text:
Ғайса (пәйғәмбәр)
’И́са бну Марйама, ’И́са ибн Марьям (ғәр. عيسى ابن مريم — Иисус сын Марии) — Исламда Ғайса пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос.
Йөкмәткеһе
Исламда Ғайса пәйғәмбәр[үҙгәртергә]
Исламдағы иң хөрмәтле пәйғәмбәрҙәр иҫәбенә инә, улар араһында Нух (Ной), Авраам(Ибраһим), Муса (Муса (пәйғәмбәр)) һәм Мөхәммәт. Ҡөрьәндә донъяға килеүе Әҙәм ғәләйһиссәләмдекенә оҡшаш. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Аллаһ Ғайсаға изге китап Инжил иңдергән. Ислам эсхатологияһында Ғайса Дәжжәлгә ҡаршы көрәшер пәйғәмбәр тип нарыҡлана.
Ғайсаның донъяға килеүе[үҙгәртергә]
- Яралтылыуы
Исламда Ғайса пәйғәмбәр Аллаһтың бойороғо буйынса, атай ҡатнашлығыһыҙ донъяға килгән тип иҫбатлана. Әҙәм ғәләйһисссәләм дә атайһыҙ яралтыла, шуға бында оҡшашлыҡ бар тип һанала. Ҡөрьәндә бәйән ителеүенсә, Мөхәммәт пәйғәмбәр янына бер төркөм нәсәра килә лә, ни өсөн мосолмандар Ғайсаны илаһи зат түгел тип әйтеп кәмләй, тигән дәғүә белдерә. Быға яуап итеп [2], Ҡөрьән Кәримдән аят килтерелә: "Әҙәм ғәләйһиссәләм атайһыҙ һәм әсәйһеҙ яралтылды, шуның кеүек Ғайса ғәләйһиссәләм дә атайһыҙ бар ҡылынды. Икеһе лә Аллаһтың ҡөҙрәте менән , ғәҙәти булмаған юл менән яралтылдылар. Әҙәм ғәләйһиссәләм ата-әсәһеҙ яралтылған булһа ла, Аллаһының улы тип әйтмәйҙәр, ни өсөн Ғайса ғәләйһиссәләмде Аллаһ улы, тиҙәр[3]
- Донъяға килеүе
Ҡөрьәндә Мәрйәм Ғайсаны алыҫҡа китеп таба, тип әйтелә.
- Мәрйәмдең тыуған йортона ҡайтыуы
Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған. Кешеләрҙән бик оялһа ла, ҡурҡһа ла, Мәрйәм ҡайтыр яҡҡа китә.Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр.
"Ғайсаны күргәс, улар: "Һин Бәйтел-Мәҡдистә быға ҡәҙәр булмаған насар эш менән килдең. Әй Һарундың һеңлеһе! Һинең атаң Ғимран яуыз кеше түгел, Бәйтел-Мәҡдистең имамы, ғибәҙәт ҡылыусыларҙың олуғы ине. Әсәң Хәббә бинте Фәҡуд та боҙоҡ ҡатын түгел ине. Ата-әсәң яҡшы кешеләр була тороп, был баланы һин нисек таптың?" - тиҙәр».
Барыһы ла Ғимран ғаиләһен тик яҡшы яҡтан белһә лә, ҡаты асыуланалар .
Балалығы[үҙгәртергә]
Сабыйын тотоп килеп сыҡҡан Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә: - Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.
Мәрйәм Инәгә алдан уҡ сабый һөйләшә белеп тыуасағы хәбәр ителгән булған:
Был мөғжизә ырыуҙаштарын ышанырға мәжбүр итә. Барыһы ла сабыйҙың Аллаһ рәсүле булыуын иҫбатлай.
Ғайсаның вәғәздәре[үҙгәртергә]
Мосолман дине буйынса Ғайса Исламдағы башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Аллаһтың берәү генә икәнен аңлатҡан, иманға өндәгән. ,
Тәүрат һәм Инжил[үҙгәртергә]
Инжилдә Ғайсаның Ирод I батша ваҡытында йәшәүе бәйән ителә (б.э.т. 4 йыл)),Август идара иткән ваҡытҡа ла тура килә (б.э.т. 6 йыл), Йәһүҙиәлә халыҡ һанын алғанда ул була. Быны теүәл раҫлап булмай, әммә был мәсьәлә менән шөғөлләнгән белгестәр Ғайса пәйғәмбәр б.э.т. 7—6 йылдарҙа тыуған тип һанай.
Мосолмандар Ғайсаға иңгән хаҡ Инжил юғалған, исеме генә ҡалған тип һанай. Йәғни был китаптан Ғайсаның ысын тарихын белеп булмай, тиҙәр.
Ғайса (ғ.с.) әйткән:
Әммә Ғайса ғ.с. вәғәздәренә ҡолаҡ һалыусылар әҙ була, 12 кеше иман килтереп, уның сәхәбәләренән булдылар:
Ғайсаның рисәләте[үҙгәртергә]
Инжилдә әйтелеүенсә, Ғайса ғ.с. 12 сәхәбәһе менән тотош Фәләстинде йөрөп сыҡҡан. Сәйәхәте ваҡытында ул бик күп кирәмәттәр күрһәткән, ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырған, үлгәндәрҙе терелткән.
Ғайса ғ.с. әйткән:
Ғайса ғ.с. күрһәткән был мөғжизәләр кешеләргә тәрән йоғонто яһай. Ул һәр ерҙә лә был кирәмәттәрҙең тик Аллаһтың бойороғо менән генә үтәлеүен әйтә, "Аллаға инаныуың һине ҡотҡарҙы", - тип әйтеп йөрөй.
Иман килтереүселәр арта барғанын күреп, элекке руханиҙар һәм ғөләмәләр уға ҡарата хаслыҡ уйлай башлай.
Вафаты[үҙгәртергә]
Ҡөрьән Ғайса ғәләйһиссәләмдең йәһүҙиҙәр ҡулынан һәләк булыуын кире ҡаға.
Ҡөрьәндә Ғайсаның исемдәре һәм эпитеттары[үҙгәртергә]
Ғайсаның исеме Ҡөрьәндә төрлө эпитеттар менән бирелә.
Ҡөрьән, 4:171 «Мәсих - Мәрйәм улы Ғайса, Аллаһының ебәрелгән илсеһе, Аллаһы тәғәләнең кәлимәһе, йәғни Аллаһы тәғәләнең һүҙе менән генә атайһыҙ яралтылған!»
- Аллаһ кәлимәһе — был төшөнсә Ҡөрьәндә тик Ғайса ғ.с.гә ҡарата ғына ҡулланылған. Аллаһ иманлы Мәрйәмгә баланың исемен ул донъяға килмәҫ элек үк белдереп ҡуя. Ғайсаға Аллаһ исемде үҙе ҡуша - «Мәсих Ғайса».
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. тураһында аяттар[үҙгәртергә]
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. исеме 25 тапҡыр ҡабатлана, Әҙәм исеме лә шул саҡлы уҡ. Был ҡайһы бер ғөләмәләр әйтеүенсә Ғайса менән Әҙәм ғәләйһиссәләмдәрҙең берҙәй ғәләмәт булыуын күрһәтә -
- "Мәрйәм" сүрәһенең 16- 40-сы аяттарында Ғайса пәйғәмбәрҙең яралыуы һүрәтләнә. Мәрйәм бәлиғ булғас, бер саҡ ул башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: “Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам”, - ти һала. Ябраил фәрештә иһә:
- Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, - тип яуаплай. Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә: - Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, - тип асыулы яуаплай. - Дөрөҫ, - ти Ябраил фәрештә. – Ләкин Раббыбыҙ: “Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ”, - тине».
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Иисус бен Пантира в иудаизме
- Иисус Христос в христианстве
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Иисус в Исламе — взгляд мусульман
- Алиев А. Иисус в Исламе // «Дагестанская правда», 23.12.2004.
- Путилов С. Иисус в Коране // Интернет-портал «Credo.ru», 22.10.2007 г.
- Мусульманский Иисус Антология. Сост., перевод, коммент. Б. Г. Деревенского. СПб.: «Амфора», 2009.
- Иисус Христос — взгляд Ислама
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. -2008,№8 (Мәрйәм Инә)


c: text/html

text:
Грек теле
Грек теле (юнан теле (иҫке.)) – Һинд-Европа телдәре араһында иң оҙаҡ йәшәүсе тел – документтар буйынса, уның ғүмер оҙонлоғо – 3,500 йыл тирәһе. Шулай уҡ ул һинд-европа телдәре араһында иң боронғо тел булып һанала, Микен яҙмалары фрагменттары беҙҙең эраға тиклемге 15-се йәки 14-се быуаттарға ҡарай. Бөгөнгө көндә был телдә Грецияла, Кипрҙа, Албанияла, Австралияла, Болгарияла, Македонияла, Италияла, Төркиәлә, Арменияла, Грузияла, Украинала, Молдавияла, Румынияла , Мысырҙа һәм эмигранттар берекмәләрендә яҡынса 12-15 миллион кеше һөйләшә. Грек теле беҙҙең эраға тиклемге 9-сы быуаттан алып Грецияла һәм беҙҙең эраға тиклемге 4-се быуаттан алып Кипрҙа грек әлифбаһы ярҙамында яҙыла. Грек әҙәбиәте тарихы үҙ эсенә яҡынса өс мең йыллыҡ дәүерҙе һыйҙыра.
Тарихы[үҙгәртергә]
Грек теленең тарихы шартлы рәүештә һанап үтелгән осорҙарға бүленә:
- Микен грек теле: Микен мәҙәниәтенең теле.
- Классик грек теле (шулай уҡ боронғо грек теле исеме аҫында билдәле): Был телдең төрлө диалекттары – грек мәҙәниәтенең архаик һәм классик осорҙарының телдәре. Боронғо грек теле Рим империяһында киң билдәле булған.
- Эллинистик грек теле: төрлө боронғо грек теле диалекттарының аттик диалектҡа (Афина диалекты) ҡушылыуы. Шулай итеп, уртаҡ грек диалекты барлыҡҡа килә. Эллинистик грек теле иң тәүҙә Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәрендә һәм ул буйһондорған территорияларҙа ҡулланыла, әммә Эллинистик колонизация дәүеренән һуң Мысырҙан алып Индия сиктәренә тиклем таралыу ала.
- Урта быуат грек теле: Эллинистик грек теленең Урта быуат дәүерендә Византия империяһының рәсми һәм аралашыу теле булараҡ үҫешеүе. Был тел Византия империяһының 15-се быуатта юҡҡа сығыуына тиклем ҡулланыла.
- Яңы грек теле: грек теленең Византия дәүеренән һуңғы үҫешеүе.
Урта быуат аҙағынан грек теленең ике төп формаһы ҡулланыла: аралашыу теле һәм 19-сы быуат, 20-се быуат башында әҙәби, юридик, административ һәм ғилми өлкәләрҙә ҡулланылған классик грек теле. 1976 йылда аралашыу теле Грецияның рәсми теле итеп иғлан ителә.
Грек әлифбаһы[үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Алмағас ҡорто
Алмағас ҡорто йәки күбәләге [1] (лат. Cydia pomonella, урыҫ. Яблонная плодожорка) – алмағасты зарарлаусы япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған күбәләк; алмағастың иң ҡурҡыныс ҡоротҡосо, шулай уҡ груша, слива һ.б. емеш культураларын зарарлай. Ҡанат йәйеме 15-19 мм, май-июльдә оса. Инә заттар күкәйҙәрен (180 -гә тиклем) япраҡтарға йәки өлгөрөп етмәгән емештәргә һала. Берәр аҙнанан күкәйҙәрҙән гусеницалар сыға, емеш йомшағы һәм орлоғо менән туҡланғанда туҡымаларҙы кимереп юлдар яһайҙар.
Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары[үҙгәртергә]
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 (тат.)
- Плодожорка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
• Кузнецов В.И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) - Листовертки. /Насекомые и клещи - вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Чешуекрылые. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.


text:
Бәрхәт гөл
Бәрхәт үлән, бәрхәт гөл (лат. Tagétes) — астралар ғаиләһенән бер йәки күп йыллыҡ үләнсел, декоратив үҫемлек. 35 төрө билдәле. Төрлө форма һәм ҙурлыҡтағы (2-10 см диаметрҙа) тура бәрхәт гөлө, ауыш бәрхәт гөлө, ҡатмарлы һәм ҡатмарһыҙ, ойошма сәскәле, йоҡа япраҡлы бәрхәт гөлө сорттары үҫтерелә.
Рәсәй территорияһында Мексика бәрхет гөлө (Tagétes patula) − һары, ҡыҙғылт йәки ҡыҙғылт-һары сәскәле, үҙенсәлекле эҫле, тәбәнәк буйлы үҫемлек киң таралған. Башлыса, йорт янында һәм күмәк баҡсаларҙа үҫтерелә. Бәрхәт гөлөн орлоҡтан үрсетәләр, апрель башында теплицаға сәсәләр, май аҙағында үҫентеләрҙе асыҡ грунтка күсереп ултырталар.
Июльдән көҙгө ҡырауҙарға тиклем сәскә ата. Клумба, бордюр, газондарҙағы декоратив төркөмдәр өсөн файҙаланалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Киселев Г.Е. Цветоводство. М., 1964.
- Бархатцы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Бәрхәт гөл GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 21 марта 2009 г.
- Бәрхәт гөл: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) Проверено 21 марта 2009 г.
- Бархатцы на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений
- Коваленко С. Е. Бархатцы в нашем саду. КЦ Зеленая линия. 16 сентябрь 2013 тикшерелгән.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Классицизм
Классици́зм (франц. classicisme, лат. classicus — өлгөлө) — XVII—XIX быуаттарҙағы Еврапалағы эстетик йүнәлештәге сәнғәт стиле; XVIII быуатта һәм XIX быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге йүнәлеш[1]; ХVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге антик үрнәктәргә эйәреүгә нигеҙләнгән йүнәлеш[2].
Архитектурала[үҙгәртергә]
Классицизм ҡала төҙөлөшөнөң даиммилығы даимилығы һәм ансамбль композицияларының симметрик-күсәр планировкаһының бер төрлөлөгө менәнн билдәләнә; биналар аныҡ тура мөйөшлө формаларының үтә килешле булыуы менән айырыла, фасадтарында антик ордерҙар һәм полихромия ҡулланылған) барлыҡҡа килеү менәнн, XIX быуаттың 1‑се яртыһы торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү (В.И.Гесте етәксеһе), таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөү, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалыу башлана. Реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, тәүҙә урыҫ бароккоһына хас элементтары булған православие ҡорамдары иртә классицизм һыҙаттарын ала башлай. Был стилгә Александр сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Николай сиркәүе, Спас сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы һ.б.; граждандар архитектураһы ҡомартҡылары: Ҡунаҡһарай, Губернатор йорто Дини семинария бинаһы, Земство идараһы бинаһ>ы, Өфө ир балалар гимназияһы, Өфө эске һаҡсылар казармалары биналары (1842) ҡарай.
Һынлы сәнгәттә[үҙгәртергә]
Скульптурала[үҙгәртергә]
Галлерея[үҙгәртергә]
-
Б.Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
-
Никола Пуссен. «Ваҡыт музыкаһына бейеү» (1636).
-
Антонио Канова. Амур һәм Психея (1787—1793, Париж, Лувр)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001)
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Башҡорт теле
Башҡорт теле ( башҡорт теле (белешмә • ярҙам) [bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]) — башҡорт халҡының милли теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик төрө буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә. Башҡорт теленең диалекттары: көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш.
Башҡорт теле, урыҫ теле менән бер рәттән, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып тора[2]. Башҡорт теле дәүләт теле дәрәжәһендә беренсе тапҡыр Башҡорт ҮҒК (ЦИК) 1921 йылдың 6 июль ҡарары менән билдәләнә[3].
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1379727 (бөтә халыҡтың 0,95%), Башҡортостанда 1056871 (Башҡортостан халҡының 25,8%) кеше булыуы асыҡланды[4]. Башҡорт телен белеүсе милләт вәкилдәре һаны (2002 йыл): башҡорттар – 912204, татарҙар – 109799, урыҫтар – 14765, сыуаштар – 9126, марыйҙар – 3548, удмурттар – 2921, башҡа халыҡтар – 4449 кеше. Башҡорт телен белеүсе кешеләр күпләп йәшәгән (3 мең кешенән артыҡ) төбәктәр исемлегенә Силәбе – 133389, Ырымбур – 45973, Төмән – 32668, Свердловск – 22451, Ҡурған – 14203, Пермь – 12701, Һамар – 6145, Һарытау өлкәләре – 3038, Татарстан Республикаһы – 11765, Мәскәү ҡалаһы – 3264 кеше, инә.
Рәсәйҙә башҡорт телен 1152,4 мең кеше белә (2010), бөтә донъя буйынса — 1223,74 мең кеше[1]. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1152404 (0,83%) , Башҡортостанда 935810 (23%) кеше теркәлгән. 2002 йылғы күрһәткестәр менән сағыштырғанда был һандың ил буйынса 227323 кешегә, ә республика буйынса 121061 кешегә кәмеүе күҙәтелә[5].
ЮНЕСКО 2009 йылда башҡорт телен «Юғалыу ҡурҡынысы янаған донъя телдәре Атласы»на индерҙе[6].
Башҡорт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар боронғо төрки рун яҙмаһын ҡуллана.[7] Боронғо төрки халыҡтары руна яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII–ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була. [8]
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай. Ислам менән бергә ғәрәп яҙмаһы тарала башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған.[9]
1928 йылда латиница нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ғәрәп хәрефе менән алып барыла әле.
1940 йылда иһә латин алфавиты урынына кириллица ҡабул ителә. 1950 алфавитҡа Ёё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла. Шулай итеп, ғәмәлдәге башҡорт алфавитында 42 хәреф, шуларҙың туғыҙа телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй – Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. Шуныһы тағы ла иғтибарға лайыҡ – Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.[10][11]
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Алфавиттағы хәрефтәрҙең бүленеше[үҙгәртергә]
Һуҙынҡылар: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Тартынҡылар: а) яңғырау: б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р; б) һаңғырау: к, ҡ, п, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.
Махсус билдәләр: ъ, ь.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Туған тел – башҡорт теле буйынса белешмә һәм мәғлүмәт порталы
- Башҡорт телен өйрәнеүселәр өсөн махсус сайт
Башҡорт телендәге сайттар[үҙгәртергә]
- Башҡорт сайттарынa һылтанмалар
- "Башинформ" мәғлүмәт агентлығы
- "Башҡортостан" гәзите
- Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына арналған сайт
- Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең рәсми сайты
- "Урал батыр" эпосы
- Башҡорт халыҡ йырҙарының яҙмалары
- Республика балалар һәм үҫмерҙәр журналы "Аманат" сайты
- Башҡортостан йәштәре журналы "Шоңҡар" сайты
Башҡорт телен башҡа халыҡтар өйрәнә[үҙгәртергә]
Башкирским языком интересуются не только в Башкортостане, но и за рубежом. БСТ. Яңылыҡтар. 21/02/2013.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (en). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, беренсе бүлек, беренсе статья
- ↑ Башкирский язык в «Башкортостан. Краткая энциклопедия»
- ↑ Башкиры в начале XXI века: Статистический сборник. – Уфа:Башкортостанстат, МСОО ВКБ, 2008. – 194 с.
- ↑ Ғатауллин Р.Ш. Башҡорт теле XX быуатта – һандар һәм һығымталар, йәки статистика мәғлүмәттәре был турала нимә һөйләй. Городские башкиры: традиции и современное общество: Материалы VII Межрегиональной научно-практической конференции (г. Учалы, 20 апреля 2012 г.). Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2012, — 296 с. ISBN 978-5-91608-076-6
- ↑ ЮНЕСКО сайты мәғлүмәте
- ↑ Иршат ЙӘНБИРҘИН, «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ... ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, №37, 15 - 21 сентябрь, 2012
- ↑ Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл
- ↑ Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
- ↑ Юлия Филиппова «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы


text:
АҠШ-тың Виргин утрауҙары
АҠШ Виргин утрауҙары (ингл. United States Virgin Islands) — Кариб дингеҙе утрауҙары төркөмөндәге утрау, АҠШ-тың автономиялы биләмәһе. Биләмәләге иң ҙур утрауҙар: Сент-Крокс (207 км²) Сент-Томас — 83 км² һәм Сент-Джон — 52 км². Географик яҡтан Виргин архипелагы АҠШ Виргин утрауҙарынан һәм Британия Виргин утрауҙарынан тора. Биләмәнең дөйөм майҙаны 344 км². Баш ҡалаһы — Сент-Томас утрауында урынлашҡан Шарлотта-Амалия (ингл. Charlotte Amalie) ҡалаһы.
1917 йылда был биләмә Даниянан һатып алына.


text:
Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы, Милли Тикшереү Университеты. СПбДПУ 1899 асылды. 2015 йылдан Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты [1].
Санкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксары). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Университетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.
Нигеҙ институты[үҙгәртергә]
04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде [2]:
Филиалдар[үҙгәртергә]
- Чебоксары иҡтисад һәм менеджмент Институты
- Череповец информацион технологиялар һәм менеджмент Институты
- Сосновый Бор ҡалаһында Ядер Энергетика Институты


text:
Нөктәле өтөр — тыныш билдәһе.
Нөктәле өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары[үҙгәртергә]
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәге ябай һөйләмдәр араһында
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәге эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр араһында.
- теркәүесһеҙ тиң киҫәкле ябай тарҡау һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
- тиң хәл әйтемле ябай тарҡау һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
- теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
Берәүҙәр туй үткәрә, икенселәре тыуған көндәрен билдәләй; өсөнсөләр, һаҡалдарын һыйпап, һанаулы ҡалған йылдарҙың ҡәҙерле минуттарын кисерә. (Р. Низамов.);
Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә нөктәле өтөр ҡуйылһын өсөн, өтөр менән айырылған тиң киҫәктәр, йә айырымланған эйәрсән киҫәктәр йәки хәл әйтемдәре бирелеү талап ителә.
- күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
Күк йөҙөндә аҙ ғына ла болот әҫәре юҡ ваҡытта, бөтә дала үҙенең күкрәгенә ал, ҡыҙыл, зәңгәр сәскәләр ҡаҙап байрам иткәндә; һауала, ағас башында, ҡурай өҫтәрендә, талдарҙың ботаҡтарында һандуғастар, ялан турғайҙары уҙышып-уҙышып һайрағанда, байып барған ҡояшҡа ҡарап һоҡланаһың, уны яратаһың. (Б. Ишемғолов.);
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:


text:
Түбәнге лужи теле
Түбәнге лужи теле (т.-луж. dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) — ҡөнбайыш славян теле. Ул поляк теленә яҡын (әммә, үрге лужи теле чех теленә яҡын).
Телдең таралыуы һәм бөгөнгө торошо[үҙгәртергә]
Түбәнге лужи телендә Түбәнге Лужицала һәм Германияның көнсығыш өлөшөндәге Котбус ҡалаһы тирәһендә һөйләшәләр. Был телде белеүселәр һаны 5 меңдән 15 меңгә яҡын, әммә телде актив ҡулланыусылар һаны бынанда аҙыраҡ. Демографик тикшереү мәғлүмәттәре буйынса түбәнге лужи телендә өлкән йәштәгеләр һөйләшә. Йәш быуын, профессиональ карьераға булышлыҡ итә тип, немец теленә өҫтөнлөк бирә.
Телде юғалыуҙан һаҡлап ҡалыу саралары күрелә. Шуларҙың иң мөһиме, телде балалар баҡсаһынан уҡ өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған «Витай-программа»һы. Әммә нәтижәһе ҡәнәғәтләнерлек түгел, шуға ла киләсәккә оптимизм менән ҡарап булмай. Әгәр лужи халҡы үҙ телен һаҡлау буйынса ҡыйыу саралар ҡабул итмәһә, киләсәктә бер-ике быуындан тел юғаласаҡ тигән хәүеф бар.


text:
Георг Фридрих Һендель
- "Һендель" бите бында йүнәтелә.
Геóрг Фри́дрих Һе́ндель (нем. Georg Friedrich Händel, ингл. George Frideric Handel; 23 февраль, 1685, Һалле — 14 апрель, 1759, Лондон) — алман (немец) барокко эпохаһы композиторы, опералары, ораториялары һәм концерттары менән билдәле. Германияла Йоһан Себастьян Бах һәм Доменико Скарлатти менән бер йылда тыуған. Музыкаль белемде һәм тәжрибәне Италияла алған, шунан Лондонға күсенгән, артабан Британия гражданлығына күскән. Иң билдәле әҫәрҙәре иҫәбенә «Мессия», «Һыу өҫтөндә музыка» һәм « Король фейервергы өсөн музыка» инә.
Биография[үҙгәртергә]
Ижадының тәүге йылдары[үҙгәртергә]
Сығышы[үҙгәртергә]
Һенделдәрҙең ғаиләһе Саксонияға XVII быуат башында күсенгәнгә оҡшаған. Композиторҙың атаһы Валентин Һендель Бреслауҙа баҡырсы булған; Һаллела ул баҡырсы оҫта Сэмюэля Бейчлингтың ҡыҙына өйләнгән[1]. Улы, Георг[en] Саксонияның Брандербург судында хеҙмәт иткән һарай цирюльнигы—хирург һәм Һалленың хөрмәтле гражданы булған. Георгтың икенсе никахынан тәүге улы Георг Фридрих тыуғанда уға 63 тулған инде[2].
Георг Фридрихтың әсәһе Доротея рухани ғаиләһендә үҫкән. Атаһы, ике туғаны чуманан үлемесле ауырыу булғанда ул ғаиләһенән бер ҡайҙа ла китмәй, яҡындары янында ҡалған [3]. Георг һәм Доротея 1683 йылда Бранденбург электоратында никахҡа ингән [1]. Һенделдең ата-әсәһе бик динле кешеләр булған һәм XVII быуат буржуаз йәмғиәтенә хас тормош рәүеше алып барғандар[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Halle — A Cradle of a European Composer (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 25 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Georg Händel (1622-97): the barber-surgeon father of George Frideric Handel (1685-1759). (en). British Society for the History of Medicine, Cambridge. 11 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 3,0 3,1 Rolland, 1916, p. 2
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 23 февраль көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1685 йылда
- Һалле (Саксония-Анһальт) тыуғандар
- 14 апрель көнө вафаттар
- Вафаттар 1759 йылда
- Лондон вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Германия композиторҙары
- Бөйөк Британия композиторҙары
- XVIII быуат композиторҙары


text:
Зевс
Зевс (рагон грекъ. Zeύς) — рагон грекъаг мифологийы сæйраг хуыцау, арвы, арвнæрды æмæ арвырттывды бардуаг. Зевс у Кроносы æмæ Рейы фырт, уый тыххæй арæх йæ хуыдтой «Кронид» дæр. Йæ цæрæнуат у Олимпы хох. Зевс у алы æрдзон фазындты хицау — йæ эгидæ куы зилы, уæд къæвдатæ æмæ тымыгътæ уарынц; уый дæр æмвæндагон дымгæ æрвиты æмæ ирд бонтæ дæтты. Арæх йæ хонынц хъысмæты хицау, иннæ хатт тæ йæхадæг у Мойрæты дæлбар.
Зевсы миниуæгтæ уыдысты эгидæ, скипетр, арвырттывдтæ æмæ цæргæс.
Зевсы ус у Герæ. Сæ зæнæгтæ сты Арес, Гебæ æмæ Гефест. Уымæй уæлдæй бирæ зæнæг йæн уыди æндæр сылгоймагтæй — Аполлон, Артемидæ, Персефонæ, Гермес æмæ а.д.
Ромаг мифологийы Зевсы æмхуызон хуыцау уыди Юпитер.


text:
Ҡаҙағстан
Ҡаҙаҡстан Республикаhы (Ҡаҙаҡстан, (ҡаҙ. Қазақстан Республикасы) — Үҙәк Азияның көньяҡ-көнбайышында һәм Көнсығыш Европаның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Майҙаны (2 724 900 км²) буйынса донъяла 9-сы урында тора. Ҡоро ерҙә сик оҙонлоғо — 12 000 км-ҙан ашыу. Көнбайышында Волга йылғаһының дельтаһынан көнсығышта Алтай тауҙарынаса, төняғында Көнбайыш Себерҙән көньяғында Тянь-Шань тауҙарынаса һуҙылған.
Төньяғында һәм көнбайышында Рәсәй Федерацияһы, көнсығышында Ҡытай, көньяғында Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Төрөкмәнстан менән сиктәш. Каспий һәм Арал менән йыуыла. Донъя океанына сығышы булмаған дәүләттәрҙең иң өлкәне булып тора. Донъяның алты бойондороҡһоҙ Төрки дәүләттәренең бере.
1997 йылда башҡалаһы иң ҙур ҡалаһы Алматынан Астанаға күсерелде.
16,4 миллионлы халҡы (2010 баһалау) буйынса Ҡаҙаҡстан донъяла 62-се урында тора; шулай ҙа, уның халыҡ тығыҙлығы квадрат километрына 6 кешенән түбән.
Тарих[үҙгәртергә]
Хәҙерге Ҡаҙаҡстандың ерендә борондан күсмә халыҡтар торған. 16 быуатта ҡаҙаҡтар үҙенә башҡа халыҡ булараҡ билдәлек ала; улар өс жүз дән тора. 18-сы быуатта Ҡаҙаҡ далаһына урыҫтар күсеп килә башлай; 19 быуаттың уртаһында барлыҡ Ҡаҙаҡстан Рәсәй империяһының өлөшөнә әүерелә. 1917 йылдың революцияһы һәм артабанғы граждандар һуғышы осоронда Ҡаҙаҡстан административ яҡтан бер нисә тапҡыр төрлөсә бүленә; 1936 йылда СССР составында Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы барлыҡҡа килә. 20 быуатта Ҡаҙағстанда Советтар Союзының күпселек проекттары атҡарыла, шул иҫәптән Хрущёвтың сиҙәмде күтәреү кампанияһы, Байконур космодромы һәм Семипалатинск полигоны — СССР-ҙың төп ядро ҡоралын һынау майҙаны.
Ҡаҙаҡстан 1991 йылдың 16-сы декабрендә, Совет республикаларының һуңғыһы булып үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. Советтар Союзының һуңғә йылдарында етәксеһе булған Нурсолтан Назарбаев уның тәүге президенты була. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Ҡаҙағстан тотанаҡлы тышҡы сәйәсәт алып бара, үҙенең иҡтисадын, беренсе рәттән нефть сәнәғәтен үҫтерә.
Иҡтисади яҡтан ил тиҙ үҫеш кисерһә, президенты Назарбаев илдәге сәйәсәттә ҡаты хакимлыҡ итә. Шул уҡ ваҡытта, Ҡаҙағстандың халыҡ-ара абруйы күтәрелеп килә. Хәҙерге көндә ул Үҙәк Азияның өҫтөн дәүләте һанала.
Ил бер нисә халыҡ-ара ойошмаларҙың, әйтеп үткәндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Евро-Атлантик Партнёрлығы Советы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Шанхай Хеҙмәттәшлек Ойошмаһының нең ағзаһы булып тора. Элекке СССР-ға ингән илдәрҙән НАТО менән Айырым Партнёрлыҡ планы ҡорған алты илдең берәүһе.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Президенты
Ҡаҙағстан Президенты — Ҡаҙағстан башлығы һәм Ҡаҙағстандын иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡаҙағстан Президенты , Ҡаҙағстан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡаҙағстан Конституцияһы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан суд системаһы составында:
- Ҡаҙағстандын Юғары суды һәм өлкә, ҡала, хәрби түбәнге инстанция судтар
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Парламенты
Ҡаҙағстан Парламенты — ике палатаһынан тора: Сенат (юғары) һәм Мәжлис (түбәнге).
Мәжлис — Рәсәйҙәге Дәүләт думаһы аналогы.
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Ҡаҙаҡстан — унитар дәүләт булып тора. Административ яҡтан ул 14 өлкәгә бүленә; 2 ҡалаһы республика буйһонғанлығында тора.
Ҙур ҡалалары[үҙгәртергә]
Дин[үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан ерендә 75 % мосолман, 25 % христиан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Географическое положение, природные условия
- ↑ Агентство Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами
- ↑ Өлкә, ҡала, район буйынса халыҡ һаны
- ↑ Территориальные органы
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
parlamтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Численность населения РК по областям, городам и районам на 1 октября 2010 г.


