text:
Мысыр
Мысыр (шулай уҡ Египет, ғәрәп телендә مصر Миср/Miṣr [misˤɾ], мысыр ғәрәп телендә مصر Маср/Maṣr [ˈmɑsˤɾ], урыҫ телендә Египет), рәсми исеме — Мысыр ғәрәп республикаһы, — Африканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Азиялағы Синай ярымутрауында урынлашҡан ил, Синай ярымутрауы ярҙамында Африканан көньяҡ-көнбайыш Азияға оҙон күпер яһап тора. Майҙаны — 1 001 450 кв. км. Мысыр төньяҡтан Урта диңгеҙ, төньяҡ-көнсығыштан Газа секторы һәм Израиль менән, көнсығыштан Ҡыҙыл диңгеҙ, көньяҡтан Судан һәм көнбайыштан Ливия менән сикләнгән. Башҡалаһы — Ҡәһир.
Мысырҙа 80 миллиондан ашыу кеше йәшәй; уларҙың күпселеге Нил буйында, бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй.
Мысыр үҙенең боронғо цивилизацияһы һәм донъяляғы иң билдәле һәйкәлдәре, шулар араһында Гизалағы пирамидалар һәм Ҙур Сфинкс менән танылған. Көньяҡтағы Луксор ҡалаһын «асыҡ һауалағы иң оло музей» тип атайҙар — бында Карнак һарайы, Батшалар үҙәне һымаҡ бик күп боронғо архитектура һәйкәлдәре урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Сит илдәр менән мөнәсәбәте
- 4 Географияһы
- 5 Административ-территориаль бүленеше
- 6 Египтология
- 7 Халҡы
- 8 Иҡтисады
- 9 Туризм
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо Мысыр[үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 3150 йылда Минес батша бер-береһенә ҡаршы тороусы ике батшалыҡты — Түбәнге һәм Үрге Мысырҙы — берләштереп, Мысыр батшалығына нигеҙ һала һәм Мысыр менән өс меңйыллыҡ дауамында хакимлыҡ итеүсе династияға башланғыс бирә. Түбәнге Мысырҙағы Мемфис ҡалаһы батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 3000—2700 йылдарҙағы беренсе ике династия хакимлығы осоро Тәүге батшалыҡ исемен йөрөтә. Ошо оҙайлы ваҡытта Мысыр мәҙәниәте үҫешеп, дине, сәнғәте, теле һәм ғөрөф-ғәҙәте формалаша.
Боронғо батшалыҡ осоро беҙҙең эраға тиклемге 2700—2200 йылдарҙы үҙ эсенә ала. Был осор үҙенең Гиза пирамидалары һымаҡ бөйөк пирамидалары менән билдәле.
Беренсе үҙгәреш дәүере 150 йыл дауамында бара, был ваҡытта Боронғо Мысыр сәйәси тотороҡһоҙлоҡ хәлендә була. Әммә беҙҙең эраға тиклемге 2040 йылдан башланған Урта батшалыҡ осоронда идаралыҡ нығынып, Боронғо Мысыр ҡайтанан үҫеш юлына баҫа. Илгә беренсе сит ил династияһы — гискос исемле семит ҡәбиләһе килеүе Икенсе үҙгәреш дәүеренә башланғыс булып тора. Гискос баҫҡынсылары беҙҙең эраға тиклемге 1650 йылдар тирәһендә Түбәнге Мысырҙың күпселек өлөшөн хакимлыҡ аҫтында тота һәм Аварис исемле яңы башҡалаға нигеҙ һала. Яхмос I етәкселек иткән Үрге Мысыр ғәскәре уларҙы илдән ҡыҫырыҡлап сығара. Яхмос I ун һигеҙенсе династияға башланғыс бирә һәм баш ҡаланы Мемфистан Үрге Мысырҙағы Фива ҡалаһына күсерә.
Беҙҙең эраға тиклемге 1550—1070 йылдарҙа Яңы батшалыҡ дәүере дауам итә. Был дәүерҙә Мысырҙың ҡеүәте үҫә, биләмәләре баҫып алыу сәйәсәте арҡаһында киңәйә. Яңы батшалыҡ ваҡытында хаким иткән фирғәүендәрҙең исеме тарихҡа айырыуса билдәле. Ошо осорҙа иң уңышлы фирғәүен-ҡатын — Хатшепсут Мысыр тәхетендә ултыра. Аменхотеп IV үҙенең хакимлығы осоронда Мысырҙа берҙәм дин урынлаштыуға аҙым яһай — Атон динен Мысырҙың төп дине тип иғлан итә. Әммә был реформа ҡапша-ҡаршы фекерҙәр тыуҙырып, Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмеүенә килтерә. Рамсес II-нең 66 йылға һуҙылған хакимлығы ваҡыты — Мысырҙың сәйәси һәм иҡтисади үҫеше ваҡыты булараҡ билдәле.
Әммә был дәүерҙең аҙаҡҡы йылдарында Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмей бара. Илгә ливийлылар, ассирийлылар баҫып инә башлай.
Фарсы, грек һәм римлыларҙың баҫып алыуы[үҙгәртергә]
Фирғәүендәр дәүерендә утыҙынсы династия — Мысырҙың иң һуңғы хаким иткән үҙ династияһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 343 йылда, һуңғы урындағы фирғәүен Нектанеб II яуҙа еңелгәндән һуң, илде фарсылар баҫып ала. Әммә б.э.т. 332 йылда Мысырҙы Искәндәр Зөлҡәрнәй яулай һәм Македонияның биләмәләренә ҡуша, Александрия ҡалаһын нигеҙләп, Мысырҙың баш ҡалаһын шунда күсерә. Искәндәрҙең ғәскәр башлығы Птолемей I Сотер яңы Птолемей династияһын нигеҙләй, Мысырҙа эллинистик дәүер башлана.
Птолемей династияһынан һуңғы фирғәүен Клеопатра VII, Римдың хакимы Юлий Цезарҙы, уның үлеменән һуң Марк Антонийҙы арбап, үҙенең тәхеттәге урынын нығытыуға ирешә. Әммә, Марк Антоний менән берлектә Октавиан Авгусҡа ҡаршы яуҙа еңелгәс, үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә. Бынан һуң Мысыр дүрт быуат дауамына Рим ҡулына күсә.
Беҙҙең эраның беренсе быуатында апостол Марк тарафынан Мысырҙа христиан дине тарала. Диоклетиан һәм Галерий хакимлығы ваҡытында христиандарҙы эҙәрлекләү көсәйә, был монахтар хәрәкәте үҫешенә килтерә. Артабан Мысырҙа рәсми христиан диненән айырылып, урындағы дини йүнәлеш — копт христиан дине барлыҡҡа килә, 451 йылда Мысыр копт сиркәүе ойошторола. Рим империяһы тарҡалғандан һуң, Мысыр Византия составына керә, Мысырҙа Византия дәүере башлана.
Ғәрәп һәм төрөктәрҙең баҫып алыуы[үҙгәртергә]
616 йылда Мысырға фарсылар баҫып ингәндән һуң, Византия ғәскәре илде кире үҙенә ҡайтарыуға ирешә. Әммә был ваҡытта ҡеүәтле мосолман иле — Ғәрәп хәлифәте баҫып алыу сәйәсәтен алып бара. 639 йылда улар Мысырҙы баҫып алып, үҙ биләмәләренә ҡуша. Илдә исламдың сөнни йүнәлеше тарала башлай, Византия тарафынан ҡыҫырыҡланған мысырлылар быға артыҡ ҡаршылашмай. Киләһе алты быуат дауамында Мысыр Ғәрәп хәлифәтенә буйһона. 972 йылда Ҡәһир ҡалаһы төҙөлөп, был ваҡытта Мысырҙы үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Фатимиҙар хәлифәтенең баш ҡалаһына әйләнә. 1171 йылда Сәләхетдин Фатимиҙарҙы ҡолатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына ала, Әйүбиҙәр династияһын нигеҙләй. Был династия Мысыр менән 1520 йылға тиклем етәкселек итә, әммә 1520 йылда төрөк, черкес ҡолдарынан торған хәрби каста — мәмлүктәр — хәлифте тәхеттән ҡолатып, власты үҙ ҡулына ала, Мәмлүк солтанаты барлыҡҡа килә. 1260 йылда Байбарс етәкселеге аҫтында мәмлүктәр монгол ғәскәренә ҡаршы тороп, ғәскәрҙең илде баҫып алыуына юл ҡуймауға ирешә.
1517 йылда ғосман төрөктәре мәмлүк ғәскәрен ҡыйратҡандан һуң, Мысырҙы Ғосман империяһы ғәскәре баҫып ала. Мысыр Ғосман империяһының өлөшөнә әйләнә, ил менән ғосман солтаны тарафынан тәғәйенләнгән паша идаралыҡ итә. Әммә 17-се быуат аҙағына мәмлүк бейҙәре, рәсми рәүештә Ғосман империяһына буйһонһа ла, ғәмәлдә ил менән етәкселекте үҙ ҡулына алыуға ирешә.
Хәҙерге тарих[үҙгәртергә]
1798 йылда Наполеон Бонапарт етәкселегендә француз ғәскәре Мысырҙы баҫып ала. Был кампанияның маҡсаты — Һиндостан өсөн Бөйөк Британия менән көрәш ваҡытында уңайлы плацдарм булдырыу була. Әммә төрөк, мәмлүк, британ көстәре 1801 йылда француздарҙы илдән ҡыуа. Бынан һуң илдә дүрт йыл дауамына анархия урынлаша, төрөктәр, мәмлүктәр һәм албандар хакимлыҡ өсөн көрәшә. Был тәртипһеҙлек ваҡытында ғосман солтаны тарафынан француздарға ҡаршы ебәрелгән албан полкы коммандиры Мөхәммәт Али төп фигура булараҡ ҡалҡып сыға, 1805 йылда Стамбул солтаны уны үҙенең Мысырҙағы пашаһы итеп тәғәйенләй. Ысынбарлыҡта иһә Мөхәммәт Али — амбициялы һәм булдыҡлы юлбашсы — етәкселекте тулыһынса үҙ ҡулына ала, Мысыр менән етәкселек иткән яңы династияға башланғыс бирә. Был династия башта үҙаллы, һуңынан Британияның баҫымы аҫтында 1952 йылғы революцияға тиклем Мысыр менән хакимлыҡ итә.
Мөхәммәт Али мәмлүктәрҙең ерен миллиләштереп, Мысырҙа етештерелгән тауарҙарҙың күпселегенә дәүләт монополияһын урынлаштыра. Ошо ваҡытта ул мамыҡ үҫтереү күләмен ҡырҡа арттыра, — АҠШ-та барған Граждандар һуғышы арҡаһында мамыҡтың хаҡы бик юғары була, — был Мысыр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә.
Бынан тыш, Мөхәммәт Али баҫып алыу сәйәсәтен башлай. 1820 йылда ул Суданға баҫып инә, 1833 йылда Сүриәне яулай, шулай уҡ Ғәрәп ярымутрауын һәм Анатолияны үҙ биләмәләренә ҡуша. Әммә 1841 йылда Европа илдәре һәм Ғосман империяһы, уның үҫә барған ҡеүәтенән ҡурҡып, ғәскәрен баҫтырыр өсөн берләшә, һөҙөмтәлә Мөхәммәт Али яулап алынған илдәрҙең күпселек өлөшөнән ғәскәрен сығарырға мәжбүр була, әммә Суданды үҙ хакимлығы аҫтында ҡалдыра.
1848 йылдың сентябрендә Мөхәммәт Али үҙенең вариҫы итеп улы Ибраһимды ҡалдыра, Ибраһим 1848 йылдың ноябрендә үлгәс, вариҫы булып ейәне Аббас I ҡала, унан һуң — 1854 йылда Мөхәммәт Алиҙың дүртенсе улы Саид, унан һуң — 1863 йылда Ибраһимдың улы Исмаил тәхеткә ултыра. Саид һәм Исмаил Мысырҙа әүҙем төҙөлөштәр алып бара. 1858—1869 йылдарҙа Франция менән берлектә Суэц каналы төҙөлә. Был һәм башка төҙөлөштәр арҡаһында Мысыр Европа банктары алдында оло бурыстарға бата. Был бурыстар Исмаилды 1875 йылда каналдың Мысыр эйә булған өлөшөн Бөйөк Британия хөкүмәтенә һатырға мәжбүр итә. Бынан тыш, Бөйөк Британия һәм Франция хөкүмәте Мысырҙың финанс һорауҙарын тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала.
Европаның ил хакимиәтен баҫып алыуы менән ризаһыҙлыҡ арҡаһында, 1879 йылда милли-азатлыҡ хәрәкәте башлана. Был хәрәкәт 1881 йылда ихтилалға әүерелә, һөҙөмтәлә хөкүмәт таратылып, яңы милли хөкүмәт йыйыла, был хөкүмәттә ихтилалдың етәксеһе Араби-паша хәрби министр урынын биләй. Артабан Араби-паша идаралыҡты тулыһынса үҙ ҡулына ала. Үҙәренең Мысырҙа йоғонтоһон юғалтҡан Бөйөк Британия һәм Франция 1882 йылдың июлендә Александрияны ут аҫтында тота. Бынан һуң Араби-паша ғәскәр йыя, әммә Тель Әл-Кәбир ҡалаһы янында британ ғәскәрҙәре уны ҡыйрата. Һөҙөмтәлә, Исмаилдың улы Тәүфиҡ хөкүмәт башына ултыра, тик ғәмәлдә идаралыҡ тулыһынса британдар ҡулында була. 1914 йылда иһә Мысыр рәсми рәүештә Бөйөк Британияның протекторатына әүерелә.
1882 йылдан 1902 йылға тиклем үҙаллылыҡ яулау өсөн милли хәрәкәттәр ойошторола. Ошо осорҙа беренсе сәйәси фирҡәләр барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышынан һуң Саад Заглюль һәм уның Вафд фирҡәһе, закондар сығарыу ассамблеяһында күпселекте яулап, милли хәрәкәтте етәкләй. 1919 йылдың 8 мартында британдар Саадты һәм уның иптәштәрен Мальтаға һөргәс, илдә беренсе революция башлана. Мысырлылар тарафынан даими күтәрелештәр арҡаһында 1922 йылдың 22 февралендә Бөйөк Британия Мысырҙың үҙаллылығын иғлан итергә мәжбүр була.
1923 йылда Мысырҙың яңы хакимиәте парламентар системаға нигеҙләнгән яңы конституция төҙөп, ғәмәлгә керетә. 1924 йылда Саад Заглюль Мысырҙың премьер-министры итеп һайлана. 1936 йылда Британия һәм Мысыр араһында килешеү төҙөлә.
Әммә хакимиәт Британияның туҡтауһыҙ ҡыҫылышы арҡаһында тотороҡһоҙ хәлдә була. Был 1952 йылда революция башланып, монархияның ҡолауына һәм парламент тарҡалыуына килтерә. Хәрби офицерҙарҙан торған «Азат офицерҙар» төркөмө Мысыр короле Фарукты улы Фуад ыңғайына тәхеттән бар тартырға мәжбүр итә.
1953 йылдың 18 июнендә Мысыр республикаһы иғлан ителә, генерал Мөхәммәт Нәғиб республиканың беренсе президенты вазифаһын биләй. 1954 йылда Ғәмәл Әбдел Насер — 1952 йылғы хәрәкәтте башлаусы офицер — уны вазифаһын ҡалдырырға мәжбүр итә һәм һуңынан уны өй арестына ала. 1956 йылдың июнендә Насер президент вазифаһына һайлана.
1956 йылда Әбдел Насер Суэц каналын миллиләштерә, каналдан килгән килемде ул Асуан ҡалаһы янында Нилды быуыу өсөн тотонорға була. Был Бөйөк Британия, Франция һәм Израиль ғәскәренең Мысырға баҫып инеп, Суэц көрсөгө башланыуына килтерә. Һөҙөмтәлә, Суэц каналын күҙәтеү аҫтында тотоу өсөн, бында БМО көстәре керетелә.
1967 йылғы Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль Синай ярымутрауын баҫып ала. Бынан һуң өс йыл үткәс, Насыр үлеп китә һәм президент вазифаһы Әнүәр Сәдатҡа ҡала. Сәдат Әбдел Насер сәйәсәтен ҡырҡа үҙгәртә һәм Һалҡын һуғыш ваҡытында Советтар Союзы ярҙамынан баш тартып, Ҡушма Штаттар менән яҡынлаша башлай. 1972 йылда ул Совет хәрби кәңәшселәрен илдән ҡыуа. 1974 йылда Сәдат сит ил һәм Мысыр шәхси инвесторҙарын йәлеп итер өсөн Инфитах («асыҡ ишек») исемле иҡтисади реформалар башлай.
1973 йылда Мысыр Сүриә менән берлектә Израилдең Синай ярымутрауын һәм Голан бейеклеген баҫып алған көстәренә көтөлмәгәндә һөжүм итеп, Октябрь һуғышын башлай. Сәдат Синай ярымутрауының ҡайһы бер өлөшөн хәрби көс менән, ҡалған өлөшөн дипломатик килешеү ярҙамында кире ҡайтарырға өмөтләнә. Был конфликтҡа бер-береһенә ҡаршы торған ике донъя титаны — АҠШ менән Советтар Союзы ҡыҫыла. БМО-ның утты туҡтатыу тураһында икенсе резолюцияһынан һуң хәрби хәрәкәттәр тамамлана.
1977 йылда Сәдат Израилгә тарихи визит яһай. Һөҙөмтәлә, 1979 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, был килешеү буйынса Израиль Синай ярымутрауындағы ғәскәрен тулыһынса сығарырға ризалыҡ белдерә. Сәдаттың Иерусалимға визиты Мысырҙың бүтән ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәтен боҙа, Мысыр Ғәрәп берлегенән сығарыла.
1981 йылда Сәдат Ҡәһир ҡалаһында үлтерелә. Президент урыны Хөсни Мөбәрәккә ҡала.
2011 йылдың 25 ғинуарынан 30 йыл дауамында президент вазифаһын биләгән Хөсни Мөбәрәк һәм уның режимына ҡаршы Мысыр ҡалаларының урамдарында демонстрациялар башлана. Урамға сығыусылар, президенттың отставкаһынан тыш, эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итеүҙе, минималь эш хаҡы күләмен күтәреүҙе талап итә һәм аҙыҡ-түлеккә хаҡтар күтәрелеүгә, түбән тормош кимәленә ҡаршы сығыш яһай.[4][5][6] Һөҙөмтәлә, 2011 йылдың 11 февралендә Хөсни Мөбәрәк, ил менән идара итеүҙе Юғары хәрби көстәр советына ҡалдырып, президент вазифаһынан китә.[7]
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
1953 йылдың 18 июненән Мысыр — республика. Дәүләт башлығы — президент. Президент алты йылға һайлана. 1980 йылда ҡабул ителгән закон буйынса, президент сикһеҙ мәртәбә үҙенең урынына ҡабаттан һайлана ала. Мысырҙың хөкүмәт башлығы — премьер-министр. Юғары закондар сығарыу органы — 454 урындан торған бер палаталы Милли йыйын. Йыйындың күпселеген Милли-демократик фирҡә тәшкил итә.
Сит илдәр менән мөнәсәбәте[үҙгәртергә]
Мысырҙа йәшәүсе кешеләр һаны, бындағы тарихи ваҡиғалар, илдең хәрби ҡеүәте, килешеү оҫталығы, географик урыны буйынса өҫтөнлөгө арҡаһында Мысырҙың Африкала һәм Яҡын Көнсығышта сәйәси йоғонто бик киң. Ҡәһир ҡалаһының дини һәм рухи институттары урындағы ижтимағи һәм мәҙәни үҫештең үҙәге булып тора.
Ғәрәп берлегенең үҙәге Ҡәһирҙә урынлашҡан, берлектең генераль секретары вазифаһын шулай уҡ ғәҙәттә мысырлылар биләй. 1978 йылда Ғәрәп берлеге ҡыҫҡа ваҡытҡа, Мысырҙың Израиль менән тыныслыҡ килешеүе төҙөүенән һуң, Тунисҡа күсә, әммә 1989 йылда кире ҡайта.
Мысырҙың башҡа ғәрәп илдәренә йоғонтоһо бик ҙур, һәм ул ғәрәп илдәре араһында тыуған бәхәстәрҙә, шулай уҡ Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликт ваҡытында килештереүсе ролен башҡарыусы булараҡ тарихҡа билдәле.
Мысыр БМО-ның 1945 йылда нигеҙләнгән көнөнән алып уның ағзаһы булып тора, һәм хәҙерге көндәрҙә лә был ойошмала төп ролдәрҙең береһен уйнай. 1991 йылдан 1996 йылға тиклем Мысырҙың элекке премьер-министры урынбаҫары Бутрос Бутрос Ғәли БМО-ның генераль секретары вазифаһын биләй.
Мысыр үҙенең Африкалағы күршеләре — Ливия һәм Судан менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙә, тик Мысыр һәм Судан сигендәге Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Халаиб өсмөйөшө» тип исемләнгән ҙур булмаған район ике ил араһында бәхәсле район булып тора.
Мысыр — Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәр башлаған беренсе ғәрәп иле. Израиль менән Мысыр араһында төҙөлгән 1979 йылғы килешеү хәҙерге көндәрҙә лә көскә эйә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мысыр хакимиәте, бигерәк тә Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликттан һуң, был ил менән мөнәсәбәттәргә шик менән ҡарай.
Географияһы[үҙгәртергә]
Мысырҙың майҙаны 1 001 450 квадрат километр тәшкил итә. Әммә илдәге климаттың ҡоролоғо арҡаһында, кеше башлыса Нил буйында тупланған, икенсе һүҙ менән, бында йәшәүсе халыҡтың 99 процент тирәһе бөтә территорияның яҡынса 5,5 процентын ҡуллана.
Мысыр көнбайыштан Ливия, көньяҡтан Судан, төньяҡ-көнсығыштан Газа секторы һәм Израиль менән сикләнгән. Төньяҡтан ул Урта диңгеҙ, көнсығыштан — Ҡыҙыл диңгеҙ менән уратып алынған. Мысыр биләгән урыны арҡаһында ҙур сәйәси роль уйнай: континент-ара ил булараҡ, ул Синай ярымутрауы ярҙамында Африка һәм Азия араһында күпер булып тора, ә Суэц каналы иһә, Урта диңгеҙ менән Һинд океанын Ҡыҙыл диңгеҙ аша тоташтырып, караптар йөрөү юлын барлыҡҡа килтерә.
Мысырҙың күпселек өлөшө — сүллек. Сүллектә иҫкән елдәр бейеклеге 30 метрҙан ашҡан ҡомло убалар — дюналар барлыҡҡа килтерә. Мысыр Сахара сүллегенең һәм Ливия сүллегенең өлөштәрен үҙ эсенә ала.
Мысырҙың бөтә территорияһы буйлап көньяҡтан төньяҡҡа табан донъялағы иң оҙон йылға — Нил аға. Мысырҙың Асуандан алып Ҡәһиргә тиклем Нил ярҙары буйлап һуҙылған районы — Үрге Мысыр исеме аҫтында билдәле. Ҡәһирҙән аҫтараҡ, Нил киңәйгән урында, Түбәнге Мысыр башлана.
Климаты[үҙгәртергә]
Мысырҙың климаты эҫе һәм ҡоро. Уның үҙенсәлеге — тәүлек эсендә һауа температураһы ҡырҡа үҙгәрә. Сүллектә көндөҙ температура +50-60° -ҡа тиклем күтәрелеп, төндә 0-гә тиклем төшөүе мөмкин.
Мысырҙа иң эҫе ай — июнь, был ваҡытта уртаса температура төньяҡта +25-26° , көньяҡта +30-34° тәшкил итә. Иң юғары температура +35-40° -ҡа тиклем барып етеүе мөмкин. Иң һалҡын айҙар — декабрь — март айҙары, айырыуса ғинуар айы. Төньяҡта температура +11-12° -ҡа, көньяҡта +15-16° -ҡа тиклем төшә.
Ҡыш ағастарҙың япраҡтары йәшел килеш ҡала. Ямғырҙар бик һирәк, башлыса ҡыш айҙарында ғына яуа. Сүллектә бер нисә йыл дауамында ямғыр яумауы мөмкин. Әммә әгәр ямғыр яуһа, ул ғәҙәттә оло ҡойон була. Мысырҙа был турала «Сахарала кеше эҫенән үлгәндән күберәк батып үлгән», — тигән әйтем бар.
Апрель-май айҙарында көньяҡ-көнсығыштан эҫе ҡоро ел иҫә. Был ел «хәмсин» исеме аҫтында билдәле. Ул 50 көн дауамында иҫә, исеме лә уның оҙайлылығынан алынған. Был ваҡытта температура 40° -ҡа тиклем күтәрелә, ел ҡом, туҙан килтереп, бөтә ергә тарата.
Губернаторлыҡтар[үҙгәртергә]
Мысыр 29 губернаторлыҡҡа (провинцияға, мухафазаға) бүленгән, шул иҫәптән дүрт ҡала-губернаторлыҡ: Александрия, Каир, Порт-Саид һәм Суэц. Туғыҙ губернаторлыҡ Нил дельтаһында Түбәнге Мысырҙа, һигеҙ губернаторлыҡ Нил үҙәне буйлап Үрге Мысырҙа, дүрт — Каир — Асуан линияһында һәм биш сик губернаторлыҡтары Синайҙа һәм Нилдың көнсығыш һәм көнбайышындағы сүллек регионларында урынлашҡан.
Физик-географик региондар[үҙгәртергә]
Мысырҙың күп өлөшөн сүллектәр ҡаплаған. Эшкәртеүгә яраҡлы майҙаны 35000 км² ҡына — дөйөм территорияның 3,5 %. Илдең күп өлөшө Атлантик океандан Алғы Азияға тиклем һуҙылған сүллек һыҙатында ята.
Мысырҙың геологик тарихы дүрт төп физик-географик регионын билдәләй:
- Дельта һәм Нил үҙәне,
- Ливия сүллеге,
- Аравия сүллеге,
- Синай ярымутрауы.
Нил үҙәне һәм Дельта Мысырҙың дөйөм территорияһының 5,5 % биләүенә ҡарамаҫтан бик мөһим регион тип иҫәпләнә — унда ауыл хужалығы алып барыла һәм халыҡтың 99 % йәшәй.
Территорияһы һәм сиктәре[үҙгәртергә]
Майҙан:
барыһы: 1 001 450 км²
ҡоро: 995 450 км²
һыу: 6 000 км²
Ҡоро ер сиктәре:
барыһы: 2689 км
илдәр менән сиктәре: Газа Секторы 11 км, Израиль 255 км, Ливия 1150 км, Судан 1273 км
Яр буйы: 2450 км
Бейеклектәр:
иң түбән нөктә: Каттара сөңгөлө −133 м
иң юғары нөктә: Изге Екатерина тауы (Синай) 2629 м
Ресурстар һәм ер файҙаланыу[үҙгәртергә]
Тәбиғәт ресурстары: нефть, тәбиғи газ, тимер рудаһы, фосфаттар, марганец, известняк, гипс, тальк, асбест, ҡурғаш, цинк
Ер файҙаланыу:
һөрөлгән ер: 2 %
монокультуралар: 0 %
даими көтөүлөктәр: 0 %
урмандар: 0 %
башҡа: 98 % (1993, баһалау)
Һуғарылған ерҙәр: 32 460 км² (1993, баһалау)
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Мысыр административ яҡтан 29 мухафазаға (ғәр. محافظة muḥāfaẓä) бүленгән .
2008 йылда Хелуан һәм 6 октябрь мухафазалары төҙөлгән. 2009 йыл декабрь айында Луксор мухафазаһы төҙөлгән.
Мухафазалар административ үҙәктәргә йәки райондарға (мәркәздәр) һәм ҡалаларға бүленәләр. Мәркәздәр нахияларға бүленә.
Египтология[үҙгәртергә]
Танылған египтологтар:
- Бернардино Дроветти (1776—1852)
- Джованни Баттиста Бельцони (1778—1823)
- Жан-Франсуа Шампольон (1790—1832)
- Карл Лепсиус (1810—1884)
- Огюст Мариет (1821—1881)
- Генрих Бругш (1827—1894)
- Георг Эберс (1837—1898)
- Гастон Масперо (1846—1916)
- Флиндерс Питри (1853—1942)
- Людвиг Борхардт (1863—1938)
- Говард Картер (1873—1939)
- Михаил Коростовцев (1900—1980)
- Мухаммед Гонейм (1905—1959)
- Пьер Монтэ (1885—1966)
Халҡы[үҙгәртергә]
Мысырҙа 80 миллиондан артыҡ кеше, уларҙың күпселеге Нил буйында, һәм бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй. Рәсми теле — ғәрәп теленең Мысыр диалекты.
Илдә йәшәүселәрҙең 91 проценты — мысырлылар. Бынан тыш, илдә абазиндар, төрөктәр, гректар, нубийлылар, көнсығыш сүллектәрҙә һәм Синай ярымутрауында бәҙүәндәр, Сива оазисында берберҙар йәшәй.
Илдә йәшәүселәрҙең 90 проценты сөнни йүнәлештәге ислам динен тота. Исламдан һуң иң таралған дин — копт йүнәлешендәге христиан дине.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Мысыр — Төньяҡ Африкала иң иҡтисади үҫешкән ил. Мысырҙың төп экспорт тауары — нефть. Нефть ятҡылыҡтары башлыса Синай ярымутрауы һәм Суэц каналы райондарында урынлашҡан. Нефттән тыш, Мысыр тәбиғи газға бай.
Мысырҙың иҡтисады өсөн Суэц каналы ҙур роль уйнай. Канал аша үткән караптарҙан йыйылған һалым дәүләт ҡаҙнаһына ярайһы өлөш индерә.
Мысырҙа йәшәүселәрҙең күп өлөшө ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Бында башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр. Илдең климаты йыл әйләнәһенә уңыш йыйырға мөмкинлек бирә.
Мысырҙың төп энергия сығанағы — илдә сығарылған нефть. Бынан тыш, СССР ярҙамы менән төҙөлгән Асуан быуаһы янында урынлашҡан ике ГЭС мөһим энергия сығанағы булып тора.
Транспорт[үҙгәртергә]
Суэц каналы транспорт системаһы Мысыр иҡтисады өсөн бик әһәмиәтле.
Автомобиль юлдары
- Барыһы 92370 км
- Ҡаты япмалы 74820 км
- Ҡаты япмаһыҙ 17550 км
Тимер юлдар
- Барыһы 5063 км
Аэропорттар
- Барыһы 88
- Осоу-ултырыу һыҙығы ҡаты япмалы 72
- Осоу-ултырыу һыҙығы ҡаты япмаһыҙ 16
Макроэкономика[үҙгәртергә]
Элемтә[үҙгәртергә]
Мобиль операторҙар[үҙгәртергә]
Мысырҙа төп өс оператор бар:
Интернет[үҙгәртергә]
Мысырҙың глобаль интернет провайдерҙары:[8]
- Etisalat Misr — AS36992
- Internet Egypt — AS5536
- Link Egypt (Link.net) — AS24863
- Noor Group (Noor.net) — AS20928
- Telecom Egypt (TE) — AS8452
- Raya Telecom — AS24835
Энергетика[үҙгәртергә]
Мысырҙ ике идара итеүсе ойошма бар — Мысыр электрик холдинг компанияһы (Egyptian Electricity Holding Company) һәм Электричество һәм энергетика министрлығы[9][10].
Туризм[үҙгәртергә]
Туризим илдең төп килем алыу тармағы иҫәпләнә[11]. Шуға ла уны үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә. Диңгеҙ ярҙарында урынлашҡан Шарм-әл-Шәйх, Хургада һәм башҡа ҡалаларҙа курорт комплекстары төҙөлә һәм модернизациялана. Мысырҙа төрлө дәүерҙең — Боронғо Мысыр, копт заманы (христианлыҡ), Урта быуаттарҙағы ғәрәп цивилизациялары — һәйкәлдәре һаҡлана.
Иң күп кеше йәлеп иткән иҫтәлекле урындар:
- Некрополдәр (Гиза һәм башҡа дәүер пирамидалары, Луксорҙағы Батшалар һәм Батша ҡатындары үҙәне, әүлиәләр кәшәнәләре.
- Фирғәүендәрҙең ғибәҙәтханалары, бигерәк тә Әбү-Симбелдәге һәм Луксорҙағы ғибәҙәтханалар.
- Урта быуаттарҙағы һәйкәлдәре — Ислам осорондағы һәм Иҫке Ҡаһирә.
Мысыр туризмы ерле халыҡ менән аралашыу үҙенсәлеге менән айырылып тора. Бындағы һатыулашыу ғәҙәте йыш ҡына тәүгә килеүселәрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Сит ил кешеһен күреү менән, һатыусылар хаҡты күпкә күтәрә, шуға ла ҡыйыу һатыулашырға кәрәк. Бынан тыш, туристар күп тупланған башҡа урындарҙағы кеүек үҡ, бында ла мутлашыусылар һәм уғрылар булыуын күҙ уңында тотоп, ҡиммәтле әйберҙәрғә иғтибарлы булыу хәйерле. Шулай ҙа мысырлылар сәйәхәтселәргә ҡарата йылы мөнәсәбәттә, Мысыр үҙенең ҡунаҡсыллығы менән дан алған.
Шарм-әл-Шәйх[үҙгәртергә]
Шарм-эш-Шейх (ғәр. شرم الشيخ, шулай уҡ Шарм-эль-Шейх, Шарм-аль-Шейх һәм Шарм-аш-Шейх, рәсми — Шарм-эш-Шейх[12]) — Мысырҙын Ҡыҙыл диңгеҙ ярында курорт. Көнъяк Синай мухафаза составында.
1967—1982 йылдарҙағы Израиль окупацияғы ваҡытында Офира исемен йөрөткән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ World Gazetteer: Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung
- ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Population Clock (3 ноября 2012)
- ↑ 3,0 3,1 ЦРУ (2010)
- ↑ "Ҡаһирәлә һаман тыныс түгел…, «Шоңҡар» сайтында 2011 йылғы сыуалыш тураһында
- ↑ «Ҡаһирәлә Башҡортостандан 50 студент ҡамауҙа ҡала» «Шоңҡар» сайтында 2011 йылғы сыуалыш тураһында
- ↑ «Российские студенты просят вывезти их из Египта» Би-би-си сайтында репортаж
- ↑ Меңләгән мысырлылар Ҡаһирә үҙәгендә Мөбәрәктең китеүен байрам итә. Би-би-си
- ↑ renesys.com :: 27.01.2011 :: Глобальные интернет провайдеры в Египте
- ↑ Ministry of Electricity and Energy
- ↑ EEHC
- ↑ В Египте упали доходы от туризма — Египет — TURIZM.RU
- ↑ Письмо Росреестра о написании названия города на русском языке.


c: text/html

text:
Акциз
Акциз (франц. аccise) — киң ҡулланыу тауарҙарына һәм хеҙмәтләндереүгә һалынған ситләтелгән һалым төрө.
Тарих[үҙгәртергә]
Акциз күләме проценттарҙа акцизланған тауар хаҡынан сығып иҫәпләнә, уның хаҡына йәки хеҙмәтләндереү тарифына индерелә, ҡулланыусылар тарафынан түләнә, дәүләт һәм урындағы бюджеттың мөһим килем сығанағы булып тора.
19 быуатта Башҡортостанда тоҙ, шәкәр, шырпы, тәмәке, спиртлы эсемлектәргә дөйөм Рәсәй Акциз үҙ көсөндә була. 1904 йылдан бюджет килемендә Акциз өлөшө шарап монополияһы килтергән табыш менән 47,5%, 1909—13 йылдарҙа — 28,6% тәшкил иткән.
СССР‑ҙа 1930 йыл Акциз системаһы бөтөрөлә.
90‑сы йылдар башындағы һалым реформаһына ярашлы РФ‑та акциз яңынан индерелә.
Акцизлы тауарҙар ассортиментына этил спирты (коньяк, денатурат, эшкәртелмәгән спирттарҙан башҡа), спиртлы (денатурат спиртынан башҡа) һәм алкоголле (шарап материалдарынан башҡа) продукция (Алкоголь баҙарҙа көйләү буйынса федераль хеҙмәте эше), һыра, тәмәке, ювелир әйберҙәр, минераль сеймалдың айырым төрҙәре (нефть, газ), автомобиль бензины, еңел автомобилдәр һ.б. инә.
1998—2003 йылдарҙан һатыуҙан 5%‑лы универсаль һалым алына.
БР бюджетына һалымдан ингән аҡсаның дөйөм күләмендә Акциз һалымдары өлөшө (%): 1995 й. — 9,3; 2000 — 8,1; 2005 — 8,3; 2009 — 7,7.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡурпысыҡ
Ҡурпысыҡ, урман өйрәге (урыҫ. Вальдшнеп, лат. Scolopax rusticola) — Европаның һәм Азияның еүеш урмандарында йәшәй, бөжәктәр менән аҙыҡлана торған, һунар өсөн мөһим булған күсмә ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы күгәрсендәй. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләргә башлыса эңерҙә генә сыға. Көтмәгәндә, аяҡ аҫтынан осоп китә һәм тура өҫкә күтәрелеп, шунан ғына алға оса, был ваҡытта тамаҡ ҡырғандағы һымаҡ тауыш сығара. Бик сыбар ҡош. Дөйөм төҫө һарғылт ерән. Башына, һыртына һәм ҡанаттарына ҡара таптар һибелгән, кәүҙәһенең аҫ яғы нәҙек ҡара-көрән һыҙатлы. Ҙур ҡара күҙе елкәһенә яҡын урынлашҡан, һаралйын һәм зырҡыуыттан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Төрлө киҫкен генә тауыштар сығара: «ҡатх», «турх», «тахҡ» йәки «сип».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Еүеш һәм йомшаҡ тупраҡлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса ямғыр селәүсене, ҡайһы ваҡыт төрлө бөжәктәр, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә, үлән төптәрендә, тамыр араларында оялай. Ваҡ ҡына ҡыҙыл төртөклө 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Ырыу (биология)
Ырыу (лат. genus) - биологияла: ғаиләнән һәм трибанан түбәнерәк, төрҙән биегерәк таксон. Бинар нуменкулатурала хайуандың иҫемендә беренсе урында тора, ҙур хәрефтән яҙыла: Cervus eldii - болан-лира. Ырыуҙар иҫемдәрендә омонимия рөхсәт итенмәй.
Ырыу Линней классификацияһында бар.
Күплеге буйынса ырыуҙар 3 төркөмгә бүленә:
- политип ырыу - күп төрҙәр инһә;
- олиготип ырыу - аҙ төрҙәр инһә;
- монохет ырыу - бер төр инһә.
Гибрид ырыу - ике һәм күберәк ырыуҙан яһаған гибридтарҙың ырыуҙары. × тамғаһы менән белдерелә. Ҡыҫҡартылған һәм бер-береһенә ҡушҡан ырыуҙар иҫемдәренән (×Amarine [= Amaryllis × Nerine]) йәки фамилияларҙан, фамилияға -ara ҡушымсаһы ҡушыуынан (×Vuylstekeara [= Cochlioda × Miltonia × Odontoglossum], Charles Vuylstekе менән теркәләнгән) яһала.


text:
Аэрогель
Аэроге́ль (лат. aer — һауа һәм gelatus — туңдырылған) — шыйыҡ фаза тулыһынса газ фазаһына әйләнгән материалдар класы, гель. Был материалдар шул хәтле түбән тығыҙлыҡҡа эйә, һәм уникаль үҙенсәлеклтәр барлыҡҡа килтерә: тығыҙлыҡ, үтәнән-үтә күренеүсәнлек, эҫегә сыҙамлылыҡ, бик түбән йылыны лә үткәреүсәнлек һәм башҡалар. Кремний диоксиды, аллюминий, балсыҡ, хорм һәм аҡ ҡурғаш амфоралары нигеҙендә яһалған аэрогелдәр таралыш алған. 1990-йылдар башында углерод нигеҙдә беренсе аэрогель өлгөләр сыға.
Йөкмәткеһе
Гелдәрҙе киптереү юлы менән алынған микрокүҙәүле ыуалыусан есемдәр[үҙгәртергә]
- Алюмогель — алюмин гидроксиды гелен һыуҙан айырыу юлы м‑н алалар.
- Силикагелде — поликремний кислотаһы гелен ҡыҙҙырып киптереү юлы м-н айыралар.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
20 быуаттың 60‑сы йылдарында башында Салауат нефтехимия комбинатында ҡулланыу сифаттары буйнса сит илдәрҙәге аналогтарынан ҡалышмаған ил күләмендә берҙән-бер гидрофоб булмаған кремний кислотаһы производствоһы ойошторола. Аэоргель йылы үткәреүсәнлеге (0,0016 Вт/ м град) һәм механик ныҡлығы (ташығанда еңел ваҡлана) түбән; күҙәүҙәрҙең дәүмәле молекуланың ирекле рәүештә үткән юлынан кәмерәк. Өҙлөкһөҙ аэрогель етештереү процесының технологик схемаһын илдә тәүге тапҡыр В.Г.Никитас, М.А.Ниренберг, М.Ф.Сисин һ.б. эшләй. Аэрпогель етештереү кремний кислотатаһы гидрогелен алыу (50‑се йылдарҙың уртаһынан предприятиела сығарылыусы киҫәкле силикаттың һыулы эретмәһе менән көкөрт кислотаһын ҡатнаштырып), этил спирты ағымы ярҙамында күҙәнәктәрҙәге һыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, уны киптереү (структур төҙөлөшөн һаҡлап), ағымлы реакторҙарҙа (245°С т‑рала һәм 8—9,5 МПа баҫым аҫтында) һөлдә каркасына тотороҡлолоҡ биреү, сепараторҙар аша үткәреү (90—160°С; 0,06 МПа), өҫтәмә ҡыҙҙырыу үткәргәндән һуң, герметик тараларға (сөнки аэрогель һауа менән контактҡа ингәндә һыу парҙарын еңел һеңдерә һәм йылы үткәрмәүсәнлеген юғалта) һалыу (киҫәксәләренең дәүмәле 0,315 мм кәмерәк булған ҡойолоп тороусан порошок) стадияларынан тора. Аэрогель хроматографияла адсорбенттар, катализда таратыусылар сифатында, минераль майҙарҙы, спирттарҙы, аминокислоталарҙы һ.б. таҙартыу, самолёттар төҙөү, йыһан һәм криоген техникаһында, медицина сәнәғәтендә йылылыҡ үткәрмәү һәм вакуум һаҡлау, көнкүрештә һәм сәнәғәттә ҡулланылыусы һыуытҡыс ҡулайламаларын эшләү өсөн файҙаланалар.
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Часто задаваемые вопросы об аэрогеле (проект «Стардаст») (инг.)
- Тепловые свойства кремниевого аэрогеля (инг.)
- Научный блог, посвящённый аэрогелю и всему, что с ним связано (инг.)
- Теплопроводность, плотность, температура применения гибкой теплоизоляции на основе Аэрогеля Теплофизические свойства (урыҫ.)


text:
Мандельброт күплеге
Мандельброт күплеге — комплекс яҫылығында c күплеге нөктәләр өсөн итерация һаны эҙмә-эҙлелеге ҡайҙа осраша. Йәғни мәҫәлән, шул c күплеге өсөн шул ысын R була, бөтәһе натураль n менән |zn|<R тигеҙһеҙлеге үтәп сыға.
Мандельброт күплеге береһе билдәле фракталдан, шулай уҡ төҫлө визуализацияларға арҡала, математикадаң ситенәға.
Беренсе тапҡыр Пьер Фату француз математигы менән үҙенсәлектәрген 1905 йылда. Бенуа Мандельброт профессоры был маҡсатҡа компьютер ҡулланған беренсе кеше менән булған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бенуа Мандельброт, Ричард Л. Хадсон (Не)послушные рынки: фрактальная революция в финансах = The Misbehavior of Markets — М.: «Вильямс», 2005. — С. 400. — ISBN 5-8459-0922-8.


text:
Пьер-Симон Лаплас
Пьер-Симо́н Лапла́с (франц. Pierre-Simon de Laplace; 23 март 1749 — 5 март 1827) — күренекле француз математигы, физигы һәм астрономы; Күк йөҙө механикаһы, дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре, ихтималлылыҡ теорияһына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле. Ғәмәли математика һәм астронимия өлкәһендәге хеҙмәттәре баһалап бөткөһөҙ. Ул был фән өлкәләрен камиллаштыра. Француз география йәмғиәте ағзаһы булып тора.
Урта хәлле фермер ғаиләһендә тыуған. Ҡыйынлыҡ менән башланғыс белем ала. Һәләте һәм ныҡышмалалағы математика, физика, астронимия фәндәрен үҙ аллы өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрономия өлкәһендә ҙу уңыштарға өлгәшә. Ай (күк есеме), Юритер (планета), Сатурн (планета) кеүек күк есемдәре хәрәкәтен ентекле өйрәнеп ғилми аңлатма бирә.
Фәнни эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтлеһе — планеталар яралыуы тураһында беренсе фекерҙәр.
Физика өлкәһендә һауа тығыҙлығы, бейеклек, дымлылыҡ менән бәйле баромнтрик формуланы асыуы менән билдәле. Шулай уҡ геодезия, рефракция теорияһы меән шөғөләнә, Йылылыҡ теорияһын камиллаштыра,калориметр уйлап таба, флогистон теорияһына ҡаршы көрәшә. Капиллярлыҡ теорияһы өлкәһендә эшләй, капиляр баҫым менән бәйле Лаплас законын аса.
Ғалим хөрмәтенә аталғандар:
- Ай (Күк есеме);
- 4628 Лаплас астероиды;
- математикала күп һанла терминдар һәм төшөнсәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Белл Э. Т. Творцы математики. М.: Просвещение, 1979.
- Коперник, Галилей, Лаплас, Эйлер, Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова). Челябинск: Урал, 1997.
- Воронцов-Вельяминов Б. А. Лаплас. — М.: Наука, 1985. 288 с.
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- 23 март көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1749 йылда
- Францияла тыуғандар
- 5 март көнө вафаттар
- Вафаттар 1827 йылда
- Парижда вафат булғандар
- Алфавит буйынса астрономдар
- Франция астрономдары
- Алфавит буйынса математиктар
- Франция математиктары
- XVIII быуат математиктары
- XIX быуат математиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Франция механиктары
- Француз академияһы ағзалары
- Франция эшке эштәре министрҙары
- Француз фәндәр академияһы ағзалары


text:
Диод
Диод (бор. грек. δις[1] — ике һәм -од[2]) — электроникала Вольт-Ампер характеристикаһы һыҙыҡса булмаған ике электродлы электрон компонент.
Хәҙерге ваҡытта иң таралған тип диод булып «ярым үткәргес диод» булып тора. Был тип диод ғәҙәттә ярым үткәргес материал киҫәгенән һәм уға тоташтырылған ике электродтан тора.
«Лампа диоды» (вакуум көпшә диоды) (хәҙерге ваҡытта һирәк ҡулланыла, бары тик ҡайһы бер юғары-егәрлек технологияларында) ул ике электродлы вакуум көпшә.
Диодтың ғәҙәти функцияларының береһе ул электр тогын бер йүнәлештә ебәреү (был йүнәлеш диодтың «туры» йүнәлеше тип атала), ә ҡаршы йүнәлештәге токты тотҡарлау («кире» йүнәлеш). Шулай итеп, диод тураһында кире клапандың электрон версияһы тураһында кеүек фекер йөрөтөргә була. Диодтың был бер йүнәлешле тотошо электр тогын турайтыу тип атала, һәм алмаш токты даими токка әүерелдереү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ радиоалғыстарҙа радиосигналдарҙан модуляцияланған мәғлүмәтте сығару өсөн ҡулланыла.
Шулай ҙа, диодтар үҙен, күрһәтелгән «ҡабыҙыу-һүндереү» ғәмәленән ҡатлаулыраҡ тоторға мөмкин. Ярым үткәргес диодтар туры йүнәлештә билдәле «буҫаға» көсәнеше ҡуйылғансы электр тогын үткәрә башламайҙар (был хәлдәге диодты «туры йүнәлештә көсәнеш ҡуйылған» тип атайҙар). Туры йүнәлештә көсәнеш ҡуйылған диодта көсәнеш төшөүе ток үҙгәреү менән әҙ генә үҙгәрә һәм температураның функцияһы булып тора; был эффектты температура датчигы яһау өсөн йәки сағыштырыу өсөн көсәнеш булдырыу өсөн ҡулланырға мөмкин.
Ярым үткәргес диодтар линиялы булмаған электр характеристикаларына эйә, быны уларҙың P—N уҙыуының конструкцияһын үҙгәртеп модификацияларға була. Был күп төрлө функцияны үтәй ала торған махсус маҡсатлы диодтарҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, Зенер диодтары көсәнеште регуляциялау өсөн, Тау ишелеү — осоп үтеү диодтары (рус. лавинно-пролетный диод, eng. avalanche diodes ) схемаларҙы юғары көсәнеш һикереүҙәренән һаклау өсөн, варактор диодтары радиоалғыстарҙа һәм телевизорҙарҙа электрон рәүештә канал һайлау өсөн, Ганн диодтары, туннель диодтары һәм IMPATT диодтары радио йышлыҡтағы тирбәнештәр генерациялау өсөн, ә яҡтылыҡ һибеүсе диодтар яҡтыртыу өсөн ҡулланыла. Туннель диодтарына кире ҡаршылыҡ хас, был үҙенсәлек уларҙы ҡайһы бер төр схемаларҙа файҙалы итә.
Диодтар беренсе ярым үткәргес йыһазы булған. Кристалдарҙың электр тогын турайту һәләтен немец физигы Фердинанд Браун 1874 йылда асҡан[3]. Беренсе бесәй мыйығы диоды дип аталған ярым үткәргес диодтар 1906 йыл тирәһендә, гален кеүек минерал кристалдарҙан яһалған. Хәҙерге ваҡытта, күпселек диодтар кремнийҙан яһала, шулай ҙа, германий һымаҡ ярым үткәргестәр ҙә ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Тарих
Термион һәм ҡаты есем диодтар параллель рәүештә эшләнеп сығарылған.
1873 йылда Фредерик Гутри термион диодтар эшләүенең төп принцибын асҡан. Гутри уңай ҡоролған электроскоптың ҡоролмаһын уның янына ергә тоташтырылған аҡ ҡыҙған металл киҫәген китереп (тейҙермәйенсә) алып булғанын асҡан. Шуны уҡ кире ҡоролған электрод өсөн ҡулланырға мөмкин булмаған, был токтың бер генә йүнәлештә үткәнен күрһәткән.
1880 йылдың 13 февралендә Томас Эдисон был принципты бәйһеҙ рәүештә тағын бер тапҡыр асҡан. Был ваҡытта Эдисон уның яҡтылык лампаларының күмер ептәре гел тиерлек ыңғай ҡоролған яғында янып сығыуҙың сәбәбен тикшергән. Уның быяла корпусҡа иретеп йәбештерелән металл электродлы махсус лампаһы булған. Был йыһазды ҡулланып, ул ҡыҙған ептән вакуум аша металл тәлинкәгә күҙгә күренме торған ток уҙыуын раҫлаган, әмма был күренеш тәлинкә уңай «ҡоролмаға тоташтырылғанда» ғына булған.
Эдисон даими ток вольтметрында уның модификацияланған яҡтылыҡ лампаһы эффектив рәүештә резисторҙы алмаштырыусы схеманы эшләп сығарған. Эдисон ошо асышы өсөн 1884 йылда патент менән бүләкләнгән. Ул ваҡытта андый йыһазды ғәмәлдә ҡулланырға мөмкин булмаған. Шулай итеп, патент берәр кеше Эдисон эффектына ҡулланылыш тапкас ҡына ғәмәлгә инергә тейеш булған.
Джон Амброзе Флеминг (Маркони Компанияһының фәнни кәңәшсеһе һәм элек Эдисонға эшләгән кеше) Эдисондың эффектына нигеҙләнеп теүәл радиодетектор яһарға мөмкин икәнен тапҡан. Флеминг беренсе ысын термион диодҡа Британияла 1904 йылдың 16 ноябрендә патент алған.
1874 йылда немец ғалимы Карл Фердинанд Браун кристалдарның «бер йүнәлештә үткәрүсәнлеген» асҡан. Браун кристалл электр туратҡысында 1899 йылда патент алған. 1930 йылда Баҡыр оксиды һәм кремний турайтҡыстары эшләп сығарылған.
1894 йылда һинд ғалимы Джагадиш Чандра Бозе беренсе булып радио тулҡыднары детекцияһы өсөн кристалдны ҡулланған. Кристалл детектор ғәмәлдә эшләүсе йыһазға Гринлиф Витье Пикард тарафыннан әүерлдерелгән. Был ғалим 1903 йылда кремний кристалл детекторҙы уйлап сығарған һәм 1906 йылдың 20 ноябрендә уның өсөн патент алған. Башҡа тәжрибә үткәрүселәр күп төрлө башҡа матдәләр ҡулланып ҡарағаднар, быларҙың иң киң ҡулланылғаны минерал гален (аҡ ҡурғаш сульфиды) булып тора. Башҡа матдәләр бер ни тиклем яҡшырак эш тәҡдим итһәләр ҙә, гален киңерәк ҡулланылған, чөнки уның хаҡы арзан булған һәм уны табырға еңелрәк булған. Был элекке радио яйланмаларындағы кристалл детектор менән бергә яйлана торған тимерсыбыҡ нөктә контакты («бесәй мыйығы»); ул контактны ҡул ярҙамында кристалл өҫлөгө буйынса хәрәкәткә килтерергә мөмкин булған, был оптималь сигнал табыу өсөн эшләнгән. Был ышаныслы булмаған йыһаз термион диодтар тарафынан тиҙ ҡыҫрыҡлап сығарылған, әмма кристалл детектор һуңынан, 1950 йылдарҙа, арзан германий диодтар эшләнгәс, доминант ҡулланышҡа кире ҡайтҡан. Асылыу ваҡытында, былай йыһаздар турайтҡыстар булараҡ мәғлүм булған. 1919 йылда Вильям Генри Экклз грексанан «диа» (аша, арҡылы мәғәнәһендә) һәм «од» (ὅδoς — «юл»[2]) һүҙҙәренән «диод» терминын уйлап сығарған.
Термион һәм газ хәлендәге диодтар
Термион диодтар улар термион лампа йыһаздар (шулай уҡ вакуум көпшәләр, трубкалар йәки лампалар атамаһы аҫтында ла мәғлүм). Термион диодтар — быяла конвертта вакуум эсендә электрод йыйылмалары.Иң тәүге өлгөләр ҡыҙҙырыу яҡтыртыу лампаларына бик оҡшаш булған.
Термион лампа диодтарында, йылыткыс ҡоролма аша уҙыусы ток ситтән катодты йылыта, катодка барий һәм стронций оксидтары йүгертелгән, улар һелтеле ер металл оксидтары; был матдәләрҙе һайлау сәбәбе — «электрондарҙы сығарыу эшенең» әҙ булуы. (Ҡайһы бер лампаларҙа турынан-туры йылытыу ҡулланыла, бында йәтмә йылыткыс һәм катод ролдәрен үтәй). Йылылыҡ электрондарҙың вакуумға термоэмиссияһының сәбәбе була. Эштең алдағы стадияһында, анод тип аталған уратыусы металл электрод уңайлы ҡоролған һәм ул сығарылган электрондарҙы үҙенә тарта.
Шулай ҙа, кире көсәнеш ҡуйылғанда, электрондар йылытылмаған анод өҫлөгөнән еңел сыҡмайҙар. Тимәк, кире ток юҡ тейерлек. XX-се быуатта, лампа диодтары аналог сигнал техникаһында ҡулланылған һәм күп туҡланыу тәьмин итеүсе яйланмаларҙа турайткыстар булараҡ ҡулланған. Хәҙерге ваҡытта лампа диодтарҙың ҡулланылыш өлкәләре — гитара көсәйткестәрендә һәм high-end аудио көсәйткестәрендә һәм шулай уҡ махсус юғары көсөргәнеш йыһаздарында.
Ярым үткәргес диодтар
Хәҙерге заман ярымүткәргес диоды кремний кеүек ярымүткәргес кристалынан яһала, шул кристалға башҡа матдәләр өҫтәлә. Бер яҡта тиҫкәре ҡоролған киҫәксәләр е (электрондар) булған өлкә булдырыла, ул n-тип ярымүткәргес тип атала, йә икенсе яҡта уңай ҡоролма йөрөтүселәре электрон тишектәре булған өлкә p-тип ярымүткәргес тип атала. Диодтың электродтары был ике өлкәнең һәр береһенә тоташтырылған. Был өлкәләр араһындағы сик PN уҙыуы тип атала, бында диодтың функцияһы башкарыла. Кристалл электрондар ағымын катод тип аталыусы n-тип яҡтан анод тип аталыусы p-тип яҡҡа үткәрә, ә кире йүнәлештә үткәрмәй. Шулай ҙа, «шартлы ток» анодтан катодҡа таба, уҡ күрһәткән йүнәлештә аға (был электрондар ағымына ҡаршы йүнәлештә, сөнки электрондарҙың ҡоролмаһы тиҫкәре). Башҡа тип ярымүткәргес диод, Шоттки диоды тип атала, ул металл һәм ярымүткәргес контактыннан яһала.
Ток-көсөргәнеш характеристикаһы
Ярымүткәргес диодтың схемала тотошо ток—көсәнеш характеристикаһы, йәки I—V графигы менән тасуирлана (аҫтағы графикты ҡарағыҙ). Графикта бөгөлгән линияның формаһын ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләрҙең ярымүткәргестәр араһындағы p—n уҙыуында урынашҡан мохтажлыҡ өлкәһе (урыҫ. зона истощения) (ирекле ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләргә мохтажлыҡ мәғәнәһендә) аша хәрәкәте билдәләй. p—n уҙыуы беренсе мәртәбә хасил булгас, ирекле электрондар N-ҡушылмалы өлкәнән күп һанлы тишетләр (электрон өсөн буш урындар) булған P—ҡушылмалы өлкәгә үтәләр, һәм электрондар тишектәр менән «рекомбинациялай». Ирекле электрон тишек менән рекомбинацияланғанда, электрон да, тишек тә юҡ булалар; N яғында «ултыраҡ» уңай ҡоролған донор ҡала, ә P яғында тиҫкәре королған акцептор ҡала. p—n уҙыуы тирәһендә өлкә ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләрһеҙ ҡала һәм шулай итеп үҙен изолятор кеүек тота.
Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
Һылтанмалар
- Диод — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Объяснение работы диодов и транзисторов на аналогии с водопроводом
- Сравнение выпрямительных свойств транзистора и диода
- http://www.pilab.ru/csi/AUK/Microelectr/page38.html Раздел 3. «Диоды». Лекция № 8. Тема 3.2. Выпрямительные и детектирующие диоды
- http://tiristor.net/analogi-2 Таблицы аналогов диодов и тиристоров, зарубежные и отечественные
- Как устроены и работают полупроводниковые диоды
Иҫкәрмәләр
- ↑ Словарь по кибернетике / Под редакцией академика В. С. Михалевича — 2-е. — Киев: Главная редакция Украинской Советской Энциклопедии имени М. П. Бажана, 1989. — 751 с. — (С48). — 50000 экз. — ISBN 5-88500-008-5.
- ↑ 2,0 2,1 www.yourdictionary.com: суффикс -од (ode) (недоступная ссылка с 22-05-2013 (640 дня) — история, копия)(инг.)
- ↑ Diode
- ↑ А. В. Баюков, А. Б. Гитцевич, А. А. Зайцев и др. Полупроводниковые приборы: диоды, тиристоры, оптоэлектронные приборы. Справочник / Под ред. Н. Н. Горюнова — 2-е изд., перераб. — М.: Энергоатомиздат, 1984. — С. 13—31. — 744 с., ил с. — 100000 экз.


text:
Апрель (Алағарай)
Апрель (Алағарай)
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Тыуыуҙар[үҙгәртергә]
Үлемдәр[үҙгәртергә]
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 2 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара балалар китабы көнө
- 2 Апрель (Алағарай) - Халыҡтарҙың берләшеү көнө
- 7 Апрель (Алағарай) - Бөтә донъя сәләмәтлек көнө
- 12 Апрель (Алағарай) - Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө
- 18 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө
- 23 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғын яҡлау көнө
- 24 Апрель (Алағарай) - Бөтә донъя туғанлашҡан ҡалалар көнө
- 24 Апрель (Алағарай) - Йәштәрҙең халыҡ-ара теләктәшлек көнө
- 29 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара бейеү көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 7 Апрель (Алағарай) - Һыу аҫты кәмәләрендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө
- 8 Апрель (Алағарай) - Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре көнө
- 8 Апрель (Алағарай) - Хәрби комиссариаттар хеҙмәткәрҙәре көнө
- 11 Апрель (Алағарай) - Фашистик концлагерь тотҡондарын халыҡ-ара азат итеү көнө
- 12 Апрель (Алағарай) - Космонавтика көнө
- 15 Апрель (Алағарай) - Фән көнө
- 15 Апрель (Алағарай) - Радиоэлектрон көрәш буйынса белгес көнө
- 26 Апрель (Алағарай) - Радиация аварияларында һәм фажиғәләрендә һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө
- 30 Апрель (Алағарай) - Янғындан һаҡлау көнө


text:
Краснодар крайы
Краснода́р крайы — Рәсәйҙең көньяғында Төньяҡ Кавказдың көньяҡ-көнбайышында урынлашкан Рәсәй Федерацияһы субъекты. Рәсәй Федерацияһының Көньяҡ федераль округына ҡарай. 1937 йылдың 13 сентябрендә ойошторолған. Ростов өлкәһе, Ставрополье крайы, Ҡарасәй-Черкес Республикаһы, Адығ Республикаһы һәм тулыһынса танылмаған Абхаз Республикаһы менән сиктәш. Диңгеҙ аша Украина (Крым) менән сиктәш.
Административ үҙәге — Краснодар ҡалаһы.
Край биләмәһе ярҙары төньяҡ-көнбайыштан Азов диңгеҙе менән, төньяҡ-көнбайыштан Ҡара диңгеҙ менән йыуыла.
-
Краснодарский край.png
Край картаһы
-
-
-
Регионда Сочи курорты урынлашҡан.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Краснодарского края
- Портал исполнительных органов государственной власти Краснодарского края
- Совет муниципальных образований Краснодарского края


text:
Сократ
Сокра́т (469 б.э.т. тирәһендә, Афины — 399 б.э.т., Афины) — Боронғо Греция философы. Уның тәғлимәте материалистик натурализмдан идеализмға боролошто билдәләй. Сәйәси дошмандар тарафынан язалап үлтерелгән. Уның эшмәкәрлеге - антик фәлсәфәнең һынылыш моменты. Ул, үҙенең төшөнсәләрҙе анализлау ысулы (майевтика, диалектика) һәм яҡшылыҡты белемгә тиңләшеүе менән философтарҙың иғтибарын кеше шәхесенең әһәмиәтенә йүнәлткән.
Йөкмәткеһе
Сократ тураһында сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Сократтың атаһы Афинала һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә торған кеше булған. Сократ үҙе бер нәмә лә яҙып ҡалдырмаған. Ул үҙенә кәсеп итеп урамдарҙа, майҙандарҙа кешеләргә вәғәҙ һөйләп, уларҙы хаҡлыҡҡа өйрәтеп йөрөүҙе һайлаған. Сократтың фәлсәфи фекерҙәре уның шәкерттәре, замандаштары, шулай ук һуңыраҡ осорҙа йәшәгән кайһы бер ғалимдар тарафынан яҙып ҡалдырылған. Был яҡтан ҡарағанда, бигерәк тә Платон, Ксенофонт әҫәрҙәрен алырға була. Сократ — үҙенең әңгәмәләштәренә йоғонто яһауҙа ҙур һәләткә эйә шәхес.
Философияла Сократ ысулдары[үҙгәртергә]
Башҡаларға үҙенең фекерҙәрен ул көсләп таҡмай, бәлки уларҙы үҙенсә аңлаған хәҡҡәткә бойһондора. Сократтың мәсләге объектив идеализм була. Уныңса, доньяла башлыса универсаль аҡыл хәрәкәт итә. Алла, уның аңлауы буынса (был төшөнсәне ул һирәк булһа ла ҡуллана), боронғо грек мифологияһындағы күп аллалыҡ «вәкиле» лә, шулай уҡ дин тәғлимәте яҫылығында аңлашыла торған монотеистик (бер аллалык мәғәнәһендәге) Алла ла түгел. A. Ф. Лосев фекеренсә (ә ул — боронғо гректарҙың фәлсәфи хеҙмәттәрен турынан-туры руссаға тәржемә итеүсе), дан алған демонсылыҡ (daimnonion) риүәйәттәренә лә киң ҡарай. Сократ кешенең тәнен һәм йәнен бер-береһенә ҡаршы ҡуя. Тойғолар, аффекттар — тән фиғеле, ә йән фиғеле ул — акыл. Сократ үҙенең фәлсәфәһендә яҡшылыҡ, гәҙеллек принциптарына ҙур иғтибар бирә. Уныңса, был киммәттәр үҙҙәрен белемдә, аҡыллылыҡта табалар. Сократтың фекеренсә, яҡшылыктың һәм яманлыктың ниҙән килеп сыҡҡанын белгән кеше тормош тәжрибәһендә насар эштәр эшләмәҫтер. Быны, әлбәттә, Сократтың бер ҡатлылығы менән аңлатырға кәрәктер. Хәйер, кешеләрҙең белемдәре менән ғәмәли эштәре араһындағы ҡаршылыҡ (быларҙыңң бер-береһенә тура килмәү осраҡлары) Сократҡа ла мәғлүм булған. Сократ идарә итеүҙәге барлыҡ (монархия, тиранлыҡ, аристократия, демократия кеүек) формаларҙы ла тәнҡитләй. Бының нигеҙе — ошо формаларҙың һәр береһенә хас булған ғәҙелһеҙлек. Сократ йәмғиәттәтә, ғөмүмән, дәүләт органы булыуына ҡаршы түгел. Ләкин ул ғәҙеллек принциптарында хәрәкәт итергә тейеш. һәм хакимлек итеү эше халыктың иң яҡшы, тәжрибәле, намыҫлы, ғәҙел кешеләренә йөкләнергә тейеш, тип фекер йөрөтә. Сократтың әхләки мәсьәләләр буйынса ҡайһы бер фекерҙәре бөгөнгө көн өсөн дә гибрәтле. Мәҫәлән, ул былай тигән: «Мин һеҙгә — олоға ла, кесегә лә — шул нәмәне әйтеп килдем: беренсе сиратта байлыҡ йәяки тәнегеҙ тураһында түгел, бәлки йәнегеҙ тураһында ҡайғыртығыҙ. Мин һеҙгә әйтә инем: кешенең даны аҡсанан тормай, нәҡ киреһенсә, дан үзе кешеләргә байлыҡты ла, шулай уҡ башҡа яҡшылыҡтарын да килтерә. Былу — кешеләрҙең шәхси тормошонда ла, уның ижтимағи эшендә лә шулай» [1].
Үлеме[үҙгәртергә]
Сократтың ғөмөрө фажиғәле рәүештә өҙөлә. Уны аллаларҙы тәҡдир итмәүҙә, ниндәйҙер яңы аллалар тураһында вәсвәсә алып барыуҙа, шулай уҡ йәштәрҙе боҙоуҙа ғәйепләйҙәр (Диоген Лаэрт-ский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов.— M., 1979.— С. 116). Сократтың фекерҙәштәре уға төрмәнән касыу мөмкинлеген еткерәләр. Ләкин ул баш тарта, ғәҙелһеҙ язаланыуҙан ҡасмай. Атаҡлы рус философы B. C. Соловьев Сократтың яҙмышы тураһында былай тигән: «Сократтың үлеме ул — шәхси һәм тарихи кисаларҙан тыш булган фажиға. Дөрөҫлөк үлемгә хөкем ителә. Дөрөҫлөктө яҡлаусы, тәҡвә кеше үлтерелә. Ул дөрөҫлөктө яҡлағаны, ахырға хәтле үҙенең әхләки бурысын үтәргә ымтылыуҙары өсөн үлтерелә» [2]. Сократ антик философия тарихына тирән һәм мөстәкил фекер эйәһе, хәкиҡәткә ирешеүҙә эҙләнеүсе булып керә.[3].
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Сократ» — статья в Новой философской энциклопедии (урыҫ.)
- Сократ на Encyclopedia channel (230 биографических фильмов об исторических личностях). (урыҫ.)
- http://ec-dejavu.ru/s/Socrates.html


text:
18 март
18 март — григориан стиле буйынса йылдың 77-се (кәбисә йылында 78) көнө. Йыл аҙағына тиклем 288 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1980 — «Плесецк» космодромында сторт позицияһында «Восток-2М» космик карабы шартлай, һөҙөмтәлә 48 кеше һәләк була, күп кешеләр тән йәрәхәттәре ала.
- 1989 — Сираттағы грузин-абхаз конфликты башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1858 — Рудольф Дизель, немец инженеры һәм уйлап табыусыһы, беренсе эске яныулы двигатель төҙөүсе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1584 — Урыҫ батшаһы Иван IV Грозный.


text:
Мөхәррәм
Мөхәррәм — һижри иҫәп менән йылдың беренсе айы. 29 йәки 30 көндән килә.
Мөхәррәм айының тәүге йома көнөндә — был иһә Миләди йыл иҫәбе менән 622 йылдың 16 июле була, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт Мостафа салалаһу ғәләйһи үә сәләм Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килә. Һижри иҫәп Мөхәррәм айының беренән башлана. Мөхәррәм — изге ай, хәрәм ай. Был айҙа һуғыштар, яу сабыуҙар тыйыла.
Мөхәррәм айының 10-сы көнө, Ғәшүрә. Ул айҙың иң мөбәрәк көнө. Ғәшүрә көнө изге мосолман байрамдарынан иҫәпләнә, ун ваҡиға хөрмәтләп иҫкә алына. Шуның өсөн был көндө биргән саҙаҡалар иң изгеләрҙән иҫәпләнә.
Мөхәммәт пәйғәмбәр "Рамаҙан айынан һуң ураҙа тотор өсөн иң яҡшы ай — Мөхәррәм..."- ти.
16 мөхәррәм — эске Рәсәй мосолмандарының рәсми рәүештә Ислам динен, Ҡөръән Кәрим хөкөмдәрен, Аллаһы Тәғәләнең рәхмәт юлын үҙ ихтиярҙары менән саф күңелдән ҡабул итеү көнө. Һижри йыл менән 310 йыл, миләди йыл менән 922 йыл.


text:
Үрғуян
Үрғуян (лат. Lepus europaeus) — һөтимәрҙәр ырыуындағы, ҡуяндар ғаиләһендәге йенлек.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Эре ҡуяндар нәҫеленән. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 57-68 см; ауырлығы 4-6, һирәк осраҡта хатта 7 кг тарта. Рәсәй биләмәһендә иң эре ҡуяндар Себерҙә һәм Көнсығыш себерҙә осрай. Аҡ ҡуяндан оҙон ҡолаҡлы, ҡойроғоноң да оҙонораҡ булыуы менән айырыла. Йомшаҡ ҡарлы, шулай уҡ ҡар ҡатламы йоҡа булған урындарҙы үҙ итә. Йәй көнөндә тиреһе һоро, ерән һоро төҫтәрҙә була. Тыштан ялтырап тора.
Төләүе[үҙгәртергә]
Башҡа ҡуяндар кеүек үк үрғуян марттың икенсе яртыһында (75-80 көн) һәм ноябрь аҙағында. Әгәр ҡыш йылы килһә декабрҙә лә төләйҙәр.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яланда һәм далала йәшәй. Төнгө йәшәү тормошон алып бара. Төрлө үҫемлектәр менән туҡлана. Йөклөлөк ваүыты 4-48 көн. Инә үрғуян йылына 2-4 тапҡыр үрсем килтерә. 1-6-шар бала тыуҙыра.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Заяц-русак(урыҫ.)
- Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий: Заяц-русак(урыҫ.)
- Охота на зайцев(урыҫ.)


text:
Мосолман байрамдары
Мосолман байрамдары- мосолмандар байрам иткән байрамдар. Ислам динендә 13 байрам телгә алына һәм үткәрелеп килә. Иң ололары-Ураҙа ғәйете һәм Ҡорбан ғәйете.Улар Мөхәммәд СҒС ваҡытынан уҡ байрам ителә. Байрамдар ай календары буйынса үткәрелә.
Йөкмәткеһе
Ураҙа байрамы[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Ураҙа
Ғәрәпсә Ғәйдел Фитыр көнө тип йөрөтөлә. Рамаҙан ураҙаһы тамам булғандан һуң өс көн байрам ителә. Байрамдың башы Шәүүәл айының беренсе көнөнә тура килә. Был көндә мосолмандар мәсеттәргә йыйылып ғәйет намаҙы башҡара. Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарын ярлыҡауҙы һорап теләктәр теләйҙәр. Рамаҙан иң изге ай- сөнки был айҙа Ҡөрьән китабы иңдерелә башлаған.Мәтдт мөмкинселектәре булған мосолмандар ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә йәки мәсеткә фытыр саҙаҡаһы бирә. Рамаҙан айы барышында ураҙа тотоусы кешеләрҙе киска ашҡа, Ифтарға(ауыҙ асырға) йыйыу йолаһы бар.
Ҡорбан ғәйете[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Ҡорбан байрамы
Ҡорбан байрамы Зөлхиззә айының 10-сы көнөнә тура килә. Ул ураҙа байрамынан һуң 70 көн үткәс билдәләнә һәм өс көн дауам итә. Был көндө мөсолмандар иртүк тороп төркөм-төркөм йыйылып "Аллаһу әкбәр, Аллаһу әкбәр" тип тәҡбир әйтеп, юлда туҡтай - туҡтай мәсеткә йүнәлә. Унда ғәйет намаҙы уҡыйҙар.Аллаһы тәғәләнән ярлыҡау һорайҙар. Мосолмандар был көндө махсус намаҙ уҡырға һәм күңелдәрен Аллаһыға йүнәлтергә тейештәр. Ҡәғбә храмын төҙөгән Ибраһим пәйғәмбәр Ябраил фәрештәнән "ҡара ташты" алғас, үҙенең Аллаһыға бирелгәнен күрһәтеү өсөн, улы Исмәғилде Ҡорбан итмәксе була(37, 97-110 аяттар). Ләкин шәфҡәтле Аллаһы Тәғәлә, фәрештә аша бәрән ебәреп, уның улын ҡотҡара.
Ғәрәфә көнө[үҙгәртергә]
Ҡорбан байрамынан алдағы көн. Мосолмандар өсөн был изге һәм мөбәрәк көн иҫәпләнә. Был көндө, йәғни Зөлхиззә айының 9-сы көнөндә улар Мәккәгә Ғәрәфәт тауы итәгенә күмәкләшеп намаҙ уҡырға йөрөй торған булғандар.
Һижриәт көнө[үҙгәртергә]
Икенсе төрлө күсеү көнө тип йөрөтөлә. Был көн сәфәр айының 26-сы көнөндә билдәләнә. Ислам диненең сөнни мәзхәбендәге мосолмандар, 13 йыл буйы Мәккә кешеләрен ислам диненә өндәгәндән һуң, ошо кистә хәҙрәти Рәсүл СҒС, хәҙрәти Әбүбәкер менән бергәләшеп, Мәҙинәи Мөкәрәмәнәнән сығып, Мәҙинәи Мөнәүәрә ҡалаһына барып еткәндәр.Ошонан һуң Ислам дине тиҙ арала тарала башлай, көсәйеп китә. Шуға күрә мосолмандар был көндө мөбәрәк күрәләр. Әммә Шиғый мәзһәбендәге мосолмандар был көндө байрам итмәйҙәр.
Мәүлид байрамы[үҙгәртергә]
Ғәрәпсә тыуған көн мәғәнәһендә. Рәбиғүл әүәлдең 12- се кисендә ҡояш байыу менән башлана.Был бөтә мосолмандарының донъя һәм әхирәт сәғҙәттәренә сәбәп булған Мөхәммәд СҒС тыуған көнө. Ул миләди йылы менән 570 йылдың 27 апрелендә Мәккәи Мөкәрәмәлә Ҡорайыш ҡәбиләһенең ярлы шим ырыуында донъяға килә.632 йылда вафат була.Мәүлит байрамында мәсеттәрҙә пәйғәмбәребеҙгә бағышлап хөтбәләр уҡыйҙар, вәғәздәр һөйләйҙәр. Һәр кем салауат әйтә.
Миһраж кисәһе[үҙгәртергә]
Ғәрәпсәнән ауҙарһаҡ, Миһраж- юғарыға күтәрелеү, күккә ашыу тигәнде аңлата. Ҡөрьәндең 17 сүрәһендә әйтелгәнсә Мөхәммәд СҒС уяулы - йоҡоло килеш ятҡанда яҡтылыҡ баҫҡысы буйлап Аллаһы Тәғәлә менән һөйләшергә күккә ашҡан. Шул ваҡиғаны иҫтә ҡалдырыу йөҙөнән мосолмандар рәжәп айының 27-се кисендә миһраж үткәреүҙе ғәҙәткә индергәндәр
Рәғәиб кисәһе[үҙгәртергә]
Рәжәб айының беренсе йомаһына ҡаршы кискә тура килә. Ошо кисте Мөхәммәдтең СҒС атаһы хәҙерәте Ғабдулла менән әсәһе хәҙрәти Әминә никахлашҡандар һәм беренсе тапҡыр күрешкәндәр.
Бәрәәт кисәһе[үҙгәртергә]
шәғбан айының 15 -се көнөнә тура килә. Изге кисә 14-се шәғбанда ҡояш байығас та башлана. Риүәйәттәргә ҡарағанда, кешеләрҙең бер йыллыҡ яҙмышы, бәхете, тормошондағы уңышы, рәхәт, етеш йәшәүе ошо кистә билдәләнә.
Ғәшүрә көнө[үҙгәртергә]
Ғәшүрә көнө мөхәррәм айының 10 көнөндә байрам ителә. Мөхәммәд пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре ошо көндө мөбәрәк һанап, ураҙа тотҡандар, изге ғәмәлдәр ҡылғандар.
Ҡәҙер кисе[үҙгәртергә]
Рамаҙан айының 26-сы көнөндә байрам ителә. МөхәммәдкәСҒС Ҡөрьән аяттары Аллаһынан ошо кистә иңдерелә башлаған тип аңлатыла. Уның изгелеге шунан килә. Хәҙерәте Рәсүл СҒС,ҡәҙер кисендә тәүбә ҡылған кешенең барлыҡ гонаһтарын Аллаһы Тәғәлә ярлыҡар, тип әйтеп ҡалдырған.Сөнки был кистә изге ғәмәлдәрҙең сауабы башҡа кистәргә ҡарағанда артыҡ була. Шуға күрә мосолмандар был төндө йоҡламай үткәрәләр. Мәсеттәрҙә намаҙ уҡыу, доға ҡылыу, Ҡөрьән уҡыу ойошторола.
Тәшриҡ көндәре[үҙгәртергә]
Ҡорбан ғәйетенән һуңғы өс көндө, йәғни, зөлхиззәнең 11,12,13- сө көндәрен Тәшриҡ көндәре тип атайҙар. Былар изге көндәр. Ғәрәфә көнөнөң иртә намаҙынан алып тәшриҡ көнөнөң икенде намаҙына ҡәҙәр, йәмәғәт намаҙынан һуң мосолмандар һәр урында ҡысҡырып "тәҡбир тәшриҡ" әйтәләр.Йәғни Аллаһы Тәғәлә хәҙрәттәрен ололайҙар


text:
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ — Йәмғиәт төҙөлөшөн, тормошон һәм эшмәкәрлеген билдәләүсе ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре. Хоҡуҡтын конкрет ысынбарлығы, билдәләмәһе ғалимдын субъектив аңлауҙан килә. Ләкин төрлө юридик мәктәптәрҙен мәғәнәләре, дөйөм булып, хоҡуҡ буйынса тулығынса мәғлүмәт бирә ала. Хоҡуҡ мәғәнәғен, билдәләмәһен аңлау өсөн ҙур роль плюрализмда тора.
Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһына оҡшаш (объектив хоҡуҡ йәки закон, ҡануниәт). Бында хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһы һымаҡ хоҡуҡтын сығанаҡтарҙа таныла, уның йөкмәткеһе — Хоҡуҡ нормаһы.
Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ — хоҡуҡ системаһы. Бында хоҡуҡтарҙы аңлау, хоҡуҡ мәҙәниәте, хоҡуҡты тормошҡа ашырыу ҡушымта билдәләмәләр индерелә.
Йөкмәткеһе
- 1 Хоҡуҡ нормаһы
- 2 Хоҡуҡ тыуыу теориялары
- 3 Хоҡуҡ ғәйләләре
- 4 Хоҡуҡ билдәләре
- 5 Хоҡуҡ компаративистикаһы
- 6 Хоҡуҡтын философияһы
- 7 Хоҡуҡ доктринаһы
- 8 Хоҡуҡты өйрәнеү ысулдары
- 9 Рәсәй хоҡуҡ системаһы
- 10 Төшөнсәләр
Хоҡуҡ нормаһы[үҙгәртергә]
Хоҡуҡ нормаһы (урыҫ. норма права) — дәүләт менән танылған һәм ҡуйылған бөтәләрғә лә мотлаҡ булған ҡағиҙә.
Билдәләр[үҙгәртергә]
- Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәр көйләү
- Дөйөмлөк
- Бөтәләрғә лә мотлаҡ
- Дәүләт менән ҡуйыла
- Аныҡлыҡ, билдәлелек
- Система
Хоҡуҡ нормаһы ҡоролошо[үҙгәртергә]
Гипотеза[үҙгәртергә]
Диспозиция[үҙгәртергә]
Диспозиция — Енәйәттен билдәһен күрғәткән, енәйәт-хоҡуҡ нормаһы элементы.
Диспозиция була:
- Ябай. Енәйәттен тик исемен ғенә эйтә. Мәҫәлән: урлау, үлтереү.
- Һүрәтләү диспозиция. Енәйәттен шарттарҙы, тулығынса мәғлүмәт бирә.
- Һылтанма. Башҡа законға йәки статъяға ебәрә.
- Бланкет. Тулығынса мәғлүмәт ҡарау өсөн өҫтәмә закон ҡарарға кәрәк.
Санкция[үҙгәртергә]
Са́нкция (лат. sanctio — ҡаты, ҡәтғи ҡарар) — тәртипте боҙған субъектка насар эҙемтәһе килтерғән хоҡуҡ нормаһының элементы.
Санкциялар төрҙәре:
- Шарттар билдәләнғән санкция — юғары һәм түбән предел менән конкрет язаны биргән санкция (урыҫ. Относительно определённая)
- Альтернатив санкция — енәйәтсеғә язаны һайлау һоҡуғын биргән санкция. Мәҫәлән: штраф йәки иректән мәхрүм итеү
- Абсолют билдәле санкция — конкрет бер ғенә язаны биргән санкция (урыҫ. Абсолютно определённая)
- урыҫ. Отсылочная
- урыҫ. Кумулятивная
- урыҫ. Абсолютно неопределённая
Хоҡуҡ тыуыу теориялары[үҙгәртергә]
- Теология теорияһы. Закондар тәңрәнән бирелғән (Фома Аквинлы).
- Тәбиғи хоҡуҡ теорияһы: кеше тәбиғи хоҡуҡтары менән тыуа (йәшәү хоҡуғы, азатлыҡ хоҡуғы, тигеҙлек ). Вәкилдәре: Аристотель, Сократ, Платон, Гуго Гроций, Жан-Жак Руссо, Георг Вильһельм Фридрих Гегель.
- Психология теорияһы
- Нормативизм.
- Позитивизм. Позитивистар өсөн хоҡуҡ –дәүләт менән санкцияланған нормалар системаһы. Ошо билдәләмә буйынса закондын хоҡуҡ көсө суверендан, ил башлығынан килә (Томас Гоббс(1558-1679)). Артабан ошо идеяна Джон Остин, Габриэ́ль Фе́ликсович Шершене́вич һәм башҡа юристар яҡланылар.
- Материализм теорияһы
- Тыныслыҡ теорияһы
- Регулятор теорияһы
- Тарих мәктәбе. Вәкилдәр: Густав Гуго (1764 — 1844), Фридрих Карл Савиньи (1779 — 1861), Георг Пухта (1789 — 1846), Густав Гуго (1764—1844), Ф. Ю. Штоль, Карл Фридрих Эйхгорн. Густав фон Гуго (1764-1844), хоҡуҡтын тарихы мәктәбе нигеҙләүсе һүҙҙәре буйынса юриспруденция өс бүлектән торорға тейеш: юридик догматика, хоҡуҡ фәлсәфәһе, хоҡуҡ тарихы. Хоҡуҡ закон биреүсе ынтылышы ғына буйынса тыумай. Тарихи мәктәб хәҙерге ваҡытта булған тормошто яҡлай. Закон – хоҡуҡтын бер ғенә сынағы түгел. Хоҡуҡ етәксеғә ҡаршы тыуа ала (Римда претор хоҡуғы).
Хоҡуҡ ғәйләләре[үҙгәртергә]
Дөйөм хоҡуғы[үҙгәртергә]
Англо-сакс хоҡуҡ системаһы (дөйөм хоҡуғы системаһы) прецедентта нигеҙләнә. Система рим хоҡуҡтан әҙ алды, ләкин уны менән биҡ оҡшаш. Рим һәм англо-сакс юристар киң күләмдәге һөҙөмтәләрҙән ҡасырға тырышалар. Уларҙын төп ысул – актив казуистикаһы. Шулай уҡ дөйөм хоҡуҡ системаһы канон хоҡуҡтан да күп алды. Хоҡуҡ бер-нисә этаптарҙа төҙөлә. Беренсе этап Англияны Норманд Яулап алыуы (ингл. Norman conquest of England) менән бәйле. 1066 йылда Вильгельм I Яулап алыусы Англияға инә һәм үҙәкләштереү процесстарға юл аса. Үҙәкләштереү – хоҡуҡ төҙөлөү өсөн үтә кәрәкле шарт. Дөйөм хоҡуғы Король судтар менән төҙөлә. XIII быуаттан статут хоҡуғы ролә зурая. XIV —XIX быуаттарҙа ғәҙҙәлек хоҡуғы (лорд-канцлер суды) тыуа.
Англияла 1873 йылға тиклем суд процесста дуализм булды. Король судтар менән лорд-канцлер суды эшләне.
Роман-герман (континеталь)[үҙгәртергә]
Бер авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы XII—XIII быуаттарҙа, Ренесса́нс ваҡытында тыуҙы. Сөнки ошо ваҡытта университеттарҙа хоҡуҡты өйрәнерғә башланылар (Рене Давид). Башҡа авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы 1804 йылда Наполеон Кодексы баҫтырыу менән тыуа (С. С. Алексеев). Роман-герман хоҡуғы рим хоҡуғында нигеҙленә. Кодификацияланған Юстиниан Кодексы (529 йыл) уның нигеҙе.
Йола[үҙгәртергә]
Таҙа төрҙә хәҙерге ваҡытта ҡулланылмай. Ҡушма төрҙә Көньяҡ Африка Республикаһында һәм башҡа илдәрҙә ҡулланыла. Дәүләт органдары (мәҫәлән суд) ырыу ҡоролтайының ҡарарҙы тыңлай.
1240 йылда копт яҙыусы А. Фазаил Фетха Негаст африка ябай хоҡуғының уникаль документты яҙа. Ошо документ 1563-1931 Эфиопияның иң бғары закон булды.
Ябай хоҡуғының тағы бер документ – Кабары. Ул Имерн дәүләтенең башлығы һүҙҙәре.
XIX быуатта Африкала европа колониялар төҙөлә башлай. Колониаль хоҡуҡ тергеҙеү бара.Француз Африкала (Алжир, Марокко) – француз хоҡуҡ, британ Африкала (Көньяҡ Африка Республикаһы, Нигерия) – дөйөм хоҡуҡ, португал Африкала (Ангола, Мозамбик) – португал хоҡуҡ, бельгия Африкала (Конго)-бельгия хоҡуғы таралыш тапҡан. Колониаль власының ябай африка хоҡуғына бер талап булды: ул колониаль власт хоҡуғына ҡаршы булырға тейеш түгел. Шулай булғас ябай африка хоҡуғы ҡулланыыу дауам ителде, ләкин сикләнгән булды (1874 йылдағы ордонанс буйынса Гана өсөн). 1867 йылда Көнбайыш Африка Апелляция суды, 1902 йылда Көнсығыш Африка Апелляция суды британ властар менән төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта Африка хоҡуғы биҡ идеологияға буйһона. Традиционализм тенденцияғы бар (Сенегалда, Ганала 1960 йылда ябай африка хоҡуғы реабилитацияланған).
1963 йылда Танганьикала ябай хоҡуғы кодификацияллана.
Мосолман[үҙгәртергә]
Мәзһәб(ғәр. مذهب)(ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш)- мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәзһәб бар. Улар - хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәзһәбтәре. Был мәзһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Малик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикхын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәлн кешеләр булараҡ танылғандар. Мәзһәбтәр бер-береһенән фикхты аңлатыу һәм йолааларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәзһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәзһәбтә була ала.
Хоҡуҡ билдәләре[үҙгәртергә]
- Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәрҙе көйләү
- Дөйөмлөк
- Бөтәһенә лә мотлаҡ булыу
- Дәүләт менән ҡуйыла
- Аныҡлыҡ, билдәлелек
- Система
Хоҡуҡ компаративистикаһы[үҙгәртергә]
Хоҡуҡ компаративистикаһы – төрлө илдәрҙен закондарҙы һәм хоҡуҡты сағыштырыу фән. Хишматулла Бехруз буйынса 3 ботаҡтарға бүленә: методологик яғы (компаративистиканың ысулдары, уның шәхси һәм дөйөм ысулдары менән бәйләнеү, уның әғәмиәте), теоретик яғы (уның маҡсаттары, механизмы), прагматик яғы (кәңәштәр биреү). Сағыштырыу төрҙәре:
- Диахронн Сағыштырыу – үткән заманда булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу
- Синхронн сағыштырыу. Хәҙерге ваҡытта булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Уларҙен берҙәмлеккә тенденцияһын ҡарау.
- Бинар сағыштырыу. Паралель үсешкән хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Мәҫәлән япон һәм АҠШ хоҡуҡ системаһы.
- Асинхронн сағыштырыу. Дөйөм характеристикалар менән оҡшаш булмаған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу .
Компаративистиканың гносеология, онтология, интегратив маҡсаттары бар.
Компаративистика тарихы:
1829-1853 Германияла «Сит илдәрҙә хоҡуҡ журналы сығарыла»
1831 – Париж университетта компаративистика кафедраһы асыла
1843 – Г. Безелер герман һәм рим хоҡуҡты «Халыҡ хоҡуғы һәм юристар хоҡуғы» китапта сағыштыра.
Хоҡуҡтын философияһы[үҙгәртергә]
Хоҡуҡтын философияһы - фәлсәфә һәм юриспруденция бүлеге. Хоҡуҡтын мәғәнәһен тикшереү, хоҡуҡтын тормошта ролен аңлау. Хоҡуҡтын философияһы бүленә:
- хоҡуҡ онтологияһы – хоҡуҡтын ысынбарлығы, уның идеялар тураһында фән.
- Хоҡуҡ гносеологияһы – хоҡуҡты аңлау һәм уның методологияһы.
- Хоҡуҡ аксиологияһы
- Хоҡуҡ антропологияһы
- Хоҡуҡ герменевтикаһы
- Хоҡуҡ логикаһы
Хоҡуҡ доктринаһы[үҙгәртергә]
Хоҡуҡ доктринаһы (лат. doctrina — «белем, фән»[1]) —закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта дәғүәне юҡҡа сығарыу өсөн күренекле ғалимдар эштәрен ҡулланныу практикаһы. Хоҡуҡ доктринаһы – англо-сакс хоҡуҡ ғәйләһенең закон сығанаһы. Мосолман илдәрҙә доктринаның айырым статусы бар. Был Ҡорәндә һәм суннала үҙенә ҡаршы пункттар менән бәйле. Хоҡуҡ доктринаһы Сәғүд Ғәрәбстанда, Оманда закон сығанаһы. Мысырҙа, Төркиәлә, Марокко илдәрҙә доктрина закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта ҡулланыла.
Хоҡуҡты өйрәнеү ысулдары[үҙгәртергә]
Рәсәй хоҡуҡ системаһы[үҙгәртергә]
Суд власы[үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһының Юғары суды — Рәсәй Федерацияһының суд системаһының дөйөм юрисдикция, юғары инстанция суды.
Судъялар Рәсәй Президенты тәкдиме аша Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы менән ҡуйыла.
Төп документтар — Рәсәй Конституцияһы, «Суд власы» 7-се бүлеге; «О судах общей юрисдикции в Российской Федерации» Законы.


text:
Ҡауҡылдаҡ ябалаҡ
Ҡауылдаҡ ябалаҡ (Длиннохвостая неясыть )(лат. Strix uralensis) - ябалаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттары һәм һалыныңҡырап торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таптар, менән сыбарланған һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй таплы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә, һоро ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы һәм оҙон ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «һу-һу-һу» йәки «һау-һау-һау». Эт өргән тауыш сығара. Ата ҡоштоң йыры("Һайрауы")"уув-ув-ув", инә ҡоштоҡо - "ыы-ыу-ыу-ыу"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Кимереүселәр, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында, ҡайПы ваҡыт ағас ҡыуышында була. 3—4 бөртөк аҡ йомортҡа һала'. Сысҡандарҙы ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix uralensis: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: длиннохвостая неясыть
- Фауна Самарской Луки: Длиннохвостая неясыть


text:
Ароматик берләшмәләр
Ароматик берләшмәләр — эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын барлыҡҡа килтереүсе планар циклик структуралы молекулаларҙан торған тәбиғи һәм синтетик органик берләшмәләр.
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Ароматик берләшмәләр ҡайһы бер углеводородтар — арендар (бензол, нафталин һ.б.), гетероциклик йәки гетероароматик берләшмәләр (пиридин, тиофен, фуран) һәм уларҙың сығарылмалары , ш. уҡ аннулендар (циклооктатетраен), ҡайһы бер органик булмаған цикллы берләшмәләр (боразол) инә. Ароматик берләшмәләр иң мөһим үҙенсәлеге — химик тотороҡлолоҡ, эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын циклда һаҡлауға, алмашыныу продукттарын барлыҡҡа килтереүгә ынтылыш. Рәсәйҙә эшләп сығарылған ароматик берләшмәләр дөйөм күләменең 30%‑тан ашыуы Башҡортостанда нефть сеймалынан һәм пиролиз ыҫмалаһынан етештерелә. Ароматик углеводородтарҙың (АУ) С7—С9 фракциялары эреткестәр һәм бензиндың юғары октанлы компоненттары сифатында, айырым төрҙәре (бензол, толуол, ксилолдар, аҙ миҡдарҙа псевдокумол, дурол, нафталин) нефтехимия синтезында файҙаланыла. Алкил сығарылмалы АУ бензолды һәм уның гомологтарын олефиндар менән алкиллаштырыу ярҙамында алына. Полистирол һәм кумол (фенол һәмa-метилстиролетештереү өсөн сеймал) алыу өсөн ҡулланылған этилбензолдың ҙур күләмле производствоһы бар. Алкил сығарылмалы АУ шулай уҡ синтетик йыуыу саралары һәм өҫкө йөҙҙә актив матдәләр етештереүҙә, ике алкил сығарылмалы АУ ион алмаштырыусы ыҫмалаларҙы синтезлау, галоид сығарылмалы АУ гербицидтар, буяуҙар, биол. актив препараттар алыу өсөн файҙаланыла. Ароматик кислоталар һәм ангидридтарполимерҙар, алкид ыҫмалалары, пластификаторҙар, полиэфир сүстәр алыу өсөн сеймал хеҙмәтен үтәй. Фталле ангидрид пластификаторҙар, алкид ыҫмалалары етештереүҙә ҡулланыла.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
20 быуаттың 60-сы йылдарында Нефтехимия производстволары ҒТИ-нда сәнәғәттең электроника, электротехника тармаҡтары өсөн юғары темпеатураға айырыуса сыҙамлы полиимид плёнкалар, сүстәр яһау өсөн пиромеллит диангидридын синтезлау технологияһы уйлап табыла (Р.М.Мәсәғүтов, Ю.В.Чуркин). Псевдокумолдан алынған тримеллит ангидридынан юғары температураға (220°С тиклем) сыҙамлы эмаль, лак сифатында ҡулланылған полимерҙарҙы синтезлайҙар. 80-се йй. Химия институтындатында дарыуҙар, гербицидтар, буяуҙар һ.б. сығарыуҙа ҡулланылған пиридин, дипиридин, хинолин, фенантролин кеүек гетероароматик берләшмәләрҙе синтезлауҙың яңы ысулдары эшләнә (У.М.Джемилев, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков). А.б. һәм улар нигеҙендәге продукттарҙың биол. тарҡалыуы түбән булыу сәбәпле, улар м-н эшләгәндә һәм ҡалдыҡтарын эшкәрткәндә хәүефһеҙлек сараларын мотлаҡ үтәү талап ителә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Харлампович Г.Д., Чуркин Ю.В. Фенолы. М., 1974; шул уҡ. Использование ароматических углеводородов //Журнал Всесоюзного химического общества им. Д.И.Менделеева. 1977. Т.22. Вып.1;
- Эфрос Л.С., Горелик М.В. Химия и технология промежуточных продуктов. Л., 1980;
- Овчинников В.И., Назимок В.Ф., Симонова Т.А. Производство терефталевой кислоты и её диметилового эфира. М., 1982.
- Дж. Марч. Органическая Химия. Реакции, механизмы и структура. 1 том.
- Керри. Сандберг. Органическая химия. Механизмы реакций. 1 том.
- Химическая Энциклопедия в 5 томах. ред. И. Л. Кнунянц. 1 том.
Ҡалып:Углеводороды Ҡалып:Органические вещества Ҡалып:Шаблон:Органическая химия
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Аминдар, Сәнәғәт ҡалдыҡтары, Үҫемлек ароматик берләшмәләре, Химик бысраныу
- Химик сүстәр
- Конденсирланған ароматик берләшмәләр
- Риформинг, Пиролиз, Кокслаштырыу
- Карбониллы берләшмәләр
- Хлорорганик берләшмәләр
- Органик химия институты


text:
Флогистон
Флогистон (теплород) (грексә phlogistos — яныусан) — грек һүҙе, `яныусан` тигәнде аңлата; барлыҡ яныусан есемдәр составында булған һәм яныу процесын тәьмин иткән махсус яныусан матдә; ХVIII быуатта химияла өҫтөнлөк иткән хаталы фекер[1]; VIII – XIX быуаттарҙа йәшәп килгән фекер буйынса, кеше аңынан тыш һәм уға бәйһеҙ рәүештә йәшәгән ауырлығы булмаған, йылылыҡтың бер есемдән икенсе есемгә күсеүен тәмин иткән матдә.
Был термин XVIII быуатта Иоганн Бехер һәм Герг Штал тарафынан яныу процесын аңлатыу өсөн индерелә. Яныу процеесында флогистон ауырлығы булмаған сыйыҡшы рәүешендә буленеп сыға, тип фекерләйҙәр улар. Ул ваҡытта металл — «ер» менән флогистон берләшмәһе тип уйлайҙар. Металл янған ваҡытта «ер» менән флогистонға тарҡала. Янған ваҡытта металдың массаһы артыуын флогистондың тиҫкәре массаһы булыуы менән аңлаталар.
Был тәғлимәт XIX быуат урталарында тәбиғәтте өйрәнеүселәр тарафынан кире ҡағыла. Был турала термодинамика тарихын ҡарағыҙ.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А.М.Багаутдинов, А.М.Багаутдинов, 2009)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Флогистон // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Буддизм
Будди́зм (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma IAST; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Асыҡ яҡты күңелленең ғилеме»[1]) —яңы эраға тиклемге VI б. аҙағында Төньяҡ Һиндостанда барлыҡҡа килеп, Тибет, Монголия, Һинд Ҡытайы, Ҡытай, Мьянма (Бирма), Япония һәм башҡа ҡайһы бер Көнсығыш илдәрҙә таралған дин[2].
Нигеҙ һалыусыһы булыа Сиддхартха Гаутама иҫәпләнә.
Уның ғилемен дауам итеүселәр уны «Дхарма» (ҡанун, ғилем) йәки «Буддхадхарма» (Будда ғилеме) тип атайҙар. «Буддизм» терминын европалылар XIX быуатта ҡуллана башлай[3].
Төрлө ғөрөф-ғәҙәттәре булған бик күп халыҡтар ҡабул иткән, донъяғы иң боронғо диндәрҙең береһе тип һанала.
Бөтә донъяла Буддизм динен тотоусылар һанын билдәләү, һанау ысулына ҡарап, төрлөсә тирбәлә, иң әҙе 350—500 млн тип билдәләнә[4]. Буддистар күберәк Көньяҡ Азия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә йәшәй: Бутан, Вьетнам, Һиндостан, Камбоджа, Ҡытай (шулай уҡ Сингапур Малайзия), Корея, Лаоста йәшәгән ҡытай халҡы), Монголия, Мьянма, Непал, Таиланд, Тибет, Шри-Ланка, Япония. Рәсәйҙә буддизм динен Бурятия, Ҡалмыҡстан, Тыва халҡы тота. Һуңғы йылдарҙа будда общиналары Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа эре ҡалаларҙа барлыҡҡа килде.
Йылдар уҙған сайын Будданың абруйы үҫә бара, ул, ғөмүмән, Алла дәрәжәһендә ҡарала башлай. Будда дине, Һиндостанда тыуып, унда тамыр йәйгән булһа ла, саф милли күренеш булып ҡына ҡалмай, Ер шарының Көнсығыш регионында урынлашҡан ҡайһы бер башҡа илдәрҙәге халыҡтарға ла үҙенең йоғонтоһын ирештерә. Был яҡтан ҡарағанда, Будда диненең Ҡытай, Япония, Монголия һ. б. илдәрҙә яралыуы тураһында әйтмәй булмай.
Йөкмәткеһе
Буддизм Ҡытайҙа[үҙгәртергә]
Ҡытайҙа ул I быуаттың уртаһында махаяна шәкелендә барлыҡҡа килә. Быны бигерәк тә Ҡытайҙың саүҙа элемтәләре үҫә башлау менән аңлатырға кәрәк. Ill—IV быуаттарҙа Ҡытайҙағы төньяҡ династияларе башлыҡтары будда динен көньяҡ династияларе менән көрәштә файҙаланырға тырышалар. Буддизмға конфуцианлыҡ ҡаршы төшә, будда дине монастырьҙары көстәрен юғалта, ә конфуцианлыҡ идеологияһы буддасыларҙы ҡыҫырыҡлай бара. Ике дин араһындағы көрәш XX быуатта ла дауам итә әле.
Буддизм Японияла[үҙгәртергә]
Японияға будда дине VI быуат урталарында Ҡытай аркылы үтеп керә башлай. Был илдә буддизм күп төрлө секталарҙа кәүҙәләнә. XII быуатта Японияла амидаизм сектаһы барлыҡҡа килә. Уның төп эстәлеген йәннәт менән тәмуғ тәғлимәте тәшкил итә. Был динде тотоусыларға «ҡотҡарылыу» өсөн ябай ғына ҡағиҙәне үтәү һорала, ул да булһа, Амида (Амитаба) буддаһының исемен туҡтамайса ҡабатлау таләп ителә (кара: Краткий научно-атеистический словарь.— M., 1964.—С. 98). Японияла буддизмдың мөһим үҙенсәлеге шунда: ул, Һиндостан буддасыларынан айырмалы булараҡ, әхлаҡи нормаларҙы үтәүҙән азат. Хатта, киреһенсә, бында монахтарҙан һуғышсан рух талап ителә. Самурайлыҡты Японияла будда диненең үҙенсәлекле бер сағылышы тип ҡарарға кәрәк.
Буддизм Монголияла[үҙгәртергә]
Монголияла буддизмдың иң таралған сектаһы ламаизм тип атала. Ул XVI быуатта барлыҡҡа килә, XVI быуатта Бурятияға, һуңыраҡ Туваға һәм ҡалмыҡтарға үтеп керә. Лама, ҡағиҙә буларак, барлык монахтарҙы (ҡалмыҡтарҙа Лама — дин башлығы) аңлата, ә будда дине башында тороусолар «далай-лама» тип аталалар. Ғөмүмән, Монголия һәм Бурятияла лама «тере Будда» тип һанала. Был илдәрҙә ламаизм — киң йәйелгән күренеш. Будда дине нормаларын үтәү улар өсөн мәжбүри талап һанала, ләкин был региондарҙағы буддизмға шаманлыҡ сифаттары ла хас. Улар тәбиғәт предметтары (тауҙар, йылғалар) рухына ғибәҙәт ҡылыуҙы ҡағиҙә итәләр, ҡайһы бер хайуандарҙы (мәҫәлән, этте) «изге» тип һанайҙар.
Будда дине шаҡтай төрлөсә. Ләкин ул, ниндәй генә шәкелдә булмаһын, үҙенең төп үҙенсәлеген, эске аҫылын юғалтмаған. Будда диненең төп принцибы — йәшәү бығауынан ҡотолоу, уның гүзәл сифаттарынан арынырға тырышыу. Нәтижәдә — социаль тормоштан ситләшеү, индивидуальлеккә бирелеү, ысынбарлыҡтағы рухи һәм физик сығанаҡтарҙан баш тартыу, ваз кисеү. Ләкин, донъялағы башҡа нәмәләр кеүек үк, Будда дине лә бер урында ғына тормай, үҙгәрә бара. Мәҫәлән, XX быуат уртаһында Вьетнам буддасылары Көнбайыш империалисттарына ҡаршы йәйелгән милли азатлыҡ хәрәкәтендә актив ҡатнаштылар, социаль тормоштан ситтә ҡалманылар.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек.(тат.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рон Хаббард «Гимн Азии» (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Online Sanskrit Dictionary (инг.) Buddha — Просветленный (The Enlightened One). Dharma — Закон, Истина, Учение (Law, Truth, Doctrine).
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Торчинов Е. А. Введение в буддологию — стр. 5.
- ↑ Major Religions Ranked by Size; U.S. State Department’s International Religious Freedom Report 2004. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/ Accessed 20 September 2008; Garfinkel, Perry. «Buddha Rising», National Geographic Dec. 2005: 88-109; CIA — The World Factbook


text:
Алеф (йәһүд хәрефе)
А́леф, йәһ. אָלֶף - семит (йәһүд, ғәрәп һ.б.) әлифбаһының беренсе хәрефе. Иҫке йәһүд телендә алеф - [ʔ] өнө өсөн ҡулланылған.
Боронғо йәһүд әлифбаһында алеф хәрефе тамаҡ төбө менән әйтелгән өн булған. Хәҙерге заман Израиль ивритендә Алеф хәрефе әйтелмәй. Хәрефтең исеме үгеҙҙе аңлатҡан һүҙҙән килеп сыҡҡан.
.
Ивриттә бөтә хәрефтәрҙең дә һан мәғәнәһе бар. Элек йәһүдтәр, башҡа ҡайһы бер халыҡтар кеүек, иҫәп өсөн махсус символдар — цифрҙарҙы белмәгән, һан урынына хәрефтәр ҡулланған. Дини текстарҙа, календарҙа, иврит һөйләшендә әле лә һан хәреф менән алмаштырыла. Алеф хәрефенең һан ҡиммәте — 1. Мистик символикала алеф бөтә йәшәйештең берҙәмлеген кәүҙәләндерә.
Каббалала (йәһүдтәрҙең мистик ғөрөф-ғәҙәте) был хәреф Эйн-софты (йәһ. אינסוף, алланың исеме) — сикһеҙлек, ғәжәр матур илаһилыҡты белдерә; шулай уҡ күккә һәм ергә күрһәтеп торған кеше ҡиәфәтендә тип әйтелә; күплек теорияһында алеф хәрефе сикһеҙлектең ҡеүәтен сағылдыра.


text:
Геродот
Геродо́т Галикарна́сский (бор. грек. Ἡpόδotoς Ἁλιkapvᾱσσeύς, б.э.т 484 — б.э.т 425 ) — боронғо грек тарихсыһы, грек-фарсы һуғышын һәм замандаштары ғөрөф-ғәҙәтен һүрәтләгән "Тарих" исемле беренсе тулы ғилми хеҙмәт авторы. Антик мәҙәниәт өсөн Геродот хеҙмәттәренең әһәмиәте ҙур. Цицерон уны "тарих атаһы" тип атай. Геродот хеҙмәттәре — хәҙерге Рәсәй һәм Украина территорияһында антик дәүерҙә йәшәгән халыҡтарҙы керетеп, Скифия тарихы буйынса мөһим тарихи сығанаҡ булып тора,
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Герододтың тыуған иле --Дориялылары нигеҙләгән Малайзияның Галикарнас ҡаласығы, урындаға Кария ҡәбиләһе вәкилдәре янындағы урынлашҡан. Йәш сағында Геродот Лигдамида тиранлығына ҡаршы көрәшеүсе фирҡәлә тора, һөргәндә [[Самос[[та йәшәү, һүңынан артабан сәйәхәт итә башлай. Ул Вавилон, Ассирия, Мысыр, Кесе Азия, Геллеспонт, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйында, Балкан ярымутрауында, Фракияла була. Б.э.т 446 йылдарҙа ул Афинала йәшәй, бында ул Перикл менән таныша; был ваҡытта "Тарих"тың ҙур өлөшө яҙылған була, Геродот афиналыларға был әҫәрҙең өҙөктәрен уҡығаны билдәле.В 444 году до н. э. Б.э.т 444 йылда, кротолылар емергән Сибарис урынында, дөйөмэллин колонияһы Бөйөк Грецияның Фурии ҡалаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша. Б.э.т 425 йылда вафат була.
Тарих[үҙгәртергә]
Геродот әҫәрҙәре, хәҙерге мәғәнәлә тарихи эҙләнеүҙәр түгел, был оҫта, һәләтле, ҡыҙыҡһыныусан, тиҙ аралашыусан, күп уҡыған, күпте күргән һәм күпте ишеткән кешенең тасүрламаһы; был сифаттарға, скерцизм менән боҙола башлаған, эллин алиһәләренә ышаныусы кешенең баҫылҡылыға ҡушыла.Икенсе яҡтан Геродот тарихсы ғына түгел, уның ҡайһы бер әҫәрҙәре ул заман өсөн энциклопедия, бында географик, этнографик, тәбиғәт-тарих һәм әҙәбиәт буйынса мәғлүмәт тупланған.Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Геродот хаҡлы рәүештә тарих атаһы тип иҫәпләнә. Хәҙерге заманда уның әҫәрҙәре 9 китапҡа бүленгән, шуларҙың икенсе яртыһы б.э.т 479 йылдағы Сеста ҡамауы менән тамамланған грек-фарсы һуғышы тураһында эҙмә-эҙлекле тарихи хикәйә.
Беренсе яртыһы Фарсы батшалығы, Вавилония, Ассирия, Мысыр, Скифия, Ливия һәм башҡа илдәрҙе маҡтаған хикәйәләр. Вәхшиҙәр һәм эллиндар араһындағы көрәште күҙәтеүҙе тарихсы күҙ алдында тора. Әҫерҙең тарихи линияһын юғалтмайынса, тарихсы үҙенә ҡыҙыҡ булған башҡа нәмәләр тураһында ла яҙа. Геродотҡа яңы тарихи башланғысҡа ышаныслы итеп кереткән тарихи тәнҡит хас.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Текстар һәм тәржемәләр[үҙгәртергә]
- «Loeb classical library» серияһында 4 томда баҫылған (№ 117—120).
- «Collection Budé» серияһында Геродот «Тарих»ы издана в 11 томах (включая тома с введением и с указателем).
Руссаға тәржемәләр:[үҙгәртергә]
- Повествования Иродота Аликарнасского. / Пер. А. Нартова. В 3 т. СПб., 1763—1764.
- История Иродотова. Ч. 1-5. / Пер. И. И. Мартынова. СПб., 1826—1828. (на греч. и рус. яз.; включает в ч. 5 «Жизнь Гомера» Псевдо-Геродота)
- Книги I, IV. / Пер. И. Мартынова в переработке М. Гаспарова. // Историки Греции. М., 1976. С. 27-166.
- Геродот. История в 9 кн. / Пер., предисл. и указатель Ф. Г. Мищенко. В 2 т. М., 1885—1886.
- 2-е изд., испр. 1888.
- переизд.: М.: Эксмо. 2008.
- Геродот. Тарих / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. 600 стр. 50000 экз.
- переизд. неоднократно, например: (Серия «Классики исторической мысли»). М.: Ладомир — АСТ. 1999. 752 стр.
Бынан тыш революцияға тиклем Рәсәйҙә "Тарих"тың айырым китаптары мәктәп дәреслектәрендә уҡытыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Греческий текст и английский перевод Годли
- Геродот. Всемирная история — русские переводы всех 9 книг «Истории».
- Портал Новый геродот — Геродот. Ру.
- Максим Мошков китапханаһында Геродот
- Геродот, «История» (в девяти томах)


text:
Нагасаки (префектура)
Нагасаки - Японияның Кюсю утрауының көнбайыш яры буйында Һәм күп һанлы — Цусиме, Хирадосиме, Гото утрауҙарында урынлашҡан префектура. Префектура майҙаны 4105,47 км², халҡы — 1 407 904 кеше (1 октябрь 2012), халыҡ тығыҙлығы — 342,93 кеше/км². Үҙәге - Нагасаки ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Нагасаки префектураһында 13 ҡала һәм 4 өйәҙ (8 ҡасаба) урынлашҡан.
Ҡалалар[үҙгәртергә]
Префектура ҡалалары исемлеге:
Өйәҙҙәр[үҙгәртергә]
Өйәҙҙәр буйынса ҡасабалар:
Символика[үҙгәртергә]
Эмблема 1991 йылдың 1 апрелендә ҡабул ителә. Ул стилләштерелгән «N» хәрефенә оҡшаған, ә эмблеманың зәңгәр фоны диңгеҙ һәм һауаны символлаштыра[1]. Префектураның флагы 1991 йылдың 30 августында раҫлана. Префектура сәскәһе итеп рододендрон (Rhododendron kiusianum, 1982) һәм камелия (1966) сәскәләре һайлана. Префектура ҡошо итеп 1966 йылда мандаринка ҡошо алына. 1966 йылда, шулай уҡ, префектураның хайуаны һәм ағасы һайлана — сыбар болан һәм борсаҡ емешле кипарис[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 全国知事会ホームページ (jp). National Governors' Association. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июнь 2012. 13 июнь 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Нагасаки темаһы буйынса медиафайлдар бар


text:
Ҡаҡ
Ҡаҡ — башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы.
Йөкмәткеһе
Ҡаҡ төрҙәре[үҙгәртергә]
Башҡорттар ҡаҡты алма, ҡайын еләге, ҡарағат, ҡурай еләге, балан һ.б. емештәрҙән әҙерләй (баҡса емештәре барлыҡҡа килгәнгә тиклем ҡырағай емеш-еләктән эшләгәндәр).
Эшләү ысулы[үҙгәртергә]
Ҡаҡ яһау өсөн емеш-еләкте иләк аша үткәрәләр (Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында алдан һөттә ҡайнаталар), майланған таҡтаға йоҡа ғына итеп йәйәләр һәм бер нисә көн яҡшы елләтелгән урында йәки йылы мейестә киптерәләр (йәки ҡаҡлайҙар). Әҙер ҡаҡты төрәләр һәм сәй табынына ҡуялар. Ҡаҡ шулай уҡ тәм биреү өсөн сәйгә һалалар, туй сәк-сәген биҙәйҙәр. Ураҙа ваҡытында ҡайһы ваҡыт ҡаҡ менән ауыҙ асалар.


text:
Атлантик океан
Координаты: 0° с. ш. 30° з. д. / 0° с. ш. 30° з. д. (G) (O) (Я)
Атлантик океаны — субарктик киңлектәрҙән Антарктидаға тиклем һуҙылған, Тымыҡ океаннан һуң майҙаны буйынса икенсе урында торған океан. Майҙаны 91,6 млн. км². Барлыҡ океандар араһында Атлантик океан кешелек дөньяһы тормошонда иң мөһим урынды алып тора. Был тарихи яҡтан шулай формалашҡан.
Йөкмәткеһе
Географик урыны[үҙгәртергә]
Тымыҡ океан кеүек үк, Атлантик океан да субарктик киңлектәрҙән Антарктидаға тиклем һуҙылған, ләкин киңлеге яғындан унан ҡалыша. Атлантика уртаса киңлектәрҙә бик нык киңәйә һәм экваторға таба тарая.
Океандың яр һыҙығы Төньяҡ ярымшарҙа ныҡ, ә Көньяҡ ярымшарҙа аҙраҡ йырғаланған. Утрауҙарҙың күпселек өлөшө материккә яҡын урынлашҡан.


text:
Аристотель
Аристотель (грек. Ἀpισtotέλnς) (б. э. тиклемге 384—322 йылдар) — бөйөк боронғо грек фәйләсуфы. Ул Платон талибы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең уҡытыусыһы — боронғо замандың бөйөк грек ғалимы, философ, ҡол биләүселек йәмғиәтенең мәшһүр идеологы. Сығышы менән Стагир ҡалаһынан. Бөтә ғүмерен үҙе йәшәгән дәүерҙең ғамилмдарының фекерҙәрен йыйыу һәм төшөнөүгә арнай. Уны бөтә нәмә лә ҡыҙыҡһындыра — хайуандарҙың төҙөлөшө һәм ҡылығы, йыһан төҙөлөшө,шиғриәт, сәйәсәт, күк есемдәренең хәрәкәт законы.
Ф. Энгельс һүҙҙәре менән әйткәндә, арҙаҡлы грек философтары араһында ул — «бөтәһен дә үҙ эсенә алған иң ҙур баш». Аристотель ҡолдар менән ҡол биләүселәр араһында синфи көрәш көсәйгән һәм ҡаты һуғыштар барған заманда йәшәгән. Афинала Платон акдемияһында уҡып белем алған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Аристотель Стаһир шәһәрендә Македония батшаһының һарайында хеҙмәт итеүсе табиб ғпиләһендә тыуа. 17 йәшендә Афинаға китеп бара, унда Платон ойошторған Академияға керә, уның дәрестәренә йөрөй башлай. Шулай 20 йыел дауамында (Платон үлгәнсе) ошо Академия диуарҙарында йәшәй, белемен үҫтерә һәм шәкерттәргә дәрестәр бирә. 343 йылны Македония батшаһы Филипп үҙенең улы Алек-сандрҙы уҡытыу һәм тәрбийәләү өсөн батшалығына Аристотельды саҡыртып ала. Александр батша булгас, Аристотель Стаһирға ҡайтып китә, унан яңынан Афинаға күсә. Платон үлгәндән һуң Аристотельдың ижади эшендә яңы дәүер башлана. Ул Платон тәғлимәте менән килешә алма-ғанлыҡтан, уны тәнҡит утына һалып, үҙенең мөстәҡил фәлсәфи системаһын ижад итә башлай. Ул ваҡытҡа Аристотель материалистик йүнәлештәге фәлсәфи тәғлимәттәр менән дә танышырға өлгөрә. Улар менән йәнәшә ҡуйып ҡарағанда, Платон системаһы үҙенең буталсыҡлы, ҡаршылыклы, уйҙырмалы, төҙлөктән мәхрүм икәнлеген күрһәтә. Ләкин Аристотель материалист-философтар ҡалдырған тәғлимәттәр менән дә тулыһынса килешә алмай. Шунлыҡтан Аристотельдның фәлсәфи системаһы үҙе лә бик үк эҙзлекле килеп саҡмай, уға ла билдәле бер ҡаршылыктар, икеләнеүҙәр хас.
Аристотель йәшәгән осорҙа Афиналагы ҡол биләүселеккә нигеҙләнгән демократия тарҡала, ә философия өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш араһындағы көрәш киҫкенләшә башлаған була. Аристотель был шартларҙа урталыҡтағы (материализм менән идеализм араһындағы) позицияны һайлай.
Ғилем өлкәһендә эшсәнлеге[үҙгәртергә]
Ғалимдың аҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла. Уларҙың бөтәһендә лә ҡол биләүселәр йәмғиәтен һаҡлау һәм нығытыу идеологияһы күтәрелә, дәүләттең иҡтисад теорияһы эшләнә.
Аристотель атаҡлы полководец Александр Македонскийҙың остазы була. Хәрби походтарҙа йөрөгәндә лә Македонский Аристотельгә гректарға билдәһеҙ бклған хайуан һәм үҫемлектәр өлгөһөн ебәреп тора.
Аристотель үҙенән һуң бик күп ғилми хеҙмәттәр ҡалдыра. Физика буйынса 8 китабы, "Хайуандар өлөштәре тураһында" 10 китабы күп быуаттар буйынса фәндә абруйлы сифатта йөрөй.
Ижади мираҫы[үҙгәртергә]
Аристотель ҙур ижади мираҫ ҡалдыра. Дөрөҫ, уның күп кенә хеҙмәттәре беҙҙең заманға ҡәҙәр һаҡланмаған, ә уның ижадын өйрәнеүсе белгестәрҙең һүҙҙәренә ҡарағанда, «уныҡы», йәғни Аристотельдыҡы, тип иҫәпләнгән ҡайһы бер хеҙмәттәр һис тә дөрөҫлөккә тура килмәй. Шулай булыуына ҡарамаҫтан Аристотельдың ижади мираҫында түбәндәге бүлектәр бәхәсһеҙ таныла һәм фәҡәт уныкы тип һанала:
- Мантыйк (логика) буйынса трактаттар. Уларҙың ғөмөми исеме — «Органон». Уға «Категориялар» тигән трактат кергән.
- Физика буйынса трактаттар. Был трактата тәбиғәткә бағышланған лекциялар, «Физика», «Барлыҡҡа килеү һәм юҡка сығыу тураһында» һ. б. ошо йүнәлештәге трактаттлар.
- Биология буйынса хеҙмәттәр. Был өлештә «йән тураһында», хайуандар, уларҙың килеп сығыуы һ. б. темаларға яҙылган әҫәрҙәр.
- Философия буйынса трактаттар. Аристотельдың шәкерттәренең берһе (Андроник Родосский) ғалимдың хеҙмәттәрен баҫтырып сығарғанда был бүлекте «Физика» бүлегенән һуң урынаштыра. Шунан башлап «Беренсе философия» тип аталған был бүлек яңы исем менән — «Метафизика» тип йөртөлә башлай.
- Этика буйынса хеҙмәттәр.
- Тарихи һәм социаль-сәйәси проблемплар буйынса трактаттар.
- Сәнғәт, шул иҫәптән поэзия һәм риторика буйынса хеҙмәттәр.
Аристотель үҙенең «Метафизика»һында Платон тәғлимәтен киҫкен рәүештә тәнҡитләй. «Платон минем дуҫым, ләкин минем өсөн хаҡиҡәт ҡәҙерлерәк» тигән ғибәрә тап ошо осораҡҡа бәйләнгән була. Аристотель империяны әүәл сәбәп рәүешендә, ләкин шул ук ваҡытта үны дәртһеҙ (инерт), хәрәкәткә эйә булмаған рәүештә генә таный.
Материя, форма, хәрәкәт тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә]
Материя, уныңса, мөмкинлек кенә. Ошо мөмкинлектән нимә килеп сыға, быныһы инде материяның үҙенән тормай. Дәртлелекте (активлыкты) ул формала ғына күрә. Уныңса, «форма» материяны төрлө фигуралар рәүешенә китерә, тимәк форма материяны мөмкинлектән ысынбарлыҡҡа әүерелдереүсе була. Аристотель мифология менән килешеп етмәһә лә, әүәл сәбәптне, һәр нәмәнең башланышын Алланан күрә. Аристотель хәрәкәтте материянан айырып ҡарай. Ул хәрәкәттең өс төрөн таный: 1) үҙгәреш (сифат үҙгәреше), 2) кәмеү (һан үҙгәреше), 3) күсеү (аралыҡтағы хәрәкәт).
Логика һәм космология[үҙгәртергә]
Мантыйк (логика) трактатында Аристотель, беренсе булараҡ, дедукция алымын, шулай ук силлогизм теорияһын башлап ебәрә. Аристотель танып белеү теорияһынә диалектика керетергә омтола. Дөрөҫ, диалектика уның өсөн формалашып бөткән тәғлимәт түгел әле. Шулай ҙа ул танып белеүҙең ҡаршылыклы процесс икәнлеген күрә. Аристотель, мантыйкый (логик) яҡтан көслө белгесч булараҡ, софисттарҙың хәйләгә ҡоролған иҫбатлау принциптарын тәнҡитләй. Аристотель ҡайһы бер хеҙмәттәрен космологияға бағышлай. Ул үз заманындағы башҡа ғалимдәр менән бергә Ер шарын үҙәккә әүерелдереп (геоцентризмса) аңлатырга тырыша. Биология өлкәһендә Аристотельның йән эйәләре тураһында тәғлимәте иғтибарга лайыҡ. Ул йәнденың өс төрөн атай: 1) үҫемлектәр йәнеы, 2) хайуандар йәне, 3) аҡылға ҡоролған йән. Материя менән йән араһындағы мөнәсәбәт ғалимдың төп принциптарына бәйле. Йән эйәһенең тәне — материя, уның йәне — форма. Аристотельдың хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындагы трактаты күп йылдар дауамында зоология фәнендә теоретик сығанаҡ ролен үтәп килә. Ғалим этика проблемаларына ла ҙур иғтибар бирә. Ул этика менән философиягә «идеал» тигән төшөнсә кертә. Дөрөҫ, бөек ғалимдың идеалды аңлауы бик примитив була әле. Уныңса, ысын идеал ысынбарлыҡтағы ҡиммәттәрҙә түгел, бәлки күктәрҙә генә. Аристотель өсөн әхлаҡи идеал — Алла. Ул — иң камил философ йәки «үҙен фекерләүсе фекер»...
Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә]
Аристотельдың ижади мираҫында сәнғәт теорияһы һәм эстетика мөһим урын алып тора. Йәш быуынды эстетик тәрбийәләү өлкәһендә ул ике мәсьәләне күҙҙә тота. Шуларҙың беренсеһе — йәштәрҙе матурлыҡты, гүзәллекте күрергә-тойорға күнектереү. Икенсеһе — уларҙы ошо сәнғәти һөнәрҙәргә өйрәтеү. Аристотель сәнғәт тураһында, ул — ысынбарлыҡҡа эйәреү (мимесис) ысулы менән ысынбарлыҡтны танып белеү, тип фекер йөртә. Был Аристотельдың материалистик йүнәлештә формалашыу мөмкинлегенә ишарәлайи. Быны тағы бер миҫал менән дәлилләп була. Аристотель сәнғәттең объектив вазифаһын булғанды тасүирлау менән генә сикләмей, уның «нисек булырға тейиеш»леген күрһәтеүҙдә лә күрә. Аристотель үҙенең «Поэтика» тигән трактатында сәнғәти ижад эшен, эпос жанрҙары, драма жанры һәм бигрәк тә сәнғәт әҫәрҙәрен кабул иткәндә уҡыусының, тыңлаусының әҫәрләнеү, хисләнеү, ләззәт алу кебек реакциялары (катарсис) тураһында ла яҙа. Аристотельдың был теоретик фекерҙәре хәҙерге көндә лә иғтибарга лайыҡ.
Сәйәсәт һәм дәүләт[үҙгәртергә]
Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа. Аристотель, үҙ осоро вәкиле булараҡ, ҡол биләүселек стройын һәм уның ике ҡапма-ҡаршы ҡатлауын мәңге шулай булырға тейеш тип һанаған.
Аристотель Платонға ҡаршы идеаль дәүләттә дөйөм милек булырға тейеш түгел тураһында яҙа.
Шунан сығып, ул дәүләт менән идара итеүҙә түбәндәге формуларҙы айырган: монархия, аристократия һәм «полития» (олигархия менән демократиянең ҡушылған формаһы). Был формалар, уныңса, йәмғиәт өсөн ҡулай. Ләкин ул тиранлыҡ, саф олигархия һәм сикһеҙ демократия формуларын да айыра. Быларын иһә гректар өсөн ҡулай түгел тип һанай. Аристотель кеше проблемаһы буйынса ла яңы фекерҙәр әйтә. Ул кешене ижтимағи шарттар планында күрергә тырыша. Дөрөҫ, уның был йүнәлештәге фекерҙәре етлегеп бөтмәгән була әле.
Ғөмүмән алганда, Аристотель фәлсәфи фекерләү өлкәһендә кешелек йәмғиәтенең айырым бер этабын тәшкил итә. Уның тәғлимәте, күренгәнсә, ике яҡлы булып формалаша. Һәм был үҙенсәлек уаннан һуңғы замандарҙа йәшәгән философтарга шулай уҡ ике төрлө йоғонто яһай. Идеалистик йүнәлештәге философтар Аристотельдың тап үҙҙәренә кәрәк булған ҡараштарын алға ҡуйып эш итергә тырышыуҙар, материалисттар бөйөк ғалимдың ошо йүнәлештә калдырган фекерләрен үстерергә омтылулар. К. Маркс, Аристотель тәғлимәтен һәр яҡтан үлсәп, уны боронғо грек философияһының иң юғары дәрәжәһе тип бәйәләй.[1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аристотель // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотелева философия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотелево колесо // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотель — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Маркс K. и Энгельс Ф. Из ранних произведений.— M., 1956.— C. 27.


text:
Шәкәр кукурузы
Шәкәр кукурузы (Zea mays йәки шәкәр кукурузы) — бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһенең Zea L. кукуруз ырыуының берҙән бер культуралы бөртөклө иген вәкиле.
Йөкмәткеһе
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Кукуруз — һабағы 5—6 метрға етеп үҫә торған бер йыллыҡ бер өйлө үҫемлек. Һабағы, башҡа ҡыяҡлыларҙан айырмалы булараҡ, ҡыуыш түгел. Сәсәкләре — айырым енесле. Емешлекле башаҡсыҡтар сәкәндәргә йыйналған. Сәкән япраҡ ҡуйынтығында йыуанайған ҡыҫҡа ян бәбәктә урынлаша. Башаҡсыктар бер сәскәле, сәскә элпәләре юҡ, емешлек йомро емшәндән һәм осонда икегә айырылған оҙон ефәк һымаҡ бағанасыҡтан тора. Һеркәсле башаҡсыҡтар ике сәскәле, һәр сәскә өс һеркәсле. Башаҡсыҡтар һабаҡ осонда урынлашҡан эре йәйенке һеперткеләргә йыйылған. Уларҙы ел һеркәләндерә.
Игелеү тарихы[үҙгәртергә]
Шәкәр кукурузы Үҙәк һәм Көньяҡ Американан сыҡҡан; тыуған ерендә ул — 3—5 мең йылдарҙан бирле игелә торған үҫемлек[1]. Башҡа фекер буйынса, бынан 8000 йыл элек Мексикалағы Бальсас үҙәнлеге индеецтары иҫ китмәле бер үҫемлекте йорт тирәләрендә үҫтерә башлайҙар. Шулай итеп, маис (кукуруз) был кешеләрҙе аусылыҡ менән көн күреүсе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа әйләндерә[2]. Х. Колумб һ.б. диңгеҙселәр ярҙамы менән кукуруз Европала пәйҙа була: башта Испанияға, шунан һуң Англияға, Португалияға, Францияға, Италияға килеп инә. Европанан иһә Һиндостанға, Ҡытай, Индонезияға «сығып китә». Йөҙ йыл да уҙмай, флораның әлеге иҫ китмәле вәкиле бөтөн донъяға тарала. Ер йөҙендәге иң боронғо культураларҙың берһе булған шәкәр кукурузы ауыл хужалығына нигеҙ һала. Кукуруз игә башлау менән, уның «тирәһендә» башҡа төрлө һөнәрселектәр ҙә тыуа һәм үҫә, һөҙөмтәлә, цивилизация барлыҡҡа килә. Һис икеләнеүһеҙ әйтергә мөмкин: Америка ҡитғаһының барлыҡ боронғо цивилизацияларының да сәскә атыуы кукурузға бәйле. Индеецтар уларҙан 200 төрҙән артыҡ тәғәм әҙерләй белгәндәр. Ҡыҙҙырғандар ҙа, бешергәндәр ҙә, япрағынан һут һәм шараб яһағандар, сәскә һеркәһен сумса эслеге итеп файҙаланғандар. Япрағы шулай уҡ түбә ябыуға, кәүҫәһе стена яһауға, ә ҡалдыҡтары усаҡ яғыуға киткән.
Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙа игелеү тарихы[үҙгәртергә]
Безҙең ил халҡы өсөн кукуруз Хрущев исеме менән бәйле. Ләкин ул Рәсәйҙә XVII быуатта уҡ үҫтерелгән. Уны Ҡырымда, Кавказда һәм Украинаның көньяғында үҫтергәндәр. Империяның көньяк ҡалаларында кукуруз урамдарҙа ла һатылған: асыҡ һауала ҙур ҡаҙандарҙа йәш сәкәндәрҙе бешереп һата торған булгандар. Хакимиәткә коммунистар килгәс, был культураға иғтибар кәмегән. Бары 1959 йылда, совет башлығы Никита Хрущев АҠШ-ҡа барып ҡайтҡандан һуң ғына уға иғтибар уяна.
Аҙыҡ-түлек булараҡ һәм иҡтисади әһәмиәте[үҙгәртергә]
Кукуруздың әһәмиәте бик ҙур, ул ҡиммәтле бөртөклө аҙык һәм тереклек аҙығы культураһы. Һабағы һәм япраҡтарынан ҡағыҙ, линолеум, вискоза, яһалма бөкө яһайҙар. Ярмаларынан май һығалар, крахмал алалар, емешлек бағанасыҡтары медицинала ҡулланыла.[3] Был культура башлыса аҙыҡ-түлек етештереүҙә ҡалланыла, бынан тыш мал өсөн фураж була ала. Шулай уҡ кукуруздан юғары сифатлы спирт һәм яғыулыҡ-майлау материалдары ла яһайҙар.
Ер шарында бөгөн кукуруз бойҙайҙан ҡала иң күп игелә торған культура. АҠШ-та йыл һайын 300 миллион тонна кукуруз орлоғо йыйып алына, Ҡытайҙа – 145, ә Рәсәйҙә барлығы 3 миллион тонна ғына. Әлбиттә, Америкала моның 85 проценты мал-тыуарға ашатыла, һәм шуға да ундағы малдарҙың итенең йомшаҡлығы, һутлығы менән айырылып тора. Дөйөм алғанда, кукуруз ете төргә бүленә: шуның бишеһе техник культураға инә – ул малдарға ашатыу, ярма, крахмал, май яһау өсөн тотонола, ә ике төрө ашау өсөн китә. Һәр американлы йылына 1,5 килограмм кукуруз орлоғо ашай. Шәкәрле сортын сей килеш һәм консервлап ашайҙар, ә ярыла торган сортынан попкорн яһайҙар.[4]
Аҙыҡ булараҡ туҡлыҡлыҡ ҡиммәте[үҙгәртергә]
Сәләмәтлек өсөн файҙаһы[үҙгәртергә]
Кукурузды ысын мәғәнәһендә сәләмәтлекте ҡайғыртыусы тип атарға мөмкин. Ул — йөрәк һәм ҡан әйләнеше системаһына бик тә кәрәкле К витаминының иң яҡшы сығанактарының береһе. Был үҫемлектең тағын бер ыңғай яғы — унда Е витаминының күп булыуы. Был витамин — организмдың ҡартайуын тотҡарлаусы. Кукурузда нервы системаһының алыштырғыһыҙ ярҙамсылары булған В төркөмө витаминдары ла, иммунитетты көсәйтеүсе С витамины ла, һөйәк һәм тештәрҙең ныҡлығын тәьмин итеүесе Д витамины ла, шулай уҡ тимер, йөрәкте һаҡлаусы һәм матдәләр алмашыныуын нормалләштереүсе калий һәм магний ҙа бар. Таҙартылмаған кукуруз майы аппетитты түбәнәйтә һәм ябыҡтырыусы күп диеталарҙа файҙаланыла. Кукуруз ҡыҙҙырылған, майлы ризыҡ һәм спиртлы эсемлектәрҙең организмға китергән зыянын кәметергә ярҙам итә. «Баҫыуҙар батшаһы» бауыр һәм үт ҡыуығы эшмәкәрлегенә ыңғай йоғонто яһай, шуға күрә уны холецистит һәм гепатиттарҙы булдырмаҫҡа ярҙам итеүсе туҡланыу рационына индерәләр. Ваҡланған орлоғо яраларҙы төҙәтергә ярҙам итә, уны дерматиттарҙы (тән боҙолоуы) дауалауҙа ла ҡулланалар. Ә кукуруз сәсе исә (рыльца) һейҙек, үт ҡыуҙырғыс һәм ҡан туҡтатҡыс, һейҙек һәм үт ҡыуығындағы таштарҙы иретеүсе һәм ағыулануға ҡаршы сара һанала.[5]
Ауырыуҙары[үҙгәртергә]
Диабротика – кукуруз культураһына бик ҙур зыян китереүсе ҡоротҡос. Ҡуңыҙҙың личинкалары тәүҙә кукуруздың тамырҙарын зарарлый, үҫеп етеп ҡуңыҙға әйләнгәс, үҫемлектең япраҡ һәм кәсәнен кимерергә керешә. Һөҙөмтәлә кукуруз сәкәндәре орлоҡ бирер дәрәжәгә үҫеп етә алмай. Россельхознадзор идараһы белгестәре әйтеүенсә, диабротикаға ҡаршы бик көслө пестицидтар ярҙамында ғына көрәшеп була.[6]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр системаһы: Юғары уҡыу йорттары өсен дәреслек бит404 (тат.)
- ↑ «Ҡырҙар батшаһы» (тат.)
- ↑ Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр системаһы: Юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслек бит404 (тат.)
- ↑ «Ялан батшаһы» (тат.)
- ↑ «Кырлар патшасы» (тат.)
- ↑ Диабротика – кукуруз культураһына бик ҙур зыян килтерүсе ҡоротҡос. (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бекетов А. Н., Кукуруза, маис // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Клюсс Г. А., Маис // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Бернардино де Саагун, Куприенко С.А. Общая история о делах Новой Испании. Книги X-XI: Познания астеков в медицине и ботанике / Ред. и пер. С. А. Куприенко. — Ҡалып:К.: Видавець Купрієнко С.А., 2013. — 218 с. — (Месоамерика. Источники. История. Человек). — ISBN 978-617-7085-07-1.
- Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 29—33. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
- Румянцева Е. Е., Жоголев Д. А. Китайская кухня — М: Мир книги, 2000.
- Похлёбкин В. В. Национальные кухни наших народов — М: Центрполиграф, 1999. — 639 с. — ISBN 5-227-00462-5.
- Букасов С. М. Возделываемые растения Мексики, Гватемалы и Колумбии — Л.: Ин-т растениеводства ВАСХНИЛ, 1930. — С. 109—150. — 470 с.