text:
Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы
Карабаш ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған Килешенгән Раҫлайым
ММБ етәксеҺе уҡыу-уҡытыу эштәре мәктәп директоры
______Ҡадирова А.М. буйынса директор урынбаҫары _________ Гәрәев Р.С. Протокол №_1_ _____________Мостафина Г.Р. Приказ №____86___
«26»август 2015 й. 28 август_2015 йыл. «28»август 2015 й.
2015-2016 уҡыу йылына
эш программаһы
Предмет: Башҡорт теле
Класс: 6 (өйҙә уҡыу)
Уҡытыусы: Камалова Фәнзилә Фаид ҡыҙы
2015 йыл.
АҢЛАТМА ЯҘЫУ.
Башҡорт телен өйрәнеү өсөн VIII төрҙәге махсус(коррекцион) программалар, дәреслектәр булмау сәбәпле был эш программаһы Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығы тарафынан сығарылған “VIII төрҙәге махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн программаға “ нигеҙләнеп төҙөлдө. Бурыстар һәм талаптар яҡынса рус телдәренә тап килтереп ҡуйылды.Шулай уҡ башҡорт телен өйрәтеү үҙенсәлектәренән сығып эш планлаштырылды. Башҡорт телен туған тел булараҡ өйрәнгәнлектән тематик план һәм уҡыу курсының йөкмәткеһе Башҡорт теленән программа (5-11 кластар өсөн),
Псәнчин В.Ш., Псәнчин Ю.В., Ижевск : КнигоГрад, 2008 Башҡорт әҙәбиәтенән программа (5-11 кластар өсөн) М.Ғималова, Ғ.Хөсәйенов.,Өфө: Информреклама, 2003
нигеҙендә еңелләштереп төҙөлдө.
Дәреслектәр:
Әсә теле: Дөйөм урта белем биреү учреждениеларының 6 класы өсөн
дәреслек.Толомбаев Х.А.,Солтанбаева Х.В.,- Өфө:Китап,2004
Башҡорт әҙәбиәте: Дөйөм белем биреү мәктәбенең 6-cы класы уҡыусылары өсөн дәреслек-хрестоматия. М.Х.Иҙелбаев,М.Б. Юлмөхәмәтов.-Өфө: Китап, 2012
Мәктәптә урта кластарҙа (5-9) аҡыл үҫеше йәһәтенән артта ҡалған балалар өсөн башланғыс кластар алдына ҡуйылған бурыстар тормошҡа ашырыла,тик улар бер аҙ юғарыраҡ кимәлгә ҡуйыла.Шулай уҡ юғары класс уҡыусылары өсөн дә төп бурыстар
ошолай ҡалдырыла .Тик бында уҡыусыларҙың курс йөкмәткеһен ниндәй кимәлдә үҙләштереүенән сығып,өҫтәлмә бурыстар алырға ла мөмкин.
Уҡыусылар :
-башҡортса текстарҙы етеҙ,аңлы,тасуири уҡыу күнекмәләренә эйә булырға;
-грамоталы яҙыу күнекмәләре алырға;
-.телдән һәм яҙма формаларҙа фекерҙәрен элементар кимәлдә еткерергә;
-үҫеше һәм формалаштырылған әхлаҡи сифаттары менән тормошҡа яраҡлаша белергә тейеш.
Бындай уҡыусыларҙың телмәрҙәрен һәм фекерләү ҡеүәһен коррекциялау уҡыу процесының төп өлөшөн тәшкил итә һәм белем,күнекмәләр биреү,шәхесте тәрбиәләү менән бергә хәл ителә.
Уҡыу.
5-9 кластарҙа уҡыу дәрестәрендә уҡыусыларҙың уҡыу техникаһын үҫтереү өҫтөндә эш дауам ителә:уҡыған материалдың йөкмәткеһен аңлау менән бергә дөрөҫ,етеҙ,тасуири уҡырға өйрәнеү ҙә ҡарала.Тәҡдим ителгән художестволы әҫәрҙәр төрлө жанрҙарҙа булыу сәбәпле балаларҙа уҡыу һәм йөкмәткеһен аңлау йәһәтенән ҙур ауырлыҡтар тыуҙырырға мөмкин.Был категорияға ҡараған балалар яҙыусыларҙың биографик белешмәләрен,хатта ҡыҫҡаса ижад юлын да ауырлыҡ менән ҡабул итәләр.Уҡыған әҫәр өҙөктәренән геройҙарын билдәләй алмаған осраҡтар була.Тарихи әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғаларҙы әйтә алмайҙар,текстағы һүҙҙәрҙе,һүҙбәйләнештәрҙе аңламайҙар .Шуға күрә уҡыу дәрестәрендә уҡыу техникаһын үҫтереүҙән тыш төп бурыс итеп билдәле кимәлдә текстарҙың, әҫәр өҙөктәренең йөкмәткеһен үҙләштереү ҡуйыла.Шул нигеҙҙә уҡыусыларҙың телмәре һәм фекерләүе үҫтерелә.
Уҡыусылар ҡуйылған һорауҙарға яуап бирә ,текстан таба белергә тейештәр; текст,әҫәрҙәрҙең ҡыҫҡаса нимә тураһында икәнлеген әйтә белергә ;төп һәм икенсел геройҙарын күрһәтә,ҡылыҡһырлама бирә белергә ,поступоктарын аңлата алырға ;әҫәр буйынса һығымта яһай белеү күнекмәләренә эйә булырға тейеш. Был уҡытыусынан етди методик әҙерлек талап итә.
Грамматика һәм орфография.
Билдәле бер кимәлдә грамматиканы һәм дөрөҫ яҙылышты өйрәнеү барышында уҡыусыларҙың һөйләү һәм яҙма телмәрҙәре үҫешә,орфографик һәм пунктуацион күнекмәләре үҫешә.Грамматиканың элементар курсы уҡыусыларҙың юғары психик функцияларын коррекциялауға йүнәлтелә.Был иһә аҡыл һәм телмәр үҫешен уңышлыраҡ тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирә.
Хәрефтәр һәм өндәр.
Өн һәм хәреф айырмаһын, дөрөҫ һүрәтләнешен, өндәрҙең тартынҡы һәм һуҙынҡыларға бүленешен белергә, фонетик анализ яһау күнекмәһенә эйә булырға тейеш.
Һүҙ.Һүҙ төҙөлөшө,мәғәнәһе,яҙылышы,төркөмдәре уҡыусының һүҙлек байлығын үҫтереүгә йүнәлтелә.
Һүҙҙәрҙең ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарағанын айыра белергә,өлгөләргә ҡарап билдәле кимәлдә анализ яһарға өйрәтеү ҡарала.
Һөйләмдәр. Һөйләмдәрҙе өйрәнеүгә етди иғтибар бирергә кәрәк. Был бөтә курс барышында ла өйрәнелеүсе бүлек.Сөнки көндәлек тормошта был бик мөһим сара. Шуға ябай һөйләмдәрҙең төрлө төрҙәренән алып ҡушма һөйләм төрҙәренә тиклем төҙөргә,ҡулланырға өйрәтергә кәрәк.
Бәйләнешле телмәр. Бәйләнешле телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар биреү мотлаҡ,сөнки психик яҡтан үҫеше артта ҡалған уҡыусыға үҙенең фекерен яҙма рәүештә еткереү бик ауыр бирелә.Шуға күрә фонематик ишетеү һәләтен,дөрөҫ әйтелеш күнекмәләрен,һүҙлек байлығын үҫтереү,һөйләмдәр төҙөү,уй-фекерҙәрен әйттереү өҫтөндә бер туҡтауһыҙ эш алып барырға кәрәк.Текстарҙағы һөйләмдәрҙе тәртипкә килтереү,корректорлау,һорауҙарға яуап биреү,һорауҙар төҙөү кеүек эштәр ҙур кластарҙа ла алып барылырға тейеш,был иһә үҙ йәһәтенән уҡыусыға бәләкәй күләмле изложение йәки инша яҙа алыу мөмкинлеген бирәсәк.
Шулай уҡ эш ҡағыҙҙары тултырыу күнекмәләре булдырыу мөһим: ғариза,автобиография,расписка яҙыу;бланк,квитанциялар тултырыу.
Яҙыу. График күнекмәләр башланғыс кластарҙа булдырылһа ла,был категория уҡыусыларына әленән-әле ҡабатлатып, нығытып торорға кәрәк.Был йүнәлештә текстарҙы дөрөҫ күсереп яҙыу,кәрәкле хәрефтәр,тыныш билдәләре,төшөп ҡалған һүҙәрҙе өҫтәп ҡуйыу кеүек эштәр иғтибарҙы ғына үҫтермәй,матур,бөхтә,еренә еткереп эшләүгә ынтылыш ла тәрбиәләй.
Уҡытыу предметының(әҙәбиәт) төп йөкмәткеһе
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы
Ф.Ғөбәйҙуллина. Башҡортостан флагы
Алтын һуҡмаҡ
С.Әлибаев. Мәктәп юлы, Я.Вәлиев. Беренсе көн.Я.Ҡолмой. Мәктәп,Р.Фәхретдин. Мәктәп
Уйҙың күрке-тел, телдең күрке-һүҙ.
З.Биишева. Башҡорт теле,Ҡ.Аралбай. Башҡорт Ҡоролтайына.
Әҫәрҙәрҙә яҡтылыҡты, яңылыҡты данлау йәмғиәтте яңыртыу, үҙгәртеп ҡороуға саҡырыу. Кешелек тормошонда һүҙҙең әһәмиәтен, туған телдең матурлығын, нәфислеген, яғымлылығын данлау.
Г.Юнысова. Ер улына, Д.Бүләков. Ҡара икмәк. Ф.Чанышева. Икмәк еҫе Халыҡ ижады буйынса V синыфта үтелгәндәрҙе (әкиәттәр, йырҙар, мәҡәлдәр, йомаҡтар) ҡабатлау, тәрәнәйтеү.
Халыҡ ижады жанрҙары тураһында төшөнсә.
«Урал батыр», «Ҡариҙел» әкиәттәре
«Урал батыр» әкиәтенең йөкмәткеһе. Халыҡтың ауыр тормошон кәүҙәләндереү. Урал батыр менән Аҡъял батыр образдарында халыҡ бәхете өсөн көрәш һәм халыҡҡа хеҙмәт итеү идеяһының сағылышы. Әкиәттәрҙең художество үҙенсәлектәре (эпитет, гипербола, ҡабатлауҙар), теленең байлығы, образлылығы.
«Ҡариҙел» әкиәтенең йөкмәткеһе, жанр үҙенсәлектәре өҫтөндә күҙәтеүҙәр.
Әҙәбиәт теорияһы. Әкиәт тураһында төшөнсәне ҡабатлау. Гипербола тураһында төшөнсә.
Бәйеттәр Халыҡ ижадының бер төрө булыу яғынан бәйет. Бәйеттәрҙең тарихи ерлеге. Уларҙың тематикаһы (һуғыш, тормош-көнкүреш бәйеттәре), төрлө осорҙарҙың сағылышы.
Бәйеттәрҙең үҙенсәлектәре: сюжетлы булыуы, йырҙар менән оҡшаш¬лығы, традицион алым менән башланыу һәм тамамланыуы.
«Герман һуғышы бәйеттәре». Беренсе Бөтә донъя һуғышы картинала¬рын кәүҙәләндереү. Империалистик һуғыштың халыҡ мәнфәғәттәренән алыҫ булыуын, һалдаттар араһында революцион фекер тарала барыуын, уларҙың азатлыҡҡа, тыныс тормошҡа ынтылыуын күрһәтеү.
«Дон далаларыңда» бәйете. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ауыр һалдат юлын бәйән итеү. Бәйеттәрҙең яңы йөкмәткеле, яңы идея йүнәлешле һәм оптимистик характерҙа булыуы.
Әҙәбиәт теорияһы. Бәйет тураһында төшөнсә.
Таҡмаҡтар .
«Егеттәр» таҡмағында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алып барылған Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт егеттәренең батырлыҡтарын, еңеүгә булған ышанысын һәм рух күтәренкелеген күрһәтеү. Көләмәстәрҙә халыҡҡа хас үткер аҡыллылыҡтың сағылышы. Уларҙың әһәмиәте.
Әҙәбиәт теорияһы. Таҡмаҡтар, көләмәстәр тураһында төшөнсә.
К.Кинйәбулатова.Уҡытыусым. Л.Яҡшыбаева.Уҡытыусы-ул белем биреүсе лә, икенсе әсәй ҙә...
Беҙҙең боронғо әҙәбиәтебеҙ
Ҡол Ғәли. Йософтоң матурлығы («Йософ ҡиссаһы»нан өҙөк). Табын ҡәбиләһенең Ҡара Табын ырыуы шәжәрәһе. Шәжәрә тураһында.'
Т. Йосопов. «Ай Уралым,Уралым» (1 сәғәт).
Ш. Бабич. «Башҡортостан»,
Р. Ғарипов, «Әсәм ҡулдары.
Әсә образы аша хеҙмәттең бөйөклөгөн, фиҙакәрлекте, рухи ныҡлыҡты данлау.
Г. Юнысова. «Талы бөгөлөп тора»
А. Игебаев. «Сыйырсығым». Ф.Ғөбәйҙуллина «Умырзая .
Яҙҙың билдәләрен, шатлыҡлы хистәр уятыуын, матурлығын тасуирлау.
Ғ. Туҡай. «Шүрәле»
Виталий Бианки. Ҡоторған тейен
И.Йосопов. Ҡара бүрек
Уҡыусыларҙың әҙерлек кимәленә талаптар.
Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу;
Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған фильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;
Предметты, күренеште элементар рәүештә һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү;
Хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;
8 – 10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
Тексты шыма, аңлы, дөрөҫ, тотош һүҙләп уҡыу, логик баҫымдарҙы, паузаларҙы дөрөҫ әйтеү; тасуири уҡыу; текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү, өҙөк буйынса план төҙөү; текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе, һүрәтләү, тасуирлау сараларын табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;
Хикәйә, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ жанрҙарын практик айыра белеү;
Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу; текст, күҙәтеүҙәр йәки экскурсия буйынса һорауҙарға яуап яҙыу; бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;
Өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу; яҙғанды элементар формала камиллаштыра алыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Календар-тематик планлаштырыу
№
Дәрес темаһы
Үткәреү ваҡыты
Иҫкәрмә-
ләр
Планл.
Фактик
1
Ф.Ғөбәйҙуллина. «Башҡортостан флагы», Р Фәхретдин “Мәктәп”
4.09.
2
Лексика Фразеологик берәмектәр
11.09
3
З. Биишева “Башҡорт теле”, Г. Юнысова “Ер улына”
18.09
4
Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше
25.09
5
Р. Бикбаев “Халҡыма хат”, Д. Бүләков “Ҡара икмәк”
02.10
6
Б.т.ү. Инша ”Башҡортостан-тыуған төйәгем”
09.10
7
Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше
16.10
8
“Урал батыр” әкиәте. Батырҙар тураһында әкиәттәр
23.10
9
Сифат
Сифаттарҙың исем урынында килеүе һәм һөйләмдәге роле.
30.10
10
Бәйеттәр. “Герман һуғышы бәйеттәре”
“Дон далаларында”
06.11
11
Р. Шаммас “Уҡытыусыға”,
Ф. Иҫәнғолов “Уҡытыусы Ғүмәров”
13.11
12
Сифаттарҙың яһалышы. Сифат дәрәжәләре.
20.11
13
Яҙма ҡомартҡыларыбыҙ, Ҡ. Ғәли “Йософтоң матурлығы”
27.11
14
Т. Йосопов “Ай Уралым, Уралым”, Н. Иҙелбай “Салауат ташы”
04.12
15
Һан. Һан төркөмсәләре. Диктант
«Ҡәҙерле исем»
11.12
16
С. Юлаев “Ағиҙелкәй аға ҡая аралап”... Рәми Ғарипов “Салауат батыр”
18.12
17
Алмаш
Алмаш төркөмсәләре.
25.12
18
Шәйехзада Бабич “Башҡортостан”, Зәйнәб Биишева ” Башҡортостан”
15.01
19
Ҡылым.
Ҡылым төркөмсәләре
22.01
20
“Ҡурай “ (Башҡорт халыҡ йыры). Нур Ғәлимов “Яуҙан ҡайткан ҡурай”
29.01
21
Сифат ҡылым. Хәл ҡылым. Ҡылым йүнәлештәре
05.02
22
Ҡәҙим Аралбай “Йомабай ҡурайы”. Абдулхаҡ Игебаев ” Әсәйемә”
12.02
23
Йыһат Солтанов ”Ҡәнәфер сәскәһе”
19.02
24
Рәми Ғарипов “Әсәм ҡулдары”, “Бер әсәнең зарыҡҡаны “
26.02
25
Рәүеш төркөмсәләре Рәүеш дәрәжәләре.
Диктант “Әсәй”.
04.03
26
Әнүәр Бикчәнтәев “Бөркөт һауала үлә”
11.03
27
Тимерғәле Килмөхәмәтов “Турайғыр”
18.03
28
Теркәүес. Бәйләүес Киҫәксә.
08.04
29
Абдулхаҡ Игебаев “Сыйырсығым”
15.04
30
Б.т.ү.Инша ”Тыуған яғымда яҙ”
22.04
31
Халыҡ ижады һәм әҙәбиәт
205
32
Ымлыҡ. Оҡшатыу һүҙҙәр. Мөнәсәбәт һүҙҙәр
29.04
33
Виталий Бианки “Ҡоторған тейен”
06.05
34
Контроль диктант «Тыуған яҡ»
13.05
35
Ярҙамсы һүҙҙәрҙе ҡабатлау
20.05
36
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау
27.05
6 класс өсөн ҡулланыу әсбаптары, методик күрһәтмәләр.
1. Толомбаев Х.А. Атнағолова С.В. Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы: 5-9 кластар. – 2-се баҫма, Өфө, Китап, 2009. – 256 б.
2. Ғималова М.Ғ. Рәхимова С.М. Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы: 5-9 кластар. - 3-сө баҫма, Өфө, Китап, 2009. – 256 б.
Һүҙлектәр.
4.Агишев И.М. Биишев Ә.Г. Башҡорт теленең һүҙлеге: -2 томда, Мәскәү, 1993. – 987 б.
5.Ураҡсин З.Ғ. Урыҫса-башҡортса һүҙлек: -2 томда, Өфө, Китап, 2005. -677 б.
6.Ураҡсин З.Ғ. Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең аңлатмалы һүҙлеге: Өфө, 2004. – 527 б.
7.Ураҡсин З.Ғ. Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге: Өфө, 2006. -337 б.
8.Әхтәмов М.Х. Грамматика һүҙлеге: Өфө, 2007. – 172 б.
9.Әхтәмов М.Х. Антонимдар: Өфө, 2009. – 343 б.
Материаль-техник ҡулланмалар
телевизор;
компьютер;
принтер;
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт
3.Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
4.Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
Балалар өсөн йөҙ йыр. Юнысова Г.А. – Өфө, Китап, 2003
«Башҡортостан уҡытыусыһы», «Йәншишмә», «Аҡбуҙат», «Аманат», «Йәшлек» гәзит-журналдары.
Башҡорт теле. 6- кластар өсөн электрон дәреслек.
Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
9
Номер материала: ДВ-038997
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 226
СОЛТАНҒӘЛИЕВ Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы [13.7.1892, Өфө губ. Стәрлетамаҡ өйәҙе Йәлембәт а. (БР‑ҙың Стәрлебаш р‑ны) — 28.1.1940, Мәскәү], сәйәси эшмәкәр. 1917 й. алып РСДРП(б) ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Ф.Х.Солтанғәлиевтең ағаһы. Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлағандан һуң (1911) Стәрлетамаҡ өйәҙенең Иҫке Атйетәр, Шәрип аа. мәктәптәрендә, 1913 й. башлап ҡыҙ балалар гимназияһында (Баҡы) уҡытыусы булып эшләй. 1917 й. алып Ҡазан губерна революцион штабы, Көнсығыш фронттың Икенсе армияһы Реввоенсоветы ағзаһы, Ҡазан мосолман социалистик ком‑ты рәйесе, Ҡазан губернаһының аҙыҡ‑түлек комиссары, 1919—23 йй. РСФСР‑ҙың Хәрби һәм диңгеҙ эштәре ХК ҡарамағындағы Үҙәк мосолман хәрби коллегияһы рәйесе, Ҡыҙыл Армия Сәйәси идаралығының көнсығыш бүлексәһе нач., Көнсығыш халыҡтары коммунистар ойошмаһының үҙәк бюроһы рәйесе, Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. 1919 й. февр. Милләттәр эштәре б‑са ХК вәкиле булараҡ, Башҡорт корпусының РККА яғына сығыу шарттары т‑да Башҡорт хөкүмәте м‑н һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡан, июлдә Башҡ. Респ. ҡаршы агитацияны туҡтатыу һәм татар хәрби частары тарафынан башҡ. халҡына ҡарата репрессияға юл ҡуймау т‑да бойороҡ сығарған. Большевиктарҙың милли дәүләт ҡоролошо өлкәһендәге сәйәсәтенә ҡаршы булған, авт. республикаларҙың статусын күтәреү өсөн сығыш яһаған. 1923 й. майында партияға һәм советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, партиянан сығарыла һәм ҡулға алына. Иреккә сығарылғандан һуң (июнь) СССР кооперацияһы системаһында эшләгән. 1928 й. контрреволюцион ойошма булдырыуҙа ғәйепләнеп, яңынан ҡулға алына, 1930—34 йй. төрмәлә була. 1937 й. мартында репрессиялана (ҡара: Солтанғәлиев эше), атыла. 1990 й. аҡлана.
Х е ҙ м.: Избранные труды. Казань, 1998.
Ғ.Д.Ирғәлин
Тәрж. М.Х.Хужин

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йәмәғәт үҙидаралыҡтарын нисек тѳҙѳргә?
Территориаль йәмәғәт үҙидаралығы (артабан ТОС, тип аталасаҡ) - урындағы теге йәки был мәсьәләләрҙе хәл итеү ѳсѳн халыҡҡа ирекле рәүештә ойошмаға берләшеүе ул. ТОС - ябай халыҡҡа үҙҙәре йәшәгән урында идара итеүгә туранан-тура ҡатнашырға хоҡуҡ биреүсе йоғонтоло сара булып тора һәм был муниципаль власҡа ла ныҡлы терәк буласаҡ. Шуға күрә һәр бер муниципаль берәмектә ТОС-тар тѳҙѳү мотлаҡ кәрәк.
ТОС-ты ойоштороу ѳсѳн ошо территорияла, йә иһә подъезда, ауылда йәшәгән халыҡ йыйылыш үткәрә һәм унда буласаҡ йәмәғәт ойошмаһының уставы раҫлана, башҡарма органы һайлана. Йә булмаһа, органдар урынына ТОС-тан уполномоченный һайлана һәм ошо орган менән бер үҙе етәкселек итә. Федераль законға ярашлы, ТОС эшендә, йыйылышта, конференцияла ошо территорияла йәшәүсе 16 йәше тулған һәр кем ҡатнаша ала.
Уставта ТОС эшләйәсәк территория, тѳп эш йүнәлештәре, маҡсат, бурыстар һәм эшмәкәрлектең формаһы, ТОС органдарының полномочиелары һәм уларҙың үтәлеү срогы, ҡарар ҡабул итеү, милек һатып алыу һәм уны файҙаланыу, финанс средстволарына идара итеү, ТОС-тың эшен туҡтатыу тәртибе билдәләнә.
Йыйылышты үткәреү тәртибе муниципаль берәмектәрҙәге кеүек. Тик унда бер нисә айырмалыҡ бар. Мәҫәлән, ТОС-тың уставын ҡабул итеү һәм үҙгәртеүҙә; ТОС-тың структураһын формалаштырыуҙа һәм органын һайлауҙа; ТОС-тың тѳп эшмәкәрлек йүнәлешен билдәләүҙә; килем һәм сығым сметаһын раҫлауҙа һәм уларҙың үтәлеше буйынса отчет биреүҙә; ТОС органдарының отчеттарын ҡарау һәм раҫлауҙа.
Йыйылышта (конференцияла) ҡабул ителгәндән һуң устав ошо территорияның урындағы үҙидаралығында теркәлергә тейеш. Теркәү тәртибе урындағы үҙидаралыҡтың вәкәләтле органының хоҡуҡи акты нигеҙендә билдәләнә.
Шул уҡ ваҡытта ТОС коммерция булмаған ойошма формаһында теркәлгән юридик шәхес була ала. Был осраҡта ул һалым органдарында дәүләт теркәүе аша үтәсәк. ТОС-тар урындағы үҙидаралыҡ органдары системаһына инмәгәнгә күрә, уларға муниципаль берәмек аҡса бүлмәй, ә ТОС органына һайланған кешегә урындағы бюджеттан эш хаҡы ла түләнмәй. ТОС органы ағзаларҙың ирекле иғәнәһенә йәшәй, йә иһә йәмәғәт башланғысында эшләй.
Федераль законда ҡаралғанса, ТОС юридик шәхес статусын алған осраҡта, урындағы үҙидаралыҡ органы менән торлаҡ фондын тәртиптә тотоу, территорияны таҙартыу, тѳҙѳкләндереү һ.б. эштәр буйынса килешеү тѳҙѳп, урындағы бюджеттан аҡса ала ала. Бынан тыш, ТОС-тарҙы финанслау грант системаһы, муниципаль социаль заказ системаһы буйынса йәки конкурс нигеҙендә башҡарылыуы мѳмкин. Финанслауҙың был тѳрѳ ике яҡ ѳсѳн дә бик ҡулай, сѳнки әллә ни ҙур булмаған бюджет аҡсаһына даими рәүештә территорияны тәртиптә тоторға мѳмкин һәм бында халыҡтың әүҙемлеген күтәреүгә, үҙе йәшәгән урынды үҙҙәре контролгә алыуға хоҡуҡ бирелә.
ТОС-тар бик күп бурыстарҙы үтәй ала. Мәҫәлән, урындағы власть торлаҡ йорттарҙы, юлдарҙы, подъездарҙы ремонтлау ѳсѳн аҡса бүлә, ә ремонт сифатһыҙ башҡарыла. Ә бына ТОС-тар ошо эштәрҙең тейешенсә үтәлешен контролдә тотоуҙы үҙ яуаплылығына алһа, ике яҡ ѳсѳн дә уңайлы һәм файҙалы буласаҡ. Ҡала ерендә иһә урам эстәрен, балалар майҙансыҡтарын, урамдарҙы йәшелләндереү, таҙалыҡта тотоу, сүп-сарҙың ваҡытында түгелеүен күҙәтеүҙе лә ТОС-тар үҙ ҡарамағына ала ала. Ер, ағас бүлеүҙе лә контролдә тота ала.Бында пенсияға сыҡҡан яуаплы кешеләрҙе йәлеп итеү отошло буласаҡ.
Хоҡуҡ тәртибе органдары менән берлектә ТОС-тар, дружиналар ойоштороп, урамда кистәрен тәртип булдырыуҙа ла ҡатнаша ала.
Устав бурыстарын үтәү ѳсѳн территориаль йәмәғәт үҙидаралыҡтары иң беренсе ошо территорияла йәшәүселәрҙең ихтыяжын асыҡлай һәм яҡлай, йыйылышта һәм конференцияла ҡабул ителгән ҡарарҙарҙың үтәлешен тәьмин итә, граждандарҙың үҙҙәре йыйған иғәнә аҡсаһына йәки ТОС һәм урындағы үҙидаралыҡ власть органы араһында тѳҙѳлгән килешеү буйынса урындағы бюджет аҡсаһы иҫәбенә торлаҡ фондын тәртиптә тотоу, территорияны тѳҙѳкләндереү, граждандарҙың социаль-кѳнкүреш ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү йәһәтенән башҡа тѳр хужалыҡ итеү эшмәкәрлеген алып бара.
Территориаль йәмәғәт үҙидаралыҡтарын теркәү ѳсѳн документтар исемлеге һәм ТОС-тың устав проекты, дѳйѳм положениелары менән яҡындан танышырға теләүселәр “Урал” гәзите мѳхәрририәтенә мѳрәжәғәт итә ала. Телефон - 4-28-39, 3-14-91.
З.Абзалова
әҙерләне.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Нимә булды һуң? (Бер йәш ҡатындың һөйләгәне буйынса)
Нимә булды һуң? (Бер йәш ҡатындың һөйләгәне буйынса)
Мин бер уҡыу йортонда методист булып эшләйем. Башҡа урынға күсергә уйламайым да. Әле эшләгән эшем бөтә бәләнән ҡотҡара ла инде. Өйҙә бик ауыр булғанда ла, эшкә барғас онотола. Быйыл бигерәк тә ауыр булды. Ғаиләм тарҡалып, пыр туҙҙы. Әллә ниҙәр булып бөттө. Күҙ тейгәндер, тип тә уйлап ҡуям.
Атайым-әсәйем менән генә яңғыҙ үҫтем. Тик нисек кенә булмаһын, иркә булырға тура килмәне. Өйҙәге бөтә эште эшләй торғайным. Әсәйем: «Кем бәхетенә генә үҫәһең инде һин», – тип әйтә торғайны. Аш-һыуға оҫта булдым. Ауылда туйға әҙерләнгәндә, оло апайҙар менән мин дә сәк-сәк бешерештем. Ул саҡта миңә 17 йәш ине. Институтты тамамлау менән кейәүгә сыҡтым. Ҡыҙым тыуҙы. Атаһы эсеү менән мауыҡты. Мине туҡманы. Тәүҙә әсәйҙәремә был хаҡта әйтмәнем. Туҡмалғанымды белеп ҡалғандар һәм мине үҙҙәренә алып ҡайттылар. Шулай итеп, ҡыҙымды ете йыл үҙем генә ҡараным, тәрбиәләнем. Атайымдың бер дуҫы, мине бик йәлләне. Көндәрҙең береһендә ул мине бер ир менән таныштырҙы. Уның ҡатыны, өс балаһын ҡалдырып, яман шештән үлгәйне. Ул ирҙе – Вәристе бик оҡшаттым. Ул да миңә һәр саҡ килде, эсмәй-тартмай, ҙур ғына ойошманың етәксеһе булып эшләй. Ҡыҙымды үҙ малайҙары менән тиң күрҙе. Беҙ өйләнештек. Бер йылдан һуң тағы ла ҡыҙ таптым. Балаларыбыҙ бишәү булды. Уларҙың бөтәһен дә тигеҙ күреп, яратып үҫтерҙек. Шул балалар өсөн йәшәнек тә инде. Бөтә өмөтөбөҙ, ышанысыбыҙ улар ине. Күп тә үтмәне, ирем башлаған өйөн төҙөп бөттө. Уның малайҙары мине «әсәй» тип үҫте. Серебеҙ уртаҡ булды. Оло улыбыҙ, кәләш алам, тигәс, уларҙы ҡырға-ситкә ебәрге килмәне. Тик һәр кемдең үҙ ояһы булырға тейеш бит. Малай менән килен беҙҙең фатирға күсте. Килен бик үткер, сибәр булды.
Ошолай матур ғына йәшәп ятҡанда оло ҡыҙым ире менән йыш ҡына талаша башланы. Яныма инеп, илап ала ине. «Әсәй, ул миңә хыянат итә. Һиҙәм, кем икәнен генә белмәйем», – тине. «Сабыр бул. Ҡулыңда бәләкәй балаң бар. Яңылышаһыңдыр», – тинем.
Бер көндө ирем командировкала ине. Малайҙар эштә. Кесе ҡыҙымды йылы яҡҡа ебәргәйнек. Мин нисектер өйгә эштән иртәрәк ҡайттым. Оло ҡыҙымдың бүлмәһендә тауыш сыҡҡанға, ишекте шаҡымайынса астым. Киленем менән кейәүемде бик кәрәкмәгән саҡтарында күрҙем бит. Килен тиҙ генә халатҡа ҡапланып, ваннаға ашыҡты. Кейәү бите менән мендәргә ҡапланып ятты. Мин быларҙың бөтәһен дә иремә һөйләнем. Быны улыбыҙ ҙа белде. Киленде хыянаты өсөн шул көндө үк ҡыуып сығарған. Ҡыҙыбыҙ был хәлгә сыҙай алманы – ныҡ ҡайғырҙы. Кейәү әсәләренә ҡайтып китте. Малай менән ҡыҙ үҙ-ара бик ныҡ талаша башланылар. Был күренеш аталарына оҡшаманы. 20 йыл йәшәп, беренсе тапҡыр миңә: «Әгәр ҙә ҡыҙың телен тыймаһа, мин уны өйҙән ҡыуам. Минең малайға ҡысҡырмаһын», – тип ҡысҡырҙы. Был хәлдән һуң ныҡ ҡайғырып, үҙем дә ауырый башланым. Хәҙер өйҙә һәр саҡ ыҙғыш-талаш. Ирем менән үҙ-ара мөнәсәбәт бына-бына өҙөлөргә торған кеүек. Малай киленде ҡыуғандан һуң эсә башланы. Ирем бының өсөн дә мине ғәйепләй, нимә эшләргә лә белмәйем. Бына әле әсәйем янына ҡайтып барам. Ҡалаға барып йәшәүҙе ул бер ваҡытта ла оҡшатманы. Ҡыҙым да йәй буйы бала менән шунда. Әсәйемә барам әле, уның янында, бәлки, йөрәгем әҙерәк ял итер, Вәрис тә, бәлки, туҡтар…
Нур МӨХИТДИНОВ.
Атайым-әсәйем менән генә яңғыҙ үҫтем. Тик нисек кенә булмаһын, иркә булырға тура килмәне. Өйҙәге бөтә эште эшләй торғайным. Әсәйем: «Кем бәхетенә генә үҫәһең инде һин», – тип әйтә торғайны. Аш-һыуға оҫта булдым. Ауылда туйға әҙерләнгәндә, оло апайҙар менән мин дә сәк-сәк бешерештем. Ул саҡта миңә 17 йәш ине. Институтты тамамлау менән кейәүгә сыҡтым. Ҡыҙым тыуҙы. Атаһы эсеү менән мауыҡты. Мине туҡманы. Тәүҙә әсәйҙәремә был хаҡта әйтмәнем. Туҡмалғанымды белеп ҡалғандар һәм мине үҙҙәренә алып ҡайттылар. Шулай итеп, ҡыҙымды ете йыл үҙем генә ҡараным, тәрбиәләнем. Атайымдың бер дуҫы, мине бик йәлләне. Көндәрҙең береһендә ул мине бер ир менән таныштырҙы. Уның ҡатыны, өс балаһын ҡалдырып, яман шештән үлгәйне. Ул ирҙе – Вәристе бик оҡшаттым. Ул да миңә һәр саҡ килде, эсмәй-тартмай, ҙур ғына ойошманың етәксеһе булып эшләй. Ҡыҙымды үҙ малайҙары менән тиң күрҙе. Беҙ өйләнештек. Бер йылдан һуң тағы ла ҡыҙ таптым. Балаларыбыҙ бишәү булды. Уларҙың бөтәһен дә тигеҙ күреп, яратып үҫтерҙек. Шул балалар өсөн йәшәнек тә инде. Бөтә өмөтөбөҙ, ышанысыбыҙ улар ине. Күп тә үтмәне, ирем башлаған өйөн төҙөп бөттө. Уның малайҙары мине «әсәй» тип үҫте. Серебеҙ уртаҡ булды. Оло улыбыҙ, кәләш алам, тигәс, уларҙы ҡырға-ситкә ебәрге килмәне. Тик һәр кемдең үҙ ояһы булырға тейеш бит. Малай менән килен беҙҙең фатирға күсте. Килен бик үткер, сибәр булды.
Ошолай матур ғына йәшәп ятҡанда оло ҡыҙым ире менән йыш ҡына талаша башланы. Яныма инеп, илап ала ине. «Әсәй, ул миңә хыянат итә. Һиҙәм, кем икәнен генә белмәйем», – тине. «Сабыр бул. Ҡулыңда бәләкәй балаң бар. Яңылышаһыңдыр», – тинем.
Бер көндө ирем командировкала ине. Малайҙар эштә. Кесе ҡыҙымды йылы яҡҡа ебәргәйнек. Мин нисектер өйгә эштән иртәрәк ҡайттым. Оло ҡыҙымдың бүлмәһендә тауыш сыҡҡанға, ишекте шаҡымайынса астым. Киленем менән кейәүемде бик кәрәкмәгән саҡтарында күрҙем бит. Килен тиҙ генә халатҡа ҡапланып, ваннаға ашыҡты. Кейәү бите менән мендәргә ҡапланып ятты. Мин быларҙың бөтәһен дә иремә һөйләнем. Быны улыбыҙ ҙа белде. Киленде хыянаты өсөн шул көндө үк ҡыуып сығарған. Ҡыҙыбыҙ был хәлгә сыҙай алманы – ныҡ ҡайғырҙы. Кейәү әсәләренә ҡайтып китте. Малай менән ҡыҙ үҙ-ара бик ныҡ талаша башланылар. Был күренеш аталарына оҡшаманы. 20 йыл йәшәп, беренсе тапҡыр миңә: «Әгәр ҙә ҡыҙың телен тыймаһа, мин уны өйҙән ҡыуам. Минең малайға ҡысҡырмаһын», – тип ҡысҡырҙы. Был хәлдән һуң ныҡ ҡайғырып, үҙем дә ауырый башланым. Хәҙер өйҙә һәр саҡ ыҙғыш-талаш. Ирем менән үҙ-ара мөнәсәбәт бына-бына өҙөлөргә торған кеүек. Малай киленде ҡыуғандан һуң эсә башланы. Ирем бының өсөн дә мине ғәйепләй, нимә эшләргә лә белмәйем. Бына әле әсәйем янына ҡайтып барам. Ҡалаға барып йәшәүҙе ул бер ваҡытта ла оҡшатманы. Ҡыҙым да йәй буйы бала менән шунда. Әсәйемә барам әле, уның янында, бәлки, йөрәгем әҙерәк ял итер, Вәрис тә, бәлки, туҡтар…
Нур МӨХИТДИНОВ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Төрөк университетында Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте буйынса студенттар конференцияһы үтте
Билкент төрөк университетында Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте буйынса студенттар конференцияһы булып уҙҙы. Студенттар алдында БР Милли сәйәсәт һәм мәҙәниәт министрлығы вәкиле, тарих фәндәре кандидаты Әхәт Сәлихов сығыш яһаны. Уҙған быуаттарҙа республиканың тарихы һәм мәҙәниәте тураһында ул фото- һәм видеоматериалдар файҙаланып һөйләне. Студенттар башҡорт мәҙәниәтенең бөгөнгө торошо менән дә ҡыҙыҡһынды.
Әйткәндәй, бындай конференция былтыр ҙа уҙғарылғайны. Унда башҡорттар тураһында доклад менән Әхмәт-зәки Вәлидиҙең ҡыҙы Иҫәнбикә туған сығыш яһаны.
Фәнни-ғәмәли конференцияны Билкент университеты студенттарының Төрөк халыҡтарын өйрәнеү йәмғиәте ойошторҙо.


text:
Өфө Рәсәйҙең иң яҡшы ҡалаһы исеменә көс һынашасаҡ
Бөтә Рәсәй милли проекты www.город-россии.рф сайтында башланды, уны ойоштороусылар һәр кемгә Рәсәйҙең иң яҡшы ҡалаһын һайларға һәм «Рәсәйҙә ҡайҙа йәшәүе еңел?» тигән һорауға яуап табып ҡарарға тәҡдим итә.
Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тауыш биреүҙә Рәсәй Федерацияһы субъекттарының баш ҡалалары ҡатнаша. Теләгән ҡала өсөн һәр көндө уңайлы ваҡытта тауыш бирергә була. Ҡаланың исеме янында уның турала мәғлүмәт тә урынлаштырылған. Әммә бер IP-адрестан тәүлегенә бер генә тауыш ҡабул ителә. Проектта ҡатнашыу өсөн сайтта теркәлеү талап ителмәй.
Ошо рәүешле Рәсәйҙең иң яҡшы ҡалалары исемлеге төҙөлә. Әлеге ваҡытта тәүге өс ҡала иҫәбендә — Иркутск (26896 тауыш), Төмән (23020 тауыш) һәм Смоленск (18093 тауыш). 2920 тауыш менән Өфө әлегә 17-се генә урында.
Иң күп тауыш йыйыусы ҡала артабан үҫешер өсөн өҫтәмә импульс аласаҡ, тип иҫәпләй ойоштороусылар.


text:
Башҡортостанда штраф ҡуналҡаһына ҡуйылған автомобилдәр 12 сәғәт бушлай торасаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда махсус ҡуналҡаға ҡуйылған машиналар 12 сәғәт бушлай торасаҡ. Депутаттар Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышында «Башҡортостан Республикаһында транспорт сараларын махсус ҡуналҡаға күсереү, уларҙы һаҡлау, ошоноң өсөн сығымды ҡаплау, шулай уҡ транспорт сараларын кире ҡайтарыу тәртибе тураһында»ғы законға үҙгәрештәр индереүҙе икенсе һәм өсөнсө уҡыуҙа бер юлы хупланы. Раҫланған үҙгәрештәр махсус ҡуналҡала машиналар һаҡлау өсөн түләү системаһына төҙәтмәләр индереүҙе күҙ уңында тота, уларҙы кире ҡайтарыу тәртибен ябайлаштыра һәм машинаны алып китеү факты тураһында хужаларына хәбәр итеү процедураһын регламентлай.
Новеллаға ярашлы, әгәр автомобиль хужаһы парковка ҡағиҙәләрен боҙғаны өсөн үҙенең машинаһын алып китеүенә шаһит булһа, ул урында эвакуатор эше өсөн генә түләй ала.
Ҡануниәткә беркетелгән положение буйынса тротуарҙар, юл билдәләре, йәйәүлеләр үткәүеле эргәһендә, тоннелдәрҙә парковка ҡағиҙәләренә бәйле автомобилде эксплуатациялау, файҙаланыу һәм уның менән идара итеү ҡағиҙәләрен боҙған осраҡта эвакуацияланған транспорт сараһын кире ҡайтарыуға вәкәләтле вазифалы кешенең яҙма рөхсәте талап ителмәй.
Граждандарға автомобилдәрҙе махсус ҡуналҡаға күсереү тураһында мәғлүмәттәр еткереү маҡсатында махсуслашҡан ойошмалар тәүлек әйләнәһенә эшләүсе белешмә-мәғлүмәт хеҙмәттәре булдырырға йәки рәсми сайттарында хәбәр итергә тейеш буласаҡ.
Проектта һәр осраҡҡа индивидуаль ҡарарға тәҡдим ителә. Үҙгәрештәр парковка ҡағиҙәләренә бәйле боҙоуҙарға ҡағыласаҡ. Транспорт сараларын кире ҡайтарыуҙың ябайлаштырылған тәртибе авария йәки эскән килеш йөрөгән осраҡтарға ҡағылмай.


text:
Йәмәғәт ойошмалары пикетҡа сыҡтыФото: Олег Яровиков
Йәмәғәт ойошмалары пикетҡа сыҡты
Йәмәғәт ойошмалары пикетҡа сыҡтыФото: Олег Яровиков
18 февралдә Дзержинский скверында Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы бинаһы эргәһендә башҡорт йәмәғәт ойошмалары ҡатнашлығында пикет ойошторолдо. Башҡорт йәштәре иттифағы, “Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)” Йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге, “Күк бүре” башҡорт ижтимағи хәрәкәте активистары, күрше өлкәләрҙең башҡорт йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, студенттар һәм журналистар хоҡуҡ һаҡлау органдарының йәмәғәт ойошмалары активистарын, интеллигенцияны һәм журналистарҙы эҙәрлекләүҙәренә ҡарата ризаһыҙлыҡ белдерҙе.
Пикетҡа сығыусылар үҙҙәренең хоҡуҡ һаҡлау органдарына түгел, ә уның ҡайһы бер етәкселәренең эшмәкәрлегенә ҡаршы сығыш яһауҙарын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Әлегә тиклем йәмәғәт ойошмалары көс структуралары вәкилдәре менән һәр ваҡыт уртаҡ тел тапты, ә тегеләре, үҙ сиратында, йәмәғәтселәргә ҡарата бер ниндәй дәғүә белдермәне бит. Акцияла ҡатнашыусыларҙың фекеренсә, әлеге конфликт республикаға федераль көс структуралары төбәк органдарының хәҙерге етәкселеге килеүе менән бәйләнгән, тап уларҙың эшмәкәрлеге социаль һәм милләт-ара татыулыҡ хөкөм һөргән төбәктә ғауға сығарыу факторы булып хеҙмәт итә.
— 2009 йылдың сентябрендә башҡорт йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре менән осрашыуҙа генерал Палагин, был ойошмаларға ҡарата бер ниндәй дәғүәһе юҡ, тип белдергәйне, — тинеләр пикетта, — әммә йәмәғәт ойошмалары активистарын нигеҙһеҙ эҙәрлекләү, уларҙың эш урындарына һәм өйҙәренә барып тентеү үткәреү генералдың үҙ һүҙендә тормауын күрһәтә.
Пикетта ҡатнашыусылар йәмәғәт ойошмаларын законһыҙ эҙәрлекләүҙәрҙе туҡтатҡансы, Башҡортостан халыҡтары араһында бер-береһенә ҡарата дошманлыҡ һәм нәфрәт таратыусы ысын экстремистарға, провокацион интернет-ресурстар ойоштороусыларға ҡаршы реаль саралар күргәнсе үҙ акцияларын дауам итәсәктәрен белдерҙе.


text:
Фото:
Йәш ғалимдарҙы Германияға махсус тренингка саҡыралар
Фото:
Германия һәм Европаны өйрәнеү үҙәге 2010 йылдың ноябрендә Бад-Урах (Германия) ҡалаһында үткәреләсәк "Европа тематикаһын өйрәнеү һәм уҡытыу: Рәсәй өсөн дәрестәр" тренингында ҡатнашыуға конкурс иғлан итә.
Конкурста һәм тренингта ҡатнашыуға Рәсәй төбәктәренән мәнфәғәттәр һәм эшмәкәрлек өлкәһе Европа тематикаһы менән бәйле булған йәш уҡытыусылар, аспиранттар һәм коммерция булмаған ойошмалар активистары саҡырыла.
Программала ҡатнашыу өсөн 2010 йылдың 15 сентябренә тиклем info@zdes.spb.ru электрон адресына заявка ебәрергә кәрәк.


text:
Башҡортостан Президенты Хакимиәте структураһы үҙгәреш кисерҙе
ӨФӨ, 2014 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Рөстәм Хәмитов «Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте эшмәкәрлеген камиллаштырыуҙың айырым мәсьәләләре тураһында»ғы указға ҡул ҡуйҙы.
Уның структураһын оптималләштереү маҡсатында Территориялар һәм кадрҙар сәйәсәте менән эш итеү идаралығы икегә бүленде – Муниципаль берәмектәр менән эш итеү идаралығына һәм Дәүләт хеҙмәте һәм кадрҙар сәйәсәте мәсьәләләре буйынса идаралыҡҡа. Һәр идаралыҡ үҙ структура бүлектәренә эйә. Бынан тыш, БР Президентының Ижтимағи-сәйәси үҫеш идаралығының мәғлүмәти һәм электрон технологияларҙы ҡулланыу бүлеге бөтөрөлдө.
Указға ярашлы шулай уҡ Эксперт-контроль идаралығына һәм Ижтимағи-сәйәси үҫеш идаралығына ингән бер нисә бүлектең исеме алмаштырыласаҡ.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә «Урал моңо» халыҡ-ара төрки йәштәренең музыкаль ижады конкурс- фестиваленең һайлап алыу туры уҙҙы. Унда Бөрйән, Ейәнсура, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Иглин, Шишмә, Учалы райондарынан, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Учалы һәм Өфө ҡалаларынан солистар һәм вокаль, вокаль-инструменталь коллективтар ҡатнашты.
Һөҙөмтәлә түбәндәге конкурсанттар һайлап алынды: Тимур Рамазанов (Өфө), Ләйсән Хәлиуллина (Иглин районы), Заһир Зәйнетдинов (Өфө), Рәфис Сирусин (Өфө), Илдар Жамалов (Учалы), Рәфис Ишбаев һәм Ильяс Кинйәғолов (Ишембай), Әлфиә Мырҙабаева (Ейәнсура районы), Юнир Һағынбаев һәм Зәлиә Ғәниәтуллина (Өфө). Быйыл туғандаш төрки халыҡтарын берләштергән халыҡ-ара проект VI Бөтә донъя фольклориадаһын үткәреүгә әҙерлек барышында — 8-10 июндә уҙа. Унда төрки телле илдәрҙән һәм Рәсәй төбәктәренән вокалистар ҡатнаша. Улар араһында — Төркиә, Ҡаҙағстан, Азербайжан, Ҡырғыҙстан, Дағстан, Саха (Яҡутстан), Алтай, Хакасия, Мәскәү, Әстрхан өлкәһе һәм Ставрополь крайы вәкилдәре. Был конкурс-фестиваль генә түгел, ә музыка, төрки йәштәренең берҙәмлеге байрамы. Сара һәләтле йәш башҡарыусыларҙы эҙләү һәм уларға булышлыҡ итеү маҡсатында уҙғарыла. Конкурс-фестивалде Рәсәй Мәҙәниәт министрлығы, Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығы, В. Д. Поленов исемендәге Рәсәй халыҡ ижады йорто булышлығында Республика халыҡ ижады үҙәге, Өфө ҡалаһы хакимиәте, Ишембай районы хакимиәте ойоштора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 500
ЕР БҮЛЕМЕ, община милке булған шәхси файҙаланыуҙағы ер биләмәһе (ҡара: Ер биләү). Башҡортостанда файҙаланыуға яраҡлы ерҙәрҙе бүлеү игенселектең үҫеүе һәм ултыраҡ тормошҡа күсеү м-н башлана, игенселектең хужалыҡ-мәҙәни тибы өҫтөнлөк иткән көнбайыш һәм төньяҡкөнбайыш райондарҙа киң таралыу ала. Ырыу аҫабалығы сиктәрендә бесәнлектәр, һөрөнтө ерҙәр, солоҡ (ҡара: Cолоҡсолоҡ) булған һ.б. ерҙәр бүленгән, улар өсөн яһаҡ түләү ҡаралған; ерҙе файҙаланыу тәртибе йола хоҡуғы нормаларына ярашлы көйләнгән. Тәүҙә Е.б. ауылға, ырыу бүленешенә йәки ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмөнә бүленгән; һуңынан, общинаның ваҡланыуы һәм шәхси хужалыҡтарҙың үҫеүе м-н, айырым ғаиләләргә лә биреү башланған. 18 б. алып хосуси милек һыҙаттары өҫтөнлөк итә башлай: хужаһы Е.б. васыят итеп ҡалдыра, һата, биләмәгә керҙәштәр индерә алған һ.б. Ҡайһы ваҡытта керҙәш Е.б. община ағзаһының бөтә хоҡуҡтары һәм бурыстары (яһаҡ түләү, дөйөм урмансылыҡ, көтөүлек, һунарсылыҡ һ.б. ерҙәре м-н файҙаланыу) һәм мираҫҡа биреү хоҡуғы м-н бергә алған, был осраҡта Е.б. элекке хужаһы керҙәш категорияһына күскән. 1917 й. 27 окт. Ер т‑дағы декретҡа ярашлы, ерҙе национализациялау (ҡара: Ер сәйәсәте) тормошҡа ашырыла.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Терактҡа әҙерлек булғанмы?
Терактҡа әҙерлек булғанмы?
Башҡортостандың хоҡуҡ һаҡлау органдары Октябрьскийҙа сираттағы ҙур операция үткәрҙе – һөҙөмтәлә террористик төркөм («Октябрьский джамаат» тигән исем аҫтында) ағзалары ҡулға алынды.
Шундайыраҡ хәбәр таралды. Бандиттар Кавказ боевиктары менән бәйле, имеш. Төркөм лидеры урындағы нефть сығарыу предприятиеһында токарь булып эшләгән. Ул, баҡһаң, Доку Умаров етәкләгән «Кавказ Имараты» халыҡ-ара террористик ойошмаһының вәкиле. Был «йәмәғәт» ЭЭМ хеҙмәткәрҙәренә таныш. 2010 йылдың ноябрендә уның активисы, 18 йәшлек егет ҡаланың милиция бүлегенә бәреп инеп, шундағы бер хеҙмәткәргә бысаҡ менән ташланғаны өсөн ҡулға алынған була. Аҙаҡ медицина экспертизаһы уны параноик шизофрения менән интегеүсе тип билдәләй. Хоҡуҡ һаҡлаусылар һүҙҙәренсә, ҡулға алынғандарҙың өйҙәрендә тентеү үткәргәндә шартлатҡыс эшләү өсөн 1,5 кг аммиак селитраһы, бер килограмға яҡын гексоген, боеприпас өлөштәре, милиция бүлеге бинаһының фотоһы, экстремистик әҙәбиәт табылған.
Октябрьский ҡалаһын «террористар» үткән йылдың мартында бер ҡужғытып алғайны инде. Ул саҡта ҡалаға БТР-ҙар индергәйнеләр хатта.
Аптыраған инде – ниңә гел был ҡалала «ойоша»ларҙыр? Шуныһы ла бар: Эске эштәр министрлығының тикшереү комитеты, әлеге төркөмдө «тотоу» эшендә хаталыҡ бар, тип билдәләй. Ҡулға алынғандар ҙа дүртәү түгел, ә икәү, имеш. Уларҙың террор ойошторорға маташыуы ла фараз ғына. Ныҡлы тикшерелмәгән, иҫбатланмаған мәғлүмәт, һәм ул барлыҡ виртуаль донъя яңылыҡтарына инеп тә китте, Башҡортостанда террорсылар менән бәйләнештә эшләгән төркөм «барлығы» таралды. Халыҡты хәүефләндерергә тиһәң, «орган»дарҙы ҡуш. Экстремизм, терроризм һәм башҡа шундай «изм»дарҙы беҙҙең республиканан маҡсатлы рәүештә эҙләгән кеүек тойола башланы юғиһә.
А. ЗИННУРОВА.
Шундайыраҡ хәбәр таралды. Бандиттар Кавказ боевиктары менән бәйле, имеш. Төркөм лидеры урындағы нефть сығарыу предприятиеһында токарь булып эшләгән. Ул, баҡһаң, Доку Умаров етәкләгән «Кавказ Имараты» халыҡ-ара террористик ойошмаһының вәкиле. Был «йәмәғәт» ЭЭМ хеҙмәткәрҙәренә таныш. 2010 йылдың ноябрендә уның активисы, 18 йәшлек егет ҡаланың милиция бүлегенә бәреп инеп, шундағы бер хеҙмәткәргә бысаҡ менән ташланғаны өсөн ҡулға алынған була. Аҙаҡ медицина экспертизаһы уны параноик шизофрения менән интегеүсе тип билдәләй. Хоҡуҡ һаҡлаусылар һүҙҙәренсә, ҡулға алынғандарҙың өйҙәрендә тентеү үткәргәндә шартлатҡыс эшләү өсөн 1,5 кг аммиак селитраһы, бер килограмға яҡын гексоген, боеприпас өлөштәре, милиция бүлеге бинаһының фотоһы, экстремистик әҙәбиәт табылған.
Октябрьский ҡалаһын «террористар» үткән йылдың мартында бер ҡужғытып алғайны инде. Ул саҡта ҡалаға БТР-ҙар индергәйнеләр хатта.
Аптыраған инде – ниңә гел был ҡалала «ойоша»ларҙыр? Шуныһы ла бар: Эске эштәр министрлығының тикшереү комитеты, әлеге төркөмдө «тотоу» эшендә хаталыҡ бар, тип билдәләй. Ҡулға алынғандар ҙа дүртәү түгел, ә икәү, имеш. Уларҙың террор ойошторорға маташыуы ла фараз ғына. Ныҡлы тикшерелмәгән, иҫбатланмаған мәғлүмәт, һәм ул барлыҡ виртуаль донъя яңылыҡтарына инеп тә китте, Башҡортостанда террорсылар менән бәйләнештә эшләгән төркөм «барлығы» таралды. Халыҡты хәүефләндерергә тиһәң, «орган»дарҙы ҡуш. Экстремизм, терроризм һәм башҡа шундай «изм»дарҙы беҙҙең республиканан маҡсатлы рәүештә эҙләгән кеүек тойола башланы юғиһә.
А. ЗИННУРОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Башҡортостанға «2012 йылға тиклем ауылдың социаль үҫеше» программаһына 295,9 миллион һум бүленде
Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте «2012 йылға тиклем ауылдың социаль үҫеше» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә Федераль бюджеттан 2011 йылға субсидиялар биреү тәртибе һәм шарттары тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
—Федераль ҡаҙна иҫәбенән субсидиялар күләме 295,9 миллион һум тәшкил итәсәк, — тип хәбәр итте БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте хеҙмәткәре Валентина Әптекәева. — Был субсидиялар ауыл ерендә йәшәгән граждандарҙың, шул иҫәптән йәш ғаиләләрҙең һәм йәш белгестәрҙең торлаҡ шарттарын яҡшыртыу, ауылдарҙа газ, һыу үткәреү, беренсел медик-санитар ярҙам, физкультура һәм спорт учреждениелары селтәрен үҫтереү буйынса сараларға киткән төбәк сығымдарын өҫтәп финанслауға йүнәлтеләсәк.


text:
Төйлөгән
Төйлөгән (черный коршун)- йыртҡыс ҡош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осоп барған ҡоштоң ҡанаттары ҙур күренә, оҙон ғына ҡойроғоноң осо икегә айырыдған. Дөйөм төҫө ҡара көрәнһыу . Ҡауырһындары аҡ һәм ҡара сыбар. Башҡа үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан айырсалы ҡойорғо меән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көслө генә ҡалтырауыҡлы һыҙғыра:"Фюрлюрлюрр" яңғырауыҡлы ҡысҡыра:"ҡый-ҡый-ҡый"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыуға яҡын урындарҙа йәшәй. Үләкһә, кимереүселәр, ҡош себештәре менән туҡлана. күсәм ҡош. Киң таралған. Аяһы ағас башында була. Уөрән таплы 2-3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙаһы ҙур.
Топономика, география исемдэре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
- Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.
{{|de}}


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Халыҡ сәйәси хәл-ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына
Халыҡ сәйәси хәл-ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Заманса Рәсәйҙә һайлау системаһы үҫешенең 20 йыллыҡ тәжрибәһе: ҡаҙаныштар, проблемалар, перспективалар» исеме аҫтында үткән төбәк-ара конференцияла ҡатнашҡайны. Төбәк башлығы унда республиканың социаль-иҡтисади тормошондағы үҫеш хаҡында һөйләп, халыҡтың сәйәси процестарҙа әүҙем ҡатнашыуын билдәләне.
Һайлауҙар – төп сәйәси процестарҙың береһе. Сентябрҙә үткән һуңғы сара парламентта төрлө партия вәкилдәренең артыуын күрһәтте, бөгөн Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары араһында алты партия вәкиле эшләй. Рөстәм Хәмитов иҫәпләүенсә, был насар түгел, төрлө ҡараштар, идеялар дөрөҫлөктө асыҡларға ярҙам итәсәк. Шул уҡ ваҡытта һайлау процестарын ойоштороу ауыр. Шуға күрә бөгөнгө конференцияла күп мәсьәлә буйынса фекер алышырға кәрәк.
– Һайлау системаһында һуңғы йылдарҙа билдәле бер бейеклектәргә өлгәшелде, – тине Башҡортостан Президенты. – Әммә проблемалар ҙа етерлек. Шунһыҙ мөмкин дә түгел. Эш булмаған ерҙә генә мәсьәләләр юҡ.
Форумда билдәләүҙәренсә, һайлау процесында бөтә ҡатнашыусыларҙың фекерҙәрен, мәғлүмәти йәмғиәт талаптарын иҫәпкә алып, технологиялар индереү буйынса яңы алымдар булдырыу мөһим. Һайлау комиссияларының эше йәмғиәттә сәйәси әүҙемлектең үҫеше менән ҡатмарлашасаҡ ҡына.
Һайлауҙар – төп сәйәси процестарҙың береһе. Сентябрҙә үткән һуңғы сара парламентта төрлө партия вәкилдәренең артыуын күрһәтте, бөгөн Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары араһында алты партия вәкиле эшләй. Рөстәм Хәмитов иҫәпләүенсә, был насар түгел, төрлө ҡараштар, идеялар дөрөҫлөктө асыҡларға ярҙам итәсәк. Шул уҡ ваҡытта һайлау процестарын ойоштороу ауыр. Шуға күрә бөгөнгө конференцияла күп мәсьәлә буйынса фекер алышырға кәрәк.
– Һайлау системаһында һуңғы йылдарҙа билдәле бер бейеклектәргә өлгәшелде, – тине Башҡортостан Президенты. – Әммә проблемалар ҙа етерлек. Шунһыҙ мөмкин дә түгел. Эш булмаған ерҙә генә мәсьәләләр юҡ.
Форумда билдәләүҙәренсә, һайлау процесында бөтә ҡатнашыусыларҙың фекерҙәрен, мәғлүмәти йәмғиәт талаптарын иҫәпкә алып, технологиялар индереү буйынса яңы алымдар булдырыу мөһим. Һайлау комиссияларының эше йәмғиәттә сәйәси әүҙемлектең үҫеше менән ҡатмарлашасаҡ ҡына.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Күңел күрке5-01-2018, 00:03 // Аҡмулла // Баҫып сығарырға
Һине күрҙем кисә. Күкрәгеңде киреп, ҡулдарыңды иркен һелтәп, ышаныслы баҫып килә инең. Йөҙөң ҡояштай балҡыған, күңелеңдәге нур тирә-яҡҡа һирпелгәндәй, күҙҙәрең генә түгел, бөтә булмышың йылмайғандай.
– Ҡыуанысың оҙаҡҡа булһын, – тинем, шатлығыңды уртаҡлашып. — Аллы булдыңмы, маллы булдыңмы?
– Яҡшы һүҙ малдан артығыраҡ. Бер һүҙ! Бер һүҙ әйттеләр миңә! — тинең дә йәнеңә аҙыҡ булырлыҡ балдан татлы һүҙгә ләззәтләнеп ары киттең.
Яҡшы һүҙ – йөрәккә ял бит ул, тип ҡарап ҡалдым һин киткән яҡҡа.
Зарығып көткән оҙон көндәреңде күҙ асып йомғансы килеп етерлек, үкенесһеҙ минуттарыңды мәңгелек яһарлыҡ ҡеүәтле һүҙҙәр була шул кеше йөрәгендә. Бер һүҙ... Бер яҡшы һүҙ әйткәндәр һиңә. Тоҙһоҙ тойолған ашыңды тел йоторлоҡ тәмләтерҙәй, моңһоҙ тигән көйөңдө тыңлап туйғыһыҙ йәмләтерҙәй, күтәргеһеҙ ауыр йөгөңдө һыңар ҡуллап сөйҙөрөрҙәй һүҙ әйткәндәр һиңә.
Осратҡанда яҡшы һүҙен әйтеп ҡалырға ашҡына шул изге күңелле кешеләр.
...Бөгөн күрҙем һине. Затлынан-затлы йөҙөңә һөрөм яҡҡандармы ни! Йөҙөңдәге йылмайыуҙы һыпырып алғандармы ни!
– Ни булды? Ауыр ҡайғы төштөмө башыңа, ҙур юғалтыумы? – тинем, хәсрәтеңде бүлешергә ашығып.
– Бер һүҙ... бер һүҙ... – тинең дә башыңды түбән эйеп китеп барҙың.
Олоһомо кесегә шәфҡәт итмәне? Кесеһеме уҙаманды хөрмәтләмәне? Яңы тыуған аяҙ көндөң ҡояшын мәлһеҙ байытырлыҡ яман һүҙле кеше кем булды? Йәнеңә йәрәхәт һалырлыҡ, ашҡынып барған юлыңда тәрән упҡын уйҙырырлыҡ әйтелгән һүҙ ни булды? Ниндәй һүҙ ине ул? Ҡуҙҙай ялҡынды боҙҙай итерлек ул яман һүҙ ҡайҙан килеп сыҡҡан? Әҙәм йөрәгенәнме? Беләктәге быуынды, мейеләге зиһенде алырлыҡ һүҙҙәр ҙә була шул әҙәм йөрәгендә, һөйҙөрәһе урынға йәндәреңде биҙҙерерлек, шатлыҡтан һөйөнөс алам тигәндә тел асҡысын юғалтырлыҡ һүҙҙәр ҙә була шул әҙәм йөрәгендә. Көн яманы китһә лә, һүҙ яманы китмәгәнен, шул һүҙ иҫенә төшкән һайын күҙ алдына Ҡәһҡәһә затлы йән эйәһе булып баҫасағын белмәгәнме ул кеше? Яман һүҙе артынан ҡәҙерен юғалта барғанын белмәгәнме ул кеше...
Байрамдарҙа беҙ туғандарға, дуҫ-иштәргә, яҡындарға аҫылдан да аҫылдарын, яғымлынан да яғымлыларын, күңел күрке булырлыҡтарын әйтәйексе һүҙҙәрҙең. Тышта буран ҡоторһа ла, күңелдәрҙә сәскә атһын, күкте болот ҡаплаһа ла, мең-мең йондоҙ баҙлаһын.
Ә, уйлап ҡараһаң, кеше ғүмере – мәңгелек ғаләм тормошоноң керпек ҡағып алған арауығында үтеп китер мәле генә. Шуға ла ҡиммәтен белеп, һәр минутының ҡәҙерен тойоп, бер-береңде бәҫһеҙләмәй йәшәйек ғүмер тигән мөғжизәне.


text:
Портал:Фән
Бөтә порталдар • География • Тарих • Йәмғиәт • Шәхестәр • Дин • Спорт • Техника • Фән • Сәнғәт • Фәлсәфә
Фәнни портал
Фән (шулай уҡ ғилем) – төплө мәғлүмәттәр йыйыу, классификациялау, анализлауҙы, тәбиғәт күренештәрен йәки йәмғиәт процестарын аңлатырға һәм уларҙың үҫешен алдан күрергә мөмкинселек биреүсе теорияларҙы яҡшыртыу һәм яңыларын төҙөүҙе үҙ маҡсаты итеп алған эшмәкәрлек өлкәһе. Шулай уҡ фән үҙ үҫешенә үҙе булышлыҡ итеүсе аналитик белемдәр системаһын аңлата.
Фән-кешеләрҙең өҫтәмә белем алыуға йүнәлтелгән эшләү өлкәһе, тип аңлатма бирә ҡайһы бер философия дәреслектәре.
Фән ғәҙәттә ике төп өлкәгә бүленә:
- тәбиғи күренештәрҙе өйрәнеүсе тәбиғи фәндәр;
- кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәре.
Фән өлкәләре
Һайланған мәҡәлә
Химик ҡушылмалар — ике йәки бер нисә элементтың атомы химик бәйленештә булған ҡамарлы матдә. Химик ҡушылма составы химик формула, төҙөлөшө структур формула менән яҙыла. Күпселек осраҡта химик ҡушылмалар состав даимилығы законы (ru:Закон постоянства состава) һәм ҡалыҡһыҙ бүленеүсән сағыштырма законына (ru:Закон кратных отношений) бойһона. Шулай уҡ, үҙгәреүсән составлы ҡушылмалар булыуы билдәле, мәҫәлән (бертоллид):
Химик ҡушылмалар химик реакция нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Ҡатмарлы матдәләр бер нисә матдәгә тарҡалыуы мөмкин. Химик ҡушылма барлыҡҡа килгәндә йылылыҡ бүленеп сыға (экзотермик реакция), йәки йылылыҡ йотола (эндотермик реакция). Химик ҡушылмаларҙың физик һәм химик үҙенсәлектәре реакцияға ингән матдәләрҙең үҙенсәлектәренән айырыла. Химик ҡушылмалар органик һәм органик булмаған матдәләргә бүленә. 100 меңдән артыҡ органик булмаған һәм 3 млн. органик матдә булыуы билдәле. Әҙәбиәттә яҙылған һәм ҡушылманың уникаль CAS-номеры бар. ([[Химик ҡушылмалар |артабан…]])
Беләһегеҙме…
Һайланған шәхес
Альберт Эйнштейн - 14 марта 1879, Ульм, Вюртемберг, Германия — 18 апрель, 1955, Принстон, Нью-Джерси, АҠШ) — физик-теоретик, заман теоретик физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1921 йыл), йәмәғәт эшмәкәре-гуманист. Германияла (1879—1893, 1914—1933), Швейцарияла (1893—1914) һәмАҠШ-та (1933—1955) йәшәгән. 20-ләп донъя университеттарының Почётлы докторы, бик күп Фәндәр академиялары ағзаһы,шул иҫәптән СССР ФА-ның сит ил Почетлы ағзаһы (1926).
(артабан…)


text:
Башҡорт театрының «Джут» спектакле «Алтын битлек» фестиваленең «Битлек плюс» программаһына инде
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының «Джут» («Һуңғы йәйләү») спектакле «Алтын битлек» фестиваленең «Битлек плюс» программаһына инде. Башҡорт актерҙарының сығышы киләһе йылдың март башына билдәләнгән, тип хәбәр иттеләр театрҙың матбуғат хеҙмәтендә.
Ҡаҙаҡ драматургы Олжас Жанайдаровтың пьесаһы буйынса режиссер Айрат Абушахманов ҡуйған «Джут» спектакле — Бөтә Рәсәй милли театр премияһының 2015-2016 йылдар миҙгеле исемлегендә. «Битлек Плюс» хәҙерге театрҙың төрлөлөгөн һәм йүнәлешен сағылдыра. «Битлек Плюс» әлеге мәлдә театрҙа барған хәлдәрҙе күрһәтә һәм уның киләсәген билдәләй», — ти ойоштороусылар.
«Битлек Плюс» конкурстан тыш программаһы 2009 йылдан алып уҙғарыла. Афишала эксперттар тәҡдим иткән Рәсәй спектаклдәре, шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Балтика, Европа илдәре театрҙары ҡатнаша. «Битлек Плюс» «Алтын битлек» фестиваленең конкурс программаһын тулыландыра.


text:
Президент республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарында йөрөп ҡайтты
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов 27 июндә республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарына эш сәфәре менән сыҡты. Төбәк башлығы Салауат, Ҡыйғы һәм Балаҡатай райондарының социаль-иҡтисади хәле менән танышты, ҡайһы бер социаль объекттарҙы асыу тантанаһында ҡатнашты.
Салауат районының Мөрсәлим ауылында участка дауаханаһы капиталь ремонттан һуң асылды. Капиталь ремонтҡа 17 миллион һум самаһы аҡса бүленде. Дауалау учреждениеһында демонтаж эштәре үткәрелде, стена конструкциялары көсәйтелде, йылытыу, вентиляция, электр яҡтыртыу, һыу үткәргес һәм канализация ҡайтанан эшләнде, янғын сигнализацияһы, телефон элемтәһе үткәрелде.
Президент ауыл халҡын был мөһим ваҡиға менән ҡотланы, төҙөүселәргә һәм был мөһим социаль объектты капиталь ремонтлауҙа әүҙем ҡатнашыусыларҙың барыһына ла рәхмәт белдерҙе.
Бында республика башлығы урта дөйөм белем биреү мәктәбенә төкәтмә төҙөү барышы менән дә танышты.
Ҡыйғы районы үҙәге — Үрге Ҡыйғы ауылында был көндө үҙәк район дауаханаһы хирургия корпусының яңы бинаһы асылды. Уны асыу тантанаһында Мортаза Рәхимов ҡатнашты.
Яңы хирургия корпусында 50 койкалыҡ бала табыу йорто ла урынлашҡан. Дауалау учреждениеһының дөйөм майҙаны 3000 квадрат метрҙан ашып китте. Объекттың смета хаҡы 71 миллион һум тәшкил итте. Ҡорамалдар һәм йыһаздар һатып алыуға тағы 13 миллион һумдан ашыу аҡса тотонолдо.
Балаҡатай районының Ямаш ауылында IХ Төбәк-ара урыҫ йыры һәм таҡмаҡтары байрамы ҙур Гала-концерт менән тамамланды. Был йыр ярышында ҡатнашыусыларҙы һәм тамашасыларҙы Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов тәбрикләне.
— Республикабыҙ — 100-ҙән ашыу милләт кешеләренең тыуған йорто. Бында төрки, славян һәм фин-уғыр этностарының борондан килгән тамырҙары үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән. Һәм беҙ башҡорт, урыҫ, татар, мари, сыуаш, удмурт һәм Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың традицион ижады үҫешһен һәм байыһын өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләйбеҙ, — тине Мортаза Ғөбәйҙулла улы.
Ошо уҡ көндө Балаҡатай районының Билән ауылында яңы социаль-мәҙәни үҙәк асылды. Был мөһим ваҡиға менән ауыл халҡын республика Президенты Мортаза Рәхимов ҡотланы.
Ике ҡатлы бинала 200 урынлыҡ клуб, 160 уҡыусыға иҫәпләнгән мәктәп, хакимиәт, шулай уҡ түңәрәктәр, уйын һәм артистар өсөн бүлмәләр урынлашҡан. Ошонда уҡ уҡыусылар һәм ауыл халҡы өсөн китапханаға ла урын бүленгән. Үҙәк төҙөлөшөндә 68 миллион һум самаһы аҡса үҙләштерелгән. Мәктәптең элекке ике ҡатлы бинаһында инженер системаһын тулыһынса алмаштырып реконструкция үткәрергә ҡарар ителгән.


text:
Башҡортостанда берлектәге «РусГидро-Альстом» предприятиеһы төҙөлә
9 декабрҙә Мәскәүҙә Башҡортостандағы «РусГидро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән Францияның «Альстом» компанияһы араһында берлектәге «РусГидро-Альстом» предприятиеһын төҙөү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйылды.
«Ҡул ҡуйылған Килешеү республика өсөн ҙур социаль-иҡтисади әһәмиәткә эйә, — тип билдәләне Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов. — «РусГидро» акционерҙар йәмғиәте һәм «Альстом» республикала гидростанциялар өсөн энергетик ҡорамалдар етештереү буйынса бер йәки бер нисә берлектәге предприятие төҙөйәсәк. Планлаштырылған инвестициялар суммаһы 500 миллион евро самаһы тәшкил итәсәк, артабанғы этаптарында бер миллиард евроға тиклем арттырылыуы ихтимал».
Башҡортостанда ил өсөн уникаль һәм талап ителгән ҡорамалдар етештереү технологияһы булдырыласаҡ. Заманса гидротурбиналар республикала, атап әйткәндә, Түбәнге Һөйән гидроузелы төҙөлөшөндә ҡулланыу табыу ғына түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә талап ителәсәк. Мәҫәлән, Кубандә һәм Волга-Кама бассейнында гидроэлектростанциялар каскады төҙөлөшөндә. Берлектәге предприятие планында – Өфө заводы продукцияһын бөтә донъя буйлап һатыу.
Потенциаль инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыуға иң элек республика ойошмалары йәлеп ителәсәк. Беренсе сиратта, был проектлау һәм төҙөлөш эштәре. Өфөнөң «ӨМЭПБ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Гидравлика» дәүләт унитар предприятиеһы, шулай уҡ ӨДАТУ-ның инженер потенциалы талап ителәсәк. Беренсе этапта 500-ләп яңы эш урыны булдырыласаҡ. Һуңынан яңы берлектәге предприятие хеҙмәткәрҙәре һаны бер нисә меңгә етәсәк.
Заводты 2011 йылдың май аҙағында төҙөй башларға планлаштырылған, йыл ярымдан тәүге продукция сығарыла башларға тейеш.
«РусГидро-Альстом» берлектәге предприятиеһының производство-техник комплексы Өфө районының Зубово ауыл Советы ерҙәрендә урынлашасаҡ, тип хәбәр итә Башҡортостан Хөкүмәте матбуғат хеҙмәте.


text:
Янғында һәләк булыусылар ғаиләләренә 100-әр мең һум түләйәсәктәр
Өфөнөң «Европа» сауҙа үҙәгендә янғын ваҡытында һәләк булыусылар ғаиләләренә 100-әр мең һум компенсация түләйәсәктәр. Ҡалған зыян күреүселәр 50-шәр мең һум аласаҡ. Был турала республика башлығы Рөстәм Хәмитов БР Хөкүмәте ултырышында хәбәр итте.
БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Юрий Пустовгаровтың һүҙҙәренә ҡарағанда, бөтә илгә яңғыраған Пермдәге «Хромая лошадь» клубында ошондай уҡ фажиғәнән һуң янғында һәләк булыусылар ғаиләләре край бюджетынан 100-әр мең һум аҡса алған. Әммә ул саҡта был ваҡиғаның киң резонанс алыуы менән бәйле, был ярҙамдан тыш, федераль бюджеттан өҫтәп 400-әр мең һум аҡса бүленә.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, «Европа»ла янғын ваҡытында ике кеше һәләк булды — әсәһе бер үҙе тәрбиәләгән 17 йәшлек ҡыҙ һәм 40 йәшлек ир, ә уның балиғ булмаған балалары, шул иҫәптән яңы тыуған сабыйы ҡалды.


text:
Ял көндәренән һуң төбәктә һыуытасаҡ
Алдағы ял көндәре Башҡортостанда аяҙлы-болотло, яуым-төшөмһөҙ буласаҡ. Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, республикала көндөҙ 12-15 градус һыуыҡ булыуы көтөлә. Төндә термометр бағанаһы минус 20 градус күрһәтәсәк. Әммә ҡайһы бер райондарҙа һауа температураһының минус 30 градусҡа тиклем түбәнәйеүе ихтимал.
Синоптиктар фаразлауынса, киләһе аҙнала Башҡортостанда көндәр тағы ла һыуытасаҡ. Ғинуарҙың һуңғы көндәрендә төбәктә төндә — 30 градус, көндөҙ 22 градус һыуыҡ булыуы көтөлә.


text:
Ветерандар йәмәғәт транспортында бушлай йөрөй ала
Башҡортостанда ветерандар йәмәғәт транспортында бушлай йөрөй ала. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы шундай бүләк эшләне. Акция республикала кисә башланды һәм 10 майға тиклем дауам итәсәк. Ветерандар һәм уларға тиңләштерелгән кешеләр дәүләт предприятиеһының ҡала эсендәге, ҡала яны һәм ҡала-ара автобус маршруттарында бушлай юл йөрөү хоҡуғынан файҙалана ала. Ә Өфөлә ошо уҡ арала ветерандар трамвай һәм троллейбустарҙа ла бушлай йөрөй ала.
Юл йөрөү күләме сикләнмәгән. Бушлай билет алыу өсөн кондукторға ветеран танытмаһын күрһәтеү ҙә етә.


text:
Республикала мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында аҡса йыйыу буйынса «ҡыҙыу линия» асылды Фото: Олег Яровиков
Республикала мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында аҡса йыйыу буйынса «ҡыҙыу линия» асылды
Республикала мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында аҡса йыйыу буйынса «ҡыҙыу линия» асылды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостанда ата-әсәләр мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында аҡсаны законһыҙ йыйыу тураһында хәбәр итә ала. Был аҙнала республика Мәғариф министрлығында «ҡыҙыу линия» эшләй башланы. Дүшәмбе — йома иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 6-ға тиклем ведомство белгестәре (347) 218-03-28 телефоны буйынса ата-әсәләрҙән шылтыратыуҙар ҡабул итә. Төшкө тәнәфес — көндөҙгө сәғәт 1-ҙән 2-гә тиклем.
Башҡортостан юлдаш телеканалындағы «Власть яуап бирә» тапшырыуында мәғариф министры Гөлназ Шафиҡова бының миҙгелле күренеш булыуын билдәләне.
«Әле дәреслектәр, май аҙағында ремонт өсөн аҡса йыйыуға зарланалар. Был ирекле рәүештә булырға тейеш һәм ошо мәсьәләләрҙе класс сәғәттәрендә түгел, айырым әңгәмәләрҙә тикшерергә кәрәк. Статистика буйынса, кешеләр йышыраҡ аҡса йыйыуға түгел, улар менән айырым һөйләшмәгәндәре өсөн зарлана».


text:
Проект тураһында
Башҡорт теленән региональ диктант - 2018
Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәренең береһе булған башҡорт теленән региональ диктант яҙыу – түләүһеҙ үткәрелә торған акция, был акцияла теләгән һәр кеше ҡатнаша ала. Был сараны үткәреү принциптары Рус теленән тоталь диктант яҙҙырыу тәртибе менән тап килә. Ойоштороу комитетының һәм Баһалама комиссияһының ағзалары исемлеге, эштәрҙе тикшереү һәм баһалау критерийҙары билдәләнгән.
Региональ диктантты үткәреүҙең маҡсаттары:
-
Башҡорт теле мәсьәләләренә иғтибарҙы йәлеп итеү.
-
Грамоталылыҡ проблемаларын йәмәғәтселек һәм киң мәғлүмәт саралары аша хәл итеү.
-
Теләгән кешегә үҙ грамоталылығын тикшерә алыу мөмкинлеген биреү.
-
Башҡорт әҙәби теле нормаларын белеүҙең әһәмиәтен күтәреү.
-
Грамоталы яҙыу культураһын үҫтереү.
Сара 21 апрелдә Башҡорт дәүләт университетының төп корпусында (Өфө ҡалаһы, З.Вәлиди урамы, 32-се йорт, 01, 02-се аудиториялар) һәм БДУ-ның Стәрлетамаҡ, Сибай, Бөрө, Нефтекама филиалдарында, юғары уҡыу йорттарында, колледждарҙа, мәктәптәрҙә һ.б. ойошмаларҙа үткәрелә. Башланыу ваҡыты – 10.00 сәғ.
Региональ диктанттың девизы: «Башҡорт телендә һөйләшәм, башҡорт телендә яҙам».
Диктантта исем-шәрифте яҙыу мотлаҡ түгел, псевдоним йәки йәшерен һүҙ генә (кодовое слово) күрһәтергә мөмкин. Диктантты онлайн рәүештә лә яҙып була. Барлыҡ мәғлүмәт – БДУ-ның regdict.bashedu.ru сайтында. Барығыҙҙы ла был акцияла ҡатнашырға саҡырабыҙ.
Бәйләнеш:
e-mail: kaf.vbya@yandex.ru
Телефон: 8(347) 272-33-82


text:
Шаран районында яңы сиркәү асылды
Башҡортостандың Шаран районы Шаран ауылында яңы сиркәү асылды. Уны төҙөү өсөн ике йылдан ашыу ваҡыт киткән.
Православие ғибәҙәтханаһы был ауылда 80 йыл тирәһе булмаған. Ауыл ҡарттары 1937 йылда бында элекке сиркәүҙең ябылыуын хәтерләй, ә бушатылған бинала мәҙәниәт йорто урынлаштырылған.
Яңы сиркәү 2009 йылда төҙөлә башлаған. Хәҙер ул тулыһынса әҙер. Бина 100 кешегә иҫәпләнгән. Ауыл халҡы уны ҙур түҙемһеҙлек менән көтөп алған.
Урындағы эшҡыуарҙарҙың береһе сиркәүгә 90 килограмм ауырлыҡтағы ҡыңғырау бүләк иткән. Йортта ғибәҙәт ҡылыуҙар үткәрелә башланған да инде.


text:
«Башҡортостандың баш ҡалаһы» марафоны штандарты Нефтекамала ҡунаҡта
Республика муниципалитеттары араһында «Башҡортостандың баш ҡалаһы» мәҙәни ваҡиғалар марафоны штандарты Яңауылдан Нефтекамаға күсте. Нефтекамалар үҙ күршеләренә күрһәтеүҙе Халыҡ-ара театр көнөндә Нефтекама тарих-крайҙы өйрәнеү музейынан башланы. «Театр ғәли йәнәптәре» сараһы урыҫ халыҡ театры актерҙарының мәктәп уҡытыусылары һәм БашДУ-ның Нефтекама филиалы студенттары менән аралашыу аҫтында үтте. Энергетик ауылында ике проект ғәмәлгә ашырылды: китапхана хеҙмәткәрҙәре әҙерләгән «Мәңге һеҙҙең Гоголь» әҙәби сәғәт һәм «Мәҙәниәт йыһаны» концерт программаһы.
1 апрелдә штандартты Үҙәкләштерелгән китапхана системаһы көтә, унда «Нефтекама ҡаурый һәм бумала менән данлы» ижад сәғәте планлаштырылған. Шулай уҡ марафон Әмзә ауылында буласаҡ. Мәҙәниәт йорто «Йылмайыу һәм көлкөлә ҡунаҡта» байрам программаһын әҙерләгән, Балалар сәнғәт мәктәбе лә мәҙәни сараларҙан ситтә ҡалмаған. 2 апрелдә Нефтекама Балалар сәнғәт мәктәбендә биҙәү-ҡулланма сәнғәт күргәҙмәһе асыласаҡ. Артабан марафон символы, Ташҡын ауылында үтәсәк, «Заман ритмы» концерт программаһына киләсәк. Штандарт Нефтекамала иң аҙаҡтан балалар музыка мәктәбендә буласаҡ, унда «Музыкаға яҡты…» вокал-хор бүлегенең концерты үтәсәк. Нефтекама сараларынан һуң Мәҙәниәт йылы символы Салауат районына тапшырыласаҡ.


text:
Куйбышев магистраленең Башҡортостан бүлексәһендә граждандар оборонаһы айлығы старт алды
Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһендә граждандар оборонаһы айлығы старт алды. 4 октябрҙә тамамланасаҡ айлыҡ дауамында тимер юл инфраструктураһы объекттарында урынлашҡан барлыҡ һаҡлау ҡоролмаларының, уҡыу кластарының һәм граждандар оборонаһы мөйөштәренең торошона комплекслы тикшереү үткәреү планлаштырыла. Төбәктең Өфө, Дим, Стәрлетамаҡ кеүек ҙур станцияларына айырым иғтибар биреләсәк.
Смотр-конкурс йомғаҡтары буйынса тимер юл объекттарындағы граждандар оборонаһы ҡоролмаларын тотоу һәм файҙаланыу буйынса иң яҡшы коллективтар билдәләнәсәк.
Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе матбуғат секретары Рөстәм Ғөбәйҙуллиндың хәбәр итеүенсә, бындай сараларҙы даими үткәреү тимер юл объекттарының ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә ойошҡан рәүештә, хәүефһеҙлек сараларын күҙәтеп эш итеүгә әҙерлеген күтәреү мөмкинлеген бирә.


text:
Ожмах – әсәләрҙең аяҡ аҫтында
– Әхмәт Мөхәмәтвәли улы, һәр уңышлы ир-ат артында ҡатын-ҡыҙ тора, тиҙәр. Ә һеҙҙе тыуғандан алып уратҡан ҡатын-ҡыҙҙар кемдәр улар?
– Беҙ, бала сағыбыҙ һуғыш йылдарына тура килгән малайҙар, күбебеҙ атай һөйөүен тойманыҡ. Ә минең атайым 30-сы йылда уҡ репрессияға юлыҡтырылған. Күрше Байназар ауылынан Мөхәмәтйән ағай, Әбделмәмбәт ауылынан (беҙ уны Ҡыпсаҡ, Үҙән тип тә йөрөтәбеҙ) Сабирйән сәсән Мөхәмәтҡолов – өсәү ҡулға алына. Красноярск ҡалаһы тирәһенә барып еткәс: «Кем дә кем Аҡ диңгеҙ-Балтик каналы төҙөлөшөнә бара, уларҙың бер йылы ике йыл иҫәпләнәсәк», – тип иғлан итәләр. Атайым менән Сабирйән сәсән шунда китергә була. Ошо хаҡта беҙгә һөйләгән Мөхәмәтйән ағай үҙе унда барыуҙан баш тарта. Балтик каналын соҡоғанда, атайым, билдән һыу кисеп йөрөп, сирләп китә, әммә ваҡытын тултырып ҡайта, ә Сабирйән сәсән шунда ятып ҡала. Беҙҙең ғаиләлә Мөхәмәткилде, Бибикамал апайым, Мөхәмәтзәки ағайым, шунан Әхмәт, Мәрйәм тигән балалар тыуа. Был икәү сабый саҡта вафат була. Мин 1939 йылда донъяға килгәнмен. Атайым 1942 йылда 112-се башҡорт атлы дивизияһына тәғәйен егеттәрҙе Стәрлетамаҡҡа алып бара. Шунда һыуыҡ үткәреп, ҡайтҡас, ҡаты ауырып китә. Юрамал ята, тип уны военкоматҡа комиссияға алып йөрөйҙәр. Шул ауырыуынан ул мандый алмай. Күп тә тормай, 14 мартта, вафат була. Уға 44 кенә йәш була. Атайымды ҡайтмаҫ ергә ҡапҡанан алып сығып барғанда, күрше Дәүләтбикә инәйҙәрҙә (ул барыбыҙҙың да кендек инәһе булған) Гәүһәр һеңлем донъяға килә.
Әсәйем Нурикамал Лотфулла ҡыҙы – Һатыбаловтар затынан. Үҙебеҙҙең ауылдан. Шуға ла уға бер генә өйҙөкөләр, Туҡтамышев Вәлиәхмәт апамдың ғаиләһе генә, килен, еңгә тип, ҡалғандар уға ҡәрендәш, һеңле йә апай, инәй тип өндәште.
Беҙҙең ғаиләлә барыһы ла сәсән телле ине. Атайым, нимә күрһә лә, шуға арнап, таҡмағын сығарыр булған. Әсәйем дә рифмалаштырып һөйләүгә оҫта ине. Бибикамал апайымдың да һәр хатын шиғыр менән тамамлап ҡуйыуы хәтеремдә.
4-5-се кластарҙа уҡығанда, тиңдәштәрем йәшереп тәмәке тарта башланы. Әсәйем ҡаты итеп киҫәтеп ҡуйҙы. Миңә шул етә ҡалды, тартманым. Йомшаҡ күңелле, әммә талапсан булды мәрхүмә. Атайымдан тол ҡалғанда, ул 35 йәштә генә булған. Мин иҫ белгәндә, намаҙ уҡый, ураҙа тота ине. Һуғыш осоронда ураҙа йәйге, көҙгө эштәрҙең иң ҡыҙыу ваҡытына тура килде. Шунда әсәйем ураҙаһын ҡалдырманы. Дәүләтбикә инәйем менән сөкөрҙөгө сығып сәхәр эсерҙәр ине. Шунан оҙон киндер таҫтамалды биленә урап эшкә китер ине... Күпме генә ваҡыт йоҡлағандыр инде, гел хәрәкәттә булды. Йоҡлап ятҡанын, ғөмүмән, хәтерләмәйем.
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәре буйынса, ҡатын-ҡыҙҙың еп иләп ултырыуы – намаҙ уҡыуға, ирҙәрҙең күпер һалыуына тиң тип иҫәпләнә. Ай яҡтыһында ла, ҡараңғыла ла, киндер иләй торған машинаһын зырылдатып, еп иләп ултырыр ине. Кейемһеҙ булманыҡ. Киндер ҙә тула ине кейемебеҙ. Атайлы балаларҙан кәм йөрөтмәҫкә тырышты әсәйем. Бәләкәйҙән атайлыларҙан көнләшеү ҙә булғандыр инде. Һуғышмай ҡайтмаған көнөм юҡ ине. Атайһыҙ бала сағым үҙ-үҙемде яҡларға, ныҡлыҡҡа өйрәтте мине.
Бер ваҡытта ла әсәйем беҙҙе әрләмәне. «Үҙеңде уйламаһаң, ағайыңдарҙы уйла. Улар кеше араһында йөрөй. Йөҙҙәренә ҡыҙыллыҡ килтермә», – тиер ине. Егәрлелеге уға бирелгән Ыласын ҡушаматында ла сағыла. Өлгөр, һаҡ булған өсөн йәбешкәндер ул уға.
...1946 йыл – беҙҙең ғаилә өсөн тарихи йыл. Беренсе класҡа уҡырға төштөм. Өлкән ағайым уҡыта башланы. Мөхәмәтзәки ағайым Темәс педучилищеһына уҡырға инде.
1947 йылда бөтә ил буйынса аслыҡ хөкөм һөрҙө. Беҙ асыҡманыҡ. Әсәйем баҡсасыл булды. Йыл да минең ул саҡтағы буйымдан бейек ағас мискәне тултырғансы кәбеҫтә тоҙлай торғайны. Яҙ етеү менән, беҙ, бала-саға, ҡуянтубыҡҡа, ҡуҙғалаҡҡа, ҡымыҙлыҡҡа, ҡаҡыға, йыуаға туйынабыҙ.
Һуғыш ваҡыты ине. Бибикамал апайымды бер көндө колхоз бригадиры фермаға йыла әрсергә саҡырҙы. Әсәйем уны ебәрмәне. Иртәгәһенә бригадир, кем кисә тыңламаған, ФЗО-ға китәһегеҙ, тине. Өс ҡыҙҙы, шулай итеп, илата-илата Иҙел башына, йәғни Белоретҡа, алып киттеләр. Беҙҙең ауыл ҡышын юл эсенә әйләнә, сөнки бөтә халыҡ район үҙәгенәсә Иҙел боҙонан йөрөй. Үткенселәр күп булды. Беҙгә, өйҙәш булып, бер татар инәй инде. Йәй сыҡҡансы йәшәне. Бик итәғәтле әбейҙең ваҡиғаларҙы алдан күргән һымаҡ нимәлер әйтеп ҡуя торған ғәҙәте бар ине. Был юлы әсәйемә: «Ҡыҙың аҡ юлдан китә, ҡара юлдан ҡайта», – тигән. Юрағаны юш килде. Апайым, ысынлап та, ФЗО тәртибенә, аслыҡҡа түҙмәй, ҡасып ҡайтып килде. Әсәйем уны кире ебәрмәне, һүҙендә ныҡ торҙо. Уны властар еңә алманы. Апайым мине һәр ваҡыт үҙе менән алып йөрөнө. Бала ғына булһа ла, ир заты бит әле, һаҡсы булыр, тигәндер инде. Хәҙисә тигән апай менән фермала тана көттө. Ҡайҙа йөрөһә лә, тәнҡит шиғырҙары сығарыр ине. Мәжлестә ултырамы, шунда уҡ таҡмағын яра әйтә лә һала. Ныҡ ҡына күргем килгәйне үҙен. Ҡайтып, хәлен белгәс, тегендә ашыҡмай тор, тинем. Йылмайып, юҡ, тине. Ћуңғы күреүем шул булған икән... Оло үкенесебеҙгә күрә, 2012 йылда, 82 йәшендә, вафат булып ҡалды.
Гәүһәр ҡарындашым да теге донъяла хәҙер. Атайым һымаҡ, оло ағайымдың да вафаты 44 йәшенә тура килде. Мөхәмәтзәки ағайым менән һөйләшеп ултырғанда, шул беҙгә лә сикме икән ни, тип шөрләй ҡуйҙыҡ. Аллаға шөкөр, улар йәшен артта ҡалдырҙыҡ. Хәҙер инде икебеҙ ҙә атай-әсәйҙең йәшәлмәгән йылдарын ваҡлайбыҙ. Ағайым быйыл 84 йәшендә. Шуныһы үкенесле: бер ата, бер әсәнән икәү генә ҡалдыҡ.
Уҡып йөрөгән ваҡытта теләгем әсәйемә ярҙам итеп, уның тормошон яҡшыртыу ине. 6-сы кластан уның менән бергә бесән саба башланым. Тау үренә көскә артылған әсәйемде арытмаҫ өсөн, берәй тәгәрмәсле нәмәгә ултыртып ҡына, палиспас ярҙамында тартып мендерһәң ине, тип хыяллана торғайным.
1950 йылдың йәйендә Бөрйәндә айыу аҙҙы. Кешегә тейә башланы. Бер бакуйҙы сығам да, туҙҙан эшләп алған торбамды ауыҙыма терәп, тирә-яҡтағы тау-ташты яңғыратып, һөрәнләп алам. Мин һаҡсы бит, ир кеше, йәнәһе, йыртҡыстар ҡурҡырға тейеш.
...Ябай кешеләр араһында ла абруй ҡаҙанғандары була. Әсәйем шундай ине: ул-был кәңәш кәрәк булһа, бигерәк тә йәшләй тол ҡалған ҡатындар әсәйемә килә торғайны. Бер ваҡиға һаман да хәтеремдә. Төнөн уятып, әсәйемде алып сығып киттеләр. Баҡтиһәң, кемдеңдер ҡыҙын кейәүгә барырға күндерә алмайҙар икән. Өгөтләргә әсәйемдең һүҙе кәрәк булған.
...10-сы класта уҡығанда, уҡыуҙы ташламаҡ булып, ауылға ҡайттым. Маҡсатым – әсәйемә терәк, таяныс булыу ине. Тракторсылар икмәкте мул ала. Магазиндан он һатып алып йәшәгәс, уларға күҙем ҡыҙғандыр инде. Хәрби училищела уҡыған Мөхәмәтзәки ағайым, тамағынан өҙөп тигәндәй, 120 тәңкә аҡса һалып тора. Тракторсылыҡҡа уҡырға тигән хыял менән йөрөп ятам. Мәктәпте ташлап ҡайтҡанымды белгәс, өлкән ағайым, уҡыуыңды бөт, аҙаҡ ҡайҙа ниндәй һөнәр алырға теләһәң, шуға уҡырһың, тип минең менән бик етди һөйләште.
Юғары уҡыу йортон тамамлағас, яңынан өй һалып индерҙем. Әсәйем түрҙә ултырҙы. Мунса һалырмын тигән әйтеүемде лә үтәнем. Үкенескә ҡаршы, әсәйем 68 йәшендә был донъянан китте. Уны ерләшергә халыҡ эркелеп килде. Ҡайғыһын да, шатлығын да бергә күтәрешкән Дәүләтбикә инәйем етем бала һымаҡ тороп ҡалды. «Әсәйең үлгәс, ауылда йәм бөттө», – тигәндәр күп булды. Ә ике туған ағаћы, Юныс апам: «Һеҙ булмаһағыҙ ҙа, йортоғоҙға боролоп, ҡапҡағыҙға башымды терәп, тороп-тороп китәм мин», – тигәйне иламһырап.
…Ҡайғы алып китте әсәйемде. Үҙенән 17 генә йәшкә кесе ине тәүге улы. Ана шул Мөхәмәткилде ағайымды юғалтыуҙы күтәрә алманы. Ҡолонсағым, тине лә иланы. Бала ҡайғыһы аяҡтан йыҡты уны. Шуға мин һәр саҡ: «Бала ҡайғыларын күрһәтмә, Хоҙайым, үҙемә лә, дуҫым түгел, хатта дошманыма ла!» – тип теләк әйтәм.
Һөнәр һайлауымда оло ағайымдың йоғонтоһо ҙур булды. Ҡайҙа йөрөһә лә, ул йыр, таҡмаҡ, риүәйәттәр йыйҙы, «Бабсаҡ менән Күсәк»те лә ул яҙып алған вариантта өйрәндем.
– Улы кәләште әсәһенә ҡарап һайлай, тиҙәр. Балаларығыҙҙың әсәһе ҡәйнәһенә оҡшағайнымы?
– Флүрә Юламанова тигән ҡыҙ менән абитуриент ваҡытта уҡ танышҡайныҡ. Ул Хәйбулла районы Аҡъюл ауылы ҡыҙы ине. Имтихандарға хеҙмәттән ҡайтышлай килгәйнем. Урал университетының журналистика бүлегенә уҡырға инергә йөрөйөм. Мөхәмәтғәни ағайымдың кәңәшен тотоп, яҡыныраҡ булайым тип, Өфөгә юлландым. Һынау һөҙөмтәләре буйынса Флүрә конкурстан үтмәне. Уны киске бүлеккә тәғәйенләнеләр. Мине көндөҙгө бүлектең старостаһы итеп ҡуйҙылар. Факультетыбыҙ деканы урынбаҫары Ғәли Сәйетбатталовҡа:
– Беҙҙең төркөмдә ирекле тыңлаусы булырға тейеш бер егет килмәне. Шуның урынына бер йыл уҡытыусы булып эшләп, алыҫ райондан килгән Флүрә Юламанова тигән ҡыҙыҡайҙы алайыҡ әле, – тип мөрәжәғәт иттем. Ғәли Ғәлиевич мут ҡына йылмайҙы ла:
– Ә һин кем булаһың уға? – тип һораны.
– Имтихандарҙы бергә биргәйнек. Тырыш ҡыҙ. Тик рус теленән үтмәне, – булды яуабым.
– Ярай. Дәрескә йөрөһөн. Тәүге сессияны уңышлы тапшырһа, приказдан үткәрербеҙ, – тине.
Шулай итеп, Флүрә менән дүрт йыл бергә уҡып, дуҫлашып йөрөнөк тә, ул дүртенсене бөткәс, өйләнештек. Мин академик ялға сығып, бер йыл мәктәптә эшләп килгәнгә, унан бер курс артта ҡалғайным. Шуға ла Флүрәм минән бер йыл алда диплом алды. Ул Ләйсәнебеҙгә әсәй булырға йыйына ине. Шуға ла, үҙенең әсәһенә яҡыныраҡ булһын тип, Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт мәктәбенә урынлаштырҙым. Уның туғандары менән тәүгә шунда күрештем. Барғас, дүртенсе көнгә баш балабыҙ Ләйсән донъяға килде. Бер-ике аҙна торҙом да бишенсе курсҡа уҡырға киттем. Университетты 1967 йылда тамамланым. Аспирантураға урын булмай сыҡты. Ғәйнуллин Миҙхәт ағай: «Сөләймәнов ауылда ятып та диссертация яҙыр ул», – тигәйне.
Миңә Мәғариф министрлығына йүнәлтмә бирелгәс, әсәйем менән һөйләшергә ауылға ҡайтып киттем. Маҡсатым уны ҡалаға алып килеү ине, әммә ул, нигеҙ ташлап китмәйем, тип ҡырҡа ҡаршы төштө. Бәхетемдән, ата-әсәләрҙең үтенесе буйынса, райсовет, Нәби башланғыс мәктәбен һигеҙ йыллыҡҡа әйләндерергә, тигән ҡарар сығарған. Ғаиләмде Өфөгә алып килдем дә, министрлыҡҡа инеп, ҡайтыу теләген белдерҙем.
Әсәйем быға тиклем хат аша ғына таныш Ләйсәнде, ейәнсәрен, күтәреп алды. 1968 йылда тыуған улымды, 1971 йылғы кесе ҡыҙымды һөйөргә лә насип булды уға. Өләсәһе вафат булғанда, Нәркәскә саҡ ҡына бер йәш тулмай ҡалды. Әсәйемдең ҡырҡын үткәргәндә, ҡыҙымдың теле асылды. Беренсе һүҙе лә «атай» булды. Флүрә, шулай итеп, өс бала әсәһе булып китте.
Башҡорт йәмәғәтселеге ҙур юғалтыу кисерҙе: йәшләй генә БДУ-ның филология факультетында уҡытып йөрөгән талантлы ғалимыбыҙ Марат Минһажетдинов 1972 йылда, студенттары менән фольклор экспедицияһында йөрөгәнендә, ваҡытһыҙ донъянан китте. Уның урынына кафедраға мине Өфөгә саҡыртып алдылар. Ғаиләм ауылда ҡалды. Ҡасан һораһам, шунда ҡайтып килергә рөхсәт иттеләр. Юл юҡ, уның ҡарауы самолет осоп тора. Иртәнге сәйҙе Бөрйәндә эсеп, төшкө ашты Өфөлә ашап, өсөнсө парҙа дәрес үткәреп торғаным булды. «Бөрйән тиҙәр. Бына күрәһегеҙме Бөрйән нисек булғанын?»– тип студенттарға шаяртып ала торғайным.
Ике йылдан миңә ике бүлмәле фатир бирҙеләр. Ғаиләмде Өфөгә күсереп, бергә йәшәргә форсат тейҙе. Ике йыл эсендә фатир алғандар бик һирәк ине ул ваҡытта. Шулай итеп, беҙҙең торлаҡ мәсьәләһе тиҙ хәл ителде. Өс балалылар ҡалала күп балалы ғаилә иҫәпләнһә лә, беҙҙең иҫәп балаларҙы бишәү итеү ине. Тик уйлағанса килеп сыҡманы.
– Әхмәт ағай, ғаилә ҡорғанда, ул ныҡлы булһын өсөн, йәштәр нимәгә иғтибар итергә тейеш?
– Рухи яҡтан уртаҡлыҡ үә яҡынлыҡ булһын. Ҡатыным менән икебеҙ ҙә филолог, ҡыҙыҡһыныуҙар бер йүнәлештә, аңлашып, татыу йәшәнек. Тол ҡалғанымда мин 56 йәштә инем. Ейән-ейәнсәрҙәрем өләсәй тип әйтерлек иш булһын тип, рухташ, үҙе лә фольклор менән шөғөлләнгән радиожурналист Фәниә Хәлитоваға өйләндем. Уның тәҡдиме буйынса йырсы, ауылдашым Ғилман Сәфәрғәлин, йырсы Фәрит Бикбулатов, композитор Роза Сәхәүетдинова тураһында бер нисә тапшырыу эшләгәйнем. Фәниәгә шунда күңел ятты. Балаларым да, ейән-ейәнсәрҙәрем дә уны яҡшы ҡабул итте. Ул күптән хаҡлы ялда. Әммә республикабыҙ халҡы уны әле лә яҡшы белә, сөнки уның 33 йыл буйы әҙерләгән тапшырыуҙары һаман «Ашҡаҙар» радиоһында йыш ҡабатлана.
– Ҡыҙ балаҡайымды ҡыҙғанам, тип йырлар булғандар. Ҡыҙҙарығыҙҙы кейәүгә биреү ҡыйын булдымы? Әллә «Ҡыҙ китә – ҡый китә», – тинегеҙме?
– Был хаҡта кейәүгә бараһы ҡыҙ, кәләш алаһы егет менән ваҡыты еткәс кенә әңгәмәләшеү – һуңлау була. Алдан хәстәрләп, фольклор аша ла төшөндөрә йөрөр кәрәк, тип уйлайым. Беҙҙең осраҡта, үҙҙәре һайлағас, береһенә лә ҡаршы килмәнек. Бер-бер артлы ейән-ейәнсәрҙәр бүләк итә башланылар. Гөлнара киленде лә шулай алдыҡ. Жәлилде 2-се училищеның художество бүлегенә бирҙем. Килен менән ул шунда табышты. Буласаҡ киленебеҙ ҡыҙҙарым менән дә, Флүрәм менән дә уртаҡ телде тиҙ тапты. Жәлилде ил сиге һаҡсылары ғәскәренә оҙатып, көтөп алды. Улым хеҙмәттә саҡта ла ул ҡыҙыҡай беҙгә килеп йөрөнө.
Борон тәүҙә ата-әсә балаһының ише буласаҡ кешене башҡалар аша белешеп йә күреп-белеп кенә никахлаштырғандар. Ә уға тиклем ике яҡ та бер-береһен ете быуынға тиклем тикшергән. Холоҡтары нисек, нәҫел ауырыуҙары юҡмы, тигән һорау ҡыҙыҡһындырған уларҙы.
Балаларым фольклор йыйынтыҡтарын уҡып үҫте. Ваҡытлыса мауығыу булмаған был. Жәлил улымдың картиналарында фольклор мотивтары өҫтөнлөк итә. Ләйсән «Башҡорт әкиәттәрендә әхлаҡи һайланыш» тигән темаға диссертация яҡлап, фәлсәфә фәндәре кандидаты булыуға өлгәште. Нәркәс тә ғилми эшен әҙәбиәт менән фольклор бәйләнеше буйынса һайланы.
– Тәбиғәтегеҙ менән һеҙ йыш ғашиҡ булыусанмы?
– Матурлыҡҡа һоҡлана белмәгән кешене аңламайым. Ғашиҡ булыу бер нәмә, мөхәббәт – икенсе. Аҙым һайын ғашиҡ булам. Мине, ғәҙәттә, кешенең эскерһеҙлеге арбай. Йәш бара, әммә үҙемде әле ҡарт тип иҫәпләмәйем. Оло йәшкә еткәс, Хужа Насретдин: «Йәш ваҡыттағы кеүекмен», – тип маҡтанған, ти, бит. «Уны нисек беләһең?» – тип һорағас: «Анауы ташты күрәһеңме? Уға йәш ваҡытта ла көсөм етмәне, әле лә көсөм етмәй», – тигән. Шуның һымаҡтыр, бәлки.
Көн дә иртән йүгерәм. Үҙебеҙҙең эргәләге паркты урап сығам...
Минең быуын тотош әсә тәрбиәһендә үҫте. Йомшаҡлығыбыҙ ҙа, нескә күңелле булыуыбыҙ ҙа, кәрәк ваҡытта ҡырыҫлығыбыҙ ҙа – шунандыр. Әле лә, йәсленән алып мәктәпте бөткәнсе, гуманитар вуз һәм факультеттарҙа ла ир заты – ҡатын-ҡыҙ тәрбиәһендә. Статистик мәғлүмәттәр буйынса, хәҙер үҙенең ирлек бурысын үтәр йәше ир-аттың иртә тамамлана. Сөнки унда ҡатын-ҡыҙ башланғысы үҫешә.
Егеттәрҙе уҡытыусыларҙың әҙ генә эш хаҡы ҡәнәғәтләндермәй. Улар, ғаиләһен ҡарар өсөн, ҡырыҫ Себер яҡтарына юллана. Донъя, ил кимәлендә берәй киҫкен хәлгә килеп төртөлмәйенсә, беҙҙә алдан күҙаллау сараһы күрелмәй. Ваҡиғаны бер ун йыл алдан күрә белеү кәрәк. Ошоноһо ярап торор, быныһы бара әлегә, тигән кеүек эш итәбеҙ. Ә бындай ҡараш, ваҡыты еткәс, төҙәтеп булмаҫлыҡ хаталарға килтерәсәк. Шуның өсөн киләсәкте алдан күҙаллай башлаһаҡ ине.
Үҙенең 75 йәшен түңәрәкләгән билдәле ғалим, аҡһаҡал Әхмәт Мөхәмәтвәли улы Сөләймәновҡа журналыбыҙҙы уҡыусылар исеменән ныҡлы һаулыҡ, оҙон ғүмер, Фәниә апай менән тигеҙ ғүмер итеүҙәрен теләйек!
Теги:


text:
Хәләл индустрия үҫешә
2010 йыл башында Башҡортостан предприятиеларының исламдың билдәле бер талаптарын күҙәтеп, хәләл продукция сығарыуға ҡыҙыҡһыныуы арта.
Беренсе сиратта, был тенденция ит эшкәртеү сәнәғәтендә сағылды. Мәҫәлән, ғинуар аҙағында Дүртөйлө ит комбинатында шәриғәт ҡанундарына ярашлы колбаса изделиелары һәм ярымфабрикаттар сығарыла башланы. Шулай уҡ «Турбаҫлы бройлерҙары», «Башҡорт», «Өфө» ҡошсолоҡ фабрикалары продукцияһы ла “Хәләл” стандартына тап килеүгә сертификация үтте. Февраль башында Өфөнөң ике шәхси предприятиеһында хәләл ит ярымфабрикаттары сығарыу юлға һалынды.
Ит сәнәғәте менән бер рәттән медицина учреждениелары ла “Хәләл” стандартына ярашлы сертификация үтә башланы. Шишәмбе көнө Өфөлә Башҡортостанда беренсе хәләл поликлиника асыласаҡ, унда пациенттарҙы традицион медицина хеҙмәтләндереүе менән бер рәттән махсус рәүештә мосолмандар өсөн “пәйғәмбәр медицинаһы” хеҙмәтләндереүҙәре лә индереләсәк – ҡара әнис майы, бал менән дауалау, ваккум массажы һәм башҡалар.
Бөгөн хәләл продукция етештереүгә бөтә донъяла ҙур иғтибар бирелә. Хәләл төшөнсәһе аҙыҡ-түлектән тыш, кейем-һалымға ла, биҙәнеү сараларына, хатта китаптарға ла ҡағыла. Илебеҙҙә 20 миллион мосолман йәшәү сәбәпле, был баҙар Рәсәй етештереүселәрен дә бик ҡыҙыҡһындыра.


text:
Фото:
Рәсәй тораҡ пункттарҙағы юлдарҙы ремонтлауға ике йылда 130 миллиард һум тотонасаҡ
Фото:
Рәсәйҙә ауылдарҙағы һәм ҡала эсендәге юлдарҙы ремонтлауға алдағы ике йылда 130 миллиард һумдан да кәм булмаған сумма йүнәлтелеүе ихтимал. Был турала Өфөлә үткән Бөтә Рәсәй аграр форумы барышында Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путин хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, бығаса был маҡсатҡа ул ҡәҙәре аҡса бер ҡасан да бүленмәгән.
Владимир Путин, Рәсәйҙә агросәнәғәт комплексы өсөн кадрҙар, фәнни программалар әҙерләүгә лә етди иғтибар биреләсәк, тип билдәләне. Йәнә уның әйтеүенсә, «Ауылды социаль үҫтереү» айырым маҡсатлы программаһы сиктәрендә илдә 15 миллион квадрат метрҙан ашыу торлаҡ төҙөлгән, ауыл ерендәге йорттарҙың яртыһы тиерлек газ менән тәьмин ителгән. Бынан тыш, ауылдарҙы телефонлаштырыу һәм электр уты үткәреү ҙә күпкә яҡшырған.
— Былар барыһы ла ауылдағы тормоштоң бөтөнләй икенсегә әйләнеүен, иҡтисади үҫеш, етештереүселәребеҙҙең позицияһын нығытыу, яңы эш урындары булдырыу һәм ауылға йәштәрҙе йәлеп итеү өсөн яңы мөмкинлектәр асылыуын аңлата, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Владимир Путин. –


text:
«Гринпис» ойошмаһы «Йәшел weekend» бөтә Рәсәй эко-акцияһы башланыуы хаҡында иғлан итте
«Гринпис» ойошмаһы ҡарамағында «Йәшел weekend» бөтә Рәсәй эко-акцияһы старт алды, ул сүп-сарҙы айырып йыйыуға һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлауға бағышланған. Уға илдә йәшәүсе һәр кем ҡушыла ала. Бының өсөн ни бары www.greenweekend.ru сайтында теркәлеү мотлаҡ.
«Greenpress» беренсе федераль урман мәғлүмәт агентлығы сайтында хәбәр ителеүенсә, акция 20 майға тиклем дауам итәсәк. «Йәшел ял көндәре» сиктәрендә бөтә ил буйлап кешеләр үҙҙәренең ауыл биләмәләрен сүп-сарҙан таҙартасаҡ.
Акцияла ҡатнашыусыларға изге эштәрҙе үҙаллы башҡарырға тәҡдим ителә. Мәҫәлән, сүп-сарҙы айырып йыйып, уны эшкәртеүгә ебәреү, йорт эсендә йәки эштә ресурстарҙы һаҡсыл ҡулланыу буйынса плакаттар элеү. Шулай уҡ «Йәшел weekend» сиктәрендә үҙ ирке менән акциялар үткәрергә теләгән төркөмдәр булдырырға мөмкин.
«Йәшел weekend» ҙур экологик фестиваль менән тамамланасаҡ, ул Мәскәүҙә 20 майҙа үтәсәк.
Тәүге тапҡыр бындай акция үткән йылдың октябрендә уҙғарылды, унда Рәсәйҙең 13 ҡалаһынан 10 меңгә яҡын кеше ҡатнашты. Акцияла ҡатнашыусылар 32 тоннанан ашыу сүп-сар йыйып, эшкәртеүгә ебәрҙе.


text:
Башҡортостанда яҙғы сәсеүгә тракторҙарҙың 82 проценты әҙер
Ауыл хужалығы техникаһын яҙғы сәсеүгә әҙерләү эштәре Башҡортостанда әүҙем алып барыла. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта яҙғы сәсеүгә тракторҙарҙың 82 проценты әҙер. Шулай уҡ баҫыу эштәренә культиваторҙарҙың – 87 проценты, сәскес һәм сәсеү комплекстарының – 83 проценты, дискылы тырма һәм һурҙырғыстарҙың 86 проценты әҙер.
Бөгөнгө көнгә йәмғеһе 16750 тракторҙың 13773-ө төҙөк хәлдә. Ремонтлау миҙгеле башланғандан алып, йәғни 2012 йылдың 1 октябренән төбәктә яҡынса 4300 трактор ремонтланған. Йәнә 1500 трактор ремонтлау стадияһында, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығынан.


text:
Креатив старшеклассников (bash)
Барыбыҙ ҙа белеүебеҙсә, донъяла бер үк кешеләр булмай. Һәр кеше – ниндәйҙер сифаттарға эйә ҡабатланмаҫ шәхес
«Сәйлән бәйләү» өҫтәмә белем биреү программммаһы ғәмәли предмет булараҡ практик йүнәлешле булып тора һәм уҡыусыларға сәйлән бәйләүҙең төп алымдарын өйрәтеүгә маҡсат тота
«Сәйлән бәйләү» өҫтәмә белем биреү программммаһы ғәмәли предмет булараҡ практик йүнәлешле булып тора һәм уҡыусыларға сәйлән бәйләүҙең төп алымдарын өйрәтеүгә маҡсат тота
Боронғо замандарҙа кейемдәге һүрәттәргә ҡарап кешенең йәмғиәттәге урынын белеп булған. Туҡыманы биҙәү тарихы быуаттар төпкөлөндә башланған
Юмор! Сәхнә! Көлөү! Һәр уҡыусы үҙен квн-сы ролендә һынап ҡарай ала! Шаян текстар яҙа беләһеңме? Әллә шуға өйрәнгең киләме? Улайһа, КВН мәктәбе һинең өсөн!
Һәр кеше ниндәйҙер үҙенсәлекле әйбер хужаһы булғыһы килә - интерьер әйберҙәренән алып шәхси предметтарға тиклем. Һеҙ ҙә шуны теләйһегеҙ икән - «Йорт декоры» түңәрәге тап һеҙҙең өсөн!
Ҡалыптар заманы үтте, хәҙер кешеләр күберәк ҡулдан эшләнгән әйберҙәргә өҫтөнлөк бирә


text:
Мәләүездә илһөйәрҙәр тәрбиәләнә
Район мәктәптәрендә һәм урта махсус уҡыу йорттарында белем алыусылар араһында “Мәләүез илһөйәрҙәре” ижади эштәр конкурсы башланды. Ул 23 февралгә тиклем дауам итәсәк.
Рухи һәм әхлаҡи ҡиммәттәрҙе пропагандалау, Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары, ҡораллы бәрелештәрҙә һәм Чернобыль атом электр станцияһындағы һәләкәттең эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусылар өлгөһөндә балаларҙа Тыуған илгә һөйөү тәрбиәләү – конкурстың төп маҡсаты. Еңеүселәр һүрәт, архив фотоһы, ҡул эштәре, шиғыр, проза әҫәре номинацияларында билдәләнәсәк.
Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
И, ғәзиз балалар! Ата-әсәләрегеҙ һеҙгә иң ауыр һәм мәшәҡәтле хеҙмәттәрҙе ҡылды һәм улар һеҙгә хеҙмәт итеүҙе дауам итешә, һәр ваҡыт һеҙҙең өсөн тырыша. Аллаһы Тәғәләгә ялбарып, һеҙҙең өсөн доғалар ҡылалар. Инде һеҙ ҙә уларҙың был яҡшылыҡтарын һәм хеҙмәттәрен камил ҡылып ҡайтарығыҙ, көсөгөҙҙән килгәнсә уларға ысын күңелдән хеҙмәт итегеҙ! Аллаһы Тәғәлә ата-әсәгә яҡшылыҡ ҡылырға ҡушты. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһиссәләм дә: "Ата-әсәләрен риза ҡылыусы балаларҙан Аллаһы Тәғәлә лә риза булыр", — тине.
Республиканың территориаль һайлау комиссияларында тауыш биреү өсөн иҫәптән төшөү таныҡлыҡтары тапшырыла башланы.
Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһына ошондай 70 мең таныҡлыҡ килде. Улар Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы тарафынан әҙерләнгән.
Һайлау көнөндә үҙенең һайлау участкаһындағы тауыш биреү бинаһына килә алмаған һайлаусы ошондай таныҡлыҡ алыуға хоҡуҡлы. Был документты 2012 йылдың 12 февраленә тиклем территориаль һайлау комиссияһынан алырға мөмкин. 13 февралдән 3 мартҡа тиклем таныҡлыҡты участка комиссиялары ағзалары бирәсәк.
"Ижтимағи электрон гәзит" сайтында онлайн-конференциялар дауам итә. Ошо көндәрҙә уҡыусыларҙың һорауҙарына Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы Әлмира Ғәниева яуап бирҙе.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ: күҙәтеү һәм контроль идаралығы бынан бер нисә йыл элек уҡытыу сифатын яҡшыртыу, мәғарифтағы заманса хеҙмәттәрҙе файҙаланыуҙа ғәҙеллеккә өлгәшеү, белем һәм тәрбиә биреү өсөн уңайлы шарттар булдырыу, уҡыусылар һәм студенттарҙың хоҡуҡтарын яҡлау, ғәмәлдәге ҡануниәттең теүәл үтәлешен тәьмин итеү маҡсатында ойошторолғайны.
Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путиндың милли мәсьәләгә ҡағылышлы сығышына күп милләтле Башҡортостан халҡы битараф ҡалманы. Республиканың милли-мәҙәни үҙәктәре рәйестәре һәм ғалимдар менән үткәрелгән “түңәрәк өҫтәл”дә лә һүҙ ошо хаҡта барҙы.
— Владимир Владимировичтың милли мәсьәләнең киҫкен тороуын таныуы бик ҡыйыу аҙым булды, — тине “түңәрәк өҫтәл”де алып барыусы Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институты директоры Айһылыу Юнысова. — Тимәк, ул был йәһәттән булған бар проблемаларҙы таный һәм хәл итергә ниәтләй.
Февраль башында урындарҙа түбәндәге етәкселәр граждандарҙы ҡабул итә:
2 февралдә сәғәт 11-ҙән 15-кә тиклем Граждандар хәле акттарын теркәү идаралығының хоҡуҡи тәьминәт бүлеге начальнигы А.Е. Костарева Ағиҙел ҡалаһы хакимиәте бинаһында (Ағиҙел ҡалаһы, Сәскә бульвары, 2);
4 февралдә сәғәт 11-ҙән 12-гә тиклем мәҙәниәт министры урынбаҫары Р.Р. Алтынбаев Нуриман районы хакимиәте бинаһында (Красная Горка ауылы, Совет урамы, 64);
7 февралдә 15 сәғәт 30 минуттан 17 сәғәткә тиклем иҡтисади үҫеш министры Е.В. Маврин Нефтекама ҡалаһы хакимиәте бинаһында (Нефтекама ҡалаһы, Комсомол урамы, 25);
Алсаҡ, һүҙсән Оксана менән диңгеҙ буйында ял иткәндә танышҡайныҡ. Ул да, минең кеүек, Башҡортостандан булғас, тиҙ уртаҡ тел таптыҡ. Ялда ни, аралашырға ваҡыт етерлек.
Йәш кенә булыуына ҡарамаҫтан, Оксананың балалары үҫмер ҡорона ингән: кейәүгә иртә сыҡҡан икән. Иренең фотоһын да күрһәтте – һөймәлекле, күркәм генә. Элемтә ҡиммәт булыуға ҡарамаҫтан, йыш ҡына шылтыратып, хәл белешеп тора – ҡыҫҡаһы, ситтән ҡарағанда, татыу, мөхәббәтле ғаилә кеүек. Шулай ҙа мине Оксананың иренә бер аҙ дорфа мөнәсәбәте, уның менән теләр-теләмәҫ кенә һөйләшеүе һағайтты – әйтерһең дә, оло үпкәһе бар.
Бер кем һине миндәй яратмаҫ,
Бер кем һиңә миндәй йән атмаҫ.
Ҡушымта:
Яратмаҫ, йән атмаҫ,
Өҙөлөп-өҙөлөп теләһә лә,
Йәндәр атып һис ярата алмаҫ.
Любезники-любизар,
Маладис, маладис!
Ҡурайҙа башҡарылған “Любизар” һәм Ватан һуғышына арналған башҡа йырҙар кисә республиканың Хәрби дан музейын яңғыратты. Унда Рәсәйҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүенә 200 йыл тулыуға арналған “Юҡҡа ғына хәтерләмәй Рәсәй...” күргәҙмәһе асылды.
Музейға килеп инеү менән шул тарихи осорҙағы хәрбиҙәрсә кейенгән кешеләр осраны. Улар араһында “башҡорттар” ҙа, “урыҫтар” ҙа бар ине. Башҡорт хәрби кейемдәрен — “Төньяҡ амурҙары”, ә урыҫтарҙыҡын “Өфө пехота полкы” клубтары ағзалары күрһәтте.
Музейҙың икенсе ҡатында урынлашҡан экспозиция өс өлөштән тора. Тәүгеһендә — график эштәр һәм гравюраларҙың фотокүсермәләре. XIX быуат башындағы билдәле һәм билдәһеҙ авторҙарҙың эштәрендә башҡорт хәрбиҙәре һүрәтләнгән, улар музейҙарҙа һәм республика архивтарында һаҡланған. Икенсе өлөшөндә — хәҙерге ваҡытта үткәрелеп торған хәрби-тарихи реконструкцияларҙа ҡатнашыусыларҙың фотоһүрәттәре. Ә өсөнсөһөндә республиканың хәрби-тарихи клубтарында файҙаланылған атрибуттар, тарихи костюмдар ҡуйылған.
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 48 Алға
Бит башына
(Тыуыуына 115 йыл тулыуға ҡарата)
Был шәхес тураһында заманында күп яҙылды. Рамазан Ҡузыевтың махсус китабы ла бар, ләкин Бәхтегәрәй ғәмәлдә гел бер яҡлы яҡтыртылды: ялҡынлы революционер-большевик, халыҡ бәхете хаҡына йәнен аямай көрәшеүсе, фәҡәт дөрөҫ юлдан барыусы. Баррикаданың теге яғындағы Зәки Вәлиди һәм уның көрәштәштәре иһә — халыҡҡа ҡаршы эш итеүсе яуыз дошмандар.
Беҙҙеңсә, ысынбарлыҡ бик ҡатмарлы. Шәхестәр ҙә билдәле бер программаға ҡоролған робот түгел. Кем ул Бәхтегәрәй Шәфиев? Тарихҡа бәләкәй генә байҡау яһайыҡ.
Большевиктар Петербургта власты үҙ ҡулына төшөрөүгә күп тә үтмәй, Башҡортостанда милли азатлыҡ хәрәкәтенең башында торған Мәркәз шураһы иҫке стиль менән 15 ноябрҙә (28 ноябрь) Башҡортостан мөхтәриәтен иғлан итеү тураһында ҡарар сығара, ул иртәгеһенә 2-се фарман менән ғәмәлгә ашырыла ла башлай. Өсөнсө башҡорт ҡоролтайы (Ырымбур, 1917 йылдың 8–20 декабре) мөхтәриәтте раҫлай.


text:
Мәғлүм булыуынса, был конкурс дүртенсе тапҡыр үткәрелә. Ойоштороусылары – “Әсә йөрәге” төбәк йәмәғәт ойошмаһы, Өфөнөң һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәрҙе реабилитациялау үҙәге, “Сәләмәтлек шишмәһе” профилакторийы һәм “Тамыр” телеканалы.
Мәғлүм булыуынса, был конкурс дүртенсе тапҡыр үткәрелә. Ойоштороусылары – “Әсә йөрәге” төбәк йәмәғәт ойошмаһы, Өфөнөң һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәрҙе реабилитациялау үҙәге, “Сәләмәтлек шишмәһе” профилакторийы һәм “Тамыр” телеканалы.
Атайымдың ҡустыһы Фуат Минһажетдинов 1943 йылдың декабрендә 17 йәшендә генә һуғышҡа алына. Ике туған шулай аймылыш була: береһе яуға китә, икенсеһе ҡайта...
Аслыҡ-яланғаслыҡ йылдарынан һуң, 1926 йылда тыуа ул. VII класты тамамлағас, ҡалаға уҡырға барған еренән, өләсәйем Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙына балаларҙы аҫрауы ауыр булғас, ауылға кире ҡайта.
– Бер ни ҙә булманы.
– Ә ниңә һәр ваҡыт минән йәшенәһең? Берәй нәмә әйтһәм, ишетмәмешкә һалышаһың.
– Риза! – тигән Әминбәк. – Уйнайбыҙ...


text:
Баш ҡалалағы Социнвестбанкта «тәнәфес» оҙайтылды Фото: Андрей Старостин
Баш ҡалалағы Социнвестбанкта «тәнәфес» оҙайтылды
Баш ҡалалағы Социнвестбанкта «тәнәфес» оҙайтылды Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 29 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Өфөләге Социнвестбанк «техник сәбәптәр буйынса» иғлан ителгән ике көнлөк тәнәфестән һуң тәғәйенләнгән көндө, 29 июлдә, асылманы. Банктың сайтына ошондай иғлан ҡуйылған: «Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, техник сәбәптәр арҡаһында банк 2015 йылдың 3 авгусына тиклем эшләмәйәсәк. Эшкә һәләтлелекте тергеҙеү өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тырышабыҙ».
Телефондар әүәлгесә яуап бирмәй, килеп тыуған хәлгә рәсми аңлатма юҡ.
«Ведомости» гәзитендә яҙыуҙарынса, Социнвестбанкта финанс проблемалары барлыҡҡа килгән, һәм улар банктарҙан Анатолий Мотылев төркөмөнөң лицензияһын алыуға бәйле. Социнвестбанктағы банк-ара кредиттарҙың 5 миллиард һум самаһы Мотылев төркөмөнә тура килә, тип хәбәр итә баҫма. Банктың иҫәп-хисап документтарынан күренеүенсә, ул «Рәсәй кредиты» һәм АМБ-банкка бурысҡа аҡса биргән. «Интерфакс» мәғлүмәттәре буйынса, 20 июлдә «Тула сәнәғәтсеһе» банкы Социнвестбанктан 500 миллион һумлыҡ кредит алған, 27 июлдә һуңғыһының лицензияһы тартып алынған.
«Социнвестбанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Өфө ҡалаһы) — Башҡортостанда һатыу селтәре һәм Мәскәүҙә офистары булған төбәк банкы. Banki.ru мәғлүмәттәре буйынса, 1 июлгә банктың таҙа активтары 16,96 миллиард һум (Рәсәйҙә 200-сө урын), банктың капиталы — 2,72 миллиард, кредит портфеле — 2,72 миллиард, халыҡҡа бурысы 10,12 миллиард тәшкил иткән. Устав капиталының 96,2 проценты идара рәйесе Сергей Таболиндыҡы.


text:
Беҙҙең «Әйҙә, киттек киноға, йәки уңыш ҡуласаһы» кинорубрикаһын йәш талантлы йырсылар, «ҠАРАУАН» төркөмө егеттәре Рөстәм ШАҺЫБАЛОВ менән Тимур РАМАҘАНОВ дауам итәләр.
2009 йылда, З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлағандан һуң, Рөстәм ШАҺЫБАЛОВ филармонияға эшкә килә. Быға тиклем йырсы етди еңеүҙәр ҙә яулап өлгөрә: «Ирәндек моңдары-99» Төбәк-ара башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсында III дәрәжә лауреаты, «Дуҫлыҡ моңо - 2002» башҡорт һәм татар йырын башҡарыусылар фестивалендә III дәрәжә лауреаты, «Ирәндек моңдары - 2002» VI Төбәк-ара башҡорт йырын башҡарыусылар конкурсында «Гран-при»ға лайыҡ була, «Оҙон көй-2002» башҡорт халыҡ йыры конкурсында III дәрәжә лауреаты, Өсөнсө Бөтә Рәсәй йәштәр «Дельфий уйындары» ярышында I дәрәжә лауреаты, БДБ илдәренең йәштәр «Дельфий уйындары»нда бронза миҙал яулай. Күп йылдар инде Рөстәм Шаһыбалов республика һәм федераль мәҙәни сараларының алыштырғыһыҙ ҡатнашыусыһы.
Тимур РАМАҘАНОВ – «Оҙон-көй-2013» Төбәк-ара башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсында I дәрәжә лауреаты, «Ирәндек моңдары-2014» Төбәк-ара башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсында III дәрәжә лауреаты, Р.Гәрәев исемендәге йырсылар асыҡ конкурсында II дәрәжә лауреаты, «Оҙон көй - 2016» Төбәк-ара башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсында II дәрәжә лауреаты була. Йырсы 2013 йылда З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына М.Нәҙершин етәкселегендәге “Ҡарауанһарай” төркөмөндә (бөгөн ,,Ҡарауан,, төркөмө) хеҙмәт юлын башлай. Бөгөн дә Тимур Рамаҙанов филармония проекттарында һәм республикала ойошторолған сараларҙа әүҙем ҡатнаша.
- Үҙебеҙҙең илдә сыҡҡан яратҡан фильмдарығыҙ?
Р.ШАҺЫБАЛОВ: Леонид Гайдайҙың «Операция Ы и другие приключения Шурика» комедияһы, бигерәк тә «Напарник» тарихы.
Бөгөнгө көндә бөйөк режиссерҙың фильмдарын ишетмәгән - ҡарамаған кешене табыуы ауырҙыр. Улар - беҙҙең бала-саҡта иң яратып ҡараған фильмдар. Ғөмүмән, Гайдайҙың комедияларында гениаль һәм ҡабатланмаҫ юмор ята. Шуның менән дә улар «мәңгелек»тер инде.
Т.РАМАҘАНОВ: Классиканан – Леонид Гайдайҙың "Иван Васильевич меняет профессию" фильмы. Шулай уҡ, Георгий Юнгвальд-Хилькевичтың музыкаль мажаралы «Д,Артаньян и три мушкетера» совет фильмы. Был фильм миңә күп ҡырлы музыкаға ҡоролоуы менән яҡын. Бөгөнгөләренән - «Легенда №17» Рәсәй нәфис фильмы. Бында совет хоккейсыһы Валерий Харламовтың дан яулау юлы күрһәтелә.
- Яратҡан йәки ижадын үҙ иткән актерҙар бармы?
Р.ШАҺЫБАЛОВ: «Напарник»тан Алексей Смирнов. Гайдайҙың геройҙары уйнап ҡына ҡалмайҙар, ә ролдәре менән йәшәгәнгә күрәлер ҙә, ныҡ иҫтә ҡалалар.
Т.РАМАҘАНОВ: Замана актерҙарынан Данила Козловский һәм Андрей Панин. Улар ҡатнашлығында фильмдарҙы ҡарап-күҙәтеп барам.
- Иң яратҡан йәки йыш ҡулланған кинофразаларығыҙ?
Р.ШАҺЫБАЛОВ: «Мәңгелек» фразаларҙан - «Правильно, и мух отгоняй!». Был фразаны мин, әлбиттә, көндәлек тормошта ситуацияға ҡарап ҡулланам.
Т.РАМАҘАНОВ: «Д,Артаньян и три мушкетера» кинофильмынан «Один за всех и все за одного» фразаһы.
Әйткәндәй, 3 ДЕКАБРЬ күп тамашасылар һорауы буйынса «ҠАРАУАН» төркөмө «Рәсәйҙә кино йылын ябыу»ға арналған тамаша тәҡдим итә. «Мөхәббәт формулаһы, йәки Көнсөғыш нескә ҡараш талап итә…» («Формула любви, или Восток-дело тонкое…») концерт программаһында һеҙ яратҡан совет кинофильмдарынан иң популяр йырҙар, көйҙәр яңғыраясаҡ.
3 ДЕКАБРЬ филармонияның ҘУР ЗАЛЫна рәхим итегеҙ! Күңелгә яҡын булған йырҙар, иң моңло йырсылар һәм, әлбиттә, яҡшы кәйеф был кистә тик һеҙҙең өсөн!
Эльнара Шафиҡова әҙерләне


text:
2015 йылға республиканың көньяҡ-көнсығыш райондарында яңы таҙартыу ҡоролмалары булдырыласаҡ
«2011-2015 йылдарға Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш райондарын иҡтисади йәһәттән үҫтереү буйынса урта сроклы комплекслы программа»ны тормошҡа ашырыу сиктәрендә төбәктең Бөрйән районында биологик таҙартыу ҡоролмаларын төҙөү ҡарала.
Бынан тыш, Учалы һәм Әбйәлил райондарында ошондай уҡ таҙартыу ҡоролмаларын реконструкциялау, шулай уҡ тау сеймалын табыу өлкәһендәге предприятиеларҙың таҙартыу ҡоролмаларын төҙөү һәм реконструкциялау планлаштырыла, тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Республиканың көньяҡ-көнсығыш райондарында һыу ресурстары етерлек кимәлдә түгел, шулай уҡ һыу сифаты ла борсолорға мәжбүр итә. Ошоно күҙ уңында тотоп, төбәктә таҙартыу ҡоролмаларын төҙөргә һәм булғандарын реконструкцияларға ҡарар ҡабул ителде лә инде.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаларын тапшырҙы
Фото:
Республиканың иң лайыҡлы алты ғаиләһе бөгөн Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың ҡулынан Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаларын алды. Тантана Республика Йортонда үтте.
— Наградалар тапшырыу — һәр ваҡыт күңелле миссия, сөнки уларҙы аласаҡ кешеләрҙең һәр яҡлап быға лайыҡ икәнен беләһең. Кешелеклелек йәһәтенән дә, профессиональ яҡтан да. Был кешеләр — йәмғиәтебеҙҙең ядроһы, нигеҙе, — тине Рөстәм Хәмитов, тантана сәбәпселәренә мөрәжәғәт итеп.
Республика башлығы йыйылғандарға профессиональ һәм йәмәғәт өлкәһендә алып барған эшмәкәрлеге өсөн рәхмәт белдерҙе.
— Бөгөн беҙ граждандарыбыҙ күкрәгендә һирәк осраған наградаларҙы — «Ата-әсәлек даны» орденын һәм «Ата-әсәлек даны» ордены миҙалын тапшырабыҙ. Рәсәй Федерацияһының был яңы наградалары, улар дәүләттең иң күренекле ғаиләләрен билдәләргә ҡарар итеү уңайынан булдырылды,— тине Рөстәм Хәмитов.
Президент билдәләүенсә, был ғаиләләр балаларҙы тәрбиәләүҙән тыш, уларҙы ижади йәһәттән дә үҫтерә.
«Ата-әсәлек даны» орденын республика башлығы ҡулынан Ауырғазы районынан килгән пар алды. Алексей Иванов Юламан ауылында химия һәм биологиянан уҡыта, ә уның тормош иптәше Вера Александровна профессиональ карьераға балалар тәрбиәләүҙе өҫтөнөрәк күргән.
Николай һәм Ольга Гавва республиканың биш лайыҡлы гражданын тәрбиәләгән. Дәүләт уларҙың уңышын «Ата-әсәлек даны» ордены миҙалы менән билдәләгән. Был ғаилә – төҙөүселәр династияһынан. Оло улдары ла уларҙың юлын дауам иткән. Ҡыҙҙары юрист карьераһын һайлаған. Әле кинйәләре лә оло тормошҡа аяҡ баҫырға тора, үҙ юлын һайлай.
— Төҙөлөш факультетына уҡырға инергә ниәтләй, —тип улының пландары менән уртаҡлаша Ольга Ивановна.
Бәләбәйҙән бер юлы ике ғаилә Рөстәм Хәмитовтың ҡулынан миҙалдар алды. Крыловтар ысын оркестр ойошторған. Ул ғаилә ағзаларынан ғына тора. «Яблонька» — ҡалала яҡшы билдәле ижад коллективы. Атайҙары Павел – Бәләбәй мәҙәниәт һарайының рус халыҡ уйын ҡоралдары оркестрының дирижеры. Әсәйҙәре Зинаида — «Реченька» ансамбленең хормейстеры. Музыкаль династияны Крыловтарҙың йәш быуына ла дауам итә. Улдары Октябрьский музыка колледжында уҡый, контрабаста уйнай, ҡыҙҙары – буласаҡ дирижер. Музыкаль ғаиләнең рус халыҡ туй йырын башҡарыуы ысын бүләк булды.
Бәләбәйҙән килгән тағы бер ғаилә – Щукиндар. Был ғаиләләге балалар атаһының да, әсәһенең дә һөнәрен яҡын күрә. Әсәһе – бейеү түңәрәге етәксеһе, аталары – инженер-энергетик.
Башҡортостандың өс кешеһе республика башлығынан «Һәләкәткә осраусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалын алды. Тантанала айырыуса «Башнефть» автотранспорт идаралығы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең водителе Марат Әхмәтханов ныҡ тулҡынланды. Ә ике йыл элек ун һигеҙ йәшлек егет, уйлап та тормай, батып барыусы автомобилдән бәләкәй балалар менән ҡатынды ҡотҡарырға ташлана.
Рөстәм Хәмитов профессиональ наградалар ҙа тапшырҙы. Юрий Хризманға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» исеме бирелде. Ул — Республика онкология диспансерының бүлек мөдире.
— Табип өсөн төп награда – пациенттың һаулығы, — тигән фекерҙә Юрий Нусинович.
Юрий Беспалов менән Зилә Сурағолова «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урмансылары» исемен алды. «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» исеме Владимир Антипин менән Анатолий Киселевҡа тапшырылды.


text:
Башҡортостан Президенты эш сәфәре менән Нефтекама ҡалаһында булдыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты эш сәфәре менән Нефтекама ҡалаһында булды
Башҡортостан Президенты эш сәфәре менән Нефтекама ҡалаһында булдыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов шәмбе, 31 августа, эш сәфәре менән Нефтекамала булды.
«Нефтекама машиналар эшләү заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты магистраль насос агрегаттарының яңы төрөн булдырған. Энергияны һаҡсыл файҙаланыу күрһәткестәре буйынса Рәсәйҙә уның аналогтары юҡ. Яңы производство ойоштороу эшмәкәрлеге менән ҡалаға эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов танышты.
Белгестәр иҫәпләүенсә, бындай машиналарға ихтыяж ҙур. Бөгөнгө көндә, нигеҙҙә, бер нисә тиҫтә йыл элек эшләнгән һәм ҡайһы бер күрһәткестәр буйынса заман талаптарына яуап бирмәгән украин агрегаттары ҡулланыла.
Заводтың генераль директоры Сергей Данилов хәбәр итеүенсә, әлегә проект буйынса ҡаралған инвестицияларҙың 70-80 проценты тотонолған. Нефтекама машиналар эшләү заводы ҙур күләмдә нефть насостарын етештерә башлауҙы 2014 йылға планлаштыра. Ә ҡайһы бер өлгөләрҙе ағымдағы йылдың сентябрендә етештерә башлау, ғинуарҙа уларҙы һынап ҡарау планлаштырыла.
Проект тулы ҡеүәтенә 2015 йылда эшләй башлаясаҡ. Йыллыҡ етештереү күләме яҡынса ике миллиард һум тәшкил итәсәк, тип көтөлә.
Әлеге ваҡытта төҙөү-монтажлау һәм башҡа эштәр алып барыла. Яңы производствоның проект буйынса ҡеүәте – йылына 100 агрегат. Завод белгестәре фекеренсә, Нефтекама предприятиеһы Рәсәй баҙарының ихтыяжын тулыһынса ҡаплай аласаҡ. Потенциаль ҡулланыусылар иҫәбендә — «Транснефть», «Лукойл», «Роснефть», «Газпром нефть», «Сургутнефтегаз», шулай уҡ бер нисә сит ил заказсыһы.
Производствола яҡынса 200 эш урыны булдырыласаҡ. Проектҡа туранан-тура инвестициялар күләме 750 миллион һум тәшкил итте, йыл аҙағына тиклем 180 миллион һум йүнәлтеү планлаштырыла.
Йәш белгестәрҙе йәлеп итеү өсөн Нефтекама заводы торлаҡ төҙөлөшөн башларға ниәтләй. Рөстәм Хәмитов был мәсьәләлә предприятиеның республика ярҙамына өмөт итә алыуын билдәләне.


text:
Донъяла төрки халыҡтар таралышы
Төрки телле халыҡтар. Төрки телле халыҡтарҙың һан иҫәбе. Төрлө илдәрҙең мәғлүмәттәрен дөйөмләштереү өсөн төҙөлгән таблица. Халыҡ иҫәбен алыу төрлө илдәрҙә бер ваҡытта булмау сәбәпле дөйөм һан иҫәбе яҡынса баһалана. Беренсе бағанала төркөм һәм халыҡтар исеме. Икенсе бағанала дөйөм баһалау һөҙөмтәһе. Ҡалған бағаналарҙа ил исеме, мәғлүмәттәрҙең аныҡланған йыл, иҫәп берәмеге (кеше йәки мең кеше). Дөйөм баһалау һөҙөмтәһен «кеше» берәмегендә иҫәпләү, мәғлүмәттәрҙе аныҡлау йылдары араһы бик ҙур булмауы урынлы.