text:
Чарли Чаплин
Чарли Чаплин (ингл. Charles Spencer «Charlie» Chaplin; 16 апрель, 1889 йыл — 25 декабрь 1977 йыл) — американ һәм инглиз кино актеры, сценаристы, композиторы һәм режиссеры. Күп яҡлы киноматограф оҫтаһы, донъла киң билдәле берәҙәк Чарли образын тыуҙырыусы киноактер. Чаплин пантомима һәм буффонада актив ҡулланы. Бер иң атаҡлыдан йыһан кино күренеше төҙөүсе — берәҙәк Чарли[1].
1919 йылда Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс һәм Дэвид Гриффит менән «United Artists» киностудия нигеҙдә.
Биография[үҙгәртергә]
Чарли Чаплин 1889 йылдың 16 апрелендә мюзик-холл артистары ғаиләһендә тыуа. Уның ата-әсәһе — Чарльз Спенсер Чаплин һәм Ханна Чаплин (сәхнәлә Лили Герл) эстрада артистары була. Әсәһе йыр, бейеү менән төрлө театрҙарҙа, билдәле Джильберта һәм Салливена оперетталары композиторҙарының антрепризында (шәхси театрында) сығыш яһай. Атаһы яғымлы баритон тауышы менән Лондон мюзик-холында билдәле кеше була. Ул Нью-Йоркта сығыш яһай, Европа буйлап гостролдәрҙә йөрөй. Чарльз Спенсер Чаплиндың сәхнә карьераһы фажиғәле тамамлана: ул тауышын юғалта; ангажементтан (артистарҙы эшкә саҡырыуҙан) мәхрүм була; эсә башлай һәм 1901 йылдың 9 майында 37 йәшендә Лондон госпиталендә вафат була.
Хана Чаплин ире үлгәс сирләй башлай. 1896 йылда аҡылын юғалта һәм психиатрик клиникаға эләгә. Ағалы-энеле Сид һәм Чарли йәтимдәр һәм ярлылар мәктәбенә бирелә. Йәшәү өсөн үҙҙәре эшләп табырға мәжбүр булалар.
Чарли 1894 йылда, 5 йәшлек сағында, сәхнәлә әсәһе урынына сығыш яһай. 1898 йылда балалар бейеү группаһында ҡатнаша. Чарли мәктәпкә һирәк йөрөй; гәзит һатыусы, врач ярҙамсыһы булып һәм типографияла эшләй, йәш булғанға оҙаҡ эшләй алмай.
14 йәшлек сағында Чарли театрға даими эшкә алына һәм уға «Шерлок Холмс» пьесаһында йомошсо Билл ролен бирәләр. Чарли ул ваҡытта уҡый-яҙа белмәй, тексты ҡысҡырып уҡырға ҡушырҙар тип хәүефленә. Ролде ятларға ҡустыһы Синди ярҙам итә. Бер нисә йыл Чарли варьетела уйнай. 16 йәшенән театр дирижёрынан һәм таныштарынан скрипкала уйнау дәрестере ала. 1910 йылдан 1912 йылға тиклем Чарли Карно театры менен АҠШ-та гастрольдәрҙә була. 1912 йылда биш айға Англияға ҡайта, һәм 1912 йылдың 2 октябрь2 октябрендә йәш Чарли Корно группаһы менән АҠШ-ҡа китә һәм был илдә ҡала. Тамаша ваҡытында Чарлины кинопродюсер Мак Сенат күреп ҡала. Уға уның уйнағаны оҡшай, Уны «Кистоун Филм» (Keystone Film) киностудияһына саҡыра. 1913 йылдың 23 сентябрендә Чарли 150$ эш хаҡы менән киностудияла эшләй башлай. Баштараҡ Чарли тупаҫ комедияларҙа ҡатнаша. Һуңыраҡ йылылыҡ, лиризм менән тулы берәҙәк роле уның өсөн уңышлы икәнен аңлай. Чарли актёр эше менән генә ҡәнәғәтләнмәй. Үҙенә фильмдар ҡуйырға рөхсәт һорай. Актёр эше уның ижады мөмкинлектәрен сикләй, ул «Кистоун Филм» китә. 1914 йылда Чаплин үҙенең беренсе «Ямғырҙа ҡалған» фильмын төшөрә. Фильмда ул актёр, режиссёр һәм сценарист була. Чаплиндың эш хаҡы бик тиҙ үҫә. 1914 йылда «Кистоун»да ул аҙнаһына 150$-ға эшләй, 1915 йылда «Эссеней Филм» (Essanay Film) киностудияһында аҙнаһына 1250$ һәм 10 000$ бонус ала. «Мьючуэл Филм»да (Mutual Film) — 10 000$ аҙнаһына һәм 150 000$ контракт өсөн. 1917 йылда «Фёрст Нэшнл» (First National Pictures) студияһы менән 1 млн. долларға контракт төҙөй һәм ул замандағы иң ҡыйбат актёр була. 1919 йылда ирекле ижад өсөн үҙенең «Юнайтед Артистс» студияһын аса. Чаплинға билдәлелекте «телһеҙ кино» килтерә. Тауышлы кино 1927 йылда уҡ барлыҡҡа килһәлә, ул иҫке кинотехникаға тағы тиҫтә йыл тоғро ҡала. Чаплиндың тәүге тауышлы киноһы 1940 йылда төшөрөлә. Гитлерға ҡаршы төшөрөлгән кино «Бөйөк диктатор» тип атала.
Артист 1978 йылдың 25 декабендә үҙ йортонда, Швейцарияның Вефе ҡалаһында, вафат була. Уның иҫтәлегенә Женева күле буйында һәйкәл ҡуйыла. 1978 йылдың 1 мартында Чаплиндың мәйетен ҡаҙып алып йолом алыу өсөн урлайҙар[2]. Енәйәтселәрҙе полиция ҡулға ала. Бындай хәл башҡа ҡабатланмаһын тип, актёр 6 фут (1,8 м) бетон аҫтына ерләнә. Чаплин дүрт мәртәбә өйләнә, уның 12 балаһы ҡала. Ҡайһы берҙәре үҙҙәрен актёр һөнәрендә һанап ҡарай, мәҫәлән, Джералдина Чаплин билделе актёр була.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Чаплин, «Бөйөк диктатор» фильмендә үҙе пародиялаштырыу күрһәткән Адольф ГитлерГитлерҙан 4 көнгә олораҡ була.
- Чаплиндын күҙҙәре зәңгәр була.
- Чаплин һулаҡай була, хатта скрипкала ла һул ҡулында уйнай.
- Беренсе автомобиле en:Locomobile компанияһы етештергән 4900 $ Locomobile автомобиле була.
- Боксты бөтә спорт төрҙәренән өҫтөн ҡуя.
- Яратҡанбейеүе — танго.
- Чаплин фильдәрендә 10,5$ аҡса эшләй.
- Чаплин, Бөйөк депрессия алдынан эшһеҙлек тураһында мәғлүмәткә нигеҙләнеп, 1928 йылда бөтә акцияларын һата.
- Фильм төшөргән ваҡытта Чаплин бер генә бәхетһеҙ осраҡҡа тап килә. «Тыны сурам» фильмендә аяғын йәрәхәтләй.
- Чаплин бер ваҡыт ялған исем менән, үҙенең образы, Берәҙәккә оҡшаш кешеләр конкурсында ҡатнаша. Ул был конкурста фаналға ла үтә алмай[3].
- Чаплиндың яратҡан комигы Бенни Хилл була.
- 20-се йылдарҙа Чаплин персонажы Европала «Шарло» исеие менән билдәле.
- Револяцияға тиклем Рәсәйҙә Чаплин уңышҡа ирешә алмай. Уның тураһында «Проектор» журналы былай тип яҙа: « … Чаплин комик актёрҙарға бик алыҫ тора. Ул үҙен мәсхәрә итә торған клоун ғына.   Ул Рәсәйҙә билделе була алмай: ул тупас,бер ҡатлы, күркәм түгел.  Макс Линдер, Пренс, Паташон, хатта Андре Дид кеүек комиктар беҙгә яҡыныраҡта аңлайышлылыла [4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Blanke David The 1910s — illustrated. — Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 226. — ISBN 0313312516.
- ↑ Источники: 25 лет назад скончался Чарли Чаплин, Чарли Чаплин: Большая любовь маленького человека
- ↑ Milton, Joyce. Tramp: The Life of Charlie Chaplin. New York: HarperCollins, 1996. ISBN 0-06-017052-2 (pp. 92-93).
- ↑ О. Б. «Из сказок жизни. Карьера Чарли Чаплина». — «Проектор», 1916, № 10, с. 10.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Стефен Вейсман. Чарли Чаплин: История великого комика немого кино = Chaplin: A Life. — М.: ЭКСМО, 2010. — С. 352. — ISBN 978-5-699-40883-2 (урыҫ.)
- Лита Грей Чаплин. Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания = My Life With Chaplin. — М.: «Альпина Нон-фикшн», 2009. — С. 411. — ISBN 978-5-91671-037-3 (урыҫ.)
- Чаплин Ч. С. Моя биография. Пер. с англ. З. Гинзбург. — М.: «Вагриус», 2000. — 520 с. ISBN 5-264-00127-8. (урыҫ.)
- Кукаркин А. В. Чарли Чаплин. 2-е изд., дораб. и доп. — М.: «Искусство», 1988. — 287 с. (урыҫ.)
- Садуль Ж. Чарли Чаплин. Пер. с франц. — М.: «Искусство», 1981. — 209 с. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- О Чарли Чаплине (урыҫ.)
- Чарли Чаплин: русская страница (урыҫ.)
- Биография, фильмография режиссёра — Чарлз Спенсер Чаплин (урыҫ.)
- ru/ «Чарли Чаплин: гражданин Мира» (урыҫ.)
- «Когда я полюбил себя…», речь Чарли Чаплина на своём 70-летии (урыҫ.)
- Чарлз Чаплин (инг.) Internet Movie Database сайтында
- «Чарли Чаплин: гражданин Мира» (урыҫ.)
- Чаплин Ч. С. Моя биография (Перевод с англ. З. Гинзбург) (урыҫ.)
- Памятник Чарли Чаплину в Лондоне (урыҫ.)
- Чарли Чаплин на фотографиях (урыҫ.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тыуғандар 16 апрель
- Тыуғандар 1889 йылда
- Лондон тыуғандар
- Вафаттар 25 декабрь
- Вафаттар 1977 йылда
- Веве вафат булғандар
- Алфавит буйынса актёрҙар
- АҠш актёрҙары
- Алфавит буйынса кинорежисёрҙар
- АҠШ кинорежиссёрҙары
- Алфавит буйынса сценаристар
- АҠШ сценаристары
- Алфавит буйынса кинопродюсерҙар
- АҠШ кинопродюсерҙары
- Рыцари-Командоры ордена Британской империи
- Актёрҙар


c: text/html

text:
Һандал һөйәк
Һандал һөйәк (лат. incus, урыҫ. наковальня) — урта ҡолаҡтағы ишетеү һөйәге. Сүкеш һөйәк, һандал һөйәк һәм һөйәктәр кеше организмындағы иң бәләкәй һөйәктәр. Уларҙың ауырлығы ни бары 0,5 г. Был һөйәктәр барабан ярыһындағы тирбелеүҙе 50 тапҡыр арттырып, эске ҡолаҡҡа тапшырыусы этәргес система барлыҡҡа килтерә.
Һандал һөйәкте беренсе тапҡыр итальян анатомы Алессандро Акиллини өйрәнгән. Һандал тауыш тулҡындарын сүкеш һөйәктән өҙәңге һөйәккә тапшыра. Һандал һөйәк һөтимәрҙәрҙә генә бар.
Йөкмәткеһе
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Төрки телле халыҡтар
Төрки телле халыҡтарҙың һан иҫәбе. Төрлө илдәрҙең мәғлүмәттәрен дөйөмләштереү өсөн төҙөлгән таблица. Халыҡ иҫәбен алыу төрлө илдәрҙә бер ваҡытта булмау сәбәпле дөйөм һан иҫәбе яҡынса баһалана. Беренсе бағанала төркөм һәм халыҡтар исеме. Икенсе бағанала дөйөм баһалау һөҙөмтәһе. Ҡалған бағаналарҙа ил исеме, мәғлүмәттәрҙең аныҡланған йыл, иҫәп берәмеге (кеше йәки мең кеше). Дөйөм баһалау һөҙөмтәһен «кеше» берәмегендә иҫәпләү, мәғлүмәттәрҙе аныҡлау йылдары араһы бик ҙур булмауы урынлы.


text:
Төрөкмәнстан
Төрөкмәнстан — Урта Азияла дәүләт. Ҡаҙағстан, Иран, Узбәкстан, Афғанстан менән сиктәш.6 виләйәткә бүленә. Төрөкмәнстан — газ запастары буйынса 4-се ил. Парламент — Мәжлес (парламент, 125 депутат). Депутаттар 5 йылға бер мандатлы округта һайланалар.
- Беҙҙең эраға тиклем II быуат алдынан Төрөкмәнстанда Марган цивилизацияһы булдырылды.
- Беҙҙең эраға тиклем VI-IV быуат алдынан Төрөкмәнстан территорияһы Персия составында булды.
- Артабан Төрөкмәнстан Парфия, Сасанидтар, төрки дәүләттәре составында булды.
- 1869—1885 йылда Рәсәйғә ҡушылды (Каспий арты өлкәһе).
- 1917 йылдын ноябрендә Төрөкмәнстан Төркөстан АССР составында автономия өлкә тип төҙөлдө. 1924 йылда Төрөкмән СССР төҙөлә.
- 1948 йылдын 6 октябрендә Төрөкмәнстанда ҙур ер тетрәүе булды. 100 мең кеше вафат булды.
Төрөкмәнстанда нефть, газ, көкөрт, свинец, мирабилит, йод, бром ятҡылыҡтары бар.
Йөкмәткеһе
Төрөкмәнстан виләйәттәры[үҙгәртергә]
- Ашхабад ҡалаһы
- Ахалск виләйәте. Башҡалаһы – Аннау.
- Балкан виләйәте. Башҡалаһы — Балканабад (Небит-Даг).
- Дашогузский виләйәте. Башҡалаһы — Дашогуз (Ташауз).
- Лебапский виләйәте. Башҡалаһы — Туркменабад (Чарджоу).
- Мары.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ИДЦ «Туркменистан»
- ↑ Turkmenistan
- ↑ Валовый внутренний продукт (ВВП) Туркменистана, 1990-2011 гг
- ↑ Список стран по ИРЧП 2011


text:
Планета
Плане́та (бор. грек. πλavήteς aσtέpeς «аҙашҡан йондоҙ») — Ҡояш йәки башҡа шундай йондоҙ тирәләй әйләнеп йөрөгән эре күк есеме.
Птомелей дәүерендә ғалимдар планеталар түңәрәк орбита буйлап Ер тирәләй әйләнә тип аңлатҡандар. Ер башҡа планеталар кеүек Ҡояш тирәләй әйләнә тигән гипотеза бер нисә мәртәбә күтәрелеп сыға, тик XVII быуатта ғына был гипотезаны Галилео Галилей, планеталар йөрөшөн телескоптан күҙәтеп, иҫбатлай ала. Иоганн Кеплер ентекләп тикшереп, планеталар түңәрәк орбита буйлап түгел, эллипс орбита буйлап хәрәкәт иткәнен иҫбатлай.
Йылдан-йыл күҙәтеү инструменттары яҡшыра бара. Астрономдар Ер һәм башҡа планеталарҙың әйләнеү күсәре ауышлығы, башҡа планеталарҙа ла поляр бүрек һәм миҙгелдер алышыныуын күҙәтә. Космос эраһы башланғас ғалимдар башҡа планеталарҙа ла вулкан атылыу, ер тетрәү, ел-дауыл һәм гидрология күренештәрен аса.
1992 йылдан башлап башҡа йондоҙҙар тирәләй йөҙләгән планета барлығы асыла[1].
Ҡояш тирәһендәге планеталарҙы ике ҙур класҡа бүлергә мөмкин: гигант планеталар һәм Ергә оҡшаш планеталар. Халыҡ-ара астрономия союзы белдереүе буйынса Ҡояш системаһында 8 планета бар. Ҡояштан иҫәпләгәндә — 4 ергә оҡшаш планета: Меркурий, Венера, Ер, Марс. Һүңынан 4 планета-гигант: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун. Ҡояш тирәләй 5 кәрлә планета бар: Плутон (2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнә), Макемаке, Хаумеа, Эрида һәм Церера. Меркурий һәм Венеранан башҡа, планеталарҙың бер генә булһа ла юлдашы бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Schneider, Jean Interactive Extra-solar Planets Catalog. The Extrasolar Planets Encyclopaedia (2010-03-06). 6 март 2010 тикшерелгән.


text:
Коми Республика
Ко́ми Респу́блика(коми: Коми Республика) — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыдвел-Вадывел федерал йӹрвелӹшкӹ пыра. Вуйхалажы - Сыктывкар.
- 22-шы августын 1921-шӹ ин Коми-зырянвлӓн автономи областьым ӹштӹмӹы
- 5-шӹ декабрьын 1936-шы ин Автономи статусан Республикыш сӓртӹмӹ, кыды Коми АССР лӹмӹм намалаш тӹнгӓлӹн.
- 23-шы ноябрьын 1990-шы ин Коми ССР-ыш вашталтымы;
- 26-шы май 1992-шы и годшен Коми Республика лӹмӹм намалеш.
Вӓрлӓнӹмӹжӹ, географижӹ[тӧрлӓш]
Ненец автономи йӹрвел (йыдвел, йыд-ирвел), Ямал-Ненец автономи йӹрвел (йыд-ирвел, ирвел), Ханты-Мансийск автономи йӹрвел (кечӹвӓл-ирвел, кечӹвал), Свердловск область (кечӹвӓлвел), [[Пермь край (кечӹвӓлвел), Вичӹ область (кечӹвӓлвел, кечӹвӓл-вадывел, вадывел), Архангельск область (йыд-вадывел, йыдвел) доно йӹгӹре ылеш. Комиштӹ финн-угр да урал халыквлӓ лошкы пырышы комивла: комивлӓ дон ненецвлӓ ӹлӓт.


text:
Ҡорман
Ҡорман - карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.
Кәүҙәһе бейек, ян-яҡтан ҡыҫылған. Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә)кҡмҡш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.
Күлдәрҙә тәрәнерәк урындарҙа йәшәй. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.
Оҙаҡ йәшәй. 8-15 йыл. Һыуҙың йылылығы 12-14 градус йылынғас, ярты миллион самаһы ыуылдырыҡ сәсә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лещ в информационной поисковой системе по биоразнообразию «Позвоночные животные России» на сайте Института проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова
- Лещ // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Эдит Пиаф
Эди́т Пиа́ф (франц. Édith Piaf, ысын исеме Эди́т Джова́нна Гассио́н, Édith Giovanna Gassion; 1915, 19 декабрь, Париж — 1963, 10 октябрь, Грас) — француз йырсыһы һәм актрисаһы.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Эдит Пиаф имештер Бельвилдә урам фонаре аҫтында тыуған, тиһәләр ҙә, был ысынбарлыҡҡа тура килеүе шикле[1]. Эдиттың әсәһе Лина Марса псевдонимы менән сығыш яһаған һәләтһеҙ генә актриса Анита Майяр була. Атаһы — урам акробаты Луи Гассион. Беренсе донъя һуғышы башында уҡ ул үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Тәүге тапҡыр 1915 йылдың ахырында ғына ҡыҙын күреп китер өсөн ике көнлөк ял ала.
Ике йылдан Луи Гассион ҡатыны уны ташлап, ҡыҙын үҙенең ата-әсәһенә ҡалдырып киткәнен ишетә. Эдит ҡот осҡос шарттарҙа йәшәй. Әбейҙең ейәнсәренә ваҡыты етмәй, һәм үҙен борсомаһын өсөн ул балаға һөт урынына һыу ҡушылған шарап эсерә. Луи ҡыҙын Нормандияға, фәхешхана тотҡан үҙ әсәһе янына алып ҡайтып китә.
Шунан Эдиттың тома һуҡыр булыуы асыҡлана. Баҡһаң, тыуғас уҡ уның күҙенә кератит төшә башлай, әммә әсәһе яғынан өләсәһе быны күрмәгән дә ахыры. Бер өмөт тә ҡалмағас, өләсәһе Гассион һәм фәхешхана ҡыҙҙары Эдитты Лизьеға изге Терезаға алып китә. Бында тотош Франциянан йыл да меңдәрсә кеше ғибәҙәт ҡылырға килә торған була. 1921 йылдың 19 авгусында юлға сығалар, ә 1921 йылдың 25 авгусында Эдит күрә башлай.Был саҡ уға 6 йәш була. Тәүге күргән нәмә — пианино клавишалары була. Әммә күҙҙәренә ҡояш нуры ғына тулмай уның. Эдитҡа ғашиҡ булған бөйөк француз шағиры Жан Кокто уны «күҙҙәре асылған һуҡыр» тип атай.
Тиҙҙән яратҡан өләсәһе хәстәрлеге менән Эдит мәктәпкә китә, әммә ата-әсәләр балаларын фәхешханала йәшәгән ҡыҙ менән уҡытҡыһы килмәй. Ҡыҙға мәктәпте ҡалдырырға тура килә. Атаһы уны Парижға алып китә һәм урам майҙандарында акробатик номерҙар менән сығыш яһай, ә 9 йәшлек ҡыҙын йырлата. Эдит «Жуан-ле-Пен» кабареһына эшкә алынғансы урамда йырлап тамаҡ туйҙыра. 15 йәше тулғанда Эдит атай бер инәй башҡа һеңлеһе Симона менән таныша. Был ғаиләлә Симонанан башҡа ла ете бала була, бик ауыр йәшәйҙәр; әсәһе ҡыҙына 11 йәшенән аҡса килтерә башларға бойора. Эдит һеңлеһен үҙе янына ала, әммә был аталарына оҡшамай, һәм ҡыҙ өйҙән сығып китә[2].
Йәшлеге[үҙгәртергә]
1932 йылда Эдит магазин тотҡан Луи Дюпон (франц. Louis Dupont) менән таныша, бер йылдан 17 йәшлек Эдиттың Марсель (франц. Marcelle) исемле ҡыҙы тыуа. Мәгәр Луи ҡатынының күп ваҡытын эшкә бағышлауын яратмай һәм унан китергә ҡуша. Эдит риза булмай, улар айырылышалар. Башта ҡыҙы үҙе менән була, әммә бер эштән ҡайтҡас, баланы тапмай. Луи Дюпон ҡатынының кире ҡайтырына өмөт тотоп, баланы алып киткән була. Европала «испанка» ҡотора, Эдиттың ҡыҙы ауырып, хастаханаға эләгә. Уның янына йөрөй торғас, Эдит үҙе лә ауырып китә. Ул саҡта ауырыуҙы дауаларлыҡ дарыуҙар булмай. Һөҙөмтәлә Эдит һауыға, ә Марсель вафат була (1935). Ул Пиафтың берҙән-бер балаһы була.
1935 йылда, Эдитҡа егерме тулғанда, «Жернис» кабареһы (франц. le Gerny’s) хужаһы Луи Лепле (франц. Louis Leplée) Елисей яландарында күреп ҡала һәм үҙенең программаһында ҡатнашырға саҡыра. Ул Эдитты бик күп сәхнә серҙәренә, оҫталығына өйрәтә. Тап Лепле Эдитҡа Пиаф исеме ҡуша(париж аргоһында «сыпсыҡ» тигәнде аңлата). Урамдарҙа йыртыҡ туфли кейеп йырлай ине бит: «Сыпсыҡ кеүек тыуҙы, сыпсыҡ кеүек йәшәне, сыпсыҡ кеүек үлде». «Жерниста» афишаларҙа уның исеме «Кескәнтәй Пиаф» тип яҙыла, тәүге сығыштары уҡ уңыш яулай. 1936 йылдың 17 февралендә Эдит Пиаф «Медрано» циркында танылған йырсылар Морис Шевалье, Мистингетт, Мари Дюба менән рәттән ҙур концертта сығыш яһай. Радио-Ситиҙа ҡыҫҡа ғына йыры уға дан килтерә — тыңлаусылар шылтырата башлай, Кескенә Пиафтың тура эфирҙа яңынан сығыш яһауын талап итәләр[3].
Әммә бәхете асылып өлгөрмәй, яңы фажиғә: Луи Леплены башына атып үлтерәләр. Енәйәтте Эдит Пиафтан да күрәләр, сөнки уға әҙ генә аҡса васыят ителгән була. Гәзиттәр утҡа май һибеп ебәрәләр, кабареға йөрөүселәр Эдитҡа дошман кеүек ҡарай башлайҙар.
Яңынан уңыш[үҙгәртергә]
Тиҙҙән Эдит шағир Раймон Ассо менән таныша, тап ул артабанғы тормошона бик ҙур үҙгәрештәр индерә. Донъяға «Бөйөк Эдит Пиаф» булып танылыуында уның йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ. Ул Эдитты һөнәренең нескәлектәренә генә түгел, тормошта кәрәк булған күп төрлө зауыҡҡа ла өйрәтә:уның ярҙамында ҡатын үҙ-үҙен тоторға, кейем һайларға һәм башҡа шундай нәзәкәтлектәргә өйрәнә.
Раймон Ассо «Пиаф стилен» барлыҡҡа килтерә, Эдиттың тауышын асырлыҡ йырҙар яҙа. «Минең легионерым» йырының көйөн Маргерит Монно яҙа, һуңғараҡ ул йырсының яҡын әхирәтенә лә әүерелә. Һуңғараҡ Пиаф Монно менән яңы йырҙар яҙа, улар араһында — «Бәләкәс Мари», «Янымда Иблис» һәм «Мөхәббәт гимны»[3].
Тап Раймон Ассо Эдиттың Париждың иң данлыҡлы «АВС» мюзик-холында сығыш яһауына өлгәшә. Бында сығыш яһау «оло диңгеҙгә» сығыу тип һанала. «Эдит Пиаф» исеме менән сығыш яһарға ла ул тәҡдим итә. «АВС» сәхнәһендәге сығышынан һуң пресса: «Кисә «АВС» сәхнәһендә Францияның бөйөк йырсыһы донъяға килде» тип яҙа. Иҫ китмәле тауышы, драматик һәләткә эйә булыуы, эшһөйәрлеге һәм ныҡышлығы уны бейек күтәрә.
Икенсе донъя һуғышы[үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы башланғас, йырсы Раймон Ассонан китә. Был ваҡытҡа ул данлыҡлы француз режиссёры Жан Кокто менән осраша, ул Эдитҡа үҙенең ҙур булмаған пьесаһында уйнарға тәҡдим итә. Пьеса уңыш яулай. Тәүге тапҡыр ул 1940 йылда ҡуйыла. Кинорежиссёр Жорж Лакомб уның буйынса фильм төшөрә. 1941 йылда «Сеналағы Монмартр» тигән фильм донъя күрә, унда Эдит төп ролде уйнай.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Эдиттың ата-әсәһе вафат була. Германия менән һуғыш ваҡытында Пиаф француз хәрби әсирҙәре алдында сығыш яһап, концерттан һуң автографтар менән әсирлектән ҡасыр өсөн кәрәкле нәмәләр тапшыра. Быны яҡташтары бик юғары баһалай. Ул һәләк булған яугирҙәрҙең ғаиләләре өсөн дә концерттар ҡуя. Оккупация осоронда Эдит Пиаф немец офицерҙары һәм хәрби әсирҙәр менән «иҫтәлеккә» фотоға төшә. Парижда был фотоларҙы концлагерҙан ҡасҡан әсирҙәргә паспорт эшләргә файҙаланалар.
Триумф[үҙгәртергә]
Эдит башлап йырлаусыларҙан — Ив Монтанға, «Компаньон де ла Шансон» ансамбленә, Эдди Константенға, Шарлю Азнавурғаһәм башҡа талант эйәләренә юл асыусы була.
Һуғыштан һуңғы йылдар уның иҫ китмәле уңыш йылдары була. Уны Париждың ярлы урамдарында ла, нәзәкәтле сәнғәт белгестәре лә, эшселәр ҙә, Англияның буласаҡ королеваһы ла яратып тыңлай. Был осорҙа ул Алжирҙан килгән данлыҡлы боксер 33 йәшлек Марсель Сердан менән таныша.1949 йылдың октябрендә Сердан Нью-Йорктан гастролдә йөрөп ятҡан Пиаф янына оса[3]. Самолёт Атлантик океан өҫтөндәАзор утрауҙары янында емерелә, һәм Сердан һәләк була. Пиаф ауыр депрессияға бирелә һәм морфий менән йыуана башлай.
1950 год йылда «Плейель» залында йырлап, яңы ҙур уңышҡа өлгәшә.
Халыҡтың яратып тыңлауына ҡарамаҫтан йыр менән генә йәшәгән ҡатын яңғыҙлыҡҡа дусар була. Эдит быны үҙе лә яҡшы аңлай.
37 йәшендә Пиаф яңынан ғашиҡ була һәм хатта шағир һәм йырсы Жак Пилсҡа кейәүгә лә сыға, әммә йәнә айырыла.
1952 йылдаЭдит рәттән ике тапҡыр автокатастрофаға осрай. Икеһендә лә ул Шарль Азнавур менән була. Һынған ерҙәре һыҙлауынан ҡотолдорор өсөн уға морфий ҡаҙайҙар һәм йырсы йәнә наркотиктарға өйрәнеп китә.
1954 йылда Эдит Пиаф «Әгәр миңә Версаль тураһында һөйләһәләр» тигән фильмда Жан Маре менән бергә төшә.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә]
1958 йылда Эдит «Олимпия» концерт залында сығыштар яһай башлай. Халыҡ уның концерттарына ябырылып йөрөй.Америка буйлап 11 айлыҡ турне, йәнә «Олимпия», Франция буйлап турне. Туҡтауһыҙ көсөргәнешле сығыштар, сәфәрҙәр уның һаулығын ҡаҡшата. 1961 йылда, 46 йәшендә Эдит Пиаф үлемесле ауырыуға дусар булғанын белә.
Мәгәр 47 йәшендә Пиаф яңынан ғашиҡ була: 27 йәшлек грек егете Теоны ул сәхнәгә сығарып, Сагапо тигән псевдоним бирә (грекса «һине шундай ныҡ яратам»). Тео тик грек сиркәүендә генә никахланырға теләй, шуның өсөн Пиаф хатта рим католиклығынан сығып, православиеға күсә. Ғүмеренең ахырына тиклем уның менән йәшәй. Сагапо Пиафтан ете йыл ҡалып, авиакатастрофала һәоәк була.
1962 йылдың 25 сентябрендә «Иң оҙон көн» фильмының премьераһы айҡанлы Эдит Эйфелевой башняһына күтәрелеп йырлай. Бар Париж уны һоҡланып тыңлай.
1963 йылдың18 мартында Пиаф һуңғы тапҡыр концерт бирә. Зал аяғүрә баҫып биш минут буйы алҡышлай.
1963 йылдың 10 октябрендә Эдит Пиаф баҡыйлыҡҡа күсә. Грасс ҡалаһынан уның кәүҙәһен йәшерен рәүештә Парижға килтерәләр һәм 11 октябрҙә генә рәсми рәүештә вафатын хәбәр итәләр (шуның өсөн датаны бутап яҙып ҡуйғылайҙар. Шул уҡ көндө, 1963йылдың 11 октябрендә Пиафтың дуҫы Жан Кокто ла вафат булып ҡала. Пиафтың үлемен кисерә алмаған тигән фекерҙәр ҙә ишетелеп ҡала.
Пер-Лашез зыяратындағы йыназаға 40 меңдән ашыу кеше йыйыла; ҡәберҙе сәскәләргә күмәләр — кешеләр хатта сәскәләрҙе тапап йөрөргә мәжбүр булалар.
Эдит Пиафҡа һәйкәл Париждағы Пиаф (Place Edith Piaf) майҙанында ҡуйылған .
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Эдит Пиаф «Минең тормошом» тигән китап яҙа.
Фильмография[үҙгәртергә]
- 1936 — / La garçonne
- 1941 — Монмартр на Сене / Montmartre-sur-Seine
- 1945 — Звезда без света / Etoile sans lumière
- 1947 — Девять парней, одно сердце / Neuf garçons, un coeur
- 1950 — Париж всегда поет /Paris chante toujours
- 1954 — Если мне расскажут о Версале / Si Versailles m'était conté
- 1954 — Французский канкан French cancan
- 1959 — Любовники завтрашнего дня / Les amants de demain
Йырҙары[үҙгәртергә]
Фильмдар[үҙгәртергә]
Китаптар[үҙгәртергә]
- Симона Берто. «Эдит Пиаф», Paris,Laffont, 1969 /Москва, «Искусство»,1991, 320 стр. (Воспоминания Момоны — подруги юности Эдит Пиаф).
- Édith Piaf, by Édith Piaf and Simone Berteaut, published January 1982; ISBN 2-904106-01-4
- The Wheel of Fortune: The Autobiography of Édith Piaf by Édith Piaf (originally written in 1958, 5 years before her death), Peter Owen Publishers; ISBN 0-7206-1228-4
- Berteaut Simone Au bal de la chance / Robert Laffont — 1965 (translation). — Paris: Penguin, 1958. — ISBN 978-0140036695. memoirs, written by stepsister
- The Piaf Legend, by David Bret, Robson Books,1988.
- Piaf: A Passionate Life, by David Bret, Robson Books, 1998, revised JR Books, 2007
- "The Sparrow — Edith Piaf, " chapter in Singers & The Song (pp. 23–43), by Gene Lees, Oxford University Press, 1987, insightful critique of Piaf’s biography and music.
- Marlene, My Friend, by David Bret, Robson Books, 1993. Dietrich dedicates a whole chapter to her friendship with Piaf.
- Oh! Père Lachaise, by Jim Yates, Édition d’Amèlie 2007, ISBN 978-0-9555836-0-5. Piaf and Oscar Wilde meet in a pink-tinted Parisian Purgatory.
- No Regrets: The Life of Edith Piaf, by Carolyn Burke, Alfred A. Knopf 2011, ISBN 978-0-307-26801-3. An in-depth and insightful look at Piaf’s life.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Edith Piaf
- ↑ Энциклопедия Кирилла и Мефодия
- ↑ 3,0 3,1 3,2 «Эдит Пиаф» // Д. К. Самин «100 великих вокалистов»: М.: Вече; 2004, ISBN 5-94538-307-4
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Эдит Пиаф темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Эдит Пиаф (инг.) Internet Movie Database сайтында
- Эдит Пиаф йырҙары Яндекс.Музыкала
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- Тыуғандар 19 декабрь
- Тыуғандар 1915 йылда
- Париж тыуғандар
- Вафаттар 10 октябрь
- Вафаттар 1963 йылда
- Грас вафат булғандар
- Алфавит буйынса йырсылар
- Франции йырсылары
- Алфавит буйынса актрисалар
- Франции актрисалары
- Умершие от рака печени
- Артистические псевдонимы
- Шансонье
- Похороненные на кладбище Пер-Лашез


