text:
Шайбалы хоккей
Шáйбалы хóккей — спорт уйыны булған хоккейҙың донъялағы иң популяр төрө. Ҡапма-ҡаршы ике команданың конькилы уйынсылары, шайбаны боҙҙан сәкәндәр менән бер-береһенә тапшырып, уны дәғүәсе ҡапҡаһына мөмкин тиклем күберәк индереү һәм шул уҡ ваҡытта үҙ ҡапҡаһына бөтөнләй үткәрмәү йә мөмкин тиклем аҙыраҡ үткәреү өсөн көрәшә. Дәғүәсе ҡапҡаһына күберәк шайба индергән команда еңеүсе була.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Хоккей майҙансығы
- 3 Экипировка
- 4 Уйындың дауамлылығы
- 5 Командаларҙың составы
- 6 Судьялар
- 7 Тренерҙар составы
- 8 Уйын
- 9 Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар
- 10 Мәҙәниәттә
- 11 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 12 Иҫкәрмәләр
- 13 Әҙәбиәт
- 14 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Килеп сығыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә спорт төрҙәре араһында хоккей тарихы иң ҙур бәхәстәр тыуҙыра. Хоккейҙың тыуған ере тип Канадалағы Монреаль ҡалаһы һанала (тик һуңғы тикшеренеүҙәр Яңы Шотландияның Кингстон, Онтарио йәки Виндзор ҡалаларының беренселеген иҫбат итә). Әммә XVI быуаттағы бер нисә голланд рәсемдәрендә хоккейға оҡшаш уйынды боҙҙа уйнаған күп кешеләр һүрәтләнә. Тик быға ҡарамай, әлеге шайбалы хоккейҙың тыуған ере тип Канада һанала.
1763 йылда, Бөйөк Британия Франциянан Канаданы талап алғас, һалдаттар үҙҙәре менән был ерҙәргә үләндә хоккей уйынын килтерә. Канада ҡыштары бик ҡаты һәм һыуыҡ булғанға, был ерҙәрҙә ҡышҡы спорт төрҙәре бик популяр була. Сыр ҡырҡҡан бысаҡты үҙҙәренең аяҡ кейемдәренә бәйләп, инглизсә һәм французса һөйләшкән Канада ирт-аттары был уйынды туңған йылғаларҙа, күлдәрҙә һәм башҡа һыу ятҡылыҡтарында уйнайҙар ине. Яңы Шотландияла һәм Виргинияла хоккей уйнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫке картиналар бар.
1875 йылдың 3 мартында Монреальдә «Виктория» катогында тәүге хоккей матчы үткәрелә, был туралағы мәғлүмәт «Montreal Gazette» гәзитендә баҫыла. Һәр команда 9 кешенән тора. Ағас шайба («шинни») менән уйнайҙар, ә һаҡлай торған экипировканы бейсболдан алалар. Тәү тапҡыр боҙҙа ҡапҡалар ҡуйыла.
1877 йылда Макгилл университетының бер нисә студенты хоккейҙың тәүге ете ҡәғиҙәһен уйлап таба. 1879 йылда резинанан шайба яһайҙар. Ҡайһы бер ваҡыттан һуң был уйын шул хәтлем популяр була, хатта 1883 йылда ул Монреальдә йыл һайын үтә торған Ҡышҡы карнавалда күрһәтелә. 1885 йылда шул уҡ ҡалала Һәүәҫкәрҙәр хоккей ассоциацияһы нигеҙләнә.
1886 йылда хоккей уйыны ҡәғиҙәләре яҡшыртыла, рәтләнә һәм баҫылып сығарыла. Ялан уйынсылар һаны туғыҙҙан етегә тиклем әҙәйә, боҙҙа ҡапҡасы, алғы һәм артҡы ҡапҡасылар, үҙәк һәм ике һөжүмсе һәм алда майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса йөрөгән ровер (ингл. rover — берәҙәк) — команданың иң көслө хоккейсыһы, бөтәһенән дә яҡшыраҡ голдар кереткән уйынсы була. Бөтә уйынды команда бер үк составта үткәрә, йәрәхәтләнгән хоккейсыны ғына алмаштырырға ярай (тик һуңғы периодта һәм ҡаршы команда рөхсәтенән һуң), шуға күрә уйын аҙағында уйынсылар ныҡ арый һәм саҡ аяҡтарында тора. Шул уҡ йылда Канада һәм Англия командалары араһында тәүге халыҡ-ара уйын уҙғарыла.
1890 йылда Онтарио провинцияһында дүрт команда өсөн чемпионат үтә. Оҙаҡламай яһалма боҙ менән түбәһе ябыҡ булған һырғалаҡтар барлыҡҡа килә. Боҙ иремәһен, һыуыҡ һауа үтһен өсөн, диуарҙа һәм ҡыйыҡта тишектәр яһала. 1899 йылда Монреальдә яһалма боҙ менән тәүге каток төҙөлә.
Хоккей бик популяр булып киткәнгә күрә, 1893 йылда Канаданың генерал-губернаторы лорд Фредерик Стэнли, ил чемпионына тапшырыр өсөн, 10 гинеяға көмөш балдаҡтарҙан торған баш түбән түңкәрелгән пирамидаға оҡшаш кубокты һатып ала. Шулай итеп, легендар трофей — Стэнли кубогы барлыҡҡа килә. Тәүҙә уның өсөн һәүәҫкәрҙәр, ә 1910 йылдан башлап профессионалдар көрәшә. 1927 йылдан алып Стэнли кубогы өсөн Милли хоккей лигаһы клубтары көрәшә.
1900 йылда ҡапҡаларға сетка ҡуйыла. Легенда буйынса, Фрэнсис Нильсон ҡапҡаларға балыҡ тотоу өсөн ҡулланған селтәрҙе ҡуя. Был яңы ҡулайлама арҡаһында «гол керҙеме, юҡмы» тигән бәхәстәр тамамлана. Һыуыҡта судьяның ирендәргә йәбешкән металл һыбыҙғыһын ҡыңғырауға, ә аҙаҡтан пластмасс һыбыҙғыға алмаштыралар. Шул ваҡытта уҡ шайбаны уйынға ырғытыу менән индерә башлайҙар (тәүҙә судья ҡулдары менән дәғүәселәрҙең сәкәндәрен боҙҙа ятҡан шайбаға шылдыра һәм сәкән менән үҙенә һуҡмаһындар өсөн һыҙғырып ситкә китә).
1904 йылда Канадала тәүге профессиональ команда барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылда хоккейсылар уйындың яңы төрө — «алтыға алты» системаһына күсәләр. Шул ваҡыттан бирле әҙ үҙгәргән майҙансыҡтың стандарт размеры (56 × 26 м) билдәләнә. Дүрт миҙгелдән һуң бөтә хоккейсылар профессионалдарға һәм һәүәҫкәрҙәргә бүленә. Һуңғылар өсөн 1908 йылдан бирле үткәрелгән Аллан кубогын ойошторалар. Уны еңеүселәр аҙаҡтан донъя чемпионаттарында Канада өсөн сығыш яһайҙар.
ХХ быуат башында Канада хоккейы менән Европалылар ҙа ҡыҙыҡһына башлай. 1908 йылда Париждағы конгресс Бельгия, Франция, Швейцария, Бөйөк Британия илдәрен берләштергән Халыҡ-ара хоккей федерацияһын (ХАХФ) нигеҙләй. 1914 йылда Канада хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә 1920 йылда ул Халыҡ-ара федерацияһына керә.
Уйындың тиҙлеген һәм сифатын күтәрер өсөн, 1910 йылда спортсыларҙың алмашыуын рөхсәт итәләр. Шул уҡ йылда Милли хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә билдәле Милли хоккей лигаһы (МХЛ) тик 1917 йылда ғына нигеҙләнә.
Күп яңылыҡтар ағалы-ҡустылы Джэймс, Крэйг һәм Лестер Пэтрик фамилиялы кешеләр исеме менән бәйле. Уларҙың инициативаһы буйынса уйынсыларға номерҙар бирелә, мәрәйҙәрҙе һөҙөмтәле пастар өсөн дә өҫтәйҙәр, хоккейсыларға шайбаны алға бирергә рөхсәт итәләр, ә ҡапҡасылар конькиҙарын боҙҙан күтәрергә мөмкинлеккә эйә була. Шул ваҡыттан уйын 20 минут оҙонлоҡтағы өс периодтан тора.
1911 йылда ХАХФ хоккейҙың Канада ҡәғиҙәләрен ҡабул итә, ә 1920 йылда тәүге донъя чемпионаты уҙғарыла. 1929 йылда «Монреаль Мерунз» командаһының ҡапҡасыһы Клинт Бенедикт тәү тапҡыр маска кейә. 1934 йылда штраф өсөн һуғыу — буллит ҡабул ителә. 1945 йылда ҡапҡалар артында кереткән шайбалар иҫәбе өсөн төрлө төҫтәге фонарҙар ҡуялар («ҡыҙыл» төҫлөһө гол индереүҙе аңлата, «йәшел» — гол булманы). Шул уҡ йылда өслө судейлыҡ ҡабул ителә: бер баш судья һәм ике ярҙамсы (лайнсмендар). 1946 йылда конкрет ҡәғиҙәләр боҙоуҙар ваҡытында судьяларҙың ымдар системаһы законлаштырыла.
АҠШ һәм Канадала ҙур ареналар ХХ быуаттың 30-сы йылдарында уҡ төҙөлә башлай. Мәҫәлән, Чикагола 1938 йылда 15 мең кеше өсөн Спорт һарайы барлыҡҡа килә.
1920 йылда рәсми турнирҙа — Олимпия уйындарында — Европа һәм Төньяҡ Америка командалары араһында тәүге осрашыу үтә. Канада хоккейсылары тағы ла үҙҙәренең иң көслө команда икәнен иҫбат итә. Улар шулай уҡ 1924 һәм 1928 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ла (бер үк ваҡытта донъя чемпионаттары булған) еңәләр. 1936 йылда Бөйөк Британия йыйылма командаһы 16 йыл буйы Олимпия чемпионы титулын йөрөткән Канада командаһынан был титулды талап ала һәм Олимпия чемпионы була.
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә шайбалы хоккейҙың тыуған көнө тип 1946 йылдың 22 декабре һанала, был көндә Мәскәүҙә, Ленинградта, Ригала, Каунаста һәм Архангельскиҙа шайбалы хоккей буйынса СССР чемпионатының тәүге уйындары үтә.
1954 йылда совет хоккейсыларының донъя чемпионаттарында дебюты үтә һәм улар донъя хоккейында алғы урындарҙы яулай. Канада хоккейсылары менән тәүге осрашыу совет спортсыларының 7:3 мәрәй еңеүе менән тамамлана. Был еңеү СССР йыйылма командаһына тәүге тапҡыр донъя чемпионы титулы исемен килтерә. 1954 йылдан 1991 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы 22 тапҡыр донъя чемпионаттарының «алтынын» яулай һәм 7 тапҡыр Ҡышҡы Олимпия уйындарында еңә.
90-сы йылдарҙа илдә тотороҡһоҙлоҡ булғанға күрә, күп яҡшы уйынсылар сит илдәрҙәге бай клубтарға күсә. Рәсәй хоккейы үҙенең күп йондоҙҙарын юғалта, тик сит хоккейҙа Рәсәй спортсыларының күпселегенең юғалып ҡалмауы, ә киреһенсә — үҙҙәренең клубтарында, хатта МХЛ командаларында лидер була ала һәм шулай итеп совет хоккей мәктәбенең юғары маркаһын тота алыуын күрһәтә.
Рәсәй йыйылма командаһы 1993 йылда донъя чемпионатын еңеп, артабан оҙаҡ йылдар миҙалһыҙ ҡала. Тик һуңғы ваҡытта ғына Рәсәй йыйылма командаһы үҙенең элекке көсөн кире ҡайтара башлай. 2007 йылдағы Мәскәүҙә үткән чемпионатта бронза миҙалына өлгәшһә, киләһе йылда Канадала Квебек ҡалаһында хоккейҙың рәсми 100 йыллығы финалында Канада йыйылма командаһын еңеп, донъя чемпионы титулын ҡайтара. Шунан һуң Рәсәй тағы 2009, 2012, 2014 йылдарҙа донъя чемпионатын еңә. 2014 йылда Сочиҙа үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында команда сирекфиналда төшөп ҡала, шуға күрә үҙ өҫтөнә күп тәнҡит ала.
2008 йылда Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә. Был лигала Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан, Латвия, Финляндия, Словакия һәм Хорватиянан командалар сығыш яһай. Был чемпионат Евразияла иң көслө хоккей лигаһы тип һанала.
Хоккей майҙансығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙурлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХАХФ һәм МХЛ ҡәғиҙәләрендә хоккей майҙансыҡтарының размерҙары айырыла.
ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса, максималь оҙонлоҡ 61 метр һәм киңлек 30 метр булыуы мөмкин, минималь размерҙар — оҙонлоҡҡа 56 метр һәм киңлеккә 26 метр; ә ХАХФ эгидаһы аҫтында рәсми ярыштарҙа майҙансыҡ размерҙары оҙонлоҡҡа 60-61 метр һәм киңлеккә 29-30 метр булырға тейеш. Башҡа ярыштар өсөн майҙансыҡтың минималь размерҙары 40х20 метрға тиң[1].
МХЛ ҡәғиҙәләре 200х85 футҡа йәки 60.96х25.90 метрға тиң булған майҙансыҡ размерҙары тураһында әйтә. МХЛ-да, майҙансыҡтың бәләкәй размерҙары көс көрәшен, ҡапҡаларға күп һуғыуға, борттар янында уйынды, бәрелештәрҙе һәм һуғыштарҙы тыуҙыра, тип һанала.
Майҙансыҡтың мөйөштәре ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса радиусы 7—8.5 метр булған түңәрәктең дуғаһы буйынса түңәрәкләнһә, МХЛ ҡәғиҙәләрендә радиус 28 футҡа (8.53 метр) тигеҙ булырға тейеш тип яҙылған. Киләһе һылтанма буйынса «Советский спорт» мәғлүмәттер буйынса майҙансыҡтар размерының сағыштырыу бирелә[2].
Борттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙансыҡ бейеклеге 1.20—1.22 метр булған борттар менән сикләнгән. Мөйөштәрҙә 7—8.5 метр радиуслы түңәрәкләүҙәр бар. Борттарҙа майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса бейеклеге 1.6—2 метр булған һаҡлағыс тәҙрәләр ҡуялар. Урталағы бортта уйынсыларға майҙансыҡҡа сығыр өсөн эшләнгән эскә асыла торған ике калитка ҡуйылған. Ҡаршы яҡта шулай уҡ ике бәләкәй ҡапҡа бар: улар штрафланған уйынсылар өсөн.
Боҙҙа билдәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алғы борттарҙан 3—4 метрҙа ҡапҡаларҙың ҡыҙыл линияһы һыҙыла. Уларҙың уртаһында ҡапҡалар урынлашҡан һәм ҡыҙыл ҡайма менән күк төҫтәге ҡапҡа зонаһы билдәләнә. Ҡапҡалар линияһынан 17.23 метрҙа — зәңгәр зоналар линияһы, шуға күрә бөтә майҙансыҡ өс зонаға бүленә: урта зона һәм дәғүәселәрҙең ике зонаһы. Майҙансыҡтың уртаһында — яланды уртаға бүлгән ҡыҙыл линия һәм уның уртаһында урынлашҡан вбрасывание нөктәһе. Ҡапҡаларҙан 6 метр йыраҡлыҡта ике яҡҡала вбрасывание нөктәләре ҡуйылған, һәм шул нөктәләрҙен радиусы 4.5 м булған вбрасывние зоналары күрһәтелә.
Штрафланған уйынсылар эскәмйәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр хоккей майҙансығында штрафланған уйынсылар өсөн ике эскәмйә булырға тейеш. Һәр эскәмйә минимум биш кеше өсөн тәғәйенләнгән булырға тейеш. Эскәмйәнең минималь оҙонлоғо — 4 метр, киңлеге — бер метр ярым.
Экипировка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хоккей экипировкаһына ҙур иғтибар бирелә. Спортсылар үҙҙәрен максималь рәүештә шайбанан, сәкәндәрҙән, башҡа уйынсылар менән бәрелгәндә һуғыуҙарҙан, бортҡа, боҙға йығылғанда ауыртыуҙарҙан һаҡлау тураһында уйлай. Элек хоккейсының экипировкаһы бик ауыр булған, һәм уларға формала уңайһыҙ булған.
Өҫкө форма һәм шлем бер үк команданың уйынсыларының бер үк булырға тейеш (ҡапҡасыға башҡа уйынсыларҙың шлемдарынан төҫө буйынса айырылған шлем кейергә рөхсәт ителә). Уйынсыларҙың свитерҙарында номерҙар һәм фамилиялар булырға тейеш.
Хоккей формаһының тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Канадала шайбалы хоккей барлыҡҡа килгәндә, уйын өсөн свитерҙар бәйләнгән булған һәм төҫтәре менән генә айырылған. Был спорт төрөнөң үҫеше менән хоккей экипировкаһы ла үҙгәрә һәм үҫешә бара. Хоккей командалары үҙенең уйыны менән генә түгел, ә башҡаларҙан айырмалы тышҡы күренеше менән иҫтә ҡалырға тырыша. Хоккей популярлығы үҫеүе һәм хоккей турнирҙарында ҡатнашҡан командалар һаны күбәйеүе менән хоккей формаһына айыра торған билдәләр һәм логотиптар, ә аҙаҡтан уйынсыларҙың фамилияларын һәм номерҙарын ҡуя башлайҙар. Хоккей свитерҙарын яһау технологиялары ла үҙгәрә, уларҙы төрлө дауарҙан тегәләр. Әлеге ваҡытта полиэстер — хоккей уйыны өсөн свитерҙарҙы етештереү өсөн ҡулланған төп материал. Ошо дауар яҡшы һауа үтеүгә, хоккей формаһының ныҡлығына һәм еңеллегенә булышлыҡ итә. Бик ҡуйы төҫлө булған сағыу форманы яһарға мөмкинлек килеп сыға. Хәҙер хоккей клубтарында ике йәки унан күберәк форма төрө бар. Хоккей формаһының өйҙә, ҡунаҡта кейгән һәм альтернатив варианттары булыуы мөмкин. Мәҫәлән, хоккей лигаларында клубтарҙың өйҙәге форма өсөн ҡуңыр төҫ хас, ҡунаҡтағы форма аҡ төҫтә була.
Уйындың дауамлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шайбалы хоккей буйынса матч таҙа ваҡыт булған 20 минуттан торған өс периодҡа бүленә. Периодтар араһында тәнәфестәр 15 минут дауам итә. 2013 йылдың 11 ғинуарынан башлап КХЛ-да тәнәфестәр оҙонлоғо 17 минутҡа тиң. Өс период тамамланғас, тигеҙ иҫәп булған саҡта тәүге голға тиклем өҫтәмә ваҡыт (овертайм) булыуы мөмкин. Өҫтәмә ваҡыт һөҙөмтәһе буйынса бер кем дә еңмәһә, уйындан һүң һуғыуҙар (буллиттар) була ала. Овертаймдың кәрәклеге, уның оҙонлоғо һәм уйындан һуң һуғыуҙар һаны турнирҙың регламентында билдәләнә.
Командаларҙың составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер матчта бер команданан ғәҙәттә 20—25 уйынсы ҡатнаша. Уйынсыларҙың минималь һәм максималь һаны турнирҙың регламенты менән билдәләнә.
Ьер үк ваҡытта бер команда яғынан боҙҙа алты кеше булырға тейеш: биш ялан уйынсыһы һәм ҡапҡасы. Ҡапҡасыны алтынсы ялан уйынсыһына алмаштырырға рөхсәт ителә. Уйынсыларҙы алмаштырыу уйын туҡтаған ваҡытта ла, уйын барышында ла ярай.
Овертаймдарҙы үткәреү ваҡытында майҙансыҡта уйынсылар һаны турнирҙың регламенты менән әҙәйтелә ала (ғәҙәттә бишкә тиклем: ҡапҡасы + дүрт ялан уйынсыһы). МХЛ-да 2015/16 йылдар миҙгеленән башлап «өскө өс» форматында овертаймдар индерелә: ҡапҡасы + өс ялан уйынсыһы.
Судьялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хоккей матчын өс йәки дүрт судьянан торған судьялар бригадаһы үткәрә. Бер йәки ике судья (турнирҙың регламенты буйынса) баш судьялар тип атала, башҡа икәүһе — линия судьялары йәки лайнсмендар. Баш судьяның вазифаһына ҡағиҙәләрҙең боҙоуон, гол керҙеме, юҡмы икәнен ҡарау керә. Улар гол кергәс һәм периодтарҙың башында майҙансыҡтың уртаһында вбрасывание яһайҙар. Линия судьялары офсайд, шайбаның проброс булыуын һәм бер команданың уйынсылар һаны кәрәккәндән артыҡ булмауын ҡарай. Шулай уҡ улар шайбаны уйынға вбрасывание менән индерәләр.
Боҙҙағы судьяларҙан башҡа, һәр матчта майҙансыҡтың сиктәре тышында булған судьялар бригадаһы бар. Уға артабанғы судьялар керә:
- ҡапҡалар артында ике судья (бер баш судья булһа)
- бер сәркәтип һәм һаны икегә тиклем сәркәтип ярҙамсылары
- бер судья-хронометрист
- бер судья-информатор
- бер видеоҡабатлау судьяһы
- штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ике судья
Тренерҙар составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйын[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Офсайд
- Ике линия аша пас
- Һуғыу
- Сиртеү
- Сэйв
- Күпселек
- Әҙселек
- Буллит
- Овертайм (өҫтәмә ваҡыт)
- Проброс
- Вбрасывание
- Көслө приём
- Ван-таймер
Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәғүәсене этеү (шулай уҡ сәкән менән этеү һәм бортҡа этеү), шайбаһыҙ булған уйынсыға һөжүм итеү (көслө приемды уйынсы шайба менән булһа ғына уға ҡаршыһына ике аҙымдан күберәк эшләмәйенсә яһарға була), ҡапҡасы ҡапҡаларҙан йыраҡ булһа ла ҡапҡасыға һөжүм итеү, аяҡ салыу, ҡул менән уйынсыны тотоу, эләктереү, арттан һөжүм итеү. Дәғүәсегә һуғыу (терһәк, тубыҡ һ.б. нәмә менән), юғары күтәрелгән сәкән менән хәүефле уйын (яурындарҙан өҫтәрәк), сәкән менән һуғыу, һынған йә стандарт размерҙарҙа булмаған сәкән менән уйнау, шайбаны ҡул менән тотоу, аңлы рәүештә шайбаға йығылыу — был ҡапҡасыға ла ҡағыла, әгәр ул ҡапҡа зонаһынан сыҡҡан булһа, вбрасывание һәм составтарҙы алмаштырыу тәртиптәрен боҙоу. Уйынды һуҙыу (аңлы рәүештә майҙансыҡтан шайбаны сығарыу, ҡапҡаларҙы шылдырыу һ.б.), дәғүәсегә ҡамасаулар өсөн боҙға сәкәнде ташлау, тупаҫ уйын һәм һуғыш, дисциплинаһыҙ тәртип (уйынсы симуляция күрһәтә — үҙе йығыла, ысын булмағанды күрһәтә, судьялар менән бәхәсләшә, уның эштәренә ҡамасаулай, мыҫҡыллау һ.б.). Ҡайһы бер ҡәғиҙәләрҙе боҙоуҙа яза баш судьяның торған урынына, ситуацияһына бәйләнә, мәҫьәлән, ҡәғиҙәне боҙоу уйлап яһалғанмы әлллә юҡмы, күпмегә уйынсының һуғышта ҡатнашыуҙа яуаплығы ҙур һ.б.
Ҡәғиҙәләрҙә киләһе язалар күрһәтелгән: # бәләкәй штраф; # бәләкәй эскәмйә штрафы, шулай уҡ ҙур штраф; # алмаштырыу хоҡуғы менән дисциплинар штраф; # уйындың аҙағына тиклем штраф (5 минуттан һуң алмаштырыу хоҡуғы менән); # штрафлы һуғыу (буллит). Бәләкәй штраф менән язаланған хоккейсы майҙансыҡтан ике минутҡа ҡыуыла һәм ошо ваҡыт эсендә икенсе уйынсы менән алмашына алмай. Әгәр ҡапҡасы ҡәғиҙәләрҙе боҙһа, ул майҙансыҡтан ҡыуылмай, уның урынына ялан уйынсыларынан береһе язаға тарттырыла. Команда был ваҡытта уйынсыларҙың һаны буйынса әҙселектә уйнай. Штрафланған уйынсы ваҡытынан алдараҡ майҙансыҡҡа ҡайта, әгәр дәғүәсе команда күпселектә гол керетһә. Әгәр запас уйынсылар эскәмйәһендә ултырған уйынсы судьялар менән бәхәсләшһә, уйынға тығылһа, уның бәләкәй штраф алыуы мөмкин. Әгәр штрафланған уйынсы шундай ҡәғиҙәне боҙһа, майҙансыҡта булған бер уйынсы боҙҙан китеп тороға тейеш. Бәләкәй эскәмйә штрафы конкрет уйынсыға түгел, ә бөтә командаға дөйөм ҡәғиҙә боҙоуо өсөн бирелә, мәҫьәлән, уйынсыларҙың кәрәктән артыҡ булыуы, экипировканы дөрөҫ кеймәү, йә белеп булмаған бер кеше ғәйебе өсөн, мәҫьәлән, запас уйынсылары эскәмйәһенән боҙға предмет бәреү. Был саҡта тренер ҡапҡасынан башҡа бәләкәй штраф менән язаланған уйынсыны билдәләй. Беренсе ҙур штраф уйынсыны биш минутҡа боҙҙан ҡыуыуына килтерә. Бер уйын дауамында уйынсы ҡаабаттан ҙур штраф алһа, ул уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла, ә уның командаһы 5 минут әҙселектә уйнай.
Ҡапҡасынан башҡа хоккейсының тәртибе дисциплинар булмағанлығы өсөн ул 10 минутҡа алмашытырыу хоҡуғы менән штрафланған уйынсылар эскәмйәһенә ҡыуыла. Ҡабаттан уйынсы шундай штрафты алһа, ул уйындың аҙағына тиклем майҙансыҡтан ҡыуыла. Уйындың аҙағына тиклем штрафланған уйынсы башҡа уйында ҡатнаша алмай. Уйындарҙы үткәреү өсөн яуаплы булған ойошмала уның тәртибен тикшермәйенсә ул боҙға сығып уйнай алмай. Дисциплинар штрафтар штрафланған уйынсыны алмаштырырға тәҡдим итә. Ҡәғиҙә боҙоу ваҡытында штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә уйынсының ике йә күберәк иптәше улытрһа — ҡәғиҙәләр буйынса майҙансыҡта һәр команданан уйынсылар һаны өстән кәм булмаҫҡа тейеш — кисектереп торолған штраф була. Был саҡта ғәйепләнгән уйынсы майҙансыҡтан ҡыуыла һәм тәүҙәрәк ҡәғиҙәне боҙған партнерының штраф ваҡыты бөткәнсе икенсе уйынсы менән алмаштырыла.
Ике яҡлап булған штрафтар ҙа була. Штрафланған уйынсыларҙың икеһе лә штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ваҡыттары тулыһынса бөткәнсе ултыралар, берәй командаға гол керетеп булһа ла. Әгәр судья ҡәғиҙә боҙоуҙо теркәһә, ә шайба дәғүәсе командала икән, ул ғәйепләнгән уйынсы йә уның партнерҙарының береһе шайбаға тейгәнсе уйынды туҡтатмай тора. Әгәр был ваҡытта дәғүәсе команда гол керетә, судья гол кергәнен теркәй, ә штрафланған уйынсы боҙҙа ҡала ала.
Буллит киләһе мәлдәрҙә була ала:
- Яҡланған команданың уйынсыһы дәғүәсегә гол керетергә ҡамасаулар өсөн аңлы рәүештә ҡапҡаларҙы шылдыра. Әгәр быны ялан уйынсыһы эшләһә, ул ҙур штраф менән язалана.
- Штрафланған уйынсы гол керетергә ҡамасаулар өсөн майҙансыҡҡа сыға.
- Ҡапҡасынан башҡа уйынсы үҙенең ҡапҡаһы зонаһында булғанда аңлы рәүештә шайбаға ята, уны боҙҙан ҡулына ала йә үҙ аҫтына ҡулы менән һала.
- Яҡланған команданың уйынсыһы аңлы рәүештә гол керетергә ҡамасаулар өсөн сәкәнде шайбаға бәрә.
- Уйынсы ҡапҡасы менән бергә бер сыҡҡанда яҡланған команданың уйынсыһы менән һөжүм ителә.
- Уйындың аҙағына тиклем ике минут ҡалғанда штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә һаны икенән әҙерәк уйынсылары булған команданың боҙҙа кәрәктән артыҡ уйынсылар һаны була.
Буллитты штрафланған уйынсыларҙан һәм ҡапҡасынан башҡа команданың капитаны һайлаған теләһе уйынсыһы башҡара. Баш судьяның һыҙғырыуы буйынса буллит яһаған уйынсы туҡтамайынса үҙәк нөктәнән дәғүәсенең ҡапҡаһына шайбаны алп бара һәм керетергә тырыша. Буллит яһағанда ҡапҡаларҙы ҡапҡасы ғына яҡлай. Буллит яһауҙың башланыуына тиклем ул ҡапҡа зонаһын ташлап китә алмай. Буллит яһаған уйынсы шайбаға тейгәс, ҡапҡасы үҙенең ҡапҡаһын төрлө рөхсәт ителгән ысул менән яҡлай ала. Ҡапҡаға шайбаны һуғыу яһалғас, буллит тамамланған тип һанала. Буллит яһаған уйынсының ҡапҡасынан, ҡапҡаларҙың штангаларынан йә борттан ҡаҡлыҡҡан шайбаны ҡапҡаға һуғырға хоҡуғы юҡ. Ҡайһы бер саҡта ҡәғиҙәне боҙған командаға ҡаршы булған команданың буллитты йә күпселекте һайларға мөмкинселеге була. Етди ҡәғиҙә боҙоуҙа буллит һәм штрафлы ваҡыт бергә булған икеле яза мөмкин. Әгәр ҡәғиҙә боҙоу уйын бөткәндә теркәлһә, буллит финал сиренаһынан һуң башҡарыла. Уны башҡарыу өсөн ваҡыт уйын ваҡытына кермәй.
Мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- й/һ Шайбаны! Шайбаны! (1964, СССР)
- ә/ф Хоккейсылар (1964, СССР)[3]
- ә/ф «Юлбарыҫтар» боҙҙа (1971, СССР)
- к/ф Ҡапҡасы (1974, СССР)
- ә/ф Сиртеү (1977, АҠШ)
- ә/ф Шундай ҡаты уйын - хоккей (1983, СССР)
- ә/ф Турғай боҙҙа (1983, СССР)
- фильмдар серияһы Көслө өрәк балалары (АҠШ)
- ә/ф Көтөлмәгән үлем (1995, АҠШ)
- ә/ф Мөғжизә (2004, АҠШ)
- ә/ф Валерий Харламов. Өҫтәмә ваҡыт (2007, Рәсәй)
- ә/ф Миннесота (2009, Рәсәй)
- ә/ф Вышибала (2011, Канада)
- т/с Хоккей уйындары (2012, Рәсәй)
- ә/ф Легенда № 17 (2013, Рәсәй)
- т/с Молодёжка (2013—2015, Рәсәй)
- ә/ф Слава (2015, Рәсәй)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ IIHF рәсми ҡәғиҙәләре, материал Рәсәй хоккей федерациһы сайтынан алынған
- ↑ Сағыштырыу
- ↑ Хоккей тураһында фильмдар. Һуңғы 10 йылда иң яҡшы фильмдар // cinemate.cc
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Энциклопедия для детей. Т. 20. Спорт / Глав. ред. В. А. Володин. — М.: Аванта+, 2001. — 624 с.: ил. ISBN 5-94623-006-9