text:
Мөхәммәд (пәйғәмбәр)
Мөхәммәд, бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими (ғәр. محمد [mʊħɑmmæd], әйтелешен тыңларға (белешмә • ярҙам), (ғәр. محمد), (20 (22) апрель 571 (570), Мәккә — 8 июнь 632, Мәҙинә) — пәйғәмбәр, мәшһүр дин хеҙмәткәре, бер Аллаһҡа табыныу дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөүсе.
Йөкмәткеһе
Исеме[үҙгәртергә]
Мөхәммәд исеме «Маҡтауға лайыҡ» тигән мәғәнәне аңлата. Башҡа исемдәре лә бар: Әхмәт, Мәхмүт, Мостафа. Аллаһ Ҡөръәндә уға исеме менән дүрт тапҡыр өндәшә, шулай уҡ уны Нәбей, Рәсүл, Ғәбд, Бәшир, Нәдхир, Мудхәккир, Шәһит, Дәғый кеүек исемдәр менән атай. Мосолмандар Мөхәммәд пәйғәмбәр исемен әйткәндән йәки яҙғандан Һуң, уға салауат («Саллә-ллаһү ғәләйһи үә сәләм» (ғәр. صلى الله عليه وسلم) тип) әйтәләр.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Тыуған йылы һәм урыны – 570 йыл тирәһендә хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһы. Үлгән йылы һәм урыны – 8 июнь 632 йыл, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны Мәҙинә ҡалаһы. Мәҙинә ҡалаһы Пәйғәмбәр мәсетендә ерләнгән.
Ҡыҫҡаса хронология[үҙгәртергә]
- 571 йылдың апреле — Мөхәммәд Пәйғәмбәр Мәккә ҡалаһында донъяға килә.
- 595 йыл — Хәҙисәгә өйләнә.
- 613 йыл — Мөхәммәд Пәйғәмбәр халыҡ араһында дәғүәт башлай.
- 615 йыл — Мөхәммәд Пәйғәмбәр тарафдарҙарының мәжүсиҙәрҙең эҙәрлекләүҙәренән Эфиопия (Хәбәшстан)ға ҡасыуы (үҙе Әбү Талип ҡурсыуында ҡала).
- 619 йыл — Хәҙисә һәм Әбү Талип вафат була.
- 622 йыл — Һижрәт, Мәҙинәгә күсенеү.
- 623 йыл — Мосолмандар Мәккә каруандарына һөжүм итә башлайҙар.
- 624 йыл — Мосолмандар Бәҙр янындағы мәккәлеләр ғәскәрен ҡыйрата.
- 625 йыл — Үхүд һуғышы. Мосолмандар еңелеүгә осрай.
- 626 йыл — Мәккәлеләрҙең һөжүме уңышһыҙ тамамлана.
- 628 йыл — Тыныслыҡ килешеүе төҙөлә.
- 629 йыл — Мөхәммәд Пәйғәмбәр менән мосолмандар тыныс хаж ҡылалар.
- 630 йыл — Мәҙинә Мөхәммәд Пәйғәмбәр яғына күсә, Ҡәғбәлә булған һындар (поттар) емерелә.
- 632 йыл — Мәккәгә Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең һуңғы хаж ҡылыуы, 8 июнь — Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең вафат булыуы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Татар википедияһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Аласыҡ
Аласыҡ — башҡорт йәйләүҙәрендәге тура мөйөшлө, 2 йәки 4 яҡлы һөҙәк яҫы ҡыйыҡлы, ер иҙәнле ваҡытлыса торлаҡ; йәйләүҙә көн итеү өсөн ҡабыҡ йәки ситәндән эшләнгән ҡаралты,ишек алдындағы йәйге аш өйө[1].
Йөкмәткеһе
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Күсмә аласыҡ тура мөйөшлө ҡабыҡ (һирәгерәк кейеҙ) менән көпләнгән дүрт ҡыҫандан торған, уларҙың өҫкө остары уртаға бөгөлөп, ҡыйыҡ барлыҡҡа килтергән. Стационар аласыҡ стеналарҙың мөйөштәренә һәм стена һыҙығы буйлап ҡаҙып ултыртылған бағаналарҙан һәм уларға беркетелгән 2—3 рәт горизонталь һайғауҙан, күсереп йөрөтөлгән ҡабыҡ, таҡта, ситән (һирәгерәк кейеҙ) япманан торған.
Интерьеры[үҙгәртергә]
Традицион интерьерҙың төп элементы — таҡта һике. Стационар аласыҡҡа ингән урында бешеренеү өсөн усаҡ эшләгәндәр. Ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң аласыҡ йәйге аш бүлмәһе һәм аҙыҡ-түлек һаҡлау урыны сифатында файҙаланыла башлай. 19 быуат аҙағынан башлап аласыҡ ағас иҙәнле һәм тәҙрәле итеп төҙөй башлайҙар, мейес сығаралар. Ғәҙәттә ҡаҙ йолҡоу ( Ҡаҙ өмәһе), йөн тетеү өмәләре үткәрелгән; ҡышын унда яңы тыуған быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе тотҡандар. Урал аръяғында, Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайыш, үҙәк һәм тау‑урман райондарында таралған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Руденко С.И. Башкиры: ист.‑этногр. очерки. М.; Л., 1955; Шитова С.Н. Традиционные поселения и жилища башкир. Вторая половина XIX — первая четверть XX в. М., 1984.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Джон Рональд Руэл Толкин
Джон Ро́нальд Руэл То́лкин, шулай уҡ То́лкиен транскрипцияһы осрай (ингл. John Ronald Reuel Tolkien; МФА: /ˈtɒlkiːn/;1892 йылдың 3 ғинуарында/Һыуығайында тыуған, 1973 йылдың 2 сентябрендә/Һарысайында вафат булған) — күренекле инглиз яҙыусыһы, тел белгесе, филологы. Иң күренекле әҫәрҙәре — "Хоббит" һәм "Балдаҡтар хужаһы" трилогияһы.
Толкин 1925 йылдан 1945 йылғаса Оксфорд Университетында англосаксон (боронғо инглиз) теле профессоры, 1945 йылдан 1959 йылғаса инглиз теле һәм әҙәбиәте профессоры булған.


text:
Амфиболит
Амфиболи́т — массив йә иһә полосаһамаҡ метаморфик тау тоҡомо, башлыса, амфибол (ялған мөгөҙташ) һәм плагиоклаз минералдары ҡушылмаһы. Беренсел ултырма һәм магматик тоҡомдарынан үҙ ара ҡушылыуы, үҙгәрүе нәтижәһендә хасил була. Төҫө шыйыҡ һарынан алып ҡараға тиклем. Тығыҙлыгы 2,9-3,1 г/см3. Ғәҙәттә, амфиболит эре сығанаҡтар хасил итмәй, гнейстар, граниттар менән бергә табыла. Төҙөлөштә (ваҡланған таш әҙерләү), ваҡ-төяк әйберҙәр яһауҙа һәм стеналарҙы биҙәүҙә ҡулланыла.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Ссылки[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл
- Амфиболит // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Амфиболит в каталоге минералов
- Амфиболит на сайте «Всё о геологии»


