text:
Алма үләне
Алма үләне, алмауыт, кирказон (лат. Кирказо́н, йәки аристоло́хия, лат. Aristolochia) — үрмәләп үҫеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Тропик һәм йышыраҡ уртаса климата үҫкән 350 төрө билдәле. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, бейеклеге 30-70 см тирәһе. Туғайҙарҙа, болондарҙа, урманда үҫә. Май-июнь айҙаранда һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Дауалау өсөн үҫемлектең бөтә өлөшө: үләне лә, тамыры ла, ҡулланала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


c: text/html

text:
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
Мәҡәл — халыҡ ижадында тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ.
Әйтем — һамаҡлап әйтелгән һүҙ; башҡорт фольклорында тормоштоң айырым бер күренешенә ситләтеп, кинәйәләп йәки образлы итеп баһа биргән тотороҡло һүҙбәйләнеш; идиоматик әйтем составы һәм төҙөлөшө тотороҡло булған, мәғәнә яғынан бер бөтөн әҙер телмәр берәмеген тәшкил иткән, лексик яҡтан ойошҡан һүҙбәйләнеш.
Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә халыҡ үҙенең быуаттан- быуатҡа һуҙылған тормош тәжрибәһен, тапҡыр аҡылын, яҡшылыҡҡа булған ынтылышын сағылдырған. Улар тормошта осрай торған күренештәрҙе күҙәтеү нигеҙендә барлыҡҡа килгәндәр. Афористик жанрҙар үҙҙәренең тәбиғәте менән күп яҡлы, улар халыҡтың һөйләү - телмәрен биҙәү, матурлау өсөн уның тыңлаусыға тәьҫир көсөн, образлылығын арттырыу сараһы булараҡ ҡулланылалар.
Мәҡәлдәр[үҙгәртергә]
Ниндәй ҙә булһа бер темаға нигеҙләнә, унда тормошта осрай торған күренештәр художестволы образ аша кәүҙәләнә.
Мәҡәлдең төрҙәре[үҙгәртергә]
- Туған ил. батырлыҡ тураһында мәҡәлдәр
Мәҫәлән: Сит ерҙә солтан булғансы,үҙ ерендә олтан бул.
- Хеҙмәт тураһындағы мәҡәлдәр
- Ғаилә мөнәсәбәтәре тураһындағы мәҡәлдәр
- Тормош- көнкүреш тураһындағы мәҡәлдәр
- Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ тураһындағы мәҡәлдәр
Әйтемдәр[үҙгәртергә]
Өгөт- нәсихәт. аҡыл өйрәтеү, кәңәш итеү, әәхләҡ тәрбиәләү маҡсатын күҙ уңында тотҡан шиғри жанр. Мәҫәлән:
Ил ҡәҙерен белгәндең
Башы ҡәҙерле булыр.
Ир ҡәҙерен белгәндең
Ашы ҡәҙерле булыр.
Мал ҡәҙерен белгәндең
Ҡото артыр.
Әйтемтәрҙең төрҙәре[үҙгәртергә]
- Батырлыҡ тураһында әйтемдәр.
- Тыуған ил тураһында әйтемдәр.
- Тормош- күнкүреш тәжрибәлеген сағылдырған әйтемдәр

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Сямжена
Сямжена — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангель өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005689
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000568
- Бассейн коды — 03.02.01.001
- ГӨ буйынса томы — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сямжена.


text:
Портал:Философия
_NOTOC__
Йөкмәткеһе
Философия
Һайланған мәҡәлә
Карл Маркс (нем. Karl Heinrich Marx; 5 май, 1818, Трир — 14 март, 1883, Лондон) — немец философы, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәт менән иделогияға әүерелә, һәм «марксизм» атамаһы ала. «Манифест Коммунистик фирҡә манифесы» ( 1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше ФридрихЭнгельс менән бергә яҙылған.
(дауамы…)
Һайланған рәсем
Беләһегеҙме…
- Күренекле фарсы фәлсәфәсеһе Әбүғәлисина Солтан һарайының врачы һәм вәзире була.
- Ислам дин белгесе һәс фәлсәфәсеһе Әбү Хәмит Әл-Ғазали суфыйсылыҡ ағымына нигеҙ һалыусы була.
- Иммануил Кант немец классик философияһына нигеҙ һалыусы була.
Мәҡәләләр
Нисек ярҙам итә алам
Һайланған шәхес
Категориялар
Яҡшы мәҡәләләр
Феминизм (лат. femina, «ҡатын-ҡыҙ») — ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тиң хоҡуҡ биреүҙе талап иткән ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Киң мәғәнәлә — барлыҡ даирәлә лә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуҡ талап итеү. Тар мәғәнәлә — ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын дискриминациялауҙы бөтөрөү һәм ирҙәр менән тигеҙ хоҡуҡлы итеү. Беренсе сиратта феминизм ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләрен анализлай, әммә феминизм заттарҙың тигеҙлеге өсөн көрәшә һәм ҡайһы бер феминискалар ирҙәр хоҡуғы өсөн дә көрәшергә кәрәк тип иҫәпләй. Был хәрәкәт XVIII быуатта барлыҡҡа килә. 1960 йылдарҙа киң танылыу ала. (дауамы…)


text:
Һағыҙаҡ һары
Һағыҙаҡ һары (урыҫ. Осоед, лат. Pernis apivorus) — ҡарсығалар ғаиләһенән булған көндөҙ һунар итеүсе йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ,осҡанда киң ҡанаттары һәм оҙон ҡойроғо күҙгә салына. Һырты көрәнһыу ерән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй ала, таптар менән сыбарланған, һорғолт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған, унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көсло һәм яңғырауыҡлы:"ҡыййа-ҡыййа-ҡыййа".
Йәшәүе рәүеше[үҙгәртергә]
Яланда, ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар, бөжәктәр менән туҡлана. Саға торған бөжәктәрҙе ярата, ҡаяуҙарын өҙөп төшөрөп кенә йота. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2-3 йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе өырып файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
В.К Рябицев Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель — Екатеринбург: Изд-во УрГУ, 2001. — 478 с. — (608). — 3000 экз. — ISBN 5-7525-0825-8.


text:
Нематодалар
Йомро селәү, йәки немато́далар (лат. Nematoda, Nematodes) — бер төркөм йомро селәүҙәр, күптәре гельминтоз ауырыуҙарына сәбәпсе; ҡара: гельминтоз[1]; йомро селәүсендәрҙең бер төркөмө[2]. Хәҙерге ваҡытта 24 мең паразит төрө билдәле[3], әммә төрлө иҫәпләүҙәр уларҙың төрө миллиондан артыҡ тип күрһәтә[4].
Нематодалар хайуандар батшалығында, бөжәктәрҙән ҡалышып төр күплелеге буйынса икенсе урында тора. Нематодалар тупраҡта, сөсө һыуҙа, диңгеҙ һыуында тереклек итә, 1 м3 -ҙа уларҙың иҫәбе 1 миллиондан артыа китергә мөмкин. Экосистемала уларҙың әһәмиәте ҙур. Улар үҫемлектәрҙә нематод ауырыуҙарын кеше һәм хайуандарҙа немотодоз аурыуҙарын барлыҡҡа килтерә. Зарарланған үҫемлектәрҙең тамыры боҙола. Һабаҡ нематодалары менән зарарланған үҫемлектең һабағы сатнап яраҡлана, япрағы тишкәләнә. Организмға эләккән паразиттар йоғашло ауырыуҙар тыуҙыра. Кеше организмында паразитлыҡ итеүсе йомро селәүҙәр араһында иң таралғандары: аскаридалар, бабасыр, трихинелла, анкилостома, ришта. Уларҙың күкәйҙәре һыу һәм аҙыҡ менән кеше организмына шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәмәгәндә килеп эләгә. Уларҙы организмдан сығарыу өсөн көрәш арып барырға кәрәк. Тышҡи тирә-яҡта уларҙы юҡ итеү өсөн медик, социаль-санитар һәм агротехник саралар үткерелә[5].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нематодалар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Нематоды // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др — 2-е изд., исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1986.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- ↑ Hodda, Mike. Phylum Nematoda Cobb 1932 // Zootaxa. — 2011. — Vol. 3148. — P. 63-95.
- ↑ Lambshead, P. J. D. (1993). "Recent developments in marine benthic biodiversity research". Oceanis 19 (6): 5–24.
- ↑ Нематодалар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Алағанат турғай
Алағанат турғай(урыҫ. зяблик)- алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡош. Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, 12 000 самаһы төргә бүленә торған ваҡ ҡоштар.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Парлашып та, күмәкләп тә йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң түбәһе күкһел һоро, маңлайы ҡара, сикәләре, тамағы, ҡойроҡ тҡбҡ аҫтан йәшел. Ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара көрән. Ҡанаттарында ике арҡыры оҙонса аҡ тап бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә.Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Ҡанаттары,ҡойроғо ата ҡоштарҙыҡы кеүек. Аҡбауыр турғайҙан һары ҡорһағы һәм йәшел ҡойроҡ төбө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"тиңк-тиңк" йәки "рьйү-рьйү-рьйү". Матур итеп һыҙғыра һәм сутылдап һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт күк таплы 4-7 бөртөк күкһел йомортҡаһы була.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, үлән, ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Distribution map compiled from Snow & Perrins Birds of the Western Palearctic, Harrison An Atlas of the Birds of the Western Palaearctic, and Clement et al. Finches & Sparrows.


text:
Лила Дoунс
Анна Лила Дoунс Санчеc (исп. Ana Lila Downs Sánchez[1]; 9 Сентябрь, 1968)—Мексика актрисаһы, йырсы, комик, йырҙар авторы, барабансы.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Лила Даунс 1968 йылдың 9 Сентябрь, Мексиканың Oaxaкa штаты Эройка-Сьюдад-де-Тлахьяко ҡалаһындағы Анита Санчес һәм Ален Дoунс ғаиләһендә тыуа. Лиланың атаһы—латин-америкалы, ә әсәһе итальян-инглиз сығышлы[2]. Уға 8 йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша.
Үҙенең төркөмө «La Misteriosa» менән берлектә ул «En París, Live a FIP» дебютлы альбомын төҙөй. Альбом 2010 йылдың сентябрь айында Мексикала сыға. 2011 йылда Даунса Sony Music студияһы менән килешеү төҙөй, шуның нигеҙендә ул «Pecados y Milagros» мультфильмына, сериалына үҙ йырҙарын индерә. 2012 йылда Лила «Maricahi Gringo» фильмында төп ролдәрҙе уйнай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Ҡом һайыҫҡаны
Ҡом һайҫҡаны( урыҫ.Кули́к-соро́ка) (лат. Haematopus ostralegus)— ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған оҙон ҡойроҡл оҡыҙыл аяҡлы, ҡыҙыл суҡышлы ҡара-ала ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, башын батырыңҡырап, һыңар аяғында тора. Яҡшы йөҙә, сума. Кәүҙәһенең өҫ яғы ҡара. Түшенең аҫҡы яғы, ҡорһағы, ҡойроҡаҫты, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар, күҙҙәренең аҫты сағыу аҡ. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары ҡыҙғылт һары. Аяҡтары ҡыһыл. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: "кип-кип" йәки "клип- клип".
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ҡусҡарҙар, бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Аҙығын башлыса таштарҙы әйләндереп таба.
Йәшәү урыны һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡырсынлы һәм ҡомло һөҙәк ярҙарҙа йәшәй.Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡомлоҡта йәки ҡырсын таштарҙа оялай. Ҡара көрән таптар менән сыбарланған 2-4 бөртөк көрәнһыу һоро йомортҡаһы була.


text:
Босфор
Босфо́р (төр. İstanbul Boğazı, грек. Bόσπopoς «Һыйыр кисеүе»), Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙҙе тоташтырып тороусы, Европа менән Кесе Азияны айырып тороусы боғаҙ. Босфор боғаҙы Европа сиктәренә инә. Боғаҙҙың ике яғында ла тарихи ҡала Константинополь, хәҙерге Стамбул урынлашҡан. Боғаҙҙың оҙонлоғо — 30 км, максималь киңлеге — төнъяҡта 3 700 м, минималь киңлеге — 700 м, фарватер тәрәнлеге — 36 м-ҙан 124 м-ға тиклем.
Легенда буйынса, боғаҙ исеме боронғо грек батшаһы Аргостың ҡыҙы, Зевстың һөйәркәһе Ио исеменән алынған. Зевс ҡатыны Гераның нәфрәтенән ҡотолоу өсөн Ионы аҡ һыйырға әйләндерә. Меҫкен Ио ҡотолоу өсөн һыу юлын һайлай һәм зәңгәрһыу боғаҙға сума. Шунан башлап боғаҙ «Һыйыр боғаҙы» йәки Босфор тип атала.
Диңгеҙ ярҙарын ике күпер тоташтыра: 1 074 м оҙонлоғондағы Босфор күпере (1973 йылда төзөлгән) һәм 1 090 м-лы беренсе күперҙән 5 км төньяҡтараҡ Солтан Мәхмүт Фатих күпере (1988 йылда төҙөлгән). Өсөнсө автомобиль күпере төҙөү ҙә планлаштырылған, әммә Төркиә хөкүмәте, ергә хаҡ артыуынан ҡурҡып, быны сер итеп тота. Хәҙерге ваҡытта, Стамбулдың Европа һәм Азия өлөштәрен тоташтырыусы «Marmaray» тимер юл тоннеле төҙөлә (тамамланыу осоро — 2012 йыл).
Босфор боғаҙы бары тик 7500-5000 йыл элек барлыҡҡа килгән тип күҙаллана. Ул ваҡытта Ҡара һәм Урта диңгеҙ кимәле түбәнерәк булған һәм улар тоташмаған булған. Һуңғы боҙлоҡ осоронда боҙ һәм ҡар эреү сәбәпле ике һыу ятҡылығының да кимәле күтәрелә. Көслө һыу ағымы бер нисә көн эсендә үҙенә юл ярып, ике диңгеҙҙе тоташтыра.
Босфор Рәсәй, Украина, Кавказ аръяғы республикалары, көньяҡ-көнсығыш Европа илдәренә Урта диңгеҙгә һәм донъя океанына сығырға мөмкинлек биргән мөһим боғаҙ булыр тора. Рәсәйҙең һәм Каспий регионының нефте боғаҙ аша экспортлауҙа мөһим урын алып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Аноприенко А.Я. Атлантида и индоевропейская цивилизация: новые факты, аргументы и модели. Донецк. «УНИТЕХ». 2007 .ISBN 966-8248-12-0


text:
Цунами
Цунами (япон. 津波, 津 — «порт, ҡултыҡ», 波 — «тулҡын») — диңгеҙ, океан төбөндә ер тетрәү, вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән тулҡын. Көслө цунами 7 һәм күберәк магнитудалы ер тетрәү ваҡытында барлыҡҡа килә. Асыҡ океанда, цунами барлыҡҡа килгән урындан, , бында — ирекле төшөү тиҙләнеше, а — океан тәрәнлеге. Һыу тәрәнлеге 400 м булғанда, тулҡын тиҙлеге 200 м/с йәки 720км/сәғ. Асыҡ диңгеҙҙә тулҡын бейеклеге 1 м-ҙан артмай, ә тулҡын оҙөнлоғо 100-200 км. Әммә шул тулҡын яр буйына кbлеп еткәс, уның бейеклеге арта башлай һәм 40 м-ға етә. Көслө диңгеҙ тулҡыны судноларҙы ярға сығарып ырғыта, төҙөлөш ҡоролмаларын емерә, ә кире сигенгәндә юлындағы бөтә нәмәне океанға йыуып алып китә.
-
-
Тымыҡ океанда цунами таралыуы.
-
Был афәтте булдырмау мөмкин түгел, бары халыҡты цунами яҡынлашауы тураһында бер нисә минут алдан иҫкәртергә генә мөмкин. Һыу аҫтындағы гидрофонда (тауышты) махсус ҡорамалдар ярҙамында ишетеп, цунами йүнәлешен, ҡайҙан килеүен, таралыу тиҙлеген иҫәпләп сығарап халыҡты иҫкәртергә мөмкин.


text:
Сыбар ҡаҙ
Сыбар ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы (урыҫ. Гуменник)— йорт ҡаҙы ҙурлығында һыу ҡошо.
Күмәкләшеп йәки парлашып йәшәйҙәр. Бащы, муйыны, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттарында һәм түшенең аҫ яғында нәҙек аҡ һыҙыҡтар бар. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы ҡара, унда алһыу, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл Ъыҙыҡтар бар. Аяҡтары ҡыҙғылт һары. Ала ҡаҙҙан ҡарараҡ' төҫө һәм „ һыҙыҡлы суҡыштары менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйғаҡ» йәки «ҡо-ғоңҡ».
Урмандағы күлдәрҙә һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтешләй генә туҡталып китә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Ите һәм мамығы әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс


text:
Энеолит
Энеолит, таш-баҡыр быуат т грек. xaλkός «баҡыр» + λίθoς «таш») или энеолит (лат. aeneus «баҡыр» + грек. λίθoς «таш»)) — Таш быуаттан Баҡыр быуатҡа күсеү дәүере. Баҡыр быуат беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуатты алып тора, ҡайһы осраҡта оҙонораҡ, ҡайһы осраҡта бөтөнләй булмаған. Эниолит дәүерендә баҡыр ҡоралдар барлыҡҡа килә, әммә таш ҡоралдар күберәк ҡулланыла.
Кешеләр баҡыр самородогын (тәбиғи, саф көйөнсә табылған металл) табып таш эшкәрткән кеүек һуғып эшкәртергә уйлайҙар. Таш киҫәге ватылмай, тик формаһын үҙгәртә. «Таш киҫәге»нә төрлө формалар биреп һауыт-һаба, эш ҡоралдары эшләргә була. Ул ваҡытта быҡыр иретеүҙе белмәйҙәр, шуға күрә баҡырға башҡа металдар ҡушып бронза эшләй белмәйҙәр. Баҡыр йомшаҡ булыуға ҡарамаҫтан, таш әберҙәргә ҡарағанда өстөнлөктәре ҙүр. Ватылған баҡыр әйберҙе сүкеп ватып була, ә ташты ташларға ғына ҡала.


text:
Латин теле
Лати́н теле́ иҫке әҙәби башҡортса латын теле (үҙатамаһы lingua latina), – Һиндевропа телдәре ғаиләһе италий телдәренең латин-фалиск кесе төркөмөндәге тел. Бөгөнгө көндә берҙәнбер әүҙем ҡулланылған италий теле булһа ла, үле тел булып һанала.
Латин теле ин борондан яҙмаһы булған һиндевропа теле булараҡ билдәле.
Бөгөнгө көндә латин теле "Изге Тәхет"тең (ru:Святой Престол), Ватикан ҡала-дәүләтенең һәм Рим-Католик сиркәүенең рәсми теле булып тора. Европа телдәрендә һәм башҡа телдәрҙәге бик күп һүҙҙәр латин теленән алынған.
Латин әлифбаһы күп телдәр өсөн яҙыу нигеҙе булып тора.


text:
Кеҫә телефоны
Кеҫә телефоны – мобиль телефон, GSM – форматы элемтә селтәрендә ҡулланылған телефон; GSM селтәре ҡаплаған зона территорияһында телефон элемтәһе өсөн ябай радио тулҡындарын һәм традицион телефон коммутацияһын ҡуллана.
Әлеге ваҡытта GSM-элемтәһе – бөтә мобиль элемтә төрҙәренән иң таралғаны, шунлыҡтан, спутник телефоны, радиотелефон һәм магистраль элемтә аппараты мобиль телефондарҙан һаналһа ла, кеҫә телефонын ғына мобиль телефон тип һанайҙар.
Кеҫә телефоны – ҡатмарлы юғары технологик электрон ҡоролма. Уға: 2-4 СВЧ-диапазонындағы ҡабул итеү ҡоролмаһы, махсуслаштырылған идара итеү контроллёры, төҫлө/монохром дисплейы, интерфейс ҡоролмаһы, аккумулятор инә. Күп телефондар уникаль номерҙан тора (атам. IMEI – мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы). IMEI кеҫә телефоны эшләнелгән мәлдә бирелә һәм 15 һандан тора, телефондың модификацияланмаған өлөшөнә яҙыла. Был номер телефондың аккмуляторы аҫтында, этикеткаһында, баҫтырылған, шулай уҡ телефон ҡумтаһында (төргәгендә) ҡуйылған (штрих-код аҫтында). Күп кенә телефондарҙа клавиатураһында *#06# кодын йыйып белергә мөмкин.
Күп кенә мобиль элемтә стандарттары абоненттарҙы идентификациялау өсөн SIM-карта ҡуллана. SIM-карта үҙенсә пластик карта формаһында, микросхемаһы һәм уникаль идентификацион номеры бар. SIM-картаның электр ҡулланыу көсө 3,3 Вольт.
Ябай халыҡ телендә телефондың төрлө атамаһы бар, мәҫәлән, урыҫ теленән «сотовый телефон», «мобильник», «трубка», шулай уҡ «сотовый», «кәрәҙле телефон».
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1946 йыл – АҠШ-та, Сент-Луис ҡалаһында AT&T Bell Laboratories компанияһы үҙенең автомобилендә телефон элемтәһе ҡуйыу буйынса эксперимент башлай.
- 1947 йыл – Bell компанияһында эшләүсе Дуглас Ринг һәм Рей Янг мобиль элемтә өсөн алты яҡлы күҙәнәк принцибын тәҡдим итәләр.
- 6 март, 1983 йыл – Motorola компанияһы беренсе булып һатыуға кеҫә телефонын сығара. DynaTAC 8000X аппаратын уйлап сығарыр өсөн $100 млн һәм 15 йыл ваҡыт кәрәк була. Телефондың ауырлығы 794 грамм, ҙурлығы 33x4,4x8,9 см тәшкил итә. Телефон $3995 тора.
- 1984 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 300 000 кешегә етә.
- 2003 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 1 200 000 000 кешегә етә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Һаҙ килейеге
Һаҙ килейеге, сырылдаҡ килейек, сырлауыҡ (лат. Садовая славка, лат. Sylviidae)— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. һырты һорғолт көрән, ҡанаттары ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һорғолт аҡ. һоро килейектән алһыу төҫө булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы,
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
сылтырап аҡҡан йылға тауышын хәтерләтә, һыу буйындағы һирәк ағастарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы 5—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе, ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Атмосфера фронттары
Атмосфе́ра фронты (от. бор. грек. atuός — быу, σφaῖpa — шар һәм лат. frontis — маңғай, алғы яҡ), атмосфераның түбәнге ҡатламдарындағы (тропосфера) һалҡын һәм йылы һауа массалары араһындағы күсмә зоналар.
Атмосфера фронттары оҙонлоғо бер нисә мең км, киңлеге бер нисә тиҫтә км, ҡалынлығы бер нисә йөҙ метрға етә. Ер өҫтөнә ҡарата ауышып үтәләр. Формалашыу районы буйынса арктик, поляр, тропик; физик үҙенсәлектәре буйынса йылы, һалҡын, окклюзия (циклонда йылы һәм һалҡын атмосфера фронттары берләшеүе) атмосфера фронттарына айырыла. Башҡортостан биләмәһендә арктик һәм поляр aтмосфера фронттары хас. Атмосфера фронттары үткәндә һауа торошо киҫкен үҙгәрә: ҡышын йылы aтмосфера фронттары үткәндә йылытыу, буран, боҙлауыҡ, йәйен — баҫып яуған һәм ҡойма яуым-төшөм, йәшен, боҙ яуыу һ.б. күҙәтелә. Атмосфера фронттары — синоптик метеорологияның өйрәнеү предметы.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Циклон
- Климатологик фронттар
- Йылы фронт
- Һалҡын фронт
- Фронт окклюзии
- Арктик фронт
- Поляр фронты
- Тропик фронттар
- Һауа массаһы


text:
Динозаврҙар
Диноза́врҙар (лат. Dinosauria, бор. грек. δeιvός «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σaῦpoς «кәҫәртке»[1]) — мезазой эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлек иткән умыртҡаһыҙ ер өҫтө һөйрәлеүселәре отряды. Улар хакимлек иткән осор — яҡынса һуңғы триас осоронан (225 миллион йыл элек) аҡбур осоро аҙағына тиклем (65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың ҡаҙылдыҡ ҡалдыҡтары планетаның бөтә континенттарында ла табылған[2]. Палеонтологтар тарафынан 500-ҙән[3] артыҡ ырыу һәм 1000-дән[4][5] артыҡ төрө булыуы тураһында яҙылған, улар ике төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кәҫәрткеләр.
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә]
«Динозавр» терминын беренсе тапҡыр 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ҡуллана, ул үҙҙәренең ҙурлығы менән хайран ҡалдырырлыҡ ташҡа әйләнгән боронғо кәҫәртке ҡалдыҡтарын өйрәнә[6]. Таксономик исеме буйынса динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлеген күрһәтһә лә, Оуэн был терминды ҙурлығына ҡарап биргән[7]. Оуэн диназаврҙарҙы икенсел осорҙоң ҡалын тиреле хайуандары тип атаған. XIX быуатта ҡалып тирелеләр тип ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы, ә икенсел осор тип мезозой осорон атағандар.
Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда Троян һуғышында ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, Урта быуаттарҙан XIX быуатҡа тиклем туфан ҡалҡыуы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. Алыҫ Көнсығышта аждаһа һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.
1824 йылда Король геология йәмғиәте президенты Уильям Бакэнд Юра осоро сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кәҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кәҫәртке» тип атай. 1826 йылда Линней йәмғиәте ағзаһы хирург Гидеон Мантелл (Суссекс графлығы) Геологик йәмғиәттә ошоға оҡшаш табыш менән сығыш яһай, ул билдәһеҙ төрҙөң тешен тәҡдим итә. Теште ул игуанодон, йәғни игуана кәҫәрткеһе теше тип атай. 1833 йылда панцирлы анкилозавр кәҫерткеләр вәкиле гилеозавр тураһында яҙа.
1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ошо өс төрҙөң оҡшашлағын һәм хәҙерге һөйрәлеүселәрҙән айырмаһын иҫәпкә алып, уларҙы айырым Dinosauria («ҡот осҡос кәҫәртке»)[8] тигән аҫ отрядҡа керетә.
АҠШ-да 1858 йылда яҡшы һаҡланған гидрозавр һөлдәһе табылғас, ике аяҡта йөрөй алыуы асыҡлана, дүрт аяҡлы динозавр тураһында төҫөрләү юҡҡа сыға. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә динозаврҙар төркөмөнөң төп вәкилдәре өйрәнелә. Диназаврҙарҙы өйрәнеүҙә Америка палеонтологтары Гофониил Марш менән Эдвард Коп өлөшө баһалап бөткөһөҙ, улар апатозавр һәм бронтозавр (һуңынан уларҙы бер төргә керетәләр), диплодок һәм стегозавр, моноклон, трицератопс һәм башҡа, барлығы 142 төрҙө өйрәнә. Йыйылған материал динозаврҙарҙы ике ғаиләгә, ҡошзаврҙар һәм кәҫәрткезаврҙарға бүлергә мәжбүр итә.
XX быуаттың беренсе яртыһына тиклем күпселек фәнни йәмғиәттәрҙә динозаврҙар бик ҙур, һәлмәк йөрөүсө тигән яңлыш фекер йөрөткәндәр. 1970 йылдарҙа үткерелгән күп кенә тикшереүҙәр диназаврҙар бик әүҙем, юғара метоболизмлы һәм социаль мөнәсәбәтле йән эйәләре булыуын күрһәтә.
1964 йылда дейноних ҡалдыҡтары табылғас, фәндә яңы асыш башлана, уның төҙөлөшө буйынса етеҙ йөрөүсе йылы ҡанлы йән эйәһе булыуы асыҡлана. Йылы ҡанлы йән эйәһе булған тигән фекер, уларҙың физиология һәм үҙ-үҙен тотошо тураһындағы фаразды киренән ҡарарға мәжбүр итә. 1979 йылда динозаврҙарҙың ата-әсә инстинкты һәм социаль тотоша тураһында дәлилдәр табыла (йомортҡа баҫыу, балаларын һаҡлау һәм туйындырыу). Ниһәйәт, дейнонихтың өҫкө ослоҡтарын ҡош ҡанаты менән сағыштырып ҡарау уларҙың яҡын икәнен һәм ҡоштарҙың динозаврҙарҙан килеп сыҡҡан тигәнде иҫбатлай, һуңыраҡ ҡайһы бер динозаврҙар ҡауырһын менән ҡапланған булыуы дәлилләнә. 2005 йылда тираннозаврҙың[9] һаҡланған туҡымаһынан коллаген тигән матдәне айырып алып була, был матденең химик составы динозаврҙарҙың хәҙерге ҡоштар менән яҡын икәнен иҫбатлаусы дәлил булып тора[10].
Барлыҡҡа килеүе һәм эволюция[үҙгәртергә]
Ата-бабалары[үҙгәртергә]
Һөйрәлеүселәр динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе уҡ булған. Тәпейҙәре кәүҙәнең ян-яғынан, хәҙерге кәҫәрткеләрҙеке кеүек, урынлашҡан. Ташкүмер осоронда, бынан 300 миллион йылдар элек, глобаль йылыныу башлана, был тропик урмандарҙы юҡ итә һәм һөйрәлеүселәрҙең эволюцион үҫешенә килтерә. Һәр популяция ҙур булмаған тереклек итеү өлкәһендә бикләнеп ҡала һәм һәр популяция үҙенсә үҫешә башлай, шулай итеп төрлөлөк күбәйә[11].
Динозаврҙарҙың ата-бабалары — архозаврҙар («хакимлек итеүсе кәҫерткә»ләр) барлыҡҡа килә. Архозаврҙар килеп сығышы, пермь һәм триас осоро сиктәрендә, терапсидтарҙың күпләп юҡҡа сығыуы менән бергә бара. Триас осоро башында бик күп яңы төрҙәр барлыҡҡа килә.
Динозаврҙарҙың текодонттарҙан айырмаһы, кәүҙә торошо һәм локомоция характеры менән бәйле. Артҡы ослоҡтары вертикаль булып формалаша, алғы ослоҡтарға ҡарағында оҙонораҡ булыуы ике аяҡта йөрөгән тигәнде дәлилләй[12]. Юғары төҙөлөлө терапсидтар төҙөлөшө буйынса бер арт юллы һөтимәрҙәргә оҡшаш була, ҡайһы бер фараздар буйынса һөт биҙҙәре һәм йөнө булған. Тероморфтарҙың ҡапыл юҡҡа сығыуы һәм «ысын кәҫәрткеләр»ҙең үҫеше — палеонтологияның өйрәнелмәгән даирәһе. Диназаврҙар үҙҙәренең ата-бабаһы архозаврҙарҙан, Пермь осоронда күмәк ҡырылыуҙан 20 миллион йыл үткәс айырыла. Был осорҙа Ерҙәге тереклектең 95%-ы юҡҡа сыға[13]. Бөгөнгө көндә билдәле булған динозавр ҡалдыҡтарының яҡынса йәше 230 миллион йыл.
Динозаврҙар отряды Көньяҡ Америка биләмәһендә барлыҡҡа килгән һәм, триас осоронда 230-ҙан 199-сы миллион йылдар элек барлыҡ Пангеяға таралған тигән фараз бар[14][15].
Беренсе динозаврҙар[үҙгәртергә]
Хәҙерге Бразилия биләмәһендә табылған ставрикозавр бөгөнгө көндә билдәле булған иң тәүге динозавр булып иҫәпләлә, 228 миллион йылдар элек йәшәгән диназаврҙың өлөшләтә һөлдәһе триас осоро ҡатламдарында табылған. Сираҡ һөйәге бот һөйәгенән оҙонораҡ, һөйәк эсе буш, был йүгереүсе хайуандарға хас[16]. 1963 йылда Аргентинаның төньяҡ-көнсығышында эрреразавр табылыуы тураһында хәбер ителә. Табылған ҡалдыҡтар өлөшләтә булғанға квалификациялап булмай. Тик 1988 йылда баш һөйәге менән тулы һөлдә табылғас, ябай терепод тип квалификациялана[17]. Хәҙерге Мексика биләмәһендә табылған Tawa hallae эрреразавр һуңғы үҫеш осорондағы теропод икәнен раҫлай[18][19]. Эрреразаврҙың оҙонлоғо 4 метрға, ауырлығы 200—250 киллограммға еткән. Баш һөйәге оҙон һәм тар, һуңғы теропод менән оҡшашлығы юҡ, артҡы ослоҡтары тәүге динозаврҙарҙыҡы кеүек. Аргентинала эрреразавр табылып 4 йыл үткәс тағы бер боронғо динозавр һөлдәһе табыла — 235 миллион йыл элек йәшәгәнэораптор. Тышҡы яҡтан ул башҡа һөйрәлеүселәрғе оҡшаған, әммә һөйәк һәм теш үҙенсәлектәре буйынса ябай теропод тип иҫәпләнә. Эораптор төҙөлөшө буйынса динозаврҙарҙың дөйөм ата-бабаһын хәтерләтә, тип иҫәпләй палеонтологтар[20]. Был фараз дөрөҫ тип иҫәпләгәндә, уңың һыҙаттары буйынса, беренсе динозаврҙар ике аяҡлы бәләкәй йыртҡыстар булғандар тип әйтергә мөмкин. Маразух и Lagerpeton кеүек ябай динозаврҙар табылғас, уларҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары ҙур булмаған ике аяҡлы йән эйәләре булыуы тураһында һөйләй.
Уларҙың иң билдәлеһе, хәҙерге Аргентинала өҫкө триас ҡатламында табылған — пизанозавр.
Дөйөм ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Динозаврҙар мезозой осороноң юра һәм аҡбур осоронда өҫтөнлөҡ итеүсе ерҙә йәшәүсе умыртҡалы хайуандар була. Башҡа хайуандар ул заманда бик бәләкәй булған (һөтимәрҙәр хәҙерге бесәй ҙурлығында ғына), һәм улар ит ашаусы динозавр өсөн табыш булған[21]. Repenomamus giganticus тигән төрҙө иҫәпкә алмағанда, 12-14 кг ауырлығындағы триконодонт йәш пситтакозавры кеүек ваҡ динозаврҙар менән туҡланған[22].
Динозаврҙар хайуандар донъяһында күп төрлөлөгө менән айырылып торған, 2006 йылғы тикшереүҙәргә ҡарағанда 500 ырыу булғанлығы тураһында һүҙ бара. Элегерәк үткәрелгән тикшереүҙә, дөйөм ырыу иҫәбе 3400 булыуы мөмкин тип күрһәтә, күбеһе беҙҙең көнгә тиклем һакланмаған[23]. 2008 йылдың 17 сентябренә торошло динозаврҙарҙың 1047 төрө билдәле булыуы тураһында яҙылған[5]. Табылған динозаврҙарҙын береһе лә диңгеҙҙә йәки һауала йәшәмәгән. Спинозавр исеме менән билдәле төрө ярым һыуҙа йәшәүсе тип билдәләнә[24].
Динозавр ҡалдыҡтары, Антарктиданы ла иҫәпкә алып бөтә ҡитғала ла тарылған[25]. Рәсәй территорияһында табылған динозаврҙар бер нисәү генә. Ташҡа әләнгән ҡалдыҡтары Байкал аръяғында һәм көньяҡта табылған[26].
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Динозаврҙар ҡаты ҡабыҡлы, ҡош һәм башҡа һөйрәлеүселәр йомортҡаһынан бер ни менән дә айырылмай торған, йомортҡа һалғандар. Йомортҡаны баҫыу өсөн оя төҙөгәндәр.
Йомортҡалары һәм оялары[үҙгәртергә]
Беренсе ҡаҙылдыҡ динозавр йомортҡаһы 1959 йылда Францияла табылған. Был гипселозавр йомортҡалары. Дөйөм алғанда, динозавр йомортҡалары йоморо йәки оҙонсараҡ формала. Теризинозавр йомортҡаһы тип фаразланған, Көнсығыш Ҡытайҙа табылған иң ҙур йомортҡа 45 сантиметр ҙурлыҡта. 1995 йылда Ҡытайҙа ергә күмелеп һаҡланған иң ҙур йомортҡалар ятҡылығы табыла. Гоби сүллегендә 1923 йылда динозаврҙар ояһы табыла. Улар ояны ерҙә соҡор итеп йәки ерҙә ҡалҡып торған оя итеп эшләгән. Йомортҡаны инә динозавр баҫҡан. Ояла йомортҡалар рәтләп һәм ярымтүңәрәкләп һалынған. 2010 йылда АҠШ һәм Аргентина ғалимдары динозаврҙар йомортҡа баҫыу өсөн геотермаль сығанаҡ йылыһын файҙаланған икәнен иҫбат итте.[27].
Юҡҡа сығыуы[үҙгәртергә]
Динозаврҙар аҡбур осоро аҙағында, яҡынса 65 миллион йыл элек юҡҡа сыҡҡан. Улар әкренләп үлеп бөткәнме, әллә ҡапыл юҡҡа сыҡынмы[28], был һорауға хәҙерге көндә яуап юк.
Динозаврҙарҙың ҡырылыуы, «бөйөк ҡырылыу» тип аталған дәүерҙең бер өлөшө, улар менән бергә диңеҙ һөйрәлеүселәре, моллюсктар, күп кенә һыу үҫемдәре юҡҡа сыға. Барлығы диңгеҙ хайуандарының 16% юҡҡа сыға, һәм ҡоро ерҙә йәшәүсе умыртҡалыларҙың 18%-ы. Бер гипотеза буйынса, Мексика ярымутурауы Юкатан районына төшкән астероид йәки комета «бөйөк ҡырылыу»ға сәбәпсе була, әммә башҡа гипотезалар ҙа бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ «Liddell-Scott-Jones Lexicon of Classical Greek». http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/lexindex?lookup=deino/s&lang=greek&doc=Perseus:text:1999.01.0169&formentry=0. Retrieved 2008-08-05.
- ↑ Oldest evidence of dinosaurs found in Polish footprints Contact: Kristin Elise Phillips kphillips@amnh.org American Museum of Natural History http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php
- ↑ MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292. doi:10.1144/gsjgs.154.2.0265. http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print.
- ↑ Wang, S.C., and Dodson, P. (2006). «Estimating the Diversity of Dinosaurs». Proceedings of the National Academy of Sciences USA 103 (37): 13601-13605. doi:10.1073/pnas.0606028103. PMID 16954187.
- ↑ 5,0 5,1 Will the real dinosaurs stand up?, BBC, September 17, 2008
- ↑ Owen, R. (1842). «Report on British Fossil Reptiles.» Part II. Report of the British Association for the Advancement of Science, Plymouth, England.
- ↑ Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (1997). «Preface». in Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (eds.). The Complete Dinosaur. Indiana University Press. pp. ix-xi. ISBN 0-253-33349-0.
- ↑ В. Р. Алифанов Небесные драконы, допотопные грешники и змеи Ирландии
- ↑ Би-би-си | Наука и техника | Найдены мягкие ткани тираннозавра? — 25 марта 2005 г.
- ↑ Элементы — новости науки: Коллаген из костей динозавров — это уже реальность. — 20.04.07
- ↑ Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica
- ↑ Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных = Vertebrate Paleontology and Evolution / Под ред. акад. Л. П. Татаринова — М.: Мир, 1993. — Т. 2. — С. 87—88. — 283 с. — ISBN 5-03-001819-0.
- ↑ Kump LR, Pavlov A & Arthur MA (2005). «Massive release of hydrogen sulfide to the surface ocean and atmosphere during intervals of oceanic anoxia». Geology 33 (5): 397—400.
- ↑ Nesbitt, S. J.; Smith, N. D.; Irmis, R. B.; Turner, A. H.; Downs, A. & Norell, M. A. (2009). «A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs». Science 326 (5959): 1530—1533.
- ↑ Родиной динозавров является Южная Америка
- ↑ Кэрролл, Р. Л. Глава 14. Анатомия и филогенетические связи динозавров // Палеонтология и эволюция позвоночных = Paleontology and evolution of vertebrates / Под ред. Л. П. Татаринова — М.: «Мир», 1993. — Т. 2. — С. 90. — 87—125 с. — ISBN 5-03-001819-0.
- ↑ DINOWEB — подотряд Theropoda
- ↑ Палеонтологи обнаружили одного из самых первых динозавров. Lenta.ru (11 декабря 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Прояснены начальные моменты эволюции динозавров — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента
- ↑ Dinoweb — Theropoda — Eoraptor
- ↑ Morales, Michael (1997). «Nondinosaurian vertebrates of the Mesozoic». in Farlow, James O.; and Brett-Surman, Michael K. (eds.). The Complete Dinosaur. Bloomington: Indiana University Press. pp. 607—624. ISBN 0-253-33349-0.
- ↑ Hu Yaoming; Meng, J; Wang, Y; Li, C (2005). «Large Mesozoic mammals fed on dinosaurs». Nature 433 (7022): 149—152
- ↑ Russell, Dale A. (1995). «China and the lost worlds of the dinosaurian era». Historical Biology 10: 3-12. doi:10.1080/10292389509380510.
- ↑ Amiot, R.; Buffetaut, E.; Lécuyer, C.; Wang, X.; Boudad, L.; Ding, Z.; Fourel, F.; Hutt, S.; Martineau, F.; Medeiros, A.; Mo, J.; Simon, L.; Suteethorn, V.; Sweetman, S.; Tong, H.; Zhang, F.; and Zhou, Z. (2010). «Oxygen isotope evidence for semi-aquatic habits among spinosaurid theropods». Geology 38 (2): 139—142.
- ↑ MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292
- ↑ Тридцать лет спустя » Город 28
- ↑ Динозавры располагали кладки яиц рядом с геотермальными источниками — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента
- ↑ Science, Vol 254, Issue 5033, 835—839 PM Sheehan, DE Fastovsky, RG Hoffmann, CB Berghaus, and DL Gabriel. Sudden extinction of the dinosaurs: latest Cretaceous, upper Great Plains, USA


text:
Зөгәй
Зөгәй, һыла, ташбаш, сүмесбаш, сәскәкте, ташпаҡа — Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы на индерелгән балыҡ. Үгеҙ балыҡтар төрөнә керә.
Башы сағыштырмаса ҙур, яҫы. Ауыҙы ла ҙур, киң иренле. Кәүҙәһе оҙонса, алда түңәрәкләнгеп тора,яланғас.Яңаҡтарында сәнскәктәр бар. тәңкәләре юҡ тиһәң дә була. Уның ҡыуығы ла юҡ.
Балыҡ гел генә таштар араһында тора, йәки үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя.
Ҡариҙелдең ҡушар йылғаларында ныҡ үрсей. Элек Яйыҡтың уң ҡушылдығы Саған йылғаһында ла осраған.
Йөкмәткеһе
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Шамил Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы.Өфө-1997 йыл ISBN 5-295-01708-7
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Зөгәй ваҡ хайуандарҙың ҡурсаҡтары,бөжәктәр һәм гаммарустарҙың личинкалары (Gammarus pulex), һирәгерәк ыуылдырыҡтар менән туҡлана[1].
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ата балыҡ таштар аҫтына өң уя һәм унда инә балыҡ ыуылдырыҡ һала. Ата балыҡ уларҙы селбәрәләр булып үҫешкәнсе һаҡлай. Был февраль- май айҙарында була.
Һаҡлау[үҙгәртергә]
Зөгәй Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең ҡыҙыл китабына индередгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Лебедев В. Д., Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А. Рыбы СССР. — М.: Мысль, 1969. — 448 с.


text:
Ҡабырсаҡтар
Ҡабырсаҡтар — пластинка айғолаҡлы моллюскылар (Bivalvia), моллюскылар класы. Экәм-төкәмдәрҙең ҡаты ҡабығы; ҡусҡар ҡабырсағы; ке яҡҡа асылмалы таш кеүек ҡаты ҡабыҡлы әкәм-төкәм; диңгеҙ ҡабырсағы[1].
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 20 мең төрө билдәле, Донъя океанында, бер аҙ тоҙло һәм сөсө һыуҙа киң таралған. БР‑ҙа 40‑тан ашыу төрө бар, башлыса анодонталар, горошинкалар, шаровкалар.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Тәне ике яҡлап симметриялы, оҙонлоғо бер нисә мм алып 10 см тиклем һәм унан да ашыу. Кәүҙәнән һәм ҙур шына рәүешле аяҡтарҙан тора, мантия м‑н ҡапланған һәм ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡ эсендә урынлашҡан. Ҡабырсағының ҡапҡастары һығылмалы тышҡы конхиолин ярыһы (лигамент) ярҙамында ярым асылған рәүештә тора, 1 йәки 2 ябыусы мускул м‑н ябыла. Башы юҡ. Ауыҙ уйымы кәүҙәһенең алғы осонда аяҡ төбө өҫтөндә урынлашҡан. Ашҡаҙанының эсендә кристалл “һабаҡлы” тоҡ рәүешле үҫентеһе бар (аш һеңдереүҙә һәм организмды анаэроб шарттарҙа кислород м‑н тәьмин итеүҙә ҡатнаша). Бауыры, башҡа моллюскыларҙан айырмалы рәүештә, өс өлөшлө. Нервы системаһы 3 пар ганглийҙан тора. Тойоу ағзалары насар үҫешкән. Айғолаҡтар менән тын ала. Күпселек төрҙәренең ныҡ ептәр (биссус; улар ярҙамында моллюскылар субстратҡа йәбешә) бүлеп сығарған биссус биҙе бар. Айырым енесле (йылға анодонталары), һирәк осраҡта гермафродит (шаровкалар, борсаҡсыҡтар). Аталаныу тышта бара.
Йәшәйеше һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Күпселек төрҙәрҙең балағорттары (трохофора, велигер) планктондыңтөп өлөшөн тәшкил итә, йылға ҡабырсыҡтары, анодонталарҙыҡы — глохидиялар балыҡтарҙа паразит булып йәшәй. Ваҡ планктон организмдары (бактериялар, ылымыҡтар һ.б.), детрит менән туҡлана. БР‑ҙа күлдә, быуала, йылғала, һыуһаҡлағыстарҙа тереклек итә. Һыу ятҡылыҡтарын таҙартыуҙа ҡатнаша, күп балыҡтар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡайһы берҙәренең (ябай йылға ҡабырсағы) ҡабырсаҡтарынан биҙәүестәр эшләйҙәр. Күп төрҙәре (мәҫәлән, йылға дрейссенаһы), һыу төбөндә өйкөмдәр барлыҡҡа килтереп, судноларға һәм гидротехник ҡоролмаларға зыян килтерә.
Галерея[үҙгәртергә]
-
Сандро Боттичелли, Рождение Венеры, Уффици, Флоренция
-
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Наталья Московская. Раковины мира. История, коллекционирование, искусство. Издательства: Аквариум-Принт, Харвест, 2007 г. Твёрдый переплет, 256 стр.


text:
Болан-ҡуңыҙ
Болан-ҡуңыҙ (лат. Lucanus cervus, урыҫ. Жук-олень) — Lucanus ырыуы тараҡ мыйыҡлылар ғаиләһендәге ҡаты ҡанатлы эре ҡуңыҙ. Европала тереклек итеүсе иң эре ҡуңыҙ булып иҫәпләнә; ата ҡуңыҙҙың уртаса ҙурлығы 70—74 мм, шулай уҡ 86—91 мм ҙурлыҡтағылары ла осорай.
Ата ҡуңыҙҙың өҫкө ҡаҙналары һәм ҡанаттары аҡһыл-ҡоңғорт, инә ҡуңыҙҙыҡы ҡара төҫтә. Инә ҡуңыҙ ағас ҡыуышына, серек ағас төптәренә йәки ағас төбө янындагы тупраҡка эре (2,2 мм-ға ҡәҙәр), оҙонса йомортҡа һала, личинкалары серек үҙагас менән туйына. Личинкалары С һамаҡ, ҡоңғорт башлы, аяҡтары яҡшы үҫкән, кәүҙәһенең арҡа яғы шыма һәм уның осонда характерлы ике һөйәле бар. Личинкалар 5 йыл самаһы үҫә, ҙур личинканың оҙонлоғо 13,5 см-ға етә. Болан ҡуңыҙ урман зонаһының көньяғында һәм урманлы далада, нигеҙҙә имән урманднарында осорай. Июль һәм август айларында ҡуңыҙҙар ҡаты безелдәп имән ағасы баштары тирәһендә осалар, йыш ҡына ағас һуты ағып торған урын өсөн, шулай уҡ инә ҡуңыҙҙар өсөн үҙара һуғышалар.
Башҡортостанда Архангель, Ғафури, Өфө райондарында имән һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй.


text:
Йырсы безелдәк
Йырсы безелдәк (урыҫ. Йырсы безелдәк,лат. Locustella luscinioides) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Оҙонсараҡ кәүҙәле, киң ҡа¬натлы бик һаҡ "ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу һоро. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары һәм яурындарындағы таптары аҡ төҫтә. Башҡа безелдәктәрҙән ҡауырһындарында ҡара таптары булмауы һәм яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау, ул киҫкен «кррр» тип бөтөп ҡуя.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Асыҡ урындағы ҡыуаҡтарҙа, ялан аша үткән йылға ярҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Аҙығы — төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары. Үлән һабаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән төртөктәр менән һипкелләнгән 4—6 бөртөк көрәнһыу һары йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Смут-Хоули тариф акты
Смут-Хоули тариф акты (ингл. The Smoot-Hawley Tariff Act, 1930) - 1930 йылдың 17 июнендә Америка Ҡушма Штаттарында ғәмәлгә керетелгән акт. Был акт буйынса 20 000 - дән ашыу импорт тауарҙарына һалымдар ҡырҡа күтәрелә.
Йөкмәткеһе
Актты ғәмәлгә керетеү сәбәптәре[үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышынан һуңғы йылдарҙа Ҡушма Штаттарҙа етештереү кимәле үҫә, әммә килем һәм һатып алыу кимәле үҙгәрешһеҙ ҡала. Юта штаты сенаторы Рид Смут һәм и Орегон штатынан Вәкилдәр палатаһы Америкала етештерелгән тауарҙарҙың үтемлеген арттырыу өсөн сит ил тауарҙарына һалымды күтәреүсе акт тәҡдим итә. 1928 йылғы президентлыҡ кампанияһында Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була. Гувер еңә һәм Конгрессҡа ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, сәнәғәт тауарҙарына һалымдә кәметергә тәҡдим итә, әммә Конгрестағы күпселектең баҫымы аҫтында актҡа ҡул ҡуя.
Актҡа ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр[үҙгәртергә]
1930 йылдың майында Пол Дуглас, Ирвинг Фишер, Фрэнк Тауссинг һәм Клэр Уилкокс етәкселеге аҫтында 1028 экономист президенттың был акттҡа вето һалыуын үтенеп яҙған хатҡа ҡул ҡуя. Автомобиль етештереүсе компания хужаһы Генри Форд Аҡ йортта был актты ахмаҡлыҡ тип атап, Гуверҙы актҡа вето һалырға күндерергә тырыша. 1932 йылғы президентлыҡ кампанияһында Франклин Рузвельт был актты АҠШ иҡтисадын ҡаҡшатыуында ғәйепләй.
Актты ғәмәлгә керетеү эҙемтәләре[үҙгәртергә]
Смут-Хоули акты 3200-ҙән артыҡ тауарға һалымды 60 процентҡа күтәрә. Ҡушма Штаттарҙың импорты 66 процентҡа, 1929 йылдағы 4, 4 миллиард долларҙан 1933 йылда 1,5 миллиард долларға кәмей, экспорты иһә 61 процентҡа, 5,4 миллиард долларҙан 2,1 миллиард долларға кәмей. Ҡайһы бер белгестәр иҫбатлауынса, Смут-Хоули актын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә Бөйөк депрессия артабан тәрәнәйә.
1930 йылда был актҡа ҡул ҡуйылғанға тиклем үк башҡа илдәр уға яуап итеп Америка менән сауҙа мөнәсәбәттәренә үҙгәрештәр индерә. 1929 йылдың сентябренә тиклем Гуверт хакимиәте 23 сит ил партнерынан протест хаты ала, әммә был хаттарға күҙ йомола. 1929 йылда, Вәкилдәр палатаһы актты ҡабул иткәс, Америка тауарҙарына бойкот башлана, төрлө илдәрҙә Американан индерелгән тауарҙарға шулай уҡ һалымдар күтәрелә. Канада - Американың иң төп партнеры - 1930 йылда уҡ 16 тауарға яңы һалымдар керетә. Франция һәм Бөйөк Британия бүтән илдәр менән һатыу итеүҙе үҫештерә башлай. Германия башҡа Көнбайыш илдәр менән бәйләнеште бөтөнләй өҙә. Шулай итеп, Смут-Хоули акты донъя баҙарының ҡаҡшауына килтерә.
Һалымдарҙы кәметеү[үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында илдәр араһында сауҙа мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү, күп яҡлы сауҙа килешеүҙәре төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Һөҙөмтәлә, 1944 йылғы Бреттон-Вуд конференцияһында 1945 йылдың декабренә сит ил тауарҙарына һалымдарҙы төшөрөү тураһында килешеүҙәр төҙөлә, артабан - Генераль сауҙа һәм тарифтар тураһында килешеү булдырыла.


text:
Алмаш (һүҙ төркөмө)
Алмаш — сифат, һан һәм башҡа һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр урынында ҡулланыла алған һүҙҙәр алмаш тип атала.
Алмаштарҙың мәғәнәләре дөйөм була.Ул айырым торғанда конкрент төшөнсәне белдермәй. Алмаштарҙың мәғәнәһе телмәр ағышында йәки кониекста ғына асыҡлана. Уларҙың үҙҙәренә генә хас айырым һорауҙары ла юҡ. Ниндәй һүҙ төркөмө урынында килһә, шул һүҙ төркөмөнөң синтаксик һәм морфологик формаларын ҡабул итә.
Айҙар бүлмәгә инде. Уның ҡулында ҙур ҡағыҙ ине. Бөтәһе лә уға табан боролдо.
Алмаш төркөмсәләре[үҙгәртергә]
- Зат алмаштары- берлектә: мин, һин, ул; күплектә: беҙ, һеҙ, улар.
- Күрһәтеү алмаштары- теге йәки был предметҡа, уның сифатына, эш-хәрәкәттең үтәлеү рәүешенә күрһәтә. Улар өс төргә бүленә:
а)Төп күрһәтеү алмаштары-был, ошо, теге, ул, анау, бынау.
б)Сифат урынында ҡулланыла торған алмаштар- бындай, тегендәй, шундай, анауындай, бынауындай.
в)Рәүеш урынында ҡулланыла торған алмаштар- былай, тегеләй, ошолай, шулай.
- Һорау алмаштары
- Билдәләү алмаштары
- Билдәһеҙлек алмаштары
- Юҡлыҡ алмаштары
- Эйәлек алмаштары
−
Алмаштарҙың һан, килеш менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
- Төп килеш
- Эйәлек килеш
- Төбәү килеш
- Төшөм килеш
- Урын-ваҡыт килеш
- Сығанаҡ килеш
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Үҙәк процессор
Үҙәк процессор
Структура[үҙгәртергә]
Процессор (ингл. Central Processing Unit) һәр бер компьютерҙың мөһим өлөшө. Мейе кәүҙә менән идара иткән кеүек, процессор копьютерҙың башҡа өлөштәре менән идара итер өсөн сигналдар ебәрә.
Процессор инструкциялар тип аталған исемлек буйынса эшләгән электрон машина. Процессор инструкциялар яҙылған исемлекте уҡый, һәм уларҙы башҡара башлай; бер ваҡыт эсендә бер инструкция үтәлә, әммә процессор ҡаһы бер инстукцияларҙы сиратһыҙ башҡара ала. Процессор уҡый алған инструкциялар исемлеген компьютер программаһы тип әйтәләр. Үҙәк процерҙың эшен башҡара алған машиналарҙы йыш Тьюринг машинаһы тип йөрөтәләр, был атама математиканан килгән. Процессорҙың эшләү тиҙлеген герцтарҙа (Гц, Hz) үлсәйҙәр, әммә хәҙерге заман компьютерҙарының процессорҙары бик шәп булғанлыҡтан уларҙы гигагерцтарҙа (ГГц, GHz) үлсәйҙәр. Бер гигагерц – бер миллиард герц.
Функционаллек[үҙгәртергә]
Аҫта үҙәк процессор башҡара алған ҡайһы бер эштәр миҫалға килтерелгән:
- Ике һанды бер-береһенә ҡушыу
- Бирелгән һандан ҙурырыған табыу
- Һанды бер ерҙән икенсе ергә урынлаштырыу
- Хәтерҙән ханды күсереү
- Инструкция исемлегендә икенсе урынға күсеү
Бик ҡатмарлы программаларҙы ошо әйтелеп киткән инструкцияларҙы берләштереп башҡарып була. Һәр бер инструкция бик аҙ ваҡыт эсендә башҡарылғас бындай мөмкинлек тыуа. Хәҙерге процессорҙар бер секунд эсендә 1 миллиардтан ашыу инструкциялар башҡара ала. Билдәле бер ваҡыт эсендә үҙәк процессор ни тиклеп күберәк эштәр башҡарһа ул шул тиклем шәберәк тигәнде аңлата. MIPS процессорҙың тиҙтеген үлсәү бер ысулдарҙың береһе. Шулай уҡ Flops һәм процессорҙын такт йышлығы (күбеһенсә ГГц тарҙа үлсәнелә) ысулдары тағы бер үҙәк процессорҙар билдәле бер ваҡыт экендә башҡарған эште үлсәу өсөн ҡулланыла.
Үҙәк процессор логик вентельдарҙан тора; процессорҙа ҡыбырлап торған өлөштәр юҡ. Компьютерҙың процессоры, видеокарта йәки BIOS һымаҡ, башҡа электрон өлөштәр менән тоташҡан була. Ошо периферия ҡоролмаларын, компьютер программаһы яҙыу һәм уҡыу үҙгәртеүҙәренән ҡурсалап махсус компьтер хәтере урынында тота.
Бер-нисә ядролар[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер үҙәк процессорҙар бер-нисә ядронан торалар (Multiple Cores). Был бер чипта бер-нисә процессор урынлашҡан тигәнде аңлата, бындай процессор бер үк ваҡытта күберәк эштәр башҡара ала.
Бер-нисә ядролы процессорҙың айрым процессорҙары, шундай уҡ бер ядролы процессорҙар менән сағыштырғанда яйыраҡ булһа ла, процессорҙың тиҙлеге күпкә тиҙерәк була. Был киләһене аңлата: күп ядролы компьютерҙың ГГц әҙерәк булһа ла, дөйөм процессор тиҙлеге күберәк була.


text:
Оло Пелым
Оло Пелым (Пелым) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 602 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 707 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011673
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201167
- Бассейн коды — 14.01.05.025
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Оло Пелым (Пелым).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Википедия:Инеш географик координаталары күрһәтелмәгән йылғалар более трёхсот км
- Википедия:Тамағының географик координаталары күрһәтелмәгән йылғалар более трёхсот км
- Алфавит буйынса йылғалар
- Гидрология буйынса буйынса тамамланмаған мәҡәлә
- Тикшерелмәгән йылға
- Свердловск өлкәһе йылғалары
- Төмән өлкәһе йылғалары


text:
Ибраһим
Ибраһим (Авраа́м) (йәһ. אַבְרָהָם, Авраа́м, бор. грек. ἈBpaάu, лат. Abraham, ғәр. ابراهيم, Ибрахи́м) — дини персонаж, уның тоҡомдарынан күп халыҡтар барлыҡҡа килгән(Йәш.17:4). Туфандан һуң кешелеккә бирелгән Тәү ата. Йәшәйеш китабында(Книга Бытие) әйтелеүенсә, ул тәүге йәһүд[1] йәһүд халҡы унан таралған[2]. Евер(Эвер) тоҡомо, Нухтың тәүге улы Симдең (Шема) бүләһе .
Йөкмәткеһе
Изге Китаптарҙа[үҙгәртергә]
Тәүратта (Иҫке Ғәһедтә)[үҙгәртергә]
Ибраһимдың (Авраам) тормош юлы Йәшәйеш китабында (Книга бытия) һүрәтләнгән (11:26-25:10).
Авраам (אַבְרָם) Шумерҙағы Ур ҡалаһында б.э.т XXI—XX быуатта донъяға килгән (Тәүратта (Библияла) «Ур Касдим» — « халдей Уры»), көньяҡ Месопотамиялағы иң боронғо һәм мөһим ҡалаларҙың береһе. Шунда ул ғаиләгә аҫрауға алынған ҡыҙға —Сараға өйләнә (Йәш.20:12. Аврам атаһы Фарра (Терах) Алланың ҡушыуы буйынса Ур ҡалаһынан балаларын алып Ханаанға күсенә(Йәш.12:4). Юлда, Харран ҡалаһы янында,(Төнъяҡ Месопотамия) Фарра вафат була. Бынан һуң Аллаһ Аврамға Үҙе күрһәткән тарафҡа юл тоторға ҡуша. Аллаһ унан бөйөк халыҡ китәсәген хәбәр итә, Ибраһимды юғары күтәрәсәген, уның аша Ерҙәге һәммә кешелеккә рәхмәтен бирәсәген әйтә. Аврамға был ваҡытҡа 75 йәш тулған була, ҡатыны Сара, туғаны Лутты , ҡул аҫтында булған кешеләрен һәм милкен алып Харрандан сыға ла хананиҙар еренә күсенә. Аллаһ был ерҙәрҙе Аврамдың тоҡомдарына ҡалдырасағын вәғәҙә итә.Аллаһыға ҡорбан килтерер урындар ҡороп ҡалдырып, Аврам көньяҡҡа юл тота, әммә унда аслыҡ була, шуға күрә Мысырға барырға ҡарар итә. Сараның матурлығын күреп , уны алыр өсөн үлтереүҙәренән ҡурҡып, Аврам Мысырҙа Сараға һеңлеһе тип әйтергә ҡуша. Мысыр вельможалары ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр.Фирғәүен Сараны үҙенә ала, Аврам да шул арҡала мал, ҡолдар тотоп, етеш йәшәй. Әммә Аллаһ Сара өсөн фирғәүенгә һәм йортона ҡаза бирә. Фирғәүен Аврамды саҡырып ала ла, ниңә Сара -ҡатының икәнен әйтмәнең, тип һорай. Фирғәүен шунан һуң Аврамға туғандары, бар малы, мөлкәте менән китергә рөхсәт итә, уның кешеләре юлға оҙатып ҡуя (Йәш.11-12).
Аврам менән Лут бик ҙур байлыҡҡа эйә булалар. Улар мөлкәт бүлешәләр ҙә, Лут отправился Иордан яғына китә, ә Аврам Ханаан эргәһендә урынлаша. Аллаһ яңынан был ерҙәр уның тоҡомдарына буласаҡ икәнлеген раҙлай. Аврам Хеврон янындағы имәнлек ҡырында йәшәй башлай (Йәш.13).Бер саҡ Аврамға Содомға һөжүм итеүҙәре һәм шунда йәшәгән ҡустыһы Лутты, ҡала кешеләрен, байлыҡтарын алып китеүҙәре тураһында хәбәр итәләр. Аврам тиҙ генә 318 ҡолон алып, баҫҡынсыларҙы ҡыуа сыға. Хова янында уларҙы ҡыуып етеп, кешеләрҙе әсирлектән ҡотҡара һәм байлыҡтарын кире ҡайтара. Ике яҡтың да батшаһы Аврамға рәхмәтен белдерә, Содом батшаһы мөлкәт бирергә була, әммә Аврам бынан баш тарта, сөнки шул рәүешле байыҡҡан тип әйтеүҙәрен теләмәй. Үҙ кешеләренә бирелгән бүләктәрҙе Анерға, Эшколға һәм Мамрийға бирә (Йәш.14).
Аллаһ был хәлдәрҙән һуң йәнә Мысыр йылғаһынан Евфратҡа тиклем ерҙәр уның тоҡомдарына ҡаласағын, башта улар ҡоллоҡҡа эләгәсәген, әммә һуңынан ҡотоласағын һәм байыясағын белдерә. Аврам Алланың талабы буйынса өс йәшлек тыуса, өс йәшлек кәзә, өс йәшлек тәкә, һәм пар күгрәсенде ҡорбанға килтерә. (Йәш.15). Мәгәр Сара түлһеҙ була , үҙенең ҡол хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе (Агарь) иренә тәҡдим итә. Ауырға ҡалғас,Һәжәр Сараға өҫтән ҡарай башлай, Сара иһә Аврамға дәғүә белдерә. Аврам Сараға хеҙмәтсе менән ни эшләһә лә рөхсәт икәнен әйтә.Һәжәр хужабикәһенең йәберләүҙәренә түҙмәй, сүлгә ҡаса. Һыу сығанағы янында уға фәрештә тап була һәм кире ҡайтырға бойора. Аллаһ уның ялбарыуҙарын ишеткәнен, Исмәғил (Тәүратта - Измаил)исемле улы буласағын хәбәр итә. Улы тыуғанда Авраға 86 йәш була (Йәш.16).
13 йылдан Аллаһ Аврамға ишле тоҡом һәм унан күп халыҡтар китәсәген яңынан иңдерә. Тәүратта әйтелгәнсә, тыуғанда уның исеме Аврам булһа, хәҙер Аллаһ тарафынан Авраам тип үҙгәртелә. Ханаан мәңгелеккә уның тоҡомдарына ҡаласағы белдерелә. Аллаһ һәр сабыйҙы (көмөш биреп һатып алынғандарын да) тыуғандың һигеҙенсе көнөнә сөннәткә ултыртырға бойора. Сараның исеме Сарра тип үҙгәртелә. Сарра Исаак тигән малай табасағы тураһында иҫкәртелә. Авраам үҙе 99 йәшендә сөннәтләнә (Йәш.17).
Сөннәтләнгәндән һуң Авраам янына Аллаһ өс юлсы ҡиәфәтендә килә. Авраамға улы тыуасағы хәбәр ителә. Аллаһ Содомда аҙғынлыҡ артҡанын белешергә ҡуша. Ебәрелгән ике кеше, ҡайтып, халыҡтың аҙғанлығын дөрөҫләй. Авраам гонаһлылар менән бергә бергә һәләк булырға тейешле иманлыларҙы тере ҡалдырыуҙы һорай. Аллаһ һәләк булырға тейешле иманлыларҙы илленән унға кәметеп, уның янынан китә (Йәш.18).
Сарра ул таба.Йөҙ йәшлек Авраам уға Исаак тип исем ҡуша һәм һигеҙенсе көнгә сөннәтләндерә. Һәжәрҙең (Агарь) улы Измаил Исаактан көлә. Сара асыуланып, быны иренә әйтә. Авраам икмәк менән һыу биреп Һәжәрҙе улы менән сығарып ебәрә. (Йәш.21).
Аллаһ Авраамдың иманы төҙөклөгөн тикшерергә була һәм Исаакты ҡорбанға килтерергә ҡуша. Мориа тауы башына менеп, Авраам ҡорбан өсөн ут яға, улын салырға тип киҙәнгәс, фәрештә килеп, Аллаһ уны һынарға ғына теләгәнен әйтә. Аллаһ уның шундай тәҡүәлеге өсөн ҙур рәхмәттәр менән ҙурлаясағын белдерә, еңеүҙәр вәғәҙә итә. Авраам бынан һуң Вирсавияға (Беер-Шева) ҡайта (Йәш.22).
Сарра 127 йәшендә Хеврон янында үлә. (Йәш.23).
Ҡартайған Авраам Исаакты өйләндерергә теләп Төньяҡ Месопотамияға ҡолон ҡыҙ күҙләргә ебәрә. Нахор ҡалаһы яянында бер ҡыҙ юлсыларға ла, дөйәләренә лә һыу эсерә. Ҡыҙ Авраамдың туғаны Вафуилдың (Бетуэль) ҡыҙы Ребекка (Ривка) булып сыға. Ата-әсәһе рөхсәте менән ҡыҙҙы алып ҡайталар һәм Исаак уға өйләнә (Йәш.24).
Ныҡ ҡартайғас әле Авраам Хеттураға (Ктура) өйләнә, ул Зимран, Иокшан, Медан, Мадиан, Ишбак һәм Шуах тигән балалар таба. Авраамдың тәүге улы — Измаил — кеүек үк, уларҙан төрлө ғәрәп ҡәбиләләре тарала. [2],Авраам- күп ҡәбиләләр атаһы тигәнде аңлата. Шул рәүешле уның исеме аҡлана. (Йәш.17:5). Авраам бар байлығын улы Исаакҡа ҡалдыра, ә кәнизәктәрҙән тыуған улдарына бүләктәр биреп, шәреҡкә оҙата. Авраам 175 йәшендә вафат була, Хевронда ҡатыны Сарра янында Махпела мәмерйәһендә ерләнә (Йәш.25).
Инжилдә[үҙгәртергә]
Инжилдә Авраам Муса (Моисей) менән рәттән иң йыш телгә алынған тәҡүә. Ғайса пәйғәмбәрҙең дә сығышын Авраам менән бәйләйҙәр. (Йәш.22:18).
Иоанндан ингән Инжилдә, шулай уҡ нәсрани дин ғилемендә Авраам исеме Ғайса пәйғәмбәрҙең илаһи сығышын нарыҡлар өсөн ҡулланалар. Ғайса (Иисус) әйтә: Ҡалып:НЗ2, йәғни ул мәңге булған.
Ҡөрьәндә[үҙгәртергә]
Ҡөрьәндә Авраам Ибраһим исеме менән телгә алына, уның хөрмәтенә Ҡөрьәндә "Ибраһим" сүрәһе иңдерелгән (14-се сүрә). Сүрә Мәккәлә иңгән һәм 52 аяттан тора.
Ибраһи́м (ғәр. ابراهيم) Исламда - пәйғәмбәр, ул Тәураттағы Авраам шәхесенә тура килә. Ҡөрьән буйынса Ибраһим пәйғәмбәр - хәниф, йәғни бер Аллаһыға табынған.
Ибраһим пәйғәмбәр үҙен йәһүд йә нәсара тип атамаған, бәлки хәниф һәм мосолман тип атаған.
— Ҡөрьән, 3 сүрә, 60(67).
Сәнғәттә һәм әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
Һынлы сәнғәттә[үҙгәртергә]
- Питер Ластман: «Жертвоприношение Авраама» (1616 год, Лувр), «Авраам на Пути в Ханаан» (1614 год).
- Гюстав Доре: «Три ангела посещают Авраама» (1852).
Әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
- Ласло Бито. «Авраам и Исаак» (1998).
- Вольтер. Философский словарь: Авраам
Урыҫ әҙәбиәтендә[үҙгәртергә]
Музыкала[үҙгәртергә]
Arcade Fireтөркөмө йыры — Abraham’s Daughter (Ибраһим ҡыҙы) http://megalyrics.ru/lyric/arcade-fire/abraham-s-daughter.htm
Кинематографта[үҙгәртергә]
- Авраам (фильм) — Ибраһим пәйғәмбәр телевизион фильмы
Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Авраам // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡалып:Источник/КЕЭ
- И. Р. Тантлевский. История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма — СПб.: Издательство С.-Петербургского Университета, 2005. — ISBN 5-288-03735-3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:ЭЕЭ
- Статья «Авраам» в Православной энциклопедии
- Статья «Авраам» в Католической энциклопедии
- Смерть Авраама (Завещание Авраама) — ветхозаветный апокриф об Аврааме
- «Две истории сотворения мира», П.Полонский
- Глава Авраам из книги р. А. Штейнзальца «Библейские образы»
- Тема Авраам для самостоятельного изучения по программе «Лимудим»
- Дороги праотцев
- Глава «В поисках патриархов» из книги И.Финкельштейна и Н. А. Зильбермана «Раскопанная Библия. Новая точка зрения археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов»


text:
18 март
18 март — григориан стиле буйынса йылдың 77-се (кәбисә йылында 78) көнө. Йыл аҙағына тиклем 288 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1980 — «Плесецк» космодромында сторт позицияһында «Восток-2М» космик карабы шартлай, һөҙөмтәлә 48 кеше һәләк була, күп кешеләр тән йәрәхәттәре ала.
- 1989 — Сираттағы грузин-абхаз конфликты башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1858 — Рудольф Дизель, немец инженеры һәм уйлап табыусыһы, беренсе эске яныулы двигатель төҙөүсе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1584 — Урыҫ батшаһы Иван IV Грозный.


text:
Истанбул
Истанбу́л (төр. Istanbul) — Төркиәлә иң ҙур һәм иң әһәмиәтле ҡала булып иҫәпләнә, диңгеҙ порты. Бер үк исемле Истанбул вилайәте үҙәге. Элекке Рим, Византия, Латин һәм Ғосман империяларының баш ҡалаһы. Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан. Ҡаланың ҙур өлөшө Европала, бәләкәйе — Азияла төйәкләнгән. Европала иң ҙур ҡала[1].
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Хәҙерге Истанбул ерендә тәүге кешеләр неолит дәүерендә үк йәшәгән . Б.э. тиклем 6700 йылда кешеләр йәшәгәне билдәле[2].
Византий[үҙгәртергә]
Б.э. тиклем 685 йылда Грецияның Мегара ҡалаһынан күсенеүселәр Азия өлөшөндә Халкедон исемле ҡасабаға нигеҙ һала. Б.э. тиклем 667 йылдан ҡасаба Византий тип аталып йөрөй.
Рим Империяһы[үҙгәртергә]
324 йылда Византийҙың императоры Бөйөк Константин ҡалаға Константинополь исеме бирә, Константинополь Византийҙың баш ҡалаһы булып китә. Географик һәм стратегик йәһәттән уңайлы урынлашыуы сауҙа үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына килтерә. Ҡала Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан, унан Ҡара диңгеҙ һәм Эгей диңгеҙе аша Европа-Азия сауҙа юлдары асыла. Әммә, шундай уңайлыҡтары арҡаһында бик күп һөжүмдәр ҡабул итергә тура килә.
Ғосман империяһы осоро[үҙгәртергә]
XV быуатта солтан Мәхмүд II Константинополде яулап ала. Ҡануни ҡушаматлы Сөләймән идара иткән ваҡыт (1520-1566 йылдар) Истанбул өсөн «Алтын быуат» осоро тип иҫәпләнә. Ғосман империяһы~ өсөн оло әһәмиәткә эйә булыр дәрәжәлә ҙурайған Истанбулда яңы мәҙрәсәлар, мәсеттәр һәм йорттар төҙөлөшө үҫеш ала.
XV быуатта Истанбулға Европа мәҙәниәте, барокко һәм рококо архитектура стиле, Европаса тегелгән кейем һәм башҡа яңылыҡтар үтә башлай. Француз теле модаға инә.
1845 йылда даими үтеп булған Галат күпере, 1850 йылда Босфорҙа пароходтар йөрөй башлай. 1871 йылда трамвай юлы һалына, ә 1875 йылда бәләкәй генә метро — Тюнель асыла. 1889 йылда пассажир тимер юлы «Париж-Истанбул» («Көнсығыш экспресс») файҙаланыла башлай. XIX быуат аҙағына ҡалала заманса һыу һәм электр менән тәьмин итеү системаһы сафҡа инә.
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә]
1923 йылдың октябрендә төрөк милли хәрәкәт башлығы Мостафа Кәмал Ататөрк хакимиәткә килә һәм Төрөк Республикаһы иғлан ителә, баш ҡала функцияһы Анкараға тапшырыла.
Беҙҙең көндәрҙә Истанбул эре дини һәм мәҙәни үҙәк булып ҡала.
География[үҙгәртергә]
Урыны[үҙгәртергә]
Истанбул Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Босфор боғаҙының ярындағы убаларҙа һәм көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе ярында урынлашҡан. Үҙ сиратында ҡаланы Алтын мөгөҙ ҡултығы ике өлөшкә бүлә. Ҡаланың майҙаны — 5 343 км².
Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙгә һәм артабан Урта диңгеҙгә сығып була.
Климаты[үҙгәртергә]
Ҡышын Истанбулда уртаса температура +3 °C һәм 9 °C араһында. Ҡыш һалҡынса һәм еүеш. Истанбулда температура 21 көн самаһы 0 °C-тан түбәнерәк була. Һәр ҡыш тиерлек ҡар яуа[3].
Яҙ һәм көҙ һауа торошо йылы ғына, әммә тотороҡло түгел, ҡапыл һыуытып та, йылытып та ебәрә.
Истанбул райондары[үҙгәртергә]
Тарихи райондар[үҙгәртергә]
Европа:
Азия:
Административ бүлем[үҙгәртергә]
Истанбул 39 илсәнән (муниципаль райондан) тора.
Халыҡ[үҙгәртергә]
Туғанлашҡан-ҡалалар[4][үҙгәртергә]
- Астана, Ҡаҙағстан
- Алма-Ата, Ҡаҙағстан
- Амман, Иордания
- Афины, Греция
- Баку (Әзерб. Bakı), Әзербайжан
- Барселона, Испания
- Бейрут (ғәр. بيروت), Ливан
- Берлин (нем. Berlin), Германия (1988)
- Будапешт, Венгрия
- Буэнос-Айрес, Аргентина
- Варшава, Польша
- Венеция, Италия
- Гавана, Куба
- Грозный, Рәсәй
- Джакарта, Индонезия
- Джидда, Сәғүд Ғәрәбстаны
- Джохор-Бахру, Малайзия
- Дубай, БҒӘ
- Дуррес, Албания
- Исфахан, Иран
- Кабул, Афғанстан
- Ҡаҙан, Рәсәй
- Өфө, Рәсәй
- Каир (ғәр. القاهرة), Мысыр
- Каракас, Венесуэла
- Кёльн, Германия
- Констанца, Румыния
- Лахор, Пакистан
- Махачкала, Рәсәй
- Мехико, Мексика
- Одесса, Украина
- Ош, Ҡырғыҙстан
- Пловдив, Болгария
- Прага, Чехия
- Пусан, Көньяҡ Корея
- Рабат, Марокко
- Рио-де-Жанейро, Бразилия
- Самарканд, Үзбәкстан
- Санкт-Петербург, Рәсәй (1990)
- Сараево, Босния һәм Герцеговина
- Сиань, Ҡытай
- Симоносеки, Япония
- Скопье, Македония
- Стокгольм, Швеция
- Страсбург, Франция
- Тбилиси, Грузия
- Флоренция, Италия
- Хартум, Судан
- Хьюстон, АҠШ
- Читтагонг, Бангладеш
- Шанхай, Ҡытай
- Шымкент, Ҡаҙағстан
- Мары, Төрөкмәнстан
- Торонто, Канада
- Париж, Франция (уҙаҡташ-ҡала)
Галерея[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Константинополь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Борзенко А., Борзенко А. Стамбул. Путеводитель «Вокруг света». — М.: 2008.
- Туров А. Путеводитель «Афиши» — Стамбул. — М.: 2005.
- Орхан Памук. Чёрная книга. — М.: 2004.
- Орхан Памук. Стамбул — город воспоминаний. — М.: 2006.
- Юсупов А. Р. Стамбул / Отв. ред. Ю. А. Петросян. Академия наук СССР — М.: Наука, Глав. ред. вост. лит., 1970. — 132 с. — 20 000 экз.
- «Византийское искусство», CD-диск электронного издательства «Директмедиа»
- П. Аплетин. Сборник эссе и фотографий о Стамбуле
- И. Бродский. Путешествие в Стамбул.
- П. Вайль. Босфорское время.
- Г. Шульпяков. Бегство в Стамбул.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Крупнейшие города Европы
- ↑ Istanbul's ancient past unearthed
- ↑ Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey
- ↑ Sister Cities of Istanbul — Turkey


text:
Ибраһим пәйғәмбәр
Ибраһим (ғәр. إبراهيم, уҡыла: Ibrāhīm, йәһ. אברהם, уҡыла: ʼAḇrāhām) - яҡынса б.э.т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. Ислам динендә пәйғәмбәр булараҡ, йәһүдилек һәм христианлыкта иһә бөйөк дини зат буларак ололоҡлана. Исхаҡ һәм Исмәғилдең атаһы. Ғәрәп һәм йәһүд (еврей) халыктарының тәү атаһы булып иҫәпләнә.
Коръәндә Ибраһим исемле, Мәккәлә иңгән (28, 29 аяттарҙан ҡала) һәм 52 аяттан торған, 14-се сүрә бар. Ул Ибраһим пәйғәмбәрҙең был сүрәлә Аллаһы тәғәләгә ҡылған доғаһы өсөн шулай атала.
Йөкмәткеһе
Ибраһим пәйғәмбәр[үҙгәртергә]
Ибраһи́м (ғәр. ابراهيم) Исламда - пәйғәмбәр, ул Тәураттағы Авраам шәхесенә тура килә. Ҡөрьән буйынса Ибраһим пәйғәмбәр - хәниф, йәғни бер Аллаһыға табынған.
Ибраһим пәйғәмбәр үҙен йәһүд йә нәсара тип атамаған, бәлки хәниф һәм мосолман тип атаған.
— Ҡөрьән, 3 сүрә, 60(67).
Динебеҙҙә телгә алынған бөйөк пәйғәмбәрҙәребеҙҙең береһе – Ибраһим ғәләйһиссәләм. Тап бына ошо әүлиә заттан бөгөн донъя халҡының күпселеге тотҡан ибраһими (аврамистик) диндәр таралған да инде. Ибраһими диндәргә, мәғлүм булыуынса, йәһүди, нәсрани, ислами инаныстар инә.
Ҡөрьән Кәримдең “Ниса” сүрәһенең 125-се аятында Ибраһим хаҡында былай тип әйтелә: “Дин йәһәтенән үҙенең нәфесен Аллаһы Тәғәлә өсөн тапшырыусынан кем яҡшыраҡ? Шул кешелер: үҙе изгелек ҡылды һәм Ибраһим пәйғәмбәрҙең диненә эйәрҙе. Аллаһы Тәғәлә Ибраһим пәйғәмбәрҙе Үҙенә дуҫ итеп тотто, йәғни, уны ихтыяр ҡылды һәм уға күп кирәмәттәр бүләк итте.”
Ибраһим пәйғәмбәр дине – ул Ислам дине. Ҡөрьән Кәримдә Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһи үә сәлләм үҙенең яңы дин ижад итмәүен, ә бәлки Аллаһы Хаҡ Тәғәлә уға Ибраһим пәйғәмбәр динен тергеҙеү бурысын йөкмәтеүе хаҡында ҡат-ҡат иҫкәртә. Үрҙә килтерелгән аятта Ибраһим пәйғәмбәрҙе Аллаһы Тәғәләнең дуҫ итеп тотоуын иҫбатлаусы риүәйәт тә бар. Был олуғ зат йәшәгән заманда йот әфаты килә һәм йомартлығы, шәфҡәтлелеге менән дан тотҡан Ибраһим пәйғәмбәр үҙенә лә ҡалдырмай, бар игенен, ризығын кешеләргә тарата ла бөтә. Үҙе ла асыға башлағас, ул Мысырҙағы (Египеттағы) дуҫынан ярҙам һорап, бер нисә дөйә ебәрә. Тегеһе: “Беҙҙең үҙебеҙҙә лә аслыҡ. Ибраһим үҙенә генә һораһа, бирер инем, кешеләргә таратыр булғас, бирмәйем”, - тип, ылауҙы бер нәмәһеҙ кире бора. Ҡалаға буш ҡул менән инергә оялып, Ибраһим ебәргән кешеләр тоҡтарға ҡом тейәп ҡайталар. Пәйғәмбәр ҡайғылы хәлдә ғибәҙәтханаға йүнәлә. Шул мәл ҡатыны Сара уянып китә лә, тулы тоҡтарҙы күреп, шатланып, береһен асып ебәрә һәм … гәрәбәләй ялтырап ятҡан бойҙай күрә. Икмәк бешереп, кешеләрҙе туйындырыуына ире ҡайта, ризыҡты ҡайҙан алыуын һорай. “Мысырҙағы дуҫыңдан”, - тигән яуап ишеткәс, пәйғәмбәр барыһын да аңлай һәм: “Эйе, хазинаһы һис кәмемәй торған дуҫтан килгән”, - тип әйтә. Ибраһим пәйғәмбәр поттарға табыныусыларға, мәжүсиҙәргә ҡаршы көрәш алып бара. Улары иһә хаслашып, пәйғәмбәрҙе утта яндырырға ниәтләй. Әммә ялҡын рәсүлгә ҡағылмай ҙа, гөл баҡсаһына әүерелә. Был хаҡта Ҡөрьән Кәримдең “Саффәт” сүрәһендә бәйән ителә. Уттан тере сыҡҡас, Ибраһим пәйғәмбәр Алланың ҡушыуы буйынса Шам (Дамаск) еренә йүнәлә һәм шунда фирғәүен уның ҡатыны Сараға Һәжәр исемле (Тәүратта – Агарь) хеҙмәтсе ҡатын бүләк итә. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Һәжәр инәбеҙҙең ниндәйҙер ҡәбилә батшаһы ҡыҙы булып, әсиргә төшөү сәбәпле, ҡол булып китеүе бәйән ителә.
Ибраһимдың тормошо[үҙгәртергә]
Бала сағы һәм йәшлеге[үҙгәртергә]
Ибраһим бала сағын мәмәерйәлә бер үҙе генә йәшәп үткәргән һәм ризыҡ килтереп торған әсәһенән башҡа кешене күрмәгән. Бер мәл ул әсәһе артынан атаһы йәшәгән ергә килгән. Ҡөрьән буйынса ул Азар исемле булған. Донъя уға яңы яҡтан асылған һәм уны танып белеүгә ынтылыш тыуҙырған. Кешеләрҙең төрлө көстәргә, планеталарға табыныуын күргән.
Ибраһим пәйғәмбәр кафырҙарға һәм мәжүсиҙәргә Аллаһыға ышанырға кәрәклеген ҡурҡмай әйткән, бер ғибәҙәтханаға инеп, ундағы һынташтарҙы ҡырып сыҡҡан. Бының өсөн ҡаты яза бирергә тейеш булалар. Ибраһимды утҡа ташлайҙар, әммә Аллаһ ялҡындарҙы һалҡынайта һәм пәйғәмбәр бер зыян күрмәй уттан килеп сыға. Ибраһим Месопотамияны ҡалдырып Ханаанға юллана, бер Аллалыҡҡа өндәп, дәғүәт алып бара.
Ҡартлығы һәм Ибраһимға төшкән һынауҙар[үҙгәртергә]
Ҡартайған көнөндә Ибраһим пәйғәмбәргә Аллаһ ике ул бирә.
- Беренсеһе — Исмәғил — ғәрәптәрҙең тәү атаһы.
- Икенсеһе — Исхак - йәһүдтәрҙең тәү атаһы.
Ибраһимдың улдары тыуыуы[үҙгәртергә]
Был тарих Тәүраттағы кеүек үк тиерлек һүрәтләнә. Ибраһим (Авраам) шулай уҡ үҙ кешеләре һәм ҡатыны Сарра менән бер Аллалыҡҡа, иманға өндәп йөрөй. Ҡатыны Сарра түлһеҙ була, бала тапмай.
- Алланың ҡушыуы буйынса Ибраһим тыуған яҡтарын ҡалдырып, Ханаанға йүнәлә.
Ханаанда аслыҡ була, һәм улар Мысырға юл тота. Шунда ул хеҙмәтсе ҡатын Һәжәрҙе осрата һәм ҡатыны Сарраның рөхсәте менән кәнизәк итеп ала. Һәжәрҙең улы тыуа. Уға Исмәғил тип ҡушалар.
Ибраһимдың тәҡүәлеген һынау[үҙгәртергә]
Исмәғил сабый сағында Аллаһы тәғәлә Ибраһим пәйғәмбәргә балаһы менән уның әсәһен сүлдә ҡалдырырға бойора. Тихамала Һәжәр монотеизмға өндәргә тейеш була.
Аллһы тәғәлә үҙенең берҙән-бер сабыйынан айырыла, был икенсе һынау була.
Сабый менән әсә янына Жәбраил фәрештә төшә һәм уның табаны аҫтында сүлдә ҡалған әсә менән сабый янында шишмә атылып сыға. Был Зәмзәм шишмәһе була.
- Исмәғил бер аҙ үҫкәс, Ибраһим пәйғәмбәр Исмәғил улы янына барырға йыйына. Аллаһы тәғәлә уға улын ҡорбанға килтерергә ҡуша. Ҡөрьәндә былай бәйән ителә:
«Әй улым! миңә төшөмдә һине боғаҙларға әмер бирелде. Һин был турала уйлап ҡара әле.Был хаҡта һинең фекерең нисек булыр икән?" Атаһының был һүҙен ишеткәс, Исмәғил : «Атайым! Һин Аллаһ әмер иткәнде ҡыл! Әгәр Аллаһ һиңә улыңды боғаҙларға бойорған икән, боғаҙла мине. Аллаһ теләһә, мин сабыр булырмын" Улар икеһе лә Аллаһтың әмеренә буйһонғас, булырға тейешле эш тип ҡылынды һәм Ибраһим Исмәғилдеү үтенесе буйынса уны ергә йөҙтүбән ятҡырҙы. Боғаҙлаған ваҡытта күҙҙәре улының йөҙөн күреп, аталыҡ шәфҡәте өҫтөнлөк алып, Аллаһтың әмеренә кәмселек булмаһын өсөн. Ибраһим күңелен баҫынҡы итеп, Исмәғилдең ҡулдарын һәм аяҡтарын бәйләне һәм бысағын муйынына ҡуйып ышҡыны, ни ҡәҙәр көс менән ышҡыһа ла, бысаҡ Исмәғилдең муйынын киҫмәне. Һәм беҙ былай тип өндәштек: «Әй Ибраһим! Һин минең фарманымды еренә еткерҙең. Беҙҙең әмерҙә икеләнмәнең. Михнәт һәм ҡайғынан һуң, беҙ изгелек ҡылыусыларға рәхәтлек һәм шатлыҡ бирербеҙ. Дөрөҫлөктә, Ибраһимға улын боғаҙларға бойороуыбыҙ, әлбиттә, бер һынау ине"( 37-се сүрә, «Саффәт», 102-106 аяттар)
Ҡөрьән, 37 сүрә.
— Коран, 3 сура, 60(67). Руссаға тәржемә: И. Ю. Крачковский
- Ибраһим пәйғәмбәрҙең улы Исмәғилде ҡорбан итергә әҙер тороуы өсөн Аллаһ уны улы Исхаҡ тыуасағы менән ҡыуандыра, сөнки Йәнәби Хаҡҡа кеше ҡорбаны түгел, ә уның үҙен Аллаһ хаҡына ҡорбан итергә тороуы ҡиммәт.
Тиҙҙән ул улы Исмәғил менән Ҡәғбәтулла мәсетен төҙөй һәм кешеләргә хаж ғәмәлдәрен аңлата. Ибраһим кешелеккә Аллаһ динен килтерә.
Исламда ла, христианлыҡта ла Ибраһим пәйғәмбәрҙең улын ҡорбанға килтереүе һүрәтләнә. Әммә христианлыҡта Исхаҡ тураһында һүҙ барһа (Йәш.22:2, Исламда Исмәғил улы тураһында әйтелә, һәм был сүрәлә эҙмә-эҙлекле күрһәтелә:башта Исмәғилде ҡорбан итеү тарихы бәйән ителә лә, шунан Исхаҡ тыуасағы менән һөйөндәрәлә, тиелә. Христианлыҡтан айырмалы, был хәл Мәккә менән бәйләп бирелә.Хәл иткес мәлдә күктән бер ҡусҡар төшөрөлә, уны ҡорбан итергә бойорола. Ошо ваҡиға айҡанлы мосолмандар йыл да `Ид ал-Адха (Ҡорбан-байрам) үткәрелә. Тап шул айҙаМәккәгә хаж ҡылына.
Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Авраам // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡалып:Источник/КЕЭ
- И. Р. Тантлевский. История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма — СПб.: Издательство С.-Петербургского Университета, 2005. — ISBN 5-288-03735-3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:ЭЕЭ
- Статья «Авраам» в Православной энциклопедии
- Статья «Авраам» в Католической энциклопедии
- Смерть Авраама (Завещание Авраама) — ветхозаветный апокриф об Аврааме
- «Две истории сотворения мира», П.Полонский
- Глава Авраам из книги р. А. Штейнзальца «Библейские образы»
- Тема Авраам для самостоятельного изучения по программе «Лимудим»
- Дороги праотцев
- Глава «В поисках патриархов» из книги И.Финкельштейна и Н. А. Зильбермана «Раскопанная Библия. Новая точка зрения археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов»


text:
Алйырҙан
Алйырҙандар, ала ирләндәр (лат. Cricetidae, (урыҫ. Хомяковые) — кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек[1]. 600-ләп төрҙө берләштерә; Австралия, Африка һәм Азия тропиктары, Исландия һәм Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.
Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.
Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.
Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе ауыл хужалығы культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Рәүеш
Рәүеш — ҡылым менән сифатты билдәләп, аныҡлап килгән, морфологик яҡтан үҙгәрмәй торған үҙ аллы һүҙ төркөмө. Эш-хәлдең билдәһен, уларҙың нисек, ҡасан, ни рәүешле үтәлеүен аңлатҡан һүҙҙәр рәүеш тип атала. Рәүеш, ғәҙәттә, ҡылымдан алда килә.Ялғауҙар ҡабул итмәй.
Йөкмәткеһе
Рәүеш төркөмсәләре[үҙгәртергә]
Төп, ваҡыт, урын, оҡшашлыҡ, күләм дәрәжә, сәбәп-маҡсат.
Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары[үҙгәртергә]
Оҡшаш: 1)Рәүеш тә, сифат та билдәне аңлата,2)Үҙҙәренең бәйләнеп килгән һүҙҙе асыҡлай, 3) Үҙгәртеүсе ялғауҙар ҡабул итмәй.
Айырмалы: 1) Рәүештәр ҡылымды асыҡлап килә, 2)Рәүештәр ҡылымға бәйләнеп килә һәм нисек, ҡасан, күпме, ниңә һорауҙарына яуап була, сифат исемгә бәйләнеп уны асыҡлаә һәм ниндәй һорауына яуап бирә.
Рәүеш дәрәжәләре[үҙгәртергә]
Төп
Сағыштырыу.
Артыҡлыҡ
Рәүештәрҙең яһалышы[үҙгәртергә]
Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Иблис
Иблис (ғәр. баласа — өмөтһөҙлөккә бирелде), исламда — шайтан, ен; башҡорт мифологияһында — яуыз көс (Албаҫты, Бәрей, Ен, Шайтан).
Ҡөрьәндәге сюжетҡа ярашлы, — Аллаға буйһонмай, ул тупраҡтан яралтҡан тәүге кеше — Әҙәм алдында йөҙ түбән йығылыуҙан баш тартҡан берҙән-бер фәрештә. Бының өсөн ул күктән ҡыуыла һәм тамуҡ язаһына хөкөм ителә, ләкин Алланан язаны Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектереп тороуҙы һорай. Ризалыҡ алғас, И. Аллаға тоғро кешеләрҙе аҙҙырырға ант итә. Үҙе хасил итергә һәләтле яуыз көстәр донъяһына баш була. Ожмахҡа үтеп инеп, йылан ярҙамында Әҙәм м‑н Һауаны аҙҙыра, шул арҡала улар ожмахтан ҡыуыла. И. бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең эшенә ҡамасаулай, кешеләрҙе уларға ҡаршы ҡоторта. Кешеләрҙең Аллаға ышанмауы, донъяла яуызлыҡ булыуы исламда И. ҡотҡоһо м‑н аңлатыла. Башҡорттарҙың инаныуҙары буйынса, ул кешеләр араһында йәшәй, уларҙы гонаһлы эштәргә этәрә, иманды оноттора. Кешеләр И. Ҡөрьәндән аяттар уҡып ҡыуа. Башҡорттарҙың тылсымлы йолаларының күбеһе иблис яуызлыҡтарынан һаҡланыуға йүнәлтелгән .
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нәҙершина Ф.А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993; Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995
- Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 том.


text:
Ҡарабалыҡ
Ҡарабалыҡ, Ҡара балыҡ — (лат. Tinca tinca) (урыҫ. линь) ҡараған ҡылсыҡлы йылға балығы. Европаның йылға-күлдәрендә йыш осрай, Башҡортостанда ярайһы уҡ киң танылған, Уралдын көнсығышҡа һирәгерәк осрай. Йәшәү ареалы Енисей, Байкалға тиклем барып етә.
Ҡарабалыҡтың ҡалын кәүҙәһе тығыҙ ваҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Арҡа өлөшө ҡара йәшел, ныҡ лайлалы һәм ике яҡ ҡабырғаһы алтынһыу сағылышлы ҡарағусҡыл төҫтә.
Ҡарабалыҡ йылғаларҙа, ағым күлдәрҙә һәм төбөнә ләм ултырған мәтеле, ҡуйы үлән ҡатыш ҡамыш үҫкән быуаларҙа тереклек итә. Ҡарабалыҡ аҙыҡты ләмдән соҡсоноп таба — ул ҡыҙыл ҡорт, ямғыр һәм тиреҫ селәүсендәрен, төрлө бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтарын ашай. Май айында, быуаларҙа һыу ҡайтҡас, ҡарабалыҡҡа ҡармаҡ һалыу башлана. Йәй урталарында ул әллә ни ҡапмай, әммә август айында сиртеүе яҡшыра төшә. Ул ҡыҫала итенә, себен ҡортона арыу ҡаба. Әммә балыҡты алдатыу өсөн иң яҡшыһы — селәүсен. Ҡарабалыҡты, емде үлән араһындағы һыуға һалып, ярҙан тоталар. Был төр балыҡ һыуға ауған ботаҡ-сатаҡлы ағастар аҫтында ял итергә ярата. Ҡамыш, үлән баҫҡан күлдәрҙә һәм быуаларҙа кәмәнән ҡармаҡларга була. Бының өсөн һыу үҫемлектәре баҫмаған иркен урынды һайлайҙар.


text:
Сена (Рәсәй йылғаһы)
Сёна (Кесе Сёна) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028681
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002868
- Бассейн коды — 03.02.03.002
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сёна (Кесе Сёна).


text:
Арышбаш
Арышбаш, бесәй ҡойроғо (лат. Agropýron, урыҫ. Житняк) — ҡыяҡлылар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. 15-ләп төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяк Африкала, шулай уҡ Австралияла һәм Яңы Зеландияла киң таралған.
Ташлы-далалы һөҙәклектәрҙә үҫә. 20-70 см оҙонлоҡтағы ҡыуаҡланған ҡыяҡлылар. Тамыр системаһы ҡалын, суҡ. Һабағы тура, еңелсә ҡытыршы. Япраҡтары тығыҙ, оҙонса түңәрәк формала. Сәскә төркөмдәре − ҡыяҡ йәки йомортҡа һамаҡ ҡатмарлы башаҡтар. Башаҡтары күп сәскәле, ике рәтле. Емеше − бөртөксә. Орлоҡтан үҫтерелә. Һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡҡа талапсан түгел. Көтөү йөрөүҙән ҙур зыян күрмәй. Ҡиммәтле мал аҙығы. Ҡомлоҡтарҙы нығыта, тупраҡ структураһын яҡшырта. Декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Дейеү
Дейеү пәрейе — башҡорт һәм татар мифологияларында иң түбән дәрәжәле мифик заттар.
Дейеү пәрейе — иблис, демон. Башҡорт мифологияһында өс, алты, ете, туғыҙ, ун ике башлы дейеүҙәр осрай[1].
"Урал батыр" ҡобайыры мифтары буйынса дейеү пәрейҙәре ер аҫтында, диңгеҙ, күл төптәрендә үҙ ҡалаларында йәшәгәндәр.
Ер өҫтөндә улар күренмәү һәләтенә эйә булғандар, ә кешеләргә кеше, башҡа хайуандар ҡейәфәтендә генә күренгәндәр. Шулай итеп, сибәр ҡыҙға әйләнеп улар кешеләргә кейәүгә сыға, йәки өйләнә алғандар.
Шулай уҡ, улар кешеләрҙе төрлө тәм-томдар менән һыйлағандар, тик был аҙыҡты бисмилла менән ҡапһаң, имеш, дейеү пәрейе ризығы ат тиҙәгенә әүерелгән.
Ҡайһы бер мифтар буйынса дейеү пәрейҙәре ике төргә бүленә: дейеү һәм пәрей.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2


text:
Һабан
Һабан — ер һөрә торған ауыл хужалығы ҡоралы. Ер һөрөү өсөн һабанды баштараҡ кешеләр үҙҙәре тартҡан, һүңыраҡ үгеҙ, ат егеп башҡарғандар. Хәҙерге ваҡытта иҡтисади үҫешкән илдәрҙә ерҙе трактор һөрә.
Ер һөрөүҙең беренсе маҡсаты — ерҙең өҫкө ҡатламан әйләндереү. Ер һөрөү сүп үлендәрен кәметә, тупраҡты йомшаҡ һәм уңдырышлы итә, сәсеү эшен еңелләштерә.
Ауыл хужалығы барлыҡҡа килгән төбәктәрҙә ерҙе тәпкеләр менән йомшартҡандар. Нил буйында яҙғы ташҡын йылда уңдырышлы тупраҡ алып килгән. Игенселек өҫкө ҡатламдағы үңдырышлы тупраҡты файҙаланған. Аҫҡы ҡатламдағы тупраҡты өҫкә күтәреү кәрәклеге килеп тыуған. Бының өсөн һабан ҡулланғандар.
Вавилон һәм Боронғо Мысырҙағы б.э.т. 2 меңенсе йылғы рәсемдәр һаҡланған. Ҡытайҙа һабан б.э.т 1 мең йыллыҡта билдәле булған.
1730 йылда Джозеф Фольямбе (Joseph Foljambe) эшләгән «Роттердам һабаны» беренсе коммерция маҡсатында эшләнгән һабан тип иҫәпләнә.


text:
Уолт Дисней
Уо́лтер Эла́йас «Уолт» Ди́сней (ингл. Walter Elias «Walt» Disney, МФА: [ˈwɔlt ˈdɪzni][1], 5 декабрь 1901 — 15 декабрь 1966) —художник-мультипикатор, конорежиссёр, актёр, сценарист, продюссер; «The Walt Disney Company» компанияһына һәм хәҙерге заманда медиаимперияға әйләнгән «Walt Disney Productions» компанияларына нигеҙ һалыусы.
Киноматография тарихында беренсе тауышлы, музыкаль тулы метражлы мультфильмдар төшөрөүсе. Үҙенең ғәҙәттән тыш көсөргәнешле ғүмерендә Уолт Дисней режиссёр булараҡ 111 фильм төшөрә һәм 576 киноның продюссеры була. Кино сәнғәте өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн 25 "Оскар" статуэткаһы, "Оскар" статусында булған Ирвинг Тальберг исемендәге премия һәм башҡа бик күп премиялар һәм наградалар менән бүләкләнә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Уолт Дисней 1901 йылдың 5 декарендә Чикагола тыуа. Уның ата-бабаларында инглиздәр, ирландар, немецтәр булған. 1906 йылда уның ғаиләһе Миссури штатына фермағы, 1910 йылда Канзас-сити штатына күсенә. 14 йәшендә гәзит таратыусы булып эшләй. Беренсе Бөтә Донъя һуғышы йылдарында Францияла Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенең санитар машинаһында хеҙмәт итә.
1919 йылда Дисней кинореклама студияһына художник булып эшкә урынлаша, шунда үҙенең беренсе реклама фильмларын эшләй, шул ваҡытта уның рәсем анимацияһында экспериментын дауам итеү теләге тыуа. Ваҡыт үтеү менән Дисней Канзас-Ситила үҙенең «Laugh-O-Gram» анимация студияһын аса, Аб Айверкс уның компаньоны һәм баш аниматоры була. Тик фирма бөлгөнлөккә төшә.
Дебют[үҙгәртергә]
В 1922—1937 йылдарҙа ижади хеҙмәткәр булараҡ эшләй, һуғыштан һуң кино төшөрөү менән мәшғүл була. 1923 йылда Дисней Лос-Анжелесҡа килеп үҙенең туғаны Рой менән Голливудта ҙур булмаған The Walt Disney Company анимация студияһын аса.
1924 йылдың 1 мартында Динсей, Льюис Керроллдың "Алиса мөғжизәләр илендә" китабы буйынса төшөрөлгән "Алисаның диңгеҙҙәге көнө" исемле беренсе фильмын тәкдим итә. 1926-1927 йылдарҙа рәсем эшләп төшөргән фильмдар серияһын ошо китап героиняһы хөрмәтенә "Алиса мультипикация илендә" тип атай (Алиса мажаралары тураһында Дисней барлығы 56 фильм төшөрә). Шул ваҡытта дисней мультфильмдары стиле формалаша.
Микки Маус һәм башҡалар[үҙгәртергә]
1927 йылда "Кролик Освальд" ҙур танылыу яулай, уның төп геройы Дисней фильмдарының танылған персонаждары геллереяһын аса. Аб Айверкс төшөргән сысҡан балаһы Микки Маусты башта Мортимер тип атайҙар, ул һуңғараҡ хәҙерге дөтә донъяға таныш исемен ала. Сысҡан балаһы Микки Маус беренсе тапҡыр "Ахмаҡ аэроплан" фильмында барлыҡҡа килә (1928), ошо уҡ йылда Диннейҙың беренсе рәсемдәр менән төшөрөлгән синхрон тауышлы "Пароходик Вилли" фильмының төп геройы була. Беренсе ленталарҙа Дисней сысҡан балаһына үҙенең тауышын яҙҙыра, тиҙҙән был фильм режиссёрға уңышҡа юл аса.
1929 йылда Дисней "Бер ҡатлы симфония" мульфильмдары циклында эшләй, 1938 йылда 70-тән артыҡ серияһын төшөрә, шул иҫептән "Һөлдәләр бейеүе" (1929), "Ерәнес өйрәк балаһы" (1932), "Өс сусҡа бәрәсе" (1933). Был фильмдарҙа Плуто (1930) исемле эт, Гуфи (1932) исемле ҡарауыл эте һәм өйрәк себеше Дональд Дак (1934) ҡатнаша.
Үлеме[үҙгәртергә]
Дисней 1966 йылдың 15 декабрендә Лос-Анжелеста үпкә янан шеш ауырыуынан үлә. Был ваҡиғанан һуң уның исемен йөрөкән компания үҙ фильмдарында сигарет күрһәтмәҫкә тигән стратегик ҡарар ҡабул итә.
Ул үлгәндән һуң киностудия балалар өсөн анимацион һәм уйын фильмдарын төшөрөүҙе дауам итә. 1968 йылда Дисней үлгәндән һуң АҠШ-тың юғары наградаһы - Когресстың Алтын миҙалы менән бүләкләнә.
Мультипикатор криоген камерала, алыҫ киләсәктә иретеп алыу ысула табылғас терелеү өмөтө менән туңдырылған, тигән фараз йәшәп килә. Ысынында иһә, ул Форест-Лаун зыяратында ерләнгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Walt Disney Family Museum(инг.)
- Walt Disney’s hobby: Miniature garden railroading(инг.)
- Time Magazine profile(инг.)
- Walt Disney at justdisney.com(инг.)
- Биография Уолта Диснея
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Barrier, Michael (1999). Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-516729-5.
- Mosley, Leonard. Disney’s World: A Biography (1985, 2002). Chelsea, MI: Scarborough House. ISBN 0-8128-8514-7.
- Schickel, Richard and Dee, Ivan R (1967, 1985, 1997). The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney. Chicago: Ivan R. Dee, Publisher. ISBN 1-56663-158-0.
- Thomas, Bob (1991). Disney’s Art of Animation: From Mickey Mouse to Beauty and the Beast. New York: Hyperion. ISBN 1-56282-899-1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Алтынғош
Алтынғош, ялан сыйырсығы, алһыу ҡош (урыҫ. Розовый скворец, лат. Sturnus roseus)— сыйырсыҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Туп булып йөрөйҙәр. Башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө матур алһыу төҫтә. Ата ҡоштоң башында йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара бүрке бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Киҫкен сыйылдаҡ һәм ҡыжҡылдаҡ тауышлы.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ташлы һәм ҡабаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Башлыса сиңерткә, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған.
Күмәкләшеп бер тирәлә оялайҙар. Оялары ҡабаҡ ярыҡтарында, таш өйөмдәре араһында була. 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Розовый скворец
- Розовый скворец в Крыму
- Розовый скворец из книги "Жизнь животных" Альфреда Брема


text:
Киндер турғайы
Киндер турғайы, тарма турғайы (урыҫ. Коноплянка, лат. Carduelis cannabina)— турғай ҙурлығында ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ерҙә, ҡыуаҡлыҡта күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттарында, ҡойроғонда киң ҡара һәм аҡ таптар бар. Ата ҡоштоң маңлайы, түшенең ике яғы ҡыҙыл. Кәүҙәһенец аҫ яғы сыбар һарғылт аҡ. Инә ҡошта ҡыҙыл төҫ юҡ. Таҡыя турғайҙан арҡаһы көрән булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «тк-тк-тк». Сырылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман ситендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Үлән, башлыса киндер һәм тегәнәк орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөи. Киң генә таралған. Ояһы ҡыуаҡтарҙа була. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡа һала.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
][[Категория:Евразия ҡоштары]


text:
Әхмәтзәки Вәлиди Туған
Әхмәтзәки Вәлиди Туған, Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы (төр. Ahmed Zeki Velidi Togan, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Илсек-Тимер улысы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Көҙән ауылында 1890 йылдың 10 декабрендә тыуған — 1970 йылдың 26 июлендә Төркиәлә Истанбул ҡалаһында үлгән) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе, ғалим, шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Әхмәтзәки Вәлиди хәҙерге Ишембай районына ҡараған Көҙән ауылында 1890 йылдың 10 декабрендә тыуған. Ата-бабалары Суҡлыҡай ырыуы башҡорттары.
Төп ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1908 — 1912 — Ҡазан ҡалаһында «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә уҡый;
- 1935 — Вена (Австрия) университетын тамалай.
- 1913 — 1914 — Фирғәнә һәм Бохараға археографик экспедицияла ҡатнаша;
- 1915 — Рәсәй Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһында сәйәси эштә;
- 1917 — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе, тәүге өс башҡорт ҡоролтайының идеологияһын билдәләй. Башҡорт хөкүмәтен һәм ғәскәрен ойоштороу менән етәкселек итә;
- 1920 — ВЦИК һәм РСФСР ХКС-ның «Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының дәүләт төҙөлөшө тураһында» ҡарары буйынса Башҡортостан Республикаһы хоҡуҡтарының сикләнеүенә килешмәйсә, большевиктар менән хеҙмәттәшлек итеүен туҡтата һәм баҫмасылар хәрәкәтенә ҡушыла. Урта Азия һәм Ҡаҙағстан баҫмасы төркөмдәре хәрәкәтен координациялаусы «Төркөстан милли берҙәмлеге» ойошмаһының рәйесе итеп һайлана;
- 1923 — Төрөкмәнстандан Иранға китә;


text:
7 февраль
7 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 38-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 327 көн ҡала (кәбисә йылында 328).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Гренада — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Ирландия — Изге Мэл көнө.
- Татарстан — Татарстан гербы көнө.
- Япония — Төньяҡ территориялар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1992 — Татарстан Совет Социалистик республикаһы Татарстан республикаһы тип үҙгәртелә, Татарстан гербы ҡабул ителә.
- 1998 — Японияның Нагано ҡалаһында XVIII ҡышҡы Олимпия уйындары асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1873 — Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы, күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе телсе-ғалим.
- 1934 — Рәхимов, Мортаза Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостандың беренсе президенты.


text:
аҡыл
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
а-ҡыл
Произношение[править]
- МФА: [ɑˈqɯ̞ɫ]
Значение[править]
- ум, разум, рассудок, интеллект ◆ Аҡылы бар әҙәмдәр телен тыйыр. — Разумные люди придержат язык за зубами.
- совет, наставление; мораль ◆ Үҙендә камил аҡыл булһа ла, ир... һәр кемдән аҡыл һорар. — Мужчина... будет у каждого спрашивать совета, пусть даже если его собственный рассудок совершенен. (Акмулла) ◆ Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була. — Как и у времён года, у каждого периода жизни бывает свой урок, своя мораль, свой интерес.


text:
Лямин (йылға)
Лямин — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО[1] биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1369 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 281 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046119
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204611
- Бассейн коды — 13.01.11.002
- ГӨ буйынса томы — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Лямин.


text:
Баҙар капитализацияһы
Баҙар капитализацияһы (ингл. market capitalization) — бер акция, акционер йәмғиәт, фонд баҙар хаҡы, мәҫәлән иҡтисад объекттын хаҡы. Айрыла:
- Ҡиммәтле ҡағыҙҙын баҙар капитализацияһы— акция хаҡы
- Асыҡ акционерҙар йәмғиәте баҙар капитализацияһы— акционер йәмғиәтенең акция хаҡы
- Фонд баҙарының баҙар капитализацияһы
Капитализация кимәлдәре[үҙгәртергә]
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса хиспланған капитализация кимәле:
- Европа Берләшмәһе: 6.0 триллион евро (ЭТПһынан 59 %)
- Япония: 2.4 триллион евро (ЭТПһынан 75 %)
- Америка Ҡушма Штаттары: 10.7 триллион евро (ЭТПһынан 108 %)
Баҙар капитализация хаҡы буйынса донъяла беренсе урынды Exxon Mobil Corporation ала(19.04.2013 көнғә уның капитализация $392 млрд, Apple гигантынан күбәрәк)[1].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Капитализация // Экономический словарь.


text:
Йәйғор
Йәйғор — атмосфераның оптик һәм метеорологик күренеше, башлыса юғары дымлылыҡ яланында күҙәтелә. Ул төрлө төҫтәрҙә хасил була һәм дуға йәки ярым түңәрәк формаһын һыҙатландыра. Төҫтәр спектры, дуғаның эс яғынан ҡараһаң былай: ҡыҙыл, һарғыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр, күк, зәңгәр күк).
Күк йөҙөндә йәйғор пәйҙә булғас, балалар ниҡаҙәр шатлыҡ кисерә, уның нисек барлыҡҡа килеүе тураһында һорап, ата-әсәләрҙе йөҙәтеп бөтөрә.
Йөкмәткеһе
Йәйғорҙо өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Фарсы астрономы Кутб ад-Дин аш-Ширази (1236—1311), ә бәлки, уның уҡыусыһы Камал ад-Дин Ширази (1260—1320) булғандыр, беренселәрҙән булып феномендың теүәл аңлатмаһын бирә.[1]
Йәйғорҙң дөйөм тасуирламаһын 1611 йылда Марк Антоний де Доминис «De radiis visus et lucis in vitris perspectivis et iride» китабында бирә. Күҙәтеүҙәр нигеҙендә ул йәйғор тамсының эске өҫлөгөнәнн сағылыу һәм ике тапҡыр һыныу нәтижәһендә (тамсыға кергәндә һәм сыҡҡанда) барлыҡҡа килә тигән фекергә килә.
Рене Декарт 1635 йылда «Метеорлар» китабының «Йәйғортураһында» бүлегендә күренешкә тулы тасуирлау бирә.
Спектрҙы билдәләү өсөн төҫләр һанын, йәғни 7 һанын Исаак Ньютон керетә. Ул фәнгә таянмый, ә бәлки 7 һанының символик мәғәнәгә эйә булуын ғына иҫенә төшөрә. Башта ул биш төҫкә генә туҡкталырға уйлай (ҡыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр һәм миләүшә). Сөнки 5 һаны ла символик мәғәнәгә эйә. Ләкин был һанды аҙһынып, 7 һанына туҡталырға була.
Ысынында иһә, йәйғорҙа айырым-асыҡ ярылып ятыусы төҫтәр юҡ. Спектр тоташ, бер төҫ икенсеһенә ҡушылып кереп китә, шуға күрә ентекләберәк, текәлеберәк ҡараһаң, унда «рәсми» төҫтәрҙән тыш әле тағы әфлисун, ҡурай еләге (ҡуйы ҡыҙыл), салат (асыҡ йәшел), фирүзә төҫтәрне лә күрәһең...
Тәбиғәттә йәйғор күренеше[үҙгәртергә]
Физика дәрестәрендә был мөғжизәнең атмосфералагы оптик күренеш булыуыуы, ҡояш яҡтыһының һыу тамсыһында һынып, спектрҙың ете төҫөнә тарҡалыуы тип аңлаттылар. Төрлө оҙонлоҡтағы тулҡынды һыу тамсыһы төрлөсә һындырып, аҡ төҫ спектрға тарҡала – иң кескенә һыныу мөйөшө ҡыҙыл төҫтөҡө, ә иң ҙурыһы —– миләүшәнеке. Был күренеш дисперсия тип атала.
Йәйғорҙы күреү өсөн, ҡояшка арт менән, ә һыу тамсыларына йөҙ менән баҫырға кәрәк. Әмма ләкин йәйғор берәү генә булмаҫҡа, уның янында икенсеһе, өсөнсөһө лә күренергә мөмкин. Тимәк, һыу тамсыһында нур ике йәки өс тапҡыр һына. Былары, билдәле, тоноғораҡ була. Иғтибарлы кеше икенсе йәйғорҙа төҫтәрҙең тәртибе төп күперҙәгегә ҡапма-ҡаршы булыуын да күрер. Әгәр төп күперҙә ҡыҙыл төҫ дуғаның тышында булһа, икенсеһендә ул эсендә булыр.
Ай йәйғор ҙа бар. Дөрөҫ, ай йәйғор күпкә тоноғораҡ була, шуға күрә уны йыш ҡына “аҡ йәйғор” дип атайҙар.
Төнгө йәйғор —– бик һирәк осорай торған тәбиғәт күренеше. Уны планетаның бер нисә урынында ғына күҙәтергә мөмкин. Иң атаклы ай йәйғор – шарлауыҡлы Калифорния штатының Йосемити Милли паркында күҙәтелә. Ай йәйғор шулай уҡ Кентуккидагы Камберленд шарлауыҡтарында һәм Замбия менән Зимбабве сигендәге Виктория шарлауығында күрергә була. Ә бына бик тә үҙенсәлекле ай йәйғор Себерҙә – Ямал ярымутрауының ҡуйы томандарында күҙәтелә.
Йәйғор тарих, мәҙәнәт һәм мифологияла[үҙгәртергә]
Иҫкитмәле күренеш булганға күрә, йәйғор боронғо замандарҙан бирле мөғжизә булараҡ ҡабул ителгән.
- Боронғо гректар уны күк менән ерҙе тоташтырыусы тип һанаған.
- Япон риүәйәттәрендә йәйғорҙө донъя яратылу менән бәйләҙәр. Ошо күперҙән тәңреләр Идзанаги һәм Идзанами үҙҙәре яһаған ерҙе ҡарарға төшкәндәр.
- Боронғо ҡытайҙар йәйғорҙө күк йыланы дип белә.
- Скандинавтларҙа ул – тәңреләр торағын ер менән тоташтырыусы күпер.
Йәйғор тураһында һынамыштар[үҙгәртергә]
Халыҡтарҙа был иҫ киткес матур тәбиғәт күренешенә бәйле йөҙләгән йомаҡ, әйтем, һынамыштар һ.б. бар. Мәҫәлән,
- Йәйғор иртән күренһә, йәки күпер икәү булһа, йә түбән булһа, йә иһә күк йөҙөндә оҙаҡ торһа, һауа боҙолоп, ямғыр яуасаҡ.
- Йәйғор көнбайышта күренгәндә лә ямғыр көтөлә.
- Күпер йылға буйлап һуҙылған осраҡта ла ямғырҙан ҡаса алмайһың.
- Әгәр ҙә ул йылғаға арҡыры ятһа – һауа торошоноң яҡшыруын көт тә тор.
- Һауа торөшон билдәләү өсөн йәйғорҙөң төҫө лә әһәмиәткә эйә: йәшел төҫ күберәк икән – ямғырға, һары – көн яҡшырыуға, ҡыҙыл – эҫелеккә йәки елгә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Урыҫ телендә[үҙгәртергә]
- Свет И Цвет
- Этимология и семантика слова 'радуга'
- Рене Декарт «О радуге»
- Хаскелевич Д.-Б. Оптико-мистический феномен радуги (Ноев Завет в толковании Каббалы)
Инглиз телендә[үҙгәртергә]
- About rainbows
- Supernumerary and Multiple Rainbows
- Spectacular rainbow at Elam Bend (McFall, Missouri)
- Finding and Photographing rainbow


text:
Ҡашҡабаш
Ҡашҡабаш (урыҫ. Лысу́ха, лы́ска , лат. Fulica atra) — тартай һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булиаған һыу ҡошо.
Евразия, Төньяҡ Америка, Австралияла киң таралған. Тотош ҡара төҫтә, аҡ суҡышы һәм маңлайындаға аҡ табы менән башҡа ҡоштарҙан айырыла.
Был ҡош яҡшы сума, йөҙгәндә башын һәм ҡойроғон бәүелтеп йөҙә. Осҡанда һыу өҫтөнән ауыр күтәлелә, аяҡтары һыуҙы ярып бара.
Һулҡылдап илаған тауышҡа оҡшаған тауыш сығара. Йылға буйҙарында, күлдәрҙә, ҡамыш һәм үлән баҫҡан яр буйҙарында йәшәй. Үлән, тамыр-томор, ваҡ балыҡтар, һыу бөҗәктәре менән туҡлана. Ояһын һыуҙа ҡамыш төптәрендә ҡора.
Был һирәк осрай торған ҡош.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл, Өфө.


text:
Тәүлек
Тәүлек — ваҡыт арауығын билдәлөү өсөн ҡулланылған үлсәү берәмеге. Бер үк ваҡытта тәүлек төшөнсәһендә көн һүҙен ҡулланалар. Яҡынса ер шарының үҙ үҙәгендә бер тапҡыр әйләнеп сығыу ваҡытына тигеҙ. Был әйләнеш кеше күҙенә Ҡояштың Ер тирәләләй әйләнеүе булып күренә. Тәүлек оҙонлоғо 24 сәғәткә (1440 минутҡа, 86400 секундҡа) тиң һәм үҙ сиратында таң, көн, эңер (кис), төн өлөштәренән тора.
Ислам ҡанундары буйынса яңы тәүлек ҡояш байып, эңер төшкәс башлана. Бөтә донья илдәрендә ҡабул ителгән тәртип буйынса яңы тәүлек 0 сәғәт 0 минут 0 секундтан башлана.