text:
Берта фон Зутнер
Берта фон Зутнер (баронесса Берта фон Зутнер, нем. Bertha Sophie Felicitas Freifrau von Suttner, тыумыштағы исеме графиня Кински, нем. Kinsky; 9 июнь 1843, Прага — 21 июнь 1914, Вена) — Австрия яҙыусыһы, халыҡ-ара пацифистик хәрәкәт ҡатнашыусыһы, тыныслыҡ буйынса Нобель лауреаттары араһында беренсе ҡатын-ҡыҙ (1905) һәм Нобель премияһы алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың икенсеһе (Мария Склодовская-Кюриҙан ҡала).
Йөкмәткеһе
Йәшлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Берта фон Зутнер 1843 йылдың 9 июнендә Прагала (ул саҡта Австро-Венгрия) Австрия генералы граф Франц Йозеф Кински фон Шиник унд Теттау ғаиләһендә тыуа. Атаһы ҡыҙы донъяға килер алдынан вафат була, уны әсәһе София Вильгельмина һәм опекуны тәрбиәләп үҫтерә, улар икеһе лә Австрия һарайы даирәһенә ингән кешеләр була. Берта Кински Австрия аҡһөйәктәре йәмғиәтенең милитаристик традицияларында тәрбиәләнә, әммә аңлы тормошоноң икенсе яртыһын ул ошо традицияларға ҡаршы көрәштә үткәрә.
Бертаға 30 йәш тулғанда әсәһе мираҫҡа ҡалған бөтә байлыҡты туҙҙырып бөтә. Берта Веналағы Зутнерҙар ғаиләһендәге ҡыҙҙарға гувернант булып яллана һәм тиҙҙән был ғаиләлә үҫкән өс улдың береһенә — барон Артур Гундаккар фон Зутнерға ғашиҡ була. Артурҙың ата-әсәһенең ризалығынан тыш өйләнешкән Зутнерҙар Рәсәйгә, Грузияға китергә мәжбүр була, уларҙы кенәз Дадиани ғаиләһе саҡырған була. Улар ун йыл Тифлиста йәшәй.
1877 йылда Рәсәй менән Төркиә араһында һуғыш башланғас, Артур фон Зутнер һуғыш хәрәкәттәре барышынан Венаның ваҡытлы баҫмаларына репортаждар яҙып тора. Ире яҙған мәҡәләләрҙең билдәлелек алыуынан илһамланып, Берта ла ҡулына ҡәләм ала. Ул хикәйәләр, эсселар яҙа, башлыса В. Oulot тигән псевдоним аҫтында баҫыла. Э. Золя, Ч. Дарвин һәм Г. Спенсер фекерҙәре йоғонтоһо аҫтында ире Артур менән бергә дүрт роман яҙа: «Inventarium einer Seele» (Лейпциг, 1883; 2 баҫмаһы 1888); «Ein Manuskript» (Лейпциг, 1885); «High Life» (Мюнхен, 1886); «Daniela Dormes» (Мюнхен, 1886).
Ире Артур Гундаккар фон Зуттнер (1850—1902) шулай уҡ романдар һәм новеллалар: «Daredjan» (Мюнхен, 1884); «Der Battono» (Штутгарт, 1886); «Anderl» (Дрезден, 1889); «Die Adjàren» (Штутгарт, 1889) һ. б. әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле.
«Бөтһөн ҡорал!»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1886—1887 йылдарҙа Зутнерҙар Парижда йәшәй, А. Нобель һәм Э. Ренан менән осраша, Лондонда Тыныслыҡ һәм халыҡ-ара арбитраж ассоциацияһы һәм Европалағы башҡа шундай ойошмаларҙың эшмәкәрлеге менән таныша. Арбитраж идеялары менән рухланып, Берта фон Зутнер «Машиналар дәүере» (1889) тигән китап яҙа, унда Европа илдәрендә милләтселекте һәм милитаризмды пропагандалауҙы тәнҡитләй. Был әҫәр йәмғиәттә лә, тәнҡитселәр даирәләрендә лә киң фекер алышыуҙар тыуҙыра.
1889 йылда Зутнерҙың «Бөтһөн ҡорал!» («Die Waffen nieder!») тигән китабы сыға, унда яҙмышын XIX быуаттың 60-сы йылдарында Европа һуғыштары ғәрипләндергән йәш ҡатындың тормошо тасуирлана. Был китап һуғыш афәттәре аша үткән ҡатындың, әсәнең, ғаиләнең һуғышҡа ҡаршы ярһыулы сығышы булып тора.
Романда һүрәтләнгән һуғыш вәхшилектәре уҡыусыларға шаңҡытҡыс тәьҫир яһай. «Бөтһөн ҡорал!» романы авторға ғына түгел, бөтә һуғышҡа ҡаршылар хәрәкәтенә киң билдәлелек килтерә. Лев Толстой уның йоғонтоһон Г. Бичер-Стоуҙың «Том ағайҙың аласығы» әҫәренеке менән йәнәш ҡуя. Китаптан цитаталарҙы Австрия хөкүмәтендә файҙаланалар, ул күп телдәргә тәржемә ителә. Роман В. Либкнехт тарафынан немец социал-демократтарының «Форвертс» тигән гәзитендә ҡабатлап баҫтырыла.
Халыҡ-ара йәмәғәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романдың киң билдәлелек алыуы яҙыусыға Европалағы тыныслыҡ көрәшселәре менән бәйләнеш булдырыу мөмкинлеген бирә. 1891 йылда Зутнер ғүмерендә беренсе тапҡыр тыныслыҡ һөйгән көстәр конгресында ҡатнаша, был конгресты Римда Парламент-ара союз ойоштора. Шул уҡ йылды Берта Зутнер Австрия тыныслыҡ йәмғиәтен ойоштора, был илдәге беренсе пацифистик ойошма була. 1892 йылда Зутнер Берн тыныслыҡ бюроһының ойоштороусы ағзаһы була. Был ойошма Европаның күп илдәрендә барлыҡҡа килгән пацифистик төркөмдәрҙең эшмәкәрлеген көйләү маҡсатын ҡуя. Яҙыусы 20 йыл буйы был Бюроның вице-президенты вазифаһын башҡара.
Шул уҡ 1892 йылда Берта фон Зутнер Альфред Фрид менән берлектә «Бөтһөн ҡорал!» тигән пацифистик журнал аса, унда «Хәҙерге тарих буйынса полялағы комментарийҙар» тигән рубриканы алып бара.
XIX быуаттың 90-сы йылдарында милитаризм айырыуса әүҙем үҫә; Зутнер тыныслыҡ һөйөүсе көстәрҙең күп һанлы конференциялары эшендә ҡатнаша, йыш ҡына берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ делегат булып сыға. Берта һәм уның ире Артур фон Зутнер 1899 йылғы Гаага тыныслыҡ конференцияһын әҙерләгәндә ойоштороу, мәғлүмәт һәм финанс тәьминәте йәһәтенән күп көс һала. 1902 йылда ире вафат булғас, Зутнер әүҙем пацифистик эшмәкәрлеген дауам итә, АҠШ һәм Германия буйлап турнела йөрөй, лекциялар менән сығыш яһай (1904—1905), АҠШ президенты Теодор Рузвельт менән осраша.
Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бертаның А. Нобель менән хатлашыуы һәм һуғыштарҙы булдырмау маҡсатында эшләгән пацифистик проекттарҙы финансларға саҡырыуы һөҙөмтәһендә 1893 йылда Нобель уға яҙған яуап хатында тыныслыҡ премияһы булдырырға вәғәҙә итә.
Берта Зутнерға премия биреү тураһында 1905 йылдың 10 декабрендә белдерелә һәм 1906 йылдың 18 апрелендә Христианияла (Осло) премия тапшырыла. Зутнер тыныслыҡ премияһы алған беренсе ҡатын-ҡыҙ һәм премия лауреаттарының дөйөм исемлегендә икенсе ҡатын-ҡыҙ (Мария Склодовская-Кюриҙан ҡала) була. Нобель премияһы алғандан һуң Зутнерҙың яҙыусы һәм оратор булараҡ билдәлелеге тағы ла арта төшә. 1905 йылда уның ярҙамы менән «Инглиз-герман дуҫлығы йәмғиәте» барлыҡҡа килә; 1908 йылда Лондон тыныслыҡ конгресы мөнбәренән уның Европа илдәрен берләштерергә саҡырыуы яңғырай, быны ул донъя һуғышы тоҡаныуҙан ҡотҡарырлыҡ берҙән-бер сара тип күрә. Ул күп һанлы мәҡәләләр баҫтыра, тыныслыҡ проблемалары һәм ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте тураһында «Кешелектең уй-ниәттәре» (1911) тигән роман яҙа.
1912 йылда Зутнер тағы АҠШ-та бара. Лекцияларында Зутнер Ҡытайҙың милитаризациялашыу хәүефе тураһында киҫәтә, хәрби самолёттар эшләүгә ҡаршы сығыш яһай.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Зутнерҙың тормошонда бәхетле һәм фажиғәле ваҡиғалар байтаҡ була. Немец милләтсел матбуғатында уны — «пацифизм фурияһы» йә «тыныс Берта», Австрияның милитаристик даирәләрендә «хыянатсы» тип йөрөтәләр. 1913 йылда Гаагалағы Халыҡ-ара тыныслыҡ конгресында уға пацифистик хәрәкәт «генералиссимусы» тигән рәсми булмаған титул бирәләр. Ул Бернда Халыҡ-ара тыныслыҡ бюроһының почётлы президенты тигән юғары исемгә лайыҡ була. АҠШ-та Карнегиҙың Тыныслыҡ фондының консультатив советы ағзаһы итеп һайлана.
Яман шеште алып ташлау операцияһынан баш тартҡан Зутнер 1914 йылдың 21 июнендә Венала, Беренсе донъя һуғышы башланырҙан ай ярым элек вафат була.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Берта Зутнерға Нобель тыныслыҡ премияһы бирелеү ваҡиғаһының 100 йыллығы 2006 йылда ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында билдәләнә.
2014 йылда немец кинематографистары «Тыныслыҡ хаҡына мөхәббәт — Берта фон Зутнер һәм Альфред Нобель» / «Eine Liebe für den Frieden — Bertha von Suttner und Alfred Nobel» (режиссёр Урс Эггер / Urs Egger) тигән документаль фильм төшөрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118620126 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 SNAC
- ↑ 4,0 4,1 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
- ↑ 5,0 5,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ 6,0 6,1 Зутнер Берта фон // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зуттнер // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Берта фон-Суттнер [sic]. «Против войны» (один из первых переводов «Долой оружие!» на русский язык). — СПб.: тип. бр. Пантелеевых, 1891.
- http://n-t.ru/nl/mr/suttner.htm — более подробная биография Б. фон Зутнер на сайте «Лауреаты Нобелевской премии. Наука и техника» (рус.)(рус.).
- Роман «Долой оружие!» (рус.)(рус.) в проекте «Классика»
- Берта фон Зутнер в библиотеке Я. Г. Кротова
- Цвейг С. Берта фон Зутнер. — 1917.
- Сдвижков Д. Против «железа и крови». Пацифизм в Германской империи. — М.: ИВИ РАН, 1999.
- http://www.berthavonsuttner.info — сайт, посвященный Б. фон Зутнер (нем.)(нем.) (инг.)(инг.) (фр.)(фр.).
- http://www.zeno.org/Literatur/M/Suttner,+Bertha+von — есть биография, два романа: «Долой оружие!» и «Дети Марты», а также мемуары Б. фон Зутнер (нем.)(нем.).
- Friedensnobelpreis an Bertha von Suttner. Zum 100. Jahrestag
- https://www.dfg-vk.de/verband/geschichte/ — история «Немецкого Общества Мира», основанного Б. фон Зутнер и А. Фридом в 1892 году и существующего до сих пор (нем.)(нем.).
- 9 июндә тыуғандар
- 1843 йылда тыуғандар
- Прагала тыуғандар
- 21 июндә вафат булғандар
- 1914 йылда вафат булғандар
- Венала вафат булғандар
- Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Пацифистар
- Австрия яҙыусылары
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Австрия империяһында тыуғандар
- Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар


c: text/html

text:
Гѳлдәр ҠАДАЕВА
Сибай ҡалаһының Граждандар хәле акттарын теркәү бүлеге 50, 60, 70 йыл бергә ғүмер итеүсе ғаилә парҙарын ҡотлауҙы күптән матур йолаға әүерелдерҙе. Еребеҙгә күкрәп яҙ килгәндә бүлек етәкселеге Әбсәләмовтар, Йомағужиндар, Кабановтар, Пироговтар, Трухановтар ғаиләләрен алтын туйҙары айҡанлы тәбрикләне.
—Ғаилә—йәшәү башланғысы, мѳхәббәт һәм ихтирам, кешелеклелек һәм ярҙамсыллыҡ сығанағы. Ғаилә ныҡлығы ил именлеген тәьмин итә,—тине Сибай ҡала хакимиәтенең эштәр идарасыһы А.Ф.Иҙрисов 50 йыл бергә йәшәүсе ғаилә парҙарын хакимиәт етәкселеге исеменән ҡотлап.—Бар тәбиғәт йәшәргәндә ҡауышып, һоҡланғыс ғүмер юлы үтеүегеҙ менән һеҙ барыһына ла үрнәк. Киләсәктә лә туй йырҙары тынмаһын, йәштәр ѳйләнешһен.
Донъя йѳгѳн тигеҙ, татыу тартыусы ғаиләләргә Башҡортостан Президентының йәмәғәт ҡабул итеү хеҙмәте етәксеһе К.К.Исҡужин, «Аструм» универсаль комплексының эштәр идарасыһы С.Мулләхмәтова, ҡаланың ЗАГС бүлеге начальнигы А.Ә.Бохарбаева ихлас ҡотлау һүҙҙәрен еткерҙе, бүләктәр тапшырҙы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәмил Туйсиндың, Алһыу Руссованың дәртле йырҙары аҫтында ғаилә парҙары йәш саҡтағылай вальсҡа тѳштѳ.
Зыя Зиннәт улы менән Рәзимә Ғәниәр ҡыҙы Әбсәләмовтар 1963 йылдың июнендә ҡауышҡан. Юғары уҡыу йортон тамамлап, уҡытыусы булып эшләп йѳрѳгән йәш егет ғүмерлек йәрен Магнитогорск-Сибай поезында осрата. Сибәр ҡыҙ уның тыуған ауылында йәшәүсе апаһы янына ҡунаҡҡа китеп барған була. Шулай итеп, Балтас районында тыуып үҫеп, Ҡариҙел балалар йортонда тәрбиәләнгән Рәзимә яҙмыш ҡушыуы буйынса сал далалы Баймаҡ яҡтарына килен булып тѳшә. Ғаиләләренә йәм ѳҫтәп ике балалары тыуа. Улдары Ғайса әлеге кѳндә тѳҙѳлѳш идаралығы директоры булһа, ҡыҙҙары Айгѳл—табип-неонатолог. Икеһе лә Ѳфѳлә йәшәй. Рәзимә Ғәниәр ҡыҙы тормош иптәше—филология фәндәре кандидаты Зыя Зиннәт улынан уңыуын йәшермәй. Ире 51 йыл ғүмерен ғилми эшкә бағышлаһа, Рәзимә ханым 41 йыл мәктәпкәсә йәштәге учреждениела эшләгән.
50 йыл бергә татыу-татлы йәшәүҙәренең серен һорағас, улар икеһе лә:
—Мѳхәббәт ҡуш йѳрәктә ярала ла ике йәнде бер бѳтѳн итә. Аралар тыныс булһа, ғаилә ҡорос була. Бер-береңде аңлап, ихтирам итеп, балалар ѳсѳн йәшәгәндә генә тормош алға бара,—тип яуапланы.
«Ике яҡшы ѳйләнешһә—уңыш булыр», тигән әйтемде раҫлап йәшәүсе матур ғаилә парын алтын туйҙары менән беҙ ҙә ихлас ҡотлайбыҙ. Әбсәләмовтарға алтындан һуң, гәүһәр туйҙарын күрергә насип итһен.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Баланы киләсәккә әҙерләргә
Ҙур тиҙлек менән алға барыусы техник үҫеш, мәғлүмәт технологиялары, инновациялар йәш быуынға бик ҙур талаптар ҡуя. Балаларыбыҙ артта ҡалмаһын, хатта алғы сафтарҙа барһын өсөн ниндәй белем алырға тейеш?
Бөгөн байтаҡ ауылда бәләкәй мәктәптәр ябыла, уҡыусылар башҡа ауылдарҙағы, ҡасабаларҙағы ҙур мәктәптәргә күсерелә. Балаһының тыуған йортонан, күнегелгән мөхитенән йолҡоп алыныуы әсәнең йөрәген әрнетә. Ләкин киләсәкте уйлаһаң, балаларҙың һәйбәт йыһазландырылған, яңы талаптарға яуап биргән уҡыу йорттарына эләгеүе, бәлки, яҡшыраҡтыр.
Милләттәштәребеҙҙең әллә нисә быуыны Өфөләге данлыҡлы Рәми Ғарипов исемендәге гимназия-интернатты тамамланы. Төплө белем менән сыҡҡан үҫмерҙәрҙең күбеһе уҡыуын илдең абруйлы вуздарында дауам итте, артабан яҡшы белгес, ғалим, етәксе булып китте. Ул балаларҙың да байтағы 4-се кластан уҡ тыуған йортон ҡалдырып киткәйне. Һуңынан, ҙурайып, кеше булғас, үкенеп йөрөгәндәре бер ҙә тойолманы, сөнки һәйбәт уҡыу йорто балаларҙың һәләтен һәр яҡлап асты, уларға шәхес булараҡ аяҡҡа баҫырға мөмкинлек бирҙе.
Яҡын киләсәктә донъяла сифатлы кеше ресурстары өсөн көрәш барасаҡ, тип фараз ителә. Берҙән, алға киткән илдәрҙә тыуым кәмей, халыҡ ҡартая. Икенсенән, белемле кешеләр һаны ла бик сикле. ЮНИСЕФ мәғлүмәттәре буйынса, донъяла мәктәп йәшенә еткән 100 миллиондан ашыу бала белем алыу мөмкинлегенән мәхрүм. Ер шарындағы балаларҙың яртыһы ғына уҡырға йөрөй. Тимәк, белемле, интеллектуаль үҫешле кешеләргә һорау артасаҡ, улар юғалмаясаҡ.
Белем алыу менән генә эш бөтмәй, холоҡ та кәрәк. Төрлө милләт кешеләренән торған коллективтарҙа үҙеңде тиң тойоу, еңел аралашыусан булыу зарур. Тәкәбберлек, оялсанлыҡ, самаһыҙ баҫалҡылыҡ, һүҙҙә тора белмәү, тупаҫлыҡ, тәрбиәһеҙлек кеүек һыҙаттар ныҡ ҡамасаулаясаҡ. Киләсәк кешеһе – ирекле һәм иркен фекер йөрөтөүсе, алмашынып-камиллашып торған технологияларҙы еңел үҙләштереүсе, һөҙөмтәле ҡарарҙар ҡабул итә белеүсе, үҙ аллы, ижади шәхес ул.
Балалар яңылыҡты тиҙ үҙләштерә. Замана техникаһына ла улар еңел генә төшөнөп китә. Мәғлүмәт технологияларын да балалар уҡытыусыларға ҡарағанда яҡшыраҡ белә. Шуға мәктәптең дә, уҡытыусыларҙың да бала кимәленән юғарыраҡ тороуы мөһим. Дәүләттең база мәктәптәрен шул юҫыҡта камиллаштырырына өмөтләнергә ҡала.
Белем биреүҙе замана талаптарына яраҡлы итеп ҡороу мәсьәләһе көн үҙәгенә сыға. Был тармаҡ әле уҡытылған ғәҙәти сиктәргә һыймай бара. Яңылыҡҡа асыҡ булыу мөһим. Шуны аңлап, Татарстан мәктәптәрендә электрон дәреслектәргә күсәләр. Бындай әсбаптың мөмкинлектәре ҡағыҙ китаптарҙыҡынан күпкә киң. Ә мәктәптәр етешмәгән Занзибарҙа ҡайһы бер утрауҙарҙа йәшәгән балаларҙы махсус программа буйынса радио аша уҡыталар икән. Һандар күрһәтеүенсә, нәҡ ошо юл менән белем алған балаларҙың өлгәше ҡәҙимге мәктәптәрҙә уҡыусыларға ҡарағанда 10 процентҡа юғарыраҡ. Африкала, Һиндостанда иһә, мәктәпкә йөрөү мөмкинлегенән мәхрүм булһа ла, бәләкәстән компьютеры булып, үҙ алдына уҡыған балалар күп. Улар араһынан АҠШ-тың, башҡа алдынғы көнбайыш илдәренең танылған университеттарына инеп уҡыусылар бар хәҙер.
Киләсәккә әлегә беҙҙең аңға ла һыймаған, беҙ күҙ алдына ла килтермәгән яңылыҡтар хас буласаҡ. Беҙ ул донъяла үҙләшә алырбыҙмы – икеле, әммә бөгөнгө бәләкәстәр унда юғалып ҡалмаҫ, моғайын. Киләсәк – уларҙыҡы.
Ә. ХӘЙРЕТДИНОВА.
Теги:


