text:
Башҡортостан парламенты республиканың 100 йыллығын билдәләү буйынса саралар планын раҫланы
Башҡортостан парламенты республиканың 100 йыллығын билдәләү буйынса саралар планын раҫланы Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай президиумы 2019 йылда республиканың 100 йыллығына әҙерләнеү һәм уны байрам итеү буйынса саралар планын раҫланы.
«Республика ошо датаға әүҙем әҙерләнә. Башҡортостан Башлығы тәҡдиме менән республиканың юбилейына 100 объект исемлеге төҙөлгән. Төрлө ҡалаларҙа һәм райондарҙа мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, спорт учреждениелары, инженер, юл инфраструктураһы объекттары һалына. Ҙур мәҙәни, ижтимағи саралар әҙерләнә. Республика парламенты ошо эштән ситтә тороп ҡала алманы. Беҙ республиканың саралар планына индерелгән тәҡдимдәр менән сығыш яһаныҡ. Бынан тыш, үҙебеҙҙең планды ла әҙерләнек. Уны тормошҡа ашырыуҙа депутаттар, Секретариат хеҙмәткәрҙәре, Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзалары ла ҡатнаша, — тип аңлатма бирҙе Башҡортостан парламенты рәйесе Константин Толкачев. — Планға ҡыҙыҡлы, аңлайышлы, файҙалы сараларҙы индерҙек, улар уҡыусыларҙа, студенттарҙа, киң йәмәғәтселектә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыр, төрлө быуын вәкилдәренә тыуған төйәгебеҙҙең тарихы, мәҙәниәте менән яҡындан танышырға, хоҡуҡи белем кимәлен күтәрергә ярҙам итер, тигән ышаныстабыҙ».
Раҫланған план Парламент тарихы музейында республиканың 100 йыллығы уңайынан тематик күргәҙмә ойоштороуҙы күҙ уңында тота. Асыҡ ишектәр көнө, мәктәптәрҙә депутаттар ҡатнашлығында парламент дәрестәре, Башҡортостан тарихы буйынса тест, XX быуат башы шиғриәтенә бағышланған ижади кисә, «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйыны һәм флешмоб үткәреү ҡаралған.
Константин Толкачев һөйләүенсә, Дәүләт Йыйылышы юбилей датаһына «Ҡануниәт тикшереүҙәре» йыйынтығының махсус сығарылышын һәм балалар өсөн Башҡортостан Республикаһының дәүләт символикаһы тураһында баҫма әҙерләй. Саралар планы республиканың йөҙ йыллығына һәм Өфөләге тәүге өмәнең йөҙ йыллығына арналған өмә ойоштороуҙы ла күҙ уңында тота.
Дәүләт Йыйылышы рәйесе сараларҙың бер өлөшөн ғәмәлдәге саҡырылыш депутаттары тормошҡа ашыра, ҡалғандарын киләһе йылда һайлауҙарҙан һуң тамамлау бурысы тора, тип билдәләне.
http://www.bashinform.ru/news/1092107-parlament-bashkirii-utverdil-plan-meropriyatiy-po-prazdnovaniyu-100-letiya-respubliki/


c: text/html

text:
Һәр кемдең бала саҡтан яратҡан шөғөлө була. Берәүҙәр спорт йәки берәй сәнғәт төрө менән мауыҡһа, икенселәр ҡул эштәренә маһир. Егеттәр күберәк ағастан төрлө һындар яһай, ә ҡыҙҙар тегеү, сигеү, бәйләү менән мәшғүл.
Әҙилә Зәйнуллина ла – оҫта ҡуллы, зирәк ҡыҙҙарҙың береһе. Ул быйыл туғыҙынсы синыфҡа барҙы. Мәктәптән ҡайтыу менән ваҡытын бушҡа уҙғармай, бәйләм бәйләргә тотона. Атанан күргән – уҡ юнған, әсәнән күргән – тун бескән, тигәндәй, бәләкәй сағынан уҡ әсәһенән төрлө ҡул эштәренә өйрәнгән. 8 йәшендә генә ағас станокта эшләү серҙәрен дә үҙләштерә. Әйберҙәренә иҫең китер, ниндәйҙәре генә юҡ! Түшәктәр, өҫтәл биҙәүесе булып торған салфеткалар эшләп, дуҫтарының тыуған көндәренә, уҡытыусыларына бүләк итергә ярата. Атаһы тегеү машинаһы алып биргәс, ҡорамалар ҡорай, сарафан, алъяпҡыстар тегә башлай. Яңыраҡ ике түшелдерек тә тегеп ҡуйған. Әсәһе Нәзифә апай менән бергәләп ебәк туҡыманан сәскәләр ҡуйып эшләгән йәйге күлдәге лә ныҡ оҡшаны.
– Шәл бәйләргә бигерәк тә яратам. Бер ай эсендә ике төрлөһөн әҙерләргә була. Эште башҡарыуы ауыр түгел, фигураларҙы дөрөҫ, тигеҙ итеп кенә яһап барһаң, барыһы ла килеп сыға, – ти Әҙилә.
Уңған ҡыҙ еп төҫтәрен дә яраҡлы итеп һайлай белә. Һәр нәмәгә тиҙ өйрәнә ул.
Киләсәктә Әҙилә табип һөнәрен һайларға йыйынһа ла, тегенсе булып та ҡарағыһы килә. Әлбиттә, яратҡан эшен бер ҙә ташлағыһы килмәй. Ә кем белә, бәлки, ысынлап та, бик оҫта тегенсе булып китер әле.
Зәлиә АЛТЫНБАЕВА.
Бөрйән районы,
Байназар мәктәбе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
ЙӨНТӘҪ БӘШМӘК (Lactarius torminosus), базидиомицеттар класының һарыҡ бәшмәге һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк. Евразияла таралған. Эшләпәһенең диам. 4—13 см, яҫы, үҙәгендә батынҡы, төрөлгән йөнтәҫ ситле, ҡыҙарып торған урындары булған алһыу ҡыҙыл йәки тоноҡ һары төҫтә, сүсле. Пластинкалары йоҡа, һабына ҡушылып үҫкән йәки һалынҡы. Һабының оҙонлоғо 4—9 см, йыуанлығы 1,5—2,5 см, тигеҙ, аҡһыл ал төҫтә, эсе ҡыуыш. Итсәһе тоноҡ һары төҫтә, һөт һымаҡ һуты аҡ, әсе. Спора онтағы һарғылт аҡ төҫтә. Төркөмләп осрай, ҡайын м‑н микоризаға инә. БР‑ҙа ҡатнаш урмандарҙа июлдән алып сент. тиклем үҫә. Аҙыҡ итеп алдан ебетеп йәки бешереп тоҙланған килеш ҡулланыла.
Г.Ғ.Ҡужәхмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 642
ДӘҮЛӘТ ДУМАҺЫ, 1) Рәсәйҙә закондар сығарыусы вәкәләтле учреждение (1906—1917). 1905 й. 6 авг. Манифесы (“Дәүләт думаһын ойоштороу тураһында”) м‑н кәңәш биреүсе вәкәләтле орган булараҡ ойошторолған, 1905 й. 17 окт. Манифесына (“Дәүләт тәртибен камиллаштырыу тураһында”) ярашлы закондар сығарған вәкәләтле орган сифатында эш иткән. Д.д. ҡараған закон проекттары Дәүләт советында тикшерелгән һәм император тарафынан раҫланған. Д.д. ҡарамағына закондар ҡабул итеү, уларҙы үҙгәртеү, өҫтәмәләр индереү, көсөн туҡтатып тороу йәки бөтөрөү, министрлыҡтарҙың һәм баш идаралыҡтарҙың дәүләт килемдәре һәм сығымдары исемлеген, сметаларҙы һәм земство йөкләмәләренең бүленешен тикшереү һ.б. хоҡуҡтар бирелгән. Закон проекттарын һәм ағымдағы эшмәкәрлек мәсьәләләрен алдан ҡарау өсөн даими (бюджет, финанс, дәүләт килемдәре һәм сығымдары исемлегенең үтәлеше б‑са, запростар б‑са, ойоштороу, редакцион, хәрби һәм диңгеҙ эштәре б‑са) һәм ваҡытлы (тәғәйен закон проекттарын ҡарау өсөн) комиссиялар һайланған. Д.д. һайлауҙар тәртибе 1905 й. һәм 1907 й. һайлауҙар т‑дағы закондар м‑н көйләнгән. Һайлауҙар күп баҫҡыслы булған, төрлө хоҡуҡлы 4 курия (игенселек, ҡала, крәҫтиән, эшселәр) б‑са үткәрелгән; йәш (25 йәш), милек һәм ултыраҡлыҡ цензы ҡуйылған; ҡатын-ҡыҙҙар, хәрбиҙәр, полиция һәм һайлау барған урындарҙа вазифа биләгән юғары губерна хакимиәте хеҙм‑рҙәре, уҡыусылар, “урыҫ булмаған күскенселәр” (Алыҫ Төньяҡтағы ҡайһы бер халыҡтар), сит ил подданныйҙары, суд тарафынан хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар, дәрәжәһенән төшөрөлгәндәр, дворяндар йыйылыштарынан һәм крәҫтиәндәр йәмғиәтенән сығарылғандар һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителгән. 1907 й. закон б‑са, Д.д. составын 442 ағзаға тиклем ҡыҫҡартҡандан һуң (1905 й. закон б‑са, 524 депутат һайлау ҡаралған була, 1‑се саҡырылыш Д.д. эшендә — 478, 2‑се саҡырылышта 518 депутат ҡатнаша), Ырымбур губернаһынан депутаттар һаны 7 кешенән — 6‑ға, Өфө губернаһынан 10‑дан 8‑гә кәметелә. Д.д. 5 йылға һайланған (император уны ваҡытынан алда тарата алған, бер үк ваҡытта һайлауҙар һәм уны саҡырыу ваҡытын билдәләргә тейеш булған; был хоҡуҡты Николай II 1‑се һәм 2‑се саҡырылыш Д.д. таратыу өсөн ҡулланған). 1—4‑се саҡырылыш Д.д. Өфө губернаһынан — 36, Ырымбур губ. 26 депутат һайлана. 1‑се саҡырылыш Д.д. (1906 й. 27 апр. — 8 июле; рәйесе С.А.Муромцев). Һайлауҙар 1906 й. февр. — мартында үтә. 499 депутат һайлана, ш. иҫ. Ырымбур губ. — 7 депутат (С.С.Выдрин, Ш.М.Мәтинов, П.И.Попов, М.И.Рыбаков, М.М.Рәмиев, М.И.Свешников, Т.И.Седельников); Өфө губ. — 10 депутат (С.П.Балахонцев, И.Д.Бычков, Г.В.Гутоп, С.С.Йәнтүрин, С.Д.Мәҡсүтов, Ш.Ш.Сыртланов, граф П.П.Толстой, Ҡ.Б.Тәвкилев, Я.Х.Хурамшин, Ә.Ә.Әхтәмов). Дума эшендә иң әүҙем ҡатнашыусылар Әхтәмов (иҡтисади, милли-мәҙәни өлкәләрҙә мосолман халҡы хоҡуҡтарын сикләүгә ҡаршы сыға), Йәнтүрин, Седельников, Сыртланов (сығыштарында башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыу мәсьәләһен күтәреп сыға) була; депутаттарҙың күпселеге (Йәнтүрин, Мәҡсүтов, Мәтинов, Рәмиев, Сыртланов, Тәвкилев, Хурамшин, Әхтәмов) Дәүләт думаһының мосолман фракцияһын ойоштороуҙа ҡатнаша, дини һәм милли билдәләр б‑са юридик хоҡуҡтарҙы сикләүҙе бөтөрөү тәҡдим ителгән “Гражданлыҡ тигеҙлеге тураһында” закон проекты ҡабул итеүҙе яҡлай. Дума 1906 й. 8 июле указы һәм 9 июле манифесы б‑са таратыла (дәүләт нигеҙҙәрен ҡаҡшатыуҙа һәм революция тоҡандырыуҙа ғәйепләнә). Ризаһыҙлыҡ билдәһе итеп депутаттарҙың бер өлөшө, ш. иҫ. Балахонцев, Бычков, Йәнтүрин, Седельников, Әхтәмов Выборг ҡ. кәңәшмә үткәрә һәм дәүләт власы органдарына граждан буйһонмауына саҡырыусы “Халыҡ вәкилдәренән халыҡҡа” өндәмәһен ҡабул итә. 2‑се саҡырылыш Д.д. (1907 й. 20 февр. — 2 июне; рәйесе Ф.А.Головин). Һайлауҙар 1907 й. ғин.—февр. үтә. 518 депутат һайлана, ш. иҫ. Ырымбур губ. — 7 (А.В.Архипов, П.П.Вопилов, И.В.Заплатин, К.И.Осипов, А.Н.Растворов, Ш.С.Сәйфетдинов, Х.А.Усманов), Өфө губ. — 10 (М.М.Биғлов, А.П.Козлов, Ш.Ә.Ҡолбәков, А.П.Малеев, И.Д.Серебряков, Ш.Ш.Сыртланов, М.М.Туҡаев, Тәвкилев, К.Ғ.Хәсәнов, М.М.Хәсәнов). Дума эшендә иң әүҙем ҡатнашыусылар Малеев, К.Ғ.Хәсәнов (башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыуға, мосолман балаларын башланғыс мәктәптәрҙә урыҫ телендә уҡытыуға ҡаршы сыға) була; депутаттарҙың бер өлөшө Мосолман хеҙмәт төркөмөн ойоштороуҙа (1907 й. марты) һәм уның эшендә ҡатнаша. Дума 1907 й. 3 июне указы һәм манифесы б‑са таратыла (депутаттар — закон проекттарын, дәүләт килемдәре һәм сығымдары исемлеген ҡарауҙы һуҙыуҙа, бер өлөшө дәүләткә ҡаршы заговорҙа ҡатнашыуҙа ғәйепләнә). 3‑сө саҡырылыш Д.д. [1907 й. 1 нояб. — 1912 й. 9 июне; рәйестәре: Н.А.Хомяков (1907—10), А.И.Гучков (1910—11), М.В.Родзянко (1911—12)]. 442 депутат һайлана, ш. иҫ. Ырымбур губ. — 7 (Й.Н.Байбурин, Н.С.Балалаев, Ф.А.Владимиров, М.И.Гродзицкий, И.К.Покровский, Н.В.Теребинский, С.И.Шеметов); Өфө губ. — 8 (Ю.Ю.Блюменталь, Гутоп, В.Е.Косоротов, Ш.Й.Мәхмүтов, Ғ.Ш.Сыртланов, Тәвкилев, граф А.П.Толстой, Туҡаев; 1909 й. киткән Косоротов урынына К.П.Харитонов һайлана). Дума эшендә иң әүҙем ҡатнашыусылар — Йәнекәев һәм Мәхмүтов (илдә дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү өсөн сығыш яһайҙар), Косоротов (“Өфө губернаһының Ҡатау һәм Йүрүҙән тау заводтары эшселәренең хәле тураһында” МС рәйесе П.А.Столыпинға запрос ебәреү инициаторы), Тәвкилев (мосолман дини учреждениеларының етерлек кимәлдә финансланмауы, мосолман халҡының милли һәм дини мәнфәғәттәрен ҡыҫыу т‑да мәсьәлә күтәрә), Мәҡсүтов (мосолман халыҡтарын урыҫтарға кире ҡарашта булыуҙа ғәйепләүгә ҡаршы сығыш яһай), Ғ.Ш.Сыртланов (мосолман халҡының мәнфәғәттәрен сикләгән яңы һайлау хоҡуғы индереүгә ҡаршы була); депутаттарҙың күпселеге мосолман халҡының гражданлыҡ һәм дини хоҡуҡтарын боҙоуға ҡаршы сыға, “Бер диндән икенсеһенә күсеүгә ҡағылған закондарҙы үҙгәртеү тураһында” закон проектын (Дәүләт советы тарафынан кире ҡағыла) эшләүҙә ҡатнаша. 4‑се саҡырылыш Д.д. (1912 й. 15 нояб. — 1917 й. 6 окт.; рәйесе Родзянко). 442 депутат һайлана, ш. иҫ. Ырымбур губ. — 6 (Гродзицкий, В.В.Евладов, Ғ.Х.Йәнекәев, М.И.Канашев, Е.Г.Колбинцев, Н.Д.Кудрявцев), Өфө губ. — 8 (Ғ.Х.Байтирәков, Гутоп, Н.В.Катанский, А.П.Мельгунов, А.А.Сычёв, Тәвкилев, В.И.Хаустов, И.Ә.Әхтәмов). Дума эшендә иң әүҙем ҡатнашҡан Әхтәмов (мосолман халҡының хоҡуҡтарын ҡыҫыу сәйәсәтен ғәйепләй, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыуға ҡаршы сыға); Гродзицкий, Гутоп, Катанский, Сычёв 36 депутат араһында “Йылғалар ташыуҙан зыян күргән Тубыл, Пермь, Өфө, Ырымбур, Вятка губерналары халҡына процентһыҙ ссудалар һәм пособиелар бирер өсөн Дәүләт ҡаҙнаһынан 1 млн һум аҡса бүлеү тураһында” закон проектын эшләүҙә ҡатнаша. Николай II 1917 й. 26 февр. указы б‑са Дума каникулға ебәрелә (1917 й. апр. тиклем); 1917 й. 27 февр. 4‑се Думаның Старейшиналар советы Д.д. Ваҡытлы ком‑тын (рәйесе Родзянко; “Петроградта тәртип урынлаштырыу һәм учреждениелар, кешеләр менән бәйләнештә булыу” өсөн) ойоштора; Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар башланғас, 1917 й. 6 окт. Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан таратыла.
