text:
- Подробности
- Просмотров: 490
ИШЕЛМӘЛӘР, тау тоҡомдары массаһының ауырлыҡ көсө йоғонтоһонда битләү буйлап шыуып (ишелеп) төшөүе. Һыу м‑н йыуылыу арҡаһында битләү текәлеге артыу сәбәпле тоҡомдарҙың тигеҙлеге боҙолғанда, ашалыу йәки яуым‑төшөм һәм ер аҫты һыуҙары тәьҫирендә артыҡ дымланғанда, сейсмик тетрәүҙәр, төҙөлөш һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге тәьҫир итеү һөҙөмтәһендә тоҡомдарҙың ныҡлығы ҡаҡшағанда барлыҡҡа килә. И. үҫешенә аралашыусы һыу үткәрмәй торған балсыҡлы һәм һыулы ҡатлауҙарҙың ауыш ятыуы булышлыҡ итә. Һыу үткәреүсе ҡатлауға саманан тыш күп дым һеңгәндә тоҡом блогының (ишелеүсе есем) ауырлығы арта һәм ул һыу үткәрмәй торған ҡатлам (ишелеү тигеҙлеге) буйлап хәрәкәт итә: битләүҙә — ярым түңәрәк соҡор (ишелеү циркы), итәгендә битләү яғына ауышҡан ҡыҫҡа террасалар барлыҡҡа килә. Ишелеү тигеҙлеге ятышының тәрәнлегенә ҡарап ныҡ һай (1 м кәмерәк), һай (5 м тиклем), тәрән (20 м тиклем), ныҡ тәрән (20 м тәрәнерәк) И.; уның текәлегенә ҡарап ныҡ һөҙәк (5° кәмерәк), һөҙәк (5°— 15°), текә (15°—45°), ныҡ текә (45° күберәк) И. айырыла. И. ауыл хужалығына зыян килтерә, төҙөлөштө ауырлаштыра, рельеф үҙгәреүенә һ.б. килтерә, был И. алдан иҫкәртә торған инженер‑төҙөлөш һаҡлау системаһы булдырыуҙы талап итә; территорияларҙы инженерлыҡ әҙерләүе ваҡытында И. хәүефе иҫәпкә алына. Башҡортостанда И. күберәк яр эрозияһы һөҙөмтәһендә ашалған йылға үҙәндәренең уң ярҙарында (Кориолис көсө тәьҫир итеү сәбәпле) һәм битләүҙәрендә, йырындарҙың текә битләүҙәрендә, ҡая ҡалдыҡтары тирәләй, карьерҙарҙа һ.б. барлыҡҡа килә.
Р.Ә.Хәмиҙуллин
Тәрж. И.М.Япаров


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 477
ИҪКЕ ҠАБАН ТОРАМАҺЫ II, бронза быуаттың археологик ҡомартҡыһы. Ағиҙел ҡ. эсендә урынлашҡан. 1956 й. А.П.Шокуров тарафынан асыла, 1960 й. А.В.Збруева, Б.Г.Тихонов, 1968—69 йй. В.С.Стоколос, 1981—82 йй. М.Ф.Обыдённов, 1982 й. В.С.Горбунов өйрәнә. Яҡынса 940 м2 майҙан асыла. Тура мөйөшлө ярым ер өй (13,5×6 м) рәүешендәге ике усаҡлы торлаҡ табыла. Керамика Ананьин мәҙәниәте (иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып әүәләнгән түңәрәк төплө, бәләкәй генә соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡ, өсмөйөштәр, ишелгән бау баҫып төшөрөлгән тулҡынлы һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән), Межа мәҙәниәте (иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып эшләнгән табаҡ һәм банка рәүешендә, ауыҙы тирәләй батырып төшөрөлгән һыҙаттар, шыма штамп баҫып төшөрөлгән ромб, өсмөйөш, кәкре һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән; яҫы төплө, шыма һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән өсмөйөш, ромб, кәкре һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән), Ҡазан эргәһе мәҙәниәте (ҡабарынҡы эсле һауытҡа оҡшаған, ауыҙы тирәләй баҫылған бәләкәй генә соҡорло биҙәк, шыма һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән кәкре һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән) һауыттарынан ғибәрәт. Торамала хайуан һөйәктәре, саҡматаштан (уҡ башаҡтары, ҡырғыстар), һөйәктән (тишкес, уҡ башаҡтары), балсыҡтан (орсоҡбаштар, сулпылар) эшләнгән әйберҙәр табылған. Халыҡ балыҡсылыҡ, һунар, малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән. Ҡомартҡы Көньяҡ Уралда бронза быуаты ҡәбиләләренең үҙ‑ара йоғонтоһо процесын сағылдыра.
Әҙәб.: Обыдённов М.Ф., Гарустович Г.Н. Жилище эпохи поздней бронзы Старо-Кабановского II поселения //Археологические работы в низовьях Белой. Уфа, 1986.
Р.Б.Исмәғилев, М.Ф.Обыдённов
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 574
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕҮ, металдарҙы: машина, конструкция һәм ҡоролма деталдәрен ысҡынмаҫлыҡ итеп тоташтырыуҙың технологик процесы. 200‑ҙән ашыу И.й. төрө билдәле, улар йәбешкән ҡушылмаларҙы алыу ысулдарына ҡарап 2 төп төркөмгә бүленә: иретеп йәбештереү (махсус йылылыҡ сығанағы тоташтырыла торған деталдәрҙең ҙур булмаған өлөшөнөң ҡырҙарын ҡыҙҙыра һәм иретә) һәм баҫым м‑н И.й. (йәбештереүҙе тиҙләтеү өсөн ҡырҙарҙы ҡыҫыу). Башлыса электр дуғаһы м‑н (электрод материалдарын ҡулланып электр дуғаһы ярҙамында ҡыҙҙырыу), газ ярҙамында (яныусан газдың кислород м‑н ҡатышмаһы ялҡынының йылылығын файҙаланыу), электр һәм шлак ярҙамында (шлак ваннаһынан бүленеп сыҡҡан йылылыҡты файҙаланып, йәбештерелә торған ҡырҙарҙы һәм ултыртыла торған металды ҡыҙҙырыу), электрон‑нурлы (вакуумда бер фокусҡа йыйылған электрондар ағымы ярҙамында башҡарыла), лазер ярҙамында (лазер нурын йылылыҡ сығанағы булараҡ ҡулланыу), плазма ярҙамында (плазмотрондар ярҙамында алынған ҡыҫынҡы электр дуғаһын файҙаланыу), диффузиялы (тоташтырыла торған деталдәрҙе бер үк ваҡытта вакуумда ҡыҙҙырыу һәм ҡыҫыу), шартлау ярҙамында (шартлау тулҡыны ныҡ, ысҡынмаҫлыҡ итеп тоташтырылыуға етерлек баҫым тыуҙыра), ышҡылыу ярҙамында (тоташтырыла торған деталдәрҙең остарын бер нисә секунд эсендә әйләндереп йылытыу һәм ҡыҫыу), ультратауыш м‑н (ультратауыш тирбәлеүҙәре тәьҫиренән окись ярыһы юҡҡа сыға һәм тоташтырыла торған йөҙҙәр ҡыҙа) И.й. ҡулланыла. Башҡортостанда И.й. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 80‑се йй. башлап алып барыла. ӨДАТУ‑ла (В.В.Атрощенко, В.М.Бычков һ.б.) аргон‑дуғалы И.й. өсөн яндырғыстар, плазмотрондар, үтә йоҡа стеналы торбаларҙы микроплазма м‑н И.й., юғары йышлыҡтағы импульслы‑дуғалы И.й. (“Гидравлика” ААЙ‑нда индерелгән), кәкре һыҙыҡлы йөйҙәрҙе автоматик И.й. өсөн ҡулайламалар, фланецтарҙы И.й. өсөн көйләгестәр (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә), тоҡандырыу шәменең ян электродын И.й. өсөн ярымавтоматтар, контактлы иретеп йәбештереүҙе тикшереп тороу системалары (Өфө агрегат производство берекмәһендә) эшләнә. ӨДНТУ‑ла (В.К.Загорский, М.А.Худяков һ.б.) т. юл транспорты тәгәрмәстәрен, терһәкле валдарын һәм аҫылмалы канат юлдарын ремонтлау, үткәргес торбаларҙағы ярыҡтарҙы ямау, балсыҡ бутағыстарҙың иҙгестәрен нығытыу өсөн үтә ҡеүәтле И.й. дуғаһын булдыра торған ҡулайлама (респ. төрлө пр‑тиеларында индерелгән) уйлап табыла. Металдарҙың үтә һығылмалылығы ин‑тында наноструктураланған титан иретмәләре өсөн баҫым м‑н И.й. технологияһы эшләнә (А.А.Круглов, Р.Й.Лотфуллин, Р.В.Сафиуллин). 1952 й. “Нефтепроводмонтаж” тресы эргәһендә иретеп йәбештереүселәрҙе әҙерләү б‑са уҡыу пункты ойошторола, 1962 й. ул Иретеп йәбештереүселәр мәктәбенә (Өфө) үҙгәртелә, 1996 й. уның базаһында “Свартэкс” БР‑ҙың иретеп йәбештереү производствоһы б‑са белгестәр әҙерләү үҙәге (2003 й. алып ААЙ) ойошторола. Өфөлә йыл һайын “Сварка. Контроль. Реновация” Халыҡ‑ара махсуслаштырылған күргәҙмәләре (1998 й. алып), РФ‑тың (2000 й. алып), РФ‑тың һәм БДБ илдәренең (2001 й. алып) иретеп йәбештереүселәре конкурстары үткәрелә.
В.В.Атрощенко
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Фестиваль был районда үтеү осраҡлы түгел, сөнки 90-сы йылдар башында барлыҡҡа килгән башҡортса рокты тап Хайбулланан сыҡҡан төркөмдәр беренсе булып күтәреп алды. Фольклорға яҡын булыуы башҡортса роктың үҙенсәлеге булып тора. Ул төркөмдәр араһында бөтөн башҡорт йәштәренә яҡшы билдәле булған «Рух», «Дәрүиш», «Майҙан», «Ант», «Ҡарауан Һарай» ине.
Был фестивалде үткәреүҙе «Рух» төркөмө йетәксеһе Юлай Асҡаров тәҡъдим иткән. Шулай уҡ Хайбулла районы хакимиәте матди һәм ойоштороу мәшәҡәттәренең күп өлөшөн үҙ өҫтөнә алған.
Ваҡиғаны Аҡьяр стадионында «Рух» төркөмө асып ебәрҙе. Был фестивалдың маҡсаты ярыш түгел, ә башҡортса рокты халыҡҡа еткереү, ватансылыҡ хистәрен тәрбиәләү, төркөм ара тәжрибә алмашыу һәм ябай күңел асыу. Фестивалдә ҡатнашыуҙың мотлаҡ шарты – йәнле музыка, йәғни фонограммаһыҙ башҡарыу. Һәр төркөм үҙҙәренең репертуарынан һигеҙ-ун йыр башҡарған. Фестивалдә Хәйбулла районынан сыҡҡан музыканттарҙан тыш, Өфө, Сибай, Салауат ҡалаларынан килгән рок төркөмдәр ҡатнашҡан, һәм 1 мең 500-гә яҡын тамашасы йыйылған.
Фестивалдә ҡатнашыусылар, был йыйын башҡорт рок йырсы-музыканттары өсөн бик мөһим сара, сөнки ул йәш төркөмдәргә лә үҙҙәрен күрһәтергә мөмкинтектәр аса, тип белдерә.


text:
Газета "Йәшлек" » Гәзиткә яҙылыу » Страница 6
15 мең башҡорт табылырмы?
Гәзиткә яҙылыу // 2-05-2014, 10:31
Беләһегеҙ, гәзитебеҙ йыш ҡына алдағы ярты йыллыҡта нисә дана менән сығасағыбыҙҙы фаразлау уйынын үткәрә. Үткән йылда бик тә оптимист замандашыбыҙ, тиражды 40 мең тип күрһәтеп, купонын ебәргәйне. Эй, һөйөндөк уның өсөн! Әлбиттә, дөрөҫ фаразламаған, их, бүләк эләкмәй инде, тип көйөңкөрәнек тә, уҡыусыбыҙҙың баҫмабыҙға ҙур өмөттәр бағлауын, ғүмере оҙон булыуын теләүен, “Йәшлек”тең шанлы 90-сы йылдарҙағы тиражын кире ҡайтарасағына ышаныс белдереүен төҫмөрләп, ҡыуандыҡ. Һәм тел шартлатып, тағы бер тапҡыр хәтирәләргә бирелдек – булды шул заманалар…...
«Йәшлек»тәрҙең төп бүләген оторға беҙҙең ниәт!
Гәзиткә яҙылыу // 25-04-2014, 07:07
ӘГӘР «ЙӘШЛЕК» КИЛМӘҺӘ…
Гәзиткә яҙылыу // 7-02-2014, 15:58
Гәзиткә ҡыҙым яҙылғайны. Ғинуарҙан башлап «Йәшлек»тең бер һанын да алғаным юҡ. Почта ниңә үҙ эшенә һүлпән ҡарай икән? «Йәшлек», ярҙам ит.
Рафиҡ АЙЫТҠОЛОВ.
Йылайыр районы,
Юлдыбай ауылы.
...
Рафиҡ АЙЫТҠОЛОВ.
Йылайыр районы,
Юлдыбай ауылы.
...
Гәзитле лә булдылар, бүләктәр ҙә оттолар
Гәзиткә яҙылыу // 7-02-2014, 11:24
«Йәшлек»-фараз» конкурсының төп бүләгенә Әбйәлилдә йәшәүсе дуҫыбыҙ лайыҡ булды
Һеҙҙең тоғролоғоғоҙ менән көслөбөҙ, байбыҙ, дуҫтар. Әлеге ярты йыллыҡта ла тиражыбыҙҙа тотороҡлоҡ һаҡланды, ғинуар айында беҙҙе республикала, сит өлкәләрҙә 12882 кеше алдырып уҡыны (февралдә иһә тиражыбыҙ тағы ла артып, 13 мең рубежын уҙып китте). Гәзит уҡыусыларыбыҙҙың хаттарынан күренеүенсә, интернет көндән-көн тормошобоҙға нығыраҡ үтеп ингән һайын халыҡ барыбер ташҡа баҫылған матбуғат баҫмаларының һүҙенә ышана, улар йөҙөндә рухи аҙыҡ сығанағын күрә....
Һеҙҙең тоғролоғоғоҙ менән көслөбөҙ, байбыҙ, дуҫтар. Әлеге ярты йыллыҡта ла тиражыбыҙҙа тотороҡлоҡ һаҡланды, ғинуар айында беҙҙе республикала, сит өлкәләрҙә 12882 кеше алдырып уҡыны (февралдә иһә тиражыбыҙ тағы ла артып, 13 мең рубежын уҙып китте). Гәзит уҡыусыларыбыҙҙың хаттарынан күренеүенсә, интернет көндән-көн тормошобоҙға нығыраҡ үтеп ингән һайын халыҡ барыбер ташҡа баҫылған матбуғат баҫмаларының һүҙенә ышана, улар йөҙөндә рухи аҙыҡ сығанағын күрә....
“Йәшлек” менән булырға бер ҡасан да һуң түгел
Гәзиткә яҙылыу // 17-01-2014, 11:34
Ҡәҙерле гәзит уҡыусылар! Ошо юлдарҙы уҡыйһығыҙ икән, тимәк, һеҙ беҙҙең тоғро дуҫыбыҙ. “Йәшлек”кә яҙылғандарға ысын күңелдән рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Алдағы ярты йылда һәм, әлбиттә, унан һуңғы бихисап йылдарҙа ла бергә ҡалырға яҙһын.
Ә кемдәр әлеге ярты йыллыҡҡа яҙылып өлгөрмәгән, шуларға тағы ла бер мөмкинлек бүләк итәбеҙ – әгәр ҙә гәзитебеҙгә ғинуарҙың 20-һенә тиклем яҙылһағыҙ, ул һеҙгә февраль башынан килә башлар....
Ә кемдәр әлеге ярты йыллыҡҡа яҙылып өлгөрмәгән, шуларға тағы ла бер мөмкинлек бүләк итәбеҙ – әгәр ҙә гәзитебеҙгә ғинуарҙың 20-һенә тиклем яҙылһағыҙ, ул һеҙгә февраль башынан килә башлар....
“Йәшлек”кә яҙылдыҡ,тип ҡыуандырыусылар күп әле
Гәзиткә яҙылыу // 13-12-2013, 04:37
Матбуғат баҫмаларына киләһе йылдың беренсе ярты йыллығына яҙылыу кампанияһы тамамланыуға табан бара. Почтанан алған мәғлүмәттәргә күҙ һалһаҡ, “Йәшлек”те бығаса ла алдырып уҡыусы дуҫтарыбыҙҙың күбеһе беҙгә тоғро ҡалған. Уларға “Афарин!” тибеҙ. Тап һеҙгә өндәшәбеҙ, дуҫтар, үҙегеҙ яҙылғас, күршеләрегеҙҙең дә, туған-таныштарығыҙҙың да иҫенә төшөрөгөҙ: гәзиттә уларға ҡыҙыҡлы, файҙалы мәғлүмәттәр мотлаҡ буласаҡ, әйҙә, яҙылһындар. Кешене әйҙүкләү, яҡшы нәмәләргә өндәү, саҡырыу – беҙҙең халыҡта борондан килгән йола....
Хөрмәтле көләкәс дуҫтарыбыҙ!
Гәзиткә яҙылыу // 13-12-2013, 04:09
Иң ауыр замандарҙа ла уйын-көлкө кешенең юлдашы булған, ауырлыҡтарҙы, ҡайғыларҙы еңергә ярҙам иткән. Шаян йырҙар, көләмәстәр тыуған, төрттөргөс таҡмаҡтар таралған; киске йыйындар, табындар уйын-көлкөһөҙ үтмәгән. Бала тыуып, бер нисә көн үткәс тә йылмая башлай. Әйтерһең дә ул, мин донъяға илап тыуһам да, шат йәшәргә килдем, тигәнде ошо йылмайыу аша аңлатырға теләй. Тимәк, йылмайыу-көлөү беҙгә Хоҙай бүләге. Дөрөҫ, тормош гел ҡыуаныстарҙан ғына тормай. Әммә ҡайғы-хәсрәттәрҙе таратырға әлеге лә баяғы йылмайыу-көлөү бар. Беҙҙең үткер телле, шаян һүҙле авторҙарыбыҙ, йәғни республикаға киң билдәле сатириктарыбыҙ һәм юмористарыбыҙ тап ана шул тормошто күңеллерәк итеү, кешеләрҙе рухи сафландырыу, йәмғиәтебеҙҙе камилыраҡ итеү өсөн тырыша ла инде. Төрлө төбәктәрҙә йәшәүсе, “Һәнәк” журналын даими алдырыусы уҡыусыларыбыҙ ижадына ла мул урын бирәбеҙ. Улар өсөн махсус рубрикаларыбыҙ бар....
Үтек кәрәкме, әллә һыуытҡысмы?
Гәзиткә яҙылыу // 6-12-2013, 13:48
Һүҙ көрәштерергә яратмайым. Юҡ икән – юҡ, эйе икән – эйе. Шуға ла түбәндә яҙғандарымды, нимәлер иҫбат итергә йыйына был, тип ҡабул итә күрмәгеҙ. Минең маҡсат бер генә – фекеремде еткереү, ҡалғанын һәр кем үҙ зауығынан сығып хәл итер.
Һуңғы ваҡытта беҙҙең йәмғиәт, интернет яҡшыраҡмы, әллә инде гәзит кеүек мәғлүмәт сығанағымы, тип “тәрән уйлана” башланы. Юҡ, ҡулланыусылар ғына түгел, бәғзе бер журналистар үҙҙәре лә ошо айҡанлы бәхәстәр ойоштороп ала. Миңә ҡалһа, был, үтек яҡшыраҡмы, әллә һыуытҡысмы, тип баш ватыуға тиң....
Һуңғы ваҡытта беҙҙең йәмғиәт, интернет яҡшыраҡмы, әллә инде гәзит кеүек мәғлүмәт сығанағымы, тип “тәрән уйлана” башланы. Юҡ, ҡулланыусылар ғына түгел, бәғзе бер журналистар үҙҙәре лә ошо айҡанлы бәхәстәр ойоштороп ала. Миңә ҡалһа, был, үтек яҡшыраҡмы, әллә һыуытҡысмы, тип баш ватыуға тиң....
Кистәрегеҙ “Йәшлек” менән үтһен
Гәзиткә яҙылыу // 22-11-2013, 17:07
Бер саҡ дуҫтар йыйылышҡан. Оҙаҡ күрешмәгәс, һөйләшер һүҙҙәре лә, уртаҡлашыр яңылыҡтары ла йыйылып киткән икән. Тик ниндәй генә темаға һүҙ башланмаһын, эш аҡсаға, матди байлыҡҡа бара ла төртөлә, ти. Үҫкән саҡтарында иң тәүге сиратҡа рухиәтте, илһөйәр-телһөйәрлекте ҡуйырға вәғәҙәләшкән был төркөм үҙҙәренең ни тиклем үҙгәргәненә аптыраған. Бик кәйефтәре төшкән был хәлгә. Былай барһа, беҙ бик тиҙ ҡартайырбыҙ, тип, улар күп йылдар элек бирешкән анттарын иҫтәренә төшөргән һәм шуны яңыртып, йышыраҡ осрашырға һүҙ ҡуйышҡан....
«Йәшлек»тең тоғро дуҫтарына ғына
Гәзиткә яҙылыу // 1-11-2013, 14:38
Гәзитебеҙ менән дуҫлығын йылдар буйына өҙмәгән уҡыусыларыбыҙ быйыл үткәргән «Йәшлек»- фараз» конкурсында үҙенең бүләктәрен алып ҡыуанды инде. Улар менән һеҙҙе гәзит биттәрендә лә таныштырып барҙыҡ.
2014 йылдың тәүге яртыһында ла баҫмабыҙҙы алдырыусыларға, «Йәшлек»- фараз» конкурсында ҡатнашып еңеүселәргә шәп бүләктәр әҙерләнек. Һеҙгә тиҙерәк почтаға барып, «Йәшлек» гәзитенә яҙылырға ла, түбәндәге купонда тәҡдим ителгән буш шаҡмаҡтарға биш һанды − «Йәшлек»кә икенсе ярты йыллыҡҡа күпме кеше яҙыласағын фаразлап, тулыһынса исем-шәрифегеҙҙе, адресығыҙҙы, телефон һандарын асыҡ итеп тултырып яҙып, гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен ҡушып, купонды редакцияға ебәрергә генә кәрәк....
2014 йылдың тәүге яртыһында ла баҫмабыҙҙы алдырыусыларға, «Йәшлек»- фараз» конкурсында ҡатнашып еңеүселәргә шәп бүләктәр әҙерләнек. Һеҙгә тиҙерәк почтаға барып, «Йәшлек» гәзитенә яҙылырға ла, түбәндәге купонда тәҡдим ителгән буш шаҡмаҡтарға биш һанды − «Йәшлек»кә икенсе ярты йыллыҡҡа күпме кеше яҙыласағын фаразлап, тулыһынса исем-шәрифегеҙҙе, адресығыҙҙы, телефон һандарын асыҡ итеп тултырып яҙып, гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен ҡушып, купонды редакцияға ебәрергә генә кәрәк....
[/aviable]


text:
Ҡумыҙ
Ҡумыҙ — бик боронғо башҡорт милли музыка ҡоралдарының береһе.
Йөкмәткеһе
- 1 Һүҙҙең килеп сығышы
- 2 Тарихы
- 3 Риүәйәттәр, иҫтәлектәр
- 4 Хәҙерге башҡорт ҡумыҙҙарың төрҙәре
- 5 Ҡумыҙҙа башҡарылған көй төрҙәре
- 6 Ҡумыҙҙа уйнау төрҙәре
- 7 Ҡумыҙ музыкаһы жанрҙары
- 8 Ҡумыҙҙың бөгөнгөһө һәм киләсәге
- 9 Күренекле ҡумыҙсылар
- 10 Ҡумыҙҙың дауаһы
- 11 Ҡумыҙ тураһында фекерҙәр
- 12 Ҡыҙыҡлы факттар
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Һүҙҙең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матбуғатта «Башҡорт телендә „ҡумыҙ“ һүҙенең аныҡ ҡына мәғәнәһе юҡ» тигән фекер өҫтөнлөк итә. Әммә санскрит һүҙлеккә мөрәжәғәт иткәндә, ул атамала ошондай мәғәнәне табырға була: (ҡу + мыҙ) ку — звучать, кай-звучать, башҡортса: көй, madhya — средний, промежуточный, посередине, среди чего-либо, в, между, внутри (ауыҙ эсендә тауыш сығарыу тип аңлап була).
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡумыҙ — уртаһында теле булған дуға формаһындағы металл. Ағастан, ҡаҙ һөйәгенән һәм ҡатынан, тимерҙән эшләнгән ҡумыҙҙар була. Элек уны хатта дөйә тояғынан да яһағандар. Уйнағанда уны, һул ҡул менән тотоп, тешкә терәйҙәр ҙә ирендәр менән ҡымтыйҙар. Теленә бәйләнгән епте тартыуҙан төрлө-төрлө тауыш сыға. Ҡумыҙҙа тамсы тамған, ат тояҡтары тупылдаған, поезд сапҡан тауыштар, хатта ҡоштар һайрауын да ишеттереп була.
Ҡумыҙҙың нимәнән эшләнеүенә һәм тауышы нисек сығыуына ҡарап төрҙәргә бүләләр:
- ҡыл-ҡумыҙ — ҡыллы ҡумыҙ, вертикаль скрипканың бер төрө;
- ағас ҡумыҙ — ағастан эшләнгән ҡумыҙ;
- тимер ҡумыҙ — тимерҙән эшләнгән ҡумыҙ;
- йәйә (янҡыл) ҡумыҙ — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында уҡтан атҡанда йәйәнең сығарған тауышына оҡшатып ҡушылған[1].
Рәсәй территорияһында ҡумыҙға оҡшаған, шулай уҡ уйналған музыка ҡоралын «варган» тип атайҙар. 1789 йылғы Рәсәй фәндәр академияһы һүҙлегендә «варган» һүҙенә «ябай музыка ҡоралы… зубанка» тигән аңлатма бирелә.
Ҡумыҙҙың тауышы ул эшләнгән тимерҙең ауырлығынан, киңлегенән тора. Шулай уҡ уйнаған саҡта башҡарыусының бармаҡтары, тыны, теле, ирене актив эшләргә тейеш. Башҡорттарҙың уйнауында үҙҙәренең сере бар тип иҫәпләй ғалимдар. Улар ҡумыҙҙы тотҡан ҡулын резонатор кеүек тә ҡулланалар, шуға күрә тауыш моңлораҡ сыға. Бик күп уйнау төрҙәре билдәле. Оҫта башҡарыусы шул төрҙәргә эйә булырға тейеш. Улар ярҙамында төрлө импровизациялар, «тояҡ тауыштары», «бал ҡорто», «һыу ағыу», «кәкүк» һәм башҡа тауыштар сығарып була.
Башҡорт ҡумыҙынан, варгандан тыш, тағы вьетнам ҡумыҙы була. Ул үтә ябай, тауышы нәҙегерәк, уйнауы ла еңел. Тешкә терәү урынына ул иренгә генә терәлеп уйнала.
Ағас ҡумыҙҙың оҙонлоғо — 15—20 см, киңлеге — 1,5—2,5 см, йыуанлығы — 2 мм. Ағас пластинканың уртаһында теле ҡырҡыла, теленең төбөнә ныҡлы еп бәйләнә. Уйнағанда бер ҡул менән шул ептән тартып, икенсеһе менән ҡумыҙҙы тотоп ауыҙға терәтеп уйнала. Ағас ҡумыҙҙар күбеһенсә имәндән эшләнә. Унан ҡырҡылған пластинкалар ике йыл күләгәле еләҫ урында һаҡлана, һуңынан бысаҡ менән ҡырҡып ирегән һыйыр йәки ҡаҙ майында тотола. Ошонан һуң ғына матур тауышҡа өмөт итергә була. Был ҡумыҙҙың тауышы тимер ҡумыҙҙыҡына бөтөнләй оҡшамаған: струна ҡалтырауы, бубен һуғыуы, серәкәй сеңләүе тауыштары ҡушылып киткән төҫлө була уның моңонда. үҙенең ябайлығы арҡаһындамы ағас ҡумыҙ ғалимдарға XX быуат баштарына тиклем билдәле булмаған. Бөгөн дә уны тәүге күреүселәр етерлек. Ҡумыҙҙың ҡулланылыу өлкәһе лә сәхнә генә түгел[1].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡумыҙ — башҡорт халҡының быуаттарҙан-быуаттарға, быуындан-быуынға тапшырылып, яҡшы һаҡланып ҡалған һәм бөгөн дә үҙенең абруйын һис тә юғалтмаған милли уйын ҡоралы. Музыка белгесе һәм фольклорсы Л. Н. Лебединский ҙа ҡумыҙҙың, ҡурай һымаҡ уҡ, бик боронғо булыуы тураһында яҙған. Уның барлыҡҡа килеүе неолит дәүеренә, йәки б. э. тиклем 6—4 мең йыллыҡтар тирәһенә ҡарай. Башҡортостан археологы Нияз Мәжитов тарафынан табылған ҡула (бронза) телле пластинка башҡорт ҡумыҙының мең йылдар тәпкөлөнән һаҡланып ҡалған бик һирәк ҡомартҡыһы иҫәпләнә.
Донъя йөҙөндәге 150 милләттә ҡумыҙ сәнғәте бар. Шуларҙан Австрия, Норвегия, Япония, Америкала, Рәсәйҙә — Саха Республикаһында һәм Башҡортостанда ошо музыка ҡоралында уйнау киң таралған.[3]
Риүәйәттәр, иҫтәлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Унда көтөүсе улы Бикбайҙың йәмле йәй көндәрендә егеттәр, ҡыҙҙар менән бергә, ҡымыҙлыҡҡа сығып, төрлө уйындар уйнауы һәм, шулай бер ваҡыт саған ағасынан ҡумыҙ эшләп, бейеү көйҙәрен көйләп, йәштәштәрен бейетеүе тураһында һөйләнелә. Күренеүенсә, легенда ҡумыҙҙың бер төрөнөң саған ағасынан эшләнеүен хәбәр итә. Егет кешенең йәштәштәрен ҡымыҙлыҡҡа сыҡҡанда бейеткәне өсөн, тип үҙенсә раҫлана халыҡ ижады әҫәрендә, был музыка ҡоралына ҡумыҙ тип исем бирелә. Легендала ҡумыҙҙа ғына уйнала торған бейеү көйөнөң («Бикбай көйө») булыуы хаҡында әйтелеүе ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Йәнә халыҡ ижады ҡомартҡыһынан борон был ҡоралдың йәш-елкенсәк һәм егеттәр араһында киң. таралғаны асыҡлана. Дөрөҫ, йәштәрҙең ҡымыҙлыҡҡа йөрөгәндәге уйындары ололар күҙенән ситтә үткән, ул күңел асыуҙар үҙҙәренең бар булмышы менән балаларса бер ҡатлылыҡ, әҙәплелек менән айырылып торған[2].
Башҡорт фольклоры менән ҡыҙыҡһынған рус ғалимдары ҡумыҙҙы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары һәм балалары араһында ғына таралған музыка ҡоралы тип иҫәпләй. Ҡайһылары был фекерен башҡорттар араһында ир-егеттәрҙең ҡумыҙ уйнағанын күргәне булмауы менән дәлилләй. "Был хаҡта Л. Н. Лебединский ап-асыҡ әйтеп үткән.
.
С. И. Руденко: «Башҡорт ҡатындарына, ислам диненә ярашлы, артыҡ тауыш сығарырға, көлөргә, музыка менән шөғөлләнергә тыйылған, ә ҡумыҙ ҡатын-ҡыҙға уйнағанда артыҡ тауыш сығармауы, йәшерен уйнағанда тиҙ генә берәй ҡайҙа йәшереү мөмкинселеге булыуы менән бик тә уңай», — тип яҙып ҡалдырған[4].
Ҡумыҙҙың төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡумыҙ, варгандарҙың барлыҡ төрҙәре кеүек үк, телле-сиртмә уйын ҡоралы булып иҫәпләнә, тип билдәләй танылган ҡумыҙ оҫтаһы Роберт Заһретдинов. Баштараҡ ҡумыҙҙы Э. Хорнбостель һәм К. Закс төркөмләүе буйынса үҙ яңғырашлы сиртмә уйын ҡоралы иҫәбенә индерәләр ине. Әммә ләкин варгандарҙың акустика һәм төҙөлөш үҙенсәлектәре, шулай уҡ тауыш сығарыу ысулы был уйын ҡоралының аталған төркөмләүгә ярашлы түгеллеген иҫбатланы. Башҡарыусы көс һалмайынса, ҡумыҙ яңғырамай. Яңғырашының барлыҡ гаммаһы ҡумыҙ теле тирбәлеүе менән генә түгел, ә бәлки башҡарыусының тын алыу-артикуляция аппараты (ауыҙ-тел) эшмәкәрлеге менән дә бәйле.
Башҡорттар эшләгән боронғо тимер ҡумыҙ дуға рәүешендәге өлөштән тора, шуның дауамы булып 2 яҡтан бөгөлгән "дек"тары аҙаҡҡа ҡарай ҡыҫыла төшә. һығылмалы ҡорос «теле» яҫы осо менән дуғаның эске яғына йәбештерелә. Ул ике «дек» тың ҡап уртаһында торорға тейеш. «Тел» дең нәҙек осо, «дек» тарҙың оҙонлоғон буйлағас, тура мөйөш яһап бөгөлә, ә иң осо ырғаҡ кеүек төрөлә. Төрөлгәндән ҡалған күҙәү эсенә ҡурғаш ҡойола, уның ауырлығы «тел» дең тирбәлеү йышлығын, йәғни төп тауыштың юғарылығын билдәләй[5].
Тимер ҡумыҙҙың төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡумыҙ төҙөлөшөн Роберт Заһретдинов буйынса бирәбеҙ[5]. Ҡумыҙҙың яңғыраусы өлөшө — тел, ә телде тирбәлдереүсе ҡумыҙсының бармағы — тауыш ҡуҙғытыусы. Артикуляция аппараты (ауыҙ ҡыуышлығы, ирендәр, тештәр, тел, тын юлдары, тамаҡ төбө, диафрагма, баш һөйәге) резонатор ролен үтәй. Ҡайһы ваҡыт өҫтәлмә резонатор булдырыу маҡсатында ҡумыҙсы уйын ҡоралының төп өлөшөн тотҡан усын да файҙалана. Артикуляция аппараты ярашлы позицияла торһа, уйнаусының өргән тынынан барлыҡҡа килгән һауа ағымы тауышты көсәйтә. Бынан тыш, тауыштың көслөлөгө телгә бармаҡ менән һуғыу көсөнә лә бәйләнгән.
Телдең тирбәлеүенән төп тон — бурдон яңғырай. Уның бейеклеге уйын ҡоралының ҙурлығына (ул ни тиклем бәләкәй булһа, бурдон шул тиклем юғары), теленең ҡалынлығына һәм уның осона бәйле. Бурдон башлыса бәләкәй октавала (бик һирәк ҙур октавала һәм беренсе октавала) ишетелә. Асыҡ тамаҡ менән уйнағанда бер октаваға түбән тауыш сыға, башҡарыусының яңаҡ мускулдары бушай, ауыҙ ҡыуышлығы һауа менән тула. Ҡумыҙҙа, төп тондан тыш, обертондар — төрлө юғарылыҡтағы тауыштар бар. Улар ҡумыҙ теленең урта өлөшөн йә ситтәрен тирбәлдергәндә барлыҡҡа килә. Обертондарҙың йы-йылмаһы ҡумыҙҙың тауыш теҙмәһен (звукоряд) барлыҡҡа килтерә. Уны түбәндәгесә күҙ алдына килтерергә мөмкин:
Һәр обертондың номеры ҡумыҙ теленең ҡайһы өлөшө менән тауыш сығарылғанын аңлата. Мәҫәлән,
- 1 — бөтөн телдең тирбәлеүе,
- 2 — уның яртыһын тирбәлдереү,
- 3 — өстән бер өлөшөн тирбәлдереү һ. б.
Ҡумыҙ теленең тирбәлеүҙәр йышлығы иғтибарһыҙ йәки музыкаль тауышты «ишетмәгән» кешегә бер генә тауыш сығара һымаҡ тойола. Иғтибарлыраҡ тыңлағанда төп тондан башҡа тауыштарҙы ла ишетергә була. Бигерәк тә төп тон менән октава йәки квинта интервалдарын барлыҡҡа килтереүсе 4-се һәм 6-сы обертондар яҡшы ишетелә. Уйнау техникаһын үҙгәртеү һөҙөмтәһендә обертон шкалаһының түбәнге рәтенә инеүсе бер нисә гармоник тауышты көсәйтергә була: 5, 6, 7, 8, 9-сы өлөштәр менән ярашлы рәүештә ми, соль, си бемоль1, до2, ре2 тыуа. Ҡумыҙ ни тиклем түбәнгәрәк көйләнеп эшләнгән булһа, уның обертондар диапазоны шул тиклем киңерәк була. Гармоник тауыштар яңғырашы башҡарыусының уйнау техникаһына, уның ауыҙ ҡыуышлығы күләмен үҙгәртә белеүенә, өргән тындың көслөлөгөнә бәйләнгән.
Ҡумыҙҙы төрлөсә көйләп була. Башлап уйнаусылар өсөн фа диез, соль, соль диез, ля, си, си бемоль (бәләкәй октава) ҡумыҙҙары уңайлыраҡ. Уларҙа тиҙ генә көй сығарып була. Тәжрибәле, оҫта башҡарыусы-импровизаторҙар түбәнерәк көйләнгән уйын ҡоралын ҡулланалар. Уларҙа обертон тауыштар диапазоны киңерәк: до, до диез, ре, ре диез, ми, фа, фа диез[5].
Хәҙерге башҡорт ҡумыҙҙарың төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» тигән хеҙмәтендә Р. Заһретдинов боронғо ҡумыҙҙар менән бер рәттән музыка оҫталары яһаған уйын ҡоралдары ла киң ҡулланылыуын билдәләй һәм ҡумыҙҙарҙың түбәндәге төрҙәрен айырым күрһәтә:
- Бер телле «ля» бәләкәй октава ҡумыҙы. Яңғыҙ, ансамблдә һәм аккомпанемент (оҙатма) башҡарыу өсөн ҡулланыла[5].
- Ике телле ҡумыҙ. Бер телле ҡумыҙҙан икенсе тел иҫәбенә тауыш оҙонлоғоноң 2 тапҡырға артығыраҡ булыуы менән айырыла. Яй темптағы әҫәрҙәрҙе яңғыҙ башҡарыу өсөн ҡулланыла. Ансамблдә уны остинат партияларҙы башҡарғанда ҡулланырға була. Көйләнеше — «соль» бәләкәй октава. Түбәнерәк көйләнгән (фа диез, фа, ми, ми бемоль) ҡумыҙҙар яңғыраш оҙонлоғон арттыра[5].
- Өс телле ҡумыҙ. Бер телле ҡумыҙ менән сағыштырғанда тауыш оҙонлоғо 2-ғЗ тапҡырға артығыраҡ. Ирендәр менән ҡымтып ҡуйыла. Оҙон көйҙәр башҡарыу өсөн ҡулланыла[5].
- «Ми-ля» ға көйләнгән ике тонлы ҡумыҙ. Уйын ваҡытында ҡумыҙ тональность позицияһында винт менән нығытыла
- Өс тонлы ҡумыҙ — ике тонлы ҡумыҙҙың ҡатмарлыраҡ төрө. Көйләнеше — «ми-ля-до».
- Хроматик типтағы 12 тауышлы винтлы ҡумыҙ. Уйнағанда тейешле тауыш винт менән көйләнә. Көйләнеше — «ре» бәләкәй октаванан «ре» беренсе октаваға тиклем.
- «Груша» ҡумыҙ. Был уйын ҡоралының резонатор — яңғыраткысы груша рәүешендә. Унда айырыуса 3 октавалағы һәм 5 ҙур терция интервалын — дағы обертондар асыҡ ишетелә. Тембрының үҙенсәлекле булыуы уйҙырма һәм әкиәт образдары тыуҙырыуға, тәбиғәт күренештәрен йәнләндереүгә булышлыҡ итә.
- Ҡыңғыраулы ҡумыҙ. Уйын ҡоралының төп өлөшөнә көмөш ҡыңғырау тауыштары сығарып сыңлап тороусы түңәрәк барабан ҡуйылған. Ҡумыҙҙың тембр палитраһын ҡуйыртыу һәм үҙенсәлекле образдар тыуҙырыу өсөн ҡулайлы.
Күп тонлы кулиса ҡумыҙы. Пистолет рәүешендә эшләнгән. Кулисаның «һабы» тондарҙы көйләүсе ролен үтәй. 15 тонды эсенә алыусы хроматик тауыш рәтле уйын ҡоралы. Уның өҫтөнлөгө модуляциялар менән байытылған көйҙәрҙе башҡарғанда, күп тауышлы башҡарылышта гармоник оҙатма (бас-гитара һымаҡ) яһағанда, бас-остинато партияһын алып барғанда күренә. Унда поезд йөрөшөн, сепаратор тауышын имитациялап, хроматик глиссандо һ. б. башҡарып була.
- Электрон ҡумыҙ. Ҡумыҙ теле бармаҡ менән түгел, ә электр көсө менән хәрәкәткә килә. Төп тон — бурдон сыға. Башҡарыусы ҡумыҙҙы тештәренә тейҙермәйенсә ирендәре менән ҡымтып тота. Ауыҙ ҡыуышлығын, тамаҡтың, иреңдәрҙең торошон үҙгәртеп, бурдондың юғарылығын һәм, шул нигеҙҙә, тональносты, яңғыраш диапазонын үҙгәртеп була. Уйын ҡоралының көйләнешенән уның диапазоны киңерәк йә киреһенсә була. Түбәнгә көйләнеш диапазонды киңәйтә. Юғарылыҡ шкалаһы сиктәре 1-^-2, 5 октавалар эсендә тирбәлә, ә мөмкин булған тональностар хроматик гамманың 12 баҫҡысы менән билдәләнә.Башҡарыусы уйнаған көйө өсөн үҙе оҙатма тон һайлай. Әҫәрләндерерлек тауыштар сығарыу өсөн башҡарыусы ҡумыҙҙы ирендәре араһында дерелдәтергә, ҡумыҙ телен ирендәре йә баш бармағы менән тотоп торорға, өргән тындың йүнәлешен үҙгәртергә мөмкин. Уйын ҡоралы имитациялау, импровизациялау һәм 2³ тауыш (өзләү менән бергә) сығарыу өсөн бик яйлы. Электр ҡумыҙының техник мөмкинлектәре бихисап, тауышы ла күп тембрлы, шуға күрә яңғыҙ һәм күмәк башҡарыу өсөн яйлы инструмент булараҡ, халыҡ уйын ҡоралдары, симфоник, эстрада оркестрҙарында лайыҡлы урынын алды, оҙатма башҡарыуҙа ла алыштырғыһыҙ булып тора. Һуңғы йылдарҙа ишәйеп киткән ҡумыҙ төрҙәре уның инструменталь һәм башҡарыу сәнғәтенең йылдам үҫеүен күрһәтә, ә был күренеш башҡорт варган музыкаһының артабанғы яҙмышына ҙур өмөттәр уята[5].
Ҡумыҙҙа башҡарылған көй төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Художестволы биҙәү һәм башҡарыу ысулы буйынса ҡумыҙ көйҙәре төп 3 төргә бүленә[6]:
- көйләп башҡарыу;
- аныҡ төп көйө булмаған башҡарыу;
- инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған көйҙәрҙе башҡарыу.
Интонацияһы камиллашҡан көйлө импровизациялар, йыр һәм инструменталь әҫәрҙәр көйләп башҡарыла.
Көйләп башҡарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көйлө импровизациялар бурдонға һәм уның обертондар шкалаһына, йәғни ҡумыҙҙың тәбиғи тауыш рәтенә таяна. Ладтағы тауыш рәте һәм көйҙәрҙең интонация һыҙатланышы уйын ҡоралының үҙенең акустика (тауыш) юғарылығы мөмкинлектәре һәм башҡарылыу оҫталығы менән яйлана. Был осраҡта көйҙөң «һүрәте» ябай һәм лад ҙур түгел, сөнки улар обертондар рәтенең бары тик сикләнгән өлөшөнә генә таяна. Ундай көйҙәрҙе ҡумыҙҙың махсус, үҙ инструменталь музыкаһы тип атайыҡ.
Көйләп башҡарыуҙың тағы бер төрөнә вокаль һәм инструменталь әҫәрҙәрҙе уйнау йәки имитациялау инә. Улар ҡумыҙ өсөн махсус ижад ителмәгән халыҡ һәм автор йырҙарын, инструменталь көйҙәрҙе, композитор әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала. Был әҫәрҙәр музыкаль төҙөлөшө менән ҡумыҙҙың обертондар рәтенә мөмкин тиклем яҡынайтып көйгә һалына. Бының өсөн көйҙөң ҡумыҙ менән тап килмәгән тондары төшөрөп ҡалдырыла йәки оҡшаш обертондар менән алмаштырыла. Һөҙөмтәлә төп көйгә тартым трансформацияланған вариант барлыҡҡа килә. Ҡулайлаштырылған ошондай көйҙәрҙе ҡумыҙ өсөн төп әшкәртмәләр тип йөрөтөргә мөмкин.
Аныҡ төп көйө булмаған башҡарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аныҡ төп көйһөҙ башҡарылыусы әшкәртмәләр төп тондың тембр-регистрҙарын үҙгәртеп, уның ритмик варианттарын барлыҡҡа килтереүгә нигеҙләнгән. Башҡарыусы төп иғтибарҙы тауыштарҙы матур һәм бай колоритлы итеп сығарыуға, тембр һәм ритм «драматургия»һын асып биреүгә йүнәлтә. Көйһөҙ башҡарылыуға имитация алымдары, киң ҡулланылған ирекле-импровизациялы башланғыс хас. Был башҡарылыу уйнау оҫталығының һәм артикуляция — тын алыу аппаратының, ҡулдарҙың мөмкин булған бөтә резонатор-яңғыратҡыстарын файҙаланыу менән бәйләнгән. Ул — йыр-көйҙәрҙе ҡумыҙға һалыуға ҡоролмаған импровизация һәм имитацияға (оҡшатыуға) хас инструменталь ысул.
Инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған көйҙәрҙе башҡарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған башҡарыу йырҙы һәм телмәрҙе ҡумыҙ аша бирә. Ҡумыҙ был осраҡта кеше тауышын үҙенсәлекле рәүештә инструмент теленә һалыусы ролен үтәй. Был симбиоз ҡумыҙ музыкаһының үҙенсәлекле төрөн барлыҡҡа килтерә. Унда этник интонация ярылып ята, сөнки ул милли сәнғәттең фонетик, лексик, телмәр һәм музыкаль тауыш формаларын үҙендә туплаған. Бындай башҡарылыш тембр төрҙәренә бай була, ҡумыҙ музыкаһының образдар палитраһын ҡуйырта. Йыш ҡына уникаль күренеш — ике тауышты бер юлы башҡарыу — өзләү ҡулланыла Ҡумыҙҙа башҡарылыусы көйҙәрҙең һанап үтелгән өс төрө лә ғәмәлдә иһә айырым да, берләштерелеп тә ҡулланыла.
Ҡумыҙҙа уйнау төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» тигән китабында Р. Заһретдинов ҡумыҙҙа уйнау төрҙәренә ҙур иғтибар бүлә[6]. Ҡумыҙ концерттарҙа ла, тормош-көнкүреш байрамдарында ла, яңғыҙ башҡарыу уйын ҡоралы булараҡ та ҡулланыла. Ҡумыҙсы үҙен ижади эҙләнеүҙәргә дусар иткән, хис-тойғоларҙы, күңел моңдарын тыңлаусыға еткерергә тырыша. Шуға күрә был яңғыҙ башҡарыу ҡумыҙ сиртеү оҫталығын сағылдырыусы шәхси ысулдарҙың күп төрлөлөгө, тембр-ритм буяуҙарға бай булыуы, тема һәм образдарҙы ирекле һайлай алыуы, уйнау стиле һәм репертуары менән айырылып тора. Ҡумыҙсы үҙенең ижади уй-хыялдарының сағылышын, башҡарыу оҫталығын бар тулылығында күрһәтә.
Ансамблдә ҡумыҙ дөңгөр, һорнай, скрипка һ. б. халыҡ уйын ҡоралдары менән бергә отошло күренә. Айырым осраҡтарҙа «һуҡма» уйын ҡоралы сифатында күнәк йә батмус ҡулланыла, башҡарыусы ритмды бармаҡсы кейгән бармаҡтары менән һуға. Ҡумыҙҙан ғына торған ансамблдәрҙә бер иш һәм төрлөсә көйләнгән уйын ҡоралдары берләштерелә, һөҙөмтәлә бай яңғырашлы композиция хасил була.
Төрлө уйын ҡоралдарынан торған ансамблдәрҙә һәм оркестрҙарҙа ҡумыҙ ритм биреүсе һәм милли колорит өҫтәүсе инструмент булараҡ баһалана. Күп тауыш өсөн яҙылған әҫәрҙәрҙең айырым фрагменттарында ҡумыҙҙың яңғыҙ сығышы ла инҡар ителмәй. Ҡумыҙҙа уйнауҙың тағы бер төрө — оҙатма (аккомпанемент) башҡарыу. Ул йырға, бейеүгә оҙатма яһай ала, башҡа төр оҙатма инструменттар араһында ла ҡулланыла. Күп осраҡтарҙа ҡумыҙ партияһының роле көслө тауыштарға остинатлы ритм-гармония фоны тыуҙырыуға ҡайтып ҡала.
Ҡумыҙҙа уйнауҙың 3 төрөн айырып йөрөтәләр:
- традицион, йәғни боронғоса уйнау;
- имитация яһау;
- импровизациялау.
Традицион, йәғни боронғоса уйнау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғоса уйнау — бер бармаҡ менән ҡумыҙ теленә һуғып (сиртеп), тауыш сығарыуға ҡайтып ҡалған уйын стиле. Был тор уйын көнкүрештә, ансамблдәр составында, оҙатма уйын ҡоралы ролен үтәгән ҡумыҙ сығыштарында ҡулланыла. Традицион уйнау йырлы-бейеүле көнкүреш уйындарын, оҙатма яһағанда, ҡумыҙ өсөн яҙылған бик үк ҡатмарлы булмаған әҫәрҙәрҙе башҡарғанда, «Ҡарға бутҡаһы», «Кәкүк сәйе» кеүек милли уйындарҙағы ҡумыҙ сығыштарына хас.
Имитация яһау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Имитация яһау әйләнә-тирә мөхиттәге, тәбиғәттәге тауыштарҙы ҡумыҙҙа ҡабатлауға, уларға оҡшатып тауыш сығарыуға ҡайтып ҡала. Ҡумыҙсы- имитациялаусы төрлөсә башҡарыу ысулдарын үҙләштерергә, үҙ оҫталығын камиллаштыра барыу өҫтөндә өҙлөкһөҙ эшләргә, яңы уйын алымдарын ижад итергә тейеш.
Әйләнә-тирәләге оҡшатырға мөмкин булған әйбер-күренештәр: ҡоштар һайрауы, ҡысҡырыуҙары (ҡаҙ ҡаҡылдауы, буҙ турғай йыры, кәкүк саҡырыуы Һ. 6.), хайуан тауыштары (һыйыр мөңрәүе, һарыҡ баҡырыуы, йылҡы кешнәүе Һ. б.), тәбиғәт тауыштары (ел иҫеүе, тулҡын шауы, күк күкрәүе, самолёт геүләүе, тояҡтар тупылдауы, шишмә сылтырауы, яҙғы тамсы тамыуы, сәғәт һуғыуы, һөт айырғыс әйләнеүе, аяҡ тауышы, ҡыштырлау Һ. б.). Бындай башҡарылыш башлыса яңғыҙ сығыш өсөн хас.
Импровизациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Импровизациялау — ҡумыҙҙа башҡарыуҙың иң ҡатмарлы төрө. Ул юғары уйнау оҫталығын ғына талап итеп ҡалмай, бәлки ижади башланғысты, бай фантазия һәм күҙаллауҙарҙы, мөмкин тиклем күберәк ишетеү һәм сағыштыра-оҡшата белеү һәләтенә эйә булыуҙы күҙ уңында тота. Башҡа уйнау төрҙәренән айырмалы рәүештә импровизациялауҙың үҙ темаһы һәм сюжеты була. Башҡарыусы йөкмәткене, ҡумыҙ тауышы тыуҙырған образдарҙы айырым-аныҡ күрһәтеү юлы менән асып бирә. Импровизацияны, виртуоз башҡарыусылыҡ төрө булараҡ, бик оҫта (юғары класлы) ҡумыҙсылар ғына ҡуллана.
Ҡумыҙ музыкаһы жанрҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Роберт Заһретдинов башҡорт ҡумыҙы музыкаһында төп ике жанр йүнәлешен айырып күрһәтә[5]:
- ҡумыҙҙың үҙ әҫәрҙәре жанры;
- халыҡ йырҙары менән бәйле әҫәрҙәр жанры.
Беренсе йүнәлеш жанрҙарға түбәндәгеләр инә:
- Интим-камерный характерҙағы лирик инструменталь миниатюралар.
Улар борон киң таралған ҡатын-ҡыҙҙар ҡумыҙы музыкаһы менән генетик рәүештә бәйле һәм тәрән шәхси хис-тойғоларҙы сағылдыра. Ирекле импровизация бурдон яңғырашҡа булышлыҡ итә. Ҡумыҙ тауышы талғын, йомоҡ. Сөнки был уйнау башҡаларға түгел, ә башҡарыусының үҙенә генә «тәғәйенләнгән».
- Төрлө тембр һәм ритм төҙөлөшөнә нигеҙләнгән аныҡ төп көйө булмаған инструменталь әҫәрҙәр. Йырлы-бейеүле уйындарҙа, халыҡ байрамдарында киң ҡулланыла. Йырға йәки башҡа төрлө инструменталь музыкаға ритмлы оҙатма ролен үтәй.
- Тамаҡ төбө менән йырлау йәки өзләү.
- Йөкмәткене һүрәтләүсе (программалы) әҫәрҙәр. Улар тәбиғи шау- шыуҙарға, ысынбарлыҡтағы тауыштарға, көнкүреш күренештәренә өн оҡшаш (имитация) тауыштар сығара. Ғаилә, дуҫ-иш табынында һәм концерт сәхнәләрендә лә башҡарыла.
- Бирелгән йәки ирекле темаға импровизация. Ҡумыҙсы йыш ҡына яйлап асыла барған сюжетлы әҫәр башҡара. Уларҙың йөкмәткеһе бихисап гөрлө булырға мөмкин: тауышлы һүрәтләмә, көнкүреш күренештәре, ауыл һәм ҡала тормошонан сәхнәләр, әкиәт йәки хыял тыуҙырған образдар, тәбиғәт картиналары һ.б. Был музыкаль композициялар бер-бер артлы килгән өлөштәрҙән тора: улар бер-береһенән аныҡ темптары, тембр биҙәлештәре, төрлө юғарылыҡтағы тауыштары менән айырыла. Уларҙың инеш һәм йомғаҡлау өлөштәре булырға мөмкин. Импровизация — яңғыҙ башҡарыла торған концерт жанры.
Йыр традициялары менән бәйле жанрҙарҙы ҡумыҙҙа башҡарылышҡа бөтөнләйе менән күсереү дөрөҫөрәк булмаҫ. Улар ғәҙәттә теге йәки был йыр йә инструменталь жанр исеме аҫтында йөрөй. Көйҙөң мәғәнәһе уның йөкмәткеһенә ярашлы була.
Башҡорт йыр фольклорының классик жанры — оҙон көй. Уртаҡ тема менән берләшкән вокаль һәм инструменталь оҙон көйҙәрҙең ҙур циклдары бар. Урал тәбиғәтен данлаған, уның йылғалары, күлдәре, тау һәм туғайҙары тураһында, көтөүсе тормошон һүрәтләгән, һунарсылыҡ кәсебен, башҡорт атын маҡтаған «Ағиҙел», «Алатау», «Һандуғас», «Кәмәлек», «Саптар юрға», «Бөҙрә тал» кеүек йырҙар бар. Мөхәббәткә, ҡатын-ҡыҙ матурлығына бағышланған, ғаилә тормошо, тиңһеҙ никах һ. б. тураһында йырҙар күп: «Сәлимәкәй», «Күсбикә», «Шәүрә», «Зөлхизә», «Ашҡаҙар». Фәлсәфәүи йырҙар циклына тәҡдир, ауыр яҙмыш, ғүмерҙең фанилығы тураһында «Аҡ сабаҡ», «Үткән ғүмер», «Элмәлек», «Мал» кеүек йырҙар инә.
Музыкаль яҡтан ҡарағанда оҙон көйҙәр үҙҙәренең бай биҙәкле моңо, йырҙың һүҙҙәренә ярашлы үҙенсәлекле үлсәмгә ҡоролған ритмы булыуы менән айырылып торалар. Ангемитоника (ярымтонһыҙлыҡ) һәм диатоника уларҙың лад нигеҙен тәшкил итә. Оҙон көй иркен, һығылмалы ағыла, фразалар аҙағындағы тауыштар һуҙып йырлана. Монолог рәүешендәге йыр бай композициялы структураға әүерелә. Ҡумыҙсылар оҙон көйҙө һирәк башҡара. Уйын ҡоралының диапазоны сикләнгән булғанлыҡтан оҙон көйҙөң юғары урындарын алып булмай. Шуға күрә көй яҡынса ғына уйнала, ғөмүмән ҡумыҙсы төп иғтибарын ладтың төп нигеҙ тауышын ҡабатлап тороуға йүнәлтә, башҡарылған әҫәрҙе, йөкмәткеһенә ярашлы, тауышлы образдар (ҡоштар һайрауы, ат тояғы тупырлауы һ.б.) менән байытырға тырыша.
Ҡыҫка көй — ҡумыҙ музыкаһы өсөн иң яйлы жанр. Төрлө йөкмәткегә ҡоролған бик күп вокаль һәм инструменталь ҡыҫҡа көй бар. Улар ғәҙәттә тормош-көнкүреш, лирика һәм тарихи темаларҙы яҡтырта.Ҡыҫка көйҙәргә куплетлы форма, ҡушымта (припев), фразаларҙың ҡабатланып килеүе, ладтарҙың (пентатоника, гексатоника һәм диатоника) бейеү, марш хәрәкәттәренә ярашлы акцентлы ритмика хас.
Ҡумыҙға һалынған ҡыҫҡа көйҙәр бер нисә жанр-төркөмсәләргә бүленә:
- Һалмаҡ көй темпы — яй, характеры — тыныс. Уларҙа башлыса тыуған яҡ, уның тәбиғәте, ауыл-ҡала һ.б. йырлана: «Түңәрәк күл», «Уралым», «Өфө», «Төйәләҫ», «Ялан Йәркәй», «Алтынҡай», «Учалы», «Бөрө», «Мәсетле», «Колхоз уттары», «Ауыл көйө», «Ағиҙел буйҙары» һ.б. Марш, гимн характерындағы йырҙар бар: «Алға», «Уян, илем».
- Етеҙ темплы лирик ҡыҫҡа көйҙәр. Уларға маҡтау, лирик, шаян, мөхәббәт йырҙары инә. Күтәренке кәйеф менән, тантаналы, күңелле, шаян итеп башҡарыла: «Ирәндек», «Үҙән буйы», «Мәскәү урамдары», «Мөғлифә», «Ҡара тауыҡ», «Суҡ муйыл», «Хәтирә», «Ғәйшә, „Бөрйән егеттәре“ һ.б.
- Бейеү көйҙәре. Уларҙа бейеүгә һалынған мәғәнә (шаян, мут, лирик һ. б.) сағыла: „Ҡыр ҡаҙҙары“, „Бүҙәнә“, „Ҡолонсаҡ“ һ. б. Мөхәббәт көйҙәре ҡатын-ҡыҙҙың исеме менән атала: „Зарифа“, „Мөғлифә“, „Заһиҙә“. „Ете ҡыҙ“, „Алты егет“, „Һимеҙ ҡаҙ“, „Ике ҡыҙ“ кеүек бейеү көйҙәре йәш-елкенсәктәргә арналған.
- Ҡыланып бейеү. Иң таралғаны — „Ҡара юрға“. Ул инструменталь көй генә түгел, һүҙҙәре менән бергә йыр рәүешендә лә йәшәй. Унда кешеләрсә һөйләшә белгән тылсымлы ат тураһында бәйән ителә. Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала.
Ҡыҫҡа бейеү көйҙәре — таҡмаҡтар. Йырлы-бейеүле уйындар йолалар башҡарылғанда оҙатма рәүешендә лирик, шаян, төртмә һүҙҙәр менән башҡарыла. Таҡмаҡтар XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килгән, ныҡ үҫешкән һәм хәҙерге ваҡытта киң таралған. „Ҡарабай“, „Шәл бәйләнем“, „Наза“, „Хәтирә“ кеүек көй-таҡмаҡтар яратып башҡарыла.
- Марш көйҙәре. Яу орандары, марштарҙа баҫып йөрөү кеүек һ.б. интонацияларҙы сағылдыра. Етеҙ, тантаналы, тигеҙ марш ритмы характерында башҡарыла. Йөкмәткеләре тарихи ваҡиғалар, ғәскәри тормош, яу юлдары, халыҡ күтәрелештәре батырҙары, бәйге тотҡан ир-егет тураһында һөйләй. Был көйҙәр ҡумыҙсылар репертуарында ныҡлы урын алды. Иң киң билдәлеләре: „Перовский“ (1853 йылда башҡорт ғәскәрҙәрен Аҡ Мәсеткә — Коканд ҡәлғәһенә яуға алып барыусы), „Аҡ Мәсет“ (Коканд ҡәлғәһе), „Манеж“, „Развод“, „Бонапарт“, „Маршрут“, „Порт-Артур“, „Салауат“ һ.б.
Һанап үтелгән жанрҙарҙан тыш ҡумыҙсылар репертуарында башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре һәм башҡа халыҡтар көйҙәре лә урын алған.»[5]
Ҡумыҙҙың бөгөнгөһө һәм киләсәге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәшит Шәкүр билдәләүенсә[2], ҡумыҙҙың һуңғы осорҙа ныҡлап ир-егеттәр ҡулына ла күсеүе, ҡумыҙҙың яңы төрҙәренең барлыҡҡа килеүе ҡумыҙсыларҙың ижадын өр-яңы юғарылыҡҡа күтәрҙе. Етеҙ ритмикалы, тәбиғәттәге күп төрлө тауыштарҙы һәм хәрәкәттәрҙе тасуир итеүсе көйҙәр хәҙерге күренекле башҡарыусыларҙың репертуарында төп урынды алды. Халыҡ көйҙәрен, композиторҙар әҫәрҙәрен башҡарыу йәһәтенән дә ҡумыҙҙың диапазоны бермә-бер киңәйҙе. Был сал боронғо халыҡ ҡоралының оҫталар тарафынан камиллаштырылған яңы төрҙәре ансамблдәр, оркестрҙар составында ла яңғырай.
Ҡәрҙәш халыҡтарҙан бигерәк тә сахаларҙа ҡумыҙға оҡшаш уйын ҡоралының (хомус) ҙур оҫталары, атаҡлы башҡарыусылары бар. Саха Республикаһында ҡумыҙҙың алыҫ туғаны хомусты уйнаусылар айырыуса тәбиғәт стихияһын (ел, буран, нартала боландар сабышы һ. б.) тасуирлауҙа камиллыҡҡа өлгәшкәндәр. Башҡорт ҡумыҙы иһә, был йүнәлеште лә үҙ иткән хәлдә лә, барыбер иң элек моң тылсымы булараҡ үҙенең аһәңле яңғырашын дауам итә. Был йәһәттән, мәҫәлән, атаҡлы ҡумыҙсы Миңнулла Дәүләтбаевтың ошондай фекере характерлы: «Ҡумыҙ тураһында һөйләгәндә, — ти ул, — мотлаҡ уның яңғырау көсө, сифаты, моңо иң беренсе планда торорға тейеш». Миңнулла ағай ҡумыҙҙың сифатына ҡарата шундай талап ҡуя: уның тауышы көслө, ярмаланып сыҡһын, моңло, сәхнәлә микрофонһыҙ уйнарлыҡ булһын. «Әгәр ҙә тауыш тоноҡ сыға икән, — тип раҫлай М. Дәүләтбаев, — тимәк, ундай ҡумыҙҙың корпусы менән тел араһы ярашлы дорөҫ эшләнмәгән. Симметрия ни тиклем дөрөҫ булһа, тауышы ла шул тиклем үк көслө, моңло була».
Күп йыллыҡ эш тәжрибәһенә таянып, М. Дәүләтбаев кумыҙҙарҙы сифат яғынан дүрткә бүлеп ҡарау яғында тора:
- түбән сифат,
- юғарыраҡ сифат,
- юғары сифат (тауыш гөрләп, бөтөн диапазон буйынса ярмаланып сыға, обертондары ла ҡолаҡҡа яҡшы ишетелә,
- был сифатты халыҡ оҫтаһы квинтдецима сифаты тип атай.
Миңнулла Дәүләтбаевтың ҡумыҙҙың тауышын, сифатын камиллаштырыу буйынса эҙләнеүҙәре, бай тәжрибәһе бик ҙур иғтибарға лайыҡлы. Шул уҡ ваҡытта Миңнулла ағай, әйткәнебеҙсә, күренекле халыҡ музыканты, киң популярлыҡ яулаған ҡумыҙсы, ҡатыны Мәфрүзә Күсимова менән бергә республика фольклор байрамдарында дан ҡаҙанған ғаилә ансамбленең етәксеһе.
Ҡумыҙҙы профессиональ кимәлгә күтәрешеүсе оҫталарыбыҙҙың йәнә береһе — Роберт Заһретдинов. Уның был музыка ҡоралын камиллаштырыуға индергән өлөшө иң элек уйын ҡоралының өр-яңы төрҙәрен эшләүҙән тора. Шуларҙың бер нисәһе — 8-әр һәм 13-әр тауышлы тромбон-ҡумыҙҙар. Роберт Абдрахман улы ҡумыҙҙың промышленностә етештереү өсөн тәғәйенләнгән өлгөһөн дә эшләне. Уның үҙ ҡулдары менән яһалған йөҙҙәрсә ҡумыҙҙары бик күп һәүәҫкәрҙәр ҡулында яңғырай…"
«Башҡортостандың ҡала һәм райондарында йәшәүсе талантлы үҙешмәкәр ҡумыҙсылар һәм һирәгерәк ҡумыҙ эшләү оҫталарының исемдәре киң билдәле. Элекке СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең) „Ҡобайыр“ ансамблендә ҡатнашыусы Урия Яруллина, мәҫәлән, үҙенең тыуған Салауат яҡтарындағы традицияға тоғролоҡтар һаҡлап, тимер ҡумыҙҙа ла, ағас ҡумыҙҙа ла оҫта уйнай. Өфөлә Баймаҡ яҡтарының оҫта йырсыһы, ҡурайсыһы, ҡумыҙсыһы Айрат Ғафаровты ла күптәр белә. Ул Урал аръяғы башҡорттарының йыр-моңға, музыкаға һәүәҫлеген һаҡлауы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Белорет районының Шығай ауылы иһә күп йылдар буйы Үҙәнбаевтарҙың ҡумыҙсылар ғаилә ансамбле менән данлыҡлы булды. Ғаилә башлығы, элекке колхоз тимерсеһе Ханнан Үҙәнбаев бабай шул төбәктә ҡумыҙ эшләү оҫтаһы булып та танылғайны. Үҙәнбаевтар ҡурайҙа, мандолинала, скрипкала, ҡумыҙҙа берҙәй дәрт, илһам менән уйнай. Ҡыйғы районынан ҡумыҙсы апай һәм әбейҙәрҙән торған үҙешмәкәр ансамблдең, республика смотрҙарында сығыш яһап, күп тапҡырҙар уңыш ҡаҙаныуы ла хәтерҙә. Хәйер, Әй-Йүрүҙән буйҙарында, Салауат, Ҡыйғы яҡтарында ҡумыҙ айырыуса популяр шул инде.
Ҡумыҙ хәҙерге ваҡытта үҙенең яңырыуын, йәшәреүен кисерә. Ул, ҡурай, мандолина, скрипка, гармун, думбыра менән бергә, республика күләмендәге фольклор байрамдарында яңғырай, профессиональ концерт репертуарҙарында ла урын ала бара. Ҡумыҙ моңо, ҡумыҙ сыңы үҙенең серле, тылсымлы тауышы менән күңелдәрҙә дәрт, илһам, шатлыҡ тойғолары уята, хыял ҡанаттарын нығыта.»[2]
Күренекле ҡумыҙсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Урал-Иҙел төбәге буйынса варган (хомус) музыкаһының милли үҙәге рәйесе Роберт Заһретдинов тарафынан ҡумыҙ яңынан тергеҙелә. Роберт Заһретдинов — күп йырҙар һәм инструменталь пьесалар, шул иҫәптән өсөн әҫәрҙәр авторы. Башҡорт музыка ҡоралын тергеҙеүҙәге һәм пропагандалауҙағы хеҙмәттәре өсөн уға республиканың С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде. «Донъяның иң виртуоз ҡумыҙсыһы» тигән дипломы менән бүләкләнде.
- Р. Заһретдиновтың уҡыусыһы, яҡташы Ғәфүр Заһретдинов Австрияның Мольн ҡалаһында уҙғарылған, утыҙ илдән өс йөҙ конкурсант ҡатнашҡан 3-сө халыҡ-ара ҡумыҙсылар конгресында дипломант исемен яуланы.
- Миңлеғәфүр Зәйнетдинов, Йомабай Иҫәнбаев һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге ҡумыҙсылар бәйгеһе, Австралияла уҙған Халыҡ-ара ҡумыҙсылар фестивале, Ш. Бабич исемендәге республика йәштәре дәүләт премияһы лауреаты, «Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы» исемдәренә эйә, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ҡумыҙҙың дауаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡумыҙҙың дауаһы ла бик үҙенсәлекле: ҡумыҙҙа уйнаған кеше ҡумыҙ теле ҡалтырауын һәр күҙәнәге менән һиҙә. Был организмға ыңғай тәьҫир итә:
- Баш ауыртыуын бөтөрә.
- Ҡан баҫымын нормала тота.
- Ҡумыҙҙа уйнаған кешенең тештәре һәм ҡаҙналары вибрациянан массаж алып тора, шунлыҡтан ҡумыҙсының тештәре һау була.
- Көйҙәр сығарыуы күңелде тынысландыра, йәнгә рәхәтлек бирә.
- Юғары тауышлы ҡумыҙҙарҙы шамандар трансты туҡтатыу өсөн файҙаланғандар.
Ҡумыҙ тураһында фекерҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Археологтар ауыҙ (ирен) ҡумыҙының таралыу ваҡытын һуң неолит (беҙҙең э. т. V—III мең йй.) ваҡыты менән билдәләй
- Тәүге тимер ҡумыҙ Салауат районында Иҙелбай ҡурғанында табылған. Ул, археологик тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, IX—X быуаттан бирле һаҡлана һәм бөгөн Өфөләге археология музейының бер экспонатын тәшкил итә.
- Донъя йөҙөндәге 150 милләттә ҡумыҙ сәнғәте бар. Шуларҙан Австрияла, Норвегияла, Японияла, Америкала, Рәсәйҙә — Саха Республикаһында һәм Башҡортостанда был музыка ҡоралында уйнау киң таралған
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Яйыҡ. Учалы районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. 14.07.2014
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Р. Шәкүр «Сыңрау торналар иле» — Өфө: «Китап», 1996
- ↑ С. Нәзиров. Донъяны иңләй ҡумыҙ. Башҡортостан. 02.09.2014
- ↑ Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с. ISBN 5-295-03899-8
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 «Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» Р. Заһретдинов.
- ↑ 6,0 6,1 Р. Заһретдинов. «Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте». — Өфө, «Белая река», 1997.
- ↑ Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши.— М., 1962
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баһуманова М. Етмеш төрлө һөнәр эйәһе // Ватандаш. — 1997. — № 2. — С. 47—52. — ISSN 1683-3554.
- Галин С. Тел асҡысы халыҡта. — Өфө: «Китап», 1999.
- Загретдинов Р. Школа игры на кубызе: учебно-методическое пособие. — Уфа: Издательство «Белая река», 1997, — 280 с.
- Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте. — Өфө: Белая река, 1997.
- Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1962; Уфа, 1989.
- Музыкальный энциклопедический словарь. — М., 1996
- Рахимов Р. Г. Башкирская народная инструментальная культура: этноорганологическое исследование. 2-е изд., доп. — Уфа: изд-во БГПУ, 2010. — 188 с. — ISBN 5-87978-297-2
- Рахимов Р. Г. Башкирский кубыз (варган). Фольклорный сборник. — Уфа: Узорица, 1997. — 36 с.
- Рахимов Р. Г. Башкирский кубыз (маультроммель). Фольклорный сборник. — М.: TA-MUSICA, 2004. — 46 с.
- Рахимов Р. Г. Башкирский кубыз // Вопросы инструментоведения. — СПб, 1995. — Вып.2. — С. 95—98.
- Рахимов Р. Г. Башкирский кубыз / Р. Г. Рахимов // Ватандаш. — 2005. — № 6. — С. 180—186.
- Шәкүр Р. Сыңрау торналар иле. — Өфө: «Китап», 1996
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡобағошов А. М. Ҡумыҙ // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Башҡорт дәүләт филармонияһы сайты
- Яйыҡ. Учалы районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите.
- Бәйләнештә Башҡорт ҡумыҙы төркөмө
- «Йәшлек» гәзите
- Мастер Роберт Загретдинов
- Варганнный зал. Роберт Загретдинов — виртуоз-кубызист мира


text:
- Подробности
- Просмотров: 537
АЛТЕЙ, һиҙәп үлән (Althaea), мальва һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 12 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда шифалы А. үҫә. Күп йыллыҡ бәрхәт төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 70—130 см. Тамырһабағы итләс тамырлы. Япрағы йомортҡа формаһында, бармаҡса уйымлы. Сәскәһе алһыу, эре, сәскәлеге тәлгәш һымаҡ. Июнь—авг. сәскә ата; емеше күп орлоҡло, июль—сент. өлгөрә. Башҡортостандың Урал алдында Ағиҙел, Ашҡаҙар, Дим һ.б. йй. һыубаҫар туғайҙарында осрай. Һаҙлы һәм дымлы һыубаҫар болонда үҫә. Декоратив, баллы, дарыу үҫемлеге. Медицинала тамыры ҡулланыла. Илдең бөтә фармакопеяларында бар (1778 й. алып). БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Молдова
Молдова Республикаһы (Republica Moldova) — Европалағы ил. Ул көнбайышта Румыния менән, көньяҡта, төньяҡта һәм көнсығышта Украина менән сиктәш. Башҡалаһы — Кишинёв ҡалаһы. Майҙаны 33 846 км2.
Республика энокультураларҙың күплеге менән айырыла. Халыҡтың күпселеге (2004 йылғы иҫәп алыу буйынса 93 %) правосливие динендә. ЭТП күләме 2012 йылда 7,559 миллиард доллар тәшкил итте, йән башына 2128 доллар самаһы. Аҡса берәмеге — лей. 2014 йылдың 4 октябренә торошло 1 молдава лейе 2,7 һумға тигеҙ булды[3].
1924—1940 йылдарҙа Молдавия АССР-ы Украина ССР составында була. 1940 йылдан 1991 йылға тиклем Молдавия Совет Социалистик Республикаһы исеме менән союздаш республикалар хоҡуғында СССР составында була. 1990 йылдың 5 июненән — Молдова Совет Социалистик Республикаһы. 1991 йылдың 27 авгусында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә.


text:
Ауылдың үҫешендә абруйлылар өлөшө.
Мәғлүм булыуынса, һуңғы йылдарҙа республикабыҙҙың һәр районында тиерлек старосталар мәктәбе тергеҙелә башланы. Ата-бабабыҙҙың тәрбиәһенә ярашлы, бөтөн ерҙә башлыҡ булырға тейеш – етәксеһеҙ урында айырымланыу, аңлашылмаусанлыҡ башлана.
Йәмәғәтселек башланғысында эшләүенә ҡарамаҫтан, староста – ауылдың хужаһы, ойоштороусыһы, лидеры. Был бурыс һәр кемгә йөкмәтелмәй: халыҡ тарафынан ете ҡат үлсәнгән, төрлө яҡлап һыналған лайыҡлы кешегә генә ышаныс күрһәтелә. Ул ваҡыты, көс-ҡеүәте менән иҫәпләшмәйенсә, ауылдаштары мәнфәғәтендә ең һыҙғанып эшләйәсәк. Илһөйәр булараҡ, тыуған төйәгенең үҫешен, халыҡтың уңайлы шарттарҙа йәшәүен даими ҡайғыртасаҡ, урындағы проблемаларҙы хәл итеү йәһәтенән төрлө ойошмалар, власть органдары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек алып барасаҡ. Тап шундайҙарҙың береһе – Әбделнасир ауылы старостаһы Һөйөндөк Аслаев.
Ул – ярты быуатҡа яҡын педагогик стажға эйә абруйлы ветеран, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы. Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, әле лә изге төйәгенең яҙмышы, ауылдаштарының йәшәйеше өсөн янып-көйөп ғүмер итә. Һөйөндөк Ғилметдин улын Сиҙәм ауыл биләмәһе башлығы Ольга Попованың уң ҡулы тип әйтергә лә мөмкин. Ни өсөн тигәндә, уҙаман – ике аралағы бәйләнеште нығытыусы, етәксе менән халыҡтың мәсьәләләрҙе кәңәшләшеп, уртаҡ фекергә килеп хәл итеүен көйләүсе, төплө кәңәштәре, тәҡдимдәре аша дөрөҫ юл күһәтеүсе.
Ә район үҙәгенән алыҫта ятҡан Әбделнасирҙа күмәкләп яйға һалаһы бурыстар етерлек. Бында халыҡтың күпселеге мал көсө менән йәшәй. Итте тапшырыу урыны булмауы, уны “алыпһатар”ҙарҙың үтә арзанға алып китеүе, мал аҙығы әҙерләүҙәге ҡыйынлыҡтар... Барыһы ла борсой ауыл старостаһын. Халыҡтың күбеһе – өлкән йәштәгеләр, эшкә яраҡлыларҙың байтағы вахта ысулы буйынса ситтә аҡса таба. Кеҫә телефонының тотмауы ла күп йәһәттән ҡыйынлыҡ тыуҙыра. Шулай ҙа зарланып ултырмай халыҡ, йылдам алға барған заманға яраҡлашырға тырышып, матур йәшәргә, төйәген нурға күмергә ынтыла. Ауылдаштарының оло ышанысын яулаған Һөйөндөк Аслаев, күркәм өлгө күрһәтеп, үҙ бурыстарын ең һыҙғанып үтәй.
Әбделнасирҙағы иң оло уҙаман Бәҙретдин Сафиуллиндың хәлен даими белешеп, уның менән йыш кәңәшләшеп тора ауыл старостаһы. Урындағы имам-хатип Айҙар Фәйзуллинды ла ярҙамынан айырмай. Шулай аңлашып йәшәгәнлектән, өмәләрҙә халыҡ ихлас ҡатнашҡанлыҡтан, ауыл мәсете төҙөк, биләмәһе һәр саҡ тәртиптә.
Әбделнасирҙар берҙәмлеге, дәртлелеге, яҡшы йәшәргә ынтылышы менән айырылып тора. Хәл итәһе мәсьәләләрҙе үҙҙәре яйға һала улар. Кемгәлер һылтанып, күңел төшөнкөлөгөнә бирелеп йөрөмәйҙәр. Халҡыбыҙға борон-борондан хас сифат был. Ошо асылға тоғро ҡалып, алға ышаныслы ҡарап йәшәүҙәрендә хәстәрлекле староста, абруйлы уҙаман Һөйөндөк Аслаевтың өлөшө баһалап бөткөһөҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
ТИРЕ, һыйыр малы, ваҡ мал, дөйә, болан, ат, сусҡа, ш. уҡ ҡайһы бер диңгеҙ имеҙеүселәре, ҡоштар, рептилиялар, балыҡтар тиреһенең урта ҡатламынан (дерма) махсус химик технология м‑н эшкәртеп алынған материал. Эшкәртелгән Т. ныҡ (тиҙ йыртылмай), һығылмалы, тышҡы йөҙө шыма, төҫө матур була, ферменттар, микроорганизмдар тәьҫиренә бирешмәй. Тәғәйенләнеше б‑са техник, аяҡ кейеме, кейем‑галантерея, мебель, бирсәткә, эйәр‑өпсөн һәм олтанлыҡ Т.; аяҡ кейеме табаны өсөн әҙерләү ысулы (винтлы йәки епле‑елемле — рантлы, тегеүле һәм елемле беркеткестәр), дуплау төрө (хром, таннид, синтан, ҡайһы берҙә цирконий, алюмин һ.б. берләшмәләр ҡулланып), эшкәртеү үҙенсәлеге, стандарт нөктәләге ҡалынлығы (5—6 категорияға — 1,75 мм алып 7 мм тиклем), сорты (4 сорт) һәм конфигурацияһы (бөтөн Т., яртылаш Т. һ.б.) б‑са Т. айырыла. Аяҡ кейеменең өҫ яғы өсөн хромлы дуплау Т. һәм юфть була. Юфть сеймал төрө, конфигурацияһы, дуплау ысулы, төҫө, эшкәртеү үҙенсәлеге һәм алымы, ҡалынлығы (1,5 мм алып 3 мм тиклем), майҙаны һәм сорты б‑са бүленә. Шулай уҡ лаклы һәм эслек Т. айырыла. Улар сеймал төрө, конфигурацияһы, майҙаны, ҡалынлығы, эшкәртеү үҙенсәлеге (шыма, һырлы), эшкәртеү ысулы (тәбиғи һәм яһалма уң яғы, шымартылған уң яғы һәм эске яғы — велюр булыуы) япма төрө (казеин, акрил, нитроцеллюлоза һ.б.), сорты б‑са бүленә. Эйәр‑өпсөн Т. — ҡайыш, кобура, сумка, планшетка һ.б., ш. уҡ ат егеү кәрәк‑ярағы һәм ҡамыт‑дуға, техник Т. привод ҡайышы, машиналарға деталь, башҡа изделиелар эшләр өсөн файҙаланыла.
Башҡортостанда күн эшкәртеү сәнәғәте 16 б. аҙ. барлыҡҡа килә (ҡара: Күнэше). Төп халыҡ ваҡ Т. эшкәртер өсөн ғәҙәттә әсегән һөттә ойотоу һәм төтөндә ыҫлауҙы ҡулланған. Әсегән һөт ризыҡтарындағы һөт к‑таһы һәм ферменттар тирене йомшартҡан, тоҙлаған, әммә дупламаған. Һөҙөмтәлә тире ныҡ һәм сифатлы булмаған. Төтөндә ыҫлау йомшаҡ һәм һығылмалы Т. эшләргә мөмкинлек бирмәгән. 18 б. аҙ. күн заводтары төҙөлә башлай, улар 1917 й. һуң национализациялана. 20‑се йй. дәүләт заводтары асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Стәрлетамаҡ ҡ. эвакуацияланған Мәскәү тире комб‑ты эшләй.
2000 йй. аҙ. тиклем Т. һәм унан изделиелар Стәрлетамаҡ күн аяҡ кейеме комбинатында, Октябрьский күн аяҡ кейеме комбинатында, Нефтекама күн‑галантерея фабрикаһында, Өфө күн‑галантерея фабрикаһында, Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһында етештерелә. Т. эшкәртеү 3 стадияла үтә: әҙерләү (еүешләндереп ҡуптарыу, майһыҙландырыу, мездраны алып ташлау, йөн ҡапламын бөтөрөү, яндырылған эзбиз м‑н эшкәртеү, эзбиз м‑н эшкәрткәндән һуң ҡалған ҡалдыҡтарҙы бөтөрөү, ферменттар м‑н йомшартыу, икегә айырыу, тоҙлау), дуплау һәм биҙәү (барабанлы буяу, тултырыу, дуплап бөтөрөү, майлау, киптереү, ҡаплап буяу, баҫып биҙәкләү, бүлеү; ҡара: Нәфис күн сәнғәте). 80‑се йй. аҙ. — 90‑сы йй. башында “Технолог” пр‑тиеһында ТЭАМСИК (тире өсөн), Эластин (күн өсөн) майлаусы композициялар, балауыҙ эмульсияһы (юғары сифатлы тире изделиелары өсөн), 2002—05 йй. Эластин‑Н52 һәм Эластин‑Д майлаусы композициялар уйлап табыла. 90‑сы йй. башынан 2007 й. тиклем ӨДИСА‑ла “Тире технологияһы” һөнәре б‑са әҙерләү алып барыла.
Р.Ә.Зәйнуллин
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Үткән аҙнала Ҡолсора ауылында ошо ерҙә тыуып үҫкән ир уҙаманы, арҙаҡлы шәхес, хеҙмәт ветераны, "Һаҡмар" һәм "Башҡортостан" гәзиттәренең тоғро дуҫы Салауат Хәбибрахман улы Мөхәмәтшиндың "Данлы, ырыҫлы төйәгем" исемле китабының исем туйы үтте.
Матур итеп ойошторолған кисәгә баҫмала тасуирланған кешеләр, шулай уҡ мәрхүм булған Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандарының, хеҙмәт батырҙарының вариҫтары, күренекле шәхестәр саҡырылды.
– Халҡыбыҙ борондан яңы нәмәгә фатиха биргән, беҙ ҙә ерлегебеҙҙе тасуирлаған китапҡа ошо изге йоланы башҡарырға йыйылдыҡ, – тине сараны асып китапханасы Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Мөхәмәтҡужина. Салауат Хәбибрахман улы, минең электән тыуған ауылым, уның тарихы, шәхестәре хаҡында китап яҙырға тигән ниәтем булды, тип белдерҙе. Шөкөр, авторҙың был теләге үтәлде. “Һаҡмар” редакция-нәшриәт комплексының типографияһында 300 данала баҫылған “Данлы, ырыҫлы төйәгем” китабы 11 бүлектән тора. Ауылдарҙың тарихы, Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың арҙаҡлы шәхестәре, ошо яҡтан сыҡҡан күренекле кешеләр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, герой-әсәләр, ер-һыу атамалары, хатта был яҡта барлыҡҡа килгән көләмәстәр, ауыҙ-тел ижады – барыһы ла йыйынтыҡҡа ингән. Матур дизайнлы тышлыҡ тураһында ла айырым әйтергә кәрәк. Уны ауыл, тәбиғәт күренештәрен ҡулланып, М.Ш. Базиков эшләгән.
Артабан ҡунаҡтар сығыш яһаны. Шуныһы үҙенсәлекле, уларҙың барыһы ла тиерлек китап эсендә тасуирланған. Эйе, йыйылыусылар үҙҙәренең фиҙаҡәр хеҙмәте менән дан ҡаҙаныуы ғына етмәгән, әле лә йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, беҙгә, йәштәргә, өлгө булып тора.
“С.Мөхәмәтшиндың ижады миңә күптән таныш, үҙ эшемдә лә гәзиттә сыҡҡан мәҡәләләрен күп ҡулландым”, – тине мәғариф ветераны Р.Мостафина. Салауат Хәбибрахман улы ауылдаштар хаҡында китап яҙам тип күптән әйтә ине. Әҙер баҫманы беренсе булып мин уҡып сыҡтым. Ҡулыма алғас та күҙ алдыма хәҙер инде мәрхүм хеҙмәт ҡаһармандары, туғандарым, күрше-күлән килеп баҫты.
Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхозды оҙаҡ йылдар етәкләгән хеҙмәт ветераны, Темәс ветерандар советы рәйесе Ф.Исрафилов иһә, китап яҙыу – ауыр эш, быны мин мәғлүмәт туплағанда, баҫтырыуҙа Салауат Хәбибрахман улына ярҙам иткәндә күрҙем, тип белдерҙе.
Эйе, колхоз тормошо, уның эшсәндәре хаҡында тарих яҙыу – ул батырлыҡҡа тиң. Был үҫеп килгән быуынға мираҫ, баҫмала тасуирланған кешеләрҙең туғандарын хөрмәтләү ул. Фрунзе Һиҙиәт улы үҙ телмәрендә киләсәктә Салауат дуҫым китапты тағы ла тулыландырып, роман итеп тә үҙгәртеп ебәрер, әйҙә, үҙебеҙҙең яҡтың да үҙ “Михаил Шолохов”ы, уның “Тымыҡ Дон”ы ла булһын, тиеүе барыһында ла хуплау тапты.
Ә ауыл Советында рәйес булып эшләгән мәғариф ветераны Т.М. Абдуллинаның фекеренсә, С.Мөхәмәтшин ижады менән үҙен киң мәғлүмәтле журналист, яҙыусы, этнограф, тарихсы, фольклорсы, публицист һәм ысын әҙәбиәтсе итеп танытты. “Үҙ ерлегеңде өйрәнеүгә яҡшы ҡулланма, мәктәптә балаларға ошо китап буйынса дәрестәр бирергә лә була. Үҙеңдең исемеңде баҫманан табыуы ул үҙе бәхет,” – тине Тәнзилә Миңлебай ҡыҙы.
Арҙаҡлы шәхес Заһретдин Вәлиевтың ҡыҙы Әлифә Вәлиева атаһы тураһындағы сығышынан һуң, һүҙҙе китап авторы менән оҙаҡ йылдар бергә эшләгән Рәйсә Диярова алды. Ул хис-тойғоларын тыя алмай, күҙ йәштәре менән 90-сы йылдар башында, Советтар Союзы бөткәс, ташландыҡ хәлдәге стендтарҙан колхоз алдынғыларының, һуғыш ветерандарының фотоларын йыйып алып һаҡлап ҡуйыуын һөйләне. Был фотоһүрәттәрҙе ул Салауат Хәбибрахман улына тапшыра һәм улар китапта донъя күрә. Рәйсә Ғәле ҡыҙы шулай уҡ китаптың авторы менән осрашыуҙарҙы мәктәптәрҙә лә үткәреү кәрәклеге тураһында әйтте. Был фекерҙе мәғариф ветераны Әхмәҙулла Хәсәнов та ҡеүәтләне, С.Мөхәмәтшин бындай күләмле китабы өсөн лайыҡлы баһа алырға тейеш, тип белдерҙе.
Тыл ветераны Фәхерниса инәй Муллағәләмова иһә үҙенең бала сағы һуғыш йылдарына тура килеүен һөйләне. Колхоздың элекке парторгы Марат Зәйнулла улы Бикбирҙин да иҫтәлектәре менән бүлеште.
Кисә аҙағында Салауат Хәбибрахман улы ҡунаҡтарға рәхмәт белдерҙе. “Китап 1999 йылда, хужалыҡтың 90 йыллығына яҙылырға тейеш ине. Ләкин был ниәт ул саҡта тормошҡа ашманы. Мәғлүмәтте электән туплап барҙым, матбуғатта мәҡәләләр ҙә баҫылып торҙо. Китапты яҙыу өс ай самаһы барҙы. Ярайһы ғына мәшәҡәтле эш булды ул. Шулай ҙа дуҫтарға, бағыусыларға ҙур рәхмәтемде белдерәм. Уларһыҙ был изге ниәт барып та сыҡмаҫ ине”, – тип белдерҙе ир уҙаманы. С.Мөхәмәтшин унан һуң Мөхәмәт Базиковҡа һәм Марат Бикбирҙинға үҙенең ҡултамғаһы менән китаптарын бүләк итте.
Кисәне йыр-моң менән мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе Бикйән Шәйәхмәтов биҙәне, Тәнзилә Абдуллинаның йыр башҡарыуын, Фрунзе Исрафиловтың ҡурайҙа уйнауын, Марат Бикбирҙин һәм Әхмәҙулла Хәсәновтың бейеүҙәрен тамашасылар йылы ҡабул итте.
Йомғаҡлап шуны әйтке килә: был көндө Ҡолсора ауылы китапханаһында бик матур теләктәр яңғыраны. Районыбыҙҙағы ҙур тарихлы, заманында данлыҡлы ауыл хужалығы предприятиелары, уларҙың эшселәре, ауылдарҙың тарихын яҙыусылар һирәк. Уларға С.Мөхәмәтшин өлгө булып тора.


text:
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ
Йылы бирелгән
Кисә беҙҙең телеканалда видеояҙма эфирға сыҡҡандан һуң Благовещен районы Ильина Поляна ауылында йылы бирелгән. Подрядсы ойошма, графикка ярашлы, эштәрҙе ай ярым элек үк тамамларға тейеш булһа ла, ул оҙаҡҡа һуҙылған. Көҙгө һалҡындарҙы фатирҙа йәшәүселәр өшөп ҡаршылаған.
Республика халҡының коммуналь түләүҙәргә ике миллиард бурысы йыйылған
Был һандар торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығында аталды. Социаль сәбәптәр арҡаһында коммуналь хеҙмәттәр менән иҫәпләшмәүсе граждандарға түләүҙәр бер ни тиклем ваҡытҡа кисектерелә, ә бына даими түләмәүселәргә канализация менән ҡулланыу сикләнә.
Благовещен районы Ильина Поляна ауылында йәшәүселәр фатирҙарға һаман да йылы бирелмәүгә зарлана
Төбәк быйыл яҙ шәхси йылытыу системаһына күсеү программаһына ҡушылғайны. Подрядсы ойошма, графикка ярашлы, эштәрҙе ай ярым элек үк тамамларға тейеш ине. Тик көҙгө һалҡындарҙы фатирҙа йәшәүселәр йылы кейемдәрҙә лә өшөп ҡаршылай. Ильина Поляналағы мәсьәлә ҡасан хәл ителер?
Мәсетле районы үҙәгендәге балалар баҡсаларында йылытыу миҙгеле башланды
Ошоға тиклем ата-әсәләр мәктәпкәсә йәштәге учреждениелар бүлмәләренең һыуыҡ булыуына зарланған. Социаль объектарҙы блоклы йылытыу модуленә тоташтырыу Башҡортостан башлығы ҡушыуы буйынса ғәмәлгә ашырыла. Быйылдан Мәсетле районында ике балалар баҡсаһы заман технологиялары ярҙамында йылытыла.
Башҡортостанда иҫке торлаҡтарҙа реновация үткәреү мөмкинлеге
Ошо һәм башҡа һорауҙар Өфөлә үткән Халыҡ-ара ҙур ҡалалар ассамблеяһы форумында тикшерелде. Белгестәр халыҡты иҫке хрущевкаларҙан яңы торлаҡҡа күсереү отошлораҡ тигән фекер белдерҙе.
Башҡортостанда "Яңы Булгаков" торлаҡ комплексы өлөшсөләре үҙ фатирҙарын аласаҡ
"Яңы Булгаков" торлаҡ комплексыһы төҙөүсеһе ике йортто файҙаланыуға индереүгә рөхсәт алды. Фатирҙарҙы хужаларына тапшырыу, алданған өлөшсөләр реестрына индерелгән «юл картаһына» ярашлы, башҡарылды.
Өфөгә - сифатлы юлдар
Өфөлә транспорт тығындарын кәметеү маҡсатында күләмле төҙөлөш проекттары бойомға ашырыла. 2023 йылға тиклем иҫәпләнгән транспорт программаһына ярашлы бюджеттан 800 миллион һумдан ашыу аҡса бүленгән. Юлдарҙағы ремонт эше менән беҙҙең сайтта танышығыҙ.
Өфөнөң Рихард Зорге урамында йылытыу миҙгеле ваҡытында башланасаҡ
Өс айҙан ашыу дауам иткән ремонт эштәре участкала тамамланыу алдында. Унда 304 метр оҙонлоҡта һыу торбаһы һалынған. Йылыны бөгөндән үк бирергә лә мөмкин. Хеҙмәткәрҙәр капиталь ремонтты тулыһынса октябрь уртаһына тиклем тамамларға иҫәп тота.
Өфөлә йорт төҙөүсе ойошма өлөшсөләргә аҡсаларын ҡайтара
Башҡалала төҙөүсе компания алданған өлөшсөләргә аҡсаларын ҡайтара. Был граждандар зыян күреүселәр исемлегенән алына.
Хрущевкаларға яңы һулыш өрөләсәк
Был турала бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте ултырышында Премьер-министр Рөстәм Мәрҙәнов белдерҙе. Республика Хөкүмәте хрущевкаларҙы реновациялау, йәғни структураһын боҙмай ғына төҙөкләндереү тураһындағы тәҡдимде Рәсәй төҙөлөш министрлығына индерергә лә ниәтләй. Уны әҙерләү һәм күләмде билдәләү бурысы вице-премьер Андрей Труханға йөкмәтелде.
Башҡалала йылытыу миҙгеле буйынса матбуғат-конференцияһы үтте
Өфөлә йылытыу миҙгеле буйынса матбуғат-конференцияһы үтте. Ҡағиҙәгә ярашлы, йылытыу миҙгеле һауа температураһы һигеҙ градустан түбән төшкән осраҡта башлана.
Өфөлә ваҡытлыса транспорттарға хәрәкәт итеү сикләнә
Төхвәт Йәнәби бульвары менән Г.Мушников урамына тиклем урам өлөшөндә автотранспорттарға хәрәкәт итеү сикләнә. Был хаҡта Өфө ҡала хакимиәте хәбәр итә.
Иглин районы Көҙәй ауылы йорттарында йылытыу системаһы яңыртыла
Көҙәй ауылы йорттарында шәхси йылытыу системаһына күсеү эштәре алып барыла. Әлегә тиклем фатирҙарҙа йылылыҡ үҙәкләштерелгән ҡаҙанлыҡ аша бирелгән. Шуға ла һауа температураһын көйләү мөмкинлеге бөтөнләй булмай. Йылытыу миҙгеле ғәҙәттәгесә октябрҙә башланып, апрель айҙарында тамамлана. Заманса шәхси йылытыу ҡоролмаһы ғаилә бюджетын экономияларға ярҙам итәсәк, сөнки был осраҡта коммуналь хеҙмәттәр өсөн хаҡ күпкә кәмей.
Өфөлә 160 лифт яңыртыласаҡ
Өфөнөң Киров районында 160 лифтты яңыртасаҡтар. Был эштәр ағымдағы йылда башҡарыласаҡ. Был хаҡта ҡала хакимиәтенән хәбәр итәләр.
Дүртөйлө районында йылытыу миҙгеленә әҙерлек тамамланыу алдында.
Төбәктең Семилетка ауылында шәхси йылытыу системаһына күсеү эштәре алып барыла. Фатирҙарға шәхси ҡаҙанлыҡтар урынлаштырыла. Быйыл район үҙәгендә биш йылға иҫәпләнгән программа ярҙамында 500 метрға яҡын оҙонлоҡта заманса торбалар һалына. Торбаларҙы иретеп-йәбештерә торғас, улар ҡырҡ ямауға әйләнгән, тутығып бөткән. 25 йыл файҙаланыуҙа булған иҫке торбалар арҡаһында ҡаланың әле бер, йә икенсе осонда авариялар булып тороуы ла, ғәҙәти хәлгә әйләнгән. Бигерәк тә, йылытыу миҙгеле алдынан.
Октябрьскийҙа "Ҡала мөхите" проекты сиктәрендә тиҫтәгә яҡын ихата тәртипкә килтереләсәк
Юлдарға асфальт һалыуҙы һәм парковлар төҙөүҙе, балалар һәм спорт майҙансыҡтарын асыуҙы, ҡоймалар, эскәмйәләр һәм урналар урынлаштырыуҙы ихатала йәшәүселәр үҙҙәре хәл иткән. Был маҡсатҡа барлығы 25 миллион һумдан ашыу инвестиция бүленгән. Бөгөн Төньяҡ, Баҡса ҡулсаһы, Горький һәм Островский урамдарында алып барылған күләмле эштәр тулыһынса тамамланған. Әле торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре биләмәләргә тупраҡ йәйеү менән мәшғүл. Изге эштән фатир хужалары ла ситтә ҡалмай. Улар ҡыуаҡлыҡтар һәм ағастар ултыртыу, сәскә түтәлдәре яһау, бордюрҙарҙы буяу кеүек эштәргә әүҙем ҡушылған.
Өфөлә ваҡытлыса транспорт хәрәкәте сикләнә
Өфөлә Беренсе Май урамы менән Ульяновтар урамы киҫелешендә унынсы августтың 22:00 сәғәтенән алып ун өсөнсө августтың 06:00 сәғәтенә тиклем автомобилдәргә хәрәкәт итеү тыйыла. Был хаҡта Өфөнөң йылытыу селтәре ойошмаһы хәбәр итә.
Өфөлә Комсомол урамында коммуналь авария эҙемтәләре бөтөрөлә
Өфөлә коммуналь авария эҙемтәләре бөтөрөлә. Совет районында иртәнсәк һыу селтәре сафтан сыға. Әле урында белгестәр эшләй.
Еүешләнде әҙәм торлағы
Баш ҡалала көслө ямғыр эҙемтәләре... Кисәге ҡойма ямғыр йөҙәрләгән өфөлөләргә ҙур мәшәҡәт һәм уңайһыҙлыҡтар тыуҙырҙы. Ябай фатир хужаларынан тыш, элитала йорттарҙа йәшәгән хәлле кешеләр ҙә зыян күрҙе. Баҙар хаҡы 18- 20 миллион һумға баһаланған фатир хужалары матди юғалтыу күләмен иҫәпләй.
Башҡортостанда 429 йорт алдын һәм 129 паркты төҙөкләндерәсәктәр
Башҡортостанда заманса ҡала мөхитен булдырыу буйынса федераль программа сиктәрендә 429 йорт алдын һәм 129 паркты төҙөкләндерәсәктәр. Был хаҡта 6 августта Республика Хөкүмәтендә барған оператив кәңәшмәлә билдәле булды.


text:
Республика рапирасыһы халыҡ-ара турнирҙа көмөш миҙал яуланы
Республика рапирасыһы халыҡ-ара турнирҙа көмөш миҙал яуланы Фото: Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 22 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Мәскәү ике тапҡыр олимпия чемпионы Сергей Шариков иҫтәлегенә фехтование буйынса XXIX халыҡ-ара ярыштарҙы ҡабул итте. Турнирҙа Башҡортостан исеменән йәш рапирасы-кадет Дамир Фәхретдинов сығыш яһаны. Спортсы көмөш миҙал яуланы.
Республика Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Дамир ярымфиналда Курск өлкәһе рапирасыһы Данил Кравцов менән алышты. Һөҙөмтәлә яҡташыбыҙ 15:8 иҫәбе менән еңде. Финалда иһә Фәхретдинов Санкт-Петербург вәкиле Даниил Федоровтан еңелде. Осрашыу 3:15 иҫәбе менән тамамланды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 353
РАДИОЗОНДЛАУ, Ер йөҙөнән көплөк (шар) шартлай торған бейеклеккә тиклем (28—30 км) төп метеорологик дәүмәлдәрҙең (атмосфера баҫымы, т‑ра, һауаның дымлылығы, елдең тиҙлеге һәм йүнәлеше) вертикаль профилдәрен билдәләү өсөн аэрологик үлсәүҙәр үткәреүҙең бер ысулы. Р. аэрологик прибор (радиозонд) һәм ер өҫтө ҡорамалдары ярҙамында үткәрелә. Радиозонд һиҙгер датчиктарҙан, үлсәү үҙгәрткесенән һәм коммутация ҡоролмаһынан тора, водород йәки гелий тултырылған шарҙа күтәрелә. Ер өҫтө ҡорамалдары (радиолокация станцияһы йәки башҡа радиопеленгация ҡоролмаһы) радиозондтың осоуын оҙата, уның радиосигналдарын ҡабул итә һәм теркәй. Башҡортостанда аэрологик станция 1957 й. Өфөлә асыла. Аэрологик үлсәүҙәр тәүлегенә 2 тапҡыр үткәрелә, һөҙөмтәләрен иң тәүҙә һауа торошо хеҙмәтендә, Ерҙең ирекле атмосфераһындағы циркуляция процестарын тикшереүҙә ҡулланылған бейеклек картаһын төҙөү өсөн файҙаланыла. Шулай уҡ ҡара: Аэрология, Метеорология станцияһы.
Л.А.Лобанова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ҡурай сәнғәте тарихында исемдәре алтын хәрефтәр менән уйылған шәхестәр араһында Кәрим Дияров лайыҡлы урын биләй.
“Борондан традицион ҡурайсы көйҙө уйнар алдынан тарихын һөйләр, төрлө ырыуҙарға, төбәктәргә хас варианттарын уйнап ишеттерер, йырға һалынһа йырлар, бейеү көйө икән, халыҡ һораһа, бейеп тә күрһәтер булған. Шулай итеп, ҡурайсымын тигән ир аҫылы, ҡурайҙа уйнау маһиры булыу менән бергә, тарихсы ла, фольклорсы ла, йыраусы ла, бейеүсе лә һәм, хатта, йыш ҡына сәсән дә булған.
Халыҡ ҡурайсы исемен лайыҡлыларға ғына биргән. Ә Кәрим Мөхәмәҙиә улы Дияров иһә ысын мәғәнәһендә ҡурайсы булды. Ул тарихын бәйән итеп, көйөн уйнап, йырын йырлап магнитофон таҫмаһына яҙҙырып ҡалдырған 120 яҙма Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фондында, тиҫтәнән ашыуы Башҡортостан радиоһы фондында һаҡлана, ете тиҫтәнән ашыу әҫәрҙең тарихы, легенда-риүәйәттәре, ноталары, йыр текстары китапта баҫылып сыҡты (Кәрим Дияров. Сал Уралдың моңдары. Төҙөүселәре - Р. Шәкүр, Ф. Камаев. Өфө, 1988). Башҡорт бейеүе белгесе Лидия Нагаеваның “Көнсығыш башҡорттары бейеүе” (Мәскәү, 1981) тигән монографияһында Кәрим ағайҙың башҡорт бейеүе тураһындағы һүҙҙәре килтерелә.
БАССР-ҙың 50 йыллығы кеүек ҙур байрамдарҙа, ғәҙәттә, райондарҙан ҡурайсыларҙы йыйып, Өфөнөң, Мәскәүҙең, Ленинградтың, башҡа ҙур ҡалаларҙың оло сәхнәләренә сығара торғайнылар. Йыйылма ансамблгә етәкселек итеүселәр Көньяҡ Урал райондары ҡурайсыларының танылған лидеры Кәрим Дияровтың ярҙамына таянғанын иҫләүселәр бөгөн дә күп әле. Асылда, Кәрим ағай һәр урында ҡурайсы-педагог булып ҡалды. Аҡыллыға ишара, тигәндәй, урынында, ваҡытында әйтелгән дөрөҫ кәңәш халыҡ музыкантының ижади эҙләнеүҙәренә дөрөҫ йүнәлеш бирә, һәм байтаҡ өлкән быуын ҡурайсылары Кәрим ағайҙы үҙенең остазы һанай икән, был һис тә ғәжәп түгел,” - тип яҙа Башҡортостандың халыҡ артисы Юлай Ғәйнетдинов “Башҡортостан” гәзите биттәрендә (2000 йыл, 27 ғинуар, № 15 (23027).
Кәрим Мөхәмәҙиә улы 1910 йылдың 15 ғинуарында Баймаҡ районының Басай ауылында, ете малай, өс ҡыҙ тәрбиәләгән ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҫә төшкәс, байҙарға йылҡы көтөргә ялланған. Шул осорҙарҙа, 6-7 йәшлек кенә сағында, ул ҡурай тартырға өйрәнә башлай. “Көтөү көткәндә йырлап, ҡурайҙа уйнап ебәрһәң, күңелең күтәрелеп, ҡанатланып китәһең. Ололар миңә 8-9 йәштәр самаһы сағыңдан уҡ шәп ҡурайсы булдың, тип әйтерҙәр ине, әммә үҙем был һүҙгә ышанып етмәйем. Ә бына 15-16 йәштәрҙә ысынлап та күп көйҙәрҙе ярайһы ғына һәйбәт уйнай инем”, - тип һөйләр булған ул һуңғараҡ үҙ уҡыусыларына.
Кәрим Дияровтың тыуған яғы – башҡорт халҡының йыр-моңо, рухи, мәҙәни донъяһы ғәйәт тотороҡло һаҡланған төбәк. “Бала сағынан уҡ береһенән-береһе һәләтлерәк халыҡ ҡурайсыларын, йырсы-сәсәндәрен күреп, ил хәтерен, илдең күңел байлыҡтарын һеңдереп үҫә йәш ҡурайсы. Замандаштары Бирғәле сәсән Ибраһимов, Ғәбит сәсән Арғынбаев һәм уның туғаны Әбәйт ҡурайсы, Сөнәғәт Байбулов, Хизбулла Мөхәмәтҡолов, ағалы-ҡустылы Ғәлимйән һәм Хәмит Әхмәтовтар уға дәрт-дарман биреп тороусы булғандарҙыр” (Ришат Рәхимов, “Халыҡтыҡын халыҡҡа ҡайтарҙы” мәҡәләһе, “Башҡортостан” гәзите, 2010 йыл). “Ҡурай уйнарға Абдрахман Басаев тигән оҫтанан өйрәндем, - тип һөйләгәндәре уҡыусылары хәтерендә уйылып ҡалған. – Ул бик шәп ҡурайсы булды, күп көйҙәрҙе белде. Ауылда берәй мәжлес булһа, яҡшы ҡурайсыны күрер, көйөн отоп алыр өсөн, тирмә кейеҙен тишеп, бармаҡтары нисек йөрөгәнен ҡарап торор инем.”
Бәләкәйҙән белемгә ынтылған отҡор Кәрим 1924 йылға тиклем үҙ ауылында башланғыс белем ала, 1925-1929 йылдарҙа уҡыуын Темәстә дауам итә. Бында егет тарихсы һәм ҡурайсы Әбүбәкер Хөсәйенов менән таныша һәм унан көйҙәр өйрәнә, тарихтарын яҙып ала (“Йәйәүле Мәхмүт”, “Таштуғай”, “Ишҡол”, “Еҙ үксә” (“Сабираҡай”) һ.б.).
Был йылдарҙа ул ҡурайҙа уйнау таһыллығын камиллаштыра. Һәр төрлө мәжлестәрҙә, мәҙәни сараларҙа ҡатнаша. Күрше-тирә ауылдарға сығып, маһир ҡурайсылар, йырсылар, тарихсылар менән аралаша, тыуған төйәгенең тарихын, йыр һәм көйҙәрен, риүәйәттәрен өйрәнеп, уларҙы ҡағыҙға теркәй бара.
Кәрим Дияров 1929 йылда юғары белемгә эйә булыу маҡсаты менән Өфөгә килә. Әҙерлек курстары үткәндән һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Белем алыу осоронда ул Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, ҡурайсы, бейеүсе Ғиниәт Ушанов, композиторҙар Хәбибулла Ибраһимов, Солтан Ғәбәши, Мәсәлим Вәлиев, Александр Ключарев, данлыҡлы йырсы, композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтовтар менән танышып, аралашып йәшәй. Талантлы студентты Ғәзиз Әлмөхәмәтов аккомпаниатор итеп Башҡортостан райондарына, илебеҙҙең төрлө ҡалаларына йәйге гастролдәргә алып йөрөй. Шулай итеп, буласаҡ ҡурайсы бай тормош тәжрибәһе туплай. Ғиниәт Ушановтан күп кенә йыр һәм көйҙәр өйрәнә. Улар араһында “Ҡарт Байыҡ” йәки “Ушан Байығы”, “Кинйәбай Байығы”, “Урман Байығы”, “Хәйбулла Байығы”, “Турат сағылы”, ”Уҙған ғүмер”, “Баяс”, “Ильяс”, “Ҡалды” әҫәрҙәре бар.
Кәрим Дияров 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Яу йылдарында һалдат Ирәндек ҡурайын һәр саҡ ҡынында йөрөтөр булған тиҙәр.
Һуғыштан һуң, хаҡлы ялға саҡлы, Баймаҡ районы мәктәптәрендә физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй. Унан дүрт тиҫтә йыл Ниғәмәт урта мәктәбендә уҡыта. Тәүге хеҙмәт көндәренән үк уҡыусыларҙа, үҫмерҙәрҙә ҡурайға һөйөү тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуя. Шулай уҡ район күләмендә лә ҡурайсылар ансамбле етәксеһе булып сығыш яһай. 60-сы йылдарҙа иһә уның башҡарыуында башҡорт халыҡ көйҙәре һәм уларҙың тарихтары урта мәктәптәр өсөн фонохрестоматияларға индерелә.
“Көньяҡ Урал, Ирәндек буйы ҡурайсыларының быуаттар төпкөлөнән, быуындан быуынға килгән һоҡланғыс ижади тәжрибәһен, ижади эстафетаһын йөрәгендә һәм зиһенендә һаҡлап, яңыртып, беҙҙең көндәргә тиклем килтереп еткергән, үҙенең уҡыусыларына өйрәтеп, изге мираҫ итеп ҡалдырған атаҡлы халыҡ музыканты ул Кәрим Дияров, - тип уҡытыусыһы хаҡында хәтирәләр менән уртаҡлаша Рәмил Хәсәнов (“Башҡортостан”, 2000 йыл, 2 сентябрь). - Атай-олатайҙар мираҫын айырыуса ҡәҙерләп һаҡлаған Ирәндек буйы ҡурайсыларының ғәжәп үҙенсәлекле бер алымы бар. Ул халыҡ телендә күкрәккә һалып уйнау тип атала. Күкрәккә һалып уйнағанда, ҡурай моңона ҡушылып, уға фон, йәм биреп, өр-яңы биҙәктәр өҫтәп бер тауыш урғылып сыға. Кәрим Дияров ошо боронғо алымды бәләкәй сағынан уҡ ишетеп, өйрәнеп, таҙа саф килеш беҙҙең көндәргә килтереп еткереү миссияһын үтәне. Бөгөнгө көндә уның уҡыусылары - Башҡортостандың халыҡ артистары Ришат Рәхимов, Юлай Ғәйнетдинов, бер туған ағалы-ҡустылы Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рауил, республика, район конкурстары лауреаттары Рәмил һәм Рәил Хәсәновтар уның ижадын, мираҫын дауам итеүселәр”.
“Ҡурайсы Кәрим Дияровтың башҡарыу оҫталығын юғары рухи күтәренкелек, эске хистәрҙең һәм тойғоларҙың тотанаҡлығы айырып тора. Дияровта халыҡ йырсыларына, ҡурайсыларына, тарихи эпик әҫәрҙәр һөйләүсе сәсәндәргә генә хас булған аҡыллылыҡ һәм юғарылыҡ бар. Ҡурайсы тарафынан башҡарылған көйҙәрҙең аныҡлығы һәм архитектоник теүәллеге, юғары техник оҫталыҡ, тойғоло, шул уҡ ваҡытта сабыр башҡарыу стиле шуны иҫбатлай ҙа инде. Ул халыҡ ижадына бөтөнләй ят булған “артистарса” уйлап сығарыуҙарға, ялған пафос ижады һәм ҡылансыҡланыуға ҡырҡа ҡаршы. Уның ижади идеалы – халыҡ йырының образлы матурлығын, көйөн, моңон, музыкаль-этнографик традицияларын һаҡлап башҡарыу. Эмоциональ моң байлығы, ҡурайсының ҡабатланмаҫ башҡарыу оҫталығы арҡаһында, илаһи бер поэтиклыҡ, лирик тойғолар, тормошсан юмор, энергия, эпик һүрәтләнеш һәм йола көйҙәренең гүзәллеген үҙ эсенә ала”, - тип ҡурайсы ижадына үҙ баһаһын бирә ”Ағиҙел” журналында Хәмзә Ихтисамов (1981йыл, № 8) .
“Ауылдаштары уны ихлас күңелле, эш һөйөүсән һәм ябай кеше итеп хәтерендә һаҡлай. Ҡатыны Фәрзәнә апай менән улар һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтерҙе. Фәрзәнә апай Кәрим ағайҙың ышаныслы тормош юлдашы, таянысы, оло терәге булды”, - тип иҫкә ала “Совет Башҡортостаны” гәзитендә Г. Сәлихова (1990 йыл, 8 август, №180 (20677). Ҡурайсы, һаулығы насарайып, 1986 йылдың ноябрендә яҡты донъя менән хушлаша. Халҡыбыҙҙың мәшһүр ҡурайсыларының береһе, Башҡортостаныбыҙҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Кәрим Дияров хаҡында бары тик яҡты иҫтәлектәр генә йәшәй. Баймаҡ районының тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейы директоры С. Бикеев яҙғанса (“Башҡортостан” гәзите, 1995 йылдың 4 апрель һаны), “Кәрим Дияровты хәтерләү генә түгел, йырҙарынан үҙенә һәйкәл ҡойорлоҡ!”


text:
- Подробности
- Просмотров: 421
ЛАЗЕР ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ, лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһы. Л.т. 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла. Башҡортостанда Л.т. 20 б. 80‑се йй. аҙ. алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, мед. һ.б. индерелә башлай. Л.т. эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә. Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында Д.Ә.Ғәниев, Г.И.Рассохин, Р.М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул “Башкирэнерго” ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, “Гидравлика” ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, технология һәм производствоны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн Л.т. индерелә.
Ә.З.Теләүлин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ҡала бесәйе һәм ауыл бесәйе
Әкиәтем әкәйле
Ҡала бесәйе һәм ауыл бесәйе
Борон-борон заманда йәшәгән, ти, ике бесәй: ҡала бесәйе һәм ауыл бесәйе. Ҡала бесәйе аҡ төҫтә һәм һимеҙ булған. Ул ҙур, матур һәм йылы өйҙә көн иткән. Көнө-төнө ашап, йомшаҡ түшәктә йоҡо һимерткән. Хужабикә уны һөт, ит, "вискас” менән генә һыйлаған. Ә бына ауыл бесәйе ҡара төҫтә, бик ныҡ ябыҡ икән, ти. Ул көнөн күберәк саф һауала үткәргән. Һунарға йөрөгән, үҙ тамағын үҙе ҡайғыртҡан. Көн дә йүгереү, саф һауала булыу, сысҡан тотоу — уны көслө яһаған. Был бесәй бик аҡыллы, һиҙгер булған.
Ҡала бесәйе бик рәхәт йәшәгән. Бына бер көн ауыл бесәйе ҡала бесәйен күреп: «Нисек уға көнө-төнө йоҡлап ятыу ялҡытмай?» -— тип уйлаған. Ә ҡала бесәйе: «Нисек көн оҙонона бер сысҡан артынан йүгереп йөрөп арымай ул?» — тип аптырап ҡараған.
Шулай ике бесәй бер-береһен һаман аңлай алмай йөрөйҙәр икән, ти.
Алмира Әсфәндийәрова,
3-сө класс уҡыусыһы.
Талбазы башҡорт гимназияһы.


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Украин Теле Үҙәге Булып Китеү" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
Харьков (Украин теле), йәки Харьков (Урыҫ ир-аты), шулай уҡ ҙурлығы буйынса икенсе ҡала, Украинала (һуң Киев, һис шикһеҙ). 3/4 быуат элек ул аланияға башҡалаһының Украинаның статусы (Совет Украина), тик был мәғариф Украина баш ҡалаһы.
Халыҡ Харькова был - 1.5 миллионлаған кеше. Харьков эйә richcultural, фәнни, белем биреү, транспорт һәм сәнәғәт тормош. Ҡала ҡатнаша йөҙләгән сәнәғәт предприятиелары. Хатта кризис осоронда ҡала үҫә. Яңы төҙөлә ҡунаҡханалар.
Транспорт системаһы Харькова-иң яҡшыларҙың береһе Украинала. Әҙерлек барышында Евро 2012, ҡала хакимиәте ремонтланыҡ күп юлдар һәм үҙгәртте ҡайһы бер маршрутке, үҙәк урамдарҙа хәрәкәт итергә тулы булмаған ауыр. Харьков метро 35 км һәм 28 станцияһының. Барлыҡҡа килгән яңы тиҙлек режимын поезд laucnhed тоташтырыу өсөн ҙур Украина шәһәрҙәрендә (Киев, Донецк, Львов).
Харьковский Аэропорт ине ремонтланған тоташтырыу һәм яңы тиерлек үткәрелә ярты йыл һайын.
Иң популяр иҫтәлекле урыны " Харьков Иреклек Майҙаны (Иреклек Майҙаны), өсөнсө ҙурлығы буйынса ҡала майҙаны Ауропала, был 7-се урынды алып тора, тураһында һүҙ барғанда донъяла. Башҡа иҫтәлекле Харькова атаһыҙ бында прочитать.


text:
Йылайыр районы Сидоровка ауыл мәҙәниәт йорто эшмәкәрлеге.
Благовещен районының мәҙәниәт бүлеге эшмәкәрлеге.
Ҡырмыҫҡалы районы мәҙәниәт йорттары эшмәкәрлеге. 2-се тапшырыу.
Ҡырмыҫҡалы районы мәҙәниәт йорттары эшмәкәрлеге. 1-се тапшырыу.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
Комментарий
Бик ҙур теләк менән тыңланым...
ООО, бик ҙур теләк менән Өфө статистика, информатика hәм иҫәпләү техникаhы колледжының китапханаhы тураhында тыңланым, сөнки мин 2015 йылда ошо колледжды тамамлағайным . Ысынлап та, изге күңелле кешеләр эшләй унда. Рәхмәт Әлиә Рәисовнаға, башҡорт телендә китаптар кәрәк булғанда, уның ярҙамы күп булды.
Китапханаларға иғтибар
Китапханаларға иғтибар иткәнеғеҙ өсөн ҙур рәхмәт!!!
Үтенесебеҙ бар…
Миловка мәҙәниәт йорто эшмәкәрлеге тураһындағы тапшырыуҙы сайтҡа ебәреүегеҙҙе үтенәбеҙ, сөнки беҙ тыңлай алманыҡ.
Тапшырыуҙар сайтҡа эфирҙа үткәс тә ҡуйыла…
Хөрмәтле тыңлаусылар! Тапшырыуҙар сайтҡа эфирҙа үткәс тә ҡуйыла, дүшәмбе техник сәбәптәр арҡаһында тотҡарлыҡ килеп сыҡты. Әле Өфө районы Алексеевка һәм Миловка ауылдарындағы мәҙәниәт йорттары хаҡындағы тапшырыу сайтҡа һалынды.
Уңыштар һеҙгә!


text:
26 декабрҙә Мәскәүҙә уҙасаҡ Шыршы байрамына республикабыҙҙан 114 уҡыусы бара. Бындай бәхет уҡыу алдынғыларына, олимпиадаларҙа, спорт ярыштарында, ижади конкурстарҙа еңеүселәргә, Рәсәй уҡыусылар хәрәкәте лидерҙарына тәтене. Төп Яңы йыл тантанаһына юлланыусылар араһында шулай уҡ күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүселәр, хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булғандарҙың, хәрби хәрәкәт ветерандарының улдары, ҡыҙҙары ла бар. Кремль һарайында …
Continue reading ‘Кремль Шыршыһы көтә’ »
2019 йылдың июлендә Өфө ҡалаһында Йәйге халыҡ-ара балалар уйындары үтәсәк! Мәртәбәле ярышҡа донъяның төрлө илдәренән 1 мең 500-ҙән ашыу йәш спортсы килеүе көтөлә.
Быйыл Башҡортостанда суд системаһы ойошторолоуға – 95 йыл. Суд, хөкөм һүҙе барыбыҙға ла таныш, ә был турала беҙ тағы нимәләр беләбеҙ һуң?
Баш ҡаланың Октябрь районына ҡараған Нуғай ауылында өр-яңы белем усағы үҙенең ишектәрен асты. Ул 1 мең 250 балаға иҫәпләнгән. Ике уҡыу һәм бер спорт менән шөғөлләнеү өсөн блоктарҙан тора. Заманса техника менән йыһазландырылған компьютерҙар кабинеты, интерактив комплекс, 504 урынға иҫәпләнгән тамаша залы, 402 урынлыҡ ашханаһы бар. Ике йыл дауам иткән төҙөлөштө Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм …
Continue reading ‘Тағы ла бер яңы мәктәп!’ »
Ура-а! Еңеү! Гөлфиә менән Регинаның шатлығы эсенә һыймай. Ҡыуаныстан йөҙҙәре балҡып яна. Күпме көткәйнеләр. Атай-әсәйҙәре лә уларға ышанып, призлы урын алһағыҙ, беҙҙең юбилейға ҙур бүләк тә булыр, тигәйне. Гөлфиә лә, еңһәм генә ярар ине, тип нисәмә тапҡыр эстән генә ҡабатлап йөрөнө. Ҡыҙҙар ныҡ итеп тырышты. Йәй көндәрен дә бушҡа үткәрмәнеләр. Ауыл клубында булһа ла теннис …
Continue reading ‘Ҡыҙҙар ҡыуанысы’ »
Яңыраҡ Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт интернат-гимназияһының бер төркөм уҡыусылары – Розана Әхтәмова, Роберт Горбунов, Эльвина Семёнова һәм беҙ шиғырҙарыбыҙ тупланған «Кем мин?» тип аталған китабыбыҙҙы алып ҡыуандыҡ. Һәр беребеҙ уны үҙ ҡулына алып, сәхнәнән сығыш яһарға ла өлгөрҙөк инде. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, шағирә Ғәлиә Кәлимуллина ижад емештәребеҙҙе туплап, баш һүҙ яҙып, баҫмаға әҙерләне. Ә …
Continue reading ‘Һөйөнсө, яңы китабыбыҙ сыҡты!’ »
Салауат Юлаев майҙанында футбол буйынса донъя беренселеге кубогын (FIFA) өфөләр ҡайнар сәләмләне. Тантанала Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ҡатнашыуы сараға мәртәбә өҫтәне. Футбол буйынса донъя беренселегенең төп трофейы – кубогы илебеҙ ҡалалары буйлап гиҙеүен дауам итә. Өфө – эстафетаны алған дүртенсе ҡала. Быға тиклем уны Красноярск, Омск һәм Силәбе ҡалалары ҡабул итеп алды һәм күршеләренә оҙатты. …
Continue reading ‘Донъя кубогы Өфөгә килде!’ »
Республикабыҙҙа өлкән синыф уҡыусыларын һөнәр һайларға өйрәтәсәктәр. Октябрҙә Бөтә Рәсәй буйынса үҙенсәлекле акция ойошторола. Уның барышында егеттәр һәм ҡыҙҙар һөнәр һайлау буйынса түләүһеҙ диагностика үтә ала. Бының өсөн 25 сентябргә тиклем махсус сайтта теркәлергә кәрәк. Тест 89 һорауҙан тора, яуап биреү өсөн 40 минут ваҡыт бирелә.
– Уҡыусылар, барыбыҙ ҙа планшеттарыбыҙҙы тоҡандырабыҙ. Ә хәҙер «Урыҫ теле» билдәһенә баҫып, тәүге һөйләмде уҡыйбыҙ, – ти уҡытыусы. Балалар яңы ҡоролмаларҙы ҡулына ала. Бер малай ҡапыл уйламағанда планшетын иҙәнгә төшөрөп ебәрә. Ул ҡурҡып ҡына яңы гаджетын күтәрә. Ҡараһа, экранында бер ниндәй сыйылған ере юҡ. Бына һиңә XXI быуат хикмәте! Баҡһаң, ҡыҙҙар, малайҙар ярылмай торған планшет …
Continue reading ‘Рәсәй планшеттары һынау үтә’ »
Ура, Ҡырым Башҡортостанға Евпаториялағы балалар шифаханаларының береһен тапшырасаҡ! Был һөйөнөслө хәбәрҙе Социаль хеҙмәткәр көнөнә арналған тантаналы йыйылышта республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ишеттерҙе. – Уны йүнәтеп, яңыртып, тәртипкә килтерәсәкбеҙ һәм ошо шифаханала йыл һайын 5 мең самаһы бала һаулығын нығыта аласаҡ. Был – бик яҡшы проект, тип уйлайым. Һис шикһеҙ, беҙ төҙөкләндереүгә аҡсаны йәлләмәйәсәкбеҙ. Шуныһы шәп, …
Continue reading ‘Ҡырымда – үҙебеҙҙең шифахана!’ »


text:
Һыйлы көнөң һыйырҙа, йәки Сәлиәнең бер көнөКәк-күк, кәк-күк... Сәлиә Дим буйында һаҡаулана башлаған кәкүктең өҙөлөп-өҙөлөп саҡырыуына, бер-береһен уҙышып йырлаған һандуғас моңона уяна, шуға күрә сәғәтен шылтыратырға ла ҡуймай... Йәйге төндөң ҡыҫҡалығы! Саҡ башын мендәргә терәгән кеүек...
Әйтелмәгән мөхәббәтДонъя шулай ҡоролған: кешеләр яңғыҙ йәшәй алмай, һәр кемгә лә иңен ҡуйырлыҡ терәк, һыйынырлыҡ йөрәк кәрәк. Кем арбаһына ултырһаң, шуның йырын йырлайһың, тип юҡҡа әйтмәйҙәр, ниндәй юлдаш һайлауың яҙмышты ла билдәләй. Берәүҙәр үлә яҙып яратышып...
Төрки рухын һаҡлай Каспий тулҡындарыДонъяла халыҡ үҙен-үҙе бер төрлө атаған, әммә башҡалар уларҙы икенсе төрлө исемләп йөрөткән осраҡтар күп. Беҙ ҙә ҡаҙаҡтар өсөн истәк булғанбыҙ ҙаһа, ана, яҡут икәнлектәрен белмәй йәшәгән сахалар әле лә бар. Әүәл-әүәлдән Каспий диңгеҙе ярҙарын...
Үҙең булып ҡалыу...Башҡортостандың дүртенсе саҡырылыш парламенты эше тамам, алда республикабыҙҙың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайына яңы һайлауҙар көтөлә. 2008 – 2013 йылдарҙағы ваҡыт арауығы Рәсәй өсөн дә, Башҡортостаныбыҙ өсөн дә ҙур сәйәси-ижтимағи ваҡиғаларға бай осор...
1 сентябрь етә!Йәй барыһының да көн тәртибе үҙгәрә. Балаларҙың йоҡоһон йәлләп, иртән уятмаҫҡа тырышабыҙ, кис тә һуңыраҡ ятыла. Инде “мәктәп режимы”на ҡайтырға ваҡыт етте. Мәктәпкә барырға 2-3 аҙна ҡала баланы йоҡоға 15 – 20 минут алдараҡ һалып, иртән дә шулай...
Баланы киләсәккә әҙерләргәЙылдан-йыл йылдамыраҡ йәшәйбеҙ. Ваҡыт тиҙлеге шәбәйгәнен һәр кем тоялыр, моғайын. Тик был хәрәкәттең беҙҙе бөтөнләй икенсе донъяға илткәнен генә төшөнөп етмәйбеҙ. Йәмғиәт тә, кешеләр ҙә, рухи ҡиммәттәр ҙә бөгөн бөтөнләй башҡа. Талаптар һәм...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 341
КВАНТ ХИМИЯҺЫ, химик берләшмәләрҙең үҙенсәлектәрен, төҙөлөшөн, үҙ‑ара тәьҫир итешеүен һәм әүерелештәрен тасуирлау өсөн квант механикаһының төшөнсәләре, математик аппараты һәм алымдары ҡулланылған теоретик химия бүлеге. Күп электронлы һәм күп ядролы системаны К.х. ҡулланып тасуирлау ғәҙәттә Шрёдингерҙың стационар тигеҙләмәһен бер электронлы яҡынлаштырыуға нигеҙләнгән, молекуляр орбиталдәрҙең үҙенә‑үҙе килешеүле ҡыры ысулы (Хартри ысулы) м‑н сисеүгә ҡайтып ҡала. Электрондарҙың үҙ‑ара корреляцияланған хәрәкәтен корректлы тасуирламау Хартри ысулының төп етешһеҙлегебулып тора, был электрон корреляцияһын иҫәпкә алған бер нисә ҡатмарлы, эмпирик булмаған ҡараштарҙың — конфигурацион тәьҫирләшеү һәм берләштерелгән кластерҙар алымдарының, болартыу теорияһының барлыҡҡа килеүенә килтерә. К.х. бер йәки ике электронлы интегралдарҙың күпселеген иҫәпкә алмауғанигеҙләнгән ярым эмпирик ысулдары иҫәпләүҙәрҙе мөмкин тиклем ябайлаштырырға (хаталарҙы өлөшләтә компенсациялау иҫәпләү схемаһына эмпирик параметрҙар индереү м‑н ирешелә) һәм бер нисә мең атом ингән системаларҙы моделләргә мөмкинлек бирә. Тығыҙлыҡ функционалы теорияһына нигеҙләнгән ысулдар перспективалы, улар ярҙамында меңдәрсә электрон ингән системаларҙы К.х. иң ҡатмарлы ысулдарының аныҡлығы м‑н тикшерергә мөмкин. 20 б. 80‑се йй. башлап компьютер технологиялары прогресына бәйле булған К.х. иҫәпләү алымдарының интенсив үҫеше күҙәтелә. К.х. өлкәһендәге фәнни тикшеренеүҙәр атомдың төҙөлөшө, химик бәйләнештәрҙең тәбиғәте, химик элементтар үҙенсәлектәренең периодик булыуы кеүек фундаменталь мәсьәләләрҙе асыҡларға мөмкинлек бирә. К.х. нигеҙендә молекулаларҙың реакцияға һәләте һәм тикшеренеүҙәрҙең спектраль алымдары теориялары (электрон, тирбәлеш, микротулҡын спектроскопияһы, электрон‑парамагнит резонансы, ядро‑магнит резонансы) уйлаптабыла. Химик реакцияларҙың потенциаль энергияһы йөҙө рельефын һәм күсеш торошон тикшереү молекуляр акт динамикаһы һәм химик әүерелештәрҙең тиҙлеген һәм йүнәлешенһан б‑са күҙаллау алымдарының үҫешеүенә килтерә. Башҡортостанда К.х. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр 60‑сы йй. И.Ц.Ляст, О.А.Пономарёв тарафынан башлана. 70‑се йй. классик Циглер—Натт катализаторы TiCl3—AlR3 иҫәпләп сығарыла, уның тәьҫиренең механизмы тикшерелә (К.С.Минскер, Пономарёв, Ю.А.Сангалов). 80—90‑сы йй. Органик химия ин‑тында Ti, V, Nd ингән катализаторҙар нигеҙендә диендарҙың ионлы‑координациялы полимерлашыуының актив үҙәктәре (Ю.Б.Монаков, З.М.Сабиров), 2000 йй. — тығыҙлыҡ функционалы теорияһы алымдарын файҙаланып, төрлө каталитик полимерлашыу процестарының механизмы (Монаков, С.Л.Хурсан) тикшерелә. ӨДНТУ‑ла — гетероциклик берләшмәләрҙең үҙенсәлектәрен (Е.А.Кантор), БДУ‑ла — төрлө органик реакцияларҙы моделләү (Р.Ф.Талипов), Органик химия ин‑тында термохимияның дөйөм мәсьәләләре, химик реакциялар интермедиаттары, ш. иҫ. органик пероксидтар һәм полиоксид‑тарҙың, физик‑химик үҙенсәлектәрен моделләү (Хурсан) б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла.
С.Л.Хурсан
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 577
ДЕМОГРАФИК СӘЙӘСӘТ, тыуымға, үлемгә, ғүмер оҙайлығына, халыҡ миграцияһына тәьҫир итеп, халыҡтың тәбиғи артыу режимын һаҡлап ҡалыу йәки үҙгәртеү һәм оҙайлы перспективала күҙалланған күрһәткестәргә өлгәшеү маҡсаттарында дәүләт органдары һәм йәмәғәт ойошмаларының дәүләттәге демографик процестарҙы көйләүгә йүнәлтелгән эшмәкәрлеге (ҡара: Демография). Д.с. алып барыу төбәктең соц.‑иҡт. үҫеше күҙаллауҙарына, халыҡ һаны, составы, күсеп йөрөүе һәм халыҡ һанының ғәмәли үҙгәреше күрһәткестәрен анализлауға таянып эшләнә. Иҡт. һәм соц. сәйәсәттән айырмалы рәүештә, Д.с. оҙайлы мөҙҙәткә эшләнә.
СССР‑ҙа Д.с. совет власы урынлашыуҙың тәүге йылдарында уҡ үҫеш ала: бала табыу йорттары, мәктәпкәсә балалар учреждениелары, ҡатын-ҡыҙ консультациялары һ.б. асыла башлай. РСФСР 1920 й. аборттар рөхсәт ителгән тәүге дәүләт була (1936–55 йй. тыйыла). Ғаиләне нығытыу, балалар учреждениеларының, көнкүреш һәм дөйөм туҡланыу хеҙмәттәренең киң селтәрен ойоштороу т‑да хәстәрлек күреү, бала тыуғанда пособиелар түләү б‑са дәүләттең бурыстары СССР Конституцияһында (1977) теркәлә. Шулай ҙа совет осоронда демографик көйләү саралары системаһыҙ алып барыла.
Башҡортостанда 1978 й. З.Ш.Аҡназаров етәкс. Респ. демографик комиссияһы төҙөлә. 200‑ҙән ашыу ғалим‑белгес ҡатнашлығында “БАССР‑ҙа демографик хәлде яҡшыртыуҙың комплекслы программаһы” эшләнә. 2002 й. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан “Башҡортостан Республикаһының 2015 йылға тиклемге оҙайлы демографик сәйәсәте концепцияһы” хуплана, унда тормош сифатын яҡшыртыу, ғаилә‑никах мөнәсәбәттәрен нығытыу, бала табыуҙы дәртләндереү, ғаиләнең йәмғиәттәге һәм шәхси ҡиммәттәрен күтәреү, айырылышыуҙарҙы кәметеү, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә ярҙам итеү, балалар гинекологияһын үҫтереү һәм беренсел түлһеҙлекте кәметеү, субсидиялар биреү һәм ғаиләләге бала һанынан сығып льготалы кредит биреү юлы м‑н йәш ғаиләләрҙең торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға һ.б. йүнәлтелгән саралар ҡарала. Шулай уҡ халыҡтың һаулығын нығытыу һәм ғүмер оҙайлығын арттырыу б‑са саралар билдәләнә: мед. ярҙамы күрһәтеү өсөн уңайлы шарттар булдырыу; йәрәхәтләнеү, ағыуланыуҙы иҫкәртеү; физик культура, спорт, туризмды үҫтереү; сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу; тәмәке тартыу, алкоголизм, наркоманияға ҡаршы көрәш б‑са эште көсәйтеү; Респ. перинаталь үҙәге эшен ойоштороу һ.б. Миграция һәм халыҡты урынлаштырыуҙы көйләү сиктәрендә БР‑ға БДБ һәм Балтик буйы илдәренән иммигранттарҙы йәлеп итеү һәм респ. интеллектуаль ҡеүәтен ситкә ебәрмәү өсөн соц.‑иҡт. шарттар булдырыу; халыҡты респ. эсендә урынлаштырыу системаһын тергеҙеү һ.б. беренсе урында тора. Д.с. был йүнәлештәре иҡт. (адреслы матди ярҙам, льготалы кредиттар һ.б.), адм.-хоҡуҡи (закон акттары һ.б.), ойоштороу (махсус комиссиялар булдырыу, конф. уҙғарыу һ.б.), фәнни‑пропагандистик (тикшеренеүҙәр үткәреү, киң мәғлүмәт саралары аша пропаганда алып барыу) саралар комплексын эшләү аша бойомға ашырыла. Оҙайлы Д.с. концепцияһында күрһәтелгән өҫтөнлөктәр халыҡ һанын арттырыу өлкәһендә аныҡ сараларҙы планлаштырғанда һәм тормошҡа ашырғанда дәүләт власы органдары өсөн нигеҙ булып тора. Бер нисә дәүләт программаһы эшләнә: 2006–11 йй. — “Башҡортостан Республикаһы балалары”, 2007–11 йй. — “Әсә һәм бала”, 2003–12 йй. — “Башҡортостан халыҡтары”, 2010–12 йй. — “Ғаилә” һ.б. “Башҡортостан Республикаһында ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау тураһында” (1993), “Башҡортостан Республикаһында күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында” (2000), “Башҡортостан Республикаһында йәш ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында” (2002) БР Закондары ҡабул ителә. 1998 й. 16 апр. Башҡортостан Республикаһы Президенты указы м‑н “Әсәлек даны” миҙалы булдырыла, уға биш һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән ҡатындар лайыҡ була. “Ғаилә йылы” (1998), “Бала йылы” (1999), “Әсә йылы” (2001), “Спорт һәм сәләмәт тормош йылы” (2003), “Тирә‑яҡ мөхит йылы” (2004), “Ғаиләгә социаль ярҙам йылы” (2008) респ. программалары бойомға ашырыла.
Р.Ә.Ғәлин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 535
АКСАКОВ С.Т. ИСЕМЕНДӘГЕ БАҠСА. Өфөлә урынлашҡан (Пушкин урамы, 110). Майҙаны — 3,15 га. 1860 й. Н.К.Блохин (ҡара: Блохиндар) утары урынында төҙөлә, 1892 й. алып Видинеев баҡсаһы (ҡара: В.И.Видинеев), 1917 й. — А.В.Луначарский ис. баҡса, 1989 й. — Аксаков С.Т. ис. мәҙәниәт һәм ял баҡсаһы (ҡара: С.Т.Аксаков). 1894—1991 йй. баҡса терр‑яһында йәйге театр бинаһы урынлашҡан була. 1938 й. күл ярҙарын нығытыу б‑са эштәр башҡарыла (1968 й. плиталар һалына). 1956 й. Пушкин урамы яғынан арка формаһында колонналы төп ҡапҡа төҙөлә. 1998—2002 йй. баҡсаның дренаж системаһын яҡшыртыу, күл тирәләй терр‑яны төҙөкләндереү эштәре башҡарыла; 2008 й. Яңы түшәлгән юл урамы яғынан яңы ҡойма ҡуйыла, өҫтәмә яҡтыртыу үткәрелә, яңы сәхнә майҙансығы төҙөлә, 2009 й. шарлауыҡ ҡорола һ.б. Баҡса терр‑яһы даими планлаштырыла; үҫентеләр араһында — имән, саған (ш. иҫ. америка сағаны), ҡайын, тал, миләш, йүкә, тирәк, уҫаҡ, шыршы, 2 альпинарий. Баҡсала балалар уйын комплексы, беседка, бейеү майҙансығы, “Ал сәскә” кафеһы бар. Төрлө киң мәҙәни һәм спорт, ш. иҫ. Балаларҙы яҡлау көнөнә, Халыҡ‑ара Аксаков байрамына бағышланған һ.б. саралар, балыҡсылар конкурсы, урыҫ йыры кисәләре үткәрелә. “Милый мой хоровод” урыҫ йыры ансамбле, “Сылтыр шишмә” башҡ. вокаль ансамбле (2009 й. алып) эшләй. Баҡса 20 б. аҙ. ландшафт һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.
В.Ф.Шабрина
Тәрж. И.М.Аҡъюлов


text:
Ура, Яңы йыл етә! Күңелле, шулаймы? Ә беҙҙең «Тирмәкәй»ҙе уҡыусы бәләкәс дуҫтарыбыҙҙың кәйефе нисек икән? Байрамды, Ҡыш бабайҙы көтөп алалармы? Һүҙ – уларға.
Карина ЙОСОПОВА, Туймазылағы 2-се мәктәптең I «Д» синыфы уҡыусыһы:
– Әтәс йылында беренсе синыфҡа уҡырға барҙым. Шунан да ҡыуаныслыраҡ ваҡиға бармы икән?! Яңы йылды бигерәк тә түҙемһеҙләнеп көтөп алам. Ул үҙе бер мөғжизә кеүек. Ә Ҡыш бабай – минең изге теләктәремде тормошҡа ашырыусы тылсым эйәһе.
Беҙҙең туғандар өсөн дә шатлыҡлы байрам. 1 ғинуарҙа Шәмсел олатайымдың тыуған көнө, ә 5 ғинуарҙа Йәүһәриә өләсәйем алтын юбилейын билдәләй. Мин уларҙы ҡотларға әҙерләнеп йөрөйөм.
Әмирә ШӘРӘФЕТДИНОВА, 6 йәш. Дүртөйлөләге 6-сы балалар баҡсаһы:
– Яңы йылды күңелле итеп ҡаршылайбыҙ. Өйөбөҙгә шыршы ҡуябыҙ, матур итеп биҙәйбеҙ. Ҡыш бабай миңә уйынсыҡтар бүләк итә, күстәнәстәр алып килә. Быйыл унан Лола ҡурсағын һораным әле. Әсәйем менән бергәләп Ҡыш бабайға хат та яҙып һалдыҡ.
Айгөл АЛТЫНБАЕВА, IV «В» синыфы уҡыусыһы. Өфө ҡалаһы, Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһы:
– Бына тағы ла һағынып көткән Яңы йыл етеп килә. Ул – мөғжизәләр байрамы! Балалар ҙа, өлкәндәр ҙә ярата.
Беҙ йыл һайын Яңы йылды ғаиләбеҙ менән ҡаршы алабыҙ. Шыршы аҫтында Ҡыш бабай ҡалдырған бүләктәрҙе алыу – иң тулҡынландырғыс мәл. Эт йылынан мин тик яҡшылыҡтар ғына көтәм. Башҡортостан, Рәсәй халҡына тыныслыҡ, һаулыҡ теләйем.


text:
- Подробности
- Просмотров: 633
ҒӘҘЕЛША, И б р а һ и м, Т ө й ә л ә ҫ, шарлауыҡ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Баймаҡ р‑ны Абҙаҡ а. көньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Ирәндек һырты армыттарында Төйәләҫ й. (Урал й. ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Һикәлтәһе 15 м ашыу бейеклектә, өс баҫҡыслы: 1‑се баҫҡысы һөҙәк (1,2 м бейеклектә), һыу иңкеү улаҡтан ағып төшә; 2‑се һәм 3‑сө баҫҡыстары текә (һәр береһе 7 м бейеклектә), һыу ташҡыны ағымдарға бүленә. Аҫҡы һәм урта девонға ҡараған ирәндек свитаһының вулкан тоҡомдарынан тора. Йәйге һыу сығымы яҡынса 10 л/с. Ҡарағас ҡатыш ҡайын‑уҫаҡ урмандары үҫә, яланғасланып ятҡан урындарҙа ҡая үҫемлектәре осрай.
Р.А.Фәтҡуллин
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Владимир Путин 2018 йылда Рәсәй президентын һайлауҙа ҡатнашыуы хаҡында иғлан итте
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Владимир Путин 2018 йылда Рәсәй президентын һайлауҙа ҡатнашыуы хаҡында иғлан итте, тип яҙа ТАСС агентлығы. Был турала дәүләт башлығы ГАЗ автомобиль заводы ветерандары һәм эшсәндәре менән осрашыуҙа белдерҙе.
«Эйе, мин Рәсәй Федерацияһы президенты вазифаһына дәғүә итәсәкмен», — тип белдерҙе ул.
Дәүләт башлығының һүҙҙәрен алҡыштар менән ҡаршы алдылар. «Был яуабығыҙ өсөн рәхмәт һеҙгә», — тип автомобиль заводы коллективына мөрәжәғәт итте Владимир Путин.
«Хеҙмәтегеҙ, эшкә, илгә ҡарата мөнәсәбәтегеҙ өсөн рәхмәт», — тип дауам итте ул. «Барыһы ла килеп сығыр тип ышанам», — тип айырып әйтте президент.
Владимир Путиндың вәкәләт ваҡыты 2018 йылдың 7 мартында тамамлана.
2018 йылда Путин президентҡа дәғүәсе сифатында һайлау алды кампанияһында дүртенсегә ҡатнаша. Һайлауҙа еңгән осраҡта дәүләт башлығы вазифаһын 2018 йылдан 2024 йылға тиклем тағы алты йыл биләйәсәк. Рәсәйҙең дәүләт башлығы итеп ул беренсе тапҡыр 2000 йылда 4 йылға һайланғайны.