эраға тиклем 212 йылда Рим менән Карфоген араһындағы һуғышта римлеләр Сиракузды ҡамап алғанда асыла.[2]. Ә был ваҡытта ул 75 йәшлек ҡарт була! Архимед эшләгән көслө таш атыу машиналары Рим ғәскәренә таш яуҙыра. Римлеләр ҡала ситендә хәүефһеҙ булыр тип уйлап, стенаға яҡыныраҡ киләләр. Бәләкәйерәк таш атыусы машиналар яҡын араға таш яуҙыра. Көслө крандар кораблдәрҙе эләктереп алып, өҫкә күтәреп һыуға ырғыта, кораблдәр түңкәреләләр һәм баталар.[3].
Римлеләр ҡаланы ҡаты һөжүм менән алып булмас, ҡамауҙа тоторға булалар. «Римлеләр ҡаланы алыр ине, әгәр бер ҡартты юҡ итһәләр. Бына шундай бер эшкә йүнәлтелгән бер кешенең ғәжәйеп көсө һәм һәләте», тип яҙа боронғо тарихсы Полибий.
Ҡамау ваҡытында ла Архимед римлеләргә тынғы бирмәй. Легенда буйынса, ҡаланы һаҡлаусылар ялтыратылған ҡалҡан һәм көҙгөләр ярҙамында ҡояш нурҙарын Рим флотына йүнәлтеп кораблдәрҙе яндыралар.
Үлеүе[үҙгәртергә]
Архимедтың үлеүе тураһында бер нисә фараз бар [4]:
- 75 йәшлек Архимед өйө янында юлдағы ҡомда һыҙмалар эшләп уйланып ултырған. Был ваҡытта Рим яугире һыҙмаларын тапап киткән, асыулы ҡарт «Минең һыҙмаларыма теймә!» тип яугиргә ташланған. Яугир уны ҡылысы менән сабып үлтергән.
- Архимед янына бер яугир килеп үҙен Марцелл тип таныштырған. Әммә, Архимед ныҡышмалы рәүештә, эшләп ултырған мәсьәләм сиселмәй ҡалды, бер генә минут көтөп тороуын һорай. Һалдат ҡартты сәнсеп үлтерә.
- Яугир Архимедтың өйөнә килеп кереп ҡылысын терәгәс: «Туҡта, аҙ ғына сабыр ит. Минең мәсьәләм сиселмәй ҡалды, һуңынан теләһә нәмә эшлә!» тип ҡысҡырып өлгөрә.
- Архимед үҙе Марцелгә ҡояш ҙурлығын үлсәй торған прибор һыҙмаларын күрһәтергә юллана. Китеп барғанда, уның ҡумтаһында алтын һәм затлы әйберҙәр тип уйлап, Рим һалдаттары уны сәнсеп ултерәләр.
Марцелл Архимедҡа теймәҫкә бойороҡ биргән һәм үлтергәнгә бик асыуланған.
Легендалар шулай һөйләй. Әммә, күп тарихсылар, Архимедтың аҡылы бер армияға тигеҙ, шуға уның үлеме осраҡлы түгел, тип иҫәпләй.
Был ваҡиғаларҙан һуң 137 йыл үткәс, беҙҙең эраға тиклем 75 йылда, Архимедтың ярым емерелгән ҡәбере табыла, унда үҙе васыят иткәнсә цилиндр эсендә ҡамалған шар төшөрөлгән [5].
Фәнни хеҙмәте[үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә]
Плутарх һүҙҙәренсә, Архимед математикаға артыҡ бирелгән була. Ул ашауын онота, үҙен хәстәрләмәй. Уның хеҙмәттәре математиканың ул осорҙағы бөтә өлкәләренә — геометрия, арифметика, алгебраға ҡағыла. Математика үҫешенә Архимед тарафынан түңәрәк оҙонлоғо һәм диаметры сағыштырмаһын иҫәпләп сығарыу ҙур өлөш индерә. Был һан : «архимед һаны» исеме аҫтында билдәле.
Механика[үҙгәртергә]
Архимед төрлө механика ҡоролмалары менән дан ала. Рычаг Архимедҡа тиклем уҡ билдәле була, тик ул рычагтың Тулы теорияһын иҫәпләп сығара һәм ғәмәлдә ҡуллана. Ауыр йөктәрҙе күтәреү һәм күсереү өсөн Сиракузда блок-рычаглы механизмдар төҙөй.
Астронмия[үҙгәртергә]
Архимед күк йөҙө есемдәренең хәрәкәтен, Ҡояш сығыуын, Ай фазаларын күрһәтә торған планетарий йәки күк көмбәҙен эшлән күрһәтә.
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
Архимед исеме менән аталған:
- Айҙа Archimedes кратеры;
- 3600 Архимед астероиды;
- Галилео Галилей: «Архимед булмаһа, мин бер нимәгә лә өлгәшә алмаҫ инем», ти.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Легенда Витрувийҙың «Об архитектуре» эшендә, IX китабында, 3 бүлектә килтерелгән.
- ↑ Сиракуздың Рим ғәскәре башлығы Марцелл тарафынан ҡамауҙа тотолоуы һәм Архимедтың ҡурғауҙа ҡатнашыуы тураһында Плутархтың хеҙмәттәрендә уҡырға мөмкин.
