text:
Ҡорт айырыу мәле етә
25 мая 2013 йыл | Кәңәштәр
Бал ҡорто ғаиләләрендә барған әһәмиәтле ваҡиға ул – ҡорт айырыу. Был – бал ҡорттарының борон-борондан килгән тәбиғи үрсеү ысулы.
Бейеүҙәре – бер биҙәк
25 мая 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Халыҡ-ара бейеү көнөндә Район мәҙәниәт һарайында гөрләп-шаулап ҙур бейеү байрамы үтеүе хаҡында "Табын” яҙып сыҡҡайны инде.
Академтеатр артистары килә
25 мая 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
30 майҙа Район мәҙәниәт һарайында М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артистары драматург Наил Ғәйетбай пьесаһы буйынса әҙерләнгән "Бер мәл санаторийҙа” тигән спектакль менән сығыш яһай.
“Йәшлек” ял паркында – Спорт байрамы
25 мая 2013 йыл | Спорт
Сираттағы уҡыу йылы тамамланырға ла күп ваҡыт ҡалмай. Алда иң күңелле, иң оҙайлы йәйге каникулдар. Йылдың-йылы етди һынауҙар – имтихандар һәм йәйге ял алдынан Спорт байрамы – уҡыусылар һабантуйы уҙғарыу матур йолаға әйләнде. Был йоланы тотоп, 17 майҙа Красноусолдағы "Йәшлек” мәҙәниәт һәм ял паркында Спорт байрамы үтте. Унда район мәктәптәренән тиҫтәнән ашыу командалар ҡатнашты.
Онотолмаҫ йылдар
25 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Үҙгәртеп ҡороу осоронда барлыҡ ауырлыҡтарҙы еңеп, коллективты һаҡлап ҡалған һәм бөгөн дә уңышлы эшләп килгән "Агрохимия” ойошмаһы хаҡында әйтеп китергә кәрәк. Унда күп йылдар директор булып эшләгән А.А.Шапошниковтың роле ҙур, әлбиттә. Эшләү дәүерендә Алексей Александрович үҙенең тырыш, алдынғы ҡарашлы етәксе икәнлеген күрһәтте. "Агрохимия” берекмәһе элекке "Спутник” колхозы колхозсыларының пай ерҙәрен алып эшкәртергә йыйына. Коллективта 71 кеше эшләй. Был да ойошма етәксеһенең шәхесен ыңғай яҡтан күрһәткән миҫал.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 312
ӨЗЛӘҮ, башҡорттарҙа тамаҡ м‑н үҙенсәлекле ике тауыш сығарып көйләү, ул саҡта түбән ҡыҫылған орган пункты фонында фиоритур характерҙағы (түбәнге тондан барлыҡҡа килгән обертон тауыштарҙың комбинацияһы) һыҙғырыулы юғары тауыштарҙан көй сыға. Ҡурайҙа һәм ҡумыҙҙа уйнау техникаһына оҡшаш. Тәүҙә йола‑тылсым функцияһын үтәгән (ҡара: Магия). Ө. т‑да иң тәүге мәғлүмәттәрҙе И.И.Лепёхин, В.И.Даль һәм В.С.Зефиров яҙып ҡалдырған. Ө. техникаһын тәүге тапҡыр С.Г.Рыбаков “Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән” китабында һүрәтләй, фонографҡа 1929 й. И.В.Салтыков яҙып ала, Л.Н.Лебединский тарафынан нотаға һалына һәм “Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре” китабында баҫтырыла. Ө. м‑н ғәҙәттә бейеү көйҙәре һәм марштар, өноҡшаш көйләүҙәр, һирәкләп оҙон көйҙәр башҡарыла. Башҡарыуҙың традицион формаһы — яңғыҙ йәки ансамбль м‑н ҡурайға һәм ҡумыҙға ҡушылып уйнау. Йыш ҡына эпос һәм ҡобайырҙар һөйләгәндә, ҡурайҙа һәм ҡумыҙҙа уйнағанда ҡулланыла. Ө. оҫталары араһында Р.А.Заһретдинов, М.Ғ.Сәләмәтов, Б.Х.Сөләймәнова, С.Юлмөхәмәтов. Шулай уҡ монгол, тыва, ҡалмыҡ, хакас һәм алтай халыҡтарында осрай.
Әҙәб.: Ихтисамов Х.С. Заметки о двухголосном пении тюркских и монгольских народов //Музыка народов Азии и Африки. Вып.4. М., 1984
Л.К.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Тәҡдир һәм сабый
Психологтар ни өсөн сабыйға ваҡыт бүлеүҙе, бергәләшеп уйнауҙы һыҙыҡ өҫтөнә ала? Баҡтиһәң, баланы уртаҡ эшмәкәрлек ярҙамында ғына тормош һабаҡтарына төшөндөрөп була. Өлкәндәр менән бергәләшеп башҡарылған кескәй генә шөғөл дә, сабыйҙы көслө мәғлүмәт, ҡөҙрәт менән һуғарып, тәҡдирҙе еңеү, үҙгәртеү мөмкинлеге бирә.
Карма – бурысты түләү генә түгел. Кармаһын таҙартыу юлында әҙәм заты үҙенә етмәгән күңел һыҙаттарын үҙләштерә һәм шәхес булараҡ камиллаша.
Мәҫәлән, бер бала изге күңелле лә, ярҙамсыл да, әммә үҙен яҡларҙай һәм яманлыҡҡа ҡаршы торорҙай ихтыяр көсө һәм рух ныҡлығы етмәй. Яҙмыш уға ошо сифаттарҙы үҙләштерерҙәй мөхит тыуҙыра. Аңлағыҙ: асыу, нәфрәт, үс алыу түгел, ә рух ныҡлығына өлгәшеү өсөн!
Икенсе сабый артыҡ ныҡышмал, ҡыҙыу һәм үҙ һүҙле. Унда тирә-яҡтағы кешеләрҙе тойомлау, йәлләү һәләте юҡ. Үҙе түбәнһетелеп, ҡыйырһытылып, ғәҙелһеҙлек кисереп, көсһөҙлөктән күҙ йәштәренә быуылып, ул донъяның ысынбарлығын ҡабул итергә, кешеләрҙең хәлен аңларға өйрәнә.
Яҙмыш һынауының ҡайҙа һәм ҡасан һағалауын беребеҙгә лә алдан белергә яҙмаған шул. Ниндәй кешеләрҙе үҙебеҙгә тартабыҙ һәм улар менән ниндәй мөнәсәбәт ҡорабыҙ, аҡсаһыҙлыҡты йәки яҡын кешеләребеҙҙең хыянатын кисерәбеҙме – быларҙың барыһы ла эске донъябыҙ торошона һәм килеп тыуған мәсьәләне төпкә төшөрмәй, юғалтыуһыҙ хәл итә белеүебеҙгә бәйле.
Астрологтар күк есемдәре, уларҙың хәрәкәте аша кемгә ниндәй ҡаршылыҡтар юралған һәм холҡондағы ҡайһы һыҙаттарҙы еңергә йәки үҙгәртергә тура киләсәген әйтеп бирә ала. Был да, үҙ сиратында, тәҡдирҙе таҙарта, еңелләштерә. Ә сихырсылар, күрәҙәселәр йыш ҡына хаталы кәңәше менән тәҡдирҙе ҡатмарлаштыра.
Әгәр яҙмыш өндәүен, уның фәһемле һабаҡтарын аңлап, һығымталар яһамайбыҙ икән, тәҡдир иң ауыртҡан яҡтан килтереп һуға.
Баланы ауыр яҙмыш һынауына дусар иткәнсе, аҡыллы атай-әсәй, уға ниндәй мөһим һыҙаттар етмәүен күреп, дөрөҫ йүнәлеш биреүҙе маҡсат итеп ала. Бәләкәйҙән тәрбиә алған кешегә киләсәктә еңелерәк, ул башҡаларҙың һәм үҙенең ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа бирергә, теге йәки был ваҡиғала юғалып ҡалмаҫҡа өйрәнә.
Өлкәндәр үҙҙәре сабырлыҡҡа һәм ыңғай хис-тойғоларға эйә булғанда ғына тиктормаҫ һәм үтә хәрәкәтсән сабыйҙа түҙемлек һәм иғтибарлыҡ сифаттары тәрбиәләй ала. Әйтеүе генә еңел, быны нисек тормошҡа ашырырға һуң?
Бәләкәсегеҙ менән пластилиндан нәмәлер әүәләргә йыйындығыҙ. “Улым йәки ҡыҙым, ҡара әле, нимә килеп сығыр икән?” – тинегеҙ ҙә, һәр хәрәкәтегеҙгә баһа биреп, үҙегеҙ ниндәйҙер хайуан йәки сәскә һынын яһарға керештегеҙ. “Был тирәлә матурыраҡ, тигеҙерәк килеп сыҡһын өсөн ошолайтыбыраҡ итәйек”, – тип, баланан кәңәш һорағандай, өндәшәһегеҙ.
Әйтерһең дә, үҙегеҙҙе өйрәтәһегеҙ. Һын матур килеп сыҡһын өсөн бәләкәс тә үҙ өлөшөн индерергә теләйәсәк: кескәйҙең йомарламдарҙы әүәләп йәки нәмәлер алып биреп тороуы ла яҡшы. Әгәр уның эше килеп сыҡмаһа, бер үк яманламайһығыҙ. “Бынау тирәһе матур уҡ булмаған, әйҙә, бер аҙ төҙәтеп ебәрәйек”, – тип ҡәнәғәт йөҙ, яғымлы тауыш менән йөпләп ебәрәһегеҙ.
Ошо ярты сәғәт эсендә нимә булды һуң? Әллә ни ваҡытығыҙ ҙа, көсөгөҙ ҙә сарыф ителмәне, әммә ошо хеҙмәтегеҙ менән балаға киләсәккә бәләкәй генә аҙым яһарға ярҙам иттегеҙ. Уның күңел һандығын байытыуға, матурлыҡҡа һәм хеҙмәткә һөйөү уятыуға булышлыҡ иткән бәләкәй генә “кирбес» артабанғы яҙмышына сафлыҡ, мәғәнә, ныҡлыҡ өҫтәп торасаҡ.
Ҡайһы берәүҙәр балаһының өйгә эшен үҙҙәре башҡара. Эйе, хәстәрлекле әсә сабыйын күңел йылыһы, ышаныс, көс менән һуғара. Ләкин артабан бала үҙенә яуаплылыҡ алырға, көс тупларға өйрәнерме һуң? Сабыйҙың үҙ аллы булыуын, ирекле фекер йөрөтөүен, саф күңел менән ижад итеүен тойоп, Йыһан үҙе уға ҡеүәт бирәсәк бит! Өлкәндәрҙең ышанысы һәм ҡеүәтләүе, Йыһандың ҡөҙрәте аша бала ныҡлыҡҡа ирешә һәм тормошондағы мәсьәләләрҙе үҙ аллы хәл итергә өйрәнә.
Ярҙам иткәндә лә, әсә сабыйын дәртләндереп, үҫергә мөмкинлек бирерҙәй шарттар ҡуя. Ярай, ниндәйҙер фән ҡулынан килмәй икән ти, тимәк, иғтибарын башҡа фәнгә йәки шөғөлгә йүнәлтеү мөмкин. “Ул бер нәмә лә белмәй, башҡалар кеүек һәләтле йәки отҡор түгел”, – тип бер ҡасан да әйтмәгеҙ. Әсәй йәки атай ауыҙынан сыҡҡан яман һүҙ сабыйҙың күңел донъяһын тарайта, тәҡдирен ауырлаштыра.
Бәләкәстең һәләтен асыу өсөн өлкәндәр көсөн дә, ваҡытын да йәлләмәҫкә тейеш. Әгәр спортҡа һәләте юҡ икән, тимәк, йыр-моңда, бейеүҙә, математикала йәки һүрәт төшөрөүҙә үҙен таба алыр.
“Атай, мин синыфта иң шәп математик”, – ти улы. Тормош ҡанунын яҡшы белгән атай улының маһайыуын йомшаҡ һәм ипле генә итеп кисектерә. “Һинең өсөн бик шатмын, улым, әммә маһайыуың арҡаһында тырышлығың һүрелеп ҡуймаһын. Уңыш маҡтансыҡтарҙы түгел, ә тырыштарҙы ярата”, – тип әйтеү отошлораҡ. Бала, бәлки, ул һүҙҙәргә ышанмаҫ та, әммә хәтерендә һаҡлар. Ул инде тәүге уңышһыҙлыҡ алдында ҡаушап ҡалмаясаҡ һәм ҙурыраҡ уңыш хаҡына тағы ла тырышып эшләйәсәк.
“Һин иң яҡшыһы, һин ҡайҙа ла беренсе булырға тейеш”, – ти олатай ейәненә. Ейәне “5”-ле алыр өсөн ер тырнап тырыша. Был дөрөҫмө? Малайҙың мәктәптә өлгөлө уҡыуы киләсәктә унан яҡшы кеше, хәстәрлекле тормош иптәше йәки ярата белгән атай сығасаҡ тигәнде аңлатмай бит әле. Әҙәми затҡа йәмғиәттә йәшәр, Йыһан менән бер һулышта булыр өсөн тәүҙә кешелек сифаттарына өлгәшеү мөһим.
Балала еңеүсе рухын тәрбиәләү, әлбиттә, яҡшы. Эйе, генерал булырға хыялланмаған һалдат насар һалдат, тиҙәр. Әммә әсе һалдат һурпаһын татымаған, һалдат шинелен хөрмәт итмәгән, дуҫтарын һанға һуҡмаған әҙәм затының ниндәй генерал буласағын аныҡ ҡына күҙ алдына килтереүе ауыр. Бөйөк ғәскәр башлыҡтарының оло еңеү хаҡына еңелеүгә барған осраҡтары ла аҙ түгел. Күкрәк киреп, алға, тип ҡысҡырыуҙан фәтеүә юҡ. Бар ниәттең, тормош ҡанундарына ярашлы, алдан күҙалланыуы шарт. Маҡсаттарҙы дөрөҫ билдәләү, кешелек мәнфәғәтен ҡайғыртыу, изгелек сәсеү йәшәү көсөн арттыра, камиллашыу мөмкинлеге бирә.
Кескәй йән тирә-яҡты өйрәнә, белем туплай, йәшәү ҡиммәттәрен һәм быуындан-быуынға күскән ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үҙләштерә, уларға таяна. Тимәк, ул шәхес булараҡ үҫә. Балаға дуҫтар табыу, уңыш яулау һәм бәхет өсөн ниндәй сифаттар етмәүен һиҙгер атай-әсәй йәки уҡытыусы яҡшы төҫмөрләй. Был тәңгәлдә уға ярҙам итеү өсөн өлкән кеше үҙе тигеҙ тормош көтөүгә, миһырбанлыҡҡа, аҡыл туплауға, күңел камиллығына ынтыла.
Атай-әсәйҙең битарафлығы донъяға тыуған изге йәндең тормошона кәртә ҡуя, тәҡдирен ҡатмарлаштыра. Эскегә, ялҡаулыҡҡа һалышҡан йәки ҡаты бәғерле бюрократтың тормош рәүешен инҡар иткән сабый башҡа ҡиммәттәргә тартыла. Тиҫкәре йәки ыңғай миҫал буламы ул – билдәһеҙ. Бәлки, ейәнсәрен өҙөлөп яратҡан, изге күңелле өләсәй йәки нәфис китаптар уҡыған яғымлы уҡытыусы балала матур киләсәккә өмөт уята алыр. Спорт түңәрәген алып барған тренер уҡыусыла ныҡлыҡ, үҙ көсөнә ышаныс тәрбиәләргә мөмкин. Хатта урамдағы ябай үткенсе лә кескәйҙең йөрәгендә һүнмәҫ йәшәү нуры ҡабыҙырға һәләтле.
Шуға урамда һыра эсеп, тәмәке тартып торған үҫмерҙәргә һынсыл йәки мыҫҡыллы ҡараш ташларға ашыҡмағыҙ. Бәлки, һеҙҙең йылы ҡараштан берәйһенең йөрәгендә кешеләрҙең яҡшылығына, тормоштоң матурлығына ышаныс бөрөһө яралыр.
Баланың сире – бәхеткә аяҡ салыусы, ауыр тәҡдир. Тик атай-әсәйҙең ихлас һөйөүе генә сабыйҙың торошон еңеләйтә ала. Табиптарҙың тәҡдимдәрен үтәүҙән бигерәк, әсәйҙең тойомлауы, һөйөүе, мөләйемлеге ифрат оло әһәмиәткә эйә. Ғаиләлә сиргә түгел, ә сәләмәтлеккә, тәбиғәттәге уйындарға, көр кәйефкә, бәхеткә төп иғтибар йүнәлтелергә тейеш.
Иң мөһиме – һөйөү көсө! Әсә бәләкәсе өсөн нәмә генә эшләмәһен: саф һауала йөрөтәме, арҡаһынан һыпырамы, үлән сәйе менән һыйлаймы, ашарына әҙерләйме – бар эште күңел йылыһы, дәрт, яҡты өмөт һәм ышаныс менән башҡара.
Ғаләмгә гел яҡты теләктәр менән мөрәжәғәт итеү ғаиләнең сәскә атыуына, балаларҙың уңышына, сәләмәтлегенә йоғонто яһай. Күктәрҙең мөғжизәле көсөнә таянып, беҙ күңел тигеҙлегенә өлгәшәбеҙ, уларҙың яҡты нурын йөрәктәребеҙҙә тоябыҙ, ҡеүәт туплайбыҙ.
Эшләгән ата-әсәнең балаға һөйөүе, иғтибары етмәҫкә лә мөмкин. Ҡайһы ваҡыт бәләкәс үҙен яратыуҙарын белмәй, тоймай үҫә. Әгәр уның менән аралашыуға, бергәләшеп ваҡыт уҙғарыуға форсатығыҙ юҡ икән, “Йән өсөн дауа” тигән китапта тәҡдим ителгән күнегеүҙе файҙалана алаһығыҙ.
Балаға һөйөүегеҙҙе күсереү өсөн күнегеү
Усығыҙҙы бер-береһенә ышҡығыҙ. Уларҙың йылыныуын, йомшарыуын, ауырайыуын тойоғоҙ.
Күкрәк тәңгәлендә балаға булған һөйөү хисегеҙҙе туплағыҙ. Ярҙам итергә, көс бирергә теләп, бөтә наҙығыҙҙы, күңел йылығыҙҙы уға йүнәлтегеҙ. Күңелегеҙҙә яҡты, йылы нур булып, балаға ҡарата мөхәббәтегеҙ урғылыуын тойоғоҙ. Был ваҡытта һеҙ тик яҡшылыҡ хаҡында ғына уйларға тейеш. Кәйефегеҙ насар, асыулы йәки ауырыған саҡта ярамай. Дәрт, изге уй, ышаныс аша ғына балаға матур тойғоларҙы күсереү мөмкин.
Йоҡоға талған сабыйығыҙ янына ултырығыҙ ҙа тыныс, тигеҙ итеп тын алығыҙ. Усығыҙҙы асып, тубыҡҡа һалығыҙ. Тын алған арала эстән генә ошо һүҙҙәрҙе ҡабатлағыҙ: “Балам, мин һиңә ярҙам иткем килә, мин һинең яҡлы, мин һине яратам, ошо һөйөүем күңел бошонҡолоғонан, ҡайғыларҙан аралаһын...”
Тын алғанда, күкрәгегеҙҙән, усығыҙҙан сыҡҡан ҡөҙрәтле йылылыҡтың бәләкәсегеҙгә ағылғанын һәм уны һөйөү нурына сорнағанын тойорһоғоҙ. Ҡара, ҡарағусҡыл төҫтәрҙең яйлап юғала барыуын, улар урынына яҡты сатҡылар хасил булыуын күҙ алдына килтерегеҙ. Бар кәүҙәһе, аҡ болоттай, әсә һөйөүенә сорналһын.
Һуңынан ҡулығыҙ менән сәғәт йүнәлеше буйынса хәрәкәттәр яһап, уны ошо тылсымлы аҡ бөркәнсеккә төрөгөҙ. Аҙағында белгән доғаларығыҙҙы йәки теләктәрегеҙҙе әйтегеҙ.
Альбина ҒӨБЄЙҘУЛЛИНА
әҙерләне.
Теги:


text:
2014 йылда Рәсәй Президенты В.В. Путин хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерлек (ГТО) системаһын ҡайтанан тергеҙеү тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы. Тарих биттәренә күҙ һалһаҡ, ГТО нормаларын тапшырыу системаһы 1931-1991 йылдарҙа уңышлы эшләй һәм ул 10 йәштән 60 йәшкә тиклемгеләр өсөн ҡаралған була. Уның төп маҡсаты булып йәштәрҙә патриотик рух тәрбиәләү, сәләмәт тормош алып барыу тора.
Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерлек системаһының яңыртылған варианты 11 баҫҡыстан тора. Тәүгеһе—6-8, икенсеһе 9-10 йәштәгеләр өсөн иҫәпләнә. Артабан шулай дауам итеп, 70 һәм унан өлкәнерәктәр өсөн ҡарала. Йәғни, теләгәндәр ғүмер буйы ГТО нормаһын тапшыра ала. Һәр баҫҡыста өс һынау ҡарала һәм шуға ярашлы алтын, көмөш, бронза билдәләре бирелә. Был сәләмәт тормош алып барыусылар өсөн әллә ни ҙур ауыр ҙа түгел инде.
Башҡортостанда 2017 йыл аҙағына ГТО нормаларын барыһының да тапшырыуы күҙаллана. Төбәктә был кәрәкле эште бойомға ашырыу өс этапта уҙғарылырға тейеш. Беренсеһендә, йәғни ойоштороу-эксперименталь этапта комплекс 2015 йылдың декабренә ҡәҙәр республиканың 23 район һәм ҡала мәктәбендә индерелһә, икенсе этапта мәктәп уҡыусылары, урта махсус, юғары уҡыу йорттары студенттары дәррәү ГТО нормаларын тапшыра. 2016 йылдың декабренә ҡәҙәр эксперимент рәүешендә ҡайһы бер ҡала һәм райондарҙа өлкәндәр араһында ярыштар уҙғарыла. 2017 йылдың декабренә тәғәйенләнгән өсөнсө этапта иһә тотош республикабыҙ халҡы сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалаған сара нормаларын тапшырыуҙы тормош ҡағиҙәһенә әйләндерәсәк.
Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерлекте пропагандалау маҡсатында республикала 40-тан ашыу фестиваль һәм физкультура-спорт саралары уҙғарылған. Айырыуса Өфө, Стәрлетамаҡ, Сибай ҡалаларында был тәңгәлдә йәнлелек һиҙелә.
Спорт һәм физкультура менән һәр кем шөғөлләнә алһын өсөн ҡала һәм райондарҙа спорт майҙансыҡтарын күбәйтеү мәсьәләһе ҡуйыла.
Яңы уҡыу йылы башында БДУ-ның Сибай институты уҡытыусыһы, тарих фәндәре кандидаты, доцент Фәнил Fабрафиҡ улы Әминев Ҡаҙан ҡалаһында ГТО нормаларын тапшырыу буйынса махсус курс үтеп ҡайтты. СССР спорт мастеры белдереүенсә, ГТО нормаларын мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында, шулай уҡ эш урындарында тапшырырға мөмкин буласаҡ.
—Һынау алдынан һәр кем медицина тикшереүе үтә. Йәғни, кешенең һау-сәләмәт, үҙаллы йәки рәсми рәүештә физик культура һәм спорт менән шө-ғөлләнгән булыуы мөһим. ГТО һынауҙарын тапшырған уҡыусыларға юғары уҡыу йорттарына ингәндә өҫтөнлөк бирелә. Алтын билдәгә лайыҡ булғандарға Берҙәм дәүләт имтиханына 10 бал өҫтәлә. Эш биреүселәр иһә ГТО нормаларын тапшырыусы хеҙмәткәрҙәргә ҡарата ниндәйҙер дәртләндереү сараларын ҡарай ала. Документтар буйынса, алтын билдәгә эйә булыусыларға финанс ярҙамы күрһәтеү, отпускыға көндәр өҫтәү планлаштырыла,—ти Фәнил Fабдрафиҡ улы Әминев.—Ноябрь айы башынан уҡыу йортобоҙҙа хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерлек нормаларын тапшырыу буйынса түләүле курстар уҙғара башланыҡ. Ҡала һәм район мәктәптәренең физкультура уҡытыусыларының квалификацияларын күтәреү, ГТО нормаларын ҡабул итеүгә махсус документ биреү өсөн лицензия алыуыбыҙға, матди-техник база, спорт төрҙәре буйынса кадрҙар булыуға шатбыҙ. Атаҡлы спортсылар Г.М.Полько, А.Б.Зөлҡәрнәйев, Л.Р.Шаһиәхмәтова, Е.Б.Антипов һәм башҡаларҙан махсус һабаҡ алғандарға БДУ таныҡлыҡтары тапшырыласаҡ.
Әйткәндәй, уҡыу йорто Урал аръяғында ГТО нормаларын тапшырыу буйынса хәрәкәткә тәүгеләрҙән булып тотондо. Октябрь айында институт хеҙмәткәрҙәре һәм уҡытыусылары ГТО нормаларын тапшырҙы. Һынау өс этапта үтте: ир-егеттәр—3, ҡатын-ҡыҙҙар 2 саҡрымға йүгереп ярышты. Граната ырғытыу һәм оҙонлоҡҡа һикереүҙә лә ал бирмәнеләр. Ир-егеттәр араһында йүгереүҙә менеджмент һәм иҡтисад теорияһы кафедраһы мөдире Урал Әҙеһәм улы Барлыбаевҡа тиңдәр табылманы. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында өҫтәмә белем биреү факультеты лаборанты Алһыу Күсәрбаева иң юғары һөҙөмтәгә иреште. Оҙонлоҡҡа һикереүҙә иҡтисад факультеты деканы Илдар Мәжит улы Рәхмәтуллин беренсе булды. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында өҫтәмә белем биреү факультетынан Гөлсәсәк Рәхмәтуллина еңде.
Граната ташлауҙа юридик факультеттың деканы урынбаҫары Алик Fаяз улы Алтыншин иң яҡшыһы тип танылды. Гүзәл заттар араһынан музей мөдире һәм пресс-үҙәк етәксеһе Ләйсән Fүмәрова иң шәбе булды. Күптәрҙе «Ни өсөн хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерлек нормалары ҡайтанан тергеҙелә?»,—тиҙәр күптәр. Был, тәү сиратта, беҙгә сәләмәт тормош алып барыуға булышлыҡ итәсәк. Һау-сәләмәт кешенең генә йәмғиәттә үҙ урынын табып, донъяға айыҡ ҡараш менән бағыуы билдәле,—тип яуап бирә был һорауға Фәнил Faбдрафиҡ улы.
Рәсүл Азаматов.


text:
Раил Сарбаев Швейцария делегацияһы менән һөйләшеүҙәр үткәрҙе
Бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев республикаға эш сәфәре менән килгән Швейцария делегацияһы менән осрашты.
Уны Швейцария Конфедерацияһының Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Вальтер Бруно Гигер етәкләй. Был уның Башҡортостанға беренсе сәфәре.
— Ул уңышлы булыр, тип ышанам, — тине Премьер-министр, ҡунаҡты сәләмләп.
— Илдәребеҙ араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәттәр һалынған, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды әңгәмә барышында Гигер әфәнде. — Швейцария Рәсәй төбәктәре менән мөнәсәбәттәрҙе нығытырға ниәтләй. Башҡортостан, иҡтисади ҡеүәте арҡаһында, айырым иҫәптә тора, — тип белдерҙе дипломат.
Раил Сарбаев та хеҙмәттәшлекте артабан нығытыуға үҙенең ҡыҙыҡһыныусанлығын белдерҙе. Етмәһә, тип билдәләне Премьер, «Швейцария менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме яҡшыртыуҙы талап итә. Уҙған йыл йомғаҡтары буйынса ул ни бары 3,5 миллион АҠШ доллары тәшкил итте. 2010 йылдың 4 айында — ике миллион долларҙан ашыуыраҡ».
Иң перспективалы йүнәлештәр араһында БР Хөкүмәте Премьер-министры ағас эшкәртеү, һаулыҡ һаҡлау һәм фармацевтика сәнәғәтендәге проекттарҙы атаны. Шулай уҡ банк-ара өлкәлә, агросәнәғәт комплексында, бәләкәй һәм урта бизнес линияһы буйынса инвестицион хеҙмәттәшлек тураһында ла һүҙ алып барылды. Швейцариянан юғары технологияларҙы уңышлы индереү өлгөһө итеп Раил Сарбаев Швейцария ҡорамалдары ҡуйылған Өфө трансформатор заводын атаны.
Башҡортостан Швейцария менән Рәсәй һәм Швейцария Конфедерацияһы араһында сауҙа һәм иҡтисади хеҙмәттәшлек буйынса Ҡатнаш хөкүмәт-ара комиссия линияһы буйынса уңышлы хеҙмәттәшлек итә. Швейцария менән төбәк-ара хеҙмәттәшлек буйынса Эшсе төркөмдөң Рәсәй яғын БР Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары —финанс министры Айрат Ғәскәров етәкләй.
Башҡортостандың инвестицион проекттары менән Швейцария делегацияһы вәкилдәре махсус презентация ваҡытында ентекле танышасаҡ. Сәфәр сиктәрендә ҡунаҡтар Өфө трансформатор заводына, «Алексеевка» совхозына, Башҡорт дәүләт университетына барырға планланлаштыра.


text:
Депутаттар ер бүлеү процедураһын ябайлаштырырға планлаштыра
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары ер тураһындағы закондарҙы камиллаштырырға планлаштыра. Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитет ағзалары ошо турала ҡарар ҡабул итте. Уның составына ингән депутаттар шишәмбе көнө «Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында» БР Законының 22-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында” республика законы проектына ыңғай баһа бирҙе. Был законды ҡабул иткән осраҡта Башҡортостанда ер участкаһы бүлеү процедураһы һиҙелерлек ябайлашасаҡ.
Был яңылыҡтың мөһимлеген билдәләп, депутаттар закон проекты концепцияһын хупланы һәм республика Дәүләт Йыйылышының яҡындағы ултырышында уны беренсе уҡыуҙа ҡарауға сығарырға ниәтләй. Был көндө депутаттар «Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында» БР Законының 21-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында” закон проекты буйынса ла ыңғай ҡарар ҡабул итте. Был законды ҡабул иткән осраҡта ауыл хужалығы ер участкаларын хосусилаштырыу сроктары Башҡортостанда 2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем оҙайтыласаҡ.


text:
Янғынға ҡаршы айырым режим билдәләнде
20 ноябрҙә Башҡортостан территорияһында янғынға ҡаршы режим индерелде, ул 2014 йылдың 10 ғинуарына тиклем дауам итәсәк. Был турала бойороҡҡа республика Хөкүмәтендә ҡул ҡуйылды.
Башҡарма власть органдарына, район һәм ҡалалар хакимиәттәренә мотлаҡ тәртиптә был осорҙа пиротехник изделиеларҙы таратҡанда һәм ҡулланғанда янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса саралар комплексын үтәргә, кешеләр күпләп килеү өсөн тәғәйенләнгән объекттары булған ойошмалар етәкселәрен саҡырып, ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса комиссиялар ултырыштарын үткәрергә, белем биреү, һаулыҡ һаҡлау, халыҡты социаль яҡлау учреждениеларының, төнөн йәки тәүлек әйләнәһенә граждандар килгән мәҙәни-күңел асыу йорттарының (ресторандар, кафе, күңел асыу комплекстары, клубтар, мәҙәниәт йорттары һәм башҡалар), шулай уҡ дөйөм ятаҡтар, ҡунаҡханалар, сәнәғәт, төҙөлөш һәм башҡа ойошмаларҙың дежур пресоналы менән янғынға ҡаршы режимды көсәйтеү һәм янғын сығыуын иҫкәртеү һәм кешеләрҙе эвакуациялау буйынса өҫтәмә инструктаж үткәреү буйынса саралар күрергә, учреждениелар етәкселәренә заводта әҙерләнмәгән йылытыу приборҙары ҡулланыуҙы тыйырға; муниципаль берәмектәрҙең бөтә янғын һүндереү формированиеларында тәүлек әйләнәһенә дежур итеүҙе ойошторорға, янғын һүндереү техникаһының техник торошон һәм кәрәкле күләмдә яғыулыҡ-майлау материалдары менән тәьмин ителеүен тикшерергә; юлдарҙы, янғын һүндереү өсөн файҙаланылған һыу сығанаҡтарын ҡарҙан таҙартыу, ҡала-ауылдарҙы тотороҡло телефон элемтәһе менән тәьмин итеү буйынса саралар күрергә; хоҡуҡ һаҡлау органдары, дәүләт янғынға ҡаршы хеҙмәт хеҙмәткәрҙәрен, ирекле янғынға ҡаршы формированиелар ағзаларын, муниципаль райондар һәм ҡала округтары хакимиәттәре, социаль хеҙмәттәр һәм башҡа ҡыҙыҡһынған ведомстволар һәм ойошмалар хеҙмәткәрҙәрен йәлеп итеп, күсмә патруль төркөмдәре ойошторорға; кешеләр күпләп йыйылған урындарҙа, торлаҡ секторында, баҡсасылыҡ кооперативтарында, төҙөлөш объекттары территорияһында кешеләр йәшәгән урындарҙа профилактика рейдтары үткәрергә; асарбаҡтарҙың сарлаҡ, подвал биналарына, йылылыҡ изоляцияһы камераларына кереүен иҫкәртеү буйынса саралар күрергә ҡушылды.
Көс структураларына — Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм Эске эштәр министрлыҡтарына — «Дәүләт контроле (надзоры) һәм муниципаль контроль үткәргәндә юридик шәхестәрҙең һәм шәхси эшҡыуарҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау тураһында» Федераль закон талаптарын иҫәпкә алып, кешеләр күпләп йыйылған объекттарҙы, шул иҫәптән мәҙәни-күңел асыу учреждениеларын һәм пиротехник изделиелар һатыусы сауҙа нөктәләрен хәүефһеҙ файҙаланыуҙы тәьмин итеүгә контроль яһау буйынса пландан тыш саралар үткәреүҙе ойошторорға; алкоголь һәм тәмәке продукцияһын һатыу өлкәһендә сикләүҙәр һәм тыйыуҙар билдәләү буйынса закондарҙы үтәүгә контроль яһарға тәҡдим ителде, тип хәбәр ителә Башҡортостан Хөкүмәтенең рәсми сайтында .


