text:
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Этау штормы сәбәпле Японияның көнсығышын һыу баҫҡан. Даими йәшәгән урынынан 100 мең кеше күсерелгән. Күп кеше хәбәрһеҙ юғалған. Фукусима атом электр станцияһы ла һыу аҫтында ҡалған. Экологтар һыу менән бергә океанға радиоактив матдәләр ағыуына борсолоу белдерә.
Дания менән Германия араһында тимер юл бәйләнеше ваҡытлыса туҡтатылған. Мигранттар Швецияға китеп барған поездарҙан төшөргә баш тартҡас ошондай ҡарар ҡабул ителгән.Әле Данияла ҡасаҡтарға бәйле хәл бик ҡатмарлы булып ҡала. Һуңғы 4 көндә генә был илгә мең мигрант килгән.
Монблан ике йылда 1 метр 30 сантиметрға түбәнәйгән. Һуңғы тикшереүҙәргә ҡарағанда, Европаның иң бейек нөктәһе 4 мең 808 метр. Тауҙың бейеклеге яуған ҡарға бәйле. Ҡар күберәк яуып, ел яйыраҡ иҫкән һайын Монблан юғарыраҡ.
Рәсәйҙә хәрби роботтар һынау үтте. Рәсәйҙең вице-премьеры Дмитрий Рогозин социаль селтәрҙә үҙе был видео менән бүлешкән. Ике хәрби робот сәпте тадып уға ҡарата ут аса.
Хәбәрҙәр
Өфө аэропортына кемдең исеме бирелер?
Бөгөн Башҡортостан дәүләт телерадиокомпания медиа үҙәгендә Башҡортостан Йәмәғәт палатаһының Өфө аэропортына исем биреүе буйынса матбуғат осрашыуы үтте. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостандың баш ҡалаһы аэропорты Салауат Юлаев, Сергей Довлатов, Мостай Кәрим, Рудольф Нуриев, Сергей Аксаковтың исемен...
Өфөлә рус теленең киләсәге хәл ителә
Бөгөн Өфөлә Рәсәй рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары Рус теленең Рәсәй һәм унан башҡа төбәктәрҙә ҡулланышы тураһында фекер алыша. Башҡортостандың башҡалаһына Рәсәйҙең 76 төбәге һәм сит илдәрҙән 400 делегат килде. Рәсәйҙең рус теле уҡытыусылары йәмғиәте форумы ике йылға бер тапҡыр...
Умартасылар өсөн йөк ташыусы машина
Башҡорт Дәүләт аграр университетының механика факультеты студенттары умартасылар өсөн йөк ташыусы машина уйлап сығарған. Был ҡоролма бал ҡорттарына зыян килтермәйенсә генә, умарталарҙы бер урындан икенсе урынға күсереү өсөн яраҡлаштырылған.
Ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарына ҡағылышлы яңы ҡанун үҙ көсөнә инә
2019-сы йылдың 1-се ғинуарынан ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарына ҡағылышлы яңы ҡанун үҙ көсөнә инә. Уға ярашлы, сүп-сар менән эшләү тәртибенә ҙур үҙгәрештәр индерелә. Мәҫәлән, быйыл Башҡортостан 5 зонаға бүленде һәм төбәк операторҙары һайлап алынды. Улар көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу, уларҙы сорттарға айырыу...
Өфө районының Светлая ауылында юл буласаҡ
Беҙҙең телеканалда сыҡҡан видеосюжеттан һуң, район хакимиәтендә ошондай вәғәҙә бирҙеләр. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Светлая ауылында йәшәүселәр юлдарҙың насар булыуынан яфалана. Бигерәк тә, уҡыусыларға күләүектәр гиҙеп, бысраҡ ярып мәктәпкә йөрөргә тура килә. Шулай уҡ, ауылда хаҡлы ялдағылар, йәш балалы...
Тәлғәт Тажетдин 70 йәшлек байрамын билдәләй
Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин бөгөн үҙенең 70 йәшлек күркәм байрамын билдәләй. Быйыл Рәсәй мосолмандары Диниә назараты ойошторолоуға 230 йыл тула. Сараға илдең төрлө төбәктәренән ҡунаҡтар, 20-нән ашыу мөфтиәттән вәкилдәр килеүе көтөлә.
Радий Хәбиров Башҡортостан башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнде
Рөстәм Хәмитов ваҡытынан алда вазифаһынан китеү тураһында белдерҙе һәм халыҡҡа мөрәжәғәт итте.Рәсәй Президенты Владимир Путин указы менән Радий Фәрит улы Хәбиров Башҡортостан башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнде. Радий Хәбиров 1964 йылдың 20 мартында Ишембай районы Һайран ауылында тыуған...
Өфө аэропортына исем һайлайбыҙ
Иртәгә Башҡортостан дәүләт телерадиокомпания медиа үҙәгендә Башҡортостан Йәмәғәт палатаһының Өфө аэропортына исем биреүе буйынса йыйылыш үтәсәк. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостандың баш ҡалаһы аэропорты Салауат Юлаев, Сергей Довлатов, Мостай Кәрим, Рудольф Нуриев, Сергей Аксаковтың исемен алыуы...
Яҡты һәм киң кластар
Нуғай ҡасабаһында урынлашҡан 147-се мәктәптең икенсе сираты файҙаланыуға тапшырылды. Хәҙер башланғыс кластар өсөн тәғәйенләнгән бинала 500 бала белем алыу мөкинлегенә эйә. Бында балалар баҡсаһы ла буласаҡ. Быға тиклем башланғыс класс уҡыусылары иҫке бинала белем алған. Ә ҡайһы берҙәрен ата-әсәләр...
“Сәйәхәтсе һуҡмағы” “Минең Рәсәй” конкурсы еңеүсеһе
“Алтын көҙ” күргәҙмәһе егерменсе йыл рәттән үтә. Уның сиктәрендә “Минең Рәсәй” журналистар конкурсы еңеүселәре лә бүләкләнә. Быйыл улар араһында беҙҙең каналдың милли тапшырыуҙар бүлеге лә бар. Ике меңгә яҡын эш араһынан башҡорт телендә эфирға сыҡҡан “Сәйәхәтсе һуҡмағы” рубрикаһы “йолалар һәм...
«Алтын көҙ» форумы
Башҡортостандыҡ ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәренә «Алтын көҙ» форумы яңы мөмкинлектәр бирә. Мәскәүҙәге күргәҙмәнең республика өсөн тәүге һөҙөмтәһе лә бар. Башҡортостан Мари Эл менән малсылыҡ тармағында хеҙмәттәшлек итәсәк. Был проект беҙҙең төбәктә кәзә үрсетеүҙе күҙаллай. Уртаҡ...
Минең республикам
Республика көнөн билдәләү сиктәрендә, «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы» һәм яҡташтар берлеге ,,Минең республикам,, тип исемләнгән милли квест ойошторҙо. Сарала республиканың төрлө уҡыу йорттарында белем алған йөҙгә яҡын студент ҡатнашты. Квест Башҡортостан тарихына һәм башҡорт халҡы мәҙәниәтенә...
Бөгөн республика көнө!
Башҡортостан иҡтисады тотороҡло үҫешә, төбәк тулайым продукт етештереү күләме триллион ярым һум. Сәнәғәт предприятиелары етештереү кимәлен арттыра, ауыл хужалығы яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә. Башҡортостан төп дәүләт байрамын уңышлы хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм күтәренке кәйеф менән ҡаршылай. Республика...
Өфөлә бала һәләттәрен үҫтереү үҙәге асылды
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты майҙанында ойошторолған үҙәк беренсе һанлы ятаҡта урынлашҡан. Ҡыуанырға, көлөргә, уҫалланырға, ҡурҡыныс булырға – ҡыҫҡаһы туйғансы ҡыланырға. Үҙәктең театр студияһында балалар уйнай һәм уйындар аша үҙҙәренең һәләттәрен аса.Һәр...
Яңы фельдшер-акушерлыҡ пункты асылды
Ишебай районының Йәнырыҫ ауылында республика көнө алдынан яңы фельдшер-акушерлыҡ пункты асылды. Быны ауылдаштарына ағалы-ҡустылы Ниғәмәтуллиндар йылдар буйы “Трудовик” колхозында эшләгән әсәләре Сәүиә Нуриәхмәт ҡыҙы иҫтәлегәнә төҙөгән. Хәҙер Йәнырыҫ ауылы халҡы заманса, заман талаптарына яуап...
Республика көнө алдынан Өфөлә беренсе лицей йорт туйланы
Уҡыусыларҙың шатлығын республика башлығы Рөстәм Хәмитов уртаҡлашты. Башҡаланың беренсе урта мәктәбе Мостай Кәрим урамындағы бинаны 1968 йылдан биләй. Әлегә тиклем уҡыу йортонда алты йөҙгә яҡын бала белем алһа, яңыртылған мәктәп 775 уҡыусыға иҫәпләнгән. 20-се быуаттың 20-се йылында асылған мәктәптең...
Салауат Юлаев премияһы лауреаттары билдәле булды
Республика башлығы Рөстәм Хәмитов әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһын тапшырыу тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы. Быйыл был абруйлы наградаға «Ғәмәл дәфтәре» шиғырҙар һәм поэмалар китабы өсөн яҙыусы, «Ағиҙел» әҙәби-нәфис һәм публицистик журналының...
Хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары тапшырылды
Республика көнө алдынан традиция буйынса бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградаларын тапшырыу тантанаһы үтте. Рөстәм Хәмитов бүләкләнеүселәрҙе тәбрикләп “Рәсәйҙә уңышлы субьекттар исемлегендә алдынғы урында килгән Башҡортостан артабан да йылдам үҫешер”, тигән ышаныс белдерҙе....
Республика төп тантанаһын билдәләргә әҙерләнә
Ошо уңайҙан байрам саралары киң күләмдә ойошторола. 11-се октябрҙә халыҡ байрамдары һәр ҡала һәм районда үтә. Өфө урамдары һәм майҙандары, район үҙәктәре тантаналы биҙәлеш аласаҡ.
Башҡорт көйҙәренә өҙә баҫа бит
Беҙҙең телеканалдағы Онлайн хәбәрсе рубрикаһы телевизор ҡараусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Халыҡ хәбәрселәре үҙҙәренең ҡыҙыҡлы видеолары менән әүҙем уртаҡлаша. Ошондай ҡыҙыҡлы видеоларҙың береһен ҡарағыҙ. Онлайн хәбәрсе рубрикаһы авторы Ғәзиз Лоҡманов яңы тапшырыу әҙерләй. Ул кесаҙна “...
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһының быйылғы лауреаттары бүләкләнде
Бөгөн башҡортостандағы иң абруйлы наградаларҙың береһе-республика хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһының быйылғы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы үтте. 100-шәр мең һумлыҡ аҡсалата бүләк өс кешегә тапшырылды. Хәбәрсебеҙ ғәлимйән Ибәтуллин беҙҙең студия менән тура бәйләнешкә сыға.
Башҡорт балы брендын донъяға нисек танытырға?
Варатоз һәм башҡа төрлө йоғошло ауырыуҙарҙан бал ҡорттарын нисек һаҡларға, башҡорт балы брендын донъяға нисек танытырға? Ошо көндәрҙә Архангел районында уҙған умартасылар семинар-кәңәшмәһендә был хаҡта фекер алыштылар. Ишембай районы Смаҡай ауылынан килгән Илгиз Шәнгәрәев умартасылыҡ менән...
Өфө аэропортына исем биреү өсөн тауыш биреү иғлан ителә
Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы Өфө аэропортына исем биреү өсөн тауыш биреү иғлан итә. Башҡортостандың баш ҡалаһы аэропорты Салауат Юлаев, Сергей Довлатов, Мостай Кәрим, Рудольф Нуриев, Сергей Аксаковтың исемен алыуы мөмкин. Һорау алыуға 20 меңгә яҡын ирекмән йәлеп ителә. Тауыш биреү 15...
Күләүектәр гиҙеп, бысраҡ ярып
Уҡыусыларҙың белем тауына үрләү юлы шулай башлана. Республика ауылдарында юлдарҙың насар, йәки бөтөнләй булмауы һаман да көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. Башҡа балалар кеүек Өфө районының Светлая ауылында йәшәүсе малай-ҡыҙҙар ҙур-ҙур күләүектәргә шатланмай. Көҙ етеү менән уларға ыҙаланып, мәктәпкә...
Янғын һүндереү бүлектәренә махсус техника тапшырылды
Бөгөн ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығы республиканың төрлө райондарының янғын һүндереү бүлектәренә махсус техника тапшырҙы. Йыл аҙағына тиклем район һәм ҡалаларға тағы ла алтмышҡа яҡын тағылмалы янғын һүндереү техникаһын тапшырыу ҡаралған.
Көслө дауыл ағастарҙы ауҙарған
Республиканың ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығы бөгөн дә көслө ел сығыу ихтималлығы тураһында иҫкәртә. Елдең тиҙлеге секундына 20-22 метрға етеүе ихтимал. Кисә Өфөнөң Черниковка биҫтәһендә Комаров һәм Калинин урамдарында кешеләр өҫтөнә ағас ауған. Ҡатын дауаханаға барыуҙан баш тартҡан, ә бына...
Егет ниңә ҡыҙға ҡул күтәргән?
Өфөлә күңел асыу комплекстарының береһендә егет һөйгән йәренең әхирәтен туҡмаған. Был хәлде видеокүҙәтеү камераһы яҙҙырып алған. Зыян күргән ҡыҙ һөйләүенсә, ул әхирәте менән кискеһен күңел асыу комплексына бара. Шул ваҡытта әхирәтенең элекке йөрөгән егете шылтыратып, үҙ-ара мөнәсәбәтен асыҡларға...
Ҡулын юғалтһа ла, ул үҙ-үҙенә ышанысын юғалтмай
Өфө егете Максим Майоров ҡаяға үрмәләү буйынса донъя чемпионатында яңы ғына еңеү яулап ҡайтты. Өҫтәүенә, спортсы мөмкинлектәре сикләнгән балалар менән шөғөлләнә. Был кешеләргә ҡарап, мөмкинлектәре сикләнгән, тип әйтеүе лә ҡыйын, киреһенсә, ҡыйыулыҡтарына иҫ китеп, сикһеҙ мөмкинлектәрен күрәһең....
Цифраны тоҡандыр акцияһына йомғаҡ яһалды
Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы РТРС менән берлектә Тәтешле районы Үрге Тәтешле ауылында “Цифраны тоҡандыр” акцияһына йомғаҡ яһаны. Үрге Тәтешле ауылында урынлашҡан “Ҡайынҡай” балалар баҡсаһы хәҙер цифралы телевизорлы булды. “Башҡортостан” дәүләт телерадиокомпанияһы РТРС компанияһы...
Йылайыр районы үҙәгендә яңы янғын һүндереү депоһы асылды
Ул Республиканың янғын һүндереү һәм ҡотҡарыу көстәрен үҫтереү стратегияһы сиктәрендә төҙөлә. Йылайыр был программаға иң беренселәрҙән индерелә. Сөнки райондағы элекке янғын һүндереү бинаһы үткән быуаттың 20-се йылдарында төҙөлгән. Башҡортостан хөкүмәте йыл аҙағына тиклем Баймаҡ һәм Белорет...
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 248
ФӘТТӘХЕТДИНОВ Спартак Ғабдрахман улы (6.10.1932, Мейәс ҡ. — 13.12.1994, Өфө), геолог. Геол.‑минералогия ф. канд. (1973). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1981). МДУ‑ны тамамлағандан һуң (1954) Геология ин‑тында (өҙөклөктәр м‑н) эшләй: 1961 й. башлап һәм 1969 й. — ғилми секретарь, 1966—68 йй. дир. вазифаһын башҡарыусы, 1991 й. алып палеовулканология һәм металлогения лаб. төп ғилми хеҙм‑ре. 1971 й. башлап СССР ФА УрБ БФҮ Президиумында: ғилми секретарь, 1989 й. алып баш ғилми секретарь. Фәнни эшмәкәрлеге Көнсығыш Европа платформаһының көньяҡ‑көнсығыш сите, Урал алды бөгөлө, Көньяҡ Уралдың алғы йыйырсыҡтары тектоникаһын һәм геол. үҫеше тарихын тикшереүгә; геоканцерологияға арналған. Ф. тарафынан Ҡариҙел һәм Ағиҙел йй. басс. нефтле һәм газлы районының геол. төҙөлөшө үҙенсәлектәре, Асы минераль һыу сығанаҡтары районының гидрогеологик һәм геохимик характеристикалары, Янғантауҙа термаль күренештәрҙең сәбәптәре өйрәнелгән. Ул БР‑ҙың онкогеологик карталарын төҙөгән, юғары хәүефтең геол. формацияларын асыҡлаған. 40‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Ассы — лечебная местность Республики Башкортостан. Уфа, 1999 (авторҙ.).