- ↑ Һуңғы йылдарҙа был боронғо заман ҡоралын тасуирлауҙың дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн, бер нисә һынау үткәрелә. Төҙөлгән ҡулайлама үҙенең тулыһынса яраҡлылығын күрһәтә, бында ҡара.
- ↑ Был турала рәсемдәр галереяһы
- ↑ …Ҡәберҙе көскә тапҡандан һуң, әрнеүле һығымта тыуа: «Грецияның ҡасандыр байтаҡ ғалимдарҙы донъяға тыуҙырған иң данлыҡлы ҡалаларының береһе хәҙер инде хатта унда йәшәүселәрҙең иң бөйөгөнөң ҡәберлеген дә белмәй».
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Урыҫ телендә баҫмалар:
- Архимед. Сочинения на ilib.mccme.ru. Перевод, вступительная статья и комментарии Ю. Н. Веселовского. Перевод арабских текстов Б. А. Розенфельда. М.: Физматгиз, 1962, 640 с.
- Архимед. Сочинения на math.ru. Перевод, вступительная статья и комментарии Ю. Н. Веселовского. Перевод арабских текстов Б. А. Розенфельда. М.: Физматгиз, 1962, 640 с.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Архимед. Исчисление песчинок (Псаммит). — М.-Л., 1932.
- Архимед. Сочинения. Перевод и комментарии И. Н. Веселовского. М.: Физматгиз, 1962, 640 с.
Исследования:
- Башмакова И. Г. Дифференциальные методы у Архимеда. Историко-математические исследования, 6, 1953, с. 609—658.
- Башмакова И. Г. Трактат Архимеда «О плавающих телах». Историко-математические исследования, 9, 1956, с. 759—788.
- Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции. Перевод с голландского. М.: Физматгиз, 1959.
- Веселовский И. Н. Архимед. М.: Учпедгиз, 1957.
- Житомирский С. В. Астрономические работы Архимеда. Историко-астрономические исследования, 11, 1977, с. 319—397.
- Житомирский С. В. Архимед: Пособие для учащихся. М.: Просвещение, 1981.
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том I. С древнейших времен до начала Нового времени. (1970)
- Каган В. Ф. Архимед, краткий очерк о жизни и творчестве. М.-Л.: Гостехиздат, 1951.
- Чвалина А. Архимед. М.-Л.: ОНТИ, 1934.
- Щетников А. И. Архимед, корабль Гиерона и «золотое правило механики». Сибирский физический журнал, 1995, № 4, с. 74-76.
- Щетников А. И. Задача Архимеда о быках, алгоритм Евклида и уравнение Пелля. Математика в высшем образовании, № 2, 2004, с. 27-40.
- Aaaboe A., Berggern J. L. Didactical and other remarks on some theorems of Archimedes and infinitesimals. Centaurus, 38, 1996, p. 295—316.
- Berggern J. L. A lacuna in Book I of Archimedes’ Sphere and Cylinder. Historia mathematica, 4, 1977, p. 1-5.
- Berggern J. L. Spurious theorems in Archimedes’ Equilibria of Planes. Archive for History of Exact Sciences, 16, 1977, p. 87-103.
- Dijksterhuis E. J. Archimedes. Copenhagen, 1956.
- Drachmann A. G. Fragments from Archimedes in Heron’s Mechanics. Centaurus, 8, 1963, p. 91-146.
- Heath T. L. The works of Archimedes. (Repr. NY: Dover, 2002)
- Netz R., Saito K., Tschernetska N. A new reading of Method Proposition 14: Preliminary evidence from the Archimedes palimpsest. SCIAMVS, 2, 2001, p. 9-29; 3, 2002, p. 109—127.


text:
Вирус
Ви́рус (лат. virus — ағыу) —тере күҙәнәк эсендә генә үрсеү һәләтенә эйә булған күҙәнәкһеҙ инфекция агенты. Вирустар бөтә организмдарҙы, хайуандарҙан алып бактериялар һәм архейҙарға тиклем зарарлай(бактерия вирустарын бактериофаг тип атайҙар ). Башҡа вирустарҙы зарарлаусы үтә паразит вирустарҙы сателлит-вирустар тип атайҙар.
1892 йылда Дмитрий Ивановскийҙың тәмәкенең бактерааль булмаған патогены тураһында мәҡәләһе сыҡҡас һәм 1898 йылда Мартин Бейеринктың тәмәке вирусы мозаикаһын асҡандан һуң[2] 5 меңгә тиклем вирус асылған һәм ентекләп яҙылған булһа ла[3], улар миллиондан артыҡ булырға мөмкин [4]. Вирустар Ерҙә иң таралған биологик форма булып тора һәм барлыҡ экосистемала табылған [5].
Вирустарҙы микробиология бүлеге — вирусология фәне өйрәнә.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Күп кенә бактериофагтарҙың формаһы эшләпәнән һәм үҫентенән тора, сәсәк ауыруы вирустары – туры мөйөшлө, герпес һәм грипптыҡы – шар һамаҡ, бәрәңге мозаик ауыруы вирустарының формаһы – еп һымаҡ. Вириондарҙың ҙурлығы 15-350 нм (ҡайһы бер еп һымаҡ вирусларҙың оҙонлоғо 2000 нм-ғаа етә); электрон микроскопта күренәләр. Химик составы буйынса вирустарҙы ябай һәм ҡатлаулы төрҙәргә бүләләр. Ябай вирустар нуклеин кислотаһынан һәм акһым тышсаһы - капсидтан тора. Ҡатлаулы вирустарҙа капсид акһымнары һәм нуклеин кислотаһынан башҡа липидтар һәм акһым-ферменттар бар. Нуклеин кислотаһының һәр ваҡыт нәҫелдәнлек мәғлүмәтен таратыусы бер тибы була (ДНК, йәки РНК, шуға күрә барлыҡ вирустарҙы ла ДНК-һы йәки РНК-һы булғандарға бүләләр). Күҙәнәктәрҙә үрсейҙәр.
