text:
Германия
Герма́ния (нем. Deutschland, рәсми атамаһы Герма́ния Федерати́в Республика́һы — Федерати́вная Респу́блика Герма́ния (нем. Bundesrepublik Deutschland), ФРГ (нем. BRD; шулай уҡ башҡ. Әлмәниә) — Үҙәк Европалағы дәүләт. Биләмәләренең майҙаны — 357 408 74 км²[1]. 2015 йылдың 31 декабренә халыҡ һаны — 82 175 684 жителей[2]. Был күрһәткес буйынса Ер шарында 16-сы (Европала 2-се) урынды алып тора, ә майҙаны буйынса донъяла 62-се урында.
Баш ҡалаһы — Берлин. Дәүләт теле — немец теле. Ил халҡының 65 процентҡа яҡыны христиан динен тота.
Дәүләт төҙөлөшө формаһы буйынса түбәндәге 16 административ-территориаль берәмектән — федераль ерҙәрҙән торған федератив дәүләт: Бавария, Баден-Вюртемберг, Берлин, Бранденбург, Бремен, Гамбург, Гессен, Мекленбург-Алғы Померания, Түбәнге Саксония, Рейнланд-Пфальц, Саар, Саксония, Саксония-Анхальт, Төньяҡ Рейн-Вестфалия, Тюрингия, Шлезвиг-Гольштейн. Дәүләт менән идара итеү формаһы — парламент республикаһы. Германия Федератив Республикаһының Федераль канцлеры вазифаһын 2005 йылдың 22 ноябренән «Германияның Христиан демократтары союзы» партияһы етәксеһе Ангела Меркель биләй. Илдәге вәкәләтле функциялар йөкмәтелгән Федераль президент вазифаһында 2017 йылдың 19 мартынан Германияның социаль-демократик партияһы ағзаһы булған Франк-Вальтер Штайнмайер.
Европа берләшмәһенең уртаһында урынлашҡан Германия Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре һыуҙары менән йыуыла. Төньяҡтан Дания, көнсығыштан Польша һәм Чехия, көньяҡтан Австрия һәм Швейцария менән, ә көнбайыштан Франция, Люксембург, Бельгия һәм Нидерланд менән сиктәш.
Германия — иҡтисады динамикалы үҫеүсе бөйөк держава 2009 йыл йомғаҡтары буйынса илдең эске тулайым продукты күләме 3,24 триллион АҠШ долларын тәшкил итте, был кеше башына яҡынса 39 442 доллар тигән һүҙ. Илдә ҡулланылған аҡса берәмеге — евро.
Сәнәғәт һәм технологик секторҙарҙың бер нисәһендә донъя кимәлендә алдынғы булған Германия тауарын сит илгә сығарыу йәһәтенән Ер шарында өсөнсө экспортёр[3] булыу менән бер ҡатарҙан импортёрлыҡ буйынса ла шул уҡ урында тора[4]. Германия — йәшәү кимәле бик юғары булған үҫешкән ил, был күрһәткес буйынса ул донъя рейтингында ныҡлы 4-се урынды биләй. Илдә социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлауҙың универсаль системаһы, бушлай юғары белем алыу дәүләт яҡлауын ала[5].
Германия Европа берләшмәһен ойоштороусы илдәрҙең береһе һәм уның даими ағзаһы. Ул шулай уҡ НАТО-ға һәм «Ҙур етәү» ойошмаларына ла инә. Иммиграцияның популярлығы яғынан Америка Ҡушма Штаттарынан ҡала донъяла икенсе урында тора[6].
Йөкмәткеһе
- 1 Географияһы
- 2 Тарихы
- 3 Дәүләт ҡоролошо
- 4 Административ бүленеше
- 5 Иҡтисады
- 6 Халҡы
- 7 Транспорт
- 8 Мәҙәниәте
- 9 Спорт
- 10 Башҡортостан менән бәйләнештәре
- 11 Германия стипендиялары
- 12 Ҡалалар
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Һылтанмалар
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғи шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел.
Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы климат шарттарында бик күп һаҙлыҡтар яһалған, хәҙер уларҙың барыһы ла бөтөргәндәр. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр өсөн бик яҡшы. Был — бик әһәмиәтле малсылыҡ районы.
Илдең ҙур өлөшөн уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, гнейс, ҡомташ, аҡ буяу ҡатнашҡан яһалған тау тоҡомдарынан һәм киң үҙәндәр менән айырылған.
Германияның көньяҡ өлөшөнә Альп тауҙарының төньяҡ һырттары һәм уның итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бейек булмаған, ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы тиймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул милли парктар рәүешендә һаҡлана.
Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C тан (тигеҙлектәр) — минус 6 °C каса (тауҙар). Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса.Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000-2000 мм.
Германияла йылғалар күп: Рейн, Дунай, Эльба, Везер һәм Одер, улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәле — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: Боден, Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң матур һәм ҙур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан.
Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең бер сама 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кеше ҡулы менән яһалған ландшафттар өҫтөнлөк итә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Археологик мәғлүмәттәргә күрә, Германия территорияһында кеше 500-300 мең йылдар элек булған. Б. э. т. 1-мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан алман ҡәбиләләре Рим дәүләте менән бәрелешә башлайҙар. Халыҡтарҙың Бөйөк күсенеше дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франклылар, сакстар, тюрингтар һәм приздар ҡалған.
Урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франклылар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк составына кергән.
15 быуат аҙағы — 16 быуат башында крәҫтиәндәр күңел төшөнкөлөгө-золомға ҡаршы күтәрелештәре була.
Пруссияның күтәрелеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург-Пруссия корпустағы иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә.
1740-1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризма үҙенең иң юғары нөктәһенә етә.
Пруссия, Европа бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла хакимиәт урынлаштырыу өсөн Австрия менән көрәште көсәйтә.
1740 йылда, Бавар мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала.
XVIII—XIX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң түбәнге иле.
XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Веймар республикаһы
Ҡарағыҙ: Өсөнсө рейх
Ҡарағыҙ: Икенсе донъя һуғышы
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия Нигез законына (нем. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — федератив республика.
Германия конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән. Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йыллыҡ срокка һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр ғына булһа ла һайланырға мөмкин. Федераль канцлер — илдең иң юғары вазифаһы. 2005 йылдан башлап Ангела Меркель федерал канцлер.
Суд власы. Германия юғары суды.
Закондар сығарыу власы. Федераль йыйылышы -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт төҙөлөшө — федератив ил, уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.
Ерҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ирекле дәүләт Бавария
- Баден-Вюртемберг
- Берлин
- Бранденбург
- Бремен ере
- Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург
- Гессен
- Мекленбург — Алғы Померания
- Түбәнге Саксония
- Райнланд-Пфальц
- Саар
- Саксония Ирекле дәүләте
- Саксония-Анхальт
- Төньяҡ Рейн-Вестфалия
- Тюрингия Ирекле дәүләте
- Шлезвиг-Гольштейн
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа лидерлыҡҡа эйә.
Тиҙ үсешкән иҡтисадлы индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион Америка доллары, йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — евро. 2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында тора ине (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. Made in Germany бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.
Германияла юғары технологик йығаҙ етештереүсе ойошмалар биҡ күп:
- Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандар иң эре етештереүсе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизель эшләғән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу йығаҙды автоматик идара итеү системаларҙы етештерә. Йыллыҡ оборот — 1,4 млрд евро.
- Vaillant Group
- Protherm
- Wilo. Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан вентиляция йығаҙы, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта.
- Grundfos
- Smedegaard
- Kermi, йылылыҡ радиаторҙар эре етештереүсе
- Korado
- Sira
- Arbonia
- Global
- Oventrop, радиатор арматураһы эре етештереүсе.
- Danffos
- Zilmet, мембран бактар эре етештереүсе.
- Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдар эре етештереүсе.
- Энергофлекс
- BUDERUS
- REHAU, Теплоэнергетика
- UPONOR
- DAB
- ZILMET
- ADL
- Tatramat, һыу йылытҡыстар донъя лидеры.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия Федератив Республикаһының майҙаны Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә. Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке Югославия республикаһы граждандары, 187,5 мең Рәсәй һәм 129 мең Украина граждандары тәшкил итә.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар.
Германияныӊ флагман авиа ташыусы Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса Европаныӊ беренсе авиакомпания.
Тимер юлында ташыусы - Дойчебан (нем. Deutsche Bahn) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет (нем. Schönes Wochenende Tick) тәкдим итә. Ошо билет һатып алып (һаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөрғә мөмкин [8][9].
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. "Германия мәҙәниәте" төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле.
Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылдағы хәле буйынса, Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Донъя мәшһүрҙәре араһында— Дрезден рәсемдәр галереяһы, Германия музейы (Мюнхен), Тарихи музей (Берлин).
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. Германияның футбол йыйылма командаһы донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың исәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла ҙур теннис та киң таралған. 80се йылдар аҙағында Борис Беккер һәм Штеффи Граф теннис олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, Ҙур Алтын Шлемда берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла.
Формула 1ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы Михаэль Шумахер ҙа — немец. Германияла биатлон да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — Магдалена Нойнер, ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр биатлондан донъя чемпионы, өс тапҡыр донъя кубогын яулаусы.
Башҡортостан менән бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2016 йылда Башҡортостандың Германия менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме 186,1 миллион доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 60 проценттан ашыуы (115,6 миллион доллар) – экспортҡа, 40 процентҡа яҡыны (70,4 миллион доллар) импортҡа тура килгән. Башҡортостандан Германияға оҙатылған продукциялар араһында – минераль продукттар (68,2 процент), химия сәнәғәте продукцияһы һәм каучук (29,5 процент), металл һәм унан яһалған изделиелар (1,5 процент), шулай уҡ ағас, ҡорамалдар, быяла изделиелар, мебель, ауыл хужалығы сеймалы. Импорттың төп тауарҙары: ҡорамалдар һәм транспорт саралары (62,8 процент), химия сәнәғәте, шул иҫәптән фармацевтика продукцияһы (26,5 процент), шулай уҡ металл изделиелар, керамик продукция[10].
Германия стипендиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар (нем. Deutschlandstipendium) ҡаралған[11]. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан Төньяҡ Рейн-Вестфалия дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән.
Ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 июль 2017.
- ↑ AUF EINEN BLICK Bevölkerung (31.12.2015). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 июль 2017.
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html по данным ЦРУ (с некоторыми исключениями) за 2016-2017 гг.
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html Imports compares the total US dollar amount of merchandise imports on a c.i.f. (cost, insurance, and freight) or f.o.b. (free on board) basis. These figures are calculated on an exchange rate basis
- ↑ How US students get a university degree for free in Germany. BBC (3 June 2015). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 ноябрь 2015. 13 ноябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking. Bloomberg (20 May 2014). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 сентябрь 2014. 29 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile
- ↑ ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет
- ↑ Günstig reisen im Nahverkehr mit dem Schönes-Wochenende-Ticket
- ↑ Рөстәм Хәмитов Саксония Ландтагы делегацияһы менән осрашты
- ↑ [1]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Германия / В. Н. Стрелецкий, Б. А. Страшун и др. // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2006. — С. 686—748. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
- Посольство Германии в Москве
- Актуальные новости Германии
- Германия Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Информационный портал www.germania-online.ru
- www.deutschland.de (рус.) — Мультиязычный портал о современной Германии
- brd.su (рус.) — Некоммерческий русскоязычный проект о Германии реализованный стипендиатами немецких фондов
- Сборник карт Германии
- Монеты Германии 1871—2002
- Лесное хозяйство в Германии
Панорамные фотоснимки Германии Google Maps KMZ (файл меток KMZ для Google Earth)
- Һанлы исемлектең бер юлы


c: text/html

text:
Изге Рамаҙан айында ураҙа тота алмаған өсөн түләү, йәғни фидиә – тәүлегенә 150 һум. Мосолман 29 көн дауамында бер көн дә ураҙа тотмаһа 4 мең 350 һум түләргә тейеш була. Фидиә күләме төбәктәге төп ризыҡтарға хаҡтар нисбәтенән иҫәпләнә.
Республика мосолмандары Диниә назараты шулай уҡ Ураҙанан һуң бирелә торған фитыр саҙаҡаһының күләмен дә билдәләне. Йәғни һәр социаль ҡатлам өсөн ул төрлөсә. Мәҫәлән, килемдәре йәшәү минимумынан түбәнерәктәр 30 һум фитыр саҙаҡаһы түләргә тейеш. Урта хәллеләр – 100, бай мосолмандар 200 тәңкә түләргә бурыслы.
Диниә Назараты Башҡортостанда нисаб күләмен 60 мең һумдан билдәләне. Ошонан сығып, нисабы аҙ булғандар йылына бер мең ярым, хәллеләр бер мең ярым һумдан күберәк зәкәт түләргә тейеш. Барлыҡ йыйылған аҡса хәйриәгә тотоноласаҡ тип вәғәҙәләй Диниә назараты.
Мосолманға аҡса түләп гонаһтан ҡотолоу фарызмы, мәсет кемдең күпме хәйер биреүенә ҡыҫылырға тейешме, тигән һорауға Морат хажи Лоҡманов, башҡа хәйергә ҡыҫыла алмай, ураҙа хәйере һәр йыл айырым билдәләнә, тигән аңлатма бирҙе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ҒөсөлТәндең (кәүҙәнең) бер ҡоро ерен ҡалдырмаҫлыҡ итеп йыуыныуҙы ғөсөл тиҙәр. Бәлиғ булған малайҙарҙың енси ағзаларынан еүешлек килһә (поллюция), ҡыҙҙарҙың ай һайын булған күременән (менструация) һуң мотлаҡ ғөсөл ҡойонорға кәрәк. Ғөсөл алмай тороп: а)...
Иң мөҡәддәс тойғоДонъялағы һәр йән эйәһенең әсәһе бар. Кем һәм ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, яҡты донъяға килтереүенә кеше әсәһенә рәхмәтле. Әсә һүҙенән Ҡояш йылыһы, миһырбанлыҡ, яҡтылыҡ тоябыҙ. Сабыйҙың теле лә «әсәй» тип асыла. Ҡурҡыныс килгәндә, ауырығанда һәр...
Сәстәреңдән тотоп ҡарар инем…Миңнур Ҡасимова – Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылынан, мөғәллимә, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре. Һутлы телебеҙҙең, бәрәкәтле еребеҙҙең Мәккәһе булған хозур төбәктә йәшәгән ижадсының хикәйәләре лә йырлап тора. Мәхмүт Ҡашғари исемендәге Халыҡ-ара хикәйәләр...
Нағыштарҙа – милли асылШишмә районынан Анжела Ғәзизова: «Коллекциямдың төп йәме – сигеү. Башҡорттарҙың тормошонда был ысул менән биҙәлгән әйберҙәр күп булған. Һәр нағыш халыҡтың фәлсәфәүи, әхлаҡи ҡарашын, зауығын сағылдыра. Бар сәнғәт төрө кеүек, сигеү төрҙәре лә...
«Гөл нурында ҡалды наҙҙары»Межгорье ҡалаһынан Ләлә Ғәбделхаҡова: «Апайым Гөлнур Мөхәмәт ҡыҙы гөлдәр үҫтерергә ярата. Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, һаман металлургия комбинатында эшләүен дауам итә, сәскәләренә лә ваҡыт таба. Эре сәскәле глоксинияларҙың төрлө төҫтәгеләре...
Һалымды түләү яйыЙыл аҙағы етәрәк, 1 декабргә тиклем, халыҡ күсемһеҙ милек (ер, торлаҡ), транспорт өсөн һалым түләргә ашыға. Ләкин һалым хаҡындағы һорауҙар йыл әйләнәһенә көнүҙәк. Журнал уҡыусылар был өлкәләге нескәлектәр хаҡында һорашып йыш мөрәжәғәт итә. Федераль...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 446
ЙҮКӘЛЕ ТАУҘАРЫ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай р‑ны буйлап Әселе й. (Еҙем й. басс.) алып Нөгөш й. киңлек ағымына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 20 км, киңлеге 1,5—3 км, абс. бейеклеге 673 м. Һыртта 450—673 м бейеклектәге 20‑гә яҡын түбә (Ҡоҙаш, Ҡалынтау, Ҡылысҡыр тауҙары һ.б.) айырыла. Битләүҙәре һөҙәк. Вендтың әшә свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, һәүерташтарынан тора. Һыртта Алағузлы, Әселе, Бәләкәй һәм Оло Ҡоҙаш йй. (Ағиҙел й. басс.) һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы һоро урман һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарындағы ҡатнаш урмандарҙан ғибәрәт.
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Нобель премияһы
Но́бель пре́мияһы (швед. Nobelpriset, ингл. Nobel Prize) — күренекле фәнни тикшереүҙәр, асыштар һәм мәҙәниәт һәм йәмғиәт үҫешенә баһалап бөткөһөҙ индергән өлөш өсөн бирелә торған халыҡ-ара премия. Әҙәбиәт, фән һәм тыныслыҡ өлкәһендә бирелә. Премия 1895 йылда Нобель Фондын ойошторған Альфред Нобель тарафынан булдырыла. Күптәр өсөн Нобель премияһын алыу мөһим ваҡиға булып тора.[1] Нобель премияһын алған кешеләрҙе "Нобель лауреаттары" тип атайҙар.
Һәр лауреат миҙал, диплом һәм, суммаһы йылда үҙгәреп торған, аҡса ала.[2] 1901 йылда, Нобель лауреатына 150,782 SEK бирелгән, 2007 йылдың декабрендә 7,731,004 SEK. 2008 йылда еңәүселәргә 10,000,000 SEK бирелгән.[3] Наградалар Стокгольмда 10 декабрҙә, Нобелдең хәтер көнөндә, тапшырыла.[4]
Йөкмәткеһе
Премия категориялары һәм лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Физиология буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Королина институты ҡарары буйынса).
- Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Академияһы ҡарары буйынса).
- Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы (Норвегия Нобель комитеты ҡарары буйынса, Stortinget)
- Winners of the Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (decided by the Royal Swedish Academy of Sciences) Иҡтисад өлкәһендә Нобель исемендәге Швеция банкы премияһы (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
Нобель был турала васыят итмәһә лә,Швеция банкының Нобель исемендәге Иҡтисад өлкәһендәге премияһын ҡайһы саҡта Иҡтисад буйынса Нобель премияһы тип атайҙар, Был премияны 969 йылда Швецария Иҡтисад фәндәре банкы бирә башлай. Был премияны Нобель ҡарар итмәгән, уның өсөн аҡса ҡалдырмаған, шуға күрә был Нобель премияһы түгел,ләкин әһәмиәте буйынса ул башҡа Нобель премияларына тиңдәш.
Башҡаларҙан айырылып торған лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә премия алған лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нобель премияһы ойошторолған ваҡыттан алып, дүрт кеше ике тапҡыр Нобель премияһына лайыҡ була:[5]
- Мари Кюри: 1903 йылда физика буйынса радиоактивлыҡты асҡан өсөн һәм 1911 йылда таҙа радий алған өсөн.
- Лайнус Полинг: 1954 йылда химия буйынса химик бәйләнеш тәбиғәтен өйрәнгән өсөн һәм 1962 йылда ядро ҡоралын һынауҙы тыйған өсөн Тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнгән; ул ике төрлө премия алған берҙән бер кеше.[6]
- Джон Бардин: 1956 йылда физика буйынса транзистор уйлап тапҡан өсөн һәм 1972 йылда физика буйынса юғары үткәрексәнлек теорияһы өсөн.
- Фредерик Сэнгер: 1958 йылда химия буйынса инсулин молекулаһы структураһы өсөн һәм 1980 йылда химия буйынса нуклеотид вирусын өйрәнгән өсөн.
Төркөм булараҡ Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте ((International Committee of the Red Cross) ICRC) Нобель премияһына өс тапҡыр лайыҡ була: 1917, 1944, 1963 йылдарҙа. Беренсе ике премия һуғыш ваҡытындағы эшмәкәрлеген таныу хөрмәтенә, өсөнсөһө йәмғиәттең 100 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә.
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләтәр ойошмаһының (БМО) Юғары комиссары Нобель премияһын ике тапҡыр ала: 1954 һәм 1981 йылда.
Бер ғаиләнән лауреаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғаиләләр бер нисә тапҡыр лауреат булалар.[5]
- Кюри ғаиләһе биш тапҡыр Нобель премияһын ала:
- Мари Кюри, 1903 йылда физика һәм 1911 йылда химия өсөн.
- Уның ире Пьер Кюри, 1903 йылда физика өсөн.
- Уның ҡыҙы Ирен Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Уларҙың улы Фредерик Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Тағы ла Генри Лабус, Кюри ғаиләһендәге икенсе ҡыҙ Еваның ире, UNICEF институтының директоры 1965 йылда Тыныслыҡ өсөн премияға лайыҡ була.
- Гуннар Мюрдаль (Иҡтисад, 1974) v fnsys Альва Мюрдаль (Тыныслыҡ, 1982).
- Дж. Дж. Томсон, физика буйынса Нобель премияһын 1906 йылда ала, ул 1937 йылда физика буйынса Нобель премияһын алған Джордж Пейдж Томсондың атаһы була.
- Уильям Генри Брэгг 1915 йылда физика буйынса Нобель премияһын үҙнең улы Уильям Лоренс Брэгг менән бүлешә.
- Нильс Бор физика буйынса Нобель премияһын 1922 йылда ала һәм уның улы Оге Бор физика буйынса Нобель премияһына 1975 йылда лайыҡ була.
- Манн Зигбан, 1924 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1981 йылда физика буйынса Нобель преияһын бүлешкән Кай Зигбандың атаһы була.
- Ханс фон Эйлер-Челпин 1929 йылда химия быйынса Нобель премияһын Артур Харден менән бүлешә. Уның улы Ульф фон Эйлер 1970 йылда физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
- С.В. Роман, 1930 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1983 йылда физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты Субрахманьян Чандрасекарҙың ике туған ағаһы була.
- Артур Корнберг Северо Очоа менән берлектә 195 йылда рибонуклеин кислотаһы һәм дезоксирибонуклеин кислотаһын синтезлау механизмын асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡлы тип табыла [7]. Корнбергтың улы Роджер 2006 йылда химия буйынса эукариотик транскрипцияны өйрәнгән өсөн Нобель премияһына лайыҡ була[7].
- Ян Тинберген, иҡтисад буйынса 1969 йылға Нобель премияһы лауреаты, 1973 йылда физиология һәм медицина буйынса Конрад Лоренц һәм Карл фон Фриш менән бүлешеп алған премия лауреаты Николаас Тинбергендың ағаһы була.
Төшөрмәләр һәм иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Nobel Prizes cannot be awarded posthumously (to people who are no longer living).
- ↑ The Nobel Prize. Nobel Foundation. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Amounts. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 июль 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Award Ceremonies. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 Nobel Prize facts, nobelprize.org , accessed 18 October 2007.
- ↑ See "Preface", "The Peace Prize..." and "Linus Pauling: awards, honors, and medals", Linus Pauling and the nature of the chemical bond: a documentary history ; Linus Pauling and the international peace movement ; Ava Helen and Linus Pauling papers : Special Collections , the Valley Library, Oregon State University, accessed 13 December 2007.
- ↑ 7,0 7,1 Physiology or Medicine prize 1959, nobelprize.org , accessed 14 January 2008


text:
Гүзәлиә ВАХИТОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 19-10-2018, 11:29
Башҡортостандың иң хозур төбәктәренең береһе – Бөрйән районының Мәндәғол ауылында өлгөлө, татыу ғаиләлә өсөнсө бала булып донъяға килгәнмен. Бала сағым ауылда, атай-әсәйем янында үтте. Башланғыс белемде – үҙ ауылым мәктәбендә, урта белемде Иҫке Собханғолда алдым. Әле Өфө урман техникумында икенсе курста уҡыйым.
Ваҡытымды дөрөҫ итеп бүлергә тырышам, яратҡан шөғөлдәрҙе лә онотмайым. Бәләкәйҙән һүрәт төшөрөү, һындар эшләү менән шөғөлләнәм. Һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡып, ҡулыма танытма ла алдым. Туй, тыуған көндәргә открытка-бүләктәрҙе үҙ ҡулдарым менән эшләйем. Мәктәптә уҡығанда "Скул-лайф" телестудияһында алып барыусы ла булғайным, йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаштым. Инша-шиғыр яҙыу, ятлау буйынса һәр саҡ призлы урындар яуланым. Коми республикаһында үткән конкурста ла ҡатнашыу бәхете тейҙе. Быйыл интернетта үткән конкурста "Бөрйән һылыуы – 2018" исемен алдым.
Тормош девизым – "Өйрәнергә, белергә, еңергә!". Һәр ваҡыт яңы маҡсат-хыялдар менән янып йәшәйем. Илемә, халҡыма файҙалы кеше булырға хыялланам....
Ралина БУРАНҒОЛОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 8-10-2018, 10:55
Баймаҡ районының Ишей ауылында тыуып үҫкән.
Бала сағынан бейергә, һүрәт төшөрөргә ярата, шулай уҡ йырларға ла маһир. Тыуған ауылында һәм Баймаҡта мәктәптә уҡыған, хәҙер иһә Өфөлә парикмахер һөнәре буйынса белем ала.
Хыялы – сәхнәлә “йондоҙ” булып балҡыу. Шуға күрә лә тормошон музыкаға һәм бейеүгә арнарға теләй....
Миләүшә ДИЛМӨХӘМӘТОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 27-09-2018, 07:00
1990 йылда Баймаҡ ҡалаһында тыуғанмын, шунда үҫтем. Өфөлә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыным. Әле «Баймаҡ һыу селтәре» предприятиеһында эшләйем.
Баш ҡалала белем алған саҡта «Һылыуҡай» студияһына йөрөнөм. Бала саҡтан китап менән дуҫмын, төрлө милләт яҙыусыларының әҫәрҙәрен уҡыу оҡшай.
Шулай уҡ спорт яратам. Йүгереү, велосипедта йөрөү миңә дәрт, көс бирә. Йәй көнө тыуған яғыбыҙҙың матур тәбиғәт мөйөштәренә туристик походтарға йөрөүҙән дәрт алам.
Үҙемде төрлө яҡлап үҫтерергә тырышам. Оҙон сәскә прическалар эшләү, тегеү менән ҡыҙыҡһынам, инглиз телен өйрәнәм.
Төрлө ил буйлап сәйәхәт итергә хыялланам. Тормош девизым: «Тырышҡан табыр –ташҡа ҡаҙаҡ ҡағыр»....
Илмира ҠОЛБАЕВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 23-09-2018, 07:00
“Донъя шундай матур,
Артҡан һайын арта ҡәҙере...”
Яҡын әхирәтем – Көйөргәҙе районы ҡыҙы Илмира Ҡолбаева тап шулай тормошто, донъяны ярата. Бөгөн ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында эшләп йөрөгән ҡыҙ менән студент йылдарынан уҡ танышбыҙ.
Илмира – аныҡ маҡсатлы, баҫҡан ерендә ут сығарыр, аҡыллы, замана ҡыҙы. Үҙенең тырышлығы, өлгөрлөгө менән ул күптәргә өлгө булырлыҡ. Студент ваҡытында уҡ эшләргә лә, ике университетта уҡырға ла ваҡыт тапты.
Хыялланырға, янырға, ҡанатланырға һәр саҡ әҙер торған әхирәтемә артабан да йәшәүҙән йәм табып, яҡындарының терәге булып йәшәүен теләйем.
Әлмира Кашапова.
Әлшәй районы....
Милена ВАХИТОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 22-09-2018, 06:00
19 йәш. Нефтекама ҡалаһында тыуып үҫкән, әлеге ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университетында белем ала. Музыка мәктәбенең фортепиано класын тамамлаған, бик күп конкурс лауреаты. Халыҡ бейеүҙәре менән шөғөлләнә, һүрәт төшөрөү менән мауыға, волейбол уйнарға ярата. Буш ваҡытында китап уҡый. “Мисс Башҡортостан” моделдәр агентлығында матурлыҡ серҙәренә өйрәнә.
...
Эльмира ШӘЙЕХОВА, 19 йәш.
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 13-09-2018, 06:30
Дүртөйлөлә тыуып үҫкән ҡыҙ әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетында, 2-се курста белем ала. Еңел атлетика менән шөғөлләнә, инглиз телен өйрәнә. Республика һәм халыҡ-ара матурлыҡ конкурстарында ҡатнашҡан.
– Киләсәктә матур ғаилә ҡороп, балалар үҫтерергә хыялланам. Ҡатын-ҡыҙ нисек кенә уңышлы булмаһын, уны эштән ҡайтыуын көтөп торған яҡын кешеләре булырға тейеш, – ти Эльмира.
...
Айза КИНЙӘКӘЕВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 12-09-2018, 06:30
Өфө ҡыҙы Рената НӘҘЕРШИНА, 17 йәш.
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 5-09-2018, 16:52
Лиза САЙРАНОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 3-08-2018, 11:04
Тамырҙары менән Әлшәйҙән. Әле Өфө районының Шмидтов ауылында йәшәй, баш ҡалала күп функциялы үҙәктә эшләй. Бер юлы Башҡорт дәүләт аграр университетында ситтән тороп уҡырға ла өлгөрә.
Яратҡан шөғөлө – машина йөрөтөү. 18 йәштән руль артындамын, ти үҙе тураһында.
Хыялы – матур ғаилә ҡороу, сит илдәрҙе күреү....
Наргиз РӘХИМОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 23-07-2018, 10:52
Өфөлә тыуып үҫкән. Бала саҡтан уҡ бейеү һәм матурлыҡты үҙ иткән: Айҙар Ғәлимов студияһында шөғөлләнгән, аҙаҡ Линара Таһированың “Һылыуҡай”ына йөрөгән.
Сочиҙа үткән “Рәсәйҙең гәлсәр коронаһы – 2013”, “Ебәк юл” халыҡ-ара матурлыҡ һәм мода фестивалендә (Әзербайжан) Башҡортостан данын яҡлаған. Өфөлә үткән “Урал моңо”, “Берҙәмлек” халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә, ШОС һәм БРИКС саммитында ҡатнашҡан, “Салауат Юлаев” хоккей командаһы матчтарында эшләгән....
[/aviable]


text:
Кәбеҫтә күбәләге
Кәбеҫтә күбәләге — күбәләктәр отрядының аҡ күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Биологик ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡанаттарының ҡоласы 5,5—6,0 см, өҫ яғы аҡ, алғы ҡанаттарының осонда ураҡ рәүешендәге ҡара ҡайма бар, аҫ яғы йәшкелт һары төҫтә. Инә күбәләктең алғы ҡанаты 2 йомро ҡара таплы (ата күбәләктең аҫ яҡтан ғына). Йомортҡалары һары, ҡырлы, кегля формаһында, әүернәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙеңяпрағынаһала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 4—4,5 см, һорғолт йәшел, һары һыҙатлы һәм ҡара таплы, йәш ҡарышлауыҡтар — япраҡтың аҫ яғында, өлкәндәре өҫ яғында урынлаша.
Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Ағаста, ҡыуаҡта, кәртәлә, йорт стенаһында көпһөҙ ҡурсаҡлана. Ҡурсағының оҙонлоғо 2,3—2,5 см, йәшкелт һары, арҡаһы һәм ян‑яғы ҡара таплы.
Башҡортостанда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы шарттарында йылына 3 быуын үҫә. Ҡурсағы ҡышлай. Күбәләк яҙ көнө сыға, көндөҙ әүҙем; сәскәле үҫемлектәрҙеңнектары, ҡарышлауығы әүернә һымаҡтарҙың япрағы менән туҡлана. Бөтә республикала осрай.
Зыяны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәшелсә культуралары ҡоротҡосо.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии.
- Стриганова Б. Р., Захаров А. А. Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой — М.: РУССО, 2000. — Б. 266. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8..
Кәбеҫтә күбәләге // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 557
ИШЕМБАЙ ЗАКАЗНИГЫ. 1971 й. һунар промыслаһы йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү өсөн зоологик заказник булараҡ ойошторола. Ишембай ҡ. төньяҡ‑көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Майҙаны — 58,5 мең га, 80,8%‑ын урман ҡаплаған. Заказник терр‑яһында бик күп ҡушылдыҡтары м‑н Егән й. аға; тәбиғәт ҡомартҡылары бар: Кәлим осҡан ҡаяһы, Салауат Юлаев мәмерйәһе, Ҡарауылтау, Ташөй мәмерйәһе һәм уның тирә‑яғы, Ҡуҡрауыҡ шарлауығы, Ҡыҙылташ һәм Селтәрлеуртаташ төбәктәре, Ҡолоҡ й. тирә‑яғы. Көнбайыш өлөшөндә тау эргәһе рельефлы, һөҙәкле‑убалы; көнсығыш өлөшөндә тигеҙ, айырым түбән һырттар бар (Бағаръяҙ, Биктәр, Кесе Арҡа һ.б.). Карст үҫешкән. Киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандар таралған, көньяҡ экспозицияһы битләүҙәрен болонло һәм ҡыуаҡлы далалар биләй. И.з. үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән Браун күп рәтле абағаһы, БР‑ҙың һәм РФ-тың Ҡыҙыл китабына индерелгән Клер астрагалы, урыҫ сыбар сәскәһе. Бурһыҡ, аҡ ҡуян, үрғуян, ҡабан, һары шәшке, ҡоралай, һыуһар, йәтсә, төлкө, мышы, һоро айыу, америка шәшкеһе, һеләүһен, көҙән, ҡурпысыҡ, һуйыр, һуна өйрәк, сел, ҡор һ.б. йәшәй. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән төньяҡ шымамороно, Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты, Наттерер төн күбәләге, яр төн күбәләге, баҡса ҡомағы, мөншөгөр, орсоҡ йылан, баҡыр йылан һ.б. төрҙәр, ш. уҡ БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡара ҡауҙы, бөркөт, ҡом һайыҫҡаны, көсөгән, өкө, шаршы күкене, зөгәй, ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры, европа бәрҙеһе осрай.
Л.А.Едрёнкина
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 447
ЙӘБЕШМӘ АУЫРЫУЫ, операция (96%) йәки ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзалары шешеү ауырыуҙары арҡаһында тоташма (тоташтырғыс туҡыманан торған йәбешеү урыны) барлыҡҡа килеүгә бәйле патологик хәл. Н.Ғ.Ғатауллин б‑са ауырыуҙы клиник (ауыртыулы синдром өҫтөнлөк итә, ашҡаҙан‑эсәк дискомфорты) һәм йәшерен (физик эш эшләгәндә, ашағас, эмоциональ стресс кисергәндә һиҙелә) формаларға айыралар. Төп симптомдары: эс ауыртыу, уҡшыу, ҡоҫоу, метеоризм, эсәктәр ҡыуышлығындағы аштың тотҡарланып тороуы һ.б. Ауырыуҙың иң ауыр сағылышы — эсәктәрҙең үткәрмәүсәнлеге. Диагностика өсөн анамнез күрһәтмәләре, клиник һәм инструменталь тикшереү һөҙөмтәләре ҡулланыла. Дауалау: физиотерапевтик, диетотерапия, медикаментоз, хирургик (эсәктәрҙең бер‑береһенә йәбешеү үткәрмәүсәнлеге үтә киҫкен булғанда), шифахана‑курорт шарттарында реабилитациялау. Башҡортостанда Й.а. иҫкәртеү һәм дауалау б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 50‑се йй. БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) Ғатауллин тарафынан үткәрелә. 60‑сы йй. башлап аш һеңдереү юлының хәрәкәт әүҙемлеге тикшерелә, ҡорһаҡ ярыһы йәбешмәһенең алдан иҫкәртеү юлдары (новокаин, гидрокортизон һәм ҡорһаҡҡа йүнәлтелгән гипотермия ҡулланыу), диагностикалау, ауырыуҙарҙы дауалау һәм реабилитациялау ысулдары өйрәнелә (Р.Ф.Мөхәммәтрәхимов, Һ.Н.Хунафин). 1976 й. Өфөнөң 6‑сы дауаханаһы базаһында (хәҙ. БДМУ клиникаһы) Й.а. ауырыуҙарын дауалау һәм реабилитациялау б‑са Башҡ‑н респ. үҙәге ойошторола (1996 й. башлап Пластик абдоминаль хирургия б‑са Рәсәй федератив үҙәге). 90‑сы йй. алып Й.а. (Ө.М. Абдуллин, П.Г.Корнилаев, Р.З.Латипов, В.В.Плечев) һәм үтә киҫкен эсәк үткәрмәүсәнлеген (М.Һ.Ҡунафин) диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау, ш. иҫ. аҙ инвазив технологиялар ҡулланыу (В.М.Сибаев, Ф.М.Әғзәмов һ.б.), ысулдары камиллаштырыла. 2000 й. башлап ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларына операциянан һуң барлыҡҡа килгән йәбешмәне алдан иҫкәртеү ысулдары эшләнә (Р.Р.Шәүәлиев һ.б.).
Әҙәб.: Плечев В.В., Тимербулатов В.М., Латыпов Р.З. Спаечная болезнь брюшины. Уфа, 1999.
Һ.Н.Хунафин
Тәрж. М.М.Хәйҙәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 282
РӘ, йылға, Ыҡ й. (Кама й. ҡушылдығы) уң ҡушылдығы. Бәләбәй р‑ны Скобелевка а. төньяҡ‑көнбайыш ситендә башлана. Бәләбәй һәм Йәрмәкәй р‑ндары буйлап көньяҡ‑көнсығыштан төньяҡ‑көнбайышҡа табан аға. Ыҡ й. (тамағынан 458 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 57 км, басс. майҙаны 755 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йәрмәкәй р‑ны Рәтамаҡ а. эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 3,15 м3/с. Йылға басс. Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Рельефы һөҙәк убалы, һыҙа һәм йырындар м‑н йырғыланған, үҙәне тар, текә битләүҙәре бар. Ландшафы ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы (имән, йүкә) һәм икенсел ваҡ япраҡлы (ҡайын) урмандарҙан, йыуылған ҡара тупраҡтағы далаларҙан тора. Басс. 20%‑ын урман ҡаплаған, 50%‑ы һөрөлгән. Йәрмәкәй р‑нының ш. уҡ исемле ауылы эргәһендәге йылғала быуа төҙөлгән. Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Күтәмә, Ҡырҡнарат, Ҡоръятмаҫ, Сүлле (бөтәһе лә — уң).
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Рөстәм Хәмитов бюджет сәйәсәте мәсьәләһе буйынса кәңәшмәлә ҡатнашты
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов РФ Президентының 2012 йылдың 7 майындағы һәм Волга буйы федераль округы субъекттарының 2014 йылға һәм 2015-2016 йылдар план осорона бюджет тураһында указдарын үтәүгә бәйле сараларҙы тормошҡа ашырыу буйынса округ кәңәшмәһендә ҡатнашты. Кәңәшмә Ҡазанда йома, 13 декабрҙә, үтте.
Республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич рәйеслегендә кәңәшмәлә ҡатнашыусылар РФ Президентының май айындағы указдарын үтәүгә, Волга буйы федераль округы төбәктәренең бюджет-ара мөнәсәбәттәренә һәм тупланма бюджеттарының баланслылығына бәйле мәсьәләләрҙе тикшерҙе. Округ төбәктәренең башҡарма власть органдары тарафынан бюджеттың тотороҡлоғон тәьмин итеү һәм бурыс йөкләмәһен оптималләштереү буйынса күрелгән саралар, шулай уҡ Волга буйы федераль округы төбәктәрендә бюджеттың үтәлеше һәм 2014 йылға һәм 2015-2016 йылдар план осорона бюджетты формалаштырыу буйынса проблемалы мәсьәләләр телгә алынды.
Михаил Бабич, «бюджет процесындағы төп мәсьәләләрҙең береһе – ул РФ Президентының майҙағы указдарын үтәү. Эш көсөргәнешле, әлбиттә, әммә ҡуйылған бурыстарҙы беҙ үтәйбеҙ. Бөгөн средстволарҙың етерлек булыуы, бюджеттың баланслылығы, һәр төбәктең дәүләт бурысы торошо, төбәктәрҙең инвестиция процестарында ҡатнашыу мөмкинселеге һәм тармаҡ индикаторҙарынынаң «юл карталарына» тап килеү мәсьәләләре буйынса фекер алышыу үтә мөһим. Бөтә бурыстар РФ Президенты Мөрәжәғәтнамәһендә аныҡ телгә алынған. Һәм беҙгә эште дәүләт башлығы йөкмәткән бурыстарҙы үтәрлек итеп планлаштырыға кәрәк», тип билдәләне.
Рәсәй Финанс министрлығы РФ Президенты Указдарының үтәлешенә йомғаҡ яһау өсөн федераль округтарҙа губернаторҙар һәм финанс министрҙары менән тотош кәңәшмәләр серияһы үткәрә, тип хәбәр итте Антон Силуанов. Министр әйтеүенсә, «хәл ябай түгел, кәңәшмәнең маҡсаты – булған средстволарҙы социаль-иҡтисади сәйәсәттең өҫтөнлөклө тармаҡтарына йүнәлтеү өсөн бюджеттарҙы тулыландырыу сығанаҡтарына, шулай уҡ төбәктәрҙәге резервтарға анализ яһау. Тағы ла бер бурыс – федераль кимәлдә нимәләр эшләргә кәрәклеге тураһында «кире бәйләнеш» булдырыу өсөн төбәктәрҙе тыңлау, шуға күрә лә кәңәшмәгә федераль ведомство вәкилдәре саҡырылған. Финанс министрлығы ресустарҙы ҡайҙан эҙләп табыу мөмкинлектәрен белә», — тип һүҙен йомғаҡланы министр.


text:
Алдағы йәкшәмбелә “Салауат Юлаев” командаһы өсөн хәл иткес матч була. Юҡ-юҡ, дәғүәсеһе “Аҡ Барыҫ” та, СКА ла түгел, ә Екатеринбургтың “Автомобилист”ы.
Күрше өлкә клубы миҙгелде былтыр ҙа шулай шәп башлағайны. Әммә тора-бара турнир таблицаһында урталағы үҙ урынын алды. Хоккей белгестәре, көйәрмәндәр быйыл да бының ҡасан булырын ҡыҙыҡһынып көтә. Ә “Автомобилист” инде 15 уйында еңелеү белмәй! Йәкшәмбелә өфөләр уларҙың был “аҡ һыҙатына” нөктә ҡуя алырмы?..
Әлегә юлаевсыларһың 3 октябрҙәге Риганың “Динамо”һына ҡаршы матчы киләһе йылдың 10 ғинуарына күсерелгәндән һуң, улар Словакияның “Слован”ын ҡабул итте. Иҫәп – яҡташтарыбыҙ файҙаһына 4:1. Йоонас Кемппайнен ике шайба индерҙе, ә Григорий Панин миҙгелдәге тәүге голының авторы булды.


text:
Өфөлә саңғыла йүгереү буйынса ГТО нормаларын тапшырырға теләүселәрҙе «Биатлон» комплексында көтәләр
ӨФӨ, 2017 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Шәмбе, 16 декабрҙә, «Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙер» төбәк тест үткәреү үҙәге 1,2 һәм 3,5 саҡрым арауыҡта саңғыла йүгереү буйынса норматив ҡабул итә. 6-70 йәштә һәм унан өлкән бөтә теләүселәр ҙә норматив тапшыра ала.
Сараны уҙғарыу урыны һәм ваҡыты: иртәнге сәғәт 12-нән көндөҙгө 3-кә саҡлы «Биатлон» спорт-сәләмәтләндереү комплексында (Комаров урамы, 1). Ҡатнашыусыларҙы иртәнге 12-нән 3-сө яртыға тиклем теркәйҙәр.
Үҙең менән участка терапевт табибынан медицина белешмәһе йәки һәр ҡатнашыусыға медицина хеҙмәткәре рөхсәт биргән коллектив заявка, паспорт йәки тыуыу тураһында таныҡлыҡ (14 йәшкәсә), уникаль идентификация номеры булырға тейеш.
«Биатлон» спорт-сәләмәтләндереү комплексында саңғы кәрәк-яраҡтарын алып торорға мөмкин. Ул 150 һум тора. Бының өсөн паспорт кәрәк.
Шулай уҡ Максим Чудов клубының квалификациялы тренерҙары менән йүгереү һәм саңғыла йүгереү буйынса нормативтар үтәүгә әҙерләнеү мөмкинлеге бар. Тулыраҡ мәғлүмәт сайтта.
Белешмәләр өсөн телефон: 275-275-3.
http://www.bashinform.ru/news/1093256-v-ufe-zhelayushchikh-sdat-normativy-gto-po-begu-na-lyzhakh-zhdut-v-sok-biatlon/


text:
- Подробности
- Просмотров: 410
САМРАУ, сәмреғош, башҡ. фольклорының мифологик образы, персонажы. Иран мифологияһындағы Симург ҡошҡа барып тоташа. “Урал батыр” эпосында С. – антропоморф йән эйәһе, күк һәм ҡоштар тәңреһе. Ҡояш м‑н Ай – уның ҡатындары, Һомай һәм Айһылыу – ҡыҙҙары. С. батшалығында кешеләр ҡайғыны, эс бошоуҙы белмәй, ит ашамай, ҡан эсмәй, бүре м-н һарыҡ, төлкө м-н тауыҡ дуҫ йәшәй. Тылсымлы әкиәттәрҙә (“Ҡамыр батыр менән убырлы ҡарсыҡ”, “Айыуғолаҡ”, “Аҡъял батыр” һ.б.) сәмреғош ер аҫтында йәшәгән гигант ҡош булараҡ бирелә. Ул, балаларын йыландан ҡотҡарған өсөн, бәләгә тарыған батырҙы рәхмәтен белдереп ер аҫтынан өҫкә алып сыға. Ҡанатын елпеп яраны дауалай ала. С. персонажы башҡа төрки халыҡтар фольклорында ла бик популяр.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998; Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. Өфө, 2005.
С.Ә.Галин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 751
ДИМ, Күгиҙел, йылға, Ағиҙел й. һул ҡушылдығы. Фёдоровка р‑ны Алешкин а. төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Дөйөм Һырттың төньяҡ битләүендә башлана. Ырымбур өлк. буйлап көньяҡ‑көнсығыштан төньяҡ‑көнбайышҡа ҡарай аға, артабан Башҡортостан сиктәренән төньяҡ-көнсығышҡа табан Бишбүләк, Миәкә, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә һәм Өфө р‑ндары аша үтеп, Ағиҙел й. (тамағынан 475 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 535 км, басс. майҙаны 12,8 мең км2, дөйөм түбәнәйеүе 267 м. Башҡортостанда оҙонлоғо 420 км, башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Бишбүләк р‑ны Дүсән а. эргәһендә уртаса йыллыҡ аҡманың 74%‑ы — яҙғы (апр.—май), 16,3%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июнь—окт.), 9,7%‑ы ҡышҡы (нояб.—март) осорҙарға тура килә. Шишмә р‑ны Бочкаревка а. эргәһендә яҙғы аҡма 63,2%‑ҡа тиклем кәмей, йәйге һәм көҙгөһө 23,9%‑ҡа арта, ҡышҡыһы 12,9% тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы (м3/сек) Дүсән а. эргәһендә — 19,7, Бочкаревка а. — 47,6, тамағында 48,6 тәшкил итә. Д. йылға басс. Стәрлебаш‑Фёдоровка ҡалҡыулығында, Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығында һәм Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Көңгөр ярусы, ҡазан ярусы, өфө ярусы һәм плиоцендың ағым һыу ултырма тоҡомдарынан тора. Карст үҫеш алған. Ландшафына ҡараһыу һоро урман тупраҡтарындағы киң япраҡлы урмандар, ваҡ япраҡлы икенсел ҡайын һәм уҫаҡ урмандары, йыуылған, типик һәм карбонатлы типик ҡара тупраҡтарҙағы болондар һәм далалар хас. Урмандар басс. 12%‑ын биләй. Дәүләкән ҡ., Йоматау шифаханаһы, “Восход” туристар базаһы Д. ярҙарында урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары: уң — Өйәҙе, Миәкә һ.б.; һул — Мәнәүез, Ҡурһаҡ, Төйлән, Оло Өйҙөрәк һ.б. Исеме башҡорт диалект һүҙе: упҡын, соңғол, батҡаҡты аңлата.
В.А.Балков
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Башҡортостандан 114 уҡыусы Мәскәүгә Кремль шыршыһына бара
Башҡортостандан 114 уҡыусы Мәскәүгә Кремль шыршыһына бара Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Быйыл Кремлдә Яңы йыл шыршыһы 26 декабрҙә үтә. Башҡортостандан Мәскәүгә 140 кешенән торған делегация бара. Уларҙан 114 кеше 8-13 йәштәге уҡыусы һәм 28-е оҙатып барыусы (педиатрҙар, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылар). Юлламалар уҡыу алдынғыларына, олимпиадаларҙа, спорт ярыштарында, ижади конкурстарҙа еңеүселәргә, активистарға – Рәсәй уҡыусылар хәрәкәте лидерҙарына бирелде. Бынан тыш, төп яңы йыл тантанаһына күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүсе, хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булғандарҙың, хәрби хәрәкәт ветерандарының балалары бара.
Дәүләт Кремль һарайында уҙасаҡ дөйөм Рәсәй яңы йыл шыршыһынан тыш, балалар өсөн Измайлов Кремле һәм башҡа урындар буйлап экскурсия ойошторола.
Был сәфәргә аҡса республика ҡаҙнаһынан бүленә.
25 декабрҙә иртәнсәк делегация Мәскәүгә шыршы байрамына оса, 27 декабрҙә Өфөгә әйләнеп ҡайта, тип аңлаттылар Башҡортостан Мәғариф министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
http://www.bashinform.ru/news/1091626-na-kremlevskuyu-elku-v-moskvu-poletyat-114-shkolnikov-bashkirii/


text:
- Подробности
- Просмотров: 234
ТЕЛЕНОМУСТАР (Telenomus), яры ҡанатлылар отрядының йомортҡа ашаусылар ғаиләһенә ҡараған бөжәктәр заты. Бер нисә йөҙ төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала таралған. БР‑ҙа левискулус Т. — балдаҡлы ебәк күбәләге йомортҡаларының паразиты йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо яҡынса 1 мм. Кәүҙәһе ҡара төҫтә. Инә бөжәктәрҙең мыйыҡтары суҡмар рәүешле, аталарыныҡы — еп һымаҡ. Йомортҡаларын хужа бөжәктең йомортҡаһы эсенә һалалар. Осло сәйнәгесле һәм ҡойроҡ өҫтәмәле ҡарышлауыҡтары хужа йомортҡаһында яҡынса 11 ай була (ебәк күбәләгенең эмбрионын боҙа). Ҡурсаҡҡа әүерелеп бөтмәгән формалар ҡышлай. Яҙын йомортҡа ашаусылар сатыр һымаҡтар һәм роза һымаҡтарҙың таты м‑н туҡлана, сөнки улар өҫтәлмә аҙыҡҡа мохтаж була. Бер йыл эсендә 1 быуын үҫешә. Көндөҙ әүҙем. Хужа бөжәк йәшәгән урындарҙа осрай. Зарарлы бөжәктәрҙең һанын көйләй. Левискулус Т. балдаҡлы ебәк күбәләге м‑н көрәшеү өсөн ҡулланыла.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Морат Рәмзи
Морат Рәмзи (Мораҙулла бин Баһадирша Абдулла; 1854[1]—1934) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат Рәмзи (Мораҙулла бин Баһадирша Абдулла) 1854 йылдың 10 октябрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1855 йылдың 25 декабрендә) Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусының (хәҙерге Татарстан Республикаһы Сарман районының) Әлмәт ауылында Батырша (Баһадиршаһ Абдулла) Ғәҙелша улы ғаиләһендә дүртенсе бала булып донъяға килгән[2][3]. 1859 йылғы метрик яҙмаларында башҡорт Батырша Ғәҙелшиндың һәм уның ҡатыны Фәрхийыһан Зәйнетдинованың улдары Мәрҙәнша тигән фарсы исем менән күрһәтелгән[4][5], аҙаҡ Рәмзи оҙаҡ йылдар дауамында Ғәрәбстанда йәшәй һәм шунлыҡтан иемен ғәрәп исеме Морат йәғни Мораҙулла тип үҙгәртә[6]. Сығышы менән байлар ырыуы башҡорттарынан[7]. Милләте буйынса башҡорт[8][9].
Морат Рәмзи үҙе төҙөгән шәжәрәһе[10] түбәндәгесә: Биксура хан[11] → Ғабдуллабәк → Мәркә → Мамаж → Мырҙаш → Баһылай → Мырҙағол → Яниурса → Түңәлбай → Исхаҡ → Ғәҙелшаһ → Баһадиршаһ Абдулла → Морат Рәмзи (Мораҙулла)[9]. Әсәһе Нөркәй ауылынан[12], сығышы менән Ризаитдин Фәхретдиндең алыҫ туғаны — мөғәллимдәр ғаиләһенән, әсәһенең ағаһы Сәхәбетдин Зәйнетдинов байлар ырыуының аҫаба башҡорто булған. Әсәһе яғынан ҡартаһы — указлы мулла Зәйнетдин Монасипов (1798—?), ә уның атаһы отставкалағы зауряд-сотнигы Монасип Рахманғолов (1770—?) була[13]. Морат Рәмзинең ағаһы Хәсәншах (1844—?) йәшерен сәйәси ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Себергә һөргөнгә оҙатыла һәм шунда вафат була[3].
Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағандан һуң, 1869 йылда Ҡазандағы «Мәржәниә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә[3]. Әммә йыл ярымдан һуң Троицк ҡалаһының өсөнсө йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсәгә уҡырға күсә. Уның мөғәллимдәре араһында Бохарала белем алған Шәрәфетдин бин Мәһәҙей һәм Мөхәммәт бин Ғәбделзаһир Рахманғолов була. Троицкта Нәҡшбәндиә тәриҡәтенә инә[14]. 1872 йылда Троицктан китеп, йыл ярымға яҡын ҡаҙаҡтар араһында мөғәллимлек итә. 1874 йылдан Бохарала белемен камиллаштыра. Әммә бындағы белем биреү кимәле менән ҡәнәғәтләнмәгәс һәм шулай уҡ сирләп киткәс, 1875 йылда ҡаҙаҡ далаларына ҡайта һәм бында өс ай дауамында мөғәллимлек итә[3]. Аҙаҡ бер нисә йыл дауамында Волга-Уралда йәшәп, үҙенең тарихи хеҙмәтен төҙөү менән шөғөлләнә[15]. Морат Рәмзи Әхмәтшах Вәлидов менән дуҫ була, уның хеҙмәттәре Әхмәтзәки Вәлидовтың ғалим булараҡ формалашыуында ҙур өлөш индерә[9][16]. Вәлидов үҙенең «Хәтирәләр»ендә Морат Рәмзинең һәм ҡаҙаҡ солтаны Кенесарының төркиҙәрҙе рустарҙың иҙеүенән азат итеү зарурлығы тураһындағы фекерҙәре «беҙҙең аңға һеңде» тип яҙған[16].
1875 йылда Ташкент ҡалаһына килә. Артабан яҡташтарының каруанына ҡушылып, Сәмәрҡәнд һәм Мазари Шәриф аша Ҡабулға бара. Артабан Йәләлабад, Пешәүәр һәм Хәйҙәрабад аша Бомбей (Мумбаи) ҡалаһына килә. Бында өс ай дауамында йәшәп, 1876 йылдың башында пароходта Джиддә ҡалаһына бара. Һуңынан Мәккәлә хаж ҡылып, Мәҙинәгә килеп төпләнә[15]. Был осорҙа Морат Рәмзи уҡыуын артабан дауам итә һәм хәҙистәр, фикһ, тәфсир, ғәрәп теле буйынса белемен камиллаштыра[3].
1880 йылда йәнә Мәккәгә барып хаж ҡыла һәм шунда йәшәргә ҡала. Морат Рәмзи үҙенең мөғәлимдәре араһынан Мәҙинәлә — шәйех Мөзһәр, Мәккәлә — Әс-Сәйет Мөхәмәт Сәлих Зөүәүи, шәйех Сөрөр Суданлы, шәйех Ғәбделхәмит Дағстанлы, Дамулла Наманғанлы, шәйех Ғәбдерахман Саражды һәм уның улы Абдулла Саражды телгә ала. Әс-Сәйет Мөхәмәт Сәлих Зөүәүи һәм шәйех Ғәбделхәмит Дағстанлы вафат булғас, уларҙың васыяты буйынса мөридтәре һәм шәкерттәре Морат Рәмзиҙе хәлифә итеп һайлай[3].
1896—1914 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Рәсәйгә ҡайтып китә. Батша властары эҙәрлекләүҙәренә дусар була. Аҙаҡҡы сәфәрендә улы Фәһем менән бергә Ташкент, Бохара, Коканд, Наманған, Андижан һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәй[3]. 1917 йылда II Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша[2]. Граждандар һуғышы осоронда башта Ҡазанда, һуңынан Ырымбурҙа йәшәй. 1919 йылда Рәсәйҙән сығып, Көнсығыш Төркөстанға күсә, Ҡытайҙың Чөчәк (Чугучак)[17] ҡалаһында төпләнә. Ошо ҡалала 1934 йылдың 2 апрелендә вафат була[2].
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат Рәмзи бер нисә китап һәм мәҡәлә авторы булып тора[3].
1908 йылда Зәйнулла Рәсүлевтың финанс ярҙамы менән Морат Рәмзиҙең «Тәлфик әл-әхбәр вә тәлких әл-асар фи вәкаиг, Казан вә Болгар вә мөлүк әт-татар» («Ҡазан, болғар һәм татар хакимдары һәм улар менән бәйле ваҡиғалар тураһында хәбәрҙәр һәм риүәйәттәр йыйынтығы»[18]) хеҙмәте Ырымбурҙа ғәрәп телендә нәшер ителә. Әҫәр 2 томдан һәм барлығы 1256 биттән тора[19]. Был хеҙмәте өҫтөндә тарихсы 1892 йылдан 1907 йылға ҡәҙәр эшләй[15].
Морат Рәмзиҙең был китабы, ошондай жанрҙа яҙылған төбәктең башҡа мосолман ғалимдары әҫәрҙәренән айырмалы рәүештә, бүлектәргә һәм параграфтарға бүленгән, аҙағында ҡулланылған хеҙмәттәр исемлеге күрһәтелгән. «Тәлфик әл-әхбәр…» китабында боронғо замандан алып урта быуаттарға тиклем һундарҙың, төркиҙәрҙең, славяндарҙың, мадьярҙарҙың, готтарҙың тарихи үҫешен яҙған. Мысырҙа юғары вазифаларҙы биләүсе мәмлүктәр араһында ике башҡорт булыуы, уларҙың береһе — Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡордиҙың әмир, ә икенсеһе — Насретдин әл-Насыри шағир һәм ғалим булараҡ билдәле булыуҙары хаҡында айырым әйтеп үтә[20]. Тарихсы ғәрәп яҙмаларына һылтанма яһап, башҡорттарҙың урта быуаттарҙағы һаны ике йөҙ мең кеше булыуы хаҡында мәғлүмәт бирә[21][22]. Артабан автор Алтын Урҙа тарихын, уның мәҙәниәтен һәм халыҡтарын таcуирлауға күсә. Һуңынан Рус дәүләтенең Волга буйын, Уралды һәм Көнбайыш Себерҙе баҫып алыуы һәм был ваҡиғаларҙың шундағы халыҡтар өсөн эҙемтәләре тураһында яҙа. Аҙағында 150-нән ашыу башлыса башҡорт һәм татар халыҡтарының XVIII—XIX быуаттарҙа йәшәгән күренекле мосолман дин әһелдәре хаҡында библиографик материалдар бирелә[15].
«Тәлфик әл-әхбәр…» хеҙмәтендә башҡорт ерҙәрен рустар менән колониялаштырыу хаҡында яҙа, колонизация барышындағы Рәсәй хөкүмәте сәйәсәтенә тәрән социаль-иҡтисади анализ бирә, батша властарының бер төрки халыҡтарҙы (татарҙар, мишәрҙәр, ҡаҙаҡтар) икенселәренә (башҡорттар) ҡаршы ҡуйыу сәйәсәтен тәнҡитләй. Башҡортостанды колониялаштырыу масштабын, батша властары менән башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу алымдарын һәм колонизаторҙар менән башҡорт ерҙәрен урлап-талауҙарын тикшергәндә, тарихсы статистика мәғлүмәттәренә таяна. Башҡорт ерҙәрен тартып алып, батша хөкүмәте бында рус, татар, мари һәм башҡа крәҫтиәндәрҙең күсеүенә булышлыҡ иткән. Морат Рәмзи башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан ҡазан татарҙарын, мишәрҙәрҙе һәм ҡаҙаҡтарҙы фашлай. Шул иҫәптән 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы барышында биргән вәғәҙәләрен боҙоп, башҡорттарға хыянат итеүҙәре хаҡында яҙа, тарихсы һатлыҡ йәндәрҙе тәнҡитләп «уларҙы кеше тип, бигерәк тә мосолман тип атарға мөмкинме?» тигән һорау менән сыға[9].
Башҡорттарҙың хәрби-казак ҡатламына күсерелеүенең кире яҡтарын билдәләп үтә[15]. Һуңыраҡ Морат Рәмзиҙең һығымталары совет ғалимдары менән статистика мәғлүмәттәре, архив документтары һ. б. нигеҙендә раҫлана[23].
И. Р. Насиров буйынса «Тәлфик әл-әхбәр…» төрлө яҡтан әһәмиәтле булып тора: беренсенән, XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы башҡорт тарихының яҙма ҡомартҡыһы булараҡ; икенсенән, шул дәүерҙәге башҡорттарҙың милли үҙаңы һәм этник үҙбилдәләнеше үҫешендә яҙып ҡалдырылған этабы булараҡ; өсөнсөнән, китап структураһы, төрки халыҡтарының тарихын тасуирлау алымы, башҡа тарихсыларҙың яҙма сығанаҡтарын — мосолман, шулай уҡ рус һәм көнбайыш Европа сығанаҡтарын килтереү ысулы, — былар барыһы ла ниндәйҙер дәрәжәлә XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы башҡорт интеллектуаль менталитетының таралған тибын, фекерләү ҡеүәһен яңыртырға булышлыҡ итә[15].
«Тәлфик әл-әхбәр…» бик күп тарихи материалдар нигеҙендә яҙыла. Автор дәлилдәр килтереп, рус тарихсыларының Рәсәй төркиҙәре һәм мосолмандары тарихына ҡараштарын тәнҡитләп сыға, төркиҙәрҙең бойондороҡһоҙлоғо идеяһын хуплай, Волга буйы һәм Урал халыҡтарын көсләп суҡындырыу сәйәсәтен ғәйепләй[15]. Морат Рәмзиҙең «Тәлфик әл-әхбәр…» хеҙмәтенең нәшер ителеүе ҙур резонанс тыуҙыра. Батша хөкүмәте цензураһы был әҫәрҙе «православие сиркәүен асыҡ мыҫҡыллау һәм рәсәй мосолмандарын рустарға ҡаршы туранан-тура ҡотортоу» тип баһалай[8]. «Тәлфик әл-әхбәр…» хеҙмәте тиҙ арала тыйыла, тиражының күп өлөшө һатыуҙан алына һәм юҡ ителә[15].
Изге Ҡөрьәнде төрки теленә тәржемә итә. Суфый шәйехе Әхмәт Сирһиндиҙең («имам Раббани»; 1564—1624) «Мәктүбәт» тигән фарсы телендәге рисәләтен ғәрәп теленә тәржемә итә[7]
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тәлфик әл-әхбәр вә тәлких әл-асар фи вәкаиг, Казан вә Болгар вә мөлүк әт-татар [Ҡазан, болғар һәм татар хакимдары һәм улар менән бәйле ваҡиғалар тураһында хәбәрҙәр һәм риүәйәттәр йыйынтығы[18]]. 2 томда. — Ырымбур, 1908. (ғәр.)
- Нафаʼис ас-салихат фи тазйил ал-бакийат ас-салихат // Шу‘айб б. Идрис ал-Багини. Табакат ал-Хваджакан ан-Накшбандийа вас адат ал-маша̓ их ал-Халидийа ал-Махмудийа. — Дамаск: Дар ан-нуʻман ал-ʻулум, 1999. — 256—347 биттәр. (ғәр.)
- Тәлфик әл-әхбәр вә тәлких әл-асар фи вәкаиг, Казан вә Болгар вә мөлүк әт-татар. — Бейрут, 2002. (ғәр.)
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатыны Әсмә Шаһмөхәммәт ҡыҙынан туғыҙ балаһы булған[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1855 йылдың 25 декабрендә тыуған.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Рәмзи Морат // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Зайцев И. В. Мурад Рамзи и Арминий Вамбери // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2001. — № 3/4. — С. 71—75. — ISSN 2073-7483. (рус.)
- ↑ «Башкирцы: 59)Батырша Гадильшин (42 г.); Его сыновья Хасанша (13 л.), Марданша (4 г.) Башкирки: 60) Батырши Гадильшина жена Фархизиган Зейнетдинова (37 л.); его же дочери Мугусума (17 л.), Мубусуса (15 л.), Хуснузиган (1 г.).»
- ↑ Хамидуллин С. И., Шайхеев Р. Р. Материалы к родословной Мурада Рамзи // История башкирских родов. Байлар. Том 22 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН; Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой, 2016. — Б. 891—896. — 916 б.
- ↑ Хамидуллин С. И. Мурад Рамзи — шейх, богослов, историк // История башкирских родов. Байлар. Том 22 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН; Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой, 2016. — Б. 112—116. — 916 б.
- ↑ 7,0 7,1 Хамидуллин С. И. Бурджаны в истории Евразии — Уфа: Гилем, Башк. энцикл., 2013. — Б. 7. — 224 б. — ISBN 978-5-88185-097-5.
- ↑ 8,0 8,1 Алгар Х. Шейх Зайнулла Расулев // Ватандаш. — 1998. — № 9. — С. 133—134. — ISSN 1683-3554.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Насыров И. Р. Духовный отец нации // Ватандаш. — 1998. — № 9. — С. 119—122. — ISSN 1683-3554. (рус.)
- ↑ Тәлфик әл-әхбәр вә тәлких әл-асар фи вәкаиг, Казан вә Болгар вә мөлүк әт-татар. 2-се том. — Ырымбур, 1908. — 412-се бит. (ғәр.)
- ↑ Биксура хан башҡорт халҡының риүәйәттәрендә монгол-татар илбаҫарҙарынан башҡорт ерҙәрен ҡыйыу яҡлаусы батыр итеп һүрәтләнә.Морат Рәмзи үҙенең ата-бабаһы Биксура хан тураһында артабанғыса яҙа:
- ↑ Хәҙерге Татарстан Республикаһы Сарман районы Ҙур Нөркәй ауылы.
- ↑ Асфандияров А. З. Аулы мензелинских башкир — Уфа: Китап, 2009. — Б. 192. — 600 б. — ISBN 978-5-295-04952-1.
- ↑ Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Мәккәлә.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 Насыров И. Р. Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа. Islam.ru (2014-11-06). 28 сентябрь 2015 тикшерелгән. (рус.)
- ↑ 16,0 16,1 Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I — Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1994. — Б. 57—61. — 400 б. — ISBN 5-295-01269-7.
- ↑ Хәҙерге Ҡытай Халыҡ Республикаһы Синцзянь—Уйғыр автономиялы округының Тачэн ҡалаһы.
- ↑ 18,0 18,1 Ғәрәп теленән башҡа тәржемәһе — «Татар хакимдары, Ҡазан һәм Болғар һәм улар менән бәйле ваҡиғалар тураһында хәбәрҙәр һәм риүәйәттәр йыйынтығы».
- ↑ Ахмадуллин С. З. Талфик ал-ахбар ва талких ал-асар фи вакаи Казан ва Булгар ва мулук ат-Татар» как источник в истории туркмен //Материалы Съезда молодых востоковедов России и СНГ. — М. : Пробел-2000, 2012. — С. 8—10. — 298 с. — ISBN 978-5-98604-356-2.
- ↑ История литературы Урала. Конец XIV—XVIII вв./ Гл. ред. В. В. Блажес, Е. К. Созина. — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 608 с. — С. 87.
- ↑ Абуталипов А. Урта быуаттарҙа башҡорттарҙың һаны. «Киске Өфө» (2014-09-01). 28 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Антонов И. В. Средневековые башкиры — Уфа: Китап, 2013. — Б. 145. — 192 б. — ISBN 978-5-295-05716-8.
- ↑ Ямаева Л. А. Суфийские братства на территории исторического Башкортостана // Ватандаш. — 2008. — № 7. — С. 162—181. — ISSN 1683-3554. (рус.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Насыров И. Р. Взгляды Мурада Рамзи по вопросам реформирования и модернизации ислама / Ежегодник «Арабские исследования». — М.: РУДН, 2012. — С. 27—34. (рус.)
- Насыров И. Р. Духовный отец нации // Ватандаш. — 1998. — № 9. — С. 119—122. — ISSN 1683-3554. (рус.)
- Насыров И. Р. Мурат Рамзи и его взгляды на джадидизм // Религиозные аспекты глобализации: фактор ислама. Кн. 3: Тезисы докладов V Всероссийского съезда востоковедов 26-27 сентября 2006 г. — Уфа: Вилли окслер, 2006. (рус.)
- Temir A. Doğumunun 130. ve Ölümünün 50. Yılı Dolayısıyla Kazanlı Tarihçi Murad Remzi (1854—1934). — Belleten Türk Tarih Kurumu. — Cilt 5O. — Sayı 197. — Ankara, 1986. — S.495-505. (төр.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәмзи Морат // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Насыров И. Р. Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа. Islam.ru (2014-11-06). 28 сентябрь 2015 тикшерелгән. (рус.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса дин эшмәкәрҙәре
- Ырымбур губернаһында тыуғандар
- Сарман районында тыуғандар
- 2 апрелдә вафат булғандар
- 1934 йылда вафат булғандар
- Ҡытайҙа вафат булғандар
- Башҡорт дин әһелдәре
- Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр
- Башҡорт мәғрифәтселәре
- Мәҙрәсә мөғәллимдәре
- Алфавит буйынса тәржемәселәр
- Нәҡшбәндиә
- Ҡөрьәнде тәржемә итеүселәр
- Шәхестәр:Мәҙинә


text:
- Подробности
- Просмотров: 311
НЕФТЕХИМИЯ СӘНӘҒӘТЕ, эшкәртеү сәнәғәте тармағы, унда етештереү процестары продукттарҙың нефтехимия синтезына нигеҙләнгән. Синтетик каучук производствоһы, мөһим органик синтез продукттары етештереүҙе, техник углерод производствоһы, резина‑асбест сәнәғәтен, шин сәнәғәтен үҙ эсенә ала. Нефть һәм газ углеводородтары Н.с. өсөн сеймал булып тора. Башҡортостан Н.с. үҫешенең тарихы нефть эшкәртеү процестарын камиллаштырыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте пр‑тиеларында производствоны комбинациялау м‑н тығыҙ бәйле. 50—60‑сы йй. НЭЗ‑да икенсел нефть эшкәртеү процестары киң таралыу ала. Нефтехимия продукт‑ тары етештереү өсөн кәрәк булған олефин, ароматик углеводородтар һ.б. сеймал төрҙәрен сығарыу үҙләштерелә. 1956—60 йй. Өфө синтетик спирт з‑ды (ҡара: “Уфаоргсинтез”), Салауат нефтехимия комб‑ты (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”), Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑ды (ҡара: “Каучук”), Өфө НЭЗ‑ында эре нефтехимия производстволары сафҡа индерелә. БР‑ҙың Н.с. ш. уҡ Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы, “Туймазытехуглерод” пр‑тиеһы, Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы инә. БР‑ҙың Н.с. киң продукция ассортименты етештерә: полиэтилен, полипропилен, полистирол, поливинилхлорид, полиэтилентерефталат, сополимерҙар, синтетик май кислоталары, синтетик каучуктар, ыҫмалалар, спирттар, синтетик йыуыу саралары, фенол антиоксиданттар, коррозия ингибиторҙары, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, эфирҙар, яғыулыҡтарға, майҙарға, полимерҙарға һ.б. присадкалар (ҡара: табл.). БР сәнәғәт производствоһының дөйөм күләмендә Н.с. өлөшө 3,8% тәшкил итә (2004). Айырым нефтехимия продукцияһы төрҙәрен (ацетон, бутил спирты, изобутил спирты, синтетик этил спирты, синтетик каучук, этилен, пропилен, полипропилен, юғары баҫымлы полиэтилен, фенолдар) етештереү күләме б‑са БР РФ‑та төп урынды биләй. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә ебәрелә. Белгестәрҙе Башҡорт дәүләт университетында, Нефть техник университетында, Стәрлетамаҡ химия‑технология техникумында, Салауат индустриаль колледжында һ.б. әҙерләйҙәр.
Әҙәб.: М о в с у м з а д е Э.М., М у р т а з и н М.Б. Очерки по истории развития нефтяной промышленности Урало‑Поволжского региона. Уфа, 1995.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев
Башҡортостан Республикаһында нефтехимия продукцияһының төп төрҙәрен етештереү, мең т


text:
Ғалим тураһында яҡшы беләһеңме?
12 сентября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Тиҙҙән районыбыҙҙа мөһим ваҡиға – күренекле ғалим һәм талантлы әҙип Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевтың тыуыуына 105 йыл тулыу көнө билдәләнәсәк, данлыҡлы шәхесебеҙҙең тыуған төйәгендә тантаналы саралар үткәреләсәк.
Иҫтәлекле ваҡиға айҡанлы Жәлил Кейекбаевтың йорт-музейы ғалим һәм әҙиптең тормош юлы, фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге буйынса «Жәлил Кейекбаев тураһында яҡшы беләһеңме?» исемле викторина тәҡдим итә.
Һорауҙарға дөрөҫ һәм тулы яуаптар биргән тәүге өс кешегә юбилей тантанаһында дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырыласаҡ. Яуаптарҙы 1 октябргә тиклем редакцияға йәки ishmurzina.rimma@mail.ru электрон адресына ебәрергә кәрәк.
Иҫтәлекле ваҡиға айҡанлы Жәлил Кейекбаевтың йорт-музейы ғалим һәм әҙиптең тормош юлы, фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге буйынса «Жәлил Кейекбаев тураһында яҡшы беләһеңме?» исемле викторина тәҡдим итә.
Һорауҙарға дөрөҫ һәм тулы яуаптар биргән тәүге өс кешегә юбилей тантанаһында дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырыласаҡ. Яуаптарҙы 1 октябргә тиклем редакцияға йәки ishmurzina.rimma@mail.ru электрон адресына ебәрергә кәрәк.
Рәшит САБИТ: Хеҙмәтем һәм ғүмерем менән дә мин өлгө булһам ине йәштәргә!
12 сентября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Яҡташыбыҙ, билдәле яҙыусы Рәшит Сабитов һуңғы йылдарҙа тыуған ауылы Яңғыҙҡайында үҙе төҙөп ингән Ижад йортонда йәшәп ижад итә. Әҙип ауылдың ижтимағи тормошонан да ситтә ҡалмай, төрлө сараларҙа ҡатнашып тора.
Гәзит уҡыусылар иғтибарына уның бер шәлкем шиғырҙарын тәҡдим итәбеҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 240
УҠЫТЫУСЫЛАР СЕМИНАРИЯЛАРЫ, Рәсәйҙә башланғыс мәктәп уҡытыусылары әҙерләгән ябыҡ типтағы урта проф. уҡыу йорттары. Уҡытыусылар семинариялары тураһындағы положениеға (1870) ярашлы ойошторолған. Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында булған. Ҡаҙна, земстволар, айырым кешеләрҙең аҡсаһына тотолған. 15—16 йәше тулған, 2 класлы башланғыс халыҡ уч‑щеһы программаһы б‑са имтихан тапшырған һәм өлгөлө тәртибе т‑да баһалама килтергән бөтә ҡатлам балалары ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған. Тәрбиәләнеүселәрҙең күбеһе стипендия алған. Уҡыу курсы 3—4 йыл тәшкил иткән, әҙерлек класы эшләгән. Уҡыу программаһына Алла Ҡануны, пед., психология, урыҫ һәм славян телдәре, алгебра башланғысы м‑н арифметика, геом., тарих, геогр., тәбиғәт белеме, физика, ер үлсәү, һыҙма һ.б. ингән. У.с. китапханалары, пансиондары, һөнәрселек оҫтаханалары, баҡсалары, питомниктары, йәшелсә баҡсалары, ярҙамсы хужалыҡтары булған. Пед. практика ойоштороу өсөн У.с. эргәһендә 1 һәм 2 класлы башланғыс халыҡ уч‑щелары асылған. Өлкәндәр өсөн йәкшәмбе мәктәптәре эшләгән. 1919 й. 3 йыллыҡ пед. курстарына, һуңынан пед. техникумдарына үҙгәртелгән. Өфө губернаһында тәүге У.с. 1876 й. Өфө өйәҙенең Благовещен Заводы ҡасабаһында (ҡара: Благовещен уҡытыусылар семинарияһы) асылған. 1917 й. Башҡортостанда 11 У.с., ш. иҫ. Бәләбәй (ҡара: Бәләбәй педагогия колледжы), Стәрлетамаҡ (1916 й. нигеҙләнгән), Өфө (ҡара: Дарелмөғәллимәт) ҡҡ., эшләй. 1900 й. Благовещен У.с. дворяндар һәм чиновниктар балалары — 3,3%, руханиҙарҙан — 9,7%, казактарҙан — 6%, ҡала ҡатламдарынан — 26%, крәҫтиән балалары 53% тәшкил иткән.
Т.М.Әминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Майя (индей цивилизацияһы)
Майя — үҙенең яҙмаһы, сәнғәте, архитектураһы, математик һәм астрономик математик системалары аша билдәлелек алған Мезоамерика цивилизацияһы. Уның формалаша башлауын классик дәүерҙән элгәре йылдарға (б. э. т. 2000 й. — б. э. 250 й.) ҡараталар, классик осорҙа күпселек майя ҡалалары үҫешенең иң бейек нөктәһенә еткән (б.э. 250—900 йй.). Конкистадорҙар килгән саҡта тәрән хәлһеҙлек кисергән була. Майя, европалылар килгәнсегә тиклем бик күп алдараҡ ташландыҡ хәлгә килгән, таш ҡалалар төҙөгән булған, ҡайһы бер ҡалаларҙа һуңғараҡ та кешеләр йәшәгән әле. Майялар уйлап тапҡан календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары ла ҡулланған. Бөгөнгө көндә өлөшләтә сиселгән иероглифик яҙыуҙар системаһын ҡулланған майялар. Ҡомартҡыларҙа күп һанлы яҙмалар һаҡланған. Игенселектә һөҙөмтәле система булдырғандар, астрономия өлкәһендә тәрән белемгә эйә булғандар.
Ата-бабаларының телен һаҡлап ҡалған хәҙерге майялар ғына түгел, Мексика, Гватемала, Гондурастың көньяғында йәшәгән испан телле халыҡтың бер өлөшө лә боронғо майя халҡының вариҫтары тип атала. Майяларҙың ҡайһы бер ҡалалары: Паленк, Чичен-Ица, Мексикалағы Ушмаль, Гватемалалағы Тикаль һәм Киригуа, Гондурастағы Копан, Сальвадорҙағы вулкан көлө менән күмелеп ҡалған һәм ҡабаттан ҡаҙып сығарылған кескәй генә Хойя-де-Серена ауылы ЮНЕСКО донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Был халыҡтың мәҙәниәте тарихын өс периодҡа бүлеү ҡабул ителгән. Беренсе осор (боронғо замандан алып б.э. 317 йылына тиклем) — ҡала-дәүләттәр, примитив игенселек, кизе-мамыҡ туҡыма эшләү һ.б. барлыҡҡа килгән осор. Икенсе осор (317—987) — боронғо батшалыҡ йәки классик осор — ҡалалар үҫеше ваҡыты (Паленке, Чичен-Ица, Тулума) һәм бер үк ваҡытта X быуат башында халыҡтың уларҙы серле рәүештә ташлап китеүе. Өсөнсө осор (987 йыл — XVI быуат) — яңы батшалыҡ, йәки классик осорҙан элгәрге период — европа конкистадорҙарының килеү, яңы закондар, тормоштоң һәм мәҙәниәттең стилен һәм сәнғәтен ҡабул итеү, мәҙәниәттәр буталышы, туған туғанды үлтерешеү һуғыштары һ . б. дәүере.
Йөкмәткеһе
- 1 Территорияһы
- 2 Тарихы
- 2.1 Иртә осорға тиклемге период (б. э.т. яҡынса 2000—900 йй.)
- 2.2 Урта классик осорға тиклемге период (б. э. т. яҡынса 899—400 йылдар)
- 2.3 Һуңғы классик осорға тиклемге период (б. э. т. яҡынса 400 — б. э. 250 йылы)
- 2.4 Иртә классик осор (б. э. яҡынса 250—600 йылдары)
- 2.5 Һуңғы классик осор (б. э. яҡынса 600—900 йылдары)
- 2.6 Майя цивилизацияһының бөлгөнлөккә төшөүе
- 2.7 Классик периодтан һуңғы осор (яҡынса 900—1521 йй.)
- 2.8 Колониаль осор (1521—1821 йылдар)
- 2.9 Постколониаль осор
- 2.10 Майя бөгөн
- 3 Сәнғәте
- 4 Скульптураһы
- 5 Кейемдәре
- 6 Архитектураһы
- 7 Сауҙаһы
- 8 Яҙмаһы һәм ваҡыт иҫәбе
- 9 Дине
- 10 Йәмғиәттең сәйәси һәм ижтимағи структураһы
- 11 Хәрби эш
- 12 Ҡалалары
- 13 Майя батшалыҡтары
- 14 Фильмографияһы
- 15 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 16 Иҫкәрмәләр
- 17 Әҙәбиәт
- 18 Һылтанмалар
Территорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта (2017 йыл) майя цивилизацияһы үҫешкән территориялар түбәндәге дәүләттәр составына инә:
- Мексика (Чьяпас, Кампече, Юкатан, Табаско, Кинтана-Роо штаттары);
Майя мәҙәниәтенә ҡараған 1000-гә яҡын (XX быуаттың 80-се йылдары башына) ҡала табылған, ләкин уларҙың барыһы ла археологтар тарафынан ҡаҙылмаған һәм тикшерелмәгән. Шулай уҡ 3000-гә яҡын ҡасаба табылған.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иртә осорға тиклемге период (б. э.т. яҡынса 2000—900 йй.)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майяларҙың иртә классик осорҙан элгәрге үҫеше этабында йәшәгән урындарында ултыраҡтары барлыҡҡа килә һәм игенселек үҫешә. Майя цивилизацияһына б. э.т. яҡынса 2000 йыл менән билдәләнгән Куэйо (Белиз) тәүге төҙөлмәләре ҡарай. Был урындан майя ҡәбиләләре төньяҡҡа Мексика ҡултығына табан таралып ултырған. Копанда (Гондурас) һунарсылар б. э. т. яҡынса 1100 йылда урынлашҡандар. Иртә классик осорҙан элгәрге этапта майя цивилизацияһына ҡараған боронғо ҡала булған Ламанай ҡалаһына (Белиз) нигеҙ һалынған. Б. э. т. яҡынса 1000 йылда б. э. VII быуатына саҡлы йәшәгән Кахаль Печ (Белиз) нигеҙләнгән.
Урта классик осорға тиклемге период (б. э. т. яҡынса 899—400 йылдар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта классик осорҙан элгәрге периодта майяларҙың артабанғы таралып ултырыуы дауам итә, ҡалалар араһында сауҙа үҫешә. Б. э. т. Тикаль (Гватемала) өлкәһендәге ултыраҡ эҙҙәре б. э. т. VII быуат менән билдәләнә. Мексика ҡултығы яр буйында беренсе ултыраҡтар һәм ҡорамдар б. э. т. яҡынса 500 йылда барлыҡҡа килгән. Эль-Мирадор (майяларҙың билдәле булған иң ҙур пирамидаһы, 72 м) һәм хәҙерге Гватемала биләмәһендә урынлашҡан Накбе майяларҙың тәүге ҙур ҡалалары һанала. Б. э. т. яҡынса 700 йылда Месоамерикала тәүге яҙыу барлыҡҡа килгән.
Был осорҙағы майя сәнғәтенә Мексика ҡултығы ярҙарында барлыҡҡа килгән һәм бөтөн Мексоамерика менән сауҙа бәйләнештәре урынлаштырған ольмек цивилизацияһы йоғонтоһо һиҙелә. Ҡайһы бер ғалимдар, боронғо майялар иерархик йәмғиәт һәм батша идарарығы төҙөүҙәре менән майялар өлкәһенең көньяҡ райондарында б. э. т. 900 йылдан 400 йылға саҡлы ольмектарҙың йәнәш йәшәүенә бурыслы.
Һуңғы классик осорға тиклемге период (б. э. т. яҡынса 400 — б. э. 250 йылы)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майяларҙың ташҡа уйылып эшләнгән иртә ҡояш календары һүрәте б. э.т. яҡынса 400 йыл менән билдәләнә. Майялар королдәр һәм король ҡанынан булғандар идара иткән иерархик йәмғиәт идеяһын ҡабул итә. Теотиуакан ҡалаһына нигеҙ һалыу шулай уҡ һуңғы классик осорҙан элгәре периодҡа ҡараған. Теотиуакан бер нисә быуат дауамында бөтөн майя цивилизацияһын һәм башҡа төбәктәрен үҙенең мәҙәни йоғонтоһонда йәшәткән Месоамериканың мәҙәни, дини һәм сауҙа үҙәге булған.
Иртә классик осор (б. э. яҡынса 250—600 йылдары)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. 292 йыл йылы менән билдәләнгән Тикалдәге иң иртә стела хаким Кинич-Эб-Шок фигураһын һынландыра. 500 йыл тирәһендә Тикаль «бик бөйөк держава» була, унда яңы ғәҙәттәр, шулар араһында ҡорбан килтереү менән бәйле йола ритуалдары индергән Теотиуакан кешеләре йәшәй башлай. 562 йылда һуғышы йылдарында ҡала араһында Калакмуль һәм Тикаль ҡалалары араһында һуғыш башланған, һәм, һөҙөмтәлә, Калакмуль хөкөмдары Тикаль хакимы Яш-Эб-Шок II (Вак-Чан-Кавиль) әсирлеккә ала һәм уны ҡорбан итә.
Һуңғы классик осор (б. э. яҡынса 600—900 йылдары)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классик осорҙағы майя цивилизацияһы һәр береһенең үҙ хакимы булған ҡала-дәүләттәр территорияһы булып күҙ алдына баҫа. Бөтөн Юкатанға таралған майя мәҙәниәте үҙ үҫешенең сәскә атыуын кисерә, был осорҙа Чичен-Ица (700 йыл тирәһе), Ушмаль һәм Коба ҡалаларына нигеҙ һалынған. Ҡалалар сакбе (sacbé) тип аталған юлдар менән тоташтырылған. Ул осорҙағы уртаса европа ҡалаларынан кеше һаны буйынса күпкә артыҡ булған майя ҡалаларында 10 меңдән ашыу кеше иҫәпләнгән.
Майя цивилизацияһының бөлгөнлөккә төшөүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. IX быуатында уҡ майя халҡы йәшәгән көньяҡ райондарҙа халыҡ һаны бик тиҙ кәмей бара, һәм был күренеш бөтә үҙәк Юкатанға таралаған. Кешеләр ҡалаларҙы ташлап китә, һыу менән тәьмин итеү системаһы емерелә. Б. э. X быуаты уртаһынан улар башҡа таш ҡоролмалар төҙөмәй. Һаманға саҡлы майя цивилизацияһының юҡҡа сығыуы тикшеренеүселәр араһындағы бәхәскә сәбәп булып тора. Шул уҡ ваҡытта майя цивилизацияһының юҡҡа сығыуына ике төп ҡараш — экология һәм экологик булмаған фараздар бар.
- Экологик гипотеза кеше һәм тәбиғәттең үҙ-ара мөнәсәбәт балансына нигеҙләнгән. Ваҡыт үтеү менән баланс боҙола: даими үҫә барған халыҡ сифатлы тупраҡ етмәү, шулай уҡ эсәр һыу етмәү проблемаһы менән осраша. 1921 йылда О. Ф. Кук майяның экологик сәбәптәр менән юғалыуы тураһында фараз төҙөй.
- Экологик булмаған фараз гипотеза баҫып алыуҙар һәм эпидемияларҙан башланып, климат үҙгәреү йәиһә башҡа катастрофалар менән тамамланған төрлө төр теорияларҙы үҙ эсенә ала. Майяларҙы баҫып алыу фаразы файҙаһына археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә урта быуаттарҙа Үҙәк Америкала йәшәгән башҡа халыҡ — тольтектар эйә булған предметтар табылыуы һөйләй. Әммә күпселек тикшеренеүселәр был фараздың версия дөрөҫлөгөнә шикләнә.
Климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе геолог Хауг Геральд (Haug Gerald) майя цивилизацияһының кризисы сәбәптәре булып климатик үҙгәрештәр, бигерәк тә ҡоролоҡ, булған тигән фекер әйтә. 2012 йылдың февралендә Юкатан һәм Саутгемптон Университеты ғалимдары майя цивилизацияһы хатта бик ҡаты булмаған аслыҡтан да һәләк булырға мөмкин тигән ҡатмарлы моделләштереү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара. Үткәрелгән тәжрибәләр күрһәтеүенсә, был төбәктә сөсө һыуҙың етешмәй башлауы яуым-төшөм кимәленең 25-40 % кәмеүе менән аңлатылыуы мөмкин, һәм был күренеш б. э. 800—950 йылдарында күҙәтелгән. Яуым-төшөм кимәленең ошолай кәмеүе генә сәбәпсе түгел икән, һыуҙың парға әйләнеүе уның ямғыр яуып тулыланыуына ҡарағанда аҙыраҡ, ә был, үҙ сиратында, етерлек һыу күләменең кәмеүенә, өйрәнелгән тормош нигеҙҙәрен ҡаҡшатҡан һәм ҡалаларҙың бөлгөнлөккә төшөүенә килтергән.[1][2] Шулай уҡ, ҡайһы бер ғалимдар майя цивилизацияһының һәләк булыуын Үҙәк Азиялағы Теотиуакандың ахыры менән бәйләй.
Классик периодтан һуңғы осор (яҡынса 900—1521 йй.)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡынса 900 йылда халыҡ Тикалде ташлап киткән. Төньяҡ Юкатан ҡалалары үҫешен дауам иткән, әммә көньяҡтағы ҡалалар бөлгөнлөккә төшкән. Яҡынса 1050 йылда Чичен-Ицы ҡалаһы емерелгән. 1263 йылда һуңынан Юкатандың төп үҙәгенә әйләнгән Майяпанға нигеҙ һалынған. Әммә 1441 йылда ҡалала ихтилал башлана, һәм 1461 йылда халыҡ уны ташлап китә.
Бынан һуң Юкатан яңынан бер-береһе менән көрәшкән ҡалалар территорияһы булып торған. Шулай, Какчикелдәр йылъяҙмаһында тау майялары — какчикелдәр тарихы уларҙың Гватемалаға легендар килеүе, сәйәси ҡоролошо, күрше майя халыҡтары менән бәрелештәре, шулай уҡ уларҙың баш ҡалаһы Ишимче, 1520 йылда сәсәк үләтенән ҡырылыуы һәм 1524 йылда испандарҙың килеүе ентекләп тасуирланған.
Колониаль осор (1521—1821 йылдар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1517 йылда Юкатанда Эрнандес де Кордоба етәкселегендәге испандар барлыҡҡа килә[3]. Испандар Иҫке Донъянан майяларға электән билдәле булмаған сәсәк оспа, киҙеү грипп һәм ҡыҙылса корь сирҙәрен алып килә. 1528 йылда Франсиско де Монтехо башындағы колонистар төньяҡ Юкатанды баҫа башлай. Әммә, географик һәм сәйәси тарҡау булғанлыҡтан, испандарға төбәкте үҙенә буйһондороу өсөн 170 йыл самаһы йыл кәрәк була. 1697 йылда майяларҙың һуңғы бойондороҡһоҙ ҡалаһы Тайясаль да Испания тарафынан буйһондорола.
Постколониаль осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1821 йылда Мексика Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. Әммә илдәге хәл яйға һалынмай стабилләшмәй. 1847 йылда авторитар мексика хөкүмәтенә ҡаршы сыҡҡан Касталар һуғышы тип билдәлелек алған майялар ихтилалы тоҡана. Ихтилал тик 1901 йылға ғына баҫтырыла.
Майя бөгөн[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө көндә Юкатан ярымутрауында, шул иҫәптән Белизда, Гватемалала һәм Гондураста 6,1 млн самаһы майя йәшәй[4]. Гватемаланың 40 % тиклем халҡы — майя, Белизда — 10 %. Майяның бөгөнгө дине христианлыҡ һәм майяларҙың традицион ышаныуҙары ҡатышмаһынан тора. Бөгөн майяның һәр бер общинаһының дини ҡурсалаусыһы бар. Иғәнә сифатында йорт ҡоштары, тәмләткестәр йәки шәмдәр сығыш яһай. Майяның ҡайһы бер төркөмдәре үҙҙәренең традицион кейемендәге үҙенсәлекле элементтары менән идентификациялана.һәм башҡа майяларҙан айырылып тора. Бөгөнгө көндә Үҙәк Американың бөтөн илдәрендә лә йәшәгән майя индейҙарының ысынбарлыҡ реаль көнкүрешен күрһәткән ҙур булмаған видео бар.
Һаҡланып ҡалған традицион көнкүрешкә тоғро Чьяпаста (Мексика) йәшәгән лекандон майялары билдәле. Төркөм вәкилдәре майяларҙың традицион сюжеттары менән биҙәлгән мамыҡ кейемдәр кейә. Христианлыҡ был төркөм вәкилдәренә өҫтөнлөклө генә йоғонто яһай. Әммә туризм һәм, тәү сиратта, техник һәм иҡтисади прогресс төркөмдөң үҙенә бер төрлөлөгөнөң яйлап юйылыуына килтерә. Майялар күберәк һәм йышыраҡ заманса кейемдә йөрөй, үҙ йортонда электр, радио һәм телевидение менән файҙалана, автомобилдәрҙә йышыраҡ йөрөй. Бик күп кешенең боронғо майяларҙың донъяһы һәм мәҙәниәте менән танышырға теләгәнлегенән, ҡайһы бер майялар фәҡәт туризм иҫәбенә йәшәй.
Мексикалағы Чьяпас штатында сапатистар контролендә булған ауылдарҙа айырым ситуация барлыҡҡа килгән. Күптән түгел был ауылдар автономияға һәм үҙидаралыҡҡа өлгәште.
Сәнғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классик осорҙа боронғо майя сәнғәте үҙ үҫешенең иң бейек нөктәһенә еткән (б. э. яҡынса 250—900 йылдары). Паленктағы, Копандағы һәм Бонампактағы стеналарҙағы фрескалар иң матуры һаналған. Ошо фрескаларҙағы кешеләрҙең матурлығы был мәҙәниәт ҡомартҡыларын боронғо антик донъя мәҙәниәт һәйкәлдәре менән сағыштырырға мөмкинлек бирә, шуға күрә был майя цивилизацияһы үҫеше осорон классик тип һанау ҡабул ителә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йә инквизиция, йә ваҡыт үҙе уларҙы юҡҡа сығарғанлыҡтан, мәҙәниәт һәйкәлдәренең күбеһе беҙҙең көнгә тиклем килеп етмәгән.
Скульптураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майя скульптуралары, ҡағиҙә булараҡ, хәйер, уның ысынбарлыҡтағы функцияһы һаман да асыҡ билдәләнмәгән нигеҙендә йыш ҡына «алтарь» тип аталған эре яҫы таш һалынған стеланан ғибәрәт. Күп стелалар барельеф һүрәтләнешле булған, хәйер, майя цивилизацияһы йәшәгән ареал биләмәләрендә ғәҙәти скульптуралар ҙа осратып була[5]. Скульптураларҙың күпселеге майя цивилизацияһы үҫешенең классик осорона (б. э. 250—900) ҡарай[6].
Кейемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ир-геттәрҙең төп кейеме эш йәки янбаш бәйләүесе булған; ул бил тирәләп бер нисә тапҡыр уратылып алынған ус киңлегендәге туҡыма һыҙатынан ғибәрәт булған, артабан аяҡ араларынан сығарып кейелгән, бәйләүестең остары алдан һәм арттан һәлберәтеп ҡалдырылған. Танылған шәхестәрҙең янбаш бәйләүестәре «ҙур хәстәрлек һәм матурлап» ҡанаттар йәки ҡайыу-сигеү менән биҙәлгән. Яурындарына пати — әйбер хужаһының йәмғиәттәге урынына ярашлы биҙәлгән тура мөйөшлө туҡыма киҫәгенән япма ябынғандар. Юғары ҡатлам был ҡупшы кейемгә тағы ла оҙон күлдәк һәм сабыулы итәккә оҡшаған икенсе янбаш бәйләүесе өҫтәгән. Һаҡланып ҡалған һүрәттәрҙән күреүебеҙсә, уларҙың кейемдәре, моғайын, бик бай биҙәлешле һәм иҫ киткес матур булған. Хакимдар һәм хәрби етәкселәр ҡайһы берҙә бындай ягуар-арыҫлан тиреһен ябынып йөрөгән йәки уны билбауына беркеткән.
Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме ике төп предметтан: йә яурындарын асыҡ ҡалдырып, күкрәктән түбәндә башланған оҙон күлдәктән (куб), йә (мәҫәлән, Юкатандағы кеүек) ҡулдар һәм баш өсөн ҡалдырылған йырыҡтарҙан торған тура мөйөшлө материя киҫәгенән, һәм аҫҡы итәктән торған. Һаҡланып ҡалған һүрәттәр буйынса, күлдәкте лә, итәкте лә бергә лә, айырым да кейеү мөмкин булған; һуңғы осраҡта күкрәк асыҡ ҡалған (моғайын, кейемде теге йәки былай кейеү ысулы ҡатын-ҡыҙҙың ижтимағи статусы йәки урындағы йолалар менән билдәләнгәндер). Өҫкө кейем хеҙмәтен, ирҙәрҙеке кеүек, ләкин бер аҙ оҙонораҡ ябыу үтәгән. Кейем тәшкил иткән бөтә предметтар ҙа күп төҫлө биҙәктәр менән биҙәлгән.
Архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таш скульптурала һәм барельефтарҙа, ваҡ пластика әҫәрҙәрендә, диуарҙарҙа һәм керамика биҙәктәрендә сағылыш тапҡан майя сәнғәте өсөн стилләштерелгән гротеск образдарҙа һынландырылған дини һәм мифологик тематика хас. Майя сәнғәтенең төп мотивтары — антропоморф хоҙайҙар, йыландар һәм битлектәр; уға стилистик нәфислек һәм камил һыҙаттар хас. Майя өсөн төп төҙөлөш материал булып таш, беренсе сиратта, эзбизташ хеҙмәт иткән. Майя архитектураһы өсөн үргә төбәлгән фасадлы һәм кикрекле ҡыйыҡлы ялған көмбәҙҙәр типик булған. Был һарайҙарҙы һәм ҡорамдарҙы ослаған массив фасадтар һәм ҡыйыҡтар бейеклек һәм мөһабәтлек тәьҫораты тыуҙырған.
Сауҙаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майялар үҙ-ара ла һатыу иткән, төрлө майя илдәре үҙ-ара, башҡа дәүләттәр менән дә, төньяҡҡа ацтектар менән, көньяҡта хәҙерге заман Коста-Рика һәм Панама халҡы менән[7] йәнле сауҙа алып барған.
Яҙмаһы һәм ваҡыт иҫәбе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Колумбҡа тиклемге Яңы Донъяның үҙенә бер башҡа интеллектуаль ҡаҙанышы булып майя халҡы тыуҙырған яҙыу һәм ваҡытты иҫәпләү системаһы тора. Майя иероглифтары идеографик яҙмаға ла, фонетик яҙма өсөн дә хеҙмәт иткән. Уларҙы ташҡа киртеп яҙғандар, керамикаға төшөргәндәр, улар ярҙамында урындағы ҡағыҙҙан эшләнгән кодекс тип аталған яйлы китаптар яҙылған. Был кодекстар майя яҙмаһы буйынса тикшеренеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора. 1880-се йылдарҙа уларҙы тәү тапҡыр немец ғалимы Э. Ферсман тәржемә иткән. Ваҡытты билдәләү фиксация яҙма менән нигеҙле астрономик белемде тура килтереү ярҙамында мөмкин булған. Өҫтәүенә майялар «цолкин» йәки «тоналаматль» — 20 һәм 13 һандарына нигеҙләнгән иҫәп системаһын ҡулланған. Үҙәк Америкала таралған цолкин системаһы бик боронғо һәм мотлаҡ майя халҡы ғына уйлап сығарған тип раҫлап булмай. Форматив заман ольмектарында һәм сапотектар мәҙәниәтендә шуға оҡшаған һәм етерлек үҫешкән ваҡыт иҫәпләүе хатта майяларҙан да иртәрәк осорҙа барлыҡҡа килгән. Әммә майялар һан системаһын һәм астрономик күҙәтеүҙәрҙе камиллаштырыуҙа Үҙәк Американың башҡа төп халыҡтарынан күпкә алға киткән була.
Яҙыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге мексика штаты Оахака территорияһында археологтар асҡан иероглифтар киртелгән тәүге майя монументы яҡынса 700 йылға ҡарай.
Испандар баҫып инеү менән майя яҙыуын уҡырға тырышҡандар. Майя халҡын христиан диненә йүнәлтергә тырышҡан испан монахтары майя яҙмаһының тәүге тикшеренеүселәре лә булған. Шуларҙың иң билдәлеһе Юкатандың өсөнсө епискобы Диего де Ланда булған, ул 1566 йылда «Юкатандағы эштәр тураһында хәбәрҙәр» тип аталған хеҙмәт яҙған. Ланда фекере буйынса, майя иероглифтары һинд-европа алфавиттарына оҡшаған. Ул һәр иероглиф айырым хәреф аңлата тип иҫәпләгән.
1950-се йылдарҙа үҙенең асыштарын эшләгән СССР Фәндәр Академияһы Ленинград Этнография институты совет ғалимы Юрий Кнорозов майя текстарын асыуҙа бик күп уңышҡа өлгәшкән. Кнорозов де Ланданың исемлегенең алфавит түгеллегенә шикләнмәгән, ләкин шул сәбәптән тулыһынса кире лә ҡаҡмаған. Ғалим де Ланда «алфавиты» ысынында иһә ижектәр теҙеме булған. Ундағы һәр билдә бер тартынҡының бер һуҙынҡы менән айырым комбинацияһына тап килгән. Бергә берләштерелгән билдәләр һүҙҙәрҙең фонетик яҙмаһы булған. Көнбайышта боронғо майяларҙың иероглифтарын сисеүгә Генрих Берлин һәм Татьяна Проскурякова ҙур өлөш индерҙе.
XX быуаттағы асыштар һөҙөмтәһендә майя яҙмаһы тураһындағы белемде тәртипкә һалыу мөмкин булды. Яҙма системаһының төп элементтары булып 800 тирәһе билдәле тамға тора. Ғәҙәттә тамғалар квадрат йәки овал күренешле; бер йәки бер нисә билдә, бергә иероглифик блок барлыҡҡа килтереп, урынлаштырылыуы мөмкин. Бындай блоктар айырым тәртиптә билдәле яҙыуҙарҙың күпселеге өсөн арауыҡ сиктәрен билдәләүсе тура һыҙыҡлы рәшәткәләрҙә урынлашҡан булған. Был рәшәткә эсендә иероглифик блоктар айырым ҡағиҙәләргә[8] буйһоноп уҡыла торған рәттәр һәм бағаналар барлыҡҡа килтерә. Йыш ҡына хайуандарҙы, кешеләрҙе, тән ағзаларын һәм көнкүреш әйберҙәрен ентекләп һүрәтләүсе пиктографик билдәләр ҙә шулай уҡ әһәмиәтле.
Календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо һәм Урта быуаттар халыҡтарының иң төгәл календарына таянып, майя ҡанбабалары игенселек эштәренең башланыу ваҡытын күрһәткән. Майя үҙ заманы өсөн ҡатмарлы һәм байтаҡ аныҡ календарь системаһына эйә булған. Уны башҡа Үҙәк Америка халыҡтары — ацтектар ҙа, тольтектар ҙа һ. б. ҡулланған
Иҫәпләү системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майяларҙың иҫәбе ғәҙәти унарлы иҫәпләү системаһына түгел, ә месоамерика мәҙәниәтендә таралған егермеле иҫәпләү системаһына нигеҙләнгән. Бының нигеҙендә иҫәпләүҙә ҡулдағы ун бармаҡ менән бергә шулай уҡ ун аяҡ бармағын да ҡулланыу ята. Шуның менән бергә ҡулдағы һәм аяҡтағы биш бармаҡҡа тап килгән биш цифрлы дүрт блоктан торған структуралар булған. Шулай уҡ майяларҙа нулде схематик рәүештә устрица йәки ҡусҡарҙың буш ҡабырсағы ҡиәфәтендә күрһәтеү ҡыҙыҡлы факт булып тора. Нулдең тамғаланышы шулай уҡ сикһеҙлекте билдәләү өсөн дә ҡулланылған. Нуль күп математик операцияларҙа кәрәк булған, әммә шул уҡ ваҡытта ул боронғо Европала билдәле булмағанлыҡтан сығып, бөгөн ғалимдар, майя яҡшы белем кимәлле юғары үҫешкән мәҙәниәткә эйә булған.
Дине[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майя ҡалалары емереклектәре араһында дини характерлы ҡоролмалар өҫтөнлөк итә. Фараз ителеүенсә, ҡорам хеҙмәтселәре менән бер рәттән дин майялар тормошонда төп роль уйнаған. Б. э. 250 йылынан алып 900 йылына тиклемге осорҙа (майялар үҫешенең классик осоро) төбәктең ҡала-дәүләттәре етәкселегендә үҙҙәренең ҡулында, бик юғары булмаған хәлдә лә, бик мөһим дини функция туплаған хакимдар торған. Археологик ҡаҙылмалар дини йолалар атҡарыу ритуалдарында шулай уҡ йәмғиәттең юғары ҡатлам вәкилдәре ҡатнашыу мөмкинлеге хаҡында һөйләй.
Ваҡыт, йыһан, Ер һынылышы һәм яңы дәүер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шул осорҙа Үҙәк Америкала йәшәгән башҡа халыҡтар кеүек, майялар ваҡыттың цикллы характерына һәм астрологияға ышанған. Улар Ғаләмде өс кимәлгә — ер аҫты донъяһы, ер һәм күккә бүленгән, тип күҙ алдына килтергән. Дини йола ритуалдары һәм церемониялары тәбиғи һәм астрономик циклдар менән тығыҙ бәйләнгән булған. Ҡабатланып торған күренештәр системалы күҙәтеүҙәргә дусар ителгән, шунан һуң төрлө календарь төрҙәрендә сағылдырылған. Шул уҡ ваҡытта майя дини лидерҙарының бурысы булып был циклдарҙы аңлатыу интерпретациялау тора.
Атап әйткәндә, майя астрологияһы һәм майя календары буйынса, 2012 йылдың 21-25 декабрендә «бишенсе Ҡояш ваҡыты» (ҡышҡы ҡояш торошо) тамамлана. «Бишенсе Ҡояш» «Хәрәкәт Ҡояшы» булараҡ билдәле, сөнки, индейҙар күҙ аллауы буйынса, был осорҙа күп кешене һәләк итерлек көскә эйә Ер хәрәкәте булырға тейеш тиелгән.
Был дата ҡурҡыу тойғоһона килтергән паника күп алдаҡсы күрәҙәселектәргә һәм эзотерик спекуляцияға нигеҙ биргән.
Хоҙайҙар һәм ҡорбандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙәк Американың башҡа халыҡтарындағы кеүек, майяларҙа кеше ҡаны айырым ҙур роль уйнаған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән төрлө көнкүреш әйберҙәре — һауыт, ваҡ пластика һәм ритуаль ҡоралдар буйынса — үҙенсәлекле ҡан ағыҙыу йолаһы тураһында һөйләргә мөмкин. Классик осорҙа ритуаль ҡан ағыҙыуҙың төп төрө — ирҙәрҙең дә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың да телдәрен тишеүе. Органдарын (телен, иренен, усын, ирҙәр — енес ағзаһын) тишкәндән һуң, барлыҡҡа килгән тишек аша еп йә бау үткәргән. Майяларҙың күҙаллауы буйынса, ҡанда йән һәм тормош энергияһы тупланған.
Майя дине күп аллалы политеистик булған. Шул уҡ ваҡытта хоҙайҙар кешегә оҡшаш йән эйәләре булған. Майяларҙың сәнғәт предметтарында һүрәтләнгән сабый-аллалар һәм шулай уҡ ҡарт хоҙайҙар был фаразд раҫлай. Шуның менән бәйле, кешене ҡорбан итеү боронғо майялар тарафынан аллалар ғүмерен оҙайтыуға булышлыҡ иткән акт тип ҡаралған.
Майяларҙа кешене ҡорбан итеү киң таралған күренеш булған. Кеше аҫыу, һыуға батырыу, ағыулау, туҡмау, шулай уҡ тереләй ҡәбергә күмеү юлы менән ҡорбан ителгән. Ацтектарҙағы кеүек үк, иң ҡанһыҙ ҡорбан итеү төрө — кешенең ҡорһағын ярыу һәм күкрәгенән тибеп торған йөрәкте һурып сығарыу булған. Һуғышта әсирлеккә алынған башҡа ҡәбилә кешеләре лә, үҙ халҡының вәкилдәре лә, шул иҫәптән йәмғиәттең юғары ҡатлам ағзалары ла ҡорбан ителгән. Ваҡыт һайлау, сират урынлаштырыу һәм ҡорбан салыу ысулы әлегә тиклем асыҡланмаған. Һуғыш ваҡытында әсирлеккә эләккән башҡа ҡәбиләләр вәкилдәре, шул иҫәптән дошмандың юғары ҡатлам ағзалары ҙур масштабта ҡорбан ителгәне төгәл билдәләнгән. Әммә ацтектар кеүек, майяларҙың да, ҡулға киләсәктә күберәк ҡорбан итерлек әсир төшөрөү маҡсатында, ҡан ҡойғос һуғыштарҙы алып барыуы йә бармауы әлегә тиклем асыҡ билдәле түгел.
Юкатандың төньяғындағы классик осорҙан һуңғы ҡалаларҙа майя мәҙәниәте үҙгәрештәр кисергән. Шулай, цивилизацияның испандар баҫып алған дәүерҙәге ҡала емереклектәре был осорҙа йәшәгән майялар өсөн дин классик үҫеш этабы ваҡытындағы кеүек бик мөһим роль уйнамағаны хаҡында һөйләй.
Йәмғиәттең сәйәси һәм ижтимағи структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майяларҙың иғтибары иң тәүҙә тышҡы сәйәсәткә ныҡ йүнәлтелгән була. Айырым ҡала-дәүләттәрҙең бер-береһе менән ярышып йәшәүе был фактҡа бәйле, әммә шул уҡ ваҡытта кәрәкле тауар алыу өсөн сауҙа юлдарын контролдә тоторға тейеш булған. Төбәгенә, дәүеренә, унда йәшәгән халҡына ҡарап, сәйәси структуралар айырылған. Аява (хаким) етәкселегендәге нәҫелдән килгән короллек менән бер рәттән шулай уҡ байҙар олигархик һәм аҡһөйәктәр аристократик идара итеү формаһы ла урын алған. Киче ҡәбиләһендә (K’Quiché iche') шулай уҡ дәүләттә төрлө бурыс үтәүсе затлы ғаиләләр ҙә булған. Шулай уҡ йәмғиәттең түбән ҡатламында кәм тигәндә демократик институттар урын алған: хәҙерге көнгә саҡлы һаҡланған өс йылға бер бургомистр, «майя-бургомистр», һайлау процедураһы ла бик күптән йәшәп килә тип уйларға кәрәк.
Хәрби эш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Низағтар һәм һуғыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майялар бер-береһе менән йыш ҡына һуғышҡан. Ҡайһы бер тарихсылар хатта майяларҙың классик мәҙәниәте емерелеүенең төп сәбәбен шунда күрә. Боронғо майя цивилизацияһында һуғыштар сәйәси, иҡтисади һәм дини маҡсаттарға хеҙмәт иткән күп сәбәптәр менән бәйле алып барылған. Һуғыштарҙың иң йыш сәбәбе булып үҙ-ара ярышыусы ҡала-дәүләттәрҙе контролдә тотоу, шулай итеп, көнәркәш династияны сит тәхеттән төшөрөү һәм унда үҙ контроле аҫтындағы хакимды ултыртыу маҡсатында алып барылған. Сәйәси яҡтан һуғышта еңеп сығыусы хакимдың абруйын күтәреү төп мәғәнәгә эйә булған. Иҡтисади мәғәнәлә дошманды еңеү яңы сауҙа юлдарына сығыу мөмкинлеген биргән, шулай уҡ еңелгән ҡала-дәүләт халҡының бер өлөшө ҡол ителгән. Дини маҡсаттан һуғышта еңеү яулау артабан дини церемонияларҙа ҡорбан итерлек яңы кешеләрҙе әсирлеккә алыу мөмкинлеген биргән. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, классик осорҙағы майя һуғыштары дошмандың территорияһын яулап алыу һәм еңеүсе ҡалаға яуланған ерҙәрҙе ҡушыу бурысын ҡуймаған. Шулай итеп, классик дәүер эпохаһында ҡеүәтле берҙәм майя дәүләте барлыҡҡа килмәгән.
Ҡоралланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майя һуғышсылары яуҙарҙа хәрби суҡмарҙар, тынлы төрөпкәләр, бысаҡ, һөңгө, балталар, маҡан һәм башҡа ҡоралдар менән ҡоралланғандар. Шулай уҡ йәйә-уҡ һәм япраҡ ҡулланғандар. Япраҡ көпшә итеп уралған, һәм уның аша йыш ҡына баштары ағыуланған уҡтарҙы дошманға осорғандар. Майялар торҡаны һирәк кейгән, әммә алыш барышында ағастан һәм хайуан тиреһенән яһалған ҡалҡандарҙы ҡулланған.
Майялар шулай уҡ ағас ҡылысҡа саҡматаш лезвиены ике яғы ла үткер йоҡа ҡорос пластинка беркетелгән һәм һиртмәкте хәтерләткән ҡулайлама менән ҡоралланған булған. Ҡыҙыҡлы ҡулайламалары, ҡағиҙә булараҡ, бармаҡтар менән ҡыҫып тотолған һәм беләҙеккә уралған кейҙерелгән күн бауҙары ла булған. Улар ярҙамсы катапульта йәки ҡыҫҡа һөңгөләрҙе алыҫҡараҡ ырғытыуға ярҙам иткән, был ҡулайламалар осортоу алыҫлығын ике тапҡырға арттырыу мөмкинлеген биргән.
Ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майя батшалыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баакуль, Мутуль, Кануль, Шукууп батшалыҡтары, шулай уҡ тағы бер нисә тиҫтәнән ашыу ваҡ батшалыҡтар булғанлығы билдәле.
Фильмографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Затерянное королевство майя» — научно-популярный фильм, снятый Национальным географическим обществом в 1993 г.
- Апокалипсис (Apocalypto) — художественный фильм Мела Гибсона
- Фонтан (The Fountain) — фантастический художественный фильм Даррена Аронофски
- 2012 — фантастический художественный фильм. Режиссёр: Роланд Эммерих
- «Загадки Майя» (ингл. «Mystery of The Maya») — документальный фильм Барри Ховелла (ингл. Barrie Howells) и Роберто Рочина (ингл. Roberto Rochin), 1998 г.
- «Секрет властителей Майя» (ингл. «Treasure Seekers. Code Of The Maya Kings») — документальный фильм, снятый National Geographic в 1999 г.
- «Шкала времени. Затерянные города Майя» (ингл. «Time watch. Lost Cities of the Maya») — документальный фильм, снятый BBC в 2003 г.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ольмектар
- Ольмек мәҙәниәте
- Эпиольмектар
- Теотиуакандар
- Сапотек цивилизацияһы
- Чичимектар
- Ацтектар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Определена причина гибели цивилизации майя
- ↑ Вестников апокалипсиса замучила жажда
- ↑ Хронология майя
- ↑ Ethnologue report for Mayan
- ↑ Stuart, David (Spring–Autumn 1996). «Kings of Stone: A Consideration of Stelae in Ancient Maya Ritual and Representation». RES: Anthropology and Aesthetics (President and Fellows of Harvard College acting through the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology) (29/30 The Pre-Columbian): 149.
- ↑ Miller, Mary Maya Art and Architecture — London, UK and New York, USA: Thames & Hudson, 1999. — P. 9. — ISBN 0-500-20327-X.
- ↑ Народ Майя. Рус Альберто, 1986. Торговля
- ↑ Письменность майя
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Веретенникова, А. М. Города майя и ацтеков / А. М. Веретенникова. — М. : Вече, 2003. — 208 с. — ISBN 5-9533-0062-X.
- Галич Мануэль. История доколумбовых цивилизаций / Мануэль Галич ; Пер. с исп. М. М. Гурвиц, Г. Г. Ершовой. — М. : Мысль, 1990. — 408 с.: ил. — ISBN 5-244-00419-0.
- Галленкамп Чарльз. Майя: Загадка исчезнувшей цивилизации / Пер., комм. и послесл. В. И. Гуляева — М. : Наука, 1966. — 216 с.: ил.
- Гуляев В. И. Древние майя : загадки погибшей цивилизации / В. И. Гуляев. — М. : Знание, 1983. — 176 с.
- Гуляев В. И. Забытые города майя / В. И. Гуляев. — М. : Искусство, 1984. — 184 с.
- Гуляев В. И. Города-государства майя / В. И. Гуляев. — М. : Наука, 1979. — 304 с.
- Джилберт Э. Тайны майя / Э. Джилберт, М. Котрелл. — М. : Вече, 2000. — 161 с. — ISBN 5-7838-0508-4.
- Дрю Дэвид. Майя. Загадки великой цивилизации. — Смоленск: Русич, 2012. — 416 с.: ил. — (Серия «Историческая библиотека»). — ISBN 978-5-8138-1031-2
- Ершова, Г. Г. Древняя Америка: полёт во времени и пространстве : Мезоамерика / Г. Г. Ершова. — M. : Алетейя, 2002. — 392 с. — ISBN 5-89321-092-1.
- Ершова, Г. Г. Майя. Тайны древнего письма. — М.: Алетейя, 2004. — 296 с. — Серия «vita memoriae». — ISBN 978-5-89321-123-5.
- Керам К. В. Первый американец : Загадка индейцев доколумбовой эпохи / К. В. Керам. — М.: Прогресс, 1979. — 336 с.
- Кинжалов Р. В. Культура древних майя. — М.: Наука, 1971. — 364 с.
- Ко Майкл. Майя : Исчезнувшая цивилизация: легенды и факты / Майкл Ко. — М. : Центрполиграф, 2007. — 237 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 978-5-9524-2806-5.
- Кузьмищев В. А. Тайна жрецов майя / В. А. Кузьмищев. — М. : Молодая Гвардия, 1968. — 368 с. — Серия «Эврика».
- Леон-Портилья М. Мифология древней Мексики / М. Леон-Портилья // Мифологии Древнего мира / Под. ред. И. М. Дьяконова. — М. : Наука, 1977.
- Рус Альберто. Народ майя. — М.: Мысль, 1986. — 256 с.
- Соди Деметрио. Великие культуры Месоамерики / Пер. с исп. З. В. Ивановского. — М.: Знание, 1985. — 208 с.: ил. — Серия «Переводная научно-популярная литература».
- Спенс Льюис Мифы инков и майя / Пер. с англ. Л. А. Карповой. — М.: Центрполиграф, 2005. — ISBN 5-9524-2004-4.
- Милослав Стингл. Тайны индейских пирамид / Пер. с чеш. О. М. Малевича. — М.: Прогресс, 1978 (2-е изд. — М., 1982). — 280 с.
- Стюфляев М. И. История царств майя.
- Талах В. Н. Америка первоначальная : Источники по истории майя, науа (астеков) и инков / В. Н. Талах, С. А. Куприенко ; Ред. В. Н. Талах, С. А. Куприенко. — К. : Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 370 с. — ISBN 978-617-7085-00-2.
- Талах В. М. Введение в иероглифическую письменность Майя (укр.). kuprienko.info (2011-03-19). — учебник языка майя. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 19 март 2011 тикшерелгән.
- Таубе Карл. Мифы ацтеков и майя / Пер. с англ. К. Ткаченко. — М.: ФАИР-ПРЕСС, 2005. — 112 с.: ил., тираж 3000 экз.
- Тюрин Е. А., Зубарев В. Г., Бутовский А. Ю., «История древней Центральной и Южной Америки»
- Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации» Затерянный мир майя / Пер. с англ. Н. Усовой. — М.: ТЕРРА, 3-37 1997. — 168 с.: ил.
Әҙәби тәүсығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Источники по древней истории Центральной и Южной Америки
- Обзор важнейших литературных источников об индейцах майя
- Диего де Ланда. Сообщение о делах в Юкатане
- Берналь Диас дель Кастильо. История Индий
- Лас Касас, Бартоломе де. Кратчайшее сообщение о разрушении Индий
- Диего Лопес Когольюдо. История Юкатана. Книга 4. Мадрид, 1688 / пер. В. Талах. — Киев, 2008.
- Пополь-Вух. Родословная владык Тотоникапана/Под ред. Р. В. Кинжалова. — М.;Л.: Изд-во АН СССР, 1959. — Серия «Литературные памятники» (переизд.: М.: Наука, Ладомир, 1993).
- Франсиско Эрнандес Арана Шахиль. Памятная записка из Солола или Текпан-Атитлан, называемая также Летопись Какчикелей. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 декабрь 2012. / пер. В. Талах. — Киев, 2009.
- Хроники баакульских владык. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 декабрь 2012. / пер. В. Талах. — Киев, 2009
- Талах В. М. (ред.) Хроника из Чик Шулуб Ч`ен (Юкатан, Мексика, XVI век). (рус.). kuprienko.info (2012-08-10). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2012. 10 август 2012 тикшерелгән.
- Талах В. М. (ред.) Документы Пашболон-Мальдонадо (Кампече, Мексика, XVII век). (рус.). kuprienko.info (2012-06-26). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 июнь 2012. 27 июнь 2012 тикшерелгән.
- Книги Чилам Балам из Чумайеля — священная книга юкатекских майя
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Месоамерика глазами русских первопроходцев
- Древняя Мезоамерика
- Великие культуры Месоамерики
- Оружие древних майя
- Библиотека ссылок по истории, иероглифам, кодексам майя
- Математические знания древних майя (исп.) (недоступная ссылка с 19-02-2014 (1701
день))
- Южные территории майя Публикация в журнале «Охотничий двор»
- Сайт Европейской ассоциации майянистов


text:
Сынығыуҙар аша бәхетБашҡорт халҡының арҙаҡлы улы Әхмәтзәки Вәлидовтың бер туған һеңлеһе Сараның ҡыҙы Нурия Килмөхәмәтованың «Минең ҡәҙерлеләрем» иҫтәлектәр китабы донъя күрҙе. Хәтирәләрҙә тотош быуатҡа һыйған яҙмыштар тарихы бәйән ителә, һәр шәхескә теүәл ҡылыҡһырлама,...
Йыһанға нур сәсә Әсә… Иртәнге намаҙын доғалар, изге теләктәр менән тамамлаған Ғәйшә инәй, намаҙлыҡтан етеҙ генә төшөп, диванға ултырҙы ла Аллаһтан бөгөнгө көнөнөң дә матур, бәхетле, имен-аман үтеүен һораны. Раббыһы ярата Ғәйшә инәйҙе, уның доғаларын ҡабул итеп,...
Бәхеттең асылы ябай42 йыл дауамында аҡ халатына тамсы ла кер төшөрмәй, халыҡтың оло ихтирам-хөрмәтен яулаған Фәрзәнә Зәкриә ҡыҙына ярты Сибай, Баймаҡ халҡы рәхмәтлелер....
Гәүһәрҙәй сағыу, усаҡтай йылыБашҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы, Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы Лилиә Рауил ҡыҙы Ишемйәрова – мәҙәниәтебеҙ күгендә баҙлап янған яҡты йондоҙ. Һәләтле йырсы, халыҡ йырҙарын башҡарып, тамашасы һөйөүен яуланы. Уның тәүге сығыштары шул хәтлем...
Ишле ғаиләгә – ишле ярҙамБала яратҡан халҡыбыҙҙа элек-электән ишле ғаилә ил күрке, дәүләт ҡеүәте һәм иң ҙур байлыҡ һаналған. Башҡортостан күп балалы ғаиләләр һаны буйынса Волга буйы федераль округында беренсе урында тора. Күмәк бала үҫтереүселәргә дәүләтебеҙҙең дә ярҙамы...
Илһам алып ҡомартҡынанҠотло тормош ҡороп, матур донъя көткәндәргә ҡарап, ғәҙәттә, вәт, йәшәй белә, тип тел сартлаталар. Ә нимә һуң ул «йәшәй белеү»? Асылда, ул – бары тормошто яратыу, һәр мәлде ҡәҙер итеп, һәр ғәмәлде ихлас һәм эскерһеҙ башҡарыуҙыр. Дөрөҫөрәге, шуның...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?