c: text/html

text:
Башҡортостан Президенты эш сәфәре менән Дыуан районында булдыФото: Александр Данилов
Башҡортостан Президенты эш сәфәре менән Дыуан районында булды
Башҡортостан Президенты эш сәфәре менән Дыуан районында булдыФото: Александр Данилов
Республиканың төньяҡ-көнсығыш райондары буйлап эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Дыуан районының Ҡаракүл ауылы янында төҙөлөп ятҡан «Урал-Тау» ит эшкәртеү комбинатында булды.
Предприятие тест режимында файҙаланыуға тапшырылған. Производствоны асыу 2013 йылдың икенсе кварталына планлаштырылған. Объектҡа инвестициялар күләме 56 миллион һум тәшкил иткән, ҡеүәте – сменаһына ике тонна. 2014 йылда предприятие тулы ҡеүәтенә эшләй башлаясаҡ. Комбинат 2012 йылда төҙөлә башлаған, бөгөнгө көндә ҡайһы бер продукция төрҙәре етештерелә.
«Урал-Тау» предприятиеһының үҙенең сеймал базаһы бар, әммә тулы ҡеүәткә эшләү өсөн был ғына етмәй: сменаһына ике тонна продукция етештереү өсөн йылына алты мең сусҡа һәм 1800 баш эре мал кәрәк. Предприятие күп йүнәлешле, бында бер нисә малсылыҡ фермаһы бар.
Цехтың дөйөм майҙаны — 972 квадрат метр. Бөгөнгө көндә бында 30 эш урыны булдырылған, тулы ҡеүәтенә эшләй башлағас, хеҙмәткәрҙәрҙең һанын 60-ҡа еткереү планлаштырыла. Предприятие продукцияһы «Урал-Тау» бренды аҫтында һатыласаҡ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостан Президенты Шаран районында һарыҡ үрсетеү буйынса ферма булдырыу идеяһын хупланы
ӨФӨ, 2014 йыл, 29 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Йыл кешеһе» конкурсы еңеүселәре менән осрашыуҙа Шаран районынан яңы эш башлаған фермер Наил Рәжәповҡа төбәктә һарыҡсылыҡҡа ярҙам итеүгә йүнәлтелгән дәүләт программаларында ҡатнашырға кәңәш бирҙе.
— Республикала һарыҡсылыҡты үҫтереү буйынса программа бар. Был йүнәлештә Ейәнсура районы ярайһы эш алып бара. Улар 10-12 миллион һум тирәһе алды. Тағы ла ғариза бирегеҙ, документтарҙы дөрөҫ тултырығыҙ. Мин ярҙам булыр тип уйлайым, — тине Рөстәм Хәмитов.
Наил Рәжәпов «Республика Башкортостан» гәзите ойошторған «Йыл кешеһе» конкурсы лауреаты булды. Ул ташландыҡ малсылыҡ комплексы биләмәһендә тәбиғәт паркын булдырған.
— Был Яңы Йомаш ауылынан алыҫ түгел 12 мең башҡа иҫәпләнгән сусҡасылыҡ комплексы ине. Ферма емерелгәс, мин уны һатып алдым. Бөгөнгө көнгә биләмәлә быуа быуылған, унда карптар, толстолибиктар бар. Бында төрлө төбәктәрҙән ял итергә киләләр, палаткаларҙан лагерь ойошторалар. Киләсәктә коттедждар төҙөргә ниәтләйбеҙ, — тип һөйләне Наил Рәжәпов.
Парк зонаһы менән бер рәттән малсылыҡ комплексы биләмәһендә һарыҡтарҙы үрсетеү буйынса ферма булдырыла.
— Беҙ романов тоҡомло 100 баш һарыҡ килтерҙек. Тағы ла 200 баш алырға теләйбеҙ, әлегә аҡса етмәй, — тип билдәләне «Йыл кешеһе» конкурсы лауреаты.


text: “Ғафури һәм Архангел райондары араһында Мағаш исемле бик матур бер тау бар. Уның итәгенән Еҙем тип аталған һоҡланғыс йылға аға. Ошо тау аҫтында, Еҙем буйында, Ибраһим ауылы урынлашҡан. Шунда 1913 йылда бер малай тыуған. Уға Шакир тип исем ҡушҡандар”, – тип яҙа үҙенең тормош юлы хаҡында яҙыусы Шакир Насиров. Үкенескә ҡаршы, әҙиптең ғүмере ҡыҫҡа була, 1968 йылда ни бары 55 йәшендә баҡыйлыҡҡа күсә. Әммә халҡы, яҡташтары күңелендә үҙенең мауыҡтырғыс, фәһемле әҫәрҙәре менән йәшәүен дауам итә яҙыусы. Ошо көндәрҙә Ғафури районы уҡыусылары араһында Шакир Насиров исемендәге ижади бәйге уҙғарылыуы – быға асыҡ дәлил.


text:
Инженерлыҡ эше
Инженерлыҡ эше (франц. ingénierie; син. инженерия[1], инженер эшмәкәрлеге, инженер-техник эшмәкәрлек; инжиниринг ингл. engineeringengineering ← лат. ingeniumingenium — «оҫталыҡ» һәм лат. ingeniareingeniare — «таҫыллыҡ күрһәтеү, оҫталау» — «уйлап табыусанлыҡ», «уйлап сығарыу», «ғилемдәр», «оҫта») — үҙ эсенә махсуслашҡан бик күп өлкәләр һәм дисциплиналарҙы алған, тәбиғи ресурстарҙы кеше мәнфәғәтендә эшләтеү маҡсатында фәнни, иҡтисади, социаль һәм ғәмәли белемдәрҙе файҙаланыуға йүнәлтелгән техник эшмәкәрлек төрө[2].
Инженер эшмәкәрлегенең маҡсаттары — техниканы, материалдарҙы йә процестарҙы уйлап табыу, барлыҡҡа килтереү, проекттарын һәм иҫәпләүҙәрен эшләү, файҙаланыуға индереү, ремонтлау, хеҙмәтләндереү, һәм/йәки камиллаштырыу.
Инженерлыҡ эше фән менән тығыҙ бәйләнештә тора, фундаменталь фән постулаттарына һәм ҡулланма эшмәкәрлек һөҙөмтәләренә таяна. Ошо мәғәнәлә ул ғилми-техник эшмәкәрлек тармағы тип ҡарала.
Йөкмәткеһе
Инженерлыҡ эше төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Инженерлыҡ эше» терминының синонимы — техника (бор. грек. texvιkός ← tέxvn — «оҫталыҡ», «сәнғәт», «таҫыллыҡ»), ул кешенең йәшәйеш ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында тәбиғәтте үҙгәртеүгә йүнәлтелгән әүҙем ижади эшмәкәрлекте аңлата.
Үҙенең хеҙмәттәрендә Аристотель «техника» терминына әйберҙәр эшләү сәнғәте мәғәнәһен һала; боронғо грек философы техника менән фән араһындағы айырманы шунда күрә: техника әйберҙәрҙең асылын аңлауға түгел, ә уларҙы эшләүгә йүнәлтелә. Немец философы И. Кант та шул уҡ ҡарашта тора. Кант ер үлсәүсе оҫталығы (ғәмәли эшмәкәрлек) менән геометрия (теория) араһындағы айырманы миҫал итеп килтерә. Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1907 йылғы ред.) техникаға «теоретик белемдәрҙе ғәмәлиәттә ҡулланыу» тигән билдәләмә бирә[3].
Совет осоронда техника төшөнсәһе киңәйә һәм техник эшмәкәрлектән тыш техник ҡоролмаларҙы өйрәнеү һәм етештереүҙе лә солғай. СССР-ҙа «фән һәм техника ҡаҙаныштары» тигән тотороҡло һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килә, уның техника тигән өлөшө дөйөм мәғәнәләге инженерлыҡ эшмәкәрлеген дә, айырым ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәрҙе лә күҙҙә тота. Техниканы киң мәғәнәләге ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге тип аңлау инженерлыҡ фәндәре булараҡ теорияның һәм инженерлыҡ эшмәкәрлеге булараҡ ғәмәлиәттең айырылғыһыҙ берлеген һәм үҙ-ара бойондороҡлолоғон һыҙыҡ өҫтөнә ала. СССР-ҙа ҡулланма тикшеренеүҙәргә дәүләт етәкселеген фән һәм техника буйынса дәүләт комитеты тормошҡа ашыра, ул СССР Фәндәр академияһы һәм башҡа органдар менән берлектә айырыуса перспектив фундаменталь тикшеренеүҙәрҙе айырып ала һәм уларҙы артабан халыҡ хужалығында ҡулланыуға индереү өсөн махсуслашҡан инженерлыҡ институттарына һәм конструкторлыҡ бюроларына эшкәртеүгә тапшыра.
ХХ—ХХI быуаттар сигендә инженерлыҡ эшен билдәләү термины булараҡ «техника» һүҙе ҡулланыуҙан сыға башлай, уға алмашҡа «инженерия», «инжиниринг» тигән һүҙҙәр килә.
1947 йылда инженерлыҡ кадрҙарын уҡытыу, аккредитациялау һәм эшмәкәрлектәрен көйләү өлкәһендәге абруйлы Америка ойошмаһы «Совет по профессиональному развитию инженеров» (инг.)баш. (инг.)баш. (ингл. Engineers' Council for Professional Development [ECPD]Engineers' Council for Professional Development [ECPD]) «инженерия» терминына түбәндәге билдәләмәне бирә[4]:
Хәҙер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инженерлыҡ эшен заманса аңлау инженерлыҡ техник ҡоролмаларын булдырыуҙа һәм файҙаланыуҙа фәнни белемдәрҙе маҡсатлы ҡулланыуҙы күҙҙә тота һәм инженер-техник эшмәкәрлектең өс төрөн солғай[5]:
- тикшеренеү (ғилми-техник) эшмәкәрлеге — ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр, планлаштырылған капитал һалыуҙарҙы техник-иҡтисади нигеҙләү, планлаштырыу;
- конструкторлыҡ (проектлау) эшмәкәрлеге — техник ҡоролмаларҙың прототиптарын (макеттарын, һынау өлгөләрен) конструкциялау (проектлау), эшләү һәм һынау; уларҙы әҙерләү (ҡороу), төрөү, ташыу, һаҡлау һ.б. технологияларын эшләү; конструкторлыҡ/проектлау документацияһын төҙөү;
- технологик (производстволағы) эшмәкәрлек — иҡтисади субъекттарҙың ғәмәли эшмәкәрлегенә инженерлыҡ эшләнмәләрен индереп, уларҙы артабан оҙатыу (техник ярҙам) һәм/йәки заказсы ҡушыуы буйынса эксплуатациялау буйынса ойоштороу, консультациялар биреү һәм башҡа төрлө эшмәкәрлек.
Инженерлыҡ эше тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инженерлыҡ эшенең тамырҙары тарихҡа тиклемге мифологик осорға барып тоташа. Уҡ-һаҙаҡ, тәгәрмәс, һабан эшләү аҡыл эшен, эш ҡоралдарын ҡуллана белеүҙе, ижади һәләттәрҙе талап итә. Легендар Дедал менән Нухты тәүге инженерҙар тип иҫәпләргә була. Беҙгә исемләп билдәле тәүге инженер тип Джосер пирамидаһын төҙөүгә етәкселек иткән мысыр Имхотепты атарға мөмкин (беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ). Архимед[6] антик донъяның иң билдәле инженеры тип һанала.
Инженерлыҡты айырым эшмәкәрлек төрө тип ҡарау ынтылышын Витрувийҙың «Архитектура тураһында ун китап» (лат. De architectura libri decemDe architectura libri decem) тигән хеҙмәтендә табырға була. Витрувий инженер өсөн мөһим булған «уйланыу» һәм «уйлап табыу» ысулдарына иғтибар йүнәлтә, буласаҡ ҡоролманың һыҙмаһын төҙөү кәрәклеген билдәләй. Витрувий үҙенең хикәйәләүҙәрендә ғәмәли тәжрибәһенә таяна. Антик осорҙа ҡоролмалар теорияһы үҫә башлаған ғына була әле.
Масштаблы һыҙымдар ҡулланыу инженерлыҡ эшенең мөһим өлөшө булып тора. Был ысул XVII быуатта әүҙем үҫә һәм инженерияның артабанғы тарихына ҙур йоғонто яһай. Уның арҡаһында инженерлыҡ эшен идеяны эшләүгә һәм уны техник йәһәттән тормоша ашырыуға бүлеп ҡарау мөмкинлеге тыуа.
XVII быуатта инженерлыҡ эше, ниһайәт, айырым профессия булып формалаша башлай. 1601 йылда француз короле Генрих IV Максимильен де Бетюнды артиллерияның баш начальнигы һәм бөтә ҡәлғәләрҙең инспекторы итеп тәғәйенләй. 1602 йылда де Бетюн армия офицерҙарынан махсус төркөм ойоштора һәм уларға фортификация ҡоролмаларын төҙөү һәм йүнәтеү бурысын йөкмәтә. 1677 йылда Францияның баш инженеры итеп Себастьен Ле Претр де Вобан тәғәйенләнә.
Хеҙмәттең цехлы ойошторолоуы инженерлыҡ эше оҫтаһына даими килем тәьмин итә. Техник белемдәрен һәм таҫыллығын ҡулланып килем алған кешеләр һаны арта. Профессия институтлаша бара. Ләкин белем биреү, белгестәр әҙерләү системаһы ла, уларҙың профессиональ кимәлен тикшереү һәм контролләү системаһы ла булмай әле.
Мануфактуралар производствоһы барлыҡҡа килеүҙе инженерлыҡ эше үҫешенең киләһе баҫҡысы тип ҡарарға була. Туҡыу, металлургия, металл эшкәртеү, суднолар төҙөү, ҡағыҙ һәм быяла эшләү, күнселек һәм башҡа производстволар төрлө эш ҡоралдары һәм механизмдар, станоктар һәм биналар талап итә. Һәр мануфактурала хеҙмәт бүленеше ихтыяждарҙы тағы ла нығыраҡ арттыра.
Фабрика сәнәғәте үҫеү һәм патент системаһын индереү инженерлыҡ ижадын көсәйтеп ебәрә. Үҫештәге производстволарға яңынан-яңы уйлап табыуҙар кәрәк була, әһәмиәтле техник идея уйлап табыусыға мул ғына килем килтерә. Инженерлыҡ эше фәнни прогресс менән үрелеп үҫә башлай.
Рәсәйҙә инженерлыҡ эшенең үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иван Грозный заманында төҙөлөш эшендәге хәрби кешеләр өсөн разрядтар индерелә:
- юғары разряд — нығытмаларҙы, оборона ҡоролмаларын проектлаған хәрби архитектор-систематиктар;
- икенсе разряд — төҙөлөшкә етәкселек иткән төҙөүселәр;
- түбәнге разряд — ҡалған төҙөүселәр.
1557 йылда Тупсылар приказы тигән хәрби идара итеү органы ойошторола, уның алдына инженерлыҡ бурыстары ла ҡуйыла: оборона ҡоролмалары төҙөлөшөнә етәкселек итеү, хәрби йә оборона төҙөлөшөнә етәкселек иткән воеводаларға инструкциялар яҙыу, төҙөлөш сметаларын төҙөү, отчётлылыҡты тикшереү. Тупсылар приказы Рәсәйҙә инженерлыҡ эшмәкәрлегенә контроллек иткән һәм уны көйләгән беренсе учреждение була. Приказға хеҙмәткә ҡабул ителгән хеҙмәткәрҙәр проекттар төҙөгән инженерҙарҙан башлап өйрәнсектәргә һәм «һыҙымсыларға» тиклем һәммәһе категорияларға бүленә. Тәү башлап инженерлыҡ эшмәкәрлеге махсуслашҡан шөғөлдәргә бүленә: конструкторлыҡ эшмәкәрлеге, иҡтисади эшмәкәрлек (сметалар төҙөү), идара итеү, метрологик эшмәкәрлек айырым эш төрҙәре ителә.
Пётр I идаралыҡ иткән осорҙо Рәсәйҙә инженерлыҡ эшендә яңы дәүер тип ҡарарға кәрәк. Пётр батша профессиональ инженерҙарҙың тотош корпусын булдыра, инженерлыҡ белеме биреү өсөн шарттар тыуҙыра. Пётр Европа өлгөһө буйынса техник сәйәсәтте тамырҙан үҙгәртеп ҡора. Нәҡ Пётр ваҡытында Рәсәйҙә юғары техник белем биреү барлыҡҡа килә, сәнәғәт ҡануниәте эшләнә, инженерҙарҙың эшмәкәрлеген контролләй алған органдар ойошторола (Берг-коллегия, Мануфактур-коллегия), ғәскәрҙәрҙең инженер төрө барлыҡҡа килә.
Инженер белеме биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүҙә инженерлыҡ эше буйынса белем биреү эш барышында оҫтаның өйрәнсекте өйрәтеүе юлы менән башҡарыла. Антиклыҡ осоронда ла, Урта быуаттарҙа ла шулай була. Цех системаһында ла шул уҡ принцип һаҡлана: уҡыусы производствоға инә, мастер уға башта иң еңел операцияларҙы өйрәтә, шунан уҡыусы өйрәнсек булып китә, артабан, тәжрибә һәм белем туплағас, үҙ оҫтаханаһын асыу мөмкинлеген ала. Теоретик белемдәр йыйналыу менән производствонан айырылып уҡыу ысулы ҡулланыла башлай. Әммә китап баҫыуҙы уйлап тапҡансы белемдәрҙе туплау һәм системаға һалыу бик яй бара. «Архитектура тураһындағы ун китап» инженерлыҡ ғилемдәрен системаға һалырға тырышлыҡтың тәүге өлгөһө була. Әммә берәм-һәрәм эштәр белем биреүҙе яңы кимәлгә сығара алмай, әлбиттә.
Баҫма станогын уйлап тапҡас, инженерлыҡ ғилемдәрен йыйыу, анализлау, таратыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Тарталья 1531 йылда туп атыуҙың ҡулай мөйөшөн иҫәпләп сығара. Георгий Агриколаның «Тау эше һәм металлургия тураһында» (ингл. De re metallica) (1530—1556), Галассо Альгизиҙың (итал. Galasso Alghisi) «Фортификация тураһында» (Delle fortificazioni) (1570), Джироламо Маджи һәм Джакомо Фусто Кастриоттоның «Ҡалаларҙың фортификацияһы тураһында» (Della fortificatione delle città) (1664) тигән хеҙмәттәре баҫылып сыға. Шулай уҡ Галилей, Декарт, Торричелли кеүек мәшһүр ғалимдарҙың хеҙмәттәре донъя күрә.
1505 йылдың 25 мартында Венеция Бомбардирҙар конгрегацияһы Европала беренсе артиллерия мәктәбен аса. Мәктәп эргәһендә утлы ҡоралды һынау буйынса полигон төҙөлә[7]. 1513 йылда Бургоста Король артиллерия мәктәбе асыла, тик унда теоретик белемдәр бирелмәй [8]
1653 йылда Пруссияла инженерҙар әҙерләүсе тәүге кадет мәктәбе асыла. Шулай уҡ хәрби инженерҙар уҡытыу өсөн XVII быуатта Данияла беренсе айырым училище ойошторола. 1690 йылда Францияла артиллерия мәктәбенә нигеҙ һалына[9].
1701 йылда Пётр I нигеҙ һалған Математика һәм навигация фәндәре мәктәбе Рәсәйҙә системалы белемдәр бирә башлаған тәүге инженер-техник уҡыу йорто була. Хәрби инженерҙар Василий Шуйский батша (1606—1610) идаралыҡ иткән замандарҙа уҡ уҡытыла башлай. Ләкин Рәсәйҙә инженерлыҡ эшен үҫтереүгә иң ҙур өлөштө нәҡ Пётр I индерә. 1712 йылда Мәскәүҙә беренсе инженерлыҡ мәктәбе асыла, ә икенсе инженерлыҡ мәктәбе Петербургта 1719 йылда барлыҡҡа килә. 1715 йылда — Диңгеҙ академияһы, 1725 йылда Петербург фәндәр академияһы һәм уның эргәһендә университет менән гимназия асыла.
1707 йылда Изге Рим империяһы императоры Иосиф I инженерлыҡ мәктәбе итеп нигеҙләгән Чех техник университеты барлыҡҡа килә.
1716 йылда Францияла Тимер юл инженерҙары корпусы, Англияла Король инженерҙары корпусы ойошторола. 1747 йылда француз инженеры һәм архитекторы Жан Родольф Перроне Парижда «Күперҙәр һәм юлдар мәктәбе»н аса. Унда уҡытыу тәүҙә ҡәҙимге мәктәптәге кеүек бара, ә 1775 йылда ул «Күперҙәр һәм юлдар милли мәктәбе» тип үҙгәртелә һәм юғары инженерлыҡ белемдәре бирә башлай.
1745 йылда — Брауншвейг техник университеты, 1765 йылда — Фрайберг тау академияһы, 1770 йылда Берлин техник университеты асыла.
Инженерлыҡ эше буйынса беренсе дәреслек тип француз Бернар Форест де Белидоның хәрби инженерҙар өсөн 1729 йылда сыҡҡан «Инженерлыҡ эше ғилеме» тигән дәреслеген иҫәпләргә була.
1794 йылда Парижда Политехник мәктәп (Ecole Polytechnique) асыла, ул бөтә Европалағы ошондай юғары уҡыу йорттары өсөн үрнәккә әйләнә: Берлинда, Карлсруэла, Мюнхенда, Ганноверҙа асылған политехник мәктәптәр уға оҡшаш була[10].
1809 йылда Санкт-Петербургта император Александр I Тимер юл инженерҙары корпусын нигеҙләй, корпус эргәһендә институт (хәҙерге Петербург Тимер юл дәүләт университеты) ойошторола.
XIX быуатта юғары инженерлыҡ белем биреү тармағының төрлө махсуслашыуҙарын һәм йүнәлештәрен булдырыу дауам итә. Шулай итеп, Рәсәй империяһында инженер-техник белемдәр биреүсе уҡыу йорттары сифат яғынан үҫә һәм юғары белем биреү системаһы барлыҡҡа килә. Был процесты ойоштороусылар араһында Дмитрий Иванович Менделеев иң мәшһүрҙәрҙең береһе булып таныла.
Англияла инженерлыҡ белгестәрен түбәндәге учреждениелар әҙерләй: Гражданлыҡ инженерҙары институты (Institution of Civil Engineers) (1818 йылда нигеҙләнә), Инженер-механиктар институты (Institution of Mechanical Engineers) (1847), Диңгеҙ архитекторҙары институты (Royal Institution of Naval Architects) (1860), Инженер-электриктар институты (Institution of Electrical Engineers) (1871).
Инженер профессияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инженерлыҡ эше менән шөғөлләнгән белгес инженер тип атала. Хәҙерге иҡтисади системала был профессия кешеһенең эшмәкәрлеге инженер-техник эшмәкәрлеге тупланмаһы булып тора. Инженер эшмәкәрлеге, ижади интеллигенцияның башҡа вәкилдәренең (педагогтар, табиптар, актерҙар, композиторҙар һ.б.) эшмәкәрлегенән айырмалы, ижтимағи етештереүҙәге роле буйынса милли килемде барлыҡҡа килтереүҙә туранан-тура ҡатнашыусы булып тора[5]. Инженерлыҡ эшмәкәрлеге аша инженер продукцияның йәшәү циклындағы төрлө этаптарҙа ниндәй ҙә булһа техник мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн үҙенең фәнни белемдәрен һәм ғәмәли тәжрибәһен ҡуллана.
Фәнни белемдәр киңәйә һәм тәрәнәйә барған һайын инженер профессияһының төрлө дисциплиналар буйынса махсуслашыуҙары ла арта бара. Әлеге ваҡытта инженерияның ниндәй ҙә булһа өлкәһендә махсуслашҡан инженерҙарҙан торған инженерҙар коллективы ғына һөҙөмтәле эшләй ала. Инженер хеҙмәттәре баҙарында инженерлыҡ ойошмалары эш итә, улар ғилми-тикшеренеү институты, проектлау-конструкторлыҡ бюроһы, ғилми-етештереү берекмәһе һәм башҡа формаларҙы ала. Баҙар шарттарында инженерлыҡ ойошмалары махсуслашыуы, йөкмәткеһе һәм сифаты йәһәтенән төрлө-төрлө хеҙмәттәр күрһәтә. Инженерлыҡ ойошмаларының күбеһе йыш ҡына ҡәҙимге инженер эшләнмәләрен тормошҡа ашырыу өлкәһенән ситкә сығып китә. Мәҫәлән, ғилми-тикшеренеү, проектлау-конструкторлыҡ һәм консультация биреү хеҙмәттәренән тыш, эре инженерлыҡ ойошмалары биналар һәм төҙөлөш ҡоролмалары төҙөү, проекттарға идара итеү, эксплуатациялау баҫҡысында ҡатмарлы инженер-техник объекттарҙы хеҙмәтләндереү һәм уларға оператив идара итеү һәм башҡа төрлө хеҙмәттәрҙе күрһәтәләр.
Ҡайһы бер инженерлыҡ ойошмалары төҙөлөшө һәм эшмәкәрлек төрө буйынса инженер-етештереү ойошмаһы булып тора; бындай ойошмаларҙа инженерлыҡ подразделениеларының төп эшмәкәрлеге тәү сиратта ойошманың үҙенең производство ихтыяждарын ҡәнәғәтәндереүгә йүнәлтелә, ә тышҡы заказсыларға инженерлыҡ хеҙмәттәре күрһәтеү икенсел эшмәкәрлек булып тора. Бындай төр ойошмалар айырыуса юғары технологиялар өлкәһендә киң таралған.
- Донъялағы иң эре инженерлыҡ һәм инженер-етештереү ойошмалары
- ABB (электротехника, энергетика машиналары эшләү һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә эшләүсе компания, Швеция-Швейцария компанияһы)
- BAE Systems (Бөйөк Британияның оборона компанияһы)
- Bechtel (төҙөлөш һәм инженерлыҡ компанияһы, АҠШ)
- Е4 төркөмө (инженерлыҡ компанияһы, Рәсәй)
- Google (интернет-эҙләү, болот хисаплауҙары һәм реклама технологиялары өлкәһендә эшләүсе компания, АҠШ)
- Mitsubishi (бер нисә тармаҡты солғаған конгломерат, Япония)
- Siemens (электротехника, электроника, энергетика ҡорамалдары, транспорт, медицина ҡорамалдары һәм яҡтылыҡ техникиаһы тармаҡтарында эшләүсе концерн, Германия)
Инженерлыҡ тармаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Системалы инженерия
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2011 йылдың мартында АҠШ вице-президенты Джо Байден, Америка һәм Рәсәй компанияларының хеҙмәттәшлеге тураһында һөйләгәндә, Боинг компанияһының башлығы нимә тип әйткәнен хәбәр итә. Баҡһаң, Рәсәйҙә Боингтың мәнфәғәттәре был илдең эске самолёт баҙары менән түгел, ә Рәсәйҙә иң яҡшы инженерҙар булыуы менән бәйле икән[11].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Техника (техник ҡулайламалар)
- Технология
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ожегов С. И., Шведова Н. Ю. Толковый словарь русского языка: 80 000 слов и фразеологических выражений / Российская академия наук. Институт русского языка им. В. В. Виноградова — 4-е изд., дополненное. — М.: Азбуковник, 1999. — 944 б. — ISBN 5-89285-003-X.
- ↑ Engineering//Encyclopædia Britannica
- ↑ Техника // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Engineers' Council for Professional Development. (1947). Canons of ethics for engineers
- ↑ 5,0 5,1 Негодаев, 1997
- ↑ Архимед-инженер
- ↑ Артиллерия Европы в 1505–1515 годах. Часть I
- ↑ ЗАРОЖДЕНИЕ И РАЗВИТИЕ АРТИЛЛЕРИЙСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В МИРЕ В XIV-XVII ВЕКАХ
- ↑ Энгельс Ф. Артиллерия
- ↑ Техническое образование в Германии: история и современность
- ↑ Remarks by Vice President Joe Biden and Russian Prime Minister Vladimir Putin. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012.. 10 марта 2011 года.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Владимирский С. Р. Проектирование мостов. — СПб.: Издательство «ДНК», 2006 год, — 320 с.: ил.
- Зеленский В. Е. Памятники военно-инженерного искусства: историческая память и новые объекты культурного наследия России. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012.
- Карман Т., Био М. Математические методы в инженерном деле. — ОГИЗ, 1948. — 424 стр.
- Негодаев И. А. Философия техники : учебн. пособие — Ростов-на-Дону: Центр ДГТУ, 1997. — 562 б.
- История Инженерного Дела России: краткая историческая справка. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 ғинуар 2013.
- Сапрыкин Д. Л. Инженерное образование в России: История, концепция, перспектива // Высшее образование в России. № 1, 2012. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012.
- Сапрыкин Д. Л. Образовательный потенциал Российской Империи / РАН, 2009.- 176 с.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 ғинуар 2013.
- Тимошенко С. П. Инженерное образование в России. Люберцы, 1987. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012.
- Мещерин И. В. Страна напуганных инженеров — Москва: Издательство Ассоциации строительных вузов, 2015. — 152 б. — ISBN 978-5-4323-0085-0.


text:
Рөстәм Хәмитов республика уҡыусыларын Белем көнө менән ҡотланы Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов республика уҡыусыларын Белем көнө менән ҡотланы
Рөстәм Хәмитов республика уҡыусыларын Белем көнө менән ҡотланы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 1 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
1 сентябрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Өфө буйлап эш сәфәре барышында 31-се урта мәктәптә Белем көнөнә арналған тантаналы линейкала ҡатнашты һәм уҡыусыларҙы, студенттарҙы уҡыу йылының башланыуы менән ҡотланы.
– Һеҙҙе Белем көнө менән ҡотлайым. Уңайҙан файҙаланып, республиканың барлыҡ уҡыусыларына ошондай ҡотлау һүҙҙәрен еткерәм. Беҙҙә ярты миллион самаһы уҡыусы, 200 меңдән ашыу студент иҫәпләнә. Бер һүҙ менән әйткәндә, бөгөн миллион самаһы йәш кеше парта артына ултыра. Был – мөһим ваҡиға, – тине Рөстәм Хәмитов. – Мин һеҙҙең яҡшы кешеләр булып үҫеүегеҙгә, артабан һәйбәт белгес булыуығыҙға ышанам. Уңыштар, яҡшы кәйеф, ауырлыҡтарҙы еңә белеү һәм изгелектәр юлдаш булһын. Уҡытыусыларға түҙемлек һәм үҙ эшенең оҫтаһы булыуҙарын теләйем. Ата-әсәләр ошо ҡатмарлы уҡыу процесында һәр саҡ ярҙам итәсәк. Яҡындарҙың ярҙамы мөһим һәм кәрәк, тип иҫәпләйем. Беҙ, власть структуралары, һәр саҡ һеҙҙең эргәлә һәм мәктәптәр, уҡыу йорттары иң яҡшыһы булһын өсөн тырышабыҙ.


text:
Ысынлап та, бала ғаиләлә ниндәй өлгө күрә, шундай булып үҫә. Ул туған телен, халҡының тарихын, мәҙәниәтен беләме, ололарға ололоҡломо, кеселәргә кеселеклеме – беҙҙең милли асылыбыҙ шунан ғибәрәт. Бөгөнгөбөҙ ҙә, киләсәгебеҙ ҙә иң тәү сиратта ғаилә тәрбиәһенә бәйле. Артабан ғына был эшкә балалар баҡсаһы, мәктәп ҡушыла.
Һәр яңы осор халыҡ алдына үҙ бурыстарын ҡуя. Ысынбарлыҡ заманса яңы проблемаларҙы тәүге планға сығара. Шуларҙың береһе – бөгөнгө шарттарҙа үҙебеҙҙең башҡортлоҡто алып ҡалыу юлдарын киләсәгебеҙ – йәш быуынға һеңдереү.
Радик Рәүфис улы Ғарипов Пермь ҡалаһында тыуған. “Авиация инженеры”, “Философия” йүнәлештәре буйынса белем алған. Ҡатыны менән өс ул үҫтерә. Пермь география клубын ойоштороусыларҙың береһе һәм директоры. Пермь ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе, край мөфтөйө урынбаҫары.
Күп йылдар элек, осошҡа әҙерләнгәндә, бәхетһеҙлеккә тарый – һул аяғы ҡазаланып, балтырының бер өлөшөн ҡырҡтырырға мәжбүр була. Операциялар, реабилитация, протездар – ныҡлы рухлы Радик Ғарипов быларҙың барыһын да түҙемлеге менән еңә, үҙенә “Бирешмәҫкә!” тигән маҡсат ҡуя. Әлбиттә, “Осорға!” тигән ниәтте лә ташламай, бирешмәй. Һауаға ла күтәрелә. Уны хатта легендар осоусы Алексей Маресьев менән дә сағыштыралар.
Милләттәшебеҙ башҡорт музыка ҡоралдарында уйнай, онотола төшкәндәрен тергеҙеү менән шөғөлләнә. Өҫтәүенә рус телендә бик матур, мәғәнәле шиғырҙар яҙа. Башҡорт халҡын боронғо ҡиммәттәрҙе баһаларға, хәҙерге заман шауҡымынан арынып, асылыбыҙға кире ҡайтырға саҡыра ҡатай башҡорто.
“Йәйге каникулда тыуған яғыма ҡайтҡан мәл. Ҡустыларым менән тышта, саф һауала йоҡлап ятабыҙ. Бер ваҡыт битемә ямғыр тамсылары тамыуҙан уянып киттем дә “Ямғыр яуа!” тип туғандарымды өйгә инергә йәһәтләй башланым. Уларҙың береһе аҙаҡ әсәйемә:
— Ильяс ағайға әллә нимә булған, беҙ белмәгән телдә һөйләшәсе, – тигәс кенә, үҙемдең башҡортса өндәшкәнемде аңлап ҡалдым”.
Кем икән был, тиһегеҙме? Таныш булығыҙ: М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультетында
белем алған, ҡайһы бер милләттәштәребеҙҙән дә уҙҙырып саф башҡортса һөйләшкән ҡаҙаҡ егете Ильяс САҒЫНБӘК.


text:
Бала саҡтан һәр беребеҙ ишетеп үҫтек әүлиәләр, изгеләр, уларҙың ҡәберҙәре хаҡында. Әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында ул хаҡта һөйләү ҙә, һөйләшеү ҙә тыйыла ине, сөнки рәсми власть тарафынан дин тыйылған йылдарҙа тәрбиәләндек беҙ. Хәйер, Аллаға шөкөр, ауылдарҙа барыбер муллалар булды, бәндәләрҙең өс туйы ғәмәлдәре атҡарыла килде.
Бала саҡтан һәр беребеҙ ишетеп үҫтек әүлиәләр, изгеләр, уларҙың ҡәберҙәре хаҡында. Әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында ул хаҡта һөйләү ҙә, һөйләшеү ҙә тыйыла ине, сөнки рәсми власть тарафынан дин тыйылған йылдарҙа тәрбиәләндек беҙ. Хәйер, Аллаға шөкөр, ауылдарҙа барыбер муллалар булды, бәндәләрҙең өс туйы ғәмәлдәре атҡарыла килде.
– Йәмәғәт палатаһы – мөһим ресурс. Ул граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй, – тине парламент Рәйесе Константин Толкачев. – Конкурстың ҙур булыуы ҡыуандырҙы. 10 урынға 73 кеше дәғүә итте. Тауыш биреү һөҙөмтәһендә раҫланған 10 кешенең барыһы ла – тормоштоң төрлө өлкәләрендә халыҡтың мәнфәғәттәрен яҡлау йәһәтенән мөһим социаль бурыс башҡарған танылған шәхестәр. Йәмәғәт палатаһының яңы һайланған составы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итербеҙ, берлектәге эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелеге артыр, тип ышанабыҙ.
— Ауылдан егерме кеше киттек. Мәжбүр итеп ебәрҙеләр. Бармаһаң, силсәүиткә ябып ҡуялар. Ун ете көн барҙыҡ поезда. Товарный вагонда ятабыҙ. Кеше күп. Йәркәйҙән Солтан Ғәҙелов тигән ағай вербовщик ине. Сухой паек тип 2,5 перәник менән яртышар һабын таратып сыҡты. Кешеләр аслыҡтан шешенде. Мин бойҙай ярмаһы алғайным. Туҡтап торған арала шунан аш бешереп ашаныҡ...


text:
- Подробности
- Просмотров: 392
БАШКИРСКАЯ 27, яҙғы ҡаты бойҙай сорты. 2004 й. В.И.Никонов, Ю.Б.Колюкаев, М.А.Лоҡманова һ.б. (БНИИСХ) тарафынан Безенчукская 139, Оренбургская 10, Ракета, Саратовская 57, Харьковская 43 яҙғы ҡаты бойҙай сорттарын һеркәләндереп алынған гибридлы популяциянан индивидуаль һайлап алыу ысулы м‑н сығарылған. Һабағының бейеклеге 1,1 м тиклем. Башағының оҙонлоғо 8—10 см, аҡ, призма формаһында, уртаса тығыҙлыҡта; ҡылсыҡтары таралыусан, башағынан 2 тапҡырға оҙонораҡ. Орлоғо аҡ. 1000 орлоғоноң ауырлығы 34—43 г. Аҡһым миҡдары 13,2—14,5%, елемсә — 26—30%. Сорт йығылыуға сыҙамлы һәм саң тороно м‑н аҙ зарарлана. Ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы уртаса. Вегетация осоро 79—94 көн. БР б‑са уртаса уңдырышлылығы 21—35 ц/га (2005—07), макс. — 54,4 ц/га (Мордовия сорт һынау станцияһы, Саранск, 2009). Урта Волга, Урал төбәктәре б‑са 2007 й. ҡулланылышҡа индерелгән, Урал аръяғы дала зонаһында һәм Урал алды дала зонаһында үҫтерелә.
В.И.Никонов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 644
ГӘРӘ, гәрәле, башҡ. ҡәбиләһе. Ырыу составы: ил-Г., урман-Г. Тамғалары _ :_ . Этник яҡтан монгол һәм Үҙәк Азия төрки ҡәбиләләренә (кирәиттәргә һәм ҡуңғраттарға) барып тоташа. “Гәрә” этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, монголдарҙа, ҡырым татарҙарында, төркмәндәрҙә һ.б. билдәле. Г. формалашыуына уларҙың б.э. 2‑се мең йыллығы башынан ҡыпсаҡтар, ш. уҡ ҡыпсаҡ башҡ. ҡәбиләһе араһында булыуы йоғонто яһай. 12—13 бб. ҡәбилә Ағиҙел й. түбәнге ағымында урынлаша. 14—15 бб. аҙ. ҡәбиләнең бер өлөшө Беүә һәм Тере Танып йй. араһына күсенә, унда байлар, бүләр, ирәкте, йылан, йәнәй, ҡырғыҙ, таҙ, уран, ыуаныш ҡәбиләләре м‑н күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Ҡазан даруғаһының Гәрәй улусын тәшкил итә. Бында, П.И.Рычков мәғлүмәттәре б‑са, 18 б. уртаһында 273 йорт була. 18—19 бб. аҙ. Г. йәшәгән терр‑я — Бөрө өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5‑се (10‑cы, 11‑се) һәм 11‑се (12‑се) башҡ. кантондарына (1798—1854) ҡарай. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән ерҙәр БР‑ҙың Илеш, Краснокама, Ҡалтасы, Тәтешле һәм Яңауыл р‑ндарына, ТР‑ҙың Аҡтаныш р‑нына инә.
Әҙәб.: Янғужин Р.З. Башҡорт ырыуҙары. Өфө, 1998.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Фото:
Башҡортостанда Фәйзи Ғәскәров исемендәге призға халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре фестивале башланды
Фото:
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостанда Фәйзи Ғәскәров исемендәге VIII төбәк-ара халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре фестиваленә старт бирелде. Фестивалде асыу тантанаһы Мәләүездә уҙҙы.
Сарала ҡатнашыусыларҙы һәм ҡунаҡтарҙы Республика халыҡ ижады үҙәгенең генераль директоры Артур Әлибәков, Мәләүез районы хакимиәте башлығы Рөстәм Шәмсетдинов сәләмләне. Ижади бәйгенең тәүге көнөндә Стәрлетамаҡ, Күгәрсен, Ғафури, Бүздәк, Баймаҡ райондарынан, Стәрлетамаҡ, Ишембай һәм Нефтекама ҡалаларын иң яҡшы бейеү коллективтары сығыш яһаны.
Ҡатнашыусылар өсәр композиция тәҡдим итте: урындағы традициялар нигеҙендә, сюжетлы-уйын халыҡ бейеүе һәм коллектив етәксеһе һайлаған йәки Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль репертуарынан номер. Конкурсанттарҙы Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле директоры, Башҡортостандың халыҡ артисы Филүс Ҡаҙаҡбаев рәйеслегендәге жюри баһаланы.
Жюри составында Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле репетиторы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының хореография кафедраһы профессоры, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Рим Әбделмәнов; Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле репетиторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Гүзәл Әбсатарова; П.И. Чайковский исемендәге Көньяҡ Урал сәнғәт институтының хореография факультеты деканы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Халыҡ художество ижады» номинацияһында Силәбе өлкәһенең дәүләт премияһы лауреаты Евгений Кацук; Республика халыҡ ижады үҙәгенең хореография буйынса баш белгесе, яуаплы секретарь Әлиә Ғәйфуллина эшләне.
Сара республиканың халыҡ хореографияһын артабан үҫтереү маҡсатында уҙғарыла. Ойоштороусылар — Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм Мәләүез район хакимиәте.
19 апрелдә конкурс ҡарауҙары дауам итә. 20 апрелдә иртәнге сәғәт 10-да коллектив етәкселәре менән ижади лаборатория һәм халыҡ бейеүе буйынса семинар; көндөҙгө 3-тә — гала-концерт һәм фестиваль еңеүселәрен бүләкләү.
http://www.bashinform.ru/news/1146541-v-bashkirii-dan-start-festivalyu-ansambley-narodnogo-tantsa-na-priz-imeni-fayzi-gaskarova/


text:
Книн һарайы
Книн һарайы (хорв. Kninska tvrđava, йәки Книн ҡәлғәһе) — Хорватияның иң бейек тауы Динара (Динар) янында һәм Сава йылғаһы ҡушылдығы Крка йылғаһы башында урынлашҡан һарай. Был ҙурлығы буйынса Европалағы икенсе ҡәлғә һәм һаҡланыу-оборона нығытмаһы,[1] һәм Далмациялағы Шибен-Книн жупанияһының тарихи ҡалаһы. Ҡәлғәне төҙөү IX быуатта (VI быуатта ла төҙөлөүе мөмкин) башланған, ә хәҙерге тышҡы күренеше XVII һәм XVIII быуаттарҙан һаҡланған[2][3]. Ҡәлғә 1076 йылдан, Хорватия короле Дмитар Звонимир хакимлыҡ иткән йылдарҙан, һарай Хорватия Короллегенең сәйәси үҙәгенә әүерелгән дәүерҙән бирле, үҙенең юғары үҫешен кисергән.
Урынлашыуы һәм тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һарай Далмациянан континенталь Хорватияға һәм Боснияға илтеүсе төп транспорт артерияһында урынлашҡан. Книнский ҡәлғәһе Спас тауы (уба) түбәһендә, хорват ҡалаһы Книндан 100 метр үрҙәрәк урынлашҡан. Археологик ҡаҙылмалары күрһәтеүенсә, был территорияла кеше VI быуаттан бирле йәшәгән. Ҡәлғә ҙурлығы: оҙонлоғо 470 метр һәм киңлеге 110 метр. Тарихи һәм археологик мәғлүмәттәр етешмәү сәбәпле, һарайҙың тәүге күренеше тулыһынса билдәле түгел. Шул ваҡытта төҙөлгән шуға оҡшаш нығытмаларҙы анализлау нигеҙендә ҡоролған фараз буйынса, ул бейек диуар менән уратылған.
Ҡәлғә өс өлөштө үҙ эсенә ала: төньяҡ, урта һәм көньяҡ өлөштәрҙе. Ҡәлғәнең һәр өлөшө бойницалар һәм мылтыҡ өсөн тишектәр менән һаҡланған, һәм ҡаланың башҡа өлөштәре менән ҡапҡалар һәм айырыла торған күперҙәр менән тоташтырылған. Һуңғы тикшеренеүҙәргә ярашлы, ҡәлғәнең төньяҡ өлөшө VIII быуат уртаһынан XII быуат аҙағына тиклем осорҙа төҙөлгән.
Ҡәлғәгә төп инеү ҡапҡаһы имәндән эшләнгән барокко осоро таш ҡапҡанан торған/ Һарайға инеү ҡапҡаһы, бигерәк тә ихтимал булыуынса, Трогирҙан килгән төҙөүсе Игнаций Мацанович тарафынан төҙөлгән. Ҡапҡа өҫтөндә Венеция республикаһы символын күрергә мөмкин.
Ҡәлғәнең төньяҡ өлөшөндә, һул яҡтан, ҡасандыр ҡорал яһау оҫтаһы йорто булған; бөгөн был иҫке ратуша. Унан һулдараҡ казарма булған, хәҙер бында Книн музейы галереялары урынлашҡан. Шунда уҡ был районда беренсе археологик ҡаҙыныуҙар башлаған һәм боронғо хорват мәҙәниәте буйынса күп асыштар яһаған монах Луйо Маруниға (1857—1939) һәйкәл төҙөлгән.
Изге Варвара сиркәүендә рим папаһы Иоанн Павел II-нең 1994 йылда Книнда булған саҡтағы бүләге — ҡыңғырау һаҡлана. Ҡәлғәнең ағымдағы күренешен венеция хәрби инженеры Албергетти булдырған, ә ҡәлғәләге яҙыу төҙөлөштөң 1711 йылда тамамланыуы[4] тураһында һөйләй. Ҡәлғә тарихи ҡомартҡы булараҡ һаҡлана һәм Хорватияның мәҙәни мираҫы реестрына индерелгән.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хорваттар, бында йәшәргә килгәндән һуң, емерелгән боронғо рим ауылы (лат: castro Tignino) эргәһендә ошо ҡәлғәне төҙөгәндәр. Һарай хужалары, ул осорҙағы оборона ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында, ҡәлғәнең конструкцияһын даими камиллаштырғандар. Был хорват монархтарының резиденцияларының береһе булған, һәм, бәлки, һуңғараҡ төп резиденция ла булғандыр, сөнки Книндан Либурния һәм Далмация ерҙәре менән идара итеү һәм Гацк, Ликтағы һәм Крбавиҙағы мәжүси хорваттарҙы христианлаштырыу күпкә хәүефһеҙ булған. Кенәз Трпимир I осоронда[5].Книн эргәһендә төҙөлгән бер нисә сиркәү быға дәлил булып тора.
Ҡәлғә бер нисә парад залдан һәм хорват хакимдары һарайынан торған, был һарайҙа приказдар сығарылған һәм хорват монархтары, Книнда булғанда, үҙҙәренең һарай яны кешеләре менән йәшәгән. Спас яҫы таулығының башҡа, ҡалҡыуыраҡ көньяҡ, өлөшөндә дәүмәле буйынса бәләкәйерәк хакимдар урындағы идара башлыҡтарының резиденцияһы булған икенсе, Лаб, ҡәлғәһе (лат. Сastro Lab, Labwar) төҙөлгән.
Король Степан I Книн епархияһына 1040 йылда нигеҙ һалған һәм Драва йылғаһына саҡлы территорияны биләгән. Книн епискобы шулай уҡ «Хорват епискобы»[6] тигән номиналь титулға эйә булған.
XIV быуатта ҡәлғә оло һәм кесе ҡалаға бүленгән. Кесе ҡала нигеҙҙә оборона маҡсатында файҙаланылған, ә оло ҡалала губернаторҙар, епископтар һәм жупандар йәшәгән йорттар урынлашҡан булған. Ҡәлғә диуарҙарына ҡала яны торлаҡтары терәлеп торған. Ҡәлғәнең төньяҡ өлөшөндә үрге иҫке ҡала урынлашҡан, ә урта һәм түбәнге ҡалалар Урта быуаттар аҙағында төҙөлгән.
XV быуатта, Европаға ғосман баҫҡынсылары үтеү ҡурҡынысы янағанда, хәҙерге көндә ҡәлғәнең төп инеү урыны булып торған бер нисә өҫтәмә оборона диуарҙары төҙөлөүе бик тә ихтимал. Ҡәлғәнең ике нығытмаһы ла бер оборона комплексын тәшкил иткән. 1522 йылдың майында ғосман ғәскәрҙәре Книнды ҡамауға ала башлаған, һәм 1522 йылдың 29 майында был алыш ғосман еңеүе менән тамамланған.
Венеция картографы Пагано Маттео (1515—1588) Төньяҡ Далмация һәм Лик картаһында ҡәлғәнең тәүге иллюстрацияһы яҡынса 1525 йылда һүрәтләнгән. Фортификацияның тағы ла ентеклерәк һүрәтләнеше икенсе венециялы — хәрби инженер Орацио Антонио Альбергетти (1656—1690) 1688 йылда төрөктәрҙе ҡаланан ҡыуғанда эшләгән схемаһында урын алған.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Книн
- История Хорватии
- Хорватия
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Hrvatska enciklopedija, Dalibor Brozović, Leksikografski zavod «Miroslav Krleža», 1999, Ҡалып:ISBN
- ↑ Grad Knin — O Kninu — Kninska tvrđava
- ↑ Kninska tvrđava
- ↑ Starohrvatska prosvjeta, Izdavački zavod Jugoslavenske akademije, 1960
- ↑ Mužić Ivan Hrvatska povijest 9. stoljeća — 2006. — P. 110.
- ↑ Footprint Croatia, Footprint Travel Guides, 2004, Ҡалып:ISBN


text:
Алдан хәбәр итеүебеҙсә, ҡазаға тарыған ауыл хакимиәттәре янында эшсе төркөмдәр эшләне, улар һәр йортта шәхсән булып, ташҡын килтергән зыян иҫәбен барланы. Әйтергә кәрәк, теркәүҙә торған сабыйға тиклем һәр кем иҫәпкә алынды. Ҡарарға ярашлы, республика ҡаҙнаһынан һәр кешегә биш мең һум биреү ҡаралған, әммә ғаиләгә бүленгән сумма 25 меңдән артырға тейеш түгел.
— Илүс Фәғит улы, гәзит уҡыусыларҙы Нефтекаманың социаль-иҡтисади хәле, яңырыу һәм үҫеш перспективалары менән ҡыҫҡаса таныштырып китһәгеҙ ине.
— Ҡала иҡтисады күп тармаҡлы: беҙҙә, нефть һәм газ сығарыуҙан тыш, машиналар һәм нефть ҡорамалдары, электр һәм йылылыҡ, металл һәм ағас
— Быуабыҙ ярында йәшеллек үҫә ине, хәҙер ҡиммәтле машиналары менән тапап бөттөләр, ҙур-ҙур йөк машиналары ҡырсын килтереп түкте...
— Ни эшләп кешеләр үҙҙәре эскән һыуға төкөрөргә генә тора һуң ул? Бынамын тигән йәшел урын ине, хәҙер ғәҙәти байҙар коттеджына әйләнәсәк...
Был һөйләшеүҙәрҙе Өфө янындағы Нуғай ауылында йәшәүселәр ауыҙынан ишетергә тура килде. Һеҙҙе, уҡыусыларыбыҙҙы, эштең айышына төшөндөрөр өсөн асыҡлыҡ индерәбеҙ. Яңыраҡ редакцияға түбәндәге йөкмәткеле хат килде:
“Һаумыһығыҙ, хөрмәтле “Башҡортостан” гәзите редакцияһы! Һеҙгә борсоулы хат менән мөрәжәғәт итмәксемен.
Иң әүҙемдәр Өфө ҡалаһында йәшәй икән. Шулай уҡ Баймаҡ, Сибай, Яңауыл ҡалаларынан, Әбйәлил, Ейәнсура, Йылайыр, Туймазы һәм башҡа райондарҙан шылтыратыуҙар булды. Әлбиттә, рәйескә мөрәжәғәт итеүселәрҙең күпселеген һайлау буйынса ҡануниәт, шәхси хоҡуҡтары, үҙгәртелгән закондар ҡыҙыҡһындырҙы. Һәр кем Хәйҙәр Арыҫлан улынан аңлайышлы һәм аныҡ яуап алды.
Тирәклеләргә барыһы ла хас: танылған артистар ҙа етерлек бында, ҡәләм тибрәтеүселәр ҙә бар, уйын-көлкөнө үҙ итеүселәр ҙә. Иң мөһиме — бөгөнгө тормошҡа яраҡлашып, улай ғына ла түгел, баҙар дилбегәһен шаҡарып тотоусылар, башҡа яҡта тарала барған моңһоҙлоҡто, аһ-зарҙы ауыҙлыҡлаусылар бихисап.
Винер Исмәғил улы Сәйетбаба урта мәктәбен 1951 йылда тамамлай. Һәләтле уҡыусы була, тап ошо мәлдәрҙә унда физика фәненә ҡыҙыҡһыныу уяна. Уҡытыусы Хатмулла Ғарифуллин менән Өфөләге радио заводына хат яҙып, уларҙан материалдар алып, детекторлы радиоалғыс эшләүҙәрен дә беләм.
Башҡорт дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡыу йылдарында физик приборҙар конструкторлау, фото төшөрөү, астрономия,
Фәндән белеүебеҙсә, баланың төрлө ауырыуға ҡаршы торорлоҡ иммун системаһы ике йәшкә тиклем формалаша. Ошоға саҡлы сабый әсә һөтөндәге файҙалы матдәләргә мохтажлыҡ кисерә. Бигерәк тә тәүге алты айҙа имеҙеү бик мөһим уны.
Нимә һуң күкрәк һөтө? Файҙалы матдәләр, витаминдар, гормондар – бөтәһе лә бар унда. Күкрәк һөтө боҙолмай, баланы имеҙгәндә һәр ваҡыт тейешле температурала була. Һөттәге глюкоза һәм майҙар баланың мейе үҫешенә ҙур йоғонто яһаһа, кальций һәм башҡа файҙалы матдәләр һөйәктең дөрөҫ үҫешенә булышлыҡ итә. Күкрәк һөтөнөң 90 проценты һыуҙан тора.
Шуға ҡарамаҫтан, бар бәләлә тик тирә-йүнде йәки нервыларҙы ғәйепләү, күңелһеҙлектәрҙе көсөргәнешле хәл менән аңлатырға тырышыу, минеңсә, бик дөрөҫ түгел.
Бер “Ҡөрьән” китабы ат хаҡына тиң булған
Халҡыбыҙҙың үткәненә битарафтар, тарихын, мәҙәниәтен һанламаусылар һаман бар. Ҡасандыр уҡымышлы кешеләрҙе зар илатып, китаптарҙы талап алып яндырһалар, бөгөн килеп ҡайһы бер әҙәмдәр үҙ ҡулдары менән ҡасандыр олатай-өләсәйҙәре һаҡлап алып ҡалған иҫке китаптарҙы сүплеккә ташлай…


text:
Һеләүһен дә яҡлауға мохтаж12-01-2018, 00:03 // Ҡырағай мөхит // Баҫып сығарырға
Ә бына ҡуйы урмандарыбыҙҙа бесәйҙең яҡын туғаны һеләүһендең йәшәүе барыһына ла билдәле. Ауырлығы 18–30 килограмға еткән урман ҡупшыҡайы башлыса сысҡан һәм ҡуян менән туҡлана. Ҡайһы саҡта йәш ҡоралайҙарҙы ла аулай. Аслыҡтан интеккән һеләүһендәр хатта ауылдарға килеп, ҡош-ҡортҡа, һарыҡ-кәзәгә лә һөжүм итә. Һеләүһен үҙенең ҡорбанын ҡая-таш йә булмаһа эйелгән ағас баштарында сәғәттәр буйы тын ғына һағалай.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә йыл да уҙғарылған иҫәп-хисап буйынса һеләүһендәрҙең һаны 40-тан ашыу. Хеҙмәткәрҙәрҙең әйтеүенсә, күрһәткестең үҙгәреүе лә мөмкин, сөнки аҙыҡ эҙләү йәһәтенән был хайуандар бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Ҡурсаулыҡтың барлыҡ урмансылыҡ участкаларында ла һеләүһендәр йәшәй, быға даими осрап торған эҙҙәр дәлил. “Ҡыҫҡа ҡойроҡло урман бесәйҙәрен күргәнегеҙ бармы?” тип йыш ҡына ҡурсаулыҡта оҙаҡ эшләгән дәүләт инспекторҙарынан һорайым. “Эҙҙәренә генә тап булабыҙ, ә үҙен күрмәйбеҙ”, – тип йылмайып яуап ҡайтара сәстәренә сал төшкән ағайҙар. Был инде һеләүһендең яҡын бер туғаны пума кеүек үтә һаҡ тормош алып барыуын аңлата.
Ҡарт бабайҙың һеләүһен менән осрашыуын һөйләп үтәйем әле. Үткән быуаттың 70-се йылдарында ябай башҡорт ауылында бер ғаиләнең мал һарайы аръяғында урынлашҡан ҙур булмаған тау битләүендә үҫкән ҡарағай төбөнә һеләүһен килеп йөрөр булған. Йорт хужаһы быны күреп ҡалғас, йәһәт кенә өйөнә йүгереп инеп, мылтығын алып сыға. Һарай янына килеп мылтығын ҡороп ебәрә лә теге хайуанға төҙәй, ә һеләүһен урынынан да ҡуҙғалмай ултыра бирә. “Юҡ, атырға кәрәк, йә балаларыма, йә булмаһа малыма зыян килтерәсәк”, – тип күҙәтеүен дауам итә был. Ауыр һуғыш йылдарын үтеп сығып, әллә күпме үлем, бер туҡтауһыҙ түгелгән күҙ йәштәренә шаһит булған күренештәр уны ҡапыл туҡтата. Мылтығын ергә һалып, усы менән маңлайына эркелеп сыҡҡан тирен һөртөп ҡаты уйға бата. “Бәлки, был меҫкен хайуандың балалары ла барҙыр, бәлки, аслыҡтан интегеп килеп сыҡҡандыр”, — тип үҙ алдына һөйләнеп ала.
Иртәгәһенә иртүк тороп ике йомро икмәк һәм аштан ҡалған һөйәктәрҙе тотоп, теге тауға йүнәлә. Ҡарағай төбөнә килеп еткәс, һеләүһен әллә ни ҡурҡмай ғына 10–15 метр артҡа сигенеп, ҡуйы йөндәрен тырпайтып, бер аҙ ыҫылдап алғас, тын ғына кешене күҙәтә башлай. Ветеран ағай үҙе менән алып килгән аҙыҡты ағас төбөнә һала ла ҡайтып китә. Һеләүһен “күстәнәстәр” янына килеп, еҫкәнеп алғас, һаҡ ҡына мырылдай-мырылдай ашай башлай. Шулай ҡырағай хайуанға аҙыҡ ташыу бер нисә көн дауам итә. Тик аҙаҡҡы көндә тау башында йыртҡыс башҡаса күренмәй. Кем белә, бәлки, һеләүһен тамаҡ ялғап артабан оҙон юлын дауам иткәндер...
Бына шундай серле һәм матур һеләүһендәр йәшәй беҙҙең урмандарҙа. Улар ҙа башҡа януарҙар менән бер рәттән ҡурсалауға мохтаж.
Марат БӘХТИЙӘРОВ,
Көньяҡ Урал ҡурсаулығы методисы.


text:
“Самауырҙа ҡунаҡта”
27 октября 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
ИМАНЛЫ БУЛЫУ – ҮҘЕ БӘХЕТ
27 октября 2014 йыл | Йәмғиәт
Ҡатын-ҡыҙ – донъяның матурлығы, биҙәге. Ул – был ерҙә гүзәллекте булдырыусы илаһи зат. Элек-электән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары әҙәпле, итәғәтле, иманлы булған.
Бөгөнгө көндә ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ үҙҙәренең актив позицияһы менән билдәле, һәр ерҙә әүҙәмлек күрһәтә. Был йәһәттән районыбыҙҙа эшләп килгән ҡатын-ҡыҙҙар советы, ағинәйҙәр ҡоро, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ойошмалары төрлө саралар уҙғарып тора.
Бөгөнгө көндә ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ үҙҙәренең актив позицияһы менән билдәле, һәр ерҙә әүҙәмлек күрһәтә. Был йәһәттән районыбыҙҙа эшләп килгән ҡатын-ҡыҙҙар советы, ағинәйҙәр ҡоро, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ойошмалары төрлө саралар уҙғарып тора.
Йәшәү йәме – хеҙмәттә
27 октября 2014 йыл | Хаттар
Флүр Фәйзрахман улына ҡайһы бер тиҫтер-ҙәре кеүек тыуған ауылын һағынып, бер күрергә зар-интизар булып ситтә йәшәргә тура килмәне. Ауылыбыҙҙың түбәнге осонда үҫмер, йәшлек йылдары үтһә, юғары осонда ғаилә ҡороп, матур итеп балалар үҫтереп, уларҙы тәрбиәләү, башлы-күҙле итеүгә үҙенең бөтә тырышлығын биреп йәшәне. Фәнүзә апай менән 50 йылдан артыҡ бергә тормош көтөп, алтын туйҙарын үткәреп, балаларының шатлыҡтарын күреп ғүмер иттеләр.
РОДИНАЛА ҠОРБАН БАЙРАМЫ
27 октября 2014 йыл | Йәмғиәт
Ҡорбан байрамы Родина ауылында ҙурлап уҙғарылды. Уны мосолман ҡатын-ҡыҙҙары һәм Ағинәйҙәр ойошмаһы ойошторҙо. Был изге мәжлескә ауылдың оло йәштәге кешеләре, мәктәп уҡыусылары, уҡытыусылар саҡырылды, тирә-яҡ ауылдарҙан мосолман ҡәрҙәштәребеҙ килде.
Шағир рухына бағышланды
27 октября 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Социалистик Хеҙмәт Геройы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 95 йыл тулыу уңайынан республикабыҙҙа төрлө саралар уҙғарыла. Күренекле шәхесебеҙҙең юбилейына арнап Красноусолдағы 1-се урта мәктәптә лә Мостай Кәрим көндәре уҙғарылды.


text:
Халыҡ проблемаларын хәл итте
Муниципаль район хакимиәтендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Зөһрә Йыһанур ҡыҙы Рәхмәтуллина төрлө шәхси һорауҙар буйынса халыҡты ҡабул итте. Район-ҡаланан ике йөҙҙән ашыу мәсьәлә буйынса мөрәжәғәт булды, 15 кеше үҙе ҡабул итеүгә килде.
Бирелгән һорауҙар башлыса йорт төҙөү өсөн ер участкаһы бүлеүгә, төрлө торлаҡ бәхәстәренә, ауылда мәҙәни үҙәк төҙөүгә, авария хәлендәге электр селтәрҙәрен ремонтлауға, эшһеҙлек проблемаһына, торлаҡ-коммуналь хеҙмәтенә түләүҙәргә ҡағылды. Халыҡты ҡабул итеүҙә муниципаль район хакимиәтенең төрлө бүлек вәкилдәре һәм юрист ҡатнашты. Был иһә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе шунда уҡ хәл итергә ярҙам итте.
Һайлаусылар менән аралашыу практикаһы дөйөм уңышҡа ирешергә, халыҡтың ҡайһы бер проблемаларын тиҙ арала хәл итергә ярҙам итә. Ҡайһы берәүҙәрҙең шәхсән үҙ мәсьәләһе буйынса ғына түгел, ә дөйөм халыҡ мәнфәғәтен ҡайғыртыуы ла ҙур ҡыуаныс тыуҙыра, ти Зөһрә Рәхмәтуллина. Депутатҡа мөрәжәғәт итеүселәрҙең күбеһе торлаҡ һәм ер участкалары мәсьәләләренә бәйле ярҙам һораны. Мәҫәлән, Инйәр ауылында йәшәгән йәш ғаилә үҙҙәренең ауыл хакимиәте буйынса ер участкаһына сиратта икенсе булып тора. Тик, Башҡортостан Республикаһының Ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһындағы законына ярашлы, барлыҡ ауыл Советтарының сираттары бер дөйөм сиратҡа берләштерелгән. Шул сәбәпле был ғаиләнең сираты ла ҡырҡ икенсе урынға күсерелгән. Был йәһәттән тағы ла бер күңелһеҙ яңылыҡ бар, киләсәктә тәҡдим ителәсәк ер участкалары мотлаҡ рәүештә Инйәр ауыл Советы территорияһында булмауы ла ихтимал. Әгәр тәҡдим ителгән ер участкаһы оҡшамай икән, сиратта тороусылар унан баш тарта ала.
Депутатҡа һуҡырҙар йәмғиәтендә йәшәгәндәр ҙә ярҙам һорап мөрәжәғәт итте. Бөгөнгѳ көндә уларҙы борсоған төп проблема - дөйөм ятаҡҡа ремонт яһау мәсьәләһен хәл итеү. Граждандарҙы ҡабул итеүҙә ҡатнашҡан торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм транспорт бүлеге начальнигы Виталий Дудин дөйөм ятаҡҡа ремонт яһау муниципаль район хакимиәтенең планына индерелеүен белдерҙе. Уның әйтеүенсә, декабрҙә һыу менән тәьмин итеү системаһына капиталь ремонт башланасаҡ, ә ятаҡ ҡыйығын яңыртыу иһә 2019 йылға планлаштырылған. Киләһе йылда, “Ҡала мөхите” программаһына ярашлы, Тюленин урамындағы бер йорт алды биләмәһендә лә тулы реконструкция эштәре башланасаҡ.
Депутатҡа бирелгән ҡайһы бер һорауҙар урында уҡ хәл ителде, икенселәре артабан өйрәнеү һәм хәл итеү өсөн контролгә алынды. Һәр мөрәжәғәт ентекле өйрәнеләсәк һәм уларға мотлаҡ яуап биреләсәк, тип ышандырҙы Зөһрә Йыһанур ҡыҙы.


text:
Сәддам Хөсәйен
Сәдда́м Хѳсәйенн Абд аль-Маджи́д ат-Тикри́ти (ғәр. صدام حسين عبد المجيد التكريتي; 28 апрель 1937[1], Аль-Ауджа, Салах-эд-Дин (ауыл), Ираҡ короллеге — 30 декабрь 2006, Каджимайн районы, Бағдад, Ирак) — Ираҡ дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1979—2003 йылдарҙа Ираҡтың президенты, 1979—1991 һәм 1994—2003 йылдарҙа Ираҡтың премьер-министры, Баас Ираҡ партия бүлегенең генераль секретары, Ираҡ революцион командование советы рәйесе, 1979 йылда маршал була.
Сәддам бер нисә йыл рәттән Ираҡтың лидеры булһа ла, формаль рәүештә 1979 йылда ғына президент итеп һайлана. Бѳтә сәйәси ҡаршы яҡтарҙы ла юҡҡа сығарып бѳткәс һәм диктаторлыҡ вәкәләтен алғандан һуң бер йыл үткәс, Иран менән 8 йылға һуҙылған бѳлдѳргѳс һуғыш башлай. Был ҡыйралыш 1980 йылдан 1988 йылға тиклем дауам итә.
Һуғыш ваҡытында Сәддам Хѳсәйен Ираҡ курдтарына ҡаршы «Анфаль» операцияһын ойоштороуға ҡарар сығара. Уның барышында Ираҡ ғәскәрҙәре химик ҡорал ҡуллана. Бер үк ваҡытта һуғышҡа ҡаршы активистарға, башлыса Шиит ойошмаһына ҡарата репрессия ла үткәрелә. Һуғышта бик күп кеше һәләк була, ҙур юғалтыуҙар килтерә. Ике илдең иҡтисад тармағы, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнгә тәгәрәй. Бынан тыш, Ираҡ сит ил кредиторҙарына түләнмәгән бурысы йыйылыуы арҡаһында ҡаты иҡтисади кѳрсѳктә тороп ҡала. Һуғыштан һуң ике йыл үткәс, 1990 йылда Сәддам Хѳсәйен инициативаһы менән Ираҡтың Кувейтҡа баҫып инеүе ойошторола. Был Кувейтты азат итеү ѳсѳн халыҡ-ара операцияның башланыуына сәбәпсе була. Фарсы ҡултығындағы һуғыш тип аталған операция барышында ираҡ ғәскәрҙәре башта Кувейттан ҡыуып сығарыла һәм һуңынан Ираҡ территорияһында тулыһынса тар-мар ителә. Ил ҙур иҡтисади юғалтыуҙар кисерә, бик күп халҡын юғалта. Ираҡтың һуғышта еңелеүе арҡаһында 1991 йылда шиит һәм ҡурдтарҙың ҡораллы восстаниеһы башлана вооружённое восстание (инг.)баш.. Восстание хѳкүмәт тарафынан баҫтырыла, унда 100 000 кеше һәләк була[2]. Ираҡ бер нисә ңурд тѳбәгенә, башлыса һауа киңлеге ѳлѳшѳнә контроль юғалта. Шулай ҙа тѳп зыян Ираҡҡа ҡарата иҡтисади санкцияларҙан килә. 90-сы йылдарҙа бары тик энергетика ресурстары һатыуҙан ғына булдырылған ил иҡтисады тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Ошонан һуң Ираҡ иҡтисадын аяғына баҫтыра алмайҙар.
[2003 йыл]]дың апрелендә Ираҡтағы халыҡ-ара коалиция кѳстәре АҠШ башлығы аҫтында Ираҡҡа баҫып инеп, Саддам режимын бәреп тѳшѳрә. Интервенция ѳсѳн Ираҡ президентының Халыҡ-ара терроризмды яҡлауы һәм күпләп юҡ итеү ҡоралы сығарыуы нигеҙ булып тора[3]. Саддам үҙе Америка ғәскәрҙәре тарафынан ҡулға алына һәм 2006 йылдың 30 декабрендә Ираҡ Юғары суды хѳкүме менән язалана.
Саддам — ғәрәп исеме, ҡаршы тороусы тигән мәғәнәне аңлата. Хѳсәйен— уның атаһының исеме, Абд аль-Маджид — олатаһынң исеме, ә ат-Тикрити— нисба, Саддам тыуып үҫкән Тикрит ҡалаһының исеменән алынған[4].
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы, үҫмер һәм йәшлек осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саддам Хѳсәйен Ираҡтағы Тикрит ҡалаһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Әл-Әүджә ауылында, ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫә. Әсәһе Сәбхә Тулфан әл-Муссалат улына Саддам исемен ҡуша
Атаһы — Хѳсәйен Абд Әл-Мәжит Саддам тыуыуға 6 ай ҡалғас юғала, икенсе фараз буйынса үлә йәки ғаиләһен ташлап китә. Саддам никахтан тыш тыуған, атаһының исеме уйлап сығарылған тигән фараздар ҙа бар. Шулай булһа ла, 1982 йылда Саддам үҙенең үлгән әсәһенә оло мавзолей тѳҙѳтә[5]. Ираҡтың буласаҡ хакимының оло ағаһы 12 йәштә яман шеш ауырыуынан вафат була. Саддамдың тәрән депрессияға бирелгән әсәһе үҙенең әле тыумаған балаһынан ҡотолорға теләй, хатта үҙ ғүмерен ҡыйырға маташа. Ҡайғыға ул шул тиклем ныҡ бирелә, Саддам тыуғас, уға ҡарарға ла теләмәй. Әсәһе яғынан бабайы Хәйраллах Тульфах Саддамдың ғүмерен һаҡлап алып ҡала һәм баланы үҙенә йәшәргә ала. Саддам бер нисә йыл уларҙың ғаиләһендә йәшәй. Бабайы британдарға ҡаршы восстаниела әүҙем ҡатнашҡаны ѳсѳн тѳрмәгә ултыртылғас, Саддам ѳйѳнә ҡайтырға мәжбүр була. Ул әсәһенән күп тапҡырҙар бабайының ҡайҙа булыуы тураһында һорай һәм Хәйраллах бабайың тѳрмәлә, тигән бер тѳрлѳ яуап ишетә. Был ваҡытта Саддамдың атаһы яғынан бабайы Ибраһим Әл-Хәсән йола буйынса әсәһен ҡатынлыҡҡа ала. Был никахтан уның әсәләш ѳс ҡустыһы — Сабауи Ибраһим, Барзан Ибраһим аль-Тикрити һәм Ватбан Ибраһим аль-Тикрити һәм ике әсәләш һеңлеһе- Наваль[6] һәм Самира[7] тыуа. Ғаилә фәҡирлектән йонсой. Саддам хәйерселк һәм аслыҡ хѳкѳм һѳргән мѳхиттә үҫә. Үгәй атаһы, элеке хәрби кеше, ҙур булмаған крәҫтиән фермер хужалығы тота һәм Саддамды мал кѳтѳргә ҡуша. Ибраһим һәр саҡ уны туҡмай, мыҫҡыл итә. Ул уны ыҫмала һыланған таяҡ менән дә туҡмай. [8]. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, үгәй атай Саддамды һатыу ѳсѳн тауыҡ һәм һарыҡтар урларға мәжбүр итә. Мәңгелек нужа Саддам Хѳсәйенде бәхетле бала саҡтан мәхрүм итә. Һәр саҡта ла кәмһетелеү, кѳндәлек тормоштоң рәхимһеҙлеге Саддамдың характерына ла йоғонто яһамай ҡалмай. Әммә, уның аралашыусан булыуы, кешеләр менән тиҙ уртаҡ тел таба белеүе арҡаһында, ололар һәм тиҫтерҙәре араһында дуҫтары, иптәштәре, таныштары күп була. Бер ваҡыт уның үгәй атаһына йыраҡ туғандары ҡунаҡҡа килә. Улар менән бергә Саддамдың тиҫтере лә була. Малай шунда уҡ үҙенең икенсе класта белем алыуы, уҡый, һанай белеүе, хатта ҡомда үҙенең исемен яҙа белеүе менән маҡтана башлай. Хәтере ҡалған Саддам: «Мине уҡырға бир, атай», — тип әл-Хәсәнгә ташлана. Үгәй атай тағы ла улын туҡмай[9]. 1947 йылда уҡырға хыялланған Саддам мәктәпкә тѳшѳү уйы менән Тикритҡа ҡаса. Бында ул тѳрмәнән иреккә сыҡҡан бабайы Хәйреаллах Тульфах тәрбиәһенә эләгә. Саддамдың шәхес булып формалашыуына бабайының тәрбиәһе ҙур әһәмиәткә эйә була.
Тикритта Саддам мәктәпте тамамлап, башланғыс белем ала[10]. Үҙенең 10 йәшенә тиклем исемен дә яҙа белмәгән малайға уҡыу ҙур ҡыйынлыҡ менән бирелә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Саддам үҙенең класташтарын тѳрлѳсә кѳлдѳрѳргә ярата. Бер тапҡыр ул үҙе яратып бѳтмәгән ҡарт уҡытыусының портфеленә ағыулы йылан һала. Бының ѳсѳн уны мәктәптән ҡыуалар. 15 йәше тулғас, ул ғүмерендә тәүге ауыр кисереш ала, уның яратҡан аты үлә. Был ҡайғы шул тиклем кѳслѳ була, хатта уның ҡулын фалиж һуға. Уны ярты ай самаһы, ҡулы яңынан хәрәкәтләнеп китә алғансы, тѳрлѳ халыҡ ысулдары менән дауалайҙар. Был ваҡытта Хәйреаллах Тикриттан Багдадҡа күсә. Ике йылдан һуң Сададм да уның эргәһенә күсеп бара. Бабайының йоғонтоһо аҫтында Саддам 1953 йылда Багдадтағы элитар хәрби академияға инергә тырышып ҡарай, тик тәүге имтихандан да үтә алмай. Уҡыуын дауам итеү ѳсѳн ул икенсе йылына аль-Карх мәктәбенә уҡырға инә. Был мәктәп милләтселек һәм панарабизм таянысы булараҡ танылыу алған була[11].
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саддамдың тәүге ҡатыны уның ике туған апайы Сажидә (Хәреаллах Тульфахтың оло ҡыҙы) була. Был никахтан биш бала тыуа. Улдары: Удей Хѳсәйен һәм Кусей Хѳсәйен һәм шулай уҡ ҡыҙҙары — Рәғәд, Рану һәм Халу. Ата-әсәләре уларҙы бала-саҡтан уҡ, Саддамға биш, Сәжидәгә ете йәш тулғас, йәрәшеп ҡуйған була[12][13]. Кейәүгә сыҡҡанға тиклем Сажидә мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Улар Каирҙа ѳйләнешә. Был ваҡытта Саддам шунда уҡып йѳрѳгән була. Һарайҙарының береһендә Саддам үҙ ҡулдары менән элиталы аҡ раузалыр ҡыуағын ултырта һәм Сажидәнең исемн биреп, уны бик ныҡ ҡәҙерләй.
Саддамдың икенсе никахы тураһында хатта Ираҡтан ситтә лә һѳйләйҙәр. 1988 йылда ул «Ирак Эйруэйс» авиакомпанияһы президентының ҡатыны менән таныша. Күпмелер ваҡыттан һуң Саддам унан ҡатынын айырыуҙы һорай. Был никахҡа Сададмдың ике туған ҡустыһы һәм ҡәйнеше Аднан Хәйраллах ҡаршы сыға. Был ваҡытта ул оборона министры булған була. Тиҙән ул авиакатастрофала һәләк була. Ираҡ президентының ѳсѳнсѳ ҡатыны 1990 йылда Нидаль аль-Хамдани була.
2002 йылдың кѳҙѳ ираҡ лидеры дүртенсе тапҡырға илдең оборона сәнәғәте министрының ҡыҙы, 27 йәшлек Иман Хувейшҡа ѳйләнә. Әммә туй тантанаһы дуҫтар менән ябай ғына итеп үткәрелә. АҠШ-тың Ираҡҡа хәрби операция башлау хәүефе арҡаһында Хѳсәйен үҙенең был ҡатыны менән бергә йәшәй ҙә алмай тиергә була[14].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ . Был Саддам Хѳсәйендең тыуған йылының рәсми датаһы, тик тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса ул ысынбарлыҡҡа тап килмәй, был дата билдәһеҙ
- ↑ 'Chemical Ali' on trial for brutal crushing of Shia uprising
- ↑ ISG on Iraqi Nuclear Program 2004
- ↑ Blair Shewchuk. Saddam or Mr. Hussein? CBC News, февраль 2003
- ↑ Deutsche Welle, февраль 2003
- ↑ Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы. Лента.ру (16 декабря 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- ↑ Арестован шурин Хусейна. Дни.ру (21 ноября 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011.
- ↑ Буря в пустыне // Энциклопедия для детей. Дополнительный том. История XX века. Зарубежные страны — М.: Аванта+, 2002. — Б. 391. — ISBN 5-94623-011-5, УДК 087.5:94(100-87)"19"(031), ББК 63.3(2)52я2+63.3(2)6я2.
- ↑ Журенков К. Детство Саддама Огонёк № 13, 3 апреля 2003
- ↑ Биография Саддама Хусейна РИА «Новости», 29 декабря 2006
- ↑ Саддам Хусейн: вождь с портрета NEWSru, 2003
- ↑ Sheri & Bob Stritof. Marriages of Saddam Hussein (инг.). About.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. ??? тикшерелгән.
- ↑ Екатерина ЛАТИНОВА. Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы. газета КОНКУРЕНТ (???). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. ??? тикшерелгән.
- ↑ У Саддама Хусейна — четвёртая жена. Комсомольская правда (16 октября 2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. ??? тикшерелгән.


text:
Орлоҡ
Орлоҡ — башланғыс үҫемлек. Ул орлоҡ бәбәгенән үҫеп китә.
Йөкмәткеһе
Ике өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фасоль орлоғоноң төҙөлөшө менән танышайыҡ. Фасолдең орлоҡтары эре. Орлоҡтоң бер яғы көмрө, икенсе яғы батынҡы була. Орлоҡ тыш яҡтан шыма ялтыр ҡабыҡ менән ҡапланған. Ул орлоҡто артыҡ ныҡ кибеүҙән һәм зарарланыуҙан һаҡлай. Ҡабыҡтың төрлө төҫтә булыуы мөмкин. Орлоҡтоң батынҡы яғында уны орлоҡ эргәлеге менән тоташтырыусы йәй— орлоҡ һабының эҙе күренә. Орлоҡ ҡабығы аҫтында бәбәк урынлашҡан. Ул ике орлоҡ өлөшөнән һәм улар араһында урынлашҡан тамырсанан, һабаҡсанан һәм бөрөсәнән тора. Уларҙы тик лупа аша ғына яҡшы күрергә мөмкин. Эре, ҡалын орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр запасы була. Борсаҡ һәм башҡа ҡуҙаҡлы үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө лә шундай уҡ. Ләкин, мәҫәлән, тиле торманың һәм көтөүсе муҡсаһының туҡлыҡлы матдәләр запасы орлоҡ өлөштәрендә генә түгел, бәлки бәбәктең башҡа өлөштәрендә лә — тамырсала һәм орлоҡ өлөштәренән түбәнерәк, һабаҡта урынлашҡан, ә бөрөсәһе әле үҫешмәгән. Бәбәктәре ике орлоҡ өлөшөнән торған сәскәле үҫемлектәрҙе ике өлөшлөләр тип атайҙар, мәҫәлән, имән, алмағас, кишер, астра, ҡабаҡ, көнбағыш, лютик, мәк һ. б.. Ләкин ике өлөшлө бөтә үҫемлек орлоҡтарының төҙөлөшө фасоль йә көтөүсе муҡсаһыныҡы кеүек түгел. Лютиктың һәм миләүшәнең ҙур булмаған бәбәге эндосперм — туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған махсус күҙәнәктәр менән уратып алынған. Шуға күрә күҙәнәктәрҙән торған орлоҡ ҡабығы бәбәкте түгел, ә эндоспермды уратып алған.[1]
Бер өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыяҡлы иген(бойҙай, арыш, кукуруз) орлоҡтарының. төҙөлөшө башҡаса. Бойҙайҙың ҡоро емешен — бөртөксәһен тикшереп ҡарайыҡ. Бойҙайҙың оҙонса бөртөксәһе тыш яҡтан алтын төҫөндәге һары тиресәле емеш тышсаһы менән ҡапланған. Ул тышса орлоҡ ҡабығына шул тиклем ныҡ йәбешеп үҫкән, уны орлоҡтан айырып алыу мөмкин түгел. Әгәр бойҙай бөртөксәһен буйға киҫеп ҡараһаҡ, бөртөксәлең күп өлөшөн он һымаҡ эндосперм тәшкил иткәнен күрербеҙ; уның күҙәнәктәре туҡлыҡлы матдәләрҙән тора. Бойҙайҙың бәбәге бик бәләкәй, уны лупа ярҙамында ғына күрергә мөмкин. Уның тамырсаһы, һабаҡсаһы һәм бөрөсәһе бар. Ләкин унда орлоҡ өлөшө берәү генә. Уның туҡлыҡлы матдәләр запасы булмай, ул эндоспермға ныҡ йәбешеп тора һәм йоҡа ғына пластинкаға оҡшаған . Орлоҡ шытҡан саҡта туҡлыҡлы матдәләр эндосперм күҙәнәктәренән орлоҡ өлөшө аша бәбәккә килә. Бәбәктәрендә бер генә орлоҡ өлөшө булған үҫемлектәрҙе бер өлөшлөләр тип атайҙар. Бер өлөшлө башҡа үҫемлектәрҙең, мәҫәлән һуғандың, ынйы сәскәнең, орлоҡтарында шулай уҡ эндосперм була, тик ул, бойҙай һәм башҡа ҡыяҡлыларҙағы кеүек, бәбәккә бер яҡлап ҡына йәбешмәгән, ә бәбәкте уратып алған . Шулай итеп, орлоҡтоң ҡабығы һәм бәбәге була. Ике өлөшлө үҫемлектәрҙең бәбәге ике орлоҡ өлөшөнән тора, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ғәҙәттә, йә бәбәктең үҙендә, йә эндо- спермда туплана. Бер өлөшлөләрҙең бәбәге тик бер орлоҡ өлөшлө, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ҡағиҙә булараҡ, эндоспермда була.
Орлоҡтарҙың составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эндосперм йәки бәбәк күҙәнәктәрендә ниндәй туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған? Бойҙай бөртөксәләрен тарттырып он алалар. Был —нигеҙҙә, ваҡланған эндосперм. Бер аҙ бойҙай онон алайыҡ та унан ҡамыр баҫып, марляға төргәс, стакандағы һыуҙа йыуайыҡ. Һыу буръяҡланыр, сөнки ҡамырҙан ниндәйҙер матдә йыуылып сыға. Тиҙҙән марляла һуҙылып, йәбешеп торған масса ҡалыр —был елемсә йәки үҫемлек аҡһымы. Буръяҡ һыулы стаканға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙайыҡ. Стакандағы һыу күк төҫкә инер. Йод менән тейгәндә крахмалдың күк төҫкә инеүе билдәле. Тимәк, һыуҙа крахмал бар. Буялған крахмал әкренләп стакан төбөнә ултырыр. Бойҙай ононда шулай уҡ бер аҙ май ҙа бар. Ләкин көнбағыш, мамыҡ һәм башҡа күп кенә үҫемлек орлоҡтарында май бигерәк тә күп. Аҡһым, крахмал, майҙар — бөтә үҫемлектәрҙең орлоғонда була торған органик матдәләр, ләкин төрлө үҫемлектәрҙең орлоғонда уларҙың миҡдары төрлөсә. Бойҙай бөртөксәләрендә крахмал күп, аҡһым байтаҡҡа кәм, ә май бөтөнләй аҙ. Фасоль орлоғонда аҡһым күп, ә крахмал аҙ. Көнбағыш орлоғонда май күп. Кеше үҫемлектәрҙе органик матдәләр алыу өсөн үҫтерә. Составында крахмал, аҡһым булған он һәм ярма алыу өсөн бойҙай ғына түгел, шулай уҡ арыш, арпа, кукуруз, һоло, тары, дөгө, ҡарабойҙай үҫтерәләр. Аҡһымға бай продукттар алыу өсөн борсаҡ, мал борсағы, соя, фасоль, яҫмыҡ борсаҡ сәсәләр. Үҫемлек майҙары алыу өсөн көнбағыш, мамыҡ, етен, ер сәтләүеге (арахис), соя һәм башҡа майлы культуралар үҫтерәләр. Орлоҡтарҙа органик матдәләрҙән тыш тағы нимәләр була? Был һорауға яуапты ябай тәжрибә яһап белергә мөмкин. Пробиркаға ҡоро бойҙай бөртөксәләрен йәки башҡа үҫемлек орлоҡтарын һалайыҡ та талғын ғына утта ҡыҙҙырайыҡ. Тиҙҙән пробирканың стеналарында һыу тамсылары барлыҡҡа килер. Сөнки орлоҡ составында булған һыу йылытҡанда парға әйләнә. Барлыҡҡа килгән пар пробирканың һыуыҡ стеналарына тейеп һыуына һәм быялала һыу тамсыларына әүерелә. Йылытыуҙы дауам итәйек. Орлоҡтар күмерләнә, һәм пробиркала төтөн барлыҡҡа килә. Был орлоҡтағы органик матдәләрҙең: крахмал, аҡһым һәм майҙарҙың яныуы. Органик матдәләр янып бөткәс, көл ҡала. Ул янмай торған минераль матдәләрҙән тора. Шулай итеп, орлоҡ составына органик матдәләр, минераль матдәләр һәм һыу инә. Төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарында һыу, органик һәм минераль матдәләр миҡдары бер төрлө булмай.
һыу бойҙай бөртөгөндә көнбағыш орлоғондағыға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк була. Көнбағыш орлоғонда органик матдәләр бойҙай бөртөгөндәгегә ҡарағанда күберәк. Бөтә үҫемлектәрҙең орлоҡтарында ла органик матдәләр һыу һәм минераль матдәләргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк була.
Орлоҡтарҙың шытыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәбәге тере булған орлоҡтар ғына шыта һәм яны үҫемлеккә башланғыс бирә ала. Бәбәк ҡоротҡос бөжәктәр йәки үңәҙ бәшмәктәренең зарарлауынан, һаҡлаған саҡта ныҡ кибеүҙән йәки башҡа сәбәптәрҙән һәләк булыуы ихтимал. Ҡайһы саҡта бәбәк орлоҡтарҙың үтә оҙаҡ һаҡланыуынан да һәләк була. Бәбәктәре һәләк булған орлоҡ шытымһыҙға әйләнә, йәғни шытып сыға алмай. Орлоҡ шытып сығыуҙан элек бүртә. Орлоҡтоң эсенә ингән һыу уны бүрттерә. Шытымлы орлоҡтар ҙа, шытмай торғандары ла бүртә. Шытымһыҙ орлоҡтар бүртәләр ҙә серейҙәр, шыта торғандары — шыта. Мәҫәлән, фасоль орлоғо шытҡанда ҡабығы ярыла һәм бәбәк тамырсаһынан йәш тамыр үҫеп сыға. Ул бик тиҙ үҫә һәм тупраҡҡа нығына. Шунан һуң бәбәк һабаҡсаһы үҫә башлай, ул тупраҡ өҫтөнә орлоҡ өлөшө һәм бөрөсә ебәрә. Бөрөсәнән фасолдең япраҡтары менән ер өҫтө һабағы үҫеп китә. Борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа үҫемлектәрҙең орлоҡ өлөшө тупраҡ аҫтында ҡала . Ер өҫтө үрендеһе бәбәк бөрөсәһенән үҫеп китә. Орлоҡтар ҡағыҙ пакеттарҙа, туҡыма тоҡтарҙа, иген келәттәрендә шытмайынса оҙаҡ һаҡлана ала. Ә ергә төшкән йәки еүеш сепрәкле, йә еүеш киптергес ҡағыҙлы тәрилкәгә һалынған орлоҡтар бик тиҙ бүртеп, шытып сығалар. Быға һеҙ орлоҡтарҙың шытыуын күҙәткәндә ышандығыҙ. Бәбәк үҫеп китһен өсөн ниндәй шарттар кәрәк һуң? Был һорауға яуап биреү өсөн тәжрибәләр ярҙам итер. Ике стаканға йәки ике бәләкәй быяла банкаға бер үк һанда шытымлы эре ҡыяр орлоғо, һоло, арыш йәки бойҙай бөртөктәрен һалығыҙ. Беренсе стакандағы орлоҡтарҙы ҡоро көйөнсә ҡалдырығыҙ, ә икенсеһенең төбөнә бер аҙ һыу ҡойоғоҙ. Ике стаканды ла быяла менән ябып, йылы урынға ҡуйығыҙ. 3—4 көндән һуң һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр, ә ҡоро стакандағы орлоҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалыр. Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу кәрәк, сөнки бәбәк туҡлыҡлы матдәләрҙе тикэрегән хәлдә генә үҙләштерә ала. Төрлө үҫемлек орлоҡтарының шытыуы өсөн һыу төрлө миҡдарҙа талап ителә. Мәҫәлән, борсаҡ орлоғо үҙ массаһынан бер ярым тапҡыр күберәк һыу һеңдерә. Шуға күрә борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа йәшелсә үҫемлектәренең орлоҡтарын сәсер алдынан ебетәләр. Кукуруз орлоғона уның үҙ массаһының яртыһынан аҙыраҡ, ә тары кеүек ҡоролоҡҡа сыҙамлы ҡыяҡлы үҫемлектәргә сәселә торған орлоҡ массаһының сирек ауырлығы ҡәҙәр һыу кәрәк. Икенсе тәжрибәне үткәреү өсөн ике стаканға бер аҙ арыш йәки бойҙай орлоҡтарын һалайыҡ. Беренсе стаканға мөлдөрәмә тултырып һыу ҡояйыҡ. Икенсе стаканға һыуҙы орлоҡтар еүешләнерлек кенә һалайыҡ. Стакандарҙы быяла менән ҡаплап, йылы урынға ултыртайыҡ. 3—4 көндән һуң аҙ һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр. Тулы һыулы стакандағы орлоҡтар бүртер, әммә шытмай ғына серер. Сөнки һыу орлоҡтарға һулау өсөн кәрәк булған һауаны стакандан ҡыҫырыҡлап сығарған. һауа төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарына төрлө миҡдарҙа кәрәк. Дөгө һәм ебәләй үләне орлоҡтары һыуҙа эрегән бик аҙ миҡдарҙағы һауа иҫәбенә хатта һыу аҫтында ла шыта. Күпселек сәскәле Үҫемлектәрҙең орлоҡтары һауаның күп булыуына мохтаж, улар һыу аҫтында шыта алмай.
Орлоҡтарҙың һулауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Орлоҡҡа шытып сығыу өсөн һауа кәрәк. Шытыусы орлоҡтар кислородты йоталар һәм углекислый газ бүлеп сығаралар, йәғни һулайҙар. Был тәбиғи, сөнки үҫемлектәр — тере организмдар. Орлоҡтар көндөҙ ҙә, төнөн дә һулайҙар, һулаған ваҡытта йылылыҡ бүленеп сыға. Әгәр шыта башлаған орлоҡтар һалынған банканы бөтә яҡтан да мамыҡ йәки кейеҙ менән яҡшылап урап, уға термометр төшөрһәк, температураның күтәрелеүен еңел күрергә була. Орлоҡтар һулағанда бүленеп сыҡҡан йылылыҡ уларҙы йылыта. Шыта башлаған орлоҡтар һулағанда бигерәк тә күп йылылыҡ бүленеп сыға. Дымлы шытҡан орлоҡтар ҡоро шытмаған орлоҡтарға ҡарағанда көслөрәк һулайҙар. Ҡалын итеп өйөп һалынған дымлы орлоҡтар шыта һәм бик тиҙ ҡыҙа. Ундай орлоҡтарҙың бәбәктәре һәләк була. Орлоҡтар шытымһыҙға әйләнә. Бындай хәл булмаһын өсөн орлоҡтарҙы һаҡларға бары тик ҡоро килеш кенә урып-һуғып алалар һәм ҡоро, яҡшы елләтелә торған биналарҙа һаҡлайҙар. Орлоҡтарға һауа өҙлөкһөҙ килеп торорға тейеш. Был шыта башлаған орлоҡтарға ҡарағанда аҙыраҡ һулаған ҡоро орлоҡтар өсөн дә кәрәк. Хәҙерге заман иген һаҡлағыстарында (элеваторҙарҙа) орлоҡтарҙы һаҡлау өсөн бындай шарттар булдырыла.
Орлоҡтарҙың туҡланыуы һәм үҫеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Орлоҡ шытҡанда эндоспермдағы крахмал махсус мәтдәләр тәьҫирендә һыуҙа ирей торған шәкәргә әүерелә, шәкәр иретмәһе бәбәккә килеп тора. Бәбәктең тамырса, һабаҡса, бөрөсә күҙәнәктәре туҡланып бүленә. үҫә һәм үҫендегә әүерелә. орлоҡ өлөштәре булмаған үҫенде үҫмәй. Сөнки орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр була, уларҙан башҡа үҫенде үҫә алмай. Әгәр ҙә бер орлоҡ өлөшөн киҫеп алһаң, үҫенделә бөтә туҡлыҡлы матдәләр запасының яртыһы ғына ҡалыр һәм аҙыҡ етмәүҙән ул сибек, көсһөҙ булып үҫер• Әгәр бер өлөшлө йәки ике өлөшлө үҫемлек органдарының эндоспермын алып ташлаһаң, үҫенде шулай уҡ һәләк булыр. Сөнки ул эндосперм күҙәнәктәрендәге туҡлыҡлы матдәләрҙән мәхрүм ҡала. Бәбәк башланғыс үҫеш осоронда эндосперм күҙәнәктәрендә йәки бәбәктең үҙендә тупланған матдәләр запасы менән туҡлана. Орлоҡта туҡлыҡлы матдәләр запасы ни тиклем күп булһа, унан сығыусы үҫенде лә шул тиклем көслө була. Үҫенде туҡлыҡлы матдәләр запасын үҫкән ваҡытта тотона. Тупраҡтан ҡаҙып алынған 3—4 аҙналыҡ үҫенде бөртөгө бәләкәй генә буш тоҡсайға оҡшап тора, сөнки эндоспермдағы бөтә туҡлыҡлы матдәләр тотолоп бөткән була. Шуға күрә сәсеү өсөн эре орлоҡтарҙы алырға кәрәк. Бәбәк үҫә һәм күҙәнәктәренең бүленеүе һәм үҫеүе арҡаһында ул үҫендегә әүерелә. Орлоҡ шытҡанда, тәүҙә тамырсаһы сыға. Ул бәбәктең башҡа органдары үҫешен уҙып китә һәм тупраҡта бик тиҙ нығына. Үҫенденең тамырҙарына ҡарап, орлоҡтоң бер өлөшлө үҫемлекме әллә ике өлөшлө үҫемлекме икәнлеген белергә була. Бер өлөшлө үҫемлектәрҙең үҫендеһендә, ғәҙәттә, бер нисә тамыр, ә ике өлөшлө үҫемлектәрҙең үҫендеһендә бер генә тамыр була, үл һуңынан тармаҡланып үҫеп китә.
Орлоҡтарҙы сәсеү ваҡыты һәм уларҙы күмдереү тәрәнлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн кәрәкле шарттарҙы иҫәпкә алып, сәсеү ваҡытын билдәләйҙәр. Орлоөтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу, һауа һәм йылы кәрәк. Быларҙың бөтәһен дә орлоҡтар үҙ ваҡытында сәскәндә генә ала. Иртә яҙ тупраҡта бик күп ямғыр һәм ҡар һыуы туплана, ләкин тупраҡ әле йылынып өлгөрмәй. Иртә яҙҙа тик һалҡынға сыҙамлы үҫемлектәрҙең (бойҙай, һоло, арпа, борсаҡ) орлоҡтарын ғына сәсәләр. Был үҫемлектәрҙең орлоҡтары түбән температурала һәм дым мул булғанда шытып сыға. Йылыны күп талап итеүсән үҫемлектәрҙең орлоғон тупраҡ "терлек кимәлдә йылынғас сәсергә тура килә. Шулай ҙа йылы яратыусан үҫемлектәрҙең (кукуруз, фасоль, ҡыяр, ҡабаҡ, ҡауын, томат) орлоҡтарын сәсеүҙе һуң¬латырға ярамай. Ҡояш көндән-көн нығыраҡ ҡыҙҙыра, һәм туп¬раҡ кипкәндән-кибә бара. Шуға күрә был үҫемлектәрҙең орлоҡтарын сәсеүҙе һуңлатыу уңышты кәметә. «Яҙғы бер көн — йыл аҫрай» тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр бит. Быны иҫәпкә алып, йылы яратыусан үҫемлектәрҙең орлоҡтарын мөмкин тиклем иртәрәк, тупраҡ 10—12° С-ҡа тиклем йылынғас та сәсергә кәрәк. һуң сәселгән орлоҡтар йылы, ләкин ҡоро тупраҡҡа эләгә, һәм улар оҙаҡ шытмай ятасаҡ, был иһә уңышты кәметәсәк. Орлоҡтарҙың үҙ ваҡытында сәселеп тә тупраҡҡа тәрән күмелмәй ҡалыуы мөмкин. Ул ваҡытта улар яҙғы ҡояштың эҫенурҙары аҫтында кибеп бөтәсәк. Әгәр ҙә тупраҡҡа артыҡ тәрән сәселһә, шытымдар насар буласаҡ.Бик тәрән күмдергәндә үҫенделәргә һауа етешмәй. йәш үҫенделәр өҫкә тишеп сыға алмай. Шуға орлоҡтарҙы тейешле тәрәнлектә генә сәсергә кәрәк.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр, лишайниктар: Урта мәктәптең 6-7 класстары өсөн дәреслек. 23-сө баҫманан тәржемә. Башҡортса икенсе баҫмаһы. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 256 б., ил. — ISBN 5-295-01185-2. Башҡортсаға тәржемә С. И. Йәнтүрин
- ↑ name='белешмә китабы'


text:
- Подробности
- Просмотров: 401
БИОЛОГИК БЫСРАТЫУ, тирә‑яҡ мөхиттә кешелә, хайуанда һәм үҫемлектәрҙә ауырыу тыуҙырыусы микроорганизм, талпан, бөжәктәрҙең һ.б. булыуы. Шулай уҡ зарарһыҙландырылмаған көнкүреш, а.х. ҡалдыҡтары, органик сәнәғәт ташландыҡтары Б.б. сығанаҡтары булып тора. Башҡортостанда бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк (башлыса Благовещен, Борай, Миәкә, Өфө, Стәрлебаш р‑ндарында, Октябрьский, Өфө ҡҡ.), талпан энцефалиты (Асҡын, Баҡалы, Балаҡатай, Белорет, Краснокама һ.б. р‑ндарҙа), туляремия (Краснокама р‑ны), тамыр болото (Баҡалы, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Туймазы һ.б. р‑ндарҙа) ауырыуҙарының тәбиғи сығанаҡтары теркәлә. Йәнлектәрҙең ҡотороу ауырыуы м‑н сирләүенең айырым осраҡтары Бишбүләк, Йәрмәкәй, Әбйәлил һ.б. р‑ндарҙа теркәлгән (1999). Урман ҡоротҡостары — тал тулҡынсығы, ерән ҡарағай киҫәре, ҡарағай ҡабығы ҡандалаһы, ҡарағай шайтан күбәләге, сыбарғанат һ.б. — сығанаҡтары ла хәүеф тыуҙыра. Бигерәк тә парһыҙ ебәк күбәләге киң таралған (БР‑ҙың үҙәк һәм көнбайыш р‑ндарында зарарланған биләмәләр 74 мең га ашыу). Б.б. проблемалары “Иммунопрепарат” ғилмипроизводство берекмәһендә, Медицина университетында (М.А.Ғәлиев, Т.И.Никитина), Башҡорт дәүләт университетында (Н.Ә.Кирәева, А.М.Мифтахова, Ф.Б.Шкундина һ.б.), Аграр университетта (В.М.Вәлиев, Н.Г.Ҡурамшина) өйрәнелә. Б.б. ҡаршы көрәш саралары урманды һаҡлау станцияһында (А.Ә.Мифтахов), Үҫемлектәрҙе һаҡлау станцияһында (А.Х.Ноғоманов), Ветеринария лабораторияһында (Ш.А.Тәтегәсов, С.Р.Янбарисова) эшләнелә. Шулай уҡ ҡара: Биологик таҙартыу.
Н.Г.Ҡурамшина
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Яҙһылыуҙың наҙлы бүләге
13 апреля 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Һирәк осраусы, юғалыу ҡурҡынысы алдында торған үҫемлектәр Башҡортостандың "Ҡыҙыл китабы”на индерелгән. Шулай уҡ республикабыҙ-ҙың биологик төрлөлөгөн ҡурсалау өсөн махсус һаҡланыусы биләмәләр һәм тәбиғәт ҡомартҡылары бар. Уларҙың һаны беҙҙең районда 2013 йылдан алып 13-кә етте.
Ғәҙәттә, апрелдә, май урталарына тиклем сәскә атыусы үҫемлектәрҙе умырзаялар тип атайҙар. Улар барыһы ла Рәсәйҙең урта һыҙатына хас булған иртә сәскә атыусы флораға ҡарай. Яҙ тәүге сәскәләрҙән – умырзаяларҙан башлана. Башҡортостанда уларҙың бер нисә төрө - алтай елбәгәйе, лютиктар төркөмөнә ингән елбәгәй, Галлер йондоҙо һ.б. үҫә. Тәүге сәскәләр оҙаҡ йәшәмәй, ғалимдар уларҙы эфемероидтар тип йөрөтә. Грек теленән тәржемә иткәндә "эферос” бер көнлөк, тиҙ үтеүсән тигәнде аңлата.
Йылдың-йылы яҙғы осорҙа тәүге сәскәләр – умырзаяларҙы күпләп өҙөү һәм улар менән һатыу итеү күҙәтелә. Еңел табыш артынан ҡыуып браконьерҙар әллә күпме үҫемлекте юҡ итә. Бының менән республикабыҙҙың тәбиғи экосистемаһының биологик төрлөлөгөнә ҙур зыян килтерелә. Шул уҡ ваҡытта ҡасандыр күп һанлы үҫемлек төрҙәре кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһонда һирәк осрағандар рәтенә күсә бара.
Декоратив, дарыу үләндәрен һәм һирәк осрай торған үҫемлектәрҙе йыйыу һәм һатыу Башҡортостан Хөкүмәтенең 1985 йылдың 26 декабрендәге "Башҡортостан биләмәләрендә ҡырағай үҫемлек төрҙәрен һаҡлау тураһында” 212-се ҡарары менән тыйылғанлығын билдәләп үтергә кәрәк. Был үҫемлектәрҙе йыйған, әҙерләгән һәм һатҡан өсөн штраф санкциялары ҡаралған. Акция ваҡытында умырзаялар менән законһыҙ һатыу итеү осраҡтарын асыҡлау өсөн рейд тикшереүҙәре уҙасаҡ. Сәскәләрҙе һатып алып һеҙ браконьерҙарҙы киләһе йылдарҙа уларҙы тағы ла күберәк юҡ итеүгә этәрәһегеҙ. Елбәгәй умырзаялар сәскә атҡан ап-аҡ болон-туғайҙарҙы киләсәк быуындарға ҡалдырыу тураһында ла уйланырға кәрәктер.
Шулай уҡ төрлө аллергендарға һиҙгер кешеләр өсөн был сәскәләр хәүеф тыуҙырыуы ла мөмкин.
Умырзаялар гөлләмәлә оҙаҡ йәшәмәй, бер сәғәттән улар һулыясаҡ. Ә урманда аҙна буйына сәскә атасаҡтар. Орлоҡ биреп киләһе йылына яңы умырзаялар ҙа баш ҡалҡытасаҡ. Шундай наҙлы, матур сәскәләрҙе ҡәҙерләп һаҡларға, уларға ситтән генә ҡарап һоҡланырға кәрәк. Тәбиғәттең һирәк осрай торған бүләге, яҙ килеүен хәбәр итеүсе умырзаялар һеҙҙең ярҙамға мохтаж.
Ғәҙәттә, апрелдә, май урталарына тиклем сәскә атыусы үҫемлектәрҙе умырзаялар тип атайҙар. Улар барыһы ла Рәсәйҙең урта һыҙатына хас булған иртә сәскә атыусы флораға ҡарай. Яҙ тәүге сәскәләрҙән – умырзаяларҙан башлана. Башҡортостанда уларҙың бер нисә төрө - алтай елбәгәйе, лютиктар төркөмөнә ингән елбәгәй, Галлер йондоҙо һ.б. үҫә. Тәүге сәскәләр оҙаҡ йәшәмәй, ғалимдар уларҙы эфемероидтар тип йөрөтә. Грек теленән тәржемә иткәндә "эферос” бер көнлөк, тиҙ үтеүсән тигәнде аңлата.
Йылдың-йылы яҙғы осорҙа тәүге сәскәләр – умырзаяларҙы күпләп өҙөү һәм улар менән һатыу итеү күҙәтелә. Еңел табыш артынан ҡыуып браконьерҙар әллә күпме үҫемлекте юҡ итә. Бының менән республикабыҙҙың тәбиғи экосистемаһының биологик төрлөлөгөнә ҙур зыян килтерелә. Шул уҡ ваҡытта ҡасандыр күп һанлы үҫемлек төрҙәре кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһонда һирәк осрағандар рәтенә күсә бара.
Декоратив, дарыу үләндәрен һәм һирәк осрай торған үҫемлектәрҙе йыйыу һәм һатыу Башҡортостан Хөкүмәтенең 1985 йылдың 26 декабрендәге "Башҡортостан биләмәләрендә ҡырағай үҫемлек төрҙәрен һаҡлау тураһында” 212-се ҡарары менән тыйылғанлығын билдәләп үтергә кәрәк. Был үҫемлектәрҙе йыйған, әҙерләгән һәм һатҡан өсөн штраф санкциялары ҡаралған. Акция ваҡытында умырзаялар менән законһыҙ һатыу итеү осраҡтарын асыҡлау өсөн рейд тикшереүҙәре уҙасаҡ. Сәскәләрҙе һатып алып һеҙ браконьерҙарҙы киләһе йылдарҙа уларҙы тағы ла күберәк юҡ итеүгә этәрәһегеҙ. Елбәгәй умырзаялар сәскә атҡан ап-аҡ болон-туғайҙарҙы киләсәк быуындарға ҡалдырыу тураһында ла уйланырға кәрәктер.
Шулай уҡ төрлө аллергендарға һиҙгер кешеләр өсөн был сәскәләр хәүеф тыуҙырыуы ла мөмкин.
Умырзаялар гөлләмәлә оҙаҡ йәшәмәй, бер сәғәттән улар һулыясаҡ. Ә урманда аҙна буйына сәскә атасаҡтар. Орлоҡ биреп киләһе йылына яңы умырзаялар ҙа баш ҡалҡытасаҡ. Шундай наҙлы, матур сәскәләрҙе ҡәҙерләп һаҡларға, уларға ситтән генә ҡарап һоҡланырға кәрәк. Тәбиғәттең һирәк осрай торған бүләге, яҙ килеүен хәбәр итеүсе умырзаялар һеҙҙең ярҙамға мохтаж.


text:
Фото:
Силәбелә VII өлкә башҡорттары ҡоролтайы үтәсәк
Фото:
20 мартта Силәбе йәш тамашасы театрында Силәбе өлкәһе башҡорттарының VII отчет-һайлау ҡоролтайы эшен башлаясаҡ. Силәбе өлкәһе губернаторы Петр Сумин уны үткәреү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.
Силәбе өлкәһе үҙендә йәшәгән башҡорттар һаны буйынса Рәсәйҙә икенсе урынды биләй. Төбәк Хөкүмәте башҡорт халҡының телен, милли мәҙәниәтен һаҡлауға, Башҡортостан менән хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур иғтибар бирә.
2003 йылдан Силәбе өлкәһе Хөкүмәте менән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһындағы Сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү тормошҡа ашырыла. Ҡоролтайға 300-ҙән ашыу делегат йыйыласаҡ.
Көн тәртибендә – өлкә Ҡоролтайы рәйесе Марсель Йосоповтың отчет доклады, башҡорт мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереү мәсьәләләрен тикшереү, яңы рәйес һәм башҡарма комитеттың яңы составын һайлау.


text:
Башҡортостандың Стандартлаштырыу үҙәгенә «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» программаһының Алтын дипломы тапшырылды
Башҡортостандағы Стандартлаштырыу, метрология һәм һынау үҙәге «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» программаһының Алтын дипломына лайыҡ булды. Сифат буйынса иң яҡшы төбәк комиссияларын наградлау тантанаһы көн элгәре Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡ коллегияһы ултырышынды Мәскәүҙә үтте.
Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Григорий Элькин 2011 йылда төп йүнәлештәр буйынса эшкә йомғаҡ яһаны һәм 2012 йылға ведомство пландары хаҡында һөйләне. Коллегия ултырышынан һуң «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» бөтә Рәсәй конкурс-программаһында еңеүсе предприятиеларҙы наградлау тантанаһы үтте.
Быйыл республиканың ике предприятие етәксеһе награда алды. Программаның юғары наградаһы — «Сифат лидеры» призына «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте лайыҡ булды. «Аҙыҡ-түлек тауарҙары» номинацияһының төп наградаһы — «Сифат тәме» призы «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте продукцияһына бирелде.


text:
Өфө интернетҡа тоташыу хаҡы түбән булған ҡалалар исемлегендә
Өфө Рәсәйҙең Интернетҡа тоташыу хаҡы иң арзан булған ҡалалары иҫәбенә инде. Секундына 1 Мбит бында 34 һум тора. Был күрһәткес буйынса Башҡортостандың баш ҡалаһы Мәскәү менән Санкт-Петербургтан (унда селтәргә сығыу 31 һумға барып баҫа), шулай уҡ Воронеждан (32 һум) ғына ҡалыша. 2011 йыл аҙағына ҡарата Рәсәйҙә интернет үҫеше буйынса «Яндекс»тың традицион мәғлүмәт бюллетенендә шундай мәғлүмәт бирелгән.
Тикшереү үткәргән авторҙар, йыл һайын мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге арта барыу фонында интернетҡа тоташыуға хаҡтар кәмей, тип билдәләй.