text:
Тире өҫтөндә төктәр һәм нәҙек кенә ваҡ тишектәр – күҙгәнәстәр була. Ошо тишектәр аша май һәм тир бүленеп сыға.Ниңә кәрәк инде улар? Улар бик мөһим нәмәләр. Май, тирене йоҡа ғына ҡатлам менән ҡаплап, уны йомшарта һәм һығылмалы яһай. Тир – тире өҫтөнән быуға әйләнеп, кешенең тәнен һыуыта. Шулай итеп кеше эҫене еңелерәк кисерә. Бынан тыш, тир менән бергә организмдан ҡайһы бер зарарлы матдәләр бүленеп сыға.
Ләкин тән гигиенаһын мотлаҡ үтәргә кәрәк. Тирелә май һәм тир күп йыйылһа ла насар. Уға туҙан ултыра. Тире бысрана һәм унда бактериялар үрсей. Улар араһында ауырыу тыуҙырыусылары ла байтаҡ. Fалимдар тырнаҡ саҡлы ғына бысраҡ тирелә генә 40 мең бактерия барлығын иҫәпләп сығарған. Шуға күрә тире һәр ваҡыт таҙа булырға тейеш.
Бәләкәс дуҫтарым, тире зарарланғанда, бешкәндә, туңғанда үҙеңә йә...


text:
- Подробности
- Просмотров: 176
СИРЕНЬ (Syringa), зәйтүн һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 30 төрө билдәле, башлыса Үҙәк һәм Көнсығыш Азияла таралған. Башҡортостанда ябай С. үҫтерелә. Япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡ йәки ҙур булмаған ағас, бейеклеге 2—5 м. Олоно һәм ботаҡтары һоро төҫтәге шыма ҡабыҡлы. Япрағы ябай, йомортҡа формаһынан алып киң йомортҡа формаһына тиклем, нигеҙе йөрәк йәки киң шына һымаҡ, башына табан яйлап ослана, яланғас, ҡуйы йәшел, аҫ яҡтан асығыраҡ төҫтә, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе хуш еҫле, алһыу күк төҫтә, 4 таждан торған тар цилиндр формаһындағы көпшәһе бар, пирамида рәүешле һеперткеләрҙә. Майҙа сәскә ата. Емеше — 2 орлоҡло ҡумта, сент.—окт. өлгөрә. Орлоҡ һәм тамыр яны үҫентеләре м‑н үрсей. Ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы. Төркөмлө һәм яңғыҙар ултыртмаларҙа, “тере” ҡоймалар яһағанда ҡулланыла. Сәскәһенән парфюмерияла файҙаланылған эфир майы алына. Культурала ябай С. сорттары киң таралған. Ботаника баҡса-институтында А.С. Сахарова тарафынан 1960—70 йй. ябай С. “Агидель”, “Красавица Башкирии”, “Салават Юлаев” һ.б. сорттары сығарылған.
Р.В.Вафин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Барығыҙ ҙа өр-яңы хәбәрҙәр менән Яндекс.Новости йәки Google News кеүек хеҙмәттәр аша урыҫ телендә танышаһығыҙҙыр, моғайын. Бындай сервис төрлө мәғлүмәттәрҙе эҙләгән саҡта бик уңайлы, бөтәһе лә бер урында тупланған. Хәҙер һеҙ барлыҡ көнүҙәк яңылыҡтарҙы башҡортса уҡый алаһығыҙ.
Таныш булығыҙ — Bashkort.org Яңылыҡтар!
Әлеге ваҡытта был хеҙмәттә 30-ҙан ашыу төрлө сығанаҡ бар: мәғлүмәт агентлыҡтары, телевидение, радио, матбуғат баҫмалары. Тиҙҙән ул башҡорт телендәге бөтә ресурстар менән тулыландырыласаҡ. Был уңайлы хеҙмәт менән компьютер һәм мобиль ҡулайлама аша файҙаланырға мөмкин. Ышанмаһағыҙ, тикшереп ҡарағыҙ!
Сығанаҡтар исемлеге: Атайсал гәзите, Ашҡаҙар гәзите, Ашҡаҙар радиоһы, БСТ, Балҡантау гәзите, Башинформ, Башҡорт драма театры, Башҡортостан гәзите, Башҡортостандың мәҙәни донъяһы, Башҡортостан ҡыҙы, Башҡортостан президентының матбуғат вәкиллеге, Башҡортостан спорты, Гәзит.com, Даирә гәзите, Инйәр гәзите, Йүрүҙән гәзите, Йәйғор гәзите, Йәшлек гәзите, Көнгәк гәзите, Остаз, Сит телдәге яңылыҡтар, Тамаша журналы, Таң гәзите, Торатау гәзите, Урал гәзите, Шоңҡар журналы, Юлдаш радиоһы, Яйыҡ гәзите, Һаҡмар гәзите.
Bashkort.ORG проектының яңылыҡтарына яҙылығыҙ!


text:
Белгестәр Башҡортостанда клиник цитология мәсьәләләрен тикшерәсәк
«Клиник цитологияның көнүҙәк мәсьәләләре» республика конференцияһы 12 декабрҙә Республика клиник онкология диспансерында үтәсәк. Уны клиник лаборатория диагностикаһы табиптарының квалификацияһын күтәреү һәм Башҡортостан халҡына медицина ярҙамын күрһәтеүҙе камиллаштырыу маҡсатында төбәктең Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ойоштора.
«Башинформ» агентлығына ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, сарала ҡатнашыуға клиник лаборатория диагностикаһы табиптары саҡырылған. Конференция барышында был өлкәләге көнүҙәк мәсьәләләр тикшереләсәк.


text:
Өфөлә РФ Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы съезы үтәсәк
Өфөлә Рәсәй Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооперативтары ассоциацияһы съезы үтәсәк. Был хаҡта Өфө ҡала Советының сираттағы ултырышында Рөстәм Хәмитов хәбәр итте.
Төбәк башлығы билдәләүенсә, съезға Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән меңгә яҡын делегат киләсәк.
— Был ҙур сара. Ваҡыт самалы ҡалды, әҙерләнергә кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.
Республика Президенты һүҙҙәренсә, съезд өс-дүрт аҙнанан үтәсәк. Уны үткәреү тураһында ҡарар көн элгәре Мәскәүҙә ҡабул ителде.
Рәсәй Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооперативтары ассоциацияһы 1990 йылдың ғинуарында булдырылды. Ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәр йөҙөндә Рәсәй крәҫтиәндәренең һәм фермерҙар берләшмәһенең хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен яҡлау Ассоциацияның төп маҡсаты булып тора. Әлеге ваҡытта уның составына 68 төбәк крәҫтиәндәр союзы һәм ассоциацияһы инә, улар район кимәлендәге 600-гә яҡын фермер ойошмаһын, шулай уҡ фермер инфраструктураһының яҡынса 1500 кооператив берләшмәһен һәм предприятиеһын берләштерә.


text:
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы йәш һайлаусылар өсөн викторина ойоштора
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы йәш һайлаусылар өсөн викторина үткәрә, ул төбәк баҫмалары ярҙамында уҙғарыласаҡ. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһынан хәбәр иттеләр.
Тәүге бындай викторина 2011 йылда Дума һайлауҙары алдынан үткәрелде һәм йәштәр араһында ул ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Шуға күрә бындай викторинаны икенсе тапҡыр үткәрергә ҡарар ителде. Был юлы ул Рәсәй Президентын һәм урындағы үҙидара органдарына депутаттар һайлауға бағышланасаҡ.
Викторина үткәреүҙә республиканың өс баҫмаһы — «Йәшлек» «Молодежная газета», «Өмет» ҡатнашасаҡ. Йәш һайлаусылар өсөн өс блоктан торған һорауҙар тап ошо гәзиттәрҙә баҫтырыласаҡ.
Викторина йәш һайлаусыларҙың хоҡуҡи мәҙәниәтен арттырыуға, уларҙа әүҙем гражданлыҡ позицияһын нығытыуға, йәштәр иғтибарын һайлау хоҡуғының ҡайһы бер мәсьәләләренә йүнәлтеүгә булышлыҡ итәсәк, тип иҫәпләй ойоштороусылар.


text:
Өфөгә Италиянан эшҡыуарҙар киләсәк
29 майҙан 1 июнгә тиклем Өфөлә Бәләкәй һәм урта бизнес өлкәһендә хеҙмәттәшлек һәм сәнәғәт округтары буйынса Рәсәй-Италия эш төркөмөнөң XX ултырышы үтәсәк. Осрашыу сиктәрендә Башҡортостанға 100-ҙән ашыу Италия эшҡыуарҙары киләсәк.
Был ваҡиға айҡанлы Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты эш төркөмө ултырышында ҡатнашыу өсөн заявкалар ҡабул итеү хаҡында иғлан итте.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, йылына ике тапҡыр Рәсәйҙә һәм Италияла паритетлы нигеҙҙә үткәрелгән Эш төркөмө ултырыштарында был илдәрҙең инвестицион проекттарының презентациялары ойошторола, ике ил эшҡыуарҙары араһында тура бәйләнеш булдырыла. Ғәҙәттә пленар ултырышта Рәсәй һәм Италияның иҡтисади үҫеш министрҙары һәм министр урынбаҫарҙары доклад менән сығыш яһай. Эш төркөмө ултырышында пленар ултырыштан тыш, түңәрәк өҫтәлдәр, хеҙмәттәшлек итеү буйынса осрашыуҙар үткәрелә. Бынан тыш, Рәсәй һәм Италтия эшҡыуарҙары араһында тура бәйләнеш булдырыу маҡсатында предприятиеларға барыу ҙа ойошторола.


text:
Башҡортостанда бушлай бала ҡараусылар хеҙмәтен асырға ниәтләйҙәр Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда бушлай бала ҡараусылар хеҙмәтен асырға ниәтләйҙәр
Башҡортостанда бушлай бала ҡараусылар хеҙмәтен асырға ниәтләйҙәр Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 28 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Республика Рәсәйҙең һынау режимында «Сертификатлы бала ҡараусы» проектын башлап ебәреү күҙ уңында тотолған дүрт төбәге иҫәбенә инде, тип хәбәр итә РБК-Өфө.
Рәсәй президенты ҡарамағындағы бала хоҡуҡтары буйынса вәкил аппаратының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, өс йәшкәсә балаларҙы бушлай ҡарап тора алған сертификатлы бала ҡараусылар хеҙмәтенең проекты финиш һыҙығына сыға. Ул Башҡортостанда, Вологда, Калининград һәм Белгород өлкәләрендә һынау үтә.
Костромала шуға оҡшаш проект эшләй башлаған да инде. Бында дәүләт бала ҡараусылары үҙенсәлекле балаларға ҡыҫҡа ваҡытҡа килеп китә.
Ошондай институт әҙерләүҙәре хаҡында Рәсәй президенты ҡарамағындағы бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Анна Кузнецова тәүге тапҡыр июнь айында белдергәйне. Уның әйтеүенсә, әле 320 меңгә самаһы сабый бала ҡараусылар хеҙмәтенә мохтаж. Биш миллиондан ашыу әсә балаһын яңғыҙы тәрбиәләй. Дәүләт бала ҡараусылары социаль хеҙмәткәр буласаҡ һәм ата-әсәләргә уларҙың хеҙмәте өсөн түләргә кәрәкмәйәсәк. «Улар махсус белемле, сертификатлы булырға тейеш, был өс йәшкә тиклемге балаларға ярҙамды һығылмалыраҡ итергә мөмкинлек бирәсәк», — тип вәкилдең һүҙҙәрен килтерә ТАСС.
Анна Кузнецова фекеренсә, был институт эш урындары булдырыуға булышлыҡ итәсәк.
Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил аппаратында әҙерләнгән проект Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән, Хеҙмәт министрлыҡтарында тикшерелә. Башҡортостанда һәм башҡа өс пилот төбәгендә бушлай бала ҡараусылар хеҙмәтенең ҡасан асылыуы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт әлегә хәбәр ителмәй.


text:
Хеҙмәт шатлығы
22 сентября 2017 йыл | Кәңәштәр
Ата-әсәләр өсөн
Балаһы булған һәр ғаиләлә шундай ҡағиҙә булырға тейеш: үҙе өсөн эшләй алғандың барыһын да бала үҙе башҡарһын, берәүгә лә уның өсөн эшләп бирергә ярамай.
Балаһы булған һәр ғаиләлә шундай ҡағиҙә булырға тейеш: үҙе өсөн эшләй алғандың барыһын да бала үҙе башҡарһын, берәүгә лә уның өсөн эшләп бирергә ярамай.
Беҙ – тәбиғәт дуҫтары
22 сентября 2017 йыл | Хаттар
2017 - Экология йылы
Тәбиғәт – беҙҙең изге төйәгебеҙ, йәшәгән өйөбөҙ. Тәбиғәтте һаҡлау – ул һинең, минең, бөтәбеҙҙең дә изге бурысы. Тәбиғәтте һаҡламаһаҡ, киләсәк быуынға нимә ҡалыр? Тәбиғәттән алырға ғына түгел, ә уны һаҡларға, яҡларға кәрәк.
Ике уңған бергә тура килгән
22 сентября 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Ҡарағай ауылында йәшәүсе Фәниә менән Фуат Дауытовтар матур донъя көтөүсе ғаиләләрҙең береһе.
Ваҡытында асыҡлау мөһим
22 сентября 2017 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
=23 сентябрь – Бөтә донъя түш яман шешенә ҡаршы көрәш көнө
Ваҡытында асыҡлау мөһим
Йыл һайын Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы башланғысы менән түш яман шешенә ҡаршы көрәш көнө 40-ҡа яҡын илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә үтә. Уның маҡсаты – йәмәғәтселектең иғтибарын иртә диагностикалау һәм был ҡурҡыныс сирҙе дауалау проблемаларына йүнәлтеү. Программаның төп йүнәлеше - ҡатын-ҡыҙҙарға медицина тикшереүе үтеүҙең мотлаҡ икәнлеген еткереү.
Яҙылғандар бүләк отасаҡ!
22 сентября 2017 йыл | Матбуғат
Гәзиттә хәбәр ителеүенсә, 2018 йылға матбуғатҡа яҙылыу башланды. "Туған баҫмаңа яҙыл!” марафоны бөтә республика буйынса үткәрелә. Гәзит-журналдарға яҙылып, ҡиммәтле бүләктәр ота алаһығыҙ.


text:
Радик Гәрәев исемендәге III Асыҡ вокалсылар конкурсында еңеүселәр билдәләнде
Яңауыл районында Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, халыҡ-ара, бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты, Ғәлимов Сәләм исемендәге республика премияһы лауреаты Радик Гәрәев исемендәге III Асыҡ вокалсылар конкурсы үтте, тип хәбәр ителә «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» интернет-порталында.
Бәйгелә Башҡортостандың төрлө ҡала һәм райондарынан йәмғеһе 49 солист ҡатнашты. Улар икешәр әҫәр – халыҡ һәм эстрада йырҙарын башҡарҙы. Йырҙарҙың береһе Радик Гәрәев репертуарынан булырға тейеш ине.
Һөҙөмтәлә вокалсылар конкурсы Гран-прийын Краснокама районынан Ринат Сәлихйәнов яуланы. Уға 100 мең һум күләмендә аҡсалата приз тапшырылды.
Беренсе дәрәжә дипломдарға түбәндәге солистар лайыҡ булды: 12-16 йәштәгеләр араһында – Тимерлан Хәлитов (Нефтекама ҡалаһы); 17-35 йәштәгеләр араһында – Айҙар Хәйруллин (Өфө ҡалаһы), Дамир Таипов (Өфө ҡалаһы); 36 йәштән олораҡтар араһында – Ришат Вәхитов (Күмертау ҡалаһы).
Шулай уҡ төрлө номинацияларҙа еңеүселәр билдәләнде. Шулай итеп, «Өмөт» номинацияһында — Елисей Лаптев (Өфө ҡалаһы), Илья Морозов (Өфө ҡалаһы); «Сәхнә оҫталығы» номинацияһында — Әлиә Рәшитова (Яңауыл районы); «Башҡарыу үҙенсәлеге өсөн» номинацияһында — Рәмил Хәсәнов (Тәтешле районы); «Халыҡ йырын иң яҡшы башҡарған өсөн» номинацияһында — Руслан Халиков (Балтас районы); «Тамашасы һөйөүе призы»на — Валерий Синёв (Ағиҙел ҡалаһы); «Һөнәргә тоғролоҡ өсөн» номинацияһында — Айгиз Ханов (Салауат районы); «Конкурстың иң йәш ҡатнашыусыһы» призына — Гүзәлиә Башарова (Тәтешле районы, 12 йәш); «Радик Гәрәев репертуарынан иң яҡшы башҡарылған йыр өсөн» номинацияһында — Илнар Шәрәфетдинов (Илеш районы) еңеү яуланы. Яңауыл районынан 66 йәшлек Мәмдүҙә Хәлморатова иң өлкән ҡатнашыусы булды.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры хорының сығышы байрамға тағы ла йәм өҫтәне.


text:
Һеркәләнеү
Һеркәләнеү үҫемлектәр — орлоҡло үҫемлектәрҙең енси үрсеү барышында һеркәләрҙең һеркәлектән емшән ауыҙына ( Ябыҡ орлоҡлоларҙа) йәки орлоҡ бөрөһөнә күсеүе ул ( Яланғас орлоҡлоларҙа ).
Һеркәстәр —ата енесле , емешлек (орлоҡ бөрөһө ) —инә енесле орган булып торалар. Аталаныу уңышлы булғанда орлоҡ бөрөһөнән орлоҡ барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Һеркәләнеү төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике төрөн айырып йөрөтәләр : үҙ-үҙенән һеркәләнеү - (үҫемлек үҙ һеркәләренән һеркәләнә) һәм ситтән һеркәләнеү.
Ситтән һеркәләнеү ике төркөм үҫемлектәр барлыҡҡа килеүенә мөмкинлек бирә. Былар: бер өйлө һәм ике өйлө үҫемлектәр .
Ситтән һеркәләнеү булғанда һеркәләрҙе емешлек ауыҙына (яланғас орлоҡлоларҙа -орлоҡ бөрөһөнә) күсереүсе араҙашсы булырға тейеш.
Һеркәләрҙең нисек күсеүенә бәйле ошондай һеркәләнеү ысулдарын айырып була:
* Биотик һеркәләнеү - тере организмдар ярҙамында һеркәләнеү
- Энтомофилия —бөжәктәр ярҙамында һеркәләнеү ; күпселектә был бал ҡорттары , һағыҙаҡтар, ҡырмыҫҡалар (Hymenoptera), ҡуңыҙҙар (Coleoptera), күбәләктәр (Lepidoptera), шулай уҡ, себендәр (Diptera).
Бындай үҙемлек сәскәләренә эре, йәбешкәк һеркәләр хас. Ҡайһы бер төр үҫемлектәрҙә (мәҫәлән, лютик) яҫы һауытҡа оҡшаған сәскә була. Бөжәк бындай сәскә эсендә иркенләп йөрөй, һеркәләргә буяла, һеркәләндерә ала.
- Зоофилия —умыртҡалылар ярҙамында һеркәләнеү. Былар : ҡоштар (орнитофилия, мәҫәлән, колибри, нектарницы, медососы); ярғанаттар (хироптерофилия); кимереүселәр ; (Австралияла) ҡайһы бер муҡсалылар ; (Мадагаскарҙа ) - лемурҙар
- Яһалма һеркәләндереү —кешенең һеркәләрҙе емешлек ауыҙына күсереүе. [2].
Рдестар ғаиләһенән ҡайһы бер үҫемлектәрҙе ҡусҡарҙар һеркәләндерә.
Сәскә һеркәләрен күсереүсе хайуандарҙы һеркәләндереүселәр тип атайҙар.
- Абиотик һеркәләннеү
- Анемофилия — ел ярҙамында һеркәләнеү. Ҡыяҡлыларға, күпселек ылыҫлы һәм япраҡлы ағас үҫемлектәргә хас ысул.
- Гидрофилия — һыу ярҙамында һеркәләнеү . Һыу үҫемлектәрендә таралған ысул.
Барлыҡ үҫемлектәрҙең 80,4 % тирәһе төрө биотик юл менән, бары 19,6 % -ы ғына ел ярҙамында һеркәләнә..
Гейтоногамия —күршеләш һеркәләнеү, йәғни бер үк үҫемлектәге сәскәнең емшәне икенсе сәскәнең һеркәһе менән һеркәләнгән осраҡ [3].
Үҫемлектәрҙең һеркәләндереүселәренә ҡарата төркөмдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәрҙең һеркәләндереүселәренә ҡарата төркөмдәре бүлеп йөрөтәләр [4]:
- эуфилия –киң дәирәләге һеркәләндереүселәргә яраҡлашыу;
- олигофилия – бер таксонға ҡараған һеркәләндереүселәргә генә йәки бер йәшәү формаһына ҡараған һеркәләндереүселәргә яраҡлашыу күренеше;
- монофипия –бер генә төр бөжәк һеркәләндерә ;
Бөжәктәрҙең үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә яраҡлашыуында ошондай кимәлдәрҙе бүлеп йөрөтәләр[4]:
- полилектия – төрлө ғәиләгә ҡараған киң дәирә үҫемлектәрҙе һеркәләндерә алалар.
- олиголектия – сикләнгән генә төркөм үҫемлектәрҙе, бер ғәилә йәки сәскәләре төҙөлөше менән оҡшаш булған үҫемлектәрҙе генә һеркәләндереү;
- монолектия – тик ошо төр йәки ырыу үҫемлегенә бәйле бөжәк
Һеркәләнеүҙең төрлө төркөмдәренә миҫалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Томат (факультатив үҙ-үҙенән һеркәләнеү ) —сәскәләрендә емшәне һәм һеркәстәре лә бар. Һеркәстәре ҡушылып үҫеп, емшәнен үҙ һеркәһе менән һеркәләндерә.
Тирәк менән һырғанаҡ —ике өйлө үҫемлек: ата үҫемлектәрендә тик ата сәскәләр (һеркәсле сәскәләр) , ә инә үҫемлектәрендә емешлекле сәскәләр генә була. Емеште инә үҫемлектәр генә бирә (инә тирәктең мамыҡлы орлоҡтары оса).
Һырғанаҡтың да инә ҡыуағы ғына емеш бирә. Әммә һеркәләндереү өсөн эргәлә ата үҫемлек булмаһа , емеш бирә алмай. Ун инә ҡыуаҡҡа бер ата үҫемлек ултыртыу етә. Кукуруз—инә һәм ата сәскәләре (бер енесле сәскәләр) бер үҫемлектә урынлашҡан бер өйлө үҫемлек. Ата сәскәләре үҫемлектең осонда һеперткебаш яһап йыйылған. Инә сәскәләре япраҡ ҡуйынында сәкән яһап йыйылған була. Бер енесле сәскәле бер өйлө үҫемлектәргә ашҡабаҡлылар төркөмөнән ҡыярҙар, ашҡабаҡ, ҡауын һ.б. инә. Уларҙың инә һәм ата сәскәләре бер үҫемлектә. Ата сәскәләр оҙаҡ тормай ҡойола. Инә сәскәләрҙән емештәр үҫеп сыға.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Солоухин В. А. О траве // Тәбиғәт бүләктәре / В. А. Солоухин, Л. В. Гарибова, А. Д. Турова и др / сост. С. Л. Ошанин — М., 1984. — 100000 экз.
- ↑ Изучение способов размножения растений в курсе ботаники с основами растениеводства
- ↑ Самигуллина Н. С. Практикум по селекции и сортоведению плодовых и ягодных культур : Учеб. изд — Мичуринск: Мичуринский гос. аграр. ун-т, 2006. — 197 б.
- ↑ 4,0 4,1 Фенгри К., ванн дер Пейл Л. Основы экологии опыления. М.: Мир, 1982. 380 с.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Опыление. Биологический энциклопедический словарь. / Гл. редактор М. С. Гиляров — М.: Советская энциклопедия, 1986.
- Чуб В. Опыление растений и самонесовместимость в растениях // Цветоводство : журнал. — 2008. — № 4. — С. 18—21.
- [ Һеркәләнеү] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Гринфельд Э. К. Происхождение и развитие антофилии у насекомых. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1978. — 203 с.
- Опыление // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.) Статья Надсона Г. А.


text:
Өфөгә Германиянан балалар делегацияһы килде
Өфөгә 23 уҡыусынан һәм уларҙың уҡытыусыларынан торған Германия делегацияһы килде. Балалар уҡыусылар менән алмашыу буйынса 2005 йылда төҙөлгән килешеүгә ярашлы Айслинген ҡалаһының Эрих Кестнер исемендәге гимназияһынан килде. Башҡортостанға уларҙың беренсе тапҡыр килеүе.
Өфө хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге хәбәр итеүенсә, Германия балаларын кисә ҡала хакимиәтендә ҡабул иткәндәр. Ҡунаҡтар менән ҡала башлығы урынбаҫары Сынтимир Баязитов осрашҡан.
Немец балаларының Өфөгә визиты 14 майға тиклем дауам итәсәк. Был арала улар өсөн ҡала һәм республика буйынса экскурсиялар ойоштороласаҡ. Сынтимер Баязитовтың әйтеүенсә, Өфөнөң Германия ҡалалары менән дуҫлығы 40 йылдан ашыу дауам итә. Ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, Галле ҡалаһы менән, Өфө туғандаш ҡалалар булып киткән.
Быйыл сентябрҙә Өфө уҡыусыларының да Германияға ошондай уҡ сәфәре планлаштырыла.


text:
Рөстәм Хәмитов ирекмәндәргә ШОС һәм БРИКС саммиттары ваҡытында яҡшы эшләгәндәре өсөн рәхмәт белдерҙеФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов ирекмәндәргә ШОС һәм БРИКС саммиттары ваҡытында яҡшы эшләгәндәре өсөн рәхмәт белдерҙе
Рөстәм Хәмитов ирекмәндәргә ШОС һәм БРИКС саммиттары ваҡытында яҡшы эшләгәндәре өсөн рәхмәт белдерҙеФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
15 июлдә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов волонтерҙар балында ҡатнашты, уларҙы Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС илдәре саммиттарының уңышлы үтеүе менән ҡотлап, эште яҡшы ойошторғандары өсөн рәхмәт белдерҙе.
– Мин һеҙҙең көләс йөҙҙәрегеҙҙе күреүемә бик шатмын. Саммиттар үткән көндәрҙә һеҙ Өфөнөң «визит карточкаһы» булдығыҙ. Ҙур рәхмәт, – тине Рөстәм Хәмитов. – Башҡортостандың баш ҡалаһы ҡунаҡтарҙа яҡшы тәьҫораттар ҡалдырҙы. Һеҙ ошо ыңғай кәйефте булдырҙығыҙ: аэропортта ҡунаҡтарҙы ҡаршыланығыҙ, отелдәргә оҙатып йөрөнөгөҙ, журналистар менән эшләнегеҙ. Һеҙ бик күп эш башҡарҙығыҙ.
Ирекмәндәр һәм ойоштороусылар Өфөнө генә түгел, тотош Рәсәйҙе күрһәтте, тип билдәләне республика етәксеһе.
– Беҙ бөтә донъяла танылыу яуланыҡ. Күп илдәр, ҡалалар үҙҙәрендә ошондай саммиттарҙы ҡабул итеү хаҡында хыяллана. Беҙгә БРИКС һәм ШОС саммиттарын Өфөлә, Башҡортостанда үткәреү бәхете йылмайҙы, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды төбәк Башлығы. – Беҙҙә ҡунаҡта булған илдәр менән иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, инвестициялар йәлеп итеү, туристар ағымын арттырыу мөһим. Был эштә һеҙ бик кәрәк.
Рөстәм Хәмитов саммиттар ваҡытында айырыусы яҡшы эшләгән ирекмәндәргә рәхмәт хаттары тапшырҙы.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, саммиттарҙа ирекмән булыу теләген белдереп 10 меңгә яҡын кеше ғариза биргән. Улар араһында йәштәр, пенсионерҙар, башҡа төбәктәрҙә йәшәүселәр, шулай уҡ Өфө вуздарында белем алыусы Ҡытай, Иран, Һиндостан, Африка һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең студенттары бар.
«Ирекмән – 2015» проектында ҡатнашыусылар республикалағы барлыҡ ҙур сараларҙа ҡатнашты, был уларҙың белем кимәлен асыҡларға һәм саммиттарҙа эшләү өсөн эшсе төркөмдәргә билдәләргә мөмкинлек бирҙе.
Ойоштороу комитетының талаптарына ярашлы 643 волонтер һайлап алынды, улар Конгресс-холда, аэропортта, ҡунаҡханаларҙа, театрҙарҙа, музейҙарҙа, матбуғат үҙәгендә һәм саралар үткәрелгән башҡа урындарҙа эшләне.


text:
Башҡортостанда яңы аҡсаларҙа символдар һайлау буйынса тауыш биреү уҙғарыла Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда яңы аҡсаларҙа символдар һайлау буйынса тауыш биреү уҙғарыла
Башҡортостанда яңы аҡсаларҙа символдар һайлау буйынса тауыш биреү уҙғарыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Милли банкы 1 октябрҙә 200 һәм 2000 һумлыҡ яңы аҡсаларҙа символдар һайлау буйынса тауыш биреүҙә ҡатнашырға саҡыра. Тауыш биреү беренсе Дөйөм Рәсәй асыҡтар ишектәр көнө сиктәрендә үткәрелә.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, 5 сентябрҙән 7 октябргә тиклем яңы аҡсаларҙы биҙәйәсәк ике ҡала йәки биләмәне һайлап алыу буйынса конкурстың өсөнсө этабы ойошторола. Һуңынан Асыҡ ишектәр көнөндә ҡатнашыусыларҙың тауышы Твоя-Россия.рф сайтында ҡалдырылған һәм «Комсомольская правда», «АиФ» гәзиттәрендә баҫылған анкеталар менән ебәрелгән тауыштарға ҡушыла.
Оҡшаған символдар өсөн Башҡортостандың Милли банкында тауыш бирергә мөмкин: Адресы: Өфө, Театр урамы, 3, иртәнге сәғәт 10-дан киске 6-ға тиклем.
Твоя-Россия.рф сайтында билдәләнеүенсә, әле Севастополь (144 мең самаһы тауыш) тәүге урынды биләй, икенселә — Ҡазан (141 меңдән ашыу). Өсөнсө урында — Волгоград, дүртенселә — Сочи, бишенселә Алыҫ Көнсығыш символдары. Артабан бер-артлы Сергиев Посад, Владимир, Түбәнге Новгород һәм Петрозаводск килә.
Өфө яңы аҡсалар өсөн символдар һайлау буйынса бөтә Рәсәй конкурсының финалына үтә алманы. Конкурстың еңеүселәре 7 октябрҙә иғлан ителә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 613
БАШҠОРТОСТАН МИЛЛИ ПАРКЫ, федераль әһәмиәткә эйә. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көньяҡ-көнбайышында Мәләүез, Бөрйән, Күгәрсен р‑ндары сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны — 82,3 мең га, терр‑яның яҡынса 90%‑ты урман м‑н ҡапланған. Милли парк буйлап Ағиҙел һәм Нөгөш йй. аға; Б.м.п. сиктәрендә Үтәмеш, Кибез, Ямантау һырттары, Күперлә й. карст күпере, Ҡотоҡ төбәге, Нөгөш һыуһаҡлағысы, Йомағужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Рельефы тауҙар теҙмәһенән торған тигеҙлек, йылға үҙәндәре м‑н йырғыланған. Б.м.п. имән, йүкә, ҡара саған, йыла, шыршы, ҡарағайҙан торған реликт ҡатнаш урмандар һаҡланған; тау‑дала үҫемлектәре үҫкән урындар бар. Флораһында 761‑ҙән ашыу ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлек төрө, ш. иҫ. 27 реликт (бейек торҡа сәскә, Гмелин ҡарға ҡуҙағы, казак артышы, Маттиоль кортузаһы, оҫҡон йыуаһы, Роберт яраны, себер зигаденусы һ.б.) һәм 27 эндемик (күкшел аҡтамыр, кәкре ҡылсыҡлы аҡтамыр, Талиев ҡанүләне, татар сәсмәүбашы, шырт еҙүлән һ.б.), һанала. БР- ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 49 һирәк төрө индерелгән, шуларҙың 16‑һы (кәкүк ситеге, шырт еҙүлән һ.б.) — РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына. Фаунаһында 32 төр балыҡ (ажау, аҡ сабаҡ, ҡорбан, сабаҡ, һыла һ.б.) һанала, 9 — ер‑һыу хайуаны (күл тәлмәрйене, осло моронло тәлмәрйен, һоро әрмәнде һ.б.), 9 — һөйрәлеүсе (етеҙ кеҫәртке, ябай ҡара йылан, ябай туҙбаш йылан һ.б.), 232 — ҡош (ваҡ тәтелдәүес, ҡолаҡлы сыпҡай, ҡор, мышар барҡылдағы, әберсен, ябай һандуғас һ.б.), 65 — имеҙеүсе (аҡ ҡуян, ҡоралай, тейен, һоро айыу, һыуһар һ.б.). БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 75 һирәк төрө (16 — умыртҡаһыҙ, 59 — умыртҡалы) индерелгән, шуларҙың 38‑е (аполлон, ҡарағош, бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, европа зөгәйе, европа бәрҙеһе, йылға бағыры, кәлмәргән, ҡара ҡауҙы, ҡарасабан, ҡыҙыл балыҡ, мнемозина, мыйыҡлы альп ҡуңыҙы, сапсан, уҡбалыҡ һ.б.) — РФ-тың Ҡыҙыл китабына. Б.м.п. терр‑яһында тикшеренеүҙәрҙе 1950—90 йй. һәм 2000—09 йй. парктың ғилми хезм‑рҙәре (И.М.Нурмөхәмәтов, Л.А.Солтангәрәева) м‑н берлектә Биология институты ботаниктары (Ә.Х.Ғәлиева, Е.В.Кучеров, А.Ә.Мулдашев, С.С.Хәйретдинов), Башҡорт дәүләт университеты зоологтары (М.Ғ.Баянов, Р.Ф.Биккенин, И.П.Дьяченко, Ә.Ф.Мәмәтов) үткәрә. 1986 й. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының уникаль тау урмандарын һәм башҡорт бал ҡортон һаҡлау өсөн ойошторола. Б.м.п. рекреация маҡсатында ҡулланыла. 2012 й. алып “Башҡортостан Уралы” биосфера резерваты составында.
Әҙәб.: Государственный доклад о состоянии окружающей природной среды Республики Башкортостан в 2000 году. Уфа, 2001.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 384
БЕСӘЙ ТАРЫҺЫ ҺЫМАҠТАР (Amaranthaceae), ике өлөшлөләр ғаиләһе. 65 заты, яҡынса 900 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик һәм субтропик, һирәгерәк уртаса бүлкәттәрендә таралған. Бер һәм күп йыллыҡ үлән, һирәкләп ҡыуаҡ һәм тәпәш мәңге йәшел ағас. Башҡортостанда амарант затының 5 төрө үҫә. Бер йыллыҡ нитрофиль яҡтылыҡ яратыусы үлән. Һабағы тармаҡлы, төҙ, һирәгерәк йәйенке, күп төрҙәренеке һутлы.
Япрағы ғәҙәттә һаплы, эре, ябай, сиратлы йәки ҡапма-ҡаршы, бөтөн, тигеҙ ситле, йәшел йәки ҡыҙғылт; сәскә эргәһе япраҡтары сәскәләргә яҡын, ҡоро, тиресәле, йыш ҡына сағыу төҫтә. Сәскәһе ваҡ, төҫһөҙ, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике йәки бер енесле, сәскә эргәлеге ябай (ҡайһы бер төрҙәрҙә юҡ), йышыраҡ 3—5 ирекле йәки нигеҙендә өлөшләтә ҡушылып үҫкән ярылы япраҡтан тора. Һеркәсе 5, һирәгерәк 1—4, нигеҙендә ялпаҡ өҫтәмә үҫентеле (ялған стаминодиялар) ҡыҫҡа көпшә булып ҡушылып үҫкән. 2—4 емеш япрағынан торған емешлеге 2—4 ҡалаҡсалы йәки башлы емешлек ауыҙы м‑н, емшәне өҫкө, бер оялы. Сәскәлеге дихазияларҙан торған башаҡ йәки һепертке һымаҡ. Ел һәм бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә. Емеше ҡатмарлы эләктергесле (үҙгәргән ян сәскәләре йәки уларҙың төркөмдәре), сәтләүек һымаҡ, ҡалын тиресәле емеш эргәлеге м‑н (ҡапсыҡ), һирәкләп еләк йәки ҡумта, хайуандар ярҙамында тарала. Яланда, ташландыҡ ерҙә, парктарҙа һәм баҡсаларҙа үҫә. Мал аҙығы, һитәле үҫемлек һәм ҡый үләне, алама амаранттың йәш тамыры һәм үрендеһе ашарға яраҡлы. Б.т.һ. күп төрҙәре составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостанда ҡырлы, йәки әтәс кикреге һымаҡ целозияның культуралы формалары декоратив маҡсатта үҫтерелә.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (4 - 10 июль)
Йондоҙнамә (4 - 10 июль)
Ылаҡ (22.12 – 20.01)
Буш һөйләшеүҙәр, осрашыуҙар күбәйер һымаҡ. Шишәмбелә ваҡытлыса уңышһыҙлыҡтарға юлығыуығыҙ ихтимал. Кешеләр һүҙенә артыҡ ышанмағыҙ.
һыуғояр (21.01 – 19.02)
Аҙна барышында кәйефегеҙ һәр саҡ күтәренке булыр. Яҡын туғандарығыҙ менән мөнәсәбәттәр ыңғай яҡҡа үҙгәрер. Быны бигерәк тә шаршамбыла асыҡ күрерһегеҙ. Иң өмөтлө көнөгөҙ – йома.
Балыҡ (20.02 – 20.03)
Был арала артыҡ ышаныусан, сит кешеләр йоғонтоһона бирелеүсән булырһығыҙ. Яңы танышығыҙҙың ышанысһыҙ булып сығыуы ла мөмкин. Кесе йомала алдан төҙөгән ниәттәрегеҙ ҡапыл боҙолор кеүек. Йома бер аҙ ҡыуандырыр.
Ҡуҙы (21.03 – 20.04)
Осор күптәр өсөн һәйбәт булмаҡсы. Үҙегеҙҙе һәр саҡ яҡшы һәм тыныс тойорһоғоҙ. Күптән сирләп йөрөүселәр ҙә бер аҙ еңеллек тойор. Алыҫтан ыңғай хәбәрҙәр килеп торор. Кесе йомалағы ваҡиғаларҙы ашыҡтырмаҫҡа кәңәш ителә.
Буға (21.04 – 21.05)
Аҙна барышында уйламаған ҡыйынлыҡтар килеп сығыр. Улар әллә ни ҙур һымаҡ күренмәһә лә, хәл итеүе еңел булмаҫ. Күптәрҙең мәшәҡәттәре рәсми ойошмалар менән бәйле булыуы мөмкин.
Игеҙәктәр (22.05 – 21.06)
Бәғзеләр юҡ-барға артыҡ үпкәләп барыр кеүек. Әлбиттә, бының мөнәсәбәттәргә кире йоғонто яһауы ла бар. Быны бигерәк шишәмбелә асыҡ тойорһоғоҙ. Осор барышында хәмерҙән бөтөнләй баш тартығыҙ.
Ҡыҫала (22.06 – 23.07)
Ниндәйҙер яңы эшегеҙ бер аҙ борсоп торор, моғайын. Уға өйрәнеү һеҙҙән сыҙамлыҡ һәм тырышлыҡ талап итер. Күптәргә тәжрибәле кешеләрҙең ярҙамы файҙалы булыр. Бәғзеләр элекке бурысын үтәргә мәжбүр булыр.
Арыҫлан (24.07 – 23.08)
Тәү ҡарашҡа бөтәһе лә ҡәҙимгесә барған кеүек тойолор. Тик ҡайһы ваҡыт эшегеҙҙән ҡәнәғәтлек кисермәҫһегеҙ. Кесе йомала башҡарған эш күңелегеҙгә бөтөнләй ятмаҫ. Йома һәм шәмбе бер аҙ уңышлыраҡ үтер.
Ҡыҙ (24.08 – 23.09)
Йондоҙҙар теләһә кемгә артығын һөйләмәҫкә кәңәш итә, серҙәрегеҙҙең таралып китеүе бар. Күберәк тыңлағыҙ һәм күпте белерһегеҙ. Кесе йомала бик тиҙ эш итергә тура килер. Яҡын киләсәктә эш урынын алмаштырырға ҡушылмай.
Үлсәү (24.09 – 23.10)
Ҡәҙимге осор. Шишәмбелә ҡайһы бер кире ваҡиғаларға ла осрарһығыҙ, ахыры. Шулай ҙа улар әллә ни ҙур мәшәҡәт тыуҙырмаҫ. Йомала ниндәйҙер мөһим һәм күптән борсоп торған һорауға асыҡ яуап алырһығыҙ.
Саян (24.10 – 22.11)
Был арала сит ярҙамға әллә ни өмөт итмәгеҙ. Күпселек осраҡта ауырлыҡты үҙ иңегеҙгә алырға тура килер. Яңы таныштарығыҙ ышанысһыҙ булыр кеүек. Ҙур эштәрҙе әлегә башламай торорға кәңәш ителә.
Уҡсы (23.11 – 21.12)
Икеле осор тамамланып килә, шикелле. Тормошоғоҙға асыҡлыҡ инә башлар. Ғөмүмән, был арала һеҙҙе ыңғай яңылыҡтар көтә. Хатта элек эсегеҙҙе бошорған эштәрҙән дә ҡәнәғәтлек алырһығыҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Хәтер » Шәжәрә ул – байрам ғына түгел...
Шәжәрә ул – байрам ғына түгел...
Әбйәлил районының Буранғол ауылында хәлфә Мөхәммәт Садиҡовтың вариҫтары нәҫел ептәрен барланы.
“Туғаныңдан биҙмә – нәҫелең ҡорор”, – тиелә башҡорт халыҡ мәҡәлендә. Эйе, нәҫел ағасының яңынан-яңы ботаҡтар ебәреүе туғандарҙың татыулығына бәйле. Юҡҡа ғына йырҙа ла бит: “Ете яттар туған түгел, үҙ туғаныңдың ҡәҙерен бел”, – тип йырламайҙар.
...Иртәнән бирле яуған ямғыр ҙа, көндөң һалҡынлығы ла туғандарҙың бер-береһенә булған йылы ҡарашына, йылы мөнәсәбәтенә, үҙ-ара яғымлы мөғәмәләһенә һалҡынлыҡ өрә алманы.
Эйе, йәй уртаһы булһа ла, тәбиғәттең көҙгө көн кеүек ҡырыҫыраҡ бер мәлендә йыйылды Мөхәммәт хәлфәнең вариҫтары шәжәрә байрамына.
Был уларҙың тәүге генә осрашыуы түгел икән: Садиҡовтар һәм Мөхәммәтовтар Һәйетҡол ерендә, төп йортта, быға тиклем ике тапҡыр туғанлыҡ ептәрен барлаған булған. Ә был көндө иһә машиналар бер-бер артлы Мөхәммәт Садиҡ улының Буранғолда йәшәүсе ейәне, утыҙ йылға яҡын ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүсе Вил Мөхәммәтовтың өйөнә табан ағылды.
Ҡырҙа, тәбиғәт ҡосағында үткәрелергә тейешле сара Буранғол ауыл биләмәһенең мәҙәниәт йортона күсерелһә лә, һис тә байрам тантанаһы кәмемәне. Киреһенсә, туғандарға ошондай мөмкинлек биргән биләмә башлығы Фуат Шәрәфетдин улына ҡарата рәхмәт һәм ихтирам тойғоларын арттырҙы.
Мөхәммәт Садиҡ улының балалары ике фамилия йөрөтә. Оло улы Биктимер һәм уның балалары фамилияһын Мөхәммәтов тип алһа, һуңғылары Садиҡов көйө ҡала.
Кем һуң ул Мөхәммәт Садиҡ улы Садиҡов?
Мөхәммәт 1887 йылда Һәйетҡол ауылында донъяға килә. Атаһынан ҡалғанда уға алты йәш кенә була. Әсәһенең ҡулында йәнә ике улы һәм бер ҡыҙы ҡала.
Һәйетҡол ауылында мәктәп булмай, шуға күрә, 14 йәше тулғас, Мөхәммәт Ҡаҙмаш һәм Рысҡужа ауылдарында белем ала. Үтә ҡыҙыҡһыныусан үҫмер дини белем биргән мәктәптәр менән ҡәнәғәтләнмәй, 1904 йылда Троицкиға китә. Белем алыуға ынтылышы шул тиклем көслө булғандыр инде, ул әсәһен һуңғы һыйырын һатырға күндерә. Ул саҡта киң танылыу алған “Рәсүлиә” мәҙрәсәһенә йәйәү килеп етә.
Уҡыу осоронда егеткә тормоштоң әсеһен дә, сөсөһөн дә күп татырға тура килә. Үҙен аҫрау өсөн ул бай малайҙарына хеҙмәт итә, уларға ашарға әҙерләй. Тәүге уҡыу йылы тамамланғандан һуң ҡаҙаҡ байҙарының малын көтә, ә унан һуңғы йәйге каникулда уларҙың балаларын уҡыта.
Мәҙрәсәне тамамлағас, зирәк һәм белемле шәкертте “Рәсүлиә” мәҙрәсәһендә уҡытыусы итеп алып ҡалалар. Ул ике йыл шунда балалар уҡыта, һуңынан тағы ике йыл Златоуст өйәҙенең Иҙелбай ауылында эшләй.
Ҡайҙа ғына йөрөмәһен, Мөхәммәттең күңеле тыуған яғына тартыла. Һәйетҡол ауылына ул һигеҙ йылдан һуң, 1912 йылда ғына ҡайтып төшә һәм күп тә тормай, мәктәп астырыуҙы юллап, тейешле ҡағыҙҙар йыя башлай. Ауылдашы Кираметдин Камалов менән Тамъян-Түңгәүер кантоны үҙәге булған Белорет ҡалаһына юллана. Сәфәре уңышлы була. Мөхәммәт Садиҡ улына Һәйетҡолда мәктәп төҙөргә, малайҙарҙы һәм ҡыҙҙарҙы бергә яңыса уҡытырға, ғәрәп яҙмаһын, арифметиканы һәм, әлбиттә, ислам динен өйрәтергә рөхсәт итәләр.
Мәктәп шул уҡ 1912 йылда әҙер була, ләкин уны төҙөү еңел генә бармай. Сөнки был башланғысҡа ҡаршы кешеләр бик күп була. Мөхәммәт белем йортон үҙенең туғандары менән эшләй, ауылдың хөрмәтле кешеләренең береһе – Кираметдин Камалов һәм уның улы Ғүмәр ҙә ярҙам күрһәтә.
Шулай итеп, Мөхәммәт Садиҡ улы 20 генә өйлөк Һәйетҡол ауылында ярлы балалары өсөн мәктәп астырыуға өлгәшә. Ауыл халҡын балаларын мәктәпкә йөрөтөүгә күндерә.
Йәш уҡытыусы егеткә эшләп китеүе еңелдән булмай. Балаларҙы яңыса уҡытҡаны өсөн бай улдары һәм уларҙың ярамһаҡтары Мөхәммәткә көн күрһәтмәй, уны төрлөсә хурлайҙар, кәмһетәләр. Ләкин егет бирешмәй, уҡытыуын дауам итә.
Егерменсе йылдар башында, аслыҡ осоронда, Мөхәммәт Садиҡ улы һәм уның ярҙамсылары мәктәптә ашхана астырып, унда балаларҙы көнөнә бер тапҡыр бушлай ашатыуҙы ойоштора.
Мөхәммәт Садиҡ улы астырған мәктәп Һәйетҡолда 60-сы йылдар уртаһына тиклем хеҙмәт итә. Ә уның беренсе уҡытыусыһы, район мәғарифына нигеҙ һалыусыларҙың береһе – Мөхәммәт Садиҡ улы Садиҡов унда ҡайһы бер өҙөклөктәр менән пенсияға сыҡҡансы эшләй. Халыҡ үҙенең уҡытыусыһын бик хөрмәт итә һәм “Мөхәммәт хәлфә” тип кенә йөрөтә.
Тамъян-Ҡатай кантоны Түңгәүер улусының халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарары менән Мөхәммәт Садиҡов 1925 – 1932 йылдарҙа Буранғол ауылында уҡыта. Һуңынан ике йыл Таштимер мәктәбендә эшләй һәм тыуған ауылына кире ҡайта.
Утыҙынсы йылдарҙағы репрессия Мөхәммәт хәлфәне лә урап үтмәй. Унан Буранғол ауылында йәшәүсе Ғәбиткә донос яҙыуын талап итәләр, ләкин хәлфә баш тарта. Бының өсөн ул 1936 йылда эшенән сығарыла. Тик ике йылдан һуң ғына яратҡан эшенә кире ҡайта ала. 1938 йылдың октябрендә уны Буранғол мәктәбенә мөдир итеп ҡуялар, ә һуңынан Һәйетҡол мәктәбенә уҡытыусы итеп күсерәләр. Бында ул 1948 йылға тиклем эшләй.
Мөхәммәт Садиҡовтың халыҡ алдында абруйы ҙур була. Хәлфәнең уҡытҡан уҡыусылары ныҡлы белемгә эйә булалар. Күптәре урта һәм юғары уҡыу йорттарын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда уның шәкерттәренән күп кенә офицер сыға. Улар аяуһыҙ һуғышта немец илбаҫарҙарын еңеүгә ҙур өлөш индерә. Илгә файҙалы, тынғыһыҙ хеҙмәте өсөн 1949 йылда Мөхәммәт Садиҡ улы Ленин ордены менән наградлана. Уның балаларға арымай-талмай белем биреүҙәге фиҙакәр хеҙмәтен шулай уҡ “1941 – 1945 йылдарҙағы хеҙмәт батырлығы өсөн” миҙалы ла дәлилләй.
Мөхәммәт һәм уның ҡатыны – Таштимер ауылы ҡыҙы Хәжәр ғаиләһендә һигеҙ бала үҫеп ир етә, ғаилә ҡора: Биктимер, Иштимер, Хәҙисә, Фәтих, Нәсих, Алмас, Азат, Ҡөррәт. Үткәрелгән байрамға ла ошо һигеҙ баланың балалары, ейәндәре, бүләләре йыйылғайны. Әйткәндәй, был күркәм сараны ойоштороусылар – Мөхәммәт хәлфәнең иң өлкән улы Биктимерҙең балалары – ҡыҙҙары Сәриә, Гөлсирә, улдары Фәнгиз һәм Вил. Бигерәк тә кинйә улы Вилдең ғаиләһе күп яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алып, әүҙемлек күрһәтте.
Мәҙәниәт йортона килеп ингән ерҙә ҡолаҡтар араһы шәжәрәһе эшләнгән ҙур баннер эленеп тора. Уны төҙөүҙә Вил Биктимер улының улы, БДУ студенты Ғәзиз Мөхәммәтов күп тырышлыҡ күрһәткән. Ул шәжәрәне олатаһы Биктимер Мөхәммәтовтың яҙмаларына, инәһе Вәсилә Садиҡова һәм уның ейәнсәре, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәгендә эшләүсе, тарих фәндәре кандидаты Гөлсәсәк Бүләкованың эшләгән шәжәрәһенә (әйткәндәй, был шәжәрә республика конкурсында “Шәжәрә төҙөүҙә ғаилә ҡомартҡыларын ҡулланған өсөн” номинацияһына лайыҡ булды) нигеҙләнеп төҙөгән. Шәжәрә ағасы һынланған баннер янынан бер минутҡа ла кеше өҙөлмәне. Туғандар ошонда бигерәк тә йәнле аралашты.
Сара Мөхәммәт Садиҡ улының, уның хәләл ефете Хәжәрҙең, уларҙың ваҡытһыҙ мәрхүм булған балаларының, ейәндәренең яҡты рухына аят бағышлау менән башланып китте. Аятты Мөхәммәт хәлфәнең оло улы Биктимерҙең Үтәгән ауылында йәшәүсе ҡоҙаһы Ҡасим Ғәбделкәбир улы Йәһүҙин уҡыны.
Кисәне Биктимер Мөхәммәтовтың килене, Буранғол урта мәктәбе уҡытыусыһы Нурсилә Ҡасим ҡыҙы Мөхәммәтова, уның Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләп сығарыу техникаһы колледжында эшләүсе ҡыҙы Лилиә, улы Ғәзиз бик матур итеп алып барҙы.
Мөхәммәт хәлфәнең һәр бер балаһының балалары, ейәндәре, бүләләре бер-бер артлы сәхнәгә күтәрелде. Ата-әсәһен хөрмәтләп, йылы һүҙҙәр менән иҫкә алдылар, үҙҙәре тураһында һөйләнеләр.
Мөхәммәт Садиҡовтың балалары ла, мөғәллимлеккә тоғро ҡалып, аталарының юлынан китә. Уның баш балаһы Биктимер 1942 йылда Мәйгәште ауылында уҡытыусы булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда 17 йәшендә генә үҙ теләге менән фронтҡа китә. Немец илбаҫарҙарына ҡаршы ҡаһармандарса һуғыша ул. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Биктимер орден һәм миҙалдар менән наградлана. Фронттан ҡайтҡас, тағы ла яратҡан эшенә – уҡытыусылыҡҡа тотона. Ләкин уға оҙаҡ йәшәргә насип булмай, һуғыш яраларынан мандый алмай, 46 йәшендә генә мәрхүм булып ҡала. Уҡыусылары, ауылдаштары әле лә Биктимер Мөхәммәт улын йылы һүҙ менән иҫкә ала.
Шулай уҡ улы Фәтих, ҡыҙҙары Хәҙисә һәм Ҡөррәт, ейәндәре Вил, Зифа, Флүрә, Әсмә, Хәснә, Әлфиә уҡытыусы һөнәрен һайлаған. Бүләләре Лена, Лилиә, Зөлфиә, Гүзәл, Данил, Сәлиә, Вәлиә, Дилә, Гөлйемеш, Гөлсәсәк, Алһыу, Гөлназ педагогик белемгә эйә булды. Улар олаталарының изге эшен лайыҡлы дауам итә.
Хәлфәнең балалары араһында башҡа һөнәр эйәләре лә байтаҡ.
Икенсе улы Иштимер, металлургтар техникумын тамамлап, Белорет металлургия комбинатында участка начальнигы булып эшләй. Пенсияға хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер сифатында китә.
Өсөнсө улы Фәтих Темәстә – педучилище һәм Мәскәү юғары партия мәктәбен тамамлай, Учалы районында “Россия” колхозы рәйесе булып эшләгәндә фажиғәле вафат була.
Улдары Нәсих һәм Алмас ғүмер буйы колхозда эшләй. Ғаиләләре менән, әсәй усағын һүндермәй, атай нигеҙен ҡоротмай, тыуған ауылында төпләнәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хужалар күптән мәрхүм, хужабикәләр Вәсилә һәм Мөбинә еңгәләренең ишеге алыҫтағы туғандары өсөн һәр ваҡыт асыҡ.
Магнитогорск тау институтын һәм Юғары марксизм-ленинизм мәктәбен тамамлаған кесе улы Азат Садиҡов – Тверь ҡалаһындағы комбинатта участка начальнигы булып эшләй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул да ваҡытһыҙ вафат була.
Бөгөн Мөхәммәт Садиҡ улының һигеҙенсе балаһы Ҡөррәт Рамаҙанова Асҡар ауылында йәшәй. БДУ тамамлағандан һуң, ул 34 йыл ғүмерен балаларға биология серҙәрен төшөндөрөүгә арнаған.
Был күркәм сараға Мөхәммәт Садиҡ улының бер туған ҡусты-һеңлеләренән таралған, йәғни шәжәрә ағасының икенсе ботағын хасил иткән туғандары ла саҡырылғайны. Улар исеменән Буранғол ауылында йәшәүсе Гөлнур Мырҙагилдина сығыш яһаны.
Байрамдың тантаналы өлөшөндә сығыштар йыр-моң, нәфис һүҙ менән үрелеп барҙы. Ҡунаҡтар бигерәк тә Ғәзиз Мөхәммәтовтың йырҙарын кинәнеп тыңланы.
Буранғол ауыл хакимиәте башлығы Фуат Мәхмүтовтың Садиҡовтар һәм Мөхәммәтовтар шәжәрәһенә тарихи күҙлектән баһа биреүе байрамға мәртәбә генә өҫтәне. Уның “Шәжәрәләрҙе киләсәк быуынға ҡалдырыу – беҙҙең бурыс. Шәжәрәләр – халыҡ тарихы. Улар өйрәнелергә тейеш. Көслө рухлы, алдынғы ҡарашлы, уҡымышлылар затынан булған Садиҡовтар, Мөхәммәтовтар шәжәрәһе онотолорға, юғалырға тейеш түгел. Үткәнен белмәгән халыҡтың киләсәге лә юҡ”, – тиеүе байрам сараһының ҡарары һымаҡ яңғыраны.
Туғандар киләһе йыйынды ла ҡасан үткәрергә икәнен билдәләп ҡуйҙы. Буласаҡ яуаплы һәм мөһим сараны Мөхәммәт Садиҡ улының өсөнсө улы Фәтихтең балалары һәм ейәндәре үҙ өҫтөнә алды.
Алла бойорһа, шәжәрә ағасының яңынан-яңы ботаҡтарын барлау дауам итәсәк әле.
... Тантаналы өлөштән һуң күптән күрешмәгән туғандар тәмле бишбармаҡ ашаған ваҡытта ла, сәй эскәндә лә үҙ-ара аралашыуҙан, үткәндәрҙе, атай-олатайҙарҙы хәтерләүҙән туҡтаманы. Ололар үҙ-ара аралашҡан ваҡытта ейәндәр һәм бүләләргә мәҙәниәт йортоноң иркен фойеһында йыр-бейеү ярыштары, төрлө уйындар ойошторҙолар.
Саранан туғандар ҙур дәрт, илһам алып таралышты.
Мәрйәм СӘЛМӘНОВА,
хаҡлы ялдағы уҡытыусы.
Әбйәлил районы,
Буранғол ауылы.
“Туғаныңдан биҙмә – нәҫелең ҡорор”, – тиелә башҡорт халыҡ мәҡәлендә. Эйе, нәҫел ағасының яңынан-яңы ботаҡтар ебәреүе туғандарҙың татыулығына бәйле. Юҡҡа ғына йырҙа ла бит: “Ете яттар туған түгел, үҙ туғаныңдың ҡәҙерен бел”, – тип йырламайҙар.
...Иртәнән бирле яуған ямғыр ҙа, көндөң һалҡынлығы ла туғандарҙың бер-береһенә булған йылы ҡарашына, йылы мөнәсәбәтенә, үҙ-ара яғымлы мөғәмәләһенә һалҡынлыҡ өрә алманы.
Эйе, йәй уртаһы булһа ла, тәбиғәттең көҙгө көн кеүек ҡырыҫыраҡ бер мәлендә йыйылды Мөхәммәт хәлфәнең вариҫтары шәжәрә байрамына.
Был уларҙың тәүге генә осрашыуы түгел икән: Садиҡовтар һәм Мөхәммәтовтар Һәйетҡол ерендә, төп йортта, быға тиклем ике тапҡыр туғанлыҡ ептәрен барлаған булған. Ә был көндө иһә машиналар бер-бер артлы Мөхәммәт Садиҡ улының Буранғолда йәшәүсе ейәне, утыҙ йылға яҡын ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүсе Вил Мөхәммәтовтың өйөнә табан ағылды.
Ҡырҙа, тәбиғәт ҡосағында үткәрелергә тейешле сара Буранғол ауыл биләмәһенең мәҙәниәт йортона күсерелһә лә, һис тә байрам тантанаһы кәмемәне. Киреһенсә, туғандарға ошондай мөмкинлек биргән биләмә башлығы Фуат Шәрәфетдин улына ҡарата рәхмәт һәм ихтирам тойғоларын арттырҙы.
Мөхәммәт Садиҡ улының балалары ике фамилия йөрөтә. Оло улы Биктимер һәм уның балалары фамилияһын Мөхәммәтов тип алһа, һуңғылары Садиҡов көйө ҡала.
Кем һуң ул Мөхәммәт Садиҡ улы Садиҡов?
Мөхәммәт 1887 йылда Һәйетҡол ауылында донъяға килә. Атаһынан ҡалғанда уға алты йәш кенә була. Әсәһенең ҡулында йәнә ике улы һәм бер ҡыҙы ҡала.
Һәйетҡол ауылында мәктәп булмай, шуға күрә, 14 йәше тулғас, Мөхәммәт Ҡаҙмаш һәм Рысҡужа ауылдарында белем ала. Үтә ҡыҙыҡһыныусан үҫмер дини белем биргән мәктәптәр менән ҡәнәғәтләнмәй, 1904 йылда Троицкиға китә. Белем алыуға ынтылышы шул тиклем көслө булғандыр инде, ул әсәһен һуңғы һыйырын һатырға күндерә. Ул саҡта киң танылыу алған “Рәсүлиә” мәҙрәсәһенә йәйәү килеп етә.
Уҡыу осоронда егеткә тормоштоң әсеһен дә, сөсөһөн дә күп татырға тура килә. Үҙен аҫрау өсөн ул бай малайҙарына хеҙмәт итә, уларға ашарға әҙерләй. Тәүге уҡыу йылы тамамланғандан һуң ҡаҙаҡ байҙарының малын көтә, ә унан һуңғы йәйге каникулда уларҙың балаларын уҡыта.
Мәҙрәсәне тамамлағас, зирәк һәм белемле шәкертте “Рәсүлиә” мәҙрәсәһендә уҡытыусы итеп алып ҡалалар. Ул ике йыл шунда балалар уҡыта, һуңынан тағы ике йыл Златоуст өйәҙенең Иҙелбай ауылында эшләй.
Ҡайҙа ғына йөрөмәһен, Мөхәммәттең күңеле тыуған яғына тартыла. Һәйетҡол ауылына ул һигеҙ йылдан һуң, 1912 йылда ғына ҡайтып төшә һәм күп тә тормай, мәктәп астырыуҙы юллап, тейешле ҡағыҙҙар йыя башлай. Ауылдашы Кираметдин Камалов менән Тамъян-Түңгәүер кантоны үҙәге булған Белорет ҡалаһына юллана. Сәфәре уңышлы була. Мөхәммәт Садиҡ улына Һәйетҡолда мәктәп төҙөргә, малайҙарҙы һәм ҡыҙҙарҙы бергә яңыса уҡытырға, ғәрәп яҙмаһын, арифметиканы һәм, әлбиттә, ислам динен өйрәтергә рөхсәт итәләр.
Мәктәп шул уҡ 1912 йылда әҙер була, ләкин уны төҙөү еңел генә бармай. Сөнки был башланғысҡа ҡаршы кешеләр бик күп була. Мөхәммәт белем йортон үҙенең туғандары менән эшләй, ауылдың хөрмәтле кешеләренең береһе – Кираметдин Камалов һәм уның улы Ғүмәр ҙә ярҙам күрһәтә.
Шулай итеп, Мөхәммәт Садиҡ улы 20 генә өйлөк Һәйетҡол ауылында ярлы балалары өсөн мәктәп астырыуға өлгәшә. Ауыл халҡын балаларын мәктәпкә йөрөтөүгә күндерә.
Йәш уҡытыусы егеткә эшләп китеүе еңелдән булмай. Балаларҙы яңыса уҡытҡаны өсөн бай улдары һәм уларҙың ярамһаҡтары Мөхәммәткә көн күрһәтмәй, уны төрлөсә хурлайҙар, кәмһетәләр. Ләкин егет бирешмәй, уҡытыуын дауам итә.
Егерменсе йылдар башында, аслыҡ осоронда, Мөхәммәт Садиҡ улы һәм уның ярҙамсылары мәктәптә ашхана астырып, унда балаларҙы көнөнә бер тапҡыр бушлай ашатыуҙы ойоштора.
Мөхәммәт Садиҡ улы астырған мәктәп Һәйетҡолда 60-сы йылдар уртаһына тиклем хеҙмәт итә. Ә уның беренсе уҡытыусыһы, район мәғарифына нигеҙ һалыусыларҙың береһе – Мөхәммәт Садиҡ улы Садиҡов унда ҡайһы бер өҙөклөктәр менән пенсияға сыҡҡансы эшләй. Халыҡ үҙенең уҡытыусыһын бик хөрмәт итә һәм “Мөхәммәт хәлфә” тип кенә йөрөтә.
Тамъян-Ҡатай кантоны Түңгәүер улусының халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарары менән Мөхәммәт Садиҡов 1925 – 1932 йылдарҙа Буранғол ауылында уҡыта. Һуңынан ике йыл Таштимер мәктәбендә эшләй һәм тыуған ауылына кире ҡайта.
Утыҙынсы йылдарҙағы репрессия Мөхәммәт хәлфәне лә урап үтмәй. Унан Буранғол ауылында йәшәүсе Ғәбиткә донос яҙыуын талап итәләр, ләкин хәлфә баш тарта. Бының өсөн ул 1936 йылда эшенән сығарыла. Тик ике йылдан һуң ғына яратҡан эшенә кире ҡайта ала. 1938 йылдың октябрендә уны Буранғол мәктәбенә мөдир итеп ҡуялар, ә һуңынан Һәйетҡол мәктәбенә уҡытыусы итеп күсерәләр. Бында ул 1948 йылға тиклем эшләй.
Мөхәммәт Садиҡовтың халыҡ алдында абруйы ҙур була. Хәлфәнең уҡытҡан уҡыусылары ныҡлы белемгә эйә булалар. Күптәре урта һәм юғары уҡыу йорттарын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда уның шәкерттәренән күп кенә офицер сыға. Улар аяуһыҙ һуғышта немец илбаҫарҙарын еңеүгә ҙур өлөш индерә. Илгә файҙалы, тынғыһыҙ хеҙмәте өсөн 1949 йылда Мөхәммәт Садиҡ улы Ленин ордены менән наградлана. Уның балаларға арымай-талмай белем биреүҙәге фиҙакәр хеҙмәтен шулай уҡ “1941 – 1945 йылдарҙағы хеҙмәт батырлығы өсөн” миҙалы ла дәлилләй.
Мөхәммәт һәм уның ҡатыны – Таштимер ауылы ҡыҙы Хәжәр ғаиләһендә һигеҙ бала үҫеп ир етә, ғаилә ҡора: Биктимер, Иштимер, Хәҙисә, Фәтих, Нәсих, Алмас, Азат, Ҡөррәт. Үткәрелгән байрамға ла ошо һигеҙ баланың балалары, ейәндәре, бүләләре йыйылғайны. Әйткәндәй, был күркәм сараны ойоштороусылар – Мөхәммәт хәлфәнең иң өлкән улы Биктимерҙең балалары – ҡыҙҙары Сәриә, Гөлсирә, улдары Фәнгиз һәм Вил. Бигерәк тә кинйә улы Вилдең ғаиләһе күп яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алып, әүҙемлек күрһәтте.
Мәҙәниәт йортона килеп ингән ерҙә ҡолаҡтар араһы шәжәрәһе эшләнгән ҙур баннер эленеп тора. Уны төҙөүҙә Вил Биктимер улының улы, БДУ студенты Ғәзиз Мөхәммәтов күп тырышлыҡ күрһәткән. Ул шәжәрәне олатаһы Биктимер Мөхәммәтовтың яҙмаларына, инәһе Вәсилә Садиҡова һәм уның ейәнсәре, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәгендә эшләүсе, тарих фәндәре кандидаты Гөлсәсәк Бүләкованың эшләгән шәжәрәһенә (әйткәндәй, был шәжәрә республика конкурсында “Шәжәрә төҙөүҙә ғаилә ҡомартҡыларын ҡулланған өсөн” номинацияһына лайыҡ булды) нигеҙләнеп төҙөгән. Шәжәрә ағасы һынланған баннер янынан бер минутҡа ла кеше өҙөлмәне. Туғандар ошонда бигерәк тә йәнле аралашты.
Сара Мөхәммәт Садиҡ улының, уның хәләл ефете Хәжәрҙең, уларҙың ваҡытһыҙ мәрхүм булған балаларының, ейәндәренең яҡты рухына аят бағышлау менән башланып китте. Аятты Мөхәммәт хәлфәнең оло улы Биктимерҙең Үтәгән ауылында йәшәүсе ҡоҙаһы Ҡасим Ғәбделкәбир улы Йәһүҙин уҡыны.
Кисәне Биктимер Мөхәммәтовтың килене, Буранғол урта мәктәбе уҡытыусыһы Нурсилә Ҡасим ҡыҙы Мөхәммәтова, уның Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләп сығарыу техникаһы колледжында эшләүсе ҡыҙы Лилиә, улы Ғәзиз бик матур итеп алып барҙы.
Мөхәммәт хәлфәнең һәр бер балаһының балалары, ейәндәре, бүләләре бер-бер артлы сәхнәгә күтәрелде. Ата-әсәһен хөрмәтләп, йылы һүҙҙәр менән иҫкә алдылар, үҙҙәре тураһында һөйләнеләр.
Мөхәммәт Садиҡовтың балалары ла, мөғәллимлеккә тоғро ҡалып, аталарының юлынан китә. Уның баш балаһы Биктимер 1942 йылда Мәйгәште ауылында уҡытыусы булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда 17 йәшендә генә үҙ теләге менән фронтҡа китә. Немец илбаҫарҙарына ҡаршы ҡаһармандарса һуғыша ул. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Биктимер орден һәм миҙалдар менән наградлана. Фронттан ҡайтҡас, тағы ла яратҡан эшенә – уҡытыусылыҡҡа тотона. Ләкин уға оҙаҡ йәшәргә насип булмай, һуғыш яраларынан мандый алмай, 46 йәшендә генә мәрхүм булып ҡала. Уҡыусылары, ауылдаштары әле лә Биктимер Мөхәммәт улын йылы һүҙ менән иҫкә ала.
Шулай уҡ улы Фәтих, ҡыҙҙары Хәҙисә һәм Ҡөррәт, ейәндәре Вил, Зифа, Флүрә, Әсмә, Хәснә, Әлфиә уҡытыусы һөнәрен һайлаған. Бүләләре Лена, Лилиә, Зөлфиә, Гүзәл, Данил, Сәлиә, Вәлиә, Дилә, Гөлйемеш, Гөлсәсәк, Алһыу, Гөлназ педагогик белемгә эйә булды. Улар олаталарының изге эшен лайыҡлы дауам итә.
Хәлфәнең балалары араһында башҡа һөнәр эйәләре лә байтаҡ.
Икенсе улы Иштимер, металлургтар техникумын тамамлап, Белорет металлургия комбинатында участка начальнигы булып эшләй. Пенсияға хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер сифатында китә.
Өсөнсө улы Фәтих Темәстә – педучилище һәм Мәскәү юғары партия мәктәбен тамамлай, Учалы районында “Россия” колхозы рәйесе булып эшләгәндә фажиғәле вафат була.
Улдары Нәсих һәм Алмас ғүмер буйы колхозда эшләй. Ғаиләләре менән, әсәй усағын һүндермәй, атай нигеҙен ҡоротмай, тыуған ауылында төпләнәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хужалар күптән мәрхүм, хужабикәләр Вәсилә һәм Мөбинә еңгәләренең ишеге алыҫтағы туғандары өсөн һәр ваҡыт асыҡ.
Магнитогорск тау институтын һәм Юғары марксизм-ленинизм мәктәбен тамамлаған кесе улы Азат Садиҡов – Тверь ҡалаһындағы комбинатта участка начальнигы булып эшләй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул да ваҡытһыҙ вафат була.
Бөгөн Мөхәммәт Садиҡ улының һигеҙенсе балаһы Ҡөррәт Рамаҙанова Асҡар ауылында йәшәй. БДУ тамамлағандан һуң, ул 34 йыл ғүмерен балаларға биология серҙәрен төшөндөрөүгә арнаған.
Был күркәм сараға Мөхәммәт Садиҡ улының бер туған ҡусты-һеңлеләренән таралған, йәғни шәжәрә ағасының икенсе ботағын хасил иткән туғандары ла саҡырылғайны. Улар исеменән Буранғол ауылында йәшәүсе Гөлнур Мырҙагилдина сығыш яһаны.
Байрамдың тантаналы өлөшөндә сығыштар йыр-моң, нәфис һүҙ менән үрелеп барҙы. Ҡунаҡтар бигерәк тә Ғәзиз Мөхәммәтовтың йырҙарын кинәнеп тыңланы.
Буранғол ауыл хакимиәте башлығы Фуат Мәхмүтовтың Садиҡовтар һәм Мөхәммәтовтар шәжәрәһенә тарихи күҙлектән баһа биреүе байрамға мәртәбә генә өҫтәне. Уның “Шәжәрәләрҙе киләсәк быуынға ҡалдырыу – беҙҙең бурыс. Шәжәрәләр – халыҡ тарихы. Улар өйрәнелергә тейеш. Көслө рухлы, алдынғы ҡарашлы, уҡымышлылар затынан булған Садиҡовтар, Мөхәммәтовтар шәжәрәһе онотолорға, юғалырға тейеш түгел. Үткәнен белмәгән халыҡтың киләсәге лә юҡ”, – тиеүе байрам сараһының ҡарары һымаҡ яңғыраны.
Туғандар киләһе йыйынды ла ҡасан үткәрергә икәнен билдәләп ҡуйҙы. Буласаҡ яуаплы һәм мөһим сараны Мөхәммәт Садиҡ улының өсөнсө улы Фәтихтең балалары һәм ейәндәре үҙ өҫтөнә алды.
Алла бойорһа, шәжәрә ағасының яңынан-яңы ботаҡтарын барлау дауам итәсәк әле.
... Тантаналы өлөштән һуң күптән күрешмәгән туғандар тәмле бишбармаҡ ашаған ваҡытта ла, сәй эскәндә лә үҙ-ара аралашыуҙан, үткәндәрҙе, атай-олатайҙарҙы хәтерләүҙән туҡтаманы. Ололар үҙ-ара аралашҡан ваҡытта ейәндәр һәм бүләләргә мәҙәниәт йортоноң иркен фойеһында йыр-бейеү ярыштары, төрлө уйындар ойошторҙолар.
Саранан туғандар ҙур дәрт, илһам алып таралышты.
Мәрйәм СӘЛМӘНОВА,
хаҡлы ялдағы уҡытыусы.
Әбйәлил районы,
Буранғол ауылы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Хәтер » Страница 8
ИҪТӘ, ҺАМАН ДА ИҪТӘ…
Рубрикалар / Хәтер // 13-09-2013, 13:53
Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов (27.8. 1933, БАССР-ҙың Бөрйән районының Яңы Монасип ауылында тыуған. Иҫке Собханғол ауылында теркәлгән – 20.6.1986, Измир ҡалаһы, Төркиә, Өфөлә ерләнгән), башҡорт фольклорсыһы, филология фәндәре кандидаты (1965). Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәттәре институтында аспирантурала уҡый....
Үлгәндә лә үлмәнең һин!
Рубрикалар / Хәтер // 13-09-2013, 13:46
Яҙыусы һәм ғалим Жәлил Кейекбаевтың «Зөбәй Үтәғолов» тигән очерк-повесы 1944 йылда, ҡаһарман яҡташтарыбыҙ – башҡорт Зөбәй Үтәғолов, мари Тимеркәй Ҡобаҡаев (Ҡалтасы районы) һәм улар менән бергә батырҙарса һәләк булған йәнә 11 гвардеецҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелеүгә бер йыл тулыуға донъя күрә. Унда Зөбәй Үтәғоловтың Белорет районында үҫеүе, Маҡар эшсе-крәҫтиән мәктәбендә, һуңынан башҡорт педагогия институтында уҡыуы, Салауат һәм Мәләүез райондарында мәктәптә эшләүе, фронттағы батырлығы тасуирлана....
Совет һалдатында рухи көс булды
Рубрикалар / Хәтер // 2-09-2013, 17:01
2 сентябрь – Икенсе Бөтөн донъя һуғышы тамамланған көн
Отставкалағы подполковник, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Шәүкәт Макулов 1924 йылдың 1 авгусында Башҡортостандың Саҡмағош районының Иҫке Ҡалмаш ауылында тыуған. 1940 йылда, 16 йәше тулыр-тулмаҫтан, уҡытыусы булып эшләй башлаған. 1942 йылдың авгусында уны һалдат хеҙмәтенә алалар. 1943 йылдың авгусы аҙаҡтарына тиклем минометсы-сержант сифатында Украинаның Харьков өлкәһе ауылдарын һәм Змиев ҡалаһын фашист илбаҫарҙарын азат итеүҙә ҡатнаша....
Отставкалағы подполковник, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Шәүкәт Макулов 1924 йылдың 1 авгусында Башҡортостандың Саҡмағош районының Иҫке Ҡалмаш ауылында тыуған. 1940 йылда, 16 йәше тулыр-тулмаҫтан, уҡытыусы булып эшләй башлаған. 1942 йылдың авгусында уны һалдат хеҙмәтенә алалар. 1943 йылдың авгусы аҙаҡтарына тиклем минометсы-сержант сифатында Украинаның Харьков өлкәһе ауылдарын һәм Змиев ҡалаһын фашист илбаҫарҙарын азат итеүҙә ҡатнаша....
Йырҙары уның үлемһеҙ
Рубрикалар / Хәтер // 2-08-2013, 12:12
“Ашығамын – кешеләргә
Әйтә торған һүҙҙәрем бар,
Ашығамын – алдарымда
Артылаһы үрҙәрем бар”, – данлыҡлы композитор Салауат Низаметдинов был йырын, әйтерһең дә, яҙмыш тәҡдирен һиҙеп яҙған – ошо көндәрҙә ул ваҡытһыҙ, 57-се йәшендә, арабыҙҙан китеп барҙы....
Әйтә торған һүҙҙәрем бар,
Ашығамын – алдарымда
Артылаһы үрҙәрем бар”, – данлыҡлы композитор Салауат Низаметдинов был йырын, әйтерһең дә, яҙмыш тәҡдирен һиҙеп яҙған – ошо көндәрҙә ул ваҡытһыҙ, 57-се йәшендә, арабыҙҙан китеп барҙы....
Саф йөрәге аша моң таратты
Рубрикалар / Хәтер // 19-07-2013, 17:55
Булған үҙ заманының мөғжизә тыуҙырыр кешеләре
Тарих / Хәтер // 19-07-2013, 17:47
Атайым Ҡобағошов Миңләхмәт Ғимран улының (1913 – 1999 й.й.) тыуыуына быйыл 23 мартта 100 йыл тулды. Ул үҙенең яҙмышын туранан-тура Әхмәтвәли хәҙрәттең изгелегенә бәйләп аңлата килде. Уның әйтеүенсә, әгәр юлында был изге әүлиә осрамаһа, ошо олпат йәшкә тиклем йәшәй алмаҫ, дәһшәтле һуғыштан да иҫән-һау әйләнеп ҡайтмаҫ ине һәм беҙ – балалары яҡты донъяға килмәҫ инек. Тормошонда әүлиә бабай менән осраштырғанына, Аллаһы Тәғәләнең ризалығы өсөн, уның рухына Ҡөрьәндән аяттар уҡып, ғүмеренең ахырына тиклем иҫкә алып йәшәне....
Баязит Бикбайға арналған фильм төшөрөлдө
Рубрикалар / Хәтер // 12-07-2013, 13:27
“Башҡортостан” киностудияһында билдәле башҡорт шағиры, драматургы, прозаигы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Баязит Бикбайҙың тормошо һәм ижадына арналған ”Тере шишмә” документаль фильмын экрандарға сығарырға әҙерләнәләр....
Тауһеңер янындағы яу
Рубрикалар / Хәтер // 12-07-2013, 11:28
Ҡырмыҫҡалы районында өс көн буйы «Төньяҡ амурҙары – башҡорт яугирҙары 1812 йылғы Ватан һуғышында» тип аталған республика конкурс-фестивале барҙы
Ике быуат элек был күренеш барыһын да шаҡ ҡатырыр ине − бер яланда «төньяҡ амуры» менән француз һалдаты тыныс ҡына гәпләшә. Тауһеңер ауылында уҙған хәрби реконструкцияла барлыҡ костюмдар,...
Юбилейҙар
Рубрикалар / Хәтер // 4-07-2013, 12:04
1 − композитор Мөфтәдин Ғиләжевҡа − 75 йәш (1938).
2 − Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре докторы, профессор Зәкиә ТЕРЕҒОЛОВАҒА −70 йәш (1943).
8 − шағир һәм мәғрифәтсе Ғизетдин ИҪӘНБИРҘИНДЫҢ тыуыуына − 125 йыл (1888 − 1968).
10 − күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Равмер ХӘБИБУЛЛИНДЫҢ тыуыуына − 80 йыл (1933 − 2011).
11 − яҙыусы Зөлфәр ХИСМӘТУЛЛИНДЫҢ тыуыуына − 90 йыл (1923 − 1983)....
2 − Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре докторы, профессор Зәкиә ТЕРЕҒОЛОВАҒА −70 йәш (1943).
8 − шағир һәм мәғрифәтсе Ғизетдин ИҪӘНБИРҘИНДЫҢ тыуыуына − 125 йыл (1888 − 1968).
10 − күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Равмер ХӘБИБУЛЛИНДЫҢ тыуыуына − 80 йыл (1933 − 2011).
11 − яҙыусы Зөлфәр ХИСМӘТУЛЛИНДЫҢ тыуыуына − 90 йыл (1923 − 1983)....
Беҙ һабаҡташтар булдыҡ
Рубрикалар / Хәтер // 28-05-2013, 12:14
1983 йылдың йәйендә Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инергә йөрөгән мәл ине. Имтихандарға барған һайын аудиторияның ишеге төбөнә һырыған абитуриенттар араһында кәүҙәгә лә оҙонораҡ, йәшкә лә олораҡ бер егет тәүҙә күҙгә ташлана торғайны. Нишләптер һуңғы һынауҙа ғына мин уның да Әбйәлилдән, Әлмөхәмәт ауылынан булыуын, ул ғына түгел, исеме һуңғы осорҙа матбуғатта йыш күренә башлаған, ҡыҫҡа ғына ваҡытта халыҡтың һөйөүен яулап өлгөргән йәш шағир Рәмил Дәүләтҡолов икәнлеген белеп аптыраным. Уға үҙемдең яҡташлығымды бик белдергем килһә лә, шағир тиклем шағирҙың эре ҡыланыуынан, “булһа һуң…” тип ауыҙ ҡыйшайтыуынан ҡурҡып, һүҙ ҡушырға ҡыйманым....


text:
Земфира
Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова, ижади псевдонимы Земфира (26 август 1976) — Рәсәйҙең рок-йырсыһы, музыкант, йыр текстарын һәм көйҙәрен яҙыусы, рок жанрындағы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусыларҙың иң танылғандарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1976 йылдың 26 авгусында Өфөлә тыуған. Атаһы — тарих уҡытыусыһы, әсәһе — табип. Музыка мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған ҡыҙ спортта ла ҡалышмаған — баскетболда ярайһы ҙур уңыштарға өлгәшкән, 1990 йылда Рәсәй ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны булған. 1998 йылдың башында үҙ төркөмөн булдыра, ә 1999 йылдың майынан алып Рәсәйҙә уның йырҙары яңғырамаған радио ҡалмай.
Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, «Тур-2016» барышында Земфира Өфөлә сығыш яһаясаҡ, уның тыуған ҡалаһындағы һуңғы концерты 2013 йылда булғайны. Илдең ҡайһы ҡалаларына барасағы хаҡында йырсы үҙенең рәсми сайтында белдергән[4].
Земифираның «Маленький человек» тип исемләнгән «Тур-2016»ның Америкалағы һуңғы концерты Лос-Анджелеста була[5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Александр Алексеев. Земфира: Я давно не стояла на сцене // Российская газета.год=2010. — Т. 198. — № 5277.
- ↑ Zemfira. Allmusic. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 21 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Русский рок. Малая энциклопедия — Леан-Антао, 2001. — ISBN 5-85929-068-3.
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 октябрь (рус.)
- ↑ Земфира сфотографировалась с фанатами в Америке. , 2016, 22 ноябрь (рус.) (Тикшерелгән 22 ноябрь 2016)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 26 августа тыуғандар
- 1976 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Өфөлә тыуғандар
- Алфавит буйынса йырсылар
- Рәсәй йырсылары
- XXI быуат йырсылары
- XX быуат йырсылары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Рәсәй композиторҙары
- XXI быуат композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Рәсәй шағирҙары
- XXI быуат шағирҙары
- XX быуат шағирҙары


text:
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
30 марта 2013 йыл | Сәйәсәт
Районда
* Красноусолдағы 1-се мәктәптең 11-се класс уҡыусыһы Александр Опарин Өфөлә һыҙма буйынса үткән республика олимпиадаһында призлы урын яуланы.
* Красноусолдағы 1-се мәктәптең 11-се класс уҡыусыһы Александр Опарин Өфөлә һыҙма буйынса үткән республика олимпиадаһында призлы урын яуланы.
Шиғриәткә һөйөү уятыусы бәйге
27 марта 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
1999 йылдан башлап 21 март Бөтә донъя шиғриәт көнө булараҡ билдәләнә. Һәр бер иҫтәлекле датаны билдәләп барған, төрлө саралар ойошторған Үҙәк район китапханаһы хеҙмәткәрҙәре шиғриәт көнөнә лә етди әҙерләнде. Красноусол мәктәптәре уҡыусылары араһында шиғыр һөйләүселәр конкурсы уҙғарҙы улар. Уҡыусылар башҡорт, татар шағирҙарының тәбиғәт, тирә-яҡ мөхит темаһына арналған шиғырҙарын ятлаған.
Рөстәм ХӘМИТОВ: “Ата-бабалар ҡаҙанышын һаҡларға бурыслыбыҙ”
27 марта 2013 йыл | Йәмғиәт
Дәүләтселегебеҙҙең нигеҙ ташы һалынған тарихи ваҡиғаға - Башҡорт Совет автономияһы төҙөлөүгә 94 йыл тулды. Оло әһәмиәткә эйә булған ошо иҫтәлекле көн алдынан Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов "Башҡортостан" гәзитенең баш мөхәррире Нияз Сәлимовҡа интервью бирҙе. Күҙгә-күҙ ҡарашып, башҡортса асыҡтан-асыҡ һөйләшеүҙә республиканың ижтимағи-сәйәси хәле, төбәктең яңы шарттарҙа социаль-иҡтисади үҫеше, шулай уҡ экология, рухиәт һәм спорт өлкәләрендәге көнүҙәк мәсьәләләр тураһында һүҙ барҙы.
Асыҡ тыңлау үтте
27 марта 2013 йыл | Урындағы үҙидара
2013 йылдың 25 мартында 11.00 сәғәттә Ғафури ра-йоны муниципаль район Хакимиәте бинаһында, адресы: Башҡортостан Республикаһы, Ғафури районы, Красноусол ауылы, Октябрь урамы, 2-се йорт, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль район Советының түбәндәге мәсьәләләр хаҡында ҡарар проекттары буйынса асыҡ тыңлау булды:
“Халыҡтың әүҙемлеге оҡшаны”
27 марта 2013 йыл | Йәмғиәт
22 мартта район Хакимиәте бинаһында Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары - БР Хөкүмәте Аппараты етәксеһе Илшат Азамат улы Тажетдинов йәмәғәт ҡабул итеүе уҙғарҙы. Ҡабул итеүҙә район Хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм иҡтисад буйынса урынбаҫары Руслан Йәғәфәр улы Салауатов ҡатнашты. Үҙҙәрен борсоған төрлө һорауҙар менән килгән 20 кешене ҡабул итте Хөкүмәт Аппараты етәксеһе.


text:
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
23 марта 2013 йыл | Сәйәсәт
Районда
* Бөгөн Сәйетбаба ауылында "Табын” район гәзите призына милли көрәш бәйгеһе үтә.
* 26-30 мартта ра-йонда Башҡортостан Республикаһы уҡыусыла-рының волейбол буйынса спартакиадаһы уҙғарыла. Унда үҙ төбәгендә 1-3-сө урындарҙы яулаған 14 ра-йон командаһы финалда осраша.
* 26-30 мартта Стәрлетамаҡ ҡалаһында "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы – 2013” төбәк-ара конкурсы үтәсәк. Унда Ҡурғашлы мәктәбенән Әлфиә Мөхәмәтйәнова ҡатнаша.
* Бөгөн Сәйетбаба ауылында "Табын” район гәзите призына милли көрәш бәйгеһе үтә.
* 26-30 мартта ра-йонда Башҡортостан Республикаһы уҡыусыла-рының волейбол буйынса спартакиадаһы уҙғарыла. Унда үҙ төбәгендә 1-3-сө урындарҙы яулаған 14 ра-йон командаһы финалда осраша.
* 26-30 мартта Стәрлетамаҡ ҡалаһында "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы – 2013” төбәк-ара конкурсы үтәсәк. Унда Ҡурғашлы мәктәбенән Әлфиә Мөхәмәтйәнова ҡатнаша.
Һау бул, ҡыш!
20 марта 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ҡышты оҙатып, яҙҙы ҡаршылау – борондан килгән матур йола. Ҡаты һыуыҡтар үтеү менән ҡышты оҙатыу – Масленица байрамы уҙғарыла. Был байрам йола буйынса христиандарҙың ҙур ураҙаһы алдынан үтә.
Ҡатын-ҡыҙҙың сырағы ҡырҡ
20 марта 2013 йыл | Йәмғиәт
Гүзәл заттар байрамына арнап ауылдарҙа ла төрлө саралар уҙғарылды. Үтәк ауыл биләмәһе ҡатын-ҡыҙҙары "Йәгеҙ әле, ҡыҙҙар!” конкурсы үткәреп, әхирәттәренә, ауылдаштарына йәмле сара, матур ял бүләк итте.
Иғтибар итегеҙ: балалар!
20 марта 2013 йыл | Хоҡуҡ
Аҙналар буйы ҡар яуып, буранлап торғандан һуң көндәр яҙға тартты, ҡояш йышыраҡ йылмайып баға башланы. Тап ошо ваҡытта юлдарҙа хәүеф арта, сөнки көндөҙ йылытҡанда гөрләп аҡҡан ҡар һыуҙары төнөн һыуытҡанлыҡтан яңынан туңа һәм юлда боҙлауыҡтар хасил итә. Шуға күрә лә тап әле балаларға урамда үҙеңде нисек тотоу хәүефһеҙ икәнен аңлатырға кәрәк.
Һаҡламаһаҡ, тәбиғәттән ни ҡалыр?
20 марта 2013 йыл | Хаттар
Йәшәгән төйәгебеҙ үҙе бер ожмах мөйөшө. Районыбыҙҙың хозур тәбиғәте күңелдәрҙе мәңгелеккә әсир итерлек бөйөк көскә эйә. Ҡуйы урмандары ҡырағай кейектәргә, ҡоштарға, теремек йылғалары балыҡтарға, йәшел туғайҙары емеш-еләккә, сал ҡаялары сая бөркөттәргә бай икәнен бәләкәйҙән күреп һәм белеп үҫә ғафуриҙар.


text:
Яйыҡ гәзите » Гәзиттең номеры: 125
Изгелек ул - мәғрур ҡая-таш29.10.2014
«Тыуып-үҫкән ғәзиз ерем!
Нимә булды һиңә тағы?» -
Тип һорар хатта ғәмһеҙе лә.
Аңлайым хәлкәйеңде, ах!
Ҡоролоҡ ҡура бит йәнкәйеңде.
Тупрағың әрнеп өнһөҙ илай.
Һыуһыҙлыҡтан яфа сигә.
Ҡасан яуыр дауа - ямғыр?
Зинһар, әйтегеҙсе!?
Нисек кенә ярҙам итәйем?
Һыуһауҙан ерем сатнай…
Яңы ғына күркәм яҙ килтергән, күпереп ятҡан йәшел хәтфәле, хуш еҫле болондар ҡорғаҡһый, үләндәр көйрәй. Быйыл емеш-еләктең дә булмауы ихтимал. Хәйер, йәшәйешебеҙҙә лә ундай хәлдәр юҡ түгел. Кеше мохтаж мәрхәмәтлеккә. Йыш ҡына күңел изгелеккә ҡорғаҡһый. Ниңә бер-береңде утҡа һалыу, ағыулау, бер-береңә соҡор ҡаҙыу… Шулай буламы ни ғәҙеллек? Ҡайһы берәүҙәрҙең зәһәр уғынан, ауыр һүҙ яраларынан сәстәренә сал йүгерә, маңлайҙарын һырҙар баҫа. Хатта тетрәнеүҙән ваҡытынан алда йөрәктәре шартлай. Кисә генә яҡын дуҫымды ерләнек. Тос ине бит уның фекерҙәре. Ике йөҙлөнө, дан өсөн намыҫын һатҡанын аямай фаш итте.
Нимә булды һиңә тағы?» -
Тип һорар хатта ғәмһеҙе лә.
Аңлайым хәлкәйеңде, ах!
Ҡоролоҡ ҡура бит йәнкәйеңде.
Тупрағың әрнеп өнһөҙ илай.
Һыуһыҙлыҡтан яфа сигә.
Ҡасан яуыр дауа - ямғыр?
Зинһар, әйтегеҙсе!?
Нисек кенә ярҙам итәйем?
Һыуһауҙан ерем сатнай…
Яңы ғына күркәм яҙ килтергән, күпереп ятҡан йәшел хәтфәле, хуш еҫле болондар ҡорғаҡһый, үләндәр көйрәй. Быйыл емеш-еләктең дә булмауы ихтимал. Хәйер, йәшәйешебеҙҙә лә ундай хәлдәр юҡ түгел. Кеше мохтаж мәрхәмәтлеккә. Йыш ҡына күңел изгелеккә ҡорғаҡһый. Ниңә бер-береңде утҡа һалыу, ағыулау, бер-береңә соҡор ҡаҙыу… Шулай буламы ни ғәҙеллек? Ҡайһы берәүҙәрҙең зәһәр уғынан, ауыр һүҙ яраларынан сәстәренә сал йүгерә, маңлайҙарын һырҙар баҫа. Хатта тетрәнеүҙән ваҡытынан алда йөрәктәре шартлай. Кисә генә яҡын дуҫымды ерләнек. Тос ине бит уның фекерҙәре. Ике йөҙлөнө, дан өсөн намыҫын һатҡанын аямай фаш итте.
Ғаилә бәҫен күтәреп29.10.2014
«Йәш ғаилә» конкурсы йылдан-йыл ғаилә традицияларын нығытыусы, районыбыҙҙың әүҙем йәштәрен билдәләүсе, дәртләндереүсе сараға әүерелә бара. Быйыл да ҡатнашыусы парҙар ярышҡа етди ҡараған, көслө әҙерләнгән.
Конкурс ғаилә тарихы менән таныштырыуҙан башланды. Бының өсөн конкурсанттар төрлө үҙенсәлекле ысулдар уйлап тапҡан. Мәҫәлән, Юлиә һәм Азамат Маусумбаевтар әкиәт ҡалыбын һайлаһа, Әлфиә һәм Илдар Хәсәновтар йырҙарҙан өҙөктәр файҙаланған. Гөлсиә һәм Зариф Хилажевтарҙың, Айгөл һәм Айнур Камаловтарҙың саф башҡорт телендә яңғыраған «визиткалары» ла дәррәү алҡыштарға күмелде. Һәр ғаилә тарихы фотослайдтар, видеояҙмалар менән оҙатыла барҙы.
Тамашаның иң сағыу өлөшөн «Яңы быуат таланттары» тип аталған балалар сығыштары тәшкил иткәндер. Фирүзә һәм Азамат Мөлөковтарҙың балалары Азалия һәм Урал бәләкәйҙән бейеүгә ғашиҡ. Икеһе лә «Алтынай» балалар бейеү ансамблендә сығыш яһай. Ә бына Яңы Байрамғол ауылынан килеүсе Оксана һәм Ирик Нуретдиновтарҙың кинйәләре «Байыҡ» балалар телевизион конкурсы призеры. Ләйсәндең тән һығылмалылығы, бейеүгә һәләте бар тамашасыны хайран ҡалдырҙы.
Конкурс ғаилә тарихы менән таныштырыуҙан башланды. Бының өсөн конкурсанттар төрлө үҙенсәлекле ысулдар уйлап тапҡан. Мәҫәлән, Юлиә һәм Азамат Маусумбаевтар әкиәт ҡалыбын һайлаһа, Әлфиә һәм Илдар Хәсәновтар йырҙарҙан өҙөктәр файҙаланған. Гөлсиә һәм Зариф Хилажевтарҙың, Айгөл һәм Айнур Камаловтарҙың саф башҡорт телендә яңғыраған «визиткалары» ла дәррәү алҡыштарға күмелде. Һәр ғаилә тарихы фотослайдтар, видеояҙмалар менән оҙатыла барҙы.
Тамашаның иң сағыу өлөшөн «Яңы быуат таланттары» тип аталған балалар сығыштары тәшкил иткәндер. Фирүзә һәм Азамат Мөлөковтарҙың балалары Азалия һәм Урал бәләкәйҙән бейеүгә ғашиҡ. Икеһе лә «Алтынай» балалар бейеү ансамблендә сығыш яһай. Ә бына Яңы Байрамғол ауылынан килеүсе Оксана һәм Ирик Нуретдиновтарҙың кинйәләре «Байыҡ» балалар телевизион конкурсы призеры. Ләйсәндең тән һығылмалылығы, бейеүгә һәләте бар тамашасыны хайран ҡалдырҙы.
Принтер «аҡсаһы»29.10.2014
Төбәгебеҙҙең төньяғындағы бер ауылда йәшәгән 19 һәм 20 йәшлек ике яҡташыбыҙ РФ Енәйәт кодексының 186-сы статьяһы буйынса (күрәләтә ялған аҡса һаҡлау һәм ҡулланыу) шартлы рәүештә өсәр йылға иркенән мәхрүм ителде.
Район-ара прокуратура хәбәр итеүенсә, балиғ булмаған таныштары 1 мең һумлыҡ купюраларҙың күсермәһен төҫлө принтерҙан баҫтырып алған була. Егеттәр иһә оҙаҡ баш ватып тормайҙар, ошо ҡағыҙ киҫәгенә ауыл магазинынан тәмәке һәм хәмер һатып алалар. Тәбиғи, бик тиҙ тотолалар, дәүләт бындай «шуҡлыҡҡа» ҡарата бик ҡаты мөнәсәбәттә була торған. Егеттәрҙең ғәйептәрен таныуы сағыштырмаса еңел ҡотолорға булышлыҡ иткәндер.
Район-ара прокуратура хәбәр итеүенсә, балиғ булмаған таныштары 1 мең һумлыҡ купюраларҙың күсермәһен төҫлө принтерҙан баҫтырып алған була. Егеттәр иһә оҙаҡ баш ватып тормайҙар, ошо ҡағыҙ киҫәгенә ауыл магазинынан тәмәке һәм хәмер һатып алалар. Тәбиғи, бик тиҙ тотолалар, дәүләт бындай «шуҡлыҡҡа» ҡарата бик ҡаты мөнәсәбәттә була торған. Егеттәрҙең ғәйептәрен таныуы сағыштырмаса еңел ҡотолорға булышлыҡ иткәндер.
Түләй-түләй аҡыл керер29.10.2014
Телевизорҙан күреп беләһегеҙҙер инде, Өфөлә эт өйөрө 10 йәшлек малайҙы талап үлтерҙе… Хәҙер баш ҡаланың коммуналь хеҙмәттәре, был йыртҡыс өйөрҙө юҡ иттек тигән була ла ул, һуң инде.
Беҙҙә әлегә бындай осраҡтар булғаны юҡ, тип шатланырға ғына ҡала, әммә тынысланырға урын юҡ! Эттәр ҡайҙа ла үҙҙәрен хужа итеп тоя бит, ҡайһы саҡ, хатта, ҡала урамынан тыныс үтермен тимә. Мәктәп, балалар баҡсаларына инеү осраҡтары бер кемде лә аптыратмай буғай!
Район-ара прокуратура хәбәр итеүенсә, Учалы ауылында велосипедта китеп барған 9 йәшлек сабыйҙы эт йығып талаған була. Берәҙәк эт түгел, ә йорт хайуандары өсөн хужалары яуап тоторға тейеш. Ярар ҙа, баланың ата-әсәһе ҡоро һүҙ менән сикләнмәй, эт эйәһен судҡа биреп, әхлаҡи зыянды түләүен талап итәләр. Был талапты прокуратура ла хуплай, суд яуапһыҙ хужанан 20 мең һум түләтеү тураһында ҡарар сығарҙы (мәҡәлә яҙылған мәлдә законлы көсөнә инмәгән ине әле). Бик хуп, тип әйтке килә, барыһы ла ошолай тотонһа, эт эйәләре йәһәт тәртипкә өйрәнер ине. Ә берәҙәк эт тешләй икән, урындағы власть органдарына дәғүә ҡуйырға мөмкин - фәҡәт улар хәүефһеҙлекте тәьмин итергә бурыслы.
Беҙҙә әлегә бындай осраҡтар булғаны юҡ, тип шатланырға ғына ҡала, әммә тынысланырға урын юҡ! Эттәр ҡайҙа ла үҙҙәрен хужа итеп тоя бит, ҡайһы саҡ, хатта, ҡала урамынан тыныс үтермен тимә. Мәктәп, балалар баҡсаларына инеү осраҡтары бер кемде лә аптыратмай буғай!
Район-ара прокуратура хәбәр итеүенсә, Учалы ауылында велосипедта китеп барған 9 йәшлек сабыйҙы эт йығып талаған була. Берәҙәк эт түгел, ә йорт хайуандары өсөн хужалары яуап тоторға тейеш. Ярар ҙа, баланың ата-әсәһе ҡоро һүҙ менән сикләнмәй, эт эйәһен судҡа биреп, әхлаҡи зыянды түләүен талап итәләр. Был талапты прокуратура ла хуплай, суд яуапһыҙ хужанан 20 мең һум түләтеү тураһында ҡарар сығарҙы (мәҡәлә яҙылған мәлдә законлы көсөнә инмәгән ине әле). Бик хуп, тип әйтке килә, барыһы ла ошолай тотонһа, эт эйәләре йәһәт тәртипкә өйрәнер ине. Ә берәҙәк эт тешләй икән, урындағы власть органдарына дәғүә ҡуйырға мөмкин - фәҡәт улар хәүефһеҙлекте тәьмин итергә бурыслы.
Беҙ, ололар, яуаплы29.10.2014
Йыл башынан юл инспекторҙары балаларҙы транспортта йөрөтөү ҡағиҙәләрен күҙәтмәгән водителдәргә РФ Административ кодексының 12.23-сө статьяһы буйынса 211 протокол төҙөнө. Штраф 3 мең һум тәшкил итә. Талаптарҙы күҙәтмәү, шул иҫәптән балалар өсөн махсус автокресло урынлаштырмау аяныслы эҙемтәләргә килтерә шул. Быйыл районыбыҙҙа ошо арҡала бер бала юл һәләкәтендә имгәнде. Ә май айында фажиғә лә булды.
Транспорт менән идара итеү хоҡуғынан 18 айға мәхрүм ителгән водитель ВАЗ-21102 менән Озерный-Баттал юлынан барған була. Хәүефһеҙ тиҙлекте һайламау арҡаһында автомобилде юлдан төшөрөп түңкәрә. Һөҙөмтәлә ике пассажиры имгәнә, 4 йәшлек ҡыҙыҡай һәләк була…
Юл хәрәкәте ҡағиҙәләренең 22.9-сы пунктына ярашлы, 12 йәшкә тиклемге балаларҙы автомобилдә тик махсус автокреслоларға (ысҡындырмай тотҡан ҡорамалдарға) ултыртып йөрөтөргә рөхсәт ителә. Исем өсөн генә ҡуйылған талап түгел - Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы статистикаһы буйынса, балалар автокреслоһын урынлаштырыу 5 йәшкә тиклемге сабыйҙарҙың юл һәләкәтендә ауыр һәм үлемесле яра алыу ихтималлығын 70 процентҡа кәметә!
Балаларҙы авто-транспортта йөрөткәндә ата-әсәләр йыш ебәргән хаталарға ла туҡталайыҡ.
Транспорт менән идара итеү хоҡуғынан 18 айға мәхрүм ителгән водитель ВАЗ-21102 менән Озерный-Баттал юлынан барған була. Хәүефһеҙ тиҙлекте һайламау арҡаһында автомобилде юлдан төшөрөп түңкәрә. Һөҙөмтәлә ике пассажиры имгәнә, 4 йәшлек ҡыҙыҡай һәләк була…
Юл хәрәкәте ҡағиҙәләренең 22.9-сы пунктына ярашлы, 12 йәшкә тиклемге балаларҙы автомобилдә тик махсус автокреслоларға (ысҡындырмай тотҡан ҡорамалдарға) ултыртып йөрөтөргә рөхсәт ителә. Исем өсөн генә ҡуйылған талап түгел - Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы статистикаһы буйынса, балалар автокреслоһын урынлаштырыу 5 йәшкә тиклемге сабыйҙарҙың юл һәләкәтендә ауыр һәм үлемесле яра алыу ихтималлығын 70 процентҡа кәметә!
Балаларҙы авто-транспортта йөрөткәндә ата-әсәләр йыш ебәргән хаталарға ла туҡталайыҡ.
Хосусилаштырыу тамамлана29.10.2014
Дәүләт һәм муниципаль торлаҡ фондының торлаҡ биналарын түләүһеҙ хосусилаштырыу программаһы 2015 йылдың 1 мартында тамамлана.
Башҡортостан һәм уның баш ҡалаһының күпселек халҡы был хоҡуҡтан файҙаланды ла инде, ә башҡаларға бының өсөн ярты йылдан аҙыраҡ ваҡыт ҡалды. Торлаҡты түләүһеҙ хосусилаштырыу илдең бөтә төбәктәрендә лә 1992 йылда башланғайны һәм ул, яңы Торлаҡ кодексы ҡабул ителеү менән бәйле, 2007 йылдың 1 ғинуарында тамамланырға тейеш булһа ла, аҙаҡ өс тапҡыр оҙайтылды: 2010 йылдың 1 мартына, 2013 йылдың 1 мартына һәм әле бына киләһе йылдың 1 мартына тиклем.
Юридик яҡтан ҡарағанда, хосусилаштырыу - ул торлаҡтың муниципаль торлаҡ фондынан граждандар милкенә күсеүен аңлата. Торлаҡ майҙаны менән ирекле эш итеү хоҡуғынан тыш, граждандар үҙ иңенә былдәле бер бурыстар ҙа йөкләй, мәҫәлән, уға капиталь ремонт мәсьәләһен.
Башҡортостан һәм уның баш ҡалаһының күпселек халҡы был хоҡуҡтан файҙаланды ла инде, ә башҡаларға бының өсөн ярты йылдан аҙыраҡ ваҡыт ҡалды. Торлаҡты түләүһеҙ хосусилаштырыу илдең бөтә төбәктәрендә лә 1992 йылда башланғайны һәм ул, яңы Торлаҡ кодексы ҡабул ителеү менән бәйле, 2007 йылдың 1 ғинуарында тамамланырға тейеш булһа ла, аҙаҡ өс тапҡыр оҙайтылды: 2010 йылдың 1 мартына, 2013 йылдың 1 мартына һәм әле бына киләһе йылдың 1 мартына тиклем.
Юридик яҡтан ҡарағанда, хосусилаштырыу - ул торлаҡтың муниципаль торлаҡ фондынан граждандар милкенә күсеүен аңлата. Торлаҡ майҙаны менән ирекле эш итеү хоҡуғынан тыш, граждандар үҙ иңенә былдәле бер бурыстар ҙа йөкләй, мәҫәлән, уға капиталь ремонт мәсьәләһен.
Талап ҡаты булһын29.10.2014
Юл-транспорт һәләкәттәре ныҡ йышайҙы. Кемдер, автомобилдәр һаны артҡанда һәләкәттәр ҙә күбәйә инде, юдарҙа тығыҙ, тип кенә уйлар. Төп сәбәп унда түгел шул! Төп сәбәп - йә водителдәрҙең юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен белмәүҙә, йә белеп тә, талаптарҙы боҙоуҙа.
Тәртипһеҙ водителдәр үҙҙәре генә бәләгә тарыһа бер бәлә булыр ине, ғәҙәттә һис ғәйепһеҙ кешеләр ҙә ҡорбан була шул… Үкенес, ҡайһы саҡ элекке эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре лә юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен тупаҫ боҙа, ҡайғы-хәсрәткә сәбәпсе була. Шуға ла әле эшләгән юл инспекторҙары кем икәнлегенә, ниндәй вазифа биләүенә ҡарамаҫтан, бар водителдәргә ҡаты талап ҡуйырға, закондың тайпылышһыҙ үтәлеүен тәьмин итергә бурыслы.
Әйткәндәй, ҡайһы саҡ хайран ҡалына - транспорт менән идара итергә танытма алған кешеләр ҙә элементар ҡағиҙәләрҙе белмәй. Мәҫәлән, ниндәй ара ҡалғас боролоу сигналы бирергә, тимер-юл переездары аша нисек үтергә, тиң әһәмиәтле киҫелештә кем кемгә юл бирергә тейеш, фараларҙы ҡабыҙыу һәм башҡа.
Руль артына ултырған һәр кеше үҙе өсөн генә түгел, тирә-йүндәгеләрҙең именлеге өсөн дә үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ ала. Барыбыҙ ҙа юл ҡағиҙәләрен теүәл белергә һәм үтәргә бурыслыбыҙ, шул осраҡта ғына юл-транспорт һәләкәттәренең кәмеүе мөмкин.
Тәртипһеҙ водителдәр үҙҙәре генә бәләгә тарыһа бер бәлә булыр ине, ғәҙәттә һис ғәйепһеҙ кешеләр ҙә ҡорбан була шул… Үкенес, ҡайһы саҡ элекке эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре лә юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен тупаҫ боҙа, ҡайғы-хәсрәткә сәбәпсе була. Шуға ла әле эшләгән юл инспекторҙары кем икәнлегенә, ниндәй вазифа биләүенә ҡарамаҫтан, бар водителдәргә ҡаты талап ҡуйырға, закондың тайпылышһыҙ үтәлеүен тәьмин итергә бурыслы.
Әйткәндәй, ҡайһы саҡ хайран ҡалына - транспорт менән идара итергә танытма алған кешеләр ҙә элементар ҡағиҙәләрҙе белмәй. Мәҫәлән, ниндәй ара ҡалғас боролоу сигналы бирергә, тимер-юл переездары аша нисек үтергә, тиң әһәмиәтле киҫелештә кем кемгә юл бирергә тейеш, фараларҙы ҡабыҙыу һәм башҡа.
Руль артына ултырған һәр кеше үҙе өсөн генә түгел, тирә-йүндәгеләрҙең именлеге өсөн дә үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ ала. Барыбыҙ ҙа юл ҡағиҙәләрен теүәл белергә һәм үтәргә бурыслыбыҙ, шул осраҡта ғына юл-транспорт һәләкәттәренең кәмеүе мөмкин.
Халыҡ күңеленә вәс-вәсә һалыусылар29.10.2014
Һуңғы ваҡытта «ваһһабиттар» тип күп һөйләйҙәр. Кемдәр һуң улар? Ниндәй динде тоталар? Бына шулар хаҡында бәйән итмәксемен.
Ваһһабиттар - XVIII быуат аҙағында Үҙәк Ғәрәбстанда барлыҡҡа килгән дини-социаль ағым. Улар 1924 йылда Көнбайыш Ғәрәбстанды яулап алалар. Һуңынан Сауд Ғәрәбстаны тигән дәүләт төҙөйҙәр. Ваһһабизм - шул дәүләттең рәсми идеологияһы.
Ваһһабиттар бер Аллаһҡа ғына ышаныуҙы талап итәләр, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе (с.ғ.с.) үҙҙәренсә генә таныйҙар. Аллаһы Тәғәләне кеше һүрәтендә (башы, аяҡ-ҡулдары, күҙҙәре бар), күктә, тәхетендә ултыра тиҙәр. Мөхәммәт ғәләйһиссәлләм дә-рәжәһен бөтөнләй төшөрәләр, уға доға ба-ғышлауҙы, ҡысҡырып Салауат әйтеүҙе, Мәүлид-шәрифәне (Пәйғәмбәребеҙҙең (с.ғ.с.) тыуған айы) үткәреүҙе тыялар. Намаҙҙың фарызын ғына (уныһы ла беҙҙеңсә түгел) уҡыйҙар, намаҙға аяҡтарын айырып баҫалар, ҡулдарын себен ҡыуған кеүек һелкеп торалар, тәсбих тартмайҙар, зекер әйтмәйҙәр, ҡул күтәреп доға ҡылмайҙар. Ҡәберҙәр өҫтөнә таштар, исеме яҙылған бер нәмә лә ҡуймауҙы талап итәләр. Мәйеттәрҙең 3, 7, 40 көндәрен, йыллығын үткәрмәгеҙ, иҫән саҡта үҙе уйлаһын, доғалар ҡылһын ине тиҙәр. Әбей-бабайҙарыбыҙҙың ғүмер буйы тотҡан дине, уҡыған намаҙҙары дөрөҫ булмаған икән тип халыҡ күңеленә вәс-вәсә һалалар.
Ваһһабиттар - XVIII быуат аҙағында Үҙәк Ғәрәбстанда барлыҡҡа килгән дини-социаль ағым. Улар 1924 йылда Көнбайыш Ғәрәбстанды яулап алалар. Һуңынан Сауд Ғәрәбстаны тигән дәүләт төҙөйҙәр. Ваһһабизм - шул дәүләттең рәсми идеологияһы.
Ваһһабиттар бер Аллаһҡа ғына ышаныуҙы талап итәләр, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе (с.ғ.с.) үҙҙәренсә генә таныйҙар. Аллаһы Тәғәләне кеше һүрәтендә (башы, аяҡ-ҡулдары, күҙҙәре бар), күктә, тәхетендә ултыра тиҙәр. Мөхәммәт ғәләйһиссәлләм дә-рәжәһен бөтөнләй төшөрәләр, уға доға ба-ғышлауҙы, ҡысҡырып Салауат әйтеүҙе, Мәүлид-шәрифәне (Пәйғәмбәребеҙҙең (с.ғ.с.) тыуған айы) үткәреүҙе тыялар. Намаҙҙың фарызын ғына (уныһы ла беҙҙеңсә түгел) уҡыйҙар, намаҙға аяҡтарын айырып баҫалар, ҡулдарын себен ҡыуған кеүек һелкеп торалар, тәсбих тартмайҙар, зекер әйтмәйҙәр, ҡул күтәреп доға ҡылмайҙар. Ҡәберҙәр өҫтөнә таштар, исеме яҙылған бер нәмә лә ҡуймауҙы талап итәләр. Мәйеттәрҙең 3, 7, 40 көндәрен, йыллығын үткәрмәгеҙ, иҫән саҡта үҙе уйлаһын, доғалар ҡылһын ине тиҙәр. Әбей-бабайҙарыбыҙҙың ғүмер буйы тотҡан дине, уҡыған намаҙҙары дөрөҫ булмаған икән тип халыҡ күңеленә вәс-вәсә һалалар.
Кешеләре менән матур29.10.2014
Иҫтамғол ауылынан сыҡҡан Рәмил ағай Ғимранов йырҙар ижад итеп, үҙе көйҙәр яҙһа, Зөбәйҙә апай Ҡәләмова юғалмаҫ мираҫ итеп «Учалы районының Иҫтамғол ауылы тарихы һәм шәжәрәләре» исемле мәғлүмәттәргә бай, күңелдәрҙе йылытырлыҡ, уй-тойғоларға бирелерлек икенсе китабын сығарҙы. Кешене эше биҙәй, ти халыҡ мәҡәле. Шундайҙарҙың береһе ул Зөбәйҙә Ҡәләмова. Һөнәре буйынса уҡытыусы, әлеге көндә хаҡлы ялда. Тынғыһыҙ әҙибә ҡул ҡаушырып тик ятҡандарҙан түгел.
Китапты уҡып сыҡҡас та, яңынан Иҫтамғол ауылына күсеп ҡайҡандай булдым. Бала сағымды иҫемә төшөрҙөм: Маһиҙа әбейемдәрҙең ҡапҡалары эстән терәлгән булһа ла, ҡапҡа аҫтынан инеп, әбейемдең төпсөк Әсмә ҡыҙын эйәртеп алам да оло әбейҙәр менән еләккә барабыҙ. Ағинәйҙәргә эйәреп йөрөүемдең сәбәбе ҡурҡыуҙан түгел, ә уларҙың аслыҡты, яланғаслыҡты күргәндәрен һөйләүҙәре ҡыҙыҡһындыра ине. Ауылдан күсеп китһәк тә каникулдар башланыу менән Закир ағайыма эйәреп, олатай-өләсәйемдә ял итеп ҡайта торғайным.
Китапты уҡып сыҡҡас та, яңынан Иҫтамғол ауылына күсеп ҡайҡандай булдым. Бала сағымды иҫемә төшөрҙөм: Маһиҙа әбейемдәрҙең ҡапҡалары эстән терәлгән булһа ла, ҡапҡа аҫтынан инеп, әбейемдең төпсөк Әсмә ҡыҙын эйәртеп алам да оло әбейҙәр менән еләккә барабыҙ. Ағинәйҙәргә эйәреп йөрөүемдең сәбәбе ҡурҡыуҙан түгел, ә уларҙың аслыҡты, яланғаслыҡты күргәндәрен һөйләүҙәре ҡыҙыҡһындыра ине. Ауылдан күсеп китһәк тә каникулдар башланыу менән Закир ағайыма эйәреп, олатай-өләсәйемдә ял итеп ҡайта торғайным.
Был донъяла ниҙәр бар?29.10.2014
* Былтырғы сентябрь менән сағыштырғанда, быйыл Рәсәй халҡының уртаса «саф» эш хаҡы (йәғни һалымдарҙан тыш һәм инфляцияға төҙәтмә индереп) 1 процентҡа кәмегән. Бер процент күп тә түгел, ләкин әлегә тиклем һуңғы 5 йылда тик күтәрелеү яғында булған. Һуңғы тапҡыр төшкәндә донъя финанс кризисы ҡотора ине. Тағы берәй афәт яҡынлашамы икән?
* Көнбайыш илдәрендә халыҡ беҙҙең кеүек ялҡау түгел, шуға ла яҡшы йәшәйҙәр, тигәндәре торғаны бер әкиәт буғай. Әле яңыраҡ Италиялағы бер табип таныны - даими эш хаҡы алһа ла, һуңғы 9 йылда ни бары 15 көндө эш урынында үткәрә. Ҡалған ваҡытта йә белемен камиллаштыра, йә сырхау һылтауы менән өйөндә ята. Ошо арала йәнә Италия кешеһе билдәлелек алды. Карло Кани шахтер булып урынлашҡас, клаустрофобияға (тығыҙ урында булыуҙан ҡурҡыу) дусар икәнлеген белеп ҡала. Әммә эш алмаштырыуҙы хәстәрләмәй, төрлө сәбәптәр менән дауаханаға йөрөргә тотона. Ошо рәүештә шахтаға төшмәй, шахтер эш хаҡы алып, өс тиҫтәгә яҡын йыл ваҡытын өйөндә үткәрә. «Күңелһеҙ булманы, джаз музыкаһы тыңларға яратам», - ти. Беҙҙә ни, ҡайҙа ла сәләмәт хеҙмәткәрҙәр генә талап ителә, сырхап китһәң - дүрт яғың ҡибла…
* Көнбайыш илдәрендә халыҡ беҙҙең кеүек ялҡау түгел, шуға ла яҡшы йәшәйҙәр, тигәндәре торғаны бер әкиәт буғай. Әле яңыраҡ Италиялағы бер табип таныны - даими эш хаҡы алһа ла, һуңғы 9 йылда ни бары 15 көндө эш урынында үткәрә. Ҡалған ваҡытта йә белемен камиллаштыра, йә сырхау һылтауы менән өйөндә ята. Ошо арала йәнә Италия кешеһе билдәлелек алды. Карло Кани шахтер булып урынлашҡас, клаустрофобияға (тығыҙ урында булыуҙан ҡурҡыу) дусар икәнлеген белеп ҡала. Әммә эш алмаштырыуҙы хәстәрләмәй, төрлө сәбәптәр менән дауаханаға йөрөргә тотона. Ошо рәүештә шахтаға төшмәй, шахтер эш хаҡы алып, өс тиҫтәгә яҡын йыл ваҡытын өйөндә үткәрә. «Күңелһеҙ булманы, джаз музыкаһы тыңларға яратам», - ти. Беҙҙә ни, ҡайҙа ла сәләмәт хеҙмәткәрҙәр генә талап ителә, сырхап китһәң - дүрт яғың ҡибла…
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Ҡайҙа ҡиммәтерәк?
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Байрамдар тыныс үтһен
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Ғаилә үтәй алмаҫлыҡ бурыс бармы икән?
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
«Ҡанат ҡуйылғандай булды», - ти ирекмән
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Әсғәт Ғүмәров: Рәсәй Президенты Мөрәжәғәтнамәһендә БР Йәмәғәт палатаһы тәҡдимдәре иҫәпкә алынған
“Рәсәй Президентының Федераль Йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһе тексы илебеҙ халыҡтарының тәҡдимдәрен сағылдыра, — тине Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе Әсғәт Ғүмәров. – Улар беҙҙең Йәмәғәт палатаһынан да ебәрелде, һәм, башлыса, эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм яҡлауға, иҡтисади үҫешкә, тәбиғәттән файҙаланыуға һәм экологик именлеккә, халыҡты социаль яҡлауға, милләт-ара һәм федератив мөнәсәбәттәргә, кадрҙар сәйәсәтенә ҡағыла.
Төрлө кимәлдә күп нәмә иҫәпкә алынған. Беҙ тыл эшсәндәрен һәм өсөнсө дәрәжә инвалидтарҙы пенсия менән тәьмин итеүҙе арттырыуҙы ҡараусы федераль законға үҙгәрештәр индереүҙе, мәғариф тураһында законда төбәк компоненты тураһында положениены тергеҙеүҙе һорағайныҡ”.
Әсғәт Ғүмәров РФ Президентының педагогик мәғариф системаһын етди яңыртыу тураһында белдереүе менән дә ҡәнәғәт. Ғөмүмән, ул Мөрәжәғәтнамә-2009-ҙы “һәр беребеҙ өсөн ғәмәлдәр программаһы” булараҡ ҡабул итә.


text:
11 айҙа Куйбышев тимер юлы бюджетҡа дүрт миллиард һум аҡса күсерҙе
Быйыл 11 айҙа Куйбышев тимер юлы, дөйөм алғанда, бөтә кимәлдәрҙәге бюджеттарға дүрт миллиард һумдан ашыу аҡса күсерҙе.
Белгестәр билдәләүенсә, һуңғы ваҡытта һалым түләүҙәренең үҫә барыу тенденцияһы күҙәтелә. Бюджетҡа керемдәрҙең үҫеүе, башлыса, ташылған йөктәр һаны артыуына бәйләнгән, сөнки килемгә һалым һалым бүлемдәренең дөйөм структураһында иң ҙур өлөшөн тәшкил итә.
Әйтергә кәрәк, Куйбышев тимер юлы ҙур һәм теүәл һалым түләүсе булып тора. Куйбышев магистралендә күсерелгән һалымдар күләме буйынса Һамарҙан ҡала Башҡортостан бүлексәһе килә.