text:
Сәфәүиҙәр
Сәфәүиҙәр (фарс. صفویان — Safaviyân; әзерб. Səfəvilər; осм. دولت صفویه —Devlet-i Safeviyye, груз. სეფიანთა დინასტია, ҡурд. سەفەوییەکان,Sefewî, ғәр.الصفويين, төркм. Sefewiler, әрм. Սեֆեւյան) — Иран шаһтары династияһы, XIV быуат башынан Ирандың Әзербайжан провинцияһындағы Әрдәбил төбәгендә, ә 1501—1722 һәм 1729—1736 йылдарҙа тотош Иран биләмәһенда хакимлыҡ итә.
Был династиянан тәүге Иран хакимы — Исмәғил I (1501—1524 йй.), суфыйҙарҙың Сәфәүи орденын нигеҙләгән тоҡомдан, сығышы менән Иран Әзербайжанындағы Әрдәбилдән. Шарур эргәһендә (Нахчиван) Аҡ Ҡуйлы тигән төркүмән дәүләте хакимы Алванд ханды ҡыйратҡас, Исмәғил еңеүсе ҡиәфәтендә Тәбризгә аяҡ баҫа, 1501 йылдың июлендә үҙен Әзербайжан шаһы тип иғлан итә[8][9]. Артабан Исмәғил бөтә Иранды буйһондора һәм 1502 йылдың майында үҙен Иран шаһы тип иғлан итә. Яңы дәүләт күп осраҡта Ҡыҙылбаш дәүләте тип йөрөтөлә[10][11]. Тәбриз ҡалаһы Сәфәүи дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә; унан һуң баш ҡала — Ҡазвинға, ә унан Исфаханға күсерелә.
Сәфәүиҙәр үҙҙәрен «шаһиншаһ» (батшаларҙың батшаһы) тигән сәсәни титулы менән атап йөрөтә. Әммә алғы планға улар милли принципты түгел, ә шиғилыҡты сығара, уны дәүләт дине тип иғлан итә. Тап Сәфәүиҙәр дәүерендә шиғисылыҡ Иранда өҫтөнлөклө ағым булараҡ нығына.
Йөкмәткеһе
Сәфәүиҙәрҙең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәфәүиҙәрҙең килеп сығышы асыҡ ҡына билдәле түгел. Сәфәүиҙәрҙең беренсе шәжәрәһе Ибн-Баззаз тарафынан 1358 йылда «Сәвфәт аз-Сафа» китабында яҙылған. Уға ярашлы, Сәфәүиҙәр ырыуы Фируз-Шаһ Зарин-Колах исемле ҡурдтан баш алған[12][13]. Артабан, Исмәғил I батшалыҡ иткән дәүерҙә, Сәфәүиҙәрҙең «рәсми» генеалогияһы ырыуҙың етенсе шиғи имамы Муса Ҡаҙимға, уның аша беренсе шиғи имамы Алиға барып тоташыуын дәлилләгән легендалар менән тулыландырыла. Петрушевский фараз итеүенсә, был версия әүәлдән — XIV быуаттан — килә[14]. Вальтер Хинц иһә Сәфәүиҙәрҙең килеп сығышын Йемен ғәрәптәренә бәйләй[15]. Дэвид Аялон буйынса, Сәфәүиҙәр фарсы түгел, төрки булған[16]. Британ шәрҡиәтсеһе Эдмунд Босуорт, Сәфәүиҙәр төркисә һөйләшһә лә, сығыштары менән ҡурд булғандыр, тип иҫәпләй[17]. Сәфәүиҙәрҙең сығышын ентекле тикшергән Әхмәд Кәсрәүи Сәфәүиҙәр төп ирандар булған, ләкин, Әзербайжандың ул саҡтағы халҡы кеүек, әзербайжан төрки телендә һөйләшкән. Сәфәүиҙәрҙең шәжәрә ағасын етди өйрәнгән башҡорт-төрөк ғалимы Әхмәтзәки Вәлиди Туған раҫлауынса, Сәфәүиҙәр Рәүәдиҙәр ырыуынан булған ҡурд принцы Мәмлән ибн-Вахсудан менән бергә уның 1025 йылғы Әрдәбилде яулау сәфәрендә ҡатнашҡандыр. Шул уҡ ваҡытта Вәлиди Туған Исмәғил I-нең әзербайжан төрки телдә һөйләшеүенә нигеҙләнеп, уны төрки тип һанай[18]. Ҡайһы бер ғалимдар, нигеҙҙә урта быуаттарҙағы Иран буйынса белгес булмағандар, Сәфәүиҙәрҙе әзербайжан сығышлы тип таба[19][20]. «Ираника» энциклопедияһындағы Сәфәүиҙәр тураһындағы мәҡәләһендә Руди Мэти уларҙы «ҡурд шәжәрәле фарсы» тип һанай[21]. "Ираника"ның баш мөхәррире Эхсан Яршатер фаразлауынса, Сәфәүиҙәр тәүҙә иран телле ырыу булған да яйлап төркиләшкән[22]. "Ираника"лағы тағы бер мәҡәләнең авторы Ричард Фрай, Сәфәүиҙәр династияһы әзербайжан төркиҙәре тарафынан нигеҙләнгән, тип яҙа[23]. Сәфәүиҙәр буйынса ентекле тикшеренеү[24] һәм "Ислам энциклопедияһы"ндағы «Сәфәүиҙәр» тигән мәҡәлә авторы Роджер Сейвори фекеренсә, бөгөн ғалимдар Сәфәүиҙәр Иран Ҡурдстанынан сыҡҡан тигән фекергә килешеүле ҡарашта тора[25].
Артабан Сәфәүиҙәр төркиләшкән һәм төрки телен туған тел итеп ҡабул иткән, [22][26] хәйер, В. Ф. Минорский фекеренсә, улар (сығыштарына бәйһеҙ рәүештә) фарсыны ла туған теле кеүек белгән[4]. Ҡайһы бер совет тарихсылары фекеренсә, Сәфәүиҙәрҙән тәүге шәйехтәр Әрдәбилдә йәшәгән һәм әзербайжан (төрки) теле уларҙың туған теле булған[27]. Династияның ҡайһы бр вәкилдәре әзербайжан төрки телендә һәм фарсыла шиғырҙар яҙған[28][29]. Атап әйткәндә, династияны нигеҙләгән Исмәғил I Хатаи тигән псевдоним аҫтында ижад иткән һәм әзербайжан шиғриәте классигы тип һанала, ә шаһ Ғәббәс II Тани тигән псевдоним аҫтында төркисә шиғырҙар яҙған.
Сәфәүиҙәрҙең ырыу башы һәм атама сығанағы — шәйех Сәфи-әд-дин Фируз Фәтх Исхаҡ Әрдәбили (1252—1334). XIV быуат авторы Ибн Баззаз Әрдәбили ҡалдырған шәжәрәнән күренеүенсә, ул етенсе быуынында XI быуатта Әрдәбилгә күсеп килгән Санжан ҡурды Фируз-Шаһ Зарини-Колахтың тоҡомонан була[30]. Һуңыраҡ, үҙҙәренең дини хакимлығын ҡанунлаштырыу маҡсатында, Сәфәүиҙәр үҙҙәрен тамырҙары Мөхәммәт пәйғәмбәргә һәм Али ибн Әбү Талипҡа тоташҡан шиғи имамы Муса әл-Ҡазимиҙың тоҡомо тип иғлан итә. Фируз-Шаһ тоҡомдары сөнни мосолмандары була, Сәфәүиҙәр иһә XV быуатта шиғисылыҡҡа күсә. Сәфи-әд-дин «Зәхедиә» суфый орденына нигеҙ һалған Зәхед Ғиланиҙың яратҡан мөриде һәм кейәүе була. 1301 йылда Зәхед Ғиланиҙың вафатынан һуң был орденға хужа булып алғандан һуң ул уның исемен «Сәфәүиә» тип үҙгәртә. Уның иран әзери телендә яҙылған 12 дүрт юллығы беҙгә килеп еткән, был уның туған теле булғандыр. Был дүрт юллыҡтар яҙмаһыҙ ҡалған әзери телен өйрәнеү өсөн мөһим материал булып тора[22]. Уның улы Садр-уд-дин Муса (1391/92 й. тирәһе вафат булған) дәүерендә орден тотош Яҡын Көнсығышта пропаганда алып барған киң дини хәрәкәткә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта ул сөнниселек һыҙаттарын һаҡлай Уның вафатынан һуң орден башында улы Али (вафаты — 1429 й.), ейәне Ибраһим (вафаты — 1447 й.) һәм бүләһе Жүнәйд тора. Һуңғыһы, биләмәләрен киңәйтәм тип, дәүләт башлығы Ҡара Ҡуйлы Йыһаншаһ менән араны боҙа һәм Аҡ Ҡуйлы династияһы башлығы Узун-Хәсән яҡлауы аҫтына ҡасырға мәжбүр була, уның һеңлеһенә өйләнә. Ул яуҙа һәләк булып ҡалғас, орденға улы шәйех Гейдар башлыҡ булып китә[31]. Гейдар Узун-Хәсән менән Трапезунд императоры Иоанн IV Комнин никахынан тыуған Алемшах-бегимға (христиан исеме Марта) өйләнә. Был никахтан буласаҡ шаһ Исмәғил донъяға килә.
Ул мәлгә Әрдәбил шәйехтәре үҙҙәренең төрлө төрки ҡәбиләләренән булған мөридтәренән торған ҙур хәрби көскә эйә була, мөридтәр ҡыҙыл сәллә кейеп йөрөй, шунлыҡтан уларға «Ҡыҙылбаштар» тигән атама бирелә. Узун-Хәсәндең вафатынан һуң уның улы Яҡуб ширваншаһ Фәрух Яссар ярҙамында Гейдарҙы үлтерә (1488). Унан ары Гейдарҙың улы Али ҙа үлтерелә һәм власть Алиҙың ҡустыһы кескәй Исмәғилгә күсә. 1500 йылда Исмәғил Ширванға баҫып инә, ә 1501 йылда Тәбризде ала, унда шаһ титулын ала, шулай итеп, Сәфәүиҙәр дәүләтен нигеҙләй.
Тел[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иранда хакимлыҡ итә башлаған мәлдә Сәфәүиҙәр төрки ҡыҙылбаш ҡәбиләләренә таяна, әзербайжан төркийен һарай һәм ғәскәр теле итеп раҫлай, ә фарсы теле граждан хакимиәте теле булып тора; аҡсаларҙағы яҙыуҙар ҙа фарсыса яҙыла. XVII быуата баш ҡала Исфаханға күсерелгәс, Сәфәүиҙәр дәүләтендә Иран йоғонтоһо көсәйә һәм фарсы теле рәсми өлкәлә төркиҙе ҡыҫырыҡлап сығара, ләкин һарайҙа һаман тик төркисә һөйләшәләр[4][32][6][7][3][33][34]. .[35]
Исмәғил I ваҡытында Сәфәүиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәфәүиҙәр империяһы династияһының беренсе вәкиле ғәскәр башлығы, дәүләтте нигеҙләүсе булараҡ ҡына түгел, Хатаи псевдонимы аҫтында яҙышҡан урта быуаттар әзербайжан шағиры булараҡ та билдәле[28][29]. Әзербайжан телендәге шиғырҙары «Диван» булараҡ баҫылған, бер нисә фарсыса шиғыры ла билдәле[36].
Исмәғил ваҡытында дәүләт идарасылары тик төрки ҡыҙылбаштар араһынан тәғәйенләнә. Ҡыҙылбаштар тәүҙә Исмәғилгә иҫ киткес тоғро була, улар Анатолия һәм Әзербайжандағы төрки ҡәбиләләренә ҡарай. Улар сөнни төркиҙәрҙең һөжүмдәрен кире ҡағырға ярҙамлаша.
1508 йылға Узун-Хәсәндең Аҡ Ҡуйлы дәүләте ерҙәренә тулыһынса хужа булып алғас, Исмәғил Бейҡараның шәйбаниҙар тартып алған биләмәһенә күрше була һәм улар менән һуғышҡа инә. 1510 йылда шәйбаниҙар Хөрәсәндән Трансоксанияға ҡыуыла. Солтан Сәлим I ҡул аҫтындағы Анатолияла йәшәгән 40 мең шиғиҙы аҫҡан өсөн Ғосман империяһы менән һуғыш башлана (1513). 1514 йылда Чалдыран тигән ерҙә Сәлим Сәфәүиҙәр ғәскәрен еңә һәм Тәбризде ала. Ләкин 1514—1515 йылдарҙа ҡыш бик һыуыҡ булғанлыҡтан, шулай уҡ Ғосман ғәскәре талсыҡҡанлыҡтан Сәлим I Иранға һөжүмде туҡтата һәм, Көнсығыш Анатолия менән Месопотамияны яулау менән сикләнеп, Әзербайжанды ҡалдыра. Сәлим вафат булғандан һуң (1519) Исмәғил Грузияны ала, ләкин ҡыҙылбаштарҙың Исмәғилдең еңелмәҫлегенә ышанысы Чалдырған яуында Сәфәүиҙәрҙең еңелеүе сәбәпле ҡаҡшай.
Исмәғилдән алып Бөйөк Ғәббәскәсә (1524—1587)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шаһ Тахмасп I (1524—1576) ваҡытында Ғосман төрөктәре 1534 йылда Ван (урыҫ.)баш. күленә тиклем Көнсығыш Анатолияны һәм Бағдад, шиғиҙарҙың изге урындары Нәжәф, Кәрбәлә менән ҡуша Ираҡты баҫып ала. Ә 1549 һәм 1554 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Әзербайжанға һөжүм итә (баш ҡаланы Тәбриздән яҡлаулыраҡ Ҡазвинға күсерергә тура килә); көнсығыш сиктә шәйбаниҙар менән йонсотҡос яуҙар бара. 1555 йылда төрөктәр менән солох төҙөлә, уға ярашлы сәфәүиҙәр ғосмандарҙың яуланмаларын таный.
Тахмасптың балалары — Гейдар (1576), Исмәғил II (1576—1577), ярым һуҡыр Мөхәммәт I Хоҙабәндә (1577—1586) — ҡыҙылбаштар тарафынан үргә күтәрелә йәки бәреп төшөрөлә; тыштан илгә шәйбаниҙар һәм Әзербайжанды алған төрөктәр һөжүм итә. 1582 йылда Хөрәсән ҡыҙылбаштары Мөхәммәттең кинйә улы, Хөрәсән наместнигы талантлы Ғәббәсте (урыҫ.)баш. шаһ тип иғлан итә һәм дүрт йылдан уны тәхеткә күтәрә.
Бөйөк Ғәббәс I дәүерендә Сәфәүиҙәрҙең сәскә атыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәфәүиҙәр дәүләтен иранлаштырыу[33] Бөйөк Ғәббәс I (урыҫ.)баш. дәүеренә (1587—1629) тура килә, уның әсәһе Мәхти Улья фарсы була. Тәхеткә ултырғас, Бөйөк Ғәббәс I (1586—1628) ҡыҙылбаштарҙың үҙ-ара янъяллашыуына шарттарҙы бөтөрә: махсус «шаһ дружинаһы» («шаһсевән») ойошторола, уға ҡыҙылбаштарҙың бөтә ҡәбиләләренән дә кешеләр алына, унан тыш даими ғәскәр барлыҡҡа килә (утлы ҡорал һәм артиллерия менән). Ҡыҙылбаш аҡһөйәктәренән байтаҡ кеше аҫыла, мөлкәт-биәләмәләре тартып алына. Ғәббәс күсмә төрки аҡһөйәктәренә ҡарағанда фарсыларҙан торған бюрократияға өҫтөнлөк бирә. 1598 йылда баш ҡала Иран үҙәгенә — Исфаханға күсерелә. Ғәббәстең үҙәкләштереү сәйәсәте ҡайһы бер шәрҡиәтселәргә (В. Хинц, Х. Ремер), Сәфәүиҙәр Иранда фарсы милли дәүләте төҙөгән, тигән һығымта яһарға нигеҙ була (быны арттырыу тип иҫәпләүселәр ҙә бар)[33][34].
Шәйбаниҙар 1598 йылда Герат янында ҡыйратыла, уларҙың барымталарына сик ҡуйыр өсөн Әтрәктә, Мәрв ҡалаһында, ҡурдтарҙан һәм төрки каджарҙарҙан (ҡыҙылбаштарҙан) торған көслө сик буйы торамалары төҙөлә. Ғосмандарға ҡаршы бер һуғышта 1607 йылға Әзербайжан, Ширван һәм Грузия яулап алына, тағы бер һуғышта, 1623 йылда, Нәжәф һәм Кәрбәлә менән Бағдад алына. Төркиәгә ҡаршы союздаштар табырға тырышыу, португалдар һәм инглиздәр менән Хормус утрауы, Ормуз ҡултығындағы (урыҫ.)баш. гавань, Гамрун өсөн бәхәстәр Фарсы иленең Көнбайыш Европа менән дипломатик бәйләнештәр булдырыуына килтерә. Ғәббәс үҙ дәүләтенең эсендә сауҙаны күтәрергә тырыша, юлдар, күперҙәр, каруанһарайҙар, баҙарҙар төҙөтә. Яңы баш ҡала Исфахан, Ҡазвин, изге Мәшхәд ҡалалары төҙөкләндерелә. Шаһ үҙе ҡәтғи мосолман булмаһа ла, дин мәсьәләләренә етди ҡарай һәм Исмәғил I башлаған шиғи иерархияһын ҡороуҙы тамамлай. Ғаиләһендә Ғәббәс тиран була, шикселлеге арҡаһында өлкән улын үлтертә, тағы икәүһен һуҡырайта, ә мираҫ алырға тейешле ейәнен әфиүн менән көсһөҙләндерә. Шулай итеп, тоҡомон зәғифлеккә этәрә.
Ғәббәстән һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәфи I (1628—1641) — Шаһ Ғәббәстең ейәне, вәхши тиран була, дәүләтендәге иң яҡшы кешеләрҙе аҫтыра. Ул хакимлыҡ иткән йылдарҙа күп биләмәләр юғалтыла, бөйөк могол Шаһ Йыһан (урыҫ.)баш. Сәфәүи дәүләтенән — Кандагарҙы, ә төрөк солтаны Морат IV Бағдадты тартып ала (1638). Бағдад өсөн алыш Ғосман империяһы менән Сәфәүиҙәр дәүләте араһында һуңғы һуғыш була һәм Сәфәүиҙәрҙең Месопотамияны юғалтыуына килтерә. Бынан һуң шиғиҙарға 200 йыл буйы Кәрбәләгә йөрөү ҡатмарлаша, Мәккәгә барыу мөмкинлеге сикләнә.
Ғәббәс II (1641—1666) йыуаш, иманлы була; үҙе һәрәм һәм шарап менән генә мәшғүл булһа ла, һәйбәт вәзирҙәр тырышлығы менән дәүләт эштәре лә яҡшы бара. Кандагар ҡайтарыла. Сәфәүи дәүләте сәскә атыуын дауам итә[37].
Ғәббәс II дәүерендә Сәфәүиҙәрҙең Урыҫ дәүләте менән бәйләнештәре нығый. Европа сауҙагәрҙәре лә был яҡтарға йышлай[37].
Эске, кәйеф-сафала ғүмер үткәрергә яратҡан Сәфи II Сөләймән (1666—1694) осоронда ла бер аҙ тәртип һаҡлана әле.
Һуңғы сәфәүи Солтан Хөсәйен (1694—1722) дин әһелдәре йоғонтоһона эләгә. Был ғәскәргә лә, халыҡҡа ла оҡшамай, сөнки муллалар иерархик шиғисылыҡ менән килешмәгән суфыйҙарҙы эҙәрлекләй.
Афғандар баҫып алыуы һәм унан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөлгөнлөккә төшкән илде афғандар баҫып ала (афғандар 1722 йылда Исфаханды буйһондора һәм тәхеткә үҙҙәренең юлбашсыһы Мәхмүт ханды ултырта). Бының менән бер үк ваҡытта көнбайыштан төрөктәр, төньяҡтан урыҫтар һөжүм итә. Һуңғы сәфәүи шаһы Тахмасп II ҡолатыла һәм Надир шаһ тигән исем аҫтында билдәле булған үҙ полководецы Тахмасп-кули-хан тарафынан үлтерелә (кескәй улы Ғәббәс III менән бергә). XVIII быуат уртаһында Сәфәүиҙәр бер аҙға ғына яңынан хакимлығын ҡайтарғандай була. Ләкин Каджарҙар династияһын нигеҙләгән Аға-Мөхәммәт хан уларҙы тамырынан юҡҡа сығара.
Сәфәүиҙәр хакимлығы дәүерендә мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVI—XVII бб. архитектураны юғары сәнғәт кимәлендә төҙөлгән ҡомартҡылар кәүҙәләндерә. Сәфәүиҙәрҙең Әрдәбилдәге мәсете, Исфахандағы Харун Вилайәт төрбәһе һәм Мәсет-и Али мәсете ошо дәүергә ҡарай. Ғәббәс I батшалыҡ иткәндә баш ҡалаға әйләнгән Исфахан тулыһынса яңыртып төҙөлә[38].
Миниатюра сәнғәте үҫеше XVI—XVII б. беренсе яртыһына тап килә. Бәхзад Герат миниатюра мәктәбенең иң эре вәкиле булып тора. XVII быуатта барлыҡҡа килгән Исфахан һынлы сәнғәт мәктәбе рәссамы Мөхәммәт Заман Низами поэмаларын һәм Шаһнамәне биҙәй[39].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Roemer, H. R. (1986). "The Safavid Period". The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 189–350. ISBN 0-521-20094-6, p. 331.
- ↑ Arnold J. Toynbee, A Study of History, V, pp. 514-15.
- ↑ 3,0 3,1 Encyclopædia Iranica: Turkic-Iranian Contacts I. Linguistic Contacts
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Vladimir Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a.
- ↑ Laurence Lockhart, Peter Jackson. The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1986, p. 950, ISBN 0-521-20094-6
- ↑ 6,0 6,1 Michel M. Mazzaoui, «Islamic Culture and literature in the early modern period» in Robert L. Canfield, Turko-Persia in historical perspective, Cambridge University Press, 1991. pg 87
- ↑ 7,0 7,1 Ronald W. Ferrier, «The Arts of Persia». Yale University Press. 1989. pg 199
- ↑ Richard Tapper.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.
- ↑ История Востока. — Восточная Литература, 2000.
- ↑ Пигулевская Н. В. История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. — Л., 1958. — С. 255.
- ↑ F. Daftary, «Intellectual Traditions in Islam», I.B.Tauris, 2001. pg 147: «But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to Kurdistan, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan»
- ↑ Savory. Ebn Bazzaz. // Encyclopædia Iranica
- ↑ B. Nikitine. Essai d’analyse du afvat al-Safā. Journal asiatique. Paris. 1957, pg. 386
- ↑ Walther Hinz. Irans aufstieg zum nationalstaat im fünfzehnten jahrhundert. Walter de Gruyter & co., 1936
- ↑ David Ayalon. Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to a Mediaeval Society. Vallentine, Mitchell, 1956. pg. 109)
- ↑ Эдмунд Босуорт. «Мусульманские династии» (Перевод с английского и nримечания П. А. Грязневича), страница 226
- ↑ Zeki Velidi Togan, Sur l’origine des Safavides, в Mélanges Louis Massignon, Institut français de Damas, 1957, стр. 345—357
- ↑ Shah Isma’il I (1500-24), the founder of the Safavid dynasty of Azeri origin, made the Shi’a branch of Islam the official religion of the kingdom of Persia, thus setting the Azéris firmly apart from the ethnically and linguistically similar Ottoman Turks, who were Sunni Muslims.
- ↑ In the sixteenth century there came into being a great Persian empire.
- ↑ Encyclopædia Iranica: Safavid Dynasty
- ↑ 22,0 22,1 22,2 Encyclopædia Iranica: Azerbaijan VII.
- ↑ Encyclopædia Iranica: Iran V. Peoples Of Iran.
- ↑ Roger Savory. Iran Under the Safavids. Cambridge University Press, 2007
- ↑ Encyclopaedia of Islam. SAFAWIDS. «There seems now to be a consensus among scholars that the Safawid family hailed from Persian Kurdistān, and later moved to Azerbaijan, finally settling in the 5th/11th century at Ardabīl»
- ↑ Roger M. Savory. «Safavids» in Peter Burke, Irfan Habib, Halil Inalci: «History of Humanity-Scientific and Cultural Development: From the Sixteenth to the Eighteenth Century», Taylor & Francis. 1999. Excerpt from pg 259: «Доказательства, имеющиеся в настоящее время, приводят к уверенности, что семья Сефевидов имеет местное иранское происхождение, а не тюркское, как это иногда утверждают. Скорее всего, семья возникла в Персидском Курдистане, а затем перебралась в Азербайджан, где приняла азербайджанский язык, и в конечном итоге поселилась в маленьком городе Ардебиль где-то в одиннадцатом веке (the present time, it is certain that the Safavid family was of indigenous Iranian stock, and not of Turkish ancestry as it is sometimes claimed. It is probable that the family originated in Persian Kurdistan, and later moved to Azerbaijan, where they adopted the Azari form of Turkish spoken there, and eventually settled in the small town of Ardabil sometimes during the eleventh century.)».
- ↑ И.
- ↑ 28,0 28,1 Encyclopædia Iranica: Azerbaijan X. Azeri Literature
- ↑ 29,0 29,1 V. Minorsky.
- ↑ Z. V. Togan, "Sur l’Origine des Safavides, "in Melanges Louis Massignon, Damascus, 1957, III, pp. 345-57
- ↑ Иосафат Барбаро именует его Секайдаром.
- ↑ Laurence Lockhart, Peter Jackson.
- ↑ 33,0 33,1 33,2 Иран и Россия: И.
- ↑ 34,0 34,1 Всемирная история, М., 1958, т.4, стр. 560
- ↑ Most of the Persians, with their own language, learn also the Turkish especially in those provinces which have been long under the jurisdiction of the Grand Seignor, as Shirvan, Adirbeitzan, Iraq, Baghdad, and Eruan, where children are taught the Turkish language and by this means it is so common at court that a man seldom hears anyone speak the Persian; as in the Grand Seignior’s country, they ordinarily speak the Sclavonian, and in the Mogul’s the Persian.
- ↑ Vladimir Minorsky, open citation, p. 1007a.
- ↑ 37,0 37,1 И.
- ↑ Н. В. Пигулевская. История Ирана с древнейших времён до конца 18 в.. — Л., 1958. — С. 329.
- ↑ Иванов М. С. — М.: МГУ, 1977. — Б. 193.


c: text/html

text:
Фото:
Раил Әсәҙуллин: "Президент мәғарифты төп йүнәлештәрҙең береһе тип атаны"
Фото:
— Беҙ Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортазы Рәхимовтың БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға сираттағы Мөрәжәғәтнамәһен тулҡынланып көтөп алдыҡ, сөнки Президенттың һәр Мөрәжәғәтнамәһе республика һәм илебеҙ ҡоролошоноң ғәмәлдәге практикаһына ентекле анализ биреп һәм социаль-иҡтисади өлкәнең үҫешен иҫәпкә алып төҙөлә, — ти М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллин. — Президенттың һәр Мөрәжәғәтнамәһендә республиканы артабан үҫтереүҙә сифатлы яңы аҙымдарҙы билдәләүсе яңы тәҡдимдәр бирелә.
— Был юлы ла беҙҙең өмөттәребеҙ аҡланды. Президент үҙенә һәм 20 йыл буйына үткәргән сәйәсәтенә тоғро ҡалды.
Был, иң элек, социаль йүнәлештәге сәйәсәт, унда һәр кеше тураһында хәстәрлек күренә. Мөрәжәғәтнамәнең төп асылы: булған эш урындарын һаҡлау һәм яңыларын булдырыу, уңышлы эш һәм ял өсөн шарттар тәьмин итеү, республика халҡының көнкүреше көндән-көн яҡшырһын өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләү.
Ләкин миңә, мәғариф өлкәһе вәкиле булараҡ, беҙҙең адресҡа әйтелгән тәҡдимдәре бигерәк тә мөһим булды. Президенттың тәүге һүҙҙәре үк мәғариф өлкәһе проблемаларына арналыуы ҡыуаныслы. Ә был, мәғариф Башҡортостандың артабанғы социаль-иҡтисади, ижтимағи-сәйәси, мәҙәни үҫешендә бөтә төп бурыстарҙы хәл итеүҙең үҙенсәлекле методологияһы булараҡ баҫа, тигән һүҙ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 368
ГУЗАКОВ Пётр Васильевич [4.11.1889, Өфө губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Бейә а. (Силәбе өлк. Әшә р‑ны) — 9.12.1944, Мәскәү], рев‑ция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 й. алып РСДРП ағзаһы. 1906 й. башлап Өфө төрмәһендә ултыра, 1909 й. ҡаса, 1909—11 йй. эмиграцияла; 1912 й. алып Иркутск губ. һөргөндә. 1911 й. Вятка, Златоуст, Ҡазан һәм Өфө ҡҡ., 1917 й. башлап Өфө өйәҙе Эҫем заводы ҡасабаһында партия эшендә, нояб. алып Эҫем тау округының хәрби комиссары, Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары етәкселәренең береһе. 1918 й. башында элекке император Николай II һәм уның ғаиләһен Тубыл ҡалаһынан Екатеринбург ҡ. конвой м‑н оҙатыуҙа ҡатнаша. 1918 й. уртаһынан РККА‑ның Икенсе армияһының командующий ярҙамсыһы. 1919 й. йәйендә Златоуст өйәҙендә һәм Өфө өйәҙендә Рус армияһы тылында ихтилал ойоштора. 1921 й. июненән Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе: Башҡ‑н өлкә ком‑ты үткәргән сәйәсәткә ҡарата ризаһыҙлығын белдерә, Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты һәм Башҡ. республикаһының башҡа органдары етәкселәрен милләтселектә һәм “революцияға ҡаршы заговор”ҙа ғәйепләй. Октябрҙә Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһына саҡырып алына. 1922 й. алып Курск һәм Мәскәү ҡҡ. эшләй.
Әҙәб.: Панов А. Председатель ЧК //За власть народную. Уфа, 1989; Мардамшин Р.Р. Башкирская чрезвычайная комиссия (страницы истории). Уфа, 1999; От губЧК до ФСБ: сб. очерков. Уфа, 2003.
И.Ф.Плотников
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Иҙрисовтар ғаиләһе Рәсәй сит ил эштәре министрлығы ярҙамына өмөтләнә
Ауырғазы районынан күп балалы Иҙрисовтар ғаиләһенә Рәсәй сит ил эштәре министрлығы ярҙам итергә тейеш. Ил президентының бала хоҡуҡтары буйынса вәкиле Павел Астахов Сит ил эштәре министры Сергей Лавровҡа, Рәсәйҙең Берләшкән ғәрәп әмирлектәрендәге вәкиллегенә, Башҡортостан президенты Рөстәм Хәмитовҡа ярҙам итеүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән.
Юристҡа түләйем тип Иҙрисовтар ғаиләһе мөлкәтен һата башлаған. Мәғлүм булыуынса Гүзәл Иҙрисова ялған аҡса менән иҫәпләшергә теләүҙә ғәйепләнеп, сит илдә ҡулға алынды. Полиция участкаһында ғәрәпсә белмәгән ҡатын, үҙе аңламаһа ла, тиҙерәк сығыу өсөн ниндәйҙер ҡағыҙҙарға ҡулын ҡуйған, хәҙер уға бер-нисә йыл ғәрәп төрмәһе янай.
Гүзәл Иҙрисова ғүмерендә тәүге тапҡыр сит илгә ялға барған булған. Уны Ауырғазы районында тормош иптәше һәм 5 балаһы көтә.
Юристҡа түләйем тип Иҙрисовтар ғаиләһе мөлкәтен һата башлаған. Мәғлүм булыуынса Гүзәл Иҙрисова ялған аҡса менән иҫәпләшергә теләүҙә ғәйепләнеп, сит илдә ҡулға алынды. Полиция участкаһында ғәрәпсә белмәгән ҡатын, үҙе аңламаһа ла, тиҙерәк сығыу өсөн ниндәйҙер ҡағыҙҙарға ҡулын ҡуйған, хәҙер уға бер-нисә йыл ғәрәп төрмәһе янай.
Гүзәл Иҙрисова ғүмерендә тәүге тапҡыр сит илгә ялға барған булған. Уны Ауырғазы районында тормош иптәше һәм 5 балаһы көтә.


text:
Республика башлығы 109-сы һайлау участкаһында конституцияон бурысын үтәне
Республика башлығы 109-сы һайлау участкаһында конституцияон бурысын үтәне.
Өфөнөң Башҡортостан дәүләт концерт залы бинаһында урынлашҡан 109-сы һайлау участкаһы исемлегендә 2600 кеше теркәлгән. Тәүге һайлаусылары иртәнге һигеҙҙә үк килде. Берҙәм тауыш биреү көнөндә Республика башлығы Рөстәм Хәмитов һәм Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай рәйесес Константин Толкачев гражданлыҡ бурысын үтәне. Тауыш биреүгә ҡағылышлы тәртипкә ярашлы, улар бюллетенгә тамғаны айырым кабинала ҡуя. Был участка һалынған бюллетендәрҙе шунда уҡ иҫәпкә алыусы электрон урналар менән йыһазландырылған. Һайлау көнөн юлда үткәргәндәр өсөн тимер юл вокзалы менән аэропортта тауыш биреү ойошторолдо. Һайлаусылар бында теркәүҙән төшөрөү талондары нигеҙендә тауыш бирҙе. Һайлау көнөндә бар участкаларҙа тәртип һаҡлау органдары хәүефһеҙлек һағында торҙо. Ғәҙәттән тыш хәлдәр, тиҙ медицина ярҙамы хеҙмәте вәкилдәре эшләне. Тауыш биреү барышы тәртибен һайлау комиссияһы ағзаларынан тыш күҙәтеүселәр тәьмин итте. Киске сәғәт һигеҙҙә тауыш биреү тамамланыу менән бюллетендәрҙе иҫәпләү башланды. Быйылғы һайлауҙарҙың башҡаларынан айырмаһы – депутаттар һанының бер яртыһы фирҡә исемлектәре буйынса, икенсеһе бер мандатлы округтарҙан һайланыуҙа. Тауыш биреүҙә Благовар, Бишбүләк, Саҡмағош, Тәтешле райондары һайлаусылары әүҙем ҡатнашты. Уларҙа халыҡтың 90 проценты һайлау участкаларына килгән. Рәсәй төбәктәре араһында тауыш биреүселәр әүҙемлеге күрһәткесе буйынса Башҡортостан тәүге урындарҙа.
Новости Уфы и Башкортостана
Талгат Таджуддин поздравил мусульман республики с началом священного месяца Рамазан
Верховный муфтий России Талгат Таджуддин поздравил мусульман республики с началом священного месяца Рамазан. Он начинается сегодня с заходом солнца. И продлится 29 дней. Для каждого правоверного мусульманина это время очищения. Весь месяц верующие будут соблюдать строгий пост. В этом году он...
Девятиклассники сдали первый ОГЭ по иностранному языку
Девятиклассники сегодня сдали первый Основной государственный экзамен по иностранному языку. О том, как он прошел на встрече с Рустэмом Хамитовым рассказала Министр образования республики Гульназ Шафикова. Говорили и о предстоящем ЕГЭ. Они волнуются, но вида не подают. А проверка...
В Башкирии жильцов аварийного дома переселили в разрушающуюся новостройку
В редакцию «Вестей» обратились жители города Благовещенска. Людей переселили из аварийного и ветхого жилья в новостройку. Только на деле оказалось, что в дом заселять людей не имели право. Как так получилось, узнавала Инна Горина. Назвать свою квартиру новой, у Юлии Айгузиной язык не...
За текущий год бизнесменами стали 24 тысячи жителей Башкирии
26 мая - День Российского предпринимательства. Актуальные проблемы бизнеса сегодня обсудили в Уфе на расширенном заседании Координационного совета по предпринимательству при главе Башкортостана. В нашем регионе насчитывается более 136 тысяч таких предприятий. А в течение текущего года...
В Уфе прошли масштабные учения по тушению лесных пожаров
В Уфе прошли масштабные учения по тушению лесных пожаров. Привлечены подразделения федеральных и муниципальных пожарных частей, а также основные городские службы. Основная задача таких учений – отработать взаимодействие пожарных частей со службами жизнеобеспечения города и реально оценить...
Короткие новости – 26.05.17
Региональное МЧС вновь предупреждает об ухудшении погоды. Так, по данным синоптиков, завтра в регионе ожидается дождь. При грозе возможно усиление ветра до 20-ти метров в секунду. Пешеходов призывают быть внимательными на улице, а водителей - соблюдать правила дорожного движения....
В Башкирии наказали сотрудника больницы за лед, упавший на беременную
В Нефтекамске продолжение получила история с падением льда с крыши медучреждения на местную жительницу Ирину Шайхатдарову, которая выходила из больницы с ребенком. Комиссия составила на ответственное лицо протокол по ч. 3. ст. 6.8. «Непринятие мер по очистке от снега и льда» Кодекса Республики...
МЧС предупреждает об ухудшении погодных условий
Завтра 27 мая в республике ожидается дождь, при грозе шквалистое усиление ветра до 15-20 м/с. МЧС призывает жителей республики быть внимательными и осторожными. Спасатели рекомендуют избегать нахождения рядом с линиями электропередачи, деревьями, рекламными щитами.
По музею республиканского МВД можно совершить виртуальную экскурсию
Пресс-служба МВД Башкортостана совместно с Общественным советом, работающим при правоохранительном ведомстве, подготовили виртуальную экскурсию по музею республиканской полиции. Теперь не выходя из дома можно ознакомиться с историческими и архивными документами, фотографиями, экспонатами,...
Полная запись пресс-конференции «Результаты исследований причин гибели пчелиных семей в Башкортостане»
Результаты исследований причин гибели пчелиных семей в Республике Башкортостан и ее масштабы. Актуальные всероссийские и международные мероприятия в области пчеловодства во втором полугодии 2017 года Спикеры: Ишемгулов Амир Минниахметович, генеральный директор Государственного...
В Конгресс-холле проходит заседание, посвященное Дню российского предпринимательства
Сегодня – День российского предпринимательства. О роли и месте бизнеса в эти минуты говорят в Конгресс-холле. Там проходит расширенное заседание Координационного совета по предпринимательству при Главе республики. О том, как идет диалог между властью и бизнесменами, в ходе прямого включения со...
Девятиклассники сдают первый ОГЭ
Девятиклассники в эти минуты сдают первый Основной Государственный Экзамен по иностранному языку. В этом учебном году на сдачу ОГЭ подали заявки около 37 тысяч человек, все ученики девятых классов проходят обязательную аттестацию по 4 предметам – это русский язык,...
В Уфе продолжается международный фестиваль имени Рудольфа Нуреева
В Уфе продолжается международный фестиваль имени Рудольфа Нуреева. Вчера Екатеринбуржский театр оперы и балета представил постановку "Ромео и Джульетта" Сергея Прокофьева. Постановка худрука балетной труппы театра Вячеслава Самодурова признана лучшей на фестивале "Золотая маска - 2017". Он...
В Уфе наградили лучших представителей малого и среднего бизнеса
В Уфе наградили лучших представителей малого и среднего бизнеса. В Башгосфилармонии чествовали победителей конкурса "Лучший предприниматель Ленинского района Уфы". Награждение проходило по 13-ти номинациям. После торжественной части для гостей и победителей был организован праздничный...
Спасатели республики предупреждают о сильном ветре
В республике объявлено штормовое предупреждение. Сегодня ожидается сильный ветер, при порывах до 18 метров в секунду. Прогнозируется переменная облачность, местами небольшой кратковременный дождь. Температура воздуха днем 21-26° тепла. Спасатели рекомендуют избегать нахождения...
Вести-Башкортостан - 25.05.17
Главные темы выпуска: Теперь в Уфимском цирке не смешно. Его обитатели рискуют умереть от голода. Незаконные преграды. С улиц города убирают самовольно установленные шлагбаумы. И выпускники покидают школу. Сегодня для них прозвенел последний звонок.
Обитатели Уфимского цирка рискуют умереть от голода
В Уфе более 50 цирковых животных остались без корма. В столицу Башкирии четвероногих артистов привезли на гастроли. Но ровно неделю назад решением суда Уфимский госцирк закрыли из-за аварийного здания. Сегодня его сотрудники не могут попасть в опечатанные кабинеты, чтобы сделать заявку на...
С уфимских улиц убирают самовольно установленные шлагбаумы
В Уфе начали сносить незаконные шлагбаумы и заборы. Самовольно установленные преграды мешают не только свободной парковке, но и проезду экстренных служб. Как решить эту проблему выяснял Анвар Аслямов. Решение о демонтаже самовольно установленной конструкции по улице Рыльского было...
Для выпускников республики прозвенел последний звонок
Сегодня во всех школах республики для выпускников прозвенел последний звонок. Как прошла торжественная линейка и как отмечают этот день, узнавала Зиля Авзалова. Последний звон колокольчика - первый шаг во взрослую жизнь. Уже на протяжении почти ста лет в 45 школе Уфы сохраняется традиция...
Короткие новости – 25.05.17
Следственный комитет возбудил уголовное дело по факту падения на ребёнка трубы. ЧП произошло во дворе одной из уфимских многоэтажек на улице Бакалинской. Дети раскачивали металлическую конструкцию пока ее часть не рухнула на мальчика. В результате 7-летнего ребенка госпитализировали с закрытым...
Рустэм Хамитов с рабочей поездкой побывал на юго-западе Башкирии
Белебеевских выпускников с окончанием школы поздравил Глава республики. Сегодня Рустэм Хамитов с рабочий поездкой побывал на юго-западе Башкирии. В прошлом году Белебей получил статус территории опережающего социально-экономического развития. Здесь уже реализуются новые инвестпроекты. А вот в целом...
Юноша с диагнозом ДЦП проведет в Уфе благотворительный вечер, чтобы собрать деньги на лечение детей
Во Дворце Детской филармонии пройдет Благотворительный вечер. Завтра там состоится долгожданная презентация первого альбома авторских песен уфимца Арсения Соломинова «Я такой же, как и все!». Юноша с диагнозом ДЦП уже успел вдохновить своим оптимизмом окружающих его людей. Его мечта не просто...
На ремонт дорог в республике ежегодно будет выделяться 1 млрд рублей
В республике началась реализация федерального проекта "Безопасные и качественные дороги". В рамках программы планируется ежегодное выделение денежных средств из федерального бюджета в размере одного миллиарда рублей до 2025 года. Строительство объектов дорожной инфраструктуры будет вестись...
Информация о массовой гибели башкирских пчел – миф
Информация о массовой гибели башкирских пчел – миф. Сегодня об этом в медиацентре "Россия" заявил руководитель республиканского центра по пчеловодству и апитерапии. При этом, гибель медоносных насекомых в нынешнем сезоне в шесть раз превышает показатели прошлого года, пояснили на встрече. Но эта...
В Салавате загорелся строительный вагончик
В Салавате загорелся строительный вагончик. Видео размещено в социальных сетях. По предварительным данным пожар начался из-за короткого замыкания обогревателя. Никто не пострадал.
В Белебее завершилась встреча с инвесторами
В Белебее несколько часов назад завершилась встреча с инвесторами. Заседание Общественного совета по улучшению инвестклимата провел глава республики. Подробности по телефону передала корреспондент «Вестей» Алина Каматова.
Индекс госэкзаменов подсчитали корреспонденты телеканала «Россия»
Единый государственный экзамен в Уфе в этому году будут сдавать почти 5 тысяч школьников. Наши корреспонденты выяснили, сколько уфимские репетиторы заработали на ЕГЭ? Можно ли сдать экзамен без репетитора? И каких сюрпризов ждать от итогового испытания знаний. А газон перед зданием Телецентра...
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »
Хәбәрҙәр
Бәләкәстең оло яҙмышы
Иглин ҡасабаһы үҙәгенән аҡҡан йылға йылдар дауамында сүплек майҙаны бурысын үтәгән. Һуңғы осорҙа һыу артерияһының яҙмышы тағы ла аянысыраҡ. Сағыштырмаса таҙа урын бынан бер-нисә сәғәт элек сүп аҫтында ятҡан булған. Иглиндың Сейәле урамында йәшәүселәренең беҙҙең каналға мөрәжәғәтенән һуң сәғәт тә...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Грецияның элекке премьер-министры автомобилен шартлатҡандар. Шартлатҡыс хат эсенә һалынған булған. Ул асҡас та, ЛУкас ПападЕмостың ҡулында шартлай. Бәхеткә күрә сәйәсмән иҫән. Үҙе, һаҡсыһы һәм водителе төрлө йәрәхәттәр менән дауаханаға оҙатылған. Яралары үлемесле түгел, тип хәбәр итә табиптар....
Сығарылыш кисәһе күпмегә төшөр?
9-сы, 11-се синыфты тамамлаусы уҡыусыларҙың ата-әсәләре быйыл ,,күңелле мәшәҡәт,, өсөн нисә һум аҡса сарыф итәсәк? Был турала тулыраҡ мәғлүмәт хәбәрсебеҙ Гүзәл Ишкинина сюжетында. 11-се класты тамамлаусы Наҙгөл Фәтҡуллинаны берҙәм дәүләт имтихандарынан тыш, күңелле мәшәҡәттәр ҙә көтә. Алда...
Башҡортостанда 9-сы класс уҡыусылары өсөн имтихан мәле етте
Быйыл Төп дәүләт имтиханын биреү өсөн 37 мең ғариза ҡабул ителгән. Бөгөн Өфөнөң 21-се лицейында 9-сы класс уҡыусылары беренсе төп дәүләт имтиханы тапшырҙы. 207 уҡыусы инглиз теленән төп дәүләт имтиханына һынау тотто. Уҡытыусылар әйтеүенсә малай һәм ҡыҙҙарға имтихан тапшырыу өсөн бар...
Бөгөн ҡояш байыу менән Рамаҙан айы башлана
Башҡортостан мәсеттәрендә ошо изге айҙа тәүге тәрәүих намаҙҙары уҡыла. Ураҙаның маҡсаты — иманды нығытыу, рухи яҡтан үҫешкә өлгәшеү, йәшәүҙең асылы, өҫтөнлөктәре хаҡында уйланыу. Иманлы кешеләр өсөн ураҙа, тәү сиратта, тыйылған күренештәрҙән ситтә тороу, рухи һәм физик яҡтан сафланыу...
Нисек йәшәйһең эшҡыуар?
Башҡортостан эшҡыуарҙарға ярҙам итеү яҡлы. Етәкселек менән йүнселдәр араһындағы ышаныслы һәм эшлекле мөнәсәбәттәрҙең ыңғай һөҙөмтәләре бөгөн республика башлығы эргәһендәге эшҡыуарлыҡ буйынса Координация советының киңәйтелгән ултырышында барланды.
Өфөлә себер тәбиғәте майҙансығы
Өфөлә себер тәбиғәте майҙансығы. Башҡаланың Дим районындағы дендропарк биләмәһендә 300-гә яҡын кедр ағасы үҫентеләре ергә ултыртылды. Хәбәрсебеҙ Нәфисә Кинйәбаева ла был экологик акцияға ҡушылды. Йәше быуаттар менән иҫәпләнгән кедр, эрбет ағасы, ошо бәләкәй генә орлоҡтан үҫә. Был үҫентегә иһә...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Бельгияла Дональд Трампҡа ҡаршы акция үтә. Илдең баш ҡалаһы Брюселльдең урамдарына “Трампҡа бында шат түгелдәр” тигән плакаттар менән меңәрләгән кеше сыҡҡан. Бельгия халҡы ошо рәүешле Америка Ҡушма Штаттары президентының эш сәфәре менән Европаға килеүенә һәм ғөмүмән уның сәйәсәте менән риза...
Өфө юридик институты базаһында курсанттар өсөн ҡыҙыу осор
Киләсәктә улар йәмәғәт һағында торасаҡ. Өфө юридик институты базаһында курсанттар өсөн ҡыҙыу осор. Улар имтихан, зачеттар менән бергә физик әҙерлек буйынса һынау үтә һәм тактик күнекмәләрҙә ҡатнаша. Хәбәрсебеҙ Закир Шәрипов репортажы. Автобусҡа билдәһеҙ кешеләр һөжүм итте. Йәмәғәт...
Бөгөн республика мәктәптәрендә һуңғы ҡыңғырау яңғырай
Мәктәптәрҙә бөгөн һуңғы ҡыңғырау яңғырай. Уҡытыусылар, уҡыусылар һәм ата-әсәләр өсөн дә был күркәм һәм шул уҡ ваҡытта тулҡынландырғыс мәл. Тап бөгөн сығарылыш синыф уҡыусылары күңелле мәктәп йылдары менән хушлашып, оло тормошҡа аяҡ баҫа. Беҙҙең ижади төркөм Өфө мәктәптәренә барып уҡыусыларҙың...
Республика башлығы Рөстәм Хәмитов бөгөн эш сәфәре менән Бәләбәйҙә
Республика башлығы Рөстәм Хәмитов бөгөн эш сәфәре менән Бәләбәйҙә. Бында ул сығарылыш синыф уҡыусыларын тәбрикләне һәм төбәктәге бер-нисә социаль әһәмиәтле предприятиела булды. Был турала хәбәрсебеҙ Ғәлимйән Ибәтуллин һөйләргә әҙер. Ғәлимйән, һаумы. Һүҙ һиңә.
Тәфтиш комитеты Өфөлә 7 йәшлек баланың өҫтөнә тимер конструкция ҡолау осрағы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатты
Тәфтиш комитеты Өфөлә 7 йәшлек баланың өҫтөнә тимер конструкция ҡолау осрағы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатты. Малайҙың янбашы һынған, ул әле дауаханала. Ҡоролма өсөн яуаплы коммуналь ойошма ваҡиғала баланың үҙен йә күп ҡатлы йортта йәшәүселәрҙе ғәйепләргә тырыша. Ә урындағы халыҡ улар тикшереү эшен...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Бөйөк Британияла террор акттары булыу ҡурҡынысы иң юғары кимәлдә. Был турала илдең премьер-министры Тереза Мэй иғлан итте. Манчестер-арена стадионында булған шартлауҙан һуң, яңы террактар булыуы мөмкинлеге тураһында иҫкәртә. Илдә хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн хәрбиҙәр йәлеп ителгән. Ә Америка...
Республиканың иң һәләтле балалары
Республиканың иң һәләтле балалары. Диктор Һәләтле балаларҙың «Ал сәскә” беренсе республика телевизион конкурсының икенсе туры тамамланды. Ике меңгә яҡын бала был конкурста ҡатнашырға теләген белдергән. Конкурстың ойоштороу комитеты әле икенсе турға әҙерләнә. “Башмачок” бейеү...
Өфөлә Рәсәй нефть-газ химияһы форумы дауам итә
Өфөлә Рәсәй нефть-газ химияһы форумы дауам итә. Өфөлә Рәсәй нефть-газ химияһы форумы дауам итә. Уның сиктәрендә бөгөн төбәк башлығы янында Башҡортостанда нефть химияһы комплексын үҫтереү һорауҙары буйынса совет ултырышы үтте. Унда етештереү һәм эшкәртеү предприятиеларының үҫеше, мөмкинлектәре...
Суд приставтары республика юлдарында 1 миллион һумдан ашыу бурысты ҡайтарып алған
Суд приставтары республика юлдарында 1 миллион һумдан ашыу бурысты ҡайтарып алған. Был сумма ни бары ике аҙна эсендә йыйылған. Рейдтар “юл приставы” аппарат комплексы ярҙамында башҡарыла. Ул автомобилдәр ағымынан бурысы булған машиналарҙы табырға ярҙам итә. Бындай саралар йәй айҙарында даими...
Өфөлә Рәсәй нефть һәм газ химияһы форумы һәм егерменсе бишенсе «Газ. Нефть. Технологиялар» халыҡ-ара күргәҙмәһе асылды
Өфөлә Рәсәй нефть һәм газ химияһы форумы һәм егерменсе бишенсе «Газ. Нефть. Технологиялар» халыҡ-ара күргәҙмәһе асылды. Форумының тәүге көнө тураһында хәбәрсебеҙ Нәфисә Кинйәбәава һөйләргә әҙер.
Мостай Кәрим исемендәге Милли Йәштәр театрында «Бремен музыканттары» спектакле премьераһы үтте
Мостай Кәрим исемендәге Милли Йәштәр театрында ике көн буйы балалар мюзиклы студияһының Бремен музыканттары спектакле премьераһы үтте. Зал тулы халыҡ алдында сығыш яһау йәш артистар өсөн ҙур һынау булды. Хәбәрсебеҙ Нәркәс Йосопова ла мюзиклға тамаша ҡылды. Сәхнәгә сығыр алдынан тауышты...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Европаның иң ҙур стадиондарының береһенә террорсылар һөжүм иткән. Великобританияла шартлау һөҙөмтәһендә 19 кеше һәләк булған, тиҫтәләгәне төрлө йәрәхәттәр алған. Фажиға 21 мең кешене һыйҙырған “Манчестер Арена” стадионында кисә концерт мәлендә була. Илдең хоҡуҡ һаҡлау органдары шартлауҙы...
Бөгөндән Өфө донъяның балет сәнғәте үҙәгенә әйләнә
Бөгөндән Өфө донъяның балет сәнғәте үҙәгенә әйләнә. Баш ҡалала Рудольф Нуриев исемендәге 21- се халыҡ-ара фестиваль асыла. Премьералар, киң билдәле спектаклдәр – быларҙың барыһы ла мәҙәни форумдың сағыу биҙәктәренә әйләнер, тип көтөлә. Теманың дауамы хәбәрсебеҙ Ғәлимйән Ибәтуллин әҙерләгән яҙмала...
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »


text:
- Подробности
- Просмотров: 339
ЗЕМСТВО, бөтә халыҡ ҡатламдарын да үҙ эсенә алған урындағы үҙидара системаһы, 1864 й. 1 ғин. “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение” б‑са, Земство реформаһы барышында ойошторола. З. бойороҡ биреүсе органдары — губерна һәм өйәҙ земство йыйылыштары, башҡарма органдары — губерна һәм өйәҙ земство башҡармалары. З. үҙидара (орган етәкселәрен һайлап ҡуйыу, идара итеү структураһын төҙөү, эшмәкәрлектең төп йүнәлештәрен билдәләү, белгестәр һайлап алыу һәм уҡытыу һ.б.) һәм үҙ‑үҙеңде финанслау принциптарында төҙөлә. З. эшмәкәрлеге өлкәһенә халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау, ветеринария, юл төҙөү эштәре, статистик тикшеренеүҙәр, ҡарауһыҙ ҡалғандарға ярҙам (приюттар, түләүһеҙ ашханалар); крәҫтиән хужалыҡтары (а.х. инвентары, машиналары һатып алыу, орлоҡ келәттәре булдырыу, агрономия курстары ойоштороу), сауҙа, сәнәғәт (ссудаһаҡлыҡ ширҡәттәре, З. ваҡ кредит кассалары ойоштороу), һөнәрселек кәсебе һ.б. үҫешенә булышлыҡ итеү инә. З. урындағы һалымдарҙы — ҡалаларҙың күсемһеҙ милкенә, ерҙәргә, урмандарға, сауҙа итеүгә хоҡуҡ биргән документтарға (мәҫ., гильдия танытмалары) һалынған земство йыйымдарын билдәләү, бүлеү, йыйыу һәм тотоноу хоҡуғы бирелә. Сығымдар мәжбүри (граждандар идаралығын, төрмәләрҙе тотоу, юл, ылау йөкләмәләре, сәсәк һалыу һ.б.) һәм ирекле (сметаға З. йыйылышы ҡарары б‑са индерелгәндәр) төрҙәргә бүленә. З. эшмәкәрлеге хакимиәт (З. сметалары һәм аҡса бүлеү, заёмдар алыу, вазифаларға һайлау эске эштәр министры йәки губернатор тарафынан ҡарала һәм раҫлана) һәм Сенаттың ҡаты контроле аҫтында була. 1890 й. 12 июнендәге “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение”ға ярашлы, [ҡара: Реформалар (19 б. 80—90‑сы йй.)] З. урындағы хакимиәткә бойондороҡлолоғо көсәйә: губернатор З. учреждениеларының ҡарарҙарын законлылыҡ йәһәтенән генә түгел, ә дөйөм дәүләт һәм урындағы мәнфәғәт күҙлегенән сығып ҡарау, З. учреждениеларына ревизия яһау һ.б. хоҡуҡтар ала; махсус күҙәтеү органы — земство һәм ҡала эштәре буйынса губерна присутствиелары ойошторола.
Өфө губернаһында З. 1875 й. ойошторола; З. йыйылыштарына һайлау һөҙөмтәләре б‑са тауыштарҙың күпселеген ер биләүселәр һәм ауыл йәмғиәттәре кандидаттары ала: ошоға ярашлы 119 кеше (46,4%) һәм 117 кеше (45,5%); 1891 й. алып — ер биләүселәр курияһы вәкилдәре (55,8%). З. килемдәрҙе халыҡ мәғарифын үҫтереүгә (земство мәктәптәре асыу һәм тотоу, уҡытыусы кадрҙары һайлап алыу), агрономияға, ветеринарияға, һаулыҡ һаҡлауға (ҡара: Земство медицинаһы), страховкалауға, статистикаға (ҡара: Земство статистикаһы), коммуналь‑көнкүреш хеҙмәттәренә, ҡалаларҙы төҙөкләндереүгә һ.б. йүнәлтә. 1897 й. алып З. губернала һыу м‑н тәьмин итеүҙе яҡшыртыуға аҡса бүлә башлай һәм 1910 й. башлап — уға, 1911 й. алып ш. уҡ ҡымыҙ яһау эшенең санитария торошона системалы контроль урынлаштыра. 1886 й. Өфө губерна З. эргәһендә эпидемиология бюроһы асыла. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә эштәрҙе берләштереү өсөн 1883 й. алып З. табибтары съездары үткәрелә һәм 1909 й. бөтә өйәҙ З. һәм губерна мед. учреждениелары вәкилдәренән торған губерна санитария советы ойошторола. 1914 й. ҡарай З. ҡарауында 919 саҡрым юл (ш. уҡ Ырымбур һәм Алабуға сауҙа тракттары) була, 1700‑ҙән ашыу күпер һ.б. ҡоролма төҙөлә һәм эш хәлендә тотола. 1885 й. губерна З. сметаһына махсус юл йыйымы индерелә. 1914 й. губерна З. идараһы эргәһендә һөнәрселек кәсебен үҫтереүгә булышлыҡ күрһәтеү бүлеге асыла. 1907 й. З. ваҡ кредит кассалары селтәре барлыҡҡа килә. 20 б. башында З. сәйәси роленең артыуы (ҡара: Земство хәрәкәте) уларҙың вәкилдәренең Дәүләт думаһында, Халыҡ азатлығы партияһында, Рәсәй мосолмандары иттифағында һ.б. сәйәси пар тияларҙа эшмәкәрлегенә бәйле була. Ырымбур губернаһында З. 1912— 13 йй. ойошторола. Февраль революцияһынан һуң З. башҡармалары рәйестәре Ваҡытлы хөкүмәт комиссарҙары итеп тәғәйенләнә. 1918—19 йй. З. совет власының урындағы органдары тарафынан бөтөрөлә.
Әҙәб.: Леонов Н.И. Буржуазные реформы 60—70‑х гг. ХIХ в. в Башкирии. Уфа, 1993; Азаматова Г.Б. Уфимское земство (1874—1917): социальный состав, бюджет, деятельность в области народного образования. Уфа, 2005; Мысляева Н.С. Земские учреждения Уфимской губернии: образование, организационно-правовая основа, деятельность. Уфа, 2005.
Н.И.Леонов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
"Бәхет формулаһы"
Дәрестең маҡсаты:
1. Уҡыусыларға бәхет төшөнсәһе һәм бәхетле булыр өсөн нимәләр кәрәк икәнде аңлатыу.
2. Уҡыусыларҙы уйландырыу.
3. Тормошта дөрөҫ маҡсат ҡуйырға йүнәлтмә биреү.
Йыһазландырыу:
презентация, музыка.
Дәрес барышы:
Ойоштороу мәле.
Уҡыусылар! Кемдең иң бәхетле булаһы килә,әйҙәгеҙ ҡулдарығыҙҙы күтәрегеҙ.
- Ә нимә була ул бәхет?Һеҙ бәхетлеһегеҙме. -
- Һүрәттә һеҙ нимә күрҙегеҙ, уҡыусылар?(яуаптар)
- - Эйе, шат күҙҙәр, күңелле йөҙҙәр… Дөйөм алғанда, бәхетле кешеләр. Ҡайһы бер кешеләр үҙҙәренең бәхетле икәндәрен дә тоймайҙар. Ер йөҙөндә бәхет тураһында уйламаған бер кеше лә юҡтыр.Ҡайһы саҡ беҙҙең хыял ул йәшәү маҡсаты булып китә,маҡсатына ирешкән кеше бик бәхетле итеп тоя үҙен.Ул саҡта яңынан-яңы маҡсаттар,теләктәр тыуа.Йәшәү ул-киләсәккә әйләүсе баҫҡыс .Һәр бер баҫҡыс-беҙҙең хыял һәм теләктәр.Нисек дөрөҫ итеп үҙеңдең тормош баҫҡысыңды төҙөргә һәм бәхетле булырға икәнен беҙ һеҙҙең менән класс сәғәтендә һөйләшәсәкбеҙ.Класс сәғәтенең темаһын мин «Тормош баҫҡысынан үргә” тип алдым.
Тәүҙә бәхет тураһында башҡа фекерҙәрҙе лә ҡарап утәйек.(афоризмы)
Һөйләшеүҙе башлар алдынан мин һеҙҙе беҙҙең бөгөнгө ҡунаҡ мистер Икс менән таныштырам..(3 слайд).
Ул үҙенең тормош баҫҡысының проектын эшләгән,һәм һеҙҙең уй-фекерҙәрегеҙҙе беләһе килә.
(4 слайд) Үҙенең тормошон ул бейек,текә тау итеп һүрәтләй.Уның уйынса кем дә кем ошо тауҙың түбәһенә менеп етә шул бәхетле була ти.Ошо тауҙы менгән саҡта күптәр төрлө ҡыйынлыҡтарға осрай,осалар,имгәнәләр,кире ҡолайҙар.Кемдер тиҙ генә менеп етә,әммә береһе лә унда оҙаҡ тора алмай,ә ҡабаттан кирегә ауыртына-ауыртына аҫҡа тәгәрәй. Мистер Икс үҙе төҙөгән баҫҡыс буйлап яйлап ҡына менергә уйлай.”Һәр үтелгән баҫҡыс-ул бәләкәй генә маҡсат,үҙе бер бәхет”- тип уйлай.Һәм бер заман донълағы иң бәхетле кеше булырына ышана. Баҫҡыс өсөн иң уҙе өсөн иң кәрәкле тип һанаған – йәшәү ҡиммәтәрен һайлай. Улар барыһы өсәү генә:
(5 слайд) аҡса-уға теләгән бер әйбереңде һатып алып була, власть-уны тормошта бер ниндй ҙә аҡсаға алып булмай һәм слава - тирә яҡтағыларҙың һоҡланған күҙҙәренән үҙеңдең бәхетле булыуыңды күреү.
(6 слайд) Уҡыусылар,ә һеҙ мистер Икс менән ризаһығыҙмы.Уның уйлаған уйы менән бәхет тауының түбәһенә менеп етеп буламы(яуаптар)
Әйҙәгеҙ беҙуның һәр баҫҡысына айырым туҡталып китәйек.
(7 слайд)- Аҡса менән генә бәхетле булып булмай,хатта донълағы иң бай,етеш йәшәгәндәр ҙә бер көн килеп бар байлыҡтарынан ҡолаҡ ҡағалар.Тимәк был уйҙырма ҡиммәт.Это мнимая ценность.
- Һәм власть уны ла юғатырға мөмкин президентарҙы яңынан һайлап ҡуялар,царьҙарҙы ҡолаталар. Хакимлыҡ – ул уйҙырма ғына тимәк.
- Слава - это тоже мнимая ценность. Уны ла юғатырға мөмкин.Бик күп билдәле шәхестәр ҡарт көндәрендә бәхетһеҙ һәм ҡарауһыҙ ҡалалар.
Ә бына тағы бер баҫҡыс. (8 слайд) Ә бына билдәле башҡорт әкиәтен иҫләһәгеҙ,унда атаһы улдарына тормош баҫҡысынан һаҡ,яйлап ҡына күтәрелергә кәңәш итә.Һәр үтелгән баҫҡыста кеше үҙенең ниндәй ҙә булһа етешһеҙлектәрен бөтөрөргә тейеш алдашыу,көнләшеү,юҡты һөйләү,артыҡ маһайыу,күңел төшөнкөлөгөн еңеү.Һәр яңы баҫҡыс-ул үҙеңә ышаныу,һөйөү,тирә яҡтағыларға иғтирам,яғымлылыҡ,ни менәндер ризалашыу,тыйнаҡлыҡ.
Нисек уйлайһығыҙ,әгәр тауға күтәрелгәндә ошо ҡиммәттәрҙе,алһаҡ менеп етә алырбыҙмы бәхет тауына?
Әйҙәгеҙ, беҙ һеҙҙең менән бәхет формулаһын төҙөйөк.
(Таҡтаға магниттар ярҙамында әҙер һүҙҙәрҙе йәбештереү.)
Бәхет = шатлыҡ + мөхәббәт + ғаилә + һаулыҡ + матди байлыҡ + тыныслыҡ + яратҡан эш + матурлыҡ + дуҫтар. Рәхмәт, уҡыусылар. Мин дә һеҙгә ҡушылып, бәхет формулаһына үҙемдең бәхет тураһындағы күҙаллауымды өҫтәп ҡуяйым. + башҡаларҙы бәхетле итеү.
Ә хәҙер бәхетле булыуҙың бер нисә сере.
Класс сәғәтен тағы ла бер уйҙырма менән тамамлағым килә.
Өс ташсы тырышып - тырышып таш ваталар икән.Шул саҡ эргәләренән үтеп барған бер юлсы:» Нимә эшләйһегеҙ?”- тип һораған быларҙан.
Беренсеһе:”Күрмәйһеңме, ҡәһәрле таштарҙы ватам”- тигән.
Икенсеһе: “Мин үҙемә йәшәү өсөн эшләйем,”-тип ҡулбашын һелккән.
Өсөнсөһө: “Мин йорт төҙөйөм”- тип яуаплаған.
Минең уйымса улар өсөһө лә бәхет баҫҡысын төҙөгәндәр.Беренсеһе- бер ҡасан да бәхетле була алмаҫ,сөнки маҡсат –юҡ.Икенсеһе- бәхетле булыр тик һаулығы,көсө барҙа ғына.Тик бары өсөнсөһө генә ысынын да иң бәхетлеһе.Сөнки ул алдына ҙур,матур маҡсат ҡуйған,уның өсөн ул эшләй һәм йәшәй.
Класс сәғәтен К. Прутковтың "Бәхетле булғың киләме? Бул!" тигән һүҙҙәре менән йомғаҡлағым килә. Тағы ла "Ҡыйыулыҡ ярты бәхет" тигән башҡорт халыҡ мәҡәлен дә онотмайыҡ.Һеҙгә лә мин юҡҡа ғына таш ватмаҫҡа,ә киләсәккә маҡсат ҡуйып уны тормошҡа ашырыуығыҙҙы теләйем.Тик шул саҡта ғына донълағы иң бәхетле кеше булырһығыҙ.
-Һеҙгә беҙҙең осрашыу оҡшанымы? Һеҙгә оҡшаһа, мин бик бәхетле буласаҡмын!
Иғтибарығыҙ өсөн рәхмәт. Һау булығыҙ.
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.
ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ


text:
Фото:
Өфөлә башҡорт халыҡ әкиәттәре китабы донъя күрҙе
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Өфөнөң «Инеш» нәшриәтендә «Ерәнсәнең 40 әкиәте» тигән яңы китап донъя күрҙе. Был — «Башҡорт коллекцияһы» серияһының өсөнсө китабы. Тәүге икәүһе — «ХХ быуат башы открыткаларында Өфө һәм Башҡортостан» һәм «Башҡорт сәнғәте. Традицион художестволы кәсептәр» — 2007 йылда баҫылып сыҡҡайны.
Нәшриәттән хәбәр итеүҙәренсә, «Ерәнсәнең 40 әкиәте» китабы 488 биттән тора, уны рәссам Диана Фәхрисламова матур һүрәттәр менән биҙәгән. Башҡортса әкиәттәрҙе руссаға талантлы әҙип Илгиз Кәримов тәржемә иткән. Китаптың рецензенты — филология фәндәре докторы, М.Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһы профессоры Әхмәт Сөләймәнов.


text:
- Подробности
- Просмотров: 339
БӘХТИЗИН Рәүеф Заһит улы (20.1.1943, Өфө), физик. Физика-матем. ф. д‑ры (1990), проф. (1991). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1992), БР‑ҙың атҡ. уйлап табыусыһы (1996), РФ юғары мәктәбенең атҡ. хеҙм‑ре (2006), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). З.И.Бәхтизиндең улы. ЛДУ‑ны тамамлаған (1966). 1972 й. алып БДУ‑ла эшләй (1980 й. башлап физик электроника һәм нанофизика каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге металдар һәм ярым үткәргестәр электр ҡыры эмиссияһы микроскопияһы һәм электрон спектроскопияһы, вакуум электроникаһы, айырыуса юғары вакуумда сканирлаусы туннель микроскопияһы һәм нанофизика өлкәләрендә тикшеренеүҙәр, электрон техника өсөн материалдар уйлап табыу м‑н бәйле. Б. яңы фәнни йүнәлеш — ярым үткәргес электр ҡыры эмиттерҙары флуктуация спектроскопияһы үҫешенә булышлыҡ итә, ярым үткәргес гетероген йөҙөнөң статик моделен төҙөй. 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 30 уйлап табыу авторы. БР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. лауреаты (2005).
В.А.Мазунов
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева
Р.З.Бәхтизин


text:
Описание презентации по отдельным слайдам:
Башҡортостан йылғалары Асылыкүл Ҡандракүл Ағиҙел Ҡариҙел Йүрүҙән Әй
Уралҡайҙан, бейек, ай тау булмаҫ, Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ. Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.
Ҡылым ниэшләргә? уҡырға һаҡлрға белергә йәшәргә яҙырға тыңларға
Беҙ бай тәбиғәтле Башҡортостанда йәшәйбеҙ. Башҡортостан тәбиғәтен һаҡлағыҙ! Урмандарҙа ағастарҙы киҫеү тыйыла! Бәшмәктәрҙе тибеп китмә! Ҡырмыҫҡа иләүҙәрен туҙҙырырға ярамай! Урманда көслө музыка тыңларға ярамай! Урманда сүп-сар, быяла ташларға ярамай!
Ял минуты: Беҙҙең Башҡортостанда ошондай бейек тауҙар, Шулай бөгөлә талдар, Ошондай шаулай урмандар, Ошондай тәрән күлдәр, Ошолай үҫә гөлдәр.
Башҡортостандың ете мөғжизәһе Салауат Юлаев һәйкәле Урал батыр эпосы Шүлгән таш мәмерйәһе Красноусол шифаханаһы Янғантау Ҡурай сәскәһе Башҡорт балы
Башҡортостан нимә менән дан тота? Ҡ Ы М Ы Ҙ К У Р М А Н Ү Р Х И Ҡ Ү Л А А Л Ы Т Ь Й Ы Л Ғ А Т Б Ө Ә Ҙ У Ф А Л Т Ы Н Е
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.
ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ


text:
- Подробности
- Просмотров: 98
ФЕРСМАН Александр Евгеньевич (27.10.1883, С.‑Петербург — 20.5.1945, Сочи ҡ.), геохимик‑минералог. СССР ФА акад. (1919; 1926—29 йй. вице‑президент), проф. (1910). Мәскәү ун‑тын тамамлаған (1907). Фәнни эшмәкәрлеге файҙалы ҡаҙылмалар минералогияһына, геохимияһына, геологияһына һ.б. арналған. Ф. тарафынан кларктарҙың һәм элементтар миграцияһының, органик булмаған тәбиғи процестар энергетикаһының проблемалары өйрәнелгән һәм геоэнергетика теорияһы тәҡдим ителгән, унда минералдар кристаллашыуының эҙмә‑эҙлелеге кристаллик рәшәткәнең даими дәүмәле м‑н бәйле; файҙалы ҡаҙылмаларҙы геохимик эҙләү ысулдарын ҡулланыу кәрәклеге нигеҙләнгән. СССР ФА‑ның Уралда етештереү көстәрен өйрәнеү б‑са комплексы экспедицияһында ҡатнашҡан, уның барышында Ф. тарафынан аҫыл таштар һәм биҙәү таштары, ш. иҫ. Ҡалҡан, Малай‑Муйнаҡ, Әүешкүл ятҡылыҡтарының һәм сығанаҡтарының (БР‑ҙың Учалы р‑ны) йәшмәһе, өйрәнелгән. РФА Урал бүлексәһенең Илмән дәүләт ҡурсаулығына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1500‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ленин (1929), Сталин (1942) пр. лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. (1943), Рәсәй минералогия йәмғиәтенең А.И.Антипов ис. алтын миҙалы (1909) м‑н бүләкләнгән. СССР ФА‑ның Ф. ис. пр. булдырылған (1946).
Хеҙм.: Геохимия: в 2 т. Л., 1934; Пегматиты. Т.1. Гранитные пегматиты. М.; Л., 1940; Очерки по истории камня. В 2 т. Т.1. М., 1954.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
- Подробности
- Просмотров: 117
САВРОМАТ МӘҘӘНИӘТЕ, иртә тимер быуат археологик мәҙәнәте. Б.э.т. 7—4 бб. ҡарай. Б.э.т. 7—4 бб. Евразия далаларында йәшәгән иран телле күсмә ҡәбиләләрҙең (ҡара: Савроматтар) грекса исеме б‑са аталған. Башҡортостанда С.м. 25‑кә яҡын ҡомартҡыһы (Ивановка ҡурғандары, Сиҙәм ҡурғандары һ.б.) билдәле. Торамалар табылмаған. Керамика биҙәлмәгән йәки яурындары соҡорло биҙәк, тулҡынлы һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән, әүәләп эшләнгән яҫы төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Ерләү ҡоролмаларын сатыр тибындағы ағастан эшләнгән ҡәбер өҫтө ҡоролмалары, япмалар, йөҙләнгән соҡорҙар, катакомбалар тәшкил итә. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Мәйеттәр мөйөштәре бер ни тиклем түңәрәкләнгән тура мөйөшлө соҡорҙарҙа салҡан һалып, баштары м‑н башлыса көнбайышҡа йәки көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Күмәк (башлыса ғаилә төрбәләре), элекке ҡәбер өҫтөнә ерләү осраҡтары бар; аҡбур һибелмәһе, аҡбур, күмер, реальгар киҫәктәре осрай. Ирҙәр ҡәберендә ҡорал (ҡырлы, ҡанат рәүешендәге йәки йомро башлы тимер ҡылыстар, хәнйәрҙәр, тимер йәки бронза уҡ башаҡтары, һаҙаҡ ҡалдыҡтары), эйәр-өпсөн (тимер ауыҙлыҡ, тимер, бронза һәм һөйәк ауыҙлыҡтар, бронза айылдар, йәнлек стилендә эшләнгән сулпы һәм балдаҡтар), эш ҡоралдары (тимер бысаҡтар, орсоҡбаштар, бронза һәм тимер энәләр, һөйәк тишкестәр); ҡатын-ҡыҙҙыҡында — биҙәүестәр (быяла муйынсаҡтар, бронза һәм алтын беләҙектәр, муйын ҡулсалары, сикә сулпылары), туалет әйберҙәре (бронза көҙгөләр, һөйәк балғалаҡтар), эш ҡоралдары (тимер бысаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар), таш ҡорбанлыҡтар табылған. Ҡорбан аҙығы ҡалдыҡтары (ат, һарыҡ һөйәктәре) — ерләү йолаһының мөһим һыҙаты. Ғалимдарҙың күпселеге фекеренсә (Б.Ф.Железчиков, М.Г.Мошкова, К.Ф.Смирнов һ.б.), С.м. Андрон мәҙәни-тарихи берлеге һәм Бура мәҙәниәте ҡәбиләләре нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм Сармат мәҙәниәтенең йәки Савромат-Сармат мәҙәни-тарихи берлегенең иртә осоро була. С.м. Көнбайыш Дон й. алып Көнсығыш Тубыл й. тиклем терр‑яла таралған. Ерләү йолаһы һәм әйберҙәре үҙенсәлектәре б‑са Волга-Дон һәм Волга-Урал локаль варианттарына бүленә. Күсмә малсылыҡ хужалыҡтың төп тармағы булған. С.м. өйрәнеүселәр: Б.Н.Граков, Железчиков, А.Х.Пшеничнюк, М.И.Ростовцев, Смирнов һ.б.
Әҙәб.:Смирнов К.Ф. Вооружение савроматов. М., 1961; Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время. М., 1989.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 113
ПСОРИАЗ (гр. psóra — ҡысынма), т ә ң к ә л е т и м е р ә ү, хроник ҡабатланып торған тире ауырыуы. Ғәҙәти төйөрсәле, экссудатлы, артропатик, эренле П., псориаз эритродермияһы һ.б. айырыла. 3 стадияға бүленә: көсәйә барған, стационар, кәмей барған. Сәбәбе асыҡланмаған. Булышлыҡ итеүсе факторҙар: генетик һәм аллергик бирешеүсәнлек, иммунитеттың, матдәләр алмашыныуының боҙолоуы, ҡайһы бер инфекцион ауырыуҙар, стресс һ.б. Клиник күренеше: кәүшәк, аҡһыл ҡауаҡ м‑н ҡапланған төрлө ҙурлыҡтағы асыҡ ал төҫтәге сабыртма, терһәктә, тубыҡта, сәс араһында була. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (һөртә торған дарыуҙар, дезинтоксикациялаусы, десенсибилизациялаусы, шешеүгә ҡаршы препараттар һ.б.), плазмаферез, фотохимио‑, физиотерапия, шифахана‑курорттар һ.б. Башҡортостанда 100 мең кешегә П. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2004 й. — 426,6; 2006 — 434,5; 2008 — 483,4 кеше. П. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 50‑се йй. башлап Башҡ‑н тире‑венерология ҒТИ‑нда (ҡара: Тире‑венерология диспансеры) һәм БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) алып барыла: П. ваҡытында ауырыуҙарҙа матдәләр алмашыныуы (Р.Э.Вевер, И.З.Ильясов, Е.А.Кадысева, Г.С.Максимов, С.И.Хәмидова), клиник күренеше (Л.Г.Дудина, Кадысева, М.М.Кузнец), эске ағзалар дисфункцияһы (М.Г.Сендерович) өйрәнелә; дауалау ысулдары эшләнә (Вевер, Кузнец, К.А.Телегина, А.Д.Чиберяева, Г.Э.Шинский, П.Н.Шишкин һ.б.). 2000 й. алып БДМУ‑ла М.М.Ғафаров етәкс. БР‑ҙа П. медик‑геогр. үҙенсәлектәре тикшерелә (Н.Р.Борханова, Л.Р.Ғәзизова, И.Ю.Жукова, С.С.Ҡорбанов, Б.Г.Латипов, Х.С. Фәхретдинова).
М.М.Ғафаров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
2011 йыл, 4 февраль, «Башҡортостан» газетаһы
Күк йөҙөндә яҡты йондоҙ
«Халҡыбыҙ тормошонда ҡайнап йәшәгән һәм ижад иткән радио булыр ул «Ашҡаҙар»,– тигәйне «Ашҡаҙар» ижад берекмәһе етәксеһе Миләүшә Ғәлиева былтыр «Башҡортостан» гәзитенә биргән әңгәмәһендә. Башҡортостан радиоһының яңы каналы үҙ маҡсатына тоғро ҡалды. Ул милли мәҙәниәтебеҙҙе тулы кимәлдә сағылдырыуы, уның ҡаҙаныштарын киләһе быуындарға тапшырыуы менән көндән-көн күберәк радио тыңлаусыларҙың һөйөүен яулай.
Бер йыл тирәһе үткәндер инде был хәлгә. Көндәрҙең береһендә һеңлеләребеҙ Рәсимә менән Рәйлә телефондан шылтырата:
- Һеҙ «Ашҡаҙар» тигән яңы радионы тыңлайһығыҙмы? Иғтибар итегеҙ әле, бик матур көйҙәр, йырҙар яңғырай, тәрән фекерле шәхестәргә һүҙ биреп торалар, өмөтлө канал булырҙай.
Беҙ икебеҙ ҙә хаҡлы ялда, ваҡыт етерлек, ашығырға түгел, иртән тороп эшкә сапмайбыҙ. Күңел биреп тыңлай башланыҡ. Яйлап был хәл өйөбөҙҙә көндәлек күренешкә әйләнде һәм беҙ бик ҡәнәғәтбеҙ.
Каналды, тапшырыуҙарҙы ойоштороусыларҙың үҙҙәренә баштан уҡ юғары һәм яуаплы маҡсаттар ҡуйғанлығы күренеп тора. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә күп әҫәрҙәр менән таныштыҡ. Яңы романдар, повестар, поэмалар, шиғырҙарҙан өҙөктәр ишеттек, авторҙарҙың баҫылып сыҡҡан китаптары менән таныштыҡ. Бигерәк тә яҙыусыларҙың үҙҙәре һәм күренекле артистар башҡарыуында эфирҙа яңыса яңғырауы был әҫәрҙәрҙе икенсе күҙлектән ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Халыҡтың һуңғы осорҙа китапханаларға һирәк йөрөүе, китаптарҙы аҙыраҡ һатып алыуы, аҙ уҡыуы тураһында хәбәрҙарбыҙ. Хатта ил буйынса ҡайһы бер китапханалар ябыла ла башлаған инде хәҙер. Ошо тәңгәлдә яңы сыҡҡан баҫмалар тураһында уҡыусыларға, китап һөйөүселәргә хәбәрҙе әүҙем еткереп тороусы, әҙәби уҡыуҙарҙы көн дә уҙғарыусы «Ашҡаҙар» бик файҙалы эш башҡара тигән уйҙабыҙ.
1959 йылда бер төркөм йәш артистар Башҡорт дәүләт академия драма театрына ҡайтып эш башланы. Телевидение әле беренсе аҙымдарын ғына яһай ине, бәлки, шуғалыр ҙа ул саҡта бик күп радиопостановкалар, радиоуҡыуҙар ойошторола торғайны. Ошо ҙур күләмле тапшырыуҙарҙа сәхнәбеҙҙең, халҡыбыҙҙың ғорурлығы булған мәшһүр сәхнә оҫталарының тауыштары яҙылып ҡалған. Арыҫлан Мөбәрәков, Рим Сыртланов, Ғәлимйән Ҡарамышев, Ғәзим Туҡаев, Хөсәйен Ҡудашев, Зәйни Иғдәүләтов, Бәҙәр Йосопова, Таңһылыу Рәшитова, Әҡлимә Садыҡова, Ләлә Әхтәмова, Рәғиҙә Янбулатова, һанап бөтөрлөк тә түгел һәм ундай маҡсат алда тормай ҙа. Ошо мәшһүр артистарыбыҙҙың тауыштарын әҙәбиәт, йыр-моң һөйөүселәргә еткереү ниндәй изге эш һәм, шул маҡсатты күҙ алдында тотоп, элекке яҙмаларҙы эфир тулҡындарына сығара башланы «Ашҡаҙар», иншалла.
Заманында опера театры бинаһында өс коллектив эшләй ине: опера һәм балет театры, драма театры һәм подвалда ҡурсаҡ театры. Бер-беребеҙҙең спектаклдәрен ҡарай-ҡарай ятлап бөтә торғайныҡ. Шуға ла хәҙер ул тауыштарҙы ниндәй тулҡынланыу менән тыңлағаныбыҙ аңлашылалыр инде.
Мәғәфүр Хисмәтуллин ағайҙың яҙмалары: операларҙан ариялар, композиторҙарҙың романстары йәки башҡорт халыҡ йырҙары булһынмы – тик һоҡланыу һәм ғорурланыу хистәре генә уята, был бөйөк йырсыбыҙҙың тауышы, моңо, тын алыу киңлеге, һәр хәрефенә тиклем ишетелеп һәм аңлашылып тороуы – йәштәр өсөн үрнәк алырҙай бер дәрәжә ул, ә беҙҙең өсөн үҙе бер бәхет.
Әле ошо арала ғына сәнғәткә беҙҙең менән бер заманда хеҙмәт иткән Хәбир Ғәлимов ағай, Хөсәйен Мәжитов, Фәриҙә Ҡудашева, Нажиә Аллаярова, Роза Аҡкучукова, Абдулла Хәлфетдинов, Рамазан Йәнбәковтарҙың тауыштарын ишетеп, күпме шатлыҡлы минуттар кисерҙек.
Редакция хеҙмәткәрҙәре башҡорттоң халыҡ уйын ҡоралдарына бик ҙур иғтибар бирә, төрлө ваҡыттарҙа яҙылып ҡалған көй-моңдарҙы ишеттереп тора, классик көйҙәрҙе лә ситләтеп үтмәй. Ҡурай моңдары беҙҙең радиобыҙҙың йөҙө ул хәҙер, тип ҡыуанып әйтә алабыҙ. Бигерәк тә был өлкәлә бөтә донъяға даны таралған оҫталарыбыҙ Ишмулла Дилмөхәмәтов, Азат Айытҡоловтарҙы тыңлап рәхәтләнәбеҙ. Ҡумыҙҙың да тирә-йүнгә билдәле булыуына республикабыҙҙың данлыҡлы шәхесе Роберт Заһретдинов индергән өлөш ҙур. Каналда уның да, оҫта уҡыусыларының да ҡабатланмаҫ ижад емештәрен ишетәбеҙ.
«Ашҡаҙар»ҙы эфирға әҙерләүселәрҙең бик музыкаль шәхестәр икәнлеге, уларҙың йыр-моңға һөйөүе күренеп тора. Күпме яңы башҡарыусылар, яңы көйҙәр, ишетелмәгән тауыштар бында! Башҡарыусыларҙың төрлөһө үҙенә тартып, саҡырып тороусы бер көс булып тора. Бында мәғәнәле, фәһемле йыр-көйҙәр, халҡыбыҙҙың быуаттар буйына йөрәк түренән урғылып сыҡҡан моңдары яңғырай.
Гел музыка менән генә мәшғүлдәр икән журналистар тип тә әйтеп булмай, бик оло, көнүҙәк проблемаларҙы ла күтәреп сыға улар. “Беҙҙең донъя”, “Еңеү юлы”, “Фатиха”, “Матбуғат”, “СӘМ”, “Тыуған төйәк” кеүек фәлсәфәүи тапшырыуҙарҙы ойоштороп, уларҙа республикабыҙҙың күренекле ғалимдарын, йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, уҡытыусыларҙы, дин әһелдәрен, ябай кешеләрҙе күрһәтәләр.
Яңынан-яңы уңыштар һеҙгә, «Ашҡаҙар»ҙы эфирға сығарыусы дуҫтар! Яҡты йондоҙ булһын был канал.
Вил КӘРИМОВ,
БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, 1969–1976 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры,
Роза КӘРИМОВА,
БР-ҙың халыҡ, РФ-тың атҡаҙанған артисткаһы


text:
Тинес
Тинес (урыҫ. Те́ча[1]) — Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә аҡҡан йылға. Силәбе өлкәһендәде Иртәш күленән башлана, Ҡурған өлкәһендә Иҫәт йылғаһына ҡоя.
Өлкән ҡушылдыҡтары: Мишеләк, Өйөҙйылға, Баҫҡаҙыҡ.
Йылғаның исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Тинес» — йылғаның ысын башҡорт исеме. Урыҫса ул «Теча» тип атала.
Фажиғә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1949—1956-сы йылдарҙа радиоактив матдлр байыҡтырған Маяҡ ойошмаһынан йылғаға радиоактив матдәләр бушатылды. 1957-се йылда Маяҡта шартлау булып, радиоактив матдәләр шаҡтай күберәк күләмдә йылғаға эләкте. Был фажиғәгә килтерҙе: йылғаның буйындағы күп ауылдарҙа (шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарының күп башҡорт ауылдарында) кешеләр яман шеш сирҙәре менән аурый башланы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 99
ФӘСХЕТДИНОВ Ридик Әхмәт улы (16.3.1940, БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Темәс а.), баянсы. РСФСР‑ҙың атҡ. (1989), БАССР‑ҙың халыҡ (1982) һәм атҡ. (1974) артисы. Ә.Ә.Фәсхетдиновтың ағаһы. Өфө сәнғәт уч‑щеһын тамамлағандан һуң (1962; П.С.Петров класы) Башҡ. дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле (ҡара: Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡбейеүҙәре ансамбле) концертмейстеры. 1975 й. алып Башҡ. филармонияһының Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрының баянсы‑солисы, 2004 й. — солисы. Башҡарыу сәнғәте сағыу импровизация, муз. әҫәрҙәрҙе тәьҫирле һәм хис‑тойғоло, үҙенсәлекле интерпретациялау, камил башҡарыу техникаһы, юғары аккомпаниаторлыҡ оҫталығы м‑н айырыла. Репертуарында Н.Я.Чайкиндың Баян м‑н оркестр өсөн концерты, башҡ. халыҡ йырҙарын һәм инструменталь көйҙәрен, ш. иҫ. “Төйәләҫ” үҙ эшкәртмәһендә, Х.Ф.Әхмәтов, Н.Ә.Дауытов, З.Ғ.Исмәғилев, А.С.Ключарёв, Р.М.Хәсәнов һ.б. яҙмаларын баян өсөн эшкәртмәләр, башҡ., татар, урыҫ, афған, венгр, монгол, пакистан халыҡ муз. темаларына попурри. Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте аҙнаһында (1961), Мәскәү—Дрезден—Рим—Флоренция—Венеция—Варшава маршруты б‑са “ЮНЕСКО‑ның донъя мәҙәни ҡаҙаныштары. Цивилизациялар диалогы” экспедицияһында (2002) ҡатнаша. СССР, Рәсәй буйлап һәм донъяның 24 илендә гастролдәрҙә була. Халыҡ‑ара халыҡ муз. ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре конкурс‑фестивале дипломанты (Магнитогорск ҡ., 2007).
Г.Ә.Ишкинина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 142
ОПТИК АНАЛИЗ ЫСУЛДАРЫ, матдәләрҙең сифат һәм һан составын билдәләгән алымдар йыйылмаһы. Асыҡлана торған матдәләрҙең эмиссия (эмиссион), йотоу (абсорбция), сағылдырыу, сәселеү һәм люминесценция спектрын ҡулланыуға нигеҙләнә. О.а.ы. тикшеренеү маҡсатына, анализланған матдәләрҙең үҙенсәлектәренә, тулҡындарҙың диапазонына һ.б. факторҙарға ҡарап атом‑абсорбцион, атом‑флуоресцент, фотометрик, люминесцент анализ, спектрофотометрия, лазер, молекуляр оптик, инфраҡыҙыл һәм УФ‑спектроскопия, комбинацион сәселеү спектроскопияһы, сағылдырыу төрҙәренә бүленә. О.а.ы. мөһимдәренең береһе — атом‑эмиссион (элементтар анализлау методы), газ фазаһындағы 150—800 нм оҙонлоғондағы тулҡындар өлкәһендә ирекле атом һәм иондар сығарыу спектрын өйрәнеүгә нигеҙләнгән. Сифатлы атом‑эмиссион анализда пробалар спектрын тейешле атластарҙа һәм спектр линиялары табл. бирелгән элемент спектрҙары м‑н сағыштыралар, һан атом‑эмиссион анализда асыҡлана торған элементтарҙың концентрацияһын уның пробалағы миҡдарына бәйле булған аналитик сигнал дәүмәле б‑са билдәләйҙәр. Атом‑эмиссион анализ пробаны химик концентрациялау ысулын ҡулланып (химик‑спектраль анализ) беленеү сиген 10—100 тапҡыр кәметергә мөмкинселек бирә. Спектрофотометрия — оптик электромагнит нурланыш өлкәһендә йотоу спектрҙарын үлсәүгә (ультрафиолет, күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл) нигеҙләнгән матдәләрҙе тикшереү һәм анализлау методы. Спектрофотометрияны ультрафиолет һ.б. күренгән спектрҙар өлкәһендә ҡулланыу хромофор (C≡C, C=C, C=O) һәм ауксохром (OCH3, OH, NH2 һ.б.) төркөмлө берләшмәләрҙең нурланышты йотоуына нигеҙләнгән. Нурланышты йотоу молекулаларҙың электронлы‑ҡуҙғытылған то‑ рошона күсеүе м‑н бәйле; күсемле металл иондары һәм уларҙың комплекслы берләшмәләренә d‑электрондары ҡатнашлығындағы күсеү, Ерҙә һирәк элементтар һәм актиноидтар өсөн — f‑электрондар ҡатнашлығындағы күсеү характерлы. Инфраҡыҙыл өлкәлә молекулаларҙың тирбәлеү һәм әйләнеү кимәленең күсеүе күҙәтелә. Молекулаларҙың йотоу һыҙаты интенсивлығы электрон йәки тирбәлеү күсеше ихтималлығы м‑н билдәләнә. Спектрофотометрияла беленеү сиге масса б‑са 10-5—10-7% етә. Лазер спектроскопияһы матдәләрҙе атом‑молекуляр кимәлендә юғары һиҙгерлек (10-10—10-12%‑тан яңғыҙ киҫәксә кимәленә тиклем), һайлаусанлыҡ, спектраль һәм ваҡытлы (10-14 с тиклем) хәл итеү кимәлендә өйрәнә. Лазер нурланышының юғары монохроматлығы (ҡара: Лазер) ҡатнашма эсендәге бер төрлө атом һәм молекулаларҙы һайлап ҡуҙғытыу мөмкинлеген бирә. Йүнәлтелгән лазер нурланышы импульсы ярҙамында флуоресценция һәм алыҫтағы сәселеү спектры тикшерелә, мәҫ., дистанцион лазер спектроскопия алымы м‑н юғары атмосфера торошон контролдә тотоу тормошҡа ашырыла. Башҡортостанда нефттең органик берләшмәләренең инфраҡыҙыл һәм УФ‑спектрҙарының тәүге тикшеренеүҙәре 60‑сы йй. урталарында Химия ин‑тында Н.С.Любопытова тарафынан СФ‑4 спектрофотометрында башлана, Ф.Ғ.Валямова тарафынан дауам ителә. ӨДАТУ‑ла инфраҡыҙыл‑спектроскопия һәм комбинацион сәселеү спектроскопияһын тикшереү 60—70‑се йй. И.С.Перелыгин тарафынан башлана, А.С.Краузе дауам итә. Спектраль методтар көкөрторганик берләшмәләрҙең (Органик химия институты) анализын эшләү һәм структураһын билдәләү, нефть һәм нефть фракцияларында төрлө углеводородтарҙың миҡдарын билдәләү өсөн киң ҡулланылған (Нефтехимия эшкәртеү институты, НИИнефтехим). Атом‑абсорбция анализы алымдарын “Уфаводоканал” пр‑тиеһында, инфраҡыҙыл‑Фурье һәм УФ‑спектроскопия ысулдарын — Нефтехимия һәм катализ институтында С‑60 һәм С‑70 фуллерендарын идентификациялауҙа ҡулланалар. О.а.ы. уҡыу процесында (БДУ, ӨДНТУ, ӨДАТУ һ.б.), ғилми тикшеренеүҙәрҙә (Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология ин‑ты, Нефтехимия һәм катализ ин‑ты һ.б.), сәнәғәт пр‑тиеларында (“Газпром нефтехим Салават”, Өфө нефть эшкәртеү заводы, “Уфаоргсинтез” һ.б.) киң ҡулланыла.
C.В.Лотник, Л.М.Хәлилов
Тәрж. Н.Д.Исҡужина


text:
- Подробности
- Просмотров: 135
ОЛО АҠА УРТА МӘКТӘБЕ, Мәсетле р‑нында урынлашҡан. 1926 й. бер нисә уҡыу йорто базаһында крәҫтиән йәштәре мәктәбе булараҡ асыла, 1934 й. алып тулы булмаған урта мәктәп, 1940 й. хәҙ. статусын ала. Компьютер класы, китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, спорт залы, стадионы, мед. кабинеты, слесарлыҡ һәм ағас эше оҫтаханалары, авто- һәм а.х. машиналары, баҡсаһы бар. Урта мәктәпте 3 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2013). Тамамлаусылар араһында Р.Ф.Абдрахманов, Р.В.Исрафилов, Ф.Б.Садиҡов, З.Ғ.Әйүпова.
З.Х.Ғилманова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 200
ЛОХКОВ ЯРУСЫ, девондың аҫҡы бүлегенең түбәндәге беренсе бүлексәһе. Силурҙың пржидоль ярусында ята, прага ярусы м‑н ҡапланған. Кручек тарафынан айырып күрһәтелә (1877), Чехиялағы Лохков а. исеме м‑н аталған. Стратотибы һоро, ҡуйы һоро аргиллиттарҙан, эзбизташ һәм алевролит ҡатыш мергелдәрҙән тора; ҡалынлығы 300—400 м. Наутилоидейҙар, брахиоподтар, остракодтар, табулятоморфлы һәм 4 нурлы мәрйендәр хас. Үҫемлектәре ташҡа әйләнгән псилофиттарҙан, абаға һымаҡтар, көкөрт үләне һымаҡтар, ҡырҡбыуын һымаҡтарҙың ҡалдыҡтарынан ғибәрәт. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә Л.я. ултырмалары сийәк, шерлубай горизонттарына бүленә һәм 300 м тиклем ҡалынлыҡтағы риф эзбизташтарынан тора (Бөрйән р‑нында Ағиҙел й. үҙәне), көнсығыш битләүендә — 150 м тиклем ҡалынлыҡтағы балсыҡлы‑кремнезёмлы һәүерташтарҙан ғибәрәт.
В.А.Маслов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Тема: Мостай Кәримдең «Ғүмергә бергә” әҫәрен өйрәнеү.
Маҡсат: 1) Тыуған илдең тарихы, халыҡтар дуҫлығы тураһында белемдәрен киңәйтеү, яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү;
2) аңлы, тасуири уҡыу күнекмәләрен нығытыу, һөйләү телмәрен үҫтереү;
3) Тыуған илгә, ергә, халыҡҡа һөйөү, дуҫлыҡ тойғоһо, бер-береңә ярҙам итеү теләге тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: Мостай Кәримдең портреты , уның китаптары, Өфө ҡалаһындағы “Дуҫлыҡ монументы” һәйкәленең һүрәте, “Илем, Башҡортостаным” фотогәзите, Башҡортостан картаһы, компьютер, магнитофон.
Дәрес барышы
Ойоштороу.
Бөгөн беҙҙә башҡорт теле,
Яратам һине, телем.
Рәхмәт һиңә! Һинең аша
Алам мин яҡшы белем.
Йыһазландырылған таҡтаға ҡарап, дәрестең темаһын һәм маҡсатын асыҡлау.
3. Тын алыу күнегеүҙәре.
а) Тышта ниндәй саф һауа! Әйҙәгеҙ, ошо таҙа һауаны танау менән тәрән һулап сығарабыҙ.
б) Ҡулдарҙа ҡар бөртөктәре – уларға өрәбеҙ.
в) Тиҙәйткес.
Бишле билдә, бишле билдә,
Бишле билдә бик шәп шул!
Бишкә уҡып, гел тырышып,
Бишле генә алам шул.
Яңы тема буйынса эш.
Инеш әңгәмә. Уҡыусылар, беҙ ниндәй республикала йәшәбеҙ? Әйҙәгеҙ, Башҡортостан тураһында шиғырҙары иҫкә төшөрөп үтәйек.
( Ғариповтың “Башҡортостан” шиғыры)
Балалар, Башҡортостан тураһында һеҙ инша яҙҙығыҙ. Кем үҙенең иншаһын уҡып ишеттерә? Республикабыҙҙың баш ҡалаһын кем әйтә? Ә Өфөлә ниндәй иҫтәлекле һәм матур урындарҙы беләһегеҙ? Эйе, иң матур урындарҙың береһе – Дуҫлыҡ монументы. (Бына уның һүрәте.) Беҙҙең бөгөнгө дәрес ошо монумент эргәһендә үтәсәк.
Был монумент ҡасан төҙөлгән? Ул Башҡортостандың Рәсәй менән бергә йәшәүенә 400 йыл тулыу айҡанлы төҙөлгән. Уның скульпторҙары – М. Р. Бабурин, Г. П. Левицкая, ә архитекторҙары – Г. И. Гаврилов, Е. И. Кутерев. Ә бына йылда Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуына 450 йыл тула.
Балалар, әйҙәгеҙ, һүрәткә ҡарап, Дуҫлыҡ монументы баҫҡысы буйлап өҫкә күтәреләбеҙ икән, тип күҙ алдына килтерәйек. Унда беҙ кемдәрҙе күрәбеҙ? (Башҡорт һәм рус ҡыҙҙарын). Улар рус һәм башҡорт халҡының дуҫлығын һынландыра. Монумент бронза һәм граниттан эшләнгән, шунлыҡтан ҡатын-ҡыҙҙар ниндәй кейемдә икәнлеге күренмәй. Беҙ уларҙы мөғжизә күрербеҙ. Күҙегеҙҙе йомоғоҙ!1, 2, 31 Асығыҙ! (Рус һәм башҡорт кейемендәге ҡыҙҙар класс бүлмәһенә инә.)
Дуҫлыҡ монументы эргәһендә ҙур байрамдар һәм тантаналы саралар уҙа: Республика көнө, Ҡала көнө, ҡунаҡтарҙы ҡаршылау һ. б.
Башҡортостандың халыҡ Мостай Кәрим, уның ижады, китап күргәҙмәһе менән таныштырыу. (Бер нисә әҫәренән өҙөк сәхнәләштереү).
5) Уҡытыусы Мостай Кәримдең “Ғүмергә бергә” әҫәрен тасуири уҡый. (Уҡыу алдынан һорау ҡуйыла.) Ни өсөн әҫәр “Ғүмергә бергә” тип атала?
6) Тәьҫораттар менән уртаҡлашыу. Әҫәр һеҙгә оҡшанымы? Ҡайһы урында шатландығыҙ? Ә ҡасан моңһоу булды?
7) Һүҙлек эше. (Таҡтаға яҙылған.) Таяныс, илсе, текә, йыйын, мөрәжәғәт иткәндәр. Был һүҙҙәрҙе нисек аңлайһығыҙ? Әйҙәгеҙ, ошо һүҙҙәр менән һөйләмдәр төҙөп ҡарайыҡ.
8) Ял минуты.
Беҙҙең Башҡортостанда
Шулай бөгөлә талдар,
Ошондай бейек тауҙар,
Шулай ҡағына ҡаҙҙар.
Шулай бейей балалар,
Шулай ырғып алалар,
Шунан шыма ғына ултырып,
Тағы белем алалар.
(Шиғырҙың һәр бер һөйләменә ярашлы хәрәкәтләнеү.)
9) Уҡыу буйынса эш. а) 1-се абзац – яңғырауыҡлы уҡыу; б)2-се абзац – “буксир” менән уҡыу; в) 3-сө абзац – парлап уҡыу; 4-се абзац – хор менән уҡыу; ғ) сылбырлап уҡыу; д) “һорау-яуап” уйыны.
Башҡорт илселәре Мәскәүгә ни өсөн һәм ҡасан барғандар? Мәскәү юлын улар нисек үткәргәндәр? Мәскәү башҡорт илселәрен нисек ҡаршы алған? Дуҫлыҡ ҡасан һынала тип уйлайһың? Был әҫәр беҙҙе нимәгә өйрәтә? Әҫәрҙең төп мәғәнәһе нимәлә?
10) Тасуири уҡыу конкурсы.
Уҡыусылар, әҫәрҙәрен үҙҙәренә оҡшаған өлөштө уҡып күрһәтә.
11) Төркөмдәрҙә эш. 1-се төркөмгә - “Башҡортостан улдары” темаһына билдәле геройҙарҙың исем-фамилияларын, 2-се төркөмгә тест һорауҙарына яуап яҙырға (“Башҡортостан” темаһына алдан әҙерләнеп ҡуйылған һорауҙар бирелә), 3-сө төркөмгә – Мәскәү тураһында һөйләм төҙөп яҙырға, 4-се төркөмгә – “Дуҫлыҡ” темаһына мәҡәлдәр яҙырға.
12. Ижади эш. (Компьютерҙан Башҡортостандың тәбиғәте тураһында һүрәттәр ҡарағандан һуң, уҡыусылар инша яҙа; был ваҡытта талғын ғына ҡурай моңо яңғырай.)
13. Йомғаҡлау. Бөгөн дәрестә беҙ нимә белдек? Мостай Кәримдең Ғүмергә бергә әҫәрен уҡып сыҡҡас, унан ниндәй яңылыҡ алдыҡ? Эйе, киләсәктә лә халыҡтар гел шулай бергә, дуҫ йәшәһен! Башҡортостаныбыҙ көндән-көн үҫһен, матурланһын, сәскә атһын!
14. Баһалау.
(Уҡыусылар бер-береһенә баһа ҡуя).
15. Өйгә эш. Халыҡтар дуҫлығы темаһына һүрәт төшөрөргә; Ғүмергә бергә әҫәренән дуҫлыҡ тураһында абзацты ятларға.
Краткое описание документа:
Тема: Мостай Кәримдең «Ғүмергә бергә” әҫәрен өйрәнеү.
Маҡсат: 1) Тыуған илдең тарихы, халыҡтар дуҫлығы тураһында белемдәрен киңәйтеү, яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү;
2) аңлы, тасуири уҡыу күнекмәләрен нығытыу, һөйләү телмәрен үҫтереү;
3) Тыуған илгә, ергә, халыҡҡа һөйөү, дуҫлыҡ тойғоһо, бер-береңә ярҙам итеү теләге тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: Мостай Кәримдең портреты , уның китаптары, Өфө ҡалаһындағы “Дуҫлыҡ монументы” һәйкәленең һүрәте, “Илем, Башҡортостаным” фотогәзите, Башҡортостан картаһы, компьютер, магнитофон.
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.
ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ


text:
Панама
Пана́ма Республикаһы (исп. República de Panamá [re̞ˈpuB̞lika ð̞e̞ panaˈma]) — Үҙәк һәм Көньяҡ Американың Панама боғаҙында Кариб диңгеҙе һәм Тымыҡ океан араһында урынлашҡан президент идараһы формалы, дәүләт төҙөлөшө унитар һәм демократик режимлы дәүләт. Көнбайыштан Коста-Рика, көнсығыштан Колумбия менән сиктәш. Ерле индейҙар телендә был атама «балыҡ күп урын» тигәнде аңлата.
2012 йыл башында The New York Times гәзите, киләһе йылда барып күрергә зарур урындар исемлегендә, Панаманы беренсе урынға ҡуйҙы (икенсе урында — Хельсинки, өсөнсө урында — Мьянма)[1].
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик координаталары — 9 00 N, 80 00 W.
Климаты — диңгеҙ тропигы; юғары дымлылыҡ, болотло; майҙан ғинуарға тиклем — ямғырҙар миҙгеле, ғинуарҙан майға тиклем — ҡоро миҙгел. Рельефы текә тигеҙһеҙ, таулы һәм тигеҙлекле. Иң юғары нөктәһе — Чирики (Chiriqui) провинцияһында урынлашҡан Бару вулканы (volcan Baru) (3475 м).
Тәбиғи ресурстары — баҡыр, ағас, диңгеҙ продукттары, гидроэлектростанциялар төҙөргә мөмкинлек бар. Панама биләмәһендә көслө дауылдар һәм урман янғындары булғылай. Йылғалар ауыл хужалығы ҡалдыҡтары менән бысрана, был инде балыҡ ресурстарына зыян килтерә. Тропик урмандарҙы күҙәтеүһеҙ киҫеү ер деградацияһына килтерә, уңдырышлы тупраҡ ямғырҙар менән йыуыла, шулай уҡ Панама каналына зыян килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ The 45 Places to Go in 2012 // The New York Times — 6 января 2012. (инг.) (Тикшерелгән 10 ғинуар 2012)


text:
"Башҡортостан ҡыҙы"на яҙылыу 18 июлгә тиклем оҙайтылды!
Шулай уҡ һеҙҙең иғтибарға: икенсе йылға журналға бер йылға яҙылып ҡуйыу мөмкинлеге лә бар! Был да йәйге мәшәҡәттәргә күмелеп, элемтә бүлексәһенә барыуҙы кисектереп, аҙаҡ онотоп яҙылмай ҡалыусыларға уңайлы булырға тейеш!))
Журнал бик ҡиммәт түгел. Бер данаһы 100 һум тирәһе! Күпме ҡыҙыҡлы мәғлүмәт, күңелгә ял, илһам, дәрт бирәсәк ул! Кемдәр яҙылмаған, икенсе ярты йыллыҡҡа йыбанмай ғына яҙылып ҡуйығыҙ! Тиражыбыҙ ни хәтлем күберәк булһа, беҙгә һеҙҙең өсөн эшләү шул ҡәҙәрем күңелле һәм рәхәт!
Теги: подписка


text:
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитовтың “тура линия”ла халыҡ менән һөйләшеүеБөгөн, 13 апрелдә, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов 19.00 сәғәттән «Рәсәй-24 Башҡортостан», Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, “Вся Уфа”, “РБК-Уфа” телеканалдары һәм “Спутник FM”, “Рәсәй радиоһы Башҡортостан” радиостанциялары буйынса тура эфирҙа...
“БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ” ЖУРНАЛЫНЫҢ МАРТ ҺАНЫНА КҮҘӘТЕҮКалендарҙа ҡыҙыл төҫ менән билдәләнмәһә лә, рухиәтебеҙ өсөн бик мөһим байрам барлыҡҡа килде: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы 1 мартты Башҡорт ғаиләһе, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө тип иғлан итте. Ошо айҡанлы уҙған сара хаҡында Альмира Шәфиғуллинаның...
2017 ЙЫЛДЫҢ ИКЕНСЕ ЯРТЫ ЙЫЛЛЫҒЫНА ӘЛЕГЕ ХАҠ МЕНӘН ЯҘЫЛЫП ҠАЛЫҒЫҘ!ҠӘҘЕРЛЕ ДУҪТАР! 31 мартҡа тиклем Рәсәй почтаһы 2017 ЙЫЛДЫҢ ИКЕНСЕ ЯРТЫ ЙЫЛЛЫҒЫНА матбуғатҡа алдан яҙылыу уҙғара. Был осорҙа “Башҡортостан ҡыҙы” журналына әлеге хаҡ менән – бер айға 97 һум 31 тингә, ярты йылға 583 һум 86 тингә яҙылырға мөмкин....
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының февраль һанына күҙәтеү"Һаумыһығыҙ, хөрмәтле “Башҡортостан ҡыҙы” хеҙмәткәрҙәре! Мин Рәми Ғариповтың тәүге мөхәббәте Марият Ғайсина булам. Уның көндәлектәрен, шиғырҙарын уҡыһағыҙ, мине беләһегеҙҙер тип уйлайым. Беҙ бер йылғы, мин дә – интернатта тәрбиәләнгән ҡыҙыҡай. Мин...
2017 - Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы2017 йылдың Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы тип иғлан ителеүен һөйөнөп ҡаршы алдыҡ. Бөйөк шағирыбыҙ Ш. Бабичтың: «Тупраҡ башҡорт бәхетелер, Бәхетебеҙҙең тәхетелер», – тигән юлдары халҡыбыҙҙың ергә ысын һөйөүен, уға бәйлелеген...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының ғинуар һанына (2017) күҙәтеүҒинуар һаны баҫманың баш мөхәррире Гөлназ Ҡотоеваның 2017 йылда ла журнал менән дуҫлыҡтарын дауам итеүсе уҡыусыларға арнаған йөкмәткеле яҙмаһы менән асыла. “Ҡыуаныс, бәхет менән яҡтыра һәм башҡаларҙы ла йылыта белеү – кешеләрҙең бер-береһенә илткән...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Бейеүсегә һүҙ әйтмәгеҙ...24-03-2017, 03:49 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Бейеү – спорт һәм сәнғәт.
Бейеү – талант һәм хеҙмәт ул,
Бейеү – тылсымлы хикмәт...
Еңел һөйәкле, аяҡтары ергә теймәй ҡоштай осоп йөрөгән бейеүсене кемдәр генә яратмай ҙа кемдәр генә хөрмәт итмәй икән?! Халыҡ-ара фестивалдәр дипломанты “Сибай” халыҡ бейеүҙәре ансамбле егеттәрен һәм ҡыҙҙарын нәҡ ана шул сифаттары өсөн ярата ла инде тамашасы. Ҡайҙарҙа ғына сығыш яһамаһындар, уларҙы һәр ерҙә көтөп алалар, ихлас алҡыштарға күмеп, гөл-сәскәләр менән оҙатып ҡалалар...
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Гөлназ Аҡназарованың тырышлығы менән филармония асылған көндән эш башлаған “Сибай” бейеү ансамбле сирек быуат ваҡыт эсендә үҙен һәләтле, ысын мәғәнәһендә сәнғәткә бирелгән бейеүселәр тупланған ижади коллектив итеп танытты.
Бөгөн исемдәре тотош республикала киң билдәле күп кенә бейеү оҫталарын тәрбиәләгән ансамбль ул. Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Урал Мортазин, Йәмилә Бикбаева, Сулпан Асҡарова үҙҙәре генә ни тора! Ә Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Эльвира Аҡназарова, бай тәжрибәле бейеүселәр Ләйсән Таштимерова, Гүзәл Әсәҙуллина, Рәзилә Нәбиуллина, Самат Мираҫбаев, Гөлназ Нәҙершина, Лариса менән Илдар Хәтмуллиндар өсөн “Сибай” бейеү ансамбле күптән инде үҙ һәм яҡын – уларҙың бар хеҙмәт ғүмерҙәре уның менән бәйле. Илфат Мусин, Илсур Юламанов, Гөлнара Иҫәнаманова, Оксана Похващева, Әлиә һәм Йәмил Нурмөхәмәтовтар ҙа ярайһы ғына йылдар сәхнәлә сығыш яһай. Һәр береһе үҙҙәренә генә хас оҫталығы менән тамашасы һөйөүен ҡаҙанған бейеүселәр.
Һуңғы ике-өс йылда ансамбль байтаҡ йәш көстәр менән тулыланды. Радмир Туҡбаев, Фәйрүзә Абыҙгилдина, Айнур Ишмөхәмәт, Иҙрис Таҡалов, Артур Алсынов, Илсиә Ишәева, Рәғиҙә Юнысова, Рушан Атанбаев, Фәнис Үтәбаев, Фәйез Үҙәнбаев һәм Регина Иҫәнбаеваларға өлкән ағай-апайҙарынан бейеү сәнғәте серҙәренә өйрәнәһе лә өйрәнәһе әле.
Халыҡ араһында киң популярлыҡ яулаған оло байрамдарҙы, ғаилә тантаналарын, хатта өҫтәренә ишелгән ауыр мәлдәрҙе лә йыш ҡына туғандарынан, ғаиләһенән ситтә – гастролдәрҙә үткәргән бейеүселәр күптәр өсөн ысын сабырлыҡ, хеҙмәткә тоғролоҡ өлгөһө ул! Уларҙың бурысы – милли бейеүҙәребеҙҙең ҡотон һаҡлап алып ҡалыу, халыҡҡа еткереү һәм замандаштарыбыҙға ысын сәнғәт өлгөләрен бүләк итеү. “Башҡортомдоң хазинаһы – йырлы-моңло сибайҙар!” тип исемләнгән бай йөкмәткеле концерт программаһының үҙәгендә лә бит тап “Сибай” халыҡ бейеүҙәре ансамбле тора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 325
ГЛОБУЛЯРИЯ, йомрогөл (Globularia), глобулярия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 20‑нән ашыу төрө билдәле, Төньяҡ Африкала һәм Европала таралған. Башҡортостанда һипкелле Г. үҫә. 10—30 см бейеклектәге күп йыллыҡ үлән үҫемлеге. Һабағы төҙ, тармаҡһыҙ. Япрағы ябай; һабаҡ япраҡтары ваҡ, ланцет рәүешендә, ултырма, һабаҡҡа һыйынған; тамыр яны япраҡтары розеткала, ҡалаҡса һымаҡ йәки кире йомортҡа рәүешендә, ҡайһы ваҡыт уйымлы, оҙон һаплы. Сәскәһе күк-шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге тумалаҡ. Июндә сәскә ата. Емеше — ваҡ сәтләүек, июль—авг. өлгөрә. Далала, эзбизташлы һәм аҡбурлы битләүҙәрҙә, урман ситендә үҫә. Бишбүләк, Бөрйән, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Күгәрсен, Миәкә һәм Мәләүез р‑ндарында осрай. Декоратив үҫемлек. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 100
ФӘРХЕТДИНОВ Усман Рауил улы (18.12.1954, Өфө), терапевт. Мед. ф. д‑ры (2003). БР‑ҙың атҡ. табибы (2001), БР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). Р.Ғ.Фәрхетдиновтың улы. Ҡазан мед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1978) 5‑се һәм 13‑сө дауаханаларҙа эшләй; 1983 й. алып 21‑се дауаханала бүлексә мөдире (бөтәһе лә — Өфө), бер үк ваҡытта 2006 й. башлап БДМУ‑ла уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге бронхы‑үпкә ауырыуҙары ваҡытында патологик процестар үҫеүенең молекуляр механизмдарын өйрәнеүгә һәм төҙәтеүгә арналған. Ф. ҡатнашлығында пневмонияны стадияларға айырып диагностикалау, хроник бронхит м‑н ауырығандарҙа шешеү процесының әүҙемлеген һәм тибын, үпкәнең специфик булмаған ауырыуҙары м‑н ауырығандарҙа биол. субстраттарҙы антиокислау әүҙемлеген баһалау һ.б. ысулдар эшләнгән. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Саногенез (о науке и практике врачевания). СПб., 2009 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Рәхим итегеҙ, fill application form below in ENGLISH language only
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Украин Теле Үҙәге Булып Китеү" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
Курс Дауамлылығы 5 йыл, казанда донъя университет дәрәжәһендәге
Дәрәжәһе, присуждена: Стоматология Яҡшы Белеүсе
ПГ дарыуханала (Д Фармация белгеслеге): 2 йыл
Уҡыу-уҡытыу саралары : Урыҫ теле
Танып белеү: Этюд, ЛАБ, Кем, ЕС, ҘЫҢ, НДП, Барлыҡ Африканские Медицина Киңәштәр
Бәйәһе уҡытыу өсөн 1 курс.
jQuery(document).ready(function($) { $(".pt-cell-blank").parent().fadeOut(); })
Баҫығыҙ бында өсөн ғариза уҡытыу стоматолог, ортопед / Стоматология Украинала
Өйрәнеү, стоматолог, ортопед Украинала. Был ваҡытында уҡ, биш йыл курсты. Студенттар өйрәтәләр, төп медицина-биология профиле һәм клиник ерлектәренең дисциплиналар стоматолог, ортопед. Уҡыу тамамланғас, сығарыу класс уҡыусылары ала "табип дипломы" йәки дәрәжәһе БДС. Студенттар өйрәтәләр теоретик һәм клиник ерлектәренең дисциплиналар булараҡ терапевтическая һәм ортопедическая стоматология. Реклама яҡшы йыһазландырылған, планда йорт, йыһаздар, уҡыу әсбабы. Хастахана ҡала үҙәгендә загружаться менән пациенттар. Студенттар өйрәнә, төп проблемалары, стоматолог, ортопед: Кариес, Пародонтита ауырыуҙар һәм лайлалы облочке " ауыҙ ҡыуышлығы ауыҙына. Төп бурыс факультеты өҫтәрәк ҡушыла яҡшыртыу үрге мәғариф стоматология. Факультет оптимизируем уҡыу процессын активлаштырыуға йүнәлтелгән танып-белеү һәләттәрен уҡыусылары, физиологтар өсөн белем биреү & тикшеренеүҙәр һәм үҙ эсенә алған ошо ижади яҡын килеү һөнәри эшмәкәрлек. Факультет ярҙам итә, студенттарға алырға бик яҡшы белеүгә өлкәһендә стоматолог, ортопед. Ул үҫә бара, погода барыһы да иң яҡшы, эш тәжрибәһенән университеты. Университеты тәҡдим итә һәм аспирантураны клиник әҙерләүҙе үҙ стоматолог, ортопед.
Баҫығыҙ бында өсөн ғариза уҡытыу стоматолог, ортопед / Стоматология Украинала


text:
- Подробности
- Просмотров: 150
СӘЙЕТ ЙӘҒӘФӘРОВ, башҡорт ихтилалы (1681–84) етәксеһе. Башҡ. старшинаһы, мулла. 1681 й. июненән Ҡазан даруғаһы, Нуғай даруғаһы, Уҫы даруғаһы, Себер даруғаһы терр‑яһында ихтилалға әҙерлек б‑са агитацион эшмәкәрлек алып бара. 1682 й. апр. алып баш күтәреүселәрҙең Кама аръяғы ҡәлғәләренә (ҡара: Кама аръяғы сик һыҙығы) һөжүменә, Көңгөр һәм Өфөнө ҡамауға етәкселек итә. Баш күтәреүселәр араһындағы низағтан һуң 1682 й. июлендә ҡалмыҡ ханы Әйүкә м‑н ихтилалға ҡораллы ярҙам т‑да килешеү төҙөй. Башҡорт һәм ҡалмыҡтарҙың С. етәкс. берләшкән отрядтары башлыса Ҡазан, Нуғай һәм Уҫы даруғалары терр‑яһында һуғыша. 1683 й. башында ҡалмыҡтар ихтилалдан ситләшә, башҡ. отрядтары көрәште 1684 й. көҙөнә тиклем дауам итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 323
БУРАМА, башҡорт йәйләүҙәрендәге 2 яҡлы ҡабыҡ ҡыйыҡлы һәм ер иҙәнле, түшәмһеҙ һәм тәҙрәһеҙ бүрәнә торлаҡ. Нигеҙҙә, ҡарағайҙан төҙөгәндәр. Ян стеналары ҡабырға стеналарына ҡарағанда 3—4 бүрәнәгә бейегерәк булған һәм ҡыйыҡтың буй өрлөгөнә таяу булып хеҙмәт иткән. Традицион интерьер сыуалдан һәм ишеккә ҡаршы һәм ҡабырға стеналар буйлап урынлаштырылған таҡта һикенән торған. Ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң Б. йәйге аш бүлмәһе (ҡара: Аласыҡ) йәки башҡа хужалыҡ ҡаралтыһы сифатында файҙаланыла башлаған. Башҡортостандың тау‑урман райондарында (Ағиҙел, Инйәр һ.б. йылғалар басс.) йыш осраған. Көнбайыш Себер һәм Урал халыҡтарының күбеһендә булған.
Әҙәб.: Аласыҡ мәҡ. ҡарағыҙ.
С.Н.Шитова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Өфө дарыуханаларына 20 мең битлек килде
Өфө халҡын марля битлектәр менән тәьмин итеү мәсьәләһе ыңғай хәл ителә башланы. Грипп эпидемияһы менән бәйле уларға талап ҡырҡа артҡайны.
Мэриялағы кәңәшмәлә ҡала хакимиәте башлығы Павел Качкаев хәбәр итеүенсә, бөгөн ҡала дарыуханаларына тәүге 20 мең марля битлек килде. Иртәгә икенсе партияһы – 30 мең битлек – киләсәк.
Мэрҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, республика баш ҡалаһында грипп менән сирләү, дөйөм алғанда, һуңғы көндәрҙә кәмей башланы. Быға, башлыса, ҡаланың белем биреү учреждениеларында индерелгән карантин арҡаһында өлгәшелде.


text:
Өфө күҙ ауырыуҙары институты директоры EURETINA дипломына лайыҡ булдыФото: пресс-служба Уфимского НИИ глазных болезней
Өфө күҙ ауырыуҙары институты директоры EURETINA дипломына лайыҡ булды
Өфө күҙ ауырыуҙары институты директоры EURETINA дипломына лайыҡ булдыФото: пресс-служба Уфимского НИИ глазных болезней
Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты директоры профессор Мөхәррәм Бикбов иң танылған Европа офтальмологтар ассоциацияларының береһе — EURETINA Европа витреоретиналь белгестәр йәмғиәтенең XIII конгресы дипломанты булды. Уны офтальмологияға индергән хеҙмәт өлөшө, Кәнсығыш менән Көнбайыш араһында фәнни һәм клиник хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә йүнәлтелгән күп йыллыҡ һәм уңышлы эшмәкәрлеге өсөн билдәләнеләр. Диплом һәм Тюбинген Университетынан (Германия) ҙур аҡсалата суммаға чекты EURETINA-2013 Конгресы Президенты профессор Гисберт Рихард тапшырҙы.
Европа симпозиумы Өфөнән тағы бер офтальмолог — Гүзәл Бикбованың эшен билдәләне. Уның Чиба (Япония) Университеты (уның менән Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге алып бара) менән берлектәге доклады инновацион фәнни эш өсөн грантҡа лайыҡ булды.
Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында хәбәр итеүҙәренсә, конгресс Гамбургта үткән. Йыл һайын ул бөтә донъянан дүрт меңдән ашыу офтальмолог һәм офтальмохирургтарҙы йыя. Быйылғы форум Йәмғиәт тарихында иң ҙуры булды: 98 илдән 4,5 меңдән ашыу селтәрле шекәрә патологияһы өлкәһендәге эксперттар һәм тикшеренеүселәр килде. Конгреста Рәсәй офтальмологияһы исеменән Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты делегацияһы сығыш яһаны. Әйтергә кәрәк, EURETINA фәнни программаһына Рәсәйҙән бөтәһе биш доклад ҡабул ителде, уларҙың өсөһөн Башҡортостандан ғалимдар презентацияланы.


text:
“Восход” һүнде
Нефтекамалағы “Восход” финанс кооперативын ойоштороусылар Федераль эҙләүгә бирелгән. Ошо турала ҡала эске эштәр идаралығының криминалистика бүлеге етәксеһе Илгиз Фазылйәнов белдерҙе. Финанс пирамида эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Нефтекама һәм уның янындағы райондарҙа йәшәгән тиҫтәләрсә мең кеше алданғайны. Улар юғалтҡан аҡса йөҙ миллион һумдан күберәк булыуы ихтимал.
Илгиз Фазылйәнов һүҙҙәренә ҡарағанда, әлегә суд органдары аша ун бер миллион һум аҡса кире ҡайтарылған. Яҙ Нефтекамала “Восход” кооперативының ике хеҙмәткәре ҙур күләмдә аҡсалар менән юҡҡа сыҡҡайны Һөҙөмтәлә уның офистары ябылды, ә ҙур табыш алыуға ышанған халыҡ ғәҙеллек талап итеп урамдарға сыҡты. Әле тәртип һаҡлау органдары Юғалған хеҙмәткәрҙәр һәм улар ҡул һалған аҡсаларҙы эҙләй. Кооператив етәкселеге иһә йәйгә тиклем халыҡҡа аҡсаларын Кире ҡайтарып бирергә вәғәҙә иткәйне. Әммә әлегә аҡсалар ҙа, юғалған хеҙмәткәрҙәр ҙә юҡ. Мутлашыусылар вәғәҙә иткән юғары табышты алыу өсөн ҡайһы берҙәр банктарҙан ссуда алыу һәм хатта үҙ мөлкәтен һатыуҙан да тартынмаған.
Илгиз Фазылйәнов һүҙҙәренә ҡарағанда, әлегә суд органдары аша ун бер миллион һум аҡса кире ҡайтарылған. Яҙ Нефтекамала “Восход” кооперативының ике хеҙмәткәре ҙур күләмдә аҡсалар менән юҡҡа сыҡҡайны Һөҙөмтәлә уның офистары ябылды, ә ҙур табыш алыуға ышанған халыҡ ғәҙеллек талап итеп урамдарға сыҡты. Әле тәртип һаҡлау органдары Юғалған хеҙмәткәрҙәр һәм улар ҡул һалған аҡсаларҙы эҙләй. Кооператив етәкселеге иһә йәйгә тиклем халыҡҡа аҡсаларын Кире ҡайтарып бирергә вәғәҙә иткәйне. Әммә әлегә аҡсалар ҙа, юғалған хеҙмәткәрҙәр ҙә юҡ. Мутлашыусылар вәғәҙә иткән юғары табышты алыу өсөн ҡайһы берҙәр банктарҙан ссуда алыу һәм хатта үҙ мөлкәтен һатыуҙан да тартынмаған.