text:
Главные вкладки
Мөхәмәтшина Гөлнур Жәҙит ҡыҙы
сайт учителя башкирского языка
Профессия: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Профессиональные интересы: Башҡорт теле дәрестәрендә уйын алымдарын ҡулланыу
Увлечения: китаптар уҡыу, сигеү, бәйләү, кулинария
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: г. Уфа
Место работы: МБОУ СОШ № 36
Навигация
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/muhametshina-gulnur-zhaditovna
Яҡшы уҡытыусы булыу өсөн уҡытҡан фәнеңде һәм уҡыусыларыңды яратыу мөһим.
Кешегә аң-белем, тәрбиә бирә белеү - үҙе бер талант. Бөгөнгө көн уҡытыусыһы шул талантҡа эйә булған, бирелгән тәбиғи талантын юғалтмаған, уны үҫтереү өҫтөндә бер туҡтауһыҙ эшләгән, уҡыусыларын, халҡын, тыуған ерен ныҡ яратҡан, үҙ эшенең ысын оҫтаһы булған оло йөрәкле, көслө рухлы, донъяға киң ҡарашлы кеше.
О себе
Башланғыс синыфтарҙа уҡығанда уҡ үҙемдең буласаҡ һөнәремде билдәләгәйнем инде. Шуға ла М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дҡәүләт педагогия университетытының башҡорт филологияһы факультетына уҡырға индем. Хәҙер нисә йыл Өфө ҡалаһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләйем.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
З. Биишева "Яҡтыға", М. Кәрим "Оҙон-оҙаҡ баласаҡ".
Моё портфолио
Тел - милли аңдың, милли рухиәттең, тарихи хәтерҙең, ғөмүмән, милләттең нигеҙ ташы. Бына ошо телде йәш быуындың зиһен, күңел донъяһына еткереү - иң элек уҡытыусы өлөшөнә төшә.
Уҡытыусынан да бөйөгөрәк һөнәр юҡтыр ул. Ниндәй генә юғары дәрәжә биләгән кеше булмаһын, тик уҡытыусы ярҙамында ғына ул бейеклектәргә үрләй. Заман үҫешкән һайын яңынан-яңы һөнәрҙәр барлыҡҡа килә. Әммә шулар араһында уҡытыусы һөнәре һәр саҡ иң юғары баҫҡыста тора. Ысын уҡытыусы булыр өсөн ғүмер буйы уҡырға, өйрәнергә, ә иң мөһиме - балаларҙы яратырға һәм хөрмәт итә белергә кәрәктер. Уҡытыусы һөнәрен һайлауыма үкенмйем, яратҡан эшем ҡанат ҡуя. Йылдар үтеп, тәжрибә туплаған һайын, уҡытыусы һөнәренең ҡөҙрәтле көсөнә ышанысым арта. Әҙәп-әхлаҡҡа, белемгә, яҡтыға, яңы үрҙәргә әйҙәүсе, заман менән бергә атлаусы, уны һәм йәмғиәтте тәҙәүсе, ысын кешене, шәхесте тыуҙырыусы ул уҡытыусы!
Үҙ һөнәреңде яратып, хеҙмәтеңә күрә хөрмәтен дә тойоп йәшәүҙән дә ҙур бәхет бар микән?!
Добавить творческую работу ученика
Код для вставки списка публикаций на другие сайты


