c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 524
“ЗЕМЛЯ И ВОЛЯ” (“Ер һәм ирек”), ижт.‑сәйәси гәзит. Социал‑революционерҙар партияһының Өфө губерна ком‑ты, 1917 й. дек. алып Һул социал‑революционерҙар (интернационалистар) партияһының Өфө губерна ойошмаһы, 1918 й. ғин. — Һул социал‑революционерҙар (интернационалистар) партияһының Өфө губерна ойошмаһы һәм ҡала ком‑ты органы. Көн һайын Өфөлә урыҫ телендә сыға. 1917 й. мартынан 1918 й. июненә тиклем нәшер ителә. Гәзит биттәрендә илдәге һәм сит илдәрҙәге ваҡиғалар хроникаһы, партияның эшмәкәрлеге киң яҡтыртыла, Беренсе донъя һуғышы барышы т‑да мәғлүмәт бирелә һ.б. Мөхәррирҙәре: А.И.Бриллиантов, А.П.Успенский, В.П.Гиневский, И.З.Штейнберг, В.Е.Трутовский, Е.Н.Семеновская.
Г.В.Мордвинцев
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 516
ВАВИЛОВТАР, дворяндар нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — Вавила Фролов, Ҡасим татарҙарынан. Свияжск ҡ. хеҙмәт итә. Нуғайҙарға әсирлеккә эләгә, азат ителгәндән һуң, 17 б. башында Әстерхан ҡ., артабан Өфөгә килә, бында суҡына. Богородский а. батша һарайы крәҫтиәне була, 1616 й. стрелецтар рәтенә яҙыла. 1622 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге (ҡара: Яңы суҡындырылған һәм сит ил кешеләре исемлегенә ингән хеҙмәтле кешеләр) б‑са поместье һәм аҡсалата эш хаҡына хәрби хеҙмәткә алына. 1624 й. алып Ағиҙел й. буйындағы ерҙәргә хужа була; Вавилов а. нигеҙ һалған, тип фараз ителә. Уның улдары: Осип В., башҡорт ихтилалын (1662—64) баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1646 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са 100 сирек ер күләмендә эш хаҡы м‑н түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1648 й. ҡустыһы Гаврила м‑н берлектә Ағиҙел й. аръяғында атаһынан айырым поместье хужаһы була. Өфөнөң хеҙмәтле кешеләре араһынан тәүгеләрҙән булып 1654 й. Ҡазан даруғаһы Мең улусы башҡорттары м‑н керҙәшлек т‑да яҙма килешеү төҙөй, оброк (йылына 3 һыуһар һәм бер солоҡ өсөн 40 алтын) түләү иҫәбенә Ағиҙел й. буйындағы биләмәләрҙән файҙалана. 1662—80 йй. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләрҙә окладсы (яңы дворяндарға ер һәм аҡсалата эш хаҡы билдәләр өсөн һайлап ҡуйылған кеше); Гаврила В. (? — 1694 й. алда), 1662—64 йй. башҡ. ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1656 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са 100 сирек ер күләмендә эш хаҡы м‑н түләүле хәрби хеҙмәткә алына. Бөрөнө төҙөүҙә ҡатнаша. Осип В. улдары: Матвей Осипович В., башҡорт ихтилалын (1681—84) баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1670 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына; 1686 й. уның эш хаҡы 200 сирек ер тәшкил итә. Өфө стрелецтары сотнигы; Пётр Осипович В., 1687 й. һәм 1689 й. Ҡырым походтарында ҡатнаша. 1683 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са 200 сирек ер күләмендә эш хаҡы м‑н түләүле хәрби хеҙмәткә алына. Гаврила В. улдары: Фадей Гаврилович В. (яҡынса 1654 — ?), 1687 й. һәм 1689 й. Ҡырым походтарында ҡатнаша. 1681 й. 200 сирек ер күләмендә эш хаҡы м‑н түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1694 й. мираҫҡа атаһының һәм олатаһы Осип В. поместьеһын ала. Яйыҡ казактарының башҡорттар м‑н ярашыу т‑да һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша. Ағиҙел й. буйындағы 250 сирек ергә хужа була; Фёдор Гаврилович В. (яҡынса 1658 й.—?), Ағиҙел й. буйында ерҙәргә һәм ауылға хужа була; Пётр Гаврилович В., 1687 й. 250 сирек ер күләмендә эш хаҡы м‑н түләүле хәрби хеҙмәткә алына. Фадей Гаврилович В. улы — Иван Фадеевич В., 1700—21 йй. Төньяҡ һуғышында ҡатнаша. Өфө дворяндар ротаһында хеҙмәт итә; 1738 й. алып отставкала. Шулай уҡ Михайла Фёдорович В. билдәле, титулярный советник. Ырымбур губерна идараһында хеҙмәт итә; Гаврила Аникиевич В. (1746 — 1775 й. һуң), Яйыҡ казак ғәскәрендә хеҙмәт итә, прапорщик. Үрге Яйыҡ ҡәлғәһендә (ҡара: Верхнеурал ҡәлғәһе), 1773—74 йй. Ҡарағай ҡәлғәһендә хеҙмәт итә.
В. нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 6‑сы киҫәгенә яҙылған. Генераль ыҙанлау б‑са нәҫел вәкилдәре Өфө өйәҙендә 1 мең дисәтинәнән ашыу ергә хужа була. 20 б. башына нәҫелдең 200‑гә яҡын вәкиле билдәле була, улар Ырымбур һәм Өфө губерналарында хәрби һәм гражданлыҡ хеҙмәттәре үтәгән. В. исеме топонимикала һаҡланып ҡалған (Вавилов кисеүе, Вавилов тауы).
Әҙәб.: Новиков В.А. Сборник материалов для истории уфимского дворянства. Уфа, 1879.
Б.Ә.Аҙнабаев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 302
ФАГТАР (гр. phágos — ашаусы), б а к т е р и о ф а г т а р, бактерияларҙа паразит булып йәшәгән вирустар төркөмө. Яҡынса 100 Ф. билдәле, киң таралған. Башы йомро, гексагональ йәки таяҡса формаһында, диам. 20—90 нм, аҡһым капсомерҙарынан барлыҡҡа килгән; уның эсендә ДНК йәки РНК, ш. уҡ бер нисә амин урынлашҡан. Үҫентеһе — эсе ҡыуыш үҙәк, оҙонлоғо 100—210, диам. 2,5—3 нм, аҡһым футляры м‑н уратып алынған; осонда рецепторҙары (хужа күҙәнәктә специфик адсорбцияны тәьмин итә) булған базаль пластинка бар. Ф. өсөн 3 йәшәү формаһы хас: вирион (төҙөлөшө һәм формаһы б‑са морфол. типтары: оҙон; ҡыҫҡармаусы; эсендә ике епсәле ДНК булған ҡыҫҡа үҫентеле; үҫенте аналогы м‑н — бер епсәле ДНК йәки РНК; еп һымаҡ Ф. — бер епсәле РНК айырыла), вегетатив вирус һәм провирус. Бактерияларҙа тыуҙырған инфекция тибына бәйле, вирулент (зарарланған күҙәнәктәрҙә продуктив инфекция үҫешә, ш. уҡ ваҡытта ҡайһы бер Ф. күҙәнәктәрҙе тарҡата) һәм уртаса, йәки симбиотик (күҙәнәк тарафынан йотола һәм уға үтеп инә, йәшерен инфекцион булмаған профаг формаһында ҡала, лизис тыуҙырмай) Ф. айырыла. Составында ДНК булған ҡайһы бер Ф. генетик трансдукцияға һәм рекомбинацияға һәләтле. Ф. — молекуляр биологияның классик объекты; уларҙы өйрәнеү гендың нескә структураһын, мутацияларҙың молекуляр механизмын асырға, генетик кодтың шифрын асырға мөмкинлек бирә. БР‑ҙа “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында эренле‑шеш һәм эсәк ауырыуҙарын дауалау өсөн Ф. алыу технологиялары эшләнә һәм етештереүгә индерелә (Н.Н. Ворошилова, Т.Ғ.Ниғмәтуллин һ.б.).
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
“…Һин, уҡытыусым,
шундай наҙлап
Ҡараның күҙҙәремә,
Һүнмәҫлек ҙур дәрттәр
бирҙең
Бәләкәс йөрәгемә”.
Олуғ Мостай Кәримдең “Уҡытыусыма” тигән шиғыры, йыл артынан йыл үтеүенә, быуаттың артта ҡалыуына ҡарамаҫтан, һаман да көнүҙәк булып яңғырай, күңелдәргә үтеп инә, һағышландыра, уйландыра...
Эйе, уҡытыусы абруйы һәр заманда ла юғары булып ҡала. Мәғариф өлкәһенә ниндәй генә заман технологиялары индерелмәһен, бала янында остаз булыуы, уны аңлауы, дөрөҫ йүнәлеш биреүе мөһим.
Мәғлүм булыуынса, илдең мәғариф министры Ольга Васильева ошо вазифала эш башлаған сағында уҡ белем биреүҙә төп кешенең уҡытыусы булыуы хаҡында белдерҙе. Был фекер менән риза булмағандар ҙа табылды, әлбиттә. Әйтеүҙәренсә, мәктәптә төп кеше – уҡыусы, мәғариф учреждениелары уның өсөн төҙөлә. Ә министр быны инҡар итмәне, шул уҡ ваҡытта мәсьәләгә икенсе фекер өҫтәне: уҡытыусының абруйын, статусын күтәрмәйенсә тороп, илде үҫтерә, күңелдәрҙә берҙәм Рәсәй рухы тәрбиәләй алмаясаҡбыҙ. Педагог үҙен һөнәр оҫтаһы тип танымай, йәмғиәттең ихтирамын тоймай икән, халҡыбыҙҙы нығыраҡ берләштереү, дәүләтебеҙҙең нигеҙен тағы ла нығытыу, бөгөнгө хәл итәһе мәсьәләләрҙе яйға һалыу мөмкин булмаясаҡ.
Уҡытыусының хеҙмәте баһаланырға тейеш. Һуңғы йылдарҙа был йәһәттән илебеҙҙә, республикабыҙҙа маҡсатлы эштәр алып барыла. Хеҙмәт хаҡының тотороҡло үҫеүе, төрлө социаль программалар, һөнәри конкурстар, гранттар... Мәғарифҡа йәштәрҙе йәлеп итеү өсөн айырым дәртләндереү саралары бар, улар йылдан-йыл арта. Бындай мөмкинлек, әлбиттә, белем биреү өлкәһенә көслө затты ла йәлеп итә башланы. Әйҙәүсе көс ир-ат икән, һис шикһеҙ, ышаныслыраҡ: мәғарифтың яҡты киләсәгенә өмөт арта.
Белем усағы – изгеләрҙән-изге йорт. Унда киләсәгебеҙ тәрбиәләнә. Тимәк, донъяла үҙ урыныбыҙҙы һаҡларға, тамырҙарыбыҙҙы ҡоротмаҫҡа, илебеҙҙе үҫтерергә, көс-ҡеүәтен арттырырға теләйбеҙ икән, мәктәптәребеҙҙе ҡәҙерләп тоторға, “ел-ямғыр” тейҙермәҫкә бурыслыбыҙ. Биналарҙың төҙөклөгөн хәстәрләү ҙә зарур. Был йәһәттән һуңғы осорҙа, айырыуса Башҡортостандың 100 йыллығы уңайынан республикабыҙҙа ҙур эштәр башҡарылыуы һөйөнөслө: “100 йыллыҡҡа – 100 объект” программаһы буйынса төбәгебеҙҙең байтаҡ райондарында мәктәптәр, балалар баҡсалары төҙөлә, заман талаптарына ярашлы яңыртыла, ремонтлана. Был, әлбиттә, балаларға, ата-әсәләргә генә түгел, уҡытыусылар өсөн дә ҙур ҡыуаныс. Төҙөк, матур, ҡупшы бинала эшләү кемдең генә күңелен күтәрмәһен! Яңы үрҙәргә этәргес, дәрт-дарман, юғары ҡаҙаныштар нигеҙе был.
Алда әйтелгәнсә, мәғариф ни ҡәҙәр генә замансалаштырылмаһын, уҡытыусынан тыш алға китә алмай. Алдынғы техника янында ла һәр саҡ аралашыу булырға тейеш. Остаз юҡ икән, ышаныслы киләсәк тә юҡ. Был хәҡиҡәтте халҡыбыҙ элек-электән тәрән аңлаған. Урамдан үтеп барғанда мөғәллимгә кәпәс һалып сәләм биргән ата-бабабыҙ. Ошо тәрбиәне бөгөн дә дауам итеү, киләсәгебеҙҙе үҫтергән педагогик йәмғиәткә оло ихтирам менән ҡарау зарур. Уҡытыусыһы хөрмәтле булған ил – иң ҡеүәтлеһе, тигән мәғәнәлә фекер әйткән аҡыл эйәләре. Үҙенең хеҙмәтен генә башҡармай, йәмәғәт эштәрендә һәр саҡ алда йөрөгән, мөһим сараларҙың уртаһында ҡайнаған, төрлө йәһәттән пропаганда алып барған, шул иҫәптән милли матбуғаттың баһаһын күтәреүҙә, уны таратыуҙа төп көс булған педагогтарҙың ҡәҙерен белеү, уларҙың бәҫен арттырыу – дәүләттең дә, йәмғиәттең дә оло бурысы.
Байрамығыҙ менән, хөрмәтле уҡытыусылар!


text:
Йәйге каникул башланыуын ашҡынып көтөп алдым. Сөнки беҙ, V синыф уҡыусылары (етәксебеҙ – Раушания Ғайсина), каникулдың тәүге көндәрендә үк атай-әсәйҙәребеҙ менән Әбйәлил районының Асҡар ауылы эргәһендә урынлашҡан «Экстрим» туристик лагерына ял итергә барҙыҡ. Бик күңелле үтте көндәребеҙ. Тиҫтерҙәрем менән шар эсенә инеп ултырып, һыу өҫтөндә йөрөнөк, батутта һикерҙек, тирҙа төҫлө буяуҙар менән атып, бүләктәр оттоҡ, …
Continue reading ‘Шар эсенә инеп ултырып’ »
Был ваҡытта бесән әҙерләү тамамланыуға табан бара торғайны инде. Көндәр һалҡын, ямғырлы тороу арҡаһында быйыл һуңғараҡ ҡалына. Әле был эштең иң ҡыҙған ваҡыты. Халыҡ ялан тулып мал аҙығы әҙерләй. Берәүҙәр саба, икенселәре әйләндерә, йыя, кипкән бесәнде кәбәнгә өйә.
Ихатаға килеп инеү менән, матур-матур сәскәләр ҡаршылай, арыраҡ ҡаҙан аҫтына ут яғылған: бында ҡош-ҡортҡа ашарға бешерәләр икән. Өйҙәренә күптән газ үткән, хатта һыуҙы ла индереп алғандар, әммә мал-тыуарға йәй көнө тышта бешереү ҡулайыраҡ. Ана, күләгәләге эскәмйәлә Нәжип бабай йәйге аяҙ көнгә һоҡланып ултыра. Уңарсы булмай Зөлфиә инәй килеп сыҡты. 64 йыл бергә йәшәй улар, туғыҙынсы …
Continue reading ‘Ҡыҙҙар эше тип тормайҙар’ »
Ейәнсура районы үҙенең тәбиғәтенең матурлығы менән дан тота. Хаҡлы рәүештә беҙ тыуған яғыбыҙҙың мөғжизәле тәбиғәт мөйөштәре менән ғорурлана алабыҙ. Районыбыҙҙа тәбиғәт ҡомартҡылары бик күп: Шауҙым, Сыуалташ, Һыусыҡҡан шишмәһе, Ямашлы быуаһы, дөр-дөр сәскәһе һәм башҡалар. Мин һеҙгә нәҡ ошо дөр-дөр сәскәһе тураһында бәйән иткем килә. Ҡалын урмандар, бейек-бейек тауҙар араһында урынлашҡан Мәзит минең тыуған ауылым Өмбәттән …
Continue reading ‘Дөр-дөр сәскәһе ҡайҙан килгән?’ »
Иртәнге туғыҙҙар тирәһе. Мин танышырға теләгән малай йоҡонан торҙомо икән һуң, каникул бит әле, тип уйлап, ишекте асам.
Һеҙ ҙә күп балалар кеүек файҙалы ризыҡ – эремсекте бик яратып ашамайһығыҙмы? Улайһа, унан десерт эшләп ҡарағыҙ.
Йәй – сәйәхәттәр мәле. Урманға, йылға-күл буйына ял итергә йыш бараһығыҙҙыр. Ауылдарҙа мал аҙығы әҙерләгән осор. Моғайын, күптәр көнө буйына етерлек аҙыҡ-түлек алып, иртәнән ҡараңғы төшкәнсе бесән эшләйҙер.
Сәйетбаба ауылында йәшәүсе Абдуллиндарҙың ялт итеп торған донъяһына барып инеү менән күңелдәр ҙә нурланып, яҡтырып киткәндәй була. Өҫтәүенә, йорт хужаһы һәм уның тормош иптәше лә алсаҡ, асыҡ йөҙлө кешеләр булып сыҡты.
Республиканың юғары уҡыу йорттары Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән әүҙем эшмәкәрлек алып бара. Башҡорт дәүләт университетында Рәсәй-Ҡытай бизнес-инкубаторы булдырылған. Унда студенттар бизнес төҙөү буйынса Ҡытай алымдарын өйрәнә, Ҡытай Халыҡ Республикаһында стажировкалар ҙа ҡаралған. Башҡорт дәүләт медицина университеты Ҡытайҙың медицина ғилми даирәләре менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй.
Баш ҡалабыҙ мәктәптәрендә яңы уҡыу йылына әҙерлек эштәре ҡыҙыу алып барыла. Һәр бер районда махсус комиссиялар ҙа төҙөлгән. Быйыл ҡала ҡаҙнаһы иҫәбенә 38 белем биреү учреждениеһында ремонт үткәрелә. Уларҙа ҡыйыҡ, электр, һыу менән тәьмин итеү, бысраҡ һыуҙарҙы ағыҙыу өсөн ер аҫтынан үткәрелгән торбалар системаларын йүнәтеү, бинаның тышҡы яғын йылытыу, тәҙрә блоктарын алмаштырыу кеүек эштәр башҡарыла. …
Continue reading ‘Махсус комиссиялар әҙерлекте тикшерә’ »


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
ҒАРИФЙӘНОВ Ғәбделбар Ғарифйән улы (11.9.1930, ТАССР‑ҙың Нөнәгәр а.), химик-технолог. Техник ф. д‑ры (1977), проф. (1990). Фәнни-производство эшмәкәрлеге дегидрирлау һәм хлорорганик синтезлау өсөн катализаторҙар эшләү, күп көкөртлө ҡуйы нефттәрҙе, битумлы тоҡомдар эшкәртеүҙең экологик яҡтан хәүефһеҙ алымдарын табыу һ.б. м‑н бәйле. 1961—74 йй. БАССР‑ҙа эшләй: Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑дында, 1968 й. алып Стәрлетамаҡ химия з‑дының баш инженеры. Ғ. етәкс. этил‑ һәм изопропилбензолды, метилэтилпиридинды дегидрирлау катализаторҙары; a-метилстирол, дихлорэтан, этилендиамин һ.б. алыуҙың аҙ ҡалдыҡлы технологиялары уйлап табыла һәм Стәрлетамаҡ химия з‑дында (ҡара: “Каустик”) производствоға индерелә. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 190‑ға яҡын уйлап табыу авторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1971).
