text:
- Подробности
- Просмотров: 506
БАЙЫШ ҠУРҒАНДАРЫ, б.э. тиклем 4—3 мең йыллыҡ — б.э. 13—14 бб. археологик ҡомартҡылары. Баймаҡ р‑нының Байыш а. янында урынлашҡан. 1864 й. Р.Г.Игнатьев тарафынан асыла, 1962 й. М.Х.Садиҡова, 1969 й. М.Ш.Рәжәпов, 1977 й. Р.Б.Исмәғилев, 1991—92 йй. һәм 1995—97 йй. А.Ф.Йәминев, 1996—97 йй. Н.С.Савельев тикшерә. Байыш археологик микрорайонына инә. 117 ҡурған асылған. Иң боронғоһо энеолит дәүеренә ҡарай һәм хронологик йәһәттән Суртанды мәҙәниәте һәм Абаш мәҙәниәте ҡомартҡылары араһында Башҡортостандың Урал аръяғындағы берҙән‑бер ҡомартҡы булып тора. 7—10 рәткә һалынған яҫы плиталарҙан таш ҡойма (11×9,5 м) м‑н уратылған сатыр формаһындағы ағас бағаналы ҡоролма (7,5×6,5 м) табылған. Көнсығышта эре таш плиталар м‑н аныҡ һыҙылған инеү урыны урынлашҡан. Көнбайыш—Көнсығыш һыҙаты б‑са урынлашҡан овал формаһындағы ҡәбер соҡоронда кеше һөйәктәре табылған. Керамика ҡыя тешле тамға һәм горизонталь һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән түңәрәк төплө йомортҡа формаһындағы һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙәргә һөйәктән яһалған сулпылар, саҡматаш ҡырғыс, охра киҫәктәре, баҡыр тишкес һалынған. Алакүл мәҙәниәтенә һәм Һынташты мәҙәниәтенә ҡараған 20 Б.ҡ. бронза быуатына тура килә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡурған өйөмдәренең (диам. 30 м, киңлеге 2 м тиклем), ерләү камераларының ғәйәт ҙур булыуы, һуңғы юлға оҙатыу әйберҙәренең төрлөлөгө м‑н (эш ҡоралдары, биҙәгестәр, ҡорал предметтары) айырыла. Ҡурғандар янында менгир “аллеялары” йәки айырым менгирҙар урынлашҡан. 30 Б.ҡ. иртә тимер быуаты дәүеренә ҡарай. Ерләү материалдары көнсығыш тибындағы бронза көҙгөләрҙән, Урал аръяғы урман‑ялан һәм ялан саҡтары (ҡара: Саҡтар) халҡының үҙ‑ара йоғонтоһон иҫбатлаусы суҡыш формаһындағы, таштан яһалған ҡорбан килтереү михрабынан, тальк ҡушылған, балсыҡтан әүәләнгән керамика өлгөләренән тора. Ҡайһы бер ҡурған өйөмдәре эргәһендә таш стелалар бар. 2 “мыйыҡлы” Б.ҡ. (дуға формаһындағы, ситтәрендә түңәрәкләгән майҙансығы булған таш ҡоролма) иртә Урта быуат дәүеренә ҡарай. Һуң Урта быуат дәүеренә (б.э.13—14 бб.) 20 ҡурған тура килә. Уларҙың күпселегенә оҡшаш ҡурғандар Ҡаҙағстан, Арал диңгеҙе буйы һәм Көньяҡ Себер далаларында бар.
Б.ҡ. материалдары Ғилми‑производство үҙәге фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: Яминов А.Ф., Савельев Н.С. Разведочные работы в Баишевском микрорайоне //Археологические открытия 1996 г. М., 1997; Яминов А.Ф., Савельев Н.С., Псянчин А.В. Баишевский микрорайон: итоги и перспективы этноархеологических исследований в Башкирском Зауралье //Интеграция археологических и этнографических исследований. Омск; Уфа, 1997.
Н.С.Савельев, А.Ф.Йәминев
Тәрж. Г.С.Балтабаева


c: text/html

text:
Проект:Википедияла Азия айлығы — 2017
Марафон шарттары
- Түбәндәге шарттарҙы үтәгән ҡатнашыусылар марафонға ҡабул ителә:
- Башҡорт Википедияһында теркәлгән булыу.
- Марафон иҫәбенә индерәләсәк мәҡәләләргә талаптар:
- Тематик яҡтан Азияға ҡағылышлы булыу. Башҡорт Википедияһында Башҡортостанға ҡағылышлы яҙылған мәҡәләләр марафон иҫәбенә инмәй.
- Мәҡәлә күләме 300 һүҙҙән йәки 3000 байттан кәм түгел.
- Эстәлеге әһәмиәтле булырға тейеш.
- Мәҡәлә йөкмәткеле булырға тейеш.
- Сығанаҡтарҙың күрһәтелеүе мотлаҡ.
- Етешһеҙлектәрҙе күрһәткән ҡалыптар булмаҫҡа тейеш (мәҫәлән, {{орисс}}, {{НТЗ}}, {{Һылтанмалар юҡ}} һ.б.).
- Мәҡәләнең исемлек булмауы шарт.
Ҡатнашыусылар
Викимарафонда ҡатнашыусы үҙе яҙған, йәки тәржемә иткән мәҡәләне был биттә күрһәтергә тейеш. Википедияла яңы яҙыша башлағандырҙың мәҡәләһен тәжрибәле википедиясылар теркәй ала. Ойоштороусыларҙан кемдер мәҡәләнең бәйге шартына тура килеүен тикшерә һәм марафон иҫәбенә алыу (), йәки алмау () тамғаһын ҡуя. Иҫәпкә алмаған осраҡта фекер алышыу битенә мәҡәләнең етешһеҙлеген күрһәтә һәм ҡатнашыусыға был турала хәбәр итә. Ҡатнашыусы мәҡәләне тулыландыра һәм ойоштороусыға яңынан күрһәтә, ойоштороусы мәҡәләне ҡабаттан тикшерә һәм яңы ҡарар ҡабул итә. Мәҡәләләрҙе тикшереүҙә башҡалар ҙа, шул иҫәптән марафонға теркәлмәгән кешеләр ҙә ҡатнаша һәм үҙ фекерен еткерә ала. Бер ойоштороусы мәҡәләһен икенсе ойоштороусы ҡарай һәм ҡарар ҡабул итә.
- Мәҡәләләр «Фонтан» ҡоралы һылтанмаһы буйынса өҫтәлә. Нажмите «Войти» (Log in) в правом верхнем углу и следуйте инструкции. Рядом с кнопкой «Войти» также находится кнопка, изменяющая язык интерфейса.
- После того, как вы добавите статью через инструмент, на страницу её обсуждения автоматически будет поставлен шаблон. После того, как вы добавили статью, жюри сможет оценить её. Увидеть свои статьи с оценками можно здесь.
- Все, у кого будет 4 положительно оцененные статьи, получат открытку Месяца Азии. Сумевшие создать 15 положительно оцененных статей получат две открытки. Создание наибольшего количества статей будет отмечено почётным титулом «Посла Азии в Википедии», этому человеку будет выслан подписанный сертификат и дополнительная открытка.
- В случае проблем с добавлением статей в «Фонтан», укажите статьи на этой странице и подпишитесь. Они будут добавлены от вашего имени.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
МӘСЕТ НУРЛЫ
МӘСЕТ ТӨҘӨҮ "НУРЛЫ" ИШЕМБАЙ ҠАЛА
Аллаһ Тәғәләәгә хәмдү-ҫәнәләребеҙҙе еткерәбеҙ. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә салауат шәрифтәребеҙ булһын. Расулуллаһ ғәләйһи үә сәлләм әйткән:
قال رسول الله صلى الله عليه وسلم :(من بنى لله مسجدا بنى الله له بيتا في الجنة ) متفق عليه
«Донъялыҡта кем мәсет төҙөһә, Әхирәттә уға Аллаһ Тәғәлә быға ҡарағанда ла яҡшыраҡ йорт төҙөй».
Икенсе хәҙисендә пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм:
قال صلى الله عليه وسلم ( من بنى لله مسجدا ولو كمفحص قطاة بنى الله له بيتا في الجنة ) رواه البزار وابن حبان في صحيحه
“Кем ҡош ояһындай булһа ла, мәсет төҙөһә, Әхирәттә уға Аллаһ йорт төҙөр”,- тигән. Йәғни мәсет төҙөүҙә кес кенә ярҙам да онотолмаясаҡ. Был ғәмәл арҡылы мосолмандар йәһәннәмдән ҡотолор.
Бәлки ожмаһҡа кереүебеҙҙең сәбәбе – ошо мәсеткә ҡулдан килгәнсә ярҙам итеүбеҙ булыр. Бындай форсатты ҡулланып ҡалайыҡ мөхтәрәм йәмәғәт. Ишембайҙа төҙөләсәк “Нурлы” мәсетегә ҡулдан килгәнсә ярҙам итәйек. Кем аҡса менән, кем ҡул көсө менән, кем төҙөлөш материалдары менән... Һеҙҙең ярҙамдарығыҙ онотолмаясаҡ. Был мәсет халҡыбыҙҙың күрке булыр. Динебеҙҙе халыҡҡа еткерергә, берләштерергә, тағы ла тәрбиәлерәк булырға этәргес булыр ин шә Аллаһ.
Ҡиәмәттә Аллаһ Тәғәләнән ауаз ишетелер: “Эй Минең күршеләрем! Торғоҙ”. Кешеләр аптырап: “Аллаһтың күршеләре булырмы икән,”- тип һорарҙар. Аллаһ Тәғәлә әйтер: “Бар, улар мәсет төҙөүселәр. Ошолар Минең күршеләрем”. Шул ваҡытта улар торор ҙа, ожмаһҡа хисапһыҙ керетелер. Сөнки мәсеттәр – Аллаһ йорттары, уларҙы төҙөүсегә Ул Үҙе ожмаһта йорт төҙөп, күрше ҡылған. Мәсет төҙөүгә ҡатнашып, ошо дәрәжәләргә ирешәйек мөхтәрәм мосолмандар!
АЯТ КӨНӨ


text:
- Подробности
- Просмотров: 500
ИГЕН КУЛЬТУРАЛАРЫ, иген алыу өсөн үҫтерелгән бажат һымаҡтар ғаиләһе үҫемлектәре һәм ҡарабойҙай һымаҡтар ғаиләһенән ҡарабойҙай. И.к. ашлыҡ (арпа, арыш, бойҙай, кукуруз, тритикале, һоло һ.б.), ш. иҫ. ярма культуралары, һәм ҡуҙаҡлы иген культураларына бүленә. Үҫеш төрө б‑са И.к. ужым культураларына (арыш, бойҙай һ.б.) һәм яҙғы культураларға (иртә — арпа, бойҙай, һоло; һуң — кукуруз, ҡарабойҙай, сорго, тары) айырыла. Дымға иң талапсандары — бойҙай, һоло, арыш. Ҡоролоҡҡа бирешмәүсән И.к. — арпа, кукуруз, сорго, тары. И.к. ашлығы он тартыу, ярма һәм ҡатнаш мал аҙығы сәнәғәте өсөн сеймал булып тора. Иген эшкәртеү продукттары сәнәғәттең икмәк бешереү, макарон, һыра ҡайнатыу, спирт етештереү һ.б. өлкәләрендә ҡулланыла. И.к. йәшел массаһын (ҡара: Йәшел мал аҙығы), силосты, һаламды, үлән онон ауыл хужалығы малдарын ашатыу өсөн ҡулланалар. Башҡортостанда бойҙай, арыш, һоло, арпа, ҡарабойҙай, тары, кукуруз һ.б. үҫтерелә. И.к. үҫтереүҙең төп зоналары — Урал аръяғы дала зонаһы, Урал алды дала зонаһы, көньяҡ урман‑дала зонаһы. Респ. И.к. сәсеү майҙандары яҡынса 1,8 млн га тәшкил итә (2010).
Н.Р.Бәхтизин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Быйылғы йылдың өсөнсө кварталына республиканың ҡала биләмәләрендә, муниципаль округтарҙа һәм райондарҙағы торлаҡтың бер квадрат метрының уртаса баҙар хаҡын раҫланылар.
Был мәғлүмәттәр республикала даими йәшәгән, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж граждандар өсөн федераль һәм республика бюджеттарынан бүленгән субсидияны иҫәпләү өсөн файҙаланыла. Рәсми хоҡуҡ мәғлүмәт интернет-порталында баҫылған мәғлүмәткә ярашлы, иң ҡиммәт торлаҡ Өфөлә: бер квадрат метры – 41 255 һум. Икенсе урында — Стәрлетамаҡ (37 828 һум), өсөнсөлә — Октябрьский (36 821). Иң арзан торлаҡ Ағиҙелдә: унда бер квадрат метр 28 436 һум тора.
Муниципалитеттар араһында Өфө районы алда бара — бында квадрат метр өсөн 36936 һум, икенсе урында – Стәрлетамаҡ районы (35 755), өсөнсөлә – Шишмә (33 977). Бер квадрат метрҙың иң түбән хаҡы Күгәрсен районында — 28 мең һум.
* * *
Башҡортостан тәүге ярты йыллыҡта яңы еңел автомобилдәр баҙары күләме буйынса тәүге биш төбәк иҫәбендә, тип асыҡланы “Автостат” аналитиктары. Ошо ваҡыт эсендә республикала 27,2 мең яңы автомобиль һатылған, был 2017 йылдың ошо уҡ осорона ҡарағанда 15 процентҡа күберәк.
Ҙур төбәк баҙары ла шундай уҡ динамика күрһәтте: Мәскәү – 15 процентҡа күберәк, ярты йылда 112 мең автомобиль һатылған. Мәскәү өлкәһендәге автобаҙар әүҙемлеге 15 процентҡа артҡан — бында 61,6 меңгә тиклем һатҡандар. Тәүге өс лидер иҫәбендә Санкт-Петербург — унда ошо күрһәткес 13,4 процентҡа күтәрелгән, йәғни 51,6 мең яңы машина үҙ хужаһын тапҡан. Ошо өс төбәк Рәсәй баҙарының өстән бер өлөшөн тиерлек формалаштыра, тип билдәләй аналитиктар.
Баш ҡала булмаған субъекттар араһында Татарстан һәм Башҡортостан алда бара. Күршеләребеҙҙә ярты йылда 33,4 мең яңы автомобиль һатылған — был уҙған йылдың ғинуар–июнь айҙарына ҡарағанда 5,9 процентҡа күберәк.
* * *
Республикала бер йыл эсендә пенсионерҙар һаны 1,5 процентҡа артҡан һәм әле 1 миллион 186 мең кеше тәшкил итә, тиелә “Башҡортостанстат” мәғлүмәттәрендә.
Улар башлыса ҡартлыҡ буйынса страховка пенсияһы алған граждандар (995,2 мең кеше). Ошо категорияға ҡараған хаҡлы ялдағыларҙың айлыҡ түләүҙәренең уртаса күләме июль башына 13 099 һум тәшкил иткән.
Инвалидлыҡ буйынса уртаса страховка пенсияһы — 8 537,8 һум, ҡараусыны юғалтҡан осраҡта — 8 996,3. Дәүләт пенсия тәьминәте буйынса пенсия алғандарға айлыҡ түләүҙәр уртаса 9 382,7 һум тәшкил итә.
* * *
Өфөлә йыл башынан майҙаны 32 квадрат метрға тиклем булған фатирҙарҙы ҡуртымға биреү 16 процентҡа артҡан. “Фатирҙар донъяһы” федераль порталы мәғлүмәттәре шундай. Хәҙер Башҡортостандың баш ҡалаһында бер бүлмәлеһе — 12 мең һум. Өфө халҡы 300 меңдән кәм булмаған 69 ҡала араһында 12-се урынды биләй.
Ҡуртым хаҡтары буйынса тәүге бишәү иҫәбендә, ғәҙәттәгесә, Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Сочи, бынан тыш – Симферополь, Севастополь.
Мәскәүҙә бәләкәй фатирҙарҙың ҡуртым хаҡы 8,5 процентҡа арзанайған һәм 25,78 мең һум тәшкил итә, Мәскәү өлкәһендә уртаса 13 процентҡа осһоҙланған — 14,6 мең һум. Ҡырымдың ҙур ҡалалары өс процент самаһы “юғалтҡан”, һәм хәҙер бер бүлмәле фатирҙы ҡуртымға алыу хаҡы Симферополдә — 18 мең, Севастополдә — 16 мең һум.
* * *
Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығында ете айға йомғаҡ яһанылар: бөтә кимәлдәге бюджеттарға 248 миллиард 467 миллион һум йыйылған. Федераль ҡаҙнаға — 128,9, төбәктекенә 98,5 миллиард һум йүнәлтелгән.
Керемдәрҙең төп күләме файҙалы ҡаҙылмалар сығарған өсөн һалымға (80,39 миллиард һум) һәм ойошмалар табышына һалымға (54,39 миллиард һум) тура килә. Мотлаҡ социаль страховкалауға керемдәр ете айҙа 59,36 миллиард һум тәшкил иткән.
* * *
Әле республикала дөйөм майҙаны 2,5 миллион квадрат метрлыҡ 500 самаһы күп ҡатлы йорт һалына. Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Төҙөүселәр көнөнә арналған тантанала ошо хаҡта хәбәр иткәйне. Шулай уҡ төбәктә 55 меңдән ашыу шәхси йорт һалына, уларҙың дөйөм майҙаны 5 миллион квадрат метрҙан ашыуыраҡ.
– Тармаҡ уңышлы эшләй, – тине республика етәксеһе. – Уҙған йылда республикала торлаҡ төҙөү буйынса планды үтәнек – яҡынса 2,5 миллион квадрат метр файҙаланыуға тапшырылды. Был – дөйөм Рәсәй өлөшөнә һиҙелерлек файҙа.
“Башҡортостанстат” мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылдың тәүге ярты йыллығында дөйөм майҙаны 870,1 мең квадрат метрлыҡ 10,5 мең фатир сафҡа индерелгән – был Волга буйы федераль округында икенсе күрһәткес. Һәр мең кешегә 214 квадрат метр торлаҡ төҙөлгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 458
ИҪКЕ ХӘЛИЛ ҠУРҒАНДАРЫ, 10—11 бб. археологик ҡомартҡыһы. Дыуан р‑ны Иҫке Хәлил а. төньяҡ ситендә Әй й. уң ярында урынлашҡан. 1963 й. Н.А.Мәжитов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. 12 ҡурғандан (диам. 5—16 м, бейеклеге 0,2—1,0 м) тора, 8‑е өйрәнелгән. Мәйеттәр 0,3—1,3 м тәрәнлектәге ҡәбер соҡорҙарына ярым бөгәрләнгән килеш йәки салҡан һалып, баштары м‑н башлыса төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Өйрәнелгән ҡурғандарҙың күпселеге 1—10 ҡәберҙән тора, кенотафтар осрай. Уртаһында тағы бер ҡурған (диам. 3 м, бейеклеге 0,3—0,4 м) булғаны (диам. 16 м, бейеклеге 1 м) айырылып тора; 24 ҡәбер асыҡланған. Тупраҡ өйөмөндә һәм ҡәбер соҡорҙарында ат һөлдәләре табылған. Керамика биҙәлмәгән йәки өсмөйөштәрҙән торған һыҙаттар баҫып, тышы тешле биҙәк, ауыҙы тирәләй һырҙар м‑н биҙәлгән түңәрәк төплө туҫтаҡ һымаҡ һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәбергә ҡорал (тимер бысаҡтар, ҡылыстар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары, ҡын ҡалдыҡтары), ат егеү кәрәк‑ярағы (тимер ауыҙлыҡтар, өҙәңгеләр), бронза айылдар, сәскә рәүешендәге биҙәкле бронза, бүре йәки эт һыны төшөрөлгән тура мөйөшлө көмөш һәм алтын ялатылған таралғылар м‑н биҙәлгән бил ҡайыштары, биҙәүестәр (быяла муйынсаҡтар, бронза беләҙектәр, һырғалар, йөҙөктәр) һалынған. 8—9 бб. аҙ. ҡараған һабына ятҡан айыу һыны төшөрөлгән көмөш ҡалаҡ, ғәббәсиҙәр дирһәме табылған. Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға төрки ҡәбиләләрҙең күсеп ултырыу процесын сағылдыра.
Әҙәб.: Мажитов Н.А. Тайны древнего Урала. Уфа, 1973.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Күҙҙәр өсөн 10 минут
Күҙҙәр өсөн 10 минут
Түбәндәге күнекмәләрҙе көн дә ҡабатлағанда, үҙ күҙегеҙгә үҙегеҙ ышанмай торорһоғоҙ. 10 күнегеүҙең бишәүһен генә һайлап эшләргә лә мөмкин. Ә тотош комплексҡа барлығы 10 минут ваҡыт етә.
1. Ике минут дауамында күҙҙәрегеҙҙе асып йомоп алығыҙ – күҙ эсендәге ҡан әйләнешен яҡшырта.
2. Ҡарашығыҙҙы горизонталь һыҙыҡ буйлап уңға күсерегеҙ, һуңынан шуны уҡ икенсе яҡҡа эшләгеҙ.
3. Бер нисә минутҡа күҙҙәрегеҙҙе йомоп, ҡараңғылыҡ эсендә ҡалығыҙ. Был күнегеү күҙҙәрҙең яҡшы күреүе өсөн кәрәкле матдә – родопсин бүленеп сығыуға булышлыҡ итә тип иҫәпләнә.
4. Башығыҙҙы уңға-һулға, өҫкә-аҫҡа борғолағыҙ. Был ҡан әйләнешен яҡшырта.
5. Ҡарашығыҙҙы уңға-һулға, өҫкә-аҫҡа, түңәрәк яһап, 8 һаны яһап, тегеләй-былай күсерегеҙ.
6. 5 – 6 секундҡа күҙҙәрегеҙҙе йомоп алығыҙ. Күнегеүҙе ете тапҡыр ҡабатлағыҙ. Ул күҙ мускулдарын йомшартып, ҡан әйләнешен әүҙемләштерергә ярҙам итә.
7. Өҫкө күҙ ҡабағына бармаҡтар менән баҫып, ике секунд тотоп тороғоҙ. Был күнегеү күҙ эсендәге шыйыҡса әйләнешен яҡшырта. 4 – 5 тапҡыр ҡабатлағыҙ.
8. Тәҙрә янына тороп, янығыҙҙағы бер әйбергә (мәҫәлән, тәҙрә быялаһындағы нөктә) ҡарағыҙ, һуңынан ҡарашығыҙҙы алыҫтағы әйбергә күсерегеҙ. Күнегеүҙе 10 тапҡыр ҡабатлағыҙ.
9. Күҙҙәрҙе йомоп, күҙ алмаһын аҫҡа-өҫкә күсерегеҙ. 5 – 10 тапҡыр ҡабатларға.
10. Күҙ менән һауала һүрәт төшөрөгөҙ. Тәүҙә ябай ғына геометрик фигураларҙан башлап, һуңынан ҡатмарлыраҡтарына күсергә.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Алабалыҡ
Алабалыҡ (лат. Coregonus) — һөмбаш һымаҡтар отрядына ҡараған балыҡтар ғаиләһе.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кәүҙәһе ҡабырғаларынан ҡыҫылған, эре тәңкә м—н ҡапланған, оҙонлоғо 40—55 см, ауырлығы 1—3 кг (күл сабағының ваҡ формаһы ярашлы рәүештә 20—26 см һәм 25—50 г, эреһе 35 см тиклем һәм яҡынса 500 г). Төҫө көмөш төҫлө аҡ, арҡаһы тоноғораҡ. Ауыҙы бәләкәй, өҫкө (алабалыҡта — аҫҡы); яңаҡтары тешһеҙ, уларҙың береһе һиҙелерлек алға һәм өҫкә сығып тора. Ҡойроҡ ҡанаты тәрән уйымлы.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Енси яҡтан 1 йылда йәки һуңыраҡ өлгөрә, алабалыҡ — 4—8 йылда. Көҙ һәм ҡыш айҙарында ыуылдырыҡ сәсә, ыуылдырығы ваҡ, һары төҫтә, ҡырсынташлы-ҡомло ергә һала. Үрсемлелеге — 20—50 мең ыуылдырыҡ, селбәрәләр яҙын, боҙ ирер алдынан сыға. Ғүмер оҙонлоғо — 7—10 йыл.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зоопланктон, бөжәк балағорттары, моллюскылар, һыу бөрсәләре, балыҡ селбәрәләре менән туҡлана.
Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡынса 11 төрө билдәле. Төньяҡ Боҙло океан, Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың төньяҡ өлөшө бассейынында йәшәй. Башҡортостанда 3 төрө климатҡа яраҡлаштырылған: күл сабағы, пелядь, ябай алабалыҡ.Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәрендә осрай, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән күл сабағы Асылыкүл һәм Ҡандракүлдә климатҡа яраҡлаштырылған.


text:
Нәфис әҙәбиәт
Нәфис әҙәбиәт — берҙән-бер һәм төп материал сифатында һүҙҙе ҡулланып, телдең төрлө ҡоролмалары һәм формалары ярҙамында, махсус алымдар һәм әҙәби образдар аша беҙҙе уратып алған тирә-яҡ ысынбарлыҡ тураһында мәғлүмәт биреүсе сәнғәт төрө.
Йөкмәткеһе
«Нәфис әҙәбиәт» төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нәфис йәки матур әҙәбиәт (урыҫса художественная литература), сәнғәттең ҡайһы бер башҡа төрҙәре кеүек һәм бер үк ваҡытта халыҡ ижады өлгөләренән айырмалы рәүештә, башлыса теге йәки был автор ижад иткән әҙәби әҫәрҙәрҙән ғибарәт. Уларҙағы төп фекер фәнни әҙәбиәттәге кеүек туранан-тура әйтелмәй, әҙип тапҡан сағыу образдар аша һәм әҫәрҙең бар йөкмәтеһе ярҙамында уҡыусыға еткерелә. Йөкмәткегә авторҙың ҡарашынан сығып, нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәре өс дөйөм төргә — эпос, драма һәм лирикаға бүленә, ә улар үҙ сиратында төрлө жанрҙарҙы берләштерә. Әҫәрҙең тексы формаһынан сығып нәфис әҙәбиәт проза һәм поэзияға бүленеп йөрөй. Сәнғәттең был төрөн өйрәнеүселәр яйлыраҡ булһын өсөн нәфис әҙәбиәтте тарихи планда осорҙарға йәки дәүерҙәргә бүлеп ҡарай. Был йәһәттән боронғо, урта быуаттар әҙәбиәте, артабан Яңырыу (Эпоха Возрождения) һәм Мәғрифәтселек (Эпоха Просвещения) дәүерҙәре, шулай уҡ XIX быуат һәм хәҙерге заман әҙәбиәте тураһында һүҙ алып барырға була.
Нәфис әҙәбиәт төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эпос[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эпос — боронғо грек телендәге «ἔπoς» һүҙенән алынған, урыҫсаға «слово», «повествование» тип тәржемә ителһә, башҡортса «һүҙ», «һөйләү», «хикәйәләү» тигән мәғәнәне бирә. Шулай итеп, эпос, нәфис әҙәбиәт төрө булараҡ — үткән замандарҙа булған хәл-ваҡиғалар тураһында бәйән итә. Эпик әҫәрҙәр авторға турана-тура бәйләнмәгән ысынбарлыҡты һүрәтләүгә ҡорола. Эпоста персонаждарҙы тасуирлағанда, лириканан айырмалы, уларҙың эске кисерештәрен, уй-хистәрен түгел, ә төрлө яҡлы эш-ҡылыҡтарын, тәртибен хикәйәләүгә төп иғтибар бирелә. Был жанрҙың исеме, борон-борон замандарҙа ижад ителеп, һуңғараҡ йәшәгән быуындарға «халыҡ эпосы» атамаһы менән килеп еткән «йыр-поэмалар»ҙан алынған тигән фараз бар. Әҙәбиәт белемендә XIX быуатта бик популяр булған тормош һүрәтләү романдарын нәҡ бына ошо эпик әҫәрҙәр жанрына индереү урын алған. Миҫал итеп донъя әҙәбиәте классиктары билдәле урыҫса яҙыусыһы Лев Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» («Война и мир»), күренекле француз әҙибе Стендалдың «Ҡыҙыл һәм ҡара» («Красное и черное») романдарын, инглиз прозаигы һәм драматургы Голсуорси ижад иткән өс томлыҡ «Форсайттар тураһында сага» («Сага о Форсайтах» әҫәрен килтерергә була. (Сага — Скандинавия һәм Ирландия халыҡтарының героик (поэтик) хикәйәһе, легенда).
Эпик жанрҙар иҫәбенә мәҫәл (басня), былина (урыҫса әҙәбиәт белемендә батырҙар тураһында эпик йыр), баллада (легенда йәки әкиәт сюжетына яҙылған шиғри әҫәр), миф, новелла (ҡыҫҡа хикәйә), повесть, хикәйә, роман, роман-эпопея, әкиәт, эпопея (ҙур тарихи ваҡиғалар тураһындағы әҫәр) һәм әҙәби очерк инә.
Драма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Драма — боронғо грек телендәге «δpᾶua» һүҙенән алынған, урыҫсаға «деяние», «действие» тип тәржемә ителһә, башҡортса туранан-тура ауҙарғанда «эш», «эш итеү», «хәрәкәт» тигәнгә тура килә. Хәҙерге телдә башлыса алда һөйләнәсәк мәғәнәлә — әҙәбиәт төрөнөң атамаһы — булараҡ ҡулланыла. Шулай итеп, эпос һәм лирика менән бер рәттән, драма — нәфис әҙәбиәт төрө булып ҡаралһа ла, бер үк ваҡытта ике сәнғәткә – нәфис әҙәбиәткә һәм театрға ҡарай. Драма авторҙың тышҡы донъяны һүрәтләүен сағылдыра, эпостан айырмалы һөйләп биреү түгел, диалог формаһына нигеҙләнгән. Тәүгеләрҙән айырмалы рәүештә, драма әҫәре сәхнәлә уйнау өсөн тәғәйенләнә. Уның тексы персонаждарҙың репликаһы (бер актерҙың һүҙҙәренә икенсеһенең яуабы), авторҙың әҫәрҙә һүрәтләнгән эш-хәлдәргә ара-тирә биргән аңлатмаларынан һәм персонаждарға ҡағылған иҫкәрмәләренән тора. Ваҡиғалар ағышы күренештәргә бүленеп бирелә.
Дөйөм алғанда, диалог формаһында яҙылған һәр әҙәби әҫәр драмаға ҡарай, шулай итеп, нәфис әҙәбиәт төрө итеп тикшергәндә, уға комедия, трагедия, фарс, водевиль, трагикомедия һәм мелодрама инә. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, драма үҙенең башланғысын бик борондан ала. Бер-береһенән айырмалы уны боронғо гректар, һиндтәр, ҡытайҙар, япондар һәм башҡа халыҡтар булдырған.
Драматург үҙ әҫәрен башлыса театрҙа сәхнәләштереү өсөн ижад итә. Унда тамаша мәғәнәһен көсәйтеү өсөн актерҙарҙың үҙ-үҙен тотошо, уларҙың ым-хәрәкәттәре, ишаралары, шулай уҡ тексты нисек яңғыратыуы алғы планға ҡуйыла. Сәхнәнең дөйөм биҙәлешенә лә етерлек дәрәжәлә иғтибар бирелә. Драма әҫәрен тулы мәғәнәһендә сәхнәләштереү өсөн уны ҡуйыусы режиссер менән актерҙарҙың ижади берҙәмлеге булыуы мотлаҡ.
Нәфис әҙәбиәт төрө булараҡ драма әҫәрҙәрен ижад итеүсе билдәле драматургтар иҫәбенә төрлө заман донъя әҙәбиәте вәкилдәре Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспир, Расин, Мольер, Ибсен, урыҫ яҙыусылары Александр Грибоедов, Николай Гоголь, Александр Островский, Антон Чехов, совет әҙәбиәтенән Максим Горький һәм башҡаларҙы, башҡорт драматургтары Ибраһим Абдуллин, Нәжиб Асанбаев, Әнғәм Атнабаев, Әсғәт Мирзаһитов, Флорид Бүләковты индерергә була.
Лирика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лирика — боронғо грек телендәге «λupιkός» һүҙенән алынған, урыҫсаға туранан-тура — «исполняемый под звуки лиры, чувствительный, лирный» тип тәржемә ителһә лә хәҙерге ваҡытта башлыса һанап үтелгәндәге һуңғы мәғәнәләре менән нығынып ҡалған һәм күп телдәрҙә, шул иҫәптән урыҫса һәм башҡортса ла шул төшөнсәне аңлатыу өсөн ҡулланыла. Шулай итеп, лирика — нәфис әҙәбиәттең өсөнсө төрө, һәм ул кешеләрҙең эске донъяһын тәшкил иткән аңын, хис-тойғо һәм кисерештәрен, тәьҫораттарын, күңелдә улар ҡалдырған эҙҙәрен яҡтыртыуға нигеҙләнә. Лирик әҫәрҙәрҙә һүрәтләү элементтары булһа ла, төп иғтибар геройға йүнәлтелә, һәм, дөйөм алғанда, лирика шәхсән (субъектив) характерҙа булып, унда авторҙың «мин» төшөнсәһе беренсе планға ҡуйыла. Әгәр ҙә ижадсы тулы мәғәнәлә шәхес кимәленә күтәрелһә, уның әҫәрҙәре лә донъяуи әһәмиәткә эйә була. Был йәһәттән атаҡлы персид мәғрифәтсе — яҙыусыһы Саади, Италияның Яңырыу осоро шағиры Ф.Петрарка, инглиз романтик шағиры Дж. Байрон, урыҫ һәм урыҫ совет әҙәбиәте вәкилдәре Александр Пушкин, Александр Блок, Сергей Есенин, Владимир Маяковскийҙы миҫалға килтерергә була. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим дә хаҡлы рәүештә ошондай ижадсылар исемлегендә ныҡлы урын алырға хоҡуҡлы.
Лирик әҫәрҙең төп күрһәткестәре — сағыштырмаса ҡыҫҡалыҡ, сюжет берлеге һәм ниндәйҙер бер ваҡыт арауығын сағылдырыуы. Бындай ижад өлгөләренең күбеһе поэзияға ҡарай. Ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, лирик поэзия тәү сиратта шағирҙәң хистәрен һәм уй-кисерештәрен сағылдыра. Әҙәбиәт белемендә лирик жанрҙарға шиғыр, (шул иҫәптән йыр — көйгә һалынған шиғыр), шулай уҡ шиғри жанрҙарға ҡараған ода, элегия, эпиграмма, мөрәжәғәт, эпитафия, бағышлау һәм башҡалар инә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История всемирной литературы: В 9 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького; Гл. редкол: Г. П. Бердников (гл. ред.), А. С. Бушмин, Ю. Б. Виппер (зам. гл. ред.), Д. С. Лихачев, Г. И. Ломидзе, Д. Ф. Марков, А. Д. Михайлов, С. В. Никольский, Б. Б. Пиотровский, Г. М. Фридлендер, М. Б. Храпченко, Е. П. Челышев. — М.: Наука, 1983— 1994. (рус.)
- Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
- Әхмәтйәнов К. Әҙәбиәт теорияһы. Дөйөм белешмәләр: — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 342 бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История всемирной литературы (рус.)


text:
Тәсбих тартыуҙың хасыяттары
Тәсбих тартыуҙың хасыяттары
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһү ғәләйһй үә сәлләм әйткән: «Ике һүҙ телгә еңелдер, үлсәүҙә ауырҙарҙыр, Аллаһ Тәғәләгә һөйөклөләрҙер. Улар: „Сүбхәәнәллааһи үә бихәмдиһи“ һәм „Сүбхәәнәллааһил — ғәҙыйм үә бихәмдиһи“-лер».
Бер ваҡыт Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм сәхәбәләре янына сыҡты һәм: «Ҡалҡандарығыҙҙы алығыҙ», — тине.
"Өҫкә килгән дошманданмы эй, Рәсүлүллаһ (ғәләйһиссәләм)? — тинеләр. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм: «Юҡ, дошмандан түгел, бәлки тамуҡтан», — тине. Сәхәбәләр:
"Тамуҡтан ҡалҡаныбыҙ нәмә һуң?"- тинеләр. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лиләәһи үә ләә иләәһә илләллааһү үәллааһү әкбәр. Лә хәүлә үә ләә ҡуүәтә илләә билләәһил ғәллийүл ғәҙыйм»дыр, уның өсөн ул һүҙҙәр ҡиәмәт көнөндә алдан да, арттан да, яндан да килерҙәр". Рәсүлүллаһ ғәләһис-сәләмдең: «Алдан да килерҙәр» тип әйткән һүҙенең мәғәнәһе: «Ул һүҙҙәр үҙҙәренең эйәләрен йәннәткә илтерҙәр». «Яндан да» тигән һүҙенең мәғәнәһе: Ул һүҙҙәр эйәләрен (хужаларын) тамуҡтан һаҡларҙар" тигән һүҙ."Арттан да килерҙәр" тигән һүҙенең мәғәнәһе: «Һаҡлаусы булып килерҙәр» тигән һүҙ.
Ибн Ғәббәс радыяллаһү ғәнһүҙән риүәйәт ителде. Ул әйтте: «Исрафил ғәләйһис-сәләм Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмгә килде һәм әйтте:
»Эй, Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм, әйт: "Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лиләәһи үә ләә иләәһә илләллааһү үәллааһү әкбәр. Лә хәүлә үә ләә ҡуүәтә илләә билләәһил ғәллийүл ғәҙыйм «тип. Бының хисабын Аллаһтан башҡа бер кем белмәҫ, ауырлығын Аллаһ ҡына белер. Аллаһ Тәғәлә үҙе генә белә торған нәмәнең тулыһы:
»Кем дә кем шул һүҙҙәрҙе бер тапҡыр әйтһә, Аллаһ Тәғәлә ул кешегә биш төрлө сауабын яҙыр:
1. Аллаһты күп зикер ҡылыусылар араһынан яҙыр.
2. Кисен һәм көндөҙөн Аллаһты зикер ҡылыусынан булыр.
3. Уның өсөн йәнәттә баҡса булыр.
4. Унан гонаһтары ҡойолор, кипкән ағастың япраҡтары ҡойолған кеүек.
5. Аллаһ Тәғәлә уға рәхмәт назары(ҡарашы) менән ҡарар.
* * *
Ибн Ғәббәстан( радыяллаһү ғәнһү) риүәйәт ителде, ул әйтте: «Аллаһ Тәғәлә ғәреште яратҡас, фәрештәләргә уны күтәрергә ҡушты. Ғәрште күтәреү фәрештәләргә ауыр булды. Аллаһ Тәғәлә: „Сүбхәәнәллааһ“ тип әйтегеҙ», — тине. Фәрештәләр әйттеләр һәм уларға ғәреште күтәреү еңел булды. Аллаһ Тәғәлә Әҙәм ғәләйһис-сәләмде яратҡанға ҡәҙәр һәр саҡ «Сүбхәәнәллааһ» тип әйтә торған булған. Әҙәм ғәләйһис- сәләм беренсе тапҡыр сөскөргәс, Аллаһ Тәғәлә уға «Әлхәмдү лилләәһ» тип әйтеүҙе ләзем ҡылды. «Аллаһ һиңә рәхмәт ҡылды», — тип Аллаһ Тәғәлә әйтте. «Шуның өсөн мин һине яраттым». -тине. Фәрештәләр әйттеләр: «Хөрмәтле һәм асыҡ икенсе һүҙҙер», — тип.Улар ««Әлхәмдү лилләәһ» тигән һүҙҙе «Сүбхәәнәллааһ»-ҡа ҡуштылар.
Нух ғәләйһис-сәләмде Рәсүлүллаһ итеп ебәргәнгә ҡәҙәр һынымдарҙы (тәреләрҙе) хөрмәтле итеп тотоусыларҙың иң беренселәре Нух ҡәүеме ине. Аллаһ Тәғәлә Нух ғәләйһис-сәләмгә үәхи ҡылып, ҡәүемен «Ләә иләәһә илләллааһ» тип әйтергә бойорҙо: «Аллаһ Тәғәлә улар менән риза булыр», — тине. Фәрештәләр әйттеләр: «Был өсөнсө яҡшы һүҙ», — тип һәм уны алдағы ике һүҙгә ҡуштылар һәм һәр саҡ әйтә башланылар: «Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үә ләә иләәһә илләллааһү», — тип, Ибраһим ғәләйһис-сәләмде Рәсүлүллаһ итеп ебәргәнгә ҡәҙәр.
Аллаһ Тәғәлә Ибраһим ғәләйһис-сәләмде үҙенең: вәғәҙәһе буйынса улын ҡорбан итергә бойорҙо. Ибраһим ғәләйһис-сәләмдең вәғәҙәһен үтәргә әҙер икәнлеген күргәс, уның улын тәкә менән алыштырҙы. Ибраһим ғәләйһис-сәләм тәкәне күргәс, «Аллааһү әкбәр» тип әйтте. Был хәлде күреп шатланған фәрештәләр: «Был дүртенсе яҡшы һүҙ», — тип, уны юғарыла күрһәтелгә һүҙҙәргә ҡуштылар ҙа тәсбих әйте башланылар:
"Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үә ләә иләәһә илләллааһү үәллааһү әкбәр", — тип. Жәбраил ғәләйһис-сәләм был һүҙҙе Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмгә һөйләгәс, Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм ғәжәпләнеп әйтте: «Ләә хәүлә үә ләә ҡуүәтә иллә билләәһил ғәлийүл ғәҙыйм», — тип. Жәбраил ғәләйһис-сәләм әйтте: «Был һүҙҙәрҙе лә ошо юғарыла әйтелгән һүҙҙәргә ҡуш.
Ибн Мәсғүд радыяллаһү ғәнһүҙән риүәйәт ителде:
»Ризыҡты һәм малды һөйгән кешеһенә лә, һөймәгән кешеһенә лә бирә. Иманды һөймәгән кешеһенә бирмәй. Аллаһ Тәғәлә бер бәндәне һөйһә, уға иман бирә".
Сәраһ бин Йәндәб радыяллаһү ғәнһү Рәсүлүлүллаһ ғәләйһис- сәләмдән риүәйәт әйтте:
"Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үә ләә иләәһә иләллааһү үәллааһү әкбәр"- ҙер. Ҡайһы менән башлаһаң да һиңә зарар ҡылмаҫ.Фәҡиһ әйтеүенсә, ул кеше саҙаҡа әжеренә ирешер".
Риүәйәт ителде: Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм әйтте:
"Әгәр кеше фәҡир булһа,саҙаҡа бирерлек әйбере булмаһа, был һүҙҙәрҙе әйтһен, ул кеше саҙаҡа әжеренә ирешер".
Риүәйәт ителде: " Расүлүллаһ ғәләйһис-сәләм сәхәбәләрҙе саҙаҡа бирергә өндәне, унан һуң кешеләр саҙаҡа бирергә булдылар.
Әбу Әмийәһ радыяллаһү ғәнһү Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдең ҡаршыһында ултыра ине һәм ике иренен һелкетә ине. Рәсүлүллаһ уға: «һин ике иренеңде һелкетәһең, ул ваҡытта һин нәмә әйтәһең?»- тине. Әбу Әмийәһ: «Күрәм, кешеләр саҙаҡа бирәләр, минең саҙаҡа бирергә әйберем юҡ. Үҙ-үҙемә әйтәм: „Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үә ләә иләәһә илләллааһү үәллааһү әкбәр“, — тип.
»Эй, Әбу Әмийәһ, был һүҙҙәр меҫкендәргә саҙаҡа итеп бирә торған һауыт ашыңдан изгелерәктер"-тине Расүлүллаһ ғәләйһис-сәләм.
* * *
Бер ваҡыт Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм янына бер төркөм мөһәжирҙәр (күсеп килеүселәр) килгән. Улар: «Эй, Рәсүлүллаһ (ғәләйһис-сәләм)! Бары тик байҙар ғына рухи үҫешенең иң юғары баҫҡыстарына менә алалар. Аллаһтың барлыҡ рәхмәт-ниғмәттәре лә бары тик уларға хас була», — тигәндәр. Рәсүлебеҙ ғәләйһис-сәләм: «Ни өсөн улай уйлайһығыҙ?»- тип һораған. Мөһәжирҙәр: «Хәйер, намаҙҙарын һәм ураҙаларын улар тап беҙҙең кеүек ҡылалар һәм тоталар тик бай булыуҙары сәбәпле улар башҡа сауаплы ғәмәлдәр ҙә ҡыла алалар. Мәҫәлән: саҙаҡа өләшә алалар, йә булмаһа ҡолдарҙы азат итә алалар. Беҙ иһә фәҡирлегебеҙ сәбәпле ундай эштәрҙе башҡара алмайбыҙ», — тинеләр. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм былай тип яуап биргән:"Ошо ғәмәлде башҡарһағыҙ ата-бабаларығыҙҙан һәм нәҫел-тоҡомоғоҙҙан артығыраҡ буласағығыҙ, бер ғәмәл тураһында әйтәйемме һеҙгә? Әгәр шуны эшләһәгеҙ һеҙҙе һис кем уҙҙыра алмаҫ, әгәр ҙә үҙе лә шуны уҡ эшләһә генә", — тигән. «Әйтсе беҙгә», — тигәндәр мөһәжирҙәр.
"Һәр намаҙ һуңында «Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үәллааһү әкбәр»-ҙең өлөшөн утыҙ өс тапҡыр уҡығыҙ", — тигән Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм. Фәҡир сәхәбәләр пәйғәмбәребеҙҙең кәңәшен үтәйҙәр: намаҙҙарының һуңында тәсбих тарта башлайҙар. Ләкин ул көндәрҙә йәшәгән байҙар ҙа ҡайҙандыр Рәсүлүллаһтың һүҙҙәрен белеп алып, намаҙҙарының һуңында тәсбих тарта башлайҙар. Был хәлде белгән фәҡир сәхәбәләр тағы Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм янына киләләр ҙә ризаһыҙлыҡтарын белдерәләр:
"Беҙҙең бай туғандарыбыҙ һинең беҙгә әйткән һүҙҙе ишетеп алғандар, хәҙер улар ҙа намаҙҙарынан һуң тәсбих тарталар", -тип зарланғандар.Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм быны ишеткәс былай ти:
"Был Аллаһтың рәхмәтелер. Ул уны кемгә теләһә шуға ирештерә, һис кем уны туҡтата алмай. Аллаһ һеҙгә лә саҙаҡа исемле алмаш рәхмәтен биргән, йәғни бер тапҡыр «Сүбхәәнәллааһ» тип әйтеү саҙаҡалыр", «Әлхәмдү лилләәһ» тип әйтеү саҙаҡалыр.
Рәсүлүллаһ салләллаһү ғәләйһи үә сәлләмдең бер хәҙисендә (Мөслим үә Әхмәд хәҙрәттәре риүәйәте) Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән:
"Кем дә кем һәр намаҙынан һуң утыҙ өсәр тапҡыр «Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үәллааһү әкбәр»-ҙе уҡыһа һәм улар һуңында «Ләә иләәһә илләллааһү үәхдәһү ләә шәрикә ләһ, ләһүл-мүлкү үә ләһүл-хәмдү үә һүә ғәлә күлли шәй’ин ҡадиир»ҙы бер тапҡыр уҡыһа, уның барлыһ гонаһтары, хатта диңгеҙҙәге күбек кеүек күп һанлылары ла тамам кисерелер"- ти. Бында һүҙ ваҡ гонаһтар тураһында ғына бара.
Хәҙрәт Өмме Хәани радыяллаһү ғәнһү Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдән һораны:
"Эй, Рәсүлүллаһ (ғәләйһис-сәләм)! Инде мин бик ҡартайҙым һәм хәлһеҙләндем. Миңә тик ултырған сағымда эшләй алырлыҡ бер нәмә тәҡдим итһәңсе", -тигән. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм хәҙрәттәре: «Сүбхәәнәллааһ»-ты йөҙ ҡат уҡы, йөҙ ғәрәп ҡолон азат итеү сауабына ирешерһең; «Әлхәмдү лилләәһ»-те йөҙ тапҡыр уҡы — сауабы жиһад (изге һуғыш) өсөн югәнләнгән йөҙ ат-айғыр биреүеңә тиң булыр; «Аллаһү әкбәр»- ҙе йөҙ ҡат уҡы, Аллаһ юлына йөҙ дөйә сарыф итеүҙең сауабына ирешерһең һәм «Ләә иләәһә илләллааһү»- ны йөҙ тапҡыр уҡы, уның сауабы ер менән күктәр араһын тултырыр. Бынан да өҫтөн башҡа бер маҡтауға лайыҡ ғәмәл юҡ"- тигән.
Әбү Рафиғ радыяллаһү ғәнһү исемле сәхәбәнең ҡатыны хәҙрәти Сәлмә радыяллаһү ғәнһә Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдән бик оҙон булмаған бер зикер ғибәрәләрен (яҙылған һүҙ) тәҡдим итеүен үтенгән. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм уға бындай кәңәш биргән:
"Аллааһү әкбәр"-ҙе ун тапҡыр уҡы, Аллаһ Тәғәлә яуап итеп: «Был минең өсөн», — тип әйтер,"Сүбхәәнәллааһ"ты ун тапҡыр уҡы, Аллаһ Тәғәлә яуап итеп: «Был минең өсөндөр», -тип әйтер, һуңынан «Аллааһүммә-ғфирләнәә» тип уҡы, йәғни: «Эй Аллаһым, мине ғәфү ит!
Аллаһ Тәғәлә: „Эйе, мин һине ғәфү иттем“, — тип әйтер. Әгәр „Аллааһүммә-ғфирләнәә“ һүҙҙәрен ун тапҡыр тәкрар (рәттән) уҡыһаң, Аллаһ Тәғәлә һәр тапҡырында» Мин һине ғәфү иттем" — тип торор.
Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм тарафынан был оло йәштәге һәм хәлһеҙ ханымдарға күпме еңел һәм ҡыҫҡа зикер кәлимәләре кәңәш ителгән — ҡарағыҙ! Улар шундай ҡыҫҡалар, йә эш ваҡытында, йә башка саҡта ҡамасау итмәҫтәр, эш менән бергә барырҙар. Бынан тыш улар аша ирешәһе әжер-сауаптар күп-күрегеҙ! Әгәр инде ошо еңел юл менән ирешә торған әжер һәм сауаптарҙан мәхрүм ҡалһаҡ, ни ҡәҙәр аяныс һәм ҡыҙғаныстыр!
Хәҙрәти Өмми Сәләйем радыяллаһү ғәнһә Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдән намаҙҙан әүәл уҡырлыҡ бер кәлимә әйтеүен һораған. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм уға: "Ун тапҡыр «Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үә Аллааһү әкбәр»ҙе уҡы ла һуңынан намаҙ уҡы. Аллаһ Тәғәлә: «Эйе, эйе, мин быны ҡабул иттем», — тип торасаҡ.
Күрәһегеҙ был һүҙҙәрҙе иҫтә ҡалдырыу өсөн көс һәм ваҡыт сарыф итәһе юҡ, улар шул ҡәҙәр еңел һәм ҡыҫҡа. Уйлап ҡарайыҡ: һәр көн, көн оҙон, эшләгән саҡта, өйҙә йөрөгәндә, ҡырҙа-баҡсала эшләгәндә ни ҡәҙәр күп кәрәкһеҙ һүҙ һөйләйбеҙ. Ул сүп-сар урынына юғарыла әйтелгән һүҙҙәрҙе әйтеү менән мәшғүл булыу, бер яҡтан донъялығыбыҙ өсөн эшләгән эштәребеҙ үрсемле була, икенсе яҡтан әхирәттәге хәлебеҙҙе яҡшыртыу өсөн дә ғәмәл-ғибәҙәт ҡылған булыр инек.
Әгәр бер мосолман йәки мөслимә нахаҡ һүҙ әйтһә, әхирәттә «Радғәтүн Хәбәлгә» ябылыр. Ул иң тәрән, иң төптәге бер зиндан. Ул йәһәннәмдә интегеүселәрҙең ҡаны һәм үлектәрҙең уҡмашҡан бер батҡаҡ урын кеүектер. Ғәйбәт һөйләү сәбәпле ошо упҡынға төшөрөлөү менән хөкөм ителгән бәндәләргә ни ҡәҙәр ҡурҡыныс һәм шаҡшы буласаҡ.Унда ул кеше әлеге гонаһы тамамлағансы ҡалыр, әммә ул шарттарҙа ҡотолоу бик ауыр булыр.
Донъялыҡта — беҙ ауыҙыбыҙ һәм телебеҙ менән уйламайынса әллә ниҙәр һөйләйбеҙ, кешегә тел-теш тейҙерәбеҙ, ләкин был яман ғәмәлдең бар ҡәбәхәтлеген һәм хәшәрәтлеген беҙ әхирәттә генә аңлай аласаҡбыҙ. Унда һәр һүҙебеҙ өсөн яуап бирергә мәжбүр буласаҡбыҙ. Сүп-сар һәм ялған һүҙҙәрҙең әхирәттә һис ҡиммәте булмаҫ, унда ни бары ысынбарлыҡ баһаһы булыр.
Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм бер ваҡыт былай тигән: «Ҡасан кеше башҡаларҙың күңелен күтәреү, көлдөрөү өсөн генә әллә ниҙәр һөйләп ташлай, әммә шул һүҙҙәре арҡаһында ул йәһәннәмгә, уның иң алыҫ төбөнә атыласаҡ һам ул ара ер менән күк араһындай алыҫ булыр, телдең абыныуы аяҡ абыныуынан күпкә хәтәрәрәктер».
Хәҙистәрҙең береһендә: «Кем дә кем башҡа берәүҙең ҡылған гонаһы өсөн ғәйепләһә, үлер алдынан үҙ-үҙен шул гонаһ ты ҡылған сағын күрер», — тип әйтелә.
Хәҙрәт Әбү Бәкер радыяллаһү ғәнһү үҙенең телен тартыр икән дә: «Һин беҙҙең бәхетһеҙлегебеҙҙең сәбәпсеһе», — тип әйтер икән. Ибн Мөнҡаҙер тигән мөхәҙҙис үлем түшәгендә илап ята икән. Берәү: " Ниңә илайһың?- тип һораған. «Мин ниндәй ҙә булһа гонаһ ҡылғанымды хәтерләмәйем, әммә әйтеп атҡан бер һүҙемдең береһе арҡаһында, ул минеңсә юҡ ҡына бер һүҙ булһа ла, Аллаһ Тәғәлә ҡаршында етди гонаһҡа әүерелергә мөмкин», -тип яуап биргән.
* * *
Хәҙрәт Жувәйри радыяллаһү ғәнһү (йәмәғәте) пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм тураһында бындай бер хәбәр ирештергән: "Бер ваҡыт Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм минең өйҙән иртәнге намаҙын уҡырға тип сығып киткән ине. Ул саҡта мин намаҙлыҡта ултырған көйгә Аллаһты зикер итеү менән мәшғүл инем. Духа (өйлә етер алдынан уҡыла) намаҙынан һуң ул кире ҡайтып инде. Мин һаман шул хәлдә зикер итеп ултыра; инем. Ул ҡыҙыҡһынып, сығып киткән ваҡытынан бирле шулай ултырыуым тураһында һораны. Мин ул иртән: сығып киткәндән бирле шулай ултырғанымды әйттем. Унан һуң ул былай тине: "Һине ҡалдырып сығып киткәнемдән һуң мин өс тапҡыр дүрт кәлимәне уҡыным, шул кәлимәләр һинең иртәнән бирле уҡығандарың менән сағыштырылһа, улар (кәлимәләр) үлсәү тәлинкәһен баҫыр инеләр. Ул кәлимәләр «Сүбхәәнәллааһи үә бихәмдиһи ғәдәдә халҡиһи үә ридааьә нәфсиһи үә зиинәтә ғәршиһи үә мидәәдә кәлимәәтиһ». «Уның ризалығы һәм ҡәнәғәтләнеүенә тура килтереп, Уның тәхете ауырлығына тура килтереп һәм Уның ғәләменең ҙурлығына тура килтереп, мин Аллаһтың данын һәм маҡтауға лайыҡ булыуын, Ул бар иткән мәхлүктәре һаны ҡәҙәр ололайым».
Хәҙрәт Сәғед радыяллаһү ғәнһү бындай бер ваҡиға хаҡында әйтеп ҡалдырған. Бер ваҡыт ул Рәсүл үллаһ ғәләйһис-сәләмгә эйәреп, уның менән бер сәхәбә ханымдың йортона барған булған. Ул ҡатындың өйөнә ингәндәр һәм йорт хужаһының ҡаршыһындағы хөрмә менән ваҡ саҡма таштарҙы һанап зикер ҡылып ултырыуын күргәндәр. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм уға:
«Бынан еңелерәк (йә булмаһа „яҡшыраҡ“ тине ул) бер нәмә әйтәйемме һиңә?» "Сүбхәәнәллааһи ғәдәдә мә хадәҡа..." мин Аллаһты ул күктәрҙә яратҡан мәхлүҡтәр һаны ҡәҙәр хәмед ҡыламын. Ул ер менән күктәр араһында ни ҡәҙәр мәхлүҡ яратҡан булһа, мин шул ҡәҙәр уны хәмед ҡыламын. Аллаһ ни ҡәҙәр мәхлүктәрҙе хәҙерге ваҡытта барлыҡҡа килтерәһе булһа, мин дә шул мәхлүҡтәр һанына тура килтереп уны ололайым... шуның кеүек мин «Аллааһү әкбәр», ««Әлхәмдү лилләһ» һәм «Ләә иләәһә илләллааһү» кәлимәләренең һәр береһен барлыҡ мәхлүктәрҙең ғөмүми һанына тура килтереп уҡыйым".
* * *
Кеше зикер ҡылғанда ни ҡәҙәр күберәк шул нәмә тураһында уйлаһа һәм ни ҡәҙәр тәрән итеп шул зикер ҡылыуға бирелһә, үҙенә шул ҡәҙәр яҡшылыҡ булыр. Был зикер иң өҫтөн һәм яҡшы, сөнки ул Аллаһтың ни ҡәҙәр хәмед һәм маҡтауҙарға лайыҡ булыуын иҫбат иттереү менән бергә Әҙәм балаһының Аллаһ Тәғәлә ҡаршында ни ҡәҙәр кескенә һәм көсһөҙ булыуын да иҫбат итә, таныта, төшөндөрә. Мөьминдең үҙен былай тотоуы Аллаһ Тәғәләгә буйһоноуҙоң иң яҡшы бер рәүешелер. Зикерҙе мәғлүм хәлдә ҡылғандан һуң (мәҫәлән намаҙҙағы тәсбихтәр) мөьмин бәндә шуның менән генә сикләнергә тейеш түгел һәм үҙенең буш торған, эшһеҙ ваҡыттарында зикерҙең башҡа төрҙәрен ҡылыу менән мәшғүл булырға тейеш.
Суфиҙар телендә тәсбих төймәһе шайтанды һуҡтыра торған ҡамсы тип атала.
* * *
Сәхәбәләрҙең (радыяллаһүм ғәнһүм) бик күбеһе зикер һанар өсөн төйөнләп-төйөнләп бәйләгән бер бауҙы файҙаланған, шулай уҡ уның ваҡ саҡма таштар һәм хөрмә төштәре менән тулған бер янсығы булған. Уның ейәне хәбәр итеүенсә уның олатаһының ике мең төйөнлө бер бауы булған. Шул төйөндәрҙе һанай-һанай ахырына ҡәҙәр зикер итеп сыҡмайса ул йоҡларға ятмаған.
Бер ваҡыт Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм үҙенең сәхәбәләренә: «Арағыҙҙа көн һайын Өхөд тауы ҡәҙәр игелекле ғәмәлдәр ҡыла алырлыҡ беркем дә юҡмы?-тип һорау биргән. Сәхәбәләр (радыяллаһү ғәнһүм):
»Эй, Рәсүлүллаһ (ғәләйһис-сәләм)! Ул ҡәҙәр эшләмәккә кемдең генә көсө етәр икән?- тигәндәр. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм:
"Һәр кемдең уны эшләрлек көсө бар", — тип яуап биргән. Сәхәбәләр:
" Нисек һуң ул?- тип ҡыҙыҡһынғандар. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм былай тип аңлатҡан:
"Сүбхәәнәллааһ" кәлимәһенең сауабы Өхөд тауынан ҙурыраҡ, «Ләә иләәһә илләллааһү»-ның да сауабы Өхөд тауынан олораҡ, «Әлхәмдү лилләәһ» һүҙҙәренең дә әжер-сауаптары Өхөд тауынан күберәк, «Аллааһү әкбәр»-ҙең дә сауаптары Өхөд тауынан ҙурыраҡтыр", — тип аңлатып биргән.
Аңлатма: Юғарыла Ғимран ибн Хөсәйен аша беҙгә ирештерелгән был хәҙисте баяғы һәр кәлимәнең әжер-сауаптарының Мәккәй Мөккәрәмә янындағы Өхөд тауынан ҙурыраҡ булыуы иҫбат ителгән. Ул да түгел, был мөбәрәк кәлимәләрҙең сауаптары уның кеүек башҡа бик күп тауҙарҙан да ҙурыраҡтыр.
Хәҙистәрҙең береһендә әйтелгәнсә: «Сүбхәәнәлааһ» менән «Әлхәмдү лилләәһ» һүҙҙәренең сауаптары күктәр менән ерҙе тултыра икән. Башҡа бер хәҙистә хәбәр ителгәнсә «Сүбхәәнәллааһ»-тың сауабы мизан үлсәүенең яртыһын, «Әлхәмдү лилләәһ»- тең сауабы мизандың икенсе яртыһын биләп ала икән. «Аллааһү әкбәр»-ҙең үҙенә хас сауабы менән Ер менән Күк араһындағы бушлыҡты тултырыу тураһында әйтелә.
Хәҙистәрҙең береһендә Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдең бындай һүҙҙәре теркәлеп ҡалған: «Сүбхәәнәллааһи үәлхәмдү лилләәһии үә ләә иләәһә илләллааһү үәллааһү әкбәр» һүҙҙәре минең өсөн ҡояш аҫтында булған барлыҡ нәмәләрҙән ҡәҙерлерәктер".
Хикәйә: Бер ваҡыт Сөләймән ғәләйһис-сәләм үҙенең тәхетендә ултырған хәлдә ҡайҙалыр юл тота икән (ендәр уның тәхетен күтәреп йөрөткәндәр). Уның баш осонда көтөү-көтөү ҡоштар ҡанаттарын йәйеп бер пәрҙә кеүек уны ҡояш эҫелегенән ышыҡлап осалар икән, уның йәнәшәһендә бик күп әҙәмдәр һәм ендәр баралар икән. Был ғәжәп мажараны (күренеш) күреп алған бер ғәбид (ғибәҙәт ҡылыусы) был сикһеҙ батшалыҡтың ололоғо өсөн Аллаһ Тәғәләне маҡтап-хәмедләп доға ҡыла башлаған. Сөләймән ғәләйһис-сәләм иһә былай тигән: "Мөьминдең ғәмәлдәре араһында бер тапҡыр «Сүбхәәнәллааһ»-ты уҡыған өсөн килгән сауаптар Сөләймән ибн Дауд ғәләйһис-сәләмдең барлыҡ батшалыҡ биләмәһенән дә олораҡ, сөнки был батшалыҡ фани (донъяүи) һәм үтеп китә торған хәл, ә «Сүбхәәнәллааһ»-ты уҡыуҙың сауабы мәңгелек.
Бер ваҡыт Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм: «Үлсәү тәлинкәһендә „Ләә иләәһә илләллааһү“, „Аллааһү әкбәр“, „Сүбхәәнәллааһ“, „Әлхәмдү лилләһ“ һәм балаһы үлгән атаның (йә әсәнең) сабыр ҡылыуы кеүек был биш нәмә ни ҡәҙәр ауыр», -тип әйткән булған (хәҙис). Тағы Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм былай тигән:
"Нух пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм үҙенең улдарына былай тигән булған: «Мин һеҙгә бер кәңәш бирәсәкмен. Ул хәтерегеҙҙә онотолмаҫлыҡ итеп һаҡланһын өсөн, уны бик ҡыҫҡартып әйтәм. Мин һеҙгә ике ғәмәлдән тыйылырға кәңәш итәм. Эшләргә ҡушаһы ике ғәмәлем Аллаһтың һәм уның мөбәрәк мәхлүктәренең күңелдәренә бик хуш киләләр һәм һәр икеһе лә Аллаһ Тәғәлә ҡабул итеүенә еңел барып етеү хасыятына эйәләр. Ул ике эштең береһе „Ләә иләәһә илләллааһү“лер. Әгәр үлсәүҙең бер һауытына барлыҡ күктәр һәм ер һалынһа һәм икенсе һауытына был мөбәрәк кәлимә ҡуйылһа, ул тәүге тәлинкәне баҫасаҡ. Икенсе һеҙгә тәҡдим итәһе эш — ул „Сүбхәәнәллааһ“-ты уҡыуҙыр. Был доғаны барлыҡ мәхлүктәр уҡый. Был доғаның сауабы менән мәхлүктәрҙең бөтәһе лә йәшәр өсөн ризыҡ таба. Мәхлүктәр араһында Аллаһ Тәғәләне ололау һәм хәмедләү менән мәшғүл булмаған берәү ҙә юҡ, тик һеҙ уларҙың телдәрен аңламайһығыҙ, һеҙҙең өсөн зарар буласаҡ ике эштең береһе- ширек (күп Аллальгк) һәм икенсеһе -тәкәбберлек. Был ике эш һеҙҙе Аллаһ Тәғәләнән һәм уның мәхлүктәренән алыҫайта торған эштәрҙер».
Барса мәхлүҡәттең Аллаһ Тәғәләне ололап хәмедләүе (маҡтауы) тураһында Ҡөрьән аяттарында хәбәр бар. Ундай аяттарҙың береһе: «Үә им миң шәй ин илләә йүсәббихү бихәмдиҺи» (Мәхлүктәр араһында Аллаһты ололап маҡтамаған берәү ҙә юҡ)" аятылыр.
Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм миғраж ҡылғанда барлыҡ күктәрҙең Аллаһ Тәғәләнең данын һәм ололоғон хәмедләп уҡығанын ишеткән булған.
Бер ваҡыт үҙ юлы менән ҡайҙалыр барған Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм бер төркөм мосафирҙарға юлыҡҡан. Улар ялға туҡтаған булһалар ҙа аттарына атланған килеш ултыралар икән. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм быны күргәс: «Хайуандарығыҙҙың арҡаларын урындыҡ һәм мендәр урынына ҡулланмағыҙ, сөнки ул малдарҙың күбеһе өҫтөнә атланып барыусыларҙан яҡшыраҡтыр һәм һыбайлыларға ҡарағанда Аллаһ Тәғәләне күберәк зикер итәлер», — тигән.
Ибн Ғәббәс радыяллаһү ғәнһүҙең әйтеүенә ҡарағанда, хатта беттәр ҙә Аллаһ Тәғәләненең бөйөклөгөн данлайҙар һәм бының сауабын бетле бәндә ирешә икән.
Бер ваҡыт Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм ҡаршына бер таба ризыҡ килтереп ҡуялар. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм сәхәбәләренә ризыҡтың да Аллаһ Тәғәләненең бөйөклөгөн данлауы тураһында әйтә.
Ғүмеренең аҙағында Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм йәмәғәт мәжлесләренән ҡайтҡан сағында:
«Сүбхәәнәкәл-лаһүммә үә бихәмдикә әшһәдү әлләә иләәһә иллә әнтә әстәғфирукә үә әтүүбү иләйк», — тип уҡый торған булған. Был һүҙҙәрҙең асыл мәғәнәһе: «Дан һиңә, эй Аллаһым, иң оло маҡтау-хәмедтәр һиңә, мин һинән башҡа бер Иләһ булмағанлығына шаһидлыҡ итәм һәм һинең ғәфү итеүеңде һорайым һәм һиңә һыйынып тәүбә ҡыламын».
Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдең был тиләүәтен ишеткәндәрҙән берәү:
"Һин был һүҙҙәрҙе уҡыуға был көндәр ҙә генә ғәҙәтләнеп киттең, быға тиклем ундай ғәҙәтең юҡ ине", — тип ҡыҙыҡһыныуын белдергән. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм: « Был йәмәғәт-мәжлесенең кәффәрәтелер», — тип яуап биргән. Был хәҙистең башҡа бер риүәйәтендә Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдең яуабы былай яңғырай: «Был кәлимәләр мәжлестең кәффәрәтен тәшкил итә, миңә ул һүҙҙәрҙе Жәбраил ғәләйһис-сәләм өйрәткән ине».
Хәҙрәти Ғәйшә радыяллаһү ғәнһә шулай уҡ хәбәр итә:" Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм мәжлестәрҙән һуң һәр саҡ: «Сүбхәәнәкәл-лааһүммә Рабби үә бихәмдикә ләә иләәһә иллә әнтә әстәғфирукә үә әтүүбү иләйкә»— тип уҡыр ине". Был доғаның ни өсөн шул ҡәҙәр йыш уҡыуының сәбәбен һорағандан һуң ул: «Әгәр мәжлес аҙағында кеше уны уҡыһа, мәжлес дауамында ҡылған хаталары бөтәһе лә кисерелә», — тип аңлатып биргән ине.
Беҙ бөтәбеҙ ҙә мәжлес һәм йыйылыштарҙа күпмелер файҙаһыҙ һәм урынһыҙ ғәйбәт һатырға мәжбүр булабыҙ. Был да ҡыҫҡалыр, әммә ул кәлимәләрҙең ике тапҡыр уҡыған һәр кеше ул мәжлестең насар һығымта һәм тәьҫирҙәренән ҡотоласаҡ, арынасаҡ.
Аллаһ Сүбхәнәһү үә Тәғәлә беҙҙең уңышлы булыуыбыҙ өсөн, бәхет-сәғәҙәткә ирешеүебеҙ өсөн шул ҡәҙәр күп мөмкинлектәр биргән!
Хәҙис: Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм бер ваҡыт былай тигән: «Кеше Аллаһ Тәғәләнең ололоғон данлағанда, йәғни „Сүбхәәнәллааһ, Әлхәдү лилләһ, Аллааһү әкбәр, Ләә иләәһә илләллааһү“ кәлимәләрен уҡыһа, был кәлимә ғәреш (Аллаһ Тәғәлә барлыҡҡа килтергән иң бөйөк ғәләм) әйләнәһендә түбән бер гөжөлдәүле тауыш сығарып әйләнер һәм уҡыусының исемен әйтеп ишеттерер. Аллаһ Тәғәлә янында һеҙҙең Уға тәҡдир итеүсе һәм һеҙҙең турала Уға иҫкәртеп тороусы берәүҙең булыуын теләмәйһегеҙме?».
Был донъяла хакимлыҡ итеүсе хакимдарға яҡынайыуын теләгән һәм ниндәйҙер дәрәжәгә ирешеү өсөн берәү үҙен яҡшы итеп күрһәтер өсөн ни генә ҡылмаҫ һәм инде уның исеме ниндәйҙер бер түрә рәүешендә маҡтау менән иҫкә алынһа, унан да бәхетле кеше юҡ. Әгәр исемен бер президент йәки министр ҡолағына ишеттерһә, үҙенә файҙа булмаһа ла шатлығынан һушын юғалтыр ине. Исемдәре Аллаһ Тәғәләнең ғәреше янында иҫкә алынған кешеләрҙең ни ҡәҙәр ғорур, бәхетле булыуҙарын иҫтә тотайыҡ.
Аллаһ Тәғәлә барса хакимдарҙың хакимы, Ул донъяны һәм ғәләмде идара аҫтында тота, Ул әхирәт хужаһы, Ул донъя һәм әхирәттәге һәр нәмәнең мәлиге һәм хужаһы, Ул хакимдар һәм падишаһтарҙың йөрәктәрен Үҙ ҡарамағында тота. Ул уңыш йә тарҡалыу бирә, еңеү һәм еңелеү бирә, Ул таптыра, Ул юғалттыра. Тимәк, донъяла йәшәүсе кешеләрҙең бөтәһе: хакимдар ҙа, мәхкүмдәр ҙә (хөкөм ителгән кешеләр), батшалар ҙа, уларҙың ҡулы аҫтындағы милләттәр ҙә, әгәр Аллаһ Тәғәләнең теләге булмаһа, һис бер кешене рәнйетә алмай, һис бер кешегә ярҙам күрһәтә алмай. Әгәр Аллаһ Тәғәләнең теләге булмаһа, улар мохтаж бәндәгә бер тамсы һыу ҙа бирә алмаясаҡтар. Уның кеүек иң бөйөк Иләһ, иң мотлаҡ (сикләнмәгән) ғәреш янында исеме маҡтау менән телгә алынған кешенән өҫтөн була алмай.
Әгәр кеше донья ҡыуып, дәрәжә, мал-мөлкәт, абруй (авторитет), дан ҡаҙаныуҙы өҫтөн күрә икән, ундай кешене ҡыҙғанырлыҡ ҡына, ул үҙенә оло зыян һала, һис нәмә менән дә сағыштыра алмаҫлыҡ зарар һала.
Риүәйәт ҡылынды: Пәйғәмбәребеҙгә бер ир килде һәм әйтте: «Эй, Рәсүлүллаһ, донья мине ташланы, ҡулым буш ҡалды, бик фәҡир булдым», -тине. Рәсүлүллаһ әйтте: «Һин ни өсөн фәрештәләр тәсбихен әйтмәйһең, фәҡир булмаҫ инең». Был кеше һораны:" Эй, Рәсүлүллаһ, ул ниндәй тәсбих һуң?" Рәсүлүллаһ саллӘллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Сүбхәәнәллааһи үә бихәмдиһи, сүбхәәнәллааһил-ғаҙыйм үә бихәмдиһи әстәғфируллааһ, тип иртә намаҙы алдынан йөҙ тапҡыр әйт. Әгәр был тәсбихте шул ваҡытта әйтеүҙе ғәҙәткә индерһәң, донъя һиңә ихтыярһыҙ килер, бай булырһың, ризығың киң булыр», (Бухари).
Тәсбих тартыу сауаптары “Дәғүәт нәшриәте” Башҡортостан мосолмандары диниә назараты
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 29.07.2017 в 01:31, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Рөстәм Вәлиев Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнде
ӨФӨ, 2015 йыл, 27 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рөстәм Вәлиевты республика һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләне.
Рөстәм Фазыл улы Вәлиев 1967 йылда Туймазы районының Серафимовка ҡасабаһында тыуған. 1993 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
2003 йылда — Өфө дәүләт сервис институтын, 2013 йылда РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1989 йылда ашығыс медицина ярҙамы станцияһында санитар булып башлай.
1993-1999 йылдарҙа — Бәләбәй үҙәк ҡала дауаханаһында табип-интерн, анестезиолог-реаниматолог.
1999-2000 йылдарҙа — Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһында анестезиолог-реаниматолог.
2000-2001 йылдарҙа — Октябрьский ҡалаһының 2-се ҡала дауаханаһында анестезиолог-реаниматолог.
2001-2012 йылдарҙа Октябрьскийҙың Һаулыҡ һаҡлау идаралығында етәксе вазифаларын башҡара.
2012 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем — Октябрьскийҙағы 1-се ҡала дауаханаһында баш табип.


text:
Киләһе йылдың 23 – 30 майында Өфөлә уҙасаҡ төрки телле театрҙарҙың VII “Туғанлыҡ” халыҡ-ара фестиваленә ғаризалар ҡабул ителә башланы.
Фестивалдә Рәсәй төбәктәренән һәм сит илдәрҙән театрҙар ҡатнаша. Был юлы Башҡортостандан бер генә коллектив сығышы менән сикләнмәҫкә, ә бөтә теләге булғандарҙы ла саҡырырға иҫәп тоталар. Ҡунаҡҡа Рәсәйҙең билдәле театр коллективы ла киләсәк. Ул Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта спектаклдәр ҡуясаҡ тип күҙаллана.
Спектаклдең видеояҙмаһы теркәлгән ғаризаны быйылғы йылдың 1 декабренән дә һуңлатмайынса “Туғанлыҡ” фестиваленә” тигән билдә менән ойоштороу комитетына юлларға кәрәк. Заявканы электрон почтаға (tuganfest@mail.ru) йә Башҡорт дәүләт академия драма театры адресына ебәрергә мөмкин. Белешмәләр өсөн телефондар: 8 (347) 273-47-43, 8927-940-40-49.


text:
- Подробности
- Просмотров: 483
АЙЫТ ТОРАМАҺЫ, б.э.т. 16—13 бб. археологик ҡомартҡыһы. Бишбүләк р‑ны Айыт а. көньяҡҡа табан 1,5 — 2 км алыҫлыҡта Ташлыкүл ярында урынлашҡан. 1965 й. А.М.Кинйәбаев тарафынан асыла, 1985—91 йй. Ю.А.Морозов тикшерә. Майҙаны — 6 мең м2, 2,1 мең м2 асылған. Бүрәнәнән һалынған бағана конструкциялы 6 ер өҫтө ҡоролмаһы ҡаҙылған: 2 яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы солан‑тамбурлы (1x1,5 м) һәм усаҡлы 3 торлаҡ (майҙаны 100—150 м2), 4 яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы торлаҡ (майҙаны 200—230 м2), 2 хужалыҡ ҡаралтыһы (60—87 м2). Торлаҡтарҙың береһе эсендә ҡоҙоҡ (тәрәнлеге 3 м) табылған. Керамика Бура мәҙәниәте һауыттарынан (банка рәүешендәге, киртектәр, төртөктәр, тешле штамп биҙәктәре төшөрөлгән) ғибәрәт, аҫҡы ҡатламдарҙа бик аҙ һанда Абаш мәҙәниәте һауыттары осрай. Торамала яҡынса 30 мең предмет табылған: бронза ҡармаҡ, беләҙектәр, баҡыр киҫәктәре, шлак, таш уҡ башаҡтары, бысаҡтар, төйгөстәр, керамика, һөйәк энәләр, псалийҙар, йышҡылар, беҙҙәр һ.б. Халҡы металлургия, һөйәктән әйберҙәр яһау, малсылыҡ (йылҡы, һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсеткәндәр) м‑н шөғөлләнгән. А.т. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 596
ВАХРУШЕВ Георгий Васильевич (30.11.1894, Өфө губ. Стәрлетамаҡ өйәҙе Некрасовка а. — 6.5.1966, Өфө), геолог. Геол.‑минералогия ф. д‑ры (1942), проф. (1943). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1945), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Ҡазан ун‑тын тамамлағандан һуң (1927) Көнсығыш пед. ин‑тында (Ҡазан) уҡыта. 1931 й. алып Башҡ‑н геол. разведка тресында эшләй, 1934 й. башлап Башҡ‑н сәнәғәт ҒТИ‑ның сектор етәксеһе. 1938—51 йй. Һарытау ун‑тының дөйөм геол. каф. мөдире, бер үк ваҡытта 1939—40 йй. дир. урынбаҫары, 1944 й. алып геол. ф‑ты деканы, 1949—50 йй. проректоры, 1946— 48 йй. Һарытау ун‑ты эргәһендәге Геология һәм тупраҡ ғилеме ҒТИ директоры. 1951—56 йй. СССР ФА БФ‑ы Президиумы рәйесе, бер үк ваҡытта 1954 й. тиклем Тау‑геол. ин‑ты дир., 1952—61 йй. БАХИ‑ла уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге Түбәнге Волга буйы, Көньяҡ Уралдың геол. төҙөлөшөн һәм файҙалы ҡаҙылмаларын өйрәнеүгә бәйле. В. тарафынан Көнбайыш Башҡортостандың мезозой һәм кайнозой ҡатламдарының тәүге стратиграфик схемаһы төҙөлә, хәҙ. рельефтың нефтле һәм газлы тектоник структураларға бәйле булыуы иҫбатлана; Ер ҡабығының яңы хәрәкәттәрен өйрәнеүҙең геол.-геоморфологик методикаһы һәм уны нефтле структураларҙы эҙләгәндә ҡулланыу ысулдары тәҡдим ителә; геоморфологик карта төшөрөүҙең тарихи принциптары эшләнә. В. ҡатнашлығында респ. янар һәүерташтар, һоро күмер, төҙөлөш материалдары һәм утҡа сыҙамлы балсыҡ ятҡылыҡтары асыла. Янғантауҙың термаль күренештәрен, Көньяҡ Уралдағы ашалған сыбар ҡатламды һәм карст процестарын һүрәтләй. 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. СССР ЮС‑ының 4‑се, БАССР ЮС‑ының 3‑сө саҡырылыш депутаты. Ленин орд. м‑н бүләкләнгән (1954). Уның исемендәге премия булдырылған. Өфөлә урамға В. исеме бирелгән.
Х е ҙ м.: Четвертичные отложения Башкирии //Учёные записки Саратовского государственного университета. Саратов, 1938. Т.1. №2; Мезозойские и третичные отложения западного склона Башкирского Урала //шунда уҡ. Саратов. 1940. Т.15. №2.
А.П.Рождественский
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 366
ӨФӨЛӘГЕ СИРКӘҮҘӘР. Смоленск (Собор) сиркәүе 1586 й. төҙөлә (ҡара: Троица сиркәүе); Покров сиркәүе, кирбестән, урыҫ классицизмы стилендә, 1810—20 йй. Себер урамында (хәҙ. Минһажев урамы, 4) башлыса сауҙагәр Д.С.Жульбиндың аҡсаһына 17 б. башында һалынған 2 ағас сиркәү (Пресвятая Богородица Покровы һәм святитель, чудотворец Николай хөрмәтенә) урынында төҙөлә. 2 өҫтәле була: төп — Божья Матерь Покровы хөрмәтенә (1823 й. изгеләндерелә), приделда — святитель һәм чудотворец Николай хөрмәтенә (1817 й., 1821 й. янғындан һуң 1823 й. ҡабаттан изгеләндерелә). 1937 й. тирәһендә ябыла, 1957 й. яңынан асыла. Архитектура ҡомартҡыһы; Александр сиркәүе; Воскресение кафедраль соборы; Спас сиркәүе; Успение сиркәүе, кирбестән, һуңғы осор классицизмы стилендә, 1840—49 йй. рухани И.А.Бреев инициативаһы м‑н элекке ҡала зыяратында (хәҙ. Коммунистик урамы) ағастан һалынған Божья Матерь Успение сиркәүе (С.И.Аничков инициативаһы м‑н Успение ир-егеттәр монастырынан күсерелә һәм 1798 й. изгеләндерелә) урынында төҙөлә. 3 өҫтәле була: төп — Пресвятая Богородица Успениеһы хөрмәтенә (1849 й. изгеләндерелә) һәм приделдарҙағылары — изге Архангел Михаил (1862) һәм изге великомученик, Победоносец Георгий хөрмәтенә (1864). Сиркәүҙә китапхана, сиркәү-мәхәллә уч‑щеһы (1862 й. алып), попечителлек (1880 й. алып), Православие йәштәре союзы (Беренсе донъя һуғышы йылдарында) эшләй. 1931 й. ябыла, һуңыраҡ һүтелә; Иоанн Предтеча сиркәүе, кирбестән, 1831 й. Иоанн Предтеча зыяратында (хәҙ. Якутов И.С. исемендәге парк эргәһендә) изге Иоанн Крестителдең Башы өҙөлөү көнө иҫтәлегенә 1831 й. төҙөлә, 1845 й. изгеләндерелә. 1933 й. ябыла, һуңыраҡ һүтелә; Преображение сиркәүе, ағастан, 1 көмбәҙле, 1861 й. рухани Ф.Троицкий юллауы б‑са Благовещение ҡатын-ҡыҙҙар монастырынан Сергиев зыяратына күсерелә, 1862 й. изгеләндерелә. Изге Сергий кафедраль соборына беркетелә. Раббы Преображениеһы хөрмәтенә өҫтәле була. 1932 й. ябыла, һуңыраҡ һүтелә; Скорбященский (приют) сиркәүе, кирбестән, 1860—61 йй. Йәмғиәт ҡараулығы приказы аҡсаһына Приют урамында (хәҙ. Киров урамы) төҙөлә. “Всех Скорбящих Радосте” Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә өҫтәле була. 1923 й. ябыла, 1968 й. тирәһендә һүтелә; Илья сиркәүе. Николай сиркәүе, кирбестән, 1876—82 йй. Берёзовка святитель Николай Чудотворец иконаһы м‑н тәре йөрөштәре юлында Почта һәм Карета урамдары (хәҙ. Пушкин һәм Аксаков урамдары) сатында мещан Н.Гурьев аҡсаһына төҙөлә. 3 өҫтәле була: төп — святитель һәм чудотворец Николай хөрмәтенә (1882 й. изгеләндерелә), уң приделда — Раббы Олғашыуы хөрмәтенә (1897) һәм һулда (1907). 1924 й. алып Өфө епархияһы кафедраль соборы. 1933 й. ябыла, 1939 й. һүтелә; Богородский-Өфө сиркәүе; Крестовоздвижение сиркәүе; Николай (вокзал) сиркәүе, ағастан (1897 й. изгеләндерелә), 1899 й. алып кирбестән, Өфө т. юл вокзалы эргәһендә, 7 көмбәҙле (1902 й. изгеләндерелә). 2 өҫтәле була: төп — святитель һәм чудотворец Николай хөрмәтенә (1902 й. изгеләндерелә), приделда — Раббы Олғашыуы хөрмәтенә. 1924 й. ябыла, бинаның бер өлөшө (Вокзал урамы, 39а) 2005 й. диндарҙарға ҡайтарыла. Тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы; Бөтә Изгеләр сиркәүе, ағастан, 3 көмбәҙле, 1897—98 йй. Бөтә Изгеләр урамында (хәҙ. Урындағы Имәнлек урамы) Иустин инициативаһы м‑н төҙөлә, Бөтә Изгеләр хөрмәтенә өҫтәле (1898 й. изгеләндерелә) була. 1933 й. ябыла, һүтелә; Симеон сиркәүе, ағастан, нигеҙе таштан, 1902—03 йй. Ырымбур һәм Һамар (хәҙ. Беляков урамы) урамдары сатында башлыса Д.Е. Кляузниковтың аҡсаһына төҙөлә. 3 өҫтәле була: төп — Верхотур чудотворец Изге Симеон хөрмәтенә (1903 й. изгеләндерелә), приделдарҙа — Алексий, Алла Бәндәһе һәм изге кенәз Михаил Тверской хөрмәтенә. 1932 й. ябыла, диндарҙарға 1990 й. ҡайтарыла, 1991—94 йй. тергеҙелә. Тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы; Скорбященский сиркәүе, кирбестән, 5 көмбәҙле. 1901—05 йй. Яңы Иваново (Скорбященский) зыяратында (хәҙ. Еңеүҙең 50 йыллығы скверы) ҡаҙна һәм хәйриә аҡсаһына төҙөлә. “Всех Скорбящих Радосте” Пресвятая Богородица иконаһы хөрмәтенә өҫтәле була. Яҡын-тирә ауылдар өсөн мәхәллә сиркәүе булған. 1933 й. ябыла, һүтелә; Икенсе Скорбященский сиркәүе, 20 б. башында шунда уҡ каплица булараҡ төҙөлә (1930 йй. ябыла), 1945 й. алып православие сиркәүе булараҡ эшләй. 1961 й. ябыла, 1962 й. һүтелә; Богородица Раштыуаһы кафедраль соборы; Вознесение сиркәүе, кирбестән, 1909 й. сауҙагәр М.А.Степанов-Зорин инициативаһы м‑н нигеҙ һалына, башлыса уның аҡсаһына Вавилов урамында (хәҙ. Зенцов урамы) төҙөлә, 1918 й. изгеләндерелә. 2 өҫтәле була: төп — Раббы Олғашыуы хөрмәтенә (1918 й. изгеләндерелә) һәм приделда — “Живоносный источник” Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә (1919). Эске яҡтан А.П.Лежнев тарафынан биҙәлә. 1933 й. ябыла, һуңыраҡ һүтелә; Леонид сиркәүе, кирбестән, 1910 й. сауҙагәр Л.Четков инициативаһы м‑н Үҙәк һәм Төрмә урамдары (хәҙ. Ленин һәм Достоевский урамдары) сатында төҙөлә. Изге Леонид Коринфский хөрмәтенә өҫтәле (1910 й. изгеләндерелә) була. Михаил Архангел ҡатын-ҡыҙҙар монастыры хужалығы булған. 1923 й. ябыла, 50‑се йй. һүтелә; Ун ике апостол сиркәүе, ағастан, 1911 й. тирәһендә Иркутск урамында (хәҙ. Пархоменко урамы) торлаҡ усадьбала төҙөлә. 1925 й. тирәһендә ябыла, 80‑се йй. башында һүтелә; Петр һәм Павел сиркәүе, 1825 й. төрмә замогы эргәһендә асыла. 1919 й. ябыла. Йорт сиркәүҙәре эшләгән: Дини семинария бинаһындағы Иоанн Златоуст (1834 й. асыла); Архиерей йортондағы Тәре сиркәүе (1839). 2 өҫтәле була: Изге Рух хөрмәтенә, приделда — Бөтә Изгеләр хөрмәтенә; Епархия ҡыҙ балалар училищеһындағы Тихон Задон сиркәүе (1863); Өфө ир балалар гимназияһындағы София сиркәүе (1865); Ир балалар дини училищеһындағы Димитрий Солунский сиркәүе (1880 йй., 1885 й. изгеләндерелә); Мариин ҡыҙ балалар гимназияһындағы Введение сиркәүе (1890 йй., 1898 й. изгеләндерелә); Өфө реаль училищеһындағы Алексий сиркәүе (1901—03); эске һаҡ казармаларының көньяҡ корпусындағы Георгий сиркәүе (1908); Өфө губ. психиатрия дауаханаһындағы Изге Рух сиркәүе (20 б. башынан билдәле); бөтәһе лә 1919 й. ябыла. Өфөлә 1919 й. — 30‑ҙан ашыу, 2013 й. 16 сиркәү һәм ғибәҙәт йорто эшләй. Шулай уҡ ҡара: Кирха, Костёл, Инжил христиан-баптистарының ғибәҙәт ҡылыу йорто.
П.В.Егоров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
13 май
13 май — григориан стиле буйынса йылдың 133-сө (кәбисә йылында 134-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 232 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Ҡара диңгеҙ флоты көнө.
- Бразилия — Претос Велхос фестивале.
- Канада — Әсә көнө.
- Нигерия — Гарланд көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арсланова Люциә Шәрифйән ҡыҙы (13.05.1937) — Кушнаренко педагогия училищеһы уҡытыусыһы (1993-2003), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
- Хлыбов Виктор Петрович (13.05.1947) — сценограф, 1994 йылдан Стәрлетамаҡ рус драма театрының баш рәссамы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).
- Шәрәфетдинов Әмир Ямалетдин улы (13.05.1947) — совет һәм Рәсәй гигиенист-ғалимы, медицина фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1992 — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 363
ӨФӨ ҠАЛАСЫҠТАРЫ, б.э.т. 4 б. — б.э. 14 б. археологик ҡомартҡылары. Өфө терр‑яһында урынлашҡан. Ө.ҡ.I, ҡара: Шайтан ҡаласығы. Ө.ҡ.II, ҡара: Өфө II. Ө.ҡ.III З.Вәлиди, Воровской, Яңы күпер, Окт. Революцияһы, Пушкин, Туҡай урамдары тирәһендә урынлашҡан. 1952 й. асыла, 1954 й. П.Ф.Ищериков, 1990 й. В.В.Овсянников тарафынан өйрәнелә. Керамика Бахмут мәҙәниәте, Турбаҫлы мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт. Ө.ҡ.II һәм Ө.ҡ.III берҙәм археологик комплексты тәшкил итә. Ө.ҡ.IV Салауат Юлаев һәйкәле янында урынлашҡан. 1967 й. А.Х.Пшеничнюк аса. Керамика Ҡара Абыҙ мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора. Уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар һәм хайуан һөйәктәре табылған. Ө.ҡ.V Өфө спорт һарайы янында урынлашҡан. 2002 й. Овсянников тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Керамика Ҡара Абыҙ һәм Бахмут мәҙәниәттәре һауыттары ярсыҡтарынан тора. Өфө тамағы ҡаласығы Өфө й. уң ярындағы моронда йылға тамағынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1959 й. Г.Н.Матюшин аса, 1990 й. Овсянников өйрәнә. Ҡаласыҡ (майҙаны яҡынса 7 мең м2) ур һәм соҡор (тәрәнлеге 0,5 м, киңлеге 3 м) м‑н һаҡланған. Керамика Ҡара-Абыҙ мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт. Ҡомартҡылар халыҡтың Өфө терр‑яһына тимер быуат һәм иртә Урта быуат дәүерендә килеп ултырыуын раҫлай. Материалдар БДУ, Тарих музейы (Мәскәү), ТТӘИ, Археология һәм этнография музейы, Ғилми-производство үҙәге, Милли музей фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: И в а н о в В.А., О б ы д ё н н о в М.Ф. Археология города Уфы. Уфа, 2001.
В.В.Овсянников
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Юл яҡшырған
Аҡморон ауыл биләмәһе башлығы Г.М. Азаматова әйтеүенсә, Баймаҡ ДРСУ-һының көсө менән Ҡаратал –Аҡморон юлы ремонтланған. Ике ауыл халҡы ла ошондай яҡшы эште башҡарған ДРСУ хеҙмәткәрҙәренә бик тә рәхмәтле. “Ремонтланған юлдан йөрөүе лә еңел, күңелдәр ҙә тыныс”, – ти кешеләр.
Ишмырҙала...
Ишмырҙала Ҡорбан ғәйете ауылдың имам-хатибы Әмирхан Абыҙгилдиндың намаҙға саҡырыуынан, артабан вәғәздәр һөйләүенән башланды. Унан халыҡ Ҡорбан ашына йыйылды. Байрамды үткәреүҙә “Байҡара” агрофирмаһы, ауыл биләмәһе, урындағы эшҡыуарҙар—аҡсалата, табын әҙерләүҙә Таңһылыу Һағынбаева, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ҙур әүҙемлек күрһәтте. Табынға килә алмаған ҡарттар, ғәрип балаларға аш-һыу йорттарына таратылды.
...Хәсәндә – байрам
Хәсән ауылында Ҡорбан ғәйетен үткәреүгә БДУСИ директоры З.Ғ. Йәрмөхәмәтов ҙур ярҙам күрһәтте. Ул тыуған ауылында иман йорто төҙөү өсөн дә күп көс һала. Мәсетте төҙөкләндереү, газ үткәреү һ.б. уйҙар менән янған, мосолман байрамдарына ҙур иғтибар биргән З.Ғ. Йәрмөхәмәтовҡа хәсәндәр бик тә рәхмәтле.
Сәләмәт булғың килһә
Ҡала бассейны һәм “Баһадир” физкультура-һауыҡтырыу комплексында кешеләргә һау-сәләмәт тормош алып барыу өсөн бар уңайлыҡтар булдырылған. Көнитмешен спортһыҙ күҙ алдына килтерә алмағандар өсөн махсус абонемент тәҡдим ителә. Уның буйынса бассейнға, тренажер залдарына йөрөү арзаныраҡҡа төшә.
Күңелле саралар көтөлә
Ноябрҙә ҡаланың предприятие-ойошмалары араһында КВН уйындары үтәсәк. Ул Баймаҡтың – 75 һәм ҡойоу-механика заводының 100 йыллығы айҡанлы үткәрелә. Күңелле сарала ҡатнашырға теләүселәр 1 ноябргә тиклем район хакимиәтенең йәштәр бүлегенә заявка бирергә тейеш. Белешмә өсөн телефон – 3-16-37.
Г. ИҪӘНГИЛДИНА.
Мәсет төҙөлә
Мерәҫ мәсетенә нигеҙ һалырға һәм төҙөргә ярҙам иткән “Баймаҡ ПМК-һы” ЯСЙ-һы директоры Р.Р. Сырлыбаевҡа, МТС-тың Баймаҡ филиалы директоры А.Р. Хөсәйеновҡа, Баймаҡ урман хужалығы директоры Д.Д. Абдуллинға ауыл халҡы исеменән оло рәхмәтемде белдерәм. Уртаҡ көс, изге теләк-ниәт менән беҙҙең ауылда ла аҙан тауышы яңғырар.
Хәмзә ХАФИЗОВ.
Ҡотлайбыҙ!
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге оҙайлы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн һәм 60 йәше тулыу айҡанлы Баймаҡ үҙәк ҡала дауаханаһының баш врачы урынбаҫары Әбдрәхимов Шәүкәт Тәүфиҡ улы муниципаль район хакимиәтенең Почет грамотаһы менән бүләкләнде.


text:
“Уңыш” АХК-һының алдынғы механизаторы Кинйәбай Нурдәүләтов – хеҙмәте менән дан ҡаҙанған игенселәрҙең береһе. Бар ғүмерен данлыҡлы “Йылайыр” совхозын үҫтереүгә арнаған Кинйәбай Хафиз улы үҙенең намыҫлы хеҙмәте менән ысын ер улы булып танылды, район кимәлендәге хеҙмәт бәйгеләрендә күп тапҡырҙар еңеп сыҡты.
Һуңғы йылдарҙа К. Нурдәүләтов үҙенең хеҙмәт юлын “Уңыш” АХК-һында дауам итә. Быйылғы урып-йыйыу эштәре осоронда ла алдынғы комбайнсы һынатманы – ”Дон-1500” комбайнында 7400 центнер иген һуғып алып, иң юғары һөҙөмтәгә өлгәште.


text:
Йөҙ йыллыҡ йүкә (Дондағы Ростов)
Йөҙ йыллыҡ йүкә — Дондағы Ростовта, Адыгей урамы менән Киров проспекты[1][2] мөйөшөндә, Елена Николаевна Манфановскаяның 2-се номерлы йорто ихатаһында үҫкән ҙур ағас.
Һүрәтләнеше һәм тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Манфановская Елена Николаевна 2003 йылда вафат була. Йорт 1902 йылда төҙөлгән һәм бер үк ваҡытта янында ҙур баҡса ултыртылған була, бер ҡатлы йорттоң верандаһы баҡсаға сыға.
Йорт хужаһы Николай Манфановский, Елена Николаевнаның атайы, йәшеллек яратыусы була һәм үҙ ғаиләһе өсөн уңайлы күркәм баҡса булдыра. Баҡсаны йортта йәшәгән баҡсасы тәрбиәләй.
Николай Манфановский Волга-Кама банкының Ростов бүлексәһендә эшләй. Ул бер нисә хәйриә ойошмаһы эшендә әүҙем ҡатнаша һәм Баҡсасылыҡ йәмғиәте советы ағзаһы була, шул айҡанлы һуңынан Ростовтың шәхси почетлы гражданы исеме ала.
Йүкә — Манфановскийҙәр ғаиләһенән ҡалған берҙән-бер ағас. Баҡса XX быуат башында Киров проспекты буйлап Пушкин урамына тиклем һуҙылған була.
1912 йылда йортҡа икенсе ҡат ҡҫтәп төҙөйҙәр. Өй менән йәнәш үҫкән йүкә зарарланмай тороп ҡала.
1920-се йылдар башында йорттарын муниципализацияланғандан һуң, ғаиләнең элекке баҡсаһын планлы рәүештә юҡ итеү башлана. Пушкин урамы буйынса дүрт ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлә, баҡса биләмәһе квартал эсендәге ихата булып ҡала.
Йүкә Бөйөк Ватан һуғышында бомбаға тотоу ваҡытында зыян күрмәй һәм беҙҙең көнгә тиклем һаҡланған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. ISBN 978-5-7509-0631-4


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
ТЕРПЕ БАЛЫҠ (Pungitius platygaster), терпе балығы һымаҡтар отрядының терпе балыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ. Төньяҡ Америкала, Африканың төньяғында, Азов, Каспий, Ҡара диңгеҙҙәрҙең сөсө участкаларында, Волга, Дон, Урал һ.б. йылғаларҙың түбәнге ағымында йәшәй. Кәүҙәһе уртаса оҙонлоҡта, орсоҡ һымаҡ, килһеҙ нәҙек ҡойроҡ һабағы бар, оҙонлоғо 3,5—5,5, ҡайһы берҙә 7 см тиклем, ауырлығы яҡынса 1 г. Йәшкелт көрән, ян‑яғы алтын төҫлө, ыуылдырыҡ сәсеү осоронда ата балыҡ ҡарая. Арҡа йөҙгөсө алдында кәкерсәк рәүешендә төрлө яҡҡа йүнәлтелгән 9 ҙур булмаған сәнскеһе бар. Ҡойроҡ йөҙгөсө йомро формала, ҡорһағыныҡы сәнскеләргә әүерелгән, тәңкәһе юҡ. Енси яҡтан беренсе йыл аҙағына өлгөрә. Апр.—июндә ыуылдырыҡ сәсә. Ата балыҡ һыу аҫты үҫемлектәренең һабаҡтарында, үҫемлек ҡалдыҡтарын, ҡом һәм ләмде лайла м‑н беркетеп, оя ҡора. Бер нисә инә балыҡ ыуылдырыҡтарын бер ояға һала. Ыуылдырығын өлөшләп, миҙгелгә 5—6 тапҡыр сәсә, үрсемлелеге 90—250 ыуылдырыҡ бөртөгө. Ыуылдырыҡ һалғандан һуң ата балыҡ тоҡомон һаҡлай. Башҡа балыҡтарҙың ыуылдырығы, бөжәктәр ҡарышлауығы, ваҡ ҡыҫала һымаҡтар, моллюскылар, үҫемлек планктоны м‑н туҡлана. Башҡортостанда Яҡтыкүлдә осрай.
Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 367
СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ, РФ субъекты. Көньяҡ Уралда һәм Урал аръяғында урынлашҡан. БР, Ҡаҙағстан, Ҡурған өлкәһе, Свердловск өлкәһе, Ырымбур өлкәһе м‑н сиктәш. Үҙәге — Силәбе ҡалаһы. 1934 й. 17 ғин. Урал өлкәһе составынан алынып, БАССР‑ҙың Арғаяш районын һәм Ҡоншаҡ районын (ҡара: Арғаяш башҡорт милли округы) ҡушыу иҫәбенә ойошторола; 1943 й. С.ө. составынан Ҡурған өлк. айырылып сыға. 24 район, 30 ҡала, 13 ҡала тибындағы ҡасабаны үҙ эсенә ала. Урал федераль округына ҡарай. Майҙаны — 87,9 мең км2. Халҡы — 3,5 млн кеше, ш. иҫ. 162,5 мең башҡорт (2010). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 39 кеше/км2. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 34,7 мең кеше. Урбанизация — 82%; ҙур ҡалалары — Силәбе, Магнитогорск, Златоуст, Озёрск, Мейәс, Троицк, Копейск, Снежинск. Иҡт. әүҙем кешеләр иҫәбе — 2,5 млн кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 83,8, татарҙар — 5,4, башҡорттар — 4,8, украиндар — 1,5 һ.б. Халыҡтың миграция иҫәбенә артыуы — 2,3 мең кеше. С.ө. башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Кесе Ҡаҙаҡбай, Кесе Ултыраҡ, Оло Иркәбай, Оло Усман, Ялтыр (бөтәһе — 99), Кесе Ҡаҙакбай, Ләүәш, Нөркә (бөтәһе — 100) һ.б. торама пункттарҙа тупланып йәшәй (2002 й., %‑тарҙа). БР һәм С.ө. араһында — Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1997), Хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1998), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм С.ө. Хөкүмәте араһында Сауҙа‑иҡт., фәнни‑техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (2003), БР Хөкүмәте һәм “Магнитогорск металлургия комбинаты” ААЙ араһында килешеүгә (2006), БР Архив эштәре б‑са дәүләт ком‑ты һәм С.ө. хакимиәтенең Архив эштәре б‑са ком‑ты араһында, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм С.ө. Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек т‑да килешеүҙәргә (икеһе лә — 1997), Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1999) һ.б. ҡул ҡуйылған. 1991 й. алып БР һәм С.ө. РФ субъекттарының “Оло Урал” иҡт. хеҙмәттәшлек төбәк‑ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР‑ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—08 йй. Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын “Башҡорт Сауҙа Йорто” ЯСЙ атҡара. С.ө. делегаттары 1—4‑се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла з‑дында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк з‑дында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының цинк концентраттары эшкәртелә һ.б. БР һәм С.ө. иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре (Магнитогорск, 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, “Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы” халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш р‑ны, 2007); башҡ. әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. С.ө. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, “Башҡорт халыҡ үҙәге” Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), “Башҡорт йәштәре иттифағы” төбәк йәмәғәт ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. С.ө. Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, Салауат башҡорт драма театры, Сибай башҡорт драма театры, “Сулпан” театры һ.б. гастролдәре үткән; рәссамдар Б.Ф.Домашников, С.Б.Краснов, Ә.Ф.Лотфуллин, А.Н.Романов, Й.Ә.Сөләймәновтың “Һары бейә” һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының һ.б. эштәре күрһәтелгән. Арғаяш һәм Ҡоншаҡ р‑ндары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе ун‑тында башҡ. теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа “Башҡорт юлдаш телевидениеһы” тапшырыуҙары күрһәтелә, С.ө. торама пункттары китапханалары башҡ. телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары м‑н тәьмин ителә. С.ө. уҡыусылары һәм абитуриенттары БР‑ҙағы гимназия, мәктәп‑интернат, колледждарға һәм юғары уҡыу йорттарына маҡсатлы ҡабул ителә. “Арғужа” (Арғаяш, 1998 й. алып), “Мираҫ”, “Уралым” гәз. нәшер ителә. С.ө. тыуып үҫкән шәхестәр — Н.В.Бикбулатов, Д.Ж.Вәлиев, Х.Ш.Заимов, З.Ә.Ихсанов, К.К.Кинйәбулатова, Р.Ф.Көсөков, Х.Ҡ.Ҡушаев, Д.Н.Лазарева, В.М.Перчаткин, О.А.Пономарёв, Х.Ш.Самохужин, Ҡ.Р. Тимерғәзин һ.б. — эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 215
УҪЫ, ҡала (1708—19 йй. һәм 1737 й. алып), Уҫы һарай улусының (1719 й. алып), Уҫы өйәҙенең (1781—1923) адм. үҙәге. 1591 й. Өфө өйәҙенең төньяҡ-көнбайышында Кама й. һул ярында, уға Уҫы й. ҡойған ерҙә (боронғо торама урынында) Яңы Никольск биҫтәһе булараҡ нигеҙ һалына. 17 б. башынан Уҫы даруғаһы терр‑яһында Уҫы биҫтәһе (йылға исеме м‑н аталған) нығытылған торамаһы. 1719—37 йй. Өфө провинцияһы составындағы биҫтә була. 1737 й. У. Сарапул а. тиклем һарай улустары һәм башҡорттарҙың Ғәйнә улусы ҡушыла. У. ҡала воеводаһы идара иткән, ул үҙ сиратында Өфө провинцияһы воеводаһына, 1744 й. алып Ырымбур губернаторына буйһонған. 1772 й. 989 йортта 7783 кеше йәшәгән. 1847 й. — 1900, 1897 й. 5067 кеше иҫәпләнгән. Халҡы башлыса игенселек, һөнәрселек м‑н шөғөлләнгән. 19 б. уртаһында 2 тире иләү, септә (тоҡ), шырпы ф‑калары, 2 кирбес һуғыу, һабын ҡайнатыу, туң май иретеү з‑дтары эшләгән. 1870 й. мәхәллә уч‑щеһы, земство дауаханаһы, 2 сиркәү булған; 20 б. башында мәсет, Троицк соборы төҙөлгән. 16—18 бб. У. аша Өфөгә һәм Көнбайыш Себергә сауҙа юлдары үткән (Бөрө, Воткинск һәм Көңгөр тракттары). 18 б. башында У. — хәрби ҡәлғә. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) осоронда 1773 й. дек. халҡы баш күтәреүселәргә ҡушыла, ҡала Уҫы-Сарапул баш күтәреүселәр үҙәгенә әүерелә, 1774 й. апр. хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан алына, июндә И.Н.Белобородов һәм Салауат Юлаевтың баш күтәреүселәр отрядтары тарафынан ҡамала, Е.И.Пугачёвтың Төп ғәскәре тарафынан баҫып алына, һуңыраҡ кире хөкүмәт ғәскәрҙәре яулап ала. Граждандар һуғышы ваҡытында 1918 й. мартында — Себер армияһы, 1919 й. июнендә РККА‑ның Икенсе армияһы частары ҡулында була. 1922 й. бында Уҫы уҡсылар бригадаһы урынлашҡан. 1923 й. У. Урал өлкәһе составына инә. Хәҙ. Пермь крайында район үҙәге.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 291
ПИРЕТРУМ (Pyrethrum), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 100 төрө билдәле, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда ҡалҡанлы П. үҫә. Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы яңғыҙар, төҙ, тармаҡлы, яланғас йәки икегә бүленгән төктәр м‑н ҡапланған, бейеклеге 30—120 см. Япрағы аҙ һанлы (аҫҡыһы — һаплы, өҫкөһө — ултырма), оҙонса йәки ланцет формаһында, ҡауырһын һымаҡ бүленгән; һәр яҡтан 10—20 оҙонса, ҡауырһын‑көрәкле йәки ҡауырһын һымаҡ бүленгән ян‑яҡ сегменттары бар. Кәрзиненең (ҡалҡансыҡтарға йыйылған) диам. 8—14 мм, сынаяҡ аҫты формаһында, урамаһы йомортҡа‑ланцет формаһында, йәшкелт төҫтә, ситтәре аҡ йәки көрәнһыу. Кәрзиненең тышҡы сәскәләре тел япраҡлы аҡ төҫтә, үҙәк сәскәләре — көпшәле һары төҫтә. Июнь—сент. сәскә ата. Емеше — оҙонса орлоҡса. Башлыса болонда, болонло далала, урманда һәм урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә, респ. бөтә терр‑яһында таралған. Мал аҙығы, декоратив үҫемлек, инсектицид.
Л.Н.Миронова, Г.В.Шипаева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 664
ВИНОГРАД, й ө ҙ ө м (Vitis), виноград һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 70 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда культуралы В. үҫтерелә. Күп йыллыҡ ағас һымаҡ лиана. Һабағы (сыбыҡ) 7 м тиклем оҙонлоҡта. Япрағы ябай, өс һәм биш айырсалы, ситтәре киртләсле. Сәскәһе ваҡ, йәшел төҫтә, һепертке һымаҡ сәскәлеккә тупланған. Июнь— июлдә сәскә ата. Емеше — йомро еләк, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, алтынһыу йәшел, ҡуйы күк төҫтә, ауырлығы яҡынса 2 г. Авг.—сент. өлгөрә. Составында 20— 30% шәкәр, 1,8%‑ҡа тиклем органик к‑та, 1,5%‑ҡа тиклем аҡһым матдәләре, пектиндар, С, В төркөмө витаминдары һ.б. бар. Йылы яратыусы үҫемлек, бөрөләнгән ваҡытта В. ‑2°С‑ҡа тиклем ҡырауға, ҡышын ике ҡат япма аҫтында яҡынса ‑40°С т‑раға сыҙай. Йәш ботаҡ, ҡыуаҡты бүлеү һәм үҫенте м‑н үрсетелә. Яҙын тупраҡ 30 см тәрәнлектә 10°С‑ҡа тиклем йылынғандан һуң, үҫемлектәр 1,5—2,0 м аралыҡта ҡалҡыу, үткәүел елдән һаҡланған участкаларҙа ултыртыла. 2—3‑сө йылға шпалер ҡуйыла. Респ. шарттарында күп еңле елпеүес һымаҡ формалашҡан ҡыуаҡ ҡулланыла. Уңдырышлылығы 193 ц/га (Кушнаренко емеш-еләк культуралары селекцияһы үҙәге, 1999). Емеше яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш ҡулланыла. В. яңы сорттарын сығарыу һәм зона агротехникаһын эшләү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. 2‑се ярт. алып Кушнаренко тәж.‑производство хужалығында (Н.В.Майстренко, Л.Н.Стреляева, М.Ғ.Әбдиева һ.б.) үткәрелә. В. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. БР б‑са респ. селекционерҙары тарафынан сығарылған Александр, Башкирский, Юбилейный һ.б. сорттар ҡулланылышҡа индерелгән.
Әҙәб.: С т р е л я е в а Л.Н. Культура винограда в Башкирии. Уфа, 1966.
М.Ғ.Әбдеева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Фукусима (префектура)
Фукусима - Японияның Тохоку регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Фукусима ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Префектура тауҙар менән өс регионға бүленгән — Айдзу, Накадори һәм Хакадори. Айдзула урғылыусы Бандай вулканы (1819 м) булған таулы ландшафт, Накадори ауыл хужалығы ҡаҙаныштары менән дан тота, , ә Хамадори ике клан араһындағы оҙайлы һуғыш менән билдәле.
Административ-территориаль бәленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фукусимала 13 ҡала һәм 13 өйәҙ (31 ҡасаба һәм 15 ауыл).
Ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Префектура ҡалалары исемлеге:
2011 йылда атом электростанцияһындағы авариянан һуң Фокусима иң билдәле ҡала.
Өйәҙҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡасабалар һәм ауылдар:
2011 йылдың 11 мартындағы ер тетрәү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мияги префектураһы ярҙары буйында, Токионан 373 километрах төньяҡ-көнсығышта 8,9 магнитудалы иң көслө ер тетрәүҙәрҙен береһе булды. Үҙәге 24 километр тәрәнлектә урынлашҡан. Беренсе һелкенеүҙән һуң 6,0 магнитудалы тағы бер нисә һелкенеү булды. Япония властары АЭС районында ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан итте. 2011 йылдың 12 мартындағы АЭС-тағы шартлау нәтижәһендә блоктыҡ стена һәм түшәме емерелә. Япония хөкүмәте АЭС тирәләй эвакуациялау зонаһын 10 километрға киңәйтте.[1]
Символика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Префекткраның эмблемаһы һәм флагы 1968 йылдың 23 октябрендә ҡабул ителә. Эмблема − хирагана «фу» (япон. ふ), йәғни префектураның беренсе ижегенең стилләштерелгән символы. Флаг – гәрәбә төҫөндәге фонда аҡ эмблема.[2].
1955 йылда префектура сәскәһе итеп рододендрон сәскәһен һайлайҙар. Ағас – һоро ҡарама (28 сентябрь 1966), ҡош — япон себен турғайы (1965)[3].
Иҫкермеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ На АЭС в Японии прогремел взрыв :: Землетрясения в Японии :: Top.rbc.ru
- ↑ 福島県章及び福島県旗 (jp). Fukushima Prefecture. 17 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 全国知事会ホームページ (jp). National Governors' Association. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 17 июнь 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Викимилектә Фукусима темаһы буйынса медиафайлдар бар.
- Официальный сайт (яп.)
- ФУКУСИМА // Япония от А до Я. Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM) — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.
- Фукусима (префектура в Японии) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Аһ, ҡатын-ҡыҙ…
07 марта 2014 йыл | Уңғандарыбыҙ
Район халҡы Лариса Петровна ДӘҮЛӘТШИНАны хакимиәттең йәштәр сәйәсәте секторы мөдире тип белә. Лариса Петровна - өс бала әсәһе лә. Тормош иптәше Ришат менән Регина, Рамазан, Раянды тәрбиәләп үҫтерәләр.
Хәрәкәттә - бәрәкәт
07 марта 2014 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Үҙ һаулығы хаҡында хәстәрлек күреүсе, сәләмәт тормошҡа ынтылыусылар һәр саҡ һоҡланыу тойғоһо уята. Үҙҙәрен борсоған теге йәки был һорау менән миңә мөрәжәғәт итеүселәрҙе лә шундайҙарға индерәм. Түбәндәге яҙмам – миңә һуңғы ваҡытта бирелгән һорауҙарға яуаптарым.
Өмөтлө ҡәләм
07 марта 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
ӘсәкәйемӘсәкәйем, берҙән-берем,
Иң ҡәҙерлем, ғәзизем!
Һине һағынам көн дә,
Ҡайтмаҫ ергә китһәң дә.
Ялымда хаттар яҙып, көтөп ҡалам,
Иң ҙур баһа – тамашасы һөйөүе
07 марта 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Районыбыҙҙа сихри тауыштары менән тамашасыларҙы әсир итеп, халыҡ һөйөүен яулаған йырсыларыбыҙ күп. Беҙ улар менән хаҡлы рәүештә ғорурланабыҙ һәм таланттарына һоҡланабыҙ. Һандуғастар көнләшерлек моңло тауышы менән күптәрҙе хисләндереп уйға һалған, һағышландырған йырсыбыҙ Зилара Вара ҡыҙы Бикбова (һүрәттә) тап шундайҙарҙың береһе.
Бар ғүмерен балаларға арнаны
07 марта 2014 йыл | Хаттар
Туғай ауылында (Үтәк ауыл советы) тыуып үҫкән, барлыҡ ғүмерен Имәндәш ауылында уҙғарған беҙҙең өсөн ғәзиздәрҙән-ғәзиз кешебеҙ - әсәйебеҙ Камила Шәрифулла ҡыҙы Сәғитованың яҡты
донъянан китеүенә 7 мартта 11 йыл булды.
донъянан китеүенә 7 мартта 11 йыл булды.


text:
Яңылыҡтар
Республикала капиталь ремонтҡа иғәнәләрҙе арттырыу күҙалланмай
Күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт үткәреүгә иғәнәләрҙе арттырыу күҙалланмай, тип хәбәр итә Башҡортостандың Төбәк операторы.
Бөгөнгә капиталь ремонтҡа минималь иғәнә – Волга буйы федераль округында иң түбәндәрҙең береһе. Ул алты ҡатҡа тиклемге йорттар өсөн 5,20 һум, алты ҡаттан бейегерәк йорттар өсөн 5,80 һум тәшкил итә.
Татарстанда һәм Пермь крайында был күрһәткес бөтә күп фатирлы йорттар өсөн дә бер үк – 5,85 һәм 8,28 һум.
Һамар өлкәһендә, йорттарҙың ҡатына ҡарап, капиталь ремонт өсөн түләү 5,45-тән алып 6,27 һумға тиклем тирбәлә.
Дөйөм алғанда, былтыр Башҡортостанда 1209 күп фатирлы йортҡа ремонт яһалған. Йыллыҡ план 1063 йорт тәшкил иткән. Шуларҙың 479-ы Өфөлә урынлашҡан.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
- Подробности
- Просмотров: 380
ЙЫЛЫЛЫҠ АЛМАШТЫРЫУ АППАРАТТАРЫ, нығыраҡ йылынған йылылыҡ биргестән аҙыраҡ йылынғанына йылылыҡ күсерә торған ҡоролмалар. Йылылыҡ биргестең төрө б‑са һауа‑, газ‑, шыйыҡлыҡ‑ һәм пар‑шыйыҡлыҡ, пар‑газ һәм газ‑һауа Й.а.а.; эшләү принцибы б‑са — регенератив (йылытыу майҙанының өҫтө сиратлап йылытыусы һәм йылытылыусы йылылыҡ биргес м‑н йыуыла), рекуператив (йылылыҡ биргестәр бер‑береһенән герметик рәүештә айырылған) һәм контактлы (эҫе һәм һалҡын йылылыҡ биргестәр ҡушыла) Й.а.а. айырыла. Төҙөлөшө б‑са әйләнеп тороусы матрицаһы һәм күсерелмәле каналдары булған регенераторҙарҙы, ҡаплама торбалы, пластинкалы, “торба эсендә торба” тибындағы рекуператорҙарҙы һ.б. айыралар. Рекуператив Й.а.а. (йылылыҡ алмаштырғыстар, йылытҡыстар, конденсаторҙар, парға әйләндергестәр, һыуытҡыстар һ.б.) киңерәк таралған. Й.а.а. химия һәм нефтехимия сәнәғәтендә, энергетикала, металлургияла, двигателдәр эшләүҙә һ.б. киң ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 90‑сы йй. ӨДАТУ‑ла газ турбиналы двигателдең яныу камераһына бирер алдынан һауаны йылытыу өсөн торбалы һәм пластинкалы Й.а.а. (В.А.Трушин), ӨДНТУ‑ла резервуарҙарҙа ҡуйы нефть продукттарын йылытыу өсөн аралаш Й.а.а. (Ф.Ф.Абузова, В.В.Репин), технологик ағымдарҙың йылылығын утилләштереү өсөн термосифонлы Й.а.а. (Т.Ә.Баҡыев һ.б.) проектлау ваҡытында иҫәпләү методикаһы эшләнә. 60‑сы йй. уртаһынан Й.а.а. “Нефтехиммаш”, “Салаватнефтемаш”, “Уралтехнострой‑Туймазыхиммаш” пр‑тиелары һ.б. етештерә.
В.А.Трушин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
ТӨҘӨЛӨШ ПРОИЗВОДСТВОҺЫ ТЕХНОЛОГИЯҺЫ, машиналар, механизмдар, яйланмалар, материалдар һәм изделиелар ҡулланып төҙөлөш продукцияһын (биналар һәм ҡоролмалар) булдырыу өсөн эш башҡарыу алымдары һәм ысулдары йыйылмаһы; был алымдарҙы һәм ысулдарҙы уйлап табыу һәм камиллаштырыу б‑са фән. Төҙөлөш объекттарының ойоштороу һәм Т.п.т. мәсьәләләре ингән проекттары ресурстарҙы һаҡлаусы технологияларҙың нормативтарына һәм талаптарына тап килергә тейеш. Башҡортостанда 20 б. 50‑се йй. башлап Т.п.т. һөҙөмтәлелеген арттырыу ш. иҫ. фундаменттарҙы камиллаштырыу, яңы тимер‑бетон конструкцияларҙы уйлап табыу һәм әҙерләү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла; 80‑се йй. башлап геотехника ысулдары файҙаланыла. 80‑се йй. Сәнәғәт төҙөлөшө ғилми‑тикшеренеү һәм конструкторлыҡ ин‑тында (ҡара: Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө комплексы институты) свайҙар һуғып индереүҙең башланғыс цикл конструкцияһын төҙөү ҡиммәтен төшөрөргә мөмкинлек биргән технологияһы эшләнә; технологик параметрҙарҙы баһалау өсөн ер тоҡомдарын зонд менән тикшереүҙең статик ысулы ҡулланыла. ӨДНТУ‑ла һаҡлаусы конструкцияларҙы йөҙләү (йөҙләү кирбесе), йылылыҡ үткәрмәүсе (пенополистирол) һәм терәк (кирбес йәки “Бессер” бетон блогы) ҡатламдарҙан (уларҙың ҡатылығын каркас һәм һәр ҡат кимәлендә ҡуйылған монолит тимер-бетон балдаҡтар тәьмин итә) һалыу технологияһы уйлап табыла; “Жилстройреконструкция” ЯАЙ м‑н берлектә йылылыҡ һәм тауыш үткәрмәүсе ҡаты быяла пластик бүлкәләре булған пенополистирол плиталарҙан яһалған алынмай торған ҡалыптарҙы файҙаланып торлаҡ биналарҙың монолит каркаслы конструкцияларын төҙөү технологияһы эшләнә (планда төрлө архитектура конфигурациялы аҙ һәм уртаса ҡатлы биналар өсөн ҡулланыла). Ҡыш бетонлау технологиялары (“термос”, “эҫе термос”) үҙләштерелә. Шулай уҡ ҡара: Төҙөлөш‑монтаж эштәре.
И.В.Федорцев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Борай районы
Борай районы (рус. Бураевский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Борай ауылы. Районда 25982 кеше йәшәй.
Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны — 1820 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 39,2; 1989 — 29,7; 1995 — 29,2. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — км²-ға 16 кеше. Күпселек башҡорттар, удмурттар һәм татарҙар йәшәй. Район үҙәге — Борай ауылы.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район территорияһында Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең һәм Түбәнге Ағиҙел уйһыулығының бер өлөшөн биләй, төньяҡ урман-дала ауыл хужалығы зонаһына инә. Климаты йылы, аҙ ғына ҡорораҡ. Тере Танып йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары йылға селтәрен тәшкил итә. Киң япраҡлы, ылыҫлы урмандар дөйөм майҙаны 17%-тан күберәген биләй, 81 % тирәһе — ауыл хужалығы ерҙәре. Ере көлһыу ҡара, һоро урман һәм туғай тупраҡлы.
Район территорияһы геотектоник йәһәттән Бөрө биләненә һәм Башҡортостан көмбәҙенең сиктәге зонаһына ҡарай. Нефть ятҡылыҡтары асылған (Борай, Касияр, Киҙгән һ.б.), шулай уҡ Әзәк, Борай, Баҙраҡ, Казанцево һәм Мулла балсыҡ, ҡом ятҡылыҡтары кирбес һуғыуға яраҡлы. Запасы — 2 млн м3. Салҡаҡ һәм Вострецово ауылы араһында дөйөм запасы 7,6 млн м3 булған Ҡара Яр һәм Меңле ҡомло-ҡырсынташ ятҡылыҡтары бар.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Етештереүҙең төп тармағы — ауыл хужалығы. Ул иген культуралары (яҙғы бойҙай, ужым арышы, ҡарабойҙай, борсаҡ), картуф үҫтереү, һөт-ит малсылығы һәм сусҡасылыҡ буйынса махсуслашҡан. Сәнәғәте ваҡ нефть промыслалары, сыр-май, ҡатнаш мал аҙығы з-дтары һәм ремонт-техника, ағас әҙерләү һәм эшкәртеү, төҙөлөш материалдары етештереү предприятиеларынан тора.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район терретироияһы аша Өфө—Яңауыл автомобиль юлы үтә. Ағиҙел йылғаһындағы Вострецово пристане республика йылға транспорты системаһына инә.
Соцаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Районда 63 дөйөм белем биреү мәктәбе шул иҫәптән 20 урта мәктәп, 34 дөйөм китапхана, 73 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. Тыуған яҡты өйрәнеү (Борай ауылы) һәм С. С. Вострецовтың мемориаль музейҙары эшләй.
Татар телендә «Алга» район гәзите сыға.
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Володина Октябрина Федоровна (10.09.1927) — Борай ауылының 1-се мәктәбендә 1949—1982 йылдарҙа эшләгән педагогик хеҙмәт ветераны, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
- Закиров Әхмәт Закир улы (19.03.1911—29.03.1988), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы яугир, гвардия лейтенанты (1944), Советтар Союзы Геройы (1944). Кәшкәләү ауылынан.
- Хәбисламов Вәсил Карам улы (15.08.1937) — үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа Борай музыка мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). (Абдулла ауылы) [1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Набиуллин Р. Б. История деревни Абдуллино. Сборник архивных документов, воспоминаний. — Салават: Издательство «Фобос», 2012. — 352 с. — ISBN 978-5-903334-42-1. (рус.) (Тикшерелгән 12 август 2017)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- История сёл и деревень
- Официальный сайт Администрации Бураевского района


text:
Илаһи моң эйәһеҠумыҙ уның ҡулында мөғжизәле рәүештә йәнләнә, оҫтаның виртуоз импровизациялауында тәбиғәттең һәр тын алышы, халыҡтың йөрәк тибеше, быуаттар ауазы сағыла, хатта тарих терелеп күҙ алдына баҫа, әйтерһең. Донъя кимәлендә танылыу тапҡан ҡумыҙсыны...
Китте гармунсы дуҫ...…Ергә моң илсеһе итеп ебәрелгән ине ул – Хөсәйен Ғәбит улы Юлдашбаев. Уның гармун тауышын бер генә ишеткәндәрҙә лә был исем көй булып сыңлар, моң булып һыҙылыр. Ерҙә үҙ илселек бурысын үтәп, меңәрләгән күңелдәрҙе биҙәп китте. Күктәр ҡыуанды, ҡара...
Бар ул, бар ул тылсым донъяла!Донъяла шундай мөғжизәсе кешеләр бар. Улар ысынбарлыҡтан саҡ ҡына юғарыраҡ торған кеүек миңә. Кешенең күңелендә нимә ятҡанын түгел, эске торошон тигеҙләй, киләсәген күҙаллай, һауығырға йүнәлеш бирә ала. Халыҡ имсеһе исемен алған Маргарита Зыя ҡыҙы...
Хыялдарҙың тотоп ялынанДилә бәләкәйҙән сәнғәткә мөкиббән. Бигерәк тә йырларға, шиғыр һөйләргә, үҙе ҡараған һинд киноларының актерҙары булып һөйләшергә ярата. Башҡалар ҡыланыштарымды күреп нимә уйлар, тигән оялыу, тартыныу уға бөтөнләй хас түгел. Үҙ донъяһында, үҙе күҙ...
«Үкенерлек түгел был ғүмер...»«Илгә дошман килгәндә ирҙәр менән бергә яу сапҡан сая, үткер, ҡыйыу башҡорт ҡыҙҙары, моғайын, ошолай булғандыр», – тип уйлап ҡуйҙым Ямал Шәкирйән ҡыҙы менән танышҡандан һуң. Һигеҙенсе тиҫтәһен ваҡлауға ҡарамаҫтан, булмышына һаман да элеккесә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 322
“НЕФТЕАВТОМАТИКА”, т ө б ә к - а р а А А Й. Нефть сығарыу, әҙерләү, ташыу объекттарын комплекслы автоматлаштырыу м‑н шөғөлләнә; сәнәғәттең нефтегаз һәм яҡын тармаҡтарын автоматлаштырыу һәм метрология йәһәтенән тәьмин итеү өсөн ҡорамалдар етештерә. Өфөлә урынлашҡан. Составына көйләү идаралыҡтары (Әлмәт, Нефтекама, Өфө) инә. Баш ғилми метрология үҙәге (Ҡазан), уҡыу үҙәге (Лениногорск ҡ.), Дзержинск, Мәскәү, Нягань, Омск ҡҡ. айырым бүлектәре бар. 2013 й. 1000‑дән ашыу кеше эшләгән. Продукцияһын ҡулланыусылар: БР һәм РФ‑тың, яҡын сит илдәрҙең нефть‑газ сығарыу пр‑тиелары. 1968 й. “Союзнефтеавтоматика” Бөтә Союз ПБ булараҡ нигеҙ һалына. 1985 й. алып “Н.” ҒПБ, 1993 й. хәҙ. статусын ала. 1970 й. алып “Н.” — РФ нефть сәнәғәте метрология хеҙмәтенең баш ойошмаһы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 232
УЧАЛЫ ТАУ‑МЕТАЛЛУРГИЯ ТЕХНИКУМЫ, 1959 й. Учалы р‑ны Бәләкәй Учалы ҡасабаһында (хәҙ. Учалы ҡ.) Баймаҡ тау‑металлургия техникумының (ҡара: Баймаҡ тау‑механика техникумы) филиалы булараҡ асыла, 1967 й. алып хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә. Уҡытыу көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: мәғлүмәт эшкәртеүҙең автоматлаштырылған системалары, файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын ер аҫтында үҙләштереү, хисаплау техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программалар м‑н тәьмин итеү, биналар һәм ҡоролмалар төҙөү, уларҙы эксплуатациялау, электр һәм электромеханика ҡорамалдарын техник эксплуатациялау һәм хеҙмәтләндереү, автомобиль транспортын техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, иҡтисад һәм бухгалтерия иҫәбе һ.б. 4 компьютер класы, китапханаһы, мед. пункты, методика кабинеттары, мәғлүмәт‑хисаплау үҙәге, уҡыу залы, мәғлүмәт технологиялары, автомобилдәрҙе техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау лаб. бар. 6 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2009), улар араһында И.Ә.Абдрахманов. Магнитогорск тау техник ун‑ты һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Н.Х.Ирмикимов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 475
“АРСКИЙ ТАШЫ”, ял базаһы. “Баштур” ЯАЙ составына инә. Белорет р‑нында, Белорет т. юл ст. көньяҡ-көнбайышҡа табан 11 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. буйында урынлашҡан. 1932 й. “А.т.” ял йорто булараҡ асыла, 1972 й. алып бөтә Рәсәй әһәмиәтендәге турбаза, 2002 й. хәҙ. статусын ала. 2 корпусы һәм йәйге коттедждары (240 урын), спорт залы, туристик ҡорамалдар һәм саңғы прокаты пункты, күңел асыу комплексы, медпункты, ашханаһы, мунсаһы бар (2010). Белорет р‑ны Новобельский (40 урын) һәм Шығай (40 урын, тау саңғыһы трассаһы бар) аа. туристик приюттары йыл әйләнәһенә эшләй. Велосипед, һыу, йәйәүле һәм саңғы походтары (ҡара: Туристик маршруттар), Белорет ҡ. экскурсиялар ойошторола. 1975 й. илдә тәүге тапҡыр “А.т.” базаһында ҡышын ат м‑н санала йөрөү һәм йәйге һыбайлы маршруттар асыла, улар б‑са күп көнлөк походтар ойошторола. 1985—91 йй. ҡаргиҙәрҙәрҙә походтар үткәрелә.
Тәрж. Р.Й.Мәхийәнова


text:
- Подробности
- Просмотров: 508
“АҠБУҘАТ”, Х.Ш.Заимов һәм А.Э.Спадавеккианың ш. уҡ исемле башҡ. эпосы мотивтары б‑са прологтан, 3 шаршауҙан торған операһы. 1942 й. яҙылған. Премьераһы 1942 й. 7 нояб. Опера һәм балет театрында уҙа (С.М.Мифтахов либреттоһы, дирижёры П.М.Славинский, реж. Б.Ғ.Имашев һәм В.А.Нелли, ҡуйыусы рәссамдары Ғ.Ш.Имашева һәм М.Н.Арыҫланов, хормейстеры Н.А.Болотов, балетм. Х.Ғ.Сафиуллин). Төп партияларҙа: Х.И.Ҡудашев (Һәүбән батыр), Б.Н.Вәлиева (Таңһылыу), Ғ.С.Хәбибуллин (Ҡәһҡәһә), М.Ғ.Сәлиғәскәрова (Нәркәс), М.Х.Хисмәтуллин (Шүлгән), Ш.В.Вәлиәхмәтова (Һомайғош), Ғ.З.Сөләймәнов (Мәсем хан), Х.Л.Ғәлимов (Тарауыл). Эпостың күп һанлы сюжет һыҙыҡтары араһынан операла Һәүбән батырҙың яуыз Мәсем ханға ҡаршы көрәшенә айырым иғтибар бирелә. “А.” урыҫ композиторҙарының әкиәти‑эпик опералары традициялары дауам ителә. Әҫәрҙең муз. теле тәьҫирлеге һәм образлылығы м‑н айырылып тора. Төп герой Һәүбән характеристикаһында марш, Нәркәс, Таңһылыу образдарының лейтмотивы сифатында оҙон көй мелодикаһыинтонациялары киң ҡулланылған. Муз. драматургия изгелек (ер өҫтө) һәм яуызлыҡ (һыу аҫты) образдарының ҡапма‑ҡаршылығына интонацион сфералар контрасында ҡоролған. “А.” 2‑се редакцияһының премьераһы 1957 й. 31 дек. БДОБТ сәхнәһендә үтә (Мифтахов һәм Ҡ.Даян либреттоһы, дирижёры Н.Ғ.Сабитов, реж. Хисмәтуллин, ҡуйыусы рәссамы Арыҫланов, хормейстеры А.Г.Тихомиров, балетм. Ф.Ә.Ғәскәров). Төп партияларҙа: Ш.З.Ҡолбарисов (Һәүбән батыр), Вәлиева (Таңһылыу), Хәбибуллин (Ҡәһҡәһә), Сәлиғәскәрова (Нәркәс), С.Г.Русинов (Шүлгән), И.А.Муромцев (Мәсем хан), С.Д.Хөснийәров (Тарауыл). 1994 й. 25 нояб. Заимовтың 80 йәшенә арналған юбилей кисәһендә опера концерт вариантында башҡарыла (дирижёры В.И.Платонов, реж. Р.А.Вәлиуллин).
Әҙәб.: Музыкальная культура автономных республик РСФСР. М., 1957; Атанова Л.П. Халик Заимов. Уфа, 1967; История музыки народов СССР. В 5 т. Т.З. М., 1972.
Г.С.Галина
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Ғаилә ул – мөхәббәт, Ғаилә ул – шатлыҡ, Ғаилә ул – изгелек һәм мәрхәмәтлек, Ғаилә ул – бер-береңде аңлау һәм ышаныс, Ғаилә – ул балалар! Ә барыһы бергә ул – БӘХЕТ! Ғаилә – тәү ҡарамаҡҡа йәмғиәттең ябай ғына бер күҙәнәге. Әммә был төшөнсә артында кешенең шәхси бәхете һәм тулы ҡанлы матур тормошо хаҡындағы хыялдары ята. …
Continue reading ‘Туғанлы кеше – бәхетле кеше’ »
Искәндәр, Исмәғил, Зөлхизә, Зөләйха… Исемдәре ниндәй матур! Бер туғандар улар. Алла бирһә, ҙурайып, үҙ тормоштарын ҡорһалар, ярҙамлашып, бер-береһенә терәк булышып, донъя көтәсәктәр. Ә әлегә Юлиә һәм Ирек Ғәлиевтәрҙең матур ғаиләһендә атай-әсәйҙәренең бәхете, шатлығы булып, ҡанат нығыталар. Ғаилә башлығы Ирек Хөрмәтулла улы – Йылайыр районының Һултантимер ауылынан, ә Юлиә Рәйес ҡыҙы – Ейәнсура районының Үтәғол ауылынан. …
Continue reading ‘Алма ағасынан алыҫ төшмәй’ »
Бәхет… Нимә ул? Ошо биш хәрефтән торған һүҙҙе һәр кем үҙенсә аңлай. Берәүҙәр аҡсаһы, байлығы булһа, үҙҙәрен бәхетле итеп тоя. Нимә генә тимә, уны ғаиләһеҙ күҙ алдына килтереүе ҡыйын. Атай-әсәйеңдең һау-сәләмәт булыуы, туғандарыңдың имен йәшәүе – бына ошо ул ысын мәғәнәһендә бәхет.
Беҙҙең ғаиләбеҙҙә биш кеше: уңған атайым, егәрле әсәйем, яғымлы апайым, тоғро ағайым һәм мин. Уларҙың барыһын да яратам. Атай-әсәйем – ябай ауыл кешеләре, икеһе лә – ишле ғаиләнән. Олатайым да, өләсәйем дә күп йылдар, Аллаға шөкөр, һау-сәләмәт, татыу ғүмер итә. Йортобоҙҙа наҙ, һөйөү генә йәшәй. Атайым ҡул эшенә бик оҫта. Үҙен балта оҫтаһы, тип маҡтар …
Continue reading ‘Яратҡан йолаларыбыҙ бар’ »
Ғаиләм – минең ҡәлғәм, ә уның ныҡлығы – әсәйем Миңзәлә һәм атайым Хәлит Боҫҡоновтар. Беҙҙең тамағыбыҙ туҡ, өҫтөбөҙ бөтөн булһын өсөн атайым хужалығыбыҙҙа күп итеп мал үрсетә, тәрбиәләй, өй янында ҙур баҡса тота. Әсәйем табышты әрәм итмәй, төрлө аҙыҡтар әҙерләй.
Мин үҙемде бик бай кеше итеп һанайым. Ни өсөнмө? Яуап бик ябай ғына: атай-әсәйем, өләсәйем менән ҡартатайым ғына түгел, ҡарт ҡартатайым менән ҡарт өләсәйем дә бар. Улар өләсәйемдең атаһы менән әсәһе – Ғәфирә Сәйфулла ҡыҙы менән Өпөлхаҡ Абдулхаҡ улы Сәлиховтар. Быйыл 21 ғинуарҙа бергә йәшәй башлауҙарына 60 йыл тулды.
Беҙҙә татыу, матур йәшәүсе ғаиләләр күп. Улар һәр яҡтан ауылдаштарыбыҙға өлгө булып тора. Һоҡланғыс итеп донъя көтәләр, кәртә тултырып мал-тыуар аҫрайҙар. Шундайҙарҙың береһе – Фәүзилә һәм Әсғәт Ихсановтар.
Мәктәбебеҙҙә эшләп килгән «Һомай» түңәрәге ағзалары «Исем туйы» йолаһын сәхнәләштерҙе. Уға әҙерләнгәндә халҡыбыҙҙың борон исем ҡушыуға яуаплы ҡарағанын белдем. Ата-әсәләр бөтәһен дә алдан уйлап, кәңәшләшеп хәл иткән.
Атай, һинең тыйнаҡ йылмайыуың, Сабырлығың, тыныс аҡылың Бәләкәйҙән миңә терәк булды, Һин булғанға бөгөн аҡ юлым.
Оҙаҡ йылдар бергә татыу ғүмер кисереп йәшәү бәхете һәр кемгә лә тәтемәй. Һүҙем оло тормош юлы үткән, әлеге көндә лә бер-береһенә шаяртып, яғымлы һүҙҙәр менән генә өндәшеүсе һөйкөмлө парҙар – ҡәҙерле олатайым менән өләсәйем Бибинур һәм Ғәйнетдин Алтынбаевтар хаҡында. Улар әле Бөрйән районы Байназар ауылында 60 йыл бергә ғүмер итеп, гәүһәр туйҙарын туйлап, гөрләтеп йәшәп …
Continue reading ‘Бәхетле ҡартлыҡ сере’ »


text:
«Салауат Юлаев»тың бындай хәлгә ҡалғаны юҡ ине. Еңелеүҙәр күбәйеп китте. Командала тәртип тә, берҙәмлек тә юҡ кеүек. Быға һаҡсыбыҙ Захар Арзамасцевтың асыҡтан-асыҡ баш тренерыбыҙ менән генераль менеджерыбыҙҙы тәнҡитләүе дәлил булып тора.
Ысынлап та, ни булған юлаевсыларға? Ҡасан ғына һәйбәт уйнап китерҙәр? Ныҡ аптыраталар…
Бына әле Татарстанда сираттағы ике уйынын үткәрҙеләр. Түбәнге Камала «Нефтехимик»тан отолдоҡ – 2:3. Тағы ла мәрәй юғалттыҡ инде.
Ә Ҡазанда «Аҡ Барс» менән нисек булыр? Был юлы ла ҡыйратылырбыҙмы? Көйәрмәндәр түҙемһеҙләнеп көттө алышты.
Уйын «Аҡ Барс»тың өҫтөнлөгө менән үтһә лә, юлаевсылар юғалып ҡалманы. Айырыуса ҡапҡасыбыҙ Бен Скривенсҡа маҡтау һүҙҙәре әйтке килә. Ышаныслы торҙо, күп тапҡыр ҡотҡарҙы. Үҙ ҡапҡаһына бер гол да үткәрмәне.
Шуныһы ҡыуаныслы: беҙҙекеләр 1:0 иҫәбенә еңеп ҡайтты. Берҙән-бер голды һөжүм итеүсебеҙ Антон Бурдасов индерҙе.
Хәҙер юлаевсыларҙы Өфөлә һынау көтә. Беҙгә «Динамо» (Минск) килә. Был уйында ла еңергә кәрәк инде. Һынатмағыҙ, юлаевсылар! Көйәрмәндәр һеҙгә ышана.
М. КӨЙӘРМӘНОВ.