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 509
ИКЕ ҠАНАТЛЫЛАР (Diptera), бөжәктәр отряды. 150 ғаиләһе, 100 меңдән ашыу төрө билдәле. БР‑ҙа 500‑ҙән ашыу төрө бар. Башының, мыйығының төҙөлөшө, пупарийҙың (көплө ҡорттоң ҡаты көбөһө) барлығы йәки юҡлығы б‑са И.ҡ. 3 ярым отрядҡа бүләләр: оҙон мыйыҡлылар, йәки серәкәйҙәр (галлицалар, бәшмәк серәкәйҙәре, оҙонаяҡтар, һыу серәкәйҙәре, еүеш бөжәктәр һ.б. ғаиләләре); ҡыҫҡа мыйыҡлы йомро йөйлөләр (яр себендәре, ҡуңыҙҙар, ҡыяҡ себендәре, каллифоридтар, йәки емтек себендәре, ҡан һурғыстар һ.б. ғаиләләре) һәм тура йөйлөләр (бызылдаҡтар, йәшелкәстәр, типкес себендәр, күгәүендәр һ.б. ғаиләләре). И.ҡ. ер (алғы) пар ярылы, үҫешкән, урта өлөшөндә киңәйгән һәм төбөндә нәҙегәйгән ҡанаты була; икенсе пары ҡыҫҡа бызылдаҡтар булып үҙгәргән. Башы йомро, хәрәкәтсән, ҙур фасеткалы күҙе бар. Мыйығы (антеннаһы) башының маңлай өлөшөндә урынлашҡан. Ауыҙ аппараты сәнсеүсе-һурыусы йәки ялаусы. Ҡорһағы сегменттарҙан тора, инә заттарҙа һуңғы сегмент — эскә тартылып торған йомортҡа һалғыс, ата заттарҙа — копулятив аппарат. Аяҡтары йөрөү өсөн, тәпәйҙәре ике тырнағы булған 5 быуынтыҡлы. Үҫеше тулы әүерелешле. Йомортҡаларын үҫемлектәргә, хайуандарҙың йөн япмаһына, тупраҡ, һыу өҫтөнә һ.б. һала. Балағорттары селәүсен һымаҡ, сәнскеләр, төктәр м‑н ҡапланған, һирәгерәк шыма, аяҡһыҙ, ҡыҫҡа мыйыҡлы йомро йөйлөләрҙең башы айырылмай. Көплө ҡорттары ирекле (асыҡ), ҡайһы берҙә хәрәкәтсән, йомро йөйлө И.ҡ. — пупарийҙа. Йылына 3—4 быуын бирә. Балағорттар, көплө ҡорттар һәм оло заттар ҡышлай. Иртә яҙҙан көҙгә тиклем оса. Күпселек И.ҡ. оло заттары — тат, һеркә, үҫемлектәрҙең һуты; йыртҡыстар (типкес себендәр, һыу серәкәйҙәре) — бөжәктәр м‑н; ҡашҡа себендәр, ҡан һурғыстар, ләпәкәй себендәр, ысын серәкәйҙәр, күгәүендәр умыртҡалыларҙың ҡаны м‑н туҡлана; бабочницалар, галлицалар, һыу серәкәйҙәре һәм бөгөлсәндәр туҡланмай. И.ҡ. алағорттары үҫемлектәрҙең серегән ҡалдығы, емтек м‑н туҡлана, үҫемлектәрҙең туҡымаларында һәм имеҙеүселәрҙең, ҡоштарҙың, бөжәктәрҙең һ.б. тәнендә паразит булып йәшәй. Күпселек И.ҡ. сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндерә. Һыу серәкәйҙәренең балағорттары — балыҡтар һәм һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ. Серәкәйҙәр, себендәр, ҡан һурғыстар, күгәүендәр һ.б. кеше һәм хайуан ауырыуҙарын (тапма, туляремия, түләмә һ.б.) тыуҙырыусыларҙы тарата. Байтаҡ И.ҡ. — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары (кәбеҫтә, һуған, сөгөлдөр себендәре, ужым һәм иген себендәре, галлицалар, ҡайһы бер ҡуңыҙҙар һ.б.) һәм кеше, .х. малдары паразиттары (тире аҫты, ашҡаҙан, танау бөгөлсәндәре, тапма серәкәйҙәре).
Р.К.Степанова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 227
СОЦИАЛЬ АУЫРЫУҘАР, с о ц и а л ь м ә ғ ә н ә г ә э й ә б у л ғ а н а у ы р ы у ҙ а р, кешегә насар соц.‑иҡт. факторҙар (халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйеүе, эшһеҙлек, һуғыштар һ.б.) тәьҫир итеүе арҡаһында барлыҡҡа килә һәм тарала. С.а. күрһәткесе йәмғиәттең иҡт. һәм соц. үҫеш кимәлен күрһәтә, уртаса ғүмер оҙонлоғона туранан‑тура йоғонто яһай. 20 б. 20‑се йй. уртаһына тиклем Өфө губ. туберкулёз, венерик ауырыуҙар (сифилис, гонорея һ.б.), алкоголизм, рахит, гиповитаминоз һ.б. тарала. Революциянан (1917) һуңғы осорҙа һәм 90‑сы йй. башына тиклем СССР‑ҙа, ш. иҫ.__ Башҡортостанда, С.а. күрһәткесе түбән була, быға йәшәү минимумын арттырыу, хеҙмәт һәм көнкүреш шарттарын, мед. хеҙмәтләндереүе сифатын яҡшыртыу, атап әйткәндә, халыҡҡа дөйөм диспансерлаштырыу үткәреү һ.б. булышлыҡ итә. 90‑сы йй. сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм иҡт. көрсөк халыҡ тормошоноң насарайыуына, һөнәри перспективаларҙың кәмеүенә, соц. бәйләнештәрҙең өҙөлөүенә килтерә, был хәл халыҡтың күпселек өлөшөнөң психологик һәм соц. яраҡлаша алмауына, психика һәм тәртип ҡаҡшауына (алкоголизм, наркомания һәм токсикоманияны индереп), туберкулёз, енси юл аша тапшырылған, ВИЧ‑инфекция, күпләп ағыуланыу (башлыса алкоголь суррогаттары м‑н) һ.б. ауырыуҙар кимәленең артыуына сәбәпсе була. БР‑ҙа Граждандар һаулығын һаҡлау кодексы (1993), халыҡ һаулығын һаҡлау һәм соц. яҡлау б‑са маҡсатлы программалар (1995 й. алып) эшләй. Шулай уҡ ҡара: Һаулыҡ һаҡлау, Сәләмәт йәшәү рәүеше, Халыҡ һаулығы.
Н.Х.Шәрәфетдинова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
СМОРОДИНЦЕВ Анатолий Александрович [6.4.1901, Өфө губ. Бөрө өйәҙе Асҡын а. (БР‑ҙың Асҡын р‑ны) — 6.8.1986, Ленинград], вирусолог, иммунолог. СССР‑ҙың Мед. ФА акад. (1966). Томск ун‑тын тамамлағандан һуң (1923) Томск бактериология ин‑тында эшләгән. 1926 й. алып Ленинградта: Әсәлек йорто‑ин‑тының, 1932—38 йй. Л.Пастер ис. Эпидемиология һәм микробиол. ин‑тының, 1946—67 йй. Эксперименталь мед. ин‑тының бүлек мөдире, 1967 й. башлап Бөтә Союз грипп ҒТИ‑нда: ойоштороусы һәм дир., 1972 й. — бүлек мөдире. 1938—45 йй. Бөтә Союз эксперименталь мед. ин‑тында (Мәскәү) бүлек мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге вирустарға ҡаршы иммунитет механизмын, вируслы ауырыуҙарҙың этиологияһын, эпидемиологияһын, патогенезын өйрәнеүгә, уларҙың лаб. диагностикаһы һәм вакцинопрофилактикаһы ысулдарын эшләүгә арналған. С. ҡатнашлығында грипп, талпан энцефалиты, ҡыҙылса, эпедемик паротит һ.б. ауырыуҙарға ҡаршы вакциналар эшләнгән, полиомиелитҡа ҡаршы тере Сэбин вакцинаһын ҡулланыуҙың хәүефһеҙлеге һәм һөҙөмтәлелеге нигеҙләнгән. 400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Сталин (1941) һәм Ленин (1963) пр. лауреаты. Ленин (1971, 1986), Халыҡтар дуҫлығы (1981), “Почёт Билдәһе” (1943) орд. м‑н бүләкләнгән.
Х е ҙ м.: Грипп. Л., 1961 (авторҙ.); Вирусные геморрагические лихорадки. Л., 1963 (авторҙ.).
А.М.Пушкарёв
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Илл.: А.А.Смородинцев
СМОРОДИНЦЕВ Анатолий Александрович [6.4.1901, Өфө губ. Бөрө өйәҙе Асҡын а. (БР‑ҙың Асҡын р‑ны) — 6.8.1986, Ленинград], вирусолог, иммунолог. СССР‑ҙың Мед. ФА акад. (1966). Томск ун‑тын тамамлағандан һуң (1923) Томск бактериология ин‑тында эшләгән. 1926 й. алып Ленинградта: Әсәлек йорто‑ин‑тының, 1932—38 йй. Л.Пастер ис. Эпидемиология һәм микробиол. ин‑тының, 1946—67 йй. Эксперименталь мед. ин‑тының бүлек мөдире, 1967 й. башлап Бөтә Союз грипп ҒТИ‑нда: ойоштороусы һәм дир., 1972 й. — бүлек мөдире. 1938—45 йй. Бөтә Союз эксперименталь мед. ин‑тында (Мәскәү) бүлек мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге вирустарға ҡаршы иммунитет механизмын, вируслы ауырыуҙарҙың этиологияһын, эпидемиологияһын, патогенезын өйрәнеүгә, уларҙың лаб. диагностикаһы һәм вакцинопрофилактикаһы ысулдарын эшләүгә арналған. С. ҡатнашлығында грипп, талпан энцефалиты, ҡыҙылса, эпедемик паротит һ.б. ауырыуҙарға ҡаршы вакциналар эшләнгән, полиомиелитҡа ҡаршы тере Сэбин вакцинаһын ҡулланыуҙың хәүефһеҙлеге һәм һөҙөмтәлелеге нигеҙләнгән. 400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Сталин (1941) һәм Ленин (1963) пр. лауреаты. Ленин (1971, 1986), Халыҡтар дуҫлығы (1981), “Почёт Билдәһе” (1943) орд. м‑н бүләкләнгән. Х е ҙ м.: Грипп. Л., 1961 (авторҙ.); Вирусные геморрагические лихорадки. Л., 1963 (авторҙ.). А.М.Пушкарёв Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
СМОРОДОВ Евгений Анатольевич (3.8.1954, Калинин өлк. Гнездово а. — 31.8.2009, Өфө), физик. Техник ф. д‑ры (2004). Ленинград политехник ин‑тын тамамлаған (1979). 1981—89 йй. — Бөтә Союз гербицидтар һәм үҫемлектәрҙеңүҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология ин‑тында, 1990—97 йй. С.‑Петербург пр‑тиеларында эшләгән. 1998 й. алып ӨДНТУ‑ла, бер үк ваҡытта 2001 й. башлап “БР‑ҙың энергия һаҡлау үҙәге” авт. коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының төп белгесе. Фәнни эшмәкәрлеге энергетиканың перспективалы технологиялары, кавитация күренештәре физикаһы, сонолюминесценция өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. С. тарафынан эксперименталь тикшеренеүҙәр нигеҙендә сонолюминесценция механизмының теоретик моделдәре тәҡдим ителгән, термоядро реакцияһының ультратауыш тәьҫирендә барыу мөмкинлеге раҫланған; БР һәм РФ‑тың нефть һәм газ сәнәғәте пр‑тиелары өсөн энергияны һаҡлаусы бер нисә технология уйлап табылған һәм ғәмәлгә индерелгән. 120 фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы. Х е ҙ м.: Методы анализа надёжности и эффективности систем добычи и транспорта углеводородного сырья. М., 2003 (авторҙ.); Физика и химия кавитации. М., 2008 (авторҙ.). И.Р.Байков Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов CМЫСЛОВ Анатолий Михайлович (28.1.1950, БАССР‑ҙың Иглин р‑ны Көҙәй ҡсб), инженер‑механик. Техник ф. д‑ры (1993), проф. (1994). БР‑ҙың атҡ. машиналар эшләүсеһе (1992), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987). ӨАИ‑ны тамамлағандан һуң (1973) шунда уҡ эшләй (2003— 13 йй. машиналар эшләү технологияһы каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге файҙаланыу шарттары (йөкләмә, т‑ра, мөхит, ваҡыт) йоғонтоһон иҫәпкә алып, конструкция материалдарынан яһалған деталдәрҙеңөҫкө йөҙҡатламын булдырыу проблемаларына арналған. С. тарафынан газ турбиналы двигателдәрҙең титандан һәм никель иретмәләренән яһалған көрәксәләренеңөҫкө йөҙөн формалаштырыу механизмдары асылған, деталдәрҙеңөҫкө йөҙөнөң физик‑химик хәленәһәм эксплуатацияланыу үҙенсәлектәренә ион һәм плазма шәлкемдәренең йоғонтоһо өйрәнелгән. С. ҡатнашлығында газ турбиналы двигателдәр һәм энергетика ҡулайламалары өсөн деталдәрҙе ионлы һәм плазмалы модификациялау технологиялары һәм ҡорамалы эшләнә. Асыштары БР, РФ, БДБ илдәре һәм сит илдәрҙең пр‑тиеларына индерелгән. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы. БР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. лауреаты (2007). Х е ҙ м.: Модифицирование поверхностей деталей ГТД по условиям эксплуатации. М., 1995 (авторҙ.); Повышение долговечности деталей машин в условиях фреттинга. Уфа, 2005 (авторҙ.); Технологии лазерной обработки конструкционных и инструментальных материалов в авиадвигателестроении. М., 2007 (авторҙ.). В.С.Мухин Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов СНАЧЁВ Владимир Иванович (8.11. 1955, Людиново ҡ.), геолог. Геол.- минералогия ф. д‑ры (1993), проф. (2012). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2001). МДУ‑ны тамамлағандан һуң (1978) Геология ин‑тында эшләй: инженер, 1985 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1993 й. — төп ғилми хеҙм‑р, 1997 й. — мәғдән ятҡылыҡтары лаб. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге Урал тауы формалашыуының геодинамик шарттарын һәм магматизмын____________, габбро-гипербазит массивтарының, ҡара һәүерташлы формацияларҙың мәғдәнле булыуын тикшереүгә арналған. С. тарафынан Көньяҡ Уралдың углеродлы ултырмалары һәм магматик ҡатламдары өйрәнелгән, Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүе үҫешенең геодинамик моделе тәҡдим ителгән, тәүге тапҡыр Көнсығыш Урал палеорифт системаһы айырып күрһәтелгән. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Х е ҙ м.: Магматизм Восточно‑Уральского пояса Южного Урала. Уфа, 1990 (авторҙ.); Петрогеохимические особенности пород и руд габбро- гипербазитовых массивов Крака. Уфа, 2001 (авторҙ.); Геология, петрогеохимия и рудоносность углеродистых отложений Южного Урала. Уфа, 2012. Тәрж. Г.М.Ғәлиева СНЕГОВА Ирина Анатольевна (12.4. 1922, Курск ҡ. — 14.7.1975, Мәскәү), шағирә, тәржемәсе. “Август” (1963), “Өс ямғыр” (“Три дождя”; 1971), “Алмалы йыл” (“Яблочный год”; 1975) шиғри йыйынтыҡтары, балалар өсөн яҙылған “Сәғәт һуға” (“Бьют часы”; 1962) шиғырҙар китабы, “Нисек кенә булмаһын...” (“Как бы там ни было...”; 1978) проза йыйынтығы һ.б. авторы. Ижады яҡты лиризм һәм хис‑тойғолар, донъяның тулылығын һиҙгер тойоу м‑н айырылып тора. М.Ғәли, М.Кәрим, Н.Нәжми әҫәрҙәрен; әрмән һәм грузин шағирҙары әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә иткән. И.С.Сырлыбаева Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов СОБОР УЛОЖЕНИЕҺЫ, Алексей Михайлович батшалыҡ иткән ваҡытта 1649 й. Земство соборы (1648—49) ҡабул иткән Рәсәй дәүләте закондары йыйылмаһы. Кенәз Н.И.Одоевский етәкс. махсус комиссия тарафынан әҙерләнгән. 25 бүлектән, 967 статьянан торған. С.у. дәүләт, граждандар, адм. һәм енәйәт б‑са хоҡуҡ нормалары, суд эштәрен алып барыу тәртибе билдәләнгән. Башҡортостанда үткәрелгән ер сәйәсәтенә ярашлы С.у. м‑н башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен (ҡара: Аҫабалыҡ) һатыу‑һатып алыу, таратыу һәм оҙайлы ҡуртымға алыу тыйылған (“Шәхси ерҙәр тураһында” бүлеге). 1736 й. 11 февр. һәм 1832 й. 10 апр. сығарылған указдар [ҡара: Указ (1832 й. 10 апр.), Указ (1869 й. 10 февр.)] нигеҙендә был ҡағиҙә бөтөрөлә. Әҙәб.: Т и х о м и р о в М.Н., Е п и ф а н о в П.П. Соборное уложение 1649 года. М., 1961. Ә.З.Әсфәндиәров Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев СОБХАНҒОЛ, Ауырғазы р‑нындағы ауыл, Өршәк а/с ҡарай. Район үҙәгенән Т.‑Көнб. 34 км һәм Шөңгәккүл т. юл ст. К.‑Көнс. табан 40 км алыҫлыҡта Ҡамсалы й. (Өршәк й. ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 197 кеше; 1920 — 262; 1939 — 310; 1959 — 176; 1989 — 130; 2002 — 116; 2010 — 93 кеше. Татарҙар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Ҡорманай урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто бар. Ауылға 1795 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1811 й.) Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Түб. Новгород губ. Сергацкий өйәҙе Овечий Овраг а. һәм Сембер губ. Ҡурмыш өйәҙе Мядянь һәм Петряксы аа. яһаҡлы һәм хеҙмәтле татарҙары нигеҙһала. Тәүге төпләнеүсе Собханғол Биккенин исеме м‑н аталған. Шулай уҡҠамсалы исеме м‑н теркәлгән. 1795 й. 10 ир‑ат иҫәпкә алынған, 1865 й. 24 йортта — 119 кеше. Игенселек, малс‑ҡ м‑н шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Й.М.Бикбаев ошо ауылда тыуған. М.Х.Сафин, М.С.Әминева Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов СОБХАНҒОЛ, Туймазы р‑нындағы ауыл, Собханғол а/с үҙәге. Район үҙәгенән һәм Туймазы т. юл ст. К.-Көнс. табан 10 км алыҫлыҡта Бишенде й. (Өҫән й. ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1959 й. — 2114 кеше; 1989 — 5410; 2002 — 5663; 2010 — 5598 кеше. Татарҙар, урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). Халҡы “Транснефть— Урал” АЙ‑нда эшләй. Агросәнәғәт колледжы, урта мәктәп, 4 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто (2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы), китапхана, мәсет бар. Ауылға 20 б. 50‑се йй. Собханғол а. ситендә нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы базаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙһалына. 1963 й. алып ҡала тибындағы ҡасаба (1963—2004 йй. Туймазы ҡ. составында), 2005 й. хәҙ. статусын ала. Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов СОБХАНҒОЛ КИЛТӘКОВ (1720— 1774, Көңгөр ҡ.), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы башҡорто. Шул уҡ улустыңстаршинаһы. 1773 й. дек. уртаһында 25 кешелек отряд м‑н__ И.С.Кузнецовҡа ҡушыла. Златоуст (Косотур) заводында, Ҡытау‑Ивановка заводы һәм Һатҡы заводында баш күтәреүселәрҙеңүҙидара органдарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Берда баш күтәреүселәр үҙәгенәҡорал, һуғыш припасы, пушкалар, 4 заводтан тартып алынған аҡсаны ебәрә. Салауат Юлаев отряды м‑н берлектә 1774 й. ғин. башында — Красноуфимск ҡәлғәһен алыуҙа, 23—24 ғин. Көңгөрҙө штурмлауҙа ҡатнаша. Февр. башында И.Н.Зарубиндың бойороғо б‑са ҡулға алына һәм Соҡсон заводында һаҡ аҫтында тотола. 4 февр. Көңгөрҙән килгән хөкүмәт командаһы тарафынан ҡулға алына. Ген.-аншеф А.И.Бибиковтың күрһәтмәһе б‑са язалап үлтерелә. И.М.Гвоздикова Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡортостан — урманды яһалма тергеҙеү буйынса Волга буйы федераль округында беренсе урында
Башҡортостан — урманды яһалма тергеҙеү буйынса Волга буйы федераль округында беренсе урында Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан Урман хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, 2018 йылда төбәктә яҡынса 13 мең гектар урманды тергеҙеү күҙаллана, шуның 7 мең гектарында — яһалма ултыртыу. Бөгөнгә урманды яһалма тергеҙеү 50 процентҡа тиерлек тамамланған. Был өлкәлә республика Волга буйы федераль округында беренсе урынды биләй.
