c: text/html

text:
Кэтрин Хепбёрн
Кэтрин Хотон Хепберн (ингл. Katharine Houghton Hepburn, 12 май 1907 — 29 июнь 2003) — Америка актёры, ун ике тапҡыр «Оскар» премияһына күрһәтелгән һәм уға дүрт мәртәбә лайыҡ булған. Тарихта унан башҡа бер актриса ла, актер ҙа бындай дәрәжәгә күтәрелмәгән. Америка кино институты тарафынан Голливуд тарихында иң бөйөк актриса тип танылған.
Йөкмәткеһе
Карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хепбёрн Яңы Англияла табип Томас Норвал Хепбёрн (1879—1962) ғаиләһендә үҫкән. Атаһы Хартфорд госпиталендә уролог булып эшләгән, ә әсәһе күренекле феминист Кэтрин Марта Хотон Хепбёрн урындағы суфражисткалар ойошмаһы етәксеһе, контрацепция ҡулланыу хоҡуғы буйынса Маргарет Сэнгерҙың көрәштәше булған.
12 йәштән Кэтрин Хепбёрн үҙешмәкәр спектаклдәрҙә ҡатнаша, театрҙа дебюты 1928 йылда Балтиморҙа була, ә бер йыл үтеүгә ул Бродвей сәхнәләренә лә барып сыға. Шул уҡ ваҡытта Филадельфия брокеры Огден Смит менән никахҡа инә. Был никах оҙаҡҡа һуҙылмай — 1934 йылда улар айырылышалар. Кэтринды йыш ҡына театрҙарҙан сығарып ебәрәләр, бер әҙерәктән яңынан саҡырып алалар, сөнки спектаклдәрҙең ҙур уңышын тамашасылар ҙа, тәнҡитселәр ҙә уның исеме менән бәйләй.
Кинола Хепбёрн беренсе мәртәбә 1932 йылда «Билль о разводе» фильмында төшә. Ул «RKO» менән килешеүгә ҡул ҡуя. Актриса бик оҫта итеп төрлө түбән сифатлы романдарҙың һәм пьесаларҙың экранизацияларына юмор һәм нәзәкәтлелеген ҡушып ебәрә белгән. Был фильмдар хатта бүләкләнгәндәр («Ранняя слава» (1933) — Оскар; «Маленькие женщины» (1933) — Венеция кинофестивале призы). Кэри Грант менән бергә төшкән «Воспитание крошки» комедияһы уңышһыҙлыҡҡа тарығандан һуң, «уңышты юҡ итеүсе» тигән мыҫҡыллы исем алған Хепбёрн кинематограф менән бөтөнләй хушлашырға була һәм ике йыл дауамында бөтә төҡдимдәрҙән дә баш тарта. Хепбёрн «Унесённые ветром» экранизацияһында Скарлет О’Хара ролен алырға тырышып ҡарай, әммә уның тәҡдиме кире ҡағыла.
Актриса сәхнәгә ҡайта, Ф. Барри комедияһы «Филадельфия тарихы» постановкаһында ҡатнаша. Гонорар урынына ул спектаклдең экранизацияһына хоҡуҡтар талап итә һәм 1940 йылда триумф менән киноға ошо уҡ исемле фильмдың төп ролендә ҡайта. Үҙ һүҙле һәм бай аристократ ҡатындың ролен башҡарғаны өсөн нью-йорк тәнҡитселәренең премияһын алды һәм «Оскар» премияһына күрһәтелә. «Йыл ҡатын — ҡыҙы» («Женщина года», 1942) исемле эшендә ул үҙенең егерме алты йылға һуҙылған мөхәббәте Спенсер Трейсиҙы осрата. Уның менән Хепбёрн туғыҙ картинала уйнай. Уларҙың мөнәсәбәттәренә Гарсон Кэниндың бестселлер булып киткән «Трейси һәм Хепбёрн: шәхси мемуарҙар» (1972) китабы бағышланған.
Трейси исеме менән Хепбёрндың ижади тормошонда биш йыл эшләмәгән осоро бәйле: 1962 йылдан 1967 йылға тиклем ул ҡаты ауырыған һөйөклө кешеһен уның законлы ҡатынын алмаштырып ҡарай. Трейси 1928 йылдан алып өйләнгән булған, тик ғаиләһенән айырым йәшәгән. 1967 йылда улар һуңғы мәртәбә Стэнли Крамерҙың «Угадай, кто придёт к обеду?» таҫмаһында бергә уйнайҙар. Уның вафатынан һуң Хепбёрн Бродвейға һәм киноға ҡабаттан ҡайта.
Һуңғы йылдарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә ғүмере буйына Хепбёрндың сәләмәтлеге ныҡ була, әммә 1990 йылдар уртаһында, инде кинокарьераһын тамамлағандан һуң, һаулығы әкренләп насарая бара. 1996 йылдың ҡышында уны саҡ үлтермәгән пневмония менән ауырып китә. 1997 йылға актриса бик йонсой, бик аҙ ашай һәм һөйләшмәй тиерлек. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Хепбёрндта деменция билдәләре күҙәтелә башлай. 2003 йылдың май айында муйынында актив үҫешкән шеш табыла, әммә өлкән йәшен иҫәпкә алып операция эшләмәҫкә булалар. Кэтрин Хепбёрн 96 йәшендә 2003 йылдың 29 июнендә үҙ йортонда Коннектикут штатының ҙур булмаған Олд-Сейбо ҡалаһында вафат була. Актриса Хартфордта Седар — Хилл зыяратында ғаилә биләмәһендә ерләнә.
Хепберндың вафаты киң ижтимағи резонанс тыуҙырҙы. Уның вафатынан һуң бер нисә ай дауамында матбуғатта һәм телевидениела тормошо һәм карьераһы яҡтыртыла килде. Уға күп кенә телетапшырыуҙар бағышланды, гәзит -журналдарҙа актриса тураһында мәҡәләләр тәүге биттәрендә сыҡты. АҠШ президенты Джордж Буш белдереү менән сығыш яһаны, унда, Хепберн тарихҡа милләттең сәнғәт хазинаһы булып инер, тип әйтелде. Уның хөрмәтенә, илдең театр тормошона һалған ҙур өлөшө хаҡына 2003 йылдың 1 июль кисе Бродвей уттары һүндерелде. 2004 йылда актрисаның теләге буйынса уның әйберҙәре Нью — Йорктағы Сотбис аукционына ҡуйылды. Һөҙөмтәлә аукционда 5,8 млн доллар йыйылды.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Актрисаның исеме менән Манхеттендағы Тёртл-Бей кварталында бер нисә урын бәйле. Был кварталда актриса алтмыш йылдан ашыу йәшәгән. 1997 йылда ул торған ерҙән алыҫ булмаған ҡала баҡсаһына уның исеме бирелә. Баҡсала уның Америка киноакадемияһы премияһына ун ике номинацияһын кәүҙәләндергән ун ике баҫҡыс бар. Һәр баҫҡыста актрисаның цитатаһы яҙылған. Бынан башҡа Көньяҡ 49 урам менән 2 авеню киҫелешкән урын Кэтрин Хепбёрн майҙаны тип атала. Актрисаның исеме Олд — Сейбрук ҡалаһындағы ул аҙаҡҡы ваҡыт эшләгән театрға бирелә.
Кэтрин Хепбёрн персонажы бер нисә фильмда килеп сыға. 1977 йылда актрисаны Тола Фелдшью «Иҫ киткес Говард Хьюз» телефильмында уйнай, ә 1980 йылда уның персонажы Мэрианн Тейлор башҡарыуында «Скарлетт О’Хара һуғышы» телефильмында килеп сыға. 2004 йылда Мартин Скорсезеҙың «Авиатор» биографик драмаһында Кэтрин Хепбёрн ролен Кейт Бланшетт уйнаны һәм үҙенең башҡарыуы өсөн икенсе пландағы иң яҡшы актриса номинацияһында «Оскар» премияһына лайыҡ булды.
Фильмографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Наградалары һәм номинациялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кэтрин Хепбёрн (англ.) Internet Broadway Database сайтында
- Кэтрин Хепбёрн (англ.) Internet Movie Database сайтында
- Кэтрин Хепбёрн (англ.) Find a Grave сайтында
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 12 майҙа тыуғандар
- 1907 йылда тыуғандар
- 29 июндә вафат булғандар
- 2003 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса актрисалар
- АҠШ кинематографы актрисалары
- АҠШ театры актрисалары
- BAFTA премияһы лауреаттары
- «Кубок Вольпи» премияһы лауреаттары
- «Оскар» премияһы лауреаттары
- «Эмми» премияһы лауреаттары
- АҠШ Киноактёрҙар гильдияһы премияһы лауреаттары

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 206
ҮҪЕМЛЕКТӘРҘЕ БИОТЕХНИК ҺАҠЛАУ ЫСУЛЫ, ҡоротҡос бөжәктәрҙән үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың (а.х., урман, декоратив) интеграциялы ысулының ҡушма өлөшө, биол., химик һәм техник саралар ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Айырым бөжәк төрҙәренең үҙ‑үҙен тотошона ҡарап уларҙы йәлеп итеү йәки ҡурҡытыу өсөн билдәле физик (тауыш, яҡтылыҡ, төҫ), химик (алдатҡыс ем, аттрактанттар, репелленттар, феромондар) ҡуҙғытҡыстарҙы ҡулланыуға нигеҙләнгән. Тәүге тапҡыр 20 б. 30‑сы йй. телгә алына (Германияла рапс сәсеүлектәрендә төҫлө ауҙар ҡулланыу). Ү.б.һ.ы. фәнни концепцияһы формалашыуына органик синтез, биоорганик химия һәм энтомология өлкәһендәге ҡаҙаныштар (бөжәктәрҙең ювениль гормондарын һәм феромондарын бүлеп алыу, идентификациялау, ҡайһы бер тәбиғи биологик актив матдәләрҙең тәбиғәттәге төрҙәрҙең эске, тышҡы бәйләнештәрен координациялауға һәм яйға һалыуға йоғонтоһон асыҡлау һ.б.) булышлыҡ итә. Башҡортостанда 80‑се йй. Ү.б.һ.ы. барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше биол. актив матдәләрҙе синтезлау өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙең киңәйеүенә һәм тәрәнәйеүенә, яңы энтомологик елемдәр эшләүгә бәйле. Экологик яҡтан зарарһыҙ ысул Биохимия һәм цитохимия бүлеге (В.А.Вәхитов, Д.В.Әмирханов), Химия ин‑ты (ҡара: Органик химия институты), Нефтехимия һәм катализ ин‑ты (В.Н.Одиноков, Ю.А.Сангалов), Н.Д.Зелинский ис. Органик химия ин-ты һәм РФА‑ның Төп ботаника баҡсаһы (икеһе лә — Мәскәү) ғалимдары тарафынан эшләнгән. Ҡайһы бер биотехник сараларҙың һайлап йоғонто яһауын тотоп алыу һәм юҡ итеү урындарына бер йәки бер төр бөжәктәрҙе йәлеп итергә мөмкинлек бирә. Айырыуса карантинлы ҡоротҡостарҙы табыу, айырым төрҙәрҙең һанын контролдә тотоу (хатта айырым затты теркәп була) йәки ҡайһы бер бөжәк популяцияларының таралыу сығанағын асыҡлау өсөн һөҙөмтәле. Төҫлө, феромон елемле ауҙар (ш. иҫ. тотҡос билбауҙар) һ.б. биотехник саралар ҡулланыла. Органик химия ин‑тында, Нефтехимия һәм катализ ин‑тында энтомологик елемдең, феромонлы препараттарҙың ҙур булмаған партиялары алына һәм илдең башҡа төбәктәренә ебәрелә. Респ. Ү.б.һ.ы. “Алексеевка” ДУАХП‑нда, “Башҡортостан cәскәләре” ЯАЙ‑нда һәм теплица хужалыҡтарында (аҡ ҡанатлы оранжерея көйәһе м‑н көрәшеү өсөн; ҡара: Тигеҙ ҡанатлы томшоҡлолар), урмандарҙы ҡоротҡос бөжәктәрҙән (ҡабыҡ аҫты ҡандалаһы, парһыҙ ебәк күбәләге һ.б.) һаҡлар өсөн ҡулланыла.
Әҙәб.: С а н г а л о в Ю.А. Биотехнический метод защиты растений //Новые средства и методы защиты растений: сб. науч. тр. Уфа, 1992.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
- Подробности
- Просмотров: 398
ИСЛАМҒОЛ ЮЛДАШЕВ, башҡорт ихтилалы (1735—40) юлбашсыларының береһе. Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы. 1736 й. алып Мәндәр Ҡарабаев м‑н берлектә Себер даруғаһы терр‑яһында һуғыша. 1737 й. яҙ аҙағында Ҡоҙаш Рахманғолов һ.б. етәкс. хөкүмәткә “тоғро” старшиналар отрядтарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1737 й. аҙ. Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һ.б. м‑н берлектә Йүрүҙән й. янында һуғыша. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
НЕФТЕКАМА ИТ‑КОНСЕРВА КОМБИНАТЫ, 1964 й. ойошторола, 1994 й. алып ААЙ, 2007 й. ябыла. Комб‑т составында һуғым, ит‑май, колбаса (ҡеүәте тәүлегенә 15 т), консерва (айына 400 туба) цехтары, һыуытҡысы һ.б. булған. Ит, ит консервалары, колбаса ризыҡтары, ыҫланған аҙыҡ, иттән ярым фабрикаттар, аҡ май, аҙыҡ әҙерләү һәм сәнәғәттә файҙаланыу өсөн майҙар, колбаса өсөн тыш, ит-һөйәк оно һ.б. етештергән. 2003 й. 85 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Холокост
Холоко́ст (ингл. holocaust, бор. грек. ὁλokaύσtoς — «бөтә нәмәне яндырыу»):
- Тар мәғәнәлә — Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында[1]Германияла һәм уның союздаштарының, шулай уҡ оккупацияланған территорияларҙа йәшәгән йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү; 1933—1945 йылдарҙа[2] Европа йәһүдтәрен нацистик Германия һәм коллаборационистар тарафынан даими эҙәрлекләү һәм юҡ итеү. Ғосман империяһының әрмәндәргә ҡарата геноциды менән бер рәттән XX быуаттың[3] иң билдәле геноцид миҫалы булып тора;
- киң мәғәнәлә[4] — нацистар тарафынан төрлө этник һәм социаль төркөмдәрҙе (совет әсирҙәрен, поляктарҙы, йәһүдтәрҙе, сиғандарҙы, гомосексуаль ирҙәрҙе, масондарҙы, ауыр сирлеләрҙе һәм инвалидтарҙы һ.б.) нацистик Германия йәшәгән осорҙа эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү[5][6][7].
Йөкмәткеһе
- 1 Һүҙҙең этимологияһы
- 2 Холокостың айырмалыҡтары
- 3 Йәһүд халҡының геноциды
- 3.1 Шоа — Европа йәһүдтәренең фажиғәһе
- 3.2 Холокост һәм коллаборационизм
- 3.3 Ҡаршылыҡ һәм ҡотолоу
- 3.4 Шоа эҙемтәләре
- 3.5 Йәһүдтәрҙе Төньяҡ Африкала эҙәрлекләү
- 4 Башҡа халыҡтар һәм төркөмдәр — нацистик сәйәсәт ҡорбандары
- 5 Бәхәсле мәсьәләләр
- 6 Холокосты инҡар итеү
- 7 Холокост тураһында хәтер
- 8 Холокост сәнғәттә
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Һүҙҙең этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инглиз һүҙе «holocaust» латин Тәүратынан алынған. Унда ул грек теленән, шулай уҡ Тәүрат формаһы булараҡ ингән; рус телендә «олокауст» һәм «олокаустум» («Геннадиевская Библия», 1499), Кургановтың «Письмовник»ында (XVIII быуат) «голокость» формаһы ҡулланыла һәм ул «ҡорбан, бөтә нәмәне яндырыу» тип аңлатыла.
Инглиз телендә «holocaust» хәҙерге аңлатмаһына яҡыныраҡ 1910 йылдарҙа, ә хәҙерге мәғәнәһендә 1942 йылдарҙа нацистар тарафынан йәһүдтәрҙе ҡырыу булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдарҙа буласаҡ Нобель премияһы лауреаты Эля Визелдең китаптары аша киң таралыу таба. Совет матбуғатында 1980 йылдар башында күренә башлай.
