text:
Фламинго
Фламинго (лат. Phoenicopterus) — Азияла һәм Көньяҡ Америкала, шулай уҡ Рәсәйҙә Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрендә күпләп йәшәй, һыуҙағы ваҡ хайуандар һәм үҫемлектәр менән туҡлана торған, бик оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҙыл йүгергән аҡ төҫлө эре ҡош[1]; Фламинго һымаҡтар отряды (Phoenicopteriformes)Фламинголар ғаиләһендәге (Phoenicopteridae) берҙән-бер ҡоштар ырыуы.
Йөкмәткеһе
Күренеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фламинго оҙон аяҡтар, һығылып муйын, төҫө аҡтан ҡыҙылға үҙгәрелеүе менән айырылып тора. Әһәмиәтле билгеһе — аҫҡа эйелгән ауыр суҡыш.
Йәшәү мөхите[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фламинго Африкала, Кавказта, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Азияла Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала тереклек итә. Һай һыу ятҡылығы ярҙарында ҙур кононияларҙа йәшәйҙәр. Бер кононияла йөҙ меңләр ҡош иҫәпләнә.
Аҙығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҫала, бөжәктәр ҡарышлауыҡтар, селәүсен, моллюсклар һәм ылымыҡлак менән туҡлана.
Фламингонын тәбиғи дошмандары буре, төлкө, сүл бүреһе, ҡайһы саҡта — ыласын һәм бөркөт.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Анд фламинго (Phoenicopterus andinus)
- Ҡыҙыл фламинго (Phoenicopterus ruber)
- Бәләкәй фламинго (Phoeniconaias minor)
- Ғәҙәти фламинго (Phoenicopterus roseus)
- Джемс фламинго (Phoenicoparrus jamesi)
- Чили фламинго (Phoenicopterus chilensis)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Всё о птицах / Под ред. Шаронова А. — СПб.: ООО «СЗКЭО», 2007. — Б. 166. — 176 б. — ISBN 978-5-9603-0075-9.


c: text/html

text:
Мамыҡ
Мамыҡ — Gossypium ырыулы мамыҡ үҫемлегенән алынған сүс .
Үҫемлектең өлгөргән орлоғо асыла, шул ваҡытта уны йыялар. Орлоҡтарынан сүсен айырыр өсөн уны башта бер урынға туплайҙар ҙа махсус заводтарға ебәрәләр. Шунан епсәләрҙең оҙонлоғона ҡарап айырыу башлана. 20—25 мм оҙонлоғондағыһы иләргә оҙатыла, ә ҡыҫҡараҡтары — линт — медицина мамығы һәм шартлатҡыс матдәләр сығарыу өсөн файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡ нәҙек кенә, ҡыҫҡа, йомшаҡ епсәләрҙән ғибәрәт. Был епсәләр үҙәгенә ҡарата бер аҙ сиратылып урынлашҡан. Ярайһы ныҡ, химик йәһәттән тотороҡло (һыу, яҡтылыҡ йоғонтоһона бирешеп бармай, тиҙ серемәй, тарҡалмай). 130—140 °C эҫелеккә тиклем янмай, гигроскопик (һыу һеңдереүсәнлеге) сифаты 18-20 %, бөгөлөүсән. Шуның өсөн мамыҡ туҡыма таушалып бара. Ышҡылыу арҡаһында ярайһы тиҙ туҙа.
Өҫтөнлөктәре:
- Йомшаҡ
- Йылылыҡты тота, дымды тиҙ һеңдерә
- Тәнде тын алдырта
- Буяуҙы яҡшы һеңдерә
Етешһеҙлектәре:
- Тиҙ таушала
- Ултыра
- Ҡояштан һарғая
- Оҙаҡ кибә
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еңел һәм ярайһы ныҡ был туҡыма бер нисә мең йылдар элек үк етештерелә башлаған. Мексикалағы мәмерйәләрҙә табылған мамыҡ туҡыма киҫәктәренең 7000 йылдарҙан да әүәл һуғылғанлығы асыҡланған. Б.э. тиклем 3000 йыл элек үк Пакистан ерҙәрендә кизе-мамыҡ туҡыма етештергәндәр. Европаға мамыҡты ғәрәп сауҙагәрҙәре килтергән. Шунан бирле йөн һәм етен урынына күберәк кизе-мамыҡ ҡуллана башлағандар. 1492 йылда Баһама (Багама) утрауҙарында Христофор Колумба та мамыҡ туҡыма күрә. 1500 йылға инде туҡыма бар донъяла таныла.
Мамыҡты башта Һиндостанда эшкәртә башлағандар һәм бының өсөн «талҡығыс» — аҫлы-өҫлө урынлаштырылған ябай ғына ике йомро киҫкә ҡулланылған. Уның өҫкөһө ҡуҙғалмаған, ә аҫҡыһын тотҡа менән әйләндергәндәр. Епсәләр киҫкә араһынан тартылып икенсе яҡҡа йыйылған, ә орлоҡтар үтмәй ал яҡта ятып ҡалған. Әлбиттә, был тиклем ябай ҡулайлама менән ике-өс кеше көнөнә 6-8 кг-дан да артыҡ мамыҡ ала алмаған. Туҡыма бик ҡыйбатҡа төшкән.
1792 йылда махсус бысҡы уйлап сығарылған (коттон-джин, Эли Уитни), мамыҡты етештереү тиҙләшкән дә, арзанайған да. Шул тиклем үк эшсе көс менән башта йөҙҙәрсә, һуңғараҡ меңәдәрсә кг. сеймал етештерелә башлаған. Бысҡылар һаны артҡан, ә уларҙың дәүмәле, машиналар сифаты үҙгәргән. Механизм двигателдәрен эшләтеүгә кеше, эре мал көсө лә, һыу ҙа һ.б. файҙаланылған. Шунан бирле мамыҡ етештереү донъялағы сәнәғәттең барса тармаҡтарын уҙып үҫешә башлаған.
Үҫтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәтеүҙәр буйынса, мамыҡ баҫыуҙарында йыл һайын пестицидтар менән 300—500 мең кеше ағыулана, 20 меңе һәләк була[1].
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡ туҡыма алыу өсөн мамыҡ текстиль эшкәртеү үтә, мамыҡ сүсте медицинала, көнкүрештә файҙаланалар һәм шартлатҡыс матдәләр әҙерләгәндә ҡулланалар. Кизе-мамыҡ туҡыма сифатына ҡарап төрлөсә атала: ситса, бәз, сатин, поплин, тафта, ҡалын байка, йоҡа ғына батист һәм шифон, вельвет джинса туҡыма. Мысыр мамығы иң оҙон епсәле, шуға күрә унан етештерелгән әйберҙәр ҙур ихтыяж менән файҙалана, модалы брендтарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ мамыҡтан туҡылған марля ла бик юғары баһалана.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1998—1999 йылдарҙан Ҡытайҙың текстиль сәнәғәте мамыҡты төп ҡуллыныусы булып тора (донъяла ҡулланылғандың 35 %). Ҡытайҙың үҙендә етештерелгән мамыҡ ихтыяжын ҡаплай алмай, шуға улар башҡа илдәрҙән һатып алырға мәжбүр.
2001—2005 йылдарҙа мамыҡты ситтән иң күп һатып алыусы АҠШ (бар экспорттың 40 %), икенсе урында «франк зонаһына» ингән африка илдәре(9—13 %).
Уңдырышлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡтан алынған уңыш 30 ц/га(3 т/га йәки 300 т/км²). Максимум 50 ц/га (5 т/га йәки 500 т/км²)
Геральдикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үзбәкстан һәм Төркмәнстан гербында мамыҡ төшөрөлгән.
Башҡортостанда кизе-мамыҡ тауарҙар етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәләмәтлеген һаҡлаған кеше экологик яҡтан таҙа кейем дә кейергә тырыша, һәм был йәһәттән Башҡортостандың Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы етештергән тауарҙар ҙур ихтыяж менән файҙалана. Фабрика йылына 300 төрлө модель менән миллиондарса дана саф мамыҡ ептән, шулай уҡ уға синететик ептәр ҡушып бәйләнгән эске кейемдәр, ойоҡбаштар, өҫ кейемдәре сығара. Фабрика сығарылған продукция күләме буйынса Рәсәйҙәге шундай 123 предприятие араһында 6-сы урынды биләй. Ул «Почет билдәһе» ордены менән бүләкләнгән. Илебеҙҙең 50 төбәгендә һатып алалар бында етештерелгән кейем-һалымды. Республикабыҙ ҡалаларының тегеү фабрикаларында ла кизе-мамыҡ тауарҙар етештерелә.
Башҡорт әҙәбиәтенән һәм фольклорынан өлгөләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт әҙәбиәтендә теге йәки был нәмәне мамыҡ менән сағыштырыу ярайһы йыш ҡулланыла. Аҡ йәки йомшаҡ мәғәнәһен көсәйтеү өсөн ҡулланыла был метафоралар.
Ҡарҙар яуа
Һәм, ниһайәт, күктәр ҡосағынан
Ергә мамыҡ ҡарҙар түгелде.
Ҡупшы шәлен һалған саған ҡыҙы
Ап-аҡ күлдәк кейеп һөйөндө…
ӘНИСӘ ТАҺИРОВА
Таш
Ошо таштай тәнең уйып-уйып
Һуҡмаҡ һалып ҡайтып килеүем,
Ҡатай ере!
Һинең ҡаты ерең
Мамыҡтан да йомшаҡ тиеүем.
ГҮЗӘЛ СИТДИҠОВА
Әйтем
Ҡыҙ биргән ергә мамыҡтан да йомшаҡ бул, килен алған ергә тегәнәктән дә ҡаты бул.
Башҡорт телендә «мамыҡ» һүҙенең ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт телендә «мамыҡ» һүҙе күп төрлө органик епсәләргә (сүстәргә) ҡарата ла ҡулланыла. Кәзә, дөйә, ҡаҙ мамығы — хайуандар биргән органик епсәләр (мамыҡ шәл). Кәзә мамығын дебет тип тә атайҙар. Төрлө үҫемлектәр орлоғонда барлыҡҡа килгән йомшаҡ епсәләр ҙә мамыҡ тип атала. Мәҫәлән, бәпембә, тирәк, шайтан таяғы, тал көсөгө мамығы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Наука и жизнь. — 2011. — № 3. — С. 76.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Үзбәкстан мамыҡ сүсен сертификациялау үҙәге"SIFAT"
- Рәсәй Мамыҡ Ширҡәте
- Мамыҡ төрҙәре һәм унан алынған материалдар
- Мамыҡ одиссеяһы — «Первое сентября» Нәшриәт йортоноң «География» газетаһы, № 25/1999 .
- [1] — Донъя мамыҡ баҙары торошона һәм киләсәгенә күҙәтеү.
- Manuscritos de América en las Colecciones Reales
- Органик мамыҡ
- [2]
- [3]
- [4]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һалым буйынса бурыстарҙы яңы интернет-сервис аша белергә мөмкин
Федераль һалым хеҙмәте «Физик шәхестәр өсөн һалым түләүсе кабинеты» интернет-сервисының яңы версияһын ҡулланылышҡа индерә. Был хаҡта ведомствоның рәсми сайтында хәбәр ителә.
Интернет-сервис һалым түләүсегә бюджет алдындағы һалым буйынса бурыстары, иҫәпләнгән һәм түләнгән һалым түләүҙәре суммалары, күсмә һәм күсемһеҙ милек объекттары тураһындағы көнүҙәк мәғлүмәттәрҙе алырға; бюджет менән иҫәпләшеүҙәрҙе контролдә тоторға; һалымға бәйле бланк һәм квитанцияларҙы баҫтырып сығарырға; һалым буйынса документтарҙы электрон төрҙә алырға; бурыстар һәм түләүҙәрҙе ҡапларға; сайт аша һалым органдарына мөрәжәғәт итергә мөмкинлек бирәсәк.
Әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһының биш субъектының һалым түләүселәре сервистан файҙалана ала. Башҡортостан Республикаһы ла улар иҫәбендә. Яҡын арала интернет-сервис менән Рәсәйҙең бөтә граждандары ла файҙалана аласаҡ.
Әлеге ваҡытта Федераль һалым хеҙмәте «Юридик шәхестәр өсөн һалым түләүсе кабинеты» интернет-сервисы өҫтөндә эш башланы, уны 2012 йылда файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла.


text:
Башҡортостанда Рәшит Әхтәри исемендәге премия тапшырылды Фото: Мәсетле районы сайты
Башҡортостанда Рәшит Әхтәри исемендәге премия тапшырылды
Башҡортостанда Рәшит Әхтәри исемендәге премия тапшырылды Фото: Мәсетле районы сайты
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда Рәшит Әхтәри исемендәге премия тапшырыу тантанаһы уҙҙы. Был юлы уға Ғәйникамал Мирхәева-Абдуллина лайыҡ булды. Әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге награда танылған шағир, фольклорсы Рәшит Әхтәриҙең тыуған яғы Мәсетле районында тапшырылды.
Премия шағирҙың яҡташтарының һорауы буйынса 2002 йылда муниципаль район Советы тарафынан булдырылған. Ул яҙыусы, шағир, журналист, композитор, фольклорсы, тарихсы, рәссамдарҙың йәмәғәтселектә танылыу алған әҫәрҙәре өсөн бирелә. Награда юғары профессиональ сәхнә эшмәкәрлеге һәм райондың рухи-әхлаҡи үҫешендәге хеҙмәттәре өсөн тапшырыла. Бүләкләү тантанаһы ике йылға бер тапҡыр ойошторола.
Быйылғы лауреат Ғәйникамал Мирхәева-Абдуллина 40 йыл Дыуан-Мәсетле мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләгән, «Тарих яҙыр инем ташыма», «Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондары» исемле йыйынтыҡтар баҫтырып сығарған. Уҡыусылар менән бергә тыуған яҡты өйрәнеү буйынса әүҙем эш алып барған, районда иң яҡшы мәктәп музейын булдырған.
Премияны тантаналы шарттарҙа район хакимиәте башлығының ауыл хужалығы буйынса урынбаҫары Салауат Зәбихуллин тапшырҙы. Бүләкләү тантанаһында уҙған йылдарҙағы лауреаттар, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзалары Гөлсирә Шафиҡова, Тәскирә Даянова ҡатнашты. Мәсетле районы хакимиәтенең рәсми порталында хәбәр ителеүенсә, сара үҙешмәкәр коллективтарҙың концерт номерҙары менән тамамланды.


text:
«Урал моңо-2010» - дуҫлыҡ һәм ижад өсөн майҙансыҡФото: Олег Яровиков
«Урал моңо-2010» - дуҫлыҡ һәм ижад өсөн майҙансыҡ
«Урал моңо-2010» - дуҫлыҡ һәм ижад өсөн майҙансыҡФото: Олег Яровиков
3 июня республика баш ҡалаһында быйылғы йәйҙең иң көтөлгән мәҙәни ваҡиғаларының береһе, төрки йәштәрҙең «Урал моңо-2010» Халыҡ-ара музыкаль ижад конкурс-фестивале, башлана. Башҡортостанда ғына түгел, унан ситтә лә популярлыҡ яулаған ижади форум.
Ойоштороусылар әйтеүенсә, XV юбилей «Урал моңо-2010» бер нисә ил, шулай уҡ Рәсәй төбәктәре йәштәренең үҙ-ара мәҙәни хеҙмәттәшлеге һәм дуҫтарса аралашыуы өсөн ҙур ижади майҙансыҡ булып торасаҡ.
—Беҙҙең фестивалдә ҡатнашасағы тураһында Ҡаҙағстан, Төркмәнстан, Азербайжан, Ҡырым Автономиялы Республикаһы (Украина), Бурятия, Тыва, Хакасия, Татарстан, Марий Иле, Алтай, Дағстан, Чечня, Якутия, Ҡабарҙа-Балҡар, Ҡарасәй-Черкесия, Ставрополь крайы вәкилдәре теләк белдерҙе. Бөтәһе 60-тан ашыу башҡарыусы һәм ижади коллектив, — тине «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында фестиваль директоры – Республика халыҡ ижады үҙәге генераль директоры Байрас Ишберҙин.
Ул шулай уҡ, быйыл тәүге тапҡыр «Урал моңо» Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы планына ярашлы «Рәсәй мәҙәниәте» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу, шулай уҡ III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы сиктәрендә үтәсәк, тип билдәләне.
— Ҡунаҡтарыбыҙҙы етди конкурс программаһы, төрлө күңел асыу саралары көтә. Конкурсанттар өсөн ҡала буйлап таныштырыу экскурсияһы, теплоходта йөҙөү ойоштороласаҡ. Былар барыһы ла фестивалдең туғандаш төрки халыҡтар араһында дуҫтарса милләт-ара бәйләнештәрҙе үҫтереүгә, хәҙерге заман милли музыка ижадын пропагандалауға, халыҡ йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлауға булышлыҡ итергә тейешле айырылғыһыҙ өлөшө булып тора, – тине Байрас Вәли улы.
Республика халыҡ ижады үҙәге генераль директорының һүҙҙәренә ҡарағанда, конкурс программаһының төп саралары 3, 4 июнгә планлаштырылған. Улар Салауат Юлаев һәйкәле алдындағы майҙанда (йәрәбә һалыу) һәм Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында (I, II конкурс турҙары) үтәсәк. Фестивалдең гала-концерты 5 июндә Конгресс-холда үтәсәк. Ошонда уҡ иртә менән «Урал моно-2010» фавориттары менән брифинг үткәреләсәк.
Конкурс-фестиваль жюрийына килгәндә, традиция буйынса уны Башҡортостан Республикаһы вәкиле, композитор Урал Иҙелбаев етәкләй. Шулай уҡ уның составына Өфө сәнғәт училищеһының вокал буйынса педагогы Светлана Слягузова, Ҡырым Автономиялы Республикаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт министры урынбаҫары Исмет Заатов, Дағстан Республикаһының атҡаҙанған артисы Фатима Нурлыбаева, Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡустанай дәүләт университетының халыҡ уйын ҡоралдары кафедраһы мөдире Абай Әмирханов, Ҡабарҙа-Балҡар Республикаһының халыҡ артисы Музафар Этчеев, композитор Герман Танбаев (Хакасия Республикаһы) һәм башҡалар инә.
Матбуғат конференцияһында ҡатнашыусы, жюри ағзаһы Светлана Слягузова сираттағы фестивалде һәр ваҡыт түҙемһеҙләнеп көтөп алыуын билдәләне.
Өҫтәп шуны ла әйтеп үтәйек, «Урал моңо-2010» XV конкурс-фестивалендә Башҡортостан Республикаһынан башҡарыусылар Гөлнур Ҡарабулатова, Гөлсәсәк Фазлаева, Айҙар Хәмзин, Юнир Һағынбаев, «Карауанһарай» төркөмөнөң йәш составы һәм «Арғымаҡ» төркөмө ҡатнаша.


text:
Силәбе өлкәһенең Сосновка районында Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премия тапшырыу тантанаһы үтте
Силәбе өлкәһенең Сосновка районында шағирҙарға, яҙыусыларға һәм крайҙы өйрәнеүселәргә район хакимиәте менән булдырылған Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премия тапшырыу тантанаһы үтте.
Билдәле башҡорт шағиры Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премия булдырыу башланғысы менән Силәбе өлкәһенең М.Аҡмулла исемендәге әҙәби берекмәһе сығыш яһаған. Премия йыл һайын өлкәнең танылған, шулай уҡ яңы ижад итә башлаған авторҙарына түбәндәге өс номинация буйынса тапшырыла — «нәфис әҙәбиәт», «крайҙы өйрәнеү», «журналистика». Быйыл был лайыҡлы наградаға Файза Мәғәсүмова («нәфис әҙәбиәт» номинацияһында), Әлфиә Ҡотлохужина («крайҙы өйрәнеү» номинацияһында) һәм Владимир Бреднев («журналистика» номинацияһында) лайыҡ булды. Премияларҙы Сосновка районы хакимиәте башлығы Владимир Котов тапшырҙы.
Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге вәкиле Амур Хәбибуллин исеменән сарала ҡатнашыусыларҙы республиканың Силәбе өлкәһендәге Даими вәкиллеге матбуғат секретары Мөхәмәт Хәбиров сәләмләне. Тантаналы сара матур концерт менән тамамланды.


text:
Өфөләге вакансиялар йәрминкәһенә бөгөн 800 кеше килде
Быйылғы йылдағы 11-се вакансиялар йәрминкәһенә бөгөн 800 кеше килгән. Унда дәүләткә ҡарамаған милек формаһындағы предприятиелар үҙҙәрендәге эш урындарын тәҡдим иткән.
«Башинформ» агентлығына Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, йәрминкәлә 30 эш биреүсе ҡатнашҡан. Дөйөм алғанда, эш эҙләгәндәргә 300-ләгән эш урыны тәҡдим ителгән. Тәҡдим ителгән вакансиялар спектры ярайһы киң, сөнки бөгөнгө йәрминкәгә сауҙа, төҙөлөш тармағы, көнкүреш хеҙмәтләндереү өлкәһе, коммуналь хужалыҡ вәкилдәре, шулай уҡ дәүләткә ҡарамаған почта хеҙмәте, страховка компаниялары һәм сәнәғәт предприятиелары йәлеп ителгән.
— Йәрминкәгә килгән 130-ға яҡын кеше дәүләткә ҡарамаған милек формаһындағы предприятиелар һәм ойошмалар вәкилдәре менән әңгәмә үтте. Шуларҙың яртыһы тиерлек эшкә урынлашыуға саҡырылды. Бынан тыш, бөгөн йәрминкәлә ҡатнашҡан биш предприятие, компьютерҙағы мәғлүмәттәр базаһын файҙаланып, эшһеҙҙәр иҫәбенән дәғүәселәрҙе һайлап алды, — тине Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәгенең предприятиелар менән бәйләнештәр бүлеге начальнигы Ирина Турчина.
Киләһе вакансиялар йәрминкәһе республиканың баш ҡалаһында 29 мартта үткәреләсәк һәм сәнәғәт предприятиеларына арналасаҡ.


text:
Владимир Путин Федераль Йыйылышҡа йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһаясаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 4 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәй Президенты Владимир Путин кесе йома, 4 декабрҙә, Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышына йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһаясаҡ. Был дәүләт башлығының төп Рәсәй сәйәсәте ҡағиҙәләре буйынса позицияларҙы билдәләүсе базалы документ.
Мөрәжәғәтнамә Мәскәү ваҡыты буйынса сәғәт 12-лә Кремлдең Георгий залында 1100 самаһы саҡырылған кеше ҡатнашлығында уҡып ишеттереләсәк, тип хәбәр итә дәүләт башлығының матбуғат хеҙмәте. Ул Федерация Советы ағзалары, Дәүләт Думаһы депутаттары, Хөкүмәт ағзалары, Конституция һәм Юғары судтар етәкселәре, губернаторҙар корпусы, Федерация субъекттарының закондар сығарыу йыйылыштары рәйестәре, традицион конфессиялар башлыҡтары, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән төбәктәр Йәмәғәт палаталары башлыҡтары, эре киң мәғлүмәт саралары етәкселәре.
Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһауҙы тура эфирҙа «Рәсәй» һәм «Беренсе» телеканалдары күрһәтәсәк. Рәсәйҙең Йәмәғәт телевидениеһында Мөрәжәғәтнамә сурдотәржемә менән оҙатыласаҡ.
Быйылғы Мөрәжәғәтнамә ил тарихында Борис Ельциндың һәм Дмитрий Медведевтың мөрәжәғәттәрен иҫәпкә алғанда 21-сеһе. Владимир Путин өсөн был Федераль Йыйылышҡа 11-се мөрәжәғәт.


text:
Балсыҡлы тупраҡ
Балсыҡлы тупраҡ (ингл. Loam, урыҫ. Суглинок) — тупраҡтың төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә.
Балсыҡлы тупраҡ төҙөлөштә ҡулланыла:
- Балсыҡлы тупраҡтан төҙөлөш материалдары эшләйҙәр (кирбес, черепица, иҙән өсөн керамик таҡталар, канализация һәм дренаж торбалары), кирбес-һалыу (урыҫ. кирпично-кладочный) растворҙар, балсыҡ-эзбиз цементы (урыҫ. глинно-известковый цемент), портландцемент; стеналарҙы һөртөү(урыҫ. мазать), майлау растворҙары.
- Балсыҡ ҡатыш йорттар(урыҫ. глинобитные постройки) төҙөү
- Төҙөлөш эшендә һыуҙы бүлеп тороу өсөн махсус кәртәләр (урыҫ. перемычки)
- Һыуға ҡаршы прокладкалар (урыҫ. водонепроницаемые прокладки)
- Ҡойоу эштәре (урыҫ. в литейном деле): металлдан ҡойолмалар эшләү өсөн формалар
- Геология тикшереү (урыҫ. геологоразведочный) эштәре, быраулау
- Йорттар нигеҙе өсөн
ДСТ буйынса төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ — балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (урыҫ. осадочная дисперсная порода), һәм уның һалмаҡ һаны (урыҫ. число пластичности) IP = 7-17 сиктәрендә ята. Ағыусанлыҡ күрһәткесе (урыҫ. показатель текучести) буйынса балсыҡлы тупраҡ була:
- ҡаты, IL < 0
- ярты ҡаты, 0 ≤ IL ≤0.25
- ҡаты һалмаҡлы (урыҫ. тугопластичный) 0.25 < IL ≤ 0.5
- йомшаҡ һалмаҡлы (урыҫ. мягкопластичный) 0,5 < IL ≤ 0.75
- ағыусанлы һалмаҡ (урыҫ. текучепластичный) 0,75 < IL ≤ 1
- ағыусанлы (урыҫ. текучий) 1 < IL
Бөртөктәре буйынса:
- Еңел ҡомлы (урыҫ. лёгкие песчанистые )
- еңел саңлы (урыҫ. лёгкие пылеватые )
- ауыр ҡомлы (урыҫ. тяжёлые песчанистые )
- ауыр саңлы (урыҫ. тяжёлые пылеватые )


text:
Австрия фирмалары нефтешламдарҙы эшкәртеү технологияһын тәҡдим итә
Австрияның ике билдәле ROHRER һәм GfE-MIR GmbH фирмаһы етәкселәренән һәм белгестәренән торған вәкәләтле делегация ошо көндәрҙә Башҡортостанда булып китте.
БР Экологтар союзы рәйесе, Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы ағзаһы Александр Веселов хәбәр итеүенсә, был фирмалар хеҙмәткәрҙәре презентация үткәреп, унда республиканың бәләкәй бизнес вәкилдәренә нефтешламдарҙы эшкәртеү өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итте. Технология Европала уңышлы ҡулланыла һәм үҙ эсенә ер участкаһын рекультивациялау менән нефтешламдарҙы утилләштереүҙең тулы циклын индерә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, был технология проект төҙөү һәм ер участкаһы бүлеүҙе талап итмәй. Бындай технологияның Рәсәйҙә аналогтары юҡ. Һис шикһеҙ, ул нефтешлам һаҡлағыстарына эйә булған предприятиеларҙы, шулай уҡ республиканың бәләкәй бизнесын ҡыҙыҡһындырыуы ихтимал.
Фирмалар «Наптон» (Өфө) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән ниәттәр тураһында протоколға ҡул ҡуйҙы ла инде. Беҙҙең республикала был ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү өлкәһендә иң үҫешкән селтәр коммерция ойошмаһы.


text:
Өфө етәкселеге халык хоҡуҡтарын боҙоуҙа ғәйепләнә
Яблоко фирҡәһенең Башҡортостандағы төбәк бүлексәһе Өфө ҡалаһы мэрын һәм ғөмүмән башҡала етәкселеген ҡанундарҙы үҙ файҙаһына боҙоуҙа ғәйепләй.
«Был осраҡта хакимиәт башлығы Качкаев әфәнде балалар майҙансыҡтарында, йәшел зоналарҙа төҙөлөш рөхсәт итеү ҡарарҙарына ҡул ҡуйыуҙа, Торлаҡ Кодексының емерек хәлдәге йорттарҙан күсереү нормаларын боҙоуҙа ғәйепләнә» - ти ул. Бынан тыш, Сергей Наумкин Өфө етәкселеген ҡалалағы коммуналь хеҙмәттәрҙең хаҡтарҙы арттырыуҙа һәм судьяларҙың үҙ вәкәләттәрен шикле маҡсаттарҙа ҡулланыуға күҙ йомоуҙа ла ғәйепләй.
Яблоко фирҡәһенең Башҡортостандағы төбәк бүлексәһе ҡала хакимиәтенең халыҡ мөрәжәғәттәрен үҙ мәнфәғәтендә боҙоу осраҡтарын теркәү өсөн телефон аша тура бәйләнеш аса. Фирҡә ағзаһы Альберт Хөсәйенов әйтеүенсә, уларға 3 меңгә яҡын кешенең төрлө ялыуҙар менән мөрәжәғт итеүе хаҡында хәбәр итә. Фирҡәгә килгән ялыуҙарҙы улар тәүҙә үҙҙәре хәл итергә тырыша, башҡа саралар ярҙам итмәгән осраҡта ғына, дәлилдәр йыйып, хөкөмгә бирәсәктәр.
«Бындай ялыуҙар элек тә булған, тик Рәхимов президент булған осорҙа уларҙы хөкөмгә тарттырыу файҙа бирмәҫ ине» - ти Альберт Хөсәйенов. Шуға күрә етәкселек үҙгәргәндән һуң, декабрь айынан башлап улар ҡала прокуратураһына ялыуҙар менән мөрәжәғәт итә башлаған. Әммә Өфөлә республика прокуратураһы бер ниндәй иҫбатлауҙар юҡ тип тикшереүҙәр үткәрмәгән. Республиканың әлеге президенты Рөстәм Хәмитов та был турала үҙенең рәсми фекерен белдермәй.


text:
Фото:
«Полиэф»тың һаҡ ҡоролмаһы – Башҡортостанда иң яҡшыһы
Фото:
«Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең сәнәғәт һаҡ ҡоролмаһы — А-IV класлы 542-се убежищеһы – 600-ҙән ашыу кеше һыйҙырышлы ҡоролмалар төркөмөндә Волга буйы федераль округында иң яҡшыларҙың береһе тип танылды. Благовещен предприятиеһына икенсе дәрәжә Почет грамотаһы бирелде.
Бынан алдағы этапта – Башҡортостан иҡтисады объекттарында граждандар оборонаһы һаҡ ҡоролмаларының республика смотр-конкурсында – «Полиэф» нығытмаһы иң яҡшыһы тип танылғайны.
Химик хәүефле объекттар территорияһында һаҡ ҡоролмаһы – убежищелар мотлаҡ булырға тейеш. Иң ышаныслы биналарҙың береһе – «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенеке. Ғәҙәттән тыш хәл тыуа ҡалһа, был убежище 900-гә тиклем кешене һыйҙыра ала, йәғни бер смена хеҙмәткәрҙәренең бөтәһен дә.


text:
Фото:
Илшат Тажетдинов Башҡортостан Хөкүмәте Аппараты етәксеһе итеп тәғәйенләнде
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең 2010 йылдың 4 авгусындағы Указы менән Илшат Тажетдиновты БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – БР Хөкүмәте Аппараты етәксеһе итеп тәғәйенләне.
Биографик белешмә. Илшат Азамат улы Тажетдинов 1969 йылдың 20 майында Баймаҡ районының Икенсе Этҡол ауылында тыуған. Юғары белемле. Башҡорт дәүләт университетын, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған, иҡтисад фәндәре кандидаты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының стажер-тикшеренеүсеһе булып башлай.
1997-1998 йылдарҙа — Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ғилми-тикшеренеү һәм мәғлүмәт-аналитика үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре.
1998-2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте мәғлүмәт-аналитика идаралығы иҡтисади үҫеш бүлегенең төп белгесе, баш белгесе.
2000-2004 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығы социаль өлкәне финанслау бүлеге начальнигы урынбаҫары, мәғарифты, фән һәм мәҙәниәтте финанслау бүлеге начальнигы.
2004-2008 йылдарҙа — БР Президенты Хакимиәтенең иҡтисади һәм социаль сәйәсәт идаралығы начальнигы.
2008-2010 йылдарҙа — Федераль ҡаҙналыҡтың Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе взифаһын башҡарыусы, етәксе урынбаҫары.
2010 йылда Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад һәм финанс буйынса беренсе проректоры булып эшләй.


text:
24 майҙа баш ҡалала Йәштәр палатаһы ултырышы үтә
24 майҙа Өфөлә БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһының икенсе ултырышы үтә. Унда йәш парламентарийҙар – Башҡортостандың муниципаль райондары һәм ҡала округтары Советтары ҡарамағындағы Йәштәр советтары ағзалары слетына, шулай уҡ йыл һайын үткәрелеүсе «Мин — граждан» йәштәр форумына әҙерлек мәсьәләләре тикшереләсәк.
Бынан тыш, ултырышта «Башҡортостан Республикаһының закон сығарыусыһы» норматив хоҡуҡи акттар конкурсына йомғаҡ яһау, ағымдағы йылдың икенсе ярты йыллығына эш планын раҫлау планлаштырыла. Йәштәр палатаһы ағзалары шулай уҡ Палата ҡарамағындағы комиссиялар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт тыңлаясаҡ.


text:
"Газпром" башлығы Алексей Миллер килде
Башҡортостанға эш сәфәре менән "Газпром" асыҡ акционерҙар йәмғиәте Идараһы рәйесе Алексей Миллер килде. Өфө аэропортында уны Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев һәм башҡа рәсми кешеләр ҡаршы алды.
Алексей Миллерҙың сәфәр программаһы бик тығыҙ. Бөгөн ул Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов менән осраша, һуңынан республика башлығы һәм Алексей Миллер "Салауатнефтьоргсинтез" асыҡ акционерҙар йәмғиәте нефть эшкәртеү заводының "Висбрекинг" ҡоролмаһы комплексын файҙаланыуға тапшырыу тантанаһында ҡатнашасаҡ.
Салауатта шулай уҡ ГРС-4-кә барыу ҙа планлаштырылған. Был газ бүлеү станцияһы 2002 йылда Салауатта урынлашҡан нефть-химия һәм энергетика комплексы предприятиеларын газ менән тәьмин итеү өсөн сафҡа индерелгәйне.
2006 йылда бөтә Рәсәй буйлап үҫеп килеүсе быуындың физик һәм рухи потенциалын яҡлауға йүнәлтелгән "Газпром — балаларға" Федераль программаһы старт алғайны. Ошо программа сиктәрендә, атап әйткәндә, 2008 йылдың мартында Салауатта "Алтын балыҡ" бассейны төҙөлә башланғайны. Комплекстың икенсе сиратын тантаналы асыу юғары ҡунаҡтар килеүгә тура килтерелде.
Мортаза Рәхимов һәм Алексей Миллер ҡаланың башҡа социаль объекттарында ла буласаҡ.


text:
Урта Азиянан килгән һәр рейстың пассажирҙары Рәсәйгә ҙур күләмдә насвай алып инергә тырыша
Быйыл Волга буйы төбәге таможняһы хеҙмәткәрҙәре насвайҙы рөхсәт ителгән күләмдән артыҡ индереүҙең 1800-ләп осрағын асыҡлаған. Тартып алынған тауарҙың ауырлығы тонналар менән үлсәнә.
Сәйнәү өсөн тәғәйенләнген тәмәкене илгә законһыҙ индереү факттары буйынса асылған административ эштәр иҫәбе буйынса Башҡортостан таможняһы Волга буйы таможня идаралығы таможнялары араһында икенсе урында тора — бында 374 эш асылған, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә.
— Ҡануниәттә насвай имеү өсөн тәғәйенләнгән тәмәке булараҡ билдәләнә. Ошоға ярашлы, насвайҙы илгә алып инеү нормалары ла тәмәкенеке кеүек. 18 йәше тулған һәр граждан шәхси ихтыяжында таможня союзы биләмәһенә 200 сигарета йәки 50 сигара йәки 250 грамм тәмәке йәки дөйөм ауырлығы 250 грамдан артмаған ошо үрҙә күрһәтелгән изделиены алып инә ала. Әгәр пассажирҙа норманан артыҡ тәмәке продукцияһы табылһа, ул тартып алына, ә граждан үҙе административ яуаплылыҡҡа тарттырыла, — тип хәбәр ителә Волга буйы таможня идаралығының сайтында.
Азия илдәренән, башлыса, Тажикстандан һәм Үзбәкстандан килгән һәр халыҡ-ара рейста Волга буйы федераль округының таможня хеҙмәткәрҙәре насвайҙың рөхсәт ителгән норманан күпкә артыҡ индерелеүен асыҡлай.
— Насвай ҡулланыу тәбиғи һаналған Урта Азия илдәрендә был ҡушылманы кустарь ысул менән эшләйҙәр. Насвай составына тәмәке, һүндерелгән эзбиз, май инә. Эксперттар, насвай ҡулланыу арҡаһында тиҙ арала никотинға бәйлелек барлыҡҡа килә, насвай ауыҙ, тамаҡ органдарының яман шеш ауырыуҙарына, ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙарына сәбәпсе булыуы ихтимал, тип билдәләй. Ҡушылмала ағыулы матдәләр, атап әйткәндә, кадмий һәм ҡурғаш булыуы ла асыҡланған. Лаборатор тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә насвай ҡулланыусыларҙың ғүмере һәм сәләмәтлеге өсөн хәүефле, сифатһыҙ тауар тип танылған,— тип билдәләнеләр Волга буйы таможня идаралығының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Фото:
Өфөлә Волга буйы һәм Урал федераль округтарында хеҙмәт шарттарын махсус баһалауҙы индереү тикшерелә
Фото:
Бөгөн Өфөлә семинар-кәңәшмәлә Волга буйы һәм Урал федераль округтарында хеҙмәт шарттарын махсус баһалауҙы индерергә фекер алышасаҡтар. Сараны ойоштороусы – Рәсәйҙең Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы.
Округтар кәңәшмәһе эшендә Рәсәй хеҙмәт министрының беренсе урынбаҫары Сергей Вельмяйкин етәкселегендә министрлыҡ вәкилдәре, шулай уҡ Волга буйы һәм Урал федераль округтарының Хеҙмәт һәм мәшғүллек буйынса федераль хеҙмәт, Рәсәйҙең Социаль страховкалау фонды етәкселеге, профилле министрҙар ҡатнаша. Дөйөм алғанда илдең 21 төбәк вәкилдәре.
Алдан хәбәр итеүебеҙсә, ошо йылдың 1 ғинуарынан алып федераль кимәлдә эш урындарын аттестациялауҙан хеҙмәт шарттарын махсус баһалауға күсеү ҡануни ҡаралған.
Яңы законға ярашлы, Рәсәйҙә эш урындары дүрт категорияға бүленәсәк: «оптималь класс», «мөмкин булған класс», «зарарлы класс» һәм «хәүефле класс».
Йома, 21 мартта, семинарҙың практик өлөшө уҙасаҡ, уның сиктәрендә Башҡортостандың ике эре сәнәғәт предприятиеһы – Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенә һәм «Фармстандарт-Уфавита» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә барыу планлаштырылған.
— Башҡортостандың баш ҡалаһы шундай етди форум үткәреү өсөн тиккә генә һайланмаған. Ни бары бер һан ғына килтереү ҙә етә: аттестацияланған эш урындары иҫәбе тик һуңғы йылда ғына 48 проценттан 62-гә тиклем артҡан, — тип хәбәр итте журналистарға Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова. — Һис шикһеҙ, аттестация – ул үҙ маҡсат түгел. Төп йомғаҡ итеп республикабыҙҙың бөтә предприятиеларында хәүефһеҙ хеҙмәтте күрәбеҙ. Нәҡ яңы махсус баһалау механизмына күсеү эш биреүсене ниндәйҙер контроль саралары көтөүгә генә түгел, ә хеҙмәт һәр предприятиела ла хәүефһеҙ булһын өсөн ҡыҙыҡһынған булыуға дәртләндерәсәк.
Кәңәшмәлә вице-премьер билдәләүенсә, республикала хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәт хоҡуҡтарын үтәүгә хәҙер ҙур иғтибар бүленә.
Системалы һәм яйға һалынған партнерлыҡ эше төбәккә хеҙмәт өлкәһендә яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшергә мөмкинлек бирҙе. Бөгөнгө көнгә эш урындарында аттестациялар үткәреү буйынса күрше субъекттар араһында Башҡортостан беренселектә. Бынан тыш, үткән йылда производствола кешеләрҙең йәрәхәт алыу һәм үлем осраҡтары кәмене.
— Федераль кимәлдә бөгөн хеҙмәт шарттарын махсус баһалауҙы индереү менән бәйле ҡануни һәм норматив документтарҙы камиллаштырыу буйынса ҙур эш алып барыла. Ул хеҙмәткәрҙәргә гарантиялар һәм компенсациялар биреүҙең сифатлы яңы механизмы, шулай уҡ эш биреүселәргә хеҙмәт шарттарын яҡшыртыуға иҡтисади дәлил, — тип билдәләне Лилиә Ғүмәрова. — Был семинар-кәңәшмәне үткәреү өсөн майҙансыҡ сифатында Өфөнө һайлауҙары өсөн Рәсәйҙең Хеҙмәт министрлығы етәкселегенә рәхмәтлебеҙ. Бындай форумды үткәреү – хеҙмәт һағын норматив-хоҡуҡи көйләүҙә яңылыҡтарҙы «түңәрәк өҫтәл артында» тикшереү һәм был мәсьәлә буйынса фекерҙәр менән уртаҡлашыу өсөн яҡшы мөмкинлек.


text:
Республикала «Урал аръяғы-2016» эшҡыуарлыҡ форумы уҙғарыла Фото: Башҡортостан Хөкүмәте
Республикала «Урал аръяғы-2016» эшҡыуарлыҡ форумы уҙғарыла
Республикала «Урал аръяғы-2016» эшҡыуарлыҡ форумы уҙғарыла Фото: Башҡортостан Хөкүмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
10-11 июндә Сибайҙа һәм Әбйәлил районында «Урал аръяғы-2016. Бәләкәй эшҡыуарлыҡ — идеянан алып тормошҡа ашырғанға тиклем» тип аталған эшҡыуарлыҡ форумы ойошторола. Форумды үткәреү планы һәм эшсе төркөмдөң составы республика Хөкүмәте ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Хөкүмәте сайтында билдәләнеүенсә, форумда бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү проблемалары һәм юлдары, бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы саралары хаҡында һөйләшеү, шулай уҡ халыҡтың мәшғүллеген арттырыу өсөн яңы предприятиелар булдырыу мәсьәләләрен тикшереү күҙаллана.
«Урал аръяғы-2016» эшҡыуарлыҡ форумы эшендә яҡынса 250 делегаттың ҡатнашыуы көтөлә. Улар иҫәбендә федераль һәм төбәк власть органдары, бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам һәм уны үҫтереү институттары, илдең төп бизнес структуралары һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре бар.
Сараның программаһында пленар ултырыш, экспозиция, тематик түңәрәк өҫтәлдәр, «Яҡтыкүл» шифахана-курорт зонаһында һабантуй үткәреү ҡаралған.


text:
Фото:
Рәсүл Ҡарабулатов Башҡорт дәүләт филармонияһына директор булып ҡайтты
Фото:
Билдәле башҡарыусы Рәсүл Ҡарабулатов Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына директор булып әйләнеп ҡайтты. Ҡасандыр ул филармонияла солист, һуңынан легендар «Карауанһарай» төркөмө етәксеһе булды.
Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡабул итеү бүлмәһенән, коллективты яңы етәксе менән таныштырҙылар ҙа инде, тип хәбәр иттеләр.
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығында яңы етәксе тәғәйенләү тураһында мәғлүмәтте раҫланылар.
Рәсүл Ҡарабулатов 1968 йылда Ейәнсура районының Урта Муйнаҡ ауылында тыуған. 1987 йылда Өфө сәнғәт училищеһын ҡурай класы буйынса тамамлаған. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1991 йылда Өфө сәнғәт институтының театр бүлегенә уҡырға инә. Шул уҡ йылда Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика ҡурайсылар конкурсында I урын яулай. 1996 йылда йәштәр театры актерҙары менән бергә Ш. Бабич исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була. 1997 йылда уға Башҡортостандың атҡаҙанған артисы исеме бирелә.
Бөгөн Рәсүл Ҡарабулатов республиканың ғына түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең танылған сәхнә йондоҙҙары иҫәбендә. ЮНЕСКО саҡырыуы буйынса ул Польшала, Германияла, Бельгияла, Голландияла һәм Францияла гастролдәрҙә булып ҡайтты.
2007 йылдан Рәсүл Ҡарабулатов Конгресс-холға етәкселек итте.


text:
Өфөлә үтәсәк Фольклориада Рәсәйҙе айырып булмауын күрһәтә — Владимир Мединский
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
2020 йылда Өфөлә уҙасаҡ Бөтә донъя фольклориадаһы Рәсәйҙе айырып булмауын күрһәтә. Шулай тип белдерҙе Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы башлығы Владимир Мединский «Рәсәй 24» телеканалы эфирында, тип хәбәр итә ТАСС.
«Санкциялар сәйәсәтенә, Рәсәйҙе донъя берләшмәһенән айырырға маташыуҙарына ҡарамаҫтан, ошо ҡарарҙы ҡабул итеү — бигерәк тә һәйбәт. Был мәҙәниәттең иң яҡшы илсе булыуына тағы бер дәлил», — тип белдерҙе Владимир Мединский.
Башҡортостандың 2020 йылда Бөтә донъя фольклориадаһын ҡабул итеү хоҡуғын алыуына аңлатма биреп, Рәсәйҙең мәҙәниәт министры Владимир Мединский илебеҙҙә фестивалде үткәреү тураһында ҡарар Рәсәйҙең донъяның мәҙәни мираҫын, ата-бабаларыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәре һәм йәшәү рәүеше хаҡында хәтерҙе һаҡлауҙағы ролен билдәләүен һыҙыҡ өҫтөнә алды.
2020 йылда Өфө Бөтә донъя фольклориадаһының баш ҡалаһы буласағы тураһында ҡарар 19 октябрҙә ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ-ара фольклор фестивалдәрен ойоштороу һәм традицион сәнғәт советының Бөтә донъя ассамблеяһында ҡабул ителде. Үҙенең флагы, гимны һәм символикаһы булған Фольклориада дүрт йылға бер тапҡыр уҙғарыла. «Ҡулға-ҡул тотоношоп» девизы халыҡтар дуҫлығын, мәҙәни мираҫ һәм халыҡ ижады өлкәһендә алмашыуҙы символлаштыра. Концерттарҙан тыш, халыҡ кейемдәре, ҡул эштәре күргәҙмәләре, милли аш-һыуҙы тәмләп ҡарау ойошторола.
Фольклориаданың төп маҡсаты — кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫына иғтибарҙы йәлеп итеү, төрлө илдәрҙең традицион мәҙәниәтен үҫтереү һәм таратыу.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов белдереүенсә, Өфө 2021 йылда бөтә донъя Умартасылар конгресын һәм 2023 йылда Бөтә донъя философтары конгресын уҙғарыуға дәғүә итә.


text:
Фото:
Башҡортостан паралимпиясылары Уйындар-2010-да ун миҙал яуланы
Фото:
Ванкуверҙа X Паралимпия уйындары тамамланды, уларҙа спорттың биш төрөндә: тау саңғыһы спорты, биатлон, саңғы уҙышы, хоккей һәм керлингта наградаларҙың 64 комплекты уйнатылды.
Рәсәй йыйылма командаһы, 38 миҙал – 12 «алтын», 16 «көмөш» һәм 10 «бронза» миҙал яулап, дөйөм команда иҫәбендә икенсе булды.
Германия командаһы еңде (13-5-6). Өсөнсө урынды Канада йыйылма командаһы алды (10-5-4).
Наградаларҙың дөйөм иҫәбе буйынса рәсәйҙәр беренсе булды, улар Паралимпиадаларҙа милли рекордты яңыртты (38): элек ватандаштарыбыҙ 33 награданан артыҡ алмай торғайны.
Дөйөм миҙалдар рейтингында немецтар икенсе булды (24), өсөнсөләр – канадалылар һәм украиндар (19-ар).
Уйындарҙың йомғаҡлау көнөндә Башҡортостандан дүрт тапҡыр чемпион Ирек Зарипов 1 километрға спринтта «ултырыусы» спортсылар араһында «көмөш» яуланы, ә уның яҡташы Кирилл Михайлов «баҫып тороусы» спортсылар араһында ошондай уҡ наградаға лайыҡ булды.
Шулай итеп, был Паралимпиадала Ирек менән Кирилдың иҫәбендә 10 миҙал: Зариповта — дүрт «алтын» һәм бер «көмөш», Михайловта – өс «алтын» һәм ике «көмөш».


text:
БР Ауыл хужалығы министрлығы Агросәнәғәт комплексының 2020 йылға тиклем үҫеш стратегияһы проектын әҙерләне
Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығы Республика агросәнәғәт комплексының 2020 йылға тиклем үҫеш стратегияһы проектын әҙерләне. Был тармаҡ үҫеше программаһы – республиканың алдынғы ауыл хужалығы предприятиеларының, муниципаль район хакимиәттәренең һәм министрлыҡ белгестәренең берлектәге тикшереүҙәре һәм тәҡдимдәре һөҙөмтәһе.
Проекттың был һуңғы варианты түгел. Рәсми раҫланғанға тиклем документ фекер алышыу өсөн ведомство сайтының «Көнүҙәк» тип аталған бүлегендә урынлаштырылған. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тәҡдимдәрегеҙҙе һәм өҫтәмәләрегеҙҙе info@mshp.ufanet.ru адресы буйынса ебәрергә, шулай уҡ ауыл хужалығы министры Азат Йыһаншиндың блогында проектты тикшереүҙә ҡатнашырға мөмкин.


text:
Һетт сфинксы 100 йылдан һуң Төркиәгә ҡайтты
Төркиә менән ун йыл тартҡылашыуҙан һуң Германия тарихи бик мөһим булған һетт сфинксын Төркиәгә кире ҡайтарырға риза булды. 100 йыл элек ул унда табылған ине.
Бөгөнгө Төркиә территорияһында беҙҙең эраға тиклем 1600-сы йылдарҙа бик көслө Һетт батшалығы булған. Улар Анадолу һәм Сүрия ерҙәрендә йәшәгән һәм Бабил (Вавилон) менән Троя ла уларҙың вассалдары булып торған. Уларҙың иң ҙур дошмандарының береһе - Мысыр батшалығы һәм Мысыр фараоны Рамзес II. Һетт батшалығы беҙҙең эраға тиклем 1000-се йылдарҙа Ассүрия дәүләте яулап алғансыға тиклем йәшәгән.
XX-се быуаттың башында Германия археологтары әлеге Төркиәлә һеттарҙың баш ҡалаһы Хаттушашта ҡаҙыу эштәре алып барған. Ҡаҙыу ваҡытында 3500 йыллыҡ кеше башлы, арыҫлан тәнле бороңғо 2 сфинкс һыны табылған һәм 1915-се йылда реставрация һылтауы менән Германияға ебәрелгән.
Әммә реставрация бөткәндән һуң, археологтар сфинкстарҙы Төркиәгә кире ебәрмәй, Берлиндың Пергамон музейында ҡуйғандар. 1968-се йылда һөйләшеүҙәрҙән һуң Германия һәйкәлдең береһен Төркиәгә ҡайтарырға ризалыҡ биргән. Шунан бирле был ике ил араһында тартҡылашыу ҡалған икенсе сфинкс өсөн бара. Германия археологтары сфикстарҙың береһен Ғосманлы империяһы солтаны Мәһмәд V уларға бүләк итеп биргән тип аңлатҡан, әммә бының дәлилдәре юҡ.
Төркиәнең мәҙәниәт министры Эртугрул Гүнай: «Германия икенсе һынды кире бирмәһә, бөтә герман археологтарының Төркиәлә эшләү рөхсәте биргән лицензияларын тартып алырға мәжбүр буласаҡбыҙ», - тигән ине. Бындай шарт ҡуйылғас, Германияға сигенергә һәм һетт сфинксының копияһын алып, уны Төркиәгә ебәрергә тура килә. Сфинкстарҙың копияларын әле лә Берлин музейында күрергә була.
100 йылдан һүң кире ҡайтарылған сфинкс бер аҙ Истанбул археология музейында буласаҡ. Унан һүң, сфинкс башҡа Һетт батшалығы экспонаттары менән бергә Чорум музейында ҡуйыласаҡ, тип белдерҙе Эртугрул Гүнай.


text:
Рәсәй Почтаһы ғинуарҙағы тарифтарҙы индексациялауҙы кисектерҙе
Рәсәй Почтаһы элегерәк ҡабул ителгән ғинуарҙан почта хеҙмәттәренә тарифтарҙы күтәреү тураһындағы ҡарарын ғәмәлдән сығарҙы. Ғинуарҙағы традицион индексация һуңыраҡ ваҡытҡа күсерелә, тип хәбәр итә «Рәсәй Почтаһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының матбуғат хеҙмәте.
Шулай итеп, әлегә теләге булғандарҙың барыһы ла посылкаларҙы, хаттар һәм 1-се класлы бандеролдәрҙе уҙған йылдағы хаҡтар менән ебәрә ала. Планлаштырылған тарифтарҙы күтәреү почтаға ҡайһы бер хеҙмәттәр күрһәткәндә алып бөтөрмәгән табышын компенсацияларға тейеш ине.
Рәсәй Почтаһы үҙенең клиенттары мәнфәғәтендә бер нисә йыл рәттән тарифтарҙы ауыҙлыҡлау сәйәсәтен алып бара, тип билдәләнеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Немец делегацияһы Салауат һәм Стәрлетамаҡ предприятиеларына барҙы
Башҡортостан Республикаһына Германия Федератив Республикаһы делегацияһы килде. Делегация составында — илдең рәсми вәкилдәре, шулай уҡ машиналар эшләү, металлургия, энергияны һаҡлау, химия сәнәғәте һәм төҙөлөш өлкәһендә махсуслашыусы немец компаниялары етәкселәре һәм төп эксперттары.
БР Сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, немец делегацияһы ағзалары Салауат һәм Стәрлетамаҡ предприятиеларына барҙы, шулай уҡ Мәләүез районында — «М. Ғафури исемендәге Башҡортостан ҡошсолоҡ комплексы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә һәм «Нөгөш балыҡсылыҡ хужалығы» ауыл хужалығы предприятиеһында булды.
Салауатта ГФР-ҙан ҡунаҡтар ҡала округы хакимиәте башлығы менән осрашты, «Салауатбыяла» акционерҙар йәмғиәтенә барып, сығарылған продукция менән танышты. Стәрлетамаҡта ла уларҙы башта ҡала хакимиәтендә осрашыу көттө, ә һуңынан «Хайдельбергцемент» предприятиеһына, «Каустик» һәм «Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренә алып барҙылар. Ошо уҡ ваҡытта «ЕМФ» һәм «Гримме» компанияларынан уларҙың коллегалары «Рощинский» совхозына юл тотто, бында уларҙы сусҡалар үҫтереүҙең алдынғы технологиялары менән таныштырҙылар.
Бөгөн, 22 июлдә, Өфөлә ГФР делегацияһының Башҡортостандың эшлекле даирәләр вәкилдәре менән бизнес-осрашыуы үткәрелә.


text:
Фото:
Ҡыйғы районы башлығы итеп контракт буйынса Наил Ибраһимов тәғәйенләнде
Фото:
30 июлдә Үрге Ҡыйғы ауылында Ҡыйғы районы муниципаль район Советы ултырышы үтте, унда муниципаль район хакимиәте башлығын тәғәйенләү тураһында мәсьәлә ҡаралды. Конкурс һөҙөмтәһендә Ҡыйғы районы муниципаль район хакимиәте башлығы вазифаһына контракт буйынса Ибраһимов Наил Рафаил улы тәғәйенләнде.
Белешмә. Наил Ибраһимов 1973 йылда Ҡыйғы районының Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. 1996 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлағандан һуң РФ Һаҡлыҡ банкыһының Ҡыйғы бүлексәһендә эшләй. 2000-2002 йылдарҙа – РФ Һалым һәм йыйымдар буйынса министрлыҡтың Ҡыйғы районы буйынса һалым инспекцияһы етәксеһе. 2003 йылда Ҡыйғы район Советының ойоштороу бүлеге менән етәкселек итә. 2003-2005 йылдарҙа – Ҡыйғы районы хакимиәтенең финанс идаралығы начальнигы.
2006 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем Башҡортостан Финанс министрлығының Ҡыйғы районы буйынса территориаль финанс идаралығы начальнигы булып эшләй.


text:
БДАУ студенттарын Германия фермерҙары маҡтай
Башҡорт дәүләт аграр университеты студенттары Германия фермерҙарын үҙ белемдәре һәм эш һөйөүсәнлектәре менән һоҡландырыуын дауам итә. APOLLO программаһы буйынса практика һөҙөмтәләренә ҡарап, ветеринария медицинаһы факультеты студенты Елена Хамзина Херршинг фермерҙар мәктәбенә уҡыуға саҡырыу алды. Ветеринария медицинаһы факультеты студенты Динара Сәмиғуллина «ЭкоНива» немец-рус агрофирмаһының махсус белем биреү стипендияһына лайыҡ булды. Ә агрономия факультеты студенты Лилиә Хәбибрахмановаға сит илдә практикаһын 2010 йылдың яҙына тиклем һуҙырға тәҡдим ителде.
Бөгөн университеттың 36 студенты сит илдә практикаһы тамамланғандан һуң уҡыуға тотондо. Улар ғаилә (фермер) хужалыҡтары, ҙур акционерҙар йәмғиәттәре, хужалыҡты алып барыуҙың экологик һәм традицион тибы предприятиелары эшендә ҡатнашты. Йәш аграрийҙар ауыл хужалығы өлкәһендә белемдәрен киңәйтте һәм немец халҡы мәҙәниәте менән танышты. Студенттар өсөн «Экологик игенселек», «Тергеҙелгән сеймал ресурстары һәм энергия сығанаҡтары», «Ауыл хужалығы предприятиеларында менеджмент», «Европа Союзының аграр сәйәсәте», «Ауыл хужалығы продукцияһы баҙары» темалары буйынса семинарҙар һәм экскурсиялар ойошторолдо. Сит ил партнерҙары баһалауынса, БДАУ вәкилдәренең барыһы ла «үҙҙәрен вуздың лайыҡлы вәкилдәре итеп, ауыл хужалығын, сит телде бик яҡшы белеүҙәрен күрһәтте».


text:
Берҙәм дәүләт имтиханында ҡатнашыусылар БДИ мәсьәләләре буйынса ҡыҙыу линияға шылтырата ала
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Мәғариф һәм фән өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт 2015 йылдың Берҙәм дәүләт имтиханы мәсьәләләре буйынса махсус ҡыҙыу линия асты.
Ведомствоның сайтында хәбәр итеүҙәренсә, БДИ-ла ҡатнашыусылар, уларҙың ата-әсәләре, шулай уҡ уҡытыусылар белгестәргә имтихан биреү тәртибе, ойоштороу талаптарына ҡағылышлы һорауҙар менән мөрәжәғәт итә ала. Бынан тыш, ҡулланыусыларға имтихан тапшырыу ваҡытында хоҡуҡ боҙоуҙар хаҡында ла хәбәр итергә мөмкин.
Һорауҙарҙы (495) 984-89-19 телефоны буйынса дүшәмбенән йомаға тиклем иртәнге 9-ҙан киске 5-кә ҡәҙәр бирергә була.
Башҡортостанда ла ҡыҙыу линия телефондары эшләй: (347) 218-03-81, 218-03-28, 292-12-70, 216-43-18.
Һорауҙарҙы Берҙәм дәүләт имтиханы порталы форумында һәм Рособрнадзорҙың социаль селтәрҙәге төркөмөндә ҡалдырырға мөмкин.
Берҙәм дәүләт имтиханына әҙерлек барышында һәм уны уҙғарыу ваҡытында хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында хәбәрҙе ege@obrnadzor.gov.ru электрон почтаһы адресына ебәрергә кәрәк.


text:
Башҡортостанда пластик карталар буйынса түләү системаһы үҫешә
Башҡортостанда ағымдағы йылдың 9 айында төбәк банкылары тарафынан 3100-ҙән ашыу пластик карталар бирелгән. Шул уҡ ваҡытта, йыл башы менән сағыштырғанда, карталар һаны 3,4 процентҡа кәмегән. Был август аҙағында “ACCORD” түләү системаһының ябылып, хеҙмәтләндереүҙе туҡтатыуына бәйле.
Түләү карталары буйынса иҫәп-хисап үткәреү системаһында республиканың һигеҙ кредит ойошмаһы һәм икенсе төбәктәр кредит ойошмаларының 37 филиалы эшләй.
Түләү карталары буйынса 2009 йылдың 9 айында 143,7 миллиард һумлыҡ 52,1 миллион операция үткәрелгән. Был күрһәткестәр, былтырғы йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда,11,9 һәм 6,8 процентҡа юғарыраҡ.
Туғыҙ ай эсендә республиканың сауҙа селтәрҙәрендә терминалдар һаны 17,6 процентҡа (8,6 мең берәмеккә тиклем), банкоматтар һаны 18,6 процентҡа (1,9 мең берәмек) күтәрелгән.


text:
Башҡортостанда яҙғы өмәләр башлана
Республика Хөкүмәте бойороғо менән Башҡортостанда 9 апрелдән 21 майға тиклемге осорҙа тораҡ пункттар биләмәләрен таҙартыу, төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү буйынса экологик өмәләр үтәсәк.
Министрлыҡтарға, дәүләт комитеттарына, ведомстволарға, муниципалитет хакимиәттәренә, бөтә төр милектәге ойошмаларға, йәмәғәт берекмәләренә ихаталар, урамдар, юлдар, баҡсалар, парктар һәм үҙҙәренә беркетелгән территорияларҙы таҙартырға, төҙөкләндерергә һәм йәшелләндерергә тура киләсәк. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы менән 2011 йылдың 10 июненә өмәләргә йомғаҡ яһаласаҡ, тип хәбәр итә БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.
Белешмә өсөн. Былтыр яҙғы экологик өмәләр барышында полигондарға һәм сүплектәргә 90 мең тоннанан ашыу ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары сығарып түгелгән (яҡынса 409 мең кубометр). 1,5 миллиондан ашыу ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртылған. 1,8 млн квадрат метр самаһы юл япмаһы һәм 260 мең погон метр ҡойма, бина фасадтары һәм башҡа төрлө тораҡ пункттарҙы төҙөкләндереү элементтары ремонтланған.


text:
Фото:
Өфөлә туған телдәр проблемаларын тикшерҙеләр
Фото:
Өфөлә «Күп милләтле дәүләт шарттарында Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының туған телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү проблемалары» түңәрәк өҫтәле үткәрелде. Осрашыу Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналды. Сараны БР Йәмәғәт палатаһы ойошторҙо.
Осрашыуҙа ҡатнашыусылар хәҙерге заман шарттарында туған телдәрҙең әһәмиәтен һәм рус теленең ролен тикшерҙе.
БР Йәмәғәт палатаһының Фән, мәғариф һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комиссияһы рәйесе, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисаметдинова республика биләмәһендә йәшәгән халыҡтарҙың телдәрен һаҡлау зарурлығын билдәләне.
— Беҙ башҡорт теленең юғала барыусы телдәр иҫәбенә эләгеүе айҡанлы бик тә борсолабыҙ, — тине Фирҙәүес Хисаметдинова. – Бөгөн башҡорт телендә миллиондан ашыу кеше һөйләшә, ләкин был ҡурҡыныс Башҡортостандың башҡа халыҡтары телдәренә лә янай.
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессоры Евгения Яковлева, туған телдәр менән дәүләт теле араһында нисбәт аҙағынаса асыҡланмаған әле, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Әммә ул, Рәсәй халыҡтары өсөн берләштереүсе фактор булып рус теле торорға тейеш, тип билдәләне.
Үҫеп килеүсе быуынды туған телендә уҡытыу тураһында БР Мәғариф министрлығының милли мәғариф һәм төбәктәр хеҙмәттәшлеге бүлеге начальнигы Рәйсә Күзбәкова һөйләне.
— Яңы стандарттар буйынса туған телдәр федераль уҡыу әсбаптары исемлегенә индерелгән, — тип хәбәр итте Рәйсә Күзбәкова. – Бөгөн Рәсәй уҡыу пландарының өс вариантын тәҡдим итә. Базислы план туған телдәрҙе өйрәнеүҙе индерә. Рус балалары уҡыған мәктәптәр өсөн планда туған телде өйрәнеү ҡаралмаған. Һәм өсөнсө вариант – милли мәктәптәр өсөн.
Республиканың милли берләшмәләре вәкилдәре, рус теле ил халыҡтарын берләштерә, тигән фекер менән килеште, ләкин туған телдәргә лә ҙурыраҡ иғтибар бирергә тәҡдим итте.


text:
Республика почта хеҙмәткәрҙәренең халыҡ ижады фестивале Еңеүҙең 70 йыллығына арнала
ӨФӨ, 2015 йыл, 10 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә Башҡортостан почта хеҙмәткәрҙәренең VII халыҡ ижады фестиваленең финалы уҙа. Сара Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 70 йыл тулыуға арнала. Уны республиканың элемтә хеҙмәткәрҙәре профсоюзы һәм «Рәсәй почтаһы»ның филиалы — Башҡортостандың федераль почта элемтәһе идаралығы ойоштора.
Фестивалдә Баймаҡ, Бәләбәй, Борай, Мәләүез райондарынан биш художестволы үҙешмәкәр коллектив һәм Башҡортостандың федераль почта хеҙмәте идаралығы командаһы сығыш яһай.
Башҡортостан Профсоюздар федерацияһының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, финалға сығыусыларҙың барыһы ла зона этаптарында алдан һайлап алыу үткән. Баш ҡала сәхнәһендә сығыш яһау өсөн республика төбәктәренән 1000-дән ашыу почта хеҙмәткәре көс һынашҡан. Йомғаҡлау концертында сәхнә әҫәрҙәре күрһәтеләсәк, һуғыш йылдары һәм заманса йырҙар яңғыраясаҡ.
Сара 13 апрелдә иртәнге сәғәт 10-да башлана.


text:
Баш ҡалала Зураб Церетели эшләгән скульптура барлыҡҡа килеүе ихтимал Фото: Олег Яровиков
Баш ҡалала Зураб Церетели эшләгән скульптура барлыҡҡа килеүе ихтимал
Баш ҡалала Зураб Церетели эшләгән скульптура барлыҡҡа килеүе ихтимал Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 4 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Өфөлә легендар бейеүсе Рудольф Нуриевҡа арналған һәйкәл барлыҡҡа килеүе ихтимал. Был хаҡта «Киләсәк Өфөһө» ҡала проекттары фестивале сиктәрендә ойошторолған түңәрәк өҫтәлдә Өфө электр транспорты идаралығының генераль директоры Асҡар Фазлыев белдерҙе.
«Зураб Церетели менән һөйләшеүҙәр алып барылды. Уның Рудольф Нуриевҡа арналған ике скульптураһы бар, шуларҙың береһен ул Өфөгә бирергә әҙер. Скульптураның оҙонлоғо — 2,4 метр. Һын Башҡорт опера һәм балет театры эргәһендәге скверҙа ҡуйыласаҡ», — тип билдәләне Асҡар Фазлыев.
Скульптор менән Ҡазанда ла шундай уҡ һәйкәл асыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла, тип өҫтәне ул.


text:
Өфөлә Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға дәғүә итеүселәрҙән эштәр ҡабул ителә
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премиялар буйынса комиссия документтар ҡабул итеү хаҡында иғлан итте.
Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығынан хәбәр итеүҙәренсә, положениеға ярашлы, 2014 йылдың сентябренән 2015 йылдың авгусына тиклем донъя күргән иң яҡшы әҫәрҙәр өсөн премия журналистарға, шулай уҡ уларҙың коллективтарына бирелә. Әҫәрҙәргә репортаж, очерк, документаль повесть, публицистик мәҡәләләр, теле- һәм радиотапшырыуҙар, республика, Рәсәй йәки сит ил баҫмаларында, электрон киң мәғлүмәт сараларында сыҡҡан фотоһүрәттәр шәлкеме, айырым китап булып нәшер ителгән материалдар инә.
Конкурста ҡатнашыу өсөн гәзит, журнал редакциялары, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы, урындағы телерадиостудиялар, мәғлүмәт агентлығының хеҙмәт коллективы йыйылышының протоколы; автор хаҡында Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премиялар буйынса комиссияға ебәрелгән мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған хат; башҡа телдәрҙә баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәргә рус телендәге аннотация; баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәрҙе тәҡдим итергә кәрәк.
Дәғүәселәрҙән әҫәрҙәр 2015 йылдың 1 сентябренә тиклем түбәндәге адрес буйынса ҡабул ителә: 450079, Өфө ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 13, Башҡортостандың Журналистар союзы, 1007-се офис (Матбуғат йортоноң 10-сы ҡатында). Телефон (факс): (347) 276-42-66.
1989 йылдың 8 апрелендә киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең ижади эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында республиканың Журналистар союзы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия булдырҙы. 1996 йылдан Башҡортостандың Министрҙар Кабинеты ҡарары менән премия республика статусын алды.


text:
Билдәле боксер Хәбир Сөләймәнов тарихи роман яҙған
ӨФӨ, 2015 йыл, 27 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Америкалағы иң яҡшы ун боксерҙың береһе, башҡорт батыры Хәбир Сөләймәнов тарихи роман яҙған. Ошо көндәрҙә ул Өфөлә китабының исем туйын үткәрҙе. Сараға уның Силәбе өлкәһендә йәшәгән туғандары, дуҫтары йыйылды.
— «БашГизхан» романы бокс һәм минең тормошом тураһында тип уйлағандар хаталана. Рәсәй тураһындағы уйҙарым, сит илдәге ун йыллыҡ һағыныуҙар һалынған уның нигеҙенә, — тип һөйләне Хәбир Сөләймәнов. — Ошо йылдар эсендә милли булмыштарын онотоп, бер халыҡ булып йәшәргә ынтылған американдар рәтенә инеп китә алманым, Америка гражданлығынан да баш тарттым. Рәсәй күп милләтле һәм төрлө мәҙәниәтле булыуы менән ныҡлы. Китабымда ошо милләт-ара татыулыҡты һаҡларға, тамырҙарыбыҙҙы онотмаҫҡа саҡырам.
Тышлыҡта Хәбир Сөләймәнов ике образда — ринка сыҡҡан боксер һәм милли кейемдәге башҡорт батыры итеп һүрәтләнгән. Романдағы ваҡиғалар беҙҙең замандан 18 быуатҡа барып тоташа. Киләсәктә автор «БашГизхан» буйынса фильм төшөрөргә уйлай.
Китап ике мең данала донъя күргән. Һатыуҙан алынған табыштың күп өлөшө мәрхәмәтлеккә йүнәлтеләсәк.
— Китабымдың исем туйына игеҙәк улдары булған әсә лә килгән. Уларҙың береһенә ҡиммәтле операция кәрәк. Балаға мотлаҡ ярҙам итербеҙ, — тип хәбәр итте автор.
Игеҙәктәр Хәбир һәм Сабир Сөләймәновтар — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында тыуып үҫкән профессиональ боксерҙар. Улар абруйлы халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Спортсылар, ҡағиҙә булараҡ, рингка ҡамсат бүрек менән елән кейеп сыға.


text:
Башҡортостан парламентарийҙары эш хаҡын мохтаждар менән бүлешәсәк
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа даими эшләүсе депутаттар ай һайын үҙҙәренең эш хаҡының бер процентын хәйриә эшмәкәрлегенә йүнәлтергә тигән ҡарар ҡабул итте. Бының менән республиканың закон сығарыусылары Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовҡа теләктәшлеген белдерә, тип хәбәр иттеләр республика парламентының матбуғат хеҙмәтенән.
– Хәйриә эшмәкәрлеге йәшерен булырға тейеш түгел, был хаҡта асыҡ әйтергә, уны әүҙем пропагандаларға кәрәк, — тип депутаттарҙың ҡарарына комментарий бирҙе республика Дәүләт Йыйылышы рәйесе Константин Толкачев. – Беҙҙең ҡарар республика халҡы өсөн өлгө булыр, тип ышанабыҙ. Һәр кемдең бәләгә осраған кешеләргә ярҙам итеү, яҡының менән уртаҡлашыу теләге булыуына ышанам.
Хәйриә эшмәкәрлеге мәсьәләһе әле закондар сығарыу кимәлендә әүҙем тикшерелә: БР Дәүләт Йыйылышында хәйриә эшмәкәрлеге тураһындағы закон әҙерләнә. Документ был өлкәлә тәртип булдырыу һәм изгелек күрһәтеүселәргә ярҙам итеү маҡсатында булдырыла.


text:
Район
Улица Все районы Чкаловский Железнодорожный Кировский Ленинский Октябрьский Орджоникидзевский Верх-Исетский Все улицы Адмирала Ушакова бульвар Верх-Исетский проспект Космонавтов проспект Ленина Сибирский тракт Сибирский тракт дублер ул. 40 лет Комсомола ул. 40 лет Октября ул. 8 Марта ул. Адмирала Ушакова (Рудный) ул. Академика Бардина ул. Академика Шварца ул. Амундсена ул. Антона Валека ул. Бабушкина ул. Бажова ул. Бакинских Комиссаров ул. Бебеля ул. Белинского ул. Белореченская ул. Блюхера ул. Бориса Ельцина ул. Чебышева ул. Челюскинцев ул. Чернышевского ул. Декабристов ул. Донбасская ул. Энгельса ул. Фурманова ул. Генеральская ул. Халтурина ул. Хохрякова ул. Ильича ул. Карла Либкнехта ул. Кирова ул. Комсомольская ул. Красноармейская ул. Крауля ул. Куйбышева ул. Малышева ул. Мамина-Сибиряка ул. Маршала Жукова ул. Машинная ул. Машиностроителей ул. Металлургов ул. Мичурина ул. Монтажников ул. Народной Воли ул. Первомайская ул. Победы ул. Посадская ул. Пушкина ул. Радищева ул. Репина ул. Розы Люксембург ул. Щербакова ул. Щорса ул. Серова ул. Шаумяна ул. Шевченко ул. Шейнкмана ул. Современников ул. Союзная ул. Старых Большевиков ул. Стрелочников ул. Студенческая ул. Сулимова ул. Сурикова ул. Свердлова ул. Татищева ул. Техническая ул. Токарей ул. Вайнера ул. Вильгельма де Геннина ул. Вокзальная ул. Восточная ул. Высоцкого ул. Ясная Применить


text:
Йәшәү минимумын 5500 һумға тиклем күтәрәсәктәр
Башҡортостанда йәшәү минимумын 2011 йылдың ғинуарынан алып 5,5 мең һумға тиклем күтәрергә планлаштырыла. Әлеге ваҡытта ул дүрт меңдән саҡ ҡына күберәк тәшкил итә. Был турала йома көнө республика башлығы Стәрлетамаҡта ҡала Советы ултырышында белдерҙе.
— Был республикабыҙ халҡының көнкүрешен яҡшыртыу юлында бик мөһим аҙым, — тине Президент. – Йәшәү минимумын арттырыу бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы артыуына килтерәсәк һәм беренсе сиратта аҙ тәьмин ителгән халыҡ ҡатламының именлегендә ыңғай сағыласаҡ.


text:
Ғосман империяһы
Ғосман империяһы (ғосм. دولت عالیه عثمانیه — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye[3]), шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки По́рта[4] — 1299 йылда Ғосман I-нең төрки ҡәбиләләре тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт[5]. 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы Европала нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән[6][прим. 1] 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.
XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса ҙур абруйға Күркәм Сөләймән дәүерендә өлгәшә. Ул осорҙа Ғосман империяһы Изге Рим империяһының көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта Йеменға һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирға, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле ҡеүәтле дәүләт була[7]. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була[8]. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә[прим. 2][9].
Империяның баш ҡалаһы Константинополь (хәҙерге Истанбул) була. Империя Урта диңгеҙ бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.
Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Осман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Ғосман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесенә тапшырыла[10].
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһының килеп сығышы
- 2 Тарихы
- 3 Идара итеү формаһы
- 4 Ғосман империяһының административ бүленеше
- 5 Иҡтисады
- 6 Демография
- 7 Мәҙәниәте
- 8 Комментарийҙар
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман телендәге атамаһы — Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye[3](دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه), йә — Osmanlı Devleti (عثمانلى دولتى)[прим. 3]. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Эртогрул улы Ғосман I (1258[11]—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскешәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлек төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҡаршылыҡтың ҙур булмауына булышлыҡ итә[12]. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.
Ғосман I вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм Балҡанға тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, Дарданелла аша сығып, беренсе тапҡыр үҙ аллы Европа еренә аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре берләшеп, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ҡулға төшөрә. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу Урта быуаттарҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы Аҡһаҡ Тимерҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан Баязит I-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм тарҡала барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан Мәхмәт I-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.
Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа Морат II тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата[13][14]. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.
Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан Византияның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.
XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына контроллек итә[15][прим. 4].
Солтан Сәлим I, 1514 йылда Чалдыран яуында Сәфәүиҙәрҙе еңеп, Ғосман империяһының биләмәләрен көнсығыштан һәм көньяҡтан үҫтерә[16][17]. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм Мысырҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби-диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.
1521 йылда Күркәм Сөләймән Белградты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк Венгрияны үҙенә ҡуша[18][19]. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны Көнсығыш Венгрия Короллеге менән Көнбайыш Венгрия Короллегенә бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай[20]. 1532 йылда Венаны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла[21][22][23]. Трансильвания, Валахия һәм өлөшләтә Молдавия вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда Бағдадты ала, Месопотамияны һәм Фарсы ҡултығына сығыу юлын буйһондора.
Франция һәм Ғосман империяһы Габсбургтарға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан уны яулай[24]. Бындай еңеүҙәрҙән һуң Габсбургтар короле Фердинанд I 1547 йылда ғосманлы төрөктәрҙең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.
Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә[25]. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота[26]. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта Рим империяһы менән сағыштыралар.
Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.
Азияға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына Һинд океанында ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.
Яуыз Иван осоронда Мәскәү батшалығы Волга буйын баҫып ала һәм Каспий диңгеҙендә нығына. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән Мәскәүҙе яндыра[27]. Ләкин 1572 йылда ҡырым татарҙары Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә [28] һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була[29].
1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә[30]. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта Венецияны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә[31]. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына[31].
Габсбургтар Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй[32]. Ғосман империяһының кадрҙар сәйәсәте көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә[33]. 1585—1610 йылдарҙа Анатолияла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана[прим. 5][34] 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә[35].
1635 йылда Морат IV ҡыҫҡа ваҡытҡа Ереванды, 1639 йылда Бағдадты ала[36]. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Кёсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзирҙәр була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала[37].
1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай[38]>. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында Габсбургтар, немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә[38]. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана[39]. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра[40]. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана[41].
Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була[42]. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә[42]. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре Прут йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата[42]. 1718 йылдың 21 июлендә Австрия һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай[43].
Австрия менән берлектә Рәсәй империяһы 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына Сербия менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә[44]. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай[45]. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай[45]. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә[46]. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә[46][47].
Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра[48]. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана[49]. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә[49].
XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә[45].
1789—1807 Сәлим III хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә яңысарҙарҙың реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.
1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный[50][51]. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа ғосмандарҙың сюзерендары — Сербия, Валахия, Молдавия һәм Черногория кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Яңырыу реформалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танзимат дәүерендә (1839—1876) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла[52][53].
1847 йылда Сэмюэл Морзе Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала[54]. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында[55] төрөктәр тәүге Истанбул-Эдирне-Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай[56].
1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.
1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында[57] Ҡырым һуғышы ваҡытында[58] Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында ҡырым татарҙары күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай[59]. Кавказ һуғышы аҙағына иһә черкестарҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә[60].
XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүеф менән янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Рәсәй империяһының еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; Болгария, Румыния, Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.
Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң Британия империяһы төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай[61]. 878 йылда[61] инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән Мысырға бәреп инә һәм уны баҫып ала.
1894—1896 йй. Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу үтә, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә[62].
Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — Сүриәлә, Ливанда һәм Фәләстиндә, 2 500 000 — Ираҡта, ҡалған 5 500 000 — Ғәрәбстан ярым утрауында)[63].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.
Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы Ливиянан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя Балҡан һуғыштары барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә[64]. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британия империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышына Үҙәк державалар яғында ҡушыла, Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).
Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһы алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 % ерле христиандар була. Беренсе донңя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркәмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра[65].
1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә[66], ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара[67][68][69].
1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул Беренсе донъя һуғышын туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.
Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе Төркиә Республикаһын иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифлек бөтөрөлә.
Идара итеү формаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Юғарғы вазифа солтан була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була[70].
Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала[71]. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ҡолатырға ынтылыш ике тапҡыр була, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана[70].
Ғосман солтаны (йәки падишаһ) империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. Ваҡыфтар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.[72] Христиандар эндерунда уҡый[73], уларға йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.
Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир де-факто Ғосман империяһының иарасыһына әйләнә[74].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.
Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә[34].
Ҡанун[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә[75]. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.
Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.
Армия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы XIII быуат аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: яңысарҙар, сипахтар, аҡынсылар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында ғосман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә башлай.
XIX быуатта ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.
Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби-диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә[76].
Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан Ғәбделхәмит II, реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йй. урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.
Ғосман империяһының хәрби-һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана[77][77]. Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.
Ғосман империяһының административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби администрацияға нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була[78]. Мәхмәт II менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.
Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.
Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм канцелярия структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.
Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы 3 ҡитғаға тарала.
Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.
Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу XIX быуат башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала[39][79].
Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр 3 тапҡырға кәмей.
Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә XIX быуатта ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була[80]. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. XVIII быуатта Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—1731 йылдарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була[81]. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.
Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. 1700—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле яҡшыра. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә[82]. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була[83]. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.
Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул фарсы һәм ғәрәп телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анатолия һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел[84]) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, грек, серб, болгар һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы 2 быуатында ошо телдәр халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.
Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола[85]. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.
Диндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде унда тарата.
1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә[62].
Христианлыҡ һәм иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә[87]. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан дәүширмә тип йөрөтөлгән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр[88]. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элиталы ғәскәрҙәрҙе (яңысарҙар) булдырыуға йәлеп ителә.
Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй[89][89].
1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.
1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.
Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен шиғриәт һәм проза тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» (Gibbon Edward The History of the Decline and Fall of the Roman Empire.). Поэтому эта дата считается датой основания Османской империи
- ↑ Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).
- ↑ Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось Osmanlı Devleti.
- ↑ Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию. (к примеру, K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama (1998), 9; I. Stavans, Imagining Columbus: the literary voyage (2001), 5; W.B. Wheeler and S. Becker, Discovering the American Past. A Look at the Evidence: to 1877 (2006), 105). Эта точка зрения необоснованно подверглась критике во влиятельной книге А. Либера («The Ottoman Turks and the Routes of Oriental Trade», English Historical Review, 120 (1915), 577—588), который считал рост Османской империи и начало поисков португальцами и испанцами морского пути в Азию совершенно не связанными между собой событиями. Его точка зрения не была общепринята. (см. K.M. Setton, The Papacy and the Levant (1204—1571), Vol. 2: The Fifteenth Century (Memoirs of the American Philosophical Society, Vol. 127) (1978), 335).
- ↑ местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Devlet-i ebed müddet (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 февраль 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall. [1] = East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223..
- ↑ 3,0 3,1 Ottoman banknote with Arabic script. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Порта (Османская империя) // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Encyclopedia Britannica — Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia
- ↑ A grammar of the Turkish language. Archive.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]
- ↑ From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online.
- ↑ Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği» (төр.). dzkk.tsk.tr. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Full text of the Treaty of Lausanne (1923). Wwi.lib.byu.edu. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ The Sultans: Osman Gazi.
- ↑ http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ Ҡалып:Deadlink (яп.)
- ↑ Bodnar, Edward W. Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive.
- ↑ Halecki, Oscar, The Crusade of Varna.
- ↑ Karpat, Kemal H. The Ottoman state and its place in world history — Leiden: Brill, 1974. — P. 111. — ISBN 90-04-03945-7.
- ↑ Savory, R. M. (1960). «The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23 (1): 91–105. DOI:10.1017/S0041977X00149006.
- ↑ Savory, R. M. (1960). «». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23 (1): 91–105. DOI:10.1017/S0041977X00149006.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 50. — ISBN 0-333-61386-4.
- ↑ Wheatcroft first=Andrew The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe — Basic Books, 2009. — P. 59. — ISBN 0-465-01374-0, 9780465013746.
- ↑ Thompson Bard Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation — Wm. B. Eerdmans Publishing, 1996. — P. 442. — ISBN 0-8028-6348-5, 9780802863485.
- ↑ Ágoston and Alan Masters Gábor and Bruce Encyclopedia of the Ottoman Empire — Infobase Publishing, 2009. — P. 583. — ISBN 0-8160-6259-5, 9780816062591.
- ↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 53. — ISBN 0-333-61386-4.
- ↑ Kinross, 1979, p. 206
- ↑ Mansel, 61
- ↑ Davies (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.
- ↑ Kinross, 1979, p. 272
- ↑ «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves».
- ↑ Kunt & Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53
- ↑ 31,0 31,1 Itzkowitz, 1980, p. 67
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 71
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 90–92
- ↑ 34,0 34,1 Inalcik, Halil.
- ↑ Kinross, 1979, p. 281
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 73
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 80–81
- ↑ 38,0 38,1 Itzkowitz, 1980, pp. 81–82
- ↑ Kinross, 1979, p. 357
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 84
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 83–84
- ↑ 42,0 42,1 42,2 Kinross, 1979, p. 371
- ↑ Kinross, 1979, p. 376
- ↑ Kinross, 1979, p. 392
- ↑ 45,0 45,1 45,2 Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
- ↑ 46,0 46,1 Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi(недоступная ссылка — история, копия)
- ↑ William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in Journal of the American Oriental Society, Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.
- ↑ Kinross, 1979, p. 396
- ↑ 49,0 49,1 Kinross, 1979, p. 405
- ↑ Liberation, Independence and Union. Njegos.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Berend, Tibor Iván, History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century, (University of California Press Ltd, 2003), 127.
- ↑ PTT Chronology (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 май 2006. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013.
- ↑ Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 март 2001.
- ↑ Türk Telekom: History
- ↑ NTV Tarih history magazine, issue of July 2011.
- ↑ History of the Ottoman public debt.
- ↑ Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.
- ↑ «Hijra and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire» (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июнь 2007. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. The Northwest Caucasus: Past, Present and Future.
- ↑ 61,0 61,1 A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918 (1954) pp 228-54
- ↑ 62,0 62,1 Akcam, Taner.
- ↑ Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.
- ↑ «Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924» (PDF) (Universiteit Leiden).
- ↑ Геноцид армян
- ↑ Encyclopædia Britannica Encyclopædia Britannica: Armenian massacres (Turkish-Armenian history). Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Balakian, Peter. The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0
- ↑ «World War I and the Armenian Genocide». The Armenian People from Ancient to Modern Times II: 239–273.
- ↑ Akcam. A Shameful Act, pp. 109—204.
- ↑ 70,0 70,1 Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77
- ↑ Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151
- ↑ Enderun and Matraki. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204
- ↑ Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199
- ↑ Lauren A. Benton, Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900", pp 109—110
- ↑ The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk (англ.)(недоступная ссылка — история). Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008.
- ↑ 77,0 77,1 Hv. K. K. Mebs.
- ↑ Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.
- ↑ 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 M. Kabadayı, Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000
- ↑ Ibid, p. 113
- ↑ Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991
- ↑ Ibid, p. 114
- ↑ Ibid, p. 115
- ↑ Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003
- ↑ Tile — Victoria & Albert Museum — Search the Collections.
- ↑ George C. Kohn (2007.
- ↑ Shaw and Shaw.
- ↑ «The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula(недоступная ссылка — история, копия)», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, The Student Historical Journal, volume 30 (1998-99)
- ↑ 89,0 89,1 Turkish Toleration, The American Forum for Global Education
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Norman Itzkowitz Ottoman Empire and Islamic Tradition — University of Chicago Press, 1980. — ISBN 0-226-38806-9.
- Patrick Balfour Kinross The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire — William Morrow, 1979.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Турция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ottoman Text Archive Project — University of Washington
- The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan
- The Ottoman Empire: A Chronological Outline
- Information about Ottomans
- Турция в Азии