2017 йылда төбәктә 14,6 мең гектарҙа йәш ағастар ултыртылған. Республикала урманды тергеҙеү эштәренә волонтер ойошмалары йәлеп ителә, урмандарҙа, парктарҙа һәм скверҙарҙа ағас ултыртыу буйынса төрлө акциялар ойошторола. Был эш сәнәғәт өсөн ағас йығыуҙы, урман янғындары килтергән зыянды ҡапларға тейеш.
Урман хужалығы министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, уларҙың һаны апрель башынан алып май урталарына тиклем уҙған йылғы күрһәткес менән сағыштырғанда өс тапҡырға тиерлек артҡан. Янғын йәһәтенән хәүефле миҙгел башланғандан бирле урман фондында 534 гектар майҙанда 70 янғын теркәлгән, сағыштырыу өсөн — былтыр ямғырлы яҙҙа ошо уҡ осорҙа 338 гектарҙа 24 янғын сыҡҡан.
Белгестәр фекеренсә, урман янғындары һанының артыуы ҡышҡыһын ҡарҙың аҙ булыуына һәм майҙың тәүге ун көнлөгөндә йыш иҫкән көслө елгә бәйле. Бынан тыш, халыҡтың, нигеҙҙә туристарҙың, һунарсыларҙың, балыҡсыларҙың яуапһыҙ ҡарауы сағылыш тапҡан. «Күпселек урман янғындарына кеше факторы сәбәпсе, һигеҙ янғын — ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙә ҡоро үләндәр үртәү, икәүһе йәшен арҡаһында сыҡҡан. 45 янғын буйынса яҡынса зыян 200 мең һумдан ашыу тәшкил иткән, уларҙы һүндереү өсөн сығымдар 800 мең һумдан ашҡан», — тип хәбәр иттеләр ведомствонан.
http://www.bashinform.ru/news/1159456-po-iskusstvennomu-lesovosstanovleniyu-bashkoriya-zanimaet-pervoe-mesto-v-pfo/


text:
- Подробности
- Просмотров: 226
СИНУСИТТАР (лат. sinus — ҡыуышлыҡ), танауҙың лайлалы тиресәһенең, ҡайһы берҙә өҫтәмә ҡыуышлыҡтарының һөйәк көптәре шешеүе.
Кеше С. Түбәндәге төрҙәргә айырыла: гайморит (өҫкө яңаҡ ҡыуышлығының шешеүе), фронтит (маңлай ҡыуышлығының шешеүе), этмоидит (рәшәткәле һөйәк күҙәнәктәренең шешеүе) һәм сфеноидит (шына һөйәк ҡыуышлыҡтарының шешеүе). Ҡыуышлыҡтарға вирустар йәки бактериялар үтеп ингәндә, киҫкен респиратор ауырыуҙарҙан һуң өҙлөгөүҙәр һөҙөмтәһендә үҫешә. Киҫкен, киҫкенгә яҡын һәм хроник формаларҙа үтә. Симптомдары: танау м‑н тын алыуҙың ауырлашыуы, еҫ тойоу һәләтенең боҙолоуы, танауҙан патологик бүлендектәр сығыуы, “ауырлыҡ” тойоу, зарарланған синус урыны ауыртыу һ.б. Диагностика өсөн клиник, инструменталь (танауға эндоскопия, компьютер, магнит‑резонанс томографияһы, ҡыуышлыҡтарға пункция яһау һ.б.) һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (бактерияларға, шешеүгә ҡаршы һ.б.), хирургик, физиотерапия һ.б. Иҫкәртеү: инфекцион ауырыуҙарҙы үҙ ваҡытында дауалау һәм тештәргә санация яһау. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: инфекцияның баш һөйәге орбитаһына һәм ҡыуышлығына таралыуы. Башҡортостанда 1 мең кешегә С. м‑н__ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2004 й. — 40,5; 2006 — 30,7; 2008 — 33,9 кеше. Медицина университетында С. диагностикалау, иммунологик (Н.А.Арефьева), электрофизиологик (Р.Ш.Әбдрәшитов) һәм хирургик (Т.М.Янборисов) дауалау ысулдары; 2001 й. алып Арефьева етәкс. иммунобиологик препараттар һәм цитокиндар ҡулланып риносинуситты дауалау ысулдары эшләнә һәм камиллаштырыла (Л.Ф.Аҙнабаева, П.Н.Машко, Э.Р.Шәрипова).
Хайуандар С. Башлыса гайморит һәм фронтит рәүешендә була, өҫкө тын алыу юлдары ауырыуҙарының өҙлөгөүҙәре булараҡ үҫешә. Сусҡа малы йыш ауырый, һыйыр малы һәм ваҡ мал, аттар һирәгерәк ауырый. Дауалау хирургик (һыйыр малы һәм аттарҙы). Ауырыу сусҡаларҙы һуғымға тапшыралар. С. фәнни тикшереү БАХИ‑ла (ҡара: Аграр университет) үткәрелә: 1947—71 йй. ат һәм һыйыр малында С. сағыштырма морфологияһы өйрәнелә һәм хирургик дауалау ысулдары эшләнә (Х.Х.Әбдүшев); 60‑сы йй. башында инфекцион атрофиялы ринит һөҙөмтәһендәсусҡа малында гайморит һәм фронтиттың патоморфологик сағылышы өйрәнелә (У.Ғ.Ҡадиров).
Н.А.Арефьева, У.Ғ.Ҡадиров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Акциз
Акциз (франц. accise, от лат. accido — ҡырҡам) — ситләтелгән дөйөм дәүләт һалымы, ил эсендә башлыса киң ҡулланыу предметтарына (тәмәке, шарап һ.б.) һалына (сит илдәрҙән индерелгән шул уҡ тауарҙар өсөен таможня түләүҙәре түләтелә). Тауарҙарҙың хаҡына йә хеҙмәттәр буйынса тарифтарға индерелә һәм ғәмәлдә ҡулланыусы тарафынан түләнә. Акцизланыусы тауарҙарҙы ваҡлап һатҡанда акциз суммаһы айырып күрһәтелмәй. Акциз хәҙерге заман илдәренең дәүләт бюджетын тулыландыра торған мөһим сығанаҡ һанала. Күп тауарҙар буйынса акциз күләме уларҙың хаҡының яртыһына, хатта 2/3 өлөшөнә етә.
Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Акциздар Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 22-се бүлегендә (179—206-сы статьялар) билдәләнә.
Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 181-се статьяһы менән акцизланыусы тауарҙарға түбәндәгеләр инә:
- бөтә төр сеймалдан эшләнгән этил спирты (шулай уҡ коньяк спирты);
- составында 9 процент күләм өлөшө этил спирты булған спиртлы продукция (иретмәләр, эмульсиялар, суспензиялар һәм башҡа төрлө шыйыҡ продукция), алкоголле продукциянан башҡа.
- алкоголле продукция (эсәр спирт, араҡы, ликер-араҡы изделиелары, коньяктар, шараптар, һыра, һыра нигеҙендә әҙерләнгән эсемлектәр) һәм этил спирты 0,5 проценттан аршыу күләм өлөшө тәшкил иткән башҡа эсемлектәр;
- тәмәке продукцияһы;
- еңел автомобилдәр;
- 112,5 кВт-тан (150 ат көсөнән) ашыу двигателле мотоциклдар;
- автомобиль бензины;
- дизель яғыулығы;
- дизель һәм (йәки) карбюраторлы (инжекторлы) двигателдәр өсөн мотор майҙары;
- тура ҡыуылған бензин;
- көнкүреш мейес яғыулығы (2013 йылдан).
Акцизланыусы тауар түгел тип танылалар:
- башҡарма властың вәкәләтле федераль органында дәүләт теркәүе үткән һәм Дарыу средстволарының дәүләт реестрына ингән дарыу средстволары, дарыухана ойошмалары тарафынан дарыу препараттары рецептары буйынса медицина ойошмалары талаптарына ярашлы әҙерләнгән һәм башҡарма властың вәкәләтле федераль органы менән яраштырылған норматив документация талаптарына ярашлы һауыттарға тултырылған дарыу средстволары;
- башҡарма властың вәкәләтле федераль органында дәүләт теркәүе үткән, Рәсәй Федерацияһы территорияһында малсылыҡта ҡулланыу өсөн эшләнгән һәм Теркәлгән ветеринария средстволарының дәүләт реестрына ингән, 100 миллилитрҙан ҙур булмаған һауыттарға һалынған ветеринария тәғәйенләнешендәге препараттар;
- этил спирты 80 процентҡа тиклем күләм өлөшө тәшкил иткән, 100 миллилитрҙан ҙур булмаған һауыттарға һалынған парфюмерия-косметика продукцияһы һәм (йәки) флаконы пульверизаторлы булған шартта этил спирты 90 процентҡа тиклем күләм өлөшө тәшкил иткән, 100 миллилитрҙан ҙур булмаған һауыттарға һалынған парфюмерия-косметика продукцияһы, шулай уҡ этил спирты 90 процентҡа тиклем күләм өлөшө тәшкил иткән, 3 миллилитрҙан ҙур булмаған һауыттарға һалынған парфюмерия-косметика продукцияһы;
- башҡарма властың федераль органы тарафынан раҫланған (яраштырылған) норматив документацияға тап килгән, аҙыҡ сеймалынан этил спирты, араҡы, ликер-араҡы изделиелары етештергәндә барлыҡҡа килгән һәм артабан эшкәртелергә һәм (йәки) файҙаланылырға тейешле ҡалдыҡтар.
Һалым һалыу объекты тип танылғандар араһында түбәндәге операциялар (РФ Һалым кодексының 182-се статьяһы) бар:
- кемдәрҙеңдер үҙҙәре етештергән акцизланыусы тауарҙарҙы Рәсәй Федерацияһы территорияһында һатыуы;
- кемдәрҙеңдер суд хөкөмө йә ҡарары нигеҙендә үҙҙәренә бирелгән конфискацияланған йәки хужаһыҙ акцизланыусы тауарҙарҙы һатыуы;
- кемдәрҙеңдер үҙҙәренә бирелгән сеймалдан етештергән акцизланыусы тауарҙы был сеймалдың хужаһына йә башҡаларға тапшырыуы;
- ойошмала етештерелгән акцизланыусы тауарҙарҙы артабан уның структураһында акцизланмаусы тауарҙар етештереү (тура ҡыуылған бензиндан һәм этил спиртынан башҡа) өсөн тапшырыу;
- Рәсәй Федерацияһы территорияһында акцизланыусы тауарҙарҙы үҙихтыяж өсөн тапшырыу;
- Рәсәй Федерацияһы территорияһында акцизланыусы тауарҙарҙы ойошмаларҙың устав (йыйылма) капиталына, кооперативтарҙың пай фондтарына, ябай ширҡәткә договор буйынса иғәнә итеп тапшырыу;
- ойошманың ҡатнашыусыһы унан сыҡҡан саҡта ойошманың үҙе етештергән акцизланыусы тауарҙарҙы уға тапшырыуы, шулай уҡ ябай ширҡәт договоры сиктәрендә уның өлөшөн дөйөм мөлкәттән сығарғанда йәки был мөлкәтте бүлешкәндә тапшырыуы;
- бирем нигеҙендә эшкәртеүгә биреп етештерелгән акцизланыусы тауарҙарҙы тапшырыу;
- акцизланыусы тауарҙарҙы Рәсәй Федерацияһының таможня территорияһына индереү;
- спиртһыҙ продукция етештереү танытмаһына эйә булған ойошманың денатурацияланған этил спирты эшләүе;
- тура ҡыуылған бензин эшкәртеүгә танытмаһы булған ойошманың тура ҡыуылған бензин эшләүе.
Һалым һалынмай торған операциялар (РФ һалым кодексының 183-сө статьяһы):
- ойошманың үҙ аллы һалым түләүсе булмаған структур подразделениеһының акцизланыусы тауарҙарҙы ошо уҡ ойошманың ошондай уҡ структур поразделениеһына акцизланыусы башҡа тауар етештереү өсөн тапшырыуы;
- экспорт таможня процедураһына ҡуйылған акцизланыусы тауарҙарҙы Рәсәй Федерацияһы территорияһынан ситкә сығарыу йә акцизланыусы тауарҙарҙы Рәсәй Федерацияһы территорияһынан порттағы айырым иҡтисади зонаға индереү;
- дәүләт һәм (йәки) муниципаль милеккә әйләндерелергә тейешле конфискацияланған һәм (йәки) хужаһыҙ акцизланыусы тауарҙарҙы таможня һәм (йәки) һалым органдарының контроле аҫтында сәнәғәт эшкәртеүенә оҙатыу йә юҡ итеү;
- Акцизланыусы тауарҙарҙы һатҡанда (тапшырғанда) һалым базаһын билдәләү, Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 187-се статьяһына ярашлы, акцизланыусы тауар төрҙәренең һәр береһе буйынса айырым башҡарыла.
Акцизланыусы тауарҙар менән операциялар үткәргәндә акциздарҙы түләү мөҙҙәте һәм тәртибе РФ Һалым кодексының 204-се статьяһы менән көйләнә.
Үҙҙәре етештергән акцизланыусы тауарҙарҙы һатҡан (тапшырған) саҡта акциз түләү һалым түләүселәр тарафынан, был тауарҙарҙы һалым түләү осоронда ғәмәлдә һатҡан (тапшырған) күләмгә ҡарап, үткән һалым осоронан һуң килгән айҙың 25-енән дә һуңға ҡалмайынса башҡарыла.
Акцизланыусы тауарҙар буйынса акциз был тауарҙарҙы етештергән урында түләнә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Акциз // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(урыҫ.) (урыҫ.) (урыҫ.)
- Декларация по акцизам на подакцизные товары (кроме табачных изделий)
- Декларация по акцизам на табачные изделия
- Все об акцизах — журнал по налогообложению и учёту «Главбух»


text:
- Подробности
- Просмотров: 494
ДВОРЯНЛЫҠ, закон м‑н нығытылған һәм быуындан быуынға тапшырылған өҫтөнлөктәргә эйә донъяуи ер биләүселәр, юғары һәм урта дәүләт хеҙм‑рҙәре ҡатламы. Рәсәйҙә 12—13 бб. хәрби‑хеҙмәтлеләр ҡатламының түбәнге өлөшө булараҡ барлыҡҡа килә. Ҡатлам 1785 й. “Затлы дворянлыҡтың хоҡуҡ, азатлыҡ һәм өҫтөнлөктәргә грамоталары” нигеҙендә юридик яҡтан тулыһынса рәсмиләштерелә, унда дворяндарҙың хоҡуҡтары һәм өҫтөнлөктәре билдәләнә: тән язаһы бирелеүҙән азат булыу, ерҙәрҙе һәм ер аҫты байлыҡтарын шәхси милеккә беркетеү, нәҫел биләмәләренең тартып алынғыһыҙ булыуын иғлан итеү, дворяндар үҙидаралығын индереү, Д. биреү хоҡуғын губерна дворяндар йыйылышына тапшырыу. Башҡортостан терр‑яһында 16 б. һуңғы сирегенән Волга буйы ҡалаларының (Түб. Новгород, Ҡазан, Әстерхан, Арзамас) Д. хәрби хеҙмәт башҡара. 16 б. аҙ. Өфөлә дворяндар корпорацияһы — хеҙмәтле ҡала барлыҡҡа килә, уның нигеҙен 16 б. уртаһына тиклем хасил булған урыҫ дворян нәҫелдәре тәшкил итә. 17 б. аҙ. төбәктә 57 фамилияға ҡараған 168 дворян иҫәпләнә, 1816 й. ҡарата ошоға ярашлы — 194 һәм 351. Формалашыуының башланғыс осоронда төбәк Д. аҙ һанлы һәм соц. сикләнгән булыуы м‑н айырыла, быға хөкүмәттең ер сәйәсәтенә һәм Өфө хеҙмәтле кешеләренең эш хаҡының Өфө өйәҙендәге оклад йыйымдарына бәйлелеге сәбәпсе була (Өфө Д. Ҡазан һарайы приказына буйһона). Указдар (1736 й. 11 февр.) м‑н башҡ. ерҙәрен һатып алыуға сикләүҙәр бөтөрөлә, Өфө Д. составы Рәсәйҙең үҙәк өлкәләре Д., яңы суҡындырылған хеҙмәтлеләр, сит ил кешеләре (ҡара: Яңы суҡындырылған һәм сит ил кешеләре исемлегенә ингән хеҙмәтле кешеләр), шляхта (ҡара: Полоцк һәм Смоленск шляхтаһы), татар мырҙалары һәм кенәздәре, башҡ. тархандары һ.б. иҫәбенә киңәйә. 18 б. уртаһынан Ырымбур Д. формалаша; 1800 й. Ырымбур губернаһының 200‑ҙән ашыу дворян нәҫеле сығышы б‑са татар мырҙаларынан һәм кенәздәренән була. 1782 й. Д. халыҡтың 0,3%‑ын тәшкил итә, 1834 й. — 0,6%‑ын. 19 б. башындағы ҙур дворян нәҫелдәре: Аничковтар, Третьяковтар, Вавиловтар, Артемьевтар, Әхмәмәтовтар, Волковтар, Каловскийҙар һ.б. Башҡорттар өсөн, хәрби һәм граждан хеҙмәтендәге дәрәжәләрҙә хеҙмәт итеп, званиеға өлгәшеү дворяндар ҡатламына инеүҙең төп юлы була. Башҡ. Д. ҙур өлөшө 19 б. 1‑се ярт. формалаша. Был осорҙа Ырымбур губ. дворяндарҙың нәҫел китаптарына К.Аҡсулпанов, Ә.Солтанов, Н.Кейеков, М.Мусин, Б.Ҡыуатов, А.Бәкеров, С.Собханҡолов, Ә.Йәһүҙин һ.б. индерелә, улар хәрби хеҙмәттәге ҡаҙаныштары өсөн быуындан быуынға тапшырыла торған Д. ала һәм нәҫел китабының 2‑се өлөшөнә теркәлә. Ҡатындары, балалары һәм ейәндәре м‑н бергә Д. лайыҡ булған И.Биксурин нәҫел китабының 1‑се өлөшөнә яҙыла. 1850 й. Ырымбур губ. башҡорттарҙан ғаиләләре м‑н 590 дворян иҫәпләнә. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу б‑са, Өфө губ. башҡорттарҙан ғаиләһе м‑н нәҫелдән килгән дворяндар 512 кеше һанала, Ырымбур губ. — 452, шәхси дворяндар — ошоға ярашлы 133 һәм 207. Кантон нач. Ә.А.Дәүләтшин, Ҡыуатовтар, Солтановтар, ш. уҡ Аҡсулпановтар, Ибраһимовтар, Рафиҡовтар, Нуғайбәковтар, Ҡәйеповтар һ.б. айырыуса абруйлы башҡ. дворяндары була. Башҡ. дворяндарының күбеһе Ҡазан ун‑тында (И.М.Ҡотлобаев, М.Х.Көсөков, Ә.Ә.Ҡыуатов һ.б.), Неплюев кадет корпусында (Ә.А.Дәүләтшин, С.Ш.Нуғайбәков, М.М.Биксурин, А.М.Солтанов, Ш.Ш.Сыртланов, Ғ.Ш.Сыртланов һ.б.) белем ала. Башҡ. Д. күбеһенсә шәхси характерҙа була: 1828 й. указға ярашлы, казак ғәскәрҙәре офицерҙары тик шәхси Д. ала алған; Изге Станислав орд. статутында Башҡорт ғәскәрендәге чиндарҙың тик шәхси Д. алыу хоҡуғына эйә булыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына; башҡорттарҙан хеҙмәттә тулы хоҡуҡлы чинға өлгәшмәгән нәҫелдән килгән Д. улдары аҡса йөкләмәһе үтәргә тейеш була. Башҡ. тархандарының ҙур булмаған өлөшө идара итеүҙең кантон системаһы осоронда тулы хоҡуҡлы офицер чиндары һәм шәхси йәки нәҫелдән килгән Д. ала. Башҡ. Д., “Башҡорттар тураһында положение”ға ярашлы хоҡуҡтары м‑н урыҫ Д. тиңләштерелә. Нәҫелдән килгән мишәр һәм татар дворяндар араһында Аҡсуриндар, Биғловтар, Йәнекәевтәр, Ҡудашевтар, Тереғоловтар була.Башҡортостанда тәүге тапҡыр урыҫ дворяндарына биләмәгә күпләп поместьелар биреү 1591—94 йй. ҡарай. Был осорҙа дворяндарҙың һәм баяр балаларының күпселеге 7‑нән 50‑гә тиклем сирек ер ала, ер биреү крепостной крәҫтиәндәр һанына ҡарап ғәмәлгә ашырыла; поместьеларҙың күләме тейешле поместье окладынан 3—4 тапҡырға кәмерәк була. 1591—1736 йй. Өфөнөң 127 дворянына 15 меңдән ашыу дисәтинә ер поместьеға бирелә. 18 б. 2‑се ярт. поместье биләмәләрен бүлмәй һаҡлау тенденцияһы ярала, был төбәктә крепостной крәҫтиәндәрҙең аҙ булыуына бәйле. 1647 й. — 95 ауылдың 67‑һе, 1718 й. 112 ауылдың 15‑е айырым алпауыттарҙыҡы була. 17 б. 2‑се ярт. дворян ер биләүселегенең үҫеше Өфө тирәһендә резерв фондының ҡыҫҡарыуы арҡаһында әкренәйә: 1 алпауытҡа 17 б. уртаһында — 40‑тан 60‑ҡа тиклем сирек ер (иң ҙур 10 ер биләүсе нәҫел төркөмөндә 150‑нән 250‑гә тиклем сирек), 18 б. башында 15‑тән 40 сиреккә тиклем ер тап килә. 1700 й. Башҡортостанда күбеһенсә Өфө һәм Кама аръяғы сик һыҙыҡтары ҡәлғәләре эргәһендә урынлашҡан 162 дворян поместьеһы иҫәпләнә; һөрөнтө ерҙәр уларҙың 79‑ында — 125‑тән 240‑ҡа тиклем, 83‑өндә 250‑нән 500‑гә тиклем дисәтинә тәшкил итә. 17 б.—18 б. башында Өфө өйәҙе терр‑яһында баш ҡала юғары ҡатламы йәки күрше өйәҙҙәрҙең дворяндары вәкилдәренә ҡараған бер поместье биләмәһе лә барлыҡҡа килмәй, Ырымбур губ. Д. ер биләүе ҡәтғи рәүештә хеҙмәт м‑н бәйле була. Төбәктә 18 б. 30‑сы йй. Рәсәй дворян ер биләүселеге үҫешенең сәбәбе — Рәсәй хөкүмәтенең ер сәйәсәте үҙгәреүе. Башҡорт ихтилалдарын (1735—40) баҫтырғандан һуң урындағы администрация Кинәле, Кесе Кинәле, Ҡотолоҡ йй. буйындағы аҫаба башҡ. ерҙәре иҫәбенә поместьелар таратырға тотона. 18 б. 40‑сы йй. аҙ. — 50‑се йй. башында Зимнинский, Ланов, Мертваго, Страхов, Языков һ.б. поместьелар ала. Дворяндарҙың ер биләмәләрен киңәйтеүҙең икенсе юлы — ҡаҙнаныҡы тип иғлан ителгән һәм льготалы хаҡҡа һатылған башҡ. ерҙәрен алыу, ш. уҡ башҡорттарҙың үҙҙәренән ерҙәр һатып алыу. Ҡайһы бер дворяндар (А.И.Тәвкилев, А.Кротков һ.б.) ер алғанда керҙәшлек институтын файҙаланып керҙәш булып китә. 18 б. аҙ. Башҡортостанда бөтә майҙаны 2,5 млн дисәтинәнән ашыу тәшкил иткән 569 дворян поместьеһы иҫәпләнә; имениеларҙың 50%‑ы — ҙур (1000 һәм унан да күберәк дисәтинә), 38%‑ы — уртаса (100‑ҙән 1000 дисәтинәгә тиклем), 12%‑ы бәләкәйҙәргә ҡарай. Дворян имениеларының төп массаһы Башҡортостандың үҙәк, көньяҡ‑көнбайыш, көнбайыш өлөшөндә, Өфө, Быҙаулыҡ, Боғорослан, Бөгөлмә, Минзәлә өйәҙҙәре терр‑яһында урынлашҡан була. Верхнеурал, Троицк, Шадринск өйәҙҙәрендә дворян ер биләүселеге киң таралыу алмай. 18 б. 50—60‑сы йй. Д. тау заводсылығы эшҡыуарлығына йәлеп ителә. Башҡортостан терр‑яһында заводтарға нигеҙ һалған тау заводсы дворяндарҙан Глебовтар, П.И.Рычков, К.Е.Сиверс, Строгановтар, Тәвкилевтәр, Чернышевтар, Шуваловтар, Ягужинскийҙар билдәле. Башҡ. дворяндарына, урыҫтарҙан айырмалы рәүештә, поместьелар бирелмәгән һәм улар буш ерҙәрҙе генә һатып ала алған, уларға крепостной крәҫтиәндәр тотоу тыйылған. 19 б. 2‑се ярт. башҡ. Д. ер биләүселеге формалаша. Бәләбәй, Бөрө һәм Өфө өйәҙҙәрендә эре ер биләмәләренә — М.Ҡотлобаев, Бәләбәй өйәҙендә Солтановтар, С.М.Дәүләткилдеев һ.б. хужа була. 16 б. 90‑сы йй. башында Башҡортостан терр‑яһында тыуған ере б‑са хеҙмәтле кешеләрҙең даими контингенты формалаша башлай. Урыҫ Д. хеҙмәтенең төп төрө хәрби хеҙмәт була: төбәк дворяндары ҡала, станица, һаҡ һәм поход хеҙмәттәре үтә. Өфө Д. Рәсәйҙең Себергә походтарында, Рәсәй дәүләтенең көньяҡ‑көнсығыш сиктәрен һаҡлауҙа, башҡорт ихтилалдарын (17—18 бб.) баҫтырыуҙа, нуғайҙарға, Себер татарҙарына ҡаршы һуғыштарҙа, 1654—67 йй. Рәсәй м‑н Польша һуғышында, Ватан һуғышында (1812) һ.б. ҡатнаша. Башҡортостан терр‑яһындағы урыҫ Д. дипломатик һәм административ (яһаҡ йыйыу һәм тапшырыу, яһаҡлы халыҡтың миграцияһына юл ҡуймау һ.б.) хеҙмәттәр башҡара. 18 б. аҙ. Өфөнөң 80 дворяны — дәүләт хеҙмәтендә, шуларҙың 17‑һе граждан хеҙмәтендә була. Д. 19 б. аҙ. — 20 б. башында төбәктең ижт.‑сәйәси тормошонда ҡатнашыуы земстволарҙа, Дәүләт думаһында эшләүҙән, “Иттифаҡ әл‑мөслимин” партияһын ойоштороуҙан һ.б. ғибәрәт. Д. вәкилдәре хәйриә м‑н шөғөлләнә: Д. 1801 й. — Ырымбурҙа хәрби уч‑ще асыуға, 1809 й. һәм 1821 й. Өфөлә гимназияны төҙөкләндереүгә аҡса бирә һ.б. 1821 й. Д. инициативаһы б‑са Өфөлә ярлылар попечителлеге ком‑ты асыла. 1917 й. 27 окт. ер т‑дағы, сословиеларҙы һәм граждан чиндарын бөтөрөү т‑дағы декреттарға ярашлы, Д. ер милекселеге хоҡуғынан, ҡатлам статусынан мәхрүм ителә.
Әҙәб.: Новиков В.А. Сборник по истории уфимского дворянства. Уфа, 1903; Янгузин Р.З. Социальная структура башкирского общества в ХVIII—ХIХ вв. Уфа, 1987; Азнабаев Б.А. Уфимское дворянство в конце XVI — первой трети XVIII вв. (землевладение, социальный состав, служба). Уфа, 1999.
Б.Ә.Аҙнабаев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 601
НАТЮРМОРТ (фр. nature morte), һынлы сәнғәт (башлыса станокта башҡарылған рәсем сәнғәтендә, графикала) жанры; ғәҙәттә, тормош‑көнкүреш мөхитендә ҡулланылған һәм төркөмләп урынлаштырылған әйберҙәрҙе һүрәтләү. Н. кеше, хайуан, ҡош, бөжәктәр һүрәтләнгән булырға мөмкин. Унда сағылдырылған әйберҙәр үҙ аллы йөкмәткегә эйә; был жанр әҫәрҙәрендә предметтарҙың төҙөлөшөнә һәм деталдәренә, фактураһына һәм уларҙың урынлашыуына, пластик һүрәтләнешенә ҙур иғтибар бүленә. Н. шулай уҡ әйберҙәр, уларҙың хужаһының соц. хәле һәм тормош рәүеше т‑да мәғлүмәт бирә ала, йәшерен мәғәнәһе булыуы арҡаһында кәүҙәләндерелгән образ хаҡында күп фекерҙәр, сағыштырыуҙар бар‑ лыҡҡа килеүгә сәбәпсе була. Башҡ. һынлы сәнғәтендә Н. жанры 20 б. башында үҫеш ала. 1916—17 йй. Өфө сәнғәт түңәрәге күргәҙмәләрендә бәләкәй Н. күрһәтелә. Был жанрҙа тәүге әһәмиәтле әҫәрҙәр 20‑се йй. урыҫ реалистик мәктәбе рәссамдары ижадында күренә башлай. “Натюрморт” (“Көнсығыш натюрморты”, 1920; киндер, темпера), “Пирожныйҙар һәм кәнфиттәр” (1940 йй.; быяла, майлы буяу) композицияларында А.Э.Тюлькин донъяның матурлығын сағылдыра, формалар, фактуралар, төҫтәрҙең төрлөлөгөн күрһәтеп, әҫәрҙәренең гармониялы бөтөнлөгөнә ирешә. Предметтарҙы уратып алған мөхиттән айырым йәки бүлмә интерьерында сағылдырыуҙан тыш, Тюлькин икенсе бер тенденция барлыҡҡа килтерә: “Гортензиялар” (1920) картинаһында һәм 50—60‑сы йй. байтаҡ эштәрендә Н. м‑н пейзажды образ һәм һүрәт йәһәтенән берләштерә һәм әҫәрҙәре‑ нең мәғәнәүи тасуирланыш сиктәрен киңәйтеп ебәрә. Ошо уҡ композицион хәл ителеште ҡулланып Ҡ.С.Дәүләткилдеев “Башҡорт өйөнөң күтәрмәһе” акварель эшендә (1928) милли көнкүреш әйберҙәрен пейзаж фонында һүрәтләй. 20—30‑сы йй. төшөрөлгән “Ирис сәскәләре”, “Кактус һәм көршәк менән натюрморт” эштәрендә ул виртуоз һүрәт, еңел акварель буяҡтар ярҙамында үҫемлек донъяһының ҡабатланмаҫ матурлығын һәм нескәлеген сағылдыра. 20—50‑се йй. М.Н.Елгаштинаның акварель Н. ғәмһеҙ тыныслыҡты, сафлыҡты кәүҙәләндерә һәм нәфис пластика, төҫтәрҙең ярашыуы м‑н айырылып тора (“Умырзаялар”, “Ҡыҙыл тал”). Н. жанрына В.С.Сыромятников (“Таҡыябаш”, 1925), Л.В.Лезенков (“Натюрморт”, 1926; фанера, майлы буяу) һ.б. мөрәжәғәт итә; ҡатмарлы поста‑ новкалар м‑н ҡыҙыҡһынған П.М.Лебедев ижадында Н. ҙур урын биләй; уның рәсемдәренә һәм акварелдәренә йылдам буяҡтар, пластик формалар аша сағылдырылған эске дина‑ мика, хислелек хас (“Натюрморт”, 1952). В.П.Андреев әҫәрҙәре тамашасыны һуғыштан һуңғы йылдар атмосфераһына күсерә, уның эштәре ихласлығы, төҫтәр һәм ритмика тынлығы м‑н йәлеп итә (“Умырзаялар”, 1945; “Асыҡ тәҙрә”, 1946). Н. рәсем асылы м‑н ҡыҙыҡһыныу Т.П.Нечаеваның эштәрендә асыҡ сағыла: улар тойғоларҙың, төҫтәрҙең байлығы м‑н тулы (“Көмөш батмус менән натюр‑ морт”, 1946; “Уралдың байлыҡтары”, 1948). 20 б. 2‑се ярт. Н. жанры үҫешенең яңы этабы Ә.Х.Ситдиҡова ижадында сағылыш таба, ул халыҡ тормошо, милли йола темаларына мөрәжәғәт итә (“Батырҙың ҡоралы”, 1974; “Ҡурай”, 1982; “Елән менән натюрморт”, 1986); башҡ. туҡыма‑ ларының сағыу төҫтәге буяуҙары, орнамент һыҙыҡтары әҫәрҙәренең стилистикаһын билдәләп тора. Ә.Ф.Лотфуллин рәсемдәре халыҡ көнкүреше ысынбарлығын һүрәтләй (“Картуф менән натюрморт”, 1956; “Көршәк менән натюрморт”, 1970). Рәссам В.Н.Пегов эштәрендә уның ауыл тормошона ҡарата тулҡынландырғыс ҡарашы ярылып ята (“Тирмән менән натюрморт”, 1974). В.П.Пустарнаковтың “Лимон менән натюрморт” (1968) рәсеменә тормоштоң ҡаҡшамаҫ нигеҙе, беҙҙе уратып алған әйберҙәрҙең әһәмиәтле булыуы т‑да фекер һалынған. Һынлы сәнғәттә (“Балсыҡ һауыт”, 1976) һәм графикала (“Көнбағыш менән натюрморт”; ҡағыҙ, пастель; 1980‑се йй.) Н. тартылған Е.А.Захарова төҫтәрҙең килешле ярашыуы м‑н айырылып торған рәсемдәр төшөрә. “Йөрәк иҫтәлеге” (1970) эшендә Н.А.Русских һуғышта юғалтҡан көрәштәштәре т‑да иҫтәлектәрҙе композицияла кәүҙәләндерә, һәр бер предмет әҫәрҙең идеяһын асыуға булышлыҡ итә. Был осорҙа ижад иткән байтаҡ рәссамдарҙың ижадында традицион Н. пейзаж м‑н бергә бирелә. Б.Ф.Домашниковтың сағыу, бай тондарға ҡоролған, үтә күренмәле буяуҙар м‑н төшөрөлгән рәсемдәрендә сәскә атҡан тормош образы күҙ алдына баҫа (“Ҡәнәферҙәр”, 1972; “Сирень”, 1974). Ҡыҫҡа аңлайышлы формалар, ҡуйы буяуҙар ҡулланырға яратҡан А.Д.Бурзянцевтың эштәрендә йәшәйештең илһамлы асылы сағыла (“Гладиолустар”, 1963; “Кактустар”, 1985). В.А.Поздновтың (“Баҡса еләге менән натюрморт”, 1991), Ф.А.Кащеевтың (“Урман сәскәләре һәм ҡурай еләге”, 1994) эштәре йәйге хуш еҫтәр м‑н тулы, тойғо һәм формалар гармонияһы м‑н айырылып тора. Биҙәктәргә һәм хис‑тойғоларға бай картиналарында (“Купавницалар менән натюрморт”, 1978) С.А.Литвинов тәбиғәттең йәшәү көсөн сағылдыра, байтаҡ композицияларында тәбиғәтте һаҡлауға өндәй (“Ҡанаттар менән натюрморт”, 1984). А.В.Пантелеевтың прогресс һөҙөмтәһендә боҙолған донъяны күрһәткән Н. ауыр кисерештәр аша яҙылған: уның 60— 70‑се йй. монстр‑балыҡтары, ҡороған үҫемлектәр (“Агава”, 1980), геом. формалары, төҫтәрҙең көсөргәнешле гаммаһы емергес цивилизацияның хәүефле символдары булараҡ ҡабул ителә. С.Б.Красновтың ижады фәлс., публицистик йүнәлеше м‑н айырыла. Экология һәм цивилизация мәсьәләләре т‑да уйланған рәссамдың донъяны сағыштырыуҙар аша аңлауы метафизик композицияларында (“Һыу көнө”, 1986; “Балыҡтың тынысһыҙ йоҡоһо”, 1987) сағыла. Уның гипер‑реализм (магик реализм) принциптарына нигеҙләнгән сәнғәте 20 б. аҙ. — 21 б. башындағы Н. бер йүнәлеше булып тора. Р.С.Хәбировтың компо‑ зициялары (“Самауыр һәм ҡыңғырауҙар”, 2001) лирик йөкмәткеле, улар ысынбарлыҡ иллюзияһын сағылдырған предметтар фактураһын, яҡты‑ лыҡ эффектын ентекләп һүрәтләүе м‑н айырылып тора. И.Х. Нәсибуллиндың рәсемдәре тәбиғәт донъяһына бәйле һәм пленэр сәнғәте принциптарына ярашлы, “Флора балалары” (2003—06) серияһында яҡтылыҡ һәм күләгә ярҙамында ҡатмарлы форма барлыҡҡа килтерә. С.В.Маджарҙың ижадын нескә оҫталыҡ, эстетизм билдәләй, уның эштәре (“Сирень һәм Анна Ахматова портреты менән натюрморт”, 1992) нәзәкәтле төҫтәр гаммаһы м‑н һоҡландыра. Н.Л.Пегановтың “наив” стилендәге һүрәттәрендә төшөрөлгән боронғо предметтар һағыш тойғолары уята (“Иртәнге сәй”, 1992). Р.М.Абдуллин, А.А.Дворник, Г.В.Карпов, В.А. Панченко һ.б. реалистик әҫәрҙәрендә Н. ижади тәьҫирлелеген көсәйтергә ынтылыу асыҡ күренә; И.И.Фартуковтың хис‑тойғоло картиналарына (“Һары шәлкем”, 1993) декоратив биҙәктәр айырым бер үҙенсәлек өҫтәп тора. 20 б. аҙ. — 21 б. башында Н. яңы һүрәтләү сараларын эҙләү күҙәтелә. Д.Н.Ишемғолов халыҡ тормошо сығанаҡтарына мөрәжәғәт итә. Уның сюжет, пластика, төҫтәр гармониялы ярашҡан Н. серияһында (“Самауыр”, 1996) 20 б. башындағы урыҫ авангарды һәм примитив сәнғәт йоғонтоһо һиҙелә. Р.М. Нәсибуллиндың экспрессияға бай эштәре ауыл тематикаһына арналған (“Ҡабаҡ менән натюрморт”, 2006). Концептуаль сәнғәт вәкилдәренә донъяны төҫтәр, форма символикаһы м‑н ассоциатив сағылдырырға ынтылыу хас: М.И.Дәүләтбаев (“Метафизик натюрморт”, 1996), С.Н.Игнатенко (“Байрам натюрморты”, 2001), Р.Х.Ғәйетов (“Көмөш ҡалаҡ менән бергамот тәме”, 2008). 1990—2000 йй. башында графикала Н. Л.Р.Ғәлимова, Т.А.Андреева, Л.З.Рәхмәтуллина, В.И.Суздальцев акварелдәрендә сағылыш таба; З.Ғ.Ғаянов һәм Р.М.Йәғәфәров пастель техникаһында эшләй. Башҡ. рәссамдарының Н. БДХМ, Тюлькин А.Э. йорт-музейы, һынлы сәнғәт галереялары коллекцияларында, РФ музейҙарында һәм галереяларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
В.М.Сорокина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
– Бындай этно стилдә биҙәлгән футболкаларҙы байрамдарҙа кейергә була. Ябай кейемгә ҡарағанда зауыҡлыраҡ та күренә, – ти Сибайҙан оҫта ҡуллы йәш әсәй Раушания Рамаҙанова.
Ысынлап та, күҙҙең яуын алырлыҡ шул! Ана бит ҡыҙы Азалиә, тормош иптәше Рәшит менән улы Айҙар ҙа бер иш биҙәкле футболкаларҙа (һүрәттә). Нисек, матур бит, эйеме? Ҡайҙалыр ҡунаҡҡа барғанда, фотоға төшкәндә шулай кейенеп алалар. Үҙҙәренә бик тә килешә, тирә-яҡтағылар ҙа ҡыҙығып, ҡарап ҡала.
Раушания футболкаларҙы этно стилдә биҙәү менән ошо йылдың башында ғына тотонған. Ҡайҙалыр уҡып өйрәнгәнме, тиһәм, юҡ, интернет селтәре аша өйҙә генә
үҙләштергән. Бик күп видеояҙмалар ҡараған, яҙма материалдарға күҙ һалған, туҡыманы биҙәкләү өсөн ниндәй буяуҙар ҡулланылыуын белгән. Һүрәт төшөрөргә декола буяуы яҡшы, хаҡы ла бигүк ҡыйбат түгел, ти. Ә рәсемдәрҙең төрлөләрен яһай ул: ябай ғыналары, ҡатмарлыраҡтары ла бар. Үҙ ҡалаһында ғына түгел, башҡа райондарҙан да заказ биреп, эшләтеп алалар. Ҡатын-ҡыҙҙарға бигерәк тә һаҡал төшөрөлгәне оҡшай. Әсәһе һәм ҡыҙы, атаһы һәм улы бер иштән яһатыусылар ҙа юҡ түгел.
– Ҡыҙымдың әхирәттәренә тыуған көндәренә беҙ һәр саҡ исеме яҙылған, яратҡан уйынсығы, йәнһүрәт геройы төшөрөлгән футболка бүләк итәбеҙ. Яңыраҡ Азалиә Камиллаларҙа булып ҡайтты. Тыуған көн Лол ҡурсағы темаһына ойошторолғанға күрә, беҙ ҙә ошо уйынсыҡ төшөрөлгән футболка биреп ҡотланыҡ, – ти Раушания.
Уның тылсымлы ҡулдары бысраҡ таптары бөтмәгән, шул сәбәпле кейелмәй ятҡан әйберҙәрҙе лә иҫ киткес итеп матурлап ҡуя. Шулай йәш әсәй ҡыҙын, улын ҡыуандырып ҡына тора.
Кейемде этно стилдә буяу серҙәренә өйрәтеү буйынса йыш ҡына оҫталыҡ дәрестәре лә уҙғара. Хатта баш ҡалабыҙға килеп, теләүселәрҙе Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейында эшкә өйрәткән. Ике көн буйына байтаҡ ҡына кеше был шөғөл серҙәренә төшөнгән. Дәрескә килеүселәр әҙерләнгән трафареттар менән генә сикләнеп ҡалмайынса, үҙҙәре лә төрлө биҙәктәр уйлап тапҡан. Уларҙың ҡайһы берҙәре был мауыҡтырғыс эште артабан дауам итергә лә теләк белдергән.
Үҙҙәрендәге 2-се моделле китапхананың «Күңел утрауы» клубында ла дәрестәр ойоштороп тора. Унда өлкәндәр ҙә, балалар ҙа бик ихлас йөрөй. Ябай ғына футболканың күңелгә ятҡан үҙенсәлекле әйбергә әйләнеүен күреү бик ҡыуаныслы шул! Бында булғандан һуң, күрше район, ҡалаларҙан дәрес үткәреүен һорап мөрәжәғәт итә башлағандар.
– Биҙәк төшөрөлгән кейемде ҡул менән, алдан ебетмәйенсә, 30 градустан да юғары булмаған температуралы һыуҙа йыуырға кәрәк. Футболканы еүеш сепрәкһеҙ тиҫкәре яғынан ғына үтекләргә ярай. Ҡул менән биҙәкләнгән кейем ҡупшы әйбер һанала. Әгәр ҙә ул оҙаҡҡа етһен, тиһәгеҙ, ҡайҙалыр ҡунаҡҡа, байрамға барғанда ғына кейегеҙ, – ти Раушания, үҙенең файҙалы кәңәштәрен биреп.
Был шөғөлө менән генә сикләнеп ҡалмай, панно кеүек төрлө әйберҙәр эшләп, балаларының бүлмәләрен дә биҙәй. Ҡыҙы Азалиә әсәһенең фетрҙан яһаған ҡурсаҡтарын бик яратып уйната. Уларҙы бармаҡтарына кейҙереп, яҡындарына театр ҡуйып бер була. Сәйләндән эшләнгән исемле беләҙектәре лә бик матур килеп сыға. Улары ғаилә ағзаларын күҙ тейеүҙән һаҡларға ярҙам итә.
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 433
ӨЛӨШ, м ө с ә й, башҡорт аш-һыуындағы традицион ит аҙығы. Майлы һарыҡ, йылҡы, һыйыр, һирәгерәк ҡош итенән әҙерләнә. Итте бешерәләр һәм өлөштәргә бүлеп табаҡҡа һалалар, ҡайһы берҙә ҡаҙы, тултырма, һалма өҫтәйҙәр, өҫтөнә һурпанан һөҙөп алынған тоҙлоҡ ҡоялар. Ө. м‑н бергә һоғондороу йолаһы (ҡулдан ашатыу) булған, уға ярашлы, оло хөрмәт йөҙөнән хужалар һәм ҡунаҡтар бер-береһен ит м‑н һыйлаған. Ө. йыйын, майҙан, һабантуй, туй һ.б. саралар үткәргәндә байрам табынына ҡуйылған. Ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡырғыҙ, уйғыр, татар, төркмән, үзбәк һ.б. халыҡтарҙың аш-һыуында осрай.
Э.В.Миһранова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 567
ҒӘНИЕВ Әлмир Әмир улы (24.10.1940, БАССР-ҙың Учалы р-ны Миндәк ҡсб), инженер-металлург. Техник ф. д-ры (2001), проф. (2003). БР-ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2007). Урал политехник ин-тын тамамлағандан һуң (Свердловск ҡ., 1963) 1969 й. тиклем Авиация технологиялары һәм производствоны ойоштороу ҒТИ‑ның Урал филиалында (Өфө) эшләй. 1973 й. алып ӨДАТУ‑ла уҡыта (2001–09 йй. машиналар һәм иретеү производствоһы технологияһы каф. мөдире). Фәнни тикшеренеүҙәре утҡа сыҙамлы композициялы иретмәләрҙең синтезы, уларҙың утҡа сыҙамлылығын арттырыуҙың теоретик һәм технологик принциптарын эшләү м-н бәйле. Ғ. никель иретмәләренең 20-нән ашыу төрөн (СЖСИ-1, СЖС-2, УГАТУ-1, УГАТУ-2 һ.б.) аса, иретеү һәм газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен УГАТУ-1 һәм СЖС-2 иретмәләренән ҡойоп яһау, изотермик штамповкалау өсөн инструменттарҙы ЖС95-ДУ иретмәһенән ҡойоп яһау, порошоктарҙы плакирлау юлы м-н иретмәләр сығарыу һәм СЖСИ-1 иретмәһенән быраулау инструменттарын ҡойоп яһау технологияларын уйлап таба. Асыштары БР һәм РФ-тың башҡа төбәктәре пр-тиеларында индерелгән. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Синтез сплавов. Ч.1. Физико-химические методы оптимизации состава сплавов. Уфа, 2000. (авторҙ.); Теоретические основы синтеза композиционных сплавов. Уфа, 2008; Математические основы синтеза композиционных сплавов. Уфа, 2008.
А.С.Горюхин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
2002 йыл
2002 (ике мең икенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2002 йылы, 3 мең йыллыҡтың 2 йылы, XXI быуаттың 2 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 2 йылы, 2000 йылдарҙың 3 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 28 май — Дамир Вәлиев, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
- 1 июль — Михаил Круг, Рәсәй йырсы.
- 18 сентябрь — Нәбиуллин Рәфил Рауил улы, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1989) артисы.
- 20 сентябрь — Сергей Бодров, Рәсәй актёры.
- 28 октябрь — Абдуллин Әнүәр Абдулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 13 декабрь — Насер Кульсариев, ҡаҙаҡ шағиры.
- 22 декабрь — Рафаэль Сафин, башҡорт шағиры һәм драматургы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).


text:
Төбәктә Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы көслө томан хаҡында иҫкәртә
Төбәктә Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы көслө томан хаҡында иҫкәртә Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 28 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Бөгөн, 28 декабрҙә, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса баш идаралығы көслө томан тураһында хәбәр таратты. Ведомство мәғлүмәте буйынса, кесаҙна республикала урыны менән көслө томан төшөүе һәм юлдарҙа 500 метрҙан күреү мөмкинлегенең кәмеүе көтөлә.
«Томан ваҡытында автомобилдә хәрәкәт итеүҙең төп критерийҙары: әлеге шарттар өсөн оптималь тиҙлек, иғтибарлылыҡ һәм һаҡлыҡ. Күп кенә водителдәрҙең ошондай хәлдә ҡалғаны бар: ҡуйы томандан капотты ла күрерлек түгел. Бындай саҡта бер аҙ көтөргә кәрәк. Сөнки кюветҡа осҡансы, бер нисә сәғәт көтөп ултырыу яҡшыраҡ», — тип хәбәр итә Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы.
http://www.bashinform.ru/news/1099199-mchs-bashkirii-preduprezhdaet-o-silnom-tumane-/


text:
Яңы йылға аяҡ баҫырға ла һынаулы ғына көндәр ҡалып килә. Әйтергә кәрәк, Әтәстән күбебеҙ ҡәнәғәт ҡалды. Һәйбәт йыл булды, бер ҙә һынатманы. Ләкин һәр нәмәнең үҙ ваҡыты, тигәндәй, тәхеткә ултырыу хоҡуғын Эткә тапшырырға кәрәк. Көнсығыш календары буйынса һары ер Эте йылын ҡаршылаясаҡбыҙ. Йондоҙнамә белдереүенсә, ул бик матур килмәксе. Мөхәббәт өлкәһендә лә уңырһығыҙ. Бигерәк тә яңғыҙаҡтарға шәп сюрприздар әҙерләгән Һарыҡай. Купидон менән һөйләшеп, бөтәһенә лә етерлек итеп уҡтар ҙа ҡойҙорған, ти. Айырыуса оҙаҡ йылдар үҙҙәренең икенсе яртыһын осратырға хыялланғандар, ниһайәт, теләктәренә ирешәсәк, тиелә. 2018 йылда туйҙар күп буласаҡ. Ғаилә ҡорғандар оҙон һәм бәхетле ғүмер кисерәсәк.
Ә ғаиләләр татыу ҙа, ныҡлы ла булһын өсөн тағы ла ниҙәр эшләргә кәрәк икән? Эт йылында тыуғандар холоҡтары менән ниндәй? Ошо һорау менән беҙ уларҙың үҙҙәренә мөрәжәғәт иттек.
Флүр ҒӘЛИМОВ, яҙыусы:
– Татыу йәшәүҙең сере: ирҙең – ир, ҡатындың ҡатын урынында булып, үҙ бурыстарын теүәл үтәүҙә, бер-береңде ихтирам итеүҙә, мөхәббәт хистәрен күҙ ҡараһылай һаҡлауҙа. Сөнки аралар боҙолһа, төҙәтеүе ауыр, ә ҡайһы саҡта мөмкин дә түгел. Ир һәм ҡатындарҙың үҙ урындарын бутай башлауы бик хәүефле нәмә, сөнки ғаилә институтын емереүгә, ә асылда – бөтөн донъяны пыран-заран килтереүгә йүнәлеш алыу ул.
Эт йылында тыуғандар мөхәббәт өлкәһендә лә, кеше булараҡ та, тоғролар, ихластар, бер ҡатлыраҡтар, ләкин ҡайсаҡ абалап өрөп алырға, хатта тешләшергә лә күп һорап тормайҙар. Бәлки, уларҙың был ҡылығын «хеҙмәт бурыстары» менән аҡлап булалыр. Әйткәндәй, ошо көндәрҙә генә башыма сәйерерәк һорау килгәйне (этемде ашатҡан саҡта): ни өсөн алама, насар кешене этлекле әҙәм, тиҙәр икән? Әйтәйек, бесәйҙәр бит күпкә аҫтыртыныраҡ, хәйләлерәк, урлашырға, үс алырға әүәҫтәр, шым ғына үҙ эштәрен әүеш-тәүеш итеп йөрөүсәндәр…
Гөлсәсәк ШӘРИПОВА, Салауат башҡорт драма театры актрисаһы:
– Салауат педагогия училищеһында III курста уҡып йөрөгәндә «Нефтехимиктар» мәҙәниәт һарайына йырсы итеп эшкә саҡырҙылар. Буласаҡ тормош иптәшем Яҡуп шунда баянсы булып йөрөй ине. Күп тә үтмәне, был үҙенең мөхәббәтен белдерҙе. Аптырап ҡалдым. Сөнки минең егетем бар. Ләкин Яҡуп шул тиклем иғтибарлы, кешелекле булып сыҡты. Уның янында үҙемде бала һымаҡ ҡына хис итә инем. Ни эшләйһең? Мөхәббәт еңде, гөрләтеп туй яһаныҡ. Артабан икәүләп Салауат драма театрында эшләнек. Хәҙер 42 йыл бергә йәшәйбеҙ. Уға кейәүгә сыҡҡаныма бер ҡасан да үкенмәнем.
Донъя көткәндә төрлө саҡтар була. Бер кешенең холҡо икенсе кешенеке менән бер ваҡытта ла тап килмәй. Ул шулай булырға тейештер ҙә. Кемдер ҡайнап сыҡһа, икенсеңә һүндерергә кәрәк. Ҡатын-ҡыҙ – ғаилә тотҡаһы, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр бит. Күп нәмә беҙҙән, гүзәл заттарҙан, тора. Сабырлыҡ, түҙемлек кәрәк. Минең өсөн ғаилә төшөнсәһе һәр ваҡыт иң мөһим урынды биләне һәм биләй. Быға Эт йылында тыуыуым да, бәлки, тәьҫир итәлер. Ғаиләмә, тормош иптәшемә, мөхәббәтемә ҡарата эт һымаҡ тоғромон. Үҙебеҙ иһә шул хайуандар һымаҡ иркәләгәнде, наҙлағанды яратабыҙ.
Илдар ҒҮМӘРОВ, Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры актёры:
– Ҡатыным менән утыҙ йыл бергә йәшәйбеҙ. Ул медицина өлкәһендә эшләй. Өс малай үҫтерәбеҙ. Икәүһе – Илйәр менән Илгизәр Өфө хореография училищеһын тамамлап, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй. Илморат Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында IX синыфта белем ала. Ғаиләм тулы, Аллаға шөкөр. Татыу йәшәүҙең сере нимәлә? Бер ғаиләлә лә һауыт-һаба шалтырамай тормай. Төрлө саҡ була. Ғаиләбеҙҙә биш кеше икән, биш төрлө холоҡ, биш төрлө ҡараш бит. Уларҙың бер-береһе менән бәрелешмәүе мөмкин түгел. Аңлашылмаусанлыҡ, үпкәләшеүҙәр ҙә килеп сыға. Һин үҙеңсә күргән тормошҡа иртәме-һуңмы балаларың да, тормош иптәшең дә үҙҙәренең талаптарын ҡуя башлай. Ҡайһы ваҡытта быны аңлап, күнеп эшләйһең, ә ҡайһы саҡта ҡаршы киләһең. Шунһыҙ ғаилә була ла алмайҙыр ул. Йәшәй-йәшәй күп нәмәгә өйрәнәһең. Ғүмерҙең шул тиклем ҡыҫҡа һәм шул өс көнлөк кенә тормошта күберәк ыңғай эмоция алып ҡалырға тырышырға кәрәклеген аңлайһың. Ғаиләлә оҙаҡ үпкәләшеп йөрөгәнебеҙ юҡ. Мин үҙемдең хаҡлы түгеллегемде аңлаһам, ғәфү үтенергә бер ваҡытта ла тартынып тормайым. Ә ҡатыным оҙаҡ асыу һаҡлап йөрөй торған кеше түгел. Әйтә алмаған һүҙен SMS-хәбәр аша еткерә. Был инде ҡул бирешеү тигәнде аңлата.
Ҡөрьән тарафынан индерелгән сифаттарҙың береһе – ул сабырлыҡ. Был түҙеү тигәнде аңлатмай, бөтөнләй икенсе нәмә. Сабырлыҡ – аҡыллылыҡтың, зирәклектең бер билдәһе. Әгәр һин бер етешһеҙлекте күрҙең дә ашығыс һығымта яһап, тиҙ арала хәл итергә тырыштың икән, ҡаршы килгән кешеңә генә түгел, үҙеңә лә ҙур зыян килтереүең бар. Сабырлыҡ күрһәтеп, саҡ ҡына артҡа сигенеп торһаң, теге кеше лә, мин еңдем, тип ҡәнәғәт ҡала. Ә һин үҙең дә ғорур рәүештә, еңелмәнем, тип тороп ҡалаһың. Ул кеше аҙаҡтан, үҙенең дөрөҫ эшләмәгәнен аңлай. Ләкин яныңа килеп һүҙ ҡушырға батырсылыҡ итмәй йөрөй. Шул ваҡытта, бер нәмә булмағандай, үҙең һүҙ ҡушып ебәрһәң, ул һиңә йөҙ тапҡыр рәхмәтле. Быны күп тапҡыр һынағаным булды. Һөҙөмтәһе бар. Мин үҙемде, түҙемһеҙ кеше, тип әйтә алмайым. Ҡайһы саҡта дары шикелле тоҡанып китһәм дә, үҙемде тиҙ ҡулға алам.
Эт йылында тыуғандар ниндәй сифаттарға эйә, тигәндән, иң беренсе – тоғролоҡ, тип әйтер инем. Мин үҙем ниндәй тоҡомға ҡарайымдыр инде, ҡойроҡ болғай белмәйем. Әммә тексәйә беләм. Күрәләтә хаслыҡ ҡылһалар, теште лә күрһәтәм.
Эттәр үҙҙәренең ҡорған ояһын ныҡ ярата. Балаларына ҡарата айырыуса иғтибарлылар. Үҙен аңлаған, яратҡан кешеләргә улар шул тиклем рәхмәтле була белә һәм шундай кешеләргә мохтаждар.
Зилә УСМАНОВА, йырсы:
– Хәсән менән сәнғәт академияһында уҡығанда таныштыҡ. Өс йыл дуҫлашып йөрөгәндән һуң өйләнештек. Хәҙер 15 йыл бергәбеҙ. 13 йәшлек ҡыҙыбыҙ, 8 йәшлек улыбыҙ бар. Икеһе лә 20-се башҡорт гимназияһында белем ала. Аллаға шөкөр, матур йәшәйбеҙ.
Ғаиләнең уңышы, минеңсә, иң тәү сиратта, бер-береңде аңлауҙалыр. Һәр кемдең үҙ холҡо. Тәжрибә йәшәй-йәшәй туплана. Беҙ ҙә элегерәк ҙур проблема тип ҡараған күп нәмәне хәҙер бөтөнләй икенсе төрлө итеп ҡабул итәбеҙ. 15 йыл йыл эсендә күпте кисерергә тура килде. Хәсән баҫалҡы, тыныс холоҡло, әммә ир һүҙен әйтә белә торған кеше. Уға ышанырға, таянырға була. Ғаиләм, балаларым, тип йән атып тора. Ат йылында тыуған кеше булараҡ, егәрле, эшлекле. Шуға ла кешенең ниндәй йылда тыуыуы уның холҡона йоғонто яһамай ҡалмайҙыр, тим. Ә миндә эттәргә хас тоғролоҡ ярылып ята. Әйткән һүҙемә лә, мөхәббәтемә лә, эшемә лә тоғромон, тип әйтә алам.
Ләлә АБЗАЛОВА, Туймазы районы Бишҡурай мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы:
– Ғаилә бәхетле булһын өсөн иң мөһиме – мөхәббәт. Яратыу хисе асыу, йән көйөү һәм башҡа шундайыраҡ тойғоларҙан көслөрәк. Ул һөйгәнеңде кисерергә ярҙам итә. Ғаиләлә бер-береңдең ҡәҙерен белеү, тиккә генә ҡаты һүҙҙәр әйтеп, йәнен ҡыймау, кәрәк саҡта терәк булыу бик мөһим.
Беҙ иптәшем Әлмир Зәйнәғәтдин улы менән студент саҡта, өс йыл дуҫлашып йөрөп, өйләнештек. Хәҙер бергә йәшәүебеҙгә – 28 йыл, өс бала тәрбиәләп үҫтерҙек.
Йәшерәк саҡта иптәшем ҡатыраҡ өндәшһә, ҡыйын була, йәнгә тейә ине. Шунан инде үҙем дә уның асыуын ҡабартырлыҡ берәй һүҙ әйтергә тырыша торғайным. Хәҙер кәйефе булмаған саҡтарында, кем нервыһына тейҙе икән, тип тиҙерәк тынысландырырға тырышам. Хатта мине әрләп торғанда ла эстән генә: «Эй, Хоҙайым, хәләлемә оҙон ғүмер, ныҡлы сәләмәтлек, күңел тыныслығы бир», – тип ялбарам. Ғүмер үткән һайын яратҡан кешеңдең ҡәҙерен нығыраҡ беләһең икән.
Ғаиләлә бер-береңә юл ҡуйыу ҙа кәрәк. Мин үҙем иремдең тынысланғанын сабыр ғына көтөп торам да ул туҡтағас ҡына ауыҙҙы асам. Күп нәмәне шаярыуға борорға тырышам. Шунда әйтә алмай ҡалған һүҙемде лә еткерәм. Ҡатын-ҡыҙға йылмайып, әҙерәк хәйләләшеп алырға ла кәрәк.
Ә Эттәргә килгәндә инде, улар – тоғро, игелекле, ҡәҙер белә торған заттар. «Өрөп» алырға ла яраталар. Тик күҙгә тура ҡарап әйткән кешенең интрига ҡороп, һүҙ йөрөтөп, берәйһе менән булышып торғанын күргән юҡ. Улар эшен еренә еткереп башҡара, хаҡлыҡ эҙләй, сәмле, еңеүсе булырға ярата.
Иғтибар иткәнһегеҙҙер, был «эт»тәрҙең бөтәһе лә тоғролоҡ кеүек сифатты өҫтөн ҡуя. Быға ышанырға ғына ҡала һәм барығыҙға ла үҙегеҙҙең парҙарығыҙҙың һеҙгә ҡарата шундай булыуҙарын теләйбеҙ.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 307
ПСАММОФИТТАР (гр. psámmos — ҡом һәм ...фит), ҡомда үҫеүгә яраҡлашҡан үҫемлектәр. Башҡортостанда ҡомло тереклек итеү урындары тигеҙлек йылғалары үҙәне буйлап, Ағиҙел һәм Ҡариҙел йй. түбәнге ағымдарында формалаша. Ташҡын осоронда ләм йыйылыу һөҙөмтәһендә ҡомлоҡ ҡапланып, үҫемлектәргә һауаның үтеп инеүе ауырлаша, шуға күрә П. кислород етешмәүҙән ҡотолоу өсөн өҫтәлмә тамырһабаҡ һәм тамырҙар барлыҡҡа килә. П. араһында күп йыллыҡ үҫемлектәр — үләндәр (ҡолонғойроҡайрығы, мурт арышбаш, ялтыр сый һ.б.), ш. иҫ. эндемиктар — Карелин астрагалы, Коржинский татлы тамыры, реликт — алтай етенүләне, индерелгән.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Мексика
Мексика (исп. México [ˈmexiko]), рәсми исеме — Мексика Ҡушма Штаттары (исп. Estados Unidos Mexicanos) — Төньяҡ Америкалағы дәүләт. Ул төньяҡта АҠШ менән һәм төнъяк-көнсығышта — Белиз һәм Гватемала менән сиктәш. Көнбайыш яғы Калифорния ҡултығы һәм Тымыҡ океаны һәм көнбайыш яғы Мексика ҡултығы менән йыуыла.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны — 121,7 млн кеше (2015-се йылдың июленә ҡарата баһа, донъяла 11-се урын).
Атамаһы — мексикандар (испан. mexicanos).
Халыҡтың артымы — 1,1 % (эммиграция кимәле — 0,4 %, фертиллыҡ (дөйөм урсемлелек коэффициенты) — ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).
Ғүмерҙең уртаса оҙайлығы (оҙонлоғо):
- Ир-егеттәр — 73 йәш
- Ҡатын-ҡыҙҙар — 79 йәш.
Халыҡтың йәш буйынса бүленеше (2010 й.):
- 0-14 йәш — 28,7 %
- 15-64 йәш — 64,9 %
- 65 йәштән ололар — 6,4 %.
Этник һәм раса буйынса бүленеше:
Яҙа һәм уҡый белеү кимәле (дилнәклек):
- Ир-егеттәр — 92 %
- Ҡатын-ҡыҙҙар — 89 %
- Дөйөм дилнәклек — 91 % (2004-сы йылға ҡарата).
Ҡала халҡының өлөшө — 77 % (2008 й.).
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраһа алдынан 20 мең йылда Үҙәк һәм көньяҡ Мексикала оседлый кешеләре донъяға килде.
Б. э. алдынан XII—V быуаттарҙа Мексикала ольмектар мәҙәниәте булды. Ольмектар мәҙәниәте Мексиканың һуңғы классик цивилизацияһы мәҙәниәте нигеҙе.
IV—IX быуаттарҙа Мексикала Теотиуакана, сапотектар, тотаноктар, майя мәҙәниәте атты. Майя уңыштары: иероглиф һаты, архитектура, декортатив-ҡулланма сәнғәте, календарь.
XII буатта Үҙәк Мексикала ацтектар киләләр.
1517 йылдан алып Испания Мексикала тикшереү экспедициялар эшен башлай.
1517 йыл — беренсе испан экспедицияһы.
1518 йылда — икенсе экспедиция.
1519 йылдағы өсөнсө экспедиция (Эрнан Кортес етәкселегендә) уңышлы үтте.
1522 йылда испан императоры Карл V Эрнан Кортесты генерал-губернатор вазифаһына тәғәинләнде.
1810 йылда Мексикала Граждан һуғышы үтте.


text:
Әҙибәне ҙурланылар
17 марта 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Сәйетбабала әленән-әле төрлө саралар үтеп тора. Яңыраҡ иһә күренекле яҡташыбыҙ, яҙыусы, Мөхәмәтша Буранғолов, Рамаҙан Өмөтбаев, Жәлил Кейекбаев исемендәге премиялар лауреаты, 2004 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы Лира Миңләхмәт ҡыҙы Яҡшыбаеваға 70 йәш тулыуға арналған әҙәби-мәҙәни кисә үтте.
Табындарҙың арҙаҡлы шәхестәре кемдәр?
17 марта 2017 йыл | Йәмғиәт
«Табын ырыуҙары берләшмәһе» ижтимағи ойошмаһы Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл тулыуға арнап «Табындарҙың арҙаҡлы шәхестәре» тигән акция үткәрергә ҡарар итте. «100 йыллыҡҡа - 100 шәхес» кеүек проекттарҙан айырмалы рәүештә, ойошма идараһы күренекле заттарыбыҙҙы һан менән сикләмәҫкә булды.
Башҡорт халҡының ҙур бер өлөшөн тәшкил иткән Табын ҡәбиләһе данлыҡлы ул-ҡыҙҙарға бик тә бай, шуға ла улар араһынан иң-иңдәрен һайлап алыу еңел түгел. Был эште бары тик бергәләп атҡарып сыға аласаҡбыҙ. 25 февралдә үткән табындарҙың IV йыйынында мөһим мәсьәләләр менән бер рәттән ошо хаҡта ла һүҙ барҙы.
Башҡорт халҡының ҙур бер өлөшөн тәшкил иткән Табын ҡәбиләһе данлыҡлы ул-ҡыҙҙарға бик тә бай, шуға ла улар араһынан иң-иңдәрен һайлап алыу еңел түгел. Был эште бары тик бергәләп атҡарып сыға аласаҡбыҙ. 25 февралдә үткән табындарҙың IV йыйынында мөһим мәсьәләләр менән бер рәттән ошо хаҡта ла һүҙ барҙы.
Һағындыра ауылым кешеләре
17 марта 2017 йыл | Хаттар
Тыуған ерҙән төшкән ер яҡын, тигәндәй, килен булып төшкән, бөтә хеҙмәт юлым шунда үткән ауыл ул – Еҙем-Ҡаран. Һәм
ауылдан ҡырғараҡ китеп йәшәһәң, уның кешеләре бигерәк һағындырып иҫкә төшә икән.
ауылдан ҡырғараҡ китеп йәшәһәң, уның кешеләре бигерәк һағындырып иҫкә төшә икән.
Ижади бәйләнештә ҡалайыҡ
17 марта 2017 йыл | Матбуғат
Ағымдағы йылдың ғинуар-февраль айы почтаһына байҡау яһағас, гәзит уҡыусыларыбыҙҙан 109 хат-хәбәр алыуыбыҙ асыҡланды. Улар араһында төрлө ойошма-преприятиеларҙан ебәрелгән рәсми хаттар ҙа бар, әлбиттә.
Редакцияға килгән мәҡәләләр, күп осраҡта, урындарҙа уҙған мәҙәни, ижтимағи саралар, ауыл уңғандары, өлгөлө ғаиләләр, хеҙмәт алдынғылары, ғүмер байрамдарын ҡаршылаған юбилярҙар тураһында булды. Сәйетбаба ауылынан Ханнан Байбулдиндың тәбиғәт күренештәре менән таныштырған мәҡәләләре иғлан ителгән Экология йылына арналды.
Уҙған йыл аҙағында иғлан ителгән "Юморесканы яҙып бөт!” конкурсына, гәзиттең даими рубрикаһы «Мағаш тауышы»на ла байтаҡ ҡына ижад емештәре килде.
Киләһе айҙарҙа ла, ҡәҙерле гәзит уҡыусыларыбыҙ, һеҙҙән матур эстәлекле хаттар, урындарҙағы яңылыҡтар, һәйбәт кешеләр тураһында хәбәрҙәр көтөп ҡалабыҙ.
Хаттар бүлеге.
Редакцияға килгән мәҡәләләр, күп осраҡта, урындарҙа уҙған мәҙәни, ижтимағи саралар, ауыл уңғандары, өлгөлө ғаиләләр, хеҙмәт алдынғылары, ғүмер байрамдарын ҡаршылаған юбилярҙар тураһында булды. Сәйетбаба ауылынан Ханнан Байбулдиндың тәбиғәт күренештәре менән таныштырған мәҡәләләре иғлан ителгән Экология йылына арналды.
Уҙған йыл аҙағында иғлан ителгән "Юморесканы яҙып бөт!” конкурсына, гәзиттең даими рубрикаһы «Мағаш тауышы»на ла байтаҡ ҡына ижад емештәре килде.
Киләһе айҙарҙа ла, ҡәҙерле гәзит уҡыусыларыбыҙ, һеҙҙән матур эстәлекле хаттар, урындарҙағы яңылыҡтар, һәйбәт кешеләр тураһында хәбәрҙәр көтөп ҡалабыҙ.
Хаттар бүлеге.
Бала саҡтың сағыу бер көнө
17 марта 2017 йыл | Хаттар
Нәҙекәй бил бал ҡорттары кеүек, осоп-осоп бейейҙәр. Бәләкәс кенә, күмәктәр үҙҙәре... Бына бит ул бала саҡтың сағыу бер көнө!
Был күренеште "Миләшкәй” балалар баҡсаһының «Кәрәҙ» башҡорт төркөмөндә халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арнап әсәй-өләсәйҙәр өсөн үткәрелгән байрамда күҙәттек. Төркөмгә йөрөүсе тәрбиәселәрҙең һәм кескәйҙәрҙең был сараға уңған бал ҡорттары кеүек тырышып-тырмашып әҙерләнгәне күренеп тора. Зал байрамса матур итеп биҙәлгән. Шиғырҙар ятланған, бейеүҙәр өйрәнелгән. Әсәйҙәргә бағышланған йырҙар күңелгә күтәренке кәйеф өҫтәне. Килгән ҡунаҡтар ҙа тик кенә ултырманы – өләсәйҙәр ярышып йомғаҡ ураһа, әсәйҙәр "Тирмә” уйынында ҡатнашты. Төркөмдә башҡорт телен генә түгел, мәҙәниәтен дә өйрәнеүгә тос өлөш индерелеүенә тағы ла бер тапҡыр инандыҡ.
Байрам булғас, бүләкһеҙ булмай. Уны бәләкәстәребеҙ үҙ ҡулдары менән кәрзингә ултыртып эшләп бүләк иттеләр. Ата-әсәләр комитеты ла ҡотланы. Ә Айҙарҙың өләсәһе шағирә Фәүзиә Ҡотлогилдина төркөмгә яңы ғына сыҡҡан 2 китабын бирҙе. Күңелле осрашыу сәй эсеү менән тамамланды.
Ошо сараны әҙерләп алып барған, барыбыҙға ла байрам кәйефе бүләк иткән, балаларыбыҙға тыуған илгә, туған телгә һөйөү орлоҡтары сәсеүсе тәрбиәселәребеҙ Әлфирә Хәбиәхмәтова, Зөһрә Шәрәфетдинова һәм тәрбиәсе ярҙамсыһы Йәмилә Сәғитоваға оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Һеҙҙең кеүек тәрбиәселәр барҙа илебеҙҙең дә, телебеҙҙең дә киләсәге яҡты булыр тип ышанғы килә.
Ата-әсәләр исеменән,
Минәүзә ИШҠОЛОВА.
Был күренеште "Миләшкәй” балалар баҡсаһының «Кәрәҙ» башҡорт төркөмөндә халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арнап әсәй-өләсәйҙәр өсөн үткәрелгән байрамда күҙәттек. Төркөмгә йөрөүсе тәрбиәселәрҙең һәм кескәйҙәрҙең был сараға уңған бал ҡорттары кеүек тырышып-тырмашып әҙерләнгәне күренеп тора. Зал байрамса матур итеп биҙәлгән. Шиғырҙар ятланған, бейеүҙәр өйрәнелгән. Әсәйҙәргә бағышланған йырҙар күңелгә күтәренке кәйеф өҫтәне. Килгән ҡунаҡтар ҙа тик кенә ултырманы – өләсәйҙәр ярышып йомғаҡ ураһа, әсәйҙәр "Тирмә” уйынында ҡатнашты. Төркөмдә башҡорт телен генә түгел, мәҙәниәтен дә өйрәнеүгә тос өлөш индерелеүенә тағы ла бер тапҡыр инандыҡ.
Байрам булғас, бүләкһеҙ булмай. Уны бәләкәстәребеҙ үҙ ҡулдары менән кәрзингә ултыртып эшләп бүләк иттеләр. Ата-әсәләр комитеты ла ҡотланы. Ә Айҙарҙың өләсәһе шағирә Фәүзиә Ҡотлогилдина төркөмгә яңы ғына сыҡҡан 2 китабын бирҙе. Күңелле осрашыу сәй эсеү менән тамамланды.
Ошо сараны әҙерләп алып барған, барыбыҙға ла байрам кәйефе бүләк иткән, балаларыбыҙға тыуған илгә, туған телгә һөйөү орлоҡтары сәсеүсе тәрбиәселәребеҙ Әлфирә Хәбиәхмәтова, Зөһрә Шәрәфетдинова һәм тәрбиәсе ярҙамсыһы Йәмилә Сәғитоваға оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Һеҙҙең кеүек тәрбиәселәр барҙа илебеҙҙең дә, телебеҙҙең дә киләсәге яҡты булыр тип ышанғы килә.
Ата-әсәләр исеменән,
Минәүзә ИШҠОЛОВА.


text:
Аш тоҙо
Аш тоҙо — аш-һыуҙы тәмләй торған әсе кристаллик есем.[1];ашамлыҡ һәм техник продукт; тәбиғәттә галит минералы рәүешендә осрай.
Аш тоҙо халык хужалығының күп тармаҡтарында: аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә, малсылыҡта, медицинала, химияла (Na, CI, HCI, инсектицидтар, хәрби маҡсаттарҙа ағыулы матдәләр һ.б. яһау өсөн), күн, нефть (быраулау иҙмәләре өсөн) сәнәғәтендә һ.б. киң ҡулланыла.
Ике хәләттә киң таралған: ҡаты − NaCI -ҙың (% тарҙа) уртаса миҡдары таш тоҙҙа − 92-98,8, ултырмаларҙа − 77-95; эремәләрҙә − диңгеҙ һыуында − 0,6 (Каспий диңгеҙе), 2,7 (Ер шары океаны), тоҙло күлдәрҙең тәбиғи эремәһендә — 7,3, 25,9, (Хужа-Мумын күле, Төркмәнстан Республикаһы), ер аҫты минераль һыуҙарында — 5 тән күберәк. Ҡулланылышына ҡарап аҙыҡ-түлек (тулайым етештереүҙең 50%-ы), техник (40 %) һәм мал аҙығы (10 %) тоҙона бүленә. Аш тоҙон сығарыу, тәбиғәттәге тоҙло һыуҙарҙан һәм диңгеҙ һыуынан тәбиғи рәүештә һәм заводта парға әйләндерү юлы менән алалар. Дөнья күләмендә йылына 190—215 млн тонна аш тоҙо етештерелә, төп етештереүселәре — АҠШ, Ҡытай, Германия һәм Рәсәй (йылына 8-10 млн тонна). Рәсәй Федерацияһында тоҙ сығарыу Башҡортостанда (Бөтә Рәсәй етештереү күләменең 40 %), Әстрәхән (23 %), Иркутск (13 %), Ырымбур (4 %) һәм Волгоград (4 %) өлкәләрендә ғәмәлгә ашырыла.
Тоҙ башҡорт мифологияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тоҙҙо урманда түгеп ҡалдырырға ярамай, иреп бөткәнсе илай, ти
- Ауырыу баланы өшкөртөлгөн тоҙ менән саялар. Шул һыу менән ауырыу китә, тиҙәр[2].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Минеральное сырьё. Соли минеральные: Справочник. М., 1999.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Мифологический словарь башкирского языка (Ф. Г. Хисамитдинова, 2010)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Соль поваренная // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах — СПб., 1907—1909.
- Соль поваренная // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 678
ЗӨГӘЙ (Cottus gobio), диңгеҙ этеше һымаҡтар отрядының диңгеҙ саяндары ғаиләһенә ҡараған балыҡ. Европаның сөсө һыу ятҡылыҡтарында Төньяҡ Испаниянан алып Уралға тиклем йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 12 см тиклем, орсоҡ формаһында, яланғас йәки ваҡ һөйәк энәләр м‑н ҡапланған. Төҫө һорғолт; ҡанатында (ҡорһаҡ ҡанатынан башҡа) ваҡ ҡараһыу таптар бар. Ауыҙы ҙур, айғолаҡ ярыҡтары киң. Ҡойроҡ ҡанаты йомро. Енси яҡтан 4 йылда өлгөрә. Апр.—майҙа ыуылдырыҡ сәсә. Үрсемлеге — 40—410 ыуылдырыҡҡа тиклем. Бер йәки бер нисә инә балыҡ таш аҫтына йәки ярығына һалған ыуылдырыҡты ата балыҡ селбәрәләр сыҡҡанға тиклем һаҡлай. 5 йылға тиклем йәшәй. Һыу төбөндә йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар һәм балыҡ селбәрәләре м‑н туҡлана. БР‑ҙа Ағиҙел й. басс. ҡараған йылға һәм шишмәләрҙә осрай. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
И.П.Дьяченко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Страница 62
Яңғыҙ ҡайын
Конкурстар // 28-08-2010, 16:15
– Ғәлимде айыу туҡмап ташлаған, тисе. Әле ҡайнағаң шунда китте, – Мәлифә инәй картуф баҡсаһында ҡый утап йөрөгән күршеһенә ҡойма аша ынтылып хәбәр ҡушты.
– Эй, Хоҙайым! Именме икән һуң? – күрше ҡатын эшен ташлап турайып баҫты ла, өмөтлө ҡарашын Мәлифә инәйгә төбәне. – Сәйҙәһенең дә көнө еткән ине бит, бөгөнмө-иртәнме, тип торалар ине.
...
– Эй, Хоҙайым! Именме икән һуң? – күрше ҡатын эшен ташлап турайып баҫты ла, өмөтлө ҡарашын Мәлифә инәйгә төбәне. – Сәйҙәһенең дә көнө еткән ине бит, бөгөнмө-иртәнме, тип торалар ине.
...
үҙеңде һынап ҡара
Конкурстар // 24-08-2010, 11:43
БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы 27 авгусҡа тиклем «Төньяҡ амурҙары – башҡорт яугирҙары 1812 йылғы Ватан һуғышында» хәрби-тарихи реконструкция конкурс-фестивалендә ҡатнашыуға ғаризалар ҡабул итә.
Өфөнөң Т. Күсимов исемендәге «Аҡбуҙат» ипподромында 10 –11 сентябрҙә үтәсәк сарала 14 йәштән 30 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр һәм йәштәр, шул иҫәптән республиканың хәрби-патриотик, үҫмерҙәр клубтарында тәрбиәләнеүселәр ҡатнаша ала.
Р. ЙӘНСУРИНА....
Өфөнөң Т. Күсимов исемендәге «Аҡбуҙат» ипподромында 10 –11 сентябрҙә үтәсәк сарала 14 йәштән 30 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр һәм йәштәр, шул иҫәптән республиканың хәрби-патриотик, үҫмерҙәр клубтарында тәрбиәләнеүселәр ҡатнаша ала.
Р. ЙӘНСУРИНА....
Әбйәлилдә әле май
Конкурстар // 21-08-2010, 18:29
«Йәшлек» гәзите редакцияһы хеҙмәткәрҙәре «Йәшлек»-фараз» конкурсы еңеүсеһе – Әбйәлил районының Яңы Балапан ауылынан Клара Зәйтүноваға бер көнөн бағышланы
Гәзит-журналдарға яҙылыу кампанияһы барышында гәзитебеҙҙә төрлө конкурстар иғлан итеп, еңеүселәребеҙҙе ниндәй генә бүләктәр менән бүләкләмәнек! Сәй сервизы, электр сәйнүге, аҡсалата приз, телефон, телевизор, сепаратор, ит үткәргес, таҡта, бойҙай, «Йәшлек» логотибы төшөрөлгән футболкалар, хатта ат та бүләк иткән саҡтар булды. Инде хәҙер бүләк итер әйберҙәр ҙә ҡалманы кеүек....
«Йәшлек» гүзәле – 2010
Конкурстар // 14-08-2010, 14:28
Дәүләкән районының Ҡыҙрас ауылынан Рәлиә Сәхибгәрәева бейергә, волейбол уйнарға, сәхнәнән тасуири итеп шиғыр уҡырға ярата. Сәхнәләштереүҙәрҙә ҡатнашып, иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн бүләкләнгәне лә бар. БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының беренсе курсын тамамлаған ҡыҙҙың алдағы көндәргә пландары бик ҙур.
Ул үҙен киләсәктә билдәле кеше итеп күҙ алдына килтерә. «Ҡыйынлыҡтарға ҡарамай, тик алға барырға! Нисек кенә ауыр булһа ла, гел йылмайыу булһын йөҙөңдә!» – ошондай девиз менән йәшәгән Рәлиә мотлаҡ уңыштарға ирешәсәк, иманым камил.
Миңзәлә АСҠАРОВА....
«Башҡорт һылыуы мин!»
Конкурстар // 3-08-2010, 16:34
Ишембай ҡыҙы Гөлгөнә Атауллина – буласаҡ журналист. Әлегә БДУ-ла белем ала.
«Журналистика менән етенселә уҡығанда ҡыҙыҡһынып киттем. Үҙем бик аралашыусан, асыҡ холоҡло кеше. Үҙһүҙлерәкмен дә. Бала саҡтан әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынам, яңылыҡтарҙы ваҡытында белеп барырға тырышам. Киләсәктә спорт журналистикаһында эшләргә теләк бар. Футбол, хоккей матчтары менән бик ҡыҙыҡһынам.
Мәктәп йылдарым уҙған Ә. Вәлиди исемендәге 2-се республика башҡорт гимназияһы уҡытыусыларына рәхмәтем ҙур. Тап ошонда мине илһөйәр, телһөйәр итеп тәрбиәләнеләр. Башҡорт ҡыҙы булыуым менән сикһеҙ ғорурланам», – ти тырыш студент....
«Журналистика менән етенселә уҡығанда ҡыҙыҡһынып киттем. Үҙем бик аралашыусан, асыҡ холоҡло кеше. Үҙһүҙлерәкмен дә. Бала саҡтан әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынам, яңылыҡтарҙы ваҡытында белеп барырға тырышам. Киләсәктә спорт журналистикаһында эшләргә теләк бар. Футбол, хоккей матчтары менән бик ҡыҙыҡһынам.
Мәктәп йылдарым уҙған Ә. Вәлиди исемендәге 2-се республика башҡорт гимназияһы уҡытыусыларына рәхмәтем ҙур. Тап ошонда мине илһөйәр, телһөйәр итеп тәрбиәләнеләр. Башҡорт ҡыҙы булыуым менән сикһеҙ ғорурланам», – ти тырыш студент....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 379
КИСЛОТАЛЫ ЯМҒЫРҘАР, әсе ямғырҙар, һауала көкөрт диоксиды, азот оксиды, хлорлы водородтың һ.б. тейешенән артыҡ булыуы сәбәпле әселәндерелгән (рН<5,6) яуым-төшөм, ш. иҫ. ҡар, боҙ‑борсаҡ, томан. Атмосфера дымы антропоген ташландыҡтар (төрлө берләшмәләр һәм материалдар яныу продукттары) м‑н тәьҫир итешкәндә барлыҡҡа киләләр. К.я. тирә‑яҡ мөхитте бысрата, экосистемалар деградацияһына килтерә, кешеләрҙең сәләмәтлегенә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына насар йоғонто яһай. К.я., тупраҡта файҙалы матдәләр эрегәндә ауыр металдарҙың һелтеһеҙләнеүе, һыу ятҡылыҡтарының планктон организмдары, балыҡтарҙың һәләк булыуына һәм ылымыҡтарҙың юғалыуына килтереп әселәнеүе сәбәпле, уларҙың үҙен‑үҙе көйләп нейтралләшеүен тотҡарлай. Башҡортостанда 2000 й. көкөрт диоксидының тулайым ташландығы — 123,2 мең т, азот оксидыныҡы — 50,5, 2005 й. — ошоға ярашлы 81,7 һәм 45,0, 2011 й. 51,4 һәм 100,9 мең т тәшкил иткән. Сәнәғәт үҙәктәренә яҡын урмандар терр‑яһындағы ҡар составында минераль азот миҡдарының сикләнелгән йөкләнештән 2—5 тапҡырға юғары булыуы хас. Шулай уҡ ҡара: Химик технология.
Н.В.Давиденко
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 272
РЫСАЙ ИҒЕМБӘТОВ, Р ы с а й б а й И., 1737—38 йй. башҡ. ихтилалдары [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (1735—40)] етәкселәренең береһе. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорто. Шул уҡ улус старшинаһы. 1737 й. яҙында Көҫәп Солтанғолов һәм Сәйетбай Әлкәлин м‑н берлектә Нуғай һәм Себер даруғаларында ихтилалға етәкселек итә. Көҙөн уларҙың отряды (1 меңгә яҡын кеше) Нуғай һәм Себер даруғаларында Л.Я.Соймонов етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1738 й. июнендә Сәйетбай Әлкәлин м‑н бергә Табын ҡәлғәһенә Соймоновҡа ғәйебен танып килә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Бынан ете йыл элек Өфө янында бер-бер артлы Шамонин, Дорогин, Жуков ауылдары барлыҡҡа килгәйне. Хәҙер инде был ерҙәрҙә йорт алыу бәхетенә ирешкән ғаиләләр дәртләнеп донъя көтә. Уңғандар, тырыштар баҡса үҫтереп кенә ҡалмай, ҡош-ҡорт, мал-тыуар ҙа тота. Ауылдарҙа тротуар булмауы ғына эсте бошора, халыҡ машина юлынан йөрөргә мәжбүр, ә транспорт теге яҡҡа ла, был яҡҡа ла гөжләп үтеп тора. Әммә беҙҙең һүҙебеҙ был турала түгел, Шамонинда йәшәгән бер матур ғаилә менән таныштырмаҡсыбыҙ.
Зилә һәм Юнир Әҙеһәмовтар өс ҡыҙға ғүмер биреп, тәрбиәләп үҫтерә. Әсәйҙәре балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй, ул – Бөрйән районы Нәби ауылынан, ә атайҙары – Баймаҡ районындағы Юлыҡтан. Юнир Самат улы – алтын ҡуллы балта оҫтаһы, шәхси эшҡыуар. Өлкән ҡыҙҙары Айгүзәл – IX синыфта, Лилиә һигеҙенселә белем ала. Кескәй Әлфинә быйыл ғына уҡырға төшкән. Был ғаиләлә бөтәһе лә – сәнғәткә ғашиҡ кешеләр. Юнир Самат улы ҡурайҙа, гитарала уйнай, Зилә Сәйет ҡыҙы менән тәүге «Ҡош юлы» бәйгеһендә ҡатнашып, «Иң моңло ғаилә» исемен алғандар. 2013 йылда «Йәш ғаилә» республика конкурсында «Тамашасы һөйөүе» һәм «Ғаилә йолаларын һаҡлаған өсөн» номинацияларында билдәләнгәндәр. Ҡыҙҙары өсөһө лә Алина һәм Роберт Хәмиҙуллиндар етәкселегендәге «Дарман» бейеү коллективында шөғөлләнә. Айгүзәл менән Лилиәнең ҙур сәхнәләрҙә лә сығыш яһағаны бар инде. Әлфинә иһә тәүге аҙымдарын ғына яһай әле. Бик ихлас күңелле ҡыҙыҡай ул.
Уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙарҙан тыш, был ғаиләлә һәр кемдең күңеленә ятҡан ғына шөғөлө бар. Мәҫәлән, Айгүзәл аниме ҡарарға ярата. Был япон йәнһүрәттәре күберәк үҫмерҙәргә һәм өлкәндәргә тәғәйенләнгәнен беләһегеҙҙер инде. Айгүзәл үҙе лә комикстар яҙа башлаған. Персонаждар уйлап сығарып, һүрәттәр эшләп, тексын яҙып, әле 70 битлек бер томды тултырған, икенсеһенә тотонған. Хатта үҙ аллы япон телен дә өйрәнә. Өйҙәрендә йыш ҡулланыла торған «сәләм», «ашығыҙ тәмле булһын» кеүек һүҙҙәр японса ла яңғырай хәҙер. Ниңә, бик һәйбәт, күберәк тел өйрәнеү үҙеңде үҫтереүгә файҙа ғына бит.
Лилиә сигеү сигергә әүәҫ, ҡул эштәре һоҡланырлыҡ. Тағы ла тәмлекәстәр бешереүгә ҡыҙыҡһыныуы ҙур. Әхирәте Ренатаның әсәһе үткәргән оҫталыҡ дәресенә барып, кекс формаһындағы десерттар (капкейкалар) әҙерләргә өйрәнеп, оҫтарып алған. Былтыр Лилиәнең һорауы буйынса Ҡыш бабай махсус формалар ҙа бүләк иткән. Хәҙер ҡунаҡ өҫтәлдәрен ҡыҙҙың тәмлекәстәре лә биҙәй.
– Ғөмүмән, ҡыҙҙарым – ярҙамсыларым. Бешеренеүгә ихластар. Салат эшләү, бәлеш, бауырһаҡ, картуфтан төрләндереп ризыҡтар бешереү – барыһы ла ҡулдарынан килә. Әлфинә һеңлеләрен дә ҡарайҙар. Бәләкәйҙән эшкә өйрәтеп үҫтерҙек. Иҙән йыуғанда: «Мин дә», – тигәс, бысраналар, еүешләнәләр, тип тормай, үҙҙәренә бәләкәй генә йыуғыс, биҙрә биреп ҡуя торғайным. Хәҙер үҫә килә бөтәһен дә үҙҙәре белеп, бүлешеп эшләйҙәр, шөкөр, – ти әсәләре.
– Балаларығыҙға ниндәй тәрбиә бирергә тырышаһығыҙ?
– Ҡыҙҙар үҫтереүҙең үҙенсәлектәре бар инде ул. Уларҙы үҙ аллы, ҡыйыу, ихлас, изге күңелле булырға өйрәтәбеҙ. Зауыҡ менән кейенә белергә лә тейештәр.
Ял, байрам көндәрен дә йөкмәткеле итеп үткәрергә ярата Әҙеһәмовтар. Яңы йылды гел туғандары менән күмәкләп ҡаршылайҙар, бүләктәр бирешәләр. Балалары ла аралашып, бер-береһен белеп үҫә. Әйткәндәй, Яңы йыл алдынан йыйылышып, уны нисек ҡаршыларға кәңәшләшеп ала торған ғәҙәттәре бар. Былтыр, мәҫәлән, һәр ғаилә әкиәт сәхнәләштергән. Бик ихластар икән: костюмдар ҙа тегеп, бик ҡыҙыҡ тамашалар ҡуйып, шәп байрам ойошторғандар. Быйылға ла үҙенсәлекле пландар ҡоралар. Өйҙәренә йәшел ҡупшыҡайҙы ултыртып, биҙәп тә ҡуйғандар инде.
Йыр-бейеүҙәр аша милли рух тәрбиәләнһә, шәжәрәләрен өйрәнеп, тамырҙарын да белеп үҫә ҡыҙҙар. Әсәләре, Һатыбаловтар, яғынан 21 быуынға тиклем билдәле хатта. Бөрйәнгә һәм Дәүләкәнгә олатай-өләсәйҙәре янына барып йөрөйҙәр. Бына шундай ғаилә. Һоҡланырлыҡ, өлгө алырлыҡ, шулай бит?!
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


text:
Бәраәт кисәһе намаҙы
Бәраәт кисәһендә уҡырға айырым махсус намаҙ юҡ, шуға ла аҫта яҙылған нәфел намаҙҙарын үҙ теләгенә ҡарап башҡараһың. Бәраәт кисәһе намаҙына түбәндәгесә ниәт ителә: «Әй, Раббым! Ниәт иттем был намаҙға, күңел тупаҫлығынан һәм донъя баҫыуынан ҡотолоу өсөн, шулай уҡ илаһи ғәфүүнә һәм бәхетлеләр дәфтәренә яҙылыуым өсөн...».
Бәраәт намаҙы: йәсиғ йәки витр намаҙынан һуңыраҡ ун ике рәкәғәт намаҙ уҡыла, һәр рәкәғәттә бер «Фатиха» сүрәһе, өс мәртәбә сүрәи «Ихлас» уҡыла. Был намаҙҙа 2 рәкәғәт һайын сәләм бирелә.
Хаҡ Сүбхәнә үә Тәғәлә ул намаҙ эсендә уҡыған Ҡөръән өсөн сауап ҡыла үә хәбәр бирер: «Тамуҡ уты һиңә харам булды», — тип.
Йөҙ мәртәбә тәүбә кисәһе: Был кисәлә (ихтыяр көсө етһә) йөҙ рәкәғәт намаҙ ҡылған кеше, шул йыл эсендә үлһә, шәһид булараҡ үтәр, йәғни шәһиттәргә тиң изге һаналыр.
Намаҙҙан һуң уҡыласаҡ доғалар.
14 тапҡыр:"Әстәғфируллааһәл-ғәзийимә үә әтүүбү иләйик(ә)", шулай уҡ 14 тапҡыр:
«Аллааһүммә салли үә сәллим үә бәәрик ғәлә сәййидинәә Мүхәммәдиү үә ғәләә әәли Мүхәммәд».
14 тапҡыр «Салауат-Мүнжия» уҡыла үә доға ҡылына.
«Сүбхәәнәллааһи үәл-хәмдү лилләһи үә ләә иләәһә илләллааһү үәллааһү әкбәр. Үә ләә хәүлә үә ләә ҡуүүәтә илләә билләәһил-ғәлиййил-ғазыйим».
Ғүмер оҙонлоғо өсөн ысын күңелдән, эскерһеҙ ниәт менән бер мәртәбә «Йәсин-шәриф”те үә бер мәртәбә Бәраәт доғаһы» уҡыла. Бәраәт кисәһенән һуң, йәғни 16-17 көндәренән башлап үҙең өсөн, гөнаһтарҙан тәүбә итеү, донъя үә ахирәт морад-маҡсаттарыбыҙға ирешеү өсөн ҡырҡ көн буйына көн һайын бер мәртәбә 67-се «Мөлөк» («Тәбәрәк») сүрәһен уҡып, доға ҡылырға кәрәк. Был уҡыу рамаҙан айының һуңғы ун көнөндә тамам булырға тейеш.
Бынан һуң, түбәндәге доғаны уҡып тамамларға мөмкин (был мәжбүри түгел, һәр кеше үҙе теләгәнсә доға итә ала). Доғаһы ошолор:
«Әй, Раббым! Донъяны хәләл юл менән, ахирәтте хаҡ юл менән кәсеп итеп, беҙгә донъяла матур тормоштар бир, изгелек эшләй торған һәм ғәмәл-ғибәҙәтле, бәрәкәтле ғүмер бир, шул изгелегебеҙ бәрәкәтендә ахирәттә лә матур тормош — юғары Фирдәүс, Рәййан, Ғәден йәннәттәрен насип ит. Йәһәнәм утынан беҙҙе һаҡла, уның ғазабын күрһәтмә.
Әй, Раббым! Телебеҙҙән иман кәлимәһе китмәһен, йортобоҙҙа тыныс, бәхетле тормош кәмемәһен, хәләл ризыҡ, мул бәрәкәт артҡандан-артһын, беҙҙе һаулыҡ-сәләмәтлектән айырма. Һөйөклө Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһи үәссәлләмдең Аллаһ Тәғәлә ҡушҡанса йәшәргә өйрәтеүҙәрен иҫтән сығарырға яҙмаһын. Камил аҡыл, зирәк зиһен менән йәшәргә насип әйҙә, әй, Раббым.
Ошо уҡылмыш ҡәләми шәрифтәребеҙҙең хаҡы-хөрмәтенә гөнаһтарыбыҙҙы ярлыҡа, донъя үә әхирәти изге морат-маҡсаттарыбыҙға ирешергә насип әйҙә, йәмиғ әруахтарыбыҙҙың рухтарын шат ҡыл, ҡәбер ғазаптарын еңел ит, бәндәселек менән ҡылған гөнаһтарын ярлыҡа. Әмин».
Бәраәт кисәһенең фазыйләттәре
Ғайсә ғәләйһис-сәлләм сәйәхәттә булған сағында бер бейек тауға менде. Менеп еткәс ул тау башында аҡ ҡая таш күрҙе. Ул таш һөттән дә ағыраҡтыр. Ул уның тирәһендә йөрөнө һәм уның күркәмлегенә бик ғәжәпләнде. Аллаһы Тәғәлә вәхи ҡылды: «Йә Ғайса, һине тағыла нығыраҡ ғәжәпләндерәйемме?». Ғайсә ғәләйһис-сәлләм: «Эйе, йә Раббым», — диде. Аҡ таш ярылды, уңын эсендә шәйех күренде, уның ҡулында йәшел таяҡ, ике ҡулы араһында йөҙөм емештәре, үҙе намаҙ уҡый ине. Ғайсә ғәләйһис-сәлләм бик ғәжәпләнде һәм әйтте: «Йә шәйех, мин күргән нимә ул?» Шәйех әйтте: «Ул минең һәр көндәге ризығым». Ғайсә ғәләйһис-сәлләм тағыла һораны: «Аллаһы Тәғәләгә был рәүештә күпме ғибәҙәт ҡылаһың?» Шәйех әйтте: «Дүрт йөҙ йыл». Ғайсә ғәләйһис-сәлләм әйтте: «Аллаһым, Һинең ҡаршында был шәйехтән ҡәҙерле, сауаплы кешең бармы?». Аллаһы Тәғәлә вәхи ҡылды: «Йә, Расүлүллаһи, әгәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәлләм өммәтенән булыусы кемдер шәғбан айының ун бишенсе кисәһендә уяу тороп, бар гонаһтарынан тәүбә-истиғфар ҡылып, тәғәт үә ғибәҙәт ҡылһа һәм төн уртаһында намаҙ уҡыһа, көндөҙҙөн ураҙа тотһа, ул Минең ҡаршымда был дүрт йөҙ йыл ғибәҙәт ҡылыусы шәйехтән ун мәртәбә ҡәҙерлерәк һәм уға сауабы күберәктер». Ғайсә ғәләйһис-сәлләм: «АҺ, мин дә Мөхәммәд өммәтенән булһам икән», — тине.
Был кисәнең фазыйләте, изгелеге тураһында шаҡтай күп нәмә һөйләп булыр ине. Был кисәнең бөйөклөгөнә Ҡөръәндең «Әд-Духан» сүрәһенең беренсе алты аяты көслө дәлил булып торалыр:
Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
1.Ха мим. 2. Һәм асыҡ аңлайышлы китап менән ант итәмен! 3. Беҙ уны мөбәрәк төндә иңдерҙек. Хаҡиҡәттә, Беҙ — өгөтләүселәр. 4. Унда һәр бер хикмәтле әмер айырылып бирелә. 5. Беҙҙең әмеребеҙ буйынса, хаҡиҡәттә, Беҙ — ебәреүселәр! 6. Раббыңдың рәхмәтенән, Ул, хаҡиҡәттә, ишетеүсе һәм белеүсе бит!
Был мөбәрәк кисәне Джәбраил фәрештә, ғәләйһис-сәлләм, Рәсүл Әкрам саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләм янына килеп, былай тигән: «Йә, Аллаһтың Рәсүле! Аллаһы Тәғәлә был кисәлә шаҡтай күп кешене кисерер, шаҡтайын ғәфү итмәйсә ҡалдырыр. Шул ғәфү ителмәүселәр: мөьминдәр илә талашыусылар, мосолмандарҙы кәмһетеп, зыян ҡылып ятыусылар, туғанлыҡ хисен, араларын кисеүселәр, тәкәбберҙәр, ата-әсәһен рәнйетеүселәр, ғүмерҙәрен сәрхүшлектә үткәреүселәр...»
Ғата ибне Ясәр радыйаллаһү ғәнһә әйтеүенсә, был кисәлә ике Бәраәт кисәһе араһында вафат буласаҡтарының исемдәре Ғазраил ғәләйһис-сәлләм сәхифәләренә теркәлер, ти. Ҡәҙер кисәһенән башҡа был кисәгә башҡаһы яҡын килмәҫ, ти. Был кисәлә Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәлләмдең ағаһы хәҙрәте Ғаббас раҙыйаллаһу ғәнһә тәсбих намаҙын уҡырға өндәне.
Бәраәт кисәһенең үҙ намаҙы ла бар: ул 2 рәҡәғәттән башлап 1000 рәҡәғәткә ҡәҙәр һуҙылырға мөмкин. Ғалимдар уртаса 100 рәҡәғәт намаҙ уҡыуҙы мөстәхәб итеп табалар. Был намаҙҙа “Әлхәм” сүрәһенәң һуң “Аятүль-Көрси” менән “Иннә-әңзәлләһ” сүрәләрен уҡыу күркәм ғәҙәт булыр. Был кистә 3 мәртәбә «Йәсин» сүрәһе уҡылыр. Беренсе мәртәбә «Йәсин» сүрәһен уҡығанда уҡыусының ниәте Аллаһы Тәғәләнән оҙон ғүмер һорауҙан ғибәрәт булыр. Икенсе мәртәбә «Йәсин» уҡығанда уҡыусы Аллаһы Тәғәләнән бәлә-ҡазаларҙан именлек һорар. Өсөнсө мәртәбә бәрәкәт артһын тип уҡыр.
Бәраәт намаҙы хәҙистәр буйынса ике төрлө: береһе, «Бәдәрүл-вәғыйзин»дә килтерелә: Хәҙрәт Рәсүл ғәләйһис-сәлләм бойорҙо: берәү бәраәт кисәһендә йөҙ рәкәғәт намаҙ уҡыһа, Хаҡ Тәғәлә ул кешегә йөҙ фәрештә иңдерер, утыҙы йәннәттән, утыҙы йәһәннәмдән, утыҙы донъя афәттәренән һаҡлай һәм ун фәрештә шайтан мәкеренән һаҡлай. Икенсеһе, Ибен Ғаббас риүәйәт итә: Хәҙрәт Рәсүлулла ғәләйһис-сәлләм әйтте: «Шағбан айының ун өсөнсө, ун дүртенсе кисәһе йөҙ рәкәғәт намаҙ уҡыһа, һәр кистә йөҙ рәкәғәт, һәр рәкәғәттә бер „Фатиха“, ун “Ихлас» уҡыһа, ниндәй хәжәт теләһә, шул ҡабул була. «Әй, Рәсулулла, әгәр Ләүхел-Мәхфүздә кемдер бәхетһеҙ тип яҙылған булһа, шул әҙәмеңдең яҙылған бәхетһеҙлегең юйып, бәхетле итеп яҙ, тип ул доға ҡылһа, был доға ҡабул булырмы?» — тип һоранылар. Рәсулулла ғәләйһис-сәлләм яуап биреп әйтте: "Аллаһ хаҡы өсөн, минең рухым уның ҡөҙрәт ҡулында. Әгәр уның исеме Ләүхел-Мәхфүздә фәлән-фәлән улы фәлән-фәлән бәхетһеҙ кеше тип яҙылған булһа, уның исемен юйып бәхетле тип яҙырға ихтиярлы. Әүәлге намаҙҙы иғтыяр иткән үҙгәреш юҡ, ниндәй сүрә уҡыһа ла ярай. Һуңынан намаҙын ихтыяр итһә, сүрәһе мәғлүм булыуы һәйбәтерәк. Сауабы артыҡ күп, был китапҡа һыймаҫлыҡ булыр.
Әмирил-мөьминин Хөсәйен ибн Абу Талиб раҙыйәллаһу ғәнһү әйткән: Бер кеше Бәраәт кисәһендә ике рәкәғәт намаҙ ҡылһа, һәр рәкәғәттә бер Фатиха сүрәһе, бер Ихлас сүрәһе һәм бер Ҡуль әғүҙе бираббил фәләҡ һәм дә бер Ҡуль әғүҙе бираббиннәс уҡып, был ике рәкәғәт намаҙ ҡылған кеше үҙен йәннәт эсендә күрмәйенсә йән тәслим ҡылмаҫ. Аллаһы Тәғәлә уның йөҙөн айҙың ундүртенсе кисәһе кеүек итер, дәхи фәрештәләр уға иртәле-кисле сәләм әйтерҙәр.
Рәсүл ғәләйһис-сәлләм әйтте: "Кем дә кем Бәраәт кисәһендә ике рәкәғәт намаҙ ҡылһа, һәр рәкәғәттә бер Фатиха сүрәһе, бер Ҡуль йә әййүһәл-кәфирун сүрәһе уҡыһа, Хаҡ Сүбхәнә Тәғәлә ул ҡолына Әҙәм ғәләйһиссәләмдең был көнгәсә донъяға килеп киткән мөьминдәр һанынса сауап бирер. Әгәр бер әҙәм Шәғбән айының ун бишенсе кисәһе төнөндә егерме рәкәғәт намаҙ ҡылһа, ун сәләм менән (йәғни, икешәр рәкәғәт һайын бер сәләм), һәр рәкәғәттә бер Фатиха сүрәһе, бер Ҡуль йә әййүһәл-кәфирун, бер Ҡулһуаллаһ әхәде, бер Ҡуль әғүҙе бираббил фәләҡ үә бер Ҡуль бираббиннәс уҡып, бер тәртип менән намаҙ ҡылһа, һуңынан был доғаны уҡыһа: «Ләәә иләәһә илләллааһү үәхдәһүү ләә шәрикә ләһ. Ләһүл мүлкү үә ләһүл хәмдү, үә һүүә ғәлә күлли шәй-ин ҡадир», — тип әйтһә. Ул кеше йәмиғ (бөтә) хәжәттәренә ирешер, ураҙаһы ҡабул булыр, дәхи уның үлем иҫереклеге үә ҡәбер ғазабы асан (еңел) булыр, дәхи йәннәт эсендә уға сатралар төҙөлөр, һәр бер сатраның киңлеге был доньянан киңерәк булыр. Әмин.
Намаҙ уҡыу был доға менән тамамланыр:
Бисмилләәһир рахмәәнир-рахииим.
Аллааһүммә йәә зәлмәни үә ләә йүмәннү ғәләйһи йәә зәл-джәләли үәл-икрам, йә зат-таули үәл-инғәм. Ләәә иләәһә илләәә әнтә заһраль-ләджинә үә джәәраль-мүстәджириинә үә әһәәнәл-джәәәәфиин. Аллааһүммә иң күнтә ҡәтәбтәнии ғыйндәкә фи үммүл-китәәби шәҡиййән әү мәхрумән мәтрудән әү мүҡтәран ғәләүүә фир-ризҡый фәәмғ.
Аллааһүммә бифәдликә шәҡааүәти үә хирмәәни үә тардии үәҡтәәру ризҡый үәс-битнии ғыйндәкә фии үммүл-китәәби сәғыйдәм мәрзүүҡам мүәф-фәҡал-лил-хайраати фәиннәкә ҡультә үә ҡаулүкәл-хәҡҡу фи китәәбикәл-мүңзәли ғәләә лисәәни нәбиййикәл-мүрсәли йәмхууллаһү мәә йәшәәәәү үә йүсбитү үә ғыйндәһү үммүл-китәәбилләәһи биттәдҗәллил-әғзами фии ләйләтин-нисфи мин шәғбәәнәл-мүкәррамилләтии йуфраҡу фииһәә күллү әмрин хәкиим. Ағинни минәл бәләәәәи мәә нәғләму үә мәә ләә нәғләму үә мәә әнтә әнтә биһи әғләмү иннәкә әнтәл әғәззүл әкрам, үә салләллаһу ғәләә сәййидинәә Мухәммәдиү үә әәлиһии үә сахбиһии үәсәлләм.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 08.05.2017 в 00:16, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
БЕЙЕКТАУ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай һәм Ғафури р‑ндарында Рәүҙәк һәм Егән йй. ҡушылған урындан Ғафури р‑ны Красноусол а. тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 25 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 4 км, абс. бейеклеге 350 м. Түбәләре яҫы, йомро. Битләүҙәре 80—100 м тәрәнлектәге уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған. Өҫкө пермдең көңгөр ярусы гипстары, ангидриттары һәм өфө ярусының ҡыҙыл төҫтәге ҡомташтарынан тора. Рельефында карст формалары үҫешкән: упҡындар, ҡоҙоҡтар, мәмерйәләр, юғалыусы йылғалар һәм карст сығанаҡтары. Һырт итәктәрендә Ҡарлыман, Яҡын Төлкәс һәм Кесе Әрмет йй. (Ағиҙел й. басс.) башлана. Ландшафтары элекке имәнлектәр урынындағы киң япраҡлы йыла, йүкә һәм саған урмандарынан тора. Б. көнбайыш битләүҙәрен йүкә урмандары биләй.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров