text:
Учалы тегеү фабрикаһы Рәсәй тимер юлдары өсөн махсус кейем тегә
Былтыр йыл аҙағында Учалы тегеү фабрикаһы "Рәсәй тимер юлдары" асыҡ акционерҙар йәмғиәте өсөн махсус кейем тегеүгә тендерҙа еңеп сыҡты.
— Беҙ Рәсәй тимер юлдары өсөн тулы махсус өҫ кейеме комплектын тегәбеҙ, — тип һөйләй фабрика директоры Фәйрүзә Степаненко. — Уға тимер юлсының йөн туҡыманан костюмы, жилет, пилотка һәм ике күлдәк — ҡыҫҡа һәм оҙон еңле – инә. Ул бөтә ил буйлап – Алыҫ Көнсығыштан Мәскәүгә һәм Санкт-Петербургка тиклем оҙатыла. Фабрика ҡорамалдарын тулыһынса яңыртыу арҡаһында бөгөн беҙ тегә алмаған өҫ кейеме юҡтыр, моғайын.
Учалы фабрикаһы күптән түгел генә ауыр замандар кисергәйне. Уға банкротлыҡ процедураһын да үткәрергә тура килде. Предприятиены тулыһынса һатыу тураһында ла һүҙ алып барылды. Әйтергә кәрәк, республика менән күрше өлкәләрҙә предприятиены һатып алырға теләүселәр күп булды. Ләкин фабрика директоры Өфөнөң «Эшселәр кейеме» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте инвестор булыуын ныҡышып юлланы һәм быға иреште. Был мини-холдингка Учалыныҡынан тыш Туймазы һәм Алкино тегеү фабрикалары инә.
Инвестор Учалы фабрикаһына өр-яңы тегеү ҡорамалдары урынлаштырыуҙан тыш, производствоға автоматлаштырылған идара итеү системаһы – САПОР – үткәрергә лә ярҙам итте. Фабрикала бөгөн эш гөрләп бара, 450 хеҙмәткәр, яҡшы эш хаҡы һәм тулы социаль пакет алып, ике сменала эшләй.


c: text/html

text:
Фото:
«Һуғыш балаларына» махсус льготалар биреләсәк
Фото:
Рәсәй парламенты депутаттары «һуғыш балаларына» махсус льготалар биреүҙе планлаштыра. Был хаҡта М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында үткән түңәрәк өҫтәлдә Дәүләт Думаһы депутаты Иршат Фәхретдинов хәбәр итте.
— Бында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бала булған һәм фронтта һәләк булыуы йәки хәбәрһеҙ юғалыуы арҡаһында аталарын юғалтҡандар хаҡында һүҙ бара, — тине ул. – Дәүләт Думаһының Ветерандар эштәре буйынса комитеты бындай кешеләргә федераль кимәлдәге махсус ташламалар бирәсәк һәм уларҙы статус буйынса һуғышта ҡатнашыусыларға яҡынайтасаҡ закон проектын әҙерләй.
Иршат Фахретдинов йәнә закон проектын әҙерләүсе эш төкөмө менән үҙенең етәкселек итеүе хаҡында әйтте, һәм 2011 йылда булмаһа ла, закон 2012 йылда ҡабул ителәсәк, тигән ышанысын белдерҙе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
57 әсә миҙал алды29-09-2012, 02:53 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Республиканың төрлө район, ҡалаларынан баш ҡалаға 57 әсә йыйылды. Хужабикә, медицина хеҙмәткәре, уҡытыусы, ауыл эшсәне, эшҡыуар — уларҙың барыһын да балаларға һөйөү берләштерә. Әсәләрҙе ҡотлап, Фидус Ямалетдинов, бөгөн йәмғиәт әсәлек, атайлыҡ, балалыҡ мәсьәләләренә ҙур иғтибар бирә, тине. Социаль ярҙамдың төрлө алымдары — пособиелар, ер, торлаҡ бүлеү һәм башҡалар тормошҡа ашырыла. Балалы ғаиләләрҙең социаль мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән айырым маҡсатлы программалар ҙа бар.
— Бала тыуғас, уға тәрбиә биреү — ғаиләнең иң мөһим социаль бурыстарының береһе. Күп балалы ғаиләләр йәштәргә өлгө булырға, социаль йүнәлеш бирергә тейеш, — тине Фидус Ямалетдинов. — Һеҙ әсә тигән изге исемде лайыҡлы йөрөтәһегеҙ.
Әлегә тиклем күп балалы 5677 әсәгә ошондай республика наградаһы тапшырылған. Сираттағы тәбрикләү сараһына Бөрйән һәм Ейәнсура райондарынан етешәр кеше килгән.
— Бала — Аллаһы Тәғәләнең иң ҙур бүләге, — ти Ғафури районынан башланғыс кластар уҡытыусыһы, биш бала әсәһе Рәмилә Кинйәбаева. — Өлкән ҡыҙым Әлфиәгә — 25, Салауатҡа — 23 йәш, Азамат — Башҡорт дәүләт университетының инженерлыҡ факультетында II курста, Илнур 11-се класта уҡый, кинйәбеҙ Айнурға — ни бары 2 йәш. Ирем менән һәр саҡ ҙур ғаилә хаҡында хыяллана инек. Балалар дуҫ, татыу үҫә, беҙгә лә, бер-береһенә лә ярҙам итә. Әсә булыу — һәр ҡатын-ҡыҙҙың тормоштағы тәғәйенләнеше ул.
Бөрөнән ире Алексей менән килгән Лариса Чухарева табип булып эшләй. Ғаиләлә биш ул тәрбиәләнә.
— Беҙ ике ҡыҙ үҫтек. Күп балалыларға көнләшеп ҡарай инем. Ғаиләм ҙур булһын, тип теләй инем, бөгөн бер ҙә үкенмәйем, — ти ғорурлыҡ менән әсә. — Балаңдың иркәләнеп, ҡосаҡлап алыуынан да бәхетлерәк мәл бармы икән?! Әсә булыу — үҙе бәхет ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 309
МАРТЫНОВ Виталий Владимирович (22.7.1959, Мари АССР‑ы Красногорский ҡсб), инженер‑механик. Техник ф. д‑ры (2000), проф. (2004). РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2012). Мари политехник ин‑тын тамамлағандан һуң (1981) шунда уҡ эшләй. 1988 й. алып ӨДАТУ‑ла (2003 й. башлап иҡт. информатика каф. мөдире), бер үк ваҡытта 1995—2014 йй. Башҡ‑н төбәк яңы мәғлүмәт технологиялар үҙәге етәксеһе. Фәнни эшмәкәрлеге мәғлүмәт технологияларына, операцияларҙы ҡулайлы урынлаштырыу мәсьәләләренә ҡарата тикшереү ысулдарына арналған. Мәғлүмәт интернет‑системаларын проектлау һәм уларҙы программалар м‑н тәьмин итеү ысулдарын уйлап таба. Ҡатмарлы геом. формалағы яҫы объекттарҙы ирекле урынлашыу өлкәләрендә рациональ урынлаштырыу ысулдары, матем. моделдәр, алгоритмдар һәм программалар тәҡдим итә, улар БР‑ҙың, РФ‑тың башҡа төбәктәре пр‑тиеларында индерелә. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Модели и методы расчёта раскроя- упаковки геометрических объектов. Уфа, 1998, (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Һәр техника хәүеф сығанағы
Операция барышында район- ҡаланың дәүләт техник күҙәтеү инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре 17 рейд үткәрҙе. Был сараларҙа шулай уҡ ЮХХДИ инспекторҙары ла ҡатнашты.
- Рейд ваҡытында Ѳфѳнән килгән ял итеүсенең ҡаргиҙәргә документтары үҙе менән булмай сыҡты, машинаһында ҡалдырған. Ул икенсе кѳндѳ килеп, ҡаргиҙәргә документын, йѳрѳүгә хоҡуҡ биргән танытмаһын күр- һәтте. Профилактик операция барышында тракторҙар менән бергә 10 тѳҙѳк булмаған техниканы файҙаланыу осрағы асыҡланды. Әлеге ваҡытта үҙйѳрѳшлѳ техника, тракторҙар техник күҙәтеү үтә. Йыл башынан 55 процент транспорт техник күҙәтеү үтеп ѳлгѳрҙѳ. Быйыл 2 кеше тракторын иҫәпкә ҡуйҙы. Район-ҡалала бѳтәһе 78 ҡаргиҙәр теркәлгән, шуларҙың 34-е шәхси хужалыҡтарға ҡарай. Ошондай профилактик сараларҙың йыш үткәрелеүе ыңғай һѳҙѳмтә бирә, - ти район-ҡала дәүләт техник күҙәтеү инспекцияһы начальнигы З.М. Ҡазин. Профилактик операция айлығы барышында беҙ ҙә инспекторҙар менән рейдҡа сыҡтыҡ. Яңы Абҙаҡ ауылында ял итеүселәрҙе ҡаргиҙәрҙәрҙә, квадроциклдарҙа йѳрѳтѳү ойошторола. Рейд ваҡытында инспекторҙар ял итеүселәрҙе йѳ- рѳтѳү маҡсатында юл буйына ҡуйылған ҡаргиҙәрҙәр янына туҡталды. Былар шәхси эшҡыуар Н.В. Заиканың ҡаргиҙәрҙәре булып сыҡты. Халыҡтың ял итеүен ойоштороу менән шѳ- ғөлләнгән эшҡыуарҙың 7 ҡаргиҙәре, 11 квадроциклы бар.
- Беҙ танытмаһы булған кешеләргә генә техниканы тапшырабыҙ. Ял итеүселәр юлға сығыр алдынан хәүефһеҙлек ҡағиҙәһе менән таныша. Бѳтә транспорт та ваҡытында техник күҙәтеү үтә, - ти Н.В. Заика. Дәүләт техник күҙәтеү инспекцияһы начальнигы З.М. Ҡазин ҡаргиҙәрҙәрҙең техник хәле, документтарын ҡараны һәм эшҡыуарҙың техникаға яуаплы ҡарауын билдәләп үтте. Һәр техника кеше ғүмеренә хәүеф тыуҙыра, шуға ла транспортты файҙаланыр алдынан һәр кем иң тәүҙә хәүефһеҙлек сараһын күрергә бурыслы.
Рәмилә МУСИНА.
Автор фотоһы.


text:
13-08-2013, 10:32 / ---
Алтын ҡуллы Вәсил
Тимер юл ауылында йәшәүсе Вәсил Мырҙабаевтың умарта-сылыҡ менән шѳғѳлләнә башлауы осраҡлы түгел. Бал ҡортондай уңған, тырыш, нәзәкәтле, матур күңелле Вәсил кескәйҙән тирә-яҡ мѳхитте, ҡоштарҙы, бѳжәктәрҙе, хайуандарҙы күҙәтергә ярата. Бигерәк тә уны бал ҡорттары йәшәгән бәләкәй генә ѳй - умарта ҡыҙыҡһындыра. Үҫеп еткәс, мотлаҡ ҡортсолоҡ менән шѳғѳлләнергә хыялланған егет, ниһайәт, үҙ маҡсатына ирешергә тора. Бының ѳсѳн ул тәүҙә балта оҫтаһы һѳнәрен үҙләштерә һәм тиҙ арала туғандары, дуҫтары, таныштары араһында танылыу яулай. Бѳгѳнгѳ кѳндә ул ағастан һырлап кѳнкүреш кәрәк-яраҡтары, тәҙрә...


text:
Бар булмышы менән уҡытыусы
10 января 2018 йыл | Йәмғиәт
Бар ғүмерен балалар уҡытыу-тәрбиәләү эшенә бағышлаған, Ҡарағай мәктәбе уҡытыусыһы Суфия Сафуан ҡыҙы Аҙналина хаҡында яҙмам.
Һаман әрней һуғыш яраһы...
10 января 2018 йыл | Йәмғиәт
"Илһөйәрлек – ул Тыуған илгә һөйөү генә түгел, ә күпкә киңерәк төшөнсә. Ул – тыуған илеңдең айырылғыһыҙ өлөшө булыуың менән ғорурланыу, бәхетле һәм бәхетһеҙ көндәрен бергә үткәреү һәм кисереү ҙә”.
(А.Н.Толстой.)
(А.Н.Толстой.)
Әҫәрҙәре тетрәндергес, тәржемәһе һоҡландырғыс
10 января 2018 йыл | Йәмғиәт
Китап уҡыу – һулыш алыу кеүек үк айырылғыһыҙ бер хәл-торошом булһа ла, үҫмерлек осоронда булды ул әҙәбиәттәге яҡтыртылған темаларҙан, һүрәтләү, сюжет ҡоролошонан күңел ҡайтыуы. Барыһы ла ялған, етерлек дәрәжәлә ышандырғыс түгел ине. Ниндәйҙер осраҡ менән "Ағиҙел” журналындағы бер әҫәр ҡулға юлыҡты бит. Атамаһын да иҫләмәйем, сюжеты ла яҙа-йоҙа ғына хәтерҙә. Тик геройҙарҙың беҙҙеңсә "анта, мынта, тегентә, инте” тип "һөйләшкәне” һаман иҫтә. Тап шул әҫәр күңелемде пыран-заран килтереп аҡтарып сығарҙы.
Яңы йыл турниры үтте
10 января 2018 йыл | Спорт
4 ғинуарҙа район уҡыусылары, спорт ветерандары һәм студент ҡыҙ һәм егеттәр Яңы йылға арналған бас-кетбол турнирында көс һынашты.
Спортта каникул булмай
10 января 2018 йыл | Спорт
Еҙем-Ҡаран урта мәктәбендә уҙған, хәҙер инде традицияға ингән сираттағы спорт уйындарының береһе -волейбол буйынса ярыш уҙҙы. Уйында өс команда: Еҙем-Ҡаран, Ибраһим һәм Юлыҡ ауы-лы егеттәре ҡатнашты. Уйын бик көсөргәнешле булды. Ҡышҡы каникул ваҡыты тип тормағандар, уҡыусылар ҙа килгән ине.


text:
Урал телдәре
Урал телдәре — фин-уғыр һәм самодий тармағын берләштергән тел ғаиләһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре ҡәрҙәшлеген Э. Н. Сетяля иҫбатлаған. Үткән заманда фин-уғыр һәм самодий телдәре барлыҡҡа килгән дөйөм урал теле булған тигән нәтижә яһай ул. «Урал телдәре» тигән атама булыуға ҡарамаҫтан, фин-уғыр һәм самодий телдәре айырым өйрәнелә, шулай уҡ киң мәғәнәләге «уралистика» термины булыуға ҡарамаҫтан фин-уғыр телдәрен өйрәнеүсе лингвистика тармағы йәшәп килә.
Йөкмәткеһе
Боронғо урал телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урал телдәрен өйрәнеүселәрҙең күпселеге, урал телдәре Көньяҡ Уралда киң һәм халыҡ аҙ йәшәгән төбәктәрҙә таралған булған тип иҫәпләй[1]. Хәҙергә урал телдәрендә, етәрлек дәрәжәлә нигеҙ телдә булған, 150 дөйөм тамыр формалары булыуы асыҡланған. Уртаҡ тел бөтөнлөгө тарҡала башлауы, күренеүенсә, 6 мең йылдан да артыҡ түгел.[2]
Урал халыҡтары мифологияһында көньяҡтан төньяҡҡа ағыусы Донъя йылғаһы (Тобол-Иртыш-Обь) бар. Шуға күрә, боронғо урал телдәре Төньяҡ боҙ океаны һыу йыйыу бассейнеда булған тип дәлилләргә була.[3]
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фин-уғыр телдәре түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
- төньяҡ төркөмгә инеүсе балтик буйы-фин — фин, ижор, карел һәм вепс телдәре; көньяҡ төркөмгә инеүсе эстон, вод, лив телдәре;
- волга буйы — мордова телдәре (моҡша, моҡша һөйләшендәге эрзән телдәре), шулай уҡ көнсығыш ялан, төньяҡ-көнбайыш тау һөйләштәрендәге мари телдәре.
- пермь — удмурт, коми-зырян, коми-пермяк һәм коми-язьвин телдәре;
- уғыр — ханты һәм манси, шулай уҡ венгр телдәре.
- саам — саам халҡа һәйләшкән телдәр.
Самодий телдәре 2 төркөмгә бүленә:
- төньяҡ — ненец, нганасан, энецкий телдәре;
- көньяҡ — сельский, юҡҡа сыҡҡан камасин, матор, сойот, тайги, карагас, кобыл телдәре.
Ҡайһы бер тикшереүселәр көньяҡ төркөмө телдәрен үҙ аллы тармаҡ тип иҫәпәләй. Үле телдәр һәм юҡ буған халыҡтар тураһында XVII быуат һәм XIX быуат башындағы яҙмаларҙан билдәле. Саян-самодий телдәре, был телдә һөйләшкән халыҡтар башҡа төрки, монгол, рус телдәренә күсеү сәбәпле юҡ булғандар.
Урал телдәренең башҡа ҙур генетек төркөмгә инеүе тураһында төрлө гипотезалар бар, тик уларҙың береһе лә урал теле белгестәре тарафынан танылмаған. Ностратик гипотезаға ярашлы, урал телдәре башҡа тел ғаиләләре һәм макро-ғаиләләр менән ностратик макро-ғаилә тигән берәмек барлыҡҡы килтерә. Был макро-ғаилә эсендә юкиган телдәре менән яҡынлашып урал-юкиган төркөмөн барлыҡҡы килтерә. Был гипотезаны белгестәр бәхәсле йәки хаталы тип тәнҡит итә һәм ышаныслы түгел тип иҫәпләй.[4][5] 1950 йылдарҙың уртаһына тиклем урал телдәрен һәм алтай телдәрен бер макро-ғаиләгә берләштергән урал-алтай гепотезаһы киң таралған булған. Хәҙергә көндә был гипотезны лингвистар танымай. Урал телдәренә эскимос-алеут телдәрен дә индергәндәр.[6]
Типология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Типологик яҡтан ҡарағанда урал телдәре бер төрлө түгел. Бәлки, боронғо урал теле бер төрлөрәк булғандыр. Телдәрҙең типологик төрлөлөгө телдәрҙең ҙур территорияларға таралыуы һәм оҙаҡ ваҡыт үҙ- ара изоляцияла йәшәүе менән аңлатыла. Пермь, объ-уғыр һәм волга буйы телдәре агглютиатив булһалар, балтик буйы-фин, самодий, бигерәк тә саам телдәрендә флексия элементтары күберәк таралған.
Фонетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пермь телдәрендә тартынҡы өндәр 26-ға етә, ә фин телендә ни бары 13 кенә. Ниндәйҙер сәбәп менән фин телендә тартынҡы өндәр, боронғо урал теле менән саҡыштырғанда, кәмегән. Һүҙҙәргә баҫым яһау ҙа урал телдәрендә төрлөсә. Ҡайһы бер телдәрҙә (балтик буйы-фин телдәрендә) баҫым беренсе ижеккә, башҡа телдәрҙә (ялан мари, ненец, коми-пермяк телдәрендә) баҫым төрлө ижеккә, удмурт телендә башлыса һуңғы ижеккә төшә. Сангамонизм күренешен һаҡлаған (мәҫәлән, фин теле) телдәр бар, башҡа телдәрҙә (мәҫәлн, пермь телдәре) был күренеш бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.
Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ханты теленең урта-объ диалектында 3 килеш булһа, венгр телендә 20 килеш. Урал телдәрендә тиҫкәре формалар тиҫкәре ҡылым менән билдәләнһә, эстон телендә был форма юҡҡа сыҡҡан. Үткән заманды билдәләү өсөн өс форма булыуы осрай, шул уҡ ваҡытта бер генә форма булған телдәр осорай.
Лексика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урал телдәренә бөтә тарихи дәүерҙә лә башҡа телдәр тәъҫир иткән һәм башҡа телдәр телдең грамматик төҙөлөшөнә үҙ эҙен ҡалдырған. Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы урал телдәренә рус теле ҙур йоғонто яһай.
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венгр телендәге латиницалағы беренсе яҙма ҡомартҡы 1200 йылда ижад ителгән («Ҡәбер янындағы телмәр һәм доға»). Быға тиклем венгрҙар рун яҙмалары менән яҙған. XIII быуат тип билдәләнгән карел телендәге туҙға яҙылған грамота һаҡланған. XIV быуатта коми телендә яҙылған ҡомартҡылар (алфавитом абур) һаҡланған. Фин һәм эстон телдәрендге XVI быуат ҡомартҡылары булыуы билдәле.
Урал телдәрендә яҙма бер төрлө таралмаған. Боронғо яҙма традициялары булған венгр, эстон, фин телдәре менә бер рәттә яҙма тел насар үҫешкән ханты, манси телдәре һәм яҙма булмаған вод, вепс телдәре бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Adondolo Daniel M. The Uralic james faure walker.
- ↑ Janhunen, Juha.
- ↑ Бурлак С. А., Старостин С. А. Сравнительно-историческое языкознание — М.: Академия, 2005. — Б. 267. — 432 б. — ISBN 5-7695-1445-0.
- ↑ Нерознак В. П. Праязык: реконструкт или реальность? // Сравнительно-историческое изучение языков разных семей : Теория лингвистической реконструкции / Отв. ред. Н. З. Гаджиева — М.: Наука, 1988. — Б. 36—38. — ISBN 5-02-010869-3.
- ↑ George Starostin Nostratic. Oxford Bibliographies. Oxford University Press (2013-10-29). doi:10.1093/OBO/9780199772810-0156. — «Nevertheless, this evidence is also regarded by many specialists as insufficient to satisfy the criteria generally required for demonstrating genetic relationship, and the theory remains highly controversial among mainstream historical linguists, who tend to view it as, at worst, completely invalid or, at best, inconclusive.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 сентябрь 2015.
- ↑ Баскаков Н. А. Алтайская ғаилә телдәрен һәм уны өйрәнеү. М: Наука, 1981, с. 7, алға
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Напольских В. В. Введение в историческую уралистику. Ижевск, 1997.
- Напольских В. В. Древнейшие этапы происхождения народов уральской языковой семьи: данные мифологической реконструкции. М., 1991.
- Основы финно-угорского языкознания, [т. 1-3]. М., 1974-76.
- Серебренников Б. А. Уральские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: СЭ, 1990. — С. 537—538.
- Хайду П. Уральские языки и народы / Пер. с венг. М., 1985.
- Хелимский Е.А. Компаративистика, уралистика. Лекции и статьи. М., 2000.
- Collinder B. Survey of the Uralic languages. [2 ed.]. Stockholm, [1957].
- Deczy G. Einfuhrung in die finnisch-ugrische Sprachwissenschaft. Wiesbaden, 1965.
- Hajdu P. Finnugor nepek es nyelvek. Budapest, 1962.
- Hajdu P. Bevezetes az urali nyelvtudumanyba. Budapest, 1966.
- Marcantonio, Angela. The Uralic Language Family: Facts, Myths and Statistics. Publications of the Philological Society, 35. Oxford — Boston: Blackwell, 2002.


text:
Йома
Йома — кесаҙна менән шәмбе араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йома аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның етенсе көнө.
Исеме ғәрәп теленән килә. Ғәрәпсә «йома-джум'а» - «йыйылыу», «мәжлес» мәғәнәһен аңлата һәм шул көнө ҡылынған Йома намаҙына ишаралай.
Йөкмәткеһе
Башҡорт халҡында йома көнө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кесе йома (кесаҙна) кисендә ҡояш байығас та, йома башлана һәм ул киләһе көндөң ҡояшы байығансы дауам итә. Шуның өсөн ул “кесе йома” тип атап йөрөтөлә, изге көн һанала.
Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: “Йома – Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, – тип әйткән. – Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә – йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм (тыйылған) нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ”.
Йома көн юлға сығырға, йәиһә, бер ниндәй ҙә эш эшләргә ярамай тигән һымағыраҡ тыйыуҙар ҙа һаҡланып килә. Был тыйыу тотош йома көнөнә түгел, ә йома намаҙы (төш мәле) ваҡытына ғына ҡағылышлы һәм уны ниндәйҙер берәй хөрәфәт менән бәйләмәй [1].
Йома намаҙы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттар, башлыса мосолман булараҡ, йома көнө мәсеткә йома намаҙына йөрөй.Йома намаҙы (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң, өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Йома намаҙына барыу ир-ат өсөн мотлаҡ.
Мөхәммәт с.ғ.с. хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».
"Йома" һүҙенең башҡа мәғәнәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында "йома" һүҙе "аҙна" мәғәнәһендә лә йөрөй
"Йома" һүҙе менән исемдәр, атамалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт исемдәре араһында "Йома" һүҙе менән яһалғандары байтаҡ. Бындай исемдәр йома көн донъяға килгән ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла бирелә торған булған: Йомабай, Йомабикә, Йомаш [3]
"Йома мәсете" тип аталған мәсеттәр ҙә бар.
Һынамыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йомаға ҡаршы ямғыр яуһа, аҙна буйы яуа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993. - 423 бит
- Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, "Китап", 2010
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иранский календарь [1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.ye02.ru/news/iman/12635-yoma-ni-sn-izge-kn.html
- ↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993. - 423 бит
- ↑ Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, "Китап", 2010


text:
Рим
Рим (итал. Roma [ˈroːma])— ҡала, 1870 йылдан башлап, Италияның баш ҡалаһы, Лацио өлкәһенең һәм Рим провинцияһының административ үҙәге. Тибр йылғаһында урынлашҡан. Халҡы — 2,73 млн кеше.
Рим — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Рим империяһының боронғо баш ҡалаһы. Төрлө сәйәси шарттарҙа кеше йәшәй торған ҡала булып ҡалыуы сәбәпле, Римде беҙҙең эраға тиклем III быуатта, Антиклыҡ дәүерендә үк «Мәңгелек ҡала»(лат. Roma Aeterna тип атайҙар. Уны тәү башлап, беҙҙең эраға тиклем I быуатта Рим шағиры Альбий Тибулл шулай тип атай. Ҡаланың шулай уҡ «ете ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тигән рәсми булмаған исеме лә бар. Иң беренсе, ауылдар Палатин ҡалҡыулығында урынлаша, һуңынан күрше Капитолий һәм Квиринал ҡалҡыулыҡтарына ла күсеп ултыра. Тағы ла һуңғараҡ ҡалған дүрт (Целий, Авентин, Эсквилин һәм Виминал ҡалҡыулыҡтарына ла халыҡ күсеп ултыра.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡаланың урынлашҡан ере
- 2 Тарихы
- 3 Үҙидаралыҡ
- 4 Административ бүленеш
- 5 Халҡы
- 6 Халыҡ һаны
- 7 Климаты
- 8 Транспорт
- 9 Мәғариф
- 10 Иҫтәлекле урындар
- 11 Туғандаш ҡалалар
- 12 шулай уҡ ҡарағыҙ
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
- 16 Фотографиялар
Ҡаланың урынлашҡан ере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим Тибр йылғаһының һул ярында, 25 саҡрым алыҫлыҡта Тиррен диңгеҙе-нән һәм Апениндан диңгеҙгә төшөүсе Апеннин тау һыртынан, шулай уҡ 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, ҡала төҙөлөшө майҙаны ҡала һыҙаты майҙанының бары тик дүрттән бер өлөшөн генә алып тора.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БоронғоРим[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Рим урынына тәүге күсеп ултырыуҙар ҡалаға нигеҙ һалғанға тиклем була.
Батша осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң билдәле легендаға ярашлы, Альба-Лонга батшаһының ҡыҙы Рея Сильвия- нан һәм Марс (мифология) аллаһынан тыуған ағалы-ҡустылы Ромул һәм Рем Тибр йылғаһы яры буйында үҫә. Альба-Лонги тәхетенә уның законлы хакимы — олаталары Нумиторҙы кире ҡайтарып, Ромул менән Рем колония булдырыу өсөн Тибрға ҡайта. Егеттәр араһында бәхәс сыға: Ромул Ремды үлтереп, Палатинала нығынған ауыл төҙөй. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Римгә нигеҙ һалыныуы тураһында бер нисә дата иҫәпләп сығарыла. Уларҙың иң билдәлеһе — 21 апрель беҙҙең эраға тиклем 753 йыл . Ромул Римдең тәүге батшаһы була. Традиция Боронғо Римдең 7 баташаһы булыуын әйтә. Батша Сервий Туллий традицион рәүештә билдәле Сервиев стена- һының төҙөүсеһе тип атала. Батша осоронда Римдә тәүге храмдар барлыҡҡа килә, шул иҫәптә Веста храмы һәм Янус храмы. Тарихсы Тит Ливий мәғлүмәте буйынса, Сервий Туллий иҫәп алыу ваҡытында Римдә 80 мең граждан бар, тип һанаған.
Республика Риме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала оҙаҡ ваҡыт физик ҡына түгел, ә сакраль сик тә булып тороусы Сервиев стена -һы менән сикләнгән. Римдең сиген билдәләү өсөн померий) термины ҡулланылған. Рим дәүләте киңәйгәс, юлдар һалынған. Башта был юлдар ҡаланы Италия колониялары, һуңғараҡ төпкөл провинциялар менән бәйләгән. Римдең үҙәк өлөшө булып, Палатин һәм Квиринал араһындағы үҙән һанала. Ул Рим форум -ы булараҡ билдәле. Бынан мөһим урамдар таралған: Римдең төп изге Юпитер храмына күтәрелеүсе Via Sacra, уға параллель рәүештә Палатин итәгенән via nova һ.б. китә. Ҡала эсендә икенсе бер мөһим майҙан булып Тибр— Бычий форум мал баҙары тора. Ул ҡаланың иң йәнле сауҙа барған өлөшөндә урынлашҡан. Күршелә, тик ҡала стенаһынан тыш, йәшелсә баҙары ятҡан Forum Holitorium. Республика Римендә храмдар иҫәбе Рим халҡының юғары динле булыуын күрһәткән; тулы булмаған риүәйәттәр нигеҙендә ҡаланың һәр бер өлөшөндә изге урындар булған. Шулай уҡ ҡалала Ceres, Liber, Libera боронғо триада храмы урынлашҡан. Риүәйәттәр буйынса, ул беҙҙең эраға тиклем 496 йылда төҙөлгән. Рим дәүләте үҫкән һайын ҡала ла ҙур үҙгәрештәр кисерә. Померий -ҙы Луций Корнелий Сулла тарафынан киңәйтеү һәм яңы Гней Помпей биналарын төҙөүҙе Цезарь һәм Август эшмәкәрлеге алып барған. Аппиева юлы буйлап, Тибр янында, Марс майҙанында, porta Capena аръяғында барлыҡҡа килгән тотош ҡаласыҡтарҙы ҡаланың юридик өлөштәре итеп эшләргә кәрәк була (факттар буйынса улар был ҡала составына ингән була). Бары тик ошо юл менән генә ҡала үҙәгендә йәшәү өсөн түҙерлек шарттар булдырырға, тормошто ҡаланан ситкә йүнәлтергә һәм үҙәктәге йәмәғәт зданиеларына иркенлек бирергә була.
Император Риме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Цезарь Гай Юлий сенаттың яңы зданиеһын төҙөй һәм форумдың көнбайышы яғында уның исеме менән аталған яңы ғәйәт ҙур базиликаға (урта быуаттағы төҙөлөш тибы) нигеҙ һала. Марс майҙаны -нда йәмәғәт зданиелары өсөн яңы территория булдырыу ҙа уның идеяһы була. Тәүге идея Марс майҙаны — нда (Saepta Julia) тауыш биреү портигы төҙөлөшөндә, икенсеһе (fora) яһалма майҙандар булдырыуҙа сағылыш таба. Уларҙың тәүгеһе булып, Юлий Цезарь форумы менән ырыу башлығы Венера храмы тора. Цезарҙың бөтә пландары бары тик, 14 квартал ҡалаһы — н булдырған Октавиан Август ваҡытында ғына тормошҡа ашырыла. Ошо ваҡыттан алып, Рим үҙенең нығытылған ҡала үҙенсәлеген юғалта. Сервиево стенаһы киңлеге тулыһынса төҙөлөп бөтә, ҡала эсенә биҫтәләр ҙә инә.
Рим форум — ында, Курия Юлия һәм Базилика Юлия храмдарын реставрациялау һәм яңынан төҙөүҙән башҡа, Цезарь храмын һәм Римдең яңы сәйәси тормошо үҙәген төҙөү ҙә Августаға тура килә. Шулай уҡ беҙҙең көндәргәсә һаҡланған Пантеон (Рим) төҙөлә.
Нерон императоры идаралығында «Оло янғын» сыға. Флавии династияһының раҫлауы буйынса ғына ҡала тулыһынса яңынан төҙөлә һәм был юлы тағы ла матурыраҡ итеп. Полиция характерындағы саралар ҡаланың күренешен үҙгәртә. Яңы өйҙәр тағы ла күркәмерәк төҫ ала: һәр өй ҡыйыҡлы булырға тейеш була. Шул арҡала ҡала ябыҡ галерия төҫөн ала. Янғындан һуң Флавийҙар буш арауыҡтарҙы үҙҙәренең монументаль зданиеларына файҙалана. Палатин һәм Эсквилин үҙәнендә Колизей барлыҡҡа килә, уның тирәләй — бик күп эш йорттары төҙөлә.
Беренсе императорҙарҙың эшмәкәрлеген Траян тамамлай. Ул император майҙандарын ғәйәт ҙур майҙанлы Марс майҙаны менән бәйләй. Ошо ваҡытта төҙөлгән Траян колоннаһы бөтә донъяға билдәле. Адриан- дың төп хеҙмәте булып, Велийҙағы Венеры һәм Ром храмы тора. Тибр аръяғында Адриан үҙенә мавзолей төҙөй. Ошо ваҡытта шунда уҡ яңы цирк төҙөлә. Императорҙар бик ҙур Терм (йәмәғәт мунсалары) төҙөүҙә лә әүҙем эш алып бара.
Иң һуңғы зданиелар төҙөлөшө Рим империяһы ҡатмарлашҡан хәл арҡаһында яй бара. III быуат аҙағында Аврелиан стенаһы булараҡ билдәле булған яңы нығытма төҙөлә. Ул Тибр аръяғындағы өлөштө һәм бөтә ҡаланы уратып ала. Стена таможня һыҙығы һәм померий сиге менән тура килә. Тик күп осраҡта стена эсенә кәшәнәләр индерелгән, шул иҫәптә Цестия пирамидаһы һәм Еврисак кәшәнәһе. IV быуат -та христиан храмдарын төҙөү башлана. V быуат-та ҡала өсөн ауыр ваҡыттар башлана. 410 йыл — да Римде башлыҡ вестгот Аларих баҫып ала һәм талай. Ә 455 йыл — да уны вандал — дар вәхшиҙәрсә талай.
Боронғо Римдең ҡала хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим урта быуаттарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
476 йыл- да Одоакр һуңғы көнбайыш-Рим императорын тәхеттән ҡолата. Тик тиҙҙән, үҙ сиратында остгот -ҡа Бөйөк Теодорих — ҡа үҙ урынын бирә. Византияла остготтар менән һуғышта (536—552) Рим алты тапҡыр ҡамауға эләгә һәм ҡулдан-ҡулға күсә. Шул уҡ ваҡытта остгот батшалары, иң элек Тотила, Рим халҡы араһынан бик күп аманат ала. Был иң билдәле фамилияларҙың юғалыуына һәм Рим халҡының 30-40 меңгә кәмеүенә килтерә. Сираттағы ике быуат (570—750) дауамында, италияның күп кенә өлөшө лангобард — тар тарафынан Византиянан көсләп тартып алынғас, папалар ҡаланың донъяуи эштәрендә тәүге ролде уйнай башлай. Римде ҡалдырған императорҙар айырым зданиеларҙы тотоп торһа ла, был реставрациялар бары тик ташлама ғына; күп кенә йәмәғәт зданиелары емерелә. Бөйөк Теодорих ҡына киң реставратор эшмәкәрлеге алып барырға маташып ҡарай, ләкин был оҙаҡҡа ярҙам итмәй. Зданиеларҙың емерелеүе ундағы бронза, мрамор һәм башҡа ҡиммәтле материалдарҙың сираттағы баҫып алыусылар тарафынан урланыуға килтерә. Иҫке биналар ҡаршылыҡһыҙ емерелә, христиан сиркәүҙәрендә йәки феодаль крепостарҙа ышыҡ тапҡандары ғына һаҡланып ҡала. Ватикан ҡалҡыулығы янында уңайлы урынлашҡан Адриана мавзолей — ы, Аврелиан стенаһын төҙөгәнгә тиклем ҙур крепость була, яйлап ул папаның алып булмаҫлыҡ Изге фәрештә замогы — на әйләнә. Бер нисә ҡамауҙы күтәрә Римде талау (1527 йыл)).
Рим Яңы һәм Хәҙерге ваҡытта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1798 йылдың февралендә француз ғәскәрҙәре Бертье Луи Александр етәкселеге аҫтында Римде яулай. Рим республикаһы иғлан ителә. Пий VI папаһынан совет власынан баш тартыуҙы талап итәләр. Ул риза булмай һәм Римдән ҡыуылып, һәргөндә үлә. Француздар римдән сәнғәт әҫәрҙәрен сығара. Шулай ҙа, тиҙҙән Австрия генералы Мак- тың Римгә хәрәкәте француздарҙы ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр итә. 1798 йылдың 26 ноябрендә ул Неаполитан короллеге Фердинанд I (король Обеих Сицилий) ғәскәрҙәре менән яулап алына. Бынан һуң күп кенә республиканлылар язалана. 1799 йылдың сентябрендә неаполитанецтар Римде ҡалдыра, ә 1800 йылда уға яңы Пий VII папаһы килә. 1800 йылда Наполеон I Папа дәүләтен юҡҡа сығара, ә Пий VII Римдән сығарыла. Һуңынан 1811 йылда Наполеон Рим короле итеп, үҙенең яңы тыуған улын күтәрә Наполеон II. Француз хакимлығы дәүере ҡала төҙөкләндерешенең үҫеше менән билдәле була: хәйерселек бөтөрөлә, урамдар яҡтыртыла. Шул ваҡытта ҡаҙылма эштәрен ҡәтғи фәнни план буйынса алып баралар. 1848 йылда Римда Папа өлкәһендә 1848—1849 йылдарҙағы революция башлана. 1849 йылдың 6 февралендә Рим Республикаһы яңынан иғлан ителә. Тик 1849 йылдың июлендә Рим еткселегендәге француз ғәскәрҙәре тарафынан яулана һәм 14 июлдә Удино Римдә папа власын тергеҙеү тураһында иғлан итә. 1850 йылдың апрелендә папа Римгә кире әйләнеп ҡайта. Француз гарнизоны Римде 1866 йылда ғына ҡалдыра. 1870 йылдың 20 сентябрендә Италия короллеге (1861—1946) ғәскәрҙәре Римде ала һәм ул короллектең баш ҡалаһы була. 1922 йылда итальян фашистарының Римгә маршы уҙа. 1929 йылда Латеран килешеүе һөҙөмтәһендә Рим территорияһында Ватикан дәүләте төҙөлә. Икенсе Бөтә Донъя һуғышы вҡытында Рим, башҡа күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, емерелеүҙәрҙән ҡаса ала, ләкин 1943-44 йылдарҙа немец оккупанттарына эләгә һәм 1944 йылдың 4 июнендә генә англо-американ ғәскәрҙәре тарфынан азат ителә. Анцио-Неттунск операцияһы
Үҙидаралыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һайланған орган — 48 советниктан (consiglieri) торған Баш ҡала йыйыны (assemblea capitolina), башҡарма комитет — Баш ҡала идаралығы (giunta capitolina), синдиктан (sindaco) һәм 12 асессорҙан (assessori) тора.
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим 19 Рим муниципиенаға (элек округтар), 22 Рим районына, 35 Рим кварталына, 6 Рим биҫтәһенә һәм 53 Рим зонаһына бүленә.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Римдә субтропик, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөм ҡышҡыһын күберәк, йәйгеһен сағыштырмаса һирәк. Климатик ҡыш (уртаса тәүлек температураһы нульдән түбән торған осор) булмай; ҡышҡы айҙарҙа температура ғәҙәттә 5-10 градус була. Дөйөм алғанда ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы, йәй бик оҙон һәм эҫе. Ҡышҡыһын ҡырау һәм ҡар яуыу бик һирәк осрай, ә температураның 40 градусты ашып китеүе бар.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Римдең заманса халыҡ-ара аэропорт — ы бар — Леонардо да Винчи исемендәге халыҡ-ара аэропорт. Элек ул Римдең бер үк исемле спутник-ҡалаһында урынлашҡанлыҡтан Фьюмичино булараҡ та билдәле булған. Тағы бер Рим аэропорты Чампино башлыса чартер һәм дискаунтер-авиакомпанияһы рейстарын хеҙмәтләндерә.
Рим, яҡынса Боронғо Рим юлы селтәрен ҡабатлаған автоюлдың (Капитолий ҡалҡыулығынан башланып, Римде бөтә империя менән тоташтырыусы) түңәрәк селтәре үҙәгендә урынлашҡан
Ҡалала автобус (350 маршрут, 8000-дән ашыу туҡталыш), трамвай (39 саҡрым юл, 192 туҡталыш) маршруттары үҫешкән. 2005 йылда Рим троллейбус хәрәкәте кире тергеҙелә, Термини вокзалынан бер генә линия бар (90-сы маршрут). 1955 йылда рим метрополитен-е асыла, әммә бөгөнгө ваҡытта метро Термини тимер юлы вокзалы янында киҫешеүсе ике, А һәм В линиялары менән генә сикләнә. 2005 йылға линияларҙың дөйөм оҙонлоғо 38 саҡрым тәшкил иткән. 2010 йылға В линияһын Пьяцца Болонья менән тоташтырыусы яңы В1 линияһын асыу планлаштырыла. 2015 йылға С линияһын, ә 2035 йылға D линияһын тулыһынса төҙөп бөтөргә, тип планлаштырыла. Тик археологик ҡаҙылмаларҙың күп табылыуы арҡаһында төҙөлөш эштәре туҡталып тора. Апеннин ярымутрауы-ның үҙәгендә урынлашҡанлыҡтан, Рим үҙәк Италияның төп тимер юлы селтәре булып китә. Римдең төп тимер юл вокзалы Термини — Европалағы иң ҙур вокзалдарҙың береһе. Ул яҡынса 400 000 пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Икенсе мөһим тимер юлы вокзалдарының береһе — Тибуртина. Әлеге ваҡытта тиҙ йөрөшлө поездар өсөн терминал итеп реорганизациялана. Римдә ҡала яны бәйләнеше яҡшы үҫешкән. Әлеге ваҡытта 8 маршрут бар. Линияларҙың дөйөм оҙонлоғо — 672 саҡрым, станциялар иҫәбе — 128. Күп маршруттар Термини вокзалынан башлана.[3] . Шулай уҡ, АТАС компанияһының 3 бойондороҡһоҙ линияһы бар: Рим-Лидо линияһы[4], Рим-Витербо линияһы[5] һәм Рим-Джардинетти линияһы[6].
Термини вокзалынан ҡаланы Леонардо да Винчи аэропорты менән тоташтырыусы экспресс Леонардо маршруты йөрөй. Юлдағы ваҡыт — 30 минут.[7]
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Римдә ошондай университеттар бар:
- Ла Сапиенца Рим университеты (итал. Università degli studi di Roma "La Sapienza") (нигеҙ һалынған 1303)
- Изге Фома Аквинскийҙың Папа университеты (лат. Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate in Urbe) 1580 йылда (нигеҙ һалынған)
- Изге Цецилийҙың Милли академияһы (итал. Accademia Nazionale di Santa Cecilia) (нигеҙ һалынған 1585 йылда)
- Тор Вергата Рим университеты (итал. Università degli studi di Roma "Tor Vergata") (нигеҙ һалынған 1982)
- Рома Тре Рим университеты (итал. Università degli studi "Roma Tre") (нигеҙ һалынған1992)
- башҡалар
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рим Форумы (лат. Forum Romanum), Боронғо Римдең иҡтисади, сәйәси һәм дини үҙәктәре.
- Императорҙар форумы, антик архитектура ҡоролмаларының емереклектәре
- Колизей (лат. Colosseum), боронғо Рим амфитеатры
- Пантеон (итал. Pantheon), бөтә аллаларҙың боронғо Рим храмы
- Изге фәрештә замогы (итал. Castel Sant' Angelo), ин башта— Публий Элий Адриан мавзолейы, урта быуат дәүерендә замок итеп яңынан төҙөлә
- Изге Петр соборы (итал. Basilica di San Pietro), Европаның иң ҙур сиркәүе, католицизм үҙәге Ватикан) дәүләте территорияһында урынлашҡан
- Навон майҙаны (итал. Piazza Navona) дүрт йылғаның фонтаны менән Джованни Лоренцо Бернини эштәре
- Испания майҙаны (Рим) (итал. Piazza di Spagna) һәм Испан баҫҡысы (итал. Scalianta di Spagna). Испан баҫҡысы Испания майҙанында урынлашҡан фонтандан «Лодка» Тринита-деи-Монти сиркәүенә алып бара (итал. S. Trinita dei Monti)
- Треви фонтаны (итал. Fontana di Trevi), Римдең иң билдәле фонтаны һәм иң матур тип һаналғаны фонтан черепах (итал. Fontane delle Tartarughe)
- Боргезе Виллаһы (итал. Villa Borghese), унда сәнғәт музейы урынлашҡан
- Пьяцца дель Пополо (итал. Piazza del Popolo), унда обелиск һәм фонтан урынлашҡан
- Витториано (итал. Il Vittoriano), Италияның берләшеүе тураһындағы монумент иҫтәлек
- Предместье EUR, Бенито Муссолини төҙөгән һарай
- Пигорини музейы боронғо тарих, антропология һ!әм этнография коллекциялары менән
- Муссолини форумы, Бенито Муссолини төҙөгән спорткомплекс
- Һәм тағы ла 900-ҙән ашыу сиркәү церквей.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Париж, Франция, 1956 Римдең берҙән-бер туғанлашҡан ҡалаһы. («Бары тик Париж ғына Римгә лайыҡлы; бары тик Рим генә Парижға лайыҡлы», франц. Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris).
Партнер-ҡалалар:
шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рим, город // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Древний период
- H. Jordan, «Topographie der Stadt Rom im Alterthum» (т. I, 1878; т. II, 1871);
- О. Gilbert, «Geschichte und Topographie der Stadt Rom im Altertum» (I, 1883; II, 1885; III, 1890);
- O. Richter, «Topographie der Stadt Rom» (в III т. Iw. Müller, «Handbuch der Klassischen Altertumswissenschaft», Нёрдлинген, 1889);
- Hülsen et Kiepert, «Formae urbis Romae antiquae accedit nomenclator topographicus» (Б., 1896).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт города Рима (итал.)
- Сайт музеев Рима (итал.)
- Фотографии Рима на сайте skyscrapercity.com (инг.)
Фотографиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
-
-
Римский Колизей
-
-
-
-
-
-
-


text: Сәсәндәр әйтеше, сәсәндәр тантанаһы, халыҡ ижады ынйыларын халыҡҡа еткереүселәр сараһы... Ошондай милли байрамдар һуңғы йылдарҙа йышыраҡ ойошторола башланы. Бының сәбәбе лә аңлашыла – Республика халыҡ ижады эргәһендә ойошторолған Сәсәндәр үҙәге ғалим, фольклорсы Әхмәт Сөләймәнов иҫән сағында уҡ әүҙем эш башлағайны инде. Былтыр йыл аҙағында Рәсәйҙең генә түгел, сит ил сәсәндәрен туплап, халыҡ-ара кимәлдәге халыҡ ижадын үҫтергән, бөгөнгө заман хөкөмөнә сығарған сара булды. Эйе, беҙҙең өйрәнәһебеҙ күп, байтаҡ йолаларыбыҙ, сәсәнлек маһирлығына хас сифаттарыбыҙ онотолған. Әммә халыҡ ижадын тергеҙеү менән шөғөлләнгән Республика халыҡ ижады, унда эшләгән юғары белемле белгестәр, ауылдарҙа ғына түгел, Башҡортостандың, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә йәшәгән ижадсыларыбыҙ бар икән, тимәк, сәсәнлек оҫталығына эйә йәш быуын үҫеп сығыр.


text:
Күптән түгел интернетта Өфөнән 18 йәшлек ҡыҙҙың БДИ буйынса репетиторға дәрес ваҡытында хистәрен белдереүе тураһында видеояҙма таралды. Махсус рәүештә алдан әҙерләнеп төшөрөлгәнме ул? Әллә ҡыҙҙың синыфташтары осраҡлы ғына телефон видеокамераһына теркәгәнме? Ҡыҙ ысынлап тойғоһон белдерҙеме әллә уйын, шаярыу ғынамы? Аңламаҫһың. Әммә был яҙма барыбер шау-шыу тыуҙырҙы. Нимә генә тимә, уҡытыусыға ғашиҡ булыу осраҡтары элек-электән бар. …
Continue reading ‘Әгәр уҡытыусыңа ғашиҡ булһаң…’ »
Тәүге мөхәббәт, тәүге һөйөү тураһында беҙ «Йәншишмә» биттәрендә йыш һөйләшеп торабыҙ, шулай бит, дуҫтарым. Беҙҙе – тәжрибәле, күптән инде үҙ йәрҙәрен табып, тормош ҡорған кешеләрҙе, һеҙҙең тәүге хистәрегеҙ, йөрәк яныуҙарығыҙ ҡыҙыҡһындыра, тулҡынландыра. Үҙебеҙҙең ҡасандыр кисергән, үткәргән ләззәтле лә, һағышлы ла мәлдәрҙе хәтергә төшөрәбеҙ, һеҙҙең өсөн борсолабыҙ. Яҙмаларығыҙ, мәҫәлән, мин психолог булғанға түгел, ә ҡатын-ҡыҙ булараҡ …
Continue reading ‘Яңылышып ҡына ҡуймағыҙ!’ »
Яңы йылға аяҡ баҫырға ла һынаулы ғына көндәр ҡалып килә. Әйтергә кәрәк, Әтәстән күбебеҙ ҡәнәғәт ҡалды. Һәйбәт йыл булды, бер ҙә һынатманы. Ләкин һәр нәмәнең үҙ ваҡыты, тигәндәй, тәхеткә ултырыу хоҡуғын Эткә тапшырырға кәрәк. Көнсығыш календары буйынса һары ер Эте йылын ҡаршылаясаҡбыҙ. Йондоҙнамә белдереүенсә, ул бик матур килмәксе. Мөхәббәт өлкәһендә лә уңырһығыҙ. Бигерәк тә яңғыҙаҡтарға …
Continue reading ‘Маъмайҙарға тоғролоҡ хас’ »
Ғашиҡ булған ҡыҙына: «Мин һине яратам!» – тип әйтергә оялыуҙан малайҙар ҙа ғазаплана. Хәйҙәрҙе генә алайыҡ, Флүрәһенә мөхәббәт тойғоларын еткерә алмай күпме интегеп йөрөнө. Һыҙланып ҡына ҡалһа ярар ҙа, ашай алмай, шыр һөйәккә ҡалды. Ә Салауат һуң, күҙе томаланып, һөйөү шиғырҙары яҙа башланы. Әлдә ҡыйыулығы етте. Бер күргәнендә һөйгәненә бер куплетын тоттороп китте. Минең дә …
Continue reading ‘Төштәге батырлыҡ’ »
Ҡыҙҙар, иғтибар иткәнегеҙ бармы икән: тормошта шундай егеттәр осрай, улар менән берәй ҡасан мөхәббәткә тартым мөнәсәбәттәрҙең булыуы мөмкин түгел кеүек, эйеме? Ул һинең өсөн һәйбәт дуҫ ҡына булып ҡала килә. Әйҙә, булмаһа, шундай осраҡтарҙы берәмләп ҡарап үтәйек. Һин уның хаҡында гел: «Шәп кеше лә ул, әммә беҙҙең арала бер ниндәй хис тә юҡ», – тип …
Continue reading ‘Булмағанда ярай инде…’ »
– Тәү ҡараштан ғашиҡ булыуҙан бына тигән дарыу бар! – Ниндәй? – Икенсе тапҡыр ҡарарға кәрәк.
Һиңә булған һөйөү хисен Ергә һалып тапаның. Йөрәгемдең түренә Ниңә һин юл тапманың?
Апаһы менән кескәй һеңлеһе һөйләшкәнен ишетергә тура килде. – Беҙҙең синыфтағы бер ҡыҙ бер малайҙы ярата. – Ә уны ҡайҙан беләһең? – Ул бит Азаттың эргәһенән китмәй, ҡасһа, артынан баҫтыра башлай. Тегеһе, кит әле, тиһә лә аптырамай ҙа, бүтәндәрҙең көлөүе лә уның өсөн бар ни, юҡ ни. Был турала бөтәһе лә белә.
Интернет аша танышыу… Яҡшымы ул әллә насармы? Психологтар фекеренсә, йәштәргә шулай танышыу күпкә еңелерәк. Белмәгән-күрмәгән кеше менән рәхәтләнеп аралашаһың. Тик уның аҙағы төрлөсә тамамлана. Виртуаль аралашҡан йәштәр матур һүҙҙәренә ышанып, үҙҙәренең әңгәмәсеһен идеаль итеп белә, ә бына осрашып күрешкәндә йыш ҡына күңеле ҡайтып ҡуя. Шуға ла яҡындан күрешеп, йәнле аралашыу яҡшыраҡтыр, тип ҡуяһың. Башҡалар бының …
Continue reading ‘«Мин интернет аша таныштым»’ »
Тәү күреүҙән ғашиҡ булыу мөмкинме? Һәр кем был һорауға үҙенсә яуап бирә. Ошо көнгә тиклем тәү күреүҙән оҡшатыу мөмкин түгел, тип уйлай инем. Тик яңылышҡанмын икән. Бер ҡараштан ғашиҡ итте мине бер егет. Уның яғымлы ҡарашына, һөйкөмлө тауышына, ихлас йылмайыуына һоҡланып бөтә алманым. Минең өсөн ул «Урал батыр» әкиәтендәге ғорур, уңған, тырыш, көслө батыр кеүек …
Continue reading ‘Ихлас йылмайыуы күҙ алдымда’ »


text:
Башҡортостандың халыҡ артисы Римма АМАНГИЛДИНА тамашасы һөйөүен халыҡ йырҙарын башҡарыусы булараҡ яуланы. Шул уҡ ваҡытта “Ҡыпсаҡ ҡыҙҙары”, ”Сыҡма барыр юлдарыма”, ”Кисер” йырҙары менән ул үҙен эстрада йондоҙо итеп тә танытты. “Йәдкәр” фольклор ансамблендә хеҙмәт юлын башлаған Римма Зәйнетдин ҡыҙы бөгөн ниндәй уйҙар менән йәшәй? Йыр уның тормошонда ниндәй урын биләй? Бөгөнгө әнгәмә ошо хаҡта булыр.
–Һеҙҙәге үҙенсәлекле моң, ҡабатланмаҫ тауыш ҡайҙан? Матур тәбиғәтле Әбйәлил ерлеге һеҙгә ошо талантты бүләк иткәнме, Әллә ул тырышлыҡ емешеме?
–Талант– тәбиғәт бүләгелер ул. Әсәйем матур йырлай торғайны, һирәк йырланған, быға тиклем ишетмәгән халыҡ ижады ынйыларын башҡарҙы. Уларҙы өйрәнмәп ҡалмауым өсөн һаман да үкенәм. Тик тырышлыҡһыҙ, талант менән генә йырсы булып булмай. Башҡорт халҡында йырламаған кеше юҡ бит ул. Кемгәлер был талант күберәк, кемгәлер әҙерәк бирелгән. Ә йырларға яратһаң, белем алһаң талант үҫә, камиллаша. Уҡығанда өйрәнгән күнегеүҙәр, уҡытыусының кәңәштәре йырсының тауышын эшкәртә, мөмкинселектәрен арттыра. Шулай уҡ, тауыш өҫтөндә эшләү туҡтап ҡалырға тейеш түгел, махсус музыкаль белем алғандан һуң да йырсыға эҙләнергә, өйрәнергә, ҡабатларға кәрәк.
Мәктәп йылдарында йырлап йөрөгәс үҙемдең теләгем, уҡытыусыларҙың кәңәше һәм әсәйемдең фатихаһы менән Өфөгә, сәнғәт училищеһына юлландым. Документтар тапшырырға килеп инһәм зал тулы кеше, конкурс ҙур. Танышҡан егет-ҡыҙҙарҙың һәр береһе музыка мәктәбен тамамлаған, үҙҙәрен иркен тота. Өмөтөм бер аҙ һүрелә биреп торҙо. Шулай ҙа, бәхетле осраҡ менән уҡырға инеп киттем һәм дүрт йыл белем алырға кәрәклеген белеп шаҡ ҡаттым. Бер ҡатлылыҡ менән, мин йырсы булыуҙы еңел һөнәр тип уйлап йөрөнөм. “Йырлар өсөн дә кеше дүрт йыл уҡыр икән!”– ошо уйым һаман да хәтеремдә. Тәүге осор тауыш асыр өсөн бирелгән күнегеүҙәрҙе эшләүҙән баш тарттым, классик музыканы аңлай алмай йонсоном. Ауылдан килгән ябай балаға оялыуҙы еңеүе лә рәхәттән булманы.
–Уҡытыусығыҙ һеҙҙең оялыуҙы, аңламауҙы нисек ҡабул итте?
–Мин уҡытыусы Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы Сәғитова класынада белем алдым һәм быны оло яҙмыш бүләге тип ҡабул итәм. Тәүге көндән үк мине аңлап, ҡурсалап, һаҡлап йөрөттө, бөгөнгө көндә лә минең ижадым, тормошом менән ҡыҙыҡһынып, кәңәштәрен биреп тора. Ул шул тиклем изге, киң күңелле кеше: һәр бер уҡыусыһы өсөн йылы һүҙ таба белә. Миңә лә оло өмөттәр бағаланы, ысын сәнғәт донъяһына илтеүсе юлға баҫтырҙы. Әрләп тә алыр ине, сабыр ғына итеп өгөтләп ултырғаны ла булды.
–Ҙур сәхнәләге тәүге сығышығыҙ хәтерегеҙҙәме?
–Эйе, Опера һәм балет театры сәхнәһендә ниндәйҙер ҙур концерт булды. Минең уҡып ҡына йөрөгән саҡ, Тәнзилә Үҙәнбаева, Хәйҙәр Бигичев, Зөһрә Сәхәбиева, Ғәли Хәмзин кеүек йондоҙҙарҙы күреп иҫем китте. Улар янына гримм бүлмәһенә инергә оялып, сәхнә артында ғына кейем алыштырҙым.
–Һеҙҙе башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге фотомодель тип тә атарға мөмкин. Матурлыҡ өсөн ваҡыт һәм аҡса йәлләмәйһегеҙме?
–Йәш саҡта һәр кем матур, тигәндәй элек әллә ни әһәмиәт бирмәй торғайным. Ваҡыт үтеү менән эстетик матурлыҡҡа күберәк иғтибар бирә башланым. Сәхнә гүзәллекте ярата, был талаптарға мин дә яуап бирергә тейешмен. Үҙемде тәрбиәләп, ҡарап йөрөргә тырышам. Косметологтарға мөрәжәғәт итә башланым, дөрөҫ туҡланырға, күберәк йоҡларға тырышам, мунсаға йыш йөрөйөм. Йөҙөү менән шөғөлләнәм, сифатлы биҙәнгестәр, кремдар ҡулланам.
Сәхнәлә бөтөн иғтибарыңды йырға йүнәлтер өсөн тышҡы ҡиәфәтең камил булырға тейеш. Күлдәгем ҡыҫка шикелле, сәсем матур ҡуйылғанмы, тип уйлауҙар сығыш яһағанда ҡамасаулай. Шуға күрә һәр сығышым алдынан үҙемде энә күҙәүенән үткәреп алам. Килешле күлдәк, зауыҡлы биҙәүестәр һайлап, матур булып тамашасы алдына баҫам.
–Йырсылар араһында ниндәйҙер йырҙы яратып та башҡара алмаған осраҡтар буламы?
–Әлбиттә. Йырсы өсөн, шул йырҙы шул кеше башҡара, мин дә йырлай алам инде, тип репертуар һайлау дөрөҫ түгел. Һәр тауыштың үҙ йыры, үҙ мөмкинлеге була. Тембр, диапозон мөһим роль уйнай. Хатта йырҙың йөкмәткеһе лә йырсының күңеленә яҡын булмһа, халыҡ ҡабул итмәүе бар. Йыр– ул үҙе айырым фән, уға етди ҡарарға кәрәк.
–Бөгөнгө көндә сәхнәлә йырлаусы “йондоҙҙар”ҙың күбәйеүе сәнғәттең, йырҙың бәҫен төшөрмәйме?
–Был осраҡта ниндәйҙер ҙур фекер әйтер өсөн музыка белгесе булыу кәрәк. Йырҙың йыртығы юҡ, тиһәләр ҙә, шәхсән минең ҡарашым шундай: йырсы тигән ҙур исемде йөрөтөр өсөн махсус белем алырға кәрәк, репертуарың булыу шарт.
–Улығыҙ Илнурҙа йырға һәләт бармы?
–Бар, матур йырлай, бала саҡтан шиғырҙар һөйәргә яратты. Хәтере яҡшы, ҙур-ҙур текстарҙы һә тигәнсе ятлап ала. Тик беҙ уның сәхнә кешеһе булыуын теләмәнек, үҙе лә ҙур теләк белдермәне. Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжында белем алды, әлеге ваҡытта әрме сафына саҡырыу көтәбеҙ.
–Һеҙ филармонияның лекторийында эш башланығыҙ бит инде. Быны эстраданан китеү тип ҡабул итергәме?
–Юҡ, бары тик һирәк сығыш яһарға тура киләсәк. Эшемдең төп йүнәлеше классик әҫәрҙәр булғас эстрадаға ваҡыт етмәй ҡала. Композиторҙар Риф Арыҫланов, Флүрә Үҙәнбаева, Фәрит Яҡшығолов ижад иткән йырҙар күңелемә ныҡ яҡын, киләсәктә улар менән бергә ижад итәсәкбеҙ. Йырҙы халыҡ хөкүменә сығарыу өсөн аранжировка эшләтеү, йырҙы өйрәнеү, тауыш яҙҙырыу кеүек мәшәҡәттәре бар, шуға күрә был процесс әкрен бара.
–Уҡытыусығыҙ Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы тураһында йылы һүҙҙәр менән һөйләп үттегеҙ, ә үҙегеҙҙе уҡытыусы булараҡ һынап ҡарағығыҙ килмәйме?
–Эшләп ҡараным, әле лә үҙем уҡыған Өфө дәүләт сәнғәт институтының этник музыка бүлегендә вокал дәрестәренән уҡытам. Бер аҙ ҡурҡыта: сөнки уҡыусының бөтә яҙмышы минең ҡулымда. Яңлыш алымдар менән, йәки өйрәткән күнегеүҙәр зыян килтереп йырсының тауышын ултыртырға мөмкин. Уҡыусыларым алдында оло яуаплылыҡ тоям.
–Башҡорт ҡыҙҙарын данлап йырлаусы Римма Амангилдина тормошта ниндәй ҡатын?
–Ҡәҙимге генә, ябай ғына кеше мин. Башҡорт ҡатындарына хас сабырлыҡ тураһында әйтеп үтер инем. Кешене ҡаты бәрелеп рәнйетеүҙән ҡурҡам. Өйҙө тәртиптә тоторға тырышам, бешеренергә яратам. Улымды иғтибарҙан, һөйөүҙән мәхрүм итермәй үҫтерҙем. Һөнәремде әллә ни ҙур күрһәткес итеп тоймайым, бары тик яратҡан һөнәремде башҡарам. Торош юлын бәрелмәй-һуғылмай ғына, һәүетемсә, матур итеп үтергә тырышҡан ҡатын мин.
–26 март һеҙ тамашасылар алдында ҙур концерт программаһы менән сығыш яһарға әҙерләнәһегеҙ. Шул турала ла бер аҙ һөйләп алһағыҙ ине.
–Концертымды шағирә Дилә Булгакованың шиғри юлдарынан алып “Ҡояшы таңым ата” тип атаным. Таң атыу менән күңел ниндәйҙер үҙгәрешкә ынтыла, өмөт уяна, хыялдар яңыра. Ул турала бик күп уйлана инем, ҡулыма шул шиғыр килеп эләккәс, тамашасы күңеленә лә йырҙарым менән яңы өмөттәр һалыу маҡсатында ошо исемдә туҡталдым. Концертта ижадташ дуҫтарым, хеҙмәттәштәрем йырсы Марсель Ҡотоев, музыканттар Азат Биксурин, Илшат Ишморатов, Илшат Мөслимов, Рим Гәрәев, Стәрлетамаҡ бейеү театрында эшләп йөрөүсе бер туған һылыуым Дамира Амангилдина, Уны Винер Камалов менән Эльмира Юлдашева алып барасаҡ, режиссеры һәм сценарий авторы Илшат Фәхретдинов. Программала яңы йырҙар менән бер рәттән халыҡ яратып тыңлаған элекке йырҙар ҙа яңғыраясаҡ. Тамашасыларымды концертымда көтөп ҡалам.
Гөлнур ҠЫУАТОВА, “Йәшлек”


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
ҠАЛА ҺӘМ АУЫЛ ХАЛҠЫ, ҡала һәм ауыл биләмәләрендә йәшәгән халыҡ. Ҡ.һ.а.х. нисбәте торамаларҙы ҡала торамаларына индереү критерийҙарына (ҡара: Ҡала), халыҡ һанының ғәмәли үҙгәреше, халыҡ миграцияһы үҙенсәлектәренә һәм адм.‑терр. реформаларға (торама пункттарҙы бер категориянан икенсеһенә күсереүгә) бәйле. 1865 й. Өфө губернаһында ҡала халҡы йәшәүселәрҙең дөйөм һанының 4%‑ын тәшкил иткән һәм был күрһәткес б‑са Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге төбәктәр араһында, Вятка губернаһын һәм Дон ғәскәре өлкәһен һанамағанда, һуңғы урындарҙың береһен биләгән. 1897 й. хәҙ. Башҡортостан терр‑яһында урынлашҡан ҡалаларҙа бөтә халыҡтың 4%‑ы, 1913 й. 5%‑ы (148 мең кеше) йәшәгән. Был күрһәткес, Рәсәй империяһының уртаса күрһәткесе м‑н сағыштырғанда, 3 тапҡырға аҙыраҡ була. 20 б. 20‑се йй. тиклем ҡала халҡының һаны әкренләп арта (1897— 1926 йй. 150 мең кешегә); уның һаны был осор эсендә 5%‑ҡа артҡан һәм 1926 й. 9% тәшкил иткән. 20‑се йй. 2‑се ярт. ҡабул ителгән закондарға ярашлы, торама пункттарҙы ҡала биләмәләренә индереү тәртибе үҙгәреү, респ. сәнәғәтенең ҡара металлургия, төҫлө металлургия һ.б. тармаҡтарының үҫеүе ҡала биләмәләре селтәре киңәйеүенә һәм ҡала халҡы һанының артыуына килтерә. 2 ҡала һәм 13 ҡала тибындағы ҡасаба барлыҡҡа килә. 1939 й. ҡарата респ. ҡала халҡының һаны 1913 й. м‑н сағыштырғанда 3,6 тапҡырға артҡан, сағыштырмаса һаны дөйөм халыҡ һанының 17%‑ын тәшкил иткән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында респ. терр‑яһына илдең башҡа төбәктәренән сәнәғәт пр‑тиелары эвакуациялана. Был сәнәғәттең үҫешенә, 7 ҡала тибындағы ҡасабаның ҡалаға әйләнеүенә һәм 4 ҡала, 25 ҡала тибындағы ҡасабаның барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. 60—70‑се йй. адм.‑терр. реформалар үткәреү, “перспективаһыҙ ауылдар” сәйәсәте ауыл халҡы һанының кәмеүенә килтерә. 70‑се йй. башына тиклем респ. ҡала халҡы һанының үҫеш темпы, СССР һәм РСФСР‑ҙың уртаса күрһәткесе м‑н сағыштырғанда, юғарыраҡ була; ҡалалар һаны 17‑гә, ҡала тибындағы ҡасабалар — 38‑гә етә, уларҙа респ. халҡының 48%‑ы йәшәй. Артабанғы йылдарҙа респ. ҡалаларының һаны күп кенә ауылдарҙы ҡала тибындағы ҡасаба категорияһына күсереү һәм 4 яңы ҡала барлыҡҡа килеү иҫәбенә арта. 70‑се йй. уртаһына ҡала барлыҡҡа килтереүсе яңы пр‑тиеларҙы төҙөү күләме кәмеү, 1993 й. башланған тыуым кимәле түбәнәйеү, ш. уҡ 90‑сы йй. адм.‑терр. үҙгәртеп ҡороуҙар ҡала халҡы һанының үҫеш темптарының әкренәйеүенә килтерә: 1979— 89 йй. 333 мең кешегә (15,2%), 1989—95 йй. 114 мең кешегә (4,5%). Ҡала халҡының өлөшө шуға ярашлы 7%‑ҡа һәм 1%‑ҡа арта. 2000 йй. 38 ҡала тибындағы ҡасабаны ауылға әйләндереү арҡаһында, ҡала халҡы аҙая. 2000—05 йй. ҡала халҡының һаны 205 мең кешегә (7,8%) кәмей. Башҡортостан Рәсәйҙең 1989—2005 йй. ауыл халҡы кәмемәгән, ә 1,1 тапҡырға артҡан бер нисә төбәге иҫәбенә инә. 1990 й. ауыл ерендә йәшәүселәр һаны, мигранттар (ҡара: Ҡасаҡтар) күп килеү сәбәпле, ауыл еренән китеүселәр һанынан күберәк була. 1923—2010 йй. ҡала халҡының һаны 12,9 тапҡырға арта, ауыл халҡының һаны 1,6 тапҡырға кәмей. 2010 й. ҡала халҡы өлөшө РФ‑та уртаса 74%, Волга буйы федераль округында — 71%, БР‑ҙа 60% була (ҡара: Урбанизация). Торама тибына ҡарап демографик процестар һиҙелерлек айырыла. 50‑се йй. тыуым һәм тәбиғи артым ауыл ерендә юғарыраҡ була. Ауыл халҡының ҡалаларға миграцияһы һөҙөмтәһендә ҡала халҡының йәшәреүе сәбәпле, ҡалаларҙа артым коэффициенты ҙурая. 1993 й. алып ҡала һәм ауыл ерендә тыуымдың кәмеүе һәм уның кимәлдәренең яҡынайыуы, халыҡтың үлеме артыуы хас. Ауыл ерендә 35 йәшкә, ҡала ерендә 30 йәшкә тиклемгеләр төркөмөндә тыуым күрһәткестәре кәмей. Бөтә йәш төркөмдәрендә лә ауыл халҡының үлеме ҡала халҡына ҡарағанда юғарыраҡ, Ҡ.һ.а.х. үлем күрһәткестәрендә иң ҙур айырма 20—39 йәштәгеләр төркөмөндә. Респ. ауыл ерендә, РФ м‑н сағыштырғанда, сабыйҙар үлеме әҙерәк. Ҡалаларҙа тирә-яҡ мөхит торошо насарланыуы арҡаһында үлем һаны арта (ҡара: Халыҡ һаулығы). Ҡала ерендә ауылдағыға ҡарағанда ғүмерҙең уртаса оҙонлоғо ҙурыраҡ, ауыл ерендә ғүмер оҙонлоғо артыу иҫәбенә күрһәткестәрҙең тигеҙләшеү тенденцияһы күҙәтелә. Ҡ.һ.а.х. никахта тороуы күпкә айырыла. 2002 й. ҡалаларҙа ирҙәрҙең 64,5%‑ы, ҡатындарҙың 53,1%‑ы, ауыл ерендә ирҙәрҙең 67%‑ы һәм ҡатындарҙың 60%‑ы никахта торған. 1995 й. респ. ҡалаларында айырылышыу 4,5%, ауыл ерендә 2,0% тәшкил иткән. БР‑ҙа, нигеҙҙә, бер милләтле никахтар өҫтөнлөк итә: ауыл ерендә — 80,9%, ҡалаларҙа — 71,6%. Ҡала һәм ауыл ғаиләләренең уртаса ҙурлығы яҡынайыу, уларҙа тәүге балаларҙың һаны сағыштырмаса артыу тенденцияһы хас. Шул уҡ ваҡытта икенсе булып тыуған балалар һаны ҡалаларҙа үҙгәрмәгән тиерлек, ә ауыл ерендә артҡан. 2000 йй. башында ҡала ғаиләләрендә өсөнсө бала тыуыу һаны 1960 й. м‑н сағыштырғанда 3 тапҡырға, дүртенсе һәм унан да күберәк бала тыуыу 7 тапҡырға кәмегән. Халыҡтың ҡалаға миграцияһы халыҡтың енес-йәш буйынса структураһына йоғонто яһай. 2010 й. ҡалаларҙа 1000 иргә уртаса 1185, ауыл ерендә — 1073 ҡатын тура килгән. Респ. ҡалаларында хеҙмәткә яраҡлы йәштәге халыҡтың төп өлөшө, ауыл ерендә балалар һәм хеҙмәткә яраҡлы йәштән уҙған халыҡ (уға күберәк ҡаланан күсеү хас) тупланған. БР‑ҙа ауыл ерендә, РФ б‑са уртаса күрһәткескә ҡарағанда, хеҙмәткә яраҡлы йәштәгеләр аҙыраҡ. Ҡ.һ.а.х. араһында халыҡтың милли составы б‑са шаҡтай ҙур айырма бар. Ауыл халҡы араһында башҡорттар күберәк (2002 й. — 47,6%). Был халыҡтың таралып ултырыуының терр. үҙенсәлектәренә, башҡорттарҙың хужалыҡ эшмәкәрлегенең тарихи шарттарына, респ. терр‑яһында сәнәғәт етештереүенең тигеҙ үҫешмәүенә һәм урынлашмауына бәйле. 1926 й. респ. ҡалаларында 11,6 мең башҡорт йәшәгән, йәки ҡала халҡының 5,1%‑ы, 2002 й. — 517,6 мең, йәки 19,3%. Ҡала башҡорттарының 50%‑ҡа яҡыны Өфө, Стәрлетамаҡ, Нефтекама, Салауат ҡҡ. йәшәй. Урал иҡтисади төбәге ҡалаларында башҡорттар һаны сағыштырмаса юғары (16,1%). Башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙан йәштәр күрше төбәктәрҙең ҡалаларына күсә. Сыуаштар, мариҙар, удмурттарҙың төп өлөшө — ауыл ерендә, урыҫтар, украиндар, белорустар, мордвалар, татарҙарҙыҡы — ҡалала йәшәй. Татар халҡының өлөшө респ. көнбайышындағы һәм төньяҡ-көнбайышындағы ҡалаларҙа, урыҫ халҡыныҡы — адм. үҙәктәрҙә һәм ҙур ҡалаларҙа юғары. Ҡалаларҙа халыҡтың белем һәм профессиональ кимәле күпкә юғары, мәҫ., юғары белемле кешеләр 2 тапҡырға күберәк. Ҡ.һ.а.х. төп айырмаһы халыҡтың мәшғүллеге структураһында. 20 б. 80-се йй. аҙ. алып ауыл халҡына а.х. эшләүселәр һанының кәмеүе һәм сәнәғәттә, транспортта (ш. иҫ. ҡалаларҙа ауылдан йөрөп эшләүселәрҙең), рекреацион хеҙмәтләндереүҙә, ш. уҡ ауыл биләмәләре инфраструктураһында эшләүселәрҙең өлөшө артыуы хас.
Әҙәб.: Хисматов М.Ф. Территориальная организация производительных сил Башкирии и пути её совершенствования. Уфа, 1987.
И.Э.Мөхәмәтнуров
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 334
ҠЫҘЫЛ САРКОСЦИФА (Sarcoscypha coccinea), аскомицеттар класының саркосцифа һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк. Бөтә Ер шарында (Азияла ҡайһы бер райондарҙа) таралған. Емешлек тәндәре (апотециялары) диам. 1—6 см, яңғыҙар, һирәгерәк төркөмдә 2—3-әрләп, тәүҙә тәрән каса рәүешле, үҫә килә сынаяҡ аҫты һымаҡ; һабы цилиндр формаһында, 1—3 см оҙонлоҡта, 0,5 см йыуанлыҡта, тупраҡҡа күмелгән. Апотецияның сите ҡайһы берҙә айырсаланып йыртылған; эске өлөшө сағыу ҡыҙыл төҫтә, шыма, ялтыр; тышҡыһы аҡһыл ал төҫтә, бәрхәт һымаҡ. Һабы тышҡы өлөшө м‑н бер үк төҫтә, тығыҙ, өбөрөлө. Итсәһе тығыҙ, һығылмалы, итле‑кимерсәкле, ҡайһы берҙә ҡар һыуы еҫле. Апотецияларҙағы муҡсалар төрлө ваҡытта өлгөрә, споралары эллипс формаһында. Спора онтағы аҡһыл төҫтә. Ҡ.с. иртә яҙҙа үҫешә, апотециялары апр.—майҙа барлыҡҡа килә. Сапротроф, лигнофил, япраҡлы ағастарҙың тупраҡ аҫтында ҡалған ботаҡтарында, былтырғы япраҡтар аҫтында үҫешә. Республикала Өфөлә (Ағиҙел й. уң яҡ төп ярында Ғафури М. исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы янындағы имән‑йүкә‑йыла урманында) табылған. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
З.Е.Ҡылысова, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы киң мәғлүмәт саралары етәкселәре менән кәңәшмә үткәрҙе
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы төбәктең Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығы менән кәңәшмә үткәрҙе. Осрашыу барышында БР бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға депутаттар һайлау буйынса һайлау кампанияһын үткәреүгә әҙерлек мәсьәләләре тикшерелде.
2013 йылдың һайлау кампанияһы үҙенсәлектәре тураһында БР Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев һөйләне. Уның билдәләүенсә, төрлө кимәлдәге һайлау комиссиялары менән киң мәғлүмәт саралары араһында күптән йылы һәм эшлекле мөнәсәбәттәр булдырылған. Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе алдағы һайлауҙарҙа ла халыҡ араһында мәғлүмәт таратыу һәм агитация үткәреү мәсьәләләре буйынса артабанғы хеҙмәттәшлеккә ышаныс белдерҙе.
Сарала «БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға депутаттар һайлау буйынса һайлау кампанияһында киң мәғлүмәт сараларының ҡатнашыуы» доклады менән БР Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе урынбаҫары Нәйлә Алтынова сығыш яһаны. Уның һүҙҙәренсә, һайлауҙарҙы мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеү закон тарафынан ике өлөшкә бүленә: һайлаусылар араһында мәғлүмәт татартыу һәм һайлау алды агитацияһы материалдарын урынлаштырыу.


text:
Фото:
Сәлиә Мырҙабаева Хәйбулла районы халҡы менән скайп аша аралашты
Фото:
Өфөлә «Берҙәм Рәсәй»ҙең Башҡортостан төбәк бүлексәһендә Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаева Хәйбулла районы халҡын борсоған ҡайһы бер мәсьәләләрҙе скайп аша хәл итте. Бындай онлайн-ҡабул итеү тәүгә 2012 йыл аҙағында үткәрелгәйне.
Граждандарҙы ҡабул итеүҙә шулай уҡ РФ Юристар ассоциацияһының төбәк бүлексәһе етәксеһе Людмила Әхмәтшина, Хәйбулла районы хакимиәтенең профилле бүлектәре начальниктары, үҙәк район дауаханаһы, «Берҙәм Рәсәй» партияһының райондағы бүлексәһе вәкилдәре ҡатнашты.
Район халҡы төрлө һорауҙар буйынса мөрәжәғәт итте. Шулай итеп, район Советының иң йәш депутаты Данил Аҡылов йәштәрҙең ауылдарҙан китеү мәсьәләһен ҡуҙғатты.
— Эш урындары һәм торлаҡ менән тәьмин итеү мәсьәләләре айырыуса киҫкен тора. Минең менән бергә уҡыған йәштәр — 20 педагог араһынан береһе лә ауылға ҡайтманы, — тип һөйләне ул. — «Земство табибы» проекты һәм маҡсатлы торлаҡ программалары эшләп килә, әммә улар ғына етмәй.
Данил Аҡылов уҡытыусылар өсөн махсус программалар әҙерләү мөмкинлеген тикшерергә, ауыл кешеләре өсөн торлаҡ һатып алыуға кредит биреү шарттарын ҡайтанан ҡарарға тәҡдим итте. Сәлиә Мырҙабаева ауылдарҙы үҫтереү буйынса федераль маҡсатлы программаларҙың өҫтөнлөклө йүнәлештәре тураһында һөйләне, шулай уҡ бәләкәй бизнесты үҫтереү кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ауыл йәштәре араһында эшҡыуарҙар әлегә бик әҙ, — тине Дәүләт Думаһы депутаты. – Ауыл йәштәренең мөмкинлектәрен үҫтереү өсөн төбәк һәм муниципаль кимәлдәрҙә һөҙөмтәле йәштәр сәйәсәтен алып барыу шарт.
Сәлиә Мырҙабаева билдәләүенсә, республика райондарын иҡтисади, социаль һәм мәҙәни йәһәттән үҫтереү шарттарында ғына йәштәрҙе ауылдарға йәлеп итергә була. Бының өсөн комплекслы, маҡсатлы, системалы эшмәкәрлек алып барыу зарур.
Мөрәжәғәттәрҙең күпселеге торлаҡ проблемаларына – торлаҡ шарттарын яҡшыртыу өсөн субсидия алыуға, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын һәм уларҙың тол ҡатындарын торлаҡ менән тәьмин итеүгә ҡағылышлы булды. Халыҡа медицина ярҙамы күрһәтеү, эш урындарын ҡыҫҡартыу мәсьәләләре лә иғтибарҙан ситтә ҡалманы.
Барлыҡ һорауҙар буйынса консультациялар һәм аңлатмалар бирелде.


text:
Өфө тормошо тураһындағы иң яҡшы мәҡәлә өсөн мэрия «Алтын шөрөп» тапшырасаҡ
Журналистика өлкәһендәге «Медиапрофи» республика премияһы сиктәрендә Өфө хакимиәте «Алтын шөрөп» исемле махсус награда булдырҙы, тип хәбәр иттеләр мэрияның матбуғат хеҙмәтенән.
«Алтын шөрөп» Өфө һәм өфөлөләр, ҡаланың проблемалары һәм уларҙы хәл итеү юлдары, баш ҡаланың үткәне һәм уны үҫтереү мөмкинлектәре тураһындағы иң ҡыҙыҡлы, бәхәсле, үткер материал өсөн тапшырыласаҡ.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2013 йылғы «Медиапрофи» премияһы «Хеҙмәт кешеһе» темаһына арнала. Ойоштороусылар фекеренсә, әлеге премия квалификациялы хеҙмәткәрҙәргә ҡағылышлы проблемаларҙы хәл итеү юлдарын табырға ярҙам итәсәк.


text:
Башҡорт ҡурайсыһы Азат Айытҡолов Мәскәүҙә оҫталыҡ класы үткәрҙе
Мәскәүҙең Милләттәр йортонда Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, танылған ҡурайсы Азат Айытҡоловтың концерты уҙҙы. Мәскәүҙәге «Башҡортостан яҡташтар берлеге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы активисы Фаягөл Йоносова хәбәр итеүенсә, концерт РФ Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге, Башҡортостандан Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта уҡыусы студенттар һәм аспиранттар ассоциацияһы ярҙамында ойошторолдо. Музыкант шулай уҡ ҡурайҙа уйнау буйынса оҫталыҡ класы үткәрҙе.
Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Азат Айытҡолов – күренекле музыкант, башҡорт халыҡ милли уйын ҡоралы – ҡурайҙа уйнау виртуозы. Ул күп һанлы халыҡ-ара конкурстар еңеүсеһе, был инструментта уйнарға өйрәтеү буйынса уникаль методика авторы. Рәсәй буйлап һәм сит илдәргә, атап әйткәндә, Европа һәм Америка илдәренә, гастролдәре ҙур уңыш менән үтә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәскәү тамашасыһы уның концертын беренсе тапҡыр күрҙе. Мәшһүр ҡурайсы тамашасылар иғтибарына, «Урал», «Шәүрә», «Тәфтиләү», «Йәйәүле Мәхмүт», «Перовский» көйҙәрен индереп, башҡорт музыка фольклорының бик күп әҫәрҙәрен тәҡдим итте.
Тамашасылар, улар араһында «Башҡортостан яҡташтар берлеге» ағзалары байтаҡ булды, Өфө артисының сығышын бик йылы ҡабул итте. Уларға шулай уҡ ҡурай тураһында фильм күрһәтелде. Мәскәү Милләттәр йорто сәхнәһендә үткән был концертта шулай уҡ Мәскәүҙең «Алтын ай» бейеү ансамбле һәм Мәскәү студенттарының «Саптар» үҙешмәкәр ҡурайсылар ансамбле сығыш яһаны. Унда ҡатнашыусылар концертҡа тиклем һәм унан һуң да, бер нисә көн дауамында виртуоз-музыканттан оҫталыҡ дәрестәре алды. Уҙған аҙнала республиканың Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бинаһында Азат Айытҡолов үткәргән ҡурайҙа уйнау оҫталыҡ кластарында теләүселәрҙең барыһы ла ҡатнаша алды. Был дәрестәр мәскәүлеләрҙе һәм баш ҡала ҡунаҡтарын Башҡортостандың бай һәм үҙенсәлекле милли мәҙәниәте менән таныштырыуҙың беренсе уникаль тәжрибәһе булды.


text:
“Киләсәккә ышаныс менән ҡарайым”31-01-2013, 03:18 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
— Һәр кемдең бала саҡ хыялы була. Һеҙ кем булырға хыяллана инегеҙ?
— Мин тыуып үҫкән Белорет районының Йөйәк ауылы — Башҡортостаныбыҙҙың иң төпкөл ауылдарының береһе. Тап минең бала саҡ йылдарында беҙҙең яҡта автомашиналар күренгеләй башланы. Техникаға ылыға торғайным, ҡыҙыҡһыныуым көслө ине. Автомеханик булырға хыялландым, хатта уҡыным да. Артабан Өфө авиация институтына уҡырға инәм тигән саҡта, яҙмышым ҡырҡа боролош алды. Арыѕлан Мөбәрәков менән осраштым. Уларҙа йәшәргә лә тура килде. Беҙ уны Арыѕлан бабай тип йөрөтә торғайныҡ. Шулай уның менән кәңәшләшеп, һөйләшеп йөрөй торғас, минең күңелдә моронлаған ынтылыш еңде, теләк тә бар ине — сәнғәт институтына уҡырға индем.
Ғөмүмән, музыкаға, сәнғәткә һөйөүем көслө булды. Гармунда, баянда уйнап, ауыл сәхнәләрендә сығыш яһап, концерттар ҡуйып йөрөй торғайныҡ. Ауылда саҡта журналдан ҡарап, Ғата Сөләймәновтың дәреслеге буйынса ҡурай эшләп, үҙаллы уйнарға ла өйрәндем.
— Һеҙ ҡайҙа эшләһәгеҙ ҙә етәксе вазифаһында. Бының "сере" нимәлә?
— Сере юҡ. Бәләкәйҙән етәксе булырға хыялландым. Теләһә кемгә буйһонмай торғайным. Әгәр кәрәк тип тапһам, ихлас эшләнем. Теләмәһә, кешене бер кем дә етәксе итеп ҡуя алмай, ҡуйған хәлдә лә бындай кеше эшен еренә еткерә алмаясаҡ. Етәксе булыу минең ҡанымдалыр тим. Мәктәптә үк вожатый ҙа, төрлө сарала етәксе булып та теләп ҡатнаша торғайным. Сәнғәт институтында уҡығанда комсорг, профсоюз етәксеһе булдым. Бишенсе курста уҡығанда уҡ коммунистар партияһы ағзаһы инем.
Яҙмышыма рәхмәтлемен. Эйе, режиссер ҙа — етәксе бит инде ул. Театр режиссураһына уҡығанда, дүртенсе курста, Әмир Абдразаҡов мине телевидениеға режиссер ярҙамсыһы итеп алды. "Туй", "Килен килә" фильмдарында массовкала ҡатнашып йөрөнөм. Шулай уҡ режиссер ассистенты булараҡ эшләп, кино сәнғәтенең серҙәренә төшөндөм.
Яҙмыш шулай хәл итте: мин Өфөлә ҡалдым. 20 йыл Башҡортостан телевидениеһында режиссер булып эшләнем. Йәшләй генә баш режиссер итеп тәғәйенләнеләр. Унда тәжрибәле, юғары белемле байтаҡ режиссерҙар, ярҙамсылар эшләп йөрөй ине. Шулар араһынан мине һайланылар. Был да юҡҡа түгелдер, тим. Сөнки бер ваҡытта ла һуңлап, ҡасып йөрөмәнем. Егелеп эшләнем, шул уҡ ваҡытта Башҡорт дәүләт университетында "Йәнгүзәл" фольклор ансамбле, драма түңәрәген алып барҙым, телефон аппараттары заводында ла фольклор ансамблен етәкләнем. Ғаилә ҡорған йәш саҡ, аҡса кәрәк, шуға иртә таңдан ҡараңғыға тиклем эшләнем.
— Һеҙ — 50-нән ашыу документаль, музыкаль фильмдар, телеспектаклдәр авторы. Тәүге фильмығыҙҙы хәтерләйһегеҙме?
— Тәүге документаль фильмды 1982 йылда төшөрҙөм. Риза Яхиндың тормошо, яҙмышы тураһында ине. Ул — Баймаҡ районы комбайнеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Иҫ киткес башҡорт ағайы, ерҙе, тәбиғәтте, халҡын яратҡан ябай, шул уҡ ваҡытта оло йөрәкле кеше ине. Был фильм үҙәк телевидение заказы буйынса төшөрөлдө. Аҙаҡ Мәскәү өсөн бик күп документаль фильмдар эшләнем. Улар аша тотош СССР-ҙа беҙҙең Башҡортостанды беләләр ине. Үҙәк телевидение өсөн фильмдар эшләү һәр кемгә лә эләкмәй. Бик яуаплы эш.
Тормош бер урында тормай. "Башҡортостан" киностудияһы директоры вазифаһын ышанып тапшырҙылар. Унда эшләп йөрөгәндә М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына директор булырға тәҡдим иттеләр. Аҙаҡ Милли музейҙа директор булдым, тик алты ай ғына эшләп өлгөрҙөм, Нефтекама дәүләт филармонияһына директор итеп ебәрҙеләр.
— Ә был тәҡдимде нисек ҡабул иттегеҙ?
— Әлбиттә, ыңғай. Нефтекама менән күптәнән таныш инем. Ниндәй ҡала икәнен беләм. Дөрөҫөн әйтергә кәрәк: башҡа урындарға ла тәҡдимдәр булды, шулай ҙа бында ризалаштым. Һис үкенмәйем, үҙем теләп килдем. Аллаға шөкөр, ҡыуанып эшләп йөрөйөм. Бында халыҡ икенсе темп, икенсе ритм менән йәшәй. Кешеләре һәйбәт, һауаһы таҙа, бик күркәм ҡала.
— Филармония һеҙҙең өсөн ятыраҡ булманымы?
— Был миңә ят эш түгел. Нефтекама филармонияһының ижады, үѕеше менән электән таныш инем. Килгәс тә төрлө тәҡдимдәр менән ҡала етәкселегенә сыҡтым. Эшләйем тигән кешегә етәкселек тә ярҙам итергә әҙер тора. Хакимиәт башлығы Илүс Фәғит улы Ғарифуллин, хакимиәттәге башҡа хеҙмәткәрҙәр ниндәй генә тәҡдим менән килһәм дә кире ҡаҡмай. Бөтөн эште лә ҡала етәкселеге менән бергәләп, килешеп эшләйбеҙ, еренә еткереп башҡарабыҙ. Үҙ сиратыбыҙҙа беҙ ҙә уларға ярҙам итергә әҙер. Быйыл Нефтекаманың 50 йыллығына ҡарата ҙур концерт әҙерләйбеҙ. Шулай уҡ ҡала тураһында архив материалдарын табырға ярҙам итәбеҙ, элек төшөрөлгән кино һәм видео материалдарҙы туплауҙа ҡатнашабыҙ. Был беҙҙең филармонияға ҡағылмаһа ла, ҡаланың бәҫен күтәрергә, тарихына әйләнеп ҡайтырға мөмкинлек бирә.
Әлеге ваҡытта хакимиәт менән берлектә «Дуҫлыҡ күпере» тигән программа әҙерләйбеҙ. Был иһә Нефтекама ҡалаһы менән Татарстандың Аҡтаныш районы араһындағы мөнәсәбәтте тағы ла киңәйтеү ниәтендә эшләнә. Ул мәҙәни яҡты ғына күҙ уңында тотмай, йәшәйешебеҙҙең төрлө өлкәһенә ҡағылышлы мәсьәләләр ҙә хәл ителәсәк. Дуѕлыҡ та, мөхәббәт тә, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә усаҡ кеүек бит ул, ваҡытында “утыныңды” өѕтәп тормаһаң, һүрелеүе, һүнеүе мөмкин.
Дөрөҫөн әйтергә кәрәк, беҙ ҡала хакимиәтенә, Мәҙәниәт министрлығына бик рәхмәтлебеҙ. Былтыр ғына ҡала етәкселеге филармония артистарына биш фатир бирҙе. Беҙҙә торлаҡһыҙ артистар юҡ, был — бик ҡыуаныслы күренеш. Эшкә килергә теләгән артистарға, музыканттарға бөгөнгө көндә фатир бирә алабыҙ. Былтыр филармонияға сит ил машинаһы бүләк иттеләр.
Шулай уҡ Мәҙәниәт министрлығы биргән өҫтәмә аҡсаға филармония өсөн өр-яңы тауыш һәм яҡтыртыу аппаратуралары алдыҡ. Өфө, Ҡазан, Санкт-Петербург, Мәскәү ҡалаларынан гастролдәр менән килгән артистар беҙҙең йыһаздарҙы бик ыңғай баһалай. Ниһайәт, көҙ көнө филармонияның тамаша залын йылыттыҡ, ул ҡышын һалҡыныраҡ була торғайны. Киләсәктә ундағы креслоларҙы ла яңыртырға уйлайбыҙ.
Тырышып эшләһәң, эш бара. Артистарға бөгөн ижад итергә мөмкинлектәр бар. Яңы “ГАЗель” алдыҡ. Бер тотҡарлыҡһыҙ төрлө яҡтарға йөрөй алабыҙ.
— Ә гастролдәр менән ҡайҙарҙа булаһығыҙ?
— Беҙ күпселек Свердловск өлкәһе, Екатеринбург ҡалаһы, Пермь крайы, Татарстан, Мари Иле республикалары, Башҡортостандың бөтөн райондарында булабыҙ. Артистарыбыҙ тартынып тормай, бәләкәй генә ауылдарҙа ла концерт күрһәтә. Ә төпкөлдә йәшәгән халыҡ быға ифрат шат, рәхмәтле булып ҡала.
Нефтекама филармонияһының киләсәге бик өмөтлө, ышаныслы тип уйлайым.
— Һеҙ — оптимистик рухлы кеше. Шулай ҙа тормошта кәйефегеҙҙе төшөргән, борсоған нәмәләр ҙә барҙыр?
— Халыҡ ныҡ эскегә бирелә. Эскән, тәмәке тартҡан кеше эшен еренә еткереп эшләмәй, ғаиләһе тарҡала. Был беҙҙең халыҡҡа ғына хас күренеш түгел, тотош Рәсәйгә ҡағыла. Мине ошо бик борсой. Кесе йәштән балаларға тейешле дәрәжәлә тәрбиә бирелмәй, тип уйлайым. Беҙ уҡығанда, хәтеремдә, кластан тыш дәрес үткәрелә торғайны. Шунда тормошта осраған төрлө хәл-ваҡиғаларҙы тикшерҙек, бик йәнле фекер алышыу була ине. Ошо дәресте тотош класс менән көтөп ала торғайныҡ. Унда ололар һәм йәштәр, ҡыҙ һәм егет мөнәсәбәте, ағай-апайҙар, етәксе менән нисек аралашыу кеүек мәсьәләләрҙе өйрәндек. Теманы әхлаҡи яҡтан да, тормош күҙлегенән дә сығып тикшерҙек. Ошондай тәрбиәүи дәрестәр етешмәй хәҙер.
Ауылдарҙа мәсеткә һирәк йөрөйҙәр, клубтар йүнләп эшләмәй. Бына беҙҙең Йөйәк ауылы — райондағы иң ҙур ауылдарҙың береһе. Ә клубҡа керерлек түгел, емерелергә тора.
Сәнғәт — ул күңел аҙығы. Эйе, кеше ашамай тора алмай, әммә рухи ризыҡ булмаһа, уның күңеле ярлылана. Сәнғәттең халыҡҡа тәьҫире бик көслө тип уйлайым. Кеше аңлы рәүештә мәҙәниәт усағына килә. Сәхнәлә барған күренештең ысын түгел икәнлеген аңлаһа ла, шуға ышанып, көлөп, ҡул сабып ултыра, йә геройҙарҙы ҡыҙғанып, илап та ала, шунан күңеле бушанып, тынысланып ҡайтып китә. Театр, филармония, мәсеттәргә, музейҙарға йөрөү мотлаҡ кәрәк.
— Ә нимәләр һеҙҙең күңелдә ғорурланыу тойғоһо уята?
— Ғорурланыу киң мәғәнәгә эйә. Минең күңелем бөгөнгө көндә тыныс йәшәүгә ҡыуана. Илебеҙ тыныс, ризыҡ етерлек, өҫтөбөҙ бөтөн, ни теләһәң, шул бар. Ниңә былар минең өсөн мөһим тиһәгеҙ, төпкөл ауылда үҫтем бит. Әле лә бик яҡшы хәтерләйем: алтмышынсы йылдарҙа ризыҡҡа ҡытлыҡ ине, бының сәбәбе – яҡын-тирә менән ауылды тоташтырған юлдың булмауы. Беҙҙең халыҡ Ҡаратау аша сығып, күрше Берештамаҡ ауылынан икмәк һатып ала ине. Кейем дә әллә ни булманы. Мин беренсе класҡа бәләкәй ҡуңыслы калуш кейеп барғанымды хәтерләйем. Юл бысраҡ, батҡаҡ, теге калуш шунда батып ҡала, һиҙмәй ойоҡсан атлап китәһең, аҙаҡ шул бысраҡ ойоҡ менән калушты кейеп, мәктәпкә барабыҙ. Ҡайтышлай Инйәргә төшөп, йыуып ала торғайныҡ. Етешһеҙлек, аслы-туҡлы йәшәүҙе бик яҡшы хәтерләйем. Ләкин бының бер оятын да күрмәйем. Хәҙерге бөтөнлөккә, барлыҡҡа шатмын.
Ер шарының төрлө илдәрендә булырға тура килде. Әммә Башҡортостаныбыҙҙың гүзәл тәбиғәтенә тиңләрлек төбәк юҡ. Ҡайһы бер өлкәләр, әйтәйек, йәшәү кимәле буйынса беҙҙән егерме йылға артта ҡалған һымаҡ. Шулай күреп, йөрөп ҡайтҡас, үҙебеҙҙең кешеләргә ҡарап ҡыуанам. Бына Йөйәк ауылында йәштәргә өй һалырға урын юҡ. Тау баштарын, сабынлыҡты һайлайҙар. Йәштәр ауылда ҡала. Был да бик ҡыуаныслы күренеш. Халыҡ үҙен үҙе ҡарап йәшәй. Йорттары матур, бейек, сағыу төҫтәргә буялған. Был инде — республика етәкселегенең төрлө программалар ярҙамында ауыл эшсәндәренең йәшәү шарттарын яҡшыртыу ниәтенән башҡарылған эштәр һөҙөмтәһе. Шуға мин бик кинәнеп эшләйем. Республика етәкселегенә, халҡыма рәхмәтлемен.
Ни тиһәң дә, беҙҙең халыҡ концерттар, спектаклдәр, йыр-моң ярата, матур йәшәргә ынтыла. Был да — минең өсөн бик ҙур ҡыуаныс.


text:
Ҡартлыҡта ла бәхет бар30-09-2015, 01:06 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Ауыл хакимиәтенән алыҫыраҡ йәшәгән халыҡтың көндәлек проблемаларын урында хәл иткән, уны биләмә башлығына йәки район етәкселәренә еткереүсе ролен дә үтәй бөгөн ветерандар советы. Тап уның тырышлығы менән урында төрлө мәҙәни саралар ойошторола, ауылдың тирә-яғын таҙартыу, шишмәләрҙе кәртәләү, ауыл зыяраттарын тәртипкә килтереү, оло йәштәгеләрҙе күркәм юбилейҙары менән тәбрикләү, алтын, гәүһәр туйҙарын билдәләгән ғаиләләрҙе ҡотлау кеүек эштәр атҡарыла. Йәмәғәт башланғысында эшләгәндәргә бер тин эш хаҡы түләнмәй, әммә улар үҙ хеҙмәтенә яуаплы ҡарай. Хатта Рәжәп Ильяс улының айлыҡ эш планы, ниндәй сараларҙың ҡасан, ҡайҙа үткәрелеүе хаҡында графигы ла төҙөлгән.
— Башҡа райондарҙа нисектер, әммә беҙҙә оло йәштәгеләр тулы тормош менән ҡайнап йәшәй, — ти Рәжәп Малыбаев. — Үҙебеҙҙең ауылды ғына алғанда ла, бер байрам да беҙҙән башҡа үтмәй. Мәҫәлән, Яңы Балапанда 200-ҙән ашыу кеше йәшәһә, шуның 64-е — пенсионер. Улар араһында 80 йәште үткән дүрт кеше бар, тормош ҡороуҙарының 60 йыллығын билдәләгән матур парҙар ҙа юҡ түгел. Һәр береһенең йортона барып, ветерандар советы исеменән шәхсән ҡотлап, бүләк тапшырабыҙ. Оло кешегә күп кәрәкмәй — йылы һүҙең, иғтибарың булһа, шул етә.
Әйткәндәй, бында оло йәштәгеләр араһында матур бер йола йәшәй. Улар хаҡлы ялға сығыусы “йәштәр”ҙе үҙ сафтарына тантаналы шарттарҙа ҡабул итә, наказдар бирә. Төрлө кисәләр өсөн бағыусыларҙы ла үҙҙәре эҙләй. Эшҡыуар ауылдаштары тарафынан матди ярҙам күрһәтелә. Мәҫәлән, ауыл зыяратын кәртәләүҙә Рәмзиә Рамазанова ярҙам иткән.
Яңы Балапанда Байым ауыл биләмәһендә генә түгел, хатта районда билдәле “Саңдүҙәк” фольклор ансамбле оҙаҡ йылдар уңышлы эшләй. Етәкселәре — Рәшиҙә һәм Сәриә Малыбаевалар. Ауылдың имам-хатибы Даян Ситдыҡов менән дә тығыҙ бәйләнештә ветерандар советы, сөнки иманлы ерҙә әхлаҡ барлығы һәр кемгә билдәле. Ҡорбан байрамы булһынмы, йома намаҙҙарымы – бер кем дә ауылдағы иман йортон ситләп үтмәй.
Ете тапҡыр район советы депутаты, оҙаҡ йылдар Шайморатов исемендәге колхоздың өсөнсө бригадаһы бригадиры булып эшләгән Рәжәп Малыбаевтың тағы ла бер ҡыҙыҡһыныуы хаҡында әйтеп китмәһәк, дөрөҫ булмаҫ кеүек. Ул — тыуған яғын өйрәнеүсе, шәжәрә төҙөүсе, тарихсы ла. Ҡатыны Сәриә ханым менән күп йылдар дауамында ауылдаштары, билдәле сәсән Ишмөхәмәт Мырҙаҡаевтың тормош юлын һәм ижадын өйрәнеп, тәүгеләрҙән булып уның шәжәрәһен төҙөй. Өфөләге архивтарҙа әллә күпме соҡоноп, айына хатта өсәр-дүртәр тапҡыр барып (барыһында ла үҙ аҡсаһына) Яңы Балапан ауылы тарихын өйрәнеп, китап сығара. Туғандары өсөн генә түгел, мөрәжәғәт итеүселәргә уларҙың шәжәрәһен төҙөүҙә ярҙам күрһәтә. Атаһы Ильяс Малыбай улының ҡурайсылыҡ һәләте улына ла күскән. Геройым халыҡ йырҙарын бик маһир башҡара.
Әлбиттә, эшләгән кешенең проблемалары ла булмай тормайҙыр. Бөгөн өс ауылдың оло йәштәгеләренә бар яҡлап терәк һәм кәрәк булған ветерандар советының ҡабул итеү бүлмәһенең юҡлығы ла эште бер аҙ ҡыйынлаштыра. Һәр саҡ кешеләрҙе үҙ йортонда ҡабул итә алмай бит. Икенсенән, бүлмә булғанда, хәл итәһе мәсьәләләрҙе лә бергәләп тикшереп, фекер алышырға мөмкинлек тыуыр ине.
Бөгөн дәртләнеп Оло йәштәгеләр көнөн ҡаршыларға йыйыналар, артабан көҙгө йәрминкәләр, Яңы йыл байрамдары етәсәк. Рәжәп Ильяс улы Малыбаевтың һәр көнө тынғыһыҙ үтә икән, тимәк, уның ярҙамына мохтаждар, эшенән ҡәнәғәттәр бихисап. Ҡартлыҡта ла бәхет бар, ти халыҡ мәҡәле.


text:
Баланың хәүефһеҙлеге – ул көндәлек бурыс һәм был, беренсе сиратта, ата-әсәләргә ҡағыла. Уларҙың һаулығын һәм ғүмерен һаҡлау һәм яҡлау тик беҙҙән тора. Бының өсөн бер нисә ябай ҡағиҙәне күҙәтергә һәм балаларға еткерергә кәрәк.
Шулай итеп, балалар түбәндәгеләрҙе хәтерендә ныҡлы тоторға тейеш:
Бер ҡасан да таныш булмаған кешеләр менән һөйләшмәһен һәм уларҙы йортоңа, фатирыңа индермә;
Сит кешеләр менән бергә подъезға инмә;
Таныш булмаған автомобилгә ултырма;
Мәктәптән һуң урам буйлап яңғыҙ йөрөмә.
«Юҡ!» тип әйтергә өйрән:
Әгәр һине машина менән өйөңә алып барырға тәҡдим итһәләр (хатта был кеше күршең булһа ла);
Әгәр мәктәпкә йәки балалар баҡсаһына һине алырға ят кеше килһә, ә әсәйең был турала иҫкәртмәһә;
Әгәр ата-әсәйең өйҙә булмағанда сит кеше өйөгөҙгә инеп шылтыратырға йәки һыу эсеп сығырға һораһа;
Әгәр урамда берәйһе тәмлекәс ашарға саҡырһа, телефон, компьютер уйнарға тәҡдим итһә.
Яуыз уйлы кешеләр менән дөрөҫ аралаша белеү ҙә мөһим:
Әгәр һинән берәй урамды йәки йортто күрһәтеүҙе һораһалар, нисек барырға кәрәклеген аңлат, ә үҙең ул кешегә эйәрмә.
Әгәр һине бергә барырға өгөтләһәләр, «миңә өйгә ҡайтырға кәрәк» тип был кешенең янынан кит, өйҙәгеләреңә шылтырат.
«Әйберем ауыр, алып барырға ярҙам ит», тип һораусыларға ла ярҙам ҡулы һуҙыу хәүефле.
Әгәр һиңә берәй конкурста ҡатнашырға, киноға төшөргә тәҡдим итһәләр, эйәрмә, ә «Конкурс ҡайһы ерҙә буласаҡ, мин ата-әсәйем менән килермен», тип яуапла.
Әгәр һинең яныңа машина килеп туҡтаһа, тиҙ генә икенсе яҡҡа кит һәм бер ҡасан да сит автомобилгә (руль артында ҡатын-ҡыҙ булһа ла) ултырма.
Балаларҙа бөгөнгө урам, транспорт, тәбиғәт, көнкүреш тормошонда тәртип ҡағиҙәләрен еткереү һәм уларҙың үтәү нигеҙҙәрен формалаштырыу күп ғүмерҙәрҙе ҡотҡарыр.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Финляндия парламентарийы Йоуко Скиннари менән осрашты
Фото:
25 майҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Финляндия Республикаһы Милли парламенты финанс комитетының бүлек рәйесе, парламенттың «Финляндия – Рәсәй» төркөмө етәксеһе Йоуко Скиннари менән эш осрашыуы үткәрҙе. Парламентарий Башҡортостанға танышыу визиты менән килгән Финляндияның Милли парламенты делегацияһын етәкләй.
Рөстәм Хәмитов менән Йоуко Скиннари иҡтисад, сәнәғәт, фән һәм мәғариф өлкәләрендә эшлекле мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Республика етәкселеге һуңғы ваҡытта Финляндия вәкилдәре менән йыш осраша, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Бындай бәйләнештәрҙе үҫтереүебеҙгә шатбыҙ. Сәнәғәт производствоһы, ауыл хужалығы, ағас эшкәртеү – был йүнәлештәрҙең барыһы ла беҙҙе ҡыҙыҡһындыра, — тине Президент. Уның фекеренсә, Финляндия менән Рәсәй Федерацияһы араһында бәйләнештәрҙе нығытыу, Башҡортостан менән хеҙмәттәшлек итеү ике яҡ өсөн дә файҙалы буласаҡ.
— Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең тауарҙар әйләнеше әлегә ҙур түгел, яҡынса 200 миллион доллар, шул уҡ ваҡытта был күләмдең 90 проценты – Финляндияға беҙҙең республиканан яғыулыҡ поставкалау, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Беҙҙе был хәл ҡәнәғәтләндермәй. Үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү өсөн бер нисә йүнәлеш тәҡдим итергә теләйем. Был түбән сортлы ағасты һәм ағас ҡалдыҡтарын эшкәртеү. Берлектә минераль сеймал табыу һәм эшкәртеү мәсьәләләре лә беҙҙе ҡыҙыҡһындыра. Энергияны һөҙөмтәле файҙаланыу технологиялары технопаркын булдырыуҙа Финляндия партнерҙары резидент булараҡ ҡатнашһа, бик шат булыр инек. Беҙҙе шулай уҡ юл төҙөлөшө мәсьәләләре ҡыҙыҡһындыра. Финляндияның тәбиғәт шарттары беҙҙекенә оҡшаш. Әммә Финляндиялағы юлдар беҙҙекенә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ. Һеҙҙең менән туризм өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек итергә теләр инек. Бындай хеҙмәттәшлек һәм дилог өсөн беҙ асыҡ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика башлығы.
Үҙ сиратында Йоуко Скиннари Финляндияның, башҡа күп илдәр кеүек үк, яңы партнерҙар эҙләргә мәжбүр булыуын билдәләне. Уның һүҙҙәренсә, «нисек кенә сәйер тойолмаһын, әммә әлеге иҡтисади хәл, финанс пирамидалары шуға килтерә: яйлап сәнәғәткә ҡайтыу беҙҙең өсөн йәнә отошло була башланы». Финляндия ҡунағы билдәләүенсә, уларҙа ағас эшкәртеү производствоһы үҫешкән. Бынан тыш, Йоуко Скиннари фекеренсә, тау сеймалын табыу сәнәғәте, юл төҙөлөшө һәм юл инфраструктураһы, шулай уҡ нефть эшкәртеү һәм туризм өлкәләрендә хеҙмәттәшлек итергә була.


text:
Төбәктең юғары уҡыу йорттары дәүләт ярҙамы алыуға конкурста ҡатнаша ала
Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы донъя университеттары араһында илдәге юғары уҡыу йорттарының конкурентлыҡҡа һәләтен арттырыу өсөн дәүләт ярҙамы алыуға конкурс иғлан итте. Был хаҡта ведомствоның рәсми сайтында хәбәр ителә.
Дәүләт тарафынан бүленәсәк средстволар уҡыу йорттарының тикшереү мөмкинлектәрен арттырыуға, уҡытыусыларҙы, студенттарҙы, шулай уҡ сит илдәрҙең һәм Рәсәйҙең алдынғы университеттарында һәм ғилми ойошмаларында ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү өлкәләрендә эшләү тәжрибәһе булған йәш белгестәрҙе йәлеп итеүгә, аспирантура һәм докторантура эшмәкәрлеген камиллаштырыу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтеләсәк.
Заявкалар 10 июнгә тиклем ҡабул ителә. Еңеүселәр 12 июлгә тиклем билдәләнәсәк.


text:
Республика халыҡ-ара күргәҙмәлә иҡтисадта «йәшел» технологияларҙы ҡулланыу тәжрибәһе менән таныштырасаҡ
ӨФӨ, 2016 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостан «ЭКОТЕХ» халыҡ-ара күргәҙмә-форумында иҡтисадта «йәшел» технологияларҙы ҡулланыу өлкәһендәге тәжрибәһе менән таныштырасаҡ. Сара 26-29 апрелдә Мәскәүҙәге «Крокус Экспо» халыҡ-ара күргәҙмәләр үҙәгендә уҙа. Форумдың девизы — «Йәшел» иҡтисад — тотороҡло үҫеш нигеҙе!». Унда хөкүмәт структуралары һәм төбәк властары вәкилдәре, Рәсәй һәм халыҡ-ара компанияларҙың топ-менеджерҙары, белгестәре, донъяның экологик берләшмәһе эксперттары, билдәле ғалимдар ҡатнаша. Ойоштороусылар фекеренсә, күргәҙмә төрлө илдәрҙең белгестәренә «йәшел» технологияларҙы үҫтереү тәжрибәһе менән уртаҡлашырға мөмкинлек бирәсәк, иң яҡшы технологияларҙы индереүгә инвестиция мөхитен булдырыу өсөн шарттар тыуҙырасаҡ.
Республиканың экспозицияһы менән Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев, министрлыҡ хеҙмәткәрҙәре, айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре вәкилдәре таныштыра. Башҡортостандың тәбиғәтте һаҡлау ведомствоһы хәбәр итеүенсә, бөгөн төбәктә «йәшел» стандарттар буйынса күсемһеҙ милек объекттарын сертификациялау органы бар, ҡала төҙөлөшөн проектлауҙың республика нормативы раҫланған, тәүге «йәшел» объекттар күрһәтелгән. «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы биләмәһендә мәғлүмәт-сервис үҙәгенең «йәшел» бинаһы төҙөлөшө бара. Төҙөлөштә файҙаланылған бөтә материалдар сертификацияланған.
Күргәҙмәлә шулай уҡ Башҡортостандың тәбиғәт парктары менән таныштырыу сараһы ойошторола.


text:
Барбадос
Барба́дос (ингл. Barbados) — Вест-Индияла Кесе Антил утрауҙары төркөмөндәге шул уҡ исемдәге дәүләт.,Кариб диңгеҙенең көнбайышында, Көньяҡ Американан йыраҡ түгел, Венесуэланан 434,5 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Көнбайыш яғында Сент-Люсия, Сент-Винсент һәм Гренадины утрауҙары урынлашҡан. Утрау майҙаны 431 км². Утрауҙа тупраҡ составы уның вулкандан барлыҡҡа килгәнен һәм мәрйен рафтарынан торғанын күрһәтә.
Утрауҙың климаты— Атлантик океан яғынан даими пассат елдәре иҫкән тропик. Утрауҙың ер эшкәртелмәй торған өлөшө һаҙлыҡ менән ҡапланған. Ҡалған өлөшөндә шәкәр ҡамышы үҫтерелә һәм көтөүлектәр менән ҡапланған.
Барбадос йәшәү кимәле һәм граматалыҡ буйынса донъялағи иң алдынға илдәрҙең береһе.
Утрауға Б. Э.Е 350 йылдар тирәһендә Ориноко йылғаһы үҙәненән каноэла Венесуэланың ерле халҡы Аравак ҡәбиләһе килеп ултырған.
XIII быуатта кариб ҡәбиләһе индеецтәре килеп ултыра. Ике ҡәбилә бер нисә быуат бер береһе менән аралашмай йәшәй. Британия моряктары утрау барлығын 1620 йылда табалар. Утрауға Көнбайыш Африканан шәкәр плантацияһында эшләү өсөн ҡолдар килтерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Barbados: People. World Factbook of CIA
- ↑ Barbados. International Monetary Fund. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 6 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Human Development Report 2011 (инг.). United Nations Development Program (2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Барбадос Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Барбадос хөкүмәтенең рәсми сайты (инг.)
- Барбадос парламантының рәсми сайты (инг.)


text:
Мортаза Рәхимов Силәбе өлкәһенә барасаҡ
10 сентябрҙә Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов етәкселегендәге рәсми делегацияның Силәбе өлкәһенә сәфәре башлана.
Сәфәрҙең маҡсаты — 2003 йылдың 25 ноябрендәге Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһындағы сауҙа- иҡтисади, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙе 2009-2011 йылдарҙа тормошҡа ашырыу буйынса Протоколға ҡул ҡуйыу.
Сәфәр сиктәрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов Силәбе өлкәһе губернаторы Петр Сумин менән эш осрашыуы үткәрәсәк, Силәбенең ҙур социаль һәм сәнәғәт объекттарына барасаҡ.


text:
БДАУ - конкурс еңеүселәре иҫәбендә
Башҡорт дәүләт аграр университетының физик тәрбиә кафедраһы РФ Ауыл хужалығы министрлығының юғары уҡыу йорттарында физик культура буйынса эште иң яҡшы ҡуйыуға Бөтә Рәсәй смотр-конкурсы һөҙөмтәләре буйынса өсөнсө урын алды.
БДАУ матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүе буйынса, конкурс барышында бер нисә номинацияла еңеүселәр ҙә билдәләнде. Бында БДАУ иң яҡшылар иҫәбендә булып сыҡты. Университет "Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының юғары ҡаҙанышлы студенттар спортын үҫтереү буйынса иң яҡшы уҡыу йорто", "Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының спорт-масса эшен үҫтереү буйынса иң яҡшы уҡыу йорто" һәм "Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының физкультура-сәләмәтләндереү эшен үҫтереү буйынса иң яҡшы уҡыу йорто" номинацияларында икенсе урындар яуланы.


text:
Өфөнән делегация Ҡазанда Бөтә Рәсәй форумында ҡатнашасаҡ
Өфөнән делегация 22-23 сентябрҙә Ҡазанда үтәсәк "Бергә — балалар хаҡына" Бөтә Рәсәй күргәҙмә-форумында балаларҙы яҡлау өлкәһендәге социаль программаларын тәҡдим итәсәк.
Өфөнөң Опека һәм попечителлек буйынса идаралығы, Халыҡты социаль яҡлау идаралығы, Һаулыҡ һаҡлау идаралығы вәкилдәре башҡа төбәктәрҙән коллегалары менән ауыр тормош хәленә ҡалған, имен булмаған ғаиләләр менән эшләү, социаль етемлекте иҫкәртеү һәм етем, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләләргә урынлаштырыу буйынса эш тәжрибәһе менән уртаҡлашасаҡ.
Күргәҙмәлә бөтәһе Рәсәй Федерацияһының 63 субъектынан 256 иң яҡшы проект һәм 113 программа ҡуйыласаҡ. Сараны ойоштороусы — Ауыр тормош хәленә тарыған балаларҙы яҡлау фонды фекеренсә, форум алдында мөһим бурыс тора — Рәсәйҙә балаларҙың хәлен яҡшыртырлыҡ социаль инновацияларҙы алға һөрөү.
Форумға РФ Федераль Йыйылышы вәкилдәре, федераль министрлыҡтар һәм ведомстволар, Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил, РФ субъекттарының Бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәре, төбәктәрҙең һәм муниципалитеттарҙың социаль яҡлау органдары етәкселәре, Рәсәйҙең һәм Европаның балалыҡты яҡлау өлкәһендәге әйҙәүсе эксперттары һәм башҡалар саҡырылды.


text:
Рөстәм Хәмитов Rusnanotech-2011 IV Халыҡ-ара форумында сығыш яһаны
27 октябрҙә Мәскәүҙә Башҡортостан Президенты Rusnanotech-2011 IV Халыҡ-ара нанотехнологиялар буйынса форумда ҡатнашты. Рөстәм Хәмитов «Төбәк иҡтисадында инновацион үҫеште нисек тәьмин итергә?» тигән мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙа сығыш яһаны, тип хәбәр итә республика башлығының матбуғат хеҙмәте.
— Нимә ул Башҡортостан? Сәнәғәт производствоһы күләме буйынса Рәсәйҙең тәүге ун иҫәбенә ингән ҙур республика. Шул уҡ ваҡытта төрлө сәбәптәр арҡылы һуңғы йылдарҙа республика инновацион сәйәсәт буйынса өлгө алырлыҡ булманы. Нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, нефть химияһы кеүек тармаҡтарға күберәк иғтибар бүленде. Был предприятиеларҙа яңы материалдар етештерелмәне. Бер һүҙ менән әйткәндә, совет осорондағы кеүек йәшәлгән. Нефть, нефть химияһы, химия, машиналар эшләү буйынса бер нисә предприятие – һәм шуның менән вәссәләм. Был байлыҡтар дөйөм алғанда 310-320 миллиард һум килтерә. Уларҙың яртыһы республикала ҡала, яртыһы федераль үҙәккә оҙатыла. Ҡалған яртыһының 90 проценты бөгөнгө көндә — ул социаль сығымдар: уҡытыусыларҙың, табиптарҙың эш хаҡы һәм башҡалар. Башҡортостан кеүек ҙур һәм ҡеүәтле республикала инфраструктура, инновация өлкәһен үҫтереү мәсьәләләренә беҙ ни бары 10 процент ҡына йүнәлтә алабыҙ, — тине республика башлығы.
— Нимә эшләргә? Хәл итеү юлдары күп тә түгел кеүек, әммә эре компаниялар менән эшләй башлауыбыҙ аңлашыла. Мин йыл ярым тирәһе Президент вазифаһында эшләйем. Был осор эсендә әлеге йүнәлештә алға китеш булманы. Инновацион производство юҡ. Уларҙы үҫтереү өсөн республика бюджетына, беҙгә тәүәкәллек етмәй, — тип борсолоуын белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
— Федераль үҙәк. Анатолий Борисович Чубайс етәкселегендәге РОСНАНО кеүек эре инновацион компаниялар беҙҙең республикаға яңы саҡ әҙләп үтеп инә башланы. Был компания менән килешеү төҙөнөк, 2015 йылға инновацион продукция күләменең бер йылға 90 миллиард һумға тиклем үҫеүен күҙаллайбыҙ. Бөгөнгө көнгә ҡарағанда был яҡынса ун тапҡырға күберәк. Дүрт йыл ғына ҡалды, башҡараһы эштәр күп. Быны тормошҡа ашырып булырмы? Әгәр бик ныҡ тырышһаҡ, ауыр булһа ла, хәл итеп булыр. Эре инновацион компанияның беҙҙең республикаға үтеп инеүенең был берҙән бер миҫалы, ә ҡалғандарын үҙебеҙ уйлап табырға бурыслыбыҙ, — тин һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Президенты.
— Беҙ нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы тураһында оноттоҡ. Бөгөн был милек Мәскәүҙең эре компаниялары ҡулында. Уларҙың сәйәсәтенә йоғонто яһай алмайбыҙ. Шуның өсөн күп нәмәне үҙебеҙ эшләргә тейешбеҙ. Инновацион тип атарлыҡ етегә яҡын яңы технология булдырҙыҡ. Рәсәй Федерацияһында улар лидер булып тора, — тип билдәләне республика башлығы.
— Машиналар эшләү – бик мөһим тармаҡ. Унһыҙ илдең киләсәге лә булмаясаҡ. Беҙ «РусГидро» компанияһы менән берлектә технопарк булдырҙыҡ, бының өсөн икешәр миллиард һум тотондоҡ. Энергияны һөҙөмтәле ҡулланыу технологиялары технопаркын булдырыу өҫтөндә эшләйбеҙ. Авиация двигателдәре, нефть эшкәртеүсе заводтар өсөн ҡоролмалар етештереүсе һәр предприятие был үҙәккә продукцияға заказ бирә ала. Бында заманса технологиялар ҡулланып, төрлө ҡорамалдар, шул иҫәптән был предприятиела эшләнәсәк двигателдәрҙә ҡулланылған деталдәр еткермәксебеҙ. Йәғни был завод Башҡортостан өсөн генә түгел, Рәсәй машиналар эшләү тармағы өсөн дә продукция етештерәсәк. Заманса технологиялар ҡулланылған бындай хеҙмәтләндереү баҙарын Башҡортостанда 8-9 миллиард һумға баһалайбыҙ. Рәсәй кимәленә килгәндә, был производство күләмдәренең бер нисә тапҡырға артыуы ла ихтимал. Башҡортостан кеүек бер профилле республикала ла заманса һәм инновацион юлдарҙы таба белеүгә был бер миҫал булып тора, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.


text:
Республика аграрийҙары 2,5 млрд һумлыҡ техника һатып алған
Быйыл республика аграрийҙары ауыл хужалығы техникаһы һатып алыу өсөн дәүләттән ҙур ярҙам алды. Туғыҙ айҙа ауыл эшсәндәре 2,5 миллиард һумдан ашыу суммаға 2566 техника берәмеге һатып алған. Был күрһәткестәрҙе 2012 йылда ауыл хужалығы техникаһы менән тәьмин итеүҙе һәм техниканы хеҙмәтләндереүҙе ойоштороуға арналған республика кәңәшмәһендә БР ауыл хужалығы министры урынбаҫары Рөстәм Зәйнуллин уҡып ишеттерҙе.
БР Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, ағымдағы йыл аҙағына тиклем был һан тағы ла артасаҡ һәм өс миллиард һумдан ашыу суммалыҡ өс мең самаһы техника берәмегенә етәсәк. Ауыл халҡы өсөн шуныһы ҡыуаныслы: был техника хаҡының 40 процентын республика бюджеты ҡаплай.
Предприятиеларҙағы ауыл хужалығы техникаһын яңыртыу бөгөн Башҡортостан өсөн өҫтөнлөклө бурыстарҙың береһе иҫәпләнә, сөнки техниканың 80 проценты тиерлек туҙған. Бындай хәл бөтә илгә лә хас. Әле күрһәтелгән дәүләт ярҙамы бихисап хужалыҡтарға машина-трактор паркын яңыртырға, миҙгелле баҫыу эштәрен ваҡытында башҡарып сығырға мөмкинлек бирә.


text:
Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәре үтәсәк
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2012 йылдың 26 апреленән алып 28-нә тиклем Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрен үткәреү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Башҡортостан көндәре республиканың Рәсәй Федерацияһы субъекттары менән хеҙмәттәшлеген нығытыу һәм артабан үҫтереү маҡсатында ойошторола, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Документҡа ярашлы, ойоштороу комитеты булдырылған, уға сараны үткәреү планын раҫларға ҡушылған. Уның сиктәрендә Рәсәй баш ҡалаһында республиканың сәнәғәт һәм инвестицион мөмкинлектәре менән таныштырыуҙы күҙ уңында тотҡан эшлекле форум, тематик түңәрәк өҫтәлдәр, Мәскәү һәм Башҡортостан эшҡыуарҙарының осрашыуҙары үтәсәк. Башҡортостандың рәсми делегацияһы визиты барышында ике төбәк Хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу планлаштырыла.
Башҡортостан Республикаһы көндәрен үткәреү барышында илдең баш ҡалаһы халҡын һәм ҡунаҡтарын ҙур мәҙәни программа көтә. Мәскәү халыҡ-ара Музыка йортонда төбәктең сәнғәт оҫталары концерты, «Башҡортостан – Евразия ынйыһы» фотокүргәҙмәһе, республика дизайнерҙарының кейемдәр коллекцияһын күрһәтеү, төбәк нәшриәттәрендә баҫтырылған китаптарҙың күргәҙмә-йәрминкәһе ойоштороласаҡ. Шулай уҡ «Яңы манеж» күргәҙмәләр залында Башҡортостан Рәссамдар союзы күргәҙмәһе үтәсәк. «35 мм» кинотеатрында Башҡортостан киноһы көнөн үткәреү планлаштырыла.


text:
Ингредиенттарға хаҡтың юғары булыуы һәм икмәк бешереү ҡорамалдарының туҙыуы арҡаһында икмәккә хаҡ арта
ӨФӨ, 2014 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Икмәккә хаҡтың артыуҙың төп сәбәбе — онға, сүпрәгә, үҫемлек майына, тоҙға, төрөү материалдарына хаҡтарҙың күтәрелеүе, транспорт сығымдарының күплеге һәм иҫке ҡорамалдар. Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы ҡарамағындағы Ваҡлап һатыу сауҙа өлкәһендә конкуренцияны үҫтереү буйынса Эксперт советы ултырышында ҡатнашыусылар шундай һығымтаға килде.
Кәңәшмәлә Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығы, Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты вәкилдәре, икмәк комбинаттары, сауҙа селтәрҙәре вәкилдәре ҡатнашты.
Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе Зөлфирә Аҡбашева әйтеүенсә, икмәккә һәм икмәк-ҡалас изделиеларына хаҡтың артыуына бәйле бик күп мөрәжәғәттәр килә. Өҫтәүенә, республикала арыш ононан һәм арыш-бойҙай ононан бешерелгән икмәктең хаҡы Волга буйы федераль округының башҡа төбәктәренә ҡарағанда ҡиммәтерәк.
Кәңәшмәлә ҡатнашыусылар билдәләүенсә, Башҡортостанға юғары һәм беренсе сортлы он Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән килтерелә. Дәүләкән һәм Дүртөйлө предприятиеларында арыш оно ғына етештерелә. Эксперт советында игендең 60 процентҡа ҡиммәтләнеүе билдәләнде, был иһә ондоң хаҡына йоғонто яһай. Ауыл хужалығы министрлығы вәкиле һүҙҙәренсә, быйыл беҙҙең республикала арыштан Рәсәй буйынса иң юғары уңыш алынған.
Ултырышта икмәк бешереү тармағы предприятиеларының һатыу ойоштороуҙа ҡатнашыу мәсьәләһе лә ҡаралды.


text:
Өфөлә фермерҙар баҙары барлыҡҡа килә
ӨФӨ, 2015 йыл, 7 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
Өфөлә ун фермер баҙары барлыҡҡа киләсәк, шуларҙың өсәүһе эшләй башланы. Был хаҡта 7 апрелдә үткән матбуғат конференцияһында ҡала хакимиәтенең сауҙа һәм хеҙмәттәрҙе координациялау бүлеге начальнигы Ольга Завьялова хәбәр итте.
— Йәрминкәләр төп туҡланыу продукттарына хаҡтарҙың артыуын туҡтатырға ярҙам итә, — тип билдәләне Ольга Завьялова. — Фермер баҙарҙары ял көндәрендә генә түгел, аҙна буйына эшләй. Бының өсөн баш ҡалала ун майҙансыҡ бүленгән.
Бөгөнгө көндә өс фермер баҙары — «Өфө — Затон» трассаһында, Эшсе хәбәрселәр урамында һәм Дим районында — һатып алыусыларҙы ҡабул итә башланы. Ҡалғандары май байрамдары алдынан асыла.
Яңы форматтағы баҙарҙар санитар нормаларға ярашлы итеп йыһазландырыласаҡ. Көн һайын ауыл хужалығы етештереүселәре урын өсөн аҡса түләйәсәк. Сауҙа урынын ҡуртымға алыу хаҡы көнөнә 300 һумдан ашмаясаҡ.


text:
Май байрамдарында почтала махсус эш режимы билдәләнә
Республика халҡы май байрамдарында почтаның барлыҡ почта, финанс һәм мәғлүмәт-коммуникация хеҙмәттәренән файҙалана аласаҡ. «Рәсәй Почтаһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы клиенттарын өҙөклөктәрһеҙ хеҙмәтләндереү өсөн 30 апрелдән 2 майға һәм 7-һенән 10 майға тиклемге осорҙа почта элемтәһе бүлексәләрендә махсус эш режимы билдәләнә.
Шулай итеп, 30 апрелдә һәм 8 майҙа бөтә кластағы почта элемтәһе бүлексәләре билдәләнгән график буйынса эшләй, эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡартыла.
1 һәм 9 май бөтә почта бүлексәләре өсөн дә ял көнө буласаҡ.
2, 7 һәм 10 майҙа почта элемтәһе бүлексәләре һәм бөтә кластағы почтамттарҙың клиенттар залы ғәҙәттәге режимда эшләйәсәк, тип хәбәр итә БР буйынса Федераль почта элемтәһе идаралығы.


text:
Ҡулланыу хаҡтары индексы 104,2% тәшкил итте
Ҡулланыу хаҡтары индексы 2011 йыл башынан алып Башҡортостанда 104,2% тәшкил итте, тип хәбәр итә Башҡортостанстат. Рәсәй буйынса уртаса алғанда был күрһәткес түбәнерәк һәм 103,8% тәшкил итә. Волга буйы федераль округы төбәктәрендә индекс төрлөсә, Пермь крайында 103,4 процент булһа, Сыуашстан Республикаһы менән Нижегородка өлкәһендә ул 104,5 процент тәшкил итә.
Март айында республикала аҙыҡ-түлеккә хаҡтар 1,1 процентҡа артты, а уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда статистиктар аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың 16,4 процентҡа күтәрелеүен билдәләй.
Бүтән төрлө тауарҙарға хаҡтар бер айҙа 0,7 процентҡа артҡан, ә хеҙмәттәргә хаҡтар 0,5 процентҡа күтәрелгән.


text:
Өфөлә тыуымдың тотороҡло артыуы күҙәтелә
Өфөлә һуңғы биш йылда халыҡ үлеме күрһәткесе 4,8 процентҡа кәмегән. Был хаҡта ҡала башлығында үткән оператив кәңәшмәлә Роспотребнадзорҙың БР буйынса идаралығы етәксеһе Нәсимә Күсемова хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, ҡалала демографик хәлдәрҙең яҡшырыуына өсөнсө йыл рәттән күҙәтелгән тыуым артыуы ла йоғонто яһай. Был арала халыҡтың тәбиғи артыуы Өфөлә ун мең кешегә иҫәптә өсәүҙән 21 кешегә еткән.
Нәсимә Күсемова Өфө халҡының сәләмәтлегенә экологик хәлдәрҙең, аҙыҡ-түлек сифатының һәм медицина хеҙмәтләндереүенең йоғонтоһо тураһында ла һөйләне. Уның һүҙҙәренсә, ҡала атмосфераһына ташланған бысраҡ матдәләр күләме былтыр 345 мең тоннанан ашыуҙы тәшкил иткән. Шуларҙың 220 меңе – автотранспорт төтөнө. Йәнә уҙған йылда Өфө биләмәһендә алынған һыу пробаларын тикшереү барышында гигиена нормативтарынан тайпылыуҙың 28 осрағы теркәлгән. Санитар-химик күрһәткестәр буйынса тайпылыштар булмаған. Нәсимә Күсемова әйтеүенсә, Өфөлә профессиональ ауырыуҙар кимәле әлеге мәлдә республика кимәленән түбән булып ҡала – 10 мең хеҙмәткәргә иҫәптә 0,93 һәм 1,74 процент.


text:
Юлдаш навигация технологияларын индереүгә республикала 1,5 млрд һум самаһы сарыф ителәсәк
Алдағы дүрт йылда Башҡортостанда ГЛОНАСС технологияларын индереүгә 1,5 миллиард һум тиерлек аҡса йүнәлтеләсәк. «Башинформ» агентлығының әүәлерәк хәбәр итеүенсә, республика Хөкүмәте менән 2012-2015 йылдарға «Башҡортостан Республикаһын социаль-иҡтисади йәһәттән үҫтереү маҡсатында ГЛОНАСС юлдаш навигация технологияларын ҡулланылышҡа индереү» айырым маҡсатлы программаһы раҫланды.
— Программаны финанслау күләме 1,496 млрд һумдан ашасаҡ, шул иҫәптән республика бюджетынан 442,4 млн һум бүленәсәк, — тип билдәләнеләр БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.
Ошо программа сиктәрендә пассажирҙар, йөк ташыу һәм ауыл хужалығы транспортының 80 проценттан да кәм булмаған өлөшө, шулай уҡ полиция, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, «тиҙ ярҙам» кеүек ашығыс хеҙмәттәрҙең махсус транспорты ГЛОНАСС системаһы менән йыһазландырыласаҡ.
Төҙөлөш, геодезия, кадастр эштәрен башҡарыу өсөн төбәк территорияһының 80 проценты ГЛОНАСС база станциялары селтәрҙәре менән солғап алынасаҡ.