text:
Кәҫле районы
Кәҫле районы — Силәбе өлкәһендә район. Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан. 1965 йылдын 12 ғин. ойошторолған.
Майҙаны — 3356 км2. Адм. үҙәге — Кәҫле ҡалаһы.
Районда 10 ауыл советы, 48 ауыл торама пункты бар.
Халҡы — 20,1 мең кеше (2010), ш. иҫ. 5,3% башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Береговой, Кесе Ҡәнзәфәр, Ҡыҙыл, Ҡыҙыл Партизан һәм башҡа.
Райондың иң ҙур ойошма Мечелдын Кәҫле заводы.
Кәҫле заводы [1][үҙгәртергә]
1747 йыл - Себер даруғаһы Бәкәтин (Мәкәтин) һәм Терһәк улустары башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Оло Кәҫле күле буйында сауҙагәр Я.Р.Коробков м н кенәз П.И.Репнин тарафынан суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: Коробков м н Репнин, 1751 йылалып Н.Н.Демидов (ҡара: Демидовтар), 1809 йыл— сауҙагәр Л.И.Расторгуев һәм уның вариҫтары, 1900 йыл— Ҡыштым тау заводтары йәмғиәте; 1918 йылнационализациялана. Ҡыштым тау округына ҡараған.
1749 йылда эшләй башлай: Домна мейесе, 2 крица горны, 1797 йылдомна мейесе, 12 крица горны, 11 крица сүкеше, 1863 йылдомна мейесе, 4 ҡыҙҙырыу мейесе, 3 вагранкаһы, 12 крица һәм 10 тимерлек горны була. 1890 йылпудлинглау үҙләштерелә, пудлинг мейесе (1895 йыл4 кә етә) эшләй башлайыл1894 йылпрокат станы, 2 йәбештереү һәм 2 ҡыҙҙырыу мейесе ҡуйыла. 1900 йылпрокат станы, 2 домна мейесе (1 һе эҫе һауа өрҙөрөлгән), 4 пудлинг һәм 2 йәбештереү мейесе, 2 вагранка, 3 крица һәм 14 тимерлек горны, 3 пар сүкеше, 2 пар машинаһы була. 18 б. аҙ. Кәҫле заводында 150 мең дисәтинә ерҙе, 3 мәғдән ятҡылығын биләйыл1761 йылК.з. 373 крепостной крәҫтиән (Тау сәнәғәте крәҫтиәндәре), 354 заводҡа беркетелгән крәҫтиән, 1777 йыл1,5 меңгә яҡын крепостной крәҫтиән, 7,6 меңдән ашыу заводҡа беркетелгән крәҫтиән (Ҡыштым заводы крәҫтиәндәре м н бергә) иҫәпләнә; 1797 йыл 853 мастеровойһәм эшсе кеше, 3742 заводҡа беркетелгән крәҫтиән, 1860 йыл5404 (1632 һе төп эштәрҙә) тау сәнәғәте крәҫтиәне, 1900 йыл 3280 эшсе (ҡара: Эшселәр синыфы;1593 өтөп эштәрҙә, 1687 һе ярҙамсы эштәрҙә), 1911 йыл2008 (881 е төп эштәрҙә, 1127 һе ярҙамсы эштәрҙә) эшсе була. 1783—96 ййылК.з. 1,4 млн боттан ашыу суйын иретелә, уртаса етештереүсәнлек йылына яҡынса 10 мең бот тәшкил итә; макс. етештереүсәнлек — 154934 бот (1795). 20 б. башында макс. етештереүсәнлек: суйын — 584,4 мең бот (1900), тимер — 247,2 мең бот (1902).
18 б. 60 сы ййылалып Кәҫле заводы суйындан нәфис әйберҙәрэшләп сығарыу үҙләштерелә. Кәртәләр, рәшәткәләр, баҡса-парк скульптураһы, завод, сиркәү биналары һәм ҡәберҙәр өсөн плиткалар һәм башҡа. етештерелә.19 б. башында төрлө һауыт-һаба, көршәктәр, ҡаҙандар һәм башҡа. сығарыла башлайыл19 б. 30—40 сы ййылбашлыса статуэткалар, декоратив һауыттар, вазалар, туҫтаҡтар, көл һауыттары, шәмдәлдәр, ҡара һауыттары һәм башҡа. етештереү яйға һалына; 50 се ййылтүңәрәк камера скульптураһын күпләп етештереү башлана. Суйын әйберҙәр ҡойоуҙа үҙенсәлекле стиль (“Кәҫле ҡойолмаһы”) барлыҡҡа килә, ул һындың график теүәллеге, ентекле яһалған деталдәр м н дөйөм композицияның бер-береһен тулыландырып килеүе, төҫтәр балҡышы (аҡһыл һоронан сөм ҡараға тиклем) м н айырылып торған.
Кәҫле заводы һуғылған әйберҙәргә айырым пластика, төрлө биҙәктәрҙең байлығы, ҡойоу һәм сүкеүҙең юғары техникаһы хас. К.з. эшләнгән нәфис әйберҙәрҙең иң яҡшылары араһында П.К.Клодт (“Һыбайлыһы йығылып төшкән ат”, “Септә ябылған ат”, “Аттар”), Е.А.Лансере (“Лезгиндарҙың егетлек уйыны”, “Уҫал этле һунарсылар”, “Йәйге тройка”) һәм башҡа. өлгөһө б са сүкелгән скульптуралар, урындағы рәссамдар һәм оҫталарҙан М.Д.Канаев (“Ағас янындағы вакханка” шәмдәле, “Ҡабырсаҡ” вазаһы, “Лавр тажы” рамкаһы), Н.Р.Бах (“Өкө менән ҡарсыға һуғышы” ҡара һауыты, “Ырҙын табағындағы һуйыр”, “Һынған ағас һәм ағуналар” пресспапьелары) эштәрен һәм башҡа. атарға мөмкин. 1900 йылПарижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Гран-при яулаған суйын павильоны (архитекторы Е.Е.Баумгартен, “Рәсәй” скульптураһы авторы Н.А.Лаверецкий, оҫталары Н.А.Мочалин, К.Д.Тарасов һәм башҡа.) киң билдәлелек яулайыл1876 йылК.з. Канаев тарафынан форма биреү, һүрәт төшөрөү, әүәләү һәм башҡа. һөнәрҙәргә өйрәткән художество мәктәбе асыла. 1883 йылК.з. 500 төр нәфис изделие етештерелә, 1914 йыл— 759 төр. Нәфис әйберҙәр ҡойоу күләме 1887 йыл555 бот, 1898 йыл1178 бот тәшкил итә. 18 б. 60 сы ййыл— 19 б. башында [башлыса Ватан һуғышы (1812) йылдарында] һәм Беренсе донъя һуғышы йылдарында К.з. артиллерия снарядтары (бомба, граната, картечь, мина, йәҙрә һәм башҡа.) етештереү яйға һалына.
19 б. аҙ. — 20 б. башында завод цехтарында һәм биләмәләрендә электр яҡтылығы үткәрелә. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75)осорондазавод халҡының бер өлөшө баш күтәреүселәргә ҡушыла.
1822—23 ййылК.з. күмәк кеше (Үҙән заводы м н бергә 8 меңгә яҡын кеше) ҡатнашлығында сыуалыштар була. Улар эш хаҡы түләүҙе, аҙыҡ-түлек биреү һәм икмәккә хаҡтарҙы төшөрөүҙе, юғары штрафтарҙы бөтөрөүҙе талап итә. 1861 йылКрәҫтиән реформаһының төп положениеларын ғәмәлгә ашырыу барышында мастеровой һәм эшсе кешеләр, тау сәнәғәте крәҫтиәндәре ергә оброк юғары булыу сәбәпле ер алыуҙан баш тарта, өй яны участкаһы алыу м н сикләнә.
1774—75 йылдарза завод эшләмәй (яндырыла).
Кәҫле заводы изделиелары С. Петербургта (1860, 1870), Мәскәүҙә (1872), Венала (1873), Стокгольмда (1897), Парижда (1900) үткән күргәҙмәләрҙә — алтын, С. Петербургта (1861), Мәскәүҙә (1882), Екатеринбургта (1887), Парижда (1867) — көмөш, Филадельфияла (1876) һәм башҡа. уҙған күргәҙмәләрҙә бронза миҙалдар яулай.
2004 йылдан “Кәҫле архитектура-нәфис ҡойоу заводы” ЯСЙ тип атала. Хәҙ. завод ҡасабаһы урынында Кәҫле ҡ. урынлашҡан.


c: text/html

text:
Һыу турғайы
Һыу турғайы, (урыҫ.обыкновенная оляпка, йәки белобрюхая оляпка) (лат. Cinclus cinclus) — турғайҙар отрядынан булған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай.Ҡыҫҡа ҡойроҡло, тығыҙ ҡауырһынлы ҡош. Һырты һоро, ҡанаттары ҡара.Ҡорһағы һоро, түше аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкенгенә: "зирк-зирк" Яңғырауыҡлы сырҡылдап һайрай.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Шаршылары күп булған таҙа һалҡын һыулы йылғалар тирәһендә йәшәй. Ултыраҡ ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһын мүктән эшләй, һыу өҫтөндәге ботаҡтарға, тамырҙарға, өңөлгән яр йәки гөрләүектәр аҫтына ҡора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ваҡ балыҡ, йотҡостар. селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Инә ҡош 4-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоштар аталы- иәле 15-17 көн баҫалар. 14-27 көндә ҡошсоҡтар ояларын ташлай.
Төрҙәштәре[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
аҡтүш турғай, сумғалаҡ, сумғалаҡ турғай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.104-се бит.
- В. К. Рябицев, А. В. Рябицев.|заглавие=Птицы Ямало-Ненецкого автономного округа: справочник-определитель|место=Екатеринбург|издательство=Издательство Уральского университета|год=2010|страниц=448

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һоро килейек
һоро килейек, шәгүрәкәй (лат. Серая славка, лат. Sylvia communis— турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Кәүҙәһенең һырт яғы һорғолт көрән, түбәһе һоро. Яурындарында ерән ҡауырһындар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. Башҡа киле-йектәрҙән яурындарындағы ерән ҡауырһындары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырҡылдап һайрауын яҡынса: «Шәгүрәкәй, килеп кит, килеп кит»,— тигәнгә оҡшаталар.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Асыҡ ерҙәге ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта оялай. Ҡара-көрән таплы аҡ йәки йәшкелт йомортҡалары, ғәҙәттә, 5 бөртөк була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Әссәләмү ғәләйкүм үә рәхмәтуЛлаһи үә бәрәкәтүһү! «Ваҡыт!» гәзитенә яңы ҡушымта өҫтәлеп сыға башлауына иғтибар иткәнһегеҙҙер. Иншә Аллаһ, был шулай даими ҡушымта булыр. Йәғни, кем «Ваҡыт!» гәзитенә яҙыла, ул шул рәүешле «Шәкерт»те лә уҡып бара аласаҡ.
«Ни өсөн кәрәк булды был? Был ике гәзит бер-береһенән нимәһе менән айырыла?» — тип аптырарһығыҙ.
Беренсенән, был ике гәзитте төрлө коллективтар сығара. «Ваҡыт!»ты башлыса Өфөлә эшләһәләр, «Шәкерт» иһә Мысырҙа ижад ителә. Алыҫ аранан тороп бергә эшләүе ҡыйыныраҡ, шуға күрә гәзит эсендә махсус ҡушымта сығара башлау – был йәһәттән бик отошло һәм уңайлы вариант.
Икенсенән, «Ваҡыт!»тың нәшер ителеүенә инде дүрт йыл тулды. Был үҙе ярайһы уҡ оҙон ғүмер. Был ваҡыт эсендә Башҡортостанда дин хәле лә бер ни тиклем үҫеште, аудитория ла үҙгәрҙе. Элек башҡортса дини баҫма сығыуы – үҙе үк ҙур ҡыуаныс булһа, хәҙер инде материалдарҙың сифаты һәм йөкмәткеһе яғынан яңы кимәлдәр тураһында уйлай башларға ваҡыт. Был махсус ҡушымта – ана шул яңы кимәлгә үрләп маташыуҙың бер күренеше ул.


