text:
Монреаль
Монреа́ль ('франц. Montréal, ингл. Montreal) — Квебек провинцияһындағы иң ҙур ҡала һәм Канадаyың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. Башта Вилль-Мари тип аталған — йәғни Мария ҡалаһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан Мон-Руаяль (Король тауы)нан Монреаль атамаһы килеп сыҡҡан[2], находящейся в центре города[3][4], һүҙҙең Монреаль тигән формаһы тәү килеп ултырған халыҡтың бер өлөшө һөйләшкән окситан теле йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән.
2016 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Оло Монреалдә 4 098 927 кеше йәшәй[5]. Монреаль ҡалаһының үҙендә 1 704 694 кеше йәшәй[6].
Ҡалала берҙән-бер рәсми тел — француз теле, был тел ҡалалағы 59,8 % халыҡтың туған теле, һөйләшеүселәр һаны буйынса инглиз теле — 19,4 % килә[7][8]. Оло Монреалдә француз телендә һөйләшеүселәр 67,9 % тәшкил итә, инглиз теле икенсе урынды биләй — 16,5 %[9]. Ҡала халҡының яртыһынан күпселеге теге йәки был кимәлдә ике телде лә белә[10].2014 йылға саҡлы Монреаль халыҡ һаны буйынса донъяла Париждан ҡала француз телле икенсе ҡала, ләкин 2015 йылда африка ҡалаһы Абиджан уны 3-сө урынға төшөргән[11]. Шулай уҡ донъяла француз телле бер нисә эре ҡала — Киншаса, Касабланка, Алжир ҡалалары бар, әммә был ҡалаларҙа француз теле башлыса яҙма тел йәки икенсе тел сифатында ҡулланыла[12][13].
Ғәҙәттә Монреаль тормош өсөн уңайлы ҡалалар рейтингында иң юғары урынды биләй. Monocle Magazine журналы ҡаланы «Канаданың мәҙәни үҙәге» тип атаны, ә күптән түгел ЮНЕСКО Монреалде дизайн ҡалаһы тип атаны[14][15]. 70-се йылдар уртаһында Торонтоға иҡтисад баш ҡалаһы титулын биреп, Монреаль Канаданың мөһим эшлекле, сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәге булып ҡала. Иң әһәмиәтле тармаҡтары: аэрокосмик, биотехнологик, фармацевтик, мәғлүмәт технологиялары тармағы, туризм, кино индустрияһы, шулай уҡ компьютер уйындары үҫешкән индустрияһы[16].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Географияһы
- 3 Климаты
- 4 Халҡы
- 5 Ҡала идаралығы
- 6 Иҡтисады
- 7 Транспорты
- 8 Мәҙәниәт һәи иҫтәлекле урындар
- 9 Белем биреү
- 10 Спорт
- 11 Бөгөнгө Монреаль
- 12 Туғанлашҡан ҡалалар
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Археологик табыштар Монреаль утрауында индейҙарҙың төрлө ҡәбиләләре 4000 йыл элек йәшәгән тип раҫлайҙар. Беҙҙең эраның 1000-се йылында улар кукуруз үҫтерә башлаған. Бер нисә быуат дауамында индейҙар бер нисә нығытылған ауыл төҙөгән[17]. Хәҙерге Нью-Йорк штатында башҡа ирокездарҙан айырылып йәшәгән лаврентий ирокездары француздар килгәнгә саҡлы ике йөҙ йыл элек Мон-Руаяль тауы итәгендә Ошелага ауылына нигеҙ һалған. Археологтар бында һәм үҙәндең башҡа ерҙәрендә уларҙың кәм тигәндә XIV быуатҡа ҡараған торлаҡ артефактарын тапҡан[18]. 1535 йылдың 2 октябрендә француз тәү асыусыһы Жак Картье бында булған һәм Ошелага ауылы халҡын «меңдән артыҡ» тип баһалаған[18].
Етмеш йыл үткәс, француз тикшеренеүсеһе Самюэль де Шамплен лаврентий ирокездары һәм уларҙың торлаҡтары Изге Лаврентий йылғаһы үҙәненән, бәлки, эмиграция, европа сирҙәре киҙеүе, йәки ҡәбилә-ара һуғыштар сәбәпле юҡҡа сыҡҡан[18][19]. 1611 йылда Шамплен башта La Place Royale тип аталған, Петит Ривьер һәм Изге Лаврентий йылғалары ҡушылған ерҙә, Монреаль утрауында тире һатыу посы ойоштороп ебәргән[20]. 1639 йылда, Жером Ле Ройер де Ла Доверсер Монреаль утрауының сеньор һәм Католик сиркәүе урындағы халыҡ араһында христианлыҡ таратыу маҡсатында булдырылған «Нотр-Дам де Монреаль» йәмғиәте башлығы титулдарын алған. Пол Шомеди де Мезоннёв ул ваҡытта колония губернаторы булған[21]. Шулай 1642 йылдың 17 майында евангелистар бөгөнгө ҡала үҙәге урынында Изге Мәрйәм Ана хөрмәтенә Вилль-Мари (фр. Ville-Marie) тип аталған миссия-фортҡа нигеҙ һалғандар. Был дата Монреалгә нигеҙ һалған рәсми көн тип иҫәпләнә һәм хәҙерге көндә Виктория Көнө менән бергә бәйләп майҙың өсөнсө дүшәмбе көнөндә билдәләнә.
Вилль-Мари Төньяҡ Америка тире һатыу үҙәге һәм артабанғы француз баҫып алыуы экспансия базаһына әүерелгән[21]. XVIII быуат башына бында Изге Сульпицийҙың католик йәмғиәте католик динен таратыу эшмәкәрлеген башлай. Француз колонистарына ярҙам итеү маҡсатында, улар могавктарҙы Вилль-Марины ҡалдырып китергә өгөтләйҙәр һәм Оттава йылғаһынан төньяҡҡараҡ үҙҙәренең элекке һунар биләмәләрендә яңы тораҡ нигеҙләргә өгөтләйҙәр[22].
1760 йылға, Ете йыллыҡ һуғышта еңелгәнгә һәм Великобританияға бирелгәнгә саҡлы, Канада территорияһы Яңы Франция йәғни француз колонияһы булып ҡалған[23]. 1832 йылда Монреаль ҡала булараҡ теркәлгән[24]. Лашин каналын асыу караптарға йөҙөп үтеп булмаҫлыҡ Лашин тупһаларын урап үтеү мөмкинлеген биргән[25], ә Виктория күперен төҙөү Монреалде мөһим тимер юл селтәренә әйләндерә. 1860 йылға Монреаль Британия Төньяҡ Америкаһының иң ҙур ҡалаһы һәм Канаданың бәхәсһеҙ иҡтисад һәм мәҙәни үҙәге булып китә[26][27].
Монреаль 1844 йылдың 10 майынан (баш ҡаланы Кингстондан (Онтарио) күсергәндән һуң) 1849 йылға саҡлы Канаданың баш ҡалаһы булған, ләкин Түбәнге Канадалағы ихтилал килтергән зыянды ҡаплау тураһында законға ҡаршы сыҡҡан тори төркөмө парламент бинаһын яндырғандан һуң, үҙенең статусын юғалтҡан[28]. Стратегик ҡараштарҙан сығып, илдең алыҫ мөйөшөндә урынлашҡан Оттава баш ҡала итеп һайланған. Беренсе донъя һуғышынан һуң, АҠШ-та ҡоро закон ҡабул ителгәндән һуң, Монреаль эсеү мөмкинлеген эҙләп йөрөгән американлыларҙың ышыҡ урынына әйләнә[29]. Шул уҡ ваҡытта ҡалала 1929 йылда фонд баҙарында аҡса баһаһы ныҡ төшөү һәм Бөйөк депрессия менән бәйле эшһеҙлек проблемаһы киҫкен торған[30].
Икенсе донъя һуғышында Монреаль мэры Камийен Уд 1944 йылғы армияға саҡырыуға ҡаршы сыҡҡан. 1940 йылдың 2 авгусында ул матбуғат биттәрендә ҡала халҡына бөтә ир-атҡа һәм ҡатын-ҡыҙға федераль реестрҙа теркәлмәҫкә саҡырып сығыш яһай[31]. 2 көндән Камийен Уд судһыҙ-ниһеҙ интернирланғандар лагерына оҙатыла һәм 1944 йылға саҡлы шунда тотола[32].
1951 йылға Монреаль халҡы бер миллион тәшкил иткән[33]. 1959 йылда, океан караптарына Атлантиканан Монреалде Бөйөк күлдәргә урап үтеү мөмкинлеген биргән Изге Лаврентий диңгеҙ юлы асылған. Ваҡыт үтеү менән был ҡаланың иҡтисад өҫтөнлөгө ахырына килтерә[34]. Әммә 1960-сы йылдарҙа Монреалдә иҡтисад үҫеше дауам итә: Экспо-67 бөтә донъя күргәҙмәһе үткәрелә, Канадала бик бейек күп ҡатлы йорттар һалына, шәп тиҙлек менән йөрөрлөк юлдар һалына һәм Монреаль метрополитены төҙөлә.
1970-се йылдарҙа киң масштаблы социаль һәм сәйәси үҙгәрештәр заманы башланған. Уларҙың төп сәбәбе булып бизнес сфераһында инглиз-канада аҙсылығының өҫтөнлөгө фонында франк телендә һөйләшкән күпселек халыҡтың үҙ мәҙәниәтен һәм телен һаҡлап ҡалыуға ынтылышы тора. Октябрь кризисы (Квебек) һәм 1976 йылғы һайлауҙар һөҙөмтәһендә Квебектың дәүләт суверенитетын иғлан итеү төп бурыс тип иғлан итеүе сәбәпле власҡа Квебек партияһы килә, һәм ҡаланан инглиз-канада капиталы һәм халҡының китеүенә килтерә. 1976 йылда Монреалдә Йәйге Олимпия уйындары үтә. 1980-се һәм 1990-сы йылдар башында Монреалдә, Канаданың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда, иҡтисад үҫеше кәмей.
2002 йылдың 1 ғинуарында, әйләнә-тирәләге 27 муниципалитеттарын ҡушыу сәбәпле, ҡала менән бер төрлө атама йөрөткән утрау биләмәләрендә бер бөтөн Монреаль ҡалаһы барлыҡҡа килгән. Был инглиз телендә һөйләшкән ҡала яны халҡының ризаһыҙлығына килтергән. Был ҡала яны халҡы менән ойошторолған бойондороҡһоҙ референдумдар йомғағы буйынса, 2004 йылдың июнендә, муниципалитеттарҙың бер өлөшө (утрау халҡының 13 %) бер бөтөн Монреаль составынан сығырға ҡарар итә. 2006 йылдың 1 ғинуарында бүленеп сығыу һөҙөмтәһендә, утрауҙа, Монреалде лә индереп, 15 муниципалитет ҡалған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бүленеп сыҡҡан муниципалитеттар Монреаль менән бик күп һанлы хеҙмәтләндереүҙе түләү өсөн һалым йыйыу менән шөғөлләнгән совет аша бәйләнеш тотҡан.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреаль ҡалаһы шундай уҡ атамалы Монреаль утрауында, Изге Лаврентий һәм Оттава йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Ҡала биләмәһенә шулай уҡ утрауҙа урынлашҡан ваҡ ҡала-райондар (мәҫәлән Хэмпстэд, Мон-Руаяль, Уэстмаунт, Кот-Сен-Люк һәм башҡалар) һәм яҡындағы бер нисә ваҡ утрау инә. Монреаль ҡалаһы провинция баш ҡалаһы Квебектан яҡынса 250 км көньяҡ-көнбайышҡа, һәм дәүләттең баш ҡалаһы Оттаванан 200 км көнсығышта урынлашҡан.
Монреалдең төп тәбиғәт ҡомартҡыһы булып диңгеҙ кимәленән яҡынса 250 метр бейеклектә ятҡан , именуемая «Мон-Руаяль тауы» тип йөрөтөлгән ҡалҡыулыҡ тора. Ҡасандыр «тауҙа», бөтә ҡала күренешен күҙәтерлек мөмкинлеге булғанлыҡтан, байҙар өсөн өйҙәр төҙөлгән. Бөгөн бында Монреалдең иң ҙур зыяраты (Нотр-Дам-де-Неж), шулай уҡ ҡала тормошоноң бер өлөшөнә әйләнгән һәм тирә-яҡ мөхите ҡурсаланған шундай уҡ исемле парк урынлашҡан.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреаль бер нисә климатик зоналар киҫешкән урында урынлашҡан. Ҡағиҙә буларҡ, климат континенталь еүеш тип билдәләнә[35]. Монреалдә йәй йылы, ләкин йышыраҡ уртаса юғары 26 °C (79 °F) һәм уртаса түбән 16 °C (61 °F) температуралары менән бөркөү була, йыш ҡына температура 30 °C (86 °F) уҙып китә. Ғәҙәттә Монреалдә ҡыш һыуыҡ, ҡарлы, буранлы, йыш ҡына боҙлауыҡ, уртаса температура −6…-9 °C була. Әммә ҡыштың ҡайһы бер көндәре түбәнерәк температуралы була −20 °C (-4 °F)[36].
Яҙ һәм көҙ көндәрендә һауа торошо рәхәт йомшаҡ, ләкин температура киҫкен үҙгәреүсән[37]. Һуңғараҡ эҫе миҙгел сезон, шулай уҡ «әбейҙәр сыуағы» килә, шулай уҡ ноябрҙә, мартта һәм апрелдә ҡар бурандары була.
Самая низкая температура за всю историю Метеокүҙәтеүҙәр тарихында иң түбән −37,8 °C (-36 °F) температура 1957 йылда, ә иң юғары температура +37,6 °C (100 °F) 1975 йылда булған.
Яуым-төшөмдөң йыллыҡ күрһәткесе 998 мм (39 дюйм), шул иҫәптән ноябрҙән мартҡа саҡлы уртаса 218 см (86 дюйм). Йәшенле ямғырҙар ғәҙәттә яҙ һуңында башлана һәм, көҙ башына тиклем, йәй буйы яуа, бынан тыш, тропик штормдар ҡалдыҡтары ҡойма ямғырҙарға килтереүе мөмкин. Ҡалала йылына 2000-дән артыҡ ҡояшлы көндәр була, йәй, ҡояшлы булһа ла, байтаҡ еүеш була[38].
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылғы йәниҫәпкә ярашлы, Монреалдә 1 649 519 кеше йәшәгән[39]. Шул уҡ ваҡытта, ҡала янын да индереп, Оло Монреалдә 3 824 221 кеше йәшәгән[40].
Провинцияның башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда, Монреаль ҡалаһы янында иммигранттар (процентҡа ҡарата) күпкә күберәк. Квебекка килгән иммигранттарҙың күпселеге тап Монреалдә урынлаша. Квебек провинцияһының ҡалалары араһында Монреалдә инглиз телендә һөйләшеүселәр күберәк.
Монреаль халҡын тән төҫө һәм этник төркөмдәргә бүлеү бына шундай[42]:
- Европеоид раса (аҡ тәнлеләр) : 1 101 980 йәки 68,3 % ;
- Негроид раса (ҡара тәнлеләр) : 147 100 йәки 9,1 % ;
- Ғәрәптәр : 102 625 йәки 6,4 % ;
- Латин америкалылар : 67 100 йәки 4,2 % ;
- Көньяҡ Азия халҡы (һиндтар, паҡстанлылар һ. б.): 53 515 йәки 3,3 % ;
- Хань (ҡытайҙар) : 46 845 йәки 2,9 % ;
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия : (вьетнамдар, лаослылар һ. б.): 39 570 йәки 2,5 % ;
- Филиппиндар : 21 750 йәки 1,3 % ;
- Алғы Азия халҡы (ирандар, афғандар һ. б.) : 12 155 йәки 0,8 % ;
- Корейҙар : 3 300 йәки 0,2 % ;
- Япондар: 2 020 йәки 0,1 % ;
- Башҡалар : 14 585 йәки 0,9 %.
Тел ситуацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреаль — бик ҡатмарлы демолингвистик ситуациялы күп милләтле мегаполис. Әлеге көндә бында төрлө милләттәр, мәҙәниәттәр, дингә ҡарағандар яҡшы уҡ татыу йәшәп ятһа ла, не всегда отношения между общиналар араһында мөнәсәбәттәр һәр ваҡыт яҡты булмаған. Яңы Франция ҡолатылһа ла, Британия империяһы әүҙем эшмәкәрлек алып барһа ла, 1840 йылдан алып 1860 йылға саҡлы англофондар ҡала халҡының яртыһынан күберәген тәшкил итһә лә, ә Монреаль үҙе 1970-се йылдарға саҡлы Канаданың иң ҙур ҡалаларының береһе булһа ла, урындағы франк-канадлыларҙы ассимиляциялау сәйәсәте ахырҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған. Тыныс революция тип аталған эшмәкәрлек һөҙәмтәһендә франк-канадлылар ҡалала үҙҙәренең өҫтөнлөклө хәлен тергеҙә алған, ә күп кенә инглиз-квебеклылар Канаданың башҡа ҡалаларына, беренсе сиратта, Торонтоға күсеп киткән. Монреалдә бөгөн йәшәгән халыҡтың яҡынса 70,5 % француз телен туған теле тип иҫәпләй һәм көндәлек ситуацияларҙың күпселегендә, 12,5 % — инглиз телен ҡуллана һәм 14,6 % башҡа телдәрҙә һөйләшә (ҡара: Аллофондар (этнография) (2006). Шуның менән бергә, 1977 йылғы Француз теле Хартияһы француз телен берҙән-бер рәсми тел тип иғлан итһә лә, халыҡтың яртыһынан күбеһе француз һәм инглиз телдәрендә иркен һөйләшә.
Монреалдә урыҫ теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуңғы 15 йыл эсендә урыҫ теле Монреалдә үҙенең әһәмиәтен киңәйтте. 2001 йылда 3,3 млн кешенән 12,5 меңе (агломерация халҡының 0,4 % ) урыҫ телен туған теле тип атаны. 2006 йылда инде 3,6 млн кешенең - 18,5 меңе (халыҡтың 0,5 %). Әммә ғәмәлдә урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны (элекке СССР-ҙың бөтә төбәктәренән сыҡҡан халыҡты индереп) 15 менән 25 мең кеше тирәһендә тирбәлә. 2008 йылда урыҫ теле, әрмән телен уҙып китеп, 10-сы урынға сыҡты[43].
Урыҫ телле халыҡтың күпселеге — Рәсәй һәм элекке СССР илдәренән килгән иммигранттар. Әммә беренсе һәм икенсе тулҡын эмиграцияһы иммигранттары (һәм уларҙың тоҡомдары) иммигранттары ла бар. Урыҫ телле халыҡ Кот-де-Нэж һәм уға яҡын райондарҙа тупланған[44] (ҡара: Русский язык в Канаде), урыҫ телен йыш ҡына ҡаланы теләһә ҡайһы «халыҡ-ара» районында осратырға була. Хәҙерге ваҡытта формаль рәүештә айырым ҡалаға әйләнгән Кот-Сен-Люк муниципалитетында урыҫ телле халыҡ күпләп йәшәй.
Ҡалала урыҫ телендә бушлай таратылыусы биш гәзит баҫыла. Бер нисә урыҫ китап (ул ғына түгел) магазины, видеосалоны, аптека, гастроном, ресторан бар. Урыҫ телендәге китаптарҙы район һәм университет китапханаларында (сит ил әҙәбиәте иҫәбендә) табырға мөмкин. Урыҫ телендә радио тапшырыуҙар алып барыла. Түләүле урыҫ йәкшәмбе мәктәптәре бар — «Грамота» (1994 йылдан бирле йәшәп килә), «Лицей», «Мечта» һәм «Эврика». Түләүле урыҫ телле балалар баҡсалары һәм яслиҙары бар.
Монреалдә шулай уҡ ғибәҙәт ҡылыу урыҫ телендә үтәлгән ике православие соборы, бер урыҫ телле синагога, һәм шулай уҡ төрлө диндәр адептары яҡлылар өсөн урыҫ телле ғибәҙәт йорттары бар.
Урыҫ теле ике университетта — Монреаль университеты (француз телле) һәм Макгилла университеты (инглиз телле) — өйрәнелә.
Ҡала идаралығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2017 йылдан Монреалдең мэры (mairesse) Валери Плант. Ҡала советы — Монреалдең төп ҡарарҙар сығарыусы органы. Ул 64 ағзанан (45 ҡала кәңәшсеһенән һәм 19 округтар мэрҙарынан) һәм Монреалдең мэрынан тора.
Ҡала советы вәкәләттәренә ҡала тормошоноң күп сфераларын, йәмәғәт хәүефһеҙлеген, хөкүмәт-ара тәжрибә алмашыуҙарын, тирә-яҡ мөхит, ҡала төҙөлөшө проблемаларын һәм ҡайһы бер субсидия программаларын, инә. Ҡала территорияһы 19 округҡа бүленгән. Ҡаланың төп урамы — Сен-Лоран бульвары — тура һәм күсмә мәғәнәлә инглиз һәм франк телле халыҡтарҙы бүлеү һыҙығы билдәһе булған, ә хәҙер ул Монреалдең туристик һәм сауҙа тормошо үҙәге.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Квебектың башҡа ҡалалары менән һәм Канада һәм АҠШ ҡалалары менән сағыштырғанда уникаль һыҙаттарға эйә булһа ла, Монреалдең иҡтисады күп осраҡта үҫешкән капиталистик илдең ҙур постиндустриаль ҡалаһына хас. 1970-се йылдар башына саҡлы Монреаль индустриалләшеүсе Канаданың ғәмәлдә иҡтисади баш ҡалаһы булған. Ирнглиз-америка капиталы һәм сағыштырмаса арзан франк телле эшсе көс Монреалде туҡыу сәнәғәте үҙәгенә әйләндерергә ярҙам итә. Оҙаҡ йылдар дауамында тап бында Европанан эш эҙләп фабрикаларға, заводтарға һәм донъяның иң эре йылға порты булған ҡала портына бик күп иммигранттар килгән.
Әммә көслө үҫеш ҡалалағы этно-тел ҡаршылыҡтары ла өлгөргәнен күрергә ҡамасаулаған. Инглиз-америка капиталы өсөн был ҡаланың ожмах булыуы юғалғанын күрһәткән беренсе билдәләре икенсе донъя һуғышынан һуң Тымыҡ революция менән тамамланған франк-канад милләтселегендә күренгән.
Инглиз теленең статусын кәметеү менән ризалашмайса һәм статус-квоны һаҡларға теләмәгәндәре өсөн франк-канадтарҙан «үс алырға» теләп, инглиз телле эшлекле элитаның байтаҡ өлөшө, үҙ капиталдарын инглиз телле Торонтоға күсереп, күпләп ҡаланан киткән. Инглизфондарҙың күпләп эмиграцияһы һәм капиталдың ҡаланан ситкә китеүе 1970—1980-се йылдарҙа ҡалала 20 йылға һуҙылған һәм рецессия, киң таралған эшһеҙлек һәм халыҡ һанының бөтөнләй үҫмәүе менән йәнәш атлаған иҡтисад депрессияһына килтергән. 1995 йылдан һуң ғына, донъяның бик күп, шул иҫәптән инглиз-америка корпорациялары ла, ҡаланың франк телле трансформацияһына күнеп, кире ҡайта башлағаны бирле, ҡалала ситуация яҡшырған.
Шуның менән ҡала иҡтисады постиндустриаль рельстарға һәм нығыраҡ француз характерына күскән. Шулай, ҡалала хеҙмәтләндереү секторы, мәғариф, страховкалау, финанстар һәм кредит өҫтөнлөклө хәлдә. Монреаль шулай уҡ донъя дизайн үҙәктәренең береһе тип танылған, бында шулай уҡ аэрокосмик тармаҡ, фармацевтика, косметика сәнәғәте, парфюмерия, туризм үҫеш алған. Бынан тыш, хәҙерге Монреаль ғәмәлдә Париж менән франк телле музыка, мәҙәниәт һәм күңел асыу индустриһының иң мөһим үҙәге булараҡ ярыша. Танылған башҡарыусылар — Селин Дион (популяр музыка), Захо (француз телендә рэп). Ҡалала донъяның иң эре банктарының бик күп бүлектәре урынлашҡан (фр.Banque Scotia|Scotiabank, Bank of Montreal (Bank de Montreal), Royal Bank of Canada, Banque nationale du Canada), Molson - һыра эшләп сығарыусы, спорт аренаһы (унда хоккей буйынса халыҡ-ара һәм урындағы милли ярыштары уҙғарыла), теннис корттары (уларҙа Мария Шарапова көрәшкән Роджерс кубогына ярыштар ойошторола), Формула-1 спорт автомашиналары трассаһы, электрләштерелмәгән тимер юл транспорты менән бик ҙур порт, балалар өсөн ҙур аттракциондар Ля Ронда (Изге Лаврентий йылғаһындағы Изге Елена утрауында), авиадвигателдәр һәм самолёттар, вертолёттар һәм уларға запчасть етештереү, бик күп колледждар һәм университеттар. Низкая инфляция менее Йылына 2 %-тан түбән инфляция — ҡала иҡтисадының нигеҙе.
Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреалдә йәмәғәт транспорты коллектив такси (маршруткалар һымаҡ), ҡала яны поездары, автобустар һәм метронан ғибәрәт. Транспортта түләү өсөн бер тәүлеккә йә ай буйына рөхсәт биреүсе зарядланған магнит карталары хеҙмәт итә. Йөрөү бер тапҡыр ғына ҡабатланһа, ғәҙәттә ҡулаҡса менән түләнә.