2) РФ Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы. Федераль закондар ҡабул итеүҙә мөһим әһәмиәткә эйә. “РФ‑та этаплы конституция реформаһы тураһында” 1993 й. указ б‑са ойошторола. Д.д. депутаттарының эшмәкәрлеге һәм хоҡуҡи статусы РФ Конституцияһы, “РФ Дәүләт йыйылышы Федерация Советы ағзаһының һәм Дәүләт думаһы депутатының статусы тураһында” федераль законы м‑н билдәләнә. Д.д. 450 депутаттан тора, улар 4 йылға һайлана һәм проф. даими нигеҙҙә эшләй. Депутаттарҙың яртыһы сәйәси партиялар һәм йәмәғәт хәрәкәттәре исемлеге, ҡалған яртыһы бер мандатлы округтарҙан мажоритар система б‑са һайлана. 1‑се саҡырылыш Д.д. (1993—95). Бер мандатлы округтар б‑са БР‑ҙан депутаттар: А.Н.Аринин, Р.Б.Асаев, Ә.М.Ғәлиев, Р.Н.Мирсаев, З.И.Сәйетғәлиев, Ю.В.Уткин. “Рәсәй берҙәмлеге һәм татыулығы партияһы” Дөйөм Рәсәй ижт.‑сәйәси ойошмаһынан — И.Ш.Мөҡсинов; РФ Коммунистар партияһынан (ҡара: Советтар Союзы Коммунистар партияһы) — В.И.Никитин. 2‑се саҡырылыш Д.д. (1996—99). Бер мандатлы округтар б‑са: Аринин, Никитин, В.В.Протопопов, Сәйетғәлиев, А.Т.Сәйфуллин, Уткин, Р.И.Шөғөров. “Беҙҙең йорт — Рәсәй” Бөтә Рәсәй ижт.‑сәйәси хәрәкәтенән — Р.И.Бигнов, М.Е.Бугера; РФ Коммунистар партияһынан — Р.Г.Ғәбиҙуллин, В.А.Петошин; “Яблоко” йәмәғәт берекмәһенән — Р.И.Солтанов. 3‑сө саҡырылыш Д.д. (2000—03). Бер мандатлы округтар б‑са: Х.Ә.Барлыбаев, Р.Н.Ғимаев, Р.И.Ниғмәтуллин, В.А.Певцов, Ф.А.Сәйфуллин, М.Ғ.Хәкимов. “Ватан — Бөтә Рәсәй” блогынан — З.А.Бағышаев, Р.С.Баҡыев, Бугера; РФ Коммунистар партияһынан — Никитин. 4‑се саҡырылыш Д.д. (2004—07). Бер мандатлы округтар б‑са: К.Й.Дәүләтова, М.Р.Кәлмәтов, В.Х.Камалетдинов, Ф.А.Сәйфуллин, А.М.Старков, А.Б.Фурман. “Берҙәм Рәсәй” партияһынан — М.Ә.Әйүпов, Бағышаев, Бугера, Э.Ш.Хәмитов. 5‑се саҡырылыш Д.д. (2007—11). “Берҙәм Рәсәй” партияһынан — С.Ғ.Әхмәтов, И.М.Ғималетдинов, Э.Ф.Исаев, Р.К.Исҡужин, М.Ж.Кейекбаев, П.В.Крашенинников, Э.В.Ҡолмөхәмәтов, А.Г.Назаров, С.Ш.Мырҙабаева, А.В.Сабадаш, Р.Ш.Сәғитов, И.Ю.Фәхретдинов, Фурман, М.Х.Йосопов; РФ Коммунистар партияһынан — Ю.В.Афонин. 6‑сы саҡырылыш Д.д. (2011 й. алып). “Берҙәм Рәсәй” партияһынан — Р.А.Баталова, А.Н.Дегтярёв, П.Р.Качкаев, В.В.Климов, Крашенинников, Р.М.Мәрҙәншин, А.Ә.Мәхмүтов, Мырҙабаева, З.Й.Рәхмәтуллина, Р.З.Хәмитов, Фәхретдинов, Фурман, Йосопов; РФ Коммунистар партияһынан — А.Д.Тычинин, А.А.Ющенко; Рәсәй либерал-демократик партияһынан — И.К.Сухарев, “Ғәҙел Рәсәй” партияһынан — Н.А.Лакутин. Шулай уҡ ҡара: Федерация Советы.
Әҙәб.: Государственная дума. Федеральное собрание: стенографии заседаний. М., 1994 — 2003.
Л.А.Ямаева
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
3 апрель
3 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 93-се (кәбисә йылында 94-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 272 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Гвинея — Икенсе Республика иғлан итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1502 — Христофор Колумб етәкселегендә дүртенсе экспедиция башлана.
- 1879 — София Болгарияның баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
- 1966 — Луна-10 совет автоматик станцияһы донъяла тәүге тапҡыр Ай тирәләй орбитаға сыға.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ураҙбаев Насир Рафиҡ улы (3.04.1902—31.01.1981), совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары (1941—1946), Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе (1946—1951), СССР Урман сәнәғәте министры урынбаҫары, министрлыҡтың Идаралыҡ башлығы (1951—1955). Ике Ленин (1944, 1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1948) ордендары кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962).
- Николаев Василий Семенович (3.04.1907—29.01.1989), Башҡортостандың Саҡмағош районында тыуған Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- Ғөбәйҙуллина Нәзирә Ғәйзулла ҡыҙы (3.04.1947), 1966—1995 йылдарҙа «Салауатбыяла» етештереү берләшмәһе токаре, III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.
- Мөхәмәтов Фәрит Фәһим улы (3.04.1947), травматолог-ортопед, ғалим, медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың (1991) һәм Башҡортостандың (2008) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
- Хазанкин Роман Григорьевич (3.04.1947), Белорет ҡалаһы педагогы, Башҡортостандың халыҡ уҡытыусыһы (2008), РСФСР мәктәбенең (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (2007) атҡаҙанған уҡытыусыһы. СССР-ҙың Дәүләт (1990), Надежда Крупская исемендәге (1985), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге (2006) премиялар лауреаты.
- Желтова Татьяна Николаевна (3.04.1957), Өфө ҡалаһының Әҙеһәм Исҡужин исемендәге 9-сы балалар музыка мәктәбенең фортепьяно уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы (3.04.1957), композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы (3.04.1924—27.07.2000), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1924 — Марлон Брандо, Американың кино һәм телевидение актёры, режиссер һәм әүҙем сәйәсмән.
- 1930 — Гельмут Коль, 1982—1990 йылдарҙа ГФР федераль канцлеры, 1990—1998 йылдарҙа берләшкән Германия канцлеры.
- 1961 — Эдди Мёрфи, Америка комедия актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1991 — Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Өфөлә эшсе һөнәрҙәрен популярлаштырырға йыйыналар
Өфөнөң «Динамо» спорт комплексында 8 декабрҙә Халыҡ-ара Евразия металлистар федерацияһының 20 йыллығына арналған Халыҡ-ара йәштәр форумы үткәрелә. Сараны ойоштороусы —машиналар эшләү тармаҡтарының Профсоюз ойошмалары ассоциацияһы. Форумда Рәсәйҙең машиналар эшләү предприятиеларынан эшсе һөнәрҙәре вәкилдәре, Украинанан, Төркиәнән делегациялар; БР Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы вәкилдәре ҡатнашасаҡ. Сараның төп маҡсаты — эшсе йәштәрҙең көнүҙәк проблемаларына иғтибар йәлеп итеү, тармаҡта квалификациялы эшсе хеҙмәтенең абруйын күтәреү, хеҙмәтсәндәрҙең өҙлөкһөҙ һөнәри үҫешен яҡлау, эшселәрҙең ҡаҙаныштарын, тәжрибәһен, эш алымдарын пропагандалау, предприятиеларға йәштәрҙе йәлеп итеү, тип хәбәр иттеләр БР Профсоюздар федерацияһы матбуғат хеҙмәтендә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 212
СОРТТАР ҺЫНАУ, а.х. культураларының сорттарын һәм гибридтарын хужалыҡ‑биол. билдәләр комплексы, үҙенсәлектәре б‑са өйрәнеү, бөтә яҡлап баһалау һәм а.х. производствоһы шарттарында үҫтереү өсөн уларҙың яраҡлылығын, хужалыҡта файҙаһын (стандарт м‑н сағыштырғанда) билдәләү. Киңәйтелгән (өйрәнеү ваҡытын ҡыҫҡартыу, һәр бер яңы сорттың тышҡы мөхиттең үҙгәреүсән шарттарына реакцияһын асыҡлау, ауырыуҙарға бирешеүсән сорттарҙың һан һәм сифат күрһәткестәре тотороҡлолоғон һәм кимәлен, уның ареалын билдәләү), конкурслы (киңәйтелгән йыйылмала айырып алынған яңы сорттарҙы уңдырышлылығы, сифаты, ауырыуҙарға һәм ҡоротҡостарға бирешеүсәнлек кимәле һ.б. күрһәткестәре б‑са артабан тикшереү һәм баһалау), производстволы (сорттарҙы районлаштырыу өсөн бирелгән сорттың яраҡлылығын һуңғы тапҡыр билдәләү) һәм агротехник (сорт агротехникаһы элементтарын өйрәнеү) С.һ. айырыла. С.һ. СССР МС ҡарары тарафынан 1981 й. 11 майында раҫланған “Ауыл хужалығы культуралары сорттарын дәүләт һынауы һәм районлаштырыуы тураһында”ғы положениеға, РФ‑тың 1993 й. 6 авг. “Селекция ҡаҙаныштары тураһында”ғы законына һәм РФ Хөкүмәтенең 1994 й. 23 апр. “Дәүләт комиссияһы һәм уның хаҡында раҫланған положение булдырыу тураһында” ғы ҡарарына ярашлы тормошҡа ашырыла. “Госсорткомиссия” РФ субъекттарының власть органдары м‑н ярашып дәүләт сорт участкаларын һәм лаб. ойоштороуҙы, үҙгәртеп ҡороуҙы башҡара. Башҡортостанда “Госсорткомиссия” филиалы — БР б‑са Инспектура эшләй, уның составына Бөрө сорт һынау участкаһы, Дыуан сорт һынау участкаһы, Дәүләкән сорт һынау участкаһы, Ҡалтасы сорт һынау участкаһы, Ҡырмыҫҡалы сорт һынау участкаһы, Стәрлетамаҡ сорт һынау участкаһы, Әбйәлил сорт һынау участкаһы һ.б. инә. Йыл һайын С.һ. 40‑тан ашыу культураның яҡынса 550 сорты һәм гибриды дусар ителә. Шулай уҡ ҡара: Орлоҡсолоҡ, Селекция.
И.П.Леонтьев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 799
БАШҠОРТТАР ТУРАҺЫНДА ФӘН. Б.т.ф. өйрәнеү предметы — башҡ. халҡының этногенезы, тарихы һәм хәҙ. торошо, матди һәм рухи мәҙәниәте. Рәсәйҙә Б.т.ф. барлыҡҡа килеүе 18 б. 2‑се ярт. ҡарай: Академик экспедициялар барышында Башҡортостандың геогр. урынын һәм тәбиғәт, климат шарттарын тикшереү башлана, тәүге тапҡыр башҡорттарҙың көнкүреше, йолалары, ышаныуҙарының системалаштырылған тасуирламаһы бирелә. Б.т.ф. үҫешенә И.И.Георги, И.И.Лепёхин, П.С.Паллас, В.В.Радлов, С.У.Ремезов, Н.П. Рычков, С.Соммье, Ф.И.Страленберг, В.Н.Татищев, В.М.Флоринский һ.б. ҙур өлөш индерә. 19 б. Б.т.ф. башлыса башҡорт телен һәм башҡорт яҙыуын өйрәнеү м‑н шөғөлләнгән филол. дисциплинаһы булараҡ үҫешә [М.И.Ивановтың “Татар грамматикаһы” (“Татарская грамматика”) һәм “Татар хрестоматияһы” (“Татарская хрестоматия”) китаптары (икеһе лә — 1842), М.М.Биксуриндың “Бохарҙар, башҡорттар, ҡырғыҙҙар һөйләштәре менән ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрен өйрәнеүгә башланғыс ҡулланма” (“Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов...”; 1869), В.В.Катаринскийҙың “Ҡыҫҡаса урыҫса- башҡортса һүҙлек” (“Краткий русско- башкирский словарь”; 1893) һәм “Башҡортса-урыҫса һүҙлек” (“Башкирско- русский словарь”; 1899) һ.б.]. 19 б. аҙ. — 20 б. башында башҡорттарҙың антропологияһы, тарихы, этнографияһы һәм фольклорын комплекслы өйрәнеү башлана (Н.А.Аристов, В.И.Даль, Р.Г.Игнатьев, М.В.Лоссиевский, П.И.Небольсин, Д.П.Никольский, С.И.Руденко, С.Г.Рыбаков, Н.С.Попов, В.И.Филоненко һ.б.). Ошо осорҙа башҡ. авторҙары М.И.Өмөтбаев, Р.Ф.Фәхретдинов, С.Ғ.Мирасов һ.б. тәүге хеҙмәттәре донъя күрә. 20 б. Б.т.ф. мөһим урынды башҡорттарҙың этногенезы (ҡара: Башҡорттарҙың килеп сығышының иран теорияһы, Башҡорттарҙың килеп сығышының төрки теорияһы, Башҡорттарҙың килеп сығышының фин-уғыр теорияһы), башҡ. халҡының соц.-иҡт. һәм ижт.‑сәйәси тарихы, уның донъя цивилизацияһында тарихи әһәмиәте (ҡара: Историография) мәсьәләләре ала. Башҡорт әҙәбиәте, башҡорт тел ғилеме, мәҙәниәте һәм сәнғәте, башҡорттарҙың дини һәм фәлсәфәүи ҡарашы, халыҡтың менталитеты проблемаларына ҡыҙыҡһыныу көсәйә (ҡара: Дин ғилеме, Сәнғәт ғилеме, Философия, Әҙәбиәт ғилеме).
Б.т.ф. өсөн урта быуат авторҙары (Балхи, Ибн Фаҙлан, Иҙриси, Масуди, Мәхмүт Ҡашғари, Плано Карпини, Рәшитетдин, В.Рубрук, Сәлләм Тәржемән, Юлиан, Яҡут) әҫәрҙәре, Рәсәй дәүләтенең рәсми эш ҡағыҙҙары, башҡ. шәжәрәләре, ауыҙ-тел ижады һәм муз. фольклор ҡомартҡылары һ.б. мөһим сығанаҡтар була (ҡара: Сығанаҡтар өйрәнеү). 20 б. Б.т.ф. археология, генетика, тарих, фольклористика, этнология асыштары м‑н тулылана. Академүҙәк һәм Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте (ҡара: Тыуған яҡты өйрәнеү) ойошторолоу, Өфө уҡытыусылар ин‑ты (1909; ҡара: Башҡорт дәүләт университеты), Стәрлетамаҡ уҡытыусылар ин‑ты (1940; ҡара: Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Башҡ. пед. ин‑ты (1967; ҡара: Педагогия университеты), Өфө сәнғәт ин‑ты (1968; ҡара: Сәнғәт академияһы) һ.б. юғары уҡыу йорттары асылыу Б.т.ф. үҫешендә ҙур роль уйнай. Б.т.ф. проблемалары Биохимия һәм генетика институты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә, илдең башҡа ғилми‑тикшеренеү һәм уҡыу йорттарында өйрәнелә. Б.т.ф. б‑са материалдар “Ағиҙел”, “Ватандаш”, “Вестник Академии наук Республики Башкортостан”, “Проблемы востоковедения” (ҡара: “Йәдкәр”) ж. һ.б. баҫыла.
Б.т.ф. проблематикаһы сит илдәрҙә әүҙем өйрәнелә. Эмигрант ғалимдар (Ә.Ә.Вәлидов, Инан Әбделҡадир, Б.Э.Нольде, Ғ.Ғ.Тағанов һ.б.) фундаменталь хеҙмәттәр яҙа. Б.т.ф. мәсьәләләре АҠШ, Венгрия, Германия, Төркиә, Финляндия, Франция һ.б. илдәр ғалимдары (Т.Байҡара, Ф.Бергдольт, И.Вашари, А.С.Доннелли, Э.Карр, М.Кемпер, Х.Малик, Д.Месарош, П.Паскаль, Д.Петерс, Р.Порталь, В.Проле, М.Рясянен, А.Франк, И.Эрдейи һ.б.) хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Әҙәб.: Библиографический указатель по истории Башкирской АССР:в 2 т. Уфа, 1988—1989; Багуманова М.Х. Указатель литературы о башкирах: в 3 ч. Уфа, 1994—2001.
И.Ғ.Ғәләүетдинов, Ф.Ғ.Хисамитдинова
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 247
РУДЕНКО Сергей Иванович (29.1. 1885, Харьков ҡ. — 16.7.1969, Ленинград), этнограф, антрополог, археолог, географ, гидролог. Техник ф. д‑ры (1945), проф. (1919). С.‑Петербург ун‑тын тамамлаған (1910). 1919 й. алып Томск ун‑тында уҡыта (1920 й. декан). 1921 й. башлап Ленинградта: 1930 й. тиклем ЛДУ-ла уҡыта, бер үк ваҡытта Рус музейы дир. урынбаҫары, бүлек мөдире; 1934 й. алып Эске эштәр ХК Беломор-Балтик комб‑тының Ленинград бюроһында, 1938 й. — Дәүләт гидрология ин‑тының, 1942—67 йй. СССР ФА Археология ин‑ының өлкән ғилми хеҙм‑ре, бер үк ваҡытта СССР ФА Этнография һәм антропология ин‑ты бүлеге мөдире булып эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге Урал, Себер, Алтай, Төньяҡ һәм Урта Азия халыҡтарының этнографияһын һәм традицион мәҙәниәтен, ш. уҡ башҡорттарҙың антропологияһын, этногенезын, хужалығын, ырыу-ҡәбилә ҡоролошон өйрәнеүгә арналған. Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш райондары башҡорттарының антропологик айырмаларын билдәләгән, Ырымбур губернаһының гипсометрик картаһын, Пермь губернаһының, Ырымбур һәм Өфө губерналарының этнографик карталарын төҙөгән. 1906 й. һәм 1907 й. Пермь, Өфө, Ырымбур губ. буйлап йөрөгән этнографик экспедицияларҙа ҡатнашып, Рус музейы өсөн коллекция (200‑гә яҡын әйбер һәм 150 фотоһүрәт) йыя, 1912 й. — Ырымбур, Өфө губ. (773 әйбер), 1915 й. — Ырымбур земствоһы һәм казак ғәскәренең тупраҡ-ботаника экспедицияһында, 1916 й. Прохоров ҡурғандарында археологик ҡаҙыуҙ арҙа ҡатнаша. 1928—30 йй. СССР ФА‑ның Башҡ‑н комплекслы экспедицияһы етәксеһе, 1952 й. ТТӘИ экспедицияһы составында була. 150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт, ш. иҫ. “Башҡорттар: этнологик монография тәжрибәһе”, авторы. Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1911), Париж антропология йәмғиәте ағзаһы (1914). “Почёт Билдәһе” орд. (1954), Рус геогр. йәмғиәтенең көмөш миҙалы (1913), П.П.Семёнов-Тянь-Шанский ис. Бөтә Союз геогр. йәмғиәтенең алтын миҙалы (1965) м‑н бүләкләнгән. 1930 й. репрессиялана, 1934 й. иреккә сығарыла. 1957 й. аҡлана.
Х е ҙ м.: Башкиры: ист.‑этногр. очерки. М.; Л., 1955.
Әҙәб.: Б и к б у л а т о в Н.В. Руденко и башкирская этнография //Археология и этнография Башкирии. Уфа, 1973. Т.5.
И.В.Күсемов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
УЛАҠ I, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 2‑се мең йыллыҡтың 1‑се ярт. — ш. уҡ мең йыллыҡтың уртаһына ҡарай. Баймаҡ р‑ны Байыш а. төньяҡ‑көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Улаҡ шишмәһенең (Оло Урғаҙа й. ҡушылдығы) уң ярында һыу баҫмай торған киртләстә урынлашҡан. 1996 й. Н.С.Савельев тарафынан асыла һәм өйрәнелә, 2003 й. В.Г.Котов, Савельев тикшерә. Торама (майҙаны 1,5 мең м2) ур (диам. 90 м, бейеклеге 0,15—0,85 м, киңлеге 22 м тиклем) м‑н уратып алынған, төньяҡтан дренаж канауы (оҙонлоғо 220 м, киңлеге 1,5—2 м, тәрәнлеге 0,2—0,6 м), ялан яғынан соҡор (киңлеге яҡынса 5 м, тәрәнлеге 0,1—0,15 м) м‑н һаҡланған, торама ҡапҡаһы көнбайыштан булған. Көнсығыштан урға түңәрәк таш ҡойма (диам. 20 м, киңлеге 2 м тиклем) килеп ҡушыла, ул торамаға 2 таш стена (оҙонлоғо 9 һәм 18 м, бейеклеге 0,2 м) м‑н тоташа. Башлыса тура мөйөшлө 28 торлаҡ нигеҙе табылған, уларҙың 16‑һы радиаль, 6‑һы диагональ б‑са, 3‑өһө төньяҡ‑көнбайышта, 3‑өһө урҙың тыш яғынан ишек янында урынлашҡан. Шулай уҡ тура мөйөш, түңәрәк формаһындағы 16 таш түшәмә, 2 таш плита, һынташтар табылған, тип фараз ителә. Керамика Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Һынташты мәҙәниәте һауыттары фрагменттарынан ғибәрәт. Ҡомартҡының Көньяҡ Урал аръяғы далаларындағы нығытылған торамалар (Арҡайым, Һынташты һ.б.) м‑н оҡшашлыҡтары бар. Материалдар Ғилми‑производство үҙәгендә һаҡлана.
Әҙәб.: С а в е л ь е в Н.С., Я м и н о в А.Ф. Улак‑1 – новое укреплённое поселение эпохи бронзы в Башкирском Зауралье //Народы Южного Урала и их соседи в древности и средневековье. Уфа, 2004.
Н.С.Савельев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Бөгөн, 27 сентябрҙә, Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты, Финанс баҙар буйынса комитет рәйесе Анатолий Аксаков менән осрашты.
Парламентарий Өфөлә эшҡыуарлыҡты һәм иҡтисадты финанслау, банк системаһын үҫтереү мәсьәләләренә арналған “түңәрәк өҫтәл”дәр эшендә ҡатнаша.
Башҡортостан Башлығы менән Дәүләт Думаһы депутаты республиканың финанс секторы эшмәкәрлеге, торлаҡ төҙөлөшө тупланмаһы программаһы, был өлкәләргә ҡағылышлы закондарҙы камиллаштырыу тураһында фекер алышты.
– Башҡортостан – күп йәһәттән, шул иҫәптән финанстар өлкәһендә лә күптәр өсөн үрнәк булырлыҡ төбәк. Һеҙҙә торлаҡ тупланмалары программаһы булдырылған. Белеүебеҙсә, ете меңдән ашыу граждан уны торлаҡ өсөн тәүге иғәнә булараҡ туплай. Минеңсә, был – бик яҡшы башланғыс. Ул үҙен Германияла, Францияла ла аҡланы, әле Башҡортостан миҫалында ла ыңғай яҡтарын күрәбеҙ. Киләсәктә законға тейешле үҙгәрештәр индереп, был башланғысты ил кимәленә сығарырбыҙ, тип уйлайым, – тине Анатолий Аксаков.


text:
АСИЯ БИКБОВА
Асия Сәлимгәрәй ҡыҙы Бикбова 1936 йылдың 25 мартында Әбүләис ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. Хеҙмәт юлын Абзанда физика-математика уҡытыусыһы булып башлай. 1968 йылда ғаилә Баймаҡ районына күсә һәм 40 йылға яҡын Темәс мәктәбендә белем бирә. З ул һәм З ҡыҙ үҫтерәләр. Асия апай райондың ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша.
Ижады:
1. Бикбова,А. Тал тирбәтеп һайрар һандуғасмын...:Шиғырҙар./ Бикбова-Баймаҡ: Башҡортостан Республикаһының "Һаҡмар" редакция-нәшриәт комплексы,2013.- 87 бит.
Асия Бикбова тураһында:
1. Ишбаева,Л. Тал тирбәтеп һайрар һандуғасыбыҙ ул./Л.Ишбаева.// Йәшлек.- 2013.- №5.- 14б.
Телем
Әсәм теле − минең халҡым теле,
Телһеҙ башҡорт зәғиф ҡош кеүек.
Үҙ телемдә йырым, зарым, моңом,
Сит телемдә донъя буш кеүек!
Үҙ телемдә ҡайғым, һағышым да,
Үҙ телемдә йәнем, һауында.
Тал тибрәтеп һайрар һандуғасмын,
Сал бөркөтмөн Урал тауында...
Илем, телем, ғәзиз тыуған ерем,
Һиндә генә оло шатлығым!..
Әсә теле менән яңғыратып,
Йыр йырларға һиндә хаҡлымын!


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
ИШЕМБАЙ МАШИНАЛАР ЭШЛӘҮ ЗАВОДЫ, ААЙ. Скважиналарҙы ремонтлау һәм үҙләштереү өсөн күтәргес ҡулайламалар, тиҙ хәрәкәт итеүсе насос блоктары, механик, пневматик асҡыстар, төрлө модификациялы йыуҙырыу быраулау вертлюгтары һ.б. етештерә. Составы: механика (1941 й. нигеҙләнгән), ҡойоу, механик йыйыу (икеһе лә — 1943), тимерлек, әҙерләү (икеһе лә — 1949), иретеп йәбештереү‑йыйыу (2005) цехтары. 2010 й. 680 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын сит илдәргә сығарыла.
1941 й. Баҡынан эвакуацияланған И.В.Сталин ис. механика з‑ды базаһында нигеҙ һалына, 1943 й. Союз машиналар эшләү з‑дына үҙгәртелә. 1983 й. алып “Ишимбайнефтепроммаш” ПБ, 1986 й. башлап Ишембай нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы составында, 1989 й. хәҙ. исемен йөрөтә, 1994 й. хәҙ. статусын ала.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 255
УСНЕЯ (Usnea), пармелия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лишайниктар заты. Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразияның, Төньяҡ Американың субарктик, уртаса бүлкәттәрендә һәм Үҙәк Америкала таралған. Башҡортостанда һаҡаллы У., еп һымаҡ У., яланғас У. һәм башҡа 11 төрө үҫә. Талломдары тармаҡлы, тырпайып йәки бер аҙ һалынып тороусан, ныҡ тармаҡланған, һорғолт йәки һарғылтйәшел төҫтә, төбөндә (гомф) төп ботағы ҡара төҫтә; үҙәк өлөшөндә үҙ-ара тығыҙ тоташҡан гифтарҙан барлыҡҡа килгән бау бар. Таллом ботаҡсалары цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,05–2 м, ҡайһы берҙә ҡыҫылған йәки соҡорло, тышҡы ҡатламы бөтөн йәки ярғыланған, шыма йәки ҡытырҙар, төйөрсөктәр, фибриллалар м‑н ҡапланған. Ботаҡтарының өҫтөндә һәм соралдарында (соредия тупланмаһы) күп һанлы ҡыҫҡа изидиялар, ҡайһы берҙә көрәк остарында — апотециялар үҫешә. Соредиялар, һирәгерәк таллом киҫәктәре ярҙамында үрсей. Ылыҫлы ағастарҙың олондарында һәм ботаҡтарында үҫә. Васмут У., лапландия У., сәскәле У. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән, Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы, Башҡорт ҡурсаулығы, Шүлгәнташ ҡурсаулығы, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы терр‑яһында һаҡлана.
С.Е.Журавлёва
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 512
ИСХАҠОВ Эдуард Роберт улы (19.6.1964, Энгельс ҡ.), психофизиолог. Мед. ф. д‑ры (2000), проф. (2006). Полиция полк. (2006). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1988) Өфөнөң 4‑се балалар поликлиникаһында, Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһында эшләй, 1989 й. алып хәрби табип, полктың мед. пункты нач., 1991 й. — Асҡын үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. 1995 й. башлап ӨЮИ-ла: лаб. нач., 1999—2006 йй. психология һәм суд медицинаһы каф. начальнигы. Фәнни эшмәкәрлеге оператив эҙләү, соц. һәм экстремаль психология, һөнәри педагогика, суд медицинаһы һәм психиатрия, һөнәри ауырыуҙарҙы иҫкәртеү ысулдарын эшләү, йәштәр араһында девиант тәртипте төҙәтеү һәм наркоманияны иҫкәртеү проблемаларына арналған. И. ҡатнашлығында бронхиаль астма һәм специфик булмаған хроник үпкә ауырыуҙары, гипертония ауырыуы булған пациенттар өсөн өйрәтеү программалары, эске эштәр органдары хеҙм‑рҙәрен мед.‑психологик реабилитациялау ысулдары эшләнә һәм БР‑ҙа ғәмәлгә индерелә. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Хронический бронхит и предбронхит у нефтехимиков. Уфа, 1996 (авторҙ.); Психология и педагогика в деятельности сотрудников органов внутренних дел. Уфа, 2001; Образовательные программы в профилактике заболеваний, улучшении качества жизни больных и здоровых в практике врача: рук. для врачей. Уфа, 2003 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Сәсәниҙәр дәүләте
Сәсәниҙәр дәүләте (пехл. [Ērānšahr] (Эраншахр) — «Иран (арийҙар) дәүләте»; фарс. شاهنشاهی ساسانیانشاهنشاهی ساسانیانфарс. شاهنشاهی ساسانیان [šāhanšāhije sɒsɒnijɒn]) — хәҙерге Ираҡ һәм Иран ерендә парфяндарҙың Аршакиҙар династияһы ҡолатылып, власҡа фарсы династияһы — Сәсәниҙәр килеү менән ойошторолған дәүләт. Ул 224—651 йылдарҙа тора. Ҡайһы берҙә Сәсәниҙәр дәүләтенә ҡарата империя термины ҡулланыла[1].
Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ Ардашир I Папакан тарафынан Аршаки династияһы вәкиле Артабан V парфян батшаһын (фарс. اردواناردوانфарс. اردوان Ardavan) еңгәндән һуң нигеҙ һалына. Һуңғы сәсәниҙәр шаһиншаһы (батшаларҙың батшаһы) Йәҙегәр III (632—651) була. Ул 14 йыл буйы Ғәрәп хәлифәтенә ҡаршы барған һуғышта еңелә.
III быуат аҙағында — IV быуат башында империяның бер нисә көнсығыш өлкәһе айырымлана. Әммә Шапур II (309—379 йй) хакимлығы мәлендә улар ҡабаттан ҡайтарыла. 387 йылдағы килешеү буйынса сәсәниҙәргә Месопотамияның райондарыһәм Әрмән батшалығының ҙур өлөшө күсә.
V быуатта Әрмәнстан, Кавказ Албанияһы һәм Иберия династияларының батшалары Сәсәниҙәрҙең башлығы булып тора. V быуаттың икенсе яртыһында Кавказ аръяғы, 571—572 йылдан — Әрмәнстанда ихтилалдар була. Маздакиҙар хәрәкәте барлыҡҡа килгәндән һуң V быуат аҙағында идара итеү системаһында, социаль-сәйәси структурала һәм мәҙәниәттә тәрән үҙгәрештәр була.
Хөсрәү I Ануширван Төрки ҡағаны туғаны менән никахлашҡас, империя ныҡ үҫешә (531—579 йылдар). Хөсрәү I хакимлығы мәлендә юғары ҡатлам вәкилдәренең бер өлөшө дәүләттән һәм батшанан иҡтисади бәйле була, шулай уҡ бюрократик аппарат һәм чиновниктарҙың әһәмиәте арта. VI быуатта Византия менән уңышлы һәм уңышһыҙ һуғыштар була. 558—568 йылда Төрки ҡағанаты эфталиттарҙы ҡыйратҡас, Афғанстан һәм Урта Азияның ҡайһы бер өлкәләре ҡағанатҡа яһаҡ түләү бурысы менән Сәсәниҙәр дәүләтенә инә. 570 йылдарҙа Йәмән бойһондорола. 589-сы йылдарҙа дәүләткә ябырылған төркиҙәр тар-мар ителә. Византия менән оҙайлы һуғыш дәүләттең матди ресурстарын ярлыландыра. Был хәл һәм шулай уҡ һалымдарҙың ҡырҡа арттырылыуы сәсәниҙәр дәүләтенең сәйәси һәм иҡтисади ҡеүәтен ҡаҡшата. VII быуатта ислам дине инә[2].
