text:
Зелпе
Зелпе (лат. Euónymus alátus, урыҫ. бересклет) — зелпе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 200 төрө билдәле, Азияның көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында таралған. Башҡортостанда сөйәлле зелпе үҫә. Ҡара сөйәлле үренделе һәм һоро нәҙек олонло япраҡ ҡойоусы 1—2 м бейеклектәге ҡыуаҡ. Япрағы ябай, эллипс рәүешендә, осло, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе ваҡ, көрән, насар «сысҡан» еҫле япраҡ ҡуйыны суғында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше — орлоҡ яны япрағы ҡыҙыл төҫтәге ҡумта, сентябрҙә өлгөрә.
Үҫеү урындары[үҙгәртергә]
Киң япраҡлы һәм ҡарағай урмандарының ваҡ ағаслығында һәм ситендә үҫә; Башҡортостанда киң таралған. Емеше ағыулы. Декоратив үҫемлек. Баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырыуҙа һәм баҡса-парк төҙөлөшөндә ҡулланыла.
Әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
«Сәмреғош ҡанат ҡанат ҡаға» тигән әҫәрҙә (авторы — Мөкәрәмә Садиҡова) зелпе ҡайырыhы автомобиль тәгәрмәстәре яhау өсөн резина ҡайнатыуға кәрәкле икәнлеге яҙыла.
— тигән юлдар бар был әҫәрҙә.


c: text/html

text:
Мария Склодовская-Кюри
Мари́я Склодо́вская-Кюри́ (франц. Marie Curie, пол. Maria Skłodowska-Curie; ҡыҙ сағындағы исеме Мария Саломея Склодовская, пол. Maria Salomea Skłodowska;1867 йылдың 7 ноябрендә тыуған (Варшава, Поляк Батшалығы, Рәсәй империяһы) — 1934 йылдың 4 июлендә вафат булған (Санселльмоз янында, Франция) — поляк-француз ғалим-экспериментаторы (физик, химик), педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр Нобель премияһының лауреаты: физика буйынса (1903) һәмхимия буйынса (1911)[1], тарихта беренсе ике тапҡыр Нобель лауреаты[1]. Парижда Кюри Институты һәм Варшавала Мария Склодовская-Кюри исемендәге Онкологик Үҙәк асҡан. Пьер Кюриның ҡатыны, уның менән бергә радиоактивлыҡ фәне менән шөғөлләнгән. Ире менән берлектә радий (лат. radiāre «нурланыу» тигәндән) һәм полоний (Польшаның латинса атамаһынан , Polōnia — Марии Склодовскаяның тыуған иленә бағышлауы) элементтарын асҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Nobel Laureate Facts. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 26 ноябрь 2008 тикшерелгән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Әл-Фил сүрәһе
Әл-Фил сүрәһе (ғәр. سورة الفيل ) (Фил), Ҡөрьән Кәримдең 105-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 5 аяттан тора.
Риүәйәте: Пәйғәмбәрҙең донъяға килере йылы Йәмән иленең хакимы Әбраһа бине Сабах әл-Әшрәм Санга ҡалаһында бер ғибәҙәтхана төҙөткән. Барса халыҡтың Ҡәғбәтулланан үҙҙәренә йөрөй башлауын теләгән. Шул ниәтен ишетеп, бер ғәрәп әлеге сиркәүгә инеп, нәжес менән буяп бөткән. Әбраһаның асыуы сығып, Ҡәғбәтулланы емерергә ант иткән. Мәхмүди исемле бер ҙур филде ғәскәре алдына ҡуйып сәфәргә сыҡҡан. Ул саҡта Мәккәнең хакимә булып Пәйғәмбәребеҙҙең олатаһы Ғәбделмоталлип торған. Ул халыҡҡа тау араларына ҡасырға бойорған да Ҡәғбәтуллаға килеп, доға уҡып, ҡәүеме янына киткән. Фил ҡалаға яҡынлашҡас, Ҡәғбәтуллаға хөрмәт йөҙөнән теҙ сүккән дә, күпме туҡмаһалар ҙа урынынан тормаған да ҡуйған. Шул саҡ күк йөҙөндә тамуҡ ҡоштары пәйҙә булған. Уларҙың томшоҡтарында ташҡа әйләнгән балсыҡ булған. Таш тейгән кешеләр һәләк булған, ҡалғандары ҡасҡан. Әбраһаның тәнендә бер ҙур йәрәхәт барлыҡҡа килгән. Ҡалаға ҡайтып еткәс, шунда йән биргән.
Йөкмәткеһе
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
- اَلَمۡ تَرَ کَیۡفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِاَصۡحٰبِ الۡفِیۡلِ
- اَلَمۡ یَجۡعَلۡ کَیۡدَہُمۡ فِیۡ تَضۡلِیۡلٍ
- وَّ اَرۡسَلَ عَلَیۡہِمۡ طَیۡرًا اَبَابِیۡلَ
- تَرۡمِیۡہِمۡ بِحِجَارَۃٍ مِّنۡ سِجِّیۡلٍ
- فَجَعَلَہُمۡ کَعَصۡفٍ مَّاۡکُوۡلٍ
Транскрипцияһы: Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Ә ләм тәра кәйфә фәғәлә раббукә би'aсхәәбил-фиил
- Ә ләм йәджғәл кәйдәһум фии тадлиил
- Үә әрсәлә ғәләйһим тайрән әбәәбиил
- Тәрмииһим бихиджәәратим миң сиджжиил
- Фәджәғәләһум кәғасфим мәькүүл
Тәржемәһе[үҙгәртергә]
Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
- (Әй Мәхәммәт ғ.с.) Раббыңдың фил эйәләренә ни эшләгәнен күрмәнеңме?
- Уларҙың хәйләкәрлектәрен бушҡа ебәрмәнеме??
- Уларға туп-туп ҡош ебәрҙе.
- Ҡоштар уларға ташҡа әүерелгән балсыҡ атты;
- Аллаһы тәғәлә шул таштар менән уларҙы иҙелгән үлән кеүек итте.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
http://www.shortsuras.ru/al-fil/
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Ерәнсәй сумғыс
Ерәнсәй сумғыс (урыҫ. красноносый нырок, лат. Netta rufina)— йорт өйрәгенән байтаҡ бәләкәйерәк ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Яңғыҙ, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ултырған ҡоштоң башы ҙур булып күренә. Башы, муйыны сағыу ерән. Түше, арҡаһының алғы өлөшө ҡара. Ҡанаттары көрәнһыу һоро, көҙгөләре аҡ. Яурындарындағы таптар, ҡорһағы һәм ҡабырғалары алһыу аҡ. Бәләкәй генә суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән бәләкәйлеге, йомро ҙур башы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «көрр-керр-көрр»; ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Киң асыҡ урындары булған тәрән күлдәрҙә йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, ылымыҡ ме¬нән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында була. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡа һала. Ите әсән аулайҙар
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
3 апрель
3 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 93-се (кәбисә йылында 94) көнө. Йыл аҙағына тиклем 272 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Гвинея — Икенсе Республика иғлан итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1502 — Христофор Колумб етәкселегендә дүртенсе экспедиция башлана.
- 1879 — София Болгарияның башҡалаһы тип иғлан ителә.
- 1966 — Луна-10 совет автоматак станцияһы Ай тирәләй орбитағв сыҡты.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1930 — Гельмут Коль, 1982—1990 йылдарҙа ГФР федераль канцлеры, 1990—1998 йылдарҙа берләшкән Германия канцлеры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1991 — Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).


text:
Шевченковский регион Улица Дегтяревская, 5
Нас находят по поисковым запросам
ул. Дегтяревская 5 дегтярёвская 5 Дегтяревская,5 ул. Дегтяревская 5 rfhnf дегтяревская 5 карта киева на карте ул. Дегтяревская, 5 дегтярёвская 5 карта дегтяревская 5а карта киев дегтяревская 5 на карте ул.дегтяровская 5 ул.дегтяревская, 5 ул. Дегтеревская 5 г. Киев дегтяревская, 5 ул. Дегтяревская, 5а карта киев, дегтеревская 5 дегтяревская ул. 5 дегтяревская, 5 а дегтяревская 5а ул. Дегтяривская 5 Дегтяревской, 5а на карте дегтяревская 5 ул. дегтяревская 5а ул. дегтяривская, 5. дегтяревская улица карта дегтяревская 5а киев дегтяревская 5 а улица дегтяревская 5-а ул дегтяровская 5 дегтяревская 5 на карте дегтеревская 5 карта дегтяревская 5 карта киев Карта киева дегтяревская 5-а дегтяривская 5 карта киев ул. Дегтяревская 5 аллея дегтяревская улица дегтяревская,5 на карте киева ул.дегтяревская,5 на карте киева ул. дехтяревская, 5а адрес ул.дегтяревская, 5 ул. дегтяревская, 5. улица дегтяревская 5 ул. дегтяревская 5 киев киев ул.дегтяревская 5 Дегтяревская, 5 карта ул. Дегтяревская, 5 на карте дегтяревская 5ть дегтярёвська 5 ltunzhtdcrfz 5 дигтеревская 5 карта дехтяревского 5 киев дегтеревская 5 ул дегтяревская 5 карта дегтяревская 5 ул.дегтяревская 5 ул. дегтяревская, 5ф дегтяреская 5 карта карта дегтяревская, 5 дегтяревская 5 киев на карте ул.Дегтяревская 5, арт-резиденция “Мын” карта Kiev LOFT дегтяревская 5 арт-резиденция Мын (ул.Дегтяревская 5) карта киев карта дегтяревская5 дегтяревская 5 на карте Киева дегтяревская 5 киев Арт-резиденция "Мин", Дегтяревская, 5 Дегтяревская 5 карты дегтяревска 5 карта арт киев нолф на дегтяревской дегтяревская, 5 на карте киева ул. дегтяревская, 5 Дегтяревская 5, карта дегтеревская 5 улица показать на карте дегтеревскую 5 о - дегтярёвская, 5 ул . дегтяревская 5 Дегтяреская карта зоологическая 5-дехтяревская 21 Улица Дегтярская, 5 г. Киев дегтяривська 5 карта дегтяревская 5а на карте Дегтярівська 5 карта ул. Дегтяревская 5 как доехать ул. дегтяревская, 5 на карте киева дягтяревская 5 на карте дигтеревская 8 ул. дегтярёвская 5 на карте дегтярёвская, 5 на карте ул. дегтяревская, 5 киев киев ул.дегтяревская 5/5 киев дегтяревская 5 карта киев, дегтяревская 5 карта


text:
Сел
Сел (урыҫ. рябчик)— Европаның һәм Азияның төньяҡ һәм уртаса бүлкәт урмандарында күсмәй йәшәй, бөжәктәр, еләктәр һәм ағас бөрөләре менән туҡлана торған, мөһим ау ҡошо булған уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Божор, бозор. Ҡарғанан бәләкәйерәк. Бәләкәй тауыҡҡа оҡшаған. Башында бүрке бар. Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә. Йыш ҡына ағасҡа ҡуна. һырты ҡара һы¬ҙыҡлы һорғолт көрән, ҡорһағы эре көрән таплы аҡһыл һоро. Яурындары ерән. Муйынының ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Ата ҡоштоң тамағы ҡара. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы — нескә генә һыҙғырыу.
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Күберәк йылғаға яҡын урынды һайлай. Еләк, үлән орлоҡтары, бөжәктәр, ағас бөрәһе менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Ҡыҙыл-көрән таптар менән сыбарланған 8—10 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Рябчик (птица сем. тетеревиных) // Ҙур совет энциклопедияһы.
- С. Б. Рябчик, лесная птица // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
{{|ru}}


text:
Баффин, Уильям
Уильям Баффин (англ. William Baffin; 1584 — 1622 23 январы) бритайнаг наудзæуæг, 1616-æм азы Баффины денджыз æмæ Баффины Зæххы сакъадах чи ссардта, уый.
Баффины биографийæ бирæ цыдæртæ зындгонд нæу. Уый райгуырд Лондоны, фыццаг хатт йæ кой кæнынц 1612-æм азы, уæд уый æххуыс кодта капитан Джеймс Холлæн Индимæ цæгат-ныгуылæн фæндаг (Цæгат Америкæйы цæгатырдыгæй) ссарыны хъуыддаджы.
1615-æм азы йæ нау «Дискавери»-йыл Баффин ногæй ацыд цæгат-ныгуылæн фæндаг агуырынмæ, фæлæ уыцы экспедици дæр нæ фæрæстмæ.


text:
Әл-Бәййинә сүрәһе
Әл-Бәййинәһ сүрәһе (ғәр. سورة البينة, Асыҡ күрһәтеү ) — Ҡөрьән Кәримдең 98-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 8 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
سورة «البينة» 98
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1 لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ
2 رَسُولٌ مِّنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُّطَهَّرَةً
3 فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ
4 وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَيِّنَةُوَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاء وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ
5وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُوْلَئِكَ
6هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ
7 إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَّضِيَ
8اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ
Транскрипцияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1. Ләм йәкүни-лләҙиинә кәфәруу мин әһлил-китәәби үәл-мүшрикиинә мүңфәкиинә хәттәә тәьтийәһүмүл-бәййинәһ.
2. Расүүлүм минә-ллаһи йәтлүү сухүфәм-мүтаһһараһ
3. Фииһә күтүбүң ҡаййимәһ
4.Үә мәә тәфәрраҡа-лләҙинә үүтүл-китәәбә илләә мим-бәғди мәә джәә'әтһүмүл-бәййинәһ.
5. Үә мәә үмируу илләә лийәғбүдүү-ллаһа мухлисыииинә ләһү-ддинә хүнәфәә'ә үә йүҡиҡиимү-ссаләтә үә-йүьтүү-ззәкәәтә үә ҙәәликә диинүл-ҡаййимәһ.
6. Иннә-лләҙиинә кәфәруу мин әһлил-китәәби үәл-мүшрикиинә фиинәәри джәһәннәмә хаалидиинә фииһәә үүләә'икә һүм шәрруль-бәриййәһ.
7. Иннә-лләҙиинә әәмәнүү үә ғәмилүү-ссалихәәти үүләә'икә һүм хайруль-бәриййәһ.
8 Джәзәә'үһүм ғиңдә раббиһим джәннәәтү ғәдниң тәджрии миң тәхтиһәл-әнһәәру хаалидиинә фииһәә әбәдәр-радыийә-ллаһу ғәнһүм үә радуу ғәнһү ҙәәликә лимән хашиә раббәһ.
Мәғәнәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Китап бирелгәндәрҙән һәм мөшриктәрҙән булған кафырҙар уларға асыҡ аят килгәнгә тиклем [аҙашыуҙан] айырылманылар,
2. сафланған китап төргәктәрен уҡыусы Аллаһтың рәсүле [килгәнгә тиклем].
3. Уларҙың эстәлеге — хаҡ яҙыуҙар.
4. Һәм китап бирелгән кешеләр тик уларға асыҡ аят килгәндән һуң ғына айырылдылар.
5. Уларға, хәнифтәр булып, Уның алдында дингә ихлас булып, Аллаһҡа ғына ғибәҙәт ҡылырға, һәм намаҙ уҡырға, һәм зәкәт түләргә бойоролдо. Ошо -- тоғро дин.
6. Иман килтермәгән китап эйәләре һәм мөшриктәр, ысынлап та, тамуҡ утында. Улар унда мәңге ҡалыр. Улар — мәхлүктәрҙең иң аламаһы.
7. Һәм, ысынлап та, иман килтергән һәм изге эштәр эшләгән кешеләр -- былар мәхлүктәрҙең иң яҡшылары.
8. Уларға Раббылары ҡаршыһындағы бүләк — аҫтында йылғалар ағып торған Ғәден баҡсалары, унда мәңге тороу өсөн. Аллаһ уларҙан ҡәнәғәт, һәм улар Унан ҡәнәғәт. Ошо — үҙ Раббыһынан ҡурҡҡандарға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
http://www.falaq.ru/quran/arab/98
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы»
Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы» (Whitehurst & Son) — 1812 йылда Джон Уайтхёрст энеһе менән эшләгән ҡояш сәғәте. Хәҙерге ваҡытта Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана. Сәғәт ваҡыт теүәллеген минутҡа тиклем күрһәтергә һәләтле.
Етештереүсе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уайтхёрсттар ғаиләһе Дерби ҡалаһында механиктар булараҡ билдәле. Джон Уайтхёрст (1713—1788) Конглтонда тыуған, ә сәғәт эшләү буйынса бизнесын Дерби ҡалаһында башлай. Уны үлсәүҙәр буйынса инспектор итеп тәғәйенләгәс ул Лондонға күсә, ә уның эшен энеһе «Уайтхёрст һәм улы» маркаһы менән дауам итә. Предприятие башня сәғәттәре менән танылыу яулай.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сәғәт төҙөлөшө геометрия һәм Ҡояш системаһын аңлауға нигеҙләнгән, айырым алғанда Ҡояштан горизонталь яҫылыҡҡа күләгә нисек төшөүенә бәйле. Йыл әйләнәһенә Ҡояштан төшкән күләгә кисәгәһенән айырыла; бынан тыш күләгә сәғәт ҡайһы киңлектә урынлашыуына бәйле үҙгәрә. Шул уҡ ваҡытта ҡояш сәғәте өсөн оҙонлоҡтың әһәмиәте юҡ. Ерҙең Ҡояш тирәләй эллипсод буйынса әйләнеүе иҫәпкә алынған, дөйөм алғанда көн оҙонлоғо ноябрҙан февральға тиклем 16 минутҡа үҙгәреш бирә. Был ваҡыт тигеҙләмәһе булараҡ билдәле булған үҙгәреш ҡояш сәғәтенә ҡарағанда теүәлерәк булған механик сәғәттәр барлыҡҡа килгәнсе иҫәпкә алынмай. Поездар хәрәкәте үҙгәрешһеҙ төш ваҡытын һәм көн оҙонлоғон билдәләүҙе талап итә, шуға Уртаса гринвич ваҡыты кабул ителә. Был бронза сәғәткә «Уайтхёрст һәм улы/Дерби/1812» тигән ҡултамға ҡуйылған һәм Джордж Бенсон Стратҡа (мамыҡ иләу фабрикаһы хужаһының энеһенә) тәғәйенләнгән булған.
Гномон[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сәғәт бик яҡшы эшләнгән, уртаһына ҡуйылған гномондан күләгә төшкә тиклем төшә, ә икенсе яғындағы шпилдән күләгә төштән һуң төшә. Циферблаты ике өлөштән тора, шпиль ҡалынайған урынында бүленеп тора. Был вариантта циферблат һәм шпиль араһындағы мөйөш 53°1’49 киңленгенә тигеҙ, был киңлектә Б. Страт йорто урынлашҡан. Циферблат теүәл горизонталь урынлашырға тейеш, сәғәтте күсер йөрөткәндә дөрөҫлөгөн циферблаттың урынлашыуын көйләп дөрөҫләргә мөмкин. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытты ҡояш сәғете 0°6’49 киңлеккә йәки 1/10 градусҡа көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Шуға ярашлы, гномон ошо бейеклеккә күтерелергә тейеш.
Циферблат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Горизонталь ҡояш сәғәтендә күләгә төшә торған циферблат горизонталь яҫылыҡта ята, һәм шпилгә экватоҙағы сәғәттәрҙеге кеүек перпендикуләр түгел. Шуға күрә күләгә төрлө вкытта төрлөсә төшә; сәғәт эшләгәндә быны иҫәпкә алырға кәрәк. Циферблатҡа ваҡыт теүеллеге граверланған, сәғәт һыҙаты түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:
бында λ — географик киңлек (һәм горизонт һәм шпиль араһындағы киңлек), θ — яҫылыҡта төньяҡты күрһәткән мөйөш, а t - төшкә тиклем һәм төштән һуң үткән сәғәт.
Иҫәпләү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1-ҙен 6-ға тиклем һәр вакыт ваҡыт өсөн формула буйынса иҫәпләнә. Мәҫәлән, сәғәт 3 өсөн формулаға 53,03 һәм 3 дәүмәлен ҡуябыҙ.
Циферблат симметриялы , шуға төшкә тиклем ваҡыт өсөн ошндай уҡ нәтижә алабыҙ. Ошондай ысул менән ярты сәғәт һәм минут һыҙаттары иҫләнә.
Циферблаттағы ике шкала ярҙамында ваҡыт тигеҙләмәһе көйләнә. Беренсе шкалаға айҙар һәм көндәр яҙылған, уның ҡаршыһына был көндө ваҡыт нисә минутҡа тиҙерәк йәки әкренерәк йөрөүен күрһәткән минүттар яҙылған. Граверланған яҙыу "сәғәт әкренерәк (Watch Slower); сәғәт тиҙерәк (Watch Faster); 15 апрель - иҫәп-хисапты дөрөҫләү кәрәкмәгән беренсе көн"(15th April is one day when no conversion needs to be made). Уайтхёрст сәғәте менән, ул ваҡытта теүел йөрөмәгән, кеҫә сәғәттәрен дөрөҫләргә була.
Башҡа сәғәттәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уайтхёрст 1800 йылдар тирәһендә эшләгән тағы бер сәғәт 2005 йылда 1850 һатыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Mayall RN, Mayall MW Sundials: Their Construction and Use. — 3. — Cambridge, MA: Sky Publishing, 1938. — ISBN 0-933346-71-9
- Rohr RRJ Sundials: History, Theory, and Practice. — в переводе G. Godin. — Нью-Йорк: Dover, 1996. — ISBN 0-486-29139-1
- Waugh AE Sundials: Their Theory and Construction. — Нью-Йорк: Dover Publications, 1973. — ISBN 0-486-22947-5


text:
Шаббат
Шабба́т (йәһ. שַׁבָּת, йәһүд שׁ.ב.ת һүҙ тамырынан килә), идиш телендә шулай уҡ ша́бес йә шабос тип атала ала — йәһүд ғөрөф-ғәҙәтендә аҙнаның иң бөйөк — етенсе көнө. Тәүрат был көндә эштең бер нисә төрөнән тыйылып торорға күрһәтмә бирә. Бишкитап буйынса Аллаһ был көндә кешене яралтҡан.
Йәһүд календары ай-ҡояш календары булып тора. Шуға күрә шаббат милади календары буйынса йома көнөнөң киске ваҡытында, ҡояш байыуынан һуң, башлана һәм шәмбе көнө ҡояш байыуынан һуң тамамлана.
Йөкмәткеһе
Шаббат тураһында Тәүраттағы иң беренсе текст һәм уға Рашиҙың аңлатмаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урыҫ телендә текст[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
И совершил Бог к седьмому дню дела Свои, которые Он делал, и почил (ШаВаТ) в день седьмый от всех дел Своих, которые делал. И благословил Бог седьмой день, и освятил его, ибо в оный почил от всех дел Своих, которые Бог творил и созидал.
Шаббаттың мәғәнәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Шаббат — йәһүд халҡының һәм Аллаһы Тәғәләнең берлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бишкитапҡа ярашлы:
- Шаббат тураһында ҡануны кешегә алтынсы көндә, йәғни кеше барлыҡҡа килгәндән һуң үк бирелгән.
- Иң башта Аллаһы Тәғәлә балыҡтарға, хайуандарға һәм ҡоштарға, артабан кешегә һәм Шаббатҡа ла фатиха биргән. Бынан тыш, Бишкитапта Аллаһы Тәғәлә Шаббатты изгеләндергән, тип яҙыла. Торала фатиха менән изгеләндереүҙең бынан башҡа миҫалдары юҡ.


text:
Аҡһаҡ Тимер
Аҡһаҡ Тимер, Тимер ибн Тарағай Барлас (урыҫ. Тиму́р; Тамерлан) — (8 апрель[1][2] 1336, Хужа Илгәр ауылы, хәҙерге Үзбәкстан — 18 февраль 1405, Отрар, хәҙерге Ҡаҙағстан; чагатай телендә تیمور (Temür, Tēmōr) — «Тимер») — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия, шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир (1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимуридтар династияһына нигеҙ һалыусы.
Аҡһаҡ Тимерҙең исеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Риүәйәттәргә , ғөмүмән, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадына ҡарағанда, уны халҡыбыҙ Аҡһаҡ Тимер тип йөрөткән. Тулы исеме Тимер ибн Тарағай Барлас (Tīmūr ibn Taraġay Barlas — (аләм-насәб-нисба) ғәрәп традицияһына ярашлы Барластан Тимер Тарағай улы . Сығатай һәм монгол телдәрендә (икеһе лә алтай телдәренән) Temür йәки Темир — аңлашылып тора, башҡортса ла «тимер».
Сыңғыҙ хан нәҫеленән булмағас, Тимер бөйөк хан исемен йөрөтә алмаған, үҙен тик әмир тип кенә атаған. Ләкин 1370 йылда сыңғыҙыйҙар менән туғанлашып, Тимер Гурган исемен алған[3] (Timūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — күрүгән йәки хүргән, «кейәү»; монголсанан фарсылашҡан вариант. Бынан һуң Тимер, хан нәҫеле сыңғыҙыйҙар менән туғанлашып, уларҙың йорттарына иркен инә һәм теләгәнен эшләй алған[4]. Фарсы телендәге күп кенә сығанаҡтарҙа Тимур-э Лянг (Tīmūr-e Lang, تیمور لنگ) «Аҡһаҡ Тимер» тип аталғаны күренә, мыҫҡыллы ҡараш булғандыр инде[5] Был көнбайыш телдәргә (Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk) һәм урыҫ теленә лә ингән,әммә исемдә кире ҡараш сағылмай һәм «Тимер» исеме менән ҡатар йөрөй.


text:
Нефть
Нефть — Ер аҫтынан сыға торған ҡараһыу төҫтәге май һымаҡ минераль шыйыҡлыҡ; ер майы (яғыулыҡ итеп, шулай уҡ кәрәсин, бензин, парафин һ.б. алыу өсөн сеймал итеп файҙаланыла)[1]; майлы, үҙенсәлекле еҫле шыйыҡса. Нефть төрлө ауырлыҡтағы углеволородтарҙан, ароматик углеводородтарҙан, көкөрт ҡушылмаларынан тора. Ауыр углеводород миҡдарына ҡарап ауыр, уртаса, еңел нефткә бүлергә мөмкин. Был өс төр төҫө, ҡуйылығы, химик составы, тығыҙлығы менән айырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Перу
Перу Республикаһы (исп. República del Perú [reˈpuBlika ðel peˈɾu], кечуа Piruw Mama Llaqta [piˈruw ˈmama ˈʎaxta], аймар. Piruw Suyu [piˈruw ˈsuju])— Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Чили менән сиктәш. Ярҙары Тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында.
Инкылар дәүләте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Перу — Көньяҡ Американың археология музейы, боронғо цивилизациялар, боронғо индеецтар цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бында унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған.
XII быуатта Урубамба йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлыҡ итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була.
Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, һабанды улар белмәй. Маис, маниока, картуф, томаттар, ҡуҙаҡлылар, тәмәке һәм мамыҡ үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан ламалар үрсетәләр. Халыҡ мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, көршәк эшләү (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл.
Испан яулап алыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Боронғо Перу индеецтарының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарайҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарайҙарын һалғандар. шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте уларҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй,бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған.
Географияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Тымыҡ океан янында түбәләре ҡар менән ҡапланған Анд тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр сүллектәр менән алышына. Арырыҡ Амазония урмандары башлана. Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын Коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул тропик сүллектәр зонаһында ята. Сүллектәр эргәһендә Анд тауҙары күтәрелә. Илдең был яғын Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята.
Перуның көнсығыш өлөшө Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыулы Амазонка һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары аға.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Дунаев В. Н. Перу / Оформление художника Н. В. Батаева — М.: Мысль, 1984. — 136 б. — (У карты мира). — 65 000 экз. (обл.)


text:
Архейҙар
Архейҙар (лат. Archaea бор. грек. ἀpxaῖoς иң боронғо, тәүге барлыҡҡа килгән) — Карл Вёзеның Өс доменлы системаһында, таяҡсалар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар домены). Архейҙар, күҙәнәк төшө һәм мембрана органеллаһы булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар.
Элегерәк архейҙарҙы таяҡсалар менән прокариоттар менән «архебактериялар» тигән дөйөм төркөмгә берләштергәндәр, тик хәҙер был квалификация иҫкергән тип һанала[1]. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылып торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған.
Архейҙар 5 типҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota) иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөһө нигеҙендә башҡарыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Pace N. R. (May 2006), "Time for a change", Nature Т. 441 (7091): 289, PMID 16710401, DOI 10.1038/441289a
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Воробьева Л. В. Археи: Учебное пособие для вузов. — М.: Академкнига, 2007. — 447 с.
- Громов Б.В. Удивительный мир архей // СОЖ. — 1997. — № 4. — С. 23—26.


text:
Һектор Берлиоз
Һекто́р Луи́ Берлио́з (Hector Berlioz) (11 Аҡъюлай 1803 — 8 Буранай 1869) — француз композиторы, дирижёры, музыка тураһында яҙыусы. 1856 йылнан башлаған Франция Институты ағзаһы.
Биография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Франция көньяҡ-көнсығышында, Изер департаментындағы Кот-Сент-Андре ҡалаһында тыуған. 1821 йылнан башлаған Берлиоз медицинаны уҡый, әммә бер нисә йыл һуң ул уны тамамлай. Һекторҙың Тантаналы Мессаһының беренсе (уңышһыҙ) уйнауы 1825 йылда, Парижда булған.
{{|hu}}


text:
24 февраль
24 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 55-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 310 көн ҡала (кәбисә йылында 311).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1942 — «Голос Америки» радиостанцияһы беренсе тапҡыр эфирға сыға.
- 1972 — К-19 совет һыу аҫты кәмәһендә авария.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1906 — Александр Роу, совет кинорежиссеры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1971 — Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 2003 — Вәлиева Баныу Нурғәли ҡыҙы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1947) халыҡ артисткаһы.


text:
Галофиттар
Галофиттар (гр. hals — тоҙ һәм …фит) — татырлы тупраҡта үҫеүгә яраҡлашҡан үҫемлек.
Йөкмәткеһе
Бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Галофиттар 3 төркөмгә бүленә:
- эвгалофит
- киногалофит
- гликогалофиттар.
Биологик яҙма[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Эвгалофиттар, йәки ысын галофиттар, күпселектә итләс япраҡлы һәм һабаҡлы, күҙәнәктәренең цитоплазмаһы юғары тоҙлолоҡҡа бирешмәй, татырлыҡтарҙа үҫә (татырлан, шведка һ.б.). Киногалофиттар махсус биҙҙәр ярҙамында артыҡ тоҙҙо япраҡ өҫтөнә бүлеп сығара, ҡоро далала үҫә (татыр үләне, франкения һ.б.). Гликогалофиттарҙың тамыр системаһы тоҙҙо насар үткәрә, тоҙлолоғо бик юғары кимәлдә булмаған тупраҡта (билсән, ланцет япраҡлы юл япрағы) йәки тоҙло тупраҡта үҫә (татыр әреме).[1].
Таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Галофиттар тупраҡ тоҙлолоғоноң биологик индикаторы булып тора. Мал аҙығы үҫемлектәре (мамығүлән, ҡайын еләге клеверы, Невский арпаһы һ.б.), һаҙ һарыгүҙе — дарыу үҫемлеге. БР-ҙың Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 20-гә яҡын һирәк төрө (һаҙ һарыгүҙе, каспий татыр үләне, керпексәле тоҡортаж, ыҫпай һуған, кершәнләнгән франкения һ.б.; реликттар — ятыусан бабасыр уты, һаҡаллы йәнтиана, тамырсалы һуған; эндемиктар — Крашенинников юл япрағы, Коржинский татлы тамыры) индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — М.: Высш. шк., 1990. — Б. 42. — ISBN 5-06-000085-0.


text:
14 октябрь
14 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 287-се көнө (кәбисә йылында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1851 — Англияның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
- 1860 — Санкт-Петербургта Мариин опера театры асыла.
- 1916 — Пермь дәүләт университеты асыла.
- 1924 — Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.
- 1926 — Лондонда Алан Милндың «Винни-Пух» китабы сыға.
- 1934 — Мәскәүҙә беренсе метро поезына һынау үткәрелә.
- 1962 — Кариб көрсөгө башлана.
- 1964— Леонид Брежнев, Никита Хрущевты алмаштырып, КПСС-тың генераль секретары һәм СССР башлығы була.
- 2010 — Рәсәйҙә Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу кампанияһы башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1890 — Дуайт Эйзенхауэр, Америка президенты.
- 1912 — Лев Гумилёв, совет тарихсыһы, этнолог, археолог, шәрҡиәтсе, яҙыусы һәм тәржемәсе.
- 1921 — Ғабдулла Әхмәтшин, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
- 1945 — Фирҙәүес Бәширова, Татарстанда йәшәгән башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1959 — Рәйес Түләк, башҡорт шағиры
- 1963 — Валентин Юдашкин, модельер.
- 1965 — Вячеслав Разбегаев, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры.
- 1969 — Виктор Онопко, совет һәм Рәсәй футболсыһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1817 — Фёдор Ушаков, Рәсәй Империяһы хәрби эшмәкәре, адмирал.
- 1940 — Генрих Кайзер, нимес физигы.
- 1958 — Николай Заболоцкий, урыҫ совет шағиры.


text:
Ҡатын-ҡыҙ
Ҡатын (урыҫ. Женщина) — айырым тәбиғи сифаттарға эйә булған енес кешеһе, кеше төрөнә ҡараған ике заттың береһе, иргә ҡапма-ҡаршы булған зат, никахлы ғаилә иптәше[1], бисә, кәләш, йәмәғәт, ефет[2], ҡатын-ҡыҙ затына ҡараған оло кеше. Башҡа затҡа ҡараған кеше ир тип атала. Боронғо замандарҙан ҡатындың төп маҡсаттары бала тыбыу һәм тәрбиәләү, шулай уҡ аш бешереү булған.
«Ҡатын» мәғәнәһе булған башҡа һүҙҙәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Әбей — оло ҡатын
- Бисә — ирҙең ғаилә иптәше булған ҡатын
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Словарь синонимов башкирского языка (З. Г. Ураксин, 2000)


text:
Домен (биология)
Биологик таксономияла домен тип (ә ҡайһы берҙә супербатшалыҡ, империя) — организмдарҙың иң юғарғы таксономик рангты атайҙар, Батшалыҡтан да юғарыраҡ. Карл Вёзеның (Carl Woese) домен системаһы шәжәрәһенә ярашлы (1990 йылдағы), тереклек шәжәрәһе өс өлөштән тора: Архейҙар, Бактериялар һәм Эукариоттар[1]. Таскондарҙың урынлашыуы, геномдарҙың бер-береһенән фундаменталь рәүештә айрылып тороуын күрһәтә.
Тереклекте икенсе төр классификациялау төрҙәре лә бар:
- Ике империянан торған система йәки супердомен системаһы, уҙ әсенә Прокарит һәм Эукариот группалрын ала.
- Алты батшалыҡ системаһы уҙ әсенә Эубактерияларҙы (Eubacteria), Археобактерияларҙы (Archaebacteria), Пропистарҙы (Protista), Бәшмәктәрҙе (Fungi), Үҫемлектәрҙе (Plantae) һәм Хайуандарҙы (Animalia) индерә.
- Өс империялы система — Эубактериялар (Eubacteria), Археобактериялар (Archaebacteria), Эукариоттар — Эукариоттар эсенә ингән биш супергруппа менән[2].
Был өс системаның береһе лә күҙәнәкһеҙ тереклекте индермәй (мәҫәлән, Вирустарҙы).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Woese C, Kandler O, Wheelis M (1990). «Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.». Proc Natl Acad Sci USA 87 (12): 4576–9. DOI:10.1073/pnas.87.12.4576. PMID 2112744. Проверено 11 February 2010.
- ↑ Holt, Jack R. and Carlos A. Iudica, 2010, Taxa of Life..


text:
Ҡарабаш өйрәк
Ҡарабаш өйрәк (Морская чернеть) (лат. Aythya marila) —
һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парла^шып һәм күмәклә¬шеп йәшәйҙәр; Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, ҡойроғо ҡара, арҡаһы аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һәм ҡабырғалары аҡ. Көҙгөһөн ата өйрәк, инәһе һы¬маҡ, өҫ яҡтаң һорғолт көрән, ҡорһағы һорғолт аҡ була. Суҡышының төбө аҡ. Ала өйрәктән һоро арҡаһы һәм бүрке булмауы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы, тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙғыһын төньяҡҡа үтешләй, ә көҙгөһөн көньяҡҡа үтешләй генә туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите әсән аулайҙар.


text:
Амарант
Амара́нт (лат. Amaránthus) — амаранттар ғаиләһенән бер йыллыҡ үҫемлек ырыуы. Һепертке башлы амарант (Amaranthus paniculatus), ҡойроҡло амарант (Amaranthus caudatus) үҫтерелә.
Килеп сығышы Мексиканан, унда боронғо замандарҙан бирле туҡлыныу һәм мал аҙығы булараҡ игелгән. Аҡһымға бай һәм мул уңыш бирә торған аҙыҡ культураһы. Йәшел массаһында аҡһым күп, шәкәр аҙ һәм, Ғәҙәттә, кукуруз менән бергә генә силослана. Мөгөҙлө эре мал һәм сусҡалар өсөн яҡшы аҙыҡ һанала. Майҙың 2-се яртыһында, тупраҡ 10—12 °C ҡа тиклем йылынғас, СО-4,2 йәшелсә сәскесе ярҙамында киң рәтле ысул менән сәселә. Сәсеү нормаһы — 0,8—1 кг/га, орлоҡто тупраҡҡа күмдереү тирәнлеге 1,5—2 см. Ғәмәлдә амарантты кукуруз менән буй-буй аралаштырып сәсеү ҡулланыла. Йәшел массуның уңышы гектарыннан 500 центнерға етергә мөмкин.
Сығанаҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Амарант GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 20 сентября 2008 г.
- Амарант на сайте USDA NRCS (инг.) Проверено 20 сентября 2008 г.
- Амарант: «Тормош энциклопедияһы» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) (Тикшерелгән 3 февраль 2009)


text:
Компьютер
Компью́тер (инглизсә computer — «хисаплаусы», урыҫса ЭВМ (электронная вычислительная машина)) — хисаплауҙар үткәреү, алдан бирелгән алгоритм (программа) буйынса мәғлүмәтте алыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм биреү өсөн машина. Компьютер эраһы башланған саҡта компьютерҙың төп эше хисаплау тип һанала ине. Ләкин хәҙерге ваҡытта компьютерҙың төп эше идара итеү тип һанала.
Төп принциптары: Компьютер үҙенә ҡушылған эштәрҙе төрлө механик бүлектәрен ҡуҙғатып, электрон, фотон, квант ағымдарын үҙгәртеп йәки икенсе төрлө яҡшы билдәле физика ҡанундары эффекттарын ҡулланып башҡара. Хәҙер ҡулланылған компьютерҙарҙан иң киң таралғаны — электрон шәхси компьютер (PC).
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1930 йыл-Алан Тьюринг беренсе тапҡыр электронно-цифровой компьютерҙы һүрәтләй, ә Джон Атанасов эшләу принцыптарын сығара башлай.
1977 — Беренсе ПК Apple II.
1979 — Беренсе ноутбук Grid Compass


text:
Программалау теле
Программалау теле — машинаға, башлыса компьютерға күрһәтмәләр ебәреү өсөн булдырылған яһалма тел.
Тәүге программаланған машиналар булдырылған көндән алып, кешелек ике мең ярымдан ашыу программалау теле уйлап сығарған (абстракт һәм стандарт булмаған телдәрҙе иҫәпкә алып). Уларҙың һаны йыл һайын артып тора.
Программалау телдәренең күпселеге иҫәпләүҙәрҙе бойороҡ стилендә, йәғни командалар теҙеме рәүешендә тасуирлай. Шулай ҙа функциональ программалау йәки логик программалау һымаҡ ҡайһы бер телдәр тасуирлауҙың бүтән формаларын ҡуллана.
Java теле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Java - программалау теле һәм платформа. Java телендә программалар төҙөү өсөн күп арауыҡтар бар.
IntelliJ IDEA интеграцияланған иҫәпләүҙәр араһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
IntelliJ IDEA арауыҡта программалар төҙөү нигеҙе – проект. Проект – файлдар төркөмө. Ул класстарҙы, ресурстарҙы, JSP-биттәрҙе берләштерә. Файлдар модулдәрғә берләштерелә. Программала модулдәр һаны сикһеҙ булырға мөмкин.


text:
5 октябрь
5 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 278-се көнө (кәбисә йылында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Уҡытыусылар көнө.
- Рәсәй — Спортсылар көнө.
- Рәсәй — Енәйәт тикшереү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
- Португалия — Республика көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1502 — Христофор Колумб Коста-Риканы аса.
- 2002 — Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1609 — Пауль Флеминг, немец яҙыусыһы.
- 1829 — Честер Алан Артур, АҠШ-тың 21-се Президенты.
- 1909 — Бәҙрүш Моҡамай, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры.
- 1916 — Миҙхәт Шакиров, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1969-1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
- 1943 — Инна Чу́рикова, Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында тыуған совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1991)[1].
- 1947 — Сергей Михалёв, билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың спорт мастеры (1974).
- 1952 — Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты.
- 1976 — Рамзан Кадыров, Чечен Республикаһы Башлығы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2004 — Мәғәфүр Хисмәтуллин, йырсы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Википедия:Тәрәнлек
Википедияла тәрәнлек (ингл. Depth) — тел бүлегенең үҫеш дәрәжәһен күрһәтеүсе сағыштырмаса ҙурлыҡ. Һәр мәҡәләгә тура килгән уртаса үҙгәртеү, мәҡәлә булмаған биттәр һанынан һәм мәҡәлә әҙерләмәләренән иҫәпләнә.
Википедия ҡатнашыусыларының күбеһе тәрәнлек Википедияның сифатын түгел, ә уның ҡатнашыусылары берләшмәһенең үҫешкәнлеген күрһәтә тип иҫәпләй.
Иҫәпләү[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тәрәнлек түбәндәгесә иҫәпләнә:
- ,
- Depth — тәрәнлек;
- Edits — дөйөм үҙгәртеүҙәр һаны;
- NonArticles — мәҡәлә булып һаналмаған биттәр һаны (фекер алышыу һәм әңгәмә биттәре, йүнәлтеүҙәр, шәхси биттәр һ.б.);
- Articles — мәҡәләләр һаны;
- Total — бөтә биттәр һаны (NonArticles + Articles).
Ҡыҫҡартылған формула:
Статистика[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҙур Википедиялар (мәҡәлә һаны 50000 күп) араһында иң ҙур тәрәнлек Инглиз Википедияһында: 907.6 = 21.16 × 42.9.
Урыҫ Википедияһының тәрәнлеге: 130.4 = 18.89 × 6.9.
Төрки Википедиялар араһында иң ҙур тәрәнлек төрөк википедияһында: 240.7 = 12.46 × 19.32.
Башҡорт википедияһының тәрәнлеге: 14.8 = 6.12 × 2.42.
Төрки телдәрендәге википедиялар статистикаһы:
Телдәр таблицаһы[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иң ҙур 30 Википедия буйынса:


text:
Чехов Антон Павлович
Че́хов Анто́н Павлович (урыҫ. Чехов Антон Павлович , 17 (29) ғинуар 1860, Таганрог, Екатеринослав губернаһы (хәҙерге Ростов өлкәһе), Рәсәй империяһы — 2 (15) июль 1904, Баденвейлер, Германия империяһы) — урыҫ яҙыусыһы һәм драматургы, белеме буйынса табип.
Император фәндәр Академияһының нәфис һүҙ буйынса почётлы академигы (1900—1902). Дөйөм танылған донъя әҙәбиәте класигы. Уның пьессалары, айырыуса «Сейә баҡсаһы», йөҙ йылдан ашыу донъя театрҙары сәхнәһенән төшмәй. Донъяла иң танылған драматургтарҙың береһе.
26 йыл ижад ғүмерендә Чехов 900 тирәһе әҫәр яҙа (ҡыҫҡа юмористик хикәйәләр, етди повестар, пьессалар), уларҙың күбеһе классик донъя әҙәбиәте булып китә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Гебель В., Гольберг М., Каган Л., Цукерман Л. Чехов Антон Павлович // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. Шмидт О. Ю. — М.: Сов. энцикл., 1934. — Т. 61. — С. 460. (урыҫ.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. (Тикшерелгән 6 июнь 2009)
- 29 ғинуар көнө тыуғандар
- 1860 йылда тыуғандар
- 15 июль көнө вафаттар
- 1904 йылда вафаттар
- III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Википедия:Подпись отличается от значения в Викиданных
- Википедия:Ссылка на Викитеку отличается от ссылки в Викиданных
- Германияла вафат булғандар
- Яҙылып бөтмәгән
- Рәсәй яҙыусылары
- Урыҫ яҙыусылары
- Алфавит буйынса драматургтар
- XIX быуат драматургтары
- XX быуат драматургтары


text:
21 февраль
21 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 52-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 313 көн ҡала (кәбисә йылында 314).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ЮНЕСКО — Халыҡ-ара туған тел көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1804 — пар көсө менән йөрөгән тимер юл локомативы - паровозды һынау уңышлы үтә.
- 1848 — Карл Маркс менән Фридрих Энгельс «Коммунистар партияһы манифесы»н нәшер итә.
- 1918 — Халыҡ Комиссарҙары Советы «Социалистик Ватанға ҡурҡыныс янай!» тигән декрет-саҡырыу ҡабул итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1941 — Сафуан Әлибаев, башҡорт шағиры, Салауат Юлаев ордены кавалеры.


text:
Сэмюэл Беккет
Сэмюэл Беккет (ингл. Samuel Beckett) (13 апрель, 1906 — 22 декабрь, 1989) — күренекле ирланд яҙыусыһы, шағиры һәм драматургы. Инглиз һәм француз телендә яҙған. Әҙәби тәржемәсе булараҡ та танылған. Эжен Ионеско менән бергә "Абсурд театры"на нигеҙ һалған. 1969-сы йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияhын яулаған.
Сэмюэл Беккет Ирландияның башҡалаһы Дублинда1906-сы йылда тыуған. 1937-се йылда ул Парижға күсә; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡатыша. Ҡатыны Сюзанна менән һуңғы көндәренә хәтлем Парижда тора.
Иң билдәле пьесаhы «Годоны көткәндә» (франц. En attendant Godot) тип атала; ул күп тапҡыр сәхнәлә ҡуйылған һәм телевидениела күрһәтелгән. Сэмюэл Беккеттың әҫәрәренә яңы заманса әҙәби алымдар, фәлсәфәүи ҡараш, минимализм һәм пессимизм хас.
1958—cе йылда «Крепптың һуңғы яҙған таҫмаһы» (ингл. Krapp’s Last Tape) тигән пьесаһы донъя күрә. Был пьесала Бэккетт яңғыҙлыҡ, ҡартайыу һәм үлем темаларын тасуирлай.
Сэмюэл Беккет 1989-сы йылда үлә. Бөгөн ул донъяның киң танылған драматургтарының береhе булып hанала.
{{|es}} {{|tr}}
- 13 апрель көнө тыуғандар
- 1906 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Дублинда тыуғандар
- 22 декабрь көнө вафаттар
- 1989 йылда вафаттар
- Парижда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Ирландия шағирҙары
- XX быуат шағирҙары
- Алфавит буйынса драматургтар
- Франция драматургтары
- Ирландия драматургтары
- XX быуат драматургтары
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Яҙыусылар


text:
30 апрель
30 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 120-се (кәбисә йылында 121) көнө. Йыл аҙағына тиклем 245 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара джаз көнө.
- Мексика — Бала көнө.
- Нидерланд — Королева көнө.
- Рәсәй — Янғындан һаҡлаусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1945 — Адольф Гитлер, милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы.
- 2010 — Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1984), профессор, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1997).


text:
Алмаш (һүҙ төркөмө)
Алмаш — сифат, һан һәм башҡа һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр урынында ҡулланыла алған һүҙҙәр алмаш тип атала.
Алмаштарҙың мәғәнәләре дөйөм була.Ул айырым торғанда конкрент төшөнсәне белдермәй. Алмаштарҙың мәғәнәһе телмәр ағышында йәки кониекста ғына асыҡлана. Уларҙың үҙҙәренә генә хас айырым һорауҙары ла юҡ. Ниндәй һүҙ төркөмө урынында килһә, шул һүҙ төркөмөнөң синтаксик һәм морфологик формаларын ҡабул итә.
Айҙар бүлмәгә инде. Уның ҡулында ҙур ҡағыҙ ине. Бөтәһе лә уға табан боролдо.
Алмаш төркөмсәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Зат алмаштары- берлектә: мин, һин, ул; күплектә: беҙ, һеҙ, улар.
- Күрһәтеү алмаштары- теге йәки был предметҡа, уның сифатына, эш-хәрәкәттең үтәлеү рәүешенә күрһәтә. Улар өс төргә бүленә:
а)Төп күрһәтеү алмаштары-был, ошо, теге, ул, анау, бынау.
б)Сифат урынында ҡулланыла торған алмаштар- бындай, тегендәй, шундай, анауындай, бынауындай.
в)Рәүеш урынында ҡулланыла торған алмаштар- былай, тегеләй, ошолай, шулай.
- Һорау алмаштары
- Билдәләү алмаштары
- Билдәһеҙлек алмаштары
- Юҡлыҡ алмаштары
- Эйәлек алмаштары
−
Алмаштарҙың һан, килеш менән үҙгәреше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Төп килеш
- Эйәлек килеш
- Төбәү килеш
- Төшөм килеш
- Урын-ваҡыт килеш
- Сығанаҡ килеш
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Словения
Словения (слов. Slovenija), рәсми исеме — Словения республикаһы (слов. Republika Slovenija) — Үҙәк Европалағы ил. 2004 йылдан Словения Европа Союзы ағзаһы. Көнбайышта Италия һәм Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Хорватия, көнсығышта Венгрия һәм төньяҡта Австрия дәләттәре менән сиктәш. Ил Төнъяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы - НАТО ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Административ бүленеш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Словен республикаһы 210 общинаға, уларҙың 11 ҡала статусына эйә.
Политик структура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Словения башлығы — президент, 5 йыл һайын һайлана. Башҡарма хакимиәт менән президент һәм министрҙар кабинеты идара итә. Министрҙар кабинетын парламент раҫлай.
Парламент ике палатанан тора: Словенияның дәүләт йыйылышы (слов. državni zbor) һәм дәүләт советы (слов. državni svet). Словенияның дәүләт йыйылышына 90 депутат һайлана. Словенияның дәүләт советы парламенттың юғары палатаһы функцияһын үтәй. Бында 5 йылға һайлаған 40 депутат ултырышта ҡатнаша.
2008 йылғы һайлауҙар буйынса Словенияның дәүләт йыйылышына ингән партиялар:
- Социал-демократтар (слов. Socialni demokrati, SD) — үҙәк-һул йүнәлешле, 29 депутат
- Словен демократик партияһы (слов. Slovenska demokratska stranka, SDS) — үҙәк йүнәлешле, 28 депутат
- Хәҡиҡәткә(слов. Zares) — үҙәк-һул йүнәлешле, 9 депутат
- Словенияның демократик пенсионерҙар партияһы (слов. Demokratična stranka upokojencev Slovenije, DeSUS) — үҙәк-һул йүнәлешле, 7 депутат
- Словен милли партияһы (слов. Slovenska nacionalna stranka, SNS) — милли-һул йүнәлешле, 5 депутат
- Словен халыҡ партияһы (слов. Slovenska ljudska stranka, SLS) — үҙәк-уң йүнәлешле, 5 депутат
- Словен йәштәре партияһы (слов. Stranka mladih Slovenije, SMS) — үҙәк-һул йүнәлешле, Словен халыҡ партияһы менән берлектә
- Словенияның либераль-демократияһы(слов. Liberalna demokracija Slovenije, LDS) — үҙәк-һул йүнәлешле, 5 депутат.
Халыҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 1 964 мең кеше тәшкил итә, территорияһы — 20 253 км². Шул иҫәптән милли составы:
- Словендар 1 631 363 (83,1 %)
- Сербтар 38 964 (2,0 %)
- Хорваттар 35 642 (1,8 %)
- Боснийлылар 21 542 (1,1 %)
- Венгрҙар 6 243 (0,3 %)
- Албандар 6 186 (0,3 %)
- Македондар 3 972 (0,2 %)
- Черногорҙар 2 667 (0,1 %)
- Итальяндар 2 258 (0,1 %)
- Башҡалар 174 913 (8,9 %)
Халыҡтың яҡынса яртыһы ҡалаларҙа, ә ҡалғандары ауыл ерендә төбәкләнгән.
Дин[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2002 йылғы перепись мәғлүмәттәре буйынса католиктар халыҡтың 57,8 % тәшкил итә, православиелылар — 2,3 %, протестанттар — 0,8 %, мосолмандар — 2,4 %.
Дәүләт байрамдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1 һәм 2 ғинуар — Яңы йыл байрамы;
- 8 февраль — Прешерн көнө;
- 12 һәм 13 апрель — Пасха байрамы;
- 27 апрель — Окупациға ҡаршы ихтилал көнө;
- 1 һәм 2 май — Хеҙмәт байрамы;
- 25 июнь — Милли көн;
- 15 август — Успение Богородицы байрамы;
- 31 октябрь — Реформация көнө;
- 25 декабрь — Раштыуа байрамы;
- 26 декабрь — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Report for Selected Countries and Subjects
- ↑ 2007 йылға тиклем — словен толары
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Официальный словенский туристический информационный портал
- Интересные факты о Словении
- Правительство Республики Словения


text:
1920 йыл
1920 (бер мең туғыҙ йөҙ егерменсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1920 йылы, 2 мең йыллыҡтың 920 йылы, XX быуаттың 20 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 10 йылы, 1920 йылдарҙың 1 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2 февраль — Рәсәй һәм Эстония араһында Тартус килешеүенә ҡул ҡуйыла.
- 24 март — Башревком Башҡорт АССР-ы территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены ҡабул итә.
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2 ғинуар — Айзек Азимов, АҠШ фантаст яҙыусыһы.
- 20 ғинуар — Федерико Феллини, Италия кинорежиссёры.
- 18 май — Иоанн Павел II, Рим Папаһы (1978—2005).
- 30 июль — Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы, башҡорт теле белгесе, төркиәтсе.
- 15 сентябрь — Кәтибә Кинйәбулатова, башҡорт балалар шағиры һәм яҙыусыһы.
- 20 сентябрь — Ибраһим Абдуллин, драматург, яҙыусы.
- 13 октябрь — Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы, Советтар Союзы Геройы.
- 30 ноябрь — Алтон Стюарт Доннелли, АҠШ тарихсыһы.
- 15 декабрь — Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы,
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Шамун Фидаи, башҡорт революционер-шағиры.
- 7 февраль — Колчак Александр Васильевич, Рәсәй империяһы адмиралы.
- 18 апрель — Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы, башҡорт драматургы.
- 28 апрель — Климент Тимирязев, Рәсәй тәбиғәт фәндәре белгесе.
- 14 июнь — Макс Вебер, немец экономисы.


text:
18 ноябрь
18 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 322-се көнө (кәбисә йылында 323-сө). Йыл аҙағынаса 43 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1775 — Рәсәй Империяһында яңы административ берәмек — 50 губерня булдырыла.
- 1868 — Д. И. Менделеев башланғысы менән Урыҫ химия йәмғиәте ойошторола.
- 1971 — СССР Ҡораллы Көстәрендә прапорщик һәм мичман хәрби дәрәжәләре булдырыла.
- 1991 — Үзбәкстандың дәүләт флагы раҫлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1787 — Луи Жак Манде Дагер, француз уйлап табыусыһы.
- 1828 — Джон Даун, инглиз генетигы.
- 1923 — Алан Бартлетт Шепард, америка астронавы.
- 1940 — Наилә Гәрәева — Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, Татар АССР-ының халык (1976), Рәсәйҙең атҡаҙанған (2010) артисы, ТАССР-ҙың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1967).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1856 — Михаил Семёнович Воронцов, Рәсәй Империяһы хәрби эшмәкәре, генерал-фельдмаршал.
- 1886 — Честер Алан Артур, АҠШ-тың 21-се президенты.
- 1962 — Нильс Бор, Дания физигы.


text:
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, (урыҫса орден Трудового Красного Знамени). Советтар Союзы ордены. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 1928 йылдың 7 сентябрендә булдырылған.
Орден статуты ла шул уҡ ҡарар менән раҫлана. Артабан СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 7 майындағы ҡарарына һәм СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге һәм 1947 йылдың 16 декабрендәге Указдарына ярашлы статутҡа үҙгәрештәр индерелә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелгән.
Орден менән бүләкләнеүселәр:
- СССР граждандары;
- предприятиялар, берләшмәләр, ойошмалар, учреждениелар;
- союз һәм автоном республикалар, крайҙар, өлкөләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар;
- шулай уҡ сит ил граждандары, предприятиялары, ойошмалары, учреждениелары һәм торамалары бүләкләнә алған.


text:
Ырымбур
Ырымбур — Рәсәйҙә ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған урында урынлаша.
1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙаҡ АССР баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең үҙәге. Ырымбур районы үҙәге.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Административ ҡоролошо
- 3 Ырымбурҙың райондары
- 4 Юғары уҡыу йорттары
- 5 Сәнғәт һәм мәҙәниәт
- 6 Климаты
- 7 Халыҡ үҙгәреү
- 8 Транспорт
- 9 Ырымбурҙың мәсеттәре
- 10 Сәнәғәт
- 11 Ырымбур менән бәйле шәхестәр
- 12 Галерея
- 13 Шулай уҡ карағыҙ
- 14 Иҫкәрмәләр
- 15 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ыр йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.
1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.
Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
Губерна үҙәге (1744—1919)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
1892 йыл. Гостинодворская (хәҙерге Киров) урамы .[1]
-
Ырымбур тимер юл вокзалы. 1877 йылда асылды.[2]
-
Неплюев кадет корпусы йорто.
-
Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы йорто Каруанһарай. 1836—1842 йй. төҙөлә.
1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.
1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.
1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.
1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә[3].
1890—1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.
1891—1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләгән. Унда Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.
1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.
1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.
1905 йылда Татар театры асыла.
Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.
1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә[4]. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында татар-башҡорт автономияһын төҙөү идеяһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән кире ҡағыла һәм артабан Башҡорт АССР-ы тип аталған Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.
1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. Каруанһарай– Башҡорт АССР-ҙын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.
1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.
1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы була. 1921—1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләгән. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.
Урта Иҙел крайы составында (1929-1934)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1929-1934 Ырымбур ҡалаһы Урта Иҙел крайы составында булды.
Чкалов (1938-1957)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1938—1957 йылда ҡала совет осоусыһы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.
1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла[5], Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.
1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла[6].[7].
Ырымбур[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефтегазконденсатлы ятҡылығын асыу көнө[8] тип иҫәпләнә.
1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селтәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).
1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелде.
1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелде. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылдын өсөнсө өлөштәр сафҡа индерелә.
1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.
1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялар өсөн электр йыһаздары, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була[9].
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур 2 округҡа, Төньяҡ һәм Көньяҡҡа бүленә[11]: Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленәләр. Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.
Ырымбурҙың райондары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
- Бәрҙе (урыҫ. Берды) — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[12]. Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяк-көнсығышында, Һаҡмар ярында ята. Исем Бәрҙе йылға буйынса бирелгән. Башҡорт телендә «бәрҙе» — балыҡ төрө[13].Ошо урында 1742 йылдан Бердская станица урынлашҡан. Крәҫтиәндәр Һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. Капитан ҡыҙы әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда Салауат Юлаев урамы бар.
- Маяк, Подмаячный — Ырымбурҙың Промышленный районында микрорайон. Күп енәйәттәр менән билдәле[14][15].
- Новая слободка — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[16]. Хәҙер ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.
Беловка[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беловка—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торған[17].
Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора[18]. Административ яҡтан Көньяҡ округы, Үҙәк районында урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары.
- Совет урамы, 2-се йорт. Эллекке Ырымбур губернаһының Хәрби губернаторҙарҙы штабы. Был йортта 1920—1923 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе Хөкүмәте урынлаша, Ырымбур Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ Муса Йәлил эшләп киткән. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
- Набережная урамы, 29-сы йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙың тарихы музейы. Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Сергеевич Пушкинға һәйкәл ҡуйылған.
- XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары[19].
- Яйыҡ аша «Европанан Азияға» Элмәк канат юлы .
- 1953 йылдың 7 ноябрендә асылған Валерий Чкаловҡа һәйкәл
- Генерал-майор Бикбулатов тарафынан ултыртылған Зауральная сауҡалығы.
- Набережная урамы, 14-се йорт. Ошо йортта беренсе космонавт Юрий Гагарин уҡыған. Мемориаль таҡта ҡуйылған.
- Советская урамы, 5-се йорт. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт медицина академияһының баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары.
- Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла.
- Табын Божья Матерь иконаһының Храмы.
- Неплюев кадет корпусы йорто.
- А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
- М. Горький исемендәге драма театры.
Ростоши[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ростоши — Ырымбурҙын микрорайоны. Район янында Рәсәйҙен стратегик ракет ғәскәрҙәренең 31-й ракет армияһы урынлашҡан.
Тарих. Микрорайон 1990 йылда «Оренбурггазпром» менән Старые Ростоши ауылында төҙөлә. Нежинское шоссеһы артынан, Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты юлына барған янында ята. Бизнесс-кластағы 1500 коттедж бар[20].
Ростоша — урыҫ теленән: уральская равнина, промытая весенней водой и разделяющая невысокие холмы (В. И. Даль).
Урамдар. Цветной бульвар, Газпром, Берёзовая ростошь, Долинная, Раздольная, Ростошинская, Садовое Кольцо, Славы, Успенская, Черёмуховая. 2011 йылда микрорайонда өлкә буйынса Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Сигте һаҡлау идаралығының Йорттар комплексы асылды[21].
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ырымбур дәүләт аграр университеты 1930 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институты тип асылды.
- Ырымбур дәүләт медицина академияһы Вөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында, 1944 йылда асылды.
- Ырымбур дәүләт менеджмент институты 1991 йылда асылды, 2015 йылда бөтөрөлгән. Ырымбур дәүләт университетына ҡушыла (реорганизация).
- Ырымбур дәүләт педагогия университеты 1919 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты тип асылды.
- Ырымбур дәүләт университеты
- Губкин ис.Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты Ырымбур филиалы
- Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
- Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
- Һамар дәүләт тимер юлдар университетның Ырымбур институты
- Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), бөтөрөлгән
- Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), бөтөрөлгән
- Ырымбур башҡорт педагогия техникумы, бөтөрөлгән.
- Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы. 1998 йылда асылды.
Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
- Музыка комедияһы өлкә дәүләт театры
- Ҡурсаҡ театры
- «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
- Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
- Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.[22]
Климаты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбурҙың климаты — киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.
Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:
- йыллыҡ уртаса температура — +5,0С,
- йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,3 м/с
- йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 68 %
Халыҡ үҙгәреү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли составы. 2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы[42]
Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскка, Уральскка, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫелешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.
Поездар Мәскәүгә, Екатринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкеккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.
Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлғән.
Ырымбур тимер юлвокзалы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур станцияһы — Көнъяк-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексеһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1. Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. Лев Николаевич Толстой Ырымбур стпанцияһының беренселәр пасажирҙарҙан тип һанала.
-
-
Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл
Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Меновнин мәсете — 1930 йылда ябылды, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
- 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябылды, йортта кешеләр йәшәй
- Ҡаруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
- Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
- 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябылды., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
- Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
- Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
- Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
Сәнәғәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
- Полимер торбалар заводы
- Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
- Башнефтьтең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
- «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте («Росводоканал» холдингы составында)
Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, Советтар Союзы Геройы
- Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ беллетрист һәм критик
- Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — ҡаҙаҡ йәмәғәтсеһе, ғалим.
- Бардин Гарри Яковлевич — совет режиссёр-мультипликаторы
- Берг Аксель Иванович — совет адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, СССР-ҙын Ҡурғау министры урынбаҫары.
- Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
- Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
- Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
- Броневой Леонид Сергеевич — совет актёры
- Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, Ырымбур дәүләт университетының беренсе ректоры (1971—1983)
- Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
- Гагарин Юрий Алексеевич, Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
- Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
- Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
- Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
- Даль Владимир Иванович, урыҫ языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
- Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — ҡаҙаҡ революционер
- Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
- Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
- Дутов Александр Ильич (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман
- Йәлил Муса - татар яҙыусыһы, совет шағиры. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа Хөсәйениә мәҙрәсәһендә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны.
- Фәрит Иҙрисов, Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны авторы Ырымбурҙа тыуҙы.
- Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
- Кузнецов Сергей Борисович —композитор
- Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
- Мартынюк Георгий Яковлевич — актёр
- Мильков, Фёдор Николаевич —географ, ландшафтовед.
- Перовский Василий Алексеевич —губернатор
- Поляничко Виктор Петрович — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
- Пряников Александр Алексеевич — телеведущий, шоумен
- Раевский Иосиф Моисеевич (1901—1972) — актёр, режиссёр
- Ростропович Мстислав Леопольдович —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән.
- Семёнов Григорий Михайлович (1890—1946) — казак атаманы
- Сёмин Юрий Павлович — совет футболисты
- Фёдоров Евграф Степанович —минералог
- Филатова Людмила Павловна — опера йырсыһы
- Флейшер, Владимир Натанович
- Черномырдин Виктор Степанович - Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «Ырымбур газ етештереү заводы» директоры булып эшләгән.
- Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
- Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы (1855-1933) - төркиәтсе, башҡорт этнографы.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
-
Ҡыҙыл татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл
Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ [1]
- ↑ Ырымбур Вокзалы
- ↑ [[2]]
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
- ↑ [3]
- ↑ [сайты]
- ↑ [[4]]
- ↑ [Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты]
- ↑ [5]
- ↑ [6]. История гимна Оренбурга
- ↑ Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
- ↑ Посёлок Бёрды
- ↑ О Бердах
- ↑ Оренбург: от Парижа до Китая (урыҫ.). Sometrouble.livejournal.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
- ↑ Елена Кузнецова, Сергей Пронь. Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное (урыҫ.). Оrenburg.rfn.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
- ↑ Гостиный двор журналы
- ↑ Беловка
- ↑ http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII—IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора
- ↑ Иске Ырымбур
- ↑ Микрорайону Ростоши 20 лет (урыҫ.). Орен.ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 сентябрь 2012. 26 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Оренбурге открыт комплекс зданий и сооружений Аппарата Пограничного управления ФСБ России по Оренбургской области (урыҫ.). Официальный портал Правительства Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 сентябрь 2012. 26 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
- ↑ 23,00 23,01 23,02 23,03 23,04 23,05 23,06 23,07 23,08 23,09 23,10 23,11 23,12 Народная энциклопедия «Мой город». Оренбург. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 октябрь 2013. 21 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 30,00 30,01 30,02 30,03 30,04 30,05 30,06 30,07 30,08 30,09 30,10 30,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
- ↑ Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
- ↑ 34,0 34,1 Города и районы Оренбургской области. Оренбург. Типография Оренбургстата. 2004. - 283 с.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 май 2015. 3 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июнь 2014. 5 июнь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Ырымбур миңә ғәйлә һәм ҡанат бирҙе», Ю. Гагарин
- «Алға» татар йәштәре берлеге «Сөләймәниә» мәсеткә барҙы
- Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.
- Ырымбур өлкәһенең көнсығышы башҡорттары


text:
Австрия
А́встрия (нем. Österreich), рәсми исеме А́встрия Республика́һы (нем. Republik Österreich) — Үҙәк Европала урынлашҡан ил, идара итеү формаһы буйынса парламентар һәм демократик республика. Австрия 9 федераль штаттан тора.
1955 йылдан башлап Австрия Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, 1995 йылдан — Европа Берләшмәһе ағзаһы.
Дәүләт төньяҡтан Германия һәм Чехия менән, көньяҡтан Словения һәм Италия менән, көнбайыштан Швейцария һәм Лихтенштейн менән, көнсығыштан Словакия һәм Венгрия менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1920 йылда ҡабул ителгән Конституция буйынса Австрия — федератив һәм парламентар демократик дәүләт. Шул Конституция буйынса Австрия 9 федераль штаттан (нем. Bundesländer) тора. Дәүләт башлығы — Федераль Президент, хөкүмәт башығы — Федераль Канцлер.
Австрияның административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халҡы — 8,4 млн кеше (2010), 98 % — австрийҙар. Рәсми тел — немец теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар.
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны 83 871 км². Австрия 70 % майҙаны диңгеҙ кимәленән 900 м бейеклектә урынлашҡан таулы ил. Илдең ҙур өлөшөн Көнсығыш Альр тауҙары биләп тора. Тауҙың иң юғары нөктәһе — Гросглокнер (3797 метр) тауы, был тауҙа Европалағы иң ҙур Пастерце боҙлоғо урынлашҡан. Иң түбән нөктә — диңгеҙ кимәленән 145 метр түбәнлектә урынлашҡан Нойзидлер-Зе күле.
Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Австрия климаты уртаса, континенталь климатҡа күсеүсе, һәм бейеклеккә бәйле. Йылы ҡояшлы йәйҙең уртаса температураһы +20ºС. Юғарыраҡ күтәрелгән һайын төнгө температура нульгә етергә мөмкин. Ҡыш тигеҙлектәрҙә йомшаҡ, температура −2 °C тирәһе. Таулы урындарҙа ҡыш һалҡын, температура −14ºС тирәһе. Яуым-төшөм бейеклек һәм рельефҡа ҡарап йылына 500 — 3000 мм.
Башҡортостан менән бәйләнеш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһының Австрия менән бәйләнештәре РФ менән Австрия араһындағы мөнәсәбәттәр нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
БР Сауҙа‑сәнәғәт палатаһы менән Австрия Федераль Иҡтисади палатаһы араһында хеҙмәттәшлек тураһындада (1992), Австрия Иҡтисади һәм хеҙмәт министрлығы менән Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад министрлығы араһында хеҙмәттәшлек тураһында (1999) килешеүҙәргә, Башҡортостан менән Австрия араһында тышҡы иҡт. мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү тураһында протоколға (1994), БР‑ҙа целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереүҙе ойоштороу тураһында меморандумға һәм БР‑ҙа йылылыҡ менән тәьмин итеү системаһын модернизациялау буйынса килешеүгә (2002) ҡул ҡуйылған.
БР Президенты М. Ғ. Рәхимов РФ Хөкүмәте делегацияһы составында Австрия рәсми визит менән була (2002).
1993 йылда Австрияла БР‑ҙың Сауҙа миссияһы асыла.
1995 йылда Венала БР‑ҙың Тышҡы бәйләнештәр министрлығы вәкиллеге ойошторола,
1997 йылда — Австрия БР вәкиллеге, ул бер үк ваҡытта БР‑ҙың Европа Союзы илдәрендәге вәкиллеге лә булып тора.
Австрия делегаттары 2‑се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә ҡатнаша.
БР‑ҙың БДБ‑нан башҡа илдәр менән тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Австрияның өлөшөнә 0,2 % тура килә (2002).
БР менән Австрия тышҡы сауҙа әйләнеше 6,2 млн АҠШ доллары тәшкил итә (1998 й. ҡарағанда 1,7 тапҡырға күберәк).
БР‑ҙың Аастрия экспорты 2,3 млн доллар (1998 йыл — 0,6 млн доллар); тауар структураһында металдар һәм металл изделиелар, ағас һәм ҡағыҙ изделиелар, химия продукттары, каучуктар өҫтөнлөк итә.
Австрия машиналар, ҡорамалдар, транспорт, металдар һәм металл изделиелар, фармоцевтик продукция һ.б. импорты 3,9 млн доллар тәшкил итә (1998 йыл — 3 млн доллар). БР‑ҙың төп экспортлаусы предприятиелары — Белорет металлургия комбинаты, Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы; импортлаусы — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, «Сода», «Уфаоргсинтез», «Уфанефтехим», «Газпром нефтехим Салауат» ААЙ‑лары һ.б. 1998 йылға ҡарата БР терреторияяһында Австрия капитал йәлеп итеп, 7 берлектәге предприятие эшләгән. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙеңүҫеүен көйләгестәр институты «Singenta», «Dau» Австрия компаниялары менән хеҙмәттәшлек итә. Зальцбург ҡалаһы
Халыҡ‑ара йәрминкәлә (1992) БР менән таныштырыу күргәҙмәһе үтә, уның эшендә Башҡортостандың 60‑ҡа яҡын предприятиеһы ҡатнаша, «Халыҡ‑ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө — 1997» конференцияһы ойошторола.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Башҡортостанда Австро‑Венгрия империяһынан хәрби әсирҙәр була. Икенсе донъя һуғышы осоронда Башҡортостан яугирҙары, шул иҫәптән П. И. Анпилогов, М. И. Белов, В. М. Варфоломеев, А. С. Горин, Г. М. Подденежный, Ә. Ә. Фәтҡуллин, И. М. Цыбин, А. территорияһында Германия ҡораллы көстәрен тар‑мар итеүҙә ҡатнаша. 1989 й. Әшә—Оло Теләк тимер юлындағы транспорт һәләкәтенән һуң ҡайһы бер Австрия фирмалары ҡаза күргәндәргә медикаменттар һәм медицина ҡорамалдары менән ярҙам итә. Австрия тикшеренеүселәре Й. Вастл, Р. Лах, А. Каппелер һ. б. башҡорттар тураһында хеҙмәттәр яҙған.


text:
11 апрель
11 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 101-се (кәбисә йылында 102) көнө. Йыл аҙағына тиклем 264 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара Паркинсон ауырыуына ҡаршы көрәш көнө.
- Халыҡ-ара концлагерь әсирҙәрен азат итеү көнө.
- Либерия — Доға көнө.
- Уганда — Азатлыҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1775 — Джеймс Паркинсон, инглиз табип.
- 1887 — Дәүләткилдиев Ҡасим Сәлиәсҡәр улы, башҡорт совет рәссамы, СССР художниктар Союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ алыусы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1936 — Ризаитдин Фәхретдинов, тарихсы, педагог, әҙип.


text:
Алан Тьюринг
Алан Мэтисон Тьюринг (ингл. Alan Mathison Turing; 1912 йылдың 23 июне — 1954 йылдың 7 июне) — инглиз математигы, логигы, криптографы, компьютер фәндәре ғалимы. Тьюринг компьютер фәндәре һәм яһалма интеллект тәғлимәтенең атаһы булараҡ танылыу яулаған. Ул тәҡдим иткән, хәҙерге компьютерҙың моделе булараҡ билдәле Тьюринт машинаһы «алгоритм» төшөнсәһен формалләштерергә мөмкинлек бирә.
Ғалимдың хөрмәтенә булдырылған Тьюринг премияһы — информатика өлкәһендә донъялағы иң юғары дәрәжәле бүләк.
- 23 июнь көнө тыуғандар
- 1912 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Лондонда тыуғандар
- 7 июнь көнө вафаттар
- 1954 йылда вафаттар
- Англияла вафат булғандар
- Британия империяһы ордены офицерҙары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса математиктар
- Бөйөк Британия математиктары
- Уйлап табыусылар
- XX быуат философтары
- Репрессияланғандар
- Үҙен үлтереүселәр


text:
Мейәс (йылға)
{{#if:||
Мейәс (урыҫ. Миасс) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә ағыусы йылға, Иҫәт йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 658 км, бассейнының майҙаны — 21,8 мең км².
Учалы районында Нәрәле hыртының итәгендә башлана; көньяҡ-көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләре буйлап аға. Ҡурған өлкәһендәге Каргополье ҡасабаһынан 20 км төньяҡтараҡ Иҫәткә ҡоя.
Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һул яҡтан:
Уң яҡтан:
Чашковка, Смородинка, Әтлән, Черная, Һарыҫтан, Ҡуштымға, Селянка, Тый Йылга, Оло Кейәлем, Бишкүл, Йылға, Ҡуянбай, Һыры йылга, Бишкиль, Зуз йылға, Сыбар Айгыр, Кесе Сүмләк (Чесноковка), Сүмләк, Наумовский, Тоҡман, Ҡарасел, Каменка, Ҡарасук(Карачуха), Таҡташ (Такташиха), Окунёвка, Боровлянка, Бархан, Каменка, Табарка йылғалары.
Ландшафт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иң үрге ағышында таулы, ҡороусан; һаҙҙар һәм күлдәр янынан үтә. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә бара, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, киң. Силәбе ҡалаһында быуа аша үтә.
Йылға буйындағы ҡалалар һәм ауылдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Учалы районында Уйҙа, Орловка, Илсеғол, Мулдаҡай ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә -- Мейәс һәм Силәбе ҡалалары.
Гидронимия[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йылғаның исеме башҡорт теленән килә. Ысын, тарихи исеме Мейәсте. Ҡобайырҙа был ап-асыҡ сағыла: Ай, Мейесте, Мейесте! Мейестенең һыуын кем эсте?..
Йылғала Арғужа һыуһаҡлағысы ойошторолдо.


text:
29 март
29 март — григориан стиле буйынса йылдың 88-се (кәбисә йылында 89) көнө. Йыл аҙағына тиклем 277 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Юридик хеҙмәт белгестәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1967 — Беренсе француз һыу аҫты кәмәһе һыуға төшөрөлә.
- 1974 — Mariner 10 Америка космик корабле Меркурий планетаһын фотоға төшөрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1988 — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
Архитектура стиле
Архитектура стиле — архитектураның үҙенсәлеге, айырым бинаны йәки архитектура ансамблен характерлаусы художестволы биҙәү сараларының, алымдарҙың тотороҡло бөтөнлөгө, дөйөмлөгө; был дөйөмлөктө аныҡлаусы билдәләр системаһы. А.с. билдәле бер осорҙоң мәҙәниәтенә хас алымдар һәм стилдәр нигеҙендә барлыҡҡа килә.
18 б. алып Башҡортостан архитектураһының эволюцияһы урыҫ архитектураһы үҫешенә бәйле. Тәүгеләрҙән булып грандиозлығы, ҡупшылығы, күләм һәм ритмдың, материал һәм фактураларҙың, яҡтылыҡ һәм күләгәнең контраслығы, бина һәм архитектура комплекстары композицияһындағы тантаналы асыҡлыҡ һәм бөтөнлөк м‑н айырылып тороусы урыҫ бароккоһы стиленең архитектура формалары тарала. Стиль Уралдың сәнәғәт архитектураһында айырыуса аныҡ сағылыш таба (ҡара: Воскресенка заводы, Ташлы заводтары, Верхотор заводы).
Йөкмәткеһе
Архитектура стиле һүрәтләү инструменты һымаҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Региональ характеры[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Архитектура стиле европа архитектураһының тарихы өйрәнеү өсөн уңайлы.
Ләкин төрлө региондарҙы сағыштырыу өсөн ярамай. Мәҫәлән Ҡытай архитектураһының тарих периодтары европа периодтар менән оҡшаш түгел.
Милли исемдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1762—1840 йылдағы архитектура стилен Рәсәйҙә (Германияла) Классицизм тип атайҙар, ләкин Францияла классицизмом — XVII быуатта килғән стиле.
Рәсәйҙәге модерн стилен АҠШ-та — «тиффани, Францияла — «ар-нуво» һәм «fin de siècle» , Германияла— «югендстиль» тип йөрөтәләр.
Иң билдәле архитектура стилдәре (европа архитектураһы тарихынан)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Боронғо архитектураһы (Храм архитектураһы)
- Античная архитектура. Беҙҙен эранан алдынан VIII быуат — V быуат
- Роман стиле. X—XII быуаттар
- Готика. XII—XV быуаттар
- Возрождение. XV—XVII быуаттар
- Барокко. XVI—XVIII быуаттар
- Рококо. XVIII—XVIII быуаттар
- Классицизм, ( палладианство, ампир, неогрек. XVIII—XIX быуаттар
- Эклектика. 1830—1890 йылдар
- Модерн. 1890—1910 йылдар
- Модернизм. 1900—1980 йылдар
- Конструктивизм. 1920—1930 йылдар
- Постмодернизм. 1950 йылдарҙан
- Хай-тек (стиль). 1970 йылдарҙан
- Деконструктивизм. 1980-сы йылдарҙан
Стилдәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
Беҙҙен эранан алдынан 447—438 йылдарҙа төҙөлгән Парфенон, Боронғо архитектураһы
-
78-100 йылдарҙа төҙөлгән Колизей, Античная архитектура
-
1004-1012 йылдарҙа төҙөлгән Бамбергский собор, Роман стиле
-
1211-1275 йылдарҙа төҙөлгән Реймсский собор, Готика
-
Римда, 1600-1630 йылдарҙа төҙөлгән Изге Петр Соборы, Возрождение
-
Петергофтағы сиркәү, Барокко
-
Б.Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
-
Роснефттен йорто, Эклектика
-
1902-1904 йылдарҙа Павел Сюзор менән төҙөлгән Зингер компанияһы йорто, Модерн стиле, СПб ҡалаһы
-
Баухауз, Дессау, модернизм стиле
-
Конструктивизм стиле, СССР
-
Джефф Кунстын эте, Постмодернизм стиле
-
Оуру-Прету ҡалала Франциск Ассизский сиркәүе, Рококо стиле
-
Fuji Television йорто, Хай-тек стиле
-
Торонто, Канада, Деконструктивизм стиле


text:
Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы, Милли Тикшереү Университеты. СПбДПУ 1899 асылды. 2015 йылдан Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты [1].
Санкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксары). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.
Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша [2]. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
2015 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса Санкт-Петербург дәүләт политехник университетына Санкт-Петербург дәүләт сауза-иҡтисад университеты индерелде (берләштерелде).
Ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Университетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.
Нигеҙ институты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде [3]:
Филиалдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Чебоксары иҡтисад һәм менеджмент Институты
- Череповец информацион технологиялар һәм менеджмент Институты
- Сосновый Бор ҡалаһында Ядер Энергетика Институты


text:
Галактика
Гала́ктика (бор. грек. ΓaλaEίaς — һөтлө) — гигант, ҡара материя, йондоҙ-ара газ һәм туҙан, йондоҙҙарҙың гравитация көсө менән бәйле гигант системаһы. Галактика составындағы барлыҡ объекттар дөйөм масса үҙәге тирәләй хәрәкәт итә[1][2][3].
Масса һәм үлсәме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Галактиканың магнит ҡыры бар, уны ғәйәт ҙур энергия кисәксектәре ағымы — космик нурҙар киҫеп үтә. Галактика йондоҙҙары ҡатлаулы һәм шаҡтай төҙөк фигура хасил итеп, уның үҙәге шар һымаҡ ҡалынайып торған яҫы диск рәүешендә күренә.
Галактиканың диаметры 100 меңгә яҡын яҡтылык йылын тәшкил итә (1 яҡтылык йылы — яҡтылык 1 йылда уҙған ара). Диск йондоҙҙарҙың сферик ассистемаһы (гало) менән әйләндереп алынған, уның радиусы 70 мең яҡтылык йылы самаһы. Үҙәк өлкәнән диск ситтәренә табан ғәйәт ҙур спираль тармактар һуҙылған. Галактиканың айырыуса яҡты йондоҙҙары күберәк шуларҙа тупланған. Ҡояш системаһы Галактика дискының симметрия яҫылығында тиерлек, үҙәктән радиустың өстән ике өлөшө самаһы йыраҡлыкта урынашҡан. Ерҙән күҙәтеүсе дискты «ҡабырға» йүнәлешендә ҡараһа, йондоҙҙарҙың тоташ таҫма булып яҡтырып тороуын, бөтә күкте солған алған Ҡош юлы (Галактиканың икенсе исеме) хасил итеүен күрә. Галактиканың массаһы бик ҙур, сама менән 3•10 41 кг.
Формаһы һәм составы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡояш Галактика үҙәге тирәләй 220 млн йыл эсендә әйләнеп сыға. Галактиканың йолдозҙҙар составы ғәйәт күп төрлө. Йондоҙҙарҙың айырым төркөмдәре йәше, химик составы, торошө һәм Галактика үҙәге тирәһендә әйләнеү рәүеше менән бер-берһенән бик ныҡ айырыла. Шул сифатламаға ҡарап, Галактикалағы йондоҙҙар гало, йоҡа диск, ҡалын диск кеүек өс ассистемаға бүленә. Гало ассистемаһын 13—15 млрд йәштәге иң ҡарт йондоҙҙар тәшкил итә. Уларҙа ауыр элементтар Ҡояштыҡына ҡарағанда бер ярым - өс мәртәбә аҙыраҡ һәм улар һуҙынҡы орбита буйынса хәрәкәт итә. Гало үз эсенә тиҫтә меңдәрсә йондоҙҙо эсенә алған гравитацион бәйләнештәге системаларҙы — шар һымаҡ йолдоҙ тупланышларын ала. Ҡояш йоҡа диск (уның ҡалынлығының яртыһы 1 мең яҡтылык йылынан артмай) ассистемаһына керә. Был ассистемалағы йолдыҙҙар 9 млрд. йәштән дә ҡарт түгел, улар араһында бөтенләй йәш, бер нимә млн. йәштәге йондоҙҙар ҙа осрай. Был хәл Галактикала йондоҙҙар яһалыу дауам итүен раҫлай. Йоҡа диск ассистемаһындағы йондоҙҙарҙың химик составы Ҡояштыҡы кеүегерәк, улар Галактика үҙәге тирәләй түңәрәккә яҡын орбиталар буйынса хәрәкәт итәләр. Был ассистемага йөззәрсә, меңдәрсә йондоҙҙарҙы, ҡайнар йондоҙҙарҙы, пульсарҙарҙы, рентген һәм гамма нурҙары сығанаҡтарын, йондоҙ-ара газ һәм туҙан болоттарын эсенә алған тарҡау йондоҙ тупланмалары керә. Ҡалын дисктағы йондоҙҙар төркөмө (диск ҡалынлығының яртыһы 6 мең яҡтылыҡ йылы самаһы) фәзалағы торошо буйынса уртала, әмма йәше (12—13 млрд йыл) менән ул йоҡа диск йондоҙҙарына ҡарағанда галога яҡыныраҡ.
Галактиканың төзөлөшөн хәҙергесә күҙаллау XX быуаттың 20—30-сы йылдарында Америка астрономдары Х. Шепли һәм Р. Трюмплер тикшеренеүҙәре нәтижәһендә формалаша башлай.Спираль тармактар булыуын 1951 йылда Америка ғалимдәре У. Морган, С. Шарплесс һәм Д. Остерброк иҫбатлай. Галактиканың үҙәк өлкәһенең беренсе һүрәттәрен 1948 йылда совет ғалимдәре В.Б. Никонов, А.А. Калиняк һәм В.И. Красовский инфракыҙыл нурҙарҙа төшөрөп алалар. XX быуаттың 40-сы йылдарында немец астрономы В.Г. Бааде, совет ғалимдәре Б.В. Кукаркин һәм П.П. Паренаго Галактикала төрлө йондоҙ төркөмдәре булыу концепцияһын үҫтерәләр.
Ҡазан университетында Галактиканы өйрәнеү эштәре XIX быуаттың 50-се йыллдарында башлана. 1859 йылда М.А. Ковальский Галактиканың әйләнеше тураһындағы идеяны беренсе булып әйтә һәм фазала Ҡояш хәрәкәтен билдәләү ысулын тәҡъдим итә. Уға бәйһез рәүештә Америка астрономы Д.Б. Эри ла шул ук ысулды тәҡъдим итә (Ковальский-Эри ысулы). XX быуттың 20-се йылданда ғына күҙәтеүҙәр нәтижәсендә Галактиканың әйләнеше раҫлана, 1927 йылда Нидерланд (Голландия) астрономы Я. Оарт Галактиканың әйләнешен тулыһынса иҫбатлай. Ҡазан галимы Ш.Т. Хәбибуллин (1948, В.П. Энгельгардт исемендәге Астрономия обсерваторияһы) Галактикала йондоҙҙар таралыу тығыҙлығын бер нисә йүнәлештә тикшерә. Шунан һуң 1950—80 йылдарҙа Галактикалағы спираль тармаҡтарның торошон һәм рәүешен асыҡлау буйынса тикшеренеүҙәр циклы башлана. 2000 йылда Ҡазан ҡала астрономия обсерваторияһы тарафынан ҡалын дисктағы йондоҙҙар төркөмөнөң, гало төркөмөндәге йондоҙҙар кеүек үк, ҡарт булыуын раҫлаған күҙәтеү мәғлүмәте алына.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Морочник Л.С., Сучков А.А. Галактика. М., 1984; Физика космоса: Маленькая энцикл. М., 1986.
Сығанаҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Sparke L. S., Gallagher III J. S. [1] = Galaxies in the Universe: An Introduction — 2. — Cambridge University Press, 2007. — 442 б. — ISBN 0521671868.(Тикшерелгән 30 ноябрь 2011)
- ↑ Засов и Постнов, 2006, с. 290
- ↑ Кононович Э. В., Мороз В. И. 11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике // Общий курс астрономии / Иванов В. В. — 2. — М: Едиториал УРСС, 2004. — Б. 433. — 544 б. — 3000 экз. — ISBN 5-354-00866-2.(Тикшерелгән 30 ноябрь 2011)


text:
1992 йыл
1992 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан икенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1992 йылы, 2 мең йыллыҡтың 992 йылы, XX быуаттың 92 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 2 йылы, 1990 йылдарҙың 3 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 25 февраль — Башҡортостан дәүләт флагы ҡабул ителә.
- 1 март — Югославияла һуғыш башлана.
- 16 март — Рәсәй Федерацияһы Ҡурғау министрлығы нигеҙе.
- 21 март — Татарстанда үҙаллылыҡ референдумы.
- 31 март — Башҡортостан Республикаһы үҙенең ҡушымтаһын индереп Федератив договорға ҡул ҡуя.
- 16 июнь — Башҡортостан Арбитраж суды ойошторола.
- 23 июнь — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты Әхмәтзәки Вәлидинең иҫтәлеген уның тыуған илендә мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
- 21 август — Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты яңынан ойошторола, уның мөфтөйө итеп Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин һайлана[1].
- 27 октябрь — Башҡортостан Конституция суды ойошторола.
- 3 ноябрь — АҠШ-та Билл Клинтон президент итеп һайлана.
- 25 ноябрь — Чехия һәм Словакия айырыла.
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 22 июль — Селена Гомес, америка йырсыһы.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 23 февраль — Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).
- 6 апрель — Айзек Азимов, америка яҙыусыһы.
- 23 апрель — Сатьяджит Рай, данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарисы, балалар яҙыусыһы.
- 2 май — Марлен Дитрих, немец һәм америка актрисаһы һәм йырсыһы.
- 13 май — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
- 15 июнь — Лев Гумилёв, совет яҙыусыһы.
- 22 сентябрь — Әхтәм Ихсан, башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы.
- 19 ноябрь — Латфуллин Наил Сәйет улы, рәссам.
- 24 ноябрь — Солтанов Фәйзулла Вәли улы, Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1967—1990).


text:
Винсент Ван Гог
Винсе́нт Ви́ллем Ван Гог (нидерл. Vincent Willem van Gogh, 30 март 1853, Бреда янындағы Грот-Зюндерт, Нидерланд — 29 июль 1890, Овер-сюр-Уаз, Франция) — бөтә донъяға танылған нидерланд рәссамы-импрессионист.
Йөкмәткеһе
Бала сағы һәм үҫмер йылдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Винсент Ван Гог Нидерландта Бельгия сигенән йыраҡ булмаған Төньяҡ Брабант провинцияһының Грот-Зюндерт ауылында 1853 йылдың 30 мартында иртәнге 11 сәғәттә тыуа. Винсенттың атаһы Теодор Ван Гог була, әсәһе Гаагала ихтирамлы китап төпләүсе һәм һатыусы ҡыҙы Анна Корнелия Карбентус була. Теодора һәм Анны ғаиләһендә Винсент икенсе бала була. Исемен, бөтә ғүмерен протестант сиркәүенә бағышлаған, атаһы яғынан олатаһы хөрмәтенә бирәләр. Теодор һәм Анна был исемде Винсенттан бер йыл алда тыуған беренсе балаларына бирәләр, тик ул беренсе көндә үк үлә. Шудай итеп Винсент, икенсе бала булып тыуһа ла, ғаилә лә өлкәне була. Винсент тыуып дүрт йыл үткәс, 1857 йылдың 1 майында, ҡустыһы Теодорус Ван Гог (Тео) тыуа. Бынан тыш Винсенттың Кор (Корнелис Винсен)т исемле ҡустыһы (17 май 1867), һәм өс һеңлеһе — Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859) һәм Вил (Виллемина Якоба, 16 март 1862) була.
Бер туғандар Винсентты үҙ һүҙле, ауыр һәм «сәйер ҡылыҡлы» ялҡытҡыс бала булды тип хәтерләй. Был балала башҡа бабаларҙан айырып торорлоҡ ниндәйҙер сәйерлек бар һәм ул миңә башҡа балаларға ҡарағанда яҡыныраҡ булды, унан лайыҡлы кеше сығыуына мин ышандым, тип хәтерләй гевернатка. Ғаиләнән ситтә, киреһенсә, Винсент холҡоноң кире яҙын күрһәтә, ул тыныс холҡло, етди һәм уйланыусан була. Ул бөтөнләй тиерлек башҡа балалар менән уйнамай. Ауылдаштары алдында ул киң күңелле, дуҫтарса, иғтибарлы, мәрхәмәтле, һөйөклө һәм баҫылҡы бала була. 7 йәш тулғас ауыл мәктәбенә уҡырға бара, тик бер йылдан уны мәктәптән алалар, һәм һеңлеһе Анна менән уны өйҙә гувернанка уҡыта.
1864 йылдың 1 октябрендә ул Завебергҡа интернат-мәктәпкә китә. Өйҙән китеү бик күп ғазап кисереүҙең сәбәбе була, өлкәнәйгәс тә ул быны онота алмай. 1866 йылдың 15 сентябренән Тилбургта Виллема интернат-колледженда уҡый башлай. Винсентҡа француз, инглиз, немец телдәре тиҙ бирелә. Шунда ул рәсем төшөрөү дәрестәрен ала. 1869 йылдың мартында Винсент ҡапыл уҡыуҙы ташлап ата йортона ҡайта. Ошоноң менән уның белем алыуы тамамлана. «Минең бала сығым күңелһеҙ, һыуыҡ һәм буш булды…»,- тип ул бала сағын хәтерләй.
Сауҙа фирмаһында эшләү һәм миссионер эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1869 йылда Винсент Goupil & Cie исемле эре художестволы-сауҙа фирмаһының Гаага филиалына эшкә урынлаша. Шунда дилер сифатында дәрес ала. Буласаҡ художник тырышып эшкә бирелә, яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә, һәм 1873 йылдың июлендә уны Goupil & Cie фирмаһының Лондондағы филиалына күсерәләр. Сәнғәт әҫәрҙәрен көн һайын күреп танышҡанға живопистың аҫылын аңлай һәм ҡәҙерен белә. Бынан тыш ул ҡала музейында һәм галереяларҙа Жан-Франсуа Милле һәм Жюль Бретон эштәре менән таныша һәм һоҡланып йөрөй. Август аҙағында Винсент Хакфордҡа күсеп килә һәм Урсулы Лойер фатирына урынлаша. Винсент Урсулы Лойерҙың ҡыҙы Евгенияға ғашиҡ булған тигән фараз йәшәп килә. Ысынында иһә ул Каролина Хаанебик тигән немкаға ғашиҡ булған. Һөйгән ҡыҙынан кире яуап алығас, буласаҡ рәссам Библияны өйрәнә башлай. 1874 Венсеттаны фирманың Париж филиалына күсерәләр, өс ай эшләгәндән һуң ул тағы Лондонға күсә. 1875 йылда эшкә тағы ла Парижға ебәрәләр, был юлы ул Салон һәм Лувр күргәҙмәләре менән танышҡас үҙен һынлы сәнғәттә һанап ҡарарға була. Был шөғөлө күп ваҡыт талап итә, үҙе өсөн «картиналар һатыуҙан да насарыраҡ сәнғәттең дошманы юҡ» тигән ҡарар сығара. Насар эшләгәне өсөн 1876 йылда уны Goupil & Cie фирамаһынан ҡыуалар.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Автопортреттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көнбағыштар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иристар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Пейзаж[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төрлөһөнән[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ван Гог. Письма. Пер. с голл. — Л.-М., 1966.
- Ревалд Дж. Постимпрессионизм. Пер. с англ. Т. 1. — Л.-М, 1962.
- Перрюшо А. Жизнь Ван Гога. Пер. с франц. — М., 1973.
- Мурина Е. Ван Гог. — М., 1978.
- Дмитриева Н. А. Винсент Ван Гог. Человек и художник. — М., 1980.
- Стоун И. Жажда жизни. Повесть о Винсенте Ван Гоге. Пер. с англ. — М., Правда, 1988.
- Constantino Porcu Van Gogh. Zijn leven en de kunst. (из серии Kunstklassiekers) Недерланды, 2004.
- Wolf Stadler Vincent van Gogh. (из серии De Grote Meesters) Amsterdam Boek, 1974.
- Frank Kools Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert. De Walburg Pers, 1990.
- Г. Козлов, «Легенда о Ван Гоге», «Вокруг света», № 7, 2007.
- Ван Гог В. Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — СПб.: Азбука, азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — Серия «Азбука-классика» — 5000 экз., ISBN 978-5-389-03122-7