text:
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ МӘҒАРИФ МИНИСТРЛЫҒЫ
БАЛАҠАТАЙ РАЙОНЫ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ
ҠАРЛЫХАН АУЫЛЫ УРТА ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘБЕ
Тема:
Көҙ – хеҙмәт һәм байлыҡ миҙгеле
(З.Биишеваның “Көҙгө ямғыр” шиғырын өйрәнеү)
Урыҫ мәктәбенең 8 класында туған тел һәм әҙәбиәт дәресе
Төҙөнө: I категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мәхийәнова Нуриза Нуретдин ҡыҙы
2012 йыл
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
МУНИЦИПАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА С.КАРЛЫХАНОВО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БЕЛОКАТАЙСКИЙ РАЙОН
Тема:
ОСЕНЬ –
ПОРА БЛАГОДАТНАЯ
(Изучение стихотворения З.Биишевой “Осенний дождь”)
Урок родного (башкирского) языка и литературы
в 8 классе русскоязычной школы
Составила: учитель башкирского языка и литературы Махиянова Нуриза Нуретдиновна,
учитель I категории
2012 год
Тема: Көҙ – хеҙмәт һәм байлыҡ миҙгеле (З.Биишеваның “Көҙгө ямғыр” шиғырын өйрәнеү).
Маҡсат: 1) Зәйнәб Биишеваның тормош юлы менән таныштырыу, шиғырҙың йөкмәткеһен үҙләштереү;
2) уҡыусыларҙың фекерләү ҡеүәһен, телмәрҙәрен үҫтереү, үҙ фекерҙәрен әйтә белергә өйрәтеү, уҡыусыларҙың тасуири уҡыу, үҙ аллы эшләү һәм һөйләү күнекмәләрен үҫтереү.
Шиғырҙың идея-тематик йөкмәткеһен асыу, телен өйрәнеү;
3) туған телгә, Тыуған еребеҙ Башҡортостанға, уның тәбиғәтенә, хеҙмәтсән халҡына һөйөү, ихтирам тойғоһо тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: Биографиялы плакат, З.Биишеваның портреты, компьютер, мультимедиа проекторы, экран, З.Биишева ижадына арналған презентация.
Дәреслек: Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте: Рус мәктәптәренең 8-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. - Өфө: Китап, 2011 – 288 бит, 31-се бит.
Дәрес барышы:
Ойоштороу моменты.
- Һаумыһығыҙ! Ултырығыҙ! Башҡорт теле дәресен башлайыҡ.
Дежур менән һөйләшеү.
Дәрестә ыңғай психологик комфорт тыуҙырыу.
- Бер-беребеҙгә ҡарап йылмаяйыҡ, яҡшы теләктәр теләйек.
-Хәйерле көн! Уңыштар һеҙгә!
II.Ситуация тыуҙырыу. Маҡсат ҡуйыу.
Экранға шиғырҙан өҙөк сыға.
Әле ҡойоп ямғыр яуа,
Әле hалҡын ҡар төшә.
Өҙөлмәҫкә теләп, япраҡ
Елдәр менән тартыша.
Ринат Шакир.
Ниндәй йыл миҙгеле хаҡында был шиғыр? (Көҙ)
- Эйе, беҙ бөгөн көҙ тураһында һөйләшеү алып барасаҡбыҙ, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның “Көҙгө ямғыр” шиғыры менән танышасаҡбыҙ.
Уҡыусылар число hәм дәрес темаhын дәфтәрҙәренә яҙып ҡуялар.
III. Яңы материал менән таныштырыу.
а) Тормош юлын иҫкә төшөрөү, яңы мәғлүмәт биреү.
- Кем ул Зәйнәб Биишева? Алдағы кластарҙа ниндәй әҫәрҙәре менән танышҡайныҡ? (“Йәшәү - хеҙмәт” шиғыры, “Дуҫ булайыҡ” повесынан өҙөк, “Һөнәрсе менән Өйрәнсек” хикәйәте).
Тыуған республикабыҙҙың, Рәсәйҙең төрлө тарафтарында йәшәгән күп һанлы уҡыусыларының күңелендә мәңгегә урын алған Зәйнәб Биишева - башҡорт әҙәбиәтенең һәм йәмғиәтебеҙҙең оло шәхестәренең береһе. Туған телебеҙҙең матурлығын, бай, гүзәл Башҡортостан тәбиғәтенең бар йәмен, халҡыбыҙҙың баҫалҡы һәм сәмле матурлығын бөтә донъяға бүләк итте ул. Зәйнәб Биишева ул ысын-ысындан халыҡ һөйөүен яулаған ҡәләм оҫтаһы, халыҡ яҙыусыһы.
Презентация слайдтары аша тормош юлына, ижадына бәйле мәғлүмәттәр биреү (слайдтарҙы күрһәтеү), биографияһы, ижады тураһындағы баҫма плакаттағы материал менән таныштырыу.
Зәйнәб Биишева 1908 йылдың 2 ғинуарында Башҡортостандың хәҙерге Күгәрсен районы Туйымбәт ауылында ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһенән бик йәшләй етем ҡала. 1911 йылда атаһы үлеп китә. Зәйнәбтең бала сағы Исем ауылында үтә, шунда асылған мәктәпкә уҡырға төшә. Ләкин тормош ауырлығы арҡаһында дүртенсе класты тик 1924 йылда ғына тамамлай. Зәйнәб Биишеваны шул уҡ йылдың йәйендә Ырымбур өлкәһенең Ташлы ауылына әҙерлек курстарына уҡырға ебәрәләр, шунан Ырымбурға Башҡорт педагогия техникумына күсерәләр. Ул техникумды уңышлы тамамлап сыға.
Зәйнәб Биишева 1929-1931 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында уҡытыусы булып эшләй.
Ул дөйөм уҡыу индереү, колхоз төҙөү эштәрендә әүҙем ҡатнаша.
1934-1938 йылдарҙа Мәсетле һәм Салауат район газеталарында эшләй.
1938-1941 йылдарҙа Башҡортостан радиокомитетында эшләй.
1942 йылда «Партизан малай» исемле тәүге китабы баҫыла.
Башта ул балалар яҙыусыһы булараҡ таныла. Балалар өсөн хикәйәттәр, шиғырҙар, әкиәттәр ижад итә. «Дуҫ булайыҡ», «Көнһылыу», «Гөлъямал», «Сәйер кеше», «Уйҙар, уйҙар…» һымаҡ заман өсөн бик тә актуаль повестар яҙа. «Мөхәббәт һәм нәфрәт», «Нәҙер», «Тылсымлы ҡурай» исемле сәхнә әҫәрҙәре яҙа.
Иң билдәле ижад емеше булған «Яҡтыға» трилогияһына өс романы ингән: «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш» романдары.
З.Биишева — тәржемәсе лә. Ул А.Гайдарҙың “Тимур һәм уның командаһы”, Н.Гоголдең ”Тарас Бульба” һ.б әҫәрҙәрҙе башҡорт теленә тәржемә иткән.
Яҙыусы 1996 йылдың 24 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булған.
З.Биишеваның Тыуған ил алдындағы оло хеҙмәте юғары баһалана: уға 1960 йылда «Почет Билдәһе» ордены, 1968 йылда «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында» романдары өсөн Салауат Юлаев исемендәге премияһы, шул уҡ 1968 йылда әҙәбиәт өлкәһендә күренекле хеҙмәттәре һәм ижтимағи эшмәкәрлеге өсөн «Почет Билдәһе» ордены, БАССР Юғары Советы Почет Грамотаһы, 1976 йылда икенсе тапҡыр «Почет Билдәһе» ордены, 1990 йылда «Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы» тигән исем бирелә.
З.Биишева исемендәге Күгәрсен районының әҙәби премияһы 1998 йылда булдырылған һәм әҙибәнең исемен мәңгеләштереү эшенә тос өлөш индергән өсөн бирелә. Әлеге көндә лауреат исемен 30-лап кеше йөрөтә: улар араһында Башҡортостандың беренсе президенты М.Рәхимов, халыҡ шағирҙары А.Филиппов, Р.Бикбаев, билдәле яҙыусылар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре бар.
«Башҡортостан» киностудияһы 2008 йылда яҙыусы тураһында 1992 һәм 2008 йылдарҙа документаль фильмдар төшөрә. Башҡортостан «Китап» нәшриәте, Өфөлә бер урам, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, Мораҡ ауылында дөйөм белем биреү мәктәбе З.Биишева исемен йөрөтә.
Күгәрсен районы Туйымбәт ауылында яҙыусының йорт-музейы эшләй. Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты янындағы аллеяла З.Биишеваға бюст ҡуйылған.
б) Һүҙлек эше. Һүҙҙәр менән һөйләмдәр уйлатыу.
тынғы бирмәй – тыныслыҡ бирмәү, борсолдороу, тынысһыҙландырыу
мая - берәй нәмәнең башланғыс нигеҙе
һыҡтаныу – әсенеп, әрнеп илау, һыҡтау; плакать
екһенеү – нимәнәндер ялҡыу, биҙеү.
(Һәр бер һүҙҙең мәғәнәһен аңлатыу, һөйләмдәр төҙөтөү.)
- Шиғырҙың исеменә иғтибар итегеҙ. Нисек уйлайһығыҙ: һүҙ нимә тураһында барасаҡ? (Ямғыр, көҙ тураһында). Нимә ул ямғыр?
(Бер уҡыусыға ямғыр төшөнсәһе тураһында мәғлүмәт алып килергә ҡушылған була, ул башҡа уҡыусыларҙы таныштыра).
- Ямғыр — болоттарҙан һыу тамсылары рәүешендә яуа торған яуым-төшөм. Һыу тамсылары 0,5 — 6-7 мм була. Ямғыр ҡатлы-ҡатлы болоттарҙа һыуытылған һыу тамсылары һәм боҙ кристалдары ҡушылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Ҡушылған тамсылар ауырая һәм ергә ямғыр булып яуа.
Вағыраҡ тамсылы ямғырҙы быҫҡаҡ ямғыр (моросящий дождь) тип йөрөтәләр. Көсөргәнешлелеге буйынса ямғыр ваҡ ямғыр, ҡойма ямғыр (ливень) тип атала.
Ләйсән ямғыры — яҙ көнө беренсе яуған ямғыр. Ҡояшлы ямғырҙан һуң йәйғор сыға. Ямғыр оҙаҡ яумай торһа, ҡоролоҡ башлана.
Ҡайһы бер халыҡтарҙа һәм башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бар.
- Әйҙәгеҙ, бергәләп ямғыр һүҙенә сифаттар табайыҡ әле.
- Быҫҡаҡлап яуған ямғыр, көҙгө ямғыр, эре ямғыр, ваҡ ямғыр, ҡойма ямғыр, ҡарлы ямғыр, өҙлөкһөҙ яуған ямғыр, ләйсән ямғыр...
- Афарин. Бик матур һүҙбәйләнештәр төҙөп әйттегеҙ. Дәфтәргә яҙып ҡуяйыҡ.
в ) Уҡытыусының тасуири уҡыуы.
Уҡыусылар, мин хәҙер һеҙгә шиғырҙы уҡыйым. Был шиғырында З.Биишева ни өсөн ямғыр тураһында “изге тамсыларың ... икмәк булып аңҡыр һәр өйҙә”, - тигән? (Был һүҙҙәр таҡтаға яҙып ҡуйылған.) Бөгөн бергәләп ошо һорауға яуап эҙләрбеҙ.
КӨҘГӨ ЯМҒЫР
Яуа ямғыр, яуа бер өҙлөкһөҙ,
Тәҙрәмдә бейей тамсылар.
Ниңә бейей, ниңә арыу белмәй,
Йәнгә тынғы бирмәй тамсы ла.
Шыбыр-шыбыр... Нимә һөйләй икән?
Һөйөнсө! — тиме икән. — Көҙ етте!
Һыҡтанма ла, екһенмә лә, — тиме,
Мин килдем бит ерҙе үҙ итеп!
Килер йылдың йәшел болондарын,
Алтын баҫыуҙарын ҡоям мин.
Ағастарҙың өмөт бөрөһөнә
Серле мая һалып ҡуям мин...
Шулай тиһең, көҙгө ямғыр, беләм,
Яу, ямғырым, яу ҙа яу әйҙә.
Изге тамсыларың әрәм булмаҫ,
Икмәк булып аңҡыр һәр өйҙә.
- Шиғыр нимә тураһында?
г) Балаларҙың уҡыуы.
- Уҡыусыларҙың үҙ аллы уҡыуы.
- Шиғырҙы 3-4 уҡыусы ҡысҡырып уҡый.
д) Шиғырҙың йөкмәткеһен үҙләштереү.
- Дәреслектең 31-се битендәге 1-се һорауын эстән уҡығыҙ.
Шиғырҙа көҙ ниндәй төҫтәр менән һүрәтләнә? Үҙегеҙҙе рәссам итеп хис итегеҙ. Был шиғырға ҡарата һүрәт төшөргәндә ниндәй төҫтәрҙе ҡулланасаҡһығыҙ?
- Һорғолт болоттар, еүешләнгән өй баштары, тәҙрәләргә бәреп яуған ямғыр тамсылары, һары һәм көрәнһыу төҫкә ингән урман, ҡараһыуға әйләнгән ер, буръяҡланған күләүектәр, буш ҡалған ялан-ҡырҙар...
- Һеҙгә көҙҙөң ямғырлы көндәре оҡшаймы? Улар һеҙҙә ниндәй тойғолар уята?
- Ҡайһы саҡта күңелһеҙ, урамға сығыр әмәл юҡ, аяҡ аҫтындағы бысраҡ ялҡыта...
- Рәхмәт. Әйҙәгеҙ, хәҙер шиғырҙың йөкмәткеһенә иғтибар итәйек. Шиғырҙы мәғәнәүи өлөштәргә бүләйек.
- Шиғырҙың беренсе строфаһын уҡыйыҡ әле. (Шиғыр строфалары слайдтарҙа сыға бара.)
Яуа ямғыр, яуа бер өҙлөкһөҙ,
Тәҙрәмдә бейей тамсылар.
Ниңә бейей, ниңә арыу белмәй,
Йәнгә тынғы бирмәй тамсы ла.
Был юлдар һеҙҙең күңелегеҙҙә ниндәй тойғолар уятты? Ямғыр ниндәй?
- Һалҡын, күңелһеҙ, ялҡытҡыс, шыбырлап бер өҙлөкһөҙ яуа, тәҙрәгә һуғылып яуа, йәнгә тынғы бирмәй.
- Эйе, көҙгө көндәр гелән ҡояшлы, йылы ғына тормай шул, ямғыры ла йыш яуғылай. Шулай ҙа был ямғыр бөтөнләй үк күңелде төшөрмәй, сөнки уның тамсылары “арыу белмәй бейей”, тынғыһыҙ.
- Был бүлекте нисек атарһығыҙ? (һәр әйтелгән яуап таҡтала яҙыла бара, араһынан уңышлылары һайлап алына.)
- Ямғыр тамсылары бейей.
- Шыбыр-шыбыр... Нимә һөйләй икән?
Һөйөнсө! — тиме икән. — Көҙ етте!
Һыҡтанма ла, екһенмә лә, — тиме,
Мин килдем бит ерҙе үҙ итеп!
- Был юлдарҙан беҙгә нимә аңлашыла?
- Көҙҙөң килеүен хәбәр итә, һөйөнсөләй, шатлана.
-Ямғыр ерҙе үҙ итеп, теләп килгән.
Бүлеккә исем бирегеҙ.
- Ергә алтын көҙ килә.
- Өсөнсө дүрт юллығына иғтибарыбыҙҙы йүнәлтәйек.
- Килер йылдың йәшел болондарын,
Алтын баҫыуҙарын ҡоям мин.
Ағастарҙың өмөт бөрөһөнә
Серле мая һалып ҡуям мин... – ти ул.
Ямғырҙың маҡсаты нимәлә?
- Алдағы йылдың уңышын ҡайғырта, шуға ла ерҙе шифалы дым менән туйындырыу өсөн килгән.
- Тормош дауам итеүен, ерҙең, кешеләрҙең киләсәген уйлай.
- Тәбиғәтте мәңге йәшел булһын тип тырыша.
-“Ағастарҙың өмөт бөрөһөнә серле мая һалып” тигәнде нисек аңлайһығыҙ?
- Тәбиғәттең киләсәге тураһында уйлай, алдағы йыл уңышына башланғыс һала.
Бүлеккә исем бирәбеҙ.
- Ямғыр тәбиғәткә йәшәү алып килә.
- Аҙаҡҡы строфаны уҡып күрһәтегеҙ әле.
Шулай тиһең, көҙгө ямғыр, беләм,
Яу, ямғырым, яу ҙа яу әйҙә.
Изге тамсыларың әрәм булмаҫ,
Икмәк булып аңҡыр һәр өйҙә.
- Бының менән З.Биишева нимә әйтергә уйлаған? (Уҡыусылар яуап бирәләр.)
- Дәрес башында беҙ башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бар, тигәйнек. Уны халыҡ йыл ҡоро килгәндә ҡулланған. Мәҫәлән, “Ямғыр бутҡаһы” тигән йола байрамы ваҡытында ямғырҙы саҡырғандар.
Ямғыр яумаһа, ошо һамаҡты әйткәндәр (Слайдтарҙы ҡарайбыҙ.)
Ямғыр яу, яу, яу.
Беҙ булайыҡ һау, һау, һау.
Яу килмәһен иң элек,
Илдә булһын именлек.
Ерҙә еңһен – изгелек,
Сәнселһен бар яуызлыҡ.
Бир шуларға ауыҙлыҡ.
Быныһы ла ҡоролоҡ ваҡытында әйтелгән:
Ямғыр яу, яу, яу,
Майлы бутҡа бирермен,
Тәтәй ҡашыҡ бирермен,
Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,
Майлы бутҡа ҡаҙанда!
-З.Биишеваның шиғырындағы матур, тос һүҙҙәр ошо йола теләктәрен хәтерләтә.
- Изге тамсыларың әрәм булмаҫ,
Икмәк булып аңҡыр һәр өйҙә, - тигәнде нисек аңлайһығыҙ?
- Көҙгө ямғыр һалҡын, күңелһеҙ картиналар килтерһә лә, ул уңыш, тереклек, байлыҡ нигеҙе, игенсе өсөн мул уңыш нигеҙе.
Һуңғы строфаға исем бирегеҙ.
- Ямғыр - муллыҡ, тереклек нигеҙе.
- Ямғыр шиғырҙа символик образ, ул тере йән, кеше кеүек телгә килә, беҙгә шағирәнең теләктәрен, йөрәк һүҙен еткерә. Шиғырҙа ямғыр - тәбиғәттең, тыуған ерҙең шифалы ҡото булып һынлана. Ямғырға туйынған еребеҙ беҙҙе ашлы итә, кейендерә, үҙенә hыйындыра.
- Автор шиғырҙа ниндәй тасуирлау саралары ҡулланған? (Эпитет, метафора, сағыштырыуҙар, йәнләндереү кеүек троптарҙы таптырыу).
Эпитеттар – алтын баҫыуҙар, серле мая, изге тамсылар.
Метафора – ағастарҙың өмөт бөрөһө, ямғыр “икмәк булып аңҡыр”.
Йәнләндереүҙәр – бейей тамсылар, ямғыр һөйләшә.
- Тамырҙаш һүҙҙәр, ҡабатлауҙар, өндәш һүҙҙәр бармы? (Ҡабатлауҙар – яу, ямғырым, яу ҙа яу; бейей; яуа ямғыр; ҡоям мин... ҡуям мин, өндәш һүҙҙәр – ямғырым, көҙгө ямғыр).
Фразеологик берәмектәр осраймы? ( Бер өҙлөкһөҙ, йәнгә тынғы бирмәй).
е) Тасуири уҡыу өҫтөндә эш.
Таҡтаға логик баҫым, пауза ҡуйылған бер куплет шиғыр яҙыла.
Шулай тиһең,/ көҙгө ямғыр,/ беләм,//
Яу,/ ямғырым, /яу ҙа яу әйҙә.//
Изге тамсыларың әрәм булмаҫ,/
Икмәк булып аңҡыр һәр өйҙә.//
Уҡыусылар сылбыр буйлап тасуири уҡый.
- Афарин!
- Авторҙы көҙгө ямғыр шатландырамы? Был шиғырҙың ҡайһы юлдарында асыҡ сағыла?
- З.Биишева был шиғыры менән нимә әйтергә теләй?
- “Изге тамсыларың әрәм булмаҫ,
Икмәк булып аңҡыр һәр өйҙә.”
Уның был һүҙҙәре һеҙгә оҡшаймы? Оҡшаһа, ни өсөн?
- Шиғыр йөкмәткеһенә тап килгән ниндәй мәҡәлдәр, һынамыштарҙы беләһегеҙ?
1 ноябрҙә ямғыр өҫтөнә ҡар яуһа, йәй һалҡын килер, бесән уңыр.
Ерҙе бер ҡат туйҙырһаң, ул һине ун ҡат туйҙырыр.
Игенсе ямғыр теләй, юлсы аяҙ теләй.
Ямғыр булһа, йәнең тыныс.
IV. Дәрескә рефлексив анализ. Логик фекерләүҙе үҫтереү һәм йомғаҡлау.
Дәрестә кем тураһында һүҙ барҙы?
- Ул ҡайҙа, ҡасан тыуған?
- Ниндәй китаптары бар?
- Ниндәй маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған?
З.Биишеваның ниндәй шиғыры менән таныштыҡ?
“Көҙгө ямғыр”шиғыры.
Шиғырҙың темаһы тураһында нимә әйтерһегеҙ? Идеяһы ниндәй? (Темаһы: тәбиғәт. Идеяһы: көҙгө ямғыр һалҡын, күңелһеҙ картиналар килтерһә лә, ул уңыш, тереклек, байлыҡ нигеҙе.)
Синквейн төҙөү:
Теманы асыусы исем: ямғыр.
Предметты баһалаусы ике сифат: өҙлөкһөҙ, көҙгө.
Темаға ҡағылышлы өс ҡылым: яуа, бейей, һала.
Теманы асыусы фраза: Икмәк булып аңҡыр.
Һығымта яһаусы исем: тереклек (тормош).
Дәфтәргә һығымтаны, синквейнды яҙыу.
Уҡыусылар, З.Биишева шиғырҙарына байтаҡ ҡына йырҙар ҙа ижад ителгән. “Йырлайым мин”, “Миләш” һәм башҡалар. “Миләш” шиғырына билдәле башҡорт композиторы Нур Дауытов көй яҙған. Башҡорт халыҡ йырсыһы Резеда Әминева башҡарыуында йырҙы тыңлайыҡ. (Йыр тыңлатыла.)
V.Өй эше. “Көҙгө ямғыр ” шиғырын ятлап килергә.
VI. Уҡыусыларҙың эшмәкәрлеген баһалау.
Дәрестәге эшегеҙ менән ҡәнәғәтһегеҙме?
Билдәләр ҡуйыу.
Дәрестә актив ҡатнашҡанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт. Һау булығыҙ!
ҠУЛЛАНЫЛҒАН ӘҘӘБИӘТ ИСЕМЛЕГЕ:
Саимә Ғиззәтуллина. Бөйөк Зәйнәб Биишева/“Йәшлек” газетаһы, 7 февраль 2008 йыл/
Л.Ситдиҡова. Бөйөк әҙибә хаҡында иҫтәлектәр китабы сыҡты/“Йәшлек” газетаһы. 19 ғинуар 2008 йыл/
Р. Мөхәмәтйәнова. Исемкәйе – халыҡ телендә/“Йәшлек” газетаһы. 29 ғинуар 2008 йыл/
Илшат Ҡансурин. Оло әҙибәгә арнала. /“Йәшлек” газетаһы, 29 март 2008 йыл/
Суфиян Поварисов. Башҡорттоң баллы һүҙе (З.Биишева әҫәрҙәрендә тел байлығы)/ “Ағиҙел” журналы, 2012 йыл, №1, 141-146-сы биттәр/
Г.Исхакова. Һоҡланғыс образлы әҙибә/“Йәйғор” Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты гәзите. 24 март 2011 йыл, №2 (16)/
Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте: Рус мәктәптәренең 8-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. - Өфө: Китап, 2011 – 288 бит, 31-се бит.
Зәйнәб Биишева. Жизнь и творчество. Фотоальбом (на башкирском и русском языках). Уфа: Китап, 2009. - 256 с.
Башҡорт теленең һүҙлеге: Ике томда/Россия Фәндәр Академияһы. Башҡортостан ғилми үҙәге, тел һәм әҙәбиәт институты. - .: Рус.яз., 1993.
Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.
ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 321
ЗАПОВЕДНЫЙ ҒИБӘҘӘТХАНАҺЫ, палеолит осоро археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 12‑се мең йыллыҡҡа ҡарай. Заповедный мәмерйәһендә урынлашҡан. 1969 й. В.А.Марушин тарафынан асыла, 1981 й. Ю.А.Морозов, 1990 й. В.К.Фёдоров, 1993— 98 йй., 2005 й. В.Г.Котов тикшерә. Мәмерйә эсендәге ғибәҙәтхананан тора. Шартлы рәүештә 7 залға (1‑сеһе мәмерйә ауыҙынан төньяҡ‑көнбайышта тау ҡыуышында, 2—4‑сеһе төньяҡ‑көнсығышҡа һуҙылған коридорҙа, 5‑сеһе көнбайыш йүнәлештә, 6‑сыһы залда, 7‑сеһе мәмерйәнең осонда тау ҡыуышында урынлашҡан) бүленә, уларҙың һәр береһендә мәмерйә айыуының баш һөйәге табылған. 4 комплекс — 3 баш һөйәге төркөмө һәм яңғыҙ баш һөйәге айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята. 1‑се комплекс (3‑сө зал) — 15 баш һөйәгенән (улар түбәһе м‑н өҫкә, соңҡаһы м‑н стенаға ҡаратып рәткә теҙеп һалынған), 2‑сеһе 4 м оҙонлоғонда соңҡаһы м‑н стенаға ҡаратып рәткә теҙеп һалынған (урыны м‑н 2—3 ҡатлап) 56 баш һөйәгенән тора. 3‑сө комплекс (5‑се зал) ҡатмарлылығы м‑н айырыла. Ул 2—3 ҡатлап ауыш итеп теҙелгән эзбизташ ҡоролма (1,8 м оҙонлоғондағы) м‑н уратылған бәләкәй уйымға һалынған 2 баш һөйәгенән тора. Бер баш һөйәге — ҡоролманың төньяҡ өлөшөндә өҫкө таш м‑н стена суҡағы (2 оҙонса таш м‑н нығытылған) араһында, икенсеһе (алғы өлөшө юҡ) ҡая ярығында табылған. Ҡоролмалағы баш һөйәге һәм таштар кальцит ҡатламы м‑н ҡапланған. 4‑се комплекс (7‑се зал) ҙур таш (ныҡ ятһын өсөн аҫтына ҙур һөйәк һалынған) өҫтөнә алғы яғы м‑н зал ауыҙына ҡаратып һалынған баш һөйәгенән тора. Мәмерйә айыуы, болан һәм ат һөйәктәре, саҡматаш киҫәге һәм ярсығы, охра, күмер табылған. Ҡомартҡы таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал халҡында айыу культы булыуын раҫлай.
Әҙәб.: Морозов Ю.А. Раскопки памятников в Центральной Башкирии //Археологические открытия 1981 года. М., 1983; Котов В.Г. Следы культа пещерного медведя по данным пещеры Заповедная //Пещерный палеолит Урала. Уфа, 1997; шул уҡ. Культ медведя на Урале по данным пещеры Заповедная //Проблемы первобытной культуры. Уфа, 2001.
В.Г.Котов
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 96
ФОСФОРЛЫ АШЛАМАЛАР, үҫемлектәрҙе туҡландырыу өсөн фосфор сығанағы булараҡ ҡулланылған органик һәм минераль берләшмәләр. Ф.а. етештереү өсөн башланғыс сеймал — апатиттар һәм фосфориттар. Ф.а. сифатында ш. уҡ органик матдәләр (тиреҫ, фосфатшлак, һөйәк оно һ.б.) файҙаланыла. Ф.а. һыуҙа (аммофос, диаммофос, суперфосфаттар һ.б.), цитратта (лимон к‑таһында йәки аммоний цитратында эрей; преципитат, термофосфаттар, томасшлак һ.б.), ауыр (вивианит, фосфорит оно, һөйәк оно) эрегән төрҙәре була. Һыуҙа эрегән Ф.а. бөтә а.х. культураларына төп һәм сәсеү алды ашламаһы булараҡ, уларҙы өҫтәмә туҡландырыу өсөн, цитратта һәм ауыр эрегән Ф.а. башлыса ер эшкәртеү ваҡытында индерелә. Индереү миҡдары үҫемлектәргә эләгеү мөмкинлеге булған тупраҡ составындағы фосфорға, азотҡа, калийға, ш. уҡ ашланған культураның биол. үҙенсәлектәренә һәм ашламаны ҡулланыу ысулына бәйле. Башҡортостанда Ф.а. бөтә ауыл хужалығы зоналарында файҙаланыла, төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһында һәм Урал аръяғы дала зонаһында ҡулланыу һөҙөмтәле һанала. 20 б. 70‑се йй. уртаһында Мәләүез химия з‑дында (ҡара: “Минудобрения”; 2007 й. алып “Газпром нефтехим Салават” ААЙ составында) мал аҙығы преципитаты, 80‑се йй. башлап фосфор к‑таһы һәм ҡатмарлы минераль ашламалар етештереү үҙләштерелә. Респ. 2010 й. а.х. культураларына (100% туҡлыҡлы матдәгә күсереп иҫәпләгәндә) 11,6 мең т Ф.а., иң ҙур күләме (0,5—1,3 мең т) Ауырғазы, Благовар, Бүздәк, Илеш, Ҡырмыҫҡалы, Мәләүез, Саҡмағош, Стәрлетамаҡ, Фёдоровка, Шишмә р‑ндары хужалыҡтарында индерелә. А.х. культураларының һәм тупраҡтың уңдырышлылығын яҡшыртыу өсөн Ф.а. файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелеге 20 б. 50‑се йй. алып Ауыл хужалығы институтында (Б.П.Шиленко), Аграр университетта (Й.А.Усманов, Н.А.Середа һ.б.), Биология институтында (М.Н.Буранғолова, Г.А.Кольцова, Ф.Х.Хәзиев һ.б.) өйрәнелә.
Әҙәб.: Усманов Ю.А. Фосфорные удобрения. Уфа, 1958; шул уҡ. Ашинские фосфориты и их применение на удобрение. Уфа, 1961; Кольцова Г.А., Хазиев Ф.Х., Габбасова И.М. Фосфатное состояние почв Башкортостана. Уфа, 2001.
Н.А.Середа
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Wt/ba/Викиһүҙлек:Мәҡәлә яҙыу ҡағиҙәләре
Wt > ba > Викиһүҙлек:Мәҡәлә яҙыу ҡағиҙәләре
Был белешмә бик ауырмы? Быны ҡулланып ҡарағыҙ.
Был бит — Башҡорт Викиһүҙлеге өсөн яңы мәҡәлә яҙыу буйынса ярҙам.
Аҙым 1. Мәҡәлә исеме[edit]
Мәҡәлә исеме булараҡ һүҙҙең төп формаһы ҡулланылырға тейеш.
Шулай уҡ баш хәрефтәре менән дөрөҫ ҡулланыуығыҙҙы тикшерегеҙ! Бында, Википедиянан айырмалы рәүештә, ер һәм Ер ике айырым мәҡәлә була!
Башҡа телдәрҙәге һүҙҙәр тураһында ла мәҡәләләрҙе яҙа алаһығыҙ. Берәй телдә һүҙ диакритика ("махсус тамғалар") менән яҙылһа, уларҙы ҡулланырға онотмағыҙ! Мәҫәлән, français (ә francais түгел), יאָר (ә יאר) түгел), яҙыу (ә языу түгел).
Яңы мәҡәлә башлау өсөн, Wt/ba/ префиксынан һуң мәҡәлә исемен индереп, төймәгә баҫығыҙ.
Иҫкәртмә: Һеҙ яҙа теләгән мәҡәлә Башҡорт Викиһүҙлегендә бар булһа, үрҙәге форма ярҙамында уға күсеп, уны төҙәтә һәм тулыландыра алаһығыҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 106
СТӘРЛЕТАМАҠ ХИМИЯ‑ТЕХНОЛОГИЯ ТЕХНИКУМЫ, 1964 й. Стәрлетамаҡ химия з‑ды (ҡара: “Каустик”) эргәһендә киске химия‑технология техникумы булараҡ асыла, 1969 й. алып С.х.‑т.т., 2014 й. 60‑сы һөнәрселек лицейы ҡушылғандан һуң Стәрлетамаҡ химия‑технология техникумы. Уҡытыу көндөҙгө һәм көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә сәнәғәт ҡорамалдарын монтажлау һәм техник файҙаланыу, һыуытҡыс‑компрессор машиналарын һәм ҡоролмаларын монтажлау, техник файҙаланыу, электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник файҙаланыу һәм хеҙмәтләндереү, органик булмаған матдәләрҙең химик технологияһы, органик матдәләрҙең химик технологияһы, иҡт. һәм бухгалтерия иҫәбе һ.б. һөнәрҙәр б‑са алып барыла. 4 компьютер класы, китапханаһы, 15 лаб., 13 уҡытыу‑производство оҫтаханаһы, 2 тамаша, 2 спорт һәм уҡыу залдары, мәғлүмәт‑хисаплау үҙәге, тиры, музейы, 2 ятағы бар. 13 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2015), улар араһында С.С.Асҡаров, Ю.К.Дмитриев, Д.П.Самородов, Г.М.Сидоров. БДУ, ӨДНТУ м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Ғ.А.Ғөбәйҙуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
1982 йыл
1982 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән икенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1982 йылы, 2 мең йыллыҡтың 982 йылы, XX быуаттың 82 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 2 йылы, 1980 йылдарҙың 3 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2 ғинуар — Булатов Хоҙат Сәлимйән улы, Советтар Союзы Геройы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 31 март — Дәүләтов Бәкер Рәхим улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 13 июнь — Иғдәүләтов Зәйни Сирай улы, БАССР-ҙың халыҡ (1970) артисы.


text:
Маастрихт договоры
Маастрихт договоры (рәсми «Европа союзы тураһында договор») — 1992 йылдың 7 февралендә Маастрихт (Нидерланд) ҡалаһында ҡул ҡуйылған договор, ул Европа союзына башланғыс һала. Договор 1993 йылдың 1 ноябрендә көсөнә инә. Договор алдағы йылдар эсендә Европа илдәрендәге аҡса һәм сәйәси системаларҙы көйләү буйынса барған эште тамамлай.
Договорҙың А статьяһына ярашлы, яҡтар Европа союзын ойоштора. Союз Европа иҡтисади берләшмәһе нигеҙендә төҙөлә, договор шарттары буйынса уның исеме Европа берләшмәһенә алмаштырыла.
Евросоюздың аҡса-кредит сәйәсәте өсөн яуаплылыҡ Европа Үҙәк банктар системаһына йөкмәтелә, уға Европа Үҙәк банкы менән ЕС дәүләттәренең милли үҙәк банктары инә.
Договор һөҙөмтәһе булараҡ Европа валютаһы итеп евро индерелә, союздың өс терәге билдәләнә — иҡтисад һәм социаль сәйәсәт, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм хәүефһеҙлек, суд эшмәкәрлеге һәм эске эштәр.
Договорҙы ратификациялау ҡайһы бер илдәрҙә ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Францияла референдум договорҙы 51,05 % менән хуплай, ә Дания тәҡдим ителгән формулировканан баш тарта. Бөйөк Британияла договор парламент тарафынан хөкүмәт төркөмөнөң (ул ратификация яҡлы була) ҡаршылар өҫтөнән бик аҙ ғына өҫтөнлөгө менән ратифициялана.
Маастрихт килешеүенә ҡул ҡуйған илдәр Европа валюта союзына инеүсе илдәр алдына ҡуйылырға тейешле биш критерийҙы хуплай, уларҙы Маастрихт критерийҙары тип йөрөтәләр:
- Дәүләт бюджеты дефициты ЭТП-ның 3 %ынан артыҡ булырға тейеш түгел.
- Дәүләт бурысы ЭТП-ның 60 %-ынан артыҡ булырға тейеш түгел.
- Дәүләт ике йыл буйы валюта курстары механизмында ҡатнашырға һәм милли валюта курсын бирелгән диапазонда тоторға тейеш.
- Инфляция кимәле Евросоюзда ҡатнашыусы иң тотороҡло хаҡтарға эйә өс илдәге уртаса кимәлдең 1,5 %-ынан артыҡ булырға тейеш түгел.
- Дәүләт облигациялары буйынса оҙайлы процент ставкалары иң түбән инфляциялы илдәрҙәге кимәлдән 2 %-тан да артыҡ булырға тейеш түгел.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Договоры Европейского союза — Online версия (оригиналь, үҙгәрешһеҙ вариант)
- Версия для скачивания в формате PDF (Portable Document Format)
- На других языках Договоры Европейского союза
- На русском языке Договор о Европейском Союзе
- История Европейского союза — Маастрихтский договор


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
ВОЛГА‑УРАЛ АНТЕКЛИЗАҺЫ, В о л г а ‑ К а м а а н т е к л и з а һ ы, Көнсығыш Европа платформаһы сиктәрендә ер ҡабығы ҡатламдарының киң (иңе йөҙәр км) һөҙәк антикли‑ наль ҡалҡыуы. А.Д.Архангельский (1934) тарафынан Көнсығыш Рәсәй уйпатлығының Волга‑Кама участкаһы тип билдәләнә; Волга‑Урал нефтле һәм газлы провинцияһын өйрән‑ гәндә Н.С.Шатский (1945) В.‑У.а. булараҡ айырып күрһәтә. Төньяҡта — Тимандың йыйырсыҡлы өлкәһе, көнсығышта — Урал алды бөгөлө, көньяҡта — Каспий буйы синеклизаһы, көнбайышта Мәскәү синеклизаһы м‑н сиктәш. В.‑У.а. һуң палеозой ҡатламдары б‑са 2‑се дәрәжәле ыңғай һәм кире структуралар бүленә: Башҡорт көмбәҙе, Төньяҡ Татар һәм Көньяҡ Татар көмбәҙҙәре, Кама, Пермь, Жигули‑Пугачёв, Соль‑Илецк көмбәҙҙәре, Вятка валы, Үрге Кама уйпатлығы, Бым‑Көңгөр уйпатлығы, Благовещен уйпатлығы, Һайылмыш уйпатлығы, Висим, Быҙаулыҡ уйпатлыҡтары, Бөрө биләне, Ҡазан, Соҡ, Павловка биләндәре һ.б. Архей‑иртә протерозой йәшендәге кристалл нигеҙе ҡатмарлы йыйырсыҡлы, һелте һәм әсе составлы интрузиялы көслө метаморфизм хас булған комплекстарҙан (амфиболит, гранулит, магматит, гнейс) тора. Метаморфизмға бирелмәгән һөҙәк ятҡан терриген һәм карбонатлы тоҡомдарҙан торған ултырма ҡатлама аҫҡы (авлакоген) һәм өҫкө (плита) комплексҡа бүленә. Авлакоген комплекс Кама‑Ағиҙел бөгөлөндә, Кажим, Пачелма, Серновод‑Абдулла бөгөлөндә — тар тәрән бөгөлдәрҙә (авлакогендар) яткан рифей ҡатламдарынан ғибәрәт. Бөгөлдәрҙең тәрәнлеге 10 км. 2—3 км ҡалынлығындағы плита комплексы ауышыу мөйөшө бер аҙ тура килмәгән авлакоген ҡатламдар өҫтөндә йәки туранан‑тура кристалл нигеҙҙә ятҡан венд һәм палеозой ҡатламдарынан тора. Ултырма ҡапламаның палеозой ҡатламдары араһында кембрий ҡатламдары бөтөнләй осрамай, ордовик‑иртә девон ҡатламдары айырыуса В.‑У.а. көньяҡ һәм көнбайыш периферияларында күп. Һуң девонда һәм карбон башында Кама‑Кинәле бөгөлдәре системаһының ситтәрендә — риф‑карбонатлы, үҙәгендә битум һымаҡ балсыҡ‑мергель ҡатламдарының тупланыуы бара. Мезозой (триас һәм юра) терриген ҡатламдары аҙ осрай. Девон‑пермдең терриген һәм карбонатлы ҡатламдарына нефть ятҡылыҡтары тура килә.
Әҙәб.: Ш а т с к и й Н.С. Избранные труды: в 4 т. М., 1963—1965.
В.Н.Пучков
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Рәхим итегеҙ, заявка формаһын тултырырға түбәнерәк инглиз телендә генә
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Ҡабул Итеү Үҙәге Украина" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноАҡса күсереүюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
1) Easy admission & Гарантияланған Хоҡуҡтарын Виза
Бик тиҙ ҡабул итә. Ул да ҡатнаша 3 эш көнөнән һуң, тикшереү документтарҙы.
100% Виза өсөн барлыҡ сит ил студенттары, улар аша ла таратыла Ҡабул Итеү Үҙәге Украина.
ТИҘ ГОСПИТАЛИЗАЦИЯ ӨС ЭШ КӨНӨНӘН ҺУҢ, ТИКШЕРЕҮ ДОКУМЕНТТАРҘЫ.
100% ВИЗА ӨСӨН БАРЛЫҠ СИТ ИЛ СТУДЕНТТАРЫ ҠУЛЛАНЫЛА ТОРҒАН ТИҘ ЙӨРӨШЛӨ
2) No JAMB, IJMB, Т TOEFL, Имтихан IELTS, Сидел , Кембридж , Дәрәжәһе. А., NABTEB, Имтихан NOENTRANCE өсөн ҡабул итеү бүлмәһе аша украин теле Үҙәге булып китеү , һеҙгә генә килтерергә кәрәк урта мәктәбен. Оҫталары & Кандидаты, шулай уҡ талап ителә расшифровка университетында нәтижәгә.
3) Quality Education. For all international students in English language.
4) Признанный Бөтөн Донъяла Курстары (Кем, ЮНЕСКО, ЕВРОПА СОВЕТЫ, һ. б.).
5) Рентабелле Украинала дешевые менән сағыштырғанда, бөтә илдәр. Узнайте тураһында күберәк бәйәһе йәшәү Украинала .
6) Европа Стандарты Тормош.
7) Бөтә донъя танып белеү украина ысулын өйрәтеү.
8) Инглиз телендә.
9) Excellent Job Prospects. уҡыуҙы тамамлағас, Украинала .
10) Баҫым практик аспекттары уҡытыуҙа.
11) Кәметелгән климаты йыл әйләнәһе.
12) Танылған Халыҡ-Ара Факультеты.
13) Иң яҡшы транспорт системаһы Ауропала.
14) Сит ил студенттары сама менән файҙалана 50% ташлама саф һауала йөрөү өсөн.
15) Байыу тәжрибә аша үтеү, уҡытыусылар, АҠШ,, Канада, UK, һәм т. д.
16) Сарала студенттар эшендә семинарҙар/симпозиумдар, һәм т. д. башҡа шәһәрҙәрендә, Европа.
17) Икеле алмашыу программалары, студенттар һәм юғары уҡыу йорттары Германия, Швеция, Finland, Чехия, һәм т. д.
18) Йәй көнө өс ай эш ваҡытында ял кеүек илдәрҙә бөйөк британия, Швеция, һәм т. д.
19) Бар был МЖ & Айға һалыу Европала тамамлағандан һуң, өйрәтеү программаһын.
20) 100% VISA Assured to Ukrainian Admission Center candidates.
21) Бизнес алып барыу Үҙәк Европалағы
ДОЛЕВОЕ инвестициялау өҫтөнлөктәре Үҙәк Европала мин территорияһын кеүек Австрия ... , Хорватия, Румыния, Сербия һәм Черногория, Словакия, Словения, Ukraine; ...
22) Өсөн мөмкинлектәр белем биреү агенты йәки консультанты, сит илдәрҙә .
24) Йәйге Биремдәр
Йәйге вакансиялар студенттар өсөн өс ай дауамында йәйге каникул осоронда төрлө өлөштәрендә, Европа, шул тиклем Швеция, бөйөк британия.
25) Аккредитация
Күп кенә курстар булып бөтә донъяға танылған (Кем, ЮНЕСКО, ЕВРОПА СОВЕТЫ, һ. б.)
Һәм, ниһәйәт, ала атаһыҙ parmite резидент уҡытыу һуң Украинала. Һеҙ даими йәшһеҙ Украинала. Украин теле ҡабул итеү Үҙәге ярҙам итә, студенттарға, әгәр уларҙың теләге бар.


text:
Эйе, сентябрь-октябрь айҙары Өфө командаһына еңел бирелмәне – уңыштарҙы бер-бер артлы еңелеүҙәр алмаштырҙы. Клуб етәкселегенә хатта киҫкен аҙымға барырға тура килде – "ЦСКА" командаһының уйынсыһы Денис Паршинға үҙебеҙҙең Игорь Григоренконы алмаштыҡ. Бынан ике яҡ та отто буғай: уйынсылар яңы командаларҙа яҡшыраҡ һөҙөмтә күрһәтә башланы. Хатта "ЦСКА" өсөн "тир түккән" Игорь Григоренко һәм Александр Радулов үҙҙәренең былтырғы командаһы менән осрашыуҙа беҙҙең ҡапҡала "ҡыҙыл ут" тоҡандырыуҙан да тартынманы.
— Суд приставтары, асығыҙ! — тигән һүҙҙәр бурыслы кешене, әлбиттә, ҡыуандырмай. Заманы шулай: “бурыс”, “суд ҡарары”, “башҡарыу ҡағыҙы” һәм башҡа төшөнсәләрҙе йыш ишетергә тура килә. Нисек кенә булмаһын, суд приставтарының эш күләме йылдан-йыл арта. Был, әлбиттә, әлеге көсөргәнешле заман шауҡымына ла бәйле, сөнки кредит, ипотека алыусылар ҙа, алимент түләүселәр ҙә күбәйҙе. Шуға ла хеҙмәттең эшмәкәрлеге — гел иғтибар үҙәгендә.
Суд приставтары федераль хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе Зариф Байғусҡаров әңгәмәләшеүгә һәр саҡ асыҡ. Һөнәри байрамдары алдынан Зариф Закир улы беҙҙең һорауҙарға яуап бирҙе, суд приставтарының еңел булмаған эше тураһында һөйләне.
Был донъя шул тиклем мөғжизәле лә, тылсымлы ла. Алдағы көндәр ямғырлы тороп, 20 октябрь иртәһе лә төмһәреп тыуһа, күп тә үтмәҫтән, бар халыҡты таң ҡалдырып, әйтерһең дә, күк көмбәҙе асылды.
БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Фәйзи Әҙһәм улы Ғәскәровты хаҡлы рәүештә “Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең атаһы” тиҙәр. Бәләкәйҙән етемлектең әсе һурпаһын татып үҫкән малай тырышлығы, яҡтылыҡҡа ынтылышы менән оло сәнғәт юлына үҙе юл яра.
— Андрей Иванович, Президент Рөстәм Хәмитовтың Мөрәжәғәтнамәһендә халыҡты, бигерәк тә йәш быуынды спортҡа ылыҡтырыу зарурлығы хаҡында әйтелә. Иң тәүҙә шул хаҡта һөйләһәгеҙ ине.
— Ысынлап та, республикабыҙҙа сәләмәт тормошҡа ынтылыш көндән-көн үҫеш ала. Рәсәй төбәктәре араһында Башҡортостанда ғына Йәштәр сәйәсәте һәм спорт буйынса министрлыҡтың булыуы үҙе үк күп нәмә тураһында һөйләй.
“Ырғыҙ” тип аталған команда теүәл егерме йыл элек барлыҡҡа килә. Уны ойоштороуға тренер Таһир Тимерғәле улы Ғөбәйҙуллин ҙур көс һала. Командала тәүҙәрәк төрлө милләт кешеләре булһа, һуңынан башҡорт егеттәре генә тороп ҡала. Ошо әллә ни ҙур булмаған арауыҡта улар үҙҙәрен танытып та өлгөрә. Хәҙер “Ырғыҙ”ҙы районда ғына түгел, өлкәлә лә яҡшы беләләр, хөрмәт итәләр.
Башҡортостанда сығып килгән 251 ваҡытлы баҫмала, шул иҫәптән 211 гәзит һәм 26 журнал редакцияларында, “Башҡортостан” дәүләт телерадиокомпанияһында, урындағы телерадиостудияларҙа бөгөн ике меңгә яҡын журналист ижад итә.
Быйыл фестивалдең маҡсаты — реклама өлкәһендә профессионал булмаған, әммә әүҙем, үҙендә ижади көс-ҡеүәт тойған, социаль мәсьәләләр хаҡында фекерен белдерергә теләгән кешеләрҙе күпләп йәлеп итеү. Тап шуға күрә “Һин дә ҡушыл!” тигән һүҙҙәр һигеҙенсе фестивалдең девизына әүерелде.
“Ҡала мөхите”нә реклама һәм PR өлкәһендәге күренекле белгестәр саҡырыла. Улар ижади йәштәргә һөнәри оҫталыҡ серен асасаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 237
“СОЮЗ 17 ОКТЯБРЯ” (октябристар), 1906—15 йй. Рәсәйҙә уң либераль партия. Февралдә Ойоштороу съезында (Мәскәү) төҙөлә. Октябристар фекеренсә, Рәсәйҙең конституцион монархия юлына баҫыуын билдәләгән 1905 й. 17 окт. Манифесы хөрмәтенә аталған. Партия составына эре сауҙа‑сәнәғәт буржуазияһы, алпауыттар, чиновниктар ингән. Ике палаталы халыҡ вәкиллеге булған конституцион монархия ҡоролошо урынлаштырыу, демократик азатлыҡ, хосуси милектәге ерҙәрҙе өлөшләтә алыу, һатып алыу, гражданлыҡ тигеҙлеге өсөн сығыш яһаған. Империяның айырым өлөштәренә (Финляндиянан башҡа) автономия биреү мөмкинлеген кире ҡаҡҡан. 1906 й. авг. революцион хәрәкәткә [ҡара: Революция (1905—07)] ҡаршы көрәшер өсөн хөкүмәттең хәрби-ялан судтары төҙөүен яҡлай. Беренсе донъя һуғышы осоронда октябристарҙың кадеттар һәм прогрессистар м‑н яҡынлашыуы һәм партияның тарҡалыу процесы бара. Баҫма органдары: “Слово” (“Һүҙ”), “Голос Москвы” (“Мәскәү тауышы”) гәз. һ.б. Партияның лидерҙары: А.И.Гучков, П.Л.Корф, М.В.Родзянко, Д.Н.Шипов һ.б. Ырымбур 083 лгубернаһында “Союз” ойошмалары Орск, Силәбе, Троицк ҡҡ. барлыҡҡа килә. Стәрлетамаҡ ҡ. һәм Өфө губернаһының Боҙаяҙ а. сәйәси ҡараштары б‑са октябристарға яҡын торған “1905 йылдың 17 октябрь акты нигеҙендә төҙөлгән түңәрәк” исемле ойошма эшләгән. 4‑се саҡырылыш Дәүләт думаһында октябристар фракцияһы ағзаһы Н.Д.Кудрявцев булған. Башҡортостан халҡы араһында “Союз”дың консерватив‑реформаторлыҡ идеялары бер ни тиклем яҡлау тапҡан.
Г.В.Мордвинцев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
1963 йыл
1963 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1963 йылы, 2 мең йыллыҡтың 963 йылы, XX быуаттың 63 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 3 йылы, 1960 йылдарҙың 4 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 14 март — Тәнзилә Үлмәҫбаева, башҡорт радиожурналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2006).
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 19 март — Әкрәм Вәли, башҡорт шағиры һәм балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов: “Үҙ йортом” — матур проект, әммә асылда проблемалар ояһы ла
Фото:
— Уны матур проект булараҡ тәҡдим иттеләр, ә асылда иһә проблемалар ояһы булып сыҡты, — “Комсомольская правда” гәзите уҡыусылары һорауҙарына яуап биреп, “Үҙ йортом” республика программаһын ғәмәлгә ашырыуҙы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов шулай баһаланы.
Тура бәйләнеш буйынса ла, электрон почта аша ла был программаны ғәмәлгә ашырыуға ҡағылышлы бик күп һорауҙар бирелде.
— Программаны ғәмәлгә ашырыу өсөн бик күп — 1 миллиард һумдан ашыу бюджет аҡсаһы бүленгән, — тине Рөстәм Хәмитов. — Беҙ был средстволарҙың дөрөҫ тотонолғанмы-юҡмы икәнлегенә баһа бирергә тейешбеҙ. Беҙҙә аныҡ яуаптар булыу менән кешеләргә лә яуап бирәсәкбеҙ. Әле тикшереүҙәр бара.
Төбәк башлығы был мәсьәләләрҙең әлеге ҡасабаларҙы проектлаусы кешеләрҙең системалы эшләмәүенә бәйле булыуын билдәләп үтте. Төҙөлөштөң генераль планы раҫланырға, ерҙәр юридик яҡтан дөрөҫ рәсмиләштерелергә, ресурстар бер нисә йылға бүленергә тейеш.
— Ундай системалы проект булмаған, — тине Рөстәм Хәмитов. — Эмоциялар, вәғәҙәләр булған. Ошо вәғәҙәләр программаға йөҙләгән, меңләгән кешеләрҙе йәлеп иткән. Һәм бөгөн кешеләр үҙҙәрен алда нимәләр көтөүен белмәй аптыраша. Инфраструктура, транспорт, газ үткәреү, мәктәп, балалар баҡсалары төҙөүгә ҡағылышлы мәсьәләләр бик күп.
Илебеҙҙә уңышлы ғәмәлгә ашырылыусы коттедж төҙөү проекттарының етерлек булыуын билдәләп үтте Президент. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ыңғай тәжрибә өйрәнелмәгән.
— Бөгөн беҙ ошо мираҫ менән яфа сигәбеҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Мәсьәләне хәл итеү менән шөғөлләнәсәкбеҙ, әлбиттә. Әммә уларҙы проектлау стадияһында хәл итеү, кешеләрҙе яфаламау еңелерәк булыр ине.
Республика башлығына бирелгән һорауҙарҙың байтағы шәхси төҙөлөш өсөн бүленгән ерҙәрҙе милек итеп рәсмиләштереүгә бәйле булды. Төбәк башлығы республикала, шулай уҡ бөтә Рәсәйҙә лә, ерҙәрҙең бик оҙаҡ рәсмиләштерелеүе менән килеште.
— Бик оҙаҡҡа һуҙыла, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. — Мин ҡайһы бер кешеләрҙең ерҙәрен милек итеп рәсмиләштереүенең өс-биш йылға һуҙылыу осраҡтарын беләм.
Формаль яҡтан, түрәләр процедура сиктәрендә эш итә: өс ай тип әйтелгән икән, улар өс ай ҡарай. Ерҙе рәсмиләштергәнсе тиҫтәләгән ойошманы үтергә кәрәк була.
— Ерҙе рәсмиләштереүҙең бындай системаһы менән алыҫ китә алмаясаҡбыҙ, әлбиттә, — тип иҫәпләй Башҡортостан Президенты. — Кешеләр ҡатмарлы, күп баҫҡыслы һәм асыҡ булмаған система һаҙлығына бата. Был осраҡта республика закондары ергә документтар биреүҙә мөһим элемент булып тормай. Нигеҙҙә, ҡатмарлы федераль законға баҫым яһала.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов “Комсомольская правда” гәзите уҡыусылары менән бер сәғәт аралашты һәм республика халҡын ҡыҙыҡһындырған тиҫтәләрсә һорауҙарға яуап бирҙе.


text:
Слот Фунт: ИК’ң яңы Казино Онлайн, ул беркасан ла йоҡламай – Аласаҡһыҙ 10% Наличных Ҡапма-Ҡаршы Wagering Real Money Online
Слот Фунт Өсөн Комментарий Казино.strictlyslots.ЕС -Һаҡлап Һеҙ Алмыйм!
Бармы һеҙ бездельница өйҙә йәки буш ваҡытта офиста йәки ябай кеүек тоям бьется скука, рәт-рәт был керегеҙ PoundSlots.com һәм играй үҙҙәренең яратҡан уйындар казино. Үтерергә ваҡыт утарға оло-оло аҡсалата бүләкләр, шул уҡ ваҡытта.
Слот уйнарға онлайн юҡҡа уйын автоматтары истолочь ҡулланырға һәм бонусы өсөн тәҡдимдәр алдарының уйын автоматтары – Беҙгә ҡушылығыҙ
Ике Тапҡыр Арттырырға Һеҙҙең Аҡса Һәр Дүшәмбе Тиклем £/$/50 Евро + Захватить 20 Юҡҡа Синов
Барыһы да яраталар уйнарға юҡҡа түгел, ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, һис бер нәмә менән дә. Шулай, ни өсөн түгел полит иҫәбенә алыу PoundSlots.com һәм получай бушҡа аҡса өсөн уйнарға бер нисә уйындары. Был бик яҡшы мөмкинлек ауыҙ кереткәнсе, һеҙ эштәре үҙенең беренсе депозит.
Исследуй уйын окружение ҡыҙыҡһыныусан һәм уйындар казино безлимитный бонус, әлегә һеҙ ышанабыҙ һеҙгә оҡшай фунт Слот. Нисек һеҙ генә улар менән реште, бүләкте алырға өсөн үҙенең беренсе һәм депозит алырға күберәк аҡса өсөн уйнарға мобиль слот бушлай бонус.
Слот фунт киң ассортиментын тәҡдим итәбеҙ слотов телефон һәм өҫтәл уйындары казино
Нисек күҙҙә тота, ул уларҙың исеме, уларҙа йөҙләгән уйын автоматтары төрлө тема. Улар бирә акцент уйын автоматтары һәм тәҡдим итәбеҙ иң яҡшы үс алыу уйын автоматтары менән ҙур джекпот. Уларҙың уйындар эшләнде эшләүселәр программа менән тәьмин итеү, уйындар оло абруй икән ҡәҙерле. Шулай, был тәьмин итә, ҙур уйын тәжрибәһе бөтәһе өсөн. Әгәр һеҙ эҙләсе өсөн башҡа төрлө, күберәк уйын автоматтары, шуның менән бергә һайлағыҙ башҡа уйындар казино һәм бирергә кәрәк, ауыҙ:
- Онлайн Уйын Автоматтары, Прогрессив Джекпот, Уйындар Слот & Күберәк
- Европа Рулетка
- Многопользовательский Бүлекдек
- Онлайн Покер Мобиль
Булдырыуҙы тәьмин казино бонустар һәм даими членский акцияларҙа
Сөйҙәргә бонус булырға тейеш түгел разочарование бында тәҡдим итә Слот фунт. Еңергә оло бонус бер өлөшө булараҡ сәләмләү һүҙе пакеты өсөн яңы клиенттар, шулай уҡ ҡатнашырға ағымдағы акцияларҙа өсөн утарға даими бонустар.
- Онлайн казино эксклюзивный аҡса бонус реаль синов кем дә булһа £/евро/$3 һеҙ регистру яңы ярына теркәү яҙмаһын һәм улар менән
- Һуң исчерпать мобиль казино безлимитный бонус, трихограмма үҙенең беренсе һәм депозит алырға 100% бонус тиклем £/евро/$200 сифатында сәләмләү һүҙе бонус
- Ҡатнашыу ағымдағы акцияларҙа бүләктәр өсөн утарға
- VIP-клубы нөктәһе һәм яҡшы бәйләнеш өсөн даими уйынсылар
Уңай:
- Телефон казино мөмкинлеге бирә тоторға үҙенең сайты һеҙҙең менән кәрәҙле йәки телефон мәрүәт
- Эксклюзивная коллекцияһы уйын автоматтары, ҡыҙыҡлы темалар һәм графика
- Ҡарағыҙ әле, яңы бонусы уйындар казино менән күрешеү бирелә бонус, һеҙ открывайте иҫәбенә улар менән
- Алырға даими линейкаға акцияларҙа оҙайтырға уйындар
- Иң яҡшы слот выигрыш менән ҙур джекпот был кон
- Ғөмүмән алғанда, яҡшы кәйеф тәжрибәһе һөйөүселәр өсөн казино
Кире яҡтары:
- Приветственный бонус, тәҡдим ителгән фунт Слот түгел шул тиклем либералы, шуға ла ҡарамаҫтан, бирә чемпионаттағы бына тигән мөмкинлек пробовать уйындар индереү тиклем депозита
- Артыҡ ҙур һайлап алыу мөмкинлеге уйын һәм башҡа автоматтары уйындар казино бар һайлап алыу аҙрак
Фунт Слот Тикшереү Дауам Итә Һуң Таблицалар Түбәнерәк Продукт
Слот Өсөн Бонус Депозит | Slotjar телефон һәм Казино Онлайн £бушлай 205!
Слот өсөн бонус депозит был Slotjar тиклем 200 евро...Уҡырға Күҙәтеү
Үрге Сайтында Слот - Телефон һәм онлайн-уйындар казино
TopSlotSite’ң күптән түгел тапшыра мобиль бонус казино. Буйынса...Уҡырға Күҙәтеү
Coinfalls Үрге Слот Казино Уйын Бонустар
Enjoy Free £505 Top Casino Slot Game Bonus at Coinfalls...Уҡырға Күҙәтеү
Уйындар Вегас £5 Бушлай Мобиль Телефон Слот Һәм Онлайн Казино
£Бушҡа 5 – Иҫ киткес өҫтөнлөктәр уйындары Вегас уйындар...Уҡырға Күҙәтеү
Pocketwin Мобиль Казино Һәм Слот Безлимитный Бонус Алырға £Бушҡа 5
Уйнарға Захватывающий Мобиль Слот Безлимитный Бонус & Аласаҡһыҙ $ 5...Уҡырға Күҙәтеү
mFortune | Яңы Мобиль казино бушлай бонус яуап биреү!
mFortune береһе булып тора уникаль мобиль бөйөк британия казино! Буйынса...Уҡырға Күҙәтеү
Адрес Казино | £5 бушлай бонус өсөн түләгән ваҡытта телефон һәм £м+ Джек!
Ҡушылығыҙ Почта Казино: ИК’s яңы Мобиль Слот онлайн, &...Уҡырға Күҙәтеү
Слот уйындар аҡса еләк слот
Play Slots Cash Games at Slot Fruity and Spin to Win Over...Уҡырға Күҙәтеү
Телефон-Вегас | Яңы Бонусы Уйындар Казино | £200 бонус + 10 Юҡҡа Синов, Уйнарға Тарихында Неон!
Телефон Вегас – Үҙ Забавный Тәжрибәһе Менән Бында Башлана – Яһарға...Уҡырға Күҙәтеү
Уйын Иртәгә | Иң Яҡшы Слот Онлайн Түләүҙәр & £200 Бонус!
Уйнарға иҫ киткес уйын сара онлайн һәм уйын аҡса эшләргә оло аҡсалар...Уҡырға Күҙәтеү
Слот Фунт | Уйнарға Бушлай Онлайн | Уйнарға Мертвый Дөньяны Уйын, Автомат Һүтеп Йыйҙылар
Слот Фунт: ИК’ң яңы Казино Онлайн, ул беркасан ла ... .Уҡырға Күҙәтеү
Ҡаты Наличные | Наслаждайся Оло Тәжрибә Уйындар Күңел Төшөү | Һеҙгә 20 Юҡҡа Синов
Яратығыҙ уйнарға мауығыу уйындар онлайн? Спид өсөн утарға был киҫкен Ҡулдағы аҡса...Уҡырға Күҙәтеү
Фантастик исемлеге онлайн Слот Android һәм iPad Юҡҡа ҡушымталар уйнарға казино & Еңергә Теләсә Ҡайһы Ваҡытта
Фунт slots оло тәҡдим итә коллекцияһын слотов, улар атаһыҙ матбуғат хеҙмәтендә заказ бирергә мөмкин теләсә ҡайһы ваҡытта һеҙ телһеҙме. Иҫ киткес темаларға мөрәжәғәт барыһына ла категорияларына уйынсылар булып торған страстным уйынсылары слот. Был сочетании менән куркем акцияларҙа һәм тәҡдимдәр булып торған өсөн, захватов, Слот фунта үрге реаль аҡса казино, ул тиклем йәшәй үҙ вәғәҙәләренә.
Слот фунт өгөт-нәсихәт биреү кәңәш ителә өсөн уйын автоматтары менән иҫ киткес график, түләү гарантированно. Получай тәм-том һәм аҡса эшләргә, әлегә һеҙ уға!
Слот Фунт Өсөн Комментарий Казино.strictlyslots.ЕС -Һаҡлап Һеҙ Алмыйм!


text:
Төҫ
Төҫ — оптик диапазондың электромагнит нурлашының сифатлы ҡылыҡһырламаһы. Төҫ күҙҙең физиологик тойоуында билдәләнә һәм физик, физиологик һәм психологик факторҙарға буйһона. Уны үҙләштереү һәр кешегә индивидуаль була, ул тағы ла спектраль состав менән, яҡтылыҡ сығанаҡтар һәм яҡтыртылтылмаған объектар төҫлө һәм баҙыҡлыҡ контрасттары менән билдәнә. Быларҙан башҡа, төҫтө үҙләштереү метамерия, кеше күҙенең шәхси нәҫел үҙенсәлегенә һәм психикаһына бәйле.
Йөкмәткеһе
- 1 Инеш
- 2 «Төҫ» һәм «төҫтө үҙләштереү» төшөнсәләре
- 3 Төҫтө үҙләштереү физиологияһы
- 4 Спектраль төҫтәр
- 5 Ахроматик төҫтәр
- 6 Төҫтөң ҡылыҡһырламаһы
- 7 Башҡа төҫтәр, шул иҫәптән спектраль булмаған
- 8 Төҫтөң физик химияһы
- 9 Колориметрия һәм төҫтө яңынан тергеҙеү
- 10 Төҫтәрҙе ҡулланыу
- 11 Тәбиғәттә төҫтөң уйнауы
- 12 Иҫкәрмәләр
- 13 Әҙәбиәт
- 14 Һылтанмалар
Инеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Субъектив үҙләшерелгән төҫ нурланышын күреү, уның спектырына, кешенең психофизиолик торошона (уға фон яҡтылығы/төҫө, төҫ температураһы, күреү адаптацияһы тәьҫир итә), һәм үҙенә генә хас булған күҙҙең һыҙатына (дальтонизм) буйһона.
Төҫтәр түбәндәгесә айырыла:
- ахроматик төҫтәр (аҡ, буҙ, ҡара) һәм хроматик төҫтәр;
- спектраль төҫтәр һәм спектраль булмаған төҫтәр (пурпур төҫмәрҙәр).
«Төҫ» һәм «төҫтө үҙләштереү» төшөнсәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Төҫ» төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар: ул бер ниндәй объектан яҡтылыҡтың сағылыуынан барлыҡҡа килгән психологик тойғоға ҡарарға мөмкин (хәнәүәт әфлисун), шулай уҡ яҡтылыҡ сығанағы төшөнсәһенең ҡылыҡһырламаһы булыуы мөмкин (әфлисун төҫө — хәнәүәт төҫө). Беренсе осраҡта һүҙ төҫтө субъектив үҙләштереү тураһында барһа, икенсеһендә — тик күҙәтелеүсе нурланыш тулҡынының оҙонлоғо хаҡында.
Төҫтө үҙләштереү физиологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҫтөң тойғоһы мейелә төҫ һушлы күҙәнәктәрен — кеше йә хайуандың күҙ сетчаткаһы рецепторҙарын (колбаларҙы) — ҡуҙғатҡанда йәки туҡтағанда барлыҡҡа килә. Кешелә һәм приматтарҙа колбаларҙың спектраль хислелеге менән айырылған өс төрө була: p (шартлыса «ҡыҙыл»), Y (шартлыса «йәшел») и B (шартлыса «күк»)[1]. Колбаларҙың яҡтылыҡ хислеге түбән, шунлыҡтан яҡшы төҫтө үҙләштерер өсөн етерлек яҡтыртыу йәки баҙыҡлыҡ кәрәк. Төҫ рецепторҙары иң күбеһе сетчатканың үҙәк өлөшөндә була.
Һәр бер кешенең төҫ хислеге был өс төҫ хислектәре суммаһы менән күрһәтелә. Һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм ҡайһы бер балыҡтарҙың киңерәк оптик нурланышы була.
Спектраль төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өҙлөкһөҙ спектр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҫтәрҙең өҙлөкһөҙ спектырын дифракцион рәшәткәлә күҙәтергә була. Йәйғор тәбиғәт күренеше спектырҙың яҡшы демонстрацияһы булып тора.
Спектр төҫө һәм төп төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге тапҡыр өҙлөкһөҙ спектырҙы ете төҫкә Исаак Ньютон бүлгән. Был бүлеү шартлы һәм күбеһенсә осраҡлы рәүештә. Ньютон Европа нумерологияһы тәьҫире аҫтында булған һәм октавалағы ете нотаға оҡшата (сағыштырығыҙ: ете металл, ете планета һ. б.). ХХ быуатта Освальд Вирт «октавалы» система тәҡдим итә (2 йәшел — һалҡын, диңгеҙ һәм йылы, үлән' төҫтәрен индергән), әммә ул киң таралыу ала алмаған.
Бөйөк Британияла ҡыҙыл, һары һәм күк төҫтәре оҙаҡ «төп төҫтәр» булып торғандар, тик 1860 йылда Джеймс Максвелл RGB (ҡыҙыл, йәшел, күк) адитив системаһын индерә. Хәҙерге заманда был системаға ҙур өҫтөнлөк бирелә.
Рәссамдар «төп төҫтәр» тип ҡыҙыл, һары һәм күк төҫтәрҙе алғандар, сөнки һарыны башҡа төҫтәрҙе ҡушып барлыҡҡа килтереп булмай.
1931 йылда CIE төҫ XYZ системаһы төҙөй, ул шулай уҡ «нормаль төҫ системаһы» аҫтында билдәле.
1951 йылда Энди Мюллер субтрактив CMYK системаһын тәҡдим итә (күк-йәшел, пурпур, һары, ҡара), ул полиграфия һәм төҫлө фотографияла киң таралыу таба.
Төп һәм өҫтәмә төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
RGB системаһында (ҡыҙыл—йәшел—күк) төҫтәр 12 төп тонға бүленәләр: 3 төп төҫ, 3 өҫтәмә, һәм тағы ла 6 аралыҡ тондар.
Киләһе таблицала төп төҫтәр ҡыҙыл, һары һәм күк булған (RYB) төҫ түңәрәгенең 12 төҫө күрһәтелгән. Бында төҫтәр төп (беренсе тәртиптәге төҫтәр), составлы (икенсе тәртиптәге төҫтәр) һәм ҡатмарлы (өсөнсө тәртиптәге төҫтәр)[2].
Ахроматик төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Буҙ төҫөнөң төҫмөрҙәре ахроматик («төҫһөҙ») булып торалар. Иң сағыу булып аҡ төҫ булып тора, ә иң ҡараңғыһы — ҡара төҫ.
Төҫтөң ҡылыҡһырламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр төҫтөң үлсәмле физик ҡылыҡһырламаһы була (спектраль составы, сағыулыҡ):
Сағыулыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер үк спектрҙың төҫөнә ҡараған бер үк ҡуйылыҡтағы төҫмөрҙәр бер береһенән сағыулыҡ дәрәжәһе менән айырылыуы мөмкин. Мәҫәлән, асыҡлыҡ кәмегәндә күк төҫ яйлап ҡара төҫкә яҡынлаша.
Һәр бер төҫ сағыулыҡ максималь кәмегәндә ҡара төҫкә әүерелә. Башҡа төҫтөң ҡылыҡһырламары һымаҡ, баҙыҡлыҡ күбеһенсә субъектив сәбәптәргә бәйләнгән, улар үҙләштереү психологияһына шартлы.
Асыҡлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Асыҡлыҡ төшөнсәһе аныҡ төҫкә түгел, ә спектрҙың төҫмөрөнә, тонына ҡарай. Төрлө тонлы булған төҫтәр башҡа бер үк ҡылыҡһырламалар булғанда, беҙгә төрлө асыҡлыҡ менән күренә. Иң асыҡ төҫ булып һары тон үҙе торһа, иң ҡараһы — күк йәки күк-шәмәхә.
Ҡуйылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡуйылыҡ — хроматик төҫтөң уға асыҡлыҡ буйынса тигеҙ булған ахроматик төҫтән айырылыу дәрәжәһе, төҫтөң «тәрәнлеге». Бер тондың ике төҫмөрҙәре тоноҡлоҡ дәрәжәһе менән айырылыуы мөмкин. Ҡуйылыҡ кәмегәндә һәр бер хроматик төҫ буҙ төҫкә яҡынлаша.
Төҫ тоны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҫ тоны — төҫтөң спектарҙа урынлашыуы өсөн яуап биргән ҡылыҡһырлама: һәр бер хроматик төҫ бер ниндәй спектраль төҫкә ҡарарға мөмкин. Бер үк спектрҙа урынлашҡан төҫмөрҙәр (әммә, мәҫәлән, ҡуйылыҡ һәм асыҡлыҡ менән айырылған) бер үк тонға ҡарайҙар. Тонды үҙгәрткәндә, мәҫәлән, күк төҫтән спектрҙың йәшел яғына — ул зәңгәргә алышына, ә тиҫкәрегә үҙгәрткәндә — шәмәхә төҫөнә инә.
Ҡайһы берҙә тондың үҙгәртеүен төҫтөң «йылылығы» менән нисбәтләнә. Ҡыҙыл, ҡыҙғылт-һары һәм һары төҫмөрҙәре ут рәүешендә күҙ алдына килтерелгәс, уларҙы йылы тондар тип атайҙар, ә зәңгәр, күк һәм шәмәхә, һыу һәм боҙ менән сағыштырып — һыуыҡ тондар тип атайҙар. Бында төҫтөң «йылылығын» билдәләү субъектив (шәхси өҫтөнлөктәр, күҙәтеүсенең торошо, адаптация һәм башҡалар) йәки объектив (төҫтөң фоны булыуы һәм башҡалар) психик һәм физиологик факторҙарға бәйләнеүен иҫәпкә алырға кәрәк.
Шул уҡ ваҡытта төҫ температураһы төшөнсәһен — ҡайһы бер яҡтылыҡ сығанаҡтарының ҡылыҡһырланмаһын төҫтөң «йылылығын» субъектив тойоуҙан айырырға кәрәк. Йылылыҡ нурланышы төҫө температура күтәрелгән саҡта «йылы төҫмөрҙәр» аша үтә: ҡыҙылдан һары аша аҡҡа табан, әммә максималь төҫ температураһына циан төҫө эйә була.
Башҡа төҫтәр, шул иҫәптән спектраль булмаған[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҫтөң физик химияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хромофор
- Яҡтылыҡ
- Электромагнит спектры
- Нурланыштың спектраль тығыҙлығы
- Төҫтөң баҙыҡлығы
- Төҫ температураһы
- Төҫ теорияһы
- Батохром күсеше
Колориметрия һәм төҫтө яңынан тергеҙеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҫтөң һәм спектраль төҫтөң бәйләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө тармаҡтарҙа файҙаланырға уңайлы булған бер нисә төҫ шкалаһы бар. Төҫтө үлсәр өсөн колориметр һәм спектрофотометр ҡулланалар. Ғәмәлдә сәнәғәт етештереүендә, полиграфияла Төҫтөр атласы менән ҡулланалар.
Төҫтәрҙе ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҫ кешенең иғтибары менән идара итеү сараһы булып киң ҡулланыла. Ҡайһы бер эргәләштереүҙәр бик уңайлы (мәҫәлән, күк + һары), ә ҡайһылары — улай уҡ түгел (мәҫәлән, ҡыҙыл + йәшел). Колористика — төҫтәрҙе эргәләштереү сәнғәте булып тора.
Төҫтө үҙләштереү психологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төҫтөң исеме
- Синестезия
- Төҫтөң рифмаһы
- Төҫтөң иллюзиялары:
Төҫтәрҙең күсеүе һәм ҡушылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төҫтәрҙең күсеүе
- Колеровка
Тәбиғәттә төҫтөң уйнауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алферов А. С., Шихирин В. Н., Верняев В. И., Афанасьев А. Н. Полутоновой клин для метрологической аттестации автоматизированных систем контроля внешних признаков полуфабрикатов РЭА. Тезисы докладов Всесоюзной научно-технической конференции «Конструктивно-технологическое обеспечение качества микро- и радиоэлектронной аппаратуры при проектировании и в производстве». Ижевск, февраль 1986 года.
- Артюшин Л. Ф. Основы воспроизведения цвета в фотографии, кино и полиграфии, М., 1970.
- Вавилов Н. Свет и цвет в природе.
- Гуревич М. М. Цвет и его измерение, М. — Л., 1950.
- Кустарёв А. К. Колориметрия цветного телевидения, М., 1967.
- Ивенс Р. М. Введение в теорию цвета, пер. с англ., М., 1964
- Уилан Б. Гармония цвета: Новое руководство по созданию цветовых комбинаций / Пер. с англ. Г. Щёлоковой. — М.: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство АСТ», 2005.
- Шерцль В. И. О названиях цветов // «Филологические записки», Воронеж, 1873.
- Яковлев Б. Цвет в живописи // Художник. 1961, № 3. С.27-31.
- Deane B. Judd and Gunter Wyszecki — Color in business, science and industry 1975, ISBN 0-471-45212-2
- Emil Ernst Ploß. Ein Buch von alten Farben. Technologie der Textilfarben im Mittelalter mit einem Ausblick auf die festen Farben. Heidelberg und Berlin 1962, Neudruck: Moos, München 1977 (4. Aufl.), ISBN 3-7879-0064-0.
- Libero Zuppiroli et Marie-Noëlle Bussac. Traité des couleurs, PPUR, 2011.
- Michel Pastoureau et Dominique Simonnet. Le petit livre des couleurs, Paris, Éditions du Panama, coll. «Points», 2005.
- Norbert Welsch, Claus Chr. Liebmann. Farben. Natur, Technik, Kunst. Spektrum, München 2004, ISBN 3-8274-1563-2.
- Petra E. Weingart, Rudolf Forster (Hrsg.) Ich und die Farbe sind eins. Kovac, Hamburg 2005, ISBN 3-8300-1813-4.
- Robert Sève. Science de la couleur: Aspects physiques et perceptifs, Marseille, Chalagam, 2009.
- Wyszecki G., Stiles W. S. Color science. N. Y. — L. — Sydney, 1967.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Статья «Цвет» из Большой советской энциклопедии
- Всё о цвете. Теория, применение. Инструменты подбора цвета, анализатор контрастности
- Статья «Цвет» в Физической энциклопедии
- Словарь названий цветов и цветовых оттенков в русском языке
- Спектральный калькулятор
- Терминология цвета (различия в терминологии художников, фотографов и дизайнеров)
Инглиз телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Munsell Color Science Laboratory — төҫтө тикшереү лабораторияһы
- Comparative Article examining Goethean and Newtonian Color — Гёте һәм Ньютондың төҫ төшөнсәһенә мөнәсәбәттәренең сағыштырыуы (недоступная ссылка с 21-05-2013 (1543
- Kruithof curve citation
- Article by technical lighting manufacturer on rod/cone vision, with cites to literature
- Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
- Әйберҙәрҙең төҫө нимәгә була?
- Төҫ схемаһын нисек төҙөргә
- Why Should Engineers and Scientists Be Worried About Color?
- Хәҙерге дизайнда төҫ, контраст һәм арауыҡ
- Төҫ тураһында фән (инг.)


text:
Сентябрь 2014
Марат Сәйетов
Сентябрь 2014
Хәтирәләр
***
Һунар өсөн команданы һунарсының ғаиләһендә уның ҡыҙыҡһыныуына нисек ҡарауҙарына ҡарап йыйырға кәрәк. Мышыға Ришат өсөн лицензия алғанда, беҙ шуны иҫәпкә алмағанбыҙ, һөҙөмтәлә бына нимә килеп сыҡты.
Һунар өсөн буш көндәр ул йылда бары тик Яңы йыл каникулдарына тура килде. Был хаҡта Ришатҡа әйткәйнек, ул ҡатыным ебәрмәй, әммә тайырмын, тине. Икенсе көндө, һөйләшкәнсә, беҙ уның өйө янына килеп туҡтаныҡ та, көтә башланыҡ. Бер сәғәттән ашыу ваҡыт
Артабан уҡырға
Рәсүл Байгилдин
Сентябрь 2014
Хикәйә
Ишек шаҡыуға бер кем дә яуап бирмәне. Бикһеҙ икән – этеүгә ул асылып китте.
– Кем унда? – Көсһөҙ генә тауыш ишетелде.
– Беҙ күмәк, унынсы «б», бер мең дә туғыҙ йөҙ ҙә һикһән өсөнсө йылғы, мәктәп-интернат…
– Һеҙ икән. Яратҡан уҡыусыларым, – Мөршиҙә Рәхим ҡыҙы үҙе күренде.
Артабан уҡырға
Флүр Ғәлимов
Сентябрь 2014
Трилогия
Беренсе китап
ТӘН ҒАЗАБЫ
Өсөнсө бүлек
Эшҡыуарҙың тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫ эш-мәшәҡәттәре менән көнө буйы сабыулап, Салауат киске сәғәт туғыҙҙа ғына өйөнә ҡайтып инде. Йыуынып-сайынып алғас, киске ашты ашап та тормайынса, кисә һөйләшелгәнсә, каналға баҫты ла күҙҙәрен йомдо. Сөнки каналдар аҫтында күҙҙәрҙе йомоп тороу шарт ине. Ныҡлы тулҡынланыу кисерҙе, йөрәкһеү тойғоһона бер аҙ ҡыҙыҡһыныу ғәләмәте лә ҡушылғайны.
Артабан уҡырға
Сәрүәр Ғәләүетдинов
Сентябрь 2014
Артабан уҡырға
Гөлсирә Шафиҡова
Сентябрь 2014
Артабан уҡырға
Тәнзилә Дәүләтбирҙина
Июль 2014
Артабан уҡырға
Әҙәби-мәҙәни мөхит
Июль 2014
Башҡортостанда Салауат йыйыны хәҙер унынсы йәй уҙғарылып килә. Олуғ сара милли байрамыбыҙҙың йәнтөйәге – Салауат районында башланып, республикабыҙҙың төрлө райондарында һәм ҡалаларында дауам итте һәм... йәнә батырыбыҙҙың тыуған еренә әйләнеп ҡайтты. Быныһы бөтә республика фольклор байрамы рәүешендә Салауат Юлаевтың тыуыуына 260 йыл тулыуға бағышланды.
5 июлдә Йүрүҙән буйында уҙған оло байрамда Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһын башҡарыусы Рөстәм Хәмитов Салауат Юлаев исеменең бөгөнгө
Артабан уҡырға
Сафуан Әфтәх улы Әлибаев
Башҡортостан сәнғәте һәм мәҙәниәте оло юғалтыу кисерҙе: 6 июлдә билдәле башҡорт шағиры, драматург, прозаик, тәржемәсе, журналист Сафуан Әфтәх улы Әлибаев оҙаҡ ауырығандан һуң 74-се йәшендә вафат булды.
С. Ә. Әлибаев 1941 йылдың 21 февралендә Салауат районының Тирмән ауылында тыуған. 1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң “Башҡортостан пионеры” гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, артабан баш мөхәррир булып эшләй. 1995–1998 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана директоры, 1998 – 2002 йылдарҙа “Ағиҙел” журналының баш мөхәррире була.
Артабан уҡырға


text:
Республикала диспансеризация: нисек һәм ҡайҙа уны үтергә? Фото: Олег Яровиков
Республикала диспансеризация: нисек һәм ҡайҙа уны үтергә?
Республикала диспансеризация: нисек һәм ҡайҙа уны үтергә? Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 21 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә диспансеризация үткәрелә. Һәр йылғы тикшереүҙе балалар, һуғыш ветерандары һәм инвалидтар үтергә тейеш. 21 йәштән өлкәнерәк граждандар өсөн диспансеризация өс йылға бер тапҡыр бөтөнләй бушлай уҙғарыла.
Уның маҡсаты – ауырыу хәүефен билдәләү һәм уны тикшереү; ауырыуҙарҙың барлығын йәки юҡлығын асыҡлау.
Башҡортостанда диспансеризацияны нисек һәм ҡайҙа үтеү буйынса аҙымлап инструкция «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының махсус проектында – «Лонгридтар» бүлегендә аңлатылған.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 10.08.2017
Муйынға мөхәббәт
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-08-2017, 15:57
Муйынды яратмайбыҙ шикелле беҙ. Яратһаҡ, уны ҡәҙерләр инек. Әлдә ҡатын-ҡыҙҙар онотҡанда бер булһа ла муйынына крем һөртә, ирҙәрҙең иһә уны һылап-һыйпап ултырғанын күргәнегеҙ бармы? Ай-һай, шикләнәм.
Беҙ яратмағас, муйын да беҙгә һалҡыная, ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә: зарлы шағыр-шоғор килә башлай, башты борорға теләмәй шыҡырайып ҡата, иңбаш мускулдарына ауыртыуын төшөрә, башты сиргә батыра... Ни рәхәтләнеп телевизорҙан яратҡан сериалды ҡарап булмай, ни йүнләп компьютерға йәбешергә ирек юҡ, хатта йоҡоноң рәте китә. Бындай күңелһеҙлектәргә юлыҡмаҫ борон йәштән муйынға етерлек иғтибар бүлергә кәрәк икән. Муйын менән килешеп йәшәйем тиһәң, көнөнә бер күнекмә яһау ҙа етә, имеш.
Бына тап хәҙер, гәзиттән айырылмай ғына, ауыҙығыҙға ҡәләм ҡабығыҙ ҙа, һауала “А”-нан “Я”-ғаса хәрефтәрҙе яҙып сығығыҙ. Бер юлы алфавитты ла хәтерегеҙгә төшөрөрһөгөҙ. Умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеге һеҙгә рәхмәтле булыр.
Башҡорт алфавитында хәрефтәр күп, ҡырҡ ике дана, тип ялҡауланып, рус алфавитын ғына “яҙырға” теләүселәргә шуны әйтер инем: әлдә ҡытай түгелбеҙ, тип
ҡыуанығыҙ – уларға кәмендә 10 мең иероглифты сыймаҡларға кәрәк. Уларын яҙам тип, муйынды һындырырғамы? Хәйер, һыныуын һынмаҫ, мускулдары нығынып, үгеҙҙеке кеүек еллегә әйләнер. Ә муйынға, бәлки, шул кәрәктер ҙә....
“Сатрашлы” разметкала туҡтама!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 10-08-2017, 14:03
Өфөлә йылдан-йыл автомобилдәр күбәйә, ә юлдар бер ҙә киңәймәй ҙә, күбәймәй ҙә. Тығындар, водителдәрҙең үҙ-ара низағтары, ваҡ авариялар көн дә булып тора.
Ошоно күҙ уңында тотоп, баш ҡаланың эре юл саттарында “сатрашлы” разметка төшөрөлә башланы. Һынау өсөн Әй һәм Революция, Беренсе Май һәм Ульяновтар урамдары киҫелештәре һайланды. Ошо көндәрҙә уларға Галле урамы һәм Октябрь проспекты тоташҡан урын да өҫтәлде.
...
“Яҙмышыма минең һис үпкәм юҡ…”
Әҙәбиәт / Шиғырҙар // 10-08-2017, 10:54
Танылған шағир, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республиканың Зәйнәб Биишева һәм Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премиялар лауреаты Рәмил Йәнбәккә 10 августа 65 йәш тулыр ине. Халыҡ араһында “Мөхәббәт йырсыһы” булараҡ танылған әҙиптең ижады фәлсәфәүи, фәһемле, уйға һалырлыҡ шиғырҙарға ла бай. Арабыҙҙан иртә киткән шағирҙың төрлө йылдарҙа яҙылған әҫәрҙәренән бер шәлкем тәҡдим итәбеҙ.
...


text:
“Яҡынлаша көҙҙөң һуңы ла…”11-08-2017, 00:28 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Тылсымдар инде көтмәм.
Бәхет тәтемәй һәр кемгә,
Бәхетһеҙ генә китәм.
Был юлдарҙы яҙған саҡта ул үҙенең оҙаҡ йәшәмәҫен белә ине инде. Оҙон-оҙаҡ әңгәмәләрҙә төрлөсә кәйефләндерергә, алдында бәләкәй генә булһа ла өмөт-маяҡ ҡабыҙырға маташҡан ваҡыттарҙа шуны аңланым: был кешенең умыртҡа һөйәге һынған, “тегендә” китеү тойғоһо ышаныслы теләккә әүерелгән… Быйыл ғына донъя күргән “Иртә көҙ” йыйынтығында ла һуңғы яҙылған шиғырҙары тик өмөтһөҙлөк менән һуғарылған, үҙе яҙғанынса, “башым эйелгәндән эйелә”.
Былтыр алтын көҙ аҙағында һуңғы барғанымда ул баҡсаһында ҡағыҙҙарға күмелеп ултыра ине. “Ике көндә әллә күпме шиғыр яҙҙым, дәрт уятыр өсөн, бына, китаптар ҙа уҡыштырып алам”, – тип аҡланғандай әйтеп ҡуйҙы ла өҫтәлдә, диванда туҙып ятҡан китаптарға ишараланы. Өйө ҡараңғылыҡҡа сумған, ут янмай. Күрше-тирәлә бер кем дә ҡалмаған инде, баҡса миҙгеле ябылған. Ә бында берәү тырышып-тырмашып яҙыу менән була. Өмөт сатҡыһы уятҡандай итте бындай халәте, сөнки йәйге кистәрҙә беҙгә килеп, ҡатыныма:” Рима, мин, моғайын, китермен ул…” – тип ултырыуҙары ялҡыта башлағайны.
Ҡатыныма өндәшеүе лә шунан – мин уның бындай зарҙарына битараф була башланым. Япа-яңғыҙ ҡалған кешегә тыңлаусы ғына түгел, кисерештәрен аңлауын һиҙҙереп, уфтанғылап алыусы ла кәрәктер, күрәһең. Ләкин яҙылған шиғырҙарын уҡый башлағайны, үҙем дә шул күңелһеҙ юҫыҡҡа төшөп китә яҙҙым: тағы ла өмөтһөҙлөк, көтөүҙәренә һәм китәсәгенә ишара…
Ә бит ниндәй матур әңгәмәләр ҡорола ине был донъяла күпте күргән, күпте кисергән, әллә күпме тарихты мауыҡтырғыс итеп һөйләй белгән Рәмил ағай Йәнбәк менән! Кешеләр, ваҡиғаларға тос һәм тапҡыр баһа биреп, уйынлы-ысынлы итеп әйтеп ҡуя ул, ә һиңә иһә, оҙаҡ уйлап ултырғас: “Ысынлап та, шулай бит!” – тип ғәжәпләнеп ҡуйырға ғына ҡала. Күпте белеү генә етмәй бының өсөн, белгәнеңде мәлендә хәтер төпкөлөнән сығарып, кәрәк ерҙә генә дөйөм хәбәргә ҡушып ебәрә белеү ҙә мөһим. Шуға ла һәр компания, йыйылыштың үҙәгендә ул була, йәштәр, өлкәндәр булһынмы, һәр кем Рәмил Йәнбәктең ауыҙына ҡарап тыңлай. Студент йылдарында уҡ радиола диктор булып эшләп йөрөүе сәбәпселер быға. Ә артистар, яҙыусылар тормошонан уйынлы-ысынлы “этлектәре” һуң? Уларҙың ҡайһыһы ысын булған, ҡайһыһы ағайҙың уйҙырмаһы икәнен ҡапылғара аңлауы ла ҡыйын. Тик үҙеңә ҡағылғанын һөйләгәндә генә абзыйҙың шаҡтай шаштырғанын күрәһең. Ләкин Йәнбәк һөйләгәндә башыңдан үткән әллә ни ҡыуаныслы булмаған хәлдәр ҙә ҡыҙыҡ һәм бер ғәйепһеҙ мажара булып күренә, сөнки ул кемгәлер нимәлер һөйләй башлаһа, сырайы асылып, күҙҙәрендә серле осҡондар ҡабына. Ҡайһы ерендә кинәт боролош яһап, баяғы шул “этлеге” килеп сығыр икән, тип көтә кеше.
Беҙ уның менән бик күп ут-һыу кистек. Уҙған быуаттың 90-сы йылдарында әсәһе һәм үҙе тураһында “Бер иларға ине” тигән йыр таныштырҙы беҙҙе. Яңылыш сәнғәт институтына барып сыҡҡайныҡ бер төркөм йәштәр – аҙаҡтан Йәнбәктең тос билдәләүенсә – “Йәшлек”тең пониҙары”. Шунда Айрат Ғайсин тигән кеше менән таныштыҡ. Йәшкә минән байтаҡҡа өлкән булһа ла, студент ҡына икән. “Кем булаһың инде?” “Композитор мин”. “Бынау доңғорҙаҡта (пианиноға ымлап) ниҙер дымбырлатырға маташыумы?” “Бына ошолайыраҡ”, – пианино тигәнем ул саҡтарҙа саҡ пәйҙә булған синтезатор икән. Айрат дуҫ уның артына баҫты ла “Әсәкәйем” тигән йырын иғлан итте. Һуңғы аккордтар тынғас та беҙ бик оҙаҡ аһәңләнеп ултырҙыҡ. “Кем яҙған?” “Рәмил Йәнбәк һүҙҙәре!”
Был йырҙың әле лә эфирҙан төшкәне юҡ. Көнөнә әллә нисә тапҡыр ишетергә тура килә. Авторҙың “Ниңә шундай хисле йөрәк бирҙең?” тип үпкәле-кинәйәле һорауын бик күптәр үҙ әсәһенә лә бағышлауы мөмкин булғанға шулай оҙон ғүмерле һәм киң аудиториялы ул йыр. Ҡыҙыҡ, ғәҙәттә, әсәйҙәргә йә һағыныу, йә мәҙхиә һәм рәхмәт һүҙҙәре арнайҙар. Ә бында хисле тәбиғәтен улына күсергән өсөн үпкә, хатта ғәйепләү ҙә һымаҡ… Ысын, был турала һирәк кеше уйға ҡалалыр, әсәйеңдән алған һәләтең булмаһа, “ғәҙәти генә” кеше булып оҙағыраҡ та йәшәп булыр ине бит.
Рәмил Йәнбәк менән төрлө темаларға бик оҙаҡ һөйләшергә мөмкин ине. Сөнки, билдәләүемсә, белмәгән нәмәһе юҡ. Иң мөһиме, ул бик ихлас кеше булды, уйлағанын йәшермәй әйтә, шуға ла унан һәр ваҡыт ниндәйҙер яңы һүҙ көтәһең. Ҡайһы өлкәне генә алма, унда Йәнбәктең берәй яҡын танышы булып сыға, республиканың һәр районында уның дуҫтары йәшәй, һәр ҡайһыһы тураһында ул кинәнес менән һөйләй ала. Иҫ киткес яҡты хәтере шунда уҡ ҡасан, ҡайҙа ул кеше менән осрашҡанын иҫенә төшөрә лә мотлаҡ берәй ҡыҙыҡ ваҡиғаны ҡаҙып сығара.
Кешеләрҙе үҙҙәренсә итеп абзый һәм мырҙаларға бүлмәне Рәмил Йәнбәк. Беҙ, уның янында сағыштырмаса шыйтыҡ малай-шалай, үҙебеҙҙе һәр саҡ уға тиң тойҙоҡ. Ағай тип өндәшкән дә булманы шикелле хатта, ул беҙгә гел Йәнбәк кенә булып ҡалды. Хатта “Китап” нәшриәтенең директоры булғанда ла. Сөнки ул шағир ине, ә улар барыһы ла бер заттан – хисле итеп яратылғанһың икән, шул йөктө тартмай сараң юҡ…


text:
"Ишет мине, әсәй"
Дуҫтарыбыҙ
һүҙ йомғағы
Айырылмаҫ дуҫыңа онотолмаҫ һүҙ әйтмә.
Комментарийҙар
-
Хисмәт Юлдашев тураһындағы тапшырыуҙы тыңлап...
-
Һеҙҙең радионы яратып тыңлайым, бигерәк тә "Беҙҙең...
-
Рәхмәт, Фәнүзә ханым! Бик матур тапшырыу...
Мәҙәни яңылыҡтар
Венгрияла Йәйге фольклор фестивалендә башҡорт бейеүҙәре лә ҡуйыла. Халыҡ-ара байрам бөгөн башлана һәм 10 көн бара. Ҡытай, Канада, Бразилия, Чили, Мексика, Коста-Рика, Колумбия, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙән ижади коллективтар сығыш яһай. Башҡортостандан был фестивалдә "Мираҫ" фольклор ансамбле ҡатнаша.


text:
Электр транспортында яңы тарифтар билдәләнә
Быйыл 1 декабрҙән Өфөлә электр транспорты менән файҙаланыуға яңы тарифтар индереләсәк. Ҡала Советы депутаттары бөгөн ошондай ҡарар ҡабул итте.
Яңы тарифтарға ярашлы, трамвайҙа йәки троллейбуста йөрөү хаҡы хәҙер туғыҙ һум торасаҡ, пластик карта буйынса йөрөү – һигеҙ һум, ә багаж хаҡы – алты һум.
— Тарифтарҙы үҙгәртеү буйынса сара электр транспорты эшенең һөҙөмтәлелеген күтәреү өсөн күрелә, — тине ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Ирек Ялалов. – Бөгөн Өфөлә электр транспортында йөрөү хаҡы Волга буйы федераль округындағы башҡа ҙур ҡалалар менән сағыштырғанда иң түбән хаҡтарҙың береһе булып ҡала. Сағыштырыу өсөн, Ырымбурҙа, Пензала, Ульяновскиҙа — һигеҙ һум, Түбәнге Новгородта, Чебоксарҙа – туғыҙ һум, Ҡазанда – ун, Һамарҙа һәм Пермдә – 12. Ә ҡайһы бер ҡалаларҙа тиҙҙән тарифтарҙы 15 һумға тиклем күтәрергә планлаштыралар.
Электр транспортында йөрөү хаҡы күтәрелеүгә ҡарамаҫтан, граждандарҙың льготалы категорияһы өсөн ҡала хакимиәте тарафынан махсус хаҡтар ҡаралған. Мәҫәлән, 1 ғинуарҙан пенсионерҙар, федераль һәм төбәк льготасылары өсөн социаль пластик карта буйынса йөрөү хаҡы өс һум тәшкил итәсәк, ә студенттар өсөн – биш һум. Уҡыусылар өсөн 2010 йылдың 1 сентябренән электр транспортында йөрөү хаҡы ике һум күләмендә билдәләнәсәк. Мәктәпкәсә тиклемге йәштәге балалар һәм махсус льготаға эйә булған кешеләр өсөн элеккесә бушлай йөрөү һаҡланасаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 346
ЕТЕШТЕРЕҮ ФАКТОРҘАРЫ, тауар етештереү һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өсөн кәрәкле сығанаҡтар. Е.ф. булып ер (үҙ эсенә бөтә тәбиғәт ресурстарын ала), хеҙмәт һәм капитал тора. Шулай уҡ иҡтисадта үҙенсәлекле Е.ф. айыралар: эшҡыуарлыҡ һәләте (етештереүҙе ойоштороу, идара итеүҙә ҡарарҙар ҡабул итеү оҫталығы һ.б.), мәғлүмәт. Е.ф. һәр төрө үҙ эйәһенә факторлы килем килтерә: хеҙмәт — эш хаҡы, капитал — процент, ер — рента, эшҡыуарлыҡ һәләте — табыш.
И.Ю.Сыңғыҙов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Многоголовая Тере рулетка | Возьмете £Бушҡа 5
Уйнарға мобиль многопользовательский видео рулетка бушлай! – Возьмете £Бушҡа 5
Был ‘многоголовая рулетка’ Мен Slotfruity.com
Хәҙер атаһыҙ уйнарға твоим ҡайнар любимыми уйындар казино туранан-тура һеҙҙең мобиль телефон " слот еләк казино. Һеҙ уйнарға многоголовая тере рулетка бушлай менән безлимитный бонус бында Слот емеш-еләк өсөн һәр яңы счеттар держат, һәм башларға испытывать шатлыҡ бер юлы.
Наслаждайся Өр-Яңы Һәм Иң Яҡшы Мобиль Уйындар Казино Был Емеш-Еләк Слот – Хәҙер Зарегистрировалась
Аласаҡһыҙ 100% 2НД бонус тиклем £200 + Йыя 25% Бонус Тиклем £50 Эш Көндәрендә
Слот еләк башланды 2015 һәм уның киң ҡоласлы яңы һәм иң яҡшы мобиль уйындар казино. Бар артыҡ 350 уйындарҙы башлап, уйын, уйындар, өсөн бушлай классик фруктовый слот спид, һәм карточный уйындары многопользовательский тура эфирында бушлай синов рулетка. Һеҙ һынап ҡайһы берҙәре һуңғы өлкәһендәге яңы мобиль уйындар казино " слот емеш-еләк.
Приступ эшкә слот еләк бик тиҙ һәм еңел. Үҙенсәлеге безлимитный күләмендә бонус £5 бирелде өсөн, ялғау, мөмкинлек бирә, уйнарға многопользовательский тура эфирында бушлай рулетка менән безден бонус неотразим. Атаһыҙ булырға ышана гарантияланған түләүҙәр үҙ көсөнә кергән хәл итеү буйынса комиссия таҙарттым уйындарына Гибралтара һәм бөйөк британия буйынса Комиссия таҙарттым уйындарына.
Акция Һәм Тәҡдимдәр
Бар, күп кенә ҡыҙыҡлы тәҡдимдәр " слот өсөн емеш-еләк өҫтәргә күберәк удовольствия һеҙҙең уйын тәжрибәһе многопользовательский рулетка Live, араһында һәм башҡа уйындар.
- £5 безлимитный өсөн бонус, кемгә асылып китеү ҙә булһа яңы счеттар
- Һеҙгә 200% һеҙҙең беренсе депозит сайланган икән, суммаға тиклем £50
- Һеҙгә 100% һеҙҙең икенсе депозит сайланган икән тиклем £200
- Һеҙгә 50% һеҙҙең өсөнсө депозита тиклем туранан-тура £250
- 10% эшк шишәмбе
- 25% өҫтәмә бонус барлыҡ депозиты, сделанные дүшәмбенән пәнжешәмбе өсөн барлыҡ яңы эш итеү һәм уйынсылар.
Мульти-плеер видео бушлай рулетка
Популяр уйындар казино рулетка уйнай сей манеры онлайн мобиль казино; делая һеҙҙең яратҡан уйындар казино билдәле, һәр ерҙә, һеҙ ҡайҙа ул тораһыҙ; һүҙ ҙә юҡ, яңы ғына тураһында, күберәк тәм-том " слот емеш-еләк башҡа безлимитный бонус һәм арзан синов рулетке.
Многоголовая тере рулетка безлимитный бонус бик ябай һәм увлекательно. Ул, шулай уҡ, килтерергә мөмкин һеҙгә бик күп аҡса.
- Әгәр һеҙ ставка, шарик падает өсөн билдәле бер номер, һеҙ утарға 35 бер тапҡыр Һеҙҙең ставкаһы.
- Әгәр һеҙ ставканы 2 һан яғынан, һәм туп был приземлиться, һеҙ утарға 17 бер тапҡыр Һеҙҙең ставкаһы.
Ставкалары, шулай уҡ, мөмкин тупланған диапазон түгел, ә конкрет һаны. Выигрыш аҙыраҡ буласаҡ, был осраҡта, тик өмөттәре юғарыраҡ еңеүгә.
Ярҙамы Өсөн Уйынсылар
Выделенный ярҙам клиенттар әҙер ярҙам итергә теләсә ниндәй һорауҙар атаһыҙ эйә ҡарата бер нисә уйынсы видео рулетка безлимитный бонус йәки тағы ни кеҫә сайт казино. Беҙҙең менән була телефоны буйынса элемтәгә керергә мөмкин дүшәмбенән йомаға 9 ҡәҙәр 12 полночь. Һеҙ беҙҙең менән элемтәгә керә атаһыҙ, электрон почта аша көтөргә һәм тиҙ яуап.
Түләүҙәрҙе Һәм Өҫтәмә Түләүҙе
Многоголовая тере рулетка безлимитный бонус була уйнарға реаль аҡса, аҡса эшләү өсөн реаль аҡса. Һеҙ мөмкин үҙ аҡса иҫәбенә слот еләк файҙаланып, теләсә-бер ни тиклем булһа ла ошо метод башҡа өҫтәмә түләү:
- Виза
- Мастеркард
- кошелек менән тәьмин итеүсе булараҡ, Skrill
- ваучер итеүселәр яуап биреү, основание нисек Уҡаш
Слот еләк казино ҡатнаша шулай уҡ вклады буйынса телефон аша кредит, ул ябай тейеш SMS туп-тулы депозит. Был үҙенсәлеге мобиль казино депозит бик уңайлы өсөн уйынсылар.
Туранан-Тура Совместимость Менән Устройства Рулетка
Слот Емеш-Еләк, булараҡ инновацион мобиль уйындар казино, хуплай, барлыҡ тип мобиль айланмалар башлап android өсөн айфон һәм планшетов. Ул шулай уҡ совести менән традицион настольный компьютер һәм ноутбук. Һеҙ ысынлап та ла атаһыҙ уйнарға многопользовательский видео рулетка бушлай безлимитный бонус теләсә ҡайһы ваҡытта, бөтә ерҙә.
Начнете Уйнарға Оператор Лары Был Осраҡта Мобиль Рулет
Уйнарға мульти-плеер видео рулетка бушлай безлимитный бонус был Слот тулы емеш-еләк, һау-сәләмәт һәм еңел. Һеҙ был бушҡа менән безден бонус бирә, яңы уйынсыларға бер юлы түгел, болар борсола уҡ башлай өсөн реаль аҡса. Һәм бер нисә казино онлайн бушлай аукционный тәҡдимдәр, уйнарға реаль аҡса буласаҡ тағы ла мауыҡтырғыс һәм файҙалы бер үк ваҡытта.
Тиҙ генә теркәлеү слот һеҙ еләк получает безлимитный бонус башлар телефонына онлайн рулетка.


text:
- Подробности
- Просмотров: 435
БҮРЕ КУЛЬТЫ, кеше м-н бүре араһында билдәле бер туғанлыҡ бар тип иҫәпләүгә, уның ҡөҙрәтле көсөнә инаныуға (ҡара: Тотемизм) нигеҙләнгән дини табыныу. Бүре башҡорттарҙа айырыуса хөрмәт ителгән хайуандарҙың береһе һанала; был халыҡтың ауыҙ-тел ижадында, хөрәфәттәре һәм йолаларында сағылыш тапҡан. Легендаларҙа һәм риүәйәттәрҙә бүре — башҡорттарҙың ата-бабаһына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы тыуған ер табырға ярҙам иткән изге ҡурсалаусы һәм юл күрһәтеүсе. “Башҡорттарҙың килеп сығышы” риүәйәтендә (варианттары Күгәрсен р‑ны Ишбирҙе а. һәм Һарытау өлк. Ишембай а. яҙып алынған) башҡорттарҙың ата-бабаһының, бүрегә эйәреп, Көньяҡ Уралға килеүе тасуирлана. “Бүреле йылға” легендаһында (Баймаҡ р‑ны Өмөтбай а. яҙып алынған) бүре ырыу башлығының ҡәберенән килеп сыға, башҡорттарҙы исемһеҙ йылға буйына алып килә һәм юҡ була. Башҡ. риүәйәттәрендә, боронғо төрки этногенеалогик легендаларҙағы кеүек үк, бүренән тыуыу мотивы күҙәтелә. “Бүреләр тоҡомо” легендаһына (Ырымбур өлк. Башбүре а. яҙып алынған) ярашлы, үҫәргән ырыуының бер өлөшө инә бүрегә өйләнгән һунарсы нәҫеленән таралған. БР‑ҙың Хәйбулла р‑ны Наҙарғол (боронғо исеме — Баш бүре) һәм Һаҡмар-Наҙарғол (Һаҡмар бүре) аа. халҡы үҙен ошо ырыу тоҡомо тип иҫәпләй. Ырыу башлығы — инә бүре образы ш. уҡ башҡорттарҙың әкиәт фольклорында осрай (мәҫ., “Бүре улы Сынтимер бәһлеүән”). Бүрегә табыныу уның кәүҙә өлөштәре тылсымлы көскә эйә тип ышаныуға бәйле. Хужаларҙы нахаҡ ғәйептән, күҙ тейеүҙән һәм бәхетһеҙлектән һаҡлау өсөн, бүре башын өй нигеҙенә күмгәндәр. Аҙау теше, тырнағы һәм йөнө ауырлы ҡатындарҙы һәм балаларҙы һаҡлаусы тылсым булараҡ файҙаланылған. Ҡатын-ҡыҙҙы киреп киптерелгән бүре ирене аша үткәреп, түлһеҙлектән дауалағандар йәки бала табыуҙы еңеләйткәндәр һ.б. Бүре үтен тын юлдары ауырыуҙарынан, ҡотороуҙан дауалау өсөн ҡулланғандар. Әйбер йәки мал юғалһа, бүренең тарамышын яндырғандар: был бурҙың аяҡ-ҡулын тартыштыра, тип иҫәпләнгән. Башҡ. патриархаль ғаиләһендә килен ҡайныһына “Бүре” тип өндәшкән, был бүрегә айырым мөнәсәбәт булғанлығын дәлилләй. Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда улус старшиналары 18—19 бб. тиклем түшенә, адм. власть билдәһе итеп, бүре башы төшөрөлгән билдә тағып йөрөгән.
Әҙәб.: Нәҙершина Ф.А. Халыҡ хәтере. Өфө, 1986; Сулейманова М.Н. Доисламские верования и обряды башкир. Уфа, 2005; Илимбетова А.Ф., Илимбетов Ф.Ф. Культ животных у башкир: история и современность. Уфа, 2009.
М.Н.Сөләймәнова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Дөгө
Дөгө — йылы яҡтарҙа һуғарып үҫтерелә торған, ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған башаҡлы, оҙонса аҡ бөртөклө үҫемлек һәм шул үҫемлектең туҡланыу өсөн ҡулланылған орлоғо[1]; дөгө үҫемлеге орлоҡтарынан эшләнгән ризыҡ төрө. Етештереү кимәле буйынса бойҙайҙан бер аҙ ҡалышһа ла, Ер шарында бик күп халыҡ өсөн дөгө — яратып ашала торған ризыҡ төрө.
Ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропиктарҙа, субтропиктарҙа, йылы яҡтарҙа бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) үҫтерелә. Африкала урындағы халыҡ ашамлыҡ итеп иң беренсе нәүбәттә ҡырҙа үҫкән дөгө төрҙәрен (Oryza punctata, Oryza barthii) ҡуллана[2]. Үҙҙәре лә «Африка» исеме менән йөрөтөлгән дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерә.
Дөгө ярмаһы углеводтарға бай булыуы, шул уҡ ваҡытта аҡһым матдәһе ярлылығы менән айырыла. Углеводтарҙың өлөшө ҡоро матдәлә 70 процентҡа етһә, аҡһымдың өлөшө 12 проценттан күп булмай. Дөгө көлө фосфор кислотаһына бай[3]. Дөгө Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм Ҡытайҙа төп милли ризыҡ төрө булып һанала.
Дөгө бөртөктәренән ярма һәм крахмал, ә уның бәбәгенән — май етештерәләр. Дөгө оно бер ниндәй ҡушымтаһыҙ икмәк бешереүгә бармай, шуға ла бындай ондан башлыса бутҡа йәки бәлеш бешерәләр. Дөгө оно ҙур күләмдә шулай уҡ косметика етештергән фабрикаларға ла оҙатыла. Бында ул пудра[4] етештереүҙә ҡулланыла.
Дөгө нигеҙендә әҙерләнгән ашамлыҡтар бик күп төрлө. Улар араһынан киң билдәлеләре: былау, ризотто һәм паэлья. Японияла дөгөнән «моти» тип исемләнгән ҡабартма һәм сәй тантанаһы өсөн тәмлекәстәр әҙерләйҙәр. Һауалы дөгө (воздушный рис) — япондарҙың иң яратҡан ашамлығы. Консистенцияһы менән был аҙыҡ попкорнға тартым, тик бер аҙ шымараҡ һәм йомро. Ҡайһы берҙә уны ҡаты кәнфит йәки козинаки формаһында ла эшләйҙәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Дөгө орлоғо (бөртөгө)
- 2 Дөгө ярмаһы
- 3 Атама тарихы
- 4 Үҫемлектең тасуирламаһы
- 5 Дөгө башаҡтары
- 6 Дөгө етештереү
- 7 Агротехника
- 8 Дөгөнө эшкәртеү
- 9 Тарих
- 10 Дөгөнән әҙерләнгән ризыҡ
- 11 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
- 12 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Дөгө орлоғо (бөртөгө)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө бөртөгөнөң өс төрө бар: ҡыҫҡа (йоморо йәки «ынйы» атамалы) — орлоҡ оҙонлоғо 5,15 миллиметрҙан артмай, уртаса — орлоҡ оҙонлоғо 5,16-6,15 миллиметр һәм оҙонса бөртөк — 6,16 миллиметрҙан да ҡыҫҡараҡ булырға тейеш түгел. Формаһы буйынса ла дөгө бөртөгө төрлө була: нәҙек — оҙонлоғоноң нисбәте киңлегенә ҡарата 3-тән артығыраҡ, уртаса: 2,1—3 нисбәтендә, йыуан: 2,1-ҙән артмай. Ғәҙәти амилоза һәм амилопектин (крахмал төрө) менән бай сорттарҙан айырмалы рәүештә балауыҙлы дөгөнөң еүеш орлоғы йәбешкәк, крахмалы ла (амилоз) бик әҙ күләмдә була.
Дөгө бөртөктәрен еүеш һәм ҡоро, йомшаҡ һәм ҡаты, таралып торған һәм йәбешкәк кластарға айыралар. Улар барыһы ла милли культураларҙың төрлө төрҙәрендә киң ҡуллана. Дөгөнөң кулинар үҙенсәлектәре бик ныҡ айырала һәм стандартлы терминдар менән тасуирланмай. Азия илдәрендә крахмаллы дөгөгә өҫтөнлөк бирәләр. Был дөгө төрө ҙур булмаған температурала бешергәндә лә бик тиҙ бүртә, йомшаҡ була һәм таралып тора. АҠШ-та гарнирҙарға йәки консервалы аштарҙа ғәҙәттә оҙонса орлоҡло дөгөнө ҡулланалар. Тиҙ бешереп иртән ашар ботҡа, балалар ашамлығы һәм һыра әҙерләү өсөн уртаса һәм ҡыҫҡа оҙонлоҡтағы дөгө бөртөктәрен тотоналар. Һыра ҡайнатыр өсөн шулай уҡ ярылған дөгө лә ҡулланыла, ә «һауалы» дөгөнө тик ҡыҫҡа оҙонлоҡтағы сорттарҙан эшләйҙәр[5].
Дөгөнөң сауҙа өсөн тәғәйенләнгән сорттары элек-электән билдәле булған: «каролин» (бөртөктәре оҙонса, еҫһеҙ, ап-аҡ төҫтә һәм үтә күренмәле); «пьемонт» (бөртөктәре һарғылт төҫлө, ҡыҫҡараҡ, йоморораҡ, үтә күренмәле түгел); «Һиндостан дөгөһө» (бөртөктәре оҙонса, үтә күренмәле); «япон дөгөһө» (бөртөктәре ныҡ ваҡ, әммә аҡ төҫтә, сифаты һәйбәт)[4].
Дөгөнө таҙартҡан саҡта яҡынса 85 процент май, 10 процент аҡһым, 80 процент тиамин, 70 процент минерал матдәләр һәм целлюлоза, 50 процент рибофлавин һәм 65 процент ниацин булған ҡабығынан һәм бәбәгенән ҡотолалар. Был дөгөнөң яртыһы тиерлек. Шуның өсөн таҙартылған дөгө менән йыш туҡланған кешелә авитаминоз, алиментар полиневрит (был сир «бери-бери» тип тә йөрөтөлә) барлыҡҡа килеүе мөмкин. Әлбиттә, бындай дөгө ҡарап тороуға күркәм, тиҙ бешә, тиҙ үҙләштерелә, оҙаҡ һаҡлана (бигерәк тә эҫе, еүеш климатта), тик кире яҡтарын да оноторға ярамай[5].
Дөгө ярмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эшкәртеү ысулдарына ҡарап дөгөнө 3 төргә: шымартылған, полировкаланған (ялтыратылған), онталған төрҙәренә бүленә.
- Шымартылған дөгө — махсус шымарта торған машиналарҙа эшкәртелә, өҫтө саҡ ҡына ҡытыршылыҡлы булыуы мөмкин.
- Полировкаланған (ялтыратылған) дөгө — өҫтө ялтыр, шыма, тип-тигеҙ була. Дөгөнөң быяла сорттарынан махсус полировкалай торған машиналарҙа эшкәртелә.
- Онталған дөгө — алдағы ике төрҙән айырмалы рәүештә бөтөн емдән тормай, махсус машиналарҙа эшкәрткәндән һуң ҡалған өҫтәлмә продукт.
Дөгө беренсе, икенсе, татлы ашамлыҡтарҙа, шулай уҡ гарнир һәм эслек өсөн киң ҡулланылаа. Гарнир, былау, пудингтар шымартылған дөгөнән әҙерләнә. Был дөгө төрө ныҡ иҙелмәй. Онталған дөгө аш, шыйыҡ һөтлө бутҡа, пюре, аш, котлет бешерер өсөн бик уңайлы. Дөгөнө иҙелмәһен өсөн һыуыҡ һыуға, ә бөтөн килеш ҡалһын өсөн, киреһенсә, эҫе һәм тоҙло һыуға һалыр кәрәк[6].
Атама тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Рис» (башҡортса дөгө) һүҙе урыҫ теленә бик һуң килеп ингән. XIX быуат башына тиклем был бойҙай төрөн урыҫтар «сарацин ашлығы»[7] йә «сарацин бойҙайы» тип йөрөткәндәр. Ваҡыт үтеү менән бигүк ҡолаҡҡа ятмаған «сарацин» һүҙе аңлайышлы «сорочинское» һүҙенә әйләнеп, дөгөнө «сорочинское пшено» (тары ярмаһы) тип атай башлайҙар.
Пудендорфтың «Введение в гисторию европейскую» (1718) исемле хеҙмәтенең урыҫ тәржемәһендә рыж тигән һүҙ осрай. Бәлки, поляк теленән алынғандыр (пол. ryż) тигән фараз бар.[7]
1818 йылғы «Дух журналов» исемле журналда (13 китап, 399 бит) рис тигән һүҙ осрай.[7]
Урыҫ һүҙлектәрендә беренсе мәртәбә рис, рисовый һүҙҙәре 1812 йылда билдәләнә.[8]
Рис һүҙенең урыҫ теленә килеп инеү юлдары хаҡында этимологтар төрлө фекер йөрөтә. Мәҫәлән, Фасмер рис һүҙен немец һүҙе rîs, нидерланд һүҙе нидерл. rijs менән тоташтыра.[9] Черных иһә француздарҙың франц. riz һүҙенән тип һанай.[7]
Бөтә авторҙар ҙа рис һүҙенең тарихы ҡатмарлы икәнен билдәләй: санскрит һүҙе — vrīhiṣ — афған һүҙе - vrižē — грек һүҙе бор. грек. ὄpuZa — латин һүҙе лат. oryza — көнбайыш Европаға rîs, riz формаһында килеп етә һәм урыҫ телендә рис һүҙе барлыҡҡа килә.[7][9]
Үҫемлектең тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәсеү дөгөһө — бер йыллыҡ үҫемлек. Тамыр системаһы — суҡлы, оҙонлоғо 30—40 см (1 метрға тиклем). Башҡа үҫемлектәрҙән айырмалы һауа үткәрә торған ҡыуышлыҡтары һәм аҙ һанда булған һыуға батырып үҫтергән саҡта һулыған тамыр төксәләре бар. Үҫемлек һабағы 50 сантиметрҙан 2 метрға тиклем, ҡайһы саҡта хатта 3—5 метрлыҡ бейеклеккә лә етә. Сәскәлеге 10—30 см оҙонлоҡтағы һепертке башлы үҫемлек. Бер нисә суғырмаҡлы һабаҡтан дөгө өйкөмө хасил була. Өйкөмдөң бейеклеге 38 сантиметрҙан 244 сантиметрға тиклем. Һабаҡтары ғәҙәттә тура йәки бераҙ күтәрелгән була, түшәлеп ятҡан, үрмәле төрҙәре һирәк осрай. Төйөндәренең һаны сортына, вегетация осорона ҡарап 13-тән 16-ға етә. Сәскә атҡан саҡта дүрт төйөн аралығы ныҡ оҙоная.
Дөгө үҫемлегенең һепертке башы шулай уҡ сортына ҡарап тармаҡлы йәки ҡыҫыңҡы, төҙ үҫкәне йәки һалынып төшкәне була. Ялпаҡ һыҙыҡлы япраҡтарының киңлеге — 7-нән 29 мм тиклем.
Мәле еткәс, тумалыу емешлегендәге емеш бойҙайға әйләнә. Тыш яғынан дөгө бойҙайы кәбәк менән ҡапланған була. Кәбәге ҡаты ғына булһа ла, бик тиҙ әрселә.Кәбәк аҫтындағы ҡупҡан бойҙай бер нисә ҡатлы була. Ошо ҡаттары бойҙайҙың төҫөн билдәләй. Ҡабыҡ аҫтындағы эндоспермда бойҙайҙың бөтә булған туҡлыҡлы запасы һаҡлана, ошо иҫәптән, 90-94 % крахмал һәм 6-10 % аҡһым, тик В төркөмөндәге витаминдар һәм минераль матдәләр етешмәй.[5]
Дөгө башаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәсеү дөгөһө — бер йыллыҡ үҫемлек. Тамыр системаһы — суҡлы, оҙонлоғо 30—40 см (1 м-ға тиклем). Башҡа үҫемлектәрҙән айырмалы һауа үткәрә торған ҡыуышлыҡтары һәм аҙ һанда булған һыуға батырып үҫтергән саҡта һулыған тамыр төксәләре бар. Үҫемлек һабағы 50 см-ҙан 2 м тиклем, ҡайһы саҡта һалам бөртөгө хатта 3—5 м бейеклеккә етә. Сәскәлеге 10—30 см оҙонлоҡтағы һепертке башлы үҫемлек. Бер нисә суғырмаҡлы һалам бөртөгөнән үҫемлектәр өйкөмө хасил була. Өйкөмдөң бейеклеге 38 см-ҙан 244 см тиклем. Һабаҡтары ғәҙәттә тура йәки бераҙ күтәрелгән була, түшәлеп ятҡан, үрмәле төрҙәре һирәк осрай. Төйөндәренең һаны сортына, вегетация осорона ҡарап 13-нан 16-ға тиклемгә етә. Сәскә атҡан саҡта дүрт төйөн аралығы ныҡ оҙоная. Дөгө үҫемлегенең һепертке башы шулай уҡ сортына ҡарап тармаҡлы йәки ҡыҫыңҡы, төҙ үҫкәне йәки һалынып төшкәне була. Ялпаҡ һыҙыҡлы япраҡтарының киңлеге — 7-нән 29 мм-ға тиклем. Мәле еткәс, тумалыу емешлегендәге емеш бойҙайға әйләнә. Тыш яғынан дөгө бойҙайы кәбәк менән ҡапланған була. Кәбәге ҡаты ғына булһа ла, бик тиҙ әрселә. Кәбәк аҫтындағы ҡупҡан бойҙай бер нисә ҡатлы була. Ошо ҡаттары бойҙайҙың төҫөн билдәләй. Ҡабыҡ аҫтындағы эндоспермда бойҙайҙың бөтә булған туҡлыҡлы запасы һаҡлана, ошо иҫәптән, 90-94 % крахмал һәм 6-10 % аҡһым, тик В төркөмөндәге витаминдар һәм минераль матдәләр етешмәй[5].
Дөгө етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө — иген үҫемлектәренең иң мөһиме. Ер шарының яртыһынан күберәк халҡы дөгө ярмаһы менән туҡлана. Дөгө культураһы бик боронғо замандан билдәле. Беҙҙең эраға тиклем 2800 йылда Ҡытайҙа шундай йола булған: батшалыҡ иткән император үҙе шәхсән дөгө орлоғон сәсергә тейеш булған, башҡа төрлө дүрт үҫемлекте ултыртырға император ғаиләһенең принцтарына рөхсәт ителгән. Күренеүенсә, дөгө ярмаһына Ҡытай илендә шундай ҙур әһәмиәт бирелгән.
Дөгө үҫтереү шулай уҡ Һиндостанда мөһим урын биләгән. Был илгә, Ҡытай менән сағыштырғанда, дөгө культураһы һуңыраҡ килһә лә, ул киң майҙандар биләй, дөгө бойҙайы туҡланыу ризыҡтар араһында беренсе урында тора.
Дөгө байтаҡ микдарҙарҙа Бангладеш, Индонезия, Шри-Ланка, Африканың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә, Полинезия, Меланезия һәм экватор менән 45° киңлек араһында урынлашҡан башҡа илдәрҙә үҫтерелә.
Европа илдәре араһынан дөгө культураһын үҫтереү Испанияла күҙәтелә. Беренселәрҙән булып уны маврҙар алып килгән. Италияла тәүге дөгө баҫыуҙары 1468 йылда күренә башлай. Шулай уҡ Греция, АҠШ, Бразилия һәм Төркиәлә дөгө сәселә.
Рәсәйҙә бик ҙур булмаған миҡдарҙарҙа Краснодар крайында һәм Приморье крайының көньяғында үҫтерелә. Дөгө йылы яратҡанға күрә, уртаса климатта ғына үҫә ала.
Тулыһынса үҫешһен өсөн уртаса йәй температураһы 22—30°С булырға тейеш. Вегетация осоро 150 көнгә етә, ошо ваҡыт арауығында 3300-дән 4500°С тиклем йылылыҡ талап ителә. Дөгө бик үҙенсәлекле шарттарҙа үҫтерелә, һаҙ үҫемлеге булараҡ бик күп аҡмаған, үле һыу кәрәк була, шуға ла дөгө үҫтерелгән баҫыуҙар 90—100 көн һыу аҫтында ҡалғанлыҡтан тиҙ һаҙландырыла. Был үҙ сиратында биҙгәк ауырыуҙары таралыуға юл аса, үтә күп һыу расходланыуы ла ҡайһы бер илдәр өсөн ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Бигерәк тә ҙур күләмдә һыу күпселек илдәрҙә иң мөһим төр булып һаналған һыулы йәки еүеш дөгө талап итә. Ужым ашлыҡтарына ҡарағанда һыулы дөгө сәселгән һәр гектарға һыу ике мәртәбәгә, яҙ сәселә торған ярауай Дурра исемле үҫемлеккә — биш мәртәбәгә күберәк китә.
Европа, Америка дөгө сортарынан ғәҙәти дөгө, каролин, пьемонт сорттары сағыштырмаса билдәле. Көнсығышта дөгө сорттары бик күп, бойҙайҙары ла төрлө төҫтә: ҡыҙыл, ҡара, миләүшә, улар араһынан ҡыҙыл дөгө иң туҡлыҡлы булып һанала. Японияла, Явала, Суматрала һәм Кохинхинда ваҡ орлоҡло дөгө үрсетелә.
Шулай уҡ Көнсығышта тау дөгөһө үҫтерелә. Көньяҡ Ҡытайҙа был төр ҡырағай көйөнсә тау битләүҙәрендә үҫә, тропик ямғырҙар мәлендә ул үҫешеп етә. Һыулы дөгөгә ҡарағанда тау дөгөһө һыуҙы ике мәртәбәгә әҙерәк кәрәклеген Төньяҡ Италия тәжрибәһе асыҡ күрһәтте.[4]
Агротехника[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө культураһы плантацияларҙа үҫтерелә. Был плантациялар даими һәм ваҡытлыса була ала, беренселәрендә йылдан-йыл дөгө сәселә һәм улар гел һыу аҫтында ҡалалар, икенселәрендә — ике-өс йыл һайын сәселгән иген төрҙәре алмаштырылып тора. Дөгө үҫтереү өсөн иң һәйбәт тупраҡ — балсыҡлы, балсыҡһыл. Дөгө баҫыуҙары сиктәре үр менән уратыла һәм һыуға батырыла. Ғәҙәттә март — апрель айҙарында 6—8 см тәрәнлектәге һыу ятҡылығына сәсәләр. Ҡайһы берҙә, мәҫәлән, Ҡытайҙа, Һиндостанда, Японияла, Явала, үрсетмәне 15—20 см бейеклеккә тиклем үҫтереп грунтҡа күсереп ултырталар. Рәт аралары — 20—30 см.
Ғәҙәттә бер ниндәй ҙә өҫтәмә ашлыҡтар ҡулланмаған. Дөгө үҫтереү бик күп ваҡыт, хәстәрлек талап итә. Көн һыуытып китһә, һыуҙы күләмен кәметәләр. Үҫемлектең беренсе япраҡтары күренеү менән һыу ҡатламын күбәйтәләр. Һыуы һалҡын булһа, махсус һауыттарҙа йылыталар. Ваҡыты менән һыуҙы йә бөткәнсә ағыҙып, йә киреһенсә тултырып торор кәрәк. Был операцияны һәр өсөнсө, дүртенсе йәки унынсы көн, унан да күберәк көндән һуң үткәреп торалар. Һыу ятҡылығы үҫемлектең бейеклегенең яртыһынан үтмәҫкә тейеш. Һыу үтә күп булһа ла насар: үҫемлеккә зарар килә. Урып алыр алдынан һыуҙы бөтөнләй ағыҙып бөтөрәләр. Дөгө үҫтереүҙә иң мөһиме — йылылыҡ һәм һыу булыуы. Ҡый үләндәре лә йонсота. Элекке ваҡытта өсәр аҙна утау үткәрелгән. Был бик ауыр эш. Ҡый үләндәре араһында бигерәк зыянлылары дөгө аҡтамыры Leersia oryzoides, ҡамыш, күрән, сәскәғамыш. Зарарлы бәшмәктәрҙән дөгө үҫемлегендә аҡ һәм ҡара ауырыу булдырыусы Pleospora Oryzae һанала. Дөгө өлгөргәнлеген үҫемлектең һарғайғаныуынан, бойҙайының ағарыуынан белеп була. Урта Азияла ғәҙәттә август — сентябрҙә уңыш йыйыла. Был эште ваҡытында ғына эшләй һалыр кәрәк, юғиһә башаҡтары кибеп ҡойолоуы бар. Дөгөнө йәшел сағында уҡ йыйып киптереүҙе хуп күрәләр. Бындай дөгө былау бешереүгә иң йәтеше, тип һанала. Уңыш ҡырҡып йәки тартып алына. Урылған башаҡтар ике-өс көн дауамында киптерелә, шунан ғына һуғыла.
Дөгөнө эшкәртеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эшкәртелмәгән дөгө бөртөктәрен елгәреп ваҡ ҡыйҙан таҙарталар, шунан уны ҡабығынан бушаталар. Шымартылған аҡ дөгөнө кәбәктән таҙартып, бөтөндәргә һәм ваҡланғандарға бүләләр. Бөтөндәрен ялтырап торһон өсөн глюкоза йәки тальк менән бутайҙар. Артабан һыра ҡайнатыу заводтарына оҙаталар. Дөгө бөртөктәре кәбәгендә туҡлыҡлы матдәләр бик күп, шуның өсөн уларҙы махсус ысул менән эндоспермға әйләндерәләр. Елгәрелгән эшкәртелмәгән бөртөктәрҙе һыуҙа быҡтырып, пар менән эшкәртеп киптерәләр һәм шымарталар. Яһалма өҫтәлмәләр менән дә дөгөнөң туҡлыҡлы киммәтен күтәреп була. Бының өсөн витаминдар һәм минераль матдәләр менән туйындырылған иретмә эшләйҙәр. Тағы ла дөгө ҡалдыҡтарынан ондо байытыу өсөн файҙалы өҫтәлмәләр һәм мал аҙығы майы етештерәләр[5].
Һуғылған дөгө төрлө ҡушылмаларҙан таҙартылғандан һуң шекәрәһенән айыралар. Иң һуңғы эшкәртеү шымартыу аппаратында үткәрелә. Уртаса 100 кг дөгөнән ярмаға әйләндергәндән һуң эре бөртөктәр — 60 кг, уртаса һәм ваҡ бөртөктәр − 15 кг, он — 10 кг сыға.[4]
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң боронғо, беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыллыҡҡа тап килгән, дөгөсөлөк эҙҙәре Таиландта табыла. Артабан дөгө культураһы Һинд-Ҡытайҙа, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Көнсығыш Азияла үҫеш ала. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта һинд-ҡытай дөгөһө Һиндостанға барып етә, унан һуң Александр Македонский походтары ваҡытында — Урта Азияға һәм Европаға.
Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта хәҙерге Ҡытай территорияһында төп дөгөсөлөк райондары Янцзы йылғаһының түбәге ағымында урынлашҡан. Уларҙың хужалары вьетнам ҡәүемдәренең ата-бабалары булған. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта ҡытайлылар менән үҙ-ара контакттар булдырыу сәбәпле дөгө күрше Ҡытайға эләгә. Корея һәм Японияла Ҡытайҙан үҙләштерелгән булһа кәрәк. Шулай итеп, дөгө Урта Азия регионында төп ауыл хужалығы культураһы булып китә.
Европала бик оҙайлы ваҡыт, антик ваҡыттан алып, дөгөсөлөк үҙәге Урта диңгеҙ буйы була. Ул ваҡытта дөгө культуралары туҡланыу рационында бик аҙ була. Тик XIX быуаттан ғына Европала дөгө етештереү һәм эшкәртеү башлана.
Дөгөнән әҙерләнгән ризыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө ярмаһы ризыҡ төрө булараҡ хәҙерге көндә башҡорттарҙа ла киң ҡулланыла.
Былау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Былау ризыҡ булараҡ киң урын алған. Ғаилә байрамдарында былау өҫтәлде биҙәй. Бигерәк тә дини байрамдарҙа (Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы) былауҙы мәсет йәки майҙанда ҙур ҡаҙандарҙа бешереп барса халыҡты һыйлайҙар. Ураҙа ваҡытында ауыҙ асыуға былау әҙерләүе хуп һанала. Былау итле лә, татлы ла була. Ике төрҙә лә төп компоненты — дөгө ярмаһы. Ике вариантта ла бешереү принцибы бер төрлө. Аш ризығы ике өлөштән тора: ит менән киптерелгән емеш һәм дөгө ярмаһы.
Татлы бәлештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғөбәҙиә — бер нисә ҡат эслекле түңәрәк бәлеш. Бәлеште тантаналы ғаилә байрамдарына бешерәләр. Эслеге ҡоро эремсек, ит фаршы, һуған, йомортҡа, йөҙөм, ҡураға, ҡара өрөк һәм дөгө ярмаһынан әҙерләнә. Дөгө ярмаһы был бәлештә иң төп компонент.
Гарнир[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе блюдоға йыш ҡына дөгө ярмаһын гарнир итеп бирәләр. Соус, ҡаймаҡ, май менән тәмләтәләр.
Ҡаҡланған ҡаҙҙан дөгө ашы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортарға элек-электән итте, ҡош-ҡортто ҡаҡлағандар. Дөгө ярмаһы менән бешерелгән аш бик туҡлыҡлы һәм тәмле була. Ашҡа картуф, кишер, һуған, тәмләткестәр һалына. Ашар алдынан йәшелсә менән биҙәйҙәр. Ҡорот һалырға ла мөмкин.
Дөгө бутҡаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөгө бутҡаһын бешереү өсөн иғтибарлыҡ һәм оҫталыҡ кәрәк. Ярманың тәме үҙгәрмәһен өсөн, суйын һауытта бешерергә кәңәш ителә. Бешкән саҡта суйын ҡапҡасы менән ябылырға тейеш. Дөгө ярмаһы һыуҙа ғына түгел, парҙа бешеүе мотлаҡ. Бешеү ваҡыты етеү менән асмаҫҡа, тоҙҙо, майҙы һуңынан һалып бутарға. Бешерер алдынан дөгөнө тик һыуыҡ һыуҙа йыуыр кәрәк.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дөгө һүҙенең сығышы боронғо tögi (урыҫса — пшено) һүҙе менән бәйле, тигән фараз бар.
- Дөгө — мифалаштырылған ризыҡ. Ғәйнә башҡорттарында шундай ышаныу йәшәй: дөгө ярмаһын тапарға ярамай: дөгө — пәйғәмбәрҙең күҙ йәштәре[11].
- Мосолман илдәрендә бер дөгө ярмаһы ауырлығына тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге — арузза ҡулланалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ [ Рис (раст. сем. злаков)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
- ↑ М. Аксёнова, Г. Вильчек, Е. Дубовская и др. Злаки // Энциклопедия для детей. Биология — 7. — М.: Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2010. — Б. 355-356. — 589 б. — ISBN 9785989862658.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Рис, растение из семейства злаков // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Рис. Энциклопедия Кольера.
- ↑ Крупа // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. — М.: Советская энциклопедия, 1984. Стр. 142
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 П. Я. Черных. Историко-этимологический словарь современного русского языка. Том II. Панцирь—Ящур. 4-е издание, стереотипное. Москва, «Русский язык», 2001, ISBN 5-200-02853-1. С. 116 Өҙөмтә хатаһы:
тег дөрөҫ түгел: «chernykh» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
- ↑ Словарь Академии Российской, по азбучному порядку расположенный. Вновь пересмотренное, исправленное и дополненное издание. Том V, 1046—1047.
- ↑ 9,0 9,1 Макс Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Перевод с немецкого и дополнения О. Н. Трубачёва. Том III (Муза—Сят). Москва, «Прогресс», 1971, С. 485
- ↑ fao.org (FAOSTAT) Countries by commodity (Rice, paddy). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2012. 26 май 2012 тикшерелгән.
- ↑ Хисамитдинова Ф. Ғ. Башҡорт мифология һүҙлеге. — Өфө. 2002. — 412 б. ISBN 978-5-91608
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алёшин Е. П., Алёшин Н. Е. Рис. — Москва, 1993. — 504 бит. 100 һүрәт. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дөгө — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 19 ноябрь 2009) (урыҫ.)
- www.rice.ru — Сайт, целиком посвящённый рису (урыҫ.)
- Этот известный, неизвестный рис (урыҫ.)


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 01.05.2017
Наурыҙға йыйылды мәргәндәр!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 1-05-2017, 23:47
Учалы районының Наурыҙ ауылы апрель менән майҙы тоташтырып, ике көн буйы, 30 апрелдән 1 майғаса, иртәнән кискәсә гөрләп торҙо. Башҡа ваҡытта төтәп, быҫҡып ҡына яталармы, тигән уй башығыҙға инә күрмәһен! Бында йәшәгән талантлы һәм берҙәм халыҡ һүлпәнлектең ни икәнен бөтөнләй белмәй: эшләһә - емертеп эшләйҙәр, ашаһа - ҡайырып тешләйҙәр, сәхнәгә сыҡһалар – һандуғастай һайрап, иҙән таҡталарын емергәнсе, силсәүит түләр әле, тип, бейеп төшәләр. Улар шундай кешеләр, ярым-ярты йәшәй, эшләй, һөйә торғандарҙан түгелдәр. Барыһын да һоҡландырып йәшәүсе тиләүҙәрҙең гүзәл йолалары ла, һанай китһәң, тиҫтә-тиҫтә йыйылыр. “Ауыл көтә улдарын” - шуларҙың береһе. Наурыҙҙар быйыл үҙ ҡаҙандарында ғына ҡайнарға теләмәй, төрлө тарафтарҙан ҡунаҡтар саҡырып, ошо матур сараны ҙурҙан ҡубып үткәрҙе. Уның сиктәрендә, ауылды төҙөкләндереү маҡсатында, өмәләр ойошторолдо, ағастар ултыртылды, күңел көйөн күреп, бала саҡ уйындары тергеҙелде, марш, өсмөйөш кеүек бейеүҙәрҙең саңы ҡағылды. Ә XVII быуаттың аҙағында-XVIII быуаттың беренсе яртыһында Наурыҙҙа йәшәгән атаҡлы Ҡарас сәсәнгә һәйкәлдең асылыуы - ауыл түшенә миҙал ҡаҙау менән тиң ине. Ҡобағош сәсәндең бүләһе Ҡарас - сәсәнлеге менән генә түгел, мәргәнлеге менән дә дан ҡаҙанған батыр. Шуға Наурыҙҙа уҡсылар бәйгеһе лә ойоштороуҙары бер кемде лә аптыратманы. Уҡ-һаҙаҡтарын йөкмәп, Яйыҡ йылғаһы буйына йыйылған сос ҡыҙҙар һәм егеттәр үҙҙәренең таһыллыҡтарын, мәргәнлеген генә күрһәтеп ҡалмай, оҫталыҡ серҙәре менән дә ихлас бүлешкәс, теләүселәр һуңынан ярышып та ҡараны.
(Был сара тураһында гәзитебеҙҙең сираттағы һанында уҡырһығыҙ).
Баныу Ҡаһарманова....
(Был сара тураһында гәзитебеҙҙең сираттағы һанында уҡырһығыҙ).
Баныу Ҡаһарманова....
Миләш ҡулланмау – яҙыҡ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 1-05-2017, 11:35
Миләш беҙҙең яҡта күп үҫә, баҡсабыҙҙа ла уны ултыртҡанбыҙ – ҡыш көнө ҡыҙыл тәлгәштәре күҙҙең яуын ала! Йыл һайын ҡайнатма ҡайнатам, ҡышҡылыҡҡа туңдырам да. Балалар ҡайнатманы ла, миләш емештәренән бешерелгән татлы бәлештәрҙе лә яратып ашай. Бынан тыш, үҙем өсөн айырым дауа ла әҙерләйем.
Йәштән гипертония менән яфаланғанымды белгәс, бер таныш апай рецепт өйрәткәйне, шул килеште. Бәлки, тағы ла кемгәлер файҙаһы тейер тип, “Йәшлек” гәзите уҡыусылары менән дә бүлешәм. Ҡыҙыл миләш емештәрен ботаҡсаларынан айырып, йылы һыуҙа сайҡайым да, таҫтамалға йәйеп һалып, бер аҙ киптерәм. Аҙаҡ ит турағыс аша үткәреп, массаға шәкәр ҡушам. Бер килограмм миләшкә 150 – 200 грамм шәкәр кәрәк. Шәкәр урынына бал булһа, бигерәк тә яҡшы. Яҡшылап бутағас, татлы массаны стерилләнгән бәләкәй банкаларға тултырып, ҡапҡас менән ябып, һыуытҡысҡа ултыртам. Иртән уянғас та әскелтем тәмле дарыуҙы бер балғалаҡ ҡабам, йоҡлар алдынан да (ашағандан һуң бер сәғәт үткәс) шунса уҡ ашап ҡуям.
Ботаҡсаларын да ташламайым, йәшел сәйгә ҡушам да, төнәтеп эсәм. С һәм Р витаминдарының һандығы булған миләш, ҡан баҫымын көйләүҙән тыш, атеросклероз кеүек яман сирҙе лә иҫкәртергә ярҙам итә. Үҙебеҙҙең ерлектә үҫкән бындай файҙалы дарыуҙы ҡулланмау яҙыҡтыр, тим.
Ғәлиә.
...
Йәштән гипертония менән яфаланғанымды белгәс, бер таныш апай рецепт өйрәткәйне, шул килеште. Бәлки, тағы ла кемгәлер файҙаһы тейер тип, “Йәшлек” гәзите уҡыусылары менән дә бүлешәм. Ҡыҙыл миләш емештәрен ботаҡсаларынан айырып, йылы һыуҙа сайҡайым да, таҫтамалға йәйеп һалып, бер аҙ киптерәм. Аҙаҡ ит турағыс аша үткәреп, массаға шәкәр ҡушам. Бер килограмм миләшкә 150 – 200 грамм шәкәр кәрәк. Шәкәр урынына бал булһа, бигерәк тә яҡшы. Яҡшылап бутағас, татлы массаны стерилләнгән бәләкәй банкаларға тултырып, ҡапҡас менән ябып, һыуытҡысҡа ултыртам. Иртән уянғас та әскелтем тәмле дарыуҙы бер балғалаҡ ҡабам, йоҡлар алдынан да (ашағандан һуң бер сәғәт үткәс) шунса уҡ ашап ҡуям.
Ботаҡсаларын да ташламайым, йәшел сәйгә ҡушам да, төнәтеп эсәм. С һәм Р витаминдарының һандығы булған миләш, ҡан баҫымын көйләүҙән тыш, атеросклероз кеүек яман сирҙе лә иҫкәртергә ярҙам итә. Үҙебеҙҙең ерлектә үҫкән бындай файҙалы дарыуҙы ҡулланмау яҙыҡтыр, тим.
Ғәлиә.
...


text:
- Подробности
- Просмотров: 151
ОЛО УРҒАҘА, йылға, Урал й. уң ҡушылдығы. Ирәндек һыртының көнсығыш битләүенән башлана. БР‑ҙың Баймаҡ, Хәйбулла р‑ндары, Ырымбур өлк. терр‑ялары буйлап төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ‑көнсығышҡа табан аға һәм Урал й. (тамағынан 1885 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 87 км, басс. майҙаны 1890 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йәйге һәм ҡышҡы межень осоронда һыу ағышы туҡтай, йылға ваҡ‑ваҡ күләүектәр сылбырына әйләнә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 2,46 м3/с. Йылға үҙәне һынылыштарҙың ярылған зонаһында, көнсығыш һырттар ситендәге тәпәш тауҙар буйлап һуҙылған, түбәнге ағымында сусаҡлыҡтар булған убалы тигеҙлек м‑н киҫешә. Ландшафы ҡара тупраҡтағы ҡылғанлы һәм төрлө үләнле далаларҙан тора. Терр‑яның байтаҡ өлөшө һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Шүрәле, Ҡарамалы, Тулыбай, Мунса, Кесе Урғаҙа; һул — Кесем, Сағылүҙәк, Ҡарағайлы һ.б.
В.А.Балков
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Өфө кешеһенең уртаса йәше — 35
ӨФӨ, 2016 йыл, 24 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Өфө — илдә 2008 йылдан алып халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелгән берҙән-бер миллионлы ҡала.
«Быйыл тәүге өс айҙа республиканың баш ҡалаһында дүрт меңдән ашыу сабый донъяға килгән, был уҙған йыл менән сағыштырғанда 6,5 процентҡа күберәк. Халыҡтың тәбиғи үҫеше 1232 кеше тәшкил иткән. Үлем осраҡтары 6,6 процентҡа кәмегән. Тыуымдың артыуы һәм үлем кимәленең кәмеүе — яҡшы күрһәткес», — тип билдәләне 2016 йылдың тәүге кварталында Өфөнөң социаль-иҡтисади үҫеше йомғаҡтарына арналған матбуғат конференцияһында ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Илдар Хәсәнов.
Әлеге ваҡытта баш ҡалала рәсми теркәлгән 1,121 миллион кеше йәшәй. Уларҙың яртыһы тиерлек — хеҙмәткә һәләтле кешеләр. Икенсе яртыһы — балалар, йәштәр һәм пенсионерҙар. Шуның менән бергә өфөләрҙең уртаса йәше — 35.