Хөсрәү II Парвиз (Абарвез, Апарвез, 591—628 йылдар) — Ануширвана Хөсрәү I Ануширвандың ейәне, Ормизда IV улы. Уның хакимлығы мәлендә Сәсәниҙәр дәүләтенең сиктәре ваҡытлыса булһа ла киңәйә. Шул саҡта империя хәҙерге Иран, Ираҡ, Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, хәҙерге Төркиәнең көнсығышы һәм хәҙерге Һиндостан, Сүриә, Пакистандың өлөштәре инә; сәсәниҙәр дәүләте өлөшләтә Кавказ, Үҙәк Азия, Ғәрәбстан ярымутрауы, Мысыр, Иордания һәм Израиль ерҙәрен баҫып ала. Һөҙөмтәлә, Сәсәниҙәр Ираны (ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла) Әһәмәниҙәр дәүләтенә тиклем киңәйә.
628—632 йылдарҙа 10 батша алышына. Йәҙегер III осоронда VII быуат уртаһында Сәсәниҙәр империяһын Ғәрәп хәлифәте йота.
Йөкмәткеһе
Сәсәниҙәр дәүләтен ойоштороу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Иран Аршакиҙарҙың парфян династияһы берләштергән берәмк була. Ғәмәлдә ул үҙаллы кенәзлектәрҙән короллектәрҙән торған конфедерация була. (Сағыштырыу өсөн: Киев Русе XIII быуатта). Даими үҙ-ара һуғыштар, бәрелештәр Иранды ныҡ көсһөҙләндерә. Рим империяһының хәрби ҡеүәте һәм көнсығышҡа ҡарай экспансияһы һөҙөмтәһендә парфяндар Месопотамияның бер нисә төньяҡ ҡалаларын бирергә мәжбүр була.
Иран Парс мәлендә яңынан ойоша башлай. Ирандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Парс провинцияһы уның тарихындағы мөһим роль уйнай (Парс, йәки Фарс — гректар уны «Иран» урынына ҡуллана башлай).
Сәсән — ҡанбаба, Анахит алиһәһе ҡорамы тылсымсыһы[3], ул Парстың хаким («батша») династияһына ҡарай һәм мөһим урын биләй. Уның улы Папак Истахраның хакимы, шаһ титулына эйә була. Сәсәндең ейәне, Папактың улы Арташир ҡанбабалар һәм ырыуҙың юғары ҡатламы ярҙамында күтәрелә. Үҙ биләмәһенә күрше ерҙәрҙе ҡушыу һөҙөмтәһендә көсәйә бар һәм Парстың иң билдәле хакимын бәреп төшөрә. Тәхет өсөн Арташир бер туған ағалары менән көрәш алып бара һәм еңеп сыға. Иранды берләштереүгә ынтылыуы уны Аршакиҙар менән дошманлаштыра.
Дарабгерд ҡәлғәһе коменданты вазифаһынан башлаған Арташир Парсты ғына биләп ҡалмай, тиҙҙән Исфахан һәм Керман өлкәләрен ҡуша, месопатамия менән сиктәш Хузистанға бәреп инә һәм төньяҡҡа юллана. Уға ҡаршы пәрфән ғәскәре сыға. 224 йылдың 22 апрелендә Ормигаздан тигеҙлегендә улар араһында ҡыҙыу алыш була һәм Арташир еңә. Әммә Ирандың башына тороу өсөн уға тағы ла 80 удел кенәзен бойһондорорға тура килә. Шулай ҙа бай һарайҙар төҙөлгән Фарс (Парс) дәүләттең баш өлкәһе ролен уйнамай. Аршакиҙар йолаһына ярашлы баш ҡалалар тип Селевкия һәм Ктесифон, Тигр йылғаһы буйындағы «ҡалалар» билдәләнә. Бында, илдең көнбайышында, өлкәләге иң уңдырышлы ерҙәр, Иранды көнбайыштағы Урта диңгеҙ гавандәре, төньяҡтағы Әрмәнстан, Кавказ Албанияһы, Иверия, Лазика, көньяҡтағы Персия ҡултығы һәм көньяҡ Ғәрәбстаны, көнсығыштағы Һиндостан менән бәйләүсе сауҙа юлдары үтә.
226 йылда Арташир тәхеткә ултыра һәм батшалар батшаһы — шаһаншаһ титулын ҡабул итә. Ул Хамадан ҡалаһы менән Мидияны, Сакастан һәм Хөрәсән өлкәләрен бойһондора. Ныҡышмалы көрәш менән Атропатена, Әрмәнстандың байтаҡ өлөшө баҫып алына. Маргиана (Мерв оазисы), Систан һәм Мекран да баҫып алынған тигән мәғлүмәттәр бар. Шулай итеп, уның дәүләте сиге Аму-Дарья йылғаһының аҫҡы өлөштәренә тиклем Хорезмға килеп етә. Ҡабул йылғаһы көнсығыш сиге була.
Сәсәниҙәр армияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Армияның Сәсәниҙәр дәүләте ҡабул иткән рәсми атамаһы — Рөстәм Армияһы (Ростам) — e Rostam Spâh'. Ул сәсәниҙәр династияһын башлаусы Ардашир I Папакан тарафынан булдырыла. Сәсәниҙәр армияһы тарихы ике осорға бүленә[4], реформаға тиклем Ардашир I алып Хөсрәү Ануширванға тиклем, реформанан һуңғы Хөсрәү Ануширвандан алып династия ҡолағансы. Ардашир булдырған армия удел кенәздәренең дружиналарынан торған иррегуляр армия була. Хөсрәү Ануширван иһә армияны регуляр һәм профессионалгә әйләндерә.
Сәсәни Ирандағы йәмғиәт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт башында Сәсәниҙәр династияһына ҡараған шаһанша торған. Тәхеткә вариҫын ул тик сәсәниҙәр ырыуы араһынан үҙе тере саҡта уҡ билдәләгән. Икенсе төрлө әйткәндә, сәсәниҙәр батша нәҫеленән тип иҫәпләнгән.
Дәүләттә юғары урынды шаһәрдарҙар, йәғни үҙ аллы өлкәнең хакимдары, Сәсәниҙәргә бойһонған батшалар биләгән. V быуаттан провинция хакимдары марзпан тип аталған. Дүрт бөйөк марзпана шаһ титулын йөрөткән.
Шаһәрдарҙан һуң киләһе дәрәжәне виспухр биләй. Дәүләттә ете иран ырыуы ҙур урын алып торған. Тик уларҙың ғына дәүләтселек һәм хәрби вариҫлыҡҡа хоҡуғы була.
Шәхси ере булған, администатив дәрәжәгә һәм хәрби идаралыҡҡа алынған юғары ҡатламға вузургтар (визургтар) ингән. Сығанаҡтарҙа улар тураһында «танылған», «бөйөк», «атаҡлы», «ҙур» кешеләр тип телгә алына. Улар, һис шикһеҙ, дәүләт идаралығында ҙур роль уйнаған.
Иң күп һанлы төркөмдө урта һәм ваҡ ер хужалары азаттар, йәғни «иреклеләр» биләй. Улар хәрби хеҙмәткә бурыслылар, һуғыш мәлендә сәсәниҙәр армияһының данлыҡлы атлылары булған.
Был төркөмдәрҙең бөтәһелә эксплуататор (бойһондороусылар) класына ҡарай. Уларға ҡала кәсепселәре һәм крәҫтиәндәр, сауҙагәрҙәр бойһонған.
Ҡайһы бер сығанаҡтар раҫлауынса, Арташире I заманында дүрт ҡатлам була:
Ҡанбабаларға (асраван) бер нисә дәрәжә инә: иң юғарыла мобедтар, унан ҡанбаба — судьялар (дадхвар) һәм башҡалар. Иң түбәнге урынды тылсымсылар биләй.
Хәрби ҡатламда (артештаран) атлы һәм йәйәүле яугирҙәр була. Һыбайлыларға йәмғиәттең өҫтөнлөклө вәкилдәре алынған; затлы нәҫел вәкилдәре ғәскәр башлығы булып тора.
Яҙыусылар ҡатламын (дибхеран) башлыса дәүләт чиновниктары тәшкил итә. Ләкин уға шулай уҡ төрлө һөнәр кешеләре: секретарҙар, дипломатик документ, хат тултырыусылар, биографтар, табип, астролог һәм шағирҙар ҙа ҡарай.
Дүртенсе ҡатлам — халыҡ, уға крәҫтиәндәр (вастриошан) һәм һөнәрселәр (хутухшан) ҡараған. Был ҡатламға шулай уҡ сауҙагәрҙәр, купецтар, һөнәрселәр, үҙ тауарын һатыусылар һәм башҡалар ингән.
Сәсәниҙәр Иранында ҡол биләү ҡоролошо була. Урта быуаттарҙа Иран феодал бәйләнешкә инә, был V быуатта асыҡ күренә.
Хакимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәсән, хватав Анахит
- Папак, Сәсәндең улы, хватав Анахит ?—209, Истахар шаһы 209—220
- Шапур, Папактың улы, Истахр шаһы 209—220
- Арташир I Папакан, Папактың улы, Истахр шаһы 220—224, Ирандың бөйөк шаһаншаһы 224—239
- Пероз I, Арташир I Папакандың улы, Ирандың бөйөк шаһаншаһы 239
- Шапур I, Арташир I Папакандың улы, Ирандың бөйөк шаһаншаһы 239—260, Иранда һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 260—274
- Ормизд I Арташир, Шапура I улы, Әрмәнстандың бөйөк шаһаншаһы 260—274, Иранда һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 274
- Хвармиздак, Ормизд I Арташирҙың улы, Әрмәнстандың бөйөк шаһы 274
- Шапур, Шапур I улы, Мешандың шаһы ?—272
- Хвармизд, Шапурҙың улы, Һиндостан, Сакастан һәм Тохаристан шаһы 276—291
- Баһрам I, Шапур I улы, Гилян шаһы260—262, Керман шаһы 262—274, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 274—276
- Баһрам II, Баһрам I улы, Һиндостан, Сакастан һәм Тохаристан шаһы 274—276, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 276—293
- Баһрам III, Баһрам II улы, Һиндостан, Сакастан һәм Тохаристан шаһы 291—293, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 293
- Атурфарнбаг, Мешан шаһы 282—293
- Нарсе, Шапур I улы, Һиндостан, Сакастан һәм Тохаристан шаһы 260—274, Әрмәнстандың бөйөк шаһы 274—293, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 293—302
- Ормизд II, Нарсехтың улы, Һиндостан, Сакастан һәм Тохаристан шаһы 293—302, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 302—309
- Шапур II, Хвармиздың улы II, Һиндостан, Сакастан һәм Тохаристан шаһы 302—309, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 309—379
- Арташир II, Шапур II улы, Кушандың бөйөк шаһы 330—379, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 379—383
- Шапур III, Шапура II улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 383—388
- Баһрам IV, Шапур II, Кушандың бөйөк шаһы 379—388, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 388—399
- Баһрам, Баһрам IV улы, Кушандың бөйөк шаһы 388—421
- Йәҙегәр I, Шапур III шаһы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 399—421
- Баһрам V, Йәҙегәр I улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 421—439
- Йәҙегәр II, Баһрам V улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 439—457
- Ормизд III, Йәҙегәр II улы, Кушандың бөйөк шаһы 421—457, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 457—459
- Пероз, Йәҙегәр II улы, Кушандың бөйөк улы 457—459, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 459—484
- Балаш, Йәҙегәр II улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 484—488
- Вачаган II, Йәҙегәр II улы, Албанияның шаһы 487—510
- Кавад I, Пероз II улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 488—496, 498—531
- Замасп, Пероз II улы, Әрмәнстандың бөйөк шаһы ?—496, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 496—498
- Нарсех, Замасптың улы, Әрмәнстандың бөйөк шаһы 496—?
- Сурхаб, Замасптың улы, Албанияның шаһы 496—?
- Хөсрәү I, Кавад I улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 531—579
- Ормизд IV, Хөсрәү I улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 579—590
- Баһрам Чубин (Сәсәни түгел), тәхет исеме Баһрам VI, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 590—591.
- Бистам, Хөсрәү I, улы, Адурбадагандың шаһы 590—596
- Хөсрәү II, Ормизд IV улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 590—628
- Кавад II, Хөсрәү II улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 628
- Арташир III, Кавад II улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 628—629
- Фаррухан Шәһәрвараз (Сәсәни түгел), Хөсрәү II полководецы, шаһиншаһ 629
- Борандохт, Хөсрәү II ҡыҙы, Иран һәм унан ситтә бөйөк батшабикә 629—630
- Азармедохт, Хөсрәү II ҡыҙы, Иран һәм унан ситтә бөйөк батшабикә 630—631
- Фаррухзад Хөсрәү, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 631—632
- Йәҙегәр III, Шәһрийәрҙең улы, Хөсрәү II улы, Иран һәм унан ситтә бөйөк шаһиншаһ 632—651
Шулай уҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сасанидтар ғәскәре
- Нассар Бухт
- Зороастризм календары
- Шахнаме
- Сәмәниҙәр
- Иң ҙур империялар теҙмәһе
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Сасанидский Иран в III—IV вв. н. э. // Всемирная история. — М., 1956. — Т. 2.
- ↑ UPNE — Empires in Collision in Late Antiquity: G. W. Bowersock
- ↑ Ат-Табари, Абу Джафар Мухаммад ибн Джарир. «История пророков и царей», пер. В. И. Беляева, О. Г. Большакова, А. Б. Халидова. Ташкент. Фан. 1987
- ↑ История Цивилизаций Ближнего Востока 4
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аммиан Марцеллин. История. СПб., 1996.
- Пехлевийская «Божественная комедия»: «Книга о праведном Виразе» (Арда Вираз намаг) и другие тексты. М., 2001.
- Фавст Бузанд. История Армении Фавстоса Бузанда / Пер. с арм. М. А. Геворгяна. Ер., 1953.
- Бартольд В. В. Иран. Исторический обзор // Бартольд В. В. 9 томлыҡ. Т. 7. М., 1971.
- Дашков С. Б. «Цари царей — Сасаниды. Иран III—VII вв. в легендах, исторических хрониках и современных исследованиях». М., 2008. ISBN 978-5-91660-001-8
- Дмитриев В. А. Армия и военное дело в сасанидском Иране по данным Аммиана Марцеллина // Записки Восточного отделения Российского археологического общества (ЗВОРАО). Новая серия. Т. II (XXVII). СПб., 2006. С. 397—426.
- Дмитриев В. А. «Всадники в сверкающей броне»: Военное дело сасанидского Ирана и история римско-персидских войн. СПб., 2008.
- Дмитриев В. А. Состав персидской армии IV в. н. э. в известиях римского историка Аммиана Марцеллина // Метаморфозы истории. Альманах. Вып. 3. Псков, 2003.
- Дьяконов М. М. Очерк истории Древнего Ирана. М., 1961.
- Иностранцев К. А. Сасанидские этюды. СПб., 1909.
- История Востока. Т. 2. Восток в средние века. М., 2000.
- Закавказье и сопредельные страны между Ираном и Римом. Христианизация Закавказья // История древнего мира. Кн. 3. Упадок древних обществ / Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, С. И. Свенцицикой. М., 1982.
- Луконин В. Г. Сасанидская держава в III—V вв. // История древнего мира. Кн. 3. Упадок древних обществ / Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, С. И. Свенцицикой. М., 1982.
- Луконин В. Г. Древний и раннесредневековый Иран. Очерки истории культуры. М., 1987.
- Периханян А. Г. Общество и право Ирана в парфянский и сасанидский периоды. М., 1983.
- Фрай Р. Н. Наследие Ирана. М., 1972.
- Bury J.B. The date of the battle of Singara // Byzantinische Zeitschrieft. 1896. Bd. 5. Hft. 2.
- Cambridge history of Iran. Vol. 3 (1). The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / Ed. By E. Yarshater. Cambridge; L.; N.-Y.; New Rochelle; Melbourne; Sydney, 1983.
- Christensen A. L’Iran sous les Sassanides. Copenhague, 1944.
- Frye R.N. The History of Ancient Iran. München, 1984.
- Paterson W.F. The Sassanids // The Journal of the Society of Archer-Antiquaries. 1969. Vol. 12.
- Seeck O. Sapor (II) // Pauly’s Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Reihe 2. Hbd 2. 1920.
- Sykes P. A history of Persia. Vol. 1. L., 1921.
- Tafazzoli A. Sasanian society: Warriors, scribes, dehqāns. N.-Y., 2000.


text:
- Подробности
- Просмотров: 264
СИБАЙ БАҠЫР КОЛЧЕДАНЫ ЯТҠЫЛЫҒЫ, Магнитогорск мегасинклинорийы көнбайыш битләүенең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. 3 участканан, йәки ятҡылыҡтан тора (төньяҡтан көньяҡҡа табан): Иҫке Сибай (1913 й. һоро тимер мәғдәне ер өҫтөнә сығып ятҡан урында асыла), Яңы Сибай (1939) һәм Һуҡыр ятыш (1952). Ятҡылыҡ риолит‑базальт формацияһы тоҡомдарынан (ҡарамалыташ свитаһы) торған һәм текә һынылыштар (улар буйлап мәғдән һыйҙырған тоҡомдар олотау свитаһының вулкан‑ултырма ҡатламдары м‑н бәйләнешкә инә) м‑н сикләнгән вулкан тоҡомло горст‑антиклиналенең көнсығыш битләүенә тура килә. Ятҡылыҡтың геол. киҫелеше диабаздар, базокварц риодациттары, мендәрле базальттар, вулкан‑ултырма һәм саҡматашлы тоҡомдар, риолиттар, гиалокластиттар барлыҡҡа килтерә (аҫтан өҫкә). Һыу аҫтындағы вулкан ҡоролмаһының үҙәк кальдераһында вулкан‑ултырма һәм гидротермаль‑метасоматик генезис сульфидтары барлыҡҡа килеү м‑н бәйле булған риолитлы эффузив‑экструзив төҙөлөш формалаша. Мәғдән есемдәре риолит контакттарында урынлашҡан. Мәғдән янындағы серицит- кварц, хлорит‑кварц һәм серицит-хлорит‑кварц составлы метасоматиттар мәғдән есемдәре ятҡан ҡабырғала текә зонаны барлыҡҡа килтерә, уның ҡалынлығы көньяҡтан төньяҡҡа табан 20 м алып 300 м тиклем арта. Ятҡылыҡтың мәғдән барлыҡҡа килтереүсе төп минералдары: пирит (мәғдән ауырлығының 65—90%‑ы), халькопирит һәм сфалерит, икенсе дәрәжәләге минералдар — пирротин, мельниковит, магнетит; һирәктәре — галенит, арсенопирит, теннантит, борнит, гематит, энаргит, гринокит, фейбергит, киноварь; мәғдән булмаған минералдар — кварц, кальцит, сидерит, анкерит, гипс, барит, хлорит, серицит, тальк. Төп сәнәғәт мәғдәндәре — баҡыр‑цинк һәм көкөрт колчеданы, баҡырҙың цинкка ҡарата нисбәте 1:1,6. Запасы б‑са иң ҙур Яңы Сибай участкаһы бер‑береһенең өҫтөндә ятҡан һәм дөйөм мәғдән бағанаһы м‑н тоташҡан тотош сульфид мәғдәненән торған ҡеүәтле 3 линзанан ғибәрәт. Мәғдән линзаларының юҡҡа сығыу урындары һәм уларҙың сиктәрендәге ҡатлам есемдәре риолиттарҙың эффузив ағымдары, вулкан‑ултырма тоҡом ҡатлауҙары ятышына ярашлы урынлашҡан һәм көнсығышҡа табан 35—50°‑ҡа ауыша. Участканың мәғдәндәре аныҡ зоналыҡҡа эйә. Мәғдән есемдәренең үҙәк өлөшөн эре бөртөклө пирит мәғдәндәре биләй. Ятҡан ҡабырғаһына табан улар сидеритлы һәм магнетитлы халькопирит‑пирит, пирротин һәм йоҡа магнетит мәғдәндәре м‑н алмашына. Аҫылма ҡабырғала халькопирит‑сфалерит‑пирит мәғдәндәре үҫешкән, улар флангыларҙа сфалерит‑пирит мәғдәндәре м‑н алмашына. Иҫке Сибай участкаһындағы һәм Һуҡыр ятыштағы мәғдән есемдәренең геол. төҙөлөшө оҡшаш, ләкин субмеридиональ йүнәлешле текә тектоник зонала ятҡан массив пирит һәм халькопирит‑пирит мәғдәндәренең юлаҡҡа оҡшаш есемдәре м‑н киҫелгән брекчия һәм массив халькопирит‑пирит мәғдәндәренең бер‑береһенә ярашлы таралған ҡатлам есемдәренән ғибәрәт. С.б.к.я. Урал тибындағы колчедан ятҡылыҡтарының эталоны булып тора. Ятҡылыҡ ҡатнаш ысул м‑н Учалы тау‑байыҡтырыу комбинатының Сибай филиалы тарафынан үҙләштерелә. Иҫке Сибай участкаһы асыҡ ысул м‑н эшкәртелгән, уның карьеры Яңы Сибай участкаһынан сығарылған тоҡомдар м‑н тултырылған, карьерҙың тәрәнлеге 1995 й. 444 м еткән (проект б‑са 469 м). Яңы Сибай участкаһын үҙләштереү процесында 600 м тәрәнлектә Аҫҡы ятыш асыла, ул ер аҫты ысулы м‑н үҙләштерелә. С.б.к.я. дөйөм сығарыу күләме — 100 млн т ашыу мәғдән; макс. кимәлгә 1973 й. (7 млн т мәғдән) етә. Сибай ер аҫты руднигының етештереүсәнлеге проект б‑са йылына 1500 мең т мәғдән тәшкил итә. С.б.к.я. асҡан өсөн С.Н.Иванов, Ф.И.Ковалёв, С.А. Петропавловский, К.Д.Субботин һ.б. СССР‑ҙың Дәүләт пр. лайыҡ була.
И.Б.Серавкин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 440
ИКЕНСЕЛ РЕСУРСТАР, тәүге файҙаланыуҙан һуң башланғыс сеймал булараҡ производствола ҡабаттан ҡулланып була торған сеймал, материал һәм изделиелар. И.р. төп төрҙәре: ҡара һәм төҫлө металл һыныҡтары, икенсел полимер сеймал, ағас һәм туҡыма ҡалдыҡтары, файҙаланылған нефть продукттары, макулатура, файҙалы ҡаҙылмаларҙы сығарыу һәм байыҡтырыу ҡалдыҡтары, икенсел яғыулыҡ-энергетика ресурстары һ.б. Ресурстарҙың күләме һәм ҡиммәтлелеге б‑са амортизация һыныҡтары һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары рәүешендәге төрлө икенсел металдар ҙур әһәмиәткә эйә. БР‑ҙа икенсел сеймалдың төп сығанаҡтары булып Белорет металлургия комбинаты (металлургия эшкәртеүе шлактары), Бүребай тау‑байыҡтырыу комбинаты һәм Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты (файҙалы ҡаҙылмаларҙы ҡаплап торған тау тоҡомдары, байыҡтырыу ҡалдыҡтары), Хәйбулла тау компанияһы (файҙалы ҡаҙылмаларҙы ҡаплап торған тау тоҡомдары), “Мәләүез минераль ашламалары” ААЙ (фосфогипс, пирит ҡалдығы), “Башнефть” АНК пр‑тиелары һәм нефть эшкәртеү пр‑тиелары (нефть шламдары ҡалдыҡтары) һ.б. тора. Металлургия эшкәртеүе шлактарын — Белорет металлургия комб‑ты, файҙалы ҡаҙылмаларҙы ҡаплап торған тау тоҡомдарын — Учалы тау‑байыҡтырыу комб‑ты, ҡара һәм төҫлө металл һыныҡтарын һәм ҡалдыҡтарын, аккумулятор батареяларын —“Башвтормет” һәм “Башвторцветмет” ААЙ-лары, эшкәртелгән нефть продукттарын — “Башкирнефтепродукт” ААЙ, “Урал-Нафта” ЯСЙ (Стәрлетамаҡ ҡ.), Өфө быраулау эштәре идаралығы, макулатураны — Ҡатырға‑ҡағыҙ комб‑ты (Туймазы ҡ.), “Кровля” ААЙ, полимер ҡалдыҡтарын — “Электроаппарат” ААЙ, “Ландыш” (Туймазы ҡ.), “Искра”, “Грин” (икеһе лә — Октябрьский ҡ.) ЯСЙ‑лары һ.б., туҙған шиндарҙы — “ЭНТИ” ҒПП (Өфө), люминесцент лампаларҙы Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институты, Нефтекама яһалма күн производство берекмәһе йыя һәм ҡабаттан эшкәртә. Пирит ҡалдығы РФ‑тың цемент з‑дтарына ебәрелә. Республикала ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигондары (42 полигон) м‑н үҙәктән идара итеүҙе, селектив йыйыу системаһын камиллаштырыуҙы, ҡалдыҡтарҙы заманса технологиялар нигеҙендә эшкәртеү һәм яңынан файҙаланыу производстволарын булдырыуҙы һәм үҫтереүҙе “Тәбиғәт” ДУП‑ы (Өфө) тормошҡа ашыра. 2011 й. БР‑ҙа 59,14 млн т ҡалдыҡ булып, шуның 11,85 млн т эшкәртелгән.
И.В.Исламов, В.Ғ.Хәйруллина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Бишбүләк районына барҙы
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
15 ғинуарҙа Рөстәм Хәмитов Бишбүләк районына эш сәфәре барышында етештереү һәм ауыл хужалығы предприятиеларында, шулай уҡ социаль һәм инфраструктура объекттарында булды.
Башҡортостан Башлығы урындағы халыҡ менән аралашты, улар райондағы ыңғай үҙгәрештәр өсөн рәхмәт белдерҙе.
— Бөгөн беҙ етәксе менән район буйлап йөрөйбөҙ. Тәьҫораттар яҡшы. Район уртаса эшләй, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Һуңғы бер нисә йылда район үҙәгендә алға китеш күҙәтелә. Бына физкультура-һауыҡтырыу комплексына нигеҙ һалдыҡ — быйыл төҙөйәсәкбеҙ, бассейн буласаҡ.
Төбәк етәксеһе һумдың һәм нефткә хаҡтарҙың кәмеүе арҡаһында республикала килеп тыуған социаль-иҡтисади хәл тураһында һорауҙарға яуап биреп, Башҡортостандың ныҡлыҡ запасы етерлек булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Был осорҙо үткәреп ебәрергә кәрәк. Беҙ бик һаҡсыл тотонабыҙ. Бары тик төп статьялар: эш хаҡы, туҡланыу продукттары, социаль ярҙам. Беҙ быны еңеп сығасаҡбыҙ. Хаҡтарҙың үҙгәреүе беҙҙең файҙаға булмаҫ, бәлки. Ләкин быны нисек тә булһа ҡаплаясаҡбыҙ, — тине республика Башлығы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 350
ТӨРКИ ҠАҒАНАТЫ, 552—745 йй. Үҙәк Азия, Урта Азияның бер өлөшө, Төньяҡ Ҡытай биләмәләрендәге төрки ҡәбиләләр берлеге дәүләттәре. 6 б. башында Жужан ҡағанатындағы низағтар төрки ҡәбиләләр берлеге тарафынан Т.ҡ. ойошторолоуына килтергән (жужандарҙың нәҫелдәре һуңыраҡ “аварҙар” тип атала башлаған һәм Паннонияла Авар ҡағанатына нигеҙ һалған). Дәүләт башында сығышы м‑н Ашин ырыуынан булған ҡаған (хан) торған (тәхет сират б‑са күскән), ул иң юғары власҡа һәм ерҙәргә хужа булған. Уның ставкаһы Орхон й. (Байкал күле басс.) үрге ағымында урынлашҡан. Халыҡ күбеһенсә тәңрегә (ҡара: Тәңрелек) инанған. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа булған. Төп халҡы — төрки ҡәбиләләр, уларҙың һәр береһе үҙ биләмәләрендә йәшәгән. Иң үҫешкән хужалыҡ тармағы — күсмә һыйырсылыҡ. 545 й. төркиҙәр жужан ҡәбиләләрен ҡыйратҡан. 551 й. төркиҙәрҙең Бөйөк ябғуһы (кенәзе) Бумын ҡаған тип иғлан ителгән. 555 й. Т.ҡ. тотош Үҙәк Азияны биләгән. 60—80‑се йй. Истәми етәкс. төркиҙәр ғәскәре эфталиттар дәүләтен ҡыйратып, Төньяҡ Ҡытайҙағы Чжоу һәм Ци дәүләттәрен буйһондорған, Иран һәм Византия м‑н һуғышҡан. 7 б. башында Көнсығыш һәм Көнбайыш төрки ҡағанаттарға тарҡалған. Көнсығыш (Икенсе) Т.ҡ. 7 б. башында — 745 й. Үҙәк Азияны биләгән. Көнбайыш Т.ҡ. һәм Ҡытай м‑н һуғыштар 630 й. ҡағанат ғәскәренең ҡыйралыуына килтергән. 680—83 йй. төркиҙәр ихтилалынан һуң бойондороҡһоҙлоғон тергеҙгән. Ашиндар нәҫеленә ҡарамаған кенәздәр ҡаған булып киткән. 745 й. үҙ-ара низағтар һәм бәләкәй биләмәләргә бүленеү арҡаһында Көнсығыш Т.ҡ. юҡҡа сыҡҡан. Көнбайыш Т.ҡ. (үҙ атамаһы Ун уҡ будун — Ун уҡлы ил) 7 б. башында — 8 б. уртаһында Ҡырым, Волга буйы, Төньяҡ Кавказ, Урта Азияның бер өлөшөн үҙ эсенә алған. Дәүләт 10 будунға (провинцияға) бүленеп, уның башында наместниктар торған. Халыҡтан һалым йыйғандар. 30‑лаған соц. төркөм иҫәпләнгән. Баш ҡалаһы — Суяб (Чуяб) ҡалаһы. 659— 704 йй. сәйәси һәм иҡт. йәһәттән Ҡытайға буйһонған. 740 йй. үҙ-ара низағтар һәм күрше дәүләттәр м‑н һуғыштар ҡағанаттың һәләкәтенә килтергән. 6 б. 50‑се йй. аҙ. алып Башҡортостандың байтаҡ өлөшө Көнбайыш Т.ҡ. составына ингән. Т.ҡ. дәүеренең археологик мираҫына Һултантимер ҡурғаны, һынташтар, Бахмут мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте, Турбаҫлы мәҙәниәте ҡомартҡылары ҡарай.
Әҙәб.: Г у м и л ё в Л.Н. Древние тюрки. М., 1993; К л я ш т о р н ы й С.Г., С а в и н о в Д.Г. Степные империи древней Евразии. СПб., 2005.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Дербентта Дағстан халыҡтарының беренсе вики-семинары үтте
8 сентября 2017
- 8 ноября 2017: Волга буйы вики-семинары үтте
- 8 сентября 2017: Дербентта Дағстан халыҡтарының беренсе вики-семинары үтте
- 7 марта 2017: Эрзә википедистары Рәсәйҙә икенсе Викимедиа юзер-төркөмө төҙөнө
- 8 декабря 2016: Википедистар Рәсәйҙең баҡыр баш ҡалаһына килде һәм алтын киҫәге ҡойоуҙа ҡатнашты
- 12 октября 2016: Санкт-Петербургтағы 10-сы юбилей халыҡ-ара Вики-конференция
- 21 сентября 2016: Киевта Вики-конференция 2016 үтте
- 15 мая 2016: Петрозаводск ҡалаһында Фин-уғыр вики-семинары үтте
- 30 апреля 2016: Стәрлетамаҡтың йәш журналистары һөнәр нескәлектерен өйрәнә
- 30 января 2016: Башҡорт журналистары — Башҡорт Википедияһы авангардында!
- 28 января 2016: Япон Википедияһында миллионынсы мәҡәлә
1 — 3 сентябрҙа Дербентта, Рәсәй телдәрендәге Википедияларҙы популлярлаштырыу һәм Дағстан телдәрендә Википедя проекттарын үҫтереү юлдарын эҙләү мәсьәләләренә арналған беренсе вики-семинар булып үтте.
Семинарҙы НП «Викимедиа РУ» партнёрлығы һәм «Дербент» Фонды, при поддержке Федераль лезгин милли-мәҙәни автономияһы (ФЛНКА) ярҙамы менән ойошторҙо. Семинар мәғлүмәти бағыусы «Дербент» мәғлүмәт агентлығы (РИА «Дербент») матбуғат үҙәгендә үтте.
Семинарҙа 20-нән артыҡ ҡатнашыусы булды. Улар араһында «Викимедиа РУ» етксеһе Владимир Медейко, «Дербент» Фонды директоры урынбаҫары Амил Саркаров, Лезгин Википедияһы администраторы Олег Абарников, Рус Википедиһы администраторы Дмитрий Жуков, Башҡорт Википедияһы администраторыЗөфәр Сәлихов, Эрзя Википедииңяһы администраторы Андрей Петров, «Викимедиа РУ» ағзаһы Ришат Сәйфутдинов, урындағы интеллигенция вәкилдәре, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, филологтар һәм шағирҙар ҡатнашты.
Сығыш алдынан «вики-өлөсәйҙәр» ебәргән видео-сәләм күрһәтелде. Улар семинарҙа ҡатнашыусыларға емешле эшләргә һәм Дағстан телдәрендәге проекттарға яңы ҡатнашыусылар килеүен теләне. Артабан Башҡортостан викимедиасылары тәжрибәһе тураһында Зөфәр Сәлихов сығыш яһаны.
Андрей Петров «Эрзя телендә яҙыусылар юзер-төркөмө» тураһында һөйләне. Ул үҙенең сығышында:тип билдәләне.
Хәҙерге ваҡытта Дағстандың авар, лак һәм лезгин телдәрендә Википедия эшләп килә. Иң үҫешкәне Лезгин Википедияһы, был телдә 2847 мәҡәлә яҙылған. Авар телендә — 2311 мәҡәлә. Лак телендә 1211 мәҡәлә, был бүлек бер нисә йыл инде яңыртылмай.тип билдәләне Лезгин Википедияһы администраторы Олег Абарников. тип тамамланы «Дербент» Фонды етәксеһе урынбаҫары Амил Саркаров.
3 сентябрҙа Дербент ҡалаһына Вики-экскурсия булды. Википедистар ҙур ҡыҙыҡһыныу менән Дербент стенаһын һәм Нарын-ҡала нығытмаһын ҡараны.
hылтанмалар[править]
Сығанаҡтар[править]
- Дербентта беренсе Вики-семинар эшләй башланы(Русский)
- 29.09.2017 Зөфәр Сәлихов. Вики-проекттар беҙҙе дуҫлаштырҙы(Проверено 29 сентября 2017).
Комментарии:Дербентта Дағстан халыҡтарының беренсе вики-семинары үтте
- Новости на русском языке
- 8 сентября 2017
- Новости 2017 года
- 8 сентября
- Википедия
- Авар Википедияһы
- Авар теле
- Азия (ba)
- Амиль Саркаров (ba)
- Андрей Петров (ba)
- Башҡорт Википедияһы
- Башҡорт теле
- Вики-семинары (ba)
- Викимедиа (ba)
- Викимедиа РУ (ba)
- Эрзя телендә яҙыусы викимедиасылар
- Башҡортостан викимедиасылары
- Википедия (ba)
- Владимир Медейко (ba)
- Дербент (ba)
- Дербент стенаһы
- Дмитрий Жуков (ba)
- Европа (ba)
- Интернет (ba)
- Кавказ (ba)
- Мәҙәниәт
- Рәсәй м!ҙ!ни!те
- Лак Википедияһы
- Лак теле
- Лезгин Википедияһы
- Лезгин теле
- Нарын-ҡала
- Мәғариф
- Рәсәйҙә мәғариф
- Цәмғиәт
- Рәсәйҙә йәмғиәт
- Олег Абарников (ba)
- Рәсәй телдәрендә Википедия бүлектәре
- Дағстан Республикаһы
- РИА «Дербент»
- Ришат Сайфутдинов
- Рәсәй
- Рунет (ba)
- Рус Википедияһы
- Федераль лезгин милли-мәҙәни автономияһы
- Фоторепортаждар
- Эрзян Википедияһы
- Рәсәй телдәре
- Баҫтырылған
- Содержат текст на башкирском языке


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
ТОПОГРАФИЯ (гр. topos — урын һәм ...графия), күсермә алыу эштәрен үткәреү (ер өҫтөндә, һауанан, йыһандан) һәм уларҙың нигеҙендә топографик карталар төҙөү юлы м‑н төбәкте геогр. һәм геом. өйрәнеү. Т. бурысы — рельефформалары, ш. уҡ ер өҫтөндә урынлашҡан тәбиғи һәм геогр. объекттар т‑да дөрөҫ мәғлүмәттәр алыу. Геодезия, география, геология, тарих, математика, соц.-иҡт. һәм техник фәндәр м‑н бәйле.
1701 й. Мәскәүҙә Пётр I указы б‑са тәүге тапҡыр күсермә алыусы геодезистар әҙерләү мәктәптәре асыла. 1715 й. Рәсәй терр‑яһында күсермә алыу эштәре башлана, һөҙөмтәлә 1:21000—1:84000 масштаблы өйәҙкарталары (ландкарталар) төҙөлә (ҡара: Картография). 1797 й. төбәкте төшөрөү һәм топографик карталар төҙөү маҡсатында Карталар депоһы (1812 й. Хәрби ведомство составындағы Хәрби топография депоһына үҙгәртелә) асыла. 1822 й. башлап күсермә алыу эштәре Император Ғали йәнәптәренең Баш штабы эргәһендә геодезия эштәрен башҡарыу, топографик төшөрөү һәм квалификациялы топографтар әҙерләү өсөн ойошторолған Хәрби топографтар корпусы тарафынан алып барыла. 1839— 55 йй. корпус белгестәре тарафынан Ырымбур губ. төшөрөлә, 1:42000 масштаблы (1 дюймда 500 сажин) карталар эшләнә, унда төшөрөү мәленә ҡарата ҙур аныҡлыҡ дәрәжәһе м‑н төбәктең торошо күрһәтелә. 1918 й. Ҡыҙыл Армияның Хәрби топография хеҙмәте ойошторола, 1919 й. СССР‑ҙың бөтә терр‑яһында ҙур масштаблы төшөрөүҙәр үткәреү, топографик, географик карталар һәм географик атластар нәшер итеү бурыстары ҡуйылған Юғары геодезия идаралығы (хәҙ. Рәсәй геодезия һәм картография федераль хеҙмәте) асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың бөтә терр‑яһында 1:100000 масштаблы топографик төшөрөү башҡарыла. 50—60‑сы йй. төбәктең күсермәһе эшләнә, БАССР‑ҙың карталары яңыртыла һәм нәшер ителә. 20 б. уртаһына СССР терр‑яһына 1:500000 һәм 1:1000000 масштаблы, 1989 й. 1:25000 масштаблы карталар төҙөлә. Башҡортостанда топография һәм картография эштәре “Омск картография фабрикаһы” ФДУП, “Уралаэрогеодезия”, “Урал картография фабрикаһы” (икеһе лә — Екатеринбург ҡ.), “Урта Волга аэрогеодезия пр‑тиеһы” (Һамар ҡ.), Стәрлетамаҡ хәрби топография отряды, “Картография” карталар төҙөү производство берекмәһе (Мәскәү) һ.б. тарафынан башҡарыла. Башҡортостан терр‑яһы 1942 й., 1960 й., 1984 й. карталарға төшөрөлә, 1998— 2000 йй. карталарҙың айырым биттәре эшләнә.
Г.Т.Турикешев, Р.А.Фәтҡуллин
Тәрж. И.М.Япаров


text:
«Әлифбанан бер себеш» Паневежис (Литва) ҡалаһына «осор» алдынан өҫтәмә рәүештә
28 март көнө «Әлифбанан бер себеш» (А.Кивиряхк) спектакле өҫтәмә күрһәтелә. Пьесаны сәхнәгә ҡуйыусы - режиссер Линас Зайкаускастың тауған ерендә - Литвала үтәсәк Халыҡ - ара моноспектаклдәр фестивалендә Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Башҡорт академия драма театры исеменән сығыш яһау моноспектаклде башҡарыусы Башҡортостандың халыҡ артисы Алмас Әмиров өсөн икеләтә яуаплылыҡ. Шуға ла ул, алыҫ сәфәргә юлланыр алдынан, тағы бер ҡат яратҡан тамашасыһының фатихаһын алып, ә үҙенә ҙур театр форумы алдынан генераль репетиция уҙғарып, театр һөйөүселәрҙе шатландырып китергә булды.
Был көндө спектаклдән һуң «Театр+» форумы сиктәрендә баш ҡаланың мәҙәни ойошмалары һәм уҡыу йорттары студенттары ҡатнашлығында «Әлифбанан бер себеш» моноспектакле хаҡында фекер алышыу була, артист тамашасыларҙы ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуап бирәсәк.
Беҙ А.Х.Әмировҡа хәйерле юл һәм фестивалдә уңышлы сығыш яһауын теләйбеҙ.
Спектакль театрҙың Бәләкәй сәхнәһендә 19.00 сәғәттә башлана.


text:
Республиканың ижади коллективы Кремлдә «Рәсәй студент яҙы»нда беренсе урынды яуланы
Республиканың ижади коллективы Кремлдә «Рәсәй студент яҙы»нда беренсе урынды яуланы Фото: Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы сайтынан
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостандан «Страдл» халыҡ коллективы спорт-аэробика шоуы «Рәсәй студент яҙы» фестивалендә беренсе урынды яуланы. Гала-концерт Дәүләт Кремль һарайында үтте. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетынан сығыш яһаусы «Страдл» төркөмө «Үҙенсәлекле жанр»/«Пластика» йүнәлешендә иң яҡшыһы булды.
Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығында билдәләүҙәренсә, «Страдл» спорт-аэробика шоуы төрлө кимәлдәге чемпионаттарҙа даими ҡатнаша, призлы урындар яулай һәм спорт аэробикаһы буйынса Урал кубогын алды, спорт һәм фитнес аэробикаһы буйынса Волга буйы федераль округы чемпиондары, спорт аэробикаһы буйынса Рәсәй чемпиондары булды.
Коллективта Башҡорт дәүләт педагогия университетының төрлө факультеттарынан 23 студент шөғөлләнә. Ошо осорҙа «Страдл» төркөмө 70-тән ашыу беренсе разрядлы спортсы, спорт мастерлығына кандидаттар һәм спорт мастерҙарын тәрбиәләне. Күрһәтмә сығыштарҙан тыш, етәкселәр төрлө спорт программалары әҙерләй — соло, парҙар, трио, төркөм аэродэнс, аэростеп. Репертуарҙа төрлө стилдәге һәм йүнәлештәге 20-ләгән номер иҫәпләнә.
Коллективтың тренерҙары – Римма Имамова һәм Светлана Житкова – спорт һәм художество гимнастикаһы буйынса спорт мастерлығына кандидаттар, Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличниктары.
Башҡортостандан «Студент яҙы»нда бөтәһе 45 кеше ҡатнашты.


text:
Франц Йозеф Гайдн
Франц Йозеф Гайдн (нем. Franz Joseph Haydn[1], 31 март 1732[2] — 31 май 1809) — Австрия композиторы, классик Вена мәктәбе вәкиле, симфония һәм ҡыллы квартет музыкаль жанрҙарына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Германия һәм Австро-Венгрия гимндарының нигеҙенә уның мелодияһы һалынған[3].
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Ижади мираҫы
- 3 Хәтер
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Әҙәбиәт
- 6 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йозеф Гайдн граф Гаррахтарҙың имениеһендә— Венгрия сигенән алыҫ түгел Түбәнге Австрияның Рорау ауылында, арба (кареталар) яһау оҫтаһы Маттиас Гайдн (1699—1763) ғаиләһендә тыуған. Музыка һәм вокал менән етди булышыусы ата-әсәһе малайҙың музыкаға әүәҫлеген, һәләтле икәнен улдарында белеп ҡалалар һәм 1737 йылда уны Дунайҙағы Хайнбург ҡалаһына уҡырға ебәрәләр. Йозеф, туғандарының ғаиләһендә тороп, музыкаға һәм хорҙа йырларға өйрәнә башлай. 1740 йылда уның йырға һәләтле икәнен Изге (Святой) Стефан соборы капеллаһы директоры Георг фон Рейтер күреп ҡала. Ул малайҙы капеллаға ҡабул итә, һәм Йозеф (1740 −1749 йылдарҙа) үҙенең бәләкәй ҡустылары менән бергә капеллала туғыҙ йыл буйы йырлап йөрөй. Шунда уҡ ул төрлө музыка ҡоралдарында уйнарға ла өйрәнә[4].
Бәләкәй Гайдн өсөн капелла берҙән-бер музыкаға өйрәтеүсе мәктәп була. Хор менән бергә Гайдн төрлө ҡала байрамдарында, туйҙарҙа һәм шулай уҡ кешеләрҙе һуңғы юлға оҙатҡанда двор тантаналарында ҡатнаша. Шундай ваҡиғаларҙың береһе — Антонио Вивальдиҙы 1741 йылда ерләгәндәге матәм тантанаһы.
Йәшлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1749 йылда Йозефтың тауышы үҙгәрә (һына) башлай, һәм уны хорҙан сығарып ебәрәләр. Киләһе ун йыл уның өсөн бик ауыр йылдар булып тора. Йозеф күп эштәргә тотоноп ҡарай, хатта итальян композиторы һәм музыка уҡытыусыһы Никола Порпораның ялсыһы һәм бер үк ваҡытта аккомпаниаторы булып та эшләй. Ялсылыҡ ваҡытында ул Никола Порпоранан композиция буйынса дәрестәр ала, үҙенең музыкаль белемен арттырырға тырыша. Был осорҙа ул Эммануил Бахтың әҫәрҙәрен уйнарға, композиция теорияһына өйрәнә. И. Фукс, И. Маттео һәм башҡаларҙың музыка әҫәрҙәрен өйрәнеү Йозеф Гайднға системалы музыкаль белем алырға ярҙам итә. Уның был осорҙа клавесин өсөн яҙылған сонаталары тыңлаусыларға бик оҡшай. Уның ике мессаһы : brevis, F-dur һәм G-dur — 1749 йылда Гайдн Изге (Святой) Стефан капеллаһынан киткәнсе үк яҙылған була. XVIII быуаттың 50-се йылдарында яҙған байтаҡ ҡына әҫәрҙәре уға дан килтерәләр. Йозеф яҙған «Аҡһаҡ шайтан» (рус. «Хромой бес») зангшпиле 1752 йылда Венала һәм Австрияның башҡа ҡалаларында ҡуйыла (ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған), барон Фюрнбергтың музыкаль түңәрәге өсөн яҙылған дивертисменттары һәм серенадалары[3], тиҫтәгә яҡын квартеттары (1755), беренсе симфонияһы (1759) композиторға ҙур күренеклелек килтерә.
1754—1756 йылдарҙа Гайдн Вена дворында иркен хоҡуҡлы музыкант булып эшләй. 1759 йылда граф Карл фон Морцин дворында капельмейстер вазифаһын башҡара башлай. Унда эшләгәндә композиторҙың ҡул аҫтында ҙур булмаған оркестр була. Был оркестр өсөн Гайдн үҙенең беренсе симфонияларын[3] ижад итә. Әммә фон Морцин, финанс хәлдәренең мөшкөлләнеүе сәбәпле, үҙенең музыкаль проектынан баш тарта.
1760 йылда Гайдн Мария-Ана Келлергә өйләнә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ғаилә балаһыҙ була. Ҡатыны композиторҙың һөнәри эшен хупламай[5]. Никах бәхетһеҙ[6] була, тик ул заманда никахты боҙоу закон тарафынан рөхсәт ителмәй. Шунлыҡтан ир ҙә, ҡатын да һөйәркәләре менән йәшәй башлайҙар[7].
Кенәз Коротайвус дворында хеҙмәт итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1761 йылда, граф Морциндың музыкаль проекты юҡҡа сыҡҡас, Йозеф Гайднға кенәз Павел Антон Коротайвуста капельмейстер булып эшләргә тәҡдим итәләр. Башта Гайдн вице-капельмейстер вазифаһын башҡара, һуңынан элек Эстерхазиҙың музыкаль учреждениеларының күпселеге менән эшләгән капельмейстер Грегор Вернер менән бер рәттән етәкселек итергә ҡабул ителә. Вагнер тик сиркәү музыкаһы менән генә булыша башлай. 1766 йылда Гайдн тормошонда хәл иткес ваҡиға була — Грегор Вернер үлгәндән һуң, ул Австрияның иң билдәле, күренекле, бай кенәз Эстархазиҙарҙың дворында капельмейстер итеп үрләтелә. Композиторҙың төп вазифаһы булып музыка ижад итеү, оркестр менән етәкселек итеү, хужа алдында камерный әҫәрҙәр уйнау һәм опералар ҡуйыу бурысы тора.
1779 йылда Йозеф Гайдндың карьераһында ҡырҡа һынылыш була — әгәр быға тиклемге контракт буйынса ул яҙған музыкаль әҫәрҙәрҙең барыһы ла Эстерхазиҙарҙың мөлкәте булып һаналған булһа, композитор, ошо йылдан башлап, үҙенең ижади емештәрен башҡа хужаларға һатыу, башҡа нәшриәттәр өсөн яҙыу хоҡуғына эйә була. Ул операларҙы яҙыуын кәметә, ә мөмкин тиклем күберәк квартеттар һәм симфоник әҫәрҙәр яҙа башлай. Бынан тыш үҙ илендәге һәм сит илдәрҙең бер нисә нәшриәттәре менән һөйләшеүҙәр алып бара. Гайдндың яңы шарттарҙы үҙ эсенә алған хеҙмәт килешеүе (договор) , Джонс әйтеүе буйынса, композиторҙың карьераһында көслө катализатор булып тороп, уны яңы үрҙәр яуларға әйҙәй. Гайдн бөтә донъяға билдәле композиторға әйләнә. Быға тиклем бөтә Европаның төп әйҙәүсе композиторы пародаксаль, хатта ғәжәйеп хәлдә ижад иткән була: сөнки 1790 йылдағы контракт шарттары буйынса Гайдн үҙенең бөтә музыкаль һәләтлеген бары тик алыҫ венгр ауылындағы бәләкәй генә кенәз һарайында капельмейстер булып ҡына хеҙмәт итеп, үҙенең юлын кәртәләп ҡуйған була. 1779 йылғы договор, уны был контракттан азат итеп, карьераһында яңы ҙур мөмкинлектәр аса.[8].
Эстерхазиҙың дворында утыҙ йыл эшләү дәүерендә композитор бик күп әҫәрҙәрен ижад итә һәм уны танып белеү арта бара. 1781 йылда Венала Гайдн Вольфганг Амадей Моцарт менән таныша. Ул Сигизмунд фон Нейкомды музыкаға өйрәтә. Һуңынан Нейком композиторҙың дуҫына әйләнә.
1785 йылдың 11 февралендә Гайдн «К Истинной Гармонии» («Zur wahren Eintracht») масон ложаһына ҡабул ителә. Был тантанала Моцарт була алмай, сөнки ул үҙенең атаһы Леопольдтың концертында була.
XVIII быуат барышында байтаҡ илдәрҙә (Италияла, Германияла, Австрияла, Францияла һәм башҡаларҙа) музыкала яңы жанрҙарҙың һәм инструменталь музыканың формалашыу процессы бара. Был процесс Моцарт, Гайдн, Бетховен әҫәрҙәрен ҙур бейеклектәргә күтәрә һәм «Вена классик мәктәбенең» нигеҙ ташын һалыуға килтерә. Элекке полифоник фактура урынына гомофон-гармоник фактура барлыҡҡа килә. Щулай ҙа ҙур инструменталь әҫәрҙәрҙә полифоник эпизодтар, элеккесә ҡулланылып, улар музыкаль әҫәргә йән өрә, хәрәкәт, алға ынтылыш өҫтәй.
1761—1790 йылдарҙа венгр кенәздәре Эстерхазиҙарҙа эшләү ваҡыты Гайдндың ижадында сәскә атыу осоро булып тора. Ижадының иң бейек осоро XVIII быуаттың 80 — 90-сы йылдарына тура килеп, ошо ваҡытта уның иң шәп квартеттары (33-сө опустан башлап), 6 Париж (1785—86) симфониялары, ораторийҙәр, мессалар һәм башҡа бик күп әҫәрҙәре ижад ителәләр. Йозефтың хужаларының ҡайһы бер теләктәре уны ижади азатлыҡтан ситкә һөрһәләр ҙә, барыбер үҙе етәкселек иткән оркестр менән хор уның ҙур композитор дәрәжәһенә үҫеп етеүенә булышлыҡ итәләр. Эстерхазизәрҙең йорт театры һәм капеллаһы өсөн Гайдн бихисап симфониялар һәм опералар ижад итә, шуларҙың араһында иң күренеклеһе, иң таралғаны — «Хушлашыу»"Прощальная", 1772). .Композиторҙың Венаға барыуының иң билдәле һөҙөмтәһе булып үҙ заманының иң шәп композиторы Вольфганг Амадей Моцарт менән осрашыу тора.[3].
Яңынан ирекле музыкант[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1790 йылда, Николай Эстерхази вафат булғас, уның улы һәм вариҫы кенәз Антон Эстерхази музыкаға әүәҫлеге булмағанға күрә, атаһынан мираҫҡа ҡалған оркестрҙы тарата. 1791 йылда Гайдн Англияға контракт буйынса эшкә саҡырыла. Шунан һуң ул Австрияла һәм Бөйөк Британияла эшләй. 1791—1792 и 1794—1795 йылдарҙа ул ике тапҡыр Лондонға «Абонемент концерттарын» («Абонементные концерты») ойоштороусы скрипкасы И. П. Заломондың саҡырыуы буйынса килә һәм Заломон концерттары өсөн үҙенең иң яҡшы симфонияларын яҙа [12 Лондон (1791—1792, 1794—1795) симфониялары]. Был Гайдндың данын тағы ла нығыраҡ арттыра, ул иң популяр композиторға әйләнә[3]. Лондонда Гайдндың музыкаһын тыңларға бик күп тамашасы килә, уны барыһы ла танып белә башлайҙар. Композитор дан-шөһрәт ҡаҙанып ҡына ҡалмай, ә кассаға бик күп аҡсалар индерә, һәм ошо ваҡыттан ул бик ныҡ байып китә[9]. 1791 йылда Йозеф Гайднға Оксфорд университетының маҡтаулы докторы исеме бирелә.
1792 йылда Бонн аша үтеп барышлай ул йәш Бетховен менән осраша һәм уны үҙенә уҡыусылыҡҡа ҡабул итә.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гайдн 1795 йылда Венала йәшәй башлағанда Принц Антон үлә, һәм уның вариҫы кенәз Николай II Эстерхазиҙарҙың музыка йорттарын ҡабаттан тергеҙеп, уның капельмейстеры итеп Гайднды ҡуйырға ҡарар итә. Уның эшкә саҡырыуын Гайдн ҡабул итә һәм һәр эш көнөнөң яртыһында оркестр менән эшләй. Йәйҙе ул Эстерхази менән бергә Айзенштадт ҡалаһында үткәрә. Шунан һуңғы бер нисә йыл буйына ул алты месса ижад итә. Гайдн, билдәле йәмәғәт эшмәкәренә әйләнгәнлектән, күп ваҡытын Гумпендорфта (нем. Gumpendorf)[10] уткәрә, бында ул бик күп әҫәрҙәрен яҙа. Г. Ф. Генделдең лиро-эпик ораторияларының традицияһын дауам итеп, Гайдн үҙенең данлыҡлы ике «Сотворение мира» (1798) һәм «Времена года» (1801) ораторияһын яҙа. Был ораторияларында Гайдн көнкүреште оҫта һүрәтләй, тәбиғәттең матурлығын раҫлай һәм композитор, колорист булып, үҙенең асылышын таба.
Гайдн төрлө музыкаль жанрҙарҙа әҫәрҙәрен яҙып ҡарай. Уның өсөн иң уңышлы жанр булып инструменталь музыка әҫәрҙәре тора. XVIII—XIX быуаттарҙа Йозеф Гайдн был өлкәлә иң бөйөк композитор булып һанала. Был бигерәк тә «Сотворение мира» (1798) һәм « Времена года» (1801) ораторияларында музыкаль классицизмдың иң шәп өлгөләре булып, үҙенең сағылышын тапҡан. Тормошоноң һуңғы йылдарында Гайдн бик ҙур популярлыҡ яулай, тик һаулығының ҡаҡшай башлауы уны яҙған әҫәрҙәренең ҡайһы берҙәрен тамамлау өҫтөндә шәберәк эшләргә мәжбүр итә. Ораториялар яҙыу уның хәлен бигерәк ныҡ бөтөрә. Иң һуңғы әҫәрҙәре булып, «Harmoniemesse» (1802) һәм тамамланмай ҡалған ҡыллы квартет опус 103 (1802) тора. 1802 йылда Гайдндың хәле бик ныҡ мөшкөлләнә, шуға күрә ул бер ни ҙә йүнләп яҙа алмай.[11] 1806 йылдан һуң уның ижады туҡтала.
Композитор Венала вафат була. 1809 йылдың 31 майында Гайдн 77 йәшендә, Наполеон Венаға һөжүм ҡылған ваҡытта, үлә. Уның үлер алдынан әйткән һуңғы һүҙе ялсыларын пушка йәҙрәһе атҡан тауыштан ҡурҡмаҫҡа саҡырыуы була.[12]: Гайдн үлгәндән һуң ике аҙна үткәс, 1809 йылдың 15 июнендә, сиркәүҙең Шотландия монастырендә (нем. Shottenkirche) уға йыназа уҡыйҙар. Был тантанала Моцарттың «Реквиемын» уйнайҙар.
Ижади мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Композитор 24 опера, 104 симфония , 83 ҡыллы квартет, 52 фортепиано өсөн соната, баритон өсөн 126 трио, увертюралар, марштар, бейеү көйҙәре, оркестр һәм төрлө музыка ҡоралдары өсөн дивертисменттар, клавир өсөн концерт әҫәрҙәре, ораторийҙәр, йырҙар, канондар, шотланд, ирланд, валлий халыҡтары йырҙарының эшкәртмәһен яҙған. 3 ораторияһы («Сотворение мира», «Времена года» и «Семь слов Спасителя на кресте»), 14 месса һәм башҡа сиркәү өсөн яҙылған әҫәрҙәре Гайдндың иң ҙур эштәре булып һанала[3].
Композиторҙың яҙған әҫәрҙәренең исемлеге Хобокен Каталогында һаҡлана.
Камера музыкаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- скрипка һәм фортепиано (шул иҫәптән соната ми минор, соната Ре мажор) өсөн 12 соната
- ике скрипка, альт һәм виолончель өсөн 83 ҡыллы квартет
- скрипка һәм альт өсөн 7 дуэт
- фортепиано, скрипка (йәки флейта) һәм виолончель өсөн 40 трио
- 2 скрипка һәм виолончель өсөн 21 трио
- баритон, альт (скрипка) һәм виолончель өсөн 126 трио
- ҡатнаш тынлы һәм ҡыллы уйын ҡоралдары өсөн 11 трио
Концерттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер йәки бер нисә музыка ҡоралдары оркестры өсөн 36 концерт, шул иҫәптән:
- скрипка менән оркестр өсөн 4 концерт (береһе юғалған)
- виолончель менән оркестр өсөн 4 концерт
- кларнет һәм оркестр өсөн 3 концерт (Гайдндыҡы булыуы тулыһынса дәлилләнмәгән)
- валторна һәм оркестр өсөн 4 концерт (икеһе юғалған)
- 2 валторна һәм оркестр өсөн концерт
- гобой һәм оркестр өсөн концерт (Гайдндыҡы булыуы тулыһынса иҫбатланмай)
- фортепиано менән оркестр өсөн 11 концерт
- 6 орган концерттары
- ике тәгәрмәсле лира өсөн 5 концерт
- баритон һәм оркестр өсөн 4 концерт
- контрабас һәм оркестр өсөн концерт (юғалған)
- флейта һәм оркестр өсөн концерт (юғалған)
- торбалар һәм оркестр өсөн концерт
- клавир менән 13 дивертисмент
Вокаль әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Опералар
Барлығы 24 опера, шул иҫәптән:
- «Хромой бес» (Der krumme Teufel), 1751 (утрачена)
- «Истинное постоянство»
- «Орфей и Эвридика, или Душа философа», 1791
- «Асмодей, или Новый хромой бес»
- «Аптекарь»
- «Ацис и Галатея», 1762
- «Необитаемый остров» (L’lsola disabitata)
- «Армида», 1783
- «Рыбачки» (Le Pescatrici), 1769
- «Обманутая неверность» (L’Infedeltà delusa)
- «Непредвиденная встреча» (L’Incontro improviso), 1775
- «Лунный мир» (II Mondo della luna), 1777
- «Истинное постоянство» (La Vera costanza), 1776
- «Вознаграждённая верность» (La Fedeltà premiata)
- «Роланд-паладин» (Orlando Раladino), героико-комическая опера на сюжет поэмы Ариосто «Неистовый Роланд»
- Ораторийҙәр
14 ораторий, шул иҫәптән:
- «Сотворение мира[de]»
- «Времена года[de]»
- «Семь слов Спасителя на кресте»
- «Возвращение Товия»
- Аллегорическая кантата-оратория «Рукоплескания»
- ораториальный гимн Stabat Mater
- Мессалар
14 месса,шул иҫәптән:
- малая месса (Missa brevis, F-dur, около 1750)
- большая органная месса Es-dur (1766)
- месса в честь св. Николая (Missa in honorem Sancti Nicolai, G-dur, 1772)
- месса св. Цецилии (Missa Sanctae Caeciliae, c-moll, между 1769 и 1773)
- малая органная месса (В-dur, 1778)
- Мариацелльская месса (Mariazellermesse, C-dur, 1782)
- месса с литаврами, или Месса времён войны (Paukenmesse, C-dur, 1796)
- месса Heiligmesse (B-dur, 1796)
- Нельсон-месса (Nelson-Messe, d-moll, 1798)
- месса Тереза (Theresienmesse, B-dur, 1799)
- месса с темой из оратории «Сотворение мира» (Schopfungsmesse, B-dur, 1801)
- месса с духовыми инструментами (Harmoniemesse, B-dur, 1802)
Симфоник музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гайдн симфонияларының исемлеген ҡарарға
104 симфония, шул иҫәптән:
- «Прощальная симфония»
- «Оксфордская симфония»
- «Траурная симфония»
- 6 Парижских симфоний (1785—1786)
- 12 Лондонских симфоний (1791—1792, 1794—1795), в том числе симфония № 103 «С тремоло литавр»
- 66 дивертисментов и кассаций
Фортепиано өсөн әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- фантазиялар, вариациялар
- фортепиано өсөн 52 соната
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Венала композиторҙың һуңғы йылдарҙа йәшәгән йортондағы Йорт-музей.
- Гайдн хөрмәтенә Меркурий планетаһындағы кратер уның исеме менән аталған.
Нәфис әҙәбиәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жорж Санд «Консуэло»
- Стендаль Гайдндың, Моцарттың, Россини һәм Метастазионың тормошон уларҙың хаттарында яҡтыртҡан.
Нумизматика һәм филателияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1982 йылғы 20 шиллинг — Австрияның иҫтәлекле тәңкәһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ немец әйтелеш исеме
- ↑ Достоверных сведений о дате рождения композитора нет, официальные данные говорят только о крещении Гайдна, которое произошло 1 апреля 1732 года. Сообщения самого Гайдна и его родственников о дате его рождения различаются — это может быть 31 марта или 1 апреля 1732 года. Сам Гайдн называл днём своего рождения 31 марта, так как не хотел прослыть «апрельским дураком» (Новак Л. Йозеф Гайдн. Жизнь, творчество, историческое значение. — М., 1973. — стр. 93-94).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Гайдн Франц Иозеф / П. А. Вульфиус // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — Т. 6 : Газлифт — Гоголево. — 624 с.
- ↑ Соловьёв Н. Ф. Гайдн, Йозеф // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ А. К. Кенигсберг Л. В. Михеева, 111 симфоний
- ↑ See, e.g., Geiringer 1982, pp. 36–40
- ↑ Mrs.
- ↑ Jones (2009b:136)
- ↑ According to Jones, the London visits yielded a net profit of 15,000 florins.
- ↑ The house, at Haydngasse 19, has since 1899 been a Haydn museum ([1], [showUid]=27&cHash=0a55f69cfa).
- ↑ Diagnosis was uncertain in Haydn’s day, so the precise illness is unlikely ever to be identified.
- ↑ Geiringer 1982, p. 189
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Новак Л. Йозеф Гайдн. Жизнь, творчество, историческое значение = Joseph Haydn. Leben, Bedeutung und Werk / Перевод с немецкого Д. Каравкина и Вс. Розанова — М.: «Музыка», 1973. — 448 б. — 10000 экз.
- Альшванг А. А. Иосиф Гайдн. — М.—Л., 1947.
- Альшванг А. И. Гайдн, в кн.: Избр. соч. — М.., т. 2, 1965.
- Кремлев Ю. А. Йозеф Гайдн. Очерк жизни и творчества. — М., 1972.
- Рабинович А. С. Гайдн, в кн.: Избр. статьи и материалы. — М., 1959.
- Вольман Б. Наследие Гайдна в России. // «Советская музыка», 1959, № 6.
- Баттерворт Н. Гайдн. — Челябинск, 1999.
- Й. Гайдн — І. Котляревський: мистецтво оптимізму. Проблеми взаємодії мистецтва, педагогіки та теорії і практики освіти: Збірник наукових праць / Ред.‑упорядн. — Л. В. Русакова. Вип. 27. — Харків, 2009. — 298 с. — ISBN 978-966-8661-55-6. (укр.)(укр.)
- Arnold Werner-Jensen. Joseph Haydn. — München: Verlag C. H. Beck, 2009. — ISBN 978-3-406-56268-6. (нем.)
- Botstiber Н. Haydn. — Bd 3. — Lpz., 1927.
- Dies. Haydn’s Biographie. — Вена, 1810. (нем.)(нем.)
- Geiringer К. Haydn. A creative life in music. — N. Y., 1963. (инг.)
- Haydn Jahrbuch, hrsg. von H. C. R. Landon. — Bd 1—6. — W., 1962—69. (инг.)
- Hoboken A. van, Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis. — Bd I. — Mainz, 1957.
- H. C. Robbins Landon. The Symphonies of Joseph Haydn. — Universal Edition and Rockliff, 1955. (инг.)
- Koch L. J. Haydn, [Bibliographic]. — Bdpst., 1932.
- Landon, H. C. Robbins; Jones, David Wyn. Haydn: His Life and Music. — Indiana University Press, 1988. — ISBN 978-0-253-37265-9. (инг.)
- Landon H. C. R. The symphonies of J. Haydn. — L., 1955. (инг.))
- Ludwig. Joseph Haydn. Ein Lebensbild. — Нордг., 1867. (нем.)
- Lutz Görner Joseph Haydn. Sein Leben, seine Musik. 3 CDs mit viel Musik nach der Biographie von Hans-Josef Irmen. KKM Weimar 2008. — ISBN 978-3-89816-285-2.
- Nowak L. J. Haydn. — W.—Lpz.—Z., 1951.
- Pohl. Mozart und Haydn in London. — Вена, 1867. (нем.)
- Pohl. Joseph Haydn. — Берлин, 1875. (нем.)
- Pohi С. F. Joseph Haydn, Bd l—2. — Lpz., 1875—82. (нем.)
- Webster, James; Feder, Georg (2001). «Joseph Haydn». The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Published separately as a book: (2002) The New Grove Haydn. — N. Y.: Macmillan. 2002. — ISBN 0-19-516904-2
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гайдн: ноты произведений на International Music Score Library ProjectInternational Music Score Library Project
- Гайдн Франц Йозеф — Жизнь и творчество
- Жизненный и творческий путь Гайдна
- Йозеф Гайдн. Список основных произведений
- Записи сонат и других произведений для фортепиано Гайдна
- Партитуры симфоний Гайдна
- Гайдн. Полные либретто опер на русском языке
- 31 мартта тыуғандар
- 1732 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Австрияла тыуғандар
- 31 майҙа вафат булғандар
- 1809 йылда вафат булғандар
- Венала вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Вена классик мәктәбе
- XVIII быуат композиторҙары
- Австрия композиторҙары
- Классицизм дәүере композиторҙары
- Алфавит буйынса композиторҙар


text:
- Подробности
- Просмотров: 342
ПЛАСТМАССА ИЗДЕЛИЕЛАР, БЫЯЛА СҮС МАТЕРИАЛДАР, БЫЯЛА ПЛАСТИКТАР ҺӘМ УЛАРҘАН ЭШЛӘНГӘН ИЗДЕЛИЕЛАР СӘНӘҒӘТЕ, пластик массаларҙан преслы, ҡойоу һәм вакуум‑форма изделиелары; преслау ысулы м‑н алынған ҡатлы пластиктар; термопластарҙан полимер плёнкалар, табаҡ һәм торбалар; өҙлөкһөҙ быяла сүс, быяла пластиктар һәм уларҙан изделиелар сығарыу б‑са химия сәнәғәте тармағы (ҡара: табл.). Башҡортостанда 20 б. 60‑сы йй. үҫешә башлай. 2004 й. 74 пр‑тие һәм производство була, ш. иҫ. “Каустик”, “Салаватнефтеоргсинтез”, “Салаватстекло”, “СТЕКЛОНиТ”, “Уфаоргсинтез”. Тармаҡ өлөшөнә БР химия сәнәғәте етештереү күләменең 5,6%‑ы тура килә. Продукция БР‑ҙа һәм РФ‑та һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә ебәрелә. Шулай уҡ ҡара: Полиолефиндар, Полистирол.
И.В.Лаврешина
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев
Табл. Башҡортостанда пластмасса изделиелар, быяла сүс материалдар, быяла пластиктар һәм уларҙан эшләнгән изделиелар сәнәғәтенең төп продукция төрҙәрен етештереү динамикаһы


text:
- Подробности
- Просмотров: 266
ТӨҘӨЛӨШ МАТЕРИАЛДАРЫ СӘНӘҒӘТЕ, ауыл төҙөлөшө, сәнәғәттөҙөлөшө, торлаҡ‑гражданлыҡ төҙөлөшө һәм төҙөлөштөң башҡа төрҙәре өсөн төҙөлөш материалдары етештереү тармаҡтарын үҙ эсенә алған сәнәғәт тармағы. БР‑ҙа йыйылма тимер‑бетон һәм бетон конструкциялар һәм изделиела рсәнәғәте, стена материалдары сәнәғәте, йомшаҡ түбә һәм гидроизоляция материалдары сәнәғәте, йылылыҡ үткәрмәүсе материалдар (ҡара: Йылылыҡ үткәрмәүсе материалдар һәм изделиелар), тәбиғи таштан йөҙләү материалдары етештереү (ҡара: Йөҙләү таштары) сәнәғәттәренән һ.б.; полимер сеймалдан төҙөлөш материалдары һәм изделиелары етештереү производствоһынан һ.б. тора. Башҡортостанда революцияға (1917) тиклем эзбиз, гипс һәм кирбес заводтары эшләй. Т.м.с. 20 б. башында Өфө төҙөлөш материалдары комбинаты асылғандан алып үҫешә. 1931 й. БАССР ХКС‑ы эргәһендә “Башстройматериалы” берекмәһе (ҡара: “Башстром”) ойошторола. 1938 й. керамик канализация торбалары (ҡара: Башҡортостан керамика заводы), 40‑сы йй. тимер‑бетон конструкциялар һәм изделиелар (ҡара: Өфө тимер‑бетон заводы №1), 1954 й. портландцемент, 1956 й. түбә ябыу шиферы (ҡара: “Сода”), 1961 й. минераль мамыҡ (ҡара: Мәләүез төҙөлөш материалдары заводы), 1964 й. канализация өсөн полиэтилен үткәргес торбалар (Өфө санитар‑техник әҙерләмәләр з‑ды), 1969 й. йөҙләү плиткаһы (ҡара: Октябрьский керамик плитка һәм фарфор изделиелар заводы), 1986 й. цемент- юнысҡы плиталары (ҡара: Стәрлетамаҡ цемент‑юнысҡы плиталары заводы), 90‑сы йй. башында санитар-техник изделиелар (Туймазы санфаянс изделиелар з‑ды) һәм линолеум етештерелә башлай. 2004 й. тармаҡта 439 пр‑тие һәм производство, ш. иҫ. “Башсантехмонтаж”, “Башсельстройматериалы”, “Интерстройсервис”, “Кровля”, Мәләүез тимер‑бетон ҡоролмалар заводы, “Стройкерамика”, Стәрлетамаҡ тимер‑бетон заводы №1 була. Тармаҡ өлөшөнә төҙөлөш материалдары етештереү күләменең 1,3%‑ы, производство структураһында йыйылма тимер‑бетон, бетон конструкциялар һәм изделиелар сәнәғәтенең 44,6%‑ы тура килә (2004). 2008 й. РФ‑та респ. йомшаҡ түбә һәм гидроизоляция материалдар етештереү б‑са 3‑сө (бөтә Рәсәй производство күләменең 12,9%‑ы етештерелә), төҙөлөш кирбесе етештереү б‑са — 6‑сы (3,5%), тимер‑бетон, бетон конструкциялар һәм изделиелар етештереү б‑са 9‑сы (2,8%) урынды биләй. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑та һатыла, яҡын сит илдәргә сығарыла. Продукция етештереү динамикаһын табл. ҡарағыҙ.
Х.Ғ.Байморатова, И.В.Лаврешина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Башҡортостанда төп төҙөлөш материал төрҙәрен етештереү


text:
Әҙәм вә ҺауаАрҙаҡлы шағирә, билдәле прозаик, рухиәтебеҙҙә күренеш тип баһаланған «Ҡатындар» трилогияһы авторы, бар хеҙмәт юлын башҡорт матбуғатына һәм әҙәбиәтенә арнап, инде емешле етмешенә аяҡ баҫҡан Гөлнур Яҡупова – һәр яҡлап та матур кеше. Был хозурлыҡ,...
Рәхмәтлемен!«Башҡортостан ҡыҙы» – минең яҙмышымда, ижадымда юйылмаҫ эҙ ҡалдырған баҫма. Хәтеремдә генә: журналдың баш мөхәррире Гөлфиә Юнысованың мине, әлегә бер китабы ла донъя күрмәгән район журналисын, «һин бит шағирә», тип ҡаршылауы, тәжрибәле бүлек...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Ошо дәүләттә йәшәгәс, йәмғиәтебеҙҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө булғас, сәйәсәттән ситләшеү, ул ғына түгел, гражданлыҡ бурысыңды үтәүҙән баш тартыу – һис килешмәгән эш. Ошо ябай, әммә мөһим тәғлимәттең раҫлығын Башҡортостан халҡы, һис шикһеҙ, аңлай һәм һәр ваҡыт төрлө кимәлдә үткән һайлауҙарҙа әүҙем ҡатнаша, ил һәм төбәк киләсәгенә бәйле үҙ тауышын әйтеп ҡалырға тырыша.
Бына әле лә, 9 сентябрҙә, Берҙәм һайлау көнөндә республика халҡы алтынсы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға депутаттар һайланы. Алдан уҡ күҙаллағанса, республика кимәлендәге һайлауға граждандар, ғәҙәттәгесә, ил Президентын һайлауға ҡарағанда аҙыраҡ килһә лә (йәмғиәттә сәйәси лидерҙар сәйәси институттарға ҡарағанда юғарыраҡ баһалана), Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһының мәғлүмәти йәһәттән ҙур эш башҡарғанын иҫәпкә алып, һайлау юғары кимәлдә үтте, уның барышында сифат йәһәтенән дә өр-яңы мөмкинлектәр ҡулланылды.
Әйткәндәй, сәйәси сараның мөһимлеген республика Башлығы Рөстәм Хәмитов та, һайлау участкаһына килеп, үҙенең гражданлыҡ бурысын үтәгән саҡта тағы берҙе билдәләне:
– Һайлауҙар – тарихыбыҙҙың мөһим өлөшө. Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай халыҡ тормошонда мөһим роль уйнай, депутаттар тормоштоң һәр даирәһе өсөн яуаплы. Дәүләт Йыйылышын ойоштороуҙа ҡатнашып, халыҡ та ошо йәһәттән дәүләт тормошона йоғонто яһай.
Статистика мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, ғәҙәттә, һайлауҙарҙа ауыл халҡы әүҙемерәк ҡатнаша. Был ғәмәл 9 сентябрҙә тағы бер раҫланды, шул уҡ ваҡытта участкаларҙа йәштәрҙең күп булыуы ҡыуандырҙы: тимәк, йәш быуын ижтимағи процестарға әүҙем ҡушыла, үҙ һүҙен әйтеп ҡалырға тырыша.
Һайлауҙар менән бер рәттән, республиканың район-ҡалаларындағы мәғариф, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында Асыҡ ишектәр көнө үтте. Халыҡ өсөн был сара ла ҡыҙыҡлы һәм әһәмиәтле ине: бәғзеләр кулинария, косметология, декоратив-һынлы сәнғәт буйынса оҫталыҡ дәрестәре алһа, ауыл мәҙәниәт йорттарында урындағы һәүәҫкәрҙәр концерт программалары әҙерләгән. Шулай уҡ күргәҙмәләр, спорт бәйгеләре, экскурсиялар, презентациялар, төрлө конкурстар, викториналар ҙа ойошторолдо. Күп кенә ҡала мәктәптәрендә йәрминкәләр уҙҙы. Көҙгө муллыҡ осоронда үткәрелгән был сараны халыҡ та, балалар ҙа ярата. Ҡайһы бер һайлау участкаларының мәғариф учреждениеһында урынлашҡанын иҫәпкә алғанда, халыҡ бер юлы гражданлыҡ бурысын да үтәй алды, файҙалы сарала ла ҡатнашты.
Һандарға килгәндә, Башҡортостан Үҙәк һайлау комиссияһы мәғлүмәттәре буйынса, 9 сентябрҙәге һайлауҙарҙа 18 йәше тулған 19 618 кеше беренсе тапҡыр ҡатнашты. Шулай уҡ исемлектәрҙә утыҙ йәшен үткән 585 633, 80 йәшен уҙған – 137 035, 100 йәште уҙған 155 һайлаусы теркәлгәйне.
Республиканың бер нисә “исемле” участкаһында юғары әүҙемлек күҙәтелде. Мәҫәлән, Бәләбәй районының Надеждино ауылындағы Сергей Аксаков исемендәге, Илеш районында М. Гәрәев исемендәге участкаларҙа халыҡ иртәнән ҙур әүҙемлек күрһәтте.
Нисек кенә булмаһын, йәмәғәтселек иңенә ғәйәт ҙур яуаплылыҡ һалған был һайлауҙар ҙа тарихта ҡалды, ә депутат мандатына эйә булған кешеләрҙең киләсәктә республикабыҙ өсөн файҙа килтереүен, йәмғиәтебеҙҙәге йәшәйеш сифатын күтәрерлек закондар ҡабул итеүен, аныҡ эше менән кешеләргә ярҙам итеүен һәм һайлаусыларҙың ышанысын аҡлауын теләргә ҡала.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Ниңә йоҡом туймай?
Ниңә йоҡом туймай?
«Уф, беләһегеҙме нисек ҡыйын икәнен? Миңә 31 йәш. Кейәүҙә түгелмен. Аптырайым үҙемә. Шул тиклем йоҡосомон. Эшкә аҙнаһына берҙе, хатта икене һуңлайым. Һуңлап килгән һайын етәксенән ғәфү үтенәм, аҙаҡтан кисен ҡалып, кеше ыңғайына эшләмәгән сәғәттәремде тултырам, тип ултырам. Башҡалар ҡайтып бөткәс, эшләге лә килмәй бит әле, етмәһә. Бына тағы аҙна башынан уҡ һуңланым. 30 минутҡа! Етәксем аңлатма яҙырға ҡушты. Яҙҙым инде, йоҡлап ҡалғанмын, тип. Ул миңә хәҙер асыҡ аңлатты: әгәр ҙә тағы бер һуңлаһам, эштән китергә тура киләсәк.
Ни эшләп шулай йоҡосомон икән?”
Ә минең һеҙгә һорау биргем килә: йоҡларға нисәлә ятаһығыҙ? Ятыр алдынан нимә эшләйһегеҙ, нимә уйлайһығыҙ, ниндәй фильмдар ҡарайһығыҙ? Әгәр күңел тетрәндерерлек кино ҡарап, нервы системаһын ҡуҙғатаһығыҙ икән, тимәк, тынысланып йоҡлап киткәнсе организмға күп кенә ваҡыт кәрәк. Ә, бәлки, һеҙ алһыҙ-ялһыҙ эшләйһегеҙҙер?
Йоҡо туймау сиктән тыш арыуға килтерә һәм кешенең хроник сирҙәренең ҡалҡыуына ла булышлыҡ итә.
Иртәнсәк ауыр тороуҙың ҡайһы бер сәбәптәре: һуң ятыу, һаулыҡ ҡаҡшауы, авитаминоз. Әгәр ҙә һеҙҙең һаулыҡ яҡшы икән, тимәк, көн режимын ғына үҙгәртеү ҙә һәйбәт һөҙөмтәләргә килтерәсәк. Ни тиклем ауыр булһа ла, иртәрәк ятырға өйрәнегеҙ. Әлбиттә, төн эсендә тән һәм йән ял итһен өсөн йоҡлар алдынан интернетта уйын уйнау, күңел төшөрөрлөк фильм ҡарау ҡәтғи тыйыла. Сәғәт киске ундан ҡалмай ятығыҙ, киске ашығыҙ еңелсә генә булһын – тыныс йоҡлау өсөн был мөһим. Башығыҙҙа булған борсоулы уйығыҙҙы ҡыуығыҙ, күңелегеҙгә оҡшаған көй-моң тыңлау ҙа хуплана. Бер-ике аҙна ошо тәртиптә йәшәп ҡарағыҙсы, йәме. Шулай ҙа табиптарға күренергә тәҡдим итер инем, сөнки йоҡо туймауҙың сәбәбе авитаминоздан булыуы ла мөмкин.
Әлмира ИСХАҠОВА,
психолог.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]