text:
Яйыҡ гәзите » On-line яңылыҡтар » «21» уңыш килтерҙе
«21» уңыш килтерҙе28.10.2016
Баҫмабыҙға яҙылыу кампанияһы ҡыҙғандан-ҡыҙа. Бүләктәр оттороу конкурсына ла халыҡ ихлас ҡушылды. Был аҙнала квитанцияларыбыҙ тағы ла артҡан. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, уйында ҡатнашыу өсөн ни бары гәзитебеҙгә яҙылыуҙы раҫлаған квитанцияның күсермәһен редакцияға ебәрергә йәиһә килтерергә кәрәк. Приздарҙы уйнатыу матбуғатҡа яҙылыу тамамланғансы башҡарыласаҡ. Акцияға ни тиклем тиҙерәк ҡушылһағыҙ, шәп бүләк отоу мөмкинлеге лә шул тиклем арта ғына. Квитанцияғыҙ йыл аҙағына тиклем барлыҡ уйындарҙа ла ҡатнашасаҡ.
Әйткәндәй, уйыныбыҙ бар шарттарға теүәл килтереп башҡарыла. Юғиһә, гәзит уҡыусыла-рыбыҙ араһында, миңә бүләк отторманығыҙ, тип үпкәләрен белдереп шылтыратыусылар бул-ды. Ошо арала ғына бер апай: «Яйыҡ»ты сыға башлағанынан алдырам, квитанциямды конкурсҡа һәр ваҡыт ебәрәм, ләкин бүләк отҡаным юҡ. Кем-дәр ота һуң?! Әллә берәй сере бармы?» - тип яҙып ебәргән. Бер ниндәй ҙә сере юҡ уның, еңеүсене билдәләгәндә квитанция-лар лототронға һалына. Исем-шәрифтәр күрен-мәй. Аҙналыҡ оперативкала «бисмилла»быҙҙы уҡыйбыҙ ҙа, ҡулды тығып тартып алабыҙ. Барыһы ла ғәҙел башҡарыла. Беҙ һеҙҙең ҡатнашыуығыҙға, акцияға дәррәү ҡушыл-ғанығыҙға, ниндәй генә ауыр заманала йәшәүгә ҡарамаҫтан, «Яйыҡ»ҡа яҙылғанығыҙ, гәзи-тебеҙҙең тоғро дуҫтары булып ҡалғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәтлебеҙ. Хәлебеҙҙән килһә, баҫмабыҙҙы алдырған һәр кемде лә бүләкһеҙ ҡалдырмаҫ инек. Күреп тораһығыҙ, әлеге ваҡытта хәлдәребеҙ маҡтанырлыҡ түгел, тиражыбыҙ кәмеү-гә табан бара. Һәр яҙы-лыусыбыҙ беҙгә ныҡ ҡәҙерле. Бергә булдыҡ, киләсәктә лә бергә ҡа-лайыҡ, дуҫтар!
Бөгөнгө аҙна еңеүсе-ләребеҙ - Юлдаш ауы-лынан Фәнилә һәм Вәкил Фәррәховтар. Икеһе лә хаҡлы ялда, өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Улар уйында ҡатнашып сәғәт оттолар.
- Гәзиткә йыл һайын яҙылам, элек республика баҫмаларын да алдыра инем. Һуңғы йылдарҙа уларҙың йөкмәткеһе оҡшамай башланы, икенсенән хаҡтары ла ҡиммәтләнде. Ә «Яйыҡ» нимә тиһәң дә үҙе-беҙҙеке, республика, ҡала-район, ил, хатта донъя яңылыҡтарын да яҡтырта. Һәр һанын көтөп алабыҙ, күҙем насар күрһә лә, башынан аҙағынаса уҡыйым. Балалар ҡаланан ҡунаҡҡа килһә, уларҙы ла уҡырға өгөтләйбеҙ. Юғиһә, ҡайһы берәүҙәр ҡалала йәшәп туған телдәрен онотоп ебәрә торған. Милли рухта тәрбиәләнһендәр, тигән фекерҙәмен, - ти Фәнилә Ильфам ҡыҙы.
Ҡорама ауылынан Фая Мостафина бүләк-кә шәкәр һауыты алды. Фая Әмин ҡыҙы сығы-шы менән Сораман ауылынан. Йәш белгес ауыл мәктәбенә эшкә килә һәм шунда төпләнеп ҡала. 38 йыл башланғыс кластарҙы уҡыта. Тор-мош иптәше Әҙип Солтан улы ғүмер буйы «По-ляковка» совхозында водитель булып эшлә-гән, дүрт малайға ғү-мер биргәндәр. «Өс киленебеҙ, дүрт ейәнебеҙ, дүрт ейәнсәребеҙ бар», - ти улар ғорурлыҡ менән. Ағымдағы йыл юбилейҙарға бай булған. Фая Әмин ҡыҙы - 70, ә тормош иптәше 75 йәшен билдәләгән.
- Быға тиклем отошта ҡатнашҡаным булманы, әле килеп бәхетебеҙҙе һынап ҡарарға уйланыҡ. Гәзиткә яҙылғанда уҡ приз отормон һымаҡ тойолғайны. Йортобоҙҙоң һаны - 21, квитанциямды ла 21-се итеп теркәнеләр. Шундуҡ, был бушҡа түгел, тип уйлап ҡуйҙым, - тип шатлыҡлы тәьҫораттары менән бүлеште ханым.
Илсе ауылынан Әлфиә Хәлилова бүләккә тер-мокружка отто. Әлфиә Әүхәҙей ҡыҙы әлеге ва-ҡытта хаҡлы ялда. Тормош мәшәҡәте менән ҡайнап йәшәй, мал-тыуар аҫрай. Дүрт улы бар, ғәзиздәре үҙ аллы тормош көтә. Баҫмабыҙҙың тоғро дуҫы, бер һанын да ҡалдырмай уҡып бара.
- Күңел төшкәндә, ҡыйын ваҡыттарҙа эс-серҙәремде уртаҡлашыусы гәзит ул. «Яйыҡ»ҡа шул тиклем өйрәнгәнмен, шуға ла яҙылмай ҡалғаным юҡ, - ти ул.
Уйыныбыҙ дауам итә, һеҙҙән ярты йылға йәки бер йылға яҙылған квитанцияларығыҙҙы көтөп ҡалабыҙ.
Әйткәндәй, уйыныбыҙ бар шарттарға теүәл килтереп башҡарыла. Юғиһә, гәзит уҡыусыла-рыбыҙ араһында, миңә бүләк отторманығыҙ, тип үпкәләрен белдереп шылтыратыусылар бул-ды. Ошо арала ғына бер апай: «Яйыҡ»ты сыға башлағанынан алдырам, квитанциямды конкурсҡа һәр ваҡыт ебәрәм, ләкин бүләк отҡаным юҡ. Кем-дәр ота һуң?! Әллә берәй сере бармы?» - тип яҙып ебәргән. Бер ниндәй ҙә сере юҡ уның, еңеүсене билдәләгәндә квитанция-лар лототронға һалына. Исем-шәрифтәр күрен-мәй. Аҙналыҡ оперативкала «бисмилла»быҙҙы уҡыйбыҙ ҙа, ҡулды тығып тартып алабыҙ. Барыһы ла ғәҙел башҡарыла. Беҙ һеҙҙең ҡатнашыуығыҙға, акцияға дәррәү ҡушыл-ғанығыҙға, ниндәй генә ауыр заманала йәшәүгә ҡарамаҫтан, «Яйыҡ»ҡа яҙылғанығыҙ, гәзи-тебеҙҙең тоғро дуҫтары булып ҡалғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәтлебеҙ. Хәлебеҙҙән килһә, баҫмабыҙҙы алдырған һәр кемде лә бүләкһеҙ ҡалдырмаҫ инек. Күреп тораһығыҙ, әлеге ваҡытта хәлдәребеҙ маҡтанырлыҡ түгел, тиражыбыҙ кәмеү-гә табан бара. Һәр яҙы-лыусыбыҙ беҙгә ныҡ ҡәҙерле. Бергә булдыҡ, киләсәктә лә бергә ҡа-лайыҡ, дуҫтар!
Бөгөнгө аҙна еңеүсе-ләребеҙ - Юлдаш ауы-лынан Фәнилә һәм Вәкил Фәррәховтар. Икеһе лә хаҡлы ялда, өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Улар уйында ҡатнашып сәғәт оттолар.
- Гәзиткә йыл һайын яҙылам, элек республика баҫмаларын да алдыра инем. Һуңғы йылдарҙа уларҙың йөкмәткеһе оҡшамай башланы, икенсенән хаҡтары ла ҡиммәтләнде. Ә «Яйыҡ» нимә тиһәң дә үҙе-беҙҙеке, республика, ҡала-район, ил, хатта донъя яңылыҡтарын да яҡтырта. Һәр һанын көтөп алабыҙ, күҙем насар күрһә лә, башынан аҙағынаса уҡыйым. Балалар ҡаланан ҡунаҡҡа килһә, уларҙы ла уҡырға өгөтләйбеҙ. Юғиһә, ҡайһы берәүҙәр ҡалала йәшәп туған телдәрен онотоп ебәрә торған. Милли рухта тәрбиәләнһендәр, тигән фекерҙәмен, - ти Фәнилә Ильфам ҡыҙы.
Ҡорама ауылынан Фая Мостафина бүләк-кә шәкәр һауыты алды. Фая Әмин ҡыҙы сығы-шы менән Сораман ауылынан. Йәш белгес ауыл мәктәбенә эшкә килә һәм шунда төпләнеп ҡала. 38 йыл башланғыс кластарҙы уҡыта. Тор-мош иптәше Әҙип Солтан улы ғүмер буйы «По-ляковка» совхозында водитель булып эшлә-гән, дүрт малайға ғү-мер биргәндәр. «Өс киленебеҙ, дүрт ейәнебеҙ, дүрт ейәнсәребеҙ бар», - ти улар ғорурлыҡ менән. Ағымдағы йыл юбилейҙарға бай булған. Фая Әмин ҡыҙы - 70, ә тормош иптәше 75 йәшен билдәләгән.
- Быға тиклем отошта ҡатнашҡаным булманы, әле килеп бәхетебеҙҙе һынап ҡарарға уйланыҡ. Гәзиткә яҙылғанда уҡ приз отормон һымаҡ тойолғайны. Йортобоҙҙоң һаны - 21, квитанциямды ла 21-се итеп теркәнеләр. Шундуҡ, был бушҡа түгел, тип уйлап ҡуйҙым, - тип шатлыҡлы тәьҫораттары менән бүлеште ханым.
Илсе ауылынан Әлфиә Хәлилова бүләккә тер-мокружка отто. Әлфиә Әүхәҙей ҡыҙы әлеге ва-ҡытта хаҡлы ялда. Тормош мәшәҡәте менән ҡайнап йәшәй, мал-тыуар аҫрай. Дүрт улы бар, ғәзиздәре үҙ аллы тормош көтә. Баҫмабыҙҙың тоғро дуҫы, бер һанын да ҡалдырмай уҡып бара.
- Күңел төшкәндә, ҡыйын ваҡыттарҙа эс-серҙәремде уртаҡлашыусы гәзит ул. «Яйыҡ»ҡа шул тиклем өйрәнгәнмен, шуға ла яҙылмай ҡалғаным юҡ, - ти ул.
Уйыныбыҙ дауам итә, һеҙҙән ярты йылға йәки бер йылға яҙылған квитанцияларығыҙҙы көтөп ҡалабыҙ.
- Оҡшаш яңылыҡтар
- Комментарийҙар
Яҙыл һәм бүләк от
Ниһайәт, гәзит уҡыусыларыбыҙ араһында «Аҙна һайын приз» лотерея уйынын башлап ебәрҙек. Конкурс «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто менән... Тотош уҡырға
Ниһайәт, гәзит уҡыусыларыбыҙ араһында «Аҙна һайын приз» лотерея уйынын башлап ебәрҙек. Конкурс «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто менән... Тотош уҡырға
Яҙылығыҙ, отоғоҙ!
Хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ, 2016 йылға ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу кампанияһының ҡыҙыу мәле бара. Һәр йылдағыса, «Яйыҡ» үҙенең тоғро дуҫтарын... Тотош уҡырға
Хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ, 2016 йылға ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу кампанияһының ҡыҙыу мәле бара. Һәр йылдағыса, «Яйыҡ» үҙенең тоғро дуҫтарын... Тотош уҡырға
Был юлы - 9 бүләк
«Яйыҡ» гәзитенә яҙылып, квитанцияларын редакцияға ебәргәндәр араһында «Еңеүсегә - елле бүләк!» акцияһын дауам итәбеҙ. Приздарыбыҙ артҡандан-арта. Был... Тотош уҡырға
«Яйыҡ» гәзитенә яҙылып, квитанцияларын редакцияға ебәргәндәр араһында «Еңеүсегә - елле бүләк!» акцияһын дауам итәбеҙ. Приздарыбыҙ артҡандан-арта. Был... Тотош уҡырға
Матбуғат-2015 Яҙылығыҙ! Отоғоҙ!
Хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ! 2015 йылға ваҡытлы матбуғатҡа яылыу кампанияһы башланыуы тураһында ай башында уҡ хәбәр иткәйнек инде. Һәр йылдағыса,... Тотош уҡырға
Хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ! 2015 йылға ваҡытлы матбуғатҡа яылыу кампанияһы башланыуы тураһында ай башында уҡ хәбәр иткәйнек инде. Һәр йылдағыса,... Тотош уҡырға
Матбуғат-2014
Хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ! «Еңеүсегә - елле бүләк!» тип аталған лотерея уйынын беҙ бер нисә йыл рәттән көҙгө яҙылыу кампанияһы ваҡытында ғына... Тотош уҡырға
Хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ! «Еңеүсегә - елле бүләк!» тип аталған лотерея уйынын беҙ бер нисә йыл рәттән көҙгө яҙылыу кампанияһы ваҡытында ғына... Тотош уҡырға
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
- Ғинуар 2018 (11)
Декабрь 2017 (40)
Ноябрь 2017 (39)
Октябрь 2017 (36)
Сентябрь 2017 (20)
Август 2017 (23)
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ғаилә йылы буласаҡ
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылды...
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылды...
Изге ғәмәл менән үткәрәйек
Мөхәммәт пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Миләди иҫәп...
Мөхәммәт пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Миләди иҫәп...
Төклө аяғың менән - Һары Эт, ырыҫлы һәм имен бул!
Эт йылын өйҙә һәм иң яҡын кешеләр менән ҡаршы...
Эт йылын өйҙә һәм иң яҡын кешеләр менән ҡаршы...
Балҡып китте мәҙәниәт йорто
Капиталь ремонт үткәндән һуң тантаналы рәүештә...
Капиталь ремонт үткәндән һуң тантаналы рәүештә...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Спектакль 1 сәғәт 15 мин. бара
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуыуына 80 йыл тулыу уңайынан ҡуйылған
Шағир Рәми Ғариповтың ҡатмарлы яҙмышы, һоҡланғыс ижады, һүнмәҫ рухы хаҡында был спектакль. Шағирҙың ҡәләмдәш дуҫтары, ижадташтары, яҡын кешеләре - барыһы ла тормоштан алынған.
Күренекле башҡорт шағиры, тәржемәсе һәм журналист, Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәми Ғариповтың тормошо һәм ижадына арналған “Февраль.Буран…” исемле ижади проект 2012 йылда бөйөк шағирҙың тыуыуына 80 йыл тулыу уңайынан сәхнәләштерелде.
Зөһрә Бураҡаева “Шағир иленә сәйәхәт”те Рәми ағайҙың көндәлегенә һәм тарихи документтарға таянып яҙа. Халыҡ шағирының шиғырҙары, уның һүҙҙәренә яҙылған йырҙар, уйланыуҙары, уның күңел донъяһы – былар барыһы ла әҫәрҙә бермә-бер үрелеп бара.
Шағир ике һында баҫа тамашасы алдына – көндәлектәге Рәми – Артур Кәбиров, тормоштағы Рәми – Фирғәт Ғарипов. Шағирҙың дуҫтары, яҡындары, замандаштары образын театр артистары уйнай.
Ике Рәми бер бөтөн булып баҫҡан кеүек, шағир хаҡындағы спектакль дә проекттың режиссеры Хөрмәтулла Үтәшев тарафынан бер бөтөн, тәрән эстәлекле сәхнә әҫәре итеп ҡуйылған.
Әйткәндәй, Шағирҙың ижадын пропагандалау, исемен мәңгеләштереү һәм уның образын кәүҙәләндереүҙәге хеҙмәте өсөн Хөрмәтулла Ғаззали улы һәм Артур Кәбиров Рәми Ғарипов исемендәге премияға лайыҡ булдылар.
Февраль – Рәми айы - донъяға бөйөк шағирҙы бүләк иткән ай, Рәми Йәғәфәр улы бынан 85 йыл элек 12 февралдә тыуа. Һәм нәҡ февраль айында – 1977-се йылдың 20-се февралендә ул мәңгелеккә күскән.
Әммә беҙҙең йөрәктәрҙә февраль –шағирҙың донъяға килгән айы булып һаҡланһын!..
ТЫУҒАН КӨН
Эс бошорғос талғын сәғәт теле
Нисә ҡабат инде ураны!..
Уйҙарымдың моңһоу ебен һүтеп,
Үкһей тышта февраль бураны.
Ниндәйҙер бер серле мәғәнә бар
Келт-келт иткән сәғәт телендә —
Яҡты был донъяға килгәнмен бит
Шул буранлы айҙың төнөндө.
Мин дә бала инем. Хыялландым
Был донъяны гиҙеп сығырға,
Күпкә ынтылдым мин, тик һуңынан
Ғашиҡ булдым йырға, шиғырға.
Күрҙем яҡшылыҡты, яманлыҡты,
Әсе-сөсөһөн дә татыным.
Һөйҙөм! Һөйөлдөм дә буғай!
Улдар бүләк итте ҡатыным...
Күп кешеләр үтте яҙмышымдан,
Күңелемә һалып яҡтыһын.
Бына инде шулай йәшәй торғас,
Үтте ғүмеремдең яртыһы!..
Үтте!
Ә һуң ни эшләнем!
Ни һуң?
Бик аҙ түгелме, тип һораным...
Эс бошорғос шуға сәғәт теле,
Үкһей шуға февраль бураны...


text:
Зар илайҙар ауыл ҡарттары...29-06-2013, 00:30 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
"Урындағы халыҡтың күпселеген тәшкил иткән аҫаба башҡорттарға кем һәм нисек ярҙам итергә тейеш?" — тигән һорау тынғылыҡ бирмәне Аҙауға юлланғанда. Өҫтәүенә, хатта яҙыуҙарынса, район хакимиәте вәкилдәре, ойошма-предприятие етәкселәре араһында телеңде аңлаған кеше аҙ булһа. Был тыуған төйәгеңдә үҙеңде үгәй тойоп йәшәүгә нигеҙ түгелме?
— Ауылыбыҙҙа күпселекте пенсионерҙар тәшкил итә, — тип башланы сығышын аҡһаҡалдар берлеге рәйесе Фәнияз Садиҡов (Аҙау халҡы Өфөнән килгән вәкилдәр менән осрашыуға дәррәү йыйылғайны). — Иң әсендергәне шул: район үҙәгендәге беҙ мөрәжәғәт итергә, ярҙам һорарға мәжбүр урындарҙың күбеһендә башҡортса бер һүҙ аңламаған кешеләр ултыра. Төрлө мәсьәлә менән барып, фекереңде, үтенесеңде әйтә алмай ҡайтып киткән осраҡтар йыш ҡабатлана. Үҙ еребеҙҙә аһ-зарыбыҙҙы ла тейешенсә аңлатыу мөмкинлегебеҙ юҡ...
— Район үҙәк дауаханаһына барыу айырыуса хәлде ала, — тип һүҙгә ҡушылды ветеран-уҡытыусы Нуретдин Шәйбәков. — Сираттан үтеп булмай, олоно оло тип белмәйҙәр. Күп осраҡта табипҡа эләгә алмайынса ҡайтып китергә мәжбүрбеҙ. Бында ла тел мәсьәләһенең өлөшө ҙур. "Район Советына былтыр һайланған 14 депутат араһында өс кенә башҡорт булыуы ла күп нәмә хаҡында һөйләй", — тигән фекерҙә аҡһаҡалдар.
Белеүебеҙсә, батша хөкүмәте милли сәйәсәткә бик һаҡсыл ҡараған. Әйтәйек, урындағы губернатор шул төбәк халҡының телен белергә тейеш булған, бының өсөн уға өҫтәп түләгәндәр. Хәҙер бындай талаптар юҡ. Әммә хакимиәт вәкилдәре, төрлө мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән ойошма-предприятие хеҙмәткәрҙәре, халыҡ өсөн эшләгән кешеләр булараҡ, аҫаба милләттең телен аҙмы-күпме белһә, өйрәнһә, урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеү күпкә еңелләшер ине.
— Әлеге тормошто элеккеһе менән сағыштырып ҡарайбыҙ ҙа йәнебеҙ әрней, — ти аҡһаҡалдар. — Әлбиттә, рәхәт йәшәлмәне: һуғышты ла үттек, аслыҡ-яланғаслыҡты ла күрҙек, әммә киләсәккә өмөт бар ине. Ниндәй генә хәлдә лә "ауыл бөтөр" тигән уй башыбыҙға ла инеп сыҡманы. Бөгөн иһә ошондай хәүеф бар, сөнки халыҡ битарафлыҡ һаҙлығына сума бара төҫлө. Фәнияз Садиҡов әйтеүенсә, ғәмһеҙлектең төп сәбәбе — ауылға иғтибар булмауҙа. Эш урындары юҡ тиерлек, шунлыҡтан йәштәр ситкә китә. Ауыл иһә пенсионерҙар менән бергә ҡартайырға мәжбүр. Мәҫәлән, электр линияһы авария хәлендә, бағаналар иҫкергән.
— Етәкселәр бер-береһенә һылтаныуҙан уҙмай, — ти аҡһаҡалдар берлеге рәйесе. — Берәй ҡазаға юлығырбыҙ ҙа, тик һуң булыр инде. Ямғыр яуһа, ауыл урамдары йөрөгөһөҙ хәлгә инә: батҡаҡҡа әйләнә. Былтыр көҙ ремонт башҡарылғайны ул, әммә таш эләккән ерҙәргә түгелде, эләкмәгәне шул килеш ҡалды. "Үгеҙ үлһә — ит, арба ватылһа — утын" тигәндәй, ғәмһеҙлек шул тиклем көслө — берәүгә бер ни кәрәкмәй.
— Йәштәрҙең ситкә китеүе — ҙур бәлә, — тип дауам итте Нуретдин Шәйбәков. — Беҙҙе лә заманында төрлө урынға саҡырҙылар, фатир ҙа вәғәҙә итә инеләр. Әммә тыуған еребеҙҙә ҡалыуҙы хуп күрҙек, сөнки илһөйәрлек көслө булды.
Беҙҙең Аҙау — данлыҡлы ауыл. Халҡы элек-электән тырыш, ҡунаҡсыл булған, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Хәтеремдә: ауылдағы артель хатта Балтик буйы республикалары менән алыш-биреш итте. Улар беҙҙән арба тәгәрмәсе, ағастан яһалған башҡа ҡул эштәрен һатып ала торғайны. Ә бөгөн? Ундай эш менән шөғөлләнгән кешеләрҙе бармаҡ менән һанарлыҡ. Өҫтәүенә, алыш-биреш итер өсөн юлдар йүнле түгел. Район үҙәгенә алыҫ — 36 саҡрым. Инйәр аша күпер булмағас, хатта яҡында ғына ятҡан ауылдарға сыға, туғандар менән аралаша алмай йәшәйбеҙ. Ошо мәсьәләләр буйынса юғарыға мөрәжәғәттәребеҙ яуапһыҙ ҡала килә. Сағыштырып ҡарағанда, күршеләге Белорет районы ауылдарында Инйәр аша икешәр күпер бар. Беҙҙең быға хаҡыбыҙ юҡмы ни?
— Быйыл ҡыш ауылдың эсендә лә юл булманы, — тине аҡһаҡал Гәрәй Йосопов. — Хатта зыяратҡа бара алманыҡ. Ошо мәсьәләне хәл итеүгә бәйле тәҡдимем бар. Ауылдағы бөткән хужалыҡтарҙан ҡалған иҫке техниканы йыйып һатырға кәрәк. Аҡсаһына яңы трактор алайыҡ та уртаҡ ҡулланайыҡ. Юл да һәйбәт булыр, утын-бесән алдырыу ҙа еңелләшер ине.
Ауылдаштар аҡһаҡал менән ризалашты кеүек. Элек Аҙауҙа ҡеүәтле урман эшкәртеү хужалығы булған икән. Ул тарҡалғас, ҡайһы бер кешеләр таҡта ярыу цехының станоктарын һатып бөткән. "Шуларҙы ваҡытында һаҡлап ҡалһаҡ, халыҡҡа күпме файҙа булыр ине", — тип әсенде Гәрәй Йосопов.
Аҙауҙарҙы ағас алыуҙағы ауырлыҡтар ҙа урап үтмәй. "Был мәсьәлә буйынса район үҙәген әллә күпме тапарға тура килә, — ти улар. — Утын алғансы бер айҙай ваҡытың уҙһа, аҙаҡ делянканы тапшыра алмай ҡаңғыраһың. Урмансылыҡ хужаларының күренгәне лә юҡ. Ә ситтән ағас алырға килгәндәр эргәһендә йүгерешеп йөрөйҙәр..."
Күп ауылдарҙағы кеүек, Аҙауҙа ла мәктәп яҙмышы көнүҙәк мәсьәләләрҙең береһенә әйләнгән. Заманында 12 ауылдың балаларын йыйып белем биргән, "кадрҙар әҙерләү урыны" тигән исем алған, республиканың күсмә Ҡыҙыл байрағын яулаған абруйлы мәғариф учреждениеһында бөгөн 46 ғына бала уҡый. Урта мәктәп туғыҙ йыллыҡ итеп үҙгәртелгән. Унда икешәр, өсәр уҡыусы белем алған кластар бар. Быйыл беренсегә дүрт бала килеүе көтөлә.
— Оҙондарҙа, Айытмәмбәттә, Аҙауҙа урта мәктәптәр эшләй ине, — ти директор Раилә Шакир ҡыҙы. — Балалар һаны етмәгәнлектән, Айытмәмбәттә һәм беҙҙә төп мәктәп итеп ҡалдырылды. X, XI класс уҡыусылары Оҙондарға йөрөп белем аласаҡ. Һөҙөмтәлә ҡайһы бер педагогтарҙың да ҡыҫҡартылыуы көтөлә. Барыһы ла беҙҙән генә тормай бит. Штат бүленмәгәс, ни хәл итәйек?
Раилә Шакир ҡыҙының әйтеүенсә, Родинка ауылы менән ике арала Инйәр аша күпер һалынһа, тағы ла һигеҙ бала өҫтәлер ине. Архангелдең дөйөм мәғариф тармағына килгәндә, әле төбәктә 2 300 самаһы уҡыусы иҫәпләнә (сағыштырып ҡарағыҙ: 2005 йылда 5 500 тирәһе булған). Район ҡаҙнаһының 80 проценттан ашыуын дотациялар тәшкил иткәнлектән, мәктәптәр республика бюджеты тарафынан финанслана. Быға тиклем Сәғит, Заря ауылдарындағы мәктәптәр ябылған, быйыл бер нисәүһенең статусы үҙгәртелгән, ҡайһылары балалар баҡсалары менән ҡушылған. Уҡыусыларҙы автобуста йөрөтмәҫ өсөн Валентиновкала, Тәүәкәстә интернат асыу ниәттәре лә бар. Район хакимиәтенең мәғариф идаралығы етәксеһе Алевтина Бочкареваның әйтеүенсә, эшһеҙ ҡалған уҡытыусыларға һәр яҡлап ярҙам күрһәтергә тырышалар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай педагогтарҙың һаны августа тағы ла 53-кә артыуы көтөлә. Аҙау мәктәбенә килгәндә, уға балалар баҡсаһын ҡушырға уйлайҙар. Мәктәпкәсә учреждениеның бинаһы иҫке булғанлыҡтан, был алым тик файҙаға буласаҡ, тип ышандыра етәкселәр.
— Ҡатмарлы мәсьәләләр ифрат күп, — тип борсола аҙауҙар. — Беҙ һайлап ҡуйған депутаттар ни ҡарай? "Мин һиңә теймәйем, һин миңә ҡамасаулама" тигән принцип менән йәшәйҙәр кеүек. Бына тиҙҙән тағы ла һайлау була. Беҙҙең ауылды шунда уҡ иҫенә төшөрәсәктәр, концерт алып киләсәктәр. Ундай депутаттар кәрәкме беҙгә? Туйҙыҡ!
Эйе, һүҙҙәрендә ниндәйҙер кимәлдә дөрөҫлөк ярылып ята. Әммә бөтөн проблеманы власҡа ауҙарып ҡуйған аҙауҙарҙан: "Ә үҙегеҙҙә бер ниндәй ҙә ғәйеп тоймайһығыҙмы?" — тип һорағы килде. Мәҫәлән, ауылда ниңә эшҡыуарҙар ике бөртөк? Хозур тәбиғәтле Инйәр буйҙарында әлеге мәлдә әллә күпме турист кинәнеп ял итә. Улар өсөн мунса төҙөп ултыртып, ауыл продукцияһын тәҡдим итеп, миндек бәйләп һатып ҡына ла күпмелер табыш алырға мөмкиндер бит.
Юлда шау сәскәле аҡландарға, киң яландарға һоҡланып килдек: умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндә, мал үрсеткәндә, үҙеңә лә, башҡа кешегә лә ҙур файҙа булыр ине. Ғөмүмән, бындағы халыҡтың битарафлығына, һүлпәнлегенә иғтибар итмәү мөмкин түгел. Тәбиғәттең байлығын файҙаланып, ниндәйҙер эш ойоштороп ебәргәндә, һис шикһеҙ, бөгөнгө аһ-зар күпкә кәмер ине. Әллә быны сит кешеләр килеп башҡарыр тип көтәбеҙме? "Мәктәпте һаҡлайыҡ!" — тип яу һалыуҙан да фәтүә булырмы: йәштәр ауылда төпләнмәһә, балалар тыумаһа, унда кемде уҡытһындар?
Осрашыуға килгән урындағы етәкселек вәкилдәре райондың Убалар тигән ауылын өлгө итеп күрһәтте. Унда халыҡ шундай берҙәм йәшәй икән. Ике йыл элек эскелеккә ҡаршы акцияға ҡушылыу идеяһын дәррәү күтәреп алғандар. Хәҙер унда аҙып-туҙып, эшһеҙ йөрөгән кеше юҡ. Бәләкәй генә ауыл булыуына ҡарамаҫтан, Убалар эшҡыуарҙар һаны буйынса Архангелдә тәүге урынды биләй! Таҡта ярыу цехтары бар, өс-дүрт магазин тоталар, һәр йортта тиерлек умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр, солоҡсолоҡ та киң тарала бара. Һөҙөмтәлә унда "мәктәпте нисек һаҡлап ҡалырға?" тигән проблема ла юҡ. Тимәк, заман сәйәсәтенә бирешеп тормаған Убалар халҡы ауылының, еренең, милләтенең яҙмышын үҙ ҡулына алған. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты ағзалары Нияз Мәжитов, Вәлиәхмәт Бәҙретдинов, Фәнзил Санъяров та, урындағы етәкселәрҙең фекерен йөпләп, халыҡты әүҙем, ғәмле һәм сәмле, берҙәм булырға саҡырҙы.
Әлбиттә, юғары органдарға хат менән мөрәжәғәт итеү тыйылмай, һәр кем үҙ һүҙен әйтергә, тәҡдимен еткерергә хаҡлы. Аҙау аҡһаҡалдары, һис шикһеҙ, дөрөҫ эшләгән. Бөгөнгө ҡайһы бер етәкселәрҙе, "ғәмһеҙлек һаҙлығына сумып барған" йәштәрҙе шулай уятып, ҡуҙғытып ебәрмәһәң... Улар аҡһаҡалдарҙың йөрәк әрнеүен ишетеп, дөрөҫ баһалап, хаталарын төҙәтергә ынтылһын, сәмләнеп эшкә тотонһон ине.
---------------
2005 йыл
Пенсионерҙар — 83 кеше; 16 йәшкә тиклемге балалар — 127; эш менән тәьмин ителгәндәр — 316; эшһеҙҙәр — 186.
Ул ваҡытта Аҙау ауыл Советы хакимиәте, 127 урынға иҫәпләнгән урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, почта бүлексәһе, ауыл китапханаһы, ике магазин эшләгән, мәсет булған.
2013 йыл
Пенсионерҙар — 176; 16 йәшкә тиклемге балалар — 75; эш менән тәьмин ителгәндәр — 98; эшһеҙҙәр — 415 кеше.
Аҙау ауыл Советы бөтөрөлөп, Оҙондарға ҡушылған, урта мәктәп туғыҙ йыллыҡ итеп ҡалдырылған, мәҙәниәт йорто "ауыл клубы" тип үҙгәртелгән. Мәсет, почта бүлексәһе, ауыл китапханаһы, ике магазин һаҡланған. Ике шәхси эшҡыуар утын әҙерләү, таҡта ярыу менән шөғөлләнә. Быйыл биш бала тыуған.
Архангел районы.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ырыҫлылар ота бүләкте
Ырыҫлылар ота бүләкте
«Аҙна һайын – бүләк!» конкурсында был аҙна еңеүселәре – Баймаҡ районының Һаҡмар ауылынан Фәнүзә АРЫҪЛАНОВА менән Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылынан Наилә БИКБАЕВА. Улар салат һауыттары һәм плед менән бүләкләнә.
Еңеүселәргә призды алыу өсөн паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләре кәрәк. Үҙегеҙ килеп ала алмаған осраҡта, редакцияға балаларығыҙҙы йәки таныштарығыҙҙы ебәрергә мөмкин.
Бәйге декабрь аҙағына тиклем дауам итә. Гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен тиҙерәк ебәрергә ашығығыҙ. Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан ҡиммәтле бүләктәргә лә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
ТАУҘАРҘАН ДОНЪЯҒА БАҠҠАН ШАҒИР1-11-2017, 00:05 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Тыуған ерҙәреңде, ағайым!
Шатлыҡтарын күңелемә
йыйҙым,
Ҡайғыларын утҡа яғайым...
Мин дә һайрап йөрөгән булам әле
Һинән ҡалған моңға эйәреп,
Күңелемдә тыуған моңдарымды
Асыҡ күңелдәргә елгәреп...
Һин булғанға ихлас ҡабул итә
Мине лә бит ғәзиз Бөрйәнең.
Халҡым минең – киләсәгем! тиеп
Һин дә уға йәнең биргәйнең...
Урал, Баҙал, Мәсем иҫән саҡта
Буламы ни һине онотоп?!
Улар барҙа башҡорт башын эйеп
Йәшәмәҫ ул, елек ҡоротоп...
Рухтарыбыҙ бергә
яҡтырталыр
Йәшәү менән үлем араһын, –
Остаз дуҫым,
Йылдар үткән һайын,
Моңландырып йөрәк яраһын
Яҡыныраҡ була бараһың!..
– тип яҙҙым Самат ағайға арналған бер шиғырымда. Бөгөнгө яҙмам уның яҡты рухына бағышлана.
Танылған шағир, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Самат Мәһәҙей улы Ғәбиҙуллин 1939 йылдың 30 октябрендә Бөрйән районының Аҫҡар ауылында тыуған. Өфөләге 1-се башҡорт республика мәктәп-интернатында, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
Бүздәк районының Ҡаңны-Төркәй урта мәктәбендә уҡытыусы булып хеҙмәт юлын башлаған ул. Артабан журналистикаға күсә. Нуриман, Күгәрсен районы, республиканың “Ленинсы” гәзиттәрендә эшләй. Һуңғы 16 йылда Бөрйән районының “Таң” гәзитендә бүлек мөдире, сәркәтип, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһында көс түгә.
Самат Ғәбиҙуллин минең остазым да, дуҫым да, серҙәшем дә булды... Ағай уйсан, әммә сәмсел шағир ине. Башҡортостаныбыҙҙың һоҡланғыс төбәгендә тыуып үҫкән уҙамандың күп шиғырҙары йәнтөйәгенә, ҡая-тауҙарына, урман-ҡырҙарына бағышланған. Уның үҙ тормошо һәм ижады ла, шиғри образдарҙа сағылған яҡташтарының яҙмышы ла йәшәүгә йәм, хеҙмәткә сәм бирә, ер-һыуынан, изге тупрағынан һутланған. Иң мөһиме – әҙип ижадҡа килгән йәштәр тип йән атты, уларға хәленән килгәнсә ярҙам итте, үҙе яҙған шиғырҙарына ул “балаларым” тип өндәшә ине.
1990 йылғы ҡот осҡос ташҡындан һуң мин уны күреп ҡайтыр өсөн Иҫке Собханғолға барҙым, ул саҡта бөгөнгө кеүек асфальт юл бөтөнләй юҡ, бата-сума йөрөй инек. Самат ағайға Ағиҙел йылғаһы ярында ғына урынлашҡан ике ҡатлы таш йорттан фатир биргәйнеләр. Барып инһәм, иҙән тулы шиғырлы ҡағыҙҙар, ағайыбыҙ ташҡында һыуланыуҙан һарғайған шул ҡағыҙҙарын үтекләй. “Ағай, нимә эшләйһең һин үтек менән?!” – тиһәм, “Бына, балаларымды тәртипкә килтерәм ташҡындан һуң, ярай әле ағып китмәгәндәр!..” – ти...
Ул, йәй булһынмы, ҡыш булһынмы, йәйәүләп ауыл мәктәптәренән һәләтле балаларҙы эҙләй ине, тапһа, бала кеүек ҡыуанып, миңә хәбәр итә, “Зөфәр, мин дүртенсе синыфта уҡыусы Тәнзилә Дәүләтбирҙинаны таптым, бик һәләтле ҡыҙ, бына күрерһең әле уның киләсәген...” – тип ҡыуанғайны бер мәл. Эйе, Тәнзиләбеҙ бөгөн Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, танылған шағирә, драматург. Ә Самат ағайҙың йәнә бер уҡыусыһы Факиһа Туғыҙбаева бөгөн Башҡортостандың халыҡ шағиры исемен йөрөтә, һанай китһәң, улар күп, Аллаға шөкөр... Уны хәтерләгән һайын күңелемдән моң булып шиғыр ағыла:
Тынғы таба алмай бер йәнемә,
Һине эҙләп барҙым Бөрйәнеңә.
Табалмағас һине, мин түҙмәнем,
Баҙал тауға менеп эҙләнем.
Шүлгәнеңә барҙым, күренмәнең,
Йылҡысыҡҡан күле өндәшмәй.
Бабсаҡ бейҙең мәсете лә бикле,
Исмаһам, ул сығып һөйләшмәй...
Арҡырыға-буйға йөрөп сыҡтым,
Һөйләһәң һүҙ, көлөр кеше лә:
Айыу булып үкереп һине эҙләп,
Айыу булып ҡайттым Өфөгә...
Донъялар нисек кенә үҙгәрмәһен, Самат ағай Ғәбиҙуллиндың шиғриәте бер ҡасан да үҙенең ҡиммәтен юғалтмаҫ, тимен.
Зөфәр ВӘЛИТ,
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Самат ҒӘБИҘУЛЛИН
Тауҙарҙа
Нурлана, нурлана, нурлана
Салт ҡояш аҫтында тауҙарым.
Күңелем ҡанатлы саҡтарҙа –
Шул тауҙар хаҡында йырҙарым.
Киңәйә, киңәйә, киңәйә
Офоҡтар тауҙарға менгәндә.
Ҡаянан уҡталып хыялдар
Йондоҙҙан йондоҙға елгәндәй.
Уралып, уралып, уралып
Тауҙарҙы аралап юл үтә.
Шул юлдан саҡ та соҡ елеүсе
Һыбайлы күңелде елкетә.
Ил йәшәр, тел йәшәр, дан йәшәр,
Халҡым һис һыр бирмәҫ яттарға:
Алдарҙар, Салауат, Ҡаһымдар
Тоҡомо елгәндә аттарҙа!
Халҡым
Уралымды көмөш эйәр итеп,
Ауыҙлыҡлап ваҡыт толпарын,
Елеп үткән халҡым.
Ҡылысынан
Уйнап ҡалған йәшен уттары.
Урауҙарҙан ураулығы менән
Айырылып торған юлдары.
Тик түҙемдән түҙемлеге менән
Айырылып торған улдары.
Йәбер-золомдарҙан ҡото осоп,
Олаҡҡанда һанһыҙ замандар,
Ерен-һыуын ҡурсып ауһа ауған,
Әммә ҡалған улар Уралда.
Урал менән халҡым шуға бөгөн
Ер йөҙөндә берҙәй һөйкөмлө.
Урал ғорур минең халҡым кеүек,
Халҡым ғорур Урал шикелле !
Күҙе була үрҙә, ҡояшта
Ҡабарынып ҡалҡҡан ҡаяларҙың
Баштарында бөркөт балаһы.
Күҙләп ята үҙе тишеп сығыр
Болот менән оя араһын.
Кеше лә бит, уйлап ҡарағанда,
Нәҡ шул бөркөт инде тәү башта:
Сәңгелдәктә ятҡан сағында ла
Күҙе була үрҙә, ҡояшта.
Баҫыр әле саған ҡаршыбыҙға
Туҡ башаҡтар башын ергә эйһә,
Һары алһа саған япрағын,
Аңғар, ваҡыт юлын дауам итә –
Ҡапҡабыҙҙы шаҡый көҙ тағы.
Һөйөүеңдең нуры тоноҡланһа,
Ташлап китһә әгәр яҡының,
Тимәк, һинең күңел түрҙәреңә
Үрмәләне көҙҙөң һалҡыны.
Күҙҙәреңдең ҡоросо ҡайтһа бер саҡ,
Салланһалар сикә сәстәрең,
Аңғар, ваҡыт юлын дауам итә –
Был да ғүмер көҙөнөң эштәре.
Ләкин, көҙ тип, бик бойоҡма, дуҫҡай,
Йәшәр кәрәк әле теттереп.
Баҫыр әле саған ҡаршыбыҙға,
Иңдәренә яҙҙы күтәреп.


text:
Аҡһаҡ Тимер исем ҡушҡан ерҙә5-12-2017, 00:02 // Йәмғиәт, Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Архив документтарына ҡарағанда, ХVIII быуат аҙағында уҡ ауылда 300-гә яҡын кеше йәшәгән. Революцияға тиклем ул Учалы-Типтәр улысының үҙәге булған, бында өс мәсет, башланғыс мәктәп, баҙар, почта эшләгән. Ә 1930 йылдың 20 авгусында Учалы районы ойошторолғас, таусылар ҡалаһына нигеҙ һалынғансы, ул район үҙәгенә әйләнә.
Ауыл ултырағына Учалы, Ҡалҡан, Өргөн, Һәйтәк ауылдары ҡарай, 2688 йортта 8297 кеше йәшәй. Ир-егеттәр – 4267, ҡатын-ҡыҙҙар – 4030, шул иҫәптән пенсионерҙар – 1555. Учалы ауылының үҙендә генә ете меңдән ашыу кеше иҫәпләнә. Күрһәткес үҙгәреп тора, кемдер күсеп килә, икенселәр китә. Демографик хәл дә төрлөсә йоғонто яһай.
Хакимиәт башлығы вазифаһын урындағы халыҡтың проблемаларын яҡшы белгән, уртаҡ мәсьәләләрҙе ваҡытында хәл итергә тырышҡан яуаплы, талапсан етәксе Альберт Мостафин башҡара. Альберт Любик улы оҙатыуында беҙ Учалы ауылында урынлашҡан ҡайһы бер учреждение-хужалыҡтар буйлап йөрөп сыҡтыҡ, биләмә халҡының йәшәйеше, борсоған проблемалары, киләсәккә пландары менән таныштыҡ.
Шәхси йорт төҙөүселәр күбәйә
Учалы ауылы биләмәһе йылдан-йыл үҫә, матурая, яңы биҫтәләр барлыҡҡа килә. Шәхси йорт һалып инергә теләгәндәр өсөн ер биләмәләре бүленә. Ултыраҡтың ҡаланан алыҫ булмауы ла әһәмиәткә эйә. Эргәнән генә Белорет – Учалы – Мейәс трассаһы үтә. Тәүлек әйләнәһенә маршрут автобустары йөрөй, ҡалаға барыу өсөн транспортты ла оҙаҡ көтөргә кәрәкмәй. Йәштәр бында күпләп төпләнә, быйыл ғына 16 ғаилә өй туйлаған.
Юл мәсьәләһе һәр ҡайҙа ла көнүҙәк булып тора. Ауылдар эсендәге юлдар муниципалитеттар, ә үҙәк участкаларҙың торошо юл ремонт-төҙөлөш идаралығы яуаплылығында. Учалы ауылы хакимиәте ҡарамағында 82 километр оҙонлоғонда юл иҫәпләнә. Уны хеҙмәтләндереү килешеү буйынса “Транстехсервис” йәмғиәтенә тапшырылған. Ҡыш ҡарҙан таҙарталар, йәйен төҙөкләндереү эштәрен алып баралар. Быйыл район хакимиәте һәм юл фондынан бүленгән 1 миллион 100 мең һум аҡсаға яңы биҫтәләрҙең юлдарына ҡырсынташ түшәлгән.
Биләмәгә “зәңгәр яғыулыҡ” күптән килеп етһә лә, Учалы ауылы халҡының 40 проценты ғына быға тиклем тәбиғи газдан файҙалана ине. Шөкөр, хәл ыңғай яҡҡа үҙгәреү өҫтөндә. Газификациялау программаһына ярашлы, ауылға газ үткәреү эштәре алты этапҡа бүленгән һәм быйыл беренсе икәүһе өсөн федераль ҡаҙнанан 15,5 миллион һум аҡса бүленеп, маҡсатлы эш башланған.
Учалы ауылы хакимиәте төрлө программаларҙа әүҙем ҡатнаша. “Берҙәм Рәсәй” сәйәси партияһының “Реаль эштәр” проекты буйынса байтаҡ мәсьәлә хәл ителгән. Былтыр 300 мең һумға Баһауетдинов урамына энергияны күп сарыф итмәүҙәре һәм оҙаҡҡа етеүҙәре менән отошло яҡтыртҡыстар ҡуйылған, 72-се балалар баҡсаһында вентиляция ҡорамалы яңыртылған.
Ә быйыл көҙ район бюджеты биләмәгә ҡараған дүрт ауылда ла энергияны күп сарыф итмәгән яҡтыртҡыстар ҡуйыу өсөн өс миллион һум аҡса бүлгән.
Учалы ауылының участка дауаханаһында райондың башҡа ултыраҡтарынан да килеп дауаланалар. Быға тиклем бина алдындағы биләмә бәләкәй булғас, халыҡ автомобилен ҡайҙа ҡалдырырға белмәй аҙапланған. Ниһайәт, район властары ярҙамында быйыл был проблема ла хәл ителгән – иркен туҡталҡа эшләнгән.
“Урындағы башланғыстар” программаһында хакимиәт өс йыл дауамында ҡатнашып, 47 сүп-сар контейнеры урынлаштырыуға өлгәшкән. Бөгөн Учалы ауылында туҙып ятҡан көнкүреш ҡалдыҡтарын, ҡалалағы кеүек сүп-сар менән тулы йәшниктәрҙе күрмәҫһең, сөнки контейнерҙар ергә күмеп урынлаштырыла, сүп-сар түгелгәс, улар ҡапҡас менән ябып ҡуйыла. Дөйөм хаҡы дүрт миллион һумға барып төшкән проект республикала тәүгеләрҙән булып тормошҡа ашырыла. Әлбиттә, бағыусылар, халыҡтың әүҙемлеге арҡаһында ғына был мөмкин була.
— Биләмәләге сүплек тулыу сәбәпле, беҙ уны ябырға мәжбүр булдыҡ. Бөгөн контейнерҙарҙа йыйылған көнкүреш ҡалдыҡтарын “Тәбиғәт” полигонына сығарып түгеү эше килешеү буйынса шәхси эшҡыуар Әхмәҙиевкә йөкмәтелгән. Халыҡтан ошо маҡсатта ай һайын йортта йәшәгән һәр кеше башына 50 һумдан иғәнә йыйыла. Ә элекке сүплектең урынын күмеп, йәшелләндереп ҡуйҙыҡ, — тине хакимиәт башлығы.
Балалар – иғтибар үҙәгендә
Биләмәлә ете йәшкә тиклемге — 809, мәктәп йәшендәге 1109 бала иҫәпләнә. Һуңғы йылдарҙа никахтарын теркәгәндәр һанының һәм тыуымдың кәмеүе күҙәтелһә лә, балалар баҡсаһына сират бар. Бөгөн Учалы ауылында — дүрт, Өргөндә бер балалар баҡсаһы иҫәпләнә.
Барвиха биҫтәһендә 139 урынлыҡ балалар баҡсаһы төҙөлөп бөтөү өҫтөндә. Социаль объект былтыр уҡ файҙаланыуға тапшырылырға тейеш булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, төрлө сәбәптән һаман кисектерелә килә. Бина сафҡа индерелеү менән сират мәсьәләһе хәл ителәсәк, тиҙәр.
Кескәйҙәр балалар баҡсаһында ғына түгел, ихаталарҙа ла уйнап күңел асһын өсөн, ике йыл арауығында ауыл Советы аҡсаһына дүрт уйын майҙансығы ҡоролған. Бигерәк тә йәй көндәрендә уларҙа балалар тауышы тынмай.
Биләмәлә ике ҙур мәктәп – башҡорт гимназияһы һәм “Дан” орденының тулы кавалеры Әхнәф Хөснөтдинов исемендәге белем усағы бар. Өргөн һәм Һәйтәк ауылдарында филиалдары эшләй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡулайлаштырыу еле биләмәгә лә ҡағылмай үтмәгән. Мәҫәлән, Ҡалҡанда өс йыл элек башланғыс мәктәпте япҡандар, балалар йөрөп уҡырға мәжбүр.
Башҡорт гимназияһы Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ҡарары менән 1996 йылда асыла, уның үҙ уставы, гимны, эмблемаһы бар. Учреждениела төплө белем алыу өсөн бөтә шарттар ҙа булдырылған: 25 класс кабинеты, спорт, тамаша залдары, ашхана, техник хеҙмәтләндереү бүлмәһе, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, китапхана – барыһы ла заманса йыһазландырылған, уҡыусылар өсөн һәр саҡ асыҡ. Былтыр “Ауыл мәктәптәрен үҫтереү” программаһына ярашлы бинаның спорт залы, фойеһы, класс бүлмәләре төҙөкләндерелгән. Белем усағы ҡалала һәм районыбыҙҙа иң яҡшыларҙан һанала, бында 539 бала уҡый, уларға 47 уҡытыусы төплө белем биреү өҫтөндә тырыша. Уҙған уҡыу йылында 16 уҡыусының Бөтә Рәсәй олимпиадаларында призлы урын яулауҙары ғына ла күп нәмә тураһында һөйләй. Гимназияла уҡыу программаһында яңы алымдар ҡулланыу буйынса етди эш алып барыла. Әйткәндәй, тап ошо ҡаҙаныш өсөн 2007 йылда белем усағы Рәсәй Федерацияһының бер миллионлыҡ грантына лайыҡ булған. Быйыл иһә гимназия коллективы муниципаль район хакимиәте башлығының 150 меңлек грантын яулаған.
— Балаларҙың уҡыуҙан тыш ваҡыты файҙалы уҙһын өсөн дә күп көс һалабыҙ. Уларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарын иҫәпкә алып, һигеҙ түңәрәк һәм ете спорт секцияһы ойошторолған. Уҡыу йорто менән бергә асылған “Бөҙрәкәй” өлгөлө балалар театрының ижади эшмәкәрлеге айырыуса маҡтауға лайыҡ. Йәш быуынды милли рухта тәрбиәләүҙә театрҙың өлөшө һанап бөткөһөҙ. “Бөҙрәкәй”ҙәр Урал батыр эпосын яттан һөйләү буйынса республика һәм район конкурстарында ҡатнашып, гел призлы урындар яулай. Бынан тыш, “Йәш крайҙы өйрәнеүсе” түңәрәге, “Ынйылар” ансамбленең дә һөҙөмтәле эшен билдәләргә кәрәк.
Спортҡа ҙур иғтибар бирергә тырышабыҙ. Йыл һайын туғыҙ спорт төрө буйынса кластар араһында спартакиада уҙғарыла. Ә былтырғы уҡыу йылында уҡыусылар араһындағы район спартакиадаһында беҙгә етеүсе булманы, — тип уҡыу йортоноң уңыштары менән таныштырҙы гимназия директоры Юлай Рыҫҡолов.
Рухи байлыҡ өләшәләр
Учалы ауылында район мәҙәниәт йорто уңышлы эшләп килә, ҡалған өс ауылдың мәҙәниәт усаҡтарының ишектәре лә һәр ваҡыт асыҡ, төрлө саралар, байрамдар йыш уҙғарыла. Былтыр бинаның түшәмдәре, тәҙрәләре, йылылыҡ системаһы алмаштырылған, урам яғы төҙөкләндерелгән. Ремонт эштәренә яҡынса 800 мең һум аҡса йүнәлтелгән. Урамда урынлашҡан сәхнә бик иҫке булыу сәбәпле, емерелеп төшөү хәүефе янаған. Уның урынына ауыл Советы ярҙамы менән өр-яңыһын төҙөгәндәр. Хәҙер артистарға сығыш яһарға ел-ямғыр ҙа ҡурҡыныс түгел — сәхнәнең ҡыйығын да эшләп ҡуйғандар.
Беҙ барғанда клубта һаман ремонт эштәре бара ине.
— “Уңайлы мөхит” программаһы нигеҙендә иһә һаулығы буйынса мөмкинлектәре сикләнгән граждандар өсөн уңайлы шарттар булдырыла, ошо маҡсатта республика һәм район бюджеттарынан 350 мең һумға яҡын аҡса бүленгән. Инвалидтар өсөн махсус йыһазландырылған бәҙрәф, пандус төҙөләсәк, иҙәндәргә тактиль һәм яҡтыртҡысты сағылдырған плитәләр түшәләсәк, — тип аңлатты хакимиәт башлығы.
— Мәҙәниәт усағына халыҡ йөрөймө? — тип һорайым ниндәйҙер сараға әҙерләнеү менән мәшғүл клуб хеҙмәткәрҙәренән.
— Үҙебеҙҙең артистар ҙа, ситтән килгәндәре лә юлды һыуытмай, халыҡ та ихлас килә. Күптән түгел Мәскәү артистары Лев Толстойҙың “Анна Каренина” драмаһын сәхнәләштерҙе. Зал шығырым тулы булды, — тип яуап бирҙе мәҙәниәт йорто мөдире Гөлнара Бәхтиәрова.
Учалы үҙәк китапханаһы 1930 йылда асыла. Тәүҙә уның бинаһы ла булмай, ауыл клубының ҡыҙыл мөйөшөндә урынлаштырыла, һуңынан айырым йорт бүленә. 1979 йылда үҙәк китапханалар системаһы ойошторолоп, ҡаланың һәм башҡа ауылдарҙың китапханалары берләштерелә, бөгөн үҙәк 35 филиалдан тора, унда 500 меңгә яҡын дана китап иҫәпләнә. Учалы ауылындағы китапхана 1992 йылда төҙөлгән күркәм ике ҡатлы бинала урынлашҡан. Ҙур уҡыу залы ла бар. Бында төрлө әҙәби саралар, әҙиптәр менән осрашыуҙар, балалар өсөн конкурс-викториналар йыш уҙғарыла. Интернет заманы тиһәк тә, учалылар китап уҡырға ярата, китапхананың 6000-гә яҡын уҡыусыһы бар.
Белгестәр әҙерләнә
Район иҡтисадында ауыл хужалығы ҙур урын биләй. Халыҡтың байтағы ауыл ерендә йәшәй, эшкә һәләтлеләрҙең өстән бер өлөшө лә ошо тармаҡта мәшғүл.
Төбәктең киләсәге йәштәрҙең тыуған төйәгендә ҡалыу-ҡалмауына, уларҙың ниндәй һөнәр һайлауына бәйле. 1969 йылда асылған ауыл хужалығы колледжы — районда ошо тармаҡ белгестәрен әҙерләгән берҙән-бер уҡыу йорто. Бөгөн унда башлыса ауыл ерлегенән сыҡҡан 184 уҡыусы белем ала. Учреждениела тракторсы-машинист, водитель, комбайнсы-водитель, иретеп йәбештереүсе һәм башҡа төр һөнәрҙәргә уҡыталар. Быйыл баҡсасы һәм техник-механиктарҙы ла әҙерләй башлағандар. Колледж 40 гектар майҙанда баҫыусылыҡ менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәләр ҙә яҡшы ғына: арпа быйыл гектарынан 30 центнер уңыш биргән, бойҙай – 28. Шулай уҡ өс тонна кәбеҫтә, ике тонналап сөгөлдөр һәм кишер үҫтереп алғандар. Теплицалары ла бар, һарыҡ та аҫрайҙар, 14 умарта бал ҡорто тоталар.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы ваҡытта уҡыу йортон дәүләт тарафынан финанслау күләме ҡыҫҡартылған. Өҫтәүенә колледж ауыл хужалығы етештереүсеһе тип рәсми рәүештә иҫәпләнмәгәс, льготалы кредиттар, ашлама-яғыулыҡҡа дотацияларға ла дәғүә итә алмай. Ауырлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, ҡуйылған бурыстарҙы үтәргә тырыша колледж етәкселеге. Үҙҙәре эшләп тапҡан аҡсаға уҡыу йортоноң матди-техник базаһын, техника паркын яңыртыу буйынса ҙур эш башҡарыла.
Уңғандарға уңыш йылмая
Биләмәлә тырыш халыҡ йәшәй. Колхоздар тарҡалғас, күптәр ер алып, үҙ эшен асып ебәрә. Шәхси эшҡыуарҙар, фермерҙар байтаҡ. Игенселек, малсылыҡ, йәнә ағас эше менән әүҙем шөғөлләнәләр. Юҡтан бар яһап, үҙ көстәре менән йәшәргә тырышалар. Учалы ауылында юл ремонт-төҙөлөш идаралығы, “Коммунальщик” МУП-ы, “Нур” ҡулланыусылар, “Учалы-һөт” йәмғиәттәре, “Учалы урман хужалығы”, “Учалы-кеүәҫ”, “Башвтормет”, “Урал аръяғы-Агро” МТС-ы тотороҡло эшләй. Биләмәлә урынлашҡан предприятие, учреждение коллективтары йәмәғәт эштәрендә, мәҙәни сараларҙа, ауылды төҙөкләндереү буйынса уҙғарылған өмәләрҙә әүҙем ҡатнаша. Экология йылы айҡанлы быйыл аллея һәм стадион тирәләй 250 төп ағас та ултыртҡандар.
Ултыраҡта дүрт пилорама бар. Эшҡыуарҙар ағас эшкәртеп килем ала, халыҡты утын, төҙөлөш материалдары менән тәьмин итә. 14 крәҫтиән (фермер) хужалығы уңышлы эшләй. Нигеҙҙә, Өргөн, Һәйтәк, Ҡалҡан ауылдарында фермерлыҡ менән күпләп шөғөлләнәләр. “Юрға”, “Сахалин”, “Сибай”, “Аҡтамаҡ”, “Ағиҙел”, “Руслан”, “Дәминдәров” хужалыҡтарын айырым билдәләү урынлы булыр. Улар бер генә йүнәлеште һайламаған, хужалыҡтарын төрлө яҡлап үҫтерәләр. Иң мөһиме – баҫыуҙар сүп үләне менән ҡапланып ятмай, эшкәртелә, ауыл хужалығы продукцияһы етештерелә, урындағы халыҡҡа эш урындары ла булдырыла.
“Нева” ағас эшкәртеү йәмғиәтенә йәш эшҡыуар Азат Йәғәфәров етәкселек итә. Предприятиела Йәғәфәровтар тотош ғаиләләре менән хеҙмәт итә, тип әйтһәк тә, хата булмаҫ. Ғаилә башлығы Фәнүз Ғайнан улы ағас эше менән күптән шөғөлләнә. Районда ул һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер торған бағыусы булараҡ та билдәле. Тормош иптәшенең тыуған ауылы Һәйтәктә үҙ аҡсаһына мәсет төҙөтөп, сауаплы ла булды. Улы Азат, 2014 йылда “Нева” предприятиеһы нигеҙендә “Башҡорт күмере” йәмғиәтен ойоштороп, ағас күмере етештерә башлай. Йәш, энергияһы ташып торған егет башкөллө эшҡыуарлыҡҡа сумған. Предприятиела ай һайын 100 тонналап күмер етештерәләр. Әҙер продукцияны тоҡтарға тултырып, республиканың, Рәсәйҙең ҙур предприятиеларына оҙаталар. Күмерҙең сифаты бик юғары һанала, нигеҙҙә, ул төҫлө металл етештереү цехтарында ҡулланыла. Төп һатып алыусылары – “Суал-Кремний-Урал” предприятиеһы.
Фәнүз Йәғәфәровтың өлкән улы Динар ҙа ғаилә эшҡыуарлығына ҡушылған. Ул ағастан эш ҡоралдары өсөн һаптар һәм башҡа кәрәк-яраҡ етештереү менән мәшғүл. Был шөғөлгә күптән түгел генә тотонһа ла, продукцияһына ихтыяж ҙур, хатта күрше Силәбе өлкәһенән дә заказ бирәләр.
Әйткәндәй, Йәғәфәровтар 3000 гектар урманды 49 йылға арендаға алған, шуға ла ағас менән әлегә проблемалары юҡ.
Үҙәккә үткән мәсьәлә
Заман афәте – эскелек Учалы ауылы биләмәһен дә урап үтмәгән, әлбиттә. Нигеҙҙә, енәйәт ҡылыуҙар, хоҡуҡ боҙоуҙар ҙа алкоголь ҡатнашлығында башҡарыла. Күп осраҡта янғындар ҙа хәмер яратҡандар арҡаһында килеп сыға. Бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙың эскелек һаҙлығына батыуы — аяныслы күренеш. Эске эштәр бүлегендә айнытҡыстың ябылыуы ла ниндәйҙер кимәлдә алкоголизмдың сәскә атыуына булышлыҡ итәлер.
— Һуңғы ваҡытта ултыраҡта асарбаҡтарҙың күбәйеүе эсте бошора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларға ҡарата бер ниндәй ҙә сара ҡулланып булмай. Күптәренең ғаиләләре лә, йорттары ла бар, әммә улар ошондай “эт тормошон” яҡыныраҡ күрә, – тип борсолоуын белдерҙе Альберт Любик улы.
Биләмәлә бөгөн имен булмаған 65 ғаилә иҫәпләнә. Учалы ауылында ғына 42 ғаилә теркәлгән. Махсус комиссия улар менән аңлатыу эштәре алып бара. Бәлиғ булмағандарҙың көнкүреш шарттарын тикшереү, эскән кешеләр йыйылған урындарҙы асыҡлау буйынса даими рейдтар үткәрелә. Әйткәндәй, осһоҙ хаҡҡа “фанфурик”, одеколон, суррогат араҡы һатып, еңел табыш артынан ҡыуған кибет хужалары ла комиссияның иғтибарынан ҡотола алмай, законға ярашлы яуап тоторға тура килә уларға.
Күңел йылыһын йәлләмәйҙәр
Учалы ауылында урынлашҡан өс махсус социаль учреждениела тормош тарафынан йәберһетелгәндәр үҙ йортон тапҡан. Күп осраҡта бында ла эскелек – төп сәбәптәрҙең береһе.
Һәр бала ғаиләлә тәрбиәләнергә тейеш тиһәк тә, етемдәрҙе йәмғиәттән бер нисек тә һыҙып ташлай алмайбыҙ. Учалы ауылы балалар йорто ла ата-әсә һөйөүенән мәхрүм ҡалған балаларҙы йылы ҡанаты аҫтына алған. Бөгөн бында республиканың төрлө райондарынан мәктәп йәшендәге 27 бала йәшәй.
Һуңғы йылдарҙа етемдәрҙе ғаиләләргә урынлаштырыу буйынса маҡсатлы эш алып барыла. Учалы балалар йортонан да үҙ ғаиләләрен тапҡан балалар күбәйә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уллыҡҡа алған ғаиләләрҙең ниндәйҙер сәбәптән баланан баш тартып, кире килтергән осраҡтары ла бар.
30 кеше өсөн иҫәпләнгән “Өмөт” социаль приюты ла ваҡытлыса ауыр тормош хәлендә ҡалған балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе ҡабул итә. Бында үҙҙәрен яңғыҙ, кәмһетелгән итеп тоймаһындар өсөн тәрбиәләнеүселәргә бөтә шарттар ҙа булдырылған: Бөрйән, Әбйәлил, Учалы райондарынан килгән балалар урта мәктәпкә йөрөп уҡый, спорт секцияларында, төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнә, уларға психолог, социаль педагог, табип ярҙамдары күрһәтелә, мәҙәни һәм спорт саралары, конкурс-викториналар уҙғарыла.
1985 йылда асылған Учалы психоневрология интернатында республиканың төрлө райондарынан психик сирҙәргә дусар булған, даими ярҙамға мохтаж 404 ир-ат дауалана. 200-ләп хеҙмәткәрҙән торған коллектив ауырыуҙарға йылы мөхит, лайыҡлы йәшәү шарттары булдырыу, тейешле дауалау-һауыҡтырыу саралары уҙғарыу, буш ваҡыттарын файҙалы ойоштороу өсөн арымай-талмай көс түгә. Интернат өс ҡатлы кирбес йортта урынлашҡан, унда ҙур ашхана, клуб, оҫтаханалар, спорт залы, китапхана, дарыухана, кер йыуыу урыны бар. Медицина хеҙмәте заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған һәм физиотерапия, массаж, стоматология, процедура, клиник лаборатория, һауыҡтырыу физкультураһы кабинеттарынан тора. Һәр ауырыуға шәхсән реабилитация программаһы билдәләнгән.
Махсус социаль учреждениеларҙың өсәүһендә лә тәрбиәләнеүселәргә, дауаланыусыларға ҡарата йылы ҡараш, хәстәрлек тойолдо, әммә бер нимә лә тыуған йортто, үҙ ғаиләңде, туғандарыңды алмаштыра алмай. Үкенес, ҡайһы берәүҙәр быны аңламай, яҡындарын тормоштоң әсе һурпаһын татырға мәжбүр итә шул...
...Көн кискә ауышты, ҡайтырға сыҡтыҡ. Күңел ауыл ситендәге түбәлә әллә ҡайҙан уттарын балҡытып торған мөһабәт мәсеткә тартылды. 280 йыллыҡ данлы үткәне, ышаныслы бөгөнгөһө булған ауылдың, унда йәшәгән уңған, берҙәм һәм мәрхәмәтле кешеләрҙең яҡты киләсәге өсөн доға тыңлап, хәйер биреүҙе бурысым тип һананым.
Учалы районы.


text:
Коммунизм
Коммуни́зм (лат. commūnis — коммуна, урыҫса «общий», башҡортса «дөйөм, уртаҡ») — марксизм тәғлимәтендә — фаразланған, гипотезаға нигеҙләнгән социаль тигеҙлекле һәм етештереү саралары йәмғиәт милке булған ижтимағи һәм иҡтисади ҡоролош[1]. XIX быуаттан һуң был аңлатма марксистарҙың теоретик хеҙмәттәрендә күҙәлланған етештереү сараларына йәмғиәт милке булған ижтимағи-иҡтисад формацияһына ҡарата ҡулланыла. Марксизмға нигеҙ һалыусылар фекеренсә, бындай йәмғиәт ҡоролошо ныҡ үҫешкән етештереү көстәре булыуын, социаль синыфтарҙың юҡлығын, дәүләттең аҡрынлап юҡҡа сығыуын, аҡсаның, тәғәйенләнеше үҙгәреп, шулай уҡ юҡ булыуын күҙ уңында тота[2]. Марксизм классиктары фекеренсә, коммунистик йәмғиәттә «Һәр кем һәләтенә ҡарап, һәр кемгә ихтыяжы буйынса!» тигән принцип тормошҡа ашырыла[3].
Йөкмәткеһе
Коммунизмдың төрлө билдәләмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карл Маркс (1844): „…коммунизм — ул хосуси милекселекте юҡ итеүҙең ыңғай кәүҙәләнеше; тәүге осорҙарҙа ул дөйөм хосуси милекселек булып күренә“[4].»Коммунизм «хосуси милекселекте» — кешенең үҙ-үҙенән ситләшеүен — ыңғай юҡ итеү булараҡ   кеше менән тәбиғәт, кеше менән кеше, йәшәйеш менән асыл һәм төп нигеҙ, ирек һәм зарурлыҡ, айырым кеше һәм ырыу араһындағы бәхәсте һәм ҡаршылыҡтарҙы «ғәмәлдә» хәл итеү. Ул — тарих серҙәрен сисеү, һәм ул үҙенең нәҡ ошо сисеш икәнен белә"[4].
- Фридрих Энгельс Коммунистар союзы программаһы «Коммунизм принциптары» проектында" (1847 йылдың октябрь аҙағы): "Коммунизм — ул пролетариатты азат итеү шарттары хаҡындағы тәғлимәт.[5]
- Владимир Даль «Толковый словарь живого великорусского языка» («Бөйөк урыҫ йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге», 1881): «Коммунизм — мал-мөлкәттең тигеҙлеге, биләмәләрҙең уртаҡлығы һәм һәр кемдең сит-ят милеккә хоҡуғы тураһындағы сәйәси тәғлимәт»[6]
- В. И. Ленин (1919 йылдың декабре): «Коммунизм социализм үҫешенең иң юғары баҫҡысы: кешеләр дөйөм файҙаға эшләргә кәрәклекте аңлап эшләй»[7].
- КПСС-тың Өсөнсө Программаһы (1961): «Коммунизм — етештереү саралары берҙәм дөйөм халыҡ милкендә һәм йәмғиәттең бар ағзалары ла тулы социаль тигеҙлектә булған синыфһыҙ ижтимағи ҡоролош. Унда кешеләрҙең төрлө яҡлы үҫеше менән бер рәттән даими үҫеүсе фән һәм техника нигеҙендә етештереү көстәре лә үҫә бара. Йәмғиәт байлыҡтарының бөтә сығанаҡтары ла тулы ағымлы һәм „һәр кем һәләтенә ҡарап, һәр кемгә ихтыяжы буйынса!“ тигән бөйөк принцип тормошҡа ашырыла. Коммунизм — ул ирекле һәм аңлы хеҙмәтсәндәрҙең юғары ойошҡан йәмғиәте, унда йәмәғәт үҙ идараһы ҡабул ителә, йәмғиәт өсөн хеҙмәт барыһы өсөн дә беренсел тормошсан ихтыяжға әйләнә, һәр кемдең һәләте халыҡ өсөн иң ҙур файҙа менән ҡулланыла»[8].
- Инглиз телендәге Merriam-Webster һүҙлеге (мәғәнәләрҙең береһе): "Дәүләт милкендә булған етештереү сараларын берҙән-бер авторитар сәйәси фирҡә контролдә тотҡан тоталитар идара системаһы "[9]
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙер ҡулланылған «коммунизм» төшөнсәһе XIX быуаттың 40-сы йылдарында француз телендәге communisme һүҙенән алынған, ул үҙ сиратында был телдәге commun һүҙенән килә — урыҫса «общий, общественный», башҡортса «дөйөм, уртаҡ, йәмәғәтсел» тигән мәғәнәне бирә)[10]. 1848 йылда «Коммунистар партияһы манифесы» баҫылып сыҡҡандан был һүҙ атама булараҡ нығынып ҡала. Быға тиклемге «коммуна» һүҙе барлыҡ йәмғиәтте түгел, ә ни бары уның бер өлөшөн йәғни барлыҡ ағзалары ла дөйөм мөлкәтте һәм барыһының да уртаҡ хеҙмәтен ҡулланған төркөмдө генә ҡылыҡһырлаған (аңлатҡан).
Коммунистик идеялар тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешелек үҫешенең тәүге осорҙарында мөлкәттең уртаҡлығына нигеҙләнгән тәүтормош коммунизмы йәмғиәттең берҙән-бер формаһы була. Тәүтормош—община ҡоролошоноң мөлкәт һәм социаль яҡтан ҡатламдарға бүленеүе һәм синфи йәмғиәт ойошоуы нәтижәһендә быға тиклем ғәмәлдә булған коммунизм бары тик хыялдағы ғәҙел йәмғиәткә, мифологик «Алтын быуат»ҡа һәм башҡа ошо төр күҙаллауҙарға әйләнә.
Барлыҡҡа килгән саҡта коммунистик ҡараштар мөлкәт уртаҡлығы нигеҙендә социаль тигеҙлекте талап итеүгә йүнәлтелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубцева Е. Б. Коммунизм Экономический словарь, М.: ИНФРА-М, 1999
- ↑ Частная собственность должна быть также ликвидирована, а её место заступит общее пользование всеми орудиями производства и распределение продуктов по общему соглашению, или так называемая общность имущества. Уничтожение частной собственности даже является самым кратким и наиболее обобщающим выражением того преобразования всего общественного строя, которое стало необходимым вследствие развития промышленности. Поэтому коммунисты вполне правильно выдвигают главным своим требованием уничтожение частной собственности. (Фридрих Энгельс «Принципы коммунизма»)
- ↑ С введением социалистического общественного строя государство само собой распускается и исчезает.   [Рабочий] получает от общества квитанцию в том, что им доставлено такое-то количество труда (за вычетом его труда в пользу общественных фондов), и по этой квитанции он получает из общественных запасов такое количество предметов потребления, на которое затрачено столько же труда.   Когда вместе с всесторонним развитием индивидов вырастут и производительные силы, и все источники общественного богатства польются полным потоком, лишь тогда можно будет совершенно преодолеть узкий горизонт буржуазного права, и общество сможет написать на своём знамени: "Каждый по способностям, каждому по потребностям! « (К. Маркс „Критика готской программы“)
- ↑ 4,0 4,1 Маркс. Экономическо-философские рукописи 1844 года, часть „Коммунизм“ // К. Маркс и Ф. Энгельс. Сочинения. Изд. 2-е, Т. 42, стр. 114, 116 (курсив — как в источнике).
- ↑ Фридрих Энгельс Принципы коммунизма // Маркс К., Энгельс Ф. Избранные Сочинения — М.: Государственное издательство политической литературы, 1985. — Т. 3. — Б. 122.
- ↑ Толковый словарь живаго великорускаго языка Владиміра Даля. — Второе изданіе. СПб, 1881, Том II, стр. 149, статья «Комуникація».
- ↑ В. И. Ленин. Речь на I съезде земледельческих коммун (ПСС, т. 39, стр. 380.)
- ↑ http://roii.ru/images-of-time/roii-images-of-time.pdf с. 336
- ↑ communism Словарь Merriam-Webster Online Dictionary (инг.).
- ↑ Коммунизм. Школьный этимологический словарь русского языка
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Коммунизм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Коммунизм / Научный коммунизм: Словарь под редакцией академика А. М. Румянцева (1983)
- Каутский Карл. Из истории культуры. Платоновский и древнехристианский коммунизм (пер. Львовича, СПб., 1905),
- В. И. Ленин. Три источника и три составных части марксизма
- С. Платонов. После коммунизма : М., 1990
- Резолюция ПАСЕ № 1481 «О необходимости международного осуждения преступлений тоталитарных коммунистических режимов» (25 января 2006 года)


text:
Ульяновскиҙа һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәр ғаиләләренә ярҙам күрһәтергә ҡушылды
23 ноябрҙә Ульяновскиҙағы хәрби арсенал территорияһында боеприпастар шартлау һөҙөмтәһендә 8 кеше һәләк булды һәм икәүһе яраланды. Һәләк булыусылар араһында Башҡортостандан дүрт хәрби хеҙмәткәр. Һәләк булыусылар һәм яраланыусылар Шишмә районының Алкин-2 ҡасабаһында урынлашҡан 63494-се хәрби часында хеҙмәт иткән.
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов шартлауҙа һәләк булған Башҡортостанда тыуып үҫкән дүрт һалдаттың кәүҙәһен республикаға алып ҡайтыу буйынса бөтә кәрәкле саралар күрергә ҡушты.
Шулай уҡ республика Президенты ҡушыуы буйынса һәләк булған һәм яраланған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең ғаиләләренә матди ярҙам күрһәтеләсәк.


text:
Башҡортостанда ҡулланыусылар электр утына әҙерәк түләйәсәк
Башҡортостанда электр утына хаҡтар кәмене. Бында ҡайһы бер ҡулланыусыларға электр энергияһын тапшырыу буйынса хеҙмәт хаҡтарын арзанайтыу тураһында һүҙ бара.
— Тәү сиратта был урта һәм бәләкәй бизнес субъекттарына, бюджет һәм ауыл хужалығы ойошмаларына ҡағыла, — тип белдерҙе «Башинформ» хәбәрсеһенә республиканың Тарифтар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Алексей Овчинников.
Уның аңлатыуынса, быйылғы тотороҡло булмаған һуңғы хаҡтарға күсеү ярайһы ауыр үтте: 2010 йыл менән сағыштырғанда электр энергияһына хаҡтың үҫеше ҡайһы бер осраҡтарҙа күҙаллаған 15 процент урынына 40 процент тәшкил итте.
Ошоға бәйле БР тарифтар буйынса дәүләт комитеты республика Президенты һәм Хөкүмәте ҡушыуы буйынса Тарифтар буйынса федераль хеҙмәткә һәм Рәсәй Энергетика министрлығына электр энергияһын тапшырыу буйынса хеҙмәттәргә хаҡтарҙы кәметеү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте. Мәскәүҙә был инициатива яҡлау тапты. Хәҙер тарифтар үҫеше күҙалланған кимәлгә яҡынлашты һәм, баҙар шарттарының ярайһы ныҡ йоғонто яһауына ҡарамаҫтан, билдәләнгән ҡулланыусыларға 115 процент тәшкил итәсәк.
Алексей Овчинниковтың һүҙҙәренсә, башлыса кәмеү һөҙөмтәһен түбән көсөргәнешле электр энергияһын ҡулланыусылар тоясаҡ: улар һәр киловатт-сәғәт өсөн 40 тин экономиялай аласаҡ. Урта, икенсе кимәлдәге көсөргәнешкә хаҡ киловатт-сәғәтенә 11 тингә төшәсәк.
Агентлыҡ әңгәмәсәһе арзанайтыуҙың электр энергияһын тапшырыу хеҙмәттәренә генә ҡағылыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды: был күмәртә баҙарындағы элекке кимәлдә ҡалған һатыу өҫтәмәләре һәм көйләнмәй торған хаҡтар менән бер рәттән һуңғы хаҡты булдырыусыларҙың береһе.
Электр утына хаҡтар халыҡ өсөн дә үҙгәрешһеҙ ҡалды.
— Бында тарифтар тулыһынса көйләнә, — тип белдерҙе Алексей Овчинников. —2010 йылдың декабрендә һуңғы хаҡтар билдәләнде, 10 процент кимәлендәге тариф үҫеше нисек булһа, шул килеш ҡалдырылды.
Үҙгәреш ҡағылған ҡулланыусыларға республиканың баҙар субъекттары ҡайтанан иҫәпләү үткәрәсәк. Улар июлдә үк әҙер булыр, моғайын.


text:
Физкультурниктар көнөндә Өфөлә Корпоратив уйындар үтәсәк
Бөтә Рәсәй Физкультурниктар көнөн билдәләгән көндө, 13 августа, «Динамо» стадионында Өфө хакимиәте башлығы Кубогына II Өфө корпоратив уйындары үтәсәк.
Ойоштороусылар — Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Физик тәрбиә һәм спорт буйынса комитеты, Өфө ҡалаһының «Спортты үҫтереү үҙәге» муниципаль автономиялы учреждениеһы.
Спорт байрамы программаһы туғыҙ спорт төрөнән ғибәрәт. Уйындарҙа Өфөнөң һәр районынан бишәр команда ҡатнаша ала. Команда бер ойошма йәки предприятие хеҙмәткәрҙәренән торорға тейеш.
Ярыштар 10 сәғәттә башлана. Сараны асыу тантанаһы – 12 сәғәттә.


text:
Башҡортостанда Р.Ваһапов исемендәге халыҡ-ара татар йыры фестивале саралары үтәсәк
Рәшит Ваһапов исемендәге VII Халыҡ-ара татар йыры фестивале саралары Башҡортостанда 26 -30 сентябрҙә үтәсәк. Уларҙы Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында ошо уҡ исемдәге Татар мәҙәниәте йәмәғәт фонды (Ҡаҙан) һәм Татарстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы ойоштора.
«Башинформ» агентлығына ойоштороусыларҙың хәбәр итеүенсә, Ваһапов фестивале сиктәрендә Башҡортостанда проекттың башҡа лауреаттары ҡатнашлығында Филүс Ҡаһировтың концерттары үтәсәк.
Башҡортостанда тыуып үҫкән йырсы, Октябрьский музыка училищеһының элекке студенты Филус Ҡаһировтың концерттары Дүртөйлө (26 сентябрь), Өфө (27 сентябрь), Туймазы (29 сентябрь) һәм Октябрьский (30 сентябрь) ҡалаларында планлаштырылған.
Шуны ла билдәләп китәйек, Октябрьский музыка училищеһын тамамлағандан һуң Филүс Ҡаһиров Ҡаҙан дәүләт консерваторияһын уңышлы тамамлай, артабан Италияла стажировка үтә. Ул йәш башҡарыусыларҙың «Туған тел» республика татар йыры фестивалендә, Рәшит Ваһапов исемендәге Халыҡ-ара татар йыры фестивалендә Гран-при алған, Татарстандың М.Йәлил исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан, Татарстан һәм Яҡутия Фәндәр академиялары етәкселәре менән осраштыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан, Татарстан һәм Яҡутия Фәндәр академиялары етәкселәре менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан, Татарстан һәм Яҡутия Фәндәр академиялары етәкселәре менән осраштыФото: Олег Яровиков
Дүшәмбе, 11 ноябрҙә, республика Президенты Рөстәм Хәмитов Фәндәр академиялары етәкселәре: Башҡортостандан — Рәмил Бәхтизин, Татарстандан — Әхмәт Мазһаров һәм Саха (Яҡутия) Республикаһынан Игорь Колодезников менән осрашты.
Осрашыу барышында хеҙмәттәшлек йүнәлештәре һәм фәнни эшкәртмәләрҙе сәнәғәт производствоһына индереү алымдары тикшерелде.
Төбәк академияларын һаҡлау һәм нығытыу мәсьәләһе үтә мөһим булып тора. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2013 йылдың сентябрендә Рәсәй Фәндәр академияһын реформалаштырыу тураһында резонанслы закон ҡабул ителгәйне.
— Күсеү осоро ярайһы уҡ оҙайлы һәм ҡатмарлы буласаҡ. Беҙҙең осрашыу маҡсаты — Рәсәй Академияһы кимәлендә билдәле бер торғонлоҡ күҙәтелгән хәлдә төбәк академияларын үҫтереү буйынса тәҡдимдәр эшкәртеү. Беҙҙең барыбыҙҙың да позициябыҙ оҡшаш. Төбәк академияһы — ул төбәк территорияһында фәнни берләшмәне яҡлау инструменты, — тип билдәләне Рәмил Бәхтизин.
Татарстандан уның коллегаһы Әхмәт Мазһаров, бөгөн, Рәсәй Фәндәр академияһын үҙгәртеп ҡороу шарттарында, республика академияларын нығытырға кәрәк, тип иҫәпләй.
— Өс йүнәлеш өҫтөнлөклө булырға тейеш, — тип иҫәпләй ТР Фәндәр академияһы президенты. — Беренсеһе — был төбәктең тарихы, әҙәбиәте, мәҙәниәте, теле. Икенсеһе — экология проблемалары. Быны беҙ үҙебеҙ хәл итергә тейешбеҙ. Тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләрен бер кем дә беҙҙән яҡшыраҡ өйрәнә һәм хәл итә алмаясаҡ. Өсөнсөһө — беҙҙең ауыр, юғары көкөртлө нефтте эшкәртеү технологияһы. Бында беҙгә көстәрҙе берләштерергә кәрәк
Саха (Яҡутия) Республикаһы Фәндәр академияһы етәксеһе Игорь Колодезников та төбәк фәндәр академияларын һаҡлау һәм үҫтереү тенденцияһын дөрөҫ тип иҫәпләй.
— Беҙҙең төбәк фәндәр академиялары ойошторолған 1990-1991 йылдар бик ҡатмарлы осор булды. Урындағы фәндәр академиялары булыу республикаларыбыҙҙа фәнни потенциалды һаҡлау һәм үҫтереүҙә ҙур роль уйнаны, — тине ғалим. — Беҙҙә фәндәр академиялары араһында хеҙмәттәшлек тураһында договорҙар, республикалар араһында килешеүҙәр бар. Беҙҙә уртаҡлашыр нөктәләр бик күп. Мәҫәлән, гуманитар өлкәлә. Беҙ хәҙер Яҡутия энциклопедия һүҙлеген төҙөү өҫтөндә эш алып барабыҙ. Ә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының был өлкәлә тәжрибәһе бик ҙур. Хәҙер беҙҙең коллективҡа Башҡортостандан коллегалары менән осрашырға кәрәк. Бергә эшләрлек башҡа йүнәлештәр ҙә байтаҡ.
—Татарстан менән беҙҙе республикаға химия, нефтехимия өсөн сеймал килтереү мәсьәләһен тикшереү ҡыҙыҡһындыра. Беҙҙең фән бындай берлектәге эшмәкәрлек варианттары эшкәртеү өсөн нигеҙле аргументтар таба алыр ине, — тине Башҡортостан Президенты. —Якут коллегалары менән беҙ геологик эҙләнеү мәсьәләһен тикшерә алабыҙ.
Һүҙен йомғаҡлап, Рәмил Бәхтизин, иртәгә үк үрҙә телгә алынған республикалар Фәндәр академиялары араһында хеҙмәттәшлек тураһында меморандумға ҡул ҡуйыу планлаштырыла, тип өҫтәне.


text:
Башҡортостан Президенты спорт үҫеше мәсьәләһе буйынса семинар-кәңәшмә үткәрҙеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты спорт үҫеше мәсьәләһе буйынса семинар-кәңәшмә үткәрҙе
Башҡортостан Президенты спорт үҫеше мәсьәләһе буйынса семинар-кәңәшмә үткәрҙеФото: Олег Яровиков
25 февралдә Октябрьский ҡалаһында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Физик культура һәм күмәк спорт үҫеше» темаһына муниципаль район һәм ҡала округы хакимиәттәре башлыҡтары ҡатнашлығында семинар-кәңәшмәнең пленар өлөшөн үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Семинарҙа ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап, республика башлығы, семинарҙың актуаллеге иң тәүҙә Олимпиада тамамланғандан һуң шунда уҡ үткәрелеүе менән бәйле, тип билдәләне. Рөстәм Хәмитов Башҡортостан спортсыларының, шорт-трексылар Семен Елистратов һәм Руслан Захаровтың, ҡаҙаныштарын юғары баһаланы.
— Улар хәҙер киләһе чемпионатҡа юлланды һәм республикаға марттың аҙағында ғына ҡайтасаҡ. Уларҙы ҡаршы аласаҡбыҙ, ҡотлаясаҡбыҙ һәм беҙ үҙ-ара республикала шорт-трек үҫтереүҙә ярҙам итеүебеҙ тураһында килештек. Беҙҙә компетенция, кешеләр, чемпиондар, белгестәр, күнегеү өсөн боҙ, яһалма боҙ бар, — тине Рөстәм Хәмитов.
Бынан тыш, Президент, ике көмөш миҙал яулаусы, республикабыҙҙа тыуған Ольга Вилухинаның уңыштарын билдәләне.
— Мин уға һәм, эстафетаны еңеүсе, егеттәргә шылтыраттым, улар бөтәһе лә шат, хис-тойғоға бай. Тренер Андрей Иванович Максимов был спорт төрөн бында уңышлы үҫтереүҙе теләй. Шулай буласаҡ та. Ольга Вилухина, мин уны ҡотлағанда, бик шат ине һәм бөтә республика халҡына ҙур сәләмен ебәрҙе. Беҙ уны оҙаҡламай күрербеҙ тип ышанам, әммә ул хәҙер Новосибирск өсөн сығыш яһай. Беҙҙең ҡыҙ, республикала тыуған, үҫкән, үҙебеҙҙә спортсы булып киткән, инде биш йыл беҙҙең дуҫ Новосибирск өлкәһе өсөн сығыш яһай, миҙалдар ҡоя, — тип билдәләне Президент. Ул шулай уҡ Рәсәй командаһы составында Сочиҙа Олимпиадала сығыш яһаусы Башҡортостандың башҡа вәкилдәрен дә иҫкә алып үтте.
Республика башлығы фекеренсә, «егеттәребеҙҙең уңышлы сығыш яһауы – спортсыларҙың, тренерҙарҙың күп йылдар эшләү һөҙөмтәһе. Беҙҙә перспективалы спортсыларҙы һайлау һәм әҙерләү буйынса системалы тренер-методик эше яҡшы ҡуйылған, былар барыһы ла яҡшы. Беҙ Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттары менән сағыштырмаса ҙур күрһәткестәргә эйә. Беҙ был һөҙөмтәләр менән, Олимпиадаға тәҡдим ителгән, иң яҡшы төбәктәр унлығына инәбеҙ».
Республикала спорт үҫеше буйынса алдағы бурыстар тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов, «ресурстарҙы оптималь тотоноу иҫәбенә генә алға китеште ойоштороп була. Бөгөн беҙ төҙөгән нәмәләр – бик ҡиммәт, проектлаусыларҙың, төҙөүселәрҙең, подрядсыларҙың теҙгенендә барабыҙ, үҙебеҙ спорт ҡоролмалары төҙөлөшө хаҡының процесын минималь рәүештә көйләйбеҙ. Бындай объекттар беҙгә бик күп кәрәк. Һәр район үҙәгендә, ә бәлки һәр ҙур ауылда спорт залы булыу зарур, ә төҙөүселәр тәҡдим иткән аҡсаларға, беҙ был эште башҡара алмайбыҙ», тип һыҙыҡ өҫтөнә алды.
«Республикабыҙҙа 100-ҙән ашыу спорт төрө, инвалидтар өсөн 20-нән күберәк спорт төрө үҫешә. Спорт ҡоролмалары иҫәбе буйынса Волга буйы федераль округында беренсе урынды биләйбеҙ, улар беҙҙә 11 мең. Беҙ Волга буйы федераль округының иң ҙур субъекты, халыҡ иҫәбе беҙҙә иң күбе, шуға күрә спорт ҡоролмалары ла күп булырға тейеш», тип билдәләне Президент.
— Власть органдарының маҡсаты – кешеләр спорт, физик культура менән шөғөлләнһен өсөн бөтә шарттар булдырыу. Был йәмғиәтебеҙ тормошонда иң мөһим өлөш, ул бер яҡтан, кешене дисциплинаға өйрәтә, икенсе яҡтан, һаулыҡ, буш ваҡытты дөрөҫ эшкә арнау өсөн мөмкинлек бирә. Һеҙ, хөрмәтле район, ҡала башлыҡтары, һис шикһеҙ, алғы флангта, бөтә был ваҡиғаларҙың осонда, һәм һеҙҙән, тәү сиратта, спорттың нисек ойошторолоуы, райондарҙа һәм ҡалаларҙа физик культура үҫеше нисек тормошҡа ашырылыуы торасаҡ, — тине республика башлығы.
Октябрьскийҙа семинар-кәңәшмәлә Рөстәм Хәмитовтың сығышының стенограммаһы менән БР Президентының рәсми сайтында танышырға була.


text:
Сиань
Сиань (ҡыт. ғәҙәти 西安, , пиньин: Xī'ān, палл.: Сиань西安, пиньинь: Xī'ān, палл.: Сиань) —Шэньси провинцияһының(КХР) субпровинция әһәмиәтендәге ҡала Шэньси (КХР), провинцияның хөкүмәт була торған урыны.
Ҡалаға 3100-ҙән артыҡ йәш, күпмелер ваҡыт ул донъяның иң ҙур (майҙаны һәм йәшәүселәр һаны буйынса) ҡалаһы.. Сиань — Ҡытайҙың иң данлыҡлы тарихи һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе. Ҡытайҙың Чжоу, Цинь, Хань, Суй һәм Тан осорондағы 13 династияларҙың баш ҡалаһы. Был дәүләттәрҙең баш ҡалалары хәҙерге Сиандың үҙәгенән аҙ ғына алыҫлыҡта төрлө урындарҙа урышлашҡан.
Ҡаланың элекке исеме — Чанъань, (ҡыт. ғәҙәти 長安, ябайл. 长安, пиньин: Cháng'ān, палл.: Чанъань長安, уп. 长安, пиньинь: Cháng'ān, палл.: Чанъань,), тәржемәһе «оҙайлы тыныслыҡты» аңлата. Сиань (Чанъань) ҡалаһы Бөйөк ебәк юлындағы сауҙа карауандарының Ҡытайға ингән урынында тора. Ҡала эргәһендә Боронғо Ҡытайҙың ҡурғанлы кәшәнәләр, шул иҫәптән , Цинь Шихуандиҙың терракотлы армияһының мавзолейы бар.
1990 йылдың Ҡытайҙың үҙәк һәм төньяҡ төбәктәренең иҡтисади үҫеш планы буйынса Сиань иң мөһим мәҙәниәт, мәғариф һәм сәнәғәт үҙәгенә әүерелгән.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сиань тирәһендә боронғо кешеләр йәшәгән утыраҡтарына 500 мең йәштәр тирәһе. 1963 йылда Ланьтянь өйәҙендә ҙур әһәмиәткә эйә антропологик табылдыҡтар эшләнгән; неолит осоро ауылы Баньпо (半坡) ҡаҙылып табылған. Ул б.э.т. 3000 йылға (Яншао мәҙәниәтенә) ҡарай тип әйтәләр.
Ҡала б.э. XI быуатта ,Чжоу дәүеренең башындағы мәҙәниәт һәм сәнәәт үҙәге булып торған. Был осорҙоң Чжоу батшалығының баш ҡалаһы — Фэн (ҡыт. ғәҙәти 灃, ябайл. 沣灃, уп. 沣) һәм Хао (ҡыт. ғәҙәти 鎬, ябайл. 镐鎬, уп. 镐).Ул хәҙерге Сиандан алыҫ түгел, ҡаланың көнбайышында тора. Б.э.т. 687 йылға тиклем, хәҙерге Яньта районында Цинь батшалығының хакимдары Дусянь (杜县) — өйәҙен булдырғандар. Был өйәҙ Ҡытай тарихындағы иң тәүге өйәҙ. Шун һуң башҡа өйәҙҙәр ҙә булдырылған. Цинь батшалығы Ҡытай тарихында үҙәкләштерелгән империяны төҙөгән. был административ система бөтә илгә таралған. Цинь батшалығының баш ҡалаһы булып хәҙерге Сиандың төньяҡ-көнбайышында торған Сяньян булған. Император Цинь Шихуан Сиань ерендә үҙенә кәшәнә һәм Терракот армияһын төҙөткән.
Б.э.т. 202 йылда Хань империяһы үҙенең баш ҡалаһы итеп Чанъань ҡалаһын һалдырған. Ул Мәңгелек бәхет (长乐宫/長樂宮) һарайын, ә ике йылдан һуң Вэйян (未央宫) һарайын һалдырған. Ҡаланың стенаһы б.э. т. 194йылда хәҙерге ҡаланың төньяғында һалына башлай һәм дүрт йылдан һуң төҙөлөп бөткән. Стенаның оҙонлоғо-25,7 км, киңлеге нигеҙенең түбәнге яғында 12-16 м бар..[примечание 1] Был стена 36 км2 территорияны сикләп тора (Рим императоры территорияһынан бер ярым тапҡырға артығыраҡ).
24 йылда ҡала ихтилал ваҡытында емерелгән. 190 йылда Хань империяһының бөтөнләй тарҡалыуы алдынан генерал Дун үҙ йортон Лояндан Чанъанға күсергән.
Хань империяһы тарҡалғандан һуң был ерҙәр административ рәүештә Цзинчжао округына индерелгән (京兆郡). Төньяҡ Чжоу империяһы ваҡытында 558 йылда Чанъаньике административ территорияға бүленгән: беренсеһе Ваньнянь (万年县), ә икенсеһе — Чанъань өйәҙенә бүленгән., (长安县).
582 йылда Суй империяһының Императоры яңы башҡала булған Дасинды (大兴/大興, бөйөк оло һөйөнөс) төҙөткән. Баш ҡала өс райондан тороп, 84 км2 майҙанды биләгән. Ҡаланың төп урамы Чжуцюэның киңлеге −155 м тәшкил иткән. Ҡала ул осорҙоң иң ҙур ҡалаһы булып торған, унда ул яҡынса миллион кеше йәшәгән. Суй империяһы Тан империяһы менән алыштырылғас, ҡала тағы ла иҫке исеме менән Чанъань тип аталып йөрөтөлгән. VII—IX быуаттарҙа, ул күп кенә тикшеренеүселәр фекеренсә, иң күп кеше йәшәгән мегаполис булған, унда бер млн-ға яҡын кеше йәшәгән. Тан империяһы тарҡалғас, донъяның иң ҙур ҡалаһы булып Бағдад торған.
VII быуатта был ҡалала буддист монахы Сюаньцзан төпләнгән, ул санскрит теленән бик күп һанлы буддист китаптарын тәржемәләгән. Ҡалала 652 йылда 64 м бейеклегендәге Ҡырағай ҡаҙҙарҙың Оло пагодаһы төҙөлгән, унда буддистарҙың иң боронғо китаптары һаҡланған. 707 йылда бейеклеге 45 метр булған Ҡырағай ҡаҙҙарҙың бәләкәй пагодаһын төҙөгәндәр. 781 йылда ҡалала несториан христиандарҙың берләшмәһе булған, улар үҙҙәренең стелаһынһәм Дацинь пагодаһын һалғандар.
904 йылдаТан империяһы тарҡалған. Баш ҡала Лоянға күскән.
Илде монголдар баҫып алғандан һуң, ҡала Цзинчжаофу управаһына әйләнгән. 1272 йылда хан Хубилай үҙенең өсөнсө улы Магалға «Аньси кенәзе» титулын биргән һәм был ерҙәр уның биләмәләренә ингәнһәм Аньси төбәге тип аталған.1312 йылда Аньси төбәге бөтөрөлгән, ул Фанъюань тип атала башлаған
Монголдарҙың власын ҡолатҡандан һуң,1369 йылда Фань төбәгендә ҡытай Мин империяһы Фэнъюань Сиань управаһы (西安府) тип аталған.. Ҡала яңынан стена һәм соҡорҙар менән уратып алынған. Был Бөйөк Ҡытай стенаһы тип аталған һаҡланыу системаһына әйләнгән. Был стенаның периметры — 12 км, бейеклеге — 12 метр, ҡалынлығы — нигеҙе янында 18 метр . Был стена бөгөнгө көнгә тиклем яҡшы хәлдә — улар 600 йылдан атрығыраҡ торған һәм бөтөн көйө һаҡланып ҡалған стеналарҙың береһе булып һанала.
1370 йылда Мин империяһына нигеҙ һалыусы Чжу Юаньчжан икенсе улына Чжу Шуанға" Цинь яүгире" (秦王) титулын биргән. Сиань Цинь яугиренең резиденцияһына әйләнгәнлектән, ул торған ҡаланың бер өлөшө Ваньчэн (王城, « Ван ҡалаһы»), ә һуңынан Хуанчэн (皇城, «император ҡалаһы») тип аталған. 1643 йылда Сиань Ли Цзычэн фетнәселәре менән баҫып алынған һәмяңынан «Чанъань» тип аталған.
1900 йылда Пекин һигеҙ державаның ғәскәрҙәре менән баҫып алынған, шул саҡта император ҡатын Цыси буласаҡ император улы менән Сианға ҡасҡан һәм бында 1901 йылға тиклем булған.
1911 йылда Синьхай революцияһы ваҡытында ҡала маньчжур ғәскәрҙәре тарафынан емерелгән һәм уның байтаҡ өлөшө буш ҡалған. 1921 йылда ҡаланы генерал Фэн Юйсян үҙенең штаб-фатиры итеп һайлаған..1928 йылда Ҡытай республикаһының гоминьдан хөкүмәте Сиань ҡалаһын бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға тапшырған һәм уның исемен Сиандан Чанъанға алыштырған. 1935 йылда Чан Кайши Сианды Ҡытай республикаһының баш ҡалаһы итеп һайлаған, әммә хөкүмәт ҡалаға күсеп өлгөрмәгән. 1936 йылда Чан Кайши Ҡытай Ҡыҙыл армияһына ҡаршы походҡа сыҡҡан һәм фетнә күтәргән генералдар тарафынан ҡулға алынған.1943 йылда Сианьҡалаһы рәсми рәүештә провинция ҡалаһына әйләнгән. 1948 йылда гоминьдан хакимиәте Сиань ҡалаһын ил үҙәгенә буйһоноуындағы ҡалаға әйләндергән.
1949 йылдың май айында илдә барған граждандар һуғышында ҡала коммунистар ҡулына эләккән.1950 йылдан бирле ул Төньяҡ-Көнбайыш хәрби-сәйәси комитетына (西北军政委员会) бирелгән. 1949—1954 йылдарҙа ҡала территорияһы Чанъань өйәҙе ерҙәре иҫәбенә киңәйтелде. Ғинуар 1953 йылдың ғинуарында был комитет Төньяҡ-Көнбайыш административ комитеты тип үҙгәртелде Төньяҡ-Көнбайыш административ советы (西北行政委员会). 1953 йылдың мартында Сиань ил үҙәгенә буйһоноуындағы ҡала тип, ә 1954 йылдың июненән алып — ҡала буйһоноуындағы провинция ҡалаһы тип йөрөтөлә башланы..
Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сиань ҡалаһы административ яҡтан ҡала буйһоноуындағы 10 районға һәм 3 өйәҙгә бүленгән.
Йәмәғәт транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала 200-ҙән артыҡ автобус маршруттары бар.
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яҡшы һаҡланып ҡалған урта быуаттарҙа төҙөлгән ҡала стенаһы
- Цинь Шихуан (秦始皇) мавзолейы һәм Терракотлы армия.
- Мосолман кварталы һәм Ҙур Мәсет.
- Ҡырағай ҡаҙҙарҙың Оло һәм Бәләкәйпагодалары.
- Ҡыңғырау манараһы һәм Барабан манараһы.
- Таш урман (ҡыт. ябайл. 碑林, пиньин: Bēilín, палл.: Бэйлиньуп. 碑林, пиньинь: Bēilín, палл.: Бэйлинь)
- Шэньси провинцияһының тарихи музейы.
- Неолит ауылы Баньпо .
- Хуашань тауы
- Дасиншань буддистар монастыры.
Күләмле масса мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Телевидение каналдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шэньси телевидениеһы
- Сиань телевидениеһы
- Шэньси радиоһы.
Ҡала газетаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Chinese Business View (华商报)
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Афины (грек. Aθήva), Греция
- Бирмингем (ингл. Birmingham), Англия, Великобритания
- Бразилиа (порт. Brasilia), Бразилия
- Днепр (укр. ДніпроДніпро), Украина
- Дортмунд (нем. Dortmund), Германия
- Исфахан (фарс. صفهانصفهان), Иран
- Йоханнесбург (ингл. Johannesburg), ЮАР
- Конья (төр. KonyaKonya), Турция
- Канзас-Сити (ингл. Kansas City), шт. Миссури, США
- Катманду (непальск. काठमाडौं), Непал
- Квебек-сити (франц. Ville de Québec, ингл. Quebec City), пров. Квебек, Канада
- Кёнджу (кор. 경주시, 慶州市경주시, 慶州市), Южная Корея
- Киото (яп. 京都市), Япония
- Кордова (исп. Córdoba), Аргентина
- Куско (исп. Cuzco), Перу
- Лахор (урду لاہور), Пакистан
- Нара (яп. 奈良市), Япония
- По (франц. Pau), Франция
- Помпеи (итал. Pompei, лат. Pompeii), Италия
- Стамбул (төр. IstanbulIstanbul), Турция
- Тараз (каз. Тараз), Казахстан
- Фунабаси (яп. 船橋市), Япония
- Эдинбург (ингл. Edinburgh), Шотландия, Великобритания
- Яссы (рум. Iaşi), Румыния
- Улан-Удэ, Россия
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сиань — Ҡытайҙың уҡыу-уҡытыу үҙәге. Юғары уҡыу йорттарының һаны буйынса ул илдә Пекин һәм Шанхайҙан һуң өсөнсө урында тора.
Дәүләт университеттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чанъаньский университет (长安大学)
- Сианьский технический университет (西安工业大学)
- Северо-западный университет сельского и лесного хозяйства (西北农林科技大学)
- Северо-западный университет (西北大学)
- Северо-западный университет политики и права (西北政法大学)
- Северо-западный политехнический университет (西北工业大学)
- Педагогический университет провинции Шэньси (陕西师范大学)
- Сианьский университет строительства и архитектуры (西安建筑科技大学)
- Научно-технический университет провинции Шэньси (陕西科技大学)
- 4-й университет военной медицины (第四军医大学)
- Сианьский университет иностранных языков (西安外国语大学)
- Сианьский транспортный университет (西安交通大学)
- Сианьский инженерный университет (西安工程大学)
- Сианьский университет нефти (西安石油大学)
- Сианьский Университет металлургии и строительства (ингл. Xi’an University of Architecture and Technology) (西安建筑科技大学)
- Сианьский университет почты и телекоммуникаций (西安邮电学院)
- Сианьский научно-технический университет (西安科技大学)
- Сианьский технологический университет (西安理工大学)
- Университет Сидянь (бывш. Сианьский электротехнический университет) (西安电子科技大学)
- Педагогический институт провинции Шэньси (陕西教育学院)
- Сианьская академия изящных искусств (西安美术学院)
- Сианьская музыкальная консерватория (西安音乐学院)
- Сианьский институт экономики и финансов (西安财经学院)
- Сианьский институт физической культуры (西安体育学院)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ По толщине стен Чанъань уступала некоторым китайским городам доимперского периода. Так, глинобитные стены Сюэсянь царства Лу составляли от 10 до 14 м в ширину. Стену окружал ров шириной 8 м.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный туристический сайт Сианя (ҡыт.)(кит.)
- Municipal government website (ҡыт.)(кит.)
- Xian City Map (260 kb, (инг.)(англ.)]
- Photos of Xi’an (инг.)(англ.)
- Фотографии Сианя (ҡыт.)(кит.)
- Карта Сианя (ҡыт.)(кит.)
- Спутниковые фотографии Сианя (Google Maps)
- Xi’an map (Chinese)
- Сиань на сайте Русско-китайского клуба


text:
Стих 1:
Был нимә, минемсә һеҙҙән ваҡыт бар?
Мыльница Хабар, Мин генә алдым тип урыны
Мин был иде цепи мин шунан арыным
(Шау-автомобиль) Мин беләм, һеҙ тыште был шиндар тереть
Виз буйынса аҫҡа табан юлда, Gotta алырға кит
Мин заговор минең ҡасыу, Минемсә, был көн
Сөнки мин булдым рабстве үҙ янында бесчетнов лжи
Пропитаться освободиться, ай-һай квалификациялы
Алырға үрге em, алырға үрге em, алырға үрге em
Novacane минең теле, юҡ, мин тоям лжи
Улар, ти, мин көслө ала һәм улар критиковать
Тик мин моль өсөн үлтергән, түгел, зарығып уны көтәм кончины
Яһағансы, хат, дим кешеләргә, мин китеп
Мин әйтәм победного Люцифер, һеҙ беләһеҙме, ул нерв
Мин беләм, Һеҙ түгел заале разбить на телефон
Был дөрөҫ түгел, әгәр ҙә ышанмаған ауылдарында?
Крючок:
Мин ишетәм, һеҙ һөйләгеҙ,, әммә мин һеҙгә ышанмайым
Сөнки һеҙ бары вете, һәм мин нужда был сиңа
Минең бар яңы Лорд, Мин беләм, мин сине күрмәм
Ләкин мин күрәм, туранан-тура аша һеҙҙең, шуға күрә мин һеҙҙе тейеш ҡалдырырға
(Повторите 2 тапҡыр)
Стих 2:
Күпме тапҡыр мин тейеш
Әйтәм һеҙгә, мин отказываюсь следовать
Был яман эш, сөнки элекке мастер үлтерә
Зовите мине Харриет мин’м отолоп, ул ҡайтырға ай янында сыҡманы
Мин әйтәм Шайтан, ул уйлай, тип, ул ир-ат
Действия, ул шул тиклем бөтә ул, Мин хатта уйнаным
Тик әйт әле уға, миңә кәрәк түгел, уны ята ла миңә
Хәйер, мин беләм ул положили күҙҙәр миңә
Ул әтиһе лжи
Ул алған бик күп бала, был ғәжәп тә түгел
Түбәндәге һуң әтиһе тиклем йәйәү уларҙың кончины
Улар китмәй-се утес булһа, ул тоторға күҙҙәрен, беҙ үҫергә тейеш
Нисек ул оҙаҡ моның менән шөғөлләнә, думай, һин, ысынлап та ла, көслө?
Уедешь үҙен шулай, әйтерһең дә зонаһында, ул был ваҡытта ла
Беҙгә кәрәк чемпионы өсөн нокаутировать уның даром
Ул инде бик күп йылдар элек, шулай
Крючок (2Х)