Тереклек итеү рәүеше[үҙгәртергә]
Вирустар 2 формала йәшәй: уянмаған хәлдә йәки күҙәнәктән тыш (вирус киҫәксектәре, йәғни вириондар) һәм репродуктив хәлдә, йәғни күҙәнәк эсендә. Вириондарҙың формаһы төрлө.
Тәбиғәттә вирустар һәр ерҙә осорай, йоҡтороусылар ярҙамында йәки механик рәүештә тарала ала. Күҙәнәк эсе паразиттары булараҡ, вирустар кешеләрҙәге күп кенә ауырыуҙарҙы (сәсәк, грипп, ҡыҙылса, полиомиелит һ.б.) китереп сығаралар. Күп кенә хайуандарҙы зарарлаусы полипатоген (ҡотороу ауырыуы, Ауески ауырыуы вирустары) һәм монопатоген вируслартар (сусҡаларҙа тағун (чума), тауыҡтарҙа инфекцион ларинготрахеит ауырыуҙарын китереп сығарыусы вирустар) бар. Үҫемлек вирустары, башлыса, һурыусы бөжәктәр, талпандар, нематодалар һәм ҡайһы бер түбән төҙөлөшлө бәшмәктәр - тамыр паразиттары зооспоралары менән, ҡайһы берҙәре ауырыу үҫемлек ххорлоҡъътарынан тарала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Таксономия вирусов на сайте Международного комитета по таксономии вирусов (ICTV)
- ↑ Dimmock, 2007, p. 4
- ↑ Dimmock, 2007, p. 49
- ↑ Breitbart M., Rohwer F. (2005). "Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?". Trends Microbiol 13 (6): 278—284. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print.
- ↑ Edwards R. A., Rohwer F. (2005). "Viral metagenomics". Nat. Rev. Microbiol 3 (6): 504—510. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Букринская А. Г. Вирусология — М.: Медицина, 1986. — 336 с.
- Общая вирусология: В 2 т. М., 1982.


text:
Макс Планк
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (нем. Max Karl Ernst Ludwig Planck; 1858 йылдың 23 апреле — 1947 йылдың 4 октябре) — немец физик-теоретигы, квант физикаһына нигеҙ һалыусы. Физика буйынса Нобель премияһы (1918) һәм башҡа наградалар лауреаты. Оҙайлы ваҡыт дауамында немец ғилеме етәкселәренең береһе. Планктың ғилми хеҙмәттәре термодинамикаға бағышланған. Ул термодинамиканың икенсе башланғысын формалаштырған һәм был принципты физик химияның төрлө мәсьәләләрен сисеүҙә ҡулланған. Планк релятивистик өлөшсәнең динамикаһы тигеҙләмәләрен сығарған һәм релятивистик термодинамикаға нигеҙ һалған.


text:
Флогистон
Флогистон (теплород) (грексә phlogistos — яныусан) — грек һүҙе, `яныусан` тигәнде аңлата; барлыҡ яныусан есемдәр составында булған һәм яныу процесын тәьмин иткән махсус яныусан матдә; ХVIII быуатта химияла өҫтөнлөк иткән хаталы фекер[1]; VIII – XIX быуаттарҙа йәшәп килгән фекер буйынса, кеше аңынан тыш һәм уға бәйһеҙ рәүештә йәшәгән ауырлығы булмаған, йылылыҡтың бер есемдән икенсе есемгә күсеүен тәмин иткән матдә.
Был термин XVIII быуатта Иоганн Бехер һәм Герг Штал тарафынан яныу процесын аңлатыу өсөн индерелә. Яныу процеесында флогистон ауырлығы булмаған сыйыҡшы рәүешендә буленеп сыға, тип фекерләйҙәр улар. Ул ваҡытта металл — «ер» менән флогистон берләшмәһе тип уйлайҙар. Металл янған ваҡытта «ер» менән флогистонға тарҡала. Янған ваҡытта металдың массаһы артыуын флогистондың тиҫкәре массаһы булыуы менән аңлаталар.
Был тәғлимәт XIX быуат урталарында тәбиғәтте өйрәнеүселәр тарафынан кире ҡағыла. Был турала термодинамика тарихын ҡарағыҙ.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А.М.Багаутдинов, А.М.Багаутдинов, 2009)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Флогистон // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Баҡыр — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 29-сы элемент, беренсе группаның өҫтәмә төркөмөндә, дүртенсе периодында урынлашҡан. Cu (лат. Cuprum) символы менән билдәләнә. Һығылмалы алтын-ал төҫлө металл (оксид плёнкаһы булмағанда ал төҫтә). Кешелек боронғо замандан ҡуллана.
Тарихы һәм исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә]
Руданан айырып алыуы сағыштармаса еңел һәм иреү температураһы түбән булғанға кеше үҙләштергән иң беренсе металдарҙың береһе. Боронғо заманда аҡ ҡурғаш менән ҡатнашмаһы — бронза ҡорал эшләү өсөн ҡулланылған.
Латинса исеме Cuprum баҡыр табылған Кипр утрауы исеменән килә.


text:
Гей
Гей (ингл. gay) – инглиз сифаты, тәүләй «ҡайғыһыҙ», «шат, күңелле», «күренекле» һүҙҙәрен аңлатҡан. Шулайҙа әлеге заман инглиз телендә (1960 – 1970-се йылдарҙан) был һүҙ, бер енесле сексуаль ориентацияны – гомосексуальностьты аңлата, сифат һәм исем кеүек ҡулланыла.
Йәмғиәттең гомосексуальностьты үҙ итеү проблемаһы өҫтөндә эшләүсе рәсәй ғалимы И. С. Кондың «Күк төҫөндәге мөхәббәт» китабында бына нимә тип яҙылған: «Гей» – ир-егетте яратҡан, ир-егеткенә түгел, үҙенсәлекле үҙаңын йөрөтөүсе, айырым субкультура ағзаһы, йәмәғәт һәм ойошма, үҙенең гражданлыҡ хоҡуҡтарына ирешеүсе һ. б.[1]


text:
Ҡыҙылтүш
Ҡыҙылтүш (лат. Pyrrhula pyrrhula, урыҫ. снегирь) — Алаҡас турғай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, атаһының түше ҡыҙыл булған урман турғайы.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡантүш, аҡыя, йылҡәйҙәүес, зилҡәйҙәүес, атайҙауыи Турғайҙан ҙурыраҡ. Яҙғыһын һәм йәйгеһен парлашып, көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын туп булып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йымылдаҡ ҡара. Арҡаһы күкһел һоро, ҡорһағы, ҡойроҡ төбө өҫтән дә аҫтан да аҡ. Түше ҡыҙыл. Инә ҡоштоң түше көрәнһыу һоро. Ҡыҙыл турғайҙан башы ҡара, һырты һоро булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фиү-фиүү», сырҡылдап һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы һәм аралаш урмандарҙа, ҡышҡыһын төрлө урында, кеше торлағына яҡын йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр ашай. Ҡышҡа беҙҙә ҡалалар, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөйҙәр. Киң генә таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы аҡһыл зәңгәр 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Хайуандар
Хайуандар (лат. Animalia йәки Metazoa) — Аристотель заманында уҡ айырым категорияға бүленгән, хәҙерге заманда биологик батшалыҡ булып ҡаралған организмдар. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Хайуандар эукориоттарға ҡарай. Хайуандарҙың төп билдәһе — гетеротрофлыҡ (әҙер отганик ҡушылмалар менән туҡланыу) һәм әүҙем хәрәкәт итеү. Ә шулайҙа, хәрәкәт итмәй тереклек итеүсе хайуандар бик күп һәм гетеротроф бәшмәктәр, паразит-үҫемлектәр бар.
Көнкүрештә дүрт аяҡлы, һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуандарына ҡараған йән эйәләрен күҙ алдына килтерәләр. Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә. Кеше лә хайуандар батшалығына керә, профессиональ биологтар «хайуандар һәм кеше» тигән термин ҡуллана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7 – 8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. – Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. – Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. – Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990
Бунынса эшләнде


text:
Санкт-Петербург
Санкт-Петербу́рг — РФ-ның федераль әһәмиәтендәге ҡала, Төнъяк-Көнсығыш федераль округы һәм Ленинград өлкәһе үҙәге. Шулай уҡ РФ-ның Конституция суды урынлашҡан.
Ҡалала урынлашҡан һәйкәлдәр һәм биналар Рәсәйҙең 50 һумлыҡ аҡса банкнотында һүрәтләнгән.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1703 йылда Рәсәй императоры Петр I тарафынан нигеҙ һалына. Ҡала Изге Пётр апостолы исемен йөрөтә.
1712-1918 йылдарҙа Рәсәй дәүләтенең баш ҡалаһы булып тора.
1941 йылдың 8 сентябренән алып 1944 йылдың 27 ғинуарынаса ҡала фашистар тарафынан блокадала тотола.
Сәнәғәте һәм иҡтисады[үҙгәртергә]
Ҡалала күп фән, тикшереү-проектлау инститтура бар (Гипромез, Арктика һәм Антарктика ҒТИ, Цитология институты, Норильск никеленең Гипроруда институты һәм башҡалар).
Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә йыйылған сит ил машиналары заводтары бар.
Сауҙа сәнәғәте (Дикси, Карусель, Спортмастер супермаркеттар).
Финанс тармағы -(Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһының аҡса сығарыу дворы, Финам, Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһы).
Транспорт- Пулково аэропорты
Архитектура һәйкәлдәре[үҙгәртергә]
- Ҡышҡы һарай – Рәсәй императорҙары йәшәгән урын. Хәҙерге ваҡытта йортта Эрмитаж Дәүләт Музейы урынлашҡан.
- Заячий утрауҙа урынлашҡан Петропавловск соборы. Рәсәй императорҙарҙы зыяраты. 1742 йылдан 1858 йылға тиклем кафедраль, Санкт-Петербург һәм Ладога епархияның үҙәге. Рәсәй императорҙарын вазифаға тәғәйенләнеү йолаһын үткәреү урыны.
- Ҡазан соборы.
- Ҙур Обухов вант күпере
- Баҡыр һыбайлы, Петр I һәйкәле. Үҙенең власын нығытыу өсөн, Петр I хөрмәтенә Екатерина II тарафынан ҡуйылған.
- Исаакий соборы. Төҙөлөү ваҡытынан 1918 йылға тиклем Рәсәйҙең иң баш кафедраль соборы.
- Сенат майҙаны, совет власы ваҡытында Декабристар майҙаны
- Сенат һәм Синод йорттары. Урыҫ православ сиркәүнең юғары власть органы – Изге Синод урынлашҡан йорто. Рәсәй империяһында сиркәү власы мөһим һәм ҙур булһаның күрһәтә.
- Адмирайлтейство
- Баш штаб, Дворцовая майҙанында
- Александр колоннаһы
- Мариин театры
- Стрельняла Константин һарайы, Романовтарҙын элекке йәй ваҡытта резиденцияһы. Ошо йортта 2006 йылда ҙур восьмерка илдәре самиты үҙҙы.
- Михайл һарайы.
- Дворец майҙаны. Зимний һарайы янында майҙан.
- Николай I һәйкәл.
- Санкт-Петербург дәүләт университеты урынлашҡан 12 коллегиялар йорто
- Смольный - ҡала Хөкүмәте йорто
- Мариинский һарайы – Закондар сығарыу йыйылышы
Влас органдары[үҙгәртергә]
Дәүләт власы 14.01.1998 көндә ҡабул ителгән Уставына ярашлы эшләй. Юғары вазифаһы – Губернатор. Санкт-Петербурга йәшәғән граждандары менән 5 йылға һайлана [1]. 2011 йылдан августан Губернатор – Георгий Полтавченко.
Гидрография[үҙгәртергә]
Санкт-Петербургтын йылғалары оҙонлоғо дөйөм 282 км. Ҡаланың майҙаның 7%-һыу. Санкт-Петербург һаҙлыҡта төҙөлгәс, биҡ күп каналадар төҙөргә тура килде (ерҙе ҡоротоу өсөн). XIX быуатында Нева дельаһы 48 йылға һәм 101 утрауҙан торҙо. XX быуатта каналдарҙы күмеп, бер нисә йылғалар бөтөрөп, утрауҙар һаны 48 тиклем кәмене. Ҡаланың иң баш йылғаһы - Нева, Балтик диңгеҙғә аға.
Неваның дельталары:
- Большая Нева
- Малая Нева
- Большая Невка
- Средняя Невка
- Малая Невка
- Фонтанка,
- Мойка
- Екатерингофка
- Крестовка (Средняя Невккаға аға),
- Карповка,
- Ждановка,
- Смоленка,
- Пряжка,
- Кронверкский пролив;
Каналдар:
Неваға аҡҡан йылғалар (ҡала сигендә):
Утрауҙар:
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Санкт-Петербург дәүләт университеты
- Политехник
- Аграр
- Архитектура-төҙөлөш
- Иҡтисад һәм финанс
- Тау
- Юғары иҡтисад мәктәбе филиалы
- Cкульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте
Климат[үҙгәртергә]
Ҡала байрамдар һәм иҫтәлекле даталар[үҙгәртергә]
- 14 ғинуар – Санкт-Петербургтын Уставы көнө
- 18 января — 1943 йылда Ленинградтын блокаданы йыртыу көнө
- 27 января — 1944 йылда Ленинградтын блокаданы тулығынса сыгыу көнө
- 10 февраля — Пушкин хәтере көнө (1837 вафат булды)
- 27 мая — Ҡала көнө (1703 йылда һалынған)
- 5 июня — Диңгеҙҙән мина блокаданы бөтөрөү көнө (1946 йыл; 2006 йылдан байрам ителә);
- 9 июня — Петр I тыуған көнө (1672)
- июнден 20-сы көндәре — «Алые паруса», мәктәп тамамлаусылар көнө (1968 -1979 һәм 2005 йылдан алып байрам ителә);
- 1 июля — Реставратор көнө (2006) [4];
- 15 августа — Старая Ладога көнө — первой столицы Руси, предшественницы Санкт-Петербурга (основана в 753 году);
- 8 сентября — Ленинградтын блокаданын корбандары хэтере көнө
- 12 сентября — Александр Невский изге мәйеттәрзе Санкт-Петербургка кусереу (1724 йыл), Ништадтского мир килешеу көнө(1721 йыл).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ О выборах высшего должностного лица Санкт-Петербурга - Губернатора Санкт-Петербурга (с изменениями на 22 марта 2013 года). Официальный портал администрации СПб. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2013. 27 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Ленинград: Историко-географический атлас — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1981. — С. 59.
- ↑ Санкт-Петербурга «О территориальном устройстве Санкт-Петербурга» (с изменениями на 13 июля 2011 года) О территориальном устройстве Санкт-Петербурга. gov.spb.ru. 12 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ День реставратора (ru). «Союз реставраторов Санкт-Петербурга» (2006-07-02). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 2 октябрь 2012 тикшерелгән.


