text:
Күмертауҙа социаль торлаҡ программаһы ҡабул ителде
Күмертау халҡы торлаҡ һатып алыу йәһәтенән яңы мөмкинлектәргә эйә булды. «Арзан һәм уңайлы торлаҡ – Рәсәй граждандарына» өҫтөнлөклө милли проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә ҡала округы Советы «Арзан торлаҡ – Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһы ҡала округы халҡына» тип исемләнгән программа ҡабул итте, тип хәбәр иттеләр урындағы хакимиәттең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.
Күмертау биләмәһендә торлаҡ төҙөү һәм уны социаль хаҡтар буйынса һатыу программаның төп масҡаты булып тора.
Торлаҡҡа мохтаж булараҡ иҫәптә торған граждандар, шул иҫәптән 2002-2010 йылдарға, 2011-2015 йылдарға иҫәпләнгән «Торлаҡ» федераль маҡсатлы программаһының «Йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү» ярҙамсы программаһында ҡатнашыусылар составынан 35 йәш тулыу сәбәпле сығарылған йәш ғаиләләр; федераль, республика, муниципаль торлаҡ программаларында ҡатнашыусылар; «етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар» статусына ҡасандыр эйә булған, торлаҡ ҡануниәтенә ярашлы, торлаҡ алыуға үҙ хоҡуҡтары менән файҙаланмаған граждандар; 23 йәшкә тиклемге өс һәм унан да күберәк бала тәрбиәләгән ғаиләләр; инвалидтар; инвалид бала тәрбиәләгән ғаиләләр; бөтә кимәлдәрҙәге бюджеттар средстволары иҫәбенә финансланған ойошма, учреждение һәм предприятиеларҙа эшләгән граждандар программала ҡатнашыу хоҡуғына эйә.


c: text/html

text:
Фото:
Республика эшҡыуарҙары Халыҡ-ара урман форумында ҡатнашыуға саҡырыла
Фото:
XII Петербург халыҡ-ара урман форумы төньяҡ баш ҡалала октябрҙә үтәсәк. Башҡортостан эшҡыуарҙары – урман сәнәғәте комплексы вәкилдәре лә унда ҡатнашыуға саҡырыла. Башҡортостан делегацияһы визиты 18-20 октябргә планлаштырыла.
Петербург форумы тармаҡ мәсьәләһе буйынса фекер алышыу өсөн эшҡыуарҙар, иҡтисадсылар, ғалимдар, сәйәсмәндәр осрашҡан иң эре Рәсәй майҙансығы иҫәпләнә.
БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһының мабуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, республика делегацияһының ”Урман комплексында бәләкәй һәм урта бизнес – ҙур мөмкинлектәр” исемле түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыуҙары планлаштырыла. Шулай уҡ Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе урман сәнәғәте предприятиелары етәкселәре менән бизнес-осрашыуҙар көтөлә.
Форумда ҡатнашыу буйынса тулыраҡ мәғлүмәтте БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Халыҡ-ара һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек идаралығынан алырға мөмкин.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Благовещен районында Республика ветерандар советы президиумының күсмә ултырышы үттеФото: Таһир Фәйзуллин
Благовещен районында Республика ветерандар советы президиумының күсмә ултырышы үтте
Благовещен районында Республика ветерандар советы президиумының күсмә ултырышы үттеФото: Таһир Фәйзуллин
Көн элгәре Благовещен районының Ильино-Поляна ауылында Республика ветерандар советы президиумының беренсе күсмә ултырышы үтте. Сарала ҡатнашыусылар реконструкцияланған һәм заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған участка дауаханаһын ҡараны, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар иҫтәлегенә ҡуйылған мемориалға сәскәләр һалды, ремонтланған һәм яңыртылған ауыл мәктәбендә булды, унда уҡыусылар һәм педагогтар менән аралашты, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына «Панорама» гәзите хеҙмәткәре Таһир Фәйзуллин.
Ултырыштың пленар өлөшөндә Благовещен районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Әниф Ғиниәтов сарала ҡатнашыусыларҙы муниципаль район эшмәкәрлегенең төп күрһәткестәре менән таныштырҙы, райондың ветерандар ойошмаһы рәйесе Валентина Бажина берләшмә эшмәкәрлеге һөҙөмтәләре тураһында отчет менән сығыш яһаны. Артабан Республика ветерандар советы рәйесе Марат Муллағәләмов яңыраҡ үткән Бөтә Рәсәй ветерандар ойошмалары пленумында ҡаралған төп мәсьәләләр хаҡында һөйләне. Ултырыш һуңында Марат Сабит улы, президиум ултырышын бындай форматта үткәреү тулыһынса үҙен аҡланы, тип билдәләне. Бындай саралар ветерандар менән туранан-тура аралашыуҙың, шулай уҡ урындарҙа үҫеп килгән быуынды патриотик рухта тәрбиәләү буйынса эшмәкәрлек алып барыуҙың ни тиклем файҙалы һәм мөһим булыуын күрһәтә.


text:
Фото:
Милли китапхананың Балалар уҡыу үҙәгендә Ватанды һаҡлаусылар аҙнаһы үтә
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының Балалар уҡыу үҙәгендә Ватанды һаҡлаусылар аҙнаһы үтә. Уның сиктәрендә илебеҙҙең буласаҡ һаҡсылары өсөн батырлыҡ сәғәттәре, хәрби – патриотик викториналар, “һалдат” турнирҙары, шулай уҡ был матур датаға арналған китаптар күргәҙмәһе үткәрелә.
Ватанды һаҡлаусылар аҙнаһы сараларында 49-сы мәктәптең 3-6-сы кластары уҡыусылары ҡатнаша, тип “Башинформ” агентлығына хәбәр итә Балалар ижады үҙәге бүлеге мөдире Светлана Харисова.
— Беҙҙең сарала ҡатнашыусы малайҙар был көндәрҙә, оялып тормайынса, көс-ғәйрәтен, таһыллығын, сыҙамлылығын һәм эрудицияһын күрһәтә ала. Ә класташ ҡыҙҙары иһә, ватанды һаҡлаусылар йәшенә етмәһәләр ҙә, уларҙы байрамы менән ҡотлаясаҡ, — ти Светлана Харисова. — Ваҡыты еткәс, был егеттәребеҙҙең ватанды һаҡлаусылар рәтен арттырыуҙарына ышанабыҙ, ә беҙ үткәргән сара уларҙың әҙерлегенә ярҙам буласаҡ.


text:
Ҡорт һитәһе
Һитә, манса — бал ҡорттарының сәскә һеркәһенән йыйып, кәрәҙгә тултырып әҙерләгән аҙығы; кәрәҙ күҙәнәктәренә тултырылып, бал менән һылап ҡуйылған ҡорт йәттәһе[1]. Һитәне ҡайһы бер райондарҙа манса тип тә йөрөтәләр. Ул — ашҡаҙанда еңел үҙләштерелеүсән бик ҡатмарлы һәм туҡлыҡлы аҙыҡ.
Ҡорттар сәскәнән сәскәгә ҡунып, һеркә йыя һәм уны умартала һитәгә әүерелдерә. Умарталыҡта көслө, таҙа бал ҡорттары, көслө күстәр аҫрау һитәнең муллығына бәйле. Йыл әйләнәһенә һәр бал ҡорто ғаиләһе 25 килограмм һитә тотона. Уның күп өлөшөн улар бала тәрбиәләгәндә ашай. Әгәр ояла һитә, болонда һеркә биреүсе сәскәләр булмаһа, эшсе ҡорттар бала тәрбиәләмәй, хатта үҫеп килгән ҡарышлауыҡтарын умартанан сығарып ташлай. Башҡортостан шарттарында был хәл ҡайһы бер ҡоро йылдарҙа күҙәтелә.
Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегенә ярашлы: («Бал ҡорттары» мәҡәләһе)
Ҙур энциклопедик һүҙлек буйынса:
Йөкмәткеһе
Һитәнең составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һитә аминокислоталарҙан, витаминдарҙан һәм ферменттарҙан тора. Улар ҡорттар өсөн биологик ҡиммәтле отошло[2].
Йәттәнең бер өлөшө йәш ҡорттар тарафынан файҙаланыла, ҡурсаҡтар туҡландырыла. Башҡа өлөшөн йыйыусы ҡорттар күҙәнәктәргә тәҫләп һалалар. Улар үрсем янында ғына була. Ҡағиҙә буйынса, ҡорттар күҙәнәктәрҙе йәттә менән 0,4—0,8 өлөшөнә тултыра. Унан һуң һеркәне консервалау башлана. Шулай итеп һитә барлыҡҡа килә. Ул аҡһымға бай аҙыҡ булараҡ яҙ көнө бик кәрәк.
Һитә һеркәнән айырмалы стермлләнгән, шуның өсөн дә балҡорттарының организмында тиҙ үҙләштерелә. Туҡлыҡлылығы һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға, башҡа һеркәне алмаштырыусы матдәләргә ҡарата 9 тапҡырға юғарыраҡ. Һәм ул көслө антибиотик булараҡ һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға та көслө[3].
Һитәлә һеркәгә ҡарағанда витаминдар ҙа күберәк. С витамины «ҡорт икмәгендә» 140—205 мг%, B1 — 0,4-1,5 мг%, B2 — 0,54-1,9 мг%, B6 — 0,5-0,9 мг%, P — 60 мг%, А — 50 мг%, Е — 170 мг%, Д — 0,2-0,6 мг%. Минераль тоҙҙар 4-7 мг% тәшкил итә, органик кислоталар — 1-5 мг%, ферменттар һәм гормондар аҙ миҡдарҙа билдәләнгән.[4]
Һитәнең тәме һеркәнең төрөнән һәм сафлығынан тора. Ул поливитаминдарға оҡшаған. Сөнки күҙәнәктәрҙе ҡараһаҡ, унда төрлө төҫтәге ғатламдарҙан торғанын күрәбеҙ.
Һитәнең күргәҙмәлелеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һитәнең өс төп төрө бар.
- Кәрәҙҙәге һитә. Иң тәбиғи, кеше тарафынан эшкәртелмәгән. Етешһеҙлектәре лә етерлек. Һаҡлауы ауыр, дым күберәк булһа күгәрә башлай. Ә ҡорола балауыҙ көйәһе ҡурсаҡтары тарафынан ашап бөтөлә. Һитәне иҫке, ҡарайған күҙәнәктәргә тултыралар. Сөнки был кәрәҙҙәрҙе улар өсөн таҙартыуы ауыр, сөнки бында балауыҙҙан тыш мерва (үрсем ҡурсаҡтарының күлдәктәре) бар. Тығыҙ итеп тултырылған кәрәҙле рамдың 50—60 % ғына һитә, башҡа өлөшөн мерва һәм балауыҙ, шулай уҡ дым тәшкил итә.
- Төйөлгән һитә йәки һитә пастаһы. Был кеше тарафынан эшләнә. Ит турағыс аша үткәрелеп, (30 % тирәһе) бал ҡушыла, ҡоро матдәләр 30—40 % тирәһе. Һәйбәт һаҡлана. Кире яҡтары: һитәнең ҡушылмаһы билдәһеҙ, состовы ла билдәһеҙ.
- Кәрәҙҙән алынған һитә. Алты мөйөшлө призмалы бөртөктәр. Балауыҙҙан һәм мерванан таҙартылған, киптерелгән. Яҡшы һаҡлана. Яҡшы эшкәртәкнә ваҡытта сит матдәләр ҡалмай (балауыҙ, мерва). Кеше тарафынан таҙартылһа ла, составы үҙгәрмәй. Технологияла туңдырып һаҡлангаг һитәнең состав үҙгәрә, сифаты кәмей тигән фекерҙәр бар. Шулай ҙа умарталарҙа, солоҡтарҙа ҡышын туңып торған һитә менән бал ҡорттары яҙ көнө үрсем туҡландырыу өсөн файҙалана.
- Һитәне һайлаған саҡта уның һеркә биреүсе сәскәләрҙең төрлөлөгөнә иғтибар итергә кәрәк. Ҡорттар тарафынан эшкәртелгән һитәне, был йәһәттән ике төргә бүлеп була.
- Монофлёр йәғни бер генә төрлө сәскәнән йыйылған. Ҡорттар һеркәне сәсеп үҫтерелгән культураларҙан йыя. Көнбағыш, ҡарабойҙай, рапс һәм башҡалар. Бындай йәттәләр һәм күҙәнәккә тәҫләп һалынған һитә бер төҫтө, бер төрлө була. ул әселеге, ҡырҡыулығы менән айырылып тора.
- Полифлёр йәғни төрлө сәскәнән йыйылған. Был йәттә төрлө сәскәләрҙән йыйыла. Көнөнә 2-5 төрлө йәттә алып ҡайталар, ә йәй буйы уның төрлөлөгө арта.
Һитәле рам төрлө төҫтәге күҙәнәктәрҙән тора. Шулай уҡ, хатта бер күҙәнәктәге тәҫләнгән ҡаттар ҙа төрлө-төрлө төҫкә эйә. Тик төҫтәр йә көнө генә айырыла, Йәй буйы һитә бешә(өлгөрә) һәм бер төҫлөгә әйләнә.
Тәмдәре лә төрлөсә була. Бер үк күҙәнәктә әсе, татлы, ҡырҡыу тәм менән булырға мөмкин.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һитәлә бал күп булыу сәбәпле, унда углеводтар 2,5 тапҡырға күберәк.Улар глюкоза менән фруктоза. Липидтар 1,5 % тиклем түбәнәйә. Аҡһым һәм минираль матдәләр шулай уҡ һеркәгә ҡарағанда бик аҙ миҡдарҙа. Шулай уҡ С витамины миҡдары ла түбән, А,Е, һәм В витаминдары күберәк. Һитә организмда еңелерәк үҙләштерелә.
Һеркәгә алергияһы булған кешеләрҙең, һитәгә ҡарата ла алергия баолығы билдәләнгән.[5]
Һитә һерекәгә ҡарағанда антитоксик үҙенсәлектәре менән юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә. Ул организмда эритроциттарҙы, ретикулоциттарҙы һәм гемоглобинды күтәреүгә һәләтле. лейкоциттарҙың һәм лейкоцитар формуллаларҙың һанын нормалләштерүеҙе тәьмин итә. Һитә ҡорт йәттәһенә ҡарағанда эффектлыраҡ һәм етеҙерәк тәьҫир итә.[3]
Дауалау үҙенсәлектәре буйынса улапитерапияла ҡулланыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шафиҡов И. В. Бал ҡортоноң наҙы бар. Өфө «Китап», 2006, 82-84-се биттәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь по пчеловодству (Г. Д. Зайнуллина, 2001)
- ↑ Состав перги — Пчеловодство в покупках — Пчеловод КOM
- ↑ 3,0 3,1 Хисматулина Н. З., Апитерапия. — Пермь: Мобиле, 2005. — 43 с.
- ↑ А. Ф. Синяков «Большой медовый лечебник», 2006 год
- ↑ Wong, Cathy Bee Pollen. about.com (2005-02-02). 20 ғинуар 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Перга имеет серьёзные преимущества перед прочими витаминными препаратами и БАДами
- О перге в клубе Пчеловодов
- Противопоказания к приему пчелиной обножки


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллер менән осрашты
Фото:
17 апрелдә Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллер менән осрашыу үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Президент «Газпром»ды Башҡортостан өсөн әһәмиәтле компания тип атаны: «сәнәғәтселәр араһында республика территорияһында ғәмәлгә ашырған күләмдәре буйынса беренсе булып тора, унда күләм миллиард ярымдан артҡан». Республика башлығы көслө социаль ярҙам, Халыҡ-ара балалар уйындарын үткәреү өсөн объекттар төҙөүҙә ярҙам иткәне өсөн компанияға рәхмәт әйтте. «Газпром нефтехим Салауат» бик әүҙем яңыра, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Нефть эшкәртеүҙә лә, яңы химик, энергетик ҡеүәттәр булдырыуҙа ла яҡшы программа. Яңы Салауат йылылыҡ-электр үҙәге эшләй башлаясаҡ, унда яңы ҡеүәттәр 2015 йылда индереләсәк. Бынан тыш башҡа предприятиеларға ҡарата уртаҡ эффект килеп тыуа. Салауат, Стәрлетамаҡ, Өфө һәм беҙҙең тирәләге территориялар үҫешә. Был ҙур, яҡшы, ҡыҙыҡлы эш. Һуңғы ваҡытта «Газпром», Өфө моторҙар етештереү берекмәһе менән бергә газ һурҙырыу агрегаттары һәм газ һурҙырыу агрегаттары приводтарының ышаныслылыҡ мәсьәләһен хәл итеп булды. Бөгөн АЛ-31СТ үҙен яҡшы КПД менән заманса, ышаныслы машина булараҡ күрһәтте. Кәм тигәндә, алдағы 15-20 йылда был машина ғәҙәти, тыныс эшләй аласаҡ. Әлбиттә, беҙҙең артабанғы хеҙмәттәшлекте, уртаҡ эште үҫтереү буйынса тәҡдимдәр бар. Башҡортостан кеүек, бындай ҡеүәтле төбәктең газ химияһын булдырыу, әҙер продукцияны сығарыу буйынса кластерҙар формалаштырыу, импортты алмаштырыу эштәрендә пландары ҙур, — тине республика башлығы.
Үҙ сиратында, Алексей Миллер, Башҡортостан компания өсөн бик мөһим уҙаҡташ, тип билдәләне.
— Республиканың газ ташыуҙа уйнаған ролен билдәләһем килә. Ысынлап та, Башҡортостан территорияһы аша беҙ ғәйәт ҙур газ күләмен сығарабыҙ, йылына 100 миллиардтан ашыу кубометр. Әлбиттә, беҙҙең хеҙмәттәшлек һәм газ эшкәртеү өлкәһендә яңы производстволар, яңы ҡеүәттәр булдырыуҙа өҫтәмә мөмкинлектәр, — тине Газпром башлығы. Уның әйтеүе буйынса, уның Башҡортостанға визиты ике яҡ хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен тикшереү менән генә түгел, ә шулай уҡ Өфөлә газ эшкәртеү буйынса бөтә Рәсәй кәңәшмәһен уҙғарыу менән дә бәйле.
— Рәсәйҙә газ эшкәртеүҙә, газ-химияһында республиканың ролен һәм әһәмиәтен аңлау менән, бындай кәңәшмәнең тап Өфөлә үтергә тейешлеге тураһында ҡарар ҡабул иттек. Бөгөн Рәсәй Федерацияһының бөтә эре газ эшкәртеү предприятиелары етәкселәре Өфөлә. Бында беҙ Башҡортостанда эшләү мәсьәләләре тураһында ғына түгел, ә шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында, шул иҫәптән Көнсығыш Себерҙә, илдең көнсығышында бөтә газ эшкәртеү сәнәғәте үҫеше мәсьәләләре тураһында һөйләйәсәкбеҙ. Был ысынлап-та Рәсәй иҡтисадының был секторында Башҡортостандың биләгән ролен таныу һәм урынын аңлау, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Алексей Миллер.


text:
Бәләбәй ҡалаһында бәлиғ булмаған ҡыҙҙарҙы тәндәре менән сауҙа итергә ылыҡтырған ҡатын ҡулға алынған. Сутенер йәш ҡыҙҙарҙы ҡурҡытып притонда эшләткән. Иң аяныслыһы шунда - сутенерға 19, тәндәре менән сауҙа итеүселәрҙең береһенә 13 йәш кенә.
Сутенер ҡатын 3 һылыуын фатирға керетеп бикләй һәм уларҙы үҙенең ҡолдары, тип белдерә һәм 3 ҡыҙға тәндәре менән сауҙа итеп аҡса эшләргә ҡуша, тыңламағандарын туҡмарға вәғәҙәләй. Телефондарын тартып ала. Ҡыҙҙар ул тиклем яҡшынан булмаған ғаиәләләрҙә йәшәйҙәр.
Мәхкәмә ҡарары менән ул 5 йыл ярымға хөкөм ителгән, тик шартлы рәүештә.


text:
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу махсус(коррекцион) дөйөм белем биреү мәктәптәренең 7-9 кл. өсөн башҡорт теленән эш программаһы.
Эш прогаммаһы 17 сәғәткә бүленгән ( 0,5 сәғәт)
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.
Башҡорт телен уҡытыу маҡсаттары
Уҡыусыларҙы башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радио-телетапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
Башҡорт теленең өндәрен, һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеп, үҙ-ара һөйләшергә, тәҡдим ителгән темалар, ситуациялар буйынса һөйләргә өйрәтеү.
Һәр класс өсөн махсус төҙөлгән дәреслектәрҙге, уҡыу ҡулланмаларындағы текстарҙы башҡорт телендә сыға торған “Йәншишмә”, “Аҡбуҙат”, “Аманат”, “Шоңҡар”, “Йәшлек” гәзит-журналдарын үҙ аллы һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен биреү (чтение).
Аралашыуҙа була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп, үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу (элементарное письмо).
Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
Башҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һ.б. менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.
Уҡыу предметына дөйөм характеристика
Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана белеүҙе талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртергә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.
Тел һәм лингвистик компетенция йәмғиәт күренеше булараҡ, тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата; башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү; һүҙлек запасын һәм уҡыусы телмәренең грамматик төҙөлөшөн байытыу; фән булараҡ лингвистика тураһында тейешле белем, уның төп бүлектәренә кәрәкле булған тел күренешен һәм факттарын анализлау һәм баһалау мөмкинлеген формалаштырыу; төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.
Мәҙәни компетенция туған телдең мәҙәниәтен сағылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының ьәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли – мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, халыҡ –ара аралашыу мәҙәниәтен үҙләштереү; милли мәҙәни компонентлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлатыуҙы белдерә.
Башҡорт теле курсының коммуникатив – эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәтеү кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәләтле һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.
Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы – предмет – ара статус: коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыуҙы ҡороу; һөйләү һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири өйтеп биреү, аралашыу процесында телдән һәм яҙма телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (проблеманы асыҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан дөрөҫ фекер йөрөтөү, иҫбатлау, раҫлаусы йә кире ҡағыусы тезис килтереү; библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәтте алыу, төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте билдәләү, уҡыу маҡсатын асыҡлау, аралашыу маҡсатынан сығып уҡыу төрөн һайлау мәғлүмәти – компьютер сараларын ҡулланыу; мәғлүмәтте ситемаға килтереү һәм киренән эшкәртеү һәм уны төрлө ысулдар меән күрһәтеү һ. б.); регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә – эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү; үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциалау һ. б. тормошҡа ашырыу.) Функциональ грамоталылыҡтың мөһим компоненты телмәр эшмәкәрлеге төрҙәренә нигеҙләнә һәм мәктәптә туған телде өйрәнеү аша уҡыусыларҙың фекерләү һәләтен маҡсатлы йүнәлештә үҫтереүҙе күҙ уңында тота.
Функциональ грамоталылыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу башҡорт теленең төҙөлөшө һәм аралашыуҙың төрлө шарттарында уны ҡулланыу үҙенсәлетәрен белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу процесы телде анализлау күнекмәләрен формалаштырыуға ғына йүнәлдерелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, мәғлүмәтте төрлө формала эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларына яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш.
Уҡыу предметын үҙләштереүҙең шәхсән, метапредмет, предмет һөҙөмтәләре. “Башҡорт теле” предметын өйрәнеү һөҙөмтәләре
Төп мәктәп сығарылыш уҡыусыларын башҡорт (туған) теленән программаһы үҙләштереүҙең шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
1)Башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли – мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәләтлектәрен һәм шәхестең мораль – этик сифаттарын үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;
2) Башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туған телгә ҡарата ихтирам, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү; милли мҙәни сағылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү; телмәр үҙ камиллаштырыуға ынтылыу:
3) аралашыу процесында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде иркен еткереү өсөн тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәһен булдырыу.
Башҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙең метапредмет һөҙөмтәләре булып:
1)телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен үҙләштереү:
аудирование һәм уҡыу:
телдән һәм яҙма хәбәр иткән мәғлүмәтте (коммуникатив йүнәлеш , текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәлмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;
төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу (эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү), төрлө стилдәге, жанрҙағы текстарҙы үҙләштереү;
төрлө стилдәге, жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; төрлө төрҙәге аудирование менән эш итеү (һайлап алыу, танышыу);
төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлеге (матбуғат саралары, уҡыу өсөн тәғәйенләнгән компакт дискылар, интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу, белешмә өсөн әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмаларҙан һайлап алыу күнекмәләрен булдырыу;
һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү;
стилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып фекерҙе сағыштыра алыу;
һөйләү һәм яҙыу:
алдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуаль һәм коллектив)маҡсатын билдәләү һәләтлеге, хәрәкәттең эҙмә – эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау һәм телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ әйтеү;
тыңланған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә (план, конспект, һөйләү, аннотация) һөйләй алыу;
төрлө стилдә , жанрҙа, адресланыуға ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;
телдән һәм яҙма формала үҙ фекереңде иркен еткерә белеү, тексты логик яҡтан эҙмә – эҙлекле төҙөү талаптарын һаҡлау;
төрлө төрҙәге монологты (хәбәрләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү, төрлө төрҙәге монологтарҙың берләшеүе) һәм диалог (этикеты һүҙ эсенә алған, диалог – һорашыу, диалог – аралашыуға өндәү, диалог – фекер алышыу һ. б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүен) үҙләштереү;
ғәмәлдә төрлө телмәрҙәге аралашыуҙың орфоэпик, лексик, грамматик, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;
телмәр этикет нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;
телмәр этикет нормаларын һаҡлап, аралаша алыу, телмәр аралашыу процесында ым – ишара, мимиканы урынлы ҡулланыу;
Уҡыу процесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тотоу; йөкмәткенән, һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба һәм уларҙы төҙәтә белеү; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра алыу;
Үҙ тиңдәштәреңдең аудиторияһында ҙур булмаған доклад, реферат менән сығыш яһау; бәхәстә, төрлө аргументтар ҡулланып, көнүҙәк проблемалар буйынса сығыштарҙа ҡатнашыу;
2) алынған белем һәм күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡуллана белеү; туған телде башҡа фәндәрҙә белем алыу сығанағы булараҡ файҙаланыу; тел күренештәрен анализлау буйынса алған белем һәм күнекмәләрҙе предмет – ара (сит тел, әҙәбиәт һ.б. дәрестәрҙә) ҡулланыу;
3) аралашыу процесында тирә – яҡтағы кешеләр менән коммуникатив маҡсатлы бәйләнештә, ниндәйҙер эш төрөн эшләү, бәхәстә, күтәрелгән көнүҙәк темаларҙа фекер алышыуҙа ҡатнашыу; шәхестәр менән мәҙәни аралшыу барышындағы төрлө ситуацияларҙа телмәр этикетының милли – мәҙәни нормаларын үҙләштереү.
Предмет һөҙөмтәләре:
1)телдең төп функциялары тураһында, башҡорт теленең башҡорт халҡының милли теле, БР –ның дәүләт теле булыуы тураһында, тел һәм халыҡ мәҙәниәтенең бәйләнештәре тураһында, кеше һәм йәмғиәт тормошондағы роле тураһында ҡараш булдырыу;
2) гуманитар фәндәр системаһында туған телдең урынын һәм мәғарифта тулыһынса уның ролен аңлау:
3) туған тел тураһында төп фәнни нигеҙҙе үҙләштереү; уның кимәл һәм берәмектәр бәйләнешен аңлау;
4) тел ғилеменең төп аңлатмалары: лингвистика һәм уның төп бүлектәре; тел һәм телмәр, телмәр аралашыуы, һөйләү һәм яҙма телмәр, монолог, диалог һәм ураҙың төрҙәре; аралашыу ситуациялары, фәнни, публицистик, рәсми – эшлекле стилдәр, матур әҙәбиәт теле; фунцианаль – мәғәнәүи телмәр төрҙәре (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү); текст, текст төрҙәре; телдең төп берәмектәре, уларҙың билдәләре һәм телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен үҙләштереү;
5) башҡорт теленең лексикаһы һәм фразиологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү:
6) телдең төп берәмектәрен, гамматик категорияларын анализлау һәм таныу, тел берәмектәрен аралашыу шарттарына ярашлы ҡулланыу;
7) һүҙгә анализ төрҙәрен (фонетик, морфематик, һүҙъяһалыш, лексик, морфологик), төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып, күп аспектлы анализ яһау;
8) тел һүрәтләү саралары һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу;
9) туған телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағанда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була. Уларға түбәндәгеләр инә:
- башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
- тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
- дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
- тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең сирек йәки йыл аҙағында контроль эштәр, ҙур темаларҙан һуң проект эштәре үткәрелә, инша, изложение яҙҙырыла.Сирек аҙағында контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-һүрәтләү иншаһы;
-синквейн төҙөү (слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләмде…)
- проект эштәре.
Телдән биргән яуаптарҙы баһалау критерийҙары
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау, уҡыусылар6ан яуап алыу,уларҙың башҡорт теле буйынса белемдәрен, белеүҙәрен һәм күнекмәләрен тикшереү,иҫәпкә алыу,шуның менән бергә,алған белемдәргә таянып, тел берәмектәренә,күренештәренә аңлатма бирергә өйрәтеү алымдарының береһе иҫәпләнә.
Уҡыусының яуабын баһалағанда,түбәндәге критерийҙар менән эш ителергә тейеш:
Яуаптың тулы һәм дөрөҫ булыуы;
Үтелгәнде аңлы үҙләштереү,аңлау кимәле;
Яуаптың телмәр төҙөлөшө, әҙәби тел нормаларына ярашлы булыуы.
Уҡыусының телдән биргән яуабы үтелгән материалдың уҡытыусы тәҡдим иткән өлөшөн логикә эҙмә-эҙлекле аңлатманы эсенә алған бәйләнешле телмәр булырға,яуап биреүсе баланың өйрәнелгән ҡағиҙәләргә,билдәләмәләргә таянып эш итә белеүен күрһәтергә тейеш.
Әгәр уҡыусы:
тәҡдим ителгән теманы тулы аңлатһа,тел төшөнсәләренә дөрөҫ билдәләмә бирһә;
үтелгән материалды тулы аңлауын, белемдәрен практик ҡуллана белеүен күрһәтһә;
Материалды эҙмә-эҙлекле һәм әҙәби тел нормаларына ярашлы аңлатһа, уның яуабы «5» билдәһе менән баһалана.
Әгәр уҡыусы «5» билдәһен ҡуйыу талаптарына ярашлы яуап бирһә, ләкин һирәк яһала торған хаталар ебәреп тә уҡытыусы иҫкәртеүенән һуң уларҙы төҙәтеп барһа,телендә,телмәр төҙөлөшөндә һирәк-һаяҡ яңылышлыҡтар китһә,уның яуабы «4» билдәһе менән баһалана.
Әгәр уҡыусы тәҡдим ителгән темаға ҡараған төп төшөнсәләрҙе аңлауын һәм белеүен күрһәтһә,ләкин
Материалды тулы аңлата алмаһа, төшөнсәләрҙең һәм ҡағиҙәлҙрҙең билдәләмәһендә хаталар ебәрһә;
әйткән фекерҙәрен тулы һәм иҫбатлауҙы нигеҙләй белмәһә,үҙ миҫалдарын килтерә алмаһа;
Яуабында эҙмә-эҙлелек һаҡланмаһа,телмәр төҙөлөшөндә хаталар булһа,уның яуабы «3» билдәһе менән баһалана.
Әгәр уҡыусы һоралған материалдың күберәк өлөшөн белмәүен,билдәләмәләрҙе һәм ҡағиҙәләрҙе әйткәндә уларҙың төп фекерен боҙоуға килтерә торған хаталар ебәрһә, материалды икеләнеүҙәр менән системаһыҙ аңлатһа, уның яуабы «2» билдәһе менән баһалана
Грамматик биремдәрҙе баһалағанда түбәндәгеләрҙе иҫәпкә алыу тәҡдим ителә:
«5» билдәһе бөтә эште лә теүәл йә бер хата булғанда,
«4» билдәһе эштең яртыһынан күберәге дөрөҫ эшләнгәндә,
«3» билдәһе яртыһынан әҙерәге дөрөҫ әшләнгәндә,
«2» билдәһе бер эш тә дөрөҫ эшләнмәгәндә ҡуйыла.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
1. М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы уҡыусылары өсөн. – Өфө : Китап, 2010.
2. М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова, Г.Н.Абдулхаева. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 6-сы класы уҡыусылары өсөн. – Өфө : Китап, 2010.
3. М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова, Л.Ғ.Вәлишина. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се класы уҡыусылары өсөн. – Өфө : Китап, 2010.
4. Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 8- се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2006.
5. Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙе 9-сы синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2005. – 168 б.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе ( Содержание тем)
6 класс
Беҙҙе мәктәп ҡаршылай – 2 сәғәт
1 сентябрь- Белем көнө. Уҡыусыларҙың хеҙмәт көндәре башланыуы. Белем, тел тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Грамматика буйынса 1-5-се кластарҙа үткәндәрҙе ҡабатлау.
Башҡортостан ере буйлап- 2 сәғәт
Башҡортостан Республикаһы, уның тарихы, күренекле шәхестәре, байлыҡтары менән танышыу. Тема буйынса һөйләү телмәрен үҫтереү, ижади эштәр башҡарыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Сифат. Сифат дәрәжәләре. Синоним. Антоним. Омоним.
Юл йөрөү ҡағиҙәләре һәм билдәләре- 1 сәғәт
Хәүефһеҙлек, юл йөрөү ҡағиҙәләре,транспорт төрҙәре тураһында һөйләргә,өйрәтеү,уҡыу материалын тасуири,аңлы уҡыу. Рәүеш.
Рәүеш дәрәжәләре.
Почта.Телефон.Телеграф-2 сәғәт
Почтала үҙеңде тота,телефондан дөрөҫ һөйләшә белеү,хат яҙыу ҡағиҙәләренә өйрәтеү.Ҡылым.Ҡылым һөйкәлештәре.Хәбәр һөй-кәлеше.Хәҙерге заман.
Ҡыш дауам итә– 2 сәғәт
Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәре.Текстар уҡыу ,шиғырҙар,һынамыштар ятлау,һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү,һүҙ байлығын арттырыу.Ҡылымдың хәбәр һөйкәлеше.Үткән заман. Киләсәк заман.
Дуҫ ҡәҙерен бел– 3сәғәт
Ысын дуҫлыҡтың ҙур мәғәнәгә эйә булыуы,уны һаҡлай белеү.Дуҫлыҡ хаҡында әҫәрҙәр уҡыу,мәҡәлдәр табыу. Ҡылымдың шарт һөйкәлеше.
Башҡортостан йылғалары,күлдәре.Экология мәсьәләһе- 2 сәғәт.
Башҡортостандың тәбиғәте,уның байлыҡтары тураһындағы мәғлүмәт менән таныштырыу.Республикалағы йылға, күлдәр тураһында текстар уҡыу.Уларҙың атамаларының мәғәнәһе,килеп сығышы тураһында һөйләшеү.Экология мәсьәләһе.Ҡылымдың теләк һөйкәлеше.
Бына тағы яҙ килде-2 сәғәт
Яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәре. Яҙғы тәбиғәтте күҙәтеү.Осоп килеүсе ҡоштар тураһында һөйләшеү.1 май,9май байрамдары.Грамматика буйынса 6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
7 калсс
I. Яңынан мәктәпкә (1сәғәт)
5-6-сы кластарҙа алған белемдәрҙе тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә. Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала. Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла. Көҙ, көҙгө эштәр, уңыш йыйыу темаһы төп урындарҙың береһен алып тора.
Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк, уңыш, емеш-еләк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар менән танышыу.
II. Ауыл тормошо (1 сәғәт)
Ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу.
III. Башкортостан буйлап сәйәхәт (2,5 сәғәт)
Башҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағы тарихи Башҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла.
IV. Спорт. Спорт кәрәк-ярактары (2 сәғәт)
Кешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле-радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.
Башкортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр..
V. Мин һәм беҙҙең ғаилә (2 сәғәт)
Уҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан-йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә өйрәтеү.
VI. Әсәйҙәр байрамы. (2 сәғәт)
Әсәй, өләсәйҙәрҙең изгелеге, ҡәҙере хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, йөкмәткеһе өҫтөндә эш төрҙәре башҡарыу, һүҙлек байлыҡтарын арттырыу. "Катын-ҡыҙҙар байрамы тураһында әңгәмәләр, иртәлектәр үткәреү, данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу.
VII. Сәнғәт оҫталары. (3 сәғәт)
Республиканың данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү.
VIII. Борон-борон заманда... (1сәғәт)
Башҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат булып тора. Күберәк иғтибарҙы тексты аңлы ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү. Бында башҡорт халыҡ әкиәттәренән башҡа, Ф.Туғыҙбаеваның «Тайыштабан ниңә уйнарға сыҡманы?» әкиәте лә урын алған. Уларҙың айырмаһын билдәләп үтеү кәрәк.
IХ. Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ (1 сәғәт) Иң төп темаларҙың береһе - берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу.
X. Йәмле йәй (2 сәғәт)
Йәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.
7-се класта үткәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
8 калсс
Мәктәпкә барабыҙ (1 сәғәт).
Был тема буйынса 5-6 класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау, һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөргә өйрәтеү. Текст өҫтөндә эшләү,план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо һ.б. хаһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китап тураһында мәҡәлдәр ҡойоу. 5-6 класта үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Өндәрҙе дөрөҫ әйтеү.
Көҙгө эштәр һәм көҙгө күренештәр ( 3,5 сәғәт)
Көҙгө үҙгәрештәрҙе бергәләп күҙәтеү, кешеләрҙең көҙгө хеҙмәтен күҙәтеү. Темаға ҡағылышлы текстар уҡыу. Муллыҡ, хеҙмәт тураһында мәҡәл, әйтемдәр менән танышыу. Һынамыштар уҡыу. Синтаксис. Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре. Логик баҫым. Исем менән ҡылымды ҡабатлау.
Өфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы ( 2 сәғәт )
Өфө - башҡортостандың баш ҡалаһы. Өфө ҡалаһы, уның үткәне, бөгөнгөһө тураһында әңгәмә үткәреү. Уның иҫтәлекле урындары тураһында һөйләшеү, һүрәттәр ҡарау. Һөйләм телмәрен үҫтереү. Рефераттар яҙҙырыу һәм уны класс алдында ҡыҫҡаса һөйләтеү кеүек эштәр ҡулланырға мөмкин. Башҡорт ҡылымдарының төҙөлөшө. Барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелеше.
Хеҙмәт төбө - хөрмәт ( 2 сәғәт )
Кеше тормошонда хеҙмәттең роле, тигән темаға әңгәмә ҡороу. Данлыҡлы хеҙмәт ветерандары менән осрашыу ойоштороу. Уҡыусыларға ниндәй һөнәр оҡшауы тураһында һөйләтеү, яңы мәғлүмәттәр биреү. Һөнәрҙәр тураһында шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу. Хеҙмәт , һөнәрҙәр тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәрҙең ярашыуы. Юҡлыҡ, булмағанлыҡ төшөнсәләре.
Ҡыш дауам итә ( 2 сәғәт )
Ҡыш миҙгеле тураһында белгәндәрҙе системалаштырыу, һүҙлек байлығын арттырыу кеүек эштәр ентекле алып барыла. Ҡыш тураһында текстар, шиғырҙар, мәҡәлдәр, һынамыштар уҡыу яңы йылға бағышланған йырҙар, мәҡәл һәм әйтемдәр. Яңы йыл менән ҡотлау открыткаһы яҙырға өйрәнеү. Уҡытыусы һайлаған текст буйынса изложение яҙыу. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.
Салауат Юлаев – халҡыбыҙҙың милли батыры ( 1 сәғәт)
С.Юлаевтың биографияһы, ижады менән танышыу. Уның шиғырҙарын ятлау, шиғырҙарының һаҡланыу тарихы тураһында әңгәмә ойоштороу. С.Юлаевтың тормошо, батырлығы, ижады тураһында уҡыусыларҙан төрлө ижади эштәр эшләтеү. ( һүрәттәр төшөрөү, инша яҙыу, стенгәзит сығарыу)һ.б. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре тураһында төшөнсә. Аныҡлаусы.
Йәмле яҙ, һағындыҡ һине! ( 2 сәғәт )
Яҙ миҙгеле тураһында белемдәрҙе системалаштырыу. Яҙғы байрамдар- 1 Май һәм Еңеү байрамы тураһында һөйләшеү. Яҙғы тәбиғәт күренештәре, ҡоштарҙы ҡаршылау, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тултырыусы.
Беҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ ( 2 сәғәт )
Башҡорт халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы. Ветерандарға, батырҙарға ҡарала ихтирам, ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү. Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу. Хәл. Һүҙлек менән эш күнек мәләре үткәреү.
Ай Уралым, Уралым...( 2 сәғәт )
Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү. 8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
9 класс
Һаумы, мәктәп! (2 сәғәт)
Эш төрҙәре «Көҙ» темаһы менән берлектә алып барыла. «Көҙ» һәм «Мәктәп» темаһына шиғырҙар, әҫәрҙәр уҡыу; мәҡәл, әйтемдәр, йомаҡтар, һынамыштарҙы иҫкә төшөрөү.
Тыуған Республикаға ҡарата мөхәббәт, ғорурлыҡ тойғоһо, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә. Улар тураһында һөйләргә, яҙырға өйрәтеү. Башҡортостандың ер аҫты, ер өҫтө байлыҡтары тураһында әңгәмәләр үткәреү.
Атамалар ни һөйләй? 2 сәғәт.
Кеше тормошонда атамаларҙың да (кеше исеме, фамилияһы, атаһының исеме; ауыл, ҡала, тау, йылға һ.б.) роле ҙур. Унһыҙ тормошто күҙ алдынала килтереп булмай. Атамалар бик күп. Тел ғилемендә уларҙы өйрәнеүсе фән бар. Ул – ономистика. Онамистика фәне үҙе бер нисә тармаҡтан тора: антропонимика, этнонимика, милли, халыҡ, ҡәбилә исемдәрен, зоонимика ҡош-ҡорт, хайуан ҡушаматтарын, космонимика өйрәнеүсе фән.
Был теманы үтеү уҡыусының бала саҡтан уҡ үҙҙәре йәшәгән ауыл, ҡала, уларҙың янындағы атамаларҙың мәғәнәләрен белергә теләгән ҡыҙыҡһыныуын ҡәнәғәтләндерә, тыуған төйәк менән ғорурланырға мөмкинлек бирә. Сөнки атамаларҙа ил тарихы, ер һәм ошо ерҙә йәшәгән халыҡтың тел үҙенсәлектәре, халаҡ тормошо, ғөрөф-ғәҙәте, йолалары һ.б. сағыла.
Беҙ ҡышты ла яратабыҙ. 2 сәғәт.
Бәйләнешле телмәрҙең яҙма һәм телдән формаларына берҙәй әһәмиәт бирелә. Ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәре тураһында һөйләү күҙ уңында тотола.
Башҡорт театры. 2 сәғәт.
Башҡортостанда театр сәнғәте. Республикалағы театрҙар һәм уларҙың эшмәкәрлеге хаҡында дөйөм мәғлүмәт биреү. М.Ғафури исемендәге Башҡорт Академия драма театрының барлыҡҡа килеүе тарихы (халыҡ артистары З.Бикбулатова, А.Мөбәрәков, Г.Мөбәрәкова). Театорҙың күренеклк артистарының тормошо һәм ижады менән таныштырыу, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.
Театрҙың үткәне һәм киләсәге буйынса фекер алышыу ойоштороу.
Башҡорт халыҡ ижады. 1,5 сәғәт.
Халыҡ ижады тураһында дөйөм төшөнсә. Фольклорҙың коллектив ижад булыуы. Фольклор һәм яҙма әҙәбиәттең айырмаһын билдәләү, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.
Башҡорт аты. 1,5 сәғәт.
Уҡыусылырҙы башҡорт атының килеп сығыуы, тарихи үткәне менән таныштырыу. Аттарҙың кеше тормошондағы мөһим ролен билдәләү. Йәш үһенсәлектәре буйынса бүленеүен билдәләү, уҡыусылырҙан дөрөҫ итеп әйттереү. Аттарға ҡарата ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, улар тураһында күберәк белеү теләге тыуҙырыу.
Башҡорт халыҡ милли аштары. 2 сәғәт.
Башҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу. Уларҙы әҙерләү үҙенсәлектәренбилдәләү. Башҡорт милли аштары тураһында текстар менән таныштырыу.
Уҡыусылырҙың һөйләү, яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә ентеклк эш дауам итә.
Күңелле яҙ килә. 2 сәғәт.
Башҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре. Ҡала һәм ауылда яҙғы эштәр: ҡоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо, яҙғы байрамдар тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тәбиғәткә экскурсиялар ойоштороу. Дарыу үләндәренән гербарийҙар төҙөү, Еңеү көнөн билдәләү. Һуғыш ветерандары менән осрашыу, иҫтәлектәр яҙып алыу буйынса эш дауам итә.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең
VI класс өсөн башҡорт теленән 2016– 2017 уҡыу йылына календарь-тематик планИҫкәрмә
План буйынса
Фактик үтәлеше
I сирек - 4 сәғәт.
Беҙҙе мәктәп ҡаршылай - 2 сәғәт.
1
Белем байрамы. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре
3-4
0,5
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау.Башҡорт теленә хас булған өндәрҙе дөрөҫ әйтеү өҫтөндә эшләү, к-г, ҡ-ғ, п-б күсәгилешлеген, һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен үҙләштереү,
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: “Беҙҙе мәктәп ҡаршылай” темаһына әңгәмә ҡороу
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: республикала үткәрелгән байрамдар, Р.Ғарипов тураһында мәғлүмәттәргә эйә булыу
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ –урта класс уҡыусыларының рухи ҡиммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: “Тыныслыҡ”, “Мәктәп, мәктәптә үҙеңде нисек тоторға кәрәк?” темаһына әңгәмә ҡороу.
Мәктәп. Я.Ҡолмой. Фонетика һәм орфография.
5-6
0,5
3
Бөгөн тәүге көҙ айы. С.Муллабаев.
Һөйләм төрҙәре
14-15
0,5
4
Беҙ мәктәптә
16-17
0,5
Башҡортостан ере буйлап (2 сәғәт)
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: Башҡортостан тураһында белгәндәрен иҫкә төшөрөү, яңы мәғлүмәттәр үҙләштереү, эйәлек заты ялғауҙарын телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: 21-се, 24-се биттәрҙәге һорауҙарға яуап биреү, үҙеңдең исемеңдең мәғәнәһе тураһында һөйләргә өйрәнеү
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: С.Юлаевты милли батыр булараҡ ҡына түгел, ә шағир булараҡ белеү. С.Юлаев образының һынды сәнғәттә сағылышын өйрәнеү
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – урта класс уҡыусыларының рухи ҡиммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: тыуған ер, уның арҙаҡлы шәхестәре менән ғорурланыу, уның тәбиғәтенә, ҡаҙылма байлыҡтарын һаҡсыл ҡараш булдырыу
5
Башҡортостан. Салауат Юлаев. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе
23-25
0,5
6
Изложение “Икмәк – барыһына ла баш”
24
0,5
7
Хаталар өҫтөндә эш.Ф. Фәтҡуллина Мин батыр. Сифат тураһында төшөнсә.
27-28
0,5
8
Файҙалы ҡаҙылмалар. С Бәҙретдинов. Башҡортостандың күренекле урындары
29-34
0,5
IIсирек- 4 сәғәт
Юл йөрөү ҡағиҙәләре һәм тамғалары. Беҙ бөтәбеҙ ҙә йәйәүлеләр (1 сәғәт)
9
Светофор. Б.Байым
47-48
0,5
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: рәүеш, рәүеш дәрәжәләре тураһында белешмә алыу, яңы һүҙҙәр үҙләштереү
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: тема буйынса диалог ҡорорға өйрәнеү, телмәрҙә рәүештәрҙе ҡулланыу
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: Б.Байым, А.Игебаев тураһында яңы мәғлүмәттәр юл йөрөү ҡағиҙәләренең тарихы тураһында белеү
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – урта класс уҡыусыларының рухи ҡиммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: юл йөрөү ҡағиҙәләренең һәм тамғаларының мөһимлеген аңлау
10
“Юл йөрөү ҡағиҙәләре һәм тамғалары” проекты
50
0,5
11
Почта. Телеграф. Телефон. (2 сәғәт) Телефондан һөйләшеү. Ҡылым.
54-55
0,5
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: ҡылым тураһында мәғлүмәт алыу, аралашыу сараларын иҫкә төшөрөү
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: телефондан һөйләшеү ҡағиҙәләрен булдырыу, шул ҡағиҙәләргә ярашлы әңгәмә ҡороу
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: телефонды уйлап табыусы А.Белл тураһында белеү, ҡылым һөйкәлештәре менән танышыу, гәзиттәр тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр уҡыу
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – урта класс уҡыусыларының рухи ҡиммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: этикет ҡағиҙәләре менән танышыу
12
Уҡыуҙа ла, ялда ла бергә. Ҡылым төрҙәре.
58-59
0,5
13
Почта. Ҡылымдың бойороҡ һөйкәлеше
60-61
0,5
14
Хат яҙыу, телеграмма ебәреү. Гәзит-журналға мәҡәлә яҙыу. Ҡылымдың хәбәр һөйкәлеше. Хәҙерге заман.
62-65
0,5
9.12
Ҡыш дауам итә – 2 сәғәт
15
Ҡыш. “Ҡылым” темаһын ҡабатлау
68-69
0,5
16.12
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: ҡыш тураһында белгәндәрен иҫкә төшөрәләр, яңы мәғлүмәт туплайҙар, рус теленән башҡорт теленә тәржемә итеү күнекмәләре өҫтөндә эшләйҙәр
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: ҡышҡы уйындар, ҡышҡы тәбиғәт тураһында әңгәмә ҡороу
16
1-се ярты йыллыҡа контроль эш (Ҡушымта №2) Хаталар өҫтөндә эш. Йомғаҡлау
0,5
26.12
III - сирек - 5 сәғәт.
17
Ҡышҡы уйындар. Хәбәр һөйкәлеше. Киләсәк заман.
76-77
0,5
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: ғинуар айының үҙенсәлектәре, Башҡортостан ҡоштары тураһында белеү
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – мәктәп уҡыусыларының рухи киммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡарарға өйрәнеү
18
Ҡыш. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү
0,5
Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел (4 сәғәт)
19
Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел.
80-81
0,5
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: ҡылымдың шарт һөйкәлеше тураһында мәғлүмәт алыу
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: дуҫтары тураһында һөйләргә өйрәнеү
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: дуҫлыҡ тураһында мәҡәл-әйтемдәр өйрәнеү, композитор А.Ғайбдрахманов ижадын өйрәнеү, БВһ ваҡытында халыҡ үткән ауырлыҡтар тураһында белеү
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – урта класс уҡыусыларының рухи ҡиммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: дуҫлыҡ ҡәҙерен белергә өйрәнеү
20
Дуҫлыҡ. Кем дуҫ? Д.Фәтихов. Ҡылым
82-83
0,5
21
“Минең дуҫым” проекты өҫтөндә эш
0,5
22
Әсәйемдең тыуған көнө.
А.Ғабдрахманов.
84-85
0,5
23
Дуҫлыҡ ауыр саҡта һынала. Р.Бикбаев. Ҡылымдың шарт һөйкәлеше
86-88
1
24
Дуҫлыҡ менән шаярмайҙар. Әкиәт. Шарт һөйкәлеше
92
1
IV сирек.(4 сәғәт)
Башҡортостан йылғалары, күлдәре. Экология мәсьәләһе (2 сәғәт)
25
Башҡортостан тәбиғәте.
93-94
0,5
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: ҡылымдың теләк һөйкәлешен, һандарҙы өйрәнеү, Башҡортостан йылғалары, күлдәре тураһында белгәндәрен иҫкә төшөрөү
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: Башҡортостан тураһында һөйләргә өйрәнеү, телмәрҙә һандарҙы дөрөҫ ҡулланыу
26
Ағиҙел буйында.
95
0,5
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: Башҡортостан йылғалары, күлдәре тураһында яңы мәғлүмәткә эйә булалар, һан төркөмсәләрен өйрәнәләр
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – башланғыс класс уҡыусыларының рухи киммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш булдырыу, һандарҙың кеше тормошонда мөһим урын алыуын аңлайҙар
27
Тәбиғәтте һаҡлау. Рәт һандары
108-109
0,5
28
Экология мәсьәләһе. Кәсер һандары
112-114
0,5
Бына тағы яҙ килде (2 сәғәт)
29
Бына тағы яҙ килде. Грамматика буйынса үтелгәнде ҡабатлау
118
0,5
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: “яҙ” темаһына алдағы кластарҙа үткәндәрен иҫкә төшөрәләр, күсмә ҡоштар тураһында һөйләшәләр
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: “Ҡоштар ҡайта” темаһына әңгәмә ҡороу, һорауҙарға тулы, дөрөҫ яуап биреү
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: дарыу үләндәре тураһында белешмә алалар, ҡоштарҙың тәбиғәткә килтергән файҙалары тураһында һөйләйҙәр
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – урта класс уҡыусыларының рухи ҡиммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: башҡорт телен өйрәнеүҙең әһәмиәтен аңлау.
30
Ҡоштар ҡайта. Үҫемлектәр.
117
0,5
31
Йыллыҡ контроль эш (Ҡушымта №4)
0,5
32
Хаталар өҫтөндә эш. Йомғаҡлау.
0,5
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең
VII класс өсөн башҡорт теленән 2016-2017 уҡыу йылына календарь-тематик план.
№
Тема
биттәр
сәғәт
7 класс
Уҡыусыларҙың эшмәкәрлегенә характеристика
Иҫкәрмә
План буйынса
Фактик үтәлеше
I сирек - 4 сәғәт.
I
Яңынан мәктәпкә - 1 сәғәт.
1.
Беренсе сентябрь – Белем көнө. М.Кәрим “Уҡытыусыма
4-5
0,5
Шәхси: аралашыу этикетын үҫтереү, үҙ-аллы фекерләү, уҡытыусы һөнәренә хөрмәт, тыуған тәбиғәткә ҡарта һөйөү тәрбиәләү,Баш
Регулятив: дәрестә уҡытыусы ярҙамында маҡсат ҡуйырға өйрәнеү, дәрестә эш тәртибен билдәләү, күмәкләп төҙөлгән план буйынса эшләү, эш алымдарының дөрөҫлөгөн баһалау, үҙеңдең эш алымдарыңды маҡсатҡа ярашлы итеп планлаштырыу, ебәрелгән хаталар һөҙөмтәһендә эш
алымдарын үҙгәртеү, яңы талаптар ҡуйыу, үҙ фекереңде логик яҡтан эҙмә-эҙлекле итеп әйтергә өйрәнеү.
Коммуникатив: өйрәнелгән әҫәрҙән яңы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡуллана белеү, дөрөҫ итеп һөйләй белеү күнекмәләрен булдырыу, башҡаларҙы тыңлай һәм аңлай белеү, һөйләү һәм аралашыу оҫталығын үҫтереү.
Белем арттырыу: үҙеңә кәрәкле мәғлүмәтте эҙләргә өйрәнеү, дәреслектән үҙеңә кәрәкле мәғлүмәтте ала белеү
2.
Б. Бикбай. “Туған тел” Ҡылым төркөмсәләре.Уртаҡ ҡылым
6-9
0,5
II
Ауыл тормошо-1 сәғәт
1.
Икмәк юлы. Мин ярҙамсы.К.Булат
20-23
0,5
Шәхси: икмәкте ҡәҙерен белеү, хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләү, милли аштар менән ғорурланыу
Регулятив: дәрестә уҡытыусы ярҙамында маҡсат ҡуйырға өйрәнеү, дәрестә эш тәртибен билдәләү, күмәкләп төҙөлгән план буйынса эшләү.
Коммуникатив: текстарҙы үҙаллы һөйләй белеү, бөтөн телмәр төҙөү, телмәрҙе мәҡәлдәр менән байытыу башҡаларҙы тыңлай һәм аңлай белеү, һөйләү һәм аралашыу оҫталығын үҫтереү.
Белем арттырыу: үҙеңә кәрәкле мәғлүмәтте табыу, уны тейешле йүнәлештә ҡуллана белеү.
2.
Алтын башаҡтар.(әкиәт)
21-22
0,5
III
Башҡорт ере буйлап сәйәхәт -2 сәғәт
1.
М. Кәрим. “Башҡортостан” Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исем исемдәрҙең яҙылышы
34-37
0,5
Шәхси: тыуған ил. Тыуған ергә һөйөү, кеше исемдәренең тормоштағы роле хаҡында әңгәмә.
Регулятив: темаға ярашлы төрлө эш алымдарын планлаштырыу, план буйынса эҙләнеү эштәре менән шөғөлләнеү
Коммуникатив:дөрөҫ һөйләмдәр төҙөү, һорауҙарға тулы яуаптар бирә белеү, бәйләнешле телмәр төҙөй белеү.
Белем арттырыу: төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле материалды эҙләй һәм таба белеү
2.
“Урал” башҡорт халыҡ йыры
36-37
0,5
3.
Р. Ғарипов “Урал йөрәге”
39-40
0,5
4.
Башҡортостан символикаһы
Йомғаҡлау
40-41
0,5
II сирек -4 сәғәт
IV
Спорт. Спорт кәрәк-яраҡтары-2 сәғәт.
1.
Беҙҙең ғаилә - ярышта
47-48
0,5
Шәхси: Йәмғиәт урындарында үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен белеү, сәләмәт йәшәү рәүешен алып барыу, спорт менән ҡыҙыҡһыныу
Регулятив: ҙур булмаған проекттар төҙөү, уҡытыусы ярҙамында һөйләү планы төҙөү, план буйынса һөйләү
Коммуникатив:сәләмәтлек хаҡында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр менән телмәрҙе байытыу, башҡаларҙы тыңлай һәм аңлай белеү, һөйләү һәм аралашыу оҫталығын үҫтереү.
Белем арттырыу: ерле материалдарҙы таба белеү һәм уны уҡыу процесында ҡуллана белеү
2.
Башҡортостанда спорт төрҙәре
55-56
0,5
3.
Китапханала
51-52
0,5
4.
Башҡортостан – чемпиондар иле (проект эше)
59-60
0,5
V Мин һәм беҙҙең ғаилә-2 сәғәт.
1.
Әсәй күҙҙәре. К. Шафиҡова
64-65
0,5
Шәхси: Салауат Юлаевтың ҙур шәхес булыуын аңлау һәм уның менән ғорурланыу, ғаилә мөнәсәбәттәренең киләсәк тормштағы роле, ғаилә ҡиммәттәре тураһында әңгәмә
Регулятив: дәрестә эш тәртибен билдәләү, күмәкләп төҙөлгән план буйынса эшләү, эш алымдарының һайлау, үҙеңдең эш алымдарыңды маҡсатҡа ярашлы итеп планлаштырыу, кәрәк ерҙә эш алымдарын үҙгәртеү, яңы талаптар ҡуйыу, схемалар төҙөү
Коммуникатив: схема буйынса бәйләнешле телмәр төҙөү, уны төрлө һүрәтләү саралары менән байытыу
Белем арттырыу: төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр тупларға өйрәтеү, уны системаға һалырға өйрәтеү
2.
Салауаттың туғандары. Әсә һүҙе
65-67
0,5
3
Ярты йыллыҡҡа контроль
Хаталар өҫтөндә эш
1
III сирек -5 сәғәт
VI
Әсәй – әсәкәйем-2сәғәт
1.
Хаталар өҫтөндә эш
Ф.Рәхимғолова. “Беҙҙең әсәй”. Теҙеү теркәүестәре
80-81
0,5
Шәхси: Әсәләрҙең бөйөклөгөн аңлау, уларға хөрмәт тәрбиәләү,аралашыу этикетын үҫтереү, үҙ-аллы фекерләү, Регулятив: эш алымдарының дөрөҫлөгөн баһалау, үҙеңдең эш алымдарыңды маҡсатҡа ярашлы итеп планлаштырыу, төрлө ситуациалар һәйләшеүҙәр планлаштырыу, план буйынса эш алымдарын билдәләү, уларҙы баһалау
Коммуникатив: диалогтар төҙөү, бөйләнешле телмәр төҙөү, әсәйҙәр тураһында ҡанатлы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу, текстың аҙағын дауам итеү
Белем арттырыу: һүҙлектәр менән эш итеү, күк есемдәре, сәскәләр тураһында мәғлүмәтле булыу
2.
З.Воскресенская “Әсә”. Ш. Биҡ-ҡол “Атай менән өләсәй”Эйәртеү теркәүестәре
81-83
0,5
3.
Етегән йондоҙ(Әкиәт)
82-83
0,5
4.
Й. Солтанов. “Ҡәнәфер сәскәһе”
84-85
0,5
VII
Сәнғәт оҫталары-3 сәғәт
1.
Х.Әхмәтов - композитор
87-88
0,5
Шәхси: сәнғәт оҫталарыбыҙ менән ғорурланыу, улар өлгөһөндә тәрбиә алыу, мәҙәни кимәл һәм мәҙәниәт тураһында әңгәмә ойоштороу
Регулятив: проект планлштырыу һәм уны тормошҡа ашырыуҙа аныҡ эштәр билдәләү, башҡарылған эштәрҙе баһалау һәм үҙ фекерҙәрен белдереү
Коммуникатив: телмәр мәҙәниәте хаҡында һүҙ алып барыу, нәфис һүҙ күнекмәләре алыу
Белем арттырыу: телмәр мәҙәниәтен өйрәнеүгә өлгөләр табыу, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу, төрлө саралар ярҙамында үҙ телмәреңде тикшереү, камиллыҡҡа ынтылыу
2.
Ҡумыҙсы Р. Заһретдинов
90-92
0,5
3.
Мәшһүр бейеүсе Рәшиҙә Туй-сина
93-95
0,5
4.
Ете – ғәжәп һан.
96
0,5
5.
С. Юлаев-башҡорт халыҡ батыры
96-97
0,5
7.
“Сәнғәт оҫталары” проекты өҫтөндә эш
0,5
IV сирек - 4 сәғәт
VIII Борон-борон заманда-1 сәғәт
1.
“Ирәндек”
106-112
0,5
Шәхси: әкиәттәр нигеҙендә тәрбиәүи эш, халыҡ ижадына һөйөү
Регулятив: уҡытыусы ярҙамында маҡсат ҡуйырға өйрәнеү, төҙөлгән план буйынса эшләү, эштәрҙе баһалау, эш алымдарын маҡсатҡа ярашлы итеп планлаштырыу, үҙ фекереңде логик яҡтан эҙмә-эҙлекле итеп әйтергә өйрәнеү.
Коммуникатив: әкиәттәр яҙыу, телмәр мәҙәниәте өҫтөндә эшләү
Белем арттырыу: үҙеңә кәрәкле мәғлүмәтте эҙләргә өйрәнеү, уны ҡуллана белеү
2.
Ф. Туғыҙбаева “Тайыш табан ниңә уйнарға сыҡманы?”
113-115
0,5
IX
Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ-1сәғәт.
Шәхси: дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре булдырыу, дуҫлыҡ хаҡында әңгәмә.
Регулятив: темаға ярашлы төрлө эш алымдарын планлаштырыу, план буйынса эҙләнеү эштәре менән шөғөлләнеү
Коммуникатив:дөрөҫ һөйләмдәр төҙөү, һорауҙарға тулы яуаптар бирә белеү, бәйләнешле телмәр төҙөй белеү.
Белем арттырыу: төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле материалды эҙләй һәм таба белеү
1.
К. Кинйәбулатова “Дуҫтарым күп”
120-122
0,5
2.
С. Әлибай"Ҡайын һыуы"
0,5
XI
Йәмле йәй -2 сәғәт
1.
З. Ҡотлогилдина “Йәй
138-139
0,5
Шәхси: эшкә, хеҙмәткә ҡарата һөйөү формалаштырыу.
Регулятив:эш барышын планлаштырыу, үҙ эшмәкәрлектәрен баһалау.
Коммуникатив: үҙ фекереңде асыҡ, дөрөҫ итеп һөйләй белеү күнекмәләрен
булдырыу, башҡаларҙы тыңлай һәм аңлай белеү, һөйләү һәм аралашыу оҫталығын үҫтереү.
Белем арттырыу: үҙеңә кәрәкле мәғлүмәтте эҙләргә өйрәнеү,уны тейешле йүнәлештә ҡуллана белеү.
2.
“Кем ялҡау?”
141-142
0,5
3.
Йыллыҡ контроль
0,5
4.
Хаталар өҫтөндә эш
Йомғаҡлау
151-153
0,5
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең
VIII класс өсөн башҡорт теленән 2016-2017 уҡыу йылына календарь-тематик план
Тема
сәғәт һаны
биттәр
8
Универсаль уҡыу эшмәкәрлеге.
Иҫкәрмә
план.
үткәр.
I сирек – 4 сәғәт.
Беҙ мәктәпкә барабыҙ – 1сәғәт.
1
“Мәктәпкә барабыҙ”.К.Кинйәбулатова
0,5
4-9
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
2
Б.Бикбай. “Туған тел”.Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
0,5
10-11
Көҙгө эштәр, көҙгө тәбиғәт. Логик баҫым. 3 сәғәт.
3
Көҙ билдәләре. “Көҙ” Ф.Ғөбәйҙуллина.
0,5
25-26,28
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-В.Меос тураһында мәғлүмәт йыйыу. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡим-мәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсә-бәтен формалаштырыу.
4
“Көҙгө урман” С.Муллабаев.
0,5
31-32
5
В.Меос. “Шығайҙағы ҡайындар” инша
0,5
24
6
Өндәү һөйләм. Логик баҫым.
0,5
39-40
7
Көҙгө уңыш. Тәмленең дә тәмлеһе. А.Игебаев.
0,5
40,44
8
Контроль диктант.
0,5
II сирек – 4 сәғәт.
Өфө – Башҡортостандың баш ҡалаһы - 2 сәғәт.
9
Өфө – беҙҙең баш ҡалабыҙ.
0,5
47-49
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгә-мәлә ҡатнашыу, һорауҙарға яуап биреү.3.Танып белеү УУЭ- Өфө ҡалаһы тураһында белемдәрен тәрәнәйтеү, ҡала-ның иҫтәлекле урындары тура-һында мәҫлүмәттәр йыйыу. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
10
Н.Дәүли. “Өфө ни өсөн матур?”
0,5
51,53,55
11
Р.Янбулатова “Гүзәл Өфөм - баш ҡалам”.
0,5
57
12
Аллаяров “Хинган тауҙары аша.”
0,5
58
Хеҙмәт төбө- хөрмәт - 2 сәғәт.
13
Зарядкаға баҫ!
0,5
76-77
14
Ә.Атнабаев “Ҡара икмәк”.
0,5
86-87
15
Сиреккә контроль эш.
0,5
16
Хаталар өҫтөндә эш. Йомғаҡлау.
0,5
III сирек – 5 сәғәт.
Ҡыш дауам итә - 2 сәғәт.
17
Ҡыш дауам итә.
0,5
88-89
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә-лә ҡатнашыу , үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы. 3.Танып белеү УУЭ-үҙ аллы эшмәкәрлектең уҡыусыны үҫтереүе һәм уны ошо үҫеште (үҙгәреште) аңлауы. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
18
Н.Нәжми ижады. “Ҡыш.”
0,5
92-93
19
С.Әлибаев. “Ҡышҡы урман”.
0,5
95-96
20
Е.Кучеров. “Бураны ла, тамсыһы ла булыр”.
0,5
99
С.Юлаев – башҡорт халҡының милли батыры - 81сәғәт.
21
С.Юлаев – башҡорт халҡының милли батыры.
0,5
100-102
1.Регулятив УУЭ –китап менән эшләү,уҡыу һәләтен үҫтереү, уҡыусының үҙ аллы эшмәкәр-леген булдырыу. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү.Милли батырҙың тормошо менән та-нышыуҙы дауам итеү, картина-лар, кинофильмдар, һәйкәл-дәр тураһында мәғлүмәт йы-йыу. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ уҡыусыларҙың рухи ҡим-мәттәрен билдәләү,уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсә-бәтен формалаштырыу.
22
Палдискиҙа Салауат музейы.
0,5
103-104
Йәмле яҙ, һағындыҡ һине - 72сәғәт.
23
Өмөтлө яҙ. Яҙҙың билдәләре.
0,5
109-110
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
24
“Йырлай – йырлай еңеү яуланыҡ”.К.Кинйәбулатова.
0,5
113-115
25
Диктант.
0,5
26
Хаталар өҫтөндә эш. Р.Ниғмәти. “Ватан”.
0,5
116-117
IV сирек -4 сәғәт.
Беҙ ҡайтырбыҙ йондоҙҙарға әүерелеп - 2 сәғәт.
27
“Сәскәле ай”. С.Әлибаев
0,5
121
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ- мәктәп, ҡала музейҙарында осрашыуҙарға йөрөү, ветеран-дар менән осрашыу.. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙа Тыуған илгә ҡарата ғорурланыу тойғо-һо,патриотик тойғо тәрбиәләү.
28
“Һалдат тора киләсәкте тотоп”.( Йәншишмә гәзитенән)
0,5
122-123
29
М.Харис “Хат”.
0,5
124-125
30
Р.Насиров “Үлемһеҙ батырлыҡ”.
0,5
125-127
Ай, Уралым, Уралым - 2 сәғәт.
31
32
33
34
Илдар Хужин. “Тыуған ерем биҙәктәре”.
М.Кәрим “Тыуған ил тураһында уйланыуҙар"
Р.Нурмөхәмәтов “Ағиҙел башында төш мәле"
Йыллыҡ контроль эш
0,5
0,5
0,5
0,5
128-129
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең
IX класс өсөн башҡорт теленән 2016-2017 уҡыу йылына календарь-тематик план
Тема
сәғәт һаны
биттәр
9
Универсаль уҡыу эшмәкәрлеге
Иҫкәрмә
план.
үткәр.
I сирек – 4 сәғәт
Һаумы, мәктәп!– 2 сәғәт.
1
А.Игебаев “Бик тә кәрәк тыныслыҡ”.
0,5
1.Регулятив УУЭ- китап менән эшләү, уҡыу,һөйләү телмәрен үҫтереү,уҡыусының үҙ аллы эшмәкәрлеген булдырыу. 2.Коммуникатив УУЭ –әңгәмә-лә ҡатнашыу, һорауҙарға яуап биреү. 3.Танып белеү УУЭ –үҙ аллы эшмәкәрлектең уҡыусы-ны үҫтереүе һәм уның ошо үҫеште аңлауы, яҙыу һәләтен үҫтереү. 4.Шәхескә йүнәтел-гән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәттәрен билдәләү.
2
М.Кәрим “Алтын көҙ”.
0,5
3
М.Аҡмулла “Көҙ”.
0,5
4
Аҡ ҡайын
0,5
Ергә мәрхәмәт – илгә бәрәкәт -2 сәғәт.
5.
“Көҙгө көн”.(К. Ушинский)
0,5
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
6.
В.Меостың “Ҡоштар китә” картинаһы буйынса инша.
0,5
7.
Хаталар өҫтөндә эш. Т.Ғәниева “Оло ялан”.
0,5
8.
“Кеше ғүмере”.
0,5
II сирек.- 4 сәғәт
Атамалар ни һөйләй? -2 сәғәт.
9.
Ә.Атнабаев “Ағиҙел”.
0,5
1.Регулятив УУЭ -план буйын-са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
10.
Ғ.Рамазанов “Тыуған илебеҙ – Башҡортостан”.
0,5
11.
Д.Мырҙаҡаева “Өфө һуҫары”.
0,5
12.
Р.Насири “Ш.Мөхәмәтйәнов”.
0,5
Беҙ ҡышты ла яратабыҙ –2 сәғәт.
13.
Ф.Рәхимғолова “Ҡыш”.
0,5
1.Регулятив УУЭ -план буйын- са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу.
14.
Ш.Бабич “Кем өсөн?”, “Ҡышҡы юлда”.
0,5
15.
2-се ярты йыллыҡҡа контроль эш.
0,5
16.
Халалар өҫтөндә эш. Йомғаҡлау.
0,5
III сирек – 5 сәғәт.
Башҡортостан театрҙары -2 сәғәт.
17.
Ф.Фәтхуллин “Башҡортостан театрҙары”.
0,5
1.Регулятив УУЭ -план буйын- са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ –бирел-гән тема буйынса диалогтар төҙөү ,текстан ниндәйҙер мәғ-лүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде ке-шегә еткерә алыу оҫталығы. 3.Танып белеү УУЭ-“Башҡорт-остан театрҙары” темаһы бу-йынса мәғлүмәттәр туплау, билдәле артистарға арнап альбомдар төҙөү. 4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ –уҡыусылар-ҙың рухи ҡиммәттәрен билдә-ләү,уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен форма-лаштырыу.
18.
“Яңы театр” (Башҡортостан календарынан)
0,5
19.
Ә.Әбүшахманов “Арыҫлан Мөбәрәков”.
0,5
20.
Ф.Латипова “Балҡы, Нур!”.
0,5
Башҡорт халыҡ ижады – 1,5 сәғәт.
21.
Ә.Сөләймәнов “Башҡорт халыҡ ижады”.
0,5
1.Регулятив УУЭ -план буйын- са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ-бирелгән текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү.
22.
“Урал батыр” эпосы.
0,5
23.
Йомаҡ, әйтем, таҡмаҡ, мәҡәл. Йомғаҡлау.
0,5
Башҡорт аты- 1,5 сәғәт.
24.
Иҙелбай “Ел, ерәнем!”
0,5
1.Регулятив УУЭ -план буйын- са эшләргә өйрәнеү,үҙ эшмә-кәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хата-ларҙы табыу һәм төҙәтә бе-леү,үҙ-үҙеңде баһалау. 2.Коммуникатив УУЭ – әңгәмә ҡора белеү,икенсе кешенең фекерентыңлап аңлау,текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фе-кереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы.3.Танып белеү УУЭ- “аттар” темаһы буйынса проект эше башҡарыу.
4.Шәхескә йүнәтелгән УУЭ-уҡыусыларҙың рухи ҡиммәт-тәрен билдәләү,уларҙың ура-тып алған мөхиттең төрлө өл-кәләренә ҡарата мөнәсәбә-тен формалаштырыу
25.
Б.Байым “Бәләкәс”.
0,5
26.
“Башҡорт аты ниндәй була?”
0,5
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests


text:
Summary and Info
Фольклор прозаһының тарихи йүнәлешле тармағын өйрәнеүгәбағышланған был китапта риүәйәт, легенда, йыр-риүәйәт, хөрә-фәти хикәйә һәм хәтирә жанрҙары тикшерелә. Боронғо (архаик)ҡараштар сатҡыһын һаҡлаған миф-легендаларға, халыҡ тормошондағы әһәмиәтле ваҡиғаларҙы сағылдырған тарихи риүәйәттәргәайырыуса ҙур урын бирелде. Көнкүрешкә бәйле ҡайһы бер сюжеттар ҙа иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Китаптың «Ҡушымта» бүлегендә мотивтар күрһәткесе бирелде (рус һәм инглиз телдәрендә).Баҫма башҡорт халыҡ ижады, башҡорт халҡының рухи мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһыныусылар өсөн файҙалы ҡулланма буласаҡ.В ПРЕДАНИЯХ И ЛЕГЕНДАХ БАШКИР-ИСТОРИЯ НАРОДА(Башкирские народные предания и легенды:исторические корни, жанровая специфика)
Review and Comments
Rate the Book
★★★★★★★★★★Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Тулыланды рылған баҫма. 0 out of 5 stars based on 0 ratings.
Your Rating: ☆☆☆☆☆★★★★★


text:
Белорет районында янғын ике кешенең ғүмерен өҙгән
Белорет районының Үрге Әүжән ауылында шәхси хужалыҡтарҙың береһендә фажиғәғә килтергән янғын үткән.
«Башинформ» агентлығына РФ Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, хужаның ҡунаҡҡа ҡайтҡан 31 йәшлек ҡустыһы иртән шау-шыуға уяна. Бүлмә төтөнгә тулған була. Ир урамға сығыуға өлгәшә.
Йорт өҫтөнән төтөн күтәрелеүен күршеләр күрә һәм янғын һағына шылтырата. Янғын һүндереүселәр утты һүндереү барышында 48 йәшлек хужаның һәм уның 35 йәшлек ҡатынының мәйетен таба. Уттан сыға алған ир-егет янған продукттарҙың төтөнөнән ағыуланған, шунда уҡ дауаханаға алып барылған.
Йорттағы мөлкәт, ҡыйыҡ уттан зыян күргән. Тәфтишселәр янғын сәбәбен асыҡлай.


text:
Өфөлә IV Төбәк-ара кадрҙар форумы эш башланы Фото: автор фотоһы
Өфөлә IV Төбәк-ара кадрҙар форумы эш башланы
Өфөлә IV Төбәк-ара кадрҙар форумы эш башланы Фото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Өфөлә IV Төбәк-ара кадрҙар форумы эш башланы. Быйылғы осрашыуҙың темаһы — «Яңы шарттарҙа кеше капиталы менән идара итеүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыу».
«Форум дүртенсе тапҡыр уҙғарыла. Сара кеше ресурстарын ҡулланыу өлкәһендәге мәсьәләләрҙе ҡарау өсөн мөһим майҙансыҡҡа әүерелде. Бынан тыш, беҙ ошо майҙансыҡты уҡыу йорттары һәм эш биреүселәр араһындағы үҙ-ара эш итеү проблемаларын тикшереү өсөн файҙаланабыҙ», — тине республика Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рөстәм Мәрҙәнов форумды асыу тантанаһында.
Сара ике көн дауам итәсәк. Ғәҙәттәгесә, унда дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдары, Рәсәй төбәктәре вәкилдәре, ҙур, урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡ компаниялары етәкселәре, HR-хеҙмәте етәкселәре, HR-хеҙмәте провайдерҙары, бизнес-тренерҙар, фәнни һәм мәғариф учреждениелары вәкилдәре ҡатнаша. Форум барышында түңәрәк өҫтәлдәр, оҫталыҡ дәрестәре ойоштороласаҡ, күргәҙмәләр эшләйәсәк.


text:
Рөстәм Хәмитов Миланда «Экспо-2015» донъя күргәҙмәһен ҡараныФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов Миланда «Экспо-2015» донъя күргәҙмәһен ҡараны
Рөстәм Хәмитов Миланда «Экспо-2015» донъя күргәҙмәһен ҡараныФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Миланда (Италия) «Экспо-2015» донъя күргәҙмәһен ҡараны, шулай уҡ Башҡортостанға үҙҙәренең хеҙмәттәрен, технологияларын һәм продукцияһын тәҡдим иткән Италияның эшҡыуарлыҡ вәкилдәре менән ике тиҫтәгә яҡын осрашыу уҙғарҙы.
«Экспо-2015» — күләмле халыҡ-ара экспозиция, ул 1 майҙан 31 октябргә тиклем Миландың Fiera Milano күргәҙмә үҙәге биләмәһендә ойошторола. Унда 145 ил туҡланыу, агросәнәғәт һәм ауыл хужалығы технологиялары өлкәһендәге ҡаҙаныштар, шулай уҡ иң яҡшы продукция өлгөләре менән таныштыра.
Рәсәй павильонында Рөстәм Хәмитов Италия эшҡыуарҙары менән осрашты, һуңынан Италия, Германия, Ҡаҙағстан һәм Австрия павильондарын ҡараны.
Икенсе көндө республика Башлығы тағы ла 15 осрашыу үткәрҙе, унда Италияның эшҡыуарлыҡ вәкилдәре менән Башҡортостанда тормошҡа ашырыла башлаған йәки тормошҡа ашырыуға тәҡдим ителгән тармаҡ проекттарын тикшерҙе. Атап әйткәндә, Италияның Giugiaro Architettura дизайнерҙар компанияһы, Qualitaly мәҙәниәт, туризм һәм гастрономия ассоциацияһы, Bertocchi Elettromedicali медицина ҡорамалдарын етештереү компанияһы етәкселәре һәм башҡалар менән һөйләшеүҙәр булды.
Рөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, Италия эшҡыуарҙары менән һөйләшеүҙәр импортты алмаштырыу сәйәсәте йәһәтенән бик мөһим. Сөнки «Экспо-2015» күргәҙмәһендә теге йәки был илдә етештерелгән продукттар ғына түгел, технологиялар ҙа тәҡдим ителгән. Был Рәсәйҙә һөт, ит һәм башҡа ауыл хужалығы продукцияһын етештереүсе ҙур төбәк булараҡ республикабыҙ өсөн айырыуса актуаль. Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко билдәләүенсә, республика көнбайыш продукцияһын үҙебеҙҙекенә алмаштырыу өсөн сыр эшләү ҡорамалдары менән ҡыҙыҡһына.
Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, Европанан аҙыҡ-түлек индереүҙе тыйыуға бәйле Башҡортостан менән Италия араһында тауар әйләнеше бер аҙ кәмегән, әммә Италияға яғыулыҡ, энергия ресурстары, химия тауарҙарын оҙатыу иҫәбенә ярайһы уҡ юғары.
— Беҙ ошо илдә Рәсәйҙең сауҙа вәкиллеге аша Италия эшҡыуарҙары менән эшләргә, шулай уҡ Өфөлә Италия йортон асыу кеүек башланғыстарға ярҙам итергә әҙер, — тине Башҡортостан Башлығы.


text:
Учалы районы хакимиәтендә үҙгәрештәр
23 июндә Учалы районы Советы ултырышында хакимиәт башлығы вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу һәм Учалы районы хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыны тәғәйенләү тураһындағы мәсьәләләр ҡаралды.
Район хакимиәте башлығы вазифаһын биләүсе Әлим Салихов үҙ теләге буйынса эштән китеүе тураһында ғариза бирҙе. Муниципаль район Советы депутаттары Учалы районы хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыуҙы Йыһаншин Азат Салауат улына йөкмәтте. Ул хакимиәт башлығы вазифаһын ошо вазифаға конкурс һөҙөмтәләре буйынса район Советы тәғәйенләгән кеше үҙ вазифаларын үтәй башлағанға тиклем башҡарасаҡ.


text:
РФ Үҙәк һайлау комиссияһында йәмәғәт «ҡыҙыу линияһы» эшләй башланы
РФ Үҙәк һайлау комиссияһында һайлаусылар менән бәйләнеш өсөн Йәмәғәт «ҡыҙыу линия»һының үҙәк пункты эшләй башланы, тип хәбәр итә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһының матбуғат хеҙмәте. «Ҡыҙыу линия» РФ Йәмәғәт палатаһы ярҙамында Рәсәй ирекле һайлауҙар фонды менән булдырылған.
Әле илдә «ҡыҙыу линияның» 42 төбәк пункты эшләй. Яҡын арала ошондай тағы ла 20 пункт асыласаҡ.
«Ҡыҙыу линияның» бушлай федераль номеры — 8(800)505-47-21. Думаға депутаттар һайлау барышында «ҡыҙыу линияға» ябай телефон аша ғына түгел, Skype интернет-телефония системаһы аша ла мөрәжәғәт итергә мөмкин.


text:
Фото:
Александр Авдеев Башҡортостан Президентын ҡотланы
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов исеменә Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министры Александр Авдеевтан телеграмма килде. Ул Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө менән ҡотлай. Телеграммала шулай тиелә:
“Хөрмәтле Мортаза Ғөбәйҙулла улы!
Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫына, сәнғәтенә һәм халыҡ ижадына иғтибарлы, һаҡсыл мөнәсәбәтегеҙ өсөн Һеҙгә рәхмәтлемен. Төбәк башлығының тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлау һәм тергеҙеү, халыҡ йолаларын, китапхана, музей һәм архив эшен үҫтереү хаҡындағы хәстәрлеге киләсәк быуындар өсөн халҡыбыҙҙың бай мираҫын һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. Ошо көндә һөнәрҙәренә сикһеҙ тоғролоҡтары өсөн Башҡортостан Республикаһының барлыҡ мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә һәм ветерандарына рәхмәт белдергем килә. Беҙҙең һөнәри байрам изге йолаға әүерелде. Мәҙәниәт өлкәһендә үҙ эшенә тоғро, ватан мәҙәниәтен эскерһеҙ яратыусы профессионалдар эшләй, тап улар халыҡтың рухи һәм әхлаҡи йолаларын, милләттең тарихи хәтерен һаҡлай.
Ихлас күңелдән барыһына ла сәләмәтлек, именлек һәм ижади уңыштар теләйем.
Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министры А.А. Авдеев”.


text:
Өфөлә «Әсәй булыу бәхет» фотокүргәҙмәһе асыласаҡ
Светлана Солоницынаның «Әсәй булыу бәхет» шәхси фотокүргәҙмәһе 26 ноябрҙә Өфө Үҙәк ҡала китапханаһында асыла. Экспозицияла 50-нән ашыу эш тәҡдим ителгән.
Профессиональ фотограф Светлана Солоницына – күп балалы әсә, уның өс балаһы бар.
— Миңә балаларҙың эмоциялы, матур портреттарын, йылы ғаилә мөнәсәбәттәрен төшөрөү, фотографияларҙа ғаилә тарихтарын, уның башҡаларға оҡшамағанлығын сағылдырыу оҡшай, — тип һөйләй Светлана. — Хәҙер фотографтарҙы баланың тыуған көнөнә генә түгел, ә ҡәҙимге көндәрҙә лә йылы, һөйөү тулы ғаилә бәхетен сағылдырырға ла саҡыралар, быны тойоу үтә лә ҡыуаныслы.
2012 йылдан Светлана Солоницына балалар һәм ғаилә фотографтары ассоциацияһына ингән, Оксана Федорованың мәктәбе (Өфө филиалы) менән хеҙмәттәшлек итә, унда балаларға фототография серҙәрен өйрәтә. Ул «Ҡаралы-аҡлы тарих» («Черно-белая история») фотоконкурсында, балалар һәм ғаилә фотографтары араһында милли премия сиктәрендә үҙғарылған ике халыҡ-ара фотокүргәҙмәлә ҡатнаша.
Эштәрҙе шишәмбенән алып йомаға тиклем 11.00-19.30 сәғәттәрҙә күрергә була. Ял көндәре – йәкшәмбе, дүшәмбе.


text:
Өфөнөң өс мәктәбендә милиция кластары асыла
Өфө уҡыусыларының милиция формаһы кейеп парта артына ултырыу мөмкинлеге барлыҡҡа килде. БР буйынса Эске эштәр министрлығы ҡатнашлығында 157-се, 42-се мәктәптәрҙә һәм 96-сы лицейҙа ойошторолған эксперименталь профилле милиция кластарына уҡыусылар ҡабул итеү иғлан ителде лә инде.
Милиция класы — ул дөйөм белем биреүҙең өлкән баҫҡысында профилле уҡытыуға йүнәлтмә. Мотлаҡ предметтар сифатында балалар йәмғиәт үҫешенең социаль-иҡтисади аспекттарын, элементар математиканы, этиканы, РФ-та кеше һәм граждан хоҡуҡтарын өйрәнәсәк, дөйөм физик әҙерлек һәм беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү нигеҙҙәрен үтәсәк. Программаны милиция тарихы, криминалистика нигеҙҙәре, ут, сафта йөрөү һәм махсус физик әҙерлек, юл хәрәкәте ҡағиҙәләре һәм "хоҡуҡ тәртибен һаҡлау органдары һәм уларҙың эшмәкәрлеге" предметы буйынса факультативтар тулыландырасаҡ.
Аҙна барышында дөйөм белем биреү дисциплиналары буйынса дәрестәр туранан-тура мәктәптә һәм аҙнаһына бер тапҡыр махсус предметтар буйынса БР Эске эштәр министрлығының Профессиональ әҙерлек үҙәгендә үтәсәк.
— Бындай профилле милиция кластарында уҡып, уҡыусылар хоҡуҡ һәм социаль дисциплиналар буйынса тәрән белем аласаҡ, үҙ-үҙеңде яҡлау алымдарына өйрәнәсәк. Бынан тыш, уҡыу процесында иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәткән уҡыусылар Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтына уҡырға инеү өсөн йүнәлтмә аласаҡ, — тип аңлаттылар БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Өфөлә 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостандың иң яҡшы киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәрен бүләкләнеләрФото: Андрей Старостин
Өфөлә 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостандың иң яҡшы киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәрен бүләкләнеләр
Өфөлә 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостандың иң яҡшы киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәрен бүләкләнеләрФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 13 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Бөгөн һөнәри байрам – Рәсәй матбуғаты көнө – айҡанлы «Башинформ» агентлығының конференциялар залында 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре бүләкләнде.
— Мин республика журналистарына һәм киң мәғлүмәт саралары продукцияһын уҡыусыларға еткереү процесын тәьмин иткән бөтә нәшриәтселәргә рәхмәт белдерәм. Уртаҡ тырышлыҡ менән беҙ республикала район, ҡала, балалар, йәштәр, республика баҫмаларын, яҙыусылар һәм шағирҙарҙың әҫәрҙәрен баҫтырыу өсөн баҫмаларҙы һаҡлап ҡала алдыҡ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов.
Башҡортостандың Эшҡыуар ҡатын-ҡыҙҙар берлеге рәйесе Алла Кузьмина, республика журналистикаһы ветераны Марсель Сәлимов, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы хәбәрсеһе Гөлназ Фәттәхова Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты менән бүләкләнде.
«Башинформ» агентлығы күҙәтеүсеһе Ләйлә Аралбаева (Ишморатова), «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, «Яйыҡ» гәзите Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт сараларында Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда Мәҙәниәт йылын яҡтыртыу буйынса республика конкурсы еңеүселәре тип танылды.
Киң мәғлүмәт сараларында дәүләт телдәре һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре проблемаһын яҡтыртыу буйынса республика конкурсында «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы, «Киске Өфө» гәзите еңеү яуланы.
Киң мәғлүмәт сараларында шәфҡәтлелек темаһын яҡтыртыу буйынса республика конкурсында Башҡортостан юлдаш телевидениеһы һәм Зөһрә Арсаева, «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, «Учалы гәзите» редакциялары еңеүсе булды.
Сәләмәт тормош темаһын яҡтыртыу буйынса республика конкурсында «Башҡортостан» ТРК ДУП-ның «Тамыр» балалар телеканалы, «Шонҡар» журналы, «Сельские зори» гәзите редакциялары еңеүселәр иҫәбендә.
Дәүләт телдәре һәм республика халыҡтары телдәрен өлгөлө ҡулланғаны өсөн республика конкурсында «Өмөт» гәзите еңеүсе тип танылды.
Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен пропагандалаусы баҫма киң мәғлүмәт саралары сайттары конкурсында «Шонҡар» республика йәштәр журналы, «Инйәр», «Юшатыр», «Стәрлетамаҡ эшсеһе», «Район тормошо» гәзиттәре, «Бельские просторы» һәм «Аҡбуҙат» журналдары редакциялары еңеп сыҡты.
Журналистар араһында ойошторолған террорға ҡаршы проблема буйынса иң яҡшы журналист эше республика конкурсында «Сельские огни», «Белебеевские известия» гәзите редакциялары, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Йома», «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналының «Иман» тапшырыуҙары еңеүсе булды.
2014 йылда Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы «Киләсәк журналисы» темаһына ижади конкурс уҙғарҙы. Уның төп бурысы — яҡын киләсәктә журналистиканың һәм журналистың ниндәй буласағын билдәләргә тырышып ҡарау. БР Йәш журналист мәктәбен тамамлаусы Радмила Федорова «Дәүләт әһәмиәтендәге эш» материалы өсөн «Киләсәк журналисы» конкурсының махсус дипломы һәм призы менән бүләкләнде.


text:
Рәсәйҙә эшһеҙҙәр һаны 6,5 миллион кешегә тиклем кәмене
Илдә Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы методологияһы буйынса баһаланған эшһеҙҙәр һаны 6,5 миллион кешегә тиклем кәмене. Шуларҙан 2,15 миллионы мәшғүллек үҙәктәрендә рәсми теркәлгән. Федераль мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, был һандарҙы РФ һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министры урынбаҫары Максим Топилин килтерә.
Эшһеҙлек былтыр йыл аҙағында ҡырҡа арта башланы. Рәсәйҙә октябрҙә үк 1,5 миллиондан кәмерәк рәсми теркәлгән эшһеҙ иҫәпләнде, ә дөйөм эшһеҙлек кимәле дүрт миллион тирәһе тәшкил итте.
Эшһеҙлектең иң юғары нөктәһе быйыл ғинуар-февраль айҙарына тура килде, ул саҡта аҙнаһына 100-әр мең кеше өҫтәлде. Апрелдә илдә эшһеҙҙәр һаны 7,5 миллион кешегә яҡынлашты. Әммә апрель аҙағынан эшһеҙлек бер аҙ кәмей башланы.
Республикабыҙҙа ла хәл шул рәүешле тиерлек үҫеште. Иң күп эшһеҙҙәр һаны беҙҙә март айында теркәлде — 49679 кеше. Башҡортостанда хеҙмәт баҙарында хәлдең тотороҡлана башлау билдәләре апрель айында күренде. Был процесс БР хеҙмәт баҙарында көсөргәнеште кәметеү буйынса өҫтәмә саралар программаһын тормошҡа ашыра башлауға тура килде.
Максим Топилин фекеренсә, хәҙер хеҙмәт баҙарында эштәр бер аҙ яҡшырыуы күҙәтелһә лә, был тынысланырға мөмкин, тигән һүҙ түгел, сөнки, дөйөм алғанда, хәл бер йыл элекке кеүек тотороҡло түгел. БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, республиканың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалетдинов та ошондай фекер яҡлы. Етмәһә, күп эксперттар көҙ көнө миҙгелле эштәр туҡталыу менән бәйле, эшһеҙлек ҡайтанан артасаҡ тип күҙаллай. Тимәк, эш менән тәьмин итеү үҙәктәренә ҡайтанан эшһеҙ ҡаласаҡ кешеләрҙе ҡайҙа урынлаштырыу тураһында әле үк уйланырға кәрәк.


text:
Башҡортостан делегацияһы Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумында ҡатнаша
Санкт-Петербургтың «Ленэкспо» күргәҙмә үҙәгендә йыл һайын үтәрелеүсе Халыҡ-ара иҡтисади форум асыла. Унда Башҡортостан делегацияһы ла ҡатнаша. Делегация составында БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫарҙары Евгений Маврин, Дмитрий Шаронов һәм Башҡортостан Президенты советнигы Андрей Назаров бар.
Сара сиктәрендә «Стрэтеджи Партнерз Груп» компанияһы, PVG «Оупенспорт» холдингы, «АстраЗенека» фармацевтика компанияһы, «Хевел» һәм «Авелар Солар Технолоджи» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре етәкселеге менән осрашыуҙар планлаштырылған. Башҡортостан вәкилдәре «Рәсәй-Һиндостан» бизнес-диалогында һәм пленар ултырышта ҡатнашасаҡ.
Йола буйынса, иҡтисади форумда корпорациялар һәм төбәктәр араһында килешеүҙәр төҙөлә. Атап әйткәндә, Башҡортостан Республикаһы «РусГидро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «РусГидро Башҡортостан Һөҙөмтәлелек» асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Альстом» холдингы менән хеҙмәттәшлек итеү даирәһен киңәйтеү тураһында меморандум төҙөйәсәк.
Форумда 4,4 мең кешенең ҡатнашыуы көтөлә, тип хәбәр итә «РБК». Сараға БРИКС илдәре, АҠШ, Евросоюз, Япония, Ғәрәп Әмирлектәренән йәмғеһе 89 сит ил делегацияһы киләсәк. Уларҙың составында — 36 вице-премьер һәм сит ил эштәре министры. Шулай уҡ форумда Германия канцлеры Ангела Меркель һәм Нидерланды премьер-министры Марк Рютте ҡатнашасаҡ.


text:
Баш ҡаланың хеҙмәт баҙарында ыңғай динамика күҙәтелә
Йыл башы менән сағыштырмаса, Өфөлә эшкә урынлашыу кимәле күпкә күтәрелде. Шулай итеп, әгәр 2012 йылдың 1 февраленә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса Башҡортостан баш ҡалаһында был күрһәткес 60,5 процентҡа тиң булһа, июнь башында ул 79,1 процент тәшкил итте. Йыл башынан алып Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәге йәмғеһе 8300-ҙән ашыу кешене эшкә урынлаштырҙы.
Шундай уҡ ыңғай динамика Өфөлә эш эҙләүселәр һанының кәмеүендә лә күҙәтелә. Хеҙмәт баҙарында көсөргәнешлек коэффициенты, йәки бер вакансияға дәғүә итеүсе эшһеҙ граждандар һаны, 1,1-ҙән (2012 йылдың ғинуары) 0,4-кә (ошо уҡ йылдың июне) кәмене.
Рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙлек кимәле, ағымдағы йылдың 1 ғинуары менән сағыштырмаса, 1 июнгә 1,59-ҙан 1,38 процентҡа тиклем кәмене, тип хәбәр иттеләр Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән.


text:
Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге ойошторолоуға 65 йыл
Ошо уңайҙан Өфөлә юбилей саралары үтә. Бөгөн Конгресс-Холл бинаһында илдең ғалимдар йәмәғәтселеге Рәсәй төбәктәрендә академик фән мәсьәләләренә арналған ғилми-ғәмәли конференцияға йыйылды. Форум Рәсәй фәндәр академияһын яңыртыуға бәйле тарихи мәлдә үтә. Бында Өфө ғилми үҙәгенең үҫеш концепцияһы һәм Башҡортостан технологиялар инициативаһы проектын бойомға ашырыу мөмкинлектәре барлана. Өфө ғилми үҙәгенең 65 йыллыҡ тарихын форумда ойошторолған күргәҙмә сағылдыра. Республиканың 12 фәнни-тикшеренеү институты ғалимдары хеҙмәттәрен туплаған баҫмаларҙы студенттар, йәш белгестәр ҡуллана. Ғилми эштәрҙең сит илдәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятҡандары ла байтаҡ. Заман талаптарына ярашлы китаптарҙың электрон өлгөләре исемлеге төҙөлә. Күргәҙмәнең йәнә бер өлөшө – ғилми архив өлгөләре. Бында Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге ойошторолған көндән алып йыйылған документтар һаҡлана.Ғилми-ғәмәли конференцияла ҡатнашыусыларҙы тәбрикләп республика Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов республика ғалимдарының фән үҫешенә индергән өлөшөн юғары баһаланы. Яңы нанокристаллдарҙы эшләү, тикшереү һәм файҙаланыу өлкәһендәге фәнни эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнгән ғалимдар төркөмө 2015 йылда фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды. Өфө ғилми үҙәге рәйесе Усейн Джемилевҡа Салауат Юлаев Ордены тапшырылды. Форум бөгөн кискә тамамлана. Ғалимдар фекер алышыуҙарҙан һуң мәҙәни программа һәм Өфө археология һәм этнография музейыменән танышырға ниәтләй.


text:
Башҡортостанда иҡтисадҡа кредиттар күләме арта
2012 йылдың беренсе кварталында Башҡортостан иҡтисадына бирелгән кредиттар суммаһы уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 15 процентҡа артты. Тәүге өс ай йомғаҡтары буйынса уларҙың дөйөм күләме 140,8 млрд һумға етте, тип хәбәр иттеләр БР Милли банкының матбуғат хеҙмәтендә. Иҡтисадҡа кредиттар буйынса бурыстың ҡалған өлөшө 2012 йыл башынан 7,6 процентҡа артып, 1 апрелгә ҡарата 388,4 млрд һумды тәшкил итте. Милли банкта билдәләүҙәренсә, бурыстар сифаты ла яҡшырған: түләү ваҡыты сыҡҡан бурыстар өлөшө йыл башындағы 4,5 проценттан 4,2 процентҡа кәмегән. Рәсәй буйынса уртаса алғанда иҡтисадты үҫтереүгә бирелгән кредиттар буйынса срогы сыҡҡан бурыстарҙың сағыштырма ауырлығы квартал эсендә 0,1 процентҡа артып, 1 апрелгә ҡарата биш процентты тәшкил итә.


text:
Фото:
"Китап" нәшриәте үҙенең 90 йыллығын билдәләне
Фото:
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан “Китап” нәшриәте үҙенең 90 йыллыҡ юбилейын билдәләне.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында үткәрелгән тамашаға “Китап” нәшриәтенең хәҙерге хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары, йәмәғәтселек вәкилдәре, яҙыусылар һәм журналистар, полиграфистар, уҡыусылар йыйылды. Театрҙың беренсе ҡатындағы фойела “Китап” нәшриәте сығарған продукциянан күргәҙмә-һатыу ойошторолдо. Танылған башҡорт артистары ҙур байрам концерты әҙерләгәйне.
Рәсми өлөштө асып, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев барыһын да мөһим юбилей датаһы менән ҡотланы. Ул республикала нәшриәт эшен ойоштороуҙа, башҡорт телендә әҙәбиәт сығарыуҙа, әҙәби башҡорт теле нормаларын формалаштырыуҙа “Китап”тың ҙур ролен билдәләне. Рус әҙәбиәте классиктарының әҫәрҙәрен тәржемә итеүҙә, уҡыу әсбаптары һәм методик ҡулланмалар баҫтырыуҙа ла нәшриәттең ҡаҙанышы баһалап бөткөһөҙ.
Юбиляр нәшриәтте ҡотлап шулай уҡ БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы Эдуард Юлдашев, БР Яҙыусылар союзы рәйесе, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев, Татарстан китап нәшриәте директоры Дамир Шакиров һәм башҡа ҡунаҡтар сығыш яһаны.


text:
Тәүлек эсендә 1500 кеше яңы аҡсала Өфө һүрәтен төшөрөү тәҡдимен хупланы
ӨФӨ, 2016 йыл, 29 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Һуңғы тәүлектә «Change.org» сайтында 1500-ҙән ашыу кеше 2000 һумлыҡ аҡсала Өфөнөң иҫтәлекле урындарын төшөрөү тәҡдимен хупланы. Әлеге мәлгә бөтәһе 1850 кеше тауыш биргән, күбеһенсә Өфө, Ишембай, Сибай, Дүртөйлө, Мәләүез, Учалы, Нефтекама, Стәрлетамаҡ ҡалаларынан, Әбйәлил, Баймаҡ, Шаран райондарынан. Бынан тыш, Силәбе, Екатеринбург, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ханты-Манси автономиялы округында йәшәүселәр ҙә ҡул ҡуйған.
Башҡортостандың баш ҡалаһы өсөн бында тауыш бирергә мөмкин.
Өфө ҡалаһы төшөрөлгән аҡса берәмегенең дизайнеры булып Красноярскиҙың «Агрессив дизайн студияһы» сығыш яһаны. Яңы аҡса өсөн дизайнерҙар зәңгәрһыу-йәшел төҫтө һайлаған. Купюраның алғы яғында — Салауат Юлаев һәйкәле һәм «Ләлә» мәсете, икенсе яғында Дуҫлыҡ монументы төшөрөлгән.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, «Change.org» сайтында Владивосток, Волгоград, Пермь, Ҡазан, Сахалин, Калуга, Севастополь, Новочеркасск, Кострома, Бөйөк Новгород, Якутск һәм башҡа ҡалаларҙың да һүрәтен төшөрөргә тәҡдим итәләр. Владивосток ҡалаһы беренсе урында килә. Уның өсөн 14 меңдән ашыу ҡултамға йыйылған.
Тиҙҙән федераль каналдарҙың береһендә яңы аҡсаларға һүрәт һайлау буйынса тауыш биреү башлана.


text:
Башҡортостанда ҡырағай хайуандарҙы аулауға яңы лимит билдәләнде
Башҡортостанда 2012 йылдың 1 авгусынан 2013 йылдың 1 авгусына тиклемге осорға һунар ресурстарын аулауға лимит билдәләнде. Тейешле бойороҡҡа республика Президенты Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы.
Документҡа ярашлы, республиканың барлыҡ территорияһында, федераль әһәмиәттәге айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләренән тыш, һунарсылыҡ, һәүәҫкәр һәм спорт һунары, ғилми-тикшеренеү һәм мәғариф эшмәкәрлеген алып барыу һәм һунар ресурстары иҫәбен көйләү, шулай уҡ һунар ресурстарын климатлаштырыу, яңы ергә күсереү һәм гибридлаштырыу, һунар ресурстарын ярым ирекле шарттарҙа йәки махсус булдырылған йәшәү мөхитендә аҫрау һәм үрсетеү маҡсатындағы һунар рөхсәт ителде.
2013 йылдың 1 авгусына тиклем һунар ресурстарын аулауҙың максималь лимиты түбәндәгесә: мышы – 803 баштан, ҡоралай – 614, ҡабан – 2901, һоро айыу – 104 һәм бурһыҡ 181 баштан артмаҫҡа тейеш.


text:
Төбәктең юғары уҡыу йорттары дәүләт ярҙамы алыуға конкурста ҡатнаша ала
Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы донъя университеттары араһында илдәге юғары уҡыу йорттарының конкурентлыҡҡа һәләтен арттырыу өсөн дәүләт ярҙамы алыуға конкурс иғлан итте. Был хаҡта ведомствоның рәсми сайтында хәбәр ителә.
Дәүләт тарафынан бүленәсәк средстволар уҡыу йорттарының тикшереү мөмкинлектәрен арттырыуға, уҡытыусыларҙы, студенттарҙы, шулай уҡ сит илдәрҙең һәм Рәсәйҙең алдынғы университеттарында һәм ғилми ойошмаларында ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү өлкәләрендә эшләү тәжрибәһе булған йәш белгестәрҙе йәлеп итеүгә, аспирантура һәм докторантура эшмәкәрлеген камиллаштырыу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтеләсәк.
Заявкалар 10 июнгә тиклем ҡабул ителә. Еңеүселәр 12 июлгә тиклем билдәләнәсәк.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте продукцияһы менән танышты
Фото:
Шаршамбы, 31 августа, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә булды. Был ярҙамсы авиация, шулай уҡ һауа караптары двигателдәрен сығарған берҙән бер предприятие.
Республика башлығы бер нисә етештереү цехында булды һәм предприятиела сығарылған сәнәғәт изделиелары өлгөләрен ҡараны. Ярҙамсы авиация газ турбинаһы двигателдәрен йыйыу цехында Рөстәм Хәмитов энергия биреү ҡоролмаларын етештереү технологияһы менән танышты, улар предприятиеның дөйөм тауар продукцияһының 43,5 процентын тәшкил итә.
«Гидравлика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Виктор Новиков һүҙҙәре буйынса, һуңғы йылдарҙа ярҙамсы двигателдәр һатыу күләменең түбәнәйеүе күҙәтелә. Был тенденция эске һауа юлдарында илдең осоу паркының ғәмәлдәге бер өлөшөн сит ил авиация техникаһы менән алмаштырыуға бәйле. Иҡтисади эшмәкәрлектең үҙаллы йүнәлеше булараҡ етештереү линияһын һаҡлап ҡалыу өсөн предприятиела алдағы ике йылда яңы типтағы агрегаттар сығарыу планлаштырыла.
Шулай уҡ Рөстәм Хәмитов бәләкәй энергиялы ҡоролмалар эшләү участкаһы эше менән танышты. «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте үҙе уйлап тапҡан был ҡоролмалар потенциаль Рәсәй ҡулланыусыларының ҡыҙыҡһыныуын уята. Проектҡа һалынған инвестицияларҙың дөйөм күләме 400 миллион һум тәшкил итә.
Предприятие етәкселәре менән ҡыҫҡа кәңәшмәнән һуң республика Президенты завод музейында булды, унда ул «Гидравлика»ның 70 йылдан ашыу тарихы дауамында йыйылған экспонаттары менән танышты. Осрашыу аҙағында Рөстәм Хәмитов предприятиеға өс миллиардлыҡ етештереү күләменә ирешеүҙәрен теләне. Журналистар һорауҙарына яуап биреп, Виктор Новиков бының өлгәшә алырлыҡ маҡсат булыуын билдәләне. Уға ике йыл эсендә ирешеп була.
Предприятиены техник йәһәттән яңынан йыһазландырыуға килгәндә, һуңғы ике йыл эсендә производствоны модернизациялауға 726 миллион һум аҡса тотонолған. 2012 йылда йәнә 150 миллион һум самаһы көтөлә, дөйөм алғанда 2012 йылға тиклем предприятиены техник йәһәттән яңынан йыһазландырыуға 2 миллиард һум самаһы аҡса тотоноласаҡ. Был «Гидравлика» цехтарында булған заманса ҡоролмаларға өҫтәмә рәүештә яңы станоктар алыныуын аңлата. Улар ярҙамында конкурентлыҡҡа һәләтле бөтә төр изделиелар етештереләсәк.
Өҫтәп әйтергә кәрәк, «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Ростехнологии» дәүләт корпорацияһы ҡарамағында иҫәпләнә һәм «Авиационное оборудование» концерны» асыҡ акционерҙар йәмғиәте составына инә.


text:
Бөрйән районының өс ауылы «2011 йылғы айыҡ ауыл» конкурсына ҡушылды
Бөрйән районының Әтек, Ҡолғона һәм Иҫке Монасип ауылдары «2011 йылғы айыҡ ауыл» республика конкурсында ҡатнашыуға бер үк ваҡытта заявка бирҙе. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына «Айыҡ Башҡортостан» йәмәғәт хәрәкәте рәйестәше Роберт Дәүләтшин хәбәр итте.
Йәмғеһе 19 ауыл биләмәһе конкурста ҡатнашыуға теләк белдергән. Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙа алкоголгә ҡаршы саралар үткәрелә башлаған да инде.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, «2011 йылғы айыҡ ауыл» республика конкурсы заявкаларҙы 1 апрелгә тиклем генә ҡабул итә. Алкоголгә ҡаршы кампания Бөтөн донъя башҡорттар ҡоролтайы Башҡарма комитеты, республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы һәм БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы менән берлектә «Айыҡ Башҡортостан» төбәк йәмәғәт хәрәкәте менән ойошторолған.