Хәҙерге инглиз телендә «Holocaust» ҙур хәрефтән башланһа — нацистарҙың йәһүдтәрҙе ҡырыуы мәғәнәһендә, ә бәләкәй хәрефтән булһа — башҡа осраҡтарҙа ҡулланыла. Рус телендә «холокост» яңғыҙлыҡ исемен аңлатмаһа, бәләкәй хәрефтән яҙыла[1], ә инде йәһүдтәргә ҡарата геноцидты аңлатҡанда — ҙур хәрефтән яҙыла[9][10][11][12][13][14]. Рус телендә шулай уҡ ҙур хәрефтән яҙылған был һүҙ геноцидтың теләһә ниндәй актын[1] аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәҙерге ваҡытта был термин Икенсе донъя һуғышы йылдарында йәһүдтәргә ҡарата булған геноцидты — аныҡ тарихи ваҡиғаны билдәләү өсөн ҡулланыла, шуға күрә ҙур хәрефтән яҙыла[15], тип бара.
Холокостың айырмалыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тотош милләтте тулыһынса юҡ итеүҙең алдан күҙалланған ынтылышы һөҙөмтәһендә Европа йәһүдтәренең[8] — 60, донъялағы йәһүдтәрҙең[5]; 3/4 өлөшө юҡ ителә.;
- Сиған халҡының 1/4 өлөшөнән 3/4 өлөшөнә тиклем ҡырыла;
- Поляктарҙың 10 процентҡа тиклеме юҡ ителә (хәрби юғалтыуҙарҙы һәм Литва һәм Украина коллаборационистары тарафынан ҡырыуҙы иҫәпкә алмайынса ғына)[9];
- 3 миллион самаһы[10] совет хәрби әсире юҡ ителә;
- Аҡылы зәғиф һәм хеҙмәткә яраҡһыҙҙар тотошлай ҡырыла;
- 9 мең самаһы гомосексуалды юҡ итеү;
- Кешеләрҙе күпләп юҡ итеү системаларын һәм ысулдарын эшләү һәм уларҙы даими камиллаштырыу (күҙалланған ҡорбандарҙың күп һанлы исмелеге, үлем лагерҙары һ.б.).
- Хәрби хәрәкәттәр Германия территорияһына күскәнгә һәм уның 1945 йылдың майындағы капитуляцияһына тиклем кешеләрҙе күпләп, милләт-ара юҡ итеү.
- Холокост ҡорбандарында нацицтарҙың ҡанһыҙ һәм үлемгә килтереүсе гуманһыҙ медицина тәжрибәләре.
Йәһүд халҡының геноциды[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шоа — Европа йәһүдтәренең фажиғәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шоа (ивр. שׁוֹאָה — һәләкәт, катастрофа) — йәһүдтәрҙең иврит телендә һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙә немец нацистарының йәһүд этносын юҡҡа сығарыу буйынса алып барылған сәйәсәтен билдәләү өсөн ҡулланылған термин; «Холокост» терминын алмаштыра. Идиш телендә был мәғәнәлә икенсе термин — дритер хурбм (идиш דריטער חורבן — өсөнсө емереү, йәһүд халҡы тарихында, Беренсе һәм Икенсе Иерусалим ҡорамдарын емергәндән башлап, үҙенсәлекле һәләкәтле ваҡиға) ҡулланыла.
Ҡорбандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Израилдең Яд ва-Шем Һәләкәттәр һәм ҡаһарманлыҡ институты критерийҙары буйынса, Шоа ҡорбандарына «оккупацияланған территорияларҙа нацистик режим шарттарында йәшәгән һәм юҡ ителгән, күпләп атыу урындарында һәләк булған, лагерҙарҙа, геттола, төрмәләрҙә, йәшенеү урындарында, урмандарҙа, шулай уҡ ҡаршылыҡ (ойошҡан йәки ойошҡан булмаған) күрһәтергә тырышҡан ваҡытта, партизан хәрәкәтендә, подпольела, баш күтәреүҙә, сикте рөхсәтһеҙ үтеп сығырға тырышҡанда йәки ҡасҡанда нацистар йәки уларға ярҙам итеүселәр (урындағы халыҡты ла индереп йәки милләтсе төркөм ағзалары) тарафынан үлтерелеүселәр» иҫәпләнә. Бынан тыш, уларҙың иҫәбенә «яуланған территорияларҙа булған, Германияның һәм уның союздаштарының ҡораллы көстәре менән бәрелешеү, 1941—1942 йылдарҙағы эвакуация ваҡытында бомбаға тотоу, ҡасыу, һөҙөмтәһендә үлгән/һәләк булыусылар» [11] инә.
Статистика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыштан һуңғы яҡынса баһалауҙар буйынса, ҡол хеҙмәтен файҙаланыу, изоляциялау, язалау, йәһүдтәрҙе йәки халыҡтың «тулы хоҡуҡлы булмаған» башҡа төркөмөн ҡырыу өсөн нацистар 7000 самаһы лагерь һәм гетто ойоштора. 2000 йылдарҙа Вашингтондағы Холокост мемориаль музейы тикшеренеүселәре уларҙың һанын 20 мең тип белдерә. Шул уҡ музейҙың һуңғы мәғлүмәттәре буйынса, Европа территорияһында 42500 шундай учреждение була[12][13][14].
Шао ҡорбандары тип Европаның 6 миллион йәһүде иҫәпләнә[15][16]. Был һан Нюрнберг трибуналының[17] хөкөм ҡарраҙарында нығытылған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡорбандарҙың тулы исемлеге юҡ. Һуғыш ахырына нацистар хатта үлем лагерҙарының эҙен дә юҡ итә. Был хаҡта совет ғәскәрҙәре килер алдынан кешеләрҙең күмелгән мәйеттәрен сығарыу йәки юҡ итеү тураһында раҫлауҙар һаҡланған. Иерусалимдағы Һәләкәт (Шоа) һәм Ҡаһарманлыҡ «Яд ва-Шем» милли мемориалында исемләп танылған[18] 4 миллион самаһы кешенең шәхси документтары һаҡлана. Мәғлүмәттәрҙең тулы булмауы бик йыш йәһүд общиналарының тулыһынса ҡырылыуы, уларҙың исемдәрен хәбәр итеүсе бер генә туғандары ла, яҡындары ла ҡалмауы менән аңлатыла. Һуғыш кешеләрҙе айыра һәм иҫән ҡалғандар туғандары менән осрашыуға өмөт итеп, уларҙың исем-шәрифен атауҙан баш тарта. Бик күп кеше оккупацияланған СССР территорияһында юҡ ителә, сит ил тикшеренеүселәренә илгә инеү тыйылғанлыҡтан, һәләк булыусылар тураһында уларҙың сығышын әйтмәйенсә, «совет граждандары» тип кенә белдерәләр.
Европа йәһүдтәренең һәләкәте тураһында статистика мәғлүмәттәренең төп сығанағы булып һуғыш алдынан үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу менән һуғыштан һуңғы иҫәп алыу мәғлүмәттәрен сағыштырыу тора. «Холокост энциклопедяиһы» (Яд ва-Шем музейы нәшер иткән) баһаһы буйынса, 3 миллионға тиклем Польша йәһүде, 1,2 миллион — совет йәһүде, шул иҫәртән Литвала — 140 мең, Латвияла — 70 мең йәһүд һәләк була. Венгрияла — 560, Румынияла — 280, Германияла — 140, Голландияла — 100, Францияла — 80, Чехияла — 80, Словакияла — 70, Грецияла — 35, Югославияла — 60, Белоруссияла 800 меңдән ашыу йәһүд юҡ ителә.
Лев Поляков һуғыш ваҡытындағы Германия мәғлүмәттәрен нацистарҙың раса сәйәсәте һөҙөмтәһендә демография эҙемтәләрен иҫәпкә алып, йәһүдтәрҙең дөйөм юғалтыуҙарын яҡынса һигеҙ миллион тип баһалай. Немец ғалимы Р. Руммель 1992 йылда нәшер иткән демографик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә һәләк булған йәһүдтәр һанын 4 миллион 204 меңдән 7 миллионға тиклем тип белдерә һәм ысынбарлыҡҡа тап килгән һан тип 5 миллион 563 меңде ала. Я. Робинзон иҫәпләүҙәре буйынса, 5 миллион 821 мең йәһүд һәләк булған. Рауль Хильберг һәләк булыусыларҙы 5,1 миллион тип билдәләй. Был иҫәпләүҙәр лагерь тотҡондарын азат иткәндән һуң үлеүселәрҙе иҫәпкә алмай, әммә шуныһы асыҡ: улар лагерҙарҙа кисергән ғазаптар һәм ауырыуҙар һөҙөмтәһендә үлгән[19]. Иегуда Бауэр 5,6 — 5,85 миллион һанын килтерә[20].
Холокосты осорҙарға бүлеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 30 ғинуар, 1933 йыл — Гитлер Германия канцлеры итеп тәғәйенләнә.
- 23 март, 1933 йыл — Ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тураһындағы закон Германияла национал-социалистар диктатураһын булдыра.
- 15 сентябрь, 1935 йыл — Йәһүдтәргә ҡаршы Нюрнберг закондары ҡабул ителә.
- 9 ноябрь, 1938 йыл — «Гәлсәр төнө», тотош Германия буйынса йәһүдтәргә ҡаршы ҡыйралыштар.
- 1 сентябрь, 1939 йыл — Икенсе донъя һуғышы башлана — Польшаға һөжүм.
- 20 май, 1940 йыл —Освенцимда концлагерь һалына башлай.
- 22 июнь, 1941 йыл — Германия СССР-ға һөжүм итә.
- 20 ғинуар, 1942 йыл — Ванзей конференцияһы.
- 1942 йылдың яҙы — Көнбайыш һәм Үҙәк Европанан йәһүдтәрҙе күпләп үлем лагерҙарына депортациялау башлана.
- 19 апрель, 1942 йыл — Варшава геттоһында баш күтәреү.
- 27 ғинуар, 1945 йыл — Совет армияһы Освенцимды азат итә.
- 8 май, 1945 йыл —Германия капитуляциялай.
- Октябрь, 1945 — ноябрь, 1946 йылдар — Нюрнбергта хәрби енәйәтселәргә суд була.
1933—1939 йылдарҙа йәһүдтәрҙең Германиялағы хәл-торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эҙәрлекләүҙәргә 1933 йылдың 1 апрелендә йәһүдтәрҙең бойкоты һәм дәүләт учреждениеларында йәки айырым профессиялар буйынса эшләгән йәһүдтәргә йүнәлтелгән раса тулҡындары юл аса. 1935 йылдың 15 сентябрендә ҡабул ителгән «Нюрнберг законы» Германияла йәһүдтәрҙең тиңлеген юҡҡа сығара һәм йәһүдлекте раса терминдарында билдәләй башлай. 1938 йылдың 9 ноябренән 10-на ҡараған төндә йәһүдтәргә ҡаршы истерия киң ҡоласлы ҡыйралышҡа килтерә. Был төн немец ҡалалары урамдары быяла ярсыҡтарына күмелгәнлектән, «Гәлсәр төн» атамаһын ала. Йәһүдтәргә ҡарата дискриминация сәйәсәте алып барылыуға ҡармаҫтан, геноцид нацистар власҡа килеү менән үк башланмай. Нацистар уларҙы илдән ҡыуып сығарырға теләй, әммә бик йыш йәһүдтәрҙең барыр ере булмай. Европа йәһүдтәре өсөн, Хаим Вейцмандың (һуңынан Израилдең беренсе президенты булып китә) әйтеүенсә: «донъя ике лагерға бүленә: үҙҙәрендә йәһүдтәрҙе күрергә теләмәгән илдәргә һәм уларҙы үҙ илдәренә индерергә теләмәүселәргә» [21]. 1938 йылдың июлендә АҠШ президенты Франклин Рузвельт инициативаһы буйынса Эвианда (Франция) ҡасаҡтар буйынса халыҡ-ара конференция еңелеү менән тамамлана. Доминикан республикаһынан башҡа, 32 ҡатнашыусы илдең береһе лә Германиянан һәм Австриянан көтөлгән ҡасаҡтарға өмөт бирмәй. Бөйөк Британия хатта үҙ контролендә булған Фәләстанға мигранттар ағымын сикләй.
1933—1939 йылдарҙа Германиянан һәм Австриянан 330 мең йәһүд ҡаса. Уларҙың 110 мең самаһы күрше илдәргә сыға, әммә һуғыш йылдарында барыбер эҙәрлекләүҙәргә дусар була.
1939 йылда Гитлер «4 йыллыҡ план өсөн яуаплы» Герман Герингҡа Германиянан йәһүдтәрҙе сығарыу буйынса саралар планы әҙерләргә ҡуша. Икенсе донъя һуғышы башланыуы, Германияға көнбайыш Польша ҡушылыуы һөҙөмтәһендә, уларҙың һанын арттырып ҡына ҡалмай, рөхсәт буйынса эмиграциялау юлдарын да ҡатмарлаштыра. 1940 −1941 йылдың башында нацистар йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең бер нисә вариантын әҙерләй: Кремлгә рейх йәһүдтәрен СССР-ға ҡабул итергә тәҡдим итә, «Мадагаскар» (барлыҡ йәһүдтәрҙе Африканың көньяҡ-көнсығыш ярындағы ошо утрауға күсереү) һәм «Люблин» (Польшаның нацистар оккупацияһында ҡалған, «генерал-губернаторлыҡ» атамаһы алған өлөшөндә йәһүдтәрҙең резервацияһын булдырыу) планы инициативаһы менән сыға. Был проекттарҙың береһе лә тормошҡа ашмай.
Йәһүдтәрҙең һуғыш ваҡытындағы хәл-торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гетто[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы башланыу менән нацистар йәһүд халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙе һәм өлкәләрҙе — Польшаны, Балтика буйын, Украинаны, Белоруссияны — баҫып ала.
Ҙур ҡалаларҙа, ҡайһы берҙә ҙур булмағандарында ла, йәһүд геттолары ойошторола һәм уға ҡаланың, тирә-яҡтағы йәһүд халҡы йыйып килтерелә. Иң ҙур гетто Варшавала була, унда 480 меңгә тиклем йәһүд иҫәпләнә.
СССР территорияһында иң ҙур Львов (1941 йылдың ноябренән 1943 йылдың июненә тиклем эшләй, 409 мең кеше иҫәпләнә) һәм Минск геттолары (1943 йылдың 21 октябрендә бөтөрөлә, 100 мең самаһы кеше) була.
Йәһүдтәрҙе тулыһынса физик юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгәнгә тиклем «йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең» түбәндәге схемаһы ҡулланыла[22]:
- Йәһүд халҡын ҙур ҡала райондарында туплау — гетто;
- Уларҙы башҡа халыҡтарҙан айырыу — сегрегация;
- Йәһүдтәрҙе йәмәғәт тормошоноң барлыҡ өлкәләренән тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыу;
- Милектәрен конфискациялау, иҡтисадтың барлыҡ өлкәләренән ҡыҫырыҡлап сығарып, ярлыландырыу;
- Ҡоллоҡ хеҙмәте уларға йәшәү өсөн берҙән-бер мөмкинлек булған сиккә еткереү.
Күпләп атыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙа йәһүд халҡы йәшәгән урындарында СС-тың айнзатц төркөмдәре (нем. Einsatzgruppen), Украина һәм Балтика буйы коллаборационистары тарафынан ҡырыла.
Оккупациялағы Одесса өлкәһендә йәһүдтәрҙе ҡырыу менән румын ғәскәрҙәре шөғөлләнә. Бөтә Балтика буйында, Украинала, Белоруссияла, һәр бер ҙур булмаған ҡала, күпселек ауылдар эргәһендә «соҡорҙар» — тәбиғи йырындар була. Унда халыҡты — ир-атты, ҡатын-ҡыҙҙы, балаларҙы йыйып алып килеп аталар. 1941 йылдың июль һуңында Каунаста немецтар һәм уларҙың Литва ярҙамсылары тарафынан меңдәрсә йәһүд үлтерелә; Вильнюстың 60 мең йәһүденән 45 мең самаһы Понар эргәһендәге йырындарҙа күпләп атыу һөҙөмтәһендә һәләк була. Бындай таҙартыуҙар 1941 йылдың һуңына тиклем дауцам итә. Үлтереү тулҡыны тотош Литва буйынса үтә. 1942 йылдың башына йәһүд общиналары ҡалдыҡтары бары тик Каунас, Вильнюс, Шяуляй, Швенчис ҡалаларында ғына һаҡланып ҡала. Латвияла бер нисә аҙна дауамында провинциаль ҡалаларҙың барлыҡ йәһүд халҡы ҡырыла; Даугавпилста, Ригала һәм Лиепаила ғына общиналар һаҡланып ҡала. Риганың 33 мең йәһүденән 27 меңе 1941 йылдың ноябрь һуңында — декабрь башында үлтерелә. Даугавпилста һәм Лиепаила ла шул уҡ ваҡытта ҡырылалар.
1940 йылда Эстонияның 4,5 мең кеше иҫәпләнгән йәһүдтәренең бер өлөшөнә ҡотолоу мөмкин була. Мәҫәлән, 1941 йылдың 14 июнендә, һуғыш башланыуҙан 8 көн алда ғына 500 самаһы йәһүд НКВД органдары тарафынан Себергә депортациялана, 500 самаһы ир-ат Ҡыҙыл армия сафына алына йәки истрибитель батальонына инә. Эстонияла ҡалған 3,5 мең йәһүдтең 950-һе эвакуацияланырға теләмәй һәм тарихсы Антон Вайс-Вендтың фекеренсә, немец оккупация властарының гуманизмына өмөтләнә[23]. Яҡынса 2 — 2,5 мең эстон йәһүденә Советтар Союзының эске төбәктәренә эвакуацияланыу насип була. Дәүләттә ҡалған 929 кеше 1941 йылдың һуңында атыла. Эстония Европаның «йәһүдтәрҙән азат» беренсе һәм берҙән-бер иле була. Был хаҡта 1942 йылдың февралендә Берлинға хәбәр ителә. Белоруссияла ҡайһы берәүҙәргә генә ил эсенә эвакуацияланыу мөмкин була. 1941 йылдың 27 июнендә Белостокта 2 мең йәһүд үлтерелә, бер нисә көндән һуң — тағы бер нисә мең. Биш көн дауамында Минскиҙың һәм уның тирә-яғының 80 мең йәһүде 1941 йылдың 20 июлендә ойошторолған геттоға йыйыла. Ҡыш башланғанға тиклем уларҙың 50 меңе үлтерелә. Оккупацияның тәүге айҙарында Витебсктың, Гомелдың, Бобруйстың, Могилевтың күпселек йәһүде ҡырыла. Белоруссияла һәм РСФСР-ҙың оккупацияланған өлөштәрендә (нигеҙҙә, Смоленск өлкәһендә) ойошторолған 23 геттоның 12-һе 1941 йыл аҙағына тиклем, тағы алтыһы 1942 йылдың тәүге айҙарында бөтөрөлә.
Көнбайыш Украинала немецтар һәм урындағы халыҡ1941 йылдың июне һуңында — июль башында уҡ ҡыйралыштар башлай. Львовта 30 июндә — 3 июлдә 4 мең йәһүд үлтерелә, ә 25 — 27 июлдә — 2 мең самаһы. Немецтар Луцкты баҫып алғандан һуң бер нисә көн үткәс, 2 мең йәһүд юҡ ителә, Ровноның 27 мең йәһүденең 21 меңе 1941 йылдың ноябрендә үлтерелә. Немецтар килгәнсе эвакуацияланып өлгөрмәгән Үҙәк һәм Көнсығыш Украина йәһүдтәре нацистар ҡулына эләгеп, Көнсығыш Европа өлөшөндәге (Киевтың Бабий Яры, Николаевск өлкәһенең Богдановкаһы, Харьковтың Дробицкий Яры) йәһүдтәр яҙмышына дусар була . Немец ғәскәрҙәренең көнсығышҡа һөжүме һәм СССР-ҙың ҙур территорияһын оккупациялауы һөҙөмтәһендә хәрби хәрәкәттәр башланғанда көнбайыш райондарҙан эвакуацияланған йәһүдтәрҙең бер өлөшө нацистар власына эләгә. Уларҙы ла милләттәштәре яҙмышы көтә, Украинаның бик күп йәһүд общиналары эҙһеҙ юғала. Һуғышҡа тиклем булған 70 үҙәктең 43-ө 1941 йылда уҡ, ҡалғандары 1942 йылдың уртаһына тиклем юҡ ителә.
1941 йылдың октябрендә немецтар Ҡырымды баҫып алғас, урындағы халыҡтың актив ярҙамы менән 5 мең самаһы крымчак — Ҡырым йәһүдтәре һәм 18 мең самаһы йәһүд халҡы[19]. үлтерелә.
РСФСР-ҙың оккупацияланған Псков, Смоленск, Брянск өлкәләрендә йәһүд халҡы тупланыбыраҡ йәшәгән урындарҙа геттолар ойошторола, һуңынан ғына ундағы халыҡ атыла. Ленинград һәм Новгород өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда йәһүдтәрҙе ҡырыу улар йәшәгән биләмәләр баҫып алыныу менән башлана, уларҙы билдәле бер бинаға бары тик бер нисә сәғәткә йәки көнгә генә бергә йыялар. Әммә Калуга һәм Калинин өлкәләрендә, Мәскәү эргәһендәге контрһөжүм һөҙөмтәһендә, бер нисә биләмәлә генә оккупанттар йәһүдтәрҙе юҡ итеп өлгөрмәй.
Рәсәйҙең көньяғында һәм Төньяҡ Кавказда йәһүдтәрҙе үлтереү 1942 йылдың йәйендә, нацистар ошо территорияларҙы баҫып алғас, башлана. 11 августа Дондағы Ростовта улар күпләп юҡ ителә. Бындай күренеш иртәгәһенә лә, ҡаланы азат иткәнгә тиклем дауам итә. Дондағы Ростов ҡалаһында икенсе оккупация ваҡытында йәһүдтәр һаны, төрлө белгестәр фекеренсә, 15 меңдән 28-30 меңгә тиклем тирбәлә. РСФСР-ҙың өс автономиялы республикаһында, ике крайында һәм өс өлкәһендә, 1942 йылғы оккупация ваҡытында, 70 мең йәһүд һәләк була[24]/
«Йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың 31 июлендә Герман Геринг РСХА башлығы Рейнхард Гейдрихты "йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү"гә[25]. яуаплы итеп тәғәйенләү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1942 йылдың ғинуарында Ванзей конференцияһында был программа хупланыла. Ул халыҡҡа сығарылмай, һәм был ваҡытта берәү ҙә XX быуатта шундай яуызлыҡ ҡылыныу ихтималлығына ышанмай. 1941 йыдың декабрендә Хелмно үлем лагеры эшләй башлай. Унда йәһүдтәрҙе ябыҡ йөк машиналарында — "душегубка"ларҙа[26]. һөрөмгә тонсоҡтороп үлтерәләр.
1942 йылдың июлендә Варшава геттоһынан (иң ҙур гетто) Треблинка үлем лагерына күпләп депортациялау башлана. 13 сентябргә тиклем геттола Варшаваның 300 мең йәһүде һәләк була. Лодзь ҡалаһы геттоһында 160 меңгә тиклем йәһүд тотола. Ундағы кешеләр этап менән юҡ ителә, ә 1944 йылдың 1 сентябрендә ул бөтөнләй ябыла. Люблин йәһүдтәре Белжец үлем лагерына оҙатыла. 1942 йылдың 17 мартынан 14 апреленә тиклем 37 мең йәһүд үлтерелә, 4 меңе ҡала ситендәге Майдан-Татарский геттоһына оҙатыла.
1942 йылдың мартында Люблин воеводствоһының барлыҡ йәһүдтәре Белжецҡа күсерелә, шулай уҡ Көнбайыш Украинанан ҡорбандар килтерелә башлай. Львовтан бында 15 мең йәһүд оҙатыла, августа тағы 50 мең килтерелә.
Июнь-октябрҙә Краковтан күпселек йәһүд Белжецҡа оҙатыла; 1943 йылдың мартында унан 6 мең самаһы кеше Плашовҡа, өс мең самаһы Освенцимға ебәрелә. 1942 йылдың сентябрендә Радом, Кельц, Ченстоховтың һәм Көнсығыш Польшаның башҡа ҡалалары күпселек йәһүдтәре Треблинкаға оҙатыла. Радом районының 300 мең йәһүденән 1942 йыл һуңында ни бары 30 мең кеше тере ҡала.
1942 йылда Көнсығыш һәм Үҙәк Европаның — күпселек, Көнбайыш Европа йәһүдтәренең билдәле бер өлөшө юҡ ителә. 1943 йылда совет армияһының уңышлы һөжүме һәм Сталинград һуғышынан һуң хәл-тороштоң үҙгәреүе, Эль-Аламейн эргәһендә Роммелдең еңелеүе йәһүдтәрҙе ҡырыу темпын тиҙләтә. Махсус подразделение (зондеркоммандо-1005) халыҡты күпләп атҡан урындарҙа мәйеттәрҙе яндырыу менән шөғөлләнә[19]. Ашығыс рәүештә Польша, Украина, Белоруссия, Латвия һәм Литва территорияларында ҡалған барлыҡ геттолар һәм лагерҙар бөтөрөлә (1943 йылдың 23 сентябрендә Вильнюс геттоһында баш күтәреү баҫтырылғандан һуң, һуңғы бер нисә мең йәһүд Эстония лагерҙарына оҙатыла); Италиянан, Норвегиянан, Франциянан, Бельгиянан, Словакиянан, Грециянан йәһүдтәрҙе Освенцимға оҙатыу башлана. Йәһүдтәргә ҡаршы һуңғы киң ҡоласлы операция — Венгрия йәһүдтәрен юҡ итеүҙе нацистар 1944 йылдың майында башлай[19].
Һуғыш аҙағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тикшеренеүеселәр билдәләүенсә, 1943—1945 йылдарҙа, Германияның капитуляцияһына тиклем, йәһүдтәрҙе ҡырыу программаһының 2/3 өлөшө үтәлә. Эшсе ҡулдар етмәй башлауы һәм иҡтисади күҙлектән ҡарағанда халыҡты мәғәнәһеҙ ҡырыу ницистар етәкселегендә был аҙымдың дөрөҫлөгөндә шик тыуҙыра. 1943 йылда Гиммлер иҫән ҡалған йәһүдтәрҙең көсөн һуғыш мәнфәғәтендә файҙаланыу тураһында бойороҡ бирә. Хатта һуғыштың һуңғы этабында, Германияның еңелеүе көн кеүек асыҡ булғанда, ҡайһы бер нацист башлыҡтары уларҙы тыныслыҡ тураһындағы килешеү өсөн файҙаланырға ла тырыша. СС штандартенфюреры Дитер Вислецени Нюрнберг процесында, 1945 йылдың февраль һуңында Адольф Эйхмандың, үлтерелгән йәһүдтәр һаны «5 миллион самаһы», тип әйтеүен раҫлай . {{цитата|автор=из речи Генриха Гиммлера в Познани 4 октября 1943 г. перед офицерами СС [27]|
Холокост һәм коллаборационизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия оккупациялаған территорияларҙа урындағы башҡа халыҡтарҙың роле бер төрлө генә булмай. Меңдәрсә кеше оккупанттар ойошторған ярҙамсы полицияла хеҙмәт итә, геттоларҙы һаҡлай, йәһүдтәрҙе үлтереү урындарына тиклем һаҡлап бара һәм уларҙы ҡырыуҙа ҡатнаша. Польшала үлем лагерҙарын Травники[28][29] лагерында әҙерлек үткән совет әсирҙәре һәм урындағы халыҡ араһынан булған ирекмәндәр һаҡлай. Ҡайһы бер урындағы халыҡ оккупанттарға уларҙың йәшеренгән урындары хаҡында еткерә, үлтерелгән йәһүдтәрҙең милкенә хужа була, уларҙың йорттарында йәшәй, хатта оккупанттарҙың ҡатнашлығынан тыш, үҙҙәре үк йәһүдтәрҙе ҡырған осраҡтар ҙа юҡ түгел.
Шул уҡ ваҡытта бик күп урындағы халыҡ үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, йәһүдәтәрҙе ҡотҡарып алып ҡала.
Юденраттар һәм йәһүд полицияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Немец оккупация властары инициативаһы менән һәр геттола йәһүд үҙидаралығының административ органдары — юденраттар (нем. Judenrat) — «йәһүд советтары» оойшторола. Айырым юденрат билдәле гетто, айырым территория, төбәк, хатта тотош ил өсөн яуаплы була алған. Уларҙың вәкәләтенә геттоның хужалыҡ тормошон тәьмин итеү, аҡса йыйыу, хеҙмәт лагерҙарында эшләү өсөн кандидаттар йыйыу, шулай уҡ оккупацион властарҙың бойороҡтарын үтәү ингән. Юденраттар немец властары менән теләп хеҙмәттәшлек иткән, «Германия эше» өсөн үҙҙәренең әһәмиәтен күрһәтергә һәм абруй яуларға һәм шуның менән күберәк йәһүдтәрҙе ҡотҡарып ҡалырға тырышҡан. Атап әйткәндә, Лодзин геттоһы юденраты Хаим Румковский геттола йәшәүселәр алдында балаларҙы үлтертеп, йәнәһе, шул юл менән тотош геттоны һаҡлап ҡалырға саҡырып агитацион телмәр тота. Бары тик 1942 йылда йәһүдтәрҙе күпләп үлем лагерҙарына оҙатыу ғына юденраттарҙың күҙен аса, ысынбарлыҡҡа ҡайтара, шул сәбәпле Варшава юденраты башлығы Адам Черняков үҙ-үҙенә ҡул һала. Юденраттарға йәһүд полицияһы буйһона. Полиция башлығы, ғәҙәттә, юденрат ағзаларының береһе була. Уны комплектлау немецтар һәм юденраттар етәкселәре ҡатнашлығында башҡарыла. Йәһүд полицияһына ҡорал бирелмәй, улар бары тик резина күҫәктәр менән генә йөрөй. Бик һирәктәре генә ҡораллы була.
Йәһүд полицияһының функциялары өс типҡа бүленә:
- Юденрат аша йәки оккупация властарынан туранан-тура алынған немец бойороҡтарын үтәү;
- Юденрат уҙғарған сараларға бәйле, уның ҡушҡандарын үтәү, контрибуция йыйыу;
- Гетто урамдарын, геттонан сығыу һәм инеү урындарын һаҡлау.
Ҡайһы берҙә йәһүд полицияһы милләттәштәрен атыуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 27 октябрендә йәһүд полицияһының 7 ағзаһы Ошмяндарҙа (Белоруссия) Вильнюс геттоһы начальнигы С. Деслер етәкселегендә 406 кешене[30] үлтереүҙә ҡатнаша. Был гетто полицейскийҙары йәһүдтәр колоннаһын Панеряйға, күпләп үлтереү урынына тиклем оҙата. Шулай уҡ улар 1942 йылда алты йәһүдте енәйәт ҡылғаны өсөн аҫа[30]. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күптәрен барыбер ҙә холокосттың башҡа ҡорбандары яҙмышы көтә.
Ҡаршылыҡ һәм ҡотолоу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәһүдтәрҙең ҡаршылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нацистарҙың йәһүдтәрҙе күпләп ҡырыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттең булмауы геттола йәшәүселәрҙең оккупанттарҙың талаптарын, бәлки, үлтереш һәм ҡыйралыштан азат булырбыҙ, тигән өмөттән башҡарырға мәжбүр итә[[Файл:Ghetto Uprising Warsaw2.jpg|thumb|270px|. Бары тик ысынбарлыҡ асыҡланғас, лагерҙарҙа һәм геттоларҙа баш күтәреүҙәр башлана. Шоала йә урындағы халыҡ йәшереп алып ҡалыусылар, йә партизандар отрядына китеүселәр генә иҫән ҡала. Белоруссияла партизандар һәм подпольщиктар араһында 15300 йәһүд була[31]. Ағалы-ҡустылы Бельскийҙар ойошторған Калинин исемендәге йәһүд партизандар отряды булыуы билдәле.
Йәһүдтәргә ярҙам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
[[Файл:Righteous.jpg|thumb|Белоруссияла тыныслыҡ илселәре аллеяһы]]
Оккупацияланған илдәрҙә, үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, тиҫтәләрсә мең кеше йәһүдтәрҙе ҡотҡарыуҙа ҡатнаша. Польшала уларҙы ҡотҡарыусы йәки ярҙам итеүсе 2 меңдән ашыу кеше язалана[32]. Польша хөкүмәте махсус Жегота поляк подполье агентлығын ойоштора, уны Зофия Козак-Щуцька[32] етәкләй. Нидерландтарҙа, Норвегияла, Бельгияла, Францияла шундай ойошмалар, нигеҙҙә, йәһүдтәргә йәшеренеү урыны табыуҙа ярҙам итә. Данияла ябай халыҡ балыҡсыларҙың кәмәләрендә Швецияға 8000 йәһүдтең 7000 меңен сығара. Германияның союздаш илдәрендә лә шулай уҡ ҡаршылыҡ күрһәтелә. Немецтар 50 мең самаһы болгар йәһүден биреүҙе талап иткәс, бөтөн йәмәғәтселек күтәрелә. Һөҙөмтәлә 50 мең кешене һаҡлап алып ҡалыу мөмкин була, әммә һуғыш ваҡытында Болгарияға ҡушылған Македония һәм грек Фракияһынан 11343 йәһүд Освенцимға оҙатыла[33].
