text:
Кеше хоҡуҡтары
Кеше хоҡуҡтары — шәхестең хоҡуҡи стаусы нигеҙҙәрен барлыҡҡа килтереүсе хоҡуҡтар.
Хоҡуҡи дәүләттәрҙең конституцион хоҡуҡтары нигеҙен тәшкил итә. Был хоҡуҡтарҙың аныҡ сағылышы һәм күләме төрлө дәүләттәрҙә, шлуай уҡ төрлө халыҡ-ара хоҡуҡи килешеүҙәрҙә айырылыуы мөмкин. Халыҡ-ара киңлектә уларҙы нығытып тороусы билдәле хоҡуҡи документ — БМО-ның Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы. ОБСЕ-ның ағза илдәрендә кеше хоҡуҡтары, төп азатлыҡ, демократия һәм ҡанундың өҫтөнлөгө тураһындағы мәсьәләләр халыҡ-ара әһәмиәткә эйә һәм ниндәйҙер дәүләттең эске эше генә булып тормай[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Хоҡуҡ концепциялары сиктәрендә кеше хоҡуҡтары
- 2 Тарих
- 3 Тиң хоҡуҡлылыҡ — шәхестең хоҡуҡи статусының универсаль принцибы
- 4 Кеше һәм гражданиндың хоҡуҡтарын һәм азатлығын нығытыу һәм тәьмин итеүҙең демократик принциптары
- 5 Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары һәм азатлығы классификацияһы
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 7 Иҫкәрмәләр
Хоҡуҡ концепциялары сиктәрендә кеше хоҡуҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше хоҡуҡтары теорияһы фәне тураһында һүҙ йөрөткәндә, хәҙерге юридик фәндең хоҡуҡтың төп нигеҙен тәшкил иткән концепцияларын нисек аңлауын төшөнөү кәрәк. Юриспруденцияның барлыҡ үҫеш тарихы — хоҡуҡты аңлауҙың төрлө типтарының ҡапма-ҡаршылығы тарихы ул. Йәғни социаль тормоштоң специфик күренеше булараҡ, хоҡуҡ асылын аңлауға төрлөсә ҡараш. Тап хоҡуҡ аңлатмаһының нигеҙенә һалынған асыл дөйөм хоҡуҡ теорияһы ҡоролошон билдәләй (хоҡуҡ аңлатмаһына аныҡ киң билдәләмә бирә), уның аша хоҡуҡ доктринаһы (йәғни позитив хоҡуҡ тураһында белем) һәм хоҡуҡ догмаһы (позитив хоҡуҡ тураһында юриспруденцтияла дөйөм ҡабул ителгән положениелар) булдырыуға йоғонто яһай, ижади һәм хоҡуҡты ҡулланыу эшмәкәрлегенә хоҡуҡ биреүгә һиҙелерлек тәьҫир итә. Проблеманы ниндәйҙер теоретик ҡараш күҙлегенән анализлауҙың билдәле методологияһы сиктәрендә тормошҡа ашырылып, хоҡуҡты аңлау тибы хоҡуҡ образын формалаштырыуҙың теоретик-методологик ҡарашты күҙаллай. Теорияла барлығы тиҫтә самаһы хоҡуҡты аңлау тибы бар. Позитивизм тибы социаль-философик фекерҙең айырым ағымы булараҡ, классик позитивизм методологияһына нигеҙләнгән. Уның асылы — берҙән-бер сығанаҡ тип аныҡ, тәжрибә һәм күҙәтеү юлы аша табылған эмпирик мәғлүмәттәрҙе генә таныу, метафизик (философик) һорауҙарҙы, шул иҫәптән асылды, күренештәр һәм процестар сәбәбен анализлауҙан баш тартыу. XIX быуатта социаль ысынбарлыҡты өйрәнеү мөмкинлектәренә яңы ҡараш алып килгән позитивизм юриспруденция өсөн ниндәйҙер өҫтөнлөклө булмай. Позитив хоҡуҡ, тәбиғи хоҡуҡ менән сағыштырғанда, Боронғо Грецияла сәйәси-хоҡуҡи фекер булараҡ барлыҡҡа килә (софистар, Аристотель һ. б.). Әммә Боронғо грек философтарының ғилемендә лә, Боронғо Римдең хоҡуҡи фекеренең иртә үҫеше стадияһында ла «позитив хоҡуҡ» термины ҡулланылмай. Ул Рим юриспруденцияһында Цицерон (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1-се быуат) осоронда барлыҡҡа килә һәм урта быуат юриспруденцияһында нығына. Шулай итеп, позитивистик философия өсөн төп урында торған «позитив» билдәләмәһе юриспруденцияның үҙендә барлыҡҡа килә, ә күптән түгел генә барлыҡҡа килгән позитив философиянан алынмай.
Оҙаҡ ваҡыт дауамында юриспруденция хоҡуҡи дуализм йүнәлешендә үҫешә. Унда теорияла ла, практикала ла хоҡуҡтың ике тибы таныла: кеше тәбиғәтенән, әйберҙәр тәбиғәтенән йәки ниндәйҙер йыһан тәртибенән сыҡҡан тәбиғи хоҡуҡ һәм дәүләт билдәләгән позитив хоҡуҡ. Көнбайыш Европала абсолют монархия урынлаштырылыу менән власҡа бары тик позитив хоҡуҡ, йәғни законға барып тоташҡан юридик фекер йүнәлеше өҫтөнлөклө була башлай. Хоҡуҡты власть тарафынан яҙылған, сәйәси-власть мәжбүрилеге менән тәьмин ителгән дөйөм мотлаҡ булған тәртип ҡағиҙәһе итеп аңлау легистик тигән атама ала (lex — закон, ҡанун һүҙенән). Ҡайһы берҙә бындай ҡарашты формаль-догматик тип атайҙар, сөнки нигеҙҙә барлыҡ хоҡуҡ теорияһын ул позитив хоҡуҡ догмаһы менән сикләй (йәғни ҡануниәтте яҙа, дөйөмләштерә, классификациялай, системалаштыра). Легизм тарихи яҡтан үҫешкәнерәк була, әммә позитив юриспруденцияла берҙән-бер йүнәлеш түгел. Ҡайһы бер ваҡытта тотош позитив юриспруденцияны «легизм» термины менән атап йөрөтәләр.
Позитивизмдан айырмалы, тәбиғи-хоҡуҡи тип позитив хоҡуҡтың хоҡуҡи тәбиғәтен баһалау мөмкинлеге биргән идеаль нигеҙ критерийы булыуын күҙаллай. Инҡилаптар, донъя һуғыштары, тоталитаризмдың күтәрелеүе һәм ҡолауы менән билдәләнгән XX быуатта шундай идеаль, абстракт-теоретик критерий бығаса булмағанса көн үҙәгендә тора. Был хоҡуҡты аңлау идеялары һәм тәбиғи-хоҡуҡи ҡиммәттәр тыуыуға булышлыҡ итә. Хоҡуҡты аңлауҙың философик тибы нигеҙҙең һәм күренештең айырмалығы һәм сағыштырыу проблемаһынан тора. Философик тип хоҡуҡҡа философик ҡараштан айырыла. Ул хоҡуҡ асылын аңлауҙың айырым социаль күренеше һәм позитив хоҡуҡҡа ошо нигеҙ критерийынан баһалау булараҡ, хоҡуҡтың асылын аңлауға йүнәлеш ала.
Кеше хоҡуҡтары предметын билдәләүҙең ауырлығы шунда, улар (кеше хоҡуҡтары) бер яҡтан, кешелектең донъяуи тарихы үҫеше юлында барлыҡҡа килгән һәм хоҡуҡи система һәм дәүләт ошо нигеҙҙә торған объектив принциптарҙы үҙ эсенә алһа, икенсе яҡтан, кеше хоҡуҡтары — улар хоҡуҡтың хоҡуҡи мәғәнәһендә субъектҡа хас булған сифаттар. Йәғни икенсе мәғәнәлә кеше хоҡуҡтары шәхестең тыуғандан уҡ бирелгән һәм ул улар менән үҙ аллы идара иткән, һәр даим үҫтергән сифаттар комплексы.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше хоҡуҡтары концепцияһы хәҙерге аңлатмаһында Европала Яңырыу һәм Реформация эпохаһына барып тоташа. Был осорҙа Европа ғалимдары дини этиканың[2] үҙенсәлекле донъяуи версияһын формалаштырырға тырыша. Шәхестең хоҡуҡ һәм азатлыҡ идеялары теге йәки был формала кешелек тарихының билдәле ваҡыты дауамында йәшәһә лә, улар кеше хоҡуҡтарының хәҙерге концепцияһы менән бигүк оҡшаш булмай. Тикшеренеүсе Дж. Доннели билдәләүенсә, боронғо донъяла «традицион йәмғиәттәр кеше хоҡуҡтарынан тулыһынса айырылған булһа ла, кешелек дәрәжәһен, именлеген һәм уңыш ҡаҙаныуын тәьмин итергә тырышҡан бурыстарҙың үҫешкән системаһына… ғәҙеллек концепцияларына, сәйәси легитимлыҡҡа һәм уның үҫешенә эйә була. Бындай институттар һәм тәжрибәләр был хоҡуҡтарҙың альтернативаһы булып тора»[3]. Кеше хоҡуҡтары тураһында концепция Көнбайышта барлыҡҡа килгән, тигән фекер башҡаларына ҡарағанда йышыраҡ осрай. Әммә башҡа, иртәрәк мәҙәниәттәр үҙҙәренең әхлаҡи-этик кодекстарына эйә булған, ләкин кеше хоҡуҡтары тигән билдәләмә булмаған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр «хоҡуҡ» атамаһы XV быуатҡа[4] тиклем бер генә телдә лә осрамағанына инана.
Урта быуаттарҙың азатлыҡ тураһындағы хартиялары, мәҫәлән, инглиздәрҙеңБөйөк иркенлек хартияһы кеүек, асылда кеше хоҡуҡтары тураһындағы документ булып тормай, ә дәүләттә билдәле бер хәл-торошто көйләү өсөн тәғәйенләнгән[4] сикләнгән сәйәси һәм юридик килешеү формаһы һәм нигеҙе генә. Һуңынан был документтарҙың ҡайһы берҙәре, шул иҫәптән телгә алынған Хартия ла, кеше хоҡуҡтары тураһындағы хәҙерге заман бәхәстәренең иртә этаптарында иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Бәғзе бер тикшеренеүселәр бындай хоҡуҡтар 1265 йылғы Калиш статутында[5] өлөшләтә яҙылған була, тип иҫәпләй.
Кеше хоҡуҡтары тураһында беренсе Европа документы 1525 йылғы «Ун ике статья» — крәҫтиәндәрҙең үҙ хоҡуҡтары өсөн талаптарының бер өлөшөнән торған Германиялағы Крәҫтиәндәр һуғышы һәм Реформа манифесты булған тип иҫәпләнә. Документтың беренсе статьяһы М. Лютерҙың христиандар йәмғиәтенең доктринаны баһалау һәм үҙенә рухи етәксе[6] һайлау тураһындағы трактатында сағылыш тапҡан идеялары менән ауаздаш. Ниндәйҙер дәрәжәлә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән документ Реформа хәрәкәтенә бурыслы, тиергә мөмкин. Социаль һәм сәйәси талаптарҙын тыш, авторҙар выждан иреклегенә хоҡуҡ тураһында ла белдерә; был хоҡуҡ XVI быуатта, «кеше хоҡуҡтары» термины булмаған саҡта уҡ ҡыҙыу бәхәстәр үҙәгендә була.
XVII быуат башында, баптист теологтары, шул иҫәптән Дж. Смит, Т. Хелвис, Р. Уильямс выждан[7] азатлығын яҡлап трактаттар яҙа. Уларҙың идеяһы Дж. Мильтондың һәм Дж. Локктың дини түҙемлелек тураһындағы ҡарашына йоғонто яһай[8][9]. Бынан тыш, ул ваҡыттағы Америка колонияларында — Род-Айлендта, Коннектикутта, Пенсильванияла — дин тотоу азатлығын яҡлау өсөн шарттар булдырыла, уларҙа төрлө дини аҙсылыҡтар[10][11][12] һыйыныу таба. Бойондороҡоҙлоҡ тураһында декларация, АҠШ Конституцияһы, Американың Хоҡуҡтар тураһында билле һуңынан бындай традицияларҙы юридик яҡтан[13] нығытып ҡуя. Атап үтелгән документтар шулай уҡ БМО-ның Кеше хоҡуҡтары тураһындағы дөйөм декларацияһына[14] ла йоғонто яһай.
Тәү тапҡыр «кеше хоҡуҡтары» Францияла 1789 йылда ҡабул ителгән "Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһын"нда осрай. Шуға тиклем тыуғандан уҡ бирелгән хоҡуҡтар оҙайлы үҫеш юлы үтһә лә, ошо юлда инглиздәрҙең Иреклелектең бөйөк хартияһы (1215) һәм Хоҡуҡтар тураһында билле (1689), американдарҙың Хоҡуҡтар тураһында билле (1791) мөһим этап булып тора. XIX быуатта төрлө дәүләттәрҙә граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтарҙың (азатлыҡ һәм тиңлек, шәхестең тейелгеһеҙлеге, милек хоҡуғы, һайлау хоҡуғы һ. б.) либераль тупланмаһы төрлөсә һәм, хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, бик сикле була (милек һайлау цензы, сәйәси тыйыуҙар, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булмауы, раса сикләүҙәре һ. б.). Кеше хоҡуҡтарына туранан-тура ҡағылған төп йәмғиәт-сәйәси проблема булып ҡоллоҡ мәсьәләһе тора; ҡайһы бер эшмәкәрҙр, мәҫәлән, британлы Уильям Уилберфорс уны бөтөрөргә тырышып ҡарай. 1807 йылда уҡ Британия империяһында ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыйыусы акт барлыҡҡа килә, ә 1833 йылда — ҡоллоҡтан баш тартыу тураһында акт. АҠШ-та төньяҡ штаттар 1777 йылдан 1804 йылға тиклем ҡоллоҡ институтын бөтөрә, әммә көньяҡ штаттар унан баш тартырға теләмәй. Ахырҙа был низағҡа һәм бәхәскә килтереп, ҡоллоҡто яңы территорияларға таратыуға сәбәп була, һөҙөмтәлә ил бүленеп, граждандар һуғышы башлана. Һуңынан АҠШ Конституцияһына төҙәтеүҙәр индерелә, улар ҡоллоҡто тыя, тулы хоҡуҡлы гражданлыҡ һәм ошо дәүләт территорияһында тыуған һәр кемгә тулы хоҡуҡтар тупланмаһын гарантиялай, шулай уҡ ҡара тәнле американдар ҙа тауыш биреү хоҡуғына эйә була.
XX быуатта социалистик хәрәкәттәрҙең көслө йоғонтоһо аҫтында гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтарға социаль-иҡтисади хоҡуҡтар (профсоюздарға берләшеү, хеҙмәткә, ялға, социаль ярҙам алыуға хоҡуҡ һ. б.) өҫтәлә.
1922 йылда кеше хоҡуҡтары буйынса немец һәм француз лигалары инициативһы буйынса төрлө илдәрҙәге ике тиҫтә ойошма Кеше хоҡуҡтары өсөн халыҡ-ара федерация (FIDH) — донъяла кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса беренсе халыҡ-ара ойошма төҙөй. Икенсе донъя һуғышы һәм тоталитар режимдың фажиғәле тәжрибәһе кеше һәм гражданин хоҡуҡтары институтын үҫтереүгә этәргес бирә. Бында алдынғы ролде халыҡ-ара хоҡуҡ ала.
1948 йылдың 10 декабрендә БМО-ның Генераль ассамблеяһы 217 А резолюцияһы менән "Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы"н ҡабул итә:
- Һәр кеше һәм йәмғиәттең һәр органы ғәмәлдәге Декларацияны күҙ уңында тотоп, мәғрифәтселек һәм белем алыу аша ошо хоҡуҡтарҙы һәм азатлыҡтарҙы ихтирам итергә тырышырға, милли һәм халыҡ-ара прогрессив саралар аша Ойошманың ағза илдәре халыҡтары араһында ла, уларҙың юрисдикцияһында булған территориялар халыҡтары араһында ла уларҙы һөҙөмтәле таныу һәм тормошҡа ашырырға тырышыу аша барлыҡ халыҡтар һәм дәүләттәр үтәргә ынтылырға тейешле бурыс.
— Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы, преамбула
1950 йылдан алып, йыл һайын 10 декабрҙә Халыҡ-ара Кеше хоҡуҡтары көнө билдәләнә. Шулай уҡ 1950 йылда Европала Кеше хоҡуҡтарын һәм төп азатлыҡтарын яҡлау тураһында Европа конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Уның кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге башҡа халыҡ-ара договорҙарҙан айырмаһы: иғлан ителгән хоҡуҡтарҙы аныҡ яҡлау механизмы — Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды ойоштороу була.
1966 йылда БМО эгидаһы аҫтында «Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт» һәм «Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт» ҡабул ителә. Ошо һәм артабанғы халыҡ-ара килешеүҙәр кеше һәм гражданин хоҡуҡтарының халыҡ-ара стандартын раҫлап, уларҙы тәьмин итеүҙе гарантиялай. Был хоҡуҡтар ҡатнашыусы дәүләттәрҙең конституцион ҡоролошонда ла сағылыш табырға тейеш була. Әммә бер хоҡуҡты индереү башҡа хоҡуҡтарҙы ҡыҫырға йәки кесерәтйтергә тейеш түгел.
Халыҡ-ара стандартта һанап үтелгән хоҡуҡтарҙан тыш, һәр дәүләттә улар урындағы үҙенсәлектән сығып, яңы положениелар менән тулыландырыла. Мәҫәлән, Рәсәйҙә кеше һәм граждандың имен мөхиткә[15] һәм мәғлүмәт алыуға[16] хоҡуғы бар һ.б.
Тиң хоҡуҡлылыҡ — шәхестең хоҡуҡи статусының универсаль принцибы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешеләрҙең тиңлек идеяһы тамырҙары менән быуаттар төпкөлөнә барып тоташа. Әммә теге йәки был билдә буйынса дискриминациялауҙы тыйыу өсөн йөҙәр йылдар кәрәк була.
1789 йылдағы Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһындағы кеүек үк, Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһында ла барлыҡ кешеләрҙең үҙ дәрәжәһе һәм хоҡуҡтарында азат һәм тиң булып тыуыуы иғлан ителә.
Шул уҡ ваҡытта өҫтәмә рәүештә,
Ҡатын-ҡыҙ һәм ир-аттың тиң хоҡуҡлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бында ҡатын-ҡыҙ айырым иғтибар талап итә. Беренсе тапҡыр ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарының тиңлеге тураһында мәсьәлә Бөйөк француз революцияһы идеологтары тарафынан хәл ителә башлай. 1791 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы тураһында закон ҡабул ителә һәм уларға ниндәйҙер гражданлыҡ хоҡуҡтары бирелә. Әммә Термидориан реакцияһы йылдарында улар ҡыҫырыҡланып сығарыла. XIX быуат һуңында — XX быуат башында Германияла «өс К» теорияһы — Kinder, Küche, Kirche (балалар, аш-һыу бүлмәһе, сиркәү) тарала, ләкин бер үк ваҡытта йәмғиәт фекеренең башҡа йүнәлештәре лә үҫешә. 1847 йылда Бөйөк Британияла ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 10 сәғәтлек эш көнө тураһында ҡанун ҡабул ителә һәм уларға уҡытыусы һөнәренә юл асыла. 1848 йылда АҠШ-та кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ милеккә хоҡуҡ ала, ә 1880 йылдан башлап — профсоюз ағзаһы булыу мөмкинлегенә эйә була. 1893 йылда Яңы Зеландия ҡатын-ҡыҙҙары беренсе тапҡыр һайлау хоҡуғы менән файҙалана.
Кеше һәм гражданиндың хоҡуҡтарын һәм азатлығын нығытыу һәм тәьмин итеүҙең демократик принциптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демократия һәм хоҡуҡи дәүләт билдәләмәһе ниндәйҙер кимәлдә кеше хоҡуҡтары һәм азатлығы менән дәүләт власы нисбәте аңлатмаһы менән бәйле. Һәр индивид билдәле дәрәжәлә азатлыҡҡа эйә. Әммә үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырғанда ул башҡаларҙың да мәнфәғәтен иҫәпкә алырға тейеш. Индивидтың хоҡуҡ буйынса азатлығы ниндәйҙер кимәлдә сикләнеүе[17] шуға ҡайтып ҡала ла инде.
Азатлыҡ — индивидтың үҙ ҡылығын аңлы рәүештә һайлау һәләте һәм мөмкинлеге. Ул кешенең тышҡы шарттар һәм хәл-тороштан ниндәйҙер кимәлдә бойондороҡһоҙлоғон күҙаллай.
Хоҡуҡ — азат граждандарҙың бергә һыйышып йәшәүе хаҡына шәхестең азатлығының өлөшләтә сикләнеүе. Хоҡуҡ категорияһы өс төп төрҙә йәшәй: нигеҙ, тартып алып булмай торған хоҡуҡтар, ваҡытлыса тартып алып булмай торғандар һәм тулыһынса тартып алып булғандар.
Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары һәм азатлығы классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хоҡуҡи доктринала йәмғиәт мөнәсәбәттәрендә төп сағылыш өлкәһе буйынса кеше хоҡуҡтары ғәҙәттә шәхси, сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни хоҡуҡтарға бүленә, әмәмә ниндәйҙер кимәлдә был бүленеш тә шартлы ғына. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бары тик кеше хоҡуҡтары һәм гражданин хоҡуҡтары араһында ғына айырма бар. Кеше хоҡуҡтарын шулай уҡ шәхси-сәйәси; социаль-иҡтисади; мәҙәни-коллективҡа бүлергә мөмкин.
Шәхси[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шәхси хоҡуҡтар һәр кемдең хоҡуғы булып тора. Бик йыш гражданин хоҡуҡтары тип аталыуға ҡармаҫтан, дәүләт гражданлығы менән турана-тура бәйле түгел, тыуғандан алып һәр кемгә, уның гражданлығына, енесенә, йәшенә, расаһына, этник йәки дини сығышына ҡарамаҫтан бирелгән хоҡуҡтар тип һанала. Кешенең ғүмерен, дәрәжәһен һәм азатлығын һаҡлау өсөн кәрәк. Шәхси хоҡуҡтарға:
- Йәшәүгә хоҡуҡ;
- Судҡа тиклем яза биреүгә тыйыу;
- Шәхестең тейелгеһеҙлеге;
- Бер урындан икенсеһенә ирекле күсеп йөрөү, йәшәү урынын һайлау;
- Торлаҡтың тейелгеһеҙлеге;
- Хәбәрләшеү тейелгеһеҙлеге;
- Мәжбүри эшләтеүгә тыйыу;
- Милек тейелгеһеҙлеге (ҡайһы бер хоҡуҡ белгестәре уны иҡтисади хоҡуҡтарға индерә; Францияла Бөйөк француз революцияһы ваҡытынан уҡ төп шәхси хоҡуҡ тип таныла[18]);
- Шәхес дәрәжәһе;
- Выждан һәм дин тотоу азатлығы инә.
Сәйәси[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәси хоҡуҡтар һәм азатлыҡ шәхси, социаль, иҡтисади һәм башҡа хоҡуҡтарҙан ниндәйҙер дәүләттең гражданлығы менән бәйле булыуы менән айырыла. Граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарының һәм азатлығының төп төркөмдәренең береһе булып тора, сөнки уларҙың илдең йәмғиәт һәм сәйәси тормошонда ҡатнашыуын билдәләй. Сәйәси хоҡуҡтарға:
- Закон алдындағы тигеҙлек — ҡатламдар бүленеше юҡ;
- Выждан азатлығы — теләһә нинидәй инаныуға, шул иҫәптән үҙенә оҡшаған динде тотоу йәки бөтөнләй дин тотмау;
- Һүҙ һәм матбуғат азатлығы — цензура тыйыла;
- Йыйылыштар азатлығы: йылышытарҙы ябыҡ бинала йәки асыҡ һауала үткәреү хоҡуғы;
- Союздар азатлығы — рөхсәт һорамайынса союздар ойоштороу хоҡуғы;
- Стачкалар азатлығы;
- Мөрәжәғәттәр хоҡуғы инә.
Социаль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Улар шәхестең иҡтисади ҡәнәғәтләнеүен һәм шуның менән бәйле рухи ихтыяжын тәьмин иткән матди именлек етештереү һәм бүлеү өлкәһендәге мөмкинлектәре. Социаль-иҡтисади хоҡуҡтарға:
- Хеҙмәт хоҡуҡтары (хеҙмәткә һәм хеҙмәт азатлығына хоҡуҡ);
- Ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлауға хоҡуҡ;
- Социаль тәьминәткә хоҡуҡ;
- Торлаҡҡа хоҡуҡ;
- Сәләмәтлекте һаҡлауға һәм медицина ярҙамына хоҡуҡ;
- Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ғхәел хеҙмәт шарттарына, эш хаҡын эш күләменә ҡарап түләүгә һ. б. хоҡуҡ инә.
Иҡтисади[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хеҙмәт азатлығы;
- Сәнәғәт һәм сауҙа азатлығы;
- Милек һатып алыу һәм уны үҙең теләгәнсә файҙаланыу азатлығы;
- Мираҫ хоҡуғы;
- Ергә хужа булыу, уны файҙаланыу һәм уның менән эш итеү хоҡуғы.
Мәҙәни[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙәни хоҡуҡтар шәхестең рухи үҫешен тәьмин итә. Уларға:
- Тел азатлығы — туған телеңдә белем алыу һәм йыйылыштарға туған телеңдә аңлашыу хоҡуғы;
- Белем алыуға хоҡуҡ;
- Фән һәм сәнғәт азатлығы (әҙәби, ғилми һәм башҡа ижад һәм белем биреү азатлығы);
- Белем биреү азатлығы инә.
Экологик[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Имен мөхиткә хоҡуҡ;
- Урап алған мөхиттең торошо тураһында дөрөҫ мәғлүмәткә хоҡуҡ;
- Экологик хоҡуҡ боҙоу һөҙөмтәһендә сәләмәтлеккә йәки милеккә килтерелгән зыянды ҡаплатыу хоҡуғы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Документы универсального характера (рус.)
- ↑ Ishay 2008, p. 64
- ↑ Donnelly 2003, p. 71
- ↑ 4,0 4,1 Freeman 2002, pp. 15-17
- ↑ Isaac Lewin, The Jewish community in Poland, Philosophical Library, the University of Michigan, 1985 p.19
- ↑ Полное наименование на немецком языке: Dass eine christliche Versammlung oder Gemeine Recht und Macht habe, alle Lehre zu beurteilen und Lehrer zu berufen, ein- und abzusetzen: Grund und Ursach aus der Schrift
- ↑ H.Stahl, Baptisten, in Die Religion in Geschichte und Gegenwart, 3. Auflage, Band I (1957), col. 863
- ↑ G. Müller-Schwefe, Milton, John, in Die Religion in Geschichte und Gegenwart, 3. Auflage, Band IV (1961), col. 955
- ↑ Karl Heussi, Kompendium der Kirchengeschichte, 11. Auflage (1956), Tübinhgen (Germany), p. 398
- ↑ Clifton E. Olmstead (1960), History of Religion in he United States, pp. 99-106, 111—117, 124
- ↑ Edwin S. Gaustad (1999), Liberty of Conscience: Roger Williams in North America, Judson Press, Valley Forge, p. 28
- ↑ Hans Fantel (1974), William Penn: Apostle of Dissent, New York, N.Y., pp. 150—153
- ↑ Robert Middlekauff (2005), The Glorious Cause: The American Revolution, 1763—1789, Revised and Expanded Edition, Oxford University Press, New York N.Y., ISBN 978-0-516247-9, pp. 4-6, 49-52, 622—685
- ↑ Douglas K. Stevenson (11987), American Life and Institutions, Stuttgart (Germany), p. 34
- ↑ Ст. 42 Конституция России 1993 года
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 31 декабря 1993 года № 2334 «О дополнительных гарантиях прав граждан на информацию»
- ↑ Диаконов В. В. Право и свобода // Учебное пособие по теории государства и права // diakonov.ru. — 2010.
- ↑ Колесова Н. С. Основные права и свободы гражданина во Франции. Дис. … канд. юрид. наук. — М., 1994. — С.25-40.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 207
УНИВЕРСИТЕТТАР (лат. universitas — йыйылма), әҙерлек йүнәлештәренең (һөнәрҙәрҙең) киң спектры б‑са юғары белем һәм вуздан һуң проф. белем биреү программаларын тормошҡа ашырған юғары ғилми уҡыу йорттары; юғары квалификациялы хеҙм‑рҙәрҙе, ғилми һәм ғилми‑пед. хеҙм‑рҙәрҙе әҙерләй, яңынан әҙерләй һәм (йәки) уларҙың квалификацияһын күтәрә; фундаменталь һәм ғәмәли фәнни тикшеренеүҙәр алып бара. У. төп ғилми һәм методик үҙәк булып тора. РФ Президенты ҡарары м‑н РФ Хөкүмәте тарафынан ш. уҡ авт. учреждениелар формаһында, ш. иҫ. дәүләт юғары уҡыу йорттары, ғилми ойошмалар, дәүләт фәндәр академиялары һәм уларҙың төбәк бүлексәләре базаһында Федераль У. ойошторола; улар фән, мәғариф һәм производство интеграцияһын һ.б. тәьмин итә. Белем биреү программаларын һөҙөмтәле тормошҡа ашырған, фундаменталь һәм ғәмәли фәнни тикшеренеүҙәр алып барған У. РФ Хөкүмәте тарафынан конкурс һөҙөмтәләре б‑са 10 йылға “милли тикшеренеү университеты” категорияһы бирелә ала. Вуздың ғилми советы ҡарары нигеҙендә У. составына филиалдар, вәкиллектәр, ин‑ттар, ғилми‑тикшеренеү ин‑ттары, КБ, колледждар, лицейҙар һ.б., аспирантура (адъюнктура), интернатура, ординатура, докторантура, уҡыуҙан тыш, тәрбиә эше һәм өҫтәлмә проф. белем биреү бүлексәләре, әҙерлек бүлектәре һәм курстары, производство һәм соц. инфраструктура объекттары һ.б. инергә мөмкин. У. тарихы Урта быуаттар осоронан башлана: У. статусын алған тәүге юғары мәктәп (1158) Италияла барлыҡҡа килә. Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып Академия (1725—66, С.‑Петербург) һәм Мәскәү (1755 й. алып) У. ойошторола. Башҡортостанда 1957 й. Тимирязев К.А. исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты базаһында Башҡорт дәүләт университеты асыла. Авиация техник университеты, Аграр университет, Медицина университеты, Нефть техник университеты, Педагогия университеты, Рәсәй ислам университеты, ш. уҡ Магнитогорск техник университеты, Мәскәү технологиялар һәм идара итеү университеты, Рәсәй иҡтисад университеты, Урал дәүләт физик культура университеты, Һамар дәүләт архитектура‑төҙөлөш университеты, Һамар дәүләт тимер юлдар университеты, Ырымбур дәүләт университеты филиалдары һ.б. эшләй.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
15 сентябрҙә «Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркында Бөтә Рәсәй йүгереү көнө «Милләттәр кроссы» уҙҙы. Ҡатнашыусылар ике километрлыҡ дистанцияла көстәрен һынаны. Сараны асыу тантанаһында Октябрь районы Хакимиәте башлығы урынбаҫары Руслан Нәсретдинов, Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең Физик культура һәм спорт буйынса идаралығы начальнигы вазифаһын башҡарыусы Сергей Степанов ҡатнашты.
Стартҡа 4,5 мең уҡыусылар, предприятие һәм ойошма хеҙмәткәрҙәре, спорт ветерандары сыҡты.
- Ярышта күп кеше ҡатнашыуына ғәжәпләнәм, – ти уҡыусылар ярышы араһында еңеүсе Аделина Кладчихина. – Дәғүәселәр бик көслө һәм шуға ла был һөҙөмтә минең өсөн ҡиммәтле.
Ярыштың призерҙары Рәсәй Спорт министрлығының дипломы һәм миҙалдары менән бүләкләнде, ә еңеүселеләргә иҫтәлекле кубоктар тапшырылды.
Сараны ойоштороусылар – Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса идаралығы, Өфөнөң «Спортты үҫтереү үҙәге».
Бөтә Рәсәй йүгереү көнөндә ярыштар ҡаланың тағы ла бер-нисә районында уҙҙы.
Ғөмүмән, бөтә ил буйынса бөгөн был акцияға 1,5 миллиондан ашыу кеше ҡушылды.


text:
Рәхмәт һиңә, уҡытыусым!
Мин Өфө ҡалаһының 18-се мәктәбендә белем алам. Уҡытыусыбыҙ Рәсимә Рауил ҡыҙы Уразмәтованың дәрестәре һәр саҡ мауыҡтырғыс, фәһемле һәм ҡыҙыҡлы үтә. Мәктәп беҙҙең икенсе өйөбөҙ һымаҡ булһа, уҡытыусыбыҙ икенсе әсәй кеүек. Шуға ла беҙ уны яратабыҙ, һәр көн дәрескә ашығып киләбеҙ. Матур итеп яҙырға, уҡырға, һөйләргә өйрәтә апайыбыҙ. Төрлө кисәләр, осрашыуҙар үткәрәбеҙ. Уҡытыусыбыҙға уңыштар теләп, рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ!
Илнара МИРХӘЙҘӘРОВА, 3-сө класс уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы, 18-се мәктәп.


text:
Ворошилов Климент Ефремович
Климент Ефремович Ворошилов — (23 ғинуар (4 февраль) 1881 йыл, Екатеринослав губернаһы, Верхнее ауылы (хәҙерге Луганск өлкәһе Лисичанск ҡалаһы) — 2 декабрь, 1969 йыл, Мәскәү) — Рәсәй революционеры, совет хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, иң тәүге биш Советтар Союзы Маршалдарының береһе.
1925 йылдан хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса комиссар, 1934—1940 йылдарҙа СССР-ҙың оборона халыҡ комиссары. 1953—1960 йылдарҙа — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. 1921—1961 һәм 1966—1969 йылдарҙа партияның үҙәк комитеты ағзаһы. ВКП(б) (1924—1926) ойоштороу комитеты ағзаһы. ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы (1926—1952) ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумы (1952—1960) ағзаһы.
Ворошилов ВКП (б)-ның (КПСС-тың Үҙәк комитеты) Үҙәк комитетында, КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумында (34,5 йыл) ағзалыҡ буйынса рекордҡа эйә.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Партияла
- 3 Ғаиләһе
- 4 Замандаштарының баһалары
- 5 Наградалары
- 6 Хәтер
- 7 Әҫәрҙәре, телмәр публикациялары
- 8 Сәнғәттә
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Әҙәбиәт
- 12 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климент Ворошилов 1881 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһының Бахмут өйәҙе Верхнее ауылында (хәҙер Украина, Луганск өлкәһендәге Лисичанск ҡалаһы) эшсе-тимер юлсыһы Ворошилов Ефрем Андреевич (1844—1907) һәм көнлөксө Ворошилова (ҡыҙ фамилияһы Агафонова) Мария Васильевнаның (1857—1919) ғаиләһендә тыуған. рус[6][7]. Ете йәшенән көтөүсе, шахтер булып эшләй. 1893—1895 йылдарҙа Васильевка ауылында земство мәктәбендә белем ала (хәҙер Алчевск ҡала составына инә). 1896 йылдан Юрьев металлургия заводында, ә 1903 йылда Луганск ҡалаһында паровоздар төҙөү заводында эшләй.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында хеҙмәттән ситләшә.
Революцион эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1903 йылдан — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы (большевиктарҙың) /ВКП(б)/КПСС -тың ағзаһы. 1904 йылдан — Луганск большевиктар комитеты ағзаһы. 1905 йылдан — Луганск советы рәйесе, эшселәр стачкаһы, хәрби дружиналар ойоштороу буйынса етәксеһе.
Дүртенсе (1906) һәм Бишенсе (1907 йылда) РСДРП(б) съезы депутаты. Псевдонимы «Володин» була[8]. 1908—1917 йылдарҙа Баҡы, Петроград, Царицында йәшерен партия эшен алып бара.
Бер нисә тапҡыр ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылдың сентябрь аҙағында эске эштәр министры ошондай ҡарар сығара: «Выслать Ворошилова в Архангельскую губернию под гласный надзор полиции на три года, считая срок с 1 октября 1907 года» К. Е. Ворошиловтың һөргөн урыны итеп Архангельск губернаһындағы ҙур булмаған Пинега ҡалаһы билдәләнә[9] 1907 йылдың 22 декабрендә һөргөндән ҡаса.
«Архангельскому губернатору из Пинеги № 795. 22 декабря 1907 года скрылись политические Ворошилов и Найда. Исправник Кунников».
1909 йылда Санкт-Петербургта ҡулға алына. Уны «Кресты» төрмәһенә ултырталар, ә һуңынан этап буйлап ҡабаттан Архангельск губернаһындағы Мезень ҡалаһына ебәрәләр, Климент Ефремович унда 1909 йылдың октябрь аҙағына тиклем йәшәй. 1910 йылдың аҙағында эске эштәр министры янындағы махсус кәңәшмә ҡарар итә: «Липаевҡа һәм Ворошиловҡа полицияның асыҡ күҙәтеүе һәм Архангельск губернаһына һөрөү срогын тағы ла бер йылға оҙайтырға, ә Избицкийҙы артабан полиция күҙәтеүе аҫтына Печора крайына оҙатырға». Губерна төрмәһе начальнигы Архангельск губерна жандарм идаралығына (1911 йылдың октябрендә) түбәндәгене еткерә:
«… Климентий Ворошилов, миңә ышанып тапшырылған төрмәлә булған саҡта, әлеге йылдың 24 февраленән 10 авгусҡа тиклем өс тапҡыр дисциплинар язаға тарттырылыуы тураһында Һеҙгә еткерәм: 24 февралдә төрмә ҡағиҙәләрен боҙғаны өсөн карцерға 7 тәүлеккә; 28 мартта за арестанттарҙы законһыҙ талаптарға ҡотортоуы өсөн — 7 тәүлеккә һәм 1 июлдә саф һауала ял итеү ваҡытында ҡағиҙәләрҙе боҙғаны өсөн шулай уҡ 7 тәүлеккә ултыртылды. Үрҙә телгә алынған язаларҙан башҡа Ворошилов йыш ҡына төрмә тәртибен күп тапҡыр боҙғаны өсөн ултыртыуға һәм шелтәгә тарттырылды. Дөйөм алғанда, төрмәлә ултырған саҡта Ворошилов сиктән тыш алама тәртибе һәм үҙ һүҙле холҡо менән айырылып торҙо, администрацияға һәм надзорға ҡарата үҙен үтә тупаҫ тотто, шуның менән бергә башҡа арестанттарға үҙенең үрнәге менән алама йоғонто яһаны. Мәҫәлән, Ворошиловтың туранан-тура етәкселеге аҫтында уның менән бер камерала ултырған арестанттар аслыҡ иғлан иттеләр. Ошондай насар тәртибе арҡаһында Ворошилов аҙаҡҡы ваҡыт башҡа арестанттарҙан бөтөнләй изоляцияланды һәм айырым камерға урынлаштырылды».
Ауырыу һәм аслыҡтан, төрмә карцерҙарынан көсһөҙләнгән Ворошиловты башта этап буйынса Мезенгә, артабан — Полярный Кругка тиерлек, Долгая Щель ҡасабаһына, ебәрәләр. Мезенда Ворошилов урындағы политссыльныйҙар төркөмдәре эшмәкәрлегенә сума. Һөҙөмтәлә — тентеүҙәр һәм яңы этаптар. 1912 йылдың мартында Ворошиловты бер-бер артлы Юромаға, Усть-Вашкаға, Дорогорскоеға күсерәләр. 1912 йылдың июлендә Ворошилов полицияның асыҡ күҙәтеүенән азат ителә. Ул Архангельскиға, артабан — губернанан ситкә, Донбасҡа, китә[9].
Полиция һәм жандармерия Ворошилов артынан йәшерен күҙәтеү алып барыуын дауам итә. 1913 йылдың мартында, ике мәртәбә ҡулға алынғандан һуң, уға «рөхсәт ителмәгән эшмәкәрлекте тыйыу саралары» тураһында иғлан итәләр — ике йылға Пермь губернаһының Чердын өйәҙенә полицияның асыҡ күҙәтеүе аҫтына ебәрелә. Архангельск губернаһындағы кеүек, бында ла Ворошилов политссыльныйҙар менән бәйләнештәр булдыра, урындағы халыҡ араһында сәйәси эш алып бара. Ворошиловтың революцион эшмәкәрлеге бик яҡшы йәшерелгән була һәм шуға күрә уның Пермь һөргөнө срогы бер йылға ҡыҫҡартыла (Романовтарҙың батшалығына 300 йыл тулыу айҡанлы амнистияһы буйынса).
1914 йылдың 13 мартында Ворошилов Донбасҡа китә, әммә Луганскиҙа эш булмай, полиция эрәлекләүе лә көсәйә. Ворошилов башҡа ерҙә эш эҙләргә була. Беренсе донъя һуғышы башланғанда ул Царицында була, бында ул ҡорал заводында эшләй. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң — Петроград эшселәр һәм һалдаттар депутаттары советы ағзаһы, Етенсе (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһының һәм РСДРП(б)-ның алтынсы съезы делегаты. 1917 йылдың мартынан— Луганск большевиктар комитеты, августан — Луганск советы һәм ҡала думаһы рәйесе (1917 йылдың сентябренә тиклем)[10].
1917 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһы көндәрендә, Ворошилов Петроград хәрби-революцион комитеты комиссары була. 1917 йылдың 5 декабрендә Ф. Э. Дзержинский тәҡдиме буйынса Совнарком баш ҡалала тәртип һаҡлау өсөн махсус орган булдырыу тураһында мәсьәлә тикшерә. Совнарком планды тормошҡа ашырыуҙы К. Е. Ворошиловҡа йөкмәй[11]. . Ф. Э. Дзержинский менән берлектә Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын (ВЧК) ойоштороу эштәрен алып бара. 1918 йылда Учредителдәр йыйылышында большевиктарҙан делегат була.
1918 йылдың март башында Ворошилов Харьковта Германия-Австрия ғәскәрҙәренән һаҡлаған беренсе Луганск социалистик отрядын ойоштора.
Граждандар һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышы йылдарында — Царицын ғәскәрҙәре төркөмө командующийы, командующий урынбаҫары һәм Көньяҡ фронттың Хәрби советы ағзаһы, 10-сы армия командующийы (3 октябрь — 18 декабрь 1918), УССР-ҙың эске эштәр наркомы (ғинуар — июнь 1919), Харьков хәрби округы командующийы, 14-се армия һәм эске Украин фронты командующийы. С. М. Будённый етәкселек иткән 1-се атлы армияһы Реввоенсоветы ойоштороусыһы һәм ағзаһы.
1920 йылда Ворошилов хәрби ҡаҙаныштары өсөн почётлы революцион ҡорал менән наградлана. 1919 йылдың мартында үткән РКП (б)-ның VIII съезында ул «хәрби оппозицияға» ылыға.
1921 йылда Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1921—1924 йылдарҙа — РКП (б)Үҙәк комитетының Көнсығыш бюроһы ағзаһы, Төньяҡ-Кавказ хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1924—1925 йылдарҙа — Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы һәм СССР-ҙың Революцион хәрби советы ағзаһы. Ленинды ерләү буйынса ойоштороу комиссияһы ағзаһы.
Оборона наркомы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
М. В. Фрунзе вафат булғандан һуң Ворошилов СССР-ҙың хәрби ведомствоһын етәкләй: 1925 йылдың 6 ноябренән 1934 йылдың 20 июненә тиклем — хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы, СССР-ҙың Реввоенсоветы рәйесе; в 1934—1940 йылдарҙа — СССР-ҙың оборона наркомы. Сталиндың ышаныслы фекерҙәше тигән репутацияһы була, Троцкий менән көрәшкән сағында ла, һуңғараҡ, 1920 йылдарҙың аҙағында, Сталиндың власы көсәйгән осорҙа ла, Сталинды яҡлап сыға. Граждандар һуғышы ваҡытында Сталиндың роле үтә ныҡ ҙурлап күрһәтелгән «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия» китабы авторы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан Сталин менән Ҡытайҙағы сәйәсәте буйынса, шулай уҡ Троцкий менән Зиновьевты Үҙәк комитетынан кисекмәҫтән сығарыу мәсьәләһендә конфликттары билдәле[12].1927 йылдың 4 июлендә Молотов Сталин үҙенең хатында яҙа: «Ворошилов доходит до огульного охаивания вашего руководства за последние 2 года».
Сталиндың 50 йәше тулыуы айҡанлы Ворошилов «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия» (1929) мәҡәләһен нәшер итә. Тарихи фәндәре докторы С. В. Липицкий, Ворошиловтың мәҡәләһендәге бөтә ҡанундар «ВКП (б) тарихы ҡыҫҡа курсы»нда, Сталиндың 60 йәшенә яҙылған «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия төҙөлөүе» мәҡәләһендә, шулай уҡ күп мәртәбә нәшер ителгән Сталиндың „ҡыҫҡа биография»һында үҫештерелә һәм изгеләштерелә, тип билдәләй[13].
1933 йылдың октябрендә хөкүмәт делегацияһы етәксеһе булараҡ Төркиәлә Мостафа Кәмал Ататөрк менән бергә Анҡарала хәрби парадты ҡабул итә[14]. 1934 йылдың ғинуарында ВКП (б)-ның XVII съезында «Совет иленең оборонаһын тағы ла нығыраҡ көсәйтербеҙ» тип телмәр тота. 1935 йылдың ноябрендә Үҙәк башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Совнаркомы иң билдәле биш совет полководецтарына «Советтар Союзы Маршалы» яңы хәрби дәрәжәле исемен бирә. Улар иҫәбендә Ворошилов та була.
Ворошилов эшләгән осорҙа РККА заманса ҡораллана һәм техник яҡтан танктар һәм самолеттарҙың, шулай уҡ артиллерия орудиеларҙың яңы моделдәре йыһазландырыла. Бынан тыш, Ҡыҙыл Армияла яңы званиелар һәм айырмалыҡ билдәләре раҫлана, шулай уҡ яңы обмундирование индерелә.
Совет-фин һуғышынан һуң, 1940 йылдың 7 майында, Ворошиловты оборона наркомы вазифаһында С. К. Тимошенко алыштыра, уны был вазифаға Сталин тәғәйенләй. Шул уҡ көндө Ворошилов СССР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе (1953 йылда уны 15 мартҡа тиклем була) урынбаҫары һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы янында оборона комитеты рәйесе (1941 йылдың 30 майына бөтөрөлгәнгә тиклем[15]) итеп тәғәйенләнә.
Сталин репрессияларында ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙур террор ваҡытында Ворошилов, Сталиндың башҡа яҡынлаштырылған кешеләре һымаҡ, «расстрельный» исемлектәргә — ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалары санкцияһынан репрессияға дусар ителгән кешеләр исемлектәренә — ҡултамғаһын ҡуйған. Исемлектәргә ҡуйылған ҡултамға ғәйепләү хөкөмөн раҫлауын аңлатҡан. Ворошиловтың ҡултамғаһы 185 исемлектә тора, улар буйынса 18 000 ашыу кеше хөкөм ителгән һәм атылған[16].
ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булараҡ «лимиттарҙы» («НКВД-ның элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» 00447-се бойороғона ярашлы репрессияланыусылар һанына квоталар) ҙур күләмдә раҫлай.
Оборона халыҡ комиссары булараҡ Ворошилов РККА командирҙары составына ҡаршы репрессияларҙа әүҙем ҡатнаша. 1937 йылдың 28 майында НКВД тарафынан НКО-ға ебәрелгән Ҡыҙыл Армияһының 28 командирҙары исемлегенә ул ошондай резолюция ҡуйған: «Тов. Ежову. Берите всех подлецов. 28.V.1937 года. К. Ворошилов»; Ворошиловтың унан да ҡыҫҡараҡ — «Арестовать. К. В.» — резолюцияһы 142 командирҙан торған ошоға оҡшаш исемлектә тора[17].
Бөйөк Ватан һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Советтар Союзы Маршалы К. Е. Ворошилов — Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ағзаһы (1941 йылдың 30 июнендә ойошторолған көнөнән), Төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге ғәскәрҙәр командующийы — 1941 йылдың 10 июленән[18] (27 августа таратыла), һуңынан Ленинград фронты ғәскәрҙәре командующийы (5 буйынса 1941 йылдың 5 сентябренән 14 сентябренә тиклем, уны Г. К. Жуков алыштыра), ғәскәр булдырыу буйынса Ставка вәкиле (1941 йылдың 12 октябренән 1942 йылдың 5 сентябренә тиклем), Волхов фронтында Юғары башкомандование Ставкаһы вәкиле (15 февраль—25 март, 1942 йыл), партизан хәрәкәтенең башкомандующийы (1942 йылдың сентябренән 1943 йылдың майына тиклем), ГКО-ның трофей комитеты рәйесе (1943 йылдың (май—сентябрь), ваҡытлыса тыныслыҡ урынлаштырыу мәсьәләләре буйынса Комиссия рәйесе (1943 йылдың сентябренән — 1944 йылдың июненә тиклем). 1941 йылдың сентябрендә ул шәхсән үҙе диңгеҙ пехотсыларын штык атакаларына күтәрә. 1943 йылда Тәһран конференцияһы эшендә ҡатнаша.
1944 йылдың 22 ноябрендә Ворошилов Оборона дәүләт комитетынан составынан сығарыла. ГКО-ың ғәмәлдә булған осоронда (1941-45) Ворошилов уның составынан сығарылған берҙән-бер кеше була.
Һуғыштан һуңғы эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1945—1947 йылдарҙа — Венгрияла Союз тикшереү комиссияһы рәйесе.
1946—1953 йылдарҙа — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары. 1953 йылдың мартынан алып 1960 йылдың майына тиклем — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе.
1960 йылдың майынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
1-7 саҡырылыштары СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1937—1969), 1-4 саҡырылыштары Украина ССР-ҙың Юғары Советы.
1969 йылдың 2 декабрендә 89 йәшендә вафат була. Мәскәүҙә Кремль диуары янында Ҡыҙыл майҙанда ерләнгән. Тарих фәндәре кандидаты Л. Максименков яҙыуынса, уны ерләүгә быға тиклем күрелмәгән әһәмиәт бирелә — Ждановты ерләүҙән һуңғы егерме йыл эсендә беренсе мәртәбә В. И. Ленин Мавзолейы артында ҡәбер ҡаҙыла (Сталиндың ҡабаттан ерләүен иҫәпкә алмағанда)[19].
Партияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1921 йылдан 1961 йылдың октябренә тиклем һәм 1966 йылдан алып КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1926 йылдан 1960 йылдың 16 июленә тиклем КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952 йылға тиклем — КПСС-тың Үҙәк Комитеты Политбюроһы), «шәхси үтенес» буйынса сығарыла.
10-23 партия съездары делегаты.
1957 йылда «партияға ҡаршы төркөмө»нә инә. Уның етәкселәренән айырмалы рәүештә партиянан сығарылмай, тик КПСС-тың XXII съезының тәнҡитенә дусар була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ворошиловтың ҡатыны — Горбман Голда Давидовна (1887—1959), милләте — йәһүд. Ворошилов менән никахҡа инеү алдынан (1913 йылда, Ныробала һөргөндә булған саҡта, ул суҡына, исемен Екатерина итеп үҙгәртә. РСДРП(б)-ла 1917 йылдан алып тора. В. И. Ленин музейында директор урынбаҫары булып эшләй.
Үҙҙәренең балалары булмай, 1918 йылда ғаилә уллыҡка Петрҙы ала (1914—1984) — (конструктор, генерал-лейтенант), унан ике ейәндәре була — Клим и Владимир, ә 1926 йылдан алып М. В. Фрунзеның улын һәм ҡыҙын — Тимур (1923—1942) һәм Татьянаны (1920 йылда тыуған) тәрбиәләйҙәр. К. Е. Ворошиловтың улы тип үҙен шулай уҡ Харьков политехник институты профессоры Леонид Лаврентьевич Нестеренко (1910—1986) ла таныған (Ворошилов менән бергә Ҡыҙыл Армияһында һуғышҡан, Луганск паровоздар төҙөү заводында слесарь булып эшләгән, һуңынан Граждандар һуғышында һәләк булған Лаврентий Нестеренконың улы).
Замандаштарының баһалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Троцкий: «Ворошилов Луганск эшселәрҙән, привилегиялы ҡатламдан булһа ла, үҙенең бөтә ҡылыҡтары менән, пролетарийға ҡарағанда, хужаларҙы хәтерләтә ине».
- Молотов Вячеслав Михайлович — 1972 йылда: «Ворошилов кәрәкле ваҡытта һәйбәт була ала ине. Ул гел партияның сәйәси линияһы өсөн сығыш яһаны, сөнки эшселәрҙән ине, эре кеше түгел ине, сығыш яһай белә. Бысранмаған. Һәм Сталинға шәхсән тоғро. Тоғролоғо бигүк ныҡ булмай булып сыҡты. Әммә ул шул осорҙа Сталин өсөн бик әүҙем сығыш яһай ине, уға тулыһынса терәк булды, бөтә нәмәлә лә ышанмаһа ла, был да һиҙелә ине. Сталин уға бер аҙ тәнҡит күҙлегенән ҡарай ине һәм беҙҙең бөтә әңгәмәләргә саҡырманы уны. Һәр хәлдә, шәхсән әңгәмәгә саҡырманы. Йәшерен кәңәшмәләргә лә саҡырманы, ул үҙе килеп инә торғайны. Сталин сырайын боҙҙо. Хрущев осоронда Ворошилов үҙен насар яҡтан күрһәтте»[20].
- Шевцова Надежда Михайловна (Сталинград ҡалаһының Сталин исемендәге Царицын — Сталинград оборонаһы Дәүләт музейы директоры — 1957 йылдан 1960 йылға тиклем). 01 июль 1958 йыл: «… Ул аҡ ебәк сигелгән күлдәктә. Сал сәсле, шундай таҙа ғына, йомшаҡ һәм ҡартларса матур. Ҡара күҙҙәре, тере, асыҡ — айырыуса матурҙар. Ҡул ҡыҫыуы көслө …».[21]
- Жуков, Георгий Константинович: «…Әйтергә кәрәк, Ворошилов, ул ваҡыттағы нарком, был ролдә бигүк компетентлы кеше түгел ине. Хәрби мәсьәләләрҙә ул шулай аҙағына тиклем дилетант булып ҡалды һәм уларҙы бер ҡасан да тәрән һәм етди белмәне…»[22]
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙың юғары наградалары кавалеры. Атап әйткәндә, 154 ике тапҡыр Советтар Союзы геройының береһе һәм Советтар Союзының ике юғары дәрәжәһенә лайыҡ булған — Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы — 11 кешенең береһе.
- Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы, 3 февраль 1956 йылдың 3 феврале (75 йәше тулыуы айҡанлы), 1968 йылдың 22 феврале (СССР ҡораллы көстәренең 50 йыллығы айҡанлы).
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (7.05.1960).
- Һигеҙ Ленин ордены (№ 880 от 23.02.1935, № 3582 от 22.02.1938, № 14851 от 3.02.1941, № 26411 от 21.02.1945, № 128065 от 3.02.1951, № 313410 от 3.02.1956, № 331807 от 3.02.1961, № 340967 от 22.02.1968).
- Алты Ҡыҙыл Байраҡ ордены (№ 47 от 26.06.1919, № 629/2 от апреля 1921 года, № 27/3 от 2.12.1925, № 5/4 от 22.02.1930, № 1/5 от 3.11.1944, № 1/6 от 24.06.1948).
- 1-се дәрәжә Суворов ордены (№ 125 от 22.02.1944).
- Үзбәк ССР-ның Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1930 йылдың 17 феврале).
- Тажик ССР-ның Ҡыҙыл Байраҡ ордены (№ 148, 1933 йылдың 14 ғинуары).
- ЗСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1933 йылдың 25 феврале).
- «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының XX йыллығына» миҙалы (22.02.1938).
- 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945).
- «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (21.09.1947).
- «Совет Армияһы һәм Флотының 30 йыллығына» миҙалы (22.02.1948).
- «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1957).
- «СССР-ҙың ҡораллы көстәренә 40 йыл» (17.02.1958).
- «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең егерме йыл» (1965).
- Почетлы революцион ҡоралы (1920, 1968).
- Сит ил наградалары
- Монгол Халыҡ Республикаһы Геройы (29.05.1957).
- Ике Сухэ-Батор ордены (МХР).
- Өс Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены (МХР).
- Аҡ роза орденының ҙур тәреһе (Финляндия)
- Башҡа сит ил ордендары һәм башҡа миҙалдар.
- Измир (Төркиә, 1933 йылдың ноябре) ҡалаһының Почетлы гражданы.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тораҡ пункттары:
- Ворошиловград — 1935—1958 һәм 1970—1990 йылдарҙа Луганск ҡалаһы исеме;
- Ворошиловск — 1931—1961 йылдарҙа Алчевск исеме, бында Ворошилов ДЮМО заводында эшләгән;
- Ворошиловск — 1935—1943 йылдарҙа Ставрополдең исеме;
- Ворошилов — 1935—1957 йылдарҙа Уссурийск ҡалаһы исеме.
Ҡала райондары:
- Волгоградта Ворошилов районы;
- Дондағы Ростовта Ворошилов районы;
- Донецкиҙа Ворошилов районы;
Ворошилов исеме элекке СССР илдәренең ҡалаларында һәм ауылдарында майҙандар, урамдар һәм тыҡрыҡтар йөрөтә: Апшеронск, Брест, Воронеж, Горячий Ключ, Ершов, Кемерово, Керчь, Клинцы, Липецк, Луганск (квартал), Магнитогорск, Ырымбур, Пенза, Рыбинск, Санкт-Петербург, Серпухов, Тольятти, Хабаровскиҙа, Силәбе, Ангарск, Ижевск, Бөйөк Новгород, Дондағы Ростов, Мирная Долина (Омск өлкәһенең Аҙау немец милли районы), Такмык (Омск өлкәһы), Вышков (Брянск өлкәһе), Мглин (Брянск өлкәһе). Ворошилов исемен "Бородино яланы"ндағы мәктәп йөрөтә (Можай районы) һ. б.
Башҡортостанда Ворошилов урамдары, майҙандары:
Ворошилов исеме урамдарға бирелгән: Өфө ҡалаһы, Архангел — район үҙәге, Инйәр ҡасабаһы, Таҙлар ауылы, Оло Теләк ауылы, Сейәле-Әтәс ауылы, Татар Мөнәүезе ауылы, Ишембай ҡалаһы,Мораҡ -район үҙәге, Дәүләкән ҡалаһы; Ворошилов тыҡрығы: Иглин — район үҙәге, Ворошилов исемендәге майҙан: Баҡалы — район үҙәге[23].
Сәнәғәт предприятиелары:
- К. Е. Ворошилов исемендәге Днепропетровск комбайн заводы[24]
- «Климент Ворошилов» София аҙ токлы аппаратура заводы.[25]
Истанбулда (Төркиәлә) Таксим майҙанында 1928 йылда ҡуйылған «Республика» монументының скульптура композицияһында К. Е. Ворошиловтың бронза фигураһы төп урындарҙың береһен биләй, скульптура төрөк милли-азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәк юлбашсыһы, Төркиә Республикаһының беренсе президенты Ататөрктөң һул яғында урынлаштырылған. Бының менән 1923 йылда Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғон яулауҙа Совет Рәсәйе күрһәткән сәйәси, хәрби һәм финанс ярҙамы өсөн рәхмәте белдерелә.
1933 йылда Ворошилов исеме төрөк ҡалаһы Измирҙа бер урамға бирелә[26] (1951 йылдан был урам Плевне бульвары тип атала).
1932 йылдың 29 декабрендә мәргән уҡсыларҙы наградлау өсөн Осовиахимдың түшкә тағыла торған Ворошилов уҡсыһы билдәһе раҫлана. Ворошилов хөрмәтенә Путилов заводы ауыр танкыларының бер серияһына уның исеме ҡушыла КВ (рәсми рәүештә расшифровкаһы — Клим Ворошилов). 1941—1992 йылдарҙа Ворошилов исемен СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһы йөрөтә. Ворошилов исеме Ҡара диңгеҙ флотының крейсерына бирелә.
Луганск ҡалаһының тарих и мәҙәниәт музейында Ворошиловҡа бағышланған айырым экспозиция бар.
Мәскәүҙә К. Е. Ворошилов йәшәгән Романов тыҡрығы, 3-се йорт адресы буйынса мемориаль таҡта ҡуйылған.
Һәйкәлдәр:
- Мәскәүҙә Кремль диуарындағы некрополдә ;
- Луганскиҙа Ворошилов атлы һәйкәле (Коцюбинский урамында);
- Луганскиҙа Граждандар һуғышы геройҙары Дан аллеяһында ;
- Липецк өлкәһенең Воскресенское ауылында;
- Истанбулдағы Таксим майҙанында;
- Сик буйы ғәскәрҙәре Голицын хәрби институтында;
- Северодонецкиҙа (2015 йылдың 15 ноябрендә емерелә);
- Лисичанскиҙа (2015 йылдың 13 ноябрендә емерелә).
1930 йылдарҙа Ворошиловградта маршал үҙе тере саҡта Вера Мухина башҡарыуындағы һәйкәл ҡуйыла. ][27]. 1958 йылда ҡаланың исеме үҙгәртелгәндән һуң һәйкәл һүтелә.
СССР-ҙың Почта маркаһы,
1976 год
Әҫәрҙәре, телмәр публикациялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ворошилов К. Е. 15 лет Красной армии : Доклад на торжественном юбилейном заседании 23 февраля 1933 г. в Большом театре / Ворошилов К. Е. — М.: Партийное изд., 1933. — 45 с.
- Ворошилов К. Е. "Еще сильнее будем крепить оборону Советской страны (речь на XVII съезде ВКП(б)) " М. Партиздат. 1934 г.
- Ворошилов К. Е. Статьи и речи от XVI до XVII съезда ВКП(б) / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Парт. изд., 1934. — 208 с.: портр.
- Ворошилов К. Е. О молодёжи / Ворошилов К. Е., Фрунзе М. В. — М.: Партиздат, 1936. — 158 с.: ил.
- Ворошилов К. Е. О молодёжи / Ворошилов К. Е. — М.: Мол. гвардия, 1936. — 198 с.: портр.
- Ворошилов К. Е. Статьи и речи / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Партиздат, 1936. — 666 с.: портр.
- Ворошилов К. Е. Речи на собраниях избирателей Минска / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Партиздат, 1937. — 13 с.
- Ворошилов К. Е. XX лет Рабоче-Крестьянской Красной армии и Военно-Морского флота : Доклад на торжеств. засед. Моск. Совета РК и КД с участ. общ. организаций и воин. частей, посвящ. XX-летию Рабоче-Крестьян. Красной Армии и Воен. — Морского флота. С прилож. приказа Нар. Ком. Обороны СССР N 49, 23 фев. 1938 г., г. Москва / Ворошилов К. Е. — М.: Госизд. полит. литературы, 1938. — 29 с.
- Ворошилов К. Е. Речь на Красной площади в день XXI годовщины Великой Октябрьской социалистической революции в СССР (7 ноября 1938 г.) / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Воениздат, 1938. — 14 с.: портр.
- Ворошилов К. Е. О проекте закона о всеобщей воинской обязанности : Доклад Народного Комиссара Обороны СССР тов. К. Е. Ворошилова на внеочередной Четвёртой сессии Верховного Совета СССР 1-го созыва 31 августа 1939 г. / Ворошилов К. Е. — М.: Политгиз, 1939. — 30 с.: портр.
- Ворошилов К. Е. Предисловие к «Наставлению для командного и начальствующего состава РККА. Индивидуальная гимнастика на каждый день» / Ворошилов К. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1939. — Т. IV. — N 5. — С. 1-3.
- История гражданской войны в СССР / Под ред.: М. Горького, В. Молотова, К. Ворошилова [и др.]. Т. 2: Великая пролетарская революция. (Окт. — ноябрь 1917 г.). — М.: Госполитиздат, 1942. — 367 с.: ил., портр., карт.
- Большая советская энциклопедия: В 65 т. / Гл. ред. О. Ю. Шмидт, зам. гл. ред. Ф. Н. Петров, П. М. Керженцев, Ф. А. Ротштейн, П. С. Заславский. / Под ред. К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского. П. И. Лебедева-Полянского и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1944—1947.
- Ворошилов К. Е. Речь на предвыборном собрании избирателей Минского городского избирательного округа 7 февраля 1946 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1946. — 13 с.: портр.
- Большая советская энциклопедия / Под ред. С. И. Вавилова, К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского [и др.]. Союз Советских Социалистических Республик. — М.: Сов. энциклопедия, 1947. — 1946 с.: ил., карт., портр.
- Ворошилов К. Е. Речь на собрании избирателей Минского городского избирательного округа 7 марта 1950 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1950. — 24 с.: портр. То же. — М.: Госполитиздат, 1951. — 23 с.
- Скворцов А. Е. К. Е. Ворошилов о физической культуре / Скворцов А. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1951. — Т. XIV. — Вып. 2. — С. 96-103.
- Ворошилов К. Е. 36-я годовщина Великой Октябрьской социалистической революции : Доклад на торжеств. заседании Моск. Совета 6 ноября 1953 г. / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Гослитиздат, 1953. — 24 с.: портр.
- Ворошилов К. Е. Речь на собрании избирателей Кировского избирательного округа города Ленинграда 10 марта 1954 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1954. — 15 с.
- Ворошилов К. Е. По славному пути социализма / Ворошилов К. Е. — М.: Госполитиздат, 1955. — 15 с.
- Ворошилов К. Е. Речь на XX съезде КПСС 20 февраля 1956 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1956. — 23 с.
- Ворошилов К. Е. Рассказы о жизни: (Воспоминания). Кн. 1. М.: Политиздат, 1968.
- Армия Советская / предисл. К. Е. Ворошилова. М.: Политиздат, 1969.
- О комсомоле и молодёжи: Сборник / В. И. Ленин. М. И. Калинин. С. М. Киров. Н. К. Крупская. В. В. Куйбышев. А. В. Луначарский. Г. К. Орджоникидзе. М. В. Фрунзе. К. Е. Ворошилов. — М.: Мол. гвардия, 1970.
Сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оборона наркомы посынан төшөрөлгәнгә тиклем Ворошилов Ҡыҙыл Армияһының иң күренекле хәрби эшмәкәре һәм Советтар Союзының хәрби ҡеүәтенең тере символы булып тора. Сергей Герасимовтың «И. В. Сталин һәм К. Е. Ворошилов Кремлдә»]] (1938) картинаһында Ворошиловтың исеме культ дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, ул Сталиндың иң яҡын кешеләрҙең береһе тип һүрәтләнә. 1920-30 йылдарҙа уны еңеүгә алып бара торған кеше итеп данлайҙар («Ведь с нами Ворошилов, первый красный офицер — сумеем постоять за СССР!»). Ворошилов — күп һанлы фильмдарҙың геройы, уның ролен уйнайҙар:
- Алексей Грибов («Клятва», 1946, «Падение Берлина», 1949, «Донецкие шахтёры», 1951);
- Николай Боголюбов («Ленин в 1918 году»,1938, «Первая Конная», 1941, «Александр Пархоменко», 1942, «
Оборона Царицына», 1942, «Третий удар», «Освобождение», 1968—1972));
- Юрий Толубеев («Падение Берлина», 1 вариант);
- Пол Эдвин Рот («Падение Тухачевского» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ, 1968)
- Даниил Сагал («Блокада», 1972);
- Виктор Лазарев («Дума о Ковпаке», 1973—1976; «Подпольный обком действует», 1978);
- Игорь Пушкарёв («20 декабря», 1981);
- Венсли Питхи («Красный монарх» / «Red Monarch» (Англия, 1983);
- Владимир Трошин (Олеко Дундич, 1958; «Битва за Москву», 1985, «Сталинград», «В городе Сочи темные ночи», 1989);
- Евгений Жариков («[Первая Конная», 1984, «Война на западном направлении», 1990);
- Анатолий Грачёв («Враг народа — Бухарин», 1990);
- Сергей Никоненко («Пиры Валтасара, или Ночь со Сталиным», 1989);
- Михаил Кононов («Ближний круг», 1991);
- Джон Боуи («Сталин», 1992);
- Виктор Ельцов («Троцкий», 1993);
- Сергей Шеховцов («Stalin: Inside the Terror», Англия, 2003);
- Юрий Олейников («Сталин. Live», 2007);
- Александр Мохов («Смерть Таирова», 2004, «Утомлённые солнцем 2: Предстояние», 2010);
- Виктор Бунаков («|И примкнувший к ним Шепилов», 2009; «Тухачевский. Заговор маршала», 2010);
- Валерий Филонов («Фурцева (телесериал)», 2011);
- Вадим Померанцев («Глаз божий», 2012);
- Александр Берда («Чкалов», 2012);
- Владимир Федоров («Сталин с нами», 2013);
- Борис Шувалов («Сын отца народов», 2013);
- Высоцкий Роман (Страна Советов. Забытые вожди, 2016)
- Терри Виктор («Горькая жатва», 2017)
Шулай уҡ «Незабываемый 1919-й», «Ленин в огненном кольце» (1993), «Московская сага» (2004) һ. б.
Ворошилов «Марш советских танкистов» йырында Беренсе маршал булараҡ иҫкә алына:
Когда нас в бой пошлёт товарищ Сталин,
И Первый маршал в бой нас поведёт
Шулай уҡ «Конармейская походная» йырында («По военной дороге…»):
По дорогам знакомым за любимым наркомом
Мы коней боевых поведем
«Эшелонная (Песня о Ворошилове)» йырында (Осип Колычев һүҙҙәренә):
Нас с тобою, Ворошилов,
жизнь походная сдружила.
1956 йылға тиклем «Полюшко-поле» йырында ҡайһы бер варианттарҙа Ворошилов тураһында куплет була:
В небе за тучей
Грозные следят пилоты.
Быстро плавают подлодки,
Эх, да зорко смотрит Ворошилов.
Шулай уҡ Ворошилов исеме «Если завтра война» йырында бар (1939):
В целом мире нигде
Нету силы такой,
чтобы нашу страну сокрушила!
С нами Сталин родной,
и железной рукой
нас к победе ведёт Ворошилов!
Шулай уҡ »Марш Будённого» йырында
Ведь с нами Ворошилов, первый красный офицер!
Сумеем кровь пролить за СССР
- Яҙыусы Р. Гуль уны «Красные маршалы: Ворошилов, Буденный, Блюхер, Котовский» китабында һүрәтләй (Берлин: Парабола, 1933.)
- Владимир Высоцкийҙың йырында:
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118770373 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ SNAC
- ↑ Find a Grave — 1995.
- ↑ (unspecified title)
- ↑ http://www.hrono.ru/biograf/bio_we/voroshilov.php
- ↑ Ворошилов Климент Ефремович.
- ↑ В. В. Похлёбкин. «Великий псевдоним»
- ↑ 9,0 9,1 В. С. Акшинский Библиотека Ворошилов В тюрьмах и ссылках.
- ↑ Советы рабочих, солдатских и крестьянских депутатов возникли в Украине ещё в годы революционных событий в 1905—1907 годах. В 1917 году эти органы народной власти стали большевистскими в отдельных регионах Украины на 1,5-2 месяца раньше, чем совершалась революция в Петрограде. Например, в Луганске из 120 депутатов 82 являлись большевиками. При Совете действовала Красная гвардия во главе с К. Ворошиловым и А. Пархоменко и ещё в сентябре в их руках были почта, телеграф, железнодорожный вокзал, под их влиянием находились войска местного гарнизона («История Луганского края», Луганск, 2003, с. 302) [1].
- ↑ [2].
- ↑ Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 26
- ↑ под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека
- ↑ Александр Сизоненко. В списке лучших. Независимая газета (1 марта 2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 февраль 2013. 12 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Диссертация на тему „Деятельность комитета обороны при СНК СССР по развитию производства боеприпасов :1937 — июнь 1941 гг.“ автореферат по специальности ВАК 07.00.02 — Отечест…
- ↑ Сталинские списки: введение
- ↑ Справка Комиссии президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене родине, терроре и военном заговоре». Опубликовано: Военные архивы России. 1993. Вып. 1. С. 4-113; Военно-исторический архив. 1998. Вып. 2. С. 3-81
- ↑ ╧ 632. «н мюгмювемхх цкюбмнйнлюмдсчыху бнияйюлх мюопюбкемхи» ╧ цнйн-83ЯЯ 10 ХЧКЪ 1941 Ц. — аНЕБШЕ ДЕИЯРБХЪ йПЮЯМНИ юПЛХХ Б бнб
- ↑ Журнал «Родина»: Сталин работает с документами
- ↑ Феликс Чуев Полудержавный властелин — М.: Олма-Пресс, 2000.
- ↑ Шевцова Надежда Михайловна На беседе у К. Е. Ворошилова (Русский) // «Издательство Александра Сазанова» : Российский ритуально-духовный журнал «Реквием». — 2015. — № III / 2015 (108). — С. 03 -- 07.
- ↑ Симонов К. М. «Глазами человека моего поколения».— М.: Изд-во АПН, 1989, с. 383.
- ↑ http://ulitsa.eu/voroshilova-u22623.html
- ↑ Днепропетровский комбайновый завод имени К. Е. Ворошилова // Украинская Советская Энциклопедия. том 2. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1979. — с. 402.
- ↑ Делка Димитрова. Бригада Златки Русиновой // журнал «Болгария», № 3, 1957. с. 6-7.
- ↑ Сайт Посольства Российской Федерации в Турции.
- ↑ Памятник Ворошилову, Ворошиловград, 1935—1939.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Леонидов О. Климент Ефремович Ворошилов: Жизнь и боевая работа — М.: Воениздат, 1925.
- Вардин И. Ворошилов: Рабочий вождь Красной армии — М.; Л.: Госиздат, 1926.
- К. Е. Ворошилов — народный комиссар по военным и морским делам и председатель Революционного военного совета — М.: Рабочая Москва, 1926.
- Тарасов-Родионов А. Товарищ Ворошилов — М.; Л.: Госиздат, 1928.
- Алтайский К. Ворошилов. Поэма — М.: Воениздат, 1931.
- Ворошилов: Статьи и материалы к 50-летию — М.: Воениздат, 1931.
- Клим Єфремович Ворошилов: Збірка матеріялів Українського літературного об’єднання Червоної армії та фльоти (Укрлочаф), присвячених К. Є. Ворошилову з нагоди 50-річчя з дня народження — Харків: На варті, 1926.
- Николаев Н. Климент Ефремович Ворошилов: Биография — М.; Л.: Московский рабочий, 1931.
- Орловский С. К. Е. Ворошилов — М.: Крестьянская газета, 1931.
- Харитонов Н. Н. К. Е. Ворошилов: Биография — М.: Воениздат, 1931.
- Клим Ворошилов. Из цикла передач «Маршалы Советского Союза» — М.: Радиоиздат, 1937.
- Великий поход армии К. Е. Ворошилова от Луганска к Царицыну и героическая оборона Царицына. Путеводитель по следам гражданской войны. — М.: Воениздат, 1938.
- К. Е. Ворошилов (Кратк. биография) — Сталинград: Обл. книгоизд-во, 1938.
- Айзенварг С. Б. К. Е. Ворошилов — народный комиссар обороны СССР, маршал Советского Союза. Сер. диапозитивов — М., 1939.
- Акшинский В. С. Климент Ефремович Ворошилов. Биогр. очерк. — М.: Политиздат, 1974.
- Кардашов В. И. Ворошилов. — М.: Молодая гвардия, 1976.
- Н. Т. Великанов. Ворошилов. — М.: Молодая гвардия, 2017. — (Жизнь замечательных людей).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ворошилов Климент Ефремович. «Герои страны» сайты.
- Речь товарища Ворошилова (заседание 30 января 1934 г., вечернее).
- Климент Ворошилов — великий луганчанин!.
- Памятник маршалу Ворошилову в Лисичанске.
- Акт передачи Наркомата Обороны от Ворошилова Тимошенко в 1940 году
- Звезда наркома
- http://ulitsa.eu/voroshilova-u22623.html
Ҡалып:Председатели Президиума Верховного Совета СССР Ҡалып:Маршалы Советского Союза Ҡалып:Командующие фронтами РККА во Второй мировой войне Ҡалып:Руководители Военных ведомств России Ҡалып:Блокада Ленинграда Ҡалып:Командующие Московским военным округом
- 4 февралдә тыуғандар
- 1881 йылда тыуғандар
- 2 декабрҙә вафат булғандар
- 1969 йылда вафат булғандар
- Мәскәүҙә вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары
- «Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар
- МХР Геройҙары
- Сухэ-Батор ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)
- «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (МХР)
- Финляндияның Аҡ роза ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Ленинград блокадаһы
- Большевиктар
- СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре
- Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары
- 1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- Молдавия ССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- СССР Юғары Советының 1 саҡырылыш депутаттары
- 2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- 4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- 5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- 6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- 7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- Совет Союзы маршалдары


text:
- Подробности
- Просмотров: 368
НАУРУЗ (фарс.), башҡорттарҙың ҡояш календары б‑са яңы йылды ҡаршылауға бағышланған традицион байрамы. Байрамдың килеп сығышы зороастризмға бәйле, тип фараз ителә. 21 мартта, яҙғы көн м‑н төн тигеҙләшкәндә башланып, 3—7 көн дауам иткән (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, науруз айы бөткәнсе; ҡара: Халыҡ календары). Байрам башланғанға тиклем уны үткәреү урыны билдәләнгән, уйындар, бүләктәр һ.б. әҙерләнгән. Беренсе көндө иртә таңдан ба‑лалар, йәш-елкенсәк өйҙән өйгә йөрөп, “науруз теләге” әйткән: “Ағиҙел буйы гел тирәк /Япраҡтары һип-һирәк, /Тамаҡ ҡатҡан, май кәрәк — /Науруз мөбәрәге бар. /Науруз хаҡы бер алтын, /Ҡарама ялтан-йол‑ тан, /Ҡараһаң, бир ике алтын — /Науруз мөбәрәге бар”, уртаҡ оло табынға ризыҡ, ярышта ҡатнашыусыларҙы ҡотлау өсөн бүләктәр йыйған. Мәҙрәсә шәкерттәре үткән йылдың иҫтәлекле ваҡиғаларына арнап, үҙҙәре сығарған бәйеттәрҙе уҡыған; уларҙың иң яҡшылары ауыл шәжәрәһенә индерелгән. Оло кешеләрҙең өйөнә барып уларҙың фатихаһын алыу мотлаҡ булған. Н. көнөндә бойҙайҙан ашамлыҡтар бешерелгән, ул етеш йәшәү, муллыҡ билдәһе һаналған: “Науруз йылға баш булыр, /Бойҙай ашҡа баш булыр, /Бойҙай уңһа — аш булыр, /Уңмаһа — аш таш булыр!” Байрам өсөн махсус рәүештә бойҙай йәки арпа шыттырғандар, уларҙың ҡыяғын ғаилә ағзаларына һәм ҡунаҡтарға ауыҙ иттергәндәр. Көрәш, бәйге, ҡыҙ ҡыуыу, йырсылар, ҡурайсылар ярышы кеүек халыҡ уйындары үткәрелгән. Һалам‑ дан ҡарасҡы эшләп, уны суҡтар м‑н биҙәгәндәр, һуңынан теләктәр теләп, яндырғандар. Ҙур итеп усаҡ яҡҡандар һәм уның аша ырғығандар — утта таҙартыу көсө бар, тип инанғандар. Байрам барышында Наурузбикә һайлағандар, ул киләһе йәйҙең нисек килерен юраған. Байрам ваҡытында бөтәһе лә йомартлыҡ һәм миһырбанлыҡ күрһәтергә, ярлыларға хәйер-саҙаҡа бирергә тейеш булған. Ошо осорҙа ғаилә ҡороу уңайлы һаналған. Н. үткәреү тәбиғәт көстәрен ризалатыу өсөн кәрәк тип иҫәпләгәндәр (ҡара: Исламға тиклемге дини инаныуҙар). Н. байрамы бигерәк тә көнсығыш һәм көнбайыш башҡорттарында (ҡара: Этнографик төркөмдәр) киң таралған була. БР‑ҙа 1990 йй. алып Н. үткәреү традициялары тергеҙелә. Күп кенә төрки һәм иран телле халыҡтарҙа булған.
Әҙәб.: Нардуған мәҡ. ҡарағыҙ. Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Әкиәттәр / Бәпембә
Кәрлә менән Алпамыша
Кәрлә менән Алпамыша
(Әкиәт)
Йәшәгән, ти, ҙур кәүҙәле кеше — Алпамыша менән Иргәйел-кәрлә. Бер көн шулай Хыял тылсымсыһы уларҙы ҡунаҡҡа саҡырған. Бик ҙур булыуы арҡаһында Алпамыша өйгә инә алмаған. Ә Иргәйел инһә лә, уны бер кем күрмәгән. «Кәрлә кеүек бәләкәй булһамсы!» — тип ҡысҡырған, ти, ни эшләргә лә белмәгән Алпамыша. «Ә мин Алпамыша һымаҡ ҙур булһам икән!» — тигән кәрлә. Быны ишетеп торған Хыял тылсымсыһы уларҙың теләктәрен үтәгән дә ҡуйған, ти. Шунда уҡ Алпамыша бәләкәсәйгән, ә Иргәйел, киреһенсә, ҙурайған, ти.Иртәгәһен йоҡоһонан уянған кәрлә-Алпамыша ашарға ултырған икән, ҡурҡышынан ҡысҡырып ебәргән, ти. Уға янындағы бөтә әйбер бик ҙур булып күренгән. Ә Иргәйел иһә, Алпамышаға әйләнгәс, өйөнә бөтөнләй инә алмай, тышта йоҡлаған. Аптырағас, Тылсымсы янына барырға сыҡҡандар. Юлда уларға төлкө менән ҡуян осраған.
Төлкө: «Сәләм, Алпамыша!» — тип өндәшкән кәрләгә, ә Ҡуян: «Һаумы, Иргәйел!» — тигән Алпамышаға. «Мин Алпамыша түгел!» «Ә мин Кәрлә түгел!» — тип ҡысҡырғандар былар. Төлкө менән Ҡуян бер-береһенә аптырашып ҡарағандар ҙа китеп барғандар. Күршеләр ҙә үҙ юлдарын дауам иткән. Хыял тылсымсыһы уларҙың теләген ишеткәс: «Ә мин кемдең теләген үтәнем һуң?» — тип һораған. «Ул теләк түгел ине!» — тип ҡысҡырып ебәргән тегеләр. Шулай итеп, Хыял тылсымсыһы үҙенең хатаһын төҙәткән. Алпамыша элеккесә ҙурайып, Иргәйел яңынан кәрләгә әйләнгән, ти. «Иң яҡшыһы — үҙ-үҙең булып ҡалыу икән!» — тигән, ти, Иргәйел, хатаһын аңлап.
Даяна СӘЙФУЛЛИНА,М. Горький исемендәге Халыҡ-ара Дуҫлыҡ орденлы 3-сө гимназия уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ
.


text:
Яңылыҡтар
«Сочи-2017» форумында Башҡортостан Республикаһы ҙур сәнәғәт предприятиелары менән инвестиция килешеүҙәре төҙөн&
«Сочи-2017» Рәсәй инвестиция форумында Башҡортостан Хөкүмәте, республика муниципалитеттары һәм ҙур сәнәғәт предприятиелары араһында документ протоколдарына ҡул ҡуйылды.
Улар иҫәбендә – «Башҡорт урман сәнәғәте компанияһы», «Белорет рессор һәм пружина заводы», «Селена» урман сәнәғәте компанияһы», «РИВС» машина эшләү заводы», «Башҡорт ит компанияһы», «АСТЕХ Индастриз» һәм «Йыл миҙгелдәре» компаниялары.
Яҡтар үҙ компетенциялары сиктәрендә Белорет районында ағасты тәрән эшкәртеү һәм туризмды үҫтереү өлкәһендә перспективалы инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыу, Учалыла һәм Бәләбәйҙә коммуналь инфраструктура объекттарын төҙөү, республиканың юл-төҙөлөшө комплексы предприятиеларының эшенә техник һәм технологик яҡтан ярҙам итеү өсөн сервис үҙәктәрен булдырыу буйынса бергәләп эш итергә ниәтләнә.
Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһы Үҫеш корпорацияһы менән «Ре Лигал» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте үҙ-ара отошло хеҙмәттәшлек нигеҙендә оҙайлы ваҡытҡа партнерлыҡ бәйләнештәрен булдырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы


text:
2017 хаҡтың ико күреүселәр һаны арта, инвестициялар йәлеп итеү ысулы булараҡ революция. Был йыл. 234 Артыҡ күтәреү проектта ико $3.7 млрд, дөйөм инвестициялар күләме буйынса иң ҙур өлөшөн май менән йәлеп октябрь, Coinschedule буйынса мәғлүмәт. Эксперттар фекеренсә, киләһе йыл, әммә, һәм был баҙарҙағы ҙур кәмеү тенденцияһы менән осрашыуға барып ҡайтты реструктуризациялау һәм ико.
Брить һүҙҙәре буйынса Джерри, Коммерция булмаған ойошмаһының башҡарма директоры тәңкә-Үҙәге, маркет һатып хөкүмәте контролдә тотоуҙы көсәйтә. Ошо йылда аҡш-тың һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар биржа буйынса комиссия. (Се) - тип әйтә, йә жетонын виртуаль аҡса, ҡиммәтле ҡағыҙҙарын һатып ала йәки улар тарафынан тәҡдим. Әгәр улар ҡиммәтле ҡағыҙ булып тора., был аҡса йәки ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу тураһындағы федераль закон менән көйләнә һәм жетондар виртуаль тәҡдимдәр ико.. Был бәйләнеш., ғәмәлдә ҡануниәт ҡарата ойошторола һәм МБО sec мутлыҡта ғәйепләнә белдерҙе.. Брить, тип иҫәпләй башҡа илдәрҙә, бында йыйылған ала анти-сара лохотрон, аҡш-тың миҫалы эйәреп.
Sec маркет һатыу ҡағиҙәләрен үтәргә кәрәк, инвесторҙар менән бәйләнеш.’ ышаныс ҙур ынтылыш, көрсөгөнөң яңы килтерергә мөмкин. . 2018, беҙ’күрер өсөн яңы майҙансыҡ урынлаштырыу ll жет барлыҡҡа килә, ул яҡшы асыҡлыҡ маркет, кереткәнсе, улар’һатыу мөмкинлеге булған ҡабат, иң яҡшы фикерләр һәм уларға ярҙам итеү тураһында инвесторҙар.
Прогнозировать брита, тип баштан, был инвесторҙар өсөн платформа аккредитациялау асылған.
Сөнки, тармаҡ булараҡ professionalizes, беҙ ҡабул итә ала, тип защитный пузырь ИКО. Ысынлыкта, үҫеш темптарының әкренәйеүенә булһа, тимәк, унда аҙ ғына мошенник. Финанслауҙың яңы моделдәр сифатында., Бында Икос, ҡала өсөн.
Оливер Bussmann, парковка нигеҙ һалыусы һәм идара итеүсе партнер шәхси консультациялар, ИТ һәм коммерцияға ҡарамаған ассоциацияһы президенты төркөмө элекке үҙәне крипто-швейцария ubs'-ы холдингы директорының финанстар һәм идара итеүсе директоры, ныҡлы ышанып, был донъя Икос өлгөрөп булмай. 2018 артыҡ уйынсы кеүек традицион увлеченность татарстанда наркобизнес. Һөҙөмтәһе., ipo googl улар үҙ тәжрибәһе һәм тәжрибәһен һалған булып, иң яҡшы бизнес үҫтереү өсөн инвестициялар йәлеп итеү һәм яңы баҙарына барлыҡ моделдәге һәм профессиональ ҡараш булғанда ла табыныу,.
12-18 ай эсендә түбәндәгесә., Мин көтә, тип ИКО’ы атрибуты, шундай, шул тиклем китап йорто, ценообразование, стартапа баһа, һәм артабан шулай. Сөнки беҙ’ve күрмәй башлаған инде., был ябай ғына аҡ ҡағыҙ финанслау ауыр була ала. Инвесторҙар талап ителә иң яҡшы бизнес-план һәм юғары кимәлдә үтә күренеүсәнлек.
Гофра техник бүлек начальнигы., Стефан юғарыла дәлилдәре менән ризалашты Томас, уның хәбәре буйынса сираттағы мәҡәләләр (белем алмашыу социаль Платформа). Мго тулҡын тулҡын уны күрҙем бөгөн һәм башҡорттоң күп альткоин 2014. Был бәйләнеш., ауырыуҙы тәүге урында булырға артыҡ ажиотаж һәм реалистик ИКО; күп инвестиция йәлеп итергә тура икос үҙенең ҡарашын үҙгәртергә. Шулай уҡ Марк Лурье тип, бар күпкә күберәк был институциональ капиталы киләһе йылда, проект максималь сифатлы китеп барҙы..
Icos ҡороу һәм сифатын ҡасып булмай.. Ул Икос таралған була, унда бер нисә банкрот. Институциональ күберәк капитал күп унда, - тип бөтә проект максималь сифатлы бара.. Был’ы, нимә хаҡы артыу менән тур венчур капиталын йәлеп итеү һәм финанс кризис ваҡытында, артыҡ. Теләһә ниндәй саралар күпселек компаниялар күтәрә алманы, әммә кешегә был бик юғары баһа күтәреп фонды эшләй ала..
. 2018, аҡыллы һәм Икос барышында компанияның яғынан Биткойн-йәмәғәтселек һәм киң мәғлүмәт саралары аҙыҡ-түлек менән отучать “цифрлы күҙәтселек” концепцияһы, Wired хәбәр итеүҙәренсә. Был’метафоралар ы, ҙур мәғәнәгә эйә түгел, тип, һәм был’беҙҙең яңы технологиялар ы аңлау юлында дөрөҫ булһа, ул аҡса нисек күренгәндер, ләкин ысынында был’т. Мго әммә тура ҡатнашыусыларға ҙур тырышлыҡ күрһә, имиджын үҙгәртеп индустрияһы өсөн. Уильям Mougayar, инвестор билдәле канада, эшҡыуар, бер нисә китап авторҙары һәм блокчейн, раҫлауынса, дөрөҫ баҙарында ағымдағы һәм уйынсылар йәлеп маркет ico.
Был ғына түгел маркет 1.0 дөрөҫ төр йәлеп проект, әммә ул кеше йәлеп шулай дөрөҫ тип, ул был табыш күреп валюта оппортунистический спиннинг, һәм бер айҙа күтәрергә вәғәҙә төркөмө, ҙур булмаған отчет өсөн. Беренсе сиратта., төп яңылыҡ блокчейн ҡулланыла һәм беҙ ҡайтырға тейешбеҙ. Һуңынан беҙ тәнҡит маркет баһаланырға тейеш функционал, техник мөмкинлек булһа маркет. Беҙ тигеҙләмә блокчейн кире ҡуйылырға тейеш., ә маркет.
Виталик Buterin жетон яңы төрө тураһында һөйләргә, шулай уҡ. Уларға ышанып, жетондар 2018-2019 яңы типтағы., ИКО 2.0, күберәк өлгөрөргә баҙары барлыҡҡа ИКО.
Иң яҡшы идеялар бар, бер нисә, идеялар күп булған ҡот осҡос, һәм унда бик күп, бик яман идея, мошенник һәм бик күп, шулай уҡ. Мин көтә, тип, токен 2.0 һәм шул әйберҙәрҙе кешене төҙөлә башлаған була. 2018 һәм 2019 буласаҡ, дөйөм алғанда,, сифаты күпкә юғары буласаҡ. Бигерәк тә һуң, башлай, беҙ күрмәнек, - тип токен тәүге тулҡыны һөҙөмтәләре-урта һәм оҙайлы перспективаға.


text:
- Подробности
- Просмотров: 260
СЕЙМАЛ ТАБЫУ ҺӘМ ЯҒЫУЛЫҠ ӘҘЕРЛӘҮ СӘНӘҒӘТЕ, ер аҫты, һыу һәм урманда сеймал һәм яғыулыҡтың төрлө төрөн сығарыу, ш. уҡ уларҙы беренсел эшкәртеү (байыҡтырыу) м-н шөғөлләнгән сәнәғәт тармаҡтары йыйылмаһы. Башҡортостанда С.т.һ.я.ә.с. яғыулыҡ сәнәғәтенән (нефть сығарыу сәнәғәте), төҫлө металлургиянан (төҫлө металл, ҡиммәтле металл мәғдәндәрен сығарыу), ҡара металлургиянан (тимер мәғдәндәрен сығарыу), химия сәнәғәтенән (тау-химия сеймалы сығарыу), төҙөлөш материалдары сәнәғәтенән, ағас әҙерләү сәнәғәтенән һ.б. тора (ҡара: табл.). С.т.һ.я.ә.с. продукцияһы башлыса эшкәртеү сәнәғәтендә файҙаланыла. БР-ҙа сәнәғәт продукцияһы күләменең 20%-ы С.т.һ.я.ә.с. өлөшөнә тура килә (2004).
И.В.Гурьянова, В.Ғ.Хәйруллина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
БР-ҙың сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте
продукцияһының төп төрҙәрен етештереү
* 1932 й. мәғлүмәттәре
** Тере, яңы тотолған йәки һыуытылған балыҡ
*** Эшкәртелмәгән ағас


text:
1. Ниндәй районда барлығы дүрт кенә өй бар?
2. Комсомол ойошмалары хәҙер бөтөрөлдө. Ә шулай ҙа улар ҡайһы район, ауылдарҙа һаҡланып ҡалған. Ҡайҙа икән?
3. Башҡортостандың ниндәй ауылында себендәр бик күп?
4. Ҡайҙа ат барып ауған?
5. Ҡайһы районда ауыл мәхәлләһе түгел, ә тотош район мәсете бар?
6. Ҡурғаш кәрәк булып киткәйне, шуны ҡайҙан барып алырға мөмкин?
7. Яңғыҙ ғына ҡайын ниндәй районда үҫә?
8. Ала танабыҙ юғалды, кем, ҡайҙа күрҙе икән?
9. Күбәләктәр ҡайһы ерҙә бик күп үрсей?
10. Ҡомалаҡ күп үҫкән районды кемегеҙ белә?


text:
Башҡортостанды ил иҡтисадын тотоп торған төбәктәр исемлегенә индергәндәр
Башҡортостанды ил иҡтисадын тотоп торған төбәктәр исемлегенә индергәндәр Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Рәсәйҙең Иҡтисади үҫеш министрлығы ил иҡтисадын тотоп торған һәм тотоп торасаҡ (2024 йылғаса фараздар) ун төбәк исемлеген баҫып сығарҙы. Федерацияның ошо субъекттары, ведомство мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда тулайым төбәк продукты күләменең яртыһынан күберәген барлыҡҡа килтерә – 52,1%. Исемлеккә Башҡортостан Республикаһы ла ингән, тип хәбәр итә РБК.
Шулай уҡ алдынғыларҙа Мәскәү, Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Свердловск өлкәләре, Ханты-Манси автономиялы округы, Ямал-Ненец автономиялы округы, Краснодар һәм Красноярск крайҙары һанала.
«Тулайым төбәк продукты буйынса мәғлүмәттәр ғәҙәттә бер аҙ һуңлап килеп сыға: Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәте 2016 йыл һөҙөмтәләрен уҙған йыл аҙағында ғына баҫып сығарҙы. Иҡтисади үҫеш министрлығы үҙ фараздарында төбәктәрҙе бүлеп күрһәтмәй, ләкин үҫеш һәм төшөү буйынса рекордсыларҙы билдәләй», — тип яҙа баҫма.
Алдан Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов алты йылдан республиканың тулайым төбәк продукты 2 триллион һумдан артып китергә тейеш тип хәбәр итте. Ошо хаҡта төбәк етәксеһе Рәсәй Президентының «2024 йылға тиклемге осорға Рәсәй Федерацияһын үҫтереүҙең милли маҡсаттары һәм стратегик бурыстары тураһында»ғы яңы май Указына арналған кәңәшмәлә белдерҙе.
http://www.bashinform.ru/news/1213124-bashkiriyu-vklyuchili-v-spisok-regionov-na-kotorykh-derzhitsya-ekonomika-strany/


text:
- Подробности
- Просмотров: 399
КИРИЛОВ Иван Кириллович (1689, башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1695 — 14.4.1737, Ҡазан губ. Һамар ҡ.), дәүләт эшмәкәре. Статский советник (1734). 1735—36 йй. башҡ. ихтилалын [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (1735—40)] аяуһыҙ баҫтырыуҙы ойоштороусы. Математика һәм навигация фәндәре мәктәбен тамамлаған (Мәскәү, 1707, башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1708). 1712 й. алып Сенатта хеҙмәт итә, обер‑секретарь (1727 й. башлап), 20‑се йй. башлап астрономия, картография һәм топография эштәренә етәкселек итә. 1727 й. “Рәсәй дәүләтенең сәскә атҡан сағы...” (“Цветущее состояние Всероссийского государства...”; 1831) исемле Рәсәйҙең иҡт.‑географик торошон тасуирлаған тәүге системалы хеҙмәт ижад итә, 1734 й. “Рәсәй империяһы атласы”н (“Атлас Всероссийской империи”) сығара башлай. Башҡортостанды колониялаштырыу, ҡаҙаҡ йөҙөн һәм Урта Азия дәүләттәрен яулап алыу инициаторҙарының береһе. 1734 й. башлап Ырымбур экспедицияһы (1734—44) етәксеһе. Мосолмандарҙың һанын кәметеү (хәрби хеҙмәткә алыу, буйһонмаған өсөн һөргөнгә ебәреү, мосолман руханиҙары вәкилдәрен алыҫ төбәктәргә күсереү), ҡәлғәләр төҙөү һәм уларға халыҡты күсереү проекттары, указдарҙа (1736 й. 11 февр.) сағылыш тапҡан А.И.Румянцев м‑н берлектә төҙөлгән башҡ. ихтилалдарын баҫтырыу проекты авторы. Аймаҡтарға һәм түбәләргә бүленгән башҡ. улустарының исемлеген төҙөй [П.И.Рычков тарафынан “Ырымбур тарихында” (“История Оренбургская”) нәшер ителә], Ағиҙел, Ур (Яйыҡ й. ҡушылдығы), Яйыҡ (ҡара: Урал) йй. буйындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы тасуирлай. Быҙаулыҡ ҡәлғәһе, Верхнеурал ҡәлғәһе, Орск ҡәлғәһе, Табын ҡәлғәһенә һәм Өфө провинцияһының башҡа торама пункттарына нигеҙ һала.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
просмотров: 55
Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында “Ашҡаҙар” радиоһы хеҙмәткәрҙәре менән осрашыу ойошторолдо. Сара бик фәһемле булды.Һөнәр һайлау алдында торған уҡыусылар журналист, телевидение һәм радио дикторҙары һөнәре, уларҙың эш үҙенсәлектәре менән танышты.”Ашҡаҙар” радиоһы 8 йыл элек кенә ойошторолоуына ҡарамаҫтан, бында берҙәм коллектив тупланған. Тәжрибәле алып барыусылар- Фәнүзә Баһауетдинова, Урал Ниғмәтуллин, Зөмәйрә Сафина беҙҙе үҙҙәренең моңло йырҙары менән һоҡландырҙы.Мәктәп программаһына ингән “Атай икмәге ” хикәйәһе авторы Фәрзәнә Аҡбулатова журналист һөнәренең ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс икәнен һыҙыҡ өҫтөнә алды.Шулай уҡ ул үҙенең ижады тураһында һөйләне, яҙыусы булыу серҙәре менән бүлеште.Әҙәбиәт һөйөүселәр араһында викторина үткәреп, әүҙем уҡыусыларға китаптарын бүләк итте.Зилиә Шәймәрҙәнова ла уҡыусылар араһында төрлө уйындар ойошторҙо. Еңеүселәр радионың логативы ҡуйылған кепкалар, футболкалар, ручкалар алып шатландылар, иң шәптәре “Алтын мираҫ” исемле дискыларға эйә булдылар.Осрашыу тураһында БСТ каналы һәм “Тамыр” студияһы хеҙмәткәрҙәре сюжет эшләп күрһәтте.Был осрашыуҙан һуң радионың дуҫтары артҡандыр тибеҙ, сөнки сарала ҡатнашыусылар күңелдәренә дәрт алып таралыштылар.”Ашҡаҙар” моңло көйлө радиоһына уңыштар теләйек!
Игелекова Айгөл Иршат ҡыҙы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
VN:F [1.9.22_1171]


text:
Февраль - әҙәбиәт һәм театр һөйөүселәр күңелендә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғарипов айы. Шағир Р.Й.Ғарипов 1932 йылдың ҡарлы-буранлы 12 февралендә донъяға килгән һәм халҡы йөрәгендә, әҙәбиәт күгендә үлемһеҙлек яулаған.
Бынан ике йыл элек театр Рәми Ғариповтың тыуыуына 80 йыл тулыуға арнап «Февраль... Буран...». Шағир иленә сәйәхәт» спектаклен сәхнәләштергәйне. (Режиссеры - Х.Үтәшев, сценарий авторы- З.Бураҡаева). Тамашасыларҙың күп һанлы һорауы буйынса театр бөйөк шағирҙың тыуған айында ошо спектаклде сәхнәлә йәнә уйнарға ҡарар итте.
Шулай итеп, 18 февралдә сәхнәлә мәшһүр шағир Рәми Ғариповтың һүнмәҫ рухына, тормош һәм ижад юлына бағышланған - «Февраль... Буран...». Шағир иленә сәйәхәт.


text:
- Подробности
- Просмотров: 326
РЕЗЕДА (Reseda), резеда һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 60 төрө билдәле, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда ситтән килтерелгән төрө — һары Р. үҫә. Бер йыллыҡ үлән. Һабаҡтары тармаҡлы, күтәрелеүсән, һирәк осраҡта төҙ йәки йәйенке, ҡытыршы йәки ҡырлы, бейеклеге 30—80 см. Япраҡтары ҡауырһын һымаҡ бүленгән, ҡайһы берҙә бөтөн, ситтәре ҡытыршы, сиратлы. Сәскәләре ваҡ, дөрөҫ булмаған формала, аҡ, һары йәки йәшкелт һары төҫтә, ике енесле, өҫкө өлөшөндәге тәлгәш йәки башаҡ рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Май—сент. сәскә ата. Емеше — оҙонса өс ҡырлы ҡумта, июнь—окт. өлгөрә. Ҡоро убалар һәм битләүҙәр буйлап, ташлы тупраҡта һәм эзбизташтарҙа, сәсеүлектәрҙә, юл буйҙарында, ташландыҡ һ.б. ерҙәрҙә үҫә. Респ., тау‑урман зонаһынан һәм__төньяҡ‑көнсығыш райондарынан тыш, бөтә терр‑яһында осрай. Ҡый үләне. Составында алкалоидтар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Сәскәләренән һәм орлоҡтарынан туҡымалар өсөн һары буяу алынған. Баҡсаларҙа декоратив үҫемлек — хуш еҫле Р. үҫтерелә, ул ҡайһы берҙә ҡырағай үҫемлеккә әйләнә.
Л.М.Абрамова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Внимание
- Подробности
- Просмотров: 747
ДӘҮЛӘТ ГЕРБЫ, дәүләттең геральдика ҡағиҙәләренә ярашлы эшләнгән һәм билдәле тәртиптә раҫланған рәсми эмблемаһы. БАССР-ҙа беренсе тапҡыр 1925 й. раҫлана (ҡара: Гербтар). Д.г. ғәмәлдәге һүрәте 1993 й. 12 окт. “БР-ҙың дәүләт гербы тураһында” БР Законы м-н раҫлана, авторы — рәссам Ф.Ф.Ислахов. БР Конституцияһы һәм 1999 й. 6 июлендәге “Башҡортостан Республикаһының дәүләт символикаһы тураһында” БР Законына ярашлы, БР-ҙың Д.г. милли орнамент м-н уратып алынған түңәрәк эсендәге ҡалҡып килгән ҡояш һәм уның нурҙары фонында төшөрөлгән Салауат Юлаев һәйкәле (скульптор С.Д.Тавасиев) һүрәтенән тора. Аҫтында ҡурай сәскәһе һәм БР дәүләт флагы төҫтәренә буялған таҫма, уның аҡ буйына “Башҡортостан” тип яҙылған. БР Д.г. һүрәтендә Салауат Юлаев һәйкәле һәм орнамент — алтын төҫөндә, ҡурай сәскәһе — йәшел, ҡояш — асыҡ алтын, ҡояш нурҙары — һары, һәйкәл м-н орнамент араһындағы фон — аҡ, эске һәм тышҡы түңәрәктәр ҡарағусҡыл алтын төҫкә буялған. Д.г. БР-ҙың норматив-хоҡуҡи акттарының, БР-ҙың юғары дәүләт органдары ҡарарҙарының рәсми бланкыларында, дәүләт власы органдары биналарының алғы яғында, БР-ҙың ҡиммәтле ҡағыҙҙары, лотерея билеттарында һ.б. һүрәтләнә. Халыҡ алдында Д.г. ихтирамһыҙлыҡ күрһәткән өсөн юридик яуаплылыҡ ҡаралған.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Юмор » Страница 10
Үәт, ҡыҙыҡ! (25.08.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 28-08-2017, 12:45
Үәт, ҡыҙыҡ! (18.08.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 21-08-2017, 15:31
Үәт, ҡыҙыҡ! (11.08.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 11-08-2017, 11:33
Иғтибарһыҙ булһаң…
Әҙәбиәт / Юмор // 9-08-2017, 10:00
Быныһы инде үҙем менән булған мәрәкә хәл. Ғаилә менән ауылға ҡайтырға булдыҡ. Тормош иптәшемә дарыухана янында туҡталырға ҡуштым. Үҙем дарыуҙар артынан инеп киттем. Ҡабалана-ҡабалана сыҡтым да, машинаға инеп ултырҙым. Ирем руль артында ниңәлер юҡ ине. Эй ултырам, эй ултырам, кеҫә телефонымда соҡоноп. Артҡы ултырғыстарҙа сит тауыш ишетелгәндәй булды. Әйләнеп ҡараһам, миңә бөтөнләй ят кешеләр. Бер ни төшөнә алмайым. Шунан руль артына сит ир инеп ултырмаһынмы? Саҡ иҫемә килгәндәй булдым. Сығып тайҙым был машинанан. Аҙаҡ, билдәле булыуынса, дарыухана янында бер үк моделле, бер үк төҫтә ике машина торған икән. Мин ни, уны-быны уйламай, номерын ҡарап та тормай, сит автомобилгә ултырғанмын. Аҙаҡ ирем – минән, мин үҙемдән көлөп хәл бөттө.
...
...
Хыялый иткән бәшмәк
Әҙәбиәт / Юмор // 8-08-2017, 10:41
Ишембай районында булған хәл. Бейек тауҙары, ҡуйы урмандары менән дан тотҡан ауылда Урал исемле ир бәшмәккә барып килергә булған. Иртүк кәрзинен тотоп юлға сыҡҡан. Бәхеткә күрә, ямғырҙан һуң бәшмәк күп. Ә бына ҡайһыһы ашарға яраҡлы икәнен белмәгән. Буш ҡул менән ҡайтып булмай бит инде. Ниндәйе бар – барыһын да кәрзиненә тултырған да ҡайтып киткән. Үҙенең булдыҡлылығын күрһәтәм тип, бәшмәкте йыуып, бәрәңге менән ҡыҙҙырырға булған. Бер нисәһен тәмләп тә ҡараған. Хатта был аҙыҡ үҙенә оҡшаған.
Балалары уйнап, өйөнә ҡайтһа, аталарының тәҙрәнән сығып, ишек аша инеп йөрөгәнен күреп, шаҡ ҡатҡан. Фермаға һыйыр һауырға киткән әсәһен саҡыртып алғандар. Ул, иренең хыялыйға әйләнеүенә аптырап, “Тиҙ ярҙам” саҡыртҡан. Ярты сәғәттән һуң аҡ халатлылар килеп, Уралдың аяҡ-ҡулдарын бығаулап, машинаға тейәп алып та киткән.
Ике көндән һуң ир өйөнә әйләнеп ҡайтҡан. Баҡтиһәң, ул ағыулы бәшмәк ашаған икән. Ауылда был хәл тураһында бик оҙаҡ һөйләнеләр, ә Урал башҡа бер ҡасан да бәшмәк ашамаған.
...
Балалары уйнап, өйөнә ҡайтһа, аталарының тәҙрәнән сығып, ишек аша инеп йөрөгәнен күреп, шаҡ ҡатҡан. Фермаға һыйыр һауырға киткән әсәһен саҡыртып алғандар. Ул, иренең хыялыйға әйләнеүенә аптырап, “Тиҙ ярҙам” саҡыртҡан. Ярты сәғәттән һуң аҡ халатлылар килеп, Уралдың аяҡ-ҡулдарын бығаулап, машинаға тейәп алып та киткән.
Ике көндән һуң ир өйөнә әйләнеп ҡайтҡан. Баҡтиһәң, ул ағыулы бәшмәк ашаған икән. Ауылда был хәл тураһында бик оҙаҡ һөйләнеләр, ә Урал башҡа бер ҡасан да бәшмәк ашамаған.
...
Үәт, ҡыҙыҡ! (4.08.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 4-08-2017, 13:36
Бер егет шәп тиҙлектә мотоциклда китеп бара. Ҡапыл шлемына турғай килеп бәрелә. Ҡошсоҡ шунда уҡ иҫен юғалта. Йомшаҡ күңелле егет уны өйөнә алып ҡайтырға була. Турғайҙы ситлеккә урынлаштыра, эргәһенә икмәк, һыу ҡуйып, өйҙән сығып китә.
Турғай иҫенә килә һәм тирә-яғына ҡарай.
– Тәк-тәк… Икмәк, һыу, ситлек. Йә, Хоҙай, мин бит теге егетте үлтергәнмен!
...
Ниндәй йәшелсә йәки емеш-еләк яратаһығыҙ?
Әҙәбиәт / Юмор // 1-08-2017, 08:00
Үәт, ҡыҙыҡ! (28.07.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 31-07-2017, 15:47
* * *
Бер ир күршеһенең ҡоймаһы янына килә лә, әкрен генә шаҡый башлай. Бер тауыш та юҡ. Нығыраҡ шаҡый – тынлыҡ. Ҡойманың теге яғынан эт килеп сыға ла:
– Нимә шаҡыйһың, өйҙә берәү ҙә юҡ, – ти.
Ир иҫтән яҙып ҡолай. Бер ни тиклем ваҡыттан иҫенә килһә, эт һаман уға ҡарап тора.
– Һин нәмә, өрә белмәйһеңме әллә? – тип һорай аптыраған ир.
– Беләм, әммә һине ҡурҡытҡым килмәгәйне.
...
Бер ир күршеһенең ҡоймаһы янына килә лә, әкрен генә шаҡый башлай. Бер тауыш та юҡ. Нығыраҡ шаҡый – тынлыҡ. Ҡойманың теге яғынан эт килеп сыға ла:
– Нимә шаҡыйһың, өйҙә берәү ҙә юҡ, – ти.
Ир иҫтән яҙып ҡолай. Бер ни тиклем ваҡыттан иҫенә килһә, эт һаман уға ҡарап тора.
– Һин нәмә, өрә белмәйһеңме әллә? – тип һорай аптыраған ир.
– Беләм, әммә һине ҡурҡытҡым килмәгәйне.
...
Үәт, ҡыҙыҡ! (21.07.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 21-07-2017, 11:34
Үәт, ҡыҙыҡ! (14.07.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 18-07-2017, 14:01
Бер ир гел эскән һайын айнытҡыста уяна икән. Шуға өйөндә юрған аҫтында ғына эсмәксе булған. Иртән уянһа, айнытҡыста ята. Аптырап:
– Мин бында нисек килеп эләктем? Юрған аҫтында ғына шешәне бушатҡайным бит! – тип һорай икән.
– Бына шул юрған аҫтына ҡасып, икенсе шешәне алырға китеп барғанда тоттоҡ та инде беҙ һине! – тип яуаплаған айнытҡысҡа ябыусылар....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 406
“ТАШТУҒАЙ”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1894 й. С.Г.Рыбаков тарафынан яҙып алына һәм“Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән” китабында баҫтырыла. Йырҙың варианттарын Р.Л.Ғәбитов, Н.Т.Зарипов, А.С.Ключарёв, Л.Н.Лебединский, Р.Ә.Мортазин, И.В.Салтыков, Ғ.З.Сөләймәнов, М.М.Сәғитов, Н.Д.Шоңҡаров, Х.Ф.Әхмәтов яҙып алған. Лирик‑драматик характерҙағы йыр. “Т.” йыры барлыҡҡа килеү тарихының 2 варианты бар, уларҙың береһе 1939 й. М.А.Буранғолов тарафынан БАССР‑ҙың Хәйбулла р‑ны Иләс а., икенсеһен К.М.Дияров Баймаҡ р‑ны Темәс а. А.Хөсәйеновтан һәм Әбйәлил р‑ны Үрге Әбдрәш а. йырсы Мөхөтдиндән яҙып ала, “Сал Уралдың моңдары” (1988) китабында баҫтырыла. Сюжет нигеҙендә – Таштуғай а. (БР‑ҙың Хәйбулла р‑ны) көсләп кейәүгә бирелгән сибәр Көнһылыуҙың фажиғәле яҙмышы. Тыуған ерен һәм һөйгәне Байғүбәкте һағынып, ул йыр сығара. Ата‑әсәһенә ҡунаҡҡа ҡайтҡанда Көнһылыу Байғүбәк м‑н йәшерен осрашып йөрөй һәм был уларҙың үлеменә килтерә. Йырҙың үҙенсәлеге – беренсе фазала уҡ йырҙың юғары диапазонға (дуодецима) етеүе һәм бай ижек орнаментикаһы. Башҡарыусылар араһында С.Ә.Абдуллин, Х.Л.Ғәлимов, Дияров, Ф.Ә.Килдейәрова, М.А.Ҡаҙаҡбаев, Т.Рәшитова, М.Ғ.Сәлиғәскәрова, Ә.С.Шайморатова, Р.С.Әхмәҙиева. “Т.” көйөн В.И.Виноградов, Мортазин, К.Й.Рәхимов, З.Ғ.Исмәғилев тауыш һәм фп. өсөн; А.Т.Гречанинов флейта һәм фп. өсөн; М.З.Бәширов хор, тауыш һәм фп. өсөн; Ключарёв хор (a cappella) өсөн; С.Р.Сәлмәнов тауыш һәм симфоник оркестр өсөн; Салтыков солист, хор һәм симфоник оркестр өсөн эшкәрткән. Йырҙы ТР‑ҙың атҡ. сәнғәт эшмәкәре Р.Ф.Зарипов солист, ҡатнаш хор һәм орган өсөн “Башҡорт триптихы” (“Башкирский триптих”) хор әҫәрендә ҡулланған.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974; Башкирские народные протяжные песни /сост. Л.К.Сальманова. Уфа, 2007.
Л.Ҡ.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова
Ноталар


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Боронғо кәсепте һаҡлаусы
Боронғо кәсепте һаҡлаусы
Салауат районының Ишембай ауылынан Флиза Ғарипова әҙерләгән талҡанды олоһо ла, кесеһе лә яратып ашай
Талҡан – көс биреүсе, дауалау үҙенсәлектәренә эйә булған туҡлыҡлы ризыҡ. Боронғо кәсепте бөгөнгә тиклем һаҡлаусыларҙы – талҡан эшләүселәрҙе әле лә арабыҙҙа осратырға мөмкин. Шундай оҫталарҙың береһе – Салауат районының Ишембай ауылынан Флиза Ғарипова. Ул 25 йылдан ашыу китапханала эшләй.
– Был үҙенсәлекле ризыҡтың файҙаһы бик күп. Талҡанды эшкәртеү өсөн организм артыҡ энергия сарыф итмәй. Шуға ла ул мейе үҫешенә яҡшы йоғонто яһай. Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға икеләтә файҙалы. Шулай уҡ төрлө витаминға, микроэлементҡа бай, – ти уңған хужабикә.
Элегерәк талҡан тартыу өсөн ағас тирмән ҡулланғандар, ә хәҙер ҡәһүә тартҡыс та ярай. Бойҙайҙан он эшләгәндән һуң, аҡ майҙы иретеп, әҙерәк кенә һыу, шәкәр, тоҙ өҫтәргә мөмкин. Ҡатнашманан бәләкәй генә йомроҡастар әүәләп, һауытҡа теҙергә кәрәк. Бер аҙ һыуытып алғандан һуң тәмле һәм туҡлыҡлы ризыҡты ашарға мөмкин.
Рецебы ябай ғына булһа ла, талҡанды эшләү өсөн оҫталыҡ кәрәк. Флиза Сәғит ҡыҙы әҙерләгән талҡанды олоһо ла, кесеһе лә яратып ашай. Өләсәләренең талҡан, төрлө аш-һыу әҙерләгәнен бигерәк тә ейән-ейәнсәрҙәре көтөп ала. Шулай уҡ уңған хужабикә бешергән милли аш-һыу һабантуйҙа, төрлө күргәҙмәлә өлгө булараҡ күрһәтелә.
Боронғо ризыҡтарыбыҙҙы әҙерләү рецебын һаҡлап, уны йәш быуынға еткереүсе Флиза Ғарипова кеүек апайҙар арабыҙҙа күберәк булһын ине.
Алина АЛКИНА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Медиктар – иң шәп йөҙөүселәр
19 июня 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
14 июндә Крас-ноусолдағы "Еҙем” физкультура-һауыҡтырыу комплексында йөҙөү бу-йынса йәнә бер ярыш уҙҙы. Уны үҙәк район дауаханаһы медиктары үҙҙәренең һөнәри байрамы – Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө уңайынан ойошторҙо.
Дауаланалар ҙа, ял да итәләр
19 июня 2013 йыл | Мәғариф
"Имәнкәй” санатор-һауыҡтырыу спорт-туристик лагеры 2 июндә тәүге сменаға балаларҙы ҡабул иткәйне. Лагерҙың күңелле лә, ҡыҙыҡлы ла, мауыҡтырғыс та 18 көнө һиҙелмәй генә үтеп тә киткән. 3 көндән балалар лагерь менән хушлашасаҡ. Тәүге сменала 163 бала һаулыҡтарын нығыта, ял итә.
Эш менән үткән ғүмер – алтын ғүмер ул
19 июня 2013 йыл | Хаттар
Ошо көндәрҙә үҙенең 80 йәшлек күркәм юбилейын билдәләргә йыйынған хеҙмәт ветераны, уҡытыусы-пенсионер Камилә Шакир ҡыҙы Кәримова үткән йылдарға байҡау яһап, шундай һығымта яһаған.
Тыуған ауылым – тыуған йортом
19 июня 2013 йыл | Хаттар
Һәр кемгә үҙ тыуған яғы ҡәҙерле. Кем генә тыуған ауылын, бала саҡ йылдарын һағынып иҫкә алмай икән?
Мин яратам тыуған ауылымдың
Һыҙылып ҡына атҡан ал таңын.
Таң атҡанда ҡоштар һайрауҙарын
Бер ҡасан да онота алмамын.
Мин яратам тыуған ауылымдың
Һыҙылып ҡына атҡан ал таңын.
Таң атҡанда ҡоштар һайрауҙарын
Бер ҡасан да онота алмамын.
Почта бүлексәһе өй туйланы
19 июня 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Новоселка биҫтәһендә йәшәүселәр был көндө түҙемһеҙлек менән көтөп алды. Яңыртылған поч-та бүлексәһен асыу тантанаһына ошонда йәшәүселәр генә түгел, райондағы башҡа почта бүлексәләре хеҙмәткәрҙәре лә килгәйне. Сарала район Хакимиәте башлығы Р.З.Бохаров, республика почта хеҙмәте етәксеһе И.М.Ғәлимов, Талбазы почтамты етәксеһе Г.Р.Тимербулатова ҡатнашты.


text:
Ҡомалаҡ (үҫемлек)
Ҡомалаҡ (лат. Húmulus)- сәскәлеләр тибындағы киндерҙәр ғаиләһенән булған күп йыллыҡ йәшкелт аҡ сәскәле, үрмәле үҫемлек. Ҡомалаҡ сәскәһенән сүпрә (әсетке) ҡайнаталар. Ике төрө билдәле.
Йөкмәткеһе
Ботаник аңлатма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ике өйлө үләнсел үҫемлек.
- Һабағы оҙон, өҫкә табан сәғәт теле уңайына үрмәләп үҫә.
- Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, өс йәпле.
- Ата сәскәләр ҡатлаулы һебертке формаһында.
- Инә сәскәләр алтынһыу йомарсаҡ формаһында.
- Емеше спиралгә уралған яралғылы сәтләүек.
Ҡомалаҡ — ике өйлө үҫемлек, йәғни ата һәм инә сәскәләре була. Ҡулланыу өсөн үҫемлектең алтынһыу йоморсаҡ инә сәскәләрен йыялар.
Химик составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп актив матдәләре: хумулин, полифеноль ҡушылмалар, эфир майҙары.
Төрҙәре һәм таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ырыуға түбәндәге төрҙәр керә:
- Ҡәҙимге ҡомалаҡ (H. Lupulus) − Рәсәйҙең урта зоналарында дымлы ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә.
- Япон Ҡомалағы (H. Scandens) − Японияла, Ҡытайҙа, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында үҫә.
Башҡортостанда ҡомалаҡты һыу буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә (туғайҙарҙа) осратырға мөмкин. Ағастарҙы ҡуйы япраҡлы оҙон һабаҡтары менән сырмалаған был үҫемлекте сүпрә эшләү өсөн элек бик күпләп йыйғандар. Хәҙер ҡамырҙы әҙер сүпрә (дрожжи) ҡулланып әҙеләйҙәр, шуға ла ҡомалаҡ әйләнештән сығып бара. Һатыуҙағы сүпрә шул уҡ ҡомалактан әҙерләнә, шуға ла ҡомалаҡты культуралы үҫемлек тип һанарға була.
Был үҫемлекте үҫтереүе ҡыйын түгел, урмандан тамырын ҡаҙып алып ултыртһаң, бик матур декоратив үҫемлек булып йылдар буйы хеҙмәт итәсәк.
Бик әрһеҙ үҫһә лә, ҡомалаҡ сәскәһен йыйыу еңел түгел. Сәскәләре бейек үрмәләген үҫемлектең осонда ғына була.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әсетке әҙерләү өсөн ҡомалаҡ сәскәләрен шәрбәт он боламығына (болтушка) һалалар.
- Һыраның составында ҡомалаҡ бар.
- Кулинарияла ҡомалаҡтың тамырын башта тоҙло һыуҙа бешереп алып, һуған менән ҡыҙҙырып, икенсе блюдо әҙерләйҙәр.
- Бельгияла йәш япрағынан һәм һабағынын салат әҙерләйҙәр, ашҡа һәм соустарға ҡушалар.
- Румынияла йәш үҫентеләрҙе спаржа урынына ҡулланалар.
- Медицинала ҡомалаҡ киң ҡулланыла. Өй шарттарында ҡомалаҡ сәскәләрен мендәр эсенә һалып, тынысландара, баш ауыртауын баҫа торған мендәр әҙерләргә мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шәрәфетдинов Д. М. Йәшел байлыҡ. -Өфө: Китап, 2011. −64 бит. ISBN 978-5-295-05347-4
- Ярмоленко А. В. Род 374. Хмель — Humulus // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1936. — Т. V. — Б. 382—383. — 762 + XXVI б. — 5175 экз.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хмель, растения из семейства коноплевых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.) Проверено 25 ноября 2008 г.
- Ҡомалаҡ (үҫемлек) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә Проверено 10 октября 2009 г.
- Ҡомалаҡ (үҫемлек) GRIN сайтында мәғлүмәт (инг.) (Тикшерелгән 11 июль 2010)
- Ҡомалаҡ (үҫемлек): «Тормош энциклопедияһы» сайтында мәғлүмәт(EOL) (инг.) (Тикшерелгән 11 июль 2010)
- Хмель на сайте USDA NRCS (инг.) Проверено 25 ноября 2008 г.
- Хмель в Энциклопедии декоративных садовых растений Проверено 25 ноября 2008 г.


text:
Учалы ҡалаһының 1-се Башҡорт лицейының “Фыртауайҙар” КВН командаһы Сибай ҡалаһында булып үткән Башҡорт КВН лигаһының 6-сы сезонында ҡатнашыу теләгенә иреште. Командала 7а класынан Александров Дмитрий, Хаматнуров Арсен,8а класынан Солтанова Нәркәс һәм Вәлиева Айгөл ҡатнашты. Нәркәс- нисә йыл рәттән команда капитаны. Уҡыусыларға уйын бик оҡшаны. Өлкәнерәктәрҙән өлгө алып, тағы ла ҡатнашыу теләге менән янып ҡайтты улар. Уларға артабан ижади уңыштар теләйек.
Комментирование закрыто.
© 2016 МБОУ Башкирский лицей №1 МР Учалинский район РБ. Все права защищены.


text:
Тәбиғәт 2013/2014 / Ҡыш / Туған тел / Ҡырағай йәнлектәр
[/related-news]
Ҡышлаусы ҡоштар
Баҫылды : 30-01-2018, 17:46 |
Рубрика: Тәбиғәт 2013/2014 / Ҡыш / Туған тел / Ҡырағай йәнлектәр
Просмотров: 214
"Аҡбуҙат"та баҫылған: 01-2018
Рубрика: Тәбиғәт 2013/2014 / Ҡыш / Туған тел / Ҡырағай йәнлектәр
Исеме: Ҡышлаусы ҡоштар
Автор: Миңлегөл ТАЙСИНА
Район:
Ауыл:
Рәссам: Лиана НИҒМӘТЙӘНОВА
Ғәзиз менән мәктәптә уҡыусы Кәрим ағаһы балалар баҡсаһынан ҡайтып килә. Ҡапыл өйҙәр араһындағы ағаслыҡта һайыҫҡан шыҡырыҡлап осоп китә.
Ғәзиз: Ағай, ҡара, ниндәй ҡош ул?
Кәрим: Һайыҫҡан бит.
Ғәзиз: Тышта һыуыҡ, ул өшөмәй микән? Нишләп йылы яҡҡа осмаған?
Кәрим: Башҡа күп кенә ҡоштар кеүек, һайыҫҡан да ҡышын тыуған яҡты ташлап китмәй. Ҡышлаусы ҡоштар улар.
Ғәзиз: Ә тағы ниндәй ҡышлаусы ҡоштар бар һуң?
Кәрим: Турғай, ҡарабаш турғай, күгәрсен кешеләргә яҡын йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр менән туҡлана.
Ғәзиз: Шул ҡоштар ғынамы ни?
Кәрим: Юҡ. Тағы ла ҡыҙылтүш, өкө,ала ҡарға, тумыртҡа, һуйыр, сел дә йылы яҡҡа осмай. Тик уларға ҡыш көнө аҙыҡ табыуы ауырлаша.
Ғәзиз: Беҙ ҡоштарға ярҙам итә алабыҙмы, ағай?
Кәрим: Эйе. Оя ҡороп, тағараҡтар эшләп.
Ғәзиз: Әйҙә, улайһа, өйгә ҡайтҡас тағараҡ яһап ҡуяйыҡ та, ем һалайыҡ!
Кәрим: Ҡоштар беҙгә рәхмәт әйтер!
Рубриканы Миңлегөл ТАЙСИНА алып бара.
Рәссам Лиана НИҒМӘТЙӘНОВА
Теги[related-news]
Похожие новости
-
{related-news}
АРХИВ ЖУРНАЛОВ
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ.
ПОДПИСАТЬСЯ
введите свой email


text:
- Подробности
- Просмотров: 502
ПЕДИАТРИЯ (гр. páis — бала һәм iatreáia — дауалау), балалар организмының анатомик‑физиол. үҙенсәлектәрен, балалар ауырыуҙарының үҫеш сәбәптәрен һәм механизмдарын өйрәнгән, уларҙы диагностикалау, дауалау, иҫкәртеү ысулдарын эшләгән медицина өлкәһе. Башҡортостанда П. формалашыуы 20 б. 20‑се йй. 2‑се ярт. сабыйҙарҙың үлеү сәбәптәрен өйрәнеүҙән һәм уны кәметеү юлдарын эҙләүҙән башлана (А.И.Доброхотова, Г.В.Голубцов). БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) 1934 й. профилле каф. асылғандан һуң балаларҙа дизентерия һәм дифтерияны диагностикалау, дауалау һәм уларға ҡаршы көрәшеү ысулдары эшләнә (Голубцов, М.Н.Мөхәмәтов). 1961 й. Е.Н.Третьякова етәкс. педиатрия ф‑ты ойошторолғандан һуң ревматизм, пневмония һ.б. бронхы‑үпкә ауырыуҙарының патогенезы һәм клиникаһы, бала йәшендәгеләрҙе шифахана‑курорттарҙа дауалау һәм диететика мәсьәләләре өйрәнелә. 70— 80‑се йй. Л.Д.Ғатауллина етәкс. 14 йәшкә тиклемге балаларҙың физик үҫешенең төбәк стандарттары эшләнә. Кардиоревматология өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла (Ф.К.Андаржанов, Ғ.Н.Боғҙанова, Л.А.Фәйезова, Х.Ш.Әбдерәшитова һ.б.); ревматизмды этаплап дауалау һәм йыл буйы бициллинмедикаментоз иҫкәртеү методикаһы булдырыла (С.Е.Беляев), ул балаларҙа йөрәк етешһеҙлектәренең үҫеш йышлығын 2 тапҡырға кәметергә булышлыҡ итә. Тын алыу ағзаларының специфик булмаған хроник ауырыуҙары (А.Е.Казан, В.В.Климанов, М.И.Литвина), ш. иҫ. муковисцидоз (О.Ҡ.Байков, Н.Ш.Малиевская), аллергоз (М.П.Соколова) булғанда, туберкулёз менингитының клиникаһы һәм артабанғы эҙемтәләре (А.З.Ғимранова, Л.В.Макарова, Ә.С.Мифтахова), ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙарының (М.А.Бычкова, Н.А.Ивлева, Т.А.Садиҡова һ.б.), экссудатив диатездың (Д.Н.Йәнекәева), дизентерияның (Макарова), вируслы гепатиттың (Н.А. Касимовская), эпидемик паротиттың (Р.Х. Тенишева) һ.б. патогенезы тикшерелә; бронхиаль астма булғанда ҡалҡан биҙе функцияларын (О.Ҡ.Байков) һәм үпкәләге процестың активлығын (А.С.Амосова) баһалау ысулдары эшләнә. 80—90‑сы йй. боғаҡ, шәкәр диабеты һ.б. эндокринологик ауырыуҙарҙың иртә диагностикаһы, клиникаһы һәм иҫкәртеү мәсьәләләре өйрәнелә (Б.С.Годун, Т.Р. Ғүмәрова, М.Г.Давыдович, Р.Ғ. Йәнекәев, Ф.Ғ.Садиҡов). Республика балалар клиник дауаханаһының балалар артрологияһы үҙәгендә (1987) ревматоид артриттың таралышы тикшерелә, ауырыуҙарҙы дауалау һәм реабилитациялау ысулдары камиллаштырыла (Т.Б.Хәйретдинова, Л.В.Яковлева). Ҡала мөхите шарттарында һәм экологик яҡтан насар урындарҙа йәшәгән балаларҙың һаулыҡ торошо (Н.А.Подкользина, Э.Н.Әхмәҙиева), гематологик, нефрологик һәм кардиоревматологик ауырыуҙарҙың та‑ ралышы һәм структураһы (Г.М.Ардуванова, З.М.Йәнекәева һ.б.) өйрәнелә. Сабыйҙар үлеменең соц. аспекттары тикшерелә (Х.Ш. Абдуллина, З.Ә.Хөснөтдинова), балаларға мед. ярҙамы ойоштороу камиллаштырыла (С.Ш.Мырҙабаева, М.М.Нәжметдинова, И.М.Харисова, Р.Ш.Хәсәнов һ.б.). 1988 й. алып нәҫел ауырыуҙарына неонаталь скрининг, 1999 й. — тыумыштан булған үҫеш кәмселектәренә генетик мониторинг системаһы (ҡара: Медицина‑генетика консультацияһы) индерелә. Яңы тыуған балаларҙың һәм сабый балаларҙың патология мәсьәләләре өйрәнелә (В.М.Фәхрисламова, Әхмәҙиева; ҡара: Неонатология). 2000 й. башлап БДМУ‑ла бала йәшендәгеләрҙә уронефрология (А.Р. Йәнекәев, З.М.Йәнекәева, З.Х. Әхмәтшин, Р.З.Әхмәтшин), кардиоревматология (В.А.Малиевский, А.Ғ.Моталов, Хәйретдинова, Яковлева), эндокринология (О.А.Малиевский, Д.С.Нурмөхәмәтова), пульмонология (Г.В.Байкова, Д.Э.Байков, Р.Ф.Ғәтиәтуллин, Э.И.Эткина һ.б.), гастроэнтерология (Н.А.Дружинина, А.А.Нижевич, Р.Ә.Әхмәтова), иммунология, аллергология (Р.М.Фәйзуллина, Р.М.Хәйруллина һ.б.), онкогематология (Б.К.Авзалетдинов, О.Н.Липатов, Э.В.Яҡупова) һ.б. өлкәләрҙә тикшеренеүҙәр алып барыла; төрлө йәштәге балаларҙың (Дружинина, Моталов, М.Ю.Павлова, Х.З.Шубина), инвалид балаларҙың (С.В.Шәһәрова) физиологияһы һәм үҫешенең төбәк үҙенсәлектәре тикшерелә. БР‑ҙа балаларға күп профилле махсус дауалау‑консультатив мед. ярҙамын Респ. балалар клиник дауаханаһының 23 дауалау‑диагностика үҙәге, Респ. перинаталь үҙәге, Балалар психоневрология һәм эпилептология үҙәге (ҡара: Медицина үҙәктәре) һ.б. күрһәтә, реабилитацион дауалау балалар шифахана‑курорт учреждениеларында башҡарыла. Шулай уҡ ҡара: Балалар хирургияһы, Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау.
Э.Н.Әхмәҙиева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина