text:
Рун яҙмаһы
Рун — боронғо германдарҙың яҙмаһы. I—II быуаттарҙан алып XII быуаттар араһында — хәҙерге Дания, Швеция һәм Норвегияла, X—XIII быуаттарҙа — Исландия һәм Гренландияла, ә швед провинцияһы Даларнала XIX быуат башынаса ҡулланылған. Рундар (символдар) ташта, металда, ағаста, һөйәктә ырып, уйып яҙылған[2], уның үҙенсәлекле ҡырлы формаһы ырып яҙыуға көйләнгән.[3][4].
Европа илдәрендә христиан дине ҡабул ителгәс, латин яҙмаһы рун яҙмаһын ҡыҫырыҡлап сығарған. «Рун» термины боронғо герман телендәге run («сер») тамырына бәйләп аңлатыла. Донъяла рун хәрефтәренән торған бөтәһе 5 000-ләп яҙыу табылған, шуларҙың иң ҙур өлөшө — Швецияла. Бынан тыш, Урта быуаттарҙағы Европала рун календарҙары булған[3][5].
Боронғо төркиҙәрҙең ҡырлап, мөйөшләп яҙылған алфавитын да рун тип йөрөтәләр.
Йөкмәткеһе
- 1 Футарк һәм терминдар
- 2 Символдар
- 3 Рун яҙмалы ҡомартҡылар
- 4 Рундарҙың барлыҡҡа килеүе
- 5 Яҙманың үҫеше
- 5.1 Иртә, дөйөм герман йәки тәүскандинав рундары
- 5.2 Гот рундары
- 5.3 Инглиз-сакс рундары
- 5.4 Маркоманник рундар
- 5.5 Төньяҡ йәки скандинав рундары
- 5.6 Хельсинки рундары
- 5.7 Мэн рундары
- 5.8 Пунктирлы рундар
- 5.9 Исланд рундары
- 5.10 Гренланд рундары
- 5.11 Далекарлий йәки даль рундары
- 5.12 Башҡа яҙыуҙарға йоғонтоһо
- 6 Рун шартлы яҙмаһы
- 7 Рун календарҙары
- 8 Рун яҙмаларының теле
- 9 Рундар — мәҙәниәттә
- 10 Юникодтағы рундар
- 11 Рун терминының башҡа телдәрҙә ҡулланылыуы
- 12 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Футарк һәм терминдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо скандинав һәм англосакс телендәге run, боронғо исланд телендәге runar һәм боронғо немец телендәге runa герман телендәге ru һәм гот телендәге runa, «сер» тигәнде аңлатҡан, шулай уҡ боронғо немец телендәге runen (хәҙергесә raunen) «серле шыбырҙау, һөйләү» тигәнде аңлата. Был атама, моғайын, боронғо германдарҙың рундарға мистик үҙенсәлектәр биргәнлегенән килеп сыҡҡандыр[5][6][7]
Рун алфавитының төп үҙенсәлеге булып хәрефтәрҙең айырым бер тәртиптә яҙылышы тора, уға беренсе алты хәрефтән яһалған футарк (fuþark) тигән атама бирелгән[9][10]. Бындай алфавит тәртибе башҡа бер яҙыуҙа ла осрамай[5]. Алфавит өс төрркөмгә бүленгән(ист. Ættir — эттир, норв. Ætt — атт), һәр төркөмдә 8 рун бар. Беренсе эттирға f, u, þ, a, r, k, g, w., икенсеһенә — h, n, i, j, é (ih-wh), p, R (z), s, өсөнсө эттирға t, b, e, m, l, ŋ, d, chloe рундары ингән[3][5][6].
Һәр рундың үҙ атамаһы бар. Уларҙың баштағы атамалары һаҡланмаған, реконструкцияһы ғына бар, мәҫәлән:
Яҙыуҙың йүнәлеше — һулдан уңға, ләкин тәүге яҙмаларҙа бустрофедон да осраған[5]. Мәҫәлән, Ковелдә табылған һөңгө осондағы яҙыу уңдан һулға уҡыла, өҫтәүенә, боронғо төньяҡ этрус хәрефтәре һәм иртә боронғо грек ҡомартҡыларындағы грек хәрефтәре кеүек рундар ҙа кирегә бороп яҙылған. Һүҙҙәр бер-береһенән нөктәләр, ике нөктә йә сатраш тамға менән айырылған[11].
Символдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рунлы таштарҙа төрлө символдар бар: свастикалар, пентаграммалар, спиралдәр, трикверҙар, трискелиондар. Брактеаттарҙағы символдар һүрәтләнеше менән байыраҡ, сөнки улар араһында өс һәм күберәк нөктәләрҙән торған биҙәктәр, өсмөйөштәр, түңәрәктәр, кәкерсәктәр,T, S, I хәрефтәренә оҡшағандары бар[12].
Рун яҙмалы ҡомартҡылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъяла барлығы 5 000 тирәһе рун яҙмаһы табылған[9], шуларҙың 3 000-е — Швецияла[13][14]. Иң боронғо рун яҙмалы ҡомартҡылар (500-ләп дана) Данияла табылған[5][15]. Норвегияла — 600, 140 рун яҙмаһы — Британ утрауҙарында, 60 яҙма — Гренландияла, 70-ләп яҙма — Исландияла. Бер нисә яҙма Рәсәй Федерацияһында, Латвияла, Украинала, Германияла, Австрияла ла табылған. Рун яҙмалары шулай уҡ Франция, Греция, Румыния, Төркиә, Нидерландта ла осраған[6].
Швецияның Уппсала ҡалаһындағы университетта рун яҙмаларының иң ҙур коллекцияһы бар. Хәҙерге заманда Стокгольм ҡалаһының Кэкбринкен һәм Пристготан урамдары сатындағы торлаҡ йорттоң цоколе стенаһына боронғо ташҡа уйылған рун яҙмаһы беркетеп ҡуйылған.
Иң тәүге рун яҙмаһы булып һөйәк тараҡҡа яҙылған рун яҙыуы һанала. Уны Данияның Фюн утрауында тапҡандар, яҙма II быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Тарихсылар һәм тел белгестәре әйтеүенсә, рун яҙмаһы б.э. I быуатында ҡулланыла башлаған[16].
Күп рун яҙмалары ташҡа соҡоп яҙылған. Шулай уҡ алтын пластинка рәүешендәге брактеаттарға төшөрөлгән рун яҙмалары ла табылған. Был тәңкәләр Римда медальон итеп ҡулланылған[9]. «Codex Runicus», «Fasti Danici», «Cotton Domitian», «Codex Salisburgensis, 140» кеүек рунлы ҡулъяҙмалар бар[5]. Истанбулдағы Айя Суфиялағы рун яҙмалары, шулай уҡ Афиналағы Пирей портында торған мәрмәр арыҫлан һынының яурынына төшөрөлгән рун яҙмалары ла әһәмиәтле һанала. Был скульптура Венециянан ғәнимәт итеп килтерелгән булған[9]. Шулай уҡ Кенсингтонда (Миннесота штаты, АҠШ) 1898 йылда рунлы таш табылған, әммә уның ысынлығы әлегә раҫланмаған.
Рун яҙмалары ташҡа, металға, ағасҡа яҙылған — боронғо германдар ағасты семәрләп эшләү сәнғәтенә бик оҫта булған. Рун яҙмаларының йөкмәткеһе төрлө: улар араһында тылсымлы яҙыуҙар, аллаларға мөрәжәғәттәр бар, әммә мәрхүмдәр иҫтәлегенә яҙылғандары айырыуса йыш осрай[5]. Мәҫәлән, Рёкта табылған рун яҙыулы ташҡа VI быуатта йәшәгән король Тьордикҡа маҡтау яҙылған[9], әммә таштың беренсе юлдарында уйып яҙылған «Был рундар Вемуд тураһында һөйләй. Варин уны һәләк булған улы иҫтәлегенә яҙған» тигән һүҙҙәр таштың ҡәбер ташы икәнлеген иҫбатлай[17].
Норвегияла табылған ташта ла некролог яҙылған. Унда «Энгель был ташты үҙенең Витахольмда вафат булған улы Торальд иҫтәлегенә ҡуйҙы» тип яҙылған.
Ҡайһы бер рун яҙмалары сәйәхәттән ҡайтҡан викингтарҙың батырлығын данлай. Шундай таштарҙың береһе Стокгольм янында табылған. Унда: «Рагенвальдтың ҡушыуы буйынса яҙылды, сөнки ул Грецияға ғәскәр башында барҙы», — тип яҙылған. Шулай уҡ герман ҡатын-ҡыҙҙарының хосуси милеккә хоҡуғын раҫлаған таштар ҙа табылған. Рундарға һуғыш ҡоралы хужаларының,рәссамдарҙың исемдәре уйылған. Шулай уҡ көнкүрешкә ҡағылышлы рун яҙыуҙары, календарҙар ҙа табылған[9].
Рундарҙың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грек-латин версияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рундарҙың ниндәй илдә барлыҡҡа килеүе тураһында бик күп төрлө фараздар бар. Рундар оҙонса һәм осло-мосло булғанлыҡтан, инглиз яҙыусыһы, рәссамы һәм уйлап табыусыһы Исаак Тейлор, улар б.э.т. VI быуатта Ҡара диңгеҙ халыҡтары араһында ҡулланылған грек алфавитынан барлыҡҡа килгән, уларҙы төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән готтар сығарған, тип иҫәпләй. Ғәмәлдә готтар ул ерҙәргә 900 йыл һуңыраҡ күскән булған. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, рундар б.э.т. һуңғы быуаттарҙағы грек тиҙ яҙмаһынан хасил булған[5].
Людвиг Франц Адальберт Виммер, Сигурд Агрелл раҫлауынса, рундар латин яҙмаһынан килеп сыҡҡан. Отто фон Фризен рундарҙы б.э. II—III быуаттарҙа грек һәм латин алфавиты нигеҙендә готтар уйлап сығарған тип фаразлай.
Бредсдорф фекеренсә, рундар готтар яҙыуынан килеп сыҡҡан. Был раҫлауҙы инҡар иткән ғалимдар дәлилләүенсә, рун яҙыуы III быуатҡа тиклем ҡулланылған, ә готтарҙың яҙыуы IV быуатта ғына барлыҡҡа килгән[5].
Төньяҡ этруск версияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рун яҙыуы төньяҡ этруск алфавитынан сыҡҡан тигән теория — донъяла иң популяр гипотеза. Уны 1928 йылда рундарҙы өйрәнеүсе ғалим Карл Марстрандер тәҡдим иткән[18][19].
Был версияны бик күп ғалимдар хуплай. Улар шулай уҡ рундарға латин алфавитының да йоғонтоһо булған тип фаразлай.
Алғы Азия версияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лидий алфавитында яҙылышы менән рундарға оҡшаған бер нисә хәреф бар, тик фонетик айырмалары бар. Моғайын, был лидий алфавиты финики һәм грек алфавитына йәнәш барлыҡҡа килгәндер. Тик лидий алфавиты б.э.т. III быуатта юҡҡа сыҡҡан, яҡынса ошо осорҙа Европала латин хәрефтәрен үҙләштергән рундар барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер рундарға (Gebo, Berkana, Ing — скандинав вариантында) оҡшаш хәрефтәр Алғы Азия телдәрендә, мәҫәлән, көньяҡ ғәрәп телендә, бар.
Традицион булмаған версия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1930—1940-сы йылдарҙа Германияла Urrunen теорияһы барлыҡҡа килгән. Уға ярашлы, рундарҙың нигеҙендә ниндәйҙер тәү рундар булған, унан донъяның бөтә алфавиттары, шул иҫәптән төньяҡ семит алфавиты килеп сыҡҡан. Был теория алфавитты германлаштырыу маҡсатында уйлап сығарылған, шуға күрә уны дөрөҫ теория тип атау мөмкин түгел. Әлегә тиклем рундарҙың яҙыу өсөн сығарылғанмы, әллә күрәҙәлек итеү өсөнмө икәнлеге бер кемгә лә билдәле тугел[3][5][6].
1932 йылда Лунд ҡалаһы университеты профессоры Сигурд Агрелл эзотерик теория сығара. Ул теория буйынса, f руны алфавитта беренсе түгел, ә һуңғы хәреф булып тора. Әгәр рундарҙы ошо тәртиптә теҙһәң, уның фекеренсә, рундарҙың шифрланған мәғәнәһен аңларға мөмкин[20]. Был теория фән донъяһында ҡабул ителмәй, әммә уның Томас Карлссон кеүек бер нисә эйәрсәне була. Томас Карлссон футарк тураһында Агреллдан ҡала тәүге бер нисә монографияһын баҫтырып сығара[21]. Футарк теорияһы яҡлы Кеннет Медоуз тигән оккультсы ла була[22][23][24].
Мифологик версия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Скандинав мифологияһы буйынса, үҙен-үҙе һөңгө менән сәнскән Один туғыҙ тәүлек буйы ашамай-эсмәй Ғаләм ағасында аҫылынып торған. Һыуһынын олатаһы Бельторн биргән изге шаман балы менән баҫҡас, Одиндың ҡолағына рундар ишетелгән һәм ул, һөңгөһөнөң осон ҡанына манып, рундарҙың иң тәүгеләрен Ғаләм ағасына яҙып ҡуйған, имеш.
Знаю, висел я
в ветвях на ветру
девять долгих ночей,
пронзенный копьем,
посвященный Одину,
в жертву себе же,
на дереве том,
чьи корни сокрыты
в недрах неведомых.
Никто не питал,
никто не поил меня,
взирал я на землю,
поднял я руны,
стеная их поднял —
и с древа рухнул.
Девять песен узнал я
от сына Бёльторна,
Бестли отца,
меду отведал
великолепного,
что в Одрёрир налит.
Стал созревать я
и знанья множить,
расти, процветая;
слово от слова
слово рождало,
дело от дела
дело рождало.
Руны найдешь
и постигнешь знаки,
сильнейшие знаки,
крепчайшие знаки,
Хрофт их окрасил,
а создали боги
и Один их вырезал,
Один у асов,
а Даин у альвов,
Двалин у карликов,
у ётунов Асвид,
и сам я их резал.
Яҙманың үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иртә, дөйөм герман йәки тәүскандинав рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә типтағы рундар булған, тәүскандинав рундары иң тәүгеләргә инә, улар дөйөм герман теле койнела файҙаланылған. Ул б.э. I—VIII быуаттарында (герман халыҡтары тарихында рим тимер быуаты һәм герман тимер быуаты) ҡулланылған. Уны өлкән футарк йә өлкән рун тип атайҙар[3]. Бөтәһе 24 өлкән рун булған. Улар ҡоралдарҙа, биҙәнеү әйберҙәрендә, ҡәбер таштарында осрай. Һуңыраҡ (XIII быуатҡа тиклем) тылсым һәм сакраль маҡсаттарҙа нәҡ ошо өлкән рундар файҙаланылған. Һуңғы осор рундары (IX—XIII быуаттар) ҡәбер ташы яҙмаларында ҡулланылған һәм сакраль әһәмиәткә эйә булмаған.
Иртә рун яҙмалы (III—VIII быуаттар) 150-ләп предмет табылған[7]. Уларҙың күбеһендә яҙма бер генә һүҙҙән, ғәҙәттә, исемдән, тора, шунлыҡтан уларҙың өстән бер өлөшөнөң нимә аңлатҡаны ла асыҡланмаған. Иң боронғо рун яҙмаларының теле гот теленән, йәғни иртә герман теленән, күпкә боронғораҡ[26].
Гот рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәнә гот рундары булған, улар — дөйөм герман рундарының тәүләп барлыҡҡа килгән бер төрө. Европала б. э. I—IV быуаттарында ҡулланылғандар. Мәҫәлән, Эвре Стабюла табылған һөңгө осондағы яҙма raunijaz , йәғни «һынаусы» тигәнде аңлата һәм иң боронғо рун яҙмаһы тип һанала.
Инглиз-сакс рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Герман ҡәбиләләренең күптәре Британ утрауҙарына күсеү сәбәпле, уларҙың телдәрендә фонетик үҙгәрештәр барлыҡҡа килгән: бер нисә һуҙынҡы өн өҫтәлгән, шунлыҡтан дөйөм герман рун алфавиты ҡулланыуҙан сыҡҡан. Һөҙөмтәлә инглиз-сакс рун алфавиты барлыҡҡа килгән. VII быуат башында ике яңы рун — Ac (оҙон ɑ өнө) һәм Æsc (æ өнө) барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ Yr руны — y өнө, Ior — io дифтонгыһы, Ear — ea дифтонгыһы, Cweorþ — q өнө, Calk — k өнө, Stan — st бәйләнеше, Gar — ҡаты g өнө өсөн ҡулланыла башлаған. Инлиз-сакс рун алфавиты «Codex Salisburgensis, 140», «Cotton Domitian (Codex Cotton)» исемлегендә һәм шулай уҡ Темзала табылған «скрамасакста» (ҡыҫҡа ҡылыста) һаҡланған. Бер нисә боронғо рун, фонетик мәғәнәһен юғалтып, o, z — x өндәрен аңлата башлаған. Боронғо өндәрҙең атамалары ла инглиз-сакс теленә тәржемә ителгән. Уларға Feoh, Ur, Þorn, Or, Rad, Cen, Gyfu, Wen, Hagl, Nyd, Is, Ger, Ih, Peorþ, Eohlx, Sigel, Tir, Beorc, Eh, Man, Lagu, Ing, Oeþel, Dæg тигән атама бирелгән.
Маркоманник рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каролинг империяһының VIII һәм IX быуат ҡулъяҙмаларында табылған «De Inventione Litterarum» трактатында дөйөм герман һәм инглиз-сакс рундарының үҙенсәлекле ҡатнашмаһы ҡулланылған. Был рундарҙы, уларҙың маркомандарға бер ҡыҫылышы булмаһа ла, маркоманник рундар тип атағандар. Был ҡатнашма, моғайын, рундарҙы латин алфавитына яҡынайтыу маҡсатында сығарылғандыр [27].
Төньяҡ йәки скандинав рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IX быуат башында Скандинавия илдәрендә дөйөм герман рундары башҡа яҡҡа үҫеш алған. Боронғо скандинав телендә лә үҙгәрештәр булған, телдең өндәр теҙмәһе байыған, шунлыҡтан дөйөм герман рундары телдең өн составын сағылдыра алмай башлаған, әммә, инглиз-сакс рундарынан айырмалы, скандинав рундарында хәрефтәр кәмегән. Уларҙың алфавитынан g, w, ih-wh, p, z ŋ, d, chloe рундары алып ташланған. Инглиз-сакс рун алфавитынан Yr руны өҫтәлгән. Шулай итеп, скандинав алфавиты ун алты рундан торған. Уларҙың атамалары ла үҙгәргән: Fe, Ur, Þurs, Åss, Reið, Kaun, Hagall, Nauð, Iss, Ar, Sol, Tyr, Bjarkan, Maðr, Løgr. Һаҡланып ҡалған тәүскандинав рундың һәр береһе бер нисәшәр оҡшаш өндө аңлата башлаған: Ur руны — [u], [o], [ø], [w]; þurs — [þ], [ð]; Åss — [å], [ą], [æ]; Kaun — [k], [g], [ŋ]; Iss — [i], [e], [ø], [y]; Ar — [a], [æ], [e], [ø]; Tyr — [t], [d], [nd]; Bjarkan руны [p], [b], [mb] өндәрен аңлатҡан. Скандинав рундарының ике тибы — дат һәм швед-норвег рундары — бар[3]. Дат рундары ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, улар IX—XI быуаттарҙа ҡулланылған. Швед-норвег рундары график кесерәйеүгә дусар ителгән. Мәҫәлән, s һәм y рундары бер һыҙыҡ ҡына булып яҙыла башлаған. Швед-норвег рундары IX—X быуаттарҙа ҡулланылған. Һуңғараҡ швед-норвег рундарынан норвег варианты айырылып сыҡҡан, график яҡтан ул дат алфавитына оҡшай башлаған. Скандинав рундарын һәм уларҙан һуңыраҡ барлыҡҡа килгәндәрен кесе йәки һуңғы осор рундары тип атайҙар[3].
Хельсинки рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҙылышының кесерәйеүгә ынтылышы Хельсинки рундарына ла хас. Был рундар Швецияла ҡулланылған. Хельсинки рундары менән яҙылған яҙмалар XI быуатҡа ҡарай[5].
Мэн рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XI—XII быуаттарҙа Мэн утрауында норвег рунының тағы ла бер варианты ҡулланылған. Унда 16-сы рун булмаған. Был рун яҙмалы текстар ике төргә бүленә: берәүҙәрендә дүртенсе рун ą өнөн, икенселәрендә о өнөн аңлата[5].
Пунктирлы рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пунктирлы рундар XI быуатта Дания һәм Норвегияла барлыҡҡа килгән. Улар скандинав рундарын камиллаштырыу маҡсатында сығарылған, сөнки өндәр күп булғанлыҡтан бер рун менән бер нисә өндө яҙырға тура килгән. Шунлыҡтан c, d, g, chloe, p, v, ð, æ, -, z өндәре өсөн яңы тамғалар өҫтәлгән. Был йүнәлештә алфавитты үҫтереү инглиз-сакс рундары өлгөһөндә барған. Был рун алфавиты атамаһы ð өнөнән — þ; b өнөнән — p; y өндәрен нөктәләр өҫтәп хасил итеү арҡаһында килеп сыҡҡан[3][5].
Исланд рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исланд рундары тип пунктирлы рундарҙан үҫешкән вариантты һанарға була. XII—XIV быуаттарҙа улар Исландияла ҡулланылған. Һуңынан был рундарҙың яҙылышы үҙгәргән. Мәҫәлән y рунының формаһы , p — ә q — d (), e (). (Viktigste islandske særformer): (d), (e), (к), (q), (s), (х), (y), (z), (ö)[28][29][30][31].
Гренланд рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гренланд рундары шулай уҡ пунктирлы рундан барлыҡҡа килгән. Улар Исландия рундары менән бер ваҡытта ҡулланылған. Барлығы Гренландияла 60 рун яҙмаһы, шуларҙың 35-е — Көнсығыш Торамала, 20-һе — Көнбайыш Торамала табылған. Гренландияның иң боронғо рун яҙмаһы XIV быуатҡа ҡарай, ул Юлианехоб ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштағы Нарсак ҡалаһында табылған[32][33].
Далекарлий йәки даль рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Далекарлий йәки даль руны Даларнала (Швеция) XV быуаттан XIX быуаттың башына тиклем ҡулланылған. Графикаһы буйынса улар латин алфавитына оҡшаш, мәҫәлән, (Ä, Ö, Å, G) хәрефтәре . Был вариант иң һуңғыһы булған һәм латин алфавиты менән алмаштырылған.[10][13][34].
Башҡа яҙыуҙарға йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Епископ Вульфила грек һәм латин алфавиты нигеҙендә, рундарҙы ла ҡулланып, гот яҙмаһын сығарған. Гот алфавиты рун алфавитынан хәрефтәрҙең бер аҙ үҙгәртелгән атамаларын алған: ahsa, bairkan, giba, dags, aihvus, quairtha, iuja, hagl, thiuth, eis, kusma, lagus, manna, nauths, jer, urus, pairthra, raida, sauil, teiws, winja, faihu, iggwis, hwair, othal. Рун яҙмаһына шулай уҡ urus, othal готт хәрефтәре лә ҡарай.
Иҫке инглиз һәм исланд алфавиттарының латиницаға нигеҙләнгән өҫтәлмә хәрефтәре [3] Þ (торн) һәм Ƿ (винн) шулай уҡ рун яҙмаһынан баш ала.
Рун шартлы яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рун тамғаларын шифрлап яҙыуҙың бер нисә ябай ысулы бар. Бер нисә рунды бер һыҙыҡҡа бәйләп яҙыуҙан торған «бәйләм рундар»ысулы, шулай уҡ рун урынына уның алфавиттағы Эттир һанын һәм Эттир рәтендәге һанын яҙыу ысулы бар. Бындай алым скандинав рундарына хас[5][11]. Тик Эттирҙарҙың һаны киреһенсә күрһәтелгән. Мәҫәлән, 1-се Эттир 3-сө тип, ә 3-сөһө-1-се тип , 2-сеһе — 2-се тип яҙылған. «Тарбаҡлы рундар» (kvistrunir) алымында оҙон һыҙыҡтарҙан бәләкәс кенә һыҙыҡтар үткәрелгән, уларҙың һул яҡтағы һаны Эттирҙың һанын, ә уң яғы рундың һанын күрһәткән. «Сатыр рундар» йәки «арҡысаҡ рундар» (Tjaldrunir ) бәләкәс һәм ҙур һыҙыҡтар менән яҙылған, тик бер тамға ике өндө аңлатҡан[5]. Был ике төр ҙә Рёкала табылған ташта бар. Шартлы яҙыуҙың икенсе төрөндә Эттир һаны дөйөм герман руны менән, ә рундың һаны швед-норвег руны менән яҙылған. Ташта «oossoosss» тип яҙылған, ул «ni» тигәнде аңлата. Шул уҡ ташта Эттир һаны — дөйөм кире яҡҡа ҡараған герман руны ih-wh менән, ә рундың һаны ғәҙәттәгесә дөрөҫ ih-wh дөйөм герман руны менән тамғаланған. Бергенда табылған ике ағас таҡта «тарбаҡлы рундар» менән яҙылған. Берген рун яҙмаһында f; u рундары — ff; þ — fff; o — o; r — oo; k — ooo руны менән яҙылған, рундар шифрланмаған. «Codex Salisburgensis, 140» ҡулъяҙмаһында һуҙынҡы өндәр нөктәләр менән алмаштырылған: а — бер нөктә менән, е — ике, і — өс, o — дүрт, u биш нөктә менән яҙылған. Шулай уҡ рундарҙы киреһенсә ҡуйып яҙылған яҙмалар ҙа осраған, мәҫәлән,Тёрвикиҙа табылған ташта шулай яҙылған[11].
Рун календарҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ «мәңгелек календарҙар» ҙа булған. Уларҙы Данияла римстоктар (rim — «календарь» һәм stok — «таяҡ» һүҙҙәренән) тип, ә Норвегияла проистав (prim — «алтын һан») тип атап йөрөткәндәр. Улар таяҡ рәүешендә, оҙонлоҡтары яҡынса 5 фут булған. Был календарҙар XIV быуатта иң тәүҙә табылғандар иҫәбенә инә[5]. Фән өсөн иң ҡыҙыҡлыһы — Оле Вормдың «Computus Runicus» тигән ҡулъяҙмаһы (уның күсермәһе 1328 йылда эшләнгән), унда рун календары тулыһынса яҙылған. Таяҡтың бер яғында — 14 апрелдән алып 13 октябргә тиклемге көндәр (был ваҡыт йәйҙе аңлатҡан), икенсе яғында 14 октябрҙән алып 13 апрелгә тиклемге көндәр (ҡыш) яҙылған булған. Көндәр баштан уҡ ете рунға бүленгән. Календарҙа ун туғыҙ «алтын һан» тулған айҙың алмашыныуын күрһәткән[5]. Ун туғыҙ һандың һәр береһе тәғәйен рун менән билдәләнгән, ә етмәгән өс рунды яҙыр өсөн Arlaug (17 һаны), Tvimaður (18 һаны) , Belgþor (19 һаны) тигән яңы рундар сығарылған. Байрам көндәре һәр бер байрамдың билдәһен аңлатҡан һүрәттәр менән тамғаланған. Һуңыраҡ һүрәттәр урынына ябай һыҙыҡсалар яҙғандар, ә ун туғыҙ «алтын һан» — ғәрәп цифрҙары йә икенсе төрлө тамғалар менән билдәләнгән[11].
Рун яҙмаларының теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң боронғо рун яҙмалары боронғо герман телендә яҙылған. Был яҙмалар төрлө төбәктәрҙәге телдәрҙең үҙенсәлектәрен тулыһынса күрһәтмәй. Һуңғыраҡ осорҙоң рун яҙмалары инглиз-сакс, боронғо скандинав телендә яҙылған. Иң һуң яҙылған рун иҫтәлектәре швед телендә яҙылған. Ғөмүмән алғанда, рун яҙмалары ҡыҫҡартыуҙар һәм тәүге осорҙарҙа һүҙҙәргә бүленмәү арҡаһында аныҡ ҡына итеп уҡылмай[1].
Рундар — мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тылсым һәм юрау мәғәнәле рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б.э.т. I быуатта Юлий Цезарь германдарҙың йәрәбә таяҡтары менән юрағанлығын әйткән[35]. Тацит был турала тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған:
Емеш ағасынан ҡырҡып алынған ботаҡты ярҡалап киҫәләр һәм, уларға айырым билдәләр төшөрөп, ап-аҡ туҡыма өҫтөнә һибеп ебәрәләр. Шунан һуң, әгәр юрау йәмәғәт өсөн эшләнһә, — ҡәбилә жрецы, хосуси маҡсатта булһа — ғаилә башлығы, аллаларға доғалар ҡылып һәм ҡарашты күккә төбәп, өс тапҡыр берәр ярҡаны ала ла уларға ырып төшөрөлгән билдәләр буйынса киләсәкте әйтә[36].
Әле боронғо герман халыҡтары уҡ рундарҙың тылсым көсөнә ышанған бар тип иҫәпләгән. Мәҫәлән. «Өлкән Эдда»ла рундарҙы хәүеф-хәтәрҙән, алданыуҙан һаҡланыр, дауаланыр өсөн бетеү итеп ҡулланыу тураһында яҙылған[37].
Клену тинга кольчуг
даю я напиток,
исполненный силы
и славы великой;
в нём песни волшбы
и руны целящие,
заклятья благие
и радости руны.
Руны победы,
коль ты к ней стремишься, —
вырежи их
на меча рукояти
и дважды пометь
именем Тюра!
Руны пива
познай, чтоб обман
тебе не был страшен!
Нанеси их на рог,
на руке начертай,
руну Науд — на ногте.
Рог освяти,
опасайся коварства,
лук брось во влагу;
тогда знаю твердо,
что зельем волшебным
тебя не напоят.
Повивальные руны
познай, если хочешь
быть в помощь при родах!
На ладонь нанеси их,
запястья сжимай,
к дисам взывая.
Руны прибоя
познай, чтоб спасать
корабли плывущие!
Руны те начертай
на носу, на руле
и выжги на веслах, —
пусть грозен прибой
и черны валы, —
невредимым причалишь.
Целебные руны
для врачевания
ты должен познать;
на стволе, что ветви
клонит к востоку,
вырежи их.
Познай руны речи,
если не хочешь,
чтоб мстили тебе!
Их слагают,
их составляют,
их сплетают
на тинге таком,
где люди должны
творить правосудье.
Познай руны мысли,
если мудрейшим
хочешь ты стать!
Хрофт разгадал их
и начертал их,
он их измыслил
из влаги такой,
что некогда вытекла
из мозга Хейддраупнира
и рога Ходдрофнира.
Стоял на горе
в шлеме, с мечом;
тогда голова
Мимира молвила
мудрое слово
и правду сказала,
что руны украсили
щит бога света,
копыто Альсвинна
и Арвака уши
и колесницу
убийцы Хрунгнира,
Слейпнира зубы
и санный подрез,
лапу медведя
и Браги язык,
волчьи когти
и клюв орлиный,
кровавые крылья
и край моста,
ладонь повитухи
и след помогающий,
стекло и золото
и талисманы,
вино и сусло,
скамьи веселья,
железо Гунгнира,
грудь коня Грани,
ноготь норны
и клюв совиный.
Руны разные
все соскоблили,
с медом священным
смешав, разослали, —
у асов одни,
другие у альвов,
у ванов мудрых,
у сынов человечьих.
То руны письма,
повивальные руны,
руны пива
и руны волшбы, —
не перепутай,
не повреди их,
с пользой владей ими;
пользуйся знаньем
до смерти богов!
Теперь выбирай,
коль выбор предложен,
лезвия клен, —
речь иль безмолвье;
решай, а несчастья
судьба уготовит.
Рундарҙың тылсымлы көсө тураһындағы иң тәүге ҡулъяҙма (Computus Runicus) Дания табибы Оле Ворм тарафынан 1328 йылғы ҡулъяҙманан күсереп алынған.
Оккультизмда рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге рундар менән күрәҙәлек итеүҙе XX быуатта немец тикшеренеүсеһе, оккультсы Гвидо фон Лист уйлап сығара һәм бының өсөн «арманик футарк» тигән рун алфавитын эшләй. Был алфавит өсөн ул скандинав рундарын ҡуллана, уға ике тамға өҫтәй, рундарҙың исемдәрен дә үҙгәртә. Түбәндә уларҙың исеме алфавит тәртибендә бирелгән:Fa, Ur, Thorr, Os, Rit, Ka, Hagal, Nauth, Is, Ar, Sol, Tyr, Bar, Laf, Man, Yr, Ef, Fyfros.
Хәҙерге көндә рундар күрәҙәлек символдары булып тора. Күрәҙәлек итеү өсөн 24[38] йәки[39] рун ҡулланыла. Улар татуировкалар эшләгәндә һәм бетеүҙәр яҙыуҙа ҡулланыла. Ҡағиҙә булараҡ, рундарҙы ташҡа йәки ағасҡа һәм һөйәккә яҙалар[39]. Күрәҙәселәр тоҙға баҫылған ҡамырҙан да рундар яһай[38].
Зигфрид Кюммер рундарҙы кеше менән арийҙарҙың[40] аллаларын «тоташтырып тороусы күпер» тип һанай. Уның уйынса, һәр бер рун кеше тәненең бер ағзаһы менән бәйле. Ул шулай уҡ рундарҙың төрлө комбинацияларын йырларға кәрәк тигән фекерҙә булған. Уның теорияһы йоғонтоһонда һуңыраҡ Адольф Гитлер рундарҙы нацист символикаһында ҡуллана[41].
Нацист символикаһында рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
SS символында рун тамғалары бер нисә тапҡыр осрай. Шулай уҡ был тамға SS дивизия төрҙәрендә лә ҡабатлана.
Гиммлерҙең күрһәтмәһе буйынса СС символикаһында 14 футарк руны ҡулланылған, улар менән СС ойошмаһы ағзаларының карьера үҫеше билдәләнгән[42][43]. СС ритуалдарында рундар менән биҙәлгән балдаҡтар, йоль яҡтыртҡыстары, кинжалдар ҡулланғандар.
Әҙәбиәттә рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айлы һәм кирт рундары дөйөм герман алфавитынан сығып Толкин тарафынан төҙөлгән, уларҙың мәғәнәһе Урта Ерҙә йәшәгән халыҡтарҙың фонетик үҙенсәлектәре менән бәйле булған[44][45][46][47][48].
Юникодтағы рундар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Unicode 3.0 версияһынан башлап Юникодта рундарға айырым позициялар бирелгән (16A0—16F8)[49][50]. Юникодҡа бөтәһе 76 рун тамғаһы индрелгән. Шулай уҡ бында һүҙҙәр араһына ҡуйыл торған нөктә, ике нөктә, арҡысаҡ тамғалары, шулай уҡ «алтын һандар» өсөн arlaug (16EE), tvimaður (16EF) һәм (16F0)16EF) тамғалары өҫтәлгән.
Рундар ирекле Юникод шрифтарында яҙыла: Junicode, Free Mono, Caslon Roman; шартлы түләүһеҙ Code2000, Everson Mono һәм TITUS Cyberbit Basic ҡулланыла.
Рун терминының башҡа телдәрҙә ҡулланылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тышҡы оҡшашлығы арҡаһында рун менән бөтөнләй бәйле булмаған ҡайһы бер телдәрҙең яҙмаларын да рун яҙмаһы тип йөрөтәләр. Был бигерәк тә Себерҙәге Орхон-Йәнәсәй яҙмаһына ҡағыла[51].
Болгар рун яҙмаһын һәм боронғо венгр яҙмаһын да рун тип йөрөтәләр. Венгр рундары төркиҙәрҙекенә оҡшаш булһа ла, улар араһындағы бәйләнеш иҫбатланмаған[5][51].
Славян рундары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX—XX быуаттарҙа рун проблемаларын ғалимдар ныҡлап тикшергән, ә һуңғы йылдарҙа һәүәҫкәр эҙәрмәндәр ҙә уның менән шөғөлләнә башлаған[5].
Рәсәй, Белоруссия[52], Украина һәм Латвия территорияһында герман рундары менән яҙылған күп кенә яҙмалар табылған. Әммә Иҫке Ладогала һәм Новгородта уҡылмаған ике рун яҙмаһы табылған, улар икеһе ике төрлө, бер телгә лә тура килмәгән рун яҙыуы менән яҙылған. Монах (черноризец) Храбр үҙенең «О письменах» тигән трактатында мәжүси славяндарҙың күрәҙәлек итеү өсөн төрлө һыҙыҡтар төшөрөүе, әммә ул ваҡытта әле славяндарҙың яҙмаһы булмауы тураһында яҙа[53]. «Велесовая книга» славян рундарына оҡшаш яҙма менән яҙылған тип һанала, тик фәнни йәмәғәтселек уны XIX—XX быуаттар ялғаны тип раҫлай[54].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Макаев, Э. А. Язык древнейших рунических надписей — М.: Едиториал УРСС, 2002.
- ↑ [ Руны (надписи)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә http://bse.sci-lib.com/article098162.html
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Истрин, В. А. Развитие письма — М.: Наука, 1965.
- ↑ Вдоль и поперёк волокон дерево сопротивляется по-разному, поэтому вырезать кривые линии тяжело.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 Дирингер, Дэвид. Алфавит — М.: Издательство иностранной литературы, 1963. — Б. 579—599.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Кондратов Алексей. Письмена мёртвые и живые — СПб.: Азбука-Классика/Авалон, 2007. — Б. 186—187. — 256 б.
- ↑ 7,0 7,1 Соловьева Л. Н. Древние германцы и их языки. Введение в германскую филологию — М., 1980. — Б. 7—27.
- ↑ Stephens, George. Thunor the Thunderer, carved on a Scandinavian font about the year 1000 — London/Copenhagen: Williams and Norgate/H. H. J. Lynge, 1878. — Б. 29.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Викинги. Набеги с Севера — М.: Терра, 1996.
- ↑ 10,0 10,1 Enoksen, Lars Magnar. Runor. Historie, Tydning, Tolkning — Lund: Historiske Media, 1999. — ISBN 91-89442-55-5.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Arild Hauge. Сайт Арильда Хауге (no). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 13 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Nylén, Erik — Lamm, Jan Peder. Stones, Ships and Symbols. The Picture Stones of Gotland from the Viking Age and Before — Stockholm: Gidlunds Bokförlag, 1988. — ISBN 91-7844-116-1.
- ↑ 13,0 13,1 Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7.
- ↑ Jansson, Sven B. F. The runes of Sweden — Norstedts Forlag, 1962.
- ↑ Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
- ↑ Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи — М.: Восточная литература, 2001.
- ↑ Otto von Friesen. Rökstenen. Runstenen vid Röks kyrka Lysings härad Östergötland — Stockholm: Vitterhetsakademien, 1920.
- ↑ Е. А. Гуревич. Руны, руническое письмо // Словарь средневековой культуры — М., 2003. — Б. 415—423.
- ↑ Marstrander, Carl. Norsk tidskrift for sprogvidenskap // De gotiske runeminnesmaerker — 1929 Т. 3.
- ↑ Sigurd Agrell. Die spätantike Alphabet-Mystik und die Runenreihe — 1932.
- ↑ Uthark: Nightside of the runes. — ISBN 9197410217.
- ↑ Kenneth Meadows. Rune Power — 1995.
- ↑ Björn Andersson. Runor, magi, ideologi. En idéhistorisk studie.
- ↑ David Almer. Från Úr till Fé (Aorta: journal för retrogardistisk kultur nr 17 (tidskrift)).
- ↑ Речи Высокого, 138—143
- ↑ Marstrander, Carl J. S. De nordiske runeinnskrifer i det eldre alfabet. Skrift og språk i folkevandringdtiden // Artikkel i Viking — Norsk Arkeologisk Selskap, 1953.
- ↑ Carl Faulman. Das Buch Der Schrift Enthaltend Die Schriftzeichen Und Alphabete — Wien, 1880.
- ↑ Snædal, Þórgunnur. Rúnaristur á Íslandi — 2003.
- ↑ Árbók hins íslenzka fornleifafélags — Reykjavík, 2000—2001. — Б. 5—68.
- ↑ Projektet Samnordisk runtextdatabas, 2004 (швед.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 12 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Bæksted, Anders Islands Runeindskrifter — København, 1942.
- ↑ Projektet Samnordisk runtextdatabas, 2008 (швед.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 12 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Thalbitzer, William Runeindskrifter i Grønland // Det Grønlanske Selskabs Årsskrift — København: Ejnar Munksgaards Forlag, 1949. — Б. 85—92.
- ↑ Boethius, Johannes; Levander, Lars; Norren, Adolf. Dalska runiskrifter fren nyare tid.
- ↑ Цезарь. Записки о Галльской войне, 1.50.
- ↑ Тацит. О происхождении германцев….
- ↑ Речи Сигрдривы, 5—20.
- ↑ 38,0 38,1 Бедненко Г. Школа рун. Техника гадания и магический комментарий — Центрполиграф, 2006.
- ↑ 39,0 39,1 Медоуз К. Магия рун.
- ↑ Kummer, Siegfried Adolf. Naturligt — övernaturligt // Ockulta vetenskaper — Ferstling, Poul, Forum, 1997. — Б. 162—164. — ISBN 91-37-09486-6.
- ↑ Sven Stolpe. Stefan George och andra studier // Kosmikerna — Bonniers, 1956. — Б. 61—63.
- ↑ Вебер, Эдмунд. Руническое искусство — СПб.: Евразия, 2002.
- ↑ Хайнц Хёне (англ.)русск.. Чёрный орден СС. История охранных отрядов. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — 542 с. — 6000 экз.
- ↑ Толкин, Дж. Р. Р. Хоббит, или туда и обратно.
- ↑ Толкин, Дж. Р. Р. Властелин колец: Братство кольца.
- ↑ Толкин, Дж. Р. Р. Властелин колец: Две крепости.
- ↑ Толкин, Дж. Р. Р. Властелин колец: Возвращение короля. Приложение Д..
- ↑ О рунах и Кирте (нем.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 12 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Для корректного отображения требуется установить специальный шрифт
- ↑ Unicode Code ChartPDF (68,3 KB)PDF (68,3 KB)
- ↑ 51,0 51,1 Добльхофер, Эрнст. Знаки и чудеса — М.: Вече, 2004. — Б. 368—399. — 427 б.
- ↑ Обнаружены в результате раскопок 1978 г. в городище Масковичи Браславского р-на. Источник: Археологическое наследие Беларуси. НАН Беларуси: Институт истории. Мн. «Беларуская навука», 2012, страница 130.
- ↑ Черноризец Храбр.
- ↑ Зализняк, А. А. О профессиональной и любительской лингвистике // Наука и жизнь, № 1—2 — 2009.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- урыҫ телендә
- Руны // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Кэрролл Р. Т. Руны // Энциклопедия заблуждений: собрание невероятных фактов, удивительных открытий и опасных поверий — М.: Издательский дом «Вильямс», 2005. — 672 б. — ISBN 5-8459-0830-2, ISBN 0-471-27242-6.
- Макаев, Э. А. Язык древнейших рунических надписей — М.: Едиториал УРСС, 2002. — 156 б. — ISBN 5-354-00030-0.
- Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи — М.: Восточная литература, 2001. — ISBN 5-02-018082-3.
- Флауэрс С. Э. Руническое учение — М.: София, Гелиос, 2002. — 320 б. — ISBN 5-344-00080-4.
- Платов А. В. Руны: Два тысячелетия магической Традиции — М.: Вече, 2011. — 448 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-6162-0.
- башҡа телдә
- B. Odenstedt. On the Origin and Early History of the Runic Script — Coronet Books Inc, 1990. — 182 б. — ISBN 978-9185352203.
- Richard L. Morris. Runic and Mediterranean Epigraphy — Coronet Books Inc, 1988. — 176 б. — ISBN 978-8774926832.
- Enoksen, Lars Magnar. Runor. Historie, Tydning, Tolkning — Lund: Historiske Media, 1999. — ISBN 91-89442-55-5.
- Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7.
- Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
- Otto von Friesen. Rökstenen. Runstenen vid Röks kyrka Lysings härad Östergötland — Stockholm: Vitterhetsakademien, 1920.
- Arntz, Helmut: Handbuch der Runenkunde. Halle/Saale: 1935 Niemeyer
- Arntz, Helmut: Die Runenschrift. Ihre Geschichte und ihre Denkmaeler. Halle/Saale: 1938 Niemeyer
- Hunger, Ulrich: Die Runenkunde im Dritten Reich. Ein Beitrag zur Wissenschafts — und Ideologiegeschichte des Nationalsozialismus. Frankfurt/Main: Www 1984
- Gaul-Ferenschild, Hartmut: National-voelkisch-konservative Germanistik. Kritische Wissenschaftsgeschichte in personengeschichtlicher Darstellung. Bonn: 1993 Bolvier
- Kater, Michael H.: Das «Ahnenerbe» der SS 1935—1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches. 2. erg. Aufl. Muenchen: 1997 Oldenbourg
- Krause, Wolfgang: Was man in Runen ritzte. 2. verb. Aufl. Halle/Saale: 1943 Niemeyer
- Plassmann, Joseph Otto: Runenformen in brauchtuemlichen Sinnbildern. In: Germanien. Jg.4—H. 4 (1936), S. 105—114
- Poliakov, Leon & Wulf, Joseph: Das dritte Reich und seine Denker. Wien: 1983 Ullstein
- Reichardt, Konstantin: Runenkunde. Jena: Diederichs 1936 Runenberichte. Bd.1 H. 1-4 (1939—1942)
- Roemer, Ruth: Sprachwissenschaft und Rasseideologie in Deutschland. Muenchen: 1985 Fink
- Weigel, Karl Theodor: Runen und Sinnbilder. Berlin: 1935 Metzner
- Wirth, Hermann: Die heilige Urschrift der Menschheit. 2. Bde. Leipzig: Hase & Koehler, 1931.
- Wuest, Walther: Zur Erkenntnis deutschen Wesens. Deutsches Ahnenerbe — Das Ahnenerbe. In: Germanien. Jg.5—H. 4 (1937), S. 97-101
- Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7.
- Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
- Klaus Röhrborn und Wolfgang Veenker. Runen, Tamgas und Graffiti aus Asie und Osteuropa — Wiesbaden, 1985.
- Ральф Х Блюм Книга Рун — Великобритания, -.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шрифт с рунами Junicode (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Сайт, посвящённый руническим календарям (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Сайт Арильда Хауге, полностью посвящённый проблемам рун (no). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Краткий обзор сайта Арильда Хауге (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Эмблемы СС (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Руны на сайте Ancient Scriprs (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Мифологическая песнь «Речи Высокого (Одина)» (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Мифологическая песнь «Речи Сигрдривы» (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- О германских рунах и рунах Средиземья (нем.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- А. А. Хлевов. Об историко-культурной интерпретации керченских рун (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- Руны в Третьем Рейхе (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.


c: text/html

text: Температурам күтәрелеп, түшәккә йығылдым. “Ҡайҙа ҡоларымды белһәм, һалам түшәп ҡуйыр инем!” — тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр икән шул. Ҡатыным көн-төн өтәләнеп, төрлө халыҡ ысулдарын ҡулланып, емеш-еләк, үлән төнәтмәләре менән дауалап ҡараһа ла, хәл яҡшырмай, мөшкөлләнә генә барҙы. Тағы ла бер төндө уҙғарғас, ай-вайыма ҡарамай, хәләлем Дим биҫтәһендәге 47-се поликлиникаға йүгерҙе. Күп тә үтмәй, терапевт Алина Ғиззәтуллина пәйҙә булды. Иртәгәһенә Дим биҫтәһендәге 3-сө клиник дауахананың бүлек етәксеһе Александр Дигилау миңә кисекмәҫтән дауаханаға ятырға юллама бирҙе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Баш ҡалала «Прайм-тайм» профессиональ тележурналистарҙың республика конкурсы еңеүселәре бүләкләнде
Өфөлә «Прайм-тайм» муниципаль һәм дәүләттеке булмаған телекомпанияларҙың профессиональ тележурналистары республика конкурсы еңеүселәрен бүләкләнеләр.
«Иң яҡшы ижтимағи-сәйәси материал» номинацияһында «Шишмә-ТВ» коллективы иң яҡшыһы булды. «Иң яҡшы социаль-иҡтисади материал» номинацияһында «Баймаҡ-ТВ» бүләкләнде. «Иң яҡшы мәҙәни-рухи материал» номинацияһында «БР Дүртөйлө-ТВ» хәбәрселәре еңде.
«Учалы ТВ» тележурналистары Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылын сағылдырыу буйынса иң яҡшы материал тәҡдим итте. «Коррупцияға ҡаршы йүнәлтелгән сараларҙы яҡтыртыу буйынса иң яҡшы материал» өсөн «РИК-ТВ» (Бөрө ҡалаһы) телеканалы бүләкләнде.
«Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының дәүләт һәм туған телдәре үҫеше һәм йәшәйеше мәсьәләләрен сағылдырыу буйынса иң яҡшы материал» номинацияһында конкурс комиссияһы награданы Мәсетле районы «Урал» телестудияһы редакцияһына тапшырҙы. «Жанрҙар төрлөлөгө өсөн» БР Яңауыл телевидение һәм радиоһын билдәләнеләр. «Социаль темаларҙы яҡтыртыуҙа гуманизм өсөн» «Аҡъяр ТВ» коллективы махсус бүләккә лайыҡ булды.
«Прайм-Тайм» профессиональ конкурсын «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы ойошторҙо. Ижади ярышта муниципаль һәм дәүләттеке булмаған телекомпаниялар ҡатнашты. Конкурсҡа 2013 йылдың 1 ғинуарынан алып 1 декабргә тиклем эфирға сыҡҡан тапшырыуҙар ҡабул ителде.


text:
Өфөлә «Башҡортостан һылыуҡайы-2014» бәйгеһе өсөн сибәрҙәрҙе һайлайҙар
ӨФӨ, 2014 йыл, 23 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
28 сентябрҙә Өфөлә «Башҡортостан һылыуҡайы-2014» республика гүзәллек бәйгеһенә финалға һайлап алыу туры уҙасаҡ.
— Һайлап алыу параметрҙары әүәлге ҡала, — тип һөйләне «Башҡортостан һылыуҡайы» моделлек агентлығы директоры Луиза Закирйәнова. — Бәйгелә 16-22 йәштәрҙәге, буйы 170 сантиметрҙан кәм булмаған, параметрҙары 90-60-90-ға яҡынлашҡан һылыуҙар ҡатнаша ала. Беҙ кейәүҙә булмаған, тышҡы ҡиәфәте буйынса моделға оҡшап торған ҡыҙҙарҙы көтәбеҙ, һәр кастингта ҡатнашыусыға үҙе тураһында һөйләргә, һыу инеү кейемендә һәм киске күлдәктә атлап күрһәтергә кәрәк буласаҡ.
Әлегә йыл һайын уҙғарылып килгән республика конкурсында ҡатнашыуға 12 ҡыҙ һайлап алынған.
«Башҡортостан һылыуҡайы-2014» конкурсы еңеүсеһе республиканан «Miss Globe International 2015» бөтә донъя гүзәллек бәйгеһендә ҡатнашасаҡ, конкурста ҡатнашыуға 50000 һум аҡса аласаҡ һәм уның башын Swarovski кристалдарынан эшләнгән таж биҙәйәсәк.
Кастинг «Империя» ресторанында (С.Перовская урамы, 29) киске сәғәт 6-ла башлана.


text:
«Башнефть» суд бәхәсен тиҙерәк хәл итеүҙә ҡыҙыҡһыныуы тураһында белдерҙе
ӨФӨ, 2014 йыл, 31 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
«Башнефть» суд бәхәсен тиҙерәк хәл итеүҙә ҡыҙыҡһыныуы тураһында белдерҙе, ул «компанияның контрагенттар менән мөнәсәбәттәрендә негатив сағылыуы ихтимал», тиелә, 30 октябрҙә Мәскәү Арбитраж судының ултырышы тамамланғас таралған, нефть компанияһы белдереүендә. Суд РФ Генераль Прокуратураһының «Система» акционерҙар финанс корпорацияһы һәм «Система-инвест» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенә ҡараған «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең акцияларын Рәсәй Федерацияһы файҙаһына һоратып алыу тураһындағы дәғүәһен ҡәнәғәтләндерҙе.
Суд ҡарарына бер ай эсендә яла бирелеүе мөмкин.
«Башнефт»тең менеджменты Компанияның өҙлөкһөҙ операция эшмәкәрлеген һәм дәүләт, акционерҙары, уҙаҡташтары, хеҙмәткәрҙәре һәм башҡа ҡыҙыҡһынған яҡтар алдында уның йөкләмәләрен тулы үтәлеүен тәьмин итеү буйынса кәрәкле тырышлыҡ һалыуын дауам итә», — тиелә белдереүҙә.
«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте – вертикаль интеграцияланған нефть компанияһы, эшмәкәрлеген Рәсәйҙең 20-нән ашыу төбәгендә һәм сит илдәрҙә алып бара. 2013 йыл һөҙөмтәһе буйынса Рәсәйҙә нефть сығарыу күләме (16,1 миллион тонна) буйынса алтынсы урынды һәм уның беренсел эшкәртеү күләме (21,4 миллион тонна) буйынса дүртенсе урынды биләй. Компанияның төп акционеры – «Система» акционерҙар финанс корпорацияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте.


text:
Башҡортостанда эшҡыуарҙар газ-мотор яғыулығында эшләүсе пассажир автобустарын һатып алыуға субсидиялар аласаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостан Хөкүмәте газ-мотор яғыулығында эшләүсе пассажир автобустарын һатып алыуға субсидиялар биреү тәртибен раҫланы.
Матди ярҙам РФ «Сәнәғәтте үҫтереү һәм уның конкурент һәләтлеген арттырыу» дәүләт программаһы сиктәрендә даими рәүештә пассажирҙар ташыусы шәхси эшҡыуарҙарға һәм юридик шәхестәргә (дәүләт һәм муниципаль учреждениеларҙан тыш) күрһәтеләсәк.
Һатып алынған автобустарҙың хаҡынан 50 процентҡа тиклеме субсидияланасаҡ. Субсидиялар БР Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитетында тәғәйенләнәсәк.
Аҡса республика һәм федераль бюджеттан бүленәсәк.
Хөкүмәт субсидия биреүҙең өс төп шартын билдәләне. Беренсенән, газ-мотор яғыулығы менән эшләүсе автобус һатып алыу. Икенсенән, ул 2014 йылдан алып Берҙәм иҡтисади киңлектә ҡатнашыусы дәүләттәр биләмәһендә сығарылырға тейеш. Өсөнсөнән, 12 метрҙан ашыу булған М3 категорияһындағы автобустар сәләмәтлектәре сикләнгән кешеләрҙе йөрөтөү өсөн йыһазландырылған булырға тейеш.
Федераль һәм Башҡортостан бюджеты алдында элек алынған субсидияларҙы ҡайтарыу, кредиттар, һалым буйынса бурыстары булғандарға субсидиялар бирелмәйәсәк.


text:
Ҡумталағы конкурент15-05-2018, 00:03 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға
Белгестәр билдәләүенсә, әле Интернет сауҙаһы эске баҙарға ҡарағанда ла шәберәк үҫешә. Быйыл өс айҙа бары “Рәсәй почтаһы” 95,7 миллион халыҡ-ара посылканы эшкәрткән, был 2017 йылдың ошо осоронан 35 процентҡа күберәк (“Рәсәй почтаһы”на посылка бизнесының өстән ике өлөшө тура килә). “Тәүге кварталдағы күрһәткестәр былтыр Яңы йыл алдынан ноябрь, декабрь айҙарындағы эштең тығыҙлығы менән тап килә. Беҙҙең ҡулдан көн һайын миллиондан ашыу посылка үтә”, — ти “Рәсәй почтаһы” йәмғиәтенең генераль директоры Николай Подгузов.
“Билдәле булыуынса, рәсәйҙәр башлыса Ҡытайҙағы арзан тауарҙарға өҫтөнлөк бирә. Былтыр уның өлөшөнә сит ил посылкаларының 90 проценттан күберәге тура килгән. Ә аҡса берәмегендә ул ни бары 53 процент ҡына тәшкил иткән”, — ти Интернет-сауҙа ассоциацияһы компанияһы етәксеһе Алексей Федоров.
Европанан, киреһенсә, ҡиммәтле тауарҙар, мәҫәлән, парфюмерия посылкалары килә. Һөҙөмтәлә уларҙың һаны Евросоюз өлөшөнә ни бары өс процент тура килһә лә, аҡса берәмегендә ситтән килгән почта сауҙаһының 22 процентын тәшкил итә.
2017 йылда эске Интернет-сауҙа ни бары 13 процентҡа үҫкән (1,04 триллион һумға тиклем). Сағыштырыу өсөн: был күрһәткес 2014 йылда 31 процент булһа, 2016 йылда — 21. Ватан ретейлерҙары НДС, пошлина, үҙҙәренең тауарына сертификат алмаған сит ил интернет-магазиндары менән конкуренцияла отола. Әйткәндәй, һатып алыусыларҙы тауарҙың хәүефһеҙлеге бөтөнләй ҡыҙыҡһындырмай.
Белгестәр әйтеүенсә, пошлинаһыҙ сауҙа Рәсәй эшҡыуарлығын сит ил конкуренттарынан яҡлай алмай. Бөгөн рәсәйҙәр пошлина түләмәйенсә лә айына бер мең евроға посылкаға заказ бирә ала. Тап ошо юҫыҡта хәҙер һөйләшеүҙәр алып барыла. Рәсәй Хөкүмәте быйыл халыҡ-ара посылкаларҙы пошлина түләмәйенсә индереү күләмен 50 тапҡырға кәметергә тәҡдим итте. Закон проекты әле Дәүләт Думаһында ҡарала.


text:
Башҡорт хореографы Марат Кәримов Ҡазанда V Халыҡ-ара фестивалдә мастер-класс күрһәтә
26 — 29 мартта Татарстан Республикаһының баш ҡалаһында хореография училищелары һәм мәктәптәренең V халыҡ-ара фестивале үтә. «Татар-информ» агентлығының хәбәр итеүенсә, М.Жәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһе Рәсәйҙең хореографик белем биреү йорттары уҡыусылары, шулай уҡ сит ил ҡунаҡтары өсөн бер нисә көнгә бейеү майҙанына әйләнә.
Быйыл ҡатнашыусылар исемлегендә А.Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы (Санкт-Петербург), И.Моисеев исемендәге Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡарамағындағы мәктәп-студия , Белорус дәүләт хореография колледжы (Минск), шулай уҡ Пермь, Новосибирск, Краснодар, Башҡортостан, Һарытау, Воронеж һәм башҡа Рәсәй ҡалаларынан хореографик белем биреү йорттары бар.
Классик һәм халыҡ бейеүҙәре традицияһын һаҡлау, йәштәр араһында бейеү сәнғәтен пропагандалау, һәләтле йәштәрҙе табыу, уларҙың башҡарыу оҫталығын арттырыу форумдың төп маҡсаты иҫәпләнә.
Фестиваль программаһына түбәндәгеләр инә: асыу һәм ябыу тантанаһы, ике концерт һәм йомғаҡлаусы гала-концерт. Хореографик училище һәм мәктәптәрҙең фестивале дауамында Р.Нуреев исемендәге Башҡорт хореография колледжының алдынғы педагогы Марат Кәримов һәм Марий Эл Республикаһының И.С.Палантай исемендәге Республика сәнғәт колледжы художество етәксеһе, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Марий Эл Республикаһының халыҡ артисы Константин Ивановтың мастер-кластары үтәсәк.
V Халыҡ-ара фестивалдең ойоштороу комитетын РТ Премьер-министры урынбаҫары – мәҙәниәт министры Зилә Вәлеева етәкләй (уның Башҡортостанда тыуыуын билдәләргә кәрәк).
Фестивалдә ҡатнашыусыларға дипломдар һәм ҡиммәтле бүләктәр тапшырыласаҡ.
Бындай беренсе Халыҡ-ара фестиваль Ҡазанда 2001 йылда ЮНЕСКО-ның «Балет теле – донъя теле» программаһы һәм I Йәш балет артистары халыҡ-ара конкурсы сиктәрендә үткәрелгәйне.


text:
Баймаҡ районы Билал ауыл китапханаһында "Яҡташ яҙыусылар ижады" аҙналығы башланды. 6 класс уҡыусылары менән осрашыуға ауылдашыбыҙ, 3 китап авторы, "Шоңҡар" журналының өлкән мөхәррире, яҙыусылар союзы ағзаһы Гөлнара Мостафина килде. Кисәлә Гөлнараның уҡытыусылары, мәғариф ветерандары Илдүсә Әминева, Фирҙәүес Ҡаһарманова, Гөлдәр Юлмөхәмәтова, башҡорт теле уҡытыусыһы Люциә Дауытова яҙыусы, уның ижады тураһында бик күп йылы һүҙҙәр әйтте. Ысынлап та, өкәндәр өсөн дә, шул уҡ ваҡытта балаларға ла уҡымлы әҫәрҙәр ижад итеүселәр һирәк. Ғәҙәттә яҙыусы ике өлкәнең береһен һайлай. Оло-оло романдар яҙыусы ағай-апайҙар ауыҙынан йыш ҡына: “Бәләкәстәр өсөн яҙыуы ифрат ауыр…” тигәнде ишетергә тура килә. Ә бит, уйлап ҡараһаң, бер-ике битлек кенә әйбер яҙырға кәрәк…
Билал урта мәктәбен тамамлап, БДУ-ла белем алып, бөгөнгө көндә “Шоңҡар” йәштәр журналында өлкән мөхәррир вазифаһын башҡарған ауылдашым Гөлнара Мостафинаға журналистиканан тыш балалар өсөн дә, ололар өсөн дә мауыҡтырғыс әҫәрҙәр ижад итә алыу һәләте бирелгән.
Башкирская свадьба (туй) издавна представляла собой массовые гулянья, сопровождавшиеся угощениями, различными состязаниями, играми, весельем и чередой обязательных обрядов. Свадебный ритуал продолжался несколько дней, даже недель, если торжества повторялись и у родителей жениха.
В с. Билалово гости и жюри эстафеты-конкурса стали свидетелями настоящих свадебных ритуалов и обрядов: супруги Гайсины выдавали замуж свою единственную дочь Насиму. Интересным обычаем было обрядовое хождение невесты за водой. Она шла с коромыслом впереди, жених рядом, гости следом за ними, а взрослые женщины следили за тем, чтобы угостить всех, кто встретился на пути. Гости постоянно шутили или над невестой или над детьми. Набрав воды, невеста с коромыслом на плечах, в сопровождении участников обряда, возвращалась домой. Существует поверье: если невеста донесёт воду до дома, то ждёт молодых спокойствие и достаток. Но это было не так легко, ребятня то и дело норовила отхлебнуть незаметно воду из ведра. Гости же постарше кидали монетку в воду и пили сколько хотели.
Үтеү ваҡыты:11 апрель. Үткәреү урыны: Ауыл мәҙәниәт йорто
Ишей, Таһир, Муллаҡай, Ҡолсора, Билал, Күгиҙел, Өмөтбай, Темәс, Түбә ауылдарынан бөтәһе 62 бала ҡатнашты.Слайдта дин,иман күренештәре күрһәтелде.Ауыл ағинәйҙәре дини тәрбиә тураһында һөйләнеләр,хәҙистәр уҡынылар,мөнәжәт әйттеләр.Билал төбәге китапханасылары “Ҡырҡ хәҙис хикәйәттәре”нән күренештәр сәхнәләштерҙе,китаптар парады күрһәтте.
Книжный фонд – 10954
Книговыдача – 19025
Посещение – 10639
Пользователи – 724.
Библиотека была основана в 1930 году.


text:
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы
{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, БМО (ингл. United Nations, рус. Организация Объединённых Наций — донъяла тыныслыҡ һәм именлекте һаҡлауҙы, дәүләттәр араһында күп яҡлы бәйләнештәрҙе үҫтереүҙе үҙ эшмәкәрлегенең маҡсаты итеп ҡуйған халыҡ-ара ойошма. БМО ҡарарҙары Ойошма системаһына ҡараған махсус маҡсатлы агентлыҡтар, бәйле ойошмалар, шуралар һәм ағза илдәрҙең структуралары арҡылы тормошҡа ашырыла.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ойошма эшмәкәрлеге һәм структураһы Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Гитлерға ҡаршы коалиция булдырған илдәр тарафынан төҙөлгән. «Берләшкән Милләттәр» исеме беренсе тапҡыр 1942 йылдың 1 ғинуарында ҡул ҡуйылған «Берләшкән Милләттәр Декларацияһы»нда телгә алына.
БМО уставы 1945 йылда Сан-Франциско конференцияһында раҫлана, шул уҡ йылдың 26 июнендә 51 дәүләт вәкиле тарафынан ҡул ҡуйыла. Уставтың үҙ көсөнә инеү датаһы — 24 октябрь Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө тип билгеләнә.
Структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Генераль Ассамблея
- Генераль секретарь
- БМО-ның Именлек Советы
- Секретариат
- БМО-ның Халыҡ-ара суды
- Махсус ойошмалар
Генераль секретарь[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БМО-ның Генераль секретары ойошманың Именлек Советы тәҡдиме буйынса Генераль Ассамблея тарафынан яңынан һайланыу мөмкинлеге менән 5 йылға тәғәйенләнә.
Ағза дәүләттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдың 14 июленә БМО-ға 193 дәүләт керә[1].
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БМО-ла эште ойоштороу өсөн рәсми һәм эш телдәре раҫланған. Ойошманың һәр органы өсөн ошо телдәрҙе ҡулланыу тәртибе эшләнгән.
Ойошманың барлыҡ документтары БМО-ның рәсми телдәрендә төҙөлә.
Халыҡ-ара ойошманың рәсми телдәре булған түбәндәге алты телдең махсус көнө билдәләнә:
- Инглиз теле — 23 апрель
- Урыҫ теле — 6 июнь
- Испан теле — 12 октябрь
- Ҡытай теле — 20 апрель
- Ғәрәп теле — 18 декабрь
- Француз теле — 20 март
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
Нью-Йорктағы штаб-фатир
-
-
-
-
-
Женевала урынлашҡан БМО бинаһы
-
-
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Государства — члены ООН (рус.)
Һылтамалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (инг.) (исп.) (рус.) (ҡыт.) (ғәр.) (фр.)
- Ғомуми мәғлүмәт (инг.)


text:
Автор: Альбекова Гульсум Шагибаловна, МАДОУ "ЦРР - детский сад «Айыукай» г.Баймак, Республика Башкортостан
Логоритмика – баланың телендәге теге йәки был кәмселектәрҙе бөтөрөүҙә ҡулланылған шөғөлдәрҙең бер төрө. Был шөғөлдөң төп принцибы – тел, музыка һәм хәрәкәттең бәйләнешле ҡулланылыуы. Логоритмика дәрестәрендә түбәндәге маҡсаттар ҡуйыла:
баланың күреү һәм ишетеү һәләтен үҫтереү;
хәтерен үҫтереү;
хәрәкәтләндереүсе һәм артикуляцион праксисты үҫтереү;
хәрәкәт һәләтлеген нығытыу.
Логоритмик дәрестәр лексик темаларға таянып эшләнә. Уларҙың эстәлеге төрлө булыуы мөмкин. Хәикәйәләр йә әкиәттәр ҙә ҡулланырға мөмкин. Алынған теманы бер-нисә тапҡыр ҡабатлау, баланың хәрәкәттәрҙе ышаныслы башҡарыуына, тыңлай-ишетә белеүенә һәм, иң мөһиме, телдәге кәмселектәрҙе бөтөрөүенә килтерә.
Логоритмик дәрес түбәндәге өлөштәрҙән тора:
артикуляцион гимн;
баланың телмәрен үҫтереү.
Дәрестәрҙе логопед, тәрбиәсе, музыка етәксеһе менән бергә аҙнаһына бер тапҡыр үткәрелергә тейеш.
Тема: “Көҙ һандығы”
Йыһазландырыу: “Көҙ”ҙөң байлығы, һандыҡта көҙҙөң бүләктәре: бал, кәбеҫтә, кишер, миләш һабағы, һәр балаға төҫлө таяҡсалар, алма, барабан, бәшмәк, һәр балаға грек сәтләүеге; уйынсыҡтар: айыу, ҡуян, төлкө, терпе, бүре, тейен.
Шөғөл барышы: Уҡытыусы башына башлыҡ кейеп, “Көҙ”гә әйләнә.
Һары япраҡтарын елпеп,
Сентябрь килде ергә.
Эй, ҡыуаналар, балалар,
Шатланып алтын көҙгә!
1. Көҙ тураһында йыр.
СКАЧАТЬ РАБОТУ
Поделиться:


text:
Арктика
Арктика (грек. ἄpktoς — «инә айыу», ἀpktιkός — «Оло Етегән йондоҙлоғо аҫтында», «төньяҡтағы») — Ерҙең Төньяҡ полюсҡа тоташҡан берҙәм физик-географик районы, үҙ эсенә Евразия менән Төньяҡ Америка ҡитғалары ситтәрен, тотош тиерлек Төньяҡ Боҙло океанды һәм уның утрауҙарын (Норвегияның яр буйы утрауҙарынан тыш), шулай уҡ Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың терәлеп ятҡан өлөштәрен алып тора. Арктиканың көньяҡ сиге тундра зонаһының көньяҡ сигенә тап килә[1]. Майҙаны — 27 млн км² самаһы; ҡайһы берҙә Арктиканы көньяҡтан Төньяҡ поляр түңәрәк (так как 66° 33′) менән сиктәш итәләр, был осраҡта уның майҙаны 21 млн км²[2] була.
Йөкмәткеһе
- 1 Тәбиғәте
- 2 Арктиканы үҙләштереү
- 3 Арктиканың хоҡуҡи режимы
- 4 Транспорт юлдары
- 5 Хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Флораһы. Фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктикала кәрлә ҡыуаҡтар, бөртөклөләр, үләндәр, лишайлыҡтар һәм мүк үҫә. Йәйге түбән температуралар төрҙәрҙең әҙлегенә һәм үҫемлектәрҙең бәләкәй булыуына сәбәпсе. Арктикала ағастар юҡ, әммә уның йылы өлөшөндә ике метр бейеклеккә еткән ҡыуаҡтар осрай, ә күрән, мүк һәм лишай ҡалын түшәмә хасил итә. Арктика сүллеге — тәбиғәт зоналарының иң төньяҡтағыһы — ғәмәлдә үҫемлектәрһеҙ; мүк һәм лишай кеүек күҙәнәкле үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, һирәк-мирәк поляр мәк кеүек үләндәр осрай.
Арктика — һарыҡ-үгеҙ, ҡырағай төньяҡ боланы, ҡар бәрәне, аҡ айыу кеүек уникаль хайуандар йәшәгән төбәк. Тундраның үлән ашаусы хайуандары: арктика аҡҡуяны, лемминг, һарыҡ-үгеҙ һәм ҡырағай төньяҡ боланы. Улар аҡ төлкө менән бүре өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Поляр айыу ҙа ҡырағай йыртҡыстарға инә, ул боҙҙан тороп диңгеҙ хайуандарына һунар итеүгә өҫтөнлөк бирә. Һалҡын төбәктәр өсөн ҡоштарҙың һәм диңгеҙҙәге йән эйәләренең күп төрҙәре эндемик булып тора. Бынан тыш Арктикала ҡоно, аҫ һәм оҙон ҡойроҡло йомран йәшәй.
Поляр йәйҙә тундрала миллиондарса күсмә ҡош оя ҡора. Арктика диңгеҙҙәрендә тюлендәр, морждар, кит һымаҡтарҙың бер нисә төрө (мыйыҡлы кит, нарвал, косатка, белуха) йәшәй.
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рельеф үҙенсәлектәре йәһәтенән Арктикала түбәндәгеләрҙе айыралар: ҡитға сығышлы утрауҙар һәм ҡитғаларҙың терәлеп ятҡан ситке һыҙаттары менән шельф һәм Арктик бассейн. Шельф өлкәһенә Баренц, Кара, Лаптевтар, Көнсығыш Себер һәм Чукот диңгеҙҙәре инә. Рәсәй Арктикаһының ҡоро ер шельфы башлыса тиҙелектән тора; урыны-урыны менән, айырыуса утрауҙарҙа, таулы. Үҙәк өлөшө — Арктик бассейн, тәрән соҡорҙар (5527 метрғаса) һәм һыу аҫты тауҙары өлкәһе.
Арктиканың иң юғары нөктәһе — Гунбьёрн тауы (Гренландия).
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбиғәтенең үҙенсәлектәре: түбән радиация балансы, йәйге айҙарҙа һауаның уртаса температураһы 0 °C самаһы, кире уртаса йыллыҡ температура, боҙлоҡтар һәм күп йылдар буйы туң тоҡомдар, тундра үҫемлектәре һәм арктик сүллектәр хас.
Иң һыуыҡ ҡышҡы ай булған ғинуарҙың уртаса температуралары Арктика районының көньяғында Цельсий буйынса −2…−4 градустан Баренц диңгеҙенең төньяғында Гренланд диңгеҙенең көнбайышында, Баффин һәм Чукот диңгеҙҙәрендә −25 градусҡаса, Себер районында, Канада һәм уның буйындағы Арктика бассейнында −32…−36 градустан Гренландия уртаһында −45…−50 градусҡаса тирбәлә. Был райондарҙа минималь температуралар ҡайһы берҙә −55…−60 градусҡа тиклем түбәнәйә, тик Арктика бассейнында ғына −45…−50 градустан да түбән төшмәй. Тәрән циклондар үтеп ингәндә температура −2…−10 °C тиклем күтәрелеп китә. Арктика бассейнында июлдең уртаса температуралары — 0…−1 °C.
Диңгеҙ акваторияларының боҙлолоғо — ҡыш 11 млн км² һәм йәй 8 млн км² самаһы.
Тәбиғәт ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктикала нефть һәм газдың иҫ киткес күп запастары бар. АҠШ-тың Геология хеҙмәте баһалауы буйынса, Арктикала нефть запасы (шельфта ла, ҡоро ерҙә лә) 90 млрд баррель тәшкил итә[3]. «Бритиш Петролеум» мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын яҡынса 584 миллион баррель нефть тотонола (көнөнә 1,6 миллион баррель күләмендәге уртаса көнлөк күрһәткестән сығып иҫәпләгәндә)[4]. Шулай итеп, нефткә әлеге ихтыяж күләменән сығып иҫәпләгәндә, Арктика нефте 154 йылға етәсәк.
Әммә Арктикала тәбиғәт ресурстарын сығарыу ҡатмарлы һәм экология йәһәтенән хәүефле. Арктиканың ҡырыҫ климаты шарттарында авариялар ихтималлығы күп тапҡырҙарға арта. Нефть түгелеү эҙемтәләрен бөтөрөү эштәрен бейек тулҡынлы штормдар, ҡуйы томан, күп метрлы ҡалынлыҡтағы боҙҙар ҡатмарлаштыра. Авария айҙарға һуҙыла торған поляр төн ваҡытында булһа, эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн ҡараңғыла тоҫмаллап ҡына эшләргә тура киләсәк. Тағы бер хәүефте айсбергтар тыуҙыра, улар менән бәрелешеү нефть сығарыусы платформаларҙы ҡыйратырға һәләтле буласаҡ. Айсбергтар менән көрәшеү өсөн брандерҙар — яныусан матдәләр тейәлгән караптар (бындай караптар диңгеҙҙәге һуғыштарҙа дошман судноларын яндырыу һәм юҡ итеү өсөн ҡулланылған) — файҙаланыу планлаштырыла.
Арктиканың шельфында беренсе булып «Газпром нефть» нефть сығара башлай: нефть 2013 йылдың декабрендә Печора диңгеҙендә Приразломный ятҡылығында алына. Нефть сығарыу «Приразломная» платформаһынан алып барыла — ул Арктикала эшләүгә махсуслашҡан. Платформа «нулле ҡалдыҡтар» системаһы менән йыһазландырылған — бөтә ҡалдыҡтар, шул иҫәптән быраулау ҡалдыҡтары ла, ярға сығарыла йә йотҡос махсус скважинаға һурҙырыла. Платформа диңгеҙ төбөндә тора (ятҡылыҡ урынында тәрәнлек — ни бары 20 метр), скважиналар платформаның нигеҙендә урынлашҡан һәм тирә-яҡ мөхиттән үтә юғары ныҡлыҡтағы плакирланған ҡорос менән көпләнгән 3 метрлы бетон диуарҙар менән уратып айырылған. Тәүге арктик нефть Arctic oil (ARCO) тигән атама ала һәм Приразломныйҙан 2014 йылдың апрелендә тейәп оҙатыла[5].
Экологик ойошмалар, мәҫәлән, «Гринпис» һәм Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды, Арктикала нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә ҡаршы сыға.
«Арктика шельфын …үҙләштермәй тороп, Рәсәйҙең 2020 йылға тиклемге Энергетика стратегияһы бурыстарын хәл итеп булмаясаҡ»[6]. Рәсәйҙең иң ҙур газ ятҡылыҡтары — көнбайыш Арктикала урынлашҡан Штокмановское, Русановское һәм Ленинградское ятҡылыҡтары.
Арктика климатының үҙгәреүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктика климаты һуңғы 600 йыл эсендә һиҙелерлек тирбәлеүҙәр кисерә. Ошо осор эсендә өс-дүрт йылыныу була. Ғалимдар Рәсәй Арктикаһының ғәҙәттән тыш йылыныуы XXI быуаттың 30-сы йылдарында булыр тип фараз итә[7].
Температура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Арктикала температура ҡалған донъялағыға ҡарағанда ике тапҡырға шәберәк күтәрелә. Ошо арҡала төбәктәге үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күп төрҙәре юҡҡа сығыуы ихтимал. Йылыныу Арктиканың ерле халыҡтары өсөн дә хәүефле — уларҙың туҡланыуы һәм тормош рәүеше үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына туранан-тура бәйле.
Арктика һәм Арктик илдәр халыҡтарының мәнфәғәттәрен яҡлауға Арктика кәңәшмәһе ойошмаһы вәкәләтле.
Арктика боҙҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктика боҙҙары Ерҙең климатик системаһы өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Боҙ бүрек ҡояш нурҙарын сағылдырып кире ҡайтара һәм планетаға артыҡ йылынырға ирек бирмәй. Бынан тыш, арктик боҙҙар океандарҙағы һыу циркуляцияһы системаларында мөһим урын биләй.
Арктика боҙҙарының дөйөм массаһы, 1980-се йылдар менән сағыштырғанда, 70 процентҡа ҡалған[8]. 2012 йылдың сентябрендә, Гидрометүҙәк мәғлүмәттәре буйынса, боҙ бүректең майҙаны бөтә күҙәтеү осоронда иң бәләкәй күләмгә еткән һәм 3346,2 мең км² тәшкил иткән. Айырыуса Лаптевтар диңгеҙендә, Көнсығыш Себер диңгеҙендә, Чукот диңгеҙендә күрһәткестәр түбән — норманың 65 проценты. Боҙҙоң тығыҙлығы ла кәмей[9]. 2013—2014 йылдарҙа боҙ яйыраҡ ирей[10][11].
Америка ғалимдары билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа боҙ япма майҙаны йылдам кәмей. 2015 йылдың 25 февраленә был күрһәткес 14,54 млн км² тәшкил итә. Ә 1981—2010 йылдарҙа Арктикалағы боҙҙар майҙаны уртаса 15,64 млн км² була.
Арктиканы үҙләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙаҡ ваҡыттар Арктика кеше йәшәү өсөн ҡулайһыҙ («үле ер»), һыу менән дә, ҡоро ер буйлап та йөрөп булмай торған территория тип иҫәпләнә.
XI быуатта рус диңгеҙселәре Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙҙәренә сыға. XII—XIII быуаттарҙа — Вайгач, Яңы Ер, XV быуат аҙағында Шпицберген архипелагы утрауҙары, Айыу утрауы асыла. XVI быуаттың беренсе яртыһында Боҙло океан бассейнының тәүге картаһы барлыҡҡа килә, ул Д. Герасимов һыҙымы буйынса төшөрөлә. Төньяҡ диңгеҙ юлының көнбайышындағы Төньяҡ Двинанан Обь тамағында Таз ҡултығына тиклемге өлөшө («Мангазея диңгеҙ юлы» тип йөрөтөлә) үҙләштерелә.
XVII быуаттың 30-40-сы йылдарында рус сәйәхәтселәре Иван Ребров, Илья Перфильев, Михаил Стадухин Төньяҡ диңгеҙ юлының Лена тамағынан Колыма тамағына тиклемге көнсығыш өлөшөн үҙләштерә. Семён Дежнёв Колыма тамағынан ҡитғаның иң көнсығыш нөктәһенә тиклемге аралыҡты диңгеҙ менән үтә һәм 1648 йылда Азия менән Америка араһындағы боғаҙҙы аса[12].
Бөйөк төньяҡ экспедицияһында (1733—1743) Төньяҡ Боҙло океандың бөтә Себер яры Оло Баранов моронона тиклем тикшерелә, тасуирлана һәм картаға төшөрөлә.
1874 йылдан парҙа йөрөгән судноларҙа Кара диңгеҙе аша Обь һәм Йәнәсәй тамаҡтарына йөҙә башлайҙар, был сәфәрҙәр Кара экспедициялары тигән атама ала.
Норвегия поляр тикшеренеүсеһе Фритьоф Нансен Арктиканы «Боҙло дәһшәт иле» тип атай.
Арктиканы үҙләштереүҙә Төньяҡ диңгеҙ юлы ҙур әһәмиәткә эйә була.
Дрейфлаусы поляр станциялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй — дрейфлаусы поляр станцияларҙы файҙалана башлаған тәүге ил. Ошондай һәр станция күсеп йөрөгән арктик боҙ киҫәгенә урынлаштырылған ҡорамалдарҙан һәм станция йорттарынан тора, уларҙа экспедицияларҙа ҡатнашыусылар йәшәй. Арктиканы өйрәнеүҙең был арзан һәм һөҙөмтәле ысулын 1929 йылда Арктика һәм Антарктика ғилми-тикшеренеү институтында эшләгән белгес Владимир Визе тәҡдим итә.
«Төньяҡ полюс» тип аталған беренсе дрейфлаусы экспедиция полюс эргәһенә 1937 йылдың 21 майында төшөрөлә.
2005 йылдың сентябрендә Арктиканы үҙләштерергә «Северный полюс-34» экспедицияһы китә.
2007 йылдың 24 июлендә Мурманскиҙан «Арктика-2007» поляр экспедицияһы юлға сыға. Уға Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты, Рәсәй президентының халыҡ-ара поляр йыл мәсьәләләре буйынса махсус вәкиле, Советтар Союзы Геройы билдәле полярник Артур Чилингаров етәкселек итә. Экспедицияла ҡатнашыусылар алдына полюс эргәһендә океан төбө төҙөлөшөн ентекле тикшереү һәм уникаль ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы ҡуйыла.
Арктиканың хоҡуҡи режимы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктиканың халыҡ-ара статусы Арктика буйынса халыҡ-ара килешеүҙәрҙә нығытылған. Арктика үҙе Рәсәй, АҠШ, Норвегия, Канада һәм Дания араһында биш яуаплылыҡ секторына бүленгән. Шуға ҡарамаҫтан, Арктиканың аныҡ сиктәре билдәләнмәгән. 1982 йылда Диңгеҙ хоҡуҡиәте тураһында конвенция ҡабул ителә. Уға ярашлы, дәүләттең акваторияһы тик арктик шельфҡа ғына ҡағыла, ә шельфтан тыш зона халыҡ-ара зона тип иғлан ителә. Рәсәй был килешеүгә 1997 йылда ҡушыла[13]. Яңы конвенция буйынса, 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙары — территориаль, яр буйына яҡындағы 200 миль киңлегендәге зона иҡтисади территория тип иғлан ителә[14].
Рәсәйҙең поляр биләмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙың төньяҡ поляр биләмәләре сиктәре СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1926 йыл 15 апрель ҡарары менән билдәләнә.
Ул саҡта һыуҙағы сик Кола ярымутрауынан Төньяҡ полюс аша Беринг боғаҙына тиклем үтә.
1997 йылда Рәсәй 1982 йылғы Диңгеҙ хоҡуҡиәте буйынса конвенцияны ратификациялай[15]. Конвенция һәр ҡатнашыусы өсөн 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙарын — территориаль, унан арғы 200 миль киңлегендәге зонаны иҡтисади территория тип иғлан итә. Был зонала суднолар йөрөшө ирекле, ләкин минераль һәм биоресурстарға айырым хоҡуҡтар билдәләнә. Дөрөҫ, һәр бер ил, үҙ ярынан һуҙылған шельфтың уға беркетелгәндән арыраҡ дауам иткәнен иҫбатлай алһа, диңгеҙ төбөнә һәм диңгеҙ төбөндәге ер аҫтына ҡарата үҙ дәүләтенең юрисдикцияһын 200 милдән арттырыуға ла дәғүәләшә ала (Конвенцияның VI өлөшө).
Поляр биләмәләргә хоҡуҡ алыу өсөн, Рәсәйгә һыу аҫтындағы Ломоносов һәм Менделеев һырттарының Рәсәй территорияһына бәйле континенталь сығышлы булыуын иҫбат итергә кәрәк. Ломоносов һыртына ҡарата Дания дәғүә белдерә, ул, был һырт — Гренландияның батҡан өлөшө, тип раҫлай[16]. Ломоносов һырты Рәсәй биләмәләренең дауамы икәнлеген иҫбатлар өсөн Рәсәй 2007 йылдың июль-авгусында «Арктика-2007» экспедицияһын үткәрҙе.
Ҡоро ерле территориялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары РФ Президентының «Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары тураһында» 2014 йыл 2 майҙағы 296-сы указы менән билдәләнә[17]. Улар түбәндә һанала:
- Мурманск өлкәһе (тулыһынса).
- Ненец автономиялы округы (тулыһынса).
- Чукот автономиялы округы (тулыһынса).
- Ямал-Ненец автономиялы округы (тулыһынса).
- Коми Республикаһының төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
- Воркута (ҡала округы).
- Саха — Якутия Республикаһының төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
- Аллаиха улусы;
- Анабар улусы;
- Булун улусы;
- Түбәнге Колыма районы;
- Усть-Яна улусы.
- Красноярск крайының төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
- Норильск (ҡала округы);
- Таймыр районы;
- Турухан районы.
- Архангельск өлкәһенең төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
- Архангельск (ҡала округы);
- Мезен районы;
- Яңы Ер;
- Новодвинск (ҡала округы);
- Онега районы;
- Приморье районы;
- Северодвинск (ҡала округы).
- Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумының «Төньяҡ Боҙло океанда урынлашҡан ерҙәрҙе һәм утрауҙарҙы ССР Союзы территорияһы тип иғлан итеү тураһында»ғы 1926 йыл 15 апрель ҡарарында һәм СССР-ҙың башҡа акттарында һаналған ерҙәр һәм утрауҙар.
Транспорт юлдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктику аша кроссполяр авиакүпер (Төньяҡ Америка менән Азия араһындағы иң ҡыҫҡа юл) һәм Көнсығыш Азия менән Европа араһындағы иң ҡыҫҡа юл булған Төньяҡ диңгеҙ юлы үтә.
Хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арктикаға терәлеп ятҡан территорияларҙа Рәсәйҙең һәм АҠШ-тың ракета һөжүме тураһында иҫкәртеү системаларының компоненттары, шулай уҡ АҠШ-тың (Аляска) һәм Рәсәйҙең (Төньяҡ Боҙло океан яр буйы) аулағыс ракеталары урынлашҡан. Гренландияла Туле авиабазаһы бар.
Яңы Ер архипелагының көньяғында Рәсәй ядро полигоны урынлашҡан. Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты Төньяҡ флотының база урыны — Мурманск өлкәһенең Североморск ябыҡ административ-территориаль биләмәһе. 2013 йылда Рәсәй Яңы Себер утрауҙарында хәрби базаһын тергеҙә башланы, төньяҡ аэродромдары төҙөү планлаштырыла[18][19][20]. 2007 йылдан Александра Ерендә «Арктический трилистник» хәрби базаһы төҙөлә.
2007 йылда Канада Арктикала урынын нығытыуы тураһында белдерә (Резольют)[21].
Арктик державалар төбәктә даими хәрби учениелар үткәрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ БЭС, статья «Арктика»
- ↑ Арктика // Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская Энциклопедия, 1970. — Т. 2. Ангола — Барзас. — С. 203—205.
- ↑ Circum-Arctic Resource Appraisal: Estimates of Undiscovered Oil and Gas North of the Arctic Circle Публикация USGS. — 2008.
- ↑ Statistical Reviewof World Energy Публикация BP. — 2012.
- ↑ Пресс-релиз «Отгружена первая нефть арктического шельфа России»
- ↑ В. Каминский, директор ВНИИОкеангеология. — Цит. по: З. Данаева Арктика раздора. Interfax (2008-03-11). 30 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Клименко В. В., Астрина Н. А. Документальные свидетельства сильных колебаний климата российской Арктики в XV—XX вв. // История и современность : Журнал. — 2006. — № 1. — С. 179—217.
- ↑ Площадь льдов в Арктике достигла рекордно низкого уровня
- ↑ 15.01.2013: Итоги 2012 года и прогноз на вторую половину января. Пресс-конференция директора Гидрометцентра России Романа Вильфанда
- ↑ GISMETEO.RU: Площадь ледяного арктического покрова достигла годового минимума | Климат | Новости погоды
- ↑ Arctic Sea-Ice Monitor Ҡалып:Webarchive
- ↑ Всемирная история. Т.IV.— М., 1958.— С. 100.
- ↑ Правовой режим Арктики
- ↑ Российский арктический сектор: правовой статус
- ↑ О правовом статусе российского арктического сектора журнал «Право и политика» № 12, 2000
- ↑ Арктическая жемчужина датской короны
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 2 мая 2014 года № 296 «О сухопутных территориях Арктической зоны Российской Федерации».
- ↑ Россия приступила к восстановлению военной базы в Арктике
- ↑ Россия воссоздаёт военную базу в Арктике
- ↑ Шойгу создаст арктическую группировку войск
- ↑ Военные базы в Арктике — сигнал к новой «холодной войне»
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Арктическая Россия». Под редакцией А. И. Бедрицкого. Издательство «СК-Россия», 2007 г.
- Додин Д. А. Устойчивое развитие Арктики (проблемы и перспективы). — СПб.: Наука, 2005. 283 с. ISBN 5-02-025086-4
- Воздействие изменения климата на российскую Арктику: анализ и пути решения проблемы — М.: WWF России, 2008. — 28 б.
- Лагутина М. Л., Харлампьева Н. К. Международное сотрудничество в Арктике: эколого-политический аспект. // Общество. Среда. Развитие (Terra Humana). Выпуск № 3. 2010.
- Лагутина М. Л., Харлампьева Н. К. Транснациональная модель арктического управления в XXI веке//Арктика и Север, 2011. № 3. С. 64—83.
- Маркушина Н. Ю., Харлампьева Н. К., Церпицкая О. Л. «Арктическое окно» Северного измерения//Каспийский регион: политика, экономика, культура, 2011. № 3.
- Харлампьева Н. К. Арктика — новый регион мира // Известия Саратовского университета, 2011. Том 11, Вып. 1.
- Kharlampieva, N. «The Transnational Arctic and Russia.» In Energy Security and Geopolitics in the Arctic: Challenges and Opportunities in the 21st Century, edited by Hooman Peimani. Singapore: World Scientific, 2012.
- Lagutina M. Russian Arctic Policy in the 21st Century:From International to Transnational Cooperation? // Global Review. Winter 2013.
- Смирнова О. О. Арктика — территория партнёрства будущего. // Экономические стратегии. — 2011. — № 10. — с. 32—39
Арктикала хәүефһеҙлек проблемалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Добромыслова В. Ю., Смирнова О. О. Некоторые вопросы государственной политики Российской Федерации в Арктической зоне. // ЭКО. Всероссийский экономический журнал. — 2010. — № 12. — с. 76—92.
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Арктика на перекрёстке геополитических интересов // Мировая экономика и международные отношения. 2010, № 9
- Арктика: зона мира и сотрудничества / Отв. ред. А. В. Загорский. — М.: ИМЭМО РАН, 2011. ISBN 978-5-9535-0284-9
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Национальные интересы России в Арктике: мифы и реальность // Национальные интересы: приоритеты и безопасность. 2011, № 29
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Арктический вызов России // Мир и политика. 2011, № 4.
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Арктическое направление внешней политики России // Обозреватель-Observer. 2011, № 3
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Ремилитаризация Арктики и безопасность России // Национальная безопасность. 2011, № 3—4
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Международные организации и сотрудничество в Арктике // Вестник международных организаций. 2011, № 3
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Северная Европа: общий арктический вектор // Европейская безопасность. 2011. Вып. 24(40).
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Арктические стратегии стран Северной Америки и Россия // Россия и Америка в XXI веке. 2011, № 2
- Конышев В. Н., Сергунин А. А. Арктика в международной политике: сотрудничество или соперничество? — М.: Российский институт стратегических исследований, 2011. ISBN 978-5-7893-0135-7
- Фёдоров П. В. Северный вектор в российской истории: центр и Кольское Заполярье в XVI—XX вв. — Мурманск, 2009. — 388 с.
- Фёдоров П. Почему Север? // Литературная газета. 2011. № 46-47.
- Мазур И. И. Арктика — точка бифуркации в развитии глобального мира // Век глобализации. — 2010. — № 2. — С. 93—104.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арктика / В. М. Котляков, В. Н. Гуцуляк // Анкилоз — Банка. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2005. — С. 227—231. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
- Арктика на сервисе Яндекс. Панорамы.
- Агентство новостей арктического региона России.
- О правовом статусе российского арктического сектора.
- Отделение географии полярных стран // Московский центр Русского географического общества.
- Котляков В. М., Саруханян Э. И. Международный полярный год. 2007—2008.
- Ашик И. М., Зеньков А. Ф., Костенич А. В. Основные итоги экспедиции по определению и обоснованию внешней границы континентального шельфа Российской Федерации в Северном Ледовитом океане в 2010 г.
- John E. Walsh, James E. Overland, Pavel Y. Groisman, Bruno Rudolf. Ongoing Climate Change in the Arctic. Royal Swedish Academy of Sciences, 2012. (инг.)(инг.)
- «Арктик-Фонд» // Информационно-аналитический портал САФУ имени М. В. Ломоносова.
- Проблемы освоения Арктики // Библиографическая справка Отделения ГПНТБ СО РАН.
- Культурная память современной России: Евро-Арктический Север


text:
Стәрлетамаҡ районында «Йәш спецназсы» хәрби-спорт лагеры асыла Фото: Стәрлетамаҡ районы хакимиәте
Стәрлетамаҡ районында «Йәш спецназсы» хәрби-спорт лагеры асыла
Стәрлетамаҡ районында «Йәш спецназсы» хәрби-спорт лагеры асыла Фото: Стәрлетамаҡ районы хакимиәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 6 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
13 июлдә Стәрлетамаҡ районында «Йәш спецназсы» хәрби-спорт лагеры асыла. Лагерҙы өсөнсө йыл рәттән йәштәр эштәре буйынса ҡала комитеты һәм «Крап береты берҙәмлеге» спецназ ветерандары союзы ойоштора.
Ике аҙна дауамында буласаҡ ил һаҡсылары башланғыс хәрби әҙерлек курсын үтәсәк һәм хәрби хеҙмәт нигеҙҙәрен өйрәнәсәк. Программа төрлө сараларға бай буласаҡ.
Лагерға Афғанстанда һәм Чечен Республикаһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылар, махсус подразделениелар һәм Һауа-десант ғәскәрҙәре, хәрби комиссариат, Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу хеҙмәте идаралығы, туристик үҙәк хеҙмәткәрҙәре киләсәк. Йәш спецназсылар әрме шарттарында йәшәйәсәк.


text:
Силәбе өлкәһендә башҡорттарҙың Бөйөк Ватан һуғышына индергән өлөшө тураһында китап донъя күрҙе Фото: Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы сайты
Силәбе өлкәһендә башҡорттарҙың Бөйөк Ватан һуғышына индергән өлөшө тураһында китап донъя күрҙе
Силәбе өлкәһендә башҡорттарҙың Бөйөк Ватан һуғышына индергән өлөшө тураһында китап донъя күрҙе Фото: Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы сайты
ӨФӨ, 2016 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Силәбе өлкәһендә Көньяҡ Уралда йәшәгән башҡорттарҙың Бөйөк Ватан һуғышына индергән өлөшө хаҡында китап донъя күрҙе. Баҫма Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллеге һәм яңынан ойошторолған «Уралым» гәзите менән берлектә сығарылған.
Йыйынтыҡҡа башҡорт милләтле ветерандар һәм тыл эшсәндәренең 70 тарихы ингән. Улар фронт тормошо, ошо ауыр осорҙағы тормош тураһында хәтирәләре менән бүлешә. Китаптағы геройҙарҙың барыһы ла — Көньяҡ Уралда йәшәүселәр, тип хәбәр итә Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы.
Донъя тарихында Көньяҡ Уралдың төп халҡы Тыуған илен яҡлаусы булараҡ билдәле. Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң башҡорттарға Рәсәйҙең тышҡы сиктәрен яҡлау бурысы йөкмәтелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы Дондан Эльбаға тиклем 4000-дән ашыу саҡрым юл үтә, Юғары Баш командующий бойороҡтарында һуғышта айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәткәндәр иҫәбендә 15 тапҡыр телгә алына. Ленин, Ҡыҙыл Йондоҙ, Суворов һәм II дәрәжә Кутузов ордендары менән бүләкләнә. Дивизияның 3860 яугиры орден-миҙалдар менән бүләкләнә, 78-е — Советтар Союзы Геройы, бишәүһе Дан орденының тулы кавалеры була. Ҡыҙыл Армияның бер берләшмәһендә лә ошондай геройҙар һаны һәм дүрт хәрби орденлы байраҡ булмаған.


text:
Башҡортостанда йыл башынан алып мал аҙығы һатып алыуға 50 млн һум бүленгән
Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығында кисә 2010 йыл йомғаҡтары һәм 2011 йылға бурыстар буйынса коллегия ултырышы үтте. Коллегия алдынан министрҙың беренсе урынбаҫары Николай Коваленко журналистарҙың һорауҙарына яуап бирҙе.
Атап әйткәндә, Николай Анатольевич, аграр секторға насар йоғонто яһаған аномаль эҫе һәм ҡоролоҡло йәйгә бәйле, уҙған йыл аҙағында республикала мал аҙығы һатып алыуға һәм уны ситтән ташыуға өҫтәп 90 миллион һум бүленде, тип хәбәр итте. Ағымдағы йыл башында был маҡсатҡа 50 миллион һум бүленгәйне инде. Ләкин, Николай Коваленко фекеренсә, был сумма мал иҫәбен тулыһынса һаҡлап ҡалыу өсөн етерлек түгел. Шулай ҙа фермер хужалыҡтарында һәм ҙур булмаған ауыл хужалығы етештереүселәрендә малсылыҡ өлкәһендә тотороҡлоҡҡа өлгәшелде.
— Быйылғы беҙҙең бурыс – республикала мөмкин тиклем мал иҫәбен һаҡлап ҡалыу, — тине Николай Коваленко. — Тоҡомоло мал һатып алыу һәм тороҡландырыу үткәреү элеккесә көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 289
МИХАЙЛОВА Наталья Александровна (6.7.1950, Өфө), микробиолог. Мед. ф. д‑ры (1993), проф. (1998). РФ‑тың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1973) “Иммунопрепарат” ДУП‑ында эшләй: 1981 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1986 й. — лаб. мөдире, бер үк ваҡытта 1996 й. алып технология б‑са дир. урынбаҫары. 1999 й. башлап Мәскәүҙә: “ФИРН М” ЯАЙ‑ның ген. дир., 2000 й. алып Рәсәй мед. ФА‑ның И.И.Мечников ис. Вакциналар һәм сывороткалар ҒТИ‑нда лаб. мөдире һәм фәнни эштәр б‑са дир. урынбаҫары. Фәнни эшмәкәрлеге шартлы патоген микроорганизмдар тыуҙырған инфекцияларҙы иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләүгә, иммунобиологик препараттар етештереү технологияларын камиллаштырыуға арналған. М. етәкс. бактиспорин препараты, ассоциацияланған стафило‑протейн‑зәңгәр эренле вакцина, операциянан һуңғы эренле шешеү өҙлөгөүҙәрен иҫкәртеү ысулы һ.б. эшләнгән. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Жозеф Фурье
Жан Батист Жозеф Фурье (1768 йылдың 21 марты — 1830 йылдың 16 майы) — француз математигы һәм физигы. Айырыуса үҙенең Фурье рәттәре менән һәм уларҙы йылы үткәреү һәм тирбәлеү буйынса мәсьәләләрҙә тәүгеләрҙән ҡулланыусы булараҡ билдәле. Шулай уҡ Фурье үҙгәртеүе һәм Фурьеның йылы үткәреүсәнлек законы уның исемен йөрөтә.
- 21 мартта тыуғандар
- 1768 йылда тыуғандар
- 16 майҙа вафат булғандар
- 1830 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Парижда вафат булғандар
- Почётлы легион ордены офицерҙары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Францияла тыуғандар
- Алфавит буйынса математиктар
- XIX быуат математиктары
- Франция математиктары
- Франция физиктары
- Франция академияһы ағзалары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары


text:
Люциә еңгәм, гүйә, сағыу йондоҙ31-01-2012, 03:55 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Бөтәһе менән дә ҡыҙыҡһыныусан балаларға телефон аппаратының нисек эшләгәнен аңлата, хатта трубкаһын ҡолаҡҡа терәп, тылсымлы “алло, алло” һүҙҙәрен әйтеп ҡарарға ла рөхсәт итә, сағыу һүрәтле конверт, открыткаларҙы күрһәтә торғайны. Шул арала балаларҙың нисек уҡыуҙары, ниндәй билдәләр алыуҙарын һорашып, ата-әсәләренең хәл-әхүәлдәрен белешеп, уларға сәләм-теләктәрен әйтеп, йылы һүҙҙәре менән дәртләндереп, оҙатып ҡала ине. Ошо һәр кемгә мөләйем йөҙлө Люциә Хәйбулла ҡыҙының ауылдаштар менән аралашҡанын күҙәтеп, һөйләшкәндәрен тыңлап, өлкәндәрҙең үҙ хеҙмәттәрен атҡарыуҙағы тырышлығы, бер-береһенә ихтирамлы, илтифатлы мөғәмәлә һәм мөнәсәбәттәренән фәһем алдыҡ, тормош тәжрибәһе тупланыҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡыт араһында бәләкәй, ләкин тос, ғүмерлеккә иҫтә ҡалырлыҡ тәрбиә һабаҡтарын үҙләштерҙек.
Люциә Хәйбулла ҡыҙы ауылдаштарының тормошона ла битараф булмағандыр, сөнки ул һәр баланың ата-әсәһен, ағай-апайҙарын исемләп белде. Ишле ғаиләлә үҫкән аҡыллы, тәрбиәле әсә сит балаларға ла һөйкөмлө, йомшаҡ күңелле яҡын кеше булды.
Ауыл кешеләренең барыһы ла радио тыңлап, телевизор ҡарау мөмкинлегенә эйә булғансы, почта бүлексәһе тышҡы тормош менән бәйләгән берҙән-бер элемтә ролен үтәне. Өлкәндәр ҙә почтаға һуғылып, хәл-әхүәлен һөйләп, донъя хәлдәрен тыңлап йәшәгән. Абруйы ҙур ине шул етәксенең. Әгәр берәйһе: “Люциә килен әйтте әле...” — тип ниндәйҙер яңылыҡ тураһында һүҙ башлаһа, бөтәһе лә иғтибар менән тыңлап, мотлаҡ етди фекер, файҙалы мәғлүмәт ишетәсәктәренә шикләнмәне.
1983 — 1989 йылдарҙа партия район комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире вазифаһында эшләгәндә, район элемтә үҙәге беҙҙең ҡарамаҡта булғанлыҡтан, йыл һөҙөмтәләрен йомғаҡлау йыйылыштарында йыш ҡатнашырға тура килде. 2-се Этҡол ауылы почта бүлексәһе һәм уның етәксеһе һәр ваҡыт маҡталып телгә алынды, үҙ бурысын намыҫлы үтәүе, халыҡты хеҙмәтләндереүҙәге уңыштары башҡаларға үрнәк итеп ҡуйылды. Мин ағайымдың хәләл ефетенең шундай яҡшы кеше булыуына шатлана, хеҙмәттәштәренең оло ихтирамына лайыҡлы булыуына ғорурлана инем.
“Бала — ата-әсәһенең көҙгөһө”, — ти халыҡ. Люциә Хәйбулла ҡыҙы менән Азамат Әғзәм улының балалары халыҡ әйткәндең дөрөҫ булыуын дәлилләй. Улдары Нур — Сибай ҡалаһындағы “Строймеханизация” төҙөлөш ойошмаһының абруйлы етәксеһе булараҡ бөтә республикала танылған шәхес, Илшат — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, Наил — Өфөлә инженер-механик, ҡыҙҙары Гөлнур Сибай район-ара элемтә үҙәгенең инженеры вазифаһында һөйөклө әсәһенең эшен дауам итә. Ата-әсәләре һәр ваҡыт эштә булғанға күрә, бөтә хужалыҡ, йорт мәшәҡәтенең үҙ елкәһендә икәнен белеп, яуаплылыҡ тойоп, бурыстарын намыҫлы атҡарыуға күнегеп үҫкән балалар бәләкәйҙән үҙаллы тормош көтөргә өйрәнде. Ата-әсәһенең бер-береһенә иғтибарлы, ихтирамлы мөнәсәбәтен һиҙеп, аңдарына һеңдереп үҫкәнгә күрәлер ҙә, туғандары һәм яҡындарына шундай уҡ йылы, итәғәтле мөнәсәбәттә булыуҙары менән һоҡландыралар. Азамат ағай менән Люциә еңгә ете ейән-ейәнсәрен дә йәмғиәттең белемле, әҙәпле, алдынғы шәхестәре итеп тәрбиәләшеүҙә ярҙам итә.
Ошо көндәрҙә Азамат Әғзәм улы үҙенең тормош юлдашы, балаларының һөйөклө әсәһенең яҡты иҫтәлегенә арнап, уның тыуған ауылы Юлыҡ тураһында “Оло юлда Юлыҡ” тип аталған мәғлүмәткә бай, тарихи китап баҫтырып сығарҙы.
Люциә Хәйбулла ҡыҙы Ғәлиева (Тажетдинова) оҙаҡ йылдар халыҡты хеҙмәтләндереүҙәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн бик күп Маҡтау грамоталарына, ҡиммәтле бүләктәргә, “Элемтә хеҙмәте отличнигы” исеменә лайыҡ булды. Уның яҡты рухы тормош юлдашының, балаларының, туғандарының һәм иманлы яҡташтарының күңелендә сағыу йондоҙ булып балҡып тороуына ихлас күңелемдән ышанам! 31 ғинуарҙа Люциә Хәйбулла ҡыҙына 75 йәш тулыр ине...
Әсәйҙәрҙе юғалтыуы — йәнгә
уңалмаҫ яра,
Әсәйҙән дә ҡәҙерлерәк бер кем юҡ
был донъяла!
Баймаҡ районы.


text:
Ҡарай (Көйөргәҙе районы)
Ҡарай — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 102 кеше[1]. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805002 (2002 й).
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ауыл эргәһенән Бәләкәй Көйөргәҙе йылғаһы аға.
- Район үҙәгенә тиклем (Ермолаево): 28 км
- Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яҡшымбәт): 10 км
- Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 28 км
Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡбулат Арҡаев — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Бөрйән улусы башҡорт старшинаһы.
- Ғайсин Хәсән Назар улы − Советтар Союзы Геройы.
Топонимик легендалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ташлыкүл туғайы. Абдул менән Ҡарайҙан 2-3 км алыҫлыҡта Көйөргәҙе буйында Ташлы күл туғайы бар. Унда күл берәү генә түгел, ә бер нисәү. Тик уларҙың береһен дә ташлы күл, йәғни ташы булған күл, тип әйтеп булмай: ғәҙәттә, күлдәр һаҙлыҡлы -батҡыл була. Исемде кем ҡушҡандыр, уныһы беҙгә ҡараңғы. Ташлыкүл туғайынан Көйөргәҙе аша Арүлгән туғайы бар. Ар удмурт милләтле кеше була. Ул ошо туғайҙа үлеп ҡала, туғай исеме шунан ҡалған. Быны миңә йөҙйәшәр Гәрәй Рәжәпов ағай һөйләгәйне. Һөлөклөкүл. Ул Абдул ауылы янында булған. Хәҙер ҡороған. Ә Ҡарай ауылы янындағы күл Оҙонгүл тип атала. Буйы сама менән 200—300 м, киңлеге - 15-20 м. Был күлгә Зайхан шишмәһе ағып төшә. Унда томбойоҡтар үҫә. Мул һыулы матур тәбиғи күл булғас, һөлөгө лә, балығы ла бар. [2]
Ауыл тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1980—1990 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында Ә.З.Әсфәндиәровтың «Тыуған ауылың тарихын беләһеңме?» тигән яҙмалары баҫылғайны. Көйөргәҙе районы ауылдарына ҡағылышлы мәҡәләһендә ул былай тип яҙа: « Ҡарай (Аҡбулат) ауылы XVIII быуаттың 60-сы йылдарында ойошҡан. Етенсе ревизия (1816) бында 19 йорт барлығын әйтә. Ә XIX быуат уртаһында 40 йортта 260 кеше йәшәгән. Ҡарай артабан да әллә ни үҫмәй. 1920 йылда ла 39 ғына өй була. Ҡарай Бөрйән волосының Мунаш түбәһенә ҡараған, ә 1864 йылдан Таймаҫ ауыл йәмғиәтенә кергән. Етенсе ревизия ваҡытында Ҡарайҙың улы Байғужаға 71 йәш була. Ауылдың беренсе исеме Пугачев восстаниеһында әүҙем ҡатнашҡан Аҡбулат Раҡаев исеме менән киткән. Аҡбулат 1774 йылда бер мең кешелек ғәскәргә етәкселек иткән»[3]. Быларҙың барыһын да арҙаҡлы тарихсыбыҙ Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров архив материалдарына таянып яҙған. Шулай булғас, Ҡарай ауылына 300 йыл тигән һүҙ. Ҡарай хәҙерге Абдулдан 1 саҡрым өҫтәрәк, Ҡыҙыл тау буйында була. Бер аҙҙан һуң улар Көйөргәҙе аша Зайхан тигән ергә күсеп сыға. Көмөштәй таҙа һыулы Зайхан шишмәһе әле лә ағып ята, уны Зайхан бабай ҡаҙған. Улар бынан да күсә:бер өлөшө — 1-се Кинйәабыҙға (Туғай Кинйәһенә), бер өлөшө — Түкәнгә. Уларҙы зайхандар тип йөрөтәләр.Ә бер өлөшө әлеге урыныда ҡала. Ул Ҡарай тип атап йөрөтөлә. Шуны өҫтәп әйтергә кәрәк: Ҡарай халҡы Абдул халҡы менән талашып йәшәмәгән. Ә, киреһенсә, дуҫтар булып, үҙ-ара ҡунаҡҡа саҡырышып, аралашып, бер-береһенә ярҙамлашып йәшәгән. Әле лә шулай йәшәйбеҙ. Ҡарай ауылының күсеп сығыуын малсылыҡ менән шөғөлләнеүгә бәйле иркен ер кәрәклегенән тип аңлау зарур. [4]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Списки населенных пункт Российской империи по сведениям 1870 года. Том 45. Оренбургская губерния. — СПб., 1877.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы
- ↑ "Юшатыр" гәзите, 2008 йыл, 5 ғинуар
- ↑ «Ағиҙел», 1990 йыл, 10-сы һан, 113 бит
- ↑ "Юшатыр" гәзите, 2008 йыл, 5 ғинуар


text:
Рөстәм Хәмитов муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе һөнәри байрамдары менән ҡотланы [ВИДЕО]Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе һөнәри байрамдары менән ҡотланы [ВИДЕО]
Рөстәм Хәмитов муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе һөнәри байрамдары менән ҡотланы [ВИДЕО]Фото: Олег Яровиков
Быйыл, 21 апрелдә, Рәсәйҙә тәүгә Урындағы үҙидара көнө билдәләнә. Байрам алдынан Өфөлә республика муниципаль хеҙмәтенең иң яҡшы вәкилдәрен тәбрикләү тантанаһы үтте. Сарала Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
— Бөгөн беҙ власты децентрализациялау сәйәсәтен алып барабыҙ. Ҡарарҙар ҡабул итеү, йәшәү сифаты өсөн яуап биреү үҙәге урындағы кимәлгә күсә. Һәм был мөһим процеста урындағы үҙидараға ҙур әһәмиәт бирелә. Ул халыҡ власы принциптарын нығытыуға булышлыҡ иткән төп институтҡа әүерелергә тейеш, — тип мөрәжәғәт итте республика муниципалитеттары вәкилдәренә Башҡортостан Президенты.
Шул уҡ ваҡытта төбәк башлығы үҙгәрештәр индереүҙең еңел процесс булмауын билдәләне.
— Власть – ул аҡса һәм начальник креслоһы ғына түгел. Тәү сиратта, ул яуаплылыҡ та. Иң мөһиме – халыҡ алдына яуаплылыҡ тойоу, — тине Рөстәм Хәмитов. Уның һүҙҙәренсә, властың бурысы – граждандарға был тормошта үҙҙәрен табырға ярҙам итеү, әүҙемдәргә ҡамасауламау, көсһөҙҙәргә ярҙам күрһәтеү.
Башҡортостан Президенты Урындағы үҙидара көнөнөң барлыҡҡа килеү тарихын иҫкә төшөрҙө. 1785 йылдың был көнөндә Екатерина II тарафынан «Ҡалаларға хоҡуҡ грамотаһы» раҫланған. Әлеге Грамота Рәсәйҙә урындағы үҙидара тураһындағы ҡануниәткә нигеҙ һалған да инде.
Президент билдәләүенсә, урындағы үҙидара халыҡҡа иң яҡын торған власть кимәле генә түгел, ә халыҡ власының үҙе булырға тейеш. Урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә реаль вәкәләттәргә һәм ресурстарға эйә булырға тейеш.
Әлегә урындағы үҙидараның барлыҡ мөмкинлектәренән файҙаланабыҙ, иҡтисадты үҫтереү, муниципалитеттарҙа йәшәү сифатын яҡшыртыу алымдарын тулыһынса ҡулланабыҙ, тип әйтә алмайбыҙ, тине төбәк башлығы. Уның һүҙҙәренсә, бында бергәләп эш алып барырға кәрәк.
Бөгөнгө көндә республиканың урындағы үҙидара органдарында һигеҙ меңдән ашыу муниципаль хеҙмәткәр эшләй. Депутаттар корпусында туғыҙ меңдән ашыу кеше иҫәпләнә. Тиҫтәләгән мең кеше муниципаль учреждение һәм предприятиеларҙа эшләй.
Башҡортостан Президенты уңышлы эшләгән бер нисә етәксенең исемен атаны. Улар иҫәбендә – Мәүҙиғә Баймөхәмәтова, Рәйсә Сатаева, Светлана Чугунова, Айрат Сәфиуллин, Рәмзиә Вәлиева, Наил Хәлиуллин. Иң яҡшы урындағы үҙидара хеҙмәткәрҙәренә Рөстәм Хәмитов республиканың дәүләт наградаларын тапшырҙы.


text: Һуғыш тамамланыуға биш-алты йыл үткән. Ауылда абруйлы кеше, дүрт бала атаһы Һиммәт, иҙән йыуыусы йәш, сибәр Йомабикәгә әүрәп китә. Мөхәббәттәре дөрләп янған төндө Һиммәт өйөнә ҡайтмай. Хәйерниса, борсолоп, ирен ҡайҙан эҙләргә белмәй сәбәләнгәндә, Һарығолаҡ уны Йомабикәнең өйөнә алып бара. Шурфҡа ҡолап төшөп, аяғын һындырғанда үҙен ҡотҡарған этенә, ни ашаһам, уға ла шуны ашатырмын, тип күптән түгел генә вәғәҙәләгәйне бит Һиммәт. Этенең был ҡылығын хыянат тип ҡабул итә ир, вәғәҙәһен дә онота һәм, уны үлемгә дусар итеп, шурфҡа ырғыта...


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Страница 5
"Ҡатын-ҡыҙ - үл үтә серле зат"
Новости / Мәҙәниәт // 12-04-2018, 11:27
йәки Хәсән Усманов һәр яҙ һайын ғашиҡ буламы?
Башҡорт эстрадаһының матур ғаилә пары улар. Ғаилә ҡороу менән Усмановтарҙы тамашасылар бик һынап күҙәтте: был мөхәббәт ғүмерлекме әллә һөйөү уты тәү осорҙа ғына ҡыҙыу янамы? Ә Зилә менән Хәсән бына инде 15 йыл тормошта ла, сәхнәлә лә бергә. Йорт һалынған, ағастар ултыртылған, балалар үҫә. Ә шулай ҙа ике сәхнә кешеһенә бергә йәшәү ауыр түгелме икән? Хәсән УСМАНОВ менән ошо хаҡта һәм, әлбиттә, 8 Март – Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө алдынан гүзәл зат тураһындә әңгәмә ҡорҙоҡ.
...
Гипотониктарға кәңәштәр
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 11-04-2018, 16:38
Ҡан баҫымының түбән булыуына, гипертониянан айырмалы рәүештә, әллә ни иғтибар ҙа итеп бармайҙар. Шулай ҙа уның менән сирләүселәргә шулай уҡ еңел түгел. Баш ауыртыу, хәлһеҙлек, баш әйләнеү, аң юғалтыу – бына уның билдәләре. Уларға шулай уҡ апатия, хроник депрессия һәм хатта кардионеврозды ла индерергә мөмкин.
...
Семён Елистратовҡа «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» тигән маҡтаулы исем бирелде
Яңылыҡтар таҫмаһы / Спорт // 10-04-2018, 09:41
2018 йылда Пхенчхандағы Олимпия уйындары призеры Семен Елистратов «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» тигән маҡтаулы знак менән бүләкләнде. Өфө шорт-трексыһына лайыҡлы награданы республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта тапшырҙы. Шулай уҡ шорт-трек буйынса Рәсәй йыйылмаһы остазы һәм Семен Елистратовтың тренеры Андрей Максимов «Башҡортостандың иң яҡшы тренеры» исеменә лайыҡ булды.
Коньяҡ Кореяла яулаған олимпия бронзаһынан тыш, был миҙгелдә Башҡортостан спортсыһы шулай уҡ Канадала Донъя чемпионатында өс бронза награда һәм Рәсәй чемпионатында ике алтын һәм бер көмөш миҙал яуланы....
Йәнә бер балалар баҡсаһында – башҡорт төркөмө
Новости / Мәғариф // 10-04-2018, 07:00
Ата-әсәләрҙең һорауы буйынса Шишмә районы Алкин шифаханаһы ауылының “Тирмәкәй” балалар баҡсаһында “Ҡурай” башҡорт төркөмө асылды.
Төркөм асыуға балалар ҙа, ата-әсәләр һәм тәрбиәселәр ҙә етди әҙерләнгән. Төркөмдә башҡорт милли мөйөшө – тирмәнең бер күренеше эшләнгән. Биҙәлеш тә, шәжәрәләр эленеп тороуы ла башҡорт мөхитен булдырыуға ярҙам итә. Кескәйҙәр туған телдә шиғырҙар һөйләп, йыр йырлап ишеттерҙе, дәртләнеп бейене.
Ата-әсәләр төркөм асыу тәҡдимен күтәреп алған баҡса мөдире Регина Ильясоваға рәхмәт һүҙен еткерҙе. “Ҡурай” төркөмөн тәжрибәле тәрбиәсе Зәлифә Вәлиева етәкләй....
Төркөм асыуға балалар ҙа, ата-әсәләр һәм тәрбиәселәр ҙә етди әҙерләнгән. Төркөмдә башҡорт милли мөйөшө – тирмәнең бер күренеше эшләнгән. Биҙәлеш тә, шәжәрәләр эленеп тороуы ла башҡорт мөхитен булдырыуға ярҙам итә. Кескәйҙәр туған телдә шиғырҙар һөйләп, йыр йырлап ишеттерҙе, дәртләнеп бейене.
Ата-әсәләр төркөм асыу тәҡдимен күтәреп алған баҡса мөдире Регина Ильясоваға рәхмәт һүҙен еткерҙе. “Ҡурай” төркөмөн тәжрибәле тәрбиәсе Зәлифә Вәлиева етәкләй....
Бауырҙы таҙартыу өсөн йөҙөм төнәтмәһе
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 9-04-2018, 07:00
Аҫылташтарҙың шифалы көсө
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 8-04-2018, 07:30
Таштар менән дауалау тәжрибәһе борон-борондан килә. Иван Грозный аҫылташтарҙың белгесе һәм баһалаусыһы булып һаналған. Батшаның яратҡан ташы зәңгәр яҡут (сапфир) булған. Уның фекеренсә, был таш күҙҙең нурын көсәйтә, мускулдарҙы нығыта, йөрәккә көс өҫтәй, бәлә-ҡазаларҙан һаҡлай.
Таштарҙың шифалы үҙенсәлектәре Иван Грозный заманына тиклем дә билдәле булған. Боронғо ғәрәп философы Аристотель үҙенең өйрәнгәндәрен хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырған. Уның дуҫы һәм уҡыусыһы Теофраст медицинала таштарҙы файҙаланыу буйынса оҙаҡ йылдар алып барылған күҙәтеүҙәрҙе бер системаға һалған....
Бсих, тәпә, төпсөк, ҡолға – ул беҙҙең Сәғиҙулла!
Новости / Мәҙәниәт // 6-04-2018, 12:13
1 апрелдә Көлкө көнө билдәләнә. Ошо дата айҡанлы башҡорт эстрадаһының иң талантлы, көләс һәм шаян “йондоҙо” Сәғиҙулла БАЙЕГЕТТЕҢ тормошонан ҡыҙыҡлы мәлдәрҙе барланыҡ. Ғөмүмән, артистар тормошо, гастролдәр бик ҡыҙыҡлы кеүек. Сәғиҙулланың тормошондағы “ҡыйыш” яҡтары һеҙгә лә йылмайыу бүләк итер, тип ышанабыҙ, ҡәҙерле гәзит уҡыусылар.
Әйткәндәй, йырсыға үҙ ғүмерендә бик күп ҡушамат тағылған. Ҡарпыш ҡолаҡ, һонтор, ҡолға, тәпә, бире (ауылдағы тоҡом), Сагидулушка (яратып), БСИх (Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улына “х” хәрефе өҫтәлгән), төпсөк (өйҙәгеләр өсөн, сөнки ул кинйә малай), әртис ( мәктәптә, 12 йәштән алып ), маҡтансыҡ һәм башҡалар....
Үҫмерҙе насар ғәҙәттән нисек араларға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 5-04-2018, 07:00
16 йәшлек улымдың кеҫәһенән тәмәке таптым. Өйҙә тартҡан кеше юҡ. Бер тапҡыр унан тәмәке еҫе һиҙелгәйне, дуҫ малайҙар тарта, яндарында ғына торҙом, тип аҡланды. Нисек уны никотин ҡоллоғонан араларға? Туҡмарға һәм әрләргәме? Әллә ҡул һелтәргәме? Уның менән тыныс һөйләшеп булмай, тиҙ генә ҡыҙа, үпкәләй.
Рәшиҙә Ф.
Учалы районы....
Йоҡоһоҙлоҡтан йонсоғандар өсөн
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 3-04-2018, 07:00
Йәш саҡта йоҡо тәмле, иртән дә көскә тороп, эшкә китәһең. Ә бына олоғая килә йоҡо әллә ҡайҙа ҡаса ла ҡуя. Инде йоҡо килеп ятаһың, әммә ятыу менән йоҡо оса. Әйҙә ятаһың шунан әйләнеп-тулғанып, йоҡлап китеп булһасы. Ҡайһы саҡта күҙ ҙә элмәй төн үткәрергә тура килә. Бына шулай йоҡоһоҙлоҡтан этләнеп йөрөгәндә бер танышым яҡшы кәңәш бирҙе. Әле булһа ошо кәңәште тотам, миңә күпмелер файҙаһы тейҙе, бәлки, башҡаларға ла ярҙам итер.
Йоҡлар алдынан бер аҙ йылытылған көнбағыш майын елкә соҡорона, теләһә ҡайһы алты быуынға, устарға һәм табандарға һөртөргә. Мин был процедураны көн дә ҡабатлайым. Йоҡом да яйға һалынды, йоҡо туйғас, үҙемде лә күпкә яҡшыраҡ тоям.
Фәрзәнә.
Борай районы....
Тире минераль һыу ярата!
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 2-04-2018, 06:00
Битегеҙҙең тиреһе матур һәм шыма булһын тиһәгеҙ, минераль һыу ярҙам итер. Тик газлы һыуҙы ҡулланыр алдынан уны 30 – 45 минутҡа һауытының ҡапҡасын асып ҡалдырырға кәрәк.
Бының өсөн ике ҙур булмаған таҫтамал һәм ике һауыт минераль һыу кәрәк буласаҡ. Һыуҙың береһе һалҡын (боҙло), икенсеһе йылымыс булһын.
Иң беренсе сиратта битегеҙгә туҡландырыусы крем һөртөгөҙ. Артабан бер таҫтамалды йылы һыуға манып алып, битегеҙгә ҡуйығыҙ.
Ул һыуынғас, шул уҡ процедураны һалҡын һыуға манып алынған таҫтамал менән ҡабатлағыҙ. Һалҡыны бөтә башлағас, тирегә тағы крем һөртөгөҙ һәм процедураны яңынан ҡабатлағыҙ. Барлығы 5 – 6 тапҡыр шулай эшләргә кәрәк. Һөҙөмтә һеҙ көткәндән дә яҡшыраҡ булыр.
...


text:
29 майҙа Өфөлә Республика Ҡөрьән уҡыусылар конкурсы үткәрелә
29 майҙа Өфөлә Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы һәм БР мосолмандары Диниә назараты менән ойошторолған Республика Ҡөрьән уҡыусылар конкурсы үтәсәк. Мосолмандарҙың изге китабын яттан һөйләүселәрҙең иң яҡшылары балалар араһында — теплоходта, ә ололар араһында М.Солтанова исемендәге Ислам колледжында билдәләнәсәк.
Конкурс Өфө ҡалаһы, М. Кәрим урамы, 3 адресы буйынса урынлашҡан М. Солтанова исемендәге Ислам колледжында сәғәт 10-да башланасаҡ.