text:
Айыу-күбәләк
Айыу-күбәләк тәр[1] (лат. Arctiidae, (урыҫ. Медведицы ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төн күбәләктәре. 7 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 50-ләп төрө осорай. Күбеһенсә асыҡ һәм сыбар төҫтәге күбәләктәр, ҡайһы берҙәренән тыш, уртаса ҙурлыҡтағы йыуан кәүҙәле булалар. Түше йыш ҡына асыҡ төҫтә, күренеп торған тимгелдәре һәм һыҙыҡтары бар. Ата заттарның мыйыҡтары тарак һымаҡ, хортумсыгы ҡыҫҡа. Күбәләк ҡорттары ҡуйы төк менән ҡапланған, күбеһенсә үләнсел үҫемлектәр менән туҡланалар. Күбәләктәр кис һәм төндә актив, һирәк төрҙәре көндөҙ оса, мәсәлән, ҡанлы айыу-күбәләк. Кайя айыу-күбәләге (Arctia coja L.) төннә утҡа осоп килә; йыш ҡына болын айыу-күбәләге (Diacrisia sannio L.) һәм баҡа япрағы айыу-күбәләге (Parasemia plantaginis L.) — дымлы болондарҙа йәшәйҙәр. Күп төрҙәре һирәгәйә бара.
Ауыл айыу-күбәләге (Epicallia villica L.), ҡанаттарының йәйеме 50-60 мм. Алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, аҡ таптары бар, арттағылары һары төҫтә, ҡара таплы. Май-июнь-июль айҙарында оса, күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, баштары ҡыҙыл, баҡа япрағы, кесерткән һ.б. үләнсел үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр.
Айыу-күбәләк Герның (Caallimorpha quadripunctaria P.) ҡанат йәйеме 50—55 мм, алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, ҡыйғас аҡ һыҙыҡлары бар, арттағы ҡанаты ҡыҙыл төҫтә, ҡара төрткеләре бар, июль-августта көндөҙ лә оса, күбәләк ҡорттары ҡара йәки һоро төҫтә, арҡаһында һары йәки ҡыҙғылт-һары һыҙығы һәм як-яғында ҡыҙғылт-һары һөялле һары һыҙыҡтары бар, баҡа япрағы, тукранбаш, ҡарағат һ.б. үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр
Хужабикә айыу-аюкүбәләк (Pericallia matronula L.), ҡанат йәйеме 70—80 мм, ҡуйы көрән төҫтә, июнь-июльдә оса, ш.у. аюкүбәләк Геба (Ammobiota hebe L.), бикә аюкүбәләк (Panaxia dominula L.), ҡыҙыл таплы аюкүбәләк (Utetheisa pulchella L.) һәм һары аюкүбәләк (Arctia flavia) бар.
Ас (Mustela erminea), йыртҡыстар отряды һыуһарҙар ғаиләһенән имеҙеүсе хайуан. Европала, Азияла һәм Төньяк Америкала киң таралған. Кәүҙәһе һуҙынҡы, һығылыусан, оҙонлоғо 17—32 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо 6—12 см, ауырлығы 200 г. Йәйен тиреһе көрән-һарғылт төҫтә, ҡышын — аҡ, ҡойроҡ осо ҡара йәки ҡоңғорт-ҡара. Ағастарғга яҡшы мена һәм яҡшы йөҙә. Ояларын өндәрҙә, ҡыуыштарҙа, ағас тамырҙары аҫтында яһай. Төнөн актив йәшәү рәүеше алып бара. Төп аҙығы — сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ҡоштар, кәлтәләр. Аҫтар — моногамднар, йылға бер тапҡыр үрсейҙәр. Ҡушылыу ваҡыты яҙ йәки йәй башында. Балалары (уртаса 7-9 бала) киләһе йылдың яҙында тыуа. Ҡиммәтле тире бирә торған йәнлек.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Гальваник элемент
Гальваник элемент — окисланыу һәм кире ҡайтарылыу электрохимик процестарын айырмалы үткәреп электр энергияһы булдырыусы ҡоролма.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса аңлатма[үҙгәртергә]
Бер (беренсел элемент) һәм күп тапҡыр (аккумуляторҙар) разрядлы, реагенттарҙың өҙлөкһөҙ килеүендә эшләгән (яғыулыҡ элементы) гальваник элементын айырып йөрөтәләр.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Электролит (кислота йәки тоҙҙоң һыуҙағы эретмәһе, һелте, тоҙ иретмәһе һ.б.) менән контаклашыусы, өҙөлгән электр теҙмәһендә көсөргәнеш булдырыусы, химик тәбиғәте яғынан төрлөсә эшләүсе ике электродтан (анод — кире ҡайтарыусы, катод — окисландырыусы) тора. Анод сифатында — цинк, кадмий, тимер, ҡурғаш һ.б., катод сифатында ҡурғаш, терегөмөш, көмөш һ.б. оксидтары йәки тоҙҙары ҡулланыла. Г.э. төп характеристикалары электрод-актив материалдың химик үҙенсәлектәренә бәйле: марганец-цинклыларҙың өҙөлгән электр теҙмәһендәге көсөргәнеше — 1,5—1,8 В, сағыштырма энергияһы 10—80 Вт·сәғ/кг; литийлыларҙың ярашлы рәүештә 2,5—3,5 В һәм 250—600 Вт·сәғ/кг тәшкил итә. Электр тогының үҙ аллы сығанағы итеп күсермәле кино-, радио-, фотоаппаратурала, кардиостимуляторҙарға һәм башҡа бәләкәй ҡоролмаларға, микрокалькуляторҙарға ток биреү өсөн ҡулланыла.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
Башҡортостанда литийлы гальваник элемент булдырыу, поливалентлы металдар (марганец, молибден, баҡыр, кобальт һ.б.) оксидтары нигеҙендә — катод материалдары, һыуһыҙ эретмәләр (сульфолан, көкөрт диоксиды, ҡайһы бер полимерҙар) нигеҙендә электролиттар уйлап табыу б-са тикшеренеүҙәр 20 б. 80-се йй. башынан Органик химия институтында (В.С.Колосницын һ.б.) алып барыла.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лидоренко Н.С., Мучник Г.Ф. Электрохимические генераторы. М., 1982; Кромптон Т. Первичные источники тока. М., 1986.
- Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия
- Аксенович Л. А. Физика в средней школе: Теория. Задания.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Гальванические элементы и батареи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_tech/268
- Химические источники тока — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- http://www.xumuk.ru/encyklopedia/914.html


text:
Категория:Археология
Археология – боронғо йәмғиәт тарихын археологик ҡомартҡылар аша өйрәнә торған фән. Археология археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған эш ҡоралдары, һауыт-һаба, һуғыш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре һәм торлаҡ, хазина, ҡәберлектәрҙе тикшереп яҙма сығанаҡтарҙа әҙ йәки бөтөнләй булмаған тарихты тулыландыра.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн.2. Ар—Ви. –М.:Большая Российская энциклопедия, 2002. -256с.: ил. ISBN 5-85270-192 (кн.2) ISBN 5-85270-218-8
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
[1] Википедиянан мәҡәлә (урыҫса)
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 3 эске категорияның 3 эске категорияһы күрһәтелгән.
А
- ► Археологик ҡомартҡылар (5 Б)
- ► Археологик ҡомартҡыһы (3 Б)
Б
- ► Боронғо ҡаласыҡ (2 Б)
«Археология» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 4 биттең 4 бите күрһәтелгән.


text:
Металлургия
Металлургия —ауыр сәнәғәттең руданан металл алыу һәм уны башланғыс эшкәртеү менән шөғөлләнгән тармағы, металдарҙы мәғдәндән айырып алыу һәм эшкәртеү тураһында фән.
Тимер — ҡара металл булып иҫәпләнә. Ҡалған металдар — төҫлө металдар тип иҫәпләнә. Физик үҙәнсәлектәре буйынса төҫлө металдар ауыр (баҡыр, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш, никель) һәм еңел (алюминий, титан, магний) металдарға бүленә.
Йөкмәткеһе
Металл сеймалы табыу сәнәғәте[үҙгәртергә]
Металл сеймалы табыу сәнәғәте ҡиммәтле металды руданан айырып алыу һәм айырылған сеймалды иретеүҙән тора. Металл оксидын йәки сулфидын таҙа металл алыу өсөн физик, химик һәм электролитик процесс үткәрергә кәрәк.
Әгәр рудана иретеү юлы менән байытып була икән, тау эштәре кәрәкмәй.
Ҡайһы саҡта рудала бер нисә ҡиммәтле компонент булла. Был осраҡта бер процесстың ҡалдығы икенсе процессҡа сеймал булып хеҙмәт итә.
Металл үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Дөйөм алғанда металдарҙың үҙенсәлектәре түбәндәгесә:
- Ҡатылыҡ
- Тауыш үткәреүсәнлек
- Юғары эреү температураһы
- Юғары ҡайнау температураһы
- Бүлмә температураһында металдар ҡаты хәлдә булалар (терекөмөш бүлмә температураһында шыйыҡ булған берҙән-бер металл)
- Шымартылған металл өҫтө ялтырай
- Металдар йылылыҡ һәм электричествоны яҡшы үткәргестәр
- Металдарҙың тығыҙлығы юғары
Металдарҙы ҡулланыу[үҙгәртергә]
- Баҡыр йомшаҡ һәм яҡшы электр үткәреүсе. Шуға электр кабельдәре эшләүҙә киң ҡулланыла.
- Алтын һәм көмөш һүҙылыусан, үҙлекле һәм инерт. Шуның өсөн ювилер эшендә ҡулланыла. Алтын тутыҡмай торған электр контакттарында ҡулланыла.
- Тимер менән ҡорос ҡаты һәм ныҡлы. Улар төҙөлөштә, техникала киң ҡулланыла.
- Алюминий сүкуләүсән һәм йылы үткәреүсән. Һауыт-һаба, фольга эшләүҙә ҡулланыла. Тығыҙлығы түбән булғанға самолёт өлөштәрен эшләйҙәр.
Иретмәләр[үҙгәртергә]
Алюминий, хром, баҡыр, тимер, магний, никель, титан һәм цинк иретмәләре киң ҡүлланыла. Тимер һәм углерод иремәрәрен өрәнеүгә күп көс түгелә. Углеродлы ҡорос, ауырлығы һәм коррозияға тороусанлығына киҫкен талаптар ҡуйылмаған осраҡта, осһоҙ әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Тутыҡмай торған һәм цинкла металдар коррозияға ҡаршы тороу өсөн ҡулланыла. Алюминий һәм магний иремәләре ныҡлы һәм еңел әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Коррозиялы агрессив мөхиттә баҡыр-никель иремәлерен файҙаланалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Герасимов Я. И. Химическая термодинамика в цветной металлургии. Т. 1-7. / Я. И. Герасимов, А. Н. Крестовников, А. С. Шахов и др. — М.: Металлургиздат, 1960—1973. — 2108 с.
- Металловеды / Составитель С. С. Черняк — Иркутск: Изд-во ИрГУ, 2000. — 532 с.
- Павленко Н.И. История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М.: Издательство АН СССР, 1962.- 566 с.


text:
Үтә бейек йорттар
Иң бейек йорттар (ингл. skyscraper) — донъялағы иң бейек биналар, манаралар. Улар кеше хеҙмәте өсөн төҙөлгән бина булып тора.
Минималь бейеклеге бөгөн дә бәхәсле булып тора. АҠШ һәм Европала уның минималь бейеклеге 150 м йәки 500 фут[1].
300 метрҙан бейек биналар иң бейек йорттар тип атала[2].
Иң бейек йорттарҙың бейеклеген иҫәпләгәндә теле — һәм радиоманаралар оҙонлоғо бында кермәй.
Бина бейеклеген үлсәүҙәге өс критерий:
- бинаның конструктив бейеклеге.
- өҫтәге ҡатҡа хәтле .
- антенна(һ.б.) осонаса.
Төп критерий булып — 1-се тора.
19 быуатҡа ҡәҙәре бейек биналар һирәк төҙөлгән.
2011 йылдың октябренә донъяла 150 метрҙан бейек 2490 бейек ҡоролма иҫәпләнә[3].
Йөкмәткеһе
Беренсе иң бейек ҡоролма[үҙгәртергә]
Иң беренсе бейек ҡоролма булып 1985 йылда төҙөлгән Чикаголағы The Home Insurance Building иң бейек бина һанала. Ул 1931 йылға хәтле була. Башта ул 42 метрлы һәм 10 ҡатлы булып төҙөлә, ә 1891 йылда тағын ике ҡат өҫтәлә (бейеклеге 55 метрға етә). Проект авторы — Уильям Ле Барон Дженни. Ул бина төҙөүҙә беренсе булып каркастар ҡуллана.
Иң бейек 10 ҡоролма[үҙгәртергә]
Ерҙәге иң бейек 10 ҡоролма[үҙгәртергә]
Ҡитғалар буйынса иң бейек ҡоролма[үҙгәртергә]
Тарихи иң бейек ҡоролмалар[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Быны ла ҡарап алығыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Skyscrapernews
- ↑ CTBUH Criteria for Defining and Measuring Tall Buildings (en). — Критерии CTBUH по классификации высотных зданий. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 9 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ CTBU. List of all completed buildings in the world (инг.)
- ↑ Tallest skyscrapers | Emporis.com
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Kingdom Tower - Иң бейек ҡоролма
- Бейек мода «Новые известия» 15.02.2007
- Skyscraperpage — Донъяның иң бейек ҡоролмалары
- Күктерәүҙәр төҙөлөшө(инг.)
- Бейек биналар базаһы(инг.)
- Күктерәүҙәр виртуал музее(инг.)
- Бейек биналар һәм ҡалалар советы(инг.)
- Мәскәү биналары фотолары(урыҫ.)


text:
Көньяҡ Корея
Коре́я Республикаы (Ҡалып:Lang-ko [tɛːhanminɡuk̚] тэха́н мингу́к) — Көнсығыш Азиялағы дәүләт, Корея ярымутрауында урынлашҡан. Киң мәғлүмәт сараларында ҡулланылған, рәсми булмаған атамаһы, — Көньяҡ Коре́я
Атамаһы[үҙгәртергә]
Корей телендә Республика Корея Тэха́н мингу́к (대한 민국 тыңларға (белешмә • ярҙам)) тип атала, 大韓 民國. Йышыраҡ ҡыҫҡартылған исеме әйтелә — Хангу́к (Ҡалып:Lang-ko2), 韓國. Ҡайһы берҙә Намха́н (Ҡалып:Lang-ko2) тип әйтәләр, «Көньяҡ Хан» тигәнде аңлата, йәғни Пукха́н (Ҡалып:Lang-ko2, 北韓), «Төньяҡ Хан»ға (Төньяҡ Корея) ҡапма-ҡаршы. Хан һүҙе Корея ярымутрауында йәшәгән «Самхан» ҡәбиләләренән алынған. Корея һүҙе 918—1392 йылдарҙағы Корё дәүләте исеменән алынған. Ә Корё һүҙе, Корея ярымутрауы, хәҙерге Ҡытайҙың бер өлөшө, Приморье крайы урынлашҡан боронғо Когурё дәүләте исеменән килә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Көньяҡ Корея тарихы 1945 йылғы ярымутрауҙа йоғонто даирәләрен бүлешеү тураһындағы СССР-АҠШ килешеүенән башлана. Ошо килешеүгә яраҡлы, Кореяның 38 паралельдән көньяҡтағы өлөшө АҠШ юрисдикцияһына, төньяҡтағы өлөшө СССР юрисдикцияһына күсә.
Иҫкертмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Корея выбрала президента
- ↑ Парламент Южной Кореи утвердил кандидатуру нового премьер-министра
- ↑ 3,0 3,1 Международный валютный фонд (апрель 2008)