text:
Рамаҙан
Рамаҙан (ғәр. رمضان) йәки рамаза́н (төр. Ramazan) — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.
Рамаҙан айында мосолмандарҙың бурыстары[үҙгәртергә]
Ислам ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр мосолманға Рамаҙан айында ураҙа тотоу фарыз. Ураҙа таң беленә башлағандан алып ҡояш байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылып тороуҙан ғибәрәт. Белә-күрә әҙ генә булһа ла ризыҡ йотоу ураҙаны боҙа. Ундай осраҡта ураҙаны боҙған кешегә ҡаза һәм ҡәффәрәт тейеш. Ҡаза ул — көнөнә көн, ә ҡәффәрәт — бер көн ҡалған ураҙа өсөн 60 көн ураҙа тотоу. Әгәр уның ҡәффәрәткә көсө етмәһә, ул алтмыш фәҡирҙе бер көн, йәки бер фәҡирҙе алтмыш көн туйғансы ашатырға тейеш. Ауыҙ асҡанда яңылыш һыу йотолоп, ураҙа боҙолһа, ҡояш байығандыр тип уйлап ауыҙ асһаң, йәки ураҙа көслөк менән боҙолһа, ҡәффәрәт тейеш түгел. Изге Рамазан айының 26-сы көнөнән 27-һенә ҡарай төндә үтә торған байрам — Ҡәҙер кисе тип атала.
Рамаҙан айы[үҙгәртергә]
Күңелдәргә шатлыҡ бирә
Изге Рамаҙан,
Оноттора бар ҡайғыны
И изге аҙан.
Нурҙан ғына тора кеүек -
Донъялар яҡты,
Уйлана белгән кешенең
Иманы артты.
(Гүзәл Ситдиҡова)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил - көслө ил. - Өфө, "Китап", 2007, 448 бит.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Шиғыйҙар
Шиғыйҙар (ғәр. شيعة; [шӣ‘а] — эйәреүселәр, фирҡә, фракция) — Исламдағы йүнәлеш, улар төрлө йәмәғәттәргә ҡарайҙар, әммә Али ибн Әбү Талибты һәм уның тоҡомдарын ғына Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең берҙән-бер ҡануни вариҫтары тип һанауҙары менән берләшәләр[1]. Былар башлыса 12 имамсылар (иснәәшариҙәр), күпселеге Иранда, Әзербайжанда, Бахрейнда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй[2].
Йөкмәткеһе
Йүнәлеш тураһында ҡыҫҡаса[үҙгәртергә]
Барлыҡ мосолмандар кеүек үк, шиғыйҙар Мөхәммәт-Алланың Рәсүле икәненә инана. Шиғыйҙар өммәткә һайланып ҡуйыла торған хәлифтәр түгел, ә Аллаһ тарафынан тәғәйенләнгән имамдар идара итергә тейеш тип һанай. Бындай имамдар иҫәбенә улар Али ибн Әбү Талиб һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан киткән тоҡомдарҙы индерә. Шиғыйҙар тәүге 3 хәлиф — хәҙрәти Әбү Бәкр, Ғүмәр һәм Усман — идара иткән хәлифәткә тәнҡит менән ҡарай. Хәҙрәти Әбү Бәкр әҙ һанлы араҡалаштары тарфынан һайланған, ул үҙе урынына хәҙрәти Ғүмәрҙе ҡалдырған, ә уныһы хәҙрәти Усманды һайлаттырған тип ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Шиғыйҙарҙың фекеренсә Имамды өммәт үҙе һайларға тейеш.
Таралышы[үҙгәртергә]
Төрлә мәғлүмәттәр буйынса, шиғыйҙар мосолмандарҙың дөйөм һанының 10—20 % тәшкил итә[3][4][5][6]. Бөгөн шиғыйҙар мосолман илдәрендә генә түгел, Европала һәм Америкала ла йәшәй. Иран, Әзербайжан, Ираҡ һәм Баһрейнда улар күпселекте тәшкил итә[7]. Төрлө билдәләүҙәр буйынса Ливан халҡының 27%-тан[8] 35 %-ҡа тиклеме[9]; Кувейт халҡының 30%-ҡа тиклеме шығыйсы[10].
Афғанстанда шиғыйҙар дөйөм халыҡтан 15—19 % тәшкил итә[11][10]. Улар иҫәбендә хазарейҙар (төп өлөшө шиғый-имамиҙар, исмаилсыларҙың айырым өлөшө бар), бер өлөшө чараймактар (исмаилизм яҡлылар)[12] һәм фарсивандар.
Сәғүд Ғәрәбстанында халыҡтың 15 % — шиғый, күпселеге Әл-Ҡатиф, Даммам һәм Әл-Хаса ҡалаларында йәшәй[13].
Төньяҡ Һиндостанда һәм Пакстанда балтиҙар, шулай уҡ пуштун ырыуҙары — шиғыйҙар: Тури (пуштун ҡәбиләһе), Бангашитар, Оракзайҙар. Шиғыйсылыҡтың исмәғәли йүнәлешендә Таджикистандың Таулы Бадыхшан өлкәһе — памир халыҡтары (Язгулямдарҙы иҫәпкә алмайынса).
Рәсәйҙә шиғыйҙар күп түгел — Дағстанда таттар, ләзгиндәр һәм Рәсәйҙә йәшәүсе әзериҙәр[14].
Шиғыйҙарҙың бүленеше[үҙгәртергә]
Шиғыйҙарҙың күп өлөшө — имамиҙар, улар үҙ сиратында 12 имамсылар (иснәәшариттәр) һәи исмәғилиҙәргә тармаҡланған. Әш-Шәһрәстани имамиҙарҙы ошондай секталарға бүлә: бәкириҙәр, навусиҙар, әфтәхиҙәр, шумәйриҙәр, исмәғили-вакифиҙар, мусавиҙар һәм иснәәшәриттәр), шул уҡ ваҡытта (әл-Әшәритәкфирселәре Ән-Нәүбахти, әл-Хәсән ибн Муса) 3 төп секта күрә: ҡатиҙар (артабан улар иснәәшәрит булып китә), шүккәриҙәр һәм вакифиҙар[15].
Шиғыйҙар ғәҙәттә ике ҙур төркөмгә бүленә: урталыҡҡа өҫтөнлөк биреүселәр (шиғый-имамсылар, зәйдиҙәр) һәм киҫкен инаныслылар (исмәғилиҙәр, әләүиҙәр һ.б.[16]. Шул уҡ ваҡытта XX быуаттың 70-се йылдарынан был тармаҡтар яҡынлаша баралар.
Шиғый-имамиҙар (иснәәшәриҙәр)[үҙгәртергә]
Шиғый-имамиҙар йәки иснәәшәриҙәр башлыса Иранда, Әзербайжанда, Баһрейнда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй, улар башҡа илдәрҙә лә осрай. Хәҙрәти Али тоҡомонан 12 имамды таныйҙар.
1501 йылда сефеви шәйехе Исмәғил I үҙен Персияның шаһы тип иғлан иткәс, имамилыҡты дәүләт дине тип танырға бойора[17]. Сефевиҙәр кыҙылбаштар тип аталған төрки ҡәбиләләргә таяна (Әзерб. кыҙылбаштар, сөнки улар 12 имам рухына бағышлап, 12 ҡыҙыл һыҙатлы салма кейеп йөрөй)[18].
Ун ике имам[үҙгәртергә]
- Али ибн Әбү Талиб (вафаты — 661) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, уның ҡыҙы Фатима раҙыйаллаһу ғәнһәнең ире, сәхәбә, дүртенсе һәм һуңғы хаҡ хәлиф.
- Хәсән ибн Али (вафаты — 669) — хәҙрәти Али һәм Фатима (р.ғ.)улы
- Хөсәйен ибн Али (вафаты — 680) — хәҙрәти Али һәм Фатиманың (р.ғ.) кесе улы, хәлиф Йәзид I ғәскәренә ҡаршы һуғышта шәһит булып ҡала.
- Зәйн-әл-Әбидин (вафаты — 713)
- Мөхәммәт әл-Бәкир (вафаты — 733)
- Жәфәр әс-Садиҡ (вафаты — 765) — Жәфәри мәҙһәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
- Муса әл-Ҡәзим (вафаты — 799)
- Али әр-Риҙа (йәки Имам Реза), (вафаты — 818)
- Мҡәхәммәт әт-Таҡый (вафаты — 835)
- Али ән-Нәҡи (вафаты — 865)
- әл-Хәсән әл-Асҡари (вафаты — 873)
- Мөхәммәт әл-Мәхди (Мәхди) — һуңғы, 12-се Имам. Исламда Мәхди 5 йәшенән йәшерен хәлгә күскән имам тип һанала. Шиғыйҙар инанысы буйынса ул әле лә ошо йәшерен хәлендә.
XX быуат[үҙгәртергә]
1910 йылда Бохарала шиғыйҙар менән сөнниҙәр араһында ҡаты бәрелештәр була. Бохара әмирлеге ҡушбәге Астанаҡол, ҡалала Ғәшүрә байрамы үткәрергә рөхсәт итә. Элек фарсылар был байрамды үҙҙәре йәшәгән биҫтәлә генә үткәргән була. Бохараның үҙәк урамдарына сығып йола үтәгән шиғыйҙарҙы сөнниҙәр мыҫҡыллай башлай. Бола сыға һәм бер бохаралы үлтерелә. Шундағы урыҫ батшаһы ғәскәре ярҙамында боланы баҫтыралар, мәгәр 500-ләп кеше һәләк була[19].
1943 йылда Ливан мосолмандары һәм нәсраниҙары телдән генә Милли пакт ҡабул итәләр, шул рәүешле күп динле дәүләт ҡанунлаша. Пактҡа ярашлы, дәүләттең төп 3 юғары вазифаһынан береһе - парламент рәйеслеге - шиғыйҙарға , нәсрани-маронит һәм сөнниҙәргә -ярашлы рәүештә - президент һәм хөкүмәт башлығы вазифаһы бирелә[20]. 1949 йылда Ливандың Прогрессив-социалистик фирҡәһе төҙөлә, уның күпселеген друздар тәшкил итә.
XX быуаттың икенсе яртыһында Ислам донъяһында яңы сәйәси үҙгәрештәр алға сыға. 1970-се йылдарҙа Сүриә хакимлығына әҙселекте тәшкил иткән әләүиҙәр (алавиты) ултыра. 1979 йылда Иранда шаһ бәреп төшөрөлә һәм Ислам республикаһы иғлан ителә.Яңы конституцияһында « Ирандың рәсми дине итеп 12 имамды таныусы жәфәри мәҙһәб индерелә...» тип яҙыла (ст. 12)[21]. Был шиғый мәҙһәб АҠШ-ҡа ла, СССР-ға ла мөнәсәбәтле булмай, шулай уҡ төбәктәге донъяуи һәм сөнни режимдар менән дә ҡатышмай. Иран революцияһы XX быуаттың бик әһәмиәтле ваҡиғаһы булып, бар донъяға йоғонто яһай.
Иран ихтилалы Баһрейн шиғыйҙарын да дәртләндереп ебәрә. Улар хатта илдә Ислам республикаһы булдырыу идеяларын да алға һөрә башлайҙар, Баһрейнды Иранға ҡушыу фекерҙәре лә яңғырай. 1981 йылдың 14 декабрендә шиғыйҙарҙың дәүләт түңкәрелеше эшләргә маташыуы хәбәр ителә, байтаҡ шиғыйҙар төрмәгә эләгә[22].
Күрше Ираҡта ла фетнә күтәрергә маташыу булып ала. 1968 йылда Ираҡта «әд-Дәғүә әл-исламийя» («Исламский призыв») йәшерен сәйәси хәрәкәте барлыҡҡа килә, 1970-се йылдарҙа баас режимына ҡаршы ҡораллы көрәш башлана. Иран ихтилалы юлбашсыһы аятолла Хомейни ираҡ шиғыйҙарын асыҡтан-асыҡ хакимиәткә ҡаршы сығырға өндәй. Хакимиәт уларҙың хәрәкәтен аяуһыҙ баҫтыра, аятолла Мөхәммәт Бакир әс-Садр һәм һеңлеһе Әминә әс-Садр үлем язаһына хөкөм ителә. 1991 йылда Ираҡ Фарсы ҡултығындағы һуғышта еңелгәс, көньяҡта шиғыйҙар фетнә күтәрә, әммә армия уларҙы тар-мар итә.
Ливан шиғый милицияһы Әмәл 1982 йылда Израилгә ҡаршы көрәштә ҡатнаша. Граждандар һуғышы ваҡытында йәнә бер хәрби ҡоролош — «Хезболла» барлыҡҡа килә, улар Ливанда Иранға оҡшаш Ислам республикаһы төҙөү ниәтен белдерә.
1979—1989 йылғы Афган һуғышында Иран афған шиғыйҙарына ярҙам итә. 1987 йылдың 20—21 сентябрендә Ҡабулда хазариҙарҙың Бөтөн Афған йыйыны үтә.Унда жәфәри мәҙһәбкә юл асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡабул университетында шиғыйҙар әҙерләүсе бүлек асыла, мәҙрәсәләр барлыҡҡа килә[23]. Афганистанда шиғыйҙарҙың хәле Талибандар килгәс хөртәйә.1995 йылда талибандар афган шиғыйҙары юлбашсыһы Абдулла Али Мазарины вертолёттан ташлап үлтерә. 1999 йылдан ғәшүрә менән бәйле шәхсей-вәхсей йолаһын үткәреү тыйыла[24].
2002 йылда Йеменда зәйдиҙәр ҡорал тотоп хакимиәткә ҡаршы баш күтәрә. Хөкүмәт уларҙы үҙ хакимлығын иғлан итергә маташыуҙа ғәйепләй, шиғыйҙар иһә ҡыҫырыҡлауҙарға ҡаршы сығыуын ғына белдерә[25].
Шиғыйлыҡ һәм сөннилек араһында уртаҡ тел табыу ниәте менән 2011 йылдың майында Джакартала Һиндонезия хөкүмәте ярҙамында Сөнни-шиғый ғөләмәләр шураһы төҙөләт[26].
Жәфәри мәҙһәб[үҙгәртергә]
Жәфәри мәҙһәб — Ислам фикһының имами шиғыйҙар тотҡан инанысы. Нигеҙ һалыусыһы имам Жәфәр әс-Садик, уны шиғыйҙар ун ике хаҡ имамдың алтынсыһы тип ололоҡлай.
XVIII быуатта жәфәриҙәргә сөнниҙәр менән бер рәттән Ҡәғбәтуллала намаҙ уҡырға урын тәғәйенләнә[27].
Йәмғиәт[үҙгәртергә]
Байрамдар[үҙгәртергә]
Шиғыйҙар сөнниҙәр кеүек үк байрам итә:[28]
- Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәүлиде (12 Рәбиғүл-әүүәл)
- Миғраж һәм рисәләт (рәжәп айының 26-һынан 27-һенә ингән төн)
- Ураҙа-байрам (1 шәүүәл)
- Ҡорбан-байрам (10 Зөлхизә).
- Улар ҙа ураҙа тота (рамаҙан айы).
Шиғыйҙарҙың үҙ байрамы[28]:
- Имам Али мәүлиде(13 рәжәп)
- Имам Хөсәйен мәүлиде(3 шабана)
- Имам Реза мәүлиде (11 Зүлҡәғиҙә)
- Имам Мәхди мәүлиде(15 шағбан)
- Гадир Һумм байрамы.
Улар Пәйғәмбәрҙең һәм шиғый имамдарҙың вафатына бәйле көндәргә лә ныҡ иғтибар бирәләр[28].
Изге урындары[үҙгәртергә]
Мәккә һәм Мәҙинә. Шул уҡ ваҡытта Кербеләләге имам Хөсәйен һәм әл-Аббас мәсеттәре, Ән-Нәждәфтәге имам Али мәсете ололоҡлана.
Изгеләштерелгән урындарҙан — Ән-Нәждәфтәге Вади-үс-Сәләәм зыяраты, Мәҙинәлә Йәннәт әл-Бакый зыяраты, Мәшһдтә (Иран) имам Реза төрбәһе, Ҡәҙимиәлә Ҡәҙимиә мәсете, Самаррала Әл-Асҡари мәсете (Ираҡ) һ.б.
Шиғыйҙарҙың изге урындарына һөжүмдәр[үҙгәртергә]
Шиғыйҙарҙың изгеләштерлегән урындары йыш ҡына һөжүмгә дусар булып торған. Аббаси хәлиф әл-Мөтәвәккил 850/851 йылда имам Хөсәйен ҡәбере янындағы ҡаралтыларҙы емерергә, һәм уны зыярат ҡылмаҫҡа Мәгәр хәлиф үлеү менән төрбә яңыртыла[29]. X быуатта һигеҙенсе имам Резы төрбәһе һәм янындағы мәсет емертелә, әммә 1009 йылда солтан Мәхмүт Ғәзнәүи уны тергеҙә[30]. Ираҡта 1991 йылғы фетнәлә имам Хөсәйен ҡәберлеге зыян күрә. Фетнәне баҫтырыусы Хөсәйен Камел (Саддам Хөсәйедең кейәүе) имам Хөсәйен ҡәберлеге янында танкыға баҫып, ҡысыҡыра: «Һин дә Хөсәйен, мин дә. Ҡарайыҡ, кем көслөрәк!» Шунан ҡәберлеккә ут астыра. Шуныһы иғтибарға лайыҡ — шул уҡ йылы мейеһендә шеш табылғас, ул Кербәләгә килеп, рухынан ғәфү үтенә[31]. 2006 йылдың февралендә Самарралағы әл-Асҡари мәсетендә шартлау була, алтын көмбәҙ емерелеп төшә[32].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ислам. Энциклопедический словарь. М.: «Наука», Главная редакция восточной литературы, 1991. — 315 с. — ISBN 5-02-016941-2 — с.298.
- ↑ Шииты // Исламская энциклопедия. — Islamist.Ru
- ↑ Shīʿite. Encyclopædia Britannica Online (2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 25 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. Pew Research Center (October 7, 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 25 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population — Pew Research Center, 2009.
- ↑ Religions. CIA. The World Factbook (2010). 25 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Quick guide: Sunnis and Shias (en), BBC (6 December 2011).
- ↑ International Religious Freedom Report 2010: Lebanon (en), U.S Department of state (November 17, 2010).
Оригинал текст (инг.)
However, the most recent demographic study conducted by Statistics Lebanon, a Beirut-based research firm, indicate 27 percent of the population is Sunni Muslim, 27 percent Shi'a Muslim, 21 percent Maronite Christian, eight percent Greek Orthodox, five percent Druze, and five percent Greek Catholic, with the remaining seven percent belonging to smaller Christian denominations.
- ↑ Major Attacks in Lebanon, Israel and the Gaza Strip (en), The New York Times.
- ↑ 10,0 10,1 FIELD LISTING:: RELIGIONSA. Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook on Afghanistan.
Оригинал текст (инг.)
Afghanistan: Sunni Muslim 80%, Shia Muslim 19%, other 1%
Kuwait: Muslim (official) 85% (Sunni 70%, Shia 30%), other (includes Christian, Hindu, Parsi) 15%)
- ↑ Country Profile: Afghanistan, August 2008 (en), Library of Congress – Federal Research Division.
Оригинал текст (инг.)
Virtually the entire population is Muslim. Between 80 and 85 percent of Muslims are Sunni and 15 to 19 percent, Shia. The minority Shia are economically disadvantaged and frequently subjected to discrimination.
- ↑ А.В. Логинов Национальный вопрос в Афганистане // Расы и народы. Вып. 20. — М.: Наука, 1990. — С. 172.
- ↑ Anees al-Qudaihi. Saudi Arabia's Shia press for rights (en), BBC (24 March 2009).
- ↑ Religion. Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. Религия. Управление делами Президента Азербайджанской Республики — Президентская библиотека
- ↑ Имамиты (ru), Исламский энциклопедический словарь.
- ↑ Идейные течения и расхождения в исламе
- ↑ John Malcolm Wagstaff. The evolution of middle eastern landscapes: an outline to A.D. 1840 — Taylor & Francis, 1985. — Т. 50. — С. 205. — ISBN 0856648124, 9780856648120.
Оригинал текст (инг.)
After several false starts and the virtual elimination of the Safavid family itself, the Safavids were able to defeat the Ak-Koyünlu in 1501, take over their capital of Tabriz and dominate Azerbaijan. One of the first acts of the victor, Shah Ismail I (1501-24), was to declare the 'Twelver' form of Shiism to be the state religion, despite the predominance of Sunni Muslims in the newly acquired territory. A conversion campaign was launched.
- ↑ Н.В. Пигулевская, А.Ю. Якубовский, И.П. Петрушевский, Л.В. Строева, А.М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1958. — С. 252.
- ↑ История народов Узбекистана — Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1947. — Т. 2. — С. 413-414.
- ↑ Новейшая история арабских стран Азии 1917-1985 — М.: Наука, 1988. — С. 112.
- ↑ Конституции государств Азии: в 3 т — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 1: Западная Азия. — С. 243. — ISBN 978-5-91768-124-5, 978-5-91768-125-2.
- ↑ История Востока — М.: «Восточная литература» РАН, 2008. — Т. 6: Восток в новейший период (1945—2000 гг.). — С. 282-283. — ISBN 978-5-02-036371-7, 5-02-018102-1.
- ↑ А.В. Логинов Национальный вопрос в Афганистане // Расы и народы. Вып. 20. — М.: Наука, 1990. — С. 186.
- ↑ Р.Р. Сикоев Талибы: религиозно-политический портрет — 2-е изд.. — М.: Институт востоковедения РАН, Издательство «Крафт+», 2004. — С. 195.
- ↑ Deadly blast strikes Yemen mosque (ru), BBC (2 May 2008).
- ↑ RI Sunni-Shia Council established | The Jakarta Post
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь — М.: Наука, 1991. — С. 61. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 Е.А. Дорошенко Шиитское духовенство в современном Иране — М.: Наука, 1985. — С. 69.
- ↑ KARBALA. Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012.
- ↑ И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 254.
- ↑ PAUL LEWIS. Karbala Journal; Who Hit the Mosques? Not Us, Baghdad Says (en), The New York Times (August 13, 1994).
- ↑ МАКСИМ Ъ-ЗАГОРЕЦКИЙ. Смерть под куполом (ru), Газета "Коммерсантъ" (27.02.2006).