text:
Википедия:Теркәлеү
Википедияла теркәлеү мотлаҡ түгел. Проектта ҡатнашыу өсөн кәрәкле функцияларҙың барыһы ла тиерлек теркәлеүһеҙ эшләй. Ләкин теркәлгән һәм үҙен танытҡан ҡатнашыусыларға өҫтәмә функциялар асыла, Википедияны ҡулланыу тағы ла уңайлыраҡ була.
Викимедиа Фондының һәр бер айырым проекты һәм һәр бер тел бүлеге өсөн айырым теркәлергә кәрәк. Шуның өсөн Википедияның бер туғандаш проектында (мәҫәлән, Вики-Әсбапта) система һеҙҙе танымаһа — ғәжәпләнмәгеҙ. Бындай осраҡта был проектта тағы бер тапҡыр теркәлергә кәрәк; шул уҡ исем менән теркәлеү яҡшы була.
Йөкмәткеһе
Өҫтөнлөктәр[үҙгәртергә]
Һәр бер танылған ҡатнашыусыға Википедияла уҡыуҙы һәм мөхәррирләүҙе еңеләйткән биттәр йыйылмаһы бирелә.
Шәхси битегеҙҙә үҙегеҙҙе таныштырып китегеҙ. Улай иткәндә Википедияға кереткән өлөшөгөҙҙөң кем тарафынан керетелгәнен башҡалар ҙа беләсәктәр. Шәхси бит — Википедияның башҡа ҡатнашыусылары менән танышыуға һәм ышаныстарына кереүгә ярҙам итәсәк.
Фекер алышыу — Асыҡ хәбәрләшеү урыны, унда Википедияла ҡатнашыу тураһында фекер алышыу бара. Үҙ көйләүҙәрендә электрон почта адресын күрһәткән ҡатнашыусыға Википедия аралышсылығы менән башҡа ҡатнашыусылар, уның адресын күрмәйенсә, электрон хат яҙа алалар. Шулай итеп ҡатнашыусы спамдан һаҡланған була.
Ҡатнашыусы тарафынан күҙәтеү исемлегенә керетелгән биттәр «һуңғы төҙәтеүҙәр исемлегендә» яртылаш ҡалын шрифт менән күренәләр һәм төҙәтеү ваҡытына (һуңғыһынан алдағыһына) күрә күҙәтеү исемлеге битендә теҙелеп китәләр.
Танылған ҡатнашыусылар ғына Википедияның тышҡы күренешен үҙҙәре теләгәнсә көйләй алалар.
Теркәлгәндә һайлаған (ҡушма) исемегеҙ Википедияның ниндәй ҙә булһа бер битен төҙәткәндә Википедия тарафынан яҙылып бара. Бындай осраҡта керетелгән әҙ генә үҙгәртеүҙәрҙе «бик әһәмиәтле түгел» тип билдәләргә мөмкинселек бирә. Аноним ҡулланыусылар (уларҙың имзалары урынына IP-адрестары ҡулланыла), бындай мөмкинселеккә эйә түгел.
Теркәлгәндә һайланған (ҡушма) исем фекер алышыу биттәрендә аралашыуҙы еңеләйтә. Һәм һәр кергәндә үҙгәргән IP-адрес урынына исеме булған кеше менән аралашыу рәхәтерәк. Танылған ҡатнашыусыға автоматик рәүештә имза ҡуйыу өсөн мөхәррирләү тәҙрәһе өҫтөндәге төймәгә баҫыу йәки дүрт тильда (~~~~) ҡуйыу етәрле. Имзаны Көйләүҙәр битендә яйларға була.
Етешһеҙлектәр[үҙгәртергә]
Шәхси мәғлүмәттәр өсөн ҡатнашыусыларға бирелгән биттәр ҙә GFDL лицензияһына ҡарайҙар, шуныҡтан улар ҙа ирекле рәүештә төҙәтелә алалар. Шуның өсөн ул биттәрҙең (бәлки бик яҡшы булмаған) үҙгәрештәренә һәм вәхшилеккә әҙер булығыҙ.
Нисек теркәлергә[үҙгәртергә]
Әгәр һеҙ теркәлергә теләйһегеҙ икән Баш биттә, өҫтәге уңдағы мөйөштәге «Танышыу йәки теркәлеү» яҙыуына сиртегеҙ. «Танышыу йәки теркәлеү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттәге «Иҫәп яҙыуын булдырырға» яҙыуына баҫығыҙ, «Яңы ҡатнашыусыны теркәү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттә үҙегеҙгә оҡшаған, ләкин «ҡысҡырып» тормаған исем һайлағыҙ. Әгәр үҙегеҙҙең ысын исемегеҙҙе яҙһағыҙ башҡа ҡатнашыусыларҙың ышаныстары артасаҡ, ләкин ысын исем-фамилияғыҙҙы яҙыу мәжбүри түгел. Википедия ҡатнашыусыларының исемдәренә оҡшаштарҙы һайларға тырышмағыҙ, юғиһә буталсыҡ тыуыуы мөмкин һәм ул ҡатнашыусы ул хәлгә бик шат булмаясаҡ.
Википедиялағы иҫәп яҙыуығыҙ өсөн пароль һайлағыҙ һәм «Һеҙҙең пароль» юлына керетегеҙ һәм аҫтындағы майҙансыҡҡа уны ҡабаттан яҙығыҙ. Оноторҙай йәки башҡалар белә алған пароль һайламағыҙ.
«Электрон почта» майҙансығына яҙған адресығыҙ Википедиялағы бер кемгә лә күренмәй һәм башҡаларға таратылмай. Әгәр Википедиянан тура электрон хаттар алырға теләмәйһегеҙ икән был яйлауҙы аҙаҡтан шәхси көйләүҙәрегеҙҙә яба алаһығыҙ.
Шунан өҫтәге һүрәттә күренгән хәрефтәрҙе (һандарҙы) аҫтындағы юлға яҙығыҙ һәм «Яңы ҡатнашыусыны теркәү» төймәһенә баҫығыҙ.
Системаға нисек танылырға[үҙгәртергә]
Системаға танылыу һәм теркәлгән исем менән эшләй башлау өсөн Баш биттә, өҫтәге уңдағы мөйөштәге «Танышыу йәки теркәлеү» яҙыуына сиртегеҙ. «Танышыу йәки теркәлеү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттәге «Системаға танылыу өсөн „cookies“ рөхсәт ителергә тейеш» юлы, әгәр ҙә һеҙ сайтҡа һәр кергәнегеҙҙә үҙ исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе яҙырға теләмәйһегеҙ икән «cookies» рөхсәт ителеүенең кәрәклеге тураһында белдерә.
Исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе керетегеҙ.
Әгәр һеҙ һәр кергәндә исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе яҙырға теләмәйһегеҙ икән һәм «cookies» рөхсәт ителгән булһа «Парольде хәтерҙә ҡалдырырға» юлын билдәләгеҙ (һайлағыҙ) һәм «Танышыу йәки теркәлеү» төймәһенә баҫығыҙ. Бынан һуң Википедияны асҡанығыҙҙа автоматик рәүештә танылған булырһығыҙ.
(Әгәр Википедияға уртаҡ компьютерҙан керәһегеҙ икән «Парольде хәтерҙә ҡалдырырға» юлын һайламау һеҙҙең өсөн хәйерлерәк булыр, сөнки башҡа кешеләр һеҙҙең исемдән ғүмерегеҙҙә лә эшләмәйәсәк яман ҡылыҡтар ҡылып ташларға мөмкин).
Теркәлгән исемемде үҙгәртергә мөмкинме?[үҙгәртергә]
Вики проектында тәү башта теркәлгән исемегеҙҙе тик бей генә үҙгәртә ала. Ҡатнашыусының исемен үҙгәртеү өсөн ул ҡатнашыусының төҙәтеүҙәр һаны 200 000 үтмәҫкә тейеш, юҡһа мәғлүмәттәр базаһына ауыр йөк барлыҡҡа киләсәк.


text:
Пермь крайы
Пе́рмь крайы — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшө субъекты. Иҙел буйы федераль округына керә.
Крайҙың баш ҡалаһы — Пермь ҡалаһы.
Крайҙа 32,73 мең башҡорт йәшәй. Шул иҫәптән 16,6 мең Барҙым районында, 8,1 мең Пермдә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Пермь крайы тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһы тарихы менән бәйле.
Ҡарағыҙ: Пермь губернаһы
География[үҙгәртергә]
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
Тарих[үҙгәртергә]
Край 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автном округы нигеҙендә. Ике төбәктәр берләшеү 2003 йылдын 7 декабрендә үткән референдумға ярашлы үтте. Коми-Пермяк автоном округы, Пермь өлкәһе Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар статусты юғалтыллар.
Климат[үҙгәртергә]
Климаты — уртаса континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура — -18,5...-15 °С.
Йылғалар[үҙгәртергә]
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Пермь крайы Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Пермь крайы Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Пермь крайы Губернаторы
Пермь крайы Губернаторы — Пермь крайы башлығы һәм Пермь крайының иң юғары вазифалы кешеһе. Пермь крайы Хөкүмәте етәксеһе. Пермь крайы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Пермь крайы суд системаһы составында:
- Пермь крайы край суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Пермь крайы арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Пермь крайы Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты – Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Райондар[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Азатлык радиосы: Барҙаларға барҙым әле


text:
Википедия:Юйыласаҡ мәҡәлә
- Юйыласаҡ мәҡәләләр
- Тауыш биреү
- {{Ҡалдырырға}} → Ҡалдырырға
- {{Юйырға}} → Юйырға
- {{Икеләнәм}} → Икеләнәм
- Йомғаҡ
- {{Ҡалдырылған}} → Ҡалдырылған
- {{Юйылған}} → Юйылған
- Фекер алышыу бөткәс ҡалыптар {{Ябыҡ}} һәм {{Ябыҡ-сик}} ҡулланырға.
- Дөрөҫ күренеше
Йөкмәткеһе
- 1 1 февраль 2015
- 2 2 февраля
- 2.1 Минең башлаған мәкәләләрҙе юйырға тәкдим итем
- 2.2 Минең башлаған мәкәләләрҙе юйырға тәкдим итэм - 2
- 2.3 Сейсмотерминология
- 2.4 Даламбер принцибы
- 2.5 Үҙгәрмәүсән коэффициенттар менән юллы дифференциаль тигеҙләмәһе
- 2.6 Ҡоролмалар теорияһы
- 2.7 Материалдар ҡаршылығы
- 2.8 Ысыҡ нөктәһе
- 2.9 Динамика
- 2.10 Университететтарзы юйырга
- 3 3 февраль 2015
- 4 4 февраль 2015
- 5 Копирайт с сайта БашГУ
- 6 Категория:Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре тураһында Законды боҙған ойошмалар исемлеге
- 7 Универсаль электронн картаһы
- 8 Архитектура һәм төҙөлөш
- 9 AҠШ Дәүләт сәркәтибе
- 10 Салауат водоканалы
- 11 Өфө водоканалы
- 12 Cтәрлетамаҡ водоканалы
- 13 Силәбе өлкәһенең ҡоролошо
- 14 5 февраль 2015
- 15 Кыска мэкэлэлэрзе юйырга
- 16 Университеттар -кыска мэкэлэлэрзе юйырга
- 17 Ваҡыт булғанда эшләрмен тип уйлайым
- 18 Түңәрәк Саған (Англия утары)
- 19 6 февраль 2015
- 20 Газпромдын дочкалар турахында мэкэлэлэр
- 21 7 февраль 2014
- 22 Көньяҡ Урал
- 23 14 февраль 2014
- 24 Динамичность коэффициенты, Резонанс
1 февраль 2015[үҙгәртергә]
2 февраля[үҙгәртергә]
3 февраль 2015[үҙгәртергә]
4 февраль 2015[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы[үҙгәртергә]
Считаю что статью ФСБ по РБ нужно объединить со статьей ФСБ (текст был перенесен). Статья Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы являеться копирайтом башкирской энциклопедии.рф. статью "Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы" удалить.
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Копирайт с сайта БашГУ[үҙгәртергә]
Не до конца удален копирайт с сайта БашГУ
Башҡорт дәүләт университетының Математика һәм информацион технологиялар факультеты
Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты
Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы
БДУ-ң Роман-герман филологияһы факультеты
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Категория:Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре тураһында Законды боҙған ойошмалар исемлеге[үҙгәртергә]
предложение удалить категорию было поставлено участником Саган
поддерживаю удаление. Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Универсаль электронн картаһы[үҙгәртергә]
удалить перенаправление Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Архитектура һәм төҙөлөш[үҙгәртергә]
предлагаю удалить эту статью. как направление ФГОУ ВПО не сооотв.критериям значимости тектс статьи перенесен в төҙөлөш в поттему "Получение строительного образования" Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
AҠШ Дәүләт сәркәтибе[үҙгәртергә]
одно предложение из этой статьи перенесено в АҠШ Дәүләт департаменты
предлагаю удалить короткую статью Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Салауат водоканалы[үҙгәртергә]
короткая статья, местный водоканал - незначимая статья Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Өфө водоканалы[үҙгәртергә]
короткая статья, местный водоканал - незначимая статья, текст перенесен в Өфө Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Cтәрлетамаҡ водоканалы[үҙгәртергә]
короткая статья, местный водоканал - незначимая статья, текст перенесен в Cтәрлетамаҡ Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
Силәбе өлкәһенең ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ошо мэкэлэне
автор менэн тулыхынса Силәбе өлкәһе мэкэлэгэ усерелде. Силэбе олкэхе сифатын кутэреу осон. Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
то же самое Ырымбур[үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһенеӊ административ ҡоролошо автор менэн тулыхынса Ырымбур өлкәһе мэкэлэгэ усерелде. Силэбе олкэхе сифатын кутэреу осон.
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 4 февраль 2015 (UTC)
5 февраль 2015[үҙгәртергә]
согласно Сәләм Ayratayrat! Тағы бер тапҡыр әйләнеп ҡайтыуың менән сәләмләйбеҙ!
Ирәндек, Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске Эштәр Министрлығы, Әлемтә, информацион технологиялар һәм киң мәғлүмәт коммуникациялар өлкәһендә надзор буйынса федераль хеҙмәт, Рәсәй Федерацияһы ҡарауылдау федераль хеҙмәте мәҡәләләренең фекер алышыу битен ҡара әле. Күрмәмешкә һалышып эшләү һәм үсегеп китеү — килешмәҫ, үҙең төҙәт. Әгәр теләмәһән, стюард ҡушҡанса бикләп торорға кәрәк булыр. --Саган (әңгәмә) 17:21, 31 ғинуар 2015 (UTC)
предлагаю удалить: Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске Эштәр Министрлығы, Әлемтә, информацион технологиялар һәм киң мәғлүмәт коммуникациялар өлкәһендә надзор буйынса федераль хеҙмәт, Рәсәй Федерацияһы ҡарауылдау федераль хеҙмәте
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 5 февраль 2015 (UTC)
правка по ирендыку отменена[үҙгәртергә]
Кыска мэкэлэлэрзе юйырга[үҙгәртергә]
Шварц Александр Николаевич ҡыҫҡа мәкәлә, значимость министра образования Российской империи при котором всего лишь был открыт русский Уфимский учительский институт для башвики нет, удалить статью.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске Эштәр Министрлығы
Әлемтә, информацион технологиялар һәм киң мәғлүмәт коммуникациялар өлкәһендә надзор буйынса федераль хеҙмәт
Рәсәй Федерацияһы ҡарауылдау федераль хеҙмәте
Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты
кыска мэкэлэ, юйырга
Университеттар -кыска мэкэлэлэрзе юйырга[үҙгәртергә]
Силәбе дәүләт педагогия университеты
Ҡаҙан дәүләт аграр университеты
Ырымбур дәүләт педагогия университеты
Ырымбур дәүләт менеджмент институты
Ырымбур дәүләт медицина академияһы
Әстрәхән инженер-төҙөлөш институтыэгэ
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 5 февраль 2015 (UTC)
нимэгэ?[үҙгәртергә]
башкортвики ла даума итеуселэр юк. статья кыска. авторзын даума итергэ телэге юк.
Ваҡыт булғанда эшләрмен тип уйлайым[үҙгәртергә]
Бәлки яҙғы каникулдарҙа ваҡыт булыр. Ашыҡма, Айрат, барыһы ла яҡшы булыр.Минең ваҡыт аҙ, әлбиттә, шулай ҙа тырышырға була. Бушҡа үпкәләп йөрөмә инде.
--Кинйә (әңгәмә) 19:34, 5 февраль 2015 (UTC)
Түңәрәк Саған (Англия утары)[үҙгәртергә]
спам-статья. юйырга
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 5 февраль 2015 (UTC)
6 февраль 2015[үҙгәртергә]
Магнитогорск дәүләт университеты[үҙгәртергә]
кыска мэкэлэ, в 2013 году вуз реорганизован Юйырға --Ayratayrat 18:58, 6 февраль 2015 (UTC)
Подмаячный (Ырымбур)[үҙгәртергә]
кыска мэкэлэ, текст автор менэн Ырымбурга кусерелде Юйырға --Ayratayrat 18:58, 6 февраль 2015 (UTC)
Мостострой №6[үҙгәртергә]
кыска мэкэлэ, текст автор менэн Санкт-Петербургка кусерелде, эхэмитэте тубэн Юйырға --Ayratayrat 18:58, 6 февраль 2015 (UTC)
Газпромдын дочкалар турахында мэкэлэлэр[үҙгәртергә]
кыска мэкэлэлэр, авторзын дауам итей телэге юк, как оргазации они малозначимы
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 6 февраль 2015 (UTC)
7 февраль 2014[үҙгәртергә]
Австралияның ҡоролошо[үҙгәртергә]
Австралияның ҡоролошо статья перенесена в Австралия
Австралияның ҡоролошо предлагаю удалить. Юйырға --Ayratayrat 18:58, 7 февраль 2015 (UTC)
Асыҡ акционерҙар йәмғиәте[үҙгәртергә]
бик кыска мэкэлэ Юйырға --Ayratayrat 18:58, 7 февраль 2015 (UTC)
Норманд Яулап алыуы[үҙгәртергә]
бик кыска мэкэлэ, автор дауам итмэй Юйырға --Ayratayrat 18:58, 7 февраль 2015 (UTC)
Файл:Belovka yur.jpg[үҙгәртергә]
урыс телендэ, мэгэнэхе тубэн Юйырға --Ayratayrat 20:58, 7 февраль 2015 (UTC)
Көньяҡ Урал[үҙгәртергә]
бик кыска мэкэлэ Юйырға --Ayratayrat 18:58, 7 февраль 2015 (UTC)
14 февраль 2014[үҙгәртергә]
Физик дәүмәл[үҙгәртергә]
бик ҡыҫҡа мәкәлә, текст физика мәкәләғә күсерелде, автор мәкәләне даум итмәй, юйырға, башвики сифатын күтәреү өсөн
Эмпиризм, Рационализм[үҙгәртергә]
Сәбәп: бик ҡыҫҡа мәкәлә, текст фәлсәфә мәкәләғә күсерелде, автор мәкәләне даум итмәй, юйырға, башвики сифатын күтәреү өсөн Юйырға --Ayratayrat 18:58, 14 февраль 2015 (UTC)
Арҙар[үҙгәртергә]
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 14 февраль 2015 (UTC)
Көньяк-көнсығыш Англия[үҙгәртергә]
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 14 февраль 2015 (UTC)
Динамичность коэффициенты, Резонанс[үҙгәртергә]
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 14 февраль 2015 (UTC)
Шотландия[үҙгәртергә]
бик кыска мэкэлэ автор мәкәләне даум итмәй, юйырға, башвики сифатын күтәреү өсөн
Юйырға --Ayratayrat 18:58, 14 февраль 2015 (UTC)
Солтанәхмәт[үҙгәртергә]
текст кыска, тексты Истанбул менэн берлэштерергэ. написано Стамбул вместо Истанбул


text:
Заокскийы адвентистон университет
Заокскийы адвентистон университет у æвдæм боны адвенистты уæлдæр ахуырдон Уæрæсейы Федерацийы. Æрбынат кодта Тулæйы облæсты посёлок Заокскийы, Мæскуыйы облæстимæ арæнмæ хæстæг. Уый у фыццаг протестантон уæлдæр ахуырдон Советон Цæдисы территорийыл. Университеты бындур æрæвæрдæуыд Заокскийы дины академийы базæйыл (байгом чындис 1987-æм азы; раздæр хаста Заокскийы дины семинары ном). Академийы цур ма сарæзтæуыд Заокскийы райдайæн чырыстон скъола, ныртæккæ у астæуккаг æппæтахуырадон чырыстон скъола.
2003-æм азы Академийы бындурыл байгом чындис Заокскийы чырыстон экономикон-гуманитарон институт. Уыцы бындурыл ма кусы Еленæ Уайты фæллæйттæ иртасæн центр, стæй, йæ сæргъы М.П. Кулаков кæмæн у, уыцы Библи тæлмац кæныны институт. Академийы цур ма ис æртæ куыстуаты: хъæууонхæдзарадон хайад «Агро Миттлайдер», дукани «Кедрон» æмæ, тротуарон плиткæ чи аразы, уыцы «Ева&А».
Университеты ис ахæм факультеттæ: музыкалон, теологион, экономикон æмæ фæсарæйнаг (англисаг) æвзаджы факультет. Ис ма дзы доктор Миттлайдеры методмæ гæсгæ зæхкуысты курсытæ. Университеты ахуыр у æргъыл; ис дзы разаууонмæ æмæ фæсаууонмæ хайæдтæ.
Студентты фылдæр хай сты адвентисттæ. Уыдонæй иуæй-иутæ ахуыр кæнынц лæвар — аргъуаны фæрæзты хардзæй (уыцы агъуал хуындæуы «спонсордзинад»). Разаууонмæ хайады чи ахуыр кæны, уыцы студентты нымæц 300-йæ фылдæр нæ вæййы.
Университеты сæйраг аргъуаны æрвылбон вæййы аргъауæнтæ. Разамынды рекомендацимæ гæсгæ, уыдоны архаинаг сты студенттæ сеппæт. Ацы ахуырдоны æндæр хицæнгæнæн миниуæг у уый, æмæ дзы студенттæн кæй бабар чындæуы, арæх йæ фидæны дæсныйадимæ баст чи нæу, ахæм кусинæгтæ. Алы студент къуыри цалдæр сахаты хъуамæ хардз кæна уыцы кусинæгтæ сæххæст кæнынæн.


text:
Ҡытай теле
Ҡытай теле (үҙ атамаһы 中文, 汉语) — туған тел булараҡ иң күп һөйләшеүселәр һаны булған тел. Син-тибет телдәре ғәиләһенә ҡарай. Ҡытай теле бер береһенән ныҡ айырылған диалекттар йыйылмаһынан тора, шуға күрә күп кенә тел белгестәре, ҡытай телен туғандаш булған айырым телдәр системаһы тип ҡарай.
Ҡытай теле син-тибет телдәре ғаиләһендәге ҡытай тармағына карай. Тәүҙә хань этник төркөмөнең төп теле булған. Хәҙерге формала ҡытай теле КХР-ның, Сингапур һәм Тайваньдың рәсми теле булыр тора, шулай уҡ БМО алты рәсми теленең береһе.
Бөтә донъяла ҡытай телендә 1,3 млрд кеше һөйләшә. Тарихи яҡтан был Ҡытай халҡының күпселеге булған хань халҡының теле (ил халҡының 90% артығы). Бынан тыш, үҙ телен һаклағын тиҫтәләрсә миллион ҡытайлылар, Көньяҡ-көнсығыш Азияла йәшәй, ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.
2010 йылға халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәйҙә ҡытайса 70722 кеше һөйләшә.
Бөтә доньяла ҡытай телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 1,3 млрд кеше.
Йөкмәткеһе
Ҡытай яҙмаһы[үҙгәртергә]
Ҡытай яҙмаһы (; вьетн. Chữ Hán, тьы-хан) -Ҡытайҙа донъяға килғән мәңгейәшле иероглиф яҙма системаһы.
Иероглифтар төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ябай ( вэнь 文 )
- Ҡушымта ( цзы 字)
Иероглифтар төрҙәре 6 төркөм буйынса[үҙгәртергә]
Күрһәтеү[үҙгәртергә]
- 上 шан (Аңлатма: өҫтөнән, өҫтәрәк, өҫкө яҡҡа табаныраҡ)
- 下 ся (Аңлатма: аҫтына, төбөнә)
Ошо иероглифтартарҙа вертикаль һыҙыҡ күрһәтеү жестҡа оҡшап һүрәтләнә. Хәр контексттарҙа айырым булырға мөмкин. Мәҫәлән 上 … 下 шан … ся һүҙе «: өҫтөнән… аҫтына» ғына түгел ә «етәкселәр.. буйһонған (ҡул аҫтындағы) кеше», «бер яҡтан… икенсе яҡтан» аңлата.
Пиньин теле[үҙгәртергә]
Һәр иероглифтын үҙенеән әйтелеше булыу ҡыйынлыҡтырҙы тулдыра. 1958 йылдан һәр иероглифты латин хәрефтәре менән яҙырға башлынылар. Ошо система пиньин теле тип исем алды.
Хәҙерге ваҡытта Ҡытай мәктәптәрҙе тамамлаусылар 2000иерголиф һәм уның латин хәрефтә яҙылышын белергә тейеш.
Пиньин теленең өндәре (тауышы) инициальғә (беренсе бүлек) һәм финальдәрғә (икенсе бүлек), бүлене. 21 инициаль һәм 35 финаль бар [1].
Инициальдар әйтелеше:
d (дэ)
t (тхэ)
f (фо)
m (мо)
z (цзы)
x (cи)
s (cы)
ch (чи)
sh (ши)
zh (чжи)
r (эр)
j (цзи)
q (ци)
Финальдар әйтелеше :
ai (ай)
e (э)
I (и)
ou (оу)
er (ар)
ei (эй)
en (энь)
iou (йоу)
ong (он)
ang (ан)
eng (эн)
Һүрәт[үҙгәртергә]
Ябай идеограммалар[үҙгәртергә]
Ҡушма идеограммалар[үҙгәртергә]
Фоноидеограммалар[үҙгәртергә]
Ҡытай иероглифтар яҙыу ҡәғиҙәләре[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге
- Телдәрҙең Интернетта ҡулланылышы
- Киң таралған телдәр исемлеге
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Handwriting Recognition + Ҡытайса-инглизсә һүҙлектәр (инг.)
- The most common Chinese characters in order of frequency.
- Character frequency lists.
- Китайские иероглифы и их значение на русском.
- 20902 иероглифа представленных в Юникоде
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Февраль (Шаҡай)
Февраль (Шаҡай) — йылдың икенсе айы, ҡыштың һуңғы, өсөнсө айы. Тоҡос ай, 28 көндән тора, кәбисә йылда 29 көн.
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 4 февраль — Бөтә донъя яман шешкә ҡаршы көрәш көнө
- 9 февраль — Халыҡ-ара теш табиптары көнө
- 14 февраль — Бөтә донъя ғашиҡтар көнө.
- 21 февраль — Халыҡ-ара туған тел көнө.
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 2 февраль — Рәсәйҙең Хәрби дан көнө. Совет ғәскәрҙәре Сталинград һуғышында немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйраткан көн (1943 йыл).
- 8 февраль — Рәсәй фәне көнө
- 10 февраль — Дипломатия хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 14 февраль — Компьютерсылар көнө
- 15 февраль — Яугир-интернационалистарҙы иҫкә алыу көнө.
- 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 25 февраль — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт байрағы көнө.
Мосолман[үҙгәртергә]
- 4 февраль — Хәҙерге Рәсәй мосолмандарының Ислам динен рәсми ҡабул итеү көнө (922 милади йыл — 310 һижри йыл).


text:
Силез теле
Силез теле (сил. ślůnsko godka, ślůnski) — Лех төркөмөнә ингән көнбайыш славяндар теле. Был тел Польшалағы Үрге Силезияла (сил. Gůrny Ślůnsk, пол. Górny Śląsk), бынан тыш Чехияла һәм Германияла ҡулланыла. 2011 йылғы рәсми мәғлүмәттәр буйынса 509 мең кеше силез телен туған теле итеп күрһәткән, ләкин сама менән был телдә һөйләшеүселәр һаны 1 250 000 яҡын.
Силез теле поляк теленә бик яҡын, шуға күрә лингвистарҙың күберәге был телде поляк теленең диалекты итеп ҡарай.
Әлифба[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Силез имләһе
Бөтөнөһөнә лә бер төрлө силез алфавиты юҡ. Силез телендә һөйләшеүселәр яҙыу өсөн поляк телендәге билдәләрҙе ҡулланған. Силез алфавиты бөтә яҙмаларҙы иҫәпкә алып, (улар 10-ға яҡын) 2006-сы йылда ҡабул ителгән. Хәҙер был алфавит Интернетта киң ҡулланыла һәм шулай уҡ силез википедияһында ҡулланыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Notes[үҙгәртергә]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
Сыбаркүл (ҡүл)
Сыбаркүл — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында ҡүл. Сыбаркүл ҡалаһы янында ята[1]. Күлден исеме башҡорт теленән килғән, «сибәр ҡүле», сыбар (разношёрстный, пёстрый) аңлата.
Күлдә урманлы утрауҙар бар — Грачев, Голец, Караблик, острова Рыбацкие, Пятачок, Дроздов[2].
Ҡүлғә Еловка, Кудряшевка, Кундуруша йылғалар инәләр. Ҡүлдән Ҡойылға сыға.
15.02.2013 күлғә метеорит төштө[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Озеро Чебаркуль. Государственный водный реестр. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 февраль 2013. 15 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Карта бите N-41-37-B. Масштаб: 1 : 50 000.
- ↑ Кисә иртәнсәк Силәбе өлкәһе өҫтөндә метеорит шартлаған. Уның күк йөҙөн яҡтыртып осон үткәнен Башҡортостан халҡы ла күргән.


text:
Энеолит
Энеолит, таш-баҡыр быуат т грек. xaλkός «баҡыр» + λίθoς «таш») или энеолит (лат. aeneus «баҡыр» + грек. λίθoς «таш»)) — Таш быуаттан Баҡыр быуатҡа күсеү дәүере. Баҡыр быуат беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуатты алып тора, ҡайһы осраҡта оҙонораҡ, ҡайһы осраҡта бөтөнләй булмаған. Эниолит дәүерендә баҡыр ҡоралдар барлыҡҡа килә, әммә таш ҡоралдар күберәк ҡулланыла.
Кешеләр баҡыр самородогын (тәбиғи, саф көйөнсә табылған металл) табып таш эшкәрткән кеүек һуғып эшкәртергә уйлайҙар. Таш киҫәге ватылмай, тик формаһын үҙгәртә. «Таш киҫәге»нә төрлө формалар биреп һауыт-һаба, эш ҡоралдары эшләргә була. Ул ваҡытта быҡыр иретеүҙе белмәйҙәр, шуға күрә баҡырға башҡа металдар ҡушып бронза эшләй белмәйҙәр. Баҡыр йомшаҡ булыуға ҡарамаҫтан, таш әберҙәргә ҡарағанда өстөнлөктәре ҙүр. Ватылған баҡыр әйберҙе сүкеп ватып була, ә ташты ташларға ғына ҡала.


text:
Дүртенсел осор
Дүртенсел осор, йәки антропоген — Ерҙең тарихындағы хәҙерге геологик период, кайнозой эраһы менән тамамлана. 2,588 миллион йыл элек башланған, хәҙерге көнгә тиклем дауам итә [1].
Дүртенсел осор кайнозой эратемаһының һуңғы системаһы, Ерҙең геология тарихында кайнозой эраһының хәҙер ҙә дауам итеүсе һуңғы осорона тура килә, бынан 1,8 млн йыл элек неогенсистемаһынан (осоронан) һуң башланған. 1760 йылда итальян ғалимы Д. Ардуино барлыҡ тау тоҡомдарын 4 төркөмгә бүлә һәм арала иң йәштәрен «тауҙарның дүртенсе бүлесәһе» тип атай. 1825 йылда француз ғалимы Ж. Денуайе өсөнсөнән һуңғы ултырмаларға яңы Дүртенсел система тигән исем бирә. 3 бүлеккә: эоплейстоцен, неоплейстоцен һәм голоценға бүленә. Дүртенсел осор дауамында Ер ҡабығының көслө тектоник хәрәкәттәре булып уҙа, вулкандар күренеше көслө була, климат күп тапҡырҙар үҙгәреш кисерә. 10 мең йыл тирәһе элек глобаль үҙгәрештәр була, океан тигеҙлеге хәҙергенән 100 метрға тиәрлек күтәрелә, ландшафт, үҫемлектәр ҡапламы үҙгәрә, урмандарҙың сиге йөҙҙәрсә километр төньяҡҡа күсә, хайуандарҙың күп төрҙәре (мамонттар, йөнлө носорогтар һ.б.) юҡҡа сыға. Дүртенсел осор менән неоген араһында Африкала хәҙерге кешенең боронғо бабалары барлыҡҡа килә.
Дүртенсел осор ҡатламдарында моллюсктар (сөсө һыу), һыу үҫемлектәре, Имеҙеүсе хайуандарҙың (мамонт, бизон, арыҫлан, дөя, төньяҡ боланы, антилопа һ.б.) ҡалдыҡтары, шыршы, ҡарағай, йүкә, тирәк, әрем, ҡыяҡлылар һ.б. дала, урман-дала, ярым cүл үҫемлектәренең споралары һәм һеркәләре осорай. Дүртенсел осор тоҡомдарында күп кенә файҙалы ҡаҙылмалар: мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары (кирбес балсығы, ҡомһол балсыҡ, ҡом, минераль буяуҙар), мәрмәр оникс, сапропель, һоро күмер, торф, дауалау ләмдәре сығанаҡтары; алмаз, алтын, титан, цирконий, ильменит, гранат, топаз ятҡылыҡтары һ.б. барлыҡҡа килгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Международная стратиграфическая шкала (версия за август 2012) на сайте Международной комиссии по стратиграфии


text:
Баҡра
Баҡра — (Agrostemma), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Бер йыллыҡ йомшаҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 30—80 см. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, ҡыяҡ йәки ҡыяҡ‑ланцет. Сәскәһе ҡуйы ал, һабаҡ осонда, яңғыҙ һәм эре. Тоташып үҫкән каса япрағы 10 ҙур һеңерсәле һәм 5 ҡыяҡлы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — бер оялы оҙонса көршәк формаһындағы ҡумта, июль—октябрҙә өлгөрә.
Таралышы[үҙгәртергә]
Баҡра һирәкләп республиканың төньяҡ райондарында осрай. Яҙғы культураларҙың, һирәгерәк ужым культураларының ҡый үләне. 3 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сәсеү баҡраһы үҫә.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Ағыулы үҫемлек. Декоратив үҫемлек. Составында кумариндар, сапониндар, стероидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лазьков Г. А. Семейство гвоздичные (Caryophylleae) во флоре Кыргызстана — М.: Т-во науч. изд. КМК, 2006. — ISBN 5-87317-319-2.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Баҡра — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 11 ғинуар 2010)
- Куколь, растение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) (Тикшерелгән 11 ғинуар 2010)
- Куколь в Биологической энциклопедии (Тикшерелгән 11 ғинуар 2010)
- Агростемма в Энциклопедии декоративных садовых растений(Тикшерелгән 12 ғинуар 2010)


text:
Шына (механика)
Шына — эш йөҙө осло мөйөшлө, призма формаһындағы ябай механизм. Эшкәртеүсе предметты айырыу, ярау, бүлеү өсөн ҡулланыла. Шына — «ауыш тигеҙлек» исемле механиканың төрө.
Башҡорт телендә «йүкә шына ҡағыу» — «нимәлер алыу йәки нимәлер эшләтеү өсөн юрамал маҡтау» тигәнде аңлата.
Тарихы[үҙгәртергә]
Шына ҡағыу бик күптән билдәле. 9000 йылдар элек Боронғо Мысырҙа карьерҙа таш аҡтарыу өсөн бронза шыналар ҡулланғандар. Шулай уҡ ағас шыналар ҡулланғандар. Ағас шыналарҙы еүешләгәс, улар бүртеп киңәйгәндәр. Индеецтар болон мөгөҙөн эшләгән шына менән ағас ярған, каноэ, торлоҡ һәм башҡа предметтар эшләгән.
Эш принцибы[үҙгәртергә]
Эш йөҙөнә перпендикуляр йоғонто яһаған ике көс эш башҡара. Шына башҡарған идеаль отош — оҙонлоғоноң һәм тупаҫ яғы киңлеге сағыштырмаһына тиң. Шына оҙонораҡ һәм ослораҡ булған һайын көсө ҙурыраҡ була. Реаль отош ҡаршылыҡ көсөнә бәйләнгән. ; IMA — идеаль отош, W — киңлеге, L — оҙонлоғо.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Шына ер өҫтөндә ятҡан ауыр предметтарҙы күтәреү, ағас ярыу өсөн ҡулланыла. Балта оҫталары предметтарҙы тура килтереү өсөн ҡуллана. Шына принципы балта, ҡырҡҡы, бысаҡ, ҡаҙаҡ, энә, ҡаҙыҡ кеүек эш ҡоралдарында ҡулланыла.


text:
Ямғыр селәүсендәре
Аҙ төклө селәүсендәр (лат. Oligochaeta) — селәүсендәр класы. Ямғыр селәүсендәре — ерҙең еүеш ҡаталауында йәшәй, еүеш көндәрҙә йәй көнө ерҙең өҫтөнә сыға торған билдәле селәүсендәр.
Ямғыр селәүсендәренең[1]. 3 меңләп төрө билдәле, күбеһенсә тупраҡта тереклек итә, 500-ҙән артығыраҡ төрө сөсө һыуҙарҙа йәшәй. Рәсәй территорияһында 500-ләп төрө билдәле, әмма күбрәк булырға ла мөмкин. Тупраҡта йәшәүселәр: ваҡ аҡһыл, һарғылт һәм алһыу селәүсендәр — энхитреидтар (Enchytraeidae), 30 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы ғәҙәти ҙур ямғыр селәүсене (Lumbriculus terrestris), халыҡта уны «ҙур ҡыҙыл селәүсен» тип йөрөтәләр. Ул ер өҫлөгөнән 2 м -ға һәм унан тәрәнерәккә киткән юлдар ҡаҙа. Ямғырҙан һуң селәүсен өҫкә сыға һәм, ҡойолған япраҡтарҙы йәки кипкән үләндәрҙе ауыҙы менән эләктереп, балсыҡ менән бергә ашай. Кесе ҡыҙыл селәүсен (Lumbricus rubellus) тупраҡтың өҫкө ҡатламында һәм урман түшәмәһендә йәшәй, ә һоро аллолобофора (Allolobophora caliginosa) һөрөнтө ерҙәрҙә, баҡсаларҙа һәм баҫыуҙарҙа иң ғәҙәти төр һанала. Насар еҫле һәм асыҡ ҡыҙыл төҫтәге тиреҫ селәүсене (Eisenia foetida) тиреҫтә, серегән һаламда йәки парниктарҙа йәшәй. Ул ярһыған ваҡытында көслө еҫле һары шыйыҡса бүлеп сығара.
Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотоп туҡланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарҙа 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га хәтле), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм йомшарталар, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Известия Иваново-Вознесенского политехнического института имени М. В. Фрунзе. Иваново-Вознесенск: Основа, 1927. Том 10.
- Жизнь животных. М., 1968; Т. 1. Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Эпитет
Эпитет — поэтик аныҡлаусы, нәфис образ тыуҙырыуҙа һүрәтләү сараһын үтәй; берәй нәмәнең, шулай уҡ төшөнсәнең, күренештең үҙенсәлекле билдәләрен сағылдырған аныҡлаусы: хәтфә үлән, аҫыл ғүмер[1];поэтик аныҡлаусы, образдың иң характерлы билдәләрен күрһәтә[2]. Берәй исемде нәфис һүрәтләү өсөн ҡушып әйтелгән аныҡлаусы: Эпитетҡа бай булыу. Эпитеттар ҡулланыу[3]. Башҡорт халыҡ ижадына, әҙәбиәттә нәфис әҫәрҙәргә хас.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Горнфельд А. Г., Эпитет // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Зебра
Зе́бралар (лат. Hippotigris) — дала зебраһы, сүллек зебраһы һәм тау зебраһы төрҙәрен эсенә алыусы аттар ырыуы аҫ ырыуы. Йорт аты менән зебралар ҡушылған гибрид формаһын н зеброид тип атағандар. Ә ишәк менән зебра гтбридын — зебрул тип йөрөтәләр. Зебралар кескәй төркөмдәр булып йәшәйҙәр. Төркәмдә бейә, зебра ҡолондары һәм бер айғыр була.
Йөкмәткеһе
Төҫтәре[үҙгәртергә]
Зебраның төҫтәр фоны ике позицияла осрай: йә аҡ, йә ҡара. Эре һөтимәрҙәр Атланта зоопаркы кураторы Лиза Смит (Lisa Smith): " Белгестәр ҡара атҡа аҡ һыҙаттар төшкән ти, ә ул киреһенсә", тип иҫбатлай[1]. Әммә аҡ-ҡара төҫтәр билдәләре булһа ла, өс төр зебра, үҙ-ара яҡын ҡәрҙәш заттар түгел.
Төҫтәрен тәбиғәт слепендәрҙән йәшеренү сараһы итеп яралтҡандыр. [2]. Шулай уҡ башҡа гипотезалар буйынса ла төҫ йыртҡыс йәнлектәрҙән маскировкалау сараһы тип ҡаралған.
Таралышы[үҙгәртергә]
Тәүге ваҡыттарҙа зебралар бар Африкала таралған булған. Төньяҡ Африкала борон замандарҙа уҡ кеше тарафынан ҡырып бөтөрөлгән. Бөгөнгө ткөндә улар Судан һәм Эфиопия тигеҙлекетәрендә йыш осрай. Шулай уҡ Көнсығыш Африка саванналарында, көняҡ сигенәсә таралған. Дала зебраһы Көнсығыш Африка ҡоро саванналарында, Суданда, Кенияла, Африкала һәм Сомалиҙа осрай. Ә тау зебраһының таралған ерҙәре Намибия һырты (платоһы) һәм КАР. Улар был биләмәләрҙә 2000 метр бейеклектә лә осрайҙар.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Conger, Cristen Are zebras black with white stripes or white with black stripes?. HowStuffWorks, Inc. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 сентябрь 2012. 15 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ http://www.sciencel.com/iresource/nauchno_populjarnoe/722
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Зебра // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
20 февраль
20 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 51-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 314 көн ҡала (кәбисә йылында 315).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1818 — Мәскәүҙә Кузьма Минин һәм кенәз Пожарскийға һәйкәл асыла.
- 1819 — Санкт-Петербург университеты асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1921 — Ибраһим Ғәйзулла улы Рәхмәтуллин, медицина фәндәре докторы, Башҡортостандың атҡаҙанған врачы.
- 1955 — Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы, башҡорт яҙыусыһы, шағир.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1949 — Василий Иванович Лебедев-Кумач, урыҫ совет шағиры.


text:
Һары томбойоҡ
Һары томбойоҡ (урыҫ. Кубы́шка жёлтая, (лат. Núphar lútea) — күп йыллыҡ, һыуҙа үҫкән ағыулы үлән үҫемлек. Тамырһабағының оҙонлоғо 10 метрға етә. Июнь- июль айҙарында һары сәскә ата, август- сентябрҙә орлоҡтары өлгөрә. Һары томбойоҡ күл, быуаларҙа, бик әкрен аҡҡан йылғаларҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Халыҡ медицинаһы[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн һары томбойоҡтоң тамырһабағы, япрағы һәм сәскәһе ҡулланыла. Уларҙың составында алкалоидтар, танин, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.Сәскәһендә бынан тыш гликозид табылған.


text:
Ябыҡ орлоҡлолар
Сәскәле үҫемлектәр йәки ябыҡ орлоҡлолар (урыҫ. Цветко́вые расте́ния, Покры́тосеменны́е, лат. Magnoliophyta, йәки Angiospermae грек. avYio — сосуд, σπέpua — орлоҡ) Сәскәле үҫемлектәр башҡа төр үҫемлектәрҙән сәскәләре булыуы һәм орлоҡтан үрсеүе менән айырыла. Сәскәле үҫемлектәр ғәжәп күп төрлө. Быны төшөнөү өсөн уларҙы үҙ сиратында тағы ла төркөмдәргә бүләләр. Сәскәле үҫемлектәрҙең 250 меңгә яҡын төрө билдәле. Шулай уҡ әлеге көнгә хәтле яңынан -яңы төрҙәрен таба торалар. Төҙөлөштәре буйынса ырыуға берләштерәләр. Оҡшаш ырыуҙар ғаиләгә инә. Мәҫәлән: бойҙай ырыуы, арыш ырыуы, арпа ырыуы һәм уларға оҡшаш башҡа ырыуҙар, ҡыяҡлылар ғаиләһенә инә. Ә ғаиләнең һәр береһен үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа бер класына индерәләр.
Ғаиләләр[үҙгәртергә]
1. Әүернә сәскәлеләр - 3000-гә яҡын төрө бар, бер һәп күп йыллыҡтар, бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, сәскәләре бөтәһе лә әүернә(крест) һымаҡ. Сәскәләре тәлгәш, емештәре пәрҙәле ҡуҙаҡ. Күбеһе культуралы үҫемлектәр(кәбеҫтә,һыйыр шалҡаны, торма, редис, шалҡан, турнепс, горчица,керән, левкой). Сүп үләндәре лә бар(тиле шалҡан,тиле торма, ярут, көтөүсе муҡсаһы, ҡаҡы, еҫлҫ тиле торма). Ҡайы берҙәренән май һығалар.
2. Роза сәскәлеләр- 2000 самаһы төр инә. Улар араһында ағастар, ҡыуаҡтар һәм үләндәр бар. Емеш ағастарынан алмағас, груша, сейә, слива, һары сейә, персик, абрикос,миндаль, муйыл, миләш киң билдәле.Декоратив ҡыуаҡтар: гөлйемеш, энәлек, спирея. Үҫемлектәр: эт табаны, тура һабаҡлы ҡаҙ үләне, ҡыҫыр сәскә, аҡ селек. сәскәләре бер-береһенә оҡшаш-сәскәләре дөрөҫ формала. сәскә төбө киң,каса һымаҡ. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы, ул 5 каса һәм 5 таж япраҡсаларынан тора. Күбеһенең һеркәстәр күп була.
3. Ҡуҙаҡлылар- 12 меңдән ашыу иҫәпләнә. Бер йыллыҡ, ике йыллыҡ үҫемлектәр, шулай уҡ ҡыуаҡтар, ағастар ҙа бар. Культуралы ҡуҙаҡлылар: борсаҡ, фасоль, соя,мал борсағы,люпин. Декоратив үҫемлектәр: һары акация,глициния,хуш еҫле кәрешкә.Улар тышҡы яҡтан бер - береһенә бик аҙ оҡшаған. Уларҙың ҡуҙаҡтары булғанға ошо ғаиләгә берләштергәндәр.
4. Эт ҡарағаты һымаҡтар- 2000-гә яҡын төр. Улар хужалыҡта мөһим һаналалар. Аҙыҡ үҫемлектәр: картуф, помидор, баклажан. Декоратив үҫемлектәр: гибридлы петуня, хуш еҫле тәмәке. Дөйөм билдәләре: сәскәләренә ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы каса, ҡушылып -ҫкән 5 япраҡсалы таж, 5 һеркәс, 1 емешлектәре бар. Улар араһында ағыулы үҫемлектәр бар: ҡара тилебәрән, ҡаразирә, эт еләге.
5. Ҡатмарлы сәскәлеләр-25 мең самаһы төр. Көнбағыш, астра, георгин, тырнаҡ гөл, хризантема, зәңгәр сәскә, ромашкалар, бәпембә, үгәй инә үләне һ.б. Кәрзинкә сәскәлек. Сәскәлектә бик күп һанда ваҡ сәскәләр бар. Сәскәләрҙең ике ҡат сәскә эргәлеге бар. Ләкин касаһы йә нәсәр үҫешкән, йә касалар урынына ярыларҙан торған өлтөк була. Күп кенә үҫемлектәрҙең орлоғонда осҡостары була. Улар ел ярҙамында таралалар.
6. Ләлә сәскәлеләр- киң таралған, 3 меңдән ашыу төр.
7. Ҡыяҡлылар- был ғаиләгә бик күп үҫемлектәр керә. Тамыр системаһы суҡ, һабаҡтары быуынлы, яараҡтары ҡыяҡ. Япрағы тар, оҙон, паралель һеңерсәле һәм оҙон еңсәле. Сәскәләрендә ике сәскә ҡабығы, ике сәскә ярыһы, өс һеркәс һәм ике емешлек ауыҙы була, бер йөнтәҫ ултырма емешлек бар. Емештәре- бөртөксә.


text:
Уй (йылға)
Уй (урыҫ. Уй, ҡаҙ. Ой) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә йылға, Тубыл йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 462 км, бассейнының майҙаны — 34,4 км².
Учалы районында Алабейә hыртының итәгендә башлана; көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡорған өлкәһе аша, түбән ағышында Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһенең сиге буйлап аға. Ҡорған өлкәһендәге Усть-Уй ҡасабаhы янында Тубылға ҡоя.
Ландшафт[үҙгәртергә]
Үрге ағышында таулы, үҙәне тар, һыу ағымы тиҙ. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, үтә киң. Силәбе өлкәһендәге Троицк ҡалаһында Уйҙа өлкән быуа ҡоролған.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
уң яҡтан: Киҙеш, Ҡорасан, Туғыҙаҡ;
һул яҡтан: Санар, Эүәл.
Йылғалағы ҡалалар һәм ауылдар[үҙгәртергә]
Учалы районында Уйҙа Балбуҡ, Комсомольск, Туңғатар ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә -- Уйск ауылы һәм Троицк ҡалаһы.
Исеме[үҙгәртергә]
Йылғаның исеме - башҡорт теленән, "уйhыулыҡ, үҙән" мәғәнәһендә.


text:
Антибиотиктар
Антибио́тик (бор. грек. ἀvtί — ҡаршы + Bίoς — йәшәү, тормош) — прокариоттар йәки иң ябай төҙөлөшлөләрҙең үрсеүен туҡтата торған тәбиғи йәки ярым синтетик матдәләр; ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмдарҙы үлтереүгә һәләтле биологик сығышлы матдәләр[1]; хайуан, үҫемлек һәм микробтарҙа барлыҡҡа килеп, микробтар һәм ҡайһы бер шеш күҙәнәктәренең үҫешен туҡтатыу сифатына эйә булған матдәләр, мәҫ., пеницилин, стрептоцимин, тетерациклин һ.б.[2]; микроорганизмдар тарафынан эшләнгән һәм ҡайһы бер бактерияларҙы, микробтарҙы үлтереүгә, шеш күҙәнәктәре үҫешен туҡтатыуға һәләтле матдәләр[3].
ГОСТ 21507-81 (СТ СЭВ 1740-79) буйынса:
Тәбиғи антибиотиктар актиномицет бактерияларҙа барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер антибиотиктар бактериялар үҫешен әүҙем туҡтаталар, шул уҡ ваҡытта макроорганизмға әҙерәк йәки бөтөнләй зыян килтермәйҙәр. Был антибиотиктар дарыу итеп ҡуланыла. Ҡайһы бер антибиотиктар яман шеште дауалағанда цитостатик (яман шешкә ҡаршы дарыуҙар) сифатында ҡулланыла. Антибиотиктар вирустарға тәъҫир итмәй, шуға күрә грипп, А, В, С гепатитs, һыу сәсәге (ветреная оспа), герпес, ҡыҙамыҡ (краснуха), ҡыҙылса (корь) кеүек сирҙәрҙе дауалағанда файҙаһыҙ.
Йөкмәткеһе
Терминология[үҙгәртергә]
Тәбиға аналогтарынан айырмалы булараҡ, бактерияларҙың урсеүен туҡтатырға һәләтле синтетик препараттарҙы антибактериаль хтитопрепараттар тип атағандар. Ул ваҡытта сульфаниламид ҡына билдәле булған. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа яңынан-яңы синтетик антибактериаль препараттар етештерелә. «Антибиотик» тигән төшөнсә хәҙер менән барлыҡ синтетик һәм антибактериаль химиопрепараттарҙы атайҙар.
Тарихы[үҙгәртергә]
Медицинала антибиотиктарҙы уйлап табыуҙы революция менән сағыштырырға була. Беренсе антибиотиктар пенициллин һәм стрептомицин була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Антибиотики — Общая информация (урыҫ.)
- М. Шифрин. Война с микромиром (урыҫ.)


text:
Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы
Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы[1].
19 б. уртаһына тиклем Уралда разведка һәм сәйәси эҙәрләү функцияларын воевода, губернаторҙар етәкселегендә урындағы идаралыҡ органдары чиновниктары һәм төбәккә командировкаға ебәрелгән кешеләр башҡара.
1827 й. Рәсәй полиция департаменты эргәһендә Жандармдарҙың айырым корпусы булдырыла.
1827 й. 28 апр. Император Николай I указы м н Ҡазан жандарм округының Ырымбур бүлексәһе ойошторола, уға Ырымбур губернаһы, 1851 й. — Һамар губернаһы һәм 1865 й. алып Өфө губернаһы терр ялары инә.
1867 й. 9 сент. “Жандармдар корпусы тураһындағы положение”ға ярашлы, жандарм округ бүлексәләре бөтөрөлә, Ырымбур, Һамар һәм Өфө губ. жандарм идаралыҡтары (ГЖИ) ойошторола.
19 б. 80-се йй. алып Һамар—Златоуст т. юлының (20 б. башынан Ырымбур—Ташкент т. юлы) Жандарм-полиция идаралыҡтары эшләй.
1866 й. Рәсәй полиция департаменты эргәһендә Һаҡ бүлексәһе (сәйәси эҙәрләү органы) ойошторола.
1908 й. Өфө һәм Ырымбур губ. Пермь район һаҡ бүлексәһенә инә. Төбәктең жандарм идаралыҡтары һәм һаҡ бүлексәләре революция хәрәкәтегнә, милли хәрәкәткә ҡаршы көрәшә һәм төрлө соц. ҡатламдарҙағы кәйефтәрҙе күҙәтә.
1917 й. 4 мартында Ваҡытлы хөкүмәт указы м н Айырым жандарм корпусы һәм һаҡ бүлексәләре бөтөрөлә. Революция (1917) ваҡиғаларынан һуң ХКС-тың 1917 й. 7 дек. ҡарары м н контрреволюция, спекуляция һәм саботажға ҡаршы көрәш б са Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола.
1918 й. мартында Өфө губерна ғәҙәттән тыш эштәр комиссияһы, 1919 й. Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола.
1922 й. февр. Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы бөтөрөлә, уның функцияларының бер өлөшө — суд органдарына, бер өлөшө РСФСР Эске эштәр ХК составында ойошторолған Дәүләт сәйәси идаралығына (ДСИ;
1923 й. – СССР ХКС-ы эргәһендәге Берләштерелгән ДСИ) бирелә. ДСИ (Берләштерелгән ДСИ) советҡа ҡаршы элемент эшмәкәрлеген иҫкәртеү, асыу һәм юҡ итеү, дәүләт серен һаҡлау, шпионажға, сит илдәр разведкаһы һәм контрреволюция үҙәктәренең эшмәкәрлегенә, контрабандаға ҡаршы көрәш м н шөғөлләнә.
Өфө губ. БАССР-ға ҡушыу м н, именлек органдары Башҡ н ДСИ-на (БДСИ) берләшә. Артабан респ. Дәүләт именлеге органдар функциялары һәм атамалары дөйөм Рәсәйҙеке м н тап килә.
1934 й. БДСИ бөтөрөлә һәм СССР Эске эштәр ХК системаһында Дәүләт именлеге баш идаралығы (ДИБИ) ойошторола. 1941 й. февр. Дәүләт именлеге органдар СССР дәүләт именлеге ХК на (ДИХК) үҙгәртелә, 1941 й. июлендә — СССР Эске эштәр ХК составына, 1943 й. апр. яңынан СССР ДИХК на индерелә.
1946 й. СССР Эске эштәр ХК һәм СССР ДИХК ярашлы рәүештә, СССР ЭЭМ һәм СССР Дәүләт именлеге министрлығы (ДИМ) тип үҙгәртелә, улар 1953 й. СССР ЭЭМ на берләштерелә.
1954 й. мартында Дәүләт именлеге органдар айырым ойошмаға — СССР МС эргәһендәге Дәүләт именлеге ком тына (КГБ) (1987 й. — СССР КГБ) айырыла.
1991 й. СССР КГБ һы бөтөрөлә, уның базаһында Республика-ара именлек хеҙмәте һәм Үҙәк разведка хеҙмәте ойошторола.
1991 й. майында — РСФСР КГБ-һы, 1991 й. ноябр. — РСФСР Федераль именлек агентлығы, 1991 й. дек. — РСФСР Именлек һәм эске эштәр министрлығы, 1992 й. ғин. Рәсәй Именлек министрлығы ойошторола.
1993 й. дек. министрлыҡ Рәсәй Федераль контрразведка хеҙмәте (1995 йылдан — Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте) тип үҙгәртелә.
Хәҙерге ваҡытта БР терр-яһында Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы эшләй, ул РФ ФИХ һы органдарының берҙәм системаһына инә һәм туранан-тура уға буйһона.
Үҙ компетенцияһына ярашлы, ул БР-ҙың адм. сиктәрендә шәхес, йәмғиәт һәм дәүләт именлеген тәьмин итә.
Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы


text:
26 ғинуар
26 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 26-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 340 көн ҡала (кәбисә йылында 341).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Австралия — Австралия көнө.
- Доминика Республикаһы — Дуарте тыуған көн.
- Һиндостан — Һиндостан Республикаһы көнө.
- Уганда — Азатлыҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1932 — Йомағолов Илшат Хәлил улы, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, драматург.


text:
Һыу ресурстарының федераль агентлығы
Һыу ресурстар буйынса федераль агентлыҡ (урыҫ. Федеральное агентство водных ресурсов, Росводресурсы) — Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығына буйһонған Рәсәйҙен Һыу ресурстар файзаланыу буйынса дәүләт орган. Һыу ресурстары даирәһендә федераль милек менән идары итеү һәм дәүләт хеҙмәте күрһәтеү функцияһын башҡара.
Рәсәй дәүләт һыу реестрын төҙөй.
Етәкселәр[үҙгәртергә]
- Хәмитов Рөстәм Зәки улы, 2004-2009 йылдар
- Селивёрстова Марина Валерьевна, 2009 йылдан
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайты (урыҫ.)
- Положение о Федеральном агентстве водных ресурсов (урыҫ.)


text:
Өкө ябалағы
Өкө ябалағы, ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәй башлы ябалаҡ, япалаҡ урыҫ. ушастая сова
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы ҡарғалай. Осоп барған ҡоштоң киң һәм оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлаңа. Дөйөм төҫө ерән-һоро, буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған. Башында, ҡолаҡтары бар. Өкөнән бәләкәй, һыҙғыр аҡ ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ху-хуу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар менән туҡлана. Ултыраҡ тшщ. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп тә йөрөй. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуышында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Дерби ебәк фабрикаһы
Координаты: 52°55′33″ с. ш. 1°28′33″ з. д. / 52.925833° с. ш. 1.475833° з. д. (G) (O)
Дерби ебәк фабрикаһы, Ломбе фабрикаһы (ингл. Lombe’s Mill) — ебәк етештереү буйынса беренсе фабрика[1] һәм 2001 йылда Бөйөк Британияның Дервент йылғаһы үҙәнендәге Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелгән иң көньяҡ нөктә[2]. Фабрика 1702 һәм 1717 йылдарҙа, Джон Ломбе (John Lombe) Пьемонттан ебәк иләү машиналары (filatoio һәм torcitoio) һәм итальян оҫталарын алып ҡайҡас төҙөлә [3]; архитекторы — Джордж Сороколд (George Sorocold).
Йөкмәткеһе
Урыны[үҙгәртергә]
Һыу тирмәне кеүек эшләгән Ломбе фабрикаһы Дервент йығаһының көнбатыш ярында,Томас Колчет тирмәненән йыраҡ түгел урынлаша. Хәҙерге көндә был фабрика урынында плотина төҙөлгән. Был урында йылға ағышы көслө булған.
Тарихы[үҙгәртергә]
Был Англияла уңышлы эшләгән беренсе ебәк фабрикаһы һәм донъяла беренсе механизацияланған фабрика була. 1704 йылда һыу көсө менән эшләгән Thomas Cotchett -тың беренсе фабрика эшләй алмай, шуға ла Джон Ломбе 1716 йылда Пьемонттан ебәк эшләү машиналарын алып ҡайта. Был беренсе сәнәғәт шпионажы миҫалы була. Ул Дербиға өйрәнеп һәм бер төркөм итальян белгестәрен алып ҡайта. Джон һәм уның 1685 йылғы ағаһы Томас архитектор Джордж Сороколдҡа яңы машиналар менән йыһазландарылған фабрика төҙөргә задание бирә. Томас Ломбе үҙенең машиналарын һаҡлау өсөн 14 йылға патент ала. Сарбиния короле был һорауҙы ыңғай ҡабул итмәй һәм ебәк өсөн яраҡлы сеймал экспортлау туҡтатыла. Ул, алты йыо элек, 1722 йылда ҡустыһы Джон Ломбены үлтереүҙә яуаплылыҡты үҙенә алырға тәҡдим итә. 1732 йылда патент осоро тамамланғас бизнесты Томас Ломбе үҙенә ала. Патент осоро тамамланғас Стокпорт һәм Маслесфельдта (Stockport and Macclesfield) яңы фабрикалар төҙөлө. 1739 йылда фабриканы Томас Уилсон (Thomas Wilson) һатып ала, ул үҙгәрткән ҡорамалдар әле лә һаҡлана.
2011 йылдың 3 апрелендә [4] элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ [5][6]. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә [7].
Итальян етештереүханаһы[үҙгәртергә]
Ебек иләү етештереүханаһы һыу тирмәненә оҡшаш була. Яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда, ул дүрт мөйөшлө, биш ҡатлы, оҙонлоғо 33,5м, киңлеге 12м бина була. Дервент һыуы таштан эшләнгән аркалар аша аҡҡан. Тирмән бейеклеге 17м. Машиналар икенсе ҡатта урынлашҡан. Ебәк иләү машиналары өсөнсө ҡатта урынлаша. Бөтә машинаналарҙа 7м диаметрлы һәм 2м киңлегендәге һыу ҡуласаһы менән тоташҡан. Беренсе ҡаттан өҫкө ҡаттарға әйләнеү көсөн тапшырған күсәрҙең майҙаны 0,45 кв.м. Һыу ҡуласаһынан алған әйләнеү көсөн вертикаль вал горизонталь валға тапшыра. Torcitoios һәм filatoios ебәк иләу машиналары ошо әйләнеү көсө менән эшләй. Ебәк етештереүҙә йылытыу ҡулланылған станокка 1718 йылда патент алына. Ломбе йылы һауа өрҙөрөү өсөн янғын һүндереү машинаһының пар двигателен ҡуллана.
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- ↑ History: Key Site: Introduction (en). Derwent Valley Mills. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Derwent Valley Mills (en). ЮНЕСКО. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Callendine 1993
- ↑ [1]Derby City Council Museum website, accessed 9th April2011
- ↑ Report of the Strategic Director of Neighbourhoods 26 October 2010, accessed 4 January 2011
- ↑ [2]This is Derbyshire 25 February 2011, accessed 9 April 2011
- ↑ The Silk Mill


text:
Боден күл һәләкәте
Боден күле һәләкәты — 2002 йылдың 1 июленән 2 июленән төндә булған авиация һәләкәты. Башҡортостан авиалинияның 2937 рейсындағы Ту-154М самолёты, DHL 611 рейсындағы Боингменен 757 менән бәрелешә. Бәрелеш Юберлинген ҡалаһы янында Боден күле эргәһендә була. 71 кеше вафат була, шул иҫәптән 52 балалар.
Йөкмәткеһе
Алдағы ваҡиғаләр[үҙгәртергә]
Башҡортостан авиалиниянын Ту-154М самолеты Мәскәу — Барселона маршруты буйынса оса. Бортта 12 экипаж ағзаһы һәм Испанияға ял итергә барыусы 57 пассажир була. Балаларға был сәйәхәт ЮНЕСКОның махсус мәҡтәптәрендә уҡыусы балаларға дәртләндереү сараһы булараҡ ЮНЕСКО Башҡортостан комитеты ойоштора[2][3]. Боинг 757 самолёты Бергамонән (Италия) Брюссельгә (Бельгия) йөк ташыу рейсын башҡара. Самолёт менән ике пилот идара итә.
Бәрелеш[үҙгәртергә]
Ике самолёт та Германия территорияһында осоуға ҡарамаҫтан, йөрөлер, осош менәншвейцар команияменың «Скайгайд» компанияһы идара итә. Бәрелеш алдынан бер диспетчер тәнәфескә китә. Дежурҙа ҡалған диспетчер Питер Нильсенбер ике кеше урынына эшләргә мәжбүр була. Диспетчер саманан һуңға итте ике яҡынайлар самолётлар. Питер Нильсен дөрөҫ мәғлүмәт хәбәр ите икенсе самолёт хаҡта, әйтеү тип Боинг-747 уң яҡта урынлаша. Ту-154 бортта яҡын килене самолёт күреп ҡалылар һәм хәбәрдән алыу төшөү башлалар. Был ваҡытта Боинг-747 шулай уҡ төшөғә башланы, инструкцияға TCAS (иҫкәртеү хәтәр яҡынлашы системаһы) барып. Аҡтығы секундлар осоусылар бәрелеш булдырмаға тырышыу, ауыштырыу штурваллар, әммә булышымәне. Ту-154 һәм Боинг-747 тура мөйөшгә бәрелешләр. Ту-154 һауата тарҡалды.
Диспетчер үлтереү[үҙгәртергә]
Питер Нильсен үлтергән өй тупһала 24 февраль 2004 йыл. Үлтереү ғәйепле Виталий Калоев таныуды, ҡатын һәм ике баллар юғалты. Калоев иректән мәхрүм итеү 8 йылға хөкөмгә[4]. 12 ноябрь 2007 йылда Виталий Калоев алдан уҡ ҡотолды һәм Рәсәйгә ҡайтанды.
Тикшере[үҙгәртергә]
Хәтер[үҙгәртергә]
Юберлинген янында «Ынйы йыртылған еп» (нем. «Die zerrissene Perlenkette») һәйкәле урынлаштырғанлар. Һәләкәты хаҡында куп фильмлар төшөрғәләр. Боден күл һәләкәты National Geographic Channel сериалда «Ваҡиғаны тикшереү» күрһәтерде[5]. Тиерлек бөтә улгән кеше Өфөдә ерләдәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Известия.Ру Пилоты Ту-154 не успели отдохнуть перед рейсом (ru). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 декабрь 2012. 2 июля 2010 тикшерелгән.
- ↑ РИА-Новости
- ↑ NEWSru.com: Поездка в Испанию стала детям наградой за успешную учебу
- ↑ Приговор Калоеву не устраивает многих(урыҫ.)
- ↑ Секунды до катастрофы "Столкновение в небе"
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Final Report – German Federal Bureau of Aircraft Accidents Investigation (English)
- Final Report – German Federal Bureau of Aircraft Accidents Investigation – The German version is the version of record
- "Information regarding the air accident at Überlingen on 1 July 2002." Skyguide.
- District Court of Kostanz Bashkirian Airlines v. Federal Republic of Germany (German)
- Photo documentary from Owingen Fire Dept. (German) – Official website from Owingen Fire Dept. with photos from a firefighter's perspective
- Identifying the factors that contributed to the Ueberlingen mid-air collision (PDF 322 KB) – University of Illinois
- Gallery of crash victim Kyrill Degtyarev's works


text:
Девальвация
Девальва́ция (лат. de — төшөү; лат. valeo — әһәмиәте бар, хаҡ) — сит ил валютаһына ҡарата аҡса берәмегенең (милли валютаның) ҡиммәтен рәсми рәүештә төшөрөү. Девальвациянең сәбәбе – инфляция, түләү балансы дефициты барлыҡҡа килеү.
Аҡса системаһының эволюцияһы процессында девальвация төшөнсәһе лә шаҡтай үҙгәрештәр кисерә. Металл аҡсалар әйләнеше ваҡытында Дева алтын йәки көмөш менән тәьмин ителгән аҡса хаҡы билдәләренең рәсми рәүештә төшөүен белдерә һәм ил эсендәге аҡса әйләнешен тотороҡландырыу ысулы булып тора. Һуғыштар, сәйәси йәки социаль афәттәр менән бәйле рәүештә аҡса әйләнеше сығырынан сыҡҡас та иң түбән нисбәттәге металл аҡсалар яңыға алмаштырыла. 1930 йылдарҙа аҡса берәмегенә тура килгән алтынға алмаштырыу туҡтатылыу менән девальвация ҡайһы бер илдәрҙең тышҡы баҙарҙа конкурентлыҡ позицияһын нығытыуға йүнәлтелә һәм валюта сәйәсәте ысулы булараҡ ҡулланыла башлай.
Сит илдән индерелгән тауарҙарға хаҡты автоматик рәүештә арттырыу һәм сит илгә әйберҙәр сығарыуҙы стимуллаштырыу менән девальвация илдә инфляция процесстарын үҫтереүгә ярҙам ғына итә. Ул халыҡтың, бигерәк тә дәүләт бюджетынан керем алыусы ҡатламдың тормош дәрәжәһен төшөрөүгә килтерә. 1998 йылда Рәсәйҙә һумдың девальвацияланыуы (3 мәртәбә) һикерешле инфляция (84,4%), финанс системаһына һәм банкыларға ышаныс кәмеү, иҡтисадта баҙар финанслауы мөмкинлектәренең сикләнеүе менән бара. Шуның менән бергә һумдың девальвацияланыуы макроиҡтисадтың тотороҡлолоғон эҙлекле рәүештә торғоҙоу өсөн ал шарттар ҙа тыуҙыра. 1998-2002 йылдарҙа Рәсәйҙә сит илгә тауар сығарыуға йүнәлтелгән тармаҡтар үҫә, сит илдән индерелгән продукция ҡиммәтләнә, илдең сәнәғәт тауарҙары етештереү күләме арта, түләү балансы, бюджет торошо ла яҡшыра бара. Әммә девальвацияның ыңғай тәьҫире инфляцияға ҡаршы саралар системаһында ҡыҫҡа ваҡытлы ғына. Девальвация инфляцияны, бюджет һәм тышҡы сауҙа балансындағы дефицитты, валюта ҡыйынлыҡтарының төп сәбәптәрен бөтөрә алмай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Денежное обращение и кредит при капитализме. М., 1989; Нуреев Р.М. Деньги, банки и денежно-кредитная политика. М., 1995; Общая теория денег и кредита. М., 1995; Финансы, денежное обращение и кредит. М., 2000.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Таш быуат
Таш быуат — кешелек дәүерендә, төп эш һәм һуғыш ҡоралдары башлыса таштан, шулай уҡ ағастан һәм һөйәктән эшләнгән, боронғо мәҙәни-тарихи дәүер. Таш быуат аҙағында балсыҡ һауыт-һаба ҡуллана башлайҙар.
Ҡоралдарҙы төрлө таштарҙан эшләйҙәр. Таш быуат аҙағында, Баҡыр, Бронза һәм Тимер быуатҡа хас металл әйберҙәр эшләргә өйрәнәләр.
Был дәүерҙә таш эшкәртеү технологияларын ҡулланыу кешелек эволюцияһына ҙур йоғонто яһай. Кешеләрҙең йәшәү ареалы Көнсығыш Африканан бөтә донъяға тарала. Ҡырағай хайуандарҙы эйәләштерә башлайҙар, баҡыр рудаһынан баҡыр алырға өйрәнәләр. Таш быуат тарихҡаса булған, яҙма иҫтәлектәр булмаған осорға ҡарай.


text:
Ҡан анализаторҙары
Ҡан анализаторҙары — автоматлаштырылған приборҙар һәм комплекстар, клиник лаборатор диагностика саралары.
Үлсәү өлөшөнән, эшкәртеү (микропроцессорҙар) һәм мәғлүмәтте сағылдырыу (цифрлы индикаторҙар) ҡоролмаларынан торалар. Ҡатмарлы комплекстарҙа эшкәртеү һәм сағылдырыу функцияларын компьютер башҡара. Ғилми-тикшеренеү һәм дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында тикшеренеүҙәрҙең сифатын яҡшыртыу һәм лаборант-аналитиктарҙың эшен тиҙләтеү өсөн ҡулланылалар.
Башҡортостанда 20 б. 90 сы йй. натрий һәм калий иондары концентрацияһын билдәләү өсөн ионселектив ЭЦ 59 (“Кверти-Мед” ЯСЙ) һәм ЭЦ 59М (“Кверти-Лаб” ЯСЙ) Ҡ.а.; ҡандағы кислота һелте тигеҙлеген асыҡлау өсөн ЭЦ 60, глюкоза кимәлен билдәләү өсөн ЭЦ 61 анализаторҙарын (“Кверти-Мед” ЯСЙ); фотоколориметрик портатив АФП 01 анализаторын (“Медицина һәм техник приборҙар” ЯСЙ); ҡан сывороткаһы аҡһымдарын целлюлоза ацетаты плёнкаларында электрофорезлау өсөн ЭБАФ 01 (“Кверти-Лаб” ЯСЙ), “Астра” УЭФ 01 (“Астра” ғилми-производство үҙәге) комплекстарын; биопрепараттарҙы клиник-эксперименталь һәм экспресс-диагностика шарттарында тикшереү өсөн ХЛ 003 хемилюминометрҙарын (Техник системаларҙы медицина-экология яғынан тикшереү б са ӨДАТУ ның һәм БДМУ ның вуз-ара лаб.) уйлап табыу һәм етештереү башлана.


text:
Нил
Нил (ғәр. النيل an-nīl, ингл. Nile) — Африкалағы йылға, донъялағы иң оҙон ике йылғаның берәүһе. «Нил» һүҙе йылғаның грек телендәге «Нейлос» исеменән барлыҡҡа килгән. Күп ваҡыт Нил Ер шарында иң оҙон йылға тип һаналған. Бөгөнгө көндә Амазонка йылғаһының оҙонораҡ булыуы асыҡланған (Амазонка — 6992 км, Нил — 6852 км).
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Нилдың оҙонлоғон Виктория күленән алып һанайҙар. Виктория күленән Урта диңгеҙгә тиклем 5600 км тирәһе. Бассейн майҙаны — 2,8—3,4 млн км² (тулыһынса йәки өлөшләтә Руанда, Кения, Танзания, Уганда, Эфиопия, Эритрея, Судан, Мысыр) аша аға.
Нил — Төньяҡ Африканың берҙән-бер йылғаһы, Сахара аша ағып, Урта диңгеҙгә ҡоя, сүллектәге тормош өсөн һыу сығанағы булып тора. Көньяҡтағы яуым-төшөм йылғаны яҡшы тулыландыра. Аҡ Нил, экватор бүлкәтенән башланып, йыл буйына барған ямғырҙарҙан һыу ала. Хартумдан түбәнерәк Күк Нил бик әһәмиәтле.
Нил аҫҡы ағымда йылға буйын тулыһынса батыра. Абиссин ҡалҡыулығынан аҡҡан ҡушылдыҡтар бик күп ләм алып килә. Был ашламалар бик кәрәкле. Нилдың һыу ресурстары борондан баҫыуҙарға һыу ҡойоу өсөн, балыҡсылыҡ, судоходство өсөн әһәмиәтле. Мысыр өсөн йылға үтә әһәмиәтле, сөнки йылға буйында илдең 97% халҡы йәшәй.
Нилда ҙур ҡалалар Хартум, Асуан, Луксор (Фива), Ҡаир-Гиза ҡала агломерацияһы; дельтаһында — Александрия тора. Асуандан төньяҡҡа Нил йылғаһы — иң билдәле туристик маршрут.
Нил (Iteru боронғо мысыр телендә) Таш быуаттарҙан алып йәшәү сығанағы булған. Уның үҙәнендә Мысырҙың бөтә ҡалалары урынлашҡан һәм күпселек халыҡ йәшәй. Әммә 1970 йылда Бейек Асуан быуаһын һәм ГЭС-ты төҙөп бөткәс, ауыл хужалығы бик кәрәкле ашлама — ләмдән мәхрүм булған. Тик һыу кимәлен күҙәтеү аҫтында тотоу ғына йыл буйына һуғарыу һәм йылына өс тапҡыр уңыш алыуҙа ярҙам итә.
Нил башы тураһында[үҙгәртергә]
Антик ҡараш[үҙгәртергә]
Нил башы тураһында Европа ғалимдары күп баш ватҡан. Геродот исемлеһе «Тарихтар» китабында Нил йылғаһының ҡар иреүҙән барлыҡҡа килеү фекерен инҡар иткән. Геродоттың картаһы буйынса Нил Нигер йылғаһы менән ҡушыла. Унан башҡа саис әһеленең Нил һыуҙары ер аҫтынан Сиена (бөгөн Асуан) һәм Элефантина араһынан һуға, яртыһы — көньяҡҡа, яртыһы — төньяҡҡа аға тигән хәбәрен килтерә.
Беҙгә билдәле боронғо сәйәхәтселәрҙең берәүһе лә Нил буйлап өҫкә Сэддтан алыҫ менмәгән. Агатархид һүҙҙәренсә, көньяҡҡа ҡарай иң алыҫ Птолемей II диңгеҙселәре үткән. Улар Эфиоп ҡалҡыулығындағы ямғырҙар мәлендә Нилдың ташыуын белгән. Классик сәнғәттә Нилды башы ҡапланған алла итеп күрһәткәндәр. Йәнәһе, йылға башының билдәһеҙ булғаны.
Птолемей эшендә йылға башы Ай тауҙарында, тигән фекер бар, ул Яңы быуаттарға тиклем дөрөҫ тип һаналған.
Яңы быуаттар[үҙгәртергә]
Яңы быуатта Перо да Ковильян артынан Эфиопияға португал иезуиттары юлланған. Уларҙың икәүһе — Перо Паэс (1564—1622) һәм Жеронимо Лобо (1593—1678) — Күк Нил башын күргәндәр. Әммә уларҙың эштәре тик XX быуатта ғына баҫтырыла, ә 1790 йылда шотланд сәйәхәтсеһе Джеймс Брюс ентекле итеп «Нил башын эҙләгәндә» тигән эшендә Күк Нил тураһында яҙа.
Аҡ Нил тураһында 150 йыл элек белмәгәндәр ҙә. Бороңғо авторҙар (мәҫәлән, Өлкән Плиний) Аҡ Нил башы итеп Нигер йылғаһын һанағандар, шуға Нил «түбәнге Мавритания тауынан башлана» тип яҙғандар. Яңы быуатта Африка уртаһында ҙур күл бар, унан Конго, Нигер һәм Нил башлана, тигән фекер йөрөгән.
Виктория күле, Аҡ Нил башы, 1858 йылда Джон Хеннинг Спик тарафынан асылған. 5 йылдан һуң ул Александриянан Лондонға «Нил менән барыһы ла яҡшы» тигән телеграмма ебәргән. Әммә Спиктың һабаҡташы Ричард Фрэнсис Бёртон «Нил һорауында» нөктә ҡуйыу иртәрәк, тигән һығымтаға килә. Спик һәм Бёртон бәхәсе 1871 йылда, журналист Генри Мортон Стэнлиның Аҡ Нил башын Рипон шарлауығы тирәһендә тикшергәс, Спиктың еңеүе менән тамамлана.
Нил ағымы[үҙгәртергә]
Нил көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай аға. Ағымы ярһыу.
Виктория-Нил[үҙгәртергә]
Виктория күленең төньяҡ яғынан алып Альберт күленә ҡойған еренә тиклем (Уганда, Көнбайыш Африка) Виктория-Нил (Victoria Nile ) тип исемләнә. Уның оҙонлоғо 420 км. Уганданың таулы ерҙәренән аҡҡанға күрә, йылға тупһалар, шарлауыҡтарға бай. Иң ҙур шарлауыҡ — Мерчисон — 40 м бейеклектә.
Альберт-Нил[үҙгәртергә]
Альберт күле һәм Ачва тамағы араһындағы өлөш Альберт-Нил (Albert Nile ) тип атала. Йылға ағышы Суданға тиклем тигеҙ булһа, Нимуле тарлауығын үткәс, тағы ярһыулана.
Бахр-эль-Джебель[үҙгәртергә]
Джуба ҡалаһынан аҫҡа йылға 900 км буйы ҙур яҫы соҡор, Сэдд һаҙмат районы аша аға (бында уны Бахр-эль-Джебель «тау йылғаһы» тип атайҙар).
Ылымыҡ менән папирус йылға буйлап ағып, йылға юлын ҡаплай, судоходство өсөн ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ағымдың иң ҙур ҡушылдыҡтары — Бахр-эль-Газаль («ғәзәлдәр йылғаһы») һәм Собат, уның һыуы болғансыҡ−һары төҫтә.
Аҡ Нил[үҙгәртергә]
Собаттан аҫта йылғаны Аҡ Нил (Бахр-эль-Абьяд ) тип атайҙар. Йылға ярымсүллек аша Хартумға тиклем аға, Күк Нил менән ҡушыла. Ошо урындан алып Урта диңгеҙгә тиклем йылға Нил (Эль-Бахр) исемен йөрөтә.
Күк Нил[үҙгәртергә]
Күк Нил Аҡтан ҡыҫҡараҡ, әммә Хартумдан түбән йылға режимында роле ҙурыраҡ. Күк Нил Абиссин ҡалҡыулығынан башланып китә, Тана күленән сыға. Ошо уҡ ҡалҡыулыҡтан Нил һуңғы мул һыулы ҡушылдығы — Атбаруны ала.
Асуан[үҙгәртергә]
Хартумдан 300 км алыҫлыҡта Атбара тамағынан түбәнерәк Нубий сүллеге башлана. Бында Нил ҡырҡа боролош яһай һәм бер нисә тупһаны үтә. Хартум һәм Асуан араһында 6 тупһа бар.
XX быуатының 60-сы йылдар тиклем улар судоходство өсөн ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырған. Тупһалар тирәһендә кәмәлә генә үтеп булған. Бөгөн бында (Насер күле — Lake Naser) яһалма һыуһаҡлағысы бар.
Каналдар[үҙгәртергә]
Ун икенсе Династия ваҡытында уҡ фараон Сенусерт III көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Нилды Мерид күле менән тоташтырған канал эшләткән. Ул Пунт менән ҡаршылыҡһыҙ сауҙа итеү өсөн кәрәк булған.
Канал б.э.т. 500 йылда Бөйөк Дарий исемле Египетты бойһондороусы фарсы батшаһы тарафынан төҙөлөп бөткән.
Мамудией каналы — иң мөһиме, Александрияны Розет эсәге менән тоташтыра, оҙонлоғо 77 км, киңлеге 30 м тәшкил итә. Иң ҡыҫҡаһы Менуф (Бар-эль-Фарунья) каналы Дамиет һәм Розет эсәктәрен тоташтыра. Танит каналы — Мул каналына, Пелуз — Абу-эль-Менег каналына әйләндерелгән. Дельта өҫтө 22 194 кв. км, каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 13 440 км. Нил бассейны 2 810 300 кв. км. Тупһалар булыу сәбәпле, Нил уртаһында судоходство туҡтатылған, шуға күрә йөҙөү өсөн ярашлы ер ике өлөшкә бүленә: Нилдың урта өлөшө, һәм аҫҡы өлөшө, Асуандан диңгеҙгә тиклем.
Аҫҡы ағым диңгеҙгә яҡын булыуы менән, Нилдың урта ағымы иһә ҡушылдыҡтарға бай. Аҡ һәм Күк Нилдың ҡушылған ерендә Хартум бик әһәмиәтле булған, сөнки европалылар менән сауҙа итергә ярҙам иткән.
Мысырҙың изге йылғаһы[үҙгәртергә]
Нил — боронғо египеттарҙа Итеру (Ҙур йылға), йәһүдтәрҙә — Еор. Ғәрәптәр Бар (Ҙур һыу), Эль-Нил, нубийҙар — Тосси (Ташҡан йылға) тип атайҙар. Мысыр, гректар, римлеләр Нилға табынғандар, уның хөрмәтенә Нилополиста һарай төҙөлгән, уның байрамы — Нилоа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нил, Африкалағы йылға // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Calliaud, «Voyage à Meroé an Nil Blanc etc.» (4 т.);
- Bussegger, «Reisen in Europa, Asien u. Africa»;
- F. Werne, «Exped. zur Entdeck, der Nilquellen»;
- Linant de Bellefouds, «Journ. d’un voyage sur le Bahr-el-Abiad»;
- Brun-Rollet, «Nil Blanc et Sondan»; Lejean, «Le Bahr-el-GhazaI»;
- Speke, «Discovery of the source of the N.»;
- Barton, «The Nile basin»;
- Baker, «The Albert Nyanza»;
- Hartmann, «Die Nillä nder»;
- Юнкер, «Путешествие в Центр. Африку 1875—78 гг.» (СПб., 1879);
- Schweinfurt, «Im Herzen von Afrika»;
- J. de Lanoye, «Le Nil, son bassin etc.»;
- Chavanne, «Afrikas Ströme u. Flüsse»;
- Whitehouse, «Nil Reservoirs».


text:
Æххуыс:Нысаниуæгтæ
Нысаниуæгты фарс æвдисы ахæм уацтæ, кæцытæн ис æмхуызон нæмттæ.
Цæвиттон, ныхас «Ир» гæнæн ис бамбарын бирæ хуызы: Ирыстон, Ирон адæм кæнæ Хуссар Ирыстоны телеуынынад. Фæлæ Википедийы гæнæн ис æмæ уа æрмæст иу уац «Ир» номимæ. Уый скъуыддзаг кæнынæн архайынц нысаниуæгимæ нæмттæй. Уæд «Ир»-мæ цы уацтæ хауынц, уыдон ис гæнæн схонын Ир (паддзахад), Ир (адæм) æмæ Ир (телеуынынад). Фæлæ, кæд архайæг Ирыстон уæддæр «Ир»-æй агура, уæд исты хъæуы рымысын цæмæй архайæг раст уацмæ бахауа. Æмæ уыцы исты у нысаниуæгты фарс. Ацы цæвиттонмæ гæсгæ Ир хъуамæ уа нысаниуæгты фарс.


text:
Миләш
Миләш (шулай уҡ мышар, лат. Sorbus)— ағас, йәки ҡыуаҡ. Төрө миләштәр төркөмөнән, розалар ғаиләһенән.
Йөкмәткеһе
Таралыуы һәм мөхит[үҙгәртергә]
Таралыу арауығы — бөтә Европа тиерлек, Алғы Азия, Кавказ, хатта Алыҫ Төньяҡҡа тиклем барып еткән, ә тауҙарҙа өҫкө үҫемлектәр донъяһының сигенәсә үҫә. Иң бейек ерҙәрҙә ҡыуаҡлыҡтарға әүерелә. Рәсәй сиктәрендә Европа өлөшөндә һәм Төньяҡ Кавказда урмандарҙа, урманлы далаларҙа таралған. Айырым һәм шулай уҡ тотош шырлыҡтар булып үҫә. Урман алдарында, ылыҫлы, ҡатнаш һәм бик һирәк япраҡлы урмандарҙа осрай. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһын да үҙ итә. Ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙам, ҡараңғы, күләгәле урындарҙа ла үҫә.
Биологик белешмә[үҙгәртергә]
12 метрғаса етә (ғәҙәттә 5—10 м). Олоно түңәрәк. Йәш һабаҡтары һоро –ҡыҙыл төҫтә, һалынып тора.Өлкән ағастарҙың ҡайырыһы шыма, ялтыр, төҫө һоро—көрән йәки һары—һорғолт. Бөрөләре кейеҙ һымаҡ, йомшаҡ. Япраҡтары 20 см-ғаса прһыҙ ҡауырһын һымаҡ, 7-15 япраҡсанан ғибәрәт. Улар сиратлашып тора. ланцетлы һәм һуҙынҡы, осланған, ситтәре тешле, аҫҡы өлөштә бысҡы һымаҡ. Төҫө өҫтә тоноҡ йәшел, аҫ яғында төҫһөҙөрәк. Көҙ көнө алтынһыу һәм ҡып - ҡыҙыл төҫкә керә.
Халыҡ медицинаһы[үҙгәртергә]
Дауаланыу өсөн миләштең емеше ҡулланыла. Уның составында төрлө биологик актив матдәләр: каротин,С, Р,В, РР витаминдары, алма, сорбин кислоьалары, шәкәр, гликозид, флавонноидтар һ.б. бар.
1. Кеше ябыҡҡанда, ҡаны аҙайғанда, ашҡаҙандың әселеге тңбәнәйгәндә, бөйөр, үт ҡыуығы шешкәндә, берәй ағзанан(ашҡаҙандан, аналыҡтан һ.б.) ҡан килгәндә, бөйөрҙәрҙә таш барлыҡҡа килгәндә миләш емешенең һутын эсәләр.
Сеймал йыйыу һәм әҙерләү[үҙгәртергә]
Миләш емеше ҡырау төшкәс йыйыла һәм мейестә киптерелә. Унда температура 50-60 градустан артырға тейеш түгел Ғәҙәттәгесә һаҡлана.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
1. Төнәтмә: 2 аш ҡалағы ваҡланған емеште 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 30-40 минут тоторға. Көнөнә өс тапҡыр, ас ҡарынҡа ярты стакан эсергә.
2. Сәй һымаҡ бешереп тә эсергә мөмкин.
Миләш башҡорт көнкүрешендә[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа миләш ағасы бер илаһи көскә эйә тип иҫәпләгәндәр. Унан мунсаҡтар эшләгәндәр. Балаға күҙ тимһен өсөн, башлығына миләштән “Һаҡлағыс” (оберег) эшләп ҡуйғандар. Өйҙә яман көстәр булмаһын өсөн, миләш ботағын емештәре менән ишек башына элгәндәр. Миләште өй эргәһенә ултыртыу ҙа йорт тирә яғын яман көстәрҙән һаҡлаған.
Халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Миләш уңған йылы көҙ ямғырлы булыр.


text:
Волость
Волость, Олоҫ — Революцияға тиклемге Рәсәйҙә өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек (1929-30 йылдарға тиклем һаҡлана)[1]. Рәсәйҙә XI быуаттан 20 быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ғәмәлдә булған административ-территориаль бүленеш берәмеге, крәҫтиән йәмғиәтендә барлыҡҡа килгән.
Боронғо рус дәүләтендә волость һүҙе кенәз биләмәләрен аңлаткан һәм «ер», «ил»,«өлкә» мәғәнәһендә йөргән. 13-16 быуаттарҙа волосттар бүленеше һарай, бояр, монастырҙар ерҙәренә хас була. Ул ерҙәр кенәз тарафынан волость идарасылары вазифаһын үтәүселәргә идаралыҡҡа тапшырылған; халыҡтан биләмә хужаһы (кенәз, бояр һ.б.) файҙаһына һалым-керемдәр йыйылған. 14 быуат урталарынан волосттар воеводалар идаралығындағы өйәҙҙәр составына керә. XVI быуат уртаһында үткәрелгән ер реформаһы буйынса, айырым хужа билдәләгән «волость идараһы» («волостелей») тәртибе бөтөрөлә, күпселек өйәҙҙәрдә ул земствоның һайлап ҡуйылған органдарына алыштырыла. 17 быуат - 18 быуаттың 1-се яртыһында волость «стан», «пригород» кеүек ваҡ административ бүленеш берәмектәре менән йәнәшә йәшәй. Император Павел I ҙең 1797 йылдың 7 август фарманы менән ҡаҙна ауылдарының волосттарға бүленеш һәм идара тәртибе урнаштырыла («О разделении казённых селений на волости и о порядке их внутреннего управления»). Фарман нигеҙендә төбәктә йәшәүсе дәүләт крәҫтиәндәре һаны 3000 самаһы булған осраҡта волость идараһе булдырылған. Һуңыраҡ, дәүләт крәҫтиәндәре ауылдарынан тыш, батша һарайы (удел) ауылдарында ла волосттар ойошторола.
Йөкмәткеһе
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Градовский А.Д. История местного управления в России. СПб., 1868. Т. 1;
- Мелкая земская единица: Сборник статей. СПб., 1902. Вып. 1; Дружинин Н.М.
- Гоcударственные крестьяне и реформа П.Я. Киселёва. М., 1946. Т. 1;
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы
В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла, Цим йылғаһынан айырыла ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Карповка йылғаһы башынан Карпов һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300712107000009550
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000955
- Бассейн коды — 05.01.03.007
- ГӨ буйынса томы — 07
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы.


text:
12 март
12 март — григориан стиле буйынса йылдың 71-се (кәбисә йылында 72) көнө. Йыл аҙағына тиклем 294 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Габон — Яңырыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1229 — тәре йөрөтөүселәр армияһы Иерусалимды ала.
- 1923 — Өфөлә Башҡортостан шағирҙар берләшмәһе ойошторола. Һуңыраҡ — Башкортостан яҙыусылар ассоциацияһы тип үҙгәртелә.
- 1951 — СССР Юғары Советы «Тыныслыҡты яҡлау тураһында» закон ҡабул итте.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1887 — Ғәлимйән Ибраһимов, Башкортостанда тыуған танылған татар яҙыусыһы.


text:
Ожмах
Йәннәт-ожмах йорто. Зиннәтле һарайҙар, емешле баҡсалар менән тулы. Һәр ерендә шәрбәтле һыулы шишмәләр ағып торалыр.Унда әҙерләнгән хөрмәт һәм ниғмәттәрҙе яҙып бөтөрөү мөмкин түгел. Унда эләккән изге кешеләр донъяла һис кемдең күрмәгән, ҡолағы ишетмәгән ләззәтле ниғмәттәр һәм хөрмәт менән ҡылынасаҡтар.
Ожмах- мәңгелек йорт. Унда кешеләр һис үләсәк түгел. Һәр береһе ҡайғы, ауырыу, хәсрәт, һыҙланыу,уңайһыҙлыҡтар, күңелһеҙлектәр кеүек хәләлдәрҙән даимән әмин буласаҡтар.
Ожмахҡа кергән кешеләр бар заманда Аллаһы тәғәләнең нурын күрәсәктәр.


text:
Төньяҡ диңгеҙ
Координаты: 55°51′47″ с. ш. 3°20′23″ в. д. / 55.86306° с. ш. 3.33972° в. д. (G) (O) (Я)
Төньяҡ диңгеҙ (элекке исеме Немец диңгеҙе ; франц. Mer du Nord, франц. Mer du Nord, франц. Mer du Nord, франц. Mer du Nord, франц. Mer du Nord, франц. Mer du Nord, франц. Mer du Nord) — бер яҡтан төньяҡ Европа һәм Британия уртауҙары, икенсе яҡтан Ютланд һәм Скандинавия ярымутрауҙары араһында урынлашҡан, Атлантик океандың өлөшө булып торған һай шельф диңгеҙе. Көнсығыштан Норвегия һәм Дания менән, көнбайыштан Британия утрауҙары, көньяҡтан Германия, Нидерландтар, Бельгия һәм Франция ярҙары сикләй.
Майҙаны — 750 мең км².[1] Иң тәрән урыны 725 м.[2] Диңгеҙҙең 2/3 өлөшө тәрәнлеге 100 м-ҙан әҙерәк; көньяҡ өлөшөндә — һайлыҡтар (Доггер-банка һ.б.). Диңгеҙгә ҡойоусы эре йылғалар: Эльба, Везер, Рейн, Темза. Яр буйҙары туңа. Балыҡсылыҡ, нефть һәм тәбиғи газ табыу. Төп порттары: Роттердам, Амстердам, Антверпен, Лондон, Гамбург, Осло, Берген[2].
Диңгеҙ буйындағы һайлыҡ, ҡайһы саҡта Ваттен диңгеҙе буларыҡ билдәләнә.
Йөкмәткеһе
Гидрография һәм гидрология[үҙгәртергә]
Төньяҡ диңгеҙ Атлантик океандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм океандың сиге булып тора. Бик күптән был диңгеҙ бассейны Төньяҡ Европа тигеҙлегенең өлөшө булған, боҙло дәүерҙән һуң Атлантик океан һыуҙары баҫҡан.
Скагеррак боғаҙы менән площадь Төньяҡ диңгеҙ майҙаны 565 мең км²[2]. Уртаса тәрәнлеге 95 м.[1] Иң тәрән урын (шул иҫәптән максималь — 725[2]) Норвегия соҡоронда урынлашҡан..
Тәрән урындар һайлыҡтарға алышыныуы диңгеҙ төбө рельефы өсөн хас, был урындар тип атала. Англия ярындағы Доггер-банка уларҙың иң ҙуры, тәренлеге ни бары 15-30 м. Ҡасандыр бында яҫы таулыҡ булған, хәҙер һыу аҫтында ҡалған урын аҙыҡҡа бай һәм ҡояшта йылына. Был урында балыҡтар өйөрө йыйыла (голландса dogger «треска тотоу» тигәнде аңлата)[3].
Һыу температураһы февралдә Скагеррак боғаҙында 2 °C һәм төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 7,5 °C. Августа , Төньяҡ-Атлантик ағым тәъҫирендә, (максимум) — 12,5 °C до 18 °C Балтика сигендә һалҡыныраҡ. Һыуҙың тоҙлолоғо яр буйында 32—34,5 промиллеһәм асыҡ диңгеҙҙә 35 ‰ [1].
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Шотландия ярҙары төньяҡ олушалар — Атлантика океанының төньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙа оялай, балыҡ менән туҡлана торған ҡара ҡанатлы аҡ аҡ эре ҡоштар тереклек итеҡе менән билдәле.
Иҡтисади әһәмиәте[үҙгәртергә]
Балыҡсылыҡ[үҙгәртергә]
Йәй һәм көҙ Төньяҡ биңгеҙҙә балыҡ тотоу мәле башлана. Төньяҡ диңгеҙ балык зпастарына бай. Диңгеҙҙә треска, сельд, диңгеҙ ҡыҫалаһы, палтус һәм башҡа балыҡ аулыйҙар. Төньяҡ диңгеҙҙә Еврапаның һәм донъяның Доггер-банка, один из крупнейших рыболовных районов мира и Европы на протяжении столетий. На отмелях рыбу поймать довольно легко, а рыбаков бывает так много, что временами они буквально опустошают море; в связи с этим некоторые государства время от времени вводят запрет на дальнейший промысел некоторых видов.ymz
Диңгеҙ юлдары һәм порттары[үҙгәртергә]
Йөк ташыу яғынан Төньяҡ диңгеҙҙең әһәмиәте ҙур. Бында Европаны башҡа континенттар менән бәйләй торған төп маршруттар үтә, доньяның диңгеҙ юлдары киҫешә, диңгеҙ порттары аша планетала йөк ташыуҙың 20% үтә. Норвегия, Дания, Бөйөк Британия, Фарер утрауҙары, Исландия, Нидерландтар, Бельгия Төньяҡ диңгеҙ аша паром бәйләнеше менән тоташҡан.
Донъяның эре диңгеҙ порттары: Голландияла Амстердам һәм Роттердам; Бельгияла Антверпен;Германияла, Гамбург, Бремен һәм Вильгельмсхафен; Бөйөк Британияла Лондон, Гулль һәм Ньюкасл-апон-Тайн; Норвегияла. Осло һәм Берген.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Vittorio Barale, Martin Gade. North sea // Remote sensing of the European seas — Springer, 2008. — P. 8-10. — ISBN 9781402067716.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Vittorio Barale, Martin Gade. North sea // Remote sensing of the European seas — Springer, 2008. — P. 8-10. — ISBN 9781402067716.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Северное море // Большой энциклопедический словарь. 2000
- ↑ Dogger (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012. 17 март 2012 тикшерелгән.


text:
Танзания
Танзания - (суахили Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) — көнсығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Төньяҡта Кения һәм Уганда, көнбайышта Руанда, Бурунди һәм Конго Демократик Республикаһы, көньяҡта Замбия, Малави һәм Мозамбик менән сиктәш. Көнчыгыш ярын Һинд океаны йыуы. «Танзания» һүҙе элекке ике колония Танганьика һәм Занзибар исеменән берләштереп алынған. Танзанияның ике башһалаһы бар: административ үзәге — Дар-эс-Салам, ә закон сығарыусы башҡала Додомала урынаша. Хөкүмәт Додомға 1970 йылдарҙа күсенә.
Ил территорияһында Африканың бөйөк күлдәре урынлашҡан — төньяҡта Виктория күле, көнбайышта Танганьика күле , һәм көньяҡта Ньяса күле ята.
Танзания субэкваториаль климат бүлкәтендә ята. Төньяҡ өлөшөндә ике ямғырҙар миҙгеле (март — май һәм сентябрь — ноябрь), көньяғында бер ямғыр миҙгеле (ноябрь — апрель). Утрауҙарында климат дымлы, көндоҙгө уртаса температура 28*30 градус, диңгеҙҙән иҫкән бриз һауа торошон бик йомшаҡ итә. Һинд океанында һыу температураһы — 24-26 градус. Диңгеҙ кимәленән 1200—1700 м бейеклектәге үҙәк өлөшөндң 22-25 градус, төндәрен һалҡын булыуы мөмкин. Танзанияла Африканың иң бейек нөктәһе — Килиманджаро (5895 м) түбәһе урын алған.


text:
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы.
ЮНЕСКОның маҡсаты — милләт-ара, дин-ара һәм цивилизация-ара берҙәмлекте формалаштырыу, мәғариф, фән һәм коммуникациялар өлкәләрендә халыҡ-ара бәйләнештәрҙе киңәйтеү, кешелек цивилизацияһының мәҙәни һәм тарихи мираҫын һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек; Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Уставында иғлан ителгән кеше хокүктарын яҡлау[1][2].
1945 йылдың 16 ноябрендә йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сан-Францисколағы конференцияһында АҠШ, Англия һәм СССР араһында мәғрифәтселек һәм мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса халыҡ-ара махсуслаштырылған учреждение булдырыу хаҡында килешеү төҙөлә. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң, БМО һәм ЮНЕСКО тыныслыҡты һаҡлау идеяһын тәҡдим итә.
Хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара ойошма составында 193 ағза-дәүләт һәм 7 хеҙмәткәр-ағза иҫәпләнә. ЮНЕСКО-ның штаб-фатиры Парижда урынлашҡан. Генераль директоры – Ирина Бокова (Болгария), башҡарма советы рәйесе – Э.В. Митрофанова (Рәсәй), Парижда Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле
Башҡортостан ЮНЕСКОла[үҙгәртергә]
Башҡортостан ЮНЕСКО менән 2008 йылдың мартында Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында «Башҡортостан: 450 йыл Рәсәй менән бергә» презентацияһы үтте, унда БР Хөкүмәте һәм ЮНЕСКО араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Комитеттың Башкортостан Республикаһы менән берлектә Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән мәсьәләләр:
- Шүлгәнташ мәмерйәһе
- «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосы
- «Һабантуй» милли байрамын
- Өфөлә Р. Нуриев исемендәге халыҡ-ара балет фестивалдәрен әҙерләү һәм үткәреү.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры (ru). БСЭ. 23 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Коротко о ЮНЕСКО (ru). Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО. 23 май 2010 тикшерелгән.


text:
Прополис
Прополис, ҡорт елеме — ҡорттар ағас бөрөләренән, япраҡтарынан йыйылған ыҫмалалы есемдәрҙе эшкәртеп яһаған ҡарағусҡыл йәшел төҫтәге йәбешеүсән матдә. Унда 55 % ыҫмала һәм бәлзәм, 10 % эфир майҙары, 30 % балауыҙ һәм 5 % һеркә бар. Һәр ғаилә миҙгеленә 100-150 г прополис йыя. Прополис медицинала киң ҡулланыла.
Прополисты умартала файҙаланыу[үҙгәртергә]
Ҡорттар прополисты умарталағы ярыҡтарҙы һылау өсөн ҡуллана. Шулай итеп улар умартаны үтәтмә елдән һаҡлай. Шулай уҡ ҡорт елеме менән улар һауа торошона ҡарап, кейәнең ҙурлығын көйләйҙәр. Исеме шунан килеп сыҡҡан да инде, πpoπόλις «ҡала алдында». Прополис менән ҡорттар инә ҡорт йомортҡа һаласаҡ күҙәнәкте шымарталар. Әгәр ҙә умартаға эрерәк хайуан килеп керһә, уны ҡорттар сығара алмайҙар, шунлыҡтан прополис ярҙамында емтекте серемәһен өсөн мумификациялайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Младенов С. Мёд и медолечение. София, 1971.
- Хисматуллина Н. З. Апитерапия — Пермь: Мобиле, 2005. — 74 с.


text:
Галогендар
Галогендар — (гр. hals – тоҙ һәм …генез), Д.И.Менделеевтың периодик системаһындағы VII төркөмдөң төп төркөмсәһенең химик элементтары (фтор, хлор, бром, иод һәм астат).
Йөкмәткеһе
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамайҙар; хлор, бром, иод, фтор төрлө минералдар (бромаргирит, иодаргирит, криолит, сильвин һ.б.), нефть ятҡылыҡтары һыуҙары, диңгеҙ һыуы һ.б. составына инә; фтор шулай уҡ тере организмдарҙың туҡымаларында (күбеһенсә һөйәк туҡымаһында) бар.
Химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Ғәҙәти шарттарҙа фтор һәм хлор — газ, бром – шыйыҡса, астат һәм иод — ҡаты матдәләр; астат – радиоактив элемент, тотороҡло изотоптары юҡ. Бөтә галогендар ҙа һыуҙа (фторҙан башҡалары, ул һыуҙы окислай), бром, иод ш. уҡ спиртта, хлороформда эрей. Көслө окисландырыусылар, химик элементтар (тоҙ кислотаһы) һәм органик берләшмәләрҙең ( галоген‑углеводородтар, фторорганик берләшмәләр, хлорорганик берләшмәләр) күбеһе менән тәьҫир итешәләр. Күреү ағзаларының һәм тын юлдарының лайлалы тиресәһен ярһыталар; бромдың ПДК-һы 2 мг/м3, иодтың – 1 мг/м3, фторҙың — 0,15 мг/м3, хлорҙың – 0,003 мг/м3. Организмда иодтың етешмәүе йәки артыҡ булыуы ҡалҡан биҙе ауырыуҙарына килтерә (ҡара: Боғаҡ). Фтор һәм хлорҙы — электролизлап, иод һәм бромды – уларҙың тоҙҙарын окислап, астатты ядро реакциялары ярҙамында алалар.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Галогендарҙы һәм уларҙың берләшмәләрен органик синтезлауҙа, аналитик реагенттар, хладондар, дезинфекциялау саралары һ.б. сифатында файҙаланалар. Башҡортостанда хлор һәм фтор алыу өсөн байтаҡ сеймал запастары бар ( Таш тоҙ, Флюорит). 20 быуаттың 40-сы йылдары уртаһында Өфөнөң “Уфахимпром” һәм 60‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡтың “Каустик” химия заводтарында хлор етештереү үҙләштерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сюндюков А.З., Макаров В.И. Результаты поисков неметаллических полезных ископаемых //Наука в Советской Башкирии за 50 лет. Уфа, 1969.
- Chemistry of the Elements — 2nd. — Butterworth–Heinemann, 1997. — ISBN 0080379419.


text:
Ҡауылдаҡ селән
Ҡауылдаҡ селән, ала селән, ала селән (кваква) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош; Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, Ҡаҙағстанда, Урта Азия респуликаларында һәм Кавказда йәшәй торған төнгө селән.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен һәм көслө: «ҡау... ҡау».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Башлыса балыҡ, тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай. Ағас ботаҡтарында оялай. Ояһы башҡа селәндәрҙекеңә оҡшаған. 3—5 аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Русско-башкирско-латинский словарь названий птиц (Э.Ф.Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004
- Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990
- Жизнь животных Т.6 Птицы М.: Просвещение 1986