text:
Азалия
Аза́лия (лат. Azalea) — арсалылар ғаиләһенә ҡарай (Вересковые (Ericaceae)) — Azalea L. .
Бейеклеге 1,5 метрға етеүсе был үҫемлек япраҡ ҡойоусы тармаҡлы ҡыуаҡтар төрөнә инә. Ырыуы — Рододендронд (Рододендрон (Rhododendron))
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Япраҡтары ваҡ, ҡуйы йәшел төҫтә, йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған була. Япраҡ плпстинкаһының формаһы оҙонса осло, уртаһында тамырсыҡтары күренеп тора.
Сәскә атыу осоронда ҡыуышлы, ябай һәм ялбыр сәскәләре сыға, уларҙың төҫө аҡтан алып ҡара шәмәхә төҫөнә тиклем була. Сәскәләр 2-6 бөртөк булып бер төркөмгә йыйыла. Сәскәнең уртаһында бер нисә һеркәс япрағы бар.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ см. раздел Ссылки: GRIN
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Азалия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Список видов рода Rhododendron (Рододендрон), ранее входивших в род Azalea (Азалия) на сайте GRIN (инг.) (Тикшерелгән 23 август 2009)


c: text/html

text:
Библия
Библия, Мөҡәддәс китап — йәһүд һәм христиан диненең изге китаптары тупланмаһы. Уртаҡ бүлеме — Тәүрат, тик христианлыҡта ғына изге һаналғаны — Инжил. Ислам динендә Тәүрат, хөрмәт ителһә лә, Аллаһтың хаҡ һүҙе тип танылмай.
Библия — иудаизм һәм христиан диндәрендә Изге Китап сифатында ҡанунлаштырылған яҙмалар йыйынтығы. Ислам Библияны Изге Китап булараҡ таный, ләкин уны «көфөр», йәғни боҙолған, тип һанай. Библия Иҫке Ғәһед (Ветхий Завет; ҡанундар − Тәүрат, ) һәм Яңы Ғәһед (Новый Завет; 4 Инжил һәм Апостолдар ғәмәлдәре) тип аталған өлөштәрҙән тора. Беренсеһе христиан дине барлыҡҡа килгәнсе үк яҙылған китаптарҙы берләштерә, ул б.э.т. III быуатта яҙылған.
Иҫке Ғәһед бер нисә өлөштән тора. Тәүрат (йәһүдсә — Тора) тип аталған өлөшөн Муса пәйғәмбәрҙең 5 китабы тәшкил итә, тағы бер ҙур ғына өлөшө йәһүд халҡының боронғо тарихын бәйән итеүсе 13 китапты берләштерә, Зәбүр (Псаломдар) тигән өсөнсө өлөшөндә христиандарҙа һәм йәһүдиҙәрҙә ғибәҙәт ҡылғанда уҡыла торған дини шиғырҙар тупланған. Иҫке Ғәһед ун бер йәһүд пәйғәмбәренең асылмыштарын бәйән иткән Пәйғәмбәрҙәр китабы менән йомғаҡланған. Йәһүҙиҙәр Иҫке Ғәһедтең йәһүд телендәге текстын изге тип иҫәпләй. Христиандар иһә б. э. т. II быуатта Александрия ҡалаһында тәржемә ителгән тексты (уның төҙөлөшө һәм тексы йәһүдиҙәрҙекенән бер аҙ айырала) ҡануни тип таный. Иҫке Ғәһед латин, боронғо славян һ.б. телдәргә грек теленән тәржемә ителгән. Яңы Ғәһед фәҡәт христиандарҙа ғына изге булып һанала. Ул 27 китаптан — Ғайсаның тормошо һәм тәғлимәте, Изге апостол ғәмәлдәре менән бәйән ителгән 4 Инжилдән (Евангелие; мәғәнәһе — «изге хәбәр»), апостолдарҙың 21 хатынан һәм Иоанн Богослов асылмышынан ғибәрәт. Яңы Ғәһед тексты грек телендә яҙылған.
Урыҫ православие сиркәүе Библияның IX Кирилл һәм Мефодий тарафынан тәржемә ителгән боронғо славян телендәге текстын файҙалана. Христиан динендәге башҡа милләт вәкилдәре үҙ теленә тәржемә иткелгән Библияны ҡуллана. Библияны урыҫ теленә XI быуат башында тәржемә итә башлайҙар. 1822 йылда тәүге тапҡыр Яңы Ғәһедтең урыҫ телендәге тексы тулыһынса баҫылып сыға. 1876 йылда Урыҫ православие сиркәүенең юғарғы идаралығы Синод етәкселегендә тәржемә ителгән тулы Библия (Иҫке һәм Яңы Ғәһед) баҫтырып сығарыла һәм сиркәү тарафынан рәсми раҫлана. Был баҫманы урыҫ протестанттары ла ҡуллана.
Өҫтәлмә мәғлүмәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Библия, Ҡөрьән, Танах һәм Ганджур китаптары Рәсәй халыҡтарының тарихи мираҫы тип танылған. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь[1].
- 2015 йылдың 27 мартында Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында Инжил китабының — тарихта тәүге тапҡыр башҡорт теленә тәржемә ителгән Яңы Ғәһедтең — исем туйы үтте. Башҡорт телендәге хеҙмәт баҫмаға Рәсәйҙең Библияны тәржемә итеү институты тарафынан әҙерләнгән. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисаметдинова билдәләүенсә, тәржемәнең маҡсаты — башҡорт халҡын дөйөм кешелек ҡомартҡыһы менән таныштырыу, башҡорт телен байытыу, уның функцияларын киңәйтеү. Яңы баҫма башҡорт теленең матбуғат йәки нәфис әҙәбиәттең теле генә түгел, шулай уҡ кешелектең төп ҡомартҡыһы — Тәүратты — тәржемә итерлек байлыҡҡа эйә булған тел булыуын да күрһәтә. Баҫма ҡыҙыҡһыныусыларға Тәүраттың тексын башҡорт телендә ентеклерәк өйрәнергә мөмкинлек бирерәсәк. Китап, беренсенән, дини, әхлаҡи, тәрбиәүи һәм ғилми-тикшеренеү эш менән шөғөлләнеүселәргә яҡшы ҡулланма булһа, икенсенән дин-ара аралашыуға ла булышлыҡ итәсәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Азауад
Азавад (йәки Азауад; Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләте; тамашек ⴰⵣⴰⵓⴷ, ғәр. أزواد, Azawād) — названия географической области на северо-востоке Малиҙың төньяҡ-көнсығышындағы географик өлкә исеме, танылмаған Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләте һәм үҙәк-көнбайыш Африка Сахараһында күпселек Туарегҙар йәшәгән төбәк.
Донъя йәмғиәте Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләтен танымағас, уны Малиҙың айырылғыһыҙ өлөшө тип ҡарағас, 2012 йылдың 15 июлендә «Азавад Милли азатлыҡ хәрәкәте» вәкилдәре Азавад дәүләте төҙөү идеяһынан баш тарталар. Малиҙан айырылыуға ҡарағанда мәҙәни һәм иҡтисади үҙаллылыҡты өҫтөнөрәк күрәләр [1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Mali-stub Ҡалып:Azawad-stub


text:
Биологик систематика
Биологик систематика — бөтә тереклекте классификациялаштырыусы фәнни дисциплина; тере организмдарҙы классификация принциптарын төҙөү уның төп мәсьәләһе булып тора. Биологик систематика ошо, әйтеп кителгән принциптарҙы ҡулланып система төҙөүсе фән. Классификация һүҙе бында, бөтә барлыҡ организмдарҙы һәм күптән үлеп бөткән төр организмдарын тасурилау һәм системала урынлаштырыу,мәғәнәһендә ҡулланыла[1].
Систематиканың дөйөмләштереүсе эше Ғәҙәти Системаны яһау булып тора. Бер яҡтан ошо система тәбиғи күренештәр нигеҙендә ята һәм икнсе, яҡтан фәнни тикшеренеүҙәрҙең бер этабы булып тора тигән фараздар бар. Тәбиғәтте белемдәрҙең сикһеҙлеге прицибына ярашлы Ғәҙәти Системаны дөйөм аныҡлап булмай[2].
Систематиканың төп маҡсаттары
- Таксондарға исем биреү (шул иҫәптән и тасуирлау)
- диагностика - аныҡлау, йәгни системала урын табыу
- экстраполяция, йәғни теге йәки был тасконға инеүенә таянып объектарҙың үҙенсәлекле сифаттарын алдан әйтеү. Мәҫәлән,
әгәр ҙә теш төҙөлөшө буйынса хайуанды кимереүселәр отрядына ҡарай тип фекер тотҡас, тимәк был мәғлүмәт бусынса ошо хайуындың оҙон һуҡыр эсәге, тәпәйле аяҡтары, тип әйтеп була.
Һәр ваҡытта ла систематика ошо фараздарҙы күҙаллай:
- Беҙең яндағы бөтә төр тере организмдарҙың эске төҙөлөштәре билдәле бер структурала,
- Был структура иерархик рәүештә ойошторолған, йәғти төорлө таскондар бер-береһенә эҙмә-эҙлелеҡле бойһына
- Ошо структура тураһындағы белемдәрҙең осона сығып була(был структураны тулыһынса өйрәнеп була), йәғни, бөтә органик доньяны («Ғәҙәти Системаны») ҡамап алыҫы системаны төҙөп була. Барллыҡ таксономия буйынса башҡарылған эштәрҙен нигеҙендә ятҡан, ошо өҫтәге фараздарҙы, систематиканың аксиомалары тип атарға мөмкин[1].
Тере организмдарҙың хәҙерге замандағы классификацияһы иерархик приципта төҙөлгән. Иерархияның (рангтың) төрлө дәрәжәнең үҙ исеме бар (юғарғыларҙан түбәнгә): Батшалыҡ, Тип йәки Бүлек, Класс, Отряд, Ғаилә , Ырыу һәм Төр. Төрҙәр айырмалы берәмектәрҙән тора.
Ғәмәлгә алынған фараз буйынса: теләһе ниндәй билдәле организм эҙмә-эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. ҡатмарлы системаларҙы күбеһенсә өҫтәмә категорияларға бүләләр, мәҫәлән , бының өсөн приставкалар ҡулланалар super- и sub- (супер-класс,суб-тип һәм башҡа). һәр-бер таксондың билдәле рангы булырға тейеш, йәғни берәй таксономик категорияға ҡарарға тейеш.
Был система төҙөү принцибыты, швед натуралисы Карл Линней исеме менән Линней иерархияһы тип атайҙар. Уның эштәре нигеҙендә һәҙерге заман традицион фәнни систематика төҙөлгән.
Супер-Батшалыҡ , йәки биологик домен тигән төшөнсә сағыштырмаса яңыраҡта барлыҡҡа кигән. Был төшөнсәне 1990 йылда Карл Вёзе тәҡдим иткән. Ошо төшөнсә Ерҙәге бөтә биомассаны өс доменға бүлә: 1) эукариоттар (күҙәнәктәрҙә ядролары булған организмдарҙы берләштереүсе домен; 2) бактериялар; 3) архейҙар.
Систематиканың тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Билдәле булыуынса, беренсе булып тереклек формаларын антчник??? донъяла Гептадор, ә һуңынан Аристотель һәм уның уҡыуҫыһы Теофраст классификацияларға тырышҡандар. Улар тереклекте уҙ фәлсәфәһенә ярашлы классификациялағандар. Улар төзөгән тере организмдар системаһы бик ентекле булған. Ошо система буйынса үҫемлектәр ике төркөмгә бүленгән булған: ағастарға һәм үләндәргә, ә хайуандар — «йылы» һәм «һалҡын» ҡанлы төркөмдәргә бүленгән булған. Иң һуңғы сифат, тере тәбиғәттең эстәлеген билдәле тәртипкә һалыуҙа бик мөһим роль уйнай. Ошолай, тәбиғәттәге тәртипте һүрәтләндереүсе ғәмәли система барлыҡҡа килгән [1].
1172-се йылда Аверроэс исемле ғәрәп философы? Аристотельдың яҙмаларын ҡыҫҡартылған рәүештә ғәрәп теленә тәржемә иткән. Аверроэстың үҙ комментариялары юғалтылған, әммә әйтеллеп кителгән тәржемә беҙең көндәргә латин телендә һаҡланған.
Швейцар ғалимы Конрад Геснер (1516—1565) тос өлөш индергән.
Бөйөк асыштар эпохаһы ғалимдарға тере тәбиғәт тураһындағы белемдәрҙе тәрәнәйткән. XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында хайуандар донъяһын ныҡышлы өйрәнә башлағандар. Иң тәүҙә яҡшы билдәле типтар тураһындә мәғлүмәттәр туплағандар, артабан бемемдәрҙе киңәйтергә билбәле булмаған хайуандарҙы өйрәнгәндәр. Ошо белемдәр фәнни классификацияны нигеҙләгән. Был белемдәрҙе ҡулланып бик күп медиктар үҙ классификацияларын төҙөгәндәр шул иҫәптән, Иероним Фабриций (1537—1619), Парацельс Северинус уҡыусыһы (1580—1656), һынаусы Уильям Гарвей (1578—1657), ингиз анатомы Эдвард Тайсон (1649—1708). Марчелло Мальпиги (1628—1694), Ян Сваммердам (1637—1680) һәм Роберт Гук (1635—1702) кеүек микроскопистар һәм энтомологтар ҙа үҙ өлөшөн индергәндәр.
Инглиз натуралисты Джон Рей (1627—1705) үҫемлектәр һәм хайуандар тураһында әһәмиәтле эш нәшер иткән. Үҫемлектәрҙе классификациялағандағы ҡулланылған ҡарашы «Historia Plantarum»…
Таскондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
XX быуыт башында ете таксономик категория булған (латинса):
- Батшалыҡ — regnum
- Тип — phylum (үҫемлектәрҙә бүлек— divisio)
- Класс — classis
- Отряд (урыҫса зоологияла тәртип) — ordo
- Ғаилә — familia
- Ырыу — genus
- Төр — species
Теләһе ниндәй үҫемлек йәки һайуан эҙмә эҙлекле рәүештә бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш. Систематикала күбеһенсә өҫтәмә категорияларға айыралар, бының өсөн түбәнге приставкалар ҡулланалар sub-, инфра- (infra-) һәм super-, мәҫәлән : инфра-класс.


text:
Музей
Музе́й — (грексә uouσeῖov —Музалар йорто) тарихи, матди һәм рухи мәҙәниәт ҡомартҡыларын йыйыу, өйрәнеү, һаҡлау һәм күрһәтеү эше менән шөғөлләнгән ойошма.
Башҡортостандың төп музейҙары:
- Археология һәм этнография музейы
- Республика Хәрби Дан музейы
- Республика хәрби комиссариатының Хәрби дан музейы
- Өфөләге С.Т. Аксаковтын йорт-музейы
- Василий Иванович Чапаев музейы
- 112-се (16-сы гвардия) башҡорт кавалерия дивизияһы музейы
- БР Геология һәм файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар музейы
- М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы
- Мәғарифтың үҫеш тарихы музейы
- Ағиҙел бассейны судоходствоһы тарихы музейы
- БР Эске эштәр министрлығы музейы
- БР Хәҙерге заман сәнғәте музейы
- Башҡортостан Республикаһының Милли музейы
- Лениндың Йорт-музейы
- Республика наркоконтроль музейы
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- [1] Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә
- [2] Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылыу сайты
- ике тәгәрмәсле арбаһы боронғораҡ? Интернет-газета


text:
Танзания
Танзания - (суахили Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) — көнсығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Төньяҡта Кения һәм Уганда, көнбайышта Руанда, Бурунди һәм Конго Демократик Республикаһы, көньяҡта Замбия, Малави һәм Мозамбик менән сиктәш. Көнчыгыш ярын Һинд океаны йыуы.
«Танзания» һүҙе элекке ике колония Танганьика һәм Занзибар исеменән берләштереп алынған. Танзанияның ике башһалаһы бар: административ үзәге — Дар-эс-Салам, ә закон сығарыусы башҡала Додомала урынаша. Хөкүмәт Додомға 1970 йылдарҙа күсенә.
Ил территорияһында Африканың бөйөк күлдәре урынлашҡан — төньяҡта Виктория күле, көнбайышта Танганьика күле , һәм көньяҡта Ньяса күле ята.
Танзания субэкваториаль климат бүлкәтендә ята. Төньяҡ өлөшөндә ике ямғырҙар миҙгеле (март — май һәм сентябрь — ноябрь), көньяғында бер ямғыр миҙгеле (ноябрь — апрель). Утрауҙарында климат дымлы, көндоҙгө уртаса температура 28*30 градус, диңгеҙҙән иҫкән бриз һауа торошон бик йомшаҡ итә. Һинд океанында һыу температураһы — 24-26 градус. Диңгеҙ кимәленән 1200—1700 м бейеклектәге үҙәк өлөшөндң 22-25 градус, төндәрен һалҡын булыуы мөмкин. Танзанияла Африканың иң бейек нөктәһе — Килиманджаро (5895 м) түбәһе урын алған.


text:
Нарконон
Нарконо́н ( бор. грек. vapkotιkός — «наркотик» һәм ингл. non — «юҡ», йәғни «наркотиктарға юҡ») — наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырған программа. Был ысул Л. Рон Хаббард технологияһында нигеҙләнгән. Бөтә донъяла йөҙҙән артыҡ Нарконон үҙәктәре бар. Рәсәйҙә Нарконон үҙәктәре Мәскәүҙә, Мәскәү өлкәһендә, Һамарҙа, Екатеринбургта, Димитровградта, Красноярскта, Өфөлә, Берёзовскийҙа (Свердловск өлкәһе) урынлашҡан. Программала наркотик һәм дарыу ҡулланылмай. Ундай матдәләр урынына пациенттар витамин һәм минерал йоталар. Программаның эффектлелеге - 75%, Рәсәйҙә - куберәк, сөнки пациенттар үҙҙәре түләй.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Нарконон Рәсәй сайты (урыҫ.)
- Narconon International Рәсми сайт, урыҫ теле бүлеге (урыҫ.)
- Рәсми сайт (урыҫ.)
- Scientology FAQs: What is Narconon? (инг.)
- Purification Rundown official web site (инг.)
- ABLE — Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы. Нарконон. (урыҫ.)
- Л. Р. Хаббард «Тормош биттәре», «Наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырыу» бүлеге (урыҫ.)


text:
Аҫыл таштар
Аҫыл таштар - зәргәрлек эшендә ҡулланылыусы, үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған минерадар.Улар шулай уҡ техник маҡсаттарҙа ла файҙаланыла: аныҡ приборҙар эшләүҙә, оптика, сәғәт, радиоэлектроника сәнәғәтендә, быраулау эше техникаһында һ.б.
Йөкмәткеһе
Аҫыл таштар төркөмдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күпселеге үтә күренмәле, ялтыр, юғары ҡатылыҡта, көслө яҡтылыҡты таратыу, ҡырлауҙы ҡабул итеү һәләте булыуы менән айырылһа; матур саф төҫтә йә төҫһөҙ була. А.Е. Ферсман һәм М. Бауэр классификацияһына ярашлы, берләштерелеүсе таштарҙың сағыштырмаса ҡиммәттәренә бәйле төркөмдәренә бүленә.
1-се төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1-се төркөм аҫыл таштар: алмас, Сапфир, рубин, зөбәржәт, александрит, затлы шпинель; уларға шулай уҡ органик сығышлы аҫыл таш - ынйы инә.
2-се төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2-се төркөм аҫыл таштарға топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гемодар), алһыу турмалин (рубеллит), аметист, алмандин, уваровит, циркон (гиацинт, һары һәм йәшел циркон), затлы аҡ аҡыҡ инә.
3-сө төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3-сө төркөм аҫыл таштарға фирүзә, йәшел һәм күп төрлө турмалиндар, кордиерит, диоптаз, эпидот, тау гәлсәре, күкһел кварц (раухтопаз), яҡты аметист, гелиотроп, хирзопраз, ярым аҡ аҡыҡ, аҡыҡ, ҡыр шпаты (ҡояш ташы, айташ), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит инә.
Башҡортостандың аҫыл таштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы территорияһында Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдыҡтарының аллювиаль ултырмаларында алмас бөртөктәренең (ҙурлығы 2,5 мм тиклем) күп табылыуы билдәле: һирәк кенә рубин бөртөктәре (0,5 мм кәмерәк) осрай. Тау гәлсәре ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелгән) мәҡсүт метаморфик комплексына һәм белорет метаморфик комплексына тура килә, һуңһыһында Теплое күкһел кварц сығанағы (Белорет районы)бар.
Аҫыл таштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алмас
- Сапфир, Зәңгәр яҡут
- Рубин, Ҡыҙыл яҡут, Ҡыҙыл йәүһәр
- Зөбәржәт
- Александрит
- Затлы шпинель
- Ынйы
- Топаз, Һары яҡут
- Берилл
- Алһыу турмалин
- Аметист
- Альмандин
- Уваровит
- Циркон
- Затлы аҡ аҡыҡ
- Фирүзә
- Кордиерит
- Диоптаз
- Эпидот
- Тау гәлсәре
- Күкһел кварц
- Яҡты аметист
- Гелиотроп
- Хирзопраз
- Ярым аҡ аҡыҡ
- Аҡыҡ
- Ҡыр шпаты
- Содалит
- Пренит
- Андалузит
- Диопсид
- Гематит
- Пирит


text:
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы.
ЮНЕСКОның маҡсаты — милләт-ара, дин-ара һәм цивилизация-ара берҙәмлекте формалаштырыу, мәғариф, фән һәм коммуникациялар өлкәләрендә халыҡ-ара бәйләнештәрҙе киңәйтеү, кешелек цивилизацияһының мәҙәни һәм тарихи мираҫын һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек; Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Уставында иғлан ителгән кеше хокүктарын яҡлау[1][2].
1945 йылдың 16 ноябрендә йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сан-Францисколағы конференцияһында АҠШ, Англия һәм СССР араһында мәғрифәтселек һәм мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса халыҡ-ара махсуслаштырылған учреждение булдырыу хаҡында килешеү төҙөлә. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң, БМО һәм ЮНЕСКО тыныслыҡты һаҡлау идеяһын тәҡдим итә.
Хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара ойошма составында 193 ағза-дәүләт һәм 7 хеҙмәткәр-ағза иҫәпләнә. ЮНЕСКО-ның штаб-фатиры Парижда урынлашҡан. Генераль директоры — Ирина Бокова (Болгария), башҡарма советы рәйесе — Э. В. Митрофанова (Рәсәй), Парижда Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле
Башҡортостан ЮНЕСКОла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан ЮНЕСКО менән 2008 йылдың мартында Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында «Башҡортостан: 450 йыл Рәсәй менән бергә» презентацияһы үтте, унда БР Хөкүмәте һәм ЮНЕСКО араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Комитеттың Башкортостан Республикаһы менән берлектә Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән мәсьәләләр:
- Шүлгәнташ мәмерйәһе
- «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосы
- «Һабантуй» милли байрамын
- Өфөлә Р. Нуриев исемендәге халыҡ-ара балет фестивалдәрен әҙерләү һәм үткәреү.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры (урыҫ.). БСЭ. 23 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Коротко о ЮНЕСКО (урыҫ.). Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО. 23 май 2010 тикшерелгән.


text:
Өтөр
Өтөр — тыныш билдәһе.
Өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өтөр һөйләм эсендә түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла:
- һөйләмдең башында һәм аҙағында килеүсе өндәш һүҙҙәрҙе һөйләмдең бүтән киҫәктәренән айырыу өсөн. Мәҫәлән: Аҡ ҡайындар, һеҙҙең менән бергә Ағиҙелдең һыуын эскәнмен. (Н. Нәжми.) Ниңә мине шул тиклем һынауҙар алдына ҡуяһың әле, тормош? (Н. Мусин.);
- һөйләмдең башында һәм аҙағында килеүсе инеш һүҙҙәрҙе (ахыры, бәлкем, зинһар, ғөмүмән, ғәҙәттә, моғайын, мәҫәлән, ихтимал, киреһенсә, тимәк, ысынлап та, әлбиттә, бәхеткә ҡаршы, үкенескә ҡаршы һ. б.) айырыу өсөн. Мәҫәлән: Тимәк, иң тәүҙә был донъяла ысын кеше булып йәшәү мотлаҡтыр. (Д. Бүләков.) Уйламай-нитмәй тороп эш башларға ярамай, әлбиттә. (Я. Хамматов.);
- теркәүесһеҙ килгән тиң киҫәктәр араһында. Мәҫәлән: Ирҙәр күпләп уҡ юнған, һөңгө ослаған, һунар иткән, бесән әҙерләгән, солоҡ ҡарап, бал йыйған. (Ф. Иҫәнғолов.);
- ҡаршы ҡуйыу, сәбәп һәм аныҡлау теркәүестәре менән бәйләнгән тиң киҫәктәр араһында (ә, ләкин, тик, шулай ҙа, әммә, сөнки, шуға күрә, шунлыҡтан, шул арҡала, шул сәбәпле, шуның өсөн, шулай булғас, шуның арҡаһында, шуның һөҙөмтәһендә). Мәҫәлән: Йыйылышта ҡатнашыусы командирҙар ишеккә ташландылар, ләкин сығырға өлгөрмәнеләр. (Я. Хамматов.);
- тиң киҫәктәр араһында бүлеү (берсә, әле, йә, йәки) һәм йыйыу теркәүестәре (һәм, да-дә, ҙа-ҙә, ла-лә, та-тә) ҡабатланып килһә. Мәҫәлән: Буранбайҙың бешкән муйыл кеүек йылтыр ҡара күҙҙәре берсә йылмайҙы, берсә моңайҙы. (И. Ғиззәтуллин.) Заһиҙә әбейҙең зәңгәрһыу күҙҙәрендә әллә үпкәләү, әллә асыуланыу билдәләре сағылып ҡалды. (Н. Мусин.);
- һөйләмдең башында һәм аҙағында килеүсе айырымланған эйәрсән киҫәктәрҙе һөйләмдең бүтән киҫәктәренән айырыу өсөн. Мәҫәлән: Яңы йыл үткәреү сәбәпле, ятаҡта ут һуңыраҡ һүнде. (Р. Низамов.);
- һөйләмдең башында һәм аҙағында килеүсе хәл әйтемен айырыу өсөн. Мәҫәлән: Тырышып эшләһәң, ике-өс айҙан уҡ тормозсы булырһың. (А. Карнай.);
- теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдә тиң һөйләмдәр араһында. Мәҫәлән: Әллә ҡояшты ниндәйҙер көс кире яҡҡа тарта, әллә ҡулындағы сәғәте туҡтап ҡалған. (Н. Мусин.);
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр эсендәге ябай һөйләмдәр араһында. Мәҫәлән: Яҙ килер, йәй етер, көҙ булыр. (Т. Килмөхәмәтов.);
- эйәртеүле ҡушма һөйләмдәрҙә баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм араһында (эйәрсән һөйләм баш һөйләмдән алда ҡулланыла, үҙе асыҡлаған һүҙ менән йәнәшә тормай.) Мәҫәлән: Күк йөҙөн сыбарлаған иҫәпһеҙ-һанһыҙ йондоҙҙар юйылып бөтөр-бөтмәҫтән, ауыл халҡы йоҡонан уянды. (Я. Хамматов.);
- Өтөр маҡсат һөйләмдәрҙә тип бәйләүесенән аҙаҡ, ә тултырыусы һөйләмдәрҙә тип-тең алдына ҡуйыла. Мәҫәлән: 1. Ағастар ултырттыҡ беҙ, Мәктәп матур булһын тип, Ағастарға һайрашырға Төрлө ҡоштар ҡунһын тип. (Ә. Вахитов.) 2. Мин бында образлы рәүештә, Заһир Исмәғилев музыкаһында һине һәр саҡ дәртләндерә торған башҡорт ҡымыҙы, Хөсәйен Әхмәтов музыкаһында татлы башҡорт балы бар, тип әйтер инем. (А. Леман.);
- күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән: Ауырлыҡтар булмаһа, тормоштоң ҡыҙығы ла ҡалмаҫ ине, тип уйлап, рәйес идара ағзалары менән кәңәшләшергә булды. (Я. Хамматов.);
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән: Донъялар тынысланып, колхоз нығынып, тормоштар матурлана барған һайын, кешеләрҙең кәйефе күтәрелде, уларҙа йәйҙең иң матур көндәрендә урманға сығып, тәбиғәт ҡосағында иркенләп күңел асыу теләге үҫкәндән-үҫә барҙы. (Н. Мусин.).
- Ымлыҡтар артынан
Пунктуация бүлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өтөр
- Өтөр менән һыҙыҡ
- Ике нөктә
- Ике нөктә һәм һыҙыҡ
- Йәйәләр
- Һыҙыҡ
- Парлы һыҙыҡ
- Нөктә
- Күп нөктә
- Һорау билдәһе
- Өндәү билдәһе


text:
Категория:Нанотехнология
"Нанотехнология" - молекуляр дәрәжәлә алып барылған технологик процесстар. “Нано-” тигән грек һүҙе, миллиардттан бер өлөш тигәнде аңлата ( 10−9 ).
1991 йылда япон ғалимдары, фуллерен синтезы үткәргән ваҡытта, прибор стенкаһында нано углерод өлөштәре барлыҡҡа килгәнен асыҡлайҙар. Ул нано углерод, 3-10 нано метр ( 10−9 метр) диаметрлы, эсе буш булған, тик бер-нисә ҡат атомдарҙан торған трубка була. Артабан башҡа ғалимдар бик-күп һынауҙарҙан һуң, төрө формалы нано-өлөштәр килтереп сығарғандар. Артабанғы күҙәтеүҙәр, нано материалдар бөтөнләй башҡа химик бәйләнештәргә хас булмаған яңы үҙенсәлектәргә эйә булыуын күрһәткәндәр. Мәҫәлән, нано технология ярҙаманда эшләнгән ҡояш батарейкаһы бик ныҡ йоҡа, һығылмалы һәм иң мөһиме осһоҙ килеп сыҡҡан.
Нанотехнология әлеге ваҡытта өйрәнә башлана ғына торған фән. Шуға ҡарамаҫтан был фәнгә донъяла ҙур иғтибар бирелә һәм бөгөнгө көндә нанотехнология иң йылдам үҫешкән фәндәрҙең береһе. Сөнки нанотехнология биргән үҫеш информацион технологияларҙа, микроэлектроникала яңы техник революцияға килтерәсәк тигән фекер бар.
-
Төп мәҡәлә: Нанотехнология
«Нанотехнология» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла бер генә бит бар.


text:
Бали диңгеҙе
Бали диңгеҙе (ингл. Bali Sea, индон. Laut Bali — Тымыҡ океанда Ява утрауының көнсығышы һәм Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура утрауҙары араһында урынлашҡан диңгеҙ. Майҙаны 40 мең кВ.км., уртаса тәрәнлеге 411 м. Һыу температураһы 27-28°C. Тоҙлолоғо 33,0-34,0‰. Төбө вулкан туфынын барыҡҡа килгән ултырма менән йәйелгән. Диңгеҙҙен көньяғындағы утрауҙарҙа бер нисә эре вулкан бар: Батур (һуңгы атылыу 1926 й.), Агунг (һуңғы атылыу 1964 й.), Тамбора һ.б..
Төп порты — Сурабая (Ява утрауы).