text:
SIM-карта
SIM-карта (ингл. Subscriber Identification Module – абоненттарҙы идентификациялау модуле) – мобиль элемтәлә ҡулланыла торған, абонентты идентификациялау модуле.
SIM-карта GSM селтәрҙәрендә ҡулланыла. Ҡалған заманса мобиль селтәрҙәр шулай уҡ бүтән төрлө идентификация модульдәрен ҡуллана, ғәҙәттә тыш яҡлап SIM менән оҡшаш һәм функцияларыла оҡшаш – UMTS селтәрҙәрендә USIM, CDMA селтәрҙәрендә R-UIM һ. б.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1G селтәрҙәрендә абонент кеҫә телефонының завод номеры (ESN (Electronic Serial Number)) буйынса идентификацияланған. Шулай итеп, кеҫә телефоны һәм абонент бер код менән идентификацияланғандар. Бындай торош, абонент номеры һәм бирелә торған хеҙмәттәр пакеты, тулыһынса конкрет телефонға бәйләнгәнлек тыуҙыра. Кеҫә телефонын алмаштырғанда (шулай уҡ ватылған йәки телефон урланған хәлдә), абонент, телефондың яңынан программаһын үҙгәртеү һәм серия номерын операторҙың базаһына индереү өсөн, оператор офисына мөрәжәғәт итергә тейеш була, ҡайһы бер операторҙар бының өсөн түләү алғандар.
Абоненттың номерын телефондан айырым идентификациялау уңайлы икәне күренеп тора. GSM стандартында абонентты (SIM-карта ярҙамында) һәм ҡоролманы (бының өсөң IMEI (International Mobile Equipment Identifier – мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы)ҡулланыла) айырым идентификациялау тәҡдим ителә.
Стандарттар[үҙгәртергә]
GSM SIM-карта ябай ISO 7816 смарткартаның бер төрө булып тора. GSM SIM картаһының специфик үҙенсәлектәрен Европа телекоммуникация стандарттары институты ҡуя, документтары GSM 11.11, GSM 11.14 һәм GSM 11.19.
Функция һәм характеристикалары[үҙгәртергә]
SIM-картаның төп функцияһы – аккаунттың идентификациялау информацияһын һаҡлау. Был хәлдә абонентҡа тиҙ һәм еңел итеп телефон аппараттарын алмаштырырға мөмкинлек бирә, ҡыҫҡаса SIM-картаны икенсе телефонғағына күсереп ҡуйырға мөмкин. Бының өсөн SIM-картаға ПО менән микропроцессор инә һәм картаны эшләгән ваҡытта яҙыла торған идентификациялау асҡыстары (IMSI, Ki һ. б.) бирелә.
Шулай уҡ SIM-карта бер-нисә информацияларҙы һаҡлай ала, форматы һәм күләме сикләнгән, мәҫәлән абоненттың телефон китабын, ингән/сыҡҡан телефон номерҙары исемлеген, SMS-хәбәрҙәре тексын.
SIM-карта юғалған хәлдә абонент кисекмәҫтән операторҙы белдерергә тейеш, юғалған картаны блокировкаға ҡуялар, һәм абонентҡа яңы карта бирелә. Телефон номеры, балансы һәм тоташтырылған хеҙмәттәр был хәлдә үҙгәрмәй.
SIM-карталарҙың размеры[үҙгәртергә]
- Тулы размерлы SIM-карта (86×54 мм) — иҫкергән стандарт, беренсе кеҫә телефондарында ҡулланылған (кредит картаһы размерындай);
- Mini-SIM-карта (25×15 мм) — GSM-телефондарҙа һәм күп кенә 3G телефондарында ҡулланыла;
- Micro-SIM-карта (15×12 мм) — 3G яңы модельдарында ҡулланыла ( Apple iPad һәм iPhone 4, Nokia N9, LG U880 телефондарында һәм башҡа ҡалғандарҙа);
- Nano-SIM-карта — Nano-SIM-картаның 3 версияһы бар:
- (12×9 мм) en:Giesecke & Devrient, Apple ҡатнашлыуығында, компанияһында эшләнелгән.
- (10x8) Nokia компанияһы тәҡдиме менән Nano-SIM варианты. Үҙенсә SD-картаға оҡшаш.
- (11x9) RIM тәҡдим ителгән Nano-SIM. Nokia компанияһының Nano-SIM-ға оҡшаған, размеры менән генә айырылып тора.
- Виртуаль SIM-карта — Apple компанияһы патентҡа заявка биргән.
SIM-карталар тулы размерлы итеп эшләнелә, иҫке стандартлы телефондарҙа ҡулланыу өсөн. Заманса телефондарҙа ҡулланыу өсөн Mini/Micro-SIM модулен бер тапҡыр тулы размерлы картанан алыу («ватыу») мөмкинселеге ҡаралған.
PIN-код[үҙгәртергә]
SIM-карта сығарылған ваҡытта уға дүрт һанлы PIN-код бирелә. Картаға яҙылған була, шулай уҡ абонентҡа бирелә.
ICCID[үҙгәртергә]
ICCID — (ингл. Integrated Circuit Card Id). Ошо код SIM-картаға баҫыла. ITU-T E.118[1] стандарты менән ICCID уҡыла. Был стандарт буйынса ICCID — 19 һандан тора:
- 2 һан — Major Industry Identifier (ISO/IEC 7812-1 буйынса индустрия идентификаторы), SIM-карттар өсөн һәр саҡ 89;
- 1-3 һан — илдең телефон коды (E.164 буйынса), 7 Рәсәй өсөн, 380 Украина өсөн һ. б. (дөйөм тулайым оҙонлоғо 5 һандан артыҡ булырға тейеш түгел.);
- 2-4 һан — эмитент коды (дөйөм тулайым оҙонлоғо 5 һандан артыҡ булырға тейеш түгел.);
- 11 һан — карта эшләү ваҡытында операторҙарҙың эске ҡағиҙәләре буйынса билдәләй;
- 1 һан (һуңғыһы) — контроль һан, Луна алгоритмы буйынса иҫбатланған.
ICC ID-тың беренсе 7 һанының атамаһы бар – Issuer Identification Number (эмитентты идентификациялау номеры), һәм һәр, SIM-карт сығарыуҙы планда тотҡан, элемтә операторына ITU бирелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ITU-T, ITU-T Recommendation E.118, The international telecommunication charge card, Revision history, Revision "05/2006"


text:
Жалованный грамоталар
Жалованный грамоталар —айырым кешеләргә йәки халыҡ төркөмөнә билдәле бер хоҡуҡтар йәки өҫтөнлөктәр биреү т да документ, улар 12—19 бб. Рәсәйҙә юғары власть тарафынан бирелгән [1].
Тарих[үҙгәртергә]
Тәүге жалованный грамоталар[үҙгәртергә]
Тәүге жалованный грамоталар Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы барышында башҡорттар алған. Был документтарҙа башҡорттарҙың Мәскәү батшалығы составына инеүенең юридик яҡтан нигеҙләнгән төп шарттары күрһәтелгән була: хәрби хеҙмәт (Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр үтәү, яһаҡ һ.б. һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын, урындағы үҙидаралығын ( Йыйын, Ҡоролтай), дин тотоу иркен һаҡлап ҡалдырыуҙы гарантиялаған. Жалованный грамоталар башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ерҙәренең сиге (географик ориентирҙар б са) күрһәтелгән (башҡорт халҡына ер биләүгә берҙәм жалованный грамоталар булмаған). Ер биләмәләре бүлеү һөҙөмтәләре һәм жалованный грамоталар алыу Мәскәү һәм Ҡазан приказ кенәгәләрендә яҙма рәүештә теркәлгән.
Тәүге грамоталарҙы алыусылар[үҙгәртергә]
Подданныйлыҡ ҡабул итеү батша кимиәте менән һөйләшеүҙәргә ебәрелгән һәм тәүге жалованный грамоталар алған илселек башлыҡтары араһында Аҙнай бей, Айсыуаҡ бей, Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Тәтегәс бей, Шәғәле Шаҡман бей һ.б. була. Жалованный грамоталар “пожалованный кеше исеменә” бирелгән йәки воеводаға “башҡорттар ҡарамағына бирергә” тигән бойороҡ рәүешендә булған. Д.Н.Соколов башҡорттарҙың тәүге жалованный грамоталар алыу ваҡытын 1557 й. тип күрһәтә һәм артабан бөтә хакимдар ҙа ер биләү хоҡуғы биреүгә риза була, тип билдәләй; П.И.Рычков 18 быуаттың 50- се йылдарында күп башҡорттарҙың жалованный грамоталары булған, тип яҙа. Жалованный грамоталар күсермәләре, тәржемәләре башҡорт ҡәбиләләре, ырыуҙары шәжәрәләрендә бар ( “Бөрйән ырыуы шәжәрәһе”, “Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе”, “Тамъян ырыуы шәжәрәһе”, “Юрматы ырыуы шәжәрәһе”), улар Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында (Мәскәү), Рәсәй дәүләт тарих архивында (Санкт- Петербург) һаҡлана. 16—18 быуаттар аҙағында башҡорттар ер сиктәре аныҡлап күрһәтелгән жалованный грамоталар алған (улар башлыса башҡорттарҙың ер бәхәстәрен ҡарағанда килеп тыуған ғаризаларына яуап итеп бирелгән). 18—19 быуаттарҙа жалованный грамоталар нигеҙендә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә хоҡуғын нығытыусы төрлө указдар, грамоталар һ.б. бирелгән. Мәҫәлән, Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, башҡорттар жалованный грамоталар (уларҙың күсермәләре йәки өҙөмтәләре рәүешендә), шулай уҡ жалованный грамоталар төп нөсхәһенән элек алынған һәм уларҙың ергә хоҡуғын раҫлаусы мәғлүмәттәр килтерелгән ер биләү ҡағыҙы, указдар һ.б. документтар күрһәткән. Жалованный грамоталар бер төрө булып титулдарға килешеү-таныҡлыҡ грамоталары иҫәпләнә. Башҡорттарға жалованный грамоталар шәхси йәки нәҫелдән нәҫелгә күскән тарханлыҡҡа бирелгән. Тарханлыҡҡа тәүге жалованный грамоталар алыуға урыҫ хакимдары исеменән көньяҡ-көнбайыш башҡорттарын Мәскәү батшалығы составына индереүҙә ҡатнашҡан башҡ. ырыуы башлыҡтары (Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Шәғәле Шаҡман бей) лайыҡ булған; артабан хәрби дипломатияла һ.б. эштәрҙә күрһәткән айырым хеҙмәттәр өсөн (башлыса батырҙарға, бейҙәргә, старосталарға, старшиналарға, сотниктарға, кантон башлыҡтарына һ.б. бирелгән. Алтын Урҙа хакимдары тарафынан бирелгән тарханлыҡты раҫлау осраҡтары булған. жалованный грамоталарҙың төп нөсхәһе тарханда ҡалған, уның исеме хеҙмәтле тархандар исемлегенә индерелгән, күсермәһе урындағы власть органдарына ( Урындағы идаралыҡ) ебәрелгән. Шулай уҡ монастырҙарға пошлинаһыҙ йөрөү һәм сауҙа итеү хоҡуғы биргән иммунитет жалованный грамоталар, ҡунаҡтарға (сауҙагәрҙәрҙең юғары ҡатламы) сауҙа һәм сәнәғәт эшмәкәрлеге алып барыу хоҡуғы һ.б. өсөн исемле жалованный грамоталар биреү осраҡтары билдәле. 1785 йылдан алып дворяндарҙың төп хоҡуҡтары һәм хәле, уларҙың ҡатлам органдары ( Дворяндар йыйылыштары) эшмәкәрлеге “Затлы Рәсәй дворянлығының хоҡуҡтары, иректәре һәм өҫтөнлөктәре грамотаһы”, ҡалалар үҫеше, ҡала халҡының айырым категориялары хәле, ҡала үҙидаралығы ( Ҡала думалары) нигеҙҙәре “Рәсәй империяһы ҡалаларының хоҡуҡтары һәм мәнфәғәттәре грамотаһы” менән көйләнгән.


text:
Аҡһаҡ Тимер
Аҡһаҡ Тимер, Тимер ибн Тарағай Барлас (урыҫ. Тиму́р; Тамерлан) — (8 апрель[1][2] 1336, Хужа Илгәр ауылы, хәҙерге Үзбәкстан — 18 февраль 1405, Отрар, хәҙерге Ҡаҙағстан; чагатайское تیمور (Temür, Tēmōr) — «Тимер») — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия, шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир (1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимуридтар династияһына нигеҙ һалыусы.
Аҡһаҡ Тимерҙең исеме[үҙгәртергә]
Риүәйәттәргә , ғөмүмән, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадына ҡарағанда, уны халҡыбыҙ Аҡһаҡ Тимер тип йөрөткән. Тулы исеме Тимер ибн Тарағай Барлас (Tīmūr ibn Taraġay Barlas — (аләм-насәб-нисба) ғәрәп традицияһына ярашлы Барластан Тимер Тарағай улы .Сығатай һәм монгол телдәрендә (икеһе лә алтай телдәренән) Temür йәки Темир — аңлашылып тора, башҡортса ла «тимер».
Сыңғыҙ хан нәҫеленән булмағас, Тимер бөйөк хан исемен йөрөтә алмаған, үҙен тик әмир тип кенә атаған. Ләкин 1370 йылда сыңғыҙыйҙар менән туғанлашып, Тимер Гурган исемен алған[3] (Timūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — күрүгән йәки хүргән, «кейәү»; монголсанан фарсылашҡан вариант. Бынан һуң Тимер, хан нәҫеле сыңғыҙыйҙар менән туғанлашып, уларҙың йорттарына иркен инә һәм теләгәнен эшләй алған[4]. Фарсы телендәге күп кенә сығанаҡтарҙа Тимур-э Лянг (Tīmūr-e Lang, تیمور لنگ) «Аҡһаҡ Тимер» тип аталғаны күренә, мыҫҡыллы ҡараш булғандыр инде[5] Был көнбайыш телдәргә (Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk) һәм урыҫ теленә лә ингән,әммә исемдә кире ҡараш сағылмай һәм «Тимер» исеме менән ҡатар йөрөй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Жан-Поль Ру. Тамерлан. М., 2005
- ↑ Джастин Мароцци. Тамерлан: Завоеватель Мира. М., 2008
- ↑ Султанов Т. И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. Алматы: Дайк-пресс, 2001, с.97
- ↑ Ибн Арабшах. История амира Темура. Т., 2007
- ↑ Статья о Тимуре в энциклопедии Britannica


text:
Википедия:Көйләүҙәр белешмәһе
Шәхси көйләүҙәр[үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусы шәхси биттәр менән бергә Википедияны үҙе теләгәнсә көйләү мөмкинселегенә эйә була. Уларҙы «Көйләүҙәр» битендә эшләргә була, бының өсөн иң өҫкө юлдағы «көйләүҙәрем» яҙыуына сиртеү етә.
Был яҙыуҙың урыны Википедияның интерфейсына бәйле булып үҙгәреп тора. Биттең өҫтөндә лә йәки биттең өҫкө уң яғында, асылған менюла ла булырға мөмкин. Әгәр «Көйләүҙәр» яҙыуын таба алмай икәнһегеҙ, «Махсус биттәр» бүлеген ҡарағыҙ.
«Көйләүҙәр» битендә һеҙ үҙгәртә алған бүлектәрҙең исемдәре күренә. Үҙгәрергә теләгән бүлектең исеменә баҫығыҙ. Ул бүлектең көйләү тәҙрәһе асыласаҡ.
«Ҡулланыусы мәғлүмәттәре»:
- «Имза өсөн (ҡушма) исемегеҙ» юлына яҙған исемегеҙ, һеҙ өс йәки дүрт тильда (~~~~); ҡуйған ваҡытта күренәсәк;
- Керетелгән электрон почта адресығыҙ википедияла күрһәтелмәй, ләкин уны үҙегеҙҙең шәхси битегеҙгә ҡуйһағыҙ спамға дусар ҡалыуығыҙ мөмкин;
- «Башҡа ҡатнашыусыларға һиңә электрон хат яҙыуҙарына рөхсәт бир» һайланмаһын билдәләмәһәгеҙ башҡа ҡатнашыусылар википедия аралашсылығы менән һеҙгә электрон хат яҙа алмаясаҡтар.
«Тышҡы күренеш» бүлегендә үрнәктәрҙе ҡарай алаһығыҙ; бер үрнәк оҡшаһа, һайлап «Һаҡларға» төймәһенә баҫығыҙ. Тик ғәҙәттәге «Моно-книга» үрнәгенән башҡаларында ҡайһы бер башҡорт хәрефтәре күренмәй.
«Формулаларҙың күренеше» бүлегендә математик формулаларҙың ниндәй синтаксис менән яҙыласағын һайлай алаһығыҙ. Әгәр вики-тамғалауҙы ҡулланырға һәм мәҡәләләрҙә формулаларҙың дөрөҫ күренеүен теләһәгеҙ, «ТеХ билгеләүендә ҡалһын» һайланмаһын билдәләмәгеҙ.
«Мөхәррирләү»:
- Әгәр «Һәр бүлек өсөн «үҙгәртергә» һылтанмаһын күрһәт» һайланмаһын асһағыҙ, башлыҡтарҙың уң яғында «үҙгәртергә» яҙыуы күренәсәк; уға сирткән ваҡытта тик был ғына эс бүлектең мөхәррирләү тәҙрәһе асыласаҡ. Әгәр һеҙҙең «Бүлектәрҙе сысҡандың уң төймәһе менән башлыҡтарына баҫып төҙәт (JavaScript)» һайланмаһы асыҡ булһа, мөхәррирләү тәҙрәһен асыу өсөн уҡты ул эс башлыҡ исеме өҫтөнә килтереп сысҡандың уң төймәһенә баҫыу етә, тик бының өсөн браузерығыҙҙа Java-скрипттарҙың үтәлешенә рөхсәт бирелгән булырға тейеш. Был һайланмаларҙың икәүһен дә бер ваҡытта ғәмәлгә керетергә була.
- юл һәм бағана параметрҙары мәҡәлә мөхәррирләү тәҙрәһенең дәүмәлдәрен билдәләйҙәр. «Юл һаны» мөхәррирләү тәҙрәһендә нисә юлдың күренәсәген, йәғни бейеклеген, «Бағаналар һаны» иһә бер юлда нисә хәрефтең күренәсәген, йәғни киңлеген билдәләй. Әгәр мөхәррирләү тәҙрәһенең монитор экранын тултырып асылыуын теләһәгеҙ «Төҙәтеү майҙанын браузер тәҙрәһе киңлегенә килтер» һайланмаһын асығыҙ. Үҙегеҙгә оҡшағанын төрлөсә үҙгәртеп һайлай алаһығыҙ.
- «Мөхәррирләгән ваҡытта ярҙамсы төймәләрҙе күрһәт (JavaScript)» һайланмаһын ғәмәлгә керетһәгеҙ төҙәтеү тәҙрәһенең аҫтында мөхәррирләү ҡоралдары күренәсәк.
- Көйләүҙәр битендәге «Белгертелмәһә, төҙәтеүҙәрҙе әҙ әһәмиәтле тип билдәлә» һайланмаһы асыҡ булған ваҡытта, яңы мәҡәлә яҙһағыҙ йәки булған мәҡәләне етди рәүештә төҙәтһегеҙ, мөхәррирләү тәҙрәһе аҫтындағы «Әҙ әһәмиәтле үҙгәреш» һайланмаһын ябырға онотмағыҙ. Шулай уҡ был һайланма ғәҙәттә ябыҡ булған ваҡытта, булған бер мәҡәләгә әҙ генә төҙәтеүҙәр керетһәгеҙ, мәҡәләне һаҡлар алдынан был һайланмәны билдәләргә онотмағыҙ.
«Көн һәм ваҡыт»:
Ғәҙәттә, һеҙҙең имзағыҙҙың аҙағына гринвич ваҡыты (UTC) ҡуйыла. Әгәр имзағыҙҙың эргәһендә урындағы ваҡыттың күрһәтелеүен теләһәгеҙ, гринвич ваҡыты (UTC) менән урындағы ваҡыттың айырмаһын керетегеҙ йәки, браузерығыҙ урындағы ваҡытҡа көйләнгән булһа, «Браузерҙан ал» төймәһенә баҫығыҙ. Был биттә шулай уҡ, Википедиялағы имзағыҙҙың аҙағына ҡуйыласаҡ дата форматын да һайлай алаһығыҙ.
«Башҡа көйләүҙәр»:
- Википедияның ҡайһы бер мәҡәләләре ике-өс һөйләмдән ғибәрәт. Бындай мәҡәләләрҙе «күҙәтеү исемлегендә» башҡа төҫ менән айырып күрһәтеү өсөн «Өлгө итеп синыфландырыу өсөн иң аҫҡы сик» һайланмаһы бар. Ул юлға керетелгән һан, мәҡәләнең «тулы мәғлүмәтле» булып булмауын билдәләй (нисә билдәгә тиклем мәҡәләләр тулы мәғлүмәтле булып һаналмаясаҡтар) һәм ул мәҡәлә тейешле төҫ менән билдәләнә. Был һанды тикшереп ҡарап һайлап алығыҙ.
- «Эстәлекте күрһәт (өстән күп башлығы булған биттәр өсөн)» һайланмаһы, оҙон мәҡәләнең бөтә башлыҡтарын күрергә ярҙам итә һәм улар буйынса кәрәкле эс бүлеккә күсергә була.
Үҙгәртеүҙәр керетелгәндән һуң «Һаҡларға» төймәһенә баҫырға онотмағыҙ.
Башҡа бүлектәрҙең көйләүҙәрен, уларҙың яҙыуҙары буйынса аңларға була.


text:
Клеопатра VII
Клеопатра VII Филопатор (грек телендә Kλeoπάtpa Φιλoπάtwp; б.э.т. 69 йылдың ғинуары — б.э.т. 30 йыл, 12 август) — Боронғо Мысырҙың эллинистик дәүер батшаһы, ҡустылары Птолемей XIII һәм Птолемей XIV менән (ул ваҡыттағы ҡанундар буйынса, ул ҡустылары менән рәсми никахта була), аҙаҡ килеп, үҙе хакимлыҡ итә. Фирғәүен булған дәүерендә ул Юлий Цезарь, һуныңан Марк Антонийҙы арбап, улар ярҙамында үҙенең тәхеттә хакимлығын нығытыуға ирешә. Клеопатраның үлеме менән, көнсығыш Урта диңгеҙ өлкәһендә эллинистик дәүер тамамланып, Рим дәүере башлана. Клеопатра — Боронғо Мысырҙың һуңғы фирғәүене (уның улы Цезарион рәсми рәүештә генә Октавиан Август тарафынан үлтерелгәнгә тиклем фирғәүен була).
Йөкмәткеһе
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә]
Клеопатраның атаһы — Птолемей XII Авлет Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәр башлығы, Птолемей династияһына нигеҙ һалыусы македон Птолемей I Сотерҙың тура вариҫы була. Б.э.т. 58—55 йылдарҙа Птолемей XII тәхеттән ҡолатыла һәм Мысырҙан ҡыуыла, уның урынына тәхеткә Клеопатраның апаһы Береника IV ултыра. Рим тарафынан Сүриәгә ҡуйылған башлыҡ Габиний Птолемейға тәхетен кире ҡайтарырға ярҙам иткәндән һуң, Птолеймей ҡыҙы Берениканы үлтертә. Птолемей XII хакимлығын Рим ярҙамы менән генә һаҡлай ала, был Мысыр иҡдисадын ярайһы ҡаҡшата.
Птолемей XII б.э.т. 51 йылдың мартында 17 йәшлек Клеопатраны һәм Клеопатраның ҡустыһы Птолемей XIII-нө тәхеттә ҡалдырып, үлеп китә. Клеопатра Θea Φιλoπatwp (Теа Филопатор) — атаһын яратыусы алиһә — исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Тәүге йылдар иҡтисади ҡыйынлыҡтар, аслыҡ, сәйәси ыҙғыштар арҡаһында ауыр була. Ҡустыһына кейәүгә сыҡһа ла, ул бик тиҙ уның менән тәхет бүлешергә йыйынмауын күрһәтә.
Б.э.т. 51 йылдың авгусында монархтар араһы бөтөнләй боҙола. Клеопатра рәсми ҡағыҙҙарҙан Птолемейҙың исемен алып ташлай, тәңкәләрҙә уның үҙенең генә йөҙө һүрәтләнә башлай. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙ монарх тәхеттә бергә ултырған ир монархтан өҫтөнлөк ала башлай, был ҡанундарға ҡаршы килә. Б.э.т. 48 йыл тирәләрендә Птолемей хакимиәт башлығында торған евнух Потиндың ярҙамы менән Клеопатраны тәхеттән ҡолатып, берҙән-бер фирғәүенгә әйләнә. Клеопатра Пелусий ҡәлғәһе янында ғәскәр йыйып, тәхетте ҡайтарырға маташа, әммә һуңынан Мысырҙан ҡасырға мәжбүр була.
Клеопатра һәм Юлий Цезарь[үҙгәртергә]
Был ваҡытта Римда Помпей менән Цезарь араһында Римда хакимлыҡ өсөн һуғыш бара. Б.э.т. 48 йылда Попмей Юлий Цезарь ғәскәренән Александрияға ҡаса. Б.э.т. 48 йылдың 28 сентябрендә Птолемейҙың ярҙамсылары Помпейҙың башын ҡатыны һәм балалары алдында киҫә. Птолемей, дошманын үлтергәне өсөн Юлий Цезарҙан мәрхәмәткә өмөт итә, етмәһә, был ваҡытта Мысырҙың Римға бурысы ла була. Был Птолемейҙың хәл иткес яңылышлығы була. Цезарь ике көн үткәс Мысырға килеп етә, Птолемей уға Помпейҙың киҫелгән башын күрһәтә. Цезарҙың быға фараздар буйынса, Помпей, сәйәси дошманы булһа ла, Римдың сит илдәрҙә вәкиле һәм Цезарҙың мәрхүмә ҡыҙы Юлияның ире булғанға, асыуы ҡуба. Цезарь Птолемей менән Клеопатра араһында тыуған ыҙғышты хәл итеүгә керешә.
Цезарҙың Птолемейға булған асыуынан файҙаланырға теләп, Клеопатра Александрияға кире ҡайта. Уны Цезарға фарсы келәменә урап, ҡайһы бер фараздар буйынса, тоҡ эсендә килтерәр. Цезарҙы йәш фирғәүендең матурлығы арбай. Ул Клеопатраны тәхетенә ҡустыһы менән кире ултырта. Птолемей XIII был ҡарар менән ризалашмай, яу ҡуптара, әммә тиҙ арала еңелә, Цезарҙың ғәскәренән ҡасҡан ваҡытында ул Нил йылғаһында батып үлә. Цезарь Клеопатраны тәхеткә икенсе ҡустыһы Птолемей XIV менән ултырта.
Б.э.т 47 йылда 22 йәшлек Клеопатра менән 51 йәшлек Цезарҙың улы Птолемей XV Цезарь (Цезарион[5]) тыуа. Клеопатра Цезарь улын үҙенең вариҫы итеп ҡалдырыуын теләй. Әммә цезарь вариҫы итеп ҡустыһы Октавианды ҡалдыра. Б.э.т. 46 йылдар тирәһендә Клеопатра Цезарь саҡырыуы буйынса Римға килә. Бында ул б.э.т 44 йылдың 15 мартында Цезарҙың республикасылар тарафынан үлтерелеүенә тиклем була.
Бынан һуң күп тә үтмәй, Птолемей XIV һаулығы ҡаҡшауы арҡаһында үлеп китә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡустыһын Клеопатра ағыулап үлтерә. Клеопатра улы Цезарион менән тәхеткә ултыра, ысынында иһә, хакимлыҡ тулыһынса уның ҡулында була.
Антоний һәм Клеопатра[үҙгәртергә]
Цезарҙың үлеменән һуң Римда республикасылар һәм Цезарҙың вариҫтары Антоний һәм Октавиан араһында хакимлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Клеопатра хәрби көс менән һәм аҡсалата республикасыларға ла, цезариандарға ла ярҙам итә. Республикасылар еңелгәндән һуң, б.э.т. 42 йылда Рим ғәскәре башлығы Марк Антоний Клеопатраны Тарсҡа һорау алыу өсөн саҡырта. Клеопатра карабын бик бай биҙәп, үҙе Афродита ҡиәфәтендә Антоний менән осрашыуға килә. Артабан ул Антоний өсөн мул мәжлес ойоштора. Үҙенә булған ғәйептәрҙе ул кире ҡаға, республикасыларға ойошторолған ярҙамды Кипрҙа ҡуйылған башлығы Серапионға япһара. Клеопатра Антонийҙы тулыһынса үҙе менән арбай, һөҙөмтәлә Антоний б.э.т. 41-40 йылдар ҡышын Александрияла Клеопатра менән үткәрә. Б.э.т. 40 йылдың 25 декабрендә Клеопатра ике балаһына – Александр Гелиос һәм Клеопатра Селенаға ғүмер бирә. Шул уҡ йылда Антоний Октвиандың апаһы Октавияға өйләнә.
Б.э.т. 37 йылда Антоний менән Клеопатра ҡайтанан күрешә. Ул Мысыр йолалары буйынса Клеопатраға өйләнә. Клеопатра менән Антонийҙың өсөнсө балалары – Птолемей Филадельф тыуа.
Б.э.т. 34 йылда Антоний Клеопатра һәм Цезарионды Мысыр һәм Кипрҙың хакимдары, Александр Гелиосты Армения, Мидия һәм Парфияның хакимы, Клеопатра Селена II-не Киренаика һәм Ливияның хакимы, ә Птолемей Филадельфты Финикия, Сүриә һәм Киликияның хакимы тип иғлан итә.
Антонийҙың был ҡылығы Римда оло ғауға ҡуптара, Октавиан Сенатты Мысырға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Б.э.т. 31 йылда Антоний менән Клеопатраның ғәскәре һәм Рим ғәскәре Акциум буйында алыша. Был яуҙа Антоний менән Клеопатраның насар ойошторолған ғәскәре еңелә, әммә ҡамауҙан ҡотолоп Мысырға сигенеүгә өлгәшә, был ваҡытта ғәскәрҙең күп өлөшө Октавиан яғына сыға.
Б.э.т. 30 йылдың яҙында Октавиан Мысырға юллана. Октавиандың ғәскәре Александрияға килеп еткәс, Антоний ғәскәренең ҡалған өлөшө берәм-берәм Октавианға ҡушыла. Уға ҡаршы тороу файҙаһыҙ була. Антоний үҙен үҙе ҡылыс менән сәнсеп үлтерә. Клеопатра һаман Октавиан менән килешә алырына өмөтләнә. Әммә Римға триумф өсөн ебәреләсәген белеп, Рим сығанаҡтары раҫлауынса, Клеопатра үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә.
Клеопатраның улы Цезарион Мысыр фирғәүене тип иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа Октавиан Мысырҙы баҫып алған була. Цезарионды тотоп үлтерәләр. Был Мысыр фирғәүендәренең эллинистик тамырын ҡоротоу ғына түгел, Мысыр фирғәүендәренең хакимлығына нөктә ҡуя. Антоний менән Клеопатраның өс балаһы Римға килтерелә, Октавиандың триумф парадында улар сипкә бәйләнгән килеш килә, әммә артабан Антонийҙың ҡатыны Октавия Минор уларҙы үҙенә ҡарауға ала.
Клеопатра шәхесе[үҙгәртергә]
Мысыр тәңкәләрендә һүрәтләнеүенсә, Клеопатра тулҡынлы сәсле, ҙур күҙле, алға сығып торған эйәкле, Плолемейҙарға хас көмрө танаулы була. Ул бик һөйкөмлө була һәм бының менән оҫта ҡуллана, бынан тыш, уның арбағыс матур тауышлы, үткер аҡыллы булыуы билдәле.
Мысыр титулы – фирғәүен исемен йөрөтһә лә, уның төп теле — грек теле була. Уның тәхеткә ултырыуына тиклем бер нисә быуат дауамында Мысыр менән македондар (эллинистар) хаким итә. 300 йылдар элек Мысырға Искәндәр Зөлҡәрнәй килеүенән һуң, бында грек теле аҡһөйәктәр теленә әйләнә. Клеопатра 300 йыл дауамында Мысыр тәхетенә эйә булған ғаиләһендә беренсе булып мысыр телен өйрәнеүсе булараҡ билдәле.
Клеопатра шәхес булараҡ әлеге көндәргә тиклем донъя мәҙәниәтендә оло ҡыҙыҡһыныу уята. Уға арнап һанап бөткөһөҙ сәнғәт эштәре яҙыла, уның тарихы әҙәби әҫәрҙәрҙә, фильмдарҙа бәйән ителә (мәҫәлән, Шекспирҙың «Антоний һәм Клеопатраһы», Бернард Шоуҙың «Цезарь һәм Клеопатраһы»). Әҫәрҙәрҙең күбеһендә уның донъялағы иң ҡеүәтле кешеләрҙгә йоғонто яһаусы матурлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Философ Блез Паскаль раҫлауынса, уның гүзәллеге донъя тарихын үҙгәртә.
Клеопатраның үлеме рәсемдәрҙә[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Клеопатра // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- А. Петров. Несколько страниц в защиту Клеопатры // Восток-Запад-Россия. Сб. статей. — М.: «Прогресс-Традиция», 2002, с. 383—390.
- А Кравчук. Закат Птолемеев — М.: «Наука», Гл. ред. вост. литературы, 1973, 217 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Плутарх, «Цезарь»; «Антоний»
- Аппиан, «Гражданские войны», кн. II, V
- Светоний, «Божественный Юлий», «Август»
- «Записки об Александрийской войне» неизвестного автора
- Бенгтсон Г., Правители эпохи эллинизма, М., 1982
- Александр Кравчук, Закат Птолемеев
- Roman History, by Cassius Dio, Book 51
- Монеты Клеопатры VII
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Ptolemy XV Caesarion (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ноябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Alexander Helios (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ноябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Cleopatra Selene (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 сентябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Ptolemy Philadelphus (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 сентябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Бәләкәй Цезарь


text:
Людмила Радченко
Людмила Радченко (11 ноябрь 1978, Омск, Россия) — Россия моделе, итальян телевизион тапшыруҙары алып барыусыһы, актриса.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Людмила Радченко ССРБла, Омск ҡалаһында тыуа. 1996 йылда ул танылған Омск гүзәллек һәм мода бәйгеһендә "Современный образ" вице-мисы титулын яулай. Шулай уҡ ул тамашасылар симпатияһы призына лайыҡлы табыла.
Һуңғараҡ ул "Мисс Россия" конкурсында Омск вәкиле булараҡ ҡатнаша. Конкурстан һуң Людмила Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта телетапшырыуҙарда ҡатнаша.
2000 йылда ул Италияға китә һәм тапшырыуҙар алып барыусы буларак Паппериссима телеканалында эшләй. 2003 йылда ул Антенна 3 телеканалында "Spicy Tg" тапшырыуында ҡатнаша.
2005 йылда la Talpa реалити-шоуында ҡатнаша, ярымфиналға тиклем барып етә.
2006 йылдың йәйендә Людмила Майамиҙа уҙған һәм Италия 1 телеканалында күрһәтелгән кинотөшөрөүҙәрҙә баш ролде башҡара. Киләһе йылда ул Мелодиялар һәм баш эйәүселәр тапшырыуында ҡатнаша. Һуңыраҡ ул Sky Vivo реалити-шоуындағы конкурста ҡатнаша.
La Talpa'дан һуң Людмила рәсем сәнғәте менән шөгөлләнә, ҡайбер эштәрен Миланда күрһәтә. Үҙен сәнғәткә бағышларға ҡарар итә.
2008 йылда Людмила A Light Of Passion фильмында төшә.
Нью-Йоркта рәсем сәнғәте өлкәһендә белем алғандан һуң ул үҙенең хеҙмәттәрен төрлө күргәҙмәләрҙә һәм галереяларҙа күрһәтә. 2010 йылда ул "Һыйырҙар Парады 2010" халыҡ -ара күргәҙмәһе өсөн бик ҙур һыйыр рәсеме яһай.
Шулай уҡ ул үҙ эштәрен Миландагы арт-триеналеда күрһәтә. Луччала заманса сәнғәт Музейында үҙ күргәҙмәһен ойоштора.
2011 йылдың февралендә Милан провинцияһы Донъя мәҙәниәте йортонда Людмилаға күргәҙмәһен ойошоторорға тәҡдим итә. 2011 йылдың майында Нью-Йорк галереяһы Ludmilla'ты ризыҡ сәнғәте фестивалендә күрһәтә, шулай уҡ уның хеҙмәттәре Сохода, Crown Fine Art галереяһында күрһәтелә.
Телекарьера[үҙгәртергә]
- La sai l'ultima? (2001)
- Passaparola (programma televisivo) (2001-2002)
- Spicy Tg (2003)
- La talpa (reality show) (2005)
- On the Road (programma televisivo) (2006)
- Tuning and Fanatics (2007)
- Reality Game (2007)
- Modeland (2008)
Фильмография[үҙгәртергә]
- Il viaggio (2005)
- R.I.S. Delitti imperfetti (2006)
- A Light of Passion (2006)
- Scaccomatto (2008)
- L'ispettore Coliandro: Sesso e segreti (2009)
- Un posto al sole d'estate (2009)
- Ganja Fiction (2010)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (инг.)
- Людмила Радченко модель агентлыҡтары каталогында (инг.)


text:
Геометрия
Геоме́трия (бор. грек. Yῆ — ер һәм uetpέw үлсәйем) — математика фәненең бер бүлеге, формаларҙы һәм ғөмөмиләштереүҙәрҙе өйрәнә. Геометрия математиканың башҡа бүлектәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уның сиктәре теүәл билдәләнмәгән.
Геометрия — иң элекке фәндәрҙең береһе, килеп сыгышы бик борондан килә, беҙҙең эраға тиклем үк барып етә. Геометрия һүҙе грек теленән тәржемә иткәндә "ер үлсәү" ("гео"-ер, ә "метрео"-үлсәү) тигәнде аңлата. Бындай исемдең килеп сығышы ошолай аңлатыла: беренсе геометрия үҫеше төрлө үлсәү эштәре менән башлана, ер үлсәүҙәр, юлдар һалыу һәм төҙәлөш ваҡытында үлсәүһеҙ эшләүе бик ҡыйын, ә был фән менән был мәсьәләләр тиҙ сиселгән.
Геометрияға ҡағылышлы белемдәр бик боронғо замандан уҡ (Мысыр, Вавилон) Ер майҙанын, есемдәрҙең күләмен үлсәү, төҙөү, һуғарыу һ.б. эштәр, астрономик күҙәтеүҙәр ихтыяжы һөҙөмтәһендә тупланып килгән. Боронғо грек ғалимы Евклидтың «Башланғыстар» («Начала») исемле хеҙмәтендә (Б.Э.Т. 3 быуат) беренсе мәртәбә аксиомалар - геометрияның төп закондары тәғбирләнгән, улар ярҙамында иң ябай фигураларҙың төрлө үҙлектәре иҫбатлап сығарылған. Архимед (майҙан һәм күләмдәрҙе тулыландырып иҫәпләү ысулы, Б.Э.Т. 3 быуат), Аполлоний (коник киҫемдәр тураһындағы тәғлимәт, Б.Э.Т. 3 быуат), Птолемей (сферик геометрия, Б.Э.Т. 2 быуат) асыштары ла - геометрия өлкәһендәге мөһим ҡаҙаныштар.
XVII быуатта Р. Декарт (1637) тарафынан төҙөлгән координаталар ысулы геометрия мәсьәләләрен һандар теленә күсерергә һәм уларҙы алгебраик ысулдар менән сисергә мөмкинлек бирә һәм яңы асыштарҙың - дифференциаль һәм интеграль иҫәпләүҙәрҙең (И. Ньютон һәм Г.В. Лейбниц) нигеҙен тәшкил итә. XVIII быуатта евклидса фазалағы кәкреләрҙе һәм өҫлөктәрҙе өйрәнгәндә анализ ысулдары ҡулланыу барышында (бер туған Я. һәм И. Бернуллилар, Г. Монж, Л. Эйлер һ.б. хеҙмәттәрендә) классик дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына. 19 быуатта өҫлөктәр теорияһындағы иң мөһим нәтижәләр немец математигы К.Ф. Гаусс исеме менән бәйле. Ул өҫлөктөң эске геометрияһы тигән, бөгөлгәндә лә үҙгәрмәүсән эске үҙлектәре йыйылмаһы төшөнсәһен керетә (1827). Евклидса геометриянан бөтөнләй айырмалы, логик ҡаршылыҡһыҙ булған геометрия төҙөп, Н.И. Лобачевский был фәндең үҫешендә принципиаль яңы аҙым яһай. 19 быуатта Лобачевский геометрияһы барлыҡҡа килеү, шунан һуң башҡа геометриялар төҙөлөү математикала аксиомалар ысулын үҫтереүгә һәм камиллаштырыуға этәргес бирә (Д. Гильберт һ.б.). Немец математигы Ф. Клейндың рәүеш үҙгәртеүҙәр төркөмдәре теорияһы нигеҙендә нәевклид геометриялар классификацияһын төҙөүе 19 быуаттаге ҙур казаныштарҙың береһе булып һанала. 1854 йылда немец математигы Б. Риман нәевклид геометриялар ҡыҫаларына һыймаған фазалар төҙөй. Риман күп төрлөлөктәре һәм уларҙы ғөмөмиләштереү буйынса алып барылған тикшеренеүҙәрҙә «ғөмөмиләштерелгән фәзалар» тип аталған төшенсә керетелә, ә уларҙы өрәнеү 20 быуатта киң ҡолас ала. Мәҫәлән, А. Эйнштейн, дүрт үлсәмле Риманса фаза-ваҡыт төшөнсәһен ҡулланып (1916), сағыштырмалылыҡтың дөйөм теорияһын төҙөй.
19-20 быуаттар сигендә математикала абстракт ҡараштарҙың үҫеше геометрияне күплектәр теорияһы нигеҙенә күсереүгә килтерә. Француз математигы А. Пуанкареның күп төрлөлөктәрҙә интеграль иҫәпләүҙәр, француз математигы М. Фреше менән немец математигы Ф. Хаусдорфның метрик күп төрлөлөктәр теорияһына ҡараған һәм Мәскәү математик мәктәбе вәкилдәренең (П.С. Александров, П.С. Урысон, А.Н. Колмогоров, Л.С. Понтрягин) тикшеренү нәтижәләре геометрияның яңы бүлеге - топология фәне барлыҡҡа килеүгә ярҙам итә, ә ул математиканың башҡа өлкәләре үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. 20 быуатта дифференциаль геометрияла ике йүнәлеш билдәләнә. Беренсе йүнәлеш, математик анализ ысулдарын файҙаланып, бирелгән нөктә тирәһендәге геометрик объекттарҙың локаль үҙлектәрен өйрәнә һәм ул тикшерелә торған объекттарҙы һыҙыҡсалатырға, һыҙыҡлы алгебра ысулдарын ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шул йүнәлештең үҫеүе нәтижәһендә К. Риччи, Т. Леви-Чивита, Э. Картан һ.б. хеҙмәттәрендә тензорлы анализға, бәйләнгәнлек теорияһына һәм ковариант дифференциаллауҙарға нигеҙ һалына. Икенсе йүнәлеш - дифференциаль топология - 1930 йылдар уртаһында Х. Уитни һәм Э. Штифель, Л.С. Понтрягин, Ш. Чжень һ.б. хеҙмәттәрендә нигеҙләнә. Шыма күп төрлөлөктәрҙең топологик инварианттарын, уларҙы сифатлаусы класстарҙың терминдарын өйрәнгәндә ғәйәт ҙур нәтижәләргә ирешелә (В.А. Рохлин, Д.У. Милнор, М.Ф. Атья һ.б.). Ғөмүмән алғанда, геометрия кәкреләр һәм өҫлөктәрҙең төҙөлөшөн Евклид һәм нәевклид фазаларында һәр яҡлап, шул иҫәптән уларҙың шыма түгеллеген һәм үҙенсәлекле нөктәләре булыуын да иҫәпкә алып өйрәнә (Н.В. Ефимов, А.Д. Александров, А.В. Погорелов, Н. Кейпер һ.б.).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Комацу, Мацуо. Многообразие геометрии. — М. : Знание, 1981.
- Левитин, К. Е. Геометрическая рапсодия. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : ИД «Камерон», 2004. — 216 с. — ISBN 5-9594-0023-5.
- Шаль, Мишель. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов : в 2 т. — М. : М. Катков, 1883.
- Геометрия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Геометрия // Большая советская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — Т. 6 : Газлифт — Гоголево. — 624 с.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1970. — Т. I : С древнейших времён до начала Нового времени.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1970. — Т. II : Математика XVII столетия.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1972. — Т. III : Математика XVIII столетия.
- Математика XIX века / ред. А. Н. Колмогоров, А. П. Юшкевич. — М. : Наука, 1981. — Т. 2 : Геометрия. Теория аналитических функций.
- Энциклопедия элементарной математики / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М. : Физматгиз, 1963. — Кн. 4 : Геометрия. — 568 с.
- Энциклопедия элементарной математики / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М. : Наука, 1966. — Кн. 5 : Геометрия. — 624 с.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Енотла йытă
Енотла йытă —çăткăн та тискер чĕрчун. Пирĕн республикăра енотла йытă 1948 çултанпа ĕрчет. Вăл вăрăм кĕлеткеллĕ, кĕске ураллă, пĕчĕк пуçлă. Енотла йытă кашкăрсен йышн кĕрет пулин те, хĕлле çывăрма выртать. Енотла йытă нимĕнле апат та тиркемест - тĕрлĕ чĕрчун, хурт-кăпшанкă, вĕçенкайăк, пулă, калта, ӳсентăран, улма-çырла, мăйăр, йĕкел çиет. Енотла йытă - çемьеллĕ чĕрчун. Çурисем çу уйăхĕнче çуралаççĕ. Пуслăхра 6-7 çура пулать. Вĕсем 8-10 уйăхран уйрăм пурăнма тытăнаççĕ. Енотла йытă ĕмĕрĕ 10-12 çултан иртмест, анчах та ытларах чухне çак чĕрчун 6-7 çултан ытла пурăнаймасть. Енотла йытă йышĕ пирĕн тăрăхра 300 пуçран иртмен.


