text:
Ғилемһеҙ ғәмәл булмағандай, ғәмәлһеҙ ғилемдән файҙа юҡ
Заман үҙенә ярашлы яңылыҡтарҙы талап итә
Республикабыҙҙың фәнни йәмәғәтселеге яңылыҡтар осорон кисерә: Өфө ғилми үҙәгенең административ структураһы үҙгәртеп ҡоролоу менән бер рәттән, күптән түгел уға етәкселек итеү ҙә яңы белгес иңенә йөкмәтелде. Таныш булығыҙ – Рөстәм Ринат улы Ахунов, танылған ғалим-иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Төбәк иҡтисады үҙенсәлектәрен стратегик яҫылыҡта тикшергән, байтаҡ йылдар Башҡорт дәүләт университетында эшләп, уның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институтына нигеҙ һалған Рөстәм Ахунов – заман менән бергә атлаған алдынғы ҡарашлы шәхестәрҙән, идара итеү серҙәренә төшөнмәй тороп, уңышҡа өлгәшеп булмай тип инанғандарҙан. Идара итеү фәне заман теорияларына ғына нигеҙләнеп ҡалмай, ә кешенең хисле зиһененә, социаль капиталына, әлбиттә, белем кимәленә лә бәйле, ти ул. Шулай уҡ генетиканың мөһимлеген дә билдәләй – кеше һәләттәренең 60-70 проценты тәбиғәттән бирелгән.
Рөстәм Ринат улы — ҡыҙыҡлы әңгәмәсе лә: киң белемле, ифрат мәғлүмәтле булыуы, фекерен һәр яҡтан нигеҙләп, аныҡ еткерә белеүе менән арбаны. Гәзит уҡыусыларыбыҙға тәҡдим иткән әңгәмә – Башҡортостандың Рәсәй һәм донъя фәне үҫешенә тос өлөш индергән академик институттарының эшмәкәрлеген заман ҡалыптарына яраҡлаштырыу, ғилми-тикшеренеү программаларының һөҙөмтәлелеген арттырыу, фәнни тармаҡҡа йәштәрҙе ылыҡтырыу һәм башҡа мөһим ғәмәлдәр хаҡында.
Үҙгәрештәр – тәбиғи күренеш
– Күптән түгел Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәген үҙгәртеп ҡороу тамамланды. Хәҙер ул Рәсәй Фәнни ойошмалар федераль агентлығына ҡараған 13 ойошманы һәм поликлиниканы берләштереп, Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге тип атала. Ошо хәлде Үҙәктең киләсәген билдәләгән ғәмәл тип баһаларға буламы, әллә был ни бары ҡәҙимге административ сара ғынамы?
– Төптәнерәк уйлап ҡараһаҡ, бындай реформалар ойошмала күптән тормошҡа ашырыла башланы. Уларҙың заман талабы икәнлеге күптән билдәле. Эш шунда: әлеге ваҡытта дәүләт фән тармағын әүәлгесә күләмдә финанс ресурстары менән тәьмин итә алмай, шул уҡ ваҡытта алға китеш булһын өсөн фәнгә һалынған сығымдар артырға тейешлеген дә аңлайбыҙ. Бының ниндәй һөҙөмтәгә килтергәнен йылдам үҫешкән илдәр миҫалында аныҡ күрәбеҙ. Ҡытайҙы ғына алайыҡ, мәҫәлән. Ул ҙур тиҙлектә алға бара, илдең иҡтисади-социаль хәле күҙгә күренеп сәскә ата. Шул уҡ ваҡытта был дәүләттең хәл-торошо фәнгә түгелгән сығымдар ғына ошондай һөҙөмтәгә килтерәсәген яҡшы иҫбатлай. Ғөмүмән, фәнде үҫтереү һәр илдең өҫтөнлөклө йүнәлеше булырға тейеш. Бигерәк тә бөгөн, төрлө дәүләттәрҙең иҡтисади көнәркәшлеге күҙ алдында арта барғанда. Был үҙенсәлек бигерәк тә технология-инновациялы үҫеш юлын һайлаған илдәрҙең миҫалында асыҡ күренә. Ә һәр ноу-хау, инновация мотлаҡ ғилми тикшеренеүҙәр һәм асыштар нигеҙендә генә барлыҡҡа килә.
Беҙ иһә тап ошо йүнәлештә эшләгән фәнни тармаҡтарҙа бер ни тиклем тотороҡлолоҡ кисерҙек, технологик йәһәттән алға киткән, шул иҫәптән Ҡытайҙан да, Азияның башҡа алдынғы илдәренән дә артта ҡалдыҡ. Ошондай проблемалар менән күҙмә-күҙ осрашҡанға күрә (бер яҡтан – финанслауҙың түбән булыуы, икенсе яҡтан – фәндең билдәле бер кимәлдә артта ҡалыуы), урынлы һорау тыуҙы – ни эшләргә? Минең фекеремсә, реформалар, тәүге сиратта, фәнгә финанс һалыуҙарын, улар бик үк ҙур күләмдә булмаған хәлдә лә, һөҙөмтәлерәк итергә тейеш. Унан тыш, ҡулайлаштырыу кадрҙар ҡытлығы йә ҡартайыуы, йәштәрҙе ылыҡтырыу кеүек проблемаларҙың сиселешенә лә ыңғай тәьҫир итер, тип өмөтләнәм.
Ошонан сығып, Өфө федераль ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенә быға тиклем үҙаллы эшләгән тиҫтәнән ашыу академик институтты берләштерергә, республиканың академик йәмәғәтселеге менән үҙәкләштерелгән рәүештә идара итергә тигән ҡарар сығарылды.
– Донъяла шундай күренеш өҫтөнлөк ала бара: күпселек асыштар төрлө фәндәр киҫелешендә, уларҙың үҙ-ара тәьҫире нигеҙендә яһала. Был йәһәттән академик институттарҙың берләшеүенән тағы бер ыңғай һығымта яһарға була түгелме?
– Тап шулай. Ысынлап та, күпселек асыштарҙың нигеҙенә төрлө йүнәлештә эшләгән ғалимдарҙың төплө хеҙмәте һалынған. Физика һәм химия, иҡтисад һәм төбәктәрҙе өйрәнеү, математика һәм лингвистика – тәү ҡарамаҡҡа ҡапма-ҡаршылыҡлы йүнәлештәге тикшеренеүҙәр ҙә фәнгә яңы һулыш биргән асыштарҙың уртаҡ этәргесе булыуы ихтимал.
Шуға күрә төрлө академик институттарҙы бер юридик ойошма ҡанаты аҫтына берләштереү ошондай дисциплина-ара хеҙмәттәшлекте һөҙөмтәлерәк итә, тип уйлайым. Унан тыш, Үҙәктең тикшеренеү-ҙәр программаһы тап дисциплина-ара мәсьәләләрҙе хәл итеүҙән башланырға тейеш. Илдәге һәм төбәктәге аҡыллы иҡтисадтың йөҙөн билдәләгән стратегик һәм технологик йәһәттән өҫтөнлөклө маҡсаттарын иҫәпкә алғанда, Үҙәктең фәнни эшмәкәрлеге биотехнологиялар, һаулыҡ һаҡлау, аҙыҡ-түлек етештереү, тәбиғәт ресурстары һәм тирә-яҡ мөхит, яңы энергетика сығанаҡтары, транспорт системалары йүнәлештәре буйынса әүҙем үҫешергә тейеш. Әлбиттә, уларҙың иң алдынғылары өҫтөнлөклө үҙәктәрҙе формалаштырыуға дәғүә итәсәк, был үҙ сиратында ил кимәлендәге мөһим мәсьәләләрҙе Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлгә сығарыуҙы күҙаллай. Ҡыҫҡаһы, киләсәктә үҙәктә мультидисциплинар һәм дисциплина-ара тикшеренеүҙәр һөҙөмтәлелеген күтәреү йәһәтенән бихисап эш башҡарырға ниәтләйбеҙ – төбәк һәм ил иҡтисады өсөн бының файҙаһы ҙур буласаҡ.
Заман заңы әйҙәй
– Һеҙ – яңы быуын кешеһе, шуға өҫтәп, үҙ тармағында стратегик тикшеренеүҙәр үткәргән иҡтисадсы ла. Ошонан сығып, классик ғилми үҙәктә һеҙҙең етәкселектә ниндәй үҙгәрештәргә өмөтләнергә була?
– Бөгөн Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге – илдә иң ҙурҙарҙың береһе, шуға күрә беҙ дәүләт үҫешендә тотоп торған урыныбыҙҙы, һис шикһеҙ, аңлайбыҙ һәм тейешенсә баһалайбыҙ.
Эшебеҙҙең йүнәлештәре Рәсәй Президенты Владимир Путиндың сираттағы “май указдары” менән бәйле. Илдең ҡеүәтле фәнни-технологик һәм социаль-иҡтисади үҫеше унда төп маҡсат булараҡ билдәләнгән. Ошоға бәйле, быйыл 1 октябргә тиклем 12 йүнәлеш буйынса милли үҫеш программаларын төҙөү фарыз, уларҙың дүртәүһе туранан-тура беҙҙең үҙәккә ҡағыла, йәғни былар – фән, хеҙмәт етештереүсәнлеге, экология һәм һанлы иҡтисад. Тап ошо йүнәлештәр буйынса илдең һәм Башҡортостандың үҫеш мәсьәләләрен хәл итеүгә үҙ өлөшөбөҙҙө индерергә, йәғни эшмәкәрлегебеҙҙең һөҙөмтәлелеген арттырырға тейешбеҙ. Был ифрат ҙур яуаплылыҡ та өҫтәй. Ошонан сығып, байтаҡ проблемаларҙы хәл итергә тура киләсәк: лабораторияларҙың матди-техник базаһын яңы талаптарға ярашлы йыһазландырыу, хеҙмәтте ойоштороу һәм хеҙмәткәрҙәрҙең эшен дәртләндереү, учреждениены финанслау һәм башҡалар.
– Был, әлбиттә, ойошманың стратегик йүнәлеше һәм яңы юҫыҡтағы фәнни асыштары дәүләт үҫеше менән айырылғыһыҙ бәйле икәнлеген тағы берҙе иҫбатлай. Шул уҡ ваҡытта, заман технологиялары ҡайһы бер фәнни юғалтыуҙарға ла килтереүе ихтимал, тигән шик-шөбһә бар. Мәҫәлән, йәмғиәттә гуманитар йүнәлештәге фәндәрҙең әһәмиәте түбәнәйҙе, хатта кәрәге бөттө, тигән фекер ҙә яңғырай...
– Эшмәкәрлегебеҙҙә илдең фәнни-технология үҫеш стратегияһына йүнәлеш тотоп, беҙ өҫтөнлөклө мәсьәләләрҙе билдәләргә тырышабыҙ. Ошоға ярашлы, фәнни конференциялар, тикшеренеүҙәр, башҡа саралар уҙғарыла. Һис шикһеҙ, технологик үҫеш — мөһим күрһәткес. Шул уҡ ваҡытта, үҫешкән илдәрҙең үҙенсәлектәрен барлағанда, уларҙа гуманитар фәндәрҙең дә сәскә атыуын инҡар итә алмайбыҙ. Тәү сиратта, был Кешенең йәмғиәттәге урынына, уның үҫештәге әһәмиәтенә бәйле, сөнки тап уның социаль-мәҙәни үҫеш кимәле, эшмәкәрлек һөҙөмтәләре дәүләттең үҫеш нигеҙен билдәләй. Иҡтисадсы булараҡ, шуны билдәләгем килә. Үҫештең төрлө иҡтисади теориялары бар, әммә уларҙың барыһына ла уртаҡ күренеш хас. Ул да булһа, илдең йәки айырым бер төбәктең, ҡаланың мәҙәни кимәле төп үҫеш факторы булараҡ сығыш яһай. Йәғни дәүләт, төбәк йәки ҡала мәҙәни йәһәттән ни тиклем үҫешкән булһа, уға шул тиклем күберәк алдынғы фекерләгән креатив, ҡыҙыҡлы, белемле кешеләр ағыла. Улар динамикалы үҫештең нигеҙен билдәләй, шуға ла мин гуманитар фәндәр өлкәһендә перспективалар бихисап икәнлегенә инанам.
– Тиҙлек заманы фундаменталь һәм ғәмәли фәндәр араһында ла көнәркәшлек мөхите булдырырға мәжбүр...
– Эйе, ябай итеп әйткәндә, фундаменталь фәндәр билдәле йүнәлеште тәрән һәм төплө итеп, һәр яҡлап өйрәнеүҙе талап итә, мәсьәләнең нигеҙлелеген билдәләй. Был фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәһен етештереү-сәнәғәт өлкәһендә ҡулланыу күҙалланмай. Ә ғәмәли тикшеренеүҙәр фундаменталь тикшереү һөҙөмтәләрен аныҡ маҡсаттар өсөн ҡулланыуға яраҡлаштыра, яңы технологиялар булдырырға йәки булғандарын камиллаштырырға ярҙам итә.
Әммә тап ошонда ҡапма-ҡаршылыҡ килеп тыуа: фундаменталь фәндәр тиҙ генә һөҙөмтә бирмәй, ғәмәли фәндәр иһә күпкә популяр. Йәшерен-батырын түгел – эре корпорациялар, ҙур предприятиелар иһә тиҙерәк һөҙөмтә һәм килем булған өлкәгә генә инвестиция һала. Был проблема айырыуса гуманитар фәндәргә ҡағыла... Тимәк, был йүнәлештәр дәүләттең ҡанаты аҫтында булырға тейеш, сөнки дәүләт, үҙенең тарихи-мәҙәни йөҙөн һаҡлап ҡалыу өсөн, ошо тармаҡты айырым иғтибарға алып, хәлде яҡшырта ала.
Бөгөнгө Үҙәкте булдырып, беҙ фундаменталь һәм ғәмәли фәндәрҙе һаҡлау һәм үҫтереүҙе күҙаллайбыҙ, шул иҫәптән гуманитар йүнәлештәгеләрен дә (был – Тел, тарих һәм әҙәбиәт, Этнологик тикшеренеүҙәр институттары). Әйткәндәй, һуңғыһы ҡарамағында уникаль музей эшләп килә. Карл Маркс урамындағы этнография музейында донъя кимәлендә билдәле экспонаттар бар – һүҙ сармат алтындары тураһында. Беҙ, һис шикһеҙ, төбәгебеҙгә ҡағылышлы ошондай үҙенсәлекле күренештәрҙе йәмәғәтселек араһында билдәлерәк итергә һәм һаҡлап ҡалырға тейеш.
Шулай итеп, сикләнгән ресурстар шарттарында эшләүгә ҡарамаҫтан (бигерәк тә был финансҡа ҡағыла), өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙе билдәләргә һәм ағымдағы альтернативалар араһынан иң мөһимен һайлай белергә тейешбеҙ. Унан тыш, үҙәккә һәм унда үткәрелгән тикшеренеүҙәргә төбәктәге эре компанияларҙы йәлеп итеү һәм улар мәнфәғәтендә яңы асыштар яһау зарур, ошо осраҡта беҙҙең эшмәкәрлегебеҙ тағы ла һөҙөмтәлерәк буласаҡ. Был яңылыҡ түгел, бындай тәжрибә бар.
Бынан тыш, йәштәр менән эшләү, улар өсөн уңайлы шарттар булдырыу мөһим. Был — Үҙәктең тотороҡлолоғон һаҡлауҙың төп шарттарының береһе.
– Ҙур компанияларҙы йәлеп итеү тигәндән, сеймал иҡтисадына бәйле ойошмалар – мәҫәлән, Органик химия йәки Нефть химияһы һәм катализ институттары бер ваҡытта ла эшһеҙ ҡалмаҫ, шулай бит?! Һәр хәлдә, нефть һәм газ сығарылған Башҡортостанда. Уларҙың фәнни асыштары ошо йүнәлешле компаниялар өсөн һәр саҡ кәрәк.
– Өфө федераль ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге бөгөн 13 академик институтты һәм поликлиниканы берләштерә. Өҫтөнлөклө йүнәлештәр тураһында һүҙ алып барғанда, нефть һәм газ химияһы, нефть эшкәртеү үҫешкән төбәк булараҡ, беҙҙә был йәһәттән ғилми ҡеүәт бик көслө. Телгә алған ике институт – ошоға асыҡ миҫал. Уларҙың эшмәкәрлеге тотош Рәсәйҙә киң билдәле, был институттар бихисап арҙаҡлы ғалимдарҙы, фән әһелдәрен үҫтергән. Әммә ошо йүнәлештәге уңышлы үҫеш башҡа юҫыҡтарға иғтибар кәмей тигәнде аңлатмай. Ул ғына түгел, заман талап иткән яңы проблемаларҙы хәл итергә саҡыра.
Мәҫәлән, күптән түгел Үҙәктә данлыҡлы Башҡортостан шихандарының үҙенсәлектәрен тикшерҙек: баһаланыҡ, эштәрҙе Президиумда ҡараныҡ, ғилми йәһәттән уларҙың әһәмиәтен һәм ҡиммәтен билдәләнек. Һөҙөмтә түбәндәгесә: кәмендә өс аспект буйынса – тарихи, биологик, геологик йәһәттән – шихандар юғары баһаға эйә. Һәр аспекттың фәнни нигеҙе бар. Икенсе яҡтан, был күренеш, беҙҙең Үҙәктең төрлө көстәрҙе һәм төрлө йүнәлештәге фән әһелдәрен берләштереп, уртаҡ мәсьәләне хәл итә алыуын иҫбатлай. Шулай уҡ төрлө институттарҙан йәлеп ителгән көстәр бер үк теманы төрлө яҡтан асырға ярҙам итә. Ҡыҫҡаһы, дисциплина-ара хеҙмәттәшлектең әһәмиәте бөгөн бик юғары баһалана. Миҫал өсөн, биология һәм химия, генетика һәм медицина, медицина һәм химия кеүек йүнәлештәр күптән тығыҙ бәйләнештә үҫешә, был “тренд” тип әйтһәк тә була.
Шулай уҡ генетика фәне алғы планға сыҡҡан осорҙа йәшәйбеҙ. Был — шул тиклем ҡатмарлы, ҡыҙыҡлы һәм перспективалы йүнәлеш. Ул киләсәктә донъялағы ҡәҙимге төшөнсәләргә бөтөнләй икенсе күҙлектән ҡарарға ярҙам итәсәк. Әммә айырманы ла тойорға кәрәк. Үрҙә телгә алынған нефть химияһы институттары туранан-тура иҡтисад проблемаларын хәл итеү өлкәһендә эшләһә, геном тикшеренеүҙәр, генетика медицинаһы, биохимия һәм генетика — кешелек киләсәгенә ҙур тәьҫир яһай торған сағыштырмаса яңы, әммә бик мөһим йүнәлештәр. Заман һәр ваҡыт үҙенә ярашлы яңылыҡтарҙы талап итә. Беҙгә ошоно ваҡытында тойорға, йәштәрҙе йәлеп итергә кәрәк.
Яңы үҙәккә яңы һулыш мөһим
– Йәштәр тигәндән, бөгөнгө быуын әллә ни көс түкмәй генә, еңел юл менән, тиҙ арала күп итеп аҡса эшләргә хыяллана. Унан тыш, ошо эшмәкәрлек күберәк виртуаль донъяға – интернетҡа, социаль селтәрҙәргә ҡайтып ҡала. Һеҙҙең уйығыҙса, тотош быуынға ҡағылышлы күренештең фәндә нисек сағылыуы ихтимал?
– Тап ошо темаға ғилми тикшеренеүҙәр ҙә үткәргәнем бар. Мәҫәлән, эш һайлағанда йәштәрҙең үҙ-үҙен тотоу моделе нисек формалаша, улар ниндәй принциптарға таяна? Беренсенән, бөгөнгө йәштәр эш биреүсегә өмөт бағламай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, кешеләрҙең эш биреүсегә генә түгел, дәүләткә лә ышаныс кимәле бөгөн түбән. Өлкәнерәктәр “дипломлы белгес ҡайҙа ла эш таба, урамда ҡалмаясаҡ” тигәнерәк юҫыҡта фекерләһә, йәштәр был йәһәттән бер ниндәй ҙә гарантия булмағанын яҡшы аңлай.
Икенсенән, эшкә ҡарата талаптар ҙа башҡа. Мәҫәлән, йәштәр өсөн эштең ҡәнәғәтлек тойғоһон һәм күңел тыныслығын тәьмин итеүе мөһим. Шул уҡ ваҡытта эш сәғәттәренең ваҡыт менән сикләнмәүе, ирекле график та хуплана. Бына ошо принциптарҙы беҙ бер нисек тә инҡар итә алмайбыҙ, бигерәк тә ошондай ғәмәлдәргә өҫтөнлөк биргән быуын үксәгә баҫып килгәндә, ғилми йәмәғәтселек был мөмкинлектәрҙе тормошҡа ашыра алыр тип уйлайым, сөнки, ғөмүмән, ижади кешеләр сикләүҙе яратмай, ҡабул да итмәй.
Мөһим мәсьәләләрҙең береһе – академик институттарҙың республикалағы юғары уҡыу йорттары менән интеграцияланыуын, йәғни хеҙмәттәшлеген көсәйтеү. Бөгөн Өфө ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге хеҙмәткәрҙәренең дүрттән бер өлөшө бер үк ваҡытта вуздарҙа ла эшләй. Әммә был ғына аҙ, интеграцияның тағы ла юғарыраҡ кимәленә ынтылыу мөһим һәм Үҙәктә булған матди-техник базанан, йыһаз-ҡорамалдарҙан юғары уҡыу йорттары профессорҙары ғына түгел, студенттар ҙа файҙаланырға, фәнгә ылығырға тейеш. Академик институттарға юғары уҡыу йорттарынан тап шул ғәмәл талап ителә – йәштәрҙә фәнгә ҡыҙыҡһыныу уятыу, ошо өлкәгә йәлеп итеү.
Студенттар менән туранан-тура эшләгән белгес булараҡ, шуны әйтә алам: быны студент вузға килгәс тә, белем алыуҙың башланғыс стадияһында уҡ башлау мөһим, сөнки аҙаҡ һуң була. Ул ғына түгел, диплом алған бәғзе йәштәр академик институттар барлығын да белмәй. Ҡыҫҡаһы, академик институт хеҙмәткәрҙәре студенттарға барып лекция уҡыған кеүек, улар ҙа беҙгә килеп стажировка үтергә, ғәмәли күнекмәләрҙә шөғөлләнергә, фәнни тикшеренеүҙәрҙә ҡатнашырға, ғилми тормошҡа инеп китергә тейеш. Һәм был ни тиклем иртәрәк эшләнһә, һөҙөмтә лә һиҙелерлек була.
– Ошо фекер менән килешһәк тә, фәндең бик һирәктәр өсөн өҫтөнлөклө йүнәлеш булып ҡалғанын да инҡар итеп булмай. Тармаҡҡа йәштәрҙе ылыҡтырыу, уларҙың фәнни-ижади мөмкинлектәрен асыу һәм заманса фекерләүен, дәрт-дарманын файҙаланыу өсөн, һеҙҙеңсә, нимә эшләргә кәрәк?
– Сере юҡ: иң тәүҙә финанс мәсьәләһен хәл итергә кәрәк. Рәсәй Президентының “май указдары”на ярашлы, быйылдан ғилми хеҙмәткәрҙәр төбәктә билдәләнгән уртаса эш хаҡын 200 процент күләмендә алырға тейеш. Был механизм беҙҙең үҙәктә яйға һалынған һәм аныҡ эшләй. Мәсьәлә ҡатмарлы, әммә ғәмәлгә ашырырлыҡ.
Бынан тыш, гранттар системаһы бар, уны фундаменталь һәм ғәмәли йүнәлештәге тикшеренеүҙәр өсөн юлларға була. Грант биргән сығанаҡтар ҙа төрлө: исемлектә төбәк йәки федераль кимәлдәге төрлө фондтар, ойошмалар булыуы ихтимал. Ҡыҫҡаһы, һайлаған фәнни йүнәлеш буйынса уңышлы эшләйһең икән, финанс сығанағы менән тәьмин ителдең тигән һүҙ.
Әлеге ваҡытта Өфө фәнни үҙәгенең башланғысы менән республика Башлығының махсус указы әҙерләнә. Уға ярашлы, 30 йәш ғалим һәм аспирант берәр миллион һумлыҡ грантҡа дәғүә итә аласаҡ. Сикләү юҡ – белгестәрҙең урындағы булыуы ла, башҡа төбәктәрҙәге фәнни ойошмаларҙа эшләп йөрөүе лә ихтимал. Ҡыҫҡаһы, гранттар системаһы — кадрҙар мәсьәләһен хәл итеүҙең һөҙөмтәле бер юлы ул.
Йәштәрҙе йәлеп итеүҙең тағы бер мөмкинлеге – торлаҡ төҙөү. Етди һәм ҡатмарлы мәсьәлә, әммә хәл итерлек.
Һандарға килгәндә, әлеге ваҡытта беҙҙең үҙәктә эшләгән 1300 хеҙмәткәрҙең 40 проценты самаһын йәштәр рәтенә индерергә мөмкин: уларҙың уртаса йәше 35-40-ҡа тиң.
– Гранттар системаһы тигәндән, йәштәрҙе фәнни тормошҡа ылыҡтырыу өсөн ошо ғәмәл, һис шикһеҙ, әһәмиәткә эйә. Икенсе яҡтан, был аҡса эшләү юлы булырға тейеш түгел һымаҡ... Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең йәмғиәттә гранттар тап шулай баһалана.
– Бындай проблема бар, әммә, икенсе яҡтан, бүленгән сумманың ҡулланылыш даирәһе аныҡ билдәләнгән тип әйтер инем. Мәҫәлән, үрҙә телгә алынған республика Башлығы указы проектында билдәләнеүенсә, сумманың 80 проценты Рәсәйҙәге һәм сит илдәге алдынғы фәнни үҙәктәрҙә стажировка үтеү өсөн тотонолорға тейеш. Ҡыҫҡаса әйткәндә, фәнни хеҙмәткәр тәүге йыл теманың проблематикаһы һәм теорияһы менән таныша, тикшеренеүҙәрҙе башлай. Икенсе йыл – тәжрибә үткәреү өсөн. Был этапта грант хужаһы эшен абруйлы ғалимдарға күрһәтергә, уларҙың баһаһын алырға тейеш. Сумманың 80 проценты ошоға тотонола.
– Фән өсөн, тәүге сиратта, һәләтле, ижади фекерләгән, башлы кешеләр кәрәк, ә уларҙы ойоштороу – икенсел мәсьәлә, тигән фекер менән килешәһегеҙме? Бына үҙегеҙ, мәҫәлән, уңышлы ғалим булараҡ, ойошманың хужалыҡ һәм ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеүгә күпме көс сарыф итергә әҙерһегеҙ?
– Һис шикһеҙ, эшенә мөкиббән бирелгән, фиҙакәр фәнни хеҙмәт менән шөғөлләнгән ғалим көндәлек ығы-зығынан йыраҡ булырға тейеш.
Ниндәй генә ҙур ойошманы алма, ул һөҙөмтәле эшләһен өсөн профессиональ команда туплау фарыз. Әйтәйек, минең тик фәнни йүнәлеш менән шөғөлләнгән урынбаҫарҙарым бар. Ә финанс-хужалыҡ мәсьәләләре башҡа профессионалдар иңенә йөкмәтелгән. Кадрҙар менән дә белгестәр шөғөлләнә. Ә фән эшмәкәрҙәренең ҡеүәтен түгеп-сәсергә ярамай – тура тәғәйенләнештә файҙаланырға кәрәк. Икенселәрҙең бурысы – улар өсөн лайыҡлы шарттар булдырыу.
Үҙгәртеп ҡорғандан һуң кадрҙар составында ҡыҫҡартыуҙар ҙа булыр – был ҡотолғоһоҙ сара (әлеге ваҡытта Үҙәктә 1300 хеҙмәткәр эшләй, уларҙың 700-ө фәҡәт фән менән мәшғүл). Ҡулайлаштырыуҙан һуң артып ҡаласаҡ финанс хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡын арттырыуға, матди-техник базаны яңыртыуға тотоноласаҡ. Миҫал өсөн, бөгөндән хәл итә торған хужалыҡ проблемалары араһында – Химия институты фасадын яңыртыу, Карл Маркс урамындағы архитектура ҡомартҡыһының – унда Геология институты урынлашҡан – ҡыйығын ябыу һәм башҡалар. Фәнни үҙәк – ҙур, ҡеүәтле организм, көндәлек мәсьәләләр тыуып ҡына тора.
– Тимәк, ғорурланырлыҡ ғилми ҡеүәтебеҙ бар...
– Ысынлап та, Өфө ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең бай тарихы, тәжрибәһе бар, тиҫтәләрсә йыл эшләү дәүерендә ул Башҡортостан һәм Рәсәйҙең тотороҡло үҫеше өсөн йөҙҙәрсә фән әһеле әҙерләгән. Был абруйлы ойошма төбәгебеҙҙең ғилми ҡеүәте барлығы, инновациялы яңылыҡтар тәҡдим итеп, дәүләт үҫешенә лайыҡлы өлөшөн индерә алыуы хаҡында һөйләй. Башҡараһы эш бихисап: фән һәм бизнес араһындағы бәйләнештәрҙе нығытыу, дисциплина-ара һәм мультидисциплинар диалогтарҙы көсәйтеү, институттар һәм сәнәғәтселәр араһында эшлекле күпер булдырыу һәм башҡалар.
Кадрҙар мәсьәләһенең уғата мөһим икәнлеген, тармаҡҡа лайыҡлы йәштәрҙе йәлеп итеү ихтыяжын да әйтеп үттек. Йәл, әммә бөгөн бәғзеләр фән “ҡартайған”, һөҙөмтә бирмәй һәм беҙ донъянан артта ҡалғанбыҙ тигән хаталы фекергә ышана. Фән бер ваҡытта ла үҫештән туҡтамаясаҡ. Ул ғына түгел, йәмғиәт һәм кешелек ниндәй генә йүнәлеште һайлаһа ла, ошо үҙенсәлектәрҙе системаға һалған, өйрәнгән фәнни нигеҙ буласаҡ. Әле башҡарған эштәр йылдар үткәс, шулай уҡ тикшеренеү объектына, тарихҡа әүереләсәк. Бына ошондай өҙлөкһөҙ, эҙмә-эҙлекле хәрәкәт ул – фәнни үҫеш.
Тағы ике өҫтөнлөклө, кисектергеһеҙ мәсьәлә бар. Әлеге ваҡытта илебеҙҙең ғилми йәмәғәтселеге алдына ҙур бурыс ҡуйылған: Рәсәйҙә яҡын киләсәктә тиҫтәнән ашыу донъя кимәлендәге ғилми-мәғариф үҙәктәрен булдырыу күҙаллана, ошо мәсьәләгә республиканың фән әһелдәре лә, минеңсә, әүҙем ҡушылырға тейеш.
Икенсенән, беҙҙең ойошмала геном тикшеренеүҙәр һәм халыҡ-ара математика үҙәктәрен булдырыу фарыз. Республикала был йәһәттән ныҡлы нигеҙ бар.
Беҙҙең белешмә
Рөстәм Ринат улы Ахунов – иҡтисад фәндәре, эшлекле администрациялау докторы (DBA). 2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультетын, 2008 йылда Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһының Бизнес һәм эшлекле администрациялау институтын (профессиональ дәрәжә – MBA, эшлекле администрациялау оҫтаһы), 2011 йылда Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһының Юғары корпоратив идара мәктәбен (профессиональ дәрәжә – DBA, эшлекле администрациялау докторы), 2012 йылда Швейцариялағы European University уҡыу йортон (юғары профессиональ дәрәжә – бизнесты администрациялау докторы, DBA) тамамлаған.
Рөстәм Ринат улы етәкселегендә Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультеты Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты итеп үҙгәртеп ҡоролған һәм иҡтисад, идара өлкәләрендәге алдынғы фәнни-мәғариф учреждениеһына әүерелгән.
2017 йылда Р. Ахунов университеттар, дәүләт һәм муниципаль идара өлкәһендә идара кадрҙары, урта һәм юғары бизнес етәкселәре, эшҡыуарлыҡ, социаль һәм фән өлкәһе йүнәлештәре буйынса Мәскәүҙең “Сколково” идара итеү мәктәбендә белем алған, быйыл диссертация яҡлап, фән докторы дәрәжәһенә эйә булған. Ғалимдың ғилми һәм һөнәри эшмәкәрлеге төбәк иҡтисадына бәйле. Ул — Башҡортостандың 2030 йылға тиклемге Социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһын төҙөүселәрҙең береһе
Автор: Гузалия Балтабаева
Источник:


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Гәзиткә яҙылыу » Страница 8
Милли баҫмаларға яҙылыу ҙа халҡыңа хеҙмәт итеү ул...
Гәзиткә яҙылыу // 26-04-2013, 12:26
2013 йылдың икенсе ярты йыллығына “Йәшлек”кә яҙылғандар аҙнаға бер тапҡыр бөгөнгө кеүек 24 битлек гәзит аласаҡ. Оҡшаймы?
Бөгөн күп кеше рухи ҡиммәттәрҙән матди байлыҡты өҫтөн ҡуя. Эйе, байлыҡ-муллыҡ шәп нәмә инде ул. Әммә әйләнә-тирәгеҙҙә йәнһеҙ гәлсәрҙәр, аҫылташтар, ультразаманса йыһаз, көн һайын “ҡара тишек”кә киткән кеүек аҡса һурған автомобиль генә булһа, донъя барыбер ҙә күңелһеҙ тойолор ине....
Бөгөн күп кеше рухи ҡиммәттәрҙән матди байлыҡты өҫтөн ҡуя. Эйе, байлыҡ-муллыҡ шәп нәмә инде ул. Әммә әйләнә-тирәгеҙҙә йәнһеҙ гәлсәрҙәр, аҫылташтар, ультразаманса йыһаз, көн һайын “ҡара тишек”кә киткән кеүек аҡса һурған автомобиль генә булһа, донъя барыбер ҙә күңелһеҙ тойолор ине....
Бер-беребеҙгә ҡул һуҙайыҡ
Гәзиткә яҙылыу // 23-04-2013, 12:03
Мөғжизәлерәк бер риүәйәттән башлайыҡ әле һүҙҙе.
Бер ваҡыт өс туған юлда китеп барғанда ҡоҙоҡ эсендә ултырған Уңышты осраталар. Аптырағандар, әлбиттә, әммә уның янынан нисек буш ҡына үтмәк кәрәк! Шунан оло ағай килеп, Уңыштан аҡса һораған. Йомарт уңыш ярҙам итмәй буламы! Биреп ебәргән егеткә һораған байлығын. Икенсеһенә матур кәләш кәрәк икән, ул да теләгәнен алып, ҡыуана-ҡыуана ары киткән. Сират өсөнсө туғанға – иң йәш егеткә еткән....
Бер ваҡыт өс туған юлда китеп барғанда ҡоҙоҡ эсендә ултырған Уңышты осраталар. Аптырағандар, әлбиттә, әммә уның янынан нисек буш ҡына үтмәк кәрәк! Шунан оло ағай килеп, Уңыштан аҡса һораған. Йомарт уңыш ярҙам итмәй буламы! Биреп ебәргән егеткә һораған байлығын. Икенсеһенә матур кәләш кәрәк икән, ул да теләгәнен алып, ҡыуана-ҡыуана ары киткән. Сират өсөнсө туғанға – иң йәш егеткә еткән....
“Йәшлек”тән айырылмағыҙ, дуҫтар!
Гәзиткә яҙылыу // 19-04-2013, 10:48
– Ҡара әле, һин “Йәшлек” гәзите менән танышһыңмы?
– Әлбиттә! “Йәшлек” – донъяла, илдә һәм төбәктә барған ваҡиғаларға, йәмғиәт тормошона үҙ ҡараш-фекере, үҙ ҡиблаһы, үҙ уҡыусыһы булған һәм аяғында ныҡ баҫып торған гәзит. Тәү сиратта милли бурыстарҙы үтәргә ынтылған баҫма йәштәрҙеке генә түгел, уны ғаиләләр, ауыл халҡы бик яратып уҡый. Интернет менән дуҫ булған, әммә гәзитте ҡулына тотоп та ҡарамағандар өсөн гәзиттең сайты эшләй. “Йәшлек”тең сайтында меңәрләгән кеше даими ҡунағыбыҙға әйләнгән, шул иҫәптән сит илдәрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙ ҙә.
– Шулай итеп, “Йәшлек”кә яҙылыу һиңә нимә бирә?...
– Әлбиттә! “Йәшлек” – донъяла, илдә һәм төбәктә барған ваҡиғаларға, йәмғиәт тормошона үҙ ҡараш-фекере, үҙ ҡиблаһы, үҙ уҡыусыһы булған һәм аяғында ныҡ баҫып торған гәзит. Тәү сиратта милли бурыстарҙы үтәргә ынтылған баҫма йәштәрҙеке генә түгел, уны ғаиләләр, ауыл халҡы бик яратып уҡый. Интернет менән дуҫ булған, әммә гәзитте ҡулына тотоп та ҡарамағандар өсөн гәзиттең сайты эшләй. “Йәшлек”тең сайтында меңәрләгән кеше даими ҡунағыбыҙға әйләнгән, шул иҫәптән сит илдәрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙ ҙә.
– Шулай итеп, “Йәшлек”кә яҙылыу һиңә нимә бирә?...
Ун көн тиҙ үтә, ашығығыҙ!
Гәзиткә яҙылыу // 16-04-2013, 11:22
Башҡортостан халҡы илдә матбуғат менән иң дуҫы һанала. Беҙҙә һәр мең кешенең 501-е гәзит-журналға яҙыла. Башҡа төбәктәр менән сағыштырғанда, Татарстанда был күрһәткес – 436, Һамарҙа – 279, Мәскәүҙә матбуғатты мең кешенең ни бары 50-һе генә яҙҙырып уҡый. Федераль почта хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығы етәксеһе Ирек Ғәлимов белдереүенсә, ваҡытлы матбуғаттың 80 процентын урындағы халыҡ алдыра. Тимәк, был гәзит-журнал биргән мәғлүмәткә халыҡ ышаныс белдерә тигән һүҙ.
Беҙ, әлбиттә, үҙебеҙҙең дуҫтарға тик дөрөҫ мәғлүмәт еткерергә тырышабыҙ. Тик, тормош булғас, барыһы ла була, тигәндәй, гел генә яҡшы яңылыҡ ҡына ла яҙып булмай шул. Хатта гәзит уҡыусылар, ниңә тәнҡит юҡ, тип тә мөрәжәғәт итә....
Беҙ, әлбиттә, үҙебеҙҙең дуҫтарға тик дөрөҫ мәғлүмәт еткерергә тырышабыҙ. Тик, тормош булғас, барыһы ла була, тигәндәй, гел генә яҡшы яңылыҡ ҡына ла яҙып булмай шул. Хатта гәзит уҡыусылар, ниңә тәнҡит юҡ, тип тә мөрәжәғәт итә....
“Йәшлек”кә арзаныраҡҡа яҙылыу мөмкинлеге бирәбеҙ
Гәзиткә яҙылыу // 12-04-2013, 11:46
Дуҫтар, быйыл беренсе ярты йыллыҡта гәзитебеҙгә яҙылыу хаҡы күпме булғанын иҫләйһегеҙме? Эйе, 407 һум 58 тин ине. Хәҙер 11 апрелдән 21-енәсә беҙ һеҙгә шул хаҡтан да арзаныраҡҡа “Йәшлек”кә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылып ҡуйырға тәҡдим итәбеҙ. Кисә 10 процент ташламалы хаҡҡа подписка декадаһы иғлан ителде. Бөгөн бер нәмәнең дә хаҡы төшмәгәнен үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, ә беҙ һеҙҙең өсөн уны кәметтек. Һеҙгә был иң уңайлы ваҡыт....
Ял мәлендә – гәзит бик шәп ул
Гәзиткә яҙылыу // 9-04-2013, 12:52
Дуҫтар, тағы бер тапҡыр иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, тик һеҙҙең өсөн генә матбуғат баҫмаларына икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылыу осороноң иң ҡулайлы көндәре етә: 11 – 21 апрелдә 10 процент ташлама менән яҙылыу мөмкинлеге бирелә. “Әйй…” – тип ятып ҡалғансы, почта бүлексәһенә ыңғайлай тороғоҙ, ғаилә бюджетығыҙға файҙа ғына эшләрһегеҙ. Шыпа гәзит-журналһыҙ булмай ҙа инде.
“Йәшлек”кә яҙылыу хаҡы – 447 һум 54 тин. Ташламалы хаҡты иҫәпләүе ҡыйын түгел. Шуныһын онотмағыҙ – гәзитебеҙ аҙнаһына бер тапҡыр 24 битлек булып сығасаҡ....
“Йәшлек”кә яҙылыу хаҡы – 447 һум 54 тин. Ташламалы хаҡты иҫәпләүе ҡыйын түгел. Шуныһын онотмағыҙ – гәзитебеҙ аҙнаһына бер тапҡыр 24 битлек булып сығасаҡ....
“Йәшлек” ҡалыная
Гәзиткә яҙылыу // 5-04-2013, 12:03
Ниһайәт, беҙгә, йәғни ваҡытлы матбуғат баҫмаларына, дуҫтарының тоғролоғон тағы бер тапҡыр һынай торған мәл етте. Икенсе ярты йыллыҡҡа гәзит-журналға яҙылыу тураһында әйтәм. Бына бер нисә көндән, 11 – 21 апрелдә 10 процент ташлама менән дә яҙылырға мөмкинлек булдырҙыҡ. Барыһы ла тик һеҙҙең өсөн, дуҫтар!
...
...
«Йәшлек»-фараз»дан ситтә ҡалмағыҙ
Гәзиткә яҙылыу // 5-04-2013, 11:53
Подписка алдынан уҙғарылған „Йәшлек”-фараз” конкурсы шул тиклем популяр бәйгегә әйләнде, уҡыусыларыбыҙ, бәйге уҙғармаһаҡ та, „Йәшлек”кә яҙылыу тураһында квитанцияларын ебәрергә ғәҙәтләнеп алды. Дуҫтарыбыҙҙың өмөтөн быйыл да аҡларға булдыҡ – 2013 йылдың икенсе ярты йыллығына баҫмабыҙға яҙылыусылар араһында „Йәшлек”-фараз” конкурсын тағы иғлан итәбеҙ....
Еңеүсе – Мәсетленән!
Гәзиткә яҙылыу // 18-01-2013, 12:11
„Йәшлек”кә күпме кеше яҙыласағын фаразлап ойошторған „Йәшлек”-фараз” конкурсына 600-ҙән ашыу хат килде
Баҫмабыҙҙың тоғро дуҫтарын дәртләндереү маҡсатында ойошторған „Йәшлек”- фараз” конкурсына был тиклем дә күп хат килеүен көтмәгәйнек. Уҡыусыларыбыҙ көтөлмәгәнсә әүҙемлек күрһәтте – хатта почта килгән һайын 50-ләп купон алған саҡтар ҙа булды. Быйылғы ярты йыллыҡта ла гәзитебеҙ менән дуҫлыҡҡа хыянат итмәгәнегеҙ өсөн рәхмәт. Дөйөм алғанда, редакция 600-ҙән ашыу хат алды. Конкурс иғлан ителеү менән оло йәштәге инәй-бабайҙарҙан гәзитебеҙҙең тиражын фаразлаған купондар килә башлағас, әллә баҫмабыҙҙы тик хаҡлы ялда булғандар ғына уҡыймы икән, тип аптырап та ҡалғайныҡ. Һуңынан йәштәр ҙә әүҙемлек күрһәткәс, шиктәребеҙ юйыла төштө....
“Йәшлек” уҡыйбыҙ… бал менән
Гәзиткә яҙылыу // 14-12-2012, 12:21
Дуҫтар, ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу тамамланыуға бер нисә көн генә ҡалды. Ҡайһы берәүҙәр үҙҙәренә билдәле сәбәптәр арҡаһында “Йәшлек”кә яҙылыуҙы һаман һуҙып йөрөй. Һеҙҙең, әлбиттә, быйыл да беҙгә тоғро ҡалыуығыҙға өмөтләнәбеҙ.
– “Йәшлек” – халыҡтың, ысынлап та, яратып уҡыған баҫмаһы ул, – ти “Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге” дәүләт учреждениеһының генераль директоры, баҫмабыҙ мөхәрририәте ағзаһы, ғөмүмән, гәзиттең яҡын дуҫы Әмир Ишемғолов....
– “Йәшлек” – халыҡтың, ысынлап та, яратып уҡыған баҫмаһы ул, – ти “Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге” дәүләт учреждениеһының генераль директоры, баҫмабыҙ мөхәрририәте ағзаһы, ғөмүмән, гәзиттең яҡын дуҫы Әмир Ишемғолов....
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостанда гәзит-журнал киосктарында һатылған тауарҙар исемлеге үҙгәрҙе. Бөгөн республиканың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында Башҡортостан хөкүмәтенең тейешле ҡарары баҫылды.
Үҙгәрештәргә ярашлы, тауарҙар исемлегенә әйләнеш буйынса эшмәкәрлегенә «Этил спирты, алкоголле һәм спиртлы продукция етештереүҙе һәм уның әйләнешен дәүләт көйләүе һәм алкоголь продукцияһын ҡулланыуҙы (эсеүҙе) сикләү тураһында» Федераль законы ҡағылмаған көнкүреш химияһы, шулай уҡ шәхси гигиена, бөжәктәрҙән һаҡланыу саралары, парфюмерия-косметика продукцияһы инә.


text:
Хайнц Фишер
Хайнц Фишер (нем. Heinz Fischer; 9.10.1938, Грац, Өсөнсө Рейх) — Австрияның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2004 йылдың 8 июленән 2016 йылдың 8 июленә тиклем Австрияның федераль президенты.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вена университетының юридик факультетын тамамлаған. 1993 йылда Инсбрук университеты профессоры була. 1971 йылда тәүге тапҡыр парламент ағзаһы була. 1983—1987 йылдарҙа — Фред Зиновацтың коалицион хөкүмәтендә фән министры. 2004 йылда кандидатураһы Австрияның Социал-демократик партияһынан Австрия президенты посына күрһәтелә һәм һайлауҙа еңә. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, Фишер конфликттарға ҡыҫылмаҫҡа тырыша. Өйләнгән, өлкән йәштәге ике балаһы бар. Альпинизм менән мауыға. Политология профессоры (1993 йылдан).
2010 йылдың 25 апрелендә сираттағы президент һайлауы үтте. Фишер яңы мөҙҙәткә ҡабат һайланды. Һайлаусыларҙың 78,7 проценты уның өсөн тауыш бирҙе [3].
Карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уҡыуын тамамлағас, Фишер 1962 йылдан парламентта социалистик парламент төркөмөнөң секретары була, Милли советҡа һайлана һәм, фән буйынса министр булған осорҙан тыш (1983—1987), 2004 йылға тиклем уның составында була.
1975 йылда — Социал-демократик партия рәйесе, 1977 йылдан рәйес урынбаҫары була. 1983—1987 йылдарҙа Зиновацтың федераль хөкүмәтендә фән министры булып эшләй[4]. 1990 йылда Австрия Милли советы президенты итеп ҡуйыла һәм 2002 йылға тиклем ошо вазифаны алып бара. 2002—2004 йылдарҙа, АНП-АПС партиялары коалицияла булған саҡта, түбәнге палата спикерының урынбаҫары була.
2004 йылдың ғинуарында үҙ кандидатураһын Австрияның федераль президенты посына күрһәтә. 10 мартта Хайнц Фишер федераль башҡарма власть ағзаһы посынан һәм Социал-демократик партия рәйесе урынбаҫарлығынан отставкаға китә. 25 апрелдә үткән һайлауҙа Фишер, тауыштарҙың 52,39 процентын йыйып, Бенита Ферреро-Вальднерҙы (Халыҡ партияһынан, шулай уҡ Азатлыҡ партияһының да хуплауында була) 4,78 процентҡа үтеп китә. 2004 йылдың 8 июлендә Фишер Икенсе республиканың Президенты булараҡ ант бирә. 2004 йылдың 8 июлендә вазифаһына инеү менән ул СДПА ағзалығынан бушана.
2009 йылдың 23 ноябрендә ул 2010 йылғы һайлауҙа Австрия президенты посына үҙ кандидатураһын ҡабат ҡуя һәм был хаҡта YouTube аша иғлан итә. Фишер күпселек тауыш менән еңеп сыға. Австриялылар һайлауға ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй, һайлау пункттарына һайлаусыларҙың иң аҙ килеү осрағы теркәлә [5]. 2010 йылдың 25 апрелендә һайлаусыларҙың 53,6 проценты килгән һайлауҙа Фишер, 79,3 процент тауыш йыйып, еңеп сыға һәм алты йыллыҡ мөҙҙәткә ҡабат һайлана.[6]
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #120668890 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Dr. Heinz Fischer — (untranslated), 2004.
- ↑ Хайнц Фишер будет президентом Австрии еще шесть лет
- ↑ Nina Weissensteiner: «Es tut mir leid …», Falter, 14.
- ↑ YouTube-Video: Stellungnahme von Bundespräsident Dr. Heinz Fischer zur Wiederkandidatur 2010, Der Standard: Fischer kandidiert erneut
- ↑ Bundesministerium für Inneres: Bundespräsidentenwahl 2010
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 9 октябрҙә тыуғандар
- 1938 йылда тыуғандар
- Вена университетын тамамлаусылар
- Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары
- «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары
- «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Бөйөк офицерҙары
- Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары
- 1 класлы Икеле аҡ тәре ордены кавалерҙары
- Аҡ арыҫлан Ҙур Тәре ордены кавалерҙары
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- Кавалеры Большого Креста венгерского ордена Заслуг с цепью
- Серафимдар ордены кавалерҙары
- Башня һәм Ҡылыс орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- XXI быуат сәйәсмәндәре
- Грацта тыуғандар


text:
Башҡортостан Дәүләт автоинспекцияһы водителдәрҙе рейдтар хаҡында иҫкәртә
Башҡортостан Дәүләт автоинспекцияһы водителдәрҙе рейдтар хаҡында иҫкәртә Фото: автор
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда эш аҙнаһы тамамланыуға бәйле транспорт ағымының артыуы көтөлә. Төбәк Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, юл шарттарының ҡатмарлашыу ихтималлығына ваҡытында иғтибар итеү, ҡайһы бер водителдәрҙең һәм йәйәүлеләрҙең юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоу менән бәйле хәүефте кәметеү маҡсатында төбәктә рейд саралары уҙғарыла.
«Рейдтар эскән водителдәрҙе асыҡлау өсөн ойошторола», — тип аңлаттылар ведомствола.


text:
- Подробности
- Просмотров: 327
КИЛЕШЕҮ НИГЕҘЕНДӘГЕ МӘКТӘПТӘР, яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда эшләгән дөйөм белем биреү уҡыу йорттары. Нигеҙҙә эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец балалары ҡабул ителгән берҙәм хеҙмәт мәктәптәрендә (ҡара: Дөйөм белем биреү мәктәптәре) уҡыу мөмкинлегенән мәхрүм ителгән “эшсе булмаған элемент” балалары өсөн асылалар. Халыҡ мәғарифының урындағы органдары ҡарамағында булалар. К.н.м. уҡыу түләүле була. Түләү күләме ата‑әсәнең хеҙмәт хаҡына ҡарап билдәләнә; сауҙа һәм сәнәғәт пр‑тиеларынан килем алған кешеләрҙән, руханиҙарҙан иң юғары хаҡ алына. БАССР‑ҙа бөтәһе 600‑гә яҡын мәктәп асыла, атап әйткәндә, 1923—24 йй. — 170, 1926 й. 257 К.н.м. була. 1930—31 йй. дөйөм мәжбүри башланғыс белем индерелгәс, К.н.м. ябыла.
Әҙәб.: Развитие школьного образования Республики Башкортостан в ХХ веке. Уфа, 2001; Алмаев Р.З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008.
Р.З.Алмаев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Мәрхүмдәр өсөн доға-истиғфар
Мәрхүмдәр өсөн доға-истиғфар
Үлеп киткән, ата-әсәйҙәребеҙ өсөн доғалар ҡылып торорға кәрәк. Ҡәбергә төшөп ятҡас, уларға башҡа бер нәмә кәрәкмәй. Доға-истиғфарҙар уларға ирешеп, еңеллек килтерә. Быға пәйғәмбәребеҙҙән ғәләйһис-сәләм килгән хәҙис дәлил:
عَن أنس مَرْفُوعاأمتِي أمة مَرْحُومَة تدخل قبورها بذنوبها وَتخرج من قبورها لَا ذنُوب عَلَيْهَا يمحص عَنْهَا باستغفار الْمؤمنِينَ لَهَا
Ат-Табараниҙың хәҙистәр китабында («؛ — '«المعجم الأوسط «Урта ҡамус») Әнәстән, риүәйәт ҡыла: пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Минең Өммәтем — Аллаһының рәхмәте булған өммәт. Ҡәбергә гонаһтар менән керә, үә гонаһтарһыҙ сыға. Уның гонаһтары тере булған мөьминдәрҙең истиғфары (ғәфү ителеүен һорау) аша кисерелә».
Доғаларыбыҙ йышырак булған һайын, уларҙың гонаһтары кисерелә. Мулланы саҡырыу менән генә сикләнергә ярамай, үҙебеҙгә лә доғалар ҡылырға кәрәк. Был доғаларҙың береһе лә бушҡа булмаҫ, һәр ҡайһыһы файҙалы булыр.
قَالَ بَلغنِي أَن فِي كتاب الله إِبْنِ آدم اثِنْتَانِ جعلتهما لَك وَلم يَكُونَا لَك وَصِيَّة فِي مَالك بِالْمَعْرُوفِ وَقد صَار الْملك لغيرك ودعوة الْمُسلمين لَك وَأنت فِي منزل لَا تستعب فِيهِ من سيىء وَلَا تزيد فِي حسن
Әл-Хәсәндән риүәйәт, «Миңә Аллаһ китабында хәбәр ителде. Элек һинеке булмаған, ике нәмәгә һеҙ хужа булырһығыҙ: изгелеккә (юл күрһәтеп) өңдәп ҡалдырған васыяттарығыҙ үә гонаһтар артмай ҙа кәмемәй ҙә торған ҡәберҙә һеҙҙең өсөн ҡылынған доғалар». Был хәҙистә пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм мәйеткә доғалар ирешеүе һәм өҫтәүенә изгелеккә, юл күрһәтеп ҡалдырыусы тураһында ла әйтеп киткән. Был да бик сауаплы ғәмәл. Бер кешене намаҙ уҡырға өйрәтһәң йәки бер сүрәне генә ятлатһаң да, шуның әжере үлгәс тә килеп торор.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм:
غن أبي هُرَيْرَة قَالَ هال رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم لَا تفضحوا مَوْتَاكُم بسيئات أَعمالكُم فَإِنَّهَا تعرض على أوليائكم من أهل الْقُبُور
«Мәрхүмдәрегеҙҙе үҙегеҙҙең гонаһлы ғәмәлдәрегеҙ менән оятлы итмәгеҙ. Дөрөҫлөктә, һеҙҙең ғәмәлдәрегеҙ ҡәбер әһелдәренә күрһәтелеп тора».
Әгәр быны кеше белһә, араҡы эсеп, иҫәрләнеп йөрөр алдынан уйланыр ине, «әсәйем күрһә, ни эшләр инем» тип. Мәрхүмдәр барын күреп, белеп тора. Өндәшә, әрләй генә алмайҙар.
وَأخرج إِبنِ الْمُبَارك والأصبهاني عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ إِن أَعمالكُم
تعرض على مَوْتَاكُم فيسرون ويساؤون ويقُول اللَّهُمَّ إنِّي أعوذ بك
أَن أعمل عملا يخزى بِهِ عبد الله بن رَوَاحَة
Әбүд-Дәрдәһ пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм һүҙҙәрен килтерҙе: «Дөрөҫлөктә, һеҙҙең ҡылған ғәмәлдәрегеҙ үлгәндәргә күрһәтелә. Быға улар һөйөнәләр йәки ҡайғыралар. Үә доға ҡылып дауам итте: «Аллаһым! Мине Ғабдуллаһ ибн Рауаханы оятлы итерлек ғәмәлдәр ҡылыуҙан Үҙеңә һыйынам.»
Мәрхүмдәрҙең белеп тороуына сәхәбәләр ҙә хәбәрҙар булған. Гонаһ ҡылһалар, оялғандар, күберәк, хәйерле ғәмәлдәр ҡылырға ашҡынғандар. Изгелек ҡылыуҙы ҙур мөмкиселек һымаҡ ҡабул иткәндәр. Әле лә мәрхүмдәр һәммәһен белеп ята. Әгәр улы йәки ҡыҙы золомлоҡ ҡылһа, берәйһен юҡ-барға рәнйетһә, ҡайғыралар. Сөнки улар белә: Әхирәттә кеше хаҡын ҡайтарырға тура киләсәк. Һәр ҡыйырһытылған кеше киләсәк үә үҙенең рәнйеше бәрәбәренә яза талап итәсәк: Быны белмәгән, аңламаған балаһының үҙен-үҙе ҙур ғазаптарға дусар ҡылғанын аңлай улар. Ярҙам итә алмағанына, ваҡытында тәрбиә бирмәгәненә көйөнә, әммә кире тереләр донъяһына ҡайтып булмай. Шуға ла ҡайғырып ҡына үҙенең халәтенә ризалаша, ә беҙ, тереләр, ошо хәлдә булмаҫбыҙмы? Бәлки, гонаһ ҡылыр алдынан ата-әсәйебеҙҙең күреп тороуын аңлап, оялырға ваҡыттыр.
“Доға китабы” Ильшат Хафизи
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 05.06.2017 в 22:23, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
АЙГҮЗӘЛ ЮЛАНОВА
Юланова Айгүзәл Рифҡәт ҡыҙы 1995 йылдың 30 ғинуарында Ейәнсура районы Мәзит ауылында тыуған. Мәзит башланғыс мәктәбен тамамлағас, Өмбәт урта мәктәбендә белем ала. 10-11 синыфтарҙы Ейәнсура башҡорт гимназияһында уҡый. Гимназияла уҡығанында яҙыша башлай, «Ҡош юлы» әҙәби түңәрәгендә шөғөлләнә, шиғырҙары «Ейәнсура таңдары» район гәзитендә баҫылып тора. 2013 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультетына уҡырға инә, хәҙер 3 – сө курс студенткаһы.


text:
Европала аҙаҡҡы көндәрҙә бындай уйҙарҙы мультикультурализм ыңғайында йыш ишетергә була. Шулай уҡ Норвегияла яңыраҡ Брейвиктың килеп сығыуы, һәм иммигранттарға уның илен баҫып алған өсөн көрәш иғлан итеүе осраҡлы түгелдер.
Германия
Иң беренсе булып мультикультурализм мәсьәләһен Германия канцлеры Ангела Меркел күтәрергә булды. 2010 йылдың 17 октябрендә Потсдамда үткән конференцияла ул бөтә донъяға «Беҙҙең илдә мультикультурализм төҙөү килеп сыҡманы», тине. «Иммигранттар беҙгә 60-сы йылдарҙа килделәр, шунан бирле беҙ үҙебеҙҙе улар бында ҡалмаясаҡ, бер көн китәсәк тип алдарға тырыштыҡ. Был дөрөҫ түгел! Беҙҙең бәхетле мультикультур йәмғиәт төҙөүебеҙ уңманы. Әлбиттә хәҙер уларҙың ҡайтып китеүен талап итә алмайбыҙ, әммә иммигранттар интеграцияға күберәк көс һалһалар яҡшырыҡ булыр ине», тип белдерҙе Германия канцлеры. Шулай уҡ Меркел, иммигранттарҙың немец телен белеү интеграцияның мөһим өлөшенең береһе, ти. Ул әлбиттә сәйәси әҙәплелекте һаҡлар өсөн асыҡтан асыҡ айырым милләт кешеләрен, йә уларҙың тире төҫөн, йә диндәрен атамай, әммә барыһына ла Европалағы мосолмандар тураһында һөйләгәне аңлашыла.
Германия президенты Кристиан Вульф биргән әңгәмәләренең береһендә: «Хәҙер инде христианлыҡ, йә иудаизм менән бергә ислам Германияның айырылғыһыҙ өлөшө булып тора», тине. Бөгөнгө көндә Германияла дүрт миллионлап мосолман йәшәй. Уларҙың күбеһе Германияға Икенсе Дөнъя Һуғышынан һуң килгән. Һуғыштан һуң илде тергеҙер өсөн эш көсө етмәгән. Шуға күрә 60-сы йылдарҙа Германия хөкүмәте ун йылға контракттар төҙөп, көньяҡ Европанан һәм бигерәк тә Төркиәнән кешеләрҙе эшкә саҡыртҡан. Шул ваҡытта инде «гастарбайтер» (нем. Gast + Arbeiter – ҡунаҡ+эшсе) тигән төшөнсә барлыҡҡа килгән. Әммә ун йыл - оҙаҡ ваҡыт, һәм гастарбайтерҙарҙың күбеһе Германияға ғаиләләрен алып килеп тамыр ебәргән.
Германияла 4 млн мосолман йәшәй
Америка, йә Канаданан айырым, Германияла гражданлыҡ «ергә» түгел, «ҡанға» бәйле тип һанайҙар, һәм Германияла тыуған төрөк балаларына герман ватандашлығы 2005-се йылда ғына бирелә башлай. Шул хәлдәр мосолман йәмғиәтенең үҙҙәре менән генә аралашыуы, көнбайыш культураһын кабул итмәүенең сәбәбе тип уйлай Меркел.
Ләкин тормош төрлө миҫалдар килтерә. Мәҫәлән уҙған йыл футбол чемпионатында өсөнсө урынға алышта Германия Төркиәне 3:0 иҫәбе менән йеңде. Яҙмыш шаярыуы буйынса голды төрөктәргә Месүт Өзил атты. Уның ата-әсәһе төрөк, әммә үҙе Германияла тыуып үҫкән, Германия ватандашы булған егет. Йөрөгән ҡыҙы ла ислам диненә күскән Өзил, мультикультурализм мөмкинлегенең иң күренекле миҫалы.
Бөйөк Британия
Ангела Меркелдың сығышынан һуң Британ премьер-министры Дэвид Кэмерон 2011 йылдың февралендә Мюнхен конференцияһында тағы ла мультикультурализм мәсьәләһен ҡағыла. Бында инде ул асыҡтан асыҡ мосолмандар тураһында һөйләй. «Беҙҙә күбеһе үҙ илдәрендә тотҡан исламды хәҙерге заман көнбайыш йәмғиәтенә ултыртырға тырыша. Улар үҙҙәрен ысын британ тип тоймайҙар. Элек беҙ мультикультурализмда йәшәйбеҙ тип, уларға үҙ
Бөгөн Британияла 1,6 млн мосолман иммигранттар йәшәй
Франция
Франциялағы мосолмандарҙың һаны - 5,9 млн
Меркел менән Кэмерон әйткәнгә күптән түгел генә Франция президенты Николя Саркози ҡушылды. Франция милли телевизион каналында февралдә яһаған сығышында Саркози былай ти: «Әлбиттә, айырмалыҡтарҙы ихтирам итергә кәрәк. Һәм беҙҙең мосолмандар, башҡа дин вәкилдәре кеүек үк үҙҙәренең диндәрен тота ала. Әммә беҙ уларҙың урамдарҙа күрһәтеп намаҙ уҡығандарын теләмәйбеҙ. Францияға килгәнһегеҙ икән, беҙ бер йәмғиәт булып йәшәү кәрәк, һәм ул гражданлыҡҡа таянырға тейеш, дингә түгел. Был шарттарҙы ҡабул итергә теләмәгән кешеләр Францияға кәрәкмәй!».
Был Европаның иң йоғонтоло һәм көслө илдәрҙең етәкселәренең үҙенсәлеғе булып уларҙың үтә уң сәйәсәте булып тора. Һәм улар барыһы ла «мультикультурализмдың уңышлы булмау» сәбәбен мосолмандарҙан күрәләр.
Бөгөн «мультикультурализм» тигән һүҙҙе сәйәсәтселәрҙән һәм мәғлүмәт сараларынан бик йыш ишетергә була. Нимә һуң ул, «мультикультурализм»?
Стэнфорд философия энциклопедияһы уға бындай аңлатма бирә: «Мультикультурализм ул күп мәҙәниәтле йәмғиәттә бер береңә түҙемлелек уйы, әҙ һанлы төркөмдәргә лә тиң итеп ҡарау, уларҙың айырмалыҡтарын таныу һәм ҡабул итеү. Был тел, дин, милләт, тире төҫө айырмалыҡтарын ҡағылырға мөмкин, әммә күбеһе мультикультурализмды тел һәм дин айырмалыҡтары тип аңлай».
Мультикультурализмдың мөмкинлектәре
Шулай итеп мультикультур йәмғиәттең ниндәй мөмкинлектәре бар?
Беренсе ул интеграция. Йәғни әҙ һанлы булған төркөм ҙурырыҡ төркөм менән хеҙмәттәшлеккә керә һәм бар төркөмдәрҙең дә теләгенән сығып бер дөйөп сәйәсәт төҙөлә. Интеграцияның иң күренекле миҫалы ул Швейцария. Унда бөтә төркөмдәрҙең хаҡтары тигеҙ һәм баш милләт юҡ, һәм уларҙың барыһының да әсә телдәре дәүләт теле булып тора: итальян, француз, немец һәм ретороман телдәре. Барыһының да үҙ тамырҙары бар һәм уларға барыһына ла парламентта урын бирелгән, ләкин улар үҙҙәрен Швейцария ватандашы итеп тоя.
Икенсе мөмкинлек - ул ассимиляция, йәғни күп һанлы төркөмдөң әҙ һанлы төркөмдө йотоуы. Әҙ һанлы төркөм үҙенең ғәҙәттәрен, телдәрен, тамырҙарын онотоп, етәксе төркөмдөң телен йә динен алырға мәжбүр була. Бының миҫлы булып әлеге Ҡытай тора. Уйғыр һәм тибет халыҡтарын ҡыҫып, Ҡытай берҙәм дәүләт төҙөргә тырыша.
Өсөнсө мөмкинлек ул «иретеү ҡаҙаны» принципы. Бында иретеү ҡаҙанында кеүек бөтә төркөмдәр бергә ҡушылып бөтөнләй яңы, нейтраль төркөм килеп сығыуы. Бының миҫалы – АҠШ. Барыһы ла төрлө илдәрҙән, төрлө дин вәкилдәре, төрлө төҫлө әммә хәҙәр үҙҙәрен «американ» тип атап бер дәүләт төҙөйҙәр. Бында инде сығыш йә дин түгел, бер сәйәсәт һәм маҡсат мөһим.
Әлбиттә, төрлө төркөмдәр булған илдә ҡыйынлыҡтар булырға мөмкин. Был тәбиғи процесты туҡтатып булмай һәм был мультикультурализм тигән йомғаҡты берҙән бер сисеү юлы - сәйәсәтселәрҙең дөрөҫ йүнәлеш һайлауы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 590
“ҒОСМАНИЯ”, “У с м а н и я”, урта мәҙрәсә. Өфөлә Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә 1888 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1887 й.) асыла. Нигеҙ һалыусыһы — Х.Ғосманов, һуңынан (1907 й. һуң) мәҙрәсәгә уның исеме бирелә. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була, кешеләрҙән йыйылған иғәнә иҫәбенә тотола. Уҡытыу‑тәрбиә эшенә мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә. Урта мәҙрәсәнең башланғыс кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған 9—14 йәшлек үҫмерҙәр (айырым осраҡтарҙа өлкәнерәктәр ҙә) ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған (йылына 5—10 һум), фәҡирҙәрҙең балалары түләүҙән азат ителгән. Уҡыу курсы — 7 йыл [2 йыл әҙерлек (ибтидаи), 3 йыл беренсе (рушди) һәм 2 йыл икенсе (иғдадиә) бүлек]. Уҡыу программаһына ғәрәп һәм фарсы телдәре, логика, мосолман дине ҡанундары, филос., фикһ ингән. 1895 й. мәҙрәсәлә сауҙагәр Хөсәйеновтарҙың финанс ярҙамы м‑н үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Уҡыу барышына яңы ысул м‑н уҡырға өйрәтеү (ҡара: Йәдитселек) индерелә, программаға ислам тарихы, тәжүид (Ҡөрьәнде уҡыуҙың орфоэпик ҡағиҙәләре), төрки, ш. уҡ арифметика һәм геогр., 1897 й. урыҫ теле өҫтәлә. “Ғ.” художество түңәрәктәре эшләй, З.Өммәти мөхәррирлегендә — “Иттифаҡ” әҙәби‑сәйәси, М.В. Әмиров һәм Х.Кәримов мөхәррирлегендә “Чеметкеч” (“Семеткес”) сатирик журналдары сығарыла. “Ғ.” м‑н Ә.Ә.Вәлидов, З.Камалетдинов, К.Ҡәрипов, Ғ.Тереғолов (ҡара: Тереғоловтар) һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Тәүге йылдарҙа — яҡынса 200—300 шәкерт (ҡайһы берҙә 500‑гә лә етә), 1910 й. 242 шәкерт уҡый. Мәҙрәсәне тамамлаусылар араһында Әмиров, Ғ.Ғүмәрский, С.Ғәбәши, Ә.Ф.Зөбәйеров, Р.Ишморат, З.Камалетдинов, К.Ҡәрипов, З.Өммәти, Р.М.Раимов, В.М.Солтанов, Ә.Й.Таңғатаров, Ш.Тулвинский, Ғ.У.Усманов, И.Х.Әсәкәев һәм У.Х. Әсәкәев (ҡара: Әсәкәевтәр), Я.Х. Әхмәтов һ.б. 1918 й. ябыла; шул уҡ йылда “Ғ.” базаһында татар милли гимназияһы асыла. Мөҙәристәре: Ғосманов (1888 й. алып), Й.Т.Абыҙгилдин (1907—18). Мәҙрәсә Пушкин һәм Кесе Илия (хәҙ. Пушкин һәм Воровский) урамдары сатындағы, 1891 й. алып Фроловский (хәҙ. Туҡай) урамындағы ағас биналарҙа урынлаша. 1906 й. Губерна земство башҡармаһы аҡсаһына һәм мосолмандарҙан йыйылған иғәнә иҫәбенә 3 ҡатлы 2 флигелле бина (хәҙ. Туҡай урамы, 39) төҙөлә. Мәҙрәсә бинаһы архитектура ҡомартҡыһы һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып тора, унда Вәлидовҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2005).
М.Ғ.Вәлиева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Төҙөлөштәр тынмаһын!
10 августа 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Хөрмәтле төҙөүселәр һәм ошо тармаҡ ветерандары!
Һеҙҙең барығыҙҙы ла һөнәри байрамығыҙ айҡанлы ихлас ҡотлайым. Йәмғиәтебеҙҙе төҙөүсе һөнәренән тыш күҙ алдына ла килтереп булмай һәм ул һәр дәүерҙә лә кәрәкле булып ҡала. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, районыбыҙҙа эре төҙөлөш ойошмалары ҡалманы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, юлдар,
Һеҙҙең барығыҙҙы ла һөнәри байрамығыҙ айҡанлы ихлас ҡотлайым. Йәмғиәтебеҙҙе төҙөүсе һөнәренән тыш күҙ алдына ла килтереп булмай һәм ул һәр дәүерҙә лә кәрәкле булып ҡала. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, районыбыҙҙа эре төҙөлөш ойошмалары ҡалманы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, юлдар,
Юғары ҡаҙаныштар теләйем!
10 августа 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Хөрмәтле спортсылар, физкультура уҡытыусылары, тренерҙар, спорт ветерандары!
Барығыҙҙы ла Физкультурниктар көнө менән ихлас ҡотлайым.
Барығыҙҙы ла Физкультурниктар көнө менән ихлас ҡотлайым.
Байрамығыҙ менән!
10 августа 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Хөрмәтле умартасылар!
Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ айҡанлы ихлас ҡотлайым. Башҡорт балының даны бик алыҫтарға таралған. Республикала иһә Ғафури балына ҙур өҫтөнлөк бирелә һәм ошоно беҙ үҙебеҙҙең бренд итеп алырға тейешбеҙ.Умартасылыҡ менән шөғөлләнеү - ул һәр кемдең өҫтәмә табыш алыу сығанағы тигән
Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ айҡанлы ихлас ҡотлайым. Башҡорт балының даны бик алыҫтарға таралған. Республикала иһә Ғафури балына ҙур өҫтөнлөк бирелә һәм ошоно беҙ үҙебеҙҙең бренд итеп алырға тейешбеҙ.Умартасылыҡ менән шөғөлләнеү - ул һәр кемдең өҫтәмә табыш алыу сығанағы тигән
Бал байрамы һәм “Һөт көнө”
10 августа 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Районда умартасылыҡ тармағын үҫтереү, бәләкәй ауыл хужалығы бизнесын үҫтереүгә булышлыҡ итеү, Ғафури балы брендын күтәреү, шулай уҡ сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау, халыҡ араһында һөт продукцияһын популярлаштырыу, үҙҙәре етештергән продукцияны һатыуға сығарған шәхси хужалыҡ алып барыусыларҙы хуплау, уларға эшмәкәрлектәрен киңәйтеүҙә ярҙам итеү маҡсатында һәм "Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында”ғы Федераль законға һәм Ғафури районы муниципаль район Уставына нигеҙләнеп район Хакимиәте башлығы 17 августа Красноусол ауылында "Баллы спас” район фестивале һәм "Һөт көнө” үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итте.
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
10 августа 2013 йыл | Сәйәсәт
Районда
* Махсус комиссия тарафынан район белем биреү учреждениеларының яңы уҡыу йылына әҙерлеген тикшереүҙәр бара.
* Киләһе аҙнанан Балалар ижады үҙәгендә "Беҙҙең урам командаһы” проекты сиктәрендә балалар өсөн төрлө йүнәлештәр буйынса күнекмә-саралар үтәсәк.
* Махсус комиссия тарафынан район белем биреү учреждениеларының яңы уҡыу йылына әҙерлеген тикшереүҙәр бара.
* Киләһе аҙнанан Балалар ижады үҙәгендә "Беҙҙең урам командаһы” проекты сиктәрендә балалар өсөн төрлө йүнәлештәр буйынса күнекмә-саралар үтәсәк.


text:
Казино Етәкселеге Ағымдағы Бонус
Ҡасан етә эш казино, күпселек кеше(Шул иҫәптән АҠШ) һәм артабан алға барырға теләгән ине тураһында һөйләне, нисек ике донъя араһында тере казино менән һеҙ получает иң яҡшы, һеҙ алыр сағыу казинола ер атмосфераһы һәм шәхси ҡараш, әммә муллыҡ менән, уйнау өсөн, һеҙ ҡайҙа һәм ҡасан теләйем. Һеҙ күптәр өсөн тик унда, беҙҙең уйлауыбыҙса, унда тағы ла яҡшыраҡ уйнарға мөмкин заманым онлайн казино өҫтөнлөгө булып, әҙәм был казинола ер өҫтө һәм бонус ҡарағанда, улар тәҡдим итә ала онлайн казино!
Яңылыҡтар Видео Онлайн Казино
В казино онлайн тағы әгәр һеҙ теркәлмәгән булһағыҙ, һеҙ, моғайын, шул тиклем мөкиббән булды, бер нәмәнән аҡса эшләргә мөмкин түгел, унда эшләүҙән ни тиклем күберәк уйнай, береһендә казино онлайн казино ҡоро видео.. Бонус беренсе беҙ уйлағанса, барыһы ла һеҙҙең сайтта улар бездепозитный тейеш тип бара бонустар, һеҙ биреү мөмкинлеген тикшереү бүлеге Live-сайтында казино бушлай ҡарай һәм, әгәр һеҙ был урында өсөн. Был беҙҙең яратҡан казино лайв бер бонустар, һеҙ унда нисек алырға була, £5-£сайтында теркәү өсөн 15, һеҙ уйындар уйнап, бөтә мөмкинлектәр, һәм хатта ҡайһы бер еңел булыр тип аҡсаны алып киткән булһа, шунда әгәр һеҙ еңеү яуланы!
Әгәр һеҙҙең аша үтә казино no deposit bonus you’ll be happy to hear that this is only the first of many bonuses to be sent your way with the biggest and main bonuses coming in the form of matching deposit bonuses. Һәр төрлө бонустар, һеҙ эйә булыу һәм уларҙы интернет сайтында табырға була. депозит формаһын һәм үлсәмен ҡарарға тура килә, һәм һеҙ телисез икән ни эҙләргә тотоноу.
Шул хайроллер өсөн йә, кем тип уйлай, табырға сайттар, улар һеҙ бирергә тейеш һәм ул иҫ киткес тура килә өсөн күберәк барыһы ла бонусҡа хайроллер. Был бонустар мең фунт торорға мөмкин, уларҙың талап менән һәм һеҙҙең өсөн эшләү бик ҙур депозиттар, улар һуңынан уларға тап була.. Әгәр һеҙ менән уйнарға теләгән юғары ставка, йәғни өгөт-беҙ һеҙҙең сайтында алырға элиталы бонустар тәҡдим итә, һине нисек бар мең фунт ҡалдыра йәки һеҙ алыр ине өстәргә күберәк булыуы мөмкин.!
Әгәр һеҙ бөтөнләй юҡ кимәлендә хай-роллер, әммә һаман да һеҙ телисез фунт меңгә тиклем, ә ҡайһы бер бонустарға һуңынан, йәғни массаһының сайттар, улар тәҡдим итәләр, һеҙ генә, тип, бик. Был иң киң таралған бонус бонустар, һеҙ сайттың ятҡылыҡтарын ҡороу тәүге ике ул, бер аҙ еңел әйберҙәр эшләү өсөн, һеҙҙең өсөн, бешкән, ләкин мең фунт тирәһе һаман бонус рәүешендә йомғаҡтары буйынса терезияны ыҙалата..
The final type of deposit bonus is for those who aren’t looking to deposit a huge amount –; теләһә ҡайһы урында булыуы £10-ға тиклем £100. Әлегә һеҙ аҡса алырға тип аңлатма бонус ала. һеҙ алмайсы был юғары бонус, йәғни, яҡшы мәғәнәһендә, ул беҙгә өсөн иң яҡшы тойолһа ла компромисс. Күпселек түбән диапазонлы килә бонус өсөн депозит 150%-200% бонус өсөн депозит була һәм хатта бер нисә сайттар, улар һеҙ биргән £яҡынса 50 йә, уйнау өсөн генә килә өсөн £депозит 10!
Бонус өсөн депозит ставкаһын иң яҡшы тип табылды һәм улар шунда тора казино бонустар һеҙ ҙур ҡаланан түгел, тип, һеҙ нисек бер генә тамамлай, һәм тағы башын ғына һеҙҙең сайты һеҙҙең өсөн киләһе күп һәм бер казино дәғүә шулай булмай, унда һәр ваҡыт иң оло һайлаусы өсөн һеҙ буласак бонус көтә.
Әгәр һеҙҙең һәм һеҙ ысынлап та ла ошо сайтта буласағын, йәғни, уның пландары һәм программа тәьминәтен тәҡдим казино Live, ул һеҙгә факттар баһалап, улар һеҙҙең өсөн бик файҙалы, тип тағы бер нисә бонус менән наклеивание яҡтан ғына барып була.. Был бонустар рәүешендә килә VIP-клуб, унда һеҙ ни тиклем күберәк уйнарға, күберәк аҡса биргән һайын һеҙ, ай һайын өҫтәмә бонустар, хатта муллыҡ һәм отош өсөн оло бүләк, байрам һәм ҡәҙерле әйбереңде лә, !
Намыҫлы һөйләй, хатта беҙ бөтә бонус телгә алмай, уны уйынсы булараҡ тәҡдим ителгән был отправная нөктәһе генә казино. -Казино онлайн казино һәм ҡыҙыҡ акция өсөн яңы индустрияһының конкуренцияға килтереү казино һәм бонус өсөн үҙенең һәр уйынсыһынан, һәм улар бәхетле булһын өсөн улар сит һайлау казино тоторға мәжбүр итә, шуға күрә һеҙгә ни бары асылда был казино фриролл буйынса һайлай ала, уларҙың бер өлөшө булып тора онлайн казино, уйын һеҙҙең өсөн эшләй!
Lucky Winners
- Forsman R Won BIG kr49000.00
- Lindstrom H Won BIG kr49000.00
- Rose S Won BIG £36880.00
- Tufis C Won BIG kr35440.00
- Artymiuk M Won BIG £30240.00
- Stephens B Won BIG £23840.00
- Lawlor T Won BIG £20480.00
- Parker R Won BIG £20450.00
- Schilder S Won BIG €17590.00
- Ghani S Won BIG £16960.00
- Gintoli F Won BIG $15600.00
- Jordan N Won BIG £15435.00
- Kallio R Won BIG €14400.00
- Stoll L Won BIG £13200.00
- Caulker S Won BIG £12600.00
- Roche J Won BIG £12285.00
- Healy S Won BIG £12000.00
- Stables G Won BIG £12000.00
- Gostynski K Won BIG £12000.00
- Stables G Won BIG £12000.00
- Cockram J Won BIG £12000.00
- Gandecha S Won BIG £12000.00
- Martin E Won BIG £12000.00
- Williams C Won BIG £12000.00
- Oldham M Won BIG £11970.00
- Fearn M Won BIG £11884.50
- Donkersloot J Won BIG €11850.00
- Way K Won BIG $11500.00
- Karlborg R Won BIG kr11200.00
- Goodwin S Won BIG £10688.00
- Sanna G Won BIG £10450.00
- Torsson J Won BIG kr10280.00
- Rastall K Won BIG £10080.00
- Porteous D Won BIG £10028.80
- Karlborg R Won BIG kr10000.00
- Khani A Won BIG £9920.00
- Chan A Won BIG £9500.00
- Beal M Won BIG £9270.00
- Jonsson F Won BIG kr9030.00
- Iles N Won BIG £8940.00
- Fellbrink A Won BIG kr8160.00
- Van den broek J Won BIG €7680.00
- Wood G Won BIG £7500.00
- Hughes W Won BIG £7400.00
- Jones J Won BIG £7205.80
- Baylis J Won BIG £7200.00
- Maccoll D Won BIG £7150.00
- Canham N Won BIG £7000.00
- Andersson G Won BIG kr6932.00
- Neil J Won BIG £6840.00
- Tudor C Won BIG £6685.00
- Cey M Won BIG $6305.00
- Barratt C Won BIG £6294.40
- Lowth D Won BIG £6000.00
- Kokkonen K Won BIG €6000.00
- Brink M Won BIG kr5973.00
- Muena Y Won BIG kr5952.00
- Pover L Won BIG £5722.00
- Al Raheb R Won BIG £5400.00
- Horstedt K Won BIG kr5250.00
- Burke C Won BIG £5160.00
- Davidsson C Won BIG kr5110.00
- Martin J Won BIG £5078.25
- Bauld M Won BIG £5000.00
- Johnson J Won BIG £5000.00
- Marshall F Won BIG £4972.00
-
£557610.60
-
£176909.18
-
£72084.22
-
£27297.89
-
£14585.79
-
£11097.81
-
£4022.75


text:
- Подробности
- Просмотров: 266
СОЛДАТОВ Юрий Фёдорович (9.3. 1940, Асбест ҡ.), скульптор. БР‑ҙың атҡ. рәссамы (1999). Рәссамдар союзы ағзаһы (1977). И.Е.Репин ис. Һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура ин‑тын тамамлағандан һуң (Ленинград, 1975) Өфөлә йәшәй һәм эшләй. С. ижадында төрлө жанрҙар, темалар, материалды эшкәртеү ысулдары берләшә; эштәре тормошсан реализм, сағыу ҡатмарлы контурҙар, төҫ‑күләгәнең нәфис контраслығы, эмоциональ тәьҫирлелеге м‑н айырылып тора. Аллегорияға ҡоролған (“Фемида”, 1983, шамот; “Меркурий”, 2003, гранит, бронза) һәм классик аныҡ (“Ғәфү итеү”, 1997) образдар; баҫалҡы (“М.И.Цветаева”, 1966; икеһе лә — ҡомташ) һәм күҙгә бәрелеп торған асимметрик, ҡыҙыу хәрәкәтте кәүҙәләндергән композициялар (“Уҡсы”, 1992, ҡарайтылған гипс) ижад итә. “Бабай” (1979, шамот), А.Д.Бурзянцевтың (1986, эзбизташ), М.Кәримдең (2006, тутыҡмай торған ҡорос, синтетик ыҫмала) портреттарында документаль аныҡлыҡ м‑н һынлау сағыу психологик характеристика м‑н яраша; ҡатын‑ҡыҙҙың лирик образдарында (“Дебют”, 2001, мәрмәр) нәзәкәтле тәбиғи хәрәкәттәр һәм мимика һалмаҡ пластика м‑н берләшә; портрет образдар ҡала көнкүреше һәм биҙәү мотивтарының нигеҙен тәшкил итә (“Балалар ихатала”, 1973, ҡарайтылған гипс; “Сәләмләү”, 2003, сүкелгән баҡыр). Сәнәғәт хеҙмәтсәндәренә (ҡара: Тарихи жанр), Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына (М.Ғ.Гәрәев бюсы, 1985, Өфө; Советтар Союзы геройҙарының 14 портрет скульптураһы серияһы, 1998, Бәләбәй р‑ны) арналған эштәр, сәйәси репрессия ҡорбандарына монумент (2000, Өфө) һ.б. авторы. 1957 й. алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Эштәре БДХМ, “Мираҫ” картиналар галереяһы (Нефтекама ҡ.; ҡара: Һынлы сәнғәт галереялары), Милиция музейы коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана. Әҙәб.: Пространство и форма: выст. соврем. рос. скульптуры: каталог. Уфа, 2006; Выставка скульптурных проектов “В единстве семьи — единство нации”. Екатеринбург, 2008.
Л.Н.Попова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 08.10.2018
Совет Башҡортостанына бағышланған значок: "Башкортостан"
Новости / Тарих // 8-10-2018, 12:13
1980 йылда эшләнгән, еңел типҡа ҡарай, кейемгә булавка ярҙамында нығытыла.
Значокта БАССР лайыҡ булған наградалар күренә. Һулдан уңға:
- Ленин ордены - 1935 йылдың 15 мартында сәнәғәт һәм ауыл хужалығын үҫтергән өсөн;
- Ленин ордены - 1957 йылдың 13 июнендә Рәсәй дәүләтенә ирекле ҡушылыуға 400 йыл тулыуға һәм сәнәғәт, ауыл хужалығын, мәҙәниәтте үҫтергән өсөн;
- Октябрь Революцияһы ордены - 1967 йылдың 21 мартында коммунистик төҙөлөштә уңыштар һәм республиканың 50 йыллығы айҡанлы;
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены - 1972 йылдың 29 декабрендә Советтар Союзы халыҡтарының дуҫтарса мөнәсәбәтен үҫтереүҙә, иғтисади, социаль-сәйәси һәм мәҙәни үҫештәге уңыштар, СССР-ҙың 50 йыллығы айҡанлы бирелгән....
Ралина БУРАНҒОЛОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 8-10-2018, 10:55
Баймаҡ районының Ишей ауылында тыуып үҫкән.
Бала сағынан бейергә, һүрәт төшөрөргә ярата, шулай уҡ йырларға ла маһир. Тыуған ауылында һәм Баймаҡта мәктәптә уҡыған, хәҙер иһә Өфөлә парикмахер һөнәре буйынса белем ала.
Хыялы – сәхнәлә “йондоҙ” булып балҡыу. Шуға күрә лә тормошон музыкаға һәм бейеүгә арнарға теләй....
Йондоҙнамә (8-14 октябрь)
Махсус бит // 8-10-2018, 10:06
Әрем – бик көслө дауа
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 8-10-2018, 06:00
Әрем – сүп үләне, әммә уны халыҡ медицинаһында күп кенә ауырыуҙы дауалау өсөн дә ҡулланалар. Бигерәк тә организмды зарарлы ҡорттарҙан, селәүсендәрҙән (трихомонада, хламидия, герпес, лямблия, эхинококк инфекцияһы һ.б. ) таҙартыу өсөн. Әрем шулай уҡ нервы ауырыуҙарын дауалай, йоҡоһоҙлоҡтан арындыра, матдәләр алмашыныуын көйләй, һөҙөмтәлә артыҡ кәүҙә ауырлығы һәм май кәмей. Гинекологик сирҙәрҙе, простатит, уретрит, ашҡаҙан, эсәк, бауыр, бөйөр, ашҡаҙан аҫты биҙе, тире ауырыуҙарын дауалағанда һөҙөмтәле. Ғөмүмән, әрем менән дауаланыу бөтә ялҡынһыныуҙарҙан, айырыуса аш эшкәртеү һәм енси органдарҙағы, арынырға ярҙам итә....
Беҙҙең менән булған дуҫлыҡҡа хыянат итмәҫһегеҙ, моғайын...
Яңылыҡтар таҫмаһы // 8-10-2018, 06:00
Гәзитебеҙгә яҙылыусылар араһында «Аҙна һайын – бүләк!» лотерея уйынын уйнатасаҡбыҙ. Унда ҡатнашыу өсөн гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен ебәрергә кәрәк. «Йәшлек»кә йәһәтерәк яҙылығыҙ һәм бүләк отоғоҙ!
Рәсәй почтаһы 4 – 14 октябрҙә гәзит-журналдарға льготалы хаҡҡа яҙылыу буйынса Бөтә Рәсәй декадаһы иғлан итте. Был осорҙа “Йәшлек” менән “Йәншишмә” гәзиттәренә арзан хаҡҡа яҙыла алаһығыҙ. “Йәшлек”кә алты айға яҙылыу хаҡы – 761 һум 46 тин (индексы П 2757), “Йәншишмә”гә – 461 һум 46 тин (П 2765)....
[/aviable]


text:
Яңылыҡтар
Эшләгән пенсионерҙар пенсияны яңы ҡағиҙәләр буйынса аласаҡ — Башҡортостан буйынса Пенсия фонды
2018 йылдың ғинуарынан пенсияның тулы күләме бөтә индексацияларҙы иҫәпкә алып пенсионер эштән киткән айҙан һуң 1-сө көндән алып түләнә. Был 2017 йылдың 1 июлендә «Страховка пенсиялары тураһында»ғы Федераль закондың 26.1-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында» Федераль законды ҡабул итеү һөҙөмтәһендә мөмкин булды. Закон киләһе йылдың 1 ғинуарынан үҙ көсөнә инә.
2016 йылдан эшләгән пенсионерҙар страховка пенсияһын һәм уға билдәләнгән түләү ала. Индексация быға ҡағылмай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген туҡтатҡандан һуң уларға бөтә индексацияларҙы иҫәпкә алып тулы күләмдә пенсия түләнә.
Әлеге ваҡытта, пенсия ҡануниәтенә ярашлы, эш биреүсе Рәсәй Пенсия фондына мәғлүмәттәрҙе ваҡытында биргән осраҡта эштән киткәндән һуң өс ай үткәс пенсияның индексацияһы тергеҙелә һәм ул тулы күләмдә түләнә башлай. Яңы закон пенсионерға эштән киткән айҙан һуң 1-се көндән алып пенсия алырға мөмкинлек бирә.
Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһенең матбуғат хеҙмәтендә аңлатыуҙарынса, пенсияның тулы күләме түбәндәгесә түләнә.
Мәҫәлән, пенсионер март айында эштән китте, ти. Апрелдә Рәсәйҙең Пенсия фондына эш биреүсенән пенсионерҙың эшләүе хаҡында отчет килә. Майҙа Фонд пенсионерҙың эшләмәүе тураһында отчет ала. Июндә Пенсия фонды индексацияны тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм июлдә пенсионерға тулы күләмдәге пенсия, шулай уҡ алдағы өс ай — апрель, май, июнь өсөн пенсияның элекке һәм яңы күләме араһындағы аҡсалата айырма түләнә. Йәғни пенсионер эштән киткәндән шул уҡ өс ай эсендә тулы пенсияһын ала башлай, ләкин ошо өс ай компенсацияланасаҡ.
Әлеге ваҡытта Башҡортостанда 200 меңдән ашыу пенсионер эшләй. Уларҙың иң өлкәненә 93 йәш.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
Рөстәм Хәмитов иң яҡшы агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәрен ҡотланыФото: Олег Яровиков, Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов иң яҡшы агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәрен ҡотланы
Рөстәм Хәмитов иң яҡшы агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәрен ҡотланыФото: Олег Яровиков, Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Бөгөн Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың агросәнәғәт комплексы һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренә дәүләт наградаларын тапшырҙы. Бүләкләнеүселәр араһында – механизаторҙар, тракторсылар, хужалыҡ һәм предприятие етәкселәре, агрономдар, малсылар һәм башҡалар. 40 кеше ордендар, айырмалыҡ билдәләре, маҡтау ҡағыҙҙары, исемдәр һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләнде.
— Башҡортостаныбыҙ илдә ауыл хужалығы етештереүендә алдынғы урындарҙы биләй. Күп кенә күрһәткестәр буйынса беҙ Рәсәй Федерацияһында алдынғыларҙың береһе, – тине Рөстәм Хәмитов. – Йән башына уртаса ит, һөт, иген етештереү Рәсәй күрһәткестәренән байтаҡҡа юғары. Беҙҙең аграр етештереү, ауыл хужалығы сәнәғәте артабан да үҫешһен өсөн барыһын да эшләйбеҙ, әлбиттә.
Һуңғы йылдарҙа фермерҙар һәм ауыл хужалығы етештереүселәре өсөн дотациялар ярайһы уҡ артты, тип билдәләне республика Башлығы.
— Ауыл хужалығы продукцияларын етештереүҙә өҫтөнлөктөң шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙан профессиональ коллективтарға күсеүен күрәбеҙ. Биш йыл элек шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа агросәнәғәт продукцияһының яҡынса 70 проценты етештерелһә, бөгөн тиңлек өлгәшелгән – яҡынса 50/50, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Беҙгә артабан да алға барырға, яңыртыуҙы дауам итергә, ауылды техника менән, яңы фән ҡаҙаныштарын, яңы технологияларҙы тәьмин итеү мәсьәләләрен хәл итергә кәрәк. Был бик оҙаҡ, күп тырышлыҡ, ҡайһы бер һорауҙарҙа интеллектуаль ҡараш талап иткән процесс. Ошо эште һеҙҙең менән дауам итербеҙ.
Төбәк етәксеһенең һүҙҙәренсә, бөгөнгө наградалар – лайыҡлы.
— Тармаҡта ныҡлы, көслө кешеләр эшләгәнен беләм, уларҙа алға китеү энергияһы, теләге бар, – тине Рөстәм Хәмитов. – Был залда үҙенең нигеҙлелеген, эште ойоштора белеү көсөн раҫлағандар йыйылған. Барығыҙға ла иң изге теләктәр, һаулыҡ теләйем. Эшегеҙҙең артабан да шулай яҡшы кимәлдә барыуын теләйем.
Тулы стенограмма һәм бүләкләнеүселәрҙең исемлеге Башҡортостан Башлығының рәсми сайтында баҫылған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 501
БАҠЫЕВ Таһир Әхмәт улы (21.2.1970, Өфө), инженер-механик. Техник ф. д‑ры (2001), проф. (2008). Ә.В.Баҡыевтың улы. ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1992) шунда уҡ эшләй (2010 й. башлап нефтте һәм газды ташыу һәм һаҡлау база каф. мөдире), бер үк ваҡытта 2003 й. алып “Газпром трансгаз Уфа” ААЙ‑нда (бүлек нач., 2008 й. башлап инженер-техник үҙәк нач.). Фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ химияһы аппараттарын уйлап табыуға бәйле. Б. шыйыҡ һәм газ фазаларындағы технологик ағымдарҙағы йылылыҡ алмашыныу мәсьәләһенең матем. сығарылышын тәҡдим итә. Б. етәкс. уйлап табылған термосифонлы йылылыҡ алмашыу агрегаттары “Салаватнефтемаш” пр‑тиеһында, нефть‑газ химияһы һәм промыслалары ҡорамалдарын буяу өсөн тәғәйенләнгән фенолформальдегид һәм эпоксид ыҫмалалары нигеҙендәге герметиклаштырыусы составтар “Каустик” пр‑тиеһында эшләп сығарыла. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 9 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Метрология, стандартизация и сертификация. 3‑е изд. М., 2005 (авторҙ.); Организация процессов улучшения качества в технике. Уфа, 2008 (авторҙ.).
И.Ғ.Ибраһимов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 429
АКРЫНОВ Иван, Ырымбур губернаһының отставкалағы унтер‑офицерҙары, һалдаттары һәм драгундарынан Уложенный комиссия депутаты. Вахмистр. Комиссияға хәрби хеҙмәт шарттарын үҙгәртеү (ғаиләләге улдарҙың береһен хеҙмәттән азат итеү, хеҙмәт тамамланғандан һуң йәшәү урыны һайлау һ.б.) һәм йөкләмәләрҙе кәметеү т‑да наказ тәҡдим итә. 1767 й. нояб. депутатлыҡ хоҡуҡтарын Х.М. Самсоновҡа тапшыра.
Әҙәб.: Васильев И.М. Податное и военно-служилое население Башкирии по наказам в Уложенную комиссию 1767 г.: в 2 ч. Уфа, 2000
И.М.Васильев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 595
ЕТЕН (Linum), етен һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 250 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да урта һәм тропик бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп, һирәкләп бер йыллыҡ үлән, ҡайһы берҙә тәпәш ярым ҡыуаҡ (урал Е.). Һабағы төҙ йәки бер аҙ күтәрелеүсән, ҡуйы япраҡлы, бейеклеге 10—100 см. Япрағы ултырма, сиратлы, ҡайһы берҙә һабаҡтың аҫҡы өлөшөндә ҡапма-ҡаршы. Сәскәһе күк, зәңгәр, һары, башлыса эре, дихазияларҙа урынлашҡан; июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—сент. өлгөрә. Һары Е. респ. бөтә терр‑яһында ҡылғанлы-төрлө үләнле далала, ваҡ ҡыуаҡлыҡтарҙа осрай; йөҙйәшәр Е., Урал Е. — Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы ташлы һәм ҡырсынлы битләүҙәрендә, эзбизташ яланғаслыҡтарҙа; селтәрле Е. — Бишбүләк һәм Ишембай р‑ндарында; йомшартҡыс Е. Ҡандракүл тәбиғи паркының дымлы һыубаҫар туғайҙарында һәм Ҡарашар һаҙлығында үҫә. Сүсле, декоратив, баллы үҫемлек. Составында — алкалоид, углевод, флавоноид, эфир майҙары, орлоғонда ҡуйы май бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Респ. төньяҡкөнбайыш райондарында аҙ күләмдә үҫтерелгән иген Е. (бөҙрә Е.) формаһы — медицинала файҙаланыла торған май алыу өсөн, төпрәһе ҡиммәтле мал аҙығы булараҡ ҡулланыла. Селтәрле Е. һәм эндемик Урал Е. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Шарандағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер-педагогы Рөстәм Мөҙәрис улы Һабанғоловты мин ошо ауылдың 1-се мәктәбендә осратырмын, тип һис тә уйламағайным.
– Бында малайҙар һәм ҡыҙҙар менән күнекмәләр үткәрәбеҙ, – тине ул. – Ишеткәнегеҙ барҙыр, беҙҙең спорт мәктәбендә электән һәләтле йәш көрәшселәр тәрбиәләнә. Бигерәк тә дзюдо, каратэ, тхэквондо һәм билбау көрәше буйынса секциялар уңышлы ғына эшләп килә. Был йәһәттән ауыл райондары араһында алдынғы урындарҙы биләйбеҙ. Һуңғы йылдарҙа беҙҙә үҙ йәше төркөмөндә Рәсәй чемпиондары ла үҫеп сыҡты. Мин үҙем балаларға каратэ көрәше алымдарын өйрәтәм. Шуны ғорурлыҡ менән әйтә алам, быйылғы миҙгелдә ҡыҙым Гөлназ үҙенең еңеүҙәре менән барыбыҙҙы ла һөйөндөрҙө. Ҡышын беҙ Силәбе ҡалаһында Урал федераль округы беренселегендә ҡатнашҡайныҡ. Унда Гөлназ 11 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар төркөмөндә II урын яуланы.
Был спорт мәктәбендә каратэ секцияһы эшләй башлауға 10 йыл тула икән. Иҫтәлекле юбилейҙарын матур һөҙөмтәләр менән ҡаршыларға йыйыналар.
Эйе, тәжрибәле тренер-педагог Рөстәм Һабанғолов спортҡа булған һөйөүен үҙенең балаларына ла бирә алған. Телгә алыуынса, быйыл V синыфты тамамларға йыйынған Гөлназ хәстәрлекле атаһының ҡул аҫтында каратэ көрәше менән инде етенсе йыл шөғөлләнә. Әҙерлеге яҡшы булғас, ҡыйыу һәм сая ҡыҙ хәҙер ҙур ярыштарҙа ла уңышлы сығыш яһай. Бер үк ваҡытта уҡыуҙа ла һынатмай, тик «бишле»гә генә өлгәшә. Өлгөр баланың тағын бер һәләте асылған. Ул илһамы уянғанда һүрәт төшөрөргә әүәҫләнәп алған. Шуға спорт секцияһынан тыш, Шарандағы һынлы сәнғәт мәктәбенә лә йөрөй.
Сығарылыш синыфында белем алыусы апаһы Айгөл дә – ата-әсәһенең, шулай уҡ мәктәптең бер ғорурлығы. Уҡыған йылдарында тик «бишле»гә өлгәшкәндәр сафын тулыландырған. Педагогтар әйтеүенсә, ул өлгөргәнлек аттестаты менән бергә миҙал алыуға ла дәғүә итә. Урта синыфтарҙа уҡ Айгөлдә математика дәрестәренә ҙур ҡыҙыҡһыныу уянған. Дүрт йыл рәттән ошо фәндән районда үткәрелгән олимпиадала беренселекте бер кемгә лә бирмәгән, республика кимәлендәге бәйгеләрҙә лә призлы урындар яулауға ирешкән. Мәктәптән һуң да ул абруйлы уҡыу йорттарының береһендә физика-математика йүнәлешендәге факультетты һайларға ҡарар иткән.
Һәләтле ҡыҙҙың спорт өлкәһендәге уңыштарын да телгә алып үтмәй булмай. Күп йылдар ул һөйөклө атаһы етәкләгән каратэ секцияһында шөғөлләнгән. Тырышлығы һәм ныҡышмалылығы бушҡа китмәгән. Айгөл хатта халыҡ-ара ярыштарҙа ла үҙенең оҫталығын һәм таһыллығын күрһәтергә өлгөргән.
– 2015 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Рәсәй Кубогы өсөн алыштарҙа III урын алдым. Шул уңышым менән спорт мастерлығына кандидат нормативын үтәнем, – тип һөйләне беҙгә көрәшсе ҡыҙ. – Ә 2016 йылда миңә Белоруссияның Гомель ҡалаһында уҙғарылған халыҡ-ара турнирҙа ҡатнашыу һәм үҙ көсөмдө һынап ҡарау бәхете тейҙе. Унда ла яҡташтарымдың, яҡындарымдың йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәнем – пьедесталдың II баҫҡысына күтәрелдем. Ғөмүмән, белорус илендәге шул бәйгегә барып ҡайтыу күңелемдә матур тәьҫораттар ҡалдырҙы. XI синыфта уҡығанда инде ярыштарға бигүк йөрөмәнем, ваҡытымды күберәк БДИ-ға әҙерләнеүгә бүләм.
Әлбиттә, һөйкөмлө ҡыҙҙарҙың һоҡланғыс уңыштарында, тормошта яулаған тәүге бейеклектәрендә әсәләре Оксана Борисовнаның да тәрбиәүи роле ҙур. Ул үҙе бер түгел, ике юғары уҡыу йортон тамамлаған. Әлеге көндә райондағы мәшғүллек үҙәгендә бухгалтер-иҡтисадсы булып эшләй.
Бына шулай көтмәгәндә Шаранда беҙ бар яҡтан да алдырған, спорт менән дуҫ Һабанғоловтар ғаиләһе менән таныштыҡ. Келәмдәге сәмле алыштарҙа алған сынығыуҙары иһә Гөлназ менән Айгөлгә был тормошта алдарына ҡуйған яҡты маҡсаттарына ирешергә, яҡындарын яңы уңыштары менән ҡыуандырырға, һис шикһеҙ, ярҙам итәсәк.
Миҙхәт ШӘРИПОВ.
Шаран районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
ӨС СӘНСКӘКЛЕ ИСТМОХЛОРОН (Isthmochloron trispinatum), бер күҙәнәкле һары-йәшел ылымыҡтар төрө. Күҙәнәктәре яҫы, яңғыҙ, оҙонлоғо 9,5—13, сәнскәктәре м‑н 15—18 мкм. Киң яғында осонда овал һымаҡ йомроланған 3—7 ҡыҫҡа сәнскәкле көрәктәре бар. Тышсаһы ҡалын. Хлоропластары 4—6, ситтәре йомроланған. Цитоплазмаһында алтынһыу тамсылар рәүешендә бер йәки бер нисә май бөрсөгө бар. Ауыр металдар, нефть һәм нефть продукттары м‑н бысранмаған дымлы тупраҡта, ш. уҡ күлдәрҙә, һаҙланған һыу ятҡылыҡтарында осрай. БР‑ҙа урман-дала зонаһында табылған. Һирәк төр.
Р.Р.Кәбиров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 244
ТАШЛЫ, йылға, Оло Эйек й. (Һаҡмар й. ҡушылдығы) уң ҡушылдығы. Ырымбур өлк. Ташлы а. төньяҡ‑көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта башлана. Ырымбур өлк. һәм БР‑ҙың Ейәнсура р‑ны буйлап төньяҡ‑көнбайыштан көньяҡ‑көнсығышҡа ҡарай аға. Оло Эйек й. (тамағынан 78 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 53 км, басс. майҙаны 707 км2. БР‑ҙа оҙонлоғо яҡынса 30 км. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығым ыяҡынса 10 м3/с. Рельефы соҡорло‑убалы. Ландшафы һоро урман тупрағындағы һәм типик ҡара тупраҡтағы киң япраҡлы урмандарҙан, болонло далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора. Ҡушылдыҡтары: уң — Яман, Көплө; һул — Урманташлы.
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
өйөнсө: хаҡ артманы!
21 сентября 2016 йыл | Матбуғат
15 сентябрҙән һуң гәзиттәргә хаҡтар тағы ла артып, 900 һумдан уҙып китер, подписка кампанияһын нисек кенә йырып сығырбыҙ инде, тип борсолоп йөрөгәндә Өфөнән гәзитебеҙгә яңы хаҡтар тураһында хәбәр еткерҙеләр. Башта үҙебеҙ ҙә ышанмай торҙоҡ, хатта. Кире шылтыратып, асыҡлағас, шатлығыбыҙҙың сиге булманы: хаҡтарҙы бер аҙға кәметкәндәр. Өҫтәүенә, тотош йыллыҡ подписка ойошторола һәм уның хаҡы ярты йылғыныҡынан осһоҙораҡҡа төшә.
Тотороҡлолоҡ һәм берҙәмлек өсөн
21 сентября 2016 йыл | Сәйәсәт, Йәмғиәт
18 сентябрь – Берҙәм һайлау көнөндә Красноусолда иртә менән ямғыр һибәләй башланы. Әммә һайлаусыларға ямғыр ҡамасау булманы, һәр кем тотороҡлолоҡ һәм берҙәмлек өсөн үҙ тауышын биреү маҡсатында һайлау участкаһына ашыҡты.
Мөнәжәтселәр уңышы
21 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
9 сентябрҙә Сибай ҡалаһында республика мөнәжәтселәр фестивале үтте. Был сарала Сәйетбаба ағинәйҙәренән торған "Иман” төркөмө ҡатнашып, 2-се урын яулап ҡайтты.
Сәсәндәр бәйгеһе үтте
21 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Мәғариф
20 сентябрҙә Красноусолда Вәлиулла Ҡоломбәтовтың 135 йыллыҡ юбилейына арналған район сәсәндәр бәйгеһе үтте. Унда бөтәһе 8 мәктәптән 18 уҡыусы ҡатнашты.


text:
Башкирийчоь (башк. Башҡортостан Республикаһы, йоца цӀерш: Башкортоста́н, Башки́ри, кхин лелош ю аббревиатура РБ) — Российн субъект, республика (пачхьалкх). Ийдалйистан федералан гуо, Уралан экономикан кӀоштан дакъа. Коьрта гӀала — Уфа.
Кхоьллина 1917 шеран 15 ноябрехь [28 ноябрехь] къоман-территорин автономи Башкурдистан аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе яра Башкирийн АССР цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика ю. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан яра, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе ю. Российн республикашна юккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь ю.
Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан дакъа ду. Дозанаш ду Пермийн мехкаца, Свердловн а, Челябинскан а, Оренбурган областашца, ГӀезалойчоьца а, Удмуртица а. ↪ кхин дӀа ›››


text:
«Русагро» Башҡортостанда – һөт заводы төҙөргә, ә «Хейнекен» һыра ҡайнатыу заводы өсөн арпа үҫтерергә ниәтләй
«Русагро» Башҡортостанда – һөт заводы төҙөргә, ә «Хейнекен» һыра ҡайнатыу заводы өсөн арпа үҫтерергә ниәтләй Фото: colaxm.ru
ӨФӨ, 2018 йыл, 28 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Петербург иҡтисади форумы даирәләрендә республика етәкселеге һәм профилле ведомстволар потенциаль инвесторҙар менән 30 миллиард һумға инвестиция килешеүҙәре төҙөнө һәм бер төркөм һөйләшеүҙәр уҙғарҙы. Атап әйткәндә, «РУСАГРО» компаниялар төркөмө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте президенты Вадим Мошкович менән осрашыуҙа республикала тәүлегенә 1 мең тонна һөт эшкәртеү ҡеүәтенә эйә завод төҙөү ниәте өйрәнелде. Әңгәмә барышында республикалағы инвесторҙарға дәүләт ярҙамы саралары тикшерелде, ярашлы майҙансыҡтар ҡаралды, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Иҡтисади үҫеш министрлығында.
Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы өлкәһе менән бәйле тағы ла бер проект – «Хейнекендың берләшкән һыра заводтары» корпорацияһы өсөн арпа үҫтереү. Республикала компанияға Стәрлетамаҡтағы «Шихан» заводы ҡарай. 2016 йылғы Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумында Башҡортостан етәкселеге менән осрашыуҙа генераль директор Эьен Страйп компанияның Стәрлетамаҡ районында 1 мең гектарҙан ашыу арпа сәскәнен һәм сәсеүлек майҙандарын 5 мең гектарға еткерергә күҙаллауын һөйләгәйне.
http://www.bashinform.ru/news/1164701-rusagro-planiruet-postroit-v-bashkirii-molokozavod-a-kheyneken-vyrashchivat-yachmen-dlya-pivovaren/


text:
Атыу ҡоралы
Атыу ҡоралы — снарядты (минаны, пуляны) тиҙ хәрәкәткә килтереү һәм көбәктән сығарып бәреү өсөн осороусы шартлаусы матдә (дары) йәки махсус янар май ҡушымталары янғанда барлыҡҡа килгән газдарҙың баҫым көсө ҡулланылған кинетик ҡорал. Үҙендә сәпкә тейеү сараһын (артиллерия снаряды, мина, пуля) һәм уларҙы сәпкә осороу ҡулайламаһын (пушка, миномет, мылтыҡ һ. б.) берләштерә.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Төрҙәре
- 2.1 Уҡсы ҡоралы
- 2.2 Артиллерия
- 3 Иҫкәрмәләр
- 4 Әҙәбиәт
- 5 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге атыу ҡоралы (бамбуктан эшләнгән «утлы һөңгө») X быуатта Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә.
Европала атыу ҡоралы XIV быуатта, техника үҫеше дары энергияһын ҡулланырға мөмкинлек биргәс, барлыҡҡа килгән, тип һанала. Был яңы эраның башланыуын аңлатҡан — артиллерия (шул иҫәптән ҡул артиллерияһы) барлыҡҡа килгән.
Атыу ҡоралының тәүге өлгөләре бер яғы томалап иретеп йәбештерелгән сағыштырмаса ҡыҫҡа тимер йәиһә бронза көпшәләр булып торған. Ҡоралды яһау иң ябай ысул менән башҡарылған: каналға дары һалынған, шунан шунда уҡ тимер йә ҡурғаш пуля индерелгән. Атыусы кеше ҡоралды ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған йәки яурынына терәгән (ҡайһы саҡ ергә лә терәгәндәр). Яһаҡты тоҡандырыу өсөн көйрәгән филтәне көпшәнең өҫкө яғындағы бәләкәс тишеккә терәгәндәр.
XV быуаттың беренсе сирегендә үк ҡул атыу ҡоралының ҡоролошо камиллаштырыла башлай — көпшәләрҙе оҙонораҡ , төйҙәне бөгөлгән итәләр, тоҡандырыу тишеген көпшәнең өҫкө яғында түгел, ә ҡабырғаһында эшләйҙәр. Ә көбәктең үҙендә төбәү ҡулайламалары барлыҡҡа килә. Бындай ҡоралды Европала кулеврина тип атағандар. Был төр ҡоралдан атыуҙың һөҙөмтәлелеге түбән ҡала килгән, ә яһау ваҡыты бер нисә минутҡа һуҙылған. Яһаҡты тоҡандырыу ысулы ла бик уңайһыҙ булған — көйрәүсе филтә атыусының иғтибарын төбәүҙән ситкә йүнәлткән.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уҡсы ҡоралы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уҡсы ҡоралы — пуля йәки башҡа тейҙереү элементтары менән атыу өсөн көбәкле ҡорал. Тейҙереү элементын осороу өсөн энергия сығанағы ниндәй булыуға ҡарап, утлы атыу, пневматик, механик һәм электр уҡсы ҡоралына бүлеп йөрөтәләр.
Пистолеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пистолет (фр. pistolet ← фр. pistole чех píšt'ala — «пищаль, һыбыҙғы») — ҡыҫҡа көбәкле автоматик булмаған йә үҙьяһаулы (һирәгерәк автоматик) утлы атыу ҡоралы. Ғәҙәттә ҡыҫҡа араға(25-50 метр) бер йәки ике ҡулдан атыу өсөн ҡулланыла. Һөжүм итеү өсөн дә, һаҡланыу өсөн дә ҡулланыла ала. Тәүге пистолеттар шыма көбәкле һәм бер яһаулы булған, ә хәҙергеләре, ҡағиҙә булараҡ, һырлы һәм күләмле магазинлы. Магазин, ғәҙәттә, һапта урынлаша һәм 7-нән (Кольт M1911) 17-гә (Беретта Px4 Storm) тиклем һәм күберәк патрон һыйҙырышлы була.
Пистолет-пулеметтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пистолет-пулемет — өҙлөкһөҙ атыу өсөн пистолет патрондарын ҡулланған шәхси автоматик уҡсы атыу ҡоралы.
Пистолет-пулемет Беренсе донъя һуғышы йылдарында эшләнгән, танк һәм химик ҡорал менән бер рәттән, позиция һуғышы торошон ҡырҡа үҙгәртеүгә өлөш индерергә тейеш булған. Был төр ҡорал идеяһы бер үк ваҡытта бер нисә илдә барлыҡҡа килә һәм тормошҡа ашырыла.
Ул ваҡытҡа пулеметтар уты үҙенең юғары һөҙөмтәлелеген иҫбатлаған була инде, әммә ул йылдарҙағы пулеметтар лафеттан йәки станоктан атҡан, бик ауыр булған. Мәҫәлән, киң билдәле Максим пулеметы станокһыҙ, һыуһыҙ һәм патрондарһыҙ 20 кг тирәһе тартҡан, ә һуғышҡа әҙер рәүештә, станогы менән — 65 кг-дан артығыраҡ. Уны хеҙмәтләндереү өсөн 2—6 кеше кәрәк булған. Нығытмаларҙы һаҡлау өсөн бик яҡшы булһа ла, улар һөжүм итеү өсөн бөтөнләй ярамаған. Шуға бер кеше йөрөтә һәм һөҙөмтәле ҡуллана алған ҡоралдың барлыҡҡа килеүе көтөлгән хәл булған.
Автоматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Автомат, йәки автоматик карабин, сит ил әҙәбиәтендә шулай уҡ штурм винтовкаһы — яҡын алышта дошмандың тере көсөн юҡ итеү өсөн тәғәйенләнгән һәм ҙур тығыҙлыҡлы ут асырға һәләтле шәхси автоматик уҡсы атыу ҡоралы.
СССР-ҙа автоматтар Бөйөк Ватан һуғышынан һуң киң таралыш ала, улар пистолет-пулеметтарҙы, автоматик булмаған карабиндарҙы, төрлө винтовкаларҙы алмаштырған.
7,62-мм Калашников автоматы (АК, ГРАУ индексы — 56-А-212, йыш ҡына АК-47 тип яңылыш атайҙар) — Михаил Калашников тарафынан 1946-1947 йылдарҙа эшләнгән һәм Совет Армияһына 1949 йылда ҡоралланыуға ҡабул ителгән автомат.
Оҙон мылтыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карабиндар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пулеметтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артиллерия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яр буйы артиллерияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карап артиллерияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Авиация туптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зенит туптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танкыға ҡаршы туптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танк тубы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гаубицалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мортиралар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Минометтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гранатометтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Огнестрельное оружие // Объекты военные — Радиокомпас / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — (Совет хәрби энциклопедияһы : [в 8 т.]; 1976—1980, т. 6). (рус.)
- Федоров В. Г. Эволюция стрелкового оружия. Часть I. Развитие ручного огнестрельного оружия от заряжания с дула и кремневого замка до магазинных винтовок. — М.: Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1938 (рус.)
- Федоров В. Г. Эволюция стрелкового оружия. Часть II. Развитие автоматического оружия. — М.: Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1939 (рус.)
- Материальная часть стрелкового оружия. Под ред. А. А. Благонравова. — М.: Оборонгиз НКАП, 1945, 1946 (рус.)
- Жук А. Б. Энциклопедия стрелкового оружия — М.: Воениздат, 1998.
- Chase, Kenneth. Firearms: A Global History to 1700 — Cambridge University Press, 2003. — ISBN 0521822742. (инг.)
- Crosby, Alfred W. Throwing Fire: Projectile Technology Through History — Cambridge University Press, 2002. — ISBN 0521791588. (инг.)
- Needham, Joseph. Science & Civilisation in China — Cambridge University Press, 1986. — Vol. 7 The Gunpowder Epic. — ISBN 0521303583. (инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 205
ТОТОРОҠЛОЛОҠ ТЕОРИЯҺЫ, система хәрәкәтенең йәки тигеҙләнешенең тотороҡлолоғо шарттарын өйрәнеү м‑н бәйле төшөнсәләр һәм ысулдар йыйылмаһы. Тотороҡлолоҡ — динамик системаларҙың болартыу йоғонтоларын компенсациялау һәләтлеге. Математикала дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы (йәки динамик системаның траекторияһы) ваҡыт үтеү м‑н башланғыс шарттар б‑са яҡын сығарылыштарға яҡын булып ҡалһа, тотороҡло тип атала. Ҡаты есемдәр һәм шыйыҡсалар хәрәкәтенең тотороҡло булыуын тикшерер өсөн механикала, ш. уҡ идара итеү теорияһында болартыу теорияһы ысулдары, ш. иҫ. бәләкәй параметрҙар ысулы, ҡулланыла. Конструкцияларҙың тотороҡлолоғон өйрәнгәндә бәләкәй болартыу йоғонтоларына тигеҙләнеш хәленең бәләкәй тайпылыуҙары тап килһә, статик йөкләтелгән конструкцияның тигеҙләнешен тотороҡло тип иҫәпләйҙәр; тотороҡлолоҡ юғалған саҡтағы йөкләмәләрҙе критик йөкләмәләр тип атайҙар. Т.т. үҫеше һыҙыҡлы булмаған динамикала динамик системаларҙың бифуркациялары теорияһы булып сағылыш таба. Тотороҡлолоҡ төшөнсәһен дөйөмләштереү һәләкәттәр теорияһын барлыҡҡа килтерә. Башҡортостанда Т.т. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр 20 б. 80‑се йй. уртаһынан Механика ин‑тында, ӨДАТУ‑ла, ӨДНТУ‑ла, БДУ‑ла, СДПА‑ла һ.б. алып барыла. Ҡайталыусан пластиналарҙың һәм көплөктәрҙең тотороҡлолоғо т‑дағы мәсьәләләр сығарыла; ҡатышмалы конструкция элементтары үҙ‑ара тәьҫир итешеү шарттарының төрлө сик нығытыу шарттарында һәм йөкләндереү ысулдарында критик көс дәүмәленә йоғонтоһо билдәләнә; тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре авиация һәм ракета системаларының ныҡлығын һәм тотороҡлолоғон хисаплау нигеҙенә һалына (М.Ә.Илһамов); күсерелә торған мөхиттәге пульсациялар тәьҫиренән (Илһамов, Д.М.Зарипов), фаза‑ара йөҙөндәге фаза күсеү һәм капилляр күренештәр эффекттары бергә күҙәтелгән ваҡытта ҡыуыҡсалы пар‑шыйыҡса мөхиттәр тәьҫиренән (В.Ш.Шаһапов) үткәргес торбаның тотороҡлолоғо юғалыуы өйрәнелә. Үҙлелеге т‑раға монотон булмаған бәйлелектәге шыйыҡсаларҙың тәбиғи конвекцияһы ваҡытында төрлө режимдар барлыҡҡа килеүҙең критик шарттары билдәләнә (С.Ф.Урманчеев һ.б.). Матик булмаған һәм холестерик шыйыҡ кристалдарҙағы тотороҡһоҙлоҡ м‑н бәйле эффекттар асыла (А.Н.Лачинов, О.А.Скалдин, В.А.Делёв, А.П.Крехов). Дифференциаль тигеҙләмәләр системаларының сығарылыштары тотороҡлолоғо (К.Б. Сабитов), электроакустик системаларҙың тотороҡлолоғон арттырыу проблемалары (Ә.Л.Ғәлиев) өйрәнелә. Шулай уҡ ҡара: Гироскоп.
Әҙәб.: И л ь г а м о в М.А., И в а н о в а В.А., Г у л и н Б.В. Прочность, устойчивость и динамика оболочек с упругим заполнителем. М., 1977; С а б и т о в К.Б. Функциональные, дифференциальные и интегральные уравнения. М., 2005.
С.Ф.Урманчеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостанда Ҡурайсылар байрамында Ҡурайсылар аллеяһы асылдыФото: Октябрьский ҡалаһы хакимиәте
Башҡортостанда Ҡурайсылар байрамында Ҡурайсылар аллеяһы асылды
Башҡортостанда Ҡурайсылар байрамында Ҡурайсылар аллеяһы асылдыФото: Октябрьский ҡалаһы хакимиәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Октябрьскийҙа Ғата Сөләймәнов исемендәге XVIII республика Ҡурай байрамы уҙҙы.
Байрамдың икенсе көнө яңы йоланан башланды. Конкурс еңеүселәре һәм финалсылар Октябрьскийҙағы Юрий Гагарин исемендәге паркта Ҡурайсылар аллеяһына нигеҙ һалды.
Ҡурай моңдары аҫтында 18 йәш шыршы ултыртылды.
«Һоҡланғыс ҡурай моңо ҡоштар һайрауы менән бергә ҡушылды һәм, боронғо халыҡ сәнғәтен данлап, паркка таралды. Ҡурай байрамы ысын брендҡа әүерелгән ҡалала «Ҡурайсылар аллеяһы»ның барлыҡҡа килеүе символик мәғәнәгә эйә. Шул рәүешле конкурсанттар оҙаҡ йылдарға үҙҙәре хаҡында иҫтәлек ҡалдырҙы», — тип хәбәр итә Октябрьскийҙың матбуғат хеҙмәте.
http://www.bashinform.ru/news/1160765-v-bashkortostane-na-prazdnike-kuraya-otkrylas-alleya-kuraistov/


text:
Ҡыш / Әкиәттәр / Хайуандар илендә / Ҡырағай йәнлектәр
Сынығырға ваҡыт
(әкиәт)
Айыухан менән Ҡуянҡай бик дуҫ. Гел бергә уйнайҙар.
Бына һыуыҡтар етте. Тышта өшөттөрә башланы. Әммә Ҡуянҡайҙың өйҙә ултырғыһы килмәне. Ул иртә менән Айыуханға китте.
— Әйҙә йүгереп киләйек, өшөмәҫбеҙ, — тине. Айыу балаһы:
— Һин үҙең генә йүгер, минең эшем бар, — тип яуапланы. Ә үҙе, Ҡуянҡай сығып китеү менән, юрған аҫтына сумды.
Ҡуян йүгереп килде, күнекмә яһаны. Ул хәҙер бөтөнләй өшөмәй. Төш еткәс йәнә айыуға килде:
— Әйҙә уйнарға, — тине. Айыухан ишектән башын ғына сығарып ҡараны ла:
— Минең эшем бөтмәне әле, үҙең генә уйна, — тине.
Ҡуянҡай сығып китте. Айыухан икмәккә ҡалын итеп бал һылап алды ла телевизор ҡарарға ултырҙы.
Кискә табан Ҡуянҡай йәнә килеп инде.
— Миңә тубырсыҡ йыйыш әле, — тине ул Айыуханға.
— Минең эшем бигерәк күп, бушамайым шул, — тине дуҫы. Ҡуянҡайға ярҙам итергә уйламаны ла. Үҙе шунда уҡ компьютерҙа уйнай башланы.
Ҡыш етте. Ҡуянҡай көн дә иртән йүгерҙе, кискә тиклем саф һауала уйнаны, сана шыуҙы. Ул шулай сыныҡты. Айыухан иһә төшкә тиклем йоҡланы, телевизор ҡараны, компьютерҙан торманы. Тамам көсһөҙгә әйләнде.
Бер көндө күп итеп ҡар яуҙы. Ҡуянҡай ишек алдын көрәне. Шунан Айыуханға килде.
— Әйҙә, ҡар көрәйек, мин һиңә ярҙам итәм, — тине ул дуҫына.
— Минең ваҡытым юҡ, иртәгә көрәрбеҙ, — тине айыу балаһы.
Икенсе көндө Айыухан ауырып китте. Тәмһеҙ дарыуҙар ашай-ашай дуҫының рәхәтләнеп сана шыуғанын тәҙрәнән генә ҡарап ултырҙы.
Ә Ҡуянҡай саф һауала йөрөгәс, бөтөнләй ауырымай. Рәхәтләнеп уйнай ҙа уйнай.
Ниһайәт, бер көн дуҫы һауығып тышҡа сыҡты! Ҡуянҡай менән йүгереп килде. Әҙерәк сана шыуып ҡараны. Шул тиклем шатланды! Тик, өйҙә генә ултырғас, ныҡ хәлһеҙләнгән. Шуға ла ул үҙенә һүҙ бирҙе: яҙ етеү менән сыныға башлаясаҡ! Ҡышын рәхәтләнеп сана шыуасаҡ!


text:
Тимер-бетон
Тимер-бетон — бетондан һәм ҡоростан торған төҙөлөш композицион материалы. 1967 йылда Жозеф Монье менән үҫемлектәр өсөн кадоктар материал һымаҡ патентланған. 1802 йылда Царскосельский һарай өсөн урыҫ төҙөүселәре эзбиз бетон ҡуланғандар.
Рәсәйҙә тимер-бетонды 20-се быуaттың башында Лолейт Артур Фердинандович, Гвоздев Алексей Алексеевич, Михайлов Виктор Васильевич, М. С. Боришанский, А. П. Васильев, В. И. Мурашев, П. Л. Пастернак, Я. В. Столяров, О. Я. Берг үҙләштерәләр.
XX быуатта тимер-бетон төҙөлөштә иң йыш ҡулланылған материал булып сыға.
Йөкмәткеһе
Күрһәткестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тимер-бетондың ыңғай яҡтары:
- оҙаҡ ваҡыт ҡулланыла ала
- хаҡы арзан (ҡорос материалдарҙан түбәнерәк)
- янмай
- технологик — конструкцияны төрлө формала эшләргә мөмкин
- химик һәм биологик тотороҡл
- статик һәм динамик йөкләмәһен яҡшы оҙаҡ ваҡыт тотоуы
Насар яҡтары:
- күп масса һәм түбән ныҡлығы, бетондын ҡыҫыу ныҡлығы ҡоростан 10 мәртәбә түбәнерәк
Иҫәп һәм проектлау ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
РФ-ла ике хәл буйынса расчётлана :
- йөрөтөү(тотоу) хәләте буйынса (ныҡлыҡ, тотороклоғо, арыу емерелеүе);
- эксплуатациялау хәләте буйынса (ярыкҡа ҡаршы отороҡлоғо, һығылып төшөүе, есемдең арауыҡта урын алмаштырыуы).
1-се хәләт буйынса маҡсаттары :
- конструкцияның ныҡлығы тикшереү (нормаль, эйеү, арауыҡ киҫелештәре);
- түҙемлеккә тикшереү (күп тапкыр йөк һалыу ваҡытта);
- конструкциның тотороклоғо тикшереү (форма һәм арауыҡта урын алыу).
Армирование бер стержень, сеткалар һәм каркастар менән ойошторола. Арматура тартылған зоналарҙа (йәки ҡыҫыу зоналарҙа, тартылған ныҡлығы етмәғәндә), конструктив буйынса урынлаштырыла. Эшләү буйынса бүләләр:
- Бөгөлөү элементтар (таяҡтар, плиталар)
- Ҡыҫылған элементтар (колонналар)
- ҡыҫылған һәм бөгөлғән элементтар (фермалар)
Бөгөлөү элементтар (таяҡтар, плиталар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элемент бөгөлгәндә уның тартылған һәм ҡыҫылған зоналар, бөгөлөү момент һәм арҡыры көс тыуалар. Бөгөлгән элементтар ике киҫелештә расчетлана:
- нормаль киҫелеш, бөгөлгән моменттан
- бөгөлгән киҫелеш, арҡыры көстәрҙән, бетондын ҡыҫыу зонаны емерелеүҙә; ярыҡ араһында тҡан бөгөлгән киҫелештәр буйынса (моменттан)
Таяҡтын армирлауы буй һәм арҡыры яҡта эшләнә (хүрәттә).
Конструкцияның элементтары:
- Юғары (ҡыҫылған) арматура
- Түбән (тартылған) арматура
- Арҡыры арматура
- Бүлеү-таратыу арматура
Конструкцияның параметрҙары:
- L — балканың йәки плитаның пролёты. Йыш ваҡытта 3-25 метр була.
- H — киҫелештен оҙонлоғо. Оҙонлоғо үҫеү менән ныҡлыҡ пропорциональ үҫә H²
- B — киҫелештен тарлығы
- a — бетондың һаҡлау ҡатламаһы
- s — арҡыры арматураһының аҙымы
Алдынан тартылған арматура менән ҡоролмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алдынан тартылған (алдынан көсөргәнеш бирелғән) арматура ҡулланыуы иҡтисад яҡтан ыңғай була.
Таратыу-бүлеү арматураһы (4) конструктив маҡсат менән ойошторола. Бетон эштәрҙә ул арматураны каркаса бәйләй.
Ҡыҫылған элементтар (колонналар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙон буйлы элементты ҡыҫылыуҙа уның тотороҡлоғо юғалтыуы була (һүрәттә). Ҡыҫылған элементттың эше бөгөлгән таяҡтын эшенә оҡшаш, ләкин ҡыҫылған элементта тартылыу зонаһы тыумай. Ҡыҫылған элементының бөгөлөүе ҙур булһа, ул үҙәктә ҡыҫылмаған һымаҡ расчетлана.
1 — буй арматура
2 — арҡыры арматура
Ҡыҫылған элементта буй арматура (1) ҡыҫылған, ул бетон менән ҡыҫылыуҙы ала. Арҡыры арматура (2) буй арматураһының тотороҡлоғон һаҡлай. Үҙәктә ҡҫылған колонналар квадрат формала проектлана.
Минималь яғы 400 мм. Күберәк булһа колонналар массив тип иҫәпләнә. Массив колонналарҙа бетондын ныҡлығы күп ваҡыт арта. Иҡтисад, йәшәү урыны һәм масса араһында баланс кәрәк (Sustainable construction) www.concreteresearch.org
Тимер-бетон фундаменттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 төрлө бар:
- айырылма (һәр колонна өсөн)
- лента (стеналар йәки колонна рәттәр өсөн)
- плита
Нуль циклы эштәрен уңайлығы өсөн йыйылма колонналарҙын юғары отметкаһын таҙа иҙәндән 150 мм. түбән алалар (монолит колонналар өсөн – 50 мм.). Был маҡсат буйынса колонналарҙы фундамент менән берләштереү стаканлы форма аша эшләнә. 2.02.01-83 һанлы Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр буйынса фундамент майҙаны:
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2.03.01-84*. «Бетонные и железобетонные конструкции» Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр/ Госстрой СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1989. — 88с.;
- Пособие по проектированию бетонных и железобетонных конструкций из тяжёлых и лёгких бетонов без предварительного напряжения арматуры (2.03.01-84 Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр)/ ЦНИИпромзданий Госстроя СССР, НИИЖБ Госстроя СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1989. — 192с.;
- Пособие по проектированию предварительно напряжённых железобетонных конструкций из тяжёлых и лёгких бетонов (СНиП 2.03.01-84 Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр). Ч. I/ ЦНИИпромзданий Госстроя СССР, НИИЖБ Госстроя СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1990. — 192с.;
- Пособие по проектированию предварительно напряжённых железобетонных конструкций из тяжёлых и лёгких бетонов (2.03.01-84 Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр). Ч. II/ ЦНИИпромзданий Госстроя СССР, НИИЖБ Госстроя СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1990. — 144с.;
- Бородачёв Н. А. Автоматизированное проектирование железобетонных и каменных конструкций: Учеб. Пособие для вузов — М.: Стройиздат, 1995. — 211с.
- 2.01.07-85. «Нагрузки и воздействия» Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр/ Госстрой СССР. — М.: ЦИТП Госстроя СССР, 1987. — 36с.
- Улицкий И. И. Железобетонные конструкции (расчёт и проектирование). Изд. Третье, переработанное и дополненное. Киев, «Будiвельник», 1972. — 992с.
- 2.02.01-83. «Основания зданий и сооружений» Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр/ Госстрой СССР. — М.: Стройиздат, 1985. — 40 с.
- EN 1994, Eurocode 4, Design of composite steel and concrete structures (Тимербетон конструкцияларҙы проектлау)


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
СЕКЕРИН Алексей Борисович (5.10. 1955, БАССР-ҙың Дыуан р-ны Дыуан а. — 1.5.2008, Орёл ҡ.), математик. Физика-матем. ф. д-ры (1994), проф. (1999). БДУ-ны тамамлағандан һуң (1978) Математика ин-тында эшләй: 1986 й. алып өлкән ғилми хеҙм-р, 1994 й. — төп ғилми хеҙм-р; 1995 й. башлап Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡт. ин-тында (Өфө) эшләй. 1997 й. алып Орёл ун-тында алгебра һәм иҡт. матем. ысулдар каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге Радон үҙгәртеүҙәре терминдарындағы плюрисубгармоник функциялар теорияһын, иҡт. хәүефтең дөйөм теорияһын үҫтереүгә, РФ төбәктәренең инвестициялау яғынан йәлеп ителешен баһалауға арналған. С. тарафынан А.Ф.Леонтьев теоремаһының күп үлсәмле аналогы ғәмәлгә индерелгән, суб- һәм плюрисубгармоник функцияларҙың логарифмлы ядроһы булған интегралдар рәүешендә күрһәтелә алыу критерийы уйлап табылған; ярайһы шыма булған һәр бер функцияның логарифмлы потенциалдар айырмаһы рәүешендә бирелә алыуы күрһәтелгән; һалым б-са тикшереүҙәрҙе планлаштырыу, оптималь инвестициялау портфелен туплау, сәнәғәт пр-тиеларының иҡт. яраҡһыҙлыҡ хәүефе м-н идара итеү мәсьәләләре һ.б. хәл ителгән.
И.Х.Мусин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 410
ӨРГӨН, Урал й. басс. күл, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Учалы а. төньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 9,16 км2, оҙонлоғо 4,4 км, уртаса киңлеге 1,9 км (макс. — 2,5 км), уртаса тәрәнлеге 5,2 м (макс. — 7,7 м), һыу күләме 47,6 млн м3, һыу йыйыу майҙаны 39,1 км2. Тектоник күл, көнбайышта — ордовик перидотиттары, төньяҡта — йылайыр свитаһы граувактары, көнсығышта — бөгөлөр горизонты йәшмәләре һәм ирәндек свитаһы андезибазальттары, көньяҡта урта девон ба‑ зальттары һәм субвулканик риодациттары үҫешкән; соҡоро һуҙылған; төбө һөҙәк, сапропель м‑н ҡапланған (ҡалынлығы 2,5 м тиклем), үҙәк өлөшөндә улаҡтар бар. Тымыҡ күл, Ҡылйылға й. ҡоя. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы гидрокарбонат‑кальций‑магнийлы. Күл эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк. Ландшафы ҡарағай һәм ҡарағас урмандарынан тора. Яр буйҙарын үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре ҡаплаған: ҡылсыҡлы аҡтамыр, Гельм минуарцияһы, ҡалпаҡлы неоттианта һ.б. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡбаш сыпҡай, европа ҡарабоғаҡ гагараһы, ҡарасабан; алабуға, ҡарабалыҡ, ҡыҙылғанат, суртан һ.б. йәшәй.
Р.А.Фәтҡуллин
Тәрж. А.Н.Күсеев