Йөрөү бер тапҡыр ғына ҡабатланған ваҡытта шулай уҡ ике типтағы транспорттың өс маршрутына саҡлы икенсе транспортҡа күсеп ултырыу мөмкинлеген биреүсе (автобус—метро—автобус) йәки ике маршрутына саҡлы (метро—автобус һәм автобус—автобус) карталар файҙаланыла. Шул вуҡ ваҡытта набор йыйылма, маршруттар киҫешкән йә уртаҡ һуңғы туҡталыш булғанда ғына, бер ултырып барыу тип иҫәпләнә.
Ҡаланың бөтә транспорты өсөн (ҡала яны поездарын ҡыҫтырмайса) «Монреаль Транспорт Йәмғиәте» (фр. Société de Transport de Montréal йәки STM) яуаплы. Йәмғиәт 2002 йылда ойошторған опросынан билдәле булыуынса, халыҡтың 33 % эшкә барғанда йәмәғәт транспорты менән файҙалана, 52,4 % үҙ машинаһында (4,3 % пассажир булараҡ), 8,2 % йәйәү йөрөй, ә 2 % велосипедҡа өҫтөнлөк бирә.
Метрополитены[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Метрополитенының үҙенсәлеге - поездар шинала хәрәкәт итә, ләкин рельстар, хәрәкәткә йүнәлеш биреүсе булараҡ ҡалдырылған тимер юл тибындағы тәгәрмәстәр өсөн һаҡланған. Инженерҙар, традицион ҡорос тәгәрмәстәр менән сағыштырғанда, ер аҫты поездарының йөрөүенең ер өҫтөндәге биналарға емергес тәьҫире кәмей, тип иҫәпләй.
Станцияларға инеү һәм уларҙан сығыу маҡсатында, эскалаторҙар менән бер рәттән, ҡыя хәрәкәт итеүсе тротуар системаһы файҙаланыла.
Метрополитен станцияларының күбеһе, ҡаланың бер нисә кварталдары аҫтынан, «ер аҫты ҡалаһы» образын барлыҡҡа килтереп, ер аҫты үткәүелдәре менән тоташтырылған. Был үткәүелдәрҙә магазиндар, кафе һәм хатта «Сәнғәт майҙаны» станцияһы янында бер нисә ер аҫты театры бар (Place des Arts — станция концерт-күргәҙмә комплексы инглиз Place des Arts исеменә оҡшатыа аталған).
Трамвай транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреаль трамвайы ҡала тарихының бер киҫәге лә, хәҙерге бер проект та булып тора. 1950-се йылдарҙа Монреаль бөтә утрау буйынса 510 км трамвай юлдарына эйә булған (бер осҡа барыусы юл тип ҡарағанда), ул осорҙа — Торонто ҡалаһы менән сағыштырғанда 200 км-ға күберәк. Әммә 1955 йылда ҡала хөкүмәте трамвайҙарҙы артабан автобус транспорты менән алмаштырыу тураһында ҡарар сығарған. Монреаль урамдары буйлап һуңғы трамвай 1959 йылдың 30 авгусында үткән. Күп юлдарға асфальт түшәлгән һәм бөгөн дә үҙәк Монреалдәге урам киҫелештәрендә уларҙы күреп була. Бөгөн элекке трамвай һыҙаттары һандары автобус маршруттары һандарына тап килә, мәҫәлән: 51 → 51 Édouard-Montpetit, 65 → 165 Côte-des-Neiges һ.б. Монреал 2005 йылда, халыҡты альтернатив транспорт төрҙәренә йәлеп итеү маҡсатында, ҡала үҙәгенән Avenue du Parc төп йүнәлеше буйлап төньяҡ райондарына (автомобилдә хәрәкәт итеүгә ҡапма-ҡаршы ҡуйып) трамвай юлдарын ҡабаттан һуҙыу ҡарары ҡабул ителә. Бер йылдан проектҡа тағы ике юл ҡушыла — Côte-des-Neiges һәм Verdun. 2007—2008 йылдарҙа Avenue des Pins юл киҫелеше эргәһен яңыртҡандан һуң, шәхси сектр тарафынан бик аҙ аҡса бүленеүенә ҡарамаҫтан, проект тормошҡа ашырылды. Монреалдең Генпланы буйынса тәүге трамвай юлын асыу 2012 йылға ҡаралған була, ҡала административ органдарын реструктуризациялауға килтергән ваҡиғалар арҡаһында, трамвай хәрәкәтен тергеҙеүҙе башта 2015, артабан — 2025 йылға ҡалдыралар. 2014 йылда Транспорт Йәмғиәте, юғары инстанциялар тарафынан трамвай мәсьәләһен хәл итеү, 2020 йылға бензинда эшләүҙән туҡталасаҡ үҙ автобустарын электрификациялау һәм гибридификациялау тәҡдименән сығып, бер нисә миллион доллар аҡса һалғанлыҡтан, әлеге ваҡытта был проблема ҡаралмай.
Мәҙәниәт һәи иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреаль Квебек провинцияһының ғына мәҙәни үҙәге түгел, Төньяҡ Американың франк телле өлөшөнөң, шулай уҡ Канаданың француз телендәге теле- һәм радиотапшырыуҙары, кинофильмдары, театраль тамашалар, ҡағыҙ һәм электрон баҫмалары үҙәге лә.
Фестивалдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1977 йылдан иң престиж тип һаналған кинофорумдарҙың береһе булған Монреаль донъя кинофестивале (французса: Festival des films du monde de Montréal / инглизсә: Montreal World Film Festival) уҙғарыла.
Монреалдең әҙәби һәм музыкаль тормошо «Латин кварталы»ның (le Quartier Latin) күп һанлы кафеларында тупланған. Урындағы инглиз телле халыҡ берләшмәһе мәҙәни эшмәкәрлеккә һиҙелерлек өлөш индерә. Төрлө мәҙәни ағымдарҙың тығыҙ үҙ-ара килешеп эш итеүе һөҙөмтәһе булып, күп һанлы фестивалдәр йоғонтоһонда тоҡандырылған ҡала музыкаль тормошоноң динамикалығы һәм күп төрлөлөгө тора.
Монреалдә Халыҡ-ара монреаль джаз фестивале (инглизсә: Festival International de Jazz de Montréal) йыл һайын уҙғарыла. Был ваҡиға донъяның төрлө мөйөштәренән миллионлаған джаз һөйөүселәрҙе йыя. 10 көнлөк Фестивалдә күпселеге асыҡ һауала уҙған 500-ҙән артыҡ концерт ойошторола. Бындай концерттарҙа аудитория 200 меңгә яҡын кеше йыя.
1989 йылдан башлап Монреалдә йыл һайын донъяның иң ҙур франкофон музыкаһы фестивале Франкофоли де Монреаль (фр.Les FrancoFolies de Montréal) уҙғарыла[45].
Йыл һайын La Ronde паркында донъяның пиротехник командалары араһында иң ҙур ярыштарҙың береһе уҙғарыла. Йәй көндәрендә ул ай ярым дауамында үтә. Ғәҙәттә 7-8 команда сығыш яһай һәм йомғаҡлау өлөшөндә фестивалде ойоштороусы команда күрһәтмә тамаша менән сығыш яһай.
Архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Боронғо Монреаль — күпселек иҫтәлекле урындары урынлашҡан ҡаланың тарих һәм мәҙәни үҙәге
- Бонсекур баҙары
- Нотр-Дам базиликаһы
Музейҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Монреалдең нәфис сәнғәт музейы
- Монреалдең хәҙерге заман сәнғәте музейы
- Редпат музейы
Театры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Л. Варпаховский исемендәге театр
Белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монреалдә алты университет һәм 8 км радиусында ун ике колледж бар, Төньяҡ Американың ҙур ҡалалары араһында Монреаль студенттарҙың иң күп тупланған урыны (100 кешегә 4,38 студент, артабан Бостон тора, 100 кешегә 4,37 студент тра килә)[46].
Ҡалала ике инглиз телле университет бар:
- Макгилла университеты Канаданың иң боронғо университеттарының береһе һәм донъя кимәлендәге уҡыу йорто булараҡ киң билдәле. Times Higher Education-QS World University рейтингы буйынса һуңғы алты йылда Макгилла университеты донъяның топ-25 университеты иҫәбенә инә (2009 йылғы күрһәткес)[47].
- Конкордия университеты 1974 йылда сэр Джордж Уильямс университетына Лойола колледжын ҡушыу юлы менән барлыҡҡа килгән[48].
Монреалдә тағы ла ике франк телле университет бар:
- Монреаль университеты (UdeM, ЮдеМ) Канаданың ҙурлығы буйынса икенсе университет булған. Университет составына ике айырым учреждение: Монреаль политехник мәктәбе (Инженер мәктәбе) һәм Монреалдең Юғары бизнес-мәктәбе (HEC) инә.
- Монреалдәге Квебек университеты (UQAM, ЮКАМ) Квебек университет системаһына инә, һәм шаҡтай ҙур академик һәм административ бойондороҡһоҙлоҡ менән файҙалана. ЮКАМ башлыса гуманитар белемгә махсуслаша. Квебек университетына шулай уҡ Монреалдә һәм уның тирә-йүнендә урынлашҡан бер нисә юғары уҡыу йорто: Юғары техник мәктәп (ETS), Дәүләт аппараты милли мәктәбе (ENAP) һәм Милли фәнни-тикшеренеү институты (INRS) кампустары ҡарай.
Бынан тыш, ике франк телле университет — Шербрук университеты һәм Лаваль университеттары һәм уларҙың яҡындағы Изге Лаврентий йылғаһының көньяҡ ярында ятҡан Лонгёйҙа филиалдары булған.
Квебектағы белем биреү системаһы Төньяҡ Американың башҡа системаларынан бер аҙ айырыла. Урта мәктәп һәм университет араһында CEGEP тип исемләнеүсе өҫтәмә колледж кимәле бар. Был бер үк ваҡытта әҙерлек мәктәбе лә (уҡыусыларҙы университетҡа инерг әҙерләү) һәм техникум да (махсус урта белем биреүсе курстар тәҡдим итә). Монреалдә CEGEP француз телендә ун ете курс һәм инглиз телендә биш курс тәҡдим итә.
Монреаль утрауындағы инглиз телле башланғыс һәм урта дәүләт мәктәптәре Монреалдең инглиз мәктәп советы (мәктәп округы)[49] һәм Лестер Б. Пирсон исемендәге мәктәп советы тарафынан идара ителә[50]. Монреалдең франк телле башланғыс һәм урта дәүләт мәктәптәре Монреалдең мәктәп комиссияһына[51], шулай уҡ школьной комиссии Маргарит-Буржуа мәктәп комиссияһына ҡарай[52].
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала күренекле канада автоуҙышсыһы Жиль Вильнев исемен йөрөткән автодром урынлашҡан, унда йыл һайын Формула-1 класындағы Канада Гран-приһына ярыштар уҙғарыла.
Шулай уҡ ҡалала иң өлкән һәм иң титуллы «Монреаль Канадиенс» Милли хоккей лигаһы, MLS-та сығыш яһаусы «Монреаль Импакт» футбол клубы урынлашҡан.
Бөгөнгө Монреаль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө Монреаль — юғары үҫешкән ҡала. Канаданың ҙур мәғлүмәт үҙәге, донъялағы иң эре финанс, иҡтисад үҙәктәренең береһе. Канаданың иң ҙур туҡыу үҙәге. Илдең иң мөһим һәм стратегик яҡтан әһәмиәтле ҡалаларының береһе; ультразаманса транспорт магистралдәре Монреалде Канаданың һәм АҠШ-тың ҡалалары менән, шул иҫәптән Торонто һәм Нью-Йорк менән тоташтыра. Мөһимлеге яғынан Канаданың (Торонтонан һуң) икенсе транспорт үҙәге. Бында хәрби техника етештереүсе бик күп эре заводтар бар. Монреаль әллә ҡасандан бирле донъяның йәшәү өсөн бик уңайлы ҡалалары исемлегендә тора.
Туғанлашҡан ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
{{columns-list|2|
- Алжир (франц. Alger, ғәр. الجزائر), Алжир
- Амман (ғәр. عمان), Иордания
- Амстердам (нидерл. Amsterdam), Нидерланды
- Афина (грек. Aθήva), Греция
- Барселона (кат. Barcelona), Испания
- Ҡалып:Флаг Ливана Бейрут (ғәр. بيروت), Ливан
- Беэр-Шева (йәһ. באר שבע), Израиль
- Брюссель (франц. Bruxelles, нидерл. Brussel, Ҡалып:Lang-wa), Бельгия
- Бухарест (рум. Bucureşti), Румыния
- Гавана (исп. Havana), Куба
- Һанновер (нем. Hannover), Германия
- Гонолулу (ингл. Honolulu), Гавайи, АҠШ
- Дублин (ингл. Dublin, ирл. Baile Átha Cliath), Ирландия
- Владивосток ({{Россия), Рәсәй
- Кали (исп. Santiago de Cali), Колумбия
- Касабланка (ғәр. الدار البيضاء), Марокко
- Ҡалып:Флаг Перу Лима (исп. Lima), Перу
- Лион (франц. Lyon), Франция
- Лиссабон (порт. Lisboa), Португалия
- Лондон (ингл. London), Бөйөк Британия
- Льеж (франц. Liège, нидерл. Luik, Ҡалып:Lang-wa), Бельгия
- Милан (итал. Milan), Италия
- Яңы Орлеан (ингл. New Orleans, франц. La Nouvelle-Orléans), Луизиана, АҠШ
- Париж (франц. Paris), Франция (партнёр ҡала)
- Пусан (кор. 부산 광역시, 釜山廣域市), Көньяҡ Корея
- Рим (итал. Roma), Италия (партнёр ҡала)
- Тирана (алб. Tiranë, Tirana), Албания
- Гаррисберг (ингл. Harrisburg), Пеннсильвания, АҠШ
- Хиросима (Ҡалып:Lang-jp), Япония
- Шанхай (ҡыт. ябайл. 上海, пиньин: Shànghǎi), Ҡытай
}}
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2006 and 2001 censuses - 100% data. Statistics Canada, 2006 Census of Population (2007-03-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 13 март 2007 тикшерелгән.
- ↑ Old Montréal / Centuries of History (2000-04). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 26 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Island of Montreal. Natural Resources Canada. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 7 февраль 2008 тикшерелгән.
- ↑ Poirier Jean Île de Montréal — Canoma, 1979. — Vol. 5. — P. 6–8.
- ↑ Population of census metropolitan areas (2006 Census boundaries). 0.statcan.gc.ca (2010-02-04). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 13 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Население Монреаля. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 30 ғинуар 2011 тикшерелгән.[1]
- ↑ Chapter 1, article 1, Chartre de la Ville de Montréal (French) (2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 7 февраль 2008 тикшерелгән.
- ↑ Chapter1, article 1, Charter of Ville de Montréal (2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 май 2008. 7 февраль 2008 тикшерелгән.
- ↑ Population selon la langue maternelle. 29 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Table 22.4 Language spoken most often at home, by census metropolitan area, 2006
- ↑ Montréal n’est pas la deuxième ville française du monde | JDM
- ↑ LIVING IN CANADA: MONTREAL, QUEBEC. Abrams & Krochak - Canadian Immigration Lawyers. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 4 ноябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Participatory Democracy: Prospects for Democratizing Democracy — Montreal; New York: Black Rose Books, 2005. — P. 347. — ISBN 1551642247,1551642255 (paperback).
- ↑ Montreal, Canada appointed a UNESCO City of Design. UNESCO (2006-06-07). 16 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Wingrove, Josh Vancouver and Montreal among 25 most livable cities. The Globe and Mail (June 9, 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 19 июнь 2008 тикшерелгән.
- ↑ City of Toronto, History Resources. Toronto.ca (2000-10-23). 13 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Place Royale and the Amerindian presence. Société de développement de Montréal (September 2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 9 март 2007 тикшерелгән.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 Tremblay Roland The Saint Lawrence Iroquoians. Corn People. — Montréal, Qc: Les Éditions de l'Homme, 2006.
- ↑ id=T3NQ1lsaHs0C&pg=PA214&lpg=PA214&dq=The+Disappearance+of+the+St.+Lawrence+Iroquoians&source=bl&ots=tq1jiNS2sf&sig=Z6z2g4fSPdAjHTc1KhG1dC-b8l8&hl=en&ei=CVdoS7jbAoWjnQfIv6CsBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CBoQ6AEwBQ#v=onepage&q=The%20Disappearance%20of%20the%20St.%20Lawrence%20Iroquoians&f=false Bruce G. Trigger, «The Disappearance of the St. Lawrence Iroquoians», in The Children of Aataenstic: A History of the Huron People to 1660, vol. 2], Montreal and London: Mcgill-Queen’s University Press, 1976, pp. 214—218, accessed 2 Feb 2010
- ↑ Marsan Jean-Сlaude Montreal in evolution. An historical analysis of the development of Montreal's architecture. — Montréal, Qc: Les Éditions de l'Homme, 1990.
- ↑ 21,0 21,1 Ville-Marie (Colony). The Canadian Encyclopedia. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 30 ғинуар 2011 тикшерелгән.
- ↑ Alanis Obomsawin, ''Kanesatake: 270 Years of Resistance'', National Film Board of Canada, 1993, accessed 30 Jan 2010. Nfb.ca (2010-02-05). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 13 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Articles of the Capitulation of Montréal, 1760. MSN Encarta (1760). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 ноябрь 2009. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Montreal :: Government. Student's Encyclopedia. Encyclopædia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Lachine Canal National Historic Site of Canada (PDF). Parks Canada. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Visiting Montréal, Canada. International Conference on Aquatic Invasive Species. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ UNA-Canada: A Sense of Belonging. United Nations Association in Canada. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Walking Tour of Old Montreal. Vehicule Press. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 30 ғинуар 2008 тикшерелгән.
- ↑ Arnold, Kathy Montreal: a thrilling collision of cultures. Daily Telegraph (2008-06-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ DEPRESSION AND WAR 1930-1945. Montreal Archives Portal. City of Montreal. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Conscription for Wartime Service. Mount Allison University (2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 апрель 2008. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Camillien Houde. City of Montreal. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ THE EMERGENCE OF A MODERN CITY 1945-1960. Montreal Archives Portal. City of Montreal. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 29 март 2009 тикшерелгән.
- ↑ Veltman Calvin Post-imperial English — Mouton de Gruyter, 1996. — P. 206. — ISBN 9783110147544.
- ↑ Canadian Climate Normals 1971-2000. 18 декабрь 2006 тикшерелгән.
- ↑ http://www.weather.com
- ↑ First 20 degrees Celsius. Criacc.qc.ca. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 февраль 2008. 13 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ [http://www.weather.ca US Weather Forecast — The Weather Network
- ↑ Statistics Canada: 2011 Census Profile
- ↑ Population and dwelling counts, for census metropolitan areas, 2011 and 2006 censuses
- ↑ http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=
- ↑ National Household Survey (NHS) Profile, 2011
- ↑ Table 4 The 10 most common non-official mother tongues in the six largest census metropolitan areas, 2006
- ↑ [http://www.quebec.ru/articles_et_actualites/1.html Новости, статьи, мнения, QUEBEC.RU — провинция Квебек, Quebec, Canada, Montreal, иммиграция в Квебек, иммиграция в Канаду
- ↑ FrancoFolies Montréal 2014 — Les FrancoFolies de Montréal: The Biggest French Music Festival in the World
- ↑ University attendance: Montréal ranks first in relative terms and fifth in absolute terms in North America. Canada Economic Development for Quebec regions (1996). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2008. 4 февраль 2008 тикшерелгән.
- ↑ World's Best Colleges: Top 400 - US News and World Report. Usnews.com (2009-06-18). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 1 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Turbide, Nadia Concordia University. Histor!ca. The Canadian Encyclopedia (2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 25 июнь 2008 тикшерелгән.
- ↑ English Montreal School Board. Emsb.qc.ca. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 1 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Lester B. Pearson School Board. Lbpsb.qc.ca. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 1 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Commission scolaire de Montréal. Csdm.qc.ca. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 1 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ http://www.csmb.qc.ca/ |title=Commission scolaire Marguerite-Bourgeoys
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальная веб-страница
- Монреальский туризм
- Монреаль туристический
- Документальный фильм Русские Дети Монреаля
- Сайт еженедельной русской газеты «Место встречи Монреаль»
- Русскоязычный форум и Вики-проект в Квебеке
- Православие в Монреале
Ҡалып:Навигационная таблица Монреаль (область)


c: text/html

text:
Беренсе ҡала балалар ҡоролтайы үтәсәк
"Киләсәк беҙҙән башлана!" – 2010 йылдың 28 апрелендә Башҡортостан баш ҡалаһында ошондай девиз аҫтында Беренсе ҡала балалар ҡоролтайы үтәсәк. Өфө хакимиәтенең мәғлүмәт һәм гуманитар сәйәсәт буйынса идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, ул ватансылыҡ тәрбиәләү һәм үҫеп килеүсе быуындың гражданлыҡ әүҙемлеген яҡлау маҡсатында үткәрелә.
Баш ҡала уҡыу йорттарында балалар ҡоролтайына әҙерлек башланды ла инде. 1 апрелдән 15-нә тиклем әҙерлек этабы үткәрелде, был осорҙа делегаттар һайланды, ойоштороу комитетына заявкалар һәм авторлыҡ программалары тапшырылды. 15 апрелдән 27-еһенә тиклем үтәсәк икенсе этапта ойоштороу комитеты тапшырылған авторлыҡ программаларын ҡараясаҡ.
I башҡорт ҡала балалар ҡоролтайын үткәреү тураһында Положениела, балалар ҡоролтайы пленар ултырыш формаһында башҡорт телендә үткәрелә, унда белем биреү учреждениеларынан һайланған делегаттар, саҡырылған ҡунаҡтар, уҡытыусылар, йәштәр ойошмалары һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнаша, тиелә.
Ҡоролтайҙа делегаттар тәҡдим иткән иң көнүҙәк мәсьәләләр һәм проблемаларҙы тикшерергә планлаштырыла. Сығыштар һәм тикшереүҙәр йомғаҡтары буйынса резолюция ҡабул ителәсәк, уны ойоштороу комитеты “Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)” Йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге Башҡарма комитетына ебәрәсәк.
Балалар ҡоролтайында Өфө белем биреү учреждениеларының 8 — 11-се синыф уҡыусылары ҡатнаша ала. Һәр һайланған делегат “Ҡоролтайға мөрәжәғәт” авторлыҡ программаһы әҙерләргә тейеш. Программала күтәрелгән проблема йәки мәсьәләнең социаль, мәҙәни, ижтимағи әһәмиәте, актуаллеге, новаторлығы, уны бойомға ашырыу мөмкинлеге, был проблемаларҙы хәл итеү буйынса тәғәйен тәҡдимдәр билдәләнергә тейеш.
Тапшырылған авторлыҡ программаларын конкурста һайлап алыу йомғаҡтары буйынса балалар ҡоролтайының пленар ултырышы программаһы төҙөлә. Делегаттарҙың бөтә программалары балалар ҡоролтайы материалдары менән брошюрала баҫылып сығасаҡ.
Беренсе ҡала балалар ҡоролтайын баш ҡала Мәғариф идаралығы, Фәнни-мәғлүмәт методик үҙәге, Өфөнөң балалар һәм йәштәр ойошмалары ойоштора.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостанда йәшәүсе тажиктар диаспораһы уҙған йылға йомғаҡ яһаны
Көн элгәре Өфөлә Башҡортостан Республикаһының И.Сомони исемендәге тажик милли-мәҙәни үҙәгенең йомғаҡлау йыйылышы үтте. Унда Тажикстандан студенттар һәм хеҙмәт мигранттары (яҡынса 65 кеше), Башҡортостандың Төркмән милли-мәҙәни үҙәге президенты Сапарморат Шанглиев һәм республиканың Р.Ғамзатов исемендәге Дағстан милли-мәҙәни ойошмаһы рәйесе Мөхәмәтхәбиб Солтанмөхәмәтов ҡатнашты.
Башҡортостандың Тажик милли-мәҙәни үҙәге рәйесе Барот-Бек Джалолов, барыһын да етеп килгән Яңы йыл менән ҡотлап, тажиктарҙың милли ойошмаһының алты айға эшмәкәрлеге хаҡында отчет бирҙе, алдағы йылға бурыстар хаҡында һөйләне. Уның һүҙҙәренсә, әлеге ярты йыллыҡ тажиктар менән Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты нығытыуға, республикала йәшәүсе яҡташтарға ярҙам итеүгә йүнәлтелгән. 2012 йылда был эш дауам ителәсәк.
Осрашыу барышында Өфөлә йәшәүсе тажиктар диаспораһының күренекле вәкилдәре наградланды. Иң яҡшы студенттар стипендияға лайыҡ булды, уны йәштәр уҡыу йылы аҙағынаса аласаҡ.
Сара тажик эстрадаһы артистары концерты, спектакль һәм сәй эсеү менән тамамланды.
— Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы өсөн Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовҡа рәхмәтлебеҙ, — тине «Башинформ» агентлығына Барот-Бек Джалолов. – Ауырлыҡтар ҙа етерлек булды, ҡаҙаныштарыбыҙ ҙа бар. Күпселек йәһәттән беҙгә Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы йорто етәкселеге ярҙам итте. Ыңғай тенденциялар артабан да дауам итер, тип ышанам.


text:
- Подробности
- Просмотров: 324
КОЛПАКОВ Яков (яҡынса 1720 — 13.1.1772, Ырымбур губ. Яйыҡ ҡаласығы), Яйыҡ казак ғәскәренән Уложенный комиссия депутаты. Старшина. Комиссияға Яйыҡ, Илек һәм Һаҡмар казактарының йөкләмәләрҙе кәметеү, Яйыҡ казактарына эш хаҡын арттырыу, Ырымбур казак ғәскәре м‑н аҫаба башҡорттар араһында ергә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе көйләү, Илек һәм Һаҡмар казактарына Яйыҡ казактары м‑н бер үк хоҡуҡтар биреү (эш хаҡы тәғәйенләү, ирекле балыҡ тотоуҙы рөхсәт итеү һ.б.) т‑дағы наказдарын еткерә. Крәҫтиән һәм казактарҙың сауҙа м‑н шөғөлләнеү, Рангылар табеле положениеһына ярашлы хәрби хеҙмәт өсөн казак старшиналарының дворян дәрәжәһен алыу хоҡуғы өсөн сығыш яһай. Яйыҡ казактары ихтилалы ваҡытында үлтерелә.
Әҙәб.: Кулбахтин И.Н., Кулбахтин Н.М. Наказы народов Башкортостана в Уложенную комиссию 1767—1768 гг. Уфа, 2005.
И.М.Васильев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығы яңы картуф сорттары менән эшләргә күҙаллай Фото: udec.ru
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығы яңы картуф сорттары менән эшләргә күҙаллай
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығы яңы картуф сорттары менән эшләргә күҙаллай Фото: udec.ru
ӨФӨ, 2018 йыл, 7 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығы вәкилдәре Чебоксарҙа тармаҡ күргәҙмәһендә селекционерҙарҙың картуфсылыҡтағы ҡаҙаныштары менән танышты. Белгестәр илебеҙҙәге һәм сит илдәге ашхана, техник (крахмал етештереү өсөн тәғәйенләнгән), эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән (чипсы, туңдырылған, киптерелгән йәшелсә етештереү) 100-ләгән селекцияны өйрәнде.
Шулай уҡ «Дәүләт сорт комиссияһы»ның республика филиалы хеҙмәткәрҙәре сорт хужалары менән уларҙы республика ерендә һынау хаҡында һөйләшеүҙәр алып барҙы.
Түңәрәк өҫтәлдә илдә сорт һынау системаһының торошо һәм проблемалары тураһында һүҙ барҙы.
http://www.bashinform.ru/news/1125643-minselkhoz-bashkirii-planiruet-porabotat-s-novymi-sortami-kartofelya/


text:
- Подробности
- Просмотров: 501
АГРОЭКОЛОГИЯ (агро... һәм экология), экологияның ерҙе файҙаланыуҙың бөтә формаларына ҡарата экологик сикләүҙәрҙе иҫәпкә алып, юғары сифатлы а.х. продукцияһы алыу мөмкинлеген өйрәнеүсе бүлеге. А. төп бурысы — агроэкосистемаларҙың биол. мөмкинлектәрен әүҙемләштереү һәм ер эшкәртеү, ашлау, һуғарыуға, ҡый үләндәрен, а.х., урман культуралары ҡоротҡостарын һәмауырыуҙарын контролдә тотоуға антропоген энергия сығымдарын кәметеү. Игенселек, малсылыҡ, үҫемлекселек, селекция, болонсолоҡ, иҡтисад, ауыл хужалығын механизациялау, геоботаника һ.б. м‑н бәйле. А. ауыл хужалығын үҫемлектәрҙең яраҡлашҡан сорттарын һәм малдың тоҡомон селекциялауға, үҫемлектәрҙең сортлы гетероген агропопуляцияһын һәм сорттары ҡатнашмаһын, малдың йәш һәм тоҡом б‑са ҡатнаш төркөмдәрен булдырыуға, сәсеү әйләнешен һәм поликультураларҙы файҙаланыуға, агроэкосистеманың биологик төрлөлөгөн арттырыу иҫәбенә файҙалы симбиотик бәйләнештәр системаһын формалаштырыуға, агроэкосистема структураһын экологик яҡтан яҡшыртыуға йүнәлтә. А. мөһим аспекты — биол. азотфиксация, гумификация, органик матдәләрҙе минераллаштырыу, пестицид ҡалдыҡтарының тарҡалыу процестарын әүҙемләштереү өсөн тупраҡ һәм унда йәшәүсе тере организмдарға йоғонто яһау алымдарын эшләү. Кешенең тупраҡҡа йоғонто яһауының экологик яҡтан нигеҙләнгән булыуы игенселектең адаптив‑ландшафт системаһын булдырыуҙың төп принциптарының береһе булып тора.
Башҡортостанда агроэкологик тикшеренеүҙәр 20 б. 80‑се йй. аҙ. Башҡорт дәүләт университетында, Ауыл хужалығы институтында һәм Биология институтында башлана. А.х. культураларының адаптив селекцияһы м‑н С.А.Ҡунаҡбаев, агроурманмелиорация м‑н Ю.Ф.Косоуров шөғөлләнә. Ландшафт игенселеге (М.Б.Әмиров, М.Ғ.Сираев, И.Ҡ.Хәбиров, Й.Т.Һөйөндөков), адаптив үҫемлекселек (Н.Р.Бәхтизин, Р.Р.Исмәғилев), мал аҙығы етештереү (Э.М.Кузеев, С.Н.Надежкин, М.Ҡ.Харисов), агроэкосистемалар структураһын тәбиғәт комплекстары үҙенсәлектәренә ярашлы яҡшыртыу (Б.М.Миркин, Р.М.Хәзиәхмәтов, Ф.Х.Хәзиев) өлкәһендә тикшереүҙәр алып барыла.
Әҙәб.: Миркин Б.М. Экология растительности сельскохозяйственных земель Башкирии. Уфа, 1990.
Б.М.Миркин
Тәрж. Г.Р.Ҡунафина


text:
Тәүбә сүрәһе
Әт-Тәүбә(ғәр.سورة التوبة - сүрәтүт-тәүбә) - Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһе. Мәҙинәлә һижрәттең туғыҙынсы йылында инә. Аяттар һаны - 129.
Эстәлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сүрәнең башында Аллаһының мөшриҡтәргә ҡатнашы юҡ икәнлеге әйтелә. Сүрәлә һуғыштар тыйылған 4 хәрам ай, мөшриҡтәр менән төҙөгән килешеүҙе үтәү кәрәклеге тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһыға яҡынайыуҙың төп шарты - Уға һис шикһеҙ ышаныу икәнлеге әйтелә. Әгәр ҙә мосолмандар ысын күңелдән Аллаһыға һәм Уның Рәсүленә бирелмәһә һәм Аллаһы һәм Уның Рәсүле бөтөн нәмәнән һәм бөтөнөһөнән ҡәҙерлерәк булмаһа, Иман бөтөн түгел.
Аллаһы тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтың еңеүҙе сигендереүҙәрен әйтә (Хунәйн һуғышының һөҙөмтәһе - бының асыҡ миҫалы). Был сүрәлә Аллаһы мөшриҡтәргә Харам мәсетенә инеүҙе тыя, сөнки улар нәжес, таҙа түгелдәр[1].
Сүрә, һуғышҡа кәрәк булһа, кисекмәҫтән унда китергә кәрәклеген әйтә. Шулай уҡ был сүрәлә ниндәй ҙә булһа сәбәпле йыһатта ҡатнаша алмағандар, өйҙә ҡалыусылар һәм һуғышҡа саҡырыу яңғырағанда, ике йөҙлөләрҙең фетнә сығарыуы тураһында һөйләнелә. Аллаһы шулай уҡ бында ике йөҙлөләрҙең мосолмандарға тыныслыҡ һәм һуғыш ваҡытындағы мөғәмәләһе тураһында әйтелә. Монафиҡтарҙың ике йөҙлөлөгө өсөн яза тураһында ла әйтелгән. Мөхәммәт(СҒС) улар өсөн ғәфү һораһа ла, ғәфү ҡабул ителмәйәсәк.[2].
Йыһатта ҡатнашмау өсөн төплө сәбәптәр һаналып кителә. Шунда уҡ Мәҙинә ҡалаһы янында йәшәүсе ғәрәптәр тураһында, уларҙың исламды ике йөҙлөлөк менән ҡабул итеүҙәре, һуғышҡа бармау өсөн төрлө сәбәптәр эҙләүҙәре бәйән ителә.
Сүрәлә шулай уҡ кешеләрҙең хәле, уларҙың Аллаһыға ҡарашы, монафиҡтарҙың исламға зыян итеү маҡсатында төҙөлгән мәсет тасуирлана. Ысын күңелдән иман килтереүселәр, һуғышта сәбәпһеҙ ҡатнашмаусылар һәм уларҙың тәүбәһе, Аллаһы Тәғәләнең уларҙың тәүбәләрен ҡабул итеүе тураһында әйтелә.
Сүрәнең аҙағында Аллаһы Тәғәлә тарафынан Мөхәммәттең (СҒС) кешеләргә Китапты еткереү өсөн һайланылыуы һәм Мөхәммәттең (СҒС) кешеләргә ҡарата ҡаты күңелле һәм рәхимһеҙ булырға теләмәүе әйтелә. Мөхәммәт (СҒС) - рәхимле, ғәфү итеүсән.


text:
27 февраль
27 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 58-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 307 көн ҡала (кәбисә йылында 308).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Доминика Республикаһы — Мөстәҡиллек иғлан ителгән көн.
- Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Рәсәй — Рәсәй Федерацияһының Махсус операциялар көстәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 380 — Император Бөйөк Феодосий I эдикты иғлан ителә, уның буйынса христианлыҡ Никей инаныуы формаһында дәүләт дине итеп раҫлана.
- 425 — Константинополдә университетҡа нигеҙ һалына.
- 1536 — Литва армияһының Себеж ҡәлғәһен ҡамауҙа тотоуы уңышһыҙ тамамлана.
- 1598 — Земство соборы ҡарары менән Борис Годунов батша итеп һайлана.
- 1617 — 1614—1617 йылдарҙағы урыҫ-швед һуғышы Столбов солохо төҙөү менән тамамлана, уның буйынса Новгород Рәсәйгә ҡайтарыла.
- 1693 — Лондонда донъяла ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәүге журнал сыға (The Ladies' Mercury).
- 1781 — Екатерина II Санкт-Петербургта «ҡала мәктәптәре» асыу хаҡында ҡарар сығара (Рәсәйҙә халыҡ өсөн асыҡ тәүге мәктәптәр).
- 1813 — Рәсәй һәм Пруссия араһында Наполеонға ҡаршы Калиш союз трактатына ҡул ҡуйыла.
- 1825 — Александр Сергеевич Пушкиндың «Евгений Онегин» поэмаһының беренсе бүлеге баҫыла.
- 1844 — Доминика Республикаһы Гаитиҙан бойондорҡһоҙлоҡ ала.
- 1882 — Рәсәй империяһында шәхси заттарға телефон менән файҙаланырға рөхсәт ителә.
- 1883 — Сигара төрә торған автоматҡа патент алына.
- 1897 — Яһалма татлыландырғыс шәкәрин алына.
- 1900 — Германияла «Бавария Мюнхен» футбол клубы булдырыла.
- 1915 — Себер уҡсы дивизиялары немецтарҙы Прасныш янында ҡыйрата, уларҙы Көнсығыш Пруссияға сигендерә.
- 1919 — Вильнюста Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһы (Литбел) төҙөлөү иғлан ителә.
- 1932 — Харьков өлкәһе (Харьковщина) булдырыла.
- Джеймс Чедвик нейтронды аса.
- 1933 — Голланд фанатик-коммунисы Маринус ван дер Люббе рейхстагҡа ут төртә.
- 1942 — Джеймс Хей ҡояш радионурланышын теркәй.
- 1951 — Израилдә Ашкелон ҡалаһына нигеҙ һалына.
- 1964 — Донъялағы тәүге туристик һыу аҫты аппараты «Огюст Пикар» мезоскафы һыуға төшөрөлә.
- 1965 — Ан-22 («Антей») транспорт самолетының тәүге осошо.
- 1989 — Венесуэланың баш ҡалаһы Каракаста хөкүмәттең неолибераль реформаларына ҡаршы сыуалыштар башлана.
- 1999 — Британ хит-парадының үрге баҫҡысына үҙенең тәүге «Baby one more time» синглы менән Бритни Спирс күтәрелә (беренсе урында ике аҙна).
- 2000 — Тажикстан парламентының түбәнге палатаһына һайлауҙар үтә.
- 2002 — РФ Президенты В. Путиндың 245-се ҡарары менән «Диңгеҙ хеҙмәте өсөн» ордены булдырыла.
- 2004 — Токиола «Аум Синрикё» сектаһы башлығы Сёко Асахара үлем язаһына хөкөм ителә (2018 йылғаса ғәмәлгә ашырылмаған).
- 2010 — Чилиҙа көслө ер тетрәү; һигеҙ йөҙҙән ашыу кеше һәләк була.
- 2011 — Ливияның Милли ваҡытлы советы булдырыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чанышыев Яҡуп Йыһангир улы (27.02.1892—07.11.1987), хәрби хеҙмәткәр. Генерал-лейтенант (1944).
- Приказчиков Василий Иванович (27.02.1932), хужалыҡ хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе хеҙмәткәре ().
- Хаустов Анатолий Тихонович (27.02.1942), актёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған (1976) һәм халыҡ (1984) артисы. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1966).
- Ильясов Ғәзим Ғәлим улы (27.02.1967), йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика йыр бәйгеләре еңеүсеһе, Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы лауреаты (2012).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1956 — Анне Вески, СССР-ҙың атҡаҙанған, Эстония ССР-ының халыҡ артисы, йырсы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1936 — Иван Петрович Павлов, рус физиологы, физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1904).
- 1943 — Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Александр Матросов), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы (1943).


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
УҠБАЛЫҠ, с ө г ә (Acipenser ruthenus), бикре һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ. Азов, Балтик, Каспий, Ҡара, ш. уҡ Аҡ, Баренц, Карский диңгеҙҙәре басс. йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо — 125 см тиклем, ауырлығы — яҡынса 16 кг. Кәүҙәһе оҙонса, 5 буй рәт ромб һымаҡ һөйәк пластиналары бар. Арҡаһы ҡуйы һоро, һорғолт көрән, ҡорһағы аҡ төҫтә. Мороно осло. Ауыҙы аҫҡы, ҙур түгел, суҡлы мыйыҡсалары бар. Ҡойроҡ йөҙгөсө асимметриялы. Енси яҡтан ата балыҡтар 3—7, инә балыҡтар — 5—12 йылда өлгөрә. 2—3 йылға 1 тапҡыр апр.—июндә ыуылдырыҡ сәсә. Ыуылдырығын 7—15 м тәрәнлектә ваҡ ҡырсынташ‑ҡомдан торған грунттың көслө ағымлы участкаларында һала. Үрсемлелеге — 100 мең ыуылдырыҡ. 22 йылға тиклем йәшәй. Балыҡ ыуылдырығы, моллюскылар, һөлөктәр, һирәкләп һыу үҫемлектәре (башлыса йәйгеһен) м‑н туҡлана. БР‑ҙа Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымдарында (Мәләүез ҡ. тиклем) һәм уның ҡушылдыҡтарында (Дим, Ҡариҙел, Эҫем, Өршәк йй.) йәшәй. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
И.П.Дьяченко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
"Халыҡтың беҙгә ышанысы арта"
Рәсәй Федерацияһы прокуратураһы хеҙмәткәрҙәре көнө Рәсәйҙә 1996 йылдан башлап үткәрелә. Ә 1722 йылдың 12 ғинуарында Рәсәй императоры Петр Беренсенең исемле Указы менән сенатта беренсе тапҡыр генерал-прокурор посы раҫлана һәм Рәсәй прокуратураһы институты барлыҡҡа килә. Үтеп киткән йылда ведомствоның ниндәй эштәр башҡарыуы тураһында беҙгә Белорет район-ара прокуроры Виктор ЦИВИЛЕВ һөйләне.
► Виктор Сергеевич, район-ара прокуратураһы менән етәкселек итеүегеҙгә бер йыл. Был һөҙөмтәләр яһар өсөн етерлек ваҡыт. 2017 йылғы эш һөҙөмтәләре менән гәзит уҡыусыларҙы таныштырһағыҙ ине.
- Белорет районы - республикала иң ҙур район, шулай булғас эштәр ҙә күп. Үткән йылда 1670 енәйәт теркәлгән. Уларҙың һәр береһе прокуратура аша үтте, сөнки беҙ енәйәт эше ҡуҙғатыуҙың законлылығын тикшерәбеҙ. Тикшереүҙәр һөҙөмтәһе буйынса, 1700-ҙән ашыу хоҡуҡ боҙоу теркәлде, 790 ғариза судҡа ебәрелде, 348 тәҡдим индерелде, 1608 мөрәжәғәт ҡаралды. Ә прокурор ҡарары менән 157 кеше административ яуаплылыҡҡа тарттырылды.
► Ниндәй һорауҙар һәм мәсьәлә буйынса прокуратураға мөрәжәғәт итәләр?
- Халыҡҡа боҙолған хоҡуҡтарын тергеҙеүҙә һѳҙөмтәле ярҙам күрһәтергә тырышабыҙ. Һуңғы йылдарҙа халыҡтың ышанысы беҙгә ҡарата арта ғына. Был, тәүге сиратта, мөрәжәғәт итеүселәрҙең һәр ваҡыт артып тороуынан күренә. Граждандар күберәген торлаҡ һәм хеҙмәт хоҡуҡтарын һаҡлау һорауҙары буйынса мөрәжәғәт итәләр.
Тулы әңгәмәне гәзиттең 3-4 һанында (12.01.17) уҡығыҙ.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 07.06.2018
«Башҡортостандың иҫ киткес кешеләре» интернет-ресурсы эшләй башлаясаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-06-2018, 14:45
Республикала «Башҡортостандың иҫ киткес кешеләре» интернет-ресурсы эшләй башлай. Инициаторы – Башҡортостандың «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы.
Сайтта республиканың иҫ киткес кешеләре тураһында мәғлүмәти материалдар (биографиялары, хәтирәләр, очерктар, мәҡәләләр) урынлаштырыу күҙаллана.
Ҡулъяҙмалар (шул иҫәптән һүрәттәр) электрон вариантта, шулай уҡ баҫылған формала ла ҡабул ителә, күләме – рус, башҡорт һәм татар телдәрендә өс биттән артмаҫҡа тейеш. Ҡулъяҙмаларҙы түбәндәге адрес буйынса ебәрергә кәрәк: 450006, Өфө ҡалаһы, Революция урамы, 55, йәки электрон почтаға: imena@bashenc.ru.
Килгән материалдар нигеҙендә 2018 йылдың 31 авгусына тиклем электрон ресурстың һынау төрөн эшләтеп ебәреү күҙаллана. Ул артабан камиллашасаҡ һәм тулыланасаҡ....
Дуҫың һинең менән бергә ҡыуана белһен
Махсус бит / Проблема // 7-06-2018, 07:00
Бер йәш егет бай ирҙән уңышының сере тураһында һорашҡан.
– Мин дуҫтар һайлай беләм, – тип яуаплаған теге кеше.
Һәм егеткә үҙ һорауын биргән:
– Һин “дуҫтар бәлә килгәндә һынала” тигән әйтемде беләһеңме?
– Нисек белмәҫкә, мин тап шуға таянам да.
– Онот был әйтемде. Дуҫ шатлыҡта һынала!
– Нисек инде? Эйе, шатланыуын бергә шатланабыҙ, тик…
Йәш егет аптырай төшкән.
– Тыңла, – тип кәңәш биреүен дауам иткән уңышлы кеше. – Һинең проблемаң булғанда, дуҫың менән бүлешәһеңдер, моғайын, шунан икәүләп ул проблеманы хәл итеү яйын эҙләйһегеҙҙер. Икегеҙ ҙә бойоҡ, икегеҙ ҙә кәйефһеҙ, арыған...
– Шулай була инде, дуҫтар ярҙамға килә.
– Шулайын шулай, тик дуҫың һиңә бер тапҡыр ярҙам итер, икенсе тапҡыр, артабан арыр, һиңә ярҙам итә алмаҫ, бары йәлләп кенә ҡуйыр. Был һине тағы ла борсор. Ә бына минең дуҫтарым мине бер ҡасан да йәлләмәне, проблемаларымды хәл итмәне. Улар минең менән бергә ҡыуанды ғына.
Ысынында, әгәр проблемаң булһа, үҙең хәл итергә тырыш. Шунан дуҫыңа бар һәм икегеҙ (йә күмәкләп) еңеүеңде байрам итегеҙ. Кешене йәлләүе еңел. Ә кемдеңдер уңыштарына ихлас ҡыуана белеү ауырыраҡ. Кем һинең менән шатлығыңды уртаҡлаша ала, шул ул ысын дуҫлыҡ. Бына минең уңыш серем – дуҫтарымда...
Айсын АҠБУЛАТОВА әҙерләне....
Гәзит уҡыуҙы ташламайыҡ
Письма / Гәзиткә яҙылыу // 7-06-2018, 07:00
Һаумыһығыҙ «Йәшлек»тәр! Мин бик өлкән йәштәге кешемен, ләкин йәштән үк баҫмағыҙҙан айырылғаным юҡ. Ул уҡыусыларымды тәрбиәләү, телгә һөйөү уятыу сығанағы булды. Беҙҙең быуын күп уҡыған, ҡосаҡ- ҡосаҡ гәзит-журналдарға яҙыла торған быуын булды шул.
Әле 2018 йылдың икенсе яртыһына яҙылыу бара. Һуғыш ветерандарына I, II инвалидтарына ташлама менән 10 көнлөк иғлан ителгән. Мин 2017 йылдың сентябрендә үк 2018 йылдың тәүге яртыһына яҙылып ҡуйғайным . «Осҡон», «Әбйәлил» район гәзиттәре, «Башҡортостан», «Йома», «Йәшлек», «Киске Өфө», «АИФ – Башҡортостан», «Тамаша», «ЗОЖ», «Тайны здоровья», «Һәнәк» журналдарына яҙылдым, балалар йорто менән хосписҡа ла подписка эшләнем. Үҙемдең дә һаулығым ҡалманы, бер күҙем күрмәй, шулай ҙа матбуғат баҫмаларын алдырып уҡыуымды дауам итәм.
Һеҙгә мәҡәләләр ҙә ебәргеләй торғайным, баҫмай ҡалманығыҙ. Төрлө ярыш, дәртләндереү саралары ойоштора инегеҙ, бүләктәр ҙә ебәрҙегеҙ.
«Йәшлек» – уҡымлы, йөкмәткеле гәзит. Башҡалар әйтмәгәнде (әйтә алмағанды) ул әйтә. Тура һүҙле. Тематикаһы бик бай. Унда ҡыҫҡа һәм тос мәҡәләләр өҫтөнлөк ала.
Баш мөхәррир Артур Хәсән улы Дәүләтбәков гәзиттең уҡымлы булыуы өсөн бөтәһен дә эшләй, ныҡ хөрмәт итәм уны. Телевизорҙа ла йыш үҙен күрәм. Күрһәм ныҡ ҡыуанам. «Һаумы, улым!» – тип сәләмләйем һәм уңыш теләйем.
Нәғимә ИЛҺАМОВА, тыл ветераны.
Әбйәлил районы, Асҡар ауылы....


text:
1985 йыл
1985 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән бишенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1985 йылы, 2 мең йыллыҡтың 985 йылы, XX быуаттың 85 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 5 йылы, 1980 йылдарҙың 6 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 28 июнь — Ләйсән Үтәшева — билдәле Рәсәй спортсыһы һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, донъя һәм ике тапҡыр Европа чемпионы.
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 20 ғинуар — Вәзих Исхаҡов, яҙыусы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты.


text:
Республика спортсылары ҡышҡы Сурдлимпия уйындарында сығыш яһаясаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
27 марттан 5 апрелгә тиклем Ханты-Мансиҙа XVIII ҡышҡы Сурдлимпия уйындары уҙа. Ярыштарҙа донъяның 30 иленән меңгә яҡын спортсыларҙың ҡатнашыуы көтөлә.
Уйындарҙа Рәсәй йыйылма командаһында Башҡортостан вәкилдәре лә сығыш яһаясаҡ. Сурдлимпия уйындары миҙалдары өсөн 12 спортсы: туғыҙ хоккейсы һәм өс тау саңғыһы спорты вәкиле көрәшәсәк.
Шайбалы хоккей буйынса илдең йыйылма командаһын өлкән Андрей Василевский етәкләйәсәк, уға Башҡортостандан тағы ла бер тренер — Вячеслав Шевин ярҙам итәсәк.
БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Уйындар программаһына биш спорт төрө — шайбалы хоккей, тау саңғыһы, сноуборд, саңғы ярыштары, кёрлинг индерелгән.
Сноуборд, саңғы, кёрлинг һәм хоккей буйынса ярыштар Ханты-Мансиҙың спорт объекттарында, атап әйткәндә «Арена Югра» комплексында, Боҙ һарайында, «Ылыҫлы урман» тау саңғыһы комплексында, Александр Филипенко исемендәге ҡышҡы спорт төрҙәре үҙәгендә үтә.
Тау саңғыһы буйынса ярыштар Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан «Металлург-Магнитогорск» тау саңғыһы үҙәгендә уҙа.
Ойоштороусылары — Халыҡ-ара Сурдлимпия комитеты, РФ Спорт министрлығы, Ханты-Манси автономиялы округы Хөкүмәте — Югра, Силәбе өлкәһе хакимиәте, Рәсәйҙең Сурдлимпия комитеты.


text:
Ике көн эсендә республика аграрийҙары биржа сауҙаһында алты мең тоннанан ашыу иген һатҡан Фото: Олег Яровиков
Ике көн эсендә республика аграрийҙары биржа сауҙаһында алты мең тоннанан ашыу иген һатҡан
Ике көн эсендә республика аграрийҙары биржа сауҙаһында алты мең тоннанан ашыу иген һатҡан Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 5 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
2 һәм 3 февралдә Башҡортостан аграрийҙары сираттағы биржа сауҙаһында дәүләт фондына 64,260 миллион һумлыҡ 6075 тонна иген һатҡан. Сауҙа дәүләт һатып алыу интервенциялары сиктәрендә уҙғарыла, тип хәбәр иттеләр республика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
Ведомствоның аҙыҡ-түлек баҙарын үҫтереү бүлеге мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың ноябренән әлеге көнгә тиклем ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәр дәүләт интервенция фондына 555,3 миллион һумлыҡ 52785 тонна былтырғы ашлыҡ һатҡан. Аграрийҙар 210,4 миллион һумлыҡ 19305 тонна өсөнсө класлы бойҙай, 336,9 миллионға — 32400 тонна дүртенсе класлы бойҙай, 8 миллионға 1080 тонна өсөнсө класлы арыш һатҡан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 270
НУР АУЫРЫУЫ, кеше организмына мөмкин булған кимәлдән артыҡ дозаларҙа ионлы нурланыш тәьҫир иткәндә үҫешә торған ауырыу. Н.а. киҫкен һәм хроник төрҙәргә айыралар. Н.а. үҫешенә тышҡы (дөйөм һәм урындағы) һәм эске (радиоактив матдәләрҙең организмға һауа, аҙыҡ һ.б. аша инә) нурланыш сәбәпсе була. Кеше һаулығы өсөн хәүефле нурланыш барлыҡҡа килеүҙең төп сәбәбе — техноген авариялар (АЭС‑тарҙа, атом һыу аҫты кәмәләрендә һ.б.). Ионлы нурланыштың организм өсөн зарарлы дозалары (гамма‑, рентген нурҙары, нейтрондар һ.б.) тәьҫир иткәндә күҙәнәктәрҙең функциялары боҙола һәм уларҙың иң һиҙгерҙәре (ҡан барлыҡҡа килтереүсе, нәҙек эсәктәр, тире, күкәй эпителийы һ.б.) һәләк була. Киҫкен Н.а. төп билдәләре: уҡшыу, ҡоҫоу, баш ауыртыу, тән т‑раһы күтәрелеү, тиренең ҡыҙарыуы, ашҡаҙан‑эсәк эшмәкәрлеге боҙолоу, психиканың ҡаҡшауы һ.б.; хроник Н.а. булғанда — астения, вегетатив‑ҡан тамырҙары дистонияһы, хәтер юйылыу, артыҡ ярһыусанлыҡ, арыу һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: киҫкен осоронда — сей яралы некротик ангина, гингивит, пневмония, вируслы гепатит, энтеропатия, сепсис, ҡанаусанлыҡ һ.б.; артабан — шештәр (рак, гемобластоздар, ш. иҫ. лейкоз), катаракта, нәҫелдә үҫеш кәмселеге һәм нәҫел ауырыуҙары барлыҡҡа килеү хәүефенең артыуы һ.б. Диагностика өсөн дозиметрик, клиник, лаб. (ҡандың, електең цитологик анализы, күҙәнәктәрҙең хромосома анализы), биохимик, биофизик тикшеренеү мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау: дезактивация (механик һәм химик), асептика режимын булдырыу, медикаментоз (дезинтоксикация саралары, эритроцитар, тромбоцитар масса трансфузиялары һ.б.; ауыр осраҡтарҙа — електе күсереп ултыртыу), симптоматик терапия һ.б. Иҫкәртеү: радиоактив нурланыш сығанаҡтары м‑н эшләү ҡағиҙәләрен үтәү, махсус профилактик дарыуҙар ҡулланыу һ.б. 1986 й. алып Чернобыль АЭС‑ындағы аварияны һәм уның эҙемтәләрен бөтөрөүҙә Башҡортостандан 3165 белгес ҡатнаша (1999), улар Респ. клиник дауаханаһында белгестәр күҙәтеүендә тора. Рәсәй дәүләт медик‑дозиметрик регистрының Башҡ‑н респ. үҙәгендә 4000‑дән ашыу оло кеше һәм 1000‑дән ашыу бала теркәлгән (2013). Республика клиник дауаханаһында (М.Х. Ғәбиҙуллина, З.Й.Мортазин) һәм Һуғыш ветерандары өсөн респ. клиник госпиталендә (Х.М.Мостафин, ҡара: Госпиталдәр) ионлы радиацияның Чернобыль АЭС‑ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың һәм уларҙың нәҫелдәренең һаулығына тәьҫиренең артабанғы эҙемтәләре тикшерелгән. Медицина университетында Н.а. патогенезы үҙенсәлектәре (Д.Ә.Йәнекәев, З.С.Тереғолова), авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың балаларының һаулыҡ торошо (А.Г.Назырова), БР б‑са баш медик‑соц. экспертиза бюроһында инвалидлыҡ (К.П.Афонина), Онкология диспансерында мед. хеҙм‑рҙәре араһында Н.а. иҫкәртеү мәсьәләләре өйрәнелә (О.В.Серов).
А.У.Кинйәбулатов, О.В.Серов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Өфөлә спортты үҫтереү буйынса семинар-кәңәшмә үткәрелә
Бөгөн, 19 ноябрҙә, Өфөлә, БР Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә, муниципаль берәмектәр хакимиәттәренең физик культура, спорт һәм туризм менән идара итеү органдары етәкселәре менән республика семинар-кәңәшмәһе үткәрелә.
БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, семинар-кәңәшмә барышында Башҡортостанда спорттың төп олимпия төрҙәрен үҫтереү, Башҡортостан инвалидтарының II комплекслы Спартакиадаһын һәм XVII ауыл спорт уйындарын һәм башҡа спорт сараларын үткәреү мәсьәләләре тикшереләсәк.
Семинар-кәңәшмәлә БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрының беренсе урынбаҫары Кинйә Күскилдин, шулай уҡ был ведомствоның бөтә бүлектәре начальниктары ҡатнашасаҡ.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (13-19 ноябрь)
Йондоҙнамә (13-19 ноябрь)
Ылаҡ (22.12 – 20.01)
Икеле осор артта ҡалды һымаҡ. Был арала үҙегеҙҙе күпкә ышаныслыраҡ тойорһоғоҙ. Йондоҙҙар кешеләр араһында күберәк булырға ҡуша. Осрашыуҙар файҙалы һәм ҡәнәғәтләнерлек булыр. Кесе йома бигерәк тә һәйбәт үтер.
һыуғояр (21.01 – 19.02)
Элек башлаған эштәрегеҙҙә тәртип урынлаштырырға мәл етте. Яңы, таныш булмаған мәсьәләләргә әлегә тотонмауығыҙ хәйерлерәк. Юғиһә көсөгөҙҙө юҡҡа сарыф итерһегеҙ. Шаршамбыла ниндәйҙер яңы танышығыҙ менән дәғүәләшеүегеҙ ихтимал.
Балыҡ (20.02 – 20.03)
Ҡатмарлы саҡтарҙа дуҫтарығыҙға таянырға тура килер. Шулай ҙа уларҙың араһында ышанысһыҙ кешеләр булыуын да асыҡ күрерһегеҙ. Бәғзеләр менән яҡын арала мөнәсәбәттәрҙе өҙөргә лә тура килер. Башлаған эштәрегеҙҙе тамамлап ҡуйығыҙ.
Ҡуҙы (21.03 – 20.04)
Ниндәйҙер ҙур эште тамамлап киләһегеҙ. Кешеләрҙән ҡайһы бер нәмәләрҙе әлегә сер итеп һаҡлағыҙ. Киләсәккә булған уй-маҡсаттарығыҙға ла асыҡлыҡ индерә алырһығыҙ. Күптән сирләүселәр ҡапыл һауыға башлар.
Буға (21.04 – 21.05)
Был арала мөһим, иҫтә ҡалырлыҡ ваҡиғалар күбәйер. Ҡайһы бер хәлдәр һеҙҙең файҙаға тамамланыр. Шаршамбыла ниндәйҙер өмөтлө ваҡиғалар көтөлә. Улар һеҙ көткәндән дә һәйбәтерәк килер.
Игеҙәктәр (22.05 – 21.06)
Аҙна барышында күптән ялҡытҡан эштән дә ҡәнәғәтлек алырһығыҙ. Яҡын-тирәгеҙҙә яңы кеше пәйҙә булыр, моғайын. Әлегә уның менән күңелле лә һымаҡ, шулай ҙа иғтибарлыраҡ булыуығыҙ хәйерле. Шишәмбелә уйламаған яҡтан ярҙам алырһығыҙ.
Ҡыҫала (22.06 – 23.07)
Төп эшегеҙҙә ҡатмарлы саҡ кисерерһегеҙ. Йыш ҡына башҡаларҙың эшен башҡарырға тура килер. Осор бигерәк тә хәрби кейем кейеп йөрөгәндәр өсөн ауыр булмаҡсы. Бындай хәл оҙаҡҡа бармаҫ, берәй аҙна түҙергә тура килер.
Арыҫлан (24.07 – 23.08)
Бик өмөтлө осор. Бик борсоған мәсьәләләр тураһында бер аҙға онотоп тороғоҙ. Күптәрҙең ижади һәләте асылыр. Был арала күп файҙалы эш башҡара алырһығыҙ. Иң уңышлы көндәрегеҙ – шаршамбы һәм шәмбе.
Ҡыҙ (24.08 – 23.09)
Үткән ваҡиғаларҙың ысын мәғәнәһен тулыраҡ аңларһығыҙ. Бынан киләсәк өсөн фәһем-тәжрибә алырға тырышығыҙ. Уй-ниәттәрегеҙ тураһында артыҡ бер кем дә белмәүе һәйбәт. Йомала кеше аҡсаһы менән бәйле мәшәҡәттәр көтә.
Үлсәү (24.09 – 23.10)
Тормоштан артығын көтмәгеҙ, юғиһә һемәйеп ҡуйыуығыҙ ҙа мөмкин. Бүләк тип уйлаған әйберҙең буш нәмә булып сығыуы ла бар. Шишәмбе һәм кесе йома яңы өмөтлө эштәрҙе башлап ебәреү өсөн үтә уңайлы.
Саян (24.10 – 22.11)
Төрлө эшкә бер юлы тотонмауығыҙ хәйерле, барыбер барыһына ла хәлегеҙ етмәйәсәк. Был арала ваҡытығыҙҙы, аҡсағыҙҙы һәм көсөгөҙҙө уйлап ҡына, самалап исрафлағыҙ. Килгән аҡса бер аҙ артырға тейеш. Йомала бүләк алырһығыҙ кеүек.
Уҡсы (23.11 – 21.12)
Уңышлы осор. Шаршамбы бигерәк тә өмөтлө үтер. Шулай ҙа эштәрегеҙҙе ыңғай яҡҡа үҙгәртеү өсөн байтаҡ көс түгергә тура килер. Йоманың икенсе яртыһында һағыраҡ булығыҙ. Ишеткән тәҡдимдәргә шикләнеп ҡарауығыҙ дөрөҫ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Өфөлә «Косметология-Professional» махсус күргәҙмәһе асылды
Бөгөн Өфөлә «Косметология-Professional» махсус күргәҙмәһе асылды.
Уны ойоштороусылар иҫәбендә – Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте, Башҡортостан күргәҙмә компанияһы, Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡорт дәүләт медицина университеты.
Бөгөнгә был төбәгебеҙҙәге косметология һәм эстетик медицина өлкәһендәге берҙән-бер тар махсус күргәҙмә ваҡиғаһы. Унда ҡатнашыусылар матурлыҡ салондары өсөн ҡорамалдар һәм профессиональ косметика күрһәтә, үҙ-үҙеңде тәрбиәләү буйынса консультациялар үткәрә. Бында килеүселәр теоретик белем алыу ғына түгел, заманса beauty-индустрияның өр-яңы ҡаҙаныштарын да күрәсәк.
Экспозицияла Башҡортостандың төрлө ҡалаларынан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән 40-тан ашыу компания ҡатнаша. Күргәҙмәнең төп ваҡиғаһы булып косметология буйынса ҡала конкурсы торасаҡ.
9 июндә күргәҙмә сиктәрендә массаж технологиялары форумын асыу үткәрелә, уны ойоштороусы – Башҡортостан массаж яһаусылар ассоциацияһы. «Косметология-Professional» күргәҙмәһе үҙ эшен 10 июндә тамамлай.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов: «Беҙгә инновациялы иҡтисад кәрәк»
Фото:
— Башҡортостан – Рәсәй Федерацияһының ҡеүәтле, үҫешкән төбәге. Шуның менән бергә, был ҡеүәт һәр ваҡыт сеймал иҡтисадында төҙөлдө. Әммә бөтөн донъя бөгөн икенсе яҫылыҡта эшләй, бөгөн инновациялы иҡтисадҡа күсеү тантана итә, һәм, һис шикһеҙ, әгәр беҙ республика иҡтисадын инновация рельстарына күсереү мәлен үткәреп ебәрһәк, артта ҡалыуыбыҙ ихтимал – бик оҙаҡҡа, йәки бөтөнләй. Беҙҙең өсөн Анатолий Борисович Чубайс етәкселегендә Роснано делегацияһының визиты – эшебеҙгә ҡарашты үҙгәртергә сираттағы мөмкинлек ул. Беҙгә заманса технологиялар, инновациялы бизнес, инновациялы иҡтисад кәрәк. Былар барыһы ла ҡатмарлы мәсьәлә, улар йыл — йыл ярым эсендә хәл ителмәй, ләкин күсергә кәрәк, — тине Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөнөң Конгресс-холында үткән нанотехнологиялар һәм наноиндустрия үҫеше мәсьәләләренә арналған кәңәшмәнән һуң.
Шул уҡ мәлдә республика башлығы, беҙ конкурентлы майҙанда: ресурстарға ла, технологиялар баҙарында дөйөм йоғонто яһау мөмкинлегенә лә көрәш бара, тип өҫтәне.
— Бөгөн Башҡортостан Республикаһы һәм «Роснано» асыҡ акционерҙар йәмғиәте араһында хеҙмәттәшлек итеү тураһында Протоколға, «Роснано» корпорацияһы менән хеҙмәттәшлек тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйып, беҙ яңы үҫеш кимәленә сығабыҙ,— тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Президенты. – Беҙ инновациялы иҡтисад төҙөләсәк майҙандар булдырасаҡбыҙ. Республика Хөкүмәтендә был эш өсөн яуаплы структура ойоштороласаҡ. Башҡортостан Республикаһының яңы закондарын сығарыуға башланғыс биреләсәк. Сәнәғәт предприятиелары, фәнни ойошмалар менән эштәрҙе яңыса алып барасаҡбыҙ. Был ҙур, ауыр эш, әммә беҙ уның менән шөғөлләнергә тейеш.
Наноиндустрия өсөн финанстар тураһындағы һорауға төбәк башлығы, аҡса — үҙмаҡсат түгел, тип яуапланы. Аҡса менән һөҙөмтәле файҙалана белергә кәрәк. Әгәр инновациялы бәләкәй предприятиеларҙың һәйбәт проекттары булһа, уларға ярҙам итәсәктәр. Һәм ярҙам бер нисә тапҡырға артасаҡ.


text:
Фото:
Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы ректоры Александр Дегтярев Юрий Сенкевич исемендәге премияға лайыҡ булды
Фото:
Туризм өлкәһенең иң яҡшы хеҙмәткәрҙәре 27 сентябрҙә, Бөтә донъя туризм көнөндә, билдәле сәйәхәтсе Юрий Сенкевич исемендәге премия менән тәбрикләнде. Тантаналы сара Мәскәүҙең «Президент-Отель» бинаһында үтте.
2011 йылда премияға дәғүә итеүселәрҙән илдең 44 субъектынан туроператорҙар, музейҙар, ҡунаҡханалар, туризм хаҡында яҙған киң мәғлүмәт сараларынан 164 заявка ҡабул ителгән. Наградалар 22 категория буйынса тапшырылды.
Иң күп заявкалар киләһе номинациялар буйынса бирелгән: «Иң яҡшы төбәк музейы», «Балалар һәм үҫмерҙәр туризмын үҫтереү өсөн», «Туризм һәм Рәсәй буйлап сәйәхәт ҡылыу тураһында иң яҡшы мәҡәлә өсөн», «Иң яҡшы туристик комплекс» һәм «Рәсәй төбәктәренең туристик ресурстарын әүҙем үҫтереү». Тәжрибәле жюри ағзалары тарафынан һайлап алынған лауреаттар һәм дипломанттар исемдәре аҙаҡҡаса сер итеп тотолдо.
Абруйлы премия лауреаттары араһында Башҡортостан Республикаһы вәкиле лә бар — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы ректоры, профессор Александр Дегтярев, ул «Туризм буйынса белем биреүҙе үҫтереү өсөн» номинацияһында еңеү яуланы. Башҡортостан исеменән сығыш яһаған лауреатты тармаҡтың федераль структуралары етәкселәре һәм башҡа төбәктәрҙән хеҙмәттәштәре йылы тәбрикләне, сөнки Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының туристик ресурстарға бай булған төбәктә туризм индустрияһын формалаштырыуға һәм үҫтереүгә индергән өлөшө киң билдәле, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһының РФ Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллегенең ижтимағи-сәйәси бүлеге начальнигы Азат Ғафуров.
Милли туристик премия 2002 йылда Туризм буйынса федераль агентлыҡ тарафынан туристик индустрияны үҫтереүҙә ҡаҙаныштарҙы дәртләндереү, хеҙмәтләндереү сифатын арттырыу, Рәсәйҙең бөтә төр туризмын үҫтереү маҡсатында булдырылған. Бер йылдан уға билдәле сәйәхәтсе, ғилми хеҙмәткәр һәм 123 илдә булған тележурналист Юрий Сенкевич исеме бирелгән.
Премия йола буйынса 1979 йылда Бөтә донъя туристик ойошмаһының Генераль ассамблеяһы тарафынан булдырылған 27 сентябрҙә билдәләнгән Бөтә донъя туризм көнөнә ҡарата бирелә.


text:
Башҡортостандан йырсылар –"Ший памаш" фестиваль-конкурсы еңеүселәре араһында
Марий Иле Республикаһында Рәсәй Федерацияһының Фин-уғыр мәҙәни үҙәге, Марий Иле Республикаһының Мәҙәниәт, матбуғат һәм милләттәр эштәре буйынса министрлығы һәм Республика халыҡ ижады һәм мәҙәни-ял ваҡыты эшмәкәрлеге ғилми-методик үҙәге тарафынан фин-уғыр халыҡтары милли эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың "Ший памаш" ("Көмөш шишмә") Асыҡ төбәк-ара фестиваль-конкурсы ойошторолдо. Унда Марий Иле, Башҡортостан, Коми, Удмуртия Республикаларынан, Ханты-Манси автономиялы округынан 21 солист һәм 4 вокаль ансамбль ҡатнашты.
Фестиваль-конкурс Гран-прийын Марий Иле Республикаһының Медведевский районынан Светлана Яндукова яуланы, ә "яңғыҙ йыр" номинацияһында икенсе урын бирелгән ике ҡатнашыусының береһе Башҡортостан Республикаһының Мишкә районынан Дина Баюршина булды.
Роман Мусагитов (Благовещен, Башҡортостан Республикаһы) конкурстың махсус дипломы менән билдәләнде. Лауреаттар иҫәбенә инмәгән ҡатнашыусыларҙың барыһына ла иҫтәлекле бүләктәр һәм приздар тапшырылды.


text:
Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының Йомағужа 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль мәғариф учреждениеһы
Башҡортостан- тыуған төйәгем
Күгәрсен районы
Йомағужа 1-се урта мәктәбенең
XI Б класы уҡыусыһы
Хәкимова Юлиә Әхәт ҡыҙының
иншаһы.
Башҡортостан-алтын бишегебеҙ!
Ул бишектә беҙҙең ҡотобоҙ.
И, кешеләр! Ҡиммәт шул бәхеттең
Ҡәҙерен белеп кенә тотоғоҙ!
Башҡортостан - изге Ватан,
Башҡортостан - яҡты Ватан.
М.Кәрим.
Тыуған ерҙең матурлығы сабый саҡтарҙан уҡ күңелгә тамырлана : кемдәрҙең күңелендә сағыу тәбиғәт күренеше булып, кемдәрҙәлер ғәзиз кешеләр булып.
Башҡортостанда тыуып үҫкәндәр ошо ерҙең һылыу Ағиҙеле, ғорур Урал тауҙары, йәйрәп ятҡан далалары менән ғорурлана. Йыш ҡына уны икенсе Швейцария, тиҙәр.Ә мин, киреһенсә, Швейцарияны икенсе Башҡортостан, тиер инем. Һәр кемгә үҙе тыуып үҫкән ере йәндәй ҡәҙерле. Минең өсөн дә мең-мең төрлө дауа үләндәр, күҙ яуын алырлыҡ сағыу сәскәләр, тормош күрке булған ағастарға көс биргән тауҙарым, үҙ ҡуйынында нисәмә төр ҡош-ҡорт, хайуан-йәнлектәр аҫыраған ҡалын урмандарым, һәр тамсыһы көсһөҙгә-көс, сирлегә дауа булған йылғаларым…
Мөғжизәләр иле - Уралтау…Ҡамышлы, томбойоҡло төпһөҙ күлдәрҙә өйкөм-өйкөм йөҙгән аҡсабырҙар, тулҡындар менән ҡыуышып осҡан аҡтүм, һыу өҫтөндә йөҙгән аҡсарлаҡтар, зәңгәр,саф һауала өйөрөлгән Урал бөркөтө үҙе үк мөғжизә түгелме ни?!
Ағиҙел, Яйыҡ,Эйектең, Һаҡмар, Ашҡаҙарҙың йәнлелеген билдәләп,һыу өҫтөндә көмөш тамсылар сәсрәтеп уйнаған суртан, ҡыҙылгүҙ,ҡыҙылғанаттарҙың булыуы-үҙе үк мөғжизәләр түгелме ни?!
Ошондай сихри гүзәллек батшалыҡ иткән илдә тыуып үҫеүемә һоҡланам да, ғорурланам да.
Миңә быйыл Нөгөш йылғаһы буйлап өҫкә Үрек йылғаһы ҡушылған еренә тиклем моторлы кәмәлә күтәрелеү бәхете тейҙе.Ошо йылға буйындағы тәбиғәт матурлығын ябай һүҙ менән генә аңлатып булмай.Нөгөш һыуһаҡлағысын үтеп, йылғаның үҙәне буйлап ярты саҡрым үтһәң, бер ун метр бейеклектән “Ҡыҙҙар йәше” тигән йылға төшә, һыуы һыуыҡ, аҙ ғына янында торһаң, тештәр тешкә тейеп дерелдәй башлайһың.Тағы ла, бер биш-алты саҡрым өҫкә күтәрелһәң, ғәйәт бейек ҡаяла Ленин бабайҙың портреты төшөрөлгән ,унда рәссам нисек күтәрелгәндер, әле булһа шуға аптырайым. Бигерәк тә Нөгөш менән Үрек йылғалары ҡушылған тәңгәле ҡыҙыҡ. Ундағы бер ҡая айыуға оҡшап тора.Оло юлдан арыған да йылғаға ҡараған кеүек. Бына ошондай ул бай тәбиғәтле минең Башҡортостаным.
Таллыҡта һандуғас һайрауын, урманда кәкүк саҡырыуын, бал ҡорттары безелдәүен һәм төрлө төҫтәге күбәләктәрҙең сәскәнән- сәскәгә ҡуныуы үҙе ни тора...
Башҡортостанымдың хайуандар донъяһы ла ғәжәп ҡыҙыҡлы. Беҙҙең республикала төрлө-төрлө йәнлектәр: бәләкәй генә сысҡандан алып тайыш табан айыуға һәм алпамыша мышыға тиклем йәшәй.Уларҙың һәр ҡайһыһы үҙенсә матур һәм тәбиғәткә файҙалы.
Башҡортостан ер аҫты ҡаҙылмаларына ла ифрат бай.Унда бөтә Менделеев таблицаһы бар тип әйтергә була. Уның металдары, нефте һәм унан алынған нефть продукттары Рәсәйҙә генә түгел, бөтә сит илдәрҙә баһа ала.
Тарихы ла иҫ киткес ҡатмарлы минең халҡымдың. Йә ул заманды, йә заман уны бөккән.Донъя ҡуласа, бер әйләнә, бер баҫа, тиҙәр. Ваҡытында тап ана шул ҡуласа рәүешендә төҙөлгән Арҡайымы ла булған уның.
Ер, ил, ирек тип, Салауаттар яуға күтәрелгән. Халыҡ баҫҡынсылар,иҙеүселәр менән көрәшкән. Башҡорт автономияһы өсөн янып йөрөгән бөйөк юлбашсыбыҙ-Зәки Вәлиди ҙә булған. Уралтауҙың тыныслығы, беҙҙең хаҡҡа киләсәк өсөн баш һалған яугирҙарыбыҙҙы оноторға хаҡыбыҙ юҡ. Әлеге көндә баш осонда күгебеҙ аяҙ, тәрән тамырлы Уралыбыҙ бар…
Үҙ илеңдә үҙең солтан булыуҙан да олораҡ, тулыраҡ бәхет бармы икән? Үҙ телеңә үҙең хужа булыу үҙе бәхет түгелме ни?
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡортостан дәүләт суверенитеты Декларацияһы ҡабул итте. Егерме ике йыл эсендә беҙҙең республика үҙенең ҡеүәтен тағы ла нығыта төштө. Беҙҙең ҡаҙанған уңыштар илебеҙҙең арҡырыһынан буйына һуҙылған нефть, газ торбаларынан, һалынған юлдарҙан күпкә алғараҡ киткән һәм һуңғы йылдарҙа ҡулланыуға тапшырылған торлаҡ йорттарҙан күпкә бейегерәктәр. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы уҙғарыла, халыҡтың йәшәйешен яҡшыртыу буйынса махсус программалар ҡабул ителә…1999 йылдың 21 февралендә туған телем рус теле менән бер рәттән дәүләт теле статусы яуланы.
Беҙҙең республикабыҙ - күп милләтле республика.Һәр милләт кешеһе үҙ телендә, үҙ халҡының ғөрөф-ғәҙәттәрендә тәрбиәләнергә хаҡлы, һәр кем үҙенең милләтен ғорурлыҡ менән әйтергә тейеш.
Тыуған ерем! Һиңә бәхетле киләсәк, әлегеләй тыныс һәм аяҙ күк, бөтә яҡтан да һау- сәләмәт булыуыңды теләйем.
Тыныс күгемдә ғорур бөркөт саңҡылдаһын, һәм һәр ваҡыт балаларҙың шат ауаздары яңғыраһын Уралымда. Айлы төндәрҙә егет менән ҡыҙ вәғәҙә бирешһен, ҡапҡа төптәрендә аҡбайҙар өрһөн, һалҡын ҡышта, көҙҙәрҙә өй алдында ҡыҙылтүштәр сырҡылдашһын- илем гөрләһен!
Номер материала: ДБ-249750
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Рубрики
Беҙҙең адрес: 452750, Туймазы ҡалаһы, Мичурин ур. 20-б
E-mail: tvdc@yandex.ru
Телефондар:
Гәүһәр Йәүҙәт ҡыҙы Фазуллина
Баш мөхәррир 8(34782)5-25-73 tvdc@yandex.ru
Бухгалтерия8(34782)5-12-96
Хәбәрселәр:
Батыраев Салауат Батыр улы, batyraev60@mail.ru – Благовар районы буйынса
Ғабдуллина Лениза Мөхәмәтнур ҡыҙы, gabdullinaleniza@yandex.ru
– Баҡалы районы буйынса
Вәлиева Гүзәлиә Рифат ҡыҙы, valitova.guzaliya@mail.ru – Йәрмәкәй районы буйынса
Баймөхемәтова Лариса Арслан ҡыҙы lara.baymukhametova.78@mail.ru – Буздәк районы буйынса
Дәүләтбаева Юлия Рамазан ҡыҙы, tuganyak@yandex.ru – Октябрьский ҡалаһы буйынса
Ишмиева Зөлфиә Варис ҡыҙы, ishmieva@bk.ru – Шаран районы буйынса
Бикбулатова Гөлмирә Йәмил ҡыҙы tvdc@yandex.ru– Туймазы районы буйынса


text:
Баш ҡала янында йылғаларҙың кимәле кәмей башланы – Башгидромет Фото: Олег Яровиков
Баш ҡала янында йылғаларҙың кимәле кәмей башланы – Башгидромет
Баш ҡала янында йылғаларҙың кимәле кәмей башланы – Башгидромет Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 27 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда Өфө янында йылғаларҙың кимәле кәмей башланы. Иртәнге сәғәт 8-гә Ағиҙелдең кимәле 752 сантиметр тәшкил иткән. Һуңғы тәүлектә йылғала һыу 4 сантиметрға кәмене. Әле Шакша биҫтәһендә Ҡариҙелдең кимәле — 849 сантиметр.
Бочкарёв ауылы эргәһендә Дим йылғаһы ғына ташыуын дауам итә. Уның кимәле — 355 сантиметр.
Ташҡын кәмеүгә бара. Был хаҡта шишәмбе, 26 апрелдә, «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында баш ҡала хакимиәтенең Граждандарҙы яҡлау идаралығы етәксеһе Рәсим Абдуллин хәбәр итте.
«Өфө биләмәһендә әле 50 йорт — һыу аҫтында. Ағиҙел, Ҡариҙел, Дим йылғалары ташыуҙан туҡтаны тиерлек. Бөгөндән һыу кире ҡайта башлаясаҡ, тип ышанайыҡ», — тине Рәсим Абдуллин.
Республиканың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе Фәрит Ғүмәров һүҙҙәренсә, хәҙер ташҡын эҙемтәләрен бөтөрөү ташҡынға ҡаршы сараларҙың төп фазаһы буласаҡ.


text:
Top Executive Private Jet Charter Flight Reno Nevada air Plane Rental Company Near me call 702-919-0800 for free price quote on empty leg service deals Aircraft for business, emergency or personal leisure call 702-919-0800 for oneway open legs deals
Private jet charter flight company in Reno, you will get to your spot swiftly while preventing some of traveling the airlines of the traps. You travel on not and your agenda that of the flight once you lease airplane assistance.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Whenever you reach the airport, you begin your trip while avoiding the long lines at the baggage check, security, ticketing and boarding your jet.
Once onboard the luxury airplane rental Reno people observe they're on an airplane designed for their convenience. The cozy chairs supply the legroom enjoy the flight, and they have to stretch out. For enterprise flights, the constitution company provides a personal setting where affiliates may conduct conferences without disruption to make the nearly all of their travel time.
Һеҙ бер урындарға сәйәхәт ҡаралған һеҙ яҡын, һәм ҡайһы берҙәре һеҙгә өсөн һеҙ йыш ҡына ҡыҫҡартыуы мөмкин ял йортон һайлағанда һеҙгә ер өҫтө һыуҙары аэропорт яҡын барыуҙы талап итә..
Экономный тубыҡ туристар тәҡдимдән файҙаланырға мөмкин, тип саҡ-саҡ, арзан тигән булып,. Был тәҡдим ни тиклем күберәк кәрәк һығылмалы, д ярҙам традицион хартияһы. Әммә, аяҡ тары менән улар буш һеҙ, ҡайҙа һеҙ самолет йәки башҡа кеше аҡса йүнәлтелгән, сөнки улар һеҙгә яуап визиты аэропортынан самолеттар көнкүрештә ҡулланылған..
Ялан аяҡ сығымдарҙы кәметеү прокат операцион ярҙам тыш, был әҙер була һәм уны аҡса тапшырылған, шулай уҡ пассажир самолеты әлегә тиклем уның шәхси компанияһына сәфәренең вегас өҫтөнлөк менән файҙалана., НВ.
Был тема, әгәр телисез икән, һеҙҙе самолеттан йәки киләһе сәфәргә сығып китеп бара ине эксклюзив турбовинтовой, уның күләме, эре йәки яҡтылыҡ һәр тапҡыр, ҡасан һеҙҙең талап итә, 24/7. Беҙ һеҙҙең телефоны буйынса бирергә мөмкин. 702-919-0800
Рино, НВ 89501
Рино, Спаркс, Ҡояш Үҙәне, Верди, Floriston, Уошо Үҙәне , Вирджиния-Сити , Бей Кристал, "Көмөш Ҡалаһы", Инклайн Виллидже , Кингс-Бич , Карлсон-Сити , Тахой-Виста, Винтон, Трак, Дейтон, Лоялтон, Карнелиана-Бэй, Уодсворт, Sierraville, Тахой-Сити , Chilcoot, Гленбрук, Олимп-Вэлля, Силвер-Спрингс, Никсон, Чалпино, Фернли., Норден, Сода-Спрингс, Хоумвуд, Генуя, Минден, Игнатьев-Коуве, Тахома, Бизнес, башҡа, Дойль, Стейтлайне, Портола, Гарднервилл, Күлдең Көньяҡ Тахой, Клио, Сьерра-Сити, Blairsden Graeagle, Herlong., Эхо Лейк, Emigrant Gap, Твин Бриджес, Markleeville, Милфорд, Вашингтон, Yerington., Downieville, Вендель, Аллегейня, Фэллона, Тишкина, Бар Goodyears, Кибурц, Смит, Dutch Flat, Ҡытай Карлсон, Кирквуд, Веллингтон, Gold Run, Nevada City, Топаз, Тейлорсвилл, Foresthill, Стэндиш, Джейнсвилл, Пайнс Поллок , Джорджтаун, Colfax, Куи, Camino, Милс Кресент, Гринвилл, Weimar, Гринвуд, Шурец, Garden Valley, Фатир Гризли, Сасанвилл, Coloma, Placerville, Cool, Lotus, Diamond Springs, El Dorado, Shingle Springs


text:
Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)
РФА Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты — Башҡортостан Республикаһының үҫемлектәр биохимияһы һәм йәшәү функциялары физиологияһы, тупраҡтар генезисы, ҡырағай флора, үҫентеләрҙең бөжәктәргә ҡаршы тороусанлығын диагностикалау өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнеүсе төп ғилми-тикшеренеү учреждениеһы.
Институтта аспирантура, диссертация советы бар, эколог-ботаниктарҙың фәнни мәктәптәре барлыҡҡа килә: геоботаника (б. ф. д., проф. Б. М. Миркин), индустриаль экология (сәнәғәт ботаникаһы) (б. ф. д., проф. Ю. З. Кулагин), үҫемлектәр физиологияһы (б. ф. д., профессор Г.Р. Ҡоҙаярова).
Институт йәшәгән дәүерҙә уның хеҙмәткәрҙәре тарафынан 250-нән ашыу монография, рецензия үткәреүсе ғилми журналдарҙа 2000 мәҡәлә, 100-ҙән ашыу тематик йыйынтыҡ һәм конференциялар материалдары нәшер ителгән. 30-ҙан ашыу патент, 50-нән ашыу авторлыҡ танытмаһы алынған.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
РФА ӨФҮ Биология институты 1951 йылда СССР Министрҙар Советының 12.05.1951 йыл 1591-се ҡарары һәм СССР Фәндәр академияһы президиумының 11.05.1951 йыл 310-сы бойороғо нигеҙендә СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалында Агробиология институты булараҡ асыла.
1955 йылда атамаһы Биологик институт тип үҙгәртелә. Хәҙерге атамаһын Биология институты 1957 йылдан йөрөтә, 2008 йылдан хәҙерге статуста.
Институт тәҡдиме буйынса БР-ҙа “Башҡортостан" милли паркы, ике тәбиғәт паркы, дарыу үләндәрен һаҡлау буйынса 12 заказник ойошторола.
Институттың фәнни ҡаҙаныштары: Башҡортостан тупраҡтарының генезисын, географияһын, үҙенсәлектәрен өйрәнеү, БР тупраҡтарының уңдырышлылығын тергеҙеү агротехнологияһын эшләү, техноген ҡалдыҡтар өйөмдәрен зыянһыҙландырыусы Леноил һәм Азолен күп функциялы биопрепараттарын эшләү һәм файҙаланыуға индереү.
Эш йүнәлештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- биологик төрлөлөктө һаҡлау, үҫемлек һәм тупраҡ ресурстарын рациональ файҙаланыу маҡсатында үҫемлектәрҙе һәм тупраҡтарҙы өйрәнеү;
- үҫемлектәрҙең мөхит шарттарына яраҡлашыуын һәм сыҙамлығы формалашыуын өйрәнеү;
- теоретик һәм эксперименталь модель системаларын анализлау нигеҙендә тәбиғи шарттарҙа онтогенетик программаларҙың тормошҡа ашыуын тикшереү, генетик мәғлүмәттең ғәмәлләшеүе механизмдарын өйрәнеү;
- тирә-яҡ мөхиттең торошон яҡшырта торған препараттар һәм продукттар, бактерияларҙы, бәшмәктәрҙе, үҫемлек күҙәнәктәрен һәм туҡымаларын үҫтереү нигеҙендә медицина, ауыл хужалығы өсөн препараттар алыуҙың биотехнологик процестарын эшләү. Продуценттарҙы скринигылау һәм селекциялау.
Институт структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- математик һәм молекуляр генетика лабораторияһы;
- үҫемлектәрҙең эксперименталь эмбриологияһы лабораторияһы;
- үҫемлектәр физиологияһы лабораторияһы;
- ҡулланма микробиология лабораторияһы;
- һынау үҙәге менән биологик әүҙем матдәләр лабораторияһы;
- тупраҡты өйрәнеү ғилеме лабораторияһы;
- урманды өйрәнеү ғилеме лабораторияһы;
- геоботаника һәм үҫемлектәрҙе һаҡлау лабораторияһы;
- үҫемлек ресурстары экологияһы лабораторияһы;
- микроорганизмдар генетикаһы төркөмө.
Етәкселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы (1951—1956)
Конарев Василий Григорьевич (1956—1961)
Ғирфанов Вәкил Кәли улы (1961—1980)
Әхмәтов Радик Рәхимйән улы (1981—1985)
Хазиев Фәнғәт Хәмәт улы (1985—1989)
Чураев Рөстәм Нур улы (1989—2004)
Мелентьев Александр Иванович (2004— 2015)
Мартыненко Василий Борисович, ваҡытлыса вазифа башҡарыусы (2015 йылдан әлеге ваҡытта ла)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Институт биологии Уфимского научного центра РАН. Уфа, 2006.
Хеҙмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2000 алып институт тарафынан баҫмаға әҙерләнгән публикацияларҙың айырыуса мөһимдәре:
- Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. Уфа: УГАЭС, ГУП РБ «Уфимский полиграфкомбинат», 2007.
- Багаутдинов Ф.Я., Хазиев Ф.Х. Состав и трансформация органического вещества почв. Уфа: Гилем. 2000. 195 с.
- Водоохранно-защитные леса Уфимского плато: экология, синтаксономия и природоохранная значимость / Под ред. А.Ю.Кулагина. Уфа: Гилем, 2007. 448 с.
- Габбасова И.М. Деградация и рекультивация почв Башкортостана. Уфа: Гилем, 2005.
- Кучеров Е. В. Календарь природы Башкортостана. Уфа: Китап, 2002. 248 с.
- Миркин Б.М., Наумова Л.Г., Соломещ А.И. Современная наука о растительности. М.: Логос, 2000. 264 с.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Статья в Башкирской энциклопедии
http://ib.anrb.ru/hist/index.htm
http://bio-x.ru/izdatelstva/institut-biologii-ufimskogo-nauchnogo-centra-ran


text:
Һижри тәҡүим (ғәр. الـتـقـويم الـهـجـري әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Миләди тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.
Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынса 354 көндән тора. Шул сәбәпле Мосолман байрамдары Миләди тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара.
Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.
Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе" файҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.
Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Страница 118
«Дуҫ күрһәләр, әйҙә, күрһен беҙҙе Ҡояшлы һәм Айлы шағирҙар!»
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 16-10-2010, 09:30
Ғүмер буйы беләм кеүек...
Салауат Әбүзәргә
Бер исемһеҙ йондоҙ эҙләп табып,
Бисмиллалап исем ҡушһаң икән!..
Зөлфәт....
Салауат Әбүзәргә
Бер исемһеҙ йондоҙ эҙләп табып,
Бисмиллалап исем ҡушһаң икән!..
Зөлфәт....
Үәт, ҡыҙыҡ!
Әҙәбиәт / Юмор // 16-10-2010, 09:12
Буласаҡ кейәү кәләше йәшәгән фатирҙың ишеген шаҡый. Ишекте ҡыҙҙың ҡустыһы аса ла, апаһына:
– Наҙгөл апай, кил тиҙерәк, ана, һинең ерҙәге сәпсегең килгән, – тип ҡысҡыра....
– Наҙгөл апай, кил тиҙерәк, ана, һинең ерҙәге сәпсегең килгән, – тип ҡысҡыра....
«Йоҡоларҙы осорҙо бит, Һай, перепись, перепись»
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 9-10-2010, 10:38
Һай перепись, перепись,
Ниәттәрең бик изге.
«Рәсәйгә һәр кем мөһим», – тип
Ышандыралар беҙҙе....
Ниәттәрең бик изге.
«Рәсәйгә һәр кем мөһим», – тип
Ышандыралар беҙҙе....
«Башҡортостан – яҡты йондоҙ Рәсәйҙең күгендә!»
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 9-10-2010, 10:30
Тыуған илем Башҡортостан,
Минең ғәзиз Ватаным.
Ожмах миңә – ошо ерҙә,
Имен атһын һәр таңым....
Минең ғәзиз Ватаным.
Ожмах миңә – ошо ерҙә,
Имен атһын һәр таңым....
«Минең илем Башҡортостан, тыуып үҫтем ошонда. Шунда минең ырыҫым да, шунда минең ҡотом да»
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 9-10-2010, 10:29
Тарих мең дә туғыҙ йөҙ ҙә
Туҡһанынсы көҙөндә
Яңы тормош башланды
Республикам ерендә....
Туҡһанынсы көҙөндә
Яңы тормош башланды
Республикам ерендә....
Сыуаш бабай
Әҙәбиәт // 9-10-2010, 10:26
Үҙенең йәшелсә-емеш баҡсаһында булып сыҡҡан малайҙарҙың береһен елтерәтеп өйөнә алып инде лә ҡулына ҡылыс кеүек ялтырап торған оҙон бысаҡ алды һәм...
Хәйер, был ваҡиға хаҡында ентекләберәк һөйләйем булмаһа.
Бер төркөм малай Биҙәүләт ауылынан алты саҡрымда ятҡан Мырҙаҡай урта мәктәбенә йөрөп уҡыйбыҙ. Икһеҙ-сикһеҙ булып тойолған алты саҡрым араны көн һайын барып урарға кәрәк. Әгәр ҙә юл уртаһындағы Ҡолҡан ауылының бер саҡрымға һуҙылған оло урамын иҫәпкә алһаң, ул ете километрға барып баҫа. Ә, бәлки, артып та китәлер әле. Әммә хикмәт теңкәгә теймәле юл оҙонлоғонда түгел. Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙағы ауыр мәлдәр беҙҙе төрлөсә һынап ҡараны. Көнө буйы тип әйтерлек ас йөрөйбөҙ. Дөрөҫ, мөмкин булғанда сумкаларға мейестә тәгәрәтеп бешергән бәрәңге һалабыҙ-һалыуға. Ләкин йыш ҡына ул да булмай сыға. Булһа ла, һабаҡташтарыбыҙ менән бүлешеп ашап ҡуябыҙ ҙа, асығышып, Биҙәүләткә табан тәпәйләйбеҙ....
Хәйер, был ваҡиға хаҡында ентекләберәк һөйләйем булмаһа.
Бер төркөм малай Биҙәүләт ауылынан алты саҡрымда ятҡан Мырҙаҡай урта мәктәбенә йөрөп уҡыйбыҙ. Икһеҙ-сикһеҙ булып тойолған алты саҡрым араны көн һайын барып урарға кәрәк. Әгәр ҙә юл уртаһындағы Ҡолҡан ауылының бер саҡрымға һуҙылған оло урамын иҫәпкә алһаң, ул ете километрға барып баҫа. Ә, бәлки, артып та китәлер әле. Әммә хикмәт теңкәгә теймәле юл оҙонлоғонда түгел. Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙағы ауыр мәлдәр беҙҙе төрлөсә һынап ҡараны. Көнө буйы тип әйтерлек ас йөрөйбөҙ. Дөрөҫ, мөмкин булғанда сумкаларға мейестә тәгәрәтеп бешергән бәрәңге һалабыҙ-һалыуға. Ләкин йыш ҡына ул да булмай сыға. Булһа ла, һабаҡташтарыбыҙ менән бүлешеп ашап ҡуябыҙ ҙа, асығышып, Биҙәүләткә табан тәпәйләйбеҙ....
Үәт, ҡыҙыҡ!
Әҙәбиәт / Юмор // 9-10-2010, 09:41
– Һеҙҙән был тешегеҙҙе алған өсөн 300 һум, – ти табип.
– Ни өсөн? Һеҙ бит 100 һум ғына ала инегеҙ.
– Эйе, әммә үҙегеҙҙең ҡот осҡос ҡысҡырыуығыҙ менән минең ике клиентымды ҡурҡыттығыҙ, һәм улар сығып ҡасты....
– Ни өсөн? Һеҙ бит 100 һум ғына ала инегеҙ.
– Эйе, әммә үҙегеҙҙең ҡот осҡос ҡысҡырыуығыҙ менән минең ике клиентымды ҡурҡыттығыҙ, һәм улар сығып ҡасты....
Замандарҙың рухи балҡышы
Әҙәбиәт // 5-10-2010, 10:28
Еҙем-Ҡаранда Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың 130 йыллыҡ юбилейы билдәләнде
Еҙем-Ҡаранға китеп барыуыбыҙ. Эйе, Мәжит Ғафуриҙың тыуған ауылына. Тәүге халыҡ шағирының юбилей йылы быйыл, шуға күрә ҙур ғына йыйын йыймаҡсы ғафуриҙар.
Оло юлға сығып, Иҙел башы яғына боролғас та, күҙҙе сағылдырып ҡояш килеп сыҡты. Тәнгә генә түгел, йәнгә рәхәт булып китте. Ни тиһәң дә, ҡояш ҡояш инде, бар донъя нурға сумды, беҙҙе оҙатып барған тирәк-сағандар бейеп тә киткәндәй, ялан-ҡырҙар йөҙөнә йылмайыу төҫө ингәндәй булды. Күк бейек, ҡояш мәленә ҡарап сағыу ғына, зарланаһы түгел.
...
Еҙем-Ҡаранға китеп барыуыбыҙ. Эйе, Мәжит Ғафуриҙың тыуған ауылына. Тәүге халыҡ шағирының юбилей йылы быйыл, шуға күрә ҙур ғына йыйын йыймаҡсы ғафуриҙар.
Оло юлға сығып, Иҙел башы яғына боролғас та, күҙҙе сағылдырып ҡояш килеп сыҡты. Тәнгә генә түгел, йәнгә рәхәт булып китте. Ни тиһәң дә, ҡояш ҡояш инде, бар донъя нурға сумды, беҙҙе оҙатып барған тирәк-сағандар бейеп тә киткәндәй, ялан-ҡырҙар йөҙөнә йылмайыу төҫө ингәндәй булды. Күк бейек, ҡояш мәленә ҡарап сағыу ғына, зарланаһы түгел.
...
Пианист
Әҙәбиәт // 5-10-2010, 09:47
Бер бик сибәр ханым ресторанда өҫтәл артында ҡабаланмай ғына бокалынан шарап эсә. Тирә-яғында халыҡ бик күп. Бөтәһе лә тәмәке төтөнө аҫтында ҡыҙып-ҡыҙып нимәлер хаҡында һөйләшә, бәхәсләшә. Залда бик ныҡ тауыш һәм күңелле. Залдың бер яҡ мөйөшөндә рояль ултыра, ә уның артында бик бойоҡ ҡиәфәтле ир ниндәйҙер күңелһеҙ көйҙө уйнай. Уға хатта бер кем дә иғтибар ҙа итмәй. Уның көйө, залдағы шау-шыуға күмелеп ҡалып, бөтөнләй ишетелмәй....
Үәт, ҡыҙыҡ!
Әҙәбиәт / Юмор // 5-10-2010, 09:46
«Кисә үҙем өсөн өр-яңы донъя астым. Автобуста пассажирҙарҙың нимә хаҡында һөйләшкәнен, машиналар геүләүен, кондукторҙың секунд һайын юл хаҡын түләүҙе һорағанын, иҫеректәрҙе автобустан ҡыуып төшөргәнен ишеттем – плеерымды яңылыш өйҙә онотҡанмын!»
...
...


text:
Һәр сәскәлә – күңел нуры
«Алъяпҡысым, алъяпҡысым
Сәскә менән сигелгән.
Һәр сәскәгә, әйтерһең дә,
Күңел нуры һибелгән.
68 йәштәмен. Район электр селтәре ойошмаһында контролер булып эшләп, күптән хаҡлы ялға сыҡһам да, өйҙә тик ятмайым, әлеге көндә кибеттә һатыу итәм. Ҡул эшенең төрлөһө менән шөғөлләнәм, район һәм республика кимәлендәге сараларҙа ла йыш ҡатнашып торам. «Ҡорамасылар бәйгеһе»ндә махсус бүләккә лайыҡ булдым. Әле «Башҡортостан ҡыҙы» журналына ейәнсәрем Гөлсәриә аша өс алъяпҡысымды ебәрәм. Араларында уға атап теккәне лә бар».
Өфө районы Шамонин ауылынан Фәниә Сәйетбатталова:
«Ҡул эше – яратҡан шөғөлөм. Үҙемә, ҡыҙҙарыма ғына түгел, күрше-тирәгә, туған-тыумасаға ла кейемдәр тегәм. Тап алъяпҡыс һорап йыш мөрәжәғәт итәләр – ябай туҡыманан көнкүрештә кәрәк булғанын да, туй-мәжлестәргә тантаналыһын да, мәктәптә уҡыусы ҡыҙҙарға килешле селтәрлеһен дә күҙ яуын алырлыҡ итеп эшләйем. Таҫма, селтәр, сигеү менән биҙәйем. Әлеге алъяпҡыс яратҡан журналым иғлан иткән бәйге өсөн махсус тегелде».
Теги: Ҡул эше Аллы-гөллө селтәрле


text:
Ғүмер – балҡыған нәжәғәйХоҙай Тәғәләнең ҡөҙрәте менән һуғарылған тылсымлы таңда бер ҡыҙ бала донъяға килә. Арыш башаҡҡа тулышҡан, мең йондоҙло күктә нәжәғәй уйнаған мәл була был. Сабый иртәнге сәғәт дүрттә күлдәктә тыуа. Ул тәүге ауазын һалғанда ҡапыл күк ҡабағы асылып...
Бөркәнсек«Һин бәхетлеме?» – тип һораным бер танышымдан. «Бәхеттең теүәл генә аңлатмаһы ла, сиге лә юҡтыр… Уны нисек ҡабул итәһең, шулай була, тик үкенес менән йәшәргә яҙмаһын…» – тине ул көлөмһөрәп, ә күҙҙәрендә уйылып китерлек һағыш ине. …Ҡапыл телефон...
Түрбашыңда нимә бар?Һауыт-һабаның матур һәм уңайлы булыуы һәр хужабикә өсөн мөһим. Аш-һыу әҙерләү бүлмәһендә ҡатын-ҡыҙ байтаҡ ваҡытын ғына уҙғарып ҡалмай, ғаиләһенең һаулығына нигеҙ ҙә һала. Экологик яҡтан таҙа, файҙалы ризыҡтар ғына түгел, ниндәй таба-кәстрүлдәр...
Ниәт һәм ғәмәлБисмил-ләһир-рахмәнир-рахим. Әҙәм балаһы көн дә хыялланып, уйланып, ниәттәр ҡылып йөрөй, шул уйҙарыбыҙҙан сығып төрлө ғәмәлдәр ҡылабыҙ. Уйҙарыбыҙ матур икән, яҡшы эштәр башҡарабыҙ, яман булһа, гонаһлы аҙымдар ҙа яһайбыҙ. Күптәребеҙ иғтибар ҙа...
Ағастан йорт һалғың килһә«Йорт төҙөү өсөн республика урмандарынан ағас алырға мөмкин булыуы хаҡында ишетеп беләм, тик уны ни рәүешле юлларға кәрәклеген төшөнөп етмәйем. Шул мөмкинлекте ҡуллана алһам, өйлө булыу хыялын тормошҡа ашырыр инем. Ағас кемдәргә, күпме, ниндәй...
«Ҡараңғы көн күшектергән мәлдә Һаҙағайҙар йәнгә нур өҫтәй...»Билдәле шағир, тәржемәсе, публицист, байтаҡ мәртәбәле әҙәби премиялар лауреаты, Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры Әсхәл Әбүталип улы Әхмәт-Хужа аҡһаҡалдар йәшенә – 75-нә аяҡ...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?