Р.Н.Заһиҙуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ағиҙел йылғаһының һул яғы (платформа)
Ағиҙел йылғаһының һул яғы — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлегенең Шишмә станцияһы йүнәлешендә Өфө ҡалаһының Дим районындағы туҡтау пункты. Исеме — Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан географик урыны буйынса (артабан Ағиҙелгә эшләмәй торған тиерлек 1615 км платформаһы илтһә лә). ЕСР коды 650011.
Тимер бетон платформа оҙонлоғо буйынса яҡынса ике электропоезд вагонының оҙонлоғона тиң. Платформала япма аҫтында эскәмйәләр бар, төндәрен һәр ваҡыт платформала фонарь яҡтыртып тора.
Платформа баҡсасылар ағымын хеҙмәтләндерә[1]
Көн һайын түбәндәге электричкалар туҡтай:
- Ҡарламан — Өфө
- Раевка — Өфө
- Стәрлетамаҡ — Өфө
- Инйәр — Өфө
Поезд 1 минут туҡтай.
Өфө ҡала электричкаһы][үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө ҡала электричкаһы был платформала туҡтамай.
Киләсәктә «Дим — Шаҡша» ҡала электропоезы станцияһына үҙгәртеп ҡороу планлаштырыла[2], уның өсөн, проект буйынса, бөтә туҡтау пункттары һәр төр йәмәғәт транспорты өсөн берләштерелгән нөктә буласаҡ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Левая Белая на викимапии
Левая Белая на Яндекс-расписаниях


text:
Уэльстың уяныуы
, Кристофер Уильямс, 1911. Венера образы — милләт тыуыуға кинәйә
Милләтселек (франц. nationalisme) — сәйәсәттең идеологияһы һәм йүнәлеше. Уның нигеҙ принцибында «милләт — йәмғиәт берлегенең иң юғары формаһы, дәүләтте барлыҡҡа килтереү процесында милләт ҡиммәте беренсел» тигән тезистар ята. Сәйәси хәрәкәт булараҡ, милләтселек дәүләт власы менән мөнәсәбәттәрҙә айырым милли берлек мәнфәғәттәрен яҡларға ынтыла.
Милләтселек нигеҙен үҙ милләтеңә тоғролоҡ, сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ, халҡың именлеге хаҡына хеҙмәт, мәҙәни һәм рухи үҫеш, милләтеңдең тормош шарттарын, уның йәшәү территорияһын, иҡтисади ресурстарын һәм рухи ҡиммәттәрен ғәмәлдә һаҡлау өсөн милли үҙаңды берләштереү тәшкил итә[1]. Ул илһөйәрлеккә — патриотизмға тиң булған милли тойғо менән һуғарылған. Был идеология йәмғиәттең ҡапма-ҡаршы мәнфәғәтле синфи ҡатламдарын берләштерергә тырыша. Капиталистик иҡтисадҡа күсеү осоронда ул халыҡты уртаҡ сәйәси маҡсат тирәһендә туплау һәләтен күрһәтте.
Хәҙерге радикаль хәрәкәттәр үҙҙәренең миллилеген һыҙыҡ өҫтөнә алырға тырышһа ла, милләтселек бик йыш этник, мәҙәни һәм дини түҙмәүсәнлек (йәки «башҡа» этник төркөмдәргә теләһә ниндәй кире мөнәсәбәт) менән ассоциациялана. Бындай түҙмәүсәнлек милләтселектә уртасылыҡта тороусылар тарафынан ғәйепләнә.
Киң мәғлүмәт саралары «милләтселек» тип йыш ҡына этномилләтселекте, бигерәк тә уның (шовинизм, ксенофобия һ. б.) кеүек, бер милләттең башҡаларынан өҫтөн булыуына[2] баҫым яһаған киҫкен формаларын атай. Киҫкен этномилләтселектең күпселек сағылышы, милләт-ара ыҙғыш һәм этник дискриминацияны ла индереп, халыҡ-ара хоҡуҡ боҙоуҙарға ҡарай.


text:
БАЙГИЛДЕ ЯНБУЛАТОВ
Байгилде Йәнтүрә улы Янбулатов 1937 йылда Аҡдәүләт ауылында тыуған. Бик иртә етем ҡалып, төрлө балалар йортонда үҫә. Өфөләге мәктәп-интернатта,БДУ-ла уҡый. Мораҡта уҡытыусы булып, район гәзитендә лә эшләй.Учалы район гәзитендә 32 йыл яуаплы сәркәтип, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. Тәүге шиғырҙары һәм хикәйәләре 60-сы йылдар башында баҫыла башлай. «Көҙгө ташҡын», «Тыуған яҡта», «Күңел-даръя», «Йырғанаҡ, «Килде заман» китаптары авторы.Ҡурай, мандолинала оҫта уйнай.
Тыуған ауылым Аҡдәүләт
Ауылым минең тауҙар араһында,
Ҙур ҙа түгел үҙе – кескенә.
Ҡайтһаң – унан сығып китеп булмай,
Китһәң – ҡайтып булмай һис кенә.
Ней автобус, ней машина йөрөмәй,
Йәйәү килеп, йәйәү китәһең.
Ямғыр яуһа, тымғанын көтәһең,
Төпкөлдә бит, - нихәл итәһең.
Ыҙа сигеп шунда бала сағым
Бер телем икмәккә тилмергән.
Ә барыбер тарта тыуған яҡтар,
Күңелемдән сыҡмай ул бер ҙә.
Ҡайҙа ғына яҙмыш ташлаһа ла,
Онота алмам уны ғүмергә.
Зыяратын да ожмах һанар инем,
Насип итһә ҡайтып үлергә.


text:
Көн һайын 30 - 40 машина оҙаталар
25 сентября 2016 йыл | Ауыл хужалығы
"Восход-СТ” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә быйыл шәкәр сөгөлдөрө майҙаны арттырылып, 770 гектарға еткән. Был тотош район буйынса дөйөм майҙандың 27 процентын тәшкил итә.
Бөгөн сөгөлдөр яланында ҡыҙыу эш бара. Хужалыҡта өр-яңы ике "Агрифак” сөгөлдөр комбайны. Унда Алексей Михайлов, Руслан Ильясов, Николай Шабалин һәм Николай Лубин алмашлап эшләйҙәр. Сөгөлдөр баҫыуында эш тәүлек әйләнәһенә туҡталмай.
Мансаф Зәйнетдинов комбайндар ҡаҙып сығарған тамырҙарҙы өйөмдәргә ташып, өлгөрөп тора. Тейәгестәрҙә Сергей Михайлов менән Данис Рәхмәтуллин өҙлөкһөҙ эшләп, әҙер тамырҙарҙы тағылмалы "КамАЗ”дарға тейәп Мәләүез шәкәр заводына оҙаталар. 130 гектарҙың уңышы ҡаҙып алынған да инде.
Бөгөн сөгөлдөр яланында ҡыҙыу эш бара. Хужалыҡта өр-яңы ике "Агрифак” сөгөлдөр комбайны. Унда Алексей Михайлов, Руслан Ильясов, Николай Шабалин һәм Николай Лубин алмашлап эшләйҙәр. Сөгөлдөр баҫыуында эш тәүлек әйләнәһенә туҡталмай.
Мансаф Зәйнетдинов комбайндар ҡаҙып сығарған тамырҙарҙы өйөмдәргә ташып, өлгөрөп тора. Тейәгестәрҙә Сергей Михайлов менән Данис Рәхмәтуллин өҙлөкһөҙ эшләп, әҙер тамырҙарҙы тағылмалы "КамАЗ”дарға тейәп Мәләүез шәкәр заводына оҙаталар. 130 гектарҙың уңышы ҡаҙып алынған да инде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 442
АНДРЕЕВ Прокофий, Вознесенка (Ырғыҙлы) заводында эшләүсе заводҡа теркәлгән крәҫтиәндәрҙән Уложенный комиссия депутаты. Ҡазан губернаһы Хмелевка а. дәүләт крәҫтиәндәренән. Комиссияға завод эштәре күләмен кәметеү һәм завод адм. башбаштаҡлыҡтарына сик ҡуйыу т‑да наказ индерә. Сауҙа ирке т‑дағы сығыштарға ҡушыла; “Аҫыл һөйәктәр хоҡуҡтары проекты”н тикшергәндә дворянлыҡ өҫтөнлөктәрен киңәйтеүгә ҡаршы сығыусы депутаттарҙы яҡлай.
Әҙәб.: И.Акрынов мәҡ. ҡарағыҙ.
И.М.Васильев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Искәндәрҙең күптән инде уҡыусы булғыһы килә. Ата-әсәһе үҙенә матур мәктәп формаһы, портфель һәм башҡа уҡыу кәрәк-яраҡтары алғас, белем усағына бигерәк тә ашҡына ул!
Лилиә апай менән Илһам ағай Кирәевтәрҙең ғаиләһендә өс бала. Өлкән ҡыҙҙары Диана, мәктәпте алтын миҙалға тамамлап, Ҡазан федераль университеты студенты булып китте. Алтынсыға барған Илназ да тик «бишле» билдәләренә генә өлгәшә, «Робототехника» түңәрәгендә шөғөлләнеп, күп уңыштар ҙа яулай. Кеселәре Искәндәр ҙә ҙурайҙы хәҙер.
Өлгөлө ғаиләлә тәрбиәләнгән балалар ата-әсәләре кеүек тырыш, маҡсатлы булып үҫеп килә. Белем тауына ашҡынған Искәндәр ҙә апаһы менән ағаһынан һис ҡалышмаҫ. Баҡсаға йөрөгән сағынан уҡ ул йыр-бейеү менән ҡыҙыҡһына, күптән инде хәреф танып, уҡырға-яҙырға ла өйрәнгән. Быйыл Искәндәр Кирәев Раевка ауылындағы Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге башҡорт лицейы уҡыусыһы буласаҡ. Уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы Рәйсә Миҙхәт ҡыҙы Әхмәтова ла беренселәрҙе ҡабул итер өсөн ең һыҙғанып эш башлаған да инде.
Искәндәргә белем тауына арымай-талмай үрләһен, ата-әсәһенең өмөтөн аҡлап, мәктәптән көн дә һөйөнөслө хәбәрҙәр генә алып ҡайтһын, тип теләйек.
Әлмира КАШАПОВА.
Әлшәй районы.


text:
Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (ҡыҫҡаса Комуч йәки КОМУЧ) Рәсәйҙең беренсе большевиктарға ҡаршы Бөтә Рәсәй хөкүмәте[1], 1918 йылдың 8 июнендә Һамарҙа 1918 йылдың 6 ғинуарындағы ВЦИК декретына ярашлы Йыйылышты юҡҡа сығарыу менән риза булмаған Ойоштороу йыйылышы ағзалары тарафынан булдырылған[2].
Ойоштороу йыйылышының эшмәкәрлеген яңыртыуға Чехословак корпусының большевиктарға ҡаршы сығышы сәбәпсе була. Артабан (23 сентябрҙә) Комуч Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен («Өфө директорияһы») ойоштороуҙа ҡатнаша, ә ноябрь — декабрҙә власты Юғары Хаким А. В. Колчак ҡулына тапшырған хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә уның структуралары тулыһынса юҡ ителә. Ысынында Комуч власы Волга буйы һәм Көньяҡ Урал территорияларының айырым өлөштөренә генә йәйелгән була.
Йөкмәткеһе
Комучтың беренсе составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Комучтың беренсе составына биш эсер, Ойоштороу йыйылышы ағзалары инә: В. К. Вольский — рәйесе, Иван Брушвит, Прокопий Климушкин, Борис Фортунатов һәм Иван Нестеров.
Комуч агитацион мәҙәни-ағартыу бүлеге яңы властың рәсми баҫмаһы — «Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары Комитеты вестнигы» гәзитен — сығара башлай.
Комуч власының нығыныуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Интервенттар һәм аҡтар биләгән территорияла Комуч Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы исеменен ваҡытлыса үҙен Рәсәйҙәге юғары власть тип иғлан итә (Йыйылыштың яңы саҡырылышына тиклем). Һуңғараҡ, Ойоштороу йыйылышының Һамарға күсеп килгән тағы ла бер төркөмө инеү хисабына (башлыса эсерҙар), Комитет байтаҡҡа киңәйә.
Һамарҙы Чехословак корпусы яулаған көндө Комуч «Халыҡ армияһы» исеме аҫтында үҙ армияһын булдырырға тотона. 1918 йылдың 9 июнендә Һамарҙа 650 кешенән торған 1-се Һамар ирекле дружинаһы ойошторола (капитан Бузковтың йыйылма пехота батальоны (2 рота, 90 штык), штабс-ротмистр Стафиевскийҙың атлылар эскадроны (45 ҡылыс), капитан Вырыпаевтың Волга атлы батареяһы (2 орудие һәм 150 хеҙмәтсе), атлы разведка, шартлатыу командаһы һәм хужалыҡ часы)[3]. Дружина менән етәкселек итергә Генераль штабы подполковнигы В. О. Каппель риза була. Уның командованиеһы аҫтында ғәскәрҙәр 1918 йылдың йәйендә Ҡыҙыл армияһын бер нисә ауыр еңелеүгә дусар итәләр; — 1918 йылдың 11 июнендә Каппель Сызранды ала; — 12 июндә Каппелдың доброволецтар отряды Һамарға кире ҡайта, унан Волга буйлап ҡаланы яулап алыр өсөн Ставрополгә (хәҙер Тольятти) ташлана. Каппель маҡсаттарына уңышлы ирешә, ыңғайында Волга буйын ҡыҙылдарҙан таҙарта; — 10 июлдә Каппель Сызрань тирәһендә яңы алыш алып бара һәм ҡаланы Комуч ҡарамағына тапшыра; — Артабан Боғорослан һәм Быҙаулыҡ баҫып алына. Мелекесс станцияһы янындағы ауыр алыштан һуң Каппель большевиктарҙы Сембергә алып ташлай һәм Һамарҙы һаҡлап ҡала; — 17 июлдә берләшкән урыҫ-чех отряды (2 пехота батальоны, атлы эскадрон, казак йөҙлөгө, 3 батарея) подполковник Каппель етәкселегендә Сембергә һөжүм итә һәм 150 километрлыҡ марш-бросок эшләп 1918 йылдың 21 июлендә һан буйынса өҫтөнлөклө ҡыҙылдар тарафынан обороноланған ҡаланы яулап ала.
7 августа, ҡыҙылдарҙың Көнсығыш фронтын көсәйтеүенә[4], «революция ҡурҡыныс аҫтында» тип иғлан иткән Троцкийҙың Волгаға шәхсән килеп етеүенә ҡарамаҫтан, подполковник В. О. Каппель командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙәр Ҡазанды һәм уның менән бергә ҡорал, боеприпастар, медикаментар, амуниция, шулай уҡ Рәсәйҙең алтын запасы (тәңкәләрҙә 650 миллион алтын һум, 100 миллион кредит билдәләре менән, алтын, платина киҫәктәре, башҡа ҡиммәттәр) менән ифрат ҙур складтарын алалар.
Шулай итеп, 1918 йылдың авгусына «Ойоштороу йыйылышы территорияһы» көнбайыштан көнсығышҡа 750 саҡрымға һуҙылған (Сызрандән Златоустҡа тиклем, төньяҡтан көньяҡҡа — 500 саҡрым (Семберҙән Вольскиға тиклем) йәйелә. Комучтың власы, Һамар, Һарытау (өлөшө), Сембер, Ҡазан һәм Өфө губерналарына тарала, уның хакмлығын Ырымбур һәм Урал казаклыҡтары ла таный.
Шулай уҡ Комуч Һамарға Әлихан Букәйханов һәм Мостафа Шоҡай етәкселегендәге ҡаҙаҡ «Алаш-урҙа»ның вәкилдәрен саҡыра һәм улар менән ҡыҙылдарға ҡаршы хәрби-сәйәси союз төҙөй.
Комуч үҙенә лояль булған хәрби көстәргә таянып түбәнге сараларҙы үткәрә: рәсми рәүештә 8-сәғәтлек эш көнө билдәләнә, эшселәр йыйылыштары һәм крәҫтиәндәр сходтары рөхсәт ителә, фабрика-завод комитеттары һәм профсоюздар һаҡланып ҡала. Комуч бөтә совет декреттарын юҡҡа сығара, заводтар, фабрикалар һәм банктарҙы хужаларына кире ҡайтара, шәхси эшҡыуарлыҡтың азатлығын иғлан итә, земстволарҙы, ҡала думаларын һәм башҡа советтарға тиклемге учреждениеларҙы тергеҙә. Аҡ һәм ҡыҙыл идеологик ҡараштар араһында икеләнеү арҡаһында Комуч ҡапма-ҡаршылыҡлы ҡарарҙар сығара: ерҙе национализациялау тураһында иғлан итә, шул уҡ ваҡытта ер хужаларына крәҫтиәндәр файҙаһына тартып алынған үҙҙәренең элекке биләмәләрен ҡайтарып алырға, хатта 1917 йылғы уңышты йыйып алырға, мөмкинлек бирә. Ауыл райондарына ер хужаларының һәм хәлле крәҫтиәндәрҙең (совет терминологияһында — кулактар) милеген яҡлау, шулай уҡ рекрут йыйыу, һуңынан Халыҡ армияһына ирҙәрҙе мобилизациялау өсөн хәрбиләшкән экспедициялар юллай.
Комуч һәм Башҡорт хөкүмәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Комуч Башҡорт хөкүмәтен таный. Август аҙағында Башҡорт хөкүмәте Комуч менән Халыҡ армияһы составындағы Башҡорт ғәскәренең махсус статусын таныу буйынса килешеүгә ҡул ҡуя. Сентябрҙә 1-се һәм 2-се Башҡорт уҡсылар дивизиялары Айырым Башҡорт корпусына берләштереләләр. Комитет Башҡорт хәрби формированиеларын кейендереү һәм ҡоралландырыу өсөн 5 мең кейем комплекты, 1 мең винтовка һәм 10 пулемет бүлеп бирә, үҙенең баҫмалары ярҙамында башҡорт халҡының мобилизацияһына булышлыҡ итә[5] .
Комучтың бөтөрөлөүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ армияһының артабанғы уңышһыҙлыҡтарында төп ролде В. О. Каппелдең Волгалағы беренсе уңыштарында, Комуч контроле аҫтында бик күп территориялар булыуына ҡарамаҫтан, Комучтың эсер етәкселеге әҙерләгән резервтарҙың бөтөнләй булмауы уйнай.
Комучтың абруйы төшөүе айҡанлы Халыҡ армияһында индерелә башланған корпус системаһы ла мобилизация сараларының һәләкәткә осрауы арҡаһында юҡҡа сыға. Бигерәк тә Волга буйы эшсе синыф позициялары килешә алмаҫлыҡ була. Мәҫәлән, Һамар оҫтаханалары депоһы мастеровойҙары һәм эшселәре дөйөм йыйылышы ҡарарын хәбәр итә:
1918 йылдың 6 июлендә Һамарҙа протест белдергән тимер юлсыларының ҙур митингы үтә, уларҙың Комучҡа карата нәфрәттәре шул тиклем көслө була, хатта ҡаланың коменданты ғәскәрҙәрҙе саҡыртырға мәжбүр була.
Мобилизация иғлан иткәндән һуң Комучтың эсер етәкселеге элекке крәҫтиәндәргә таяныу идеяһына кире ҡайта. Крәҫтиәндәрҙе Комуч тирәһендә туплау һәм мобилизацияны уңышлы үткәреү өсөн хөкүмәт ауыл сходтарын, улус һәм өйәҙ крәҫтиән съездарын үткәреүен ойоштора. Һөҙөмтәләре эсерҙар өсөн шаҡ ҡатырғыс була: крәҫтиәндәр Граждандар һуғышында ҡатнашырға теләмәй, сходтар новобранецтарҙы армияға бирмәҫкә, хатта, һуғыш алып барыу өсөн булһа, налогтарҙы ла түләмәҫкә ҡарар сығаралар. Мобилизацияланған эшселәр һәм крәҫтиәндәр большевиктарға ҡаршы һуғышырға теләмәй, һәр уңайлы осраҡты файҙаланып, ҡасыу яғын ҡарайҙар, үҙ офицерҙарын бәйләп, ҡыҙылдарға әсирлеккә биреләләр. Армияла асыҡ баш бирмәү осраҡтары арта. 8 сентябрҙә Һамарҙа урынлашҡан ике полк фронтҡа сығыуҙан баш тарта. Уларҙы баҫтырыу өсөн 3 броневик, пулемет командаһын һәм кавалерияны саҡыртырға тура килә — һалдаттар атылыу хәүефе аҫтында ғына ҡоралдарын һалырға мәжбүр булалар. 18 сентябрҙә, атыу ҡурҡынысына ҡарамаҫтан, ғәскәрҙәрҙең бөтөн эшелоны сығыуҙан баш тарта. Йыш ҡына Һамарҙа фатирҙа торған 14-се Өфө полкында дезертирлыҡ өсөн атылыу тураһында хәбәрҙәр була, полкта большевистик агитацияһының осраҡтары йыш күҙәтелә. Айырым ҡанһыҙлыҡ менән, нигеҙҙә эшселәрҙән торған, 3-сө Һамар полкының сығышы баҫтырыла, был полкта һәм 1-се Георгий батальонында гауптвахтанан дезертирлыҡ өсөн ҡулға алынған әсирҙәрҙе уңышһыҙ ҡотҡарыу ойошторолған була. Был осорҙа ҡалала булған генерал С. Н. Люпов иҫләүенсә, сафтан һәр өсөнсө кеше атылған ; һуңғараҡ бында фронтҡа сығыуҙан баш тартҡан 900 новобранецтар атып үлтерелә.
1918 йылдың сентяберендә Комуч Халыҡ армияны көсәйтелгән Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронтынан бер нисә тапҡыр еңелә.
Большевик етәкселеге Балтик флоты составынан Волгаға 3 миноносец күсерә, ҡыҙылдарҙың Волгалағы урындағы пароходтары ауыр диңгеҙ орудиелары менән ҡоралланған була. Һыуҙа өҫтөнлөк тиҙ арала ҡыҙылдарға күсә. Доброволецтарҙың көсө кәмей, ә ҡыҙылдар, киреһенсә, Волгаға үҙҙәренең иң яғшы ғәскәрҙәрен — Император армияһы ваҡытынан һаҡланып ҡалған һәм иҫке империя ғәскәрҙәренә ҡаршы большевиктарға ярҙам иткән латыш полктарын йүнәлтә.
Сентябрь аҙағына Халыҡ армияһы Комуч элек үҙенең контроле аҫтында тотҡан территорияларҙы ҡалдыра. 1918 йылдың 23 сентябрендә Өфөлә үткән Дәүләт кәңәшмәһендә Өфө директорияһы (Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте) ойошторола. Директория үҙ-ара ярышҡан Комуч һәм Себер дәүләтен берләштерә. Директория үҙенең эшмәкәрлеге тураһында отчетын Ойоштороу йыйылышына бирергә тейеш була. Шул уҡ ваҡытта Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы 1919 йылдың 1 ғинуарында эшен башлай тип иғлан ителә (250 депутат йәки 170 Ойоштороу йыйылышы ағзалары йыйылыу шарты менән). 1919 йылдың 1 февралендә Өфө кәңәшмәһе Комуч урынына Ойоштороу йыйылышының бөтә ағзалары Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышының Съезын булдыра тип иғлан итә, съезд даими ғәмәлдә булған дәүләт-хоҡуҡи учреждениеһы иҫәпләнә, төп урыны Екатеринбургта була[7]
1918 йылдың 28 сентябрендә генерал В. Г. Болдырев бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ ҡораллы көстәре Юғары башкомандующийы итеп тәғәйенләнә. Халыҡ армияһыy формаль рәүештә ғәмәлдән сығаралар һәм дөйөм урыҫ армия составына индерәләр.
Адмирал Колчак власҡа килгәндән һуң, 1918 йылдың 18 ноябрендә Директория һәм уның эргәһендә ойошторолған учреждениеларҙы генерал В. О. Каппель таратып ебәрә.
Комуч ағзаларының яҙмышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ойоштороу йыйылышы съезы ағзалары түңкәрелешкә ҡаршы сығып ҡарайҙар, Һөҙөмтәлә «Екатеринбургта булған Черновты һәм Ойоштороу йыйылышының башҡа әүҙем ағҙаларын ҡулға алыу буйынса саралар күреү» приказы бирелә. Екатеринбургтан һөрөлгән депутаттар Өфөлә йыйылалар, бында улар Колчакка ҡаршы агитация алып барырға маташалар. 1918 йылдың 30 ноябрендә Колчак «ихтилал күтәрергә маташҡандары һәм ғәскәрҙәр араһында емерткес эш алып барғандары өсөн» Ойоштороу йыйылышының элекке ағзаларын хәрби судына бирергә бойора. 2 декабрҙә полковник Круглевский командованиеһы аҫтында махсус отряды Ойоштороу йыйылышы съезы ағзаларының бер өлөшөн (25 кеше) ҡулға алына, тауар вагондарында Омскиға килтерелә һәм төрмәгә ябыла. Бынан алдараҡ, 1918 йылдың 24 октябрендә, депутат Б. Н. Моисеенко законһыҙ ҡулға ала һәм үлтерә. Большевиктарҙың уңышһыҙ ихтилалын Омскиҙа баҫтырғандан һуң 1918 йылдың 22 декабрҙән 23 декабренә ҡараған төндә төрмәлә булған Ойоштороу йыйылышы ағзаһы . Фомин Н. В. һәм 9 күренекле эсерҙарҙы һәм меньшевиктарҙы Колчак офицерҙары бер ниндәй хөкөмһөҙ ҡылыстар менән сапҡыслап һәм атып үлтерә[8].
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. — М.: НП «Посев», 2007. — ISBN 978-5-85824-174-4
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ К.
- ↑ Бөтә рәсәй ойоштороу йыйылышы
- ↑ Каппель һәм каппелевец. 2. изд., добролюбов. — м.: ФУ «Сәсеп», 2007.
- ↑ 1-я армия м. н. Тухачевский составында 30 мең ҡорал һәм штыкҡа 7, Вольский шулай уҡ дивизия составында 4-армияға. Шәхси етәкселеге аҫтында ҡазанда көнсығыш фронты командующийы И. И. Вацетиса тупланған 5-6 мең совет армияһы составында мин яугир, 30 орудие, 2 бронемашиналар, 2 аэроплан 6 пароход һәм ҡораллы.
- ↑ Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2003, стр. 220
- ↑ Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. — М.: НП «Посев», 2007. — ISBN 978-5-85824-174-4 — С. 641.
- ↑ Рәсәй Учредителдәр йыйылышы һәм ысынбарлығы, тарихы йәки дәүәттәр осрашыу
- ↑ Г. З. иоффа взаимоотношений колчаковской подпол һәм уны һәләк итә. — М.: Фекеренсә, 1983.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лелевич Г. Обзор литературы о самарской Учредилке / Г. Лелевич // Пролетарская революция. — 1922. — № 7. — С. 225—229.
- Попов Ф. Г. За власть Советов. Разгром Самарской учредилки. — Куйбышев, 1959.
- Протасов Л. Г. Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. — Москва, 2008.
- Гармиза В. В. Крушение эсеровских правительств. — М., 1970.
- Матвеев М. Н. Земства Поволжья в 1917—1918 годах / Диссертация…канд.ист.наук. — Самара, 1995. — 241 с.
- Матвеев М. Н. Земское самоуправление Самарской губернии между разгоном Учредительного собрания и КОМУЧем / М. Н. Матвеев// Краеведческие записки. — Самара, 1995. — С. 114—125.
- Медведев В. Г. Белый режим под красным флагом: Поволжье, 1918 — Ульяновск: Издательство Северо-Восточного научного центра (СВНЦ), 1998. — 220 б. — ISBN 5-7769-0059-X.
- Лапандин В. А. Комитет членов Учредительного собрания: структура власти и политическая деятельность (июнь 1918 — январь 1919 гг.) / В. А. Лапандин. — Самара: СЦАИНИ, 2003. — 242 с.
- Лапандин В. А. Эсеровские политико-государственные образования в России в годы гражданской войны: историко-библиографическое исследование отечественной литературы 1918—2002 гг. / В. А. Лапандин. — Самара: Самар. центр аналит. истории и ист. информатики, 2006. — 196 с.
- Цветков В. Ж. «Демократическая контрреволюция» и её значение в формировании политического курса Белого движения. Комитет Членов Учредительного Собрания (Комуч) в Самаре и Прикамский Комуч (лето — осень 1918) // Белое дело в России. 1917—1918 гг. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России) — М.: Посев, 2008. — Б. 325—343. — 520 б. — ISBN 978-5-85824-183-6.
- Прайсман Л. Г. Третий путь в Гражданской войне. Демократическая революция 1918 года на Волге СПб.: Изд-во им. Н. И. Новикова, 2015. 536с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Комитет членов Учредительного собрания (Комуч, «Самарская учредилка»)
- Матвеев М. Н. Территория Комуч
- Матвеев М. Н. Аудио публичной лекции доктора исторических наук Михаила Матвеева «Комуч-демократическое правительство на Волге летом 1918 года» в самарском клубе «Арт-пропаганда». 14.02.2010 г.
- Шиловский М. В. Временное всероссийское правительство (Директория) 23 сентября — 18 ноября 1918 г.
- Журавлёв В. В. Государственное совещание. К истории консолидации антибольшевистского движения на востоке России в июле — сентябре 1918 г.
- Флаги государственных образований времён гражданской войны.
- Назыров П. Ф., Никонова О. Ю. Уфимское государственное совещание. Документы и материалы.
- Программа комитета членов Учредительного Собрания
- Приказ адмирала Колчака об аресте членов Комуча
- Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2003, стр. 220


text:
Google Ер Планетаһы Торрент Pro һәм был ерҙәргә иҫ киткес көслө менән тәьмин итеү программаһы ярҙамында һеҙҙең менән төрлө яҡтан ҡарарға мөмкин, һәм һеҙ күргән фотоһүрәт һәм күренеш урам.Глобаль үҙгәрештәргә еңел һеҙ күрергә мөмкин..
Google Ер Планетаһы Тураһында Асҡысы был үтә-версия аҙағында Google’ ' S һәм картография ҡоралдары разведка потрясающий, кеүек хаҡ сәғәттәре тик-мочить $399 ә 12 ай-һай бушлай буласаҡ.Өҫтәмә рәүештә индереү мөмкинлеген дәрәжәһенә тиклем өс-йортон да, һәм уларҙы һүрәт яҡшы һаҡланған булараҡ сығарырға рөхсәт PDF, йәки ҡорамал ҡулланылһа, һеҙҙең өсөн видео яҙҙырыу буйынса иң юғары экскурсия тармағы анимация hd.
Скачать Google Ер Планетаһы Торрент Pro
Google Ер Планетаһы Торрент Pro
Тик был шул тиклем’ы яҡтан., скачать ҡуйылды һәм ҙур булмаған программа эшләй башлай, һәм был’йәйелдереү һәм бөтә ЛЛ скачать Google Ер Планетаһы Торрент Pro.Ҡәҙимге менән бер рәттән, был система тоташтыра беҙҙе Googleearth Торрент Тибындағы Pro проблема юҡ һәм булмаясаҡ төҙөү.. Беҙ эшләй башланы Кряк Google Ер Планетаһы Pro хәҙерге һәм ул беҙҙе ала “минең урын”. Төҙөү тураһында йәнәш, беҙ Google ер планетаһы һәм нормаль сығарыуға һәләтле булған, һәр көн кеүек.
Бәлиғ булмағандар бәлә уңайлы, боронғо һәм шул уҡ ваҡытта беҙ төҙөй башлауҙары тураһында төрлө була алмай ине., әммә был бик күп, беҙ шул тиклем көтә, һәм беҙ ниндәй ике осраҡта ҡоролма башҡа проблема юҡ булған ғәйәт ниндәй ҙә мөнәсәбәте. Скачать Google Ер Планетаһы Тураһында Лицензиялы Асҡысы Бушлай.
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин: Загрузчик Торрент Һүрәт Навальный – Бушлай Скачать Crack
Арена менән таныштырҙы Google Ер Планетаһы Сериялы Pro был үҙенә күрә интерактив 3-D атлас. Һеҙ һәләтле булыуын күрәбеҙ, тип, (эштәр) күрәһең, даирәһе wereld.De эре ҡалаһы, һәм хатта дөйөм милли паркында һыу аҫты, ябай мөғжизә секторы сиртеү.Ер Алс был’T һәр ваҡыт һеҙҙең өсөн етерлек, Марс кисерер һәм һеҙҙе ай фото, ишек араһында транспорт һәм билдәле кеше.Гугла Pro Лицензияһы Бушлай Ер Планетаһы Асҡысы был двигатель ҡулланыу өсөн мөмкинлектәр эҙләй,-шул урындарын ҡабаттан эшкәртеү менән Фроман, GPS-навигатор coördinaat.


text:
- Подробности
- Просмотров: 341
ОН ҠУҢЫҘҘАРЫ, ҡаты ҡанатлылар отрядының ҡыбырҙауыҡтар ғаиләһенең Tenebrio һәм Tribolium затына ҡараған төрҙәре. Бер нисә мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. БР‑ҙа бер нисә төрө, ш. иҫ. оло (ҡырҡыу насар еҫле) һәм бәләкәй О.ҡ., бар. Кәүҙәһе оҙонса, оло О.ҡ. (оҙонлоғо 12—16 мм) ҡара йәки һоро төҫтә (кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө һәм аяҡтары ҡыҙғылт көрән төҫтә), бәләкәй О.ҡ. (оҙонлоғо 3—4 мм) ҡыҙыл‑ерән төҫтә. Мыйыҡтары 11 быуынтыҡлы. Аяҡтары йөрөүсән, алда һәм уртала 5 быуынтыҡлы, артта — 4 быуынтыҡлы аяҡтары бар. О.ҡ. йомортҡалары аҡ төҫтә, уларҙы үҙҙәре туҡланған субстратҡа (он, ярмалар, макарон изделиелары һ.б.) һалалар. Балағорттары (“он селәүсене”) оҙон, цилиндр формаһында, хитин м‑н ҡапланған, аяҡтары һәм яңаҡтары үҫешкән, аҡ, аҙаҡ асыҡ һары төҫтә. Балағорттары 15 һәм унан артығыраҡ ҡау һала. Субстратта йәки ҡаралтыларҙың ярыҡтарында ҡурсаҡлана. БР шарттарында йылына бер нисә быуын тоҡом бирә. Аҙыҡ‑түлек запастарының ҡурҡыныс ҡоротҡостары, складтарҙа, иген һаҡлағыстарҙа, торлаҡтарҙа, һирәк осраҡта тупраҡта һәм сереүсе үҙағаста тереклек итә. Тәүлек әйләнәһенә әүҙем. Бөтә ерҙә таралған.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Фото:
Башҡортостан Президенты чиновниктарҙы средстволарға ярашлы йәшәргә саҡырҙы
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республика чиновниктарын «аппетиттарҙы кәметергә» саҡырҙы. Был дәүләт структуралары эшмәкәрлеген финанслауға, шулай уҡ уларҙың штатын киңәйтеүгә лә ҡағыла.
— Беҙ средстволарға ярашлы йәшәргә өйрәнергә тейешбеҙ. Һуңғы йылдарҙа барыһының да «аппетиты шәбәйеп китте». Торлаҡ, юлдар, дауаханалар, мәктәптәр, бала баҡсаларын төҙөргә кәрәклеге аңлашыла. Әммә беҙ ҡыйбат һәм сифатһыҙ төҙөйбөҙ, энергияны һаҡсыл файҙаланыу өҫтөндә насар эшләйбеҙ, — тип белдерҙе Президент 15 августа үткән БР Хөкүмәте ултырышында. Унда 2013-2015 йылдарға республиканың социаль-иҡтисади үҫеше прогнозының төп параметрҙары тикшерелде.
Рөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, республикала министрлыҡ һәм ведомстволар үҙҙәренең эшмәкәрлеген финанслауға бәйле теләктәрен саманан тыш күп белдерә, шуға күрә бындай теләктәргә сикләү индерелә. Күрһәтелгән осорға өҫтөнлөклө бурыстар иҫәбендә төбәк башлығы республиканың идара итеү системаһын оптималләштереүҙе лә атаны.
— Беҙҙә идара итеү системаһы үтә киңәйтелгән. Ул һөҙөмтәһеҙ, ауыр эшләй. Уны көн талаптарына тап килтерәсәкбеҙ, әлбиттә. Идара итеү системаһы ябай, мөмкин тиклем арзан һәм һөҙөмтәле буласаҡ. Хеҙмәткәрҙәр һанын арттырыуҙы һорамағыҙ, — тип мөрәжәғәт итте ултырышта ҡатнашыусыларға Рөстәм Хәмитов. – Министрлыҡтарҙың бөгөнгө ҙурлығы 30-40 йыл элек булғандарға тап килә, ә ҡайһы саҡта улар бер ярым-ике тапҡырға артып та китә. Бөгөн беҙ коммуникация сараларына эйә, мәғлүмәт йәмғиәтендә йәшәйбеҙ, бер министрлыҡтан икенсеһенә мәғлүмәтте тиҙ арала еткерәбеҙ, был мәғлүмәттәрҙе туплайбыҙ, бөтөнләй башҡаса эшкәртә алабыҙ. Шул уҡ ваҡытта хеҙмәткәрҙәр һаны артҡандан арта. Мәғлүмәтләштереү беҙгә ни өсөн кәрәк? Идара итеү хеҙмәтенең һөҙөмтәлелеген арттырыу өсөн, — тигән фекерен белдерҙе республика башлығы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 350
ОКТЯБРЬСКИЙ ТӨҘӨЛӨШ МАТЕРИАЛДАРЫ ЗАВОДЫ, 1961 й. “Востокнефтестройматериалы” тресының карьер хужалығы нигеҙендә ойошторола, 1988 й. алып “Стройдеталь” ПБ составында, 1990 й. — “Стронег” ААЙ составында: филиал, 1996 й. башлап бүлендек ЯСЙ, 2004 й. ябыла. Ваҡ бөртөклө асфальтлы бетон, ҡырсын-ҡомташ ҡатышмалары; тротуарҙар өсөн бетон, пенополистирол, бүлмә бүлеү өсөн гипс плиталар; бетон, гипс блоктары; төҙөлөш ҡомо, сорттарға айырылған ҡырсын етештергән. 2004 й. 202 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған.
Р.Х.Әһлиуллина
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Мин белмәйем: ҡәнәғәтме Ерем?
Ҡәнәғәтме халҡым, дуҫтарым?
Тик ышанам, бушҡа йәшәне, тип
Әйтә алмаҫ хатта дошманым!
Был патриотик юлдарҙы Башҡортостандың беренсе халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева «Үтеп барам...» тигән шиғырында (1981 йыл) яҙғайны.
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте халыҡ яҙыусыһының әҙәби мираҫын, уға арналған китап-альбомдар сығарыу, һоҡланғыс ижадын пропагандалау
Музейҙар - әҙәбиәт көҙгөһө
ХАЛЫҠ ЯҘЫУСЫҺЫ ЙӘНТӨЙӘГЕНДӘ
Мин белмәйем: ҡәнәғәтме Ерем?
Август 2017
Шәһүрә Әхмәҙиева
ДАНЛЫ УҘАМАН УЙЫЛДАН
Автор һүҙе
Шундай ғәжәп, иҫ китмәле киң күңелле кешеләр була: үҙҙәренең бөтә ғүмерен әҙәм балаларына тик изгелектәр эшләүгә генә бағышлап, халыҡ хәтерендә мәңгелеккә һаҡланып ҡалалар. “Һыу ағыр ҙа – таш ҡалыр, ир үлер ҙә – дан ҡалыр,” – тигән халҡым. Үҙҙәре күптән мәңгелек йортҡа күскән булһалар ҙа, һәр ҡылған изге ғәмәлдәре халҡының хәтерендә һаҡланып, быуындан быуынға, телдән телгә һөйләнеп, уларҙы үлемһеҙ итер. Һүҙем ана шундай аҫыл заттарҙың береһе, Бөрйән районының Үрге Нөгөш ауылы муллаһы Аҫылғужин Уйылдан Мөхәмәҙиә улы тураһында булыр.
Август 2017
Зәйтүнә Шәрипова
ИЗГЕ ҒӘМӘЛДӘРЕ – ХАЛЫҠ ХӘТЕРЕНДӘ
Телмәр һәм яҙма, ниндәй генә йөкмәткеле булмаһын, үҙ авторының рухиәтен, ҡыҫҡаһы, шәхсиәтен сағылдыра. Ошондайыраҡ уйҙар менән ҡулға алдым “Данлы уҙаман Уйылдан” тип исемләнгән ҡульяҙманы. Уның авторы Шәһүрә Әхмәҙиева (Ишмөхәмәтова) миңә күптән таныш. Яҡындан ҡатнашып-аралашып йәшәмәһәк тә, райондаш булараҡ Белорет педагогия училищеһында, аҙаҡ Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осоронда, районда уҙғарылған төрлө байрамдарҙа осрашҡылай торғайныҡ. Ысынын әйткәндә, Шәһүрәне мин уҡытыусы-новатор итеп беләм. Оҙаҡ йылдар башланғыс кластарҙа уҡытыу барышында туплаған тәжрибәһе нигеҙендә ул балаларҙы тиҙ уҡырға өйрәтеүҙең ҡалыплашҡан ысулына үҙ табыштарын өҫтәне,
Август 2017
Йыһангир Вәлиев
Көнө башланып ҡына тора ине...
Йыһангир (Йыһангәрәй) Әхмәтгәрәй улы Вәлиев 1953 йылдың 19 ноябрендә Белорет районының Ҡолмас ауылында тыуған. Был ауыл Өфө – Белорет автомобиль юлы һалынғанға тиклем юҡҡа сыҡҡайны. Яңы трасса ошо ауыл урыны аша үткәс, хәҙер унда яңынан өйҙәр төҙөлә башланы, һәр хәлдә, юл ситендә “Ҡолмас” тигән күрһәткес тора.
Йыһангир тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. Һуңынан үҙҙәренән 40 саҡрымда ятҡан Арышпар ауылына йөрөп уҡый башлай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был ауыл да хәҙер бөтөү сигендә, бер нисә генә йорт ҡалған. Етенсене Арышпарҙа тамамлағас, Йыһангиргә тағы ла мәктәп алыштырырға тура килә әле – һигеҙенсегә Йөйәк мәктәбенә юллана егет. “1973 йылда Свердловск өлкәһенең Талица урман техникумына уҡырға инеп, ағас әҙерләү мастеры
Август 2017
Рәшит Әлмөхәмәтов
Мәғарифҡа хеҙмәт иттем
Мин, Рәшит Вәлиәхмәт улы Әлмөхәмәтов, 1934 йылдың 24 апрелендә Ейәнсура районының Бикбау ауылында донъяға килгәнмен. Әсәйем Мәрфуға Ҡорбанғол ҡыҙы, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ете йәшлек Фәрхәнә апайымды һәм мине етем ҡалдырып, бик иртә донъя ҡуйҙы. Бәхетебеҙгә, үгәй әсәйебеҙ Шәмсинур апай бик яҡшы булып сыҡты. 18 йәшендә генә атайыма кейәүгә сығып, ярлы крәҫтиән ғаиләһендә атайһыҙ үҫкән был ҡыҙ ике балаға ҡараусы булып килеп, иңенә ҙур хужалыҡты алып барыу мәшәҡәттәрен йөкмәне. Ауыл эштәренә күнеккән, матур холоҡло ҡатын булды ул. Теген машинаһы булмағанлыҡтан, Шәмсинур апай барыбыҙға ла ҡулдан кейем текте, бәйләм бәйләне, шәл бәйләү оҫтаһы булды.
Август 2017
Миләүшә Годбодь
Ҡараңғылыҡты телерҙәй яҡтылыҡ
Филология фәндәре кандидаты, шағирә Гөлназ Ҡотоеваның әҙәби тәнҡит хаҡында ошондай һүҙҙәре бар: “Тәнҡит һәр шағир эсендә ултыра, әгәр ул үҙенә һәм башҡаларға талапсан булмаһа, үҫмәй. Тәнҡитсе ижадҡа фатиха биреүсе лә ул. Йәштәр менән эшләгәндә тәнҡитсе туҡтауһыҙ эҙләнә һәм үҙе лә үҫә...”
Ысынлап та, ижадсының әҫәрҙәре дөрөҫ баһаланырға тейеш, тәнҡит яҙыусының артабан үҫеүе өсөн бик кәрәк нәмә. Ләкин тәнҡитсе ижадсы йөрәгендәге утты һүндермәҫкә, киреһенсә, дөрләтеп ебәрергә, яҙыусыға дөрөҫ йүнәлеш бирергә тейеш. Шул ваҡытта ғына ул маҡсатына ирешә һәм уның менән ижадсы араһында эшлекле бәйләнеш булдырыла.
Ноябрь 2017
Гөлфиә ЮНЫСОВА
Ғүмер буйы, Мин эшләмәһәм, кем эшләр, тип йәшәнем
Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысова (Иҙелбаева) 1948 йылдың 10 сентябрендә Әлшәй районының Һарыш ауылында тыуған. БДУ-ның филология факультетын тамамлағас, Сибай педучилищеһында уҡыта, Өфөгә күсеп килгәс, “Башҡортостан” гәзитендә, “Пионер” журналында эшләй. Егерме бер йыл “Башҡортостан ҡыҙы” журналының баш мөхәррире вазифаһын башҡара. 1990 – 1993 йылдарҙа Рәсәй Юғары Советы депутаты һәм Президиумы ағзаһы, 1999 – 2003 йылдарҙа Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайы депутаты. “Миңә бары өс кенә” тигән тәүге китабы 1969 йылда донъя күрә. Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы 1974 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы, 35 китап авторы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, М. Аҡмулла, Һ. Дәүләтшина премиялары лауреаты.
123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184


text:
Мәйетте йыуыу һәм кәфенләү
Мәйетте йыуыу һәм кәфенләү
Кәфен — мәйеттең күлдәге. Кәфен ир-егет өсөн ҡамис, (оҙон күлдәк), изар (киң таҫма) һәм лифафәнән, ҡатын-ҡыҙ өсөн ҡамис, изар, лифафә, баш яулығы һәм күкрәктәре өҫтөнән бәйләнгән аҡ туҡыманан ғибәрәт.
Әгәр туҡыма әҙ булһа, ир-егет өсөн изар һәм лифафә, ҡатын-ҡыҙ өҫөн изар, лифафә һәм баш ҡапламаһы ла етә. Улай ҙа эшләп булмаһа, мәйет бер туҡымаға төрөлөп ерләнә. Кәфендең аҡ мамыҡ, туҡыманан булыуы хәйерлерәк.
Кәфен киҫеү тәртибе
Кәфен ирҙәргә 3 ҡат, ҡатындарға 5 ҡат иҫәбенән киҫелә.
Беренсе ҡат кәфен киҫелгәндә мәйеттең башы яғынан да, аяғы яғынан да 30 см-ға артығыраҡ алына һәм икенсе ҡаты ла шулай уҡ башынан һәм аяғынан 30 см-ға оҙонораҡ киҫелә.
Кәфендең киңлеге мәйеттең йыуанлығына ҡарап алына. Әгәр тар булһа, шундай оҙонлоғо тәүгеһенә ҡуша тегелә. Хәҙер киң кәфенлектәр һатыла. Әҙер үлсәнеп, ҡырҡылған, бар кәрәк нәмәһе булғандарҙа пакет менән һатыла.
Әхирәт күлдәге мәйеттең елкәһенән алып, аяҡ йөҙҙәрен ҡапларлыҡ итеп киҫелә. Тубыҡтан аҫҡа табан оҙонораҡ алына. Икенсе яғыла (арҡа яғындағы) шул уҡ оҙонлоҡта. Бер ҡат материалды мәйеттең муйынынан алып аяҡтың тубығы аҫтын ҡапларлыҡ итеп үлсәнә лә яңынан шул ҡәҙәр алына, бөкләнгән ерҙән баш һыйырлыҡ итеп киҫелә.
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бөркәнсек ( яулыҡ) башынан кендегенә ҡәҙәр алына. Киңлеге ярты метрҙай ике тарафҡа ла.
Өс билбау әҙерләнә. Береһе кәфенде төргәс баш осонан, икенсеһе бил тапҡырынан, өсөнсөһө аяҡ осонан бәйләргә.
Бынан һуң өс киҫәк сепрәк әҙерләнә; — эске тәһәрәтен алдырыу өсөң.
Алты киҫәк сепрәк әҙерләнә — ауыҙын, танауын таҙартыу өсөн.
Шулай уҡ өс таҫтамал 2.5 метр самаһы, быныһы мәйетте тотоп ҡәбергә төшөргәндә кәрәк.
Мәйет йыуыу.
Мәйеттәребеҙ асылда бысраҡ түгел , әммә Аллаһ Тәғәлә ҡаршына пак һәм тәһәрәтле барыуҙары өсөн йыуыу талап ителә. Мәйетте иң яҡындары йыуа. Әгәр яҡындарынан йыуыусылар булмаһа, ул ваҡыт был эште башҡа мосолмандар башҡара. Мәйетте йыуыуҙа һәм кәфенләүҙә ҡыйынлыҡ юҡ. Мәйеттәрҙе йыуыу һәм кәфенләү сауаплы эш. Был хаҡта үткән яҙыуҙарҙан уҡый алаһығыҙ.
Мәйет йыуғанда һыу йөрөтөү өйҙөң уңайына ҡарап (ишек торошона ҡарап).
Мөмкинселек булһа, бүлмә иркен икән, аяҡтары менән ҡибла тарафына һалып.
Мәйет йыуыла торған ергә йыуыусы һәм ярҙамсыларҙан башҡа инеп сығыусылар булмаһын.
Мәйет йыуғанда, кәрәкле һүҙҙәр генә һөйләнелә, юҡ-бар һүҙҙәр һөйләнелмәй.
Мәйет йыуыусы тәһәрәтле булырға тейеш. Тәһәрәтһеҙ йәки ҡатын-ҡыҙ күремле хәлендә булһа мәйет йыуыу мәкрүктер.
Ләхет таҡтаһының (ҡолашаның) аяҡ яғын аҫҡараҡ һарҡыу эшләп, өҫтөнә полиэтелен (кленка) түшәйҙәр, аҫтына түбән яҡтан тас ултырталар.
Йылы һыу: тән температураһы самаһы алдан әҙер булырға тейеш.
Мәйетте ләхет таҡтаһына (ҡолашаға) күтәреп арҡаһы менән һалалар кейем, сепрәге менән ҡуша. Мәйеттең (ҡатын-ҡыҙ) өҫтөндәге күлдәген аяҡ осонан юғарыға табан, еңен беләҙектән юғарыға табан киҫәләр. Күлдәкте киҫмәйенсә систереп алһаң да ярай.
Ғәүрәт ерен ҡаплайҙар.
Мәйетте йыуыу
Мәйетте йыуғанда, һул ҡул менән аҫтын таҙартыу һәм истинжә ҡылдырыу өсөн һул яғынан торалар. Өҫтөгөҙгә алъяпҡыс, ҡулдарығыҙға резина перчатка кейергә онотмағыҙ.
Мәйет йыуыусы ниәт ҡыла: “Ниәт ҡылдым был мәйеткә ғөсөл тәһәрәте алдырырға.
Мәйетте йыуа башлағанда: “ Бисмилләһир-рахмәнир-рахим “, - тип башлана һәм бөткәнсе “ Ғуфранәкә йә Рахмән “ доғаһы йыш-йыш уҡыла. Был доғаның мәғәнәһе: “Аллаһым, мәғфирәтеңде теләйем”.
Өс сепрәк менән истинжә алдырыла. Йыуыусы , сепрәкте бармаҡтарына сорнап, мәйеткә истинжә алдыра. Был эште ике-өс мәртәбә ҡабатлай, һәр мәртәбәһендә сепрәктәрҙе алмаштыра.
Мәйеттең ғәурәт ерҙәрен йыуыу һәм кәфенләү ваҡытында ябып, торалар. Бынан һуң ҡулды өс тапҡыр һабынлап йыуып тәһәрәт алдырабыҙ.
Тәһәрәт алдырғанда:
1. Ауыҙ-танау мәсех иттерелә, эстәренә һыу керетелмәй. Йыуыусы сепрәкте бармаҡтарына сорнап, еүешләтә. Был еүеш сепрәк менән мәйеттең ирендәрен һәм танау тишектәрен еүешләтә (мәсех иттерә): өс сепрәк менән ауыҙын, өс сепрәк менән танауын.
2. Бит йыуыла өс мәртәбә.
3. Ҡулдар йыуыла: уң ҡул беләккә тиклем, шунан һул ҡул – һәр береһе өс мәртәбә.
4. Баш мәсех иттерелә (алғы өлөшө генә);
5. Аяҡтар йыуыла (уң аяҡ, һул аяҡ, өс мәртәбә ) .
Тәһәрәттән һуң, мәйеттең өҫтөнә йылы һыу түгелә.
Кәүҙәне йыуыу
Кәүҙәне йыуған ваҡытта бөтөн тәнен йомшартыу өсөн марляны һабынлап, күбек менән сылаталар, мәйеттең сәсен тағатып башын һабынлап йыуалар.
1. Мәйеттең сәстәре һәм башы йыуыла (өс мәртәбә).
2. Алғы яғы йыуылып бөткәс, һул ҡабырғаһына ятҡырып, уң яғын һәм арҡаһын һабынлап йыуалар. Ҡолашаны бер ыңғай сайып торабыҙ. (өс мәртәбә)
3. Мәйетте уң ҡабырғаһына ятҡырып, һул яғын һәм арҡаһын йыуалар.(өс мәртәбә).
4. Йыуып бөтөргәс, мәйетте әҙ генә ултыртҡан кеүек торғоҙоп ҡорһағы һыйпала. Нәжес сыҡһа, өҫтөнә һыу түгелә. Мәйет яңынан йыуылмай. Шунан һуң тәне таҙа сепрәк менән һөртөп киптерелә. Мәйет йыуған һыуҙы ҡала ерендә унитазға, ауыл ерендә кеше йөрөмәгән урынға түгәләр. Мәйетте йыуғас иҙәнде ишектән түргә табан һөртәләр.
Мәйет йыуыуҙын рәте икенсе ерҙә бер аҙ икенсе төрлө булыуы мөмкин.
Мәйетте өйҙә йыуырға мөмкинселек булмаһа (берәй сәбәптәр менән: яныуы, тарҡалыуы арҡаһында һәм башҡаһы) уны мәйетханала йыуҙырып, кәфенләп, туранан зыяратҡа алып барырға мөмкин. Өйгә бер көн һалып ҡуйыу тигән нәмә юҡ. Был хәлдә тәһлилдә, йыназа ла зыярат эргәһендә уҡыла.
Кәфенләндереү
Таҙа урынғамы, йә икенсе ләхет таҡтаһынамы, беҙҙә әлеге мәйетте полиэтилены менән ҡуша күтәреп, икенсе ергә мәрхүмде һалабыҙ. Әлеге ләхет таҡтаһына хирҡаны (билбау) бил тәңгәленә һалалар. Шунан 2.5 метр таҫтамалдарҙын берәүһен һаласаҡ мәйеттең баш яурыны аҫтына, икенсеһен бил тәңгәленә, өсөнсөһөн тубыҡтар тирәһенә һалабыҙ.
Ҡатын-ҡыҙар өсөн яҙыла:
Ҡатын-ҡыҙҙын кәфене биш өлөштән тора
1. Әхирәт күлмәге муйындан аяҡҡа хәтле. Мәйеттең сәстәре үрелеп, был әхирәт күлмәге өҫтөнә ҡуйыла.
2. Баш яулығы сәстәрен-ҡапларлыҡ ҙурлыҡта. Бите һәм сәстәре
был яулыҡ менән ябыла.
3. Изар: баштан аяҡҡа ҡәҙәр япма.
4. Күкрәк яулығы: түштән кендеккә ҡәҙәр оҙонлоҡта. Күкрәк өҫтөнә ябыла.
5.Лифафә : изарҙан ярты метр ҡәҙәр оҙонораҡ.
Кәфендең ике ҡатын да йәйәбеҙ. Өҫтөнә яулыҡ, улар өҫтөнә әхирәт күлдәге һалына. Мәйетте әҙер кәфен өҫтөнә һалалар, сәсе буйы менән күкрәк өҫтөнө һалына.
Әхирәт күлдәген тулыһынса кәфен өҫтөнә ҡуйып, бер ҡатын бөкләй-бөкләй баш осона ҡәҙәр күтәрәләр ҙә мәйетте һалғас, күлдәктән башын сығарып өҫтөнә төшөрөләр. Ауыҙы асылмаһын өсөн эйәгенән башына ҡәҙәр ауыҙын бәйләйҙәр һәм яулығын бөркәйҙәр. Беренсе ҡат кәфеңдең тәүҙә һул яғын башы менән ҡуша ҡаплап, шунан уң яғын ябалар.
Икенсе ҡат кәфендең һул яғын һәм уң яғын ябалар.
Артабан хирҡаны (билбауҙы) бәйләйҙәр, аяғы осондағы кәфенде лә бәйләйҙәр. Аҫҡа һалынған таҫтамалдарҙы мәйеттең өҫтөнә ҡупшылап һалалар. Баш осон аҙаҡ сығарыр алдынан бәйләһәңдә була. Шунан һуң одеялды ҡымтып мәйет өҫтөнә ябабыҙ. Был одеял ҡатын-ҡыҙ мәйетен ҡәбергә төшөргән ваҡытта уны ҡаплап тороу өсөн кәрәк. Мәйет был одеял менән төрөлмәй.
Ирҙәрҙең кәфене өс өлөштән тора
1. Әхирәт күлмәге
2. изар
3. лифафә
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 03.03.2017 в 02:27, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 235
САТЫРТАУ, ҡалдыҡ тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Әлшәй р‑ны Ҡыпсаҡ‑Асҡар а. төньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Дим й. уң ярында урынлашҡан. Абс. бейеклеге 266 м. Түбәһе яҫы, битләүҙәре текә. Өҫкө пермдең ҡазан ярусы алевролиттарынан, ҡомташтарынан, аргиллиттарынан, мергелдәренән, эзбизташтарынан тора. Ландшафы ҡомташлы далаларҙың респ. һирәк осраған петрофит участкаларынан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: Гельм астрагалы, Ипполит ҡыйыҡтажы, мөсһөҙ етенүлән, селтәрле люцерна, һылыу ҡылған һ.б.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. И.М.Япаров