text:
Дәүләт
Дәүләт — бер географик өлкәлә йәшәүсе халыҡтың сәйәси берләшмәһе. Беренсе боронғо дәүләттәр Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килә. Дәүләттең үҙ хөкүмәте, халҡы һәм баш ҡалаһы була.
Дәүләт – сәйәси инститттуар берлеге, уның төп маҡсаты йәмғиәтен берҙәмлекте һаҡлау. Һәҙерге капиталистик дәүләттәрҙә дәүләтен маҡсаттары ошондай тип әйтелә:
- кешенең фән, ижад, шәхси, иҡтисад именлеғен һаҡлау
- кешеләрҙен дөйөм булған рухи һәм материаль байлыҡтары һаҡлау (азатлыҡ, медицина, мәғариф, юлдар, экология һәм башҡа)
реализация и сохранение общих для членов общества материальных и духовных целей и
- төп шарты: демократия, хакимлыҡ алған кешеләрҙе һайлау
Һәҙерге ваҡытта донъяла 200 яҡын дәүләт бар. Антарктида ерҙә дәүләт юҡ. Община (ябай йәмғиәт) менән сағыштырғанда дәүләт идара иткән социаль класс бар (чиновниктар). Общинала һәр индивидтын идара итергә хоҡуғы бар. [1].
Йөкмәткеһе
- 1 Дәүләттен билдәләмәһе
- 2 Дәүләт хеҙмәте
- 3 Иҫкәрмәләр
Дәүләттен билдәләмәһе[үҙгәртергә]
Нимә ул «дәүләт»? Ошо яупҡа фәндә һәм халыҡ-ара хоҡуғында берҙәм яуап юҡ.
Халыҡ-ара хоҡуғында дәүләттен билдәләмәһе[үҙгәртергә]
Иң эре халыҡ-ара Берҙәм Милләттәр Ойошмаһының территория дәүләт булыуын йәки булмауын фиксация итеү хоҡуғы юҡ. Яңы дәүләтте танырға дәүләт мәжбүр. 1993 йылда Конвенция Монтевидео дәүләттен билдәләмәһен бирҙе.Ошо документ буйынса дәүләттен 4 билдәлә булырға тейеш (территория, кеше, хөкүмәт, башҡа дәүләттәр менән бәйләнештәр төҙөү һәләте). [2].
Фәндә дәүләттен билдәләмәһе[үҙгәртергә]
Лазарев Валерий Васильевич дәүләтте ошолой тип билдәләй: дәүләт – сәйәси хакимлыҡтын ойоштороуы, идара иткән класстын йәки бөтә халыҡтын хыялдарҙы тормошҡа ашырған махсус аппараты булыуы. [3].
Платон ҡарашы[үҙгәртергә]
Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге. Демокартия – законда нигеҙләнгән формаларҙан иң насар.
Аристотель ҡарашы[үҙгәртергә]
Аристотель буйынса дәүләт ғәйләләр, ырыуҙар араһында имән тормошҡа ынтылыш нигеҙендә төҙөлә. Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙҙы.
Гегель ҡарашы[үҙгәртергә]
Гегель буйынса дәүләт – объектив Рухтын иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт – абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck). Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухтын диалектик кәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.
Конфуций ҡарашы[үҙгәртергә]
Дәүләт – ҙур ғәилә. Ил башлығының маҡсаты халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлыларға бүленеү насар түгел.
Аврелий Августин ҡарашы[үҙгәртергә]
Аврелий Августин буйныса дәүләт-кешеләрғә беренсе гөнаһ эшләү өсөн яза, бер кешеләр икенселәрғә буйһона. Дәүләт бәхет өсөн түгел, ә кешеләр тормош кисереү өсөн кәрәк. Ғәҙел дәүләт – христиан дәүләт. Августин Аврелий буйынса свет дәүләте – гөнаһ иле, уның прототибы – Рим.
Георг Пухта (1789 — 1846) ҡарашы[үҙгәртергә]
Георг Пухта (1789 — 1846) буйынса дәүләт халыҡ рухы менән төҙөлә. Георг Пухта монархия дәүләт төҙөлөшөн яҡланы.
Дәүләт хеҙмәте[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәте 58-се һанлы «РФ дәүләт хеҙмәте системһы тураһында» федераль законы буйынса көйләнә. Һәр чиновник Класс дәрәжәһе буйынса айырыла. Класс дәрәжәһе — Рәсәй Федерацияһында федераль, региональ дәүләт хеҙмәткәренең квалификация күрһәткесе.
РФ дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләре[үҙгәртергә]
Юғары тѳркѳме:
- РФ 1 класслы Ғәмәлдәге (мѳхбир) дәүләт кәңәшсеһе
- РФ 2 класслы Ғәмәлдәге (мѳхбир) дәүләт кәңәшсеһе
- РФ 3 класслы Ғәмәлдәге (мѳхбир) дәүләт кәңәшсеһе
Баш тѳркѳме:
- РФ 1 класслы дәүләт кәңәшсеһе
- РФ 2 класслы дәүләт кәңәшсеһе
- РФ 3 класслы дәүләт кәңәшсеһе
Башҡарыусы тѳркѳме:
- РФ 1 класслы кәңәшсеһе
- РФ 2 класслы кәңәшсеһе
- РФ 3 класслы кәңәшсеһе
Баш тѳркѳме:
- РФ 1 класслы референты
- РФ 2 класслы референты
- РФ 3 класслы рефернты
Кесе тѳркѳме:
- РФ 1 класслы кәтибе
- РФ 2 класслы кәтибе
- РФ 3 класслы кәтибе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х. Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.
- ↑ Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена? Неофициальный документ ООН для информации.
- ↑ Общая теория права и государства: Учебник. Под ред. Лазарева В. В.. — М.,1994. — С.23


c: text/html

text:
Мекленбург — Алғы Померания
Мекленбург — Алғы Померания (нем. Mecklenburg-Vorpommern) — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Шверин (нем. Schwerin) ҡалаһы (әммә иң ҙур ҡала — Росток, нем. Rostock). Майҙаны — 23 174 км2. Был штатта 1 697 800 кеше йәшәй.
География[үҙгәртергә]
Штат Германияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм Балтик диңгеҙенә сығыу юлы бар. Штат биләмәһендә бер нисә күл бар, иң ҙуры Мюриц күле – 117 км2.
Германиялағы үҙенен аҡбур ҡаялары менән билдәле иң ҙур утрау – Рюген утрауы Мекленбург-Алғы Померания штатына инә. Барлығы Мекленбург-- Алғы Померанияла 270 тәбиғәт һәм ландшафт ҡурсауығы, 3 милли парк бар.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Эфиопия
Эфио́пия (Ҡалып:Lang-am [ʾiːtjoːṗṗjaː]), официальное название — Эфиопия Федератив Демократик Республикаһы (Ҡалып:Lang-am [je.iːtjoːṗṗjaː feːdeːralaːwiː diːmoːkraːsiːjaːwiː riːpebliːk]) — Көнсығыш Африкалағы дәүләт; 1993 йылдың 24 майында Эритрия айырылғас, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ.
Рельеф[үҙгәртергә]
Эфиопия – Африканың таулы иле. Ҙүр өлөшөн, төньяҡтан көньяҡҡаа һуҙылған Эфиопия тауҙары алып тора. Таулыктың иң бейекк өлөшө – төньяҡта. Был өлөштә илдең иң бейек нөктеләре – Рас-Дашен (4620 м) һәм Тало (4413 м) – урынлашҡан. Көнсығышта таулыҡ Африканың иң түбән нөктәләренең береһе – Афар уйһыулығана күсә. Эфиопия тауҙарының көнбайыш өлөшөнөн рельефы һөҙәгерәк.
Климат[үҙгәртергә]
Эфиопия тулыһынса субэкваториаль һәм тропик климат бүлкәтендә урынлашҡан. Әммә, дәүләттең ҙур өлөшө Эфиопия таулығанда урынлашҡанға күрә, климат йомшаҡ һәм дымлы. Температура йыл әйләнәһенә +25…+30 һәм яуам-төшөм етәрлек кимәлдә. Эфиопияның көнсығыш өлөшөндә ҡапма-ҡаршы климат — бында ҡоро эҫе һәм ҡоро сүллек климаты. Эфиопия өсөн йыллыҡ тептература үҙгәреше хас түгел. Бында тик көндөҙгө һәм төнгө температура үҙгәреше бар, айырма 15 градус.
Һыу ресурстары[үҙгәртергә]
Эфиопияның көнбайыш өлөшө йылғалары Нил бассейнына ҡарай. Иң эреләре — Абай, йәки Зәңгәр Нил. Эфиопияның иң ҙүр күле — Тана. Көнсығышта ҡоро климата йылғалар тулы һыулы түгел. Иң ҙуры — Тана.


text:
Ҡыяр
Ҡыяр (лат. Cucumis sativus) — ваҡ һары сәскәле, еле һабаҡлы, оҙонса йәшелсә биргән баҡса үҫемлеге һәм шуның йәшелсәһе[1]; ҡабаҡтар ғаиләһендәге бер йыллыҡ үлән үҫемлек (Cucurbitaceae), ырыу төрө ҡыяр (Cucumis). Үрмәләп үҫкән һабағының оҙонлоғо 1,5 метрға етә. Июнь—июль айҙарында сәскә ата.
Йөкмәткеһе
- 1 Биологик яҙма
- 2 Тарихы
- 3 Ҡыярҙың витаминдар составы
- 4 Ҡыярҙы үҫтереү
- 5 Ҡоротҡостары һәм ауырыуҙары
- 6 Башҡоротстанда сығарылған сорттар
- 7 Химик составы
- 8 Диетик үҙенсәлеге
- 9 Этимология
- 10 Халыҡ ижадында
- 11 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
- 12 Иҫкәрмәләр
- 13 Сығанаҡ
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Һабағы ҡырлы, ябай мыйыҡлы. Япрағы сиратлы, айырсалы, бысҡы ситле. Сәскәһе һары, ике енесле: аталары — 5-әрләп йәки 7-шәрләп тәлгәшкә йәки ҡалҡансаға йыйылған, инәләре — яңғыҙ, һирәгерәк 2—3-әр, япраҡ ҡуйынында. Емеше — төрлө формалағы ҡабаҡ. Емештәре 100—400 орлоҡло йәки орлоҡһоҙ (партенокарпик).
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡыярҙы тәү тапҡыр өй янында һиндостанлылар үҫтереп ҡарай. Библияла ул Египет йәшелсәһе тип билдәләнгән. Ҡыяр боронғо гректарға һәм римлыларға ла таныш булған. Урта быуаттарҙа Европала үҫтерелә башлай. Ә Рәсәйгә ул XV быуатта ғына килеп етә. Шул уҡ ваҡытарҙан ул бик танылып, популярлашып китә. Ниндәй ергә төртһәң дә шытып сығыр был йәшелсә ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡарай. Ә ботаниктар фекеренсә ул емеш!
Ул иң түбән калориялы йәшелсә булып иҫәпләнә. 100 грам ҡыяр ни бары 15 ккал аш ҡиммәтенә эйә. Составында май бөтөнләй юҡ, 95-98 проценты һыуҙан тора.
Ҡыяр эс-ҡарын эшмәкәрлеген яҡшырта, организмдағы кире тәьҫирле холестериндарҙы яндыра, таҙарта. Туры эсәктә яман шеш ауырыуына ҡаршы ярҙам итә. Баҡсанан яңы ғына өҙөлгән ҡыяр калий сығанағы булып тора. Калий составы ҡан баҫымын түбәнәйтә, калийҙың һәм һыуҙың күп булыуы бәүел ҡыуҙырыу үҙенсәлегенә эйә. Ҡыярҙы йыш ашау бөйөр эшмәкәрлеген яҡшырта.
Ҡыярҙың витаминдар составы[үҙгәртергә]
- 100 грамм ҡыярҙа 17 мкг К витамины бар. Ул һөйәк туҡымаларын нығыта, нервылар системаһын көйләй.
- антиоксиданттар
- бета- һәм альфа-каротин
- С витамины
- Зеаксантин
- Лютеин
Был барлыҡ тәбиғи ҡушылмалар организмды ҡартайыуҙан, төрлө ауырыуҙарҙан һаҡлай.
Ҡыяр бик файҙалы йәшелсә. Уны тоҙлаған ваҡытта ла витаминдары тарҡалмай һаҡлана. Тик витаминнар һәм антиоксидантларҙың юғалыуын иҫтән сығарырға ярамай. Ҡыяр файҙалы йәшелсә тип әйтеп уҙҙыҡ, уның тоҙлоһонда шулай уҡ ҡабығын әрсергә кәрәкмәй. Ҡыяр ҡабығында минералдар, клетчатка һәм фитохимик матдәләр бар.
Тәбиғәт шарттарында ҡыяр осрамай, йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Ҡыярҙы үҫтереү[үҙгәртергә]
Орлоҡ сәсеп йәки үрсетмә ысулы менән үҫтерелә. Рәтле сәсеү ысулында орлоҡто сәсеү нормаһы 5—8 кг/га (рәт аралары 70—90 см, рәттә үҫемлектәр араһы 10—20 см). 2011 йыл республикала сәсеү майҙаны яҡынса 1,5 мең га, асыҡ грунтта уңдырышлылығы яҡынса 150 ц/га, ябыҡта — 20—30 кг/м2 тәшкил итә. Шытымдары барлыҡҡа килгәндән һуң 40—50 көндән (теплица сорттары — һуңыраҡ) сәскә ата, һәм 7—10 көндән емеш бирә. Емешенең составы: 98%‑ҡа тиклем һыу, 1,1—2,5% шәкәр, 0,5—1,1% аҡһым, С, В1, В2 витаминдары, А провитамины, органик кислоталар, микроэлементтар һ.б. Яҡтылыҡ, дым яратыусы, йылыға һәм тупраҡтың уңдырышлылығына талапсан үҫемлек. Төп элгәрҙәре — баклажан, борос, иртә йәки уртаса иртә өлгөрөүсе кәбеҫтә, иртә өлгөрөүсе картуф, ҡуҙаҡлылар, һуған.
Ҡоротҡостары һәм ауырыуҙары[үҙгәртергә]
Ҡырауҙан һәм еүешлектән тыш(парниктарҙа) уларҙың ҡоротҡостары ла етерлек. Шуларҙың иң әүҙеме ҡыуығаяҡ (Heliothrips), ул үҫемлектең һутын һура.Tetrawychus telarius L, һабағының ҡороуына килтереүсе талпан. Ялан лайлалы ҡусҡары ҡарышлауығы тағы ла бернисә төр лайлалы ҡусҡарҙар һәм бөжәктәр япраҡтары менән туҡлана. Ҡартыраҡ үҫемлектәрҙе онло ысыҡ (мучнистая роса) яфалай.Ул бәшмәксектәр ҡыяр япраҡтарын киптерә, төрөнә ҡарап төрлө төҫтәргә буяй.
Антракноз (медянка)[үҙгәртергә]
Антракноз — ҡыяр өсөн иң ҡурҡыныс ауырыуҙарҙың береһе. Ошо осраҡта йәшелсәнең япраҡтары ҡорой, емештәре серей. Был бәшмәк ауырыуы үҫентеләрҙе бөтөнләй юҡ итергә мөмкин. Уның барлыҡҡа килеүенә ысыҡ менән ямғыр йоғонто яһай. Антракноздың тәүге билдәләре япраҡтарҙа сағыла: уртаһында бәләкәй һары-алһыу йәки көрән таптар барлыҡҡа килә. Һабаҡтар һәм емештәр көрән йәки ҡара ҡутырлы яралар менән ҡаплана. Дымлы һауа торошонда ауырыу арта бара, таптар алһыулана.
Антракнозға ҡаршы саралар:
- ерҙе тәрән эшкәртеп, сүп үләндәренән таҙартыу;
- саманан тыш еүешлек барлыҡҡа килеүҙе киҫәтеү;
- һыуҙы йәшелсәнең төбөнә һибеү, япраҡтарға һыу тейҙермәү;
- ауырый башлаған япраҡ-һабаҡтарҙы алып ташлау;
- ҡулланған инструменттарҙың таҙа булыуы.
Был саралар ярҙам итмәһә, махсуслаштырылған химик препараттарҙы ҡулланырға тура киләсәк. Мәҫәлән, ровраль, эупарен, цинеб, цирам һ.б.
Мозаика[үҙгәртергә]
Мозаика — ҡыярҙың вируслы ауырыуы. Йәш япраҡтарҙа төрлө төҫтәге таптар барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә. Ауырыған япраҡтар бәләкәй балдаҡтар һәм йәшел-һарғылт таптар менән ҡаплана. Артабан ябай мозаика үҫешә. Ныҡлы зарарланғанда, япраҡтар ҡатып йыйырсыҡлана. Ҡыярҙың үҫеше тотҡарлана, сәскә атыу һәләте кәмей. Тәүҙә мозаика емеш һабағында барлыҡҡа килә, аҙаҡ бөтөн емештәргә тарала. Ҡайһы ваҡытта йәшелсә аҡ төҫкә инә. Ғәҙәттә, ҡуйы-йәшел урындар һөйәлле кеүек ҡалҡыу була.
Ҡыярҙы вируслы ауырыуҙарҙан һауыҡтырып булмай тиерлек, әммә сирҙең таралыуын киҫәтергә мөмкин. Бының өсөн түбәндәге ысулдар ҡулланыла:
- беренсе ауырый башлаған үҫентеләрҙе юҡҡа сығарыу;
- күп йыллыҡ сүп үләндәрен юҡ итеү;
- йәшелсә бетенә (тля) һәм талпанына (паутинный клещ) ваҡытында ҡаршы тороу;
- ултыртыу алдынан орлоҡто калий перманганаты иретмәһендә (марганцовка) зарарһыҙландырыу;
- ауырыуға дусар булған үҫентеләргә 10% майһыҙландырылған һөт ҡушымтаһы һибергә.
Кладоспориоз[үҙгәртергә]
Ул — бәшмәктән таралған иң зарарлы ҡыяр ауырыуҙарының береһе. Ҡыярҙың ер өҫтө өлөшөн зарарлай, әммә йәшелсәһенә зыяны күберәк. Ауырыу япраҡтарҙа төрлө формалы тимгелдәр менән билдәләнә, күбеһенсә япраҡтар бөрөшә. Һабаҡ һәм япраҡтарында ҡутырлы яралар барлыҡҡа килә, дымлы һауа торошонда улар зәйтүн төҫөнә инә. Емешкә төймәләнеү туҡтай, улар яйлап ҡороп ҡойола. Ҡыяр ҡутырланып үҫә, уңыш кәмей. Тупраҡта был инфекция ике-өс йыл буйы йәшәй. Кладоспориоз ауырыуының беренсе билдәләре күҙгә күренһә, үҫентегә һыу һибеүҙе биш-алты көнгә туҡтатырға, уны 1% бордослы шыйыҡса менән эшкәртергә кәрәк. Ярҙам итмәһә – “Оксихом”ды ҡулланырға.
Башҡоротстанда сығарылған сорттар[үҙгәртергә]
Агротехникаһын эшләү буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 1954—61 йылдарҙа Ауыл хужалығы институтында (Л.И.Мансурова) үткәрелә. Ҡыяр бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. Башҡортостанда Декан, Маша сорттары, Дружина, Журавлёнок һ.б. гибридтары ҡулланылышҡа индерелгән.
Химик составы[үҙгәртергә]
Ҡыяр составында 95—97 % һыу һәм бик әҙ генә кимәлдә аҡһымдар, майҙар һәм углеводтар бар. Ҡалған 3 % каротин, PP, C һәм B витаминдары, шулай уҡ макро- һәм микроэлементтар бар. Шулай уҡ ҡыярҙа бик күп калий бар.
Диетик үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Ҡыярҙар ҡатмарлы органик матдәләргә бик бай. Улар кеше организмында мәтдәләр алмашыныуын көйләй. Шулай уҡ улар башҡа аҙыҡтарҙың ашҡаҙанда еңел эшкәртелеүен тәьмин итә. Аппетитты аса, шуға күрә гастрит менән ауырыусы ашҡаҙан әселеге юғары булған кешеләргә һәм ашҡаҙан язваһы менән яфаланғандарға күп ашарға ярамай.
Ҡыяр составындағы калий йөрәк эшсәнлеген һәм бөйөрҙәрҙең эшмәкәрлеген яҡшырта.
Тоҙ миҡдары буйынса ҡыяр ҡара торманан ғына ҡалыша. Был тоҙҙар күпселек аҙыҡтар менән организмға килеп кергән, һәм организмды тиҙ ҡартайыуға килтергән әселек ҡатнашмаларын нетралләштерә, бөйөрҙәрҙә һәм бауырҙа кристаллик ҡатнашмалар(таштар) йыйылыуҙы тотҡарлай.Шулай итеп ҡыяр кеше организмы өсөн санитар ролен үтәй.
Ҡыяр — йод сығанағы ла булып тора. Ул кеше организмы тарафынан тиҙ һәм еңел үҙләштерелә. Фәнни тикшеренеүҙәргә ҡарағанда ҡыярҙы күп ашаған кеше ҡалҡан биҙе һәм ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙарына бирешмәй.
Шулай уҡ ҡыярҙа, башҡа йәшелсәләрһәге кеүек күҙәнәк (клетчатка) бик күп. Күҙәнәк кеше организмында ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеген көйләй, һәм артыҡ холестеринды ҡыуа. Холестериндың күп булыуы организмда атеросклероз, бауыр, бөйөр ауырыуҙары барлыҡҡа килтерә.
Этимология[үҙгәртергә]
Ғәрәп теленән килеп кергән һүҙ خيار.
Халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Мәҡәл, әйтемдәр[үҙгәртергә]
- Хәйерсегә ҡыяр бирһәң, кәкре икән, тиер.
Йомаҡтар[үҙгәртергә]
- Бәләкәй генә йорт, эсе тулы ҡорт.
- Тәҙрәһе юҡ, ишеге юҡ, эсе тулы халыҡ
Таҡмаҡтар[үҙгәртергә]
- Аҡлы ситса күлмәгемдең
- Биҙәге ҡыяр-ҡыяр.
- Туғаным менән һөйләшеп
- Ҡасан телдәрем туяр
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
- Александр Лукашенконың тыуған төйәгендә,Шклов ҡалаһында 2007 йылда ҡыярға һәйкәл ҡуйылған.
- Мәскәү өлкәһенең Луховицы ҡалаһында ла ҡыяр- туйындырыусы һәйкәле бар.
- Нежин ҡалаһында ла ҡыярҙың Нижинский сортына һәйкәл ҡуйғандар.
- Иранда ҡыяр емеш булараҡ билдәле, уны баҙарҙарҙа емеш-еләктәр менән бергә һаталар.
- Киров өлкәһенең Истобенск ауылында күп йылдар ҡыяр байрамы уҙғарыла. Был ауыл ҡыяр баш ҡалаһы тип йөрөтөлә.
- 27 июль Халыҡ-ара Ҡыяр көнө булараҡ билдәләнә. Ошо көн Суздалдә беренсе ҡыяр байрамы ойошторолған булған.
- Ҡыяр, йәшелсә булараҡ, алты мең йыл самаһы билдәле. Уның тыуған иле Һиндостан булырға тейеш, тип иҫәпләнә, сөнки унда бөгөн дә, ағастарҙы уратып, ҡыярҙың ҡырағай ҡәрҙәштәре үҫә. Ауылдарҙа кәртәләр шуның менән уратылған.
- Ҡасандыр, ҡыяр бик һирәк булған заманда, ҡырыҫ һәм һаран төрөк солтаны Мөхәммәт II үҙенә күстәнәскә ебәрелгән ҡыярҙы кем урлап ашауын белеү өсөн ете вәзирҙең эсен ярырға бойорған.
- Кешенең ҡыярҙы ҡасан махсус үҫтерә һәм ризыҡ булараҡ ҡуллана башлауы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәттәр юҡ. Әммә рәсеме Боронғо Мысыр биҙәктәрендә, Греция стеналарында һүрәтләнеүе уның «оло йәштә» булыуы тураһында һөйләй. Рәсәйгә ҡыяр ХV быуатта Көнсығыш Азия яҡтарынан килеп эләгә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 49—53. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡыяр. Башҡорт энциклопедияһы
- Ҡыяр ҙа ауырый. Башкортостан. 3.08.2013
- Заболевания огурца на сайте Лаборатория защиты растений Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева
- Самый большой огурец в мире
- Раздел посвященный выращиванию огурца на agromage.com
- Статья «Праздник огурца» в журнале «Наука и жизнь»
- Статья «Русский, украинский и белорусский памятники огурцам» на iloveua.org
- Памятник огурцу на http://izvestia.vbelgorode.ru


text:
Көнсығыш Тимор
Көнсығыш Тимо́р (Тимо́р-Ле́шти йәки Тимо́р-Ле́сте[2]), Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы — Көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт. Көнсығыш Тимор дәүләтенә Тимор утрауының көнсығыш өлөшө һәм шул уҡ уртауҙың көнбайышында ҙур булмаған эксклав (Окуси-Амбено провинцияһы), шулай уҡ Атауро (төньяҡта) һәм Жаку (көнсығышта) утрауҙары керә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Бынан 4 мең йылдар элек Тиморҙа боронғо папуас телендә һөйләшкән австралоид расыһы кешеләре йәшәгән тигән фараз бар. Һуңыраҡ Тиморға Индонезия утрауынан монголоид ҡәбиләләре күсенеп ултыра башлай. XVI быуатта тетум ҡәбиләләре килеп ултыра, улар Тимор утрауында йәшәуселәрге ҙур йоғонто яһай. Тетумдарҙан күреп, утрауҙа йәшәүселәр, тәү тормош үҫеш баҫҡысынан ер эшкәртеүгә күсә. Улар дөгө үҫтерә башлай.
Шулваҡытта (XIV—XVI быуатарҙа) Тиморға Ява, Малайзия, Ҡытай сауҙагәрҙәре килеп урындағы халыҡтан, Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Көньяҡ Азия илдәрендә ҙур һорау менән файҙаланған сандар ағасын алыштырып алғандар. Тиморға беренсе килеп ултырған европалылар португалдар була, тирә яҡтағы утрауҙарҙы голландтар колонизациялай. 1512 йылда Тиморға сандал ағасы менән сауҙа итеүсе беренсе португал сауҙагәре килеп ултыра, 1556 йылда католик миссионерҙар килә, һәм 1702 йылда Тимор рәсми рәүештә Португалия колонияһы тип иғлан ителә. 1859 йылда Тиморҙы Лиссабон килешеүе буйынса Нидерландтар һәм Португалия бүлешә, был илдәр биләмәһе һуңғы тапҡыр тип 1916 йылда ғына билделәнә. Тиморҙа деколонизация процессы 1974 йылда, Португалияла авторитар режим ҡолатылғас, башлана. 1975 йылдың 28 ноябрендә бәйһеҙлек деклорацияһы иғлан ителә. Тик 9 көндән һуң илгә Индонезия армияһы баҫып керә, Көнсығыш Тимор Индонезияның 27-се провинцияһы тип иғлан ителә. Баҫып кереү һәм артабанға репрессиялар АҠШ ярҙамы менән үткәрелә, АҠШ Инднезия армиһын ҡорал менән тәъмин итә һәм күнекмәләр үткәрә.
Тиморҙа Индонезия идараһы рәхимһеҙ һәм халыҡты ирекһеҙләү менән айырыла. 27 йыллыҡ оккупация дәүерендә 100—250 мең кеше үлтерелә (баҫып кергәндә утрауҙа халыҡ һаны 600 мең була), шул тиклем УК халыҡ ҡасаҡҡа әүрелә.
1999 йылда Көнсығыш Тиморҙа референдум үткәрелә. Халыктың 78,5 % бәйһеҙлек өсөн тауыш бирә. 2002 йылдың 20 майында рәсми рәүештә бәйһеҙлек иғлан ителә.
Илдә 2007 йылда сыуалыштар башлана.
География[үҙгәртергә]
Ил биләмәһендә Банда һәм Тимор диңгеҙҙеренә ағып төшкән тау йылғалары булған тауҙар күп. Ер тетрәү һәм цунами булып ала. Көнсығыш Тиморҙа уртаса яуым-төшөмлө субэкваториаль муссонлы климат.
Дымлы муссонлы климата ер шыуыуҙар, һыу баҫыуҙар булып тора. Таулы һәм тау алды райондарында сандал ағасы үҫә. Уйһыулыҡтарҙа күберәк кокос пальмаһы һәм эвкалип ағаслы үҫкән бейек үләнле саванналар урынлашҡан.
Илдең көнсығышында 500—700 метрлыҡ ҙур булмаған платолар таралған. Яр буйы, шельф һәм Тимор диңгеҙе төбө нефть һәм тәбиғи газға бай.
Халҡы[үҙгәртергә]
Дини составы: католиктар — 98 %, мосолмандар — 1 %, протестанттар — 1 % . Ике рәсми тел: тетум теле һәм португал теле, һәм ике «эш теле»: индонезия теле һәм инглиз теле. Бынан тыш Көнсығыш Тимор халҡы бик күп абориген телдәрҙә һөйләшә. Илдә сәнәғәт үҫешмәгән. Нефть һәм газ сығарыла. Ауыл хужалығы нигеҙе булған кофе экспортлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 409http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf
- ↑ Классификатор стран мира (ОКСМ)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Көнсығыш Тимор Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Статья в журнале «Вокруг света»
- ETAN — East Timor & Indonesia Action Network (инг.)
- Восточный Тимор устал от независимости
- Восточный Тимор: забытый геноцид, замалчиваемые проблемы


text:
Эрмитаж Дәүләт Музейы
Координаты: 59°56′26″ с. ш. 30°18′49″ в. д. / 59.94056° с. ш. 30.31361° в. д. (G) (O) (Я)
Эрмитаж Дәүләт Музейы (урыҫ. Госуда́рственный Музей Эрмита́ж) — Санкт-Петербургта урынлашҡан Рәсәйҙең иң эре музейы, федераль бюджет учреждениеһы.
Экспонаттар[үҙгәртергә]
-
Шлем (тимер, алтын менән ҡапланған). Бөйөк монгол дәүләте йәки Алтын Урҙа. XIII-XIV башы быуаттар. Николевское ауылы янында табылған (Орел губернаһы)
-
Ғәрәп яҙмаһы менән сабля. XIV быуат. Алтын Урҙа. 1912 йылда шәхси кешенән алынды.
-
Аҡһаҡ Тимер Туктамыш ханды еңеп алыу тураһында ғәрәп һәм уйгыр телендә яҙма. 1391 йыл. Ҡарасаҡбай, Ҡаҙағстан.
Эрмитаж Дәүләт Музейы ярҙамсылар советы[үҙгәртергә]
2003 йылдан В. Потанин Эрмитаж Дәүләт Музейы ярҙамсылар советы рәйесе булып тора[1]. В. Потаниндын хәйриә фонды музейға $5 млн. ярҙам итте (2012 йылға)[2]