text:
Орхан Памуҡ
Фәри́т Орха́н Паму́ҡ (төр. Ferit Orhan Pamuk; 1952 йылдың июндең 7-һе, Истанбул, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, сығышы менән черкес. Бер нисә милли һәм халыҡ-ара бүләктәр лауреаты, шул иҫәптән Әҙәбиәт буйынса Нобель бүләге (2006). Төркиә Йөмһүриәтендә генә түгел, ә бөтә донъяла танылған яҙыусы, әҫәрҙәре илленән ашыу телгә тәржемә ителгән.
Иң ҙур әҫәре – ғаилә хикәйәһе «Йәүҙәт бәй һәм улдары». Унда Истанбул ғаиләһенең бер нисә быуын тураһында һөйләнә.
Яҙыусының ижадының төп темалары – Мәғриб (көнбайыш) һәм Шәреҡ (көнсығыш), Ислам һәм Христиан дине, ғәҙәт-ғөрөф һәм замансалыҡ араһында ҡаршылыҡтары. Мәҫәлән, Хәҙерге Төркиәләге Исламсылыҡ һәм Мәғрибселек (Көнбайышсылыҡ) араһында ҡаршылыҡ – 2002 йылда сыҡҡан «Ҡар» китабының төп темаһы булып тора.
Памуҡтың китаптарындағы бөтә ваҡиғалар тиерлек Истамбулда үтә. 2003 йылда сыҡҡан «Истамбул: Хәтирәләр һәм Ҡала» китабы – бер береһе менән бәйле хикәйәләр йыйынтығы була һәм Истамбул тураһындағы хикәйәләү менән үҙхикәйәләүсе (автобиографик) көйҙәрҙе бәйләнәштерә.
Һуңғы сыҡҡан «Ғәйепһеҙлек музейе» китабы үткәндәрҙе сағылдырыусы әйберҙәргә бағышлана. Памуҡ әйтмешләй, ул, китабында һымаҡ, иҫке һәм боронғо әйберҙәр музейе өсөн йыйынтыҡ төҙөй.
Әлеге заманда Орхан Памуҡ үҙенең яңы «Пейзаждың өлөштәре» китабы өҫтөндә эшләй.
Китаптары[үҙгәртергә]
- Cevdet Bey ve Oğulları ("Йәүҙәт бәй һәм улдары"(1979 йыл)
- Sessiz Ev ("Тауышһыҙ өй"(1983 йыл)
- Beyaz Kale ("Аҡ ҡәлғә"(1985 йыл)
- Kara Kitap ("Ҡара китап" (1990 йыл)
- Yeni Hayat ("Яңы тормош" (1994 йыл)
- Benim adım Kırmızı ("Минең исемем Ҡыҙыл"(1998 йыл)
- Öteki Renkler ("Бүтән төҫтәр" (1999 йыл)
- Kar ("Ҡар" (2002 йыл)
- İstanbul: Hatıralar ve Şehir ("Истанбул. Хәтирәләр һәм Ҡала"(2003 йыл)
- Masumiyet Müzesi ("Ғәйепһеҙлек Музейе"(2008 йыл)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Геродот
Геродо́т Галикарна́сский (бор. грек. Ἡpόδotoς Ἁλιkapvᾱσσeύς, б.э.т 484 — б.э.т 425 ) — боронғо грек тарихсыһы, грек-фарсы һуғышын һәм замандаштары ғөрөф-ғәҙәтен һүрәтләгән "Тарих" исемле беренсе тулы ғилми хеҙмәт авторы. Антик мәҙәниәт өсөн Геродот хеҙмәттәренең әһәмиәте ҙур. Цицерон уны "тарих атаһы" тип атай. Геродот хеҙмәттәре — хәҙерге Рәсәй һәм Украина территорияһында антик дәүерҙә йәшәгән халыҡтарҙы керетеп, Скифия тарихы буйынса мөһим тарихи сығанаҡ булып тора,
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Герододтың тыуған иле --Дориялылары нигеҙләгән Малайзияның Галикарнас ҡаласығы, урындаға Кария ҡәбиләһе вәкилдәре янындағы урынлашҡан. Йәш сағында Геродот Лигдамида тиранлығына ҡаршы көрәшеүсе фирҡәлә тора, һөргәндә [[Самос[[та йәшәү, һүңынан артабан сәйәхәт итә башлай. Ул Вавилон, Ассирия, Мысыр, Кесе Азия, Геллеспонт, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйында, Балкан ярымутрауында, Фракияла була. Б.э.т 446 йылдарҙа ул Афинала йәшәй, бында ул Перикл менән таныша; был ваҡытта "Тарих"тың ҙур өлөшө яҙылған була, Геродот афиналыларға был әҫәрҙең өҙөктәрен уҡығаны билдәле.В 444 году до н. э. Б.э.т 444 йылда, кротолылар емергән Сибарис урынында, дөйөмэллин колонияһы Бөйөк Грецияның Фурии ҡалаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша. Б.э.т 425 йылда вафат була.
Тарих[үҙгәртергә]
Геродот әҫәрҙәре, хәҙерге мәғәнәлә тарихи эҙләнеүҙәр түгел, был оҫта, һәләтле, ҡыҙыҡһыныусан, тиҙ аралашыусан, күп уҡыған, күпте күргән һәм күпте ишеткән кешенең тасүрламаһы; был сифаттарға, скерцизм менән боҙола башлаған, эллин алиһәләренә ышаныусы кешенең баҫылҡылыға ҡушыла.Икенсе яҡтан Геродот тарихсы ғына түгел, уның ҡайһы бер әҫәрҙәре ул заман өсөн энциклопедия, бында географик, этнографик, тәбиғәт-тарих һәм әҙәбиәт буйынса мәғлүмәт тупланған.Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Геродот хаҡлы рәүештә тарих атаһы тип иҫәпләнә. Хәҙерге заманда уның әҫәрҙәре 9 китапҡа бүленгән, шуларҙың икенсе яртыһы б.э.т 479 йылдағы Сеста ҡамауы менән тамамланған грек-фарсы һуғышы тураһында эҙмә-эҙлекле тарихи хикәйә.
Беренсе яртыһы Фарсы батшалығы, Вавилония, Ассирия, Мысыр, Скифия, Ливия һәм башҡа илдәрҙе маҡтаған хикәйәләр. Вәхшиҙәр һәм эллиндар араһындағы көрәште күҙәтеүҙе тарихсы күҙ алдында тора. Әҫерҙең тарихи линияһын юғалтмайынса, тарихсы үҙенә ҡыҙыҡ булған башҡа нәмәләр тураһында ла яҙа. Геродотҡа яңы тарихи башланғысҡа ышаныслы итеп кереткән тарихи тәнҡит хас.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Текстар һәм тәржемәләр[үҙгәртергә]
- «Loeb classical library» серияһында 4 томда баҫылған (№ 117—120).
- «Collection Budé» серияһында Геродот «Тарих»ы издана в 11 томах (включая тома с введением и с указателем).
Руссаға тәржемәләр:[үҙгәртергә]
- Повествования Иродота Аликарнасского. / Пер. А. Нартова. В 3 т. СПб., 1763—1764.
- История Иродотова. Ч. 1-5. / Пер. И. И. Мартынова. СПб., 1826—1828. (на греч. и рус. яз.; включает в ч. 5 «Жизнь Гомера» Псевдо-Геродота)
- Книги I, IV. / Пер. И. Мартынова в переработке М. Гаспарова. // Историки Греции. М., 1976. С. 27-166.
- Геродот. История в 9 кн. / Пер., предисл. и указатель Ф. Г. Мищенко. В 2 т. М., 1885—1886.
- 2-е изд., испр. 1888.
- переизд.: М.: Эксмо. 2008.
- Геродот. Тарих / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. 600 стр. 50000 экз.
- переизд. неоднократно, например: (Серия «Классики исторической мысли»). М.: Ладомир — АСТ. 1999. 752 стр.
Бынан тыш революцияға тиклем Рәсәйҙә "Тарих"тың айырым китаптары мәктәп дәреслектәрендә уҡытыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Греческий текст и английский перевод Годли
- Геродот. Всемирная история — русские переводы всех 9 книг «Истории».
- Портал Новый геродот — Геродот. Ру.
- Максим Мошков китапханаһында Геродот
- Геродот, «История» (в девяти томах)


text:
Көрәкморон
Көрәкморон (урыҫ. Колпица, лат. Platalea leucorodia) - күпселектә йылы илдәрҙәге һаҙлыҡтарҙа йәшәй, ағас баштарына оялай торған оҙон суҡышлы, эре һылыу ҡоштар; Европаның һәм Азияның урта һәм көньяҡ һыҙатында йәшәй торған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙ ҙурлығындағы ҡош. Дөйөм төҫө аҡ, башындағы оҙон ҡауырһындары һарғылт, аяҡтары ҡара. Оҙон ҡара суҡышының осо көрәк кеүек киңәйгән һәм һары төҫтә.
Тауышы[үҙгәртергә]
Өнһөҙ ҡош, тик ояһы эргәһендә генә мығырлауға оҡшаған тауыш сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ялан һәм далаларҙағы ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Аҙығын һыуҙан киң суҡышы менән һөҙөп тота; һыу бөжәктәре, ваҡ балыҡ, тәлмәрйен, сумесбаш, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Ояһын ҡамыштарҙа, ҡыуаҡтарҙа, һирәкләп ағас баштарында яһай. Ҡыҙғылт һипкелдәр менән сыбарланған 3—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Һүрәттәр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс
- Красная Книга Российской Федерации М.: АСТ 2001
- Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974


text:
Һыу турғайы
Һыу турғайы, (урыҫ.обыкновенная оляпка, йәки белобрюхая оляпка) (лат. Cinclus cinclus) — турғайҙар отрядынан булған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай.Ҡыҫҡа ҡойроҡло, тығыҙ ҡауырһынлы ҡош. Һырты һоро, ҡанаттары ҡара.Ҡорһағы һоро, түше аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкенгенә: "зирк-зирк" Яңғырауыҡлы сырҡылдап һайрай.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Шаршылары күп булған таҙа һалҡын һыулы йылғалар тирәһендә йәшәй. Ултыраҡ ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһын мүктән эшләй, һыу өҫтөндәге ботаҡтарға, тамырҙарға, өңөлгән яр йәки гөрләүектәр аҫтына ҡора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ваҡ балыҡ, йотҡостар. селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Инә ҡош 4-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоштар аталы- иәле 15-17 көн баҫалар. 14-27 көндә ҡошсоҡтар ояларын ташлай.
Төрҙәштәре[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
аҡтүш турғай, сумғалаҡ, сумғалаҡ турғай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.104-се бит.
- В. К. Рябицев, А. В. Рябицев.|заглавие=Птицы Ямало-Ненецкого автономного округа: справочник-определитель|место=Екатеринбург|издательство=Издательство Уральского университета|год=2010|страниц=448


text:
Ароматик берләшмәләр
Ароматик берләшмәләр — эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын барлыҡҡа килтереүсе планар циклик структуралы молекулаларҙан торған тәбиғи һәм синтетик органик берләшмәләр.
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Ароматик берләшмәләр ҡайһы бер углеводородтар — арендар (бензол, нафталин һ.б.), гетероциклик йәки гетероароматик берләшмәләр (пиридин, тиофен, фуран) һәм уларҙың сығарылмалары , ш. уҡ аннулендар (циклооктатетраен), ҡайһы бер органик булмаған цикллы берләшмәләр (боразол) инә. Ароматик берләшмәләр иң мөһим үҙенсәлеге — химик тотороҡлолоҡ, эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын циклда һаҡлауға, алмашыныу продукттарын барлыҡҡа килтереүгә ынтылыш. Рәсәйҙә эшләп сығарылған ароматик берләшмәләр дөйөм күләменең 30%‑тан ашыуы Башҡортостанда нефть сеймалынан һәм пиролиз ыҫмалаһынан етештерелә. Ароматик углеводородтарҙың (АУ) С7—С9 фракциялары эреткестәр һәм бензиндың юғары октанлы компоненттары сифатында, айырым төрҙәре (бензол, толуол, ксилолдар, аҙ миҡдарҙа псевдокумол, дурол, нафталин) нефтехимия синтезында файҙаланыла. Алкил сығарылмалы АУ бензолды һәм уның гомологтарын олефиндар менән алкиллаштырыу ярҙамында алына. Полистирол һәм кумол (фенол һәмa-метилстиролетештереү өсөн сеймал) алыу өсөн ҡулланылған этилбензолдың ҙур күләмле производствоһы бар. Алкил сығарылмалы АУ шулай уҡ синтетик йыуыу саралары һәм өҫкө йөҙҙә актив матдәләр етештереүҙә, ике алкил сығарылмалы АУ ион алмаштырыусы ыҫмалаларҙы синтезлау, галоид сығарылмалы АУ гербицидтар, буяуҙар, биол. актив препараттар алыу өсөн файҙаланыла. Ароматик кислоталар һәм ангидридтарполимерҙар, алкид ыҫмалалары, пластификаторҙар, полиэфир сүстәр алыу өсөн сеймал хеҙмәтен үтәй. Фталле ангидрид пластификаторҙар, алкид ыҫмалалары етештереүҙә ҡулланыла.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
20 быуаттың 60-сы йылдарында Нефтехимия производстволары ҒТИ-нда сәнәғәттең электроника, электротехника тармаҡтары өсөн юғары темпеатураға айырыуса сыҙамлы полиимид плёнкалар, сүстәр яһау өсөн пиромеллит диангидридын синтезлау технологияһы уйлап табыла (Р.М.Мәсәғүтов, Ю.В.Чуркин). Псевдокумолдан алынған тримеллит ангидридынан юғары температураға (220°С тиклем) сыҙамлы эмаль, лак сифатында ҡулланылған полимерҙарҙы синтезлайҙар. 80-се йй. Химия институтындатында дарыуҙар, гербицидтар, буяуҙар һ.б. сығарыуҙа ҡулланылған пиридин, дипиридин, хинолин, фенантролин кеүек гетероароматик берләшмәләрҙе синтезлауҙың яңы ысулдары эшләнә (У.М.Джемилев, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков). А.б. һәм улар нигеҙендәге продукттарҙың биол. тарҡалыуы түбән булыу сәбәпле, улар м-н эшләгәндә һәм ҡалдыҡтарын эшкәрткәндә хәүефһеҙлек сараларын мотлаҡ үтәү талап ителә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Харлампович Г.Д., Чуркин Ю.В. Фенолы. М., 1974; шул уҡ. Использование ароматических углеводородов //Журнал Всесоюзного химического общества им. Д.И.Менделеева. 1977. Т.22. Вып.1;
- Эфрос Л.С., Горелик М.В. Химия и технология промежуточных продуктов. Л., 1980;
- Овчинников В.И., Назимок В.Ф., Симонова Т.А. Производство терефталевой кислоты и её диметилового эфира. М., 1982.
- Дж. Марч. Органическая Химия. Реакции, механизмы и структура. 1 том.
- Керри. Сандберг. Органическая химия. Механизмы реакций. 1 том.
- Химическая Энциклопедия в 5 томах. ред. И. Л. Кнунянц. 1 том.
Ҡалып:Углеводороды Ҡалып:Органические вещества Ҡалып:Шаблон:Органическая химия
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Аминдар, Сәнәғәт ҡалдыҡтары, Үҫемлек ароматик берләшмәләре, Химик бысраныу
- Химик сүстәр
- Конденсирланған ароматик берләшмәләр
- Риформинг, Пиролиз, Кокслаштырыу
- Карбониллы берләшмәләр
- Хлорорганик берләшмәләр
- Органик химия институты


text:
Ботаника
Ботаника (бор. грек. Botάvn — "ботанэ", "йәшеллек, үлән, үҫемлек") — биологияның төп тармаҡтарының береһе, үҫемлектәр тураһында комплекс фән. Ботаника үҫемлектәр батшалығын, автотроф прокариоттарҙы, һәм бәшмәктәрҙе, уларҙың эске һәм тышҡы төҙөлөшөн, үҫешен, Ер шарында таралыуын, тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен һәм бер-береһе менән бәйләнештәрен өйрәнә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Кеше үҙенең үҫемлектәр донъяһынан айырым йәшәп булыуы мөмкин түгеллеген иртә аңлаған, шуның өсөн үҫемлектәр тураһындағы практик белемдәрҙең барлыҡа килеүе, кеше цивилизацияһының иң боронғо этаптарына тура килә. Беренсе булып үҫемлектәр тураһында мәғлүмәт Боронғо Көнсығыш яҙмаларында иҫкәртелә. Гректар ботаникаға нигеҙ һалып, фәнгә әйләндерәләр. К. Линней боронғо грек философ һәм тәжрибәсе Теофрасты «ботаника атаһы» тип атай. Урта быуаттарҙа тәбиғи фәндәрҙең абруйы төшә, ботаника XVI быуаттан һуң ғына әүҙем үҫешә башлай. XVIII – XIX быуаттарҙа ботаника айырым фәндәргә бүленә башлай, һәм XX быуаттың беренсе яртыһында үҫемлектәр тураһында комплекс фәнгә әйләнә.
Бүлектәре[үҙгәртергә]
Хәҙерге көндә ботаника — ул һәр береһенең үҙ мәсьәләһе һәм үҙ тикшеренеү ысулы булған фәндәр системаһы.
- Семантика — ботаниканың иң мөһим өлөшө, ботаник дисциплиналар араһында иң ололарҙың береһе. Үҫемлектәр семантикаһы үҫемлекәрҙең классификацияһын һәм филогенияһын, йәғни таскондар затлығын өйрәнә.
- Морфология — үҫемлектәрҙең үҙенсәлеген һәм төҙөлөш тәртибен өйрәнә.
- Анатомия — үҫемлектәрҙең эске төҙөлөшөн (структураһын) өйрәнә.
- Эмбриология — үҫенте барлыҡҡа килеү тәртибен, артабанғы үҫентенең үҫешен өйрәнә.
- Физиология — үҫемлектәрҙә барған процестарҙы, мәҫәлән, фотосинтез, матдәләр транспортировкаһын, һыу әйләнешен, үҫеү һәм башҡаларҙы өйрәнә. Физиология морфология һәм биохимия менән тығыҙ бәйләнештә тора.
- Геоботаника — үҫемлектәр төркөмөнөң үҙенсәлектәрен, төҙөлөшөн һәм таралыуын өйрәнә.
- Үҫемлектәр географияһы — үҫемлектәрҙең Ер шарында элекке һәм хәҙерге таралыу үҙенсәлектәрен өйрәнә.
- Үҫемлектәр экологияһы — үҫемлектәрҙең бер-береһе менән һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнә.
- Ботаник сығанаҡтарҙы өйрәнеү, йәки иҡтисади ботаника — үҫемлектәрҙе хужалыҡта ҡулланыу мөмкинлектәрен һәм юлдарын өйрәнә.
- Фитопатология — вирустар, бактериялар һәм бәшмәктәр тарафынан тыуҙырылған үҫемлектәр ауырыуҙарын өйрәнә.
Өйрәнеү даирәһе буйынса ботаника түбәндәге өлөштәргә бүленә:
- Карпология — емештәрҙе өйрәнә.
- Палинология — үҫемлектәрҙең һеркәләрен өйрәнә.
- Палеоботаника — ҡаҙылдыҡ үҫемлектәрҙе өйрәнә.
- Альгология — ылымыҡтарҙы өйрәнә.
- Микология — бәшмәктәрҙе өйрәнә.
- Бриология, лихенология — мүктәрҙе өйрәнә.
- Птеридология — ҡаҙаяҡтарҙы өйрәнә.
- Дендрология — ағастарҙы һәм ҡыуаҡтарҙы өйрәнә һәм башҡалар.


text:
Шаббат
Шабба́т (йәһ. שַׁבָּת, йәһүд שׁ.ב.ת һүҙ тамырынан килә), идиш телендә шулай уҡ ша́бес йә шабос тип атала ала — йәһүд ғөрөф-ғәҙәтендә аҙнаның иң бөйөк — етенсе көнө. Тәүрат был көндә эштең бер нисә төрөнән тыйылып торорға күрһәтмә бирә. Бишкитап буйынса Аллаһ был көндә кешене яралтҡан.
Йәһүд календары ай-ҡояш календары булып тора. Шуға күрә шаббат милади календары буйынса йома көнөнөң киске ваҡытында, ҡояш байыуынан һуң, башлана һәм шәмбе көнө ҡояш байыуынан һуң тамамлана.
Йөкмәткеһе
Шаббат тураһында Тәүраттағы иң беренсе текст һәм уға Рашиҙың аңлатмаһы[үҙгәртергә]
Урыҫ телендә текст[үҙгәртергә]
И совершил Бог к седьмому дню дела Свои, которые Он делал, и почил (ШаВаТ) в день седьмый от всех дел Своих, которые делал. И благословил Бог седьмой день, и освятил его, ибо в оный почил от всех дел Своих, которые Бог творил и созидал.
Шаббаттың мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Шаббат — йәһүд халҡының һәм Аллаһы Тәғәләнең берлеге[үҙгәртергә]
Бишкитапҡа ярашлы:
- Шаббат тураһында ҡануны кешегә алтынсы көндә, йәғни кеше барлыҡҡа килгәндән һуң үк бирелгән.
- Иң башта Аллаһы Тәғәлә балыҡтарға, хайуандарға һәм ҡоштарға, артабан кешегә һәм Шаббатҡа ла фатиха биргән. Бынан тыш, Бишкитапта Аллаһы Тәғәлә Шаббатты изгеләндергән, тип яҙыла. Торала фатиха менән изгеләндереүҙең бынан башҡа миҫалдары юҡ.


text:
Ғабдул-Хәмит I
Ғабдул-Хәмит I (1725 йыл — 7-се апрель, 1789 йыл ), (ғосманса عبد الحميد اول — Abd ül-Hamîd-i evvel, төрөксә — Birinci Abdülhamit), Ғосман империяһының 27-се солтаны. Ул — солтан Әхмәт III-сенең улы, 1774-се йылдың 21-се ғинуарында ағаһы Мостафа III-сенән һуң тәхеткә ултыра.
Оҙайлы ваҡыт дауамында һарайҙа дәүләт эштәренән ситтә тороу Ғабдул-Хәмитте диндар, Хоҙайҙан ҡурҡыусы һәм мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә яй кешегә әйләндерә. Уның тәхеттә ултырыуы ваҡытында дәүләттең иҡтисади сығанаҡтары янычарҙарға ғәҙәти хеҙмәт хаҡын түләргә аҡса етмәҫлек дәрәжәгә барып етә.
Ғабдул-Хәмит солтан тәхеткә ултырғандан һуң бер йыл да үтмәй, Рәсәй менән һуғыш башлана. Төрөктәр Козлуджа янында еңелә һәм 1774 йылдың 21 июлендә Көсөк-Ҡайнарсы солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була. Был килешеүгә ярашлы, Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә хәрби-диңгеҙ флоты булдырырға, Балҡан һәм Ҡырым ярымутрауҙарында йәшәгән Ғосман империяһының мосолман булмаған халҡына үҙ тәьҫирен йәйергә хоҡуҡ бирелә.
Етди еңелеүҙәр Ғабдул-Хәмитте административ һәм хәрби реформалар үткәрергә мәжбүр итә.
Сирияла һәм Мореяла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәштә ҡайһы бер уңыштар Рәсәй тулыһынса үҙ ҡарамағына алырға ниәтләгән Ҡырымды юғалтыуҙы ҡаплау алмай. 1787-се йылда Рәсәй менән ҡабаттан һуғыш башлана. Был һуғышта 1788-се йылдан Австрия ла ҡатнаша. Әммә Австрия императоры Иосиф II тулыһынса Бөйөк Екатерина II яғында була һәм уның Ҡырымға еңеүле һөжүменә булышлыҡ итә. 1788-се йылда Рәсәй Очаков ҡалаһын тартып ала.
Солтан Ғабдул-Хәмит I, Очаковтың ҡолауынан уң 4 ай үткәс, 64 йәштә апоплексия һуғыуынан вафат була.


text:
Теркәүес
Теркәүес — Һөйләм киҫәктәрен, һөйләмдәрҙе бер-береһенә теркәү өсөн ҡулланылған ярҙамсы һүҙ; һөйләм эсендә һөйләм киҫәктәрен йә ябай һөйләмдәрҙе берҡушма һөйләм итеп төҙөүсе ярҙамсы һүҙ төркөмө.
Төҙөлөшө яғынан теркәүестәр ябай һәм ҡушма була.
1. Ябай теркәүестәр: әммә, ләкин. йәғни, шуға, бәлки. тимәк, хатта, һәм һ.б.
2. Ҡушма теркәүестәр: әгәр ҙә, шулай уҡ, шуның өсөн, шуның арҡаһында һ.б.
Теркәүестрҙең бүленеше[үҙгәртергә]
1. Теҙеү теркәүестәре һөйләм эсендә тиң киҫәктәрҙе, шулай уҡ ҡушма һөйләм эсендәге тиң мәғәнәле һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәп килә. А) йыйыу теркәүестәре,Б)ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре, В) бүлеү теркәүестәре, Г) аныҡлау теркәүестәре
2. Эйәртең теркәүестәре эш-хәлдең булыуы йәки булмауының сәбәптәрен, шартын, шулай уҡ уларҙың оҡшашлығын һәм һөҙөмтәһен аңлатып, бер-беоеһенә эйәреп килгән һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе үҙ -ара теркәй.
Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Агротехника
Агротехника — (агро... һәм техника), ауыл хужалығы культураларын үҫтереү ысулдары системаһы, үҫемлекселек технологияһы. Агротехникаға ер эшкәртеү, ашлама ҡулланыу, сәсеү алдынан орлоҡ әҙерләү, сәсеү һәм ултыртыу, сәсеүлектәрҙе тәрбиәләү, урыу һәм уңышты урып алғандан һуңғы эшкәртеү инә.
Йөкмәткеһе
Ысулдары[үҙгәртергә]
Ысулдарҙың һәр береһе бер нисә технологик операциянан тора. Мәҫәлән, сәсеүлектәрҙе тәрбиәләү ерҙе йомшартыуҙы, үҫемлектәрҙе күмеүҙе, һыу һибеүҙе һәм өҫтәмә ашлауҙы, ҡый үләндәренә, ауыл хужалығы һәм урман культуралары ауырыуҙарына һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәшеүҙе, үҫемлектәрҙең үҫеүен һәм үҫешен көйләүҙе (һабаҡ осон, артыҡ япраҡтарҙы өҙөү) һ.б. күҙ уңында тота. Агротехника ауыл хужалығы культураларының биологик үҙенсәлектәрен, хужалыҡтарҙың тупраҡ-климат һәм матди ресурстарын иҫәпкә алып, үҫемлекселектең юғары сифатлы продукцияһын килемле етештереүгә, тупраҡты эрозиянан һаҡлауға йүнәлтелгән.
Башҡортостандағы агротехника[үҙгәртергә]
Башҡортостанда 20 быуат башында үҫемлекселектә иң ябай эш ҡоралдарын һәм ҡул хеҙмәтен ҡулланыуға нигеҙләнгән 3—5 технологик ысул файҙаланылған. 60‑сы йылдарҙан алып республика хужалыҡтарында заманса техника, электр энергияһы, юғары уңдырышлы сорттар, сифатлы орлоҡтар, пестицидтар һәм ашламалар ҡулланылған интенсив технологиялар файҙаланыла. Ауыл хужалығы культураларының агротехника технологик операцияларҙың, орлоҡ, ашлама, пестицидтар һ.б. сарыф итеүҙең исемлеге килтерелгән технологик карталар рәүешендә йыл һайын аныҡлана һәм һүрәтләнә.
Фәнни тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә]
Борсаҡ, ҡарабойҙай, бойҙай, ужым арышы, картуф, кукуруз, шәкәр сөгөлдөрө, виноград, сейә, ҡарағат, алмағас һ.б. ауыл хужалығы культураларының зональ агротехникаһы буйынса фәнни тикшеренеүҙәр Ауыл хужалығы институтында һәм Аграр университетта алып барыла. Камиллаштырылған технологиялар үҫемлекселектең уңдырышлылығын тәьмин итә (ц/га): иген культураларының — 30—60; картуф, шәкәр сөгөлдөрөнөң — 300—350; күп йыллыҡ үләндәрҙең (бесән) — 30—80.
Республикабыҙҙың агротехника буйынса эшләгән ғалимдары[үҙгәртергә]
Республика үҫемлекселек технологияһының үҫеше Н.Р.Бәхтизин, В.К.Ғирфанов, Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Р.Р.Исмәғилев, Э.М.Кузеев, С.Н.Надежкин, Л.Н.Стреляева, М.Ғ.Әбдеева, И.П.Юхин һ.б. эшмәкәрлеге менән бәйле.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Научно обоснованные системы земледелия по зонам Башкирской АССР. Уфа, 1990.


text:
Килограмм
Килогра́мм (башҡортса яҙылышы: кг ; халыҡ ара: kg ) — ауырлыҡты үлсәү берәмеге, Халыҡ-ара берәмектәр системаһына (СИ) ҡараған төп ете берәмектең береһе.
Ғәмәлдәге килограмм төшөнсәһе Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә 1901 йылда ҡабул ителгән һәм түбәндәгесә билдәләнә[1][2]:
Килограмм ауырлыҡ берәмеге була, ауырлығы халыҡ ара килограмм өлгөһөнә тигеҙ.
Халыҡ-ара килограмм өлгөһө (эталон) Париж йәнәшәһендәге Севр ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һаҡлана. Түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән (90 % ағалтын, 10 % иридия) ҡойолған цилиндр эталон булып тора. Башта килограмм ауырлығы итеп 4 °C температурала һәм дингеҙ кимәлендәгә үрнәк атмосфера баҫымында булған бер куб дециметр (литр) таҙа һыу билдәләнгән.
Йөкмәткеһе
Ҡабат һәм өлөш берәмектәр[үҙгәртергә]
Тарихи сәбәптәр арҡаһында «килограмм» атамаһы унарлы үлсәү берәмеге булған «кило» ҡушылмаһы менән бирелә. Шуға күрә ҡабат һәм өлөш берәмектәр «грамм» һүҙенә СИ ҡушылмалары өҫтәлеп төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта «грамм» үҙе СИ системаһында өлөш берәмек булып тора.
Мегаграмм (1000 кг) урынына башлыса «тонна» берәмеге ҡулланыла.
Атом бомбалары ҡеүәтен тротил эквивалентында билдәләү өсөн гигаграмм урынына килотонна, ә тераграмм урынына мегатонна ҡулланыла.
Килограмм өлөгөһө[үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта килограмм кеше эшләгән әйбер, ағалтын һәм иридий иретмәһенән торған өлгө, менән билдәләнгән берҙән бер Си берәмеге. Башҡа бөтә берәмектәр төп физик үҙенсәлектәргә һәм ҡанундарға нигеҙләнеп билдәләнә.
XVIII быуатта метрлы үлсәүҙәр системаһын төҙөгәндә килограмм итеп 4 °C температураһында булған 1 дм³ таҙа һыу ауырлығы алынған. Был температурала һыу иң ҙур тығыҙлыҡ сифатына эйә. 1799 йылда килограмм өлгөһө итеп ағалтын гер эшләнә, әммә уның ауырлығы 1 дм³ һыу ауырлығынан 0,028 г күберәк була.
Ғәмәлдәге өлгә 1889 йылда түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән ҡойолған цилиндр итеп эшләнелә[3]. Шул ваҡыттан бирле өлгө Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һауа үтмәҫлек өс ҡат быяла ҡалпаҡ аҫтында һаҡлана. Шулай уҡ халыҡ ара өлөгөнөң теүәл рәсми күсермәләре эшләнә, артабан улар милли килограмм өлгөһе итеп ҡулланыла. Бөтәһе 80-дән ашыу күсермә эшләнгән. Уларҙың икәүһе Рәсәй[3] бирелгән һәм Менделев исемендәге Бөтә Рәсәй метрология ғилми эҙләнеүҙәр институтында һаҡлана. Яҡынса 10 йылға бер тапҡыр милли килограмм өлгөһе халыҡ ара өлөгө менән сағыштырыла. Был сағыштырыуҙар милли өлгөләрҙең теүәллеге 2 мкг тирәһе булыуын күрһәтә. Һаҡлау шарттары бер төрлө булыуы халыҡ ара өлөгөнең теүәллеген шик аҫтына ала. Төрлө сәбәптәр арҡаһында йөҙ йыл эсендә халыҡ ара өлгө 3·10−8 ауырлығын юғалтҡан. Әммә, билдәләмә буйынса халыҡ ара өлөгөнең ауырлығы бер килограммға тигеҙ. Шуға күрә өлөгөнең хаҡ ауырлығы үҙгәреүе килограмм дәүмәле үҙгәреүенә килтерә.
Был етешһеҙлектән ҡотолоу маҡсатында 1999 йылда үткән Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 21-сө Генераль конференция ҡарарында милли лабораторияларға ауырлыҡ берәмеген төп физик үҙенсәлеккә йәки үҙгәрмәй торған атом берәмегенә бәйләп камиллаштырырға һәм киләсәктә килограмм төшөнсәһенең билдәләмәһен яңыртырға тәҡдим итәлә[4]. Шунан һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер халыҡ ара ойошмалар килограмм төшөнсәһенең билдәләмәһен яңыртыу буйынса тәҡдимдәр әҙерәләү эше менән булды[5].
Киләсәк[үҙгәртергә]
2011 йылда үткән Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 24-сө Генераль конференция киләсәк Халыҡ ара берәмектәр системаһын (СИ) яңынан ҡарау ваҡытында төп берәмектәр билдәләмәһе төп физик үҙенсәлеккә йәки үҙгәрмәй торған атом берәмегенә бәйле итеп үҙгертергә тип ҡарар[6] итә.
Күҙалланыуынса Планк даими дәүмәлh 6,626 06X·10−34 Джc точно [7] буласаҡ. Ул саҡта ғәмәлдәге килограмм билдәләмәһе үҙгәртеләсәк. Килограмм ауырлыҡ берәмеге булып ҡаласаҡ, әммә уның дәүмәле СИ берәмеге м2·кг·с−1 аталған 6,626 06X·10−34 һанына тигеҙ Планк даими дәүмәленә бәйле булсаҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ГОСТ 8.417-2002. Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин.
- ↑ Определение килограмма на сайте Международного бюро мер и весов
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
.D0.91.D0.A1.D0.ADтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ The definition of the kilogram Resolution 7 of the 21st meeting of the CGPM (1999)
- ↑ Каршенбойм С. Г. О переопределении килограмма и ампера в терминах фундаментальных физических констант // УФН. — 2006. — Т. 176. — № 9. — С. 975-982.
- ↑ On the possible future revision of the International System of Units, the SI. Resolution 1 of the 24th meeting of the CGPM (2011).
- ↑ Здесь Х заменяет одну или более значащих цифр, которые будут определены в окончательном релизе на основании наиболее точных рекомендаций CODATA
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Килограмм-көс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Смирнова Н. А. Единицы измерений массы и веса в Международной системе единиц — М, 1966.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Единицы СИ Ҡалып:Приставки СИ


text:
Йорт турғайы
Йорт турғайы(өй турғайы,өй сыпсығы,сыпсыҡ,хәрәм турғай,буҙ турғай,ауыл турғайы) (урыҫ. Домовой воробей, лат. Passer domesticus) — киң таралған турғайҙар ғаиләһенә ингән ҡош. Бөтә кешегә билдәле.
Уның башы һоро, ҡанаттары ҡара таплы. Тамағы һәм түшенең өҫ яғы ҡара, ҡойроғо буҙ төҫтә була. Кеше йәшәгән йорт-ҡура тирәһендә йәшәй. Бөжәктәр, төрлө орлоҡтар, емеш-еләк менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Аҙбар, йорт, солан ҡыйыҡтарына оялай. Сыйырсыҡ һәм ҡарлуғас ояларын баҫып алған осраҡтар була.
Бында йорт турғайы сәрелдәүен тыңларға (белешмә • ярҙам) була.
- ↑ Вильгельма фон Райта рәсеме (фин. Wilhelm von Wright, 1810—1887) из книги: Svenska fåglar, efter naturen och på sten ritade (2-е издание).


text:
Перу
Перу Республикаһы (исп. República del Perú [reˈpuBlika ðel peˈɾu], кечуа Piruw Mama Llaqta [piˈruw ˈmama ˈʎaxta], аймар. Piruw Suyu [piˈruw ˈsuju])— Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Уили менән сиктәш. Ярҙары тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында.
Инкылар дәүләте[үҙгәртергә]
Перу — Көньяҡ американың археология музейы, боронғо цивилизациялар, боронғо индеецтар цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бынд унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған.
XII быуатта Урубамба йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлек итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була.
Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, һабанды улар белмәй. Миасс, маниока, картуф, таматтар, ҡуҙаҡлылар, тәмәке һәм мамыҡ үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан ламалар үрсетәләр. Халыҡ, мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, көршәк эшләү (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл.
Испан яулап алыуы[үҙгәртергә]
Боронғо Перу индеейтарының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарыйҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарыйҙарын һаландар. шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте урарҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй,бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған.
Географияһы[үҙгәртергә]
Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Тымыҡ океан янында түбәләре ҡар менән ҡапланған Анд тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр сүллектәр менән алышына. Арырыҡ Амазония урмандары башлана. Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул тропик сүллектәр зонаһында ята. Сүллектәр эргәһендә Анд тауҙары күтәрелә. Илдең был яғыг Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята.
Перуның көнсығыш өлөшө — Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыула Амазанка һәм күп һанлы ҡушылдыҡтары ағып ята.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дунаев В. Н. Перу / Оформление художника Н. В. Батаева — М.: Мысль, 1984. — 136 с. — (У карты мира). — 65 000 экз. (обл.)


text:
Пикфорд йорт-музейы
Пикфорд йорт-музейы (ингл. Pickford's House Museum) — Дерби ҡалаһында георгион архитектураһы бинаһында урынлашҡан музей.
Был бинаны 1760 йылда архитектор Джозеф Пикфорд (ингл. Joseph Pickford) үҙ ғаиләһе өсөн төҙөгән. Һуңынан ул үҙ йортон бай клиенттарға үҙ эшенең өлгөһө итеп күрһәткән[1]). Был бинала костюмдар һәм георган осоро музейы урынлашҡан. Беренсе ҡатында ҡунаҡ, аш, ял, гардероб, кухня, кер йыуыу бүлмәләре, келәт һәм хеҙмәтеләр өсөн һалам түшәкле ял бүлмәһе урынлашҡан. Йорттоң подвалы 1940 йылдарҙағы кеүек бомбанан һаҡланыу урыны итеп эшләнгән. Өҫкө ҡат ҡурсаҡ театрҙарына һәм уларҙың тарихына бағышланған[2]. 2006 йылдың апреленән музей, ҡаршылыҡтар булыуға ҡарамаҫтан[1], ойошторолған төркөмдәр өсөн генә эшләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Protesters opposing museum cuts (en).
- ↑ Pickford's House Museum (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 сентябрь 2011.


text:
Эйфель башняһы
Эйфель башняһы – Париждың иң билдәле һәм иҫтәлекле архитектура ҡоролмаһы. Башня үҙенең конструкторы Эйфель, Гюстав исемен йөрөтә һәм донъяға Францияның символы булараҡ билдәле. Туризмдың иң популяр урыны – йыл һайын ул 5,5 миллионға яҡын кеше ҡабул итә. 1889 йылда Парижда XII халыҡ-ара сәнәғәт күргәҙмәһе асылырға тейеш була. Француздар баш ҡалаға килеүсе сит ил кешеләрен таң ҡалдырырлыҡ ҡоролма теҙөргә уйлап, махсус конкурс иғлан итә. Унда 700 эш араһынан архитектор Гюстав Эйфелдең 300 метр бейеклегендәгө башня проекты иң үҙенсәлеклеһе тип табыла. Эйфель төҙөләсәк башняны донъяның ул замандарҙағы иң бейек хоролмаларынан өс тапҡыр бейек итергә уйлай. Ләкин өс йөҙгә яҡын.француз мәҙәниәте эшмәкәрҙәре, «Парижды йәмһеҙләп, заводтың гигант торбаһын хәтерләткән тимер ҡолға»ны ҡала уртаһында төҙөүгә ҡаршы протест яҙалар. Эйфелгә үҙенең проектын яҡлап, бик күп көрәшергә тура килә. Төҙөлөш 1886 йылда башлана. Терлө ҙурлыҡтағы 12 мең деталь әҙерләп, өс быуынлы башняны 8 ай эсендә ҡоралар. Был ул замандарҙа иң ҡыҫҡа срок була. Көслө елгә бирешмәһен есөн Эйфель ян-яҡ таяуҙарҙы салыш итеп эшләй, шуға күрә дауылда ла ул вертикаль кимәленән ни бары 15 сантиметрға ғына ауыша. Корос рәшәткәле был хоролманы төҙөү өсөн 8600 тонна металл тотонола. Төҙөлөш 1889 йылдың 31 мартында тамамлана. Уны күреп таң калған сит ил кешеләре алдағы күргәҙмәне лә фәҡәт Парижда үткәрергә харар итә.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
Жорж Пьер Сёра, 1889
-
-
-
-
-
Ссылки[үҙгәртергә]
- Эйфелева_башня (урыҫ телендә)
- Рәсми сайт - La tour Eiffel
- D=79 skyscraperpage.com (англ.)
- Videos of the Eiffel Tower
- Photographs and Videos of the Eiffel Tower
- Эйфель башняһы. Ҡош осҡан бейеклектән күренеш
- Эйфель башняһының фотографиялары
Ҡалып:Иҫтәлекле урындар Ҡалып:Кала һәм дәүләт символдары Ҡалып:Иң бейек төҙөлөштәр Ҡалып:Объекттың координаталары


text:
Үрмәксе һымаҡтар
Үрмәксе һымаҡтар (лат. Arachnida) — быуынтыҡ аяҡлы хайуандар, уларға үрмәкселәр, саяндар, талпандар, ялған саяндар һ.б. инә Үрмәксе һымаҡтарҙың латинса исеме грек һүҙе ἀpάxvn «үрмәксе»нән килеп сыҡҡан. Алиһә Афина үрмәксегә әйләндергән Арахна тураһында миф бар. Үрмәксе һыаҡтарҙы өйрәнә торған фән арахнология тип атала. Үрмәксе һымаҡтар классы 36 меңдән артың төрҙө берләштерә. Үрмәксе һымаҡтар быуынтың аяҡлылар араһында беренсе булып ҡоро ергә йәшәүгә күскәндәр. Әлеге шарттарға ярашыу барышында күп формаларға бүленгәндәр. Хайуандарҙың был төркөмөндә ослоҡтарҙын беренсе пары аҙыҡты ваҡлау һәм иҙеү органдарына хелицерарарға әйләнгән. Икенсе пар ослоҡтар табышты эләктереү һәм тотоу өсөн педипалтпалар (ҡамсы аяҡлылар) булып зеҙмәт итә. Үрмәксе һымаҡтарҙың йөрөү өсөн дүрт аяғы бар. Улар үпкәләр һәм трахеялар ярҙамында һулыш ала.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Үрмәксе һымаҡтарҙың ҙурлығы бер нисә микрондан алып бер нисә см-ға тиклем етергә мөмкин. Тәне күкрәктән һәм башкүкрәктән тора. Башкүкрәктә алты пар ослоҡтар урынлашҡан. Беренсе ике пар — хелицералар (аҙыҡты ваҡлау өсөн) һәм педипальпалар (аҙыкты тотоу өсөн). Хелицерҙар ауыҙ алдында урынлашҡан, улар күберәк өс быуынлы ҡыҫҡыстарға оҡшаған. Һуңғы быуыны хәрәкәтсән бармаҡ ролен үтәй. Педипальпалар (икенсе пар ослоҡтар) бер нисә быуынтыҡтан тора. Педипальпаларҙың төп быуынтығы аҙыҡты ваҡлай һәм иҙә. Саяндарҙа педипальпалар көслө оҙон кыҫкыстарға әүрелгән. Башкүкрәк ослоҡтарының ҡалған дүрт пары 6-7 быуынтыҡлы. Ослоҡтар тырнаҡ менән ҡапланған һәм хәрәкәт итеүҙә ҡатнаша. Үҫеп еткәс урмәксе һымаҡтарҙың ҡорһағында ослоҡтар булмай.
Нерв системаһы үрмәксе һымаҡтарҙың төҙөлөшө буйынса төрлө. Һиҙеү органдары менән бәйләнгән йотҡолоҡ өҫтө нерв төйөнө ныҡ үҫеш алыуы уралҙың дөйөм билдәһе булып тора. Баш мейе ҡыҫала һымаҡтарҙыҡына карағанда ҡатмарлыраҡ. Һиҙеү орнандары механик тынысһыҙландырыуҙы үабул итә. Һиҙеү төктәре ҡармауыс аяҡтарҙа бик күп. Күреү органдары ябай төҙөлөшлө. Күҙҙәр башкүкрәктең артҡы аяғында ғәҙәттә 12, 8, 6, һирәк кенә 2-шәр булыр урынлашаҡан. Саяндарҙа уртала бер пар ҙүрыраҡ күҙ һәм 2-5 пар ян күҙҙәр урынлаша. Үрмәкселәрҙә 8 күҙ була.
Ҡан йөрөшө системаһы йомоҡ түгел. Ҡапсыҡ һымаҡ йөрәктән башланып тән ҡыуышлығына асылған бер нисә ҡан тамырынан тора. Һулыш алыу органдары. Ҡайһы бер төрөндә үпкә ҡапсығы, икенселәрендә трахеялар, өсөнсөлңәрендә үпкәләр һәм трахеялар хеҙмәт итә. Талпандарҙа газ алмашыу йоҡа тән япмаһы аша башҡарыла.
Аш ҡайнатыу системаһы йотҡолоктан башлана. Йотҡолоҡта ҙур булмаған бер пар төкөрөк биҙҙәре урынлашҡан, улар эшләп сығарған сыйыҡса аҡһымдарһы таратырға һәләтле. Был сыйыҡса үлгән табышның тәненә керетелә һәм уның есен сыйыҡ бутҡаға әйлендерә. Бер аҙҙан үрмәксе ҡайнатылған сыйыҡ аҙыҡты һура. Шулай итеп үрәкселәрҙә тышҡы аш ҡайнатыу ҡвуышлыҡтан ситтә башкарыла.
Күпселек үрмәксе һымаҡтар — йыртҡыстар. Улар араһында ҡан менән туҡланыусы паразит формалары ла, үҫемлек һутын һурыусы йәки үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡланыусылар ҙа бар.
Бүлеп сығарыу системаһы ғәҙәттә тармаҡлы бер пар мальпиги көпшәһенән — эсәклектең һыҡыр үҫентеләре булған көпшә каналдарҙан тора. Матдәләр алмашы продукттары ошы көпшәләр буйлап эсәклеккә йыйыла һәм организмдан сығарыла.
Үрсеүе һәм үҫеше. Үрмәкес һымаҡтар айырым енесле. Енес биҙҙәре ҡорһакта урынлашҡан, ҡайһы саҡ парлы була. Үрмәксе һымаҡтарҙа эске аталаныу барлыҡҡа килә. Кубеһе туҡлыҡла матдәләргә бай эре күкәйҙәр һала. Яралғының эмбриональ үҫеш осоро куҙы эсендә уҙа. Талпандарҙан башҡа, үрмәксе һымаҡтарҙа постэмбриональ уҫеш осоро личинка барлыҡҡа килтермәйсә барлыҡҡа килә. Күпселек саяндарҙа һәм ҡайһы бер талпандарҙа тереләй тыуҙырыу күҙетелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. (том посвящен сухопутным членистоногим). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с. (урыҫ.)
- Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д. Членистоногие // Зоология беспозвоночных. Функциональные и эволюционные аспекты = Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach / пер. с англ. Т. А. Ганф, Н. В. Ленцман, Е. В. Сабанеевой; под ред. А. А. Добровольского и А. И. Грановича — 7-е издание. — М.: Академия, 2008. — Т. 3. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7695-3496-6. (урыҫ.)


text:
Портал:Ислам
Ислам
Һайланған мәҡәлә
Тәҡдир - Аллаһы Тәғәлә булған һәм буласаҡ нәмәләрҙең ваҡытын, урынын билдәләгән. Донъяла бөтә нәмә лә Аллаһтың теләге, тәҡдире буйынса булған һәм буласаҡ. Кеше үҙенә яҙылған яҙмышты Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән ихтыяры буйынса һайлай. Нәмә эшләһәк тә, ул Аллаһ ризалығы менән, уның ҡеүәтләүе буйынса.
Үҙебеҙҙең тыумышыбыҙ, енесебеҙ, ғүмер оҙонлоғон, ата-әсәйҙе беҙ һайлай алмайбыҙ. Шуға былар өсөн яуап бирмәйбеҙ, ә был тормошта үҙ ихтыярыбыҙ, теләгебеҙ менән эшләгән яҡшы һәм насар эштәребеҙ, ғәмәлдәребеҙ өсөн яуап тотасаҡбыҙ.
Һайланған шәхес
Мөхәммәт, бине Ғәбдулла бине Ғәбделмоталлиб бине әл-Хашими, (ғәр. محمد), (20 (22) апрель 571 (570), Мәккә — 8 июнь 632, Мәҙинә) — пәйғәмбәр, мәшһүр дин хәҙмәткәре, бер аллаға табыныу дине — Ислам динен индереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөръәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөүсе.
Һайланған рәсем
Мосолман дин белгестәре
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан) 1833 — 1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан.
1833 йылдың 25 мартында Троицк өйәҙе Туңғатар волосының Шәрип ауылында (хәҙерге (Башҡортостандың Учалы районында) мулла ғәиләһендә тыуып үҫә.
Тыуған ауылында мәҙрәсәлә уҡый, ун ике йәшенән кантон үҙәге – Малай Муйнаҡ мәҙрәсәһендә белем ала, аҙаҡ Яҡуп хәҙрәт артынан Ахун ауылына күсеп, унда дин ғилемен арттыра. 1851 йылда Троицк ҡалаһы (хәҙерге Cиләбе өлкәһендә) мәҙрәсәһенә килеп урынлаша, 1858 йылда тейешле имтихандарын тапшырып, Верхнеуральск өйәҙенең Аҡҡужа ауылына (хәҙер шул уҡ Учалы районында) имам-хатип булып ҡайта.
Мосолман ғалимдары
Хәҙерге ислам
Мосолман архитектураһы
Ислам архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе. Мәсет дөрөҫ пропорциональ һыҙаттар менән төҙөлгән, эске яғы бай мозаикалы орнамент менән биҙәлгән.
Ә һеҙ белә инегеҙме
- …Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Ҡөръәнде аңлатып биргән һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре хәҙистәр тип атала
- …Зәм-зәм һүҙе ғәрәп лингвистикаһы күҙлегенән ҡарағанда, “бәйләргә, ҡасмаҫҡа” тигәнде аңлата.
- …Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.
- … донъялағы төп һәм иң ҙур мәсет, Исламдың беренсе изге урыны —Мәсджид әл-Харам мәсете
Яңы мәҡәләләр
Әл-Ғәдийәт сүрәһе (ғәр. سورة العاديات ) (Елеүселәр), Ҡөрьән Кәримдең 100-сө сүрәһе, 11 аяттан тора.
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Тындары бөтөп елеүселәр менән ант итәм,
- осҡондар сәсрәтеп сығарыусылар менән,
- таң уаҡытында һөжүм итеүселәр менән!
- Һәм улар шуның менән унда туҙан күтәрҙеләр,
- һәм шулай итеп төркөм араһына бәреп инделәр.
Мосолман календары
XXI быуатта Һижрә тәҡиүм[үҙгәртергә]
Ислам пәйғәмбәрҙәре
Ибраһим (ғәр. إبراهيم, уҡыла: Ibrāhīm, йәһ. אברהם, уҡыла: ʼAḇrāhām) - яҡынса б.э.т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. Ислам динендә пәйғәмбәр булараҡ, йәһүҙелек һәм христианлыҡта иһә бөйөк дини зат буларак ололоҡлана. Исхаҡ һәм Исмәғилдең атаһы. Ғәрәп һәм йәһүд (еврей) халыҡтарының тәү атаһы булып иҫәпләнә.
Ҡөрьәндә Ибраһим исемле, Мәккәлә иңгән (28, 29 аяттарҙан ҡала) һәм 52 аяттан торған, 14-се сүрә бар. Ул Ибраһим пәйғәмбәрҙең был сүрәлә Аллаһы тәғәләгә ҡылған доғаһы өсөн шулай атала.
Һайланған хәҙис
Аллаһы Тәғәләнән ярҙам һорап ҡына торған кеше юғалмаҫ, кәңәшләшеп кенә йәшәй белгән кеше үкенмәҫ, уртаса йәшәй белгән кеше фәҡирлек күрмәҫ.
— Хәҙис Шәриф.
Һайланған аят
Әгәр һеҙ Алланың ниғмәтен иҫәпләргә уйлаһағыҙ, һанап бөтөрә алмаҫһығыҙ. Ысынлап та, Алла — кисереүсе, рәхимле!
— ӘН-НӘХЛ (БАЛ ҠОРТО):18
Исламда шәхес
- Әбү Хәнифә
- Хисмәтуллин Сисәнбай
- Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай
- Ризаитдин Фәхретдинов
- Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
- Рәсүлев Ғабдрахман
Категориялар
Проекттар
Нисек ярҙам итә алам
Төп темалар
Төп ғибәҙәттәр: Шәһәҙәт килтереү• Намаҙ ҡылыу• Зәҡәт биреү • Ураҙа тотоу• Хаж ҡылыу
Ислам байрамдары: Рамаҙан байрамы • Ҡорбан байрамы
Дини текстар һәм шәриғәт: Ҡөрьән • Сөннәт •Хәҙис • Фикых • Шәриғәт • Калам • Тасаввуф
Тарих һәм кешеләр: Ислам тарихының ваҡыт теҙелеше • Әһлебәйт • Сәхәбәләр • Сөннилек • Шиғыйлыҡ• Һариджилыҡ • Дүрт хәлифә • Ун ике имамКультура һәм йәмғиәт: Тәһәрәт • Байрамдар • Фән • Мәсет • Фәлсәфә • Фитр саҙаҡаһы • Ҡорбан • Мәҙһәбтәр • Халыҡ • Саҙаҡа • Сәнғәт • Календарь • Тәриҡәттәр


text:
Бактериялар
Бактериялар — 3 млрд cамаһы йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо организмдар. Бактерияләр микроскопик кескенә, ләкин уларҙың тупланмаларын (колонияларын) микроскопһыҙ ҙа күреп була. Күҙәнәктәренең формаһы һәм үҙенсәлектәре буйенса ысын бактериялар бер нисә төркөмгә бүленә:
- шар формаһындағы кокктар;
- пар-пар булып бер-берһенә яҡынайған кокктарҙан торған диплококктар;
- сылбыр рәүешендә теҙелгән кокктарҙан торған стрептококктар;
- тығыҙ каптар рәүешендә тупланған кокктарҙан торған сарциналар;
- коккларҙың виноград тәлгәше рәүешендәге тупланмаһы — стафилококктар;
- озонса бактериялар — бациллалар, йәки таяҡсыктар;
- йәйә һымаҡ бөгөлгән бактериялар — вибриондар;
- шпор һымаҡ бөгөлгән оҙонса бактериялар — спириллалар һ. б.
Бактериаль күҙәнәк тышсаһында ғәҙәттә төрлө камсылар һәм төктәр күренә. Былар — хәрәкәт органоидтары, улар ярҙамында бактериялар шыуышып хәрәкәтләнә. Төзөлөшө менән улар үҫемлектәр йәки хайуандарҙың камсыларынан һәм керфексектәренән айырылып тора. Кайһы бер бактериялар «реактив» ысул менән лайла сыгарып хәрәкәтләнә. Прокариоттарҙың күҙәнәк стенкаһы бик үҙенсәлекле төҙөлгән һәм уның составында эукариоттарҙа, йәғеи күҙәнәктәәрендә формалашҡан ядроһы булған организмдарда (мәҫәлән, үҫемлектәрҙә һәм хайуаннарҙа) осрамай торған ҡушылмалар була. Ғәҙәттә улар шаҡтай ныҡ. Үның нигеҙен целлюлозаға, йәки клетчаткаға яҡын матдә тәшкил итә. (Клетчатка — үҫемлек күҙәнәге стенкаһын төзөүсе ҡатмарлы углевод.) Күп бактерияларҙең күҙәнәк тышсаһы лайла менән ҡапланған. Цитоплазма үҙен күҙәнәк стенкаһынан айырып тороусыы мембрана менән сикләнгән.
Цитоплазмала мембраналар әҙ һәм улар тышҡы цитоплазматик мембрана сығынтыларынан ғибәрәт. Мембрана менән сикләнгән органоидтар (митохондриялар, пластидлар һ. б.) бөтөнләй юҡ.
Акһым синтезы эукариоттарҙыҡынанан кесерәк рибосомаларҙа бара. Тереклек эшсәнлеген тәэмин итеүсе барлыҡ ферменттар цитоплазмаға таралған йәки цитоплазматик мембрананың эске өслөгенә береккән.
Бүленеү һәм үрсеү[үҙгәртергә]
Ғәҙәттә прокариоттар икегә бүленеп үрсей. Башта күҙәнәк оҙоная, унда әкренләп арҡыры бүлге яһала, ә һуңынан бала күҙәнәктәр айырылып китә йәки үҙенсәлекле төркемдәр — сылбыр, пакет һ. б. хасил итеп бәйләнгән хәлдә ҡала (бактерияларҙа).
Уңайһыз шарттарҙа күп бактериялар споралар хасил итә: нәселсәнлек материалын йөртөүсе цитоплазманың бер өлөшө айырыла һәм күп ҡатлаулы ҡалын капсула менән каплана. Күҙәнәк «кипкән» кебек була — матдәләр алмашы процесстары туктала. Бактерияларҙың споралары бик тотроҡло; кипкән хәлдә улар тереклек һәләтен оҙаҡ йыллар буйына һаклай һәм, антибиотиктар менән актив дәуаланыуға ла ҡарамаҫтан, ауыыру кеше организмында иҫән ҡала ала. Споралар ел һәм башҡа юлдар менән тарала. Уңайлы шарттарға эләгеп, спора актив бактериаль күҙәнәккә әүерелә.
Туҡланыу[үҙгәртергә]
Бактериялар, энергия алыу өсен, төрлө органик һәм неорганик ҡушылмаларҙы һәм ҡояш нурҙарын файҙаланалар. Күпселек бактериялар — гетеротрофҙар (грекча «гетеро» — төрлө һәм «трофос» — туҡландырам), йәғни улар әҙер органик мәтдәләр менән туҡланалар йәки башка организмдарҙа, шул иҫәптән кешелә лә, паразитлыҡ итәләр. Күҙәнәктәре күперсектәр менән тоташҡан ҡайһы бер колониаль бактериялар үҙенә бер төрлө епле структуралар барлыҡҡа китерә. Бындайй колониялар, хәрәкәтләнеп, вак тере организмнарны (бактерияләрне, иң түбән төзөлөшлөләрҙе һ. б.) эләктерәләр, уларҙы солғап алалар һәм ҡайнаталар.
Автотроф (грекча «авто»—үзем һәм «трофос»— туҡландырам) бактериялар аҙ. Уларҙың бер өлөшө, хемосинтезға һәләтле булып, үҙ тәнен төзөү өсөн кәрәкле органик матдәләрҙе неорганик мәтдәләрҙән барлыҡҡа китерә. Бының өсөн улар неорганик ҡушылмалар оксидлашҡанда айырылып сыҡҡан энергиянән файҙалана. Ҡайһы бер прокариоттар неорганик молекулаларҙан органик молекулаларҙы фотосинтез процессында ҡояш нурҙары энергияһе иҫәбенә барлыҡҡа китерә. Кислородҡа ҡарата мөнәсәбәте буйынса, бактериялар аэробтарға һәм анаэробтарға бүленә. Аэробтар — фәҡәт кислородлы тирәлектә генә йәшәй ала торган бактериялар. Анаэробтар кислородһыз тирәлектә йәшәй. Бынан тыш, кислородлы һәм кислородһыз тирәлектәрҙә лә йәшәй алыусы бактериялар төркөмдәре билделе.
Бактериялар әһәмиәте[үҙгәртергә]
Тәбиғәттә бактериялар гәйәт киң таралған. Улар, тупраҡта урынлашып, унда органик мәтдәләрҙе — үлгән хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыусылар булып тора. Органик молекулаларҙы неорганик молекулаларга әүерелдереп, бактериялар планета өҫтөн серек ҡалдыҡларҙан таҙарталар һәм химик элементтарҙы биологик әйләнешкә керетәләр.
Кеше тормошонда ла бактерияларҙың роле ғәйәт ҙур. Мәҫәлән, күп кенә аҙык һәм техник продукттарҙы табыу әсеткес бактерияларҙан башҡа мөмкин булмаҫ ине. Бактерияларҙың тереклек эшсәнлеге нәтижәһендә әсегән һөт, кефир, сыр, ҡымыҙ, шулай ук ферменттар, спирттар, лимон кислотаһы яһала. Аҙык продукттарын тоҙлау шулай ук бактериялар эшсәнлегенә бәйле.
Үҫемлек һәм хайуан организмында йәшәп, уларға билдәле бер файҙа килтереүсе бактериялар ҙа осрай. Улар симбионттар (латинса «сим» — бергә, «биос» — тереклек) тип атала. Мәҫәлән, төйөрсек бактерияларе. Улар, ҡайһы бер үҫемлектәрҙең тамырҙарына урынлашып, тупраҡтағы һауанан азотты үҙләштерергә һәләтле һәм, шул рәүешле, был үҫемлекте тереклек эшсәнлеге өсөн кәрәкле азот менән тәэмин итә. Үҫемлек ҡороғандан һуң, тупрак азотҡа байып ҡала. Был процесс бактериялар ҡатнашында ғына була ала. Прокариоттарҙың башҡа төрҙәренең вәкилдәрен «ашаусы» йырткыс бактериялар барлығы билдәле.
Бактерияларҙың зарарлылары ла күп. Уларның төрлө төрҙәре аҙыҡҡа үтеп, үҙендә барған мәтдәләр алмашы нәтижәһендә, кеше өсөн ағыулы мәтдәләр бүлеп сығара һәм аҙыкты боҙа. Патоген (грекча «патос»— ауыру һәм «генезис»— килеп сығыу, тыуыу) бактериялар айырыуса ҡурҡыныслы. Улар кешелә һәм хайуандарҙа үпкә ялҡынһыныуы, туберкулез, аппендицит, сальмонеллёз, чума, ваба һ. б. шундай ауыруҙар китереп сығара. Бактериялар үҫемлектәрҙе лә зарарлай.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Захаров В.Б., Сонин Н.И. Биология. Биология. Многообразие живых организмов. М. Дрофа. 2003 г. 5-7107-8300-5
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Магдебург ярымшарҙары
Магдебург ярымшарҙары — һауа баҫымы көсөн һәм үҙе уйлап тапҡан һауа насосы менән таныштырыу өсөн немец физигы Отто фон Герикеның эксперименты. Был экспериментта диаметры 14 дюйм (35,5 см), эсе буш, бер-береһенә тығыҙ итеп япмалы ике баҡыр ярымшарҙар файҙаланыла. 1654 йылда Герике император Фердинанд III ҡатнашлығында рейхстагта күрһәтә. Сфера эсенән һауаны һурып алғас, 16 ат (8-әр ат тике яҡтан) ярымшарҙарҙы айырып ала алмай.
1656 йылда Герике экспериментын Магдебургта, 1663 йылда Берлинда 24 ат менән күрһәтә.
Был ярымшарҙар Мюнхенда Немец музейында (нем. Deutsches Museum) һаҡлана.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Магдебургские полушария // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Нәүрүз
Нәүрү́з (фарс. яңы көн) — Урта Азияла, Иранда, Афғанстанда һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә бик борондан килгән Яңы йылды ҡаршылау байрамы. Нәүрүз көн менән төн тиеҙләшкән көн — 21—22 мартҡа тура килә.
Башҡортостанда ла Нәүрүҙ билделәнә. Яңы йылды март айында башлап ебәреүҙең башҡорттар йәшәгән Урта Иҙел буйында булғанлығы мәғлүм. Ул осорҙа Нәүрүҙ көндәрендә (ул берәр аҙнаға — 10 көнгә һуҙылған) йорттан-йортҡа инеп «нәүрүҙ әйтеп» йөрөү ғәҙәте булған. быны уҡыусы балалар — шәкерттәр башҡарған. Нәүрүз таҡмағын уҡып, йәки яттан әйтеп, хужаларға бәхет, уңыштар теләп йөрөгәндәр.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Төньяҡ Америка
Төньяҡ Америка — Ер планетаһының Көнсығыш һәм Көнбайыш ярымшарҙары тоташҡан урындағы ҡитға. Төньяҡ Америка халҡы 500 млн. кеше. Халыҡ тығыҙлығы Кариб диңгеҙе һәм ҡитғаның Үҙәк өлөшөндә тығыҙ. Бында 1 кв.км-ға 200-ҙән артыҡ кеше тура килә.
География[үҙгәртергә]
Төньяҡ Америка көнбайыштан Тымыҡ океандың Беренг диңгеҙе, Аляска һәм Калифорния ҡултығы менән, көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, Изге Лаврентий һәм Мексика ҡултығы менән, төньяҡтан Төньяҡ боҙ океанының Бофорт, Гренландия Гудзонов ҡултығы менән йыуыла. Көнбайыштағы Евразиянан Беренг боғаҙы айырып тора. Көньяҡ Американан Панама боғаҙы айырып тора. Төньяҡ Америка составына шулай уҡ Гренландия, Канада арктика архипелагы, Алеут утрауҙары, Ванкувер утрауы, Александр архипелагы һәм башҡа утрауҙар инә. Утрауҙар менән Төньяҡ Америка майҙаны — 24,2 млн. кв. км., утрауҙарһыҙ — 20,4 млн.кв. км.
Рельеф[үҙгәртергә]
Рельефтың айырмалығы — боҙлоҡ дәүеренең оҙайлы эшкәртеүе һөҙөмтәһе. Һөҙәкле-тулҡынлы ҡалҡыулыҡтарҙың бейеклеге — 150-600 м. Үҙәк тигеҙлек — Төньяҡ Америка платформаһы өлөшө. Бейеклеге — 200—500 м. Рельефы эрозиялы һәм аҙ тулҡынлы, төньяҡта боҙло һәм боҙлоҡ менән шыуып төшкән тау тоҡомдарынан тора. Көньяҡ өлөшө урман менән ҡапланған. Озарк ҡалҡыулығы (бейеклеге 760 м тирәһе), Уошито ҡалҡыулығы (884 м тиклем) эпигерцин плтаформаһының йыйырсығы булып тора. Бөйөк тигеҙлектәр Кордильер платоһының тау итәге булып тора. Бейеклеге — 500 — 1500 м. Былар Кордильер платоһының ватылып, йыйырсыҡланып өҫкә күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Төньяҡ Америка территорияһындағы дәүләттәр[үҙгәртергә]
- Бойондороҡһоҙ дәүләттәр
- Антигуа һәм Барбуда
- Багамы
- Барбадос
- Белиз
- Ҡалып:Байраҡ/Гаити Гаити
- Ҡалып:Байраҡ/Гватемала Гватемала
- Ҡалып:Байраҡ/Гондурас Гондурас
- Ҡалып:Байраҡ/Гренада Гренада
- Ҡалып:Байраҡ/Доминика Доминика
- Ҡалып:Байраҡ/Доминикан Республикаһы Доминикан Республикаһы
- Ҡалып:Байраҡ/Канада Канада
- Ҡалып:Байраҡ/Коста-Рика Коста-Рика
- Ҡалып:Байраҡ/Куба Куба
- Ҡалып:Байраҡ/Мексика Мексика
- Ҡалып:Байраҡ/Никарагуа Никарагуа
- Ҡалып:Байраҡ/Панама Панама
- Ҡалып:Байраҡ/Сальвадор Сальвадор
- Ҡалып:Байраҡ/Сент-Люсия Сент-Люсия
- Ҡалып:Байраҡ/Сент-Винсент һәм Гренадин Сент-Винсент һәм Гренадин
- Ҡалып:Байраҡ/Сент-Китс һәм Невис Сент-Китс һәм Невис
- Америка Ҡушма Штаттары
- Ҡалып:Байраҡ/Тринидад һәм Тобаго Тринидад һәм Тобаго
- Ҡалып:Байраҡ/Ямайка Ямайка
- Бойондороҡло территориялар


text:
Ала себен турғайы
Ала себен турғайы(урыҫ.Мухоловка - пеструшка (лат. Ficedula hypoleuca) — һайраусы ҡош себен турғайҙары ғаиләһенән (Muscicapidae).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра, авҡыт- ваҡыт күтәрелеп, осоп йөрөгән бөжәктәрҙе тота һәи кире урынына ҡуна. Һырты һорғолт көрән.Һоро түшендә , ҡабырғаларында бәй - буй ваҡ ҡына көрәнһыу һоро төҫө һәм сыбар түше менән айырыла. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Тауышы[үҙгәртергә]
Моңо: «пичи-пичи-кули-личи» йәки «цитру-цитру-три-крути-три», тауышы — тоноҡ «сиси». Өҙөп - өҙөп ҡымҡыра ла «үин-үин».
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Урмандарҙа йәшәй. Киң таралған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарынды йәки ботаҡ саталарында оя яһай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Осоп йөрөүсе бөжәктәрҙе ашай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ерәнһыу таплы 4-5 бөртөк йәшкелт йоморҡа һала.


text:
Йәшелғош
Йәшелғош (лат. Merops apiaster, урыҫ. Золотистая щурка) — сыбарсайҙар(Meropidae) ғаиләһендәге сағыусы бөжәктәр менән туҡланыусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Ғәҙәттә күмәкләшеп йөрөйҙәр.Осҡанда оҙон ҡанаты, уртаһынан нәҙек кенә ҡауырһындары сығып торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Суҡышы оҙон, аҫҡараҡ кәкерәйеп тора. Түбәһе һәм арҡаһы һары көрән. Тамағы ҡара һыҙат менән уратып алынған һары төҫтә. ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы зәңгәр. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы:"тири-тири".Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Умартасыларға зыян килтерә.
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Яландарҙағы балсыҡлы һәм ҡомло ҡабаҡтарҙа йәшәй.Ояһын ерҙе өңөп яһай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күберәген сағыусы бөжәктәр менән.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
5-6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Галерия[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.


text:
Ваҡ себен турғайы
Ваҡ себен турғайы (урыҫ. малая мухоловка, лат. Ficedula parva)— турғайҙар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан байтаҡ бәләкәйерәк. Күберәк яңғыҙ йөрөй. Ағастың түбәнге ботаҡтарында ҡанаттарын төшөрөп, ҡойроғон күтәрә биреп ултыра. Ваҡыт-ваҡыт оса биреп, һауалағы бөжәктәрҙе тотоп ала. һырт яғы көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Ҡара ҡойроғоноң ике яғынан киң генә аҡ һыҙыҡтар үтә. Ата ҡоштоң тамағы һәм түшенең өҫкә өлөшө ерән. Башҡа себен турғайҙарынан һоро һырты, киң һыҙыҡлы ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «си-ли-си-ли» йәки яҡшы ишетелерлек тырылдай: «тиррр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Осоп йөрөүсе бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡтар араһында оялай. Ҡыҙғылт һоро таплы 5—6 бөртөк алһыу һары йәки йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Каталан теле
Катала́н теле йәиһә вале́нсия теле (каталанса: Català (әйтелеше: [kətəˈɫa] йәки [kataˈla]) йәиһә Valencià) — роман төркөмөнә ингән тел. Андорра Кенәзлегенең рәсми теле, шулай уҡ Испаниялағы бер нисә автономиялы берлектә (Каталонияла, Балеар утрауҙарында, Валенсияла) испан теле менән бер рәттән, Италиялағы Сардиния утрауында урынлашҡан Альгеро ҡалаһында итальян теле менән бер рәттән рәсми теле булып тора. Шулай уҡ Испаниялағы Арагон һәм Мурси́а автономиялы берләктәрендә һәм Франциялағы Руссильон (Roussillon, шулай уҡ Төньяҡ Каталония) тарихи өлкәһендә (йәғни хәҙерге Pyrénées-Orientales департаментында) киң ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тел белгестәре каталан телен галл-роман төркөмөнөң окситан-роман төркөмсәһенә инә, тип иҫәпләй. «Этнолог» белешмәһе буйынса каталан теле классификацияһы:[1]
- Һинд-европа телдәре
Каталан теленең окситан телдәренә яҡынлығы күренеп тора.
Тарихы[үҙгәртергә]
Каталан теле IX быуатта Реконкиста ағымы осоронда үҙаллы тел булып формалашҡан, тип иҫәпләнә. Ошо ваҡытта каталан теленең беренсе тарихи ҡомартҡылары барлыҡҡа килә. Тел Пиреней ярымутрауында ябайлаштырылған халыҡ-латин теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урта быуаттың аҙағында каталан теле әҙәби тел статусын ала һәм бик абруйлы була. XV быуатҡа тиклем шиғриәт өсөн окситан теле ҡулланылһа, каталан теле өсөн фәлсәфә һәм фән өлкәһе асыла.
1469 йылда, Фердинанд II Изабелла I менән никахлашҡас, каталон дворяндары испан теленә күсә башлай. Был каталан телен ҡулланыу даирәһен тарайта һәм беҙҙең көндәргә тиклем диглоссияға (ике теллелек формаһына) килтерә.
Испан мираҫы өсөн һуғышта каталондар Габсбург династияһы яғында һуғыша. Был XVIII быуатта, Бурбон династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа, телгә ҡаршы репрессив сәйәсәткә сәбәпсе була.
XIX быуатта каталан теле ҡулланыу даирәләренең күбеһенән тамам ҡыҫырыҡлана. Шулай ҙа уның хәле башҡа телдәр (мәҫәлән, галисий теле) менән сағыштырғанда яҡшыраҡ була. Тел халыҡ араһында һаҡланып ҡала. XIX быуатта телде һаҡлау өсөн, Тергеҙеү (Renaixença) исеме аҫтында ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте барлыҡҡа килә. Башта ул әҙәби сиктәрҙән сыҡмай, быуат барышында сәйәси һәм милли һыҙаттар ала. XX быуат башында каталан теленең беренсе еңеүе билдәләнә. 1930 йылда Каталонияла икенсе рәсми тел статусын ала. 1936—1939 йылдарҙағы Граждандар һуғышы испан диктаторы Франко еңеүе менән тамамланғас, каталан телендә һөйләшеү бөтөнләй тыйыла. Уны ҡулланған өсөн енәйәт яуаплылығы ҡарала.
Был хәл Франко диктатураһы 1975 йылда бөткәнгә тиклем һаҡлана. Испанияла демократлаштырыу башланғас, өлкәләр автономия ала, һәм 1979 йылда каталан теле рәсми тел статусы алыуға өлгәшә.
Дөйөм һөйләшеүселәр һаны[үҙгәртергә]
Каталан теле рәсми тел булған территорияларҙа[үҙгәртергә]
Башҡа территорияларҙа[үҙгәртергә]
Донъяла[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар: Каталония: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut d'Estadística de Catalunya, Generalitat catalana [1]. Валенсия: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut Valencià d'Estadística, Generalitat Valenciana [2]. Балеар утрауҙары: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut Balear d'Estadística, Govern de les Illes Balears [3]. Төньяҡ Каталония: Media Pluriel Иҫәп 1997 йылдың Ҡарасай айында регион префектураһы тарафынан алынған [4]. Андорра: Андорра хакимиәтенең социолингвистик мәғлүмәттәре (1999 йыл) [5]. Арагон: Euromosaic социолингвистик мәғлүмәттәре [6]. Альгеро: Euromosaic социолингвистик мәғлүмәттәре [7]. Башҡа илдәр: 1999 йыл иҫәбе, Federació d'Entitats Catalanes.
Диалекттар[үҙгәртергә]
1861 йылғы Мануэль Милла и Фонтанальс (Manuel Milà i Fontanals) теорияһы буйынса, каталан телендә ике төп диалект бар: көнсығыш каталан диалекты һәм көнбайыш каталан диалекты. Каталан теленең диалекттарында лексика һәм грамматика айырмалары бик күп.
- Көнбайыш каталан диалекты тармағы (Bloc o Branca del Català Occidental) үҙенсәлектәре:
- Баҫымһыҙ һуҙынҡы өндәр: [a e i o u].
- Һүҙ башында йәки тартынҡы өндән һуң урынлашҡан x /tɕ/ аффрикатаһы булып тора (Xàtiva, xarxa, Xavier, xenofòbia... һүҙҙәренән башҡа; ошо һүҙҙәрҙә x хәрефе /ɕ/ тип әйтелә). Ике һуҙынҡы өн араһында йәки i хәрефенән һуң урынлашҡан һәм һүҙҙең һуңғы хәрефе булған x хәрефе /jɕ/ тип әйтелә.
- 1-се заттың хәбәр һөйкәлеше ялғауы -e йәки -o була.
- Латин /eː/ һәм /i/ өндәре ошо диалекттағы /e/ өнөнән килеп сыға.
- Урта быуатарҙа танау өндәре булған: hòmens, jóvens
- Лексик үҙенсәлектәре: espill, xiquet, granera, melic...
- Көнсығыш каталан диалекты тармағы (Bloc o Branca del Català Oriental) үҙенсәлектәре:
- /e/, /ɛ/ һәм /a/ баҫымһыҙ булһа, /ə/ өнө килеп сыға; /o/, /ɔ/ һәм /u/ баҫымһыҙ өндәренән [u]- өнө килеп сыға.
- x хәрефе һәр ваҡыт /ɕ/ тип әйтелә.
- 1-се заттың хәбәр һөйкәлеше ялғауы — -o, -i йәки бөтөнләй юҡ.
- Латин /eː/ һәм ҡыҫҡа /i/ өндәренән /ɛ/ өнө килеп сыға (ошо өн балеар каталан диалектында [ə], Альгеро диалектында [e] тип әйтелә).
- Урта быуатарҙағы танау өндәре әйтелмәй: hòmens, jóvens: homes, joves.
- Лексик үҙенсәлектәре: mirall, noi, escombra, llombrígol...
Һәр диалект бер нисә субдиалекттан тора. Каталан теленең диалект тармаҡтары түбәндәге диалекттарға буленә:
Стандартлаштырыу[үҙгәртергә]
Каталан теленең ике стандарты бар. Беренсеһе, Каталан фәндәре институты (Institut d'Estudis Catalans, IEC) стандарты, уртаҡ стандарт булып тора. Орфография ҡағиҙәләрен кодлаштырыусы — Помпеу Фабра (Pompeu Fabra). Был тел стандартының нигеҙен Үҙәк диалект тәшкил итә. Икенсеһе, Валенсия телдәр академияһы (Acadèmia Valenciana de la Llengua, AVL) стандарты Помпеу Фабраның орфографияһын ҡуллана, әммә был стандарттың нигеҙен көнбайыш каталан теле һәм Валенсияла ҡулланылған каталан теле варианты тәшкил итә.
Ике стандарт араһында иң билдәле айырма — тоник баҫым: francès, anglès (IEC) — francés, anglés (AVL), cafè (IEC) — café (AVL) (кофе), conèixer (IEC) — conéixer (белеү), comprèn (IEC) — comprén (AVL) (ул аңлай). Бының сәбәбе: латин теленең ē һәм ĭ фонемалары әйтелеше ике диалект тармағында айырылыла. Мәҫәлән, көнсығыш тармағында боронғо ē фонемаһы [ɛ] тип әйтелә, көнбайыш тармағында [e] тип әйтелә. Әммә-ләкин, AVL стандартында был фонема урынына һәр ваҡыт «è» яҙыла: què (нимә), València, èter (эфир майы), sèsam, sèrie (сериал), època (йәш).
Балеар утрауҙарында IEC стандартының Балеар утрауҙары институтының филология бүлеге тарафынан балеар диалектына яраҡлаштырылған варианты ҡулланыла. Мәҫәлән, IEC стандарды буйынса «cantam» һәм «cantem» тип яҙырға мөмкин була, әммә балеар стандарты буйынса «cantam» дөрөҫөрәк була. Шулай уҡ 1-се заттың хәбәр һөйкәлешендә балеар стандартында ялғау ҡулланылмай: «jo cant», «jo tem», «jo dorm».
Альгеро ҡалаһында IEC стандартының Альгеро диалектына яраҡлаштырылған варианты ҡулланыла. Мәҫәлән, билдәлелек артикле стандарт буйынса — el, ә Альгеро вариантында — lo, эйәлек алмашы формалары Альгеро стандарты буйынса — la mia (минең шәхси), lo sou/la sua (уның шәхси), lo tou/la tua (һинең шәхси) һ.б. Тамамланмаған үткән ваҡытта бөтә ҡылымдың зат, һан, заман формаһында -v- ҡулланыла: cantava, creixiva, llegiva; бик күп боронғо һүҙҙәр ҡулланыла: manco (menys), calqui u (algú «кемдер»), qual/quala (quin/quina «ниндәй») һ.б.
Өн системаһы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бигвава И. О., Харшиладзе М. А. Учебник каталанского языка: Начальный курс. — М.: Изд-во МГУ, 2002. — 238 с.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ethnologue Report. Ethnologue.com. 16 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Carbonell, Joan F., Llisterri, Joaquim(1999), "Catalan", Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the usage of the International Phonetic Alphabet, Cambridge: Cambridge University Press, pp61-65, ISBN 0-521-63751-1


text:
Галофиттар
Галофиттар (гр. hals — тоҙ һәм ...фит) — татырлы тупраҡта үҫеүгә яраҡлашҡан үҫемлек.
Йөкмәткеһе
Бүленеше[үҙгәртергә]
Галофиттар 3 төркөмгә бүленә:
- эвгалофит
- киногалофит
- гликогалофиттар.
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Эвгалофиттар, йәки ысын галофиттар, күпселектә итләс япраҡлы һәм һабаҡлы, күҙәнәктәренең цитоплазмаһы юғары тоҙлолоҡҡа бирешмәй, татырлыҡтарҙа үҫә (татырлан, шведка һ.б.). Киногалофиттар махсус биҙҙәр ярҙамында артыҡ тоҙҙо япраҡ өҫтөнә бүлеп сығара, ҡоро далала үҫә (татыр үләне, франкения һ.б.). Гликогалофиттарҙың тамыр системаһы тоҙҙо насар үткәрә, тоҙлолоғо бик юғары кимәлдә булмаған тупраҡта (билсән, ланцет япраҡлы юл япрағы) йәки тоҙло тупраҡта үҫә (татыр әреме).[1].
Таралышы[үҙгәртергә]
Галофиттар тупраҡ тоҙлолоғоноң биологик индикаторы булып тора. Мал аҙығы үҫемлектәре (мамығүлән, ҡайын еләге клеверы, Невский арпаһы һ.б.), һаҙ һарыгүҙе — дарыу үҫемлеге. БР-ҙың Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 20-гә яҡын һирәк төрө (һаҙ һарыгүҙе, каспий татыр үләне, керпексәле тоҡортаж, ыҫпай һуған, кершәнләнгән франкения һ.б.; реликттар — ятыусан бабасыр уты, һаҡаллы йәнтиана, тамырсалы һуған; эндемиктар — Крашенинников юл япрағы, Коржинский татлы тамыры) индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — М.: Высш. шк., 1990. — С. 42. — ISBN 5-06-000085-0.


text:
Биҙгәләк
Биҙгәләк (урыҫ. Стрепет) — Европала, Азияла, Африканың төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе, үҫемлек менән туҡлана торған торған күсмә ҡош. Ояһын далала ҡора, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә башлағас һирәк осраусы төрҙәр рәтенә керә.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон ғына аяҡлы һәм муйынлы ҡош. Осҡанда өйрәктәргә оҡшаған. Башы, муйыны, түшенең аҫҡы һәм өҫкө яғы ҡара. Елкәһенән муйынының алғы яғына төшкән дүңгәләк, түшенең уртаһы, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Һырты һары, йыш һәм нәҙек ҡара көрән тулҡынлы һыҙыҡтар менән ҡапланған. Ҡойроғо аҡ һәм ҡара арҡыры буй ала. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Ите өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, үлән орлоҡтары һәм йәш үҫентеләре менән туҡлана. Йыш ҡына таш йота.
Тауышы[үҙгәртергә]
Пырхылдап көлөүгә оҡшаған тоноҡ тауышлы.
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Һөрөлмәгән яландарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. 3-4 бөртөк көрәнһыу һоро йәки йәшкелт йомортҡа һала.


text:
Википедия:Фекер алышыу биттәрендә имза ҡуйығыҙ
Фекер алышыу һәм әңгәмә биттәрендә (тик мәҡәләләрҙә түгел) үҙ имзағыҙҙы ҡуйыу менән һеҙ фекер алышыу биттәренең аңлайышлы булыуына ярҙамсы булаһығыҙ. Уның һөҙөмтәһендә башҡа ҡулланыусылар әңгәмә айышына тиҙ төшөнәсәктәр, шулай уҡ, кәрәк булған ваҡытта һеҙҙең менән әңгәмә бите аша бәйләнешкә инеүе еңел буласаҡ.
Йөкмәткеһе
Нисек имза ҡуйырға[үҙгәртергә]
Яҙыуығыҙға имза ҡуйыр өсөн аҙағында
~~~~ тигән билдә ҡуйырға. Шулай уҡ өҫкө төймәләр таҡтаһында ( — элекке таҡтала) ошо төймәне файҙаланырға мөмкин, һөҙөмтәлә
-- ~~~~ килеп сығыр.
Яҙмалы битте һаҡлауға ҡуйғандан һуң
~~~~ үҙлегенән һеҙҙең ҡатнашыусы битенә һылтанма биреп, «Фәлән-фәлән 18:40, 10 августа 2008 (UTC)» тигән рәүешле юлға әүерелә, UTC буйынса ваҡыт күрһәтелә. Теркәлмәгән ҡатнашыусыларҙың имзаһында исем урынына IP-адрес күренәсәк. Теркәлгән ҡатнашыусыларға (
~~~~Ivanov) тильдынан һуң ҡулдан исем ҡуйыу кәрәкмәй, сөнки ике имза булып китәсәк.
Имзаны көйләү[үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусылар үҙ имзаларын персональ итеү мөмкинлеге ала. Бының өсөн «Имза өсөн (ҡушма) исемегеҙ:» һыҙатын көйләүҙәрҙә үҙгәртергә кәрәк.
Үҙ псевдонимың[үҙгәртергә]
Әгәр «имзаның үҙ вики-тамғаһы » билдәһен ҡуймаһаң, "псевдоним" һыҙаты фәҡәт һеҙҙең ҡатнашыусы битенә һылтанма тексы булып тора. Башҡаса әйткәндә, MediaWiki үҙлегенән текст тирәләй
[[Ҡатнашыусы: | и
]] ҡуйып сыға.
Ҡатнашыусы булараҡ алған исмегеҙгә яҡын йәки оҡшаш псевдоним ҡулайыраҡ һанала.
Үҙ вики-тамғаң[үҙгәртергә]
Ҡатмарлыраҡ имза өсөн аҫтараҡ «имзаның үҙ вики-тамғаһы» билдәһе ҡуйығыҙ, ә "псевдоним" һыҙатына имза урынына ҡулланыласаҡ вики-текст яҙығыҙ.
Иҫкәртеү: был осраҡта "псевдоним" һыҙатында үҙеңдең ҡатнашыусы битенә йәки фекер алышыуҙа ҡатнашыуыңа һис юғы бер генә булһа ла һылтанма ҡуйыу мотлаҡ
Имзаның тышҡы күренеше[үҙгәртергә]
Һорашыуҙар ярҙамында һәм берләшмәлә өҫтәмә фекер алышыуҙар нигеҙендә имзаға талаптар тураһында түбәндәгесә уртаҡ фекергә киленде. Имза:
- йылтылдамаҫҡа, артыҡ ҙур шрифлы булмаҫҡа
- һүрәтле йә псевдографикалы булмаҫҡа
- ҡалып файҙаланылмаҫҡа
- ҡатнашыусы битенән, ҡатнашыусының фекер алышыуҙары битенән, ҡатнашыусының индергән өлөшөнән башҡа һылтанмалар файҙаланылмаҫҡа
- Үрҙә әйтелгән һылтанмаларҙың береһе булһа ла индерелергә
тейеш
Шулай уҡ тәҡдим ителә:
- Имзала төҫтәр ҡулланмаҫҡа
- Биттең үҙендә лә, вики-кодта ла бик оҙон имзалар ҡуймаҫҡа
- Имзала стандартҡа ярашһыҙ символдар, (мәҫәлән ҡытай иероглифтары) ҡулланмаҫҡа, сөнки күп ҡатнашыусылар улар урынында шаҡмаҡтар йәки кракозябралар күрәсәк
- Барса өҫтәмә стилдәрҙе һылтанмалар эсендә күрһәтергә кәрәк, башҡалар персональ урынлаштырыуға ярашлы үҙгәрештәр индерә алырлыҡ булһын.
Имза тураһында иҫкәртмә[үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусылар үҙ js файлына "Битте яҙҙыртырға" төймәһенә баҫҡанда имзалауҙы иҫкә төшөрөүсе юл ҡуя ала.
sigWarning = true; // Фекерләшеү биттәрендә имза булмауын иҫкәртеү
Имзаланмаған хәбәрҙәрҙе урынлаштырыу[үҙгәртергә]
Имзаланмаған хәбәргә теләгән бер ҡатнашыусы
{{subst:unsigned|исем йәки IP|дата}} рәүешендәге {{unsigned}}, шулай уҡ
{{имзаланмаған|дата|исем йәки IP}} рәүешендәге {{имзаланмаған}} ҡалыбы ҡуя ала. Датаның төҙәтмәләр теҙмәһендәге ҡатнашыусының күсермәһен биргәндә был бик уңайлы.
Мәҫәлән:
{{unsigned|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан өҫтәлгән
{{unsigned|Кемдер|18:40, 2008, 10 август }}
Шулай уҡ имзаһыҙ ҡатнашыусылар өсөн исем урынына IP ҡулланырға ла мөмкин:
{{unsignedIP|88.88.88.88}}
— Был яҙыу киләһе IP-адрестан өҫтәлгән: 88.88.88.88 (ә)
{{unsigned2|18:40, 2008, 10 август|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан өҫтәлгән 18:40, 2008, 10 август
Датаны һәм ваҡытты биттең төҙәтмәләр теҙмәһенән күсермә итеп бирергә кәрәк. Көйләнмәләрҙә ваҡыт бүлкәтен күрһәткән булһағыҙ, төҙәтмәләр теҙмәһендә һеҙҙең локаль ваҡыт күренәсәк, ҡалыпта уны UTC-ҡа ярашлы итергә кәрәк.
Шулай уҡ дәлилдәрҙең инвертацияланған тәртибендәге unsigned2 йәки имзаланмаған ҡалыбы ҡулланырға мөмкин, был датаның һәм төҙәтмәләр теҙмәһендәге ҡатнашыусының күсермәһен биргәндә бик уңайлы(һеҙгә ошоно ғына ҡуйырға ҡала | ҡатнашыусы исеме алдынан):
{{unsigned2|18:40, 2008, 10 август|Кемдеро}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан 18:40, 2008,10 август (UTC) өҫтәлгән
{{имзаланмаған|18:40, 2008, 10 август|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан 18:40, 2008,10 август (UTC) өҫтәлгән
Яҙмаларына имзаны нисек ҡуйырға белмәгән ҡатнашыусы өсөн фекерләшеүҙәр битенә
{{subst:имзалағыҙ}} ҡалыбы ярҙамында иҫкәртмә өҫтәргә мөмкин.
Имзаның ярҙамсы өлгөләре[үҙгәртергә]
Имзаның тик исем йәки тик дата ғына ҡуйыла торған ике ярҙамсы төрө бар. Улар ғәҙәти имза урынына ҡулланыла алмай.


text:
Тау сәпсеге
Тау сәпсеге , тау кәмәрсеге(урыҫ. горная трясогузка, лат. Motacilla cinerea— турғай һымаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Оҙон ҡойроғон бәүелтеп йөрөүсе ҡош. Ағастарға, сымдарға ҡуна. һырты һоро, ҡойроғоноң төбө өҫ яҡтан һары. Ҡара төҫтәге ҡанатта¬рында һәм ҡойроғоноң ике яғында аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы сағыу һары. Тамағы аҡһыл һары. Ата ҡоштоң тамағы, түшенең өҫкә яғы яҙғыһын ҡара була. һары сәпсектән һоро арҡаһы һәм ҡара ҡанаттары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «си-ситт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Тау йылғаларының яр буйҙарында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡая таштар ярығында, таш өйөмдәре араһында, өңөлгән ярҙар аҫтында оялай. Ҡара таплы 4—6 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Үрмәлсек турғай
Үрмәлсек турғай, тилеғош (урыҫ. поползень, лат. Sitta europaea)— үрмәлсек турғайҙар ғаиләһендәге ҙур булмаған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ҡыҫҡа ғына, йомроланып бөткән ҡойроҡло, беше йөнлө ваҡ ҡош. Ғәҙәттә, ағастың осонан башлап, олоно буйлап уралтып-уралтып төбөнә тиклем эҙләнеп төшә. Оҙон ғына суҡышы төҙ. һырты күкһел һоро. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Аҫ яҡтан ҡойроҡ төбө алһыу. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «сик-сик-сик» йәки «тситт-тситт». һайрауы һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағастарҙағы бөжәк¬тәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һип¬келле 7—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Урман күгәрсене
Урман күгәрсене, ҡыр күгәрсене, һаҙ күгәрсене (урыҫ. Клинтух, лат. Columba oenas)— Европала, Төньяҡ Африкала, Кесе Азияла, Төркөстанда йәшәй торған күсмә ҡыр күгәрсене[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт ҡүгәрсене ҙурлығында. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар ҡара. Күҙҙәре ҡара-көрән, аяҡтары ҡара-ҡыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарындағы ҡара таптары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ: «ху-хууу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында, ҡайһы ваҡыт ағас баштарында оялай. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Совхоз
Совхо́з ( Тыңларға (белешмә • ярҙам) — советское хозяйство - Совет хужалығы һүҙ бәйләнешенән ҡыҫҡартыу арҡаһында килеп сыҡҡан һүҙ) — СССРҙағы дәүләт ауыл хужалығы предприятиеһы. Керәҫтиәндәр мөлкәте иҫәбенә төҙөлгән һәм уларҙың кооператив берләшмәһе булған колхоздарҙан айырмалы булараҡ, совхоздар дәүләт предприятиеһы булып тора. Совхоз эшселәре билдәләнгән эш хаҡын аҡсалата алыусы ялланған эшселәр, ә колхозсыларға 1960 йылдарға тиклем хеҙмәт көнө менән хеҙмәт хаҡы түләгәндәр.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Сельскохозяйственная энциклопедия, 1 изд. 1932—1935 М. ОГИЗ РСФСР.
- Сельскохозяйственная энциклопедия, 2 изд. 1937—1940 М.-Л. СЕЛЬХЗОГИЗ.


text:
Геодезия
Геоде́зия (бор. грек. Yewδaισίa — ерҙе бүлеү, Yῆ — ер һәм δaΐZw — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. Геоде́зия — тѳҙѳлѳш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дѳрѳҫлѳғѳ тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы).
Йөкмәткеһе
Геодезияның тѳп бурыстары[үҙгәртергә]
Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла.
бик оҙаҡ:
- Ерҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу
- берҙәм координаталар системаһын тѳҙѳү (һәр дәүләткә түгел, ә бѳтә Ер шарына берҙәм булған)
- Ерҙен тектоникаһын ѳйрәнеү
Рәсәйҙә киләһе йылға маҡсаттар:
- дәүләт һәм локаль кадастрҙар тѳҙѳү: ер, күсемһеҙ мѳлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа;
- РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы);
- электрон карталар тѳҙѳү ѳлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу
- электрон картлар һәм геоинформацион системалар тѳҙѳү
- координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны тѳҙѳү
Геодезия бүлектәре[үҙгәртергә]
- Топография — ерҙе һүрәтләү тураһында фән
- Гидрография — һыу киңлеғе тураһында фән
- Инженер геодезия (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. Төҙөлөштә ҡулланыла.
- Космос геодезия (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йѳрѳшѳн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу ѳсѳн
- Юғары геодезияһы —астрономогеодезия селтәр тѳҙѳү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу ѳсѳн ысулдарҙы таба
- Аэрофотогеодезия – аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар тѳҙѳү
- Геодезия гравиметрияһы — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ кѳсѳ үҙгәреүҙе табыу
- Маркшейдер эше — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге
- Кадастр — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу ѳсѳн).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Бессель, Фридрих-Вильгельм
- Астрометрия
- География
- Картография
- ГЛОНАСС
- GPS
- Кадастр
- Теодолит
- Нивелир
- Тахеометр
- Светодальномер
- Радиодальномер
- Межевание
- Землеустроительная экспертиза
- Лазерный уровень
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә
- Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университетының рәсми сайты
- Себер геодезия академияһының рәсми сайты
- геодезия тураһында сайт
- геодезия нигеҙҙәре


text:
Фламинго
Фламинго (лат. Phoenicopterus) — Азияла һәм Көньяҡ Америкала, шулай уҡ Рәсәйҙә Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрендә күпләп йәшәй, һыуҙағы ваҡ хайуандар һәм үҫемлектәр менән туҡлана торған, бик оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҙыл йүгергән аҡ төҫлө эре ҡош[1]; Фламинго һымаҡтар отряды (Phoenicopteriformes)Фламинголар ғаиләһендәге (Phoenicopteridae) берҙән-бер ҡоштар ырыуы.
Йөкмәткеһе
Күренеш[үҙгәртергә]
Фламинго оҙон аяҡтар, һығылып муйын, төҫө аҡтан ҡыҙылға үҙгәрелеүе менән айырылып тора. Әһәмиәтле билгеһе — аҫҡа эйелгән ауыр суҡыш.
Йәшәү мөхите[үҙгәртергә]
Фламинго Африкала, Кавказта, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Азияла Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала тереклек итә. Һай һыу ятҡылығы ярҙарында ҙур кононияларҙа йәшәйҙәр. Бер кононияла йөҙ меңләр ҡош иҫәпләнә.
Аҙығы[үҙгәртергә]
Ҡыҫала, бөжәктәр ҡарышлауыҡтар, селәүсен, моллюсклар һәм ылымыҡлак менән туҡлана.
Фламингонын тәбиғи дошмандары буре, төлкө, сүл бүреһе, ҡайһы саҡта — ыласын һәм бөркөт.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
- Анд фламинго (Phoenicopterus andinus)
- Ҡыҙыл фламинго (Phoenicopterus ruber)
- Бәләкәй фламинго (Phoeniconaias minor)
- Ғәҙәти фламинго (Phoenicopterus roseus)
- Джемс фламинго (Phoenicoparrus jamesi)
- Чили фламинго (Phoenicopterus chilensis)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё о птицах / Под ред. Шаронова А. — СПб.: ООО «СЗКЭО», 2007. — С. 166. — 176 с. — ISBN 978-5-9603-0075-9.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)