text:
Википедия
Википедия (ингл. wikipedia әйтелеше ) — бихисап телдәрҙә яҙылған, сикләүһеҙ ҡулланыуҙа булған ирекле интернет энциклопедия. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилемде һәр халыҡтың туған телендә ирекле ҡулланыуға сығарыу урыны. http://www.wikipedia.org/ интернет-сайтында урынлашҡан. Һәр тел бүлеге үҙ аллы проект, айырым URL адреслы. Башҡорт телендәге бүлек http://ba.wikipedia.org адресында.
Википедия 2001 йылдың 10 ғинуарында Нупедия (Nupedia) исеме менән донъяға килә, 15 ғинуарҙа Википедияның беренсе версияһы уҡыу өсөн асыла. Уға Джимми Уэльс (Jimmy Wales) менән Лари Сэнгер (Larry Sanger) нигеҙ һалған. Википедия проектының рәсми хужаһы булып донъя күләмендә эшмәкәрлек алып барған Викимедия фонды исемле ижтимағи ойошма иҫәпләнә. Ул ойошма АҠШ-тың Калифорния штаты Сан-Франциско ҡалаһында теркәлгән, шулай уҡ фондтың 19 илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, урындағы үҙ аллы бүлексәләре бар. Был ижтимағи ойошма Википедия проектының эшмәкәрлеген техник яҡтан ғына ҡурсалай. Башҡа төр йүнәлештәге эшмәкәрлеккә фонд ҡыҫылмай һәм үҙ сәйәсәте менән баҫым яһамай. Википедияның эстәлеге ирекле һәм уға бөтә донъя кешеләре хужа булып тора. Википедия эсендә алып барылған эшмәкәрлеккә ҡулланыусылар үҙ аллы идара итә.
Википедияның иң мөһим үҙенсәлеге булып уның асыҡ эстәлекле булыуы, мәғлүмәтен һәр кем төрлө маҡсатта ҡуллана һәм ирекле рәүештә тарата алыуы тора. Бер үк ваҡытта Википедия мәғлүмәтен һәр кешегә тулыландырыу һәм камиллаштырыу мөмкинлеге ҡаралған. Бының өсөн кемдәндер рөхсәт һорарға кәрәкмәй. Шулай уҡ Википедия сайтында теркәлеү мотлаҡ түгел. Әммә иҫәп яҙыуын теркәгән осраҡта ҡулланыу уңайлыҡтары арта.
Википедияның тағы бер мөһим, башҡорт халҡы өсөн иң мөһиме тип тә иҫәпләргә булған үҙенсәлеге — Википедияла мәғлүмәтте һәр бер халыҡтың туған телендә яҙа алыу мөмкинлегендә. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилем, барлыҡ мәғлүмәт һәр кешенең туған телендә ирекле ҡулланыуҙа булырға тейеш, тип иҫәпләй Википедия ирекмәндәре. Берҙән, бындай ҡараш Ер йөҙөндәге һәр бер кешегә ғилем туплау өсөн бер тигеҙ мөмкинлек бирә һәм һәр яңы быуын вәкилдәренең икенсе телде өйрәнеүгә тотонолған сығымдарын кәметә. Икенсенән, үҙ телендә сит ҡәүемдәрҙең мәҙәниәтен, тарихын, донъяға ҡарашын өйрәнгән кешенең сит телдәрҙе өйрәнеүгә теләге көсәйәсәк. Өсөнсөнән, туған телен ҡулланыу мөмкинлеге сикләнгән халыҡтар өсөн телде ҡулланыу даирәһе арта.
Википедия әлеге көндә донъя халыҡтарының 285 телендә алып барыла. Уны төҙөүҙә 38 миллионға яҡын теркәлгән һәм иҫәпһеҙ теркәлмәгән ирекмән ҡатнаша. Бөтә тел бүлектәрендә 23 миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Иң күбеһе инглиз телендә — 4 миллиондан, унан ҡала немец, француз һәм нидерланд телдәрендә берәр миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Урыҫ телендәге бүлек иң ҙур күләмле ун тел бүлек исемлегендә, ундағы мәҡәлә һаны бер миллионға яҡынлаша.
Википедияның башҡорт теле бүлегендә «Башҡортостан» исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним автор тарафынан яҙылған. Был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Шул ваҡыттан алып ете меңгә яҡын ҡатнашыусы теркәлгән, һуңғы утыҙ көндә 50-нән ашыу теркәләгән мөхәррир бер һәм унан күберәк өҫтәмә индергән. Википедияның башҡорт теле бүлегендә әлеге ваҡытта 36 001 мәҡәлә бар. Һуңғы йылда бүлектә мәҡәләләр һанының һәм уларҙы тулыландырыу күрһәткесенең әүҙем үҫеше күҙәтелә.
Йөкмәткеһе
Төп биш ҡағиҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Википедияла һәр телдәге бүлек өсөн мотлаҡ булған төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән, һәм һәр телдәге бүлек өсөн үҙенсәлекле.
Википедия ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө -энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған биш ҡағиҙәнең беренсеһе.
Теләге булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра, әлегә тиклем булмаған яңы мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия йөкмәткеһен камиллаштырғанда мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был иһә Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған икенсе төп ҡағиҙә.
Википедиялағы мәғлүмәт һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла һәм камиллаштырыла ала, шуға күрә мәҡәләләрҙең тәғәйен авторы юк. Мәҡәләгә ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы уның авторы (авторҙашы-?) булып иҫәпләнә. Мәҡәләләр даими рәүештә тулыландырылып, камиллаштырылып торғанлыҡтан, тәғәйен бер автор яҙған мәғлүмәттең һүҙмә-һүҙ күсермәһен ҡуйырға ярамай. Шул уҡ ваҡытта, авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап, Википедияға яңы йөкмәтке өҫтәргә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтарына эйә әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айырым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәһенең өсөнсөһө.
Ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә Википедияны ҡулланған кешеләрең ҡылығын тик яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа, Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. «Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, иғтибарлы булығыҙ» тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.
Һәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һәр кеше үҙ тәҡдимен индереп, йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырға тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Википедия иң алда Нупедияға ҡәрҙәш проект булып башланған. Ә Нупедия ул саҡта инглиз телендәге бушлай, он-лайн энциклопедия проекты булған. Нупедиялағы бөтә мәҡәләләр Bomis inc. тарафынан яҙылған һәм ул хужа булған. Ошо компанияның төп кешеләре булып Джимми Уэльс, Bomis (башҡарыусы директор) һәм баш мөхәррир — Лари Сэнгер торғандар. Шунан Нупедияның лицензияһы асыҡ контентлы лицензияға үҙгәртелгән булған — GNU Free Documentation License.
Лари Сэнгер һәм Джимми Уэльс Википедияға нигеҙ һалыусылар[1][2]. 2001 йылдың 15 ғинуарында Википедия ғәмәлгә индерелгән. Ул www.wikipedia.com адресында инглиз телендәге баҫма кеүек башланып киткән[3].
2001 йылдың аҙағында википедия 18 телдәге 20 000 биткә тиклем үҫешкән. 2002 йыл аҙағында 26 телдә, 2003 йыл аҙағында 46 телдә, һәм 2004 йыл аҙағында 161 телдә яҙылған булған[4]. 2009 йылдың август айында инглиз Википедияһында 3 миллион мәҡәлә иҫәпләнгән[5].
Википедияның 10-сы «тыуған көнө»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдың 15 ғинуарында Википедия 10 йыллыҡ байрамын үткәргән. Ошо байрам айҡанлы махсус эшләнгән логотип көн буйы стандарт логотип урынында торған.
Башҡорт телендәге Википедияның мәҡәлә һаны 36 001.
Туғандаш проекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Викиһүҙлек Һүҙлек һәм тезаурус
- Викикитапхана Ирекле китапхана
- Викиөҙөмтә Мәҡәләләр һәм әйтемдәр йыйынтығы
- Викиһаҡлағыс Медиафайлдар һаҡлау урыны
- Викикитап Дәреслектәр һәм ҡулланмалар
- Викияңылыҡтар Яңылыҡтар донъяһы
- Викитөрҙәр Биологик төрҙәр
- Викиверситет Ирекле университет
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Jonathan Sidener. Everyone's Encyclopedia, The San Diego Union-Tribune (6 декабрь 2004). 15 октябрь 2006 тикшерелгән.
- ↑ Meyers, Peter. Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You, New York Times, The New York Times Company (20 сентябрь 2001). 22 ноябрь 2007 тикшерелгән. « 'I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales.».
- ↑ Wikipedia: HomePage. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2001. 31 март 2001 тикшерелгән.
- ↑ "statistics Multilingual statistics. Wikipedia (March 30, 2005). 26 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Bobbie Johnson. Wikipedia approaches its limits.


text:
Пуризм
Пуризм (лат. purus — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу[1]; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш.[2]; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу[3].
Пуризм урыҫ телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота «академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға». Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр урынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.
XIX быуат башы шовинистик нигеҙҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.
Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пуризм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Пуризм // Литературнaя энциклопедия, 1929—1939
- Пуризм — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Пуризм — статья из Словаря-справочника лингвистических терминов, 1976


text:
Будда
Бу́дда (санскр. बुद्ध, уянған, асыҡ күлелле) — аң-зиһене дөрөҫ булыуға ирешкән бодхи.
Будда дине Будда (санскр.— яктыртылган) дине б. э. т. VI—V быуатта стихиялы рәүештә барлыҡҡа килгән булһа ла, уға нигеҙ һалыусы тип һинд батшаһының улы Гаутаманы һанайҙар. Боронғонан килгән риүәйәттәр буйынса, Гаутама 29 йәшендә ҡартлыҡ, үлем тураһында уйлана башлай. Ул, ғаиләһен ҡалдырып, дәрүишлеккә китеп бара, барлыҡ ваҡытын донъялағы бәхетһеҙлектәрҙең сәбәптәренә төшөнөүгә, кешеләрҙе уларҙан ҡотҡарыу юлдарын эҙләүгә бағышлай. Күп йылдар дауам иткән эҙләнеүҙәрҙән һуң, ниһәйәт, уның хыялында ысын хәҡиҡәт асыла. Ошо ваҡиғанан һуң ул үҙен Будда тип атай.
Риүәйәттәр буйынса, Будда — нирванаға, йәғни йәшәүҙең барлыҡ сифаттарын тойоуҙан арыныу хәләтенә иң беренсе булып керә алған кеше. Ошо хәләткә кереүҙе ул һәр кешенең йәшәү маҡсаты тип ышандырырға тырыша. Будда ҡарашынса, кешегә донъя мәшәҡәттәренән "ҡотолоуының иң дөрөҫ юлы — ғибәҙәтханаға (монастырға) китеү. Будда ошондай беренсе монахтар ханаһын ойоштороусы булып һанала. Ул монахтар алдына ун талап ҡуя: йән эйәләрен рәнйетмәҫкә (үлтермәҫкә, уларҙың итен ашауҙы харам тип һанарға), гиффәтлекте, енси сафлыҡты һаҡларға, алдауҙан, ялған һүҙҙән азат булырға, урламаҫҡа, араҡынан баш тартырға, ашау-эсеүҙә тыйнаҡлыҡ һаҡларға, донъяуи ләззәттәрҙән баш тартырға, еҫле майҙарҙан, биҙәнеү әйберҙәренән йыраҡ булырға, йоҡо түшәктәренең ябайлығын һаҡларға, алтын-көмөштән ирекле булырға.
Будда дине Боронғо Һиндостанда брахманизм принциптарына алмашҡа килеүсе рухи күренеш була. Брахманизм, фәлсәфи яҡтан, донъяның нигеҙен тәшкил итеүсе ҡиммәт булараҡ сағылһа, социаль яҡтан ул юғары синыфтар идеологияһын кәүҙәләндергән. Буддасылар, социаль иерархияға ҡаршы тороп, айырым индивид мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу юлын һайлайҙар. Ләкин уларҙың тәғлимәте был бурыстарҙы үтәүҙән йыраҡ тора. Сөнки донъянан, уның физик һәм рухи ҡиммәттәренән ваз кисеү, барлыҡ ҡаршылыҡтар алдында баш эйеү йәмғиәтте ғәҙеллек нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу эшенә булыша алмай. Шулай ҙа будда дине һиндлылар араһында бик тиҙ тарала башлай. Йылдар уҙған һайын Будданың абруйы үҫә бара, ул, ғөмүмән, Алла дәрәжәһендә ҡарала башлай. Будда дине, Һиндостанда тыуып, унда тамыр йәйгән булһа ла, саф милли күренеш булып ҡына ҡалмай, Ер шарының Көнсығыш регионында урынлашҡан ҡайһы бер башҡа илдәрҙәге халыҡтарға ла үҙенең йоғонтоһон яһай. Был яҡтан ҡарағанда, Будда диненең Ҡытай, Япония, Монголия һ. б. илдәрҙә яралыуы тураһында әйтмәй булмай.
Йөкмәткеһе
- 1 Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе
- 2 Ҡарағыҙ
- 3 Сығанаҡтар
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Һылтанмалар
Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Берҙән- бер булмауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. 623 йылдан 543 йылға тиклем йәшәгән Сиддхартха Гаутама, аңы уянғандан һуң б. э. т 588 йылдар тирәһендә бодхи дәрәжәһенә ирешкәнден һуң «Будда Шакьямуни» тип аталған, беренсе будда тип тә, һуңғы будда тип тә аталмай. Классик доктрина буйынса, үҙендә драхма (хаҡлыҡ) асҡан һәм ыңғай карма йыйып аң-зиһенен дөрөҫ юлға ҡуйырға ирешкән һәр кем будда була ала. Буддизмда, йыһан тарихында бындай йән эйәләре күп булған тип иҫәпләнә, шулай итеп Гаутама-будда алыҫ үткәндән алыҫ киләсәккә һуҙылған буддалар сиратында бер сылбыр булып тора. Унан алда килеүсе будда булған, һуңыраҡ килеүсе будда Майтрейя тип атала.
Башҡа диндәрҙең төп фигураларынан айырмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Буддизмдың төп төшөнсәһе буйынса, тарихи Будда хоҙайҙа, ҡотҡарыусыла түгел, ә аҡыллы йән эйәләрен сансаранан (бер-бер артлы яңынан тыуыу теҙмәһендә) сығарырға һәләтле мөғәллим итеп һүрәтләнә.
Башҡа буддаларҙан айырмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа будда фигуралары араһындағы айырмалар:
- буддалар,
- бодхисаттва (башҡа йән эйәләрендә аң-зиһен уятыу миссияһын алғандар),
- дхармапала (тәғлимәтте һәм уны йөрөтөүселәрҙе яҡлаусылар),
- дакинями (тантрик буддизмда — ҡатын-ҡыҙ рухы, йәшерен тәғлимәт йөрөтөүселәр),
- йидам (будданың медитацион формаһы),
- алиһәләр (санскрипттә дэва, тибетсә лха — буддизмда урар ҙа кешеләр, йәғни сансар йән эйәләре, улар сәбәпле-эҙмә-эҙлекле бәйләнештә һәм үҙ тәбиғәте менән хәбәрҙар түгел.
- һәм башҡалар
Әҙерһеҙлекһеҙ, башҡа теистик фигуралар араһында оҡшашлыҡ эҙләгән кешегә улар араһындағы айырмалар күҙгә күренмәй, әммә буддистар һәм буддологтар өсөн айырма ҙур һәм мөһим.
Ҡаршылыҡлылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тикшереүселәр тарихи будда Гаутаманың тәғлимәте үҙгәреүсәнлек һәм барлыҡ күренештәрҙең тамамланмаған булыуы тезисына ҡаршы килә тип иҫәпләй. Сансараның хаҡлы асылы юҡ, шул уҡ ваҡытта Будда тураһында шулай тип әйтеү — тимәк тәрән рәнйетеү һәм хаҡ драхма юлынан ситкә тайпылыу, тип әйтелә унда.
Будданың һәр кемгә аңлайышлы булыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ләззәтле аҡыл асылған хәл, нирвана — буддизм буйынса һәр кем керә алған хәл, ортодоксаль буддизмда нирванаға кереү өсөн башта кеше булып тыуырға кәрәк тип иҫәпләнә. Һәр кем керә алырлыҡ булыуын иҫәпкә алып һәм бодхисаттв күплеген иҫәпкә алып нәҙер әйтәләр:
башҡаларға ярҙам итеү өсөн үҙ нирванаңды аҙаҡҡа ҡалдырыу
(Махаяна тәғлимәте буйынса) башта үҙең аҡыл асылыу (нирвана) хәленә керергә, ә һуңынан башҡаларҙы интегеүҙән азат итергә.
Будда Шакьямуни[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Будда» һүҙе баш хәреф менән яҙылған булһа, был будда тарихи шәхес булған. Сиддхартху Гаутаму — хәрбиҙәр һәм хакимдәр кастаһынан, билдәле Шакьев нәҫеле вариҫы.
Сиддхартхи Гаутама биографияһы тарфдарҙары һөйләүе буйынса ғына билдәле. Башта телдән һөйләнгән хикәйә, һуңынан яҙып алынған. Будда тураһында иң билдәле хикәйәттәр б.э.т. II быуатта пали телендә яҙылған «Джаката» йыйынтығында яҙылған.
Майтре́йя[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Будда үлер алдынан үҙенең яңынан килеүен әйтә. Ана́нда, уның шәкерте, нисек танырға тип һорай. Будда яуап бирә: уның сәсе алтын буласаҡ, ул Көнбайышта тыуа, уның ғилеме азатлыҡ килтерәсәк.[1]
Будда скульптуралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп буддалар (алфавит тәртибендә)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Акшобья
- Амитабха
- Амогхасиддхи
- Будда Гаутама
- Будда Самантабхадра
- Ваджрадхара
- Вайрочана
- Майтрея
- Ратнасамбхава
- Самвара
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Рон Хаббард «Гимн Азии»
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Будды / Ю. Н. Рерих «Тибетская живопись»
- Буддийская энциклопедия
- Буддийская скульптура из Китая: фотографии
- Учение Будды в сутрах и джатаках в Библиотеке сайта Индостан. Ру
- Кто такой Будда? Сангхаракшита
- Благородный Восьмеричный Путь Будды Сангхаракшита
- Какой жизненной мудрости учил нас Будда?
- Рон Хаббард «Гимн Азии» (урыҫ.)


text:
Көнбағыш
Көнбағы́ш (лат. Helianthus) — астралар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Был төрҙә иң билдәлеһе — май бирә торған көнбағыш (урыҫ. подсолнечник масличный , лат. Helianthus annuus). Был төргә шулай уҡ аҙыҡҡа бәрәңгеләрен ҡуллана торған, күп йыллыҡ үҫемлек топинамбур йәки ер алмаһы (лат. Helianthus tuberosus) инә. Декоратив үҫтерелә торған көнбағыш та бар, мәҫәлән, осло япраҡлы көнбағыш (урыҫ. подсолнечник остролистный, лат. Helianthus argophyllus).
Май бирә торған көнбағыш — оҙонлоғо 4—5 м, йыуан һабаҡлы, бер эшләпәле йәки ботаҡланған бер нисә эшләпәле булып үҫкән бер йыллыҡ үҫемлек; эшләпә киңлеге ғәҙәттә 15—20 см, ярты метрға еткәне лә бар; сәскәһенeң сите һары, сите ҡыҙғылт һары төҫтә. Көнбағыш емеше — дүрт ҡырлы оҙонса орлоҡса (семянка). Емеш ҡабығы эсендә орлоҡ тиресәһе менән ҡапланған орлоҡ. 100 г ҡыҙҙырылған көнбағышта 20,7 7 аҡһым, 3,4 г көлһыу, 52,9 г май бар.
Йөкмәткеһе
Көнбағыш тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбағыштың тыуған иле — Төньяҡ Америка. Беренсе көнбағышты индейҙар ҡәбиләләре культуралаштырғандыр, күрәһең. Яҡынса б.э. тиклем 3000 йылдарҙа хәҙерге Аризона һәм Нью-Мексико штаттары территорияһында көнбағыш үҫтереүҙе археология раҫлай. Ҡайһы бер археологтар көнбағыш бойҙайға ҡарағанда ла иртәрәк культуралаштырылған тип иҫәпләй.
Мексикала ацтектарҙа һәм отомиҙарҙа, Перула Инка мәҙәниәтендә көнбағыш Ҡояш аллаһы символы булып хеҙмәт иткән.
Индейҙар көнбағыш орлоғон төйөп он итеп файҙаланған, онталған көнбағыш орлоғо уларҙың яратҡан ризығы булған. Шулай уҡ көнбағыштан май алғандар, майҙы икмәк бешереүҙә һәм косметологияла сәс һәм тире майлау өсөн файҙаланғандар. Көнбағыштан ҡуйы ҡыҙыл буяу алғандар.
Европаға көнбағышты 1500 йылда испан бойһондороусылары алып килә. Тәүҙә медицинала файҙаланыла, шулай уҡ декоратив үҫемлек итеп файҙаланалар.
Көнбағыштан май етештереүҙе инглиздәр уйлап сығара, был турала 1716 йылғы патент бар. Шулай ҙа көнбағыш майын етештереү Рәсәйҙә киң ҡолас ала.
Рәсәйгә көнбағыш орлоғон Голландиянан Пётр I алып ҡайта. Үҫемлек башта декоратив үҫемлек итеп файҙаланыла. Көнбағыш майын етештереү сәнәғәтен 1828 йылда крепостной крәҫтиән Бокарёв юлға һала. Бокарев етен һәм киндер майы етештереү менән таныш була. 1833 йылда граф Шереметьев рөхсәте менән сауҙагәр Папушин, Бокарёв ярҙамында, беренсе көнбағыш майы заводын төҙөй. Бөйөк Пост (Великий Пост) көндәрендә ашау тыйылмағанға күрә, көнбағыш майы киң таралыу ала. XIX быуат уртаһында Воронеж һәм Һарытау өлкәләрендә көнбағыш ултыртыу сәсеү майҙанының 30—40 % биләй.
Совет селеционерҙары В. С. Пустовойт һәм Л. А. Жданов көнбағыштың майлылығын һәм ҡоротҡостарға тотороҡлолоғон арттырыуға ирешәләр. Көнбағыш үҫтереү буйынса донъяла абруйлы премия Пустовойт исемен йөрөтә.
XIX быуатта Рәсәй эмигранттары көнбағыш культураһын киренән АҠШ һәм Канадаға алып баралар. Тиҙҙән АҠШ (Рәсәйҙән һуң) көнбағыш майы етештереүсе алдынғы илдәр рәтендә була.
Бөгөнгө көндә көнбағыш һәм көнбағыш майы етештереү бөтә донъға таралған.
Көнбағышты файҙаланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбағыштың төп ҡулланышы — көнбағыш майы алыу, һуңынан аҙыҡ әҙерләүҙә һәм техник ихтыяжда файҙаланыу. Көнбағыш майынан гидрогенизация ысулы менән маргарин алалар. Май шулай уҡ лак-буяу һәм һабын етештереү сәнәғәтендә файҙаланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡүлланылған майҙы мотор яғыулығына өҫтәмә итеп файҙаланалар. Май етештереү ҡалдыҡтары (көнбағыш төпрәһе (жмых)) юғары аҡһымлы мал аҙығы итеп файҙаланыла.
Ҡыҙҙырылған көнбағыш — халыҡтын яратҡан ризығы.
Көнбағыш орлоғо PP һәм Е витаминдары, шулай уҡ туйындарылмаған май кислоталарына бай.
Көнбағыш — бал биреүсе үҫемлек. Сәскә атҡан көнбағыш балы алтын-һары төҫтә, хуш еҫле, ауыҙҙы бөрөштөрә торған тәмле була.
Көнбағыш декоратив үҫемлек итеп ултыртыла.
Көнбағыштың каучук биреүе әлегә киң билдәле түгел. Селекционерҙар һабағы киҫелгән урындан латекс бүлеп сығара торған сорт сығарған.
Көнбағыш ҡабығы биояғыулыҡ — яғыулыҡ брикеттары етештереүҙә ҡулланыла.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Acorp модемдары ҡабында көнбағыш төшөрөлгән.
Көнбағыш һәм математика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалим Вогель 1979 йылда көнбағыш эшләпәһендә сәскәләрҙең һәм орлоҡтарҙың урынлашыу моделен тәҡдим итә. Был модель түбәндәгесә яҙыла,
- ,
- ,
бында: θ — мөйөш, r — радиус йәки үҙәккә тиклем ара, а n — сәскә һаны һәм c — константа. Был — Ферма спирале формаһы.
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1. Ватолин Д. О мёде и не только о нём // Наука и жизнь. — 2008. — № 11. — С. 124.


text:
Ҡәғбә
Координаталар: 21°25′21″ с. ш. 39°49′34″ в. д. / 21.4225139° с. ш. 39.8262083° в. д. (G) (O) (Я)
Ҡәғбә, (ғәр. الكعبة المشرفة) — Мәккә ҡалаһында, Мәсжид әл-Хәрәмдең уртаһында урынлашҡан, мосолмандар өсөн изге бер бина. Намаҙ ҡылған кеше ғибәҙәтен Ҡәғбә яғына ҡарап башҡарырға тейеш. Хаж ғибәҙәтенең төп шарттарынан береһе булып Ҡәғбә тирәләй әйләнеп сығыу тора.
Ҡәғбә тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(ғәр. — куб), исламдың иң мөҡәддәс урыны, бөтә мосолмандар ҙа намаҙ ваҡытында уның яғына йөҙөн бора. Ул Мәккә ҡалаһының (Сәғүд Ғәрәбстаны) төп мәсеттең (әл-Мәсжиж әл-Харам) уртаһында урынлашҡан. Ғәҙәттә ул ҡара, хаж ваҡытында аҡ япма (кисва) менән ҡаплап ҡуйыла, япмаға алтын менән аяттар сигелгән. Ислам ҡабул иткәнгә тиклем, Хиджаз провинцияһындағы мәжүси ҡәбиләләрҙең төп мөҡәддәс урыны була, ислам уның мөҡәддәслеген таный. Йыл һайын унда барыу хаж ҡылыуҙың төп йолаларының береһе булып тора. Ҡәғбә төп табыныу урыны — уның көнсығыш мөйөшөнә беркетелгән «ҡара таш».
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолмандарҙың изге ҡалаһы Мәккә Сәғүд Ғәрәбстаны короллегенең көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл диңгеҙҙән 75 саҡрым алыҫлыҡта, бейек булмаған тауҙар араһында, 300 метр бейеклектә урынлашҡан.
Мәккә беҙҙең эраның IV быуатынан алып билдәле. Ундағы Ҡәғбә ғибәҙәтханаһы төрлө мәжүсилек культы юлынан барыусыларҙың табыныу урыны булған. 570 йылда Мәккәлә Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуған. Яҡынса 610 йылдарҙа ул үҙенең тәғлимәттәрен тарата башлаған, һөҙөмтәлә яңы дин — ислам барлыҡҡа килгән. Мәҙинәлә йәшәп, аҙаҡ киренән Мәккәгә ҡайтҡан Мөхәммәт пәйғәмбәр 630 йылда Ҡәғбәне төрлө мәжүсилек юлынан барыусыларҙан азат иткән, уны мосолмандарҙың төп ғибәҙәтханаһы тип атаған. Шул ваҡыттан бирле Мәккә ислам диненең үҙәге, барлыҡ мосолмандың изге ҡалаһы һанала. "Ҡөрьән"дә ул «ҡалаларҙың әсәһе» тип аталған. Бөгөн Мәккә — бер миллиондан ашыу халҡы булған заманса ҡала. Уның бар тормошо Ҡәғбә ғибәҙәтханаһы һәм уның тирәләй төҙөлгән «Харам» мәсете (ғәрәпсә «изге мәсет» тигәнде аңлата) менән бәйле. Был иман йорто Мәккәнең үҙәгендә урынлашҡан. "Харам"дың икенсе исеме — «Тыйылған мәсет». Унда мосолман булмаған кешеләргә инергә ярамай. Әйткәндәй, башҡа дин тотҡандарға Мәккәгә юл ябыҡ. Элек бында инергә тырышҡандарҙың ғүмере өҙөлһә, хәҙер был эш штраф йәки илдән ҡыуыу менән сикләнә. «Харам» мәсетенең майҙаны 309 мең квадрат метрҙы тәшкил итә. Уның 95 метр бейеклек туғыҙ манараһы, дүрт ҡапҡаһы бар. Бинаның эсе заманса йыһазландырылған, ете эскалатор эшләй. Мәсет бер юлы 700 мең кешене һыйҙыра ала. Мосолман риүәйәте буйынса, ул — Әҙәмгә Алла тарафынан бүләк ителгән, кешеләрҙең гонаһтарынан ҡарайып бөткән аҡ яҡут. Уның өҫтөнә Әҙәм төҙөгән ҡоролма туфан һыуы ҡалҡҡандан һуң емерелгән. Ибраһим пәйғәмбәр (Библияла Авраам) һәм уның улы Исмәғил Алла ихтыярына ярашлы Ҡ. нигеҙен тергеҙә, шунан һуң пәйғәмбәр бөтә диндарҙарға унда хаж ҡылырға васыят итә. Легендаға ярашлы, ҡәғбә тышында, уның төньяҡ‑көнсығыш стенаһы буйында, Исмәғил һәм уның әсәһе Хәжәр ерләнгән. Ҡәғбә бөтә донъя мосолмандарының берҙәмлек символы һанала.
Һандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡәғбәнең координаталары 21°25′24″N, 39°49′24″E.
- Ҡәғбәнең үлсәмдәре: төньяҡ-көнсығыш яғы- 12.63 м; төньяҡ-көнбайыш яғы — 11.03 м; көньяҡ-көнбайыш яғы — 13.10 м; көньяҡ-көнсығыш яғы — 11.22 м оҙонлокта һәм бейеклеге 13 метр. 145 м2лыҡ майҙанды биләп тора.
Ҡәғбәнең бер яҡ стенаһына тышҡы яҡтан «ҡара таш» индереп урынлаштырылған.Ҡәғбә тыш яҡтан киҫүә менән ҡапланған. Икенсе быуатта уҡ грек географы Птоломей, Мокарәбәлә (Мәккә ул саҡта шулай аталған) мәжүси ғәрәптәрҙең изге урыны бар тип яҙа. Риүәйәттәргә ҡарағанда, ул ваҡытта был изге урын таш диуар менән әйләндереп тура мөйөшлө йорт булғанлығы әйтелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пиотровский М. Б. Коранические сказания. М., 1991.
- Кааба // Исторический словарь — 2000.
- Кааба // Энциклопедия Кольера — Открытое общество, 2000.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡәғбә // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Кааба – древнейший храм на Земле (урыҫ.). Ислам.ру (2009-04-07). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2013. 9 август 2013 тикшерелгән.
- Мечеть Харам Байт-Уллах в Мекке (урыҫ.). Ислам.ру (2011-09-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 июль 2013. 9 август 2013 тикшерелгән.
- 10 фактов о Каабе, которые вы, возможно, не знали (islamworld.tv)
- Священная Мекка и Кааба. История строительства. Чёрный камень. «Место Ибрагима»
- Кааба: происхождение, история и устройство по материалам саудовских, иранских и египетских первоисточников, включая русское иновещание некоторых из этих стран — в тексте и аудио, рус.
- Краткое изложение истории Каабы
- Виртуальная энциклопедия Хаджа. Большая фотогалерея
- Внутри Каабы. История Храма от ангелов до Saudi BinLadin Group.


text:
Ерек
Ерек (урыҫ. Ольха, лат. Alnus) — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.
Март—апрель айҙарында сәскә ата, февраль—мартта улар осоп таралалар. Ерек йылға, күл буйҙарында, быуа ситтәренә үҫә.
50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ерек һәм ҡара йәки һаҙ ереге таралған. Ҡыҙыл китапҡа инеүсе ҡыҙыл еректәр бик һирәк. 60—200 йәшкә етеүсе яҡтылыҡ яратҡан япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры ҡуйы, йомортҡа, тар пирамида йәки цилиндр рәүешендә, олоно төҙ, тармаҡлы, оҙонлоғо 5—20 м, диам. 60 см тиклем. Ҡайырыһы ҡара йәки һорғолт-көрән. Япрағы эре, овал йәки йомро, бысҡы ситле, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе айырым енесле: ата сәскә 3—6‑шарлап — үренделәрҙең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан һырғаларға, инә сәскә үренделәрҙең аҫҡы өлөшөндә суҡҡа йыйылған башаҡтарҙа тупланған. Иртә яҙҙа япраҡ ярғанға тиклем сәскә ата, емеше октябрҙә өлгөрә. Инә башаҡтар үҫеп, февраль—мартта өлгөрөүсе ҡуш емешкә («тубырсыҡтарға») әйләнә. Емеше — сәтләүек. Йылға һәм шишмә ярҙары буйында, һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә лә таралған. Йырындарҙы һәм битләүҙәрҙе нығытыу өсөн, үҙағасы фанера, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Ҡайырыһы һәм ҡуш емештәре тире дуплау өсөн яраҡлы. Баллы, һитә биреүсе дарыу үҫемлеге.


text:
15 апрель
15 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 105-се (кәбисә йылында 106-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 260 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара мәҙәниәт көнө.
- Босния һәм Герцеговина — Ғәскәр көнө.
- Грузия — Мөхәббәт көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1918 — Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 1938 — Роберт Паль, урыҫ телендә ижад иткән Башҡортостан шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1452 — Леонардо да Винчи, бөйөк итальян рассамы, скульпторы, архитекторы һәм ғалимы.
- 1980 — Жан-Поль Сартр, француз философы, атеистик экзистенциализм вәкилы.


text:
Ҡара күбәләк
Ҡара күбәләк [1][2] (лат. Nymphalis antiopa) — күбәләктәр отрядының күп төҫлө күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлектәрендә таралған.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡанатының ҡоласы 70—90 мм, ата күбәләктеке ҡарағусҡыл көрән, инә күбәләктеке асыҡ көрән төҫтә, киң асыҡ һары (ҡышлаған күбәләктәрҙә — аҡ) ҡаймалы, күк һәм ике эре һарғылт аҡ төҫтәге таплы. Йомортҡалары ҡыҙғылт һары, һуңыраҡ ҡыҙғылт көрән төҫтә, мал аҙығы үҫемлектәренең ботаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары ҡара төҫтә, арҡаһында ваҡ һары төрткөләр һәм ҡыҙыл таптар бар, тармаҡлы энә һымаҡ үҫентеләр менән ҡапланған.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәрҙә(йәки улар янында), ҡаяларҙа һәм ҡаралтыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары 3 см тиклем оҙонлоҡта, һорғолт йәки ҡыҙғылт һары төҫтә, башында һәм ҡорһағында оҙон һәм осло теш һымаҡ үҫентеләр бар. БР шарттарында 1 йыл эсендә 1 быуын үҫә. Күбәләктәр ҡышлай, иртә яҙҙан йәй башына тиклем оса. Имагоның яңы быуынының осоуы июль—сентябрҙә күҙәтелә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көндөҙ әүҙем. Оло бөжәктәр — сәскәле үҫемлектәрҙең нектары һәм ағас олондарынан ағып сыҡҡан һут, ҡарышлауыҡтар ҡайын, тал һ.б. япраҡтары менән туҡлана.
Йәшәйеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡланда, болонда, урман ситендә, йылға ярында, юл ситендә һ.б. тереклек итә. Ҡара күбәләктәр — сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе, урман культуралары ҡоротҡосо.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Стриганова Б. Р., Захаров А. А. Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой — М.: РУССО, 2000. — Б. 270. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8.
- ↑ Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии
Сығанаҡ[вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Стриганова Б. Р., Захаров А. А. Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой — М.: РУССО, 2000. — Б. 270. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8..
- Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии.


text:
Ут
Ут — күҙгә күренгән диапозонда нурланыш менән барған интенсив окислашыу процессы. Тар мәғәнәлә — ҡыҙған газдар йәки плазма йыйылмаһы.
- Уттың килеп сығыу сәбәптәре төрлө. Ҡайһы берҙәре: яныусы материалды билдәле бер нөктәге тиклем йылытыу;
- химик реакция (шартлау);
- юғары көсөргәнешле токтың яныусы матдәгә ҡағылыуы.
Ут яныу процессының төп фазаһы һәм башҡа яныусы материалдар менән яҡын булһа үҙенән үҙе тарала. Ғәмәлдә ут температураһы яныуҙа ҡатнашҡан материалдар менән бәйле. Химик матдәләрҙеү ялҡынһыҙ яныуы ла билдәле. Яныу температураһы яныуҙы барлыҡҡа килтергән ут сығанағана, яныу процессында ҡатнашҡан материалдар, һауа баҫымына бәйле. Ялҡын төҫө яныусы материалға һәм яғыулыҡтың таҙалығына бәйле (мәҫәлән, шәм янғанда йәки усаҡ янғанда углекислый газ булған осраҡта һары-ҡыҙыл төҫ менән, углерод аҙыраҡ булғанда — ҡыҙыл төҫтә, иң таҙаһы — зәңгәр төҫтә).
Ут янһын өсөн өс компонент булыуы мөһим: яныусы яғыулыҡ, окислаусы һәм температура. Бик күп матдәләр яғыулыҡ була ала (аҫтараҡ ҡарағыҙ). Окислаусы ролендә йыш ҡына кислород була, әммә башҡа элементтра ҙа булыуы мөмкин, мәҫәлән, хлор йәки фтор. Бик ҡыҙыҡ күренеш, фтор атмосфераһында һыу тоноҡ ҡына миләүшә төҫөндә яна, яғыулыҡ урынында һыу, яныу процессында кислород бүленеп сыға. Башҡа һүҙ менән әйткәндә, окислаусы булмайынса яғыулыҡ яна алмай. Әгәр есемде йылытһаҡ, молекулалар араһындағы бәйленеш тарҡалалып яныусы компонентар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән ағасты һауа индермәй йылытһаҡ, ул башта ағас күмеренә һәм ыҫмалаға тарҡала, артабан яныусы углеводородтар газдарға тарҡала. Ут өсөн өсөнсө компонент — температура, ул окислитель һәм яғыулыҡ үҙенсәләге менән билдәләнә. Мәҫәлән, шыйыҡландырылған кислородта үтә түбән температурала быҫҡып яна, әммә газ хәлендәге кислородта, киреһенсә тоҡанып бик тиҙ яна. Шулай итеп, өс фактоҙың берәүһе генә етмәһә лә, ут булыуы мөмкин түгел.
Йөкмәткеһе
Ут төҫө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Химиик матдәләр юғары температурала айырылып сыҡҡан ион һәм атомдары менән ялҡын төҫөн буяйҙар.
Ялҡын төҫө (йәйә эсендә яныусы матдә):
- Аҡ (алюминий, титан)
- Һары (натрий тоҙҙары)
- ҡыҙғылт һары (үҙағас)
- Ҡыҙыл(литий, кальций)
- Зәңгәр (углерод, тәбиғи газ)
- Күк (селен)
- Миләүшә-ҡыҙыл(калий)
- Йәшел (баҡыр, молибден, фосфор, барий, сурьма)
- Зәңгәр-йәшел (бор)
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. Ф. Поршнев фаразлауы буйынса утты иртә палеолит осоронда таш эшкәртеү ысулын үҙләштергәндә асҡандар. Синантроп ут менән файҙаланғаны билдәле. Иң тәүҙә осоусы бөжәктәрҙе ут төтөнө менәен ҡыуғандар, һуңыраҡ ҡына уттың кулинар мөмкинлектәрен өйрәнгәндәр: аҙыҡты төтөндә ыҫлағандар, һуңыраҡ асыҡ утта йәки мейес көлдөндә ҡыҙҙырғандар, неолит осоронда (керамик һауыттар етештереүҙе үҙләштергәс) һыуҙа бешерә башлағандар. Кулирания функцияһынан башҡа уттың йылытыу һәм яҡтыртыу функцияһы булыуы ла билдәле. Ут усаҡ булараҡ тәү тормош кешеләренең йәмғиәтен ойоштороуға (йыш ҡына дини һаҙаттар менән) һәм милек туплау һәләтен (фольлорҙа «ут урлау» сюжеттары) барлыҡҡа килтереүгә булышлыҡ итә. Шулай уғ неолит осронда ут балсыҡ яндырыуҙа, металл эретеүҙә, сәсәеүлек майһанын таҙартыуҙа файҙаланыла. Цивилизация үҙешкәс ут ҡорал булараҡ (грек уты, ҡыҙҙырылған ядро, ут атҡыс, Молотов коктейлы) һәм мәғлүмәт тапшырыу сараһы (оптик телеграф) булараҡ файҙаланыла.
Ут табыу ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәү тормош кешеләре түбәндәге ут табыу ысулдарын ҡулланған:
- Ышҡыу. Был ысул буйынса йомшаҡ ағас ҡаты ағасҡа ышҡыла. Әгәр ҡаты ағасты йомшаҡ ағас улағында ышҡығанса, ут тиҙерәк табыла.
- Быраулау. Ҡаты ағасты йомшаҡ ағас тишегендә ҡул менән әйләндергәндә ҡыҙып ут сыға.
- Ташты ташҡа бәргәндә осҡон сыға. Ут тоҡанып китһен өсөн ағас сөрөгө әҙерләп ҡуйғандар.
- Электричество (йәшен). Кешеләр йәшендән сыҡҡан уттан файҙалана башлаған тигән фараз бар. Шулай уҡ ер аҫтынан сыҡҡан тәбиғи газға йәшен һуғып ут сығыуы мөмкин.
Көнкүрештә әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡтыртыу, йылытыу, ашарға әҙерләү, ҡырағай хайуандарҙан һаҡлау, шартлы сигналдар тапшырыу кеүек әһәмиәтлелеге булған өсөн ут менән тәү тормош кешеләре ҡулларған һәм төрлө ут табыу ысулдарын уйлап тапҡан. Беренсе ҡулланылған ут сығанағы йәшендән янып киткәр ағас тип фаразларға була (тәбиғәт, һауа торошо шарттарын иҫәпкә алып йәшен ағастарҙы һирәк атҡан). Ағасты ағасҡа ышҡып ут табыу ысулы әһәмиәтле булмаған, ут табыу ысулын камиллаштырыу өсөн ағас,бәшмәк сөрөгөн ҡуллана башлағандар. Ҡайһы бер урындарҙа ут табыу өсөн кремни таштарын бер береһенә бәреп ут алғандар. Утты һаҡлау өсөн усаҡты һүндермәй яғынлыҡ өҫтәп торғандар.
Катализ тип аталған химик юл менән ут табыу ысулын немец химигы Дёберейнер асҡан. Уның нигеҙендә көнкүрештә ҡулланылмай торғын саҡматаш тигән прибор эшләнә, был аппараттың бер төрө Кипп аппарататы тип атала.
Артабан шырпы уйлап табалар, бензин һәм газ зажигалкаларын файһалана башлайҙар.
Ут диндә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мифологияла[1] ут ҙур урынды алып тора. Боронғо грек,боронғо Рим мифологияларында бер нисә персонаж (Гефест, Прометей, Веста, Гестия һәм башҡалар) аллалаштырылған була. Һинд мифологияһында ут аллаһы Агни исемле була, кельт мифологияһында Бригид тигән ут аллаһы була. Зороастризмда ут ғәҙеллек аллаһы ролендә була. Төньяҡ халыҡтарында ут «әсә», «хужабикә» кеүек ҡатын-ҡыҙ образында, яҡут һәм бүрәттәрҙә «хужа» ир кеше сифатында сағылыш таба. Урта быуат мистизмендә саламандра тигән уттың йәне булған тип һүрәтләнә. Иҫке стильдәге православтарҙа Пасхағы Иерусалимдә «изге ут» ҡабыҙыу йолаһы бар.
Һыу, ер, һауа менән бер рәттән ут антик философияла, шулай уҡ Гераклидта һәм алхимияла тәүге дүрт элементтың береһе булып иҫәпләнә. Көнбайыш астрологияһында ут элементы утлы зодиак билдәләре менән бәйләнгән. Ҡытай философияҙында ут Марс менән бәйләнгән элемент.
Төрлө халыҡтарҙа ут менән бәйле сихри көскә эйә булған төрлө бетеү осратырға мөмкин.
Яндырыуға бусар ителгән күренекле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сорок Севастийских мучеников (320)
- Гус, Ян (6 июль 1415)
- Жанна д’Арк (30 май 1431)
- Сервет, Мигель (27 октябрь 1553)
- Джордано Бруно (17 февраль 1600)
- Аввакум Петров (14 (24) апрель 1682)
- Кульман, Квирин (4 октябрь 1689)
- Лазо, Сергей Георгиевич? (май 1920)
- Савельева, Прасковья Ивановна (12 ғинуар 1944)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Опасный дар. Частный Корреспондент. chaskor.ru (29 ноября 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011.


text:
On-line яңылыҡтар
Илгә ырыҫ, ергә ҡот өләшеп, һабантуй үтте гөрләп20.06.2016
Быйыл да ғөрөф-ғәҙәткә тоғро ҡалып, Тауһеңер аҡланына халыҡ күпләп ағылды. Әммә быйылғы һабантуйҙың дәрәжәһе юғарыраҡ: ул республика буйынса уҙғарыл ған “Уйын” халыҡ байрамы сиктәрендә ойошторолдо. Ҡунаҡтар ҙа төрлө тарафтарҙан килгән. Уларҙы һәр ваҡыттағыса асыҡ йөҙ, йыр-бейеүҙәр менән ҡаршы алдылар, милли ризыҡтарҙан ауыҙ иттерҙеләр.
Сәйәсәт, иҡтисад
ХАЛЫҠ МЕНӘН ДИАЛОГКеше тыуғандан алып һуңғы көнөнә тиклем социаль мөхиттә йәшәй, был өлкәнән айырылғыһыҙ, шуға һәр ваҡыт төрлө осраҡтар...
Бирәм тигән ҡолона...Тәүәккәллә лә бил бәйлә, ти халыҡ мәҡәле. Был һүҙҙәр оҙаҡ уйлап тормай, көн талабын аңлап, үҙ йөрәген тыңлап,...
Яҙғы сәсеүгә әҙерлекРайондың ауыл хужалығы предприятиелары яҙғы сәсеү кампанияһына әҙерләнә. Техниканы төҙәтеү менән бер рәттән, ауыл...
Уфимка собирает деньги на строительство клиники для индейцев майяНа приеме граждан Главой Башкортостана Рустэмом Хамитовым жительница Уфы Виктория Валикова рассказала о своей идее...
Мәғариф, мәҙәниәт
Антҡа тоғро ҡалыпКешенең һаулығы ғына түгел, ҡайһы саҡ ғүмере лә табиптың ҡулында. Шуға ла был һөнәргә изге күңелле, оло йөрәкле кешеләр...
Ябай ауыл тарихыЯҡташыбыҙ, билдәле журналист, йәмәғәт эшмәкәре М.Өмөтбаев исемендәге район премияһы лауреаты Фәнил Ҡоҙаҡаевтың үҙ ауылы...
“Беҙгә уҡырға тырыштар ғына килә”Район үҙәгендәге мәктәп-ара уҡыу комбинатында теләгән мәктәп уҡыусылары водитель таныҡлығын алып сыға. Был уҡыу...
Изге ғәмәлдәр менәнМай байрамдарында Мөкәй ауылы халҡы изге ғәмәлдәр ҡылды. Беренсенән, улар күмәкләшеп ауыл зыяратында өмә үткәрҙе. Уның...
Спорт
Таяҡтарҙы ҡулға һәм алға!Һуңғы арала скандинавса атлау ябай һәм һаулыҡ өсөн файҙалы спорт төрө булараҡ халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай....
Хоккей майҙансығындаУҙған аҙнала Константиновка ауылының хоккей майҙансығында шайбалы хоккей буйынса БР чемпионатының III финал осрашыуы...
Беҙҙекеләр – иң яҡшылар иҫәбендәУҙған ял көндәрендә Өфөнең “Приозерный” спорт комплексында Волга буйы федераль округының Асыҡ төбәк-ара турниры...
Йүгереүҙең үҙенсәлектәреМин Ҡырмыҫҡалы гимназияһының 3-сө класс уҡыусыһымын. Уҡытыусым – Иванова Тамара Михайловна. Тикшереү эшемдең темаһы...
Рубрикалар
Һеҙгә оҡшаймы беҙҙең яңы сайт?
Яңылыҡтар архивы
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Антҡа тоғро ҡалып
Кармаскалинская новь
Сайт деревни Бишаул-Унгарово
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Бенин
Бенин (фр. Bénin), тулы рәсми атамаһы — Бенин Республикаһы (фр. République du Bénin, 1975 йылға тиклем Дагомея) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Илдең Гвинея ҡултығының Бенин ҡултығына сығыу юлы бар. Төньяҡта Буркина-Фасо һәм Нигер, көнсығышта — Нигерия, көнбайышта Того менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Порто-Ново булһа ла, хөкүмәт Котону ҡалаһында эшләй, ул илдең иң ҙур ҡалаһы. Бенин 12 административ департаментҡа бүленгән.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Борондан илдең төньяғында гурма ҡәбиләләре йәшәгән, һуңынан уларҙы хәҙерге Нигерия биләмәләренән килгән барба ҡәбиләләре ҡыҫырыҡлап сығарған. Илдең көньяғында фон һәм аджа ҡәбиләләре көн иткән. XV быуатта Бенинға тәүге европалылар — португалдар килә. XVI—XVII быуаттарҙа илдә француз, голланд, инглиз сауҙагәрҙәренең һәм ҡол һатыусыларҙың форттары һәм факториялары төҙөлә. XVII быуаттан Бениндың һәм күрше өлкәләрҙең яр буйҙары европалылар тарафынан Африкалағы иң эре ҡолдар һатыу төбәгенә әйләндерелә. Был яр буйы шуға күрә Ҡолдар яры тип атала.
XVII быуатта Дагомея дәүләте барлыҡҡа килгән. Уның халҡы башлыса кәтмәнле игенселек менән шөғөлләнгән. Ижтимағи ҡоролош — тәүтормоштан феодаль ҡоролошҡа күсеү кимәлендә (ҡол биләүселек элементтары менән) булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295
- ↑ Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 май 2013. 9 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009). «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF) (United Nations). Проверено 2009-03-12.
- ↑ 4,0 4,1 Benin. International Monetary Fund. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 1 октябрь 2009 тикшерелгән.


text:
Мәҙәниәт
Мәҙәниәт — (үҫтереү, һуңғараҡ — тәрбиәләү, белем биреү ҡылымдарынан) кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә бик ҙур мәғәнәгә эйә булған төшөнсә. Мәҙәниәт философия, культурология, тарих, сәнғәтте өйрәнеү, лингвистика, этнолоингвистика, политология, психология, иҡтисад, педагогика фәндәрендә өйрәнелә.
Мәҙәниәт төшөнсәһенә кеше эшмәкәрлеге — уның сағылышы, үҙ-үҙен танытыуы, оҫталығы, таҫыллығы инә. Шулай уҡ кешенең характер, компететлыҡ, оҫталыҡ, һәләт, белем объективлығы һәм субъективлығында ла мәҙәниәт күренә. Мәҙәниәт — кеше эшмәкәрлеге йыйылмаһының нығынған формалары, унһыҙ ул йәшәй алмай.
Мәҙәниәт — кешегә хас борсолоу, фекерҙәр менән билдәле бер ҡағиҙәләрҙе үтәү буйынса кодтар йыйылмаһы, шуның менән идара итеү тәьҫире яһау. Мәҙәниәттең килеп сығыу сығанағы булып, кеше эшмәкәрлеге, ижад, үҙ-үҙеңде танытыу тора. Мәҙәниәттең төрлө билдәләмәләре.
Донъяла мәҙәниәттең фәлсәфәүи, фәнни билдәләмәһе күп булыуы был төшөнсәгә мәҙәниәт предметы һәм объектына бәхәсһеҙ билдә кеүек һылтанырға ирек бирмәй һәм аныҡ, тар итеп конкретлауҙы талап итә. Мәҙәниәт дөйөм кешелек һәм рухи ҡиммәттәрҙе тормошҡа ашырыу сығанағы.
Йөкмәткеһе
Терминдың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғолоҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Грецияла “мәҙәниәт” терминына, “эске мәҙәниәт”, йәки икенсе төрлө “күңел мәҙәниәте” тигәнде аңлатҡан пайдейя яҡын була.
Латын сығанаҡтарында был һүҙ тәү башлап, Марк Порций Катондың латын прозаһының иң тәүге ҡомартҡыһы булған игенселек тураһындағы трактатында осрай. Был трактат баҫыуҙарҙы тәрбиәләүгә генә түгел, ә ер эшкәртеүгә айырыуса ҙур күңел йылыһы биреүгә арналған. Мәҫәлән, ер участкаһына эйә булыу өсөн Катон шундай кәңәш бирә: һатып алған ерҙе ялҡауланмай ғына бер нисә тапҡыр урап сығырға; әгәр участка яҡшы булһа, уны ҡараған һайын ул нығыраҡ оҡшаясаҡ. Бына ошо «оҡшай» тигән һүҙ мотлаҡ булырға тейеш, әгәр юҡ икән, яҡшы тәрбиә лә, йәғни мәҙәниәт тә булмаясаҡ.
Римда йәшәүселәр «мәҙәниәт» һүҙен ниндәйҙер бер объект менән эйәлек килештә ҡулланған, йәғни, бары тик камиллашыуҙы, яҡшырыуҙы белдергән һүҙбәйләнештәрҙә: «culture juries» — үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен үтәү сифаты, «culture lingual» — телде камиллаштырыу һ. б.
Рим ораторы һәм философы Марк Туллий Цицерон (беҙҙең эраға тиклем 106—43) үҙенең «Тускулан әңгәмәләре»ндә «мәҙәниәт» һүҙен күсмә мәғәнәлә ҡуллана һәм фәлсәфәне «күңел мәҙәниәте» («cultura animae») тип атай. Ул фәлсәфә менән шөғөлләнгән кеше күңел һәм аҡыл мәҙәниәтенә эйә, тип һанай.
XVII—XVIII быуаттарҙа Европала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙаллы «мәҙәниәт» төшөнсәһенең мәғәнәһе немец юрисы һәм тарихсыһы Самуэль Пуфендорф (1632—1694) хеҙмәттәрендә барлыҡҡа килә. Ул был һүҙҙе йәмғиәтә тәрбиәләнгән «яһалма кеше»-не «тәбиғи» кешегә ҡаршы ҡуйғанда ҡуллана.
Тәүгеләрҙән булып “мәҙәниәт” һүҙен фәлсәфәүи, аҙаҡ фәнни һәм көндәлек ҡулланылышҡа 1782 йылда «Опыт истории культуры человеческого рода»китабын сығарған немец мәғрифәтсеһе И. К. Аделунг индерә.
XVIII быуаттың 80-се йылдар аҙағында фәнни ҡулланылышҡа "мәҙәниәт" терминын индергән И. Г. Гердер (1744—1803), был һүҙҙең латын теленән килеп сығыуына һәм «игенселек» һүҙе менән этимологик бәйләнешенә туранан-тура ишара итә. Үҙенең «Идеи к философии истории человечества» (1784—1791) хеҙмәттәренең һигеҙенсе китабында ул «кешелек затын тәрбиәләү»-ҙе «генетик һәм органик процесс» булараҡ характерлап: беҙ кешенең икенсе мәғәнәләге был генезисын төрлөсә атай алабыҙ. Уны мәҙәниәт, йәғни ерлек әҙерләү тип тә, яҡтылыҡ образын иҫләп, мәғрифәт тип тә атай алабыҙ, ул ваҡытта мәҙәниәт һәм яҡтылыҡ сылбыры ерҙең сигенә тиклем һуҙыласаҡ, — тип яҙа.
И. Кант, мәҫәлән, белеү, оҫталыҡ мәҙәниәтен, тәрбиә мәҙәниәтенә ҡаршы ҡуя. «Эске, техник» мәҙәниәт тип ул цивилизацияны атай, тип билдәләй А. В. Гульга. Кант цивилизацияның ҙур үҫешен күрә һәм һәм уның мәҙәниәттән айрылыуына борсола. Мәҙәниәт тә үҫешә, ләкин тәүгеһенән күпкә ҡалыша, был диспропорция күп бәләләргә сәбәпсе, ти ул.[1].
XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта һәм XIX быуаттың тәүге сирегендә рус теле составында «мәҙәниәт» лексемаһы булмай. Был турала Николай Максимович Яновский төҙөгән «Новый словотолкователь, расположенный по алфавиту» (СПб., 1804. Ч. II. От К до Н. С. 454) китабы белдерә. Ике телдәге һүҙлектәр был һүҙҙе руссаға тәржемә итеүҙең мөмкин булған варианттарын тәҡдим итә. Яңы төшөнсәне билдәләү өсөн Гердер тәҡдим иткән ике немец һүҙенә рус телендәге мәғрифәт тигән һүҙ генә тура килә.
“Мәҙәниәт” һүҙе рус теленә бары тик XIX быуаттың 30-сы йылдар уртаһында ғына килеп инә. Был һүҙҙең барлығын И. Ренофанцтың 1837 йылда сыҡҡан «Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов» китабында билдәләнә.[2]. Названный словарь выделял два значения лексемы: во-первых, «хлебопашество, земледелие»; во-вторых, «образованность».[3] Был һүҙлек лексеманы ике мәғәнәгә айыра. Тәүгеһе “игенселек”, икенсеһе “белемлелек”.
Ренофанцтың, мәҙәниәт һүҙе фәнни термин, фәлсәфәүи категория булараҡ йәмғиәт аңына инмәгән әле, тип билдәләгән һүҙлеге сығырҙан бер йыл алда, Рәсәйҙә «мәҙәниәт» төшөнсәһенә мөрәжәғәт итеп кенә ҡалмай, ә уға теоретик яҡтан дәлилләнгән ентекле билдәләмә биргән эш килеп сыға. Һүҙ Санкт-Петербург император медик-хирургия академияһының атҡаҙанған профессоры, академик Д. М. Велланский-ҙың (1774—1847) «Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира» тигән яҙмалары тураһында бара. Нәҡ ошо фәлсәфәсе-шиллингианец һәм ғалим-медиктың тәбиғи фәлсәфәүи хеҙмәтенән «мәҙәниәт» терминының көндәлек ҡулланышҡа идерелеүен генә түгел, ә уның Рәсәйҙә мәҙәни-фәлсәфәүи идея булып китеүен да иҫәпләргә кәрәк.
Мәҙәниәт тарихын осорҙарға бүлеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге культурологияла Европа мәҙәниәте тарихы түбәндәгесә бүленә:
- Тәүтормош мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 4 мең);
- Боронғо донъя мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 4 мең — беҙҙең эраның V быуаты). Уға боронғо көнсығыш һәм антик мәҙәниәт инә;
- Урта быуат мәҙәниәте (V—XIV быуаттар);
- Яңырыу йәки Ренессанс мәҙәниәте (XIV—XVI быуаттар);
- Яңы дәүер мәҙәниәте (XVI—XIX быуаттар);
- Мәҙәниәт тарихын осорҙарға бүлеүҙә мөһим үҙенсәлек булып, Яңырыу дәүере мәҙәниәтен үҙаллы мәҙәниәт үҫеше осоро, тип айырып ҡарау тора. Ул ваҡытта тарихи фәндәге кеүек был дәүер Һуңғы урта быуат йәки Иртә яңы дәүер тип һанала.
Мәҙәниәт һәм тәбиғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙәниәттең тәбиғәт менән бәйләнеше — культурология проблемаһының береһе булып тора.
Марк Порций Катон Старший мәҙәниәт төшөнсәһен ер эшкәртеүгә индереп, уны эшкәртеүсе, яҡшыртыусы, хөрмәт итеүсе тип билдәләй. Был йәһәттән мәҙәниәт һүҙе кешенең тәбиғәт менән уртаҡ файҙаға йүнәлтелгән хемәттәшлеге кеүек күҙ алдына баҫа. Бындай хеҙмәттәшлектә кеше тәбиғәтте үҙ хеҙмәтенең ижады менән байытып, йәнләндереп, унан матди тупланма ҡабул итеп ала, фекер йыя, өйрәнә. Тәбиғәтте ҡыйратыу кешелеккә лә зыян итмәй ҡалмай. Мәҙәниәтте күрһәткән бындай күренеш юғары аң эшмәкәрлеге була алмай.
Кешенең тәбиғәт менән аңлы хеҙмәттәшлек итеү принцибынан ситләшеүе тупланған мәҙәни байлыҡтың түбәнәйенә килтереүенә ышаныу ҡыйын түгел. Быға миҫал булып, күп кенә үҫешкән боронғо донъя дәүләттәренең тарҡалыуы һәм хәҙерге мегаполистар тормошонда мәҙәниәт кризисы асыҡланыуы тора.
Мәҙәниәттең заманса төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антропологик мәҙәниәт — эшмәкәрлек яғынан — матди һәм рухи ижад продукттарында тәбиғәтте, йәмғиәтте, үҙ-үҙеңде үҙгәртеү буйынса кеше эшмәкәрлеге алымы.
Аксиологик культура — («аксиоc»— ҡиммәт) — ҡиммәтле баһа — кеше эшмәкәрлегенең хеҙмәт емеше йыйылмаһы. Уның ҡиммәте билдәле бер социаль система эсендә дөйөм танылған. Был йыйылма ошо социаль ойошманың рухи нигеҙе булып хеҙмәт итә.
Мәғлүмәт семиотик мәҙәниәте — ҡиммәттәрҙә, ниндәйҙер нормаларҙа, мәғәнәләрҙә, билдәләрҙә сағылған һәм быуындан-быуынға ташырылған социаль мөһим мәғлүмәт.
Мәҙәниәт һәм цивилизация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайҙа мәҙәниәт үлә , шунда цивилизация барлыҡҡа килә Освальд Шпенглер.
Хәҙерге «мәҙәниәт» төшөнсәһе цивилизация булараҡ XVIII быуатта — XIX быуат башында Көнсығыш Европала формалаша. Һуңғараҡ был төшөнсә, бер яҡтан, Европала төрлө төркөмдәге кешеләр араһындағы, икенсе яҡтан — бөтә донъя буйынса метрополия һәм колониялар араһындағы айырмалыҡтарҙы үҙ эсенә ала башлай. Ошонан сығып, был осраҡта «мәҙәниәт» төшөнсәһе «цивилизация» эквиваленты булып тора. Бындай билдәләмәне файҙаланып, айырым кешеләрҙе, хатта тотош илдәрҙе мәҙәни кимәле буйынса классификацияларға була. Хатта ҡайһы бер айырым авторҙар мәҙәниәтте "Донъялағы әйтелгән һәм булдырылған иң яҡшы нәмәләр "(Мэтью Арнольд), ә инде был билдәләмәгә инмәгәндәрҙе хаос һәм анархия тип атай. Был фекергә ярашлы, мәҙәниәт йәмғиәттәге социаль үҫеш һәм прогресс менән тығыҙ бәйләнгән. Арнольд үҙенең билдәләмәһен файҙалана: «…мәҙәниәт беҙгә ҡағылышлы бөтә нәмә тураһында ла белем алыу процессында бер туҡтауһыҙ камиллашыу һөҙөмтәһе…» (Арнольд, 1882).
Практикала мәҙәниәт төшөнсәһе иң яҡшы изделиелар һәм ҡылыҡтарға ҡарай, шул иҫәптән сәнғәт, классик музыка өлкәһенә. Был ҡараш буйынса, мәҙәни кеше категорияһына ошо өлкәләр менән бәйле кеше инә. Билдәләмәгә ярашлы, классик музыкаға ҡағылышлы кешеләр эшсе кварталдарҙың рэп яратыусылары йәки Австралияның традицион абориген тормош алып барыусыларына ҡарағанда юғары кимәлдә һанала.
Әммә бындай ҡарашҡа ярашлы, аҙ мәҙәниәтле кешеләр тәбиғирәк, ә юғары мәҙәниәт — «кеше тәбиғәтен» баҫыу, тип ҡараған йүнәлеш тә бар. XVIII быуаттан башлап, бындай фекер күп кенә авторҙарҙың эшендә осрай. Улар мәҫәлән, халыҡ музыкаһы ябай кешеләр тарафынан булдырылған булараҡ, тәбиғи тормошто ысыныраҡ сағылдыра, ә классик музыка өҫтән-мөҫтән генә яҙылған, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Был фекер буйынса, “көнсығыш цивилизацияһы”-нан ситтә йәшәүселәр - капитализм менән боҙолмаған “аҫыл затлы ҡырағайҙар”, тип һанала.
Бөгөн күп тикшеренеүселәр ике ҡапма-ҡаршылыҡты ла кире ҡаға. Улар «берҙән-бер дөрөҫ мәҙәниәт»-те концепция булараҡ та, уның тәбиғәткә ҡаршы ҡуйылыуын да ҡабул итмәй. Был осраҡта элиталы булмағандар, элиталы кеүектәр кеүек юғары мәҙәниәткә эйә булырға, ә көнсығышта йәшәмәгәндәр шул уҡ юғары мәҙәниәтле, тик уның икенсе төрлө сағылыуы ихтимал, тип билдәләнә. Шулай уҡ, ҡайһы бер эштәрҙә ике мәҙәниәт төрө лә: «юғары» һәм «түбән»-е лә төрлө субкультураға ҡарай.
Мәҙәниәт донъяға ҡараш булараҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романтизм дәүерендә айырым кенәзлектәрҙән илде берләштереүгә һәм Австро-Венгер империяһына ҡаршы булыуға йүнәлтелгән әҙселек милли хәрәкәттәре менән айырыуса ҡыҙыҡһыныусы Германия ғалимдары мәҙәниәтте «донъяға ҡараш» тип формалаштыра. Бындай фекер системаһында бер-береһенә тура килмәгән донъяға ҡараш этник төркөмдәрҙең төп айырмаһы булып тора.
Тәүге ҡараштар менән сағыштырғанда үҫешенә ҡарамайынса, бындай мөнәсәбәт цивилизациялы мәҙәниәт һәм камиллашмаған, ябай мәҙәниәт араһында әлегә тиклем айырмалыҡ һаҡлаған.
XIX быуат аҙағына антропологтар мәҙәниәт төшөнсәһен киңәйтә һәм ул йәмғиәттең күберәк төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Улар, эволюция теорияһынан сығып, кешеләр бер төрлө үҫешергә тейеш, тип уйлай. Шул уҡ ваҡытта улар билдәле бер мәҙәниәттәрҙәге айырмалыҡтарҙы күрһәтеүҙә биологик эволюцияны иҫәпкә алырға теләмәүҙәрен дә белдерә. антропологтар биологик эволюция мәҙәниәт төшөнсәһен тулыһынса сағылдыра, тип ышана. Быны, үҙ эволюцияһы барышында кеше белем алыу һәм файҙаланыу буйынса берҙәм система һәм уны абстракт символдар рәүешендә башҡаларға тартыу һәләтен булдырған тип аргументлайҙар.
Кеше индивидуумы был символик системаларҙы белеү һәм өйрәнеү менән, улар биологик эволюцияға бойондороҡһоҙ рәүештә үҫешә башлай (икенсе төрлө әйткәндә, биологик яҡтан бәйләнмәгән булһалар ҙа, бер кеше икенсе кешенән белем ала). Символдарға таянып, социаль оҫталыҡҡа эйә булыу һәләте элекке аргументтарҙы "кеше тәбиғәте" һәм «тәрбиәләү» бәхәсендә ҡуша.


text:
Бактериялар
Бактериялар — 3 млрд cамаһы йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо организмдар. Бактерияләр микроскопик кескенә, ләкин уларҙың тупланмаларын (колонияларын) микроскопһыҙ ҙа күреп була. Күҙәнәктәренең формаһы һәм үҙенсәлектәре буйенса ысын бактериялар бер нисә төркөмгә бүленә:
- шар формаһындағы кокктар;
- пар-пар булып бер-берһенә яҡынайған кокктарҙан торған диплококктар;
- сылбыр рәүешендә теҙелгән кокктарҙан торған стрептококктар;
- тығыҙ каптар рәүешендә тупланған кокктарҙан торған сарциналар;
- коккларҙың виноград тәлгәше рәүешендәге тупланмаһы — стафилококктар;
- озонса бактериялар — бациллалар, йәки таяҡсыктар;
- йәйә һымаҡ бөгөлгән бактериялар — вибриондар;
- шпор һымаҡ бөгөлгән оҙонса бактериялар — спириллалар һ. б.
Бактериаль күҙәнәк тышсаһында ғәҙәттә төрлө камсылар һәм төктәр күренә. Былар — хәрәкәт органоидтары, улар ярҙамында бактериялар шыуышып хәрәкәтләнә. Төзөлөшө менән улар үҫемлектәр йәки хайуандарҙың камсыларынан һәм керфексектәренән айырылып тора. Кайһы бер бактериялар «реактив» ысул менән лайла сыгарып хәрәкәтләнә. Прокариоттарҙың күҙәнәк стенкаһы бик үҙенсәлекле төҙөлгән һәм уның составында эукариоттарҙа, йәғеи күҙәнәктәәрендә формалашҡан ядроһы булған организмдарда (мәҫәлән, үҫемлектәрҙә һәм хайуаннарҙа) осрамай торған ҡушылмалар була. Ғәҙәттә улар шаҡтай ныҡ. Үның нигеҙен целлюлозаға, йәки клетчаткаға яҡын матдә тәшкил итә. (Клетчатка — үҫемлек күҙәнәге стенкаһын төзөүсе ҡатмарлы углевод.) Күп бактерияларҙең күҙәнәк тышсаһы лайла менән ҡапланған. Цитоплазма үҙен күҙәнәк стенкаһынан айырып тороусыы мембрана менән сикләнгән.
Цитоплазмала мембраналар әҙ һәм улар тышҡы цитоплазматик мембрана сығынтыларынан ғибәрәт. Мембрана менән сикләнгән органоидтар (митохондриялар, пластидлар һ. б.) бөтөнләй юҡ.
Акһым синтезы эукариоттарҙыҡынанан кесерәк рибосомаларҙа бара. Тереклек эшсәнлеген тәэмин итеүсе барлыҡ ферменттар цитоплазмаға таралған йәки цитоплазматик мембрананың эске өслөгенә береккән.
Бүленеү һәм үрсеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәттә прокариоттар икегә бүленеп үрсей. Башта күҙәнәк оҙоная, унда әкренләп арҡыры бүлге яһала, ә һуңынан бала күҙәнәктәр айырылып китә йәки үҙенсәлекле төркемдәр — сылбыр, пакет һ. б. хасил итеп бәйләнгән хәлдә ҡала (бактерияларҙа).
Уңайһыз шарттарҙа күп бактериялар споралар хасил итә: нәселсәнлек материалын йөртөүсе цитоплазманың бер өлөшө айырыла һәм күп ҡатлаулы ҡалын капсула менән каплана. Күҙәнәк «кипкән» кебек була — матдәләр алмашы процесстары туктала. Бактерияларҙың споралары бик тотроҡло; кипкән хәлдә улар тереклек һәләтен оҙаҡ йыллар буйына һаклай һәм, антибиотиктар менән актив дәуаланыуға ла ҡарамаҫтан, ауыыру кеше организмында иҫән ҡала ала. Споралар ел һәм башҡа юлдар менән тарала. Уңайлы шарттарға эләгеп, спора актив бактериаль күҙәнәккә әүерелә.
Туҡланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бактериялар, энергия алыу өсен, төрлө органик һәм неорганик ҡушылмаларҙы һәм ҡояш нурҙарын файҙаланалар. Күпселек бактериялар — гетеротрофҙар (грекча «гетеро» — төрлө һәм «трофос» — туҡландырам), йәғни улар әҙер органик мәтдәләр менән туҡланалар йәки башка организмдарҙа, шул иҫәптән кешелә лә, паразитлыҡ итәләр. Күҙәнәктәре күперсектәр менән тоташҡан ҡайһы бер колониаль бактериялар үҙенә бер төрлө епле структуралар барлыҡҡа китерә. Бындайй колониялар, хәрәкәтләнеп, вак тере организмнарны (бактерияләрне, иң түбән төзөлөшлөләрҙе һ. б.) эләктерәләр, уларҙы солғап алалар һәм ҡайнаталар.
Автотроф (грекча «авто»—үзем һәм «трофос»— туҡландырам) бактериялар аҙ. Уларҙың бер өлөшө, хемосинтезға һәләтле булып, үҙ тәнен төзөү өсөн кәрәкле органик матдәләрҙе неорганик мәтдәләрҙән барлыҡҡа китерә. Бының өсөн улар неорганик ҡушылмалар оксидлашҡанда айырылып сыҡҡан энергиянән файҙалана. Ҡайһы бер прокариоттар неорганик молекулаларҙан органик молекулаларҙы фотосинтез процессында ҡояш нурҙары энергияһе иҫәбенә барлыҡҡа китерә. Кислородҡа ҡарата мөнәсәбәте буйынса, бактериялар аэробтарға һәм анаэробтарға бүленә. Аэробтар — фәҡәт кислородлы тирәлектә генә йәшәй ала торган бактериялар. Анаэробтар кислородһыз тирәлектә йәшәй. Бынан тыш, кислородлы һәм кислородһыз тирәлектәрҙә лә йәшәй алыусы бактериялар төркөмдәре билделе.
Бактериялар әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбиғәттә бактериялар гәйәт киң таралған. Улар, тупраҡта урынлашып, унда органик мәтдәләрҙе — үлгән хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыусылар булып тора. Органик молекулаларҙы неорганик молекулаларга әүерелдереп, бактериялар планета өҫтөн серек ҡалдыҡларҙан таҙарталар һәм химик элементтарҙы биологик әйләнешкә керетәләр.
Кеше тормошонда ла бактерияларҙың роле ғәйәт ҙур. Мәҫәлән, күп кенә аҙык һәм техник продукттарҙы табыу әсеткес бактерияларҙан башҡа мөмкин булмаҫ ине. Бактерияларҙың тереклек эшсәнлеге нәтижәһендә әсегән һөт, кефир, сыр, ҡымыҙ, шулай ук ферменттар, спирттар, лимон кислотаһы яһала. Аҙык продукттарын тоҙлау шулай ук бактериялар эшсәнлегенә бәйле.
Үҫемлек һәм хайуан организмында йәшәп, уларға билдәле бер файҙа килтереүсе бактериялар ҙа осрай. Улар симбионттар (латинса «сим» — бергә, «биос» — тереклек) тип атала. Мәҫәлән, төйөрсек бактерияларе. Улар, ҡайһы бер үҫемлектәрҙең тамырҙарына урынлашып, тупраҡтағы һауанан азотты үҙләштерергә һәләтле һәм, шул рәүешле, был үҫемлекте тереклек эшсәнлеге өсөн кәрәкле азот менән тәэмин итә. Үҫемлек ҡороғандан һуң, тупрак азотҡа байып ҡала. Был процесс бактериялар ҡатнашында ғына була ала. Прокариоттарҙың башҡа төрҙәренең вәкилдәрен «ашаусы» йырткыс бактериялар барлығы билдәле.
Бактерияларҙың зарарлылары ла күп. Уларның төрлө төрҙәре аҙыҡҡа үтеп, үҙендә барған мәтдәләр алмашы нәтижәһендә, кеше өсөн ағыулы мәтдәләр бүлеп сығара һәм аҙыкты боҙа. Патоген (грекча «патос»— ауыру һәм «генезис»— килеп сығыу, тыуыу) бактериялар айырыуса ҡурҡыныслы. Улар кешелә һәм хайуандарҙа үпкә ялҡынһыныуы, туберкулез, аппендицит, сальмонеллёз, чума, ваба һ. б. шундай ауыруҙар китереп сығара. Бактериялар үҫемлектәрҙе лә зарарлай.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Захаров В.Б., Сонин Н.И. Биология. Биология. Многообразие живых организмов. М. Дрофа. 2003 г. 5-7107-8300-5


text:
Әлгәнйәк
Азия әлгәйнәге, себер әлгәйнәге[1] (лат. Tamias sibiricus, урыҫ. Азиатский бурундук)[2] — Евразияла тереклек итеүсе кимереүселәр отрядынан тейен һымаҡтар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек. Башлыса, япраҡлы ағас, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарында осрай.
Һәр ерҙә әҙ һанлы. Кәүҙә оҙонлоғо 17 см-ға, ҡойроғо 12 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 100 г самаһы. Йөн ҡапламы һорғолт-ерән төҫтә, арҡаһында буй-буй 5 ҡара-көрән һыҙыҡ бар. Түше аҡһыл йәки аҡ. Көндөҙ әүҙем. Ылыҫлылар, һирәгерәк япраҡлы ағастар, үләнсел үҫемлек орлоҡтары, бөрөләре, еләк, шулай уҡ бөжәктәр (башлыса, ҡуңыҙҙар), моллюсклар менән туйына. Ҡышҡа аҙыҡ әҙәрләй (уртаса 3—4 кг). Ағас тамырҙары йәки серегән төмзә аҫтына яһаған өнө әлйергәндең һыйыныу урыны булып тора. Ҡыштың күп өлөшөн йоҡлап үткәрә. Ҡар эреп, асылған урындар күренгәс кенә борындык өненнән сыға. Борындык — моногамик хайуан. Көзен парлар барлыҡҡа килә, икенсе йылдың ҙына ғына үрсейҙәр (парлашу — апрель уртаһында). Бер пар әлйергән 5—6 бала тыуҙыра. Һунарсылыҡ хужалығында борфындык ҙур роль уйный, сөнки улар менән ҡиммәтле тире бирә торған йыртҡыс йәнлекләр туҡлана. Ем әҙерләүе менән орлоҡ таратыуға, ағас үҫентеләре таралышына ярҙам итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Һөтимәрҙәр
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Попов В.А., Лукин А.В. Животный мир Татарии. Казань, 1988.


text:
Нобель премияһы
Но́бель пре́мияһы (швед. Nobelpriset, ингл. Nobel Prize) — күренекле фәнни тикшереүҙәр, асыштар һәм мәҙәниәт һәм йәмғиәт үҫешенә баһалап бөткөһөҙ индергән өлөш өсөн бирелә торған халыҡ-ара премия. Әҙәбиәт, фән һәм тыныслыҡ өлкәһендә бирелә. Премия 1895 йылда Нобель Фондын ойошторған Альфред Нобель тарафынан булдырыла. Күптәр өсөн Нобель премияһын алыу мөһим ваҡиға булып тора.[1] Нобель премияһын алған кешеләрҙә "Нобель лауреаттары" тип атайҙай.
Һәр лауреат миҙал, диплом һәм, суммаһы йылда үҙгәреп торған, аҡса ала.[2] 1901 йылда, Нобель лауреатына 150,782 SEK бирелгән, 2007 йылдың декабрендә 7,731,004 SEK. 2008 йылда еңәүселәргә 10,000,000 SEK бирелгән.[3] Наградалар Стокгольмда 10 декабрҙа, Нобельдың хәтер көнөндә, тапшырыла.[4]
Йөкмәткеһе
Премия категориялары һәм лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Физиология буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Королина институты ҡарары буйынса).
- Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Академияһы ҡарары буйынса).
- Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы (Норвегия Нобель комитеты ҡарары буйынса, Stortinget)
- Winners of the Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (decided by the Royal Swedish Academy of Sciences) Иҡтисад өлкәһендә Нобель исемендәге Швеция банкы премияһы (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
Швеция банкының Нобель исемендәге Иҡтисад өлкәһендәге премияны ҡайһы саҡта Иҡтисад буйынса Нобель премияһы тип атайҙар, Нобель был турала васыят итмәһәлә. Был премияны 969 йылда Швецария Иҡтисад фәндәре банкы бире башлай. Был премияны Нобель ҡарар итмәгән, уның өсөн аҡса ҡаодырмаған, шуға был Нобель премияһы түгел. Шулай булһа ла, башҡа Нобель премиялары менән тиңдәштерелә.
Башҡаларҙан айырылып торған лауреттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә премия алған лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нобель премияһы ойошторолған ваҡыттан алып, дүрт кеше ике тапҡыр Нобель премияһына лайыҡ була:[5]
- Мири Кюри: 1903 йылда физика буйынса радиоактивлыҡты асҡан өсөн һәм 1911 йылда таҙа радий алған өсөн.
- Лайнус Полинг: 1954 йылда химия буйынса химик бәйләнеш тәбиғәтен өйрәнгән өсөн ҡатлаула матдәләр төҙөлөшөн өйрәнеүҙә ҡулланған өсөн; һәм 1962 йылда ядро ҡоралын һынауҙы тыйған өсөн Тыныслыҡ премияһы; ул ике төрлө премия алған берҙән бер кеше.[6]
- Джон Бардин: 1956 йылда физика буйынса транзистор уйлап тапҡан өсөн һәм 1972 йылда физика буйынса юғары үткәреҡсәнлек теорияһы өсөн.
- Фредерик Сэнгер: 1958 йылда химия буйынса инсулин молекулаһы структураһы өсөн һәм 1980 йылда химия буйынса нуклеотид вирусын өйрәнгән өсөн.
Төркөм булараҡ Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте ((International Committee of the Red Cross) ICRC) Нобель премияһына өс тапҡыр лайыҡ була: 1917, 1944, 1963 йылдарҙа. Беренсе ике премия һуғыш ваҡытындағы эшмәкәрлеген таныу хөрмәтенә, өсөнсөһө йәмғиәттең 100 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә.
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләтәр ойошмаһының (БМО) Юғары комиссары Нобель премияһын ике тапҡыр ала: 1954 һәм 1981 йылда.
Бер ғаиләнән лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғаиләләр бер нисә тапҡыр лауреат булалар.[5]
- Кюри ғаиләһе биш тапҡыр Нобель премияһын ала:
- Мари Кюри, 1903 йылда физика һәм 1911 йылда химия өсөн.
- Уның ире Пьер Кюри, 1903 йылда физика өсөн.
- Уның ҡыҙы Ирен Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Уларҙың улы Фредерик Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Тағы ла ГенриЛабус, Кюри ғаиләһендәге икенсе ҡыҙ Еваның ире, UNICEF институтының директоры 1965 йылда Тыныслыҡ өсөн премияға лайыҡ була.
- Гуннар Мюрдаль (Иҡтисад, 1974) v fnsys Альва Мюрдаль (Тыныслыҡ, 1982).
- Дж. Дж. Томсон, физика буйынса Нобель премияһын 1906 йылда ала, ул 1937 йылда физика буйынса Нобель премияһын алған Джордж Пейдж Томсондың атаһы була.
- Уильям Генри Брэгг 1915 йылда физика буйынса Нобель премияһын үҙнең улы Уильям Лоренс Брэгг менән бүлешә.
- Нильс Бор физика буйынса Нобель премияһын 1922 йылда ала һәм уның улы Оге Бор физика буйынса Нобель премияһына 1975 йылда лайыҡ була.
- Манн Зигбан, 1924 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1981 йылда физика буйынса Нобель преияһын бүлешкән Кай Зигбандың атаһы була.
- Ханс фон Эйлер-Челпин 1929 йылда химия быйынса Нобель премияһын Артур Харден менән бүләшә. Уның улы Ульф фон Эйлер 1970 йылда физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
- С.В. Роман, 1930 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1983 йылда физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты Субрахманьян Чандрасекарҙың ике туған ағаһы була.
- Артур Корнберг Северо Очоа менән берлектә 195 йылда рибонуклеин кислотаһы һәм дезоксирибонуклеин кислотыһы синтезлау механизмын асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡлы тип табыла. кислоты [7]. Корнбергтың улы Роджер 2006 йылда химия буйынса эукариотик транскрипцияны өйрәнгән өсөн Нобель премияһына лайыҡ була[7].
- Ян Тинберген, иҡтисад буйынса 1969 йылға Нобель премияһы лауреаты, 1973 йылда физиология һәм медицина буйынса Конрад Лоренц һәм Карл фон Фриш менән бүлешеп алған премия лауреаты Николаас Тинбергендың ағаһы була.
Төшөрмәләр һәм иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Nobel Prizes cannot be awarded posthumously (to people who are no longer living).
- ↑ The Nobel Prize. Nobel Foundation. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Amounts. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 июль 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Award Ceremonies. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 Nobel Prize facts, nobelprize.org , accessed 18 October 2007.
- ↑ See "Preface", "The Peace Prize..." and "Linus Pauling: awards, honors, and medals", Linus Pauling and the nature of the chemical bond: a documentary history ; Linus Pauling and the international peace movement ; Ava Helen and Linus Pauling papers : Special Collections , the Valley Library, Oregon State University, accessed 13 December 2007.
- ↑ 7,0 7,1 Physiology or Medicine prize 1959, nobelprize.org , accessed 14 January 2008


text:
Өйрәктәр
Өйрәк (урыҫ. утки) — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә һыуҙа һәм һыу буйында йәшәй, төрлө үҫемлек һәм бөжәк аҙыҡ менән туҡлана, ите һәм йөнө (ҡауырһыны) өсөн күпләп аулана торған ҡоштар ғаиләһе; аяғы, муйыны ҡыҫҡа, суҡышы яҫы, бармаҡ аралары ярылы өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған һыу ҡоштары.
Рәсәйҙә өйрәктәрҙең 30 төрө билдәле. Өйрәктәрҙең ауыл хужалығанда әһәмиәте ҙур.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡыҙыл өйрәк(ҡара ерәнсәй)
- Ҡылғойроҡ(беҙғойроҡ)
- Һуна өйрәк(күгәл, күгән,һона үрҙәк)
- Һоро өйрәк
- Һыҙғыраҡ сөрәгәй(сөрәгәй, сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
- Керелдәк сөрәгәй(Сөрәгәй сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
- Ҡашҡалаҡ (ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай)
- Ҡашыҡморон(көрәкморон,һоөһоө, һуһыҡ, хухуҡ)
- Ерәнсәй сумғыс
- Мәрйенгүҙ(аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрейнкәй өйрәк)
- Сумғыс өйрәк(сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош)
- Ала өйрәк(аласабан)
- Ҡарабаш өйрәк
- Ҡарасабан(ҡара өйрәк, торпан)
- Эяла(эйалла,Ияла)
- Боған(буған)
- Аҡсабан(аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс)
- Ҡушы(беле,ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
- Беле(ҡушы, ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
- Аҡбаш өйрәк (күктомшоҡ.сыбар өйрәк)
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 й.


text:
Ханука
Ханука (йәһ. חֲנֻכָּה (Ханука́[1] йәки Ха́нука[2], грек. tά έYaίvιa, арам. חֲנֻכְּתא «яңы итеү, яңынан итеү/яңынан изге итеү») — йәһүд байрамы. Байрам көндәре: 25-се кислев — 2-се йәки 3-сө тевет (барыһы 8 көн).
2011 йылда Ханука байрам ваҡыты: 20 аҡъюлай — 27 аҡъюлай.
Байрам б.э.т II быуатта барлыҡҡа килгән. Б. э. т 165 йылда грек-сирия һәм йәһүд ғәскәрен тар-мар итеп — Иерусали́м Храмы таҙарыныу, ҡорбан хайуандарын яндырыу урынын ru: Жертвенник всесожжения изге итеү, ғибәҙәтханаға мәхәллә ҡылыу хөрмәтенә үткәрелгән байрам. 25-се Кислов көнөнә тиклем, 3 йыл алда, Антоих Епифон Израильдең иң изге урынын мәсхәрә иткән.
Йөкмәткеһе
Байрам исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хануки һүҙе «хануккат һа-мизбеах» (изге итеү) әйтеменән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Икенсе фараз буйынса חנוכה=חנו כ"ה , йәғни Кислев айының 25-се көнөндә дошмандарҙан арындыҡ тигәнде аңлата. Байрамдың икенсе исеме — Хаг Урим, Ут байрамы тигәнде аңлата.
Маккавейҙәр ихтилалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. 170 йылда Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһынан Антиох Эпифан яулап ала һәм храм йыһаздарын һәм шул иҫәптән алтын Менораны ru:Менора (ете олонло шәм) Сирияға оҙата. Б. э. т 167 йылда халыҡ (Маккавейҙәр) ихтилалы күтәрелә һәм Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһы хакимлегенән азат итә. Маккавейҙәр храм йыһаздарын яңырта һәм ете олонло Менора шәмен тоҡандырыу йолаһын яңырта.
Ханука мөғжизәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәт буйынса Маккавейҙәр Храмды азат иткәс, ете олонло Менора шәмен тоҡандырырға таҙа май таба алмағандар, икән. Эҙләй торғас бәләкәй генә май көршәге тапҡандар. Көршәк бик бәләкәй булған, ундағы май шәмдә бер генә көн яндырырға еткән. Шулайҙа Маккавейҙәр шәмде тоҡандырырға була. Шул ваҡытта мөғжизә тыуа — яңы май әҙерләргә һигеҙ көн кәрәк була, әҙ генә май теүәл һигеҙ көн буйы яна. Бынан һуң Ханука байрамы һигеҙ көн байрам ителә.
Ханукия шәмен ҡабыҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ханукия байрамында шәм ҡабыҙыу йолаһы бар. Шәмдәрҙе тоҡандырыу тәртибе былай: беренсе көн бер шәм тоҡандырыла, икенсе көн — ике … шулай итеп һигеҙгә тиклем. Туғыҙынсы көндә бөтә шәмдәрҙә яндырыла. Дөйөм шәмдәр иҫәбе — 44.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Электрон Йәһүд Энциклопедияһындағы Ханукка мәҡәлә
- ↑ «Новейший словарь иностранных слов и выражений» (Мәскәү: АСТ һәм Минск: Харвест, 2001)


text:
15 март
15 март — григориан стиле буйынса йылдың 74-се (кәбисә йылында 75) көнө. Йыл аҙағына тиклем 291 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1927 — ДнепроГЭС төҙөлә башлай.
- 1935 — Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Ленин ордены менән наградлана.
- 1938 — Сәғүд Ғәрәбстанында нефть табыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1915 — Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 1936 — Тайфур Сәғитов, башҡорт яҙыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
- 1939 — Әхмәт Сөләймәнов, башҡорт фольклорсы-ғалимы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987).
- 1950 — Камил Йыһаншин, яҙыусы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 44 йыл б.э.т. — Гай Юлий Цезарь, Боронғо Рим дәүләт эшмәкәре, полководец һәм яҙыусы (тыуғаг б.э.т. 102 йәки б.э.т. 100).


text:
Йорт турғайы
Йорт турғайы(өй турғайы,өй сыпсығы, сыпсыҡ,хәрәм турғай, буҙ турғай, ауыл турғайы) (урыҫ. Домовой воробей, лат. Passer domesticus) — киң таралған турғайҙар ғаиләһенә ингән ҡош. Бөтә кешегә билдәле.
Уның башы һоро, ҡанаттары ҡара таплы. Тамағы һәм түшенең өҫ яғы ҡара, ҡойроғо буҙ төҫтә була. Кеше йәшәгән йорт-ҡура тирәһендә йәшәй. Бөжәктәр, төрлө орлоҡтар, емеш-еләк менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Аҙбар, йорт, солан ҡыйыҡтарына оялай. Сыйырсыҡ һәм ҡарлуғас ояларын баҫып алған осраҡтар була.
Бында йорт турғайы сәрелдәүен тыңларға була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Вильгельма фон Райта рәсеме (фин. Wilhelm von Wright, 1810—1887) из книги: Svenska fåglar, efter naturen och på sten ritade (2-е издание).


text:
Программалау теле
Программалау теле — машинаға, башлыса компьютерға күрһәтмәләр ебәреү өсөн булдырылған яһалма тел.
Тәүге программаланған машиналар булдырылған көндән алып, кешелек ике мең ярымдан ашыу программалау теле уйлап сығарған (абстракт һәм стандарт булмаған телдәрҙе иҫәпкә алып). Уларҙың һаны йыл һайын артып тора.
Программалау телдәренең күпселеге иҫәпләүҙәрҙе бойороҡ стилендә, йәғни командалар теҙеме рәүешендә тасуирлай. Шулай ҙа функциональ программалау йәки логик программалау һымаҡ ҡайһы бер телдәр тасуирлауҙың бүтән формаларын ҡуллана.
Йөкмәткеһе
Java теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Java - программалау теле һәм платформа. Java телендә программалар төҙөү өсөн күп арауыҡтар бар.
IntelliJ IDEA 14.1.5 интеграцияланған программалар төҙөү араһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IntelliJ IDEA 14.1.5 арауыҡта программалар төҙөү нигеҙе – проект. Проект – файлдар төркөмө. Ул класстарҙы, ресурстарҙы, JSP-биттәрҙе берләштерә.
Файлдар модулдәрғә берләштерелә. Программала модулдәр һаны сикһеҙ булырға мөмкин. Модуль – файлдарҙы логик яҡтан бүлеү мөмкинлеғе, проекттын структур берекмәһе.
Директориялар ҡоролошо. IntelliJ IDEA 14.1.5 ҡуйыуҙан һуң ошондай директориялар ҡоролошо төҙөлә:
- bin/ - IntelliJ IDEA эшләтеп ебәреү өсөн файлдар
- help/
- jre/
- lib/
- license/
- plugins/
- redist/
- build.txt
- changest.txt
- knownissies.txt
- readme.txt
IntelliJ IDEA 14.1.5 меню ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- file
- new project. Яңы файл тыуҙырыу
- new module. Яңы модуль тыуҙырыу
- open project. Проект асыу
- open file. файл асыу. IntelliJ IDEA файлдары киңәйтеүе .ipr аса (file name extension)
- reopen. Яңынан асыу.
- close project. Проектты ябырға.
- close active editor
- close all editors
- close all editors but active. Бөтөн тәҙрәләрҙе ябыу ләкин актив тәҙрәне япмаҫҡа
- split tab group vertically
- split tab group horizontally
- move to opposite tab group
- change tab group orientation
- settings
- template project settings
- save all
- export settings
- edit
- search
- view
- go to – навигация
- implementation
- code – код яҙыу өсөн ярҙам командалар
- implement methods
- analyze
- refactor- Рефакторинг өсөн командалар төркөмө
- build – компиляция һәм сборка өсөн командалар төркөмө
- run
- tools
- window
- help
Инструменттар панелдәре. Баш панель (tool bar).
Инструменталь тәҙрәләре (tool window).
- Хәбәрҙәр (message)
- Project тәҙрәһе проекттын иерархик ҡоролошон күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
- Project
- Package
- J22E
- Flatten package
- commander
- find
- run
- debug
- TODO
- Status bar (статус панеле)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- http://www.Intellij.net ITN сайты. IntelliJ IDEA яңы версияны алыу өсөн.


text:
Квадрантидтар
Квадрантидтар — метеорҙар ағымы, уның радианты - Волопас йондоҙлоғонда (Геркулес һәм Аждаһа йондоҙлоҡтары сигендә). Йыл һайын 28 декабрҙән алып 7 ғинуарға тиклем күҙәтелә, максимумы 3-се һәм 4-се ғинуарға тура килә (шул ваҡытта бер сәғәт эсендә 45-тән алып 200-ға тиклем метеор күҙәтеп була).
Радианты ғәҙәттә альфа 229°, дельта +49° координаталы нөктәлә була (Волопас йондоҙлоғо), әммә ҡайһы бер ваҡытта уның урыны үҙгәреп тора – быға, бәлки, Юпитерҙың гравитацион йоғонтоһо сәбәпле. Метеорҙары күкһел төҫтә, уларҙың уртаса йондоҙ ҙурлығы - 2.8.


text:
Мәжүсилек
Мәжүсилек — күпселек аллаларға йәки рухи заттарға табынған ерле халыҡтарҙың дини тәртип-йолалары; христиан, буддизм, ислам диндәренән айырмалы рәүештә күп аллалылыҡҡа инанған боронғо диндәрҙең дөйөм атамаһы[1].
Төрлө өлкәләрҙә «мәжүсилек» атамаһы түбәндәгесә билдәләнә йәки аныҡ билдәмәһеҙ ҡулланыла:
- Тәүтормош халыҡтарҙың дини йолалары: шул иҫәптән анимизм, ата-бабаларға табыныу, магия, тотемизм, фетишизм, шаманизм һ. б.
- Яңы мәжүсилек ҡайһы бер Көнбайыш халыҡтарында христианлыҡты ҡабул итеүгә борон таралған (мәҫ. славян халыҡарында родноверие, скандинав халыҡтарында асатру, АҠШ-ла викка) дини ҡараштарын һәм тәртип-йолаларын тергеҙеү менән шөғөлләнә.
- Ниндәй ҙә булһа халыҡтың, ҡәбиләнең йә этностың үҙенсәлекле дини йолалары — күпселек халыҡтар араһында таралған диндәргә ҡаршы ҡуйыла.
- Ибраһими диндәр тәртибенә тура килмәгән барлыҡ донъя диндәре. Христианлыҡ, ислам менән йәһүҙилек күҙлегенән брахманизм, буддизм, даосизм, конфуцианлыҡ, синтоизм һымаҡ хәҙерге диндәр мәжүсилеккә ҡарай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зелинский Ф. Ф., Язычество греко-римское // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)