text:
Башҡорт дәүләт университеты
Координаты: 54°43′17″ с. ш. 55°56′01″ в. д. / 54.72139° с. ш. 55.93361° в. д. (G) (O) (Я)
Башҡорт дәүләт университеты (БДУ) — 1909 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһында, Өфөлә асыла. Иң беренсе ул уҡыу йорто 1909 йылдан Уҡытыусылар институты тип атап йөрөтөлгән. 1920 йылдың ғинуар айынан Халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылдың октябренән алып Климент Тимирязев исемендәге институт, ә инде 1923—1929 йылдарҙа Халыҡ мәғарифы буйынса Климент Тимирязев исемендәге ғәмәли институт исемен ала.
1957 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты итеп ойошторола. 1992 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исеме төшөрөп ҡалдырыла һәм Башҡорт дәүләт унивеситеты тип атала башлай.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Институттар һәм факультеттар
- 3 Ректорҙар
- 4 БДУ бинаһы
- 5 Университетты тамамлаған шәхестәр
- 6 Өҫтәлмә профессиональ белем алыу
- 7 Сығанаҡтар
- 8 Һылтанмалар
- 9 Иҫкәрмәләр
Тарих[үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе педагогик юғары уҡыу йорто асыу мәсьәләһе 1905 йылда, Ырымбур, Өфө, Пермь губерналарын, шулай уҡ Турғай һәм Урал өлкәләрен хеҙмәтләндергән Ырымбур уҡыу округы үҙәге Ырымбурҙан Өфөгә күсерелгәндән һуң күтәрелә.
1909 йылдың 2 июлендә Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы министры Александр Шварц Өфөлә 1909 йылдың 1 июленән, йәғни финанслау башланған көндән өс йыллыҡ уҡытыусылар институты асырға рөхсәт итеү тураһында күрһәтмә бирә. Бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы министрлығы Ырымбур уҡыу округы попечителенә директор вазифаһына тейешле кандидатура табырға ҡуша. Һөҙөмтәлә Өфө гимназияһы уҡытыусыһы Александр Николаевич Лисовкий һайлап алына.
1909 йылдың 4 июлендә Өфө уҡытыусылар институты үҙенең ишектәрен аса, ул Телеграф урамының 9-сы йортонда (хәҙерге ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы корпустарының береһе, Цюрупа урамы, 9) урынлаша. Ырымбур уҡыу округы попечителе институтты асыҡ тип иғлан иткәс, тантанала ҡатнашҡандарҙың барыһы исеменән халыҡ мәғарифы министрына телеграмма төҙөлә һәм ебәрелә. Унда императорға тоғролоҡ тойғолары белдерелә. Телеграммаға Өфө губернаторы, Өфө һәм Минзәлә епискобы, преосвященный Нафанил, Ырымбур уҡыу округы попечителе, дворяндарҙың өйәҙ башлығы, губерна земство идаралығы рәйесе, Өфө уҡытыусылар институты директоры һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуя. Был телеграмма Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән «императорға тоғролоҡ тойғоларын, сикһеҙ һөйөүҙәрен» белдергән 20 башҡа хат, мөрәжәғәттәр араһында 1909 йылдың 12 ноябрендә халыҡ мәғарифы министры тарафынан Николай II императорға тапшырыла.
1912 йылда институттың тәүге сығарылышы була. Уны, тулы уҡыу курсы үтеп, 24 кеше тамамлай. Педагогик советтың 1912 йылдың 4 июне ҡарары менән уларға ҡала училищеһы уҡытыусыһы исеме бирелә. Институтты алтын миҙал менән — Борткевич Михаил һәм Самарин Николай, көмөш миҙал менән — Антонюк Иосиф, Младенцев Никита, Панков Иосиф, Проскуряков Николай һәм Толмачев Дмитрий тамамлайҙар. Уларҙың барһы ла Ырымбур уҡыу округының ҡала училищеларына уҡытыусылар итеп тәғәйенләнә.
1917 йылдың сентябрендә 2-се курс уҡыусыларын артабан уҡыу өсөн тәүге тапҡыр ике ағымға бүләләр: физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәре. 1-се курсҡа ҡабул итеү 3 бүлектең: тарих-әҙәбиәт, физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәренең һәр береһенә айырым атҡарыла.
1919 йылда Өфө уҡытыусылар институты Халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә[1]. 1923 йылдан алып институт “Практик институт” исемен ала һәм өҫтәмә рәүештә ауыл хужалығы белгестәре лә әҙерләй башлай.
1929 йылда уның базаһында Климент Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты ойошторола. 1930 йылда институттың эсендә үҙгәртеп ҡороуҙар була, бүлектәр факультеттарға әйләндерелә (физика-математика факультеты, тәбиғи фәндәр факультеты, география факультеты, тарих-филология факультеты). Был факультеттарҙа 15 кафедра эшләй. Шул уҡ йылда ситтән тороп уҡыу бүлеге, тағы бер йылдан киске уҡыу бүлеге асыла.
1957 йылда, СССР Министрҙар Советының 1957 йылдың 20 июлендәге ҡарары менән педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты тип үҙгәртелә. 6 ноябрҙә университетты асыу тантанаһы үткәрелә. Илдә ул 37-се уҡыу йорто була. Уны ойоштороусы һәм университеттың беренсе ректоры — Шәйхулла Хәбибулла улы Чанбарисов була[2].
Башҡорт дәүләт университеты белем көсөнөң ҡеүәтле сағылышына һәм бик күп кешеләр өсөн уларҙың туған йорттарына әйләнде.
Факттар шуны һөйләй: түәге уңыштар гуманитар дисциплиналар белгестәре әҙерләүҙә яуланған. 1934 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультеты студенты Һәҙиә Дәүләтшина СССР Яҙыусылар союзының Беренсе съезында ҡатнаша. Унда Максим Горький, Александр Фадеев тарафынан уның ижады шәхсән яҡлау таба һәм баһалана. Артабан тап Һәҙиә Дәүләтшина үҙенең классик реалистик «Ырғыҙ» романын ижад итә. Икенсе булып бөтә Союз киңлектәрендә профессор Йәлил Кейекбаев танылыу яулай. Төрки һәм Һинд-Европа телдәренең сағыштырма-тарихи анализы тел ғилеме өлкәһендә бөтә донъя күләмендәге ғилми асыш тип табыла. Һәҙиә Дәүләтшина менән Йәлил Кейекбаевтың уңыштары башҡорт теле һәм әҙәбиәте менән филология фәненең үҫешендә Башҡорт дәүләт университетының ҙур ролен раҫлай.
Тарих факультетында ла ҙур уңыштарға өлгәшелә. Тәү сиратта XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының идеологик, социаль, националь йөкмәткеһен яңынан ҡарап баһалаған һәм Зәки Вәлидиҙең ижтимағи-сәйәси, ғилми һәм әҙәби-публицистик эшмәкәрлеген яңынан тергеҙгән хеҙмәттәрҙе әйтергә кәрәк. Шул уҡ факультетта иң боронғо ваҡыттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем осорҙо үҙ эсенә алған, ике киҫәктән торған «Башҡортостан тарихы» баҫылып сыға.
Университет Башҡортостан, шулай уҡ бөтә ил менән бергә үҫешә. Нефть сығарыусы, нефть эшкәртеүсе промышленностың һәм машиналар етештереүҙең үҫеше физика-математика, химия, биология һәм геология-география фәндәренең үҫешенә лә көслө йоғонто яһай. Был йәһәттән профессорҙар Дмитрий Ожиганов, Валентин Иванов, Миркашир Фарзтдинов, Фәнил Саяхов, Алексей Леонтьев, Карл Минскер, Евгений Журавлев, Григорий Заблуда, Юрий Кулагин, Камил Вәлиевтарҙың исемдәрен атап үтергә кәрәк.
Был йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ижтимағи, донъяға ҡараш өлкәһендә ысын мәғәнәһендә фәнни ҡараш формалашыу үҙәгенә әйләнде. Гуманитар фәндәр өлкәһендә профессорҙар Әхнәф Кирәев, Миҙхәт Ғәйнуллин, Лев Бараг, Игорь Распопов, Ромен Нәзировтар ҙур абруй яуланылар. Егерме йылдан ашыу университет менән Шәйхулла Чанбарисов етәкселек итте. Ул университеттың материаль базаһын булдырыу, уҡыу йортон педагогик кадрҙар менән нығытыу, яңы специальностар асыу өҫтөндә ныҡышмалы эшләне. Уның СССР-ҙа университет белеме үҫеше тураһындағы ғилми хеҙмәте тәүгеләрҙән булып баҫылып сыҡты, был хеҙмәт юғары белем буйынса белгестәрҙең юғары баһаһын алды.
Бөгөн Башҡорт дәүләт университетының штатында 1000-дән ашыу юғары квалификациялы уҡытыусылар эшләй, 27 меңгә яҡын студент уҡый.
2012 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса БДУ-ға Бөрө дәүләт социаль-педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева ис. Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы индерелде. БДУ-ң Стәрлетамак филиалы һәм Зәйнәб Биишева ис. Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия «БДУ-ң Стәрлетамак филиалы» тип эшләй башланы.
2012 йылда Рөстәм Хәмитов РФ Мәғариф һәм фән министры менән осрашыуҙа БДУ М. Аҡмулла ис. БДПУ, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты нигеҙендә «Өфө федераль университетты» төҙөргә тәкдимде әйтте.
Институттар һәм факультеттар[үҙгәртергә]
- Етәкселек һәм эшҡыуарлыҡ хәүефһеҙлеге инстититуты (институт управления и безопасности предпринимательства)
- Хоҡуҡ институты (институт права)
- Физика-техника институты
- Биология факультеты
- География факультеты
- Инженерия факультеты
- Тарих (исторический) факультеты
- Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты
- Математика һәм информацион технологиялар факультеты
Математика һәм мэғлүмәт технологиялар факультеты — Башҡорт дәүләт университетының факультеттары араһында иң эреләренең береһе. Факультет 1972 йылда физика һәм математика факультеттарының бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта бында яҡынса 80 уҡытыусы эшләй. Шулар араһында 74-нең ғилми дәрәжә һәм исеме бар, 21 уҡытыусы фән докторы, уҡытыусылар М.А. Илһамов, В.В. Напалков Рәсәй Фәндәре академияһы ағзалары. Математика факультетының күп кенә уҡытыусылары БР, РФ-ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Математика факультеты математика һәм физика факультеты корпусының айырым этаженда урынлашҡан. Факультет эстәлегенә 14 уҡыу аудиторияһы, 5 компьютер залы, кафедра һәм деканат кабинеттары, икенсе этажда уҡыу залы инә. Факультеттағы барлыҡ компьютерҙар бер-береһе менән локаль селтәр һәм сервер аша БДУ-ның локаль селтәре менән бәйләнгән, шулай уҡ Интернет селтәренә лә тоташҡан.
Юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү өсөн факультетта аспирантура һәм докторантура ла бар. Кандидат һәм доктор ғилми дәрәжәләрен биреү буйынса Ғилми Совет эшләй.
Факультет кафедралары:
- математика анализы кафедраһы;
- юғары алгебра һәм геометрия кафедраһы;
- функция теорияһы һәм функция анализы кафедраһы;
- дифференциаль тигеҙләмә кафедраһы;
- иҫәпләү математикаһы кафедраһы;
- мәғлүмәт технологиялары кафедраһы;
- математик моделирование кафедраһы;
- программирование һәм иҡтисад информатикаһы кафедраһы;
- тотош мөхит механикаһы кафедраһы.
Һөнәрҙәр һәм уҡыу ваҡыты[үҙгәртергә]
Математика факультеты тулы уҡыу циклын булдырған: студенттар бакалавриат, дипломлы белгес, магистратура, аспирантура һәм докторантурала уҡый ала. Классик университеттың, айырыуса математика факультетының, белем биреү принциптарының береһе — һәр белгестең буласаҡ эшмәкәрлегенең күп вариантлы булыуы.
Математика факультеты биш йыл уҡыу дәүерендә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса дипломлы белгестәр әҙерләй: 010100 — «Математика», «математик» квалификацияһы тапшырыла; 010500 — «Ғәмәли математика һәм информатика», «Математик. Системалы программист» квалификация тапшырыла.
Икенсе курстан һуң студент туғыҙ кафедраларҙың береһен һайлай. Бынан башҡа, өҫтәлмә курстар өйрәнеп, һәр бер студенттың шәхси план буйынса үҫешеү мөмкинлеге бар. Шулай уҡ факультетта бакалавр(дүрт йыл уҡыу) һәм магистрҙарҙы(ике йыл уҡыу) «Математика» һәм «Ғәмәли математика һәм информатика» йүнәлештәре буйынса әҙерләйҙәр, аҙаҡ уларға ошо йүнәлештәр буйынса бакалавр(магистр) дәрәжәһе бирелә.
Факультет магистрҙарҙы ике программа буйынса әҙерләй: «Ябай дифференциаль тигеҙләмә» һәм «Математика моделированиеһы».
Магистратураға уҡыуҙа, ғилми эштә ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшкән бакалаврҙарҙы алалар. Уҡыу ваҡытында магистр һайланған прграмма буйынса нигеҙле, махсус әҙерлек белем ала. Математика факультетында биш йыллыҡ программа буйынса белем алған белгестәр һәм магистрҙар, теләктәре булһа, уҡыуын аспирантура һәм докторантурала камиллаштырыуын дауам итә.
Ғилми-тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше[үҙгәртергә]
Йыш үткәрелеп торған ғилми тикшеренеүҙәр математика фәненең һәм физика, биология, иҡтисад, нефть эшкәртеү, экология фәндәренең мәсьәләләренә ҡағыла. Факультет ғалимдары эксперименттар үткәреү, мәғарифты үҙгәртеп ҡороу, айырым алғанда, Берҙәм дәүләт имтиханы индереү һорауҙарында әүҙем ҡатнашалар.
Факультет ғалимдары Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, АҠШ, Германия, Франция, Канадалағы үҙҙәренең коллегалары менән тығыҙ бәйләнеш тоталар.
Факультетта дүрт һөнәр буйынса аспирантура эшләп килә: 01.01.01 — математика анализы; 01.01.02 — дифференциаль тигеҙләмәләр; 01.01.07 — иҫәпләү математикаһы; 05.13.18 — математика моделированиеһы, һанау методы һәм комплекслы программа. Факультеттың сығарылыш студенттары түбәндәге һөнәр буйынса аспирантураға уҡырға инә: 08.00.13. — иҡтисадтың математик һәм инструменталь медоттары(иҡтисад факультеты) йәки 01.02.05 — шыйыҡса, газ һәм плазма механикаһы(физика факультеты).
Студенттар ғилми-тикшеренеү эшендә ҙур әүҙемлек күрһәтә һәм Рәсәй, региондар кимәлендә, уҡыу йорттары араһында уҙғарылған конкурстарҙа ҡатнаша. Йыл һайын факультетта студенттар, аспиранттар, йәш ғалимдар араһында региональ ғилми-практик конференция үтә. Шулай уҡ ике тапҡыр халыҡ-ара конференцияһы ла уҙғарылған. Уны үткәреүҙә Рәсәйҙең нигеҙле тикшеренеүҙәр фонды һәм Маҡсатлы федераль программалар гранттары ярҙам күрһәтә.
Сығарылыш студенттарын эшкә урынлаштырыу[үҙгәртергә]
Математика факультеты ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге өсөн математик метод һәм компьютер технологиялары; тәбиғәт фәне, техника, иҡтисад, идара итеүҙең мәсьәләләрен сисеү буйынса һөҙөмтәле методтар әҙерләү; ғилми, тикшеренеү, проект-конструктор, эксплуатация-идара эшмәкәрлеген программа-мәғлүмәт менән тәьмин итеү; математика дисциплиналар циклын уҡытыу (банк, предприятие, учреждение, офистар) өлкәләрендә белгестәр әҙерләй.
Факультет Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Математика һәм механика институты, РФА-ның нефтехимия һәм катализ институты, «Газпром Нефтехим Салауат» ойошмаһы менән килешеү төҙөгән. Сығарылыш студенттары сәнәғәт предприятиеларында ла эшләйҙәр. Ҡайһы бер студенттар сит илдәрҙә (АҠШ, Канада, Франция, Бөйөк Британия, Германия, Италия һ.б.) уңышлы эшләп килә.
- Психология факультеты
- Роман-герман филологияһы факультеты
- Философия һәм социология факультеты
- Филология факультеты
- Химия факультеты
- Иҡтисад факультеты
- Дөйөм университет кафедралары
- Студенттарҙың өҫтәлмә белем биреү һәм тәрбиә үҙәге (студенческий центр дополнительного образования и воспитания)
- БДУ колледжы
Ректорҙар[үҙгәртергә]
- Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы (1957—1981)
- Ғимаев Рәғиб Насретдин улы (1981—1999)
- Хәрәсов Мөхәмәт Хәдис улы (2000—2010)
- Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы (2010—2013)
16 май 2013 йылда һайлау конференцияһында Николай Морозкин Ректор вазифаһына һайланды.
БДУ бинаһы[үҙгәртергә]
Университеттын баш йорто 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса төҙөлдө.
Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә]
Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә]
- Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты[3] .
- Солтанова Рәшиҙә Искандәр ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе[4] .
- Әхмәт Сөләймәнов — 2002-2006 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.
- Ғүмәрова Люция Шаһыбал ҡыҙы — 2009 йылдан Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе.
- Солтанов Фәйзулла Вәли улы — БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1967—1990).
Яҙыусылар[үҙгәртергә]
- Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы — башҡорт совет шағиры һәм әҙәбиәт белгесе
- Мостай Кәрим — күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы. Башҡортостандың халыҡ шағиры.
Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә]
Филология[үҙгәртергә]
- Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
- Шәкүров Рәшит Закир улы — күренекле шағир һәм ғалим, тел белгесе, публицист; Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), М. Аҡмулла исемендәге әҙәбиәт премияһы лауреаты;
- Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов — филолог, 2000—2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының Ректоры.
Химия[үҙгәртергә]
- Абдрахманов Илдус Барый улы — химик, Башҡортостан фәндәр академияһы академигы.
Математика[үҙгәртергә]
- Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы — математик, БДУ кафедра мөдире[5] .
Өҫтәлмә профессиональ белем алыу[үҙгәртергә]
Программалар[үҙгәртергә]
2009 йылдың 12 февралендәге АА №000780 лицензияһына ярашлы, Башҡорт дәүләт университетының өҫтәмә профессиональ белем биреү бүлеге түбәндәге программаларҙы тормошҡа ашыра:
- «Арбитраж идара итеүселәрҙе әҙеләүҙең берҙәм программаһы»
- «Сифат менеджменты системаһының Р ИСО сер.9000 ГОСТ-ына ярашлылығын сертификациялау»
- «Баһалау эшмәкәрлеге»
- «Ломбардтарҙың һәм һатып алауҙарҙың эшмәкәрлеге менеджменты»
- «Енәйәт юлы менән табылған килемдәрҙе һәм терроризмды финанслауҙарҙы легалләштереүҙәргә ҡаршы тороу»
- «Медиация»
- «Наркотиктарға бәйләнгән булыуҙы профилактикалау буйынса эште ойоштороу методикаһы».
Уҡыу ваҡыты: ҡыҫҡа курстар — 72—100 сәғәт, урта курстар — 100—500 сәғәт. Курстарҙы тамамлаусыларға дәүләт өлгөлө документтар тапшырыла.
Белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү[үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йортоноң профиле һәм профессиональ яңынан әҙерлек программалары буйынса белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү:
- «Предприятиеның (кәсепселектең) хаҡын баһалау»
- «Кризисҡа ҡаршы идара итеү»
- «Психология. Клиник психология»
- «Баҡса-парк ландшафты төҙөлөшөндә фитодизайн»
- «Система программисы»
- «Документтар эшен алып барыу һәм идаралыҡты документтар менән тәьмин итеү»
- «Персонал менән идара итеү»
- «Культура — ара коммуникациялар һәм тәржемә»
- «Һайлау хоҡуғы һәм процесы»
Уҡыу ваҡыты: 500 сәғәттән 1000 сәғәткә тиклем. Курстарҙы тамамлаусыларға яңынан профессиональ әҙерлек үтеү тураһында һәм тейешле өлкәлә эшләү хоҡуғы биргән дәүләт өлгөлө диплом тапшырыла.
Ғилми-педагогик кадрҙарҙың квалификацияһын күәреү[үҙгәртергә]
Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы профессиональ белем биреү учреждениелары ғилми-педагогик кадрҙарының квалификацияһын күтәреү:
- «Рәсәй — демократик федератив дәүләт»
- «Тәбиғәт ресурстарын рациональ ҡулланыуҙың физик нигеҙҙәре»
- «Экологик-аналитик мониторинг»
- «Скважиналарҙы геофизик һәм гидродинамик тикшереү»
- «Йәшәйеште тәьмин итеүҙең сифатын күтәреү буйынса социаль-медицина хеҙмәте»
- «Юғары уҡыу йорттарында сит тел уҡытыусыларының профессиональ эшмәкәрлегенең информацион-коммуникатив технологиялары»
- «Үҫемлектәрҙең популяцион экологияһы»
Уҡыу ваҡыты: — 72 сәғәт.Курстарҙы тамамлаусыларға квалификацияны күтәреү тураһында танытма тапшырыла.
Хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү[үҙгәртергә]
Эшһеҙ граждандарҙы һәм эштән сығарылыуҙары мөмкин булған хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү:
- «Бәләкәй кәсепселек менеджеры»
- «ПЭВМ 1 С-та бухгалтер иҫәбе: Предприятие 8.0 Эш хаҡы һәм персонал менән идара итеү»
- «ПЭВМ 1 С-та бухгалтер иҫәбе: Бухгалтерия 8.0»
- «Менеджмент (ойошма менән идара итеү)».
Уҡыу ваҡыты: ҡыҫҡа курстар — 40 сәғәттән 500 сәғәткә тиклем. Курстарҙы тамамлаусыларға тейешле өлгөлө документтар тапшырыла.
Сит тел булараҡ рус теле буйынса дәүләт тестарын үткәреү үҙәге. Был курстар сит ил граждандары өсөн, гражданлыҡтары булмағандарҙы Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү өсөн һәм сит ил граждандарының урыҫ телле мөхиттә уҡыу һәм эшләү өсөн әҙер булыуҙарын тикшереү өсөн үткәрелә. Тестарҙы уңышлы үтеүселәргә дәүләт өлгөлө сертификат тапшырыл. Соискателдәр өсөн философия һәм сит телдәр буйынса кандидатлыҡ имтихандарын тапшырырға әҙерләү курстары. Уҡыу ваҡыты — 40 сәғәттән 60 сәғәткә тиклем.
Сит телдәрҙе ныҡлы өйрәнеү купстары[үҙгәртергә]
БДУ студенттары һәм уҡытыусылары өсөн сит телдәрҙе ныҡлы өйрәнеү курстары:
- «Инглиз теле»
- «Француз теле»
- «Немец теле»
- «Итальян теле»
- «Ҡытай теле».
Уҡыу ваҡыты: 180 сәғәт (4 семестр). Курстарҙы тамамлаусыларға тейешле өлгөлө документтар тапшырыла.
Интенсив әҙерлек курстары[үҙгәртергә]
Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырырға интенсив әҙерләү курстары:
- Рус теле;
- Әҙәбиәт;
- Математика;
- Йәмғиәтте өйрәнеү;
- Тарих;
- Биология.
Уҡыу ваҡыты — 8 ай һәм 5 ай.
Башҡортостан Республикаһы фәненең һәм иҡтисадының актуаль проблемалары буйынса мастер-кластар һәм ҡыҫҡа ваҡытлы, бер-биш көнлөк семинарҙар.


text:
Беҙ суҡыш
Беҙ суҡыш (урыҫ. Шилоклювка, лат. Recurvirostra avosetta)— Ҡара, Азов һәм Каспий диңгеҙҙәрендә, Урта Азия һәм Себер күлдәрендә йәшәй торған, суҡышы оҙон кәкере беҙгә оҡшаған, оҙон аяҡлы эре көйөлдө.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ала сәпсәү, оҙонаяҡ сәпсәү, кәкресуҡыш. Ҡарға ҙур-лығындағы сәпсәү. Түбәһе, муйынының аҫ яғы, ҡанаттарындағы арҡыры һыҙыҡтар ҡара,- кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ. Нәҙек һәм бик оҙон аяҡтары күкһел төҫтә. Нәҙек оҙон суҡышы өҫкә ҡарай кәкре, һыуҙа яҡшы йөҙә. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-и-кли-и» йәки «көйөк-көйөк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ялан һәм далаларҙағы ҙур һыу буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Көрән-ҡара таптар менән сыбарланған 4-бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ваҡ һыу бөжәктәре менән туҡлана.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- The EBCC Atlas of European Breeding Birds — Распространение шилоклювки в Европе
- Численность по странам
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Бөйөк Литва кенәзлеге
Бөйөк Литва кенәзлеге — Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән. Литва дәүләте. XIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән, ә XIV быуаттың тәүге яртыһында кенәз Гедимин осоронда ул байтаҡҡа киңәйгән. Рустың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, литва феодалдары элекке Киев дәуләтенен, көнбайышындағы һәм көньяғындағы ерҙәрен баҫып алған. Украин һәм белорус халыҡтары барлыҡҡа килгән һәм уҫә барған ерҙәр, шулай уҡ Смоленск менән бергә Көнбайыш Русь Бөйөк Литва кенәзлеге власы аҫтында тороп ҡалган. Көнбайыш Русь, Украина һәм Белоруссия ерҙәре Литва дәүләтенең уҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Бөйөк Литва кенәзлегендә рус теле дәүләт теле һаналған, шулай уҡ закондарың да күп өлөшө Боронғо Рустағы закондар булған. Ләкин литва феодалдары рус, белорус һәм украин ерҙәренең үҙ аллылығын бөтөрөргә тырышҡандар. Тора-бара был ерҙәрҙәге электән үк йәшәп килгән кенәзлектәр бөтөрөлгән, улар менән хәҙер Литва наместниктары идара итә башлаған. Бында католиктар православие сиркәүенә ҡарағанда өҫтөнлөк менән файҙаланған. Хатта украин һәм белорус феодалдары ла литва феодалдарына (шляхтаға) ҡараганда түбәнерәк кимәлдә булған. Юғары феодаль аҡһөйәктәрҙән совет — рада төҙөлгән, ул Бөйөк Литва кенәзенең власын сикләп торған. Шулай уҡ шляхта ваҡыт-ваҡыт съездарға — сеймдарға йыйылған. XIV—XV быуаттарҙа Литвала эре феодаль ер биләүселек урынлашҡан, крепостнойлыҡ мөнәсәбәттәре уҫеш алган. Крәҫтиәндәр оброк түләргә тейеш булғандар һәм барщинала эшләгәндәр. Феодалдар үҙ крәҫтиәндәрен уҙҙәре хөкөм итеү хоҡуғына эйә булған. Вильнюс, Каунас, Тракай ҡалалары һөнәрселек менән сауҙаның эре үҙәктәренә әүерелгән. Литва сауҙагәрҙәре рус ерҙәре менән һәр ваҡыт бәйләнештә булған.


text:
Һандар теорияһы
Һандар теорияһы (йәки арифметика) – фундаменталь математиканың теүәл һандарҙы өйрәнгән тармағы. Һандар теорияһы теүәл һандар менән бер рәттән уларҙың үҙенсәлектәрен һәм улар ярҙамында барлыҡҡа килгән һандарҙы (мәҫәлән, рациональ һандарҙы) йәки теүәл һандарҙың дөйөмләштерелгән осрағын (мәҫәлән, алгебраик һандарҙы) өйрәнә.
Һандар теорияһының тарихи исеме – арифметика. XX быуаттың баштарында был исем урынына «һандар теорияһы» аңлатмаһы ҡулланыла башлай. Арифметика һүҙе иһә бөгөнгө көндә ғәҙәттә «ябай иҫәпләүҙәр» мәғәнәһендә телгә алына.


text:
Биржа
Би́ржа (нидерл. beurs, нем. Börse, франц. bourse, итал. bórsa, исп. bolsa, ингл. exchange) — тауарҙарҙы, финанс инструменттарын һәм сит ил валюталарын күмәртәләп һатыу-алыуҙы ойоштороусо һәм даими эшләүсе баҙар. Беренсе тапҡыр тауар һәм валюта һатыу биржалары 15-16 быуаттарҙа Италияла (Венеция, Генуя, Флоренция) барлыҡҡа килә. 16 быуатта дәүләттең ҡиммәтле ҡағыҙҙары (бурыс йөкләмәләре) менән сауҙа итеү эштәре башлана. 1566 йылда Лондонда Король тауар һәм вексель биржаһы, 17 быуат аҙағында Лондон фонд биржаһы ойоша. Тауарҙар һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем эшләп килгән универсаль Амстердам биржаһы 17 быуат башында ойошторола. 1817 йылда АҠШ- та Нью-Йорк фонд биржаһы асыла.
Рәсәйҙә беренсе биржа Пётр I күрһәтмәһе буйынса 1703 йылда Санкт-Петербургта асыла, 18 быуат аҙағында Мәскәүҙә ойоша. 1914 йылда Рәсәйҙә 115 универсаль биржа иҫәпләнә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа итеү ысулы Халыҡ комиссарҙары советының 1917 йылғы 23 декабрь декреты менән бөтөрөлә. 1922-30 йылдарҙа биржалар баҙарҙы көйләүсе дәүләт органы сифатында эшләй. 1930 йылда СССРда биржалар эшсәнлеге туҡтатыла. 1990 йылдар башында биржалар яңынан эшкә керешә.
Тауар биржаһы - тауар баҙарында күпләп һатыу-алыуҙы ойоштороусы. Бында килешеү сроктары фонд биржаһына ҡарағанда оҙағыраҡ дауам итә (нигеҙҙә – 6-ҙан 24 айға тиклем). Иҡтисадтың монополиялаштырылыуы менән тауар биржаларының мөстәҡиллеге сикләнә (монополияләр, биржаларҙы ситләтеп, тауар менән күберәк үҙҙәре сауҙа итәләр). РФ-ҙа «Биржа тауарҙары һәм биржа сауҙаһы» тураһындағы закон 1992 йылдың 20 февралендә ҡабул ителә. 2007 йылда РФ нефть продукттары һәм газ менән һатыу итеүсе биржалар барлыҡҡа килә, уларҙа иҫәп-хисап һумдарҙа алып барыла. Фонд биржаһында акцияләрҙы, корпоратив облигациялар, опциондар, дәүләт заёмдары облигациялары һ.б. финанс инструменттарын һатыу-алыу ғәмәлгә ашырыла. Унда ҡиммәтле ҡағыҙҙар курсы формалаша. Эре акционерлыҡ компанияләрының акциялары Нью-Йорк һәм Лондон биржаларында . 2006 йылда Нью-Йорк биржаһында Рәсәйҙең 6, ә Лондон биржаһында 16 компанияһының ҡиммәтле ҡағыҙҙары урнынлаштырыла.Килешеүҙәр күләме артыуға карамаҫтан, фонд биржаларының роле сағыштырмаса кәмей, сөнки эре банкылар ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы уҙ клиенттарына һатыу һәм таратыу менән үҙҙәре шөғөлләнә. Сит ил валюталары һәм алтын менән һатыу итеүҙе лә банкылар үҙҙәре башҡара; элегерәк уларҙы ғәмәлгә ашыру өсөн фонд биржалары ҡаршыһында валюта биржалары ойошторолған.
Рәсәйҙә фонд биржаларының эшсәнлеге 1991 йылдың 28 декабрендә раҫланған «РСФСР-ҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы сығарыу һәм әйләнешкә керетеү һәм фонд биржалары тураһындағы нигеҙләмә» менән көйләнә. 1996 йылда РФ-ҙың «Ҡиммәтле ҡағыҙҙар тураһында»ғы федераль законы ҡабул ителгәс, шуға тура килтереп, фонд биржаһы коммерцияһыҙ партнёрлык формаһында ойошторола.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Федеральный закон от 22.04.96 № 39-AP «О рынке ценных бумаг»
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Албания
Алба́ния (алб. Shqipëria), йәки Алба́ния республикаһы (алб. Republika e Shqipërisë [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Балҡандың көнбайыш яғында урынлашҡан дәүләт. 2009 йылдан НАТО ағзаһы. төньяҡ-көнсығышта Сербия менән, төньяҡта Черногория менән, көнсағышта Македония менән һәм көньяҡ-көнсығышта Греция менән сикләшә. Дәүләттең майҙаны — 28 748 км². Халыҡ һаны — 2 831 741 (2011 йыл). Халыҡтың 95%-ты милләте буйынса албандар, 3 % гректар һәм ҡалған 2 % башҡа милләттәр (румындар, сиғандар, сербтар, македонлылар). Хөкүмәт етәксеһе — президент (Kryetarët). Дәүләт парламенты Кувенд (Kuvendi) тип атала. Ул 140 депутаттан тора (100 депутат һайлау буйынса, 40 депутат партия теҙмәләре буйынса). Депутаттар 4 йылға һайлана йәки тәғәйенләнә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Демография[үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Автономия
Автономия, этностың ойошоп йәшәгән тарихи тыуған ерендә үҙ аллы идара итеүе.
Автономиялы берәмектәр үҙәк власть билдәләгән сиктәрҙә дәүләт власын һәм идара итеүҙе үҙ аллы тормошҡа ашырыу хоҡуғына эйә. СССР-ҙа автономиялар милли-территроиаль принцип буйынса төҙөлдө. Уға дәүләттең тормош-көнкүреше һәм милли составы менән айырылып торған, биләдәле кимәлдә иҡтдисади бөтөн булған төбәктәр эйә булды. Тәүге мәлдә совет автономиялары сәйәси һәм административ автономиялар рәүешендә барлыҡҡа килә. Юғары, сәйәси автономияларға – автономиялы совет социалистик республикалары, ә административ автономияларға – автономиялы өлкә, милли округтар, хеҙмәт коммуналары инә.
Дәүләт булараҡ, БАССР-ҙың үҙ Конституцияһы, дәүләт власының юғары органдары (Юғары Советы, Юғары Советы Президумы), хөкүмәте (Министрҙар Советы), идара итеүҙең үҙәк органдары (министырлыҡтар һәм ведомствалар), хөкөм эшмәкәрлегенең юғары органы (Юғары суды), закондар сығарыуға, гражданлыҡҡа, территорияның тейелмәҫлегенә хоҡуғы, дәүләт символдары (гербы, флагы, баш ҡалаһы) һәм башҡа дәүләт атрибуттары булдырылғайны. (ҡара: «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүе»)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Народы России: Энциклопедия. М., 1994


text:
Бөйөк Ҡытай диуары
Бөйөк Ҡытай стенаһы (Ҡалып:Zh-тупб) — мөһим архитектура ҡомартҡыһы. Төньяҡ Ҡытай буйлап (тармаҡтарын иҫәпкә алып) 8 851,1 км оҙонлоҡтағы стена.
Тарихы[үҙгәртергә]
Стенаның беренсе өлөшөн төҙөү хунну күсмә халҡының һөжүменән һаҡланыу өсөн, император Цинь Ши-хуанди (Цинь династияһынан) хакимлыҡ иткән дәүерҙә б.э.т. 475—221 йылдарҙа төҙөлә. Төҙөлөштә халыҡтың биштән бер өлөшө, йәғни миллиондан ашыу кеше ҡатнаша. Стена 8 мең 851 км 800 м оҙонлоҡта төҙөлә.
Стена Ҡытайҙың иң төньяҡ сиген билдәләй һәм ватандаштарҙы ҡырағай ҡәбиләләргә ҡушылыуҙан һаҡлай. Стена Ҡытай цивилизацияһының сиктәрен билдәләй, яңы яулап алынған ерҙәрҙә берҙәм империя төҙөүгә булышлыҡ итә.
Хань династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа (б.э.т. 206 — б.э. 220 йылдар) стена көнбайыш Дуньхуанға тиклем киңәйтелә. Сауҙа ҡарауандарын күсмә халыҡ һөжүменән һаҡлау өсөн сүллек эсендә ҡарауыл башнялары төҙөлә.
Стенаның беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған өлөшө башлыса Мин династияһы (1368—1644 йылдар) дәүерендә төҙөлә. Был дәүерҙә төҙөлөш материалдары башлыса кирбес һәм таш була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә стена көнсығыштан көнбайышҡа тиклем, Бохай ҡултығынан Һары диңгеҙгә тиклем йәйелә.
Емерелеүе һәм тергеҙелеүе[үҙгәртергә]
Цин династияһы (1644—1911 йылдар) дәүерендә стенаға ихтибар күрһәтмәү арҡаһында өс быуат эсендә стена емерелеп бөтә. Тик беләкәй генә Пекин —Бадалин өлөшө «башҡала ҡапҡаһы» булараҡ һаҡланып ҡала. 1899 йылда Америка гәзиттәре стена емереләсәк, уның урынына шоссе юл төҙөләсәк тигән хәбәр тарата.
1984 йылда Дэн Сяопин башланғысы менән Бөйөк Ҡытый стенаһын реставрациялау программаһы ғәмәлгә ашырыла. Был программа Ҡытай, сит ил компаниялары, шәхси кешеләр тарайынан финанслана.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Таш блоктарҙы һалыу өсөн йәбешкәкле дөгө бутҡаһы менән һүндерелгән эзбис ҡулланғандар.
- Йыл һайын «Бөйөк стена» тип аталған еңел атлетика марафоны үткәрәләр, дистанцияның бер өлөшөн спортсмендар стена һырты буйлап йүгерәләр.
- Бөйөк Ҡытай стенаһын орбита станцияларынан ябай күҙ менән күреп булмай тигән фекер йәшәһә лә, спутниктар төшөрөлгән фотоларҙа күрергә була.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Е. Н. Грицак. Пекин и Великая Китайская стена, Вече, Москва, 2005, ISBN 5-9533-0778-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Великая китайская стена — статья в БСЭ
- 长城 — Байдупедии(ҡыт.)
- Великая китайская стена («Стена слез»; «Железный занавес»; XX век.)
- Всемирное наследие ЮНЕСКО — Великая китайская стена
- Великая китайская шоколадная стена


text:
Ҡоба күбәләктәр
Ҡоба күбәләктәр — күбәләктәр ғаиләһе. 20 меңгә яҡын төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Башҡортостанда 20‑гә яҡын төрө билдәләнгән
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡанаттарының ҡоласы 1—3, һирәк 5 см тиклем. Һорғолт көрән, аҡ, йәшкелт көрән, һоро төҫтә. Алғы ҡанаттары тар, өсмөйөшлө йәки оҙонса, 11—12, һирәгерәк 9—10 тамырсыҡлы, артҡылары — киң, түңәрәкләнеп бөтә, ҡыҫҡа сәсәкле; тыныс хәлдә ҡанаттары өсмөйөш рәүешендә йәки кәүҙәһен уратып тора. Мороно ҡыҫҡа (өй күбәләгендә юҡ), мөгөҙ ҡатлаулы. Күҙҙәре ябай. Мыйыҡтары еп рәүешендә, ата күбәләктәрҙеке — керпекле йәки тешле. Аяғы оҙон.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Йомортҡалары аҡ йәки һарғылт, үҙе туҡланған субстратҡа һала. Ҡарышлауығы ҡара төрткөлө, 16 быуынлы, төкһөҙ. Тупраҡ,япраҡ өҫтөндә көптә ҡурсаҡлана. Республика шарттарында йылына 1—2 быуын үҫә. Ҡарышлауығы ҡурсаҡ көбөндә ҡышлай.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡарышлауығы үҫемлектәрҙең вегетатив өлөштәре һәм емештәре менән туҡлана, имагоһы туҡланмай. БР‑ҙа бөтә ерҙә таралғандар. Он күбәләге ондо һәм он аҙыҡтарын боҙа. Амбар күбәләге, кәбеҫтә күбәләге, болон күбәләге һ.б. — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары.


text:
Сыңғыҙхан
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
Темуджин төньяҡ-көнсығыш Азияның күсмә ҡәбиләләрен берләштереп, Сыңғыҙхан исемен алғандан һуң, сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Үҙ ғүмере эсендә ул Азияның күпселек өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә.
Йөкмәткеһе
- 1 Бала сағы һәм ғаиләһе
- 2 Берләштереү сәйәсәте
- 3 Сит илдәрҙе баҫып алыуы
- 4 Сыңғыҙҙың үлеме
- 5 Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
Бала сағы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә]
Тыуыуы[үҙгәртергә]
[[Файл: Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге башҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих китабы буйынса, ул ҡулында ҡан төйөрө менән тыуа, был уның киләсәктә ҙур юлбашсы булыуына ишара була. Уның атаһы Есугей – тайчиут ҡәбиләһе нойондарының береһе - һәм әсәһе Оэлундың тәүге улдары була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә]
Темуджиндың атаһы яғынан туғандары – Хабул хан, Амбахай, Хотол хан – монгол ҡәбиләһенең хандары була. 1161 йылда, Цзинь династияһы – ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия – үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә. Сыңғыҙҙың атаһы Есугей (Боржигиндарҙың нойоны, Амбахай һәм Хотол хандың ҡустыһы) Монгол ҡабиләләренең юлбашсыһы булып ҡалҡып сыға, әммә уның хакимлығына Амбахайҙың тура вариҫы тайчиуттар ҡаршы сыға.
Бала сағы[үҙгәртергә]
9 йәшлек сағында Темуджин атаһы менән унгират ҡәбиләһенә, буласаҡ ҡатыны Бортеның ғаиләһенә бара. Унгират ерҙәренән кире ҡайтҡан ваҡытта, уның атаһы оҙаҡ ваҡыт дауамында дошманлашҡан күрше татарҙар тарафынан ағыулана. Есугейҙың ырыуы йәш ырыу башлығының хакимлығын таныуҙан баш тарта, уларҙың малын ҡыуып, ғаиләһен ташлап китә. Оэлун балалары менән далала бөтөнләй яҡлауһыҙ ҡала.
Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй.
1182 йылда Темуджин ғаиләһенең йыраҡ туғаны Таргутай-Кирилтух, Есугей үлгәндән һуң, уның ерҙәренә хужа булып ала. Ә Темуджинды, үс алыуынан ҡурҡып, әсирлеккә ала һәм үҙенең ҡоло итә. Темуджиндың муйынына баш өсөн урын ҡалдырып, ике таҡтаны ҡуша бәйләп кейҙерәләр. Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала.
Шул йылдарҙа Сыңғыҙхандың буласаҡ тоғро дуҫтары Джелме һәм Боорчу уға ҡушыла.
Берләштереү сәйәсәте[үҙгәртергә]
Урта Азия халҡы Темуджин йәшәгән осорҙа бер нисә ҡәбиләгә бүлгеләнгән була. Йыш ҡына был ҡәбиләләр бер береһенә ҡаршы барымталар, ҡарымталар менән барып, бер-береһен талар була.
Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә.
16 йәштәр тирәһендә, Темучин үҙенә йәрәшелгән Бортеға өйләнә. Уларҙың өйләнешеүенән һуң күп тә үтмәй, Бортены меркеттәр урлай һәм ул меркет һуғышсыларының береһенә ҡатынлыҡҡа бирелә. Темуджин ҡатынын ҡайтарыу өсөн ярҙам һорап, кирәйҙәр ханы, атаһының туғандаш дуҫы – андаһы Тоорилға бара. Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы - андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра. Был йыйылма ғәскәр меркеттәрҙе ҡыйрата һәм Темуджин ҡатынын әсирлектән ҡотҡара. Бортеның улы Джучи тыуғандан һуң, уның атаһы Темуджин булыуында күптәр, шул иҫәптән Темуджин үҙе лә шикләнә. Шулай ҙа, Темужин артабан, йола буйынса, бер нисә ҡатын алғас та, Борте уның төп ҡатыны булып ҡала.
Темуджин Тоорил хан менән берләшкәндән һуң, ҡеүәт йыя башлай. Уның нүкәрҙәре ла, малдары ла ишәйә. Меркеттәргә ҡаршы яуҙан һуң Джамуха менән Темуджин берҙәм урҙала йәшәй башлай, әммә оҙаҡ та тормай, Темуджин үҙенең нүкәрҙәре менән айырылып китә. Был ваҡытта Джамуханың ҡайһы бер нүкәрҙәре лә Темуджинға ҡушыла. Был андаларҙың аралары боҙолоуына сәбәпсе була.
Джамуха менән Темуджиндың тәүге бәрелешенә Джамуханың ҡустыһы Тайчарҙың ултерелеүе һылтау була. Тайчар дуҫтары менән Темуджин көтөүенән аттарҙы ҡыуып алып китергә маташа, был ваҡытта көтөүселәрҙен береһе Тайчарҙы уҡ менән атып үлтерә. Джамуха Темуджиндан ҡустыһының үлтереүсеһен уға биреүен талап итә, һәм кире яуап алып, яу менән килә. Был яу ваҡытында Темуджин еңелә һәм уның ғәскәре ярайһы ғына хәлһеҙләнә.
Унан һуңғы яуҙа – 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә. Цзинь хакимдары татарҙарҙы еңеү хөрмәтенә Темуджинға ҡытай титулы – Джаутхури, Тоорилға Ван титулын бирә. Темуджин үҙенең Ҡытай хакимдарынан алған титулын бер тапҡыр ҙа ҡулланмай, Тоорил иһә был яуҙан һуң Ван-Хан исемен йөрөтә.
1197-1198 йылдарҙа Тоорил менән Темуджиндың аралары боҙола башлай. Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай. Иртән яу асырға һөйләшәләр, әммә, Джамуха менән Ван-Хан, Темуджиндың найман ғәскәрҙәренән ҡырылыуын теләп, төндә Темуджиндың ғәскәрен ҡалдырып ҡаса. Темуджин был хәйләне аңлап ҡала, яу асмайынса, сигенә һәм эҙен яҙҙыра. Найман ғәскәрҙәре, Темуджинды эҙәрлекләү урынына, Ван-Ханға ябырыла. Ван-Хан, ауыр яуҙы күтәрә алмай, ярҙам һорап Темуджинға мөрәжәғәт итә. Темуджин Тоорилға ярҙам итә.
1200 йылда Ван-хан менән Темуджин тайчиуттарға ҡаршы поход ойоштора. Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса. Был яу ваҡытында Темуджин уҡ менән яралана. Яуҙан һуң Темуджин ғәскәренә ҡушылырға теләгән яугирҙарҙың береһе нәҡ ул ханды яралауын таный, бының өсөн ул Темуджиндан Джебе – Уҡ исемен ала. Артабан ул хандың иң тоғро нүкәрҙәренең береһенә әйләнә.
1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы – гурхан итеп һайлай. Тик Темуджинға ҡаршы яуҙа был берләшкән ғәскәр ҡыйратыла, ә еңелгән ғәскәр башлыҡтары Джамуханы гурхан итеп таныуҙан баш тарта.
1202 йылда Темуджин күптәнге дошмандары – татарҙарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала – ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора. Һөҙөмтәлә, татарҙар ҡәбиләһенең йәше-ҡарты, ҡатын-ҡыҙҙар – барыһы ла үлтерелә.
Тоорилдың улы Нилх Темуджиндың ҡеүәте үҫә барыуынан һәм уның атаһы менән йылы мөнәсәбәттә булынынан көнләшә. Ул кирәй ханлығы үҙенә түгел, Темуджинға бирелеүенән ҡурҡып, атаһын Темуджинға ҡаршы көйләй. Ван-Хан ҡыҙын Темуджиндың оло улы Джучиға бирергә риза булмауы ике хан араһы тулыһынса өҙөлөүгә һәм хатта араларында һуғыш тоҡаныуға килтерә. Тоорил Темуджиндың сәйәсәтен күптән ҡабул итмәй килгән Джамуха менән берләшә. Башта еңелеп, ҙур юғалтыуҙарға тарыһа ла, Темуджин тиҙ арала көс йыйып, Джамуха менән Тоорил ғәскәренә көтөлмәгәндә ябырыла. Шулай итеп, Тоорил еңелә, ә Джамуха ҡасып өлгөрә. Был һуғыштан һуң кирәй ҡәбиләһе тулыһынса тар-мар ителеп, юҡҡа сыға.
Артабан Темуджинға найман ҡәбиләһенән ҡурҡыныс янай – Джамуха һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау таба. Найман башлығы Таян хан Темуджинды юҡ итеп, монгол далаларында берҙән-бер ҡеүәтле көс булырға ниәтләй, Темуджин, быны күҙаллап, наймандарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң наймандар еңелә, ә Джамуха яу барышында уҡ наймандарҙың еңелеүен һиҙемләп, ғәскәре менән ҡаса. Шул уҡ йылда Темуджин ғәскәре меркеттәрҙе ҡыйрата.
Бер нисә яуҙан һуң, 1206 йылда Джамуханы үҙ кешеләре Темуджинға тотоп бирә. Темуджин Джамухаға ҡайтанан дуҫлыҡ тәҡдим итә һәм үҙенең яғына сығырға әйҙәй. Джамуханы һатҡан кешене ул үлтерергә бойора - үҙенең ғәскәренә ул һатлыҡтарҙы ҡабул итмәй. Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай. Монгол ҡанундары буйынса, Темуджин уны ҡан ҡойоуһыҙ, умыртҡа һөйәген һындырып үлтерә.
Шулай итеп, Темуджин монгол далаларында берҙән-бер хан булып ҡала, даланың меркет, найман, уйғур, кирәй, татар һәм башҡа ҡәбиләләре уға буйһондорола. Был оҙаҡ йылдар бер-береһе менән дошманлашып, Ҡытай династиялары тарафынан ҡыҫылып, иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ кисергән монголдар өсөн оло уңыш була. Артабан монгол хандары Ҡоролтайында Темуджин Сыңғыҙхан тип иғлан ителә.
Сит илдәрҙе баҫып алыуы[үҙгәртергә]
Көнбайыш Си Ся династияһы[үҙгәртергә]
1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе – Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була.
Темуджин иң беренсе нәүбәттә ғәскәрен монгол ерҙәренә яҡыныраҡ торған Көнбайыш Си Ся империяһына ҡаршы алып бара. Ҡеүәтлерәк Цзинь династияһы Си Ся императорына ярҙамға килмәйәсәген ул алдан күремләй. Ысынлап та, танғуттар цзиндарҙан ярҙам һорай, ләкин уларҙың үтенестәре кире ҡағыла. Сыңғыҙхан 1209 йылда Көнбайыш Си Сяны баҫып ала.
Цзинь династияһы[үҙгәртергә]
1211 йылда Сыңғыҙхан Цзинь династияһын буйһондорорға ниәтләй. Цзинь династияһы ғәскәре башлығы тәүге мөмкинлек сыҡҡас та монголдарға ҡаршы яу асмай, хаталана. Уның урынына Цзинь ғәскәренең башлығы монгол яғына илсе ебәрә, уныһы иһә артылыштың икенсе яғында Цзинь ғәскәре тороуы тураһында әйтә. Был һуғыш ваҡытында монголдар Цзинь ғәскәренән меңләгән һуғышсыны ҡырып һала. 1215 йылда Сыңғыҙ Цзинь династияһының баш ҡалаһы Чжундуны (хәҙерге Пекин) ҡамап, баҫып ала һәм талай. Ҡытай императоры иленең төньяғын монголдарға ҡалдырып, баш ҡалаһын көньяҡҡа, Кайфын ҡалаһына күсерергә мәжбүр була.
Ҡара Ҡытай ҡағанаты[үҙгәртергә]
Был арала Кучулук – Темуджин баҫып алып, монголдарға буйһондорған найман ханы Таян хандың улы - көнбайышҡа ҡаса һәм һәм шунда яңы көс йыя. Сыңғыҙхан Ҡара Ҡытайҙы баҫып алып, Кучулукты еңеп сығырға ниәтләй. Был ваҡытҡа монгол ғәскәре унлап йылдар дауамында барған Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһына ҡаршы һуғыштан йонсоған була. Шуға Сыңғыҙ Кучулукҡа ҡаршы йәш ғәскәр башлығы Джебе етәкселеге аҫтында ике генә төмәнен ебәрә (20 000 һуғышсы).
Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була – улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә. Кучулук ғәскәре Ҡашҡарҙың көнбайышында монголдарҙан еңелә. Кучулук тағы ҡаса, әммә Джебенең ғәсҡәре уны ҡыуып етә һәм үлтерә. 1218 йылда, Ҡара Ҡытай ҡолағас, Монгол империяһы көнбайышта Балхаш күленә тиклем киңәйеп, Хәрәзм империяһы менән сикләнә.
Башҡорт иле[үҙгәртергә]
Башҡорт иленең монгол ханлығына инеү үҙенсәлектәре төплө өйрәнелмәгән. Был хәрәкәтте тасуирлаған бер нисә фекер йәшәп килә. Шуларҙың береһе буйынса башҡорт иле монголдар тарафынан 1136-1242 йылдар араһында баҫып алынған. Л.Н. Гумилев фекеренсә "монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә... Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһәйәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә"[1]. Венгр монахы Юлиандың юл яҙмаларына таянып, был ваҡиға 1220-1223 йылдар тирәһендә булыған тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г.А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә. Үҫәргән башҡорттары шәжәрәһендә Мөйтән бейҙең Сыңғыҙған менән Иртыш буйында осрашыуы тасуирлана. Был ваҡиғаның аныҡ ваҡыты билдәле түгел, шулай ҙа 1219 йылдың йәйендә булған тигән фекер бар[2]. Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекере буйынса башҡорттар монгол дәүлетенә 1207-1208 йылдарҙа ҡушылған булырға тейеш. Башҡортостан дәүлетеселеге буйынса билдәле ғалим Зөфәр Еникиев фаразлауынса, был фекерҙәр барыһы ла урынлы. Сөнки Иртыш—Урал—Иҙел буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған. Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Иҙел Булғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар[3]. Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ.
Хәрәзм империяһы[үҙгәртергә]
Был ваҡытта Хәрәзм династияһы башында шаһ Ала әд-дин Мөхәммәт тора. Сыңғыҙхан Хәрәзм менән иҡтисади бәйләнеш тотоуҙы хуп күреп, империяға 500 кешелек ҡарауан ебәрә. Әммә Хәрәзмдең Отрар ҡалаһы башлығы Иналха хан ҡарауанды Хәрәзмгә ҡаршы мәғлүмәт йыйырға иҫәп тотҡан монгол кешеләре тип, уға һөжүм итә. Сыңғыҙхан икенсе мәртәбә шаһтың үҙеңә илселәр ебәрә. Шаһ уларҙың береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарының башын киҫтерә. Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән – 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя.Хәрәзм
Сыңғыҙхандың үҙенең, ғәскәр башлыҡтарының һәм улдарының етәкселеге аҫтында монгол ғәскәре Тянь-Шань тауҙары аша үтеп, Хәрәзм ерҙәренә керә. Сыңғыҙхан ғәскәрен өс өлөшкә бүлә. Тәүге өлөшөн улы Джучи Хәрәзмдың төньяҡ-көнсығышына алып китә. Икенсе өлөшө Джебе етәкселеге аҫтында Хәрәзмдең көньяҡ-көнсығышына табан, Сәмәрҡәнд ҡалаһына табан юллана. Өсөнсө өлөшөн Сыңғыҙхан һәм Тулуй Хәрәзмдең төньяҡ-көнбайышына табан алып китә.
Шаһ үҙенең ғәскәрен бер нисә кесе өлөшкә бүлеп, төрлө ҡалаларға ебәрә. Төп ғәскәрҙең бүлгеләнеүе Хәрәзмдең еңелеүенә төп сәбәпсе була. Оҙон юлдан йонсоған монголдар оло ғәскәргә ҡаршы тороу урынына, Хәрәзмдең кесе өлөштәргә бүлгеләнгән ғәсҡәрен берәмләп тар-мар итә. Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора. Шаһ үҙе ҡалаһынан ҡаса һәм билдәһеҙ сәбәптәр менән, империяһындағы кескәй генә утрауҙа үлә.
Монголдарҙың был яуы уғата ҡырағай алып барыла. Хәрәзмдең баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд ҡолағас, ҡала башлыҡтары, ябай кешеләрҙе ҡалдырып, Бохараға ҡаса. Сыңғыҙхан шаһ биләмәләрен генә түгел, ҡалаларҙы, хатта яҡын-тирәләге ауылдарҙы тулыһынса юҡ итергә бойора.
Шаһтың улы Джәләл әд-Дин атаһының ғәскәрен етәкләп, күпмелер ваҡыт монголдарға ҡаршы тора. Әммә үҙ-ара килешә алмау сәбәпле, ғәскәр тағы бүленә һәм улар, тар-мар ителеп, Бохараға тағы ҡасырға мәжбүр була. Шулай итеп, Хәрәзм империяһы юҡҡа сыға.
Грузия һәм Киев Русияһы[үҙгәртергә]
1220 йылда, Хәрәзм ғәскәрен тулыһынса юҡҡа сығарғандан һуң, монгол ғәскәренең бер өлөшө Джебе һәм Сүбәдәй етәкселегендә көнбайыш ерҙәргә юллана. Монголдар Грузияға баҫып инә, Генуялағы Каффа (хәҙерге Феодосия) һәм Ҡырым ҡәлғәләрен ала. Артабан улар Ҡара диңгеҙ буйында ҡыш сыға һәм кире юлға борола. Мстислав Галичский һәм Мстислав III Киевский ғәсҡәренән торған, әммә насар ойошторолған 80 000 кешелек Киев Русияһы ғәскәре уның юлын ҡамай. Сүбәдәй славяндарға солох тәҡдим итеп, илселәр ебәрә, әммә илселәр үлтерелә. 1223 йылда, Калка йылғаһы буйындағы яуҙа Сүбәдәй ғәсҡәре күпкә ҙурыраҡ Киев ғәскәрен еңә, шул уҡ ваҡытта, Һамар ҡултығында күрше Иҙел Булғарҙары ғәскәренән еңелә. Хәҙер рус кенәздәре солох тәҡдим итә. Сүбәдәй кенәздәрҙе ғәфү итергә йыйынмай. Монгол ҡанундары буйынса, рус кенәздәренең алтыһы ла, шул иҫәптән Мстислав III Киевский, ҡанһыҙ үлемгә дусар ителә.
Сүбәдәй һәм Джебе был киң билдәле сәйәхәт ваҡытында бөтә Каспий диңгеҙе буйын урап үтә һәм юлында осраған бөтә ғәскәрҙе лә тиерлек ҡырып һала. Сыңғыҙхандың ейәне Батый етәкселеге аҫтында монголдар был ерҙәргә тағы килә һәм 1237 йылда Иҙел Булғарҙарын һәм Киев Русияһын баҫып алып, 1240 йылда кире борола.
Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш[үҙгәртергә]
Монгол ғәскәренең төп көсө Сыңғыҙхан һәм уның ғәскәр башлыҡтары менән Хәрәзм империяһына ҡаршы яу башлағас, Көнбайыш Си Ся Цзинь менән монголдарға ҡаршы берләшә. Улар Хәрәзмгә иғтибарын йүнәлткән монголдар берләшкән ғәскәргә ҡаршы тора алмаҫына иҫәп тота.
1226 йылда Сыңғыҙхан танғуттарға ҡаршы яу аса. Уның ғәскәре тиҙ арала танғут ҡалаларын ала. Ноябрҙә Сыңғыҙ Һары йылғаһы аша үтеп, төп танғут ғәскәрен тар-мар итә. 1227 йылда Сыңғыҙхан ғәскәре танғут баш ҡалаһын юҡҡа сығара. Яңы танғут императоры тиҙ үк үҙе монголдарға буйһона, тоҡанған ҡаршылыҡҡа асыуланған Сыңғыҙхан император ғаиләһен тулыһынса язалап үлтерергә бойора.
Сыңғыҙҙың үлеме[үҙгәртергә]
1227 йылдың 18 авгусында, Цзинь династияһы һәм Көнбайыш Си Ся династияһына ҡаршы яу ваҡытында, Сыңғыҙхан үлә. Үлеменең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. Ҡайһы бер фараздар буйынса, атынан ҡолай, икенсе фараздар буйынса, ул үпкә ауырыуынан үлә. Ҡайһы бер йылъяҙмалар әйтеүенсә, ул танғуттарға ҡаршы яу ваҡытында үлтерелә.
Сыңғыҙхан үҙен үҙ ҡәбиләһе ҡанундары буйынса, йәшерен ерләүҙәрен һорай. Үлеменән һуң уның кәүҙәһен Монголияға, фараздар буйынса, тыуған урынына ҡайтаралар.
Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы[үҙгәртергә]
Сыңғыҙхан дәүерендә һәм унан һуң Монгол ерҙәрендә ул сығарған закондар йыйынтығы – Яса хөкөм итә. Монгол империяһы үҙенең ҙурлығы арҡаһында милләттәрҙең, мәҙәниәт, диндәрҙен күп төрлөләрен үҙ эсенә һыйҙыра, шаманизмдан башҡа диндәр ҡыҫырыҡланмай ғына түгел, Сыңғыҙхан хатта буддизм, даосизм кеүек диндәр менән үҙе лә ҡыҙыҡһына. Баҫып алыу яуҙары ваҡытында дини йорттарҙы таларға рөхсәт ителмәй, дин әһелдәре, уҡытыусылар яһаҡ түләүҙәрҙән азат ителә. Наймандарҙы баҫып алғандан һуң ул уҡыу – яҙыу менән ҡыҙыҡһына, үҙенең улдарына һәм ейәндәренә уҡытыусылар итеп найман кешеләрен тәғәйенләй.
Быуаттар буйына Сыңғыҙхан исеме монгол, төрөк халҡы араһында бөйөк еңеүсе, монгол дәүләтен ойоштороусы булараҡ ололап телгә алына, ә монгол ғәскәре үткән рус ерҙәрендә һәм Ираҡ, Иран кеүек илдәрҙә ул ҡан ҡойоусы, ҡыйратыусы булараҡ хәтерҙә ҡалған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005;
- Груссе Р. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М., 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3
- Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935;
- Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018521-3
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 2. Пер. О. И. Смирновой, 1952;
- Юань-чао би-ши. Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941;
- Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976.
- Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Юрченко А. Г. Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. — СПб.: Евразия, 2006. — с. 7-22.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Батулла. Чингис-хан
- Эренжен Хара-Даван «Чингисхан как полководец и его наследие»
- Сокровенное сказание монголов. Улан-Удэ, 1990
- Исай Калашников. Жестокий век: роман
- Всемирная история в лицах. Чингисхан — основатель и великий хан Монгольской империи
- Сумбур. Личности. Чингисхан
- Чингисхан. Биография
- Всемирная История. Чингисхан
- Биографии знаменитых личностей
- Дмитрий Песков «Русь и монголы. „Железный век“ русской истории»
- Скрынников Р. Г. Монгольское нашествие
- Соловьев С. М. История России с древнейших времён
- Карамзин Н. М. История государства Российского
- Русский биографический словарь
- Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта
- Основные моменты жизни Чингисхана
- Кузнец степной морали
- Темучин — каратель неразумных
- Правила боя
- Монгольское иго за Китайской стеной
- Коллекция 200 азиатских портретов Чингисхана
Чингисхан на среднеазиатской миниатюре:


text:
Ҡара бөрлөгән
Ҡара бөрлөгән, тал бөрлөгәне
Ҡара бөрлөгән, тал бөрлөгәне — Rubus ырыуы Раузалар ғаиләһендәге бер нисә үҫемлек төрө.Башҡортостанда ҡара бөрлөгән һәм тал бөрлөгәне тип тә йөрөтәләр.
Йөкмәткеһе
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Өлгөрөү осоронда бөрлөгән емештәре башта йәшел, йәшел-ҡыҙыл, ә һуңынан ҡыҙыл-ҡара төҫтә булалар. Өлгөргән бөрлөгән емештәре ҡара төҫтә була. Ике төрҙә сәнескеләр менән ҡапланған һабаҡ һәм үрентеләрҙән тораған ярымҡыуаҡ булып тора; һабаҡ үҫентеләрә өҫкә үрләүсән йәки ергә ятып үҫә; Rubus caesius төрөнөң япраҡтары өсәүле, ҡайһы саҡта бишәүле; Rubus fruticosus төрө биш һәм ете япраҡлы. Rubus caesius күҡһел ҡуныҡ (налёт) менән ҡапланған; Rubus fruticosus төрөнөң ҡуныҡ ҡатламы юҡ. Емештәренең һуты ҡара-ҡыҙыл; тәле әскелт, бер аҙ сайырлы. Емештәренән ҡайнатма яһарға мөмкин. Европанан Скандинавияға тиклем, Архангель өлкәһенең көнбайыш өлөшөнөндә керетеп, уртаса климатлы һәм йылы илдәрҙә ике төрҙә киң таралған. Кавказда, бигерәктә Rubus fruticosus төрө башҡа ҡыуҡтар менән үтеп сыҡмаҫлыҡ әрәмәлек булып үҫә.
-
BlackberryFlowers.JPG
Ҡара бөрлөгән сәскәһе
-
-
-
Культивациялау[үҙгәртергә]
Европала ҡара бөрлөгәндең емешселектә әһәмиәте юҡ, әммә Америкала үны баҙар өсөн үҫтерәләр. Америка сорттары: тәпәш буйлы — «Crystal white» (еләктере аҡ), «Golden Cap» (еләктәре һарғылт-ҡара), «Seneca black» һәм «Garden black» (ҡара еләкле); «Philadelphia», «Kirtland», «Arnolds hybride» кеүек башҡа сорттар ҡурай еләге менән ҡатнаш сорт булып тора, иң яҡшы «Lawton» («New Rochelle») сортын Рәсәйҙең көньяғында үҫтерегә тәҡдим итергә була. Ҡурай еләген тәрән балсыҡлы-избесле, серетмә менән бай булмаған тупраҡта ҡояшлы ерҙә орлоҡтарынан, һабаҡсанан, тамыр үҫентелеренән үрсетәләр; һирәкләү һәм һабаҡтарын киҫеү, ваҡытында күтәреп бәләү - тәрбиәләү саралары.
Тарихта һәм мәҙәниәттә ҡара бөрлөгән[үҙгәртергә]
- 1964 йылда СССР-ҙа ЦФА № 3135 һанлы ҡара бөрлөгән төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡара бөрлөгән — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Ҡара бөрлөгән GRIN сайтында мәғлүмәт
]


text:
5 май
5 май — григориан стиле буйынса йылдың 125-се (кәбисә йылында 126) көнө. Йыл аҙағына тиклем 240 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара акушерҙар көнө.
- Рәсәй — Водолаздар көнө.
- Беларусь — Матбуғат көнө.
- Ҡырғыҙстан — Конституция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1836 — Бельгияла Европала беренсе булып тимер юлы индерелгән
- 1921 — Францияла беренсе тапҡыр «Chanel No. 5» хушбуйы күрһәтелгән.
- 1949 — Лондонда Европа Советы Уставына ҡул ҡуйылған. Европа был көн Европа көнө тип хисаплайҙар.
- 1951 — Британияла уйындар өсөн эшләнгән махсус копьютер күрһәтелгән.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1818 — Карл Маркс, немец философы и политик, коммунизма теорияһына нигеҙ һалыусы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1821 — Наполеон I, Франция императоры.


text:
Абаға һымаҡтар
Абаға һымаҡтар (Polypodiophyta) — ҡатмарлы төҙөлөшлө споралы үҫемлектәрҙең боронғо бүлеге.
Үҫемлектәрҙең 3 хәҙерге (мараттиялар, полиподийҙар, йылан абағалары) һәм бер нисә ҡаҙылма класын (зигоптерийҙар, кладоксилейҙар һ.б.) берләштерә. Яҡынса 12 мең хәҙерге төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда полиподийҙар (25‑тән ашыу төр) һәм йылан абағалары (5 төр) класына ҡараған яҡынса 30 төрө бар. Күп йыллыҡ тамырһабаҡлы (һирәгерәк бер йыллыҡ) йәки ҡушымта тамырлы ағас һымаҡ, япраҡ ҡойоусы йәки мәңге йәшел үҫемлек. Һабағының үткәргес системаһы диктио- йәки сифоностела, ябай А.һ. протостела рәүешендә; ксилемаһында трахеидтар ғына бар. Ер өҫтөндә һабаҡтары юҡ йәки осонда япраҡ шәлкеме булған төҙ һабаҡлы, ҡайһы ваҡыт ергә түшәлгән, эпифиттарҙың һабағы ҡыҫҡа йыуан. Япрағы (вайялары) эре, ҡауырһын һымаҡ, һирәгерәк бөтөн йәки бармаҡ һымаҡ; йәш япрағы ҡусҡар һымаҡ төрөлгән, уртаса бүлкәттә үҫкән төрҙәр бер йылдан әҙерәк йәшәй, тропик А.һ. — күп йыллыҡ. Вайялар ғәҙәттә фотосинтез һәм спора туплау функцияларын берләштерә, оноклеяла, ерек абағаһында һ.б. ҡайһы бер заттарҙа 2 типлы: фотосинтезлаусы һәм спора туплаусы. Спорангийҙары ваҡ (мараттияларҙа һәм йылан абағаларында — эре), аҙ споралы, сорустарға берләшә. Тигеҙ споралы А.һ. морфологик яҡтан бер үк спораларҙан гаплоидлы, автотроф, ике енесле (антеридиялар һәм архегониялар м‑н) гаметофиттар — йәшел, ғәҙәттә ҡыҫҡа ғүмерле ризоидлы пластинкалар — үҫешә; төрлө споралыларҙа — микро- (ата) һәм макроспоралар (инә), уларҙан ваҡ бер енесле гаметофиттар барлыҡҡа килә. Аталаныу һыулы мөхиттә күп ҡамсылы сперматозоидтар ярҙамында бара. Зиготанан диплоидлы спорофит барлыҡҡа килә. Вегетатив үрсеү тамырһабаҡтар һәм үрсеү бөрөләре (япраҡта, һабаҡта, тамырҙа барлыҡҡа килә) аша бара. Күләгәле һәм таулы урманда, ҡая ярығында, һирәгерәк һаҙлыҡта, һаҙлы урманда (һаҙ телиптерисы, ҡырлы туйыр абағаһы һ.б.), болонда (йылан абағаһы һымаҡтар ғаиләһенең күп төрҙәре) һәм һыуҙа (күл сальвинияһы) үҫә. Күп А.һ. респ. бөтә терр‑яһында таралған, Виргин тәлгәшле абағаһы, ябай йылан абағаһы, бәйләүсән фегоптерис һ.б. башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Абаға һымаҡтар декоратив бүлмә үҫемлеге булараҡ үҫтерелә, ир туйыр абағаһы — дарыу үҫемлеге, ҡаҙаяҡтың йәш япраҡтары ашарға яраҡлы. Ағас һымаҡ абаға һымаҡтар ҡалдыҡтары таш күмер ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килтергән. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына абаға һымаҡтарҙың 10 төрө (ярым ай һымаҡ тәлгәшле абаға, судет бөрсөклө абағаһы, ябай йылан абағаһы, реликт альп вудсияһы, Дайк бөрсөклө абағаһы һ.б.) индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Polypodium L.(Тикшерелгән 21 август 2009)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Smith, A. R., K. M. Pryer, et al. A classification for extant ferns (en) // Taxon. — 2006. — Т. 55(3). — С. 705—731.
- Rothwell, G. W. and K. C. Nixon. How does the inclusion of fossil data change our conclusions about the phylogenetic history of euphyllophytes // Int. J. Plant Sci.. — 2006. — Т. 167(3). — С. 737—749.
- Kramer, K. U. Notes on the Higher Level Classification of the Recent Ferns // K. Kubitzki, K. U. Kramer and P. S. Green The Families and Genera of Vascular Plants: Pteridophytes and Gymnosperms. — New York: Springer-Verlag, 1990. — Т. 1. — С. 49—52.
- Charles T. Druery British ferns and their varieties — London: E. P. Dutton and Co., 1912?.


text:
Нобель премияһы
Но́бель пре́мияһы (швед. Nobelpriset, ингл. Nobel Prize) — күренекле фәнни тикшереүҙәр, асыштар һәм мәҙәниәт һәм йәмғиәт үҫешенә баһалап бөткөһөҙ индергән өлөш өсөн бирелә торған халыҡ-ара премия. Әҙәбиәт, фән һәм тыныслыҡ өлкәһендә бирелә. Премия 1895 йылда Нобель Фондын ойошторған Альфред Нобель тарафынан булдырыла. Күптәр өсөн Нобель премияһын алыу мөһим ваҡиға булып тора.[1] Нобель премияһын алған кешеләрҙә "Нобель лауреаттары" тип атайҙай.
Һәр лауреат миҙал, диплом һәм, суммаһы йылда үҙгәреп торған, аҡса ала.[2] 1901 йылда, Нобель лауреатына 150,782 SEK бирелгән, 2007 йылдың декабрендә 7,731,004 SEK. 2008 йылда еңәүселәргә 10,000,000 SEK бирелгән.[3] Наградалар Стокгольмда 10 декабрҙа, Нобельдың хәтер көнөндә, тапшырыла.[4]
Йөкмәткеһе
Премия категориялары һәм лауреаттар[үҙгәртергә]
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Физиология буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Королина институты ҡарары буйынса).
- Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Академияһы ҡарары буйынса).
- Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы (Норвегия Нобель комитеты ҡарары буйынса, Stortinget)
- Winners of the Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (decided by the Royal Swedish Academy of Sciences) Иҡтисад өлкәһендә Нобель исемендәге Швеция банкы премияһы (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
Швеция банкының Нобель исемендәге Иҡтисад өлкәһендәге премияны ҡайһы саҡта Иҡтисад буйынса Нобель премияһы тип атайҙар, Нобель был турала васыят итмәһәлә. Был премияны 969 йылда Швецария Иҡтисад фәндәре банкы бире башлай. Был премияны Нобель ҡарар итмәгән, уның өсөн аҡса ҡаодырмаған, шуға был Нобель премияһы түгел. Шулай булһа ла, башҡа Нобель премиялары менән тиңдәштерелә.
Башҡаларҙан айырылып торған лауреттар[үҙгәртергә]
Бер нисә премия алған лауреаттар[үҙгәртергә]
Нобель премияһы ойошторолған ваҡыттан алып, дүрт кеше ике тапҡыр Нобель премияһына лайыҡ була:[5]
- Мири Кюри: 1903 йылда физика буйынса радиоактивлыҡты асҡан өсөн һәм 1911 йылда таҙа радий алған өсөн.
- Лайнус Полинг: 1954 йылда химия буйынса химик бәйләнеш тәбиғәтен өйрәнгән өсөн ҡатлаула матдәләр төҙөлөшөн өйрәнеүҙә ҡулланған өсөн; һәм 1962 йылда ядро ҡоралын һынауҙы тыйған өсөн Тыныслыҡ премияһы; ул ике төрлө премия алған берҙән бер кеше.[6]
- Джон Бардин: 1956 йылда физика буйынса транзистор уйлап тапҡан өсөн һәм 1972 йылда физика буйынса юғары үткәреҡсәнлек теорияһы өсөн.
- Фредерик Сэнгер: 1958 йылда химия буйынса инсулин молекулаһы структураһы өсөн һәм 1980 йылда химия буйынса нуклеотид вирусын өйрәнгән өсөн.
Төркөм булараҡ Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте ((International Committee of the Red Cross) ICRC) Нобель премияһына өс тапҡыр лайыҡ була: 1917, 1944, 1963 йылдарҙа. Беренсе ике премия һуғыш ваҡытындағы эшмәкәрлеген таныу хөрмәтенә, өсөнсөһө йәмғиәттең 100 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә.
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләтәр ойошмаһының (БМО) Юғары комиссары Нобель премияһын ике тапҡыр ала: 1954 һәм 1981 йылда.
Бер ғаиләнән лауреаттар[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғаиләләр бер нисә тапҡыр лауреат булалар.[5]
- Кюри ғаиләһе биш тапҡыр Нобель премияһын ала:
- Мари Кюри, 1903 йылда физика һәм 1911 йылда химия өсөн.
- Уның ире Пьер Кюри, 1903 йылда физика өсөн.
- Уның ҡыҙы Ирен Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Уларҙың улы Фредерик Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Тағы ла ГенриЛабус, Кюри ғаиләһендәге икенсе ҡыҙ Еваның ире, UNICEF институтының директоры 1965 йылда Тыныслыҡ өсөн премияға лайыҡ була.
- Гуннар Мюрдаль (Иҡтисад, 1974) v fnsys Альва Мюрдаль (Тыныслыҡ, 1982).
- Дж. Дж. Томсон, физика буйынса Нобель премияһын 1906 йылда ала, ул 1937 йылда физика буйынса Нобель премияһын алған Джордж Пейдж Томсондың атаһы була.
- Уильям Генри Брэгг 1915 йылда физика буйынса Нобель премияһын үҙнең улы Уильям Лоренс Брэгг менән бүлешә.
- Нильс Бор физика буйынса Нобель премияһын 1922 йылда ала һәм уның улы Оге Бор физика буйынса Нобель премияһына 1975 йылда лайыҡ була.
- Манн Зигбан, 1924 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1981 йылда физика буйынса Нобель преияһын бүлешкән Кай Зигбандың атаһы була.
- Ханс фон Эйлер-Челпин 1929 йылда химия быйынса Нобель премияһын Артур Харден менән бүләшә. Уның улы Ульф фон Эйлер 1970 йылда физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
- С.В. Роман, 1930 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1983 йылда физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты Субрахманьян Чандрасекарҙың ике туған ағаһы була.
- Артур Корнберг Северо Очоа менән берлектә 195 йылда рибонуклеин кислотаһы һәм дезоксирибонуклеин кислотыһы синтезлау механизмын асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡлы тип табыла. кислоты [7]. Корнбергтың улы Роджер 2006 йылда химия буйынса эукариотик транскрипцияны өйрәнгән өсөн Нобель премияһына лайыҡ була[8].
- Ян Тинберген, иҡтисад буйынса 1969 йылға Нобель премияһы лауреаты, 1973 йылда физиология һәм медицина буйынса Конрад Лоренц һәм Карл фон Фриш менән бүлешеп алған премия лауреаты Николаас Тинбергендың ағаһы була.
Төшөрмәләр һәм иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Nobel Prizes cannot be awarded posthumously (to people who are no longer living).
- ↑ The Nobel Prize. Nobel Foundation. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Amounts. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 июль 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Award Ceremonies. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 Nobel Prize facts, nobelprize.org , accessed 18 October 2007.
- ↑ See "Preface", "The Peace Prize..." and "Linus Pauling: awards, honors, and medals", Linus Pauling and the nature of the chemical bond: a documentary history ; Linus Pauling and the international peace movement ; Ava Helen and Linus Pauling papers : Special Collections , the Valley Library, Oregon State University, accessed 13 December 2007.
- ↑ Physiology or Medicine prize 1959, nobelprize.org , accessed 14 January 2008
- ↑ Physiology or Medicine prize 1959, nobelprize.org , accessed 14 January 2008


text:
Фундамент
Фундамент (лат. fundamentum), йәки нигеҙ, — йорт ауырлыҡты тупраҡҡа тапшырған йорртон өлөшө. Бетондан, таштан, ағастан эшләнә. Фундаменттарҙы туңған тупраҡ тәрәнерәк төшөрәләр, ер тарҡалыуына сәбәпле. Тарҡанланмаған ерҙә ваҡ тәрәнле фундаменттар ҡулланыла. Йорттарҙы төҙөү өсөн таҫма, стакан, свая һәм плита фундаменттар ҡулланыла. Улар йыйылма, монолит һәм йыйылма-монолитлы булалар. Фундаментты һайлауы сейсмика, тупраҡ һәм архитектура ҡорошона бәйле. Бетон фундаментты +5 градустан йылы булған ваҡытта була. Фундаменттарҙы ойоштороу эштәрҙен миҙгелеғе бар. Түбәнге темпаратуралар ваҡытында бетонды электр йылыталар.
Класификацияһы[үҙгәртергә]
Ҡулланыу буйынса[үҙгәртергә]
- көстө алған;
- ҡатышма, көстө алған һәм сейсмик тотороҡло;
- ваҡ тәрәнле;
- тәрәнле;
- махсус
конструкция буйынса[үҙгәртергә]
- бағана фундамент
- таҫма фундамент
- Свая фундаменты:
- Свая-ростверклы
- Плита
- Конинуаль фундаменттар


text:
Ubuntu
Ubuntu (әйтелеше: «убу́нту») – иң таралған Linux дистрибутивтарының береһе.
Зулу теленән тәржемә иткәндә "убунту" һүҙе "кешелеклелек" тигәнде аңлата. Ubuntu Debian GNU/Linux проектынан килеп сыҡҡан. (Беренсе Ubuntu сығарылышы – 2004 йылдың 20 октябре)
Аҙаҡҡы Ubuntu сығарылышы - 2010 йылдың 10 октябрендәге 10.10 (Maverick Meerkat) өлгөһө. Ғәҙәттә 6 ай һайын яңы өлгөһө сыға. Ubuntu-ның төп ойошторыусоһы һәм спонсоры — Марк Шаттлворҫтың Canonical Ltd ойошмаһы. Күп телле, түләүһеҙ. Эшләүе өсөн 256 мегабайт RAM һәм дискта 3 Гигабайт буш урын кәрәк.
Дистрибутив:
- OpenOffice.org офис пакеты,
- Mozilla Firefox Интернет браузеры
- GIMP Графика мөхәррирләүсеһе.
Live-CD (Компьютерға ҡуймайынса эшләргә була) технологияһы менән ойошторолған.
Варианттары[үҙгәртергә]
Был Linux дистрибутивтың үҙ варианттары ла сыға башланы - Xubuntu, Runtu, һ.б.
- UbuntuME (Möselman Edition) тураһында ла әйтергә кәрәк. Был йыйынтыҡта мосолмандар өсөн бик күп программалар бар.
Ubuntu тураһында[үҙгәртергә]


text:
Пи (һан)
(«пи» тип әйтелә) — түңәрәк оҙонлоғоноң түңәрәк диаметрына сағыштырмаһына тигеҙ булған математик константа. Греф алфавитындағы «пи» хәрефе менән билдәләнә. Элекке исеме — лудольф һаны.
Трансцендентлыҡ һәм иррационаллек[үҙгәртергә]
- — иррациональ һан, йәғни уны теүәл итеп, m/n кәсере рәүешендә күрһәтеп булмай, m һәм n бөтөн һандар булғанда.
- — трансцендент һан, йәғни ул бөтөн коэффициентлы күпбыуындың тамыры була алмай.
Нисбәттәр[үҙгәртергә]
һаны менән бәйләнгән формулалар бар:
- Франсуа Виет, 1593:
- Валлис формулаһы:
- Лейбниц рәте:
- Эйлер берҙәйлеге:


text:
Көрәкморон
Көрәкморон (урыҫ. Колпица, лат. Platalea leucorodia) - күпселектә йылы илдәрҙәге һаҙлыҡтарҙа йәшәй, ағас баштарына оялай торған оҙон суҡышлы, эре һылыу ҡоштар; Европаның һәм Азияның урта һәм көньяҡ һыҙатында йәшәй торған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙ ҙурлығындағы ҡош. Дөйөм төҫө аҡ, башындағы оҙон ҡауырһындары һарғылт, аяҡтары ҡара. Оҙон ҡара суҡышының осо көрәк кеүек киңәйгән һәм һары төҫтә.
Тауышы[үҙгәртергә]
Өнһөҙ ҡош, тик ояһы эргәһендә генә мығырлауға оҡшаған тауыш сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ялан һәм далаларҙағы ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Аҙығын һыуҙан киң суҡышы менән һөҙөп тота; һыу бөжәктәре, ваҡ балыҡ, тәлмәрйен, сумесбаш, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Ояһын ҡамыштарҙа, ҡыуаҡтарҙа, һирәкләп ағас баштарында яһай. Ҡыҙғылт һипкелдәр менән сыбарланған 3—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Һүрәттәр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс
- Красная Книга Российской Федерации М.: АСТ 2001
- Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974


text:
Ҡорос
Ҡорос — тимерҙең углерод (0,02—2,14%) менән иретмәһе. Составында углерод күләме 2,14% күберәк булһа – иретмә суйын тип атала.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
Cоставына марганец, кремний, көкөрт, фосфор ҡатышмалары, шулай уҡ легирлау элементтары (хром, никель, молибден, вольфрам, ванадий, баҡыр, кобальт һ.б.) инә. Үҙенсәлектәре химик составына, микротөҙөлөшөнә, эшкәртеү ысулдарына бәйле.
Классификация[үҙгәртергә]
Тәғәйенләнеше буйынса конструкция (0,7%‑ҡа тиклем углерод инә), инструмент (0,7%‑тан артыҡ), махсус үҙенсәлектәре (йылыға, коррозияға, эҫегә сыҙамлы, ныҡлығы юғары һ.б.) булған ҡорос айырыла.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
Башҡортостанда ҡорос етештереү тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле.
19 быуат башында тигелдә иретеү (был ысул 20 быуат башына тиклем файҙаланыла һәм электр м‑н иретеүгә алыштырыла) юлы м‑н ҡойолған Ҡорос Златоуст ҡорал фабрикаһында, Златоуст (Косотур) заводында алына.
Ҡорос буйынса тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә]
19 быуат уртаһында П.П.Аносов Ҡорос төҙөлөшөн тикшерә, булат Ҡорос һ.б. алыу ысулдарын эшләй. 1940—2002 йй. Белорет металлургия комбинаты юғары сифатлы Ҡорос иретеү б‑са төп пр‑тие була (80‑се йй. 150‑нән ашыу маркаһын етештерә); Бөйөк Ватан һуғышы барышында И.П.Бардин етәкс. оборона сәнәғәте өсөн Ҡорос махсус сорттарын етештереү ойошторола. 90‑сы йылдарҙа Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында һәм Авиация техник университетында (Р.Ғ.Зарипова, Г.А.Салищев) интенсив пластик деформация ысулы м‑н субмикрокристалл һәм нанокристалл хәлендәге структураларҙы формалаштырыу иҫәбенә Ҡорос ныҡлығын арттырыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (мәҫ., 12Х18Н10Т маркалы тутыҡмай торған Ҡорос ныҡлығы 2—4 тапҡырға арта).
Рәсәйҙең эре ҡорос етештереүселәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8440-oros Башҡорт энциклопедияһында


text:
Лацинка
Лаци́нка (шулай уҡ лати́нка исеме осрай) бел. łacinka, лацінка — белорус телендә яҙыу өсөн ҡулланылған латин әлифбаһының варианты.
Хәҙерге ваҡытта Наша ніва гәзитендә, шулай уҡ Arche журналында, белорус диаспора прессаһында һәм Интернетта киң ҡулланыла.
Әлифба[үҙгәртергә]
Лацинка ҡулланылған осорҙа уның әлифбаһы бер нисә тапҡыр үҙгәрҙе. 1990 — 2000 йылдарҙағы (шулай уҡ хәҙер ҡулланылған) лацинка версияһы:
Хәҙерге белорус латиницаһы традицион латин алфавитынан һәм өҫтәлмә č, š, ž, ć, ś, ź, ń, ǔ, ł хәрефтәренән тора.
Тарих һәм ҡулланыу[үҙгәртергә]
16-сы быуаттан башлап латин яҙыуы менән яҙылған белорус телендә тексттар осрай башлай. Улар кодификациялаштырылмаған (дөйөм яҙыу ҡағиҙәләре әле индерелмәгән), яҙыу өсөн поляк хәрефтәре һәм яҙыу ҡағиҙәләре ҡулланыла. Лацинка ҡулланыу сәбәбе: белорус телендәге тексттарынан алынған өҙөктәрҙе поляк һәм латин тексттарына ҡуйыу кәрәклеге.


text:
22 апрель
22 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 112-се (кәбисә йылында 113) көнө. Йыл аҙағына тиклем 253 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара Ер көнө.
- Бразилия — Асылыуы көнө.
- Испания — Королева Изабелла көнө.
- Рәсәй — Экологик хәүеф-хәтәртәрдан һаҡлау көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 571 — Мөхәммәд, ислам пәйғәмбәр, мәшһүр дин хеҙмәткәре.
- 1724 — Иммануил Кант, немец классик философияһына нигеҙ һалыусы.
- 1870 — Ленин Владимир Ильич, совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре.


text:
Амфиболдар
Амфиб́олдар ( бор. грек. ἀuφίBoλoς аңлайышһыҙ) - магмалы һәм метаморфик сығышлы, үҙенсәлекле структуралы минералдар. Составтары б са магний тимерле (антофиллит, куммингтонит), кальцийлы (тремолит, актинолит), кальций-натрийлы (мөгөҙ обманкалары, арфведсонит) һәм һелтеле (глаукофан, рибекит, кроссит) А. айыралар. Кристалдары призматик, энәле йәки сүсле. Структураһы таҫмалы; төҫһөҙҙәр йәки, тимер күләменә ҡарап, ҡара төҫкә буялғандар. Ҡатылығы 5—6,5; тығыҙлығы 2850—3600 г/м3. Сәнәғәттә А. асбест төркөмөн барлыҡҡа килтереүсе сүсле төрҙәре; зәргәрлек эшендә — нефрит булараҡ билдәле булған сыуалған сүсле тығыҙ тремолит һәм актинолит массалары ҡулланыла. Башҡортостанда А. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә машаҡ свитаһы метабазальттарында (актинолит) һәм мәҡсүт метаморфик комплексында (глаукофан, кроссит) үҫешкән. Белорет метаморфик комплексының йәшел һәүерташтарында һәм амфиболиттарында (актинолит һәм мөгөҙ обманкаһы) һәм Магнитогорск мегасинклинорийының үҙгәргән йәшел ташлы вулканиттарында (мөгөҙ обманкаһы, актинолит) бар.
Формула: R7[Si4O11]2(OH)2, где R = Ca, Mg, Fe.


text:
Алтай теле
Алтай теле — алтай халҡының төп теле. Алтай республикаһының рәсми теле. 1948 йылға тиклем ойрот теле тип аталған. Электән көняҡ һәм төнъяҡ алтай телдәре бер тел - алтай теле тип һаналған. Ләкин, хәҙерге заман төрки телдәр квалификацияһы буйынса, улар ике айырым тел булып һаналалар. Хәлде рәсми рәүештә айырым көньяк һәм төньяк һөйләштәре Рәсәйҙең аҙ һанлы халыҡтарның (кумандин, челкан һәм тубалар) айыр телдәр тип һанала.
Бөтә Рәсәй 2022 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 65 534 кеше алтай телен белеүҙәре хаҡында бәйән ителә.Күрһәткестәр буйынса, уларҙың ун меңе төньяк-алтай һөйләштәрендә, ә ҡалғаны көньяҡ-алтайҙыҡында һөйләшә, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе алтай-кижи һөйләмендә. Ҡайһыбер мәғлүмәттәр буйынса, 2% алтайҙар ғына алтай телендә ирекле һөйләшә. Көньяк Алтай телендә 2 һөйләш бар :
- алтай-кижи — хәҙерге алтай әҙәби теленең нигеҙе.;
- теленгит һөйләше — теленгиттар теле;
- Элегерәк телеут һөләше лә булған,ул Кемеров өлкәһенең
диалекты булып торған.
XIX быуат уртаһыннан 1923 йылға тиклем әҙәби тел; Һәр бер һөйләште нисә кеше белеүе тураһында теүәл мәғлүмттәр юҡ.Яҡынса, һөйләштәрҙең һәр ҡайһыһында 3 меңтирәһе кеше һөйләшә. Башҡалар төп алтай телендә һөйләйҙәр. Ҡытайҙа Ҡанас күле янында, һөйләшеүселәр теленгитлар һәм синцзян кыргыҙҙарына максималь якын булған, көньяк-алтай теленә яҡын диалекттар осрай. «-z-» урынына интервокаль «-j-» булыуы сәбәпле, көньяк-алтай теленең хакас телдәренә кереүе шикле, ул кыргыз-ҡыпсаҡ теле булырға кәрәк.
Алфавит Ҥ, Ј, Ӧ, Ӱ хәрефтәре менән 1840 йылдарҙа кириллица нигеҙендә үҫеш ала, ә 1928-1938 йылдарҙа латин теле кулланыла, ә унан һүң яңынан кириллица.
XIX быуаттың яҙма ҡомартҡылары - алтай-ойроттарҙы христианлаштыру ваҡытында булдырылган текстарҙың, изгеләр кыйссалары, доғалыҡтарҙың тәрҗемәләре. 1869 йылда Ҡазанда алтай теленең теүәл грамматикаһы баҫыла; 1884 йылда – алтай теленең беренсе һүҙлеге. Әҙәби телдең үҫешенә яҡыусы- мәғрифәтсе М. В. Чевалковтың ижады ҙур роль уйнай.
Әҙәби тел алтай диалектына нигеҙләнә. Октябрьреволюцияһына тиклем, әҙәби тел, хәҙерге ваҡытта региональ әҙәби телфункцияһын башҡарыусы, телеут диалектыүҙенсәлектәренә нигеҙләнгән.
Халыҡ тарихы[үҙгәртергә]
Алтайҙарҙы ике этнографик төркөмгә буләләр: Көньяҡ алтайҙар (алтай кижи),көньяҡ алтай телендә һөйләшәләр ( 1948 йылға тиклем ойроттар) һәм төньяҡ алтайҙар, төньяҡ алтай телендә һөйләшәләр. Көньяҡ алтайҙар Катунь йылғаһы буйында йәшәйҙәр. Уларҙың араһында телеуттар, теленгиттар һәм телестар бар, улар 2002 йылғы халыҡ иҫәбен лағанда айырым халыҡ итеп һаналған. Төньяҡ алтайҙар араһында кундиндар ( Бей йылғаһының урта ағымы), челкандар ( Лебедь йылғаһы бассейыны) һәм тубаларҙар ( Бей йылғаһының һул яҡ яры һәм Телец күленең төньяҡ-көнбайыш ярҙары) уларҙа 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа айырым халыҡ булып иҫәпләнә. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә төньяҡ алтайҙар черен татарҙары булараҡ билдәле. Алтай әҙәби теле көньяҡ алтай теленең нигеҙендә барлыҡҡа килә ( ике вариантта- алтай теле һәм телеут теле) шулай уҡ төньяҡ алтайҙар өсөн тубалар әҙәби теле лә эшләнә. Алтайҙар- төрк халҡы. Күпселек Алтай Республикаһында йәшәйҙәр. Революцияға тиклем 1917 йылда рус халыҡтары араһында алтай татарҙары тигән исем аҫтында билдәдәлек алғандар.
2002 йылғы Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрендә 67 239 кеше үҙҙәрен алтайҙар тип яҙған. Алтай республикаһында – 62 192 кеше, Алтай крайында- 1880 кеше. Кемеров өлкәһенең төп төрк халҡы,совет ваҡытында шулай уҡ алтайҙар тип иҫәпләнгән, әхәҙер уларҙы телеут йәки шор тип атайҙар. 1989 йылдарҙа Казахстанда 689 , ә Үзбәкстанда 191 алтай йәшәгән.


text:
Фразеологик берәмектәр
Фразеологик берәмектәр - лексик яҡтан өлөштәргә бүленмәгән, бер нисә һүҙҙән тороп, бер генә мәғәнә аңлатыусы һүҙҙәр ҡушылмаһы. Мәҫәлән: тамаҡ ялғау, күҙ терәү, билбау аҫты бушау, һөрән һалыу.
Фразеологик берәмектәр ике йәки унан күберәк һүҙҙәрҙән тора. Ул һүҙҙәр бер-береһенә мәғәнәләре яғынан ныҡ бәйләнгән була. Уларҙы башҡа һүҙҙәр менән алмаштырып булмай. Мәҫәлән: төп башына ултыртыу фразеологик берәмегенә ингән һүҙҙәрҙе айырып алһаҡ, уларҙың һәр береһе үҙенең төп мәғәнәһен аңлата: төп-ағасты киҫеп алғандан һуң ҡалған өлөшө, ултырыу-берәй әйбер өҫтөнән урын алыу. Был һүҙҙәр бер нисек тә алдау мәғәнәһен бирмәй. Ә уларҙы бергә әйтһәң, тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙҙәр килеп сыға. Шуға ла фразеологик берәмектәр күсмә мәғәнәлә ҡулланыла. Улар һөйләү йәки яҙыу телмәренең тәьҫирен көсәйтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
27 март
27 март — григориан стиле буйынса йылдың 86-се (кәбисә йылында 87) көнө. Йыл аҙағына тиклем 279 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара театр көнө.
- Ангола — Еңәү көнө.
- Мьянма — Армия көнө.
- Рәсәй — Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәр көнө.
- Япония — Сакура сәскәһе байрамы.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1855 — АҠШ-та керосин патентлана.
- 1860 — Нью-Йоркта М. Л. Бирн штопорға (бөкө һурғыс) патент ала.
- 1952 — Дәрес ҡалдырғаны өсөн студент Борис Ельцин Урал политехник институтынан сығарыла. Артабан университетҡа кире ҡайтарылды.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1943 — Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы, яҙыусы, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1968 — Юрий Гагарин, планетаның беренсе космонавты (авиакатастрофала һәләк була).