Италия хәрбиҙәре һәм граждандары 1942—1943 йылдарҙа оккупацияланған Югославия һәм Франция йәһүдтәрен үлем лагерҙарына оҙатыуҙы тормошҡа ашырыуҙан баш тарта. Немецтарҙың баҫымы аҫтында улар Кампанья концлагерын төҙөй, әммә унда йәшәү шарттары гуманлы була[34].
Нацистарҙың ҡанһыҙ антисемитизм сәйәсәтенә ҡарамаҫтан, Германияла даими рәүештә йәһүдтәрҙе эҙәрлекләүҙәргә ҡарата ҡаршылыҡтар ойошторолоп тора. Уларҙың иң ҙуры 1943 йылдың 27-28 февралендә Берлиндә Розенштрасста этник немецтар — лагерҙарға оҙатылырға тейешле йәһүдтәрҙең туғандары һәм йәмәғәттәре тарафынан ойошторолған демонстрация була. Ғауғанан ҡасыу өсөн Берлин гауляйтеры Геббельс демонстранттарҙың туғандарын — 2000 самаһы кеше — азат итергә һәм уларҙы Берлинда мәжбүри эштәргә ебәрергә бойора. Уларҙың барыһы ла тиерлек һуғыштың ахырына тиклем иҫән ҡала. Айырым осраҡтарҙа йәһүдтәргә юғары вазифа биләгән немецтар ярҙам итә. Ҡотҡарыусыларҙың береһе киң билдәле Оскар Шиндлер — Плашов лагерынан меңдән ашыу йәһүдте үҙенең фабрикаһына эшкә урынлаштырып, ҡотҡарып ҡалыусы эшҡыуар.
«Тыныслыҡ илселәре» араһында дипломаттар ҙа, чиновниктар ҙа була. Киң билдәлеләр араһында йәһүдтәрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙҙәренең карьераһын хәүеф аҫтына ҡуйған Аристидес Соуса Мендес (Aristides Sousa Mendes, Португалия), Тиунэ Сугихара (Япония) һәм Пауль Грунингер (Paul Gruninger, Швейцария) бар. Ҡытайҙың Веналағы генераль консулы Хэ Фэншань йәһүдтәргә Сингапурға һәм башҡа илдәргә меңдәрсә виза бирә. Ирандың Париждағы илселеге хеҙмәткәре Абдул-Хусейн Садри шулай уҡ йәһүдтәргә өс мең самаһы Иран визаһы бирә[35]. Әммә улар араһында иң билдәле дипломат — Швециянан Рауль Валленбергтыр, моғайын. Дипломатик тейелгеһеҙлегенә ҡармаҫтан, Будапештты алғандан һуң ул совет махсус хеҙмәттәре тарафынан ҡулға алына һәм йәшерен рәүештә СССР-ға сығарылып, НКВД төрмәһендә атыла[36][37]. Бары тик 2006 йылда ғына Сальвадор дипломаты — полковник Хосе Артуро Кастельяностың исеме киң билдәлелек яулай. Ул Европа йәһүдтәренә, нигеҙҙә Венгрияныҡыларға, Сальвадор гражданлығы тураһында 40 мең самаһы ялған документ биреп, 25 мең самаһы кешенең ғүмерен һаҡлап алып ҡала. Тыныслыҡ илселәре араһында Испанияның Будапешттағы миссияһы хеҙмәткәре Джорджо Перласка менән Афиналағы консул Себастьяна Ромеро Радигалесты билдәләп китеү зарур.
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Яд ва-Шем институты мәғлүмәттәре буйынса 23 226 ҡотҡарыусы асыҡлана һәм уларға «Тыныслыҡ илсеһе» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Польша өлөшөнә иң күп тыныслыҡ илсеһе тура килә — 3195 кеше. Голландияла улар 5009, Францияла — 3158. СССР-ҙың элекке республикаларынан Украинала — 2272[38]. Яд ва-Шем был хаҡта: «Был һандар һәр илдә ҡотҡарылған йәһүдтәрҙең аныҡ һаны түгел, әммә улар Яд ва-Шемға билдәле булған ҡотҡарылыусылар хаҡындағы мәғлүмәт сағылышы», — ти[39].
Шоа эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Польша йәһүдтәренән 300 мең кеше иҫән ҡала: 25 меңе Польшала ҡотолоу таба, 30 меңе мәжбүри хеҙмәт лагерынан ҡайта, ҡалғандары — СССР-ҙан ҡайтыусылар. Йәһүд тормошоноң ҡыйратылыуы, емереклек һәм антисемитизмдың сәсәкә атыуы (1946 йылдың июлендә Кельцта ҡыйралыш уның иң көслө сағылышы була) Польшаның күпселек йәһүден илде ташлап, рөхсәтһеҙ-ниһеҙ Үҙәк Европаға китергә мәжбүр итә. Шунан һуң Польшала ни бары 50 мең йәһүд ҡала. Кешеләр генә түгел, урындағы йәһүд мәҙәниәте, ошо мәҙәниәттең быуаттар буйына көнбайыш Европа мәҙәниәтенең айырып алғыһыҙ өлөшө булыуы тураһындағы хәтер ҙә юҡҡа сығарыла. Быны раҫлаусы бер нәмә лә ҡалмай. Ҡасандыр был ерҙәрҙә донъяның йәһүдилек үҙәге булған йәһүдтәр маргинал аҙсылыҡта ҡала. Ниндәйҙер кимәлдә нацистар йәһүд мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү бурысын уңышлы тормошҡа ашыра.
Йәһүдтәрҙе Төньяҡ Африкала эҙәрлекләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1940—1942 йылдарҙа француз Төньяҡ Африка (Алжир менән Тунис) Виши коллаборационистик хөкүмәте контроле аҫтында була. Алжирҙа һәм Туниста йәһүдтәрҙе нацистар оккупациялаған Европалағы кеүек үк эҙәрлекләүҙәр башлана. Йәһүдтәр гражданлыҡ хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә, юденраттар ойошторола һәм мәжбүри эштәргә йәлеп ителә. Шулай уҡ уларҙы һары билдә менән йөрөргә мәжбүр итәләр һәм ҙур күләмдә контрибуциялар һалалар. 1942 йылдың 9 ноябрендә инглиз-америка ғәскәрҙәре Мароккоға һәм Алжирға ултырғандан һуң, немец ғәскәрҙәре Тунисты оккупациялай. «Мысыр» зондеркомандаһы йәһүдтәрҙе ҡыйратыуға тотона. 2 мең самаһы Тунис йәһүде үлтерелә йәки үлем лагерҙарына оҙатыла. Төньяҡ Африка йәһүдтәренең юғалтыуҙары Европа йәһүдтәренеке менән сағыштырғанда күп булмаһа ла — биш мең самаһы — уларҙы ла холокост ҡорбаны тип һанайҙар[52].
Башҡа халыҡтар һәм төркөмдәр — нацистик сәйәсәт ҡорбандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Психик сирлеләр һәм инвалидтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ил сәләмәтлегенә биологик яҡтан янаған» кешеләрҙе юҡ итеү программаһы (Т-4) сиктәрендә 1940—1941 йылдарҙа психик тайпылышы булған, аҡыл йәһәтенән артта ҡалған, инвалид, шулай уҡ неврология һәм соматик сирле[40] балаларҙы ла ҡушып, 70 мең кеше юҡ ителә. Программа рәсми рәүештә ябылғандан һуң, ул барыбер дауам итә һәм 1945 йылға был һан 200 меңгә етә. Бынан тыш, 1942—1945 йылдарҙа миллион самаһы пациент немец психиатрия дауаханаларында асҡа интектерелә. Был программаны башларға ул ваҡытта Германияла ҡайһы бер илдәрҙә популярлыҡ яулаған евгеника — раса таҙалығы һәм быуындан-быуынға күсә килгән дегенератив психик ауырыуҙарҙы күҙаллау тора. Альфред Хохе, Карл Биндинг кеүек ғалим-идеологтар, психик тайпылыштары булған ауырыуҙар дауалап булмай торған сирҙәр йөрөтә һәм улар "хакимлыҡ итеүсе раса"ны көсһөҙләндерә, дәүләт средстволарын экономиялау маҡсатында улар юҡ ителергә тейеш, тип раҫлай[41].
Германия территорияһында, һуңынаныраҡ Польшала, СССР-ҙа һәм башҡа оккупацияланған илдәрҙә ағыулы матдәләр индереү, ағыу, газ менән ағыулау, атыу ысулдары аша күпләп ҡырыу тормошҡа ашырыла.
Тап Т-4 программаһы сиктәрендә (концентрацион лагерҙарҙа ҡуллана башлағанға тиклем) нацистар беренсе тапҡыр 1939 йылдың һуңында Хадамарҙа (Гессен ере)газ камераһын ҡуллана[41].
Тәүҙән үк ҡорбандарҙы һайлау критерийы булып раса айырмалығы тора. Психиатрик клиникаларҙа йәһүд пациенттарын даими рәүештә үлтереү Европа йәһүдтәре геноцидына тәүге ныҡлы аҙым була. 1940 йылдың йәйенән алып йәһүд пациенттарын айырым бер урында туплайҙар, һуңынан Т-4 программаһының газ камераларында тонсоҡторалар. 1941 йылдың авгусынан һуң Нойвид ҡалаһы эргәһендәге ул ваҡытта берҙән-бер рөхсәт ителгән Бенторф-Сайн клиникаһындағы йәһүд пациенттары көнсығышҡа, үлем лагерҙарына оҙатыла[42].
Сексуаль аҙсылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1935 йылда Енәйәт кодексының (1871) 175-се параграфының төҙәтелгән варианты ҡәтғиләштерелгәс, гомосексуалдар, нигеҙҙә ир-ат, эҙәрлекләүгә дусар була. Холокост мемориаль музейы (АҠШ) ғалимдарының мәғлүмәттәре буйынса, концлагерҙарҙа гомосексуаль әүҙемлеге өсөн хөкөм ителгән 5 меңдән 15 меңгә тиклем ир-ат ултыра[43]; бынан тыш, улар төрмәләргә һәм хеҙмәт лагерҙарына, шулай уҡ психиатрик дауаханаларға мәжбүри дауаланыуға ебәрелә. Уларҙы ауыр физик хеҙмәт ярҙамында «дауаларға» һәм «төҙәтергә» теләйҙәр. Ҡайһы берҙәрен кастрациялайҙар һәм медицина тәжрибәләренә дусар итәләр. Концлагерь тотҡондары уларға, йәмғиәттән ситләтелгәндәр, тип ҡарай. Лагерҙарҙа гомосексуалдарҙың кейемдәрендә алһыу өсмөйөш беркетелә. Уларҙың ҡайһы берҙәре эсэсовсыларҙың һыу эскеһеҙ итеү туҡмауы һәм язалауынан һуң вафат була. Әммә дөйөм һан бер ваҡытта ла билдәле булмаясаҡ. Редигер Лаутманн, мәҫәлән, лагерҙарҙа 175-се параграф буйынса хөкөм ителеүселәрҙең үлеме 60 процентҡа етә[44], тип иҫәпләй. Сағыштырыу өсөн: сәйәси тотҡондарҙың — 41, Йәһүә шаһиттарының 25 проценты концлагерҙарҙа һәләк була.
Славяндар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Холокост мемориаль музейы (АҠШ) мәғлүмәттәре буйынса, нацистар поляктарҙы һәм башҡа славяндарҙы буйһонорға, ҡол ителергә, ахырҙа юҡ ителергә тейешле «түбәнге раса» тип ҡарай[45]. Ҡайһы бер тарихсылар, шул иҫәптән «Геноцид энциклопедияһы» авторҙары славяндарҙы эҙәрлекләүҙе лә геноцид тип ҡылыҡһырлай[46][47][48][7][49][50][51]. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тарихсылар, сағыштырып ҡарағанда йәһүдтәрҙең, сиғандарҙың һәм инвалидтарҙың күберәк ҡырылыуынан, славяндарҙы ҡырыу буйынса махсус план булмауҙан сығып, уларҙы эҙәрлекләүҙе Холокостҡа индермәй (мәҫәлән, словактарҙы һәм хорваттарҙы нацистар үҙҙәренең ҡиммәтле союздашы тип һанай)[65].
"Геноцид энциклопедияһы"на ярашлы, славяндарҙың геноцидының дөйөм һаны 19,7 миллиондан 23,9 миллионғаса тип күҙаллана (улар араһында СССР-ҙа йәшәүселәр, поляктар, словендар, сербтар һ.б. була[7]).
Рудольф Руммель фекеренсә, геноцид ҡорбандары булған славяндарҙың һаны яҡынса 10,5 миллион тип күҙаллана (улар араһында поляктар, украиндар, белорустар, рустар, шулай уҡ совет хәрби әсирҙәре бар)[66].
Поляктар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нацистар, идеологик яҡтан хәүефле, тип һанаған поляктар, шул иҫәптән меңдәрсә зыялылар һәм католик руханиҙар, «Танненберг» операцияһы ҡорбаны була. Холокост мемориаль музейы (АҠШ) мәғлүмәттәре буйынса, 1939 йылдан 1945 йылғаса 1,5 миллион Польша гражданы Германияға мәжбүри эштәргә депортациялана. Бынан тыш, бер нисә йөҙ меңе нацистик концлагерҙарға ябыла. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында гитлерсылар 1,9 миллион полякты, Польша йәһүдтәрен иҫәпкә алмай ғына, үлтерә[52]. Руммелдең фекеренсә, 2,4 миллион поляк һәләк була[7].
СССР халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Геноцид энциклопедияһы» славяндар геноцидында 15,5 — 19,5 миллион совет кешеһе ҡорбан булыуын билдәләй[7]. Руммель 3 миллионға яҡын украин, 1,4 миллион самаһы белорус, 1,6 миллион тирәһе рус (совет хәрби әсирҙәрен иҫәпләмәгәндә) һәләк булған тип белдерә[52]. Тарихсы Богдан Витвицкий (Bohdan Wytwycky), СССР территорияһында нацистик оккупация ҡорбандарының 1/4 өлөшө (3 миллион украин, 1,5 миллион белорус) раса мотивтары[53] буйынса үлтерелгән, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Леонид Смиловский, «нацистар бер ваҡытта ла белорустарҙы этник билдә буйынса үлтермәгән», тип һанай[54].
Йәһүә (Иегова) шаһиттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Меңдәрсә Йәһүә шаһиттары нацистик лагерҙарға һәм төрмәләргә иң беренсе оҙатылыусылар араһында була. Улар сәйәсәткә һәм һуғышҡа ҡағылышлы мәсьәләләрҙә үҙҙәренең нейтраль ҡарашта булыуын белдерә[55][56].
Эҙәрлекләүҙәргә, нигеҙҙә, нацистик армияла хәрби хеҙмәт үтеүҙән, ҡорал етештереү буйынса эштәрҙә ҡатнашыуҙан, нацистик сәләмләүҙе ҡабатлауҙан баш тартҡаны өсөн дусар булалар[45][57]. 2000 самаһы кеше холокост осоронда үлә, шуларҙың 250-һе — язалана[58].
Франкомасондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенең Майн Кампф китабында Гитлер, масондар йәһүдтәрҙең «ҡармағына ҡапты», тип яҙа. Франкомасондар концлагерҙарға сәйәсәи тотҡондар булараҡ ебәрелә һәм баштүбән әйләндерелгән өсмөйөш билдәһе тағып йөрөргә тейеш була[59].[60].. Холокост мемориаль музейы мәғлүмәттәре буйынса, «ҡулға алынған күпселек масондар йәһүд йәки сәйәси оппозиция ағзалары булғанлыҡтан, франкомасон булған өсөн генә күпме кеше концлагерҙарға ебәрелгән йәки юҡ ителгәне билдәһеҙ» [61]. Әммә Шотландияның Бөйөк Ложи баһалары буйынса, 80 меңдән 200 меңгә тиклем франкомасон язаланған[62].
Сиғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Раса ҡанундары буйынса нацистарҙың эҙәрлекләүенә сиғандар ҙа эләккән. Уларҙың тиҫтәләрсә меңе СССР-ҙың һәм Сербияның оккупацияланған территорияларында үлтерелә, меңдәрсәһе Польша һәм башҡа илдәр территорияһындағы үлем һәм концлагерҙарҙа һәләк була. Трихсылар Холокост барышында Европалағы сиғандарҙың 1/4 өлөшө, йәғни 200 мең кеше ҡырыла, тип күҙаллай. Һуғыштан һуң ГФР хөкүмәте, 1943 йылға тиклем сиғандар раса билдәләре буйынса эҙәрлекләнмәне, һәм ул ваҡытта дәүләт тарафынан ҡулланылған саралар законлы ине, тигән фекерҙә тора. Бары тик 1979 йылдың һуңында[63]. ғына сиғандарҙы раса билдәләре буйынса эҙәрлекләү таныла.
Сиғандар менән бер рәттән енишиҙар — сиғандарға оҡшаш йәшәү рәүеше алып барған, әммә уларҙан айырмалы, саф герман сығышлы этнографик төркөм дә эҙәрлекләнә.
Германияның ҡара тәнлеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ата-әсәһе Африканан булған немец граждандары, балаларҙы ла индереп, мәжбүри стерилләштереүгә дусар ителә. Был операцияға дусар булыусылар, төрлө сығанаҡтар буйынса, 400-ҙән 3000-гә етә[64]..
Бәхәсле мәсьәләләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Холокост темаһы ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса бәхәстәр тыуҙыра. Уларҙың иң мөһимдәре — күренештең барлыҡҡа килеү сәбәптәре, урыны һәм ваҡыты, ҡасан күпләп ҡырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән, күренештең үҙенсәлеге һ.б.
Сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалимдар кешеләрҙе ҡырыуҙың шундай киң һәм тиңе булмаған күренештең тормошҡа ашыу сәбәптәре буйынса төрлө фекерҙәр белдерә[65]. Бигерәк тә был процеста миллионлаған немец гражданының ҡатнашыуына бәйле һорауҙар күп тыуа. Даниэль Голдхаген үҙенең «Гитлерҙың ирекле палачтары» («Добровольные палачи Гитлера» (англ. Hitler`s Willing Executioners) тип аталған докторлыҡ диссертацияһында Холокостың төп сәбәбе — ул ваҡытта немецтарҙың аңына[66][67] хас булған антисемитизм, тип раҫлай. Холокост буйынса белгес Иегуда Бауэр[68] ҙа шундай уҡ фекерҙә. Немец тарихсыһы һәм журналист Гёц Али, нацистар геноцид сәйәсәтен хуплауҙы бары тик ҡорбандарҙан тартып алынған милекте ябай немецтарға[69] биреү һөҙөмтәһендә генә өлгәште, тип раҫлай. Немец психологы Эрих Фромм Холокосты кешенең биологик нәҫеленә хас булған деструктивлыҡ[70]. тип аңлата.
Интернационаллек һәм функционаллек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙаҡ йылдар ошо ике төркөм араһында фәнни бәхәс дауам итә: Холокост баштан уҡ Гитлерҙың йәһүдтәрҙе ҡырыу ниәте булғанмы әллә яйлап үҫешкәнме — антисемит пропагандаһынан башта планлаштырылмаған күпләп ҡырыу акцияһына әйләнгәнме[71].
Үҙенсәлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белгестәр Холокост үҙенсәлекле күренеш булып торамы һәм уны тарихта булған башҡа геноцидтар, мәҫәлән, Ғосман империяһының әрмәндәргә ҡарата геноциды, Раундалағы тутси геноциды һәм башҡа ошоға оҡшаш ваҡиғалар[71][72] менән сағыштырырға мөмкинме, тигән мәсьәлә буйынса фекер алыша.
Холокосты инҡар итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Холокостың үҙенсәлектәре тураһында фәнни бәхәстәрҙән айырмалы, дөйөм ҡабул ителгән тарихты өйрәнеү[73][74] фәне яҙғанса, Холокост күренеш түгел, тигән ҡараш та йәшәй. Холокосты инҡар итеүселәр үҙҙәренең теорияһында йәһүдтәр файҙаһына күпләп ялғанлау, киң күләмдә фальсификация ойоштороу, дәлилдәрҙе йәшереп ҡалдырыу кеүек тезистарҙы килтерә. Шул уҡ ваҡытта түбәндәге мәлдәр кире ҡағыла[75][76][77][78]. При этом в основном оспариваются следующие положения[79][80][81][82]:
- Йәһүдтәрҙең күпләп ҡырылыуы Өсөнсө рейхтың рәсми властарының маҡсатлы сәйәсәте һөҙөмтәһе була;
- Йәһүдтәрҙе күпләп ҡырыу өсөн газ камералары һәм үлем лагерҙары төҙөлә һәм ҡулланыла;
- Национал-социалистар һәм уларҙың союздаштары контролендә булған территорияларҙа йәһүд халҡы араһынан ҡорбандар һаны 5 миллиондан 6 миллионға етә.
Күпселек профессиональ тарихсылар Холокосты инҡар итеүҙе фәнни булмаған пропаганда эшмәкәрлеге[83][84], тип ҡылыҡһырлай. Улар, инҡар итеүселәр бик йыш тикшеренеүҙәрҙең фәнни ысулдарына күҙ йома, шулай уҡ бик йыш антисемит һәм неонацистик ҡарашта тора, тип билдәләй[74][80][81][85][86].
БМО-ның генераль Ассамблеяһы 2005 йылдың 21 ноябрендәге 60/7 резолюцияһында тауыш бирмәйенсә Холокосты тарихи ваҡиға булараҡ, тулыһынса йәки өлөшләтә инҡар итеүҙе кире ҡаға[87]. Ә 2007 йылдың 26 ғинуарында, Холокост ҡорбандарын халыҡ-ара иҫкә алыу көнө алдынан, БМО-ның Генераль ассамблеяһыХолокосты траихи факт булараҡ инҡар итеүҙе ғәйепләгән 61/255 резолюцияһын ҡабул итә[88].
Ҡайһы бер илдәрҙә Холокосты халыҡ алдында инҡар итеү законға ҡаршы килеү тип һанала[89][90].
Холокост тураһында хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БМО-ның Генераль ассамблеяһы 27 ғинуарҙы — Освенцимды азат итеү көнөн Халыҡ-ара Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу көнө тип иғлан итә[91]. Ойошма тарафынан «Холокост һәм БМО» тип аталған мәғрифәтселек программаһы әҙерләнә. Шундай уҡ өҫтәлмә программа ЮНЕСКО тарафынан дә әҙерләнгән[92].
Освенцимды азат итеүҙең 60 йыллығы көнөндә Европарпламент Холокосты ғәйепләүсе резолюция ҡабул итә[93]. Хәтер сараһында ҡатнашыусы 40 дәүләт лидеры һәм вәкиле Холокосты, антисемитизмды һәм ксенофобияны ҡәтғи ғәйепләй[94].
Холокосты өйрәнеү менән донъяла бик күп ғалимдар һәм тикшеренеү үҙәктәре шөғөлләнә. Уларҙың араһында иң билдәлеләре Израилдең Яд-ва-Шемы һәм Американың «Холокост мемориаль музейы». 1998 йылда Холокосты өйрәнеү һәм мәңгеләштереү хеҙмәттәшлеге буйынса халыҡ-ара ойошма төҙөлә. Унда 31 ил ағза булып тора.
2017 йылда Халыҡ-ара Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу көнөн ЮНЕСКО был ҡайғылы датаны Холокост һабаҡтарын аңлап-төшөнөүҙә мәғарифтың, тарихи ҡомартҡылар һәм музейҙарҙың ролена арнаны. Рәсми дата алдынан халыҡ-ара ойошманың штаб-квартираһында, шулай ук күп илдәрҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда ла хәтер саралары үтте[95].
Холокост сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яд ва-Шем институты директорҙар советы рәйесе Әнүәр Шалев, тарихты өйрәнеү йәмғиәттең ҙур булмаған өлөшөнөң ҡаҙанышы булып тора, ә йәмғиәт фекере мәҙәниәт аша, тәү сиратта – әҙәбиәт һәм кинематорграфия аша формалаша, ти[96].
Йәһүдтәргә ҡаршы йүнәлтелгән геноцид тураһында кинола беренсе тапҡыр Борис Барнеттың 1942 йылда СССР-ҙа сыҡҡан «Бесценная голова» новеллаһында әйтелә[97].
Холокост темаһын күтәргән беренсе совет фильмы («Непокоренные») 1945 йылда тамамлана. Совет киноһында был артабанғы бер нисә тиҫтә йыл дауамында йәһүдтәрҙе атыуҙың берҙән-бер күренеше була[98].
Освенцим һәм Холокост тураһында бәйән итеүсе тәүге фильмдарҙың береһе — Польша фильмы «Последний этап» (1948). Ошо темаға бағышланған билдәле таҫмаларҙың араһында «Пианист», «Список Шиндлера», «Ночь и туман», «Выбор Софи», «Жизнь прекрасна», «Шоа», «Мальчик в полосатой пижаме», «Бункер», «Остров на Птичьей улице» (1997), «Нерожденный» (2009) фильмдары бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 В годы Холокоста Германия включала в себя Австрию, Польшу, Дистрикт Галиция, рейхскомиссариаты Остланд, Украина и пр., см. ru:Административно-территориальное устройство Третьего рейха<
- ↑ Определение, которое даёт БТС (цитируется по грамота.ру): Холоко́ст. — Большой толковый словарь русского языка. Сост. и гл. ред. С. А. Кузнецов. СПб., Норинт, 1998—2009, 1536 с.
- ↑ What to Teach about the Holocaust; есть черновик перевода.
- ↑ С 1990-х — см. Marcuse, 2010, p. 53
- ↑ 5,0 5,1 Пан Ги Мун Послание по случаю Международного дня памяти жертв Холокоста (27 января 2009 года). — «Сегодня мы чтим память миллионов жертв нацизма — почти одной трети еврейского народа и бесчисленных представителей других меньшинств, — которые, подверглись жестокой дискриминации, лишениям, зверствам и убийствам» Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 22 ноябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Dictionary of Genocide (стр. 190—191),
Holocaust. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe.
…
In the 1980s and 1990s the term Holocaust also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Encyclopedia of Genocide (стр. 176),
As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications."
- ↑ American Jewish Committee, Harry Schneiderman and Julius B. Maller, eds., American Jewish Year Book, Vol. 48 (1946—1947), Press of Jewish Publication Society of America, Philadelphia, 1946, page 599
- ↑ Tadeusz Piotrowski Poland's Holocaust — McFarland & Company, 1997. — Б. 305. — 437 б. — ISBN 978-0786403714.
- ↑ Ueberschar Gerd R., Wette Wolfram. Unternehmen Barbarossa: Der Deutsche Uberfall Auf Die Sowjetunion, 1941 Berichte, Analysen, Dokumente — Frankfurt-am-Main: Fischer Taschenbuch Verlag, 1984. — P. 364—366. — ISBN 3-506-77468-9., со ссылкой на: Nachweisung des Verbleibes der sowjetischen Kriegsgefangenen nach dem Stand vom 1.05.1944 (Bundesarchiv/Militararchiv Freiburg, RH 2 / v. 2623).
- ↑ Вопросы и ответы
- ↑ В Европе обнаружены новые гетто и концлагеря
- ↑ США: исследователи раскрыли истинные масштабы Холокоста
- ↑ Число жертв Холокоста объявили заниженным
- ↑ «Holocaust», Энциклопедия Британника (Тикшерелгән 22 ноябрь 2009)
- ↑ The Trial of German Major War Criminals. Sitting at Nuremberg, Germany. December 3 to December 14, 1945. Twentieth Day: Friday, 14th December, 1945 (Part 5 of 9), The Nizkor Projec (Тикшерелгән 22 ноябрь 2009)
- ↑ Приговор Международного военного трибунала. — «По его [Кальтенбруннера] указаниям было убито приблизительно 6 миллионов евреев, из которых 2 миллиона были убиты эйнзатцгруппами' и другими частями полиции безопасности» Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 6 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ 65 лет спустя: Идентифицированы две трети жертв Холокоста
- ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 Катастрофа. Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
- ↑ Auschwitz Death Camp
- ↑ Беркович Евгений Михайлович Жертва двух диктатур // Еврейское слово. — 2009. — В. 22 (440).
- ↑ Холокост и евреи СССР
- ↑ Антон Вайс-Вендт. Советская оккупация Эстонии в 1940-41 и евреи // Holocaust and Genocide Studies. — 1998. — В. 2. — Т. 12.
- ↑ Альтман И. А. Глава 5. Уничтожение евреев СССР. § 4. Истребление евреев России и Крыма // Холокост и еврейское сопротивление на оккупированной территории СССР / Под ред. проф. А. Г. Асмолова. — М.: Фонд «Холокост», 2002. — С. 173-196. — 320 с. — ISBN 5-83636-007-7
- ↑ Письменное полномочие Геринга Гейдриху от 31 июля 1941 года.
- ↑ Хелмно
- ↑ Все об Израиле на русском языке
- ↑ «Травники» — украинцы в охране фашистских концлагерей
- ↑ United States Holocaust Memorial Museum — Trawniki
- ↑ 30,0 30,1 Станкерас П. Литовские полицейские батальоны. 1941-1945 гг — Москва: Вече, 2009. — Б. 105-106. — 299 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-3897-4.
- ↑ Иоффе Э. Г. Белорусские евреи: трагедия и героизм: 1941-1945. Монография — Мн., 2003. — Б. 364. — 428 б. — 100 экз.
- ↑ 32,0 32,1 Список 700 поляков, казненных нацистами
- ↑ Шоа. Информационно-аналитический портал.
- ↑ БАНАЛЬНОСТЬ ДОБРА, ИЛИ КАК ИТАЛЬЯНСКИЕ ФАШИСТЫ СПАСАЛИ ЕВРЕЕВ
- ↑ Кто забыл арабов — «праведников народов мира»? // Михаэль Дорфман
- ↑ Рауль Валленберг не был шпионом
- ↑ Загадочная смерть Рауля Валленберга
- ↑ Righteous Among the Nations — per Country & Ethnic Origin January 1, 2010 (инг.)
- ↑ Request Rejected. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 7 март 2013 тикшерелгән.
- ↑ Strous R.D. Психиатры Гитлера: целители и научные исследователи, превратившиеся в палачей, и их роль в наши дни (расширенный реферат) Врачи и их преступления против человечества в нацистской Германии // Психиатрия и психофармакотерапия им. П.Б. Ганнушкина : журнал. — 2006. — В. 5. — Т. 8. Архивировано из первоисточника 15 июль 2012.
- ↑ 41,0 41,1 Алексеев, Н. С. F. Kaul. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. VEB Verlag Volk und Gesundheit, 1973. :(Рецензия) /Н. С. Алексеев.//Правоведение. — 1977. — № 1. — С. 122—124
- ↑ Хандорф Г. Убийства под знаком эвтаназии при нацистском режиме // Новости медицины и фармации. — 2010. — В. 329.
- ↑ Rose, Rick. «Museum of Pain». The Advocate, October 19, 1993
- ↑ Education | Homosexuals
- ↑ 45,0 45,1 Жертвы нацизма. Обзор. — Энциклопедия Холокоста. — United States Holocaust Memorial Museum
- ↑ Куманев Г. А., «Гитлеровский геноцид славянских народов Европы по материалам Нюрнбергского процесса и другим документам» — «Мир и политика», № 05 (56), май 2011
- ↑ Безыменский Л. А., «Германские генералы — с Гитлером и без него», гл. 6:
Гитлеровская политика геноцида имела много целей, и «план Ваннзее» был далеко не единственным её откровением. На Востоке германский империализм ставил перед собой такие необозримые задачи, что счет подлежащих уничтожению шел не на сотни тысяч, не на миллионы (как в «разнарядке» Гейдриха — Эйхмана), а на десятки миллионов. Так родился «генеральный план Ост» — план ликвидации славянства в Европе.
- ↑ Yehuda Bauer, «The Holocaust in Historical Perspective» (Seattle: University of Washington Press, 1978), pp. 35-37. Цитируется в Gavriel D. Rosenfeld, «The Politics of Uniqueness» — Holocaust Genocide Studies (1999) 13 (1), стр. 35:
According to Bauer, … the term «genocide» was best applied to the «murderous … denationalization» of peoples such as the Slavs and the Gypsies by the Nazis during the Second World War
- ↑ en:Helen Fein, «Teaching How States Destroy Citizens Rather than Represent Them» в «Encyclopedia of Genocide», стр. 195:
the selective killings of the Polish intelligentsia and significant groups of other Slavic peoples … can be classed as genocide under the United Nations Genocide Convention and were so regarded by Lemkin (1944) prior to the Convention.
- ↑ Adam Jones, «Genocide: A Comprehensive Introduction»: genocide against Slavs, стр. 270—273
- ↑ Rudolph J. Rummel, «Democide: Nazi genocide and mass murder», стр. 4:
In the following three chapters I … treat more fully the less heard of genocide of the Slavs
- ↑ 52,0 52,1 Rudolph J. Rummel, «Democide: Nazi genocide and mass murder», стр. 41
- ↑ Donald L Niewyk, The Columbia Guide to the Holocaust, Columbia University Press, 200, p 49
- ↑ Смиловицкий, Л. Л. От автора // Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 — Тель-Авив: Библиотека Матвея Чорного, 2000. — 432 б.
- ↑ Persecution and Resistance of Jehovah’s Witnesses During the Nazi-Regime 1933—1945 Social Disinterest, Governmental Disinformation, Renewed Persecution, and Now Manipulation of History? p. 251.
- ↑ Non-Jewish Resistance, Holocaust Encyclopedia, United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C.
- ↑ Вальтрауд Куссерова, Свидетельница Иеговы, несколько раз была арестована за отказ произносить приветствие «Хайль Гитлер». — Энциклопедия Холокоста. — United States Holocaust Memorial Museum
- ↑ M. J. Penton. Jehovah’s Witnesses and the Third Reich. — Toronto: University of Toronto Press, 2004. — С. 420. ISBN 0-8020-8678-0
- ↑ Hitler, Adolf. Mein Kampf, pp. 315 and 320.
- ↑ Katz, Jews and Freemasons in Europe cited in The Encyclopedia of the Holocaust, volume 2, page 531.
- ↑ United States Holocaust Memorial Museum, Freemasonry under the Nazi Regime
- ↑ GrandLodgeScotland.com
- ↑ GENOCIDE OF EUROPEAN ROMA (GYPSIES), 1939–1945 (инг.). Holocaust Encyclopedia. UNITED STATES HOLOCAUST MEMORIAL MUSEUM. 10 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- ↑ Hans J. Massaquoi Destined to Witness: Growing Up Black in Nazi Germany. — Harper Perennial, 2001. — С. 480. ISBN 0-06-095961-4
- ↑ Можно ли понять Холокост?
- ↑ О причинах нацистского геноцида: версия профессора Гольдхагена. callofzion.ru. 4 февраль 2015 тикшерелгән.
- ↑ Ревностные подручные Гитлера. jewniverse.ru. — Перевод Игоря Островского. 4 февраль 2015 тикшерелгән.
- ↑ «The basic motivation [of the Holocaust] was purely ideological, rooted in an illusionary world of Nazi imagination, where an international Jewish conspiracy to control the world was opposed to a parallel Aryan quest. No genocide to date had been based so completely on myths, on hallucinations, on abstract, nonpragmatic ideology– which was then executed by very rational, pragmatic means». Bauer, Yehuda Rethinking the Holocaust — New Haven, Conn: Yale University Press, 2002. — P. 48. — ISBN 0-300-09300-4.
- ↑ Новый взгляд на причины нацистского террора
- ↑ Э. Фромм «Анатомия человеческой деструктивности»
- ↑ 71,0 71,1 Richard V. Pierard. Holocaust Denial: What It Is and Why Evangelical Scholars Must Categorically Reject It (инг.) // Global Journal of Classical Theology. — Patrick Henry College, 2004. — В. 1. — Т. 4. — ISSN 1521-6055.
- ↑ Is the Holocaust Unique? Perspectives on Comparative Genocide / Edited and with an Introduction by Alan S. Rosenbaum — 3 ed.. — Westview Press, 2009. — 385 p. — ISBN 978-0-8133-4406-5.
- ↑ Отрицание Катастрофы. Энциклопедия Катастрофы, избранные статьи. Яд ва-Шем. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 5 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ 74,0 74,1 Yves Ternon. La problématique du négationnisme (фр.). imprescriptible.fr (2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 2 июнь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Introduction: Denial as Anti-Semitism (инг.). Holocaust Denial: An Online Guide to Exposing and Combating Anti-Semitic Propaganda. Northwest Coalition Against Malicious Harassment, Anti-Defamation League (1995, 2001). — «While appearing on the surface as a rather arcane pseudo-scholarly challenge to the well-established record of Nazi genocide during the Second World War, Holocaust denial serves as a powerful conspiracy theory uniting otherwise disparate fringe groups…» Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 9 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Antisemitism and Racism Country Reports: United States (инг.). Stephen Roth Institute (2000). — «Since its inception…the Institute for Historical Review (IHR), a California-based Holocaust denial organization founded by Willis Carto of Liberty Lobby, has promoted the antisemitic conspiracy theory that Jews fabricated tales of their own genocide to manipulate the sympathies of the non-Jewish world» Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 11 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Amarnath Amarasingam. Who Denies the Holocaust And Why Do They Deny It? (инг.) // Jewish Magazine. — 2007. — В. 115.
- ↑ Andrew E. Mathis. Holocaust Denial, a Definition (инг.). The Holocaust History Project (2 July 2004). — «Before discussing how Holocaust denial constitutes a conspiracy theory, and how the theory is distinctly American, it is important to understand what is meant by the term Holocaust denial» Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 12 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Herman Otten. Christian Responsibility to Truth (инг.) // Journal of Historical Review. — Institute for Historical Review, September-October 1993. — В. 5. — Т. 13. — С. 32-33.
- ↑ 80,0 80,1 Липштадт Д. и др. Отрицание Холокоста. «Суд над отрицанием Холокоста»: Использование истории против искажения фактов. Университет Эмори. 7 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ 81,0 81,1 Vest R. Holocaust Denial: Past, Present, and Future (инг.). J495 - Proseminar for History Majors (AKA: Senior Seminar). Indiana University Southeast (2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 7 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Atkins S. E. Holocaust denial as an international movement — ABC-CLIO, 2009. — P. 81. — 320 p. — ISBN 9780313345388.
- ↑ Циммерман Д. Часть 3: Идеология. Глава 8. Дэвид Ирвинг и Теодор Кауфман // Отрицание Холокоста = Holocaust denial: demographics, testimonies, and ideologies / пер. М. Улановская, ред. И. Островский — University Press of America, 2005. — 318 б.
- ↑ Мамедов А. Еще раз о шести миллионах // Лехаим : журнал. — Октябрь 2008. — В. 10 (198).
- ↑ «History is the attempt to describe events of the past and move from description to analysis, in accordance with certain agreed rules of evidence, of analysis of language, and of logic». Yehuda Bauer, Historian of the Holocaust (инг.) // Dimensions, a Journal of Holocaust Studies. — 2004. — В. 1. — Т. 18. — ISSN 0882-1240.
- ↑ Полян П. М. Отрицание и геополитика Холокоста // А. Р. Кох, П. М. Полян. Отрицание отрицания, или Битва под Аушвицем : Сборник. — М.: Три квадрата, 2008. — С. 22-23. — ISBN 978-5-94607-105-X.
- ↑ Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН «Память о Холокосте». ООН (21 ноября 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 12 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Резолюция Генеральной ассамблеи ООН № 61/255. ООН (26 января 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2011. 12 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Капинус О. С., Додонов В. Н. Ответственность за разжигание расовой, национальной и религиозной вражды, а также за другие «преступления ненависти» по уголовному праву зарубежных стран // Законы России: опыт, анализ, практика : журнал. — М.: Издательский дом «Буквовед», 2007. — В. 8. — С. 76-85. — ISSN 1992-8041.
- ↑ Jacqueline Lechtholz-Zey. The Laws Banning Holocaust Denial (инг.). GPN (June 24, 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 29 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 60/7. Память о Холокосте
- ↑ Основные сведения — Программа просветительской деятельности «Холокост и Организация Объединенных Наций». ООН. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 4 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Remembering all Holocaust victims (инг.)
- ↑ В Освенциме прошла церемония памяти жертв концлагеря
- ↑ В Башкирии проходят мероприятия памяти жертв Холокоста. [[Башинформ|]], 2017, 27 ғинуар (рус.) (Тикшерелгән 27 ғинуар 2017)
- ↑ Рейхман Г. Холокост в советской литературе и кино // Новости недели. — 21 марта 2013 года.
- ↑ Черненко М. М. Красная звезда, желтая звезда — Текст, 2006. — Б. 115. — 320 б. — (Еврейская книга). — 3000 экз. — ISBN 5-7516-0504-7.
- ↑ Елена Барабан. «Семейный круг: трактовка родства, евреев и военнопленных в сталинском кино о войне» // Ab Imperio. 3/2009
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett. The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English / Buckley Barry Barrett. — 2. — Wildside Press LLC, 1995. — 312 p. — (Studies in Judaica and the Holocaust). — ISBN 9780809504060.
- Marcuse Harold. Holocaust Memorials: The Emergence of a Genre (англ.) // The American Historical Review. — University of Chicago Press, 2010. — Vol. 115. — P. 53-89. — ISSN 0002-8762.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Катастрофа. Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
- Национальный Мемориал Катастрофы (Шоа) и Героизма «Яд ва-Шем» в Иерусалиме. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 31 ғинуар 2011 тикшерелгән. (рус.)
- Центр «Холокост». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 31 ғинуар 2011 тикшерелгән. (рус.)
- Интернет о Холокосте. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 31 ғинуар 2011 тикшерелгән. (рус.)
- Всемирный форум памяти Холокоста «Жизнь народу моему!». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 31 ғинуар 2011 тикшерелгән. (рус.)
- Антисемитизм. Катастрофа.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 31 ғинуар 2011 тикшерелгән. (рус.)
- Проект «Живая история». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 31 ғинуар 2011 тикшерелгән. (рус.)
- Программа изучения Холокоста
- Свидетельства о Холокосте
- Йохен фон Ланг, «Протоколы Эйхмана» (магнитофонные записи допросов в Израиле)
- Виртуальный музей «Бабьи Яры России»
- Unites States Holocaust Memorial Museum (инг.)
- Еврейский музей депортации и сопротивления в Мехелене, Бельгия (нид.)
- Список праведников народов мира
- Нееврейские жертвы холокоста (инг.)
- Уничтожение советских военнопленных
- Еврейское ТВ. Документальный фильм Рудольфа Юфы «Поезд памяти»(рус.нем.)
- Dean, Martin: Robbing the Jews — The Cofiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935—1945, Cambridge University Press, 2008. (инг.)
- Holocaust-Era Assets (инг.). National Archives and Records Administration (NARA). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 12 апрель 2010 тикшерелгән.
- Шваниц В. Г. Реакция арабов в отношении холокоста (Arab Responses to the Holocaust, Webversion 6-2010 (инг.))
- Коллекция фотографий времён Холокоста
- Программа Холокост и ООН
- Холокост на почтовых марках


text:
Академтеатр артистары килә
25 мая 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
30 майҙа Район мәҙәниәт һарайында М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артистары драматург Наил Ғәйетбай пьесаһы буйынса әҙерләнгән "Бер мәл санаторийҙа” тигән спектакль менән сығыш яһай.
“Йәшлек” ял паркында – Спорт байрамы
25 мая 2013 йыл | Спорт
Сираттағы уҡыу йылы тамамланырға ла күп ваҡыт ҡалмай. Алда иң күңелле, иң оҙайлы йәйге каникулдар. Йылдың-йылы етди һынауҙар – имтихандар һәм йәйге ял алдынан Спорт байрамы – уҡыусылар һабантуйы уҙғарыу матур йолаға әйләнде. Был йоланы тотоп, 17 майҙа Красноусолдағы "Йәшлек” мәҙәниәт һәм ял паркында Спорт байрамы үтте. Унда район мәктәптәренән тиҫтәнән ашыу командалар ҡатнашты.
Онотолмаҫ йылдар
25 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Үҙгәртеп ҡороу осоронда барлыҡ ауырлыҡтарҙы еңеп, коллективты һаҡлап ҡалған һәм бөгөн дә уңышлы эшләп килгән "Агрохимия” ойошмаһы хаҡында әйтеп китергә кәрәк. Унда күп йылдар директор булып эшләгән А.А.Шапошниковтың роле ҙур, әлбиттә. Эшләү дәүерендә Алексей Александрович үҙенең тырыш, алдынғы ҡарашлы етәксе икәнлеген күрһәтте. "Агрохимия” берекмәһе элекке "Спутник” колхозы колхозсыларының пай ерҙәрен алып эшкәртергә йыйына. Коллективта 71 кеше эшләй. Был да ойошма етәксеһенең шәхесен ыңғай яҡтан күрһәткән миҫал.
Бәләкәс ғалимәләр
25 мая 2013 йыл | Мәғариф
Күптән түгел Красноусол башҡорт гимназия-интернатының 2-се класс уҡыусылары Лилиә Саттарова менән Азалия Ишкина БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында (элекке педагогия академияһы) үткән башланғыс кластар өсөн "Фәнгә тәүге аҙымдар” тип аталған фәнни-ғәмәли конференцияла
Ерҙә тормош ҡалыр, ижад ҡалыр
25 мая 2013 йыл | Мәғариф
Хәҙерге тормошто компьютерһыҙ, Интернетһыҙ күҙ алдына килтереп булмай. Йәшәйешебеҙҙең һәр тармағында үҙгәреш һиҙелә. XXI быуат цивилизацияһы. Белем биреү системаһында ла уҡытыуҙың яңы алымдары барлыҡҡа килде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 337
КЕРАТИТ (гр. кeras — мөгөҙ), күҙ мөгөҙсәһенең шешеүе. К. йоғошло (бактериаль, вируслы, бәшмәк һ.б.), травматик, аутоиммун, нейропаралитик һ.б. төрҙәргә бүләләр. Ябай герпес һәм аденовирустар, ш. уҡ бактериялар (кокктар) тыуҙырған йоғошло К. таралған. Контакт, гематоген юлдар аша һәм йәрәхәтләнгән ваҡытта йоға. Сәбәпсе факторҙар: күҙ ҡабағының хроник ауырыуы һәм конъюнктивит, һыуыҡ тейҙереү, иммунитеттың түбәнәйеүе, авитаминоз, хроник инфекцион ауырыуҙар һ.б. Төп симптомдары: күҙ ауыртыу, күҙ сағылыу, күҙҙән йәш ағыу, күҙ мөгөҙсәһенең шешеүе һәм томаланыуы, күреү үткерлеге кәмеү. Диагностика өсөн офтальмобиомикроскопиялар, лаб. (цитологик, бактериологик, вирусологик, иммунологик) һәм серологик тикшеренеүҙәр, сикле аллергик һынау мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз (антибиотиктар, антисептик, вирусҡа ҡаршы, антимикотик, гормональ, иммунитетты көсәйтеүсе саралар һ.б.) һәм хирургик. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: күҙ мөгөҙсәһенең тишелеүе, күҙгә аҡ төшөү, ирит, иридоциклит, икенсел глаукома. Иҫкәртеү: күҙҙәрҙе йәрәхәтләнеүҙән һаҡлау, йоғошло һ.б. ауырыуҙарҙы ваҡытында дауалау. Башҡортостанда 100 мең кешегә йыл һайын 130—150 ауырыу осрағы тура килә. К. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы й. алып Күҙ ауырыуҙары институтында һәм Медицина университетында (Р.Ф.Войшвилло, Ғ.Х.Ҡоҙаяров) алып барыла. Герпес К. (И.А.Грипась, Г.Х.Зәйнетдинова, В.Б.Мальханов, З.Р.Мәрүәнова, Е.Н.Семёнова, Н.Е.Шевчук), бәшмәк К. (М.Ҡ.Кәримов), “ҡоро күҙ” синдромы К. (С.Н.Ишемйәрова, Ф.Ш.Ҡорбанаева), герпес‑бактериологик К. кератопластика ҡулланып (Р.С.Закиров, Р.М.Ғимранов) диагностикалау һәм медикаментоз дауалау ысулдары эшләнгән.
Әҙәб.: Мальханов В.Б. Офтальмогерпес: клиника, диагностика, лечение. Уфа, 1994.
Г.Х.Зәйнетдинова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
КАНОННИКОВ ТАУЫ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003). Ейәнсура р‑ны Түб. Аҡбирҙе а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аҡбирҙе һәм Самаҙы йй. (Һаҡмар й. басс.) араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Абс. бейеклеге 483 м. Оҙонлоғо 1,8 км, киңлеге яҡынса 1 км. Битләүҙәре текә. Урта һәм өҫкө карбон эзбизташтарынан тора. Ландшафы ташлы, болонло һәм ҡыуаҡлы далаларҙан, урыны м‑н ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельм астрагалы, Коржинский ҡылғаны, көмөш тәңкәғуҙаҡ һ.б., ш. уҡ РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡаурый ҡылған, рус сыбар сәскәһе, шырттөклө еҙүлән, Эверсман ҡаҙ үләне кеүек һирәк төрҙәре үҫә.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
“Салауат Юлаев” плей-оффта
13 марта 2013 йыл | Спорт
Континенталь хоккей лигаһында Гагарин кубогы өсөн көрәш дауам итә. Өфөнөң "Салауат Юлаев” хоккей командаһы плей-оффтың тәүге әйләнешендә Магнитогорскийҙың "Металлург” командаһын хәл иткес етенсе уйын-да 2:0 иҫәбенә еңеп, икенсе әйләнештә Ҡазандың "Аҡ барс”ына ҡаршы сыҡты. Тәүге ике уйын Ҡазанда үтеп, унда яҡташтарыбыҙ 3:2, 2:0 иҫәбенә еңеп, дөйөм иҫәпте 2:0-гә еткерҙе. Киләһе әйләнешкә сығыр өсөн тағы ла ике еңеү кәрәк. Кисә кис командалар йәнә осрашты.
Экология – дөйөм халыҡ хәстәрлеге
13 марта 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Экология проблемаһына бөтә йәмәғәтселектең, айырыуса предприятие, ойошма, дәүләт етәкселәренең иғтибарын йәлеп итеү, ыңғай һөҙөмтәләргә ирешеү маҡсатында 2013 йыл Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ителде. Тәбиғәтте ҡурсалау етди ҡараш, әүҙем эш талап итә.
Рәсәйҙә һәм республикала иғлан ителгән Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылына ярашлы, район Хакимиәте "Муниципаль Ғафури районында Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылын уҙғарыу тураһында” ҡарар ҡабул итте. Саралар планы эшләнде. Уны тормошҡа ашырыу йәһәтенән ойоштороу комиссияһы булдырылды. Уның рәйесе итеп район Хакимиәте башлығының ауыл хужалығы буйынса урынбаҫары Флүр Фәрит улы Ибраһимов раҫланды. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы сиктәрендә ра-йонда ниндәй саралар ҡаралған, нимәләр эшләнәсәк? Флүр Фәрит улы менән сираттағы әңгәмәбеҙ ошо хаҡта.
Рәсәйҙә һәм республикала иғлан ителгән Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылына ярашлы, район Хакимиәте "Муниципаль Ғафури районында Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылын уҙғарыу тураһында” ҡарар ҡабул итте. Саралар планы эшләнде. Уны тормошҡа ашырыу йәһәтенән ойоштороу комиссияһы булдырылды. Уның рәйесе итеп район Хакимиәте башлығының ауыл хужалығы буйынса урынбаҫары Флүр Фәрит улы Ибраһимов раҫланды. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы сиктәрендә ра-йонда ниндәй саралар ҡаралған, нимәләр эшләнәсәк? Флүр Фәрит улы менән сираттағы әңгәмәбеҙ ошо хаҡта.
Участкаларҙың кадастр хаҡы раҫланды
13 марта 2013 йыл | Урындағы үҙидара
"Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте 2012 йылдың 29 декабрендәге 497-се ҡарары менән Башҡортостан Республикаһының Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларынан башҡа торлаҡ пункттары ерҙәренең дәүләт баһаһы (ер участкаларының кадастр хаҡы) һөҙөмтәләрен раҫланы (Ҡарар Башҡортостан Республикаһының рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында: www.npa.bashkortostan.ru 2013 йылдың 25 ғинуарында урынлаштырылған, рәсми баҫылып сығыу номеры: 201301250001).
“Иғтибар, тимер юл аша сығыу урыны!”
13 марта 2013 йыл | Хоҡуҡ
Тимер юл аша сығыу урындары ҙур хәүеф тыуҙырған объект булып тора. Бында юл-транспорт ваҡиғалары эҙемтәләре башҡа автомобиль юлдары участкаларындағыға ҡарағанда ауырыраҡ булыуы билдәле.
Хәүефһеҙ бала саҡ юлы
13 марта 2013 йыл | Мәғариф
Һуңғы йылдарҙа балаларҙың юл фажиғәләренә тарыу осраҡтары йышайҙы. Юл хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен һәр кем теүәл үтәргә тейеш. Республикала был йәһәттән аныҡ саралар күрелә, профилактик эштәр даими алып барыла. 28 февралдә район мәҙәниәт һарайында үткән республика кимәлендәге сара – КВН–конкурстың ярым-финалы "Хәүефһеҙ бала саҡ юлы”на арналды. Унда республиканың Салауат, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Мәләүез, Күмертау ҡалалары, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Федоровка, Ғафури, Ауырғазы райондары мәктәптәре уҡыусылары ҡатнашты.


text:
Шәмбе көн режиссерҙың тыуған яғы Мәсетле районы Яңы Мөслим ауылында ҙур сара үтәсәк. Юбиляр яҡташтары янына буш ҡул менән ҡайтмай. Ул художество етәксеһе булып эшләгән Ырымбур өлкә драма театры район мәҙәниәт һарайында спектакль күрһәтәсәк.
Рифҡәт Исрафиловҡa – 70 йәш
Шәмбе көн режиссерҙың тыуған яғы Мәсетле районы Яңы Мөслим ауылында ҙур сара үтәсәк. Юбиляр яҡташтары янына буш ҡул менән ҡайтмай. Ул художество етәксеһе булып эшләгән Ырымбур өлкә драма театры район мәҙәниәт һарайында спектакль күрһәтәсәк.


text:
Хәмитов Рөстәм Зәки улы
Хәмитов Рөстәм Зәки улы (18 август 1954 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2010 йылдың 19 июленән — Башҡортостан Республикаһы Президенты[1], 2015 йылдың 1 ғинуарынан 2018 йылдың 11 октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Техник фәндәр докторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рөстәм Зәки улы Хәмитов 1954 йылдың 18 авгусында Кемерово өлкәһе Драченино ауылында тыуған[2]. Милләте буйынса үҙен башҡорт тип таный[3][4][5], туған теле — башҡорт теле, рус телен юғары кимәлдә белә, инглиз телендә иркен аралаша[6].
Атаһы — Хәмитов Зәки Сәлим улы Башҡорт АССР-ының Балтас районы Штәнде ауылында тыуған.
1973—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының (1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты) «Машиналар ремонтлау» кафедраһы мөдире, ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы булып эшләне.
Әcәһе — Рәйсә Ғиниәтулла ҡыҙы ғүмер буйы математика уҡытыусыһы булды, хәҙер хаҡлы ялда. Ҡустыһы Рәшит Өфөлә водитель булып эшләй.
1969 йылда, мәктәптә уҡығанда, Саксонияла экскурсияла була[7].
Белеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1971 йылда Өфө ҡалаһының 115-се урта мәктәбен тамамлай.
- 1977 йылда Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһенда (хәҙер Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) «инженер-механик» һөнәре ала.
Хеҙмәт юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1977 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай.
- 1978—1986 йылдарҙа Өфө авиация институтында эшләй.
- 1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советына депутат итеп һайлана. Экология, тәбиғәт ресурстарын файҙаланыу буйынса комиссия рәйесе була.
- 1994—1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса министры.
- 2000—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппаратында — Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль инспектор.
- 2003—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында, Һалымдар буйынса федераль хеҙмәттә эшләй.
- 2004 йылда Һыу ресурстарының федераль агентлығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
- 2009 йылдан — «Русгидро» йәмғиәте идарһы ағзаһы.[8]
- 2010 йылдың 19 июленән — Башҡортостан Республикаһы Президенты.
- 2015 йылдың 1 ғинуарынан — 2018 йылдың 11 октябренә тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы[9].
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ҒаиләҺе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өйләнгән, ике балаҺы бар. Ҡатыны — Гөлшат Ғәфүр ҡыҙы, һөнәре буйынса табип. Улы — Камил Хәмитов. Ҡыҙы — Нурия Хәмитова. Балалары Мәскәүҙә йәшәй.[4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.rian.ru/politics/20100719/256173004.html
- ↑ Официальный сайт Главы Республики Башкортостан (рус.)
- ↑ Диалог с властью. Один за всех, а если все за одного?..
- ↑ 4,0 4,1 «Посадки будут. Будут разные „интересные“ процессы»// КоммерсантЪ
- ↑ Рустэм Хамитов одним из первых принял участие в переписи
- ↑ Президент Башкирии сообщил переписчикам, что владеет тремя языками
- ↑ Рөстәм Хәмитов Саксония Ландтагы делегацияһы менән осрашты
- ↑ http://www.omet-ufa.ru/index.php?id=102
- ↑ Рустэм Хамитов объявил о досрочном сложении своих полномочий. ИА «Башинформ», 2018, 11 октября (рус.) (Тикшерелгән 11 октябрь 2018)
- ↑ Рустэм Хамитов рассказал, чем займется после отставки. ИА «Башинформ», 2018, 13 октября (рус.) (Тикшерелгән 14 октябрь 2018)
- ↑ Рустэма Хамитова наградили орденом Александра Невского. Сайт Новости Mail.Ru
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 18 августа тыуғандар
- 1954 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Кемерово өлкәһендә тыуғандар
- Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы менән наградланыусылар
- Башҡортостан Республикаһы Президенттары
- Техник фәндәр докторҙары
- Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары
- Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары
- «Берҙәм Рәсәй» ағзалары
- Башҡортостан Республикаһы Башлыҡтары
- Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар
- 12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- Рәсәй Федерацияһы субъекттары башлыҡтары
- «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Страница 69
Таңға тиклем бейенек!
Новости / Мәҙәниәт // 30-11-2010, 12:32
Бөгөн дә популяр, сәхнәләрҙе биҙәүсе йырсылар менән бергә, унар йылдар буйы сәхнәлә сығыш яһамаған төркөмдәрҙең ҡайтанан тупланыуын күреү бәхете тейҙе беҙгә. Баш ҡалабыҙҙың «Өфө уттары» күңел асыу комплексында ойошторолған «90-сы йылдар дискотекаһы» күптән көтөлгән, үҙебеҙсә, башҡортса бейеү һәм йырлау сараһы булды.
Дискотеканың афишаһын күргәс тә күңелгә йылы ингәйне – сарала башҡарыласаҡ йырҙарҙың һәр береһен яттан тиерлек беләбеҙ икән дә баһа! Нимә был – иң шәп, күңелгә ятышлы йырҙарҙы мәңгелеккә иҫтә ҡалдырыумы, әллә студент саҡта, ятаҡтарҙа рәхәтләнеп гөрләп йәшәгән ваҡыттарҙы һағыныумы? Моғайын, икеһе лә булғандыр. Һәр хәлдә, «Өфө уттары»на «Хәҙер иң шәп йырҙарҙы ишетәсәкбеҙ!» тигән уйҙар менән ҡанатланып килдек һәм, ысынлап та, рәхәтләнеп бейеп ҡайттыҡ....
Дискотеканың афишаһын күргәс тә күңелгә йылы ингәйне – сарала башҡарыласаҡ йырҙарҙың һәр береһен яттан тиерлек беләбеҙ икән дә баһа! Нимә был – иң шәп, күңелгә ятышлы йырҙарҙы мәңгелеккә иҫтә ҡалдырыумы, әллә студент саҡта, ятаҡтарҙа рәхәтләнеп гөрләп йәшәгән ваҡыттарҙы һағыныумы? Моғайын, икеһе лә булғандыр. Һәр хәлдә, «Өфө уттары»на «Хәҙер иң шәп йырҙарҙы ишетәсәкбеҙ!» тигән уйҙар менән ҡанатланып килдек һәм, ысынлап та, рәхәтләнеп бейеп ҡайттыҡ....
БЕР башҡорт та беҙгә сит түгел
Новости / Мәҙәниәт // 30-11-2010, 12:29
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетында Башҡортостандан, Рәсәйҙән ситтә йәшәүсе милләттәштәребеҙ менән эшләү буйынса комиссияның киңәйтелгән ултырышы үтте. Сарала илдең төрлө төбәктәрендә эшләгән башҡорт ҡоролтайҙары етәкселәре, республиканың төрлө министрлыҡ, ведомство белгестәре ҡатнашты.
...
...
Татарстандағы башҡорт мәктәбе ниңә һаман эшләй алмай?
Новости / Мәҙәниәт // 30-11-2010, 12:27
19 ноябрҙә Яр Саллы ҡалаһында 2004/2005 уҡыу йылында асылған Татарстандағы берҙән-бер башҡорт мәктәбенең хәленә арналған йыйылыш үтте. Уны үткәреүгә Өфөнән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Илгиз Солтанморатов етәкселегендә килгән делегация сәбәпсе булды. Делегация составында ҡоролтай башҡарма комитеты референты Гөлфинә Юламанова, БР Мәғариф министрлығының баш белгесе Әлфиә Ишбаева һәм Татарстан башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Фирҙәүес Бәширова, Түбәнге Каманан Ғәли Хәсәнов килде. Йыйылышта Яр Саллы ҡалаһы хакимиәтенең мәғариф бүлеге башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Венер Харисов, Яр Саллы ҡалаһы халыҡтары ассамблеяһы рәйесе Сергей Киров, 11-се мәктәп директоры Рәшиҙә Шаһиева, башҡорт йәкшәмбе мәктәбе уҡытыусыһы Айгөл Бәләғүтдинова, эшҡыуар Фәниә Шәрипова, ата-әсәләр һәм «Шоңҡар» милли-мәҙәни автономияһы активистары ҡатнашты.
...
...
«Хәтәр мегаполис» саҡыра
Новости / Мәҙәниәт // 30-11-2010, 12:11
«Беҙҙең Өфөлә 10 – 15 миллион кеше йәшәмәһә лә, ул да үҙенә күрә бер мегаполис. Халыҡта, мегаполиста йәшәүсе кешеләрҙең тормошҡа ҡарашы, ҡылыҡтары, характерҙары бүтән төрлө була, тигән фекер йөрөй. Йәнәһе лә, ҡалала позитив әҙ, һалҡынлыҡ хөкөм һөрә. Ә минең быға ҡаршы төшкөм килә». Сәғиҙулла Байегет 5 декабрҙә Нефтселәр мәҙәниәт һарайында үтәсәк концертының нимә хаҡында буласаҡ икәнен шулай тип аңлатты....
Йәш йырсылар - "Йәшлек-шоу"ға саҡырабыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Мәҙәниәт // 27-11-2010, 15:24
4 декабрь, сәгәт 10 “Йәшлек шоу”ҙа ҡатнашырға теләүселәр өсөн һайлап алыу туры үткәрелә! Йәш йондоҙҙар, беҙ тап һеҙҙе көтәбеҙ!!!
Йондоҙҙарға бер аҙымға яҡыныраҡ булырға теләйһегеҙме? Был һеҙҙең мөмкинлегегеҙ, файҙаланып ҡалығыҙ!!!
Беҙҙең адрес: Өфө ҡалаһы . Кустарная урамы, 17-се һанлы йорт Телефоныбыҙ: 89603807200...
Йондоҙҙарға бер аҙымға яҡыныраҡ булырға теләйһегеҙме? Был һеҙҙең мөмкинлегегеҙ, файҙаланып ҡалығыҙ!!!
Беҙҙең адрес: Өфө ҡалаһы . Кустарная урамы, 17-се һанлы йорт Телефоныбыҙ: 89603807200...
Йәштәргә рух, тәрбиә биреүсе проект
Новости / Мәҙәниәт // 27-11-2010, 13:49
Үткән аҙнала баш ҡалабыҙҙың Нефтселәр мәҙәниәт һарайында «Дүрт йөрәк» тигән реалити-шоу үтте. Проекттың авторҙары Зөһрә Бураҡаева һәм Зөлфәр Әхмәтов башҡорт сәхнәһендә асыш яһаны, тип әйтһәк, яңылышмаҫбыҙ. Сөнки бындай тормошсан, мәғәнәүи программа менән башҡорт эстрадаһында быға тиклем сығыш яһағандары юҡ ине. Тимәк, беҙҙең талантлы, үҙ фекере, әйтер һүҙе булған йәштәребеҙ арта....
Башҡорт татарҙан нимәһе менән айырыла?
Новости / Мәҙәниәт // 27-11-2010, 10:49
Эйе, тап ошо һорауға яуап эҙләй А. Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында 26 – 27 ноябрҙә сәхнәгә сығасаҡ «Ҡәрҙәштәр» спектакле.
Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Солтангәрәевтың «Татар менән башҡорт» повесы буйынса әҙерләнгән сәхнә әҫәре Республика йылына һәм мәшһүр прозаиктың тыуыуына 75 йыл тулыуға арнала....
Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Солтангәрәевтың «Татар менән башҡорт» повесы буйынса әҙерләнгән сәхнә әҫәре Республика йылына һәм мәшһүр прозаиктың тыуыуына 75 йыл тулыуға арнала....
Гөлдәр Ишҡыуатова Өфөлә концерт ҡуя!
Новости / Мәҙәниәт // 24-11-2010, 17:31
9 декабрь Гульдар Ишкыуатованын, Нефтяник мәҙәниәт үҙәгендә юбиляр концерты була. Концерттын алып барыусыhы Сәғиҙулла Байегет. Һәм башка таныклы артисттар буласак. Билет хакы 100-350 hум. Теләгегеҙ булhа белешмэ өсөн телефон 89279225781!...
«Гипнотизер» күңелегеҙҙе арбаясаҡ
Новости / Мәҙәниәт // 20-11-2010, 16:59
М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры коллективы миҙгелдең икенсе премьераһын әҙерләй. Артистар йәш драматург Василий Сигаревтың пьесаһы буйынса «Гипнотизер» спектакле менән тиҙҙән Өфө тамашасыһын ҡыуандырасаҡ. Василий Сигарев – Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә киң билдәле автор....
Сәхнәлә – «Буратино мажаралары»
Новости / Мәҙәниәт // 20-11-2010, 16:58
Алыҫ-алыҫ бер илдә йәшәгән, ти, ағас малай. Мәктәпкә йөрөргә теләмәй, уйнарға, эш боҙорға ғына ярата ул... Ҡыҙыҡһыныусан һәм ышаныусан, эскерһеҙ Буратиноның мажаралары уҫал Карабас-Барабас театрына килеп инеү менән башланып китә. Ниндәй сер өсөн Барабас Буратиноны утҡа яғырға йыйынған ерҙән өйөнә ҡайтарып ебәрә? Уға ташбаҡа Тортилла ниндәй асҡысты бирә һәм ҡайҙа уның ишеге?.....
[/aviable]


text:
15 окт. 2012 г.
Оло байрамға арнап
Республика көнө – Башҡортостаныбыҙҙың төп байрамы булып һанала. 11 октябрҙә республиканың социаль-иҡтисади үҫешенә йомғаҡ яһала, тыуған яғыбыҙҙың фиҙаҡәр хеҙмәт өлгөһө күрһәткән эшсәндәре билдәләнә.
8 октябрҙә халыҡ ижады үҙәгендә үткән тантанала БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Секретариаты етәксеһе З.И. Еникеев, район хакимиәте башлығы урынбаҫарҙары, район-ҡаланың предприятие-ойошма етәкселәре, ауыл биләмәләре башлыҡтары һ.б. ҡатнашты.
Муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов үҙенең сығышында тыуған яғыбыҙҙың сәнәғәт, ауыл хужалығы, социаль үҫешенә баһа бирҙе. “Әлбиттә, район-ҡалала газ, һыу үткәреү, яңы объекттар тапшырыу, инвесторҙар йәлеп итеү буйынса бик күп эш башҡарылды. Шулай ҙа барыбыҙға ла тағы ла тырышып эшләргә, ябай эшсенең, ауыл кешеһенең хеҙмәтен күрә һәм баһалай белергә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта ҡалабыҙҙың – 75, заводтың 100 йыллығын лайыҡлы ҡаршылау маҡсатында ҙур эштәр башҡарыла. Ғөмүмән, районыбыҙға булған оло иғтибар һәм хәстәрлек өсөн беҙ Башҡортостан Президенты Р.З. Хәмитовҡа, Хөкүмәткә бик тә рәхмәтлебеҙ”, – тине.
Йыйылышта ҡатнашыусыларҙы З.И. Еникеев, район Советы рәйесе Д.Ю. Сәйғәфәрова, район ветерандар советы рәйесе Т.Ш. Бикҡолов һ.б. тәбрикләне.
Зөфәр Ирғәле улының муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡовҡа “Башҡортостан Республикаһының ҡануниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне өсөн” Почет билдәһе тапшырыуы һөйөнөслө ваҡиға булды. Артабан район-ҡалабыҙҙың алдынғы эшсәндәре БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың, муниципаль район хакимиәтенең, муниципаль район Советының Рәхмәт хаттары һәм Почет грамоталары менән бүләкләнде.
Халыҡ ижады үҙәге хеҙмәткәрҙәренең, мәктәп уҡыусыларының моңло йырҙарға сорналған, дәртле бейеүҙәре менән күңелде елкендергән концерты тантананың сағыу биҙәгенә әүерелде.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
АММА компанияһы даими рәүештә үҙ продукцияһының, хеҙмәттәренең һәм ҡулланыусылар, тәьмин итеүселәр, дәүләт власы органдары һәм башҡа контрагенттар менән эшләү алымдарының сифатын күтәрергә тырыша. Шуға бәйле, беҙ үҙ эшмәкәрлегебеҙҙәге төп аспекттарҙың халыҡ-ара стандарттар талаптарына ярашлылығына аттестация үткәрҙек.
Шул рәүешле, АММА компанияһы эшмәкәрлеге нефть һәм газ сәнәғәте объекттарындағы технологик һәм инженерлыҡ ҡорамалдарын проектлау, етештереү, монтажлау, эшләтеп ебәреү-көйләү эштәренә һәм техник хеҙмәтләндереүгә, каркас-панель биналар һәм ҡорамалдар төҙөүгә ҡарата тап килә:
- ГОСТ Р ИСО 9001-2008 (ISO 9001:2008 сифат менеджменты системаһы);
- ГОСТ Р 12.0.230-2007( OHSAS 18001:2007 һөнәри хәүефһеҙлек һәм хеҙмәтте һаҡлау менеджменты системаһы);
- ГОСТ Р ИСО 14001-2007 (ISO 14001:2007 экологик менеджмент системаһы).
Йыл һайын АММА компанияһында юғарыла күрһәтелгән системаларҙың тейешле стандарттарға ярашлығын раҫлау өсөн инспекция контроле (күҙәтеүсе аудит) уҙғарыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 227
САФИУЛЛИН Рөстәм Лотфулла улы (1.1.1953, Куйбышев өлк. Алькино а.), химик‑кинетик. Химия ф. д‑ры (2002). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1974) Өфө химия ин‑тында эшләй: 2002 й. алып лаб. етәксеһе, бер үк ваҡытта дир. урынбаҫары, 2015 й. — директор. Фәнни хеҙмәттәре окисланыуҙың радикал‑сылбырлы процестарын, углеводородтарҙың сульфоокисланыуын, химия өлкәһендә ароматик нитрозооксидтарҙы тикшереүгә арналған. С. тарафынан углеводородтар сульфоокисланыуының аралаш молекуляр продукттары — алкансульфонадкислоталар айырып алына, уларҙың окисланыу әүерелештәре өйрәнелә. Алкансульфокислоталар (натрий тоҙҙары — йомшаҡ өҫкө йөҙҙә актив матдәләр) алыу технологияһының фәнни нигеҙҙәре, элементар радикаллы реакцияларҙы һан яғынан өйрәнеү ысулдары эшләнә. 280‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, 4 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Alkylperoxy Sulfonic Acids: Thermal Stability and Oxidizing Properties //Focus on Polymer Research. New York, 2004 (авторҙ.); Peroxide Intermediates of Olefin Ozonolysis — Carbonyl Oxides: Kinetics of Reactions //Peroxides at the Beginning of the Third Millennium. New York, 2004 (авторҙ.).
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
- Подробности
- Просмотров: 279
САБЛУКОВ Гордий Семёнович (1804, башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1803, Ырымбур губ. Стәрлетамаҡ өйәҙе Архангел з‑ды, хәҙ. БР‑ҙың Архангел р‑ны Архангел а., — 29.1.1880, Ҡазан), педагог‑миссионер, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. Дини тәғлимәт канд. (1830). Өфө дини семинарияһын (1826) һәм Мәскәү дини акад. (1830) тамамлаған. 1830 й. алып Һарытау дини семинарияһында граждандар тарихын, көнсығыш телдәрҙе, 1849—62 йй. Ҡазан дини акад. миссионерлыҡ бүлексәһенең мосолманлыҡҡа ҡаршы бүлегендә көнсығыш һәм классик телдәрҙе уҡыта. С. тарафынан мосолмандар араһында исламды өйрәнеүгә нигеҙләнгән системалы миссионерлыҡ курсы төҙөлә. Фәнни хеҙмәттәре Волга буйының, ҡыпсаҡтарҙың, Алтын Урҙаның тарихына, нумизматикаһына, археологияһына, этнографияһына арналған. Ҡөрьәндең ғәрәп теленән урыҫ теленә тәүге баҫма тәржемәһе (1878), “Ҡөрьән тәржемәһенә ҡушымталар” (“Приложения к переводу Корана”, 1879) һәм “Ҡөрьән тураһында мәғлүмәттәр” (“Сведения о Коране”, 1884) авторы.
Н.П.Зимина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
«Ҡурай моңдарына сорналып…»
Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, танылған ҡурайсы Азат Айытҡолов.
«Башҡорт халыҡ йыры: боронғоһо һәм бөгөнгөһө»
Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, виртоуз башҡарыусы Миңләхмәт Ғәйнетдинов.
«… рус ҡоралы тигән мәлдә
Башҡорт уғына ник урын юҡ?»
Башҡортостандың халыҡ шағиры, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ҡәҙим Аралбаев.
«Буранлы көндәр шиғыр яҙырға илһамландыра торғайны… »
Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хөрмәтулла Үтәшев.
«Эсмәгеҙ, ғәзиздәрем!»
Билдәле шағирә һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары берлеге рәйесе Гүзәл Ситдиҡова һәм медицина фәндәре докторы, профессор, Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитеты ағзаһы Марс Юлдашев.
«Йырҙар һүҙҙәргә түгел, шиғырға ижад ителергә тейеш…»
Башҡортостандың халыҡ артисы Фәдис Ғәниев.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
- Подробности
- Просмотров: 455
ЛАТИПОВ Валерий Мәркәз улы (16.2.1956, Ишембай ҡ.), инженер‑ төҙөүсе. Техник ф. д‑ры (1998), проф. (1999). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2008). М.К.Латиповтың улы. ӨДНТУ-ны тамамлағандан һуң (1978) шунда уҡ эшләй: 2002 й. алып төҙөлөш конструкциялары каф. мөдире, бер үк ваҡытта хужалыҡ иҫәбендәге “Стройтехэкспертиза Өфө ҡала үҙәге” ғилми‑тикшеренеү лаб. етәксеһе. Фәнни эшмәкәрлеге төҙөлөш конструкцияларының оҙайлы хеҙмәт итеүе проблемаларына арналған. Л. уйлап тапҡан ысулдар тимер‑ бетон төҙөлөш конструкцияларын агрессив мөхиттәрҙә проектлау, төҙөү, файҙаланыу ваҡытында оҙайлы хеҙмәт итә алыуын баһалау өсөн; файҙаланылған, ш. иҫ. реконструкциялана һәм яңыртып төҙөлә торған биналарҙың ҡалған ресурсын билдәләгәндә; оҙайлы хеҙмәт итә алыуҙы тейешле кимәлгә еткереү алымдарын эшләгән ваҡытта ҡулланыла. Л. тарафынан тәҡдим ителгән ысулдар БР‑ҙың һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең байтаҡ сәнәғәт һәм граждан тәғәйенләнешле объекттарында файҙаланыла. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Долговечность бетона и железобетона. Приложения методов математического моделирования с учётом ингибирующих свойств цементной матрицы. Уфа, 1998 (авторҙ.); Конструкции из дерева и пластмасс. Уфа, 2005; Современные материалы для антикоррозионной защиты и гидроизоляции строительных конструкций. Уфа, 2007.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
ИНВАЛИДЛЫҠ (лат. invalidus — көсһөҙ, хәлһеҙ). 1) Ауырыу, травма йәки дефекттар арҡаһында организм функцияларының боҙолоуы йәшәү эшмәкәрлеген сикләүгә килтергән һәм инвалид тип танылған кешене соц. яҡлау кәрәклеген тыуҙырған һаулыҡ ҡаҡшауы. Беренсел һәм дөйөм И. айырыла. Организм функциялары боҙолоу һәм йәшәү эшмәкәрлеге сикләнеү кимәленән сығып 1‑се, 2‑се йәки 3‑сө төркөм И., 18 йәшкә тиклемге кешеләргә “инвалид бала” категорияһы бирелә. Башҡортостанда И. төркөмөн билдәләү 1919 й. алып — табип-хеҙмәт эксперттары комиссияһы, 1997 й. — мед.‑соц. экспертиза хеҙмәте тарафынан башҡарыла. Ололар араһында беренсел И. төп сәбәптәре булып торған ауырыуҙар структураһында ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙары (36,6%) һәм яман шештәр (25,1%); балалар араһында — тыумыштан килгән үҫеш аномалиялары (29,5%), үҙ‑үҙеңде тотош һәм психика ҡаҡшауы (23,8%) айырыла. Медицина университетында йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән беренсел И. өйрәнелә, йәш инвалидтарҙы хеҙмәт м‑н аяҡҡа баҫтырыу (И.М.Харисова, С.В.Шәһәрова), Чернобыль АЭС‑ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың мед.‑соц. экспертизаһы (К.П.Афонина) мәсьәләләре тикшерелә, инвалид балаларға дауалау‑иҫкәртеү ярҙамы күрһәтеү б‑са тәҡдимдәр эшләнә (З.Ә.Хөснөтдинова, Э.И.Эткина һ.б.). 2) Халыҡ һаулығын билдәләүсе статистик күрһәткес. Респ. ололар араһында 10 мең кешегә беренсел И. күрһәткесе: 2009 й. — 72,8; 2011 — 70,5 кеше; балалар араһында: 2009 й. — 25,9; 2011 — 26,3 кеше.
Ю.С.Томилов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
– Авария ваҡытында минең ғәйебем юҡлығы асыҡ, ул еңел иҫбатлана ала. Ләкин ОСАГО полисы алып өлгөрмәгәйнем. Икенсе шофер ғәйебен таныны, уның полисы бар. Миңә килтерелгән зыянды нисек ҡаплата алам?
– Был осраҡта һеҙгә килтерелгән зыян гражданлыҡ хоҡуғы мөнәсәбәттәре аша түләттерелә ала. Уның өсөн Рәсәй Федерацияһы Гражданлыҡ кодексының икенсе өлөшөндәге 1064-се статьяһы менән ҡоралланыу зарур. Зыянға баһалау экспертизаһы үткәрергә һәм ғәйепле кешенең йәшәү урыны буйынса судҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк.
– Полисты тотош йылға түгел, ә бер йәки бер нисә айға ғына һатып алырға мөмкинме?
– Юҡ, ОСАГО полисын кәмендә өс айға алырға рөхсәт ителә. Дөрөҫ, был отошло түгел, сөнки, мәҫәлән, өс айға алынған полистың хаҡы йыллыҡ килешеүҙең 50 процентына барып баҫасаҡ. Алты айлыҡ булғанының хаҡы йыллыҡ сумманың 70 процентын тәшкил итәсәк.
– Бындай полисҡа нисә кешене яҙырға була?
– Полисҡа индерелеүсе шоферҙар һаны сикләнмәгән. Әлбиттә, ундай килешеү бер кеше генә күрһәтелгән полистан байтаҡҡа ҡиммәтерәккә төшәсәк.
– Аварияһыҙ йөрөгән өсөн миңә ОСАГО полисы алғанда күпме ташлама яһай алалар?
– Юл-транспорт ваҡиғаһына тарымай (һеҙҙең ғәйеп менән) йөрөгән һәр йыл өсөн 5 процент ташлама яһарға тейештәр. Ә 10 йыл өсөн ташлама, тәбиғи, 50 процент тәшкил итәсәк. Һәр страховкалау ойошмаһының үҙ мәғлүмәт базаһы бар. Һеҙҙең нисек йөрөүегеҙ тарихын улар шунан ҡарап тиҙ генә белә ала.
– Страховка ойошмаһы менән килешеүҙе ваҡытынан алда юҡҡа сығарып буламы?
– Килешеүҙе түбәндәге осраҡтарҙа туҡтатырға мөмкин: 1) автомобилдең хужаһы алмашынһа; 2) страховкаланыусы үлһә; 3) полиста күрһәтелгән транспорт сараһы юҡҡа сығарылһа йәки урланһа; 4) страховкаланыусы йөрөтөү хоҡуғынан мәхрүм ителһә. Был осраҡта файҙаланылмаған ваҡыт өсөн 23 процент ташлама страховкалаған ойошма файҙаһына тотоп алып ҡалына.