text:
Сэмюэл Морзе
Сэ́мюэл Фи́нли Бриз Мо́рзе (ингл. Samuel Finley Breese MorseSamuel Finley Breese Morse [mɔːrs]; 27 апрель 1791 йыл — 2 апрель 1872 йыл) — Америка уйлап табыусыһы һәм рәссамы. Киң билдәлелек алған уйлап табыуы — электромагнит тулҡындарын яҙыусы телеграф («Морзе аппараты», 1836) һәм Морзе коды (азбукаһы).
1844 йылдың 24 майында Вашингтондан Балтиморға, Морзе ысулын ҡулланып, «Дивны дела Твои, Господи» тигән беренсе ашығыс хәбәр ебәрелә.
Сэмюэл Морзе (1826—1845) — Нью-Йорктағы Милли дизайн академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның тәүге президенты[13].
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морзе 1791 йылдың 21 апрелендә АҠШ-тың Массачусетс штаты Чарльзтаун ҡалаһында бай американ ғаиләһендә донъяға килә. Уның атаһы танылған географ һәм рухани була. Үҫмер сағынан Сэмюэл ҡыҙыҡһыныусан һәм тынғыһыҙ булыуы менән башҡа тиңдәштәренән айырылып тора. Филлипс академияһында сәйер ҡылыҡлы студент булараҡ танылған улын атаһы Йельск колледжына күсерә. Электр буйынса лекциялар уны ҡыҙыҡһындырһа ла Морзе фәнгә битарафлыҡ күрһәтә. Талапсан ата-әсәһенә оҡшамаһа ла ул таныштарының миниатюр потреттарын төшөрөү менән дә мауыға. Колледжды тамамлағандан һуң Морзе Бостонда клерк булып эшләй башлай. Ләкин һынлы сәнғәт уны нығыраҡ ылыҡтыра, улдарының был мауығыуына ҡаршы булһалар ҙа, ата-әсәһе Сэмюэлды 1811 йылда Англияға Король художество академияһына һәм Б. Уэст студияһына[14]. сәнғәтте өйрәнергә ебәрә.
1812 йылда Бөйөк Британия һәм Наполеонды хуплаусы Ҡушма Штаттар араһында барған һуғыш барышында Морзе үҙен ялҡынлы патриот итеп күрһәтә. Әммә 1813 йылда, Морзе Лондон короллек художество академияһына «Үлем хәлендә ятыусы Геркулес» картинаһын тәҡдим иткәс, ул алтын миҙалға лайыҡ була.
1815 йылда тыуған иленә ҡайтҡас, Морзе американдарҙың уны инглиз рәссамы тип иҫәпләүҙәрен һәм һынлы сәнғәт менән бөтөнләй тип әйтерлек ҡыҙыҡһынмауҙарын белә. Портреттар яҙыу әллә ни табыш килтермәй, шуға күрә уға осто осҡа бәйләп йәшәргә тура килә[14]. Ун йыл буйы Сэмюэлға сәйәхәт итеүсе рәссам тормошон алып барырға тура килә. Морзе кеше менән тиҙ аралашыусан һәм һөймәлекле булғанға күрә, уны интеллектуалдар, байҙар һәм сәйәсмәндәр үҙ йорттарында ҡабул итә. Бынан тыш сит кеше менән тиҙ арала танышыу һәләте лә уға яңы дуҫтар табырға булышлыҡ итә. Уның дуҫтары араһында сәйәсмән М.-Ж. Лафайет, романдар яҙыусы Дж. Ф. Купер һәм хатта АҠШ президенты А. Линкольн да була. Тиҙ арала ҙурая барған Нью-Йоркта ул бер нисә бик ҡыҙыҡлы портрет яҙыуға өлгәшә, улар американ рәссамдары быға тиклем тыуҙырған портеттарҙан айырылып тора. 1825 йылда Морзе Нью-Йоркта Милли дизайн академияһына нигеҙ һала, уны ошо академияның президенты итеп һайлайҙар. 1829 йылда академия, һүрәт төшөрөү мәктәптәренең ҡоролошон һәм атаҡлы һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен өйрәнеү өсөн, уны Европаға ебәрә.
Европаға икенсе тапҡыр сәйәхәтендә Морзе Л. Дагер менән таныша һәм электр өлкәһендәге яңы асыштар менән ҡыҙыҡһынып китә. 1832 йылда Европанан пароходта ҡайтып килгәнендә осраҡлы ғына әңгәмә уны телеграф уйлап табыуға рухландыра. Әңгәмә барышында бер пассажир күптән түгел генә уйлап табылған электр магниты тураһында: «Электр тогын сымдың ике яғында ла күренерлек итеп эшләп булғас, хәбәрҙәрҙе лә шул сым аша тапшырып буласаҡ», — ти. Электр телеграфы тураһындағы идеяны Морзеға тиклем дә тәҡдим итеүселәр була, әммә ул үҙен был фекерҙе беренсе булып әйтеүсе тип иҫәпләй.
Морзе үҙенең бөтә ваҡытын һынлы сәнғәткә, Нью-Йорк университетында уҡытыуға һәм сәйәсәткә арнай. 1835 йылда Морзе һүрәт төшөрөү сәнғәте профессоры була. Әммә 1936 йылда университетта уға Вильгельм Вебер 1833 йылда тәҡдим иткән телеграф моделе һүрәтләнешен күрһәткәс, ул үҙен тулыһынса уйлап табыуға арнай.
Телеграфы эшләп китһен өсөн уға йылдар буйы эшләргә һәм уҡырға тура килә. 1837 йылдың сентябрендә ул үҙенең уйлап табыуын кешегә күрһәтә[15]. 1700 фут оҙонлоғондағы сым аша сигнал ебәрелә, әммә тапшырғыстан ҡабул ителгән телеграмманы уҡыу мөмкин булмай. Ләкин Морзе тиҙ генә бирешергә теләмәй: ярты йыл да үтеп өлгөрмәй А. Вейл менән берлектә хәрефтәрҙе нөктә һәм һыҙыҡ менән тапшырыу системаһын булдыра, аҙаҡ был система бөтә донъяла Морзе коды тип таныла. 1838 йылдың 8 февралендә Филадельфияла, Франклин Институтында, ул беренсе тапҡыр бик күп кеше алдында үҙенең хәбәрҙәрҙе махсус код сигналдары ярҙамында тапшырыусы электромагнит телеграфы системаһының эшләүен күрһәтә.
Ләкин был уйлап табылған электромагнит телеграфын ғәмәлгә индереү бик үк ябайҙан булмай. Уны Америка, Англия, Франция, Рәсәй ҙә ҡабул итмәй, бөтәһе лә системаны ҡулланыуҙан баш тарта. АҠШ Конгресын сираттағы тапҡыр телеграф линияларын булдырыуҙа ҡыҙыҡһындырырға тырышҡанда Сэмюэл бер конгрессменда үҙенең теләктәшен таба, һәм 1843 йылда Морзе Балтиморҙан Вашингтонға тиклем беренсе телеграф линияһын һуҙыу өсөн 30 000 доллар субсидия алыуға өлгәшә. Эш барышында 40 километрға электр сигналының барып етмәүе һәм тура бәйләнеш урынлаштырыуҙың мөмкин булмауы асыҡлана. Был ауыр хәлдән сығыу юлын уның компаньоны Альфред Вейл күрһәтә, ул релены көсәйткес урынына файҙаланырға тәҡдим итә. 1844 йылдың 24 майында линияны ҡороу тамамлана, ләкин Морзе шул мәлдә үк партнерҙары һәм конкуренттары менән юридик низағҡа ылыҡтырыла. Ул асырғанып көрәшә, һәм Юғары Суд 1854 йылда уның телеграфҡа авторлыҡ хоҡуҡтарын таный.
Гәзиттәр, тимер юлдары һәм банкылар тиҙ арала уның телеграфын ҡуллаа башлай. Телеграф линиялары бөтә донъяны уратып ала, Морзеның байлығы һәм даны ла арта бара. 1858 йылда Европаның 10 дәүләтенән Морзе уйлап тапҡан телеграфы өсөн 400 000 франк аҡса ала. Морзе Нью-Йорк эргәһендә, Пончкифила имение һатып ала һәм ҡалған ғүмерен шунда, балалары һәм ейәндәре араһындав үткәрә. Ҡартая килә Морзе филантропҡа әйләнә. Ул мәктәптәргә, университеттарға, сиркәүҙәргә, библия йәмғиәттәренә, миссионерҙарға һәм ярлы рәссамдарға ярҙам итә.
1872 йылда үлгәндән һуң Морзеның уйлап табыусы булараҡ даны һүнә, сөнки телеграфты телефон, радио һәм телевидение ҡыҫырыҡлап сығара, уның ҡарауы рәссам булараҡ репутацияһы күтәрелә. Морзе үҙен портретист тип иҫәпләмәй, ләкин Лафайет һәм башҡа күренекле кешеләр төшөрөлгән картиналары күптәргә таныш. Уның 1837 йылғы телеграфы АҠШ-тың Милли музейында һаҡлана, ә ҡала ситендәге йорто хәҙер тарихи һәйкәл тип танылған..
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1818 йылдың 29 сентябрендә Морзе Лукреция Пикеринг Уокерға өйләнә. Уларҙың өс балаһы була. Беренсе ҡатыны вафатынан һуң 1848 йылдың 10 авгусында Элизабет Грисуолдҡа икенсе тапҡыр өйләнә. Был никахтан дүрт бала тыуа[16].
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың икенсе яғындағы кратерға Сэмюэл Морзе исемен бирә.
Башҡалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылдың 27 апрелендә Сэмюэл Морзеның тыуған көнө хөрмәтенә Google үҙенең баш битен үҙгәртә, «Google» яҙыуын Морзе коды менән урынлаштыра.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ OCLC. VIAF — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
- ↑ 2,0 2,1 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118584308 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Bibliothèque nationale de France BNF танытҡысы: асыҡ мәғлүмәт платформаһы — 2011.
- ↑ 4,0 4,1 Czech National Authority Database
- ↑ 5,0 5,1 Samuel Finley Breeze Morse
- ↑ 6,0 6,1 Benezit Dictionary of Artists — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
- ↑ 7,0 7,1 https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.T059745
- ↑ https://www.britannica.com/biography/Samuel-F-B-Morse
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 https://www.nga.gov/collection/artist-info.1737.html
- ↑ http://pid.emory.edu/ark:/25593/8zpjg
- ↑ https://www.metmuseum.org/art/collection/search/11605
- ↑ https://www.bellasartes.gob.ar/
- ↑ Морзе Сэмюэл Финли Бриз // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ 14,0 14,1 Морзе, Сэмюэл Финли Бриз — Кругосвет энциклопедияһынан
- ↑ Сэмюэл Морзе // Альманах для любознательных «Хочу всё знать»
- ↑ МОРЗЕ СЭМЮЭЛ ФИНЛИ БРИЗ (1791-1872). 10 июнь 2015 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уилсон Митчел Американские учёные и изобретатели / Пер. с англ. Виктора Борисовича Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой — М.: Знание, Москва, 1975. — Б. 27—34. — 136 б. — 100 000 экз.
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Морзе, Самуил-Фенли-Бриз // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
- А. В. Каменский «Эдисон и Морзе: их жизнь и научно-практическая деятельность», СПб., тип. Ю. Н. Эрлих, 1891.
- Официальный портрет пятого президента США Джеймса Монро 2006 йылдың 3 октябрь көнөндә архивланған., автор Сэмюэл Ф. Б. Морзе, 1819 г. (Коллекция Белого дома) — Ссылка не работает
- Сэмюэл Морзе — жизненный путь человека 2018 йылдың 23 февраль көнөндә архивланған. — Ссылка не работает
- Дмитрий Быков Нерусский телеграф «Известия» 27.04.11
- 27 апрелдә тыуғандар
- 1791 йылда тыуғандар
- Массачусетста тыуғандар
- 2 апрелдә вафат булғандар
- 1872 йылда вафат булғандар
- Нью-Йоркта вафат булғандар
- Почётлы легион ордены кавалерҙары
- АҠШ уйлап табыусылары
- Алфавит буйынса уйлап табыусылар
- Башня һәм Ҡылыс орденының кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- АҠШ рәссамдары


c: text/html

collection: archivebot

text:
Ферми парадоксы
Ферми парадоксы — физик Энрико Ферми бирелгән парадокс, Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙы табыу мөмкинселеген шик аҫтына ҡуя. Парадокс бөтә дәүерҙә лә борсоған «Кешелек йыһанда технологик яҡтан үҫешкән берҙән-бер цивилизациямы?» тигән һорау менән бәйле. Ерҙән ситтәге цивилизациялар менән бәләнеш мөмкинлеген билдәләй торған Дрейк тигеҙләмәһе, барлыҡ билдәһеҙ параметрҙарҙы иҫәпкә алып, башҡа цивилизациялар булыуына ҙур өмөт бирә. Бындай нәтижә менән Ферми килешмәй, беҙҙең галактикала бихисап аҡҡыллы цивилизациялар бар икән, «Ҡайҙа һуң улар? Ни өсөн уларҙың эҙе юҡ, зонт, космик корабль йәки радиотапшырыуҙарын күҙәтмәйбеҙ?».
Ферми парадоксындағы фараздарҙы йыш ҡына Ферми принципы тип атайҙар.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Библия
Библия, Мөҡәддәс китап — йәһүд һәм христиан диненең изге 1000 китаптары тупланмаһы. Уртаҡ бүлеме — Тәүрат, тик христианлыҡта ғына изге һаналғаны — Инжил. Ислам динендә Тәүрат, хөрмәт ителһә лә, Аллаһтың хаҡ һүҙе тип танылмай.
Библия — иудаизм һәм христиан диндәрендә Изге Китап сифатында ҡанунлаштырылған яҙмалар йыйынтығы. Ислам Библияны Изге Китап булараҡ таный, ләкин уны «көфөр», йәғни боҙолған, тип һанай. Библия Иҫке Ғәһед (Ветхий Завет; ҡанундар − Тәүрат, ) һәм Яңы Ғәһед (Новый Завет; 4 Инжил һәм Апостолдар ғәмәлдәре) тип аталған өлөштәрҙән тора. Беренсеһе христиан дине барлыҡҡа килгәнсе үк яҙылған китаптарҙы берләштерә, ул б.э.т. III быуатта яҙылған.
Иҫке Ғәһед бер нисә өлөштән тора. Тәүрат (йәһүдсә — Тора) тип аталған өлөшөн Муса пәйғәмбәрҙең 5 китабы тәшкил итә, тағы бер ҙур ғына өлөшө йәһүд халҡының боронғо тарихын бәйән итеүсе 13 китапты берләштерә, Зәбүр (Псаломдар) тигән өсөнсө өлөшөндә христиандарҙа һәм йәһүдиҙәрҙә ғибәҙәт ҡылғанда уҡыла торған дини шиғырҙар тупланған. Иҫке Ғәһед ун бер йәһүд пәйғәмбәренең асылмыштарын бәйән иткән Пәйғәмбәрҙәр китабы менән йомғаҡланған. Йәһүҙиҙәр Иҫке Ғәһедтең йәһүд телендәге текстын изге тип иҫәпләй. Христиандар иһә б. э. т. II быуатта Александрия ҡалаһында тәржемә ителгән тексты (уның төҙөлөшө һәм тексы йәһүдиҙәрҙекенән бер аҙ айырала) ҡануни тип таный. Иҫке Ғәһед латин, боронғо славян һ.б. телдәргә грек теленән тәржемә ителгән. Яңы Ғәһед фәҡәт христиандарҙа ғына изге булып һанала. Ул 27 китаптан — Ғайсаның тормошо һәм тәғлимәте, Изге апостол ғәмәлдәре менән бәйән ителгән 4 Инжилдән (Евангелие; мәғәнәһе — «изге хәбәр»), апостолдарҙың 21 хатынан һәм Иоанн Богослов асылмышынан ғибәрәт. Яңы Ғәһед тексты грек телендә яҙылған.
Уры 1000 ҫ православие сиркәүе Библияның IX Кирилл һәм Мефодий тарафынан тәржемә ителгән боронғо славян телендәге текстын файҙалана. Христиан динендәге башҡа милләт вәкилдәре үҙ теленә тәржемә иткелгән Библияны ҡуллана. Библияны урыҫ теленә XI быуат башында тәржемә итә башлайҙар. 1822 йылда тәүге тапҡыр Яңы Ғәһедтең урыҫ телендәге тексы тулыһынса баҫылып сыға. 1876 йылда Урыҫ православие сиркәүенең юғарғы идаралығы Синод етәкселегендә тәржемә ителгән тулы Библия (Иҫке һәм Яңы Ғәһед) баҫтырып сығарыла һәм сиркәү тарафынан рәсми раҫлана. Был баҫманы урыҫ протестанттары ла ҡуллана.
Өҫтәлмә мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Библия, Ҡөрьән, Танах һәм Ганджур китаптары Рәсәй халыҡтарының тарихи мираҫы тип танылған. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь[1].
- 2015 йылдың 27 мартында Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында Инжил китабының — тарихта тәүге тапҡыр башҡорт теленә тәржемә ителгән Яңы Ғәһедтең — исем туйы үтте. Башҡорт телендәге хеҙмәт баҫмаға Рәсәйҙең Библияны тәржемә итеү институты тарафынан әҙерләнгән. Тарих, тел һәм әҙәбиәт ин 1000 ституты директоры Фирҙәүес Хисаметдинова билдәләүенсә, тәржемәнең маҡсаты — башҡорт халҡын дөйөм кешелек ҡомартҡыһы менән таныштырыу, башҡорт телен байытыу, уның функцияларын киңәйтеү. Яңы баҫма башҡорт теленең матбуғат йәки нәфис әҙәбиәттең теле генә түгел, шулай уҡ кешелектең төп ҡомартҡыһы — Тәүратты — тәржемә итерлек байлыҡҡа эйә булған тел булыуын да күрһәтә. Баҫма ҡыҙыҡһыныусыларға Тәүраттың тексын башҡорт телендә ентеклерәк өйрәнергә мөмкинлек бирерәсәк. Китап, беренсенән, дини, әхлаҡи, тәрбиәүи һәм ғилми-тикшеренеү эш менән шөғөлләнеүселәргә яҡшы ҡулланма булһа, икенсенән дин-ара аралашыуға ла булышлыҡ итәсәк.


text:
Уран (планета)
Ура́н (символы: ) — Ҡояш системаһындағы планета, алыҫлығы буйынса Ҡояштан етенсе урында, диаметры буйынса өсөнсө, ауырлығы буйынса дүртенсе урында. Ерҙән күренмәй. Телескоп ярҙамында асылған беренсе планета[1]. 1781 йылдың 13 мартында инглиз ғалимы Уильям Гершель абайлап ала һәм Ҡояш системаһының сиген киңәйтә. Уға боронғо гректарҙың күк аллаһы Урандың исеме бирелә. Был асышҡа тиклем күҙетеүселәр уны нурһыҙ йондоҙ тип уйлаған була[2].
Башлыса водородтан һәм гелийҙанҙан торған газ гиганттары Сатурн менән Юпитерҙан айырмалы рәүештә Урандың һәм уға оҡшаш Нептундың эсендә металл водороды бөтөнләй юҡ, әммә юғары температуралы модификацияларында боҙ ифрат күп. Шул сәбәп буйынса белгестәр был ике планетаны айырым «боҙ гиганттары» категорияһына индерә. Уран атмосфераһының нигеҙен водород менән гелий тәшкил итә. Бынан тыш, унда метан һәм башҡа углеводород эҙҙәре табыла, шулай уҡ боҙ, ҡаты аммиак һәм водородтан болоттар ҙа бар. Ҡояш системаһында Уранда иң һалҡын планетар атмосфера, минималь температураһы — 49 К (-224 °C). Урандың болоттары ҡатмарлы ҡатламлы төҙөлөшкә эйә, унда һыу иң түбәнге ҡатламда, ә метан — юғарғы ҡатламда[3]. Урандың эсе, нигеҙҙә, боҙҙан һәм тау тоҡомдарынан тора.
Ҡояш системаһының газ гиганттарындағы кеүек үк, Уранда ҡулсалар системаһы һәм магнитосфера, бынан тыш уның 27 юлдашы бар. Урандың киңлектә билдәләнеше Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙан айырыла — уның әйләнеү күсәре был планетаның Ҡояш тирәләй әйләнеү яҫылығына ҡарата бер ни тиклем «ҡырын» ята. Шуға күрә лә Уран Ҡояш тирәләй йә төньяҡ полюсы, йә көньяҡ полюсы, йә экваторы, йә урта киңлектәре менән алмашлап боролоп әйләнә.
1986 йылда Американың «Вояжер-2» йыһан аппараты Ергә Уранды бик яҡындан фотоға төшөрөп ебәрә. Һүрәттәрҙә башҡа планета-гиганттарға хас болоттар һыҙаттары менән атмосфера штромдары булмаған «күрмәлекһеҙ» планета күҙ алдына баҫа[4]. Әммә әле, Урандың көн менән төн тигеҙләнеү нөктәһенә яҡынлашыуына бәйле, планетала килеп тыуған миҙгел үҙгәрештәре һәм һауа торошоноң әүҙемләшеүе һыҙаттарын ерҙән күҙәтеү мөмкинлеге тыуҙы. Уранда 250 м/с (900 км/сәғ) тиҙлектәге ел булыуы ихтимал.
Планетаны асыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешеләр Уильям Гершелгә тиклем дә Уранды күҙәтә, әммә уны йондоҙ тип уйлайҙар. Инглиз физик-астрономы Джон Флемстидтың яҙмаларын документлаштырылған иң тәүге яҙма мәғлүмәт тип һанарға кәрәк, ул уны 1690 йылда кәмендә 6 тапҡыр күҙәтә һәм Үгеҙ йондоҙлоғондағы 34-се йондоҙ булараҡ теркәп ҡуя. 1750 йылдан 1769 йылға тиклем француз астрономы Пьер Шарль ле Моньер Уранды 12 тапҡыр күҙәтә. Уға тиклем барлығы 1781 йылға тиклем Уран бөтәһе 21-се тапҡыр күҙәтелә[5].
Ошо хеҙмәте өсөн Гершель король Георг Өсөнсөнөң ғүмерлек стипендияһына (200 фунт стерлинг) лайыҡ була, әммә түбәндәге шарт менән: Гершель Виндзорға күсенергә тейеш, сөнки король ғаиләһе уның телескобынан күк йөҙөн күҙәтергә теләй[6].
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Жозеф Лаланд планетаны уны асыусы хөрмәтенә «Гершель» тип атарға тәҡдим итә. Башҡа атамалар ҙа тәҡдим ителә: мәҫәлән, антик мифологиялағы алла Сатурн ҡатынының исеме Кибел[5]. Немец астрономы Иоганн Боде, ғалимдарҙан беренсе булып, грек пантеонының күк аллаһы хөрмәтенә планетаны Уран тип атарға тәҡдим итә, сөнки «Сатурн Юпитерҙың атаһы була, шуға ла яңы планетаны Сатурндың атаһы Уран хөрмәтенә атау дөрөҫ булыр»[6][7], тип иҫәпләй ул. Гершелдең вафатынан һуң бер йыл үткәс тә[8], 1823 йылда, ғилми эштә планетаның рәсми исеме Уран тип атала. Элекке «Georgium Sidus» исеме йәки «Георг» һирәкләп осрай, тик Бөйөк Британияла ғына 70 йыл дауамында планета элекке исеме менән йөрөтәлә. Ғәли йәнәптәренең «Nautical HM Almanac Office» Диңгеҙ альманахы нәшриәте 1850 йылда үҙенең исемлектәрендә Уран атамаһын нығытып ҡуйғандан һуң ғына планета аҙаҡ килеп Уран тип атала[7].
Ҡытай, япон, вьетнам һәм корея телдәренән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — планета «Йондоҙ/Күк батшаһы планетаһы»[9].
Орбитаһы һәм әйләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Планета Ҡояштан уртаса 19,1914 а. е. (2,8 млрд км) алыҫлыҡта ята. Уран Ҡояш тирәләй тулыһынса Ерҙәге 84 йыл эсендә әйләнеп сыға. Уран менән Ер араһындағы ара 2,6 млрд километрҙан 3,15 миллиард километрға[10] тиклем үҙгәреп тора. Орбитаның оло күсәре 19,229 а. е.-ға йәки 3 миллиард километрға тигеҙ. Бындай арала Ҡояш нурланышы интенсивлығы Ер орбитаһы нурланышынан 1/400 нисбәтендә тәшкил итә[11]. Тәүге тапҡыр Уран орбитаһы элементтарын 1783 йылда француз астрономы Пьер-Симон Лаплас иҫәпләп сығара, әммә ваҡыт үтеү менән планетаның күҙәтелгән тороштарын иҫәпләүҙәрҙә тап килмәүҙәрҙең булыуы асыҡлана. 1841 йылда британ Джон Кауч Адамс беренсе булып, иҫәпләүҙәрҙәге хаталар әлегә асылмаған планетаның гравитацияһы тәьҫире аҫтында тыуыуы ихтимал, тип фаразлай. 1845 йылда француз математигы Урбен Леверье Уран орбитаһы элементтарын иҫәпләү буйынса бойондороҡһоҙ эш башлай, ә 1846 йылдың 23 сентябрендә Иоганн Готфрид Галле яңы, аҙаҡ Нептун тип аталған планетаны Леверье атаған урында тип әйтерлек таба[12]. Уран үҙ күсәре тирәләй 17 сәғәт 14 минутта әйләнеп сыға. Әммә, башҡа планета-гиганттарҙағы кеүек үк, Уран атмосфераһының иң юғары ҡатламдарында күсәр тирәләй әйләнеү йүнәлешендә тиҙлеге 240 м/c тәшкил иткән бик көслө елдәр иҫә. Шулай итеп, көньяҡ киңлектең 60 градусына яҡыныраҡ күренгән ҡайһы бер атмосфера деталдәре планета тирәләй ни бары 14 сәғәттә әйләнеп сыға[13].
Әйләнеү күсәре ауышлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уран экваторы яҫылығы уның орбитаһы яҫылығына ҡарата 97,86° мөйөш менән ауышҡан — йәғни планета ретроград(ҡәҙимгесә) «ҡырын ятып, башын бер аҙ аҫҡа эйеп» әйләнә. Тимәк Урандан йыл миҙгелдәре Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙағы кеүек алмашынмай. Башҡа планеталар өйөрсөк кеүек әйләнһә, Урандың әйләнеше тәгәрәп барған шарға оҡшаш. Ошондай аномаль әйләнеүҙе, ғәҙәттә, планета формалашҡан саҡта уның ҙур планетезималь менән бәрелешеү ихтималлығы менән аңлаталар[14]. Ҡояш торошо мәлендә планета полюстарының береһе Ҡояшҡа табан йүнәлтелгән була. Тик экватор эргәһендәге тар һыҙатта ғына көн менән төн тиҙ алмашына; шул уҡ ваҡытта унда Ҡояш, ерҙәге поляр киңлектәрендәге кеүек, горизонт өҫтөнән саҡ ҡына ҡалҡып тора. Ярты йыл үткәс, (Урандағы) хәл ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә: «поляр көн» ярымшарҙың икенсе ғына килә. Һәр плюс Ерҙәге 42 йыл буйы ҡараңғыла — артабан тағы 42 йыл Ҡояш яҡтыһы аҫтында була. Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ҡояш Урандың экваторы «янында» тора һәм башҡа планеталарҙағы кеүек көн менән төн алмашына. 2007 йылдың 7 декабрендә Уранда көн менән төн тигеҙләнеше күҙәтелде.
Күсәренең шундай ауышлығы арҡаһында Урандың поляр өлкәләре экваториаль өлкәләргә ҡарағанда йыл дауамында Ҡояштан энергияны күберәк ала. Әммә Урандың экватораль өлкәләрендә поляр өлкәләргә ҡарағанда йылыраҡ. Энергияның шулай бүленешенең механизмдары әлегә билдәһеҙ.
Күсәренең ғәҙәти булмаған торошта әйләнеүе лә әлегә фаразлана ғына. Әммә Ҡояш системаһы формалашҡан мәлдә Ер ҙурлығындағы протопланета, Уранға килеп барелеп, уның әйләнеү күсәрен үҙгәрткәндер, тигән фараз өҫтөнлөклө[15]. Күп кенә ғалимдар был фараз менән килешмәй, ул сағында, ти улар, ни эшләп Урандың бер генә айы ла ауыш орбита буйлап әйләнмәй? Тағы ла бер фараз: Урандың бик ҙур юлдашы миллион йылдар дауамында әйләнеү күсәрен урынынан ҡумшытҡан, ә һуңынан юғалған[16].
Күренеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1995 йылдан 2006 йылға тиклем Урандың күренгән йондоҙ дәүмәле +5,6m һәм +5,9m араһында тирбәлә, йәғни планетаны ябай күҙ менән күреү (яҡынса +6,0m)[17] мөмкин була. Төнөн, күк йөҙө асыҡ булғанда уранды ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин, ә бинокль ҡулланғанда ҡала шарттарында ла ул күренә[18]. Телескоп объективының диаметры 25 см булған осраҡта Урандағы болоттар һәм уның эре юлдаштары (Титания һәм Оберон) да күренә[19].
Физик характеристикалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эске структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уран — Ҡояш системаһындағыи планета-гиганттар араһында еңелерәк, ләкин Ерҙән 14,5 тапҡырға ауырыраҡ. Тығыҙлығы 1,270 г/см3, шуға ла Ҡояш системаһы планеталары араһында тығыҙлығы буйынса Сатурндан һуң икенсе урынға ҡуйыла[20]. Урандың радиусы Нептундыҡынан ҙурыраҡ булһа ла, массаһы бер аҙ кәмерәк[21], был факт уның, нигеҙҙә, һыу, аммиак һәм метан боҙҙарынан тороуын раҫлай[22]. Боҙҙарҙың массаһы, төрлө баһалар буйынса, 9,3-тән алып 13,5-кә тиклем ерҙәге массаныт әшкил итә[23]. Водород менән гелий дөйөм массаның бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә; ҡалған өлөшө тау тоҡомдарына тура килә (улар — планетаның йәҙрәһе, тигән фараз бар).
Урандың стандарт моделе, өс өлөштән тора, тип фаразлана: үҙәгендә — таш йәҙрә, уртала — боҙ ҡатламы, тышта — водород-гелий атмосфераһы[22]. Йәҙрәһе сағыштырмаса бәләкәй, боҙ мантияһы планетаның ҙур өлөшөн алып тора (дөйөм радиустың 60 процентын алып тора). Боҙ ҡабығы, ғәмәлдә боҙҙан түгел, ә эҫе, тығыҙ шыйыҡлыҡтан тора (һыу, аммиак һәм метан ҡатнашмаһы). Юғары электр үткәреүсәнлегенә эйә булған ошо шыйыҡсаны «аммиак һыуы океаны» тип тә атайҙар[24].
Эске йылылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уран ҡулсалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урандың саҡ күренгән микрометрҙан метр өлөштәренә тиклемге диаметрҙағы ҡараңғы өлөшсәләрҙән торған ҡулсалар системаһы бар[4]. Был — Ҡояш системаһында табылған икенсе ҡулса системаһы (тәүгеһе Сатурндың ҡулсалар системаһы). Әлеге ваҡытта Уранда 13 ҡулса булыуы билдәле, иң сағыуы e (эпсилон) . Урандың ҡулсалары, моғайын, ярайһы уҡ йәштер. Тимәк, ҡулсалар планета менән бергә барлыҡҡа килмәгән планеталарҙың ҡулсаһы менән бергә барлыҡҡа килгән. Бәлки, ҡулсалар элегерәк Урандың юлдаштарының береһе булғандыр, берәй күк есеме менән бәрелешкәндә йәки тулышыу көсөнән ыуалғандыр[25].
Уранды асҡан Уильям Гершелдең 1789 йылдың 22 февралендәге яҙмаһында ҡулсалар тураһында ла телгә алына. Күҙәтеүҙәренә яҙған иҫкәрмәләрендә ул Урандың ҡулсалары булыуы ихтимал тип фаразлай.. Шулай уҡ уларҙың ҡыҙыл төҫтә булыуы ихтималлығын да әйтеп үтә, уның был фаразы 2006 йылда Кека обсерваторияһында һуңғы ҡулсанан алдағыһын күҙәтеүҙәр мәлендә раҫлана. Уилям Гершелдең иҫкәрмәләре 1797 йылда Король йәмғиәте журналына барып эләгә. Әммә һуңынан, ике быуат дауамында тиерлек — 1797 йылдан алып 1979 йылға тиклем — әҙәбиәттә ҡулсалар бөтөнләй телгә алынмай, был, әлбиттә, ғалимдың хаталаныуын танырға хоҡуҡ бирә. Шуға ҡарамаҫтан, Гершелдең ярайһы уҡ теүәл итеп күргәндәрен тасуирлауы уның был күҙәтеүҙәрен һанға һуҡмай ҡалдырыу өсөн сәбәп була алмай[26].
Ер Урандың ҡулсалары яҫылығы аша үткәндә улар ҡабырға яҡтан күренә. 2007—2008 йылдарҙа быны күҙәтеү мөмкин булды[27].
Магнитосфераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Вояжер-2» менән тикшереү башланғанға тиклем Урандың магнит ҡырын үлсәү бер ҡасан да үткәрелмәй. 1986 йылда йыһан аппараты Уран орбитаһына инер алдынан, ул ҡояш еле йүнәлешенә тап килергә тейеш, тип фаразлана. Был осраҡта геомагнит полюстар эклиптика яҫылығында ятҡан географик полюстар менән тап килергә тейеш. «Вояжер-2» үлсәүҙәре Урандың бик үҙенсәлекле магнит ҡырына эйә булыуын раҫлай магнит ҡыры планетаның геометрик үҙәгенән түгел, ә әйләнеү күсәренә ҡарата 59 градусҡа ауышҡан яҫылыҡтан йүнәлтелә[28]. Ысынында магнит диполе планета үҙәгенән яҡынса 1/3-кә планета радиусынан көньяҡ полюсҡа табан шылған. Был ғәҙәти булмаған геометрия асимметрик магнит ҡырына булдыра, көньяҡ ярымшар өҫтөндәге көсөргәнешлек 0,1 гаусс тәшкил итә ала, ә төньяҡ ярымшарҙа ул 1,1 гауссҡа тиклем етергә мөмкин. Планета буйынса был күрһәткес уртаса 0,23 был гауссҡа тигеҙ (сағыштырыу өсөн, Ерҙең магнит ҡыры ике ярымшарҙа ла бер төрлө, магнит экваторы яҡынса «физик экваторға» тап килә). Урандың диполь моменты ерҙекенән 50 тапҡырға артығыраҡ[29]. Урандан тыш, ошондай ауыш магнит ҡыры Нептунда ла күҙәтелә — шуның менән бәйле, тип фаразлайҙар, бындай конфигурация боҙ гиганттарына хастыр. Теорияларҙың береһе был феноменды түбәндәгесә аңлата: ер төркөмөндәге планеталарҙа һәм башҡа планета-гиганттарҙа магнит ҡыры үҙәк йәҙрәлә барлыҡҡа килә, ә «боҙ гиганттарында» магнит ҡыры сағыштырмаса бәләкәй тәрәнлектә барлыҡҡа килә: мәҫәлән, шыйыҡ аммиак океанында, тотороҡло ҡатламлы структураһы булған, шыйыҡ эске өлөшөн уратып алған нәҙек конвектив ярыла барлыҡҡа килә магнит ҡыры[24][30].
Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм төҙөлөшө буйынса Уран Ҡояш системаһы планеталары төҙөлөшө менән оҡшаш. Үҫешкән магнит ҡойроғо һәм радиация бүлкәттәре бар[28][29][31].Тотош алғанда Уран манитосфераһы буйынса Юпитерҙан айырылып тора һәм күберәк Сатурнды хәтерләтә. Планетаныэ магнит ҡойроғы м 3FC0 иллиондарса саҡрымға һуҙыла һәм планетаның әйләненән кәкрәйгән. Магнит ҡырында ҙур яҫылыҡтар барлыҡҡа килтергән юлдаштары Урандың магнитосфераһында мөһим роль уйнай. Киҫәксәләр ағымы ярайһы уҡ юғары, улар 100 000 йыл дауамында айҙарының өҫтөн ҡараңғылап тороуы ихтимал. Бәлки, юлдаштарының һәм ҡулсалары киҫәксәләренең ҡараңғы төҫтө булыуы ла шунандыр. Уранда поляр балҡыш яҡшы үҫешкән[32]. Әммә Юпитерҙан айырмалы рәүештә Уранда поляр башҡыш термосфераны. энергетик балансы өсөн әллә ни мөһим түгел[33].
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атмосфераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урандың өҫтө ҡаты булһа ла, өҫтөндәге газға оҡшаш болоттарҙы уның атмосфераһы тип атайҙар[3]. Урандың атмосфераһы планетаның тыҡшы ҡатламынан баҫымы 100 бар һәм температураһы 320 K булғанда 300 км бейеклектә башлана[34]. «Атмосфера коронаһы»ның" радиусы "өҫтөнән 2 тапҡырға артығыраҡ һәм баҫымы 1 барға етә. Атмосфераны шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин: тропосфера (-300 км — 50 км; баҫымы — 100 — 0,1 бар), стратосфера (50 — 4000 км; баҫымы — 0,1 — 10−10 бар) һәм термосфера/атмосфера коронаһы (планета йөҙөнән 4000 — 50000 км). Уранда мезосфера юҡ.
Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уран атмосферыһының составы, гелий һәм молекуляр водород миҡдары бик күп булыу сәбәпле, планетаның ҡалған өлөштәре составынан ярайһы уҡ ныҡ ҡына айырыла. Гелийҙың мольная доляһы (бөтә атомдар һәм молекулалар һанына ҡарата гелий атомдары һанының нисбәте) юғары тропосферала а 0,15 ± 0,03 тигеҙ һәм 0,26 ± 0,05 масса доляһына тап килә. Был һан гелийҙың йондоҙға ҡаршы масса доляһына бик яҡын (0,275 ± 0,01)[35]. Башҡа газ гиганттарындағы кеүек Уранда гелий планета үҙәгендә генә тупланмаған. Уран атмосфераһының өсөнсө өлөшө — метан (CH4). Спектрҙың ҡыҙыл өлөшөндә яҡтылыҡты йотоусы метандың булыуы планетаға йәшелле-зәңгәрле төҫ бирә[36]. Аммиак, һыу һәм көкөрлө водород кеүек әллә ни оса алмаған берләшмәләрҙең атмосфера эсендә барлығы йәки юҡлығы бик аҙ өйрәгелгән[3][37]. Бынан тыш, Урандың юғары ҡатламдарында этан (C2H6), метилацетилен (CH3C2H) һәм диацетилен (C2HC2H) эҙҙәре табыла[38][39]. Был углеводородтар, тип фаразлайҙар, метандың ҡояштың ультрафиолет радиацияһында фотолизы продукты булып тора. Спектроскопия шулай уҡ һыу пары, һөрөм һәм углекислый газдарҙың эҙҙәрен таба. Күрәһең, Уранға улар тышҡы сығанаҡтарҙан киләлер (мәҫәлән, эргәһенән осоп үткән кометаларҙан)[38][39][40].
Урандың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юлдаштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уранды тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Асыштар хронологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Автоматик планета-ара станциялар менән тикшереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране. Monterey Institute for Research in Astronomy. Дата обращения: 27 август 2007. Архивировано 11 август 2011 года.
- ↑ MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program. Monterey Institute for Research in Astronomy. Дата обращения: 27 август 2007. Архивировано 11 август 2011 года.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Lunine, Jonathan. I. The Atmospheres of Uranus and Neptune (инг.) // Annual Review of Astronomy and Astrophysics (инг.)баш.. — Annual Reviews, 1993. — Т. 31. — С. 217—263. — DOI:10.1146/annurev.aa.31.090193.001245
- ↑ 4,0 4,1 Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al. Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results (инг.) // Science : journal. — 1986. — Т. 233. — С. 97—102.
- ↑ 5,0 5,1 Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 5. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
- ↑ 6,0 6,1 Miner p. 12
- ↑ 7,0 7,1 Mark Littmann. Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System. — 2004. — P. 10–11. — ISBN 0-486-43602-0.
- ↑ Friedrich Magnus Schwerd Opposition des Uranus 1821 (инг.) // Astronomische Nachrichten. — Wiley-VCH. — Т. 1. — С. 18—21.
- ↑ Asian Astronomy 101 (mis) // Hamilton Amateur Astronomers. — 1997. — Т. 4. — № 11. Архивировано из первоисточника 18 октябрь 2012.
- ↑ Uranus/Earth Comparison
- ↑ Next Stop Uranus (1986). Дата обращения: 9 июнь 2007. Архивировано 11 август 2011 года.
- ↑ Mathematical discovery of planets (1996). Дата обращения: 13 июнь 2007. Архивировано 11 август 2011 года. 2015 йылдың 12 июнь көнөндә архивланған.
- ↑ Uranus (2004). Дата обращения: 9 июнь 2007. Архивировано 11 август 2011 года. 2010 йылдың 27 декабрь көнөндә архивланған.
- ↑ Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 9. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
- ↑ Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews. Uranus. — 1991. — P. 485–486.
- ↑ Правда. Ru Наука и техника.
- ↑ Fred Espenak. Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006 (2005). Дата обращения: 14 июнь 2007. Архивировано 5 декабрь 2012 года. 2012 йылдың 5 декабрь көнөндә архивланған.
- ↑ NASA's Uranus fact sheet. Дата обращения: 13 июнь 2007. Архивировано 11 август 2011 года.
- ↑ Gary T. Nowak. Uranus: the Threshold Planet of 2006 (2006). Дата обращения: 14 июнь 2007. Архивировано 11 август 2011 года. 2012 йылдың 8 февраль көнөндә архивланған.
- ↑ Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P. The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data (инг.) // The Astronomical Journal : journal. — IOP Publishing (инг.)баш., 1992. — Т. 103. — № 6. — С. 2068—2078. — DOI:10.1086/116211
- ↑ Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 (инг.) // Celestial Mech. Dyn. Astr. : journal. — 2007. — Т. 90. — С. 155—180. — DOI:10.1007/s10569-007-9072-y
- ↑ 22,0 22,1 Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. Comparative model of Uranus and Neptune (mis) // Planet. Space Sci.. — 1995. — Т. 43. — № 12. — С. 1517—1522.
- ↑ Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S. Further investigations of random models of Uranus and Neptune (инг.) // Planet. Space Sci. : journal. — 2000. — Т. 48. — С. 143—151.
- ↑ 24,0 24,1 Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? (mis) // Geophysical Research Abstracts. — 2006. — Т. 8. — С. 05179.
- ↑ Esposito, L. W. (инг.)баш. Planetary rings (mis) // Reports On Progress In Physics. — 2002. — Т. 65. — С. 1741—1783.
- ↑ dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R. New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring (инг.) // Science : journal. — 2006. — Т. 312. — С. 92—94. — DOI:10.1126/science.1125110
- ↑ Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam. The Dark Side of the Rings of Uranus // Science. — 2007. — Vol. 317. — P. 1888—1890. —
- ↑ 28,0 28,1 Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. Magnetic Fields at Uranus (инг.) // Science. — 1986. — Т. 233. — С. 85—89.
- ↑ 29,0 29,1 Russell, C.T. Planetary Magnetospheres (mis) // Rep. Prog. Phys.. — 1993. — Т. 56. — С. 687—732.
- ↑ Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields (инг.) // Letters to Nature : journal. — 2004. — Т. 428. — С. 151—153. — DOI:10.1038/nature02376 Архивировано из первоисточника 7 август 2007.
- ↑ Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al. The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment (инг.) // Science : journal. — 1986. — Т. 233. — С. 97—102.
- ↑ Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune (mis) // Planet. Space Sci.. — 1999. — Т. 47. — С. 1119—1139.
- ↑ Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et.al Variation in the H+3 emission from Uranus (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing (инг.)баш., 1997. — Т. 474. — С. L73—L76. — DOI:10.1086/310424
- ↑ dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. Possible Microwave Absorption in by H2S gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres (инг.) // Icarus (инг.)баш. : journal. — Elsevier, 1991. — Т. 91. — С. 220—233. — DOI:10.1016/0019-1035(91)90020-T
- ↑ Lodders, Katharin Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing (инг.)баш., 2003. — Т. 591. — С. 1220—1247. — DOI:10.1086/375492
- ↑ Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 13. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
- ↑ dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. Uranius Deep Atmosphere Revealed (инг.) // Icarus (инг.)баш.. — Elsevier, 1989. — Т. 82. — № 12. — С. 288—313. — DOI:10.1016/0019-1035(89)90040-7
- ↑ 38,0 38,1 Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al. Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy (инг.) // Icarus (инг.)баш. : journal. — Elsevier, 2006. — Т. 184. — С. 634—637. — DOI:10.1016/j.icarus.2006.06.006
- ↑ 39,0 39,1 Encrenaz, Therese ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt? (инг.) // Planet. Space Sci. : journal. — 2003. — Т. 51. — С. 89—103. — DOI:10.1016/S0032-0633(02)00145-9
- ↑ Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P. First detection of CO in Uranus (mis) // Astronomy&Astrophysics. — 2004. — Т. 413. — С. L5—L9. — DOI:10.1051/0004-6361:20034637
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Miner E. D. Uranus: the planet, rings and satellites. — Wiley, 1998. — 360 p. — ISBN 978-0-471-97398-0.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рус телле һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уран на galaxy.gcmsite.ru 2006 йылдың 10 март көнөндә архивланған.
- Уран на astrolab.ru
- edu.nstu.ru 2011 йылдың 4 июль көнөндә архивланған.
- galspace.spb.ru
- Уран на allplanets.ru
- www.astronet.ru
- Астрофорум — тема о наблюдениях Урана
- Г. Бурба. Открытый дважды // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
яңылыҡтарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уильям Гершель XVIII быуат аҙағында Урандың ҡулсаларын күҙәтә 2007 йылдың 3 сентябрь көнөндә архивланған.
Инглиз теле һылтанмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәҡдим ителгән мәҡәләләр arXiv.org[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Причины изменения геометрического альбедо Урана
- Океаны жидкой воды на ледяных гигантах
- Planet-bound dark matter and the internal heat of Uranus, Neptune, and hot-Jupiter exoplanets
- Long-term observations of Uranus and Neptune at 90 GHz with the IRAM 30m telescope — (1985—2005)
- Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune
- Optical parameters of the nonisothermal Uranus’s and Neptune’s atmospheres
- Mid-Infrared Ethane Emission on Neptune and Uranus
- Uranus’s anomalously low excess heat constrains strongly interacting dark matter
Сайты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пресс-релиз ESO 2008 йылдың 22 февраль көнөндә архивланған.
- Наса ның сайтында факт тураһында Уран Страничка
- Об Уране (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 24 июнь 2007 йыл. был Сайтта ҡояш системаһын үҙләштереү НАСУНОВ
- Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 16 ноябрь, 2007 йыл. — Пресс-релиз фотоһүрәттәр менән кольцо, болоттар һәм юлдаш
- Новости от 22 декабрь 2005 тураһында яңы асыштар һәм ай дүңгәләге:
- Ул Уран табыу һәм яңы ай дүңгәләк, Space.com
- Ул ике ҡулсаһы табыу яңы булһа 2007 йылдың 16 ноябрь көнөндә архивланған., MSNBC
- Планета — Уран
- Ул был фотожурнал реактив хәрәкәт лабораторияһы
- ул 2006 йылдың авгусында таптарҙы күреп атмосфера н 2009 йылдың 6 ғинуар көнөндә архивланған.
Яңылыҡтарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уранда «ҙур ҡара тапты» асыу (инг.)


text:
Коста-Рика
Коста-Рика (исп. Costa Rica. [ˈko̞sta ˈrika] — бай яр буйы[3]), рәсми атамаһы — Коста-Рика Республикаһы (исп. República de Costa Rica [re̞ˈpuB̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika]) — Үҙәк Америкалағы дәүләт. Төньяҡта Никарагуа һәм көньяҡ-көнсығышта Панама илдәре менән сиктәш. Тымыҡ океан — көньяҡтан һәм көнбайыштан, ә Кариб диңгеҙе көнсығыштан ярҙарын йыуа.
Хатта Үҙәк Америка стандарттары буйынса Коста-Рика — бәләкәй генә ил: төбәктең 2 иле генә (Сальвадор һәм Белиз) майҙаны буйынса бәләкәйерәк, ә 2 ил (Панама һәм Белиз) халҡы аҙыраҡ. Үҙәк Америка дәүләттәре араһында йәшәү кимәле буйынса ул, Панаманан ғына ҡалышып, 2-се урынды биләй. Коста-Риканың баш ҡалаһы — Сан-Хосе ҡалаһы (288 мең кеше).
2022 йылға ҡарата, Бөтә донъя ЦРУ факттары китабы баһалауынса, Коста-Рика — халыҡ һаны буйынса донъяла 124-се ил (5 204 411 кеше)[4]. Коста-Рика халҡының дин буйынса составы буйынса 2021 йылға: католиктар — 47,5 %, динһеҙҙәр — 27 %, протестанттар — 22,5 %, башҡа христиан конфессияларын яҡлаусылар — 2,6 %, башҡа дин яҡлылар йәки конфессиялар яҡлылар — 0,4 %[5][6][7][4].
Үҙенең урынлашыуына ҡарамаҫтан, Коста-Рика күбеһенсә «аҡ» ил булып тора. Коста-Рика 1948 йылда уҡ армияны файҙаланыуҙан бөтөнләй баш тартҡан Америкалағы берҙән-бер нейтраль дәүләт булып тора. Шул ваҡыттан алып илдә полиция берҙән-бер көс структураһы булып ҡала. Коста-Рика, Панама, Уругвай һәм Чили (Кариб төбәгенең ҡайһы бер утраулы дәүләттәренән тыш) менән бер рәттән, Латин Америкаһында демократик, коррупцияға бирелмәгән, хәүефһеҙ һәм бай илдәрҙең береһе һанала[8].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Колумбҡа тиклемге осорҙа Коста-Риканың күпселек өлөшөндә уэттар һәм брибриҙар йәшәй.
Коста-Рика 1502 йылда Христофор Колумб тарафынан Америкаға дүртенсе сәйәхәте ваҡытында асыла. Испан колонизацияһы яҡынса 1530 йылда башлана.
Испандарҙың төпләнеүе һәм был колонияның иҡтисади үҫеше илдең климат шарттары менән бәйле ҡыйынлыҡтар менән бәйле, шулай уҡ инглиз һәм голланд пираттарының һөжүмдәре арҡаһында (Англия һәм Голландия властары тарафынан хуплана) бик әкрен бара . XVII быуат аҙағынан алып XIX быуат уртаһына тиклем испандарға һөжүм итәләр. Инглиздәр шулай уҡ Коста-Рикаға мискито индеецтарына (хәҙерге Никарагуаның көнсығыш ярынан) һөжүмдәр ойоштора. Бынан тыш, яулап алынған индеецтар ерҙәрендә алтын миҡдары түбән булғанлыҡтан, колонизаторҙар әллә ни ҡыҙыҡһынмайҙар.
1560—1570 йылдарҙа уэтар һәм брибри ҡәбиләләре испандар тарафынан тулыһынса яулап алынмаған була. Көнбайыш уэтарҙар территорияһы Тымыҡ океан ярҙарына тиклем һуҙылған, уларҙың хакимы — Гарабито (Гуарабито), ә көнсығыш хакимы — Эль-Гуарко була. XVI быуатта испан күскенселәре Коста-Риканың Үҙәк яҫы таулығын урынлаштыралар, быға тиклем унда, шулай уҡ бөтә ил буйынса индеецтар аҙ була.
Илдең файҙалы ҡаҙылмаларға һәм климат шарттарына ярлы булыуы арҡаһында Коста-Рикала башлыса Испанияның ярлы иммигранттарының төпләнә, был ҙур булмаған плантациялар (Америкалағы Испанияның башҡа колонияларындағы кеүек) түгел, ә бәләкәй йәки урта хужалыҡтар булдырыуға килтерә.
Был ваҡ хужа 88 ыҡтар бойҙай, кукуруз, шәкәр ҡамышы, тәмәке, борсаҡ, какао һәм башҡа ҡайһы бер культуралар үҫтергән. 1808 йылда Коста-Рикаға Кубанан ҡәһүә ағастарының тәүге үҫентеләре килтерелә, тиҙҙән улар киң таралыу ала.
Негр ҡолдары Коста-Рикаға ваҡ хужалыҡтарҙың ярлы булыуы арҡаһында килтерелмәй тиерлек, әммә илдә, башлыса Атлантик яр буйында — ҡасҡан ҡолдарҙан һәм пираттарҙан торған негрҙар һәм мулаттар төпләнә. Ҡара тәнлеләрҙең төп өлөшө Кариб диңгеҙе яры буйында 1868—1870 йылдарҙа диңгеҙ-ара тимер юлын төҙөү менән бәйле килә.
1563 йылда испандар, бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем, 1821 йылға тиклем колонияның баш ҡалаһы булған Картаго ҡалаһына нигеҙ һалған. XIX быуат башында испан колонияларында азатлыҡ һуғыштары башлана, был Коста-Риканың тыныс тормошона йоғонто яһамай тиерлек.
1814 йылда Коста-Рикаға элек Никарагуаныҡы булған Гуанакасте провинцияһы ҡушыла. 1825 йылдың 25 июлендә урындағы референдумда уның ҡушылыуы раҫлана. Был көн милли байрамдарҙың береһенә әүерелә. Коста-Рикаға ҡушылыу тураһында ҡарар Никарагуанан айырылған ҙур партияныҡы булғанлыҡтан, байрам «Никоя партияһына ҡушылыу» тип атала.
1821 йылдың 15 сентябре — Коста-Риканың бойондороҡһоҙлоҡ көнө. Был көндө Гватемаланың Генераль хөкүмәтендә Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ актына ҡул ҡуйыла һәм яҡындағы колонияларға ебәрәләр. Атлы сапҡын Коста-Рикаға ике ай бара, тап шул ваҡытта ғына ил үҙе сәйәси йәһәттән эҙләмәгән бойондороҡһоҙлоғо тураһында белә. Тиҙҙән үҙәк Американың башҡа илдәре: Гватемала, Гондурас, Никарагуа һәм Сальвадор менән берләшә һәм Мексика империяһына ҡушыла, ул тарҡалғандан һуң федерация 1838 йылға тиклем ғәмәлдә була. 1824 йылда баш ҡаланы Сан-Хосеға күсерергә ҡарар ителә, ләкин был ҡала тик 1950 йылдан алып ҡына әүҙем үҫешә башлай.
1844 йылда беренсе конституция ҡабул ителә. 1856 йылда Никарагуала власты баҫып алған һәм үҙен президент тип иғлан иткән Америка авантюрисы Уильям Уокер Коста-Рикаға һөжүм итергә ҡарар итә. Уны ашығыс рәүештә йыйылған ирекмәндәр хәрби отряды туҡтата. Коста-риканлылар Уокерҙы үҙ территорияһынан ҡыуып сығара һәм уны Никарагуаның Ривас ҡалаһына тиклем эҙәрлекләй. Ундағы алышта милли герой Хуан Сантамария айырылып тора.
1859—1870 йылдарҙа бер нисә президент алмашына. 1871 йылда президент Томас Гутьеррес үлем язаһын бөтөрә һәм сит ил инвестицияларын хуплаған яңы конституция ҡабул итә. Американың «Юнайтед фрут» компанияһы, ерҙе һатып алып, Коста-Рикаға экспансияһын башлай. Был компания Коста-Рикала кофе, банан, какао, ананас һәм башҡа культураларҙан тыш ҙур экспорт етештереүен ойоштора. Компания шулай уҡ Коста-Рикала тимер юл селтәре төҙөй.
1930 йылдарҙа һул хәрәкәттәр көсәйә. Икенсе яҡтан, Гитлер яҡлы йүнәлеш яҡлылар Коста-Риканың нацистар партияһын ойоштора. 1941 йылда Коста-Рика, Латин Америкаһының күпселек илдәре кеүек үк, гитлер коалицияһына ҡаршы һуғыш иғлан итә, әммә фронтҡа үҙенең бер нисә осоусыһын — Франция һәм АҠШ ғәскәрҙәре составында ебәреп кенә ҡатнаша.
1948—1949 йылдарҙа Коста-Рикала граждандар һуғышы бара. Уның һөҙөмтәһендә регуляр хәрби көстәрҙе бөтөрөү тураһында закон ҡабул ителә[9][10][11]. 1948 йылдан Коста-Рикала армия юҡ, бары тик полиция ғына. 1955 йылда элекке президент һәм уның яҡлылар Коста-Рикаға хәрби һөжүм ойоштора. Уға Куба диктаторы Батиста һәм төбәктең башҡа диктаторҙары ярҙам итә. Коста-Рика президенты Хосе Фигерес Феррер Америка дәүләттәре ойошмаһына мөрәжәғәт итә, һәм баҫып инеү туҡтатыла.
1970-се йылдарҙа хаҡтарҙың ҡәһүәгә төшөүе һәм нефткә хаҡтарҙың күтәрелеүе арҡаһында ил иҡтисади яҡтан тотороҡһоҙ була, шул уҡ ваҡытта ил Үҙәк Америка төбәгендә иң тотороҡлораҡ булып ҡала.
1990 йылда президент итеп атаһы быға тиклем президент булған Кальдерон һайлана.
2009 йылдың 19 мартында Коста-Рика президенты Оскар Ариэс үҙ иленең 50 йыл самаһы элек өҙөлгән Куба менән бәйләнештәрен яңыртыуы тураһында белдерә. Оскар Арис — Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.
2010 йылдың 7 февралендә рәсми рәүештә ил тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ-президент — Лаура Чинчилья һайлана, ә 8 майҙа рәсми рәүештә вазифаһын биләй[12].
2014 йылдың 8 майынан «Граждандар әүҙемлеге» партияһы вәкиле Луис Гильермо Солис президент була. Артабан 2018 йылдың 8 майында — Карлос Альварадо Кесада, 2022 йылдың 8 майында президент вазифаһын Родриго Чавес Роблес биләй.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Коста-Рика — Үҙәк Американың иң бәләкәй илдәренең береһе. Ике ҡитғаны тоташтырыусы муйындың тар өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта илде Тымыҡ океан һыуҙары, төньяҡ-көнсығышта — Кариб диңгеҙе йыуа. Яр буйы һыҙаты 1290 км һуҙылған. Баш ҡала Сан-Хосеның көнсығышында аҡҡан Пакуаре һәм Ревентасон йылғалары рафтинг өсөн бик уңайлы.
Коста-Риканың төньяҡ күршеһе — Никарагуа, көньяҡта — Панама. Илдең дөйөм территорияһы — 51,1 мең км², шул иҫәптән Кокос утрауҙары (Isla del Coco) һәм 589 мең км² территориаль һыуҙар.
Коста-Рика — ҡурсаулыҡтар иле (барлығы 74 ҡурсаулыҡ бар), унда ҡырағай флора һәм фауна тауҙар һәм океан менән уратып алынған. Илдең төп иҫтәлекле урындары — милли парктар, тау һәм һыу аҫты мәмерйәләре, шулай уҡ шарлауыҡтар, тау һәм йылға үҙәндәре, вулкандар. Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре бында илдең яҡынса 27 процентын биләй.
Төньяҡтан көньяҡҡа табан бөтә ил буйлап тау сылбырҙары һуҙыла, улар араһында Үҙәк яйла урынлашҡан — уңдырышлы тупраҡ бар, һәм тап ошонда Коста-Рика халҡының байтаҡ өлөш 3FC0 ө йәшәй. Яйланы уратып алған тауҙар, күбеһенсә вулкан сығышлы, шулай уҡ әүҙем вулкандар бар. Коста-Риканың иң билдәле вулканы — Ареналь, ул әүҙем, йәш вулкан. Дөрөҫ конус формаһындағы бейек тау. Төндә һәм атылыу ваҡытында Аренал яҡтырып тора.
Иң бейек янартау — Ирасу (3432 м). Ә иң юғары нөктәһе — Чиррипо (3820 м), ул илдең көньяғында урынлашҡан. Ареналь күле илдең яһалма сығышлы иң ҙур күле булып тора.
Коста-Рика ярҙарынан Тымыҡ океанда 550 км алыҫлыҡта кеше йәшәмәгән Кокос (Isla del Coco, ингл. Cocos) утрауы урынлашҡан, майҙаны 24 км². Уд рәсми рәүештә кеше йәшәмәгән донъялағы иң ҙур утрау, ә Жак-Ив Кусто утрауҙы «донъялағы иң матуры» тип атаған. Был ҡырағай, цивилизация ҡағылмаған, джунгли урмандары менән ҡапланған урын. Был утрау шулай уҡ дайвинг үҙәге булып тора, йыл һайын бында бөтә донъянан меңдәрсә турист килә. Кокостан тыш, Коста-Рикала башҡа кеше йәшәмәгән утрауҙар ҙа — Негритос (Negritos) һәм Лос Пахарос (Los Pájaros) бар.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Коста-Риканың климаты — субэкваториаль. Климат шарттары — күп төрлө.
Кариб ярҙарында һәм тауҙарҙың көнсығыш битләүҙәрендә төньяҡ-көнсығыш пассаттары бик күп яуым-төшөм (урыны менән йылына 3000 мм тиклем) килтерә. Йылдың күпселек өлөшөндә көндәр эҫе, ямғырлы тора. Уйпатлыҡтарҙа ғинуарҙа уртаса температура — 23 , июлдә — 25 . Тымыҡ океан ярҙарында һәм тауҙарҙың көнбайыш битләүҙәрендә климат бер аҙ дымлы. Унда ҡыш миҙгеле дүрт ай ҡоро була.
Төбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Коста-Рика майҙанының 2/3 тиерлек урмандар менән ҡапланған. Тропик урмандарҙа ҡиммәтле тоҡом ағастары — ҡыҙыл ағас, эбен, бальс үҫә.
Был ил Ерҙәге ҡырағай тәбиғәттең төрлөлөгөн тәҡдим итә. Үлсәме буйынса Воронеж өлкәһенә тиң булған Коста-Рикала 500 000 төрлө төр йәшәй — ул Ерҙәге бөтә үҫемлектәрҙең, бөжәктәрҙең һәм хайуандарҙың 4 % самаһы.
- Милли парктар
250 мең гектар майҙанды биләгән Ла-Амистад халыҡ-ара паркы (испансанан "дуҫлыҡ"ты аңлата) 1979 йылда булдырылған һәм илдең көньяҡ-көнсығышында, Панама менән сиктәш ерҙә урынлашҡан. Был ҡурсаулыҡтың тарихы 50-се йылдарҙан башлана, уға нигеҙ һалыусылар — Швециянан Весбергтар ғаиләһе, улар Коста-Рикаға тропик урманды өйрәнеү һәм уны ҡырҡыуҙан һаҡлау өсөн күсеп киләләр. 1983 йылдан ЮНЕСКО һағы аҫтында тора.
Сәйәси ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт башлығы — 4 йылға дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған президент. 2022 йылғы һайлауҙа Социал-демократик прогрессив партиянан кандидат Родриго Чавес Роблес еңә.
Милли ассамблеяла 57 ағза, улар дүрт йылға һайлана. Төп сәйәси партиялар (2014 йылда һайлау йомғаҡтары буйынса):
- Милли-азатлыҡ партияһы — үҙәк-һул, 18 депутат
- Граждандар хәрәкәте партияһы — үҙәк-һул, 13 депутат
- Киң фронт — Һул, 9 депутат
- Социаль-христиан берҙәмлеге партияһы — үҙәк-уң, 8 депутат
- Либертариан хәрәкәте партияһы — үҙәк-уңдар, 4 депутат
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Коста-Рика 7 провинцияға бүленә:
- Алахуэла
- Картаго
- Гуанакасте
- Эредия
- Лимон
- Пунтаренас
- Сан-Хосе
Провинциялар кантондарға бүленгән. Кантондар — 81, улар менән мэрҙар идара итә. Һәр кантон мэрын унда йәшәүселәр 4 йылға бер тапҡыр һайлай.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсми теле — испан теле. Ҡала халҡының күпселеге, шулай уҡ Кариб яры буйындағы ҡара тәнле кешеләр инглиз телендә һөйләшә.
Демографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
халҡының иҫәбе: 5,1 млн (2020 июленә).
- Йыллыҡ үҫеш: 1,08 %
- Тыуым: 1000 кешегә 14,8;
- Үлеме: 1000 кешегә 4,9;
- Иммиграция: 1000-гә 0,8;
- Сабыйҙар үлеме: 1000 балаға 7,5;
- Ғүмер оҙонлоғо: уртаса 79,2 йәш (ир-егеттәр — 76,5, ҡатын-ҡыҙҙар — 82 йәш) (2020).
- ВИЧ-инфекция йоҡтороусылар: 0,4 % (2018 йыл баһаһы).
- Ҡала халҡы: 80,8 % (2020 йылда).
- Грамоталылыҡ — 97,9 % (2018 йыл мәғлүмәттәре)[13]
- Этнос-раса составы (2011 йыл[14])
- 65,8 % — аҡ тәнлеләр
- 13,65 % — метистар
- 6,72 % — мулаттар
- 2,4 % — индеецтар
- 1,03 % — негрҙар
- 0,21 % — азиаттар
- 9,03 % — «иммигранттар»
- 0,88 % — башҡалар
Ғүмер оҙайлығы (көтөлә)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Коста-Рикала 2018 йылға ҡарата халыҡтың көтөлгән ғүмер оҙайлығы бик юғары (80,1 йәш)[15][16][17].
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Католицизм өҫтөнлөк иткән дин булып тора. Коста-Рика университеты мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың 44,9 % самаһы — католиктар[18].
- Халыҡтың 13,8 % — инжил христиандары,
- 11,3 % — динһеҙҙәр һәм агностиктар,
- 4,3 % — башҡа диндәр
- Йәһүә шаһиттары — 1,48 % (2011 йылға)
- мормондар — 1 %.
- Шулай уҡ ҙур булмаған йәһүд ойошмаһы.
1949 йылғы Конституция буйынса, католицизм рәсми дин тип иғлан ителгән, сиркәү дәүләттән бүленмәгән һәм өлөшләтә дәүләт бюджетынан финанслана. Төньяҡ Америка республикалары араһында Коста-Рика дәүләт мәктәптәрендә дини фәндәрҙе уҡытыу индергән берҙән-бер мл булып тора. Конституция дин тотоу иркен гарантиялай, шул уҡ ваҡытта дин әһелдәре закондар сығарыу ассамблеяһына һайлана алмай. Сан-Хоста протестантлыҡ теологик семинарияһы бар, унда Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың төрлө илдәренән студенттар уҡый. Коста-Рика президенты вазифаһына ҡайһы бер кандидаттар 2009 йылда Католик Сиркәүен дәүләттән айырыу идеяһын яҡлап сығыш яһай[19][20].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — М.: АСТ, 2017. — С. 82. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
- ↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/northamerica
- ↑ Коста-Рика // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ 4,0 4,1 https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/costa-rica/
- ↑ International Religious Freedom Report for 2017. www.state.gov (2018). Дата обращения: 29 декабрь 2018.
- ↑ Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa (7 July 2021).
- ↑ Informe de Resultados de la Encuesta de Opinión Sociopolítica Realizada en Febrero de 3FC0 2018 2020 йылдың 7 ноябрь көнөндә архивланған. Publicado el 6 de marzo de 2018
- ↑ Estudio califica a Costa Rica como el país más seguro de América Latina — Nacional — Noticias (недоступная ссылка). Teletica. Дата обращения: 13 октябрь 2015. Архивировано 5 февраль 2016 года.
- ↑ El Espíritu del 48. Abolición del Ejército (билдәһеҙ). Дата обращения: 9 март 2008. Архивировано 21 август 2011 года.
- ↑ Costa Rica. World Desk Reference. Дата обращения: 9 июнь 2009. Архивировано 21 август 2011 года. 2008 йылдың 11 февраль көнөндә архивланған.
- ↑ Costa Rica (недоступная ссылка). Uppsala University. Дата обращения: 9 июнь 2009. Архивировано 21 август 2011 года. 2011 йылдың 10 май көнөндә архивланған.
- ↑ Präsident übergibt Amt an Chinchilla (нем.)
- ↑ Costa Rica (недоступная ссылка). CIA The World Factbook. Дата обращения: 18 сентябрь 2010. Архивировано 13 май 2020 года. 2020 йылдың 13 май көнөндә архивланған.
- ↑ Censo Nacional 2011. Архивировано 27 март 2012 года. 2012 йылдың 27 март көнөндә архивланған.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Human Development Report 2019 (билдәһеҙ) (PDF) (недоступная ссылка). United Nations Development Programme (10 декабрь 2019). Дата обращения: 12 декабрь 2019. Архивировано 30 апрель 2020 года.
- ↑ Архивированная копия. Дата обращения: 29 декабрь 2019. Архивировано 24 октябрь 2018 года.
- ↑ Human Development Report 2019 (билдәһеҙ) (PDF). United Nations Development Programme. Дата обращения: 9 ғинуар 2021. Архивировано 25 февраль 2021 года.
- ↑ Costa Rica 2019 йылдың 5 май көнөндә архивланған. // state.gov
- ↑ Candidatos apoyan eliminar fe católica como religión oficial (билдәһеҙ) (недоступная ссылка). Дата обращения: 28 ноябрь 2019. Архивировано 8 сентябрь 2009 года. 2009 йылдың 8 сентябрь көнөндә архивланған.
- ↑ Arias: «No hay que sacar a Dios de la Constitución» (билдәһеҙ). Архивировано 16 сентябрь 2009 года. 2009 йылдың 16 сентябрь көнөндә архивланған.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Коста-Рика
- Costa Rica profile from the BBC News (инг.)
- Викисклад: Атлас: Коста-Рика
- Коста-Рика Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Key Development Forecasts for Costa Rica from International Futures (инг.)


text:
Одри Хепбёрн
Одри Хепбёрн (ингл. Audrey Hepburn; ысын исеме Одри Кэтлин Растон, ингл. Audrey Kathleen Ruston; 4 май 1929 йыл) — 20 ғинуар 1993 йыл, Толошеназда вафат булған) — Британия актёры, фотомодель һәм гуманитар эшмәкәр. 1954 йылда «Рим каникулдары» фильмында уйнаған иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн «Оскар» премияһы алған (1953), шулай уҡ дүрт тапҡыр номинацияла, 1955, 1960, 1962, 1968 йылдарҙа, еңә.
Икселдә (Брюссель баш ҡала регионы коммунаһында) тыуған саҡтағы исеме Одри Кэтлин Растон булған, бала сағын һәм үҫмер йылдарын башлыса Нидерландта үткәргән, Икенсе донъя һуғышы осоронда нацист Германияһы оккупациялаған Арнемда йәшәгән. Арнемдабалетҡа уҡыған, 1948 йылда Лондонға күсә һәм лондон театрҙары сәхнәһендә бейеүсе булып эшләй. Бер нисә европа фильмда төшкәндән һуң, Одри Колеттың үҙенә тейешле иғтибарын йүнәлтә, һәм ул уны «Жижи» тигән бродвей спектаклендәге төп ролгә һайлай. 1952 йылда «Рим каникулдары» (1953) тигән америка фильмында төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнаған өсөн «Оскар», «Алтын глобус», BAFTA премияларын алған. 1954 йылда «Ундина»ны (1954) бродвей сәхнәләштереүе өсөн «Тони» премияһын алған.
Хепбёрн үҙ осороноң иң яҡшы түләнгән кино актрисаларының береһе булып киткән һәмГрегори Пек, Рекс Харрисон, Кэри Грант, Генри Фонда, Гэри Купер, Уильям Холден, Фред Астер, Питер О' Тул һәм Альберт Финни кеүек актёрҙар менән уйнаған. Хепбёрн «Сабрина» (1954), «История монахини» (1959), «Завтрак у Тиффани» (1961) һәм «Дождись темноты» (1967) фильмдары өсөн «Оскар» премияһына номинациялана, шулай уҡ «История монахини» (1959) һәм «Шарада» (1963) фильмдары өсөн BAFTA премияһына лайыҡ була. «Дождись темноты» (1967) фильмы төшөрөлгәндән һуң, ике улын тәрбиәләү маҡсатында, оҙайлы ваҡытҡа ки 3FB6 ола төшөүҙән туҡталып тора. Хепбёрндың киләһе фильмы — «Робин һәм Мэриан» (1976), унан һуң ул тағы бер нисә фильмда уйнай, Стивен Спилбергтың «Всегда» (1988) тигән фильмы иң һуңғы фильм булып тора.
1988 йылда Хепбёрн ЮНИСЕФ-тың халыҡ-ара изге ихтыяр илсеһе була, ошо сифатта ул Африка, Көньяҡ Америка һәм Азияның уңышһыҙ төбәктәрендә йәшәгән балалар проблемаларына әүҙем рәүештә иғтибар йәлеп иттергән. 1992 йылда Хепбёрн ЮНИСЕФ-тағы эшмәкәрлеге өсөн Президенттың Азатлыҡ миҙалы менән бүләкләнә.
Одри Хепбёрн Америка кино сәнғәте институты тарафынан Америка киноһының бөйөк актрисалары исемлегендә өсөнсө урынға ҡуйылған.
Биографияһы [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Одри Хепбёрн 1929 йылдың 4 май]нда Брюсселдә тыуған.
Ата-әсәһе [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Одри әсәһе яғынан һолланд милләтле булған. Ван Хеемстра ғаиләһе XVI быуат башында үҙ эсенә оҙон сиратлы аристократтарҙы — ер хужалары, юғары чинлы армия офицерҙары, дәүләт хеҙмәткәрҙәре һәм һарайға яҡын кешеләр индергән. Одриҙың әсәһе, баронесса Элла Хеемстра, 1900 йылда Арнемдан йыраҡ түгел урынлашҡан Вельпе атамалы фамилия биләмәһендә тыуған. Ғаиләлә унан тыш барон һәм баронесса титулын мираҫ итеп алыусы тағы ла биш бала — дүрт ҡыҙ һәм ул булған. Элланың атаһы — Арнольд ван Хеемстра, юстиция министрлығының юғары чиновнигы, арнем суды судьяһы һәм Арнем мэры. Баронесса Эллала күп ҡан — һолланд, француз, венгр ҡандары ҡушылдығы аҡҡан. Ике тапҡыр кейәүҙә була. Тәүге ире, Хендрик ван Уффордҡа, король ат ҡараусыһына, егерме йәшенә саҡлы кейәүгә сыға. Кейәүҙә оҙаҡ булмаған, ике балаһы, Ян һәм Александр, тыуа. Икенсе ире ирландлы Джозеф Виктор Энтони Хепбёрн-Растон, Одриҙың атаһы. Уның тураһында мәғлүмәттәр аҙ, һәм күп өлөшө — имеш-мимештәр. Ғәҙәттә, тыуыу датаһын килтерәләр — 1889 йылда, һәм тыуған урынын — Лондон тиҙәр, әммә был мәғлүмәт бер нисек тә раҫланмаған. Ул Тымыҡ океандың илдәрен һәм утрауҙарын яҡшы белгәнлектән, Растон тыумышы менән Австралиянан тигән фараз да бар. Уның биографияһындағы документтар менән раҫланған иң иртә факт — уның исеменең 1923-1924 йылдарҙағы сит ил эштәре министрлығы исемлегендә телгә алыныуы, ул Явалағы Семарангта почётлы консул булған. Бәлки, тап шул ваҡытта Явала үҙенең баллы айын үткәреүсе Элла уның менән танышҡандыр. 1926 йылдың 7 сентябрендә Джакартала Элла менән Джозеф никахлаша. Европаға ҡайтҡас, ғаилә Бельгияла, Брюссель ҡалаһы янында урынлашҡан. Ирле-ҡатынлының характерҙары үҙ-ара һыйышмаған, улар йыш ҡына талашҡан. Һөҙөмтәлә 1935 йылда Элла, ирен бала ҡараусы няня менән түшәктә тотоу сәбәпле килеп сыҡҡан ғауғанан һуң, Хепбёрн-Растон ҡатыны менән балаларын ташлап киткән.
1930 йылдарҙа Одриҙың ата-әсәһе сәйәсәткә йәлеп ителә. Улар нацистар яҡлы булып, банк һәм сауҙа эшендә йәһүд өҫтөнлөгөнә ҡаршы сығыш яһай. Хепбёрн-Растондар Германиялағы нацистарҙың төрлө йыйылыштарына йөрөй. Джозеф партия исемлегендә күренмәгән һәм манифестар аҫтына үҙ фамилияһын ҡуймаған, Элла Британия фашистар берлеген әүҙем яҡлаусылары исемлегенә индерелгән, уларҙың «Ҡара күлдәк» тигән баҫмаһына бер нисә мәҡәлә яҙа. Әммә Арнемды ннемецтар оккупацияһынан һуң үҙенең ҡараштарынан баш тарта һәм Ҡаршылыҡ хәрәкәте төркөмөнә ярҙам күрһәтә башлай. Джозеф Англияла фашист пропагандаһы һәм Рейх өсөн йәшерен мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнеүсе Лондондағы европа пресс-агентлыҡ директоры булып, фашистар менән хеҙмәттәшлеген дауам итә. «18-В ҡарары» нигеҙендә 1940 йылда ҡулға алына, башта Брикстонда, аҙаҡ, Лондонға тәүге һауа һөжүмдәренән һуң, Эскотта йәйелдерелгән концентрацион лагерҙа, һуңынан Ливерпулдәге Волтон төрмәһендә тотола, ә һуңынан Певерил лагерына күсерелә. 1945 йылдың апреленә тиклем тотҡонлоҡта булған. Азат ителгәндән һуң, 1980 йылда вафат булғанға тиклем, Дублинда, йәшәй.
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Одри Кэтлин Растон[15] 1929 йылдың 4 майында Брюссель ҡалаһында тыуған. Ул Джозеф Виктор Растон-Хепбёрндың (Joseph Ruston Victor-Hepburn) берҙән-бер балаһы булған. Одриҙың әсәһенең нидерланд дворяны Һендрик ван Уффорд менән никахынан тыуған ике бер туған ағаһы: Александр һәм Ян ван Уоффордтар булған.
Хепбёрн Англиялағы һәм Нидерландтағы хосуси мәктәптәрҙә уҡыған. Уның әсәһе талапсан ҡатын булған, атаһы шәфҡәтлерәк булған, шуның өсөн ҡыҙ уны яҡын күргән. Ул ғаиләнән киткәндә, Одри бала ғына булған. Һуңғараҡ ул атаһы менән айырылыуҙы тормошоноң иң ауыр дәүере тип атаған. Күп йылдар үткәс, ул Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы аша Дублинда йәшәгән атаһын эҙләп тапҡан һәм вафатына саҡлы уға матди ярҙам күрһәткән [16].
Бала сағында Одри Хепбёрн һүрәт төшөрөргә яратҡан. Уның ҡайһы бер бала саҡ һүрәттәре һаҡланған [17].
Икенсе донъя һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң 1935 йылда, Икенсе донъя һуғышы тоҡанғанда һәм немец оккупацияһы осоро башланғанда, Хепбёрн әсәһе менән Арнемда (Нидерланд) йәшәгән. Был ваҡытта ул, «инглиз» исеме ҡурҡыныс тип һаналғанлыҡтан, әсәһенең (Элла ван Хеемстра) документтарын төҙәткеләштереп, Эдда ван Хеемстра псевдонимын ҡабул иткән. Был уйҙырма шул тиклем уңышлы булған, күпселек кеше иҫәпләгән һәм хәҙерге көнгә тиклем[18] тап ошо исем (Эдда ван Хеемстра) Одри Хепбёрндың ысын исеме булған тип һанай. Был мәсьәләлә һуңғы нөктәне рәсми документ — Одри Кэтлин Растон метрикаһы ҡуя.
Союздаштар килеп төшкәс, немецтар оккупациялаған территорияларҙа халыҡтың хәле насарая. 1944 йылдың ҡышында аҙ 3FC0 ҡ-түлеккә көсөргәнешлек күҙәтелә («ас ҡыш» тип аталған осор). Йылылыҡ һәм аҙыҡ булмау сәбәпле, Нидерланд халҡы аслыҡтан интеккән, ҡайһы берҙәр хатта урамда туңып ятҡан. Союздаштар бомбаға тотҡан саҡта Арнем бушап ҡала. Одриҙың ағаһы һәм әсәһенең ике туған ағаһы, Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн, атып үлтерелә. Уның ағаһы немец концлагерында тотолған. Аслыҡ сәбәпле Одри Хепбёрндың һаулығы ҡаҡшаған. Ул карауатта ятҡан да, аслыҡ тураһында оноторға тырышып, уҡыған. Ул, йәшерен ойошмаға аҡса йыйыр өсөн, балет номерҙары башҡарған. Был ваҡыттар шул тиклем дә яман булмаған, һәм ул бала саҡ осороноң яҡты урындарына шатланырлыҡ хәлдә лә булған. 1992 йылда Хепбёрн интервьюһында: «Әгәр баланың билдәле бер минимумы бар икән, ул бик бәхетле. Мин беҙгә бик күңелле булғанды ла хәтерләйем. Беҙ бит биш йыл рәттән иҙәндә илап ҡына ултырмағанбыҙ. Әлбиттә, ҡурҡыу һәм репрессиялар күләгәһе эленеп торҙо, һәм ҡурҡыныс нимәләр була ине...»
Тамағы туймау сәбәпле, Одри анемия, һулыш алыу органдары сирҙәренән һәм шешенеүҙән яфаланған. Артабанғы йылдарҙа яфаланған депрессия ла шулай уҡ, бәлки, ул кисергән аслыҡ һөҙөмтәһе булғандыр [19].
Нидерланд азат ителгәндән һуң, илгә гуманитар ярҙам килә башлай. Хепбёрн бер әҙер бер банка ҡуйыртылған һөт ашағанын, һәм һуңынан гуманитар ярҙам ризыҡтарының бер ашамлығынан, һоло бутҡаһына[20] артығыраҡ шәкәр һалғанлыҡтан, сирләгәнен телгә алған.
Иртә йәшлегендә уны ЮНИСЕФ ҡотҡарғанлыҡтан, аҙаҡ ул бурысын ҡайтарырға булғандыр, 1954 йылда ул ЮНИСЕФ радиотапшырыуҙарында сығыш яһай башлаған.
Карьераһының башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1945 йылда, һуғыш тамамланғандан һуң, Хепбёрн арнем консерваторияһын тамамлай һәм әсәһе һәм үҙе ветерандар йортонда шәфҡәт туташы булып эшләгән Амстердамға күсеп килә. 1946 йылда эш менән йәнәш Хепбёрн Сони Гаскеллдан[21] балет дәрестәре ала. 1948 йылда Одри Лондонға килә һәм тарихтағы бөйөк бейеүселәрҙең береһе Вацлав Нижинскийҙың педагогы, данлыҡлы Мари Рамберҙан бейеү дәрестәре ала. Моғайын, Хепбёрн Рамберҙан үҙен балетта ни көткәнен белешкәндер. Рамбер уға эшләргә тәҡдим иткән һәм балерина булараҡ уңышҡа эйә буласағын, тик уның буйының (яҡынса 1 м 70 см) һәм һуғыш ваҡытында даими рәүештә асығыуы уға прима-балерина булыу мөмкинлеген бирмәйәсәк тигән. Хепбёрн педагогтың фекеренә ҡолаҡ һала һәм үҙен уңышҡа өмөт биргән драма сәнғәтенә, карьераға, бағышларға ҡарар итә [22]. Одри йондоҙға әүерелгәс, Мари Рамбер интервьюһында: «Ул һоҡланғыс уҡыусы булды. Әгәр ҙә ул балет менән шөғөлләнеүен дауам итһә, ул атаҡлы балерина булыр ине» тигән [23]. Хепбёрндың әсәһе, ғаиләһен туйҙырыр өсөн, аристократ өсөн түбәнһеткес шарттарҙа хеҙмәт иткән. Одри үҙе эшләп аҡса табырға тейеш була, һәм актриса карьераһы иң тәбиғи ҡарар булып тойола.
Уның актёрлыҡ карьераһы «Голландский за семь уроков» тигән өйрәтеү фильмынан башланған. Һуңынан ул музыкаль театрҙа «Высокие ботинки на пуговицах» һәм «Пикантный соус» постановкаларында уйнаған. «One Wild Oat» британ фильмы Хепбёрн өсөн тәүге ысын нәфис фильм булған, ул отель регистратор ҡыҙ ролен башҡарған. «Рассказы молодых жён», «Смех в раю», «Банда с Лавендер Хилл» һәм «Дитя Монте-Карло» фильмдарында ул бер нисә икенсе планлы һәм эпизодик ролдәрҙә уйнаған.
Одри Хепбёрн 1951 йылда «The Secret People» фильмында кинолағы иң ҙур ролен, балет артисы ролен, уйнай. Одри балет менән бала саҡтан шөғөлләнгән һәм фильмда күрһәткән һәләте өсөн тәнҡиттең яҡшы баһаһына эйә булған. Уҡытыусылары, ир-егет балет артистарынан да бейегерәк булған өсөн, уны һөнәри бейеү өсөн «артыҡ буйсан» тип һанаған.
1951 йылдың 24 ноябрендә Бродвей постановкаһында «Жижи» донъя күргәндән һуң, «Дитя Монте-Карло» фильмын төшөргәндә, Хепбёрн төп ролгә раҫланған. Пьеса авторы Сидони Колетт, Хепбёрнды тәүге тапҡыр күргәндән һуң, әйткән имеш: «Вуаля! Бына беҙҙең Жижи!» Одри был роль өсөн Theatre World Award лайыҡ булған. Пьеса үҙе ярты йыл дауамында Нью-Йоркта барған.
Һуңынан уға, партнёры Грегори Пек менән бергә, «Римские каникулы» тигән һолливуд фильмында төп роль башҡарыуҙы тәҡдим иткәндәр. Баштараҡ Пектың исемен эре хәрефтәр менән фильм өҫтөнә урынлаштырырға һәм аҫҡы өлөшөнә генә Одри Хепбёрн исемен яҙыу планлаштырылған була. Пек, агентына шылтыратып, Хепбёрндың исемен үҙенеке кеүек яҙырға ҡуша, сөнки ул был роле өсөн Хепбёрн «Оскар» премияһын аласағын әйтеп йөрөгән. 1954 йылда ул иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн бүләк алған. Одри менән Пек араһында ғишыҡ романы бар тигән имеш-мимеш тарала, ләкин улар икеһе лә быны ҡәтғи кире ҡаға. Хепбёрн, шулай ҙа, былай тип өҫтәгән: «Ғөмүмән, партнёрҙы бер аҙ яратырға һәм киреһен эшләргә кәрәк. Әгәр һеҙ мөхәббәт уйнарға теләһәгеҙ, һеҙ шуны тойорға тейешһегеҙ. Юғиһә бер нимә лә килеп сыҡмаясаҡ. Ләкин уны сәхнәнән ситкә сығарыу мотлаҡ түгел».
Һолливуд Йондоҙо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Римские каникулы» фильмынан һуң, Хепбёрн Хамфри Богарт һәм Уильям Һолден менән «Сабрина» фильмында уйнай. Уильям менән уның хатта ғишыҡ мөнәсәбәттәре тоҡана. Одри кейәүгә сығырға һәм әсәй булырға өмөт иткән. Одри, һөйгәненең вазектомия үткәргәнен белгәндән һуң, Һолден менән мөнәсәбәтен өҙә. Билли Уайлдерҙың Һолден һәм Хепбёрн тураһында әйткәне билдәле: «Икеһенең дә карьерала өлгәшкәне иҫ китмәле, ләкин икеһе лә шәхси тормоштарында бөтөнләй бәхетһеҙ».
1954 йылда Одри, «Ундина» пьесаһында партнёры Мел Феррер менән уйнаған, һыуһылыу ролен башҡарып, театр сәхнәһенә кире ҡайтҡан, шул уҡ йылда ул Мел Феррерға кейәүгә сыҡҡан. Мел Феррер өсөн был (биштән һуң) дүртенсе никахы булған. Ирле-ҡатынлы бергә 14 йыл: 1954-1968 йылдарҙа йәшәгән. 3FB6 1960 йылда Одри Шон Хепбёрн Феррер исемле улына әсәй булған.
«Ундина»ла уйнаған иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн 1954 йылда Хепбёрн «Тони» премияһын алған. «Оскар» премияһын алғандан һуң алты аҙна үтеүгә генә бирелгән был премия актрисаның кинола ғына түгел, театрҙа ла абруйын күтәргән. 1950-се йылдар уртаһына Хепбёрн шулай уҡ билдәле модалар индереүсе булып танылған. Уның gamine стилендәге тышҡы ҡиәфәте һәм халыҡ таныған ҡупшылығы, фыртланыуы шик күп табыныусылар һәм оҡшарға теләүселәр барлыҡҡа килтергән. Мәҫәлән, «Сабрина» фильмы сыҡҡандан һуң, дүрт мөйөшлө тәрән уйымды «Сабрина-декольте» тип йөрөтә башлағандар[24].
Тамашасыны популяр ҡыҙыҡтырғысҡа әйләнгән Одри Хепбёрн үҙе кеүек алдынғы артистар: «Забавная мордашка» музыкаль комедияһында Фред Астер, «Любовь после полудня» романтик комедияһында Морис Шевалье һәм Гэри Купер, «Завтрак у Тиффани» мелодрамаһында Джордж Пеппард, тәнҡитселәр тарафынан һоҡланып ҡабул ителгән «Шарада» хитлы комик триллерында Кэри Грант, «Моя прекрасная леди» бродвей мюзиклын экранлаштырыуҙа Рекс Харрисон, «Как украсть миллион» криминаль комедияһында Питер О’Тул һәм «Робин и Мэриан» фильмында Шон Коннери менән уйнаған. Бик күп сәхнә партнёрҙары артабан уның дуҫтарына әйләнгән. Рекс Харрисон Одриҙы үҙенең яратҡан ҡатын-ҡыҙ партнёры тип атаған. Кэри Грант уны иркәләтергә яратҡан, һәм бер тапҡыр былай тигән: «Раштыуа байрамына ниндәй бүләк теләйем тиһәм, мин Одри Хепбёрн менән берәй фильмда төшөргә теләр инем».
Грегори Пек уның ғүмерлек дуҫына әйләнгән. Хепбёрндың вафатынан һуң, Пек камера алдына баҫып, иламһыраған тауыш менән уның яратҡан «Unending Love» («Мәңгелек Мөхәббәт») шиғырын һөйләгән. Кемдер, Хамфри Богарт Хепбёрн менән татыу булмаған ти, ләкин был дөрөҫ түгел. Богарт менән Одри, сәхнәлә башҡа берәү ҙә булдыра алмаған дәрәжәлә дуҫ булған. Һуңыраҡ Хепбёрн былай тигән: «Ҡайһы саҡта, барлағанда, тап шул „текә егеттәр“, Богарттың миңә мөнәсәбәтенән сығып ҡарағанда, иң нескә күңелле булып сыға».
1961 йылда «Завтрак у Тиффани» фильмында Хепбёрн уйнаған Һолли Голайтли роле XX быуаттағы америка киноһының иң табыныулы образына әйләнгән. Хепбёрн был ролде «үҙ карьераһының иң джазлы роле» тип атаған. Унан был ролдең ҡатмарлылығы нимәлә тип һорағас, Хепбёрндың яуабы: «Мин интроверт. Экстраверт ҡыҙҙы уйнауы мин эшләгәндәр араһында иң ҡатмарлы әйбер булды». Кино төшөргәндә ул граф Живанши менән авторлыҡта булдырылған бик стилле кейем (шул иҫәптән, фильм экрандарға сыҡҡандан һуң, киң билдәле «кескәй генә ҡара күлдәк», ысын хитҡа әйләнгән) кейгән һәм үҙенең сәстәренә аҡһыллатылған ҡуңыр шәлкемдәр өҫтәгән. Шул рәүешле табылған стилен ул кино төшөрөлөп бөткәндән һкң да дауам иткән. Актриса бар тормошо аша, уның даими клиенты булып, Живанши менән дуҫлығын һүрелтмәгән. Үҙенең L`Interdit тигән хушбыйын Юбер де Живанши тап Одриға бағышлаған.
Одри Хепбёрн 1964 йылда «Унесённые ветром» фильмына тиң булырлыҡ һәм яҡты донъяға күренеүе түҙемһеҙлек менән көтөлгән «Моя прекрасная леди» мюзиклында төшкән. Хепбёрнды быға саҡлы Бродвейҙа Джули Эндрюс уйнаған Элиза Дулиттл роленә алғандар. Хепбёрн раҫланғанға саҡлы уҡ Эндрюсты был ролгә саҡырмау ҡарары ҡабул ителгән. Башта Хепбёрн тәҡдимде кире ҡаҡҡан һәм Джек Уорнерға ролде Эндрюсҡа бирергә крәклеген әйтһә лә, йә уны йә Элизабет Тейлорҙы төшөрәсәкбеҙ тигәндән һуң, ул ризалашҡан. Soundstage magazine мәҡәләһендәге һүҙҙәргә ярашлы, «Джулия Эндрюс фильмда булмаһа, Одри Хепбёрнды һайлау бик шәп, тип ризалашҡандар». Әйикәндәй, Джулия Эндрюс «Моя прекрасная леди» менән бер үк йылда сыҡҡан «Мэри Поппинс»та уйнарға тейеш булған.
Хепбёрн роле өсөн бөтә вокал партияларҙы ла яҙҙырған була, ләкин профессионал йырсы Марни Никсон уның бөтә йырҙарын йырлап бөтөрә. Хепбёрнға был турала һөйләгәс, ныҡ асыуланып, ул кинола төшкән урынды ташлап киткән тиҙәр. Икенсе көнгә ул ғәфү үтенеп кире килгән. Хепбёрн башҡарыуындағы йырҙар яҙылған плёнкалар әлегә тиклем һаҡланған һәм документаль фильмдарға һәм фильмдың DVD версияһына индерелгән. Хепбёрн башҡарыуындағы ҡайһы бер вокал номерҙар фильмда шулай ҙа һаҡланып ҡалған. Был - «Just You Wait» һәм «I Could Have Danced All Night» йырынан өҙөктәр.
1964—1965 йй. сезонында ролдәр бүлешеү интригаһы, Эндрюс Мэри Поппинс роле өсөн бүләкләнһә лә, Хепбёрндың «Оскар»ға тәҡдим ителмәүе үҙенең кульминацияһына еткән. Премияны тапшырыу церемонияһы яҡынлашыу менән киң мәғлүмәт саралары ике ҡатындың көнәркәшлегенән, улар беҙҙең бер ниндәй ҙә фекер айырымлығы юҡ тиһәләр ҙә, файҙаланырға маташҡан. Джулия Эндрюс иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн үҙенең «Оскар» кинопремияһын алған.
1968 йылда тәүге ире Мелом Феррер менән айырылғандан һуң, Хепбёрн һуңғараҡ уның ире булған һәм икенсе улы Люкка ғүмер биргән итальян психиатры Андреа Доттиҙа бик ауыр депрессиянан дауаланған, Италияға ире янына күскән. Йөклөлөгө бик ауыр барған һәм даими түшәктә булыуҙы талап иткән. 70-се йылдар башында Италияла «Красные Бригады» террорсыларының әүҙемлеге арта, һәм Одри Дотти менән айырылған.
Икенсе тапҡыр айырылғандан һуң да, 1976 йылда ул Шон Коннери менән «Робин и Мэриан» фильмында төшөп, киноға кире әйләнеп ҡайтырға тырышып ҡарай. Фильм Хепбёрн ҡатнашҡан элекке фильмдарҙан алыҫ торған уртаса ғына баһа алған. Тирә-йүнендәге кешеләрҙе аптыратып, Одри «Поворотный пункт»та тап үҙе генә уйнарлыҡ (был ролде Ширли Маклейн алған, һәм уңышлы фильм уның карьераһын нығытҡан) элекке балерина ролен кире ҡаҡҡан. Һуңғараҡ Хепбёрн ошо ролде кире ҡаҡҡаны өсөн бик ныҡ үкенеүен белдергән.
1979 йылда Хепбёрн, «Кровные узы» фильмында төшөп, тағы ла бер тапҡыр киноға кире ҡайтырға тырышҡан. Шелдондың китаптары шул саҡлы популяр була, һәм уның исеме фильм атамаһына индерелә, һәм шуның өсөн, моғайын, Хепбёрнға фильм уңышлы булырҙай тойолған. Ләкин улай булмаған шул. Тәнҡитселәр, Хепбёрнға табыныусылар ҙа хатта, был фильмды материалы күрәләтә баналь булғаны өсөн, тәҡдим итмәгән.
1980 йылда актриса нидерланд актёры Роберт Уолдерс менән осраша башлаған, һәм уның менән бәйләнеше Одриҙың вафатына саҡлы дауам иткән.
Хепбёрндың Питер Богданович төшөргән стилле һәм яҡты картинала, «Все они смеялись» комедияһында, Бен Газзар менән кинолағы һуңғы роле — ысын шаршау ябылыу номеры булған. Фильм тәнҡитселәрҙә уңыш менән файҙаланған, ләкин йондоҙҙарҙың береһе — Богдановичтың дуҫ ҡатыны Дороти Страттенды аяуһыҙ үлтереү күңелһеҙ хәл булған. 1987 йылда Хепбёрн Роберт Вагнер менән ҡайһы бер билдәле фильмдарҙың, атап әйткәндә, «Шарада» һәм «Как украсть миллион» фильмдарының элементтарын үҙ эсенә алған «Любовь среди воров» тигән ирониялы детектив 3FC0 телефильмда уйнаған. Фильмдың уңышы уртаса булған, Хепбёрн үҙе лә, ул фильмда күңел асыр өсөн генә уйнағайным, тип әйткән.
Хепбёрндың кинолағы һуңғы камео тип аталған Роберт Вагнерҙың роле Стивен Спилбергтың «Всегда» фильмында фәрештә роле — 1943 йылда Спенсер Трейси, Айрин Данн һәм Ван Джонсон менән бергә төшөрөлгән «Парень по имени Джо» фильмының 1943 1989 йылғы ремейкы.
ЮНИСЕФ менән хеҙмәттәшлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенең кинола һуңғы күренеүенән һуң Хепбёрн ЮНИСЕФ-тың махсус илсеһе итеп тәғәйенләнгән[25][26]. Үҙенең нацистик оккупацияһы осоронда ҡотҡарылыуы өсөн рәхмәт йөҙөнәндер инде, ул ҡалған көндәрен ярлы илдәрҙә йәшәгән балаларҙың тормошон яҡшыртыуға бағышлаған. Хепбёрндың эшмәкәрлеге уның күп телдәрҙе белгәне өсөн еңеләйгән. Ул француз, инглиз, испан, итальян һәм нидерланд телдәрпендә һөйләшкән. Ул Римдә йәшәгән сағында итальян телен өйрәнгән. Испан телен үҙ аллы өйрәнгән, һәм ЮНИСЕФ төшөргән фильмда Хепбёрн Мехико ҡалаһы халҡы менән яҡшы итеп испан телендә һөйләшкән.
Хепбёрн ЮНИСЕФ менән 1954 йылда уҡ, радиотапшырыуҙарҙа ҡатнашып, хеҙмәттәшлек итә башлаған булһа, хәҙер был уның етди эшенә әйләнә. Яҡындары әйтеүенсә, үлергә етешкән кешеләр, ярҙамһыҙ ҡалған балалар тураһында ҡайғыртыу уға ғүмере буйы тынғы бирмәгән. Уның тәүге миссияһы 1988 йылда Эфиопияла уҙған. Ул 500 ас балаһы булған балалар баҡсаһына барған һәм ЮНИСЕФ-тың аҙыҡ ебәреүен ойошторған.
1988 йылдың авгусында Хепбёрн Төркиәлә иммунизация кампанияһында ҡатнашҡан. Ул Төркиәне ЮНИСЕФ-тың иң сағыу мөмкинлеге тип уйлаған. Йөрөп ҡайтҡандан һуң: «Армия беҙгә йөк машиналары, балыҡ һатҡан сауҙагәрҙәр вакциналар өсөн вагондар бирҙе, һәм дата билдәләнеү менән, һәм бөтөн илде вакцинациялау өсөн 10 көн генә крәк булды. Бик һәйбәт», тип әйткән.
Шул уҡ йылдың октябрендә Хепбёрн Көньяҡ Америкаға, Венесуэлаға һәм Эквадорға бара. Хепбёрн былай тигән: «Мин кескәй генә тау общиналары, төпкөлдә трущобы һәм тарҡау тораҡтарҙа һыу менән тәьмин системалары булдырылған, һәм был мөғжизә - ЮНИСЕФ. Мин балаларҙың ЮНИСЕФ биргән кирбестән һәм цементтан үҙҙәренә мәктәптәр төҙөгәнен күрҙем».
1989 йылдың февралендә Хепбёрн Үҙәк Америка илдәре буйлап йөрөгән һәм Гондурас, Сальвадор һәм Гватемала хакимдары менән осрашҡан. Апрелдә «"Тормош Һыҙымы" операцияһы» миссияһы сиктәрендә ул Роберт Уолдерс менән Суданға барған. Граждандар һуғышы барғанлыҡтан гуманитар ярҙам аҙыҡ-түлеге килеп етмәгән. Миссияның маҡсаты Көньяҡ Суданға аҙыҡ-түлек алып барыу булған.
Шул уҡ йылдың октябрендә Хепбёрн һәм Уолдерс Бангладешҡа барған.
1990 йылдың октябрендә Хепбёрн, ЮНИСЕФ менән хөкүмәттең иммунизация программаһы һәм эсәр һыу менән тәьмин итеү сиктәрендә хеҙмәттәшлеген урынлаштырырға тырышҡанлыҡтан, Вьетнамға барған.
Хепбёрндың һуңғы тапҡыр (Сомалиға) үлеренән дүрт ай алда, 1992 йылдың сентябрендә барған.
1992 йылда США президенты уның ЮНИСЕФ сиктәрендә эшләгән эштәренә хөрмәт менән уны азатлыҡ миҙалы менән бүләкләгән, Америка киносәнғәте Академияһы уны кешелеккә хеҙмәт иткәне өсөн Жан Хершолт исемендәге Гуманитар премияһына лайыҡ тип күрһәткән. Был премияны уға үлгәндән һуң биргәндәр һәм ул уны актрисаның улы алған.
Ғүмеренең һуңғы йылдары [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Одри Хепбёрн, ЮНИСЕФ-та эшләгәндә, бик күп көс түккән. Күп һанлы сәфәрҙәренең кире яҡтары көн һайын һиҙелгән, ул физик яҡтан көсһөҙләнә барған.
1992 йылдың 19 - 24 сентябрендә Сомалиға һәм Кенияға барыуы уның өсөн һуңғыһы була. Юлда йөрөгәндә актрисаның эсе ауырта башлай. Африка врачтары, ҡул аҫтарында тәғәйен ҡорамалдар булмау сәбәпле, диагноз ҡуя алмаған. Әммә улар һаулығына зыян етди булмаһын тип, уға юлды дауам итмәҫкә, кире ҡайтырға кәңәш биргән, ләкин Хепбёрн баш тартҡан.
Октябрь уртаһында Одри Хепбёрн Уолдерс менән Лос-Анджелесҡа тикшерелеүгә барған. Һөҙөмтә йыуатырлыҡ булмаған: йыуан эсәк яман шеше. 1992 йылдың 1 ноябрендә яман шешкә операция эшләнә. Операциянан һуң диагноз өмөтһөҙ булған; табиптар операция ваҡытлы эшләнгән тип һанаған. Әммә өс аҙнанан актрисаны эсендәге ҡырҡыу ауыртыныуҙар менән дауаханаға һалалар. Анализдар яман шеш күҙәнәктәре яңынан йыуан эсәкте һәм күрше туҡымаларҙы ялмап алғанын күрһәткән. Был актрисаға йәшәргә бер нисә ай ҡалғанын күрһәткән. Яҡындары дауаханаға килеп уның хәлен белешкән.
Тиҙҙән, Лос-Анджелеста уға бер нисек тә ярҙам итә алмағандары өсөн, ул Толошеназға кире ҡайтҡан. Һуңғы Раштыуаны ул балалары һәм Уолдерс менән үткәргән. Ул был Раштыуаны тормошондағы иң бәхетле байрам тип атаған.
Одри Хепбёрн 1993 йылдың 20 ғинуарында, 64-се йәшендә, ғаиләһенең иғтибары һәм йылы мөнәсәбәтендә, яҡты донъянан киткән. 24 ғинуарҙа уны Толошеназ зыяратына ерләгәндәр.
Фильмографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Театрҙа һәм телевидениела[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еңеүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Оскар» премияһы
- BAFTA
- Алтын глобус
- 1990 йыл — Сесиль Б. Де Милль премияһы
- Сан-Себастьяндағы кинофестиваль
- 1959 йыл — Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн Зулуета призы («Суфый тарихыи» фильмы өсөн)
- Эмми
- 1993 йыл — Телепрограммала иң яҡшы башҡарыу («Одри Хепбёрн менән донъя баҡсалары», «Сәскә баҡсалары» эпизоды)
- Грэмми
- 1993 йыл — Балалар өсөн иң яҡшы телмәр альбомы («Audrey Hepburn’s Enchanted Tales» өсөн)
- Theatre World Award
- 1952 йыл — Перспективалы шәхес («Жижи» пьесаһын ҡуйған өсөн)
- «Тони» премияһы
Номинациялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Премия «Оскар»
- 1955 — Иң яҡшы актриса («Сабрина» фильмы өсөн)
- 1960 — Иң яҡшы актриса («Суфый тарихы» фильмы өсөн)
- 1962 — Иң яҡшы актриса («Тиффаниҙа иртәнге аш» фильмы өсөн)
- 1968 — Иң яҡшы актриса («Ҡаранғы төшкәнде көт» фильмы өсөн)
- BAFTA
- 1955 — Иң яҡшы актриса («Сабрина» фильмы өсөн)
- 1957 — Иң яҡшы актриса («Һуғыш һәм солох» фильмы өсөн)
- Алтын глобус
- 1957 — Иң яҡшы актриса (драма) («Һуғыш һәм солох» фильмы өсөн)
- 1958 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Төштән һуңғы мөхәббәт» фильмы өсөн)
- 1960 — Иң яҡшы актриса (драма) («Суфый тарихы» фильмы өсөн)
- 1962 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Тиффаниҙа иртәнге аш» фильмы өсөн)
- 1964 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Шарада» фильмы өсөн)
- 1965 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Минең гүзәл леди» фильмы өсөн)
- 1968 — Иң яҡшы актриса (комедия) («Ике кеше юлда» фильмы өсөн)
- 1968 — Иң яҡшы актриса (драма) («Ҡаранғы төшкәнде көт» фильмы өсөн)
Одри Хепбёрн тураһында әйтемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хепбёрндың тыуған телдәре - француз теле һәм һолланд телдәре. Ул шулай уҡ инглиз телендә һәм итальян телендә иркен һөйләшкән; Испан телендә аралашҡан[31].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Одри Хепбёрн (почтовая марка)
Иҫкәрмәләр [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Record #66543141 // VIAF (билдәһеҙ) — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
- ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #118746731 // Общий нормативный контроль (GND) (нем.) — 2012—2016.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): платформа открытых данных — 2011.
- ↑ https://www.britannica.com/biography/Audrey-Hepburn
- ↑ 5,0 5,1 Deutsche Nationalbibliothek Record #118746731 // Audrey Hepburn (нем.) — 2012—2016.
- ↑ 6,0 6,1 Audrey Hepburn // Encyclopædia Britannica (ингл.)
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=jn20000700695
- ↑ http://trove.nla.gov.au/result?q=audrey%20peake
- ↑ Find a Grave (ингл.) — 1996.
- ↑ 10,0 10,1 Lundy D. R. The Peerage (ингл.)
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Oxford Dictionary of National Biography (ингл.) / C. Matthew — Oxford: OUP, 2004.
- ↑ https://www.unicef.org/goodwill-ambassadors/audrey-hepburn
- ↑ Who's who (билдәһеҙ) — (untranslated), 1849. — ISSN 0083-937X
- ↑ https://data.performing-arts.ch/a/55fc4bc8-fb59-4ee7-a420-eb8a4bde3ca7 / под ред. Швейцария башҡарыу сәнғәте архивы
- ↑ Метрика Одри Хепбёрн
- ↑ PowWeb
- ↑ Audrey Hepburn Photo Gallery
- ↑ Одри Хепбёрн / Audrey Hepburn
- ↑ Garner, Lesley. Lesley Garner meets the legendary actress as she prepares for this week’s Unicef gala performance, The Sunday Telegraph, 26 мая 1991
- ↑ Jessica Seigel — Print 2006 йылдың 5 май көнөндә архивланған.
- ↑ Audrey Hepburn Children’s Fund — Holland to England
- ↑ CNN.com — Transcripts
- ↑ PowWeb
- ↑ Словарь терминов моды 2010 йылдың 28 август көнөндә архивланған.
- ↑ http://audreyhepburn.com/html/unicef/index.html
- ↑ Audrey Hepburn UNICEF Overview
- ↑ William Kent. An encyclopaedia of London. — Dent, 1951. — P. 573. — 674 p.
- ↑ James Robert Parish, Don E. Stanke. The glamour girls. — Arlington House, 1975. — P. 323. — 752 p.
- ↑ Theatre World Awards (билдәһеҙ). Theatre World Awards. Архивировано 11 март 2012 года.
- ↑ BBC NEWS | Have Your Say | Sir Peter Ustinov: Your tributes
- ↑ «The Many Languages of Audrey Hepburn», Youtubeта клиптар йыйылмаһы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Надеждин Н. Я. Одри Хепберн: «Поговорить с ангелом…»: Биографические рассказы — 2-е изд. — М.: Майор, 2012. — 192 б. — (Неформальные биографии). — ISBN 978-5-98551-202-1.
- Спото Д. Одри Хепберн = Enchantment: The Life of Audrey Hepburn / Перевод Т. Новиковой. — М.: Эксмо, 2009. — 464 с. — (Женщина-Богиня). — ISBN 978-5-699-21237-8.
- Мэйчик Д. Одри Хепберн: Интимный портрет = Audrey Hepburn. An Intimate Portrait / Перевод М. Беккер. — М.: Вагриус, 1998. — 240 с. — (Биографии). — 20 000 экз. — ISBN 5-7027-0588-2.
- Уолкер А. Одри = Audrey. Her Real Story. — Смоленск: Русич, 1997. — 444 с. — (Женщина — миф). — 21 000 экз. — ISBN 5-88590-696-3.
- Шатерникова М. С. Одри Хепберн. — М.: Киноцентр, 1990. — 86 с. — 40 000 экз.
- Яськов В. Г. Одри Хепберн. Моя прекрасная леди. — М.: ЭКСМО, 2012. — 224 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-60371-8.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт Детского фонда им. Одри Хепбёрн
- Одри Хепбёрн (инг.) Internet Movie Database сайтта(инг.) Internet Movie Database сайтта
- Одри Хепбёрн — Детский ангел
- Audrey Hepburn A tribute to her Humanitarian Work 2009 йылдың 1 сентябрь көнөндә архивланған.
- Muere Audrey Hepburn El Pais, 21.01.1993
- 4 майҙа тыуғандар
- 1929 йылда тыуғандар
- Бельгияла тыуғандар
- 20 ғинуарҙа вафат булғандар
- 1993 йылда вафат булғандар
- Швейцарияла вафат булғандар
- Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар
- «Эмми» премияһы лауреаттары
- Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары
- «Грэмми» премияһы лауреаттары
- Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары
- «Оскар» почётлы премияһының лауреаттары
- BAFTA премияһы лауреаттары
- «Алтын глобус» премияһы лауреаттары
- «Оскар» премияһы лауреаттары
- «Тони» премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- ЮНИСЕФ-тың изге ниәт илселәре


text:
Главные вкладки
Сәмиғуллина Миләүшә Рәфәүиз ҡыҙы
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Профессия: Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Профессиональные интересы: Яңы методтарҙы үҙләштереү
Увлечения: Матур урындар буйлап сәйәхәт итеү, гөлдәр үҫтереү
Страна: Россия
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: Нефтекамск
Место работы: МОАУ СОШ №12
Навигация
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/samigullina-milyausha-rafavizovna
Һаумыһығыҙ, хөрмәтле коллегалар, дуҫтар! Һеҙҙе үҙемдең сайтымда күреүгә бик шатмын! Бында үҙегеҙгә кәрәкле мәғлүмәт табырһығыҙ тип ышанам һәм шулай уҡ кәңәштәрегеҙҙе лә көтөп ҡалам.
О себе
Мин, Сәмиғуллина Миләүшә Рәфәүиз ҡыҙы. Баласаҡтан уҡ уҡытыусы булырға хыяллана торғайным. Урта мәктәпте тамамлағас "Нефтекама педагогия колледжы"на уҡырға индем. 2004 йылда колледжды тамамлағас, Өфө ҡалаһының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге "Башҡорт дәүләт педагогия университеты"ның "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте" факультетына уҡырға индем. Бөгөнгө көндә мин Нефтекама ҡалаһының 12-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башланғыс кластарҙа башҡорт теле дәрестәрен уҡытам. Үҙ эшемде бик ныҡ яратам.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
М.Кәрим "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ"; В.А. Сухомлинский " Сердце отдаю детям"
Мой взгляд на мир
Бер яҡшылыҡ меңе менән кире ҡайтыр. Бер рәхәт мең бәләнән ҡотҡарыр, ти халыҡ мәҡәле.
Добавить творческую работу ученика
Код для вставки списка публикаций на другие сайты


text:
667a
Aтайым - таянысым.
Минең таянысым-минең атайым,
Исемен уның шатланып атайым.
Һаҡлай мине, атайым.
Уны гелән тыңлайым.
Атай-ниндәй ябай һүҙ...Әсәй тигән һүҙҙән һуң ул икенсе әйтелә.Сөнки был ике һүҙ гел йәнәшә йөрөйҙәр. Улар кешеләрҙең иң ҡәҙерле кешеләре.
Aтайым - таянысым.
Минең таянысым-минең атайым,
Исемен уның шатланып атайым.
Һаҡлай мине, атайым.
Уны гелән тыңлайым.
Атай-ниндәй ябай һүҙ...Әсәй тигән һүҙҙән һуң ул икенсе әйтелә.Сөнки был ике һүҙ гел йәнәшә йөрөйҙәр. Улар кешеләрҙең иң ҡәҙерле кешеләре.
Минең атайым – минең таянысым, батырым. Ул ысын мәғәнәһендә ошо һүҙҙәргә лайыҡ.Уның исеме Хәлим Уйылдан улы. Урман хужалығында мастер булып эшләй. Эшендә ул хөрмәткә лайыҡ. Эше күп булыуына ҡарамаҫтан, атайым ғаиләһе тураһында онотмай.Ул әсәйемә һәр ваҡыт булыша. Улар бергә аш-һыу әҙерләйҙәр, өй төҙөйҙәр,баҡсала эшләйҙәр. Беҙ уларға ярҙам итергә тырашабыҙ. Хәҙер беҙ үҙебеҙ төҙөгән өйҙә йәшәйбеҙ.
Атайым “Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ”, - мәҡәлгә тап
килеп тора. Сөнки уның белмәгән эше юҡ. Ул бигерә тә бал
ҡорттары менән булышырға ярата. Берәй кеше кәңәш һорап килһә,тиҙ генә ярҙам итергә әҙер тора. Атайымдың иң яҡшы сифиты- үҙ һүҙендә тороу. Әйткән вәғәҙәһен ул үтәмәй ҡалдырмай.
Атайым- минең таянысым. Ул ҙур батырлыҡ эшләмәһә лә, көндәлек тормошта һынатмай, ябай , ғәҙел, эшсән, ярҙамсыл кеше була белә. Киләсәктә мин атайыма оҡшарға теләйем. Ул минең өсөн һәр ваҡыт терәк- таянысым. Шундай атайым булыуы менән мин ғорурланам.
Сәлимгәрәев Нурислам.Белорет районы, 2-се һанлы Инйәр мәктәбенең 2-се синыф уҡыусыһы.
Сверчок
Цветок или сорняк?
Рисуем осень: поле после сбора урожая
В.А. Сухомлинский. Самое красивое и самое уродливое
Дерево в снегу


text:
Башҡорт милли йолаһы "ҡаҙ өмәһе"
план-конспект занятия (старшая группа)
Балалаларға милли башҡорт йолаһы "ҡаҙ өмәһе" менән таныштырыуға байрам кисәһе.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡорт милли башҡорт йолаһы “Ҡаҙ өмәһе”
сценарий
Өлкәндәр төркөмө өсөн.
Өй тип биҙәлгән бүлмә, өләсәй өҫтәл тирәләй ниҙер әҙерләй.
Ҡыҙҙар , малайҙар ишек шаҡып инәләр, һауҙыҡ һорашалар.
Ҡыҙҙар “ҡаҙ өмәһенә” ярҙамға килеүҙәрен әйтеп бирәләр.
Өләсәй:
-Ярҙам бик тә артыҡ булмаҫ шул. Рәхмәт инде. Әйҙәгеҙ үтегеҙ, килегеҙ бында, хәҙер егеттәр ҡаҙҙарҙы салып әҙерләгән береһен индереп торорҙар, ә беҙ ҡыҙҙар ярҙамында йолҡорбыҙ.
(Ҡыҙҙар ярым түңәрәк яһап ултырғыстарға ултыралар , һәр береһенең ҡулында ҡаҙ, улар “йолҡа” башлайҙар.)
Бер бала: Бына һеҙ ҡаҙҙың файҙаһын һөйләһәгеҙ ине, өләсәй.
ӨЛӘСӘЙ: Эйе шул, һөйләйем әле. Борондан ата-бабалар ҡаҙ ҡошҡортон көтөргә яратҡандар, сөнки унан бик күп файҙалы яғын күргәндәр, мамығынан мендәр, яҫтыҡтар, түшәктәр эшләгәндәр, ә итенән, майынан төрлө-төрлө ризыҡтар бешергәндәр. Хатта борон һыуытҡыс булмаған саҡта ҡаҙ итен ҡаҡтап һаҡлағандар, иң ҡәҙерле ҡунаҡтарҙы ҡаҡланған ҡаҙ ите менән һыйлағандар, ә ҡышҡы һыуыҡтарҙа ҡаҙ майы менән ҡул, биттәрен , ҡолаҡ остарын ыуғандар, сөнки ҡаҙ майы сикә, ҡулды һыуыҡтан һаҡлаған. Ана шулай уның файҙаһы бик күп.
Шулай –уҡ өҫтәл артына ултырғас , ҡаҙ итен өлөшләп бүлгәндәр.Тыңлағыҙ әле Рәсимә Ураксина был турала бына ниндәй шиғыр яҙған:
Олатай өлөш бүлә,
Һәр кем өлөшөн белә.
Ҡаҙ боттары ҡарттарға,
Нығыраҡ баҫып атларға.
Түш иттәре- инәйҙәргә
Ҡаҙ көтөп югергәнгә.
Һум иттәре- ағайҙарға
Емдәр биреп ҡарағанға.
Ҡанат төбө-малайҙарға,
Алмаш үҫә ағайҙарға.
Ҡанат осо-ҡыҙҙарға,
Кейәү табып һыҙырға.
Эсәк уралған тәпәй,
Биләүҙәгеләй бәпәй.
Өлөшләтә һәр кемгә,
Ҡаҙҙай шәп югергәнгә.
Ҡаҙ баштары өмәсегә,
Ҡыҙыҡ хәбәр һөйләүсегә.
Бөрләтәү, үпкә, бөйөр
Һәр өмәсегә тейер.
Өлөш бүленде! Өлөш!
Китте һүҙ, китте көлөш!
Ҡыҙыҡтары өмәнең
Һиңә миндә һөйләйем.
Атты туғарам һеҙгә,
Саҡырығыҙ өмәгә!
Ысынлап та шулай шул, Рәсимә апайыбыҙ Ураксина дөрөҫ итеп кенә өләшләү йолаһын шиғырға бик матур тип теҙеп яҙған.
Әйҙәгеҙ балалар, ҡыҙҙар ҡаҙ йолҡҡансы беҙ йомаҡтар ҡойоп , һанашмаҡтар әйтеп алайыҡ.
Ҡыт-ҡыт-ҡыт итә
Килгәнебеҙҙе көтә.
Йомортҡаны алығыҙ-тип,
Ул беҙгә хәбәр әйтә. (тауыҡ)
Башы тараҡ,
Ҡайроғо ураҡ. (әтәс)
Аҡ ҡанат, паҡ ҡанат
Ҡаңҡы-ҡаңҡы ҡаҡ ҡанат . (ҡаҙ)
Оса лап-лоп, төшә лап-лоп,
Йөҙә шәп-шәп, йөрөй саҡ-саҡ. (өйрәк)
-Ҡайһылай шәп икән был малайҙар, баштары бик шәп эшләй.
Ә был малайҙар мәҡәл, әйтемдәрҙе беләләләр ме икән?
-Кем эшләмәй, шул ашамай.
-Себеште көҙ һанайҙар.
-Һүҙ менән түгел, эш менән күрһәт.
-Кешене тун йылытмай, кешене эш йылыта.
-Эшләһәң май ҡабырһың,
Эшләмәһәң буш тәрилкә яларһың.
ӨЛӘСӘЙ: бик уңғандар, үҙҙәре бик тапҡырҙар.
Йыр ишетелә, егеттәр инә.
ӨЛӘСӘЙ: Ҡыҙҙар егеттәрҙә килеп етте.
МАЛАЙ: Егеттәр, әйҙәгеҙ ҡыҙҙарҙы бейеүгә саҡырайыҡ
АЛЫП БАРЫУСЫ: эйе шул, күңел асып алайыҡ.
БЕЙЕҮ “ГӨЛНӘЗИРӘ”
Бер ҡыҙ бала: Әйҙйгеҙ, ҡыҙҙар, малайҙар уйын уйнап алайыҡ.
УЙЫН “ ЙӘШЕРӘМ ЯУЛЫҠ”
ӨЛӘСӘЙ: уйнай-уйнай ҡаҙҙарҙы оноттоғоҙ, шишмәгә барып ҡаҙҙарҙы һыуға сайҡатып алып ҡайтырға кәрәк. Йә, егеттәр, ҡаурыйҙарҙы алығыҙҙа йылғаға еткәнсе уларҙы һибеп барығыҙ.
МАЛАЙ: ә нимә өсөн улай эшләр кәрәк?
ӨЛӘСӘЙ: киләһе йылда ла ҡаҙ хужаларының ҡаҙҙары уңһын, йәй теүәл йөрөһөн, ҡош-ҡортҡа юлыҡмаһын тип, теләкәр теләйҙәр шул ваҡыт.
ӘМИЛИӘ: ҡайтҡанда силәктәргә шишмә һыуы тултырып ҡайтырбыҙ.
ӨЛӘСӘЙ: Ай, рәхмәт, рәхмәт !
Егеттәр, ҡыҙҙар көйәнтәләргә ҡаҙҙар эләләр, силәктәргә ҡаҙ ҡанаттарын әҙерләп китергә әҙерләнәләр.
Өләсәй: -Һеҙ һыу буйҙарынан ҡайтҡансы табындар әҙерләйем, ҡаҙ итенән аш һалайым.
Ҡыҙҙар һыу буйынан ҡайтып киләләр.
АЛЫП БАРЫУСЫ: Ҡыҙҙар ҡайта, ҡаҙҙар йыуып,
Таҙа һыулы инештән.
Балдаҡтары ҡул бауҙары
Алтындан да көмөштән.
Ҡыҙҙар: Өләсәй, ҡаҙҙарҙы йыуып , шифалы шишмә һыуында сайып ҡайттыҡ, ҡаҙҙарығыҙҙы ҡабул итегеҙ.
Өләсәй ҡаҙҙарҙы ҡарай-ҡарай балаларҙы маҡтай.
ӨЛӘСӘЙ: -Күңелдәрҙе дәртләндереп уйын уйнап алайыҡ . “Ҡурай” 235се бит “йәйғор”
Каҙ өмәһе бөтөп килә
Барыһына күңелле.
Киләһе йыл да шулай,
Өмәләр матур уҙһын.
Эйе, шул, эйе шул, өмәләр матур уҙһын.
Йырлайыҡ та, бейейек тә
Өмәһендә үткәрҙек.
ӨЛӘСӘЙ:- әйҙәгеҙ балалар, эшегеҙҙең ашын татып, сәй эсеп алайыҡ.
АЛЫП БАРЫУСЫ: беҙҙең бурыс боронғо ғөрөф-йолаларҙы һаҡлау. Тыуған илдең илдең тоғро кешеһе булып ҡалыу.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Йола бәйрәме "Карга боткасы"
Ход праздникаХод праздникаЗал празднично украшен. На одной стороне макеты деревенских домов, на другой - пейзаж весенней полянки. Звучит веселая мелодия.Воспитатель. В давние времена думали, что ...
"Ҡар һыуына барыу" йолаһы
Башкортостан Республикаһы Сибай ҡалаһыҡала округының «Ҡояшҡай» дөйөм үҫтереү балалар баҡсаһымуниципаль мәктәпкәсә белем биреү бюджет учреждениеһы...
"Буҙа бешеү йолаһы"фольклор
Маҡсат:Балаларҙы башҡорт халҡының милли йолалары менән таныштырыуҙы дауам итеү.Буҙа эсемлегенең кеше организмына булған файҙаһы,уның ниндәй компонененттарҙан,нисек эшләнеүе тураһында бәйен итеү.Буҙа б...
"Кейеҙ баҫыу йолаһы" конспект занятия по башкирскому фольклору
цель: познакомить детей с народно -прикладным творчеством башкир- войлоковалянием...
Ҡар һыуына барыу йолаһы
Ҡар һыуына барыу йолаһы менан танышыу,йомактар сисеу,айтем айтешеу,халык уйндарын уйнау....
“Ҡот ҡойоу йолаһы» дәресе.
Балаларҙа башҡорт халҡының байрамдарына, ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡыҙыҡһыныу уятыу, һүҙлек запасын байытыу, бәйләнешле телмәр үҫтереү, уларҙа етеҙлек, талапсанлыҡ, ныҡышмалылылыҡ, әүҙемлек, тапҡырлыҡ, сослоҡ...