text:
Төйөт
Төйөт (урыҫ.Пеночка-весничка) (лат. Phylloscopus trochilus) - һылыуҡастар ғаиләһенән булған бәләкәй генә һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. батаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ генә теремек ҡош. Һырт яғы йәшел, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө сағыу йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғыл аҡ һәм түше һап- һары. Ҡанаттарының осо ҡара, ҡалған ҡауырһындары йәшкелт һәм аҡ ситле һорғолт көрән. Төйөттәр башлыса үҙ - ара тауыштары менән генә айырылалар.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ҡыҫҡа ғына итеп һыҙғыра:"төйөт". Һайрауы ла шул ҡысҡырыуҙы ҡабатлап тора:"төйөт-төйөт-төйөт- төйөт"
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй.Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡайһы ваҡыт ботаҡта йәки ҡыуаҡтарҙа оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ерән йәки күкһел ерән бөрсөклө 5-7 бөртөк йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө, 91- се бит.


text:
Ҡаҙан
Ҡаҙан (шулай уҡ Ҡазан, татар. Казан, урыҫ. Казань) — Татарстан Республикаһының башҡалаһы. Рәсәйҙең Иҙел буйында ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәк.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Мәсеттәр
- 3 Ҡала исеме
- 4 Административ бүленеше
- 5 Мэр
- 6 Транспорт
- 7 Мәғариф
- 8 Театрҙар
- 9 Фотогалерея
- 10 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә]
- Ҡаҙан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Иҙел буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатышҡан.
- Һуңыраҡ Ҡаҙан Алтын Урҙа дәүләтенең өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫешкән.
- 1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡаҙан ханлығының үҙәге булып торған.
- 1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
- Пётр I осоронда (1708, ҡала Ҡаҙан губернаһының башҡалаһы була. Был сифатта ул 200 йыл буйына ҡала.
- 1756 йылдың 7 августындағы батша указы буйынса, Ҡаҙан һәм Ҡаҙан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418е емерелә.
- Һуңғы 90 йылда Ҡаҙан Татарстандың башҡалаһы булып тора.
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Ҡаҙанда торған халыҡ һаны — 1,130 млн кеше, майҙаны — 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.
Милли состав[үҙгәртергә]
Ҡаҙан — күпмилләтле ҡала. Унда татарҙар, урыҫтар, сыуаштар һәм башҡа милләттәр йәшәй.
Дин[үҙгәртергә]
Ҡаҙанда төрлө дин вәкилдәре йәшәй. Мосолмандар һәм православ христиандар күпселеген тәшкил итә. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.
Мәсеттәр[үҙгәртергә]
- Апанай мәсете
- Барудия мәсете
- Борнай мәсете
- Зәңгәр мәсет
- Иҫке-Таш мәсете
- Нурулла мәсете
- Ғәлиев мәсете
- Ҡабан арты мәсете
- Әзим мәсете
- Әл-Мәрджәни мәсете
Ҡала исеме[үҙгәртергә]
Ҡаҙандың исеме барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версиялар бар:
- «Ҡаҙан» (татарса «Казан») һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан үҙ хеҙмәтсеһен һыу килтерергә ебәргән. Хеҙмәтсе һыу ҡойоп алып торғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәргән. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла Ҡаҙан тип исем ҡушҡандар.
- Ҡайһы бер кешеләр йылғаның исеме «ҡаҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан тип ышана. Был версия буйынса, бороңғо заманда йылғаның ярҙарында ҡаҙҙар йәшәгән. Шунан йылғаға «Ҡаҙан һыуы» тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
- Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаевтың фекеренсә, «Ҡаҙан» исеме «ҡайын» һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башкортостанда ла Ҡаҙанлы исемле ауыл бар. Был фекер буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында һалынған булған.
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Мэр[үҙгәртергә]
Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.
Транспорт[үҙгәртергә]
Тимер юлы вокзалы[үҙгәртергә]
Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Йылына вокзал аша 8 миллион кеше үтеп тора.
Мәғариф[үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
Ҡаҙанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.
Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты (элекке Ҡаҙан дәүләт университеты)[үҙгәртергә]
1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙләнгән. Тамамлаған студенттары араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников. В. И. Ульянов-Ленин уҡыны, ләкин бөтөрмәне (революция төркөмдәрҙә ҡатнашыуға сәбәпле университеттан сығартылды).
Хәҙерге ваҡытта университетҡа 14 факультет, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиалын инә.
Ҡаҙан Авиация Университеты[үҙгәртергә]
9 факультет, 58 кафедра, 57 лаборатория, 10 фәнни-техник үҙәк, 3 НИИ инә. Университетта 15 мең студент уҡый.
Башҡа юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Ҡаҙан дәүләт технология университет.
- Ҡаҙан дәүләт финанс-иҡтисади институты
- Ҡаҙан дәүләт медицина университеты
- Ҡаҙан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
- Ҡаҙан дәүләт аграр университеты
- Ҡаҙан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
- Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты
- Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
- Н. Э. Бауман исемендәге Ҡаҙан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы
- Ҡаҙан дәүләт консерваторияһы, һәм башҡалар.
Театрҙар[үҙгәртергә]
Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры[үҙгәртергә]
Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан урынлашҡан.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Туҡай урамы һәм Солтан мәсете
-
-
-
-
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡаҙан йырҙары
- Казан рәсми порталы.
- Казанга мең йыл
- Казан Кремле
- Казан Кремле комплексы (урысcа)
- Казан мең йыллыгы


text:
Ҡол Ғәли
Ҡол Ғәли (татар. Кол Гали, Qol Ğəli, cыу. Кул Али; 1183—1236 йылдар) — Волга-Урал төбәгендә йәшәгән халыҡтарҙың бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «Ҡисса-и-Йософ» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса Әйле ырыуынан[1][2] булған, Бүләр (Биләр) һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын 1233 йылда яҙған.
Биография[үҙгәртергә]
Ҡол Ғәли — башҡорттар һәм татарҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, оҙон быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан Ҡазан типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха»). Был бөйөк әҫәрҙең авторы — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто Ҡол Ғәли. Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов әл-Башҡордиҙың XVIII быуат аҙағында — XIX быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Т.Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында (1897 йыл) Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең 1984 йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «...Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш»[4]. Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «...Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, ...Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар»[5].
Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте»[6]. Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар[7] шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»). ...Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.
Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи[8] башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. «Ҫөбәтел ғажизин» исемле китапҡа «Рисаләи Ғәзизә» намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир[9] китаптыр».
Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»[10] Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны –башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Харәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты 1174 йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз[11] ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли 1236 йылда монгол яуында Бүләр (Биләр)[12] ҡалаһында вафат була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кул Гали. Кыйссаи Йосыф. Поэма. Казан, 1983;
- Ҡол Ғәли. Ҡисса-и Йософ, Өфө, 1993.
- Харисов Ә.И. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы: XVIII—XIX быуаттар. Өфө, 1965. 190—197-се биттәр;
- Өмөтбаев М.И. Йәдкәр. Өфө, 1984.229—232-се биттәр;
- Хусаинов Г.Б. Поэма «Кисса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1988. 124-се бит;
- Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө,1991. 98— 127-се һ.б. биттәр;
- Кул Гали // Башкортостан: Краткая энциклопедия. Гл. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1996.
Ҡол Ғәли тураһында уҡығыҙ[үҙгәртергә]
- Ҡомартҡы сайтында
- Кул Гали
- Памятник булгарскому поэту Кул Гали откроют в парке Тысячелетия Казани
- Арҙаҡлы башҡорттар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана
- ↑ Р.Г.Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.
- ↑ Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. Өфө, 1984. 229-сы бит.
- ↑ Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 230-сы бит.
- ↑ Күрһәтелгән хеҙмәт. 231-се бит.
- ↑ Хашийә әйтте — аңлатма бирҙе.
- ↑ Ҡыҙылбаштар — фарсылар.
- ↑ Дәхи — йәнә, тағы.
- ↑ Дәстгир — ҡулдан төшөрелмәй уҡылған.
- ↑ Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 233-сө бит.
- ↑ Хусаинов Г.Б. Поэма «Кисса-и-Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. 3. Шакуров. Уфа, 1988, 8-9-сы биттәр.
- ↑ Кул Гали


text:
Азурит
Азури́т (франц. azur — баҡыр дигидроксодикарбонаты (II)|Cu3(СО3)2(ОН)2]] баҡыр зәңгәре, карбонаттар классына кереүсе минерал, малахит төркөмөндә. Баҡыр миҡдары 55,3%-ҡа тиклем. Ҡуйы зәңгәр төҫтә, быяла һамаҡ ялтыр. Ҡатылығы 3,5-4, ыуалыусан. Тығыҙлыгы 3,7-3,9 г/см3. Азурит кислоталарҙа эрей (углекислый газ бүленеп сыға). Ваҡ кристалларҙан торған друзалар, тоташ бөртөклө массалар рәүешендә була.
Башҡортостанда алтын-полиметалл һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының окисланыу зонаһында осрай. Ҡимәтле баҡыр мәғдәне. Зәңгәр буяу эшләү өсөн сеймал булып тора.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
Иң ҙүр азурит киҫәге Нью-Йорк тәбиғәт музейында һаҡланы. Ул «Йырлаусы таш» тип атала. Аризона штаты «Коппер Куин» (ингл. Copper Queen) шахтаһында табылған минерал ауырлығы 4,5 тонна.


text:
Инә ҡорт
Инә ҡорт — умарталағы ҡорттарҙың инәһе. Ғаиләлә бер инә ҡорт, бер нисә йөҙ әре ҡорт, 10-80 мең эшсе ҡорт була. Инә ҡорт башҡа ҡорттарҙан үҙенең ҙурлығы, ауырлығы менән айырылып тора. Уның оҙонлоғо 20-25 мм, ауырлығы 190-300 мг була. тәүлегенә инә ҡорт 1500-2000 йомортҡа һала, ә миҙгеленә 150+200 меңгә еткереүе мөмкин. Биш йыл йәшәй, тәүге ике йыл иң һөҙөмтәле йылдары.
Инә ҡорт ғаиләлә тик бер генә вазифа башҡара, ул йомортҡа ғына һала. Бер генә тапҡыр аталана. Йомортҡа һалған саҡта күҙәнәктәргә ҡарап, аталанған йәки аталанмаған йомортҡа һала. Әре ҡор күҙәнәктәре эре була, унда йомортҡа һалыу өсөн әҙерләнгән инә ҡорттоң хәрәкәтенә махсус биҙе аша спермотозоид ҡойолмай. Инә ҡорт көбөһөнә һәм эшсе ҡорт күҙәнәктәренә эйелгәндә махсус биҙҙәр спермотозоид бүлеп сығара һәм йомортҡа аталана. Аталанмаған йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үҫә. Уның ҡаяуы бар, тик уны башҡа инә ҡорттар менән алышҡан ваҡытта ғына файҙалана.[1].
Эшсе ҡорттар инә ҡортто инә ҡорт һөтө менән ашаталар. Күс айырыр алдынан ашатыуҙы туҡтаталар. Инә ҡорт кәрәҙҙән үҙе бал менән туҡлана башлай. Һәм ҡорһағы нәҙегәйә, һәм ул осорлоҡ хәлгә етә.
Аталанған осорҙа инә ҡорт умартанан алыҫҡа оса. Ул бер нисә әре ҡорт менән аталана. Әре ҡорттарҙы үҙе һайлай. Аталанған саҡта 15 минут эсендә сперматозоидтар химия һәм әрһеҙлек арҡаһында бер-береһен юҡ итә. Яртыһы юҡҡа сығарыла.[2].
Әре ҡорт инәһе[үҙгәртергә]
Әре ҡорт инәһе тип гел генә аталанмаған йомортҡа һалыусы инәгә әйтәләр. Ул йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үрсей.
Сәбәбе төрлөсә булырға мөмкин. Аталанасаҡ ваҡытта һауа торошоноң боҙолоуы, инә ҡорттоң ҡанаттарынын осорға яраҡһыҙ булыуы, йәки инә ҡорттоң осҡан ваҡытында әре ҡорттарҙың үрсеү ваҡыты етмәүе. Шулай уҡ орлоҡтарҙың бөтөүе йәки уларҙың үлеүе, орлоҡ ебәреүсе ағзаларҙыү зарарланыуы.
Ундай инә юҡҡа сығарыла һәм йәш инә бирелә, юҡһа ғаилә юҡҡа сығасаҡ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Акимушкин И. И. Пчёлы // Насекомые. Пауки. Домашние животные — 4-е изд. — М.: «Мысль», 1995. — Т. 3. — С. 134. — 462[2] с. — (Мир животных). — ISBN 5-244-00806-4.
- ↑ Юлия Рудый В войнах спермы верх берут грубая сила и химия (ru). membrana (23 марта 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 февраль 2012. 20 май 2011 тикшерелгән.


text:
Ала өйрәк
Ала өйрәк (Хохлатая чернеть) (лат. Aythya fuligula) — өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Аласабан. һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел ҡара; ҡабырғалары, ҡорһағы аҡ. Йәйгеһен һәм көҙгөһөн ата өйрәктәрҙә, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, ҡара төҫ урынына һорғолт көрән төҫ була. Башҡа өйрәктәрҙән ҡара һәм аҡ төҫө, башындағы бүректәре менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата өйрәктәрҙең тауышы тоноҡ ҡына: «гөлө-гөлө» йәки «көрлө-рлөк», инә өйрәктең тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙағы күлдәрҙә йәки ярҙары урманлы ятыуҙарҙа йәшәй. Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Киң генә таралған күсмә ҡош. Ояһы ерҙә. 6—8 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Вашингтон (штат)
Вашингтон (ингл. Missouri) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 18. 1889 йылдың 11 ноябрендә төҙөлгән. Элек Миссисипи территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Мәңге йәшел штат.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Вашингтон штатында 6 897 012 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 39,6 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 13.
Майҙаны 184 827 кв.км, шуның 6,6 % һыу майҙаны.
Штаттын Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто.