text:
Аҙау
Аҙау (элекке атамаһы Аҙаҡ (XIII—XIV б.), Тана (XV—XVI б.; рус. Азов) — Ростов өлкәһендәге Аҙау районының административ үҙәге. Халҡы — 81 862[2] кеше (2016).
Йөкмәткеһе
- 1 Дөйөм мәғлүмәт
- 2 Тарихы
- 3 Географияһы
- 4 Климаты
- 5 Халҡы
- 6 Интернет
- 7 Экологияһы
- 8 Иҡтисады
- 9 Мәғарифы
- 10 Иҫтәлекле урындар
- 11 Аҙауҙа тыуғандар
- 12 Аҙауҙа йәшәгәндәр
- 13 Туғандаш ҡалалар һәм партнёр ҡалалар
- 14 Библиография
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Әҙәбиәт
- 17 Һылтанмалар
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө Аҙау — ул ыҡсым (компакт), йыйнаҡ, сәнәғәт зонаһы кеше йәшәгән кварталдарҙан ситкә сығарылған бик йәшел ҡала. Иҫке ҡалала Аҙау ҡәлғәһенең фортификацион ҡоролмалары — ҡәлғә валдары, ур, Алексей ҡапҡалары һаҡланған. Аҙау — мәҙәни ҡатламдары һаҡланған тарихи ҡалаларҙың береһе.
Этимологияһы:
Аҙау : — боронғо Танаис ҡалаһы урынында, Дон йылғаһы тамағында урынлашҡан ҡала (XVII б. «Азовск. Вз.» тип раҫланған). Ҡырым-татар теленән Azaw «Азов», төрөксә Azak, шунан сығып рум. Azác, серб-хорватса А̀зак көнсығыш төрөк — azak «түбән, түбән урын»; см. Радлов 1, 559, 563; Тиктин 1, 486. Шунан сығып: Аҙау диңгеҙе; сағыштырығыҙ: ҡырым-татар телендә Azaw däŋizi — шулай уҡ. XV—XVII бб. Итальян карталарында ул Маге delle Zabacheтип аталған; сағыштырығыҙ: тат., алт. čabak «чебак, Cyprinus lacustris»; см. Фасмер, ZfslPh 7, 152. Сағыштырығыҙ: грек атамаһы Kapuπaλoύk (Цецес), Банг фекренсә (KSz 11, 1 и сл.), төрөк телендәге Kärbalyq täŋiz һүҙенән — «бикре йәки ҡырпа диңгеҙе». Грек атамаһы Maιῶtις. ион. Maιῆtις ирланд телендәге māyavant- (ж. -vaitī) «ҡасырыу, аталандырыу урыны» (см. Бартоломэ 1168). сығанаҡ: Фасмер һүҙлеге. В7Е5В8НЕА
аҙаҡ «тамам, һуңғы, ахыр, бөтөү, финал… аҙайыу», аз «аҙ, ҙур булмаған»
тат. азак «һуңғы» боронғо ҡыпсаҡса … (кумано-половецк.) азак, азаF > азау «йылға тамағы» > Аҙау (Р. Әхмәтйәновтың ҡыҫҡаса этимологик һүҙлеге, Ҡаҙан ТКН-2001, 11-се бит)
Тур Хейердал атаманы хәҙерге Аҙау ҡалаһы урынында элек урынлашҡан Асгардтан килеп сыҡҡан тип фаразлағайны. Был фаразды тарихсылар һәм филологтар кире ҡаға.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙау ҡалаһы Дон йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Аҙау йылғаһы ярында, уның Аҙау диңгеҙенә ҡойған еренән 15 километрҙа ятҡан Таганрог ҡултығының һыу юлында урынлашҡан. Ҡала быуаттар дауамында үҙенең тарихына оло тәьҫир яһаған мөһим стратегик урынды биләгән. Ҡала Ростов өлкәһенең иң боронғо ҡалаларының береһе, уның тарихы ике мең йылдан артыҡ элек, беренсе скиф ултыраҡтары барлыҡҡа килгәндән бирле, башланған. Тарихтан билдәле булғанса, ҡала территорияһында киммерийҙар, скифтар, савроматтар һәм меоттар йәшәгән. Скифтар эпохаһында Төньяҡ Аҙау диңгеҙе буйында региондың үҫешендә артабан мөһим роль уйнаған бик күп тораҡ пункттар барлыҡҡа килгән: был Таганрог ултырағы ла, Елизаветовский ҡаласығы ла, Ҙур грек колонияһы ла, боспор колонияһы Танаис та һ.б.
1559 йылда Аҙауҙы Дмитрий Вишневецкий ҡамауға алған. 1637 йылда дон һәм запорожье казактары Аҙауҙы баҫып алғандар һәм 1642 йылға саҡлы үҙ ҡулдарында тотҡандар (Аҙауҙы ҡамап ултырыу, тип аталған ваҡиға). Казактар Пётр I батша етәкселегендә 1695—1696 йылдарҙағы Аҙау походтарында ҡатнашҡан. Икенсе походта рус ғәскәрендә 65 мең һуғышсы, шулар араһында башҡорт яугирҙары 3 меңгә яҡын булған. Туранана-тура бәрелештәр башланыр алдынан, ҡапма-ҡаршы торған ғәскәрҙең иң таҫыл яугирҙары һайланып алынып, көс һынашырға сыҡҡандар. Һуңғы көрәштә бөрйән ырыуы башҡорто Алдар Иҫәкәев ҡаршы яҡтан сыҡҡан черкесты еңгән. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 62 башҡорт яугиры тархан титулына лайыҡ булған[3]. Ошо походтар һөҙөмтәһендә Аҙау Рәсәйгә күскән. 1709 йылдан Аҙау губернаһы барлыҡҡа килгән һәм уның үҙәк ҡалаһы — Аҙау булған. 1711 йылдағы Прут походында рус армияһы ҡамауға эләккән һәм бирелергә мәжбүр ителгән. Прут килешеүе буйынса Аҙау ҡалаһы Рәсәйҙән Ғосман империяһы идаралығына күскән.
1735—1739 йылдарҙа, Рус-төрөк һуғышы дәүерендә, 1736 йылда Аҙау ҡәлғәһе генерал Ласси ғәскәре тарафынан баҫып алынған. Белград тыныслыҡ килешеүе нигеҙендә (1739)| Аҙау ҡәлғәһе Ғосман империяһына кире ҡайтарылған, әммә Рәсәй менән килешеу шарттары буйынса бөтөн ҡәлғә нығытмалары ла ҡаҙып алып ташланған. 1769 йылдың мартында, яңынан Рус-төрөк һуғышы (1768—1774) тоҡанғас, ҡала тағы ла вологда полкы һалдаттары һәм дон казактары тарафынан яулап алынған; шунан бирле ҡала мәңгелеккә Рәсәй ҡалаһы булып ҡалған.
1775 йылда Аҙау ҡалаһы яңы барлыҡҡа килгән Аҙау губернаһының административ үҙәгенә әйләнгән. 1782 йылда губерна идаралығы Екатеринославҡа күсеү сәбәпле, 1810 йылдың 31 мартынан Аҙау яңынан ҡәлғә тип — Екатеринослав губернаһы Ростов өйәҙе посады тип атала башлаған, ә 1888 йылда Дон Ғәскәре өлкәһенә ҡушылған һәм казак идаралығына тапшырылған.
XIX быуат аҙағында посадта 4-класлы ирҙәр гимназияһы (прогимназия), шулай уҡ ҡыҙҙар һәм ирҙәр училищелары эшләгән. Сауҙа кимәле һиҙелерлек кәмегән.
1926 йылда Аҙау тағы ла ҡала статусын алған.
1941−1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, 1942 йылдың 27 июлендә, Аҙау ҡалаһын немец-фашист ғәскәрҙәре оккупацияланған; 1943 йылдың 7 февралендә Ростов операцияһы барышында Көньяҡ фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителгән.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Аҙау — Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Дон йылғаһының һул ярында, йылға Таганрог ҡултығына ҡойған урындан тура сыҡҡанда 12, 5 километрҙа урынлашҡан өлкә буйһоноуындағы ҡала. Өлкә үҙәге — Дондағы Ростов ҡалаһынан — 35 километрҙа. Ҡала территорияһы майҙаны 66,2 км² тәшкил итә.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың климаты. Климаты – уртаса континенталь. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4°С, июлдеке +22°С +24°С. Яуым-төшөм йылына 400—650 мм. Йылылыҡтың артыҡ булыуы менән дымһыҙлыҡ йәнәш тороуы хас. Ҡыш көнө ҡарлы бурандар була.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112[4] ҡалаһы араһында [5] 375-се урында була.
- Милли составы
Ҡалала 20-нән артыҡ милләт йәшәй. Күпселекте тәшкил итеүсе милләттәр: рустар — 94 %, украиндар — 3,1 %, белорустар — 0,5 %. Халыҡтың 55 % хеҙмәт итергә һәләтле йәштә. Иҡтисад өлкәһендә эшләүселәр — барлығы: 34,0 мең кеше. Шуларҙан матди производствола хеҙмәт итеүселәр — 23,8 мең кеше, етештереү өлкәһендә хеҙмәт итеүселәр — 10,2.
- Енси-йәш буйынса состав
Интернет[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙауҙа Интернетҡа инеү мөмкинлеге биреү сфераһында түбәндәге интернет-провайдерҙар айырылып тора:
- Ростелеком (ПАО «Ростелеком») — FTTB технологиялары буйынса интернет
- МТС («Мобиль ТелеСистемалар»)— FTTB технологиялары буйынса интернет
- ТТК(«ТрансТелеКом компанияһы» ЯАЙ-е)— FTTB технологиялары буйынса интернет, телевидение.
Экологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дондағы Ростовтың дәүләт санитар-эпидемиология күҙәтеүе һәм Рәсәй гидро-метерология үҙәктәре мәғлүмәте буйынса, тораҡ пункттарҙың Дон йылғаһынан һыу алыу һәм рекреация зоналарында БПК5 буйынса гигиена нормативтарын арттырыу билдәләнә (1,5-2 ПДК), ХПК (1,5-3,5 ПДК), дөйөм ҡатылыҡ буйынса (1,2-1,5 129 ПДК), дөйөм тимер буйынса (1,3-5,1 ПДК), нефть продукттары буйынса (1,2-32ПДК), ауыр металдар буйынса (1,5-2 ПДК).
Бактериаль бысраныу күрһәткестәре буйынса Дон йылғаһы юғары эпидемиология ҡурҡынысы сығанағы булып тора. Йылға һыуында колифагтар, сульфитредуцирлаусы клостридий саң-һеркәләре, холераға оҡшаш микрофлора күрһәтелә.
Йылға һыуының бактериаль бысраныуының юғары кимәле Дондың тамағы өлөшөндә, бигерәк тә ҡала канализацияһынан түбәнгәрәк һәм Темерник йылғаһының ҡойған урынынды күҙәтелә. Аҙау ҡалаһы өсөн һыу алыу урынында Дон йылғаһына, һыу сифатының микробиологик күрһәткестәре буйынса, Дондағы Ростов ҡалаһының етерлек кимәлдә таҙартылмаған һәм таҙартылмаған һыуҙары ағып төшөүе сәбәпле, бигерәк тә көсөргәнешле ситуация барлыҡҡа килгән. Халыҡтың бактериаль һәм вирус менән бысранған эсәр һыуҙы ҡулланыуы эсәк инфекцияларына һәм «А» тибындағы вируслы гепатит сирҙәренә килтерә[8].
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙау ҡалаһы Ростов агломерацияһы состаына инә һәм үҫешкән инфраструктуралы, сәнәғәт һәм торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү өсөн перспективалы территориялары булған күп функционалле динамик рәүештә үҫә барған ҡала. Ростов агломерацияһы планында Дон йылғаһы төп үҙәк булып тора, һәм бында Аҙау ҡалаһы, йөктәрҙе һыу буйлап хәрәкәт иттереүсе транспорт артерияһында ятҡанлыҡтан, айырым әһәмиәткә эйә. Был Аҙауҙы, Рәсәйҙең Көньяғын глобаль халыҡ-ара һәм рәсәй рыноктары менән бәйләүсе транспорт-логистик үҙәге итеп таныта (позиционирует).
Ҡала иҡтисадының нигеҙен машиналар төҙөү (7 предприятие) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (6 предприятие) тәшкил итә. Ҡалала тегеү фабрика һәм еңел сәнәғәттең башҡа предприятиелары, аҙыҡ-түлек (шуның эсендә консерва), йыһаз (мебель) сәнәғәте эшләй. Завод по производству Аҡһым-витамин өҫтәлмәләре етештереү заводы. Төҙөлөш материалдары етештереү (шуның эсендә тимер-бетон конструкциялары). Аҙау районында бойҙай, кукуруз, көнбағыш үҫтерәләр. Баҡсасылыҡ (йәшелсә, емеш-еләк) үҫешкән. Эре мөгөҙлө мал, сусҡа, ҡош-ҡорт үрсетелә.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенең уңайлы географик урынлашыуы буйынса, бөгөнгө Аҙау — бар кәрәкле инфраструктураһы булған, йылына диңгеҙ һәм эске һыу юлдары аша 1 миллион тоннаға яҡын төрлө йөктәр ташыған, 3000 — 5000 тонна йөк йөрөткән, һыуға батыу кимәле 4 метрға саҡлы булған, «йылға-диңгеҙ» тибындағы судноларҙы хеҙмәтләндереүсе үҫә барған халыҡ-ара диңгеҙ порты. Быға саҡлы сафта булған 7 причалдан башҡа, 2002 йылда бер нисә иген терминалы, порт элеваторы, ағас һәм техник спирт бушатыу-тейәү терминалдары, судноларҙы бункерлау терминалдары төҙөлә башланған.
Аҙау станцияһы — Батайскиҙан килгән бер юллы электрифицирланған тимер юл тармағының иң һуңғы станцияһы. Ростов менән ҡала яны бәйләнеше булдырылған. Ҡалала шулай уҡ автовокзал, Аҙау диңгеҙ һәм йылға порты (шул иҫәптән, суднолар менән пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү) бар. Аҙауҙың баш автовокзалынан Ростов сәғәт заводына саҡлы юл хаҡы 60 һум, Ростовтың Баш Автовокзалына − 64 һум, ростов аэропортына — 85 һум (был маршрут буйынса баш автовокзалдан таксиҙар сәғәт 07.00-нән 22:00-гә саҡлы йөрөйҙәр). Электропоезд йәки автобус менән өлкә үҙәгенән Аҙауға 1 сәғәттә, маршрут таксиһында — 40 минутта, теплоходта — 30 минутта барып етергә мөмкин. Яңы трасса буйлап үҙеңдең шәхси транспортыңда Аҙауҙан Ростовҡа 25 минутта барып етеп була. Нумерация Маршрут автобустары һәм маршрут таксиҙарының нумерацияһы тап килә.
- № 1. Порт —Үҙәк баҙар — Ҡомло ур.,— Панфилов тыҡрығы — Киров урамы — Порт (ҡулса)
- № 2. Красногоровка — Үҙәк — Автовокзал — Көнбайыш мкр. — Панфилов тыҡрығы
- № 3. Балыҡ комбинаты — Васильев урамы — Автовокзал — Үҙәк баҙар — Мичуринсы снт-һы. Мичуринсы 3 (дачалар)
- № 4. Красногоровка — Маяковский тыҡрығы — Автовокзал — Көнбайыш мкр.— Панфилов тыҡрығы
- № 5. Төҙөлөш материалдары заводы — Севастополь урамы — Үҙәк — Үҙәк баҙар — 82-се ПТУ
- № 7. Үҙәк — Автовокзал — Көнбайыш мкр.— Литейный проезды (үтә торған урын— Ясный ҡасабаһы (ҡулса)
- № 8. Аҙау урамы — Үҙәк баҙар — Үҙәк — Автовокзал — Көнбайыш мкр.— КПА заводы— ПТУ № 45[9]
Мәғарифы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙау иҡтисад, идара һәм хоҡуҡ институты
- Аҙау технология институты — ДДТУ филиалы
- АНО ВПО "Евразия асыҡ институты"ның Аҙау филиалы
- Рәсәй дәүләт ижтимағи университеты — РДИУ филиалы
Урта һөнәри (профессиональ) уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙау гуманитар-техник колледжы
- Дон педагогия колледжының Аҙау филиалы
- Аҙау казак кадет һөнәри (профессиональ) училищеһы
- Ростов база медицина колледжының Аҙау филиалы
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дин менән бәйле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙау Аллаһ Анаһы иконаһы храмы
- Етенсе Көн Адвентист христиандары сиркәүе
- Изге Николай храмы
- Аҙау Аллаһ Анаһы иконаһы храмы
- Ғүмер башлаусы (Живоначальная) Изге Троицкий храмы 2004 йылда төҙөлгән. Храмда түбәндәге реликвиялар бар: Амвросий Оптинский преподобныйы изге мәйете һәм и Аҙау Аллаһ Анаһы иконаһы[10].
Китапханалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк китапхана
- А. М. Штанько исемендәге китапхана
- С. А. Есенин исемендәге китапхана
- А. С. Пушкин исемендәге китапхана
- А. П. Чехов исемендәге балалар китапханаһы
- Л. Н. Толстой исемендәге китапхана
- А. П. Гайдар исемендәге балалар китапханаһы
- М. Горький исемендәге китапхана
Музейҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙау ҡала крайҙы өйрәнеү музейы ― Рәсәйҙең Көньяғындағы иң эре музейҙарҙарҙың береһе. Төрлө экспозициялар XVIII һәм XIX быуаттағы Аҙау һәм Дон крайы тарихына бағышланған, шулай уҡ урта быуаттарға, бронза (ҡула) һәм тимер быуатына бағышланған күргәҙмәләр ҡуйылған[11].
- Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы
- Рудольф Лазаревич Самойлович исемендәге мемориаль музей ― Арктиканы һәм Антарктиканы өйрәнеүсе ғалим Рудольф Лазоревич Самойловичҡа бағышланған Рәсәйҙә берҙән-бер музей. Полярсы үҙе шулай уҡ Аҙауҙа тыуған. Экспозиция үҫмер йылдарында урындағы прогимназияла уҡыған Самойловичтың мемориаль бүлмәһенән ғибәрәт. Бүлмәлә XIX быуат аҙағы ― XX быуат башы көнкүреше тергеҙелгән, фотографиялар һәм предметтарҙың төп нөсхәһе, шәхси әйберҙәре һәм архив документтары күрһәтелгән[12].
- «Дары мөгәрәбе» музейы ― Рәсәйҙең Көньяғында һаҡланып ҡалған XVIII быуат хәрби-инженер сәнғәте һәйкәле. 1967 йылда, Аҙауға нигеҙ һалыуға 900 йыллығына бағышланған. Музей килеүселәрҙе крайҙың XVII—XVIII быуаттарҙағы тарихы менән таныштыра . Төп экспонат Дары мөгәрәбе ― Рәсәйҙең Федераль әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты. Экспозицияла шулай уҡ атыу ҡоралдары, артиллерия кәрәк-ярағы, һәм шулай уҡ төрлө фортификацион ҡорамалдарҙың һыҙымдары күрһәтелгән[13][14].
Монументаль сәнғәт һәм яугир даны һәйкәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙауҙа Пётр I һәйкәле — һәйкәл 1996 йылдың 19 июлендә, Рәсәй Флотының 300 йыллығына арнап, Бөйөк Пётр I образын мәңгеләштереү, хәҙерге һәм киләсәк быуындар уның тоғро хеҙмәтен, ҡаҙаныштарын таныу, яҡты иҫтәлеген һаҡлау маҡсатынан асылған. Һәйкәл Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, академик Олег Константинович Комов етәкләгән авторҙар коллективы тарафынан эшләнгән . Шулай уҡ авторҙар коллективы составына рәссамдың ҡатыны Комова Нина Ивановна һәм ҡаланың баш архитекторы В. Т. Фоменко ингән. Комов 1995 йылда вафат булғандан һуң работу над рабочей моделью статуи Пётр I статуяһының эш моделе өҫтөндә эште уның уҡыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Андрей Николаевич Ковальчук дауам иткән. Бронзовая фигура Пётрҙың бронза фигураһы Мытище художестволы ҡойоу заводында һынландырылған. Уның бейеклеге — 3 метр, тотош ҙур гранит киҫәгенән яһалған постамент бейеклеге — 2 метр.
- Шеин һәйкәле — 2009 йылдың 12 июнендә Аҙауҙа беренсе рус генералиссимусы, Бөйөк Пётрҙың көрәштәше, бояр Алексей Семёнович Шеинға һәйкәл асылды. Бронза фигура Аҙауҙың тарихи үҙәгендә музей ҡаршыһына ҡуйылған. Бер ҡулына ҡылыс тотҡан полководец, ҡаты яуҙарҙа иң юғары хәрби дәрәжә алған Аҙау ҡалаһына ҡарашын төбәгән. Пётр һәйкәле һәм башҡа иҫтәлекле урындар менән ул Аҙау һәм Рәсәй дәүләте йылъяҙмаһының данлы биттәрен хикәйәләүсе тарихи комплекс барлыҡҡа килтерә.
- «Тыуған ил өсөн һәләк булғандарға» мемориалы — установлен на Площади Победы 9 мая 1971 йылдың 9 майында Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы һалдат ҡәберлектәре урынында ҡуйылған. Был туғандар ҡәберлегендә 1943 йылдың февралендә Аҙауҙы гитлер баҫҡынсыларынан азат итеү барышында һәләк булған һуғышсылар һәм командирҙар күмелгән. Был ҡәберлеккә 68 яугир һәм 11 аҙау партизандарының һөйәктәре күсерелгән. Дан Мемориалы — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғүмерҙәрен биргән 10 мең аҙаулыға арналған.
- Аҙау ҡәлғәһе (Алексеев ҡапҡалары менән ҡәлғә валдары) — Аҙау ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе — диуар һәм XIV быуат таш ҡапҡаһы ҡалдыҡтары — Генуя урамында, иҫке балыҡ заводынан йыраҡ түгел урынлашҡан. 1935 йылда Ростов һәйкәлдәрҙе һаҡлау өлкә бюроһы ҡаҙыныу эштәре алып барғанда, һәйкәл төплө өйрәнелгән һәм уның италий сығышлы булыуы раҫлаған.
- Г. И. Мирошниченко һәйкәле ― ҡаланың почётлы кешеһе, аҙау яҙыусыһы Григорий Мирошниченкоға һәйкәл. Һәйкәл, ике яғында XVIII быуат пушкаһы өлгөһөндәге муляждар торған аркалы ҡапҡа күренешле итеп, төҙөлгән[15].
- Владимир Ленин һәйкәле (скульптор Ю. Г. Орехов, архитекторҙар В. А. Петербуржцев һәм А. В. Степанов, 1978) ― стандарт булмаған проект: Ленин биленә тиклем генә һынландырылған[16].
- Ю. А. Гагарин һәйкәле — 1988 йылдың 12 апрелендә Ленин комсомолы исемендәге «Аҙау ынйыһы» Үҙәк ҡала паркында беренсе космонавт Юрий Алексеевич Гагаринға бюст асыу тантанаһы ойошторолған. Ерҙең тәүге космонавты бюсы пионер дружинаһы Ю. А. Гагарин исемен йөрөткән 1961 йылдың 1 апрелендә асылған 10-сы мәктәп-интернат уҡыусылары эшләп тапҡан аҡсаға асылған.
- Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл — 1975 йылдың 9 майында, Бөйөк Еңеүҙең 30 йылын билдәләгәндә, йылға портында постамент һәм — Айырым Дон отряды моряктары һуғышҡан торпедаға ныҡ оҡшаған — торпеда катеры ҡуйылған. Һәйкәл пьедесталында түбәндәге яҙыу бар: «Тымыҡ Дон яры буйында мәңгелек якорға һин, Аҙау хәрби флотилияһының 1941−1942 йылдарҙа алып барған ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә, ҡуйылдың»; «1941 йылдың октябренән 1942 йылдың июленә саҡлы, Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығы яр буйын обороналау маҡсатында, Аҙау ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды базаһы торған».
Аҙауҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Быкова Тамара Владимировна — совет еңел атлетика спортсыһы, бейеклеккә һикереү буйынса 1983 йылғы донъя чемпионы.
- Ковтун Юрий Михайлович — Рәсәй йыйылма командалары өсөн сығыш яһаған совет һәм рәсәй футболсыһы.
- Коржаненко Ирина Николаевна — йәҙрә ырғытыусы рәсәй спортсыһы (олимпия чемпионы).
- Котов Владимир Васильевич — Советтар Союзы Геройы.
- Локерман Александр Самойлович — революционер, профсоюз хәрәкәте лидеры, РСДРП ағзаһы.
- Самойлович Рудольф Лазаревич— совет поляр тикшеренеүсеһе.
Аҙауҙа йәшәгәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ветрова Мария Федосьевна
- Новиков Спиридон Данилович — Советтар Союзы Геройы
- Калита Фёдор Павлович — коллежский асессор, Аҙауҙың ҡала Думаһы рәйесе (ҡала башлығы) (1898—1902).
- Макаровский Михаил Аронович — рәсәй революционеры һәм йәмәғәт эшмәкәре
- Водолацкий Виктор Петрович — «Бөйөктән бөйөк Дон ғәскәре» ғәскәри казак йәмғиәте атаманы, казак генералы (2000 йылдың 2 июне), «Берҙәм Рәсәй» партияһынан .Дәүләт думаһы депутаты (2007—2011, 2012—).
- Бойко Дмитрий Дмитриевич — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 163-сө дивизияның 759-сы уҡсылар полкы командиры, майор, Советтар Союзы Геройы (1944).
Туғандаш ҡалалар һәм партнёр ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гаер. История Азова // «Москвитянин» — 1841.
- Записки Одесского общества истории и древностей — Т. III. — C. 189−355.
- Скальковский Новороссийский край — Т. 1. — С. 145.
- Гульденштедт В. П. (стр. 70, «Новор. календарь», 1) 1857 г., стр. 68, 70 и 80, и 2) 1861);
- Воен. стат. Зем. В. Донского — С. 57 и 167.
- Советская историческая энциклопедия — 1961. — Т. 1.(информация о населении).
- Гумилёв Л. Н. От Руси к России — М., 1992. — С. 237−238.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Казакова Л.М., Егоров В.И., Терещенко А.Г. и др. Азов. 900 лет / Научный редактор Чеботарёв. Б.В. Азовский историко-краеведческий музей — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1967. — 144 б.
- Азов // Города России: энциклопедия — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — Б. 14−15. — 559 б. — 50000 экз. — ISBN 5-85270-026-6.
- Азов // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации города Азова (www.gorodazov.ru). 15 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- Азов в энциклопедии «Мой город»
- История герба Азова
- ↑ GORODAZOV.RU, География Азова
- ↑ 2,0 2,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
- ↑ Энциклопедия. Военная история башкир, Уфа: «Башкирская энциклопедия», 2013
- ↑ с учётом городов Крыма
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)
- ↑ 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Рәсәй,Рәсәй Федерацияһы субъекттары, ҡалалары һәм райондарының халыҡ һаны. // «Демоскоп Weekly» Электронный информационный бюллетень Института демографии Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» (demoscope.ru) 1−17 ноября 2013 — № 573−574. 15 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Табл. 4. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов // Итоги всероссийской переписи населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Ростовской области: Статистический сборник — Ростов-на-Дону: Федеральная служба государственной статистики Ростовстат, 2012. — 144 с. — C. 6.
- ↑ Отчёт по проекту E852, Vol. 2 RUSSIAN FEDERATION ROSTOV VODOKANAL AND ROSTOV OBLAST ADMINISTRATION Grant for Preparation of the Project on Reduction of Nutrient Discharges and Methane Emissions in Rostov-on-Don FINAL REPORT on ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT, PUBLIC AWARENESS AND EDUCATION
«Южно-русский центр подготовки и реализации международных проектов» (ЦПРП-Юг)2004
- ↑ GORODAZOV.RU, Городской транспорт г. Азова
- ↑ Троицкий собор в Азове - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт. www.rutraveller.ru. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ Азовский краеведческий музей - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт. www.rutraveller.ru. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ Мемориальный комплекс Р.Л.Самойловича. xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ Пороховой погреб. xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ Азовский пороховой погреб - единственный в России - Литературный форум "Ковдория". Литературный форум. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ Памятник Г. И. Мирошниченко в Азове - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт. www.rutraveller.ru. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ Памятник В. И. Ленину - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт. www.rutraveller.ru. 12 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Международная ассоциация «Породненные города»


c: text/html

text:
Фото:
Мәләүез районының Нөгөш паркында күләмле өмә үтте
Фото:
«Башҡортостан» милли паркы хеҙмәткәрҙәре ауыл советы хеҙмәткәрҙәре һәм мәктәп уҡыусылары менән берлектә Мәләүез районының Нөгөш ҡасабаһындағы парк биләмәһен таҙартыу буйынса күләмле өмә үткәрҙе.
Өмә йыл һайын үткәрелеүсе «Парктар маршы» халыҡ-ара экологик акция сиктәрендә үтте. Өс гектарҙа урынлашҡан парк территорияһынан бөтә көнкүреш сүп-сары, шулай уҡ ҡоро ағастар һәм ботаҡтар йыйып алынды. Киләсәктә уны ысын мәғәнәһендә ял һәм мәҙәниәт паркына әйләндереү планлаштырыла.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостанда 18 градусҡаса һалҡынайтыуы көтөлә Фото: Андрей Старостин
Башҡортостанда 18 градусҡаса һалҡынайтыуы көтөлә
Башҡортостанда 18 градусҡаса һалҡынайтыуы көтөлә Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Синоптиктар күҙаллауынса, 8 ноябрҙән 10-на тиклем Башҡортостанда көндәрҙең һалҡынайтыуы көтөлә. Һауа температураһы төндә 18 градусҡаса төшәсәк, көндөҙ бер аҙ йылыраҡ — 1-6 градус һалҡын.
Башҡортостандың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, был көндәрҙә бер аҙ ҡар яуасаҡ, урыны менән еңелсә буран сығасаҡ, ел көнбайыштан, талғын.
«112-се ҡотҡарыу хеҙмәте» урамдарҙа электр тапшырғыс линиялары, ағастар, реклама таҡталары эргәһендә, автомобиль юлдарын үткән саҡта һаҡ булырға саҡыра. Водителдәргә иһә тиҙлек режимын һаҡлау мөһим. Автомобилдәрҙе ағастар янына ҡуйырға кәңәш ителмәй. Көслө ел сығыу һәм епшек ҡар һырыуы һөҙөмтәһендә ағастарҙың йығылыуы ихтимал.


text:
Кислород һәләкәте
Кислород һәләкәте (кислород революцияһы) — протерозойҙың иң башында, 2,4 млрд йыл элек (сидерий дәүере),Ер атмосфераһы составының глобаль үҙгәреүе. Атмосфера составында ирекле кислород барлыҡҡа килеү һәм атмосфераның дөйөм торошоноң тергеҙелеүсенән окисланыусыға әүерелеүе кислород һәләкәтенең һөҙөмтәһе булып тора. Кислород һәләкәте тураһында фараз яуым-төшөм тупланыу характерының ҡырҡа үҙгәреүен өйрәнеү нигеҙендә яһала.
Йөкмәткеһе
Атмосфераның башланғыс составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ер атмосфераһының башланғыс составы ниндәй булғандыр — был аныҡ билдәле түгел, ләкин ғалимдар фекеренсә, ул мантияның газһыҙланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡандыр һәм тергеҙелеү характерына эйә булғандыр. Уның нигеҙен углекислый газ, көкөртлө водород, аммиак, метан тәшкил иткәндер. Бының дәлилдәре:
- өҫкө йөҙҙә хасил булған окисланмаған ултырмалар (мәҫәлән, кислородҡа сыҙамһыҙ пириттан торған йылға ҡырсынташы);
- кислородтың һәм башҡа окисландырыусыларҙың башҡа билдәле сығанаҡтары юҡлығы;
- башланғыс атмосфераның потенциаль сығанаҡтарын (вулкан газдары, башҡа күк есемдәренең составы) өйрәнеү.
Кислород һәләкәте сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Молекуляр кислородтың берҙән-бер әһәмиәтле сығанағы булып биосфера, дөрөҫөрәге, фотосинтезлаусы организмдар тора. Фотосинтез, күрәһең, биосфера артынса уҡ барлыҡҡа килгәндер (3,7—3,8 млрд йыл элек), ләкин архебактериялар һәм бактериялар төркөмдәренең күпселеге фотосинтез барышында кислород бүлеп сығармағандыр. Кислород фотосинтезы 2,7—2,8 млрд йыл элек цианобактерияларҙа барлыҡҡа килә[1]. Бүленеп сыҡҡан кислород шунда уҡ тау тоҡомдарының, ирегән берләшмәләрҙең һәм атмосфера газдарының окисланыуына китеп тора. Юғары концентрация урыны-урыны менән генә хасил була («кислородлы кеҫәләр»). Өҫкө ҡатлам тоҡомдары һәм атмосфера газдары окисланып бөткәс, кислород атмосферала ирекле хәлдә туплана башлай.
Микроб берләшмәләренең алмашыныуы сәбәптәренең береһе, моғайын, вулкан әүҙемлеге һүнә барған океандың химик составы үҙгәреү булғандыр.
Кислород һәләкәте эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биосфера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ул осор организмдарының күп өлөшө анаэроб булып, кислородлы мөхиттә йәшәй алмағанлыҡтан, глобаль алмашыныу ғәмәлләшә: анаэроб берләшмәләр аэробтарға алмашына, ә улар әүәл «кислородлы кеҫәләрҙә» генә йәшәгән була; анаэроб берләшмәләр иһә, киреһенсә, «анаэроб кеҫәләргә» ҡыҫырыҡлана. Артабан атмосферала молекуляр кислородтың хасил булыуы озон экраны яһалыуға килтерә, һөҙөмтәлә биосфера сиктәре киңәйә, энергетик йәһәттән отошло (анаэроб менән сағыштырғанда) кислород менән һулыш алыу тарала.
Литосфера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кислород һәләкәте һөҙөмтәһендә бөтөн метаморфик һәм ултырма тоҡомдар окислана.
Атмосфера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кислород һәләкәтенән һуң атмосфераның химик составы үҙгәргәнлектән уның химик әүҙемлеге лә үҙгәрә, озон ҡатламы барлыҡҡа килә, парник эффекты ҡырҡа кәмей. Былар һөҙөмтәһендә планета Гурон боҙланыуы дәүеренә аяҡ баҫа.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Oceanic nickel depletion and a methanogen famine before the Great Oxidation Event — Nature 458, 750—753 (09.04.2009) (англ.)
- Концентрация кислорода в атмосфере Земли доходила до 70 % — CNews, 03.08.2010
- Наймарк, Елена «Великое кислородное событие» на рубеже архея и протерозоя не было ни великим, ни событием. elementy.ru (2.03.14). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 март 2014.


text:
Бөрйәндә ҡымыҙ конкурсы үтәсәк
Йома, 15 июлдә, Бөрйән районында 2011 йылдың беренсе ярты йыллығындағы малсылыҡ эшмәкәрлеге йомғаҡтары буйынса республика семинар-кәңәшмәһе үтәсәк. Аграрийҙар продукция биреүсе йылҡысылыҡты үҫтереү буйынса фекер алышасаҡ. Белгестәр республика ҡымыҙ конкурсында милли эсемлек тәмен дә баһалаясаҡ, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Семинар эшендә БР Ауыл хужалығы министрлығы вәкилдәре, район ауыл хужалығы идаралыҡтарының баш зоотехниктары, ҡымыҙ етештереүҙе ойошторорға ниәтләүсе хужалыҡ һәм ведомствоға ҡараған предприятиелар етәкселәре ҡатнашасаҡ. Улар ағымдағы йылдың тәүге алты айындағы малсылыҡ эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһаясаҡ, уҙған йыл һөҙөмтәләре буйынса республикала продукция биреүсе һәм тоҡомло йылҡысылыҡты үҫтереү мәсьәләләрен тикшерәсәк. Малсылар мал иҫәбен һаҡлау буйынса бурыстарҙы, дөйөм алғанда Башҡортостанда йылҡысылыҡты үҫтереү перспективаларын билдәләйәсәк.
Семинарҙың практик өлөшөндә «Иҙел» ауыл хужалығы етештереү кооперативына, шәхси эшҡыуар Ш.Ф. Ҡолһариндың ҡымыҙ фермаһына, «Шүлгәнташ» музей-экскурсия комплексына барыу планлаштырылған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
СИМФОНИК БЕЙЕҮ, хореография сәнғәтендә сәхнә бейеүе төрө. Симфоник музыка м‑н оҡшашлығы бар, был лирик‑драматик йөкмәткенең ижади дөйөмләштерелеүендә, полифоник структурала, темаларҙың эшкәртелеүендә һәм форма композицияһының үҫешендә асыҡ күренә. Балетта С.б. ваҡиғаларҙың хореографик образын барлыҡҡа килтерергә мөмкинлек бирә һәм күмәк күренештәрҙә, ш. уҡ яңғыҙ эпизодтарҙа ла ҡулланылырға мөмкин (бейеү һығылмалы мотивтарҙың тематик эшкәртеү нигеҙенә ҡоролған). Опера һәм балет театры постановкаларында киң файҙаланыла. Тәүге тапҡыр башҡ. сәхнәһендә С.б. “Сыңрау торна” балетында күрһәтелә, унда муз. драматургияның иң мөһим моменттарында (солистар м‑н торналар, туй йолалары күренештәре, финалдағы адажио; балетм. Н.А.Анисимова) ҡулланыла. С.б. үҫешендә Н.Ғ.Сабитов ижады ҙур роль уйнай. Уның балеттарында образдарҙың муз. характеристикаһы бейеү күренештәренең көсәйеү һәм һүрелеү динамикаһы аша бирелә: “Тау бөркөтө” (балетм. К.Д.Карпинская), “Гөлнәзирә” (янғын күренеше, төрмәләге адажио; балетм. С.В.Дречин), “Яратам һине, тормош” (сауҡалыҡтағы адажио, ҡайындар кордебалеты; балетм. Л.Е.Бородулин), “Айгөл иле” (Зөлхәбирәнең әхирәттәре м‑н осрашыуы; балетм. И.Х.Хәбиров) һәм башҡалар. С.б. Х.Ш.Заимов һәм А.Г.Чугаевтың “Ҡара йөҙҙәр” (“Черноликие”; 1‑се акт адажиоһы, геройҙарҙы мәсхәрәләүсе халыҡтың йөрөшө, Ғәлимә м‑н Закирҙың монологтары; балетм. Х.Ф.Мостаев), Л.З.Исмәғилеваның “Арҡайым” (“Аркаим”; ҡыуып барыу, алыш күренештәре һ.б.; балетм. А.Петров) балеттарының төп күренештәрендә ҡулланыла.
Әҙәб.: Г а л и н а Г.С. Башкирский балет. Уфа, 2002.
О.Ғ.Вилданова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Вернуться назад
11.04.2016 / Большой зал
"ЙӘШӘҮ ЙӘМЕМ ЙЫРҘАРҘА"
Искәндәр ҒӘЗИЗОВ (вокал)
Өр-яңы концерт-программаһы
Понедельник, 19.00
Цена : 100 - 500 hум
Йәш танылған йырсы Искәндәр Ғәзизов өр-яңы концерт-программаһын тәҡдим итә
Ҡатнашалар: Нәзифә Ҡадырова, Азат Айытҡолов, Гүзәл Аҫылбаева, Ғәли Алтынбаев, Илшат Фәтихов, Сергей Приказчиков (скрипка) һ.б.
Искәндәр Ғәзизов бала-саҡтан йыр-моңға ғашиҡ. Тәү тапҡыр сәхнәгә үҫмер йылдарында Башҡортостандың халыҡ артисы Роза Аккучукованың концертында сыға һәм башҡорт халыҡ йырҙарының береһен башҡарып, тамашасыны таң ҡалдыра. Буласаҡ йырсы Өфө сәнғәт училищеһында, уны тамамлағас Өфө дәүләт сәнғәт академияһында белем ала. Студент йылдарында «Өфө егеттәре» исемле төркөм составында сығыш яһаған осоронда уҡ халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы һәләтле йырсы булараҡ таныла. Искәндәр Ғәзизов башҡарыуында «Атай, әсәй», «Һинең менән шундай рәхәт миңә», «Йәй ғүмере», «Сер бирмә» һәм башҡа йырҙар тамашасы күңеленә хуш килде.
Искәндәр Ғәзизовтың «Дуҫлыҡ моңо», «Урал моңо» фестивалдәрендә, «Ирәндек моңдары» конкурстарында призлы урындар яулауы, төрлө телевизион проектарҙа ҡатнашып призлы урындар алыуы уның юғары профессиональ йырсы булыуы тураһында һөйләй.
Әйткәндәй, йәш йырсы йыр-моң һөйөүселәрҙе яҙ ҡояшылай нур һәм илһам өләшер, сағыу тамашаға саҡыра. 11 апрель «Йәшәү йәмем йырҙарҙа» тип исемләнгән тамашала Искәндәр Ғәзизовтың ижадташ дуҫтары Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Нәзифә Ҡадырова (йыр), Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге БР Дәүләт премияһы лауреаты Азат Айытҡолов (ҡурай), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Ғәли Алтынбаев (баян), Илшат Фәтихов (баян), Сергей Приказчиков (скрипка) ҡатнаша.
Искәндәр Ғәзизовтың концертына рәхим итегеҙ, дуҫтар!
Цена : 100 - 500 hум /Заказ билетов: +7(347) 250 77 42
Вернуться назад


text:
Республикала студенттарҙың төҙөлөш отрядтары тергеҙеләсәк
Башҡортостанда Советтар союзы заманында киң таралыу алған йәштәр төҙөлөш отрядтары барлыҡҡа киләсәк. Был традицияны тергеҙеү менән «Берҙәм Рәсәй» шөғөлләнә.
Дүшәмбе көндө Өфөлә үткән матбуғат конференцияһында партияның Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе Рөстәм Ишмөхәмәтовтың хәбәр итеүенсә, беренсе төҙөлөш отряды ошо йәй үк эшләй башлаясаҡ. Студенттарға М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡарамағындағы бассейнды төҙөргә тура киләсәк.
Рөстәм Ишмөхәмәтовтың әйтеүенсә, төҙөлөш отрядына 30 кеше яҙылған да инде. Был күп түгел, әлбиттә, ләкин әлеге мәлдә республика вуздары менән һөйләшеүҙәр алып барыла, һәм йәйгә ҡарай студенттар иҫәбенән бассейн төҙөлөшөндә ҡатнашырға теләүселәрҙең артыуы ихтимал.
Төҙөлөш отрядында егеттәр айына 12-15 мең эш хаҡына иҫәп тота ала. Рөстәм Ишмөхәмәтовтың билдәләүенсә, төҙөлөш отрядтары ойоштороуҙан тыш, берҙәм рәсәйлеләр йәштәргә ауыл хужалығында, шулай поездарҙа вагон ҡараусы сифатында эшкә урынлашыуға булышлыҡ итергә ниәтләй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 293
МАРКУШЕВ Михаил Вячеславович (1.10.1959, Өфө), инженер‑механик. ӨАИ‑ны тамамлағандан һуң (1981) ӨАИ эргәһендәге “Тантал” махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһында эшләй. 1990 й. алып Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында: өлкән ғилми хеҙм‑р, 1995 й. башлап сектор мөдире, 2007 й. — лаб. мөдире. Фәнни тикшеренеүҙәре материалдарҙы өйрәнеү ғилеменә, металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеүгә арналған. М. тарафынан төҫлө металдар һәм иретмәләрҙең конструкция ныҡлығының структура аспекттары өйрәнелә, сәнәғәттә ҡулланылған магний, алюмин иретмәләренән күләмле һәм табаҡлы үтә ваҡ бөртөклө, наноструктур ярым фабрикаттар, юғары ресурслы изделиелар алыуҙың деформациялаусы технологиялары эшләнә. Асыштары БР‑ҙың, РФ‑тың башҡа төбәктәренең машиналар эшләү пр‑тиеларында индерелгән. 180‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. Башҡ‑н комсомолы пр. лауреаты (1987).
Х е ҙ м.: О принципах деформационных методов измельчения зёрен алюминиевых сплавов до ультрамелких размеров: в 2 ч. // Физика металлов и металловедение. 2009. Т.108. №1, 2; Микроструктура и свойства алюминиевого сплава Д16, подвергнутого криогенной прокатке //Деформация и разрушение материалов. 2010. №4 (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Республикала социаль бизнесты алып барыу үҙенсәлектәре тикшереләсәк
ӨФӨ, 2016 йыл, 8 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
11 февралдә — Мәләүездә, 12-дә Өфөлә Социаль эшҡыуарлыҡ буйынса форум уҙғарыла. Ул эшҡыуарҙарҙы туплау һәм социаль йүнәлешле бизнес өлкәһендә тәжрибә алмашыу өсөн майҙансыҡ булараҡ уйланылған, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Социаль өлкә инновациялары үҙәгендә. Саралар республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты ярҙамы менән ойошторола.
Форум сиктәрендә социаль проекттарҙы тормошҡа ашырғанда финанслау мәсьәләләре, франчайзинг мехнизмдарын файҙаланыу, йәмәғәт фондтары менән үҙ-ара эш итеү мөмкинлектәре ҡараласаҡ. Мәскәү, Төмән, Пермь, Өфө эшҡыуарҙары һәм эксперттары үҙ тәжрибәләре менән уртаҡлашасаҡ. Улар социаль эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә ниәтләүселәр өсөн шәхси консультациялар уҙғарасаҡ.
«Социаль бизнес иң киҫкен проблемаларҙы хәл итеүҙә — инвалидтарҙы, балалар йорттарын тамамлаусыларҙы, ауыр тормош хәлендә ҡалыусыларҙы эшкә урынлаштырыуҙа ярҙам күрһәтә. Шәхси эшҡыуарлыҡ башланғыстары ярҙамында социаль хеҙмәттәрҙең сифатын күтәрергә мөмкин», — тип билдәләнеләр ойоштороусылар.


text:
Фото:
Рәсәй ғалимдары Сибайҙа биләмәләрҙе үҫтереү мәсьәләләрен тикшерә
Фото:
Бөгөн Сибайҙа «Биләмәләрҙе тотороҡло үҫтереү: теория һәм практика» икенсе Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы үтә.
Ул республика Хөкүмәте бойороғона ярашлы Башҡорт дәүләт аграр университетының Көньяҡ Урал филиалы базаһында үткәрелә.
Ойоштороусылар араһында — БР Фәндәр академияһы, «Төбәк тикшеренеүҙәре» дәүләт автономиялы фәнни учреждениеһы, Сибай ҡалаһы һәм Хәйбулла районы хакимиәттәре.
БДАУ-ҙың Көньяҡ Урал филиалы директоры, профессор Йәлил Һөйөндөков хәбер итеүенсә, «конференцияның үҙенсәлеге шунда, был төрлө — социаль-иҡтисади, гуманитар һәм тәбиғәт-техник йүнәлештәге фәндәр вәкилдәренең мөһим теманы, урындағы, төбәк һәм милли-дәүләт үҫеше өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған хәҙерге замандың глобаль проблемаһын тикшереү өсөн бергә йыйылыуы ғалимдар араһында һирәк күренеш».
Кешеләрҙең тормош сифатына һәм биләмәләрҙең тотороҡло үҫешенә йоғонто яһаусы комплекслы проблемалар тикшереләсәк.
Ғилми форумда Курск, Һамар, Һарытау, Ырымбур, Омск, Глазов, Иркутск, Пермь, Өфө, Силәбе ҡалаларынан һәм Украинанан алтмыштан ашыу белгес ҡатнаша.


text:
7 май
7 май — григориан стиле буйынса йылдың 127-се (кәбисә йылында 128-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 238 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Канбекова Нәзихә Шәмси ҡыҙы (7.05.1932) — Архангелдың 1-се урта мәктәбендә эшләгән ветеран уҡытыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы (7.5.1933—2016), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1951—1991 йылдарҙа Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхоз тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1966). Дәүләкән ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2008).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1948 — Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы, лётчик, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
Кәбеҫтә һымаҡтар
Кәбеҫтә һымактар (лат. Brassicáceae), йәки Әүернә сәскәлеләр ғәиләһе (Cruciferae) — Ябыҡ орлоҡлолар бүлеге (Сәскәле үҫемлектәр) ике өлөшлөләр класы үҫемлектәре. Бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр. Ҡайһы берҙәре генә ярым ҡыуаҡ һәм ҡыуак булып торалар.
Был ғаилә 349 ырыу һәм 3 500 артыҡ төрҙө берлештерә[1].
Ботаник ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әүернә сәскәлеләр ғаиләһендәге бөтә үҫемлектәргә лә дөйөм билдәләр хас . Был үҫемлектәр бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, шуға күрә уларҙың күбеһенең нектар яһалыу органы бар һәм улар хуш еҫле була. Был ғаиләгә ҡараған үҫемлек сәскәләренең төҙөлөшө бер төрлө, уларҙың таж япраҡсалары әүернә һымаҡ урынлашҡан. Сәскәләре — актиноморф (дөрөҫ сәскәләр), һирәк кенә — зигоморф (симметрия яҫылығы берәү генә), ике енесле. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы. Сәскәләренең 4 каса япраҡсанан торған касаһы, 4 таж япраҡсалы тажы, 2-һе ҡыҫҡа һәм 4-һе оҙон булған 6 һеркәсе һәм бер емешлеге бар. Сәскәлеге — тәлгәш.
Емештәре — пәрҙәле ҡуҙаҡ йәки пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, йәғни ҡыҫҡа пәрҙәле ҡуҙаҡ. Ҡуҙаҡтарының оҙонлоғо киңлегенән ике-өс тапҡырҙан артмай. Әүернә сәскәлеләрҙең япраҡтары һабаҡта алмашлап урынлашҡан йәки тамыр яны розеткаһына йыйылған.
Тамыр системаһы — үҙәк тамыр; ҡайһы бер үҫемлектәрҙә тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килә.Был үҫемлектәргә үҙәк тамыр системаһы хас. Тамырҙарына запас матдә туплап, тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килтереүселәре бар.
Япраҡтары ябай. Сиратлап урынлашҡан.
Сәскә формулаһы: .
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Brassicaceae (инг.). The Plant List (2010). Version 1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org. Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden (2010). 28 ноябрь 2011 тикшерелгән.


text:
Донъяның ҡояшлы яғында
Кирстен Гайнет. Ят һәм сағыу исем хужаһының эштәре, матбуғат сараларына биргән интервьюлары менән таныша башлағас, күҙ алдына һүҙен һүҙ итә торған «тимер леди» килеп баҫты. Журналистарға биргән яуаптары, уларҙы бүлдереп, үҙ фекерен ҡайырырға уңайһыҙланмауынан уҡ уның алдына алғанын ҡуймаҫ ғәйрәтле һылыу икәне тоҫмаллана. Ғөмүмән, режиссер һөнәрен ихтыярһыҙ кеше йүгәнләй алмай, әлбиттә. Әммә Кирстендан бөркөлгән талымһыҙ энергия ҡырыҫ та түгел, унда ниндәйҙер сихри нәзәкәтлек бар.
...Белорет ҡыҙы ул. Инйәр ҡасабаһында игеҙәге, Рәсәй кимәлендә исемен ишеттерергә өлгөргән йәш шағирә Эвита, тағы ла оло апайҙары Әлиә менән ата-әсәһенең наҙлы ҡосағында үҫә Кирстен. Ишле булып тыуған ҡыҙҙар гел бергә йөрөй, хатта береһе сырхап торғанда, икенсеһе лә мәктәпкә бара алмай, үҙҙәрен бер бөтөн тойоп буй еткерәләр. Үҫмер ҡорона ингәс, ҡыҙҙар етди һөнәр алырға тип Өфөгә, медицина колледжына юллана. Уҡыу йортоноң ШТК (КВН) командаһында ҡатнашалар, актерлыҡ курстарында шөғөлләнәләр, хатта кинола төшәләр. Ижад аша ғына күңел түңәрәклегенә ирешә аласаҡтарын аңлап, колледждан һуң Екатеринбургтағы Кино һәм телевидение институтына уҡырға инәләр. Кирстен тәүҙә кинооператор һөнәрен үҙләштерә. Әммә бының менән генә туҡталып ҡалмай, әүҙем ҡыҙ үҙенең таҫмаларына сценарий ҙа яҙа, үҙе төшөрөп, монтажлап ҡуйырға ла өйрәнә. Тиҙҙән уҡыуын Санкт-Петербург ҡалаһындағы Мәҙәниәт университетының кино һәм фото сәнғәте кафедраһында дауам итә. Фото төшөрөү менән дә етди шөғөлләнә. Диплом алғас, «Мосфильм» киностудияһында режиссер ярҙамсыһы булып эш башлай, шул арала үҙ проекттарын да алып бара.
«Сит илдә генә түгел, хатта илебеҙҙең баш ҡалаһында ла башҡорттарҙы, беҙҙең мәҙәниәтте белмәүселәр булыуы эсемде бошорҙо. Ижадым аша тыуған яғымдың матурлығын, халҡымдың гүзәл булмышын донъяға танытҡым килә. Инйәрҙә саҡта ниндәй хозур төйәктә йәшәүебеҙ хаҡында уйлап та бирмәгәнмен. Ҡырға китеп, тормош күргәс кенә, сағыштырып ҡарап, ниндәй ғәжәйеп тәбиғәт ҡосағында, ябай һәм ихлас кешеләр араһында тыуып үҫкәнемде аңланым», – ти йәш режиссер...
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 10-сы һанында уҡығыҙ.
Теги: Кино йылы Кирстен Гайнет Белорет


text:
«Башҡортостан ҡыҙы»ның 2016 йыл лауреаттары!
Тамара Ишбулды ҡыҙы Юлдашева – беренсе һанда баҫылған «Юҡ, китмәй ул бәхет һис ҡасан да» исемле шиғри шәлкеме өсөн.
Ғәлиә Әхәт ҡыҙы Сәлихова – йыл дауамында «Психолог нимә ти?» рубрикаһын даими алып барып, журналыбыҙҙа көнүҙәк мәсьәләләрҙе яҡтыртҡаны өсөн.
Хәлиҙә Хәсән ҡыҙы Чембарисова – дүртенсе һанда донъя күргән бай йөкмәткеле «Үкенес» хикәйәһе өсөн.
Гөлшат Рафат ҡыҙы Ҡунафина – йыл әйләнәһендә «Камиллыҡҡа ынтылыш», «Ҡулыңдан һөйөн» рубрикаларында сыҡҡан мәҡәләләре һәм «Милли биҙәк» бәйгеһендә халҡыбыҙ ынйыларын тергеҙеүгә индергән өлөшө өсөн.
Лауреаттарыбыҙҙың шатлыҡтарын уртаҡлашабыҙ, киләсәктә лә уларға ижади үрҙәр насип булһын!
«Башҡортостан ҡыҙы» редакцияһы менән емешле хеҙмәттәшлек иткән бөтә авторҙарға ҙур рәхмәт!
Теги: Журнал Лауреаттар


text:
Фото:
«Башҡортостан энергия һатыу компанияһы» башлығы Михаил Ширунов интернет менән ҡулланыусыларҙың һорауҙарына яуап бирҙе
Фото:
20 октябрҙә «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында (www.i-gazeta.com) «Башҡортостан энергия һатыу компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Михаил Шируновтың онлайн-конференцияһы үтте.
«Ижтимағи электрон гәзит» сайтына йәмғеһе 60 һорау килде. Бер сәғәт дауамында энергия һатыу компанияһы башлығы уларҙың яртыһынан күберәгенә яуап бирҙе.
Интернет менән ҡулланыусылар өсөн i-gazeta.com сайтынан видеотрансляция «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ярҙамында ойошторолдо.
Михаил Шируновтың виртуаль киңлектәге әңгәмәһе «Ижтимағи электрон гәзит» һәм «Башинформ» агентлығы материалдарында сағылыш табасаҡ.
Тейешле техник эштәр башҡарылғандан һуң, «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында онлайн-конференция буйынса тулы видеоотчет урынлаштырыласаҡ.


text:
Эпитет
Эпитет — поэтик аныҡлаусы, нәфис образ тыуҙырыуҙа һүрәтләү сараһын үтәй; берәй нәмәнең, шулай уҡ төшөнсәнең, күренештең үҙенсәлекле билдәләрен сағылдырған аныҡлаусы: хәтфә үлән, аҫыл ғүмер[1];поэтик аныҡлаусы, образдың иң характерлы билдәләрен күрһәтә[2]. Берәй исемде нәфис һүрәтләү өсөн ҡушып әйтелгән аныҡлаусы: Эпитетҡа бай булыу. Эпитеттар ҡулланыу[3]. Башҡорт халыҡ ижадына, әҙәбиәттә нәфис әҫәрҙәргә хас.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Горнфельд А. Г., Эпитет // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Канаданың Рәсәйҙәге Илселеге вәкилдәре килде
Өфөгә рәсми сәфәр менән Канаданың Рәсәйҙәге Илселегенең тулы хоҡуҡлы министры, коммерция мәсьәләләре буйынса советнигы Стефен Миллар һәм Илселектең бизнесты үҫтереү буйынса советнигы Петр Тесленко килде.
Сәфәр барышында иҡтисади, шулай уҡ гуманитар өлкәлә ике яҡлы хеҙмәттәшлек мәсьәләләре тикшереләсәк.
Бөгөнгә БР Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрлығында, Сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министрлығында, Бөтә Рәсәй ситтән тороп финанс-иҡтисад институтында осрашыуҙар планлаштырылған. Шишәмбегә Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығында, Мәғариф министрлығында, Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығында, Ауыл хужалығы министрлығында һөйләшеүҙәр билдәләнгән. Сәфәр шаршамбы көнө тамамланасаҡ.
Үҙ-ара эш итеүҙең хоҡуҡи нигеҙе булып Башҡортостан Республикаһы Тышҡы бәйләнештәр министрлығы менән Альберта провинцияһының Иҡтисади үҫеш һәм туризм министрлығы араһындағы Хеҙмәттәшлек тураһында меморандум тора. Уға 1996 йылдың сентябрендә ҡул ҡуйылған.


text:
Ҡалтасы районында мари халҡының «Тукым вож» шәжәрә байрамы үтте
Ҡалтасы районының Ҡалмыябаш ауылы мәҙәниәт йортонда мари халҡының шәжәрә байрамы – «Тукым вож» үткәрелде.
Тантанала ҡатнашыусыларҙы Ҡалтасы район Советы рәйесе Роберт Шәкертов ҡотланы. Байрам дауамында Хәйретдиновтар араһының килеп сығышы тураһында бәйән ителде. Ырыу үҫеше һәм ҡыҙыҡлы ваҡиғалар тураһында тамашасыларға Петр Хәйретдинов, Нина Әхмәҙиева, Климент Петраев һөйләне.
Күп быуатлыҡ милли йолаларҙы ҡәҙерләп һаҡлағандар өсөн байрам сағыу һәм иҫтә ҡалырлыҡ ваҡиға булды, тип хәбәр итә район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге.


text:
Монако
Мона́ко кенәзлеге, йәки Мона́ко (франц. Principauté de Monaco) — кәрлә (иргәйел) дәүләт, Франция менән ассоциацияла, Европаның көньяғында Лигур диңгеҙе буйында урынлашҡан; ҡоро ер буйынса Франция менән сиктәш.[4]. Халыҡ иң тығыҙ йәшәгән һәм ң бәләкәй дәүләт булараҡ билдәле. Монте-Карло казиноһы һәм Формула-1 — «Гран-при Монако» донья чемпионаты үткәреү менән кенәзлек доньяла билдәле. Ил БМО (1993 йылдан), ОБСЕ, Европа советы (2004 йылдан), Интерпол, ЮНЕСКО, ВОЗ кеүек халык-ара ойошмалар ағзаһы.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монако биләмәһендә беренсе кешеләр Б. Э.Т X йәшәгән, улар финикиялылар булған. Һуңынан гректар һәм моноктар ҡушылған. Монако тарихы Генуэз республикаһы нигеҙлән йылдан һәм крепость төҙөлгәс 1215 йылдан башлана.
1297 йылдың 8 ғинуарында граждандар һуғышы барышында Монаконы Франческо Гримальди һәм уның яҡлы кешеләр яулап ала. Был көн Гримальди династияһы хакимлек иткәк көн һәм Монако бойондороҡһоҙлоҡ алҙан көн тип иҫәпләнә. Ошо көндән алып хәҙер инде 700 йылдан артың кенәзлек менән ошо фамилия вәкилдәре идара итә.
1641 йылда Пероннск килешеүе нигеҙендә кенәзлек Франция протекторатына күсә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Географические названия и столицы государств-членов ООН
- ↑ Ministère des Affaires étrangères (France). Mise à jour : 29.01.09
- ↑ Monaco at The World Factbook(недоступная ссылка — история)
- ↑ Монако, княжество // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында 7 март көнө танылған музыкант Роберт Заһретдиновтың юбилейына арналған «Виртуоз…» фильмының исем туйы уҙа. Фильм «Башҡортостан» киностудияһында артистың тыуыуына 85 йыл тулыуға айҡанлы ижад ителгән.Кинотаҫманың режиссеры һәм операторы — Радик Килмәмәтов.
Мәғлүмәт өсөн: Роберт Абдрахман улы Заһретдинов — СССР һәм Рәсәйҙең бар донъяла танылыу алған атаҡлы ҡумыҙсыһы, педагог-музыкант, Башҡорт АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Роберт Абдрахман улы Заһретдинов 1932 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Әжекәй ауылында тыуған. Бәләкәйҙән ҡумыҙ менән ҡыҙыҡһына. Тәбиғәттәге тауыштарға оҡшатып уйнарға өйрәнә. Өфө сәнғәт училищеһының халыҡ музыка ҡоралдары бүлеген, Свердловск музыка-педагогия институтын тамамлаған.
1969 йылда Роберт Абдрахман улы Өфө музыка-педагогия училищеһынының баян класында эшләй башлай. Был инструмент өсөн 300-ҙән ашыу пьеса ижад итә. Ошо осорҙа уның ҡумыҙҙа уйнауға ҡыҙыҡһыныуы ҡабат уяна. Музыкант уйын ҡоралдарын үҙе яһай башлай, уларҙың яңы төрҙәрен уйлап сығара, камиллаштыра.
1991 йылда Роберт Заһретдинов Саха Республикаһында ЮНЕСКО ойошторған II Халыҡ-ара уйын ҡоралдары фестивалендә ҡатнаша, «Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы» исеменә лайыҡ була. Унда музыкант 22 илдән килгән 200 башҡарыусы араһынан беренсе урынды яулай һәм махсус бүләк — алтын ялатылған платинанан авторҙың үҙенә генә исемләп эшләнгән ҡумыҙ ала.
1998 йылда ул, баһалама ағзаһы булараҡ, Австрияға халыҡ-ара фестивалгә бара, унда «Ҡумыҙ буйынса халыҡ-ара класлы оҫта» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Был уға бар донъяның теләгән бер музыка уҡыу йортонда оҫталыҡ дәресе күрһәтеү хоҡуғын бирә. Роберт Заһретдинов Австрия, Болгария, Бельгия, Голландия, Польша, Швейцарияла ошондай дәрестәр бирә. Германия, Италия, Монголия, Норвегия, Швейцария һәм Финляндияға гастролдәр ойоштора.
Роберт Заһретдиновтың репертуарында 200-ҙән ашыу әҫәр була: башҡорт, урыҫ һәм сит ил композиторҙары әҫәрҙәренең ҡумыҙ өсөн эшкәртмәләре, башҡорт халыҡ йырҙарының инструменталь варианттары, үҙенең ижад емештәре.
«Ҡумыҙҙа уйнау мәктәбе» әсбабы өсөн Роберт Заһретдинов «Джордж Сорос исемендәге халыҡ-ара премия»ға лайыҡ була. «Мелодия» фирмаһының пластинкаларына, компакт-дискыһына яҙҙырылған Р. Заһретдинов башҡарыуындағы әҫәрҙәр Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы фондында һаҡлана.
Арҙаҡлы ҡумыҙсы оҙаҡ ауырығандан һуң 2016 йылдың 1 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Приглашаем к участию в акции «Мой язык – язык дружбы. Минең телем – дуҫлыҡ теле».
Желающим принять участие в акции необходимо разместить заявку в группу «Вконтакте».


text:
Дөгө
Дөгө — йылы яҡтарҙа һуғарып үҫтерелә торған, ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған башаҡлы, оҙонса аҡ бөртөклө үҫемлек һәм шул үҫемлектең туҡланыу өсөн ҡулланылған орлоғо[1]; дөгө үҫемлеге орлоҡтарынан эшләнгән ризыҡ төрө. Етештереү кимәле буйынса бойҙайҙан бер аҙ ҡалышһа ла, Ер шарында бик күп халыҡ өсөн дөгө — яратып ашала торған ризыҡ төрө.
Ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропиктарҙа, субтропиктарҙа, йылы яҡтарҙа бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) үҫтерелә. Африкала урындағы халыҡ ашамлыҡ итеп иң беренсе нәүбәттә ҡырҙа үҫкән дөгө төрҙәрен (Oryza punctata, Oryza barthii) ҡуллана[2]. Үҙҙәре лә «Африка» исеме менән йөрөтөлгән дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерә.
Дөгө ярмаһы углеводтарға бай булыуы, шул уҡ ваҡытта аҡһым матдәһе ярлылығы менән айырыла. Углеводтарҙың өлөшө ҡоро матдәлә 70 процентҡа етһә, аҡһымдың өлөшө 12 проценттан күп булмай. Дөгө көлө фосфор кислотаһына бай[3]. Дөгө Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм Ҡытайҙа төп милли ризыҡ төрө булып һанала.
Дөгө бөртөктәренән ярма һәм крахмал, ә уның бәбәгенән — май етештерәләр. Дөгө оно бер ниндәй ҡушымтаһыҙ икмәк бешереүгә бармай, шуға ла бындай ондан башлыса бутҡа йәки бәлеш бешерәләр. Дөгө оно ҙур күләмдә шулай уҡ косметика етештергән фабрикаларға ла оҙатыла. Бында ул пудра[4] етештереүҙә ҡулланыла.
Дөгө нигеҙендә әҙерләнгән ашамлыҡтар бик күп төрлө. Улар араһынан киң билдәлеләре: былау, ризотто һәм паэлья. Японияла дөгөнән «моти» тип исемләнгән ҡабартма һәм сәй тантанаһы өсөн тәмлекәстәр әҙерләйҙәр. Һауалы дөгө (воздушный рис) — япондарҙың иң яратҡан ашамлығы. Консистенцияһы менән был аҙыҡ попкорнға тартым, тик бер аҙ шымараҡ һәм йомро. Ҡайһы берҙә уны ҡаты кәнфит йәки козинаки формаһында ла эшләйҙәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Дөгө орлоғо (бөртөгө)
- 2 Дөгө ярмаһы
- 3 Атама тарихы
- 4 Үҫемлектең тасуирламаһы
- 5 Дөгө башаҡтары
- 6 Дөгө етештереү
- 7 Агротехника
- 8 Дөгөнө эшкәртеү
- 9 Тарих
- 10 Дөгөнән әҙерләнгән ризыҡ
- 11 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
- 12 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Дөгө орлоғо (бөртөгө)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө бөртөгөнөң өс төрө бар: ҡыҫҡа (йоморо йәки «ынйы» атамалы) — орлоҡ оҙонлоғо 5,15 миллиметрҙан артмай, уртаса — орлоҡ оҙонлоғо 5,16-6,15 миллиметр һәм оҙонса бөртөк — 6,16 миллиметрҙан да ҡыҫҡараҡ булырға тейеш түгел. Формаһы буйынса ла дөгө бөртөгө төрлө була: нәҙек — оҙонлоғоноң нисбәте киңлегенә ҡарата 3-тән артығыраҡ, уртаса: 2,1—3 нисбәтендә, йыуан: 2,1-ҙән артмай. Ғәҙәти амилоза һәм амилопектин (крахмал төрө) менән бай сорттарҙан айырмалы рәүештә балауыҙлы дөгөнөң еүеш орлоғы йәбешкәк, крахмалы ла (амилоз) бик әҙ күләмдә була.
Дөгө бөртөктәрен еүеш һәм ҡоро, йомшаҡ һәм ҡаты, таралып торған һәм йәбешкәк кластарға айыралар. Улар барыһы ла милли культураларҙың төрлө төрҙәрендә киң ҡуллана. Дөгөнөң кулинар үҙенсәлектәре бик ныҡ айырала һәм стандартлы терминдар менән тасуирланмай. Азия илдәрендә крахмаллы дөгөгә өҫтөнлөк бирәләр. Был дөгө төрө ҙур булмаған температурала бешергәндә лә бик тиҙ бүртә, йомшаҡ була һәм таралып тора. АҠШ-та гарнирҙарға йәки консервалы аштарҙа ғәҙәттә оҙонса орлоҡло дөгөнө ҡулланалар. Тиҙ бешереп иртән ашар ботҡа, балалар ашамлығы һәм һыра әҙерләү өсөн уртаса һәм ҡыҫҡа оҙонлоҡтағы дөгө бөртөктәрен тотоналар. Һыра ҡайнатыр өсөн шулай уҡ ярылған дөгө лә ҡулланыла, ә «һауалы» дөгөнө тик ҡыҫҡа оҙонлоҡтағы сорттарҙан эшләйҙәр[5].
Дөгөнөң сауҙа өсөн тәғәйенләнгән сорттары элек-электән билдәле булған: «каролин» (бөртөктәре оҙонса, еҫһеҙ, ап-аҡ төҫтә һәм үтә күренмәле); «пьемонт» (бөртөктәре һарғылт төҫлө, ҡыҫҡараҡ, йоморораҡ, үтә күренмәле түгел); «Һиндостан дөгөһө» (бөртөктәре оҙонса, үтә күренмәле); «япон дөгөһө» (бөртөктәре ныҡ ваҡ, әммә аҡ төҫтә, сифаты һәйбәт)[4].
Дөгөнө таҙартҡан саҡта яҡынса 85 процент май, 10 процент аҡһым, 80 процент тиамин, 70 процент минерал матдәләр һәм целлюлоза, 50 процент рибофлавин һәм 65 процент ниацин булған ҡабығынан һәм бәбәгенән ҡотолалар. Был дөгөнөң яртыһы тиерлек. Шуның өсөн таҙартылған дөгө менән йыш туҡланған кешелә авитаминоз, алиментар полиневрит (был сир «бери-бери» тип тә йөрөтөлә) барлыҡҡа килеүе мөмкин. Әлбиттә, бындай дөгө ҡарап тороуға күркәм, тиҙ бешә, тиҙ үҙләштерелә, оҙаҡ һаҡлана (бигерәк тә эҫе, еүеш климатта), тик кире яҡтарын да оноторға ярамай[5].
Дөгө ярмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эшкәртеү ысулдарына ҡарап дөгөнө 3 төргә: шымартылған, полировкаланған (ялтыратылған), онталған төрҙәренә бүленә.
- Шымартылған дөгө — махсус шымарта торған машиналарҙа эшкәртелә, өҫтө саҡ ҡына ҡытыршылыҡлы булыуы мөмкин.
- Полировкаланған (ялтыратылған) дөгө — өҫтө ялтыр, шыма, тип-тигеҙ була. Дөгөнөң быяла сорттарынан махсус полировкалай торған машиналарҙа эшкәртелә.
- Онталған дөгө — алдағы ике төрҙән айырмалы рәүештә бөтөн емдән тормай, махсус машиналарҙа эшкәрткәндән һуң ҡалған өҫтәлмә продукт.
Дөгө беренсе, икенсе, татлы ашамлыҡтарҙа, шулай уҡ гарнир һәм эслек өсөн киң ҡулланылаа. Гарнир, былау, пудингтар шымартылған дөгөнән әҙерләнә. Был дөгө төрө ныҡ иҙелмәй. Онталған дөгө аш, шыйыҡ һөтлө бутҡа, пюре, аш, котлет бешерер өсөн бик уңайлы. Дөгөнө иҙелмәһен өсөн һыуыҡ һыуға, ә бөтөн килеш ҡалһын өсөн, киреһенсә, эҫе һәм тоҙло һыуға һалыр кәрәк[6].
Атама тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Рис» (башҡортса дөгө) һүҙе урыҫ теленә бик һуң килеп ингән. XIX быуат башына тиклем был бойҙай төрөн урыҫтар «сарацин ашлығы»[7] йәки «сарацин бойҙайы» тип йөрөткәндәр. Ваҡыт үтеү менән бигүк ҡолаҡҡа ятмаған «сарацин» һүҙе аңлайышлы «сорочинское» һүҙенә әйләнеп, дөгөнө «сорочинское пшено» (тары ярмаһы) тип атай башлайҙар.
Пудендорфтың «Введение в гисторию европейскую» (1718) исемле хеҙмәтенең урыҫ тәржемәһендә рыж тигән һүҙ осрай. Бәлки, поляк теленән алынғандыр (пол. ryż) тигән фараз бар[7].
1818 йылғы «Дух журналов» исемле журналда (13 китап, 399 бит) рис тигән һүҙ осрай[7].
Урыҫ һүҙлектәрендә беренсе мәртәбә рис, рисовый һүҙҙәре 1812 йылда билдәләнә.[8]
Рис һүҙенең урыҫ теленә килеп инеү юлдары хаҡында этимологтар төрлө фекер йөрөтә. Мәҫәлән, Фасмер рис һүҙен немец һүҙе rîs, нидерланд һүҙе нидерл. rijs менән тоташтыра[9] Черных иһә француздарҙың франц. riz һүҙенән тип һанай[7].
Бөтә авторҙар ҙа рис һүҙенең тарихы ҡатмарлы икәнен билдәләй: санскрит һүҙе — vrīhiṣ — афған һүҙе - vrižē — грек һүҙе бор. грек. ὄpuZa — латин һүҙе лат. oryza — көнбайыш Европаға rîs, riz формаһында килеп етә һәм урыҫ телендә рис һүҙе барлыҡҡа килә[7],[9].
Үҫемлектең тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәсеү дөгөһө — бер йыллыҡ үҫемлек. Тамыр системаһы — суҡлы, оҙонлоғо 30—40 см (1 метрға тиклем). Башҡа үҫемлектәрҙән айырмалы һауа үткәрә торған ҡыуышлыҡтары һәм аҙ һанда булған һыуға батырып үҫтергән саҡта һулыған тамыр төксәләре бар. Үҫемлек һабағы 50 сантиметрҙан 2 метрға тиклем, ҡайһы саҡта хатта 3—5 метрлыҡ бейеклеккә лә етә. Сәскәлеге 10—30 см оҙонлоҡтағы һепертке башлы үҫемлек. Бер нисә суғырмаҡлы һабаҡтан дөгө өйкөмө хасил була. Өйкөмдөң бейеклеге 38 сантиметрҙан 244 сантиметрға тиклем. Һабаҡтары ғәҙәттә тура йәки бераҙ күтәрелгән була, түшәлеп ятҡан, үрмәле төрҙәре һирәк осрай. Төйөндәренең һаны сортына, вегетация осорона ҡарап 13-тән 16-ға етә. Сәскә атҡан саҡта дүрт төйөн аралығы ныҡ оҙоная.
Дөгө үҫемлегенең һепертке башы шулай уҡ сортына ҡарап тармаҡлы йәки ҡыҫыңҡы, төҙ үҫкәне йәки һалынып төшкәне була. Ялпаҡ һыҙыҡлы япраҡтарының киңлеге — 7-нән 29 мм тиклем.
Мәле еткәс, тумалыу емешлегендәге емеш бойҙайға әйләнә. Тыш яғынан дөгө бойҙайы кәбәк менән ҡапланған була. Кәбәге ҡаты ғына булһа ла, бик тиҙ әрселә.Кәбәк аҫтындағы ҡупҡан бойҙай бер нисә ҡатлы була. Ошо ҡаттары бойҙайҙың төҫөн билдәләй. Ҡабыҡ аҫтындағы эндоспермда бойҙайҙың бөтә булған туҡлыҡлы запасы һаҡлана, ошо иҫәптән, 90-94 % крахмал һәм 6-10 % аҡһым, тик В төркөмөндәге витаминдар һәм минераль матдәләр етешмәй[5]/
Дөгө башаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәсеү дөгөһө — бер йыллыҡ үҫемлек. Тамыр системаһы — суҡлы, оҙонлоғо 30—40 см (1 м-ға тиклем). Башҡа үҫемлектәрҙән айырмалы һауа үткәрә торған ҡыуышлыҡтары һәм аҙ һанда булған һыуға батырып үҫтергән саҡта һулыған тамыр төксәләре бар. Үҫемлек һабағы 50 см-ҙан 2 м тиклем, ҡайһы саҡта һалам бөртөгө хатта 3—5 м бейеклеккә етә. Сәскәлеге 10—30 см оҙонлоҡтағы һепертке башлы үҫемлек. Бер нисә суғырмаҡлы һалам бөртөгөнән үҫемлектәр өйкөмө хасил була. Өйкөмдөң бейеклеге 38 см-ҙан 244 см тиклем. Һабаҡтары ғәҙәттә тура йәки бераҙ күтәрелгән була, түшәлеп ятҡан, үрмәле төрҙәре һирәк осрай. Төйөндәренең һаны сортына, вегетация осорона ҡарап 13-нан 16-ға тиклемгә етә. Сәскә атҡан саҡта дүрт төйөн аралығы ныҡ оҙоная. Дөгө үҫемлегенең һепертке башы шулай уҡ сортына ҡарап тармаҡлы йәки ҡыҫыңҡы, төҙ үҫкәне йәки һалынып төшкәне була. Ялпаҡ һыҙыҡлы япраҡтарының киңлеге — 7-нән 29 мм-ға тиклем. Мәле еткәс, тумалыу емешлегендәге емеш бойҙайға әйләнә. Тыш яғынан дөгө бойҙайы кәбәк менән ҡапланған була. Кәбәге ҡаты ғына булһа ла, бик тиҙ әрселә. Кәбәк аҫтындағы ҡупҡан бойҙай бер нисә ҡатлы була. Ошо ҡаттары бойҙайҙың төҫөн билдәләй. Ҡабыҡ аҫтындағы эндоспермда бойҙайҙың бөтә булған туҡлыҡлы запасы һаҡлана, ошо иҫәптән, 90-94 % крахмал һәм 6-10 % аҡһым, тик В төркөмөндәге витаминдар һәм минераль матдәләр етешмәй[5].
Дөгө етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө — иген үҫемлектәренең иң мөһиме. Ер шарының яртыһынан күберәк халҡы дөгө ярмаһы менән туҡлана. Дөгө культураһы бик боронғо замандан билдәле. Беҙҙең эраға тиклем 2800 йылда Ҡытайҙа шундай йола булған: батшалыҡ иткән император үҙе шәхсән дөгө орлоғон сәсергә тейеш булған, башҡа төрлө дүрт үҫемлекте ултыртырға император ғаиләһенең принцтарына рөхсәт ителгән. Күренеүенсә, дөгө ярмаһына Ҡытай илендә шундай ҙур әһәмиәт бирелгән.
Дөгө үҫтереү шулай уҡ Һиндостанда мөһим урын биләгән. Был илгә, Ҡытай менән сағыштырғанда, дөгө культураһы һуңыраҡ килһә лә, ул киң майҙандар биләй, дөгө бойҙайы туҡланыу ризыҡтар араһында беренсе урында тора.
Дөгө байтаҡ микдарҙарҙа Бангладеш, Индонезия, Шри-Ланка, Африканың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә, Полинезия, Меланезия һәм экватор менән 45° киңлек араһында урынлашҡан башҡа илдәрҙә үҫтерелә.
Европа илдәре араһынан дөгө культураһын үҫтереү Испанияла күҙәтелә. Беренселәрҙән булып уны маврҙар алып килгән. Италияла тәүге дөгө баҫыуҙары 1468 йылда күренә башлай. Шулай уҡ Греция, АҠШ, Бразилия һәм Төркиәлә дөгө сәселә.
Рәсәйҙә бик ҙур булмаған миҡдарҙарҙа Краснодар крайында һәм Приморье крайының көньяғында үҫтерелә. Дөгө йылы яратҡанға күрә, уртаса климатта ғына үҫә ала.
Тулыһынса үҫешһен өсөн уртаса йәй температураһы 22—30°С булырға тейеш. Вегетация осоро 150 көнгә етә, ошо ваҡыт арауығында 3300-дән 4500°С тиклем йылылыҡ талап ителә. Дөгө бик үҙенсәлекле шарттарҙа үҫтерелә, һаҙ үҫемлеге булараҡ бик күп аҡмаған, үле һыу кәрәк була, шуға ла дөгө үҫтерелгән баҫыуҙар 90—100 көн һыу аҫтында ҡалғанлыҡтан тиҙ һаҙландырыла. Был үҙ сиратында биҙгәк ауырыуҙары таралыуға юл аса, үтә күп һыу расходланыуы ла ҡайһы бер илдәр өсөн ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Бигерәк тә ҙур күләмдә һыу күпселек илдәрҙә иң мөһим төр булып һаналған һыулы йәки еүеш дөгө талап итә. Ужым ашлыҡтарына ҡарағанда һыулы дөгө сәселгән һәр гектарға һыу ике мәртәбәгә, яҙ сәселә торған ярауай Дурра исемле үҫемлеккә — биш мәртәбәгә күберәк китә.
Европа, Америка дөгө сортарынан ғәҙәти дөгө, каролин, пьемонт сорттары сағыштырмаса билдәле. Көнсығышта дөгө сорттары бик күп, бойҙайҙары ла төрлө төҫтә: ҡыҙыл, ҡара, миләүшә, улар араһынан ҡыҙыл дөгө иң туҡлыҡлы булып һанала. Японияла, Явала, Суматрала һәм Кохинхинда ваҡ орлоҡло дөгө үрсетелә.
Шулай уҡ Көнсығышта тау дөгөһө үҫтерелә. Көньяҡ Ҡытайҙа был төр ҡырағай көйөнсә тау битләүҙәрендә үҫә, тропик ямғырҙар мәлендә ул үҫешеп етә. Һыулы дөгөгә ҡарағанда тау дөгөһө һыуҙы ике мәртәбәгә әҙерәк кәрәклеген Төньяҡ Италия тәжрибәһе асыҡ күрһәтте.[4]
Агротехника[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө культураһы плантацияларҙа үҫтерелә. Был плантациялар даими һәм ваҡытлыса була ала, беренселәрендә йылдан-йыл дөгө сәселә һәм улар гел һыу аҫтында ҡалалар, икенселәрендә — ике-өс йыл һайын сәселгән иген төрҙәре алмаштырылып тора. Дөгө үҫтереү өсөн иң һәйбәт тупраҡ — балсыҡлы, балсыҡһыл. Дөгө баҫыуҙары сиктәре үр менән уратыла һәм һыуға батырыла. Ғәҙәттә март — апрель айҙарында 6—8 см тәрәнлектәге һыу ятҡылығына сәсәләр. Ҡайһы берҙә, мәҫәлән, Ҡытайҙа, Һиндостанда, Японияла, Явала, үрсетмәне 15—20 см бейеклеккә тиклем үҫтереп грунтҡа күсереп ултырталар. Рәт аралары — 20—30 см.
Ғәҙәттә бер ниндәй ҙә өҫтәмә ашлыҡтар ҡулланмаған. Дөгө үҫтереү бик күп ваҡыт, хәстәрлек талап итә. Көн һыуытып китһә, һыуҙы күләмен кәметәләр. Үҫемлектең беренсе япраҡтары күренеү менән һыу ҡатламын күбәйтәләр. Һыуы һалҡын булһа, махсус һауыттарҙа йылыталар. Ваҡыты менән һыуҙы йә бөткәнсә ағыҙып, йә киреһенсә тултырып торор кәрәк. Был операцияны һәр өсөнсө, дүртенсе йәки унынсы көн, унан да күберәк көндән һуң үткәреп торалар. Һыу ятҡылығы үҫемлектең бейеклегенең яртыһынан үтмәҫкә тейеш. Һыу үтә күп булһа ла насар: үҫемлеккә зарар килә. Урып алыр алдынан һыуҙы бөтөнләй ағыҙып бөтөрәләр. Дөгө үҫтереүҙә иң мөһиме — йылылыҡ һәм һыу булыуы. Ҡый үләндәре лә йонсота. Элекке ваҡытта өсәр аҙна утау үткәрелгән. Был бик ауыр эш. Ҡый үләндәре араһында бигерәк зыянлылары дөгө аҡтамыры Leersia oryzoides, ҡамыш, күрән, сәскәғамыш. Зарарлы бәшмәктәрҙән дөгө үҫемлегендә аҡ һәм ҡара ауырыу булдырыусы Pleospora Oryzae һанала. Дөгө өлгөргәнлеген үҫемлектең һарғайғаныуынан, бойҙайының ағарыуынан белеп була. Урта Азияла ғәҙәттә август — сентябрҙә уңыш йыйыла. Был эште ваҡытында ғына эшләй һалыр кәрәк, юғиһә башаҡтары кибеп ҡойолоуы бар. Дөгөнө йәшел сағында уҡ йыйып киптереүҙе хуп күрәләр. Бындай дөгө былау бешереүгә иң йәтеше, тип һанала. Уңыш ҡырҡып йәки тартып алына. Урылған башаҡтар ике-өс көн дауамында киптерелә, шунан ғына һуғыла.
Дөгөнө эшкәртеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эшкәртелмәгән дөгө бөртөктәрен елгәреп ваҡ ҡыйҙан таҙарталар, шунан уны ҡабығынан бушаталар. Шымартылған аҡ дөгөнө кәбәктән таҙартып, бөтөндәргә һәм ваҡланғандарға бүләләр. Бөтөндәрен ялтырап торһон өсөн глюкоза йәки тальк менән бутайҙар. Артабан һыра ҡайнатыу заводтарына оҙаталар. Дөгө бөртөктәре кәбәгендә туҡлыҡлы матдәләр бик күп, шуның өсөн уларҙы махсус ысул менән эндоспермға әйләндерәләр. Елгәрелгән эшкәртелмәгән бөртөктәрҙе һыуҙа быҡтырып, пар менән эшкәртеп киптерәләр һәм шымарталар. Яһалма өҫтәлмәләр менән дә дөгөнөң туҡлыҡлы киммәтен күтәреп була. Бының өсөн витаминдар һәм минераль матдәләр менән туйындырылған иретмә эшләйҙәр. Тағы ла дөгө ҡалдыҡтарынан ондо байытыу өсөн файҙалы өҫтәлмәләр һәм мал аҙығы майы етештерәләр[5].
Һуғылған дөгө төрлө ҡушылмаларҙан таҙартылғандан һуң шекәрәһенән айыралар. Иң һуңғы эшкәртеү шымартыу аппаратында үткәрелә. Уртаса 100 кг дөгөнән ярмаға әйләндергәндән һуң эре бөртөктәр — 60 кг, уртаса һәм ваҡ бөртөктәр − 15 кг, он — 10 кг сыға[4].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң боронғо, беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыллыҡҡа тап килгән, дөгөсөлөк эҙҙәре Таиландта табыла. Артабан дөгө культураһы Һинд-Ҡытайҙа, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Көнсығыш Азияла үҫеш ала. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта һинд-ҡытай дөгөһө Һиндостанға барып етә, унан һуң Александр Македонский походтары ваҡытында — Урта Азияға һәм Европаға.
Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта хәҙерге Ҡытай территорияһында төп дөгөсөлөк райондары Янцзы йылғаһының түбәге ағымында урынлашҡан. Уларҙың хужалары вьетнам ҡәүемдәренең ата-бабалары булған. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта ҡытайлылар менән үҙ-ара контакттар булдырыу сәбәпле дөгө күрше Ҡытайға эләгә. Корея һәм Японияла Ҡытайҙан үҙләштерелгән булһа кәрәк. Шулай итеп, дөгө Урта Азия регионында төп ауыл хужалығы культураһы булып китә.
Европала бик оҙайлы ваҡыт, антик ваҡыттан алып, дөгөсөлөк үҙәге Урта диңгеҙ буйы була. Ул ваҡытта дөгө культуралары туҡланыу рационында бик аҙ була. Тик XIX быуаттан ғына Европала дөгө етештереү һәм эшкәртеү башлана.
Дөгөнән әҙерләнгән ризыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө ярмаһы ризыҡ төрө булараҡ хәҙерге көндә башҡорттарҙа ла киң ҡулланыла.
Былау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Былау ризыҡ булараҡ киң урын алған. Ғаилә байрамдарында былау өҫтәлде биҙәй. Бигерәк тә дини байрамдарҙа (Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы) былауҙы мәсет йәки майҙанда ҙур ҡаҙандарҙа бешереп барса халыҡты һыйлайҙар. Ураҙа ваҡытында ауыҙ асыуға былау әҙерләүе хуп һанала. Былау итле лә, татлы ла була. Ике төрҙә лә төп компоненты — дөгө ярмаһы. Ике вариантта ла бешереү принцибы бер төрлө. Аш ризығы ике өлөштән тора: ит менән киптерелгән емеш һәм дөгө ярмаһы.
Татлы бәлештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғөбәҙиә — бер нисә ҡат эслекле түңәрәк бәлеш. Бәлеште тантаналы ғаилә байрамдарына бешерәләр. Эслеге ҡоро эремсек, ит фаршы, һуған, йомортҡа, йөҙөм, ҡураға, ҡара өрөк һәм дөгө ярмаһынан әҙерләнә. Дөгө ярмаһы был бәлештә иң төп компонент.
Гарнир[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе блюдоға йыш ҡына дөгө ярмаһын гарнир итеп бирәләр. Соус, ҡаймаҡ, май менән тәмләтәләр.
Ҡаҡланған ҡаҙҙан дөгө ашы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа элек-электән итте, ҡош-ҡортто ҡаҡлағандар. Дөгө ярмаһы менән бешерелгән аш бик туҡлыҡлы һәм тәмле була. Ашҡа картуф, кишер, һуған, тәмләткестәр һалына. Ашар алдынан йәшелсә менән биҙәйҙәр. Ҡорот һалырға ла мөмкин.
Дөгө бутҡаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө бутҡаһын бешереү өсөн иғтибарлыҡ һәм оҫталыҡ кәрәк. Ярманың тәме үҙгәрмәһен өсөн, суйын һауытта бешерергә кәңәш ителә. Бешкән саҡта суйын ҡапҡасы менән ябылырға тейеш. Дөгө ярмаһы һыуҙа ғына түгел, быуҙа бешеүе мотлаҡ. Бешеү ваҡыты етеү менән асмаҫҡа, тоҙҙо, майҙы һуңынан һалып бутарға. Бешерер алдынан дөгөнө тик һыуыҡ һыуҙа йыуыр кәрәк.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дөгө һүҙенең сығышы боронғо tögi (урыҫса — пшено) һүҙе менән бәйле, тигән фараз бар.
- Дөгө — мифалаштырылған ризыҡ. Ғәйнә башҡорттарында шундай ышаныу йәшәй: дөгө ярмаһын тапарға ярамай: дөгө — пәйғәмбәрҙең күҙ йәштәре[11].
- Мосолман илдәрендә бер дөгө ярмаһы ауырлығына тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге — арузза ҡулланалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ [ Рис (раст. сем. злаков)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
- ↑ М. Аксёнова, Г. Вильчек, Е. Дубовская и др. Злаки // Энциклопедия для детей. Биология — 7. — М.: Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2010. — Б. 355-356. — 589 б. — ISBN 9785989862658.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Рис, растение из семейства злаков // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Рис. Энциклопедия Кольера.
- ↑ Крупа // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. — М.: Советская энциклопедия, 1984. Стр. 142
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 П. Я. Черных. Историко-этимологический словарь современного русского языка. Том II. Панцирь—Ящур. 4-е издание, стереотипное. Москва, «Русский язык», 2001, ISBN 5-200-02853-1. С. 116
- ↑ Словарь Академии Российской, по азбучному порядку расположенный. Вновь пересмотренное, исправленное и дополненное издание. Том V, 1046—1047.
- ↑ 9,0 9,1 Макс Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Перевод с немецкого и дополнения О. Н. Трубачёва. Том III (Муза—Сят). Москва, «Прогресс», 1971, С. 485
- ↑ fao.org (FAOSTAT) Countries by commodity (Rice, paddy). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2012. 26 май 2012 тикшерелгән.
- ↑ Хисамитдинова Ф. Ғ. Башҡорт мифология һүҙлеге. — Өфө. 2002. — 412 б. ISBN 978-5-91608
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алёшин Е. П., Алёшин Н. Е. Рис. — Москва, 1993. — 504 бит. 100 һүрәт. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дөгө — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 19 ноябрь 2009) (рус.)
- www.rice.ru — Сайт, целиком посвящённый рису (рус.)
- Этот известный, неизвестный рис (рус.)


text:
Өфө ҡалаһының Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт гимназия-интернаты базаһында 9-11 класс уҡыусылары араһында башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән төбәк- ара олимпиадаһы үтте. Унда Рәсәй төбәктәренән бөтәһе 300-гә яҡын уҡыусы ҡатнашты.
Олимпиада өс турҙа үтте: инша, текст өҫтөндә тәржемә эш, викторина.
Олимпиадала Өфө ҡалаһы ҡала округының “Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Ғайса улы Гәрәев исемендәге башланғыс осоуға әҙерләүсе Өфө дөйөм белем биреү интернат-мәктәбе” уҡыусыһы Шильков Владислав Евгений улы ҡатнашты. Уҡыусыбыҙ был сарала һынатманы, призерҙар иҫәбендә билдәләнде һәм Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының дипломына лайыҡ булды.
Шильков Владислав олимпиада һөҙөмтәләре буйынса үҙенең тәьҫораттары менән бүлеште: “Олимпиаданың иң ауыр өлөшө 1-се тур булды, биш тема араһынан бер тема һайлап, инша яҙыу. Яйлап үткән темаларҙы иҫкә төшөрөп, уйҙарымды туплап “Тәбиғәткә, урманға һаҡсыл ҡараш тәрбиәләйек” тигән темаға инша яҙҙым. Ижади эшем һәйбәт килеп сыҡты»,- тип һөйләп үтте ул.
алдына ҡуйған маҡсаттарҙы үтәп, яңы үрҙәргә ынтылған егет. Бөтә фәндәрҙән тик «4» һәм «5» генә уҡый, кадет корпусында старшина роты вазифаһын үтәй, спорт буйынса республика кимәлендә үткәрелгән сараларҙа ҡатнашып беренсе урындар яулай.
Еңеү яулаған уҡыусыбыҙҙы ҡотлап, киләсәктә ижади уңыштар теләйбеҙ! Афарин, Владислав!


text:
14 апрелдә Өфөлә башҡорттарҙың иң ҙур ырыуҙарының береһе булған Мең ҡәүеме үҙенең өсөнсө йыйынын үткәрҙе. Сараға Өфө, Иглин, Шишмә, Дәүләкән, Ауырғазы, Әлшәй, Миәкә, Бишбүләк, Благовещен, Благовар, Ҡырмыҫҡалы, Стәрлетамаҡ райондарынан, Өфө, Дәүләкән, Благовещен, Бәләбәй ҡалаларынан делегаттар cаҡырылды һәм уларҙың барыһы ла тиерлек килеп, майҙандың түрендә булды.
Төп доклад менән сығыш яһаған тарихсы Салауат Хәмиҙуллин Татарстан Республикаһының Минзәлә, Сарман һәм Туҡай райондарындағы ҫарайлы-мең башҡорттары (улар 18 ауыл) тураһында телетапшырыуҙарында ла әйтеп килә ине. Был сарала ла ул төп проблеманы – милли асылын юғалтҡан халҡыбыҙ вәкилдәре тураһында һөйләне. Байрам башланыр алдынан “Меңдәр” документаль фильмы күрһәтелде. Әйткәндәй, Өфө ҡалаһы ла, башҡорттарҙың баш ҡалаһы, шулай уҡ Мең ерендә ултыра. Быны тарихи документтар раҫлай.
Мең ырыуы мең (меңләр), ҫыбы-мең, күл иле-мең, илекәй-мең, ҫарайлы-мең, ҡобау-мең, өршәк-мең, меркет-мең, ҡырҡ өйлө-мең, яйыҡҫыбы-мең, уҫылы-мең халҡынан тора. Мең ырыуының ҡор башы, мәшһүр замандашыбыҙ Рәшит Шәкүр – быға тиклем ойошторолған саралар башында торған шәхес. Ул, үткәндәргә тарихи байҡау яһап, ырыуҙың башҡорт халҡы мәнфәғәтендә киләсәктә лә ырамлы эшләүен теләне. Әйткәндәй, уны меңдәрҙең тарихи ҡор башы, аҡһаҡалы итеп һайланылар.
Мең вәкилдәренең йыйынын Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғолов тәбрикләне. Ул: “Халыҡ өсөн иң киҫкен ваҡытта Мең ырыуы вәкилдәре мөһим һүҙҙе әйтә белгән. Шуға күрә киләсәктә лә ырыу халҡы башҡорт милләтен берләштереү өсөн арымай-талмай эшләр”, – тигән өмөт белдерҙе.
“Йәштәр, ғаилә, һаулыҡ һаҡлау, демография мәсьәләләре” тигән доклад һөйләгән ғалим Илгиз Солтанморатов бик мөһим мәсьәләләрҙе күтәрҙе: халыҡ һаны кәмеү сәбәптәре, суицид, эшһеҙлек… Статистик мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән сығышты халыҡ тәрән илтифат менән тыңланы. Республикала мәғариф өлкәһендәге проблемалар тураһында Ҡоролтайҙың баш белгесе Рәйсә Күзбәкова һөйләне. Уға залдан һорау биреүселәр ҙә булды, сөнки мәғариф өлкәһендәге даими алып барылған үҙгәрештәрҙе ата-әсәләр ҙә, уҡытыусылар ҙа күҙәтеп барырлыҡ түгел.
“Бөгөнгө заман шарттарында эшҡыуарлыҡ” темаһын күтәргән ҡырҡ өйлө-мең башҡорттарының ҡор башы Филүс Хәлиуллиндың сығышын гәзит уҡыусыларға ла тәҡдим итәбеҙ. Сәсәниә Розалия Солтангәрәева “Милләтте һаҡлау юлдары” тигән сығышында халыҡты иман аша тәрбиәләүгә, йолаларыбыҙҙы тергеҙеүгә ҙур иғтибар бирергә саҡырҙы.
Сарала шулай уҡ мәғрифәтсе, шағир Сафуан Яҡшығоловтың исемен мәңгеләштереү генә түгел, халыҡҡа ҡайтарыу юлдары тураһында һүҙ әйтелде. Киләсәктә уның йыйынтығын З. Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә сығарыу, Яҡшығолов уҡыуҙарын ойоштороу мәсьәләләре резолюцияға инде.
Лариса Абдуллина,
«Ҡоролтай тауышы» гәзитенән.
Просмотров (14)


text:
Газета "Йәшлек" » Гәзиткә яҙылыу » Страница 10
Белемле меңде йығыр
Гәзиткә яҙылыу // 22-05-2012, 10:29
йәки «Йәшлек»те алдырған отолмаҫ
«Йәшлек»те күптән алдырам. Ғөмүмән, гәзит-журналһыҙ йәшәүемде күҙ алдына ла килтерә алмайым. Кемдер, хәҙер интернет, телевидение ваҡыты бит, нимә теләйһең шуны ҡарайһың, тип әйтер. Уныһы шулай, ләкин икенсе яғы ла бар − әлегә һәр кемдең дә бөтә донъя элемтә селтәре юҡ бит. Телевизорҙы ла ваҡытында ҡарарға кәрәк. Гәзитте үҙеңдең ваҡытыңа, мөмкинлегеңә ҡарап төрлө ваҡытта уҡый алаһың.
...
«Йәшлек»те күптән алдырам. Ғөмүмән, гәзит-журналһыҙ йәшәүемде күҙ алдына ла килтерә алмайым. Кемдер, хәҙер интернет, телевидение ваҡыты бит, нимә теләйһең шуны ҡарайһың, тип әйтер. Уныһы шулай, ләкин икенсе яғы ла бар − әлегә һәр кемдең дә бөтә донъя элемтә селтәре юҡ бит. Телевизорҙы ла ваҡытында ҡарарға кәрәк. Гәзитте үҙеңдең ваҡытыңа, мөмкинлегеңә ҡарап төрлө ваҡытта уҡый алаһың.
...
Матбуғат менән дуҫ синыф
Гәзиткә яҙылыу // 18-05-2012, 11:14
Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең IX „Б” синыфы „Йәшлек”те лә,уҡыуҙы ла, спортты ла, мәҙәниәтте лә ярата
Редакция ойошторған „Йәшлек”-фараз” конкурсына тәүгеләрҙән булып бер синыфтан ғына 22 купон ебәрелгәс, ҡайһылай өлгөр һәм берҙәм был уҡыусылар, тип һоҡланып, гәзитебеҙҙең дуҫтары артыуына шатланғайныҡ. Ысынлап та, Бөрйән районы Байназар мәктәбенең уҡытыусы Гөлшат Марат ҡыҙы Салауатова етәкселегендәге 9-сы „Б” синыфы уҡыусылары уҡыуҙа ла, спортта ла, йәмәғәт эштәрендә лә һәр ваҡыт әүҙем, берҙәм булып сыҡты. Синыф, баҫмабыҙға тоғролоғо редакция тарафынан баһаланып, „Бөтә синыф менән – „Йәшлек”кә!” конкурсы еңеүселәре булды, өҫтәүенә, бер синыфтан өс егет – Ильмир Исламғолов, Замир менән Эльмир Вәлиевтар, гәзитебеҙҙең тәүге ярты йыллыҡтағы тиражын яҡынса дөрөҫ фаразлап, кеҫә телефондары менән бүләкләнде....
„Йәшлек”тең шәп бүләктәре һеҙҙең өсөн!
Гәзиткә яҙылыу // 15-05-2012, 10:03
Гәзиткә яҙылып, «Йәшлек»-фараз» конкурсында бәхетегеҙҙе һынап ҡарағыҙ
«Йәшлек» гәзите икенсе ярты йыллыҡҡа гәзиткә яҙылыу кампанияһында ла «Йәшлек»-фараз» конкурсы иғлан итмәксе. Бәйгелә ҡатнашыусыларҙың күп булыуы, ҡомарлы уҡыусыларыбыҙҙың бер нисә йыл рәттән ҡатнашыуы конкурсты халыҡтың яратып ҡабул итеүен күрһәтте. Уҙған бәйгелә ҡатнашыусыларыбыҙ ҡиммәтле бүләктәрен алып һөйөндө лә инде....
«Йәшлек» гәзите икенсе ярты йыллыҡҡа гәзиткә яҙылыу кампанияһында ла «Йәшлек»-фараз» конкурсы иғлан итмәксе. Бәйгелә ҡатнашыусыларҙың күп булыуы, ҡомарлы уҡыусыларыбыҙҙың бер нисә йыл рәттән ҡатнашыуы конкурсты халыҡтың яратып ҡабул итеүен күрһәтте. Уҙған бәйгелә ҡатнашыусыларыбыҙ ҡиммәтле бүләктәрен алып һөйөндө лә инде....
Ун көнлөктә Арзан хаҡҡа яҙылып ҡалығыҙ!
Гәзиткә яҙылыу // 11-05-2012, 11:21
Ашыҡҡан – ашҡа бешкән, тиҙәр. Тик матбуғатҡа яҙылыу кампанияһы барышына ҡағылмай был һүҙҙәр.
Иғтибар! 10-нан алып 20 майға тиклем республика гәзит-журналдарына льготалы яҙылыу декадаһы уҙғарыла. Тимәк, яратҡан баҫмағыҙҙы арзаныраҡ хаҡҡа алдыра алаһығыҙ....
Иғтибар! 10-нан алып 20 майға тиклем республика гәзит-журналдарына льготалы яҙылыу декадаһы уҙғарыла. Тимәк, яратҡан баҫмағыҙҙы арзаныраҡ хаҡҡа алдыра алаһығыҙ....
Былтырғы хаҡтар буйынса «Йәшлек»кә яҙылып ҡалығыҙ
Гәзиткә яҙылыу // 2-03-2012, 13:25
Хөрмәтле дуҫтар! Һеҙҙе «Йәшлек»ле итеү өсөн һәр төрлө мөмкинлектәр булдырырға тырышабыҙ. Хәбәр итеүебеҙсә, гәзиткә 2012 йылдың икенсе ярты йыллығына алдан яҙылыу кампанияһы дауам итә. 31 мартҡа тиклем элекке хаҡ буйынса яҙыла алаһығыҙ. 80148 индекслы, аҙнаһына ике тапҡыр сыға торған «Йәшлек»кә 351 һум 72 тингә яҙылып ҡалығыҙ. Апрелдә инде хаҡтар юғарыраҡ буласаҡ.
Мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмағыҙ.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ, дуҫтар!...
Мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмағыҙ.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ, дуҫтар!...
Почтаға йүгер, дуҫым!
Гәзиткә яҙылыу // 27-01-2012, 12:43
Алтын бөртөкләп йыйыла, тиергә яратабыҙ. Уңышының сере менән бүлешкән миллионерҙар ҙа бер генә һумды ла юҡҡа бөтөрмәҫкә өйрәтә. Шунлыҡтан, ҡәҙерле милләттәштәребеҙ, һеҙгә бик шәп тәҡдимебеҙ бар − ағымдағы йылдың 1 февраленән 31 мартҡа тиклем «Йәшлек» гәзитенә 2012 йылдың икенсе яртыһына алдан яҙылыу кампанияһы башлана. Ошо арауыҡта икенсе ярты йыллыҡҡа беренсе ярты йыллыҡта билдәләнгән хаҡтар буйынса яҙылып ҡалырға мөмкин.
Тимәк, төп индексыбыҙ − 80148 буйынса 6 айға 351 һум 72 тингә яҙылып ҡалырға тейешһегеҙ! Был – шишәмбе һәм йомала киләсәк гәзиттең индексы. 31 марттан һуң хаҡтар артасаҡ....
Бер-беребеҙгә ҡул һуҙайыҡ
Гәзиткә яҙылыу // 17-12-2011, 14:57
Бер ваҡыт әтәс ҡоҙоҡҡа ҡолап төшкән. Осоп сығырға көсө етеңкерәмәгән һәм, ярайһы ғына ҡысҡырып, ярҙамға саҡырған. Хужаһы ишетеп килеп сыҡҡан да, ҡошто ҡотҡарыу мөмкин түгеллеген күреп, уйға ҡалған. «Был әтәсем ҡартайып та киткәйне инде, ҡоҙоҡтоң да һыуы кәмеп бара. Әллә бер юлы ике ҡуянды тоторға − иҫке ҡоҙоғомдо күмергә лә яңыны ҡаҙырға, ҡарт әтәсемдән дә ҡотолоп, йәшерәген алырға инде?»...
Иң әүҙем хат ташыусыларға – «Йәшлек»тән премия
Гәзиткә яҙылыу // 6-12-2011, 10:25
Хәтерегеҙҙәлер, бынан бер нисә йыл элек почтальон тураһында бер йыр бик популяр була торғайны. Унда был һөнәр эйәләренең бар яңылыҡты белеүе, һәммәһенә дуҫ булыуы, уларҙы һәр ваҡыт көтөп алыуҙары хаҡында һүҙ бара ине. Ысынлап та, хат ташыусылар бөгөн дә күп өйҙәрҙә көтөп алына! Cөнки улар яратҡан баҫмағыҙҙы ваҡытында килтерә. Беҙ, редакция хеҙмәткәрҙәре, еңел булмаған эш башҡарған, ҡулайлаштырыу тигән заман еленә күкрәк ҡуйып бирешмәй алға барған һәм, әлбиттә, беҙҙең гәзитте лә ваҡытында халыҡҡа еткереүсе, яҙылыуҙы ойоштороусы почтальондарға сикһеҙ рәхмәтлебеҙ....
«Йәшлек» гәзитенә яҙылыуға биш сәбәп
Гәзиткә яҙылыу // 6-12-2011, 10:24
Аңлы милләттәштәребеҙҙең аҡылын туйҙырырлыҡ сығанаҡ
Гәзиткә яҙылыу // 29-11-2011, 12:44
«Яратҡан рестораны булып та, хөрмәт иткән авторы булмаған кеше бәхетһеҙ. Ул ҡорһағын туйҙырырлыҡ урын тапҡан, әммә аҡылын туйҙырырлыҡ нәмә таба алмаған», – тип әйткән Рон Джим. Coca-сola, Xerox, General Motors компанияларының эшен көйләгән эшҡыуар-тренерҙың был һүҙҙәрендә тәрән мәғәнә ята. Ысынлап та, төрлө хәбәр менән донъя тулған заманда үҙ зауығыңа тап килерлек, ә иң мөһиме, файҙа килтерерлек мәғлүмәт сығанағы табыуы ныҡ ҡыйын....


text: Бына беҙ күптән ишетергә теләгән һүҙҙәр, күптән күңелебеҙ һыуһаған сара... Ер йөҙөнә килгәненән алып нисәмә тапҡыр кире ҡарашҡа юлығып, манаралары ауҙарып бөтөрөлөүгә дусар ителеп, кемдәрҙер тарафынан ҡәтғи тыйылып та, ишелеп төшкән яр, бысраҡлыҡтар араһынан үҙенә юл табып сылтырап аҡҡан саф шишмәләй яңынан баш алып, бара-бара ҙурыраҡ шишмәләргә ҡушылып оло йылғаларға әйләнгәндәй, беҙҙең милләттең иңенә төшкән традицион динебеҙ... Эйе, тарихсыларыбыҙ һәм дә күпте күргән шәхестәребеҙ дөрөҫ әйтә, Исламды бөтә милләттәрҙән алдараҡ ҡабул иткәнбеҙ беҙ. Кемдер тарихи сығанаҡтарҙа дин башҡорттарға X быуатта үтеп инеп, XIII быуатта ныҡлап тарала башлаған тиһә лә, икенселәр әле IX быуаттан алда уҡ тип күрһәтә.


text:
Башҡорт атлы арыҫлан...26-12-2017, 00:05 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Характер – ул бик ҡатмарлы төшөнсә. Уға тәбиғәттән бирелгән темперамент та, тәрбиә лә, нәҫелдән килгән ҡан да, төрлө саралар ҙа, ваҡиғалар ҙа йоғонто яһай. Айырмаға килгәндә инде, әгәр ҙә ауыл башҡорттарын һәм ҡаланыҡыларҙы, бер район менән икенсеһенекен сағыштырып ҡараһаң – улар араһында күҙгә күренмәҫ ниндәйҙер айырма бар. Мәсетле һәм Хәйбулла райондарынан килгән башҡорт менән беренсе тапҡыр күрешеп, аралашырға тура килә икән, һөйләшә-һөйләшә уларҙың береһенең – көньяҡтан, икенсеһенең төньяҡ-көнсығыштан икәнлеген самаларға була. Самаларға ғына, ләкин асыҡтан-асыҡ күренеп торған һыҙаттар күрмәйәсәкбеҙ.
Әгәр башҡортто башҡа милләт кешеләре менән сағыштырһаҡ, айырма, әлбиттә, бар. Тау халыҡтары, мәҫәлән, ҡыҙыу ҡанлы, ҡыйыуҙар, үткерҙәр, телдәре телгә йоҡмай, ә башҡорттар – баҫалҡы, тыйнағыраҡ, үҙен билдәле бер сиктәр эсендә тоторға тырыша. Рус кешеһе, мәҫәлән, ҡайҙа барһа ла үҙен иркен тота, сөнки Рәсәй үҙ дәүләте икәнен яҡшы белә. Ә башҡорт бары тыуған ауылында ғына үҙен иркен хис итә. Ситкә сыҡһа, туған мөхитенән айырылғандай тоя. Йәғни беҙҙең милли холоҡ-фиғел ҡәбилә, ырыу булып, ауылда йомолоп йәшәгән ваҡытта асыҡ һыҙатланған, хәҙер юйыла төшкән.
Икенсенән, беҙҙең милли һыҙатҡа тарих та йоғонто яһай бит. XVIII быуатты ғына алып ҡарағыҙ – бер туҡтауһыҙ күтәрелгән ихтилалдарҙа башҡорт бер ҡырыла. XIX быуат тынысыраҡ үтә, әммә XX быуаттың 1918 – 1921 йылдар шауҡымы милләткә зәһәр ҡағыла. Ике-өс йыл дауамында, Башҡортостан территорияһында барған Граждандар һуғышы осоронда ағы ла, ҡыҙылы ла халыҡты талай, йәғни Башҡортостан ул ваҡытта ҙур тетрәнеүҙәр кисерә. Унан һуң – 1937 йылғы репрессиялар. Шул ваҡытта халыҡ күңеленә инеп оялаған ҡурҡыу артабанғы быуындарға ла бер ни тиклем тапшырыла бит. Ауыл ерендә йәшәгән башҡорттарға шикләнеү, тыйылыу, һаҡланып һөйләү кеүек сифаттар шул осорҙа һеңеп ҡала. Бына шулай, кеше характерына йәшәгән мөхит, тәбиғәт, икенсе милләттәр йоғонто яһай, һәм ул әкренләп үҙгәрә лә.
Милләтебеҙҙең менталитетын өс өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин. Уның метафизик өлөшө – бер ҡасан да үҙгәрмәй торған асылы. Шулай уҡ социаль, психологик йоғонтоға бирелеп, үҙгәргән өлөшө лә бар. Социаль шарттар үҙгәргән һайын, кеше лә үҙгәрә бара. Ә бына, мәҫәлән, метафизик нигеҙҙе тәшкил иткән иректе, азатлыҡты яратыу хисен бер яҡтан баҫтырһаң, ул сәнғәт, йыр, бейеү, ижад һ.б. аша икенсе яҡтан килеп сыға. Һәр башҡортта бындай сифаттар “йоҡлай”, шул һәләттәр уның күңелендә ята. Әммә ваҡыт үтә килә был метафизик сифаттарға яңылары өҫтәлеүе мөмкин. Улар башҡа һыҙаттар менән ҡушылып, тап башҡортҡа ғына хас булған үҙенсәлекле колорит килеп сыға ла инде.
Шундай бер тарих һөйләгәйнеләр: Салауат Юлаев һәйкәлен Салауат районынан ситкә сыҡмай йәшәгән, үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр Өфөгә килгән бер вариҫына күрһәтәләр. Ул һәйкәлде ҡарай ҙа: “Һәйбәт эшләнгән, Салауат атта дөрөҫ ултыра”, – тип үҙ баһаһын белдерә. Уның өсөн атта дөрөҫ ултырыу мөһимерәк, сөнки һыбай ултырыуҙың да ни бары ике манераһы бар һәм, ысынлап та, күптәр ат өҫтөндә дөрөҫ ултыра белмәй. Ә башҡорт икәнһең – һин атта дөрөҫ ултырырға тейешһең! Шулай уҡ ым-ишаралап һөйләйһеңме, кешене ҡолас йәйеп ҡаршылайһыңмы – шунда ла башҡорттоң характеры сағыла. Кешенең күңелендә ятҡан холоҡ тәрбиә, хатта пластика аша бирелә. “Ете ҡыҙ” бейеүен “Березка” ансамбле бейеүселәре бейей икән, унан башҡорт бейеүенә пародия килеп сыға. Беҙҙең башҡорт ҡыҙҙарынан башҡа халыҡ бейеүҙәрен бейетеү ҙә шуның кеүек, сөнки беҙҙекеләр башҡалар кеүек аяғын күтәреп бейей алмай, ә сит милләттәр беҙҙең ҡыҙҙар кеүек ойотоп бейей белмәй.
Башҡорттоң тағы бер сифаты бар – ул тормошто ярата. Бәлки, шуның өсөн дә беҙ һаҡланып ҡалғанбыҙҙыр. Хатта халҡыбыҙҙың трагик йырҙарында ла, һин ҡойолоп төшөргә тейеш түгелһең, тигән кинәйә бар. Көрсөк хәл-торошонан барыһы ла сыға алмай, әммә башҡорттар үҙенең сабырлығы, түҙемлеге менән теләһә ниндәй ауырлыҡты күтәрә белә. Башҡорттоң аҡрын ҡуҙғалыуы, күп ваҡытта өндәшмәй ҡалыуҙы хуп күреүе сәс йолҡорлоҡ ауыр мәлдәрҙе үткәреп ебәрергә ярҙам итә лә инде. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәре ил һаҡларға, әрме хеҙмәтенә киткәс, донъя йөгөн үҙ иңенә алып, сабыр ғына донъя көткән. Шундай ҡатындарҙан нисек батыр тыумаһын! Үҙемдең ғилми эшемде яҙғанда ла мин был юлдарҙы бер маңҡорт уҡыһын да, башҡорттоң идеаль образына һоҡланһын, тигән изге хыял менән йөрөнөм, сөнки кешенең үҙаңы үҫһен өсөн уға даими рәүештә тылҡып торорға кәрәк.
Характерҙы образлы рәүештә кешенең умыртҡа һөйәге менән сағыштыралар. Медицина күҙлегенән ҡарағанда, умыртҡа бағанаһында саҡ ҡына тайпылыш булғанда ла кеше тулы ҡанлы тормош менән йәшәй алмай. Ә тормошта, кешелә, милләттә ошо умыртҡа бағанаһы булған характерҙан тайпылыу була икән, ул үҙенең ысынбарлығын, үҙенең булмышын юғалтмаймы?
Был үҙәк беҙҙең халыҡта әле лә бар. Ул бит тәрбиәнән дә килә. Тәрбиә булмаһа, кеше хайуан сүрәтен ала, тап социумда ғына ул кешегә әйләнә. Арыҫлан балаһын өйҙә тотһаң да, зоопаркта тотһаң да, яңғыҙ урманда үҫһә лә, ул барыбер арыҫлан балаһы булып ҡала. Ә кеше балаһы фәҡәт ғаиләһендә генә кешегә әүерелә. Шуның кеүек, милләтебеҙ башҡорт араһында ғына башҡортлоғон һаҡлай ала. Башҡорт араһынан китһә, башҡортлоҡто һаҡлау бик ауыр. Мәҫәлән, бик әҙҙәр генә үҙҙәренең туған теленә тоғро ҡала.
Ни өсөн беҙ үҙгәргәнбеҙ һуң? Ихтилалдарҙа иң уҫалдар, иң үткерҙәр, иң көслөләр ҡырылған. 1918 – 1921 йылдарҙа Башҡорт ғәскәре сафтарында көрәшкән һәм һәләк булған ирҙәр шулай уҡ көслө, милләте өсөн янып торған кешеләр булған. 1937 йылда милләттең саҡ ҡына күтәрелеп килгән өҫкө ҡатламы юҡ ителгән. Ҡасандыр бөтөн донъяны дер һелкеткән Монголия бөгөн ни өсөн шундай хәлдә? Ни өсөн бөгөн үҙҙәрен күрһәтә, күтәрә алмайҙар? Сөнки иң көслө ирҙәрҙе Сыңғыҙхан үҙе менән алып киткән, илдә бала-саға ла ҡарт-ҡоро тороп ҡалған. Уларҙан, әлбиттә, милләтте артабан үҫтерерлек кешеләр сыҡмаған. Беҙҙең башҡортта ла шул тенденция күҙәтелә – гел иң өҫтә торғандарҙы ҡырып, сабып торғас, ул тора-тора ваҡлана. Бөгөн, мәҫәлән, халҡыбыҙҙы Салауат Юлаевтың замандаштары менән сағыштырып булмай. Беҙ ул осорҙағы ир-егеттәребеҙҙең нисек һуғышыуын тарихи документтар аша ғына күҙаллайбыҙ. Әммә Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт атлыларының шундай уҡ ғәййәрлек менән ут эсенә инеүе тураһында ла беләбеҙ. Йәғни халыҡтың булмышында уның асылы һаҡлана һәм ул кәрәк ваҡытта уяна.
Атта һыбай йөрөүҙең дә үҙ манераһы бар, тигәйнек. Һәр төрки халҡының үҙ көрәше бар, әммә улар ҡағиҙәләр буйынса айырыла. Ә бына башҡорт көрәшендә башҡа көрәштәрҙә күҙәтелгән аяҡ салыу, хәрәмләшеү кеүек күренештәр юҡ, бары тик дәғүәсеңде ерҙән айырып, күкрәк аша алып ташларға тейешһең, йәғни башҡорттар һәлмәк һәм ғәҙел көрәшә. Быны ла милләттең характерына бәйләп булалыр.
Шулай уҡ тағы ла метафизик бер критерийҙы – ғәҙеллеккә ынтылышты ла әйтмәй булмай. Башҡорттоң характерындағы ғәҙеллек, намыҫлылыҡ тигән төшөнсә лә борондан килә. “Урал батыр” эпосындағы Урал батыр ҙа, әкиәттәребеҙҙәге башҡа батырҙар ҙа тик ғәҙел еңеү яулай. Ә бит башҡа халыҡтарҙың әкиәттәрен алып ҡараһаң, батырҙар уларҙа йә хәйлә, йә башҡа этлек аша үҙ маҡсаттарына өлгәшә. Ни өсөн башҡорттар араһында эшҡыуарҙар бармаҡ менән һанарлыҡ, тигән һорауға яуап биргәндә лә тап шул ғәҙеллек, дөрөҫлөк принцибынан сығып фекер йөрөтөргә кәрәктер. Эшҡыуарлыҡ башҡортҡа килешеп етмәй, сөнки бөгөн эшҡыуарлыҡ, бизнес тигән термин артына йәшеренгән алыпһатарлыҡ кеше алдауға ҡоролған. Алыпһатарҙар үҙҙәре бер нәмә лә етештермәй, улар әйберҙе бер урындан осһоҙға алып, икенсе урында ҡиммәткә һатыу менән генә шөғөлләнә.
Кешегә тыуғанда уҡ ниндәйҙер абсолют критерийҙарҙы үҙ эсенә алған көйләнеш һалынған. Башҡорттарҙа ғәҙеллеккә, ирек һөйөүсәнлеккә, дөрөҫлөккә көйләнеш һалынғандыр, күрәһең. Хатта башҡорт кешеһе ниндәйҙер мәсьәлә буйынса етәксеһенә бер тапҡыр барып, проблемаһын хәл итә алмай икән, ул икенсе тапҡыр үҙен көсләп алып барасаҡ, өсөнсө тапҡыр барып та тормаясаҡ, сөнки үҙе ғәҙел булғас, башҡаларҙы ла үҙе кеүек тип уйлай. Ә бит башҡа милләттәр ундай түгел, ишектән ҡыуалар икән, тәҙрәнән килеп инәләр.
Башҡорттар — ирек һөйөүсән халыҡ. Ҡолдарҙа ундай идея юҡ. Спартак заманында булған ул ҡолдар ихтилалы, ләкин улар төньяҡтан килгән халыҡтар булған. Ә Европаның төньяғындағы халыҡтар ҡыҙыу, һуғышсан. Крепостной крәҫтиәндәр бит ихтилалға күтәрелмәгән. Разин, Пугачев ихтилалдары тибеҙ, әммә унда бит крепостной крәҫтиәндәр түгел, казактар һуғышҡан. Әле бөгөнгө Донбасс, Луганскиҙа сыуалыштар бара икән – унда бит элекке казактарҙың тоҡомдары йәшәй. Урал, Яйыҡ буйында ла казактар төйәкләнгән.
Йыш ҡына, башҡорт башын башҡорт ашай, тигән һүҙҙе ишетәбеҙ. Ситтә йөрөгән ваҡытта башҡорт бер-береһенә ярҙам итә, улар дуҫ, татыу, уларҙың ысын асылы асыла һәм быны башҡалар ҙа күрә. Ә бына ауылда тик башҡорт ҡына йәшәй икән, улар ни, һуғышып та китә, талашып та китә. Бындай күренеш һәр халыҡта ла, хатта ғүмер буйына ҡан дошман булып йөрөү ҙә бар. Беҙҙә лә ундай күренештәр ҡасандыр булғандыр, булмаһа, “ҡан дошман” тигән һүҙ ҙә таралмаҫ ине. Ләкин, башҡорт башына башҡорт етә тип, ниндәйҙер шәхси күренеште дөйөм милләткә япһарырға тырышыу дөрөҫ түгел. Бындай яһалма барлыҡҡа килтерелгән әйтем беҙҙең метафизик базаға һалынған абсолют критерийҙарға тап килмәй. Әгәр шулай булған булһа, әллә ҡасан уҡ Ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡан булыр инек.
Әгәр беҙ, боронғо халыҡ, элек-электән Йыһан ритмдары менән йәшәгәнбеҙ икән, беҙ башҡаса була алмайбыҙ. Хатта донъя алдында, кешелек алдында башҡаларға ҡарағанда күберәк яуаплылыҡ тоябыҙ. Әгәр ошо юлыбыҙҙан тайпылһаҡ йәки баш тартһаҡ, уның беҙгә насарлыҡ булып әйләнеп ҡайтыуы ихтимал. Ергә килгән һәр милләттең үҙенең ниндәйҙер миссияһы бар. Уны тормошҡа ашырһаң, ул бумеранг кеүек яҡшылыҡ булып әйләнеп ҡайта. Шуның өсөн генә булһа ла ошо метафизик базаға һалынған абсолют критерийҙарҙан китергә, ситләшергә ярамай.
Ниндәйҙер ваҡиғаны ошо ваҡыт күҙлегенән генә ҡараһаң, бәлки, ул бигүк яҡшы ла, уңайлы ла түгелдер. Мәҫәлән, шул уҡ ихтилалдарҙа ниңә күпләп ҡатнашып, халҡыбыҙҙы ҡырҙырырға кәрәк булған икән, тип уйлайбыҙ йыш ҡына. Әммә ошо ваҡиғаларға Йыһан, бөтөн Ер шары кимәленән ҡараһаң, был үҙен аҡлай. Шуға ла, ниңә шулай иткәнбеҙ, ниңә былай иткәнбеҙ, тигән үкенеү булырға тейеш түгел. Беҙҙең үҙебеҙҙең миссиябыҙ бар, шуға ла үҙебеҙҙе һаҡлай алғанбыҙ. Милләтебеҙҙең тарихҡа билдәле булған, уның ҡағыҙға төшөрөлгән мәленә генә лә – 2500 йыл, сөнки беҙҙең турала бынан 2500 йыл элек йәшәгән Геродот яҙып ҡалдырған. Шул ваҡытта ла ошо уҡ ерҙә, ошо уҡ атамала, ошондай уҡ халыҡ булып йәшәгәнбеҙ. Ибн Фаҙландың, башҡаларҙың башҡорттар хаҡында яҙған ҡыҫҡа ғына ҡылыҡһырламалары бөгөнгө башҡорттарҙың характерында ла сағылыш таба икәнлеген күрәбеҙ. Әммә бөгөнгө башҡортлоҡ менән шул быуаттар дауамында килгән башҡортлоҡтоң араһында айырма бар. XX быуатта элита ҡырылған, тип һөйләйбеҙ, әммә эскелекте бөтөнләй күҙҙән ысҡындырабыҙ. Ә бит был алама ҡылыҡ кешене генә түгел, тотош милләтте юҡҡа сығара яҙҙы. Әгәр ҙә бөгөн Башҡортостанда башланған “Айыҡ ауыл” шауҡымы бөтөн республикаға таралып, араҡы ҡоллоғонан ҡотолһаҡ, асылыбыҙға кире ҡайтасаҡбыҙ. Беҙҙең өсөн кемдең Президент булыуы ла мөһим түгел, сөнки батша ҡулы аҫтында ла, Сыңғыҙхан идара иткәндә лә йәшәгәнбеҙ, әммә үҙебеҙҙең йырҙарыбыҙҙы һаҡлағанбыҙ, эпостарыбыҙҙы тыуҙырғанбыҙ, ҡурайыбыҙҙа уйнағанбыҙ, Уралда йәшәгәнбеҙ, шул көйөнсә туған телебеҙҙе, мәҙәниәтебеҙҙе бөгөнгәсә килтереп еткергәнбеҙ.
Милләт өсөн иң зыянлы, яуыз нәмә – ул ихтилалдар ҙа, репрессиялар ҙа түгел, ә эскелек. Ул характерыңды ла юҡҡа сығара, һине көнсөллөккә, урлашыуға, алдашыуға, деградацияға килтерә. Әгәр үҙебеҙҙе һаҡлайбыҙ тиһәк, эскелектән ҡотолорға, мәҙәниәтебеҙҙе күтәрергә кәрәк. Мәҙәниәтебеҙ – ул беҙҙең телебеҙ, ул – беҙҙең йырҙарыбыҙ, ул – беҙҙең бейеүҙәребеҙ, ул – беҙҙең борон-борондан килгән ғөрөф-ғәҙәттәребеҙ.
Ниндәй генә һөйләшеү алып бармайыҡ, ниндәй генә эштәр башҡармайыҡ, улар барыһы ла халҡыбыҙҙың артабан да йәшәүен, мәҙәниәтебеҙҙең, телебеҙҙең һаҡланыуын тәьмин итергә тырышыуға ҡайтып ҡала. Ни өсөн мәҙәниәт менән телде һаҡларға кәрәк? Сөнки мәҙәниәт менән тел үҙҙәре үк халыҡты һаҡлай. Бына шуларҙы йәштән үк балаларға бирә, һеңдерә алһаҡ, ул милләтте һаҡлауға алып киләсәк.
Башҡорт үҙ тарихының беҙгә билдәле 2500 йыл арауығында нимәләр генә күрмәгән дә ниндәй генә юлдар үтмәгән, нимәләр генә кисермәгән. Байҙары ла, батшалары ла, ғәскәре лә булған, ләкин улары һаҡланмаған бит. Телебеҙ һаҡланып ҡалған. 40-ҡа яҡын төрки тел араһында бер беҙҙә генә һ, ҫ, ҙ өнө бар. Был беҙҙең боронғолоҡто раҫлаусы уникаль күренеш. Йырҙарыбыҙҙы ҡарайыҡ. Иҫ китмәле моң уларҙа! Ул бөгөнгө барабан тауышы түгел. Телебеҙ, көйҙәребеҙ, бейеүҙәребеҙ һаҡланған, тәбиғәткә мөнәсәбәтебеҙ һаҡланған, әкиәттәребеҙ һаҡланған. Шулар беҙгә алға ҙур өмөт, ышаныс менән ҡарарға мөмкинлек бирә.
Уйлап ҡараһаң, бынан 100 йыл элек кенә башҡорт кешеһе белгән нәмәләрҙе бөгөн белмәйбеҙ. Ни өсөн белмәйбеҙ, сөнки шул ваҡыттан саҡ ҡына алдараҡ йәшәгән Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, башҡортҡа өс әйберҙе белеү фарыз, тигән: бөгөнгө тел менән әйтһәк, фольклорҙы, шәжәрәне, йондоҙҙарҙы. Шәжәрәгә, ярай, кире ҡайта башланыҡ. Ләкин барыһы ла түгел, айырым кешеләр, айырым ауылдар ғына шәжәрәһен төҙөй, бөтөн башҡорт та шәжәрәһен белә, тип раҫларға иртәрәк. Фольклорға килгәндә лә, уны бөтөн башҡорт та белә, ярата, тип әйтеп булмай. Ә инде йондоҙҙар хаҡында бөтөнләй белмәйбеҙ. Йондоҙҙарҙы белеү – ул 12 йылдың нисек килеүен белеү. Элек ата-бабаларыбыҙ бәләкәйҙән үк балаларға йондоҙҙар тураһында мәғлүмәт өйрәтә башлаған. Ҡоролоҡ килерен дә алдан күҙаллап, әҙерләнеп торған. Башҡорттоң билдәле тарихында аслыҡ бер тапҡыр ғына – 1921 йылда, совет власы заманында ғына булған. Хатта 1941 йылғы һуғыш ваҡытында ла башҡорт ауылдарының күбеһе асҡа йонсомаған.
Башҡорттарҙың 40 проценты бөгөн ауылда йәшәй. Әйтеп үтеүебеҙсә, ауыл менән ҡала башҡорто араһында айырма бар, һәм башҡорт үҙенең башҡортлоғон бары тик ауыл ерлегендә генә һаҡлай ала. Әммә бөгөн тотош илдә алып барылған сәйәсәт ауылдарҙы бөтөрөү йүнәлешенә юл алған кеүек тойола. Ауылдарҙы бөтөрөп, башҡорттарҙың бөтөнөһөн дә ҡалаға күсерһәк, 20 йылдан башҡорт тигән милләт ҡалмаясаҡ. Башҡортто һаҡлау өсөн ауыл кәрәк. Ҡала ерендә 100 процент башҡортто ла башҡорт итеп тәрбиәләп булмай. Ҡаланың башҡорт мәктәптәрендә барлыҡ уҡыусылар ҙа рухлы булып тәрбиәләнә, тип раҫлап булмай. Рухты ғаиләлә рухлы ата-әсәләр генә һала ала. Ә ауыл ерендә хатта иң насар уҡыған, иң йүнһеҙ күренгән бала ла үҙен башҡорт тип иҫәпләй. Ғөмүмән, бәләкәй милләттәрҙең һаҡланыу юлы – ул ауыл ере һәм мәҙәниәт.
Ауылда йәшәүселәрҙең юғары белеме лә, эше лә юҡ, тормош кимәле лә түбән, тип уйлайбыҙ. Шул уҡ ваҡытта, ентекләп ҡараһаң, башҡорт халҡы һаҡланып ҡалһын өсөн ул ауылда йәшәргә тейеш. Абсолют критерийҙар күҙлегенән ҡарағанда, шунан да ҡулай юл юҡ. Эйе, ауыл балалары юғары белем алырға ҡалаларға килә, әммә миллионлы халҡы булған мегаполиста үҙҙәренең асылын юғалта. Улар менән яйлап милләт тә юҡҡа сыға.
Тикшеренеүселәр милли менталитетты, характерҙы тикшергәндә, уны нескә материя менән сағыштыра: һин уны юҡҡа сығарып та ташлай алмайһың, сөнки тотош халҡың өсөн яуаплыһың, шул уҡ ваҡытта артыҡ маҡтана ла алмайһың. Ерҙең мәғлүмәт ҡыры барлығын да оноторға ярамай. Ни өсөн Башҡортостанда әүлиәләр ҡәберҙәре күп? Был да бит юҡтан ғына түгел, уның да ниндәйҙер нигеҙе бар, ул изгелеккә, ирек һөйөүгә барып тоташа. Ә ирек һөйгән кеше башҡа кешене лә ҡол яһамай. Уның тыйнаҡлығы шунан килә. Ошо абсолют критерийҙар бер сылбыр булып килә, унан сығып та булмай һәм был тәбиғи ҙә. Үҙеңде ошо критерийҙарға ярашлы тотһаң, юлдарың асылып торасаҡ. Ә инде ағым ыңғайына йөҙөп, кемгәлер ялағайланыу, юхаланыу менән көн итһәң, хатта күберәкте юғалтыуың да ихтимал.
Ғөмүмән, башҡорт халыҡ әкиәттәрен алып ҡараһаҡ, уларҙа бөтә персонаждар ҙа батыр тигән эпитет менән йөрөй. Дөрөҫөн әйткәндә, тик яуыз көскә ҡаршы көрәшәләр ҙә, уны еңгәс, яуыз көстөң халыҡтан талап алған байлығын халыҡҡа кире ҡайтарып бирәләр һәм уларҙың бөтөн батырлығы ла, эше лә, әкиәте лә шуның менән тамамлана. Батыр үҙенең ауылына ҡайтып, кәләш алып, балалар үҫтереп ҡәҙимгесә тормош көтә. Иң мөһиме — ул донъя күреп йөрөй, фәһем ала, аҡыл йыя, әммә Уралына ҡайта. Төрлө алдау юлы менән, сихри көстәр ярҙамында батша булып китмәй. Ул үҙ көсө менән, үҙенең намыҫы, ғәҙеллеге, дөрөҫлөгө менән яуыз көстө еңә. Буштан ғына ундай әкиәттәр тыумаған. Шундай әкиәттәр тыуҙырған икән, шул беҙҙең халыҡтың менталитетында ята ла инде.
Тимәк, халыҡта батырҙар һәм уларҙың эргәһендә уларға ҡаршы эшләүселәр ҙә булған һәм әле лә бар. Улар алдаша, хәйләләшә, шул сәбәпле үҙҙәренең көсһөҙлөгөн, ҡурҡаҡлығын күрһәтмәҫкә тырыша. Әммә ниндәй генә ҡаршылыҡ тыуҙырмаһындар, ундай батырҙарҙы ысын батырҙар үлтермәй, ғәфү итә, еңелсә генә шелтәләй йә ҡыуып ебәрә. Тимәк, ысын батыр эргәһендә ундай батырҙар була, әммә батыр уға иғтибар итмәй. Гераклид әйтмешләй, һин бары тик көслө булғанда ғына һәйбәт була алаһың. Әкиәттәребеҙ ошо ысын батырлыҡты күрһәтә лә инде. Әгәр фольклор өлгөләрендә батыр тигән эпитет ҡулланыла икән, тимәк, милләттең һәр вәкилен батыр тип әйтергә була.
Башҡорт халҡында бер мәҡәл бар: булыр илдең балаһы бер-береһенә, батыр, тиер, бөлөр илдең балаһы бер-береһенә, бахыр, тиер. Бер-беребеҙгә ҡарата бахыр булмайыҡ.


text:
Йәнһүрәт ҡарарға барығыҙ ҙа яратаһығыҙҙыр, шулаймы? Ә үҙегеҙ төшөргәнегеҙ бармы? Теләгегеҙ булһа, «BashMult» асыҡ йәнһүрәттәр конкурсында көсөгөҙҙө һынап ҡарай алаһығыҙ. Бәйге «BashMult – 2017» II республика фестивале сиктәрендә үтә. Уны «Башҡортостан» киностудияһы, «Муха», «Юла» анимация студиялары, Banana Animation studio, Республика балалар белем биреү технопаркы, «Юлдаш» балалар ижады үҙәге ойоштора.
Бәйгелә 6 йәштән 25-кәсә балалар һәм йәштәр ҡатнаша ала. Географик һәм тел сикләүҙәре юҡ. Йәнһүрәттәр ошо номинациялар буйынса ҡабул ителә: «Минең кесе ватаным» (ватан тураһында), «Әкиәттәр әкиәте» (донъя халыҡтарының әкиәттәре мотивы, шулай уҡ үҙең яҙған әҫәр буйынса төшөрөлә), «Тәбиғәт – ул тормош!» (тәбиғәткә арнала).
Ғаризалар һәм йәнһүрәттәр 1 октябргә тиклем ҡабул ителә. Бүләкләү тантанаһы 18 ноябрҙә уҙасаҡ. Унда һәр ҡатнашыусы диплом, төрлө номинацияларҙа еңеүселәр BashMult һыны менән бүләкләнәсәк. Фестиваль барышында осрашыуҙар, матбуғат конференциялары, автограф-сессиялар, оҫталыҡ дәрестәре, аквагрим, пантомима, күңел асыу-уйын программалары көтөлә.
Йәнһүрәттәр бәйгеһе саҡыра
Йәнһүрәт ҡарарға барығыҙ ҙа яратаһығыҙҙыр, шулаймы? Ә үҙегеҙ төшөргәнегеҙ бармы? Теләгегеҙ булһа, «BashMult» асыҡ йәнһүрәттәр конкурсында көсөгөҙҙө һынап ҡарай алаһығыҙ. Бәйге «BashMult – 2017» II республика фестивале сиктәрендә үтә. Уны «Башҡортостан» киностудияһы, «Муха», «Юла» анимация студиялары, Banana Animation studio, Республика балалар белем биреү технопаркы, «Юлдаш» балалар ижады үҙәге ойоштора.