text:
Төркиә
Төркиә, төр. Türkiye, рәсми исеме Төркиә Йөмһүриәте төр. Türkiye Cumhuriyeti — Көнсығыш Азиялағы һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европалағы дәүләт. Европа Берләшмәһе ағзаһы. Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сирия менән сиктәш.
1920-йылдар башында, Ғосман империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек территорияһы Кесе Азия ярымутрауына туры килә, Европала иһә кескенә өлөшө урынлашҡан.Баш ҡалаһы — Анҡара.
Төркиә боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. Ул Европа берлегенә НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә]
Төркиә исемен (Türkiye) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: Türk, йәғни төрөк, боронғо төрки телдә "көслө" тигәнде аңлата, һәм –iye, ғәрәп суффиксы.
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1075—1077 — сәлжук төрөктәре тарафынан Никея баҫып алына.
- 1077 — Конья солтанаты барлыҡҡа килә, әкрен генә ул үҙ ерҙәрен киңәйтә.
- 1243 — Конья солтанаты монголдар, Хулагуидтар хакимлығы аҫтына эләгә. 1307 йылда кесе кенәзлекләргә тарҡала. Уларҙың араһында булған Ғосман бейлеге (йәғни округы) Ғосман империяһының нигеҙе була.
- 1284 — беренсе испан хроникаһы «Estoria de Espanna»-да, батша Альфонсо X Төркиә (Turquia) баш ҡалаһы Экбатан тураһында хәбәр итә[1].
- 1318 йылда Хулагуидтар, һуңғы сәлжук солтанын тәхеттән ҡыуып, был дәүләтте юҡ итәләр.
- 1299 йылда — Ғосман, Эртугрул улы һәм вариҫы, «солтан» титулын ҡабул итә һәм Конья солтандарының идараһын танымай. Уның исеме менән төрөктәр ғосманлылар тип атала башланылар. Кесе Азияла уларҙың хакимиәте аҙая бара.
- 1326 йыылда византиялыларҙан һуғыш менән ҡайтарып алынған ерҙәрҙә Бурса ҡалаһындағы баш ҡала менән төрөк солтанаты нигеҙләнә. Төрөк солтандарының хакимлығы янычарҙарға таяна.
- 1362 йылда, Европалағы ерҙәрҙе баҫып алып, төрөктәр баш ҡаланы Әдирнә ҡалаһына күсерә.
- 1396 йылдың 25 сентябре — солтан Баязит I һәм венгер батшаһы Сигизмунд I ғәскәрҙәре араһында һуғыш (Никополь һуғышы). Был һуғышта еңеү Ғосман империяһының Балҡан ярым утрауында хакимлығын нығыта.
- 1402 йылдың 28 июле — Анкара аҫтында һуғыш. Әмир Тимурға һуғышты оттороп , Баязит I әсирлеккә эләгә һәм вафат була (бәлки, үҙ-үҙенә ҡул һалалыр). Ләкин 30 йылдан һуң уның вариҫтары тарҡалған илде яңынан берләштереп көнбайышҡа хәрәкәтте дауам итәләр.
Ғосман империяһы[үҙгәртергә]
- 1453 йылда Мәхмәт II етәкселегәндә төрөктәр Константинопольды баҫып алалар һәм уны яңы империяның баш ҡалаһы тип иғлан итәләр.
- Сәлим I идараһы ваҡытында Ғосман империяһы Сүриә, Ғәрәбстан ярым утрауын һәм Египетты баҫып ала. Төрөк солтаны Каһирә хәлифәһе урынына үҙен хәлифә тип иғлан итә.
XVI һәм XVII быуаттар ваҡытында Ғосман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләйман I идараһы ваҡытында еткән. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рим империяһы һәм Польша менән Үҙәк Европапа өҫтендә контроль тотоу өсөн көрәште [2]. 242 ел дәвамлыгында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғышты, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20 быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик фекерҙәр көсәйә. Империя үҙ территория ларын юғалта башлай.
- 1912 йыл 8 октябрь — Беренсе Балҡан һуғышы барышында Черногория Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
- 1914 йыл 29 сентябрь — Италия Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Германияның ярҙамын алыу өмөтө менән Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорҙа бик бәхәмле булған әрмәндәр геноциды туры килә [3][4]. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә]
.
Беренсе донъя һуғышында ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса, империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр йәки, Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кемаль Ататөрөк етәкселегендә булған милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм суверенлығын донъя илдәре таный 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анкарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә [5]. Уның беренсе президенты Мостафа Кемаль Ататөрөк була.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Төркиә — парламентлы демократик йөмһүрият. 1923 йылдан башлап, Төркиәлә секуляризация, йәғни дәүләтте диндән айырыу процессы барҙы[6]. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Төркиә 82 илгә (элек виләйәт һүҙе ҡулланылған) бүленә. Һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. ilçe) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923 район тирәһе иҫәпләнә.
Шулай уҡ ил рәсми булмаған 7 регионға бүленә:
- Эгей регионы
- Ҡара диңгеҙ регионы
- Үҙәк Анатолия регионы
- Көнсығыш Анатолия регионы
- Мармара регионы
- Урта диңгеҙ регионы
- Көньяк-көнсығыш Анатолия регионы
Илдәр өҫтендә сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән vali үтәй.
Географик белешмә[үҙгәртергә]
Төркиә көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779452 км² тәшкил итә. Төркиәнең күпселек өлеше (97 %) Азиялә урнашкан, 3 %-ты исә Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике китғаны берләштерүе, бында боронго замандарҙан иң мөһим юлдар үтә.
Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1’600 км-ға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 км-ға һуҙылған. Өс тарафтан дәүләт өс диңгеҙ тарафынан йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европаа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Төркиә иҡтисадында 28 %ын сәнәғәт, 15 %ын ауыл хужалыгы, 6 %ын төзөлөш, 51 %ын хеҙмәт күрһәтеү (күпселектә туризм) өлкәләре тәшкил итә.
Ыңғай яҡлары: Ауыл хужалығы тармағы илде тулыһынса аҙык менән тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.
Кире яҡтары: Гел юғары булған инфляция (2004 йылда 54,4 %). Таяныслы булмаған ижтимаги финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙ булмаған хосусилаштыру.
Дин[үҙгәртергә]
Төркиә халҡының 99 %ты — мосолмандар, күбеһенсә сөнниҙәр. Күп төрөк гөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Кесе Азиядә Урта Азиянән уғыҙ төркиҙәре килеп бы ерҙәрҙе үҙләштергәнсе төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Уларҙың мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын килтерәләр. Шул рәүешле, Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәрнең ҡушыдығы була. Бөгөнгө көнгә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә Европалаштырылған булыуына ҡарамҫтан, халыҡта боронғн традициялар һаҡлана.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә]
Төрөк әҙәбиәт белгестәре төрөк әҙәбиәтенең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалар менән бәйләйҙәр. Ғосманлы осоро әҙәбиәтенә фарсы һәм ғәрәп тәьҫире арҡылы үҫеш ала.
Назим Хикмәт, Орхан Памук кеүек төрөк яҙусылары бөтөн дөнъяға танылғғандар.
Туризм[үҙгәртергә]
Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға сәбәп булып, диңгеҙ курорттарының, шулай уҡ иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.
Илдә туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр:
- Стамбул — ислам һәм византия архитектура иҫтәлектәре.
- Каппадокия — вулкандар атылыуҙан барлыҡҡа килгән мөғжизәле тәбиғәт күренештәре һәм мәмерйә ҡалалары.
- Эгей диңгеҙе ярҙары — боронғо дәүер иҫтәлектәре, боронғо грек һәм рим ҡалалары.
- Урта диңгеҙ ярҙары, Мерсин, Анталья — Төркиәнең көньяҡ диңгеҙ курорттары.
Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы йүнәлеше буйынса эш алып бара. Шулай уҡ Анталья янындағы ҡалалар Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларҙы ла күҙ уңында тота. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иленә популярлыҡ арта.
Шулай уҡ урында уҡ туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһендә лә гиҙергә була. Транспорттың үҫеше, илдең теләгән төбәгенә бик ҡыҫҡа ваҡҡытта ла сәйәхәт итергә мөмкинселек бирә [7].
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, 60 бит
- ↑ Jay Shaw Stanford History of the Ottoman Empire and Modern Turkey — Cambridge University Press, 1977. — ISBN 0-5212-9163-1.
- ↑ INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS (June 13, 2005), open letter to Prime Minister Recep Tayyip Erdogan
- ↑ The International Campagne to End Genocide
- ↑ Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.
- ↑ Çarkoğlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5.
- ↑ Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции
Быны ла ҡарағыз[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Төркиә президенты
- Төркиә премьер-министры
- Төркиә бөйөк милли мәжлесе
- Хөкүмәт рәсми порталы
- BBC News сайтында Төркиә сәхифәһе


c: text/html

text:
Нейтраль Мореснет
Мореснет (Морне) йәиһә Нейтраль Мореснет (Нейтраль Морне) – 3,5 кв. км. ҙурлығындағы 1816 йылдан 1919 йылға тиклем йәшәгән кес кенә Европа иле. Уның ике ҙур күршеһе – Нидерланд һәм Пруссия - был ерҙәр кемгә тейеш булыуында уртаҡ фекергә килә алмай, һөҙөмтәлә, уны ике ил дә тигеҙ етәкселек иткән нейтраль өлкә яһарға ҡарар итә. Һуңынан был өлкә үҙаллылыҡ ала. Төрлө илдәрҙән ҡасҡалаҡтар Мореснетҡа ағыла, бында полиция булмай, бында йәшәүселәр гражданлығы булмаған кешеләр булып һанала, әммә уның үҙ гербы һәм флагы була. Тик 1919 йылдан һуң ғына – Беренсе донъя һуғышынан һуң – Версаль Килешеүе буйынса Нейтраль Мореснет Бельгия ҡарамағына күсә.
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
1815 йылғы Вена конгресы барышында Европа картаһы сәйәси көстәрҙең яңыса бүленеүенә яраҡлаштырыу өсөн байтаҡҡа үҙгәртелә. Яңынан һыҙылырға тейеш сиктәрҙең береһе – яңы Нидерланд Ҡушма короллеге һәм Пруссия араһында була. Сиктең күпселек өлөшөндә һәр яҡ та элекке һыҙыҡтар менән ризалаша, тик Мореснет өлкәһендә генә ҡыйынлыҡтар тыуа. Мореснет һәм Яңы Мореснет ауылдары эргәһендә ҡиммәтле цинк табыу шахтаһы урынлашҡан була. Нидерланд та, Пруссия ла был ятҡылыҡты үҙ өлөшөнә керетергә теләй. 1816 йылдың 26 июнендә килешеү юлы табыла: Мореснет өлкәһе өс өлөшкә бүленә. Мореснет ауылы Нидерландтыҡы, Яңы Мореснет – Пруссияныҡы, ә шахта һәм күрше урынлашҡан Келмис ауылы ике яҡ та етәкселек иткән уртаҡ өлкә тип табыла. Сиктәр 1818 йылдың 23 сентябрендә рәсми билдәләнә.
Нейтраль Мореснет формаһы менән нигеҙе Ахендан Льежға барған төп юлда булған өсмөйөшкә оҡшаш була. Ауыл һәм шахта ошо юлдың нәҡ төньяғында урынлашҡан. 1830 йылда, Бельгия Нидерландтан бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелгәс, Мореснет менән идара итеүҙә ҡатнашыу Нидерландтан Бельгияға күсә.
Нейтраль Мореснетта йәшәүселәрҙең төп эшмәкәрлек урыны цинк шахтаһы була, һәм ул күрше илдәрҙән күп кенә эшселәрҙе үҙенә йәлеп итә, шулай ҙа был өлкәлә йәшәүселәр һаны бер ҡасан да 3000-дән артмай. Бында йәшәүҙең ҡайһы бер өҫтөнлөктәре була, мәҫәлән, түбән һалымдар, ике күрше ил өсөн дә тауар керетеү өсөн һалымдарҙың бөтөнләй булмауы, хаҡтарҙың түбәнлеге. Почта хеҙмәте һымаҡ күпселек хеҙмәттәр Бельгия һәм Пруссия араһында бүленгән була. Урындағы халыҡтың шулай уҡ ҡайһы илдең хәрби хезмәтен үтергә һем ҡайһы илдең юрисдикцияһына ҡарарға икәнен һайлау мөмкинселеге була. Бында йәшәүҙең кире яғы – Нейтраль Мореснетта йәшәүселәр бер илдең дә гражданы булып һаналмай, һәм Мореснеттың үҙ хәрби көстәре булмай.
Юҡҡа сығыуы[үҙгәртергә]
1885 йылда, шахта тотонолоп бөткәс, Нейтраль Мореснеттың артабанғы яҙмышы тураһында икеләнеүҙәр үҫә башлай. Был өлкәлә казино йә почта хеҙмәте һымаҡ үҙаллы ойошма булдырыу тураһында фекерҙәр тәҡдим ителә, ләкин был тәҡдимде урындағы үҙидара органы кире ҡаға. Иң шәп тәҡдимде доктор Вильгельм Молли яһай - ул 1908 йылда ул Нейтраль Мореснетты эсперанто теле төп теле булып һаналған илгә әүерелдерергә тәҡдим итә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, был ҙур булмаған илдең үҙаллылығы аҙағына яҡынлаша. Бельгия ла, Германия ла уға булған дәғүәһенән бер ҡасан да баш тартмай. 1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, Германия Бельгияны баҫып ала һәм 1915 йылда был өлкәне үҙ биләмәләренә ҡуша.
1919 йылғы Версаль килешеүе Нейтраль Мореснетты Бельгия ҡарамағына биреп, йөҙ йыл элек иғлан ителгән нейтраль өлкә мәсьәләһен хәл итә. Германия Икенсе донъя һуғышы ваҡытында был өлкәне ҡыҫҡа ваҡытҡа үҙ биләмәләренә ҡайтанан ҡуша, әммә ул 1944 йылда Бельгияға кире ҡайтарыла.
Бөгөнгө көндә донъя эсперантистарында был өлкәнең тарихы Доктор Молли тәҡдим иткән Эсперанто иле булараҡ ҡыҙыкһыныу уята. Яңы Мореснеттағы ҙур булмаған музей Нейтраль Мореснетка арналған экспонаттарҙы ла үҙ эсенә ала.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡауҙы һымаҡтар
Ҡауҙы һымаҡтар (Ciconiiformes (Bonaparte, 1854); иҫкергән исеме — лат. Gressores), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Ссылки[үҙгәртергә]
- Аистообразные в Иллюстрированной энциклопедии животных «Филин» (Украина)


text:
Быуат
Быуат — ваҡыт үлсәме берәмеге, йөҙ йылдан тора. Хәҙерге ваҡыт иҫәбендә һәр быуат беренсе йылдан башлана, йөҙгә тигеҙ бүленгән йыл менән бөтә. Мәҫәлән, 20-се быуат 1901-се йылдың 1-се ғинуарында башланып, 2000-се йылдың 31-се декабрендә бөткән.
Григориан календары буйынса[үҙгәртергә]
Григориан календары буйынса I быуат 1 йылдың 1 ғинуарынан башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә бөтә. II быуат 101 йылда башлана, III быуат — 201 йылда башлана. Быуаттың һуңғы һаны быуат һанынын башлана (мәҫәлән, 1900 йыл —XIX быуаттың һуңғы йылы). XX быуат 1999 йылдың 31 декабрендә бөттө тип иҫәпләү дөрөҫ түгел, XX быуат 2000 йылдың 31 декабрендә бөтә. Бынан тыш, был системала «нуленсе быуат»ҡа урын юҡ. Б.э.т. I быуаттан, б.э. I быуаты башлана.
Беренсе быуат 1-се йылда башланып 100-cө йылда бөткән. Ноль һанлы быуат булмаған. Беҙ 21-се быуатта йәшәйбеҙ, ул 2001-се йылда башланған.
Астрономик ваҡыт[үҙгәртергә]
Астрономик быуат Б.э. 1 йылынан түгел, ә нуленсе йылынан башлана. Шулай итеп астронимик быуат 0-дән 99 йылдарҙан тора.
Яҙыу[үҙгәртергә]
Яҙғанда быуаттар рим йәки ғәрәп һандары менән билдәләнә.


text:
Ҡаңлы ырыуы
Ҡаңлы ырыуы — башҡорт ҡәбиләһе.
Ырыу составы[үҙгәртергә]
- аҡтау‑ҡаңлы
- иҙел‑ҡаңлы,
- йөрәктау‑ҡаңлы
- ҡыр‑ҡаңлы
Тамғалары —[үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡаңлылар этник яҡтан Арал буйы һәм Урта Азияның бәшнәк-уғыҙ ҡәбиләләренә (ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, төрки ҡәбиләләренә) барып тоташа. “Ҡаңлы” этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, ҡырым татарҙарында, нуғайҙарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Ҡаңлыларҙың формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. 13 быуатта — 14 быуат башында ҡаңлылар ҡыпсаҡ ҡәбиләләре составында Урал буйына күсенә һәм Асылыкүл менән Ҡандракүл буйында, Сәрмәсән йылғаһы бассейны, шулай уҡ Баҙы йылғаһының — үрге, Өҫән йылғыһының — урта, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә, бында улар дыуанай, йәлдәк һәм ҡаршын ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусын тәшкил итә.
Ырыу йәшәгән биләмәләр[үҙгәртергә]
П.И.Рычков мәғлүмәттәре буйынса, бында 18 быуат уртаһында 123 йорт иҫәпләнгән. 18 быуат аҙағында — 19 быуатта ҡәбилә йәшәгән биләмә Бөрө өйәҙенә, Бәләбәй өйәҙенә һәм Өфө өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 7‑се (8‑се, 9‑сы), 10‑сы (12‑се, 13‑сө) башҡ. кантондарына (1798—1854 йй.) ҡарай. Хәҙерге ҡәбилә йәшәгән биләмәләр Благовар, Бөрө, Бүздәк, Бәләбәй, Дүртөйлө, Дәүләкән, Кушнаренко, Саҡмағош, Туймазы, Шаран райондарына инә.


text:
1 март
1 март — григориан стиле буйынса йылдың 60-се (кәбисә йылында 61) көнө. Йыл аҙағына тиклем 305 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- БМО — Халак-ара наркомания һәм наркобизнесҡа ҡаршы көрәш көнө.
- Бөтә донъя граждандар оборонаһы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1869 — Дмитрий Менделеев химик элементтарҙың периодик системаһын төҙөй.
- 1918 — «Башҡортостан» һәм Ҡыҙыл таң газеталарының беренсе һаны сыға.
- 1920 — Бурят АССР-ы төҙөлә.
- 2004 — Михаил Фрадков Рәсәйҙең премьер-министры итеп тәғәйенләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1846 — Василий Владимирович Катаринский, лексикографика буйынса ғалим, «Букварь для башкиръ» китабының авторы.
- 1900 — Булат Ишемғолов (Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов), күренекле башҡорт яҙыусыһы.
- 1923 — Хәким Ғиләжев, күренекле башҡорт яҙыусыһы.


text:
Эфиопия
Эфио́пия (Ҡалып:Lang-am [ʾiːtjoːṗṗjaː]), официальное название — Эфиопия Федератив Демократик Республикаһы (Ҡалып:Lang-am [je.iːtjoːṗṗjaː feːdeːralaːwiː diːmoːkraːsiːjaːwiː riːpebliːk]) — Көнсығыш Африкалағы дәүләт; 1993 йылдың 24 майында Эритрия айырылғас, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ.
Рельеф[үҙгәртергә]
Эфиопия – Африканың таулы иле. Ҙүр өлөшөн, төньяҡтан көньяҡҡаа һуҙылған Эфиопия тауҙары алып тора. Таулыктың иң бейекк өлөшө – төньяҡта. Был өлөштә илдең иң бейек нөктеләре – Рас-Дашен (4620 м) һәм Тало (4413 м) – урынлашҡан. Көнсығышта таулыҡ Африканың иң түбән нөктәләренең береһе – Афар уйһыулығана күсә. Эфиопия тауҙарының көнбайыш өлөшөнөн рельефы һөҙәгерәк.
Климат[үҙгәртергә]
Эфиопия тулыһынса субэкваториаль һәм тропик климат бүлкәтендә урынлашҡан. Әммә, дәүләттең ҙур өлөшө Эфиопия таулығанда урынлашҡанға күрә, климат йомшаҡ һәм дымлы. Температура йыл әйләнәһенә +25…+30 һәм яуам-төшөм етәрлек кимәлдә. Эфиопияның көнсығыш өлөшөндә ҡапма-ҡаршы климат — бында ҡоро эҫе һәм ҡоро сүллек климаты. Эфиопия өсөн йыллыҡ тептература үҙгәреше хас түгел. Бында тик көндөҙгө һәм төнгө температура үҙгәреше бар, айырма 15 градус.
Һыу ресурстары[үҙгәртергә]
Эфиопияның көнбайыш өлөшө йылғалары Нил бассейнына ҡарай. Иң эреләре — Абай, йәки Зәңгәр Нил. Эфиопияның иң ҙүр күле — Тана. Көнсығышта ҡоро климата йылғалар тулы һыулы түгел. Иң ҙуры — Тана.


text:
Уй (йылға)
Уй (урыҫ. Уй, ҡаҙ. Ой) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә йылға, Тубыл йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 462 км, бассейнының майҙаны — 34,4 км².
Учалы районында Алабейә hыртының итәгендә башлана; көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡорған өлкәһе аша, түбән ағышында Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһенең сиге буйлап аға. Ҡорған өлкәһендәге Усть-Уй ҡасабаhы янында Тубылға ҡоя.
Ландшафт[үҙгәртергә]
Үрге ағышында таулы, үҙәне тар, һыу ағымы тиҙ. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, үтә киң. Силәбе өлкәһендәге Троицк ҡалаһында Уйҙа өлкән быуа ҡоролған.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
уң яҡтан: Киҙеш, Ҡорасан, Туғыҙаҡ;
һул яҡтан: Санар, Эүәл.
Йылғалағы ҡалалар һәм ауылдар[үҙгәртергә]
Учалы районында Уйҙа Балбуҡ, Комсомольск, Туңғатар ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә -- Уйск ауылы һәм Троицк ҡалаһы.
Исеме[үҙгәртергә]
Йылғаның исеме - башҡорт теленән, "уйhыулыҡ, үҙән" мәғәнәһендә.


text:
Ғайса (пәйғәмбәр)
’И́са бну Марйама, ’И́са ибн Марьям (ғәр. عيسى ابن مريم — Иисус сын Марии) — Исламда Ғайса пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос.
Йөкмәткеһе
Исламда Ғайса пәйғәмбәр[үҙгәртергә]
Исламдағы иң хөрмәтле пәйғәмбәрҙәр иҫәбенә инә, улар араһында Нух (Ной), Авраам(Ибраһим), Муса (Муса (пәйғәмбәр)) һәм Мөхәммәт. Ҡөрьәндә донъяға килеүе Әҙәм ғәләйһиссәләмдекенә оҡшаш. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Аллаһ Ғайсаға изге китап Инжил иңдергән. Ислам эсхатологияһында Ғайса Дәжжәлгә ҡаршы көрәшер пәйғәмбәр тип нарыҡлана.
Ғайсаның донъяға килеүе[үҙгәртергә]
- Яралтылыуы
Исламда Ғайса пәйғәмбәр Аллаһтың бойороғо буйынса, атай ҡатнашлығыһыҙ донъяға килгән тип иҫбатлана. Әҙәм ғәләйһисссәләм дә атайһыҙ яралтыла, шуға бында оҡшашлыҡ бар тип һанала. Ҡөрьәндә бәйән ителеүенсә, Мөхәммәт пәйғәмбәр янына бер төркөм нәсәра килә лә, ни өсөн мосолмандар Ғайсаны илаһи зат түгел тип әйтеп кәмләй, тигән дәғүә белдерә. Быға яуап итеп [2], Ҡөрьән Кәримдән аят килтерелә: "Әҙәм ғәләйһиссәләм атайһыҙ һәм әсәйһеҙ яралтылды, шуның кеүек Ғайса ғәләйһиссәләм дә атайһыҙ бар ҡылынды. Икеһе лә Аллаһтың ҡөҙрәте менән , ғәҙәти булмаған юл менән яралтылдылар. Әҙәм ғәләйһиссәләм ата-әсәһеҙ яралтылған булһа ла, Аллаһының улы тип әйтмәйҙәр, ни өсөн Ғайса ғәләйһиссәләмде Аллаһ улы, тиҙәр[3]
- Донъяға килеүе
Ҡөрьәндә Мәрйәм Ғайсаны алыҫҡа китеп таба, тип әйтелә.
- Мәрйәмдең тыуған йортона ҡайтыуы
Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған. Кешеләрҙән бик оялһа ла, ҡурҡһа ла, Мәрйәм ҡайтыр яҡҡа китә.Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр.
"Ғайсаны күргәс, улар: "Һин Бәйтел-Мәҡдистә быға ҡәҙәр булмаған насар эш менән килдең. Әй Һарундың һеңлеһе! Һинең атаң Ғимран яуыз кеше түгел, Бәйтел-Мәҡдистең имамы, ғибәҙәт ҡылыусыларҙың олуғы ине. Әсәң Хәббә бинте Фәҡуд та боҙоҡ ҡатын түгел ине. Ата-әсәң яҡшы кешеләр була тороп, был баланы һин нисек таптың?" - тиҙәр».
Барыһы ла Ғимран ғаиләһен тик яҡшы яҡтан белһә лә, ҡаты асыуланалар .
Балалығы[үҙгәртергә]
Сабыйын тотоп килеп сыҡҡан Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә: - Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.
Мәрйәм Инәгә алдан уҡ сабый һөйләшә белеп тыуасағы хәбәр ителгән булған:
Был мөғжизә ырыуҙаштарын ышанырға мәжбүр итә. Барыһы ла сабыйҙың Аллаһ рәсүле булыуын иҫбатлай.
Ғайсаның вәғәздәре[үҙгәртергә]
Мосолман дине буйынса Ғайса Исламдағы башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Аллаһтың берәү генә икәнен аңлатҡан, иманға өндәгән. ,
Тәүрат һәм Инжил[үҙгәртергә]
Инжилдә Ғайсаның Ирод I батша ваҡытында йәшәүе бәйән ителә (б.э.т. 4 йыл)),Август идара иткән ваҡытҡа ла тура килә (б.э.т. 6 йыл), Йәһүҙиәлә халыҡ һанын алғанда ул була. Быны теүәл раҫлап булмай, әммә был мәсьәлә менән шөғөлләнгән белгестәр Ғайса пәйғәмбәр б.э.т. 7—6 йылдарҙа тыуған тип һанай.
Мосолмандар Ғайсаға иңгән хаҡ Инжил юғалған, исеме генә ҡалған тип һанай. Йәғни был китаптан Ғайсаның ысын тарихын белеп булмай, тиҙәр.
Ғайса (ғ.с.) әйткән:
Әммә Ғайса ғ.с. вәғәздәренә ҡолаҡ һалыусылар әҙ була, 12 кеше иман килтереп, уның сәхәбәләренән булдылар:
Ғайсаның рисәләте[үҙгәртергә]
Инжилдә әйтелеүенсә, Ғайса ғ.с. 12 сәхәбәһе менән тотош Фәләстинде йөрөп сыҡҡан. Сәйәхәте ваҡытында ул бик күп кирәмәттәр күрһәткән, ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырған, үлгәндәрҙе терелткән.
Ғайса ғ.с. әйткән:
Ғайса ғ.с. күрһәткән был мөғжизәләр кешеләргә тәрән йоғонто яһай. Ул һәр ерҙә лә был кирәмәттәрҙең тик Аллаһтың бойороғо менән генә үтәлеүен әйтә, "Аллаға инаныуың һине ҡотҡарҙы", - тип әйтеп йөрөй.
Иман килтереүселәр арта барғанын күреп, элекке руханиҙар һәм ғөләмәләр уға ҡарата хаслыҡ уйлай башлай.
Вафаты[үҙгәртергә]
Ҡөрьән Ғайса ғәләйһиссәләмдең йәһүҙиҙәр ҡулынан һәләк булыуын кире ҡаға.
Ҡөрьәндә Ғайсаның исемдәре һәм эпитеттары[үҙгәртергә]
Ғайсаның исеме Ҡөрьәндә төрлө эпитеттар менән бирелә.
Ҡөрьән, 4:171 «Мәсих - Мәрйәм улы Ғайса, Аллаһының ебәрелгән илсеһе, Аллаһы тәғәләнең кәлимәһе, йәғни Аллаһы тәғәләнең һүҙе менән генә атайһыҙ яралтылған!»
- Аллаһ кәлимәһе — был төшөнсә Ҡөрьәндә тик Ғайса ғ.с.гә ҡарата ғына ҡулланылған. Аллаһ иманлы Мәрйәмгә баланың исемен ул донъяға килмәҫ элек үк белдереп ҡуя. Ғайсаға Аллаһ исемде үҙе ҡуша - «Мәсих Ғайса».
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. тураһында аяттар[үҙгәртергә]
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. исеме 25 тапҡыр ҡабатлана, Әҙәм исеме лә шул саҡлы уҡ. Был ҡайһы бер ғөләмәләр әйтеүенсә Ғайса менән Әҙәм ғәләйһиссәләмдәрҙең берҙәй ғәләмәт булыуын күрһәтә -
- "Мәрйәм" сүрәһенең 16- 40-сы аяттарында Ғайса пәйғәмбәрҙең яралыуы һүрәтләнә. Мәрйәм бәлиғ булғас, бер саҡ ул башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: “Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам”, - ти һала. Ябраил фәрештә иһә:
- Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, - тип яуаплай. Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә: - Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, - тип асыулы яуаплай. - Дөрөҫ, - ти Ябраил фәрештә. – Ләкин Раббыбыҙ: “Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ”, - тине».
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Иисус бен Пантира в иудаизме
- Иисус Христос в христианстве
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Иисус в Исламе — взгляд мусульман
- Алиев А. Иисус в Исламе // «Дагестанская правда», 23.12.2004.
- Путилов С. Иисус в Коране // Интернет-портал «Credo.ru», 22.10.2007 г.
- Мусульманский Иисус Антология. Сост., перевод, коммент. Б. Г. Деревенского. СПб.: «Амфора», 2009.
- Иисус Христос — взгляд Ислама
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. -2008,№8 (Мәрйәм Инә)


text:
Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы
Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы (04.04.1933, БАССР-ҙың Шишмә районы Бишкәзә ауылы) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы мәғәрифе Академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. БАССР-ҙың Юғары Советы VII[1], VIII[2], X[3] саҡырылыштары депутаты. РСФСР-ҙың Юғары Советы XI саҡырылышы депутаты. Мәсетле районының почетлы гражданы[4].
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
БАССР-ҙың Шишмә районы Бишкәзә ауылында 1933 йылдың 4 апрелендә тыуған.
Хеҙмәт юлы[үҙгәртергә]
- 1951-1953 — Шишмә машина-трактор станцияһы участка агрономы;
- 1955 — Шишмә районы И.В.Сталин исемендәге колхоз аграномы һәм рәйесе;
- 1959 — Шишмә районы "Дуҫлыҡ" совхозы баш агрономы, партком сәркәтибе;
- 1961 — КПСС-тың Шишмә район комитеты сәркәтибе;
- 1962 — Шишмә районы колхоз-совхоз идаралығы партком сәркәтибенең ойоштороу эштәре буйынса урынбаҫары;
- 1964 — Балаҡатай сәнәғәт идаралығы партком сәркәтибе;
- 1965 — КПСС-тың Мәсетле район комитеты сәркәтибе;
- 1972 — БАССР-ҙың ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары;
- 1975 — КПСС-тың Башҡорт АССР өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге инструкторы, мөдир урынбаҫары;
- 1982 — КПСС-тың Башҡорт АССР өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире;
- 1985 — Башҡорт АССР Министрҙар Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары, Башҡорт АССР Министрҙар Советы - Башҡорт АССР Хөкүмәте ағзаһы[5].
- 1986-2000 — Башҡорт ауыл хужалығы институтының ситтән тороп уҡытыу буйынса проректор , 1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты тип һанала.
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Баһалы хеҙмәте[үҙгәртергә]
А.М. Сәҙретдинов эшләгән ваҡытта Мәсетле районының һәр ауылына ҡырсынташ түшәлгән автомобиль юлдар һалынды, Әй һәм Ыҡ йылғалары аша күперҙәр төҙөлдө, маршрут буйынса автобустар йөрөүе ойошторолды, ПМК-249, ПМК-8 төҙөлөш-монтаж ойошмалары эшмәкәрлеген башланы. Кирбес заводы, тимер-бетон заводы төҙөлә башланы. Заманына ҡарата алдынғы технология һәм ҡорамалдар менән йыһазландырылған бихисап яңы ауыл хужалығы объекттары: малсылыҡ фермалары, ашлыҡ һаҡлағыстар, машина-трактор оҫтаханалары, шулай уҡ мәғариф һәм мәҙәниәт усаҡтары: мәктәптәр, мәҙәниәт йорттары, балалар баҡсалары, болницалар, фельшер-акушер пукттары һалынды. Оло Ыҡтамаҡта аэропорт асылды һәм Өфөнән даими самолет оса башланы. Район ауыл хужалығы ойошмалары иҫәбенә Башҡортостанда беренсе булып колхоз-ара санаторий төҙөлдө, санаторий әлегә ваҡытта «Ҡарағай» исемен йөрөтә[6].
Бүләктәре[үҙгәртергә]
- 1966 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- 1971 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- 1981 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- 1976 — "Почет билдәһе" ордены
- 1981 — СССР ВДНХ көмөш миҙалы
Китаптары[үҙгәртергә]
Фотоальбом[үҙгәртергә]
Әбрәр Сәҙретдинов һәм уның яҡындары[үҙгәртергә]
-
Abrar Sadrendinov moodoi.JPG
КПСС-тың обкомы икенсе сәркәтибе Веселов төшөргән фото. Барвиха, Мәскәү яны.
-
Abrar Sadrendinov v rost.JPG
Украина, Трускавец, 1980 йыл.
-
Blizkie1.JPG
Әбрәр Сәҙретдинов яҡындары менән.
Мәсетле районы «Ҡарагай» шифаханыһы Әбрәр Сәҙретдиновтың ныҡышмалығы менән тыуған[үҙгәртергә]
-
Karagai 1.JPG
«Ҡарагай» шифаханыһы төҙөлөшө бына шул таҡта һарайҙан башланды. Әбрәр Сәҙретдинов фотоһы
-
Karagai 2.JPG
Оло Аҡа ауылан килгән беренсе төҙөлөш бригадаһы. Әбрәр Сәҙретдинов фотоһы
-
Karagai 3.JPG
Вертолеттан төшөрөлгән фото шифихананың ял итеүселәр юлламаһының беренсе битенә ҡуйылғайны. Әбрәр Сәҙретдинов фотоһы
-
Karagai 4 Avtor Rishat Amirov 2010.jpeg
Бөгөнгө «Ҡарагай» шифаханыһы ҡоштар осҡан бейеклектән. Ришат Әмиров фотоһы, 2010 йыл.
-
Karagai 5 Avtor Rishat Amirov 2010.jpeg
Бөгөнгө «Ҡарагай» шифаханыһы ҡоштар осҡан бейеклектән. Ришат Әмиров фотоһы, 2010 йыл.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Абрар Садретдинов: «Кеше үз милләтенә тап төшерергә тиеш түгел…» «Өмөт» республика йәштәр гәзитендә мәҡәлә, 31 март 2012 йыл , № 25 (2935) (татар телендә)
- Резеда Золотарёва. Памятные булочки. Шишмә районы "РодникиПлюс" гәзитендә мәҡәлә (урыҫ телендә)
- Рәсих Ханнанов. Үткән, бүген һәм киләчәк. "Ҡыҙыл таң" республика гәзитендә мәҡәлә, 17 февраль 2012 йыл, № 33 (23897), (татар телендә)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ↑ БАССР-ҙың Юғары Советы етенсе саҡырылыш депутаттары (255 депутат)
- ↑ БАССР-ҙың Юғары Советы һигеҙенсе саҡырылыш депутаттары (257 депутат)
- ↑ БАССР-ҙың Юғары Советы унынсы саҡырылыш депутаттары (280 депутат)
- ↑ Муниципаль район Мәсетле районы Советының 2005 йыл 28 сентябрь ҡарары.
- ↑ Постановление ВС Башкирской АССР от 22.03.1985 "Об образовании Правительства Башкирской АССР - Совета Министров Башкирской АССР"
- ↑ Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 4 апрель
- Тыуғандар 1933 йылда
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар
- «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән наградланыусылар
- Ғалимдар
- Мәсетле районы
- Мәсетлеләр


text:
Февраль (Шаҡай)
Февраль (Шаҡай) — йылдың икенсе айы, ҡыштың һуңғы, өсөнсө айы. Тоҡос ай, 28 көндән тора, кәбисә йылда 29 көн.
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 4 февраль — Бөтә донъя яман шешкә ҡаршы көрәш көнө
- 9 февраль — Халыҡ-ара теш табиптары көнө
- 14 февраль — Бөтә донъя ғашиҡтар көнө.
- 21 февраль — Халыҡ-ара туған тел көнө.
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 2 февраль — Рәсәйҙең Хәрби дан көнө. Совет ғәскәрҙәре Сталинград һуғышында немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйраткан көн (1943 йыл).
- 8 февраль — Рәсәй фәне көнө
- 10 февраль — Дипломатия хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 14 февраль — Компьютерсылар көнө
- 15 февраль — Яугир-интернационалистарҙы иҫкә алыу көнө.
- 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 25 февраль — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт байрағы көнө.
Мосолман[үҙгәртергә]
- 4 февраль — Хәҙерге Рәсәй мосолмандарының Ислам динен рәсми ҡабул итеү көнө (922 милади йыл — 310 һижри йыл).


text:
Ауыл биләмәһе
Ауыл биләмәһе — Рәсәйҙә муниципаль берәмектәрҙең бер төрө, ҡағиҙә булараҡ, дөйөм биләмәгә берләшкән бер нисә тораҡ пункта (ҡасаба, ауыл, станица, хутор, ҡышлаҡ һ.б. тораҡ пунктар) урындағы үҙидараны халыҡ туранан-тура һәм (йәки) урындағы үҙидара органдары аша башҡара. Ауыл биләмәһе муниципаль район составына керә.
Росстат мәғлүмәттәре буйынса 2011 йылдың 1 ғинуарына торошло Рәсәйҙә барлығы ауыл биләмәһе статусында 18 996 муниципаль берәмек бар ( 2010 йылдың 1 ғинуарында - 19591).
Был типтағы муниципаль берәмек 2003 йылдағы "Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында"ғы законында ҡаралған. Йыш ҡына ауыл биләмәһе совет осорондағы ауыл советы, йәки совет осорона тиклемге волость төшөнсәһенә тура килә. Мәҫәлән, Псков өлкәһе Псков районы "Тямшан волосы". Хәҙер ҡайһы бер өлкәләрҙә "ауыл советы" һүҙә ауыл биләмәһе синонимы булараҡ һаҡлана һәм, анахронизм булараҡ, атамаларҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, Түбәнге Новгород өлкәһе Богородский районы Новино ауыл советы ауыл биләмәһе.
Ауыл биләмәһе территорияһында , ҡағиҙә булараҡ, бер ауыл тораҡ пункты йәки халҡы 1000 кешенән артыҡ ҡасаба (халыҡ тығыҙ йәшәгән урындарҙа 3000 кешенән артыҡ) һәм (йәки) дөйөм территорияға берләшкән халҡы 1000 кешенән аҙыраҡ (халыҡ тығыҙ йәшәгән урындарҙа 3000 кешенән аҙыраҡ) бер нисә ауыл тораҡ пунктын берләштерә.
Ауыл биләмәһенең административ үҙәге була. Административ үҙәктә Рәсәй Федерацияһының субъекттар законына ярашлы ауыл биләмәһенең вәкәләт органы урынлаша.
Ике йәки күберәк тораҡ пункттарҙы берләштергән ауыл биләмәһе сиктәре, ҡағиҙә булараҡ, йәшәүселәр админисьратив үҙәккә бер көн эсендә атлап барып ҡайтырлыҡ алыҫлыҡта билдәләнә. Халыҡ тығыҙлығы түбән, алыҫ һәм юлһыҙ урындарҙа башҡа төрлө булыуы мөмкин.
Ауыл биләмәһе халҡы бер нисә тиҫтәнән башлап 15-20 меңгә етеүе мөмкин.


text:
Ҡашҡалаҡ
Ҡашҡалаҡ (урыҫ. свиязь, лат. Anas penelope)— Палеарктика өлкәһендә оялай торған, аулау өсөн мөһим булған, уртаса ҙурлыҡтағы күсмә ҡош; өйрәктәр ғаиләһенә ингән һунар ҡошо.
Ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай. йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яҙғы ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, маңлайы һәм түбәһе аҡһыл һары, һырты һәм ҡабырғалары һоро. Ҡойроғо, ҡанатының осо ҡара, түше асыҡ көрән, ҡорһаҡ яғы аҡ. Суҡышы зәңгәр. Башҡа өйрәктәрҙән маңлайындағы һәм түбәһендәге һарғылт аҡ һыҙығы менән айырыла. Осҡанда киң ҡанаттарында аҡ һыҙыҡ күренә.
Ата өйрәк һыҙғыра, инәһе ҡыҫҡа ғына «керрр» тигән тауыш сығара.
Ярҙары ҡамышлы күлдәрҙә, йылға-ларҙа йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, һирәкләп һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында, 7.—11 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы, була. Ите есөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Дэвид Пейн
Дэвид Пейн (ингл. David Payne, 1843—1894) — шотланд художник-пейзажисы. Пейн Дамфрисшир графлығында тыуған[1]. Ул масон ғаиләһендә тыуған, рәссам Уильям Эварт Локхарт менән бергә Аннан Академияһында белем алған. Художник булып киткәнгә тиклем Пейн маляр булып эшләгән. 1869 йылда Пейн Дерби ҡалаһына килә. 1880 йылдарҙа Дербишир графлығында бер нисә урында йәшәүе тураһында яҙма һаҡланған.
1891 йылда Королева Виктория Лондон Роад (London Road Community Hospital) дауаханаһы төҙөлә башлауға һәм Альфред Хасламдың рыцарь дәрәжәһен раҫларға Дербиға килә. Йөҙҙәрсә ат, кешеләр, һалдаттар, флагтар ҡатнашҡан тамашаны Пейн рәсемгә төшөрә. Был картина Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана[1].
Пейн ауыл пейзажын һәм тромплей төшөрөүсе рәссам булып китә[1]. Уның рәсемдәре Бирмингем Корол рәссамдар йәмғиәтендә (RBSA), Ноттингем музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә, ул Шjтландия Король Академияһы ағзаһы булып китә (RSA). Ул XIX быуаттың иң яҡшы Бирменгем хужожниктары иҫәбендә була. Пейн өйләнгән, 14 балаһы була. 1894 йылда Шеффилд ҡалаһында вафат була.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Harvest Home and Golden Corn, David Payne, 1875


text:
Коелестис атласы
Коелестис атласы (Atlas Coelestis) — короллектең беренсе астрономы Джон Флемстид күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән йондоҙло күк атласы. Атлас 1729 йылда, автор үлгәндәң һүң нәшер ителә [1]. Атлас ул заманда нәшер ителгәндәр араһында иң ҙүр форматлыһы [1], үҙ эсенә Джеймс Торнхилл авторлығында рококо стилендә рәсемләнгән 26 йондоҙлоҡто алған. Унда шулай уҡ Абрахам Шарп төҙөгән планисфераларҙа күһәтелгән[1].
Тарихы[үҙгәртергә]
Был атлас барлыҡҡа килгәнгә тиклем Британияла 1725 йылда сыҡҡан 2919 йондоҙҙо берләштергән «Stellarum inerrantium Catalogus Britannicus» (йәки «British Catalogue» — «Британия каталогы») була [2].
Яңы атлас баҫтырыуҙың төп маҡсаты Джон Флемстидтың Иоганн Байерҙың "Уранометрия"һында (1603 йыл) ҡабул иткелгән йондоҙлоҡтарҙың рәсемен үҙгәртеү теләге була. Байер йондоҙлоҡтарҙы аҫтан күренгән итеп һүрәтләй (Птомелей заманындағы алдан күренгән итеп түгел, был ҡулланғанда артың буталсыҡ туҙыра) [1].
Телескоп күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән атлас «Atlas Coelestis» Флемистад үлеп ун йыл үткәс кенә ҡатыны Джозеф Кроствэйт(Joseph Crosthwait) Абрахам Шарп ярҙамы менән нәшер итеп сығара.
Публикация ҙүр уңышҡа эйә була, атлас яҡындағы быуатта профессиональ астрономдар һылтанмалар ҡуйған төп объектҡа әйләнә. Шулай ҙа хеҙмәтте өс йүнәлеш буйынса тәнҡитләйҙәр: хаҡы юғары була, размеры бик ҙур (ҡулланыу уңайһыҙ була), нәфис биҙәлеше бик түбән була (Торнхилл иллюстрацияларын бигерәктә тәнҡитләйҙәр, Һыуҡояр йондоҙлоғо рәсемен айырым рәүештә). Краб һымаҡ томанлыҡты асыусы Джон Бевис атласты яҡшыртырға тырыша; 1745 йылда ул бәләкәйерәк размерлы төҙәтелгән һәм нәфис рәсемдәр менән тулылындарылған "Uranographia Britannica" нәшер итә. Хеҙмәт рәсми рәүештә баҫтырылып сығарылмай, бөгөнгө көндә уның 16 күсермеһе булыуы билдәле. Нәтижәлә, 1690 йылдарҙа француз инженеры Николь Фортен (Nicolas Fortin), 1770йылдарҙа астроном Пьер Ле Монье (Pierre Charles Le Monnier) һәм Француз фәндәр академияһынан Шарль Мессье хеҙмәтте яңырталар. Яңы атлас Atlas Fortin-Flamsteed тип атала, форматы буйынса төп нөхсәнән өс тапҡар бәләкәйерәк һәм шул уҡ таблицалар төҙөлөшөн һаҡлап ҡала. Бынан тыш Андромеда, Ҡыҙ һәм Һыуҡояр кеүек бер нисә иллюстрация нәфис ретушлау үтә. Томанлыҡ исемдере француз телендә бирелә; бынан тыш Флемстид угәндән һун асылған бер нисә томанлвҡ өҫтәлә. 1795 йылда Атластың яңыртылғын яңы юрамаһы баҫыла, томанлыҡтар һаны тулыландырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Davide Neri John Flamsteed, Atlas coelestis. 8 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Giangi Caglieris On-line Flamsteed — Fortin Atlas Celeste — 1776 (2002). 8 май 2011 тикшерелгән.


text:
Алтын тамыр
Алтын тамыр, родиола(урыҫ. Родио́ла ро́зовая, лат. Rhodíola rósea) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 24-50 см тирәһе, июнь-август айҙарында ваҡ һары сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Алтын тамыр ташлы ерҙәрҙә, таулы ҡаяларҙа, тау йылғаларының ҡояш төшмәгән ярында үҫә. Башҡортостанда Ирәмәл, Ирәндек, Янғантау түбәләрендә һирәкләп осратырға мөмкин.
Үҫемлек «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән, һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
- Алтын тамыр GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) 30
- Алтын тамыр: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) 30
- Родиола розовая в Яндекс. Словарях


text:
Ubuntu
Ubuntu (әйтелеше: «убу́нту») – иң таралған Linux дистрибутивтарының береһе.
Зулу теленән тәржемә иткәндә "убунту" һүҙе "кешелеклелек" тигәнде аңлата. Ubuntu Debian GNU/Linux проектынан килеп сыҡҡан. (Беренсе Ubuntu сығарылышы – 2004 йылдың 20 октябре)
Аҙаҡҡы Ubuntu сығарылышы - 2010 йылдың 10 октябрендәге 10.10 (Maverick Meerkat) өлгөһө. Ғәҙәттә 6 ай һайын яңы өлгөһө сыға. Ubuntu-ның төп ойошторыусоһы һәм спонсоры — Марк Шаттлворҫтың Canonical Ltd ойошмаһы. Күп телле, түләүһеҙ. Эшләүе өсөн 256 мегабайт RAM һәм дискта 3 Гигабайт буш урын кәрәк.
Дистрибутив:
- OpenOffice.org офис пакеты,
- Mozilla Firefox Интернет браузеры
- GIMP Графика мөхәррирләүсеһе.
Live-CD (Компьютерға ҡуймайынса эшләргә була) технологияһы менән ойошторолған.
Варианттары[үҙгәртергә]
Был Linux дистрибутивтың үҙ варианттары ла сыға башланы - Xubuntu, Runtu, һ.б.
- UbuntuME (Möselman Edition) тураһында ла әйтергә кәрәк. Был йыйынтыҡта мосолмандар өсөн бик күп программалар бар.
Ubuntu тураһында[үҙгәртергә]


text:
Һарыбаш тумыртҡа
Һарыбаш тумыртҡа (урыҫ. Трёхпалый дятел) — сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты көрән сыбарлы ҡара ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡара ҡанаттарында һәм ҡойроғонда аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы көрәнһыу һоро һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Ата ҡоштоң түбәһе һары, инәһенеке һорғолт аҡ. Башҡа тумыртҡаларҙан ҡыҙыл төҫө булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ҡыйййҡ-ҡыйййҡ» йәки тоноҡ шыҡрыҡлау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре йәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк оcрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.


text:
9 март
9 март — григориан стиле буйынса йылдың 68-се (кәбисә йылында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара диджей көнө.
- Ливан — Уҡытыусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1497 — Николай Коперник астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
- 1500 — Васко да Гама етәкселегендә португаль экспедицияһы диңгеҙ походына сыға.
- 1611 — Иоганн Фабрициус телескоптан Ҡояшта таптар барлыған күрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1934 — Юрий Алексеевич Гагарин, беренсе космонавт.
- 1947 — Рим Хәсәнов, композитор, Башкортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1814 — Тарас Григорьевич Шевченко, күренекле украин шағиры һәм художнигы.
- 1992 — Менахем Бегин, Израилдең сәйәси эшмәкәре, Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты.


text:
Википедия:Ҡағиҙәләр исемлеге
Башҡорт Википедияһында алып барылған сәйәсәт Викимедия фонды сәйәсәтенә ярашлы ҡоролған һәм һис шикһеҙ үтәлергә тейеш.
Был биттә Башҡорт Википедияһында алып барылған сәйәсәткә ҡыҫҡаса аңлатма менән исемлек бирелә.
Бөтә ҡағиҙә һәм күрһәтмәләрҙең айырмалы төрҙәре:
- Ҡатнашыусылар тәртибе: – бөтәһенә лә уңайлы булһын өсөн, Википедияла ҡулланылған ихтирамлыҡ тәртиптәре.
- Мәҡәләр эстәлеге: – Википедияла сифатлы мәҡәләләр яҙыу өсөн ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр.
- Тәртип һаҡлау: – Википедияла ҡарарҙар ҡабул итеү һәм бәхәстәр булһа, уларҙы хәл итеү тәртиптәре.
- Биттәрҙе юйыу: – Википедияға ят булған мәҡәлә һәм башҡа биттәрҙе юйыу тәртиптәре.
- Хоҡуҡи нигеҙҙәр: – ҡануниәт боҙоуҙарға юл ҡуймау йәтенән сығып башҡарылған мәғлүмәт ҡулланыу тәртиптәре.
Йөкмәткеһе
Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр[үҙгәртергә]
- Биш таған – Википедиялағы биш төп ҡағиҙә.
Ҡатнашыусылар тәртибе[үҙгәртергә]
Мәҡәләр эстәлеге[үҙгәртергә]
Тәртип һаҡлау[үҙгәртергә]
Биттәрҙе юйыу[үҙгәртергә]
Биттәрҙе юйыу турыһында тулы ҡағиҙә Wikipedia:Биттәрҙе юйыу битендә бирелгән.
- Бөтә төр биттәрҙе юйыу хоҡуғы Башҡорт Википедияһында хаким дәрәжәһе булған ҡатнашыусыларға бирелгән.
- Башҡа ҡатнашыусылар ниндәйҙер битте юйыу тураһындағы тәҡдимен шул биткә Категория:Delete тамғаһы ҡуйып билдәләй. Биттең «Фекер алышыу» бүлегендә юйыу тураһында тәҡдименә аңлатма бирә ала.
- Категория:Delete тамғаһы ҡуйылған биттәрҙе юйыу, шул тамға ҡуйылған көндән бер аҙна үткәс һәм юйыуға ҡаршы тауыш биреүселәр аҙыраҡ булһа ғына атҡарылырға тейеш.
- Категория:Delete тамғаһы ҡуйылып та, әммә юйыуға ҡаршы булыусылар күберәк булһа, битте юйыу тыйыла.
- Бәхәстәр Тауыш биреүҙәр/Биттәрҙе юйыу тураһында һәм Тауыш биреүҙәр/Юйылған биттәрҙе тергеҙеү исемле махсус биттәрҙә тауыш биреүҙәр аша хәл ителә ала.
- Хакимдәр Википедия биттәре талаптарына бәхәсһеҙ тап килмәгән биттәрҙе генә башҡалар менән кәңәшләшмәйсә юя ала.


text:
Иман шарттары
Иман шарттары
Мосолмандың беренсе бурысы - Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына, Хәҙрәти Мөхәммәд салал-лаһу ғәләйһис-сәләмдең пәйғәмбәрлегенә ышаныу. Аҡылы камил булған һәм бәлиғ булыу осорона еткән һәр кеше беренсе сиратта иман нигеҙҙәрен белергә тейеш. Уны «Иман шарттары» тип тә әйтәләр.
Иман шарттары
- Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең пәйғәмбәрҙәренә ышаныу.
- Яуап көнөнә ышаныу.
- Яҙмышҡа (насипҡа), тәҡдиргә: яҡшылыҡ менән яманлыҡтың Аллаһы Тәғәлә тарафынан булыуына ышаныу.


text:
Өкө ябалағы
Өкө ябалағы, ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәй башлы ябалаҡ, япалаҡ урыҫ. ушастая сова
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы ҡарғалай. Осоп барған ҡоштоң киң һәм оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлаңа. Дөйөм төҫө ерән-һоро, буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған. Башында, ҡолаҡтары бар. Өкөнән бәләкәй, һыҙғыр аҡ ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ху-хуу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар менән туҡлана. Ултыраҡ тшщ. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп тә йөрөй. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуышында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Ишкәкле ҡандалалар
Ишкәкле ҡандалалар (лат. Corixidae, (урыҫ. Гребляки) — һыу ҡандалалары ғаиләһендәге бөжәктәр; һәр ерҙә сөсө һыуҙа йәшәй, салҡан ятып йөҙә, һыу хайуандарына һәм балыҡтарға ябырыла торған зарарлы йыртҡыс бөжәк[1].
Фауна донъяһында 800-гә яҡын төрө билдәле, Кәүҙәһенең оҙонлоғо 1,5-16 (йыш ҡына 5—7) мм. Һыуҙа йәшәй. Яҡшы йөҙәләр һәм осалар, төндә йыш ҡына утҡа осоп киләләр. Үҫемлек һәм хайуан аҙығы менән туҡланалар. Үҫемлек менән туҡланыусы төрҙәрҙең кескенә көрәк рәвешендәге алғы аяҡтары һыу аҫты һыу үҫемлектәрен ҡырыу өсөн яйлашҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.


text:
21 март
21 март — григориан стиле буйынса йылдың 80-се (кәбисә йылында 81) көнө. Йыл аҙағына тиклем 285 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара Ер көнө.
- Бөтә донъя шиғриәт көнө.
- Нәүрүз байрамы.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1922 — Лондонда Ватерлоо вокзалы асыла.
- 1992 — Татарстанда уҙған референдум барышында халыҡтың 61,4 проценты суверенитетты хуплау.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1685 — Иоганн Себастьян Бах, немец композиторы.
- 1958 — Гэри Олдмен, инглиз киноактёры.
- 1839 — Модест Петрович Мусоргский, урыҫ композиторы.


text:
HTML
HyperText Markup Language (HTML) — веб-биттәр яһай торған, билдәләр һалыу теле. Веб-биттәрҙе күбеһенсә веб-браузер ярҙамында ҡарап була, мәҫәлән, Internet Explorer. HTML ярҙамында веб-биттә ошондай эштәр башҡарып була: текст яҙыу, һылтанмалар яһау, һүрәттәр ҡуйыу, видео һәм аудио файлдарҙы индереү һәм башҡалар.
HTML ярҙамында ошо әйтеп кителгән операцияларҙы махсус тегтар менән билдәләйҙәр. HTML ярҙамында веб-биткә тағы ла мета-мәғлүмәттәр өҫтәп була. Улар веб-бит тураһында мәғлүмәт һаҡлай; мәҫәлән, веб-битте яһаған автор тураһында. Мета-мәғлүмәт веб-браузер ярҙамында күрһәтелмәй.
HTML кодҡа Cascading Style Sheets (CSS) һәм JavaScript индерелә ала. CSS веб-биттең браузерҙа күрһәтелеүен тасуирлай; мәҫәлән, фон төҫөн, шрифт төрө һ.б., JavaScript веб-биткә яңы фунциялар өҫтәй, һәм веб-битте интерактивлыҡ менән тәьмин итә.
World Wide Wed Consortium (W3C) – Бөтә Донья Интернет Селтәре Консорциумы - HTMLды стандартлаштыра һәм яңы төрҙәрен ғәмәлгә керетә. HTMLдың бер-нисә версиялары бар. Әлеге ваҡытта HTML 4.01 стандарлаштырылған, һәм бөтә кешеләргә ошо версияны ҡулланыу тәҡдим ителә. Яңы версияһы, HTML 5, бер-нисә йылдан стандартлаштырыласаҡ. W3C бынан тыш XHTML стандартын үҫтерә. Ул HTMLға оҡшаған, тағы бер билдә һалыу теле, әммә уны яҙыу тәртибе ҡатыраҡ.[1]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
HTMLды фәнни һәм техник документтар менән алмашыу өсөн Тим Бернерс-Ли (Tim Berners-Lee) CERNда эшләп сығарған (1991-1992-се йылдарҙа).
Версиялары:
- HTML 2.0 - 1995 йыл, ноябрь
- HTML 3.0 - 1995 йыл
- HTML 3.2 - 1997 йыл, ғинуар
- HTML 4.01 - 1999 йыл, 24 декабрь (стандартлаштырылған)
- HTML 5 – эшләнә.
Тег[үҙгәртергә]
HTMLда махсус берәмектәр ҡулланыла, ошо берәмектәр программалау телендә “тег” тип атала. Тегтар браузерға веб-бит нисек күрһәтелеүен тасуирлайҙар.
Тег стандартлаштырылған тәртиптә яҙыла. Ул ошо тамғалар эсендә урынлаша:
< һәм
>, мәҫәлән,
— абзац тегы. Тегтар эсендә өҫтәмә атрибут булыуы мөмкин, атрибуттар тегтың үҙенсәлектәрен үҙгәртә; мәҫәлән,
. Был
align атрибуты – абзацты тигеҙләтә торған атрубут, ә
center – атрибутты урта һыҙыҡ буйлап тигеҙләтә.
Тегтар ике төрлө була: парһыҙ һәм парлы.
Парһыҙ тегтар:

- икенсе юлға төшөү;

- рәсем беркетеү, src – файл юлын күрһәтеүсе мотлаҡ атрибут, alt – рәсемгә сысҡанды йүнәлткәндә килеп сыға торған альтернатив текст;

- браузерға биттең хәрефтәре юникод ярҙамында кодланған тип хәбәр итеүсе мета-тег.
Парлы тегтар асыусы һәм ябыусы тегтан тора. Асыусы тег (
- бындай тег юҡ, миҫал ғына), браузерға был эстәге булекте формматлаштырыу башланды тип хәбәр итә, ябыусы тег (
) форматлаштырыу бөттө тип хәбәр итә. Ошо тегтарҙың ҡайһы бер өлгөләре:
Башлыҡ
текст
-
“ ” - асыусы тег,
” ” - ябыусы тег;
Google
-
- веб-биткә һылтанма тегы башы,
href=” http://www.google.ru/” - һылтанма сайт адресы.
HTML документ яһау[үҙгәртергә]
HTML документтың киңәйеүе .html йәки .htm була. HTML документ яһауҙың бер ҡыйынлығы ла юҡ. Иң ябай ысул – тексты форматлаштырмаған текст мөхәррире (редакторы) ярҙамында яһау (мәсәлән, Блокнот). Иң ябай HTML документ яһау өсөн текст мөхәррирендә аҫтағы листингты яҙырға кәрәк.

Башлыҡ

Ҡарға
Ҡара ҡарға ҡарҙан бара

Артабан ошо тексты UTF-8 кодировкаһында һаҡларға, ә унан һуң ошо файлдың киңәйеүен .html-ға (йәки .htm) үҙгәртеп һаҡларға, шунан браузер менән асырға.
HTML документтар төҙөү өсөн бик күп ҡеүәтле программалар бар. Шуларҙың береһе, бушлай күсереп ала торғаны, Microsoft Visual Web Developer 2010 Express.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


text:
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Нөктә — тыныш билдәһе.
Нөктә түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла:
- хәбәр һөйләмдәрҙән аҙаҡ. Мәҫәлән: Носрай ҡарттың ике улы һуғыштан әйләнеп ҡайта алмағайны. (Н. Мусин.);
- тыныс, түбән тауыш менән уҡылыусы бойороҡ, өндәү һөйләмдәр аҙағында. Мәҫәлән: Шартлатығыҙ тауҙарҙың ташлыларын, Аҡтарығыҙ хазина асылдарын, Һәм табығыҙ күмер ятҡылыҡтарын, Күтәрегеҙ тәрән девон алтындарын. (С. Кудаш.);
- бер составлы атама һөйләм аҙағында. Мәҫәлән: Башҡортостан данын быуаттарҙан быуаттарға яңғыратыусы бөйөк Салауат, хикмәтле һүҙ оҫтаһы Аҡмулла, азатлыҡты данлаусы Ғафури, сая шоңҡарыбыҙ Сәләм, йәмле Ағиҙел буйҙарының үлемһеҙ йырсыһы Рәшит Ниғмәти, әҙәбиәтебеҙҙең ғорур ҡарлуғасы Баязит Бикбай. («Ағиҙел».)


text:
Химик элемент
Химик элемент — Менделеев таблицаһындағы атом йәҙрәһенең бер үк зарядына эйә булған бөтә атомдар; ирекле хәлдә тағы ла ябайыраҡ матдәләргә тарҡала алмаған ябай матдәләр. Менделеев таблицаһындағы һәр химик элементтың тәртип һаны һәм символы бар[1].
Йөкмәткеһе
Төшөнсә тарихы[үҙгәртергә]
«Элемент» һүҙен (лат. elementum) боронғо заманда уҡ (Цицерон, Овидией, Горацией) ҡулланғандар. Был һүҙ нимәнеңдер өлөшөн аңлатҡан. Боронғо заманда «Һүҙ хәрефтәрҙән торған кеүек, есемдәрҙә элементтарҙан тора» тигән төшөнсә киң таралған булған. Был һүҙҙә латин алфавитындағы : l, m, n, t («el» — «em» — «en» — «tum») хәрефтәренән килеп сыҡҡан[2]. 1960 йылда химиктарҙың халыҡ-ара съездында молекула һәм атом төшөнсәләре ҡабул ителә.
Химик элементтың хәҙерге заман төшөнсәһе: Химик элемент — йәҙрәһе ыңғай зарядлы һәр айырым атом.
Билдәре химик элементтар[үҙгәртергә]
2010 йылдың апреленә торошло 118 химик элемент булыуы билдәле, уларҙың 94-е тәбиғәттә осрай (ҡайһы берҙәреең эҙҙәре генә). Ҡалған 24-е яһалма юл менән ядро реакцияһында барлыҡҡа килә. Тәүге 112 элемент даими, ҡалғандары — ваҡытлыса.
Химик элемент символы[үҙгәртергә]
Элементтың символы
- элементтың исемен
- элементтың бер атомын
- был элементтың бер моль атомын
аңлата. Элементтың символына ҡыҫҡартылған исемен латинса исемен яҙалар: Cu — баҡыр (cuprum), Ag — көмөш (argentum), Fe — тимер (ferrum), Au — алтын (aurum), Hg — терегөмөш (hydrargirum).
Миҫал:
- — ике атомдан торған водород молекулаһы
- —2+ зарядлы баҡыр ионы
- Ҡалып:Nuclide2 — йәҙрә заряды 6, атом массаһы 12 булған углерод атомы.
Тарихы[үҙгәртергә]
Химик элементтар символдары системаһын 1811 йылда швед химигы Я. Берцелиус тәҡдим итә. Химик ҡушылмала символ элементтың сифат составын ғына түгел, һан яғынан химик үҙенсәлеген күрһәтә, сөнки символ һәр элементтың йәҙрә зарядын, тышҡы ҡатламда электрондар һанын күрһәтә.
Химик элементтың карточкаһы[үҙгәртергә]
- 1 — химик элементтың билдәһе.
- 2 — исеме.
- 3 — химик элементтың тәртип һаны, атомдағы протондар һаны.
- 4 — атом массаһы.
- 5 — энергетик ҡатламдарҙа электрон урынлашыуы.
- 6 — электрондар конфигурацияһы.
Химик элементтарҙың тәбиғәттә таралышы[үҙгәртергә]
Бөтә химик элементтарҙың 88-е тәбиғәттә таралған. Технеций Tc (тәртип һаны 43), прометий Pm (61), астат At (85) и франций Fr (87), һәм урандан U (тәртип һаны 92) һүң урынлашҡан элементтар яһалма юл менән алынған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бик аҙ миҡдарҙа тәбиғәттә табыла.
Ер ҡабығында кислород һәм кремний киң таралған. Был элементтар алюмин, тимер, кальций, натрий, калий, магний, водород һәм титан менән Ер ҡабығының 99 % тәшкил итәләр, ҡалған элементтарға 1% тура килә. Ер ҡабығында элементтарҙың масса миҡдары кларк һаны менән күрһәтелә.
Ер ҡабығы составы мантия һәм Ер төшө составынан айырыла. Ер төшө тимер һәм никельдан тора. Шулай уҡ Ҡояш системаһы составы йыһан составынан айырыла. Йыһан да иң күп таралған элемент водород һәм гелий.
Химик матдәләр[үҙгәртергә]
Химик матдә бер төрлө элементтарҙан (ябай матдә) һәм төрлө элементтарҙан (ҡатмарлы матдә йәки химик ҡушылмалар) торорға мөмкин. Бер үк химик элементтың төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килтерә алыу үҙенсәлеге аллотропия тип атала. [3]
Агрегат хәле[үҙгәртергә]
Ғәҙәти шарттарҙа 11 элементтың ябай матдәһе газ хәлендә ((H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn)), 2 элементтың ябай матдәһе шыйыҡса хәлендә — (Br, Hg), ҡалған элементтарҙың ябай матдәһе ҡаты есемдәр хәлендә 500-гә яҡын ябай матдә булыы билдәле. [3]


text:
Һарытамаҡ турғай
Һарытамаҡ турғай (лат. Садовая овсянка, лат. Emberiza hortulana)— һоло турғайҙары ғаиләһенән ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ерҙә сүпләнә. Ата ҡоштоң башы һәм түше аҡһыл һоро. Тамағында сағыу һары табы бар. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө көрән ҡауырһынлы. Арҡаһынан нәҙек өҙөк һыҙыҡтар үтә. Ҡара-көрән ҡойроғоноң ике яғында аҡ һыҙыҡтар бар. Инә ҡоштоң төҫө тоноғораҡ, түшендә буй һыҙыҡтар бар. һоло турғайынан тик тамағы һары булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көсһөҙ генә: «сик-сик». һайрауы яңғырауыҡлы: «тййү-тййү-тййүррр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
йылға буйҙарында, һирәк ағаслы һәм ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡара таплы 4-6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)
Октя́брьский— Башҡортостан ҡарамағындағы ҡала, ҙурлығы буйынса республикала 5-се урында. Өфө ҡалаһынан 188 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 38,83 кв.км.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Географик урыны[үҙгәртергә]
Октябрьский ҡалаһы Урал буйы зоныһында, Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярында, Татарстан республикаһының сигендә урынлашҡан. Ҡала янынан Ҡалып:Табличка-ru (Мәскәү-Силәбе) федераль трассаһы үтә.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Ҡаланың иҡтисади нигеҙе — машиналар эшләү һәм яғыулыҡ сәнәғәте. Октябрьский электр бүлеү селтәрҙәре, «“Башнефть” АНК» ААЙ “Башнефть—Добыча” ЯСЙ‑ның “Туймазанефть” НГДУ‑һы, “Ойл‑сервис” ЯСЙ, “Автоприбор” сәнәғәт компанияһы ЯСЙ, Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институты, “ОЗНА”, “ОЗНА—үлсәү системалары” ЯАЙ, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, “Пакер” ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ (металл изделиелар етештереү), “Стронег”, “Башнефтегазпроект”, “Европласт”, “Төҙөлөш материалдары”, “Тимер‑бетон”, “Башҡорт фарфоры”, “Октябрьский икмәге” ЯСЙ‑лары, “Алтын мөгөҙ” ит комбитаты һ.б. эшләй. Ҡала аша Куйбышев тмиер юлы (Урыссу—Октябрьский тармағы), Һамар—Өфө—Силәбе, Октябрьский—Йәрмәкәй автомобиль юлдары үтә. Туймазы‑Октябрьский сәнәғәт узелына инә.
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
Ҡалала Нефть техник университеты, Иҡтисад һәм сервис университеты филиалдары, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумы, Октябрьский нефть колледжы, Октябрьский музыка колледжы, иҡт. техникумы, 3 һөнәрселек лицейы, ПУ, 19 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 15‑е урта мәктәп, 4 гимназия, махсус коррекция мәктәбе, 29 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, хореография, һынлы сәнғәт мәктәптәре, 2 балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы,4 ДЮСШ;
Дауаханалар[үҙгәртергә]
Ҡала дауаханаһы, туберкулёзға ҡаршы диспансер;
Башҡа учрежениелары[үҙгәртергә]
Йәштәр һарайы, 11 китапхана, Октябрьский музейы, Спорт һарайы, стадион , “Спартак” спорт‑һауыҡтырыу комплексы; 4 мәсет, сиркәү бар. “Октябрьский нефтяник” һәм “Тыуған яҡ” (татар телендә) гәзиттәре сыға.
Тарихы[үҙгәртергә]
1937 йыл Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштергәндән һуң Соцгород ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1940 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы, 1942 йылдан башлап хәҙерге исемен йөрөтә, 1946 йылда хәҙерге статусын ала, ҡала эсенә Мулла, Мәскәү, Нарыш, Төрөкмән, Үрге Зәйет ауылдары ингән. Ҡалала 2 мәҙәни мираҫ объекты бар: Гагарин Ю.А. исемендәге мәҙәниәт, фән һәм техника йорто (1953), “Һалдат уйҙары” һәйкәле (1970).


text:
Аҡсабан
Аҡсабан (Луто́к, или ма́лый кроха́ль) (лат. Mergellus albellus) — Өйрәктәр ғаиләһенән булған һыуҙа йөҙөүсе ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парланып, йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, яҡшы сума. Һырты, ҡанаттарының сите, күҙ эргәләре, елкәһе ҡара, ҡойроға һорғолт ерән. Башында ҙур ғына аҡ бүрке бар.Инә өйрәктең башы һәм бүрке ерән, арҡаһы, ҡабырғалары һоро. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгелТауышы- киҫкен: "кйәк" йәки "кррр". Ите, мамығы өсөн аулайҙар.
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Балыҡлы йылғала, күлдәрҙә йәшәй. Һирәк осраған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
6-12 йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Балыҡ, һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.65-се бит.


text:
Сәнәғәт
Бәлки, Һеҙ ошоно әҙләйһегеҙ: Сәнғәт.
Сәнәғәт— үҙ тармағы өсөн һәм башҡа тармаҡтар өсөн эш ҡоралдары этештереү, шулай уҡ сеймал, материалдар, яғыулыҡ, энергия етештереү, урман эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү, халыҡ ҡулланыу тауарҙарын етештереү һ.б. менән мәшғүл булған предпрятиеләр (заводтар, фабрикалар, рудниктар, шахталар, электростанциялар) берлеге. Сәнәғәт — йәмғәттең етештереү ҡеүәтенә хел иткес йоғонто яһаған халыҡ хужалығының мөһим тармағы.
Сәнәғәт ике ҙур тармаҡтан — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғетенән һәм эшкәртеүсе сәнәғәттән тора. Сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү тармағына тау-химия сеймалы, ҡара һәм төҫлө металл рудалары, нефть, газ, күмер, торф, сланец, тоҙ, изветняк сығарыу, шулай уҡ урман предприятиеләре, балыҡ тотоу, диңгез продукттарын әҙерләү керә.
Эшкәртеүсе сәнәғәт тармағына машиналар төҙөү, ҡара һәм төҫлө металдар етештереү, прокат, химия һәм нефтехимия продукттары, машиналар һәм ҡорамалдар, ағас эшкәртеү ҡорамалдары, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте продукттары, цемент, төҙөлөш материалдары, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте продукттары етештереү, шулай уҡ сәнәғәт йыһаздарын ремонтлау керә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


text:
Донъя илдәре һәм территориялары
Түбәндә донъя илдәренең исемлеге килтерелә. Исемлектә 261 ил бар, шул иҫәптән:
- 194 бойондороҡһоҙ дәүләт (193 дәүләт-БМО ағзалары һәм Ватикан.
- Статусы аныҡ булмаған дәүләттәр (13)[1][2][3][4][5][6][7][8]:
- БМО ағзаһы булмаған, ләкин бер йәки бер нисә БМО ағзаһы булған дәүләт тарафынан танылған 9 дәүләт (өлөшләтә танылған дәүләттәр):
- БМО ағзаһы булмаған һәм бер ниндәй ҙә БМО ағзаһы булған дәүләт тарафынан танылмаған 2 дәүләт. Өлөшләтә танылған ҡайһы бер дәүләттәр тарафынан танылған дәүләттәр:
- БМО ағзаһы булмаған, бер ниндәй ҙә БМО ағзаһы булған дәүләт йәки өлөшләтә танылған дәүләт тарафынан танылмаған, ләкин ысынбарлыҡта бойондороҡһоҙ булған 2 дәүләт:
- Башҡа территориялар (54):
- Халыҡ-ара килешеүҙәрҙә әйтеп үтелгән махсус статуслы 4 территория: Аланд утрауҙары, Гонконг (Сянган), Макао (Аомынь) һәм Шпицберген.
- Дауамлы халҡы булған 38 бойондороҡло территория:
- Австралияның 3 тышҡы территорияһы: Кокос (Килинг) утрауҙары, Норфолк утрауы һәм Раштыуа утрауы;
- Бөйөк Британияның 3 тажлы ере: Гернси, Джерси һәм Мэн утрауы;
- Бөйөк Британияның 12 диңгеҙ аръяғы территорияһы: Ангилья, Бермуда утрауҙары (Бермудалар), Һинд океанындағы Британия территорияһы, Британия Виргин утрауҙары, Гибралтар, Кайман утрауҙары, Монтсеррат, Питкэрн утрауҙары, Изге Елена, Күтәрелеү һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары, Тёркс һәм Кайкос, Фолкленд утрауҙары (Аргентина дәғүә итә) һәм Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары (Аргентина дәғүә итә);
- Данияның 2 территорияһы (автоном регионы): Гренландия һәм Фарер утрауҙары;
- Нидерландтарҙың 3 диңгеҙ аръяғы (автоном) территориялары: Аруба, Кюрасао һәм Синт-Маартен;
- Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған 2 үҙидаралы дәүләт берәмеге: Кук утрауы һәм Ниуэ (Савидж);
- Яңы Зеландияның 1 бойондороҡло территорияһы: Токелау;
- АҠШ-тың 5 диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территориялары): Америка Виргин утрауҙары, Америка Самоаһы, Гуам, Пуэрто-Рико һәм Төньяҡ Мариана утрауҙары;
- Францияның 5 диңгеҙ аръяғы берләшмәһе: Сен-Бартельми, Сен-Мартен, Сен-Пьер һәм Микелон, Уоллис һәм Футуна һәм Француз Полинезияһы;
- Францияның 2 диңгеҙ аръяғы махсус статуслы административ-территориаль берекмәләре: Яңы Каледония һәм Француз Көньяҡ һәм Антарктика территориялары.
- Дәүләттәрҙең айырылмаҫ өлөштәре тип һаналған, ләкин дәүләттең төп өлөшөнән алыҫта урынлашҡан 11 диңгеҙ аръяғы территория (атап әйткәндә, донъяның икенсе киҫәгендә булғандар):
- Испанияның Африкалағы 3 территорияһы: Канар утрауҙары һәм автоном ярым анклав ҡалалар Сеута һәм Мелилья;
- Португалияның 2 автоном регионы: Азор утрауҙары һәм Мадейра;
- АҠШ-тың 1 диңгеҙ аръяғы штаты: Гавай утрауҙары (Гавайҙар);
- Францияның 5 диңгеҙ аръяғы департаменты һәм регионы: Гваделупа, Майотта, Мартиника, Реюньон һәм Француз Гвианаһы.
- Статусы билдәләнмәгән, ҡайһы берәүҙәрҙең иҫәпләүенсә Берләшкән короллектәрҙең суверен диңгеҙ һыуҙарында урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта үҙидара һәм Берләшкән Короллек дәғүә итмәгән 1 территория: Силенд.
Был исемлеккә индерелмәгәндәр:
- Ҡалып:Флагификация/Мальта ордены (БМО-ла күҙәтеүсе статусына эйә булыуға ҡарамаҫтан)
- Ҡалып:Флагификация/Таволара короллеге Хәҙерге ваҡытта аннексиянмауға ҡарамаҫтан де-факто Италияның өлөшө тип һанала.
- дауамлы халҡы булмаған бәйле һәм диңгеҙ аръяғы территориялар (мәҫәлән, Тышҡы ваҡ утрауҙар (АҠШ))
- үҙәк хөкүмәт тарафынан контроль ителмәгән, ләкин тулы бойондороҡһыҙлыҡҡа дәғүә итмәгән территориялар (мәҫәлән, Мьянмалағы Аракан, Ва һәм Шан; Сомалилағы Авдаленд, Азания, Галмудуг, Пунтленд һәм Хатумо)
- Виртуаль дәүләттәр (мәҫәлән, Молоссия)
- Башҡа дәүләт территорияларындағы хәрби һәм хәрби-диңгеҙ базалары.
Исемлек киләһе рәүештә төҙөлгән: (Флаг) Илдең ҡыҫҡа исеме — илдең тулы исеме: комментарийҙар
Илдәр исемлеге[үҙгәртергә]
- Абхазия — Абхаз Республикаһы: БМО ағзаһы булған алты ил (Рәсәй Федерацияһы, Никарагуа, Венесуэла, Науру, Вануату һәм Тувалу), өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетия һәм ике танылмаған дәүләт (Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Днестр алды Молдова Республикаһы) тарафынан танылған; Грузия конституцияһы буйынса Грузия составына инә
- Австралия — Австралия Союзы
- Австрия — Австрия Республикаһы
- Азавад — Бойондороҡһыҙ дәүләт Азавад: танылмаған дәүләт, 6 апрель 2012 йылда бойондороҡһыҙлығыны иғлан итте,; де-юре Мали составына инә
- Азад Кашмир — Азад Джамму һәм Кашмир: өлөшләтә танылған дәүләт (Пакистан таныған). БМО резолюцияһ буйынса Кашмир статусы плебисцит йәки референдум менән билдәләнергә тейеш; һуңғыһын Һиндостан кире ҡаҡҡан һәм урындағы советтың Һиндостан составында булырға теләү ҡарары плебисцитты алмаштыра тип аңлатҡан. Ирекле Кашмир ысынында Пакистан провинцияһы булып тора.
- Әзербайжан — Әзербайжан Республикаһы
- Азор утрауҙары — Португалияның Атлантик океандағы автоном регионы
- Аланд утрауҙары — Финляндияның автоном территорияһы, махсус халыҡ-ара килешеү буйынса идара ителә
- Албания — Албания Республикаһы
- Алжир — Алжир Халыҡ Демократик Республикаһы
- Америка Самоаһы — АҠШ-тың диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территорияһы), шулай уҡ Көнсығыш Самоа тип билдәле
- Ангилья — Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Ангола — Ангола Республикаһы
- Андорра — Андорра Кенәзлеге
- Антигуа һәм Барбуда
- Аомынь (Макао) — Аомынь махсус административ районы: махсус халыҡ-ара килешеү буйынса Ҡытай Халыҡ Республикаһы идара иткән территория
- Аргентина — Аргентина Республикаһы
- Әрмәнстан — Армения Республикаһы
- Аруба — Нидерландтарҙың автоном территорияһы
- Афғанстан — Афғанстан Ислам Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Багама Утрауҙары — Багама Утрауҙары Берләшмәһе
- Бангладеш — Бангладеш Халыҡ Республикаһы
- Барбадос
- Бахрейн — Бахрейн Короллеге
- Беларусь — Беларусь Республикаһы
- Белиз
- Бельгия — Бельгия Короллеге
- Бенин — Бенин Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Бермуда Утрауҙары — Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Болгария — Болгария Республикаһы
- Боливия — Күп милләтле Дәүләт Боливия
- Босния һәм Герцеговина — ике үҙидаралы берләшмәнән тора — Серб Республикаһы һәм Босния һәм Герцеговина Федерацияһы
- Ботсвана — Ботсвана Республикаһы
- Бразилия — Бразилия Федератив Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Һиндостан океанындағы Британия территорияһы — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы (Чагос утрауҙарында БМО ҡарарына ҡаршы булдырылған)
- Бруней — Бруней-Даруссалам Дәүләте
- Буркина-Фасо (элекке Үрге Вольта)
- Бурунди — Бурунди Республикаһы
- Бутан — Бутан Короллеге
- Вануату — Вануату Республикаһы
- Ватикан — Ватикан
- Бөйөк Британия —Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллектәре
- Венгрия
- Венесуэла — Венесуэла Боливар Республикаһы
- Британские Виргинские острова — Британия Виргин утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Американские Виргинские острова — АҠШ диңгеҙ аръяғы территорияһы (ҡушылмаған территория)
- Көнсығыш Тимор — Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы
- Вьетнам — Вьетнам Социалистик Республикаһы
- Габон — Габон Республикаһы
- Гаити — Гаити Республикаһы
- Гайана — Гайана Кооператив Республикаһы
- Гамбия — Гамбия Республикаһы
- Гана — Гана Республикаһы
- Гваделупа — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Гватемала — Гватемала Республикаһы
- Гвинея — Гвинея Республикаһы
- Гвинея-Бисау — Гвинея-Бисау Республикаһы
- Германия — Германия Федератив Республикаһы
- Гернси — Бөйөк Британияның тажлы ере, Нормандия утрауҙары киҫәге
- Гибралтар — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Гондурас — Гондурас Республикаһы
- Гонконг (Сянган) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Гонконг махсус административ районы: Ҡытай тарафынан махсус халыҡ-ара килешеү нигеҙендә идара ителә
- Гренада
- Гренландия — Данияның бойондороҡлы территорияһы (автоном регион)
- Греция — Грек Республикаһы
- Грузия
- Гуам — АҠШ диңгеҙ аръяғы биләмәһе(ҡушылмаған территория)
- Дания — Дания Короллеге
- Джерси — Бөйөк Британияның тажлы ере, Нормандия утрауҙары киҫәге
- Джибути — Джибути Республикаһы
- Доминика — Доминика Берләшмәһе
- Доминика Республикаһы
- Мысыр — Мысыр Ғәрәп Республикаһы
- Замбия — Замбия Республикаһы
- Зимбабве — Зимбабве Республикаһы
- Израиль — Израиль Дәүләте
- Һиндостан — Һиндостан Республикаһы
- Индонезия — Индонезия Республикаһы
- Иордания — Иордания Хашимит Короллеге
- Ираҡ — Ираҡ Республикаһы
- Иран — Иран Ислам Республикаһы
- Ирландия
- Исландия
- Испания — Испания Короллеге
- Италия — Италия Республикаһы
- Йемен — Йемен Республикаһы
- Кабо-Верде — Кабо-Верде Республикаһы (элекке Йәшел Морон Утрауҙары Республикаһы)
- Ҡаҙағстан — Ҡаҙағстан Республикаһы
- Кайман Утрауҙары — Кайман Утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Камбоджа — Камбоджа Короллеге (элекке Кампучия)
- Камерун — Камерун Республикаһы
- Канада
- Ҡалып:Флагификация/Канар Утрауҙары — Испанияның автоном өлкәһе
- Катар — Катар Дәүләте
- Кения — Кения Республикаһы
- Кипр Республикаһы — Кипр Республикаһыһы
- Ҡырғыҙстан — Ҡырғыҙ Республикаһы
- Кирибати — Кирибати Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Ҡытай Халыҡ Республикаһы
- Ҡытай Республикаһы
- Кокос Утрауҙары — Австралияның тышҡы территорияһы
- Колумбия — Колумбия Республикаһы
- Комор Утрауҙары — Комор Утрауҙары Союзы (Коморҙар)
- Республика Конго, шулай уҡ Конго (Браззавиль) тип атала
- Конго ДР — (элекке Заир), шулай уҡ Конго (Киншаса) тип атала
- КХДР — Корея Халыҡ Демократик Республикаһы
- Корея Республикаһы
- Косово Республикаһы — Косово Республикаһы: БМО протекторатында булған һәм Европа Союзы протекторатына күсеп барған өлөшләтә танылған дәүләт. Сербия конституцияһы буйынса Сербия составына инә һәм Косово һәм Метохия автоном крайы тип иҫәпләнә
- Коста-Рика — Коста-Рика Республикаһы
- Кот-д’Ивуар — Кот-д’Ивуар Республикаһы (элекке Фил Һөйәге Яры)
- Куба — Куба Республикаһы
- Кувейт — Кувейт Дәүләте
- Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары — Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған үҙидаралы дәүләт
- Кюрасао — Нидерландтар Короллегенең автоном территорияһы
- Лаос — Лаос Халыҡ Демократик Республикаһы
- Латвия — Латвия Республикаһы
- Лесото — Лесото Короллеге
- Либерия — Либерия Республикаһы
- Ливан — Ливан Республикаһы
- Ливия — Ливия Республикаһы
- Литва — Литва Республикаһы
- Лихтенштейн — Лихтенштейн Кенәзлеге
- Люксембург — Люксембург Бөйөк Герцоглығы
- Маврикий — Маврикий Республикаһы
- Мавритания — Мавритания Ислам Республикаһы
- Мадагаскар — Мадагаскар Республикаһы
- Мадейра — Португалияның Атлантик океандағы автоном регионы
- Майотта — Францияның диңгеҙ аръяғы департаменты
- Македония — Македония Республикаһы, (Элекке Югослав Республикаһы Македония, FYROM)) тип тә атала
- Малави — Малави Республикаһы
- Малайзия — Малайзия
- Мали — Мали Республикаһы
- Мальдив — Мальдив Республикаһы
- Мальта — Мальта Республикаһы
- Марокко — Марокко Короллеге
- Мартиника — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Маршалл Утрауҙары — Маршалл Утрауҙары Республикаһы
- Мексика — Мексика Ҡушма Штаттары
- Мелилья — Испанияның яртылаш анклав ҡалаһы
- Микронезия — Микронезия Федератив Штаттары
- Мозамбик — Мозамбик Республикаһы
- Молдавия — Молдова Республикаһы
- Монако — Монако Кенәзлеге
- Монголия — Монголия
- Монтсеррат — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Мьянма — Мьянма Союзы (элекке Бирма)
- Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы — Бөйөк Британияның тажлы ере
- Ҡалып:Флагификация/Таулы Ҡарабах — өлөшләтә танылған Абхазия, Көньяҡ Осетия и һәм танылмаған Днестр алды Молдова Республикаһы тарафынан танылған; Әзербайжан конституцияһы буйынса Әзербайжан составына инә
- Намибия — Намибия Республикаһы
- Науру — Науру Республикаһы
- Непал — Непал Федератив Демократик Республикаһы
- Нигер — Нигер Республикаһы
- Нигерия — Нигерия Федератив Республикаһы
- Нидерландтар — Нидерландтар Короллеге
- Никарагуа — Никарагуа Республикаһы
- Ниуэ — Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған үҙидаралы дәүләт
- Яңы Зеландия
- Новая Каледония — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Норвегия — Норвегия Короллеге
- Остров Норфолк — Австралияның тышҡы территорияһы
- БҒӘ — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
- Оман — Оман Солтанлығы
- Пакистан — Пакистан Ислам Республикаһы
- Палау — Палау Республикаһы (элекке Белау)
- Палестинская национальная администрация / Филистин Дәүләте: Израиль оккупациялаған территория; үҙ эсенә Газа Секторын һәм Иордан йылғаһының көнбайыш ярын ала
- Панама — Панама Республикаһы
- Папуа — Новая Гвинея — Папуа — Яңы Гвинея Бойондороҡһыҙ Дәүләте
- Парагвай — Парагвай Республикаһы
- Перу — Перу Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Питкэрн Утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Польша — Польша Республикаһы
- Португалия — Португалия Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Днестр алды Молдова Республикаһы — өлөшләтә танылған Абхазия, Көньяҡ Осетия и һәм танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы тарафынан танылған; Молдавия конституцияһы буйынса Молдавия составына инә
- Пуэрто-Рико — Пуэрто-Рико Берләшмәһе: АҠШ диңгеҙ аръяғы территорияһы (ҡушылмаған территория)
- Реюньон Реюньон — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Ҡалып:Флагификация/Раштыуа Утрауы — Австралияның тышҡы территорияһы
- Рәсәй — Рәсәй Федерацияһы
- Руанда — Руанда Республикаһы
- Румыния
- Сальвадор — Эль-Сальвадор Республикаһы
- Самоа — Самоа Бойондороҡһыҙ Дәүләте (1997 йылға тиклем Көнбайыш Самоа тип аталған)
- Сан-Марино — Сан-Марино Республикаһы
- Сан-Томе и Принсипи — Сан-Томе һәм Принсипи Демократик Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы — территорияһының күп өлөшө Марокко тарафынан оккупацияланған һәм үҙенә ҡушылған
- Сәғүд Ғәрәбстаны — Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге
- Свазиленд — Свазиленд Короллеге
- Ҡалып:Флагификация/Изге Елена, Күтәрелеү һәм Тристан-да-Кунья Утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Ҡалып:Флагификация/Себорга Кенәзлеге — Себорга Кенәзлеге: өлөшләтә танылған дәүләт (2009 йылда Буркина-Фасо тарафынан танылған)
- Ҡалып:Флагификация/Төньяҡ Мариан Утрауҙары — Төньяҡ Мариан Утрауҙары Берләшмәһе (АҠШ): АҠШ диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территорияһы)
- Ҡалып:Флагификация/ТКТР — Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы: өлөшләтә танылған дәүләт (Төркиә тарафынан танылған); Кипр конституцияһына күрә Кипр Республикаһы составына инә
- Сейшель Утрауҙары — Сейшель Утрауҙары Республикаһы; Сейшелдар тип тә атала
- Сенегал — Сенегал Республикаһы
- Сен-Бартельми — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Сен-Мартен — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Сен-Пьер и Микелон — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Сент-Винсент и Гренадины
- Сент-Китс и Невис — Сент-Китс һәм Невис Федерацияһы
- Сент-Люсия
- Сербия — Сербия Республикаһы
- Сеута — Испанияның яртылаш анклав ҡалаһы
- Силенд — Берләшкән Короллек дәғүә итмәгән, ҡайһы берәүҙәрҙең иҫәпләүенсә Берләшкән короллектәрҙең суверен диңгеҙ һыуҙарында урынлашҡан, үҙидаралы территория
- Синт-Маартен — Нидерландтарҙың автоном территорияһы
- Сингапур — Сингапур Республикаһы
- Сирия — Сирия Ғәрәп Республикаһы
- Словакия — Словак Республикаһы
- Словения — Словения Республикаһы
- АҠШ — Америка Ҡушма Штаттары
- Соломон Утрауҙары
- Сомали — Сомали Республикаһы, элекке Сомали Демократик Республикаһы: үҙ-ара дошманлашҡан бер нисә төркөмгә һәм төньяҡтағы де-факто бойондороҡһыҙ Сомалиленд бүленгән
- Сомалиленд — Сомалиленд Республикаһы: танылмаған дәүләт, де-юре Сомали составына инә
- Судан — Судан Республикаһы
- Суринам — Суринам Республикаһы
- Сьерра-Леоне — Сьерра-Леоне Республикаһы
- Таджикстан — Тажикстан Республикаһы
- Таиланд — Таиланд Короллеге
- Танзания — Танзания Берләшкән Республикаһы
- Тёркс и Кайкос — Тёркс һәм Кайкос Утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Того — Тоголез Республикаһы
- Токелау — элекке Токелау (Юнион): Яңы Зеландияның бойондороҡлы территорияһы
- Тонга — Тонга Короллеге
- Тринидад һәм Тобаго — Тринидад һәм Тобаго Республикаһы
- Тувалу
- Тунис — Тунис Республикаһы
- Төрөкмәнстан — Төркмәнстан
- Төркиә — Төркиә Республикаһы
- Уганда — Уганда Республикаһы
- Үзбәкстан — Үзбәкстан Республикаһы
- Украина
- Уоллис и Футуна — Уоллис һәм Футуна утрауҙары территорияһы: Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Уругвай — Уругвай Көнсығыш Республикаһы
- Фарер Утрауҙары — Данияның бойондороҡлы территорияһы (автоном регионы)
- Фиджи — Фиджи Утрауҙары Республикаһы
- Филиппиндар — Филиппиндар Республикаһы
- Финляндия — Финляндия Республикаһы
- Фолклендские острова — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы, Аргентина дәғүә итә
- Франция — Франция Республикаһы
- Французская Гвиана Гвиана — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Французская Полинезия — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Французские Южные и Антарктические Территории — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Хорватия — Хорватия Республикаһы
- ҮАР — Үҙәк Африка Республикаһы
- Чад — Чад Республикаһы
- Черногория — Черногория
- Чехия — Чехия Республикаһы
- Чили — Чили Республикаһы
- Швейцария — Швейцария Конфедерацияһы
- Швеция — Швеция Короллеге
- Шпицберген — махсус халыҡ-ара килешеү нигеҙендә Норвегия тарафынан идара ителгән территория, Шпицберген архипелагын һәм Айыу утрауын үҙ эсенә ала
- Шри-Ланка — Шри-Ланка Демократик Социалист Республикаһы
- Эквадор — Эквадор Республикаһы
- Экваториальная Гвинея — Экваториаль Гвинея Республикаһы
- Эритрея — Эритрея Дәүләте
- Эстония — Эстония Республикаһы
- Эфиопия — Эфиопия Федератив Демократик Республикаһы
- Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы, Аргентина дәғүә итә
- Көньяҡ Осетия — БМО ағзаһы булған биш ил (Рәсәй Федерацияһы, Никарагуа, Венесуэла, Науру һәм Тувалу), өлөшләтә танылған ике ил (Көньяҡ Осетия һәм Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы) һәм ике танылмаған дәүләт (Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Днестр алды Молдова Республикаһы) тарафынан танылған; Грузия конституцияһы буйынса Грузия составына инә
- КАР — Көньяҡ Африка Республикаһы
- Көньяҡ Судан — Көньяҡ Судан Республикаһы
- Ямайка
- Япония
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Ил
- Дәүләт
- Дәүләттәр исемлеге
- БМО ағзалары дәүләттәр исемлеге
- Бойондороҡлы территориялар исемлеге
- Танылмаған һәм өлөшләтә танылған дәүләттәр
- Донъя башҡалалары исемлеге
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Каталог сайтов официальных органов власти и организаций стран СНГ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
- Общероссийский классификатор стран мира. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
- Островные, внутриконтинентальные, полуостровные страны мира и страны архипелаги. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Regions and territories: Abkhazia (инг.)
- ↑ Regions and territories: Kosovo (инг.)
- ↑ Regions and territories: Western Sahara (инг.)
- ↑ Regions and territories: South Ossetia (инг.)
- ↑ Cyprus (инг.)
- ↑ Regions and territories: Nagorno-Karabakh (инг.)
- ↑ Regions and territories: Trans-Dniester (инг.)
- ↑ Regions and territories: Somaliland (инг.)


text:
13 февраль
13 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 44-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 321 көн ҡала (кәбисә йылында 322).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- БМО — Бөтә донъя радио көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1633 — Галилео Галилей Рим ҡалаһына инквизиция судына килә.
- 1980 — Лэйк-Плэсидела XIII ҡышҡы Олимпияда уйындары асыла.
- 1984 — Константин Устинович Черненко КПСС Үҙәк комитеты генераль секретары итеп тәғәйенләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1873 — Фёдор Иванович Шаляпин, урыс опера йырсыһы.
- 1894 — Төхфәт Йәнәби, башҡорт яҙыусыһы .
- 1884 — Ғәбделрәүеф Хәким улы Ниязбаев, педагог, башҡорт яҙыусыһы.


text:
Категория:User ja
японса эйә булған ҡатнашыусылар.
- {{user ja-0}} - был телде белмәүен аңлата,
- {{user ja-1}} - был телдең нигеҙҙәрен генә белеүен аңлата,
- {{user ja-2}} - был телде һәйбәт белеүен аңлата,
- {{user ja-3}} - был телдә һәйбәт һөйләшә һәм яҙыша алғанын аңлата,
- {{user ja-4}} - был телде үҙ туған теле кеүек белеүен аңлата,
- {{user ja-5}} - был телде бик оҫта дәрәжәлә белеүен аңлата,
- {{user ja}} - туған теле инглиз теле булғандарҙы күрһәтә.
Эске категориялар
Был категорияла бер генә эске категория бар.
U
- ► User ja-N (8 Б)
«User ja» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 8 биттең 8 бите күрһәтелгән.


text:
1 апрель
1 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 91-се (кәбисә йылында 92) көнө. Йыл аҙағына тиклем 274 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара ҡоштар көнө.
- Иран — Ислам Республикаһы көнө.
- Кипр Республикаһы — Милли байрамы.
- КАР — Ғаилә көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1889 — Чикагола беренсе һауыт-һаба йыуыу машинаһы барлыҡҡа килә.
- 1923 — «Огонёк» журналының беренсе һаны сыға.
- 1937 — Бирма Һиндостандан айырылып сыға.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1873 — Сергей Васильевич Рахманинов, композитор, пианист һәм дирижёр
- 1983 — Сергей Лазарев, театр актёры һәм йырсы
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1981 — Агния Львовна Барто, русс совет балалар яҙыусыһы, балалар өсөн шиғырҙар авторы.
- 2010 — Генри Эдвард Робертс, инженер-электронщик, беренсе шәхси компьютер төҙөүсе.


text:
Василий III
Васи́лий III Иванович (25 март 1479 — 3 декабрь 1533) — 1505—1533 йылдарҙағы Мәскәү һәм Владимир бөйөк кенәзе, Иван III һәм София Палеологтың улы, Иван IV Грозныйҙың атаһы. Изге Рим империяһы императоры Максимилиан I менән 1514 йылда төҙөлгән килешеүҙә беренсе тапҡыр батша (царь – цезарь) тип аталған.
Атаһы башлаған берҙәм Рус дәүләтен берләштерү сәйәсәтен дауам итә; ҡайһы бер удел кенәзлектәр менән килешеүҙе яңырта. Василий III заманында бер нисә удел кенәзлеге бөтөрөлә. 1510 йылда Псков, 1521 йылда Рязань ҡалаларын үҙенә буйһондора. Рус-Литва һуғышында еңеүе һөҙөмтәһендә 1514 йылда Василий III Смоленск кенәзлеген үҙ биләмәһенә ҡушыуға ирешә. Мәскәүҙән көнсығышта һәм көньякта урынлашҡан ерҙәрҙе яулап алыу сәйәсәтен дауам итә, Ҡазан ханлығына бер нисә һөжүм ойоштора; 1506 йылғы һөжүме еңелеү менән тәмамлана. Мөхәммәдәмин хан вафатынан һуң Ҡазан тәхетенә үҙ кешеһен - Шаһғалиҙе ултырта (1518). Шаһғали унан ҡыуылғас, уны Ҡазан тәхетенә ҡайтару өсөн 1523 - 1524 йылдарҙа яуҙар ойоштора. 1530-31 йылдарҙағы яу-һөжүмдәрҙән һуң Ҡазан тәхетенә Василий III кешеһе - Йәнғәли ултыртыла. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының көнбайыш сик буйҙарында үҙ ҡәлғә-ҡоролмаларын төҙөү һәм нығытыуҙы дауам итә. 1521 йылда Оло сик буйы кәртәләре төҙөлөшөн башлай, 1524 йылда Ҡазан ханлығы йоғонтоһонда булған сыуаштар ере сигендә, Сура йылғаһы тамағында, Васильсурск ҡәлғәһен нигеҙләй. Шул уҡ йылда урыҫ сауҙагәрҙәренә Ҡазан ханлығы йәрминкәләренә барыуҙы тыя, Түбән Новгород йәнәшәһендә үҙ йәрминкәләрен асырға әмер бирә. Литваға ҡаршы көрәштә үҙ маҡсатында файҙаланыу һәм үҙ кенәзлегенә яу-һөжүмдәрҙе булдырмау ниәтенән Ҡырым ханлығы менән яҡын мөнәсәбәттәр урынлаштыра, дипломатик килешеүҙәр төҙөүгә ирешә. Ҡырым хандары нәҫеленән булған Сәхибгәрәй Ҡазан тәхетенә ултырғандан һуң ғына Ҡырым ғаскәре 1521 йылдың көҙөндә Мәскәүгә һөжүм ойоштора, Мәскәүҙә идараһы булып ҡалған баярҙарҙан йолом түләтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Пресняков А.Е. Завещание Василия III // Сборник статей по русской истории, посвящённых С.Ф. Платонову. П., 1922;
- Шмидт С.О. О времени составления «Выписи» о втором браке Василия III // Новое о прошлом нашей страны. М., 1967;
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Ҡәбилә
Ҡәбилә - этник һәм социаль берлек тибы. Ҡәбилә, уның ағзаларының үҙ-ара туғанлығы, күп баҫҡыслы структура, этнонимы, сиктәре теүәл билдәләнгән территорияһы, теле (йәки диалекты), дөйөм ҡәбилә үҙидаралығы (башлыҡ, ҡәбилә кәңәшмәһе), уртаҡ ата-баба тураһында төшөнсә (башлыса мифик ата-баба) булыу, мәҙәниәт һәм дини инаныуҙарының оҡшашлығы хас. Башҡорттарҙа ҡәбилә, нигеҙҙә, ырыуҙарҙан һәм ырыу бүленештәренән һәм аныҡ структуралы булған; бер нисә ҡәбилә берлеге ырыу-ҡәбилә берләшмәһен хасил иткән. Төп ырыу-ҡәбилә атрибуттары булып тамға, оран, онгон иҫәпләнгән; тарихи ваҡиғалар шәжәрәләрҙә теркәләгн. Ҡәбилә башында бей торған, ул ҡарар ҡабул итерҙән алда халыҡ йыйыны (ҡоролтай, йыйын) һәм аҡһаҡалдар ҡоро менән кәңәшләшкән. Ҡәбилә эсендә һәм ҡәбилә араһында үҙ-ара айырым общиналар ер менән шул биләмә сиктәрендә файҙаланған. Беҙҙең эраның 2-се мең йыллығының тәүге яртыһында ҡайһы бер ҡәбиләләр башҡорт ырыуҙары берләшмәләренә тупланған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң жалованный грамоталарҙа башҡорт ҡәбиләләренең аҫаба ерҙәргә хужа булыуы юридик яҡтан раҫланған. Борондан Урал буйы һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы территорияһындағы урындағы фин-уғыр ҡәбиләләренең таралып ултырыу һәм күсеп килгән һинд-иран ҡәбиләләре, боронғо төрки ҡәбиләләр менән әүҙем аралашыу өлкәһе булған. IX-X быуаттарҙа Урал буйынса һәм Көньяҡ Уралға беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында Һырдаръя тирәһендә һәм Арал буйында формалашҡан башҡорт ҡәбиләләре килеп ултыра. Уларҙың этник нигеҙен иран күсмә ҡәбиләләре менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан монгол һәм төрки ҡәбиләләр тәшкил иткән. Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында 7 тарихи-этнографик осор билдәләнә: башҡорт (Бөрйән, Уран, Үҫәргән), иртә фин-уғыр-самодий (Өпәй, Терһәк, Һыҙғы, Ыуаныш), болғар-мадъяр (Бүләр, Танып, Юрматы), оғуз-ҡыпсаҡ (Әйле), ҡыпсаҡ (Ҡаңлы, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Мең), нуғай (Нуғай-Бөрйән, Нуғай-Юрматы) һәм Волга-Урал төбәгендә, Урта Азияла этник йоғонто һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтар (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар). Таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың көньяҡ-көнсығыш (Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Тамъян, Түңгәүер, Үҫәргән, Юрматы), төньяҡ-көнсығыш (Бишул, Бәҙрәк, Бәкәтин, Дыуан, Көҙәй, Ҡалмаҡ, Ҡатай, Ҡошсо, Ҡумрыҡ, Ҡыуаҡан, Мырҙалар, Өпәй, Табын, Терһәк, Һалйот, Һеңрән, Һыҙғы, Һырҙы, Әйле), көньяҡ-көнбайыш (Мең), төньяҡ-көнбайыш (Байлар, Балыҡсы, Бүләр, Гәрә, Ун, Уран, Ыуаныш, Юрмый) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.


text:
Ябыҡ орлоҡлолар
Сәскәле үҫемлектәр йәки ябыҡ орлоҡлолар (урыҫ. Цветко́вые расте́ния, Покры́тосеменны́е, лат. Magnoliophyta, йәки Angiospermae грек. avYio — сосуд, σπέpua — орлоҡ) Сәскәле үҫемлектәр башҡа төр үҫемлектәрҙән сәскәләре булыуы һәм орлоҡтан үрсеүе менән айырыла. Сәскәле үҫемлектәр ғәжәп күп төрлө. Быны төшөнөү өсөн уларҙы үҙ сиратында тағы ла төркөмдәргә бүләләр. Сәскәле үҫемлектәрҙең 250 меңгә яҡын төрө билдәле. Шулай уҡ әлеге көнгә хәтле яңынан -яңы төрҙәрен таба торалар. Төҙөлөштәре буйынса ырыуға берләштерәләр. Оҡшаш ырыуҙар ғаиләгә инә. Мәҫәлән: бойҙай ырыуы, арыш ырыуы, арпа ырыуы һәм уларға оҡшаш башҡа ырыуҙар, ҡыяҡлылар ғаиләһенә инә. Ә ғаиләнең һәр береһен үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа бер класына индерәләр.
Ғаиләләр[үҙгәртергә]
1. Әүернә сәскәлеләр - 3000-гә яҡын төрө бар, бер һәп күп йыллыҡтар, бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, сәскәләре бөтәһе лә әүернә(крест) һымаҡ. Сәскәләре тәлгәш, емештәре пәрҙәле ҡуҙаҡ. Күбеһе культуралы үҫемлектәр(кәбеҫтә,һыйыр шалҡаны, торма, редис, шалҡан, турнепс, горчица,керән, левкой). Сүп үләндәре лә бар(тиле шалҡан,тиле торма, ярут, көтөүсе муҡсаһы, ҡаҡы, еҫлҫ тиле торма). Ҡайы берҙәренән май һығалар.
2. Роза сәскәлеләр- 2000 самаһы төр инә. Улар араһында ағастар, ҡыуаҡтар һәм үләндәр бар. Емеш ағастарынан алмағас, груша, сейә, слива, һары сейә, персик, абрикос,миндаль, муйыл, миләш киң билдәле.Декоратив ҡыуаҡтар: гөлйемеш, энәлек, спирея. Үҫемлектәр: эт табаны, тура һабаҡлы ҡаҙ үләне, ҡыҫыр сәскә, аҡ селек. сәскәләре бер-береһенә оҡшаш-сәскәләре дөрөҫ формала. сәскә төбө киң,каса һымаҡ. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы, ул 5 каса һәм 5 таж япраҡсаларынан тора. Күбеһенең һеркәстәр күп була.
3. Ҡуҙаҡлылар- 12 меңдән ашыу иҫәпләнә. Бер йыллыҡ, ике йыллыҡ үҫемлектәр, шулай уҡ ҡыуаҡтар, ағастар ҙа бар. Культуралы ҡуҙаҡлылар: борсаҡ, фасоль, соя,мал борсағы,люпин. Декоратив үҫемлектәр: һары акация,глициния,хуш еҫле кәрешкә.Улар тышҡы яҡтан бер - береһенә бик аҙ оҡшаған. Уларҙың ҡуҙаҡтары булғанға ошо ғаиләгә берләштергәндәр.
4. Эт ҡарағаты һымаҡтар- 2000-гә яҡын төр. Улар хужалыҡта мөһим һаналалар. Аҙыҡ үҫемлектәр: картуф, помидор, баклажан. Декоратив үҫемлектәр: гибридлы петуня, хуш еҫле тәмәке. Дөйөм билдәләре: сәскәләренә ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы каса, ҡушылып -ҫкән 5 япраҡсалы таж, 5 һеркәс, 1 емешлектәре бар. Улар араһында ағыулы үҫемлектәр бар: ҡара тилебәрән, ҡаразирә, эт еләге.
5. Ҡатмарлы сәскәлеләр-25 мең самаһы төр. Көнбағыш, астра, георгин, тырнаҡ гөл, хризантема, зәңгәр сәскә, ромашкалар, бәпембә, үгәй инә үләне һ.б. Кәрзинкә сәскәлек. Сәскәлектә бик күп һанда ваҡ сәскәләр бар. Сәскәләрҙең ике ҡат сәскә эргәлеге бар. Ләкин касаһы йә нәсәр үҫешкән, йә касалар урынына ярыларҙан торған өлтөк була. Күп кенә үҫемлектәрҙең орлоғонда осҡостары була. Улар ел ярҙамында таралалар.
6. Ләлә сәскәлеләр- киң таралған, 3 меңдән ашыу төр.
7. Ҡыяҡлылар- был ғаиләгә бик күп үҫемлектәр керә. Тамыр системаһы суҡ, һабаҡтары быуынлы, яараҡтары ҡыяҡ. Япрағы тар, оҙон, паралель һеңерсәле һәм оҙон еңсәле. Сәскәләрендә ике сәскә ҡабығы, ике сәскә ярыһы, өс һеркәс һәм ике емешлек ауыҙы була, бер йөнтәҫ ултырма емешлек бар. Емештәре- бөртөксә.