text:
Һилеғорғо йылғаһы
Һилеғорғо йылғаһы — Башҡортостандың Белорет районы Урал тауы Елмерҙәк һыртынан баш алған тау йылғаһы. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе
Йөкмәткеһе
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан[1].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [1]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612211100019789
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101978
- Бассейн коды — 10.01.02.006
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Һүрәтләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йөйәк ауылының үр яғында, Ҡаратау төбөндә, Инйәргә килеп ҡоя. Тау йылғаларына хас булғанса, шаршылы, тиҙ ағымлы, һалҡын һыулы таҙа йылға.
Шул уҡ ауылға исем биргән Йөйәк йылғаһынан айырмалы, Инйәргә килеп ҡойған урында бер нисә саҡрым бик тар ғына, асыҡлыҡһыҙ ерҙән ағып килә. Балыҡлы йылға. Йәйге эҫеләрҙә балыҡ һалҡын эҙләп уның тамағына килә, сөнки һыуы ныҡ һалҡын. Унда һыу инеүселәр тәнде ут алған һымаҡ була тиҙәр. Дауалау көсө бар тип ситтән төрлө ауырыуҙар, хатта фалиж һуҡҡандар ҙа килә икән.
Һилеғорғоноң башынан төрлө яҡтарға барып сығырлыҡ юл саты (Береш башы, Елмерҙәк һырты һәм башҡалар). Йылға тамағында бәләкәй генә шарлауыҡ бар, халыҡ уны Гөрләүек тип атай.
Туристар йылға тамағын бик ярата, тап ошонда ҡыҙыл балсыҡлы, ташлы яр — Ҡыҙылъяр. Аҫтағы һүрәттә йылға үрендә күренгән пирамида рәүешле тау - Ҡаратау. Һилеғорғо шул тау аҫтына килеп ҡоя
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һилеғорғо йылғаһы һил, һиле (тыныс) һәм ғорғо (ҡурғы) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Йылға үҙәне, ысынлап та, тыныс, керер урыны тар, ҡыҫыҡ булһа ла, эстәрәк тотош бер ғәскәр кереп йәшенерлек ерҙәре бар. Борон замандар өсөн был бик мөһим булған[2].
Тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылғаның ярҙары таулы, ылыҫлы урмандар ҙа, ҡатнаш урмандар ҙа бар. Ҡаратауҙан ауыл халҡы мүк алып ҡайта. Бынан алыу уңайлыраҡ, сөнки ауылға һал менән төшөп була. Ҡара һәм ҡыҙыл көртмәле, ҡурай еләге, ҡырағай ҡарағат, муйыл, балан, мышар һәм ҡатнаш урмандарға хас башҡа ағас-ҡыуаҡтар үҫә.
Айыу, бүре, мышы, ҡуян, бурһыҡ, ҡиммәтле тиреле төлкө, һуҫар, шәшке кеүек йәнлектәр ҙә бар. «Зуячка» һунарсылыҡ хужалығы биләмәләренә ингән был төбәктә 60 төр һөтимәр һәм 190 төр ҡош осрай[3].
Йылға менән бәйле мажара (халыҡ ауыҙ-тел ижады)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер ваҡыт Һилеғорғо ятыуында йылым менән балыҡ һөҙәләр икән. Ташҡа эләкһә, кемдер сумып ысҡындыра.
Был юлы йылым ташҡа эләккәс, С. исемле ағай һыуға сума. Ҡалҡып сыға ла: «Ҡарап тор…», — тип йәнә сума. Кешеләр, маҡтансыҡ, тип бынан көлөп баҫып тик торалар икән.
Бер сыҡҡанында: «Ҡарап тороп…», — тип әйтеп өлгөрә. Шунда ғына ағайҙың йылымға үҙе эләккәнен аңлап ҡалып, тартып сығаралар[4].
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Белорецкий район Башкортостана [1]
- Йәнгүзәл Асҡарова. Йөйәк ауылы эргәһендәге ер-һыу атамалары.[2]
- Йөйәк.- НИК Башкирская энциклопедия [3]
- Селигурга [4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 РФ һыу реестры: Һилеғорғо.
- ↑ Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012..
- ↑ http://www.ykoctpa.ru/places/xrebet-zilmerdak/
- ↑ Йәнгүзәл Асҡарова. Йөйәк ауылы эргәһендәге ер-һыу атамалары — блог «Алые паруса»


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 241
САЛАУАТ МУЗЫКА КОЛЛЕДЖЫ, 1961 й. музыка уч‑щеһы булараҡ асыла, 2008 й. хәҙ. статусын ала. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә инструменталь башҡарыу, эстрада музыка сәнғәте (эстрада оркестры инструменттары), халыҡ йырын яңғыҙ һәм хор м-н башҡарыу, хор м‑н дирижёрлыҡ итеү, музыка теорияһы һөнәрҙәре б‑са алып барыла. Компьютер класы, спорт һәм уҡыу залдары, тауыш яҙҙырыу студияһы, китапханаһы, мед. кабинеты бар. Башҡ. фольклор, урыҫ фольклор, ҡурайсылар ансамблдәре; симфоник, эстрада‑симфоник, халыҡ инструменттары, башҡ. халыҡ инструменттары оркестрҙары; академик, урыҫ халыҡ, башҡ. халыҡ хорҙары эшләй. Уҡыу йорто м‑н Ф.М.Мостафина- Ниғмәтуллина һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 3 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2015). Уҡыу йорто Сәнғәт институты, Одесса милли музыка акад., Гнесиндар ис. Рәсәй музыка акад. (Мәскәү), Силәбе мәҙәниәт ин-ты, Ырымбур сәнғәт ин‑ты, Мәскәү, Әстерхан һәм Урал (Екатеринбург ҡ.) консерваториялары м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Л.Ҡ.Алапаева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Хөрмәтле балалар, атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр!
Әс-сәләмү ғәләйкүм үә рахмәтуллаһи үә бәрәкәтүһ!
Һеҙҙе бөтә донъя мосолмандарының изге байрамы – Ҡорбан ғәйете менән ҡотлайым. Аллаһы Тәғәлә эшләгән изгелектәребеҙҙе, салған ҡорбандарыбыҙҙы ҡабул итеп алһын. Ике донъяның да бәхет-сәғәҙәттәрен насип итһен. Һәр ғаиләгә татыулыҡ, ныҡлы сәләмәтлек, именлек, бәхет, күңелдәребеҙҙең сафлығын, рух ныҡлығы һәм таҙалығы бирһен! Ҡорбан ғәйете – ислам диненең иң оло байрамдарының береһе. Ул Ураҙа байрамынан һуң етмеш көн үткәс билдәләнә. Байрамдың төп мәғәнәһе – тарихи нигеҙебеҙгә ҡайтып, изгелек һәм мәрхәмәтлек ҡылырға өйрәнеү. Был көндө ҡорбан ителгән малдың өстән ике өлөшө ярлыларға, мохтаждарға һәм күршеләргә таратылып бирелеүе лә Аллаһ хөрмәтенә изге эштәр башҡарыуҙы тәрбиәләй.
Ошо изге көндә Ер йөҙөнөң төрлө тарафтарынан миллионлаған мосолман изге Ҡәғбәтулла янында ислам диненең бишенсе терәге булған хаж ғибәҙәтен үтәй. Ул мосолмандарҙы берләштереп, бер-береһе менән таныштыра, оло бер тәрбиәүи мәктәп булып тора. Беҙҙең Башҡортостандан да 190 кеше изге сәфәрҙә йөрөй. Уларҙың юлдары хәйерле булһын, күңелдәрен пакландырып, имандарын яңыртып, иҫән-һау ҡайтырға яҙһын.
Байрам – ул донъялар именлегенә һөйөнөү, иман яңыртыу, игелекле ғәмәлдәрҙе ишәйтеү, шуға өйрәнеү көндәре. Аллаһы Раббыбыҙ бөтәбеҙгә лә тәүфиҡ биреп, ҡушҡандарын үтәп, тыйғандарынан тыйылып йәшәүебеҙҙе насип итһә ине. Рәсәй һәм ғәзиз Башҡортостаныбыҙҙың киләсәген яҡты һәм нурлы, ғаиләләребеҙҙең бәхетле, ил-көндәребеҙҙең тыныс булыуын күреп ғүмер итергә яҙһын.
Бөгөн икеләтә байрам: Ҡорбан ғәйете һәм Белем көнө. Ҡәҙерле уҡыусылар, тырышып уҡығыҙ, күркәм тәрбиә, юғары белем алып, халҡыбыҙҙың, милләтебеҙҙең, Тыуған илебеҙҙең лайыҡлы кешеләре булып үҫегеҙ.
Донъяларыбыҙҙа – именлек, араларҙа – татыулыҡ, ил-көндәребеҙ тыныслыҡта торһон. Киләһе байрамдарҙы ла шатлыҡ-ҡыуаныстар менән генә ҡаршыларға насип булһын.
Айнур хәҙрәт АРЫҪЛАНОВ,
Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесенең беренсе урынбаҫары.


text:
Бесәнде беҙ йыл да бер урында, йомро ғына аҡланда, саба торғайныҡ. Ул ярлауға терәлеп тора, аҫта гөрләп йылға аға. Шул ерҙә ҙур ғына соҡор булып, уртаһында ҡарт муйыл үҫә. Ә муйыл төбөндә – ҡара йылан ояһы!
Өләсәйем йыл да бесәнгә төшөр мәл етһә, ҡат-ҡат киҫәтә:
– Соҡорға яҡын юлама, йыланға аслан теймә!
– Ә ул сағып ҡуйһа? – тип һорайым.
– Зыяның теймәһә, саҡмаҫ, – ти өләсәйем.
Мин барыбер гел әлеге соҡор тирәһендә уралдым, теге йыланды күрә-күрә йөрөнөм. Таш өҫтөндә бөгәрләнеп йоҡлап ята. Һыртында киртмәсле тәгәрмәс кеүек биҙәге лә бар икән. Шулай бер ҡарап тора инем, йылан ҡапыл ғына башын сәкәйтте лә осоп барған күбәләкте тотоп, йотоп та ҡуйҙы. Тағы бөгәрләнде. Ә икенсе күргәндә уның эсендә йоҙроҡ ҙурлыҡ нәмәнең ҡыймырлағанын шәйләнем.
– Баҡа йотҡандыр йә сысҡан, – тине өләсәйем аптырамай ғына. – Ҡошҡа ла һунар итә ул. Йөрөмә шул соҡор тирәһендә, аңһыҙҙан үҙеңә ырғып ҡуймаһын, тәүбә-тәүбә!
– Ә уның балалары ҡайҙа икән?
– Балаламаған әле, августа йә сентябрҙә инде… Ояһына таш-фәлән бәреп ҡуйма! – Өләсәйем тағы киҫәтеп ҡуйҙы. – Йылғаға һыу эсергә төшә ул, юлын бүлмә, йәме, ишетһен ҡолағың.
– Ә ниңә, өләсәй, үлтерәйек тә ҡуяйыҡ ул ҡурҡыныс йыланды, – тим, – йә берәйһен сағыр…
– Ерле юҡҡамы? Саҡмаҫ. Ә тере йәнде ҡыйырға ярамай, йылан булһа ла. Тәбиғәт уны бар иткән икән, йәшәһен, кәрәге тейә, тимәк.
– Йыландың ни кәрәге булһын?
– Ағыуы дарыу, ти, уның.
Йыланлы аҡланда бесән сабып, күбә күбәләп, аҙналап ваҡыт үтә. Шул арала йылан тураһында һүҙ ҙә йыш сыға. Төрлө ырымдар, арбауҙар иҫкә төшөрөлә. «Сығыр булһаң, сыҡ, йылан. Сыҡмаҫ булһаң, ят, йылан, ятҡан ерҙә ҡат, йылан», – тип һамаҡлап йөрөйөм, һаҡланам, йәнәһе. Белгегеҙ килһә, ул йыландан мин генә түгел, этебеҙ Ҡарағолаҡ та шөрләй ине. Бер мәлде сәйгә мәтрүшкәгә тип китеп барһам, баяғы соҡорҙан сәйер тауыш килә, ата ҡаҙ, ғәҙәттә, бәпкәһен ҡурсып шулай ыҫылдай: ыҫ-ҫ, ы-ыҫ-ҫ! Ни күрәм: соҡор башында Ҡарағолаҡ ҡымшанмай ҙа арт аяҡтарында ултыра, аҫта теге йылан башын күтәреп ыҫылдай. Икеһе лә бер-береһенән күҙен алмай, аңдышалар. Ниһайәт, йылан сытыр араһына шылышты, йәшеренде, Ҡарағолаҡ миңә килеп һырпаланды.
– Уф, ҡотто алды, яуыз! – тигәйнем, өләсәйем тағы яҡлашты йыланды:
– Яуызға – яуыз, ә изгелеккә изгелекле ул.
…Имеш, баҫыуҙа ашнаҡсы булып эшләгән ҡатын һауыт-һаба йыуған һыуын йырынға түгәйем тиһә, унда мыжғышып ваҡ ҡына йылан балалары ята, ти. Ул быларҙы йәлләгәндер инде, ара-тирә шундағы бер таш уйымына һөт-фәлән ҡойоп киткеләгән. Ураҡ бөтөп барғанда, көн яуынға әйләнеп, эш туҡтаған, комбайнсылар ауылға ҡайтып киткән. Ашнаҡсы машинанан тороп ҡалған. Ҡалмаҫ ине, ҡапыл ҡурҡыныс ҙур йыландар килеп сығып, аяғына уралған, машина киткәс кенә ысҡындырған, ти.
Ҡатын йәйәү ҡайтырға булған. Йә, Хоҙай, йылғаға килеп етһә, ни күрә: күпер емерелгән, машина ауған, кешеләр имгәнешкән!
Аңлаған инде ашнаҡсы – йыландар уға рәхмәт әйткән, һәләкәттән ҡотҡарған.
Гөлнур ЯҠУПОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
ТРАДИЦИОН УЙЫНСЫҠТАР, баланың үҫеше һәм уйыны өсөн тәғәйенләнгән, милли мәҙәниәт үҙенсәлектәрен, йәшәү рәүешен һәм көнкүреште сағылдырған төрлө әйберҙәр һәм ҡулайламалар йыйылмаһы. Башҡорттар Т.у. эшләү өсөн тәбиғи материалдарҙы — ағас, һөйәк, таш, ҡош ҡауырһыны, үҫемлек һабаҡтары һ.б. — киң ҡулланған. Айырыуса ҡурсаҡтар киң таралған: бәпес ҡурсаҡты ҡорамаға төргәндәр, йөҙөн эшләмәйенсә, һынын ғына яһағандар; әбей, өләсәйҙәргә итәкле күлдәк, камзул кейҙергәндәр, яулыҡ ябындырғандар; килендәргә — яулығын артҡа ҡаушарып бәйләгәндәр, апай, әсәйҙәргә — уҡалы камзул кейҙергәндәр һ.б. Ағас ҡурсаҡтарҙа ике саталы ботаҡ уның кәүҙәһе м‑н аяғы булған; һалам ҡурсаҡ яһар өсөн һалам усламын икегә бөкләп, муйын һәм бил тәңгәленән еп м‑н бәйләгәндәр; ҡорама ҡурсаҡҡа баш, кәүҙә, ҡул, аяҡ тегеп, эсенә мүк тултырғандар һәм ҡуша теккәндәр. Сәстәрен киндер, һалабаш, йөндән эшләгәндәр, күҙен һәм ҡашын күмер м‑н һыҙғандар. Шулай уҡ йөҙ һыҙаттары булмаған ҡурсаҡтар эшләгәндәр (йөҙлө ҡурсаҡтарға йән инә тигән ышаныу булған). Башҡорттар ҡурсаҡты йола үткәргәндә, дауалауҙа ҡулланғандар. Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында яҙын ҡатын-ҡыҙ, төрлө сирҙәрҙән арыныу өсөн теләктәр теләп, йылғанан туҙ ҡумтаға һалынған ҡурсаҡ ағыҙған. Көньяҡ-көнсығышта, ауырыған ваҡытта, осоҡ тегеп юл сатына ырғытҡандар: шуның м‑н ул сирҙе алып китә тип ышанғандар. Т.у. яу һәм һунар ҡоралы рәүешендә эшләнгән. Айырыуса йәйә м‑н уҡ киң таралған. Йәйәне саған, уҫаҡ йәки миләш ботағынан яһағандар. Керешен аттың ҡылынан йәки һеңеренән эшләп ҡуйғандар. Уҡты уҡ башағы кейҙереп ослағандар, ҡаҙ ҡауырһыны беркеткәндәр. Ағас ҡылыстар, һөңгөләр, туҙ һаҙаҡтар билдәле булған. Күпселек Т.у. хужалыҡтағы төрлө көнкүреш әйберҙәрен ҡабатлаған: тырма, һабан, салғы, ел һәм һыу тирмәндәре һ.б. Уйындарҙа уйынсыҡ арбалар, саналар ҡулланылған. 1 тәгәрмәсле, тәбәнәк, ике оҙон тотҡалы 3 тәгәрмәсле, 4 тәгәрмәсле арбалар булған. Төньяҡ-көнбайышта 2 тәгәрмәсле, оҙон тотҡалы һәм тәбәнәк кузовлы трапеция рәүешендәге арба яһағандар. Көҙ һәм яҙ көндәрендә йөрөү өсөн ағас яйланмалар (ағас аяҡ, оҙон аяҡ, торна аяҡ) файҙаланылған. Туҙҙан, ағас ботағынан, балсыҡтан эшләнгән һыҙғыртҡыстар төрлө булған. Йөн туптар, ҡорама, мүк тултырылған сепрәк туптар, тиренән тегелгән туптар киң ҡулланылған. Урманлы райондарҙа ҡайын йәки ылыҫ ороһонан, имән ороһонан йәки тамырынан эшләнгән туптар булған.
Әҙәб.: А б с а л и к о в а Ф.Ш. Игры и развлечения башкир. Уфа, 2000.
Ф.Ш.Абсалиҡова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 293
ТРОИЦА СИРКӘҮЕ, С м о л е н с к с о б о р ы. Өфөлә урынлашҡан. 1586 й. Өфө кремле терр‑яһында 1584 й. Ҡазан Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә төҙөлгән ағас сиркәү урынында нигеҙләнә, 1616 й. төҙөлә һәм Смоленск (Йәмиғ) сиркәүе булараҡ изгеләндерелә, 1799 й. алып Смоленск кафедраль соборы, 1842 й. Воскресение кафедраль соборы асылғандан һуң Т.с. тип үҙгәртелә. Сиркәү таштан, 5 көмбәҙле, айырым урынлашҡан 8 ҡыңғырауы булған 3 яруслы сиркәү манараһы (1798 й. төҙөлгән) була. Бина тура дүртмөйөш рәүешендә төҙөлә. Эске биҙәлешендә И.Е.Демидов (ҡара: Демидовтар) заказы б‑са эшләнгән риза м‑н биҙәлгән Смоленск Божья Матерь иконаһы, Богородский-Өфө Божья Матерь иконаһы төп урынды алып тора. Сиркәүҙә 4 яруслы иконостас ҡуйылған, уның иконаларының күпселеге рәссам Захарьин тарафынан биҙәлгән (1760). 3 өҫтәле була: төп өҫтәл — Смоленск Божья Матерь иконаһы (1616 й. изгеләндерелә, 1842 й. Изге Живоначальная Троица хөрмәтенә ҡабаттан изгеләндерелә), уң приделдағы — изге апостолдар Пётр м‑н Павел (1679) һәм һулдағыһы святитель Николай Чудотворец (1686 й., Смоленск Божья Матерь хөрмәтенә 1842 й. ҡабат изгеләндерелә) хөрмәтенә. 1824 й. 16 сент. ҡорамға Александр I килә. Т.с. эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй, 1881 й. попечителлек асыла. 17 б. уртаһында причт рухани, дьякон, дьячок, ҡыңғыраусынан, 19 б. аҙ. рухани һәм псаломсынан тора, мәхәлләгә ҡала халҡының бер өлөшө һәм ауыл халҡы инә (726 кеше, ш. иҫ. 348 ир‑ат һәм 378 ҡатын‑ҡыҙ). Ҡорамда Өфө епархияһы үткәргән тантаналы дин хеҙмәттәре башҡарыла. Т.с. 1759 й., 1816 й., 1821 й. һәм 1916 й. янғындарҙан һуң тергеҙелә; 1933 й. ябыла, 1956 й. шартлатыла. Хәҙ. ваҡытта сиркәү урынында Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан. Билдәле настоятелдәре: С.Васильев (1630 йй.), Елевферий (50‑се йй.), С.Евстафиев (90‑сы йй.), Я.С. Неверов (1759 й. алып), В.М. Фрагранский (1782—1809), М.Е.Борецкий (1838—60), В.С.Покрывалов (1897—1928).
Әҙәб.: З л а т о в е р х о в н и к о в И.Е. Уфимская епархия. Уфа, 1899.
П.В.Егоров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Һандал һөйәк
Һандал һөйәк (лат. incus, рус. наковальня) — урта ҡолаҡтағы ишетеү һөйәге. Сүкеш һөйәк, һандал һөйәк һәм һөйәктәр кеше организмындағы иң бәләкәй һөйәктәр. Уларҙың ауырлығы ни бары 0,5 г. Был һөйәктәр барабан ярыһындағы тирбелеүҙе 50 тапҡыр арттырып, эске ҡолаҡҡа тапшырыусы этәргес система барлыҡҡа килтерә.
Һандал һөйәкте беренсе тапҡыр итальян анатомы Алессандро Акиллини өйрәнгән. Һандал тауыш тулҡындарын сүкеш һөйәктән өҙәңге һөйәккә тапшыра. Һандал һөйәк һөтимәрҙәрҙә генә бар.
Йөкмәткеһе
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)


text:
- Подробности
- Просмотров: 262
САҢҒЫ, башҡорттарҙа традиционҡышҡы йөрөү сараһы. С. төп төрҙәре: ҡалтағай һәм боҫҡаҡлы С. Ҡалтағай башлыса көндәлек тормошта, һунарҙа (ҡыш башында йә иртә яҙҙа ҡаты ҡар өҫтөнән йөрөү өсөн) файҙаланылған. Һунар ҡалтағайҙары бер ни тиклем киңерәк һәм оҙонораҡ эшләнгән, алдан элмәкле тишек (уға тапалған юлдан, тауҙан тарттыра биреп төшөү өсөн бау бәйләнгән) уйылған. Өс арҡыры һайғау м‑н ҡуша бәйләнгән ҡалтағайҙар сана итеп тә файҙаланылған. Боҫҡаҡлы С., нигеҙҙә, һунарҙа ҡулланылған, таулы-урманлы төбәктәрҙә киң таралған. Уларҙы әҙерләгәндә С. аҫтына йөнө артҡа ҡарай һыпырылған тире (ҡоралай, болан, йылҡы тиреһе һ.б.) беркеткәндәр.Тирене төрлө ысул м‑н нығытҡандар: ҡайыш ярҙамында тарттырып ҡуйғандар, ваҡ ҡаҙаҡтар м‑н ҡаҡҡандар, йә әсегән йылҡы ҡаны м‑н йәбештергәндәр. С. муйыл, ҡарағай, йыла, йүкә, уҫаҡ һ.б. ағастан әҙерләгәндәр. Алғы өлөшөн башта эҫе һыуҙа ебетеп, ҡалып ярҙамында бөккәндәр.С. урта өлөшөндә табан ҡуйыр өсөн бәләкәй генә ҡалҡыу урын ҡалдырылған, ҡайһы саҡта уны аяҡ кейеме табаны формаһында эшләп, ҡайыш беркетер өсөн тишек өңгәндәр. Беркеткестәрҙең төрлө төрҙәре ҡулланылған: аяҡ кейемен ал яҡтан эләктереү өсөн элмәк, алғы яғын һәм үксәһен ике яҡтан бәйләр өсөн баулы элмәк, махсус таяҡсалы һ.б. Элмәктәр ҡайыштан, ат ҡылынан, һалабаштан, йүкәнән әҙерләнгән. С. йөрөүҙе еңеләйтер өсөн (ҡуҙғалып китеү, туҡтау) саңғы таяғы, һунар көрәге йә аҫҡы яғы ҡалын таяҡ ҡулланғандар.
М.Ғ.Муллағолов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Йылы ҡайта: Башҡортостанда был аҙнала +28 градусҡаса йылыта
Йылы ҡайта: Башҡортостанда был аҙнала +28 градусҡаса йылыта Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда алдағы көндәрҙә үк яуым-төшөм туҡтай, төбәктә +28 градусҡаса йылыта, тип фаразлай синоптиктар. Башгидрометүҙәк мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн, 21 майҙа, республика буйлап урыны менән ҡыҫҡа ваҡытлы ямғыр яуа, төньяҡ райондарҙа йәшен йәшнәүе һәм боҙ яуыуы ихтимал. Көндөҙ Башҡортостандың көньяғы буйынса +27 градусҡаса йылына. Ҡалған биләмәләрҙә йылы була, тотош республика буйынса метеорологтар +17, +22 градус фаразлай.
Шишәмбе, 22 майҙа, төндә генә ямғыр яуа, көндөҙ яуым-төшөмһөҙ. Көндөҙ һауа температураһы 20-25 градусҡаса йылына. Төндә 5-10 градус йылы.
Шаршамбы, 23 майҙа, төбәктә йәйгесә һауа торошо урынлаша. Көндөҙ термометр бағанаһы 23-28 градус билдәһенә тиклем күтәрелеүе көтөлә. Яуым-төшөм көтөлмәй.
http://www.bashinform.ru/news/1161042-teplo-vozvrashchaetsya-v-bashkirii-na-eto-nedele-potepleet-do-28-gradusov/


text:
- Подробности
- Просмотров: 265
ТИРӘК (Populus), тал һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр заты. 110‑дан ашыу төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә: елберҙәк Т. йәки уҫаҡ, көмөш йәки аҡ Т., ҡара Т. йәки күк тирәк. 150—200 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры йәйенке, сатыр йәки йомортҡа формаһында, олоно көрәнһыу йәки ҡарағусҡыл һоро төҫтә, бейеклеге 15—35 м, ботағы шыма, һоро йәки һарғылт йәшел төҫтә. Йәш Т. ҡабығы шыма, оло Т. — ҡаты, ярғыланған. Япрағы ҡолаҡсынлы, сиратлы, ябай, бөтөн, йомро‑өсмөйөш, йомортҡа формаһында, сите тешле, оҙон һапта. Ата (һеркә ҡойғандан һуң ҡойола) һәм инә сәскәләр (емеш барлыҡҡа килтерә) һырғаларға йыйылған. Апр.—майҙа сәскә ата. Емеше — ҡумта, май—июндә өлгөрә. Йылға ярҙарында, һыубаҫар урмандарҙа, ташлы һәм һаҙлы тупраҡта үҫә; елберҙәк Т. киң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙың ҡырҡындыларында таҙа ағаслыҡ барлыҡҡа килтерә. Респ. бөтә терр‑яһында тиерлек таралған. Мал аҙығы, баллы, декоратив үҫемлек. Ҡара Т. — дарыу үҫемлеге. Торама пункттарҙы йәшелләндереү өсөн, агроурман мелиорацияла, төҙөлөштә, целлюлоза‑ҡағыҙ сәнәғәтендә һ.б. ҡулланыла. Составында алкалоидтар, дуплаусы матдәләр, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Р.Х.Ғиниәтуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text: Республикабыҙҙа спорт үҫешенә 87 миллион һум аҡса бүленә. Ошо турала Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығынан хәбәр итәләр. Өҫтәмә финанслау физкультура менән шөғөлләнеүселәр һанын арттырырға, ярыштарҙа һөҙөмтәләрҙе яҡшыртырға булышлыҡ итәсәк. Бөгөнгә республикала 84 федерация үҙ ҡарамағындағы спорт төрҙәрен үҫтереү буйынса программа әҙерләгән. Министрлыҡ 42 документты хуплаған да инде. Киләсәктә лә төп спорт төрҙәрен үҫтереүгә ҡаҙнанан аҡса бүленәсәк. Республикала был исемлеккә биатлон, теннис, велоспорт, еңел һәм ауыр атлетика, заманса биш алыш, фехтование, шорт-трек һәм башҡалар инә.


text:
Башҡортостан театрҙары
Башҡортостан театрҙары — Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан театрҙар.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе драма спектакле — «Пан Бронислав» 1772 йылда поляк һөргөнсөләре тарафынан уйнала[1]. 1861 йылда беренсе театр бинаһы төҙөлгәндән һуң, урыҫ драма театры асыла. Уның даими труппаһы булмағанлыҡтан, оҙаҡ ваҡыт Мәскәү һәм Петербург театрҙары гастролдәргә йөрөй.
XIX быуатта Башҡортостанда бары тик үҙешмәкәр театрҙар ғына була. Беренсе профессиональ театр 1919 йылда асыла. Ул хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры була. Үҙешмәкәр театрҙан (БАССР-ҙың Толбазы ауылының Ауырғазы колхоз-совхоз театры, 1931 й.) Салауат башҡорт дәүләт драма театры үҫеп сыға.
Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры— 1931 йылда ойошторолған икенсе профессиональ башҡорт театры.
1919—1924 йылдарҙа Башҡортостандың үҙ театр системаһы — үҙенә башҡорт милли ғөрөф-ғәҙәттәрен, байрамдарын, уйындарын, бейеүҙәрен туплаған Иманский системаһы барлыҡҡа килә. Республика театрҙарына 1926 йылда Өфөлә Сәнғәт техникумында асылған театр бүлеге ҙур ярҙам күрһәтә. Был ваҡытҡа Ғ. Ниязбаев, Д. Юлтый, Х. Ибраһимов, Х. Ғәбитов, М. Буранғолов, М. Фәйзи,Н. Таһиров һәм башҡалар берләштергән башҡорт драматургияһы барлыҡҡа килә.
30-сы йылдарҙа Башҡорт АССР-ында колхоз-совхоз театрҙары киң тарала. Улар үҙешмәкәр драма түңәрәктәренән Баймаҡ (1932), Ауырғазы, Дүртөйлө (1933), Ҡыйғы, Саҡмағош (1934), Балтас, Бәләбәй, Бишбүләк (1935), Дәүләкән, Яңауыл (1936); Борай (1942), Учалы (1943), Йомағужа (1948) һ. б. райондарында барлыҡҡа килә. Репертуарҙы Башҡорт һәм Урыҫ драма театрында ҡуйылған спектаклдәрҙең үҙгәртелгән йәки ҡыҫҡартылған варианттары тәшкил итә. 50-се йылдарҙа колхоз-совхоз театрҙары Башҡорт АССР-ының дәүләт театрҙарына әйләнеп, йәшәүҙән туҡтай.
30-сы йылдар башында өлкә партия ойошмаһы Башҡортостанда театр мәҙәниәтенең милли үҙенсәлеген бөтөрөү буйынса саралар ҡуллана. 1931 йылда «Башҡорт милли театрын үҫтереү тураһында резолюция» ҡабул ителә. Ул Башҡортостан театрҙарында пролетар синыф линияһына нигеҙ һала. 1937—1938 һәм 1946—1948 йылдарҙа республиканың бер ни тиклем театр әһеле репрессиялана.
1938 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры асыла. Беренсе театр артистары Мәскәүҙә белем алып ҡайтҡан студенттар була.
1946 йылда Белорет драма театры Стәрлетамаҡта гастролдәрҙә була. Шул уҡ БАССР Халыҡ комиссарҙары советының 5 февралдә 97-се ҡарары донъя күрә һәм ул театрҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһында даими эшкә ҡалдырыу тураһында була. Шулай итеп Стәрлетамаҡ драма театрына нигеҙ һалына.
1986 йылда ойошторолған Союзы, Башҡорт АССР-ы Театр эшмәкәрҙәре берлеге — республика театр хеҙмәткәрҙәренең ижади үҙәге булып тора. Ул үҙенең ағзаларына һөнәри, хоҡуҡи, социаль-көнкүреш ярҙамы күрһәтә.
Хәҙерге торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Башҡортостанда башҡорт, татар, рус драма театрҙары, шулай уҡ Йәштәр, Музыкаль һәм Ҡурсаҡ театрҙары бар:
- Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры
- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
- Урыҫ академия драма театры
- «Нур» Өфө дәүләт татар театры
- Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры
- Салауат дәүләт башҡорт драма театры
- Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры
- «Сулпан» Сибай дәүләт балалар театры
- Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры
- Стәрлетамаҡ урыҫ драма театры
- Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры
- «Дефицит» театр-студияһы (Белорет ҡалаһы)
- «Бенефис» театр-студияһы (Стәрлетамаҡ ҡалаһы)
- Туймазы татар дәүләт драма театры
Фотогалерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың тетар кадрҙарын әҙерләүсе уҡыу йорттары:
- Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты
- Өфө сәнғәт училищеһы
- Рудольф Нурыев исемендәге Башҡорт дәүләт хореография колледжы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәйетов Һ. С. Театр // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- http://kulturarb.ru/theater/
- http://bashhistory.on.ufanet.ru/Vse/kyltyra/kyltyra.html
- http://mir-teatra.ru/city/%C1%E0%F8%EA%EE%F0%F2%EE%F1%F2%E0%ED/
- http://minkult-rb.ru/subordinate-organizations/list.php?SECTION_ID=7


text:
Башҡортостан пауэрлифтерҙары Испаниянан Европа чемпиондары булып ҡайтты
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Испанияла пауэрлифтинг (ятып штанга күтәреү) буйынса Европа чемпионаты тамамланды. Рәсәй йыйылмаһында Башҡортостан вәкилдәре – Өфөнөң 14-се спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Ян Урусов һәм Салауаттан Егор Савельев сығыш яһаны.
66 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында Урусов алтын миҙал яуланы. Лайыҡлы еңеүҙән тыш, ул яңы Европа рекордын ҡуйҙы – үҙенең ауырлыҡ категорияһында 242,5 килограмм.
Егор Савельев 105 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында чемпион титулына лайыҡ булды, тип хәбәр итә Башҡортостан Спорт министрлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
Мыш-Арҡа
Мыш-Арҡа — Көньяҡ Уралдың төньяғындағы (Силәбе өлкәһе) һырт. Орографик яҡтан Мыш-Арҡа һырты көньяғынан һәм көньяҡ-көнсығышынан Байрамғол һәм Ҡоротау (Сухие горы) менән сикләшә. Мыш-Арҡаның төньяғында һәм ҡөнбайышында уба рәүешле, урман баҫҡан тәпәш тауҙар һәм Гребень һырты. Мыш-Арҡаның көнсығыш армыты — Полозовая тауы. Төп түбәһе — Голая Шишка (диңгеҙ кимәленән 945,5 метр) Бүтән артыҡ айырылып торған түбәләре юҡ.
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һырт — Эҫем һәм уның ҡушылдығы Ләмәҙене айырып торған һыу айырғыс. Эҫем Мыш-Арҡаның төньяҡ итәгендәге бер нисә инештән, уның ҡушылдығы Ләмәҙ — Мыш-Арҡанан көньяҡтараҡ тау араһындағы үҙәндән башлана. Шулай уҡ Мыш-Арҡа һыртынан Ҡатау йылғаһының төп һул ҡушылдығы — Нилә йылғаһы баш ала. Һырт Силәбе өлкәһенең Сим (Эҫем) Ҡатау-Ивановск ҡалалары араһында йәйрәп ята.
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һырттың атамаһын — «Мыш-Арҡа» — башҡорт телендәге «мышар» (миләш)[1] һүҙенә алып барып тоташтыралар. Һырттың башҡортса атамаһы — Мыш-Арҡа, йәғни, мышарлы арҡа. Аҫаба халыҡ биргән атаманы Ҡатау тау заводтарына күсенеп килгән урыҫтар үҙгәртеп, Амшар тип йөрөтә башлағандар[2].
Флораһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыртта ҡатнаш урмандар өҫтөнлөк итә, саған, йүкә, ҡайын, уҫаҡ, йыла, шыршы, ҡарағай һәм ҡарағас үҫә. Һырттың түбәһендә — тау тайгаһы. Урманды һуңғы ваҡыттарғаса хужалыҡ маҡсаттарында күпләп ҡырҡтылар. Шуның өсөн Мыш-Арҡала йәш ағастар үҫеп килгән ҡырҡындылар күп осрай.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мыш-Арҡаға Арат—Ҡатау-Ивановск, Ҡатау-Ивановск—Ләмәҙ—Биҙәреш юлдары буйлап килергә була. Һыртҡа шулай уҡ ағас ҡырҡыусыларҙан ҡалған юлдарҙан күтәрелергә мөмкин. Ҡатау-Ивановскиҙән Ләмәҙгә 5 саҡрым ҡала юлдан боролғас, Анновка ыҙанынан да уңайлы юл бар. Ул юлдан түбәгә тиклем тиерлек барып етеп була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хребты/одиночные горы. һыртет Мыш-Арҡа
- Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. Глава «Южный Урал»
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 842-се бит
- ↑ http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/184-hrebet-amshar.html


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостан Республикаһынан сарала «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солистары Рәфис Сирусин, Зәлиә Ғәниәтуллина, Юнир Һағынбаев һәм Әлфиә Зәғиҙуллина сығыш яһай.
«Добровидение – 2018» Рәсәйҙең һәм донъяның төрлө халыҡтары вәкилдәрен йыя, тип хәбәр итә «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» порталы. Фестиваль программаһы Рәсәй этнография музейы майҙансығында ҡатнашыусыларҙың соло программаларын күрһәтеүҙән башлана, 27 сентябрҙә «Октябрьский» ҙур концерт залында Гала-концерт менән тамамлана. Грузиянан, Армениянан, Ҡаҙағстандан, Украинанан, Белоруссиянан, Азербайжандан, Латвиянан, Молдавиянан һәм Рәсәйҙең күп кенән төбәктәренән 50-нән ашыу коллектив һәм артист милли музыка һәм йыр мәҙәниәтенең быуатлыҡ йолалар төрлөлөгөн тәҡдим итә. Фестивалдең тәүге өлөшөндә артистар Рәсәй империяһында һәм Советтар Союзында йәшәгән халыҡтарға арналған музейҙың тематик залдарында сығыш яһай, башҡарған йырҙарҙың һәм көйҙәрҙең тарихы тураһында һөйләй. Һуңынан «Октябрьский» ҙур концерт залы майҙансығында ҙур Гала-концерт һәм лауреаттарҙы бүләкләү тантанаһы үтә.
«Добровидение» фестивале халыҡ йыр мәҙәниәтен һәм музыкаль ижадын һаҡлап ҡалыуға һәм үҫтереүгә булышлыҡ итеү, шулай уҡ традицион ҡиммәттәрҙе пропагандалауға ярҙам итеү маҡсатында уҙғарыла.


text:
Һуңғы йылдарҙа “моноҡала” тигән төшөнсә тураһында йыш һөйләйҙәр. Ҡасандыр бер предприятие нигеҙендә барлыҡҡа килеп, урындағы халыҡтың күпселеге шунда эшләгән йәки етештерелгән тауарҙың 50 проценты бер тармаҡҡа ҡараған кескәй ҡаласыҡтар улар. Рәсәйҙә 300 самаһы моноҡала бар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күптәренең хәле ҡасандыр ҡаланы төҙөүгә сәбәпсе булған предприятиеның бөгөнгөһөнә бәйле. Быға миҫал эҙләп алыҫҡа китәһе түгел.
Илдең моноҡалаларында 15 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Ундағы ҡалаларҙа килеп тыуған хәлде яҡшыртыу, социаль-иҡтисади хәлде үҫтереүҙе муниципалитеттар ғына хәл итә алмай. Шуға ла 2014 йылда Рәсәй Хөкүмәте етәксеһе Дмитрий Медведев тап ошо йүнәлештә эшләйәсәк Моноҡалалар үҫеше фонды булдырҙы. Быйылғы йылдың башында Рәсәй Хөкүмәте ҡарарҙары донъя күрҙе. Премьер-министр Дмитрий Медведев ҡул ҡуйған документта республикабыҙҙың Бәләбәй һәм Күмертау ҡалаларында ла йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәләрен булдырыу тураһында һүҙ барҙы.
Ҡарарҙа билдәләнеүенсә, бындай биләмәләр Күмертау һәм Бәләбәй ҡалаларын үҫтереүгә, уларҙың иҡтисадын үҙгәртеп ҡороуға, инвестиция йәлеп итеүгә, урындағы төп ойошмаларҙың эшмәкәрлегенә ҡағылмаған яңы эш урындары булдырыуға булышлыҡ итәсәк. Әйткәндәй, Күмертау авиация-етештереү берекмәһе менән Бәләбәй “Автонормаль” заводы – был төбәктәрҙәге төп предприятиелар.
Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһендә сағылған күрһәтмәләрҙе үтәүгә ярашлы, Күмертау һәм Бәләбәй былтыр март айында Бәләкәй ҡалаларҙы үҫтереү фондында йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәләре исемлегенә индерелеү өсөн проекттарын яҡлағайны. Күмертауҙа “Сигма” компаниялар төркөмө алты миллиард һумлыҡ өр-яңы май экстракцияһы заводын асырға ниәтләһә, Бәләбәй иһә яңы һигеҙ миллиард һумлыҡ биш инвестиция проектын тормошҡа ашырасаҡ.
Фондтың етәксеһе Ирина Макиева күптән түгел Башҡортостанға килеп, Бәләбәйҙең йәшәйеше менән танышты. Күмертауға фондтың эш төркөмө былтыр килеп киткәйне.
Ирина Макиева тәү сиратта Бәләбәйҙә һөт комбинатында булып халыҡ менән осрашты. Әйткәндәй, комбинат “Автонормаль” заводынан ҡала халыҡты эш менән тәьмин итеү буйынса икенсе урынды биләй. Заводта хәл тотороҡло түгел. Һөҙөмтәлә сәнәғәт предприятиеһына күҙ терәп торғандарға эшһеҙ ҡалыу ҡурҡынысы ла янай. Башҡортостанда ошондай хәлдәге ҡалалар дүртәү – Бәләбәй, Күмертау, Нефтекама, Белорет. Бәләбәй иһә 2014 йылда моноҡала тип танылды.
Моноҡалаларҙы үҫтереү буйынса эшсе төркөм етәксеһе Ирина Макиева илдең баш ҡалаһында йәшәһә лә, Бәләбәй сырын ғына һатып алыуы тураһында белдерҙе. Муниципалитет башлыҡтары, урындағы дәүләт учреждениеларында эшләүсе һәм шәхси эшҡыуарҙар менән осрашыуҙа ҡаланы үҫтереү юлдары билдәләнде. Программа буйынса яңы эш урындары асыусыларға түбән процентлы займдар биреләсәк, һалым буйынса ла льготалар ҡаралған.
– Рәсәйҙә моноҡалалар иҫәбе – 300-ҙән 500-гә тиклем. Уларҙың тотороҡлолоғо миҙгелгә бәйле лә үҙгәрә. Әлегә беҙ 319-ын билдәләнек һәм ике йыл дауамында тап ошо ҡалаларҙың хәлен яҡшыртыу өҫтөндә эшләйәсәкбеҙ, – тип белдерҙе Ирина Макиева.
Программаға ярашлы, Бәләбәйгә фонд 400 миллион һум аҡса бүлә, ул ҡала инфраструктураһын яҡшыртыуға тотонола, ҡалған 7 миллиардтан ашыуы инвесторҙар иңенә төшә. Әйтергә кәрәк, инвесторҙарҙың бөтәһе лә республиканыҡы. Ҡалала йорт ҡуяндары үҫтереү фермаһын төҙөү, һөт комбинаты менән “Автонормаль” заводын модернизациялау, тағы ике сәнәғәт ойошмаһын асыу күҙаллана. Быйылдан старт алған проект Бәләбәйҙә ике мең ярым эш урыны булдырыуға йүнәлтелгән. Әле ҡалала меңгә яҡын эшһеҙ иҫәпләнә. Ҡаланың 8-се урта мәктәбендә лә төҙөкләндереү эштәре тамамланыу алдында.
Ил Хөкүмәте ҡабул иткән проектта 11 ҡаланы үҫтереү буйынса килешеүгә ҡул ҡуйылған. Уларҙың араһында Башҡортостандан Бәләбәй менән Күмертауҙың булыуы ҡыуандыра. Хәҙер иһә проекттың уңышлы тормошҡа ашыуы урындағы власть әһелдәренең эшмәкәрлегенә бәйле. Тимур ҒИЛМИЙӘРОВ, Бәләбәй һөт комбинатының инвестициялар буйынса үҫеш етәксеһе:
– Һөт комбинатын модернизациялау башланды ла инде. Әлеге көндә был маҡсатҡа беҙ 400 миллион һум аҡса тотондоҡ, тағы 2 миллиард һум йәлеп итеү ҡаралған. Яңы аппарат линияһы астыҡ, сыр һаҡлау камераһы һәм башҡа уңайлыҡтар булдырылды. Комбинатта 600 тирәһе кеше эшләй.


text:
Ҡунаҡсыллыҡ – йомартлыҡ, яғымлылыҡ, бер-береңә ихтирам сағылышы. Ул Исламда юғары баһалана.
“Ҡунағына хөрмәт күрһәткән мөьмин Аллаһ Тәғәләнең барлығына һәм берлегенә, ҡиәмәт көнөнә инаныуын раҫлай”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм. Динебеҙҙә был ғәмәлдең айырым ҡанун-ҡағиҙәләре бар. Пәйғәмбәребеҙ билдәләгәнсә, мосолман ҡунағына өс көн дауамында хөрмәт күрһәтергә тейеш. Унан артып киткәне иһә – саҙаҡа, йәғни мөьминдең изгелеге.
Әгәр ҙә кемдер ҡунаҡ саҡырырға ҡыйынһынһа йәки килгән кешегә ишек асмаһа, был яман тип һанала. Исламда өйрәтелгәнсә, ике кешегә тәғәйенләнгән ризыҡ – дүртәүгә, дүртәүҙеке һигеҙгә етә. Ишектәрҙең дә, күңелдең дә асыҡ булыуы зарур. Ата-бабабыҙ ҡунаҡсыллыҡты “ризыҡҡа бирелгән бәрәкәт” тип һанаған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 216
ТЕРҺӘК, башҡ. ҡәбиләһе. Тамғаһы: . Ҡатай ырыу‑ҡәбилә берләшмәһе составына ингән. Этник яҡтан б.э. 1‑се мең йыллығы аҙ. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығына күсеп килгән фин‑уғыр ҡәбиләләренә һәм төрки ҡәбиләләргә барып тоташа. 13—14 бб. Т. ҡатай ҡәбиләләре составында төньяҡҡа һәм төньяҡ‑көнсығышҡа, Чусовая й. (Кама й. ҡушылдығы), Ҡариҙел й. үрге ағымдары буйына күскән. 17 б. башында Т. бер өлөшө Төмән өйәҙенә, Терһәк й. (Исәт й. ҡушылдығы) тамағы тирәһенә, быуат аҙағында төп өлөшө керҙәш булып һалйот ҡәбиләһе ерҙәренә, Синара м‑н Тинес йй. (Исәт й. басс.) араһына таралып ултырған. 18 б. Т. бәкәтин, ҡатай, һалйот, һеңрән ҡәбиләләре м‑н күрше йәшәгән. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Уҫы даруғаһының һәм Себер даруғаһының Терһәк улустарын тәшкил иткән. Көңгөр бургомистры Юхнев мәғлүмәттәре б‑са, 18 б. 1‑се ярт. Терһәк улустарында 240 йорт иҫәпләнгән. 18 б. аҙ. — 19 б. Т. йәшәгән терр‑я Екатеринбург өйәҙенә, Красноуфимск өйәҙенә, Шадринск өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2‑се, 3‑сө башҡ. кантондарына (1790—1854) ингән. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән ерҙәр Свердловск өлк. Түб. Һирге р‑нына, Силәбе өлк. Ҡоншаҡ р‑нына ҡарай.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Каталан теле
Катала́н теле йәиһә вале́нсия теле (каталанса: Català (әйтелеше: [kətəˈɫa] йәки [kataˈla]) йәиһә Valencià) — роман төркөмөнә ингән тел. Андорра Кенәзлегенең рәсми теле, шулай уҡ Испаниялағы бер нисә автономиялы берлектә (Каталонияла, Балеар утрауҙарында, Валенсияла) испан теле менән бер рәттән, Италиялағы Сардиния утрауында урынлашҡан Альгеро ҡалаһында итальян теле менән бер рәттән рәсми тел булып тора. Шулай уҡ Испаниялағы Арагон һәм Мурси́а автономиялы берлектәрендә һәм Франциялағы Руссильон (Roussillon, шулай уҡ Төньяҡ Каталония) тарихи өлкәһендә (йәғни хәҙерге Pyrénées-Orientales департаментында) киң ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
КлассификацияҮҙгәртергә
Ҡайһы бер тел белгестәре каталан телен галл-роман төркөмөнөң окситан-роман төркөмсәһенә инә, тип иҫәпләй. «Этнолог» белешмәһе буйынса каталан теле классификацияһы:[5]
- Һинд-европа телдәре
Каталан теленең окситан телдәренә яҡынлығы күренеп тора.
ТарихыҮҙгәртергә
Каталан теле IX быуатта Реконкиста ағымы осоронда үҙаллы тел булып формалашҡан, тип иҫәпләнә. Ошо ваҡытта каталан теленең беренсе тарихи ҡомартҡылары барлыҡҡа килә. Тел Пиреней ярымутрауында ябайлаштырылған халыҡ-латин теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урта быуаттың аҙағында каталан теле әҙәби тел статусын ала һәм бик абруйлы була. XV быуатҡа тиклем шиғриәт өсөн окситан теле ҡулланылһа, каталан теле өсөн фәлсәфә һәм фән өлкәһе асыла.
1469 йылда, Фердинанд II Изабелла I менән никахлашҡас, каталон дворяндары испан теленә күсә башлай. Был каталан телен ҡулланыу даирәһен тарайта һәм беҙҙең көндәргә тиклем диглоссияға (ике теллелек формаһына) килтерә.
Испан мираҫы өсөн һуғышта каталондар Габсбург династияһы яғында һуғыша. Был XVIII быуатта, Бурбон династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа, телгә ҡаршы репрессив сәйәсәткә сәбәпсе була.
XIX быуатта каталан теле ҡулланыу даирәләренең күбеһенән тамам ҡыҫырыҡлана. Шулай ҙа уның хәле, башҡа телдәр (мәҫәлән, галисий теле) менән сағыштырғанда, яҡшыраҡ була. Тел халыҡ араһында һаҡланып ҡала. XIX быуатта телде һаҡлау өсөн, Тергеҙеү (Renaixença) исеме аҫтында ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте барлыҡҡа килә. Башта ул әҙәби сиктәрҙән сыҡмай, быуат барышында сәйәси һәм милли һыҙаттар ала. XX быуат башында каталан теленең беренсе еңеүе билдәләнә. 1930 йылда Каталонияла икенсе рәсми тел статусын ала. 1936—1939 йылдарҙағы Граждандар һуғышы испан диктаторы Франко еңеүе менән тамамланғас, каталан телендә һөйләшеү бөтөнләй тыйыла. Уны ҡулланған өсөн енәйәт яуаплылығы ҡарала.
Был хәл Франко диктатураһы 1975 йылда бөткәнгә тиклем һаҡлана. Испанияла демократлаштырыу башланғас, өлкәләр автономия ала, һәм 1979 йылда каталан теле рәсми тел статусы алыуға өлгәшә.
Дөйөм һөйләшеүселәр һаныҮҙгәртергә
Каталан теле рәсми тел булған территорияларҙаҮҙгәртергә
Башҡа территорияларҙаҮҙгәртергә
ДонъялаҮҙгәртергә
Сығанаҡтар: Каталония: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut d’Estadística de Catalunya, Generalitat catalana [1]. Валенсия: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut Valencià d’Estadística, Generalitat Valenciana [2]. Балеар утрауҙары: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut Balear d’Estadística, Govern de les Illes Balears [3]. Төньяҡ Каталония: Media Pluriel Иҫәп 1997 йылдың Ҡарасай айында регион префектураһы тарафынан алынған [4]. Андорра: Андорра хакимиәтенең социолингвистик мәғлүмәттәре (1999 йыл) [5]. Арагон: Euromosaic социолингвистик мәғлүмәттәре [6]. Альгеро: Euromosaic социолингвистик мәғлүмәттәре [7]. Башҡа илдәр: 1999 йыл иҫәбе, Federació d’Entitats Catalanes.
ДиалекттарҮҙгәртергә
1861 йылғы Мануэль Милла и Фонтанальс (Manuel Milà i Fontanals) теорияһы буйынса, каталан телендә ике төп диалект бар: көнсығыш каталан диалекты һәм көнбайыш каталан диалекты. Каталан теленең диалекттарында лексика һәм грамматика айырмалары бик күп.
- Көнбайыш каталан диалекты тармағы (Bloc o Branca del Català Occidental) үҙенсәлектәре:
- Баҫымһыҙ һуҙынҡы өндәр: [a e i o u].
- Һүҙ башында йәки тартынҡы өндән һуң урынлашҡан x /tɕ/ аффрикатаһы булып тора (Xàtiva, xarxa, Xavier, xenofòbia… һүҙҙәренән башҡа; ошо һүҙҙәрҙә x хәрефе /ɕ/ тип әйтелә). Ике һуҙынҡы өн араһында йәки i хәрефенән һуң урынлашҡан һәм һүҙҙең һуңғы хәрефе булған x хәрефе /jɕ/ тип әйтелә.
- 1-се заттың хәбәр һөйкәлеше ялғауы -e йәки -o була.
- Латин /eː/ һәм /i/ өндәре ошо диалекттағы /e/ өнөнән килеп сыға.
- Урта быуатарҙа танау өндәре булған: hòmens, jóvens
- Лексик үҙенсәлектәре: espill, xiquet, granera, melic…
- Көнсығыш каталан диалекты тармағы (Bloc o Branca del Català Oriental) үҙенсәлектәре:
- /e/, /ɛ/ һәм /a/ баҫымһыҙ булһа, /ə/ өнө килеп сыға; /o/, /ɔ/ һәм /u/ баҫымһыҙ өндәренән [u]- өнө килеп сыға.
- x хәрефе һәр ваҡыт /ɕ/ тип әйтелә.
- 1-се заттың хәбәр һөйкәлеше ялғауы — -o, -i йәки бөтөнләй юҡ.
- Латин /eː/ һәм ҡыҫҡа /i/ өндәренән /ɛ/ өнө килеп сыға (ошо өн балеар каталан диалектында [ə], Альгеро диалектында [e] тип әйтелә).
- Урта быуаттарҙағы танау өндәре әйтелмәй: hòmens, jóvens: homes, joves.
- Лексик үҙенсәлектәре: mirall, noi, escombra, llombrígol…
Һәр диалект бер нисә субдиалекттан тора. Каталан теленең диалект тармаҡтары түбәндәге диалекттарға буленә:
СтандартлаштырыуҮҙгәртергә
Каталан теленең ике стандарты бар. Беренсеһе, Каталан фәндәре институты (Institut d’Estudis Catalans, IEC) стандарты, уртаҡ стандарт булып тора. Орфография ҡағиҙәләрен кодлаштырыусы — Помпеу Фабра (Pompeu Fabra). Был тел стандартының нигеҙен Үҙәк диалект тәшкил итә. Икенсеһе, Валенсия телдәр академияһы (Acadèmia Valenciana de la Llengua, AVL) стандарты Помпеу Фабраның орфографияһын ҡуллана, әммә был стандарттың нигеҙен көнбайыш каталан теле һәм Валенсияла ҡулланылған каталан теле варианты тәшкил итә.
Ике стандарт араһында иң билдәле айырма — тоник баҫым: francès, anglès (IEC) — francés, anglés (AVL), cafè (IEC) — café (AVL) (кофе), conèixer (IEC) — conéixer (белеү), comprèn (IEC) — comprén (AVL) (ул аңлай). Бының сәбәбе: латин теленең ē һәм ĭ фонемалары әйтелеше ике диалект тармағында айырылыла. Мәҫәлән, көнсығыш тармағында боронғо ē фонемаһы [ɛ] тип әйтелә, көнбайыш тармағында [e] тип әйтелә. Әммә-ләкин, AVL стандартында был фонема урынына һәр ваҡыт «è» яҙыла: què (нимә), València, èter (эфир майы), sèsam, sèrie (сериал), època (йәш).
Балеар утрауҙарында IEC стандартының Балеар утрауҙары институтының филология бүлеге тарафынан балеар диалектына яраҡлаштырылған варианты ҡулланыла. Мәҫәлән, IEC стандарды буйынса «cantam» һәм «cantem» тип яҙырға мөмкин була, әммә балеар стандарты буйынса «cantam» дөрөҫөрәк була. Шулай уҡ 1-се заттың хәбәр һөйкәлешендә балеар стандартында ялғау ҡулланылмай: «jo cant», «jo tem», «jo dorm».
Альгеро ҡалаһында IEC стандартының Альгеро диалектына яраҡлаштырылған варианты ҡулланыла. Мәҫәлән, билдәлелек артикле стандарт буйынса — el, ә Альгеро вариантында — lo, эйәлек алмашы формалары Альгеро стандарты буйынса — la mia (минең шәхси), lo sou/la sua (уның шәхси), lo tou/la tua (һинең шәхси) һ.б. Тамамланмаған үткән ваҡытта бөтә ҡылымдың зат, һан, заман формаһында -v- ҡулланыла: cantava, creixiva, llegiva; бик күп боронғо һүҙҙәр ҡулланыла: manco (menys), calqui u (algú «кемдер»), qual/quala (quin/quina «ниндәй») һ.б.
Өн системаһыҮҙгәртергә
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ 1,0 1,1 1,2 спряжение стандартных каталанских глаголов
- ↑ http://www.ethnologue.com/18/language/cat/
- ↑ http://www.ethnologue.com/language/cat
- ↑ http://fundacio.cat/ca/domini/casos-exit
- ↑ Ethnologue Report. Ethnologue.com. 16 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Carbonell, Joan F., Llisterri, Joaquim(1999), «Catalan», Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the usage of the International Phonetic Alphabet, Cambridge: Cambridge University Press, pp61-65, ISBN 0-521-63751-1
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- Бигвава И. О., Харшиладзе М. А. Учебник каталанского языка: Начальный курс. — М.: Изд-во МГУ, 2002. — 238 с.


text:
Шәмбе
Шәмбе — аҙнаның йома менән йәкшәмбе араһындағы көнө. Йәһүд һәм христиан йолаһы буйынса иң һуңғы (етенсе) аҙна көнө булып тора. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы ла, шәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның беренсе көнө.
Йөкмәткеһе
Календарҙа шәмбе тотҡан урынҮҙгәртергә
Йәһүдилектән килгән йола буйынса, шәмбе — аҙнаның һуңғы көнө. Был килешеү Израиль һәм АҠШ-та стандарт булып тора, әммә Европала күптәр уны аҙнаның алтынсы көнө тип һанай. Улар йәкшәмбе көндө аҙна һуңы тип иҫәпләй [1]
Христианлыҡ йолалары көслө булған илдәрҙә шәмбене аҙнаның етенсе көнө тип ҡарауҙы дауам итәләр. Был антик осорҙон һуңғы киҫемендәге инаныстарға ла тап килә, улар аҙна көндәрен ете классик планета менән бәйләгән [2], Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, Сатурн).
Инглиз телле квакерҙар ғәҙәттәгесә шәмбене «етенсе көн» һанай, мәжүсиҙәрҙең — Saturday һүҙен танымай.
Ислам дине тотҡан күпселек ғәрәп илдәре шәмбене аҙнаның беренсе көнө тип һанай.
Илебеҙҙә шәмбе көн традицияларыҮҙгәртергә
Шәмбе — күпселек илдәрҙә ял көнө.
Урыҫ халҡы был көндө "мунса көнө" тип тә атай
Шәмбе көн бурыс ҡайтарыу йолаһы ла булған. Батша Рәсәйендә мәктәп һәм семинарияларҙа аҙна эсендә эш боҙған уҡыусыларға экзекуцияуткәрелә торған булған, улар субботка тип аталған. Пасх буйынса етенсе аҙнала көньяҡ губернияларҙа киндер сәскәндәр.
Рәсәйҙә һәм элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәрендә совет осоронан (1919 йылдың 10 майынан) шәмбе өмәләре үткәрелеп килә. Был эш түләүһеҙ, ирекмәндәр тарафынан башҡарыла. Ғәҙәттә ул яҙ көнө йәмәғәт урындарында таҙалыҡ булдырыу, төҙөкләндереү, ағастар ултыртыу кеүек эштәр менән үткәрелә.
1967 йылдың 7 мартынан СССР-ҙа ике көн ял иғлан ителә, шәмбе рәсми рәүештә ял көнө булып китә.
Башҡорт халҡында шәмбеҮҙгәртергә
Башҡорттар, мосолман булараҡ, йоманы аҙнаның етенсе көнө, ә шәмбене беренсе көнө тип һанаған. Дин тотоусылар өсөн был әле лә шулай. Шәмбе көн менән бәйле ҡайһы бер хөрәфәттәр ҙә йәшәп килгән. Халыҡ телендә "шәмбеләр" тигән ғибәрә бар, ул йәһүдилек динендәгеләр тигәнде аңлата
Бөгөн генә йома, иртән - шәмбе,
Береһе көнгә - урыҫ аҙнаһы,
Көндәр юрта шулай бер-бер артлы,
Асыла, ябыла ғүмер ҡапҡаһы.
Ғ. Амантай[3]
ҠарағыҙҮҙгәртергә
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ ГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык»
- ↑ Солнце не является планетой
- ↑ *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993. - 687-се бит
СығанаҡтарҮҙгәртергә
- Суббота // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
- Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993.
- Иранский календарь [1]


text:
Өфөлә «Урал транспорты» халыҡ-ара форумы уҙғарыла
Өфөлә «Урал транспорты» халыҡ-ара форумы уҙғарыла Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
26-28 сентябрҙә Өфөлә III«Урал транспорты» халыҡ-ара форумы уҙа.
Осрашыуҙа эксперттар юл-транспорт тармағын үҫтереү йүнәлештәрен, проблемаларын һәм мөмкинлектәрен тикшерә.
Сараны «Башкиравтодор» һәм «Дортрансстрой» компаниялары булышлығында Башҡортостан Республикаһының Транспорт дирекцияһы дәүләт ҡаҙна учреждениеһы менән берлектә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, республиканың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты үткәрә.
Форумдың төп ваҡиғаһы — Рәсәй Федерацияһының Транспорт министрлығы етәкселеге ҡатнашлығында «Азиянан Европаға транспорт күперен тергеҙеп. Үҫеш нөктәләре» пленар ултырышы. Төбәктәрҙе юл өлкәһендәге Хөкүмәт-ара килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыуға йәлеп итеү маҡсатында Азия һәм Тымыҡ океан өсөн иҡтисади һәм социаль комиссия ҡатнашлығында түңәрәк өҫтәл ойошторола, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Иҡтисади һәм Социаль советының биш төбәк комиссияһының береһе булып тора.
Форум барышында автомобиль, авиация, тимер юл һәм йылға транспорты, шулай уҡ юл-төҙөлөш комплексының эшләүенә һәм уларҙы үҫтереү мәсьәләләренә арналған секциялар уҙғарыла.
Күргәҙмәлә тармаҡ предприятиеларының яңы тауарҙарын һәм ҡаҙаныштарын күрергә була: «КАМАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «УРАЛ» автомобиль заводы, ГАЗ төркөмдәре вәкилдәре үҙ продукцияһы менән таныштыра. Экспонаттар араһында — MERCEDES, ISUZU, RENAULT, ПАЗ, IVECO коммерция транспорты, «Меркатор», «Ярославич», «Спецмаш», «Башдизель», «ГрандАвто», «Француз», ELF, «Ремстройдормаш» компанияларының махсус техникаһы.
Тәүге тапҡыр күргәҙмәлә «Өфө» халыҡ-ара аэропорты ҡатнаша. Компанияның стендында халыҡ-ара стандарттарға ярашлы аэропорт биләмәһендә планлаштырылған барлыҡ үҙгәрештәр менән танышырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1215252-v-ufe-proydet-mezhdunarodnyy-forum-transport-urala/


text:
- Подробности
- Просмотров: 756
ИСЛАМҒА ТИКЛЕМГЕ ДИНИ ИНАНЫУҘАР, башҡорттарҙа: ислам үтеп ингәнгә тиклем таралған дини ҡараштар йыйылмаһы. Башҡорттарға әйберҙәрҙе һәм тәбиғәт күренештәрен йәнләндереү, уларға ҡөҙрәтле көс һәм кеше сифаттары биреү хас була. Ибн Фаҙлан яҙмалары б‑са, башҡорттар 12 “хужаға” — йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең эйәләренә табынған, улар араһында “күктәге Тәңре иң ҙуры” булған. Башҡорттар төрлө рухтарға ышанған (ҡара: Анимизм). Эйәләр иң изгелекле рухтар тип иҫәпләнгән, уларҙың ыңғай мөнәсәбәтен яулар өсөн бүләктәр килтереп, махсус йолалар башҡарылған (ҡара: Ҡорбан килтереү); яуыз рухтарҙы (албаҫты, бисура, бәрей, дейеү, ен, шүрәле) әүрәтмәгәндәр, киреһенсә, уларҙан ҡасырға йәки ырым ҡулланып (ҡара: Магия) ҡыуырға тырышҡандар. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, ҡайһы бер рухтар (бисура һәм албаҫты) м‑н бәйләнешкә инеү кешене ауырыуға, хатта үлемгә дусар итә алған, икенселәре (шүрәле һәм бәрей) яңы ырыу барлыҡҡа килтерергә һәләтле булған (“Шүрәле нәҫеле”, “Шайтан ырыуы” һ.б. риүәйәттәр). И.т.д.и. ҙур ҡатламды тотемистик инаныуҙар (ҡара: Тотемизм) тәшкил иткән, тотемдарға табыныу м‑н бәйле йолалар системаһының (бүре культы, ат культы, ҡоштар культы һ.б.) үҫешкән булыуы шуны раҫлай. Космогония ҡараштары башҡорттарҙың “Урал батыр” эпосында, “Етегән йондоҙ”, “Ҡыҙ менән ай” легендаларында һ.б. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыларында сағылыш тапҡан. Торлаҡты Ҡояшҡа ҡарата урынлаштырыу тәртибе, ямғырҙы туҡтатыу һәм Ҡояшты сығарыуға йүнәлтелгән “Ҡояш теләү” йолаһы, Айға мөрәжәғәт итеп дауалау ысулы һәм башҡалар Ҡояш һәм Ай культы булыуын дәлилләй. Күк күкрәү һәм йәшен, башҡорттар фекеренсә, юғары илаһ ихтыяры б‑са барлыҡҡа килгән; ел, дауыл, ҡойондо улар йыланға оҡшаш ҡурҡыныс зат (ҡара: Аждаһа, Юха) тип ҡабул иткән. Иртә яҙҙа ергә ҡаҙыҡ ҡағыуҙы тыйыу Ергә табыныу м‑н бәйле булған (йылдың ошо миҙгелендә ерҙе ауырлы ҡатынға тиң күргәндәр). “Ер аяғы”, “Ер башы” кеүек һаҡланып ҡалған боронғо әйтемдәр башҡорттарҙың ерҙе тере йән итеп ҡабул итеүен раҫлай. Ураҡ ваҡытында ергә ҡорбан килтереү йолалары башҡарылған (мәҫ., “Ер кәтмәне” — ҡорбан итеп салынған малдың ҡанын бөркөү йәки бер ус ашлыҡты ергә күмеү). Тау баштарында ғибәҙәт ҡылыу һәм халыҡ байрамдары ойоштороу ҙа ергә табыныу м‑н бәйле. И.И.Лепёхин, Торатауҙы (Ишембай р‑ны) тасуирлағанда, әйткән нәҙерҙәрен үтәмәгән бер башҡорттоң да тау башына менмәүен телгә ала. “Һабан һыуы”, “Ямғыр теләге” кеүек яҙғы‑йәйге йолаларҙы башҡарғанда ҡойоноу, һыу ятҡылыҡтарын бысратыуҙы тыйыу һыуҙы тормош һәм уңдырышлылыҡ сығанағы тип иҫәпләү м‑н бәйле. Шишмә һыуы, өшкөрөлгән һыу, ш. уҡ көмөш тәңкә йәки миләш ботағы төшөрөлгән һыу халыҡ табиптары тарафынан ҡулланылған. Әүлиә ҡәберҙәре янынан аҡҡан шишмәләрҙән, туңмай торған минераль сығанаҡтарҙан, мәмерйәләрҙән ағып сыҡҡан йылғаларҙан алынған һыу шифалы һаналған. “Аҡбуҙат”, “Заятүләк менән Һыуһылыу” эпостарына, “Йылҡысыҡҡан күл” риүәйәтенә һ.б. ярашлы, һыу стихияһынан (Асылыкүл, Аҡзыярат, Шүлгән күлдәре) иң яҡшы башҡ. сабыш аттары сыҡҡан. Һыуҙы изгеләштереү, тере һәм үле һыу т‑дағы легенда булып, башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында сағылыш тапҡан. Ер м‑н һыу берлеген бөтә төрки халыҡтар ҙа ололаған “Ер‑Һыу” илаһы кәүҙәләндерә. Боронғо заманда ут культы булғанлығын (ҡара: Зороастризм) “Сығыр ут” йолаһы раҫлай, ул киҙеү таралғанда үткәрелгән. Ышҡыуҙан алынған ут м‑н үҙҙәрен һәм малды төтәҫләгәндәр, шул рәүешле ауылдан ауырыуҙы ҡыуғандар. Туйҙа “Ут туйҙырыу” йолаһы башҡарылған: кәләш, кейәү йортона ингәс, утҡа май киҫәген ырғытҡан. Кешегә хөрмәт хисен башҡорттарҙағы “ут күрше” тигән төшөнсә сағылдыра. Башҡорттарҙа И.т.д.и. боронғо ҡатламын үҫемлектәрҙең йәнле булыуын раҫлаған хөрәфәттәр тәшкил итә. Ҡоролоҡ ваҡытында йәки ағастарҙы ҡырҡыу алдынан “ағас рухына” доға м‑н мөрәжәғәт иткәндәр; ғәҙәти булмаған формалы (мәҫ., тамырҙан ҡуш булып үҫкән), яңғыҙ ултырған йәки йәшен атҡан ағастарҙы ҡырҡыу тыйылған. Башҡорттар ҡайын, имән, артыш, миләш, ерек һ.б. ағастарҙың ырым‑һаҡлау үҙенсәлеге бар тип һанаған, улар м‑н ауырыуҙарҙы ыҫлағандар, ҡоро ботаҡтарын күҙ тейеүҙән, сихырҙан, яуыз рухтарҙан һаҡлаусы сара итеп ҡулланғандар. Ғаилә ағзаһы мәрхүм булғандан һуң ишек башына ҡағылған ағас ырғаҡ, өй түшәме аҫтындағы өрлөк, тупһа мәрхүмдең йәне “килеп ҡуна” торған урын тип иҫәпләнгән. Һуңыраҡ осорҙағы инаныуҙарҙа ағастар рухтарҙың ваҡытлыса урыны булараҡ ҡаралған. Ҡәберҙәрҙә ағас (ғәҙәттә, ҡайын) ултыртыу йолаһы шуға бәйле; башҡ. зыяраттары, нигеҙҙә, ҡайынлыҡтарҙа урынлашҡан. Ҡайын, бер яҡтан, изге ағас тип хөрмәт ителгән, шунлыҡтан уны яҙғы-йәйге йола байрамдарында биҙәгәндәр; икенсе яҡтан — ҡайғы билдәһе тип ҡаралған, шуға уны өй тирәһенә ултыртыу тыйылған. Башҡорттарҙың И.т.д.и. һәм йолалары Урал-Волга буйы, Урта Азия, Себер, Кавказ һ.б. төбәк халыҡтарының дини ҡараштары м‑н бәйләнеш булғанлығын күрһәтә. Үҙгәрештәргә дусар ителгән И.т.д.и. әле лә һаҡлана.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 1-се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995; Башҡорт халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары = Башкирские народные предания и легенды = Bashkort folk Legends. Өфө, 2001.
М.Н.Сөләймәнова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Юғары Оса, Барыһы Ла Юғары
Беҙ һеҙҙең менән бергә проекты рәүешендә теркәлгән юридик яҡтан рухланып эшләй ала, беҙҙең беспутного, ҡоролма йәки ваҡиға. - Булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ был туй, йорт йәки кәмәлә, хатта һауа пейзаж.
Фотограф эшләйәсәк, фотоларҙы төшөү менән тулы һәм кәм тигәндә беҙҙең рөхсәт 4к 360. Кинематографистарҙың халыҡ-ара конкурста еңеүселәрҙең фотоһүрәттәре һәм улар өсөн улар барлыҡ эштәрен.. Беҙҙең 360 Йәшерен һайлау хоҡуғына эйә булған һәм улар айырым өлкәгә ышаныслы һәм google инеп ҡалған фотограф. Google беренсе урынды биләй нормаль шарттарҙа фоторәсемдәр скачать. Фотограф һәр бер миллиондан ашыу кеше ҡараған. Бәлки, беҙҙең бизнес һәм һеҙҙең google карталарын рейтингында беренсе урынды биләгән образ ысулы менән тикшерҙеләр..
Юридик Хоҡуҡтарын Осоу & Документ
хөкүмәт һәм урындағы властар бөтә планы емерелгән мөмкин етештереү менән һеҙ . Әгәр беҙҙең рейс тураһында һөйләне һәм үҙенсәлекле аэрофотоснимок. In this example you see our Certificate of Identification of one of our registered drones in Romania. Уны беҙ урындағы оператор була . Был документ һәм самолет самолетты ултыртыу мөмкинлеге нисек итеп взлетающий. Рәсми рәүештә теркәлгән рөхсәт ала һәм һәр атҡан. Был фильм төшөрөлгән фотоһүрәттәр йәки документтар биреү. Бының өсөн төрлө ведомстволар һәм закон бар..
Европа закон
әле лә килешә. Пеня ала бәйәһе һезгә 20000 Евроға тиклем төрмәгә. Беҙ һеҙҙең өсөн документтарын юридик һәм европа flightrights ойошторола.. Был’s һеҙҙең һәм һеҙ шулай уҡ операторҙары исемлегендә урынлаштырыу мөмкин., һеҙ шарында, бәлки, беҙгә юридик беспилотник. Был осраҡта йыш ҡына телевизион постановкалар өсөн ҡулланыу моделе, отлагательство күрә алмай, йә туристар, яратып башҡара ул үҙе юридик фотоһүрәттәр. Беҙ һеҙҙән һорарға өсөн фронттағы иң яҡшы возникдль. моделе тикшерелә башланы..


text:
- Подробности
- Просмотров: 314
НЕФТЬ ҮТКӘРГЕС, нефть ташыу өсөн тәғәйенләнгән үткәргес торбалар. Магистраль, алып килгән, ҡабул иткән, сығарып ебәргән һәм технологик Н.ү. айыралар. Магистраль Н.ү. төп һурҙырып ҡыуыу станцияларынан, ер аҫты, һыу аҫты, ерҙәге, ер өҫтөндәге үткәргес торбаларҙан һ.б. объекттарҙан тора, нефтте ҡабул итеү пунктынан ебәреү пунктына тиклем ташыуҙы, транспорттың икенсе төрөнә йәки һаҡлауға тапшырыуҙы тәьмин итә. Алып килгән Н.ү. — нефтте нефть сығарыу пр‑тиеларынан резервуарҙар паркына күсереү; сығарып ебәргәндәре — нефтте магистраль насостарҙан линия өлөшө үткәргес торбаларына биреү; ҡабул иткәндәре — нефтте магистраль Н.ү. нефть һурҙырыу станцияларының производство майҙандарына, нефтебазаларға, тултырыу станцияларына һ.б. ҡабул итеү; технологик Н.ү. ҡорамалдарҙы берҙәм системаға тоташтырыу һәм яңы килгән, һаҡлауҙа булған һәм һурҙырып бушатылған нефттәр м‑н майҙан эсе эштәрен башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. 1936 й. Башҡортостанда оҙонлоғо 168 км, диам. 300 мм булған тәүге Ишембай—Өфө Н.ү. төҙөлә. 2008 й. респ. Н.ү. оҙонлоғо 3 мең 600 км самаһы тәшкил итә, ш. иҫ. улар эсендә ҙур — Усть‑Балык—Ҡурған— Өфө—Әлмәт, Түб. Варта—Ҡурған— Куйбышев, Туймазы—Омск—Новосибирск‑I, Туймазы—Омск—Новосибирск‑II һ.б. Н.ү. участкалары бар. 20 б. 70‑се йй. ИПТЭР‑ҙа нефтте ташыу технологиялары тикшерелә, уйлап табыла һәм индерелә (В.Е. Губин, Ә.Ғ.Ғүмәров, Ә.Х.Һунаршин, Д.А.Черняев һ.б.); Н.ү. технологик эксплуатациялау, капиталь һәм авария шарттарында ремонтлау ҡағиҙәләре эшләнә. БР терр‑яһында урынлашҡан нефть үткәргестәре системаһын “Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре” ААЙ хеҙмәтләндерә.
Әҙәб.: К о р ш а к А.А., Ш а м м а з о в А.М. Основы нефтегазового дела. 3‑е изд., испр. и доп. Уфа, 2005.
Х.Ә.Әзмәтов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостан иҡтисады
Башҡортостан иҡтисады — Рәсәйҙең алдынғы төбәктәренең береһе булған Башҡортостан Республикаһының халыҡ хужалығы тармаҡтары һәм иҡтисади эшмәкәрлек төрҙәре берлеге
Башҡортостан иҡтисады — күп тармаҡлы структура. Сәнәғәт тармаҡтары булып яғыулыҡ-энергетика комплексы, нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы сәнәғәте, машиналар эшләү, урман сәнәғәте һ.б. тора.
Нефть сығарыу күләме буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһында 9-сы урында, уны эшкәртеү һәм нефть эшкәртеү продукттары производствоһы буйынса — 1‑се (7-16 процент нефть эшкәртеү, автомобиль бензины, дизель яғыулығы һәм яғыулыҡ өсөн мазут эшләү), троллейбустар эшләү буйынса — 4‑се, автобустар эшләү буйынса 5-се урында; Рәсәйҙә сығарылған каустик соданың — 19, изобутил һәм бутил спиртының — 53, кальцийланған соданың 58 процентын етештерә һәм илдә берҙәнүбер аҡ ҡором һәм аҙыҡ-түлек содаһы сығарыусы булып тора. Республикала инфраструктура, төҙөлөш комплексы үҫешкән.
Йөкмәткеһе
- 1 Иҡтисадтың үҫеше
- 2 Тарих
- 3 Сәнәғәт
- 4 Ауыл хужалығы
- 5 Транспорт
- 6 Төҙөлөш
- 7 Финанстар һәм сауҙа
- 8 Туризм
- 9 Халыҡтың килеме
- 10 Һалымдар һәм йыйымдар, федераль бюджетҡа күсереү
- 11 Перспективалар
- 12 Сит ил әйберҙәренән баш тартыу
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Иҡтисадтың үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың иҡтисадын үҫтереү түбәндәге факторҙарға бәйле:
- Төбәк файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Минераль ресурстар ятҡылығының дөйөм һаны өс меңдән артып китә. Улар нефть, газ, күмер, ҡара металдар мәғдәне (тимер мәғдәндәре, марганец, хромиттар); төҫлө металдар мәғдәне (баҡыр, ҡурғаш, алюминий, цинк, алтын, бокситтар); һирәк металдар мәғдәне (вольфрам, аҡ ҡурғаш); иеталл булмаған ҡаҙылмалар (тау гәлсәре, флюорит, исланд шпаты, көкөртлө колчедан, барит, силикаттар, кремнезем, асбест, тальк); ҡиммәтле, биҙәү һәм тәбиғи таштар (малахит, йәшмә, гранит).
- Төбәк байтаҡ урман ресурстары запасына эйә. Башҡортостандың урман фондының дөйөм майҙаны 6,2 миллион гектар., шул иҫәптән 5 млн гектары — урман. Республика урмандарында дөйөм ағас запасы 717,9 млн куб метр тип баһалана.
- Төбәктең ер фонды 14,3 миллион гектар тәшкил итә. Уларҙың ҙур өлөшөн ауыл хужалығы ерҙәре алып тора. Республиканың төп ауыл хужалығы райондары уртаса йылы агроклиматлы зонала урынлашҡан. Ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 7 млн гектар.
- Төбәк ер аҫты һәм ер өҫтө һыу ресурстары запасына эйә. Дөйөм оҙонлоғо 57 мең километрға еткән 13000 самаһы йылға , 2700 күл, дөйөм майҙаны 427 кв. км. булған быуалар һәм һыуһаҡлағыстар бар. Республика территорияһында 90 һыуһаҡлағыс иҫәпләнә, уларҙың иң ҙурҙары Павловка, Нөгөш, Ҡорман, Йомағужа һыуһаҡлағыстары.
- Урал тауҙары, шифалы минераль һыуҙар, шифалы батҡаҡтар булыуы төбәктә курорттар һәм шифаханалар төҙөүгә этәргес бирә: «Янған-Тау», «Йәшел ҡурсаулыҡ», «Красноусольск», «Йоматау» (илдә берҙән-бер ҡымыҙ менән дауалаусы шифахана), «Яҡтыкүл», «Ассы», шулай уҡ туристик базаларҙың киң селтәре атта һыбай йөрөү, тау саңғыһы, йылғалар буйлап ағыу мөмкинлеге аса.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХХ быуат башында хәҙерге Башҡортостан сәнәғәтендә 100-ҙән артыҡ предприятие, шул иҫәптән 40 тирмән, 30 һыра ҡайнатыу һәм спирт-араҡы (Стәрлетамаҡ), 28 суйын ҡойоу һәм тимерселек заводы, туҡыу һәм бер нисә тегеү-галантерея фабрикаһы, күн заводтары булған.
Граждандар һуғышы йылдарында республика иҡтисадына етди зыян килтерелә: 1923—1924 йылдарҙа сәнәғәт һуғышҡа тиклемге күләмдең 30 процентын ғына сығара. 1926 йылда республика тулайым продукция етештереү буйынса һуғыш алды йылдары кимәлен үтеп китә, артабан Башҡортостан сәнәғәте сағыштырмаса йылдам темптар менән үҫешә (1913 йылда— 1,0; 1940 — 10; 1950 — 41; 1960—186; 1970—478; 1980—983; 1990 йылда 1221 процент).
1929 йылда академик И. М. Губкин инициативаһы буйынса ГИНИ БАССР-ға өс геологик партия ебәрә, уларҙың береһе геолог А. А. Блохин етәкселегендә хәҙерге Ишембай ҡалаһы территорияһында эшләй[1]. 1932 йылдың 16 майында 702-се нефть скважинаһында нефть фонтаны бәреп сыға. Был төбәктең нефть табыу сәнәғәте ойошторолоуға һәм «Башнефть» компанияһы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. .
1-се биш йыллыҡтың һуңғы йылдарында, 1934 йылға төп сәнәғәт-производство фондтары — 2,5 , продукция сығарыу 2,3 тапҡырға арта. 1936 йылда хәҙерге Ишимбай ҡалаһы сиктәрендә беренсе нефть эшкәртеү предприятиеһы — Ишембай нефть ҡыуыу заводы төҙөлә. Ул төбәктең нефть эшкәртеү сәнәғәтен үҙләштерә башлауға нигеҙ һала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төбәк ил сәнәғәте урынлашҡан мөһим райондарҙың береһе була. 1941—1942 йылдарҙа БАССР-ға 100-гә яҡын завод һәм фабрика, госпиталдәр, нефть сәнәғәте, бәйләнеш наркоматтары эвакуациялана. 1941—1943 йылдарҙа Өфөлә СССР Фәндәр академияһы, Украина ССР-ының яҙыусылар, композиторҙар, рәссамдар берлеге, юғары уҡыу йорттары эшләй. Сәнәғәттең тармаҡ структураһында машина эшләү һәм металл эшкәртеү алдынғы урынды биләй. Сәнәғәт оборона продукцияһы сығарыуға көйләнә. Белорет металлургия комбинаты — танктар өсөн ҡорос, Өфө паровоз ремонтлау заводы — бомба, мина һәм снарядтар корпусы, Түбәнге Троицк буҫтау фабрикаһы хәрби кейем өсөн туҡыма сығара.
Бай тәбиғи байлыҡтар ресурсын индустриаль -ҙләштереү осоронда (40 — 80-се йылдар) Башҡортостанда сәнәғәт продукцияһы 81 тапҡырға арта.
Шул уҡ ваҡытта БАССР-ҙағы милектең 97 проценты (заводтар, шахталар, фабрикалар) союз, республика (РСФСР) министрлыҡтарына һәм ведомстволарына ҡарай. Был предприятиеларҙың төбәк бюджетына килтергән килеме бик аҙ була. БАССР Конституцияһының 137-се статьяһына ярашлы, уның бюджеты дөйөм Рәсәй бюджетына бәйле була. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, БАССР-ҙа бер кеше иҫәбенә торлаҡҡа капиталь һалымдар РСФСР-ҙың уртаса күрһәткесенән 20-25 процентҡа әҙерәк бүленә, һөҙөмтәлә был күрһәткес буйынса республика Рәсәйҙә 52-се урын биләй.
1992 йылдан иҡтисадтың капиталистик ҡоролошона күсеү менән төбәктә предприятиеларҙы акциялаштырыу башлана. Уларҙың бер өлөшө Ҡытай етештереүселәренең (халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, биноклдәр эшләү, кейем-һалым һ. б.)дәғүәселегенә сыҙамайынса, ябыла, ҡайһы берҙәре сығарған продукцияһы ассортиментын үҙгәртә..
1990 йылдарҙа Башҡортостан илдең башҡа төбәктәре менән бергә, төбәк булараҡ, иҡтисади мөстәҡиллегкте хупланы. Һөҙөмтәлә республика айырым ю.джет статусын алды. Ул уға 1991 йылдан 1993 йылдарға тиклем федераль бюджетҡа һалымдар күсермәү мөмкинлеген бирҙе[2]. Был статус ғәмәлдән сығарылғандан һуң федераль бюджетҡа Башҡортостан 2011 йылда ғына 90 млрд.һум самаһы аҡса күсерә.
1990 йылдың 27 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ойошторола.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһында «1994-1995 йылдарҙа бюджет мөнәсәбәттәре тураһында» килешеү төҙөлә. Уға ярашлы, экологик программалар һәм элек ҡабул ителгән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ҡараҙарҙы тормошҡа ашырыу өсөн спирт, араҡы һәм ликер-араҡы изделиелары, нефть һәм газ, ер өсөн түләүҙәр һәм махсус һалым акциздары республика бюджетына инергә тейеш була. 1994 йылдан төбәк территорияһынан федераль бюджетҡа ҡалымдар күсерелә башлай. Уларҙың өлөшө республикала йыйылған һалымдар күләмендә уртаса Рәсәй күрһәткесенән түбәнерәк була.
Башҡортостанда ҙур инвестицион хеҙмәтте «Газпром» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте алып бара. 2006—2011 йылдарҙа компания төбәкте газификациялауға 1,75 млрд һум аҡсаға йүнәлтә. Был средствоға 13 ауыл араһында дөйөм оҙонлоғо 250 км самаһы булған газ торбалары һалына. Газификация күләме 84,3 процент тәшкил итә, Рәсәй буйынса уртаса — 63,1 процент. Ошо осорҙа компанияның төбәк территорияһына һалған сумма 21 млрд һум самаһы тәшкил итә[3].
2008 йылда «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Салаватнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Башҡортостан Хөкүмәте ҡулында булған контроль акция пакеттарын ала (53,93 процент йәки 1,04 млрд доллар), был предприятиены оҙаә йылдар сеймал менән тәьмин итеүҙе гарантиялай.
2009 йылда Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһын 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫтереүҙең оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән концепцияһына ярашлы, 2020 йылға тиклем Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһы ҡабул ителә[4]
2012 йылға сит ил инвестициялары ике тапҡырға тигәндәй арта — 313 миллион долларҙан 596 миллион долларға етә[5][6]. Ике йыл рәттән (2011, 2012) Башҡортостан Республикаһы"Эксперт РА" рейтинг агентлығы тарафынан минималь иҡтисади хәүеф төбәге тип табыла[7][8].
2012 йыл йомғаҡтары буйынса, тулайым төбәк продукты күләме 1 триллион 65 миллиард һумға[9] етә. 2016 йылға фараздар буйынса, был күрһәткес 1,6 триллион һумды үтеп китергә тейеш[10]. Тулайым төбәк продуктының һумдарҙа үҫеше бер ни кимәлдә һумдың даими түбәнәйеүе менән аңлатыла (1997 йыл менән сағыштырғанда 2011 йылда 8 тапҡырға).
2015 йылда Өфөлә ШОС һәм БРИКС илдәре саммиты үтте. Уға әҙерләү өсөн республика бюджеты 2 млрд һум самаһы аҡса бүлә, 2,5 млрд һум — федераль бюджеттан бүленә[11]. Был аҡсаларға урамдар, Өфө — Ырымбур автомобиль юлының Өфө — аэропорт трассаһы ремонтлана, ҡунаҡханалар төҙөлә, иҫке йорттар һүтеп алына, ирекмәндәр әҙерләнә һәм башҡа саралар ойошторола.
Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың сәнәғәт производствоһы үҙәге булып Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай һәм Нефтекамск ҡалалары тора. Был ҡалаларҙың предприятиеларында Башҡортостандың барлыҡ сәнәғәт продукцияһы күләменең яртыһынан күберәге етештерелә.
Сәнәғәт производствоһы структураһында әһәмиәтле өлөш яғыулыҡ-энергетика комплексына (ТЭК) тура килә. Уның өҙатылған дөйөм төбәк продукцияһы күләмендәге өлөшө 50 процентҡа тиклем етә, алынған килемдә — 70 % тирәһе; республикаһының консолидацияланған бюджетына керемдәрҙә — яҡынса 40 процент; төп капиталға инвестициялар буйынса — 30 проценттан артыҡ; валюта керемдәрендә 80 проценттан артыҡ. Башҡортостан яғыулыҡ-энергетика комплексы Рәсәйҙең милли иҡтисадыныңайырым бер өлөшө булып тора. Былтыр Рәсәй күләмендә нефть сығарыуҙа республиканың өлөшө — 2,2, нефтьте беренсел эшкәртеүҙә — 11,4, автомобиль бензины эшләүҙә — 16,2, дизель яғыулығында — 14,2 %, электр энергияһы эшләүҙә — 2,6, йылылыҡта 3,6 процент тәшкил итә.
Нефть табыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республикала 191 нефть һәм газ ятҡылығында разведка эштәре башҡарылған, уларҙың 161-ендә эш алып барыла.
1955 йылда Башҡорт АССР-ы нефть сығарыу буйынса илдә беренсе урынға сыға. Иң ҙур күләмгә — 47,8 млн тонна 1967 йылда етелә. Ун йыл дауамында нефть сығарыу күләме йылына 40 млн тонна билдәһендә тотола.
Хәҙерге ваҡытта нефть сығарыу күләме һиҙелерлек кәмей (2007 йылда 11,8 милл. т.), ләкин ер аҫты байлыҡтары ҙур ҡеүәткә эйә. Нефть ошо күләмдә табылған осрағта ла уның запастары тағы яҡынса 25 йылға етәсәк.
Башҡортостандың алдынғы нефть- газ табыу предприятиелары —«Башнефть» акционер нефть компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Мәскәүҙә урынлашҡан. Ул «Башнефть-Добыча» («Ишембайнефть», «Краснохолмскнефть», «Өфөнефть», «Аксаковнефть», «Саҡмағошнефть», «Арланнефть», «Туймазанефть» нефть-газ табыу идаралыҡтары) предприятиеһы аша алып бара. «Башнефть» өлөшөнә республикала табылған нефттең 98 проценты һәм тулыһынса газ табыу тура килә.
Нефть химияһы сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда автомобиль бензиндарының, кәрәсиндең, дизель яғыулығының юғары сифатлы сорттары, минераль ашламалар етештерелә. Төбәк предприятиелары Рәсәйҙе сығарылған кальцийлаштырылған сода (Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Башҡортостан сода компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте), бутил һәм изобутил спирттары күләменең яртыһын, каустик соданың — биштән бер, автомобиль бензинының, дизель яғыулығының һәм синтетик каучуктың — алтынан бер, синтетик ыҫмала һәм пластмассаның — етенән бер, полиэтилендың — һигеҙҙән бер, яғыулыҡ мазутының ундан бер өлөшөн сығара. Төбәктә катализаторҙар эшләү буйынса Рәсәйҙең иң ҙур предприятиеһы (Ишембай ҡалаһының « Катализаторҙарҙың Ишембай махсус химия заводы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте) урынлашҡан.
Алдынғы предприятиелар:
- «Башнефть-Өфөнефтехим», «Башнефть-УНПЗ» һәм «Башнефть-Новойл» , Өфө
- «Өфөоргсинтез» (юғары баҫымлы полиэтилен (ПВД), түбән баҫымлы полиэтилен (ПНД), полипропилен (70-тән ашыу марка), синтетик һәм гидролиз этил спирты һәм башҡа химия продукттары), Өфө
- «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (бензин, минераль ашламалар, ракета яғыулығы), Салауат
- «Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Стәрлетамаҡ
- «Башҡортостан сода компанияһы», Стәрлетамаҡ
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төбәктең машиналар эшләү комплексында 300 эре һәм урта предприятие бар. Уларҙа нефть табыу, нефть һәм газ эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы («Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Иҙел Нефтемаш» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт (Ишембай ҡалаһы) «Салауатнефтемаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Салауат ҡалаһы), металлургия производствоһы, ауыл хужалығы ҡорамалдары, вертолеттар («Күмертау авиация производство предприятиеһы» (Күмертау ҡалаһы), вездеходтар («Витязь» машиналар эшләү компанияһы" акционерҙар йәмғиәте (Ишембай ҡалаһы), автобустар («Нефтекама автобустар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Нефтекама ҡалаһы) Һәм троллейбустар («Башҡортостан троллейбустар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Өфө ҡалаһы) эшләнә. Оборона-сәнәғәт комплексының фәнни һәм сәнәғәт предприятиелары ҡеүәтле производство базаһына, үҙенсәлекле ҡорамалдарға һәм технологияларға эйә. Авиация һәм автомобиль двигателдәре, вертолеттар, автобустар, троллейбустар производствоһы эшләнелгән һәм даими рәүештә камиллаштырыла. Электр техникаһы, приборҙар һәм станоктар эшләү сәнәғәте үҫешкән.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың аҙыҡ-түлек сәнәғәте төбәк халҡына кәрәкле барлыҡаҙыҡ-түлек етештерә. Ул ит, һөт, кондитер, ликер-араҡы продукцияһы, һыра, сәй һәм башҡорт балы. Эре предприятиелар — «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты, Өфө шарап-араҡы заводы), Ҡарламан һөт-консерва комбинаты, Өфө ит-консерва комбинаты, Мүләүез ит-консерва комбинаты, Белорет балыҡ заводы һ.б.
Энергетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан үҫешкән энергетика базаһына эйә һәм төбәк кимәлендәге электр һәм йыйылыҡ энергияһына ихтыяжды ҡәнәғәтләндерә. Тармаҡтың система булдырыусы предприятиеһы — «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте[12] — 25 млрд кВт⋅ч электр энергияһы һәм 30 млн. Гкал самаһы йылылыҡ энергияһы эшләп сығара.
«Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте өлөшөнә төбәктең электр энергияһының — 90, йылылыҡ энергияһы буйынса 50 процент тура килә. Башҡортостан энергосистемаларының генерацияланған ҡеүәте составына бер район электр станцияһы (ГРЭС), 11 йылылыҡ электр станцияһы (ТЭЦ), шул иҫәптән Урал аръяғы газ-поршенлы ТЭЦ станцияһы, ҡеүәте 40 МВт булған Йомағужа ГЭС-ын да индереп, ике гидроэлектростанция (ГЭС), ете газ-поршенлы агрегат, бер ел электрстанцияһы (Туймазы районының ҡеүәте 2,2 МВт булған Төпкөлдө ВЭС-ы) һәм һигеҙ бәләкәй ГЭС инә. Республиканың барлыҡ энергосистемаларының берлектәге ҡеүәте 4 295 МВт тәшкил итә, йылылыҡ ҡеүәте — 13 141 Гкал/с (2011й).[13]. 2000 йылдарҙа Башҡортостан АЭС-ын төҙөү тураһында һүҙҙәр йөрөй. Әммә «Росатом» башлығы әйтеүенсә, 2020 йылға тиклем Башҡортостан АЭС-ын сафҡа индереү маҡсатҡа ярашлы түгел. Республиканың көньяә райондары территорияларында ҡеүәте 5 МВт-тан 25 МВт-ҡа тиклем булған дүрт ҡояш электр станцияһы төҙөү планлаштырыла[14][15].
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыл хужалығының дөйөм продукцияһы буйынса Башҡортостан Рәсәй төбәктәре араһында 3-сө урын биләй. 2011 йылда ауыл хужалығының тулайым продукцияһы күләме 103,9 млрд һум тәшкил итә (3008 йылда 103,5 млрд һум була). Аграр производствоһының эре тауар иҡтисады секторы менән бер рәттән шәхси сектор ҙа үҫешә. Бөгөн халыҡтың шәхси хужалығы һәм крәҫтиән-фермер хужалыҡтары тулайым продукцияның 2/3 өлөшөн тәшкил итә. ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең уртаса айлыҡ эш хаҡы 9976,9 һум[16]. (2011 г.).
Республикала малсылыҡтың традицион тармаҡтары: эре мал, сусҡа, һарыҡ, кәзә үҫтереү, ҡошсолоҡ киң таралған. Йылҡысылыҡ, ҡымыҙ эшләү, йәнлектәр үрсетеү, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ үҫешә. Республикала «Бөрйән» ҡырағай бал ҡорто бар. Ул башҡа бал ҡорттарынан һыуыҡҡа (хатта 56 градус һалҡындарға ла сыҙам), төрлө ауырыуҙарға бирешмәүсәнлеге, эшсәнлеге менән айырылып тора[17]. Үҙенсәлекле молоҡ ҡортоноң генофондына юғалыу хәүефе янағас, Бөрйән районы территорияһында «Алтын солоҡ» ҡурсаулығы ойошторолоп, "Бөрйән"кәйҙең йәшәү урыны һаҡланып ҡала һәм киңәйтелә. Төбәктең ауылхужалығы бойҙай, арыш, һоло, арпа, тары, ҡарабойҙай үҫтереүгә махсуслашҡан. Шулай уҡ техник культуралар: шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш уңышлы эшкәртелә. Картуф һәм йәшелсә нигеҙҙә шәхси хужалыҡтарҙа үҫтерелә. Баҡсасылыҡ, теплица хужалыҡтары үҫешкән.
Республиканың ауыл хужалығына 2010 йылдағы ҡоролоҡ ҙур зыян килтерә. 2012 йылда ла Башҡортостанда эҫе һәм ҡоро була.
Төбәктә балыҡсылыҡты үҫтереү өсөн һыу ятҡылыҡтары бар. Әбйәлил районының Яҡтыкүл күлендә алабалыҡтың ҡиммәтле төрҙәрен үрсетеү буйынса хужалыҡ асыу планлаштырыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ:Башҡортостанда ер мәсьәләләре.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тимер юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәге — «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы һәм уның иң ҙур бүлексәһе. Көн һайын ул 20 миллион самаһы йөк һәм 14 миллион самаһы пассажир ташый. Башҡортостандың дөйөм ҡулланылыштағы тимер юлдарының оҙонлоғо 1475 км (2000 й.) тәшкил итә[18]. Төбәктең төп тимер юлы артерияһы булып Һамар-Өфө-Силәбе электрлаштырылған магистрале тора. Унан Шишмә-Ульяновск-Инза магистрале тармаҡлана. Өфө районында төп юлға Ҡарламан-Белорет-Магнитогорск магистрале ҡушыла. Төньяҡ-көнбайышта төбәк Урта Урал менән Үҙәкте тоташтырып тороусы иң ҡыҙҡа юлға — ике юллы Мәскәү-Ҡаҙан-Екатеринбург магистраленә сыға
Тимер юлының көньяҡ Дим-Мораптал-Ырымбур йүнәлеше лә мөһим әһәмиәткә эйә. Ул хәҙерге Ишембай ҡалаһы эргәһендә нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн төҙөлә. 1934 йылда Дим-Ишембай станцияһы тармағы һалына[19], артабан юл Ырымбур менән тоташа. Әлеге ваҡытта бер линилы тимер юлы Дим-Ҡарламан участкаһында ике юлға әйләнә һәм ул электрлаштырылған, ә башҡа участкаларҙа тепловоз ярҙамында хеҙмәтләндерелә. Был — Башҡортостанды Ырымбур, Көнбайыш Ҡаҙағстан, Урта Азия, Түбәнге Волга буйы, Төньяҡ Кавказ менән тоташтырыусы иң ҡыҫҡа юл. Төбәк тимер юлының 26 проценты ике юллы булһа, 2,5 проценты — күп юллы, ҡалған 71,5 проценты бер юллы ғына. Уларҙа поездар бары тик узел станцияларында ғына икенсе юлға күсә ала. Тимер юл транспорты менән төбәктең яғыулыҡ-нефть комплексы продукцияһы ташыла.
Һыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағиҙел йылғаһында судносылыҡ үҫешкән. Был тармаҡҡа 150 йылдан ашыу һәм уны «Башҡортостан йылға пароходлығы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт тормошҡа ашыра. Пароходлыҡта 150-нән ашыу судно иҫәпләнә, улар пассажирҙар һәм йөк ташый. Мәскәү-Өфө маршруты буйынса круиздар популярлыҡ менән файҙаланыла. 1950—1960 йылдарҙа Ағиҙел буйлап төҙөлөш өсөн кәрәкле ағас ағыҙғандар.
Һауа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда 1938 йылдан эшләгән Өфө халыҡ-ара пассажир аэропорты бар[20]. Унан Рәсәйҙең 27 ҡалаһына — эске, шулай уҡ донъяның 16 иленә даими халыҡ-ара чартер рейстары яһала. Башҡортостан авиакомпанияларынан «Башҡортостан» авиакомпанияһы" яуаплылығы сикләнгән ширҡәте осоштар башҡара. Һауа суднолары паркында[21] «Боинг» 757—200 тибындағы өс самолет һәм бер Diamond DA42 бар.
Торба үткәргестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Торба үткәргес транспорты яҡшы үҫешкән, бик күп газ һәм нефть магистраль торбалары үтә (Туймазы-Өфө, Ишембай-Өфө, Ишембай-Орск һ.б.) Торбалар буйлап Көнбайыш Себерҙән Башҡортостандың эре нефть эшкәртеү предприятиеларына нефть килә.
Автомобиль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларынан республиканың теләһә ҡайһы ҡалаһына автобус менән барырға мөмкин. Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 25 мең километр тәшкил итә, шуларҙың 500 километры — федераль юлдар[22]. Республика автопаркында 1,2 миллион транспорт берәмеге иҫәпләнә (2008 й.). Уларҙың күпселеге — еңел автомобилдәр (900 мең самаһы), йөк машиналары 130 мең, автобустар 23 мең.
Төп юлдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рязань шоссеһы M5 «Урал» Мәскәү — Силәбе E 30, AH6, AH7
- Федераль әһәмиәттәге Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Чебоксар — Ҡаҙан — Өфө автомобиль юлы. М7 «Волга».
- Р314 Өфө — Ырымбур автоюлы
- Р316 Стәрлетамаҡ — Магнитогорск автоюлы
- Р361 Мәләүез — Магнитогорск автоюлы
Төҙөлөш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылда республикала дөйөм майҙаны 2607, 9 мең квадрат метр булған 14,5 мең бина сафҡа ингән, шуларҙың 14,2 меңе — торлаҡ[23]. Шул йылда ҡулланыуға 2,1 млн кв.метр торлаҡ тапшырылған һәм республика торлаҡ төҙөлөшө буйынса Волга буйы федераль округында Татарстан Республикаһынан ҡала икенсе урында тора. Торлаҡ төҙөлөшө темптары юғары булыуға ҡарамаҫтан, Башҡортостанда бер кешегә уртаса торлаҡ күләме түбән кимәлдә ҡала — 22 кв. метр (2011 й.).
Торлаҡҡа хаҡтар 1 кв. метрға уртаса Өфөлә — 45, Стәрлетамаҡта — 35, Салауатта — 25 — 30, башҡа ҡалаларҙа 15-20 мең һум.
Башҡортостанда авария хәлендәге йорттарҙан граждандарҙы күсереү буйынса программа тормошҡа ашырыла. 2008—2011 йылдарҙа алты программа үтәлеп, быға 6,5 миллиард һум аҡса, шул иҫәптән Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауға булышлыҡ итеү фондынан 3,9 миллиард һум йүнәлтелә. Һөҙөмтәлә дөйөм майҙаны 196,6 мең квадрат метр тәшкил иткән 546 күп фатирлы авария хәлендәге йорттан 14640 граждан күсерелә. Был маҡсатта яңы 122 йорттан 5072 торлаҡ бина алына[24]. Республикала авария хәлендәге йорттарҙы тулыһынса бөтөрөү быйыл — 2016 йылда таммаланырға тейеш.
Финанстар һәм сауҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төбәктә 90 банк эшләй (2012 й.), шул иҫәптән 11-е ү руспубликаныҡы[25]. Иң эре банктар «Уралсиб», «Социнвестбанк», «Рәсәй Сбербанкы». Банк бүлексәләренең дөйөм һаны буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округында - 2-се, Рәсәй Федерацияһында 5-се урын биләй. 2012 йылдың тәге яртыһында төбәк иҡтисадына бирелгән кредиттар суммаһы 298,8 млрд һум тәшкил итә. Бәләкәй һәм урта эшәыуарлыҡ субъекттарына 44,1 млрд һумлыҡ кредит бирелә. Рәсәй Федерацияһы банктарының Башҡортостан халҡына биргән кредиттарҙың ҡалдығы 2012 йылдың 1 июленә 150,4 млрд һум була.
Төбәктә банктар эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһының Милли банкы контролләй.
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡтың килеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2012 йылдың беренсе кварталында уртаса эш хаҡы 18300 һум (2014 йылдың авгусында - 23780 һум) тәшкил итә. Эш хаҡы күләме буйынса республика уртаса Рәсәй күрһәткесенән 26 процентҡа, йәғни 6500 һумға арттараҡ ҡала һәм Волга буйы федераль округында 5-се урында тора. Шул уҡ ваҡытта республикала инженер-техник хеҙмәткәрҙәр менән эре акционерҙар йәмғиәттәре етәкселәренең эш хаҡы араһындағы айырма уҙған быуаттың 90-сы йылдары урталарынан алып 100 тапҡыр һәм унан да күберәк тәшкил итә.
Һалымдар һәм йыйымдар, федераль бюджетҡа күсереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башкортостан донор төбәктәр иҫәбенә инә.Республика территорияһында йыйылған средстволар түбәндәгесә бүленә:
Перспективалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2012 йылда яҡын арала төбәк иҡтисады алдында торған тәү сираттағы бурыстаҙы билдәләне[28]:
- Көньяҡ Башҡортостан агломерацияһы (Ишембай, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡалалары) базаһында нефть сәнәғәте кластеры булдырыу
- машина эшләүселәр өсөн «РусГидро» һәм Alstom француз компанияһы менән берлектә сәнәғәт технопаркын булдырыу
- Ҡариҙел йылғаһында ГЭС төҙөү
- Белорет районында тулы цикллы металлургия заводы төҙөү
- бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү, эш хаҡтарын арттырыу, төҙөлөш комплексын активлаштырыу
- Өфөлә ағас-юнысҡы плиталары эшләү буйынса «Кроношпан» предприятиеһын төҙөү. Уның ҡеүәте йылына 2 млн куб. м. Сеймал сифатында Башҡортостан урманы файҙаланыла (Иҫәп буйынса Башҡортостанда ҡырҡыу өсөн бүленгән урман — йылына 8 млн куб. м.)
Сит ил әйберҙәренән баш тартыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014—2016 йылдарҙа, сит ил тауарҙарынан баш тартыу һәм урындағы тауар етештереүселәрҙе яҡлау маҡсатынан, республикала Башҡортостан тауар етештереүселәренең ҡулланыусыға кәрәкле тауарҙар сығарыуы буйынса эш алып барыла. Ауыл хужалығы, сәнәғәт, фармацевтика, IT-индустрияла сит ил тауарҙары урындағы етештереүсеһенеке менән алмаштырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Мангушев К. И., Поляков В. Н., Уткин Ю. В. Чудесный клад. — М.: Советская Россия, 1985. — С. 10. — 144 с. — 20 000 экз.
- ↑ Минфин России :: Официальная информация
- ↑ РИА Башкирия — Газпром вложится в индустриальный парк «Салават» в Башкирии
- ↑ Город Салават информационный сайт salavat — salavat jimdo page!
- ↑ Приток иностранных инвестиций в экономику Башкортостана вырос в 2 раза
- ↑ Инвестиционная деятельность
- ↑ Башкортостан признан регионом с минимальными экономическими рисками
- ↑ Республика Башкортостан — регион с минимальными экономическими рисками
- ↑ Итоги 2012 года
- ↑ ВРП Башкирии вырастет до 1,6 трлн рублей в 2016 году — Правительство РБ
- ↑ Глава Башкирии рассказал о том, какова готовность Уфы к проведению там саммитов ШОС и БРИКС
- ↑ ОАО Башкирэнерго: энергетика, электрификация, газ нефть, Башкирия, энергия, ТЭК, ЕЭС, Bashkirenergo, energy, power industry, gas, Bashkiria, Bashkortostan, oil
- ↑ Энергетики Башкортостана отмечают 80-летний юбилей
- ↑ В Башкортостане построят четыре солнечные электростанции
- ↑ В Башкирии построят солнечную электростанцию
- ↑ Сельское хозяйство
- ↑ Уникальная башкирская пчела находится на грани исчезновения — Гульназ Рафикова — «Спасти „бурзянку“» — Российская газета — Государственный природный за …
- ↑ http://bashturist.ru/maps/sity/data/media/62/bashturist.ru_zhdbash.jpg
- ↑ Агафонов М. А., Кутимов Б. П., Фёдоров И. Г. Ишимбай — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1968. — Б. 8. — 76 б. — 10 000 экз.
- ↑ Международный Аэропорт Уфа. Новости
- ↑ О компании | airbashkortostan.ru
- ↑ Транспорт — Транспорт Башкортостана : Автомобильный транспорт республики Башкортостан. Виды транспорта Башкортостана. — www.turinfo.ru
- ↑ Транспорт
- ↑ Карта сайта
- ↑ Национальный банк Республики Башкортостан ПРЕСС-РЕЛИЗ от 01/08/2012 :: Пресс-релизы :: НАЦИОНАЛЬНЫЙ БАНК РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ЦЕНТРАЛЬНОГО БАНКА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
- ↑ В консолидированный бюджет Республики Башкортостан зачислено более 96 млрд. рублей, Сайт ФНС России, 17 декабря 2014 года
- ↑ В 2015 году налоговые органы обеспечили положительную динамику по поступлениям налогов // Сайт ФНС России, 5 февраля 2016 года
- ↑ Премьер из Москвы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Декларация о государственном суверенитете Башкирской Советской Социалистической Республики // Башкортостан: выбор пути. Интервью, выступления, стенограммы, документы. — Уфа: Китап, 1995
- Гибадуллин Б. Г. Советская Башкирия в годы Великой Отечественной войны. Уфа, 1971.
- Экономика Башкортостана. Под редакцией Бармирбаева Уфа 1998 г. БГУ.
- Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йосопов Т. Н. Иҡтисад // Башкирская энциклопедия. — Өфө: НИГЫ «Башҡорт энциклопедияһы», 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Тармаҡ иҡтисад // Башкирская энциклопедия. — Өфө: НИГЫ «Башҡорт энциклопедияһы», 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Иҫәп-Хисап иҡтисади үҫеш министрлығының, Башҡортостан Республикаһының


text:
Расташанскийҙар усадьбаһы
Расташанскийҙәр усадьбаһы — совет һәм Рәсәй артисы, йырсы, Юрий Расташанскийға арналған мемориаль-художестволы экспозиция, музей һәм ул йыйған картиналар коллекцияһы. Усадьба Ростов өлкәһенең Неклиновск районында урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Һүрәтләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Музей 1998 йылдан алып 2011 йылға тиклем Юрий Расташанский йәшәгән йортта урынлашҡан. Музей 2012 йылдың февралендә асыла. Коллекцияның нигеҙен Юрий Расташанский төрлө йылдарҙа йыйған картиналар төҙөй. Музейҙа әҙәби кисәләр һәм фортепиано музыкаһы концерттары үткәрелә.
Музей фонды[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Музейҙың һынлы сәнғәт әҫәрҙәре фонды 150-нән күберәк, улар араһында И. В. Радоман, А. Е. Стрелов, О. Х. Гусейнов кеүек совет оҫталарының рәсем сәнғәте әҫәрҙәре, шулай уҡ гравюра һәм графика техникаһы менән башҡарылған эштәр бар.
Ҡулъяҙма-документаль фонд Ю. И. Расташанскийҙың яҙыулы дәфтәрҙәрен һәм ҡараламаларын, афишалар, фотографиялар һәм артистың ижады тураһында гәзит мәҡәләләрен үҙ эсенә ала.
Мемориаль фондта 100 тирәһе һаҡланған әйбер бар. Йырсының шәхси әйберҙәре, сәхнә костюмдары һәм ғаилә ҡомартҡылары һаҡлана.
Расташанскийҙар ғаиләһе фонды 1000-дән артыҡ һаҡланған әйберҙәрҙе үҙ эсенә ала. Унда фотоархив, видео- һәм аудио-яҙмалар бар. Шулай уҡ ғаилә ағзаларының документтары, хаттары, ҡулъяҙмалары һаҡлана.
Музейҙы ҡарау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Музей Неклиновск районы, Петрушино ауылы, Стахановская урамы, й. 28 адресы буйынса урынлашҡан. Музейға барыу — алдан һөйләшеп килешеү буйынса.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Радоман И. В. (официальный сайт)
- Страница И. В. Радомана на сайте мемориального музея «Городок художников на Масловке»
- Страница И. В. Радомана на сайте московского союза художников-монументалистов
- Страница А. Е. Стрелова на сайте арт-галереи Nostalgie
- Вступительная статья Эдуарда Путерброта к каталогу выставки О. Гусйнова, Махачкала, 1986 г.
- Страница О. Х. Гусейнова на сайте Художественной галереи современного искусства Дагестана


text:
- Подробности
- Просмотров: 559
АМЁБАЛАР (Amoebina), саркодалылар отряды. Яҡынса 40 төрө билдәле, сөсө һыу ятҡылыҡтарында, һирәгерәк диңгеҙҙәрҙә һәм тупраҡта таралған. Башҡортостанда 10‑дан ашыу төрө осрай. Тән формаһы үҙгәреүсән, үлсәме 20—700 мкм. Цитоплазма үҫентеләре — псевдоподиялар (ялған аяҡтар) — ярҙамында хәрәкәт итә. Енесһеҙ юл м-н (ғәҙәттә, ике өлөшкә бүленеп) үрсей. Насар шарттарҙа цисталар барлыҡҡа килтерә. Ирекле йәшәүсе төрҙәре (протей А., лимакс А.) бактериялар, ылымыҡтар, ваҡ иң ябайҙар м-н туҡлана; хайуандар эсәгендә йәшәүсе паразит А. (сусҡа А., бал ҡорто А. һ.б.) ҡайһы берҙә хужаһының күҙәнәктәре м-н туҡланыуға күсә. Дизентерия А. кешелә амёба дизентерияһын тыуҙыра. А. күп төрҙәре биол. таҙартыу ҡоролмаларының актив ләме составына инә.
Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Жеребцов йорто
Жеребцов йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Михаил Ильич Жеребцовтың ике ҡатлы айырым йорто. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарар.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Фрунзе урамы, 70.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике ҡатлы айырым йорт, Жеребцовтың өйө, XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. 1860-сы йылдарҙа был йорттоң хужаһы Ольденбург һәм француз агенты Александр Федорович Гемерле була, ул 1870-се йылдарҙа Төньяҡ Германия союзы консулы булып хеҙмәт итә. 1872 йылда, ҡалала городовойҙар идаралығы индерелгәс, Гемерле уның составына индерелә. 1880-се йылдар аҙағында йорт ер биләүсе, 1-се гильдия сауҙагәре, ҡаланың почетлы гражданы М. И. Жеребцовҡа күсә. Был йылдарҙа хаҡ ике тапҡыр, 3,5 меңдән 7 меңгә тиклем арта, моғайын йорт яңы хужаһы тарафынан үҙгәртеп төҙөлгән.
1880-се йылдар аҙағында был ике ҡатлы, эклектика стилендә төҙөлгән йорт була. Уның ҡыйығында бөтә яҡтан периметры буйлап егерме тирәһе амфора ҡуйылған. Фасадындағы биҙәкле һыҙатында матур сығынтылар, улар аҫтында арыҫландар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар башы барельефтары, ә улар араһында гирляндалар менән вазалар. Парад ишеге башында ике өлөштән торған тәҙрә ҡуйылған.
Жеребцов фамилияһы, Кобылин фамилияһы кеүек үк, Антон Павлович Чеховҡа «Ат фамилияһы» исемле хикәйә яҙыуға этәргес булған тигән фараз бар. Йорт 1992 йылда регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелә.
1917—1918 йыл ҡышында был йорттоң ихатаһында Амур аръяғы запас полктың ҡорал склады була. 1918 йылдағы ғинуар ихтилалы ваҡытында эшселәр ҡоралды баҫып алырға маташалар, ләкин уларҙы эләктереп алалар һәм атып үлтерәләр. 1918 йылдың ғинуар-апрелендә бында А. К. Глушко етәкселегендә РКП(б) ҡала комитеты урынлаша.
1941 йылда Таганрогты немецтар оккупациялаған ваҡытта ҡалала немец һалдаттары өсөн зина йорто була, икенсеһе — офицерҙар өсөн. Зина йорттарына ҡушып тире ауырыуҙары диспансеры була. Диспансерҙы немецтар Жеребцов йортонда асалар. Бында шулай уҡ венерик ауырыуҙар йоҡторғандарҙы дауалау өсөн стационар була. Стационарҙа 30 кеше дауалана ала, 21 карауат һәм 9 кушетка була.
1925 йылдан хәҙерге көнгә тиклем был торлаҡ йорт, уның беренсе ҡатында тире-венерик ауырыуҙар диспансеры урынлашҡан.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за Апрель 2018 года » Страница 9
“Простоквашиноға ҡайтыу” йәнһүрәтен ҡарағыҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-04-2018, 09:00
“Союзмультфильм” студияһы Федор ағай, бесәй Матроскин һәм эт Шарик мажараларын дауам итә – яңыраҡ “Простоквашиноға ҡайтыу” йәнһүрәте интернетҡа һалынды.
Беренсе серия совет мәлендә төшөрөлгән йәнһүрәттә Матроскин бесәйенә тауыш биргән актер Олег Табаков хөрмәтенә бағышланған. Сюжеты үҙгәртелгән: Федор ағай Простоквашино ауылына бара һәм ундағы хужалыҡты билдәһеҙ кимереүсенән һаҡлаша. Малайҙың ата-әсәһе эш менән мәшғүл булғанда, һеңлеһе Вера Павловна үҙ-үҙен почта аша ауылға оҙата. Посылканы почтальон Печкин алып килә, ҡыҙ бала Тама-Тама исемле кимереүсе йәнлекте тотоуҙа ярҙам итә. Бер юлы заманса әйберҙәр – мобиль телефон, скайп элемтәһе, интернет аша посылкалар ебәреү күрһәтелә.
Яҙыусы Эдуард Успенский “Союзмультфильм”дың йәнһүрәтте яңынан төшөрөүенә ҡырҡа ризаһыҙлыҡ белдергән....
Бошмаҫ ир
Әҙәбиәт / Юмор // 7-04-2018, 08:00
Ғаяз ике ай элек атай булды. Улын үҙенсә һөйөп туя алмай, уның менән ғорурлана. Тик Рания уға сабыйҙы әллә ни ышанып тоттороп бармай. Сөнки Ғаяз вайымһыҙҙың вайымһыҙы. Берәй эшкә тотонһа, икенсе нәмәгә әүрәп, донъяһын онота ла ҡуя. Ярай әле бәхетенә ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайната торған сос кәләш тура килде.
Бер көн ҡатыны йорт мәшәҡәттәре менән булышҡансы, ир баланы саф һауала алып йөрөргә булды. Рания, иренең холҡон яҡшы белгәнгә күрә, йорт тирәһенән алыҫ китмәҫкә ҡушты.
Бер сәғәттән атай кеше ҡайтып инде, ләкин балаһыҙ. Рания, ниҙер һиҙенеп, бала ҡайҙа, тип ҡырағай тауыш менән ҡысҡырып ебәреүгә, Ғаяз уҡтай кире тышҡа атылды.
Баҡтиһәң, Ғаяз урам буйында күптән күрмәгән дуҫын осратҡан. Был икәүҙең һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Ә балалар арбаһын тәмәке тартҡан дуҫынан алыҫҡараҡ ҡуйып торған булған. Хәбәр һатып тороп, бошмаҫ ир сабый тураһында бөтөнләй онота һәм ҡулын һелтәп ҡайтып китә.
Ярай әле бала имен-һау ғына бер ни белмәй йоҡлап ятҡан. Юғиһә, был хәлдең нисек тамамланыры билдәһеҙ ине. Рания, әлбиттә, ирен утлы табала бейеткән, тиҙәр. Уның ҡарауы, Ғаяз хәҙер етдиерәк булып киткән, имеш....
Йомортҡаһыҙ печенье
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 7-04-2018, 07:30
250 г аҡ май, ярты стакан шәкәр онтағы, 1/3 стакан еҫһеҙ көнбағыш майы, 4 ҡалаҡ крахмал, 3,5 стакан он, 1 ҡап ванилин кәрәк.
Ҡамырҙы 20 минутҡа һыуытҡысҡа ҡуйып торорға. Йәйеп, үҙегеҙ теләгән формала ҡырҡып, 180 градус ҡыҙыулығындағы мейестә 15 минут бешереп алырға. Мейестән алғас та, печеньеға шәкәр онтағы һибергә. Ауыҙҙа ыуалып ҡына торған тәмлекәстәр килеп сығасаҡ.
...
Сараһыҙҙар
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 7-04-2018, 07:30
Диспансер тикшереүе ваҡытында уйламағанда Лидиә* менән осраштыҡ. Йылмайғанда күҙҙәренән нур сәселгән һөйкөмлө ҡатын минең йылғы, йәғни уның да быйыл юбилейы – ҡырҡ биш йәш. Хәл-әхүәлдәрҙе һорашҡас, һүҙ араһында ғына:
– Һинең климакс башландымы? – тип һорап ҡуйҙы.
– Юҡ, – тинем. – Шул ҡурҡыта инде.
– Ә уның нимәһенән ҡурҡаһың?
– Ҡартайыуҙың тәүге билдәһе булараҡ ҡурҡыта, – тип көлдөм. – Бер ҙә ҡартайғы килмәй, гел дә йәш килеш һикерәңләп йөрөгө килә.
– Кемдең ҡартайғыһы килһен инде ул... – тип һуҙҙы Лидиә. – Минеке ни бер нисә йыл элек башланды. Бала тапмағанға иртә башланды, ахыры.
– “Диңгеҙгә” әйләндеңме? – тип ауыҙ йырҙым.
– Аңламаным?...
Калининградта миллиард һумға ремонтланған күперҙең фонарҙарына ябай гөл һауыттары кейҙергәндәр
Яңылыҡтар таҫмаһы // 6-04-2018, 12:37
Һуңғы көндәрҙә Рәсәй интернеты гөж килә – Калининград ҡалаһының Высокий күпере март айында үҙгәртеп ҡоролдо. Баҡтиһәң, бында мутлашыу осрағы бар: миллиард һумлыҡ ремонттан һуң ҡоролманы яҡтыртҡан фонарҙарҙың нигеҙендә супермаркеттарҙа һатылған арзан пластмасса гөл һауыттары ҡуйылған.
Фотоһүрәттәрҙә күренеүсенсә, ҡара буяуы ҡупҡан фонарь нигеҙе “мин асыҡ көрән төҫлө гөл һауыты инем” тип әллә ҡайҙан ҡысҡырып тора. Шөкөр, ремонтсы ойошма виртуаль донъялағы шау-шыуға иғтибар итте, һәм көршәктәр металл конструкцияларға алмаштырыласаҡ, тип белдерҙе....
Бсих, тәпә, төпсөк, ҡолға – ул беҙҙең Сәғиҙулла!
Новости / Мәҙәниәт // 6-04-2018, 12:13
1 апрелдә Көлкө көнө билдәләнә. Ошо дата айҡанлы башҡорт эстрадаһының иң талантлы, көләс һәм шаян “йондоҙо” Сәғиҙулла БАЙЕГЕТТЕҢ тормошонан ҡыҙыҡлы мәлдәрҙе барланыҡ. Ғөмүмән, артистар тормошо, гастролдәр бик ҡыҙыҡлы кеүек. Сәғиҙулланың тормошондағы “ҡыйыш” яҡтары һеҙгә лә йылмайыу бүләк итер, тип ышанабыҙ, ҡәҙерле гәзит уҡыусылар.
Әйткәндәй, йырсыға үҙ ғүмерендә бик күп ҡушамат тағылған. Ҡарпыш ҡолаҡ, һонтор, ҡолға, тәпә, бире (ауылдағы тоҡом), Сагидулушка (яратып), БСИх (Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улына “х” хәрефе өҫтәлгән), төпсөк (өйҙәгеләр өсөн, сөнки ул кинйә малай), әртис ( мәктәптә, 12 йәштән алып ), маҡтансыҡ һәм башҡалар....
Динара ҒӘЛЛӘМОВА
Объявления / Йәшлек гүзәле // 6-04-2018, 10:45
Әбйәлил районының Рауил ауылында ғаиләлә бишенсе бала булып донъяға ауаз hалғанмын. Бәләкәй саҡтан йырларға, шиғыр яҙырға, спорт менән шөғөлләнергә яратам. “Йәншишмә” гәзитенең йәш хәбәрсеhемен.
Әле миңә 17 йәш, Өфө дәүләт сауҙа-иҡтисад колледжының икенсе курсында белем алам. Йыр түңәрәгенә йөрөйөм, төрлө сәхнәлә сығыш яhайбыҙ.
Киләсәктә үҙемде яратҡан һөнәремә арнарға теләйем. Хыялымда шулай уҡ донъя гиҙеп, илдәр күреп сәйәхәт итеү ҙә бар....
Ҡыш бирешергә теләмәй
Яңылыҡтар таҫмаһы // 6-04-2018, 10:08
«Сыҡ кейәүгә, әсәй!»
Әҙәбиәт / Юмор // 6-04-2018, 07:00
Балалар баҡсаһына барғанда туй салоны янынан үтеп китәбеҙ. Магазин тәҙрәһе төбөндә торған манекендар өҫтөндәге күлдәктәрҙең ҡупшылығы! Был витриналарға ҡыҙыҡмайынса үткән ҡатын-ҡыҙ һирәк, мин дә шулар иҫәбендә. Әсәһенең йыш ҡына ошо гүзәллеккә һоҡланып ҡарауын бәләкәсем һиҙеп ҡалды, ахырыһы.
– Әсәй, ҡара әле, ниндәй матур күлдәк! Әйҙә, һиңә лә шундайҙы һатып алайыҡ!
– Улым, ул бит кәләштәр кейә торған! Бындай күлдәкте кейәүгә сыҡҡанда ғына кейәләр.
– Һин дә сыҡ кейәүгә!
– Мин бит кейәүҙә, улым.
Аптырауҙан баланың күҙҙәре ҙурайып китте.
– Һин ниңә миңә әйтмәйенсә кейәүгә сыҡтың? Ә ҡасан сыҡтың?
– Күптән инде, һин тыумаҫ элек. Атайың – минең кейәүем, улым.
Улымдың турһайған ауыҙы йырылды:
– Ә-ә, атайым булғас һәйбәт әтеү, мин икенсе берәй ағаймы икән тип уйлаһам!
...
Гранттар кемгә тәтегән?
Яңылыҡтар таҫмаһы // 5-04-2018, 13:16
[/aviable]


text:
Баш ҡалабыҙҙа ваҡытлыса ҡар яттыФото: Ксения Калинина, Татьяна Кадыкова
Баш ҡалабыҙҙа ваҡытлыса ҡар ятты
Баш ҡалабыҙҙа ваҡытлыса ҡар яттыФото: Ксения Калинина, Татьяна Кадыкова
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында 23 октябрҙән 24-нә ҡарай төндә ваҡытлыса ҡар ятты. Автоһәүәҫкәрҙәрҙең иртәһе машинаны йылытыуҙан һәм уны ҡарҙан таҙартыуҙан башланды. Коммуналь хеҙмәттәр юлдарҙағы боҙлауыҡҡа ҡаршы саралар күрә башланы. Төндә юлдарҙың ҡатмарлы участкаларына ҡом һибелде. Бөгөн водителдәргә шәхси автомобилдәрендә юлға сығыуҙан тыйылып торорға саҡыралар.
Алдан хәбәр ителгәнсә, республика биләмәһендә һауа торошон һалҡын арктик һауа массаһы билдәләйәсәк, шуға күрә һауа температураһы артабан да түбәнәйәсәк: төндә 0, -5 градустан -3,-8-гә тиклем, аяҙытҡанда -13. Көндөҙ иһә -2, +3 градус. Төбәктә урыны менән бер аҙ епшек ҡар яуыуы, ваҡытлыса ҡар ятыуы, төндә һәм иртән юлдарҙың ҡайһы бер участкаларында боҙлауыҡ көтөлә. Аҙна башында һауа торошо әллә ни үҙгәрмәй.
Метеорологтар фаразына ярашлы, 4-8 ноябрҙә республикала ҡар ятыуы көтөлә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 270
ФЕНХЕЛЬ (Foeniculum), сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 4—5 төрө билдәле, Африкала, Көньяҡ һәм Көньяҡ‑Көнсығыш Европала, Көньяҡ‑Көнбайыш һәм Урта Азияла таралған. Башҡортостанда ябай Ф. үҫтерелә. Ике йәки күп йыллыҡ үҙенсәлекле еҫе һәм тәме булған, орсоҡ формаһындағы итләс тамырлы күгелйем төҫтәге үлән. Һабағы төҙ, ныҡ тарбаҡланған, бейеклеге 90—150 см. Япрағы сиратлы, һыҙаттары йомортҡа‑өсмөйөш формаһында, тырпайған еп рәүешле өлөшсәләргә бүленгән өс йәки дүрт тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленмә; аҫҡылары — эре, һаплы, урталағылары һәм өҫкөләре — оҙонса тар ситтәре ярылы еңсәләрҙә урынлашҡан. Сәскәһе һары төҫтә, ваҡ, күп һанлы тигеҙ булмаған нурлы, урамалары һәм ваҡ урамалары булмаған, ҡатмарлы сатырҙарға йыйылған. Июль—авг. сәскә ата. Емеше — эре, асыҡ төҫтәге 5 сығып торған ҡырҙары булған 2 ярым емешкә бүленеүсән, һорғолт һоро төҫтәге һалынҡы емеш; авг.—сент. өлгөрә. Емештәрендә майҙар һәм эфир майҙары, кумариндар, флавоноидтар бар, медицинала, парфюмерия‑косметика сәнәғәтендә һәм аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә ҡулланыла.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 293
ФТОРЛЫ ПОЛИМЕРҘАР, макромолекулаларында фтор атомы булған полимерҙар. Төп сылбыр составы б‑са карбо‑ (винил‑, винилиденфторид, тетрафторэтилен, трифторхлорэтилендың гомо‑ һәм сополимерҙары) һәм гетеро‑сылбырлы (фторолефиндар окистарының гомо‑ һәм сополимерҙары, фторолефиндарҙың кислород м‑н сополимерҙары), элементорганик (политрифторметилсилоксан) полимерҙар айырыла. Ф.п. нигеҙендәге материалдар фторопластарға (винил‑, винилиденфторидтың, тетрафторэтилендың, трифторхлорэтилендың ҡаты полимерҙары, тетрафторэтилендың этилен, гексафторпропилен, фторвинил эфирҙар м‑н ҡайһы бер сополимерҙары), фторкаучуктарға (винилиденфторидтың трифторхлорэтилен, гексафторпропилен, перфторметилвинил эфиры м‑н сополимерҙары), фторопластлы лактар һәм эмалдәргә (фторолефиндарҙың иреүсе түбән молекуляр сополимерҙары нигеҙендә), фторлы сүстәргә (политетрафторэтилен) бүленә. Химик тәьҫирҙәргә, радиацияға, коррозияға, йылытыуға, атмосфера шарттарына тотороҡлоғо юғары, ныҡ, ышҡылыу коэф. түбән, пар һәм газ үткәреүсән, янмай йәки тоҡанып киткәс үҙенән‑үҙе һүнеүсән. Төп етешһеҙлектәре: ҡаты полимерҙарҙың һыуыҡта юғары ағыусанлығы, тарҡалғанда һәм янғанда ағыулы продукттар бүлеп сығарыуы. Органик эреткестәрҙә насар эрейҙәр йәки бөтөнләй эремәйҙәр; политрифторхлорэтилен мезитиленда, 2,5‑дихлорбензотрифторидта, поливинилиденфторид — кетондарҙа, диметилформамидта, диметилсульфоксидта эрей; тетрафторэтилендың винилиденфторид м‑н сополимеры — кетондарҙа, ҡатмарлы эфирҙарҙа эреүсән. Органик йәки һыулы мөхиттә инициаторҙар булғанда радикаллы полимерлашыу, сополимеризация, ҡайһы берҙә газ фазаһында ионлаштырыусы һәм УФ‑нурланыш тәьҫирендә алына. Пасталар, онтаҡтар, гранулалар, эретмәләр, һыу суспензиялары һ.б. сифатында сығарыла. Ф.п. полимер плёнкалар, химик сүстәр, лак һәм лак‑буяу материалдары, торбалар, шлангылар, сымдар һәм кабелдәр өсөн изоляциялар, контейнерҙар, химия реакторҙары, йылы алмаштырғыстар, химик һауыт‑һаба, протездар, мембраналар, металл пластиктар һ.б. етештерелә (ҡара: Полимерҙар эшкәртеү); Ф.п. эретмәләре м‑н туҡымаларҙы мансыйҙар. Мол. м. 20 меңгә тиклем булған Ф.п. — ҡоро майҙар, антифрикция материалдары компоненттары, пластик массалар һәм каучуктар тултырғыстары. Башҡортостанда фторопластан авиация һәм ракета‑йыһан техникаһы өсөн эсәктәр (Өфө агрегат производство берекмәһе), аэройыһан, атом, химия, суднолар төҙөү сәнәғәте өсөн һығылмалы үткәргес торбалар (“Гидравлика”), күсәрҙәр, пластиналар, втулкалар (“ПромПолимер” ЯСЙ); фторкаучук нигеҙендәге Р‑11, Р‑12 резина ҡатышмаларынан (“РТП” ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ), СКФ‑6 фторкаучук нигеҙендәге резиналарҙан (“Ксилон” ЯСЙ; бөтәһе лә — Өфө) нефть эшкәртеү, химия, аҙыҡ‑түлек, машиналар эшләү сәнәғәте, металлургия өсөн тығыҙлағыс мембраналар, ҡулсалар һ.б. сығарыла.
С.В.Колесов
Тәрж. Ф.А.Ғималова