c: text/html

collection: archivebot

text:
туған телдән эш программаһы
рабочая программа на тему
Туған телдән 2015-2016 уҡыу йылына эш программаһы
Скачать:
Предварительный просмотр:
I. Аңлатма яҙыу
- Норматив документтар:
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы 29.12.2012 й. № 273;
- «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы.
- Маҡсаттар:
- Бәләкәй кластарҙа үҙләштерелгән диалогик, монологик телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу; ишеткәнде, күргәнде, уҡығанды һөйләү күнекмәләрен үҫтереү.
- Һорау биреү, һорауҙарға үҙ һүҙҙәре менән яуап биреү, тема(ситуация) буйынса һөйләшеү күнекмәләрен артабан үҫтереү.
- Һүҙлек һүҙҙәрен үҙләштереү, уларҙы һөйләшеүҙә, яҙыуҙа дөрөҫ ҡулланыу; һүҙ байлығын арттырыу.
- Картина, экскурсия, сюжетлы һүрәттәр буйынса телдән (һәм элементар яҙма) текстар төҙөү.
- Тәҡдим ителгән тематика буйынса уҡыу, текст менән эшләү күнекмәләрен үҫтереү.
- Программаға ярашлы грамматик материалды үҙләштереү, уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡуллана белеү.
- Тыуған төйәк, кешенең һәйбәт сифаттары хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, шиғырҙар ятлау, йырҙар һәм бейеүҙәр өйрәнеү, уларҙы башҡарыу; башҡорт театры һәм филармонияһы спектаклдәрен, концерттарын ҡарау. Башҡорт халҡы, уның киң күңеллеге, эшсәнлеге, дуҫлыҡ һ.б. хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, һөйләшеү.
- Программа кимәле: базис.
- Уҡытыу процесын ойоштороу үҙенсәлектәре: класта дәрес.
- Программаның педагогик (методик) нигеҙҙәре:
Киң таралған “уҡытыусы – уҡыусы” тибындағы аралашыу системаһынан тыш, өйрәтеү – уҡытыу процесына “уҡыусы- уҡыусы”, “уҡыусы – төркөм”, “уҡыусы – синыф”, шулай уҡ “уҡыусы – дәреслек”, белешмәләр, һүҙлектәр, “уҡыусы – компьютер” системаларын әүҙем ҡулланырға кәрәк. Башҡорт телен уҡытыу барышында уҡыусылар өсөн мөһим роль уйнаған дөйөм уҡыу күнекмәләрен һәм эшмәкәрлек ысулдарын үҫтереү буйынса маҡсатлы эшләү түбәндәгенән тора:
- интеллектуаль (дөйөмләштереү, классификациялау, сағыштырыу, үҫеш һ.б.) - танып белеү эшмәкәрлеге (уҡыу-танып белеү мотивтары, уҡыуҙа үҙаллылыҡ һәм үҙ-үҙеңде ижади яҡтан күрһәтеү кәрәклеге һәм уҡыу эшмәкәрлеге барышында яңы маҡсаттар һайлау, ҡуйыу, ҡабул итеү һәм уларға өлгәшеү өҫтөндә эшләү). - ойоштороу (хеҙмәттәшлек итеү һәм үҙешмәкәрлекте планлаштырыу эше).
II. Уҡыу предметына дөйөм характеристика:
Рус һәм башҡа мәктәптәрҙә балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар. Уларҙың иң мөһимдәре:
- балаларҙы башҡортса һөйләшергә өйрәтеү үҙәк урынға ҡуйыла.
- дәрестәрҙә балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға, элементар яҙырға өйрәтеү бергә алып барыла. Тел менән әҙәби материал бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
- Башҡорт теле мотлаҡ практик рәүештә өйрәнелә. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
3-сө класта башҡорт теле һәм уҡыу материалдарының йөкмәткеһе түбәндәгесә билдәләнә:
- аралашыу, һөйләшеү өсөн диалог темалары;
- класта һәм өйҙә уҡыу өсөн әҙәби һәм фәнни-популяр текстар;
- фонетик, орфоэпик, орфографик, грамматик материал;
- уҡыусыларҙың телмәр күнекмәләренә талаптар;
- уҡыусылар үҙләштерергә тейеш һүҙҙәр теҙмәһе.
3 класс өсөн программала һөйләшеү, уҡыу (класта һәм өйҙә), практик үҙләштереү өсөн тел (грамматик) материал тематик принципта урынлаштырыла. Был принцип тейешле һүҙҙәрҙе, типик һөйләмдәрҙе өйрәнеүҙә, телмәр үҫтереү эштәрен ойоштороуға ыңғай йоғонто яһай, класта уҡытыу- тәрбиә эштәрен системалы, эҙмә-эҙ ойоштороуға, уҡыу материалын тормош менән бәйләргә, балаларҙың тормош һәм телмәр тәжрибәһен байытырға һәм киңәйтергә ярҙам итә.
III. Уҡыу предметының уҡыу (белем биреү) планындағы урыны: Йылына – 105 сәғәт, аҙнаһына – 3 сәғәт.
IV. Программа йөкмәткеһенең рухи ҡиммәттәрен тасуирлау:
Башҡорт телен уҡытыуҙың һөҙөмтәләренең береһе булып уҡыусыларҙың рухи ҡимәттәрҙе үҙләштереүе тора.
Мәрхәмәтлелек – үҙеңде донъяның бер өлөшө итеп ҡабул итеү; рухи донъяның ҡағиҙәләрен аңлау (шәфҡәтле бул, үҙең менән нисек аралашыуҙарын теләһәң, кешеләргә лә шул уҡ ҡарашта бул).
Аралашыу – уның йәмғиәттең мөһим бер тармағы, мәҙәниәттең төп элементы икәнен аңлау.
Тәбиғәт – дөйөм кешелектең бер тармағы. Тәбиғәткә һөйөү – беренсенән, уға һаҡсыл ҡараш, икенсенән, уның матурлығы, гармонияһы, камиллығы менән һоҡланыу. Башҡорт теле дәреслектәрендә бирелгән әҙәби һәм фәнни-популяр текстар өҫтөндә эштәр аша тәбиғәткә ҡарата һөйөү һәм һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Матурлыҡ тойғоһо – башҡорт теленең матурлығын, уның тасуирлау мөмкинлектәрен аңлау.
Дөрөҫлөк – фәнни танып белеүҙең кешелек мәҙәниәтенең бер өлөшө икәнен аңлау, тел донъяһына үтеп инеү, улар нигеҙендә ятҡан законлыҡтарҙы аңлау; белемгә өҫтөнлөк биреү, дөрөҫлөктө асыҡлау, танып белеүҙең үҙенең үҙе бер ҡиммәт икәнен төшөнөү.
Ғаилә ҡиммәттәре – кеше тормошонда ғаиләнең мөһимлеген аңлау, үҙ тамырҙарыңды белеү, ғаиләгә, туғандарға ҡарата эмоциональ-позитив ҡараш, яуаплылыҡ, ололарға, уларҙың рухи идеалдарына ихтирам хисе тәрбиәләү.
Хеҙмәт һәм ижад ҡимәттәре – кеше тормошонда хеҙмәттең ролен аңлау, ойошҡанлыҡ, маҡсатҡа ынтылышлы булыуҙы, яуаплылыҡ, үҙаллылыҡ, дөйөм хеҙмәткә һәм әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәткә, ижадҡа баһалы ҡараш тәрбиәләү.
Гражданлыҡ һәм ватансылыҡ– үҙеңде йәмғиәт, халыҡ, илдең вәкиле итеп аңлау; үҙ телеңдең бөгөнгөһө һәм киләсәге өсөн яуаплылыҡ тойғоһо тәрбиәләү; үҙ илеңә: уның тарихына, мәҙәниәтенә, тормошо һәм халҡына ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятыу.
Кешелеклелек – үҙеңде Рәсәйҙең генә гражданы тип түгел, ә бөтә донъяның бер өлөшө итеп ҡабул итеү, был донъя тереклеге һәм артабанғы үҫеше өсөн тыныслыҡ, хеҙмәттәшлек, толерантлыҡ, башҡа мәҙәниәт һәм телдәргә ҡарата ихтирам кәрәклегенә төшөнөү.
V. «Башҡорт (дәүләт) теле» предметының өйрәнеү (шәхси, предмет-ара һәм предмет) һөҙөмтәләре:
3 класта «Туған башҡорт теле» предметының шәхсән һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
- тел кешеләрҙең аралашыу сараһы икәнде аңлау, үҙләштереү;
- башҡорт телен милли мәҙәниәттең бер күренеше тип ҡабул итеү;
- аралышыуҙа рус теленән алған башҡорт телендә тәржемә итеп ҡуллана белеү;
- башҡорт теленең БР-да дәүләт теле булыуын аңлау һәм төшөнөү;
- башҡорт теленән алынған белем һәм күнекмәләрҙе мәктәптә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу;
- аралышыуҙа рус теленән алған башҡорт телендә тәржемә итеп ҡуллана белеү;
- башҡорт телен башҡорт халҡының мәҙәни һәм рухи байлығын өйрәнеү сараһы булараҡ ҡулланыуҙы аңлау;
- төрлө социаль ситуацияларҙа оло кешеләр һәм үҙ тиңдәштәрең менән хеҙмәттәшлек күнекмәләрен үҫтереү;
- үҙ телмәренә иғтибарлы булып үҙ-үҙен баһалау һәләтлелеге үҫтереү;
- уҡыған әҫәрҙәрҙең геройҙарына, уларҙың ҡылыҡ, эштәренә үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү.
- Предмет-ара һөҙөмтәләр булып универсаль эш төрҙәрен формалаштырыу тора.
Регулятив УЭТ:
- уҡытыусы ярҙамында дәрестә эш маҡсатын билдәләү;
- дәрестә эштең эҙмә-эҙлеклелеген билдәләү;
- уҡытыусы тәҡдим иткән план буйынса эшләргә өйрәнеү.
Регулятив УЭТ формалаштырыуҙың сараһы булып дөрөҫ уҡыу формалаштырыу һәм проблемалы диалогик уҡытыу технологиялары тора.
Танып белеү УЭТ:
- китап менән эшләй белеү (шартлы тамғаларҙы айырыу);
- текста, һүрәттәрҙә һорауҙарға яуап табыу;
- уҡытыусы һәм уҡыусыларҙың берҙәм эшенә баһа биреү.
Танып белеү УЭТ сараһы – дәреслек текстары һәм функциональ грамотлылыҡты (мәғлүмәт менән эшләргә өйрәтеү күнекмәләрен) булдырыусы методик күрһәтмәләр.
Коммуникатив УЭТ:
- фекереңде телдән һәм яҙма рәүештә белдереү (һөйләм һәм бәләкәй текст кимәлендә);
- башҡаларҙың телмәрен тыңлау һәм аңлау;
- тексты тасуири уҡыу һәм һөйләү;
- уҡытыусы менән берлектә класташтар менән үҙеңде нисек тотоу һәм аралашыу ҡағиҙәләре тураһында һөйләшеү һәм уларҙы үтәү;
- икәүләп, төркөмдә эшләргә өйрәнеү; төрлө ролдәр башҡарыу (лидер, башҡарыусы)
- яңғыраған телмәрҙе (ололарҙың һәм тиңдәштәреңдең әйтеүе, балалар тапшырыуҙары, аудиояҙмалар һәм мәғлүмәти технологияның башҡа формаларын) адекват ҡабул итеү;
- һүҙҙәрҙе, ижектәрҙе, өндәрҙе һәм һөйләмде төҙөү, әйтеү буйынса белем һәм күнекмәләр;
- бирелгән тема буйынса диалог төҙөй белеү; һорауҙарға ҡыҫҡа һәм тулы яуап биреү, диалогты башлай һәм тамамлай белеү;
- әҙерләнеп һәм әҙерләнмәй етеҙ, аңлап һәм тасуири уҡыу, тексты ҡыҫҡа һәм һайлап һөйләй белеү;
- таныш орфографик ҡағиҙәләрҙе ҡулланып, уҡытыусы ярҙамында һәм үҙ аллы өйрәнеүҙә контроль характерҙа яҙма эштәрҙе башҡара белеү;
- үҙ аллы эшен тикшерә һәм башҡорт теленән предмет-ара (башҡа предмет дәрестәрендә) үҙ белемеңде анализлай белеү;
- төп предметтан предмет-ара аңлатмаларҙы үҙләштереү;
- мәктәптә һәм мәктәптән тыш ҡыҙыҡһыныуҙарынан сығып, башҡорт телендә аралышыу.
Коммуникатив УЭТ формалаштырыуҙың сараһы булып продуктив уҡыу һәм парҙар менән һәм бәләкәй төркөмдәрҙә эш ойоштороу тора.
«Башҡорт теле» курсын өйрәнеүҙең предмет һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
- тексты һөйләмдәр йыйылмаһынан айырыу;
- әкиәттәр, шиғырҙар, йомаҡтар, көләмәстәр тыңлау һәм уҡыу, яуаптар табыу;
- башҡорт теленең бөтә өн-хәрефтәрен белеү;
- һүҙҙең ниндәй өндәрҙән тороуын әйтеү (һуҙынҡылар – йомшаҡ, ҡаты; тартынҡылар – яңғырау, һаңғырау); «өн» һәм «хәреф» төшөнсәләрен бутамау; һүҙҙе ижектәргә бүлеү, баҫым ҡуйыу;
- һүҙгә өн анализы яһау, тартынҡы өндәрҙе, ҡаты һуҙынҡыларҙы йомшаҡтарынан айырыу, өндәрҙе дөрөҫ әйтеү, һүҙҙәр төҙөү;
- һүҙҙә өн һәм хәрефтәр һанын билдәләү;
- һүҙ башында, исем-фамилияла ҙур хәреф яҙыу;
- баҫма өлгөнән күсереү һәм һүҙҙәрҙе яҙғанда хәрефтәр бәйләнешен дөрөҫ ҡулланыу;
- Ни эшләй? Ни эшләне? һорауҙарын ҡуллана белеү. Ниндәй? Ҡайҙа? Нисә? һорауҙарын аңлау һәм яуап биреү;
- Минең, һинең, уның, һеҙҙең, уларҙың алмаштарын мәғәнәләре буйынса айырыу һәм телмәрҙә ҡулланыу;
- Таныш тема буйынса телдән һөйләү;
- башҡорт әҙәби теле нормалары (орфоэпик, лексик, грамматик) һәм телмәр этикеты ҡағиҙәләре тураһында башланғыс төшөнсә алыу;
- орфографик ҡағиҙәләрҙе һәм тыныш билдәләрен (өйрәнелгән күләмдә) ҡуйыу ҡағиҙәләрен белеү;
- өн, хәреф, һүҙ өлөшө, телмәр киҫәге, һөйләм киҫәге, ябай һөйләм кеүек тел берәмектәрен таба, сағыштыра, классификациялай (бүлә), ҡылыҡһырлай (характеристика бирә) алыу оҫталығы;
- үҙеңдең ғәмәлдәреңде контролдә тотоу, әйткәнде һәм яҙғанды тикшерә белеү һәләтлеге.
Грамотаға өйрәтеү ваҡытында кластан тыш әҫәрҙәр тәҡдим ителмәй. Әлифба һуңы осоронда ғына уҡытыусы күҙәтеүендә “Бүләк” дәреслегенән, “Аҡбуҙат” һәм “Йәншишмә» газетаһынан әҫәрҙәр уҡырға була. Һүҙлек һүҙҙәре китап һүҙлегенән алына, уҡытыусы ҡарамағында улар күберәк йәки аҙыраҡ алынырға мөмкин.
VI. Төп йөкмәткеле йүнәлеш:
№1. Һаумы, мәктәп!
1 сентябрь – Белем байрамы. Мәктәп, балаларҙың белем алыуы тураһында әҫәрҙәр уҡыу, әңгәмәләр үткәреү. Уҡыу һәм ятлау өсөн материалдар.
Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен иҫкә төшөрөү. Һорауҙарға һөйләмдәр менән яуап биреү.
№ 2. Йәйҙе иҫкә төшөрөү
Йәйге тәбиғәт, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре, ялы хаҡында шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу һәм һөйләү. Йәйге тәьҫораттар тураһында әңгәмәләр үткәреү, һүрәттәр төшөрөү. Авторҙар тарафынан темаға ҡарата эшкәртелгән мәҡәләләр.
Башҡорт телендә алфавит. Өндәрҙе дөрөҫ әйтергә күнегеү. Бирелгән ситуациялар буйынса бәләкәй хикәйәләр төҙөү һәм һөйләү.
№ 3. Алтын көҙ килә еремә
Башҡортостанда, тыуған төйәктә көҙгө тәбиғәт, ундағы буяуҙар байлығы, көҙгө муллыҡ, ололарҙың һәм балаларҙың көҙгө эштәре, осар ҡоштар, йәнлектәр тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү.
Көҙ темаһына альбом төҙөү, әҙәби монтаж әҙерләү, тәбиғәткә экскурсия үткәреү, тәбиғәтте һаҡлау буйынса конкрет эштәр башҡарыу, әңгәмәләр үткәреү, тәбиғәт һәм уҡылған әҫәрҙәр буйынса һүрәттәр төшөрөү.
Предметты белдереүсе һүҙҙәрҙең (исемдәрҙең) берлек, күплек, яңғыҙлыҡ, уртаҡлыҡ, урын, ваҡыт, объект һ.б. мәғәнәләрҙе белдереүе (күҙәтеү, иҫкә төшөрөү, практик үҙләштереү)
№ 4. Кешене кеше итеүсе- хеҙмәт
Кеше тормошонда хеҙмәттең роле, ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте, яҡшы сифаттар тураһында мәҡәләләр, хикәйәләр, шиғырҙар уҡыу һәм һөйләү, мәҡәлдәр әйтеү.
Предметтың билдәһен белдереүсе һүҙҙәр. Билдәнең төрлө миҡдарҙа икәнен (сифат дәрәжәләрен) белдереүсе сараларҙы күҙәтеү, практик үҙләштереү.
Абзацтың темаһын билдәләү. Абзацты һөйләмдәргә бүлеү. Айырым һөйләмдәрҙән бәләкәй хикәйә төҙөү.
№ 5. Нимә яҡшы, нимә насар?
Кешеләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәте, намыҫлы, егәрле кешеләр һәм уларҙың эштәре; ҡурҡаҡ, алдаҡсы, ялҡау кешеләр тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү; балаларҙа яҡшы сифаттар тәрбиәләү.
Данлы кешеләр менән осрашыу, әңгәмәләр үткәреү, улар тураһында альбомдар төҙөү, ишеткәндәр буйынса һүрәттәр төшөрөү.
Эште, процесты белдереүсе һүҙҙәр (ҡылым, хәбәр), уларҙың төп мәғәнәләренән тыш, эш башҡарыусының (эйәнең) затын, берлеген, күплеген, ваҡыт һ.б. мәғәнәләр белдереүҙәрен күҙәтеү һәм практик үҙләштереү.
Әҫәрҙәге предметты һәм геройҙы (персонажды) һүрәтләү элементтары.
№ 6. Әкиәттәр
Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә кешеләрҙең яҡшы һәм насар сифаттарының сағылышы. Халыҡ әкиәттәре һәм яҙыусылар ижад иткән әкиәттәр.
«Әкиәт геройҙары» темаһына альбом төҙөү, һүрәттәр төшөрөү, инсценировкалар әҙерләү һәм күрһәтеү.
Предметты белдереүсе һүҙҙәрҙең (исемдәрҙең) һөйләмдә эш башҡарыусы булып килеүен, урын, ваҡыт, эйәлек, объект һ.б. мәғәнәләрҙе белдереүен практик күҙәтеү һәм үҙләштереү.
Әкиәт, хикәйә, йомаҡ, мәҡәлдәрҙе бер- береһенән айырыу. Бирелгән ситуацияға ярашлы бәләкәй әкиәттәр төҙөү, шул әкиәттәргә һүрәттәр төшөрөү.
№ 7. Тәңкә-тәңкә ҡарҙар яуа...
Башҡортостанда ҡышҡы тәбиғәт, һауа торошо, үҫемлектәрҙең һәм йәнлектәрҙең ҡышлауы; ололарҙың һәм балаларҙың ҡышҡы эштәре, балаларҙың уйындары һәм эштәре тураһында хикәйәләр, шиғырҙар уҡыу һәм һөйләү.
Уҡылған әҫәрҙәр буйынса Яңы йылға ҡарата һүрәттәр төшөрөү, шыршы байрамына әҙерләнеү һәм уны үткәреү. Әҙәби геройҙарға характеристика элементтары.
Предметтың билдәһен белдереүсе һүҙҙәрҙең һөйләмдәге мәғәнәләрен күҙәтеү һәм практик үҙләштереү.
Текст. Тексты өлөштәргә бүлеү, өлөштәргә исем биреү. Текстың темаһын һәм төп фекерен практик үҙләштереү.
№ 8. Уралып ятҡан Уралда..
Урал, уның тәбиғәте, байлығы, йылғалары, күлдәре, тауҙары, ҡалалары, экономикаһы, башҡорт әҙәбиәте, сәнғәте, күренекле кешеләре тураһында мәҡәләләр, шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу һәм һөйләү. “Башҡортостан – тыуған төйәгем” темаһына әҙәби монтаж, альбомдар әҙерләү, уҡылған әҫәрҙәр, тәьҫораттар буйынса әңгәмәләр үткәреү, һүрәттәр төшөрөү.
Предметтың эшен белдереүсе һүҙҙәрҙең һөйләмдәге мәғәнәләрен, функцияларын күҙәтеү һәм практик үҙләштереү.
Бутап бирелгән һөйләмдәрҙән текст төҙөү. Изложение һәм инша элементтары менән практик танышыу һәм үҙләштереү.
№ 9. Ҡаһарманлыҡ юлынан
Һалдат хеҙмәте – һәр ир-егеттең изге бурысы. Халҡыбыҙҙың ил дошмандарына ҡаршы героик көрәше тураһында мәҡәләләр, шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу һәм һөйләү.
Ветеран һәм йәш һалдаттар менән осрашыу, әңгәмәләр үткәреү, һалдаттарға бағышланған альбом төҙөү.
Предметтың иҫәбен (һан), эш- хәлдең билдәһен (рәүеш) белдергән һүҙҙәр. Шул һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен һәм телмәрҙә ҡулланылышын күҙәтеү һәм практик үҙләштереү.
Автобиография элементтары. Изложение һәм инша элементтарын өйрәнеү.
№ 10. 8 март- ҡатын- ҡыҙҙар көнө
Илебеҙҙә ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәте, республикалағы данлы ҡатын-ҡыҙҙар, уларға ихтирам тураһында мәҡәләләр, шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу һәм һөйләү.
Алдынғы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыу, әңгәмәләр үткәреү; “8 март – әсәйҙәр байрамы” тигән иртәлек әҙерләү һәм үткәреү, альбом төҙөү, һүрәттәр төшөрөү.
Предметтың эшен, билдәһен, эш хәлдең билдәһен белдереүсе һүҙҙәрҙең телмәрҙәге (һөйләмдәге) роле һәм үҙенсәлектәре (ҡабатлау, тәрәнәйтеү).
Текста элементар һүрәтләү саралары.
№ 11. Яҙҙар килә шаулап- гөрләп…
Башҡортостанда яҙғы тәбиғәт, уның күренештәре, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошондағы үҙгәрештәр, кешеләрҙең яҙғы хеҙмәте тураһында мәҡәләләр, шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу һәм һөйләү.
Ҡоштарҙы ҡаршылау, бүлмә гөлдәре үҫтереү, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү, темаға ҡарата һүрәттәр төшөрөү.
Башҡорт телендә һөйләмдең интонацион төрҙәре. Уларҙа тыныш билдәләре, тасуири уҡыу (иҫкә төшөрөү, ҡабатлау, нығытыу).
Текст. Уның өлөштәре, өлөштәргә исем биреү. Ябай план менән практик танышыу.
№ 12.Тиҙҙән йәй етә.
№ 13. Балаларҙың тормошо һәм эштәре
Йәйге күренештәр, балаларҙың йәйге эштәре һәм ялы. Уйындар тураһында шиғырҙар, хикәйәләр, мәҡәләләр уҡыу һәм һөйләү.
№ 14. Йәй
Тәбиғәткә экскурсиялар ойоштороу, әңгәмәләр үткәреү, йәй күренештәре тураһында һүрәттәр төшөрөү.
Грамматик күнекмәләрҙе тәрәнәйтеү, ҡабатлау.
- Тематик планлаштырыу
VIII. Уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар исемлеге:
- Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
- Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М. С., Сиразетдинов З. Ә. Башҡортса өйрәнәйек. Урыҫ мәктәптәренең 1-4 – се синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
- Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар. – Өфө:Китап, 1996.
- Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әбүбәкирова З.Ф. – Өфө, 2006.
- Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап. – Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы, 2005.
- Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. - Башҡортостандың бәләкәй даһийы. Өфө: «Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.
- Һүҙлектәр.
Материаль-техник ҡулланмалар:
- телевизор;
- видеомагнитофон;
- DVD;
- компьютер;
- мультимедиапроектор.
Төп әҙәбиәт
- Толомбаев Х.А., Нәбиуллина М.М. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 3–сө класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2010.
- Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. 1 - 4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. Сәлихова М.Т., Шафикова С. Х. – Өфө: Китап, 1997.
- Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. – Өфө: Китап, 2006.
Өҫтәлмә әҙәбиәт:
- Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
- Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
- Әбүбәкирова З.Ф., Әбүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М. И. Мин башҡортса уҡыйым. – Өфө: Китап, 2007.
- Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һынамыштар. Төҙөүселәре: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
- «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары; “Йәншишмә”, “Йәшлек” гәзиттәре.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Брошюра. Телдән исәпләү.
5 класста дәресләрдә куллану өчен "Телдән исәпләү өчен биремнәр"...
"Без тарихта эзлебез" телдән журнал
Әлеге чара укучыларны Татарстанның үткәне, бүгенгесе белән таныштыра....
“Туган як- кадерле төбәк” ( Телдән журнал)
Максат: табигать турында төшенчә бирү,табигать белән кеше арасындагы мөнәсәбәтне ачыклау; укучыларның фикерләү сәләтен, сөйләм культурасын үстерү, сочинение язуга хәзерлек, туган якка мәхәббәт т...
"Г.Тукай - публицист" телдән журнал.
Укучыларны Г.Тукайның публицистик эшчәнлеге белән таныштыру, шагыйрьнең татар матбугатына нигез салуда, аның милли журналистикабызны үстерүдәге ролен төшендерү, укучыларга иҗади эзлә...
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә төрле иҗади эш алымнарын кулланып, телдән һәм язма сөйләм күнекмәләрен үстерү
Укучының гомуми үсеше, барлык уку предметлары буенча өлгереше үз фикерен ни дәрәҗәдә эчтәлекле, логик эзлекле һәм дөрес итеп белдерә алу сәләтенә, ягъни әдәби тел культурасы үсешенә бәйле....
Туған телдәр көнөнә бағышланған байрам
Праздник посвящен Дню родных языков...
5-9 нчы сыйныфларның туган телдә белем алучы ( татар) төркемнәре өчен туган телдән эш программасы
Состалена рабочая программа для 5-9 классов. Для каждого класса конкретно дается рабочая программа. Программа на татарском языке для татарсой группы в русскоязычной школе....

