text:
Лао-цзы
Лао-цзы (Ҡарт Сабый, Аҡыл Эйәһе Бабай; ҡыт. упр. 老子, пиньинь: Lǎo Zǐ, б.э.т. VI быуат),{б.э.т. VI—V быуаттың 3}боронғо ҡытай философы , ул классик дао фәлсәфәүи трактаты «Дао Дэ Цзин»ды яҙған тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына ала, әммә Лао-цзы фәнни әҙәбиәттә даосизмға[1] нигеҙ һалыусы тигән фекер бар.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Даосизмдың башланған осронда уҡ әле Лао-цзы легендар шәхес булараҡ таныла һәм уны илаһилаштырыу күҙәтелә. Риүәйәттәр буйынса, имеш, әсәһе әллә нисә йылдар уға ғоманлы булған, шуға ла бабай булып тыуған, шуға ла, имеш, Ҡарт Сабый тип исемләгәндәр. Мәгәр «цзы» иероглифы «аҡыл эйәһе» тигәнде лә аңлата, шулай булғас уның исемен "Аҡыл Эйәһе Бабай" тип тә уҡырға мөмкин.
Уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына алып, бәлки Конфуций менән бутайҙарҙыр тигән фекер ҙә бар.
Шулай уҡ Лао-цзы — даосизм философияһына нигеҙ һалған, легендаларға күмелгән ҡытай фекер эйәһе тип һанау ҙа бар. Б.э.т. 604 йылда тыуған тип һанайҙар. Ҡыҫҡа ғына биографияһында император йортонда йылъяҙмасы-архивариус булып эшләгән һәм әллә 160, әллә 200 йәшйәшәгән тигән һүҙҙәр бар.
Сыма Цянь тигән кеше тулыраҡ мәғлүмәт бирә: Лао-цзы Ҡытайҙың Чу тигән батшалғында тыуған. Ғүмеренең күп йылдарын император архивын Чжоу дәүләте китапханаһын һаҡлап тороусы булып уҙғарған.. 517 йылда Конфуций менән данлыҡлы осрашыу булған. Ҡартайғас, ул илдән көнбайышҡа табан юлға сыға. Ил сигенә еткәс, застава етәксеһе Инь Си Лао-цзының үҙ тәғлимәтен һөйләүен үтенгән. Лао-цзы Дао Дэ Цзин (Юл һәм Изге Көс ҡануны ) тигән яҙма яҙып ҡалдыра. Ҡайҙа китеп юғалғаны билдәһеҙ.
Икенсе бер риүәйәт буйынса Лао-цзы Остаз Ҡытайға , элекке тормошон юйҙыртып, сабый халәтендә Һиндостандан килгән,
Көнбайышҡа сәйәхәт[үҙгәртергә]
«Көнбайышҡа сәйәхәт» тигән романда Лао-цзыны тау эйәләре рәтенә алғас, илаһтар Сунь Укунды тоторға ҡушыуҙары бәйән ителә. Сунь Укун илаһтарға буйһонмаған, уларға ҡаршы этлектәр ҡылған имеш. Артабан Лао-цзының уны тотоуы, әммә бер нисек тә уны юҡҡа сығара алмауы һүрәтләнә. Хатта мейескә ултыртып 49 көн буйы яндырғандан һуң да тере ҡалып, мейсте емерә һуғып, кирбестәре осоп төшкән ерҙәрҙә утлы тауҙар барлыҡҡа килә. Бары Будда ғына уны еңеп, тау аҫтына ултыртып ҡуя. Лао-цзының һыу һыйыр (буйволы) уның мөғжизәле алмас беләҙеген урлап, Иблискә әйләнә һәм ҡот осҡос ҡыйралыштар эшләй башлай. Будда Ляо-цзыға Сунь-Укунды ярҙамға ебәрә, тегеләр икәүләп яуызды тота һәм кире һыу һыйырына әйләндерә.
Лао-цзының мейесе кирбестәренән барлыҡҡа килгән утлы тауҙар , Сюаньцзан тигән кешенең сәйәхәт ваҡытнда юлын быуа. Бер тау Урта Азия яғына йүнәлгән юлда була. Шул тауҙа юл быуған уттарҙы һүндергәндә килеп сыҡҡан мажаралар бәйән ителә.
Лао-цзы үҙе тураһында[үҙгәртергә]
Дао Дэ Цзин исеменән яҙа:
Бар кеше үҙем тип йәшәй,
Мин генә бынан баш тарттым
Йөрәгем алйоттар йөрәгендәй
Ҡараңғы, аңлайышһыҙ.
Кешеләрҙең тормошо үтә күренеп тора,
Мин генә күҙ бәйләнгән киске эңерҙәй
Буталсыҡ донъяла йәшәйем.
Кешеләр ваҡ ҡына эште лә уйлап эшләй
Мин генә билдәһеҙлек тулы мөхиттә
Тын күлдәрҙәй тоноп, тауышһыҙмын,
Елдәй иҫһәм, тыйып алалмаҫлыҡмын!
Һәр кешенең шөғөлө бар, тик мин генә
бер ҡырағай наҙан кеүек көн итәм.
Бер мин генә тормош тамырын,
Бар теректең тамырын ҡиммәт күрәм.
Фәлсәфәһе[үҙгәртергә]
Лао-цзының фәлсәфәһендә ике башланғыс — Дао һәм Дэ барлығы төп урында тора. «Дао» йәки «Тао» ҡытай телендә "юл" тигәнде аңлата;әммә был фәләсәфә системаһында ул киңерәк метафизик мәғәнәгә эйә. «Дао» есемдәрҙең асылын да, Ғаләм булмышын да үҙ эсенә ала.. Материалистик күҙлектән алғанда «дао» - ул тәбиғәт, объектив донъя.
Дэ төшөнсәһе ҡытай ғәҙәт-йолаларында бик ҡатмарлы урын биләй.. Бер яҡтан, Дэ — Даоны туйындырыусы, бар итеүсе (' . Шулай уҡ ул Даоны ҡулланыу һәм уға ярашлы йәшәү ысулы ла. Дэ — йәшәйеш принцибы. Ул йәшәү ҡеүәте тупларға биреүсе көс, ци. Дэ — йәшәйеш ҡеүәтен дөрөҫ файҙаланыу, дөрөҫ ҡылыҡ-фиғел. Әммә Дэ — әхлаҡ менән генә сикләнмәй. Дэ аңды көндәлек мәшәҡәттәрҙән өҫкә күтәреүсе лә .
'
'
'
Төп идеялары[үҙгәртергә]
Ғаләм үҫешен билдәле өлгөлөр һәм принциптар менән аңлатып булмай. Әммә бик үк теүәл булмаһа ла — Дао тип атап була.
Артыҡ белемгә ынтылмаҫҡа кәрәк— киреһенсә, юнылмаған ағас, йәки сабый халәтендә булыу хәйерле. Бар ҡапма-ҡаршылыҡтар ҙа үҙ-ара мөнәсәбәттә, шулай уҡ һыйыша ала. Мәҫәлән, йәшәү һәм үлем.. Үлем - ул ғүмер тамамланыу, шул уҡ ваҡытта икенсе тормошта йәшәй башлау. Һәр "үлемдең" ахыры - икенсе "үлемдең" башы. Эш һүҙҙәрҙә, төшөнсәләрҙә түгел, ә уларға ниндәй мәғәнә һалыныуында. Ингән ер - сығыу урыны ла.
Тормош — ул «йомшаҡ» һәм «һығылмалы». Үлем — ул «ҡаты» һәм «киҫкен». Даоса проблемаларҙы сисеү юлы — киреләнмәү, ыңғайға ҡуйыу. Быны гел буйһоноп тороу тип аңларға ярамай — мөмкин тиклем әҙерәк көс сарыф итеп, үҙеңдекенә өлгәшергә тырышыу тип аңларға кәрәк.
Кешенең төп ыңғай сифаты — нәфсене тыя белеү.[2]
Идеялары Адвайтатәғлимәтенә яҡын.
Лао-цзы хәҡиҡәт тураһында[үҙгәртергә]
- «Тел менән әйтелгән хәҡиҡәт - хәҡиҡәт түгел инде, сөнки хәҡиҡәт менән баштағы бәйләнеште юғалтҡан ».
- «Белгән - һөйләмәй, һөйләгән - белмәй».
Кеше үҙендәге ялғандарҙан арынып, хәҡиҡәткә өлгәшә. Лао-цзы былай тип яҙған: «Күктән һәм Ерҙән алда уҡ булған Сикһеҙ бер Көс бар. Ниндәй тыныс, ниндәй сабыр ул! Яңғыҙлыҡта йәшәй һәм үҙгәрмәй.. Бар нәмәне ҡулында тота, әммә сәбәләнмәй.Беҙ уны Ғаләмдәр Инәһе тип атай алабыҙ. Мин уның исемен белмәйем. Үҙемсә Дао тип атайым».
Диалектика[үҙгәртергә]
Лао-цзының фәлсәфәһе бик үҙенсәлекле дидактикаға ҡоролған:
- «Ысынбарлыҡтан һәм юҡтан бар нәмә барлыҡҡа килгән; мөмкинлек һәм мөмкин булмағандан — башҡарылыш;оҙон һәм ҡыҫҡанан - рәүеш (форма). Юғары - түбәнде буйһондра; ҡалын һәм нәҙек тауыштар бергә гармония тыуҙыра; алдан килгәне үҙенән һуң килгәнде буйһондора.
Әммә Лао-цзы быларҙы ҡапма-ҡаршылыҡ көрәше түгел, ә килешеү тип һанай.
- «Кеше бер нәмә эшләмәҫкә ҡарар иткәндә еткәндә эшләр нәмә ҡалмаған булыр.»
- «Кем халыҡты ярата һәм уға идара итә, шул бер ни ҙә эшләмәҫкә тейеш»
Был фекерҙәрҙән Лао-цзының фәлсәфәһе, йәки этикаһы: бер ни ҙә эшләмәү икәне күренә. Көсләп нимәнелер тағыу, тәбиғәтте үҙгәртергә тырышыу ғәйепләнә.
- «Бик күп тау һыуҙары диңгеҙгә ағып төшә, сөнки диңгеҙ тауҙарҙан аҫтараҡ. Шуға ла бар сығанаҡтарға ла идара итә ала. Аҡыл эйәһе лә, кешеләрҙән өҫтәрәк булырға теләһә, үҙен уларҙан аҫтараҡ тота, алдараҡ булайым тиһә - артҡа баҫа. Шуға ла кеше уның өҫтәлегенең ауырлығын тоймай, артта торғас, алдалығын күрмәгәнлектән, ғәҙелһеҙлек тип уйламай»
- Илгә идара иткән «„Изге ир“ аҡыл эйәләрен нимәлер эшләүҙән тыя. Бер ни ҙә эшләнмәгәндә донъяла тыныслыҡ урынлаша»
- «Бер белеме лә булмаған кеше бер ваҡытта ла ауырымай» (Башҡорт халыҡ әйтеме - Белмәгәндең беләге тыныс)
- «Белем юҡ ул, шуға бер ни ҙә белмәйем»
- «Дәүләттең һалымдары күтәргеһеҙ ауыр. Бына шул халыҡты бөлдөрә.»
- Сыма Цянь Лао-цзының һәм конфуцийлыҡҡа ҡаршы сыҡҡан философ Хань Фэйҙың 韩非 биографияһын бергә ҡуша. «Хань Фэй-цзы» трактатында Лао-цзыға ике бүлек бағышланған(《解老》, 《喻老》).
Әҫәрҙәренең исемлеге[үҙгәртергә]
- Yu Kan Dao Homepage
- 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German
- Лао-цзы Дао Дэ Цзин: A paragon ebook, LAO ZI most-comprehensive ebook for FREE in PDF & HTM format, contains 50 translations in 6 different layouts, by Sanmayce.
- Дао Дэ Цзин.(«Канон Пути и Добродетели») Перевод А. Кувшинова. — С.-Пб., 1991.
Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре[үҙгәртергә]
- Атым юҡ бурамда, ҡайғым юҡ буранда
- Белмәгәндең беләге тыныс
- Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан
- Иртәгә лә көн бөтмәҫ
- Үгеҙ үлһә - ит, арба ватылһа - утын
- Аҙ ҙа етә, күп тә бөтә
Әммә был мәҡәлдәр күпселек тарафынан хәрәкәт итмәү, бошмауҙы ғәйепләп ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта даосылыҡта ыңғай һыналған бәхәскә инмәү, тыныслыҡ һаҡлау, килешә белеү ысулы беҙҙең халыҡта ла өнәлә:
- Баҙнатлы тыныслыҡ яратыр
- Иҫәр менән иҫәр булма
- Йоҡлаған йыланды уятма
- Ҡырмыҫҡа ояһына таяҡ тыҡма
- Таш менән атҡанға аш менән ат
- Тыныслыҡтың төбө - уңышлыҡ
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Лао-цзы // Китайская философия. Энциклопедический словарь. 2009 (автор — Е. А. Торчинов)
- ↑ http://philosophy.ru/library/asiatica/china/laotzy.html Учение Лао-цзы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ян Хиншун. Древнекитайский философ Лао-цзы и его учение. М.-Л.,1950
- Мялль Л. К пониманию 'Дао дэ цзина' // Учёные записки Тартуского государственного университета. Тарту, 1981. Вып. 558. С. 115—126.
- Спирин В. С. Гармония лука и лиры глазами Лао-цзы //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XIV.Ч.1. М.,1981.
- Спирин В. С. Строй, семантика, контекст 14-го параграфа «Дао дэ цзина» //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XX.Ч.1. М.,1986.
- Лукьянов А. Е. Первый философ Китая: Фрагменты философской автобиографии Лао цзы. // Вестник МГУ. Серия 7: Философия. 1989. N 5. С. 43-54.
- Спирин В. С. «Слава» и «позор» в § 28 «Дао дэ цзина»//Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXII.Ч.1. М.,1989.
- Лукьянов А. Е. Лаоцзы (философия раннего даосизма). М., 1991.
- Лукьянов А. Е. Рациональные характеристики Дао в системе 'Дао дэ цзин' // Рационалистическая традиция и современность. Китай. М., 1993. С. 24-48.
- Маслов А. А. Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». М., 1996.
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 1: Text und Übersetzung / Zeichenlexikon. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-15-8
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 2: Anmerkungen und Kommentare. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-18-2
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 3: Nichtstun als Handlungsmaxime. Essay , Leipzig 2011, ISBN 978-3-86660-115-4
- Кычанов Е. И. Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы //XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. СПб.,1997. С.82-84.
- Карапетянц А. М., Крушинский А. А. Современные достижения в формальном анализе «Дао дэ цзина» // От магической силы к моральному императиву: категория дэ в китайской культуре. М., 1998.
- Мартыненко Н. П. Изучение семантики древних форм начертания текста «Дао дэ цзин» как необходимая компонента изучения истории даосизма // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. № 3. 1999.С.31-50
- Рехо Ким «Неделание»: Лев Толстой и Лао-Цзы Проблемы Дальнего Востока. 2000.-№ 6. С.152-163.
- Лукьянов А. Е. Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. М., 2001. 384 с.
- Маслов А. А. Загадки, тайны и коды «Дао дэ цзина». Ростов-на-Дону, 2005. 272 с.
- Степанова Л. М. Проблема личности в учении Лао-цзы о совершенномудром. // Вестник Бурятского государственного университета. 2008. № 6. С. 24-29.
- Кобзев А. И. Лао-цзы и Будда — «совпадение двух в одном» или «раздвоение единого»? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. -С.221-225 ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)
- Дао-Дэ цзин: Книга о Пути жизни / Сост. и пер. В. В. Малявина. М., Феория. 2010. (статья по традиционной иконографии Лао Цзы)
- Shien Gi-Ming, "Nothingness in the philosophy of Lao-Tzu, " Philosophy East and West 1 (3): 58-63 (1951).
- Chad Hansen, Linguistic Skepticism in the Lao Tzu // Philosophy East and West, Vol. 31, No. 3 (Jul., 1981), pp. 321–336
- Лао Си, «ТАО-ТЕ-КИНГЪ, или писанiе о нравственности». Под редакцiей Л. Н. Толстого, перевелъ съ китайскаго профессоръ университета въ Кiото Д. П. Конисси, примечанiями снабдилъ С. Н. Дурылинъ. Москва — 1913
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 604 йылда б.э.т.
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Википедия:апрель 2011 көнөнән башлап сығанаҡ юҡ
- Википедия:ғинуар 2013 көнөнән башлап сығанаҡ юҡ
- Википедия:Статьи с незавершёнными разделами
- Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Даосизм
- Даосс пантеоны
- Чжоу дәүере философтары
- Б.Э.Т VI быуат философтары
- Дингә нигеҙ һалыусылар
- Ҡытай философтары


c: text/html

text:
Йылҡысылыҡ
Йылҡысылыҡ — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. Башҡортостанда йылҡысылыҡ менән бик әүҙем шөғөлләнәләр. Өфөлә, Мәләүездә, Баймаҡта һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.
Йөкмәткеһе
Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ[үҙгәртергә]
Йылҡысылыҡ - борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ.
Башҡорттар борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 16-сы быуатға хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.
Башҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән. Икенсе йүнәлеш: эш аттары.
Өсөнсөһө ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек - ҡымыҙ яһалған. Итненән ҡаҙы әҙерләнгән.
Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006 – 2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан. «Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә. Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 – 8 килограмм, айырым бейәләр 15 – 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 – 54 процент тәшкил итә.
Хисаплау динамикаһы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ливанова Т. К., Ливанова М. А. Всё о лошади. — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 с.: ил. — (Серия «1000 советов»).
- «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», "Йәшлек" 8-01-2011,
- «Башҡорт аты-тормош ҡото», "Йәшлек" 22-03-2011

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Яйыҡ
Яйыҡ (урыҫ. Урал, ҡаҙ. Жайық) — Көнсығыш Европала йылға.
Йөкмәткеһе
Исем[үҙгәртергә]
Боронғо исем (1775 йылға тиклем) - Яйыҡ. Гидроним боронғо-иран исеменән: *Daiks исеме менән Клавдий Птолемей II быуаттағы картағына күрһәтелғән [1]. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә «Яйыҡ» исеме Ҡаҙағстанда ҡулланыла. Рәсәйҙә – Урал. Башҡорт телендә йылғаны Яйыҡ һәм Урал исемдәре ҡулланыла (мәҫәлән Учалы районы Уральск ҡасабаһы янында юл таҡтаһы). Александр Пушкин «Пугачёв тарихында» яҙҙы:
Оҙонлоҡ буйынса Европала өсөнсө урында (Волга ,Дунайҙан һуң) [2].
Боронғо европа карталарҙа йылға Rhymnus fluvius исемен йөрөтә. 1140 йылда беренсе тапҡыр урыҫ летопистәрендә осрай:
Емельян Пугачев Крәстиән һуғышынан һуң 1775 йылда Екатерина II указы буйынса Яйыҡ исемде алмаштырған.
Яйыҡ аҡҡан райондар һәм торлаҡ пункттар[үҙгәртергә]
- Буранғол (Учалы районы)
- Рысай (Учалы районы)
- Ҡалҡан
- Юлдаш (Учалы районы)
- Ураҙ (Учалы районы)
- Уральск (Учалы районы)
- Яңы Байрамғол (ауыл)
- Ғәҙелша
- Наурыҙ (Учалы районы)
- Йәһүҙә (Учалы районы)
- Мишкә (Учалы районы)
- Мәҫкәү (Учалы районы)
- Волковский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Үрге Урал, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Дзержинка, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Каширинский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Спасский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Ивановский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Приморский, , Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Верхнекизильское, Агапов районы, Силәбе өлкәһе
- Магнитогорск, Силәбе өлкәһе
- Агапов, Аблязово, Янгельский, Агаповка районы пунткттары, Силәбе өлкәһе
- Ҡыҙыл районы, Силәбе өлкәһе
- Кваркено районы, Ырымбур өлкәһе
- Новотроицк, Ырымбур өлкәһе
- Орск, Ырымбур өлкәһе
- Новоорск районы, Ырымбур өлкәһе
- Гай районы, Ырымбур өлкәһе
- Гай (ҡала), Ырымбур өлкәһе
- Ҡыуандыҡ районы, Ырымбур өлкәһе
- Ҡыуандыҡ, Ырымбур өлкәһе
- Медногорск, Ырымбур өлкәһе
- Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе
- Ырымбур районы, Ырымбур өлкәһе
- Ырымбур
- Переволоцк районы, Ырымбур өлкәһе
- Новосергиевка районы, Ырымбур өлкәһе
- Ташла районы, Ырымбур өлкәһе
- Кваркено районы, Ырымбур өлкәһе
- Ҡаҙағстан
- Каспий диңгеҙе
География[үҙгәртергә]
Йылға Учалы районының Буранғол ауылы янында башлана [3]. Пётр Рычков «Топография Оренбургская» китапта яҙған [4]:
Үҙенең башында Яйыҡ төнъяктан көнъяҡҡа аға. Ҡаҙағ даланың бәләкәй тауҙарын осрашып төнъяк-көнбайышҡа китә. Ырымбурҙан көнъяк-көнбайышҡа китә. Уральск янында йылға яңынан бөгөлә. Яйыҡтан бассейны 237 000 км²[5][6][7]. Оҙонлоғо 2428 км. Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 1082 км. Һыуҙын горизонты 635 м ята.
-
Учалы районында Яйыҡ аша күпер
-
-
-
«Европа — Азия» таҡтаһы Яйыҡ ярында Үрге Урал районы, Үрге Урал ҡалаһы
-
Яйыҡтын ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә]
Уң яҡтан[үҙгәртергә]
- Артазым
- Оло Ҡыҙыл
- Таналыҡ (йылға)
- Губерля
- Һаҡмар (йылға)
- Заживная
- Кинделя
- Иртек
- Чаган, Ҡаҙағстан
һул яҡтан[үҙгәртергә]
Фауна[үҙгәртергә]
-
-
-
Әзербайжан почта маркаһында колпица
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ http://www.kirsoft.com.ru/skb13/KSNews_267.htm Юлиан Кулаковский. Карта Европейской Сарматии по Птолемею
- ↑ река Урал
- ↑ Урал — статья в Энциклопедии Башкортостан
- ↑ Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.223—224
- ↑ Географический атлас России — М.: ПКО «Картография», 1998.
- ↑ Урал // Словарь современных географических названий : Электронное издание / Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова.. — Ҡалып:Указание места в библиоссылке: У-Фактория, 2006.
- ↑ Урал, река // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Литература[үҙгәртергә]
- Чибилёв А. А. Река Урал: Историко-географические и экологические очерки о бассейне р. Урал — Л.: Гидрометеоиздат, 1987. — 168 с. — (Реки и озёра нашей Родины).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Урал, река // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Яйыҡ — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Синагога
Синагога Иерусалим Ҡорамы бөтөрөүҙән һүң йәһүҙилектең төп ғибәҙәт урыны булып тора. Православие сиркәүенән айырмалы рәүештә синагога ҡорам түгел, ҡорбан килтереүҙәр өсөн бер генә урын Иерусалим Ҡорамы булып тора. Яңы Иерусалим Ҡорамы булдырыу өсөн бер генә урын бар — Иерусалимдағы Ҡорам тауы.
Этимология[үҙгәртергә]
Башҡорт телендәге синагога һүҙе урыҫ теленән алынған, урыҫ һүҙе грек. σuvaYwYή(synagogé) "йыйылыш" һүҙенән килә. Йәһүд телендә синагоганың ике исеме бар: йәһ. בית כנסת, никудлы имләһендә בֵּית כְּנֶסֶת, уҡыу: [beit 'k(ə)neset] (Beiţ Knes(s)eţ, бейт-кнессет) ? "йыйылыш йорто" һәм йәһ. בית התפילה "доға йорто". Икенсе исем Талмудта бер генә тапҡыр осрай.


text:
Ян Сибелиус
Ян Сибе́лиус (фин. Jean Sibelius; 8 Аҡъюлай 1865, Хэмээнлинна ҡ., Бөйөк Финляндия Кенәзлеге — 20 Һарысай 1957, Йэрвэнпээ ҡ., Финляндия) — Финляндияның бөйөк композиторы. Шулай ул скрипач һәм дирижёр.
Атаһы — доктор Кристиан Густав Сибелиус, әсәһе — Мария Шарлотта Борг. Милләте — швед (әммә ул финн урта мәктәбендә уҡыған). 1885 йылда Хельсинки ҡалаһында Император Университетын тамамлаған.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- Тыуғандар 8 декабрь
- Тыуғандар 1865 йылда
- Хямеэнлинна тыуғандар
- Тавастгус губернияһы тыуғандар
- Вафаттар 20 сентябрь
- Вафаттар 1957 йылда
- Рвенпяа вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Финляндия композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- Алфавит буйынса дирижёрҙар
- Финляндия дирижёрҙары
- XIX быуат дирижёрҙары
- XX быуат дирижёрҙары
- Финляндияның Аҡ роза ордены кавалерҙары
- Тамамланмаған мәҡәләләр
- Композиторҙар һәм музыканттар


text:
Бәшмәктәр
Бәшмәк (күплектә: бәшмәктәр) тереклек итеүсе организмдың бер төрө; бәшмәктәр төрөнә сүпрә, күк һәм тәнле бәшмәктәр ҡарай. Бәшмәктәр хайуандарҙан, үҫемлектәрҙән һәм башҡа төр тереклектән айрым Батшалыҡҡа бүленгән.
Бәшмәк күҙәнәктәрендә ядролар бар. Целлюлозанан торған үҫемлектәрҙең күҙәнәктеренең стенкаһынан айырмалы рәүештә, уларҙың күҙәнәк стеналары (диуар) хитиндан тора. Был һәм башҡа айырмалар бәшләктәрҙе, Eumycota (ысын бәшмәктәр) йәки Eumycetes тип аталған берҙәм зат төркөмөнән барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Уларҙың дөйөм ата-бабалары һәм дөйөм монофилетлы төркөмдәре бар.
Уларҙың төп йәшәү рәүеше сапрофитлы: бәшмәк үҙе тирәләй ятҡан үле органик матдәне аҙыҡ урынына ҡуллана һәм шулай итеп уларҙы тарҡата.[1]
Структура[үҙгәртергә]
Репродукция[үҙгәртергә]
Бәшмәктәр ике юл менән барлыҡҡа киләләр: енси һәм енесһеҙ. Ҡаһы бер бәшмәктәр тәнле бәшмәктәр булып үҫешә: был емеш биреү органдары. Ҡыйыҡ аҫтында гимениаль пластиналары бар; гимениаль пластиналарҙа споралар һаҡлана, һәм улар яңы бәшмәктәр булып үҫеп китә ала. Ҡалған осраҡтарҙа, бәшмәктәр спорангий (споралар тоҡсаһында) митоз ярҙамында килеп сыҡҡан енесһеҙ спораларҙы, йәки мейоз ярҙамында килеп сыҡҡан енси спораларҙы һаҡлай. Спроралар гаплоидлы була.
Бәшмәктәр бер күҙәкле йәки күп күҙәкле була ала. Сүпрә бер күҙәкле була, һәм ике ысулдың береһе менән барлыҡҡа килә: йә енси йә енесһеҙ. Енесһеҙ репродукция ябай һабаҡсаланыу ярҙамында килеп сыға.
Мицелий[үҙгәртергә]
Күп күҙәнәкле бәшмәктәрҙең гифтар тип аталған, мицелий формаһында вегетатив үҫеү сүстәре бар. Мицелий ғәҙәттә синцитий була. Был күҙәнәк ҡыршағысы (бүлгесе) тулы түгел тигәнде аңлата, һәм күҙәнәк ядролары бер береһенән нормаль күҙәнәктәрҙәге кеүек бүленмәгән була. Төрҙәр араһында ваҡ айырмалар бар.
Симбиоз[үҙгәртергә]
Симбиоз бергә йәшәү ысулын аңлата. Ҡайһы бер бәшмәктәр ылымыҡтар менән бергә мүк формаһында килә. Бындай берҙәмлектә, бәшмәк туҡымалары эскендә ылымыҡ күҙәнәктәре йәшәй. Тамамлаусы һөҙөмтә булып яңы, юшҡынға оҡшаш, таштарға һәм башҡа тышҡы йөҙҙәргә йәбешкән тереклек формаһы була. Бөтә бәшмәктәрҙең 20% тирәһе мүкләнгән (лихенинланған) була.
Башҡа әһәмиәтле симбиоз төрө - микориза. Был осраҡта үҫемлек тамыры эсендә бәшмәк йәшәй; күп ағастарҙа тамырҙар микоризлы бар. Был механизм икеһенә лә файҙа килтерә.
Патогендар[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер бәшмәктәр ауыл хужалығы культураһыныда ауырыуҙар барлыҡҡа килтерә; башҡалары кешеләрҙә ҡаты ауырыуҙар тыуҙыра. Ҡаһы берҙәре бик ағыулы: әгәр ҙә һеҙ ҡырағай тәбиғәттә йыйып алынған тәнле бәшмәктәрҙе белмәйһегеҙ икән уны бер ҡасан да ашамағыҙ.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Ашай торған бәшмәктәр кеше аҙығы сифатында киң ҡулланыла. Сырҙарҙың билдәле төрҙәренә бәшмәк төрҙәре өҫтәргә кәрәк. Бәшмәктәр сырҙарға ҡабатланмаҫ тәм һәм текстура бирә.
Ҡаһы бер бәшмәктәр психотроп (психик) матдәләр эшләп сығара. Бер нисә төрө, айырыуса, тәнле псилоцибин бәшмәктәре (тылсымлы тәнле бәшмәктәр кеүек әйтелеш аҫтында билдәле), уларҙы галлюциноген үҙенсәлектәре өсөн ҡулланалар. Хәҙерге ваҡытта, ҡайһы бер бәшмәктәрҙе (мәҫәлән, пенициллин) антибиотик сығанағы сифатында ҡулланалар. Бәшмәктәрҙең күбеһе антибиотиктарҙы, бактерияға ҡаршы тәбиғи һаҡланыу сифатында эшләп сығара.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- ↑ Margulis L. Schwartz K.V. & Dolan M. 1999. Diversity of life: the illustrated guide to the five kingdoms. Jones & Bartlett, Sudbury MA.


text:
Ҡыйғыр
Ҡыйғыр − ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло йыртҡыс урман ҡошо.Ҙурлығы күгәрсендәй. Ыласындар класында иң шәп осҡан ҡош.
Аңлатмаһы[үҙгәртергә]
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Һырт яғы күкһел һоро. Яурындары, тамағы һарғылт аҡ, түше ҡара таплы аҡһыл һары. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө ерән-ҡыҙыл. Ике яҡ сикәһендә мыйыҡҡа оҡшаған һыҙаттар бар.Күҙ ҡабаҡтары, суҡышының төбө, аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан сикәләрендәге һыҙыҡтар менән айырыла, ә сапсандан байтаҡ бәләкәй. Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй" йәки "кик-кик-кик". Ҡош- ҡорт аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында, ҡая таштарҙа оялай.Көрән таптар менән сыбарланған 3-4 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.


text:
Татарҙар
Татарҙар — Иҙел-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө Татарстанда һәм Башҡортостанда, шаҡтай өлөшө Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендә (күберәк Мәскәүҙә һәм Себерҙә) йәшәй.
Йөкмәткеһе
Халыҡ төркөмө[үҙгәртергә]
Татар халҡы 3 төп төркөмгә бүленә.
- Иҙел-Урал татарҙары
- Ҡазан татарҙары
- Ҡасим татарҙары
- Мишәрҙәр
- Типтәрҙэр
- Себер татарҙары
- Хажитархан татарҙары
- Ҡырым татарҙары
- Нуғайҙар
Польша-Литва татарҙары төркөмө лә бар. Иҙел-Урал төбәге төркөиә иң ҙурыһы, унда 4 млн. артыҡ татар иҫәпләнә.
Дин[үҙгәртергә]
Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Татар милләтен көсләп суҡындырылған өлөшөлә бар: керәшен татарҙары, нағайбаҡтар. Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән тигән ҡарашта бар. Татарҙарҙың хәҙерге дин үҙәктәре: Ҡазан, Мәскәү, Өфө, Ырымбур, Төмән һэм башҡа ҡалаларҙы мөфтиәттәр бар, шул иҫәптән Польша-Литва таратҙарыныңда дини ойошмалары бар.
Милләт сығышы[үҙгәртергә]
Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй.
Иҙел-Урал концепцияһы[үҙгәртергә]
Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — Булғарҙар һәм төркиләшкән ерле Фин-Уғыр халҡы. Ә. Вәлиди, Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х.б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осарҙан билдәле күсмә Скиф, Сармат, Алан һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр.
Татар-Монгол концепцияһы[үҙгәртергә]
Был концепция Көнсығыш Европаға Татар-Монгол ҡәбиләләре менән бергә күсеп килеп, ерле ҡыпсаҡтар менән ҡушылып һэм Алтын Урҙа дәүләтендә Ислам динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыс, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н.А.Мәзитов, В.Ф. Кахавский, В.Д. Дмитриев, Н.И. Егоров, М.Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сығылыш таба.
Төрки-Татар концепцияһы[үҙгәртергә]
Был концепция татар халҡының килеп сығышында Булғарҙар менән бергә Ҡыпсаҡ дәүләте берләшмәләренә кергән халыҡтар ҡатнашыуына ҙур урын бирә.
Татар халҡының Милли тарихының төп үҫеш дәүере Алтын Урҙа осорона тура килә. Шул осорҙа ерле Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡэбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә.
Тормош һәм көнкүреш[үҙгәртергә]
Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ.
Диаспора[үҙгәртергә]
Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип була. Алманияла, Финляндияла, Польшала, Литвала, Эстонала, Мәскәүҙә татарҙар бик күп.
Был биттең сығанағы Tatarça - Татарса |http://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B"
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.
- ↑ Итоги переписи населения Казахстана 2009 г.
- ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001 (русская версия)
- ↑ Ethnic composition of Azerbaijan 2009
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
joshuaтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
- ↑ Белстат. Предварительные итоги переписи 2009
- ↑ Национальный состав населения Литвы. Перепись 2001
- ↑ Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010. (латыш.)
- ↑ Национальный состав населения Эстонии. 2010
- ↑ Нациоанльный состав населения Польши. Перепись 2002


text:
Волость
Волость, Олоҫ — Революцияға тиклемге Рәсәйҙә өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек (1929-30 йылдарға тиклем һаҡлана)[1]. Рәсәйҙә XI быуаттан 20 быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ғәмәлдә булған административ-территориаль бүленеш берәмеге, крәҫтиән йәмғиәтендә барлыҡҡа килгән.
Боронғо рус дәүләтендә волость һүҙе кенәз биләмәләрен аңлаткан һәм «ер», «ил»,«өлкә» мәғәнәһендә йөргән. 13-16 быуаттарҙа волосттар бүленеше һарай, бояр, монастырҙар ерҙәренә хас була. Ул ерҙәр кенәз тарафынан волость идарасылары вазифаһын үтәүселәргә идаралыҡҡа тапшырылған; халыҡтан биләмә хужаһы (кенәз, бояр һ.б.) файҙаһына һалым-керемдәр йыйылған. 14 быуат урталарынан волосттар воеводалар идаралығындағы өйәҙҙәр составына керә. XVI быуат уртаһында үткәрелгән ер реформаһы буйынса, айырым хужа билдәләгән «волость идараһы» («волостелей») тәртибе бөтөрөлә, күпселек өйәҙҙәрдә ул земствоның һайлап ҡуйылған органдарына алыштырыла. 17 быуат - 18 быуаттың 1-се яртыһында волость «стан», «пригород» кеүек ваҡ административ бүленеш берәмектәре менән йәнәшә йәшәй. Император Павел I ҙең 1797 йылдың 7 август фарманы менән ҡаҙна ауылдарының волосттарға бүленеш һәм идара тәртибе урнаштырыла («О разделении казённых селений на волости и о порядке их внутреннего управления»). Фарман нигеҙендә төбәктә йәшәүсе дәүләт крәҫтиәндәре һаны 3000 самаһы булған осраҡта волость идараһе булдырылған. Һуңыраҡ, дәүләт крәҫтиәндәре ауылдарынан тыш, батша һарайы (удел) ауылдарында ла волосттар ойошторола.
Йөкмәткеһе
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Градовский А.Д. История местного управления в России. СПб., 1868. Т. 1;
- Мелкая земская единица: Сборник статей. СПб., 1902. Вып. 1; Дружинин Н.М.
- Гоcударственные крестьяне и реформа П.Я. Киселёва. М., 1946. Т. 1;
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Исмәғил Ғаспыралы
Исмағил Мостафа улы Ғаспыралы (Гаспринский) (ҡырымтат. اسماعیل مصطفى اوغلى گاسپرينسكى, İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский; 8 (21) март, 1851 — 11 (24) сентябрь 1914) — ҡырым татар халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог. Ғүмерендә үк Рәсәй империяһының бөтә мосолман халыҡтары араһында киң билдәлелек яуланы. Ислам динендә йәдитселек, төрки донъяһында пантюркизм тәғлимәтенә нигеҙ һалыусыларының бере.[1].
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Таврия губернаһының Ялта өйәҙе (хәҙерге Украинаның Ҡырым автономиялы округының) Ғаспыра ауылында Рәсәй армияһы офицеры Мостафа Әли улы Ғаспыралы (Гаспринский) һәм уның ҡатыны Фатма-Султан Темир-Гази ҡыҙы (ата фамилияһы Кантакузова) ғаиләһендә тыуа. [2] Башланғыс мәктәптә, Симферополь ирҙәр гимназияһында, һуңынан Воронеж хәрби уҡыу йортонда, 2-се Мәскәү хәрби гимназияһында белем ала. Ҡырымға ҡайтып, мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1871 йылда Францияға күсә; 1874 - 1875 йылда Төркиәлә йәшәй. Йәнә Ҡырымға ҡайтып, Баҡсаһарай ҡала Думаһы депутаты булып һайлана. 1879 - 1884 йылдарҙа – Баҡсаһарай ҡала башлығы.
1879 йылдан башлап, Исмәғил Ғаспыралы ҡырымтатар телендә үҙ гәзитен сығарырға ынтыла. 1879—1880 йылдарҙа был гәзит "Файдалы эглендже", 1881 йылда "Закон" исеме менән сыға. 1883 йылдың апреленән башлап, Исмәғил Ғаспыралы "Переводчик-Терджиман" тип аталған гәзит баҫтырырға рөхсәт ала – был гәзит ҡырымтатар һәм урыҫ телендә сыға. Оҙаҡ йылдар буйы был гәзит Рәсәйҙең берҙән-бер төрки телле баҫмаһы булып килә; XX быуат башында донъяның иң оло мосолман баҫмаһына әүерелә. 35 йыл самаһы сығып килгәс, 1918 йылда гәзит ябыла.
«Терджиман» гәзите аша Исмәғил Ғаспыралы тәғлимәте Рәсәйҙең бар мосолман төбәктәре буйлап (Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Хива һәм Бохара ханлығында, Төрөкмәнстанда, Тажикстанда, Әзербайжанда) таралып килә. Шулай уҡ, гәзит сит илдәрҙә лә – Иранда, Ҡытайҙа, Төркиәлә, Мысырҙа, Болгарияла, Францияла, Швейцарияла, АҠШ-ла тарала. Ғаспыралының үҙ фекеренсә, уның гәзите Рәсәйгә ҡарағанда сит ил мосолмандары араһында киңерәк билдәлелек ала. Уның гәзитендә сыҡҡан мәҡәләләрҙе башҡа илдәрҙең күп баҫмалары күсереп баҫтырып тора.
1886 йылдан "Терджиман" гәзитенә "Иғландар бите" исемле ҡушымта сыға башлай. 1905 йылда Ғаспыралы "Алеми Нисван" («Ҡатын-ҡыҙ донъяһы») тип аталған ҡырымтатар ҡатын-ҡыҙҙары өсөн тәүге журнал баҫтыра башлай; был журналды уның ҡыҙы Шефика мөхәррирләй. 1906 Ғаспыралы тыуған телендә "Ха-ха-ха" исемле тәүге көлкө-мәҙәк журналын нәшер итә башлай. Һуңыраҡ ул тағы бер аҙналыҡ баҫма – Рәсәйҙең Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһының "Миллет" исемле гәзитен сығара башлай.
Йәдитселек – мосолман халыҡтары араһында белем биреүҙе яңыртыу һәм донъяуи яйға күсеү йүнәлеше – шулай уҡ Исмәғил Ғаспыралы исеме менән бәйле. Ғаспыралы халыҡ мәғарифын үҙгәртеп төҙөү нигеҙҙәрен әҙерләй; уның яңы белем биреү методтары Ҡырымдан тыш башҡа күп мосолман төбәктәрҙә – Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркиәлә, Төрөкмәнстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда, Төньяҡ Иранда һәм Көнсығыш Ҡытайҙа ғәмәлгә киң индерелә башлай. Хәҙерге Башҡортостанда һәм күрше төбәктәрҙә яңы уҡытыу тәрибе күпселек мәҙрәсәләрҙә (миҫал өсөн, Рәсүлиә, Ғосманиә, Хөсәиниә мәҙрәсәлерәндә) индерелә. Ғаспыралы тарафынан яҙылған яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яңы методлы милли мәҙрәсәләрҙә киң ҡулланыла. Уларҙың араһынан "Ходжа и субъян" («Балаларҙың уҡытыусыһы») дәреслеге киң билдәлек яулай.
>
- ↑ Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins Historical dictionary of Azerbaijan — USA: Scarecrow Press, 1999. — С. 57. — 145 с. — ISBN 0810835509.
Оригинал текст (инг.)
Gaspirali (Gasprinski) Ismail Bey (1851-1914) - A Crimean Tatar, one of the founders of Pan-Turkism. His newspaper, Tarjiman (Interpreter) began publication in 1883 in Bakhchisaray (Crimea) with support from the Baku millionaire Zeynal Abdin Taghiyev. In response to the dangers of Pan-Slavism, Gaspirali preached the unity of Turkic peoples within the Russian Empire. Although he wrote of one great qavm (nation) of all Turks, he stopped short of calling for political action - an unrealistic prospect in any case, given the repressive climate of the epoch. The Turkic unity that he envisaged had spiritual, linquistic, and cultural qualities, expressed in the slogan: "Unity of language, thought, and work". The first step toward this goal was to be creation of a literary idiom that served all Turks, from Balkans to the Great Wall of China. Such a language, based on simplified Ottoman, was in fact forged in the columns of the Tarjiman and taught in the jadidist (modernized) schools. With time, this language would be criticized as artificial and delaying the evolution of vernaculars of Turkic peoples into literary idioms.
- ↑ Исмаил ГАСПРИНСКИЙ


text:
Биология
Биология (грек телендә Bìo – йәшәү һәм AoYoς - өйрәнеү) – йәнле тәбиғәт тураһында фән. Биология тере организмдарҙы характеристикалау һәм классификациялау, организм төрҙәренең барлыҡҡа килеүен, уларҙың бер-береһе менән һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнеү менән шөғөләнә.
Хәҙерге ваҡҡытта бөтә тере организымдарҙы дүрт батшалыҡҡа берләштергәндәр: хайуандар, үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр.
Биологияға кергән ботаника, зоология, медицина һымаҡ фәндәр – боронғо фәндәр. Шуға ҡарамаҫтан, биология айырым фән булараҡ 19-сы быуатта, фән эшмәкәрҙәре бөтә тере организмдар өсөн дөйөм булған ҡайһы бер характеристикаларзы асҡас, уҫешә башлаған. Бөгөнгө көндә биология – алдынғы фәндәрҙең береһе. Биология һәм медицина журналдарында йыл һайын миллиондан ашыу мәҡәләләр баҫыла, шулай уҡ биология мәктәптәрҙә стандарт уҡыу предметы булып тора.
[үҙгәртергә]


text:
Бөйөк депрессия
Бөйө́к депре́ссия (ингл. Great Depression) — Икенсе донъя һуғышына тиклем ун йылға һуҙылған донъя кимәлендәге иҡтисади рецессия. Бөйөк депрессия төрлө илдә төрлө ваҡытҡа тура килә. Күп илдәрҙә башлыса 1929 йыл тирәһендә башлана, 1930 йылдар аҙағында, 1940 йылдар башында тамамлана (иң көслө осоро 1929 — 1933 йылдарға тура килә[1]). Ул 20-се быуаттағы иң оҙон, донъя буйлап иң ныҡ таралған, иң тәрән депрессия була.
Рецессия Америка Ҡушма Штаттарында 1929 йылдың 29 октябрендә фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүенән башлана (был көн Ҡара шишәмбе исеме аҫтында билдәле), һәм тиҙ арала донъяның һәр иленә тиерлек тарала. Ул башлыса Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәренә ҡағыла, сәнәғәт, ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа төшә, эшһеҙлек кимәле күпкә арта.
Ҡайһы бер илдәр 1930 йылдың урталарына аяҡҡа баҫа башлай, әммә күпселек илдәрҙә рецессия Икенсе донъя һуғышына тиклем дауам итә.
Йөкмәткеһе
Бөйөк депрессияның башланыуы[үҙгәртергә]
1929 йылдың 29 октябрендә Америка Ҡушма Штаттарының Уолл-Стрит фонд биржаһында акциялар хаҡы ҡырҡа төшә, артабан был көндө Ҡара шишәмбе тип атайҙар. Тарихсылар йыш ҡына Бөйөк депрессияның башланыуын ошо ваҡиға менән бәйләй. Әммә күптәр быны кире ҡағып, фонд биржаһындағы хәлде Бөйөк депрессияның сәбәбе итеп түгел, ә һөҙөмтәһе итеп билдәләй.
Хатта 1929 йылдағы Уолл-Стрит ваҡиғаһынан һуң да күпмелер ваҡыт иҡтисади хәлдең яйланыуына ышаныс һаҡлана. Фонд биржаларының эшмәкәрлеге 1930 йылдарҙың башында тергеҙелә һәм 1929 йылдың апреле кимәленә әйләнеп ҡайта, был 1929 йылдың сентябре кимәленән 30 процентҡа тиерлек ҡайтыш була. Килемдәрен акцияларҙа тотҡан кешеләр байтаҡ аҡса юғалта. Улар артынса банктар юҡҡа сыға башлай — уларҙан аҡса алып тороп акция һатып алыусылар бурыстарын ҡайтара алмай. Бынан тыш, банктарҙың ябылыуынан ҡурҡҡан халыҡ депозиттарҙа һаҡлаған аҡсаларын кире ала башлай, был банктарҙың артабан юҡҡа сығыуына килтерә. Банктарҙың ярҙамынан яҙған ойошмалар ябыла, кешеләр күпләп эшһеҙ ҡала башлай. Халыҡтың һатып алыу мөмкилеге ҡырҡа кәмей, ауыл хужалығы, сәнәғәт тауарҙары һәм башҡа төр тауарҙарға хаҡтар төшә. 1930 йылдың аҙағынан иҡтисади хәл туҡтауһыҙ насарая, был 1933 йылдың мартына тиклем дауам итә.
Сәбәбтәре[үҙгәртергә]
Рецессия — баҙарға сығарылған тауарҙар һәм уларҙы һатып алыу күләме араһында булған тигеҙһеҙлек арҡаһында ғәҙәттә була торған хәл. Башлыса тыныс һәм ҡыҫҡа үтеүсән рецессияның ни сәбәптән тәрән һәм оҙайлы депрессияға әйләнеүе ҡыҙыҡһыныу һәм бәхәстәр нигеҙе булып тора. Был депрессияның башланыу сәбәптәрен эҙләү буласаҡ депрессияларҙы нисек булдырмаҫҡа тигән һорау менән тығыҙ бәйле. Төп һорауҙарҙың береһе – депрессия башланыныуына нығыраҡ ирекле баҙар сәйәсәтеме, әллә банктар һәм аҡса әйләнешен дәүләт ҡарамағына алыу өсөн үткәрелгән саралар йоғонто яһағанмы? Дәүләттең иҡтисад үҫешендә роле ҙур булыуына ышаныусылар ирекле баҙарҙы, ә ирекле баҙарға ышаныусылар хакимиәтте ғәйепле итеп күрә.
Йәшәп килгән теориялар өс төп төргә бүленә ала. Беренсеһе — монетаристар, улар улар Бөйөк депрессия ғәҙәти рецессия булараҡ башлана, әммә яңылыш монетар сәйәсәт арҡаһында ҡулланыуҙа булған аҡса күләме кәмей һәм был рецессияның тәрәнәйенеүенә килтерә, тип иҫәпләй. Был ҡараш буйынса, әгәр Американың Федераль резерв системаһы ваҡытында банктарға ярҙам күрһәтһә, улар күпләп банкротҡа әйләнеүҙән туҡтар ине.
Икенсе төркөмдә Кейнсиан теорияһы айырыуса мөһим. Был теория буйынса, сәнәғәт үҫешкән һайын, баҙарҙа яңы тауарҙар арта бара, әммә халыҡтың һатып алыу мөмкиллеке үҙгәрмәй, был дефляцияға — хаҡтарҙың төшөүенә килтерә. Һөҙөмтәлә, банктар һәм сәнәғәт ойошмалары юҡҡа сыға, иҡтисад үҫеше туҡтай. Был төркөмгә шулай уҡ донъя баҙары тарҡалыуын, инвестицияларҙың кәрәк кимәлдән артыуын, банкирҙарҙың спекулятив сәйәсәт алып барыуын, хакимиәт башлыҡтарының белдекһеҙлеген төп сәбәп итеп күреүселәр керә.
Ахырҙа, был ике теорияның аңлатмаһын тулыһынса ҡабул итмәгән йә иһә бөтөнләй кире ҡаҡҡан төрлө теориялар йәшәп килә. Мәҫәлән, яңы классик макроэкономистар дәүләттең иҡтисадты үҙ ҡарамағы аҫтына алыуы баҙарҙың ирекле үҫешенә ҡамасаулай, был депрессияның оҙаҡҡа һуҙылыуына килтерә, ә профсоюздар барлыҡҡа килеүе эшһеҙлек үҫешенә булышлыҡ итә, тип иҫәпләй. Марксистар көрсөк башланыуында капиталистик ҡоролоштоң үҙен ғәйепләй.
Алтын стандарт[үҙгәртергә]
Ул ваҡытта әйләнештәге аҡса күләме алтын запастарына бәйле була, был монетар система Алтын стандарт тип атала. Аҡса күләмен арттырыу өсөн, депрессияға ҡаршы сара итеп Алтын стандарттан баш тарталар. Төрлө ил төрлө ваҡытта был монетар системаны ҡулланыуҙан туҡтай, һәм төрлө илгә был төрлөсә йоғонто яһай.
1931 йылда Бөйөк Британия иң тәүге булып Алтын стандарттан баш тарта. Шул уҡ йылда Япония, Скандинавия, башҡа илдәр — улар араһында Италия, АҠШ — 1932, 1933 йылдарҙа баш тарта. Ә Франция башлығында Польша, Бельгия һәм Швейцария 1935—1936 йылдарға тиклем стандартты һаҡлап килә, был илдәрҙе «алтын блок» тип атайҙар.
Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ни тиклем теге йәки был ил иртәрәк Алтын стандартты ҡулланыуҙан туҡтаған, шул тиклем ул депрессиянан иртәрәк сыҡҡан. Мәҫәлән, Бөйөк Британия һәм Скандинавия, 1931 йылда стандарттан баш тартып, Бельгия һәм Франциянан күпкә иртәрәк депрессиянан сыға башлаған. Ҡытай һымаҡ көмөш стандарт тотҡан илдәрҙе депрессия бөтөнләй ҡағылмай тиерлек.
Депрессияның төрлө илдәргә йоғонтоһо[үҙгәртергә]
АҠШ[үҙгәртергә]
АҠШ-та рецессия 1929 йылдың авгусында уҡ башлана. Сәнәғәт тауарҙарына хаҡтар 1930 йылдан 80 процентҡа, ауыл хужалығы тауарҙарына — 53 процентҡа төшә. Президент Герберт Гувер депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә. 1930 йылдың июнендә Конгресс Смут-Хоули тариф актын раҫлай, был акт буйынса ситтән индерелгән тауарҙарға тариф күтәрелә. Был акттың төп маҡсаты — сит ил тауарҙарҙың хаҡын күтәреп, Америкала етештерелгән тауарҙар һатыу күләмен арттырыу була. Быға яуап итеп, бүтән илдәр Америка тауарҙарына тарифты күтәрә, был донъя баҙарын ҡаҡшатып, депрессияның көсәйеүенә килтерә.
1933 йылдың башына эшһеҙлек 25 процентҡа барып етә, өс йыл эсендә 13 миллиондан артыҡ кеше эшһеҙ ҡала. Сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа кәмей, 5000-дән артыҡ банк тарҡала, ә депозитта аҡса һаҡлаусылар 2 миллиард доллар аҡса юғалта. Был кешеләрҙең банктарға ышанысын юғалта, улар тиҙ арала аҡсаларын кире ала башлай. Тере ҡалған банктар иһә бурысҡа биреүҙе туҡтатып, аҡсаларын һаҡлап ҡалырға тырыша. Шулай итеп, банк системаһы бөтөнләй эшләүҙән туҡтай.
Президент Гувер һәм Конгресс тимер юлдары, финанс институттарға, артабан ауыл хужалыҡтарына, йәмәғәт эштәренә ярҙам күрһәтеү өсөн Финанс тергеҙеү корпорацияһы булдыра, яңы өйҙәр төҙөүгә булышлыҡ итеү өсөн Федераль торлаҡ банкы актын ҡабул итә. Әммә иҡтисад күрһәткестәре кәмегәндән-кәмей бара, хаҡтар төшөүен дауам итә, эш менән тәьмин итеү насарая, был сәйәси үҙгәрешкә килтерә, — 1932 йылда президентлыҡ Франклин Рузвельт ҡулына күсә.
Рузвельт Яңы курс тип аталған реформалар теҙмәһен башлай. 1933 йылда ҡабул ителгән Ҡиммәтле ҡағыҙҙар акты ҡиммәтле ҡағыҙҙар әйләнешен төрлө яҡлап контроль аҫтына ала. Гласс-Стигалл законы һәм Федераль депозиттар страховкалау корпорацияһы банк депозиттарын страховкалауҙы үҙ өҫтөнә ала.
Шул ваҡытта барлыҡҡа килгән Милли тергеҙеү админстрацияһының законлы булыуы әлегәсә бәхәсле булып килә. Ул Америка иҡтисадына күп ҡәтғи үҙгәрештәр индерә, дәүләт ролен күп өлкәлә ҙурайта. Милли тергеҙеү администрацияһы аша «ғәҙел конкуренция» программаһы үткәрелә. Был программа буйынса бер категориялағы эшселәргә бер үк эш хаҡы, шулай уҡ минималь эш хаҡының күләме билдәләнә. Әммә 1935 йылда АҠШ-тың Юғары суды ҡарары менән, Конституцияға ярашһыҙ тип иҫәпләнеп, Милли тергеҙеү администрацияһы тарҡатыла. 1933 йылда Ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтарҙы яйға һалыу акты ҡабул ителә. Был акт буйынса хаҡтарҙы күтәреү өсөн сәсеү майҙандары, мал иҫәбе кәметелә.
Был реформалар, ярҙам һәм тергеҙеү саралары менән бергә Беренсе яңы йүнәлеште тәшкил итә. 1935 йылда Икенсе яңы йүнәлеш эш менән тәьмин итеү, Милли эшлекле мөнәсәбәттәр буйынса идаралыҡ аша профсоюздар үҫешенә булышлыҡ итеү программаларын да үҙ эсенә ала.
Үткәрелгән программалар бюджеттан күп аҡса сарыфлауҙы талап итә. 1936 йылға төп иҡтисади күрһәткестәр, эшһеҙлекте иҫәпкә алмағанда, 1920 йыл аҙаҡтары кимәленә ҡайта. Эшһеҙлек иһә 11% тәшкил итә, әммә был һан да 1933 йылғы 25% кимәле менән сағыштырғанда яҡшыраҡ һөҙөмтә була.
Эшһеҙлек айырыуса автомобиль сәнәғәте үҫешкән Детройтта ауыр кисерелә. 1932 йылда бында Генри Фордтың шәхси һаҡлау хеҙмәте һәм полиция эшһеҙ ҡалған завод хеҙмәткәрҙәре үткәргән аслыҡ маршына ҡаршы ут аса. Биш кеше һәләк була, тиҫтәләп кеше йәрәхәтләнә, маршта ҡатнашыусылар репрессияларға дусар була.[2].
1929 йылдан алып 1933 йылға тиклем АҠШ-ның иҡтисады 31 %-ҡа төшә[3]. 1925 йылдан алып 1933 йылға тиклем АҠШ банктарының яртыһы уңышһыҙлыҡҡа осрай[3].
1937 йылдың июнендә Рузвельт хакимиәте федераль бюджетты ҡайтанан тулыландырыу өсөн сарыф итеүҙе кәметә һәм һалымдарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә, 1938 йылдың аҙағынаса тиерлек Америка иҡтисады кире түбән төшә башлай. Сәнәғәт тауарҙары етештереү һаны биш ай эсендә 30 процентҡа тиерлек, киң ҡулланыу тауарҙары етештереү һаны унан да нығыраҡ кәмей. Эшһеҙлек кимәле 1938 йылға 19% тәшкил итеп, 5 миллиондан 12 миллионға тиклем күтәрелә. 1938 йылдың майына хаҡтар күтәрелә, эш менән тәьмин итеү яҡшыра, 1938 йылдың июненән сәнәғәт тауарҙары етештереү үҫә башлай.
Бөйөк Британия[үҙгәртергә]
1930 йылдың аҙағына Бөйөк Британияла эшһеҙлек 1 миллиондан 2,5 миллионға тиклем арта, экспорт 50 процентҡа кәмей. Ҡайһы бер төньяҡ ҡалаларҙа эшһеҙлек 70 процентҡа тиклем барып етә. Эшһеҙ ҡалған халыҡ 1920—1930 йылдар дауамында аслыҡ марштары ойоштора, был марштарҙың иң ҙуры 1932 йылдың сентябре-октябрендә Милли аслыҡ маршы исеме аҫтында үтә.
Тәү осорҙа хакимиәттә көрсөктән сығыу юлдарына ҡағылышлы берҙәм йүнәлеш булмай. Һайлау ваҡытындағы вәғәҙәләрҙе тотоу өсөн, эшһеҙҙәр һәм аҙ мөлкәтле халыҡ мөлкәтлеләргә һалым арттырыу ярҙамында тәьмин ителә. Был аҙаҡҡыларҙың ҡаршылығына килтерә. Һөҙөмтәлә төрлө һалымдар арттырылып, социаль өлкәлә эшләүселәргә, дәүләт эшмәкәрҙәренә эш хаҡы түләү, эшһеҙлек буйынса пособиелар түләүҙәр ҡырҡа кәметелә.
Депрессиянан сығыу өсөн иң мөһим аҙым 1931 йылда яһала — Британия Алтын стандарттан баш тарта. Был фунттың девальвацияһына килтерә. Бөйөк Британия артынса Скандинавия, Голландия, Португалия, Аргентина, Бразилия һәм башҡа илдәр, Британияның колониялары Алтын стандарттан баш тартырға мәжбүр була. Шулай итеп, Англия тауарҙары донъя баҙарында хаҡы түбәнәйеүе арҡаһында үтемлерәк була башлай.
Ошо һәм бүтән көрсөккә ҡаршы саралар ярҙамында 1933 йылдың аҙағына Англия депрессиянан сыға. 1934 йылда уҡ бюджет сәйәсәте яйлана, эш хаҡтары арта, эшһеҙлек буйынса пособиелар түләнә башлай, һалымдар кәметелә.
Франция[үҙгәртергә]
Францияға иҡтисади көрсөк һуңыраҡ ҡағыла, әммә оҙайлыраҡ һәм тәрәнерәк бара. Төрлө сәйәси көстәр араһында барған ныҡлы көрәш депрессияға ҡаршы көрәш үҙенсәлектәренә һәм көрсөктөң оҙаҡ дауам итеүенә йоғонто яһай.
1934 йылдың февралдендә фашистар хәрәкәте социалистар һәм коммунистар тарафынан баҫыла. Был Милли фронтҡа берләшкән социалистар һәм коммунистарҙың йоғонтоһо көсәйеүенә, хакимиәттең абруйы төшөүенә килтерә. 1936 йылдың 4 июлендә Милли фронттың беренсе хакимиәте булдырыла, 7 июлдә эшҡыуарҙар менән эш хаҡын күтәреү, профсоюздарҙы законлы тип таныу тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса шулай уҡ аҙнаһына 40 эш сәғәте булдырылырға, түләүле ял бирелергә тейеш була. Был Милли фронтты яҡлап эшсе хәрәкәтенең көсәйеүенә килтерә.
Әммә социалдарҙың был сәйәсәте арҡаһында капитал илдән ситкә сыға башлай, һөҙөмтәлә етештереү кимәле артабан нығыраҡ кәмей. Социалистар Милли фронт программаһының талаптарын йомшартырға мәжбүр була. Көрсөккә ҡаршы сараларҙың эҙмә-эҙлекһеҙ булыуы Милли фронт эсендә тарҡалыуға килтерә, программа үҙе лә үҙгәреш кисерә. 1938 йылдың апрелендә ойошторолған Эдуард Даадье хакимиәте Милли фронт программаһынан тулыһынса баш тарта.
Көрсөктән сығыу буйынса дөйөм программа юҡлығы арҡаһында Францияның иҡтисади хәле 30-сы йылдарҙың аҙағынаса тотороҡһоҙ ҡала. Шул арҡала Франция донъя баҙарында тотҡан урыны ҡайтыш була. Икенсе донъя һуғышы алдынан ғына, хәрби төҙөлөш башланғас, Франция иҡтисады яйға һалына башлай.
Германия[үҙгәртергә]
Германияның Беренсе донъя һуғышында еңелеүе, уның һуғыштан һуң иҡтисади йәһәттән көсһөҙ булыуы, депрессияның был илдә тәрәнерәк һәм оҙайлыраҡ барыуына килтерә. Иҡтисади көрсөк бында 1929 йылдың башында уҡ башлана. Һуғыш ваҡытындағы сығымдарҙы ҡаплау өсөн Германия Версаль килешеүе буйынса ҙур күләмдә аҡса түләргә тейеш була. Был мәсьәләне хәл итер өсөн хөкүмәт ҙур күләмдә аҡса баҫып сығара башлай, был гиперинфляцияға килтерә. Германияны һуғыштан һуң тергеҙеү өсөн бирелгән бурыстарҙы сит илдәр 1929 йылдың ноябрендә кире ҡайтарырға мәжбүр итә. Донъя баҙарының ҡаҡшауы был ауыр хәлдән сығыу юлын бөтөнләй киҫә. Ойошмалар күпләп юҡҡа сыға, кешеләр эшһеҙ ҡала башлай. 1932 йылда көрсөк иң түбән нөктәгә етә, 68 мең ойошма тарҡала, банк сфераһы ҡыйрала, эшһеҙлек 8 миллион кешегә тиклем барып етә. Вермар республикаһының көрсөккә ҡаршы тора алмауы, социаль ҡаршылыҡтарҙың киҫкенләшеүе, бүтән ил башлыҡтарының Германияның эске хәленә ғәмһеҙлеге 1933 йылда власҡа национал-социалистар килеүенә булышлыҡ итә. Артабан был режим фашизм исеме ала.
Национал-социалистарҙың илде көрсөктән сығарыу саралары киҫкен алып барыла, иҡтисадты үҫеш юлына баҫтырыуҙан тыш, юғалтылған ерҙәрҙе, донъя баҙарында үҙ урынын ҡайтарыуҙы, илдең сиктәрен артабан киңәйтеү, бөтә донъяны буйһондороуҙы маҡсат итеп ҡуя. Был йүнәлеш илде көрсөктән сығарыу ысулдарын билдәләй, улар араһында иң мөһиме — милли хужалыҡты милитарлаштырыу булып тора. Ҡабул ителгән закондар теҙмәһе сәнәғәт хужалыҡтарының күбеһен дәүләт идараһы аҫтында тоторға мөмкинлек бирә. Етештерелә торған тауарҙарҙың төрө, күләме, хаҡы һымаҡ төп иҡтисади һорауҙар хәҙер дәүләт тарафынан билдәләнә. 1936 йылда бөтә Германия иҡтисадын хәрби юлға баҫтырыу планын бойомға ашырыу буйынса идаралыҡ булдырыла.
Гитлерҙың власҡа килеүенә эшһеҙлек 30 процент тәшкил итә. Эшһеҙлекте кәметеү өсөн халыҡ хәрби етештереү өлкәһенә ылыҡтырыла, эшһеҙҙәрҙең күп өлөшө хәрби сафҡа саҡырыла. Милли хеҙмәтте ойоштороу тураһында закон мәжбүри хеҙмәт булдырыуға булышлыҡ итә. Профсоюздар юҡҡа сыға, эшселәрҙең хоҡуғы тулыһынса юҡ ителә, эшселәр күпме сәғәт эшләргә ҡушалар, шунса эшләргә тейеш булалар.
Был йүнәлеш Германия өсөн файҙалы булып сыға һәм ул 1934 йыл эсендә көрсөктән сығып, тиҙ арала үҫеш юлына баҫа. 1935 йылдан иҡтисадты хәрби йүнәлешкә баҫтырыу бигерәк тә ҙур көс менән алып барыла. Химия, авиация, металлургия өлкәләренә тулыһынса һуғышҡа әҙерлек мәсьәләләре йөкмәтелә.
Сит илдәр менән һатыу итеү өсөн Гитлер һуғыш менән янау ысулын ҡуллана. Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Европа илдәренә янап, ул үҙенә кәрәк тауарҙарҙы немец тауарҙарына алмашыуға ирешә.
Гитлер биш йыл тыныслыҡ һаҡлай ала, артабан ул туҡтауһыҙ һуғыш юлына баҫа.
Италия[үҙгәртергә]
Италияла көрсөк фашизм режимы булдырылыуына килтерә. Көрсөккә ҡаршы көрәшеү һылтауы менән, фашист хакимиәте төп иҡтисади тармаҡтарҙы үҙ ҡарамағына ала. Илдең иҡтисадында монополия көсәйә, был урта һәм ваҡ эшҡыуарҙға кире йоғонто яһай, күп ойошмалар эре конкуренттар ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сыға, килемһеҙ ҡалған эшҡыуарҙар эре ойошмаларға йәки дәүләткә эшкә барырға мәжбүр була. Иҡтисадты централләштереү бюрократияның һәм коррупцияның үҫешенә килтерә.
Монополия һәм сәнәғәт үҫеше арҡаһында Италияның премьер-министры Муссолини тышҡы сәйәсәтте үҙгәрә, ул баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Бүтән Көнбайыш илдәре был сәйәсәткә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙәрен аңлап, Муссолини үҙенә союздаштар эҙләй башлай. 1935 йылда ул беренсегә Германия менән берҙәмләшеү теләген белдерә. Шул уҡ ваҡытта ул Төньяҡ Африкала һуғыш башлауға әҙерләнә. 1939 йылдың майында Италия һәм Германия араһында рәсми килешеү төҙөлә.
Советтар Союзы[үҙгәртергә]
Капилистик илдәр менән бәйләнеш тотмағанға күрә, Бөйөк депрессия Советтар Союзына аҙ ҡағыла. Уңышлы үҫешкән илгә хатта эшсе ҡулдар етешмәй. Советтарҙын Нью-Йорктағы сауҙа ойошмаһы 6 000 эш урыны тураһында иғлан бирә һәм яуап итеп 100 000-дән ашыу ғариза ала. Шулай итеп, Бөйөк депрессияның Советтарға ҡағылмауы Марксизм теорияһын хуплаусы бер миҫалға әйләнә, көрсөктән зарар күргән илдәрҙә социализм һәм коммунизм агитацияһының көсәйеүенә килтерә. Көнбайыш интеллигенция Советтар Союзына ҡарашын ыңғай яҡҡа үҙгәртә. Америка президенты Рузвельт Советтар менән иҡтисади бәйләнештәр булдырыуға аҙым яһай. Шулай итеп, көрсөк һөҙөмтәһендә СССР донъя сәйәсәтендә ныҡлы урын яулай.
Сәйәси һөҙөмтәһе[үҙгәртергә]
Депрессия күп сәйәси үҙгәрештәр килтерә. Рузвельт АҠШ-та Кейнсиан ҡағиҙәләрен ғәмәлгә керетә, был милли иҡтисадта дәүләттең ролен көстәйтә. Бөйөк депрессия Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң Европа илдәрендә социал-демократия һәм планлы иҡтисад урынлашыуының төп сәбәбе булып тора. Ахырҙа, депрессия Германия башлығында төрлө илдәрҙә фашизм режимы урынлашып, Икенсе донъя һуғышы башланыуына килтерә.
Бөйөк депрессия әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
Финанс һәм эмоциональ йәрәхәт алған кешеләрҙең көрсөктән һуң үҙҙәре йәшәгән донъяға ҡарашы үҙгәрә, был Бөйөк депрессияға ҡағылышлы әҙәби әҫәрҙәрҙә сағыла. Иң билдәле һәм баһалауға лайыҡ әҫәрҙәрҙең береһе — Джон Стейнбектың «Асыу тәлгәштәре» романы — Нобель премияһы һәм Пулитцер премияһына лайыҡ була. Стейнбектың «Сысҡандар һәм кешеләр» романында ла Бөйөк депрессия осоро һүрәтләнә. Режиссер Рон Ховардтың «Нокдаун» исемле фильмы — Бөйөк депрессия ваҡытында йәшәгән боксер тураһында.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ambrosius, G., W. Hibbard. A Social and Economic History of Twentieth-Century Europe (1989)
- Beaudreau, Bernard C. Mass Production, The Stock Market Crash and the Great Depression: The Macroeconomics of Electrification. Westport, CT: Greenwood Press, 1996. Republished 2004 iUniverse, New York, NY. ISBN 0-595-32334-0
- Bernanke, Ben S. The Macroeconomics of the Great Depression: A Comparative Approach // Journal of Money, Credit & Banking, Vol. 27, 1995
- Brown, Ian. The Economies of Africa and Asia in the inter-war depression (1989)
- Davis, Joseph S. The World Between the Wars, 1919-39: An Economist’s View (1974)
- Feinstein. Charles H. The European economy between the wars (1997)
- Filene, Edward A. The Way Out: A Forecast of the Coming Changes in American Business and Industry. New York, NY: Doubleday, 1924.
- Ford, Henry. Today and Tomorrow. New York, NY: Doubleday, 1926.
- Garraty, John A. The Great Depression: An Inquiry into the causes, course, and Consquences of the Worldwide Depression of the Nineteen-Thirties, as Seen by Contemporaries and in Light of History (1986)
- Garraty John A. Unemployment in History (1978)
- Garside, William R. Capitalism in crisis: international responses to the Great Depression (1993)
- Haberler, Gottfried. The world economy, money, and the great depression 1919—1939 (1976)
- Hall Thomas E. and J. David Ferguson. The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies (1998)
- Kaiser, David E. Economic diplomacy and the origins of the Second World War: Germany, Britain, France and Eastern Europe, 1930—1939 (1980)
- Kindleberger, Charles P. The World in Depression, 1929—1939 (1983)
- League of Nations. World Economic Survey 1932-33 (1934)
- Madsen, Jakob B. Trade Barriers and the Collapse of World Trade during the Great Depression // Southern Economic Journal, Vol. 67, 200
- Mundell, R. A. A Reconsideration of the Twentieth Century // The American Economic Review. Vol. 90, No. 3 (Jun., 2000). P. 327—340
- Rothbard, Murray. America’s Great Depression (2000)
- Rothermund, Dietmar. The Global Impact of the Great Depression (1996)
- Tipton, F., R. Aldrich. An Economic and Social History of Europe, 1890—1939 (1987)
- В. Кизилов, Гр. Сапов. Инфляция и её последствия / Под ред. Е. Михайловской. — М.: РОО «Центр „Панорама“», 2006. — 146 с. ISBN 5-94420-025-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лоуренс Рид Бөйөк депрессия тураһында бөйөк мифтар. Эҙләнеүҙәр. InLiberty.ru (5 май, 2009 йыл). — Сығанаҡ: Reed L. Great Myths of the Great Depression. [N.Y.], 2008. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 февраль 2012. 30 июль 2011 тикшерелгән.(урыҫ.)
- Бөйөк депрессия осоронда АҠШ демографияһы (инг.)
- И. Сталин. Партияның XVII съездына ВКП(б) Үҙәк Комитеты эшмәкәрлеге тураһында отчет доклады. Донъя капитализмының дауам иткән көрсөгө һәм Советтар Союзының тышҡы торошо(урыҫ.)
- Гринин Л. Е. Великая депрессия 1929—1933 гг. // Философия и общество. — 2009. — № 2. — С. 184—201.
- АҠШ-лағы көрсөк: «1929–1933 йылғы Бөйөк депрессия». «Биржевой Лидер» журналы, №15 (6 август, 2012 йыл).(урыҫ.)
- Рәсәйҙә «Бөйөк депрессия» 2009 йылда башланды. Антон Николаевтың ижади лабораторияһы.(урыҫ.)
- «Ваҡыт рухы» («Zeitgeist») документаль фильмы (инг.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Кристина Ромерҙың «Британника» энциклопедияһындағы Бөйөк Депрессия тураһында мәҡәләһендә Бөйөк Депрессия «яҡынса 1939 йылға тиклем дауам иткән», тип яҙылған. http://elsa.berkeley.edu/~cromer/great_depression.pdf
- ↑ The Ford Hunger March of 1932
- ↑ 3,0 3,1 Юбилей ФРС: от Великой до Величайшей депрессии за сто лет — Главные новости — Финмаркет.


text:
Со́чи — Краснодар крайында ҡала. Ҡара дингеҙ ярында урынлашҡан. Рәсәйҙен һәм Европаның иң ере курорт калаһы. Сочила 360 мең кеше йәшәй (Көнъяк федераль округы ҡалалар арағында 5-се урын (алдында Ростов-на-Дону, Волгоград, Краснодар, Әстрәхән торалар)). РФ буйынса 49-сы урын. Ҡара дингеҙдә урынлашҡан ҡалалар араһында шулай уҡ 5-се урын ала (Одесса, Самсун, Трабзон, Севастооль ҡалалар еңәләр).
Сочи 4 районға бүленә:
Максимальная и минимальная среднемесячная температура[2]
- Сочи дәүләт университеты
- Рәсәй халыҡтар дуслығы университының филиалы
- Рәсәй фәндәр академияһының Сочи ғилми-тикшереү үҙәге (НИЦ РАН)
- РАМН ғилми-тикшереү үҙәге
- РФ Тәбиғи ресурстар министрлығының урманд ғилми-тикшереү үҙәге
- РАСХН ғилми-тикшереү үҙәге
- Курортология һәм реабилитация ғилми-тикшереү үҙәге
Сочила күп ҡунаҡханалар һәм шифаханалар бар. Ҡалала шулай уҡ бар:
- Ит комбинаты
- Балыҡ консервалар комбинаты
- Адлер ҡошсолоҡ фабрикаһы
- Форель балыҡты етештереү комбинаты
- Дингеҙ яны ҡошсолоҡ фабрикаһы
- Дагомыс сәй фабрикаһы
- Лазарев корабльдәр төҙөү верфе
- Сочи ремонт-механик заводы
- Сочиморстрой
- Икмәк комбинаттары (Сочи, Адлер, Дагомыс)
Сочи эргәһендә цитрус, сәй, фейхоа, мушмулла, киви үҫтерәләр.
Сочи ҡалаһында вәкиллектәр[үҙгәртергә]
- Лист карты K-37-20 Сочи. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1981 г.
- ↑ Этносостав населения Краснодарского края. 2002
- ↑ Климатический монитор


text:
Ҡылыс балыҡ
Ҡылыс балыҡ(лат. Pelecus cultratus) - һаҙандар тоҡомона кергән балыҡ.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙур буйға етә, ҡайһы берҙәре 30-40 см була. Ауыҙы өҫкә ҡарап тора. Түш ҡанаттары оҙон, яп-ялтыр тҡҫтә, һыуҙа ҡылыс һымаҡ ялтырап күренә. Арҡаһы төҙ, әҡорһаҡ яғы осланып барып бҡткән кәкре ҡылыслтың йөҙө һымаҡ. Бик ҡурҡып бармай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
башлыса бөжәктәр, ылымыҡтар менән туҡлана. Ҙур буйға еткән балыҡтар ыуылдырыҡ һәм селбәрәләр менән дә туҡлана.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Уларҙы иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем осратырға мөмкин. Көтөүҙәре менән эркелеп йөрөйҙәр. Ғәҙәттә ағын һыулы ҡомлаҡтарҙы, шаршыларҙы үҙ итә. Татырлы һыуҙарҙы ла үҙ итә.


text:
Әл-Кәүҫәр сүрәһе
Әл-Кәүҫәр сүрәһе – Ҡөрьәндәге 108-се сүрә, 4 аяттан тора.Мәккәлә иңгән[1].
«Әл-Кәүҫәр» – йәннәттәге йылғаларҙың берһе. Был сүрәлә иһә Мөхәммәттең Аллаһы исеменән ергә, кешеләр араһына ислам диненә өндәр һәм күндерер пәйғәмбәр - Аллаһ илсеһе вазифаһында ебәрелеүе таныҡлана.
Риүәйәте[үҙгәртергә]
Ғас бине Ваил Пәйғәбәр с.ғ.с. менән Бәни Сәһем ишек төбөндә һөйләшеп торған. Унан Пәйғәмбәр Мәсет Харамдан сығып киткән. Ғас эскә кергән. Эстә ҡөрәйештең олуғтары ултырған, улар бынан :"Кем менән һөйләштең?" - тип һораған. Ул:"Әбтәр менән", - тип яуап биргән. Ғәрәп халҡында ир балаһы булмаған кешене "әбтәр", йәғни, нәҫеле киҫелгән кеше тип һанаай торған булғандар. Ғастың был һүҙҙәре Пәйғәмбәргә ишетелгәс, Ул бик ҡайғырған. Аллаһы тәғәлә уны шатландырыр өсөн әлеге сүрәне иңдергән.
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
- إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (1)
- فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ (2)
- إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ (3)
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим.
1.Иннәә әғтайнәәкәл-кәүҫар
2. Фәсалли лираббикә үәнхар
3. Иннәә шәәни́'әкә һү́әл-ә́бтар
Тәржемә[үҙгәртергә]
«Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
- Әй, Мөхәммәт! Һиңә бирҙек ҙур изгелек (к-п ғилем, ғәмәл һәм балалар) йәғни Кәүҫәр шишмәһен бирҙек ,
- Раббың ризалығы өсөн намаҙ уҡы һәм ҡорбан сал,
- Дөрөҫлөктә, һинең дошманың үҙе әбтәр, барса изгелек һәм хәйерҙән мәхрүм ҡалған
һылтанмалар[үҙгәртергә]
- СУРА 108. OБИЛЬHЫЙ
- 108 сура (Аль-Кяусар) на арабском и в переводах на русский язык
- Сура 108 АЛЬ-КАУСАР в Исламской энциклопедии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ибне Ғәббәс, Ибне -Зөбәйер, Ғәйшә инәбеҙ әйтеүҙәренә ҡарағанда, әлеге сүрә Мәккәлә иңгән


text:
Мекленбург — Алғы Померания
Мекленбург — Алғы Померания (нем. Mecklenburg-Vorpommern) — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Шверин (нем. Schwerin) ҡалаһы (әммә иң ҙур ҡала — Росток, нем. Rostock). Майҙаны — 23 174 км2. Был штатта 1 697 800 кеше йәшәй.
География[үҙгәртергә]
Штат Германияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм Балтик диңгеҙенә сығыу юлы бар. Штат биләмәһендә бер нисә күл бар, иң ҙуры Мюриц күле – 117 км2.
Германиялағы үҙенен аҡбур ҡаялары менән билдәле иң ҙур утрау – Рюген утрауы Мекленбург-Алғы Померания штатына инә. Барлығы Мекленбург-- Алғы Померанияла 270 тәбиғәт һәм ландшафт ҡурсауығы, 3 милли парк бар.


text:
Ҡаҙан
Ҡаҙан (шулай уҡ Ҡазан, татар. Казан, урыҫ. Казань) – Татарстан Республикаһының башҡалаһы. Рәсәйҙең Иҙел буйында ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәк.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Мәсеттәр
- 3 Ҡала исеме
- 4 Административ бүленеше
- 5 Мэр
- 6 Транспорт
- 7 Мәғариф
- 8 Театрҙар
- 9 Фотогалерея
- 10 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә]
- Ҡаҙан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Иҙел буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатышҡан.
- Һуңыраҡ Ҡаҙан Алтын Урҙа дәүләтенең өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫешкән.
- 1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡаҙан ханлығының үҙәге булып торған.
- 1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
- Пётр I осоронда (1708, ҡала Ҡаҙан губернаһының башҡалаһы була. Был сифатта ул 200 йыл буйына ҡала.
- 1756 йылдың 7 августындағы батша указы буйынса, Ҡаҙан һәм Ҡаҙан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418е емерелә.
- Һуңғы 90 йылда Ҡаҙан Татарстандың башҡалаһы булып тора.
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Ҡаҙанда торған халыҡ һаны – 1,130 млн кеше, майҙаны – 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.
Милли состав[үҙгәртергә]
Ҡаҙан – күпмилләтле ҡала. Унда татарҙар, урыҫтар, сыуаштар һәм башҡа милләттәр йәшәй.
Дин[үҙгәртергә]
Ҡаҙанда төрлө дин вәкилдәре йәшәй. Мосолмандар һәм православ христиандар күпселеген тәшкил итә. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.
Мәсеттәр[үҙгәртергә]
- Апанай мәсете
- Барудия мәсете
- Борнай мәсете
- Зәңгәр мәсет
- Иҫке-Таш мәсете
- Нурулла мәсете
- Ғәлиев мәсете
- Ҡабан арты мәсете
- Әзим мәсете
- Әл-Мәрджәни мәсете
Ҡала исеме[үҙгәртергә]
Ҡаҙандың исеме барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версиялар бар:
- "Ҡаҙан" (татарса "Казан") һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан үҙ хеҙмәтсеһен һыу килтерергә ебәргән. Хеҙмәтсе һыу ҡойоп алып торғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәргән. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла Ҡаҙан тип исем ҡушҡандар.
- Ҡайһы бер кешеләр йылғаның исеме "ҡаҙ" һүҙенән килеп сыҡҡан тип ышана. Был версия буйынса, бороңғо заманда йылғаның ярҙарында ҡаҙҙар йәшәгән. Шунан йылғаға "Ҡаҙан һыуы" тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
- Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаевтың фекеренсә, "Ҡаҙан" исеме "ҡайын" һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башкортостанда ла Ҡаҙанлы исемле ауыл бар. Был фекер буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында һалынған булған.
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Мэр[үҙгәртергә]
Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.
Транспорт[үҙгәртергә]
Тимер юлы вокзалы[үҙгәртергә]
Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан.Йылына вокзал аша 8 миллион кеше үтеп тора.
Мәғариф[үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
Ҡаҙанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.
Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты(элекке Ҡаҙан дәүләт университеты)[үҙгәртергә]
1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙләнгән. Тамамлаған студенттары араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников. В. И. Ульянов-Ленин уҡыны, ләкин бөтөрмәне (революция төркөмдәрҙә ҡатнашыуға сәбәпле университеттан сығартылды).
Хәҙерге ваҡытта университетҡа 14 факультет, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиалын инә.
Ҡаҙан Авиация Университеты[үҙгәртергә]
9 факультет, 58 кафедра, 57 лаборатория, 10 фәнни-техник үҙәк, 3 НИИ инә. Университетта 15 мең студент уҡый.
Башҡа юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Ҡаҙан дәүләт технология университет.
- Ҡаҙан дәүләт финанс-иҡтисади институты
- Ҡаҙан дәүләт медицина университеты
- Ҡаҙан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
- Ҡаҙан дәүләт аграр университеты
- Ҡаҙан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
- Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты
- Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
- Н. Э. Бауман исемендәге Ҡаҙан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы
- Ҡаҙан дәүләт консерваторияһы, һәм башҡалар.
Театрҙар[үҙгәртергә]
Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры[үҙгәртергә]
Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан урынлашҡан.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Туҡай урамы һәм Солтан мәсете
-
-
-
-
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡаҙан йырҙары
- Казан рәсми порталы.
- Казанга мең йыл
- Казан Кремле
- Казан Кремле комплексы (урысcа)
- Казан мең йыллыгы


text:
15 февраль
15 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 46-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 319 көн ҡала (кәбисә йылында 320).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1989 — Совет ғәскәрҙерен Афғанистандан сығарыу тамамлана (1988 йылдың 15 майында башлана).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1564 — Галилео Галилей, бөйөк итальян ғалимы, тәбиғәт фәндәренә нигеҙ һалысы.
- 1906 — Муса Йәлил, бөйөк татар шағиры, Советтар Союзы геройы.
- 1910 — Ҡадир Даян, БАССРҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, шағир.
- 1922 — Сәғәҙи Әхмәҙи улы Солтанов, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1857 — Михаил Иванович Глинка, урыҫ композиторы.


text:
Сәтләүек
Сәтләүек — ҡайһы бер үҫемлектәрҙең (ағас йәки ҡыуаҡлыҡтың) емеше, ғәҙәттә ҡаты ҡабыҡлы һәм ашауға яраҡлы үҙәкле.
Ботаникала ике билдәләмә бар:
- Сәтләүек ( емеш төрө; лат. nux) — ҡоро, асылмай торған синкарпик аҫҡы емеш ағас кеүек емешлек эргәлеге менән (мәҫәлән, сәтләүек ҡыуағының эсендә 1-2 иркен ятҡан орлоҡ). Сәтләүек бер нисә сәскә ҡолаҡсыны менән уратылған, уларҙан тышлыҡ барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, урман сәтләүеге йәки фундук . Башҡа емештәрҙе кеүек үк, аҙыҡҡа ҡулланырға була (мәҫәлән, кокос сәтләүектәре 3 ай йылға буйлап сәйәхәт иткәндән һуң да үҫеп китә алалар; ғөмүмән, кокос пальмаһы кешеләр сәтләүекте үҙҙәре менән ашарға алғас, алыҫҡа таралған№;
- Сәтләүек — сәтләүеклеләр ғаиләһенең төрө, (Juglandaceae ), ҡайһы берҙә — ырыу төрө сәтләүек (Juglans, мәҫәлән, грек сәтләүеге), ҡайһы саҡтарҙа — Бук сәскәлеләр тәртибе (Fagales) вәкиле, унда Сәтләүеклеләр ғаиләһе лә инә. Ул арала Сәтләүеклеләр ғаиләһе үҫемлектәренең емешен сәтләүек (беренсе билдәләмә) тип атайҙар. Ғәҙәттә, ул һөйәксә эсендә орлоғо булған емеш, уның һөйәген орлоғо менән бергә яңылыш сәтләүек тиҙәр. Сәтләүек ағасы бик юғары баһалана, сәтләүектең төрлө өлөштәре дарыу әҙерләүҙә кәрәкле.
Башҡа «сәтләүектәр» ботаника ҡарамағынан ысын булмаған йәки дөрөҫ аталмаған сәтләүектәр. Мәҫәлән, «ер сәтләүеге», арахис, ысынында иһә ноҡот үләне генә[1].
- Кулинарияла сәтләүек тип бөтә ашауға яраҡлы, ҡабыҡ (ҡаты йә йомшаҡ) эсендә йомшаҡ үҙәкле емештәрҙе атайҙар. Сәтләүектән ҡайнатма, тәм-томдар (торттар, пирожныйҙар, хәлүә) эшләйҙәр, ингредиент итеп ҡушалар. Бәлки шуғалыр ҙа күп кулинарҙар үҙ өлкәләрендә уны емеш-еләк тип атайҙар.
- Ауыл хужалығында бындай емешле үҫемлектәрҙе сәтләүек емешле культура тип атайҙар. Ботаник мәғәнәһендәге сәтләүектән башҡа бында эрбет сәтләүеге, кокос сәтләүеге һ.б. инәләр.
Грек сәтләүегенең йәҙрәһе мейегә оҡшаған, шуға Вавилонда уны күп ашауҙан тыйғандар. Геродот яҙыуынса, әһелдәр кеше грек сәтләүеген ашауҙан ҡапыл аҡыллана тигәндәр, Платон «Атлантида тураһында әңгәмәләр»ендә сәтләүектәр, йыйыусыларҙан ҡасып, фекерләйҙәр, ә Свен Гедин, швед сәйәхәтсеһе, өҙөлгән сәтләүектәр илай, тип уйлаған.
Йөкмәткеһе
Сәтләүек төрҙәре[үҙгәртергә]
Бук сәскәлеләр (Fagales ) тәртибе үҫемлектәренең емештәре[үҙгәртергә]
Был тәртип сәтләүектәре араһында ашауға яраҡһыҙҙар ҙа бар. Ашауға яраҡлылар рәтенә алда күрһәтелгән ғаилә емештәре инә:
- Сәтләүеклеләр ғаиләһе (Juglandaceae )
- грек сәтләүеге/0} (Juglans regia )
- ҡара сәтләүек (Juglans nigra )
- маньчжур сәтләүеге (Juglans mandshurica ),
- пекан (пекан сәтләүеге, кария, гикори) (Carya illinoensis )
- әсе сәтләүек (Hicoria minima )
- Ҡайынлылар ғаиләһе (Betulaceae ) — емеш төрөнә ҡарағанда, емештәре ысын сәтләүек
- урман сәтләүеге (сәтләүек ағасы (Corylus avellana ))
- төрөк йәки айыу сәтләүеге (ағасы — сәтләүек ҡыуағы (Corylus colurna ))
- фундук йәки ломбард сәтләүеге (ағасы — эре сәтләүек ҡыуағы (Corylus maxima ))
- Бук һымаҡтар ғаиләһе (Fagaceae ) — кулинарияла был ғаилә емештәре сәтләүек тип һаналмай:
- каштан (Castanea sativa )
- бук сәтләүеге йәки чинарик (Fagus spp)
- имән сәтләүеге (Quercus spp)
Башҡа тәртип сәтләүектәре[үҙгәртергә]
Ғәҙәттә, сәтләүек тип исемләнгән емештәр, әммә ҡәтғи фәнни яҡтан сәтләүек булмағандар.
- Роза сәскәлеләр ғаиләһе (Rosaceae )
- баҙам сәтләүеге (Amygdalus communis )
- Күрәнлеләр ғаиләһе (Cyperaceae )
- ер баҙамы, чуфа (Cyperus esculentus )
- Сумах ғаиләһе (Anacardiaceae )
- кешью (кажу, акажу, көнбайыш анакардиумы; Anacardium occidentale )
- фисташка (Pistacia )
- Дербенниклылар ғаиләһе (Lythraceae )
- чилим, һыу сәтләүеге, рогульник (Trapa natans )
- Ноҡотлолар ғаиләһе (Leguminosae )
- арахис йәки ер сәтләүеге (Arachis spp)
- пажитник сенной, фенугрек, шамбала (Trigonella foenum-graecum )
- Лецитислылар ғаиләһе (Lecythidaceae )
- Бразилия сәтләүеге (Bertholletia excelsa )
- ожмах сәтләүеге (Lecythis spp. )
- Протейнлылар ғаиләһе (Proteaceae )
- макадамия (Macadamia spp. )
- гевуина, Чили урман сәтләүеге; (Gevuina ) — (ағасы — Чили сәтләүек ҡыуағы)
- Бурзерлылар ғаиләһе (Burseraceae )
- Филиппин канариумы (Canarium ovatum )
- Комбретлылар ғаиләһе (Combretaceae )
- тропик баҙам (Terminalia spp. )
- Бесәй тырнаҡтар (Malvaceae )
- Малабар каштаны (Pachira aquatica )
- Һөтлөләр ғаләһе (Euphorbiaceae )
- монгонго (Ricinodendron rautanenii )
- Пальмалылар ғаиләһе (Arecaceae йәки Palmae )
- кокос сәтләүеге — кокос пальмаһы (Cocos nucifera )
- Сейшел сәтләүеге, Мальдив, батшалар — Сейшел пальмаһы (Lodoicea maldivica )
- Ҡарағайҙар ғаиләһе (Pinaceae )
- эрбет сәтләүеге — Себер сәтләүеге, себер эрбет ҡарағайы (Pinus sibirica )
- пиния сәтләүеге йәки пиниоли — пиния, Италия ҡарағайы (Pinus pinea )
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Африка музыка ҡоралы ахоко ағас таяҡҡа бәйләнгән сәтләүектәрҙән яһала.
- Австралия сәтләүеге макадамия, урындағы аборигендар өсөн мөһим аҙыҡ төрө булһа, бөгөнгө көндә деликатес һанала, иң ҡиммәт аҙыҡтарҙың береһе ( 30 доллар 1 кг өсөн). Донъяла сәтләүекте йылына 40 мең тонна самаһы йыялар. Австралиянан башҡа, макадамия Бразилияла, Көньяҡ Африка республикаһында һәм АҠШ-та (көньяҡ штаттар һәм Гавай утрауҙары) үрсетелә.
- Ашауға яраҡлы йәҙрәле, ҡаты тышлы емеш ағасы (йәки ҡыуаҡ), шулай уҡ уның ҡаты ағасы, ағас эштәрендә шулай уҡ «сәтләүек».
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ М. Аксёнова и др. Бобовые // Энциклопедия для детей. Биология — 7. — М.: Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2010. — С. 319. — 589 с. — ISBN 9785989862658.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Артюшенко З. Т., Фёдоров Ал. А. Атлас по описательной морфологии высших растений. Плод / АН СССР; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова — Л.: Наука, Лен. отд, 1986. — 392 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сәтләүек ағасы, сәтләүектәр, сәтләүек баҡсаһы Һүрәтле Библия Энциклопедияһында (1891—92) 20


text:
Беҙ суҡыш
Беҙ суҡыш (урыҫ. Шилоклювка, лат. Recurvirostra avosetta)— Ҡара, Азов һәм Каспий диңгеҙҙәрендә, Урта Азия һәм Себер күлдәрендә йәшәй торған, суҡышы оҙон кәкере беҙгә оҡшаған, оҙон аяҡлы эре көйөлдө.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ала сәпсәү, оҙонаяҡ сәпсәү, кәкресуҡыш. Ҡарға ҙур-лығындағы сәпсәү. Түбәһе, муйынының аҫ яғы, ҡанаттарындағы арҡыры һыҙыҡтар ҡара,- кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ. Нәҙек һәм бик оҙон аяҡтары күкһел төҫтә. Нәҙек оҙон суҡышы өҫкә ҡарай кәкре, һыуҙа яҡшы йөҙә. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-и-кли-и» йәки «көйөк-көйөк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ялан һәм далаларҙағы ҙур һыу буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Көрән-ҡара таптар менән сыбарланған 4-бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ваҡ һыу бөжәктәре менән туҡлана.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- The EBCC Atlas of European Breeding Birds — Распространение шилоклювки в Европе
- Численность по странам
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Тартус
Тартус (араб.: طرطوس) — Сирияла ҙурлығы буйынса икенсе урындағы порт ҡалаһы. Беренсе урындағы порт ҡалаһы Латакия.
Латинса яңғырашы (Antaradus), тәре йөрөтөүселәр һәм ҡаланы Антартус (Antartus) йәки Тортоса (Tortosa) тип атағандар.
Географияһы[үҙгәртергә]
Тартус Дәмәшке(Дамаск) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 220 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Латакиянан ( Мөхәфәзә үҙәге) көньяҡҡа ике сәғәтлек юл. Ливан сигенәсә 25 саҡырым. Портта совет, хәҙерге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.
Климаты[үҙгәртергә]
Тартус климаты уртаса, урта диңгеҙ климаты. Йәйге уртаса һауа температураһы 30-35 °C, ҡышҡыһын 5-10 °C-ҡаса түбәнәйергә мөмкин.Ҡайһы саҡ хатта, нүлгәсә. Йыллыҡ яуым-төшөм — 1000 мм.
Тарихы[үҙгәртергә]
финикийҙар заманынан алып Тартуста бер аҙ емереклектәр һаҡланып ҡалған. Ул замандарҙа Сирияның Урта диңгеҙҙәге берҙән-бер утрауы Арвадҡа күсенеү бик әһәмиәтле һәм мөһим эш булып торған.
Ҡала Бөйөк Константин I хөрмәтенда торған, сөнки Дева Марияға табынған. Беренсе ғибәҙәтхана Тартуста III быуатта төҙөлгән тип иҫәпләнелә. Ул ике йөҙ йылдан һуң ер тетерәү һөҙөмтәһенә емерелә. Сиркәү Тартуста тәре йөрөтөүселәр ваҡиғаһына бәйле төҙөлә. Был сиркәүҙә боронғо миһраб та һаҡлана. Уны күрер өсөн бар Ер шарынан бик күптәр хаж ҡыла. Мосолмандао ҡаланы баҫып алғас, сиркәү мәсет ролен дә үтәй. Ғосманлы дәүерендә ул француздарҙың хәрби казармаһы булған. Хәҙерге ваҡытта музей.
Бер саҡ Тартус тамплиерҙар күҙәтеүе аҫтында була. Был саҡ улар һаҡланыусы ҡоралдарҙы яңырта, шулай уҡ Авард утрауында ла. Саладин 1188 йыл тамплиерҙарҙан ҡаланы тартып ала, тамплиерҙар үҙҙәре ҡалала йәшеренә. Әммә ҡала тамплиерҙар күҙәтеүе аҫтында 1291 йылғаса ҡала. Улар Арвадҡа ҡасҡас та 10 йылғаса тороп ҡала.
Тартустың тарихи үҙәге яңы биналарҙан тора. Әммә улар боронғо крепость( тәре йөрөтөүселәрҙән ҡалған) диуарҙар өҫтөнән эшләнгән. Йырын иҫке ҡаланы яңыһынан айырып тора.
Рәсәй хәрби базаһы[үҙгәртергә]
Тартуста Рәсәйҙең СССР-ың элекке биләмәләренән тыш, сит илдәрҙәге берҙән бер хәрби базаһы урынлашҡан. Ул рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ көстәрен тәьмин итеүсе пункт [1], Унда Рәсәйҙең Урта диңгеҙҙәге хәрби караптары туҡтап тәьминәт ителеп китә. Хәрби база [1971 йыл]]дан алып эшләп килә. База Урта диңгеҙҙәге хәрби караптарҙы йүнәтеү, яғыулыҡ һәм башҡа материалдар менән тәьмин итеү өсөн булдырылған. Ул һыуҙа йөҙөп йөрөүсе ике ПМ-61М причалынан, плавмаоҫтахананан(алты ай һайын алмаштырылып тора), һаҡлағыстарҙан, казарманан һәм төрлө хужалыҡ обьектарынан тора. Обьектты 50 Рәсәй хәрби морягы хеҙмәтләндерә.[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4


text:
Джозеф Листер
Джо́зеф Ли́стер [лорд Листер] (ингл. Joseph Lister; 5 апрель 1827 — 10 февраль 1912) — күренекле инглиз хирургы һәм ғалимы, хирургик антисептик уйлап табыусы.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Джозеф 1852 йылда Лондон университетын бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай. Универиситеттан һуң университет колледжына резидент-ассистент вазифаһына эшкә алына. Бар аҙҙан Эдинбургҡа Сайм клиникаһына эшкә алына. Ошо ваҡытта уның клиник хирургия буйынса эштәре донъя курә.
19 быуаттың икенсе яртыһына тиклем хирургик операцияларҙың 30-50 % уңышһыҙ булған. сепсис, гангрена һымаҡ ауырыуҙарҙы еңә алмағандар. Бының сәбәбе зарарлы (патоген) микробтар булыуын Джзеф Листер иҫбат итә. Ошо микробтар менән көрәшеү, урарҙы юҡ итеү, операция яраһын уларҙан һаклау зарур була. Хирургия инструменттарын, хирургтың ҡулдарын, операция бүлмәһен карбол кислотаһы менән эшкертерге тәҡдим итә. Зарарлы микробтар сигенә, гангрена һәс сепсис кеүек күренештә ҡырҡа кәмей. Был тежрибе бөтә донъя хирургтары араһында хуплау таба.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Скороходов Л. Я. Джозеф Листер. Столетие антисептики. — Л-д: Изд. АН СССР «Наука», 1971.


text:
Көньяҡ полюс
Координаталары: 90° к. к. 0° кс. о. / 90° к. к. 0° кс. о. (G) (O)
Көнъяҡ ҡотоп, Көньяҡ полюс — Ер шарының әйләнеү күсәре Көнъяҡ ярымшар яғында ер йөҙөн киҫеп үткән урын. Антарктидалағы Поляр яҫы тау эсендә бейеклектә урынлашҡан.
Көнъяҡ ҡотоп тирәһендә боҙ ҡалынлығы — 2840 метр. Һауаның уртаса температураһы −48,9 °C (иң юғары −12,3 °C, иң түбән −82,8 °C).
1911 йылдың декабрь айында Көньяҡ Ҡотопҡа Руаль Амундсен етәкселегндәге норвег экспедицияһы барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була. 1912 йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге инглиз экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопты яйлай. 1929 йылда американлы Р. Бэрд беренсе булып Көньяҡ Ҡотоп өҫтөнән самолётта осоп үтә. 1958 йылда В. Фукс һәм Э. Хиллари етәкселегендәге британ-Яңы Зеландия экспедицияһы Уэддел дингеҙенән Росс дингеҙенә Көньяҡ Ҡотоп аша беренсе тапҡыр саңғыла һәм сылбырлы тәгәрмәсле тракторҙа трансарктик юл үтә.
Көньяҡ Ҡотопта 1957 йылдан АҠШ-тың Амундсен — Скотт ғилми станцияһы эшләй. Боҙҙар күсеше арҡаһында 2006 йылда станция ҡотоптан 100 метр самаһы ситтә булыуы билдәләнә. Көньяҡ ҡотопта боҙ аҫтында юғары энергиялы нейтрино детекторы IceCube эшләй. Детектор 1450 — 2450 метр боҙ аҫтында урынлашҡан, 1 кубик километр боҙ Черенков радиаторы урынына файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Асыу тарихы һәм ҡаҙаныштар[үҙгәртергә]
1819 йылдың 31 мартында Крузенштерн диңгеҙ министры де Траверсеға поляр һыуҙарҙы өйрәнеү зарурлығы тураһында хат ебәрә. Хатта Крузенштерн ике экспедиция әҙерлергә тәҡдим итә — Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопҡа. Һәр экспедицияға икешәр судно ебәрергә планлаштыра. 1819—1821 йылдарҙағы Көньяҡ ҡотоп экспедицияһына айырыуса ихтибар бүлә.
Нәтижәлә Антактиданы аса, әммә көньяк материктың һыҙаттары һәм геологияһы XIX быуат аҙағына тиклем билдәһеҙ булап ҡала.
В 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Кларк Росс [10] «Эребус» «Террор» корабльдерендә үҙ заманы өсөн масштаблы Арктиканы тикшереү үткәрә, диңгеҙ һәм уның исеме менән аталған боҙлоҡ шельфын аса. 1841 йылда Джеймс Росс антарктида вулкандары булыуын аса, уларҙы корабль исемдәре менән Эребус и Террор тип атайҙар. В 1842 йылда Росс кешеләре беренсе булып көньяҡ киңлектең 78° сиген уҙалар. Тик Британия 60 йыл буйы Көньяҡ ҡотопҡа яңы экспедициялар сараһын үткәрмәй.
1897 йылда Норвегия поляр тиешереүсеһе Фритьоф Нансен егелгән эттәрҙә Көньяҡ ҡотопты яулау планын иғлан итә, әммә ул план тормошҡа ашмай.
Новегия тикшереүсеһе Карстен Борхгревинк 1899—1900 йылдарҙа Адэр морононда беренсе тапҡыр ҡыш үткәрә. Һуңынан «Южный Крест» экпедиция судноһы көньяҡҡа табан йүнәлә, 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Росс тапҡан Бөйөк боҙ барьерға барып сыға. Борхгревин барьерҙың эске өлөшөнә кергән диңгеҙ ҡултығы булыуын аса, ҡултыҡты Кит ҡултығы тип атайҙар. 16 февралдә Борхгревинк, Уильям Колбек эт егелгән саналарҙа барьерға менеп 10 миль (16 км) төпкәрәк үтәләр һәм көньяҡ кнлектең 78° 50' сиген уҙалар, был көньяҡ ҡотапто өйрәнеү тарихында рекорд була.
Планетаның көньяк сиген яулауҙа икенсе аҙымды 1893 йылда Клемент Маркэм ойошторған Британия арктик экспедицияһы (1901—1904) була. Экспедиция начальнигы — Роберт Скотт. Экспедицияла буласаҡ бөйөк Антарктиканы өйренеүселәр Эрнест Генри Шеклтон, Эдвард Адриан Уилсон ҡатнаша. 1902 йылдың 2 ноябрендә был өсәү Көньяк ҡотопҡа походҡа сыға. Команданың әҙерһеҙ булыуы, егелгән эттәр менән мөғәләмә итеү күнеҡмәләре булмауы, шулай уҡ эске конфликттар, 30 декабрҙа команданы, көньяҡ киңлектең 82°11' һыҙатын үтеп (Скотт үлсәүе буйынса 82°17') , кире боролорға мәжбүр итә, улар 59 көндә көньяҡ ҡотопҡа тиклем юлдың өстәр бер өлөшөн үтә. Скотт, Уилсон һәм Шеклтон «Дискавери»ға 1903 йылдың 3 февралендә әйләнеп ҡайта. Уларҙың походы 93 тәүлек дауам итә, был ваҡыт эсендә 960 миль (1540 км) ара үтәләр. Среднесуточный переход равнялся 16 км[1].
1907 йылда Шеклтон егелгән эттәр урынына пони егеп үҙ экспедицияһын уҙғара. 1908 йылдың 29 октябрендә Шеклтон поляр поход күнекмәләре булмаған Джейсон Адамс, Эрик Маршалл һәм Фрэнк Уайлд менән берлектә Көньяҡ ҡотопҡа походҡа сыға. Тәүге план буйынса команда 4 ғинуарҙа Көньяҡ ҡотопҡа етергә тейеш була. Шеклтон яңы маҡсат ҡуйырға мәжбүр була: ҡотоптан 100 диңгеҙ миле (185 км) урынға барып етергә. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Беренсе экспедиция тураһында отчёт яҙылған латун цилиндр ҡарға күмелә. Поляр плато король Эдуард VII хөрмәтенә атала[2]. Экспедицияның 73-сө көнөнә барыһы ла иҫән-һау әйләнеп ҡайта.
Роберт Скотт 1910 йылда үҙ экспедийияһын ойоштора. Улар Антарктидаға киткәндә, британлылар нарвегиялылар Раул Амундсен экспедицияһы менән ярыша икәне билдәле була. Ике команда бер береһенән 650 км алыҫлыҡта урынлаша һәм күсенеү өсөн төрлө ысулдар ҡуллана, Скотт пони һәм механик снегоходтарға ышаныс белдерә, Амундсендың ҙур булмаған командаһы (9 кеше) һәм йөҙләгән эте була. 1911 йылдың 20 октябрендә эт егелгән дүрт санала юлға сығып, 14 декабрҙа 52 егелгән эт менән Аундсен командаһы (барлығы 5 кеше), поляр платоны текә Аксел Хейберг боҙлоғо аша үтеп, Көньяҡ котопто яулай. 1912 йылдың 26 ғинурында Амундсен командаһы тулы составта базаға әйләнеп ҡайта, 11 генә эт ҡала.
Аттар үлеү һәм автотранспорт боҙолоу сәбәпле Скотт командаһы үҙ көсөнә генә ышынырға мәжбүр була. 1912 йылдың 17 ғинуарында 5 кешелек Скотт командаһы Көньяҡ котопҡа барып етә, кешеләр бик йонсоған була. Британияның полюс командаһы кире юлда тулыһынса вафат була. Бынан һуң ҡотопта кешеләр тик 1956 йылда ғына аяҡ баҫалар.
Һауа юлы менән самолётта Көньяҡ ҡотопҡа беренсе тапҡыр 1928 йылдың 29 ноябрендә АҠШ армия капитаны Ричард Ивлин Бэрд барып етә, әммә төшмәй. Америкалылыр 1956 йылдың 31 октябрендә адмирал Джордж Дюфек башланғысы менән «Амундсен — Скотт» базаһын төҙөй башлай, бөтә төҙөлөш материалдары һәм ҡышлау припастары һауа юлы менән килтерелә.
Британия Берләшмәһе Экспедицияһы эшмәкәрлеге барышында ҡоро ер буйлап Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешәләр. Баштараҡ ҡотопҡа барып етеү бөтөнләй ҡаралмай, әммә Яңы Зеландия ҡатнашыусыһы Эдмунд Хиллари — билдәле спортсмен — үҙ ирке менән Көньяҡ ҡотопҡа юллана һәм 1958 йылдың 4 ғинуарында барып етә. 19 ғинуарҙа уға экспедиция начальныгы Вивиан Фукс ҡушыла, артабан ул юлын дауам итә һәм март башына Росс диңгеҙенә сыға, Антарктика материгын ҡоро юл менән үтеү тамамлана.
1980 йылдың 4 декабрендә сэрРанульф Файнс етәкләгән Трансглобаль экспедиция Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә.1989 йылдың 11 декабрендә Трансантарктик экспедиция ағзалары 221 көндә егелгән эттәрҙә, механик транспорт ҡулланмай бөтә ҡитғаны иң киң урынында киҫеп сыға. СССР-ҙан командала Виктор Боярский ҡатнаша.
1989 йылдың 30 декабрендә Арвид Фукс һәм Рейнольд Мейснер Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә, улар эттәр һәм механик транспорт ҡулланмайса, мускул көсө һәм елкәндәр ҡулланып, Антарктида аша сыға.
Ҡотопто билдәләү[үҙгәртергә]
Географик Көньяҡ полюс ҙур булмаған билдә һәм боҙға ҡаҙалған ҡолға менән билдәләнгән, йыл һайын йылдың беренсе көнөндә боҙ ҡатламы хәрәкәте булғанға дөрөҫләп ҡуйыла. Билдәлә Руаль Амундсен һәм Роберт Ф. Скотт килеп етеүге ирешкән дата һәм был полярниктарҙың ҙур булмаған цитаталары яҙылған. Эргәһенә Америка Ҡушма Штаттары флагы ҡуйылған.[3][4][5].
Географик Көньяҡ полюстан йыраҡ түгел церомониаль Көньяҡ полюс, Амундсен — Скотт станцияһында фотоға төшөү өсөн махсус урын, билдәләнгән. Был урынға Антарктида тураһында килешеү илдәре флагтары менән уратып алынған терәү өҫтөндәге металл шар ҡуйылған.
Климат[үҙгәртергә]
Ҡыш ваҡытында көньяҡ ярымшарҙа (23 март — 23 сентябрь) Көньяҡ ҡотопҡа бөтөнләй ҡояш яҡтыһы төшмәй. Майҙан июльгә тиклем, оҙон эңерҙәр араһында, ай яҡтыһын һәм төньяҡ балҡышын иҫәпкә алмағанда, тулы ҡараңғылыҡ хөкөм һөрә. Йәй көнө (23 сентябрь — 23 март) ҡояш горизонт өҫтөндә, сәғәт йөрөнә ҡаршы хәрәкәт итә. Тик ул бер ваҡыттала юғары күтәрелмәй, иң бейек нөктәһе 22 декабрьҙа горизонт өҫтөнән 23,5° бейеклектә . Ер өҫтөнә төшкән ҡояш яҡтыһының ҙур өлөшөн аҡ ҡар кире сағылдыра. 2800 мДиңгеҙ кимәленән юғары кимәлдә булыуы2800 м һәм йылылыҡ булмауы менән берлектә Көньяҡ ҡотоп планеталағы иң һалҡын һәм ҡырыҫ урын булып тора, шулай ҙа иң түбән температура рекорды Төньяҡ ҡотопта түгел, шулай уҡ диңгеҙ кимәленән юғары урынлашҡан Антакркдидалағы Рәсәй станцияһы "Восток" янындағы нөктәлә[6] теркәлгән. Көньяҡ ҡотоп климаты Төньяҡ ҡотоп менән сағыштырғанда күпкә һалҡыныраҡ, бының сәбәбе — Көньяҡ ҡотоп ҡалҡыулыҡта һәм диңгеҙ ярҙарынан йыраҡ урынлашҡан, Төньяҡ ҡотоп диңгеҙ кимәлендә һәм төрлө яҡтан, йылылыҡ резервуары булап хеҙмәт иткән, океан менән уратып алынған.
Йәй уртаһында (дөрөҫөрәге, декабрь аҙағында) ҡояш иң юғары 23,5° бейеклектә булғанда, ғинуар температураһы −25,9 °C-ҡа етә. Ҡышын уртаса температура −58 °C тирәһе була. Иң юғары температура (−12,3 °C) 2011 йылдың 21 июлендә Амундсен-Скотт станцияһында теркәлгән[18], ә иң түбән температура 1982 йылдың 23 июлендә (−82,8 °C)[21][20][19] теркәлгән (Ерҙә иң түбән температура 1983 йылдың 21 июлендә «Восток» сианцияһында −89,2 °C теркәлгән).
Астрономик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Көньяҡ ҡотоптың координаталары көньяҡ киңлектең 90 градусы. Ҡотоптың оҙонлоғо юҡ, сөнки полюс аша бөтә меридандар ҙа үтә.
- Ҡотопта көн оҙонлоғо 187 тәүлек. Төн — 178 тәүлек, шуның 15-16 тәүлегендә аҡ төндәр күҙәтелә.
Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнгәнгә түгел, ЕрҠояш тирәләй әйләнгәнгә көн менән төн алышына, тәүлек әйләнәһенә Ҡояш күк көмбәҙендә горизонталь түңәрәк буйынса, дөрөҫөрәге ҡыя спираль буйынса хәрәкәт итә. Ҡояш горизонт өҫтөнә күтәрелгәс, 3 айҙан артығыраҡ (йәйге ҡояш торошона тиклем) күтәрелә, йәйге ҡояш торошо ваҡытында иң бейек нөктәлә була (күктә горизонталь хәрәкәт итеүен дауам итә), һуңынан 3 ай дауамында батыуын дауам итә. Атмосфера рефракциялары вариациялары булыу сәбәпле Ҡояш сыҡҡанын йәки байығанын бер нисә мәртәбә күрерге мөмкин. Ҡояштың үҙ диаметрының, 32′ тирәһе, рефракциялары булғанға, Ҡояш ике полюстанда күренә.
- Ҡотопта горизонт өҫтөндә Ҡояш бейеклеге, йәйге ҡояш торошо көнөндәге ≈23°26′ бейек күтәрелмәй. Сағыштармаса был күп түгел, ошо бейеклектә Мәскәү киңлегендә көн уртаһында 21 февралдә йәки 21 октябрҙа була.
- Күк көмбәҙендә Ай хәрәкәте Ҡояш хәрәкәтенә оҡшаған, тик айырмаһы шунда, тулы цикл бер йыл түгел, ә тропик ай (яҡынса 27,32 тәүлек). Ай ике аҙна буйы ҡыя спираль буйынса горизонттан иң бейек нөктәгә тиклем күтәрелә, киләһе аҙнала байый, һуңынан ике аҙна горизонт аҫтында була. Горизонт өҫтөнән Айҙың иң юғары бейеклеге 28°43′.
- Көньяҡ ҡотопта күк көмбәҙе экваторы горизонт һыҙығы менән тура килә. Күк көмбәҙе экваторынан көньяҡтағы йондоҙҙар батмайҙар, төньяҡтағы барлыҡ йондоҙҙар сыҡмай, сөнки горизонт өҫтөндәге йондоҙҙар бейеклеге үҙгәрмәй. Надирҙа Поляр йондоҙ (дөрөҫөрәге — донъяның төньяҡ полюсы), ә зенитта — донъяның Көньяҡ полюсы. Горизонт өҫтөндә йондоҙҙар бейеклеге даими һәм уларҙың ауышлағына тигеҙ (рефракцияны иҫәпкә алмағанда).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Көньяҡ полюста асыу (Амундсен — Скотт) Зиновий Каневский мәҡәләһе, «Аванта+, География», Мәскәү, 1994 йыл
- С. Курий — нисек эттәр Көньяҡ полюсты асты — «Время Z» журналында мәҡәлә
- Көньяҡ ҡотоп фотопанорамаһы 360° — ҡарау өсөн рәсемгә баҫырға
- Көньяҡ ҡотопта һауа торошо — 6 сәғәт һайын метеомәғлүмәт (инг.)
- Веб-камера — Көньяҡ полюс онлайн
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Preston, 1999, p. 67
- ↑ Шеклтон1, 1910, p. 210
- ↑ «Marker makes annual move», Antarctic Sun. January 8, 2006; McMurdo Station, Antarctica.
- ↑ http://www.classicalarchives.com/prs/astro/Antarctica/0640-Sign_at_the__moving__actual_geographical_South_Pole.jpg
- ↑ Kiefer, Alex South Pole Marker (January 1994). Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 24 март 2008 тикшерелгән.
- ↑ Science question of the week, Goddard Space Flight Center.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Төньяҡ ҡотоп
- Көньяҡ магнит ҡотоп
- Тыныслыҡ (антарктик станция)
- Шәреҡ (антарктик станция)
- Антарктика
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Полюсы Земли // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Сирень
Сирень (урыҫ. Сирень обыкновенная, лат. Syringa vulgaris) — зәйтүн ағасы ғаиләһенән ҡыуаҡ. Бейеклеге 2-7 м. Май-июнь айҙарында ҡыҙғылт-миләүшә (һирәк аҡ) төҫтәге сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә. Декоратив маҡсатта баҡсаларҙа, парктарҙа, өйэргәһендә үҫтерелә.
Йөкмәткеһе
Таралыуы[үҙгәртергә]
Сирендең тыуған иле — Балҡан ярымутрауы.
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ссылки[үҙгәртергә]
- Сирень — статья из Большой советской энциклопедии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
13 март
13 март — григориан стиле буйынса йылдың 72-се (кәбисә йылында 73) көнө. Йыл аҙағына тиклем 293 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1656 — Яңы Амстердамда (хәҙерге Нью-Йорк) йәһүдтәргә синагога төҙөү тыйыла.
- 1938 — Урыҫ теле СССР-ҙың бөтә мәктәптәрендә мәҗбүри тел булараҡ уҡытыла башлай.
- 1948 — Өфөлә Мәжит Ғафури музейы асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1930 — Вәлиәхмәт Дианов, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1719 — Иоганн Фридрих Бёттгер, немец алхимигы, фарфор эшләү серен асыусы.


text:
Попович Павел Романович
Па́вел Рома́нович Попо́вич (укр. 'Павло Романович Попович'; 5 октябрь 1930, Узин, Белоцерков районы, Киев өлкәһе, УССР — 30 сентябрь 2009, Гурзуф, Крым, Украина) — совет космонавты.
Ике тапҡыр Советтар Союзы георойы (1962, 1974).
«Восток-4» космос корабле осоусыһы; «Союз-14» космос карабы командиры, СССР-ҙың 4-се лётчик-космонавты. Танылыу сигналы — «Бөркөт».
Кочегар ғаиләһендә тыуа. Украин. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупациаланған территорияла ҡала. Бер үк ваҡытта Магнитогорск индустриаль техникумын тамамлай (хәҙерге Носов исемендәге технологик колледж) һәм Магнотогорск аэроклубын (1951), хәрби авиация училищеһын (1954), Жуковский исемендәге Хәри-һауа инженер академияһын. Училищенән һуң хәрби һауа көстәре частарында хеҙмәт итә.
1960 йылдан космонавтар отрядында, отрябтың партия ойошмаһы секрктары була.
1962 йылдың 12 — 15 августында доняла беренсе тапҡыр ике космос карабы төркөмдә аса, «Восток-4» карабы менән Попович идара итә һәм «Восток-3» карабы менән А.Г. Николаев идара итә. Осош ваҡытында ике космос карабы экипажы араһында радиоэлемтә буйынса эксперименттар ҡуйыла, фәнни-техник һәм медицина-биологик эксперимент программаһы үтәлә. Попович корабльде космоста ҡулдан идара итеү системаһы ярҙамында ориентациялай.
Почта маркалары[үҙгәртергә]
Попович хөрмәтенә сығарылған почта маркалары:
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Восток-4
- Союз-14
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тыуғандар 5 октябрь
- Тыуғандар 1930 йылда
- Белоцерков районы тыуғандар
- Вафаттар 30 сентябрь
- Вафаттар 2009 йылда
- Гурзуф вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Вьетнам Хеҙмәт Геройҙары
- 4 дәрәжә «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- Почёт ордены кавалерҙары
- «За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар
- «За освоение целинных земель» миҙалы менән наградланыусылар
- «40 лет Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкленеүселәр
- «50 лет Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- 1 дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- 3-се дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- 3-сө дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- «Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән наградланыусылар
- СССР космонавттары
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары


text:
Ток-писин
Ток-писин (төп исеме Tok Pisin) − Папуа-Яңы Гвинеяла таралған креол теле. Был илдең рәсми теле булып тора. Ток-писин — Папуа-Яңы Гвинеяла киң таралған һәм был илдәге 700-ҙән артыҡ телдә һөйләшкән халыҡ өсөн аралашыу теле булып тора.
Килеп сығышы[үҙгәртергә]
Квинсленд һәм башҡа плантацияларға Тын океан утрауҙарынан эшкә килгән төрлө телле халыҡтар ҡушылыуы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Аралашыу нәтижәһендә инглиз теленә нигеҙләнгән пинжин формалашҡан. Был телдең лексикаһы плантацияла эшләгән немец, португал һәм австронезий телле эшселәрҙән дә өлөш алған. Инглиз теленә нигеҙләнгән пижин, Германияның Яңы Гвинеяһында ток-писин булараҡ үҫеш ала. Бында ток-писин немец телле юғары ҡатлам кешеләре менән һәм үҙ-ара аралашыу теленә әүрелә.
Рәсми статусы[үҙгәртергә]
Ток-писин киң мәғлүмәт сараларында һәм хөкүмәт органдарында рәсми тел булараҡ ҡулланыла, әммә инглиз теленән ҡалыша. Ток-писин теле башланғыс белем дәрәжәһендә уҡытыла.
Региональ төрлөлөгө[үҙгәртергә]
Папуа-Яңы Гвинеяның төрлө төбәктәрендә ток-писин теленең лексикаһы һәм грамматикаһы айырыла. Яңы Гвинеяның бейе таулы төбәктәре теле,төньяҡ яр буйы һәм Яңы Гвинея утрауҙары теленән айырыла.


text:
Советтар Союзы Геройы
Советтар Союзы геройы — Советтар Союзында юғары хәрби маҡтаулы исем. Батырлыҡ өсөн йәки һуғыш хәрәкәте ваҡытында күрһәткән данлыҡлы хеҙмәт өсөн бирелгән. Маҡтаулы исем СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән 1934 йылдың 16 апрелендә индерелә. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1939 йылдың 1 авгусында түшкә тағыу өсөн махсус «Алтын Йондоҙ» миҙалы раҫлана. Миҙалдың эскизын архитектор Мирон Иванович Мержанов төҙөй.
Йөкмәткеһе
Герой Башҡорттар[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙан Советттар Союзы Геройы исемен алыусылар һаны аныҡ ҡына әлегә тиклем билдәләнмәгән һәм тарихи эҙләнеүҙәр дауам итә. Батырҙар исемлеген асыҡлауға тарих фәндәре кандидаты Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин күп өлөш индерә.
Башҡорт Энциклопедияһына ингән батырҙар[үҙгәртергә]
- Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы
- Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
- Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
- Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы
- Әхмәтов Михаил Владимирович
- Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
- Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы
- Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы
- Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы
- Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы
- Баймурҙин Ғаяз Исламетдин улы
- Бирҙин Ғәли Иркәбай улы
- Бикәев Солтан Хәмит улы
- Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы
- Булатов Хоҙат Сәлимйән улы
- Ғайсин Хәсән Нәзир улы
- Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы
- Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
- Гәрәев Муса Ғaйса улы
- Ғәтиәтуллин Шакирйән Йосоп улы
- Ғиләзетдинов Тажитдин Баһаутдин улы
- Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
- Дәүләтов Ғәбдерәүеф Ғәни улы
- Закиров Әхмәт Закир улы
- Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы
- Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы
- Күсимов Таһир Тайып улы
- Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы
- Матросов Александр Матвеевич
- Миңлебаев Ғүмәр Хәзинур улы
- Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
- Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы
- Сәйетов Ғәбделхай Сәйет улы
- Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы
- Солтанов Барый Муллағәли улы
- Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы
- Суфиянов Суфый Хазый улы
- Сыртланов Муллаярр Исламгәрәй улы
- Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы
- Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
- Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
- Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы
- Халиков Тимербулат Ғәләүетдин улы
- Хәсәнов Сафа Хужан улы
- Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы
- Шамғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы
- Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы
Башҡа сығанаҡтар буйынса[үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары[1][үҙгәртергә]
- Хәниф Фәйзуллин — Ҡыуандыҡ районы, Сабаҡлы ауылы
- Йәғәфәр Әхмәтшин — Ҡыуандыҡ районы, Ҡотлой ауылы
- Әғзым Хәйретдинов — Абдулла районы, Яңы Яҡут ауылы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йәнғәлин Ә. Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған? / Әхмәтгәрәй Йәнғәлин // Башҡортостан. – 2013. – 15 май.
- Йәнғәлин Ә. Батырҙары күп халыҡ – ырыҫлы! / Әхмәтгәрәй Йәнғәлин // Башҡортостан. – 2010. – 7 май.