text:
Р.Ф. НӘБИЕВА,
Р. Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика
гимназия-интернаты тәрбиәсеһе
(Сарала аҡһаҡалдар, ғалимдар, журналистар ҡатнаша.)
Экранда эпиграфтар асыла: Беҙ үҙебеҙ – башҡорттар (Ш. Бабич); Мин – башҡортмон (Р. Ниғмәти); Миңә рух асылы бөгөн кәрәк! (Ҡ. Аралбай).
1-се алып барыусы. Әссәләмәғәләйкүм! Хәйерле көн, хөрмәтле ҡунаҡтар, мөғәллим-мөғәллимәләр, уҡыусылар, уҡытыусылар, тәрбиәселәр һәм ата-әсәләр! Бөгөн беҙ һеҙҙе «Рух асылы беҙгә бөгөн кәрәк!» тигән темаға арналған кәңәш ҡорона саҡырҙыҡ.
(Башҡортостан Республикаһының гимны яңғырай.)
2- се алып барыусы. Фекер алышырға килгән ҡунаҡтарҙы сәхнә түренә саҡырабыҙ! (Ҡурай моңо аҫтында ҡунаҡтар сәхнәгә күтәрелә.)
Л.Таңатова һүҙҙәренә А. Шәмсетдинова башҡарыуында “Башҡорттарым” йырын ҡабыҙыу.
1-се алып барыусы.
Иң мөһиме рух булһын, тип
Кәңәш бирҙегеҙ беҙгә.
Рәхим ит, йорт хужаһы,
Һүҙҙе бирәбеҙ һеҙгә!
– Кәңәш ҡорон асыу өсөн һүҙ гимназия директорына бирелә.
2-се алып барыусы.
Йөрәгеңдә ил ҡотондай – һүнмәһен ут,
Ата-баба аманаты – үлмәһен рух!
Даның оло, Уралтауҙай дәрәжәле,
Аҡ намыҫтан айырыла күрмәһен ул,
Бар халҡыңдан айырылыу белмәһен ул!
1-се алып барыусы. Нимә ул рух? Әйҙәгеҙ әле, “Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге”нә мөрәжәғәт итәйек. “Рух” һүҙенең мәғәнәһе нисек аңлатылаикән?
– Ә ҡунаҡтар нисек уйлай? Аҡһаҡалдар фекерен тыңлайыҡ. (Сығыштарҙы тыңлау.)
2-се алып барыусы.
Миңә рух асылы бөгөн кәрәк,
Үҙемә һәм бөлгән халҡыма.
Бөгөн кәрәк!
Сөнки заманаһы
Ҡалайыраҡ алған алҡымдан!
Рух яҙыуын күпме эҙләйем мин,
Таба алмай күпме сер һүтәм.
Ҡул һелтәйем, ҡабат тотонам да
Уй тағатам, тағы юл үтәм.
Мин эҙләйем беҙҙең халыҡ рухын
“Беҙҙең” тиеп яҙа бер халыҡ!
Тарихсылар.
Борон булған, – тиҙәр , –...
– Хәҙер бөтә халыҡ – бер ҡалып...
–Ә һеҙ ниндәй фекерҙәһегеҙ? (Һүҙ тарихсыларға, ғалимдарға бирелә.)
2-се алып барыусы.
Ҡайҙа мәңгеләшкән башҡорт рухы,
Ниндәй һәйкәлдәргә уйылған,
Ниндәй храмдарҙа күтәрелгән,
Ҡайһы китаптарҙа яҙылған?..
–Һүҙ Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты рәйесенә бирелә.
1-се алып барыусы.
Рух яҙыуы әллә – телдәме икән,
Ҡандамы ул,
Әллә йәндәме?
Изге төйәгебеҙ – Уралдамы,
Ҡурай ҡойған моңда – йәмдәме...
2-се алып барыусы.
Урал ғына тауҙың ай битендә,
Үҫә икән ҡырлы бер ҡурай.
Шул ҡурайҙы ҡырҡып уйнаниһәң,
Моңо Урал тауын бер урай.
Мәңге йәшәр ҡурай,
Ул – үлемһеҙ!
Ул башҡорттоң йәшәй аңында,
Ул башҡорттоң йәшәй булмышында,
Ул башҡорттоң йәшәй ҡанында.
(Ҡ. Аралбай,“Йомабай ҡурайы”.)
(Ҡурайсылар сығыш яһай.)
1-се алып барыусы. а) Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканын тыңлап үтәйек.
б) Һөйләшеүҙе “Башҡортостан” гәзите редакцияһы хеҙмәткәрҙәре дауам итә.
2-се алып барыусы.
Бейеүеңдә һинең башҡорт рухы,
Ҡанлы, шанлы, данлы үткәне.
Һунарсы ла, һуғышсы ла булып,
«Байыҡ» булып ғүмер иткәне.
1-се алып барыусы.
Көйһөҙөрәк булып китһә йәшәү,
Дәрт-зауыҡтар бер аҙ һайыҡһа,
«Һа-а-а-ай, рәхәт донъя», – тиеп,
Һәр берегеҙ баҫһын “Байыҡ”ҡа.
Бейей, тиеп, бөтә донъя ерле юҡты
Беҙ ҙә төшөп киткән саҡта, туҙан ҡупты.
Ни фәтеүә, бөтә донъя кимәлендә
Онотһаҡ беҙ шул бейеүҙә миллирухты?
(“Байыҡ” бейеүе башҡарыла.)
– Хөрмәтле ҡунаҡтар, һеҙгә уҡыусылар үҙҙәренең һорауҙарын әҙерләгәйне. Рәхим итегеҙ, балалар.
1-се алып барыусы.
Кинйә, Салауаттар әйҙәгәндә,
Халыҡ дәррәү, берҙәм эйәргән.
Ирек һәм ер мәсьәләһен улар
Уҡ менән хәл иткән эйәрҙә...
2-се алып барыусы.
Салауаттың шанлы исеме бөгөн
Яңғырай берҙәй һәр кем телендә.
Батыр данын хаҡлы дауам итеп
Салауаттар тыуыр еремдә.
Заманалар ауыр булған һайын
Батыр тыуыр башҡорт илендә!
(Ҡурай моңо ағыла.)
1-се алып барыусы.
Рух яҙыуы – тамға ғына түгел,
Ырыуҙың йә яңғыҙ кешенең.
Унда булыр тотош халыҡ рухы,
Уҡыу ғына кәрәк төшөнөп!
Рухыбыҙҙан китә рух яҙыуы,
Тоноҡлана, уңа йылдан-йыл.
Яңыртаһы ине…
Күңелдәргә
Күсерәһе ине юлма-юл!
Гонаһ булыр әйтһәк: олатайҙар
Эҙләгән, тип, урыҫтан ырыҫты.
Мәжбүр булған улар баш һалырға
Үҙҙәрендәй күреп урыҫты.
Һәр нәмәнән “урыҫ еҫе килде”:
Рус урманы, урыҫ яланы,
Ҡайындар ҙа русса йыр йырланы,
Русса беште ҡыҙыл баланы.
Еҫе генә булһа, тағы бер хәл,
Урыҫ рухы һеңгән күңелгә,
Аңға, телгә,
бөтә йәшәйешкә...
Ҡотолоуҙар булмаҫ еңелдән!
Шул рух өсөн кәрәк ут йоторға,
Ҡаршы барыр кәрәк яманға.
Инсафлыҡҡа кәрәк инанырға,
Тоғро ҡалыр кәрәк иманға...
– Кәңәш ҡорон ябыу өсөн һүҙ гимназия директорына бирелә.
2-се алып барыусы. Кәңәшле ҡоробоҙ бөтәгеҙгә лә оҡшағандыр. Һөйләшеү бик фәһемле булды. Ошонда туҡталып ҡалмайыҡ, һөйләшеүҙе киләсәктә лә дауам итәйек!


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 306
ҠЫРСЫНТАШЛЫҠ, эре киҫәкле кәүшәк ултырма тау тоҡомо. Аралары ҡомло йәки ҡомло‑ҡырсынлы материал м‑н тулған ҡырсынташтарҙан тора. Составы б‑са моно- (бер төрлө ҡырсынташтан), олиго- (2—3 төрлө ҡырсынташтан) һәм полимикт (төрлө составлы ҡырсынташтан); ҡырсынташтарҙың үлсәменә бәйле эре (100—50 мм), уртаса (50—25 мм) һәм ваҡ (25—10 мм) Ҡ. айырыла. Цементланған Ҡ. конгломерат тип атала. Ҡ. юл төҙөлөшөндә файҙаланыла. Башҡортостанда Ҡ. йылға үҙәндәренең аллювиаль ҡатламдарында, Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғының ҡатмаған юра, аҡбур, палеоген һәм неоген ултырма ҡатламдарында үҫешкән.
Әҙәб.: Рухин Л.Б. Основы литологии: учение об осадочных породах. Л., 1961.
А.А.Алексеев
Тәрж. Г.М.Ғәлиева

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Береһе Япония’ҡабул хәҙер ҙур магазин электроника Денка bitcoin Ямада
Денка Ямада, береһе япон электроника магазин ҙур, Биткоин уларҙы ҡабул итеп иғлан түләү ысулы.
Bitflyer улар менән хеҙмәттәшлек., яңы йыллығына һәм эшләй., Бүләк биреү Bitflyer 500 беренсе йен 500 виртуаль менән клиенттарға түләүҙәр Форекс.
Көньяҡ корея’электрон коммерция һәм ваҡлап һатыу менән ҡабул гигант WeMakePrice 12 криптовалюта
WeMakePrice, Wemepu ашыу булараҡ билдәле., платформа электрон коммерция һәм көньяҡ корея ҡабул итеү планлаштырыла эре эре береһе ритейлерҙар 12 криптовалюта, шул иҫәптән bitcoin., Bithumb менән хеҙмәттәшлек., криптовалюта илдең иң эре биржаһы..
Криптовалюта wemakeprice һыу өҫтәп түләүҙәр бар платформа OneThePay. Интеграция тамамлағандан һуң, бар тауарҙар һәм хеҙмәттәр менән файҙаланыусыларҙың ярҙамы ала алмай криптовалюта wemakeprice.
Көньяҡ корея киң мәғлүмәт сараларына интервью бирҙе Хангер сыға., wemakeprice вәкилдәре белдереүенсә, был башланғысты киң криптовалюта интеграция компанияһындағы өлөшө хаҡында ҡарар ҡабул итеп, киң ҡатлам өсөн түләү процесын еңеләйтеү өсөн.
“…беҙҙең клиенттар өсөн уңайлы итеү һәм ҡулланыусылар артыҡ түләү. Беҙ мобиль ҡушымтаһында ҡарарға финтех, мәрәй, криптовалюта түләү сифатында һәм һөҙөмтәле ысулы.,"матбуғат-секретары.
Компания телгә рәсми белдереү: “биткоин түләнә.… һәм уңайлы хеҙмәтләндереү сифатын арттырыу".
Гонконг блокчейн инвестиция фонды Btcc ала.
Гонконг һәм конгломератының инвестицион фонд биржаһында табыш ала биткоин буласаҡ блокчейн btcc аталмаған.. Btcc ресурстары ярҙамы фонд.’ы-ара иғтибарығыҙҙы, уны, ҡытай баҙарына сығыу.
Btcc был’ы бизнесын көйләү ҡытай баҫымы һөҙөмтәһендә емерелгән., биржала сауҙа итеү тыйылған илдәрҙең криптовалюта.. Хәҙер Пекинға биткоин буласаҡ прицеллы үҙ майнинг, һуңғы мәғлүмәттәр буйынса икенсе урын һәм фут..
Матбуғат-секретары тине чемпионатты btcc: “Әлеге ваҡытта беҙ түгел,’т ебәрҙе фонды тураһында мәғлүмәт, ниндәй ресурстар йәлеп сумма.”
Артыҡ Btcc биржаһы торгуют. $25 хаҡы млрд тәңкә. 2017. Btcc был’ы моб бумажниктар, март индерергә була. 2017, хәҙер клиенттар булды 180+ илдә, өҫтәнеләр матбуғат секретары.
Btcc икәнен белдереүен әйткән. бобби ойошторола.: “Бөгөн’ы һатыу практикаһы мәлдә ғәжәп, был эштәр барыһы ла беҙҙең өсөн һуңғы бер нисә йылда раҫланған. Мин’м бик шатмын ресурстары, тәжрибә биреүсе был, агрессив һәм бизнесты үҫтереү өсөн беҙҙә тиҙ хәрәкәт итә. 2018 һәм ул бер генә.”
Яңылыҡтар Блокчейн 29 Ғинуарҙа 2018
Авторы: Сара Бауэр


text:
«Рәсәй саңғы юлы-2010»да Өфө райондарының барыһы ла ҡатнашаФото: Олег Яровиков
«Рәсәй саңғы юлы-2010»да Өфө райондарының барыһы ла ҡатнаша
«Рәсәй саңғы юлы-2010»да Өфө райондарының барыһы ла ҡатнашаФото: Олег Яровиков
14 февралдә Рәсәй Федерацияһы территорияһында “Рәсәй саңғы юлы-2010” XXVIII асыҡ Бөтә Рәсәй саңғы ярышы үтәсәк.
Өфөлә “Рәсәй саңғы юлы-2010” 13 һәм 14 февралгә билдәләнгән. Республиканың баш ҡалаһында бындай ярыштар дүртенсегә үткәрелә. Стартҡа яҡынса 20 мең кешенең сығыуы көтөлә.
13 февралдә ярыштар Өфө ҡалаһы райондарында үткәрелә.
Дим районы халҡы “Баланово” урман паркы зонаһында (Грозный урамы) уҙышҡа сыға (сәғәт 12-лә башлана).
Киров районы саңғысылары “Ҡояшлы” пляжында йыйыла (сәғәт 11-ҙә башлана).
Октябрь районы халҡын «Ҡашҡаҙан» паркында көтәләр (сәғәт төшкө 2-лә).
«Водник» стадионы Ленин районы саңғысыларын йыя (11 сәғәт 30 минутта).
Ботаника баҡсаһы янындағы Уваров аҡланы Совет районы спортсылары өсөн старт майҙанына әйләнәсәк (көндөҙгө 12-лә).
Орджоникидзе һәм Калинин райондары саңғы байрамын 14 февралдә «Биатлон» спорт-һауыҡтырыу комплексы биләмәһендә үткәрә (сәғәт 12-лә башлана).


text:
Башҡортостан экспозицияһын Лео Бокерия уникаль тип атаны
Башҡортостан экспозицияһы «Милләт сәләмәтлеге – Рәсәйҙең сәскә атыу нигеҙе» VII бөтә Рәсәй форумында ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Илдең баш кардиохирургы, билдәле ғалим, «Милләт сәләмәтлеге лигаһы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы президенты Лео Бокерия Башҡортостан тәҡдим иткән экспозицияларҙың уникаль булыуын билдәләне һәм уларҙың ентекләп уйланылған булыуына рәхмәтен белдерҙе.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, форум сиктәрендә «Манеж» үҙәк күргәҙмә залында республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы сараға килеүселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән үҙенең күргәҙмә экспозицияһын ойошторҙо. Бынан тыш, «Милләт сәләмәтлеге – Рәсәйҙең сәскә атыу нигеҙе» бөтә Рәсәй форумында үҙ экспозицияһын төбәктең Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ла тәҡдим итте.


text:
Әлегә шул хаҡта уйланып мин, башым эшләп килә. ирис ашыу популяр идеяһы нисек яҙылған икән, тип, мин һәр көн эшләй, тимәк, әгәр,-тип торт, мин хәтерләйем, мин нимә эшләй.
Был мөмкин, шулай уҡ файҙалы ҡасан да башҡа эшҡыуарҙар өсөн.
Тәҡдим ителгән ҡайһы бер мәҡәләләр һәм реклама на facebook мин күрмәгән әйберҙәр тураһында ҡарар мин бер seo
Мин һағынған тип өҫтәнем мин. һуңғы yahoo өсөн айрис 3 йыл
Мин бары тик Google эҙләп туплау
Булһын’ы ҡарап, бының нисек килеп сыға
Ирис на яндекс эҙләү системаһы һәм мин шулай өҫтәүҙе вебмастер
Төшөнсәһенә эйә түгел, әгәр кеше был эҙләү системаһында ҡулланылған, әммә барыбер мин ауыҙ бөтә кәрәк
91.5% беренсе биттәренән һөҙөмтәһен эҙләйем алыҫ түгел бер ҡасан рискнуть .
Һәйбәт факт
Тикшереү өсөн төп ҡоралы һүҙ
KWFinder, Дөйөм, һәм ahrefs
SEO Телле тураһында ла онотмайыҡ
Нил Патеть, билдәле кореянан хану сео черняктан, блог сайта үҙе тәржемә буйынса үҙ тәжрибәләре үткәрелә. 82 төрлө телдә. Һөҙөмтә? Улар өс аҙна дауамында күргән. 47% дөйөм трафик арта! Кем теләй артыҡ түгел 47%? Ысынлыкта, ҡасан етә эш эҙләп конкуренция бирә., ҡайһы бер телле булыу өсөн һеҙҙең бизнес тиҙ еңеү маршруттан ала.
He recommends Transposh plugin
Бәлки, был ярҙам менән SEO
Болгар сайттарға автоматик рәүештә күсереү башланды.
Болгар теленә тәржемә сайты
Алыҫ qTranslate
CSS үҙгәртергә панелдәр үҙгәртеү тәржемә итеү
Малайға исем өсөн булған һайлауҙар алда,
уникаль тикшереү домен һаны корреляция көслө булыуына һылтанып.
блог яҡшы ҡорал Яндекс
Корттта схема төҙәтергә кәрәк ТОДО
Йоаст тикшереү seo
Add schema markup!
1 . 4 сайтта килеүселәр сығып киткәс, әгәр уның ҡарағанда күберәк 4 секунд өсөн, скачать.
46 сайт файҙаланыусылар проценты ҡайтанан һөҙөмтәһеҙ түгел..
Хужаһы веб-сайттар менән генә булмай 5 секунд, килеүселәрҙе йәлеп итеү өсөн, тәү ҡарағанда уларҙы ҡарау ҡалдырҙы.
74 файҙаланыусылар проценты, сайтының мобиль версияһы инеүе, тип китһә, әгәр уның ваҡыты күберәк биләй, 5 секунд өсөн, скачать.
Һәр-ваҡытында загрузки бит тотҡарланыуына килтерҙе мөмкин экипажға $1.6 йыл һайын миллиард юғалтмаҫ өсөн интернет-магазиндарҙа бындай ҙур, тип сообщества amazon.
ТОДО яҡшыртыу тиҙлек
Рейтингыһын Күҙәтеп Сайты – тәҡдим ителгән AccuRanker
Маркетинг кеүек каналдары, интернет баҫмалары.
Маркетинг Реддит
Сираттағы мәҡәлә авторының иң маркетинг читаемый
протокол https://www.quora.com/profile/Oliver-Emberton
В3 фингерпринт дубликатын яңы машиналы булды
Ценообразование менән яңы бите 50% discount by default
Күреп, был нисек эшләй
Бөтә булған мәғлүмәт һеҙ бөтөрә алмай һәм ябыу иҫәбенә тергеҙгән һәм беспроводной. Һеҙгә ышанабыҙ?


text:
Спектакль 2 сәғәт бара
Боронғо йола буйынса Сураҡайға бала саҡта уҡ еңгәһен – йәғни донъя ҡуйған ағаһының ҡатыны Аҫылбикәне алып бирәләр. Сураҡайға Аҫылбикәнең Юлғотло исемле 40 йәшлек улы ла күсә.
Бер мәл, Юлғотлоға кәләш әйттерергә тип, Сураҡай, уның атаһы Малыбай Фәғилә йәйләүенә килеп төшә. Сураҡайға шишмә һыуы килтергән ҡыҙ, ысынлап та Юлғотлоға йәрәшелгән Шәүрә булһа ла, ҡыҙҙар, шаяртып: «Юҡ, Шәүрә был түгел, ана, теге ҡыҙ», - тип Сатираны күрһәтә. Буласаҡ килен икенсе ҡыҙ, ә был һылыу кем һуң, тип уйлай Сураҡай, бер ҡарауҙан үҙенә ғашиҡ иткән Шәүрәгә һоҡланып. Ә Юлғотло ҡыҙҙан алда, ярлы ғына кейенгән әсәһен күреп, «әсәһен күр ҙә ҡыҙын ҡос, юҡ, бының балаһын алып йөрөп булмаҫ», тип, «талаҡ» әйтеп ташлай…
Спектакль авторҙары
Инсценировка авторы, режиссер:
Рәссам:
Димитрий Хильченко
Вокал буйынса педагог:
Ләлә Муллабаева, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы
Композитор:
Юлай Үҙәнбаев, Ш.Бабич ис. дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты
Фольклор-пластик номерҙарҙы ҡуйыусы:
Балетмейстер:
Рәмизә Мөхәмәтшина, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы
Йолалар буйынса консультанттар:
Ғәрифә Кудрявая, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Асия Ғәйнуллина
Ролдәрҙә
Музыка ҡоралдарында театр оркестры уйнай
Премьера көнө:
3 октябрь, 2008 йыл
Режиссер ярҙамсыһы:
Әлфирә Ҡоланбаева


text:
Һуғыш урлаған бала саҡ
Һуғыш… Нимә һуң ул һуғыш? Һуғыш ул - ҡот осҡос фажиғә. Ата-әсә ҡосағынан бик иртә айырылған, бер һыныҡ икмәккә тилмергән балалар, аслыҡтан шешенеп үлгән балалары өсөн зар илаған әсәләр, яу ҡырында ятып ҡалған атайҙар, яңы ғына балалыҡтан сығып, тыуған иленең азатлығы өсөн сит ерҙәрҙә ятып ҡалған йәп-йәш егеттәр, тол ҡалған ҡатындар, бөрөләнеп тә сәскә атырға өлгөрмәгән мөхәббәт - мәңгегә яңғыҙлыҡҡа дусар ителгән ҡыҙҙар, концлагерҙарҙа ҡот-осҡос язаланған тотҡондар һәм көндө төнгә ялғап эшләгән, арыуҙан, аслыҡтан ҡоро һөйәккә һәм тирегә ҡалған бала-саға, ҡатын- ҡыҙ, ҡарт-ҡоро. Күпме емерелгән яҙмыштар, өҙөлгән хыялдар, урланған бала саҡ. Бына нимә ул һуғыш.
Беҙҙең бәләкәй генә Рысыҡай ауылынан 36 ир-егет һуғышҡа китеп, шуларҙың 14-е генә тыуған ауылына әйләнеп ҡайтты. Алған яраларынан ҡайтыусыларҙың күбеһе был яҡты донъянан бик иртә китте. Хәҙер ауылда бер генә һуғыш ветераны ла юҡ. Тыл ветерандарының сафы ла йылдан-йыл һирәгәйә. Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн йәнен дә, тәнен дә йәлләмәгән, ил алдындағы бурысын намыҫ менән үтәгән тыл ветерандары бармаҡ менән һанарлыҡ ҡына ҡалып бара. Һуғыш ваҡытында күргән тыл михнәттәре тураһында бына нимә һөйләй Әүбәкиров Сәйфетдин ағай.
- Һуғыш башланғанда миңә 13 йәш ине. Мин алтынсы класты тамамлап, имтихандарға әҙерләнеп йөрөй инем. Телефон аша Шығай ауылына һуғыш башланыуы тураһында хәбәр иткәндәр. Беҙҙең ауыл Шығай сельсоветына ҡарай ине. Шығайҙан бер һыбайлы сабып килеп, һуғыш башланыуы тураһындағы хәбәрҙе еткерҙе. Төнгөлөккә магазинға, складҡа, фермаға һаҡ ҡуйып бөттөләр. Йәштәр урам буйлап патрулдә йөрөйҙәр.
Һуғышҡа ауылдан иң беренсе Ситдиҡов Абдрахман ағай китте. 1912 йылғы ине. Ул фин һуғышында булып отпускыға ҡайтҡайны. Бер генә көн ауылда булып ҡалды, икенсе көнө китеп тә барҙы һәм кире әйләнеп ҡайта алманы. 1941 йылдың авгусында хәбәрһеҙ юғалды. Уның бер туған ағаһы Ситдиҡов Ғүмәр апа ла 1942 йылда хәбәрһеҙ юғалды.
Атайым Мортаҙа Әүбәкировҡа, Мосауир Әсәҙуллинға, Кинйәбай Ғәйфуллинға, Хабрахман Мансуровҡа бер көндә повестка килде. Беҙ әсәйем менән атайымды оҙата киттек. Белоретта, быуа аръяғында тимер юл станцияһы урынлашҡайны. Китеүселәр шунда йыйылған. Эй, кешенең күплеге! Станция туп-тулы. Кеме илай, кеме йырлай...
Атайымды оҙатыуға 1 ай үткәс, хәрби формала атайым үҙе ҡайтып төштө. Өҫтөндә аҡ полушубка, башында шапка, аяғында быйма. Кемдәр кавалерияға эләккән, уларҙы кире ҡайтарып торғандар икән. Нишләптер, Хабрахман апа ла кире ҡайтты, башҡаса китмәне һуғышҡа.
Беҙҙең Рысыҡай ауылы үҙе айырым “Урал” колхозы булып торҙо. Азаматов Хажиәхмәт ағай колхоздың рәйесе, Мөхәмәтдинов Зәйнетдин ағай бригадир, Талип ағайым хисапсы ине. Атайымды үҙенең урынына яңынан ферма мөдире итеп ҡуйҙылар. 1942 йылда атайымды кире һуғышҡа алдылар. Мине бәләкәй командир итеп ҡуйҙылар, Харьковҡа етеп барабыҙ, тигән бер генә хаты килде. 1943 йылдың апрелендә “хәбәрһеҙ юғалды” тигән ҡағыҙ алдыҡ.
Ауылдан ирҙәрҙе, егеттәрҙе яйлап һуғышҡа алып бөттөләр. Бөтә ауырлыҡ үҫмерҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар иңенә төштө.
Уҡытыусы Суфиярова Мотаһара апай мине имтихан бирергә саҡыра, яҡшы уҡыйһың бит, кил, етенсе класҡа күсерәм, ти. Кәнсәгә барҙым. Хажиәхмәт ағай ебәрмәй, уҡырға йөрөмәйһең, давай ер тырмат, ти. Шулай итеп, ары уҡып булманы.
Бер ваҡыт мин, Мөбәрәк, Суфиян, Байназар яланда ат менән ер һөрәбеҙ. Аяҡта - сабата, ер - еүеш, аяҡтар лысма һыу. Арҡан юҡ, һалабаштан ишеп постромка (мисәү бауы) эшләп алғанбыҙ. Бер ҙә йүнләп һөрөп булмай, постромка өҙөлә лә сыға, өҙөлә лә сыға (һалабашты һыуҙа ебетеп ишергә кәрәк булған, белмәгәнбеҙ). Зәйнетдин ағай Хажиәхмәт ағайға, малайҙар ер һөрмәйҙәр, тип әйткән. Хажиәхмәт ағай: “Мин һеҙҙе кире ҡайтмаҫлыҡ ергә ебәрәм”, - ти. Сәғәҙәт апа: “Хажиәхмәт, балаларҙы әрәм итмә инде, ебәрмә”, - тип беҙҙе яҡлаша. Үҫмер генә малайҙар ер ҙә һөрҙөк, тырматтыҡ та, бесән дә әҙерләштек, фермала ла эшләнек. Аттар арыҡ, йонсоу, менеп ултырып йөрөп булмай, етәкләп йөрөп эшләйбеҙ. Өйгә ҡайтмайбыҙ ҙа, ҡырҙа йоҡлап, шунда ашап йөрөйбөҙ. Мусин Аҫылғужа апа аттарҙы көтә, әбейе ашарға бешерә. Ҡатын-ҡыҙ көндөҙ көлтә бәйләй, беҙ башҡа эштә, ә төндә көлтә ташыйбыҙ, 2-3 сәғәт кенә йоҡлайбыҙ, йоҡо туймай. Иген һуғабыҙ. Беҙ малайҙар ат ҡыуабыҙ, Һәнеүәт апайҙың, Шаһабал ағайҙың әсәйҙәре барабанда, Асылбаев Исхаҡ апа, Дауытов Сәфәр апа эҫкерт һалалар.


text:
Республикала сәсеү кампанияһы башланды Фото: Олег Яровиков
Республикала сәсеү кампанияһы башланды
Республикала сәсеү кампанияһы башланды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Башҡортостанда сәсеү кампанияһы башланды. Тәүгеләрҙән булып Әбйәлил, Әлшәй, Ғафури һәм Хәйбулла райондары эшсәндәре иген һәм ҡуҙаҡлылар сәсеүгә төштө. Был хаҡта, төбәктең Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге мәғлүмәттәренә һылтанып, республика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә. Әлеге райондарҙа яҙғы сәсеү эштәре 600 гектар майҙанда башҡарылған.
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, быйыл Башҡортостанда сәсеү майҙаны 3,15 миллион гектарҙы, шул иҫәптән 2,05 гектарҙы ярауай культуралар тәшкил итәсәк. 1,3 миллион гектарҙа — иген, 48 мең гектарҙа — шәкәр сөгөлдөрө, 230 мең гектарҙа май бирә торған үҫемлектәр сәселә. Мал аҙығы 990 мең гектар тәшкил итәсәк.


text:
Уны селтәр ҙә, һаҡал да, алмиҙеү ҙә, хәситә лә тиҙәр...
2020 йылда Башҡортостанда тағы ла бер абруйлы мәҙәни сара – Бөтә донъя Фольклориадаһы үтәсәк. Шул йылдың йәйендә тыуған республикабыҙ 60-лап илдән йыйылған өс меңдән ашыу таланттың үҙ мәҙәниәтен, сәнғәтен, фольклорын күрһәтеү майҙанына әүереләсәк. Республикаға исем биргән милләт булараҡ, башҡорттар, әлбиттә, ул майҙандың уртаһында булырға, республиканы лайыҡлы һынландырырға бурыслы. Ошо мәртәбәле сараға әҙерлек сиктәрендә һуңғы ваҡытта Республика халыҡ ижады үҙәге ҡарамағындағы «Сәсәндәр үҙәге”, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ҡарамағындағы “Ағинәй” йәмәғәт ойошмаһы, Сибай сәнғәт колледжының “Урал батыр” сәсәндәр үҙәге һәм ҡаланың “Ағинәйҙәр ҡоро” инициативаһы менән ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың традицион биҙәнеү әйберҙәрен, башҡорт ырыуҙарының милли кейемдәрен тергеҙеү буйынса әүҙем эш алып барыла, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә башланы. Был боронғо шөғөлдәребеҙҙе матур итеп үҙләштергән ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы дәртләндереү, башҡалар араһында ла ҡыҙыҡһыныу уятыу өсөн “Селтәр” бәйгеһе ойошторорға ҡарар ителде. Түбәндә уның положениеһын тәҡдим итәбеҙ.


text:
Ғаиләбеҙҙе ожмахҡа әйләндерәйек27-12-2017, 00:03 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Һуңғы йылдарҙа бала тәрбиәләгән ғаиләләргә матди ярҙам күрһәтеү буйынса ил һәм республика кимәлендә төрлө саралар күрелә, матди ярҙам һәм субсидиялар бүленә, дәүләт программалары ҡабул ителә. Республикала Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ойошторолдо. Ул ғаиләгә ярҙам күрһәтеү мәсьәләләре менән шөғөлләнәсәк. Бәлки, ҡайһы бер сәбәптәр менән тейешлеһен ала алмаған ғаиләләр ҙә барҙыр, әммә бындай бер-ике осраҡҡа ҡарап, дәүләт ярҙамын күрмәү, юҡҡа сығарырға тырышыу дөрөҫ түгел.
Эйе, бөгөн йәмғиәтебеҙҙә ғаилә именлеген аҡса, матди байлыҡ кимәленән сығып баһалау ҡарашы өҫтөнлөк итә. Шул уҡ ваҡытта бала өсөн атай-әсәй наҙы, иғтибары мөһим булыуын онотабыҙ. Ә бит өйҙәге мөхит һәм үҙ-ара мөнәсәбәт – бала өсөн иң ҡәҙерле төшөнсә, уны башҡа бер нәмәгә лә алыштырып булмай.
Яратҡаның менән ҡыуышта ла ожмах, тиҙәр. Әгәр ҙә ата-әсәнең үҙ-ара мөнәсәбәте яҡшы, улар тормош ваҡлыҡтарына иғтибар итмәйсә бер-береһен хөрмәт итеп, яратып йәшәһә, балаларын матур тәрбиәләүгә күберәк иғтибар бүлһә, шул саҡта ғына бала үҙен бәхетле ғаиләлә йәшәйем тип хис итә. Бындай “дәүләттең” нигеҙе лә ныҡ буласаҡ, сөнки унда татыу, тырыш, егәрле, ауыр саҡта бер-береһе өсөн йән атырға әҙер булған кешеләр тупланған. Ошо мөхиттә йәшәгән балалар өсөн дә, атай-әсәй өсөн дә ғаилә ожмахҡа әйләнә.
Шул уҡ ваҡытта йәмғиәтебеҙҙә тамуҡ утында йәшәгәндәр ҙә бар. Өйҙә атай менән әсәйҙең иреш-талашы бала өсөн илдә барған яуға тиң күренә. Был мөхиттә ул үҙен шул тиклем бәхетһеҙ итеп тоя. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мин-минлеккә, үҙен башҡаларҙан көслө тип иҫбатларға тырышҡандарҙы яҡындарының уй-хистәре, фекерҙәре, ҡайғы-хәсрәттәре тетрәндермәй, уйландырмай.
Ғаилә, көнкүреш енәйәттәре илебеҙҙә даими булып тора һәм уны кеше ҡайғыһы тип кенә ҡабул итеү хата. Беҙ ошондай язалауҙарға юл ҡуябыҙ икән, ул кешенән иртәгә һинең дә зыян күреүең ихтимал. Бындай енәйәттәрҙең эҙемтәләре баланың да, туғандарының да күңелен ғүмерлеккә яралаясаҡ.
Их, ниңә ололар үҙҙәренең генә түгел, балаларының яҙмышы менән дә аяуһыҙ, яуыздарса уйнай икән? Уйлап ҡараһаң, был осраҡта йыртҡыс тип иҫәпләнгән хайуандар ҙа бала тип йән ата һәм үҙен ҡорбан итергә әҙер. Ошо ҡылыҡтары менән улар кешенән күпкә юғары тора.
Ә бит ғаиләлә булған бөтә бәхетһеҙлекте, насар хәлдәрҙе ҙур дәүләт күреп тә, белеп тә бөтә алмай. Һәр ғаиләнең эске торошон, хәлен битараф булмаған кешеләр – туғандары, дуҫтары йәмғиәт менән бергәләп кенә көйләй ала. Ҡатын-ҡыҙҙар, ағинәйҙәр, ветерандар ойошмалары, социаль йүнәлештәге дәүләт учреждениелары, урындағы хакимиәттәр, тәртип һаҡлау органдары ауыр хәлдәге ғаиләләргә ярҙам ҡулы һуҙғанда, эске эшенә ҡыҫылғанда ҡот осҡос эҙемтәләргә юл ҡуйылмаҫ ине.
Эйе, илебеҙҙә нисә ғаилә булһа, уларҙың һәр береһендә лә ниндәйҙер хәл итәһе мәсьәлә бар. Иң мөһиме – бер-беребеҙгә битарафлыҡҡа, яуызлыҡҡа юл ҡуймайыҡ, шул саҡта ғына арабыҙҙа бәхетлеләр күберәк булыр. Мөмкин тиклем, хәлебеҙҙән килгәнсә ғаиләбеҙҙе ожмах урыны итәйек.


text:
Миокард инфаркты
Миока́рд инфаркты — йөрәк ишемияһы ауырыуының клиник формаларының береһе. Абсолют йәки сағыштырмаса ҡан әйләнеше етешмәгән миокардтың (йөрәк туҡымаһы) бер өлөшөндә ишемик некроз (йөрәк туҡымаһына тейешле күләмдә ҡан килмәү сәбәпле, уның бер өлөшөнөң үлеүе) башланыуын аңлата.
2012 йылдың 17 декабрендә Америка кардиология коллегияһы һәм Америка йөрәк ассоциацияһы ЭКГ-лағы ST сегментының тотороҡло күтәрелеүе һәм уның иртә барлыҡҡа килеүенән барлыҡҡа килгән миокард инфаркты эҙемтәләрен күҙәтеп, заманға ярашлы клиник тәҡдимдәрен ташҡа баҫтырып сығара[1]. Бынан саҡ ҡына алдараҡ, 2012 йылдың октябрендә ошо төр сир буйынса Европа кардиология ойошмаһы үҙенең тәҡдимдәрен яңырта[2]. ЭКГ-лағы ST сегменты тотороҡло күтәрелмәйенсә барлыҡҡа килгән киҫкен коронар синдромды күҙәтеү буйынса һуңғы яңы тәҡдимдәрен был ойошмалар шул тәртиптә 2011 йылдың май[3]һәм декабрендә[4]яңыртып баҫтыралар.
Йөкмәткеһе
- 1 Классификация
- 2 Барлыҡҡа килеүе
- 3 Хәүеф факторҙары
- 4 Патогенез
- 5 Клиник картинаһы
- 6 Миокард инфарктының ғәҙәти булмаған формалары
- 7 Диагностика
- 8 Миокард инфарктында ЭКГ яҙмаһы
- 9 Ҡатмарланыуҙар
- 10 Дауалау
- 11 Психик үҙгәрештәр һәм психоздар
- 12 Профилактика
- 13 Прогноз
- 14 Иҫкәрмәләр
- 15 Әҙәбиәт
- 16 Һылтанмалар
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫеш стадияһы буйынса:
- Үтә киҫкен осор (МИ башланғандан 2 сәғәткә тиклем)
- Киҫкен осор (МИ башланғандан 5-7 көн үткәс)
- Киҫкендән һуңғы осор (7 -нән алып 28 көнгә тиклем)
- Бөтәшеү осоро (28-се көндән)
Зыян күреү анатомияһы буйынса:
- Трансмураль
- Интрамураль
- Субэндокардиаль
- Субэпикардиаль
Зыян күреү күләме буйынса:
- Ҙур күләмле (трансмуральный), Q-инфаркт
- Бәләкәй күләмле, Q-инфаркт түгел
- Некроздың барлыҡҡа килеү урындары:
- Һул ҡаҙансыҡтың миокард инфаркты (алғы, ҡабырға яғы, аҫҡы, артҡы өлөштәрҙә).
- Йөрәктең өҫкө өлөшөндәге айырымланған миокард инфаркты.
- Ҡаҙансыҡтар араһындағы шаршау (перегородка) миокарды инфаркты (септальный).
- Уң ҡаҙансыҡ миокарды инфаркты.
- Бер-нисә урында бергә: артҡы-аҫҡы, алғы-ҡабырға өлөштәрҙә һәм башҡалар.
Сирҙең ағышына ҡарап:
- Бер циклда
- Оҙайлы
- Яңынан барлыҡҡа килеп торған МИ (1-се коронар артерияға һибелгән булһа 72 сәғәттән 8 көнгә тиклем арауыҡта яңы некроз урыны барлыҡҡа килә)
- Ҡабатланған МИ (башҡа коронар артерияларҙа, ғәҙәттә яңы некроз урыны тәүгеһенән 28 көн үткәс барлыҡҡа килеүсән)
Клиник классификацияһы.
Уны Европа кардиологтар йәмғиәте, Америка кардиология колледжы, Америка йөрәк ассоциацияһы һәм Бөтөндонъя кардиология федерацияһының берлектәге эшсе төркөмө әҙерләгән (2007)[5]:
- Яйлап барлыҡҡа килгән МИ (1-се төр). Тәүге коронар ваҡиға, мәҫәлән, ҡан тамыры тышсаһындағы төйөрҙөң (бляшканың) ашалыуы һәм/йәки емерелеүе, ярсыҡланыуы йәки ҡаттарға айырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ишемияға бәйле.
- Икенсел МИ (2-се төр), мәҫәлән, коронар тамырҙың ҡыҫылыуы, коронар эмболия, анемия, аритмия, гипер-йәки гипотензия арҡаһында кислород менән туҡланыуҙың ҡырҡа кәмеүе йәки бөтөнләй туҡтауына бәйле ишемия арҡаһында тыуа.
- Ҡапыл коронар үлем (3-сө төр). Был юлы йыш ҡына миокард ишемияһы билдәләре менән йөрәк эшмәкәрлегенең туҡтауы күҙәтелә. ST -ның яңы элевацияһын һәм Гис бәйләменең һул аяғында яңы блокада көтөү, ангиография һәм/йәки аутопсияла коронар артерияла әле генә барлыҡҡа килгән тромбты табыу, ҡан өлгөләрен анализға алғанға тиклем үлеүҙе йәки маркерҙарҙың концентрацияһы артыуын үҙ эсенә ала.
- ТКБ (тире аша коронар булышлыҡ итеү) — ассоциациялы МИ (4а төрө). (ЧКВ-ассоциированный)
- Стент тромбына бәйле МИ (4б төрө), ангиография йәки аутопсия менән раҫланғас.
- АКШ-ассоцияцияланған МИ (5-се төр). (АКШ — Аорта-коронар шунтлау).
Шуны иҫтә тоторға кәрәк, ҡайһы бер осраҡта пациентта бер юлы йәки сиратлап МИ-ның бер-нисә төрө барлыҡҡа килә. «Миокард инфаркты» термины «кардиомиоциттар некрозы» төшөнсәһе эсенә инмәй. Улары АКШ (ҡаҙансыҡтағы тишек, йөрәк менән манипуляциялар) үткәреү арҡаһында һәм түбәндәге факторҙарҙың тәъҫире арҡаһында була: бөйөр һәм йөрәк эшмәкәрлеге етешмәүе, кардиостимуляция, электрофизиологик абляция, сепсис, миокардит, кардиотроп ағыу эҙемтәһе, инфильтратив сирҙәр.
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Миокард инфаркты миокардты ҡан менән тәьмин итеүсе ҡан тамыры (коронар артерия) ҡыуышлығының обтурацияһы (төйөрҙәр арҡаһында ҡыҫылыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул түбәндәге сәбәптәр арҡаһында була (осрау йышлығына ҡарап):
- коронар артерияларҙың атеросклерозы (тромбоз, бляшка менән тығылыуы-обтурация) 93-98 %
- Хирургик обтурация (артерияны бәйләү йәки ангиопластикалағы диссекция (бер өлөшөн айырып бәйләү))
- Коронар артерияның эмболизацияһы (коагулопатия тромбозы, майлы эмболия һ. б.)
- Коронар артерияның спазмы (ҡыҫылыуы)
Йөрәк етлекмәгәндә (порок сердца) тыуған инфарктты айырым билдәләйҙәр (коронар артерияларҙың аортанан ғәҙәти булмағанса айырылыуы).
Хәүеф факторҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тәмәке тартыу йәки пассив тәмәкесе[6]
- Артериаль гипертензия (ҡан баҫымының юғары булыуы)
- Ревмокардит
- Элек ауырып алған стафилококк һәм стрептококк инфекциялары
- Ҡан составында ЛПНП холестеринының («насар» холестерин) юғары концентрацияһы
- Ҡан составында ЛПВП холестеринының («яҡшы» холестерин) түбән концентрацияһы
- Ҡандағы триглицеридтарҙың юғары кимәле
- Физик әүҙемлектең түбән кимәле
- Оло йәштә булыу
- Атмосфераның бысраныуы[7]
- Енес (Ир-аттар ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда миокард инфаркты менән йышыраҡ яфаланалар)
- Һимеҙлек[8]
- Алкоголизм
- Шәкәр диабеты
- Элек булған миокард инфаркты һәм атеросклероздың һәр төрлө күренештәренең артыуы
Патогенез[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түбәндәге стадиялар билдәле:
- Ишемиялар
- Зарарланған урындар (некробиоз)
- Некроз
- Яра бөтәшеүе
Ишемия сире инфарктты тыуҙырыуы һәм ул оҙайлы ваҡытҡа һуҙылыуы ихтимал. Был процесс арҡаһында миокардтың гемодинамикаһы боҙола. Миокардты (йөрәк тамырын) ҡан менән тәъмин итеүсе артерияның ҡан үткәрмәҫлек булып ҡыҫылыуы клиник йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә. Йыш ҡына был хәл тамыр киҫеме майҙанының 70 % ҡа ҡәҙәр тарайыуынан тыуа. Компенсация механизмдарының сиге тип миокардтың метаболизмы һәм функцияларының боҙолоуын әйтәләр. Был боҙолоуҙы кисектереү ҙә мөмкин (ишемия булғанда). Боҙолоу стадияһы 4-тән 7 сәғәткә тиклем һуҙыла. Ә некроз иһә зарарланыуҙы кисектереү мөмкин булмауын аңлата. Инфаркттан һуң 1-2 аҙна үткәс некроздан барлыҡҡа килгән яра бөтәшә башлай. Яра 1-2 айҙан һуң тулыһынса йөй (рубец) менән ҡаплана.
Клиник картинаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп клиник билдәһе — күкрәк һөйәге артындағы ныҡ һәм тотороҡло ауыртыу (ангиоз ауыртыныу). Әммә ауыртыуҙың бер көсәйеп, бер кәмеп тороуы ла ихтимал. Пациент күкрәктәге ҡыҫыу, эс, тамаҡ, ҡул, ҡалаҡ һөйәге тәңгәлендәге ауыртыуҙарға зарланыуы ихтимал[9]. Ҡайһы берҙә сир ауыртыныуһыҙ ҙа була. Бигерәк тә бындай хәл шәкәр диабеты менән сирләүселәргә хас. Ауыртыныу синдромы 15 минут (1 сәғәткә тиклем) һаҡлана һәм бер-нисә сәғәттән йәки наркотик анальгетиктар ҡабул иткәндән һуң кәмей. Нитраттар файҙаһыҙ. Ҡайһы берҙә тиренән профуз (йәбешкәк, һалҡын) тир бәреп сыға. 20-40 % осраҡта, әгәр зарарланыу урыны ҙур булһа, йөрәк эшмәкәрлегенең етешмәй эшләүе билдәләре беленә башлай. Пациенттар һауа етешмәүенә зарлана, сәбәпһеҙ йүткереү барлыҡҡа килә. Йыш ҡына аритмия осрай. Ҡағиҙә булараҡ, экстрасистолияның төрлө формалары йәки йөрәк алды ҡарынсығының фибрилляцияһы. Ҡайһы берҙә миокард инфарктының берҙән-бер симптомы булып йөрәк туҡтауы тора. Ғәҙәттә был хәлгә юлығыр алдынан ауыр физик эшмәкәрлек, ныҡ итеп арыу, гипертоник криз (ҡан баҫымының кинәт юғары күтәрлеүе йәки түбәнәйеүе) була.
Миокард инфарктының ғәҙәти булмаған формалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы берҙә миокард инфаркты симптомдары ғәҙәттәгенән айырыла. Бындай клиник билдәләр миокард инфарктын диагнозлауҙы ҡатмарлаштыра.
Миокард инфарктының тәбәндәге атипик (ғәҙәти булмаған) төрҙәре осрай:
- Абдоминаль төр — инфаркттың симптомдары: эстең өҫкө өлөшөндәге ауыртыу, тамаҡ саҡырыуы, эс күбеүе, ҡоҫоу. Был осраҡта инфаркт симптомдары киҫкен панкреатитты хәтерләтеүе ихтимал.
- Астматик төр — инфаркт симптомдары һаман арта барған һайын тын ҡыҫылыуы көсәйә. Инфаркт симптомдары бронх астмаһын хәтерләтә.
- Атипик ауыртыу синдромдары инфарктта күкрәктә түгел, ә ҡулда, яурында, аҫҡы яңаҡтар, ҡултыҡ аҫты соҡоронда беленергә мөмкин.
- Ауыртыныуһыҙ миокард ишемияһы бик һирәк осрай. Бындай инфаркт шәкәр диабеты менән сирләүселәрҙә генә булыуы ихтимал.
- Церебраль форма — инфаркт симптомдары: баш әйләнә, аң томалана, неврологик симптомдар беленә.
- Арҡа буйы һөйәгенең күкрәк остеохондрозы менән сирләүселәрҙә миокард инфарктының төп ауыртыныу синдромдарына ҡабырға араһы невралгияһына хас булған күкрәк урата ауыртыныу ҙа өҫтәлә. Был ауыртыныу арҡаны артҡа, алға, ян-яҡҡа бөккән ваҡытта көсәйеүсән.
Диагностика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иртә:
- Электрокардиография
- Эхокардиография
- Кардиотроп аҡһымға ҡан анализы
- Кисектерелгән:
- Коронарография
Миокард инфарктында ЭКГ яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы (0-6 сәғәт)
- ST-ның көмбәҙ һымаҡ сегменты изолиниянан юғары
- ST cегменты T тешсәһе менән береккән
- R тешсәһе бейек
- Q тешсәһе бейек түгел
Миокард инфарктының киҫкен осоро (6-7 тәүлек)
- Т тешсәһенең кирегә китеүе
- R тешсәһе амплитудаһының (тулҡын бейеклеге) кәмеүе
- Q тешсәһенең тәрәнәйеүе
Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты (7-28 тәүлек)
- Т тешсәһенең кирегә китеүе
- ST сегментының изолинияға яҡынайыуы
Бөтәшкән миокард инфаркты ( 29-сы тәүлектән – бер-нисә йылға тиклем)
- Тотороҡло Q тешсәһе
- R тешсәһенең тәпәшәйгән амплитудаһы
- Ыңғай Т тешсәһе
- ST комплексының изолинияла булыуы[10]
Ҡатмарланыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иртә осорҙа :
- киҫкен йөрәк етешһеҙлеге (үпкәнең шешеүе, шок)[11]
- кардиоген шок
- Аритмия йәки ритм һәм үткәреүҙең боҙолоуы. Ҡарынсыҡтарҙың фибрилляцияһына тиклем; Ярайһы йыш осраған ҡатмарланыу[12].
- тромбоэмболик ҡармарланыуҙар.
- миокардтың өҙөлөүе арҡаһында перикард (йөрәк тышсаһы) йыртылыуы (йөрәк тампонадаһы). Хәҙерге дауалауҙар һөҙөмтәһендә был ҡатмарланыу ихтималлағы 1 процент ҡына осрай[13].
- перикардит
- ангиноз ауыртыуҙың яңынан башланыуы
- артериаль гипотензия (ҡан баҫымының түбәнәйеүе), шулай уҡ медикаменттар арҡаһында ла булыуы ихтимал;
- артериаль гипотензия, стрептокиназа индергәндәге аллергик, аритмик, геморрагик ҡатмарланыуҙар
- наркотик анальгетиктар индергәндә тын алыуҙың боҙолоуы;
Һуңғараҡ:
- инфаркт аҙағы синдромы (Дресслер синдромы)
- тромбоэмболик ҡатмарланыуы
- хроник йөрәк етлекмәүе
- йөрәк аневризмаһы
Дауалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге ярҙам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Миокард инфарктына шик тыуһа, ауырыуҙы тәүҙә ултырталар һәм тынысландыралар. Ултырырға (арҡалы ҡәнәфи (ултырғыс) булһа яҡшыраҡ) йәки тубыҡтарҙы бөгөп ҡырынлап ятырға кәңәш ителә. Ҡыҫып торған кейемде сисәләр, галстукты бушаталар.[14].
- Әгәр ауырыуға элек күкрәк ҡыҫҡанда нитроглицерин эсергә кәңәш ителгән һәм ошо дарыу ҡул осонда булһа, ауырыуға шуны бирәләр.[15].
- Әгәр 3 минут тынысланып ултырғас та, йәки нитроглицерин биргәс тә ауыртыу кәмемәһә, кисекмәҫтән тиҙ ярҙам машинаһын саҡыртырға кәрәк. Тәүге ярҙам күрһәтеүселәр ауырый башлаған кешенең, хәҙер үтә ул, тигән тынысландырыу һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмаҫҡа тейеш[15]. Әгәр тиҙ ярҙам машинаһы оҙаҡлар булһа, ауырыуҙы юлайҡан машинала дауаханаға оҙаталар. Был осраҡта машинала ике һау кешенең булыуы шарт: береһе — машина йөрөтә, икенсеһе — ауырыуҙың хәлен күҙәтә[16].
- Әгәр ҙә ҡул осонда аспирин булһа, ауырыуҙың аспиринға аллергик реакцияһы булмаһа, уға 300 мг аспиринды сәйнәргә ҡушалар. Әгәр ауырыу көн һайын аспирин эскән булһа, көндөҙ ҡабул иткән дозаны 300 мг-ға еткерерлек дозала бирәләр. Иң мөһиме — аспиринды сәйнәп ашарға кәрәк, юғиһә ул тиҙ файҙа бирмәҫ.[14][16].
- Йөрәк туҡтаған хәлдә (аң юғалыу, тыш алыуы булмауы йәки өҙөк-өҙөк тын алыуы) тиҙ арала йөрәк-үпкә реанимацияһын башлайҙар. Был сара ауырыуҙың терелеүенә килтерәсәк. Бигерәк тә портатив дефибрилляторҙарҙы ҡулланыу отошло: йәмғиәт урындарында булғанда (кафе, аэропорт, һ.б.), тәүге ярҙам күрһәтеүселәргә хеҙмәткәрҙәрҙән яҡын тирәлә дефибриллятор бармы-юҡмы икәнен белешергә кәрәк. Бөгөнгө осорҙа пульс юғалғас ҡына реанимация башлау — төп шарт тип һаналмай. Аң юғалһа һәм тын алыу ритмы боҙолһа, шунда уҡ реанимация башларға кәңәш ителә.[17].
Врачтар ярҙамы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге этапта ауыртыныуҙы бөтөрөү, коронар ҡан әйләнешен тергеҙеү (тромболитик терапия, коронар артерияларға ангиопластика, АКШ) шарт. Йөрәк етлекмәүе билдәләре аныҡ һиҙелгәндә, клиника шарттарында, аорта эсенә баллонлы контрпульсация ҡуйыу ихтималлығы бар.
Ауыртыныуҙы, тын ҡыҫылыуын һәм борсолоуҙарҙы бөтөрөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр ҙә тиҙ ярҙам бригадаһы килгән мәлдә лә ауыртыныу булһа, табиб морфин ҡуллана. Тәүҙә 10 мг морфин гидрохлоридын 10 мл 0,9 % натрий хлориды иҙелмәһендә йәки дистиллирләнгән һыуҙа шыйыҡлайҙар. Тәүге дозаны, йәғни 2-5 мг (2-5 мл иҙелмәне) венаға ағым менән индерәләр (внутривенно струйно). Һуңынан өҫтәп һәр 5-15 минут һайын 2-5 мг индерә баралар. Шулай ауыртыныу туҡтағанға тиклем дауам итәләр. ST сегменты күтәрелмәйенсә морфин индереү үлеү осраҡтарын арттыра[18].
Шулай уҡ ауыртыуҙы баҫыу маҡсатында нейролептанальгезияны — фентанил наркотик анальгетигы (0,05-0,1 мг) һәм дроперидол нейролептигын (2,5-10 мг, артериаль ҡан баҫымы кимәлен ҡарап) ҡулланырға мөмкин. Кәрәк булһа, нейролептанальгезияны аҙыраҡ дозала ҡабатлайҙар. Ауырыған кешелә артериаль гипоксемия (артериаль ҡанда кислород әҙәйеүе < 90 %), тын ҡыҫылыуы йәки йөрәк етлекмәүенең башҡа билдәләре булғанда 2-5 л/мин тиҙлегендә дымланған кислород (битлек йәки танау катетеры аша) бирәләр. Артериаль гипоксемияны пульсоксиметрия приборы менән билдәләйҙәр.
Шулай ҙа, 2009 һәм 2010 йылдарҙағы тикшеренеүҙәрҙә миокард инфаркты ваҡытында кислород ҡулланыу үлеү хәүефен һәм некроз зонаһын арттырған. Шуға күрә кислородотерапияны бик ҡулланмаҫҡа кәңәш ителә[19][20].
Ныҡ ярһыған, ҡурҡҡан ауырыуҙарға (әгәр был билдәләр наркотик анальгетик биргәс тә юғалмаһа) транквилизатор (мәҫәлән, диазепам — венаға 2,5-10 мг) бирергә мөмкин. Шулай уҡ пациентты ла, уның яҡындарын да тынысландырырға кәрәк.
Антитромбоцитар терапия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киҫкен коронар синдром (миокард инфаркты йәки тәүге тотороҡһоҙ стенокардия) билдәләре беленгән һәр кемгә, был дарыуҙы әлегә ҡулланмаған һәм уға кире реакциялары булмағандарға, тәүге дозаһын 162—325 мг итеп ацетилсалицил кислотаһын (аспирин) бирергә кәрәк[1][3][21][22] (йәки европалылар тәҡдим иткәнсә,150-300 мг[2][4]). Был маҡсатта аспириндың эсәктәрҙә генә тарҡала торған формаһы бармай, сөнки ул тиҙ генә файҙа бирмәй. Әгәр ҙә ҡоҫҡо килһә, ауырыу ҡоҫһа, унда ашҡаҙан сирҙәре булһа ацетилсалицил кислотаһын 250—500 мг күләмендә вена аша ла индерергә мөмкин. Был ауырыуҙарға артабан да ғүмере буйына ацетилсалицил кислотаһын тәүлегенә 75-162 мг эсеп торорға кәңәш ителә[23]. Ацетилсалицил кислотаһына ҡаршы күрһәтмәләр булған осраҡта тәүҙә 300 мг һәм артабан 75 мг/тәүлек әйләнәһенә клопидогрел ҡулланалар[24][25]. Клопидогрел менән аспиринды ҡушыу STсегменты күтәрелмәгән миокард инфарктында аспирин менән генә монотерапия үткәреүгә ҡарағанда отошлораҡ һәм экономик йәһәттән яҡшыраҡ. Сөнки был осраҡта бер кешенең һәр сәләмәт үткән йылы өсөн һаулыҡ һаҡлау ведомстволары 6078 фунт стерлинг ҡына сарыф итә (quality-adjusted life year (QALY))[26]. ST сегменты күтәрелмәгән миокард инфарктын консерватив дауалағанда, шулай уҡ металл стент (цитостатик ҡулланмайынса) һәм цитостатиклы стент ҡуйғанда аспиринға клопидогрел ҡушыу 2007 йылда Америка кардиологтары коллегияһында тәҡдим ителә[21].
Антикоагулянттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тамырҙарҙағы ҡуйы ҡанды шыйыҡлау өсөн 48 сәғәт буйы гепарин бирәләр. Тәүҙә 60 МЕ/кг (4000 МЕ -нан да арттырмай) венаға шприц аша индерәләр, һуңынан бер өҙлөкһөҙ тәүҙә 13 МЕ/кг/сәғ тиҙлегендә башлап (100 МЕ/сәғ. арттырмай) венаға система аша тамыҙалар. Шулай уҡ түбәнмолекуляр гепарин-эноксапаринды ла ҡулланалар. Уны эс тиреһе аҫтына 1 мг/кг дозаһында тәүлегенә 2 тапҡыр 5-7 көн буйы һалалар. Тәүге инъекцияға 15 минут ҡалғас венаға шприц аша был препаратты 30 мг индереү кәрәк. Тәүге ике инъекцияның дозалары 100 мг-дан артмаһын. Был ысулдың өҫтөнлөгө: индереү ябайлығы һәм әлдән-әле ҡан ҡуйылығын тикшереп тороу хәжәте юҡлығы. Ҡайһы берҙә 2,5 мг дозаһында эс тиреһе аҫтына 1 тапҡыр фондапаринукс бирәләр. Был ысулдың аҙаҡ ҡатмарлашыу осраҡтары һирәк.
Тромболитик терапия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ЭКГ-ла ST сегменты юғары күтәрелеүе күҙәтелгәндә тромболитик терапия ҡаралған. Уның һөҙөмтәлелеге иҫбатланған. Был сара коронар ҡан әйләнешен тергеҙә һәм инфаркт дәүмәлен кәметеп үлем осраҡтарын һирәгәйтә. Тромболизисты мөмкин тиклем иртәрәк һәм ауырыу башланғандан алып 12 сәғәткә тиклем атҡарыу хәйерле. Бының өсөн вена аша 1,5 млн МЕ дозаһында 100 мл 0,9 процентлы натрий хлориды иҙелмәһендә 30-60 минут буйы ағыҙалар. Шулай уҡ 100—200 мл изотоник иҙелмәлә альтеплазаны схема буйынса ҡулланалар: 15 мг венаға шприц аша, аҙаҡтан 0,75 мг/кг 30 мин буйына (50 мг-дан артыҡ түгел) һәм артабан 0.5 мг/кг 60 минут буйына (35 мг-дан артыҡ түгел) система аша ағыҙалар.
Бета-адреноблокаторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кире ҡағыуҙары булмаһа метапролол, пропранолол йәки атенолол ҡулланалар. Әммә тәүге этаптарҙа адреноблокаторҙарҙы вена аша индереү һөҙөмтәлелеге ныҡлап иҫбатланмаған һәм был ысул кардиоген шок хәүефен арттыра. Шулай ҙа ауырыуҙы дауаханаға илткән ваҡытта метапролол ҡулланыу миокард инфаркты осорондағы йөрәк зарарланыуын кәметкәне бар[27]
Психик үҙгәрештәр һәм психоздар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Миокард инфаркты ваҡытында невротик һәм неврозға оҡшаған психик үҙгәрештәр булыуы ихтимал. Был үҙгәрештәр шәхестең ауыр һәм ғүмергә ҡурҡыныс янаған сиргә ҡарашы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Шәхес үҙенсәлектәренән тыш МИ менән ауырыусыға тирә-яҡ мөхиттең (медиктарҙың, туған-тумасаның, эргәләге сирлеләрҙең һ.б.) тәъҫире көслө була.
Адекват (нормаль) һәм патологик (невротик) реакцияларҙы нисек айырырға? Мәҫәлән, түбәндәге билдәләр күҙәтелгәндә ауырыуҙың сиргә реакцияһын адекват тип атарға була: а) сирленең ҡылыҡтары, хис-тойғолары һәм ауырыу тураһында уйланыуҙары табиптан МИ һәм уның эҙемтәләре хаҡында алған мәғлүмәткә ярашлы була; б) сирле режимды үтәй, табип ҡушҡандарҙы эшләй һәм в) сирле үҙенең хис-тойғоларын үҙе контролдә тота ала.
Патологик реакциялар араһында 40 проценттан артығы — кардиофобик реакция тора. Был осраҡта сирлеләр яңынан МИ булып ҡуйыуҙан һәм кинәт кенә йөрәк өйәнәгенән үлеп ҡуйыуҙан ҡурҡа. Бындай сирлеләр үтә лә һаҡ ҡыланалар. Хатта физик әүҙемлекте арттырыу мөмкинлеге тыуғас та. Был ҡурҡыу артҡанда тән ҡалтырай, хәлһеҙлек көсәйә, тир бәреп сыға, йөрәк йышыраҡ тибә башлай, һауа етмәгән кеүек тойола.
Шулай уҡ МИ ваҡытында депрессив (хәүефле-депрессив) реакция булыуы ихтимал. Кәеф төшөүе күҙәтелә. Сирлеләр ауырыуҙы еңеп сығырына ышанмай, эстән күңелен нимәлер өйкәй башлай, ниндәйҙер оло хәүеф етеп килеүен, ғаилә именлеге емерелеүен алдан күҙаллау тынғы бирмәй. Йоҡо боҙола, тирләү, йөрәктең ярһып тибеүе күҙәтелә.
Һирәкләп, бигерәк тә оло йәштәге кешеләрҙә, ипохондрик (депрессив-ипохондрик) реакция күҙәтелә. Был осраҡта даими һәм күрәләтә үҙенең хәленең ауырлығын арттырып ҡабул итеү, зарланыуҙарҙың объектив билдәләргә тап килмәүе, үҙенең һаулығына үтә ныҡ иғтибар итеүе күҙәтелә.
Анозогнозик реакциялар ҙа (ауырыуҙы кире ҡағыу һәм табиб ҡушҡандарҙы инҡар итеү, режимды үтәмәү) ҡатмарланыуҙарға килтереүе ихтимал.
Ҡайһы берҙә истерик реакция күҙәтелә. Бындай сирлеләргә эгоцентризм, дмонстративлыҡ, тирә-яҡтағыларҙың иғтибарын йәлеп итергә тырышыуы, эмоциональ үҙгәрештәр хас.
Үрҙәге психик үҙгәрештәр психик астения фонында (дөйөм хәлһеҙлек, аҙ ғына физик хәрәкәттәр йәки уй уйлауҙан да тиҙ генә арыу, үпкәләү, үтә ярһыулыҡ, йоҡо боҙолоуы) үтә.
Психик астения бигерәк тә постель режимдә оҙаҡ ятыусылар һәм оло йәштәгеләрҙә сағыу беленә.
Махсус рәүештә дауаламағанда, психиканың үҙгәреүе тәрәнәйә, нығына һәм киләсәктә реабилитацияға ҡамасаулауы һәм хатта психик йәһәттән инвалидлыҡҡа тиклем алып барып еткереүе ихтимал.
Ауырыуҙың киҫкен мәлендәге иң ҡурҡыныс ҡатмарланыуы — психоздар. Улар 6-7 % осраҡта күҙәтелә. Тәртибенең ҡырҡа боҙолоуы, киҫкен вегетатив үҙгәрештәр соматик хәл-тороштоң насарайыуына килтерә. Психоз мәлендә йыш ҡына үлеү осраҡтары күҙәтелә. Күпселек психоздар ауырыуҙың тәүге аҙнаһында була. Уларҙың оҙайлығы 2-5 көндән артмай.
МИ ваҡытындағы психоздарҙың төп сәбәбе — организмдың миокардтағы некротик (үлгән) урындарҙа барлыҡҡа килгән токсиндар менән ағыуланыуы, йөрәк эшмәкәрлеге насарайыуы арҡаһында церебраль (нервы системаһы) гемодинамика боҙолоуы һәм гипоксемия (кислород етешмәүе). Шуға ла психоздар күберәк миокардтың киң майҙанда боҙолоуы (обширный инфаркт миокарда) һәм ҡан әйләнешенең киҫкен етешмәүе (кардиогенный шок, үпкә шешеүе) күҙәтелгән сирлеләрҙә осрай.
МИ мәлендә психоздың барлыҡҡа килеүенә алдан ниндәйҙер бер төрлө баш мейеһенә бәйле ауырыу (баш һөйәге зарарланыуы эҙемтәләре, хроник алкоголизм, церебраль атеросклероз, гипертоник ауырыу һәм б.) кисереү йәки оло йәштә булыу ҙа ярҙам итә.
Психоздар йыш ҡына кискеһен һәм төнгө сәғәттәрҙә башлана. Ҡағиҙә булараҡ ул делирия формаһында үтә. Ауырыу тирә-яҡ мөхит һәм әлеге мәлдәге ваҡытты аңламай бутала башлай. Күҙҙәренә төрлө шәүләләр күренә, сирле кеше ҡурҡа, тынысһыҙлана, хәрәкәт итеү теләге уяна (ул карауатына бер ултыра, бер тора, йәки коридорға йүгереп сыға, тәҙрәнән сығырға теләй һәм б.). Дилерия башланыр алдынан сирле кеше йыш ҡына эйфория кисерә, йәғни күңеле күтәрелеп китә, ул ауырыу булыуын ҡырҡа инҡар итә башлай, үҙенең мөмкинлектәрен арттырып тоя.
Оло йәштәге ауырыуҙар ҡайһы берҙә уяулы-йоҡоло хәлдә була: төн уртаһында уяна, ҡәтғи постель режимға ҡарамай, тора, һәм үҙенең сирле икәнен онотоп, дауахана коридоры буйлап йөрөй башлай.
Профилактика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аспирин һәм/йәки клопидогрел менән алдан дауаланыу миокард инфарктының яңынан ҡабатланыуын иҫкәртә. Клопидогрел һәм аспирин ҡулланыу йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын булдырыуҙы киҫәтә, әммә ҡан ағыу осраҡтарын булдырыуы ла ихтимал[28].
- Бета-блокаторҙар элек миокард инфаркты кисергән кешеләрҙә яңынан МИ булыуын иҫкәртә[29]. Барлыҡ бета-блокаторҙар араһында бисопролол, метопролола сукцинат һәм карведилол йөрәктең һул ҡаҙансығының ҡан үткәреүе 40 проценттан кәм булған кешеләргә яҡшы тәъҫир итә[30]. Бета-блокаторҙар булып үткән МИ-нан һуң ауырыу һәм үлеүҙәрҙе киҫәтә.
- Статиндар менән дауаланыу МИ-нан һуң үлеү осраҡтарын кәметә[31][32].
- Омега-3- тулыландырылмаған май кислоталарын ҙур күләмдә ҡулланыу ҙа кисерелгән МИ-нан һуң бик ныҡ файҙа итә[33][34][35].
- фракцияланмаған гепаринды вена аша йәки түбән молекулалы гепаринды тире аҫтына һалыу ҙа беренсел тотороҡһоҙ стенокардияһы булған кешеләрҙә миокард инфарктын кисектерә[36].
- АПФ ингибиторҙары һул ҡаҙансыҡ ырғытҡан ҡан фракцияһы 40 проценттан кәм булған осраҡта МИ-на профилактика булып тора[37].
Прогноз[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ауырыуҙың прогнозы шартлыса яҡшы түгел. Сөнки инфаркт барлыҡҡа килгәс миокардта кире ҡайтарып булмаҫтай үҙгәрештәр, тамырҙарҙың үткәреү һәләте юғалыуы (ишемия) барлыҡҡа килә. Ә был иһә үҙ сиратында төрлө кимәлдәге ауыр ҡатмарланыуҙарға килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, et al. (Dec 2012). «2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of ST-Elevation Myocardial Infarction: A Report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines.». Circulation. DOI:10.1161/CIR.0b013e3182742cf6. PMID 23247304.
- ↑ 2,0 2,1 Task Force on the management of ST-segment elevation acute myocardial infarction of the European Society of Cardiology (ESC), Steg PG, James SK, et al. (Oct 2012). «ESC Guidelines for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation.». Eur Heart J 33 (20): 2569-619. DOI:10.1093/eurheartj/ehs215.
- ↑ 3,0 3,1 Wright RS, Anderson JL, Adams CD, et al. (May 2011). «2011 ACCF/AHA focused update incorporated into the ACC/AHA 2007 Guidelines for the Management of Patients with Unstable Angina/Non-ST-Elevation Myocardial Infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines developed in collaboration with the American Academy of Family Physicians, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, and the Society of Thoracic Surgeons.». J Am Coll Cardiol 57 (19): e215-367. DOI:10.1016/j.jacc.2011.02.011. PMID 21545940.
- ↑ 4,0 4,1 Hamm CW, Bassand JP, Agewall S, et al. (Dec 2011). «ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute coronary syndromes (ACS) in patients presenting without persistent ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC).». Eur Heart J 32 (23): 2999-3054. DOI:10.1093/eurheartj/ehr236. PMID 21873419.
- ↑ Universal Definition of Myocardial Infarction. Circulation.2007; 116: 2634—2653 Published online before print October 19, 2007,doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.107.187397
- ↑ U.S. Department of Health and Human Services. Reducing the Health Consequences of Smoking: 25 Years of Progress. A Report of the Surgeon General. Rockville (MD): U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 1989 [accessed 2009 May 5].
- ↑ Peters A, von Klot S, Heier M, Trentinaglia I, Hormann A, Wichmann HE, et al. 2004. Exposure to traffic and the onset of myocardial infarction. N Engl J Med 351:1721-1730
- ↑ Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Bautista L, Franzosi MG, Commerford P, Lang CC, Rumboldt Z, Onen CL, Lisheng L, Tanomsup S, Wangai P Jr, Razak F, Sharma AM, Anand SS; INTERHEART Study Investigators. (2005). «Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study». Lancet 366 (9497): 1640–9. DOI:10.1016/S0140-6736 (05)67663-5. PMID 16271645.
- ↑ Mallinson, T (2010). «Myocardial Infarction». Focus on First Aid (15): 15. Проверено 2010-06-08.
- ↑ Федюкович Н.И. Внутренние болезни. Учебник — Ростов-на-Дону: Феникс, 2012. — Б. 230.
- ↑ McMurray JJ, Pfeffer MA (2005). «Heart failure». Lancet 365 (9474): 1877–89. DOI:10.1016/S0140-6736 (05)66621-4. PMID 15924986.
- ↑ Podrid Philip J. Cardiac Arrhythmia: Mechanisms, Diagnosis, and Management — Lippincott Williams & Wilkins, 2001. — ISBN 0781724864.
- ↑ Yip HK, Wu CJ, Chang HW, Wang CP, Cheng CI, Chua S, Chen MC. (2003). «Cardiac rupture complicating acute myocardial infarction in the direct percutaneous coronary intervention reperfusion era» (PDF). Chest 124 (2): 565–71. DOI:10.1378/chest.124.2.565. PMID 12907544.
- ↑ 14,0 14,1 First Aid procedures: heart attack (недоступная ссылка с 21-05-2013 (1823 дней) — история, копия)
- ↑ 15,0 15,1 Heart attack first aid
- ↑ 16,0 16,1 Heart attack: First aid
- ↑ Cardiac Arrest Symptoms Cardiac Arrest Symptoms
- ↑ Meine TJ, Roe MT, Chen AY, et al. (2005). «Association of intravenous morphine use and outcomes in acute coronary syndromes: results from the CRUSADE Quality Improvement Initiative». Am Heart J 149 (6): 1043–9. DOI:10.1016/j.ahj.2005.02.010. PMID 15976786.
- ↑ Routine use of oxygen in the treatment of myocardial infarction: systematic review -- Wijesinghe et al. 95 (3): 198 -- Heart. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012.
- ↑ Cabello JB, Burls A, Emparanza JI, Bayliss S, Quinn T (2010). «Oxygen therapy for acute myocardial infarction». Cochrane Database Syst Rev 6 (6): CD007160. DOI:10.1002/14651858.CD007160.pub2. PMID 20556775.
- ↑ 21,0 21,1 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
AHA2007төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Antman EM, Anbe DT, Armstrong PW, Bates ER, Green LA, Hand M, Hochman JS, Krumholz HM, Kushner FG, Lamas GA, Mullany CJ, Ornato JP, Pearle DL, Sloan MA, Smith SC Jr (2004). «ACC/AHA guidelines for the management of patients with ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee to Revise the 1999 Guidelines for the Management of Patients With Acute Myocardial Infarction)». J Am Coll Cardiol 44 (3): 671–719. DOI:10.1016/j.jacc.2004.07.002. PMID 15358045.
- ↑ Smith SC Jr, Benjamin EJ, Bonow RO, et al. (Nov 2011). «AHA/ACCF Secondary Prevention and Risk Reduction Therapy for Patients with Coronary and other Atherosclerotic Vascular Disease: 2011 update: a guideline from the American Heart Association and American College of Cardiology Foundation.». Circulation 124 (22): 2458-73. DOI:10.1161/CIR.0b013e318235eb4d. PMID 22052934.
- ↑ ISIS-2 Collaborative group (1988). «Randomized trial of intravenous streptokinase, oral aspirin, both, or neither among 17,187 cases of suspected acute myocardial infarction: ISIS-2». Lancet 2 (8607): 349–60. PMID 2899772.
- ↑ Brown AL, Mann NC, Daya M, Goldberg R, Meischke H, Taylor J, Smith K, Osganian S, Cooper L. (2000). «Demographic, belief, and situational factors influencing the decision to utilize emergency medical services among chest pain patients. Rapid Early Action for Coronary Treatment (REACT) study». Circulation 102 (2): 173–8. PMID 10889127.
- ↑ Main C, Palmer S, Griffin S, Jones L, Orton V, Sculpher M, et al. Clopidogrel used in combination with aspirin compared with aspirin alone in the treatment of non-STsegment-elevation acute coronary syndromes: a systematic review and economic evaluation. Health Technol Assess 2004;8(40).
- ↑ B. Ibanez, C. Macaya, V. Sanchez-Brunete, G et al. (2013) Effect of Early Metoprolol on Infarct Size in ST-Segment-Elevation Myocardial Infarction Patients Undergoing Primary Percutaneous Coronary Intervention: The Effect of Metoprolol in Cardioprotection During an Acute Myocardial Infarction (METOCARD-CNIC) Tri. Circulation, 128 (14): 1495 OI:10.1161/%u200BCIRCULATIONAHA.113.003653
- ↑ Peters RJ, Mehta SR, Fox KA, Zhao F, Lewis BS, Kopecky SL, Diaz R, Commerford PJ, Valentin V, Yusuf S; Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) Trial Investigators. (2003). «Effects of aspirin dose when used alone or in combination with clopidogrel in patients with acute coronary syndromes: observations from the Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) study». Circulation 108 (14): 1682–7. DOI:10.1161/01.CIR.0000091201.39590.CB. PMID 14504182.
- ↑ Yusuf S, Peto R, Lewis J, Collins R, Sleight P (1985). «Beta blockade during and after myocardial infarction: an overview of the randomized trials». Prog Cardiovasc Dis 27 (5): 335–71. DOI:10.1016/S0033-0620 (85)80003-7. PMID 2858114.
- ↑ Dargie HJ. (2001). «Effect of carvedilol on outcome after myocardial infarction in patients with left-ventricular dysfunction: the CAPRICORN randomised trial». Lancet 357 (9266): 1385–90. DOI:10.1016/S0140-6736 (00)04560-8. PMID 11356434.
- ↑ Sacks FM, Pfeffer MA, Moye LA, Rouleau JL, Rutherford JD, Cole TG, Brown L, Warnica JW, Arnold JM, Wun CC, Davis BR, Braunwald E. (1996). «The effect of pravastatin on coronary events after myocardial infarction in patients with average cholesterol levels. Cholesterol and Recurrent Events Trial investigators». N Engl J Med 335 (14): 1001–9. DOI:10.1056/NEJM199610033351401. PMID 8801446.
- ↑ Sacks FM, Moye LA, Davis BR, Cole TG, Rouleau JL, Nash DT, Pfeffer MA, Braunwald E. (1998). «Relationship between plasma LDL concentrations during treatment with pravastatin and recurrent coronary events in the Cholesterol and Recurrent Events trial». Circulation 97 (15): 1446–52. PMID 9576424.
- ↑ Mozaffarian D, Micha R, Wallace S (2010). «Effects on Coronary Heart Disease of Increasing Polyunsaturated Fat in Place of Saturated Fat: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials». PLoS Med. 7 (3): e1000252. DOI:10.1371/journal.pmed.1000252. PMID 20351774.
- ↑ (2001) «Dietary supplementation with n-3 polyunsaturated fatty acids and vitamin E after myocardial infarction: results of the GISSI-Prevenzione trial. Gruppo Italiano per lo Studio della Sopravvivenza nell'Infarto miocardico». Lancet 354 (9177): 447–55. DOI:10.1016/S0140-6736 (99)07072-5. PMID 10465168.
- ↑ Leaf A, Albert C, Josephson M, Steinhaus D, Kluger J, Kang J, Cox B, Zhang H, Schoenfeld D (2005). «Prevention of fatal arrhythmias in high-risk subjects by fish oil n-3 fatty acid intake». Circulation 112 (18): 2762–8. DOI:10.1161/CIRCULATIONAHA.105.549527. PMID 16267249.
- ↑ Magee KD, Campbell SG, Moher D, Rowe BH (2008). «Heparin versus placebo for acute coronary syndromes». Cochrane Database Syst Rev (2): CD003462. DOI:10.1002/14651858.CD003462.pub2. PMID 18425889.
- ↑ Pfeffer MA, Braunwald E, Moye LA, Basta L, Brown EJ Jr, Cuddy TE, Davis BR, Geltman EM, Goldman S, Flaker GC, et al. (1992). «Effect of captopril on mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction after myocardial infarction. Results of the survival and ventricular enlargement trial. The SAVE Investigators». N Engl J Med. 327 (10): 669–77. DOI:10.1056/NEJM199209033271001. PMID 1386652.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кардиоваскулярная профилактика Национальные рекомендации, Москва 2011
- Реабилитация и вторичная профилактика у больных, перенёсших острый ИМ с подъёмом сегмента ST, Российские клинические рекомендации, 2014
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Предупреждение инфарктов и инсультов. Не будьте жертвой Предохраните себя / ВОЗ, 2005, ISBN 978 92 4 254672 7
- Острый инфаркт миокарда — неотложные состояния / сайт Здоровье во мне


text:
Төшөнсә сиктәре тураһында
«Әҙәбиәт» төшөнсәһенән күп осраҡта сәнғәттең бер төрө булған нәфис әҙәбиәтте күҙ алдына килтерәләр. Әммә, был заманса аңлауҙы бөгөнгө дәүерҙән алыҫлашҡан боронғо мәҙәниәткә ҡарата туранан-тура ҡулланырға кәрәкмәй. Гесиодтың «Теогония»һы йәки Тит Лукреций Карҙың «О природе вещей» кеүек боронғо фәнни трактаттар һәм дини-мифологик әҫәрҙәр замандаштары тарафынан Гомерҙың «Илиада»һы йәки Вергилийҙың «
Энеида»һы кеүек эпик әҫәрҙәрҙәргә нәфис булмаған әҙәбиәтте нәфис әҙәбиәткә ҡаршы ҡуйған кеүек ҡаршы ҡуйылмаған.
1820 йылдарҙа Рәсәй тәнҡитселәре
Николай Карамзиндың «Рәсәй дәүләт тарихы»н һәм Николай Тургеневтың «Һалым теорияһы тәжрибәһе»н урыҫ прозаһының иң яҡшы өлгөһө, тип һанай. Башҡа осор нәфис әҙәбиәтен дини, фәлсәфәүи, фәнни, публицистик әҙәбиәттән айырып, бөгөнгө заман төшөнсәләрен үткәндәргә күсерәбеҙ.
Һәр ҡайһыһы билдәле бер проблемаларға һәм төҙәтмәләргә бәйле булыуға ҡарамаҫтан, әҙәбиәттең бөтә милли мәҙәниәттәрҙә лә, кешелек тарихында ла үҙгәрмәй торған бер нисә универсаль үҙенсәлеге бар.
- Әҙәбиәткә автор текстары (шул иҫәптә ниндәйҙер сәбәптәр менән авторы күрһәтелмәгән аноним, коллектив текстар ҙа) ҡарай. Текстың ниндәйҙер бер авторҙыҡы булыуы, уның тарафынан булдырылыуы юридик (авторлыҡ хоҡуғы), психологик (автор тере кеше, уҡыусы уның турала үҙе уҡыған текстан мәғлүмәт алырға тырышыуы бар) яҡтан ғына мөһим түгел, ә текст авторының билдәле булыуы ошо текстҡа тамамланғанлыҡ бирә, нөктә ҡуя һәм шунан һуң ғына был текст үҙаллы йәшәй башлай. Мәҙәниәт тарихы башҡа ҡағиҙәләр буйынса йәшәгән текст төрҙәрен дә белә, мәҫәлән, фольклор текстары. Авторҙары билдәле булмағанлыҡтан, текстар нығытылмаған, шуға күрә, һуңғы тапҡыр һөйләүсе йәки күсереп яҙыусы уға үҙенсә үҙгәрештәр индерә ала. Теге йәки был текстар уны барлыҡҡа килтереүсе яҙыусы йәки ғалим исеме менән бәйле булырға мөмкин, мәҫәлән, Александр Афанасьевтың «Рус халыҡ әкиәттәре». Әммә, әҙәби булмаған текстарҙы әҙәби эшкәртеүҙәр уның башҡа варианттары булыу мөмкинлеген инҡар итмәй һәм бары тик үҙе яҙған текст ҡына (мәҫәлән, тотош әкиәттәр түгел) авторҙыҡы һанала.
- Һөйләү тексының түгел, ә яҙма текстың ғына әҙәбиәткә инеүе лә алдағы үҙенсәлектәргә бәйле. Һөйләү ижады яҙма ижадтан алда барлыҡҡа килгән һәм, унан айырмалы рәүештә, беркетеп ҡуйылмаған. Фольклор һәр ваҡытта ла (XIX быуатҡа тиклем, яҙма формалар барлыҡҡа килгәнсе) телдән булған. XX быуатта ҙур үҫеш кисергән милли мәҙәниәттәрҙә ауыҙ-тел ижады менән шөғөлләнеүсе сәсәндәр һаҡланған һәм һаҡлана.
- Синтетик текст түгел, ә төп материалы булып кеше телмәрендә булған һүҙҙәрҙән торған текст ҡына әҙәбиәткә инә ала. Йырҙар йәки опералар үҙҙәре генә әҙәбиәтең өлөшө тип һанала алмай. Әгәр ҙә берәй шағирҙың әҙер тексына композитор тарафынан йыр яҙылһа, проблема юҡ; әммә, боронғо традиция тағы ла киң йәйелеү ала, йәғни бер үк автор текст та, көй ҙә яҙа һәм ошо әҫәрҙе үҙе башҡара. Килеп сыҡҡан синтетик әҫәрҙән бары тик һүҙ тексын ғына айырып алып, уны үҙаллы әҙәби әҫәр тип ҡарау ни тиклем нигеҙле булыуы бәхәсле ҡала. Әгәр ҙә телдеке булмаған элементтар сағыштырмаса күп түгел икән, билдәле балалар китабында һүрәттәр, йәки улар текстың күп өлөшөн алып, уларҙың роле буйһоноусан булған (мәҫәлән, математик, физик, химик формулаларҙыҡы кеүек) осраҡтарҙа синтетик әҫәрҙәр барыбер ҙә әҙәби әҫәр тип ҡабул ителә һәм квалификациялана. Шулай ҙа, ҡайһы бер саҡтарҙа әҙәби текста өҫтәмә визуаль элементтар шул тиклем күп була, уларҙы фәнни күҙлектән әҙәби итеп ҡарау ҡыйынға тура килә. Ошондай тексҡа Антуан де Сент-Экзюпериның автор һүрәттәре мөһим өлөш алып торған «
Бәләкәй принц» әкиәтен индерергә мөмкин.
- Әҙәбиәткә социаль әһәмиәткә эйә булған текстар инә. Шәхси һәм эш хаттары, көндәлектәр, мәктәп иншалары һәм башҡалар әҙәбиәткә ҡарамай. Был критерий тәү ҡарамаҡҡа ябай ғына булһа ла, ҙур ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Бер яҡтан ҡарағанда, әһәмиәтле авторҙар алып барған осраҡта, шәхси хат алышыуҙың әҙәбиәткә инеүе лә бар. Яҙыусыларҙың һәм ғалимдарҙың әҫәрҙәр йыйынтығында «хаттар» бүлеге булыуы ла юҡҡа ғына түгел бит. Ҡайһы ваҡытта был хаттарҙа әҙәбиәт һәм фән өсөн мөһим мәғлүмәттәр була. Был буласаҡ яҙыусыларҙың, сәйәсмәндәрҙең, ғалимдарҙың мәктәп иншаларына ла ҡағыла, сөнки улар авторҙары хаҡында нидәйҙер мәғлүмәт биреүе юҫығынан артабан әҙәбиәт киңлегенә инеүе бар. Ҡайһы бер осраҡта яҙыусылар, фәйләсүфтәр, публицистар маҡсатлы рәүештә үҙ хаттарын йәки көндәлектәрен әҙәбиәт фактына әйләндерә. Икенсе яҡтан ҡарағанда, текстары үҙенең генә ҡаҙанышы булған йәки дуҫтарының, таныштарының тар даирәһендә генә ҡалған дилетант авторҙарҙың нәфис әҙәбиәт ижады статусы проблемалы булып ҡала. Бер төркөм хеҙмәткәрҙәрҙең үҙ етәксеһенә яҙған шиғри ҡотлауын әҙәби күренеш тип ҡарау ни тиклем дөрөҫ? Интернет һәм төрлө сайттар барлыҡҡа килеүе был йәһәттән яңы ауырлыҡтар тыуҙырҙы. Хәҙерге ғалимдар, мәҫәлән, француз социологы
Пьер Бурдье һәм уның шәкерттәре әҙәбиәтте, сәнғәтте, фәнде билдәләүсе һәм уларҙы теләһә ниндәй дилетант эшмәкәрлегенән сикләүсе социаль механизмды һүрәтләргә тырыша. Әммә улар тәҡдим иткән схемалар дөйөм ҡабул ителмәгән һәм әле һаман ҡаты бәхәс темаһы булып ҡала килә.


text:
Йәштәр хоккей лигаһы
Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты (ЙХЛ йә ЙХЛ-А, рус. Молодёжная хоккейная лига) — йәштәр хоккей клубтарының КХЛ клубтары, Рәсәй хоккей федерацияһы һәм КХЛ етәкселегенең 2009 йылдың 26 мартындағы йыйылыш ҡарары менән ойошторолған чемпионаты[1].
ЙХЛ чемпионатында 4 илдән 33 команда ҡатнаша.
ЙХЛ чемпионатының ғәмәлдәге чемпионы — «Локо» хоккей клубы. Ул, «Красная Армия» һәм «Омские Ястребы» командалары чемпионатта иң күп тапҡыр еңә, улар Харламов кубогын ике тапҡыр яулай.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы һәм ҙурайыуы
- 2 Миҙгел форматы
- 3 ЙХЛ етәкселеге
- 4 ЙХЛ идараһы
- 5 Командалар
- 6 Еңеүселәр таблицаһы
- 7 Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
- 8 Индивидуаль бүләктәр
- 9 Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы
- 10 Саҡырыу кубогы
- 11 Киләсәк кубогы
- 12 ЙХЛ суперкубогы
- 13 Плей-аут
- 14 Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге
- 15 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
- 16 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 17 Иҫкәрмәләр
- 18 Һылтанмалар
Тарихы һәм ҙурайыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009/2010 йылдар миҙгеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылдың 26 мартында КХЛ клубтары, Рәсәй хоккей федерацияһы һәм КХЛ етәкселегенең берлектәге йыйылышында «Йәштәр хоккей лигаһы»н ойоштороу тураһында ҡара ҡабул ителә[1].
2009/2010 йылдар миҙгелендә лигала 22 команда ҡатнаша. Тәүге чемпионат 2009 йылдың 4 сентябрендә МВД һәм «Красная Армия» хоккей клубтары уйындары менән башлана[2].
2010/2011 йылдар миҙгеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған «Крылья Советов» хоккей клубынан айырым булған һәм Мәскәүҙә урынлашҡан «Крылья Советов» командаһы үткән миҙгелдә ҡатнаша. 2010 йылдың йәй ваҡытында был командалар бер-береһенә ҡушыла. Ҙурҙар командаһы Юғары хоккей лигаһында уйнай, ә йәштәр командаһы Дмитров ҡалаһына күсә һәм Йәштәр хоккей лигаһында ҡатнаша.
Үткән миҙгелдә «Динамо» (Мәскәү) һәм «Шериф» (Балашиха) йәштәр командалаы сығыш яһай. Континенталь хоккей лигаһында уйнаған «Динамо» һәм ХК МВД командалары бер-береһенә ҡушылғас, ошо команданың бер генә йәштәр командаһы була һәм ул «Шериф» исеме аҫтында Тверь ҡалаһына күсә.
ЙХЛ составына яңы командалар инә: «Минские зубры», ХК «Рига», «Юность» (Минск), «Газовик» (Төмән), «Белые Тигры» (Ырымбур), «Олимпия» (Кирово-Чепецк), «Серебряные Львы» (Санкт-Петербург). Тимәк лига халыҡ-ара статусын ала. Шулай уҡ «Феникс» командаһы «Химик» тип исемен үҙгәртә[3].
2011/2012 йылдар миҙгеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
27 июнь Йәштәр хоккей лигаһының беренселеге барлыҡҡа килә. ЙХЛ чемпионаты составына Попрад ҡалаһындағы «Лев» хоккей клубының йәштәр командаһы «Татранские Волки» командаһы инә.
2013/2013 йылдар миҙгелендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
27 апрель 2012 йылда лигаға Чехияның «Энергия» хоккей клубы керә [4][5].
27 июль 2012 йылда ЙХЛ составына Венгриялағы «Патриот» командаһы керә[6][7].
Был миҙгелдә «Татранские волки» командаһы ҡатнашмай[8].
2013/2014 йылдар миҙгеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2013 йылдың 19 июнендә лига рәсми рәүештә ете команда алына в лигу: «Молодая Гвардия» (Донецк, Украина), «Динамо» (Санкт-Петербург), «Горняк» (Учалы), «Ред Булл» (Зальцбург, Австрия), «Беркуты Кубани» (Краснодар), «Эльта» (Липецк) һәм (Белгород ҡалаһынан команда) [9]. Уларҙың өсәүһе ЙХЛ чемпионатында уйнай: «Молодая Гвардия»[10][11], «Динамо»[12] һәм «Ред Булл»[13].
Перспективала Эстония һәм Польша илдәренән командаларҙың инеүе була[14][15].
28 сентябрь 2013 йылда «Патриот» командаһының финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында турнирҙан сығыуы билдәле була. Уларҙың уйынсыларға һәм тренерҙарға бурыстары 45000 евроға тиң була.
2014/2015 йылдар миҙгеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Барс» хоккей клубы был миҙгелдән башлап Юғары хоккей лигаһына күсә һәм уның урынына «Ирбис» командаһы ЙХЛ составына инә[16][17][18].
Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге чемпионы һәм Региондар кубогы яулаусы «Беркуты Кубани» (Краснодар) командаһы ЙХЛ составына инә[19]. Украиналағы тотороҡһоҙ хәлдәр арҡаһында «Молодая Гвардия» командаһы 2014/2015 йылдар миҙгелен үткәрергә мәжбүр була[20]. Южно-Сахалинск ҡалаһындағы «Сахалинские Акулы» командаһы ЙХЛ чемпионатында ҡатнашыу өсөн рөхсәт ала[21][22].
2015/2016 йылдар миҙгеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Конкуренцияны һәм көсөргәнешле уйындарҙы күбәйтер өсөн командалар һаны 32 тиклем әҙәйә, ә уйындар һаны 44 тиң була[23]. Лига составынан сыҡҡан командалар эсендә «Юность» (Минск), «Энергия» (Карловы Вары), «Ред Булл» (Зальцбург), «Юниор» (Ҡурған), «Капитан» (Ступино) «Челны» (Яр Саллы), «Кристалл» (Бердск) һәм «Химик» (Воскресенск) командалары бар. «Динамо-Шинник» командаһы урынына «Динамо-Раубичи» хоккей клубы килә. «Беркуты Кубани» командаһы финанс мәсьәләләре булғанға күрә чемпионат составынан сыға[24]. Рәсәйҙең хоккей буйынса юниорҙар йыйылма командаһы был миҙгелдә ЙХЛ чемпионатында ҡатнашасаҡ[25].
2016/2017 йылдар миҙгелендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Крылья Советов» хоккей клубы был миҙгелдән башлап мәскәүҙең «Спартак» командаһының йәштәр клубы булараҡ лига составына керә[26].
2016 йылдың 15 июнендә «Адмирал» хоккей клубы ЙХЛ чемпионатында Примор крайынан үҙенең «Тайфун» исемле йәштәр командаһы булыуы тураһында иғлан итә.[27]. Ул «Сахалинские Акулы» командаһын алмаштырасаҡ. Шулай уҡ лига составынан Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы, «Олимпия» һәм «Динамо-Раубичи» клубтары сыға[28]. Ҡаҙағстандандан «Алтай» һәм Әлмәттән Спутник командалары лига составын тулыландыра. Тимәк, үткән миҙгелдәге кеүек командалар һаны үҙгәрмәй ҡала.
2017/2018 йылдар миҙгелендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был миҙгелдә үткән чемпионаттың 31 командаһына тағы ике клуб өҫтәлә. Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Юниор» Ригала уйнаясаҡ, ә Ступино ҡалаһынан «Капитан» хоккей клубы лигаға яңынан ҡайта[29]. Балашиханан МВД хоккей клубы урынына Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы килә.
Миҙгел форматы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә 33 команда 2 конференцияға бүленешәләр: Көнсығыш һәм Көнбайыш конференциялары. 2016/17 йылдар миҙгеленә тиклем конференциялар эсендә дивизиондар бар ине. Ә шул миҙгелдән башлап дивизиондарға командалар бүленмәй башлай. Һәр команда үҙ конференцияһы командаларының һәр-береһе менән даими чемпионатта дүртешәр осрашыу уҙғара. Ә икенсе конференциялағы командалар менән осрашмайҙар. Тимәк һәр команда йә 60, йә 64 уйын үткәрәсәк, сөнки конференцияларҙа командалар һаны бер үк түгел.
Плей-офф ярыштарына һәр конференциянан һигеҙ команда сыға. 1/8 һәм сирекфиналдар уйындары конференциялар эсендә үтә, ә ярымфиналда командалар киҫешәләр: көнсығыш конференцияһының иң көслө командаһы көнбайыштаға көсһөҙөрәк команда менән уйнай, ә ҡалған командалар икенсе параны төҙөйҙәр. Финалға тиклем сериялар өс еңеүгә тиклем дауам итә. Финалда ярымфинал еңеүселәре дүрт еңеүгә тиклем осраша. Еңеүсегә Харламов кубогы бирелә.
ЙХЛ етәкселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алексей Алексей улы Морозов — ЙХЛ идара итеүсе директоры
- Игорь Николай улы Ромашин — ярыштарҙы үткәреү буйынса директор
- Сергей Герман улы Яковлев — идара итеүсе директорҙың урынбаҫары, үҫешеү буйынса директор
- Евгения Агамалиева — коммуникациялар һәм сит бәйләнештәр буйынса директор
- Сергей Николай улы Семёнов — ЙХЛ судейлығы департаменты директоры
ЙХЛ идараһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәйес[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Александр Иван улы Медведев — ААЙ «Газпром» идараһының рәйесе урынбаҫары
Идара ағзалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алексей Алексей улы Морозов — ЙХЛ идара директоры, РФ спорт министрлығының халыҡ-ара бергә эшләү һәм ҡышҡы спорт төрҙәрен үҫтереү департаменты диреткоры
- Валерий Николай улы Брагин — Рәсәйҙең хоккей буйынса йәштәр йыйылма командаһының баш тренеры
- Олег Иаганес улы Гросс — «Автомобилист» хоккей клубы генераль директоры
- Кирилл Виталий Голубев — «Аҡ Барс» хоккей клубы менеджеры, Татарстан Республикаһы хоккей федерацияһының башҡарыу директоры
- Александр Василий улы Кикнадзе — хоҡуҡлы идара итеү башлығы — КХЛ дисциплинар комитеты рәйесе
- Георгий Виктор улы Кобылянский — КХЛ вице-президенты
- Сергей Анатолий улы Козлов — КХЛ ярыштарын үткәреү департаменты етәксеһе
- Алена Борис ҡыҙы Крылова — «Крылья Советов» хоккей клубының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең директоры
- Владимир Николай улы Вдовин — «Лада» хоккей клубының генераль директоры
- Андрей Николай улы Сафронов — «Динамо Мәскәү» хоккей клубының генераль директоры
- Алмаз Миннехан улы Гәрифуллин — ЦСКА хоккей клубының спорт директоры
- Павел Геннадий улы Ни-Ли — «Спартак» хоккей клубы спорт директоры
- Роман Борис улы Ротенберг — Рәсәй хоккей федерацияһының (РХФ) беренсе вице-президенты, КХЛ идараһының рәйесе урынбаҫары, СКА хоккей клубы вице-президенты
- Николай Николай улы Урюпин — РХФ хоккейы идара итеү етәксеһе
- Герман Виктор улы Скоропупов — ЮХЛ идара директоры
- Артем Борис улы Кошель — ФХР юридик бүлексәһе етәксеһе
- Вадим Алексей улы Фисько — СКА хоккей клубы генераль директоры
- Владимир Влдаимир улы Юрзинов — хоккей буйынса атҡаҙанған спорт мастеры. Латвия ССР-ы, Советтар Союзы һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры
Командалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бындағы мәғлүмәт 2016/2017 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән
Еңеүселәр таблицаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иҫкәрмә:2011/12 һәм 2015/16 йылдар миҙгеленән башлап ярымфиналдарҙа еңелгән ике командаға ла бронза миҙалдары бирелә, ә йомғаҡлау таблицаһында өсөнсе урынды беренсе этапта һөҙөмтәләре яҡшыраҡ булған команда яулай[30].
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылда Лига нигеҙләнгәндән бирле ЙХЛ чемпионаттаында 47 команда ҡатнаша. Череповецтан «Алмаз» һәм Магнитогорскиҙан «Стальные Лисы» хоккей клубтары бер тапҡыр ҙа плей-офф ярыштарында ҡатнашмай ҡалмай. Таблицала ЙХЛ чемпионаттарында һәр миҙгелендә чемпионаттың даими өлөшөндә (һан — турнир таблицаһында урыны) һәм плей-оффта (төҫ менән күрһәтелгән) командаларҙың сығыш яһауҙарының һөҙөмтәләре күрһәтелгән.
- * 2010 йылдың июль айында «Феникс» командаһының исеме «Химик» тип үҙгәртелә.
- ** 2010 йылда ЙХК «Динамо» менән ҡушылыуға тиклем «Шериф» командаһының сығыш яһауҙар тарихы ла һанала.
Индивидуаль бүләктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл һайын Лига тамамланған чемпионаттың иң яҡшы ҡатнашыусыларын билдәләй. ЙХЛ бүләктәре беҙҙең хоккейҙың легендалары исемен йөрөтә[31].
- Бүләк «гол+пас» системаһы буйынса иң күп мәрәй йыйған уйынсыға бирелә.
- Даими чемпионатта бөтәһенән дә күберәк шайба индергән хоккейсыға бирелә.
- Лига фекере буйынса иң яҡшы һаҡсыға бирелә.
- Чемпионаттың иң яҡшы ҡапҡасыһына бирелгән трофей.
- Команданың уңыштарына иң күп өлөш индергән тренерға бирелә.
- Плей-офф серияһының иң яҡшы уйынсыһына бүләк.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саҡырыу кубогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саҡырыу кубогында ЙХЛ чемпионатының иң көслө уйынсылары ҡатнаша. Был Континенталь хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйынына оҡшаш. 2017 йылдан башлап Саҡырыу кубогының иң яҡшы дүрт уйынсыһы КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға хоҡуҡ ала.
2009/10 — 6 февраль 2010, Санкт-Петербург, Боҙло һарай, Көнбайыш — Көнсығыш 6:4
2010/11 — 12 февраль 2011, Өфө, Өфө-Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 3:2 (бул.)
2011/12 — 11 февраль 2012, Магнитогорск, Арена-Металлург, Көнбайыш — Көнсығыш 4:2
2012/13 — 23 февраль 2013, Екатеринбург, «Уралец» МКК, Көнсығыш — Көнбайыш 3:1
2013/14 — 1 февраль 2014, Төбәнге Новгород[32], «Нагорный» МКК, Көнбайыш — Көнсығыш 5:3
2014/15 — 31 ғинуар 2015, Череповец, Боҙло һарай, Көнбайыш — Көнсығыш 3:2 (ө.в.)
2015/16 — 13 февраля 2016, Түбәнге Кама, СМК «Нефтехимик», Көнсығыш — Көнбайыш 2:5
2016/17 — 15 ғинуар 2017, Өфө, Өфө-Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 1:2 (бул.)
2017/18 — 11 ғинуар 2018, Астана, Барыҫ-Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 3:7
2018/19 — 13 ғинуар 2019, Түбәнге Кама, СМК «Нефтехимик», Көнсығыш — Көнбайыш
Киләсәк кубогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был кубок өсөн уйында ЙХЛ чемпионатында һәм беренселегендә сығыш яһаған һәм 18 йәштән оло булмаған хоккейсылар осраша. Бындай уйын бер тапҡыр ғына 2012 йылда үткәрелә. Шул осрашыу Силәбе ҡалаһында үтә һәм Көнбайыш командаһы Көнсығышты 3:1 иҫәбе менән еңә[33].
ЙХЛ суперкубогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был суперкубок өсөн уйын тәүгегә 2015/2016 йылдар миҙгеле тамамланғас 2016 йылдың 30 апрелендә үтәсәк. Был уйында ЙХЛ чемпионаты һәм беренселеге чемпиондары осрашасаҡ. Уйын беренселек чемпионы майҙансығында уҙасаҡ[34].
2016 — Учалы, «Горняк» Учалы — «Локо» Ярославль 1:5.
Плей-аут[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Плей-аут (йәки йыуатыу уйындары) 2011/2012 йылдар миҙгелендә үткәрелә. Был уйындарҙа плей-офф ярыштарына эләкмәгән командалар ҡатнаша. Был турнирҙың үҙенсәлеге шула: чемпионаттың тәүге этабында командалар йыйған мәрәйҙәр плей-аут уйындары башланған мәлдә үҙгәрмәй ҡалалар. Командалар үҙ конференциялағы клубтар менән өйҙә һәм ҡунаҡта икешәр уйын үткәрә. Төрлө конференциялар командалары араһында уйындар үткәрелмәй. Иң әҙ мәрәй йыйған ике команда ЙХЛ чемпионатынан төшөп ҡалалар һәм ЙХЛ беренселегенә күсәләр. Уларҙың урындарына ЙХЛ икенсе дивизионы чемпионы һәм финалисы киләләр. «Олимпия» һәм «Ладья» хоккей клубтары плей-аут һөҙөмтәләре буйынса чемпионаттан төшөп ҡалған тәүге һәм аҙаҡҡы командалар була (уларҙың урындарына «Октан» һәм «Кристалл» командалары килә).
Әммә турнир барышында ЙХЛ офисына күп төрлө ғариза килә башлай. Клубтар көйәрмәндәр яғынан ҡыҙыҡһыныу юҡлығына һәм бер ҡаланан икенсе ҡалаға күсеп йөрөү өсөн ҙур финанс түләүҙәргә зарланалар (даими чемпионатта һәм плей-офф уйындарында бөтә күсеүҙәр сығымдарын лига үҙе түләй ине, ә плей-аутта клубтары үҙҙәре сығымдарҙы ҡапларға тейеш була). Ошо бөтә фекер-уйҙар һөҙөмтәләре буйынса Лига етәкселеге ярыш регламентына үҙгәртеүҙәр индерергә хәл итә, һәм плей-аут бөтөрөлә[35].
Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдың 1 июнендә «Юғары хоккей лигаһы» коммерциялы булмаған партнёрлыҡ ағзаларының сиратлы йыл йыйылышында ошондай ҡарар ҡабул ителә: киләһе миҙгелдән һәр клубтың Йәштәр хоккей лигаһында йәштәр командаһы булыуы мотлаҡ. Шул уҡ йылдың 27 июнендә ЙХЛ клубтарының дөйөм йыйылышында «Б төркөмөн» барлыҡҡа килтереү һәм был дивизион командалары араһында турнирҙы үткәрергә хәл итәләр[36]. Тәүге миҙгел 2011 йылдың 20 сентябрендә башлана. Шул беренселектә 19 команда ҡатнаша.
Беренселектең плей-офф серияһы еңеүсеһенә Региондар кубогы тапшырыла. 2015/16 йылдар миҙгелендә беренселектә 24 команда ҡатнашасаҡ. Был миҙгел тамамланғас ЙХЛ беренселеген үткәреү хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә һәм ЙХЛ беренселеге урынына Милли йәштәр хоккей лигаһы нигеҙләнә.
- * 2014/2015 йылдар миҙгелендә ярымфиналдарҙа еңелгән ике команда ла бронза миҙалдары менән бүләкләнә.
- Командалар үҙ конференцияһында ғына уйнағас, даими миҙгел еңеүсеһе билдәләнмәй
Командалар алмашыныуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2016 йылдың 8 ғинуарында ЙХЛ даими чемпионатының уйынында «Ирбис» хоккейсыһы Виктор Шахворостов уйын башланыуынан һуң 3.05 секунд үткәс гол индерә. Был донъя хоккейының рәсми уйындарында иң тиҙ индерелгән шайба була[37].
- 2017 йылдың 17 мартында Көнсығыш конференцияның сирекфиналында «Белые Медведи» һәм «Ирбис» хоккей клубтары араһында уйын 119 минут һәм 59 секунд үткәс кенә тамамлана — был ЙХЛ тарихында уйындың оҙонлоғо буйынса иң оҙоно була[38].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Континенталь хоккей лигаһы
- Юғары хоккей лигаһы
- Милли йәштәр хоккей лигаһы
- Юғары хоккей лигаһы беренселеге
- Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Создаётся Молодёжная хоккейная лига России, Пресс-служба Континентальной хоккейной лиги (26 марта 2009).
- ↑ Чемпионат МХЛ откроет матч ЦСКА и московского «Динамо», Газета.RU (21 мая 2009).
- ↑ "Феникс" переименован в МХК "Химик" (рус.). Чемпионат.ру (2010-07-17). 24 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ ХК «Энергия» (Чехия) - в МХЛ! (рус.). Пресс-служба Молодёжной хоккейной лиги (2012-04-27). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 июнь 2012. 28 апрель 2012 тикшерелгән.
- ↑ Александр Рогулев МХЛ прирастает амбициозными чехами (рус.). «Спорт-Экспресс» (2012-05-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 июнь 2012. 3 май 2012 тикшерелгән.
- ↑ В МХЛ вступили семь новых клубов (рус.). Пресс-служба Молодёжной хоккейной лиги (2012-07-27). Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 август 2012. 27 июль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Дмитрий Ефимов: «Патриот» достойно выступит в Чемпионате МХЛХК Патриот 01.08.2012
- ↑ «Куфштайнские Драконы» не примут участия в Чемпионате МХЛ (рус.). Пресс-служба Молодёжной хоккейной лиги (17.08.2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2012. 17 август 2012 тикшерелгән.
- ↑ В состав НП «МХЛ» вступило семь клубов (рус.). Пресс-служба Молодёжной хоккейной лиги (2012-06-19). Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 июнь 2013. 20 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Годынюк: сегодня исторический день для «Донбасса» (рус.). Официальный сайт ХК «Донбасс» (2012-06-20). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июль 2013. 27 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Александр Годынюк: у нас оптимизм и рабочее настроение (рус.). Официальный сайт ХК «Донбасс» (2012-06-25). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июль 2013. 27 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ «Динамо» будет играть на главной арене «Юбилейного» (рус.). «Спорт день за днем» (2012-06-21). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июль 2013. 27 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Бегишев С. В МХЛ приняли клуб с родины Моцарта (рус.). «Советский спорт» (2013-06-25). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июль 2013. 27 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Беляков К. Молдавский хоккеист – уже не анекдот. В новом сезоне в МХЛ сыграют клубы из восьми стран (рус.). Советский спорт (3 сентября 2012, №134(18797)). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 декабрь 2012. 6 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Петр Халасик: Планируем вступить в лигу через два года
- ↑ «Барс» официально вступил в ВХЛ
- ↑ «Ирбис» переходит в Чемпионат МХЛ
- ↑ В чемпионате ВХЛ выступят 24 команды: «Барс» с нами
- ↑ МХЛ. Итоги сезона. «Беркуты Кубани»
- ↑ В связи с событиями на Украине «Молодая Гвардия» пропустит сезон в МХЛ
- ↑ Дмитрий Ефимов: Немецкий «Айсберен» ещё не получил разрешения для участия в МХЛ
- ↑ Просмотр в команду «Сахалинские Акулы»
- ↑ Количество игр в чемпионате МХЛ сократится до 44 дней, а в турнире сыграют 32 команды
- ↑ «Беркуты Кубани» не сыграют в МХЛ из-за отсутствия финансирования
- ↑ Сергей Гимаев о команде Прохорова U18
- ↑ «КРЫЛЬЯ СОВЕТОВ» ВОЗРОЖДАЮТСЯ В МХЛ
- ↑ Команда из Приморья
- ↑ Яңы миҙгелдә командалар составы һәм уйындар һаны үҙгәрәсәк
- ↑ «Куньлунь Ред Стар» и ХК «Сочи» подали заявки на участие своих молодежных команд в Чемпионате МХЛ
- ↑ [http://mhl.khl.ru/upload/MHL/pravver.pdf Регламент чемпионата Молодёжной хоккейной лиги]. МХЛ (2011-06-01). 14 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Сергей Бегишев «Я свой приз заказал в гжели…». Легенды хоккея лично выбирают именные кубки для героев сезона в молодёжной лиге. Советский спорт (2010-08-16). 14 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Дмитрий Ефимов: Уверен, опыт «Динамо-Шинника» нужно изучать Пресс-служба ХК «Динамо» Минск 06.03.2013
- ↑ Запад: три кубка из трёх
- ↑ [ http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=389353 ЙХЛ суперкубогы өсөн уйын]
- ↑ Осторожно, лига закрывается… «Советский спорт» 03.03.2013
- ↑ Чемпионат МХЛ «группы Б» начнется 20 сентября. КМ.RU (2011-07-26). 14 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ В матче первенства МХЛ игрок «Ирбиса» забил самый быстрый гол в истории хоккея
- ↑ Иң оҙон уйын!


text:
Фото:
Марсель Сәлимов – Халыҡ-ара премия лауреаты
Фото:
Көлкө көнө алдынан Мәскәүҙән шаярып түгел, ә бик етди күңелле яңылыҡ алдыҡ: башҡорт яҙыусы-сатиригы Марсель Сәлимов Сергей Михалков исемендәге Халыҡ-ара әҙәби премия лауреаты булды. Бындай юғары наградаға яҡташыбыҙ «Кислер Компани» Нәшриәт йорто ярҙамында Яҙыусылар ойошмаларының халыҡ-ара берләшмәһе тарафынан иғлан ителгән «Йылдың иң шәп китабы» конкурсында еңеп сыҡҡаны өсөн лайыҡ булды. «Юмор һәм сатира» номинацияһында Марсель Сәлимовтың былтыр Зәйнәп Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан һайланма әҫәрҙәренең беренсе томы еңеүсе тип танылды. Был йыйынтыҡҡа баш һүҙҙе совет һәм Рәсәй әҙәбиәте классигы Сергей Михалков яҙған: «Мин уҡыусыларҙы күренекле башҡорт яҙыусыһының яңы китабы сығыу шатлығы менән ҡотлайым. «Белым по чёрному» китабына яҙыусының халыҡ яратып ҡабул иткән әҫәрҙәре ингән. Уларҙа автор бөгөнгө тормошто, бер ни йәшермәй, асыҡтан-асыҡ һүрәтләй, йәмғиәтте һәм кешелекте борсоған көнүҙәк етешһеҙлектәрҙе ҡыйыу рәүештә тәнҡитләй».
Мар. Сәлим (уның әҙәби псевдонимы) – Өфөлә, Мәскәүҙә, Ҡазанда башҡорт, рус, татар телдәрендә сығарылған 25 китап авторы. Уның әҫәрҙәре 40-тан ашыу телгә тәржемә ителгән, Рәсәйҙең бик күп баҫмаларында һәм сит илдәрҙә баҫылып сыға. Ул Рус фән һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Әҙәбиәт академияһының ағза-корреспонденты. Әлеге ваҡытта яҙыусы «Башҡорт сатира һәм юмор антологияһы»н төҙөү һәм баҫмаға әҙерләү өҫтөндә эшләй. Бөгөн – 1 апрель – ул, элекке йылдарҙағы кеүек, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы сәхнәһендә традицион «Көлкө байрамы»нда сығыш яһаясаҡ.


text:
32 еңеүсе һәм призер – уҡыусыларҙың Бөтә Рәсәй олимпиадаһында ҡатнашыу һөҙөмтәһе
Уҡыусыларҙың Бөтә Рәсәй олимпиадаһының йомғаҡлау этабында Башҡортостандан 85 бала 19 предмет буйынса олимпиадаларҙа ҡатнашты. Уларҙан 4 кеше – еңеүсе, 28-е призер булды. Республика уҡыусылары хоҡуҡ, инглиз теле, экология буйынса иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтте.
— Башҡортостанда Олимпиада хәрәкәте йылдан-йыл әүҙем үҫешә. Һәм һөҙөмтә булараҡ — төбәк кенә түгел, федераль этапта ла еңеүселәр һәм призерҙар һаны арта, — ти БР Мәғариф министрлығының дөйөм белем бүлеге начальнигы урынбаҫары Наталья Кот. – Мәҫәлән, әгәр 2000 йылда улар һигеҙ булһа, 2001 — 11, 2009 – 28, быйыл был һан инде 32-гә тиклем артты, — тип билдәләне Наталья Алексеевна.
Олимпиадаларҙың Бөтә Рәсәй этабында еңеүселәр һәм призерҙар Өфө, Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Салауат, Октябрьский, Күмертау ҡалалары, шулай уҡ Белорет, Бәләбәй, Ауырғазы, Дәүләкән, Ҡырмыҫҡалы, Әбйәлил, Туймазы, Яңауыл, Шишмә райондары мәктәптәрендә уҡый.
Мәғлүм булыуынса, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара олимпиадаларҙың йомғаҡлау этаптарында еңеүселәр илдең үҙҙәре теләгән юғары уҡыу йортона имтиханһыҙ инә ала. Улар шулай уҡ "Мәғариф" өҫтөнлөклө милли проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә һәләтле йәштәр премияһына дәғүә итеүселәр булып торасаҡ.
Бынан тыш, ҡайһы бер балалар, халыҡ-ара олимпиадаларҙа Рәсәй йыйылма командалары составында илебеҙ өсөн сығыш яһап, үҙ көсөн һынап ҡарай аласаҡ.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Президенты тип аталыуҙан баш тартырға йыйынмай
Фото:
— Эйе, ысынлап та, ҡайһы бер төбәктәрҙә бөгөн киң мәғлүмәт сараларында Президент вазифаһын икенсе төрлө атау тураһында һүҙ алып барыла, — тине ул кисә журналистар менән аралашҡанда, — Бер нисә республика башлығы был фекерҙа хуплап сығыш яһаны. Әммә мин төбәк менән ни бары бер ай етәкселек итәм. Был вазифаға тап Президент булараҡ тотондом, һәм үҙемдең халҡыма тоғролоҡ антын да мин, ҡулымды Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына һалып, шулай уҡ Президент булараҡ бирҙем. Мин әйткән һүҙемде тота торған кеше, һәм шуға күрә минең тәжрибәле хеҙмәттәштәрем кеүек беҙҙең республикалағы юғары вазифалы кешенең исемен үҙгәртеү тураһында ҡарарҙы улай еңел генә ҡабул итә алмайым. Әгәр тейешле закон федераль кимәлдә ҡабул ителгән булһа, ул ваҡытта, әлбиттә, мин уға эйәрер инем. Әммә Башҡортостан башлығына нисек аталыу мәсьәләһендә барыһы ла минең һайлауымдан тора икән, был вазифа исеменә ҡабалан рәүештә үҙгәрештәр индермәҫ инем. Миңә был турала тәүҙә ентекле уйларға, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары һәм республикалағы башҡа абруйлы кешеләр менән кәңәшләшергә кәрәк.


text:
Башҡортостанда өҫтөнлөклө инвестпроекттарға ярҙам буйынса комиссия эшләйәсәк
19 сентябрҙә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте йортонда өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын тикшереү һәм уларҙы тормошҡа ашырыуға ярҙам итеү буйынса Хөкүмәт комиссияһының беренсе ултырышы үтте. Уны Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары — сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры Марат Мөлөков алып барҙы.
— Хөкүмәт комиссияһы өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын ҡарау тәртибен ҡулайлаштырыу һәм уларға ярҙам итеү маҡсатында ойошторолған, — тип билдәләне вице-премьер. — Төп маҡсат республика иҡтисадына инвестициялар йәлеп итеүҙән һәм инвестпроекттарҙы тормошҡа ашырыуҙы ахырына еткереүҙән ғибәрәт.
Бының өсөн Хөкүмәт комиссияһына бер нисә экспертлыҡ сараһын үткәрергә: өҫтөнлөклө инвестиция проекттары реестрын билдәләргә, ерҙе рәсмиләштереү, буласаҡ проекттарға инженерлыҡ-транспорт инфраструктураһын үҫтереү буйынса эштәрҙе башларға тура киләсәк.
— Тәҡдим ителгән инвестиция проекты буйынса ыңғай ҡарар ҡабул ителһә, Хөкүмәт комиссияһы ултырышы протоколына ҡул ҡуйылғандан алып ике ай дауамында инвестор һәм республика Хөкүмәте араһында килешеү төҙөү буйынса тейешле бөтә эштәр башҡарыласаҡ, — тине Марат Мөлөков.
Уның әйтеүенсә, өҫтөнлөклө инвестиция проекттарын тикшереү һәм уларҙы тормошҡа ашырыуға ярҙам итеү буйынса Хөкүмәт комиссияһы ултырыштары кәмендә кварталына бер тапҡыр үткәрелергә тейеш.


text:
25 майҙа баш ҡалала киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре өсөн семинарҙар үтә
Башҡортостандың Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре өсөн семинарҙар ойоштора. Ведомство ҡарамағында булған баҫмаларҙың баш мөхәррирҙәренең һәм журналистарының профессиональ кимәлен күтәреү әлеге сараларҙың төп маҡсаты булып тора.
— 25 майҙа Өфөлә төрлө майҙансыҡтарҙа бер юлы өс семинар үтә, — тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына БР Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. – Баш мөхәррирҙәр «Мәғлүмәт һәм пропаганда ярҙамында экстремизмға ҡаршы көрәш буйынса киң мәғлүмәт саралары эшмәкәрлеге» темаһы буйынса көнүҙәк мәсьәләләрҙе тикшерәсәк. Баҫма матбуғаттың электрон версияһында эшләгән белгестәр өсөн «Район, ҡала, республика киң мәғлүмәт саралары сайттарының мөмкинлектәрен үҫтереү» семинары үтә. Иҡтисад темаһын яҡтыртыусы журналистар «Башҡортостан халҡының финанс белемен арттырыуҙа киң мәғлүмәт саралары роле» семинарында ҡатнаша.


text:
Рәсәйҙә Берҙәм тауыш биреү көнө индерелде
Дәүләт Думаһы килештереүсе комиссия редакцияһында Рәсәйҙә Берҙәм тауыш биреү көнөн индереү тураһында закон ҡабул итте. Уға ярашлы, Берҙәм тауыш биреү көнө Рәсәйҙә йылына бер тапҡыр, сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә үткәреләсәк. 293 депутат ыңғай тауыш бирҙе, тип хәбәр ителә Дәүләт Думаһы сайтында.
Тимәк, алдағы һайлауҙар Рәсәйҙә 2012 йылдың октябрендә үтә, а унан һуңғылары сентябрь айында үткәреләсәк.
Закон проектын ҡабул итеү республика ҡануниәтенә үҙгәрештәр индереүгә сәбәп буласаҡ. Көҙгө сессияның төп закон проекттары араһында БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев Һайлау тураһындағы кодексҡа үҙгәрештәр индереүҙе лә атаны.
— Был бик мөһим документ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул. – Берҙәм тауыш биреү көнөн индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү беҙҙән тиҙ арала республика ҡануниәтенә үҙгәрештәр индереүҙе талап итәсәк.


text:
Башҡортостан Президенты «ВИМ-АВИА» башлығы менән «Өфө» аэропортын үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты «ВИМ-АВИА» башлығы менән «Өфө» аэропортын үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙе
Башҡортостан Президенты «ВИМ-АВИА» башлығы менән «Өфө» аэропортын үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙеФото: Олег Яровиков
Шаршамбы, 30 ғинуарҙа, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «ВИМ-АВИА» компаниялар төркөмө башлығы Рашид Мурсекаев менән һөйләшеүҙәр үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Осрашыуҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортында төп авиакомпания булдырыу мәсьәләләре тикшерелде.
— «Өфө» аэропорты яҡшы үҫешә, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – 2012 йылда ул ике миллионға яҡын пассажирҙы хеҙмәтләндергән. Был яҡшы һөҙөмтә. Әлбиттә, төп авиакомпания булһа, һөҙөмтәләр күпкә юғарыраҡ булыр ине.
Яҡын арала халыҡ-ара терминал төҙөй башлау планлаштырыла, сөнки сәғәтенә 200 пассажирҙы хеҙмәтләндергән бөгөнгө терминал заманса талаптарға яуап бирмәй. Буласаҡ терминал сәғәтенә 500 кешене хеҙмәтләндерәсәк, был ҙур сираттарҙан ҡотолорға ярҙам итәсәк.
Шулай уҡ «Өфө» аэропорты биләмәһендә ҙур самолеттар ҡуйыу өсөн перрон төҙөү планлаштырыла.
— Был бик перспективалы эш, — тип белдерҙе Башҡортостан Президенты. – Ул беҙгә илдә алдынғы позициялар биләргә ярҙам итәсәк. Бынан тыш, осоу-ултырыу полосаларын реконструкциялайбыҙ. Быларҙың барыһы ла ҙур аэропорт төҙөү өсөн шарттар булдырасаҡ.
«ВИМ-АВИА» компаниялар төркөмө башлығы Рашид Мурсекаев һөйләүенсә, 2012 йылда Башҡортостан етәкселеге менән һөйләшеүҙәр үткәргәндән һуң, пассажирҙар ташыуҙы артабан үҫтереү, атап әйткәндә, «Өфө» аэропорты аша пассажирҙар ағымын арттырыу мәсьәләләре әүҙем тикшерелә башлаған. Һүҙ, тәү сиратта, төбәк эсендә һәм төбәк-ара пассажирҙар ташыу хаҡында бара.
— Респубиканан хеҙмәттәштәребеҙ менән был мәсьәләне хәл итеү юлдарын асыҡларға тырыштыҡ. «Башкортостан Эйр» авиакомпанияһының устав капиталын арттырыу варианты тикшерелде, бындай алым ярҙамында самолеттар паркын ҙурайтырға булыр ине, — тип хәбәр итте Рашид Мурсекаев.
Бынан тыш, компания пассажирҙар ташыу баҙарының ике секторында ла булһын өсөн, төбәк-ара һәм алыҫ араларға рейстар ойоштороу иҫәбенә маршруттар селтәрен үҫтереү варианттары тикшерелде. Шулай уҡ самолеттар паркын яңыртыу һәм ҙурайтыу планы әҙерләнде.
2012 йыл йомғаҡтары буйынса «ВИМ-АВИА» компаниялар төркөмөнә ингән «Башҡортостан» авиакомпанияһы 494 мең пассажирҙы хеҙмәтләндергән. 2011 йыл менән сағыштырғанда, был 15 процентҡа күберәк.
Рашид Мурсекаев һүҙҙәренсә, самолеттар паркы ҙурайтылмаһа ла, 2012 йылда компанияның керем күләме 54 процентҡа артҡан.
Бынан тыш, былтыр яңы йүнәлеш – геодезия, картография һәм төҙөлөш өсөн аэрофотосъемка һәм аэрофотография һүрәттәрен эшкәртеү буйынса хеҙмәттәр күрһәтеү әүҙем үҫтерелә башланы .


text:
18 ноябрҙән «Башавтотранс» автобустарында юл йөрөү хаҡы арта
«Башавтотранс» ҡала автобустарында йөрөү 18 ноябрҙән 3 һумға ҡиммәтләнәсәк: ҡулаҡсаһыҙ түләү буйынса билет хаҡы 15 һум тәшкил итәсәк, ә ҡулаҡса менән түләгәндә – 18 һум, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директорының пассажирҙар йөрөтөү буйынса урынбаҫары Сергей Паскин.
Әйтергә кәрәк, шәхси маршрут таксийы водителдәре лә хаҡтарҙы күтәрҙе. Мәҫәлән, «Пазик»тарҙа юл йөрөү хаҡы хәҙер 20 һум тора.
— Дәүләт автобустарында йөрөүгә тариф сиген Башҡортостан Хөкүмәте 2008 йылда уҡ билдәләгәйне – улар ҡулаҡса менән иҫәпләшкәндә 18 һумға тиң һәм карта менән түләгәндә 15 һумға тиклем, — тип аңлатты «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһының финанс директоры Алексей Митрофанов. — Бер пассажирҙы йөрөтөүҙең үҙҡиммәте, яғыулыҡҡа хаҡтарҙың артыуын иҫәпкә алғанда, 19 һумға яҡынлаша.
Һуңғы тапҡыр хаҡтар 2012 йылдың 10 майында артҡайны. Шул ваҡыттан алып транспорт картаһы буйынса түләү 12 һум торҙо, унан алда артҡанға тиклем 8 һум 40 тин ине. Ҡулаҡса менән түләгәндә юл йөрөү хаҡы 15 һум тәшкил итте.


text:
Һар
Һар (рус. обыкновенный канюк ) (лат. Buteo buteo) — ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡош[1].
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. Күсмә ҡош. Ҡатнаш яҡты урмандарҙа йәшәй. Башҡортостанда йыртҡыс ҡоштар араһында иң ғәҙәти ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һар ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттарының аҫ яғындағы аҡ һыҙыҡ һәм түңәрәкләнеп торған ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры һәм буй көрән һыҙыҡтар менән биҙәлгән аҡһыл һоро. Ялан һарынан ҡарараҡ төҫө, ә һағыҙаҡ һарынан ҡыҫҡа ҡойроғо менән айырыла.
Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600—800 г, инә ҡоштоҡы − 800—1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түңәрәкләнгән. Ҡауырһын ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңғорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән.
Яҙын, апрелдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай. Ҡоңғорт тимгелле 2-3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала.
Йөнтәҫа һарҙар октябрҙә килә һәм декабргә ҡәҙәр тотҡарлана, ҡайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асык төҫтә, түңәрәкләнгән. Төп айырмалыҡ билдәһе аяҡтары бармаҡтарға ҡәҙәр тиерлек йөнләнгән булыуы.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, гөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыспсыҡтар) менән туҡланалар. Йомран, кеҫәртке, йылан менән дә туҡлана.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡый-йа, ҡый-йа, ҡый-йа».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күсмә ҡош. Киң таралған. Урманда, урманлы далала оя ҡороп йәшәй, асыҡ урында, һаҙлыҡтарҙа, урман ситтәрндә һунар итә. Ҡуйы урманда һунар итмәй. Ҡорбанын һауала кәйелеп осоп, йә булмаһа ҡалҡыулыҡта һағалап ултырып аулай. Ата ҡош асыҡ урында һауала уйындар уҙғара. Парҙар оя урындарына тарала. Ояларын ағас башына ботаҡтарҙан ҡороп, үлән түшәйҙәр. Ҡара-көрән таплы 2 – 3 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаны ата һәм инә ҡош сиратлап 28 – 35 тәүлек баҫалар. Ата ҡош инәһен ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына алмаштыра, әммә уны аҙыҡ менән тәьмин итә. Ҡошсоҡтар үҫә төшкәс, инә ҡош та ауға сыға. Йәш ҡоштар ояны 6 – 7 аҙналыҡ саҡтарында ташлап китәләр. Ҡошсоҡтарҙың бер-береһен ашау осрағы ла билдәле. Көньяҡҡа сентәбрҙә, ҡайһы саҡта октябрҙә осалар. Һар баҫыуҙарҙа бөжәктәрҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Ҡар иреп бөтөр алдынан ҡайта. Кешеләргә түҙемлеләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
- Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с.
- Дементьев Г.П., Гладков Н.А. Птицы Советского Союза. Т. 1 – 6.М.: Советская наука, 1951-1954.
- Кучеров Е.В., Ильичев В.Д. Охотничье-промысловые птицы Башкирии и их охрана. Уфа, 1961. 120с.
- Лоскутова Н.М. Редкие хищные птицы Башкирского заповедника // Экология и охрана хищных птиц. М., 1983. с. 17-20
- Промптов А.Н. Птицы в природе. Л: Учпедгиз, 1960, 490 с.
- Шварц С.С., Павлинин И.Н., Данилов Н.Н. Животный мир Урала. Свердловск: Гос.кн.изд., 1951. 123с.
- Яковенко Д.Г. Охотничье-промысловые птицы // Животный мир Башкирии. Уфа: Башкнигоиздат, 1949. с. 75-94


text:
Фото:
Өфөлә Башҡортостан парламентының пленар ултырышы асылды
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың 2011 йыл өсөн республика Хөкүмәте эшмәкәрлеге һөҙөмтәләре тураһында отчет доклады бөгөн тәбәктең Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 49-сы ултырышын асты.
Шулай уҡ депутаттар өсөнсө уҡыуҙа «Башҡортостан Республикаһының административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһындағы кодексына үҙгәрештәр индереү хаҡында» һәм «Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһы тураһында» республика закондары проекттарын ҡараясаҡ.
Икенсе уҡыуҙа биш республика закон проекты, шул иҫәптән «Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил тураһында»ғы закон проекты тикшереләсәк. Әйткәндәй, быға оҡшаш закон проекттары әлеге ваҡытта Рәсәйҙең барлыҡ тиерлек төбәктәрендә тикшерелә. Әлеге законды ҡабул итеү Рәсәй төбәктәрендәге инвестицион мөхиткә ыңғай тәҫьир итергә, шулай уҡ бәләкәй һәм урта бизнесҡа өҫтәмә ярҙам күрһәтергә тейеш.
Беренсе уҡыуҙа парламентарийҙар «Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү хаҡында»ғы закон проектын ҡараясаҡ.


text:
Фото:
Өфөлә Бөтә Рәсәй ғаилә конгресы асылды
Фото:
Өфөлә V «Ғаилә һәм бала саҡ: тәжрибә, проблемалар һәм уларҙы хәл итеү мөмкинлектәре» бөтә Рәсәй конгресы асылды. Унда ҡатнашыусылар демографик хәл, ғаилә институтын нығытыу мәсьәләләрен, илдә ғаилә сәйәсәтен үҫтереү стратегияһын тикшерә.
— Рәсәй аборттар һәм айырылышыуҙар һаны буйынса беренсе урындарҙа килә. Беҙҙә никахһыҙ тыуған, интернат учреждениеларында тәрбиәләнгән балалар һаны бик күп, — тине Рәсәй дәүләт социаль университеты ректоры, «Рәсәй ғаиләһе» милли йәмәғәт комитетының вице-президенты Лидия Федякина. – Был проблема борсолоу тыуҙыра, һәм беҙгә уны бергәләп хәл итергә кәрәк.
Бынан тыш, башҡа киҫкен торған мәсьәләләр ҙә бар. Улара араһында – ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү, йәмғиәттең рухи-әхлаҡи нигеҙенең ҡаҡшауы.
Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин билдәләүенсә, матди байлыҡтар артынан ҡыуып, ата-әсәләр тәрбиә өлкәһендәге мөһим эш хаҡында онота. Шуға күрә ғаилә сәйәсәтен формалаштырыу мәсьәләһе бөгөн Башҡортостан өсөн дә, тоташ Рәсәй өсөн дә үтә мөһим.
БР Хөкүмәте Премьер-министры Фидус Ямалетдинов ғаилә сәйәсәте хаҡында һүҙ йөрөтөп, былай тине:
— Һәр заманда ғаиләнең йәмғиәттәге торошона, дәүләттең уға ҡарата мөнәсәбәтенә ҡарап илдең үҫешкән булыу-булмауы хаҡында һүҙ йөрөткәндәр. Башҡортостанда балалар халыҡтың дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә, улар яҡынса 552 мең ғаиләлә тәрбиәләнә.
Вице-премьер республикала ғаиләгә һәм әсәлеккә һәр саҡ айырыуса мөнәсәбәт булыуын билдәләне. Төбәктә балаларҙы ғаиләлә тәрбиәләү, үҫтереү, белем биреү өсөн шарттар булдырыуға, демографик хәлде яҡшыртыуға, тыуым кимәленең артыуына һәм ғаилә институтын нығытыуға йүнәлтелгән иҡтисади, социаль һәм хоҡуҡи саралар комплексы әҙерләнгән.
Башҡортостандың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова билдәләүенсә, ғаилә, әсәлек, аталыҡ һәм балалыҡ мәсьәләләренең мөһим булыуын Рәсәй йәмғиәте бөгөн тулыһынса аңлай.
— Балалары булған ғаиләләргә дәүләт ярҙамы күрһәтеү һәр саҡ республикабыҙҙың социаль сәйәсәтенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре иҫәбендә булды, — тине Ленара Иванова. – Дөйөм алғанда балалары булған ғаиләләр беҙҙә республика бюджетынан 30-ҙан ашыу төр пособие һәм социаль ярҙам ала. Шулай итеп, былтыр ғына был маҡсаттарға 2 миллиард һумдан ашыу аҡса йүнәлтелде.
Шулай уҡ ведомство башлығы ғаиләләргә ярҙам итеүҙең башҡа йүнәлештәре менән дә таныштырҙы.
Пленар ултырыш аҙағында иң яҡшы ғаиләләрҙе наградлау тантанаһы үтте.