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡорт (дәүләт) теле. 3 класс. Эш программаһы
рабочая программа на тему
2015-2016 уҡыу йылына башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
Средняя общеобразовательная школа №36
Орджоникидзевского района городского округа город Уфа Республики Башкортостан
РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО УТВЕРЖДАЮ
Руководитель МО Зам. дир. по УВР Директор МБОУ СОШ №36
______________/ ______________/ ______________/ Р.Р.Мигранов
________________ Д.А.Каримова Прот.№ _____
«___»__________2015 г. «___»__________2015 г. «___»__________2015 г.
Прот.№ _____ Прот.№ _____
РАБОЧАЯ ПРОГРАММА
по башкирскому (государственному) языку
в 3 классе на 2015 – 2016 учебный год
УМК: Авторҙары: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3-сө класс уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2010 й.
Составил: учитель МБОУ СОШ № 36 Орджоникидзевского района городского округа
г. Уфа Республики Башкортостан
Мухаметшина Гульнур Жадитовна
Уфа
I. Аңлатма яҙыу
- Норматив документтар:
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы 29.12.2012 й. № 273;
- «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы.
- Маҡсаттар:
Башҡорт теле курсы предметтар системаһында донъяны танып белеү һәм социомәҙәни маҡсаттарҙы тормошҡа ашыра. Донъяны танып белеү маҡсаттары уҡыусыларҙы тел тураһындағы фәндең төп нигеҙҙәре менән таныштырыуҙы һәм уның менән бәйләп уларҙың билдә-символдар ярҙамында ҡабул итеүен, логик фекерләүен, күҙ алдына килтерә алыуын формалаштырыуҙы аңлата. Башҡорт телен өйрәнеүҙең социомәҙәни маҡсаттары кешенең дөйөм мәҙәнилеге үҫеше күрһәткесе булараҡ, уҡыусының коммуникатив компетенцияһын, һөйләү һәм яҙма телмәр үҫешен үҙ эсенә ала.
Башланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнеү барышында ҡуйылған маҡсаттарҙы үтәү өсөн түбәндәге ғәмәли бурыстарҙы үтәү кәрәк:
- диалогик, монологик телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу;
- һорау биреү, һорауҙарға үҙ һүҙҙәре менән яуап биреү;
- һүҙлек һүҙҙәрен үҙләштереү, һүҙ байлығын арттырыу;
- текст менән эшләү күнекмәләрен үҫтереү;
- программаға ярашлы грамматик материалды үҙләштереү;
- тыуған төйәк, кешенең һәйбәт сифаттары хағында әҫәрҙәр уҡыу, башҡорт филармония концерттарын ҡарау.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән:
Программа башҡорт телен өс йүнәлештә – телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу, телдең системаһын (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү, бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеүҙе күҙ уңында тота. Шулай уҡ унда милли тәрбиә тураһында ла мәсьәлә күтәрелә.
- балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
- тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
- лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
- Программа кимәле: базис.
- Уҡытыу процесын ойоштороу үҙенсәлектәре: класта дәрес.
- Программаның педагогик (методик) нигеҙҙәре:
Программа материалы уңышлы үҙләштерелһен өсөн, дәрестә төрлө саралар, методтар ҡулланырға кәрәк. Был йәһәттән сит тел уҡытыусылар тәжрибәһен файҙаланырға була. Киң таралған “уҡытыусы – уҡыусы” тибындағы аралышыу системаһынан тыш, өйрәтеү – уҡытыу процесына “уҡыусы- уҡыусы”, “уҡыусы – төркөм”, “уҡыусы – синыф”, шулай уҡ “уҡыусы – дәреслек”, белешмәләр, һүҙлектәр, “уҡыусы – компьютер” системаларын әүҙем ҡулланырға кәрәк. Башҡорт телен уҡытыу барышында уҡыусылар өсөн мөһим роль уйнаған дөйөм уҡыу күнекмәләрен һәм эшмәкәрлек ысулдарын үҫтереү буйынса маҡсатлы эшләү түбәндәгенән тора:
- интеллектуаль (дөйөмләштереү, классификациялау, сағыштырыу, үҫеш һ.б.) - танып белеү эшмәкәрлеге (уҡыу-танып белеү мотивтары, уҡыуҙа үҙаллылыҡ һәм үҙ-үҙеңде ижади яҡтан күрһәтеү кәрәклеге һәм уҡыу эшмәкәрлеге барышында яңы маҡсаттар һайлау, ҡуйыу, ҡабул итеү һәм уларға өлгәшеү өҫтөндә эшләү). - ойоштороу (хеҙмәттәшлек итеү һәм үҙешмәкәрлекте планлаштырыу эше).
II. Уҡыу предметына дөйөм характеристика:
Рус һәм башҡа мәктәптәрҙә телде белмәгән балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар. Уларҙың иң мөһимдәре:
- Балаларҙы башҡортса һөйләшергә өйрәтеү үҙәк урынға ҡуйыла.
- 3-сө класта башҡорт телен өйрәнеү өсөн уҡытыу планында аҙнаға 1-әр сәғәт ваҡыт бирелә. Был дәрестәрҙә балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға, элементар яҙырға өйрәтеү бергә алып барыла. Тел менән әҙәби материал бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
- Башҡорт теле мотлаҡ практик рәүештә өйрәнелә. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
3-сө класта башҡорт теле һәм уҡыу материалдарының йөкмәткеһе түбәндәгесә билдәләнә:
- аралашыу, һөйләшеү өсөн диалог темалары;
- класта һәм өйҙә уҡыу өсөн әҙәби һәм фәнни-популяр текстар;
- фонетик, орфоэпик, орфографик, грамматик материал;
- уҡыусыларҙың телмәр күнекмәләренә талаптар;
- уҡыусылар үҙләштерергә тейеш һүҙҙәр теҙмәһе.
3 класс өсөн программала һөйләшеү, уҡыу (класта һәм өйҙә), практик үҙләштереү өсөн тел (грамматик) материал тематик принципта урынлаштырыла. Был принцип тейешле һүҙҙәрҙе, типик һөйләмдәрҙе өйрәнеүҙә, телмәр үҫтереү эштәрен ойоштороуға ыңғай йоғонто яһай, класта уҡытыу- тәрбиә эштәрен системалы, эҙмә-эҙ ойоштороуға, уҡыу материалын тормош менән бәйләргә, балаларҙың торош һәм телмәр тәжрибәһен байытырға һәм киңәйтергә ярҙам итә.
III. Башҡорт (дәүләт) теленең базислы уҡыу (белем биреү) планындағы урыны:
Йылына – 35 сәғәт, аҙнаға – 1 сәғәт.
IV. Программа йөкмәткеһенең рухи ҡиммәттәрен тасуирлау:
Башҡорт телен уҡытыуҙың һөҙөмтәләренең береһе булып уҡыусыларҙың рухи ҡимәттәрҙе үҙләштереүе тора.
Мәрхәмәтлелек – үҙеңде донъяның бер өлөшө итеп ҡабул итеү; рухи донъяның ҡағиҙәләрен аңлау (шәфҡәтле бул, үҙең менән нисек аралашыуҙарын теләһәң, кешеләргә лә шул уҡ ҡарашта бул).
Аралашыу – уның йәмғиәттең мөһим бер тармағы, мәҙәниәттең төп элементы икәнен аңлау.
Тәбиғәт – дөйөм кешелектең бер тармағы. Тәбиғәткә һөйөү – беренсенән, уға һаҡсыл ҡараш, икенсенән, уның матурлығы, гармонияһы, камиллығы менән һоҡланыу. Башҡорт теле дәреслектәрендә бирелгән әҙәби һәм фәнни-популяр текстар өҫтөндә эштәр аша тәбиғәткә ҡарата һөйөү һәм һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Матурлыҡ тойғоһо – башҡорт теленең матурлығын, уның тасуирлау мөмкинлектәрен аңлау.
Дөрөҫлөк – фәнни танып белеүҙең кешелек мәҙәниәтенең бер өлөшө икәнен аңлау, тел донъяһына үтеп инеү, улар нигеҙендә ятҡан законлыҡтарҙы аңлау; белемгә өҫтөнлөк биреү, дөрөҫлөктө асыҡлау, танып белеүҙең үҙенең үҙе бер ҡиммәт икәнен төшөнөү.
Ғаилә ҡиммәттәре – кеше тормошонда ғаиләнең мөһимлеген аңлау, үҙ тамырҙарыңды белеү, ғаиләгә, туғандарға ҡарата эмоциональ-позитив ҡараш, яуаплылыҡ, ололарға, уларҙың рухи идеалдарына ихтирам хисе тәрбиәләү.
Хеҙмәт һәм ижад ҡимәттәре – кеше тормошонда хеҙмәттең ролен аңлау, ойошҡанлыҡ, маҡсатҡа ынтылышлы булыуҙы, яуаплылыҡ, үҙаллылыҡ, дөйөм хеҙмәткә һәм әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәткә, ижадҡа баһалы ҡараш тәрбиәләү.
Гражданлыҡ һәм ватансылыҡ– үҙеңде йәмғиәт, халыҡ, илдең вәкиле итеп аңлау; үҙ телеңдең бөгөнгөһө һәм киләсәге өсөн яуаплылыҡ тойғоһо тәрбиәләү; үҙ илеңә: уның тарихына, мәҙәниәтенә, тормошо һәм халҡына ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятыу.
Кешелеклелек – үҙеңде Рәсәйҙең генә гражданы тип түгел, ә бөтә донъяның бер өлөшө итеп ҡабул итеү, был донъя тереклеге һәм артабанғы үҫеше өсөн тыныслыҡ, хеҙмәттәшлек, толерантлыҡ, башҡа мәҙәниәт һәм телдәргә ҡарата ихтирам кәрәклегенә төшөнөү.
V. «Башҡорт (дәүләт) теле» предметының өйрәнеү (шәхси, предмет-ара һәм предмет) һөҙөмтәләре:
- тел кешеләрҙең аралашыу сараһы икәнде аңлау, үҙләштереү;
- башҡорт телен милли мәҙәниәттең бер күренеше тип ҡабул итеү;
- дөрөҫ һөйләү теле һәм яҙма тел кешенең индивидуаль мәҙәнилеге күрһәткесе;
- үҙ телмәренә иғтибарлы булып үҙ-үҙен баһалау һәләтлеге.
Башланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнеүҙең предмет-ара (метапредметные) һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр инә:
- белем алыу (уҡыу-уҡытыу) бурыстарын хәл итеү өсөн төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт табыу маҡсатында телде ҡуллана белеү оҫталығы;
- аралашыуҙың маҡсаты, бурыстары, сараһы, тел шарттарында ориентирлашыу;
- телмәрҙе һәм аралашыу ситуацияһын иҫәпкә алып, коммуникатив бурыстарҙы (диалог, монологик телмәр, яҙма текстар) уңышлы атҡарыу маҡсатында, адекват телмәр сараларын һайлап ала белеү;
- үҙ фекереңде һәм позицияңды мөмкин тиклем теүәл итеп аңлатырға ынтылыу;
- һорауҙар биреү оҫталығы.
Башланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнеүҙең предмет (предметные) һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә:
- башҡорт әҙәби теле нормалары (орфоэпик, лексик, грамматик) һәм телмәр этикеты ҡағиҙәләре тураһында башланғыс төшөнсә алыу;
- орфографик ҡағиҙәләрҙе һәм тыныш билдәләрен (өйрәнелгән күләмдә) ҡуйыу ҡағиҙәләрен белеү;
- өн, хәреф, һүҙ өлөшө, телмәр киҫәге, һөйләм киҫәге, ябай һөйләм кеүек (өйрәнелгән күләмдә) тел берәмектәрен таба, сағыштыра, классификациялай (бүлә), ҡылыҡһырлай (характеристика биреү) алыу оҫталығы;
- үҙеңдең ғәмәлдәрҙе контролдә тотоу, әйткәнде һәм яҙғанды тикшерә белеү һәләтлеге.
Курстың структураһы.
Башланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнеү уҡыусыларҙың лингвистик белемгә эйә булыуының тәүге этабы булып тора. Башҡорт теленең башланғыс курсы үҙенсәлеге уның башҡа уҡыу предметтары менән, бигерәк тә әҙәби уҡыу менән, тығыҙ бәйләнештә сағыла.
Был ике предмет үҙ-ара башҡорт телен өйрәнеү аша уҡырға өйрәтеү һәм тәүге әҙәби белем биреү кеүек берҙәм белем алыу өлкәһен тәшкил итә. Башҡорт теленең үҙенсәлеге уның башҡа уҡыу предметтары менән ( рус теле, татар теле, инглиз теле, тарих, Башҡортостан мәҙәниәте) тығыҙ бәйләнешендә лә сағыла.
VI. Төп йөкмәткеле йүнәлеш:
- Тематик планлаштырыу
VIII. Уҡыу процессын матди-техник яҡтан тәьмин итеү:
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
- Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1 - 4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. – Өфө: Китап, 2007.
- Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт (дәүләт) теле буйынса уҡыусыларҙың телмәр үҫтереүенә, яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә берҙәм талаптар. (Протокол №4, 13 ғинуар 2010 йыл).
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
- Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3-сө класы уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап,2010.
- Учебный словарь, башкиро-русский русско-башкирский,Усманова М.Г.,Саяхова Л.Г., Киньягулова З.И. – Уфа, 2006
- Русско- башкирский учебный словарь, Саяхова Л.Г., Ураксин З.Г., Асадуллина Ф.Ф., Сахипова З.Г. – Уфа: Китап, 2001
- Урыҫса- башҡортса һүҙлек, З.Ғ.Ураҡсин. – Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2005
- Русса- башҡортса уҡыу- уҡытыу тематик һүҙлеге, З. Ф. Әбүбәкирова. – Өфө: Аукцион+, 2007
- Башҡорт теленең антонимдар һүҙлеге, М. Х. Әхтәмов. – Өфө: Китап, 2009
- Омонимдар ( аҙаш һүҙҙәр) һүҙлеге, М. Х. Әхтәмов. – Өфө: Китап, 2006
- Башҡортса- русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге, И. Ғарипов. – Өфө: Китап, 1994
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт.
- Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
- Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
- Әбүбәкирова З.Ф., Әбүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым. – Өфө: Китап, 2007.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Рабочая программа по литературе для 6 класса (по программе В. Коровиной) Рабочая программа по литературе для 10 класса (по программе ]В. Коровиной)
Рабочая программа содержит пояснительную записку, тематическое планирование., описание планируемых результатов, форм и методов, которые использую на уроках. Даётся необходимый список литературы...
Рабочая программа спецкурса « Основы русской словесности» 5 класса составлена на основе авторской программы Русская словесность. От слова к словесности. 5—9 классы. / Автор программы Р. И. Альбеткова
Программа по словесности построена в тесном взаимодействии с программами по русскому языку и литературе. При этом учитывается наличие в классе учащихся, для которых русский язык не является родн...
Конспект урока на тему "Команда организации конечного цикла. Тело цикла в программе."
Конспект урока информатики на тему "Команда организации конечного цикла. Тело цикла в программе." Конспект составлен в соответствии с требованиями ФГОС второго поколения. Тема рассмотрена в рамках изу...
Рус телендә башлангыч гомуми бирү мәктәбендә татар теле укыту: гомуми программа (татар төркемнәре өчен). Төзүче-авторлары: Ф. Ф. Харисов Ч. М. Харисова.Методик ярдәмлек
Аңлатма язуыРус мәктәпләрендә укучы татар балаларына татар теле укыту үз алдына түбәндәге максат һәм бурычларны куя:а) укучыларда ана телен өйрәнү белән кызыксыну, аңа омтылыш уяту, үз...
Рабочая программа по Математике 5 класса (Рабочая программа составлена на основе программы для 5-9 классов специальных (коррекционных) учреждений VIII вида, под ред. В.В.Воронковой и учебника «Математика» М.Н. Перова, Г.М. Капустина)
Рабочая программа составлена на основе программы для 5-9 классов специальных (коррекционных) учреждений VIII вида, под редакцией доктора педагогических наук В.В.Воронковой Сб.1. –М.:...
2 синыф өсөн «Башҡорт теле» буйынса эш программаһы
quot;Башҡорт теле"...
Рабочая программа по Биологии за 7 класс (УМК Сонина), Рабочая программа по Биологии для реализации детского технопарка Школьный кванториум, 5-9 классы, Рабочая программа по Биохимии.
Рабочая программа по биологии составлена в соответствии с требованиями Федерального государственного образовательного стандарта основного общего образования на основании примерной программы по биологи...


text:
Ғаилә. Шәжәрә. Шартлылыҡты белдереү.
план-конспект урока (3 класс) на тему
Башҡорт теленән асыҡ дәрес өлгөһө.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Ғаилә. Шәжәрә. Шартлылыҡты белдереүсе һүҙҙәр.
Маҡсат: “Шәжәрә” һүҙенең мәғәнәһен аңлатыу; Тыуған илгә, ата-әсәгә ихтирам, Һөйөү хистәре тәрбиәләү, телмәр үҫтереү, һүҙлек байлығын, иғтибарҙы арттырыу.
Йыһазландырыу. Компьютер, проектор, мультимедиялы таҡта, ребус,
смайликтар, ҡурай тажы, үҙемдең һәм балаларҙың шәжәрәләре.
.Ойоштороу өлөшө:
Иҫәнләшеү. Ултырығыҙ! Минең исемем Яҡупова Рәсимә Рауил ҡыҙы. Бөгөнгө башҡорт теле дәресен һеҙҙә мин алып барам.
Дәрес алды шиғыры.
Ҡыңғырау шылтыраны,
Беҙ ульырҙыҡ дәрескә.
Китап, дәфтәрҙәр әҙер,
Тотонайыҡ беҙ эшкә.слайд 1
У: Беҙ һеҙҙең менән дәрес аҙағында дуҫлашырбыҙ тип уйлайым. Дуҫ,татыу булыр өсөн ниндәй шарт үтәлергә тейеш? (бер-беребеҙгә ярҙам итеү кәрәк). Дәфтәрҙәрҙе асығыҙ. Ике юл ҡалдырығыҙ. Бөгөнгө числоны яҙығыҙ. Класс эше.
Бына һеҙҙең алдығыҙҙа ниндәйҙер бик хикмәтле ҡағыҙҙар эленеп тора. Ҡайҙа әле ҡарайыҡ. Әһә, бында бер хат бар икән. “Әгәр ҙә тырышып эшләһәгеҙ,
таҡталағы серҙе белерһегеҙ ” һөйләмде мин һүҙе менән үҙгәртегеҙ. - Бына һеҙгә беренсе эш. Слайд 2
1.Орфоэпик күнегеүҙәр.
Бөгөнгө дәрестә дөрөҫ һәм матур итеп һөйләшер өсөн телдәребеҙгә күнекмәләр биреп китәбеҙ.
а) Тәүҙә минең арттан тел төҙәткесте ҡабатлайбыҙ: слайд 3
Тел төҙәткес.
Тай-тай-тай- эштән ҡайтты атай,
Сәй-сәй-сәй- ҡаршы алды әсәй,
Тай-тай-тай- беҙҙең менән олатай.
Сәй-сәй-сәй- сәй өлгөрттө өләсәй;
Ләп- ләп- ләп – сәй эстек беҙ бергәләп.(СЛАЙД 3)
Бер һүрәтте асабыҙ(Әсәй)
1. Дәрестең проблемаһы.
- Ә хәҙер, уҡыусылар, беҙ һеҙҙең менән бер кескенә тәжрибә эшләп алабыҙ. Һеҙҙең ҡаршығыҙҙа ике гөл һауыты. Уларҙы сағыштырып ҡарайыҡ әле: бер гөл һулған. Ни өсөн тип уйлайһығыҙ?
- Ә хәҙер бер уҡыусы бында сығып гөлдәрҙе урынан тартып сығарып ҡараһын әле:
- Ни өсөн берһен тартып алып булмай, ә икенсеһе бик тиҙ генә сыҡты?
- Тамыры кипкән.
- Был гөлдө ни өсөн ала алманыҡ?
- Тамыры ныҡ йәбешкән.
- Ә кешенең тамыры буламы? Ҡайһы кеше ерҙә ныҡ баҫып тора икән? Кешенең тамырҙары тураһында беҙ ҡайҙан белә алабыҙ? Бөгөнгө дәрестә беҙ шуны асыҡларбыҙ.
Был эштән һуң тағы ла бер һүрәтте асырға була.
4.Уҡыусыларҙың белем кимәлен тигеҙләү.
- Ниндәй һүҙ икәнен белер өсөн ребус сисәбеҙ. Хәрефтәрҙе алфавит тәртибендә урынлаштырһаҡ, бөгөнгө дәрестең темаһын белербеҙ.(СЛАЙД 2)
Ниндәй һүҙ килеп сыҡты?
Һеҙ ул һүҙҙең мәғәнәһен аңлайһығыҙмы? Нимә ул шәжәрә?
- ( уҡыусыларҙың яуаптары).
Дәрестең маҡсатын уҡыусылар әйтә. Шулай итеп беҙ бөгөн ШӘЖӘРӘ тураһында һөйләшәсәкбеҙ.( олатай һәм өләсәй һүрәте) Дәфтәргә дәрестең темаһын яҙып ҡуйығыҙ.
5. Һүҙлек эше.
У: Шәжәрә - билдәле бер нәҫел- ырыуҙың килеп сығышын, тарылышын күрһәткән яҙма. Шәжәрәне борон-борондан алып барғандар. Унда төрлө тарихи ваҡиғаларҙы(исторические события) теркәгәндәр. Күберәк ир-егеттәр яғынан(по мужской линии) яҡшы өйрәнелгән. Һәр бер кеше үҙенең нәҫелен(своих родственников) ете быуынға (до седьмого поколения) тиклем белергә тейеш. Улар иң беренсе яҙмалар булған.
Шәжәрә ағасы- нәҫел- ырыуҙың тармаҡланып китеүен
күрһәткән һыҙма. Унда үҙеңдең туғандарыңдың исемдәрен яҙырға кәрәк.(Слайд)
Хәҙер ошо һөйләмде бер нисә тапҡыр уҡып, дәфтәргә яҙып ҡуйығыҙ.
Ә һеҙҙең ниндәй туғандарығыҙ бар?
Ике төркөмгә берләшегеҙ.
Бер төркөм ир туғанлыҡ терминдарын яҙа. Икенсе төркөм ҡатын-ҡыҙ туғанлыҡ терминдарын яҙа һәм тәржемә итә. (төркөмләп эш) 60-сы бит, 2-се күнегеү. 5-әр һүҙ
Ошо һүҙҙәр ярҙамында һөйләмдәр төҙөп алайыҡ. Парҙарын тоташтырып, дәфтәргә яҙығыҙ(Соедините пары и запишите в словарной тетради). Әгәр ҙә белмәһәгеҙ, һеҙҙең алдығыҙҙа “Һүҙлектәр” ята.
Һәр төркөмдән һәр бер бала берәр пар һүҙ уҡып сыға. Шул рәүешле тикшерелә. Слайд 12, 13
Ағай-апай һүрәттәре.
ФИЗМИНУТКА.
Был бармаҡ олатай
Был бармаҡ өләсәй
Русса яҙылған ғаилә атамаларын төҙәтеп, әйҙәгеҙ, уҡыусылар мәҡәлдәр уҡып алайыҡ.
1. Мама өйгә нур сәсә.
2. Папа һүҙе – аҡылдың үҙе. (слайд 15)
Мәҡәлдәрҙең мәғәнәһен аңлатығыҙ.
Бына тағы бер һүрәт асылды. Атай һүрәте асыла)
Һығымта.
Нимә килеп сыҡты?
-Ғаилә һүрәте. Уларҙың йөҙҙәре ниндәй? (шат) Улар бер-береһенә ярҙам итәләр. Бына минең дә ғаиләм бар. Үҙемдең ғаиләмдең шәжәрәһен төҙөнөм. Һәр кеше үҙ шәжәрәһен тамырҙарын белергә тейеш. Татыу ғаилә – ил күрке тиҙәр халыҡта. Шул турала йыр тыңлап дәресте тамамлайыҡ. Бына һеҙгә лә өй эше шәжәрә төҙөргә.
Рефлексия. Бөгөн дәрестә нимә эшләнек? Һеҙгә эш төрҙәренең ҡайһыһы оҡшаны? Нимәгә өйрәндек?
Алдағы дәрестәрҙә лә һеҙ ғаилә тураһында текстар уҡырһығыҙ.
Өй эше. Шәжәрә төҙөргә.
Баһалау. Уҡыусыларҙың үҙ эшмәкәрлеген баһалау. Көләкәстәр ярҙамында. Үҙегеҙҙең кәйефегеҙҙе смайликтар ярҙамында күрһәтегеҙ.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Билгене белдерә торган сүзләр
Татар мәктәбе өчен татар теле дәресе....
Билгене белдерә торган сүзләр
Татар теле дәресе....
Тартык в хәрефен [w] авазы белән белдерү.
Презентация к уроку татарского языка в 1 классе....
Билгене белдерә торган сүзләр темасы
2 сыйныфта билгене белдерә торган сүзләр темасына ныгыту биремнәре. Нинди? кайсы?...
"Предметның билгесен белдерүче сүзләр" 2 сыйныф
Разработка урока по татарскому языку на тему "Предметның билгесен белдерүче сүзләр" для 2 класса. Урок построен по учебнику Файзрахмановой К.Ф....
Билгене белдерә торган сүзләр темасын кабатлау
Билгене белдерә торган сүзләр...
Урок татарского языка в 1 классе на тему: Уу хәрефе белән таныштыру. Ризалык белдерү формасы белән таныштыру
Урок татарского языка в 1 классе....


text:
2001 йыл
2001 (ике мең беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2001 йылы, 3 мең йыллыҡтың 1 йылы, XXI быуаттың 1 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 1 йылы, 2000 йылдарҙың 2 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 ғинуар — III мең йыллыҡ башланды.
- 15 ғинуар — Википедия сайты эшләй башланы.
- 25 октябрь — операцион систама Windows XP сығты.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 март — Владимир Ворошилов, Рәсәй телебарыусы. «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» нигеҙ.
- 12 март — Фәрит Богданов, драматург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
- 13 апрель — Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы, «Башкирэнерго» ААЙ слесарҙар бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
- 19 октябрь — Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
- 29 ноябрь — Джордж Һаррисон, инглиз йырсы. «The Beatles» ҡатнашыусы.


text:
1998 йыл
1998 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан һигеҙенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1998 йылы, 2 мең йыллыҡтың 998 йылы, XX быуаттың 98 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 8 йылы, 1990 йылдарҙың 9 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 26 апрель — Булат Рафиҡов, башҡорт совет яҙыусыһы.
- 20 август — Шакиров Үлмәҫ Шакир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 15 декабрь — Яхин Риза Хәжиәхмәт улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).


text:
Бразилия
Брази́лия (Brasil), рәсми исеме Брази́лия Федерати́в Республика́һы (República Federativa do Brasil) — Көньяҡ Америкалағы иң ҙур ил.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бразилия — Латин Америкаһының иң ҙур дәүләте,  Көньяҡ Америка ҡитғаһының яртыһын тиерлек алып тора. Төньяҡтан — Венесуэла, Гайана, Суринам, көньяҡтан — Уругвай, көнбайыштан — Аргентина, Парагвай, Боливия һәм Перу, төньяҡ-көнбайыштан Колумбия илдәре менән сиктәш. Төньяҡ һәм көнсығыш ярҙарын Атлантик океан йыуа. 8,5 миллион квадрат километрҙан ашыу, был донъялағы бөтә ҡоро ер майҙанының 5,7 процентын тәшкил итә. Бразилия — ҙурлығы буйынса Ер шарында бишенсе ил. Рәсәй, Канада, Ҡытай һәм Америка Ҡушма Штаттарынан ғына ҡалыша.
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ил территорияһында тәүге кешеләр 17 мең йыл элек йәшәгән. Ә цивилизация вәкилдәре тарафынан ул 1500 йылда асыла. Әгәр Христофор Колумб Һиндостанға ниәт иткән сәйәхәте барышында Американы осраҡлы рәүештә генә асһа, португал диңгеҙсеһе Педру Алвареш Кабрал иһә (европалыларҙан иң тәүҙә шул аяҡ баҫа был биләмәгә) көнбайыш йүнәлеште һайлағанға күрә Көньяҡ Америка ярҙарына килеп сыға. Ул шулай шомло Африканы урап үтергә теләгән. Һөҙөмтәлә картала Бразилия пәйҙә була. Өс йылдан да һуңламай был дәүләт Португалияның колонияһына әйләнә. Португалдар Педру Кабралдың асышының мөһимлеген шунда уҡ аңлай: Бразилия тиҙ арала буяу, мебель, музыка ҡоралдары эшләү өсөн ҡулланылған ҡиммәтле ағас менән тәьмин итеүсе ҙур илдәрҙең береһе булып китә. Әйткәндәй, юрауҙарҙың береһе буйынса, илдең исеме лә ошо сеймалға бәйле килеп сыҡҡан. Португалдар был ағасты пау-бразил (йәғни «бразил ағасы») тип атаған.
Биләмәһен ярайһы уҡ үҙләштергәс, бынан шәкәр ҡамышы һәм ҡәһүә, һуңғараҡ бик сифатлы алтын сығарыла башлай. Бөгөнгәсә Бразилия — ҡәһүә менән сауҙа итеүсе донъялағы иң ҙур дәүләт.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә] ff6 span>
Был илдең тәбиғәте йылға-күлдәргә, тау-урмандарға, үҙенсәлекле үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына бай. Бразилия тәбиғәте йылдың теләһә ҡайһы миҙгелендә лә матур һәм ҡабатланмаҫ, хатта ожмах мөйөшөнә тиңләйҙәр уны. Илдең төньяғынан экватор һыҙығы үтә, көньяғында — тропик климат. Майҙанының шаҡтай ҙур өлөшөн Амазонка уйһыулығы алып тора.
Археологтар тикшеренеүҙәренә ярашлы, Амазония ҡасандыр ҙур диңгеҙҙең төбө булған. Әлеге ваҡытта ла бында кеше аяғы баҫмаған урындар бар.
Бразилия экваторға яҡын булғанға, йыл әйләнәһенә йәй тора тиерлек: уртаса йылылыҡ — 25 — 28 градус. Көньяҡта, тауҙарҙа, һалҡыныраҡ, урта өлөшөндә күберәк ҡоролоҡ күҙәтелә. Ҡыш йәйҙән ныҡ ямғырлы булыуы менән айырыла.
Көньяҡ ярымшарҙа урынлашҡанға күрә, бында миҙгелдәр ҙә аҫтан өҫкә түңкәрелгән. Мәҫәлән, көҙ март-апрелгә тура килә. Был осорҙа байрамдар аҙ икән, сөнки бар халыҡ ҡәһүә уңышы йыя. Ҡыҙыҡ: бразилиялар үҙҙәре какао ярата. Шулай уҡ улар күпләп алма һәм башҡа экзотик емештәр үҫтерә.
Майҙан авгусҡа тиклем ҡыш һуҙыла. Тап ошо ваҡыт джунглиҙар буйлап сәйәхәт ҡылыу өсөн иң уңайлы мәл һанала. Ҡышҡыһын ягуар, пума, оцелот һымаҡ йыртҡыс йәнлектәр йыуашыраҡ була, шырлыҡтарҙа йәшенә. Ә маймылдарҙың күплегенә, ысынлап та, хайран ҡалырлыҡ: мартышка, баҡраҡ маймыл (ревун), кәрлә, таҡырбаш уакари һәм башҡалар. Быларҙан тыш джунглиҙа иң йыртҡыс ҡош гарпияны, кайманды һәм дәү анаконданы осратырға мөмкин.
Төн 1000 яҡ ярымшарға көҙ сентябрҙә аяҡ баҫҡанда, Көньяҡ ярымшарҙа яҙ килә. Йәшенле ҡойма ямғырҙар башлана. Тәбиғәт яңыра, ә тропиктар сәскәле балаҫҡа әүерелә. Айырыуса орхидей еҫе иҫертә, йөҙҙән ашыу төрлө кактус һәм пальмалар, гевея һәм ғәжәйеп матур аҡ томбойоҡтар күҙҙең яуын ала.
Бразилияла декабрҙән мартҡа тиклем йәй мәлендә һыу инәләр. Яңы йыл миҙгелдең иң төп байрамы булып иҫәпләнә. 31 декабрҙә аҡтан кейенәләр, бер-береһенә бүләк бирешәләр, кисә үпкәләшһәләр — бөгөн ярашалар.
Риолағы карнавал — февралдә уҙа, был ҙур ваҡиға. Донъя күләмендәге ваҡиға, сөнки самба, тыйылғыһыҙ күңел асыу байрамына миллионлаған турист йыйыла
Халҡы һәм теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бразилияла хәҙерге көндә 201 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Халҡының һаны буйынса Е 1000 р шарында 5-се урынды биләй. Этник составына килгәндә, бразилиялыларҙың яртыһынан күберәге — аҡ тәнлеләр, 40 процент тирәһе — мулаттар, ҡалғандары — индейҙар, негрҙар һәм Азиянан күсеп килеүселәр.
Бразилия — күп телле ил, хәҙерге ваҡытта бында, күсеп килеүселәрҙе лә, ерле халыҡ индейҙарҙы ла иҫәпкә алғанда, 175-тән ашыу телдә һөйләшәләр. Әммә төп, берҙән-бер рәсми теле булып португал теле һанала. Ҡайһы бер ҡәбиләләрҙән тыш, бразилиялыларҙың барыһы ла португалса белә.
Европа иммигранттарының теле башлыса герман (немец), роман (француз, итальян, испан) һәм славян (поляк, украин, урыҫ) төркөмдәренә ҡарай. Һуңғы осорҙа япондар, корейҙар һәм ҡытайҙар төйәк итә башлаған.
Мәғариф һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдә мәктәпкәсә белем алыу мотлаҡ түгел. Ә башланғыс (төп) белемгә эйә булыу өсөн 8 йыл уҡырға кәрәк. Мәғариф буйынса мәсьәләләрҙе көйләгән ил Конституцияһына ярашлы, һәр кем башланғыс белем алырға тейеш, һәм ул бушлай. Ҡуйылған талаптарҙың үтәлешенә ата-әсә генә түгел, дәүләт үҙе лә яуап бирә. Өлкәндәр яғынан күҙәтеү етешмәгәнгә йә булмағанға күрә, балалар мәктәпкә йөрөмәһә, был ҙур бәләгә әүерелә. Шулай уҡ ярлы ата-әсәнең балаһын уҡыу йылына әҙерләргә һәм белем йортона ебәрергә аҡсаһы булмаһа, етди мәсьәлә килеп тыуа. Ошо сәбәптәр арҡаһында белем алырға ярҙам итеү урынына, киреһенсә, эшк 1000 егәләр кесе бразилиялыларҙы. Закон буйынса 16 йәштән бәләкәй булғандарҙы хеҙмәткә йәлеп итергә тыйылһа ла.
Бразилияла урта белем алыу өсөн тағы 3 йыл уҡырға кәрәк, әммә был мотлаҡ түгел. Бындай мәктәптәргә аҡсаны башлыса штаттар һәм муниципалитеттар бүлә. Шуға күрә белем сифаты ла финанс мөмкинлеккә бәйләнгән.
Юғары белемде лә барыһы ла алмай, сөнки ул теләк буйынса. Дипломлы белгес булыу өсөн 4 — 6 йыл уҡырға кәрәк. Дәүләт учреждениелары менән бер рәттән шәхси уҡыу йорттары ла байтаҡ бында. Ләкин улар түләүле һәм белем алыу бик ҡиммәткә төшә: хаҡтар 50-нән алып (бәләкәй ҡалаларҙа) 500 долларға тиклем (ҙур ҡалаларҙа) тирбәлә.
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө этник төркөмдәр һәм халыҡтарҙың — американлылар, европалылар, бразилиялылар — мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы Бразилияға уникаль мәҙәни мираҫ алып килгән. Шулай ҙа португалдарҙың йоғонтоһо әле булһа һиҙелерлек. Илдә ҡатнаш мәҙәниәттәрҙән барлыҡҡа килгән халыҡ ижады көслө үҫешкән. Әҙәбиәткә ҙур урын бирелә, шағирҙары күп. Һынлы сәнғәт, көршәк яһау сәнғәте лә киң таралған. Төрлө йүнәлештәге йыр-моңдо үҙ итәләр. Иң таралған бейеүҙәре — самба (индейҙар, португалдар һәм африкандарҙың төрлө ритмдары һәм йырҙары ҡушылмаһы).
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң таралған спорт төрө булып, әлбиттә, футбол (мини-футбол, пляж футболы, футзал һәм башҡалар) һанала. Халыҡтың яртыһынан күберәге ошо уйын менән мауыға. Бразилияның футбол командаһы бөтә донъя чем 1000 ионаттарында (21 тапҡыр) ҡатнашҡан, биш мәртәбә еңгән.
Икенсе урында — волейбол. Волейболсылары ике тапҡыр — Олимпия, ун бер мәртәбә донъя чемпионы исемен яулай.
Автоспортты ла яраталар бында. «Формула — 1» бәйгеһендә төрлө йылдарҙа илдең өс уҙышсыһы пьедесталдың иң юғары баҫҡысына күтәрелә.
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бразилия 26 штатҡа һәм 1 федераль округҡа бүленә
- Акри (Acre)
- Алагоас (Alagoas)
- Амазонас (Amazonas),
- Амапа (Amapá)
- Баия (Bahia)
- Гояс (Goiás)
- Мараньян (Maranhão)
- Мату-Гросу (Mato Grosso)
- Мату-Гросу- 1000 у-Сул (Mato Grosso do Sul)
- Минас-Жерайс (Minas Gerais)
- Пара (Pará)
- Параиба (Paraíba)
- Парана (Paraná)
- Пернамбуку (Pernambuco)
- Пиауи (Piauí)
- Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro)
- Риу-Гранди-ду-Норти (Rio Grande do Norte)
- Риу-Гранди-ду-Сул (Rio Grande do Sul)
- Рондония (Rondônia)
- Рорайма (Roraima)
- Санта-Катарина (Santa Catarina)
- Сан-Паулу (São Paulo)
- Сеара (Ceará)
- Сержипи (Sergipe)
- Токантинс (Tocantins)
- Эспириту-Санту (Espírito Santo)
Унан башҡа Бразилия 5 регионға бүленә.
Торамалар (йәшәү пункттары)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бразилия — юғары урбанизациялы дәүләт. Бразилия география һәм статистика институтының (БГСИ) мәғлүмәттәре буйынса — ундан һигеҙ кеше ҡалала йәшәйҙәр. Ҙур ҡалалары Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Форталеза, Бразилия.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ф. ҒАФАРОВ. Бразилия – футбол, ҡәһүә, карнавалдар иле. Йәншишмә. Балалар һәм үҫмерҙәр гәзите.01.08.2014
- Тематический номер журнала «Вокруг света» о Бразилии (май 2009).
- Бразилия в энциклопедии «Кругосвет».


text:
Интерпол
Интерпо́л (франц. Organisation Internationale de Police Criminelle, OIPC, ингл. International Criminal Police Organization, ICPO) — енәйәт менән көрәшкән халыҡ-ара ойошма.
Интерпол сәйәси, хәрби, дини һәм раса эшмәкәрлеккә ҡыҫылмай (Уставының 3 статьяһы).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Интерполдың рәсми сайты (инг.)
- Рәсәйҙен Интерполда ҡатнашыуы 1000 н регламентлаған норматив документтар. (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Ультиматум Борна" (урыҫ.)


text:
2002 йыл
2002 (ике мең икенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2002 йылы, 3 мең йыллыҡтың 2 йылы, XXI быуаттың 2 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 2 йылы, 2000 йылдарҙың 3 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 28 май — Дамир Вәлиев, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
- 1 июль — Михаил Круг, Рәсәй йырсы.
- 18 сентябрь — Нәбиуллин Рәфил Рауил улы, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1989) артисы.
- 20 сентябрь — Сергей Бодров, Рәсәй актёры.
- 28 октябрь — Абдуллин Әнүәр Абдулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 13 декабрь — Насер Кульсариев, ҡаҙаҡ шағиры.
- 22 декабрь — Рафаэль Сафин, башҡорт шағиры һәм драматургы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).


text:
Латин теле
Лати́н теле́ иҫке әҙәби башҡортса латын теле (үҙатамаһы lingua latina), – Һиндевропа телдәре ғаиләһе италий телдәренең латин-фалиск кесе төркөмөндәге тел. Бөгөнгө көндә берҙәнбер әүҙем ҡулланылған италий теле булһа ла, үле тел булып һанала.
Латин теле ин борондан яҙмаһы булған һиндевропа теле булараҡ билдәле.
Бөгөнгө көндә латин теле "Изге Тәхет"тең (ru:Святой Престол), Ватикан ҡала-дәүләтенең һәм Рим-Католик сиркәүенең рәсми теле булып тора. Европа телдәрендә һәм башҡа телдәрҙәге бик күп һүҙҙәр латин теленән алынған.
Латин әлифбаһы күп телдәр өсөн яҙыу нигеҙе булып тора.


text:
Ислам
Ислам (ғәрәпсә الإسلام — Аллаһҡа бирелеү, тоғролоҡ) — донъя диндәренең береһе; донъялағы киң таралыш алған диндәрҙең береһе[1]; Мөхәммәт бәйғәмбәр тарафынан нигеҙләнгән дин[2]; Мөхәммәт пәйғәмбәргә (570—632) ебәрелгән Ҡөрьән китабында ҡанунлаштырылған мосолман дине[3]. Аллаһы тәғәләнең, Пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине. Беҙҙең эраның VII быуат баштарында Аллаһы тәғәләнең илсеһе Мөхәммәт пәйғәмбәр тарафынын Көнбайыш Ғәрәбстанда киң тарала башлай. Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә Ҡөрьәнде иңдергән.
Йөкмәткеһе
Ислам тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүшарттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам дине, сағыштырмаса, йәш дин. Исламға тиклем осорҙа һәр ҡәбиләнең үҙ алиһәһе булған. Ғәрәптәр араһында мәжүселек дине таралған, ата-бабалар рухына табыныу, фетишизм (ағастарға, ҡаяға, ташҡа) кеүек күренештәр киң таралған.
Тарихи яҡтан Мәккә ҡалаһы III быуатта ғәрәптәрҙең иҡтисади һәм дини үҙәгенә әйләнә. Был ҡалала кешене үлтереү генә түгел, хата рәнйетеү ҙә тыйыла. Бында, барлыҡ ҡәбиләләр юғары алиһә символы тип ҡабул иткән Ҡәғбә ҡара ташы ҡуйылған. Ҡәғбә тирәләй 360 мәжүсилек аллаһы рәсемдәре төшөрөлгән. Эргәһендә Зәм-зәм шишмәһе ҡаҙылған. Ғәрәптәр йыл һайын Ҡәғбәгә хаж ҡылғандар. 440 йылда Ҡәғбәне һаҡлау, буласаҡ Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуасаҡ курейшит ҡәбиләһенә күсә.
Ислам диненә нигеҙ һалыусы тип Мөхәммәт пәйғәмбәр һанала. Уның тормош юлы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Беренсе яҙма белешмә VIII быуатта ғына донъяға сыға. Ул йәшләй йәтим ҡала. Башта көтөүсе, унан байҙа приказчик булып эшләй, каруан йөртөүсеһе булып та хеҙмәт итә. Ғәрәбстан буйлап һәм сит илдәрҙә йөрөгәндә, ул йәһүд һәм христиан тәғлимәттәре, ҡайһы бер башҡа ғилми хеҙмәттәр менән таныша. Мәккәнең бай сауҙагәре Хәҙисәгә өйләнгәндән һуң, ул күп ваҡытын анә шул дини китаптар менән танышыуға бағышлай.
Мөхәммәт вәғәзе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәт Һира тауы мәмерйәһендә тәрән уйҙарға сумып ултырған сағында күктән Ғабраил төшә, һәм ул уға Алланың изге фекерҙәрен аса, уларҙы халыҡҡа еткереү тейешлеген белдерә. Мөхәммәт Аллаһы тарафынан ебәрелгән серҙәрҙе кешеләр араһында тарата башлай. Шуның менән бергә ул ғәрәптәрҙә быға хәтле йәшәп килгән мәжүси ышаныуҙарҙы инҡар итә, Алланың барлығына һәм берлегенә (монотеистик ҡараштарға) ышанырға өндәй. Мөхәммәт яңы дин тарата башлауы юғары ҡатлау кешеләренә оҡшап бөтмәй, улар уны эҙәрлекләй башлайҙар, шуға Мөхәммәт Мәккәнән Мәҙинәгә күсә һәм унда 622 йыл, сентябрь айының 22-се көнө) яңы (ғәрәпсә) һижри йыл иҫәбенә нигеҙ була. 630—631 йылдарҙа ғәрәптәр Мөхәммәт етәкселегендә Мәккәне һәм Ғәрәбстандың ҡайһы бер башҡа төбәктәрен яулап алалар. Шунан һуң Мөхәммәт дини һәм сәйәси лидер сифатында ислам дәүләтенең (хәлифәлегенең) башлығы булыуға ирешә.
Мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам дине — ул Аллаһы Тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү һәм Уға тиңдәш тотмау. Аллаһы Тәғәләгә тиңдәш тотмау, тимәк, Унан башҡа бер кемгә лә табынмау, тигәнде аңлата. Был донъяла төрлө таштарға, ағастарға, үҙ-үҙенә, аҡсаға, ҡатын-ҡыҙға һәм башҡа нәмәләргә табыныусы кешеләр күп. Ә'мосолман кешеһе тик Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылырға тейеш.
Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәрен үтәп, Уның тыйған нәмәләренән тыйылыу һәм Аллаһы Тәғәлә ҡушҡанса йәшәү тигәнде аңлата.
Ғибәҙәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғибәҙәт — ул Аллаһы Тәғәлә ҡәнәғәт булған бөтә эштәр: намаҙ уҡыу, ураҙа тотоу, саҙаҡа биреү, ата-әсәңде хөрмәт итеү, харамдан тыйылыу, араҡы эсмәү һәм башҡаһы. Ҡыҡаһы, Аллаһы Тәғәлә нимә ҡушҡан, шуны эшләп, Аллаһы Тәғәлә нимәнән тыйған, шуны тыйыу: кеше үлтермә; кешенең малына ҡул һуҙма; үҙ-үҙеңде әллә кемгә һанама, һин ябай кешеһең, ошо ер өҫтөндә йөрөйһөң, ваҡыты етһә — һин солтан булһаң да, олтан булһаң да — ергә күмеләсәкһең; ниндәй генә кеше йә хайуан үлмәһен, ул ергә күмеләсәк; бер кеше әйтмешләй, кешеләр шахмат фигуралары кеүек, үлгәндән һуң королдәр ҙә, пешкалар ҙа бер ҡумтаға һалына. Шуға күрә, тәкәбберләнеп: «Кем ул Аллаһы Тәғәлә? Мин үҙ-үҙемә хужа», — тип йәшәү дөрөҫ түгел.
Ҡөрьән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөхәммәт тарафынан бәйән ителгән «Аллаһының изге һүҙе» киләсәктә Ҡөрьән китабының нигеҙен тәшкил иткән тип әйтергә мөмкин. Был китап 114 сүрәнән, һәр сүрә төрлө һандағы аяттарҙан тора. Улар Мөхәммәттең үҙе тарафынан да төрлө дәүерҙәрҙә (Мәҙинә һәм Мәккә дәүерҙәрендә) ижад ителгәндәр. Ләкин Ҡөрьән бер кеше тарафынан ғына яҙылған тип әйтеп булмай, уға ҡаршылыҡлы фекерҙәр, стиль төрлөлегө хас. Ҡөрьәндә йәһүд һәм христиандарҙың изге китаптарының да йоғонтоһо бар. Унда Тәүрат һәм Инжил персонаждары: Ибраһим (Авраам), Муса (Моисей), Якуб (Яков), Ғайса (Иисус) Нух (Ной), Йосыф (Иосиф) һ. б. хәрәкәт итә.
Аллаһ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламда Ғайса пәйғәмбәр, христиан динендәгесә, Алла улы түгел («Алла улы» Ҡөрьәндә ғөмүмән юк), ул дәрәжәһе яғынан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән һуң бара. Ҡөрьән "Өс алланан торған аллалыҡты"ла танымай. Ғөмүмән, мосолмандарҙың изге китабы һис тә Тәүрат менән Инҗилды ҡабатлау (йә иһә уларҙан күсермә) түгел, ул — бер ни ҡәҙәр уларҙың йоғонтоһон һыйҙырған мөстәҡил тәғлимәт. Ислам дине ике (Иман һәм Дин) структур өлөштән тора. Иман, Аллаһының берлеген һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрлек миссияһын таныуға ҡайтып ҡала. Иман буйынса, Аллаһы — мәрхәмәтле лә, ғәҙел дә, шул уҡ ваҡытта ҡырыҫ хөкөм итеүсе лә. Ләкин йәнәткә кереү мосолмандарға ғына яҙылған, мосолман булмағандарҙы (ҡәферҙәрҙе) тамуҡ көтә. Иман пәйғәмбәрҙәр тураһында һөйләй. Шуларҙың ҡайһы берҙәре юғары категорияға эйә һәм Рәсүлдәр тип аталалар. Уларға Мөхәммәттән тыш, Әҙәм, Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса пәйғәмбәрҙәр керә.
Икенселәре — Нәбиҙәр («ябай» пәйғәмбәрҙәр). Дин төрлө ҡағиҙәләрҙән, йолаларҙан тора: һәр көндө биш тапҡыр намаҙ уҡыу; ураза тотоу; зәҡәт (сауҙагәрҙәргә йыллыҡ керемдең 40 тан бере күләмендә һалынған йыллыҡ налог) менән саҙаҡа (әжер өсөн бирелә торған ярҙам, хәйер) биреү; изге Мәккә ҡалаһына хаж ҡылыу (быныһы барлыҡ дингә ышаныусылар өсөн мәжбүри түгел); байрамдар (Ураза байрамы, Ҡорбан.
Исламдың таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам VII быуат башында Көнйатыш Ғәрәбстанда барлыҡҡа килә, хәҙерге заманда киң таралған диндәрҙең береһе. Был динде тотоусы мосолмандар Ғәрәбстан ярымутрауы, Төньяҡ Африка, Азия дәүләттәре: Сирия, Ираҡ, Мысыр, Судан, Иордания, Алжир, Тунис, Ливия, Марокко, Төркиә, Иран, Афғанстан, Пакистан, Бангладеш, Индонезия, Нигерия, Сенегал, Гвинея, Мали, Ливан, Албания, Эфиопия, Һиндостан һ. б. ҡайһы бер дәүләттәрҙә йәшәйҙәр. Элеккеге СССР-ҙың Урта Азия, Ҡазахстан, Азәрбайжан, Абхазия, Аджария, Башҡортостан, Татарстан, Дағстан, Ҡабарҙа-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Чечня менән Ингушетия һ. б. күп кенә өлкәләрендә ислам динен тоталар. Донъяла мосолмандарҙың һаны ярты миллиард самаһы иҫәпләнә[4].
Исламды тәнҡитләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Wolfgang Kosack: Islamische Schriftkunst des Kufischen. Geometrisches Kufi in 593 Schriftbeispielen. Deutsch — Kufi — Arabisch. Christoph Brunner, Basel 2014, ISBN 978-3-906206-10-3.
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)


text:
Грек теле
Грек теле (юнан теле (иҫке.)) — Һинд-Европа телдәре араһында иң оҙаҡ йәшәүсе тел — документтар буйынса, уның ғүмер оҙонлоғо — 3500 йыл тирәһе. Шулай уҡ ул һинд-европа телдәре араһында иң боронғо тел булып һанала, Микен яҙмалары фрагменттары беҙҙең эраға тиклемге XV беҙҙең эраға тиклемге XIV быуаттарға ҡарай. Бөгөнгө көндә был телдә Грецияла, Кипрҙа, Албанияла, Австралияла, Болгарияла, Македонияла, Италияла, Төркиәлә, Әрмәнстанда, Грузияла, Украинала, Молдовала, Румынияла , Мысырҙа һәм эмигранттар берекмәләрендә яҡынса 12—15 миллион кеше һөйләшә. Грек теле беҙҙең эраға тиклемге 9-сы быуаттан алып Грецияла һәм беҙҙең эраға тиклемге 4-се быуаттан алып Кипрҙа грек алфавиты ярҙамында яҙыла. Грек әҙәбиәте тарихы үҙ эсенә яҡынса өс мең йыллыҡ дәүерҙе һыйҙыра.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грек теленең тарихы шартлы рәүештә һанап үтелгән осорҙарға бүленә:
- Микен грек теле: Микен мәҙәниәтенең теле.
- Классик грек теле (шулай уҡ боронғо грек теле исеме аҫында билдәле): Был телдең төрлө диалекттары — грек мәҙәниәтенең архаик һәм классик осорҙарының телдәре. Боронғо грек теле Рим империяһында киң билдәле булған.
- Эллинистик грек теле: төрлө боронғо грек теле диалекттарының аттик диалектҡа (Афина диалекты) ҡушылыуы. Шулай итеп, уртаҡ грек диалекты барлыҡҡа килә. Эллинистик грек теле иң тәүҙә Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәрендә һәм ул буйһондорған территорияларҙа ҡулланыла, әммә Эллинистик колонизация дәүеренән һуң Мысырҙан алып Һиндостан сиктәренә тиклем таралыу ала.
- Урта быуат грек теле: Эллинистик грек теленең Урта быуаттар дәүерендә Византия империяһының рәсми һәм аралашыу теле булараҡ үҫешеүе. Был тел Византия империяһының XV быуатта юҡҡа сығыуына тиклем ҡулланыла.
- Яңы грек теле: грек теленең Византия дәүеренән һуңғы үҫешеүе.
Урта быуат аҙағынан грек теленең ике төп формаһы ҡулланыла: аралашыу теле һәм XIX быуат, XX быуат башында әҙәби, юридик, административ һәм ғилми өлкәләрҙә ҡулланылған классик грек теле. 1976 йылда аралашыу теле Грецияның рәсми теле итеп иғлан ителә.


text:
A (латин хәрефе)
A, a - латин алфавитының беренсе хәрефе. Бик күп телдәрҙә /a/ өнө өсөн ҡулланыла.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
А хәрефенең яҙылышы Египет иероглифындағы үгеҙ башын хәтерләткән символға барып тоташа, тип самаларға була. Беҙҙең эраға тиклем 1600 йылда финикия алфавитында һыҙыҡла А хәрефе барлыҡҡа килә. Уның исеме Алеф (йәһүд хәрефе) менән туғандаш.
Боронғо гректәр финикей алфавитын ҡабул итә, уларҙың телендә финикия һәм башҡа семит телдәрендәге өн булмағас, А хәрефен /а/ өнө өсөн ҡуллана башлай. Хәрефтең исеме «Альфа»ға әйләнә. Тәү осор (беҙҙең эраға тиклем VIII быуаттағы) грек яҙмаларында А хәрефе ҡабырғыһында ята, һуңғараҡ хәҙерге А хәрефенә оҡшатып яҙылар.


text:
Төрөктәр
Төрөктәр (төрөк.Türkler, берлектә Türk) — төрки телле халыҡ, Төркиәнең төп халҡы, Кипрҙа һаны буйынса икенсе урындағы этник төркөм. Дөйөм һаны яҡынса 81 миллион кеше[53]. Диндарҙарының күпселеге — сөнни мосолмандар (90 %), суфый тәриҡәттәре таралған.
Йөкмәткеһе
- 1 Этник тарихы
- 2 Тел
- 3 Антропология
- 4 Мәҙәниәте
- 5 Төрөк диаспораһы
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
Этник тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрки ҡәбиләләре күпләп күсенгәнгә тиклем Кесе Азия [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кесе Азияның этник составы бик сыбар була[54]. Б. э. т. I мең йыллыҡта Көнбайыш Анатолия халҡы өлөшләтә ерле халыҡтан, өлөшләтә гректарҙан тора. Гректар төбәкте б. э. т. IX быуатта үҙ колонияһына әйләндерә. Эллинлыҡ осорона бында йәшәгән халыҡтар тотошлай тиерлек греклашып бөтә. Рим осоронда ла хәл шул көйө ҡала[55]. Көнсығыш Анатолияла халыҡтың этник составы сыбарыраҡ була: гректарҙан тыш, унда лаздар, грузиндар, әрмәндәр, ҡурдтар, ғәрәптәр, ашшурҙар йәшәй[56]. Хәҙерге Төркиәнең көнсығышында һәм көньяғында Көнбайыш Әрмәнстан[55], Кесе Әрмәнстан[56] һәм Әрмән Киликияһы[59] урынлашҡан була, уларҙың халҡы нигеҙҙә этник әрмәндәрҙән тора[57].
Төрөк милләте барлыҡҡа килеү барышына б. э. I быуатында Алтайҙа һәм Үҙәк Азия далаларында хасил булған төркөттәрҙең теле ҙур йоғонто яһай. Төрки элементтары Кесе Азияға һәм Балҡанға һундар килгәндән һуң, IV быуат аҙағынан, үтеп инә башлай. Византия тарихсыһы Феофан Фракияла һәм Босфорҙа йәшәгән һундар тураһында яҙа[61]. Ә В. А. Гордлевский төркиҙәрҙең Кесе Азияға аяҡ баҫыу мәлен VIII-X быуаттарға индерә, ошо осорҙа бында һалаш, ҡарлуҡ, ҡаңлы, ҡыпсаҡ төрки ҡәбиләләре килгән тип фараз итә[58].
530 йылда Византия Анатолияға болғарҙарҙың бер өлөшөн индерә[63]. 577 йылда император Юстиниан, 620 йылда император Ираклий Византия сиктәрен фарсыларҙан һаҡлар өсөн Көнсығыш Анатолияға авар яугирҙәрен урынлаштыра[64]. Ғәббәсиҙәр ошондай уҡ маҡсатта Хөрәсән менән Урта Азиянан ислам динле төрки ҡәбиләләрен ҡабул итә.
Был төркиҙәр урындағы халыҡ араһында иреп юҡҡа сыҡһа ла, Анатолия менән Көнсығыш Фракияның төркиләшеүенә нигеҙ һала [65].
Сәлжүктәр осоро. Б 1000 йлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәлжүктәрҙең баҫып алыу осорона төркиҙәр Кесе Азияға төньяҡ-көнбайыштан, Балҡандан үтеп инә, улар араһында бәшнәктәр (IX -XI быуаттарҙа), уздар (XI быуатта), ҡыпсаҡтар (XI-XII быуаттарҙа) була. Византия уларҙы сик буйҙарына урынлаштыра[58].
Төрки ҡәбиләләренең Кесе Азияға күпләп инеүе XI быуатта башлана. Сәлжүктәр артынан уғыҙҙар һәм төркмәндәр килә. Кесе Азияны баҫып алыуҙа ҡыныҡ, салғыр, әфшәр, ҡайы, ҡараман, байандыр һ. б. төрки ҡәбиләләре ҡатнаша. Айырыуса сәлжүк ырыуына ҡараған юлбашсылар етәкселегендәге ҡыныҡ ырыуы ҙур роль уйнай [59]. 1071 йылда сәлжүк солтаны Алып-Арыҫлан Манцикерт эргәһендә Византия императоры Роман IV Диогенды ҡыйрата һәм уның үҙен әсирлеккә ала. Был еңеү уғыҙ-төркмән ҡәбиләләренә Кесе Азияның төпкөлөнә үтеп инергә юл аса [60].
XI—XII быуаттарҙа бик күп төркиҙәр ултыраҡлыҡҡа күсә. Ошонан Кесе Азияның ныҡлы төркиләшеүе башлана [73]. Этногенезда гректар, әрмәндәр, грузиндар, шулай уҡ ғәрәп, ҡурд, көнь 1000 яҡ славян, румын, албан һ. б. элементтар ҙа ҡатнаша [61][62].
XIV быуат башына Анатолияла тиҫтәләрсә үҙаллы дәүләт — бейлектәр барлыҡҡа килә, улар XVI быуатҡа тиклем йәшәй[76].
Төрөк милләтенең барлыҡҡа килеү мәсьәләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Н. А. Баскаков фаразынса, төрөк милләте XIII быуат аҙағында ғына барлыҡҡа килә[63]. А. Д. Новичев фекеренсә, был дата XV быуатҡа тап килә[64]. Д. Е. Еремеев төрөк милләтенең формалашыуы тамамланыу осоро тип XV быуаттың икенсе яртыһы — XVI быуат башын атай[81].
Хәҙерге төрөктәр ике төп компоненттан барлыҡҡа килгән: XI—XIII быуаттарҙа Кесе Азиянан һәм Фарсынан килгән күсмә төрки ҡәбиләләренән (нигеҙҙә уғыҙҙар һәм төркмәндәр) 8 һәм ff8 рле Кесе Азия халҡынан[61].
Ғосман осоро [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монгол баҫҡынсылыҡтары осоронда уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе хәрәзмшаһ Жәләл-әт-Дин менән көнбайышҡа сигенә һәм сәлжүк солтаны Румаға хеҙмәткә инә. 1230-сы йылдарҙа сотан ҡайы ҡәбиләһе юлбашсыһы Эртогрулға Сакарья йылғаһы буйында Византия сиге тирәһенән биләмәләр бирә, хакимдың һарайы Сёгют ҡалаһында урынлаша. Эртогрулдың улы Ғосман I -гә солтан 1289 йылда бей титулын тапшыра, ә 1299 йылда Ғосман I кенәзлеген үҙ аллы дәүләт тип иғлан итә[65], шулай итеп, ул тарихҡа Ғосман империяһы тип инеп ҡалған дәүләткә һәм яңы династияға нигеҙ һала. Яу менән йөрөгән Ғосман солтандары Кесе Азиялағы Византия биләмәләрен тартып ала, ә XIV—XV быуаттарҙа Балҡан ярымутрауын ҡулға төшөрә. 1453 йылда Мәхмәт II Фәтих солтан Константинополде ала һәм Византия империяһын юҡ итә.
1516 йылда ғосман солтаны Яуыз Сәлим I Мысырҙа мәмлүктәрҙе ҡыра һәм Мәмлүк солтанатын юҡ итә.
XVIII быуатта Ғосман империяһында кризис башлана.
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышында еңелгән Ғосман империяһының территорияһы бүлгеләнә. Мудрос солох килешеүенә ярашлы, Антанта Константинополде оккупациялай. Көнбайыш Анатолияға — грек ғәскәрҙәре, илдең көньяҡ-көнсығышына — француздар, Антальяға итальяндар инә. Анатолияның көнсығышында Әрмәнстан һәм Ҡурдистан бойондороҡһоҙ дәүләттәрен булдырыу күҙҙә тотола. Төрөктәргә Ҡара диңгеҙҙән Анкараға тиклемг 1000 биләмәләр генә ҡалдырыла.
Халыҡ араһында илде оккупациялауға ҡаршы милли-азатлыҡ һуғышы башлана. Уның башында Мостафа Кәмал паша тора[96].
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш кәмалсыларҙың еңеүе менән тамамлана.
1918—1923 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте төрөктәрҙең милләт булып берләшеү процесын тамамлай[99]. Солтанлыҡ, һуңынан хәлифәлек бөтөрөлә. 1923 йылда Төркиә Республикаһы барлыҡҡа килә.
Кипрҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиәнән ситтә иң ҙур төрөк общинаһы Кипрҙа бар. Икенсе донъя һуғышынан һуң гректар араһында тарихи грек территорияларын (энозис), шул иҫәптән Кипрҙы Греция менән берләштереү өсөн хәрәкәт башлана. Энозис доктринаһына яуап итеп, утрауҙағы төрөктәр «таксим», йәғни айырылыу, доктринаһын күтәрә.
Община-ара көсөргәнеш үҫеүе а 1000 ҡаһында Кипрҙа ҡораллы берләшмәләр — грек ЭОКА-һы (Кипрҙы азат итеү милли ойошмаһы) һәм Төрөк оборона ойошмаһы барлыҡҡа килә. Грецияла 1974 йылда хәрби хунта ойошторған түңкәрелеш һөҙөмтәһендә утрауҙа власҡа ЭОКА милләтселәре килә, был төрөк ғәскәрҙәренең Кипрға инеүенә һәм уларҙың төньяҡ менән төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен оккупациялауға килтерә. Төрөк ғәскәрҙәре биләгән территорияла 1983 йылда Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы иғлан ителә.
Тел[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки тармағына ҡарай. Н. А. Баскаков классификацияһына ярашлы, төрөк теле төрки телдәре уғыҙ төркөмөнөң уғыҙ-сәлжүк төркөмсәһенә инә; ә Е. С. Малов классификацияһынса, төрөк теле яңы төрки телдәренә ҡарай[66]. Альтернатив атама булараҡ төркиәтселәр араһында Türkiye Türkçesi (төрөк төркийе) тигән термин ҡулланыла. Шулай уҡ анатолия-төрөк теле тип тә йөрөтәләр. [67].
Төрөк теле ғағауыз, әзербайжан һәм төркмән телдәренә, ҡырым татар теленең көньяҡ яр буйы диалектына ныҡ яҡын.
Әҙәби төрөк теле XV—XVI быуаттарҙа иҫке анатолия-төрки теле нигеҙендә яралған. Уның тәүге ҡомартҡылары XIII быуатҡа ҡарай. Тәүге мәҙрәсәләр XIV быуатта (Изникта һәм Брусала) асылған, ләкин фәндәр ғәрәп телендә уҡытылған. Төрөк мәктәптәрендә төрөк теле 1839 йылда Rüştiye мәктәптәрен асҡас ҡына өйрәнелә башланған[68].
Ғосман теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XX быуатҡа тиклем Ғосман империяһының әҙәби теле булып ғосман теле һаналған, ул төрөк һөйләш теленән ныҡ айырылған (ғосман. لسان عثمانى, lisân-ı Osmânî, төрөк. Osmanlı Türkçesi, Osmanlıca) һәм төрки телдәргә ҡараһа ла, 80—90 процентҡа ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәренән торған. Иҫке ғосман теле үле сәлжүк теленең вариҫы булған.
Ғосман имләһе нигеҙенә ғәрәп яҙмаһы һалынған булған.
Төрөк теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк телен ғәрәп-фарсы элементтарынан таҙартыу XVI быуатта уҡ башлана һәм XIX быуаттың икенсе яртыһында яңы этәргес ала.
Кәмалсылар телде ғәрәп һәм фарсы йоғонтоһонан азат итеү көрәшен башлай. Алфавитты үҙгәртеү тураһындағы мәсьәләне өйрәнеү маҡсатында Төркиәнең Министрҙар Советы 1928 йылдың 15 ғируарында Мәғариф министрлығы эргәһендә «Тел комиссияһы» (төрөк. Dil Encümeni) ойоштора, тик тиҙҙән ул таратыла. 28 июндә уның урынына «Алфавит буйынса комиссия» (төрөк. Alfabe Encümeni) ойошторола. Ул 8 һәм 12 июлдәге ултырыштарында латин графикаһына нигеҙләнгән алфавит проектын ҡабул итә.
1928 йылдың 1 ноябрендә парламент яңы алфавитты индереү тураһында закон сығара [69].
Хәҙерге төрөк алфавитында 29 хәреф (21 тартынҡы, 8 һуҙынҡы өн) һәм 2 орфографик билдә бар. 1932 йылдың 12 июнендә Ататөрк Төрөк лингвистик йәмғиәтен аса.
Төрөк теле диалекттары 2 төп төркөмгә бүленә[70]:
- көнбайыш йәки дунай-төрөк: адакале, адрианополь, босна һәм македон диалекттары
- көнсығыш анатолия: айдын, измир, ҡараман, кени, сивас диалекттары. Кипр диалекты менән Анкара ҡала һөйләше лә ошо төркөмгә инә.
Әҙәби тел нигеҙе итеп истанбул диалекты ҡулланыла, һуңғы ваҡытта уға ил баш ҡалаһы Анкара һөйләшенең йоғонтоһо арта.
Антропология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөктәрҙең антропологик тибының нигеҙен ҙур европеоид расаһы с 1000 ставындағы балҡан-кавказ расаһының алғы азиат варианты тәшкил итә.[71]
Антропологик йәһәттән төрөктәрҙең күбеһе урта диңгеҙ расаһына ҡарай.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк телендәге тәүге яҙма әҫәрҙәр XIII быуат уртаһына ҡарай, әйткәндәй, Кесе Азиялағы төрки телле яҙма текстар тик суфыйсылыҡтыҡы була [72]. Иң боронғо әҫәр — Әхмәт Факиһтың «Яҙмыш китабы», уның уҡыусыһы Шәййад Хәмзә «Йософ һәм Зөләйха» поэмаһын ижад иткән[73]. Төрөк телендәге тәүге күренекле әҫәр — 1330 йылда Ашыҡ паша тарафынан яҙылған поэма-мәснәүи «Дәрүиш китабы»[72] .
XV быуат уртаһынан төрөк поэзияһы үҫешендә классик осор башлана. Ул XVII быуат башынаса дауам итә. Был осор әҙәбиәтен төрөк ғалимдары «дивандар әҙәбиәте» тип атай[74]. Был осор шағирҙары араһында — Хәмди Челеби, Әхмәт паша, Нәжәти, Мәсихи, Мәхмүт Баҡы һәм шағирә Миһри хатун.
XVII быуат башынан әҙәбиәттә сатира һәм дидактика көсәйә. 1728 йылда солтан Әхмәт III идараһы ваҡытында тәүге баҫма китап — ғәрәпсә-төрөксә һүҙлек нәшер ителә, ә солтан Мәхмүт II осоронда (1808—1839 йылдар) «Тәквими вакаи»[75] тигән тәүге гәзит сыға башлай.
Яңы төрөк әҙәбиәтенең башында яҙыусы һәм публицист Ибраһим Шинаси тора. Ул төрөк әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрен — «Шағирҙың өйләнеүе» тигән бер шаршаулы сатирик комедия (1860) ижад итә[76]. Шинасиҙың эйәрсене, яҙыусы Намыҡ Кәмал төрөк романына башланғыс һала[77].
Яҙыусы Рәшат Нури Гөнтекиндең «Кәрлә турғай — йырсы ҡош» тигән романы киң билдәлелек ала, уның буйынса төшөрөлгән фильм совет һәм Рәсәй тамашасыһының да һөйөүен яулай.
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Традицион төрөк музыкаһы ғәрәп-иран мәҙәниәте менән бәйләнгән[78]. Шул уҡ ваҡытта төрөк музыка фольклоры башҡа төрки халыҡтар музыкаһы менән дә туғандаш. Мәҫәлән, мани (ябай ғына таҡмаҡтар), кошма төркө (лирик йыр) жанрҙары Урта Азияла, Ҡаҙағстанда, Әзербайжанда булған шундай уҡ жанрҙарға оҡшаш [73]. Халыҡ музыка сәнғәтендә ҙур булмаған диапазонлы, тигеҙ ритмлы ҡырыҡ һава (ҡыҫҡа көй) һәм киң диапазонлы, иркен ритмлы, аныҡ метроритмик схемаларға һыймай торған оҙон һава (оҙон көй) айырыла.
Ғосман империяһы осоронда оркестрлы хәрби музыка жанры барлыҡҡа килә. Ул империя ғәскәре хәрәкәт иткәндә, яу барғанда башҡарыла. XVIII быуат башында Европала яңысарҙар оркестры өсөн хас булған музыка ҡоралдары йыйылмаһы барлыҡҡа килә, уға ҙур барабан (дөңгөр), 2 кескәй барабан (сардар-нагара), 2 тәрилкә (зил), 7 баҡыр торба (бори) һәм 5 шалмей (зурнадер) инә. Яңысар музыкаһы үҙенсәлекле тембрҙар тупланмаһы булараҡ Европа опера һәм симфоник музыкаһына ҙур йоғонто яһай[79].
Төрөк музыкаһы үҫешенә энциклопедиясы ғалим, молдаван кенәзе Дмитрий Кантемир ҙур өлөш индерә. Ул төрөк милли музыкаһының музыкаль теоретигы һәм танылған композиторы булараҡ билдәле[78]. Уның төрөк музыкаһының төрлө жанрҙарында яҙылған әҫәрҙәре XIX быуат аҙағына тиклем киң таралған була[73].
XX быуатта төрөк музыкаһы Европала барлыҡҡа килгән яңы жанрҙар иҫәбенә байый. 1923 йылда Төркиә Республикаһын иғлан итеү менән профессиональ музыка йылдам үҫеш ала. Шул саҡта уҡ Истанбул муниципаль консерваторияһы[78], 1936 йылда — Анкара, 1951 йылда — Измир консерваториялары; 1928 Анкара оперетта театры асыла[73]. 1930-сы йылдарҙа композиторлыҡ мәктәбе барлыҡҡа килә. Биш төрөк (Әхмәт Аднан Сайгун, Жемал Рәшит Рәй, Үлви Жемал Эркин, Нәджил Кәзем Аҡсәс, Хәсән Фәрит Алнар) был мәктәптең иң билдәле вәкиле була. 1934 йылда Анкара халыҡ йорто сәхнәһендә беренсе милли төрөк операһы — Сайгундың «Фәридун» операһы ҡуйыла[78]. 1949 йылда Анкара дәүләт опера театры асыла.
Хәҙерге заман төрөк музыкаһы көнбайыш музыкаһының көслө йоғонтоһо аҫтында үҫә. 2003 йылда йырсы Сертаб Эренар Төркиәгә Евровидение йыр конкурсында еңеү килтерҙе.
Төрөк диаспораһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихҡа билдәле тәүге төрөк диаспораһы Ғосман империяһының вассалы булған Ҡырым ханлығында ярала. Ләкин XVIII быуатта Ҡырым Рәсәй составына ингәс, төрөктәр тулыһынса тиерлек ҡырым татарҙары этносына ҡушыла.
Әлеге мәлдә эре төрөк диаспоралары элек Ғосман империяһы составына ингән илдәрҙә бар. Ғәрәп илдәрендә (Мәғриб илдәре, Мысыр, Сүриә, Ираҡ) төрөктәр дини баҫымға дусар ителмәһә лә, туған телде өйрәнеү һәм Төркиә менән мәҙәни бәйләнештә тороу йәһәтенән ныҡлы сикләү кисерә.
Германиялағы төрөктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германиялағы төрөк диаспораһы 1960-сы йылдарҙағы «иҡтисади мөғжизә» һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ул саҡта Германияла халыҡ һаны кәмей, ә эшсе ҡулдарға ихтыяж арта бара. Шул сәбәпле Германияға төрөктәр күпләп килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Milliyet. 55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk 1000 . 21 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ KONDA Research and Consultancy, Social Structure Survey 2006
- ↑ Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: Turkey. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 6 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ CIA. The World Factbook. 27 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ European Institute Merkel Stokes Immigration Debate in Germany. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 15 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Kötter, I; Vonthein, R; Günaydin, I & Müller, C (2003), "Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study", in Zouboulis, Christos (ed.), «Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528», Springer, с. 55, ISBN 0306477572
- ↑ Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; Walrath, Dana & McBride, Bunny (2010), «Anthropology: The Human Challenge», Cengage Learning, с. 675, ISBN 0495810843
- ↑ Özkaya 2007, 112.
- ↑ International Strategic Research Organization, «An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey»,  . Проверено 2 февраль 2013..
- ↑ «A unified Syria without Assad is what Turkmen are after»,  . Проверено 2 февраль 2013..
- ↑ ORSAM Report No: 83, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır."
- ↑ Park 2005, 37.
- ↑ Phillips 2006, 112.
- ↑ Taylor 2004, 28.
- ↑ National Statistical Institute of Bulgaria 2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data). National Statistical Institute of Bulgaria (2011).
- ↑ S 1000 osyal 2011, 369.
- ↑ Bokova 2010, 170.
- ↑ Encyclopedia of Cleveland History Immigration and Ethnicity: Turks. 7 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ The Washington Diplomat Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations. 5 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Farkas 2003, 40.
- ↑ Leveau & Hunter 2002, 6.
- ↑ Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği 2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI. 15 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Home Affairs Committee 2011, 38
- ↑ UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs, The Guardian (1 August 2011). 1 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ Federation of Turkish Associations UK Short history of the Federation of Turkish Associations in UK (19 June 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 апрель 2011. 13 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Netherlands Info Services Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road. 16 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Dutch News Dutch Turks swindled, AFM to investigate. 16 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Türkiye Büyük Millet Meclisi 2008, 11.
- ↑ Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat, BBC News (10 November 2010). 10 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Andreas Mölzer In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen. 16 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ CBN Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria. 16 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Avustralya’dan THY’ye çağrı var, Milliyet (12 March 2013). 8 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ King Baudouin Foundation 2008, 5.
- ↑ De Morgen Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken. 15 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …
- ↑ Republic of Macedonia State Statistical Office 2005, 34.
- ↑ Knowlton 2005, 66.
- ↑ Abrahams 1996, 53.
- ↑ The Federal Authorities of the Swiss Confederation Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz. 16 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Swedish International Development Cooperation Agency Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst. 14 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access. Hürriyet Daily News. 14 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
- ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. (Национальный состав населения.rar)
- ↑ Statistikbanken Danmarks Statistik. 17 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ National Statistical Committee of Kyrgyz Republic 2009.
- ↑ Ethnic composition of Azerbaijan: 2009 census. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012.
-  ↑ National Institute of Statistics 2011, 10.
- ↑ Phinnemore 2006, 157.
- ↑ Constantin, Goschin & Dragusin 2008, 59.
- ↑ Sabah Eyvah Türkler geldi!. 24 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ ntvmsnbc Roma'da bir Türk Film Festivali. 24 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ &n_page=5 Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Государственный комитет статистики Украины.
- ↑ 53,0 53,1 CIA The World Factbook Turkey. 13 июнь 2011 тикшерелгән. Өҙөмтә хатаһы:
тег дөрөҫ түгел: «CIA_The_World_Factbook» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
- ↑ Академия наук СССР. Всемирная истор 1000 ия. — Гос. изд.-во полит. лит-ры, 1956. — С. 253.
- ↑ Акопян Т. Х., Мелик-Башхян Ст. Т., Барсегян О. Х. Словарь топонимов Армении и прилегающих территорий = Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան. — Ер.: Изд-во Ереванского университета, 1986. — Т. 1. — С. 428—430. — 992 с. — 30 000 экз.
- ↑ Руи Гонсалес Де Клавихо "Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура" часть 2 смотреть комментарии 273
- ↑ «The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire » by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916
- ↑ 58,0 58,1 Еремеев Д.
- ↑ Новичев А. Д. История Турции в 4-х томах. Т. 1.
- ↑ История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002.
- ↑ 61,0 61,1 Турки (нация). БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Еремеев Д.
- ↑ Баскаков Н. А.  Тюркские языки. — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — С. 141.
- ↑ Новичев А. Д. История Турции в 4-х томах. Т. 1.
- ↑ Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Труды. — Гос. изд.-во полит. лит-ры, 1963. — Т. 83. — С. 58.
- ↑ Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. — М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 7.
- ↑ ТУРЕЦКИЙ ЯЗЫК. Литературная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. — М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 12.
- ↑ Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. — М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 18.
- ↑ Турецкий язык. БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Независимая газета.
- ↑ 72,0 72,1 ТУРЕ́ЦКАЯ ЛИТЕРАТУ́РА. Краткая литературная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ 73,0 73,1 73,2 73,3 Турция. БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Большая советская энциклопедия. — 1-е изд.. — М.: Советская Энциклопедия, 1947. — Т. 55. — С. 216.
- ↑ Турецкие наречия и литературы. Брокгауз-Ефрон. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Шинаси (Şinasi) Ибрахим. БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Намык Кемаль. БСЭ. Архивировано из первоисточника 13 августа 2013.
- ↑ 78,0 78,1 78,2 78,3 ТУРЕЦКАЯ МУЗЫКА. Музыкальная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ ЯНЫЧАРСКАЯ МУЗЫКА. Музыкальная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
Өҙөмтә хатаһы:
билдәһенең "Taner_Ak.C3.A7am_68" исемле
билдәһе үрҙәге текста ҡулланылмай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Еремеев Д. Е. Этногенез турок: (Происхождение и основные этапы этн. истории). — М.: Наука, 1971. — 272 с.
- Турки // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.


text:
Өләсәйҙә ҡунаҡта
методическая разработка
"Өләсәйҙә ҡунаҡта" сценарий өлгөһө башланғыс класс уҡыусылары өсөн тәғәйенләнә. Әсәйҙәр байрамына, ҡарттар көнөнә, һабантуй кеүек байрамдарға арнап үткәрергә була.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Өләсәйҙә ҡунаҡта.
Бөгөн беҙҙә оло байрам!
Ҡунаҡ килде! Ҡунаҡ килде!
Хөрмәт менән ҡунактарҙы
Ҡаршы ала беҙҙе өләсәй!
Байрамһыҙ күңелһеҙ бит,
Күңелһеҙҙер һеҙгә лә,
Байрамдар кәрәк беҙгә лә
Кәрәк барыбыҙға ла!
Ҡунаҡ саҡырышыу – халҡыбыҙҙың иң матур йолаларының береһе. Ҡунаҡ саҡырышыуҙың тәртиптәре электән ҡалыплашҡан. Ҡунаҡ өсөн аш-һыуәҙерләүгә, ихласлыҡ кәрәк булһа – кеше менән аралашыу, күңел асыу тағы ла бер зирәклек талап итә. Матур, зауыҡлы итеп кейенә белеү ҙә ҡунаҡлашыуҙы йәмләй. Байрамдарҙа, тыуған көндәрҙә, һуғым һуйғанда ҡунаҡ саҡырабыҙ. Ҡунаҡта һәр кемдең күңеле үҫә, туғандары, дуҫтары менән аралаша. Ә нисек әҙерләйбеҙ һуң?
Һеҙгә, хөрмәтле килгән ҡунаҡтар, уҡытыусылар «Өләсәйҙә ҡунаҡта» күренешен тәҡдим итәбеҙ!
(Өләсәй бәйләм бәйләп ултыра.Ейән-ейәнсәрҙәре ҡунаҡҡа килә).
Лиана: Өләсәй-й! Беҙ һиңә ҡунаҡҡа килдек.
Икәү бергә: Һаумы өләсәй!
Өләсәй: Һаумы Тимур улым, Лиана ҡыҙым. Хәлдәрегеҙ нисек?
Бергә: Яҡшы!
Лиана: Ә мин мәктәптә бейергә өйрәндем. (Ҡумыҙға Лиана бейей.)
Өләсәй: Афарин!
Тимур: Өләсәй, ә мин шиғыр беләм.
Өләсәйем,матурым.
Һин бит минең алтыным.
Ҡояш кеүек берҙән берем.
Һин бит минең яҡыным.
(Өләсәй маҡтай).
Өләсәй: Әйҙәгеҙ балалар тәмле итеп сәй эсеп алайыҡ. (Табында сәк-сәк, ваҡ бәлеш, ҡоймаҡ, бишбармаҡ; самауыр,кәсәләр,бал һауыты.)
Тимур: Ҡоймағың бигерәк тәмле, өләсәй!
Лиана: Сәк-сәгең телде йоторлоҡ.
Өләсәй: Балалар, бишбармаҡтан вуыҙ итегеҙ.
Тимур: Ә уны нисек әҙерләйҙәр?
Өләсәй: Бишбармаҡ башҡорт халҡының милли ашы. Бишбармаҡ, ғәҙәттә, һарыҡ итенән бешерелә. Һарыҡ ите булмаһа, һыйыр,йылҡы ите лә ярай. Һурпаны айырым ҡорот менән бирәләр.
Лиана: Бик тәмле бишбармаҡ.
Өләсәй: Балалар, ә башҡорт халҡының «Бишбармаҡ» бейеүе лә бар.(Гөлназ башҡарыуында бейеү).
Балалар бергә: Бик тәмле булды, өләсәй. Ҙур рәхмәт!
Өләсәй: Әйҙәгеҙ табынға хуш итәйек.
Бөтәһе бергә: Амин. Аллаһү әкбәр.
Лиана: Өләсәй, беҙ һинең күстәнәстәрҙе ашаныҡ, ә хәҙер һиңә үҙебеҙҙең бүләгебеҙҙе күрһәтәбеҙ.
Балаларҙың сығышы.
1. Шиғыр “Бәхетле”.
2. Бейеү ҡыҙҙар. «Уңған ҡыҙҙар».
3. «Ямғыр” йыры.
Өләсәй: Афариндар! Бигерәк уңғандар, ҡайһылай килештерәләр. Балалар әйҙәгеҙ ял итегеҙ, мин һеҙгә әкиәт һөйләрмен.
Алып барыусы: Бына шулай, өләсәйҙә ҡунаҡта ла булдыҡ. Өләсәй менән ейәнсәрҙәренә рәхмәт әйтәйек.
Иғтибарығыҙ өсөн ҙур рәхмәт! Һау булығыҙ!


text:
«Экологик белем биреү: мәсьәләләр, тәжрибә һәм киләсәк»
классный час на тему
Мәктәпкә тиклемге һәм мәктәп йәшендәге балаларға экологик тәрбиә һәм белем биреү – бөгөнгө көндә иң актуаль мәсьәләрҙең береһе булып тора. Сөнки, еребеҙҙе киләсәк быуынға һәләкәт хәлендә ҡалдырмаҫ өсөн, балаларҙа донъяға экологик ҡараш, экологик мәҙәниәт тәрбиәләү төп бурысыбыҙ булып ҡала. Баланың шәхси үҫешендә экологик тәрбиә ҙур роль уйнай. Экологик мәҙәниәтте яҡшы белгән кеше генә баланы дөрөҫ тәрбиәләй ала. Ул баланың аҡылына, тойғо-хисенә, ихтыяр көсөнә тәрән йоғонто яһай ала.
Скачать:
Предварительный просмотр:
«Экологик белем биреү: мәсьәләләр, тәжрибә һәм киләсәк»
исемле интернет – педсоветҡа
Мәүлитова Зилдә Әхмәҙиә ҡыҙы, башланғыс кластар уҡытыусыһы,
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы Мәҫкәү ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе, mavletova1967@mail.ru
Экологик йолалар
Доклад
Мәктәпкә тиклемге һәм мәктәп йәшендәге балаларға экологик тәрбиә һәм белем биреү – бөгөнгө көндә иң актуаль мәсьәләрҙең береһе булып тора. Сөнки, еребеҙҙе киләсәк быуынға һәләкәт хәлендә ҡалдырмаҫ өсөн, балаларҙа донъяға экологик ҡараш, экологик мәҙәниәт тәрбиәләү төп бурысыбыҙ булып ҡала.
Баланың шәхси үҫешендә экологик тәрбиә ҙур роль уйнай. Экологик мәҙәниәтте яҡшы белгән кеше генә баланы дөрөҫ тәрбиәләй ала. Ул баланың аҡылына, тойғо-хисенә, ихтыяр көсөнә тәрән йоғонто яһай ала.
Баланың һәр яҡлап үҫеүенә тәбиғәт донъяһы ҙур мөмкинселектәр бирә. Бының өсөн мәктәп дөрөҫ һәм уйланылған белем ойошторорға тейеш. Тәбиғәттә саф һауала йөрөү, махсус күҙәтеүҙәр алып барыу баланы фекерләүгә, тәбиғәттең матурлығын күреүгә һәм һиҙеүгә булышлыҡ итә. Өлкәндәр менән бергә тәбиғәтте күҙәтеп, бала тәбиғәтте яратырға, экологик яҡтан белемен арттырырға, йәнле тәбиғәтте бөтөрөргә түгел, ә тағы байытырға өйрәнә.
Мәктәпкә барғанға тиклем бала тәбиғәт менән балалар баҡсаһында таныша. Ул тәбиғәттең йылдың төрлө миҙгелендә үҙгәреп тороуын өйрәнә, уға ҡыҙыҡһыныу уята, йәнле тәбиғәтте күҙәтергә һәм эҙмә – эҙлекле фекер йөрөтөргә өйрәнә. Мәктәпкә уҡырға килгәнсе ул тәбиғәтте яратырға һәм һаҡларға кәрәклеген аңлап килә. Ә мәктәпкә килгәс, ул экологик белемде тағы ла тәрәнерәк ала, тәбиғәтте һаҡлау ғына түгел, ә уны арттырыу һәм матурайтыу, тәрбиәләү һәм булдырыу яғын аңлай башлай.
Балалар баҡсаһында балаға тәбиғәтте һөйөргә Тәбиғәт мөйөшө ярҙам итә. Ул унда төрлө сәскәләр һәм бүлмә гөлдәре үҫтерергә өйрәнә, төрлө хайуандар ҡарай, уны ашата, тәрбиәләй. Мәктәптә лә уҡытыусы ярҙамында гөл үҫтерергә һәм уны йыл буйы тәрбиәләп торорға күнегә, тәбиғәтте күҙәтеү көндәлектәре алып бара, бүлмәнең һәм урамдың һауа температураһын яҙып бара, тәбиғәт дәрестәрендә ҡоштар һәм хайуандарҙың тормошон өйрәнә. Былар бөтәһе лә баланың матурлыҡты тойоп үҫеү үҙенсәлегенә булышлыҡ итә.
Ҡала һәм ауыл ерендә халыҡтың тәбиғәтте һаҡлай белмәүе, урамды һәм урманды экологик яҡтан таҙа тотмауы, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашта булмауы аптырата. Тик бөтәһе лә түгел, әлбиттә. Кемдәр бәләкәстән үҙ мейеһенә һеңдермәгән, кемдәр тәбиғәт ҡәҙерен белмәй – шулар тәбиғәт дошмандары булып ҡала.
Шуға күрә, беҙ, Мәҫкәү урта мәктәбе уҡытыусылары, бала беренсе класҡа килгәс тә тәбиғәтте һаҡлау эшен йолаға индереп алабыҙ.
Беренсе йола эшебеҙ булып, тәбиғәт менән тығыҙ бәйләнештә булыу, тәбиғәт белгестәре тәрбиәләү, экскурсиялар ойоштороу тора. (3-сө слайд) Был эш балаларҙа тәбиғәттең күркәмлеген күрергә, тәбиғәт менән бергә үҫергә, уны тойорға өйрәтә, тәбиғәтте танып белергә, баланы үҫтереүҙә тәбиғәтте универсаль күҙәтеү һәм өйрәнеү объекты итеп ҡабул итергә булышлыҡ итә. Шуға күрә, йәйен һәм көҙөн туристик слеттар үткәрәбеҙ, унда үҙең торған урынды билдәләү буйынса эштәр алып барабыҙ, ағастарҙы һәм сәскәләрҙе танып белеү өсөн уйын ярыштары үткәрәбеҙ, тәбиғәт биргән дарыу үләндәрен танырға өйрәнәбеҙ, тәбиғи ризыҡтарҙан ауыҙ итәбеҙ.
Йәйен тәбиғәткә экскурсиялар ойошторабыҙ. Тәбиғәт тормошон күҙәткәндән һуң, тәмле сәй эсеп, уйындар уйнап, ял итеп ҡайтабыҙ. Экскурсияларҙы тәүҙә үҙебеҙ йәшәгән ерлектән башлайбыҙ. Үҙебеҙҙең ауыл эргәһендә ятҡан тауҙарҙа, йылға буйында, ағастар һаҙлығында, яланында булғас, илебеҙҙең башҡа тәбиғәт һәйкәлдәрен ҡарап киләбеҙ. Бигерәк тә, Ирәмәл тауында, Учалы күлдәрендә, Шүлгәнташ мәмерйәһендә, Ғәҙелша шарлауығында булырға яратабыҙ.
Ҡайҙа ғына экскурсияларҙа булһаҡ та, экологик белемде ҡулланабыҙ, уны тәрәнәйтәбеҙ, килеп сыҡҡан мәсьәләләрҙе хәл итергә өйрәнәбеҙ, тәжрибәләребеҙҙе уртаҡлашабыҙ, киләсәгебеҙҙе уйлап, үҙебеҙҙән һуң тәбиғәтте таҙа ҡалдырабыҙ, уға ярҙам итәбеҙ.
Икенсе йолабыҙ – тәбиғәткә бәйле халыҡ йолаларын ҡулланыуҙы маҡсат итеп алғанбыҙ. Фольклор, халыҡ байрамдары, һынамыштар, мәҡәлдәр, йомаҡтар, халыҡ уйындары, төрлө халыҡ әкиәттәре аша экологик белем һәм тәрбиә бирәбеҙ. Башҡорт халҡының йола байрамдарынан тәбиғәт – ыҙан йолалары: һабантуй, Науруз байрамы, Ҡарға бутҡаһы, Кәкүк сәйе, Ҡуҙғалаҡ байрамы, Ҡаҙ өмәһе байрамдары бар. Ауылда халыҡ менән берлектә Ҡарға бутҡаһы, Ҡаҙ өмәһе, һабантуй байрамдары үтә. Мәктәптә балалар һабантуйы, (4-се слайд) уҡыуҙар бөткәс, 1 июнь – Балаларҙы яҡлау көнөндә үткәрелә. Был көндә балалар тәүҙә экологик викториналарға яуап бирәләр, ҡоштар һәм хайуандар тураһында уйын ярыштарында әүҙем ҡатнашалар, йәйгегә һәр бала тәбиғәтте һаҡлау буйынса эш ала, янғын һүндереү күнекмәләрен ҡабатлайҙар, хәүефһеҙлек буйынса инструктаж алалар. Шулай итеп, экологик белем һәм тәрбиә биреүҙә был алған маҡсатыбыҙға тәбиғәт йолалары аша ирешәбеҙ. Тәбиғәткә бәйле “Боҙ киткәндә һаулыҡ телә” байрамы ла балаларға ныҡ оҡшай. Уның өсөн ҡышын дәрестән тыш эшмәкәрлек ваҡытында ҡурсаҡтар тегеп, әҙерләнеп ҡуябыҙ. Изге теләктәр теләп ҡурсаҡтарҙы боҙ киткәндә һыуға ағыҙабыҙ. Көҙөн мәктәптә Уңыш байрамы үтә. Уны йыл һайын төрлөсә ҡыҙыҡлы итеп үткәрергә тырышабыҙ. Кишер байрамы, Бәрәңге байрамы, Кәбеҫтә байрамы балаларҙан күп көс талап итә һәм бик фәһемле байрам булып хәтерҙәрендә ҡала. Был байрамдарҙы үткәреү өсөн йәй буйы баҡсала эшләргә кәрәклекте улар аңлайҙар. Йәшелсәләрҙе үҫтерергә һәм уларҙан төрлө аш бешерергә өйрәнәләр.
Өсөнсө йолабыҙ тағы ла ҙур көс һәм экологик белем талап итә. Күптәр баҡсаһында сәскә үҫтермәй, йә үҫтерә белмәй. Ҡышын тирә - яҡты өйрәнеү һәм биология дәрестәрендә сәскәләр үҫтереү белемен бик яҡшы өйрәнгәндән һуң, йәйгегә һәр балаға баҡсаларында күҙ яуын алырлыҡ сәскәләр үҫтереү маҡсат итеп ҡуйыла. (5-се слайд) Был конкурста ҡатнашып, еңеү һәр кемгә лә эләкмәй. Сәбәптәре лә төрлөсә, әлбиттә. Йә ата – әсәһе ҡаршы була, ул сәскә орлоғо һатып алмай, йә сәскә орлоҡтарын сәскәс тә, йәй көнө һыу һибергә ялҡауланалар, йә сәскәләрҙе дөрөҫ тәрбиәләмәйҙәр, ул ҡорой, йәки серей, йә сүп-сарҙан таҙартып тормайҙар, кесерткән араһында йәмһеҙ булып күренеп ултыра. Төрлө сәбәптән, сәскәләр үҫтереү конкурсынан ҡалған уҡыусылыр бихисап. Баланы сәскә үҫтерергә өйрәтеү маҡсатынан һәм матурлыҡ ҡосағында йәшәргә өйрәтеү өсөн был конкурсты атҡарып сығабыҙ. 1 сентябрь – Белем көнө байрамында еңеүселәргә бүләктәр һәм Маҡтау ҡағыҙы тапшырабыҙ. Уҡыусыларҙың эшенә ҡарап, башҡалар ҙа, йәиһә балалары мәктәптә уҡымағандар ҙа, баҡсаларында матур сәскәләр үҫтерергә өйрәнде, ауыл гөл – сәскәгә күмелде.
Был йоланы дауам итеп, дүртенсеһе булып класс бүлмәләрендә матур бүлмә гөлдәре үҫтереү тора.(6-сы слайд) Беренсе сентябрға килгән бала үҙе менән йәй көнө тәрбиәләп үҫтергән гөлөн килтерә. Сентябрь айы бөткәнсе, кластарына һәр бала гөлөн килтереп бөтә. Был гөлдәрҙе дөрөҫ тәрбиәләү ҙә уларҙың иңдәренә төшә. Көҙгө уңыш байрамында кластар араһында иң матур бүлмә гөлдәренә конкурс үтә, еңеүселәр билдәләнә. Был эш, беренсенән, класты биҙәп ултырһа, икенсенән, бала матурлыҡты тойоп, күреп йәшәү менән бергә, гөл – сәскә үҫтерергә өйрәнә.
Бишенсе экологик йолабыҙ булып, ҡышын ҡоштарға тағараҡтар эшләп элеү, яҙын сыйырсыҡ ояһын булдырыу тора. (7-се слайд) Был эште лә ныҡ яратабыҙ. Беренсенән, «Тағараҡ», «Сыйырсыҡ ояһы» исемле муниципаль конкурстарҙа ҡатнашыу өсөн кәрәкле сара булһа, икенсенән, мәктәп баҡсаһында йылдан – йыл сыйырсыҡ оялары күбәйә, ҡышын ҡоштарҙы һыуыҡтан һәм аслыҡтан һаҡлап алып ҡалыуҙа ҙур өлөш индерәбеҙ, тағараҡтарға аҙыҡ һалып торабыҙ. Был эштәрҙе бигерәк тә башланғыс класс уҡыусылары тырышып башҡара.
Алтынсы йола булып, ниндәй генә тәбиғәтте һаҡлауға бәйле эштәр башҡарһаҡ, уны һүрәткә йә фотоға төшөрөү тора.(8-се слайд) Үҙебеҙҙең ҡулыбыҙҙа төҫлө буяу ҡәләмдәре, акварель буяу, тик теләгең генә булһын. Тәбиғәтте өйрәнеү темаларына ярашлы һүрәттәрҙе төшөрәбеҙ, күргәҙмәләр ойошторабыҙ, төрлө кәрәкле конкурстарҙа ҡатнашабыҙ, урындар алабыҙ, күңелле йәшәй беләбеҙ. Ә фотолар төшөрөүгә, әйтеп тораһы юҡ, үҙ эшенең оҫтаһыбыҙ. Төҫлө фотолар класыбыҙҙы биҙәй, тәбиғәт мөйөштәрен матурлай, фотоконкурстаҙа еңә. Экскурсияларҙа, походтарҙа тәбиғәттең матур ҡосағында иҫтәлеккә фотоға төшөргә яратабыҙ, уларҙы төрлө конкурс эштәрендә ҡулланабыҙ.
Экология белеме буйынса, етенсе йолабыҙ – йәй көндәре файҙалы һәм кәрәкле дарыу үләндәре йыйып киптереү тора. (9-сы слайд) Мәҙәниәт, тирә – яҡты өйрәнеү һәм биология дәрестәрендә дарыу үләндәре тураһында ентекләп һөйләйҙәр. Дөрөҫ кипкән дарыу үләндәрен сәй һауыты ҡаптарына һалып, дәрескә килтерәләр. Был эшебеҙ тәбиғәткә, дарыу үләндәренә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләй. Викторина һорауҙарына яуап бирәләр, файҙалы үләндәрҙе танып беләләр, сәйҙең ниндәй үләндән әҙерләнгәнен әйтәләр. Файҙалы үләндәр күргәҙмәһе ойоштороп, йола байрамы күңелле сәй эсеү менән тамамлана. Бигерәк тә ҡышын шифалы үләндәрҙән мәктәптә самауырҙан сәй эсергә яратабыҙ.
ФГОС индереү шарттарында, экологик белем алыу өсөн, һигеҙенсе йола итеп тикшеренеү эштәрен кереттек. (10-сы слайд) Был эштәрҙе йылдан –йыл байытабыҙ, төрлөләндерәбеҙ. Уҡыусыларға ла был тикшеренеү эштәре оҡшай. Үҙебеҙ йәшәгән ерлекте, тәбиғәт байлыҡтарын, ҡомартҡыларын өйрәнеп, өлкәндәрҙән һорашып, фотоға төшөрөп, бик бай эштәр эшләйбеҙ, эшебеҙҙе яҡлап сығыштар яһарға өйрәнәбеҙ. Район, республика кимәлендәге конкурстарға сығабыҙ, интернет селтәрҙәренә фәнни тикшеренеү эштәребеҙҙе һалабыҙ.
Бынан тыш, экологик белемде арттырыу маҡсатында, яҙлы – көҙлө ауылда үткәрелгән тирә – яҡты таҙартыу өмәләрендә ҡатнашабыҙ. (11-се слайд) Тау битләүҙәрен таҙартыу, мәктәп тирәһен таҙа тотоу, урамдағы сүп – сарҙы сүпләү, йылға буйҙарын таҙартыу – уҡыусылар ҡарамағына тапшырылған. Урмансы эшенә лә ярҙам итәбеҙ. (12-се слайд) Яҙын ауыл ситтәренә, зыярат эргәһенә, урман эсенә ағас үҫентеләре ултыртырға йөрөйбөҙ.
Экологик тәрбиә һәм белем баланың белеп үҫеү тойғоһона тығыҙ бәйләнгән, ул йәнле тереклек эйәһе өсөн мәрхәмәт күрһәтергә, үҙенең тәбиғәт дуҫтары итеп ҡабул итергә, үҙен уратып алған матрурлыҡты күрергә, ҡайғыртырға, ярҙам итергә, үҙләштерергә өйрәнә.
Һүҙемде йомғаҡлап, шуны әйтәһем килә. (12-се слайд) Экологик белем биреп, бала үҙе йәшәгән ерҙәге килеп сыҡҡан мәсьәләләрҙе (проблемаларҙы) үҙе хәл итергә өйрәнә. Ул һаҡһыҙ ҡыланған оло кешеләрҙең хатаһын ҡабатларға тырышмай. Бала үҙен урманда, ҡала ерҙәрендә, ауылда, өйҙә экологик грамоталы тоторға өйрәнә.
По теме: методические разработки, презентации и кон 166c спекты
Башлангыч сыйныфта экологик тәрбия.
Экологик проблема иң зур проблемаларның берсе. Башлангычта бу проблеманы читшү өчен ниләр эшләгәнебезне яздым....
Татар теленнән зирәклеккә бирем
Зирәк булсаң-әйт тизрәк....
Халык педагогикасы һәм экологик тәрбия
Халык педагогикасына таянып, балаларга экологик тәрбия бирү....
Башлангыч сыйныфларда экологик белем һәм тәрбия.
Бу материалны әйләнә-тирә дәресләрендә кулланырга мөмкин...
Башлангыч сыйныф укучыларына эхлак тэрбиясе биру
Башлангыч сыйныф укучыларына эхлак тэрбиясе биру...
Диалог төзү өчен бирем
Бу биремне дәрестә кулланырга мөмкин...
Материалы межрегиональной научно-практической конференции, посвященной 450-летию добровольного вхождения Башкирии в состав Русского государства. Уфа: БИРО, 2006. 124 с.
Башҡорт теле дәрестәрендә төрлө алымдарҙы ҡулланыу ыңғай һөҙөмтәләр бирә. Һәр дәрескә уҡыусы теләк менән килһен өсөн, унда ғәжәпләнеү, һоҡланыу, ҡәнәғәтләнеү тойғолары уятырлыҡ эш алымдары һайларға кә...