text:
HTML
HyperText Markup Language (HTML) — веб-биттәр яһай торған, билдәләр һалыу теле. Веб-биттәрҙе күбеһенсә веб-браузер ярҙамында ҡарап була, мәҫәлән, Internet Explorer. HTML ярҙамында веб-биттә ошондай эштәр башҡарып була: текст яҙыу, һылтанмалар яһау, һүрәттәр ҡуйыу, видео һәм аудио файлдарҙы индереү һәм башҡалар.
HTML ярҙамында ошо әйтеп кителгән операцияларҙы махсус тегтар менән билдәләйҙәр. HTML ярҙамында веб-биткә тағы ла мета-мәғлүмәттәр өҫтәп була. Улар веб-бит тураһында мәғлүмәт һаҡлай; мәҫәлән, веб-битте яһаған автор тураһында. Мета-мәғлүмәт веб-браузер ярҙамында күрһәтелмәй.
HTML кодҡа Cascading Style Sheets (CSS) һәм JavaScript индерелә ала. CSS веб-биттең браузерҙа күрһәтелеүен тасуирлай; мәҫәлән, фон төҫөн, шрифт төрө һ.б., JavaScript веб-биткә яңы фунциялар өҫтәй, һәм веб-битте интерактивлыҡ менән тәьмин итә.
World Wide Wed Consortium (W3C) – Бөтә Донья Интернет Селтәре Консорциумы - HTMLды стандартлаштыра һәм яңы төрҙәрен ғәмәлгә керетә. HTMLдың бер-нисә версиялары бар. Әлеге ваҡытта HTML 4.01 стандарлаштырылған, һәм бөтә кешеләргә ошо версияны ҡулланыу тәҡдим ителә. Яңы версияһы, HTML 5, бер-нисә йылдан стандартлаштырыласаҡ. W3C бынан тыш XHTML стандартын үҫтерә. Ул HTMLға оҡшаған, тағы бер билдә һалыу теле, әммә уны яҙыу тәртибе ҡатыраҡ.[1]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
HTMLды фәнни һәм техник документтар менән алмашыу өсөн Тим Бернерс-Ли (Tim Berners-Lee) CERNда эшләп сығарған (1991-1992-се йылдарҙа).
Версиялары:
- HTML 2.0 - 1995 йыл, ноябрь
- HTML 3.0 - 1995 йыл
- HTML 3.2 - 1997 йыл, ғинуар
- HTML 4.01 - 1999 йыл, 24 декабрь (стандартлаштырылған)
- HTML 5 – эшләнә.
Тег[үҙгәртергә]
HTMLда махсус берәмектәр ҡулланыла, ошо берәмектәр программалау телендә “тег” тип атала. Тегтар браузерға веб-бит нисек күрһәтелеүен тасуирлайҙар.
Тег стандартлаштырылған тәртиптә яҙыла. Ул ошо тамғалар эсендә урынлаша:
< һәм
>, мәҫәлән,
— абзац тегы. Тегтар эсендә өҫтәмә атрибут булыуы мөмкин, атрибуттар тегтың үҙенсәлектәрен үҙгәртә; мәҫәлән,
. Был
align атрибуты – абзацты тигеҙләтә торған атрубут, ә
center – атрибутты урта һыҙыҡ буйлап тигеҙләтә.
Тегтар ике төрлө була: парһыҙ һәм парлы.
Парһыҙ тегтар:

- икенсе юлға төшөү;

- рәсем беркетеү, src – файл юлын күрһәтеүсе мотлаҡ атрибут, alt – рәсемгә сысҡанды йүнәлткәндә килеп сыға торған альтернатив текст;

- браузерға биттең хәрефтәре юникод ярҙамында кодланған тип хәбәр итеүсе мета-тег.
Парлы тегтар асыусы һәм ябыусы тегтан тора. Асыусы тег (
- бындай тег юҡ, миҫал ғына), браузерға был эстәге булекте формматлаштырыу башланды тип хәбәр итә, ябыусы тег (
) форматлаштырыу бөттө тип хәбәр итә. Ошо тегтарҙың ҡайһы бер өлгөләре:
Башлыҡ
текст
-
“ ” - асыусы тег,
” ” - ябыусы тег;
Google
-
- веб-биткә һылтанма тегы башы,
href=” http://www.google.ru/” - һылтанма сайт адресы.
HTML документ яһау[үҙгәртергә]
HTML документтың киңәйеүе .html йәки .htm була. HTML документ яһауҙың бер ҡыйынлығы ла юҡ. Иң ябай ысул – тексты форматлаштырмаған текст мөхәррире (редакторы) ярҙамында яһау (мәсәлән, Блокнот). Иң ябай HTML документ яһау өсөн текст мөхәррирендә аҫтағы листингты яҙырға кәрәк.

Башлыҡ

Ҡарға
Ҡара ҡарға ҡарҙан бара

Артабан ошо тексты UTF-8 кодировкаһында һаҡларға, ә унан һуң ошо файлдың киңәйеүен .html-ға (йәки .htm) үҙгәртеп һаҡларға, шунан браузер менән асырға.
HTML документтар төҙөү өсөн бик күп ҡеүәтле программалар бар. Шуларҙың береһе, бушлай күсереп ала торғаны, Microsoft Visual Web Developer 2010 Express.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Ҡояш системаһы
Ҡояш системаһы — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тир тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи объекттарҙы берлештергән планеталар системаһы.
Бөтә объекттарҙа Ҡояш менән гравитация көсө менән бәйле һәм эллиптик орбита буйынса Ҡояш тирәләй хәрәкәт итә. Дүрт эске планета (Меркурий, Венера, Ер, Марс) Ер группаһындағы планета тип атала. Башлыса улар силикат һәм металдарҙан тора. Дүрт тышҡы планета (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) Ер группаһындағы планеталарҙан ауырыраҡ һәм баглыса водород һәм гелийҙан торалар. Уларҙы газ гиганты тип атайҙар.
Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс һәм Юпитер орбиталары араһында астероидтар поясы урынлашҡан. Нептун орбитаһынан алыҫыраҡ транснептун объекттары урынлашҡан. Бында Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида тигән кәрлә планеталар урынлашҡан.
Быларҙан тыш Ҡояш тирәләй меңләгән ваҡ есемдәр хәрәкәт итә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡашҡалаҡ
Ҡашҡалаҡ (урыҫ. свиязь, лат. Anas penelope)— Палеарктика өлкәһендә оялай торған, аулау өсөн мөһим булған, уртаса ҙурлыҡтағы күсмә ҡош; өйрәктәр ғаиләһенә ингән һунар ҡошо.
Ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай. йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яҙғы ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, маңлайы һәм түбәһе аҡһыл һары, һырты һәм ҡабырғалары һоро. Ҡойроғо, ҡанатының осо ҡара, түше асыҡ көрән, ҡорһаҡ яғы аҡ. Суҡышы зәңгәр. Башҡа өйрәктәрҙән маңлайындағы һәм түбәһендәге һарғылт аҡ һыҙығы менән айырыла. Осҡанда киң ҡанаттарында аҡ һыҙыҡ күренә.
Ата өйрәк һыҙғыра, инәһе ҡыҫҡа ғына «керрр» тигән тауыш сығара.
Ярҙары ҡамышлы күлдәрҙә, йылға-ларҙа йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, һирәкләп һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында, 7.—11 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы, була. Ите есөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Сыбар килейек
Сыбар килейек, сыбар турғай, һыҙмалаҡ (урыҫ. Ястребиная славка) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ағас ботаҡ¬тарында һәм ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек. ҡош. һырт яғы асыҡ һоро, алыҫтан күк булып күренә. Кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры таптар менән сыбарланған аҡ¬һыл һары. Башҡа килейектәрҙән ҙурыраҡ булыуы, кәүҙәһенең аҫ яғындағы сыбар ҡауырһындары менән айыры¬ла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырылдауға матур ғына һыҙғырыуҙар ҡушып һайрай
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һирәк ағаслы яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡ¬лана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай, һорғолт таптар менән сыбарланған 5—6 йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Үзбәкстан
территорияһында ҡарағалпаҡ теленең ҡулланыу урындары
Ҡарағалпаҡ теле (ҡараҡалп. Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили) — төрки, ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән ҡарағалпаҡтарҙың теле. Ул үзбәк теле менән бер рәттән Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһының рәсми теле.
Ҡарағалпаҡ телендә сингармонизм законы ҡулланыла.
1928 йылға тиклем ҡарағалпаҡ телендә яҙыу өсөн ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1928 һәм 1940 йылдар араһында латин алфавиты (Яңалиф) ҡулланылған, 1940 йылда кирил алфавиты ҡабул ителгән. 1991 йылда, Үзбәкстан үҙ аллы дәүләт булғандан һуң, яңынан латин алфавиты ҡулланыла башлай.
§Имлә сағыштырыу таблицаһы[үҙгәртергә]
Нуҡус ҡалаһында фотосалондың алтаҡтаһы. Хәҙерге латин әлифбаһы ҡулланылған. 2006 й.
Ethnologue сайтында ҡарағалпаҡ теле тураһында мәғлүмәттәр(инг.)


text:
Ҡамышҡара
Ҡамышҡара (лат. Болотный лунь, лат. Circus aeruginosus)
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурырраҡ. Осҡанда киң осло ҡанаттары, оҙон ғына ҡойроғо күҙгә салына. Ғәҙәттә һыу, ҡамыш өҫтәрендә түбәндән генә осоп йөрөй. Дөйөм төҫө ҡара көрән. Башы, һырты, кәүҙәһенең аҫ яғы һоро төҫтә, өҙөк- өҙөк буй ала һыҙаттар менән сыбарланған. Башҡа көйгәнәктәрҙән айырмалы яғы, ҡауырһындарында аҡ төҫ булмауы.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яүғырауыҡлы:"көйөөү-көйөөү-көйөөү"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Һаҙлы, һыуға яҡын болон һәм туғайҙарҙа йәшәй. Ваҡ һыу ҡоштары, тәлмәрйен, көшөлддәрҙе аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Күбәйеп китһәләр, һыу ҡоштарын ҡырып бер аҙ зыян килтерәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
- Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.


text:
Һиндостан
Һиндостан (деванагари яҙмаһында: भारत Bhārat), рәсми атамаһы Һиндостан Республикаһы (Bhārata Gaṇarājya), Көньяҡ Азиялағы дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла етенсе, халыҡ һаны буйынса икенсе ил, шулай уҡ ул либераль демократия дәүләттәре араһында иң ҙуры. Һиндостандың диңгеҙ ярҙары ете мең саҡрымдан күберәк. Һиндостан көнбайышта Пакистан менән, төньяҡ-көнсығышта Ҡытай, Непал һәм Бутан менән, көнсығышта Бангладеш һәм Мьянма менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Веды дәүере (беҙҙен эраға тиклем XIV - VI быуаттар)[үҙгәртергә]
Арий тамырлы ырыуҙар халҡы менән һуғыша -?.
4 каста төҙөлә (варна) — брахмандар (дин хеҙмәтселәр); кшатрии (етәкселәр, һуғышсылар, яугирҙар); вайшьи (ер эшкәртеүселәр, һатыусылар); шудры (хеҙмәтселәр, ябай эшселәр)).
Хоҡуҡ сығанағы – Изге Ведалар — «Ригведа» (гимндар йыйылмағы); Атхарваведа» (өшкөрөү доғалар йыйылмаһы); упанишады (дин-фәлсәфә трактаттар).
Буддизм тыуыу. Сидхартха Гаутама (Шакья Муни) (беҙҙен эраға тиклем 563 — 483)[үҙгәртергә]
Индуизм[үҙгәртергә]
Индуизм - яңыртылған Буддизм. Индуизм власҡа оппозицияла булманы. Дәүләт идеалы - «Артхашастра» трактатта яҙыла .
Халҡы һәм теле[үҙгәртергә]
Һиндостан Ҡытайҙан ҡала иң күп кеше йәшәгән дәүләт. Халҡының ҙур өлөшө ауылда көн итә. Ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда ир-ат күберәк. Был иртә никахтарға (ҡыҙҙарҙы 15 – 17 йәштә үк кейәүгә бирәләр) һәм күп балалар тыуыуына (табыуына) бәйле ҡатын-ҡыҙ араһында үлем кимәленең юғары булыуы менән аңлатыла.
Майҙаны, халҡының һаны буйынса тәүге урындарҙа торһа ла, һиндтарҙың күбеһе ярлылыҡтан интегә һәм белемһеҙ. Хәҙерге көндә былар иң киҫкен мәсьәләләрҙән һанала. Белемле кешеләргә кемдәр инә, тиһегеҙме? Кем тексты уҡый һәм бер нисә һөйләмде аңлайышлы итеп яҙа белә – шулар.
Һиндостан – күп милләтле ил. Унда йәшәгән халыҡтар бер-береһенән тышҡы йөҙө, теле һәм ғөрөф-ғәҙәттәре менән дә айырыла. Һиндттарҙың 70 проценттан ашыуы һинд-арий телдәре төркөмөнә ингәнгә күрә, бында күпселек кеше һинд телендә аралаша. Уға дәүләт статусы ла бирелгән. Ярҙамсы рәсми тел булған инглиз теле башлыса эшҡыуарлыҡта һәм хакимиәттә киң ҡулланыла. Шулай уҡ мәғариф өлкәһендә, айырыуса урта һәм юғары белем биреүҙә ҙур урын алып тора.
Дөйөм алғанда, ил конституцияһында халҡының күпселек өлөшө һөйләшкән 21 рәсми тел билдәләнгән.
Мәғариф[үҙгәртергә]
Һиндостанда мәктәп тормошо бик иртә башлана. 3 йәш ярымда уҡ бала форма кейеп, сумка аҫып, әсәһе менән тәүге дәрескә килә. Унда беҙҙәге кеүек балалар баҡсаһы юҡ. Бер мәктәп ҡыйығы аҫтында кескәйҙәр ҙә, бәләкәй һәм өлкән төркөм уҡыусылары ла белем ала. Иң бәләкәстәр 2–4 сәғәт уҡый: инглиз алфавитын, иҫәп-хисапты һәм яҙырға өйрәнәләр, шиғыр ятлайҙар.
Беренсе синыфҡа 6–7 йәштә баралар. Мәктәпкә йөрөүселәрҙең күптәре был ваҡытта инде уҡый белә. Һинд балаһы X синыф белемле булырға тейеш. XI һәм XII синыфтарҙы йә мәктәптә, йә колледжда тамамлай ала. Колледжда тәүге ике йылда дөйөм фәндәрҙе өйрәнәләр, шунан ғына йәштәр белгеслеген билдәләй ала.
Һәр мәктәптең – үҙ формаһы: уға күлдәк, юбка, жакет һәм салбар ғына түгел, шулай уҡ ойоҡ, галстук, ботинка ла инә. Иң бәләкәйҙәр мотлаҡ исеме һәм йәшәгән адресы яҙылған бейджик йөрөтә. Бындай һаҡлыҡ сараһы күреү уҡыусы мәктәп ихатаһынан сығып тайғанда йә ул аҙашҡанда табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Шулай уҡ үҙен ихтирам иткән һәр белем усағының үҙ транспорты бар – билдәле бер хаҡҡа уҡыусы уның менән файҙалана ала. Автобустар ҙурлығы, сыҡҡан йылы буйынса айырылырға мөмкин, әммә мотлаҡ һары төҫтә булырға тейеш. Уларҙы шулай ҡала маршруттарындағы ҡыҙыл автобустарҙан айырырға була.
Мәктәптә ниндәй дәреслектәр өйрәнәләрме? Рәсәйҙәге уҡыусылар кеүек тарихты, географияны, хоҡуҡ нигеҙҙәрен, химияны, физиканы, биологияны, математиканы һәм информатиканы. Шулай уҡ инглиз, һинд һәм шул штаттың урындағы теле, рәсем инә уҡытыу программаһына. Әҙәбиәтте айырым дәреслек булараҡ түгел, ә инглиз телен өйрәнгәндә генә үтәләр. Беҙҙәге кеүек физкультура ла дәрестәр теҙмәһендә юҡ, ләкин «быуындарҙы яҙып алырға», форманы спорт кейеменә алыштырып, йүгереү, күнекмәләр яһау, яратҡан крикет уйынын уйнау өсөн махсус ваҡыт бүленә. Сәйер тойолһа ла, хеҙмәт дәресе лә ҡаралмаған. Был да һинд йәмғиәтенең үҙенсәлеге: касталарға бүлеп ҡарау әллә ҡасан ҡанун менән тыйылһа ла, әле булһа күптәр ҡулына эш ҡоралы алыуҙы дәрәжәһен кәмһетеү тип ҡарай.
Өйгә эштәрҙе башҡарыу өсөн ата-әсә репетитор яллай. Берҙән, балаға үҙаллы эшләргә ауыр, икенсенән, тел ҡаршылығы арҡаһында уға ғаилә лә ярҙам итә алмайҙар. Мәктәптә бит күберәк инглиз телендә уҡыталар, ә өйҙәгеләр башҡа телдәрҙә һөйләшә. Уҡыусының белемен баһалау иһә беҙҙекенән айырыла. Телдән яуаптарға билдә ҡуйылмай, бер уҡытыусы 60 – 70 баланан нисек һорап өлгөрһөн инде. Иң абруйлы мәктәптәрҙә лә һәр синыфта шунсама уҡыусы булыуы ғәҙәти хәл һанала. Шуға күрә һәр теманан һуң үткәрелгән яҙма контроль эштәргә генә билдә ҡуйыла. Семестр аҙағында имтихандар ҙа тапшыралар. Шуныһы ла ҡыҙыҡ: иң юғары балл йыйған сығарылыш синыфы уҡыусыларының портреттарын махсус реклама таҡталарына, метро туҡталыштарына, шулай уҡ ҡала транспортына эләләр[1].
Илдең бөгөнгө тормошо[үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйләнештәр[үҙгәртергә]
- Һиндостандың республика тышҡы сауҙа тауар әйләнешендәге өлөшө 3 процент (етенсе урын) тәшкил итә. 2014 йылдың 11 айында сауҙа итеү күләме 397,6 миллион доллар тәшкил итте, шуның менән бергә ошо сумманың 95 проценттан ашыуы экспортҡа тура килә. Башҡортостандан Һиндостанға ебәрелгән төп тауарҙар иҫәбендә машиналар һәм ҡорамалдар, шул иҫәптән авиация двигателдәре һәм уларҙың өлөштәре, химия һәм металлургия сәнәғәте продукцияһы бар. Республикаға машиналар төҙөү продукцияһы, органик булмаған химия продукттары, металл изделиелары һәм фармацевтика продукттары индерелә. Башҡортостан биләмәһендә Һиндостан капиталы ҡатнашлығында 10 берлектәге предприятие эшләй.
- Советтар Союзы осоронда илебеҙҙең һәр республикаһы, крайы һәм өлкәһендә «Совет – һинд дуҫлығы» Бөтөн союз ирекле йәмғиәтенең бүлексәләре эшләп килә. Ул 1973 йылда Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә лә ойошторола. Был йәмғиәткә айырым шәхестәр менән бер рәттән төрлө предприятие, ойошма һәм учреждениелар ҙа коллектив ағза булып инә. 1973 – 1985 йылдарҙа «Совет – һинд дуҫлығы йәмғиәте»нең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе вазифаһын күренекле тарихсы-ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре Рәил Кузеев (1929 – 2005) башҡара.
- СССР тарҡалғандан һуң, Рәсәй территорияһында барлығы ете филиал тороп ҡала, уларҙың алтыһы Һиндостандың Рәсәйҙәге илселеге тарафынан финанслана. Тик беҙҙең республикала ғына ул, «Башҡортостан - Һиндостан» дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте тип үҙгәртелеп, үҙ аллы эшләүен дауам итә. Уның президенты – академик Әсғәт Ғәлимйән улы Ғүмәров.
- 2015 йылдың 1-3 февралендә Өфөлә Һиндостандың Рәсәй Федерацияһындағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван етәкселегендәге Һиндостан Республикаһы делегацияһы булып китте. Илсе Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов менән осрашты. Һөйләшеү барышында яҡтар сәнәғәт һәм сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен тикшерҙе. 2015 йылдың июлендә Өфөлә үтәсәк ШОС һәм БРИКС саммиттары Башҡортостан менән Һиндостан араһындағы партнерлыҡ мөнәсәбәттәрен нығытыуға булышлыҡ итәсәк тип билдәләнде. Пунди Шринивасан Рагхаван иҡтисади хеҙмәттәшлекте ил кимәлендә генә түгел, төбәктәргә ҡағылышлы ла киңәйтергә кәрәк, тине. - Башҡортостан Республикаһының Һиндостандағы Харьяна штаты менән туғандарса мөнәсәбәт ойошотороға теләүен беләм. Беҙ ошо бәйләнештәрҙе булдырыу һәм нығытыу өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ, – тип айырып әйтте илсе.
- Ике республика араһында хеҙмәттәшлек итеү сиктәрендә Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры XXVIII «Сурадж Кунд Мела» халыҡ-ара фестивалендә ҡатнашты. Халыҡ кәсептәре һәм фольклоры фестивале 2015 йылдың 1 февралдән 15-нә тиклем Дели ҡалаһында үтте. Гастролдәрҙә 14 артист һәм 30-ҙан ашыу ҡурсаҡ ҡатнашты. Ике аҙна дауамында өфөләр тамашасыларҙы «Һинд легендаһы», «Панчатантра» һәм «Урал батыр» спектаклдәре менән ҡыуандырҙы.
-
-
-
-
thumb|right|Ладакхтағы тауҙар
-
-
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Кузеев Раил Гумерович;
- СОТРУДНИЧЕСТВО Башкортостан — Индия Дружеские связи прошли проверку временем;
- Марат Назиров. ОБИ — Общество Башкортостан — Индия;
- II Всероссийский СЕМИНАР индийского танца. Уфа;
- Башҡортостанға Һиндостандың Рәсәйҙәге дипломатик миссия башлығы килә;
- Рөстәм Хәмитов Һиндостандың Рәсәйҙәге илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван менән осрашты.
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры Һиндостандағы халыҡ-ара фестивалдә өс спектакль күрһәтте.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Яйҙаҡтар
Яйҙаҡтар, яйҙаҡ-себендәр (лат. Parasitica, урыҫ. Наездники ) − ер йөҙөнә киң таралған, башҡа бөжәктәрҙең ҡорттарына -- ҡарышлауыҡтарына күкәй һала һәм шуның менән ҡоротҡос бөжәктәрҙе ҡыра торған файҙалы себендәр [2]; элпәҡанатлылар отрядынан һабаҡ һымаҡ ҡорһаҡлы паразит бөжәктәр.
Кәүҙә оҙонлоғо 0,21-45 мм. Күкәйен башҡа бөҗәкләрҙең кәүҙәһенә һалалар, йыш ҡына ҡорбанына атланып (исеме шунан), уларға личинкаларын йәки күкәйҙәрен тышҡы яҡтан беркетәләр. Личинкалары тәңкә ҡанатлылар, элпә ҡанатлылар, ҡаты ҡанатлыларҙа һ.б. бөжәктәрҙә, шулай уҡ үрмәкселәрҙә паразитлыҡ итәләр. Яйҙаҡтар араһында айырым бер төргә генә яйлашҡан паразиттар осорай. Ҡайһы берҙәре башҡа яйҙаҡтарҙың паразиттары булып тора.
Яйҙаҡтар личинкалары ауыл хужалығы үҫентеләре ҡортоҡостарында паразитлыҡк итә, уларҙың һанын көйләүсе булып тора һәм үҫемлектәрҙе биологик һаҡлауҙа файҙаланыла. Трихограмма (Tricho¬gramma) ырыуының ҡайһы бер төрҙәре йәшелсә һәм еләк-емеш культуралары ҡортоҡостарына ҡаршы ҡулланыу маҡсатыннан яһалма рәүештә үрсетелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Hartig Th. Die Aderflugler Deutschlands mit besonderer Berucksichtigung ihres Larvenzustandes und ihres Wirkens in Waldern und Garten. Bd.1. Die Familien der Blattwespen und Holzwespen nebst einer allgemainen Einleitung zur Naturgeschichte der Hymenopterten. Berlin, Haude und Spenersche Buchhandlung. (s.J. Josephy): 1- 416, Tb.I-VIII., 1837.
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Козлов М. А. 1972. Основные типы специализации наездников (Hymenoptera, Parasitica) к хозяевам. — В кн.: Хозяино-паразитные отношения. — Л.: Наука, 1972. — С. 5-17.


text:
Ҡара барҡылдаҡ
Ҡара барҡылдаҡ, ҡара турғай (урыҫ. Черный дрозд)(лат. Turdus merula)— турғай һымактар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң ҡауырһындары тигеҙ ҡа¬ра төҫтә. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары сағыу һарғылт ҡыҙыл. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Аҡ төҫтәге та¬мағында, түшенең өҫкә өлөшөндә буй һорғолт һыҙыҡтар бар. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҡара төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «шыҡ-шыҡ» йәки. «тиррә-шыҡ-шыҡ». һай¬рауы моңло һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, үлән һәм ағас орлоҡтары, бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ағас-4 тарҙа, ҡыуаҡтарҙа, ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе
«Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе» (ҡытайса - 真耶稣教会, урыҫса - Истинная церковь Иисуса) — Ҡытайҙа 1917 йылда асылған бойондороҡһоҙ сиркәү. Бөгөн сиркәүҙең алты континентта һәм ҡырыҡ биш илдә 1,5 миллионға яҡын ағзаһы бар. ХХ быуат башында барлыҡҡа килгән Сиркәү Христианлыҡтың Илленселәр бүлегенә ҡарай. 1995 йылда сиркәү Рәсәйҙә эшләй башлай. Ул Иисустың Икенсе мәртәбә Пәйҙә булыуы алдынын евангелиены бөтә халыҡтарға өйрәтергә тырыша. Сиркәүҙең 10 иң изге ышаныуҙары:
- Изге Рух
- Суҡыныу
- Таҙарыныу
- Изге сифат
- Шәмбе көнө
- Ғайса/Иисус Христос
- Изге Библия
- Ҡотолоу
- Сиркәү
- Һуңғы ҡарар


text:
13 февраль
13 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 44-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 321 көн ҡала (кәбисә йылында 322).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- БМО — Бөтә донъя радио көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1633 — Галилео Галилей Рим ҡалаһына инквизиция судына килә.
- 1980 — Лэйк-Плэсидела XIII ҡышҡы Олимпияда уйындары асыла.
- 1984 — Константин Устинович Черненко КПСС Үҙәк комитеты генераль секретары итеп тәғәйенләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1873 — Фёдор Иванович Шаляпин, урыс опера йырсыһы.
- 1894 — Төхфәт Йәнәби, башҡорт яҙыусыһы .
- 1884 — Ғәбделрәүеф Хәким улы Ниязбаев, педагог, башҡорт яҙыусыһы.


text:
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре
Сәйидә Зәйнәб бинт Али (Ғәли) әл-Ҡубра (ғәрәп. زينب بنت علي) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәнсәре, ҡыҙы әз-ЗәһрәФатиманың һәм хәҙрәти Ғәли Әбү Талиптың өсөнсө ҡыҙы. Уны бигерәк тә шиғыйҙар ҙурлай. Кербәләләге хәлдәрҙе, Пәйғәмбәрҙең ейәне имам Хөсәйендең шәһит булып киткәнлеген мосолмандарға бәйән итеп ҡалдырған.
Йөкмәткеһе
- 1 Донъяға килеүе һәм никахы
- 2 Зәйнәб һәм Ғәшүрә айындағы хәлдәр
- 3 Зәйнәбтең Йәзид һарайында сығышы
- 4 Ғүмеренең һуңғы йылдары
- 5 Библиография
- 6 Ҡулланылған әҙәбиәт
Донъяға килеүе һәм никахы[үҙгәртергә]
Сәйидә Зәйнәб бинт Али (Ғәли) әл-Ҡубра Мәҙинә ҡалаһында Һижрә буйынса 6-сы йылда, йомадил-әүүәл айының 5-се көнөндә өсөнсө бала булып донъяға килгән. Әйтеүҙәренсә, ғәрәпсә «атаһын биҙәүсе» тигәнде аңлатҡан был исемде ейәнсәренә Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе ҡушҡан. Олатаһы менән әсәһе вафатынан һуң Зәйнәб атаһы хәҙрәти Ғәли йортонда ағалары Хәсән һәм Хөсәйен менән бергә тәрбиәләнгән.
Һижрә буйынса 18 йылда Зәйнәб Абдаллаһ ибн Йәғәфәр менән никахлана, уларҙың 5 балаһы була: улдары Мөхәммәт, Йәфәр, Әүен һәм Али (Ғәли), шулай уҡ ҡыҙҙары Үмм Күлсүм. Һуңғараҡ ике улы — Мөхәммәт һәм Әүен — имама Хөсәйен ибн Алиҙың арҡалаштарына әүереләләр һәм Кербәләлә һәләк булалар.
Абдаллаһ ибн Йәғәфәр бай ғына кеше була, әммә улар бик ябай ғына тормош менән йәшәйҙәр һәм хәйер-саҙаҡаға йомарт булалар, хәйриә ярҙамы күрһәтәләр.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Пәйғәмбәребеҙҙең мөбәрәк аяҡтары баҫҡансы Йәсриб атамаһы йөрөткән Мәҙинә ҡалаһын юҡҡа ғына нурлы, йәғни Мәҙинә-Менәүәрә тип атамайҙар шул. Ошонда нур тулы динебеҙ Ислам ниһәйәт тамырланып китергә мөмкинлек алған, нурлы Рәсүлебеҙ һәм яҡындары уның һауаһын һулаған, һыуын эскән, ере ҡуйынына ингән.
Нур өҫтөнә нур булып иң аҫыл заттарҙан – хәҙрәти Ғәли менән Рәсүлебеҙҙең ҡыҙы Фатиманан Зәйнәб исемле ҡыҙ бала ошонда донъяға килгән, тупрағына кендек ҡаны тамған. Пәйғәмбәребеҙҙең йән киҫәгенең йән киҫәге был баланың бишеген әһле Ислам донъяһында кешелек сифаттары буйынса иң юғары баҫҡыста торған әсә доғалар уҡып тирбәткән, Аллаһ Арыҫланы ҡушаматлы атаһы ҡурсып-һөйөп үҫтергән, Пәйғәмбәр олатаһы хатта намаҙында янында тотоп, арҡаһына йөкмәп Аллаға сәждә ҡылған.
Хәләл көс менән табылған мал менән, хеҙмәтсе лә тотмай йәшәй бит ата-әсәһе. Шулай булғас, береһенән-береһе ваҡ балаларҙың ҡул араһына иртә кереүе, эшлекле, һөнәрле булып үҫеүе тәбиғи. Йәш айырмалары бер йыл ғына булған биш бала бит! Йыраҡҡа һыуға йөрөгән әсәһенең ауыр ҡомғандар менән ҡайтып ингәнен көтөп, бәләкәс Зәйнәбтең күҙҙәре тала. Бына әсәһе кәзә һауа, май яҙа, өй йыйыштыра, бәләкәстәренә күлдәктәр тегә. Ҡулдары ҡанға батып ҡабарғанса таш тирмәндә хөрмә тоштарынан он тарта, ашарға әҙерләй. Үҙе артынан ҡабатларға тырышҡан ҡыҙына ҡарап, әле үҙе балалыҡтан саҡ сыҡҡан әсәһе һөйөнә.
Ир-аттың, хатта апайҙарҙың һәм инәйҙәрҙең йыш ҡына һуғышта йөрөүен дә бәләкәйҙән ишетеп-күреп үҫә Зәйнәб. Әсәһе ундай ваҡытта юлдан күҙен алмай, балаларының олатаһының, атаһының, уларҙың яуҙаштарының иҫән-имен, еңеү менән ҡайтыуҙарын теләп, теленән доғаларын төшөрмәй. Хәсән менән Хөсәйен ағалары ла ниндәй ҡыйыу, батыр. Уны ла ҡурҡаҡ булмаҫҡа өйрәтәләр - әгәр хаҡлыһың икән, ҡурҡмай әйт, үҙеңде лә, туғандарыңды ла яҡларға тейешһең, тиҙәр.
Сибәр уның әсәһе! Үҙенән һәр саҡ хуш еҫ бөркөлә. Ебәк кеүек сәстәрен һыпап, ҡасан минең сәсем дә шулай оҙон булып үҫә инде, тип хыяллана ҡыҙы. Тик был матурлыҡты ҡыҙы ғына күрә. Башҡалар алдына әсәһе хижәп кейеп, бөркәнеп кенә сыға.
Ә олатаһы һуң! Уның килгәненә нисек һөйөнә, күтәреп ала, арҡаһына йөкләп йөрөтә, ҡулына татлы хөрмә тоттора, башынан һыйпай-һыйпай әллә ниндәй доғалар уҡый. Унан да тәмле еҫтәр килә, матур, бөхтә итеп кейенгән, һаҡалын ҡупшы итеп киҫкән була. Олатайың ауырый, тине бер саҡ әсәһе. Ул да, атаһы ла бик бошондолар.
Олатаһының һәм әсәһенең вафаты[үҙгәртергә]
- Бөгөн Рәсүлебеҙ ғибәҙәткә килде, хәҙрәти Әбү Бәкер артына тороп намаҙ уҡыны, - тине бер көн, һөйөнөп, атаһы. – Бәлки аяғына баҫып китер әле.
- Иншалла, шулай була күрһен, - тип балҡып китте әсәһенең йөҙө.
“Йәмәғәт менән бәхилләшеүе булған икән”, - тип һөйләнделәр бер нисә көндән ололар, тауышланмай, һығылып ҡына йәш ҡоя-ҡоя. Бынан һуң инде Зәйнәб олатаһын күрмәне.
Ә бер көн иртән тороуға һәр саҡ эш менән булған әсәһе түшәгенән күтәрелмәгәс, бәләкәс кенә булһа ла, хәүефләнеп китте Зәйнәб. Ниңә әсәһенең һәр саҡ алһыуланып торған йөҙө ағарынған, тауышы ла хәлһеҙ генә сыға икән? “Үлем” һүҙе мосолман балаларына иҫ белгәндән таныш шул – һуғыш һайын күпме сабый етем ҡала бит. Ә инде Зәйнәб кеүек зирәк бала быны аңламаймы ни инде?! Атаһы ла һиҙҙермәҫкә тырышһа ла бик борсоулы. Уға әсәһе өҙөк-өҙөк тауыш менән шым ғына нимәлер әйткәс, янында ҡулын тотоп ултыра бирҙе лә башын эйеп урамға сығып китте.
Ул бер аҙҙан кире ингәс, Фатима раҙыйаллаһу ғәнһә сабыйҙарын янына саҡырып, арҡаларынан һөйҙө, изге теләктәрен әйтте. Унан йылмайҙы ла күҙҙәрен йомдо. Йоҡлап китте. Моғайын, тиҙҙән ҡәҙерле Пәйғәмбәр атаһы менән осрашағын уйлап йылмайғандыр мәңгелек йоҡоға сумғанда. Ҡайҙан белһен инде ул сағында Зәйнәб олатаһы менән әсәһенең һуңғы һөйләшеүе ни хаҡында булғанын. “Ә һин ғаиләмдән беренсе булып минең яныма киләсәгеңә һәм йәннәткә тәүге булып инәсәгеңә һөйөнмәйһеңме ни? Һәммә мөслимәләр һинең ҡурсыуың аҫтында буласаҡ”, - тип әйткән булған бит Рәсүл Әкрәм.
Етемһерәп ҡалған өйҙә биш йәшлек Зәйнәб әсәһенән өйрәнеп ҡалған тиклем донъя көткән була. Күпмелер ваҡыттан әсәһенең бер туған апаһы Зәйнәбтең ҡыҙы Үмәмәне атаһына әйттерәләр. Үҙе лә йәп-йәш “үгәй әсәй” апаһының биш балаһын оло мөхәббәт менән тәрбиәләй.
Мосолман нәҫелен ишәйтеү ниәтенән хәҙрәте Ғәли йәнә өс ҡатынға өйләнә һәм Фатима Зөһрәнекен да ҡушҡанда 31 балаға атай була (шуларҙың 14-е ир бала, ҡалғаны ҡыҙҙар). Улдарының күбеһе Кәрбәлә яланындағы яуҙа башын һала.
Ғаиләлә рухи мөхит[үҙгәртергә]
Атаһы ҡыҙы Зәйнәбте Йәғәфәр исемле ағаһының улы Ғабдуллаға никахлай. Уларҙың Ғәли, Ғәббәс, Өммөгөлсөм һәм Ғәүнәләкбәр исемле балалары Пәйғәмбәребеҙҙең нәҫелен дауам итә.
Бала тәрбиәһендә Зәйнәб раҙыйаллаһу ғәнһә, әлбиттә, Пәйғәмбәр ғаиләһендә алған һабаҡтарға таяна, тыуған йортондағы ғәҙәттәрҙе дауам итә, балаларын донъяға һөйөнөп көтөп ала, һөйөп тәрбиәләй. Ҡөрьән Кәримдең “Әл-Кәһеф (Мәмерйә)” сүрәһенең 46-сы аятында: “Мал һәм балалар – донъя тереклегенең зиннәттәре”, - тиелгән бит. Сабый әле донъяға килмәгән сағында уҡ әле 9 ай әсәһе менән бер тән, бер йән булып йәшәй, күренгәс тә, уның һөтө менән туҡлана, уның наҙы менән тәпәй баҫа, ул өйрәткән һүҙҙәр менән теле асыла. Ғөмүмән, күпселек ваҡыты әсәһе менән үтә. Пәйғәмбәребеҙҙең ейәнсәре олатаһы ҡушҡанса балаларын ете йәшенән доғаларға өйрәтә башлай, ун йәшендә намаҙға баҫтыра.
…Зәйнәбте, әсәһе Фатиманы һары һағыштарға һалып, Рәсүлебеҙ баҡый донъяға күскәс, Хәҙрәте Ғәли уны ерләүҙе ойоштора, беренсе хәлиф итеп һайланған Әбү Бәкерҙең уң ҡулына әүерелә. Бар һәләтен, тырышлығын, 10 йәшенән өйрәнгән Ислам ғилеме менән һуғарылған зиһенен Хәлифәтте нығытыуға, үҫтереүгә бағышлай. Ислам ғалимдары был бөйөк шәхесте, ғөмүмән, Рәсүлебеҙҙән ҡала беренсе мосолман тип иҫәпләй, сөнки ул мәжүсилек һаҙлығына инеп өлгөрмәй, балиғ булыу менән үк иман килтерә. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм ҡулында бәләкәйҙән тәрбиә алғанлыҡтан, Исламды ул тәүге һәм берҙән-бер дин итеп ҡабул итә. Пәйғәмбәребеҙҙән һуң һайланған хәлифтәр хәҙрәте Әбү Бәкер, хәҙрәте Ғүмәр һәм хәҙрәте Усман Ҡөрьән хафиз (яттан белеүсе) булараҡ, уны һәр саҡ яндарында тоторға тырышалар, кәңәшләшәләр. Ул дәүләттә баш ҡазый (верховный судья) вазифаһын үтәй, ә хәҙрәте Ғүмәр ҡайҙалыр сәфәргә киткән сағында үҙе урынында һәр саҡ хәҙрәте Ғәлиҙе ҡалдыра, вафаты алдынан иһә үҙе урынына ҡуйырҙай 6 кеше араһында уның исемен дә атай.
Атаһының һәләк булыуы[үҙгәртергә]
Хәҙрәте Усман хәлиф булып һайланғас та хәҙрәте Ғәли баш ҡазый вазифаһын үтәүҙе дауам итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фетнәселәр хәҙрәте Усманды үлтерә.
Бынан һуң мосолмандар хәҙрәте Ғәлиҙе Хәлифәтте үҙ ҡулына алырға өгөтләй башлай. Ул оҙаҡ ризалыҡ бирмәй, тик һуғыш сығырынан хәүефләнеп, тәҡдимде ҡабул итергә мәжбүр була. Бик ауырға тура килә хәҙрәте Ғәлигә. Ҡотҡоға бирелеүселәрҙең, монафиҡтарҙың, Ислам дошмандарының ут төртөргә генә әҙер тороуы ул идара иткән ҡатмарлы 6 йылда бик тә асыҡ күренә. Шул осорҙа Ислам донъяһы сөнниҙәргә, шиғыйҙарға һәм башҡа төркөмдәргә бүленә башлай ҙа инде.
Хәҙрәти Ғәлиҙе лә, ғәйепһеҙҙән ғәйепле итеп, үлтерәләр.
Ағалары Хәсән менән Хөсәйендең шәһит булыуы[үҙгәртергә]
Ираҡтың, Хөрәсәндең, Һиджаз менән Йәмәндең халҡы уның улы Хәсәнгә ант килтерә. Әммә Сүриә һәм Мысыр мосолмандарын үҙ яғына ауҙарған Мүәвиә исемле кеше хәлифлеккә дәғүә итә башлағанлыҡтан, Хәсән раҙыйаллаһу ғәнһү халыҡтың берҙәмлеген һаҡлар өсөн, хакимлыҡтан баш тарта һәм Мәккәгә ҡайтып китә. Уның шунда ул үлтерелеүе тураһында һүҙҙәр бар.
Мүәвиә вафат булғас, дилбегәне Йәзид ибн Әбү Суфыян үҙ ҡулына ала. Күфә ҡалаһы халҡы быға риза булмай, Пәйғәмбәребеҙҙең бығаса идара эштәренә һис ҡыҫылмай йәшәгән ейәне Хөсәйенгә уға буйһонорға теләүҙәрен белдереп хәбәр ебәрә. Хөсәйен яҡындарын алып юлға сыға, әммә шул арала Йәзид яҡлылар баш күтәреүселәрҙең етәкселәрен йә ҡурҡытып, йә байлыҡ биреп үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшәләр. Хөсәйендең ҙур булмаған төркөмөн Кәрбәлә янында туҡтатып, ҡыралар, ә үҙенең башын ҡырҡып алып Шам ҡалаһына хәлиф Йәзидкә ебәрәләр.
Шиғыйҙар Пәйғәмбәребеҙҙең ейәне Хөсәйенде изгеләштерәләр, уға бәйле “шахсей-вахсей (шах Хөсәйен, вах Хөсәйен)” тип ҡаты ауаз һалып, үҙ-үҙҙәрен туҡмау йолаһы башҡаралар.
Зәйнәб Кәрбәләгә ағаһы менән бергә киткән була. Хөсәйенде үлтереп, уның улы Ғәлигә лә үлем хөкөмө сығарғастар, ҡайтарып ебәрелергә тейешле Зәйнәб ҡустыһы менән үҙен дә язалауҙы талап итергә тотона. Таш йөрәктәрҙе лә тетрәндерерлек ниндәй һүҙҙәр әйткәндер, хәлифтең ярҙамсыһы Ғөбәйҙулла уларҙы Йәзидтең үҙенә оҙата, һәм тегеһе әсирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә.
Зәйнәб һәм Ғәшүрә айындағы хәлдәр[үҙгәртергә]
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Зәйнәб ағаһы имам Хөсәйенде бик яҡын күрә. Өмийәдтәр хәлифәтенә башлыҡ булып Йәзид ибн Мүәвиә килгәс, имам Хөсәйен уны Исламдан тайпылыуҙан ғәйепләп, ант килтереүҙән баш тарта. Йәзидтең һайланыуына ризаһыҙ Күфә халҡы саҡырғас, ул Мәҙинән юлға сыға. Был шарттарҙа Зәйнәб иренән һорап, ағаһын оҙатып бара.
Һижрәнең 61-се йылында (10 октябрь, 680 й.), мөхәррәм айының 10-сы көнөндә Кербәлә янында (хәҙерге Ираҡ ере) имам Хөсәйен үҙенең барлығы 73 кенә арҡалашы менән Йәзидтең 70 меңлек ғәскәре ҡулсаһында ҡала. Хәдистәрҙән күренеүенсә, яуға бер көн ҡала имам Хөсәйен төн ҡараңғылығынан файҙаланып, теләгән кешеләргә ҡасып китергә рөхсәт итә, сөнки уларҙың һәләк булырына шик ҡалмай. Мөхәррәмдең 9-10 көндәрендә улар һыу сығанағына ла үтә алмай, бик сарсайҙар.Имам Хөсәйендең туғаны – Әбү-л-Фаҙыл Ғәббәс – һыу килтерергә тырышып ҡарай, әммә уны тотоп, ҡулдарын өҙә сабалар. Имам Хөсәйен дә, арҡалаштары ла был яуҙа һәләк була, баштарын өҙөп алып, Йәзидкә алып барып бирәләр. Ҡатындары менән ғаилә ағзалары әсиргә төшә һәм Шамға (Дамаск) оҙатыла.
Зәйнәб Кербәләләге хәлдәрҙең шаһиты була. Яуҙан һуң ул да, имам Хөсәйендең улы имам Зәйн әл-Ғәбидин(имам әс-Сажәд) менән әсиргә эләгә. Һеңлеһе Үмм Күлсүм, бәну Хашимдың башҡа ҡатындары, имама Хөсәйендең 3 кесе улы һәм ҡыҙы Сәкинә һәм Сүкәйнә лә ҡулға алына. Уларҙы ҡол һымаҡ итеп эйәрһеҙ дөйәгә ултырталар; ҡатындарҙың хижаптары тартып алына – Ислам әхләге ҡағиҙәләре буйынса был иң ауыр мәсхәрә һанала.Һаҡсылар һөңгө баштарына үлтерелгәндәрҙең баштарын ҡаҙап алалар.
Башта әсирҙәрҙе Күфәгә килтерәләр. Ҡаланың ябай кешеләренә хәлде алдап аңлаталар, йәнәһе ниндәйҙер ҡәбилә һөжүм итеп, мосолмандарҙы ҡыра башлаған, әммә имеш уларҙы еңгәндәр. Дошмандарҙы килтерәләр икән тип халыҡ байрам тантаналары менән ҡаршы ала. Мәгәр әсирҙәр ҡала буйлап китеп барғанда күптәр Зәйнәпте таный, бер ҡатын хатта хижаптар килтерә. Хәҡиҡәт асылғанын күргәс, Зәйнәб халыҡ алдында күфәләрҙе хыянатта һәм һатлыҡлыҡта ғәйепләп сығыш яһай. был мәлдә Күфә башлығы Ибн Зияд алдында алтын батмуста имам Хөсәйендең ҡырҡылған башы ята.
Әсирҙәрҙе һәм шәһиттәрҙең баштарын Шамға (Дамаск) Йәзидкә оҙаталар. Уларҙы Кербәлә, Бағалбәк, Мосул һәм Хомс ҡалалары аша алып баралар.
Зәйнәбтең Йәзид һарайында сығышы[үҙгәртергә]
Рабиғүл-әүүәл айының 16-сы көнөнә әсирҙәрҙе Шамға Дамаск килтерәләр. Ҡалалабайрам ойошторалар, Йәзид имам Хөсәйендең алтын батмуста ятҡан башын типкеләй. Шул шарттарҙа Зәйнәб телмәр тота, был телмәр бик күп Ислам тарихы китаптарында килтерелә.
M. H. Bilgrami. The Victory of Truth:The Life of Zaynab bint 'Ali}}
Ғүмеренең һуңғы йылдары[үҙгәртергә]
Шамда Зәйнәб имам Хөсәйен рухына бағышланған иҫтәлекле көндәр үткәрә башлай, шиғыйҙар мөхәррәм айының тәүге ун көнөн мәтам көндәре итеп үткәрә. Тиҙҙән Йәзид Зәйнәпте Мәҙинәгә ҡайтара. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул Ҡәһирәлә йәшәгән тип әйтелә.
Сәйидә Зәйнәб бинт Али әл-Ҡубра һижәрнең 62-се йылында 15 рәжәптә вафат була. Ерләнгән урыны теүәл билдәле түгел, әммә ҡәбере тип һаналған иң билдәле урын - Дамаск ҡалаһындағы төрбә.
Библиография[үҙгәртергә]
M.H. Bilgrami. The Victory of Truth:The Life of Zaynab bint 'Ali
Коран, перевод М.Н.-О. Османова
Ҡулланылған әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Ализаде А. Исламский энциклопедический словарь. – М., 2007
Ибн Хишам. Жизнеописание Пророка Мухаммада – М., 2002
Матвеев К.П. История Ислама. – М., 2005.
Фәхретдинов Ризаэтдин. Жәвәмиғүл кәлим шәрхе – Ҡазан, 1995


text:
Әл-Фәләҡ сүрәһе
Әл-Фәләҡ сүрәһе (ғәр. Таң) – Ҡөрьәндәге 113-се сүрә, 5 аяттан тора. Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләренә (Ән-Нәс менән бергә) керә. Сүрә Мәккәлә иңгән, Мәдинәлә тип әйтеүселәр ҙә бар.
Иңеү сәбәбе: Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм сихыр арҡаһында ауырып китә. Шунан һуң ике фәрештә уға боҙом әйберҙәре ташланған ҡойоно күрһәтә. Ябраил фәрештә Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төйөндө сискән һайын, уларҙы уҡып , Рәсүлуллаһ терелә.[1]
Йөкмәткеһе
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِِ
1 قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
2. مِن شَرِّ مَا خَلَقَ
3. وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ
4. وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ
5. وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Ҡуль әғүүҙү бираббил-фәләҡ.
2.Миң шәрри мәә халәҡ
3.Үә миң шәрри ғаасиҡин иҙәә үәҡаб
4.Үә миң шәррин-нәффәәҫәәти фил-ғүкәд
5. Үә миң шәрри хәәсидин иҙәә хәсәд
Мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Әйт:«Таң Раббыһы Аллаһыға һыйынамын,
- яралтылган нәмәләрҙең яуызлығынан,
- һәм донъяны ҡараңгы ҡаплап алған ваҡыт яуызлығынан,
- һәм төйөндәргә өрөүселәрҙең яуызлығынан,
- һәм көнләшеүсе кешенең көнләшеп ғәмәл ҡылыуынан Аллаһыға һығынам ».
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ғәйшә р.ғ-нән тапшырыла
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Был Сербия дәүләт гимны түгел! Бының өсөн был мәҡәләне ҡарағыҙ.
"Минең Республикам" (сербсә[1], хорватса һәм босанса Moja Republika, сербсә (вуковица әлифбаһында) Моја Република) — Босния һәм Һерцеговина составындағы Серб Республикаһының милли гимны. 2006 йылдын 16 Майай/июленән, 2006 йылда Босния һәм Һерцеговина Конституцион суды тарафынан ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан ителгән, Боже Правде гимнының инструменталь версияһын алыштыра.
Авторы Младен Матович.
YouTube сайтында СР Гимны
- ↑ 1,0 1,1 Гаевица әлифбаһында


text:
Тәтешле районы
Тәтешле районы (урыҫ. Татышлинский район) – Башҡортостандағы муниципаль район.1935 ойошторолған. Административ үҙәге – Үрге Тәтешле ауылы. Районда 23873 кеше йәшәй.1995 йыл - 26,8 мең кеше (1970 — 35,2, 1979 — 30,4, 1989 — 26,2 мең). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 19 кеше. Районда 78 ауыл бар. Күпселек башҡорттар, удмурттар, татарҙар, урыҫтар, мариҙар йәшәй.
Географияһы[үҙгәртергә]
Башҡортостандың төньяғында, Пермь өлкәһе менән сикләшкән ерҙә урынлашҡан. Өфөнән 209 км, ә яҡындағы тимер юл станцияһы Көйәҙенән (Пермь өлкәһе) 25 км алыҫлыҡта ята.
Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашҡан. Климаты континенталь, дымлылығы етерлек дәрәжәлә. Райондың көнсығыш ситенән Йоҡ ҡушылдығы менән Тере Танып йылғаһы аға, Төньяҡ-Көнбайышта — Әри йылғаһы. Аҡһыл һоро урман тупрағында күпселек киң япраҡлы һәм ҡараңғы ылыҫлы урмандар үҫә, улар 51,6 мең га (Район территоряһының 37%) ерҙе биләй. Минераль ресурстарҙан нефть (Тәтешле, Йөгәмеш, Тепляк, Көйәҙе), кирбес балсығы (Ураҙгилде), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Өйәҙебаш) ятҡылыҡтары билдәле.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Район ауыл хужалығы йүнәлешле. ауыл хужалығы ерҙәренең Майҙаны 75,4 мең га (Район территоряһының 54,7%), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 60,9 мең га, сабынлыҡтар — 1,7, көтөүлектәр — 12,6 мең га Территорияһының 44,2% һөрөлгән.. Хужалыҡтарҙың төп йүнәлеше — мөгөҙлө эре мал үрсетеү, игенселек, сусҡасылыҡ һәм картуф үҫтереү. Үрге Тәтешлелә май яҙыу һәм кирбес заводтары, Түбәнге Тәтешлелә РТП бар. Районда урман хужалығының урман пункты, колхоз-ара ПМК эшләй. Нефть ятҡылыҡтарын “Краснохолмскнефть", Көйәҙе ятҡылығының Тәтешлеләге өлөшөн “Чернушканефть" (Пермь өлкәһе) НГДУ-лары үҙләштерә. Район территорияһынан Сурай—Иҫке Балтас—Көйәҙе автомоб. юлы үтә.
Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханалары эшләй. Татар теленде «Тәтешле хәбәрлере», урыҫ телендә «Татышлинский вестник», башҡорт телендә «Аҡ тирмә» һәм удмурт телендә “Ошмес" газеталары сығарыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- История сел и деревень Татышлинского района
- На сайте Республики Башкортостан
- ↑ Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года


text:
5 ғинуар
5 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 5-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 361 көн ҡала (кәбисә йылында 362).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1762 — Пётр III Рәсәй тәхетенә ултыра.
- 1769 — Джеймс Уатт үҙенең Пар машинаһына патент ала.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1912 — Кәримов Таһир Шакир улы, композитор.
- 1934 — Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артискаһы.
- 1944 — Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, РФ Гуманитар фәндәр академияһыакадемигы.
- 1956 — Дауытов Нур Әсғәт улы, башҡорт композиторы һәм музыканты. БР-ҙың һәм РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1945 — Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940).


text:
Һәжәр - Исмәғилдең әсәһе
Һәжәр (Ага́рь) (йәһ. הגר, Хагар, илсе; грек. ΆYap; лат. Agar; ғәр. هاجر, Хаджар) — Мысырлы, ҡол ҡатын, Сарраның түлһеҙ осоронда хеҙмәтсе булып торған, Ибраһим пәйғәмбәргә Исмәғил улын табып биргән кәнизәк .
Ибраһим менән Сарраның улы Исхаҡ ҙурая башлағас, Сарраның ризаһыҙлығы арҡаһында Һәжәрҙе улы Исмәғил менән Ибраһимдың йортонан ҡыуалар (Йәш. 21:1-21).
Һәжәр Ғәрәп ярымутрауы сүлендә ҡала. Улы Исмәғилдән ғәрәп халҡы тарала, уларҙы йә исмәғилиҙәр йә һәжәриҙәр тип атап та йөрөтәләр. Исмәғилдең әсәһе булараҡ, ғәрәп риүәйәттәрендә Һәжәргә күп урын бирелә.
Ғәрәп әҙәбиәтендә лә Һәжәр образы киң яҡтыртылған, ә рәсем сәнғәтендә әсәле-уллының Ибраһим йортонан ҡыуылыуы күп сюжеттарға нигеҙ булған.
Һәжәр хәрмәтенә 1909 йылда асылған астероидҡа уның исеме бирелгән.
Йөкмәткеһе
Һәжәр - Исмәғилдең әсәһе[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр һәм Һәжәр[үҙгәртергә]
Динебеҙҙә телгә алынған бөйөк пәйғәмбәрҙәребеҙҙең береһе – Ибраһим ғәләйһиссәләм. Тап бына ошо әүлиә заттан бөгөн донъя халҡының күпселеге тотҡан ибраһими (аврамистик) диндәр таралған да инде. Ибраһими диндәргә, мәғлүм булыуынса, йәһүди, нәсрани, ислами инаныстар инә.
Ҡөрьән Кәримдең “Ниса” сүрәһенең 125-се аятында Ибраһим хаҡында былай тип әйтелә: “Дин йәһәтенән үҙенең нәфесен Аллаһы Тәғәлә өсөн тапшырыусынан кем яҡшыраҡ? Шул кешелер: үҙе изгелек ҡылды һәм Ибраһим пәйғәмбәрҙең диненә эйәрҙе. Аллаһы Тәғәлә Ибраһим пәйғәмбәрҙе Үҙенә дуҫ итеп тотто, йәғни, уны ихтыяр ҡылды һәм уға күп кирәмәттәр бүләк итте.”
Мәғлүм булыуынса, Ибраһим пәйғәмбәр менән ҡатыны Сараның ҡартайғанса балалары булмай. Был хәлгә икеһе лә бик ҡайғыралар. Рәсүлдең бик бала көҫәгәнен күреп, эстән һыҙып йөрөгән Сара үҙе хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе алырға тәҡдим яһай. “Раббым, миңә бер изге ул бирһәңсе!” – тип теләй зөфаф кисендә Ибраһим. Һәм Аллаһы Тәғәлә уны йомшаҡ күңелле ул – Исмәғилде биреп һөйөндөрә (“Саффәт” сүрәһе, 100-101-се аяттар). Сара көнсөлөктән ҡатынды балаһы-ние менән сүлгә алып барып ташлауҙы талап итергә тотона, тиелә риүәйәттәрҙә. Атай кешегә көтөп алған балаһы һис шикһеҙ йәл, ул байтаҡ икеләнә. Бер мәл Ибраһим пәйғәмбәргә Аллаһы Тәғәләнән: “Улыңдан бөйөк бер милләт тараласаҡ, уны сүлдә ҡалдыр”, - тигән вәхи килә. Ҡайҙа илтергә икәне лә төшөндөрөлә.
Һәжәр - тәҡүәлек өлгөһө[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр Һәжәр менән улы Исмәғилде әле Мәккә урынлашҡан, ә ул мәле яҡын-тирәлә бер әҙәм заты, бер тамсы һыу булмаған, яланғас таштар ғына һерәйеп торған тауҙар араһына килтереп ташлай. Тәҡүәлеге шул тиклем көслө була, ҡатын бары тик: “Һин быны Алланың ҡушыуы буйынса эшләйһеңме?” – тип кенә һорай һәм, ыңғай яуап ишеткәс, һис ҡаршылыҡ, ризаһыҙлыҡ күрһәтмәй, тороп ҡала. “Улай булғас, Аллаһ беҙҙе һәләк итмәҫ”, - тип иҫ киткес ышаныс менән тороп ҡала. Әгәр күңелендә шул тиклем инаныу булмаһа, ул бер үлән ҡыяғы ла үҫмәгән, кеше затының эҙе лә булмаған тау-таш араһында ҡурҡышынан, өмөтһөҙлөктөн йөрәге ярылып үлер, йә хыялланыр ине.
Зәмзәм шишмәһенең ағып сыҡҡаны[үҙгәртергә]
Бына турһыҡҡа һалынған һыу ҙа, ризыҡ та бөтә, ас балаһының илауына үҙәге өҙөлөп, Һәжәр Инәбеҙ һуңынан Сафа һәм Мәрүә тип аталасаҡ ике тау араһында йүгерә башлай. Береһенең түбәһенә менә лә, ян-яҡҡа ҡарай – тик ҡош-фәлән күренмәй, тимәк, һыу юҡ. Икенсеһенә йән асыуына йүгереп менә - шул уҡ хәл. Етенсе тапҡыр төшөп килгәндә Исмәғиле аяҡ тибеп илап ятҡан урындан һыу сыға башлағанын күрә. Һыу ер аҫтынан шул тиклем көс менән урғылып атыла һәм тиҙ үк тирә-йүнде баҫа ла башлай. Әгәр шул мәлдә Һәжәр Инәбеҙ “зәм-зәм” (беҙҙеңсә “сеү-сеү”) тип, тирә-яғын балсыҡ менән ҡоймалап ҡуймаһа, донъяны һыу баҫыр ине, тип әйтелә бәғзе бер сығанаҡтарҙа.
Риүәйәттәрҙә тап ошо урында Әҙәм менән Һаууаның тәүге ғибәҙәтхана төҙөгән булғанлығы, уның янында йәннәт шишмәһенән ергә күсерелгән зәмзәм инеше ағып ятҡанлығы, тик туфан баҫҡандан һуң ләм аҫтында ҡалып юғалыуы хаҡында ла әйтелә. Ул изге урындың яңынан тергеҙелеүе, бөтә донъя мосолмандарының хаж ғәмәле үтәр төбәккә әүерелеүе Һәжәр Инәбеҙ һәм уның улы Исмәғил менән бәйле.
Хаж ғәмәлен үтәгәндә Ҡәғбәтулла тирәләй ете тапҡыр урап үткәс, зәмзәм һыуы эселә һәм артабан мосафирҙар Сафа һәм Мәрүә араһынан Һәжәр Инәбеҙ кеүек үк йүгерә-атлай уҙа. Хажиҙар был йоланы үтәгәндә Әсә бөйөклөгөн, Аллаға, балаһына мөхәббәтен иҫенә ала. Аллаға бөйөк инаныс кәүҙәләнеше булған Һәжәр Инәбеҙҙең аяҡ эҙҙәре буйлап уҙғанда Ҡөрьәнебеҙҙә әйтелгән: “Йәннәт әсәләрҙең аяҡ аҫтында”, - тигән аят та һис шикһеҙ хаҡ мосолмандың күңел күгенә нур булып яғыла.
Аяҡ аҫтынан зәмзәм урғылып сыҡҡан бала - Исмәғил - пәйғәмбәр булараҡ динебеҙ тарихына инә. Кеше аяғы баҫмаған тауҙар араһында ҡалған әсәле-уллы аҫыл зат әһле Ислам донъяһы өсөн изге урынға, йылдан-йыл, көндән-көн абруйы арта барған Мәккә ҡалаһына нигеҙ һалыусы булып тора.
…Йәмәндән сауҙа маҡсаты менән оҙон сәфәргә сыҡҡан каруан һарғылт-көрән яланғас тауҙар араһынан килә. Арығандар, һыуҙы ла самалап ҡына тотоналар: бала сағынан ошо юлдан йөрөгән ҡарт каруан башлығы белә - тоҙ тәме итеп торған ҡоҙоҡҡа еткәнсе әле ике тәүлек бараһы. Шул саҡ юлбаҫарҙарҙың һөжүменә эләкмәҫ өсөн алға ебәрелгән һағауылдарҙың береһе сабып килеп етә: - Арғы тау башында ҡоштар уйнай, тимәк, унда һыу бар.
Каруан башы шик белдереп баш сайҡай, һүҙен дөрөҫләтер өсөн һағауылды тикшерергә ебәрә. Тегеһе эсеп тә туймаҫлыҡ шишмә янында балаһын күрһәтмәҫкә тырышып, кәрәк булһа, уның өсөн йәнен дә бирерҙәй ҡиәфәттә баҫып торған торған йәш ҡатынды күрә. Һыу бар ерҙә тормош бар. Каруансылар Мәккә тип аталыр ҡаланың тәүге йорттарын һала, ә Исмәғил, бәлиғ булғас, джүрһүмит тип аталған ошо ырыу ҡыҙына өйләнә. Ибраһим пәйғәмбәрҙең Һәжәр Инәбеҙҙән тыуған улы Исмәғил, шулай итеп, ғәрәп халҡының тәүбабаһына әүерелә, Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм – уның тура ептән килгән тоҡомо, вариҫы.
Ибраһим пәйғәмбәргә ҡатыны Сара ла ҡартайған көнөндә ул табып бирә, ошо тармаҡтан йәһүд халҡы тарала, бик күп пәйғәмбәрҙәр донъяға килә. Шулар араһында - мосолмандар айырата ололаған Ғайса ғәләйһиссәләм (Иисус Христос).
Әсә ҡаһарманлығы[үҙгәртергә]
Әммә Аллаһы Тәғәлә тарафынан, унан бөйөк милләт китәсәк, тип нарыҡланған Исмәғил улын да атай кеше онотмай, килеп йөрөй. Зөлхизә айының иң сағыу тажы, хаж ғәмәленең иң яуаплы көнө - ҡорбан салыу йолаһы ла уның тап ошо улы менән бәйле. Риүәйәттәрҙең ҡайһы берҙәрендә һөйләнелеүенсә, Аллаһ алдында бурысын үтәтмәҫ өсөн шайтан Ибраһим пәйғәмбәрҙең үҙен дә, ҡорбанға килтерелергә тейеш Исмәғилде лә, хатта Һәжәр Инәбеҙҙе лә үәсүәсәләп маташа. Әммә уларҙың һәр береһе Аллаға бер һүҙһеҙ буйһоноуын, тоғролоғон күрһәтә. Әсәнең яуабы иҫ киткес фәһемле лә, тетрәндергес тә була:
- Аллаһ хаҡына икән, мин бер улым түгел, әллә нисәү булһа ла ҡорбанға килтерергә риза.
Хаж ғәмәле башҡарғанда иҫкә алыныуға шулай лайыҡ булған бөйөк был ҡатын.
Башҡорт һәжәрҙәре[үҙгәртергә]
Аллаһ алдында бурысын үтәгән балаһын күҙ йәше ҡоймай ғына, фатиха биреп, сабырлыҡ менән изге юлға оҙатып ҡалыу Һәжәр Инәбеҙҙән мираҫ ителгән дә инде. Башҡорт халҡы ил өсөн, тыуған ер өсөн күпме ҡан ҡойған, әсәләр бит улдары артынан һөрән һалып илап ҡалмаған, барма, тип әйтмәгән.
- Ир булып тыуғас, хеҙмәт итәләр инде. Яуыз кеше яуҙан ҡасыр, тигән ололар. Көнө еткәнгә көн дә үлем - мейес башында ла ятып үлә. Алланың ҡушҡанынан уҙып булмай, яҙған булһа, хеҙмәт итер ҙә ҡайтырҙар, - бындай яуапты һалдат әсәләренән йыш ишетә торғайныҡ.
Ватанға һөйөү - имандан. Ватанды һаҡлау – Аллаһ алдындағы мөҡәддәс бурыс. Тимәк, яуҙан ҡасыу – Аллаһ һалған оло бурыстан ялтаныу, аманатҡа хыянат. Башҡорттар, мосолман булараҡ, тап шуның өсөн дә ҡаһармандарса һуғышҡан, аямаған йәнен, түккән ҡанын. Һаман да әле Рәсәйҙең иң ҡыйыу, иң тоғро һалдаттары булып ҡалалар. Яу ҡырында ятып ҡалыусыларҙы “шәһит”, тимәк, Аллаһ хаҡына йәнен ҡорбан итеүсе тип атаған халҡыбыҙ. Хатта дәһри совет осоронда ла был исемдең юғалғаны булманы.
Милләтебеҙҙең күпме Һәжәр Инәләре бәғер иткенәләре, күҙ нурҙары – шәһит киткән улдарын көтөп ала алмай донъя ҡуйған. Ожмах ҡапҡалары алдында осрашыуҙар насип ҡылһын уларға Хаҡ тәғәлә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө: Полиграфдизайн, 2005. - 102 б.
- Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил - көслө ил. - Өфө:Китап, 2007.- 448 бит


text:
Википедия:Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
Архив: 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018
27 декабрь 2014 — 11 февраль 2015[үҙгәртергә]
- Ишан Зәйнулла Рәсүлев 1870 йылда Урал аръяғы башҡорттарынан ете мең кешене уҡытыусылар сафына баҫтыра.
- Диңгеҙ төбөндә йәшәүсе ҡайһы бер болоттар (губкалар) башҡа хайуандар менән туҡлана.
- Эквадор — доньяла вулкандар иң күп булған ил.
- Леди Гага сәсен йырсы Уайнхаус Эмиға оҡшамаҫ өсөн ағартҡан.
- Йәһүҙилек ҡанундары буйынса Шаббат иң мөһим байрам.
- Бәшмәктәр үҫемлек түгел, улар тере организмдарҙың айырым батшалығы.
- Башҡортостан Республикаһының Милли музейы һаҡлағыстарында палеолит дәүеренән алып XX быуатҡа тиклем 200 меңдән ашыу экспонат һаҡлана.
11 февраль 2015 — бөгөн[үҙгәртергә]
- 2010 йылдың 7 февралендә Башҡортостанда «Ашҡаҙар» радиоһы эшләй башлай.
- Күренкле революционер, партия һәм дәүләт эшмәкәре Шәһит Хоҙайбирҙин 1918 йылдың 16 сентябрендә раҫланған Ҡыҙыл Байраҡ орденының тәүге кавалерҙарының береһе.
- «Шоңҡар» журналы даими рәүештә «Минең Рәми» исемле һәм башҡа конкурстар үткәреп тора.
- 250 миллион йыл элек планетабыҙҙың ҡыҫылыуы сәбәпле, Төньяҡ Боҙло океандың көнсығышынан алып, Арал буйы далаларына тиклем Урал тауҙары барлыҡҡа килә.
- 1992 йылдың 25 февралендә Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Башҡортостан флагын раҫлай.
- Б.Э.Т 212 йылда Римлеләр Сиракузи ҡалаһын баҫып ала, үҙен үлтерергә килгән яугиргә Архимед «Туҡта, аҙ ғына сабыр ит, минең мәсьәләм сиселмәй ҡалды, һуңынан теләһә нәмә эшлә!» тип ҡысҡырып өлгөрә.


text:
Вольвокс
Во́львокс (лат. Volvox) — һыу ылымыҡтары ырыуы. Донъяла 20-ләп төрө осрай. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Күпләп үрсегәндә һыу «сәскә ата». Шар йәки эллипсоид формаһында (диаметры 3 мметрға тиклем), периферияла бер ҡат булып 500-ҙән алып 20 меңгә тиклем күҙәнәк урынлаша, улар, үҙ-ара протоплазма сүстәре менән тоташып, колония хасил итәләр. Һәр бер күҙәнәктең ике камсыһы була, уларҙың тирбәнеше вольвоксты хәрәкәткә килтерә. Шар ҡыуышлығы шыйыҡ лайла менән тула. Вольвокс үрсегәндә ҡайһы бер күҙәнәктәр колония тирәнлектәренә сумалар һәм унда бер нисә яңы колония барлыҡҡа килтереп бүленәләр.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Lee, R. E. Phycology, 4th edition. — Cambridge: Cambridge University Press, 2008. — 547 с. — ISBN 9780521682770
- Хржановский, В.Г. Ботаника. — Москва: Высшая школа, 1975. — 372 с.


text:
Ҡыр турғайы
Ҡыр турғайы (урыҫ.полевой воробей )(Passer montanus L )
Сыпсыҡ, ҡыр сыпсығы. Йорт турғайы ҙурлығында. Түг бәһе асыҡ көрән. Тамағында һәм сикәләрендә ҡара тап¬тар бар. һырты ҡара таплы һарғылт көрән, өҫ яғы аҡһыл һоро. Йорт турғайынан көрән түбәһе, сикәләрендәге ҡара таптары менән айырыла.
Яңғырауыҡлы итеп сырылдай: «сыр-сыррр».
Ауылдағы, ҡалалағы ағаслыҡтарҙа, яҡын¬дағы урмандарҙа, ҡабаҡтарҙа йәшәй. Ултыраҡҡощ. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында, тәҙрә баштарында, ҡыйыҡ аҫтарында, өңдәрҙә оялай. 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йәки ҡара-көрән таплы һорғолт йомортҡаһы була. Яҙғыһын, зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, көҙгөһөн игенгә зыян итә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Мексика
Мексика (исп. México [ˈmexiko]), рәсми исеме — Мексика Ҡушма Штаттары (исп. Estados Unidos Mexicanos) — Төньяҡ Америкалағы дәүләт. Ул төньяҡта АҠШ менән һәм төнъяк-көнсығышта — Белиз һәм Гватемала менән сиктәш. Көнбайыш яғы Калифорния ҡултығы һәм Тымыҡ океаны һәм көнбайыш яғы Мексика ҡултығы менән йыуыла.
Халҡы[үҙгәртергә]
2010 йылда Мексикала 112 миллион кеше йәшәне (донъяла 11-се урын).
Этник-раса составы: метистар — 60 %; индейцтар — 30 %; аҡтар — 9 %; башҡа — 1 %.
Дин буйынса 75 % католиктар, 5 % протестанттар, 3 % атеистар, динде һайланмаған − 13 %, башҡа диндәр — 4 %.
Тел буйынса: 92 % тик испан телдә ғенә; 6 % испан һәм урындағы индеецтар телдә; 1 % тик урындағы индеец телдә һөйләшәләр.
Граммотность − 92 %.
Ҡалала 77 % йәшәй.
Тарих[үҙгәртергә]
Беҙҙең эраһа алдынан 20 мең йылда Үҙәк һәм көнъяҡ Мексикала оседлый кешеләре донъяға килде.
Б. э. алдынан XII—V быуаттарҙа Мексикала ольмектар мәҙәниәте булды. Ольмектар мәҙәниәте Мексиканың һуңғы классик цивилизацияһы мәҙәниәте нигеҙе.
IV—IX быуаттарҙа Мексикала Теотиуакана, сапотектар, тотаноктар, майя мәҙәниәте атты. Майя уңыштары: иероглиф һаты, архитектура, декортатив-ҡулланма сәнғәте, календарь.
XII буатта Үҙәк Мексикала ацтектар киләләр.
1517 йылдан алып Испания Мексикала тикшереү экспедициялар эшен башлай.
1517 йыл — беренсе испан экспедицияһы.
1518 йылда — икенсе экспедиция.
1519 йылдағы өсөнсө экспедиция (Эрнан Кортес етәкселегендә) уңышлы үтте.
1522 йылда испан императоры Карл V Эрнан Кортесты генерал-губернатор вазифаһына тәғәинләнде.
1810 йылда Мексикала Граждан һуғышы үтте.
Төшөрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Ҡамҡалар
Ҡамҡалар (лат. Coccinellidae) — кокцинеллидалар (Coccinellidae), ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
4 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шары буйлап таралғандар. БР‑ҙа 26 төрө: ике нөктәле ҡамҡа, ете нөктәле ҡамҡа, ун дүрт нөктәле ҡамҡа, егерме ике нөктәле ҡамҡа, үҙгәреүсән ҡамҡа һ.б. Кәүҙәһе өҫ яҡтан ҡабарынҡы, аҫ яҡтан ялпаҡ, оҙонлоғо 4—7 мм. Төҫө сағыу (ҡыҙыл, һары һәм аҡ төҫтәрҙең берләшмәһе). Өҫкө ҡанаты ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, алғы күкрәгенә инеп тора. Аяғы 4 быуынтыҡлы. Йомортҡалары сағыу һары, япраҡтарҙың аҫ яғына һала. Балағорттары шыртлы, сөйәлле, ҡыҙғылт‑һары таплы ҡара төҫтә, үҫемлектәрҙә асыҡ рәүештә йәшәйҙәр. Ҡурсаҡтары ҡыҙыл. Япраҡтың аҫҡы яғында ҡурсаҡланалар. Йәш ҡуңыҙҙар ҡурсаҡланыуҙан һуң 1—2 аҙнанан күренә башлай.
Классификация[үҙгәртергә]
БР шарттарында миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Ҡуңыҙҙар ағас ҡайырылары аҫтында, ағас ҡыуышында, урман түшәмәһе аҫтында, ҡайһы берҙә ҡаралты ярыҡтарында ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Күпселек бөжәк ашаусы умыртҡалылар өсөн ашарға яраҡһыҙ. Ҡамҡалар һәм уларҙың балағорттары һурнастар, аҡ ҡанатлы көйәләр, үрмәксе ауы талпандары, гөбләләр, күбәләктәрҙең, япраҡ ҡуңыҙҙарының, ҡандалаларҙың йомортҡалары һәм балағорттары һ.б. менән туҡлана. Урманда, далала, болонда йәшәй; республиканың бөтә биләмәһе буйлап таралған. Ҡамҡалар ауыл хужалығын һәм урман культураларын биологик һаҡлау өсөн ҡулланалар.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
Harmonia axyridis йәйелгән ҡанаттары менән
-
Ҡамүаның балағорто кеблә менән туҡлана.
-
Coccinella septempunctata (ҡамҡа ас сағында сәскә һеркәһе лә ашай (Канада)
-
Cycloneda sp. пион сәскәһендә(Paeonia) bud; Рентон, Вашингтон, США
-
Зәңгәр ҡамҡа (Halmus chalybeus) имән япрағында
-
-
-
-
-
-
-


text:
PT Sans
PT Sans — ПараТайп компанияһы эшләп сығарған һәм ирекле таратыла торған тамғаһыҙ компьютер шрифты[1].
Шрифттар ПараТайп[2] компанияһының асыҡ ҡулланыусы шрифты лицензияһы буйынса таратыла.
Маҡсаты[үҙгәртергә]
ПТ Санс гарнитураһы, күп милләтле илдең шрифтҡа булған ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсаты менән һәр кем ирешә алған асыҡ ҡулланыуcы лицензияһына эйә рәсәй шрифттары комплектын эшләү проектының бер өлөшө булып тора. Был шрифт, рәсми һәм эш яҙышыуҙарына ярҙамсы ғына булып ҡалмай, милли яҙыуҙарҙың һәм мәҙәни аралашыу үҫешенә мөмкинселек бирәсәк. Шрифттар, Көнбайыш һәм Көнсығыш Европа телдәре менән эшләү өсөн кәрәкле билдәләрҙең стандарт йыйылмаһынан һәм шулай уҡ стандарт кирил алфавиты комплектынан башҡа, Рәсәй Федерацияһының титуллы телдәре алфавиттарының барлыҡ билдәренә эйә булыу һөҙөмтәһендә уникаль һәм хәҙерге заман компьютер аша аралашыу мөхитенең бик мөһим сараһы булып тора.
20B9—20CF диапазонында рәсми булмаған һум (рубль) билдәһе бар[3].


text:
Самолёт
Самолёт — көс ҡулайлама ярҙамы менән атмосферала осоуға тәғәйенләнгән һауа судноһы[1][2].
Конструкция[үҙгәртергә]
Төп элементтар:
- Самолёттың ҡанаты — алға ынтылышлыда күтәреү көс эшләй.
- Фюзеляж — экипаж, пассажирлар һәм йөк урынлашырға тәғәйенләнгән.
- Ҡанат (авиация) — тотороҡлолоғо тәьминәт аэродинамик йөҙөләр.
- Шасси — йүгереп килеп һәм ултырырға таяныс системаһы.
- Көс ҡулайлама йәки двигатель — тейешле тартыу эшлергә.
- Борт ҡорамалдары системалар — төрлө шарттарда осоу эшләргә ҡорамалдары.
Классификация[үҙгәртергә]
Маҡсаты[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Airliners.net — Авиационные фотографии. Крупнейший портал-справочник о самолётах


text:
Литва
Литва Республикаһы — Көнсығыш Европалағы, Балтик буйындағы дәүләт.
Майҙаны — 65,2 мең км2. Баш ҡалаһы — Вильнюс. Дәүләт башлығы — президент. Халҡы — 3,1 млн кеше (2011): литвалар (83,9 %), урыҫтар (5,4 %), поляктар (6,6 %) һ.б.; яҡынса 1 мең башҡорт йәшәй (2002). Рәсми тел — литва теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар.
Тарих[үҙгәртергә]
Бөйөк Литва кенәзлеге[үҙгәртергә]
Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Monthly official estimate
- ↑ Предварительные итоги переписи в официальном пресс-релизе Департамента статистики.
- ↑ Report for Selected Countries and Subjects


text:
Туғай турғайы
Туғай турғайы , туғаяҡ(урыҫ. Дроздовидная камышевка, лат. Acrocephalus arundinaceus) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Бик хәрәкәтсән, өҙ¬лөкһөҙ тауышланып йөрөүсе ҡош. һырт яғы ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шаҡ-шаҡ». һайрауы тупаҫ һәм сырылдаҡ өндәрҙән тора: «трин-трин-керс-керс-бит-бит-вийт-вийт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡурҙайҙарҙан байтаҡҡа ҙур булыуы менән айырыла, һыу ситтәрендәге шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын кәрзинкәгә оҡшатып, ҡамыш һабаҡтарында үрә. Ҡара, һоро, көрән таптар, сыймалаҡтар менән сыбарланған 3—6 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Ғаилә хоҡуғы
Ғаилә хоҡуғы — ғаилә ағзаларын хоҡуҡи яҡлауҙы тәьмин итеү, уның хеҙмәткә яраҡһыҙ ағзаларының һәм бәлиғ булмаған балаларҙың мәнфәғәттәрен һаҡлау маҡсатында ғаилә мөнәсәбәттәрен көйләгән хоҡуҡ тармағы. Ғаилә хоҡуғы нормалары никахҡа инеү, уны өҙөү һәм уны ҡанунһыҙ тип таныу шарттарын һәм тәртибен; ир менән ҡатын, ата-әсә, балалар (уллыҡҡа алыусылар һәм уллыҡҡа алыныусылар) һәм башҡа туғандар араһындағы милеккә бәйһеҙ һәм милеккә бәйле шәхси мөнәсәбәттәрҙе; ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләгә урынлаштырыу тәртибен билдәләй. Рәсәйҙә революцияға (1917) тиклем ғаилә хоҡуғы хоҡуҡтың айырым тармағы булмай.
Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек үк, йола хоҡуғы, Ҡөрьән һәм шәриғәт нормалары, Рәсәй ҡануниәте (Рәсәй империяһының закондар йыйынтығы, 1832 һ.б.) м‑н көйләнә. 1744 йылда закон буйынса никахҡа инеү йәше билдәләнә: кейәү өсөн — 15 һәм кәләш өсөн 13 йәштән дә кәм түгел; 1830 йылдың 30 июлендәге һәм 1835 йылдың 22 мартындағы закондар буйынса кейәүгә — 18, кәләшкә 16 йәш тулғансы никахҡа инеү тыйыла. Иртә никахтарҙы теркәгән дин әһелдәренә яза бирелә. Никахты теркәү йәки өҙөү һәм башҡа тураһындағы мәғлүмәттәр метрика кенәгәләренә индерелә. 1917 йыл «Гражданлыҡ никахы тураһында, балалар тураһында һәм гражданлыҡ хәле акттары кенәгәһен алып барыу тураһында»ғы һәм «Никахты өҙөү тураһында»ғы декреттарға ярашлы, ғаилә-никах мөнәсәбәттәренең яңы төрҙәре — гражданлыҡ никахы, айырылышыу ирке, никахҡа инеү өсөн ҡатлам, дини, милли сикләүҙәрҙе бөтөрөү индерелә. Гражданлыҡ хәле акттары, никах, ғаилә һәм опекунлыҡ хоҡуғы тураһында (1918) һәм никах, ғаилә һәм опекунлыҡ тураһында (1926) закондар кодекстары, РСФСР ҮБК‑ның һәм ХКС‑тың аборттарҙы тыйыу т‑дағы Ҡарары (1936), СССР ЮС‑ының ауырлы ҡатындарға, күп балалы, яңғыҙ әсәләргә дәүләт ярҙамы тураһында, «Герой әсә» почётлы исемен һәм ордненын, «Әсәлек даны» орденын һәм «Әсәлек миҙалы»н булдырыу (1944), ата-әсәһенең никахы теркәлмәгән балаларға ҡағылышлы (1945), СССР граждандары менән сит ил кешеләре араһында никахты тыйыу тураһындағы (1947; 1968 йылдарға тиклем ғәмәлдә була) указдары, Никах һәм ғаилә тураһында СССР һәм союздаш республикалар ҡануниәте нигеҙҙәре (1968), РСФСР‑ҙың Никах һәм ғаилә тураһында кодексы (1969) ҡабул ителә. БР‑ҙа ғаилә хоҡуғы нормалары РФ Конституцияһы һәм БР Конституцияһы, РФ‑тың (1995) һәм БР‑ҙың (1994) Ғаилә кодекстары, «Башҡортостан Республикаһында ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау тураһында» (1993), «Башҡортостан Республикаһында күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында» (2000) закондар һәм башҡа менән көйләнә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Данилин В.И. Реализация и охрана брачно-семейных прав: учеб. пособие. Уфа, 1989; Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярях и бобылях: сб. док. и материалов. Уфа, 1999; Латыпова Д.Ф. Актуальные вопросы семьи в гражданском праве. Уфа, 2007


text:
Анаэробтар
Анаэробтар (бор. грек. ἀv- — кире приставка һәм аэробтар) — молекуляр кислород бөтөнләй йәки өлөшләтә булмаған мөхиттә йәшәүгә һәм үҫеүгә һәләтле организмдар. Йәшәү өсөн энергияны А. органик, һирәгерәк органик булмаған матдәләрҙе, ирекле кислород ҡатнашлығынан тыш йәки яҡтылыҡ энергияһын файҙаланып (пурпур бактериялар), әсетеп ала. Бөтөнләй кислород булмағанда ғына үҫешә торған (нигеҙҙә, бактериялар) облигат (мотлаҡ) һәм кислород булған мөхиттә лә йәшәргә һәләтле (бактериялар, сүпрә бәшмәге, иң ябайҙар, ҡорттар һ.б.) факультатив (мотлаҡ булмаған) А. айырыла. Облигат А. Clostridium төрөнә ингән ҡайһы бер бактериялары атмосфера азотын фиксациялай, кеше һәм хайуандар ауырыуын (ботулизм, газлы гангрена, һын ҡатыу ауырыуы һ.б.) тыуҙыра ала. А. микроорганизмдар микробиология сәнәғәтендә органик кислоталар, спирттар алыу өсөн, ағынты һыуҙарҙы биологик таҙартыу өсөн ҡулланыла. БР‑ҙа А. нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү ҡорамалдарының биокоррозияһы сәбәпсеһе булараҡ тикшерелә (И.Б.Рәжәпова, Р.Х.Хәзипов); тупраҡ нефть м‑н бысранғанда, органик матдәләрҙең гумификацияһы ваҡытында анаэроб микроорганизмдарҙың һан һәм төр составы үҙгәреүе өйрәнелә (Р.К.Андресон, Н.Ә.Кирәева, Ф.Х.Хәзиев).


text:
Новгород өлкәһе
Новгоро́д өлкәһе — Рәсәйҙең регионы, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә. Майҙаны — 54 501 км² (федераль оуругтың 7 региондары араһында 6 урын). Көнбайыштан көсығышҡаса — 385 км, төньяктан көньяҡҡаса — 250 км оҙонлоҡта ята.
Өлкәлә 2010 йылда — 634 135 кеше йәшәгән[1].
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Новгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе Губернаторы
Новгород өлкәһе Губернаторы — Новгород өлкәһе башлығы һәм Новгород өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Новгород өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Новгород өлкәһе суд системаһы составында:
- Новгород өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Новгород өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Новгород өлкәһе өлкә думаһы.
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
- Төньяк — Ленинград өлкәһе
- Көнсығыш — Вологда өлкәһе
- Көнбайыш — Псков өлкәһе
- Көньяк — Тверь өлкәһе
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Новгород өлкәһе хакимиәте порталы
- Новгород өлкәһе картаһы
- Новгород өлкәһе герб тарихы
- Новгород өлкәһе баҡсалар һәм күренекле кешеләр йәшәғән урындары
- Новгород өлкәһе «Ҡыҙыл китабы»
- Новгород өлкәһе «Вся Россия» белешмәһендә


text:
Вольфганг Амадей Моцарт
Вольфганг Амадей Моцарт (нем. Wolfgang Amadeus Mozart [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeus ˈmoːtsart], тулы исеме — Йога́нн Хризосто́м Вольфганг Теофи́л Мо́царт нем. Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart, лат. Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart, 1856 йылдың 27 Һыуығай/Ғинуары, Зальцбург ҡалаһы, Зальцбург архиепископлығы, Изге Рим Империяһы — 1791 йылдың 5 Декабрь (Аҡъюлай), Вена ҡалаһы, Изге Рим Империяһы) — Австрияның иң күренекле композиторҙарҙың береһе, ҡоралсы, дирижёр. Шулай уҡ ул виртуоз ҡумыҙсы, клавесинсы, органсы.


text:
Верхнеурал
Верхнеурал Cиләбе өлкәһендә ҡала, Верхнеурал районы үҙәге.
Тарих[үҙгәртергә]
1781-1919 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе үҙәге. 1735 йылда нигеҙ һалына. 19 б. 60‑сы йй. алып Ырымбур казак ғә ск ә рене ң2‑се хәрби бүлеге үҙәге була. 1786 й. 300 хужалыҡ, ш. иҫ. хәрби хеҙм‑рҙәргә һәм отставкалағы чиндарға ҡараған — 280, мещан һәм сауҙагәрҙәргә ҡараған 4 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1811 й. 700 кеше йәшәгән, 1897 й. — 11103 кеше (башҡорттар — 212, мордвалар — 296, татар ҙар — 948, урыҫтар — 9471 һ.б.). Халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа, һөнәрселек м‑н шөғөлләнгән. 19 б. аҙ. 18 һөнәрселек пр‑тиеһы булған. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. 1866 й. мәхәллә училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү эшләгән. 1891 й. ҡалала Николай II булып китә. 1918 й. февр.—март. Граждандар һ у ғ ышы барышында унда А.И.Дутов штабы, авг.—нояб. авт. Баш ҡ ортостанды ң Тамъян‑Ҡатай кантоны башҡармаһы урынлашҡан. 1918 й. яҙында — 1919 й. йәйендә ҡала бер нисә тапҡыр казактар, партизандар, РККА частары ҡулына күсә. 1919 й. алып Силәбе губернаһы составында. Ҡала 1734 йылда Верхнеурал ҡәлғәһе тип һалына.
Верхнеурал ҡәлғәһе тарихы[үҙгәртергә]
Верхнеурла ҡәлғәһе 1735 йылда Таймаҫ Шәимов булышлығында И.К.Кирилов тарафынан Яйыҡ йылғаһы үрге ағымында Себер даруғаһы Ҡара-Табын олоҫы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ырымбур сик һыҙығының хәрби-нығытмалы торамаһы булараҡ нигеҙ һалына. Яйыҡ йылғаһының исеме менән аталған. 18 б. 40‑сы йй. башына тиклем — Үрге Яйыҡ пристане, 1775 й. тиклем Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе исеме менән билдәле була. Халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, ваҡ һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 50‑се йй. Верхнеурал ҡәлғәһе аша Екатеринбург—Ырымбур оло юлы үтә. Гарнизон пехота һәм 2 драгун ротаһынан торған. 200‑гә яҡын хужалыҡ, 2 сиркәү булған. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында 1773 й. декаберендә ҡәлғәгә баш күтәреүселәр һөжүм итә, 1774 й. хөкүмәт ғәскәрҙәре тупланыу үҙәктәренең береһе була. Өфө наместниклығын ойоштороу тураһындағы 1781 й. указ буйынса, өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм Верхнеурал өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Верхнеуральского муниципального района.
- «Верхнеуральский Извозчик» — независимое электронное СМИ Верхнеуральского района.
- «Верхнеуральский Вестник» — первое независимое СМИ Верхнеуральска
- Информационный портал г. Верхнеуральска (NEW)
- Верхнеуральск в энциклопедии «Мой город»


text:
Ислам
Ислам (ғәрәпсә الإسلام — Аллаһҡа бирелеү, тоғролоҡ) — донъя диндәренең береһе. Аллаһы тәғәләнең, Пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине. Беҙҙең эраның VII быуат баштарында Аллаһы тәғәләнең илсеһе Мөхәммәт пәйғәмбәр тарафынын Көнбайыш Ғәрәбстанда киң тарала башлай. Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә Ҡөрьәнде иңдергән.
Мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Ислам дине - ул Аллаһы Тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү һәм Уға тиңдәш тотмау. Аллаһы Тәғәләгә тиңдәш тотмау, тимәк, Унан башҡа бер кемгә лә табынмау, тигәнде аңлата. Был донъяла төрлө таштарға, ағастарға, үҙ-үҙенә, аҡсаға, ҡатын-ҡыҙға һәм башҡа нәмәләргә табыныусы кешеләр күп. Ә'мосолман кешеһе тик Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылырға тейеш. Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәрен үтәп, Уның тыйған нәмәләренән тыйылыу һәм Аллаһы Тәғәлә ҡушҡанса йәшәү тигәнде аңлата.
Ғибәҙәт[үҙгәртергә]
Ғибәҙәт - ул Аллаһы Тәғәлә ҡәнәғәт булған бөтә эштәр: намаҙ уҡыу, ураҙа тотоу, саҙаҡа биреү, ата-әсәңде хөрмәт итеү, харамдан тыйылыу, араҡы эсмәү һәм башҡаһы. Ҡыҡаһы, Аллаһы Тәғәлә нимә ҡушҡан, шуны эшләп, Аллаһы Тәғәлә нимәнән тыйған, шуны тыйыу: кеше үлтермә; кешенең малына ҡул һуҙма; үҙ-үҙеңде әллә кемгә һанама, һин ябай кешеһең, ошо ер өҫтөндә йөрөйһөң, ваҡыты етһә - һин солтан булһаң да, олтан булһаң да - ергә күмеләсәкһең; ниндәй генә кеше йә хайуан үлмәһен, ул ергә күмеләсәк; бер кеше әйтмешләй, кешеләр шахмат фигуралары кеүек, үлгәндән һуң королдәр ҙә, пешкалар ҙа бер ҡумтаға һалына. Шуға күрә, тәкәбберләнеп: "Кем ул Аллаһы Тәғәлә? Мин үҙ-үҙемә хужа", - тип йәшәү дөрөҫ түгел.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Wolfgang Kosack: Islamische Schriftkunst des Kufischen. Geometrisches Kufi in 593 Schriftbeispielen. Deutsch – Kufi – Arabisch. Christoph Brunner, Basel 2014, ISBN 978-3-906206-10-3.


text:
5 март
5 март — григориан стиле буйынса йылдың 64-се (кәбисә йылында 65) көнө. Йыл аҙағына тиклем 301 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Физик культура һәм спорт көнө.
- Иран — Ағас ултыртыу көнө.
- Ҡырғыҙстан — Суд системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1868 — Англияла степлерға патент алына.
- 2000 — Инглиз ғалимдары сусҡаны клонлау буйынса беренсе уңышлы операция үткәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1871 — Роза Люксембург, немец сәйәсмәне.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1827 — Пьер Симон Лаплас, француз астрономы, математигы.
- 1953 — Иосиф Виссарионович Сталин, СССР етәксеһе.


text:
Инфузориялар
Инфузориялар (лат. Ciliophora, урыҫ. Инфузории) — Alveolata төркөмөнән протистар тибы; оҙонлоғо 10 мкн-дан 3 мм-ға тиклем булған бер күҙәнекле конониаль организмдар.
Һыуҙа йыш ҡына Tintinnidium, Halteria, Vorticella арыуы вәкилдәре осорай, биологик таҙартыу ҡоролмаларының ләмендә Tetrachymena pyriformis һәм Paramecium, Colpidium, Vorticella, Aspidisca ырыуы вәкилдәре ҡатнаша. Инфузориялар башҡа бер күҙәнәкле хайуандарҙан органеллалары — хәрәкәт функцияһын башҡарыусы керпексәләр һәм икеләтелгән төшө булыу менән айырылып тора. Инфузорияларҙең 2 аҫтибын билдәләйҙәр: иркен йөҙөүсе керпеклеләр (Ciliata) һәм беркетелеүсе имеүселәр (Suctoria), уларҙың ҡалынайған осонда ҡорбанын параличлай һәм үлтерә торған матдәләр бүлеп сығарыусы ау ҡармауыстары бар. Инфузорияләрҙың тәне тышҡы яҡтан пелликула менән ҡапланған цитоплазманан тора. Цитоплазмала һыу балансын, һулышты көйләүсе һәм осмотик баҫымны көйләүсе 1—3 ҡыҫҡартыу вакуольдәре, һәм 2 тип төш бар: макронуклеустар — тереклек процесстарын көйләүсе һәм микронуклеустар — енси процесста, йәғни нәҫел информацияһын тапшырыуҙа ҡатнашыусылар. Инфузориялар бактериялар, иң түбән төҙөлөшлөләр һ.б. микроорганизмдар менән күҙәнәктең өҫкө яғында урынлашҡан ауыҙ ҡыуышлығы (цитост) аша туҡлана. Аш ҡайнатыу процессы аш ҡайнату вакуольдәрендә бара. Енесһеҙ (күзәнәктең икегә бүленеүе) һәм енси юл менән үрсей. Хәрәкәтләнә торған (йөҙәләр йәки һыуҙа, тупраҡта, ҡомда һ.б. дымлы биотопларҙа үрмәләйҙәр), шулай уҡ берегеп тереклек итеүсе формалары бар. Улар берәмләп йәки колония булып таштарга, һыу үҫемлектәренә һәм хайуандарға урынлаша. Паразитик формалары ла билдәле (умыртҡаһыҙ организмдарда ла, умырткалы хайуандарҙа ла йәшәй), мәҫәлән, ихтиофтирус һәм триходиннар — балыҡ паразиттары. Кешенең йыуан эсәгендә балантидия инфузорияләр йәшәй. Хайуандарҙың эсәк трактында тереклек итеүсе инфузориялар үҫемлек аҙығын эшкәртеүҙә ҡатнаша.
Инфузориялар тирә-яҡ мөхиттең бысраныуының органик индикаторы булып тора. Бактериялар менән тукланып (ауырыу тыуҙырыусыларҙы да керетеп) һыуҙы таҙартыуҙа һәм сәләмәтләндереүҙә, ағым һыуҙарҙы биологик таҙартыуҙа мөһим роль уйнайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977; Кутикова Л.А. Фауна аэротенков: Атлас. Л., 1984.


text:
Мен тыва мен (башҡ. Мин тывамын) — Рәсәй составындағы Тыва Республикаһының дәүләт гимны. 2011 йылдың 11 Август (Урағай) көнөндә ҡабул ителгән. Һүҙҙәр һәм музыка авторҙары — Окей Шанагаш һәм Кантомур Сарығлар, Монголияла йәшәгән цэнгэл тывалары, 2011 йылда "Тыва Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре" маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Дәүләт гимны статусына һәм тыва әҙәби теленә тура килеү өсөн, гимн тексын тыва шағиры Александр Даржай үҙгәрткән.
Хәҙер гимн тексы тыва телендә генә бар.
У Тувы появился новый гимн (урыҫ.)


text:
23 апрель
23 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 113-се (кәбисә йылында 114) көнө. Йыл аҙағына тиклем 252 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара инглиз теле көнө.
- Халыҡ-ара китабтар һәм автор хоҡуғы һаҡлау көнө.
- Төркиә — Баллар көнө.
- Украина — Психолог көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1616 — Уильям Шекспир, бөйөк инглиз драматургы һәм шағиры.
- 1616 — Мигель де Сервантес, бар донъяға танылған испан яҙыусыһы.
- 1992 — Сатьяджит Рай, данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарисы, балалар яҙыусыһы.


text:
Кәкүк
Кәкүк (урыҫ. Куку́шковые, Куку́шки лат. Cuculidae)— ҡанат-ҡойроғо оҙон, күкһел һыртлы, сыбар бауырлы урман ҡошо.
Дөйөм ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәкүк һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай, турғай һымаҡтар ғаиләһенә яҡын. Иң киң таралған төрө ябай кәкүк. Йомортҡаһын үҙе баҫмай, сит ояға һала, балаһын ҡарамай. Саҡырған ваҡытта ҡанаттарын аҫҡа төшөрөп, ҡойроғон күтәрә бирә.Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө күкһел һоро,ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара - көрән. Ҡойроғонда аҡ төртөктәр бар. Түшенең аҫҡы өлөшө, ҡорһағы ҡара - һоро тоташ арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Һаңғырау кәкүктән ҡойроғондағы аҡ төртөктәре менән айырыла.Тауышы яңғырауыҡлы:"кәк-күк, кәк-күк" йәки "кли-кли-кли". Улар урмандарҙа йәшәй, тик ҡайһы бер төрҙәре генә асыҡ урындарҙы үҙ итә. Күпселек төрҙәр бөжәктәр менән туҡлана, шул иҫәптән башҡа ҡоштар үҙ итмәгән йөнлө ҡарышлауыҡтар менән. Күсмә ҡош. Киң таралған.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Төрҙәре буйынса кәкүктәр бер береһенән айырыла. Тик барыһының да кәүҙә төҙөлөштәре тар, һәм ҡойроҡ остары оҙон, аяҡтары көслө.
- Ғәҙәти кәкүк
- Сыбар суҡышлы кәкүк
- Ҡарышлауҡ ашаусы кәкүк
- Югереүсе кәкүк
- Мадагаскар кәкүге
- Тибенгеле кәкүк
Башҡортостан Республикаһында таралған төрҙәре
- Ябай кәкүк
- Һаҡау кәкүк
- Һанғырау кәкүк
Халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Кәкүк тураһында башҡорт халҡы бик күп ауыҙ-тел ижады булдырған. Иң күбе әкиәттәр. Щулай уҡ йырҙар ҙа байтаҡ. Йомаҡтар, мәҡәлдәр бар. Ырымдар ҙа етерлек. Кәкүктән шомланып ҡурҡҡан кешеләр ҙә бар. Уның ҡысҡырыуын, ғүмерҙе билдәләй тигән хөрәфәт тә йәшәп килә.
Кәкүк тураһында әҫәрҙәр[үҙгәртергә]
Башҡорт халыҡ йыры «Кәкүк».


text:
Пьемонт теле
Пьемонт теле (пьемонт һөйләше; пьем. lenga piemontèisa) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.
Таралыу өлкәһе[үҙгәртергә]
Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.
Тарихы[үҙгәртергә]
Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта уҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡыттала туҡтамай.


text:
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
Координаты: 59°43′47″ с. ш. 30°23′17″ в. д. / 59.72972° с. ш. 30.38806° в. д. (G) (O) (Я)
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (университет) – Рәсәйҙең алдынғы университеттарҙын береһе. Университет 1944 йыла Мәскәү дәүләт университеты халыҡара факультеты нигеҙендә асылды.
Йөкмәткеһе
Белем йүнәлештәре[үҙгәртергә]
12 бакалавр программа буйынса кадрҙар әҙерләй:
- Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
- Сит ил региондар белеү
- Иҡтисад
- Журналистика
- Реклама һәм йәмғиәт менән бәйләнеш
- Юриспруденция
- Менеджмент
- Полиология
- Дәүләт һәм муниципаль идара итеү
- Социология
- Сауҙа эше
- Экология һәм тәбиғәт файҙаланыуы
Магистратура[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
- Сит ил региондар белеү
- Иҡтисад
- Журналистика
- Педагогик белем/ Лингвистика
- Юриспруденция
- Менеджмент
- Полиология
- Дәүләт һәм муниципаль идара итеү
- Социология
- Сауҙа эше
- Социаль-мәҙәниәт эше
Уҡытҡан телдәр[үҙгәртергә]
Бөгөнгө көнғә университетта 53 тел уҡытыла [1]:
Бакалавриатҡа һәм магистратураға инеү ваҡытта абитуриенттарҙын ошо телдәрҙе тапшырырға хоҡуғы бар:
- Инглис . Иң ауыр бүлексә. Күбеһе уҡырға инмәйҙәр.
- Ғәрәп . Иң еңел бүлексе. Ошо телде һайлаған һәм тапшырған абитуриенттар күбеһе уҡырға инә.
- Индонезия
- Испан
- Итальян
- Корей
- Ҡытай
- Монгол
- Немец
- Төрөк
Етәкселәр[үҙгәртергә]
- 1944—1944 Удальцов Иван Дмитриевич
- 1944—1945 Степанов Николай Васильевич
- 1945—1949 Францов Георгий Павлович
- 1949—1952 Верещагин Иван Кузьмич
- 1952—1955 Лобанов Иван Иванович
- 1955—1957 Иванов Михаил Сергеевич
- 1958—1963 Рыженко Федор Данилович
- 1963—1965 Кутаков Леонид Николаевич
- 1965—1968 Мирошниченко Борис Пантелеймонович
- 1968—1971 Яковлев Михаил Данилович
- 1971—1974 Солдатов Александр Алексеевич
- 1974—1985 Лебедев Николай Иванович
- 1985—1990 Овинников Ричард Сергеевич
- 1990—1992 Степанов Андрей Иванович
- 1992— н.вр. Торкунов Анатолий Васильевич
Ярҙамсылар советы, эндаумент-фонд[үҙгәртергә]
Университетын ярҙамсылар советы рәйесе В. Потаниндын хәйриә фонды , «Норильск никеле» тау-металлургия компанияһы генераль директоры, институт тамамлаусығы Владимир Потанин булып тора.
Университетта Рәсәйҙәге беренсе эндауменд-фонд, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты үсеше фонды асылды [2].
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына В. Потанин $6,5 млн. тапшырҙы [3].
Тамамлаусылар[үҙгәртергә]
- Потанин, Владимир Олегович - «Нори́льск ни́келе» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте — тау-металлургия компанияһы башлығы.
- Конов Дмитрий Владимирович – «Сибур Холдинг» ААЙ башлығы.
- Лавров Сергей Викторович - Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министры.
- Косачёв, Константин Иосифович - Бойондороҡһоҙ Илдәр Эштәре, сит илдәрҙә йәшәғән ватандаштар һәм халыҡ-ара гуманитар бәйләнештәр буйынса федераль агентлыҡ башлығы.
Хөрмәтле Докторҙар[үҙгәртергә]
- Мәхмүд Аббас (2008).


text:
Бесбесәй
Бесбесей , беснәк, ҡарабаш турғай, майсыл, майгис(урыҫ. Московка, лат. Periparus ater) — ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Түбәһе ҡара, сикәләре аҡ. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һарғылт көрән. Тебейек-тән аҡ сикәләре һәм күкһел төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы; «си-пи-си-пи» йәки «ти-ти-түй,- ти-ти-түй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, улар¬ҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана^ Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле4 6—11 бөр¬төк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Ҡамыш
Ҡамыш (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге; Ҡамыш ырыуындағы (Scirpus) тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттә киң таралған үҫемлек. 250 төр билдәле. Улар — күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.
Күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Урман ҡамышы, күл ҡамышы республиканың барлыҡ терр‑яһында тиерлек, Табернемонтан ҡамышы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында, ҡырлы ҡамыш һәм тамырланыусы ҡамыш күбеһенсә Башҡортостан Урал алдының дала һәм урманлы дала райондарында таралған.
Таралышы[үҙгәртергә]
Үҫемлектең Ер йөҙөндә 300-гә яҡын төрө осрай, бөтә ер шарында таралған. Рәсәйҙә 20-гә яҡын төрө таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һаҙлы болондарҙа, юл буйҙарындағы канауҙарҙа, иҫке үҙәндәрҙең ярҙары һәм уйһыу һаҙлыҡтарҙың ситтәре буйлап, күл һәм быуаларҙың һай ерҙәрендә үҫә.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Һабағы төҙ, өс йәки тупаҡ өс ҡырлы, ҡайһы берҙә дуға һымаҡ ергә бөгөлә һәм тамырлана , бейеклеге 0,5—2,5 м. Япрағы киң ланцет йәки тәңкә рәүешендә. Сәскәләре ҡыҙғылт йәки һарғылт‑көрән, ике енесле, сатыр һымаҡ йәки баш һымаҡ сәскәлектәргә йыйылған эре башаҡтарҙа, һирәгерәк башаҡтары яңғыҙар. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — кире йомортҡа формаһындағы сәтләүек, август—сентябрҙә өлгөрә.
Сәскәләре — ике енесле, сәскә тирәлеге 6 ҡылдан тора, ҡайһы саҡ бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Башаҡсыктар сатыр һымаҡтар төркөмөндә. Емеше 3 ҡырлы. Күл камышы (S. lacustris) — 50—250 см бейеклегендәге, 1 м тирәнлектә үҫә ала торған үҫемлек. Һабағы йыуан, япраҡһыҙ, ҡуйы йәшел төҫтә (фотосинтез функцияһын һабаҡ үтәй). Сатыры йәйенке, көрән төҫтә. Күбеһенсә оҙон тамырҙан үрсей. Һабағы төҙөү эшендә, төрлө әйберҙәр үреү өсөн ҡулланыла. Төп торф яһаусы үҫемлекләрһең береһе. Һыу ятҡылығын биологик таҙартыуҙа зур роль уйнай. Таберномонтан ҡамышы (S. tabernaemontanii) күл ҡамышынан күгелйем һабактары һәм япма ҡабырсыҡтың ҡыҙғылт көрән биҙҙәре менән айырылып тора. Дымлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға ярҙарында урман ҡамышы (S. sylvaticus) үҫә.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Составында каротиноидтар, липидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Ҡиммәтле тиреле һыу хайуандары өсөн, урман ҡамышы — боландар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡамыш һабаҡтарын үрелгән әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланалар.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Ҡайһы саҡта ҡамыш тип екән ҡамышын атайҙар.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл
- Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек.


text:
Тыныслыҡ
Тыныслыҡ — ил, дәүләт тарихындағы төрлө хәрби хәрәкәт, һуғыш мәшәҡәттәр булмаған, тауышһыҙ, шау-шыуһыҙ осор. Тыныслыҡ халыҡтар именлеге мәнфәғәтендәге һуғышһыҙ тышҡы сәйәсәткә, солох килешеүенә һәм башҡа докуметтарға нигеҙләнә. Һуғыш башланғас тыныслыҡ боҙола. Ижтимағи һәм шәхси хәүефһәҙлекһеҙ тыныслыҡ булмай.
Р. Джексон билдәләгәнсә[1], 1945 йылдан алып планетала барлығы 26 тыныс көн булған.
Йөкмәткеһе
Һуғыш һәм тыныслыҡ[үҙгәртергә]
Теләһә ниндәй һүғыш маҡсаты — тыныслыҡ булдырыу.
Һуғыш маҡсаты — һүғышҡа тиклем булған тыныслыҡтан яҡшыраҡ тыныслыҡ булдырыу. Б. Г. Лиддел Гарт
Һуғыш башланыр алдынан булған осор хәрби бәрелешкә әҙерләнеү менән һүрәтләнә. Дәүләт ҡазнаһынан хәрби ҡолалланыү өсөн аҡса бүленә. Халыҡҡты һуғышҡа әҙерләү башлана.
Еңеүсе яҡтың ҡуйған шарттарына күнеп, һуғышты туҡтатҡас тыныслыҡ башлана. Һуғыштан һуң тыныс осор тыныслыҡты нығытыу, һүғыш емеректәрен төҙәтеү, иҡтисадты үҫтереү өсөн күп сығымдар иенән һүрәтләнә.
Күп халыҡтарҙың сәләмләүе тыныслыҡ теләүҙе аңлата, мәҫәлән Әссәләмәлейкум, Шалом Алейхем.
Ойошмалар[үҙгәртергә]
Таныслыҡты һаҡлау өсөн дәүләттәр төрлө ойошмалар төҙөй. Мәҫәлән, Берләшкән Милләттә Ойошмаһы (БМО).
Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы[үҙгәртергә]
Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы тыныслыҡ, халыҡтар дуҫлығы булдырыу өсөн ҙүр өлөш кереткән шәхестәргә бирелә.
- 1906 — Теодор Рузвельт
- 1917, 1944, 1963 — Международный комитет Красного Креста
- 1964 — Мартин Лютер Кинг
- 1971 — Вилли Брандт
- 1975 — Андрей Сахаров
- 1979 — Мать Тереза
- 1983 — Лех Валенса
- 1989 — Далай-лама XIV
- 1990 — Михаил Горбачёв
- 1991 — Аун Сан Су Чжи
- 1993 — Нельсон Мандела, Фредерик Виллем де Клерк
- 1994 — Ясир Арафат, Шимон Перес, Ицхак Рабин
- 2001 — ООН, Кофи Аннан
Тыныслыҡ күгәрсене[үҙгәртергә]
Тыныслыҡ күгәрсене — Икенсе бөтә донъя һуғышынан һүң Бөтә донъя тыныслыҡ яҡлылыр конгресынан һүң популяр булған әйтем.
Беренсе Бөтә донъя тыныслыҡ яҡлылыр конгрессы 1949 йылда Парижда һәм Прагала үтә. Конгресс эмблемаһын Пабло Пикассо эшләй. Эмблемала суҡышында зәйтүн ботағы тотҡан аҡ күгәрсен төшөрөлгән.
Тыныслыҡ һаҡлаусы территориялар[үҙгәртергә]
Ер шарында тыныслыҡ оҙаҡ һаҡланған территориялар бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Jackson R. J. NATO and Peacekeeping
Көнсығыш Европа Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң 60 йыл тыныслыҡта йәшәй.


text:
Батшалар үҙәне
Координаты: 25°44′27″ с. ш. 32°36′07″ в. д. / 25.74083° с. ш. 32.60194° в. д. (G) (O)
Батшалар үҙәне (ғәр. وادي الملوك, Үәҙи-(э)ль-мөлөк)[1] — Мысырҙағы беҙҙең эраға тиклемге 16-сы быуаттан алып 11-се быуатҡа тиклем яҡынса 500 йыл дәүерендә Яңы Батшалыҡтың (Боронғо Мысырҙың Ун һигеҙенсе династияһынан алып Егерменсе династияһына тиклем) фирғәүендәре һәм юғары дәрәжә эйәләре өсөн кәшәнәләр төҙөлгән үҙән[2][3]. Үҙән Нил йылғаһы буйында, Фива (хәҙерге Луксор ҡалаһы) ҡаршыһында урынлашҡан һәм ике өлөштән — Көнсығыш үҙәндән (кәшәнәләрҙең күпселеге бында төҙөлгән) һәм Көнбайыш үҙәндән тора.
Рәсми исеме:
Үҙәндә алтмыштан ашыу билдәле кәшәнә бар, араларында ҙурлығы менән кескәй соҡорҙан алып йөҙҙән артыҡ бүлмәле кәшәнәләр осрай. Улар Боронғо Мысыр мифологияһынан төрлө күренештәр менән биҙәлгән һәм шул ваҡыттағы ерләү тантаналары, ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында мәғлүмәт сығанағы булараҡ үтә әһәмиәтле. Бөтә кәшәнәләр ҙә тиерлек беҙгә тиклем бик күп быуаттар элек үк асылып, таланған, тик һаман да үҙ дәүере хакимдарының бөтмәҫ байлығы, оло ҡеүәте күрһәткесе булып тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Батшалар үҙәне Фива ҡалҡыулығы битендә урынлашҡан. Был ҡалҡыулыҡты пирамидаға оҡшаған үҙенсәлекле һыны өсөн урындағы халыҡ әл-Ҡурн — «Мөгөҙ» тип атай. Бәлки, тауҙың Боронғо батшалыҡ дәүерендәге пирамидаларға оҡшап тороуы Ун һигеҙенсе династия фирғәүендәрен нәк ошо урынды мәңгелек йоҡо урыны төҙөү өсөн һайларға этәргәндер.
Тутмос I тәү башлап ошо үҙәнде үҙенең кәшәнәһе өсөн һайлай. Уның архитекторы Инени ҡаяларҙа йәшерелгән кәшәнә барыһына ла асыҡ күренгән пирамидаларға ҡарағанда нығыраҡ һаҡланырына өмөтләнгән, булһа кәрәк.
Боронғо архитекторҙарҙың бар тырышлыҡтарын һалып, кәшәнәләрҙе кеше күҙенән йәшереүенә ҡарамаҫтан, улар шулай ҙа боронғо дәүерҙә үк таланыуға дусар була. Тик ун туғыҙ йәшендә генә донъянан киткән фирғәүен Тутанхамондың кәшәнәһе генә ниндәйҙер мөғжизә менән бөтөн килеш һаҡланып ҡала. Уның ҡәберлегендә табылған муллыҡтар таң ҡалдырырлыҡ, тик Боронғо Мысыр тарихында күпкә әһәмиәтлерәк роль уйнаған башҡа фирғәүендәрҙең ҡәберлектәре байтаҡҡа зиннәтлерәк булған, тип фаразлана.
«Батшалар үҙәне» исеме йөрөтөүенә ҡарамаҫтан, бында батшаларҙан тыш юғары ҡатлам әһелдәре, уларҙың йәки фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм балаларының кәшәнәләре лә урын алған, шуға күрә яҡынса тик 20 кәшәнә генә — батша кәшәнәһе. Рамзес I осоро тирәһендә батша ҡатындары, балалары, дини әһелдәр өсөн айырым төҙөлөш Батша ҡатындары үҙәне исеме аҫында билдәле биләмәлә башлана.
Яңы Батшалыҡ дәүере тамамланыуына Мысыр өсөн оҙайлы сәйәси һәм иҡтисади тарҡалыш осоро башлана. Был Фивалағы төҙөлөш эштәренә лә тәьҫир итмәй ҡалмай. Егерме беренсе династия башында яңы ҡәберлектәр булдырыу урынына булған кәшәнәләрҙе асып, ҡулланалар.
Үҙән ныҡ талана башлағанға күрә, Егерменсе династия ваҡытында Амон аллаһы әһелдәре кәшәнәләрҙең күбеһен аса һәм ундағы мумияларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләргә күсерә. Уларҙың күбеһе Дейр-әл-Бахри янында йәшерелә, ҡалғандары Аменхотеп II-нен кәшәнәһенә күсерелә.
Өсөнсө үҙгәреш дәүерендә һәм артабан ерләү өсөн асыҡ кәшәнәләрҙең күбеһе үҙләштерелә. Мысырҙа христиан дине таралып, урындағы копт йүнәлеше хөкөм һөргәндә кәшәнәләр сиркәүҙәр, хатта өйҙәр рәүешендә ҡулланыла.
Кәшәнәләрҙең төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Кәшәнәләр башлыса ҡая эсенә табан уйылған ҡыя коридорҙан тора, унан бер йәки бер нисә ерләү бүлмәһе айырылып китә. Тәүге кәшәнәләрҙә кәмендә бер мәртәбә коридорҙар 90 градусҡа боролған (мәҫәлән, KV43, Тутмос IV-нең кәшәнәһе), һәм тәүге кәшәнәләрҙә картуш формаһында ерләү бүлмәләре булған. Ерләүҙән һуң коридор ҙур таш менән ҡапланып, ҡәберлеккә кереү урынының йәшерелеүе ихтимал. Боронғо Мысырҙа Эхнатон индергән Атон аллаһына табыныу осоро — Амарна дәүеренән һуң, Амон аллаһына табыныу ҡайтанан тергеҙелгәс, кәшәнәләрҙең планы әкренләп турайған, һәм Ун туғыҙынсы династияның һуңғы кәшәнәләре һәм Егерменсе династияның кәшәнәләре туп-тура коридорҙан торған (мәҫәлән, Рамзес III һәм Рамзес IX-ның кәшәнәләре, KV11 һәм KV6). Кәшәнәләр турайыу менән бергә коридорҙарҙың ҡыялығы ла кәмегән һәм Егерменсе династияның һуңғы кәшәнәләрендә бөтөнләй тиерлек юғалған.
Кәшәнәләрҙең биҙәлеше[үҙгәртергә]
Боронғо мысырлылар теге донъяға юл Дуат — йәһәннәм аша үтеүенә, унда осраған ҡурҡыныс заттар һәм бүтән төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеү өсөн ҡайһы бер йолаларҙы үтәү кәрәклегенә ышанғандар. Фирғәүенгә теге донъяла ярҙам итергә тейешле дини текстар, рәсемдәр кәшәнәләрҙең диуарҙарында уйылған һәм бөтәһе бергә ерләү китапарын тәшкил иткән. Тәүге кәшәнәләрҙә «Ам-Дуат», шулай уҡ «Йәшерен бүлмә китабы» исеме аҫтында билдәле китаптан рәсемдәр һәм текстар менән биҙәлеп, ҡояш аллаһының төнгө ун ике сәғәт эсендәге сәйәхәтен һүрәтләй. Хоремхеб дәүеренән алып кәшәнәләрҙә «Ҡапҡалар китабы»ның төрлө өлөштәре уйылып, ҡояш аллаһының төнгө ваҡытта бүленгән ун ике ҡапҡа аша үтеүен күрһәтә. Ун туғыҙынсы династия аҙағындағы фирғәүендәрҙең кәшәнәләрендә һүрәтләнгән «Мәмерйәләр китабы»нда иһә йәһәннәм мәмерйәләргә бүленгән һәм был мәмерйәләрҙә төрлө аллалар ҡояштың килеүен көтә. Бынан тыш, һуңғы осор кәшәнәләрендә «Ер китабы», «Һауа китабы» һәм «Ра аллаһына доға» китаптары уйылған.
Һәр кәшәнә теге донъяла бөтә уңайлыҡтар менән йәшәүҙе дауам итеү өсөн йыһазландырылған. Ҡайһы бер йыһаздарҙы фирғәүендең тере сағында уҡ ҡулланған булған, ә ҡайһы берҙәре ерләү өсөн махсус әҙерләнгән.
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге[үҙгәртергә]
Хәҙерге «KV» аббревиатураһы «Kings' Valley»— «Батшалар үҙәне» атамаһының ҡыҫҡартылышы, һәм уларға номерҙар табылыуҙары тәртибендә бирелгән. Миҫал өсөн, Рамзес VII-нең кәшәнәһе — KV1, ә 2005 йылда табылғаны — KV63. Көнбайыш үҙәндәге кәшәнәләр йыш «WV» — «West Valley» аббревиатураһы менән билдәләнә.
KV1 — 20-се династия фирғәүене Рамзес VII-неке.
KV2 — 20-се династия фирғәүене Рамзес IV-неке.
KV3 — 20-се династия фирғәүене Рамзес III-нөң улыныҡы.
KV4 — 20-се династия фирғәүене Рамзес XI–неке.
KV5 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес II–нең улдарыныҡы.
KV6 — 20-се династия фирғәүене Рамзес IX–ныҡы.
KV7 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес II–неке.
KV8 — 19-сы династия фирғәүене Мернептахтыҡы.
KV9 — 20-се династия фирғәүендәре Рамзес V һәм Рамзес VI-ныҡы. Ул шулай уҡ «Мемнон кәшәнәһе» йәки «La Tombe de la Métempsychose» исеме аҫтында билдәле.
KV10 — 20-се династия фирғәүене Аменместыҡы.
KV11 — 20-се династия фирғәүене Рамзес III-нөкө («Брюс кәшәнәһе»). Был кәшәнә үҙәндә иң ҙурҙарҙың береһе. Ул туристар өсөн асыҡ, биләмәнең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм диуарҙары бик матур биҙәлеп, рәсемдәренең төҫтәре бик яҡшы һаҡланған, шуға ла туристар йышыраҡ ошо кәшәнәгә керә.
KV12 — эйәһе билдәһеҙ.
KV13 — Сиптах һәм Таусерт осорондағы вәзир Баиҙыҡы. Һуңыраҡ 19-сы, 20-се династия принцтары Аменхерхепшеф һәм Ментухерхепшеф тарафынан ҡулланыла.
KV14 — 19-сы династия фирғәүене Таусерттыҡы. 20-се династия фирғәүене Сетнахт тарафынан ҡайтанан ҡулланыла.
KV15 — 19-сы династия фирғәүене Сети II-неке.
KV16 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес I-неке.
KV17 — 19-сы династия фирғәүене Сети I-неке, ул шулай уҡ «Бельцони кәшәнәһе» исеме аҫтында бидләле. Ул ҙурлығы менән генә түгел, төҙөлөшөнөң ҡатмарлылығы менән дә үҙәндәге бер кәшәнә менән дә сағыштырырлыҡ түгел. Кәшәнә әллә күпме баҫҡыстар һәм залдарға илтеүсе пилондар менән биҙәлгән галереяларҙан тора, ә диуарҙары дини рәсемдәр менән бай биҙәлгән.
KV18 — 20-се династия фирғәүене Рамзес X-ныҡы.
KV19 — 20-се династия принцы Ментухерхепшефтыҡы.
KV20 — 18-се династия фирғәүендәре Тутмос I һәм Хатшепсуттыҡы.
KV21, KV24, KV26, KV27, KV28, KV29, KV31, KV33, KV37, KV40, KV44, KV49, KV53, KV58, KV59, KV61, KV63, KV64, KV65 — эйәләре билдәһеҙ.
KV30 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «Лорд Белмор кәшәнәһе» тип йөрөтөлә.
KV32 — 18-се династия фирғәүене Тутмос IV-нең әсәһе Тианыҡы.
KV34 — 18-се династия фирғәүене Тутмос III-нөкө. Үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе, бынан тыш, «Ам-Дуат» китабының тулы тексы уйылған иң боронғо кәшәнә.
KV35 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп II-неке. Был ҡәберлек шуныһы менән үҙенсәлекле — бында талаусыларҙан һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләрҙән килтереп йәшерелгән тиҫтәләп мумия табыла.
KV36 — Маихерпериҙыҡы, 18-се династия, Хатшепсут осорондағы юғары ҡатлам кешеһе.
KV38 — 18-се династия фирғәүене Тутмос I-неке.
KV39 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп I-неке, булһа кәрәк.
KV41 — эйәһе билдәһеҙ, 18-се династия дәүерендәге фирғәүен Тетишери өсөн төҙөлгән, тип фаразлана.
KV42 — 18-се династия фирғәүене Тутмос III-нөң ҡатыны Меритра Хатшепсуттыҡы.
KV43 — 18-се династия фирғәүене Тутмос IV-неке.
KV45 — 18-се династияла юғары ҡатламдарҙан булған Усерхеттыҡы.
KV46 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп III-нөң ҡатыны Тианың ата-әсәһе — Юя һәм Туяныҡы. Тутанхамон кәшәнәһен тапҡанға тиклем үҙәндә табылған кәшәнәләрҙең иң яҡшы һаҡланғаны була.
KV47 — 19-сы династия фирғәүене Саптахтыҡы.
KV48 — Аменемипет (Пайри), 18-се династия фирғәүене Аменхотеп II дәүерендә ҡала башлығы һәм вәзир вазифаһын биләй.
KV50, KV51, KV52, KV52 — был кәшәнәләр бергә «Йәнлектәр кәшәнәләре» тип атала, — бында йәнлек мумиялары табыла. Кәшәнәләр 18-се династияға ҡарай, тәүгеһендә Аменхотеп II-нең йорт йәнлектәре булыуы ихтимал.
KV54 — Тутанхамондың ҡәберлеген бәлзәмләү өсөн ҡулланылған бүлмә, тип фараз ителә.
KV55 — 18-се династия осорона ҡарай, бында бер нисә мумия табыла, шуларҙың береһе башта Сменхкараныҡы тип фаразлана, һуңынан Эхнатондыҡы булыуы асыҡлана.
KV56 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «Алтын кәшәнә» исеме аҫтында билдәле.
KV57 — 18-се династия фирғәүене Хоремхебтыҡы.
KV60 — 18-се династия фирғәүене Хатшепсут осорондағы юғары ҡатлам кешеһе Ситрҙыҡы (Ин исеме аҫтында ла билдәле).
KV62 — 18-се династия фирғәүене Тутанхамондыҡы. Был кәшәнә бөгөнгө көнгәсә үҙәндәге иң оло табыш тип иҫәпләнә. Ҡәберлектәге бар йыһаздар бөтөн килеш һаҡланған була. Бында табылған алтын биҙәүестәр һам башҡа хазиналар кәшәнәгә, уның эйәһе Тутанхамонға һәм уны табыусы египтолог Говард Картерға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә.
WV22 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп III-нөкө.
WV23 — 18-се династия фирғәүене Эйенеке.
WV24 — эйәһе билдәһеҙ.
WV25 — был кәшәнә эшләнеп бөтмәгән, Эхнатонды Фивала ерләү өсөн башланған, булһа кәрәк.
Үҙәндәге ҡаҙыу эштәре[үҙгәртергә]
Һуңғы ике быуат дауамында Батшалар үҙәне — ул төп египтологик эҙләнеүҙәр урыны. Боронғо заманда (айырыуса Боронғо Рим дәүерендә) был биләмә туризм урыны булып торған. Кәшәнәләрҙең күбеһендә боронғо туристар ҡалдырған яҙмалар, шул иҫәптән грек һәм латин яҙмалары бар. Был яҙмаларҙың күбеһе, 1000-гә яҡыны, KV9 кәшәнәһендә табылған. Иң тәүге бындай яҙма б.э.т. 278 йылға ҡарай.
1799 йылда Наполеон экспедицияһы билдәле кәшәнәләрҙең картаһын һәм планын һыҙа.
Европаның Фива биләмәләрендәге эҙләнеүҙәре 19-сы быуатта, Шампольондың быуат башында Боронғо Мысыр иероглифтарын тәржемә итеүенән һуң яңы көс менән дауам итә. Быуат башында бында Бельцони, итальян сәйәхәтсеһе, бер нисә кәшәнәне, шул иҫәптән 1816 йылда Эйенең WV23 кәшәнәһен аса, ә киләһе йылда үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе — Сети I-нең KV17 кәшәнәһен таба. Һуңғыһын хатта ҡайһы берҙә «Бельцони кәшәнәһе» тип атайҙар.
1898 йылда француз египтологы Виктор Лоре KV35 — Аменхотеп II-нең кәшәнәһен таба. Был табыш шуныһы менән айырыуса әһәмиәтле — бында Тутмос IV, Аменхотеп III, Мернептах, Сети II, Саптах, Сатнах, Рамзес IV, Рамзес V һәм Рамзес VI-ның мумиялары менән тағы туғыҙ саркофаг табыла.
Егерменсе быуат башында американ Теодор Девис үҙәндә эҙләнеүҙәргә рөхсәт ала һәм уның төркөмө бер нисә кәшәнә, шул иҫәптән KV43, KV46 һәм KV57 кәшәнәләрен таба. KV54 һәм KV58 кәшәнәләренәге Тутанхамондың ерләүенән һуң һаҡланған ҡомартҡыларҙы тапҡас, үҙән тулыһынса өйрәнелгән һәм бында башҡа ерләү урындары юҡ, тип иғлан ителә.
1915 йылда, Девистың үлеменән һуң инглиз египтологы Джордж Карнарвон үҙәнде өйрәнеүгә керешә һәм Говард Картерҙы был эш өсөн яллай. Тутанхамон кәшәнәһе — хәҙерге көнбайыш археологияһының иң билдәле асышылыр, моғайын. Нәҡ Говард Картер 1922 йылдың 4 ноябрендә KV62 исеме аҫтындағы киң билдәле Тутанхамон кәшәнәһен таба. Боронғо Мысыр тарихында артыҡ ҙур әһәмиәте булмаған был фирғәүендең ҡәберлеге алтын биҙәүестәр менән шул тиклем тулы була, хатта был асыш арҡаһында Тутанхамондың исеме бөгөнгө көндә иң билдәле фирғәүендәр рәтенә керә.
Үҙәндә төрлө экспедициялар бөгөнгө көндә лә дауам итә, һәм был биләмәгә бәйле яңынан-яңы асыштар пәйҙа була.
Батшалар үҙәне ун һигеҙенсе быуат аҙағынан археологик һәм египтологик эҙләнеүҙәр үҙәге булып тора. Тутанхамондың кәшәнәһен тапҡан көндән алып бөгөнгө көнгәсә үҙән — донъялағы иң билдәле археологик урын.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- «Древний Египет» сайты. «Долина Царей»
- Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias «Египет»
- Cherine Badawi «Egypt»
- Кристиан Жак «В стране фараонов»
- Abbas Chalaby «Весь Египет»
- «Гробницы древности» сайты. «Гробницы Долины Царей»
- «Theban Mapping Project» сайты
- «Luxor» сайты. «The Valley Of The Kings»
- «Все об отдыхе в Египте» сайты. «Гробницы Долины Царей»
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Центр египтологических исследований Российской академии наук
- Викс К. Отчёт о деятельность Фиванского картографического проекта. Август 2006
- Гробницы Долины Царей на сайте «Древний Египет»
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Reeves and Wilkinson (1996), p.6
- ↑ Maspero (1913), p.182
- ↑ Theban Mapping Project. Theban Mapping Project. 4 декабрь 2006 тикшерелгән.


text:
Протистар
Проти́стар (бор. грек. πpώtισtoς «иң тәүге, беренсе») — парафилик төркөм. Улар хайуандарға, үҫемлектәргә һәм бәшмәктәргә инмәй. Исем атамаһы Эрнст Геккел тарафынан 1886 йыл керетелгән. Шулай ҙа бөгөнгө ҡараш менән уны 1969 йыл Роберт Уиттекер беренсе булып ҡулланған. Ул "биш батшалыҡ системалары" авторы[1]. Традиция буйынса протистарҙы бер күҙәнәклеләр (Protozoa), ылымыҡтар (Algae) һәм бәшмәк һымаҡ организмдар төркәмдәренә бүләләр. Был төркөмдәр барыһы ла полифилетик тәбиғәт һәм таксондар булараҡ файҙаланылмай.
Башҡа бик күп төркөмдәр кеүек,«ҡалдыҡ принцибы» буйынсы, протистар ҡайһылыр берәй ыңғай яғы менән айырылып тормай. Ҡағиҙә буйынса улар бер күҙәнәкле организмдар, әммә улар колониялар барлыҡҡа килтереүгә һәләтле. Ҡайһы берҙәре күп күҙәнәкле организмдар вәкилдәре булһа, ҡайһы саҡта ҡатмарлы организм формаһына ла барып етәләр, (мәҫәлән, ҡайһы бер һоро ылымыҡтар).
Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Батшалыҡ тәүҙә күптәргә ҡыҙыҡһыныу уятһа ла, был ғилемде яйлап ҡыҫырыҡлайҙар. XX быуатта күп ғалимдар батшалыҡты өсөнсө арауыҡҡа ҡайтарып ҡалдыралар. Был биологтарға ауырлыҡ һала, сөнки хайуандарҙы үҫемлектәрҙән ҡәтғи айырыу, протистарҙы теге батшалыҡҡа йә булмаһа был батшалыҡҡа керетеү ҡыйынлаша. Әммә Геккелдең теоритик ҡарашы бик күп ғалимдарҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Һәм улар ошо заттар өҫтөндә эшләргә мәжбур була. Геккель 1978 йылда батшалыҡтарҙың күләмен һәм составын үҙгәртеп, тамамланған хәлдә очерк тәҡдим итә. Ул протистарҙы 14 төркөмгә һәм синыфҡа бүлә. Был хәҙерге ваҡытта айырым бер ҡыҙыҡһыныу уята:[2]
Иҫкәртмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Whittaker R. H. New concepts of kingdoms of organisms (англ.) // Science. — 1969. — В. 3863. — Т. 163. — С. 150-160. — DOI:10.1126/science.163.3863.150 — PMID 5762760
- ↑ Протисты // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Å (латин хәрефе)
Å, å — латин хәрефе. Ул норвег, швед, дан, төньяк фриз, валлон, чаморро һәм истрорумын әлифбаларында, шулай уҡ луле-саами, колтта-саами һәм төньяҡ саами әлифбаларында ҡулланыла. Фин телендә был хәреф швед, дан һәм норвег исемдәрендә генә ҡулланыла.
Был хәрефтең боронғораҡ аналогы — aa диграфы. Артабан икенсе a хәрефе диакритик тамғаһына тип үҙгәртелде.
Әйтелеше[үҙгәртергә]
Скандинавия телдәрендә å хәрефтең ике әйтелеше бар: /ɔ/ һәм /ɔː/ (данса) йәиһә /oː/ (норвегса һәм финса)
Швед теленең эльвдаль диалектында Ą̊ харефе лә ҡулланыла.


text:
Буҙ тумыртҡа
Буҙ тумыртҡа (седой дятел) Күгәрсендән бәләкәйерәк. Башы, кәүҙәһенең аҫҡы өлө¬шө буҙ төҫтә. Тамағы, түше аҡһыл һары. Ҡанаттары, һырты, ҡойроҡ өҫтө йәшкелт көрән. Ҡанаттарының осонда буй, о ҡойроҡ өҫтөндә арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Маңлайы ҡыҙыл. Йәшел' тумыртҡанан дөйөм буҙ төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «киәй-киәәй».
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре -һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағас кыуыштарында оялай. 5—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.