text:
Бына, исмаһам, быйма!..31-12-2014, 01:10 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Тирә-яҡҡа даны таралған оҫтаның ҡулынан бүләк алыуҙы күптәр мәртәбә тип һанай. Хатта Башҡортостанға килгән сит ил ҡунаҡтары ла уның хаҡында ишетеп, ҡул эше өлгөләре менән таныша.
– Кейеҙ, быйма баҫыу менән ун йылдан ашыу шөғөлләнәм, – ти Салауат Ғәбделхәй улы. – Беренсенән, былар хужалыҡта бик кәрәкле әйбер булһа, икенсенән, яратҡан эшем менән булышыу үҙемә кинәнес бирә.
Салауат ағай район, республика кимәлендәге күргәҙмәләрҙә йыш ҡатнаша. Уның кеше дәүмәлендәге һәм бармаҡ ҙурлығындағы быймалары, бәлки, Гиннесс рекордтары китабына индерерлектер! Был ябай булмаған аяҡ кейемдәрен күреп ҡалһа, күптәр улар янында фотоға төшөргә ашыға.
– Күрше Мәсәк ауылында борон Әкәй ҡушаматлы баһадир йәшәгән, – тип хәтирәләргә бирелә оҫта. – Уның кейгән кейемдәре лә ғәләмәт ҙур булған. Табында бер һарыҡты ашап бөтә алған, имеш. Һунарға ла ике ат менән һыбай йөрөгән, тиҙәр. Уның береһе арыһа, икенсеһенә атланған. Ошо ҙур быйманы ана шул алпамыша хөрмәтенә атап баҫтым да инде...
– Ә был быйма нисәнсе үлсәмгә торошло? – тип ҡыҙыҡһынып ҡуйҙым.
– Иҫәпләп сығарғайным, 70-се булып сыҡты!
Салауат Мәхмүтов Абзай ауылы клубының художество етәксеһе булып эшләй. Һөнәрмән, форсаттан файҙаланып, беҙгә бер серен дә асты әле. Баҡтиһәң, клубта үткәрелгән Яңы йыл кисәһендә лотерея уйнатыласаҡ. Унда иң бәхетлеләрҙең береһенә оҫта баҫҡан быйма тәтейәсәк.


c: text/html

text:
8-04-2014, 08:59 / Спорт һәм туризм
“Ҡурташ”та саңғы ярышы
Үткән ял Урал тауындағы “Ҡурташ” спорт комплексында саңғы буйынса ярыш үтте. Уны ҡаланың 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, муниципаль район хакимиәтенең йәштәр, физкультура һәм спорт бүлеге, Белорет ҡалаһының “Саңғы уҙышы федерацияһы” йәмәғәт ойошмаһы ойошторҙо. 5 апрелдә үткән бәйгелә 3, 5, 7,5 һәм 10, 15 саҡрымға йүгереүҙә бѳтәһе 134 бала кѳс һынашты. Белорет, Межгорье, Ѳфѳ, Учалы, Магнитогорск ҡалаларынан йәш спортсылар килгәйне....

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һүҙ алтыны – халҡым хаҡында.
Был үҙе дан: Урал уға – Ватан,
Иҙелдең дә ағы – тик бында.
Ауылым – Бирҙеғол,
Һыуым – Инйәр,
Ҡошом – ҡауҙы,
Ағасым – артыш,
Ораным – аҡтайлаҡ,
Тамғам – балта”.
Ауылға ҡунаҡҡа ҡайтыусыларҙы ла, юлаусыларҙы ла сәләмләп тора был яҙыу. Ҙур булмаған Бирҙеғол быйыл үҙенең 240 йыллығын билдәләйәсәк. Оло юлдың ситендәге ауыл эргәһенән үткәндә уның тәбиғәтенең гүзәллегенә һоҡланмаған кеше юҡ. Әйтергә кәрәк: ниндәй миҙгел һәм көн булмаһын, тауҙарҙан яңынан-яңы күренештәр асыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 417
ҠАҘҘАР, ҡаҙ һымаҡтар отрядының өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған ҡоштар. 30 төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралғандар. БР‑ҙа 8 төрө осрай (аҡ маңлайлы ҡаҙ, аҡ ҡаҙ, сыбар ҡаҙ, ала ҡаҙ, аҡ яңаҡлы ҡаҙ, этала ҡаҙ, ҡара ҡаҙ; сәңкелдәк ҡаҙ). Кәүҙә оҙонлоғо 60—100 см, ауырлығы яҡынса 6 кг. Төҫө һорғолт көрәндән алып ҡара көрәнгә тиклем. Суҡышы ҙур, күпселек төрҙәрҙең суҡыш төбө йыуан. Аяғы йөҙөүгә ҡарағанда атлап йөрөүгә нығыраҡ яраҡлашҡан. Енси диморфизм хас: ата ҡаҙҙар ҙурыраҡ. Моногам. Ояны ерҙә ҡора. Йылына 1 тапҡыр бала сығара, 1—10 аҡ, һарғылт аҡ йәки алһыу төҫмөрлө асыҡ һары төҫтәге йомортҡа һала. Инә ҡош 24—28 көн баҫа, ата ҡаҙ һәр ваҡыт оя янында була. Үҫемлек м‑н туҡлана. БР‑ҙа ала ҡаҙ оя ҡора, башҡа төрҙәре йылы яҡҡа осоп китеү, ҡайтыу ваҡытында осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәренән башҡа, Ҡ. спорт һунары объекты булып тора. Ала Ҡ. БР‑ҙың, этала Ҡ. — БР‑ҙың һәм РФ‑тың, сәңкелдәк Ҡ. РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Бер ваҡыт ҡына…
- Өйҙә юҡ икән, аҙағыраҡ килермен. Һауғынамы? Ялға ҡайттыңмы? - Шулай һөйләнә-һөйләнә килеп торҙо беҙҙең баҡса тәңгәленә бер апай.
- Һаубыҙ әле! Хәлимәне әйтәһеңме? Ял көндәрендә уны өйҙә тап итеүе ай- һай, - тим.
- Иртәнсаҡ уҡ йүгертә һалып һөтөн таратып сыҡты ла курсташтар осрашыуына Әбйәлилгә китте.
- Шулаймы?
- Йомошоң бар инеме?
- Йомош тип ни, зәйәвлинйәмде тултыртып алайым тигәйнем дә. Үҙем йә яңылыш яҙып ҡуйырмын.
- Ҡана ҡарайым әле? Ә-ә, бындайҙы мин дә тултырып ебәргәнем булды. Әйҙә, өйгә инәйек.
Ғариза тигәс, ҡылт итеп атайым иҫкә килеп төштө. Элек уға кәрәк- яраҡ яҙҙыртырға хатта күрше ауылдарҙан да киләләр ине. Хәҙергеләре күбеһе әҙер, өҫтәп мәғлүмәт тултыраһың да ҡуяһың.
Хәлимәне ялдарҙа һирәк осратаһың, тигәйнем. Былай көндәрҙә лә тик кенә ултыра торғандарҙан түгел ул.
Рысыҡай ауылы Хәлимә Мостафа ҡыҙы Әфләтунованың ҡунаҡсыл йортонан кеше өҙөлмәй. Үҙе лә әле ауыл мәҙәниәт йорто үткәргән берәй сарала, әле класташтары, курсташтары ме- нән осрашыуҙарға Бөрйән, Учалы, Әбйәлил тарафтарына китә. Ҡайһы арала өлгөрәлер. Ейәндәрен ҡараша, кәртә тулы мал-тыуар, ҡош-ҡорт. Баҡсаһын шау сәскә биҙәй, йәшелсә-емешен ултырта.
- Әлдә генә эргәмдә Хәлимәбеҙ бар, һөйөнөп бөтә алмайым, - ти Бөйөк Ватан һуғышының тыл хеҙмәте ветераны, 94 йәшлек Зарифа инәй. - Көнөнә әллә нисә тапҡыр инеп, уныһын-быныһын эшләшеп китә.
- Ҡырмыҫҡалыға килен булып төшөп, ҡырмыҫҡа һымаҡ егәрле булып ҡайтҡанмындыр, ахырыһы, - тип шаярта Хәлимә үҙе лә.
Туғандар, ут күршеләрбеҙ Хәлимә менән бала сағыбыҙ бергә үтте. Өй алдындағы йәшел үләндә ялан аяҡ йүгереп уйнауҙар, күрше генә сабынлыҡтарҙа бергәләп бесән эшләүҙәр, шау-гөр килеп емеш- еләк тиреүҙәр. Көтөү ҡайтҡанын көтөп ултырғанда төрлө уйындар уйнау күҙ алдынан китмәй. Үләнтау менән Бабай ҡойоһо араһынан иң элек һарыҡ-кәзә, унан эре мал күренеү менән түҙемһеҙләнеп, һәр кемебеҙ үҙ малына ҡаршы йүгерә. Улары баҡырышып, беҙҙе ҡамап ала. Ана шул саҡтар, бер ваҡыт ҡына, тип йырҙарҙа йырланғанса, ни арала үткән дә киткән. Хәлимә менән икәүләшеп тәүге тапҡыр шиғыр сығарыуҙар ҙа онотолмай.
“Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң
Исемдәре Хәлимә,
Хәлимәгә ҡарау менән
Йәндәремә хәл инә.” Ошо юлдар хәтерҙә. Ҡыҙыҡ, үҙебеҙ шулай сығарҙыҡ микән? Мәгәр, ҡалғандары сатай- ботай, үҙебеҙ-ҙекенә оҡшаған.


text:
Башҡортостанда беренсе хәләл продукцияһы логистик үҙәгенең филиалы барлыҡҡа киләсәк
Яҡын арала Башҡортостанда Рәсәйҙәге беренсе хәләл продукцияһы логистик үҙәгенең филиалы барлыҡҡа килергә тейеш. Үҙәк үҙе күптән түгел Ҡазанда II Хәлыҡ-ара ислам бизнесы һәм финанстар саммиты эше һөҙөмтәһендә асылды. Уны төҙөү тураһында бер йыл элек булып үткән ошо уҡ сарала килешелгән ине.
Үҙәк ислам ҡанундарына ярашлы етештерелгән продукция өсөн үҙенә күрә “йөк күсереп тейәү пункты” буласаҡ. Бында һәр төрлө хәләл тауарҙар – туҡланыу продукттарынан алып кейемгә, косметикаға, дарыуҙарға тиклем туплау урыны буласаҡ. «Хәләл» стандартына ярашлылыҡ тураһында махсус сертификаты булған продукция үҙәктән Рәсәй төбәктәренә һәм БДБ илдәренә оҙатыласаҡ.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, үҙәк тулыһынса Ислам үҫеш банкы средстволарына ойошторолған. Тимәк, ил иҡтисадына яңы капитал һалыуҙар башҡарылған.
Башҡортостандағы филиалдан тыш, Мәскәүҙә, Дағстанда һәм Ҡаҙағстанда үҙәктең йәнә өс филиалы эшләйәсәк.


text:
Химик элемент
Химик элемент — Менделеев таблицаһындағы атом йәҙрәһенең бер үк зарядына эйә булған бөтә атомдар; ирекле хәлдә тағы ла ябайыраҡ матдәләргә тарҡала алмаған ябай матдәләр. Менделеев таблицаһындағы һәр химик элементтың тәртип һаны һәм символы бар[1].
Йөкмәткеһе
Төшөнсә тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Элемент» һүҙен (лат. elementum) боронғо заманда уҡ (Цицерон, Овидией, Горацией) ҡулланғандар. Был һүҙ нимәнеңдер өлөшөн аңлатҡан. Боронғо заманда «Һүҙ хәрефтәрҙән торған кеүек, есемдәрҙә элементтарҙан тора» тигән төшөнсә киң таралған булған. Был һүҙҙә латин алфавитындағы : l, m, n, t («el» — «em» — «en» — «tum») хәрефтәренән килеп сыҡҡан[2]. 1960 йылда химиктарҙың халыҡ-ара съездында молекула һәм атом төшөнсәләре ҡабул ителә.
Химик элементтың хәҙерге заман төшөнсәһе: Химик элемент — йәҙрәһе ыңғай зарядлы һәр айырым атом.
Билдәре химик элементтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылдың апреленә торошло 118 химик элемент булыуы билдәле, уларҙың 94-е тәбиғәттә осрай (ҡайһы берҙәреең эҙҙәре генә). Ҡалған 24-е яһалма юл менән ядро реакцияһында барлыҡҡа килә. Тәүге 112 элемент даими, ҡалғандары — ваҡытлыса.
Химик элемент символы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элементтың символы
- элементтың исемен
- элементтың бер атомын
- был элементтың бер моль атомын
аңлата. Элементтың символына ҡыҫҡартылған исемен латинса исемен яҙалар: Cu — баҡыр (cuprum), Ag — көмөш (argentum), Fe — тимер (ferrum), Au — алтын (aurum), Hg — терегөмөш (hydrargirum).
Миҫал:
- — ике атомдан торған водород молекулаһы
- —2+ зарядлы баҡыр ионы
- Ҡалып:Nuclide2 — йәҙрә заряды 6, атом массаһы 12 булған углерод атомы.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Химик элементтар символдары системаһын 1811 йылда швед химигы Я. Берцелиус тәҡдим итә. Химик берләшмә символ элементтың сифат составын ғына түгел, һан яғынан химик үҙенсәлеген күрһәтә, сөнки символ һәр элементтың йәҙрә зарядын, тышҡы ҡатламда электрондар һанын күрһәтә.
Химик элементтың карточкаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 — химик элементтың билдәһе.
- 2 — исеме.
- 3 — химик элементтың тәртип һаны, атомдағы протондар һаны.
- 4 — атом массаһы.
- 5 — энергетик ҡатламдарҙа электрон урынлашыуы.
- 6 — электрондар конфигурацияһы.
Химик элементтарҙың тәбиғәттә таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә химик элементтарҙың 88-е тәбиғәттә таралған. Технеций Tc (тәртип һаны 43), прометий Pm (61), астат At (85) и франций Fr (87), һәм урандан U (тәртип һаны 92) һүң урынлашҡан элементтар яһалма юл менән алынған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бик аҙ миҡдарҙа тәбиғәттә табыла.
Ер ҡабығында кислород һәм кремний киң таралған. Был элементтар алюмин, тимер, кальций, натрий, калий, магний, водород һәм титан менән Ер ҡабығының 99 % тәшкил итәләр, ҡалған элементтарға 1% тура килә. Ер ҡабығында элементтарҙың масса миҡдары кларк һаны менән күрһәтелә.
Ер ҡабығы составы мантия һәм Ер төшө составынан айырыла. Ер төшө тимер һәм никельдан тора. Шулай уҡ Ҡояш системаһы составы йыһан составынан айырыла. Йыһан да иң күп таралған элемент водород һәм гелий.
Химик матдәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Химик матдә бер төрлө элементтарҙан (ябай матдә) һәм төрлө элементтарҙан (ҡатмарлы матдә йәки химик ҡушылмалар) торорға мөмкин. Бер үк химик элементтың төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килтерә алыу үҙенсәлеге аллотропия тип атала. [3]
Агрегат хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәти шарттарҙа 11 элементтың ябай матдәһе газ хәлендә ((H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn)), 2 элементтың ябай матдәһе шыйыҡса хәлендә — (Br, Hg), ҡалған элементтарҙың ябай матдәһе ҡаты есемдәр хәлендә 500-гә яҡын ябай матдә булыы билдәле. [3]


text:
Мәҙәниәт усаҡтары саҡыра30-11-2013, 01:00 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
2 декабрҙә – I Бөтә Рәсәй хореография фестивале;
4 декабрҙә – "Таланттар йондоҙлоғо" хәйриә концерты;
5 декабрҙә – Тәнзилә Дәүләтбирҙинаның "Минең ғаиләм" мелодрамаһы;
6 декабрҙә – Рәлиф Кинйәбаев инсценировкаһы буйынса әҙерләнгән Талха Ғиниәтуллиндың "Ер менән күк араһында" (премьера) өндәге күрәҙәлеге;
8 декабрҙә – Хәлисә Мөҙәрисованың "Бәхет хаҡы" музыкаль мелодрамаһы.
Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында
6 һәм 7 декабрҙә – "Заһир, Гөлшат һәм Берлиндың асҡысы" драмаһы.
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында
4 декабрҙә – Башҡортостандың халыҡ артисы Владислав Мортазиндың концерты.


text:
Һыйланғанда сама белегеҙ
31 декабрҙә иртән һәм кѳндѳҙ ауыр ризыҡтар ашауҙан баш тартырға кәрәк. Күберәк йәшелсәләрҙән эшләнгән салаттар менән туҡланығыҙ. Бик булмаһа, тѳшкѳ ашҡа һыуҙа бешерелгән бутҡа, сәтләүек, кѳнбағыш ашарға була.
Байрам ѳҫтәлендә, ғәҙәттә, беҙ ауыр үҙләштерелә торған ҡабымлыҡтарҙы ѳҫтѳнѳрәк күрәбеҙ. Майонезлы, балыҡтан эшләнгән салаттар, тоҙло, ыҫланған әйберҙәрҙе йәшелсәнән зәйтүн майы йәки лимон һуты ҡушып эшләнгән салаттар менән алмаштырырға була. Ҡабымлыҡ ни тиклем еңел әҙерләнә һәм аҙ калориялы компоненттарҙан торһа, ул шул тиклем еңел үҙләштереләсәк. Әлбиттә, маринадланған, ыҫланған итте һеҙ барыбер ашаясаҡһығыҙ, ләкин уларҙы йышыраҡ укроп, петрушка, салат япраҡтары менән ҡулланығыҙ. Табындың түренә менеп ҡунаҡлаған спиртлы эсемлектәрҙең тѳп дозаһын ҡайнар ашты ашағанда эсәләр. Беренсенән, тиҙ иҫермәйәсәкһегеҙ, икенсенән, май араҡыны еңел үҙләштерергә ярҙам итә. Тәм-томдан байрам ѳҫтәленә пудинг, мусс, туңдырма әҙерләгеҙ. Бәлеш, торттарҙы бѳтнѳктән (мята) әҙерләнгән сәй менән эсергә тырышығыҙ. Шулай итһәгеҙ, татлы ризыҡты күп ашауҙан күңел болғанмаҫ. Әгәр ҙә ҡунаҡ саҡырһағыҙ, ѳҫтәл әҙерләгеҙ. Табынға биргәндә тәрилкәләрҙең тауышы сыҡмаһын ѳсѳн ашъяулыҡ аҫтына ҡалын ғына тауар йәйергә кәрәк. Әгәр ҙә ѳҫтәлегеҙҙе бәләкәйерәк тип иҫәпләһәгеҙ, фуршет ойоштороғоҙ. Фуршет ѳсѳн ѳҫтәл бүлмәнең бер яҡ ситенәрәк әҙерләнә. Ѳҫтәлгә киң, иҙәнгә тѳшѳп торған япма йәйелә. Ѳҫтәлдең ситенә закускалар, уртаһына тәм-том, емеш, шәрбәтле ризыҡтар теҙелә. Таҙа һауыт-һаба һәм салфеткалар ѳҫтәлдең бер яҡ башына ҡуйыла. Фуршетҡа ҡағыҙ салфеткалар, бындай табынға сепрәк салфеткалар бирегеҙ. Ниндәй Яңы йыл мѳғжизәһеҙ, уйын-кѳлкѳһѳҙ үтһен инде. Бының ѳсѳн махсус бәлеш бешерергә мѳмкин. Һәр береһенең эсенә кәнфит, сәтләүек, арахис һ.б. ризыҡтар һалып сығырға кәрәк. Ҡунаҡтар бәлештәрҙе үҙе һайлап ала һәм юрайһың, мәҫәлән, кәнфит - татлы тормош, асҡыс - машина...
Эсә белеп эсегеҙ
* Байрамда иҫергәнсе эсеү әҙәпһеҙлек. Эскән саҡта ас ҡарынға эсмәгеҙ. Башта майлы ризыҡ ашағыҙ. Бер аш ҡалағы үҫемлек майы ҡабырға ла мѳмкин. Был организмдан алкоголде тиҙерәк сығарасаҡ. Алдан бер стакан ҡаты сәй йә лимонлы кофе эсеү, тәүге рюмкаға тиклем 10-15 минут элек бер нисә тѳймә активлаштырылған күмер (артабан һәр ике сәғәт һайын) ашаһағыҙ ҙа иҫермәйәсәкһегеҙ.
* Бутамағыҙ! Яңы йылды, ғәҙәттә, шампандан башлайҙар. Уны эскәндән һуң икенсе рюмкаға шунда уҡ үрелмәгеҙ. Картуф, майлы һәм әсе ризыҡтар алкоголде тиҙерәк бѳтѳрә. С витамины, гѳлйемеш, лимон, грейпфрут ашарға тырышығыҙ.
* Яңы йыл тѳнѳндә тѳрлѳ уйындар ойоштороғоҙ. Ҡыҫҡаһы, рәхәтләнеп күңел асығыҙ.
Яңы йылды нисек үткәрәһең - йыл шулай үтә, тигәнде онотмағыҙ. Йѳҙѳгѳҙҙән шат йылмайыу, күҙегеҙҙән нур китмәһен, йортоғоҙ шат тауыштарға күмелһен. Яңы йыл менән!
Н. Вәлиуллина.


text:
– Был миҙгел беҙҙең өсөн бик иҫтәлекле, – тип һүҙен башланы Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, режиссер Олег Закир улы
Уның атаһы Шаһиморат заманында ауылда ғына түгел, тотош районда танылған умартасы була. Ата-бабаларҙың был кәсебенә ҡарата улында ла һөйөү тәрбиәләй. Ул саҡта башҡорт балына әллә ни иғтибар булмай: уны һатыуы ла ауырға төшә. Әммә үҙҙәре лә бал ҡортондай тырыш Бикбовтар юғалып ҡалмай: яратҡан шөғөлдәренә тоғро ҡала.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Булат Бикбов умартасылыҡ менән ныҡлап шөғөлләнә. Әйткәндәй, хозур тәбиғәт ҡосағында ултырған Ғәлиәхмәттә бал ҡорто үрсетеүе ауыр түгел. Эргәләге йүкә ағастары, шау-сәскәле болондар йыл дауамында нәҙекәйбилдәргә хуш еҫле тәмлекәс йыйырға булышлыҡ итә. Шуға күрә иң татлы бал тап Ғәлиәхмәт умартасыларында тигән дан тирә-яҡта күптән таралған.
(Хәсән Назар, “Был мөхиттә”, 2014 йыл, 18 июль)
Күренекле шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәсән Назар шиғриәт һөйөүселәрҙе “Был мөхиттә” исемле поэмаһы менән ҡыуандырҙы.
Халыҡтың яратҡан шағиры, ҡөҙрәтле тел оҫтаһы беҙҙе әйләндереп алған бөгөнгө донъяға байҡау яһай, ошо юҫыҡта кешеләр араһындағы мөнәсәбәтте, улар аңындағы үҙгәрештәрҙе аңларға, тормошта бер төрлө, ә ғәмәлдә бөтөнләй башҡаса күренештәрҙең асылына төшөнөргә ынтыла. Шағир уйҙары менән берсә үткәндәргә юллана, берсә бөгөнгөгә әйләнеп ҡайта, берсә тормош тәжрибәһен мул туплаған аҡһаҡал рәүешендә, әйләнә-тирә хәл-ваҡиғаларҙы бизмәнгә һалып, уларға үҙ ҡарашын, үҙ баһаһын белдерә, фәлсәфәүи күҙлектән сығып, замандаштары алдына уйландырырлыҡ һорауҙар ҡуя.
Энтузиаст-тикшеренеүселәрҙең тырышлығы менән яу йылдарындағы яңынан-яңы мөһим хәл-шарттар, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡатнашҡан ваҡиғалар асыҡлана. Һуғыштың иң ауыр тәүге йылдарында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына, ауыр юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, дошман көсөн ҡаҡшатыу, уның ил үҙәгенә үтеп инеүенә юл ҡуймау бурысы йөкмәтелә. Ул дәүерҙә айырым кеше яҙмышы түгел, ә бөтә ил яҙмышы хәл ителә. Тиҫтәләрсә, йөҙҙәрсә мең кеше һәләк була, әсирлеккә төшә.
Ғ. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһына 46 йыл ғүмерен бағышлаған, ән.
Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә район хакимиәте Рәсәйҙең Дәүләт Думаһы депутаты Марсель Йосопов менән берлектә ойошторған сараның төп маҡсаты был төр көрәш менән шөғөлләнеүселәрҙең оҫталығын арттырыу, мәктәп уҡыусыларын сәләмәт тормош алып барырға саҡырыу булды.
Кикбоксинг һәм көрәш сәнғәте буйынса 24 тапҡыр донъя чемпионы Вил Ғабдуллин лицей егеттәре менән сәләмәт тормош алып барыуҙың мөһимлеге хаҡында әңгәмә ҡорҙо, йолаларҙы һанлап, ололарҙы ихтирам итеп йәшәү кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды, үҙ миҫалында “еңеүгә ынтылыу” төшөнсәһен аңлатты.
Зәмирә менән Хәлит тә тырышып-тырмашып донъя көтә, мал-тыуар үрсетә. Балаларҙы уҡытырға кәрәк бит, кеше араһында үҙҙәренең дә йөҙҙәре яҡты, мал аҫрамаһаң, оят булыр. Ауылдаштар бит “күлдәге матур” тип маҡтамай, ихата тултырып мал тотҡанды ғына хөрмәт итә.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Васыят
Салауат районының Моратовка ауылында йәшәүсе 88 йәшлек Фатиха әбей Вәлиуллинанан 3. Булякова, И. Шәрипов яҙып алдылар.
Элекке заманда бер ҡарт йәшәгән. Уның өс улы булған. Ҡарттың үлер ваҡыты еткән. Ул өс улын да янына саҡырып алған. Һәр бер улына васыят әйткән. Бабай иң оло улына былай тигән:
- Улым, һин ауыл һайын һарай һал. Икенсе улына аҙна һайын ҡатын алырға ҡушҡан. Ә өсөнсө улына былай тигән:
- Ерҙе һөргәс, баш-баштарын ҡондоҙ ҡауырыйы менән ҡаймалап ҡуй, - тигән, ти.
Бабай үлеп киткән. Малайҙар аталарын әйбәт итеп ерләгәндәр. Шул ваҡыт улар аталарының васыятын иҫтәренә төшөп аптырап ҡалғандар. Улар бер нисек тә уйлап сығара алмағандар һәм аҡыл эйәһенә барып, был васыятты аптырап һөйләп биргәндәр, һүҙҙе оло улы башлаған:
"Атайым өсөбөҙгә өс васыят әйтте, ләкин беҙ мәғәнәһенә төшөнә алманыҡ. Ул миңә ауыл һайын һарай һалырға ҡушты. Мин нисек ауыл һайын ул һарайҙы һалайым ти?"
- Икенсе улы һүҙгә ҡушыла: "Ә миңә аҙна һайын ҡатын алырға ҡушты. Аҙна һайын нисек итеп ҡатын алып йөрөйөм, ти?"
- Шул ваҡыт өсөнсөһө лә үҙ зарын әйтеп һалды: "Миңә ер һөрөп, баш- баштарын ҡондоҙ ҡауырыйы менән ҡаймалап ҡуйырға ҡушты. Ул ҡауырыйҙы ҡайҙан алайым да, нисек ҡаймалайым, ти?"
Аҡыл эйәһе бик иғтибар менән уларҙы тыңлап торғас, былай тине, ти:
- Атайығыҙ бик яҡшы васыят ҡалдырған. Уны үтәһәгеҙ һеҙ кеше булырһығыҙ. - Улым, һиңә ауыл һайын Һарай һалырға ҡушҡан. Һиңә ул ауыл һайын дуҫ-иш булдырырға, кеше килгәндә уларҙы яҡшы ҡаршыларға ҡушҡан.
Ә һиңә аҙна һайын ҡатын ал, тигән. Был һинең бик эшлекле булырға, өйҙә һаҫып ятмаҫҡа, ҡатының янына һағынып ҡына ҡайтырға, тик бер генә ҡайтып килергә ҡушҡан.
Ә өсөнсө улым һиңә ерҙе яҡшы итеп эшкәртергә, еренә еткереп эшләргә, 5-6- шар ҡабат һөрөргә ҡушҡан.
Өс бер туған аҡыл эйәһенә рәхмәт әйтеп, аталарының васыятын үтәргә керешкәндәр.
Ссылка на эту публикацию:
Васыят [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.8 (дата обращения: 23.05.2018).


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Украин Теле Үҙәге Булып Китеү" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
Сит ил студенттары булырға яраталар украина өлөшө союзы мәғариф. Кереү аша украин теле Үҙәге булып китеү гарантия күп бонусов өсөн сит ил студенттары.
Мин ищу алыу мөмкинлеге мәғариф Ауропала. Әммә һайлап алыу мөмкинлеге ҙур килгән агенттар мәжбүр минең менән фекер. Ярай әле, бар допуск-Үҙәге. Ул иҫ киткес тура килә, abilyty студенттар өсөн теләгән сит илдә уҡырға. Уның менән барыһы да ябай һәм ғәҙәти, һәм борсолоу кәрәкмәй хәҡиҡәт тураһында агенты.
Украин Теле Үҙәге Булып Китеү, Мин оло рәхмәтемде белдерәм һеҙҙең бөтә командаға. Һеҙ яһарға минең инеү еңел һәм комфорт. Минең әле бер ни тиклем ҡурҡыу, мин килдем, Украинаға. Әммә украин теле ҡабул ярҙам итә бөтә миңа. Минең өсөн бер ниндәй проблема юҡ, ә, ғөмүмән,. Ҙур рәхмәт барыһы хеҙмәткәрҙәренә украина Үҙәге булып китеү.
Мин Украинала. Мин иҫке медицина белеме. Минең алыу процессы бик еңел. Виза алдым башҡа проблемаларҙы. Мин бәхетле. Ярай әле украина Үҙәге булып китеү. ПС: Бонустар килгәс, иҫ киткес булды. Улар миңа булыша күп тормошонда Украинала. Һеҙҙең иң яҡшы һәм һеҙ, ысынлап та ла, заботиться тураһында студента.
Барыу үҙәге-был ойошма, ул ярҙам итә, студент белем алырға, сит илдәрҙә


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Страница 8
Зәйнетдин ҡайҙа ашҡына?
Новости / Мәҙәниәт // 15-03-2018, 17:26
Бөгөнгө көн геройы Заһир ЗӘЙНЕТДИНОВТАН сабыйҙарса ихласлыҡ, башҡорт егеттәренә генә хас көс-дарман, мең кешегә етерлек тырышлыҡ, талант, мөләйемлек урғыла. Шуға ла сәхнәгә сығыу менән тамашасылар күңелен “һә” тигәнсе яулайҙыр ул. Күп яҡлы таланты менән халҡына хеҙмәт итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған был йәш егеттең киләсәген күҙаллауы ауыр түгел: сәхнә! Дүрт йәшендә Өфө сәхнәһендә бейеп, республика башлығы ҡулынан бүләккә милли кейем алған кеше тап шулай булырға тейеш тә....
“Урал”, “Шүрәле”, “Тамъян”
Новости / Мәҙәниәт // 15-03-2018, 08:00
йәки Был егеттәр ҡайҙан?
Хәтерегеҙҙәме, элек совет мәктәптәренең һәр береһендә тиерлек бай ассортименттағы спорт инвентары һәм музыка ҡоралдары була торғайны. Ҡыҙҙар скакалка, обруч менән мәж килә, ә малайҙар гер күтәрә, ҡул көрәштерә, теннис уйнай. Ә музыка бүлмәһендәге гитаралар өсөн һәр ваҡыт талаш. Сөнки улар ғүмер-ғүмергә егеттәрҙең “ҡоралы” булды. Малайҙар килмәгәндә генә беҙгә гитара ҡылын сиртеп, синтезатор телдәренә баҫып ҡарау бәхете татыны. Ә инде был ҡоралда уйнаған йәки төрлө төркөм ойоштороп, йырлап йөрөгән егеттәр бөтә мәктәп ҡыҙҙарын ғашиҡ итә ине. Һеҙҙең мәктәптә лә шулай булғандыр, эйеме?...
“Айыҡ аҡыл менән йәшәйем”
Новости / Мәҙәниәт // 14-03-2018, 09:56
Гәзитебеҙҙең 10-сы, 9 мартта сыҡҡан һанында Әхәт Мотаһар улының тормош юлдашы Тәнзилә ҮЛМӘҪБАЕВА тураһында мәҡәлә сыҡҡайны... Шуны иғтибарығыҙға тәҡдим итәбеҙ.
Тәнзилә Абдулла ҡыҙы бөгөн тыуған көнөн билдәләй... Ауыр ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ...
“Башҡортостан” телерадиокомпанияһы директорының радиотапшырыуҙар буйынса урынбаҫары, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика хөкүмәт премияһы лауреаты Тәнзилә ҮЛМӘҪБАЕВА:
1) Күңелем менән йомшаҡ, нескә булһам да, уны күрһәтмәйем, тыштан ҡаты, талапсан кеше булып ҡалам. Бала саҡтан интернат һалған тәрбиә был. Тыуған ауылымда (Күгәрсен районының Әлмәс ауылы) башланғыс мәктәп кенә булыу сәбәпле, 4-се кластан алып Мораҡ интернат-мәктәбендә уҡыным. Бер бүлмәлә егермеләп ҡыҙҙың йәшәүе, атай-әсәйҙән айырым сит мөхиткә өйрәнеп китеүе бик ауыр булды. Һәр бала өсөн психологик һыналыш осоро ине ул. Һынмайынса, иҫән-һау мәктәпте тамамлауыма шатланам. Класташ егет-ҡыҙҙар менән һаман да аралашып йәшәйбеҙ, бала саҡ дуҫтарым менән бәйләнеш өҙөлмәй....
Талпынған тауға менер
Новости / Мәҙәниәт // 14-03-2018, 07:00
йәки шиғри күңелле бейеүсене яңы шөғөлгә – сыбыртҡы үрергә нимә мәжбүр иткән?
Марат Яҡупов бар күңелен һалып, ашыҡмай ғына сыбыртҡы үрә. Уның хәрәкәттәре һалмаҡ кеүек, ләкин тилбер бармаҡтарына күҙ эйәрмәй, ә йөҙөн әленән-әле йылмайыу яҡтырта. Илаһи бер мәл, сөнки ул яттан шиғыр ҙа һөйләй – һөйөү һәм һағыш, ҡыуаныс һәм наҙ, тоғролоҡ һәм кешелеклек тураһында......
Насар ғәҙәттән нисек ҡотолорға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 13-03-2018, 06:30
Был һорауымды кемгә бирергә белмәй йөрөнөм, табипҡа барырға уңайһыҙланам. Шуға ла гәзит аша психологҡа мөрәжәғәт итергә булдым. Борсолған йәки ниндәйҙер ҡатмарлы проблема тураһында уйланғанда ирендәремде тешләйем. Һөҙөмтәлә ул йәмһеҙ булып ярыла, ҡанап йөрөй. Был ғәҙәттән нисек ҡотолорға икән?
Илүзә, К., 34 йәш....
“Беҙҙе музыка бәйләне”
Новости / Мәҙәниәт // 11-03-2018, 06:00
йәки “неформат” ҡыҙҙың үҙ-үҙен эҙләүе
Рузилә ЙӘМИЛЕВА тигән талант менән “Ҡош юлы” проектында танышҡайным. Уның Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡыуын ишетеп, башҡорт эстрадаһында сағыу бер “йондоҙ”ҙоң мотлаҡ ҡабынасағына ышанып йөрөнөм. Ысынлап та, ул үҙенсәлекле тауышы һәм башҡаларҙы ҡабатламаҫ йырҙары менән “Башҡот йыры” проектында һәм “Төнгө ултырыш” концерттарында үҙ тыңлаусыларын таба башлағайны инде. Тик балҡып өлгөрмәгән “йондоҙ” юҡҡа сыҡты һәм... “Бәйләнештә” селтәрендә уның “Диңгеҙгә” тигән өр-яңы клибын күреп, ҡабат ҡабынды, тип әйтергә баҙнат итәм. Ябай клип, тик Рузиләгә генә хас моң, үҙенсәлекле аранжировка. Ниһайәт, тигән уйҙар менән йырсының үҙен әңгәмәгә саҡырҙым....
“Атай-әсәйемә рәхмәтлемен”
Новости / Мәҙәниәт // 9-03-2018, 07:30
йәки Ни өсөн Таһир Әсәҙуллин теннис буйынса чемпион булмаған?
Башҡортостандың атҡаҙанған артистары – йырсы Рәфисә һәм бейеүсе Марат Әсәҙуллиндарҙың ғаиләһен белмәгән кеше һирәктер. Оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләп, улар республиканы ғына түгел, бөтә Рәсәйҙе үҙҙәренең таланты менән һоҡландырҙы, хайран итте. Әлшәй һандуғасы тип нарыҡланған Рәфисә апай ниндәй хужабикә? Бала саҡтан бейеү сәнғәтенә мөкиббән булған Марат ағай улының бейеүсе булыуын теләгәнме? Был турала ике сәнғәт әһеленең улдары – йырсы, башҡорт эстрадаһының сағыу “йондоҙ”она әүерелгән Таһир ӘСӘҘУЛЛИН менән әңгәмә ҡорҙоҡ....
«Кандидат в золотом», или Бегство от закона
Новости / Сәйәсәт // 7-03-2018, 09:00
Очередной «скелет из шкафа» кандидата от КПРФ Павла Грудинина вытащила на свет божий Федеральная налоговая администрация Швейцарии. На этот раз не только иностранные счета с сотнями тысяч долларов, но и золото, о чем он «забыл» проинформировать ЦИК и налоговые органы. По словам члена ЦИКа Александра Кинева, по состоянию на 31 декабря 2017 года в швейцарском банке UBS Switzerland AG Грудинин имел 13 незакрытых счетов, а не два, как считалось ранее. Если эти счета не были закрыты на момент его регистрации в качестве кандидата, это грубейшим образом нарушает законы «О выборах президента Российской Федерации» и «О валютном регулировании и валютном контроле». Эксперты гадают: не потому ли кандидат перестал участвовать в теледебатах, что не желает отвечать перед избирателями на неудобные вопросы? А их становится все больше.
http://www.mk.ru/social/2018/03/06/kandidat-v-zolotom-ili-begstvo-ot-zakona.html...
Рәсәй атлеттары – алтынсы
Новости / Спорт // 6-03-2018, 07:00
Айырылышҡандан һуң нисек йәшәргә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 5-03-2018, 09:45
Күптән түгел ирем менән айырылыштыҡ. Әле ауыр тойғоларҙан ҡотола алмайым. Үткәндәрҙе иҫкә төшөрәм, ҡайҙа һәм нисек хаталандым икән, тип уйланам. Йоҡом ҡасты, тамағыма аш бармай. Яҡындарым минең өсөн борсола. Йонсоған төҫ менән йөрөйһөң, үҙең һәм балаларың тураһында уйла, һаулығынды һаҡла, ти улар. Тормоштан йәм табып, артабан нисек йәшәргә?
Зилиә.
Б. районы....


text:
Герма́ния (шулай уҡ Әлмәниә (иҫке әҙәби)); рәсми исеме Герма́ния Федерати́в Республика́һы,
Германия Федератив Республикаһының майҙаны — 357 022 км², донъяла 61 се урында тора. Баш ҡалаhы —
Германия Европаның үҙәгендә урынлашҡан,
Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғи шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел.
Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы климат шарттарында бик күп һаҙлыҡтар яһалған, хәҙер уларҙың барыһы ла бөтөргәндәр. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр өсөн бик яҡшы. Был — бик әһәмиәтле малсылыҡ районы.
Илдең ҙур өлөшөн уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, гнейс, ҡомташ, аҡ буяу ҡатнашҡан яһалған тау тоҡомдарынан һәм киң үҙәндәр менән айырылған.
Германияның көньяҡ өлөшөнә Альп тауҙарының төньяҡ һырттары һәм уның итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бейек булмаған, ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы тиймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул милли парктар рәүешендә һаҡлана.
Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C тан (тигеҙлектәр) — минус 6 °C каса (тауҙар). Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса.Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000-2000 мм.
Германияла йылғалар күп: Рейн, Дунай, Эльба, Везер һәм Одер, улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәле — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: Боден, Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң матур һәм ҙур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан.
Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең бер сама 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кеше ҡулы менән яһалған ландшафттар өҫтөнлөк итә.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Латвия Республикаһы делегацияһы менән эш осрашыуы үткәрҙе
Фото:
26 мартта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Латвия Республикаһының Рәсәй Федерацияһындағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Эдгарс Скуя етәкселегендәге Латвия Республикаһы делегацияһы менән осрашты, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Осрашыу барышында Латвия һәм Башҡортостан араһында тауарҙар әйләнешен үҫтереү мәсьәләләре һәм хеҙмәттәшлек итеү өсөн перспективалы йүнәлештәр тикшерелде.
Рөстәм Хәмитов Эдгарс Скуяны республиканың 2011 йылдағы төп эш һөҙөмтәләре менән таныштырҙы. Башҡортостан Президенты һүҙҙәренсә, төбәктә еңел сәнәғәт һәм туризм кеүек республика өсөн яңы тармаҡтарҙы үҫтереү буйынса әүҙем эш алып барыла.
— Беҙ ауыл хужалығы позицияларын нығытыу өҫтөндә эшләйбеҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Үткән йыл һөҙөмтәләре буйынса беҙ Рәсәй Федерацияһында ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе биш иң ҙур төбәк иҫәбенә индек һәм бөгөн был йәһәттән тағы ла тырышыбыраҡ эшләйбеҙ. Шуға күрә Башҡортостан яҡшы үҫешә. Ағымдағы йылдың үткән ике айы темптарҙың төшмәүен күрһәтте, сәнәғәт производствоһы үҫешеүен дауам итә.
Башҡортостан Президенты республикала инвесторҙар йәлеп итеү йәһәтенән яңы ҡануниәт булдырыу буйынса ҙур эштәр алып барылыуын билдәләне.
— Беҙгә килеп, заводтар, предприятиелар төҙөгән, яңы эш урындары булдырған инвесторҙар өсөн етди ташламалар тәҡдим итәбеҙ. Бөгөн беҙ Рәсәй Федерацияһының үҫешкән территориялары менән бер рәткә торҙоҡ, һәм артабан да ошо йүнәлештә дауам итәсәкбеҙ. Бынан тыш, инновациялар йәлеп итеү, инновацион продукция етештереү йәһәтенән беҙ Рәсәйҙең10 иң яҡшы төбәге иҫәбенә инәбеҙ. Һәм, әлбиттә, бындай асыҡ, яҡшы эш шарттарын булдырыу беҙҙең өсөн мөһим, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды төбәк башлығы. – Хөкүмәтебеҙҙе асыҡ, ғәҙел, коррупцияға бирелмәгән тип позициялайбыҙ. Был бик мөһим. Бөгөн илдең һәм донъяның төрлө нөктәләренән күп кенә тауар етештереүселәр Башҡортостанға көс һәм ресурстар йүнәлтеү төбәге булараҡ ҡарай.
Башҡортостанда мең ярым тирәһе латыш йәшәй. Республика Президенты һүҙҙәренсә, төбәктә тигеҙ милли сәйәсәт алып барыла.
— Был йәһәттән барыһына ла ҡулыбыҙҙан килгәнсе ярҙам итәбеҙ, һәм артабан да был эште дауам итәсәкбеҙ. Мин үҙем яңыраҡ Башҡортостандың Архангел районында, Максим Горький ауылында булдым. Унда латыш тарихи-мәҙәни үҙәге эшләй. Быйыл Мәҙәниәт йортона ремонт үткәрергә һәм уны сафҡа индерергә һөйләштек. Унда әлеге үҙәк урынлаштырыласаҡ. Был эште 2012 йылда башҡарып сығасаҡбыҙ, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
Эдгарс Скуя иҫәпләүенсә, Латвия менән Башҡортостан араһында яҡшы үҫешкән хеҙмәттәшлек итеү йүнәлештәре бар ҙа инде.
— Латвия Республикаһы Башҡортостанға бында йәшәүсе латыштарға мөнәсәбәте өсөн бик рәхмәтле, — тип билдәләне Илсе. – Улар бында үҙҙәрен яҡшы тоя. Миңә үҙемә өс йыл элек улар менән Лиго байрамын билдәләргә насип булды (латыш халыҡ байрамы, 23 һәм 24 июндә билдәләнә). Һәм барыһының да – башҡорттар, татарҙар, рустар, латыштарҙың – уны бергәләп билдәләүен күрҙем. Архангел районындағы латыш мәктәбе лә Президент һәм республика етәкселеге ярҙамы менән эшләй. Бының өсөн һеҙгә айырым рәхмәт әйтәбеҙ.


text:
Республикала иҡтисади әүҙем халыҡ һаны 1,988 миллион кеше тәшкил итә
2013 йылдың февраль-апрель айҙарында статистика органдары тарафынан үткәрелгән тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостанда иҡтисади әүҙем халыҡ һаны 1,988 миллион кеше тәшкил итә.
Уларҙың 1,855 миллиондан ашыуы — хеҙмәт эшмәкәрлеге менән мәшғүл, 133 меңе – эшһеҙ.
Бер йыл элек республикала иҡтисади әүҙем халыҡ һаны 2,041 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә ине. Уларҙың 1,918 миллионы – хеҙмәт эшмәкәрлеге менән мәшғүл ине, ҡалғандары эшһеҙ тип иҫәпләнде.
БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 2013 йылдың февраль-апрель айҙарында дөйөм эшһеҙлек кимәле Башҡортостанда 3,1 процент тәшкил иткән. Рәсәй буйынса был һан – 5,7 процентҡа, Волга буйы федераль округында 5,2 процентҡа тиң. Бер йыл элек был күрһәткес, шул тәртиптә, 6,1; 5,5 һәм 5,3 процент тәшкил иткән.


text:
Ольга Голодец Республика клиник дауаханаһындағы бала табыу йортоның эше менән таныштыФото: Хәлит Сафин
Ольга Голодец Республика клиник дауаханаһындағы бала табыу йортоның эше менән танышты
Ольга Голодец Республика клиник дауаханаһындағы бала табыу йортоның эше менән таныштыФото: Хәлит Сафин
ӨФӨ, 2014 йыл, 31 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары Ольга Голодецтың эш сәфәре дауам итә. Вице-премьер һәм Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, 2013 йылдың 1 июнендә асылған, Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының акушер-гинекология корпусында булдылар. «Корпус 120 урынға иҫәпләнгән. 16 мең квадрат метр майҙанда ҡабул итеү, сабыйҙар патологияһы, бала табыуға әҙерлек бүлексәләре, ультратауыш диагностикаһы һәм дауалау бүлмәләре, неонаталь һәм операция блоктары, экспресс-лаборатория урынлашҡан. Был бала табыу йортон төҙөүгә республика бюджеты бер миллиард ярым һум аҡса бүлде», — тип һөйләне Республика клиник дауаханаһының баш табибы Ринат Нагаев.
Клиника етәксеһе ҡунаҡтарҙың иғтибарын вестибюлдә ҡуйылған мониторҙарға йүнәлтте: «Әсәне һәм баланы сығарыуға әҙерләгән бүлмәлә камералар тора. Уларҙың сығыуҙарын көткән туғандары был процесты күҙәтә ала», — тип аңлатты ул. Вице-премьер йөклөләргә һәм бала тапҡандарға инеү рөхсәте менән ҡыҙыҡһынды. «Хатта реанимацияға индерәбеҙ, тик ҡабул итеү сәғәттәрендә», — тип асыҡланы клиниканың баш табибы.
Ольга Голодец бала табыуға әҙерлек бүлегендә булды, бер һәм ике урынлыҡ палаталарҙың уңайлыҡтарын баһаланы. Шулай уҡ операция, реанимация һәм диагностика бүлексәләрендә булды, унда клиниканың иң заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылыуына инанды. Вице-премьер интенсив терапия бүлектәре менән неонаталь блокты ҡараны, әлеге ваҡытта унда бик бәләкәй тән ауырлығы менән тыуған сабыйҙарҙы ҡарайҙар. Бала табыу йортонда иң «еңел» бала 790 грамм ауырлыҡта тыуған.
Хирургтарҙың береһе менән әңгәмәлә Ольга Голодец ошо дауалау учреждениеһында эш хаҡы кимәле менән ҡыҙыҡһынды. Табип операция эшләүсе хирургтарҙың яҡынса 42 мең самаһы алғандарын әйтте.
Дауаханала тыуған балаларҙың иҫәбе тураһында вице-премьерҙың һорауына яуап биреп, Ринат Нагаев, йыл башынан алып Республика клиник дауаханаһында 1863 бала тыуҙы, былтыр улар ике мең самаһы ине, тип хәбәр итте.
Республиканың төп дауаханаһын реконструкциялау һәм киңәйтеү перспективалары тураһында һөйләгәндә, Ринат Нагаев поликлиника һәм аҙыҡ-түлек блогы өсөн яңы бина төҙөү, шулай уҡ хеҙмәт автомобилдәре өсөн туҡталҡа эшләү пландары менән уртаҡлашты.


text:
Рөстәм Хәмитов БР Мәҙәниәт министрлығының коллегияһында сығыш яһаныФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов БР Мәҙәниәт министрлығының коллегияһында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов БР Мәҙәниәт министрлығының коллегияһында сығыш яһаныФото: Андрей Старостин
Республиканың Мәҙәниәт министрлығы шишәмбе коллегияның киңәйтелгән ултырышында 2013 йылға мәҙәниәт органдары һәм учреждениелары эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһаны. Коллегияның эшендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
Төбәк башлығы, былтыр мәҙәниәткә сығымдар федераль бюджеттан ике миллиардтан 6,8 миллиард һумға тиклем артты, ә 2014 йылда тармаҡты финанслауға 6 миллиард һумдан ашыу йүнәлтеләсәк, тип билдәләне. Рөстәм Хәмитов ҡатнашыусыларға мөрәжәғәт итеп Мәҙәниәт йылы тип аталған ошо йылда бергәләп уңышлы эшләргә саҡырҙы.
— Мин һеҙҙе үҙ эшегеҙҙе үҙләштерелгән средстволарҙың күләме буйынса ла түгел, уҙғарған фестивалдәр, концерттар иҫәбе буйынса ла түгел, ә төп маҡсаттарға — йәмәғәт тормошонда мәҙәниәт ролен арттырыу, әхлаҡи һаулыҡты нығытыу, ғәмһеҙлеккә, рухһыҙлыҡҡа, әҙәпһеҙ тәртипкә, башҡа милләттәрҙе хөрмәтләмәүгә ҡаршы көрәшеүҙе күпме уңышлы хәл итеүҙе баһаларға саҡырам, — тине республика башлығы.
Рөстәм Хәмитов, киләсәктә эшләргә кәрәк буласаҡ, тармаҡтың өҫтөнлөклө бурыстарын атаны. Ул мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең абруйын арттырыу ҙа, лайыҡлы эш хаҡы ла, торлаҡ менән тәьмин итеү ҙә. Миҫалға, тармаҡта уртаса эш хаҡы былтырғы йыл менән сағыштырмаса 5-6 мең һумдан алып 14 меңгә тиклем артты.
— 2018 йылға беҙ был һандарҙы республика буйынса уртаса эш хаҡы күләменә еткерергә планлаштырабыҙ, — тине Президент.
Торлаҡ менән тәьмин итеү – был өлкә хеҙмәткәрҙәренең тағы ла бер бик мөһим проблемаһы. Төбәк башлығы муниципаль органдарҙы бының өсөн үҙҙәрендә ресурс эҙләүҙәрен, арзан хаҡҡа торлаҡ алыу мөмкинлегенә йүнәлтелгән комплекслы программалар булдырыуҙарын һораны.
Бөтә дөйөм мәғлүмәтләштереү шарттарында Рөстәм Хәмитов мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен был йүнәлештә заманса эш алымдарына иғтибар итеүҙәрен һораны һәм тармаҡты мәғлүмәтләштереү программаһын әҙерләргә саҡырҙы. Шулай уҡ республика башлығы китапханаларҙа китаптарҙы цифрлау, электрон коллекцияларҙы Башҡортостан авторҙарының әҫәрҙәре менән тулыландырыу буйынса эшкә айырым иғтибар итте. Музейҙар буйлап булдырылған виртуаль экскурсияларҙа башҡорт һәм сит телдәрҙә комментарийҙар етмәй, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Беҙ Башҡортостан һәм мәҙәниәтебеҙ тураһында мәғлүмәттәрҙе әүҙем бирергә тейешбеҙ, — тип өҫтәне төбәк башлығы, — Донъя мәҙәниәте киңлегендә республикабыҙҙы күрһәтә белергә, яңы жанрҙар һәм уны тапшырыу алымдарын эҙләргә тейешбеҙ.
Башҡортостан Президенты мәҙәниәт берләшмәһен ауыл клубтарында эште әүҙемләштерергә, республиканың танылған халыҡ коллективтарын һаҡларға һәм уларға булышлыҡ итергә, үҫешеү өсөн ижади йәштәргә мөмкинлектәр бирергә саҡырҙы.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ билдәп, Мәҙәниәт министрлығы президент гранттары бүленә торған эштәргә һайлауҙы ҡәтғи алып барырға, һәм өҫтәп, уларҙы сәнғәттең сағыу өлгөләре генә алырға тейеш, тине.
— Башҡортостан – мәҙәни периферия түгел. Республикабыҙҙа мәҙәни донъя ҡайнауы һәм үҫешеүе мөһим, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Президент.
Сара аҙағында Рөстәм Хәмитов мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә дәүләт наградаларын тапшырҙы.


text:
Рөстәм Хәмитов ауыл хужалығы министрының яңы урынбаҫарын тәғәйенләне
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Юрий Лысовты республиканың ауыл хужалығы министры урынбаҫары итеп тәғәйенләне. Төбәк Хөкүмәте сайтында хәбәр ителеүенсә, ул эшкәртеү сәнәғәте, дәүләт унитар предприятиелары һәм ауыл биләмәләре өсөн яуаплы буласаҡ.
Быға тиклем ошо вазифаны йыл башында үҙ теләге менән эштән киткән Рәфит Йәғәфәров биләне, тип аңлатма бирҙеләр Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында.
Юрий Лысов 1974 йылдың 19 ноябрендә Краснодар крайында тыуған.
1997 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған.
1997-2001 йылдарҙа — «Башҡортостан икмәк продукттары» дәүләт унитар предприятиеһында технологик ҡорамалдарҙы ремонтлау буйынса инженер.
2001-2004 йылдарҙа — «Өфө икмәк продукттары комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәксеһе.
2004-2011 йылдарҙа — «Өфө икмәк продукттары комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары, етештереү буйынса директор, башҡарма директор.
2011-2012 йылдарҙа — «Урал–Волга буйы агросәнәғәт төркөмө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
2012 йылдан әлегә тиклем «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры була.


text:
Акрил етештереүҙе индереү менән Салауат ҡалаһына өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ – Рөстәм ХәмитовФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Акрил етештереүҙе индереү менән Салауат ҡалаһына өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ – Рөстәм Хәмитов
Акрил етештереүҙе индереү менән Салауат ҡалаһына өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ – Рөстәм ХәмитовФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 13 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
12 майҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Салауат ҡалаһына эш сәфәре барышында «Акрил Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә төҙөлөүсе акрил кислотаһы һәм акрилат комплексында булды. Уның ойоштороусыһы – «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте.
Комплекс суперабсорбенттар, акрил дисперсиялары һәм буяу сығарыу өсөн тәғәйенләнгән. Уға йылына 80 мең тонна акрил кислотаһы, 80 мең тонна бутилакрилат һәм 35 мең тонна боҙло акрил кислотаһы етештереү ҡеүәтенә эйә булған ҡулайламалар индерелә. Проектты тормошҡа ашырыу илдә лак-буяу материалдарын етештереү өсөн тотороҡло сеймал базаһын булдырырға мөмкинлек бирәсәк.
Рөстәм Хәмитов операторҙарҙың һәм төп етештереү майҙансығын ҡараны. Яңы предприятиеның нигеҙенә япон технологияһы һалынған, тип хәбәр итте компанияның инвестициялар һәм капиталь төҙөлөш буйынса директоры Рөстәм Ғәлиев. Был тирә-яҡ мөхитте зарарлы йоғонтонан һаҡлай, энергияны аҙ файҙалана һәм юғары сифатлы продукция алырға булышлыҡ итә.
– Бөтәһе лә зарарһыҙландырылған, бер ниндәй ҙә өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Халыҡ быны белергә тейеш. Уларға экологик яҡтан таҙа производство булыуын аңлатыу мөһим. Уның бөгөнгө хәле Салауатта атмосфераны таҙартырға ярҙам итәсәк. Был заманса производство, унда зарарлы ҡалдыҡтарҙы таҙартыу кимәле ҡаралған. Бөгөн ошо ҡулайламаны индереү менән хәл яҡшырасаҡ тигән тулы ышаныс бар.
Яңы производствола 350-гә яҡын эш урыны барлыҡҡа киләсәк. Проектҡа һалынған инвестициялар 39 миллиард һум тәшкил итә. Объектты 2016 йылдың аҙағына тиклем файҙаланыуға тапшырыу күҙаллана. Әлеге ваҡытта продукцияның 80 процентын экспортҡа сығарыу планлаштырыла. Башҡортостан Башлығы артабан аҙаҡҡы продукция етештереү мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ Яңы Салауат йылылыҡ электр үҙәгендә булды, «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең инвестиция проекттары менән танышты.


text:
Йөҙ йыллыҡ һуғыш
Йөҙ йыллыҡ һуғыш (франц. Guerre de Cent Ans, ингл. Hundred Years' War) — бер яҡтан Франция һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан Англия һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.
Был низағтарҙың төп сәбәбе — инглиз короле Плантагенеттар нәҫеленең француз тәхетенә дәғүә итеүе. Плантагенеттарҙы һәм француз короле Капетингтар нәҫелен туғанлыҡ ептәре бәйләгән була.
Француздар үҙҙәренең яғынан инглиздәрҙе Гиеньдан сығарырға ынтыла, был ерҙәр 1259 йылғы Париж килешеүе менән Францияға ҡушылырға тейеш була. Баштағы уңыштарына ҡарамаҫтан, Англия үҙенең маҡсаттарына ирешә алмай, һуғыш һөҙөмтәһендә континенттағы бөтә биләмәләрен дә юғалта, тик Кале порты ғына 1558 йылға тиклем инглиздар ҡулында була.
Һуғыш тәнәфестәр менән бергә барлығы 116 йыл дауам итә. Тураһын әйткәндә, быны низағтар серияһы тип атарға мөмкин:
- беренсе (Эдвардиан һуғышы) — 1337—1360,
- икенсе (Каролинг һуғышы) — 1369—1396,
- өсөнсө (Ланкастер һуғышы) — 1415—1428,
- дүртенсе — 1428—1453 йылдарҙа дауам итәләр.
Ошо низағтар серияһын дөйөмләштереп торған «Йөҙ йыллыҡ һуғыш» исемле термины һуңыраҡ килеп сыҡҡан. Нәҫел низағтары менән башланып аҙаҡтан инглиз һәм француз милләттәре формалашҡас һуғыш милли төҫмөр ала. Бихисап хәрби ҡаршылыҡтар, эпидемиялар, аслыҡ һәм үлтерештәр арҡаһында Францияның халҡы һуғыш һөҙөмтәһендә икенән өс өлөшкә ҡыҫҡара[1].
Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға. Яңы төр ҡоралдар уйлап табыла, атыусы ҡорал үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуа.
Йөкмәткеһе
- 1 Сәбәбтәре
- 2 Һуғыш алдынан Франция ҡораллы көстәренең хәле
- 3 Беренсе этап
- 4 Тыныслыҡ осоро (1360—1369)
- 5 Францияның көсәйеүе. Ваҡытлыса килешеү. Икенсе этап
- 6 Ваҡытлыса килешеү (1396—1415)
- 7 Өсөнсө этап (1415—1428). Азенкур янындағы алыш һәм Францияны оккупациялау
- 8 Һуңғы һынылыш. Инглиздәрҙе Франциянан ҡыҫырыҡлау (1428—1453)
- 9 Һуғыштың эҙемтәләре
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Һылтанмалар
- 12 Әҙәбиәт
Сәбәбтәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғышты Англия короле Эдуард III башлап ебәрә, ул әсәһе яғынан Капетингтар нәҫеленең француз короле Филипп IV Сибәрҙең ейәнсәре булған. 1328 йылда Капетингтар нәҫеленең туранан-тура һуңғы вәкиле Франция короле Карл IV үлгәндән һуң һәм Сали ҡанунына ярашлы Валуа нәҫеленең вәкилен Филипп VI тәхеткә ултырғандан һуң, Англия короле Эдуард III был тәхеткә дәғүә белдерә. Бынан башҡа монархтар иҡтисади мөнәсәбәтенән бик мөһим булған Гасконь өлкәһе өсөн бәхәсләшкәндәр. Был өлкә инглиз короленең биләмәһе булып торһа ла, ғәмәлдә уны Франция контролдә тотҡан. Тағы ла Эдуард III атаһы Эдуард II юғалтҡан территорияларҙы ла ҡайтарырға теләгән. Филипп IV инглиз короленән үҙен дәүләт башлығы булыуын таныуҙы талап иткән. 1329 йылғы компромисслы килешеүҙә ике яҡтарҙыла ҡәнәғәтләндермәгән. Әммә эске сәбәптәр арҡаһында Эдуард III француз тәхетенә дәғүә итмәүен белдерә һәм Филипп VI француз короле булыуын таный, һәм алмашҡа Гасконь өлкәһенә хоҡуҡтарын һаҡлап ҡала.
1333 йылда Эдуард III Францияның союздашы булған Шотландия короле Давид II ҡаршы һуғыш аса. Филипп VI быны менән файҙаланып Гасконьды ҡушырға уйлай. Әммә һуғыш инглиздәр өсөн уңышлы булған, Халидон-Хилл янындағы алышта еңелгәндән һуң Давид II Францияға ҡасырға мәжбүр була. 1336 йылда Давид II Шотландия тәхетенә ултыртыр өсөн Филипп VI Британ утрауҙарына баҫып инергә һәм параллель рәүештә Гасконь өлкәһен ҡайтарырға уйлай. Ике дәүләт араһындағы мөнәсәбәтәрендә дошманлыҡ юғары кимәлгә етә.
1337 йылда инглиздәр Пикардия өлкәһенә һөжүм итеп ҡарайҙар, уларға Фландрияның ҡалалары һәм аҡһөйәктәре һәм Франңүцияның көньяҡ-көнбайыш ҡалалары ярҙам итәләр.
Һуғыш алдынан Франция ҡораллы көстәренең хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыш алдынан Францияның ҡораллы көстәре феодаль рыцарҙар төркөмдәренән, контракт нигеҙендә саҡырылған һалдаттарҙан һәм сит ил ялланыусыларынан (улар исемлегенңүә Генуяның арбалетсылары ла ингән)[2]. Низағ башланыр алдынан ҡорал күтәрә алған рыцарҙарҙың һаны 2350—4000 яугир тәшкил иткән[2].
Беренсе этап[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыштың беренсе осоро Эдуард III өсөн уңышлы була, ул Түбәнге илдәр етәкселәре һәм Фландрия бюргерҙары менән килешеү төҙөргә ирешә, әммә 1340 йылда бер нисә һөҙөмтәһеҙ кампанияларҙан һуң был союз тарҡалыуға дусар була. Тәүге осорҙа Франция флоты диңгеҙҙә өҫтөнлөк тотҡан. Ләкин 1340 йылда Слейс янындағы диңгеҙ алышында француз флоты тулыһынса тиерлек ҡыйратыла һәм Йөҙ йыллыҡ һуғыш тамамланғанына тиклем диңгеҙҙә өҫтөнлөк Англия флотына күсә.
1341 йылда Бретань герцоглығы мираҫы өсөн һуғыш башлана. Бында Жан де Монфорҙы инглиз короле яҡлап сыҡһа, Карл де Блуаға француз монархы ярҙам итә. Артабанғы йылдар дауамында Бретаньдә дауам итә, Ванн ҡалаһы бер нисә тапҡыр бер ҡулдан икенсе ҡулға күсә. 1346 йылда Эдуард III, Ла-Манш аша үтеп, Францияға баҫып инә һәм Нормандия өлкәһенең Кан ҡалаһын ҡулға ала. 1346 йылдың 26 авгусында Креси янындағы алышта француз ғәскәрҙәре тар-мар ителә, һәм бытл бында Францияның союздашы булған Богемия короле Иоганн Люксембургский һәләк була. 1347 йылда инглиздәр төньяҡ Францияла урынлашҡан Кале портын оҙайлы ҡамалыштан һуң яулап алалар. Шул уҡ йылда Невиллс-Кросс янындағы алышта Шотландия короллеге ғәскәрҙәрен еңеп, уның короле Давид II ҡулға алығандан һуң, Англияның хәле тағы ла яҡшыра.
1346—1351 йылдарҙа бөтә Европа буйлап чума пандемияһы («Ҡара үлем») тарала, ул бик күп кешеләрҙең үлеүенә килтерә һәм һуғыштың әүҙемлеген төшөрә. 1351 йылдың 26 мартында булған утыҙ инглиз рыцаре һәм сквайрҙары бер яҡтан, һәм утыҙ француз рыцарҙары һәм уларҙың ярҙамсылары икенсе яҡтан ҡатнашҡан алыш тарихта «Утыҙ алышы» исеме аҫтында билдәле ҡалған.
1356 йылда Эдуард III улы Эдуард—Ҡара принц етәкселегендәге 30-меңлек инглиз ғәскәре Пуатье янындағы алышта француздарҙы ҡыйраталар һәм король Иоанн II Мәрхәмәтлене тотҡонға алалар. Иоанн II инглиз короле менән килешеү төҙөргә мәжбүр була. Франция короле тотҡонда булған осорҙа уның хөкүмәте тарҡала башлаған. 1359 йылда Лондон тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған, уға ярашлы Англияға Аквитания герцоглығы күскән, һәм Иоанн II иреккә ебәрелгән. Хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм иҡтисади ҡыйынлыҡтар Францияла халыҡтың баш күтәреүҙәренә килтерә — 1357—1358 йылдарҙа Париж ихтилалы һәм 1358 йылда Жакерия була. Быны менән файҙаланып Англия ғәскәрҙәре өсөнсө тапҡыр Францияға барып инә, Реймс ҡалаһын ҡамауға алалар, һуңынан ҡамауҙы сисеп Парижға юлланалар. Әммә Эдуард Парижды ла, Реймсты ла баҫып алырға теләмәй, уның маҡсаты булып Франция хөкүмәтенең көсһөҙлөгөн күрһәтеү булған. 1360 йылда Франция дофины буласаҡ король Карл V инглиздәр менән Бретиньи тыныслыҡ килешеүен төҙөргә мәжбүр була. Беренсе этаптан һуң Англия үҙенә Бретаньдың яртыһын, Аквитанияны, Кале һәм Пуатье ҡалаларын, һәм Францияның вассал биләмәләренең яртыһын ҡуша. Һөҙөмтәлә Франция үҙенең территорияһының өстән бер өлөшөн юғалта.
Тыныслыҡ осоро (1360—1369)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иоанн II Мәрхәмәтленең улы Людовик I Анжуйлы 1362 йылда Англиялағы тотҡондан ҡаса, ә 1364 йылда Иоанн II тотҡонда мәрхүм була һәм Франция короле булып Карл V була.
Бретиньи тыныслыҡ килешеүе буйынса Эдуард башҡаса Франция тәхетенә дәғүә итмәгән, әммә шул уҡ ваҡытта Аквитаниялағы инглиз биләмәләрен һәмр Кале портын нығыта. 1369 йылда Карл V инглиздәр килешеүҙәрҙең шарттарын ғәмәлдә үтәмәй тигән сәбәп менән, Англияға ҡаршы һуғыш иғлан итә.
Францияның көсәйеүе. Ваҡытлыса килешеү. Икенсе этап[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыныслыҡ осоро менән файҙаланып француз короле Карл V ғәскәрҙе яңынан ҡора һәм иҡтисади реформалар үткәрә. Былар бөтәһе лә Францияға икенсе этапта 1370-се йылдарҙа байтаҡ хәрби уңыштар яуларға ярҙам итә. Инглиздәр илдән ҡыҫырыҡланғандар. Бретань нәҫеле өсөн барған Ор янындағы алышта инглиздәр еңеүенә ҡарамаҫтан, бретон герцогтары француз хөкүмәтенә яҡын мөнәсәбәттә булған, ә бретон рыцаре Бертран Дюгеклен хатта Францияның коннетабле булып киткән. Был осорҙа Ҡара Принц 1366 йылдан алып Иберия ярымутрауындағы һуғыш менән мәшғүл булға, ә Эдуард III инлиз ғәскәрҙәрен етәкләр өсөн бик ҡарт булған. Былар бөтәһе лә Францияға уңайлы булып торған. Кастилия короле Педро I ҡыҙҙары Констанция һәм Изабелла Ҡара Принцтың ҡустыларында Джон Гонт һәм Эдмунд Лэнгли менән никахлашҡан булалар. 1370 йылда Педро I тәхеттән Энрике II менән төшөрә, уға Дюгеклен етәкселегендә француздар ярҙам итә. Франция һәм Кастилия менән бер яҡтан һәм Англия һәм Португалия менән икенсе яҡтан һуғыш башлана.
Дюгеклен етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре күп кенә ҡалаларҙы, шул иҫәптән 1372 йылда Пуатьены һәм 1377 йылда Бержеракты, азат итәләр. Союздаш француз-кастиль флоты Ла-Рошель янындағы алышта инглиз эскадраһын ҡыйрата.
1376 йылда Ҡара Принц һәм 1377 йылда Эдуард III мәрхүм булғандарҙан һуң, Англия тәхетенә принцтың бәлиғ булмаған Ричард II ултырған. 1380 йылда Бертран Дюгеклен үлгән, әммә Англияға икенсе яҡтан хәүеф янай. 1388 йылда Шотландия ғәскәрҙәре инглиздарҙы Оттерберн янындағы алышта ҡыйрата. 1396 йылда ике яҡта һуғыштан арығас, 1396 йылда улар ваҡытлыса килешеү төҙөйҙәр.
Ваҡытлыса килешеү (1396—1415)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ваҡытта француз короле Карл VI аҡылдан яҙа, тиҙҙән уның менән туғаны Бургундия герцогы Жан Тәүәкәлле һәм ҡустыһы Людовик Орлеанлы менән хәрби низағ тыуа. Жан Тәүәкәллегә ҡаршы булған арманьяктар фирҡәһе Людовикты үлтереп, Францила властҡа киләләр. 1410 йылға ҡарай ике яҡтарҙа ярҙамға инглиз ғәскәрҙәрен саҡырырға уйлай, әммә был ваҡытта Англияның Ирландияһында һәм Уэльста ихтилалдар тоҡана, һәм Шотландия менән яңы һуғыш башлана. Быларҙан башҡа илдә ике граждандар һуғышы була. Ричард II идара итеүенең күп өлөшөн Ирландия менән һуғышып үткәргән. Ричардты тәхеттән ҡолатып Генрих IV король булғанға тиклемдә Ирландияла һуғыш туҡтамаған. Уэльста Оуайн Глиндур етәкселегендә ихтилал ҡабына, ул саҡ 1415 йылға ҡарай ғына тулыһынса баҫтырыла. Бер нисә йылдар буйы Уэльс ғәмәлдә бойондороғһоҙ айырым дәүләт булып торған. Англияла королдәрҙең алышыныуы менән файҙаланып, шотландтар илгә бер нисә һөжүм ойошторалар. Әммә инглиз ғәскәрҙәрҙе был һөжүмдәрҙе кире ҡаға һәм Шотландия армияһын 1402 йылда булған Хомильдон-Хилл янындағы алышта ҡыйраталар. Артабан инглиз короленә ҡаршы раф Генри Перси етәкселегендә ихтилал ҡабына, ул бик оҙаҡҡа һуҙыла һәм тик 1408 йылға ҡарай баҫтырыла. Англияның был ауыр осоронда, инглиздәр флотына һәм сауҙаһына француз һәм скандинав пираттары һөжүмдәр яһай. Шулай итеп Англияның Францияның эске эштәренә ҡыҫылыуы 1415 йылға тиклем кисетерелә.
Өсөнсө этап (1415—1428). Азенкур янындағы алыш һәм Францияны оккупациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инглиз короле Генрих IV тәхеттән ултырғандан алып Францияға баҫып инер өсөн пландар ҡора, әммә улар тик уның улы Генрих V генә атҡара ала. 1414 йылда ул Арманьяктар менән союзға инеүҙән баш тарта һәм Генрих II Плантагенет заманындағы инглиз биләмәләрен ҡайтарырға планлаштыра. 1415 йылдың авгусында Англия ғәскәре Онфлер ҡалаһын баҫып алалар, әммә Парижға юлланыр өсөн хәүефһеҙерәк булған Кале портынан юл һайлай. Шул уҡ ваҡытта инглиз ғәскәренең аҙыҡ-түлеге етешмәүе асыҡлана, һәм Генрих V оборонаға күсергә мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, инглиздәр 1415 йылдың 25 октяберендә булған Азенкур янындағы алышта француздарҙың өҫтөнлөклө көстәрен баҙнат менән еңәләр.
Англия короле Нормандия өлкәһенең күп өлөшөн, шул иҫәптән 1417 йылда Кан һәм 1419 йылда Руан ҡалаларын баҫып алырға ирешә. 1419 йылда Жан Тәүәкәллене үлтергәндән һуң Парижды Бургундия герцогы Парижды ала һәм инглиздәр менән союзға инә. Был Англия ғәскәрҙәренә биш йыл эсендә Франция территорияһының яртыһын баҫып алырға ярҙам итә. 1420 йылда инглиз короле Генрих V аҡылдан яҙған Карл VI менән осраша һәм уның менән Труа килешеүен төҙөй. Килешеү буйынса Францияның тәхет вариҫы итеп Карл VI улы дофин Карл VII түгел, ә Англия короле Генрих V иғлан ителгән. Труа килешеүенән алып 1801 йылға тиклем инглиз королдәре Франция короле титулында йөрөткәндәр. 1421 йылда Генрих V Парижға барып инә һәм был килешеү рәсми рәүештә Генераль штаттар менән раҫлана.
Англия короленең уңыштары Францияға алты меңлек Шотландия ғәскәре килеүе менән тамамлана. 1421 йылда граф Джон Стюарт етәкселегендәге шотланд ғәскәре Боже янындағы алышта һан яғынан күп булған инглиз армияһын ҡыйрата. Был һуғышта Англия армияһының командующийы һәм кенә юғары дәрәжәле инглиз ғәскәре башлыҡтары һәләк була. 1422 йылда Мо ҡалаһында король Генрих V мәрхүм була. Уның берҙән бер 1 йәшлек малайы шунда уҡ Англия һәм Франция короле тип иғлан ителгән, әммә Арманьяктар дофин Карл яғында ҡалғандар һәм һуғыш дауам иткән.
1423 йылдағы Краван янындағы алышта француз-шотланд ғәскәрҙәре бик ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Франция армияһы еңелгәндән һуң уның территорияһы һаманда урталай бүленгән килеш ҡала: Пикардия һәм Көньяҡ Франция менән бәйләнеш өҙөлә. Ике өлөштәрҙә инглиздәр менән айырым-айырым көрөшергә мәжбүр була. Краван янындағы алышта еңелгәндән һуң Карл VII ғәскәрҙәре тағы ла бер нисә уңышһыҙлыҡтарға тарый.
1428 йылда инглиз ғәскәрҙәре Орлеанды ҡамауға алалар. Француздар аҙыҡ-түлек менән барған ылауға һөжүм яһағандар, был ҙур ғына алышҡа әйләнгән һәм тарихҡа «Селёдкалар алышы» исеме аҫтында ҡалған. Был алышта рыцарь Джона Фастольф етәкселегендәге инглиздәр еңеү яулағандар. 1428 йыл сәйәси аренала Жанна д’Арктың килеп сығыуы менән билдәләнә.
Һуңғы һынылыш. Инглиздәрҙе Франциянан ҡыҫырыҡлау (1428—1453)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1424 йылда Генрих VI олаталары регентлыҡ өсөн көрәш башлайҙар. Уларҙың берәүһе Глостер герцогы Хамфри Ланкастерлы, Геннегау графиняһы Якобаға өйләнеп һәм уның биләмәләрен ҡайтарырға теләп, Голландияны баҫып ала. Был Бургундия герцогы Филипп III менән низағ тыуыуына килтерә.
1428 йылға ҡарай Орлеанды ҡамап, инглиздәр һуғышты дауам итәләр. Уларҙың ҡаланы алырға хәленән килмәй, әммә француз ғәскәрҙәре лә ҡалаға ярҙам итергә ашыҡмайҙар. 1429 йылда Жанна д'Арк дофинды (буласаҡ король Карл VII) уға Орлеанды ҡамауҙан сисер өсөн ғәскәр бирергә өгөтләй. Тиҙҙән Жанна д’Арк етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре Орлеандан ҡамауҙы ысҡындырыуға ирешәләр. Жаннан илһамланып, француздар Луара йылғаһы буйындағы бер нисә мөһим ҡәләғәләрҙе алалар. Пат янындағы алышта Жанна д’Арк етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре инглиздәрҙе еңәләр һәм Реймс ҡалаһына юл асалар, тиҙҙән бында дофин Карл VII исеме аҫтында Франция короле тип иғлан ителә.
1430 йылда Жанна д’Аркты бургундтар тотҡонға алалар һәм инглиздәргә тапшыралар. 1431 йылда уны язалап үлтерәләр. Әммә был ваҡиға һуғыштың артабанғы барышына тәьҫир итмәй. 1435 йылда бургундтар Франция короле яғына күсәләр һәм уларҙың герцогы Филипп III француз короле Карл VII килешеү төҙөп Парижды ҡайтара. Карл VII хөкүмәтте һәм армияны яңынан ҡора. Француз ғәскәрҙәре яйлап күп кенә ҡалаларҙы азат итәләр. 1449 йылда Руан ҡалаһын азат итеүгә ирешәләр, Форминья янындағы алышта граф де Клермон етәкелегендәге француз ғәскәрҙәре тулыһынса тиерлек инглиздәрҙе ҡыйрата. Шул уҡ йылдың 6 июлендә француздар Нормандияның Кан ҡалаһын азат итәләр.
Шрюсбери графы Джона Талбот етәкселегендәге инглиз ғәскәренең Гасконь өлкәһен ҡайтарыуға ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1453 йылда Кастильон янындағы алышта инглиздәр емергес еңелеүгә тарыйҙар. Был Йөҙ йыллыҡ һуғыштың аҙаҡҡы алышы булып тора һәм 1453 йылдағы Бордо ҡалаһындағы инглиз гарнизонының капитуляциялауы уның тамаланыуына килтерә.
Франция территорияһындағы инглиздәрҙең һуңғы биләмәләһе Кале округы уларҙың ҡулында 1558 йылға тиклем һаҡланған.
Һуғыш тамамланыуы тураһындағы Англия һәм Франция араһындағы тыныслыҡ килешеүе 1453 йылда ла, унан һуңғы йылдарҙа ла төҙөлмәй. Әммә оҙаҡҡа һуҙылған Англия эсендә барған Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы инглиз королдәрен Францияға һөжүмдәр ойошторға мөмкинлек бирмәйҙәр. 1475 йылда инглиз короле Эдуард IV Францияға баҫып инә, һөҙөмтәлә француз короле Людовик XI менән Пикиньи килешеүен төҙөй. Был килешеүһе йыш ҡына Йөҙ йыллыҡ һуғыштың тамалауын һыҙыҡ аҫтына алыусы килешеү тип иҫәпләйҙәр.
Англия королдәре тағы ла оҙаҡ йылдар буйы француз тәхете өсөн дәғүә иткәндәр[3], ә «Франция короле» титулы һаманда Англия королдәре титулатураһында һаҡланып килгән. Франция Республикаһы менән һуғыштарҙан һуң, Англия килешеүгә ҡул ҡуя. Уға ярашлы инглиз королдәре үҙенең француз тажына булған дәғүәләренән һәм 1801 йылдың 1 ғинуарында сыҡҡан прокламацияға ярашлы «Франция короле» титулынан баш тартҡандар[4].
Һуғыштың эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыш һөҙөмтәһендә, 1558 йылға тиклем Англия составында булған Кале портынан башҡа, Англия континенттағы бөтә биләмәләренң юғалта. Шулар араһында XII быуаттан алып уҡ инглиз тәхетенең көньяҡ-көнбайыш Францияла урынлашҡан киң биләмәләре лә була. Англия короленең аҡылдан яҙыуы илде анархия һәм үҙ-ара һуғыштарға — Ал һәм Аҡ раузалар һуғышына килтерә. Эске һуғыштар арҡаһында, континентта юғалтҡан территорияларҙы ҡайтарыр өсөн Англияның бер ниндәй көстәре һәм саралары ҡалмай. Быға өҫтәп дәүләт ҡаҙнаһы ҙур хәрби сығымдар арҡаһында буш булған.
Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға. Яңы төр ҡоралдар уйлап табыла, атыусы ҡорал үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуа.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Don O’Reilly. Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans. // TheHistoryNet.com
- ↑ 2,0 2,1 Д. Николле, А. МакБрайд. Французская армия в Столетней войне. — М.: АСТ; Астрель, 2004. — (Военно-историческая серия «Солдатъ») — ISBN 5-17-022699-3
- ↑ Калмыкова Е. Незаконченная война: притязания английских королей на французскую корону после 1453 г. // Диалог со временем. — 2009. — № 29. — С. 132—146.
- ↑ «Proclamation as to the Royal Style and Titles and as to the Ensigns Armorial, Standard, and Union Jack»
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- dic.academic.ru сайтында Йөҙ йыллыҡ һуғыштың карталары
- hrono.ru сайтында Йөҙ йыллыҡ һуғыштың карталары
- istorya.ru сайтында Йөҙ йыллыҡ һуғыштың карталары
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Басовская Н. И. Столетняя война 1337—1453 гг.: Учебное пособие — М.: Высшая школа, 1985. — 185 б. — (Библиотека историка). — 20 000 экз.
- Басовская Н. И. Столетняя война: леопард против лилии — М.: Астрель, АСТ, 2007. — 446 б. — ISBN 978-5-17-040780-4.
- Бёрн А. Битва при Креси. История Столетней войны с 1337 по 1360 год — М.: Центрполиграф, 2004. — 336 б. — ISBN 5-9524-1116-9.
- Бёрн А. Битва при Азенкуре. История Столетней войны c 1369 по 1453 год — М.: Центрполиграф, 2004. — 352 б. — ISBN 5-9524-1263-7.
- Перруа Э. Столетняя война / Пер. с франц. М. Ю. Некрасова. — СПб.: Евразия, 2002. — 480 б. — (Clio militaris). — 1500 экз. экз. — ISBN 5-8071-0109-X.
- Фавье Ж. Столетняя война / Пер. с франц. М. Ю. Некрасова. — СПб.: Евразия, 2009. — 656 б. — (Clio). — 1000 экз. экз. — ISBN 978-5-91852-004-8.
- Фаулер К. Эпоха Плантагенетов и Валуа / Пер. с англ. С. А. Кириленко. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 б. — (Clio). — 1500 экз. экз. — ISBN 5-8071-0103-0.


text:
Апрелдә Өфөлә коррупцияға ҡаршы ҡануниәтте тормошҡа ашырыу буйынса парламент тыңлауҙары үтәсәк
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа Башҡортостан Республикаһында коррупцияға ҡаршы ҡануниәтте тормошҡа ашырыуға арналған парламент тыңлауҙарына әҙерлек алып барыла. Тыңлауҙар Өфөлә 13 апрелдә үтәсәк.
Унда республика парламенты депутаттары, БР Президенты Хакимиәте, республика Хөкүмәте, министрлыҡтар һәм ведомстволар, хоҡуҡ һаҡлау органдары, Башҡортостандың ҡала округтары һәм муниципаль райондары хакимиәттәре, фәнни берләшмәләр, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
Парламент тыңлауҙарында Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы депутаттарының да ҡатнашыуы көтөлә. Уҙған йылдың 4 декабрендә ҡул ҡуйылған Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы һәм БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай араһындағы хеҙмәттәшлекте артабан үҫтереү тураһындағы протоколға ярашлы, ике республика парламентарийҙары закондар сығарыу процесын камиллаштырыуға йүнәлтелгән үҙ-ара хеҙмәттәшлекте әүҙемләштерә.
Парламент тыңлауҙарының һөҙөмтәләре буйынса тәҡдимдәр ҡабул ителәсәк.


text:
Лилиә Ғүмәрова: «Комендант сәғәтен балаларҙы ҡотҡарыу сәғәте тип атарға кәрәк»
28 мартта Башҡортостан Хөкүмәтендә бәлиғ булмағандар эштәре һәм уларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса комиссия ултырышы үтте. Сараны БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова алып барҙы.
Ултырышта «Башҡортостан Республикаһында бала хоҡуҡтарының төп гарантиялары тураһында»ғы БР законын тормошҡа ашырыу мәсьәләләре тикшерелде. Ул «балаларҙың комендант сәғәте тураһында закон» булараҡ билдәле һәм ата-әсәләрҙең балаларҙың төнгө сәғәттәрҙә ҡарауһыҙ булыуы өсөн яуаплылығын күҙ уңында тота.
Яҡынса йомғаҡтар үҫмерҙәр араһында енәйәтселек кимәленең кәмеүен күрһәтә. Шулай итеп, 2012 йылда республикала үҫмерҙәр араһында енәйәтселек кимәле 16,3 процентҡа кәмегән, шул иҫәптән бәлиғ булмағандар менән башҡарылған енәйәттәр һаны 12,8 процентҡа кәмегән.
– Властар был акция менән балаларҙы бәләнән һаҡлап ҡалырға теләһә лә, шулай ҙа «комендант сәғәте» һүҙбәйләнеше ата-әсәләр менән насар ҡабул ителә, — тине Лилиә Ғүмәрова. – Йәмғиәткә бының комендант сәғәте түгел, ә балалаҙы ҡотҡарыу сәғәте булыуын һеңдерергә кәрәк.
Ултырышта ҡатнашыусылар был мәсьәләне Бөтә Рәсәй бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәр съезында күтәрергә тәҡдим итте. Сара 2013 йылдың 16-18 апрелендә Өфөлә үтәсәк.
Бәлиғ булмағандар эштәре һәм уларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса комиссия ултырышы һуңында республика һәм муниципаль комиссиялар ағзалары, республиканың власть органдары вәкилдәре намыҫлы хеҙмәт өсөн ведомство наградалары менән бүләкләнде, тип хәбәр ителә республика Хөкүмәтенең рәсми сайтында.


text:
- Подробности
- Просмотров: 415
ҠАДИР ҒӘЛИ, Ҡадир ‑ Ғәлибәк Жалайырлы (16 б. уртаһы – 17 б. башы), яҙыусы. Жалайыр ҡәбиләһенән. 16 б. 70—80-се йй. Себер ханлығында карачибәк булған. Ермакка ҡаршы һуғышҡан. 1587 й. урыҫтарға әсиргә төшә. 1600—10 йй. Ҡасим ханы Ураҙ-Мөхәммәт хан һарайында бәк була. “Жәмиғәт‑тәуарих” (“Йылъяҙмалар йыйынтығы”; 1602) китабы авторы. Китап төп нөсхәнән һәм тәржемәнән (Рәшитетдиндең ш. уҡ исемле китабының 1‑се өлөшөнөң фарсы теленән төрки теленә ҡыҫҡаса ирекле тәржемәһе) тора. Һуңғы өлөшөнә Иҙеүкәйгә, Сыңғыҙхан нәҫелдәре Ырыҫ, Туҡтамыш, Тимер‑Ҡотло, Хажи‑Гәрәй, Хажи‑Мөхәммәт, Әбелхәйер, Йәдкәр, Ураҙ‑Мөхәммәткә арналған 9 дастан индерелгән; Алтын Урҙаның тарҡалыуы, Ҡазан ханлығының, Нуғай Урҙаһының, Себер ханлығының барлыҡҡа килеүе м‑н бәйле ваҡиғалар һүрәтләнгән. Әҫәрҙең теле образлылығы, шиғрилығы м‑н айырылып тора. Ҡ.Ғ. автографы табылмаған, 17 б. һәм 18 б. м‑н билдәләнгән 2 ҡулъяҙма күсермәһе һаҡланған (ЛДУ‑ның һәм Ҡазан ун‑тының фәнни китапханаларының көнсығыш бүлектәрендә һаҡлана).
Әҙәб.: Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII—XVIII вв. Казань, 1972; Борынгы татар әдәбияты. Казан, 1963.
Ғ.Б.Хөсәйенов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 459
ЕТЕШТЕРЕҮ ФАКТОРҘАРЫ, тауар етештереү һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өсөн кәрәкле сығанаҡтар. Е.ф. булып ер (үҙ эсенә бөтә тәбиғәт ресурстарын ала), хеҙмәт һәм капитал тора. Шулай уҡ иҡтисадта үҙенсәлекле Е.ф. айыралар: эшҡыуарлыҡ һәләте (етештереүҙе ойоштороу, идара итеүҙә ҡарарҙар ҡабул итеү оҫталығы һ.б.), мәғлүмәт. Е.ф. һәр төрө үҙ эйәһенә факторлы килем килтерә: хеҙмәт — эш хаҡы, капитал — процент, ер — рента, эшҡыуарлыҡ һәләте — табыш.
И.Ю.Сыңғыҙов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Рөстәм Хәмитов: «Республика инвестиция программаһы — стратегик планлаштырыу инструменты»Фото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов: «Республика инвестиция программаһы — стратегик планлаштырыу инструменты»
Рөстәм Хәмитов: «Республика инвестиция программаһы — стратегик планлаштырыу инструменты»Фото: Андрей Старостин
Башҡортостанда 2013 йылда Республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырыуға йомғаҡтар яһалды.
БР Хөкүмәте ултырышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәбәр итеүенсә, уны ғәмәлгә ашырыуға үткән йылда бөтә төбәк бюджетынан 10 процент самаһы йүнәлтелгән.
— Дөйөм алғанда программа 2013 йылда уңышлы тамамланды. Үҙләштереү күләме 13 миллиард һумдан артты. Ул 2012 йылға ҡарағанда 4,4 процентҡа күберәк, һәм 2012 йылда беренсе тапҡыр раҫланған пландың өстән ике өлөшөн тиерлек уҙҙы, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
Төбәк башлығы фекеренсә, Республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырғанда, сығымдарҙы планлаштырғанда оптималь балансҡа ирешеп булған. Һүҙ тәү сиратта, 2016 йылға мәктәпкәсә учреждениеларға сиратты тулыһынса бөтөрөү өсөн, балалар баҡсалары төҙөү тураһында бара.
Бынан тыш, былтыр республикала халыҡтың торлаҡ шарттарын яҡшыртыу, коммуналь хужалыҡты модернизациялау, тамамланмаған төҙөлөш күләмен кәметеү һәм Башҡортостандың Урал аръяғы һәм төньяҡ-көнсығыш райондарын үҫтереү буйынса әүҙем эш алып барылған. Республика ҡалаларының инфраструктуралары яңы торлаҡ төҙөүгә әҙерләнгән.
— Былтыр күп өлкәләр буйынса эштәр алға барҙы. Инженер инфраструктураһын үҫтереүгә ғәйәт ҙур сумма йүнәлтелде – 2,8 миллиард һум. Был беҙгә 2,5 миллион квадрат метр торлаҡҡа эйә булырға һәм, бынан тыш, артабан киңәйтелгән сәнәғәт һәм шәхси төҙөлөш өсөн нигеҙ һалырға мөмкинлек бирҙе. Инфраструктурала экономияларға ярамай. Был эште дауам итергә тейешбеҙ. Бигерәк тә ул әһәмиәтле, яҡшы һөҙөмтәләр бирә, — тип үҙ ҡарашын белдерҙе Башҡортостан Президенты.
Республика Хөкүмәте ултырышында билдәләнгәнсә, былтыр социаль торлаҡ төҙөү, авария хәлендәге йорттарҙан граждандарҙы күсереү буйынса яҡшы күрһәткестәргә өлгәшелгән. Алты меңдән ашыу кеше был программалар буйынса үҙҙәренең торлаҡ шарттарын яҡшыртҡан.
Шулай уҡ алданған өлөшсөләрҙең ҙур өлөшөнә ярҙам күрһәтелгән, 2013 йылда 1,5 мең тирәһе ғаиләнең торлаҡ мәсьәләре хәл ителгән.
— Әммә, тағы ла меңдән ашыу ғаилә бындай мәсьәләне хәл итеүҙе көтөүҙәре тураһында оноторға ярамай, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — 2014 йылда, һис шикһеҙ, беҙгә был хәлдән сығырға кәрәк. Ныҡ ауыр мәсьәлә. Уны аңлар, хәл итеү сараларын табыу, ресурстар табыу өсөн өс йыл самаһы ваҡыт кәрәк булды. Һәм һөҙөмтәлә кешеләргә торлаҡтар бирелә башланды.
Президент әйтеүенсә, 2013 йылда республикала 2,5 меңдән ашыу урынға иҫәпләнгән 17 балалар баҡсаһы төҙөлгән һәм реконструкцияланған. Ете һаулыҡ һаҡлау учреждениелары сафҡа индерелгән, уларҙы төҙөүгә тотоноуҙар 2,5 миллиард һумдан ашҡан.
Шул арала Республика адреслы инвестиция программаһын ғәмәлғә ашырыуҙа етди кәмселектәр бар. Мәҫәлән, үткән йылдың беренсе кварталында ни бары 800 мең һум ғына үҙләштерелгән. Беренсе ярты йыллыҡта – йылына бүленгән дөйөм сумманың 20 проценты.
— Системаһыҙ, ритмһыҙ эш характеры һаҡлана, ул инде йыл һуңында ғәҙәттәге авралға килтерә. Ул беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй. Был эштең планлаштырыу һәм алып барыу технологияһын тамырынан алып үҙгәртергә кәрәк тип әйткәйнем. Былтыр беҙ был өлкәлә үҙгәрештәр индерҙек, быйылғы Республика адреслы инвестиция программаһын әҙерләгәндә күп яңылыҡтар һалынды. Ул үҙ һөҙөмтәләрен бирер, тип иҫәпләйем, — тигән ышаныс белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
2013 йылда 1,8 миллиард һум самаһы үҙләштерелмәй ҡалған, шулай уҡ 576 миллион һумы федераль средстволар. Төп сәбәптәрҙең береһе аҡсаларҙың һуң килеүе, ҡайһы саҡта икенсе ярты йыллыҡта ла. Мәҫәлән, балалар баҡсалары төҙөүгә республика аҡсаны сентябрҙә-октябрҙә генә алған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡалған өс-дүрт айҙа төбәк был йүнәлештә күп нәмәләр эшләп өлгөргән.
— Республика адреслы инвестиция программаһын булдырыуҙа принципиаль яңы алымдар тураһында һөйләгәндә, былай тип әйтәм: ул стратегик планлаштырыу инструменты. Һәм ул беҙҙең дәүләт программаларын ғәмәлгә ашырғанда мөһим һәм төплө булырға тейеш. Әлегә Республика адреслы инвестиция программаһы министрлыҡтарҙың һәм ведомстволарҙың, муниципаль берәмек хакимиәттәренең заявкалар һәм теләктәр йыйынтығы. Ләкин был программа системалы һәм баланслы документ түгел. Был системаның нигеҙе күренеп тора, әммә тулыһынса планлаштырылған һәм регламентланған эшкә әле сыға алманыҡ, — тине Башҡортостан Президенты.
Республика башлығы фекеренсә, маҡсатлы ориентирҙарҙы билдәләү менән аныҡ планлаштырыуға күсергә кәрәк.
— Беҙгә ябай үҙләштереү һандары кәрәкмәй. Эштең маҡсатлы күрһәткестәре кәрәк. Беҙгә процесы кәрәкмәй. Беҙгә мәсьәләләр кәрәк, уларҙы төп һөҙөмтәлә беҙ хәл итәбеҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. — Киләһе йылдан алып министрлыҡтар һәм ведомстволар иң тәүҙә Республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырыуға өлөш индергәндәре, унда билдәләнгән социаль-иҡтисади үҫеш маҡсаттарына ирешеүҙәре тураһында отчет бирәсәк, тип ышанам.
2014 йылда Республика адреслы инвестиция программаһын ғәмәлгә ашырыуға 11-12 миллиард һум йүнәлтеү планлаштырыла.


text:
Илдең һәләтле балалары Башҡортостандың баш ҡалаһына йыйыла
ӨФӨ, 2016 йыл, 7 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
9 апрелдә М.Аҡмулла исемендәге БДПУ-да халыҡ-ара ҡатнашлығында «Рәсәйҙең һәләтле балалары: алтын тауыштар» III Бөтә Рәсәй фестиваль-конкурсы ойошторола. Был хаҡта Өфө хакимиәте хәбәр итә.
Сарала Башҡортостан ҡалалары һәм райондарынан, Рязань өлкәһенән, Улан-Удэ, Уральск (Ҡаҙағстан) ҡалаларынан 750-нән ашыу баланың ҡатнашыуы күҙаллана. Бәйгене уҙғарыу өсөн университеттың ике уҡыу корпусы йәлеп ителәсәк, конкурс тыңлауҙары БДПУ-ның икенсе уҡыу корпусының (Октябрь революцияһы урамы, 3а) һәм етенсе уҡыу корпусының концерт залында (Октябрь революцияһы урамы, 7) үтә.
Фестиваль-конкурс хор башҡарыуы, вокаль ансамбль, вокал (соло) номинациялары буйынса үткәрелә. Ҡатнашыусылар академик, халыҡ һәм эстрада-джаз йыры категорияларында конкурс программаларын тәҡдим итәсәк.
Жюри составына квалификациялы белгестәр, юғары уҡыу йорттары профессорҙары, доценттар һәм уҡытыусылар инә.
Фестиваль-конкурс йомғаҡтары буйынса ҡатнашыусыларға дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырыла, еңеүселәргә һәм призерҙарға «Музыкаль белем биреү» йүнәлеше буйынса Башҡорт дәүләт педагогия университетына уҡырға ингәндә өҫтөнлөктәр бирелә.


text:
профсоюз ойошмаһының һуңғы яңылыҡтары
Башҡорт дәүләт университеты студенттарының һәм аспиранттарының түбәнге профсоюз ойошмаһы рәйесе
Корлыханов Сергей Васильевич
Бөгөнгө көндә БДУ студенттарының һәм аспиранттарының профсоюз ойошмаһында 8900-ҙән ашыу студент һәм аспирант ағза булып тора (профсоюзда ағза булып тороусылар 89 % тәшкил итә). Профсоюз ойошмаһы структураһына 16 профбюро, 7 комиссия, 5 сектор инә. Профком профбюро рәйестәрен делегат итеп ебәреү принцибы, шулай уҡ конференцияла һайлау юлы аша формалаша. Профком активын 600-гә яҡын студент һәм аспирант тәшкил итә.
Профсоюз комитеты үҙенең эшмәкәрлеген 10 приоритетлы йүнәлештә алып бара. Улар:
- белем алыусыларҙы стипендия менән тәьмин итеү һәм уларға социаль-хоҡуҡи ярҙам итеү;
- торлаҡ менән тәьмин итеү;
- студенттарҙың һәм аспиранттарҙың ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендә ярҙам итеү;
- белем алыусыларға мәғлүмәт биреү;
- студенттарҙы эшкә урынлаштырыу һәм уларҙың ваҡытлыса мәшғүллеген тәьмин итеү;
- мәҙәни сараларҙы ойоштороу;
- физик культураны һәм спортты йәштәр араһында пропагандалау һәм үҫтереү;
- һауыҡтырыуҙы һәм ял итеүҙе ойоштороу;
- профсоюз активын эшкә өйрәтеү һәм студенттар араһында лидерҙар әҙерләү;
- тышҡы партнерҙар менән бәйләнешкә инеү.
* БДУ студенттарының һәм аспиранттарының профкомы эшмәкәрлеге тураһында тулы мәғлүмәтте беҙҙең сайттан таба алаһығыҙ.
Адресы:
Өфө, З. Вәлиди ур., 32, к. 336, Тел./факс: (347) 273-66-36, e-mail: profcombsu@mail.ru
Сайт
: www.profbsu.ru
, Контактта | Промо-төркөм "Үҙебеҙҙекеләр"
http://vkontakte.ru/club13457727


text:
27-11-2014, 14:27 / Яҙмыштар
Йәберләнгән ҡатын-ҡыҙ зары
Замана үҙгәрә, заң үҙгәрә. Йәшәү рәүешебеҙ замандан ҡалышмай алға бара. Борон беҙҙең халыҡта ҡатын-ҡыҙ ир һүҙенән сыҡмай, ҡыйырһытыуҙар, йәберләүҙәргә лә түҙеп, уныңса ғына йәшәһә, бѳгѳн иһә ғаилә дилбәгәһен ҡатын-ҡыҙ үҙ ҡулына алып, барыһы ла үҙгәрҙе кеүек. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, арабыҙҙа холоҡһоҙ, эскесе ирҙәренән туҡмалып, йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Хатта ире эскән, унан йәберләнгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың, ғаиләләрҙең яҙмыштары бер-береһенә үтә лә ныҡ оҡшаған, бер төрлө......


text:
Фәйзи Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбле һәм «Арғымаҡ» этно-төркөмө Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһында ҡатнаша
ӨФӨ, 2016 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм «Арғымаҡ» этно-төркөмө Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһында ҡатнаша. 27 июлдән 17 авгусҡа тиклем төрлө милләт һәм мәҙәниәт вәкилдәре Мексикаға йыйыла. Башҡортостан артистары Сакатекас һәм Мехико ҡалаларында сығыш яһаясаҡ. Рәсәйҙән Пермь крайы коллективы ла бар.
Ғәскәровсыларҙың бер сәғәтлек программаһында алтын фондҡа ингән 10-ға яҡын башҡорт милли бейеүҙәре тәҡдим ителәсәк. Башҡортостан артистары Бөтә донъя фольклориадаһын рәсми асыу тантанаһында, ҙур халыҡ ижады фестивале барышында күп кенә концерттарҙа сығыш яһаясаҡ.
Һуңынан Бөтә донъя фольклориадаһы эстафетаһы 2020 йылда сараны ҡабул итәсәк Башҡортостан делегацияһына тапшырыла. Дүрт йылға бер тапҡыр уҙғарылған ҙур фольклор фестивале планетаның төрлө мөйөштәренән бөтә сәнғәт вәкилдәрен бергә туплаясаҡ.
«Мексика өсөн әҙерләгән программаны тәүҙә Өфө тамашасыһына күрһәтергә ниәтләйбеҙ. Концерттар 15 һәм 16 июндә Ф.Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең концерт залында уҙа», — тип хәбәр итте Ғәскәров исемендәге ансамблдең директоры Филүс Ҡаҙаҡбаев.


text:
- Подробности
- Просмотров: 363
БАҠЫРЛЫ ҠОМТАШТАР, күбеһенсә уртаса һәм ваҡ бөртөклө тау тоҡомдары, уларҙың составына баҡыр минералдары инә: халькозин, борнит, ковеллин (ҡара баҡыр буяуы), халькопирит, саф баҡыр һ.б. Б.ҡ. баҡырлы һәүерташтар, алевролиттар, конгломераттар һ.б. үҙ эсенә алған баҡырлы тоҡомдар төркөмөнә ҡарай. Составтарында баҡыр булыуы уның диңгеҙ ултырмаларындағы беренсел концентрацияһының диагенез, катагенез һәм метаморфизм ваҡытында артабан бүленеүе м‑н аңлатыла. Б.ҡ. ҡоро лагуна‑дельта ултырмаларына хас һәм көрән, ҡыҙыл төҫтәр өҫтөнлөк иткән фонда йәшкелт һоро, һоро төҫ м‑н айырыла. Өлөшләтә мәғдән минералдары регенерацияға һәм яңынан ҡатлам булып ултырыуға дусар ителгән. Б.ҡ. ш. уҡ көмөш, ҡайһы ваҡытта рений, кобальт, ванадий, уран, алтын, платина бар. Баҡыр миҡдары күберәк булған осраҡта баҡыр мәғдәне булып һанала. БР‑ҙа Б.ҡ. Бәләбәй ҡалҡыулығында һәм Урал алды бөгөлөнөң көньяҡ өлөшөндә бар. Улар Ырымбур өлкәһенән БР‑ҙың көньяҡ-көнбайыш райондары аша ТР‑ға һәм Вятка өлк. һуҙылған мәғдәнле һыҙаттың бер өлөшө булып тора. 0,1—2 м ҡалынлыҡтағы ҡатлам м‑н ярашлы Б.ҡ. өҙөк-өҙөк ятҡылыҡтары мәғдәнле зонала 0,4—2 км оҙонлоҡҡа һуҙылған. Б.ҡ. ятҡылыҡтарының тәрәнлеге 100 м тиклем һәм унан да күберәк. Урыны м‑н бер нисә мәғдәнләнгән горизонт һанала; ятышы горизонталдән 15—25° ауышҡа тиклем. Б.ҡ. күмерле матдәнең линзаларында ковеллин һәм малахит; үҫемлек ҡалдыҡтарында тарҡалған халькозин, ковеллин, борнит, куприт, тенорит; йәшкелт һоро ҡомташ һәм конгломерат цементында малахит; күкһел һәм йәшкелт һоро ҡомташ цементында тигеҙ таралған, күҙгә күренмәгән баҡыр берләшмәләре; халькозин, малахит, азурит, куприт, фольбортиттың (баҡыр ванадаты) тоноҡ һары уңыуы конкрецияһы рәүешендә сыға. 18 б. алып 1914 й. тиклем эшкәртелгән, дөйөм майҙаны яҡынса 4 мең км2 булған күп Б.ҡ. сығарыу участкалары билдәле (ҡара: Тау сәнәғәте). Иҫке рудниктарҙың иң юғары концентрацияһы Бәләбәй ҡ. көньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан һәм Күмертау ҡ. тирәләй теркәлгән. Тау округтары мәғлүмәттәре б‑са, Башҡортостан сиктәрендә Б.ҡ. баҡыр запастары 200 мең т ашыу. Б.ҡ. м‑н Исмәғил Тасимов эшмәкәрлеге бәйле. 1960—91 йй. Ҡурсаҡ, Рудниктар, Баҡыртау, Дедов, Дмитриевка, Малиновка, Йәшләр, Верхотинка (Фёдоровка р‑ны), Михайловка II, Столяровка һәм Тирәкле (Мәләүез р‑ны) мәғдән сығыу урындары өйрәнелгән. Б.ҡ. өйрәнеүгә М.И.Липовский (1925), Л.И.Шаманский (1928), В.Л.Пуркин (1950), В.А.Филиппов (1961), М.Д.Пальчук (1963), В.П.Феоктистов (1978), А.И.Коклин (1991) һ.б. ҙур өлөш индерә.
В.Н.Никонов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Күҙәнәк
Күҙәнәк — бөтә төр организмдарҙың (күҙәнәкле төҙөлөшө булмаған вирустар һәм вироидтарҙан башҡа) төҙөлөшөн һәм йәшәйешен тәьмин иткән элементар структур-функциональ берәмек.
Күҙәнәктең үҙ метаболизмы (матдәләр алмашыныуы) бар, улар үҫеү һәм үрсеү һәләтенә лә эйә.
Бөтә тере организмдар күҙәнәкле төҙөлөшөнә ҡарап ике төргә бүленә: бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр. Бер күҙәнәклеләргә бактериялар инә.
Бәшмәктәр, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың төп өлөшө күп күҙәнәкле булһа ла, улар араһында бер күҙәнәкле вәкилдәр ҙә бар (мәҫәлән, сүпрә, хлорелла, инфузория-туфелька).
Төҙөлөшө яғынан ҡарағанда күҙәнәктең ике кимәле бар: прокариот (ядроһыҙ) һәм эукариот (ядролы) күҙәнәк.
Биологияның күҙәнәктәр төҙөлөшөн һәм йәшәйешен өйрәнеүсе бүлеге цитология тип йөрөтөлә. Ғилми хеҙмттәрҙә шулай уҡ күҙәнәк биологияһы тигән төшөнсә лә ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Күҙәнәкте асыу тарихы
- 2 Күҙәнәктең төҙөлөшө
- 3 Прокариот күҙәнәк
- 4 Эукариот күҙәнәк
- 5 Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)
- 6 Күҙәнәк тышы структураһы (төҙөлөшө)
- 7 Функцияһы
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Күҙәнәкте асыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
инглиз ғалимы Роберт Гук күҙәнәкте иң беренсе күргән кеше һанала (ул шулай уҡ Гук законын асыусы булараҡ та билдәле).
1665 йылда, бөкө имәненең һыуҙа батмайынса йөҙөп йөрөү сәбәбен аңларға тырышып, Гук бөкө ағасы олононың йоҡа ғына итеп ҡырҡып алынған киҫемен үҙе камиллаштырған микроскоп ярҙамында ҡарай башлай.
Тикшереү барышында ул бөкөнөң бал ҡорттары умартаһындағы кәрәҙ күҙәнәктәренә оҡшаған әллә күпме ваҡ ҡына күҙәнәктәргә бүленеүен асыҡлай һәм уларҙы «күҙәнәк» тип атай (инглиз телендәге cell «күҙәнәк» тип тәржемәләнә).
Үҫемлектәрҙең дә күҙәнәктәрҙән тороуын 1675 йылда итальян табибы Марчелло Мальпигираҫлаһа, 1681 йылда инглиз ботанигы Неемия Грю шулай уҡ быны иҫбатлай.
Нәҡ ошо ваҡыттан күҙәнәкте «туҡлыҡлы һут менән тулған ҡыуыҡса» тип йөрөтә башлайҙар.
1674 йылда голланд оҫтаһы Антони ван Левенгук (Anton van Leeuwenhoek, 1632—1723) микроскоп ярҙамында һыу тамсыһында беренсе булып «ваҡ йәнлектәр»ҙе — хәрәкәт итеүсе тере организмдарҙы (инфузориялар, амёбалар һәм бактериялар) күреүегә ирешә.
Шул уҡ Левенгук тәүге булып хайуан күҙәнәктәрен — эритроцит һәм сперматозоидтарҙы күҙәтә.
Шулай итеп, XVIII быуат башына ғалимдар, үҫемлектәрҙе ҙурайтып тикшергәндән һуң, уларҙың күҙәнәктәрҙән торғанлығын асыҡлай һәм артабан бер күҙәнәкле тигән исем алған ҡайһы бер организмдарҙы ла күрә.
1802—1808 йылдарҙа француз тикшеренеүсеһе Шарль-Франсуа Бриссо де Мирбель үҫемлектәрҙең күҙәнәктәр төҙөгән туҡымаларҙан тороуын иҫбатлай.
Мирбелдең күҙәнәкле төҙөлөш фекерен 1809 йылда Жан Батист Ламарк хайуандар организмына ҡарата ла ҡуллана.
1825 йылда чех ғалимы Ян Пуркине ҡоштарҙың түл (инә) күҙәнәге ядроһын аса, ә 1839 йылда фәнгә хайуан һәм үҫемлек күҙәнәктәренең йәшәү процесының нигеҙе булып тороусы матдә «протоплазма» төшөнсәһен индерә.
1831 йылда инглиз ботанигы Роберт Броун беренсе булып үҫемлек күҙәнәге ядроһын һүрәтләп яҙа, ә 1833 йылда ядроның үҫемлек күҙәнәгендә мотлаҡ булырға тейешлеген асыҡлай.
Ошо осорҙан башлап күҙәнәктәрҙең ойошоуында иң мөһиме тирбәлә торған ҡаты яры — мембрана түгел, ә уның эсендә булғаны һанала башлай.
Күҙәнәк тәғлимәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмдар төҙөлөшөнең 1839 йылда немец ғалимдары — зоолог Теодор Шванн һәм ботаник Маттиас Якоб Шлейден төҙөгән күҙәнәк теорияһы өс фекерҙе үҙ эсенә ала.
1858 йылда Рудольф Вирхов был теорияны тағы бер фекер менән тулыландыра, әммә ул бында хаталарға ла юл ҡуя: мәҫәлән, уның фаразлауынса күҙәнәктәр үҙ-ара ныҡлы бәйләнмәгән, һәм уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ аллы йәшәйеш кисерә. Күҙәнәктәр системаһының бер бөтөнлөгө бары тик һуңыраҡ ҡына иҫбат ителә.
1878 йылда урыҫ ғалимы Иван Дорофеевич Чистяковым үҫемлек күҙәнәктәрендәге митозды (тура булмаған бүленеүҙе) аса; 1878 йылда немец тикшеренеүсеһе Вальтер Флемминг менән П. И. Перемежко митозды хайуандарҙа ла таба.
1882 йылда В. Флемминг хайуан күҙәнәктәрендә, ә 1888 йылда Эдуард Страсбургер үҫемлек күҙәнәктәрендә мейозды (редукцион бүленеүҙе) күҙәтә.
Күҙәнәктең төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: прокариоттар һәм эукариоттар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, шуға уларҙы ядроһыҙҙар тип атайҙар.
Эукариоттар (ядролылар) — ядролары мембрана-тышса менән уратып алынған күҙәнәктәр. Ядрола уларҙың хромосомалары урынлаша.
Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе, ә эукариоттарға күп куҙәнәклеләр ҡарай.
Прокариот күҙәнәктәр (ядроһыҙҙар) — төҙөлөшө буйынса ябайыраҡ һәм алдараҡ (боронораҡ), ә эукариоттарҙың төҙөлөшө ҡатмарлыраҡ, һәм улар һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ике төр күҙәнәктәрҙә лә цитоплазма, органеллалар, ДНК, РНК-ның төрҙәре һәм мебрана-тышса менән солғап алынған.
Прокариот күҙәнәк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Прокариоттар — күҙәнәгендә ядро мембранаһы булмаған, ДНК-һы күҙәнәк эсендә ирекле булған организм, уларҙы ҡайһы берҙә ядроһыҙҙар тип атайҙар. Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе ҡарай.
Эукариот күҙәнәк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эукариоттар (ядролылар) — ядролары тышса-мембрана менән уратып алынған күҙәнәктәр, ядрола уларҙың хромосомалары урынлаша.
Эукариоттарға бер һәм күп куҙәнәкле организмдар ҡарай, йәғни Органик донъяның өс батшалығы вәкилдәре: Бәшмәктәр, Үҫемлектәр, Хайуандар.
Төп билдәләренә нәҫел материалының цитоплазманан тышса-мембрана менән айырылыуынан тыш, күҙәнәк органеллаларының(органоид) тышса-мембрана менән сикләнеүе лә инә.
Бындай органеллалар булып: митохондриялар, пластидтар (ике ҡат мембраналылар) һәм лизосомалар, эндоплазматик селтәр, йәғни, эндопластик ретикулум (ректилиум түгел һүрәттә яҙылғанса), Гольджи аппараты (бер мембраналы) тора. Прокариот күҙәнәктәрҙә мембранаһыҙ структуралар ғына була.
Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуына ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан тора. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе сикләп тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә).
Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК — гендарҙағы нәҫеллек материалдары һәм РНК бар. Информациялы (матрица) РНК, йәғни, и-РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торған ваҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар.
Мембрана[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Куҙәнәк цитоплазмаһы күҙәнәк мембранаһы менән (тышса) солғап алынған. Мембрана күҙәнәкте тышҡы мөхиттән һаҡлай.
Ул күбеһенсә ике ҡат липид (гидрофоб майға хас молекулалар) һәм гирдофил фосфор молекулаларынан тора. Шулай итеп, был ҡатлам ике ҡатлы фосфолипид тип атала.
Ошо мембранала урынлашҡан аҡһымдар насос һәм канал кеүек эшмәкәрлек итә. Улар ҡайһы бер молекулаларҙы күҙәнәк эсенә индерә, ә ҡайһыларын унан сығара.
Мембрананы ярым үткәреүсе тип әйтәләр, сөнки ул ҡайһы бер матдәләрҙе (молекулаларҙы йәки иондарҙы) сикләнгән күләмдә генә үткәрә, ә ҡайһыларын бөтөнләй үткәрмәй.
Күҙәнәк тышындағы рецепторҙар сигнал молекулаларын (гормондар кеүек) аныҡлаусы аҡһымдан тора.
Цитоһөлдә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Цитоһөлдә тип күҙәнәк цитоплазмаһында булған фибрилляр (еп кеүек) аҡһым структураларҙы атайҙар.
Цитоһөлдә күҙәнәктең формаһын һаҡларға ярҙам итә һәм төҙөлөшөн тәртипкә килтерә; эндоцитоз ваҡытында (тышҡы материалдарҙы йотоу) ярҙам итә; цитокинезда (күҙәнәк бүленеүе) ҡатнаша; күҙәнәк хәрәкәт иткән һәм үҫкән ваҡытта күҙәнәк өлөштәрен урынлаштырырға булыша.
Эукариот цитоһөлдә микрофиломент, аралыҡ филаментынан (промежуточные филоменты) һәм микрокөпшәләрҙән тора; ошоларға оҡшаш күҙәнәктең төҙөлөшөн контролдә тотоусы күп аҡһымдар бар.
Прокариот цитоһөлдәне өйрәнеү ныҡ үҫешмәгән, әммә ул цитокинезда, поляризацияла, күҙәнәктең формаһын тотҡарлауҙа ҡатнаша.[1]
Генетик материал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәктәрҙә ике төр генетик материал бар: дезоксирибонуклиен кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклиен кислотаһы (РНК).
Организмдарҙың күбеһе оҙайлы ваҡытта генетик материал мәғлүмәтен һаҡлау өсөн ДНК ҡуллана, әммә ҡайһы бер вирустар (мәҫәлән, ретровирустар) был маҡсатта РНК-ны ҡуллана.
Организм тураһында биологик мәғлүмәт ДНК йәки РНК эҙмә-эҙлелегендә кодланған. РНК тағы мәғлүмәт тапшырыуҙа ҡулланыла (мәҫәлән, иРНК — информацион РНК), һәм фермент функцияһында ДНК-ны оҙайлы ваҡытта генетик код итеп ҡулланған организмдарҙа (мәҫәлән, рибосом РНК-һы — рРНК). Транспорт РНК-һы (тРНК) молекулаһы аҡһым эшләп сығарған ваҡытта (трансляцияла) аминокислоталар өҫтәп торалар.
Прокариот генетик материал цитоплазманың нуклеоид өлөшөндә ябай түңәрәк (ҡулса фиғылындағы) ДНК молекулаларына ойошҡан. Эукариотик генетик материал линиялы (линияр) молекула булып ядро эсендә (хромосома тип атала); өҫтәмә генетик материал менән ҡайһы бер органеллаларҙа бар (мәҫәлән, митохондрияла).
Кеше күҙәнәгендә генетик материал, ядрола (ядро геномы формаларында) һәм митохондрияла (митохондриаль геном формаларында) туплана. Кешенең ядро геномы, хромосома тип аталған 23 пар таяҡ формаһындағы ДНК-нан тора.
Митохондрияль геном, ДНК-ның ядро геномынан айырмалы рәүештә — түңәрәк (ҡулса) формаһында. Митохондриаль ДНК бик бәләкәс булыуына ҡарамаҫтан (ядро хромосомаһы менән сағыштырғанда), митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа ҡатнашҡан 13 аҡһым кодын һәм тРНК кодын һаҡлай.
Сит генетик материал (күбеһенсә ДНК) трансфекция тип аталған процеста яһалма рәүештә күҙәнәккә индерелә ала. Әгәр сит ДНК күҙәнәк геномына индерелмәһә, был процесс ваҡытлыса, әгәр геномға инһә — тотороҡло була. Ҡайһы бер вирустар үҙенең генетик материалын күҙәнәк геномына индерә ала.
Органеллалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше кәүҙәһендә йөрәк, үпкә, бөйөр кеүек төрлө органдар бар, ошо органдар төрлө функциялар башҡара.
Күҙәнәк тә органелла тигән «бәләкәй органдарҙан» тора, органеллалар бер йәки бер нисә йәшәүгә кәрәкле булған функция башҡарырға махсуслашҡан. Эукариот һәм прокариот күҙәнәктәрендә органеллалар бар, тик эукариоттарҙа улар ҡатмарлыраҡ.
Күҙәнәктә бер-нисә төр органеллалар бар. Ҡайһылары (мәҫәлән, ядро һәм Гольджи аппараты) берешәр генә була, шул уҡ ваҡытта икенселәре (мәҫәлән, митохондриялар, лизосомалар, пероксисомалар) күп була ала (йөҙ мең тирәһе). Цитоплазмала органеллаларҙы уратып алған күҙәнәк-ара шыйыҡса тултыра.
Ядро — эукариоттарҙа ғына[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәк ядроһында организм тураһында булған генетик мәғлүмәт яҙылған ДНК молекулаһы урынлаша.
Ядро түңәрәк формаһында һәм цитоплазманан ике ҡатлы ядро мембранаһы менән солғап алынған. Ядро тышы ДНК-ны зыян килтереү хәүефе булған молекулаларҙан һаҡлай.
Ядрола репликация һәм синтез тигән процестар бара. Репликация — ДНК молекулаһын күсереп яҙыу (икеләтеү), транскрипция — РНК молекулаһын синтезлау.
Синтезланған РНК молекулаһы ядро эсендә үҙгәрештәр кисергәндән һуң (мәҫәлән, сплайсинг процесы — РНК молекулаһынан кәрәкмәгән өлөштәрҙе юйыу) цитоплазмаға сыға. Цитоплазмала иРНК аҡһым синтезында ҡатнаша. Ядро эсендә бәләкәй ядро бар, ошонда рибосома синтезлана.
Митохондрия һәм хлоропласт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Митохондрия үҙ-аллы үрсеү һәләтенә эйә органелла булып тора. Был һәләте уның үҙ нәҫел матдәһе - ДНК молекулаларының һәм аҡһым эшләп сығарыусы рибосомалары булыуына бәйле.
Митохондрия икегә бүленеп үрсей. Эукариот күҙәнәктәрҙә митохондриялар һаны төрлө була. Был күҙәнәктең үҫеш фазаһына, үтәгән функцияһына, әүҙемлегенә бәйле.
Эукариот күҙәнәктәрҙә митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа мөһим роль уйнай. Митохондрия күҙәнәктәрҙә тупланған туҡлыҡлы матдәләрҙе (күбеһенсә, глюкозаны) кислород ярҙамында тарҡатып АӨФ (йәки аденазинөсфосфат; урыҫса — АТФ) синтезлай. Күҙәнәктең һулау процесы ла митохондрияла бара.
Хлоропласт тип аталған органеллаларҙы дөйөм исем менән — пластидтар тип йөрөтәләр. Хлоропласт (йәшел пластидтар) күҙәнәктең фотосинтез процесында энергия туплауҙа ҡатнаша. Ул ҡояш энергияһын ҡулланып, углекислый газ һәм һыуҙан глюкоза синтезлай.
Митохондрия һәм хлоропластың, күҙәнәк ядро геномынан тыш, үҙ гендары бар. Ике органелланың да прокариот күҙәнәктәрҙәге кеүек, түңәрәк плазмидалы ДНК-һы бар.
Эндоплазматик ретикулум[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эндоплазматик ретикулум — махсус мебрана кеҫәләренән, каналдарҙан һәм ҡыуыҡсаларҙан торған органоид. Эндоплазматик ретилумдың ике төрө бар: ҡытыршы (тышында күп рибосомалар булғанлыҡтан) һәм шыма тышлы.
Беренсеһе аҡһымдар синтезлауҙа ҡатнаша, мембрана эшләп сығара, икенсеһе — метоболизмда, липидтар синтезлауҙа һәм кальций туплауҙа ҡатнаша.
Гольджи аппараты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гольджи аппараты эукариот күҙәнәктәрҙә генә була. Гольджи аппараты — сит яҡтары киңәйеп киткән мембрана цистерналары ҡатламы. Гольджи аппаратының төп функцияһы булып макромолекулаларҙы (аҡһым, липид) өҫтәмә эшкәртеү, өлгөрөп еткәнсе һаҡлап тороу, сортҡа айырыу тора. Был процесс секрецияла ҡулланған аҡһымдарға иң кәрәклеһе булып һанала.
Рибосома[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рибосома тигән органоид РНК комплексынан һәм аҡһым молекулаларынан тора. Рибосома ядронан килгән РНК-ны ҡулланып, конвейер линияһына оҡшаш, аминокислоталарҙан аҡһым синтезлай. Рибосома күҙәнәк эсендә ирекле йәки мембранаға беркетелгән була (эукариоттарҙа ҡытыршы эндоплазматик ретикулум, прокариоттарҙа күҙәнәк мембранаһына).[2]
Лизосома һәм пероксисома[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лизосомала аш һеңдереүсе ферменттар (гидролаз кислотаһы) бар. Лизосомалар артыҡ булған йәки туҙған органеллаларҙы, аҙыҡ өлөштәрен, тотолған вирустарҙы йәки бактерияларҙы «ашай».
Пероксисомала күҙәнәкте ағыулы пероксидтарҙан азат итеүсе ферменттар бар. Күҙәнәктә әйтеп кителгән ферменттар айырым мебрана менән уратып алынырға тейеш. Был органелланы «суицид тоҡсай» тип атайҙар, сөнки ул һытылһа, бөтә күҙәнәкте юҡҡа сығара.
Центросома[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Центросома — күҙәнәк цитоһөлдәһе барлыҡа килеүҙә иң кәрәкле органоид. Центросома цитоһөлдәнең иң кәрәкле компонентын — күҙәнәк микрокөпшәләрен яһай.
Центросома ике центриолдән тора. Ул (центросома) Гольджи аппаратында һәм эндоплазмик ректилиумдағы матдәләр траспортировкаһы менән идара итә. Күҙәнәк бүленгәндә ошо центриолдәр уларҙы айырыуҙа ҡатнаша. Хайуандар күҙәнәгендә бер центросома була. Центросома ҡайһы бер бәшмәктәрҙә һәм ылымыҡтарҙа бар.
Вакуоль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вакуолдә туҡлыҡлы матдәләр һәм кәрәкмәгән ҡалдыҡтар туплана. Ҡайһы бер вакуоль өҫтәмә һыу һаҡлағыс булып тора.
Күбеһенсә уны күҙәнәк эсендәге шыйыҡса тип атайҙар (күҙәнәк һуты). Амёба кеүек күҙәнәктәр вакуолдәге артыҡ һыуҙы ҡыҫып сығара ала. Эукариот күҙәнәктәрҙә вакуоль ҙурыраҡ була.
Күҙәнәк тышы структураһы (төҙөлөшө)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Капсула[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бактерияларҙың ҡайһы берҙәрендә күҙәнәк стенаһынан тыш желатинға оҡшаған капсулалар бар. Капсулалар, полисахарид (пневмококкта, менингококкта), полипептид (себер язваһы таяҡсаларында) йәки гиалурон кислотаһынан (стрептококктарҙа) эшләнгән була.
Капсула ябай буяғыс матдәләргә түгел, ә махсус буяуға ғына буяла (аңлатма: күҙәтеү өсөн). Капсула функцияһы булып күп бактерияларҙың вирулентлығын (уҡы: зыянлығын) — аныҡлау тора. Капсула, организмдың лайлалы урындарҙа йәбешеп тороуында роль уйнай.
Ҡамсылар (флагелла)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡамсылар ярҙамында күҙәнәктәр хәрәкәт итә. Ошо органелла цитоплазмала башланып, күҙәнәк сите аша сыға. Улар оҙон епкә оҡшаш аҡһымдар. Ҡамсылар күбеһенсә бактерия һәм хайуан күҙәнәктәрендә лә була.
Фимбриялар (пили)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҫҡа сәс кеүек булалар, pilin аҡһымынан яһалған. Фимбриялар бактерияларҙың күҙәнәктәргә йәбешенеүенә булышлыҡ итә. Пилиның бер нисә төрө бар, мәҫәлән енси пили.
Функцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫеү һәм метоболизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәк метоболизм арҡаһында үҫә. Метоболизм (матдәләр алмашыныуы) — күҙәнәккә йәшәү өсөн кәрәкле булған процесс.
Метоболизм ике стадияға бүленә: катаболизм (ҡатмарлы органик берләшмәләрҙән ябайыраҡ берләшмәләргә тарҡалыу — энергия етештерә) һәм анаболизм (энергия ярҙамында аҡһымдар, сахарозалар, липидтар һәм нуклиен кислоталары синтезлау — энергия ҡулланыла).
Организм шәкәрҙәр комплексын ябайыраҡ молекулаға — глюкозаға тарҡата. Ә глюкоза үҙ сиратында тарҡалып энергияһын АӨФҡа (аденозинөсфосфат — күҙәнәк энергия формаһы) тапшыра, ошо энергия тапшырыу процесы ике юл буйынса барырға мөмкин.
Беренсе юл, гликолиз, кислородһыҙ бара һәм анаэроб метаболизм тип тә атала. Был ысул менән барған реакцияларҙа водород иондары барлыҡа килә, ә улары үҙ сиратында АӨФ етештерелгәндә ҡулланыла. Прокариот күҙәнәктәрҙә, гликолиз — энергетик АӨФ туплауҙа берҙән-бер ысул булып тора.
Икенсе юл, Кребс циклы (йәки лимон кислотаһы циклы) тип атала. Был процесс митохондрия эсендә бара һәм күҙәнәктең бөтә функцияларын үтәрлек АӨФ эшләп сығара. Был ысул — энергетик яҡтан уңышлыраҡ.
Үрсеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәк бүленеүе тип бер күҙәнәктең ике яңы йәш күҙәнәккә бүленеүен атайҙар. Бүленеү арҡаһында күп күҙәнәклеләр үҫә (туҡыма уҫеү), ә бер күҙәнәклеләр — үрсей (вегетатив үрсеү).
Прокариот күҙәнәктәр ике өлөшкә бүленеп һандарын икеләтһә, эукариоттар, ядро бүленеү процесы (митоз) һәм цитокинез (прокариот күҙәнәк бүленеүе) стадиялары аша үтеп, икеләнә.
Аҡһым синтезлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәктәр үҙ эшмәкәрлегендә кәрәк булған аҡһымдарҙы синтезлау һәләтенә эйә. Аҡһым синтезлау процесы тип, ДНК һәм РНКла яҙылған мәғлүмәтте ҡулланып, аминокислоталарҙан (төҙөлөш материалдарынан) аҡһым яһау процесын атайҙар. Аҡһым синтезлау процесы ике төп этаптан тора: транскрипция һәм трансляция.
Транскрипция ваҡытында ДНК молекулаһында яҙылған мәғлүмәтте уҡыу, һәм ошо мәғлүмәтте иРНК-ға (информацион РНК) яҙыу бара. Трансляция процесында рибосомала иРНК-ла (информацион РНК) яҙылған мәғлүмәт буйынса аҡһым синтезлана.
Хәрәкәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәнәктәр ҡайһы процестарҙа хәрәкәт итә ала, мәҫәлән, яра төҙәлгән саҡта, иммунитет реакцияһында һәм рак метастазаһында. Яраны төҙәлтер өсөн аҡ ҡан күҙәнәктәре зарар күргән ергә йүнәләләр һәм инфекция бактерияларын йоталар.
Шул уҡ ваҡытта фибробластар (тоташтырыусы туҡыма күҙәнәге) яраланған уранға йүнәлә һәм зыян күргән структураларҙы дауалай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Michie K, Löwe J (2006). «Dynamic filaments of the bacterial cytoskeleton». Annu Rev Biochem 75: 467-92.
- ↑ Ménétret JF, Schaletzky J, Clemons WM, et al., CW; Akey (December 2007). «Ribosome binding of a single copy of the SecY complex: implications for protein translocation». Mol. Cell 28 (6): 1083-92.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биологический энциклопедический словарь / Гл. редактор Гиляров М. С. — М.: «Советская энциклопедия», 1986. — 831 б. — 100 000 экз.
- Албертс Б., Брей Д., Льюис Дж., Рэфф М., Робертс К., Уотсон Дж. Молекулярная биология клетки: В 3-х т — 2-ое, переработанное. — М.: «Мир», 1993. — Т. 2. — 539 б. — ISBN 5-03-001987-1.
- Булдаков Л. А., Калистратова В. С. Радиоактивное излучение и здоровье — М.: Информ-Атом, 2003. — 165 б.
- Гилберт С. Биология развития: в 3-х томах — М.: «Мир», 1995. — Т. 3. — 352 б. — 5000 экз. — ISBN 5-03-001833-6.
Периодик баҫмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Цитология и генетика (ISSN 0564-3783) публикует статьи на русском, украинском и английском языках по выбору автора, переводится на английский язык (ISSN 0095-4527)
- BMC Cell Biology ISSN: 1471—2121 Журнал в открытом доступе (Импакт-фактор (2010) — 2,46)
- International Journal of Cell Biology Print ISSN: 1687-8876 Online ISSN: 1687-8884 Журнал в открытом доступе
- Cell (Импакт-фактор (2010) — 32.401)
- Nature Cell Biology ISSN: 1465-7392 eISSN: 1476-4679 (Импакт-фактор (2010) — 19.407)
- Journal of Molecular Cell Biology Print ISSN 1674—2788 Online ISSN 1759-4685 (Импакт-фактор (2010) — 13.400)
- Journal of cell biology Print ISSN: 0021-9525 Online ISSN: 1540-8140 (Импакт-фактор (2010) — 6.290)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Наука о клетке // Лекция Е. Шеваля в проекте «ПостНаука» (15.04.2013)
- Molecular Biology Of The Cell, 4е издание, 2002 г. — учебник по молекулярной биологии на английском языке
- (инг.) Библиотека изображений и видео внутреннего строения клетки Сell image library.
- (инг.) Видео: Строение животной клетки (Animal Cell)
- (инг.) Видео: Сквозь виртуальную клетку Through the Virtual Cell
- (инг.) Интерактивная анимация: строение прокариотической, животной и растительной клетки
- (инг.) Сборник материалов: AMAZING CELLS на сайте Learn Genetics
- (инг.) Интерактивная анимация: строение животной клетки


text:
Элекке кинолар һағындыра
27 августа 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
27 август - Рәсәй киноһы көнө
Ауыл халҡы клубты шығырым тултырып киноға йөрөгән ваҡыттар тарихта ғына ҡалды тиергә мөмкин. Заманында был эште башҡарғандарҙы иһә күп урында һаман "Беҙҙең киномеханик” тип йөрөтәләр. Бындай хөрмәткә эйә кеше Үтәк ауылында ла бар.
Әсҡәт Абдулла улы Ғәҙелшин ул, яҡты йөҙлө, киң күңелле, көр тауышлы булыуы менәнме, үҙенә шунда уҡ иғтибарҙы йәлеп итә.
Әсҡәт Абдулла улы Ғәҙелшин ул, яҡты йөҙлө, киң күңелле, көр тауышлы булыуы менәнме, үҙенә шунда уҡ иғтибарҙы йәлеп итә.
Киләсәк йәштәр ҡулында
27 августа 2016 йыл | Мәғариф, Хаттар, Йәмғиәт
Ғафури йәштәре бына нисәмә йыл рәттән әүҙем эшләп килә. Спорт, мәҙәни һәм мәғариф сараларын үткәреп тора: Бөйөк Еңеүгә арналған концерттар, Өфөлә ветерандар менән осрашыу, GafuryParty тип аталған йәштәр осрашыуы һәм башҡалар.
Мәктәпкә - хәүефһеҙ юлдан
27 августа 2016 йыл | Мәғариф, Хоҡуҡ, Кәңәштәр
ЮХХДИ иҫкәртә
Өҫтөнлөк - белем биреүгә
27 августа 2016 йыл | Мәғариф
Район хакимиәте башлығы Р.З.Бохаровтың кәңәшмәләге сығышы (ҡыҫҡартып бирелә)
Хеҙмәтенә күрә - хөрмәте
27 августа 2016 йыл | Уңғандарыбыҙ
Үҫеп килгән йәш быуынға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендә оҙаҡ йылдар емешле эшләгәндәре һәм өлгәшкән уңыштары өсөн Муниципаль район Советының Маҡтау грамоталарына лайыҡ булдылар: