text:
Башҡортостанда 564 һөтсөлөк фермаһын реконструкциялау талап ителә
Республикала 564 һөтсөлөк-тауар фермаһын реконструкциялау талап ителә. Уларҙы модернизациялау «Һөтсөлөк малсылығын үҫтереү һәм һөт етештереүҙе арттырыу. 2012-2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында 500 һөтсөлөк-тауар фермаһын комплекслы яңыртыу» комплекслы программаһы сиктәрендә үткәреләсәк. Программаға быйыл уҡ старт бирелә. Айырым маҡсатлы республика программаһын тормошҡа ашырыу мәсьәләләрен кисә БР Ауыл хужалығы министрлығында тикшерҙеләр.
«Әле был республика программаһы проекты буйынса барлыҡ һөйләшеп килешеүҙәр ҙә үтте. Программаны тормошҡа ашырыу сараларын башланыҡ», — тип хәбәр иттеләр аграр ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә. — Әле ҡатнашыусыларҙы һайлап алыу, документтар пакетын әҙерләү эштәре алып барыла».
— Быйылғы йыл программа үтәлеше өсөн нигеҙ һалыу кеүек буласаҡ, бөтә ҡарарҙар ҙа тикшерелгән булырға тейеш, — тип билдәләне кәңәшмәлә Башҡортостан Хөкүмәте Премьер–министры урынбаҫары – ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев.
Әлеге ваҡытта 130 хужалыҡ программала ҡатнашырға теләк белдергән. «Башҡортостандың Һөтсөлөк союзы» был фермаларға технологик аудит ойоштороу менән шөөғөлләнә. БР Ауыл хужалығы министрлығына тапшырылған документтар ентекле тикшерелә.
Яңыртыу программаһында әүҙем ҡатнашыусылар араһында Баҡалы, Ҡариҙел, Илеш, Ҡалтасы, Стәрлетамаҡ, Мәләүез райондары хужалыҡтары бар. Әлегә Асҡын, Бәләбәй, Бөрйән, Хәйбулла райондары ғына был программала ҡатнашмай.
Был программаның аудиторҙары булып Башҡорт дәүләт аграр университеты, Башҡортостандың Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты, «Де-Лаваль» һә «Вестфалия» компаниялары сығыш яһай.


c: text/html

text:
Башҡортостан делегацияһының Америка Ҡушма Штаттарына рәсми визиты тамамландыФото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
Башҡортостан делегацияһының Америка Ҡушма Штаттарына рәсми визиты тамамланды
Башҡортостан делегацияһының Америка Ҡушма Штаттарына рәсми визиты тамамландыФото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
21-25 июлдә Башҡортостан Республикаһы делегацияһы эш визиты менән Америка Ҡушма Штаттарында булды. Делегацияны Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов етәкләне. Делегация составында Хөкүмәт, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ағзалары, муниципалитет башлыҡтары, финанс һәм сәнәғәт ойошмалары етәкселәре булды.
22 июлдә Башҡортостан Президентының визиты айҡанлы Хьюстонда Техас штатының эшлекле даирәһе менән бизнес-форум ойошторолдо. Сараны Рәсәй-Америка сауҙа палатаһы ойошторҙо. Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың иҡтисади мөмкинлектәре тураһында һөйләне, Америка бизнесмендарының һалым ташламаларына һәм башҡа мәсьәләләргә ҡағылышлы һорауҙарына яуап бирҙе. Атап әйткәндә, Башҡортостанда транспорт-логистика терминалдарын төҙөү, медицина үҙәктәрен асыу, ауыл хужалығы комплекстарын булдырыу буйынса инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу тураһында һүҙ барҙы.
Техастың административ үҙәге – Остин ҡалаһында Рөстәм Хәмитов штаттың Ауыл хужалығы департаменты етәксеһе Тодд Стэлс менән осрашты. Һөйләшеү барышында Техастан тоҡомло мал һатып алыу мөмкинлектәре тикшерелде. Департамент етәкселеге был тәҡдимде хупланы.
Техас штатының Транспорт департаментында Башҡортостанда автомобиль юлдары өсөн стабилизатор етештереү буйынса завод төҙөү проекты тикшерелде.
23 июлдә Рөстәм Хәмитов Көньяҡ-көнбайыш тикшеренеү институтында булды. Был уҡыу йорто Американың коммерцияға ҡарамаған ҙур учреждениеларының береһе булып тора. Ул аэрокосмос технологиялары, энергияны һаҡсыл файҙаланыу өлкәләрендә тикшеренеүҙәр үткәреү һәм эшләнмәләр әҙерләү буйынса махсуслашҡан.
Башҡортостан Президенты Көньяҡ-көнбайыш тикшеренеү институты президенты Дэн Бейтс менән осрашты, институттың презентацияһы менән танышты һәм тикшеренеү лабораторияларын ҡарап сыҡты. Рөстәм Хәмитов бындай ғилми үҙәктәрҙе Рәсәй төбәктәрендә лә булдырыу кәрәклеген билдәләне һәм ошо юҫыҡта килешеү төҙөргә тәҡдим итте. Килешеү сиктәрендә ошондай уҡ тикшеренеү институтын Башҡортостанда асыу мөмкинлеге тикшереләсәк.
Капитолийҙа (Техас штаты) Рөстәм Хәмитов һәм губернатор Рик Перри ике яҡлы хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеү әҙерләү тураһында һөйләшеп килеште. Республика Президенты саҡырыуы буйынса губернаторҙың Башҡортостанға яуап визиты сиктәрендә уға ҡул ҡуйыу планлаштырыла. Рик Перри республикаға килергә риза булыуын белдерҙе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йәрминкәлә өфөләргә 500 самаһы вакансия тәҡдим ителде
26 сентябрҙә Өфөнөң транспорт һәм элемтә предприятиелары вакансиялар йөрминкәһендә 500 буш эш урыны тәҡдим итте. Дөйөм алғанда, йәрминкәлә 28 эш биреүсе ҡатнашты.
— Беҙҙең сираттағы «вакантлы» йәрминкәгә был юлы яңы эш эҙләп 300-ләп кеше килде. Уларҙың 200-гә яҡыны эш биреүселәр менән әңгәмәләшеүҙә ҡатнашты, һөҙөмтәлә 100-ҙән артыҡ кеше эшкә саҡырыу алды. Бынан тыш, предприятиелар беҙҙең мәғлүмәттәр базаһынан 70-ләп кеше һайлап алды, — тип хәбәр итте «Башинформ»ға Өфөнөң халыҡты эш менән тәьмин итеү бүлеге начальнигы Ирина Турчина.
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, эш эҙләүселәргә тәҡдим ителгән вакансиялар иҫәбендә — почта элемтәһе операторы, элемтә электромонтеры, юл монтеры, водитель, автомобилдәрҙе ремонтлау буйынса слесарь, кондуктор һәм контролер.
Тәҡдим ителгән эш хаҡы кимәле — 10 мең һумдан алып.


text:
Хәмит Мәүлийәров Рәсәйҙең Төҙөлөш министрлығы башлығы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнде Фото: Андрей Старостин
Хәмит Мәүлийәров Рәсәйҙең Төҙөлөш министрлығы башлығы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнде
Хәмит Мәүлийәров Рәсәйҙең Төҙөлөш министрлығы башлығы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнде Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Хәмит Мәүлийәров Рәсәйҙең төҙөлөш министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнде. Ул ведомствоның ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге һәм архитектура департаменты эше өсөн яуап бирәсәк. Был вазифала Хәмит Мәүлийәров биләмәләрҙе планлаштырыу һәм ер төҙөлөшө менән шөғөлләнәсәк Юрий Рейльянды алмаштырҙы, тип хәбәр итә РИА Новости.
«Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улын Рәсәйҙең төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры урынбаҫары итеп тәғәйенләргә», — тиелә Рәсәй Хөкүмәтенең 2015 йылдың 11 декабрендәге бойороғонда.
Яңы урынбаҫар ведомствоның сметала ҡаралған нормаға һалыу һәм хаҡтар билдәләү буйынса эшсе төркөмөн етәкләйәсәк.
2004-2008 йылдарҙа Хәмит Мәүлийәров Башҡортостандың Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығын етәкләне. Һуңынан Рәсәй Президентының контроль идаралығында эшләне, унда ул төбәк үҫеше мәсьәләләре һәм милли әһәмиәттәге проекттар өсөн яуап бирҙе. 2012-2015 йылдарҙа «Олимпстрой» дәүләт корпорацияһының беренсе вице-президенты вазифаһын биләне.


text:
Алюмин
Алюми́ний — Д. И. Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһыда 13 һанлы химик элемент. Периодик таблицала өсөнсө периодтың өсөнсө төркөмөнөң төп подгруппаһында (кесе төркөмсәһендә) тора. Al билдәһе менән билдәләнә. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай. Киң таралған металл. Ер ҡабығында кислородтан һәм кремнийҙан ҡала өсөнсө урында тора.
Алюминий ябай матдә (CAS-номер: 7429-90-5) — еңел, парамагнитлы металл, көмөш аҡ төҫтә, механик эшкәртеүгә, иретеп ҡойоп формалаштырыуға еңел бирелә. Алюминий йылы һәм электр ағымын (ток) яҡшы үткәрә. Сөнки уны эшкәрткән саҡта яҡшы һаҡлаусы тышсаһы барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң беренселәрҙән булып уны дат физигы Ганс Эрстед таба. 1825 йылда Калий амальгамаһының алюмин хлоридына тәьҫиренән һәм унан терегөмөштө айырып алыуҙан һуң килеп сыҡан. Атамаһы лат. aluminis — асыуташ, әсеүташ һүҙенән барлыҡҡа килгән.
Эшкәртеү ысулы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңыса эшкәртеү ысулы американлы Чарльз Холл һәм француз Пол Эру тарафынын 1886 йылда эшкәртелә. Ул алюмин оксидын Al2O3 криолит Na3AlF 6 иретмәһендә эҙмә эҙлекле электролиз ярҙамында кокс йәки графит электродтарын файҙаланыуҙан барлыҡҡа килә. Былай эшкәртеү бик күп электр энергияһын талап итә. Шуға күрә ул XX быуатта ғына файҙаланыла. 1000 кг сеймал алюмин алыу өсөн 1920 кг балсыҡ, 65 кг криолит, 35 кг алюмин фториды, 600 кг анод массаһы һәм 17 мең кВт сәғәт электр энергияһының даими ағымы (ток) кәрәк була.[2]
Таралыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алюминий – ерҙә иң киң таралған металл береһе. Хатта ул, кеше организмында ла бар.
Алюминий иретмәләрҙән листарҙын механик күрһәткестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лаборатор шарттарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алюминий-тәбиғәттә киң таралған элементарҙын береһе.
- ↑ Химическая энциклопедия. В 5-ти т / Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — Б. 116. — 623 б. — 100 000 экз.
- ↑ Краткая химическая энциклопедия. Т. 1 (А—Е). — М.: Советская энциклопедия. 1961
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алюминий // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Алюминий на Webelements
- Алюминий в Популярной библиотеке химических элементов
- Алюминий в месторождениях
- 128.13330.2012 һанлы «Алюминий ҡоролмалары» Ҡәғиҙәләр йыйынтығы (Aluminium structures)


text:
Халыҡтар мәҙәниәте диалогы мәсьәләләре буйынса конференция
"Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәттәре диалогы: сәйәси-хоҡуҡи, тарихи һәм социаль-мәҙәни аспекттар" республика ғилми-ғәмәли конференцияһы 29 майҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында үткәрелә. Форум Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһының II съезын үткәреүгә әҙерлек сиктәрендә ойошторола.
Конференцияның ойоштороу комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, унда ҡатнашыусылар Башҡортостан территорияһында йәшәүсе халыҡтар мәҙәниәттәрен тергеҙеү һәм үҫтереүҙең төп этаптарын һәм механизмдарын тикшерергә планлаштыра. Конференцияны ойоштороусылар — Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, БР Фәндәр академияһы, БР Фәндәр академияһының Гуманитар тикшеренеүҙәр институты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты.


text:
Баймаҡта етем балаларҙың законлы мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләһен тикшерҙеләр
Баймаҡта Көньяҡ Урал райондары хакимиәттәренең опека һәм попечителлек органдары белгестәре, балалар йорттары етәкселәре һәм муниципалитеттар башлыҡтары урынбаҫарҙары ҡатнашлығында ғаиләне, әсәлекте, аталыҡты һәм балалыҡты һаҡлау мәсьәләләре буйынса Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы ведомствj-ара советтың күсмә ултырышы уҙҙы.
БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, дәүләт һәм муниципаль учреждениеларҙа тәүлек әйләнәһенә булған етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙың законлы мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлау буйынса саралар тикшерелде.
Вице-премьер Лилиә Ғүмәрова билдәләүенсә, «ауыр тормош шарттарында йәшәгән ғаиләләргә ярҙам итеү системаһында мөһим звеноларҙың береһе булып опека һәм попечителлек органдары тора». Бөтә балалар ҙа – ғаиләлә, беренсе сиратта, үҙ ғаиләһендә, төрлө сәбәптәр арҡаһында мөмкин булмағанда – тәрбиәгә алған, патронат һәм опекун ғаиләләрҙә тәрбиәләнергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Лилиә Ғүмәрова.
Шулай уҡ, үҫмерҙәр енәйәтселегенә һәм суицид осраҡтарына баһа бирелде.
Атап әйткәндә, бөгөн республикала 24 балалар йорто эшләй, уларҙа бер меңдән ашыу бала тәрбиәләнә. Әммә, белгестәр раҫлауынса, ҡайһы бер балалар йорттары директорҙары тәрбиәләнеүселәре менән үҙ-ара ихлас мөнәсәбәттәр төҙөй алманы, уларға тормошта килеп тыуған проблемаларҙы хәл итеүҙә ярҙам итә алмай. Был турала күптән түгел Сәрмән һәм Өфө ҡалаһының 2-се балалар йорттарында балалар менән ҡаты мөғәмәлә итеү осраҡтары, шулай уҡ Түбә балалар йортонда тәрбиәләнеүсенең үҙ-үҙенә ҡул һалыуы иҫбатлай. Эксперттар баһалауынса, был факттар етәкселәрҙең учреждение эшмәкәрлегенә етерлек контроллек итмәүе, етемдәр өсөн учреждениеларға кадрҙарҙы ентекле һайлап алмауҙары, бындай учреждениеларҙа яҡшы белгестәр – психологтар һәм дефектологтар етешмәүе тураһында һөйләй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 276
СУРКОВ Владимир Анатольевич (21.12.1964, Өфө), кардиохирург. Мед. ф. д‑ры (2003). БР‑ҙың атҡ. табибы (2011), БР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2009). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1988) Стәрлетамаҡ үҙәк ҡала дауаханаһында, 1989 й. алып Өфөнөң 6‑сы дауаханаһында эшләй. 2001 й. башлап Респ. кардиология диспансерында (2006 й. — бүлек мөдире), бер үк ваҡытта БДМУ‑ла уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге йөрәктең ишемия ауырыуын, аневризманы һәм йөрәк етешһеҙлектәрен (ш. иҫ. яңы тыуған балаларҙа), йөрәк клапандарын биопротезлау һ.б. хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә һәм камиллаштырыуға арналған. С. ҡатнашлығында йөрәк етешһеҙлектәре м‑н тыумыштан һәм тормошта барлыҡҡа килгән ауырыуҙарҙың үпкә гипертензияһын, операциянан һуңғы эренле-септик өҙлөгөүҙәрҙе, йөрәк клапандарын, артерияларҙың материаль эмболияһын протезлауҙа тромбоэндокардитты иҫкәртеү һ.б. дауалау ысулдары эшләнгән; 2013 й. (респ. тәүге тапҡыр) йөрәкте күсереп ултыртыу б‑са операциялар яһала. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Профилактика осложнений в хирургии пороков митрального клапана. Уфа, 2003 (авторҙ.).
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Балаларҙың йәйге ялын финанслауҙы тикшерҙеләр
БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, республиканың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалетдинов үткәргән социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса Республика өс яҡлы комиссияһы ултырышында 2010 йылда балаларҙың йәйге ялын финанслау мәсьәләләре тикшерелде.
Көн тәртибенә сығарылған проблеманың киҫкенлеге 2010 йылдан Рәсәй Социаль страховкалау фондының балаларҙың йәйге ялын финанслауҙан ситләтелеүе менән бәйләнгән. Хәҙер был маҡсаттарға средстволарҙы төбәктәргә үҙ аллы эҙләп табырға тура киләсәк.
БР Профсоюздар федерацияһы рәйесе урынбаҫары Ленара Иванованың һүҙҙәренә ҡарағанда, республикабыҙҙа балаларҙы сәләмәтләндереү лагерҙарына путевкалар һатып алыуға аҡсалата средстволар хәҙер ойошмалар, профсоюздар средстволары, ата-әсәләр взностары һәм республика бюджеты иҫәбенә тупланасаҡ. Бында Башҡортостан 2010 йылда балаларҙы сәләмәтләндереүгә төбәк бюджетынан 2009 йылда федераль бюджеттан бүленгән тиклем сумма бүлергә ҡарар иткән бик аҙ төбәктәр иҫәбенә инде. Шулай итеп, бөгөн БР бюджетында был маҡсаттарға 2010 йылға 636,3 миллион һум аҡса һалынды.
2010 йылға бүленгән 636,3 миллион һумдан тыш, беҙҙең республикала төбәк балалар ялы программаларын: «Башҡортостан Республикаһы балалары» президент программаһын, «Балиғ булмаған балаларҙың ҡарауһыҙлығын һәм хоҡуҡ тәртибен боҙоуҙарын иҫкәртеү» республика маҡсатлы программаһын, етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙың ялы һәм һәм уларҙы сәләмәтләндереү программаһын финанслау дауам иттереләсәк. Муниципаль бюджеттар ҡатнашыуын иҫәпкә алып, был программаларға бүленгән сумма 200 миллион һумдан ашып китәсәк.
— Бөгөн был программаларҙы уңышлы тормошҡа ашырыу бик ҙур әһәмиәткә эйә, — тип иҫәпләй Ленара Иванова, — сөнки Башҡортостан балаларының 43 процентҡа яҡыны бөгөн ауыр хәлдә һәм дәүләт ярҙамына мохтаж.


text:
Сәсән — Мөхәмәтша Буранғолов
Просмотров 1345
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:12-2013
-
- Рубрика:Рубрикалар » Арҙаҡлы шәхестәр
- Автор:
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:Глеб Голубев
-
Бынан йөҙ йыл cамаһы элек эҫе йәйҙең бер көнөндә Мөхәмәтша тигән егет ауылдар буйлап әкиәт, легенда, бәйеттәр йыйырға сығып киткән.
Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә шәкерт булған ул.
Икенсе Этҡол ауылында йәшәгән Хәмит сәсән тураһында бик күп ишеткән. Унан барып Урал батыр тураһында ҡобайырҙы һөйләтәм дә, китап итеп сығарам, тип уйлаған. Ләкин Хәмит сәсән сәфәргә киткән була. Кешеләр Мөхәмәтшаны Түбәнге Иҙрис ауылында йәшәүсе Ғәбит сәсәнгә ебәрәләр. Эй, шатлана ул! Әллә нисә көндәр буйы Ғәбит сәсән уға бик күп ҡобайыр һәм бәйет һөйләй. «Урал батыр» эпосы тураһында һорағас: «Үҙем генә һөйләй алмайым», – тип, атын егеп, Мөхәмәтшаны ултыртып, Икенсе Этҡол ауылына алып бара.
Хәмит сәсән сәфәрҙән яңы ғына ҡайтҡан була. Ауылдан алыҫ түгел Бишҡайын һаҙлығы буйында сәсәндәр ҡорбан салып, ҡаҙан аҫа. Изге доғалар уҡып, ҡорбан ашынан ауыҙ иткәс, улар Мөхәмәтшаға «Урал батыр» ҡобайырын алмашлап яттан һөйләргә тотона.
Сәсәндәр бишәр-алтышар йөҙ юлды бер туҡтамай яттан һөйләй.
Бына шулай, иң боронғо изге ҡомартҡы «Урал батыр» тәүге тапҡыр ғәрәп хәрефтәре менән аҡ ҡағыҙға яҙыла...
Аҙаҡ Мөхәмәтша уҡытыусы, ғалим, драматург булып таныла. Ә "Урал батыр” эпосын яҙып алыу тарихта башҡорт халҡы өсөн башҡарған иң ҙур хеҙмәте булып ҡала.
Эйе, бына нисек үҙенең тыуған ерен, халҡын яратҡан ул — сәсән Мөхәмәтша Буранғолов.


text:
Ғәрәфә (тау)
}
Ғәрәфә (ғәр. عرفات) — Мәккәнән 20 км алыҫлыҡтағы тау. Тап ошо тауҙа Мөхәммәт ғәләйһиссәләм үҙенең һуңғы вәғәзен һөйләгән. Ғәрәфәт тауының ҡайһы урынында доға ҡылһаң да ярай, әммә Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм үҙе Рәхмәт тауы ҡаялары өҫтөндә вәғәз һөйләгән.
Мосолман риүәйәттәре буйынса йәннәттән ҡыуылған Әҙәм менән Һауа Ғәрәфә тауы янында осраша. [1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Мифы народов мира. под ред. С. А. Токарева
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арафат // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Республикала Яңы йыл тамашалары башланды. “Мөғжизәле Башҡортостан” проектына старт бирелде, тип хәбәр итә Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты. Проектҡа ярашлы, быйыл Ҡыш Бабайҙың ҡунаҡ тирмәләре биш урында ҡуйылды. Яңы йыл тылсымсыһы Ҡандракүлдәге тирмәлә байрам тамашаһында ҡатнашты ла инде. Был аҙнала Бөрө, Стәрлетамаҡ һәм Абҙаҡҡа ҡунаҡҡа килергә йыйына. Киләһе аҙна башында Ҡыш Бабай Өфөгә килә, ә декабрь аҙаҡтарында көньяҡ райондар буйлап сәфәргә сыға. Яңы йыл күңел асыу саралары өсөн Өфөлә ике төп майҙансыҡ тапшырыуға әҙерләнә. Ул шыршылар – Ленин исемендәге майҙанда һәм Конгресс-холл алдындағы майҙанда. Нәҡ бында боҙ ҡаласыҡтары, тауҙар, лабиринттар, әкиәт геройҙарының һәм яңы йыл символы һындары урынлаша.
Ленин исемендәге майҙанда Благовещен районынан 30 метрлыҡ йәшел һылыуҡай ҡуйылған, шыршыларҙың береһе Конгресс-холл алдындағы майҙанда ла урын алды. Өфөлә йүп фатирлы йорттар эргә-тирәһенә бөтәһе 64 яңы йыл шыршыһы һәм шул сама боҙ тауы ҡуйыу күҙаллана.
Бынан тыш, баш ҡаланың һәр районын үҙҙәренең үҙәк шыршыһы биҙәйәсәк.


text:
«Республика Башкортостан» гәзите «Йыл кешеһе» конкурсы еңеүселәрен иғлан иттеФото: Андрей Старостин
«Республика Башкортостан» гәзите «Йыл кешеһе» конкурсы еңеүселәрен иғлан итте
«Республика Башкортостан» гәзите «Йыл кешеһе» конкурсы еңеүселәрен иғлан иттеФото: Андрей Старостин
Рәсәй матбуғаты көнө – 13 ғинуарҙа, беренсе тапҡыр «Республика Башкортостан» гәзите редакцияһы үҙенең «Йыл кешеһе» номинацияһы менән 13 кешене наградланы.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашлығындағы бүләкләү тантанаһы Республика Йортонда үтте.
— Бөгөн бында ғәҙәти кешеләр түгел, күренеклеләр йыйылған. Үҙенең хеҙмәте, һәләте менән эшендә ҙур уңыштар ҡаҙанған кешеләр, — тине Рөстәм Хәмитов. — Һеҙ беҙҙең өсөн өлгө булып тораһығыҙ, һәм «Республика Башкортостан» гәзитенә ошондай рубриканы асҡандары, маҡтауға, һоҡланыуға һәм ихтирамға лайыҡ кешеләр менән эшләгәнегеҙ өсөн ҙур рәхмәт. Гәзитте асҡанда, сираттағы берәй иҫ киткес кеше тураһында мәҡәләне уҡыу, минең өсөн бик мөһим. Дөрөҫөн әйткәндә, мин тауыш биреүҙә ҡатнашманым, әммә шуға ҡарамаҫтан, «Республики Башкортостан» публикациялары геройҙары өсөн тауыш биреүселәр менән минең оҡшатыуҙарым тап килде.
— «Йыл кешеһе» публикациялар йомғаҡтары буйынса һайлап алынды, — тине «Республика Башкортостан» гәзитенең баш мөхәррире Эльза Хорева. — Залда ултырыусылар йәмғиәтебеҙҙең билдәле тенденцияларын сағылдырыусы өлгөлө кешеләре тип иҫәпләйем.
«Республика Башкортостан» гәзите фекеренсә «Йыл кешеһе»-2013 исеменә лайыҡ булыусылар иҫәбендә – бизнес, сәнәғәт, төҙөлөш, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе вәкилдәре, шулай уҡ ҡотҡарыусылар һәм туғанының ата-әсәһеҙ ҡалған дүрт балалаһын тәрбиәгә алған ҡатын.
Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса, эштә һәм йәмәғәт эшмәкәрлегендә социаль өҫтөнлөктәр өсөн «Республика Башкортостан» гәзите версияһы буйынса «Йыл кешеһе» дипломын «30-сы төҙөлөш идаралағы» начальнигы, Межгорье ҡалаһы Советы башлығы Владимир Абрамчук алды. Был ҡалала идаралыҡ даими рәүештә эш күләмен арттырғанға күрә, бында тотороҡло социаль шарттар һаҡлана, мәҙәниәт һәм спорт үҫешә.
Үҙенең производствоһын инвестициялағаны өсөн «Йыл кешеһе» исеменә «Востокнефтезаводмонтаж» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Хәлит Бикмөхәмәтов лайыҡ булды. Бүләкләү тантанаһында билдәләп үтеүҙәренсә, уның етәкселек итеү стиле һәм алымы булғанлыҡтан, «Востокнефтезаводмонтаж» коллективы үҙ позицияларын һаҡлап алып ҡалыуға ғына түгел, ә ҡеүәтле үҫешкә иреште.
Йәмәғәт туҡланыуы предприятиеһы селтәрен үҫтереүҙә яңыса алымдар ҡулланғаны өсөн «Йыл кешеһе»-2013 исеменә «Пышка» тауар билдәһе хужабикәһе Рәсимә Мусина лайыҡ булды. Тыуған төйәктә туризм үҫеше өсөн – Кинйә Арыҫланов исемендәге хәйриә фонды президенты Марс Юлбарыҫов. Ҡарауға алған балаларҙы тәрбиәләгәне өсөн – Йәрмәкәй районы Ҡыҙыл Яр ауылынан хужабикә Фәйрүзә Солтанова.
Театр спектаклдәрен ҡуйыуҙа яңы алымдар эҙләүе өсөн ошо уҡ исемде Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының художество етәксеһе Олег Ханов алды. 2013 йылда уның сағыу режиссерлыҡ эше баһаланды. Олег Ханов Таңсулпан Ғарипова пьесаһы буйынса «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара Юрға» мюзиклын сәхнәгә ҡуя, уның өсөн Башҡортостан Президенты грантын ала.
— «Йыл кешеһе» — ғорур яңғырай, — тип иҫәпләй Олег Ханов. — Шунда уҡ тағы ла күберәк эшләһе килә. Театрға килегеҙ, театрҙы яратығыҙ.
Өфөлә Башҡортостанда беренсе заманса сәнғәт үҙәген асыуҙары өсөн йәш бизнесмендар Валериан Гагин һәм Рөстәм Рамазанов шулай уҡ «Йыл кешеһе» исеменә лайыҡ булды. «Болоттар» үҙәгенә сауҙа комплексының өстән бер өлөшөн бирҙеләр, хәҙер бында кинолар күрһәтеү, театр постановкалары, концерттар ҡуйыу, шиғриәт һәм милли мәҙәниәт кисәләре, һынлы сәнғәт, фото күргәҙмәләре һәм башҡалар уңышлы үткәрелә. Айырыуса был проект «Йәшел сауҡалыҡ» биҫтәһе кешеләре өсөн бик кәрәкле, сөнки бында бер ниндәй ҙә художество галереялары, театрҙар ҙа юҡ.
«Йыл кешеһе» номинацияһы буйынса тағы ла бер мәҙәниәт вәкиле диплом менән наградлана – классик музыканы әүҙем пропагандалау өсөн –БР Милли симфоник оркестрының художество етәксеһе һәм баш дирижеры Рөстәм Сөләймәнов.
2013 йылдың август-сентябрендә Алыҫ Көнсығышты һыу баҫыу ваҡытында кешеләрҙе ҡотҡарғаны өсөн «Республика Башкортостан» версияһы буйынса РФ Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Волга буйы төбәк отрядының Өфө филиалы начальнигы Вячеслав Климец «Йыл кешеһе» булды. Уның етәкселеге аҫтында Өфөнөң 25 ҡотҡарыусыһы һыу стихияһынан 986 кешене ҡотҡарҙы, уларҙың 137-һе – балалар. Вячеслав Климец билдәләүенсә, «бөтә эште беҙ команда менән эшләйбеҙ, сөнки ҡотҡарыусы яңғыҙ эшләй алмай».
Үҙ сиратында, «Пакер» фәнни-производство фирмаһы директоры Марат Ноғоманов хеҙмәт кешеһенең һаулығын һаҡлау буйынса дәүләт системаһын булдырыу идеяһы өсөн иң яҡшыһы тип танылды, «Республика Башкортостан» гәзите биттәрендә ауырыу балаларға ярҙам итеү өсөн аҙна һайын сыға торған рубрика асырға тәҡдим итте. Уның фекеренсә, мәсьәләләрҙә хәл итеүҙә ул уңышлы инструмент буласаҡ.
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ауырыуҙарҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү алымдарын эшкәртеү һәм индереү буйынса ярты быуат берләшкән тикшеренеү һөҙөмтәһе өсөн «Республика Башкортостан» гәзите версияһы буйынса иң яҡшылары тип БР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, профессор Наил Ғатауллин, профессор Һәүбән Хунафин һәм профессор Владимир Плечев танылды.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2013 йылда улар ҡорһаҡ ярыһында йәбешмә ауырыуын диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү алымдарын эшкәрткәндәре һәм индергәндәре өсөн фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премия лауреаттары булды.
— 2014 йыл беҙгә күберәк яңы геройҙар асыр тип ышанам. Республикабыҙ ысынлап та шәп, намыҫлы эшләгәндәргә бай. Беҙгә бөгөн әүҙем, креатив һәм инициативалы кешеләр етмәй. Һеҙҙең кеүек, үҙенең эше, хеҙмәте, ҡаҙаныштары менән яҡшы өлгө күрһәтерлек кешеләр етмәүе ныҡ һиҙелә. Мин һеҙгә бының өсөн бик рәхмәтлемен, — тип билдәләне «Йыл кешеһе»-2013 исеменә лайыҡ булыусылар менән осрашыуҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов.


text:
2014 йылдың мөһим ваҡиғалары31-12-2014, 01:05 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
nУкраинала ваҡытынан алда президент һайлау үтте.
nАҠШ һәм ЕС илдәре Рәсәйгә ҡарата санкциялар иғлан итте.
nУкраинаның төньяҡ-көнсығышында террорға ҡаршы операция бара.
nАфриканы Эбола биҙгәге ялманы.
nБразилияла БРИКС саммиты ойошторолдо.
РӘСӘЙҘӘ
nУкраина ҡасаҡтары килде.
nҠырымдың һәм Севастополдең статусы тураһында референдум уҙҙы.
nРәсәй менән Ҡытай араһында газ тармағына ҡағылышлы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
nҠышҡы ваҡытҡа күстек.
nРәсәй, Беларусь һәм Ҡаҙағстан Евразия иҡтисади союзын төҙөнө.
БАШҠОРТОСТАНДА
nВаҡытынан алда президент һайлау булды.
nРайон һәм ҡалаларҙа “Башҡортостандың мәҙәни баш ҡалаһы” марафоны үтте.
nШОС һәм БРИКС саммиттарына әҙерлек йылдам бара.
nУкраина ҡасаҡтарына ярҙам күрһәтелде.
n«Өфө» футбол клубы Премьер-лигаға сыҡты.
ИҠТИСАД
nҺум осһоҙланды.
nҮҙәк банк төп ставканы күтәрҙе.
nПенсия реформаһы дауам итте.
nКапитал амнистияһы иғлан ителде.
nДонъя баҙарында нефткә хаҡ төштө.
ФАЖИҒӘ
nҺинд океаны өҫтөндә самолет юғалды.
nУкраинала Рәсәй журналистары һәләк булды.
nДонецк янында Малайзия самолеты һәләкәткә осраны.
nМәскәү метроһындағы фажиғәлә 24 кешенең ғүмере өҙөлдө, 190 пассажир ауыр тән йәрәхәттәре алды.
n“Внуково” аэропортында Франция самолеты, ҡар таҙартҡыс менән бәрелешеп, һәләкәткә дусар булды.
ДӘЛИЛДӘР
nСпайс менән ағыуланыу осраҡтары артты.
n“ГТА бандаһы” ҡорбандары булды.
n“Көньяҡ ағым” газ ебәреү проекты ябылды.
nХалыҡ-ара хәлгә бәйле илдең оборона өлкәһенә иғтибар көсәйҙе.
ҠАНУНДАР
nТәмәке тартыуға ҡаршы закон көсәйтелде.
nКонцерттарҙа, спектаклдәрҙә, кино һәм киң мәғлүмәт сараларында норматив булмаған лексика ҡулланыу тыйылды.
nЮл хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләре ҡатыланды.
nБДИ тапшырыу тәртибе көсәйтелде, талап артты.
nТехник күҙәтеү һәм ОСАГО тураһындағы ҡанундарға төҙәтмәләр индерелде.
СПОРТ
nСочи ҡалаһында Ҡышҡы Олимпия һәм Паралимпия уйындары уҙҙы.
nТарихта тәүге тапҡыр “Формула-1” ярышы — Рәсәйҙә.
nБелоруссияла хоккей буйынса донъя чемпионаты үтте.
nБразилияла — футбол буйынса донъя чемпионаты.
А. Әһлиуллина әҙерләне.


text:
Рөстәм ХӘМИТОВ: “Төп бурысыбыҙ — кеше өсөн уңайлы йәшәү мөхите булдырыу”30-11-2012, 20:07 // Сәйәсәт // Баҫып сығарырға
Республика Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға әүәлге Мөрәжәғәтнамәне тәҡдим иткән мәлдән бер йыл үтте. Бөгөн мин алдағы осорға һәм урта сроклы перспективаға эшебеҙҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләйәсәкмен.
Уҙған йыл барыбыҙ өсөн дә сәйәси һәм гражданлыҡ йәһәтенән өлгөргәнлеккә имтихан булды. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттарын, ил Президентын һәм урындағы үҙидараның вәкиллекле органдары депутаттарын һайланыҡ. Республика һайлау ҡануниәтен үҙгәртеү һәм яңы сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килеү менән бәйле булған дөйөм сәйәси системаны яңыртыуҙың мөһим этабын уңышлы тормошҡа ашырҙы.
Башҡортостан ил үҫешендәге ошо ҡатмарлы осорҙо лайыҡлы үтә. Уҙған һайлауҙарҙың йомғаҡтары — быға яҡшы дәлил. Тауыш биреү һөҙөмтәләре республика халҡының тотороҡлолоҡто һәм татыулыҡты яҡлауын иҫбатланы. Был һөҙөмтәләр халҡыбыҙҙың уйланылған гражданлыҡ позицияһын сағылдыра, ҡотҡоға һәм экстремистик ғәмәлдәргә беҙҙә юл ҡуйылмауын асыҡ күрһәтә.
Ләкин һайлау һайлау менән, ә беҙгә, иң элек республика өсөн дөйөм яуаплылыҡты, дөйөм хәстәрлекте аңлап, унда йәшәгән 4 миллиондан ашыу граждандың именлеген һәм лайыҡлы тормошон тәьмин итеп, практик эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә кәрәк.
Дөйөм алғанда, бөгөн Башҡортостанда иҡтисади үҫеш күрһәткестәре насар түгел, беҙ Рәсәйҙең иң уңышлы 20 төбәге иҫәбенә инәбеҙ. Иҡтисадтың үҫеш темпы республикала рәттән өсөнсө йыл ил буйынса уртаса һөҙөмтәләрҙән юғарыраҡ. 2010–2011 йылдарҙа беҙҙәге тулайым төбәк продукты 14,5 процентҡа артты. Рәсәй буйынса уртаса күрһәткес — 8,6 процент. Өсөнсө йыл инде сәнәғәт етештереүе Рәсәйҙең уртаса һөҙөмтәләренән ике тапҡырға йылдамыраҡ арта.
“Эксперт” агентлығы баһалауынса, Башҡортостан, “Минималь иҡтисади хәүеф” номинацияһында беренсе урынды яулап, иң ҙур инвестиция ҡеүәтенә эйә булған тәүге ун төбәк иҫәбенә инде. Беҙҙә кредит рейтингтары юғары. Халыҡ-ара агентлыҡтарҙың мәғлүмәттәре буйынса бөгөн республика Мәскәү, Санкт-Петербург, шулай уҡ Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары кеүек төбәктәр рәтендә тора.
Төбәктәр үҫеше министрлығының мәғлүмәттәренә ҡарағанда, инвестиция йәлеп итеү ҡеүәһен, килемдәр һәм халыҡтың мәшғүллек динамикаһын сағылдырған өлкәләрҙә уңыштарға өлгәшеү һөҙөмтәһендә, Башҡортостан быйыл социаль-иҡтисади үҫештең йыйылма индексы буйынса алға киткән төбәктәр араһында үҙ позицияһын нығытты.
Быларҙың барыһы ла макроиҡтисади күрһәткестәргә ҡағыла. Ә беҙҙең өсөн иң элек иҡтисад үҫешенең һәр кешенең йәшәү сифатында һәм кимәлендә нисек сағылыуы мөһим. Был йәһәттән ыңғай һөҙөмтәләр бар. Мәҫәлән, 2010–2011 йылдарҙа уртаса айлыҡ эш хаҡы айына 15 меңдән 18,5 мең һумға тиклем етте. Йән башына аҡсалата килем, шул осорҙа 19 процентҡа артып, 19 мең 300 һумға еткән. Быйыл октябргә алынған мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, халыҡтың һатып алыу һәләте буйынса беҙ Рәсәй төбәктәре араһында дүртенсе-бишенсе урындарҙы биләйбеҙ. Тауар һәм хеҙмәттәрҙең аныҡ билдәләнгән йыйылмаһы ил буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда 13 процентҡа арзаныраҡ.
Башҡортостан халҡының социаль именлеге һәм йәшәү сифаты — беҙ күргән барлыҡ сараларҙың һөҙөмтәлелегендә төп критерий. Тап кеше, уның тормошо республика Хөкүмәтенән алып муниципаль берәмеккә тиклемге власть эшенең нигеҙе булырға тейеш.
Йәмғиәтебеҙҙе өр-яңы заманса принциптарға таянып, бөтә яҡлап модернизациялау ғына ошо маҡсатҡа өлгәшеүҙе тәьмин итә аласаҡ. Беҙгә, төп принциптарҙы эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеп, “смарт-йәмғиәт” йәки “аҡыллы” йәмғиәт тип аталған моделде эштә ҡулланма итеп алырға кәрәк тигән фекерҙәмен.
Был терминдың халыҡ араһында әлегә киң таралмауын аңлайым. Әммә алдынғы төбәк булырға теләйбеҙ икән, башлап ебәреүселәрҙең береһе булыуҙан ҡурҡмаҫҡа тейешбеҙ. Иҫкергән эш алымдары һөҙөмтә бирмәй. Юғары маҡсат ҡуймаһаҡ, етди яңылыҡтарҙы ғәмәлгә индермәһәк, артта ҡалыуыбыҙ бар.
“Аҡыллы” йәмғиәт моделе — тормош сифатын үҙгәртеү алымы, заманса мәғлүмәт һәм ойоштороу системалары ярҙамында кеше өсөн интеллектуаль, юғары технологиялы, уңайлы йәшәү мөхитен төҙөү алгоритмы ул.
Ошондай мөхит булдырыу, республика халҡы өсөн ыңғай шарттар тыуҙырыу — төп бурыстарыбыҙҙың береһе, тип уйлайым.
Ошоға бәйле тормошобоҙҙоң төп өлкәләрендә эҙмә-эҙлекле сифатлы үҙгәрештәр зарурлығы хаҡында һүҙ алып барырға кәрәк. Был үҙгәртеп ҡороуҙар директива рәүешендә түгел, ә һәр беребеҙ өсөн аңлайышлы, ҡабул ителерлек булырға тейеш. Тәбиғи ресурстарҙы һаҡлап ҡалыу, фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән юғары технологиялы иҡтисад, социаль-мәҙәни мөхиттең һәм кешеләр араһындағы бәйләнештәр системаһының юғары үҫеш кимәле — өр-яңы, “аҡыллы” йәмғиәттең нигеҙе бына ошо.
Кеше өсөн ыңғай, хәүефһеҙ һәм уңайлы мөхит төшөнсәһе нимәне аңлата һуң? Тәү сиратта, ул хәүефһеҙ тирә-яҡ мөхит. Беҙҙең өсөн экологик именлек конъюнктур түгел, ә ныҡлы уйланылған өҫтөнлөк булып тора. Сөнки һәр беребеҙ үҙенең һәм яҡындарының ғүмерен тирә-яҡ мөхиттең торошона бәйләй. Имен тәбиғи мөхиткә хоҡуҡ — граждандың төп конституцион хоҡуҡтарының береһе. Был хоҡуҡты тормошҡа ашырыу — киләсәк быуындар алдындағы дөйөм бурысыбыҙ.
Республикала тирә-яҡ мөхиттең торошо ҡатмарлы булһа ла, ул һәләкәт сигендә түгел. Һуңғы өс йыл дауамында автомобиль транспортының һауаға сығарған бысраҡ матдәләре миҡдарының артыуы күҙәтелә. Атмосфера һауаһында йөҙҙәрсә химик берләшмә бар. Таҙартыу ҡорамалдарының яртыһынан күберәге 20 йылдан ашыу файҙаланыла, һәм уларҙың һөҙөмтәлелеге аҙ.
Йәмәғәтселекте ҡайһы бер сәнәғәт предприятиеларынан мәғлүмәт алып булмауы ла борсой. Бындай предприятиелар үҙҙәренең етештереү эшмәкәрлегенең экологик эҙемтәһе тураһында йыш ҡына ялған мәғлүмәт бирә.
Йылға-күлдәргә килгәндә, былтыр һыу сифаты яҡшыра төштө. Юғары кимәлдә бысратылған һыу объекттары алтау булһа, хәҙер икәүгә ҡалды. Шулай ҙа күп кенә һыу ятҡылыҡтары “бысраҡ”, хатта “ныҡ бысраҡ” тип баһалана. Ер һәм тупраҡ ҡатламының деградацияһы дауам итә. Зарарланған ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 5,5 миллион гектар тәшкил итә, был дөйөм майҙандың өстән ике өлөшө тиерлек.
Республиканың урман фонды һаҡлауға мохтаж. Былтыр урмандағы 80 янғындың яртыһы тиерлек халыҡтың ут менән һаҡһыҙ эш итеүе, шулай уҡ ауыл хужалығында үләнде яндырыу һөҙөмтәһендә сыҡҡан. Ярты мең самаһы гектар урман янып бөттө. Республикалағы барлыҡ экологик проблемаларҙы һанап тормайым. Ошо өлкәлә тормошҡа ашырырға тейешле төп бурыстарҙы ғына билдәләйем.
Экологик хәлебеҙ
Иң элек экологик хәлгә мониторингтың заманса кимәленә сығырға кәрәк, тәү сиратта — ҡалаларҙа. Телекоммуникация системаһының, автоматлаштырылған ҡорамалдарҙың мөмкинлектәрен файҙаланыу “онлайн” режимында һауаның һәм һыуҙың бысраныуын алдан уҡ асыҡлауҙы һәм иҫкәртеүҙе тәьмин итеү мөмкинлеге бирәсәк. Халыҡ менән тура бәйләнеште яйға һалыу мөһим. Активистар, битараф булмаған кешеләр тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәтен боҙоусыларға ҡаршы көрәштә тәүге ярҙамсы булырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта бындай хоҡуҡ боҙоуҙа ғәйепле булыусыларҙы мотлаҡ язаға тарттырыу зарур.
Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеүе власть органдары, предприятиелар һәм ойошмалар яғынан тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләренә ҡарашты тамырынан үҙгәртеүҙе, “йәшел иҡтисад” технологияһына күсеүҙе талап итә. Ошоға бәйле экологик яҡлау буйынса сараларға аҡса йәлләмәү фарыз.
Бындай эш муниципалитеттарҙан башланырға тейеш. Улар халыҡҡа яҡыныраҡ. Биләмәләрҙе һаҡлау һәм үҫтереү, тәбиғи ресурстарҙы урлауға юл ҡуймау, ошондай хәүеф булған урындарҙы белеү һәм контролдә тотоу — уларҙың төп бурысы. Был йәһәттән хоҡуҡ һаҡлау органдары ҙур әһәмиәткә эйә. Бөтә власть һәм йәмәғәт структураларының үҙ-ара тығыҙ бәйләнеше генә тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләрен хәл итеү мөмкинлеген бирәсәк.
Ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеү проблемаһы йылдан-йыл ҙурая. Беҙҙә уларҙы эшкәртеүҙең һөҙөмтәле системаһы юҡ. Бөгөн ҡалдыҡтар тулыһынса тиерлек полигондарға һәм сүплектәргә сығарыла.
Барлыҡ цивилизациялы донъя күптән инде ҡалдыҡтарҙы күмеүҙән эшкәртеүгә, сеймал сифатында файҙаланыуға күсте. Республикала ҡалдыҡтарҙың 15 проценттан аҙырағы ғына ҡабаттан эшкәртеп файҙаланыла. Уларҙы эшкәртеү өлкәһендәге бизнес әле саҡ барлыҡҡа килде. Эшҡыуарҙарҙы ошо өлкәгә әүҙемерәк йәлеп итергә кәрәк. Мәҫәлән, Германияла был тармаҡтағы йыллыҡ әйләнеш тиҫтәләрсә миллиард евроға етә.
Былтыр беҙ ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеү системаһын камиллаштырыу буйынса 2020 йылға тиклемге республика программаһын ҡабул иттек. Уны финанслауҙың дөйөм күләме — 7,5 миллиард һум. Программала 2015 йылға тиклем республика биләмәһендә генераль таҙартыу схемаһын эшләү ҡарала. Ул район һәм ҡала схемаларына нигеҙләнәсәк. Киләһе йыл бөтә муниципалитеттар ошондай документтарҙы әҙерләргә тейеш.
Беҙ йәмәғәтселек хәрәкәтенә, экологик партиялар һәм ойошмаларға булышлыҡ итергә, уларҙы экологик именлекте тәьмин итеү сараларына ылыҡтырып, тығыҙ бәйләнеш булдырырға тейешбеҙ.
Кешеләрҙең, айырыуса йәштәрҙең, экологик мәҙәниәтен күтәреү бик мөһим. Онотолған “йәшел” патрулдәрҙе, тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәттәрен тергеҙеү, волонтер отрядтарына ярҙам итеү зарур. Тәбиғәтте бысратыу бумеранг рәүешендә кешенең үҙенә әйләнеп ҡайтыуы хаҡында иҫкәртеп, киң мәғлүмәт саралары ярҙамында, йәмәғәт ойошмаларының күп һанлы акциялары аша тирә-яҡ мөхитте һаҡлау темаһын мөмкин тиклем йышыраҡ күтәрергә кәрәк.
Экология мәсьәләләренең мөһимлеген иҫәпкә алып, 2013 йылды республикала Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан итергә тәҡдим индерәм.
Мәҙәни мөхитте
байытыу хаҡында
Мәҙәни мөхит кешенең тормошоноң яңы сифатын булдырыуҙа мөһим әһәмиәткә эйә. Уның йөкмәткеһенә бик күп факторҙар йоғонто яһай. Төбәгебеҙ — Рәсәйҙәге күп милләтле мәҙәниәт үҙәктәренең береһе, юғары кимәлдәге мәҙәни форумдар үткәреү өсөн танылған майҙансыҡ тип хаҡлы рәүештә иҫәпләнә ала. Әммә беҙ айырым саралар һәм күрһәткестәр менән сикләнеп ҡалмаҫҡа, ә төбәктең мәҙәни киңлеген системалы ойоштороуға иғтибарҙы йүнәлтергә тейешбеҙ.
Бында мин шул иҫәптән йорттарыбыҙҙың тышҡы йөҙөн, подъезд, ихата, урамдарыбыҙҙы яҡшыртыу, ауылда социаль инфраструктураны үҫтереү хаҡында һүҙ алып барам. Беҙ, мөмкинлеккә һәм ресурстарға таянып, ҡала һәм ҡасабаларыбыҙҙың мәҙәни йәшәү мөхитен булдырабыҙ. Ләкин һуңынан ошо мөхит үҙе беҙҙе тәрбиәләй. Әгәр ул иҫкерә һәм тиҫтәләрсә йыл дауамында үҫмәй икән, был кешеләрҙә, айырыуса йәш быуында кире сағылыш таба.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡала һәм ауылдарыбыҙ кешене “үҙһенеп” етмәй. Уларҙа техноген “баҫым” өҫтөнлөк итә, йәм һәм тәбиғи матурлыҡ, ғаилә менән ял итеү урындары аҙ. Йыш ҡына мәҙәни тормош, бигерәк тә бәләкәй ауылдарҙа, дискотекаларға, формаль сараларға ҡайтып ҡала. Был буш ваҡытты файҙаһыҙ үткәреүгә, социаль хәүефкә һәм бәхәскә килтерә.
Район мәҙәниәт учреждениеларының матди базаһы ярлы. Шуға күрә уларҙа күп кенә халыҡ коллективтары, үҙешмәкәр театрҙар, оркестрҙар юҡҡа сыға. Муниципалитеттарҙың бурысы — ошо эште тергеҙеү, мәҙәни үҫештең туҡталыуына юл ҡуймау. Беҙҙә район һәм хужалыҡ башлыҡтарының уңыш йыйыу йомғаҡтары буйынса эшләнгән аҡсаға ауыл хужалығы техникаһы менән бер рәттән район мәҙәниәт йорто коллективтары өсөн музыка ҡоралдары, концерт костюмдары һатып алыуы буйынса ыңғай миҫалдар бар. Улар, торлаҡ һәм яҡшы эш хаҡы тәҡдим итеп, ҡалаларҙан белгестәр ҙә саҡыра. Бындай райондарҙа иҡтисад та үҫә, мәҙәни тормош та сағыу ваҡиғаларға бай. Йәштәр бындай төбәктәрҙән китергә ашыҡмай.
Мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын арттырыу — мөһим мәсьәлә. Беҙҙең алда 2018 йылға мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын иҡтисадтағы уртаса кимәлгә еткереү, йәғни биш йыл эсендә уны икеләтә арттырыу бурысы тора. Был бурысты беҙ киләһе йылдан башлап эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырасаҡбыҙ. Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен торлаҡ менән тәьмин итеү йәһәтенән дә эш алып барасаҡбыҙ. 2013 йылда уларға торлаҡ һатып алыуҙы берлектә финанслауға кәмендә 50 миллион һум бүлергә, был практиканы йыл һайын тормошҡа ашырырға тәҡдим итәм.
Мәҙәниәт учреждениеларының матди базаһын нығытыуҙы, биналарҙы төҙөкләндереүҙе, сәхнә кәрәк-яраҡтарын һатып алыуҙы дауам итеү зарур.
Эш планында йыш ҡына төрлө концепциялар һәм доктриналар әҙерләүҙе осратырға мөмкин. Минеңсә, теория менән түгел, ә ысын практика менән күберәк шөғөлләнергә, ихтыяж булған программалар эшләүгә һәм тормошҡа ашырыуға, бурыстарҙы, сроктарҙы, ресурстарҙы һәм критерийҙарҙы аныҡ билдәләүгә баҫым яһарға кәрәк. Был мәҙәниәткә лә ҡағыла.
Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығына балалар музыка мәктәптәрен яңы, сифатлы музыка ҡоралдары менән тәьмин итеү программаһын әҙерләү бурысын ҡуям. Мәҫәлән, республикала “Стейнвей” фирмаһының бер нисә генә профессиональ рояле бар, ә Ҡытайҙа һәр музыка уҡыу йорто тиерлек уның менән тәьмин ителгән. Һөҙөмтәлә бөгөн Ҡытай йәштәре спортта ғына түгел, шулай уҡ абруйлы конкурстарҙа ла алдынғы урындарҙы биләй. Йәштәр уйнау техникаһын иҫке, сифатһыҙ музыка ҡоралдарында үҙләштерә икән, виртуоздарҙы нисек үҫтермәк кәрәк?
Төп дәүләт театрҙары, филармониялар һәм хатта билдәле ансамблдәрҙең һөнәри кимәле һәм ижади әүҙемлегенең кәмеүе борсоуға һала. Күп кенә коллективтарҙа әүәлге ижади ынтылышты, сәнғәттә яңы офоҡтарға етеү теләген күрмәйем. Республика “Алтын битлек” кимәлендәге абруйлы театр конкурстарында ҡатнашмай, үҙебеҙҙә күләмле халыҡ-ара музыкаль форумдар үткәрмәй башланы.
Бөгөн театр һәм концерт эшмәкәрлегенең яңы алымдарын ғәмәлгә индерергә, авторлыҡ йүнәлештәрен үҫтерергә кәрәк. Мәҫәлән, миңә республикала башҡорт халҡының йолаларына нигеҙләнгән театрлаштырылған атлы шоу идеяһы менән билдәле кешеләр мөрәжәғәт итте. Был сара менән ҡунаҡтарыбыҙҙы шатландырырға, уны башҡа төбәктәрҙә күрһәтергә мөмкин булыр ине.
Яҡшы техник кимәлдә башҡарылған, абруйлы бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстарҙа республикабыҙҙың сәхнә сәнғәтен сағылдырырлыҡ үҙенсәлекле спектаклдәр, рок-опералар, мюзиклдар, башҡа заманса саралар ижад итергә кәрәк. Киләһе йылдан башлап конкурс нигеҙендә ошондай 10–15 спектаклгә йәки концерт программаһына 100 миллион һум аҡса бүлергә тәҡдим итәм. Мәҫәлән, Башҡортостан халыҡтарының күп быуатлыҡ тарихын сағылдырған тамашаларға. Юғиһә беҙ артабан да иҫке мәҙәни багаж менән йәшәйәсәкбеҙ.
Әҙәбиәтебеҙ, музыкабыҙ һәм башҡа мәҙәни ҡаҙаныштарыбыҙ әлегә донъя селтәрендә тейешле танылыу тапмаған. Бөтә ижади союздарға, китапханаларға, башҡа ойошмаларға башҡорт әҙәбиәте, музыкаһы һәм һынлы сәнғәте классиктарының иң яҡшы әҫәрҙәрен һанлы мәғлүмәткә күсереп, глобаль селтәргә һалыу буйынса эш үткәрергә тәҡдим итәм.
Республикала үҙебеҙҙең тарихи-мәҙәни брендтарҙы, мәҫәлән, Шүлгәнташ мәмерйәһен, селтәрҙә танытырға кәрәк. Бөгөн “Шүлгәнташ” ҡурсаулығы заказы буйынса ошо уникаль мәмерйә буйлап донъяла тәүге һәм иң ҙур виртуаль тур әҙерләнде һәм селтәргә индерелде. Республикалағы һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә генә түгел, шулай уҡ сит ил уҡытыусылары материалдарҙы уҡыу ҡулланмаһы рәүешендә файҙаланһын өсөн экскурсияның йөкмәткеһен бер нисә телдә, шул иҫәптән башҡортса бирергә тигән тәҡдим индерәм. Был күп сығым талап итмәйәсәк, әммә тәрбиәүи һөҙөмтәһе ҙур буласаҡ. Мәҙәни мөхитте байытыу бурыстарына шулай уҡ мәҙәниәт ҡомартҡыларын, тарихи-мәҙәни зоналарҙы һаҡлау инә. Ҡала һәм ауылдарҙа күп кенә ҡомартҡылар, атап әйткәндә, ағас архитектура һәйкәлдәре юҡҡа сыҡҡан. Минеңсә, ҡалаларыбыҙҙың тарихи үҙәктәрендә күпләп төҙөлөш алып барыуҙы сикләргә кәрәк.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы йылдарҙа ҡалаларыбыҙҙың архитектура ландшафты төрлө йүнәлештә үҙгәрә. Ҡайһы бер төҙөлөштәр ҡала биләмәләренә йәм өҫтәмәй. Беҙ яңынан-яңы архитектура-ландшафт зоналарын булдырырға, яңы технологияларҙы, үҙенсәлекле ҡыйыу ҡарарҙарҙы йәлеп итергә тейешбеҙ.
Ҡаланы матур биналар ғына түгел, шулай уҡ дөрөҫ ойошторолған һәм яҡшы йолаға әүерелгән байрамдар, фестивалдәр биҙәй. Быйыл Өфөлә йәйәүлеләр “Арбат”ы ике тапҡыр ойошторолдо. “Һөт иле” фестивале, бал байрамы, авиация-спорт сараһы үткәрелде. Стәрлетамаҡ, Салауат, Бөрө, Бәләбәй, Октябрьский ҡалаларында ла ошондай уҡ байрамдар уҙғарылды. Улар кешеләргә бик кәрәк, әммә бындай сараларҙы ойоштороуға етди һөнәри ҡараш талап ителә. Мәҙәни мөхитте үҫтереү буйынса эште дәүләттең кеше үҫешенә һалған инвестицияһы булараҡ ҡарау шарт.
Һөҙөмтәле парламент —
ул халыҡ власы
Кешеләрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу “аҡыллы” йәмғиәт принциптарына таянып власть структуралары эшендә яңы динамика булдырыуҙы талап итә. Бындай ҡараш власть органдарының асыҡлығын артабан да арттырыуҙы, дәүләт идараһына мәғлүмәт технологияларын индереүҙе, ахыр сиктә, һөҙөмтәле идара итеү мөхитен ойоштороуҙы күҙ уңында тота.
Беҙгә уңышлы эшләгән закондар сығарыу власы кәрәк. Минеңсә, һөҙөмтәле парламент — ул халыҡ власы һәм, бер үк ваҡытта, кешеләрҙең тормош сифатын яҡшыртыуҙың хоҡуҡи нигеҙҙәрен булдырған орган, бөтә йәмғиәттең мәнфәғәттәрен иҫәпкә алған ҡарарҙар сығарыу буйынса үҙәк. Ошо маҡсатта уның һәр комитеты ҡарамағында эксперттарҙың йәмәғәт төркөмдәрен ойоштороу зарур.
Һөҙөмтәле идара итеү мөхитен заманса башҡарма властан тыш күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Һуңғы ике йылда власть граждандар өсөн асығыраҡҡа әүерелде, уларҙың ихтыяждарына иғтибар бирә башланы. Шул уҡ ваҡытта кешеләргә яҡынайырға, мәғлүмәт технологиялары ярҙамында улар менән аралашыуҙы тәьмин итергә тигән саҡырыуымды етәкселәрҙең барыһы ла ҡабул итмәне. Республикалағы министрлыҡтарҙа һәм ведомстволарҙа 7 меңгә яҡын кеше эшләй. Бик ҙур армия, тимәк, сығым да ҙур. Шуға күрә киләһе йыл республикалағы идара итеү аппаратын тағы ла 10 процентҡа ҡыҫҡартыу һәм уны 6–6,5 мең кимәлендә ҡалдырыу бурысы тора.
Беҙ Башҡортостанда федераль ҡануниәт менән ҡаралған кадрҙар ротацияһы алымын ғәмәлгә индерәсәкбеҙ. Донъя практикаһы күрһәтеүенсә, белгестәрҙе эҙләү һәм һайлап алыуҙың, уларҙың һөнәри үҫешен дәртләндереүҙең һөҙөмтәле алымдары бар.
Кадрҙар әҙерләү һәм уларға өҫтәмә белем биреү мәсьәләләре айырым иғтибар үҙәгендә буласаҡ. Һәр чиновник йылына бер тапҡыр мотлаҡ тәртиптә, эшенән китмәйенсә, белемен камиллаштырыу курсын үтәсәк.
Бөгөн Башҡортостанда Дәүләт органдары һәм урындағы үҙидара органдары системаһында кадрҙар сәйәсәте концепцияһы ҡабул ителде. Граждан һәм муниципаль хеҙмәткәрҙең һөҙөмтәлелеген баһалау системаһын, һайлап алыу критерийҙарын, кадрҙарҙы үҫтереү алымдарын эшләү бик мөһим. Идара итеү һәм дәүләт органдарының кадрҙар резервына индереүгә дәғүә иткән иң яҡшы белгестәрҙе һайлап алыу өсөн Кадрҙарға тест үткәреү буйынса республика үҙәген ойошторабыҙ.
Кадрҙар протекционизмындағы законһыҙ практиканың коррупция күренештәре иҫәбенә инеүе хаҡында онотмайыҡ. Шул уҡ ваҡытта яза биреү, тыйыу саралары менән генә коррупцияны еңә алмауыбыҙҙы аңлау зарур.
Төбәк иҡтисадының моделе кәрәк
Республиканың социаль үҫеш мәсьәләләрен ҡарағанда иҡтисад проблемаларын иғтибарҙан ситтә ҡалдырмаҫҡа тейешбеҙ. Уның ныҡлы нигеҙе булмаһа, кешеләрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу буйынса барлыҡ ниәттәребеҙ тормошҡа ашмаясаҡ. Киҫкен глобаль конкуренция шарттарында фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән юғары технологиялы иҡтисад ҡына ҡотҡарасаҡ беҙҙе. Шуға күрә киләһе өҫтөнлөгөбөҙ — заманса иҡтисади мөхит булдырыу.
Бөгөн беҙҙең өсөн мөһим мәсьәлә — иҡтисадыбыҙҙы яңы шарттарҙа, атап әйткәндә, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ҡағиҙәләре буйынса эшкә көйләү. Ҡайһы бер эксперттарҙы глобаль конкуренция шарттарында, дәүләт тарафынан ярҙам күрһәтеү күләме кәмегән осорҙа сәнәғәттең һәм ауыл хужалығының перспективаһы борсоуға һала.
Әйтергә кәрәк, бындай хәүеф өсөн нигеҙ бар. Тупрағыбыҙҙың уңдырышлылығы ҡайһы бер илдәрҙәге ерҙең сифатынан ҡалыша. Йылына ике-өс тапҡыр уңыш ала алмайбыҙ. Сәнәғәт етештереүен ойоштороу беҙҙә Ҡытайға йәки Көньяҡ-Көнсығыш Азияға ҡарағанда ҡиммәтерәк. Быларҙың барыһы ла продукцияның үҙҡиммәтен арттырыуға килтерә, конкуренция һәләтенә һәм инвестиция йәлеп итеү ҡеүәһенә йоғонто яһай. Бындай хәлдә үҙенсәлекле ҡарарҙар эҙләргә кәрәк.
Власть структураларына ғилми ойошмалар менән берлектә яңы шарттарҙа төбәк иҡтисады эшенең моделен эшләү бурысы ҡуйыла. Юғары хәүеф зонаһындағы тармаҡтарҙы билдәләргә, уларға даими мониторинг үткәрергә, перспективалы үҫеш йүнәлештәрен ҡарарға кәрәк. Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығына Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеүҙең кире эҙемтәләрен йомшартыу буйынса нигеҙле саралар исемлеген төҙөргә ҡушам.
Ауыл хужалығы министрлығы, Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитетына республика агросәнәғәт комплексын ҡурсалау буйынса ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәле программаһын эшләү бурысын йөкмәтәм. Бөгөн ҡулланыусы магазинда продукция өсөн тауар етештереүсе ҡуйған хаҡтан ике-өс тапҡырға артығыраҡ түләй. Алыпһатарҙарҙы бындай мөмкинлектән мәхрүм итергә, ғәҙел хаҡ ҡуйыуҙы тәьмин итергә кәрәк.
Ошоға бәйле аграр продукцияны һатыу өлкәһендә кооперацияны үҫтереүгә айырым иғтибар бирелергә тейеш. Мәҫәлән, Данияла һөт баҙарында кооперативтар өлөшө — 96, Германияла 65 процент тәшкил итә, ә беҙҙә был мөһим баҙар институты бөтөнләй үҫмәгән.
Республика Хөкүмәте һәм профилле министрлыҡтар баҙар шарттарында иҡтисадты дәүләт көйләүе технологияларын үҙләштерергә, уның күләгәләге сегментын яҡтыға сығарырға тейеш. Мәҫәлән, беҙ һатып алыу һәм тауар интервенцияһы технологияларын әлегә тиклем һүлпән файҙаланабыҙ. Дәүләт һәм муниципаль ихтыяждар өсөн һатып алыуҙар үҙебеҙҙәге етештереүсенең мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып тормошҡа ашырылырға тейеш.
Шул уҡ ваҡытта дәүләттең иҡтисадта ҡатнашыуының мөмкин тиклем һөҙөмтәле булыуы шарт. Ауыл хужалығы министрлығына планға ярашлы иҫәп-хисаптар үткәрергә, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһының өс “кәрзин”е араһында дәүләт субсидиялары дотацияларын бүлеүҙең иң ҡулай алымын билдәләргә кәрәк.
Экологик яҡтан таҙа аҙыҡ-түлектең донъя баҙары 70 миллиард доллар самаһы тәшкил итә, ә Халыҡ-ара аҙыҡ-түлек ассоциацияһы күҙаллауҙарына ҡарағанда, киләһе ун йыл эсендә ул 210 миллиардҡа, йәғни өс тапҡырға артасаҡ. Рәсәй был баҙарҙа ҡатнашмай тиерлек. Республикабыҙ бындай хәлде үҙгәртеү мөмкинлегенә эйә, тип уйлайым.
Иҡтисадыбыҙҙы үҙгәртеп ҡороу буйынса сараларҙың төп звеноһы — ул инновация рельстарына күсеү. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, өр-яңы юғары технологиялы эшләнмәләр буйынса беҙ әлегә алдынғы төбәктәрҙән ҡалышабыҙ.
80 йыл дауамында нефть сәнәғәте беҙҙең “визит карточка”быҙ, иҡтисади үҫештең берҙән-бер таянысы булды. Бөгөн үҫештең сеймал моделе юҡҡа сыҡҡан осорҙа беҙгә юғары технологиялы, “аҡыллы”, фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән өр-яңы структуралар булдырырға кәрәк. Машиналар эшләүҙе, фармакология, заманса химия, радиоэлектрониканы үҫтереү — яңы йүнәлештәребеҙ бына ошо.
Инновациялар — ул шулай уҡ яңы транспорт төрҙәре лә. Республиканың баш ҡалаһындағы хәрәкәттең көсөргәнешлелеге “метробус” йәки юғары тиҙлекле трамвай кеүек иҡтисади һәм һөҙөмтәле ҡарарҙар эҙләүҙе талап итә. Өфө хакимиәтенә хәлде ныҡлап анализларға һәм ҡулай проектты һайлап алырға кәрәк. Республиканың баш ҡалаһын заманса критерийҙарға ярашлы төҙөкләндерергә ваҡыт.
Уңышлы проекттар бар
Инвестиция сәйәсәтенә айырым иғтибар биреү зарур. Дәүләт Думаһындағы республика депутаттарынан Башҡортостанда дөйөм Рәсәй иҡтисади проекттарын тормошҡа ашырыу өсөн перспективалы майҙансыҡ сифатында әүҙемерәк танытыуҙы һорайым. Үҙебеҙҙең инвесторҙарҙы йәлеп итеү өсөн федераль структуралар менән үҙ-ара бәйләнеште көсәйтеү шарт.
Беҙҙә ошондай уңышлы проекттар миҫалдары бар. Улар иҫәбенә “Европа — Көнбайыш Ҡытай” халыҡ-ара транспорт коридорының бер өлөшөнә әүереләсәк “Баулы — Күмертау” автомобиль юлын һалыу, “Газпром нефтехим Салауат” майҙансығында “Газпром” компанияһы менән берлектәге нефть химияһы кластерын ойоштороу, Благовещенда “Химтерра” технопаркын төҙөү инә.
Ағас эшкәртеү, машиналар эшләү, химия өлкәһендә “Кроношпан”, “Уралвагонзавод”, “Башнефть” компаниялары менән берлектә ҙур инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыуға ҙур әһәмиәт бирәбеҙ.
Муниципаль берәмектәр ҙә әүҙем инвестиция сәйәсәте үткәрергә тейеш. Муниципалитет башлыҡтарына инвестиция мәсьәләләре буйынса ярҙамсылар кәрәк. Ошоға бәйле ҡыҫҡа ваҡыт эсендә инвестиция сәйәсәте буйынса вәкилдәрҙең кандидатураһын билдәләү фарыз. Улар муниципаль кимәлдә эшҡыуарлыҡ менән власть араһындағы бәйләүсе звеноға әүерелергә тейеш.
Инвестиция күләме буйынса республика, Түбәнге Новгород менән Татарстандан ғына ҡалышып, Волга буйы федераль округында өсөнсө урынды биләй. Күптән түгел генә беҙ алтынсы-етенсе урындарҙа инек. Быйыл төп капиталға инвестицияның былтырғы менән сағыштырғанда 185 миллиард һумдан 250 миллиардҡа тиклем, йәғни 25 проценттан ашыуға артыуын көтәбеҙ.
Шул уҡ ваҡытта сит ил инвестицияһына бәйле хәлде яҡшы тип әйтеп булмай. Былтырғы йомғаҡтарға ҡарағанда, республика иҡтисадына 300 миллион долларҙан ашыу инвестиция йәлеп ителгән. Был 2010 йылғы кимәлдең 62 процентын ғына тәшкил итә. Уның структураһында иң ҙур удель ауырлыҡты, йәғни өстән ике өлөштө, сауҙа һәм башҡа кредиттар биләй. Ошоға бәйле сауҙа кредиттарын инвестиция итеп күрһәтеп кемде алдарға тырышабыҙ, тигән һорау тыуа. Үҙебеҙҙе алдайбыҙ.
Статистиканы дөрөҫ күрһәтмәү практикаһын ҡалдырып, ҙур инвесторҙарҙы әүҙем эҙләргә кәрәк. Евросоюзда һәм АҠШ-тан ғына түгел, шулай уҡ Көнсығыш Ғәрәбстандан, Һиндостан, Ҡытайҙан. Ҡытай, Япония һәм Кореянан ҙур корпорациялар әле лә республика менән ҡыҙыҡһыныуын белдерә. 2015 йылда беҙ Өфөлә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС саммиттарын яҡшы ҡабул итеү менән бер рәттән уларҙы эшлекле партнерҙар менән бәйләнештәрҙе киңәйтеү өсөн майҙансыҡ сифатында ла файҙаланырға тейешбеҙ.
Лайыҡлы тормошҡа хоҡуҡ
Заманса мәғлүмәти йәмғиәт социаль тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәй алмай. Лайыҡлы тормош — бөтә кешеләрҙең конституцион хоҡуғы. Шуға күрә ғәҙел социаль мөхит булдырыу — тағы ла бер мөһим өҫтөнлөгөбөҙ. Тормош сифатына экологиянан алып белем биреүгә тиклем бик күп факторҙар йоғонто яһай. Әммә уларҙың иң мөһиме — кешеләрҙең килем күләме. Быйыл һуңғы йылдарҙа тәүге тапҡыр республикала эш хаҡының артыу динамикаһы ил буйынса уртаса кимәлдән юғарыраҡ булды.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы тиҫтә йылда республикалағы иң бай кешеләрҙең 20 проценты менән фәҡирҙәрҙең 20 проценты араһындағы килем айырмалығы өҙлөкһөҙ арта килде. 2009 йылда ул 10 тапҡырҙан ашыу тәшкил итте. 2010 йылда ғына был үҫеште туҡтатып, хәүефле динамиканы кирегә бора алдыҡ. Ул осорҙа был күрһәткес 9,7, ә былтыр 9,6 тапҡырға кәмене. Әммә был ғына етмәй, йәмғиәттә ҡатламдарға бүленеште кәметергә, хеҙмәт хаҡы яҡшы булған өр-яңы эш урындары булдырырға, әүҙем халыҡты дәртләндерергә кәрәк.
Социаль именлеккә төп хәүеф — эшһеҙлек. Ул бик күп ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Шуларҙың иң мөһимдәре — енәйәтселектең, көс ҡулланыуҙың артыуы, ғаиләлә бәхәстәр, кешеләрҙең йәшәүгә дәртен юғалтыуы. Былтырғы йомғаҡтар буйынса дөйөм эшһеҙлек кимәле Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы төбәктә 7,7 процент тәшкил иткән. Быйыл ғинуар — сентябрҙә — 6,6 процент. Яҡшы күренеш, әлбиттә, ләкин был ғына аҙ.
Бәләкәй ҡалалар һәм райондар халҡы алдында мәшғүллек мәсьәләһе айырыуса киҫкен тора. Эшһеҙлек кимәле буйынса беҙ төбәктәр араһында илленсе урынды биләйбеҙ. Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеүе хәлде тағы ла ҡатмарлаштырасаҡ. Ошоға бәйле республика Хөкүмәтенә хеҙмәт баҙарындағы шарттарҙы яҡшыртыу буйынса план әҙерләү зарур.
Торлаҡ мәсьәләһе — төбәгебеҙ өсөн бик ҡатмарлы. Беҙ торлаҡты сафҡа индереү буйынса алдынғы урындарҙы биләйбеҙ, әммә бер үк ваҡытта йән башына торлаҡ менән тәьмин итеү кимәле буйынса уртансылар төркөмөнә инәбеҙ. Республика эконом класлы торлаҡҡа киҫкен ҡытлыҡ кисерә. Күсемһеҙ милек баҙарында хаҡ бик ҡиммәт. Быйыл ғына яңы торлаҡ баҙарында хаҡ 10 проценттан ашыуға артҡан. 1 квадрат метрҙың баҙар хаҡы уның ысын үҙҡиммәтенән байтаҡҡа юғарыраҡ булыуы билдәле. Эш бында баҙар конъюнктураһында түгел, ә “етештереүгә ҡағылмаған сығымдарҙа”, ҡайһы саҡта коррупцияла.
Республика ведомстволарына торлаҡтың үҙҡиммәтен кәметеү планын эшләү бурысын ҡуям. Был, тәү сиратта, Өфөгә, Стәрлетамаҡҡа һәм башҡа ҡалаларға ҡағыла.
Тағы ла бер мөһим социаль мәсьәләне күтәрергә теләйем. Ул — демографик хәл. Халыҡты һаҡлап ҡалыу — эшебеҙҙең төп девизы. Сабыйҙар һанын арттырыу, үлем кимәлен түбәнәйтеү, республикаға килгән халыҡ һанын күбәйтеүҙе тәьмин иткән уйланылған миграция сәйәсәтен тормошҡа ашырыу — демографик сәйәсәтебеҙҙең өс төп йүнәлеше бына ошо. Әйтергә кәрәк, 2008 йылдан республикала сабыйҙар һаны 7,5 процентҡа артҡан, үлем 4,5 процентҡа кәмегән. Һөҙөмтәлә ҙур булмаған тәбиғи артым күҙәтелә.
“Аҡыллы йәмғиәт”те әҙер булмаған кешеләр төҙөй алмай. Мәсьәлә иң һөҙөмтәле айырым мәктәптәрҙе һәм юғары уҡыу йорттарын үҫтереүгә генә ҡоролмай. Беҙҙең өҫтөнлөк — бөтөн ижади интеллектуаль мөхитте комплекслы ойоштороу. Мәғариф системаһының эше төп социаль һәм һөнәри компетенцияларға юғары кимәлдә эйә булған, үҙ-үҙен камиллаштырырға, яңы һөнәрҙе үҙләштерергә әҙер шәхес тәрбиәләүгә йүнәлтелергә тейеш.
Шул уҡ ваҡытта хеҙмәт баҙарында юғары квалификациялы эшселәргә, аграрийҙарға, инженерҙарға киҫкен ҡытлыҡ тойола. Әммә улар үҙҙәре барлыҡҡа килмәйәсәк. Өҫтәүенә йыл һайын мәктәпте тамамлаған 4–6 мең үҫмер — йәғни дөйөм һандың сирек өлөшө тиерлек — республиканан ситкә уҡырға китә.
Йәштәрҙең аңында ижадҡа ынтылыш тойғоһо тыуҙырыу, уларҙың тормош офоҡтарын киңәйтеү, белем культы тәрбиәләү беҙҙең өсөн бик мөһим. Ҡулланыусыларҙы ғына үҫтергән йәмғиәттең киләсәге юҡ. Ижадсылар менән уйлап табыусыларҙы тәрбиәләү — беҙҙең бурыс. Шуға күрә республиканың “Киләсәк паркы”н ойоштороуға конкурс иғлан итергә тигән тәҡдим индерәм. Сингапурҙа, Токио һәм Пекинда ошондай парктар эшләй.
Электрон белем биреүгә күсеү заманса белем-мәғлүмәт мөхитен булдырыуҙы күҙаллай. Был йәһәттән халыҡ-ара тәжрибәне, мәҫәлән, өйҙә “онлайн” режимында кибер-белем бирелгән Кореяны иҫәпкә алырға кәрәк. Ошо өлкәләге Мәскәү, Санкт-Петербург, башҡа алдынғы төбәктәрҙең тәжрибәһен өйрәнеү шарт. Халыҡ-ара эксперттар баһалауынса, электрон белемгә сығымдар байтаҡҡа аҙыраҡ.
Бөгөн компьютер кластары булған мәктәптәрҙең барыһы ла Интернет селтәренә тоташҡан. Белем усаҡтарында 56 мең самаһы компьютер ҡуйылған. 1 мең уҡыусыға иҫәпләгәндә беҙҙә 130 компьютер тура килә, Рәсәй, Волга буйы федераль округы буйынса уртаса күрһәткестән юғарыраҡ, әммә алға киткән төбәктәргә ҡарағанда түбәнерәк. Бөгөн үҫешкән илдәр “бер уҡыусы — бер компьютер” моделенә килгән осорҙа, беҙ белем биреүҙә селтәр мөхитен булдырыу йәһәтенән әүҙем эште дауам итергә тейешбеҙ. Бөтә дөйөм белем биреү учреждениелары беҙҙә Интернет селтәре менән тоташҡан. Әммә электрон белем биреү 61 мәктәптә генә ойошторолған. Әле мәктәптәрҙә сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән балалар ғына дистанциялы белем ала, уларҙың да барыһы ла түгел.
Һөнәри белем биреү учреждениелары кимәлендә лә электрон уҡытыуҙы әүҙемерәк индерергә, электрон дәреслектәр, айырым курстар менән генә сикләнеп ҡалмаҫҡа кәрәк.
Республика биләмәһендә юғары уҡыу йорттары, ғилми, йәмәғәт ойошмалары, IT-компаниялар ҡатнашлығында “Башҡортостан электрон университеты” консорциумын ойошторорға кәрәк. Электрон ғилми, фәнни-техник һәм белем биреү ресурстарының республика банкын ойоштороуға беҙ ҙур әһәмиәт бирәбеҙ. Мәғлүмәт технологиялары буйынса республика агентлығына “Электрон белем биреү” дәүләт бюджет учреждениеһын ойоштороу һәм 2013 йылда уның эшмәкәрлеген башлау бурысын йөкмәтәм.
Вуз системаһын етди яңыртыу мөһимлегенә иғтибарҙы йүнәлтәм. Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы менән бөтә йүнәлештәр буйынса әүҙемерәк эшләү фарыз. Бына бер нисә йыл инде университеттарыбыҙҙың берәүһе лә федераль йәки милли-тикшеренеү учреждениеһы статусын ала алмай. Юғары уҡыу йорттары һәм уларҙың филиалдары эшмәкәрлегенә федераль мониторинг үткәреү йомғаҡтары буйынса ҡайһы берҙәре һөҙөмтәһеҙ тип танылды. Был уйланыу һәм хәлде яйға һалыу буйынса сара күреү өсөн етди сәбәп.
Әлегә беҙ ғалимдарыбыҙҙың интеллектуаль ҡеүәтен тулыһынса файҙаланмайбыҙ. Тәү сиратта, стратегик планлаштырыуҙа һәм идара итеүҙә. Беҙҙә дәүләткә яңы идеялар тәҡдим итеү, идара ҡарарҙарының эҙемтәһен алдан күҙаллау һәләтенә эйә булған “фекер фабрикалары”, йәғни ижтимағи фәнни-тикшеренеү ойошмалары барлыҡҡа килергә тейеш.
Талантлы йәш ғалимдар айырым иғтибар һәм ярҙам үҙәгендә булырға тейеш. Тураһын әйтергә кәрәк, бөгөн беҙ уларҙың күбеһенә ҙур эш хаҡы менән ысын мәғәнәһендә ижади эш тәҡдим итә алмайбыҙ. Хәлдән сығыу юлын республика IT-парктарын ойоштороуҙа күрәбеҙ. Шул иҫәптән беҙ үҙебеҙҙең мәғлүмәт индустрияһын ойошторорға ниәтләйбеҙ. Быларҙың барыһына ла инвестиция кәрәк. Төбәк “аҡыллы”, фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән иҡтисадты үҫтереү юлынан алға барасаҡ, ә йәштәр эшҡыуарлыҡ һәм карьера үҫеше өсөн социаль лифттарға эйә буласаҡ.
Хөрмәтле депутаттар!
Заманса йәмғиәттең мөһим үҙенсәлеге — дәүләттең граждандар һәм уларҙың берекмәләре менән һөҙөмтәле бәйләнеше. Беҙҙең өҫтөнлөк — граждан-демократик мөхитте артабан үҫтереү. Кешеләрҙе тыңлай һәм ишетә белеү, уларҙың мәнфәғәтенән сығып ҡарар ҡабул итеү — профессионализмдың мөһим билдәһе. Идарасыларҙың эшмәкәрлегендәге һөҙөмтәлелекте тап шуға ҡарап баһалаясаҡбыҙ.
Һуңғы ике йылда республикала бөтә кимәлдәге власть органдарын граждандар һәм уларҙың берекмәләре менән асыҡтан-асыҡ эшләүгә йүнәлтеү өсөн байтаҡ саралар күрелде. Ҡайһы бер етәкселәр халыҡ менән интернет сайттары ярҙамында аралаша, теле- һәм радиотапшырыуҙарҙа ҡатнаша, матбуғатта сығыш яһай. Граждандар йәмғиәте институты менән даими бәйләнеш яйға һалынды. Бындай эштең һөҙөмтәһе ышаныс тыуҙыра.
Шул уҡ ваҡытта дәүләткә граждандар йәмғиәтенә табан йылдамыраҡ яҡынайырға кәрәк. Йәмәғәт берекмәләренә тормошсан мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡатнашыу мөмкинлеген биреү зарур. Бөгөн донъяның алға киткән илдәре директиваһыҙ идара итеү моделенә күсә.
(Сығыш бер аҙ ҡыҫҡартып бирелде).


text:
Ябай уҡытыусынан башланды20-12-2017, 00:05 // Шәхестәр // Баҫып сығарырға
Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре Ғөбәйҙулла Илешев сығышы менән Күгәрсен районынан, тыуған ауылы – Түбәнге Сирбай. 1940 йылда Мәҡсүт ете йыллыҡ мәктәбен тамамлаған 13 йәшлек үҫмер “Шверник” исемле колхозда эшләй башлай. Ватан һуғышы осоронда егет хәрби хеҙмәткә алынып, 1944 – 1951 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Радиоразведчиктар әҙерләү курсын тамамлағандан һуң, флоттың радиоразведка бүлегендә ҡала. Төрөктәрҙең “Яуыз” (“Злой”) линкоры радиосигналдарын “тотоп”, флотты мөһим мәғлүмәттәр менән тәьмин итә, флот командаһынан рәхмәт хаттары ала. Артабан уны торпедо катерҙарына күсерәләр, ул ҡеүәтле яңы техниканы һынауҙа ҡатнашып, юғары баһа алғандан һуң, Америка моряктарының инструкторы булып та ала (АҠШ беҙҙең союздаш була). Тырыш, намыҫлы хеҙмәте өсөн “Флот элемтәһе отличнигы” билдәһе, етәкселектең Маҡтау грамоталары, төрлө миҙалдар, ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнә. Командование, өмөтлө морякты тойоп-күреп, флотта хеҙмәткә ҡалырға өгөтләй, ләкин уны тыуған яғы тарта. “Ҡалған булһам, контрадмирал” дәрәжәһенә етер инем”, – ти торғайны.
Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, баш-көллө белемен камиллаштырыуға тотона. 1957 йылда ситтән тороп Мораҡ педагогия училищеһын тамамлай. Свердловск ҡалаһында (ул Өфөнән күсерелә) Юғары партия мәктәбендә уҡый, ә 1968 йылда Дондағы Ростов университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. Артабан докторлыҡ диссертацияһын Мәскәүҙә яҡлай, уға тарих фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә һәм профессор аттестаты тапшырыла. 1989 йылда фән өлкәһендәге, кадрҙар әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн “Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре” тигән маҡтаулы исем бирелә.
Ғөбәйҙулла Әхмәтшәрип улы хеҙмәт юлын ябай уҡытыусы булып башлай. Юғары партия мәктәбен тамамлап, Йомағужа районының Йомағужа (ул ваҡытта район бөтөрөлмәгәйне) райкомында, Өфө ҡалаһының Ленин районында партия эштәрен башҡарҙы, “партийный работник до костей” тигән ҡушаматы ла бар ине.
1968 йылдан алып барлыҡ ғүмерен юғары уҡыу йорттарында эшләүгә арнай: Башҡорт дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы һәм партком секретары (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге БДПУ), 1971 – 1976 йылдарҙа Мәскәү технология институтының Өфө филиалы доценты һәм институт профсоюзы ойошмаһы етәксеһе булып, ошо филиалдан үҫеп сыҡҡан Өфө сервис технологияһы институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе лә ул. Артабан Өфө дәүләт авиация техник институтына эшкә саҡырылып, КПСС тарихы кафедраһы мөдире, һуңынан сәйәсәт тарихы кафедраһына етәкселек итә.
Ә инде 1991 йылдан алып ҡалған бар ғүмерен БДУ-ның Сибай институтында эшләүгә арнай. Ул – Урал аръяғында ҙур хөрмәт ҡаҙанған, йәмғиәт, институт, ҡала тормошонда әүҙем ҡатнашҡан шәхес. Ҡала хакимиәте, халҡы, бергә эшләгән коллегалары уны онотмай, һаман да хәтерләй. Ғалим эшләгән институтта, Сибайҙың “Горняк” проспектында уның хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылды.
Уның 90 йыллығын лайыҡлы билдәләнеләр: “Хәтер көнө” үтте, уның тормошона арналған музей ойошторолдо, “Илешев уҡыуҙары” исемле ғилми-ғәмәли конференция уҙғарылды. Ҙур рәхмәтлемен Сибай институтына. Уҡыу йортона барып инһәң, үҙеңде музейға аяҡ баҫҡан кеүек тояһың: һәр ерҙә таҙалыҡ, бөхтәлек, студенттар ипле генә һөйләшә, әҙәплеләр.
Мәрфуға ҒӘЛИНА-ИЛЕШЕВА,
хеҙмәт ветераны.


text:
Ялғанға тышау һалынырмы?11-05-2018, 00:03 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Проектты тормошҡа ашырыу өсөн ышаныслы төҙөлөш ойошмаларына бушлай ер бүлеү ҡаралған. Улар, үҙ сиратында, төҙөлгән йорттарҙың дөйөм торлаҡ майҙанының ун процентын алданған өлөшсөләргә бирәсәк. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов был мәсьәләне һәр саҡ контролдә тота. Етәксенең ярҙамы менән ике-өс йыл элек алданған байтаҡ кеше фатирлы була алды. Әммә былтырғы икенсе ярты йыллыҡта был сетерекле мәсьәлә тағы ла киҫкенләшә башланы.
“Намыҫһыҙ төҙөүселәр һаны кәмемәй, проблемалы объекттар 29-ға етте, 3,5 мең ғаилә аҡса түләп тә фатир ала алмай”, – тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов. Был беҙҙең генә төбәккә ҡағылған бәлә түгел икәнен күреп, ишетеп торабыҙ. Проблема Рәсәй кимәлендә 15 йыллап элек, төҙөләсәк йорттағы фатирға өлөшләтә йә булмаһа тулыһынса алдан түләнә башлағас тыуҙы. Күп кеше, шаҡтай аҡсаһын янда ҡалдырып, фатирлы булыу бәхетенә өлгәште. Шул уҡ ваҡытта намыҫһыҙ төҙөлөш етәкселәре ғәйебе менән отолғандар ҙа йылдан-йыл арта барҙы. Урындарҙа тейешле ярҙам таба алмаған кешеләр ил Президентына мөрәжәғәт итте.
Былтыр көҙ Владимир Путин “кисекмәҫтән өлөшсөләрҙе яҡлаған закондар ҡабул итергә, өлөшләтә түләүҙе дәүләт һәм банктар ярҙамында көйләү механизмдарын булдырырға” тигән күрһәтмә бирҙе. Яңы йылдың беренсе эш көнөндә үк мәсьәлә Рәсәй Дәүләт Думаһы ултырышының көн тәртибенә ҡуйылды. Барлыҡ фракция депутаттары һәм Вячеслав Володин “өлөшләтә түләү ысулы менән төҙөләсәк йорттарҙы етди дәүләт күҙәтеүенә алырға” тигән закон проектын тәҡдим итте. Яңы документ үҙ эсенә берҙәм контроль нормативтарын берләштергән. Уларҙы боҙоу төҙөлөш компанияларына ла, талаптарҙы күрмәмешкә һалышҡан чиновниктарға ла ҙур штраф санкциялары менән янай. Шундай берҙәм ҡаты ҡағиҙә булғанда ғына был тармаҡта тәртипкә өлгәшеү мөмкин.
Төрлө төбәктәрҙән алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ил буйынса күп фатирлы 830 йорт төҙөлөшө тамамланмаған тип иҫәпләнә, 38 мең кеше алданғандар исемлегенә индерелгән. Рәсәйҙең төҙөлөш министры Михаил Мень отолғандарҙың 86 меңгә еткәнен белдерә. Ә “Берҙәм Рәсәй” партияһының эшсе төркөмө 130 меңдән ашыу кешене алданғандар исемлегенә индергән. Тәҡдим ителгән документта “төҙөлөштөң алдан килешелгән ваҡытта тамамланмауы өсөн төҙөлөш ойошмалары етәкселәре лә, әлеге компанияның акционерҙары ла яуап бирәсәк” тип яҙылған. Яңы нормативтарға ярашлы, төҙөлөш компанияларының матди хәле лә һәр саҡ күҙәтеүҙә буласаҡ.
Граждандарҙың мәнфәғәттәрен яҡлау фонды ла был эшкә ең һыҙғанып тотонмаҡсы. Ул өлөшсөләр менән килешеү нигеҙендә эшләгән барлыҡ төҙөлөш компаниялары тураһында белешмә йыйып, берҙәм мәғлүмәт үҙәге булдырасаҡ. Әгәр ойошма матди мөмкинлеге буйынса яңы талаптарға яуап бирмәһә, был хаҡта милек теркәү органдарына мәғлүмәт еткерелеп, өлөшсөләр менән эшләүгә рөхсәт бирелмәйәсәк.
Килешеүҙә күрһәтелгән талаптар үтәлмәһә, йә булмаһа тулыһынса төҙөлөп бөтмәгән йорт ҡултамға ҡуйып ҡабул итеп алынһа, дәүләт чиновниктарына ҡарата ла шаҡтай ҡаты яуаплылыҡ ҡаралған. Фондҡа эш барышы тураһында ялған йәки дөрөҫлөккә тура килеп бөтмәгән мәғлүмәт биргән хеҙмәткәргә иһә 30 мең һум штраф һалынасаҡ. Алдашыу ҡабатланһа, түләү 100 мең һумға күтәреләсәк. Ә төҙөлөш компанияһының үҙен был йәһәттән 300 мең һум күләмендә штраф көтә.
Рәсәй Хөкүмәте өс йыл эсендә өлөшсөләр менән килешеү нигеҙендә төҙөлөш алып барыуҙы бөтөнләй бөтөрә барыу тураһында “юл картаһы” булдырған һәм уны раҫлаған. Бында һүҙ өс йыл дауамында “өлөшсөләр” тигән төшөнсәне бөтөнләй бөтөрөү хаҡында бара. Хөкүмәт планы буйынса, өлөшләтә түләү өс йыл эсендә дәүләт проектын финанслауға күсереләсәк. Төҙөлөш министры Михаил Мень белдереүенсә, дәүләт проекты нигеҙендә эшләүгә күсеү тәүҙә ирекле буласаҡ. Шул арала Хөкүмәт бындай алымдың һөҙөмтәлелегенә, банктарҙың финанслау мөмкинлегенә баһа бирәсәк.
Әлеге “юл картаһы” Рәсәй Президенты талабына ярашлы эшләнде. Быға ҡәҙәр килешеү өлөшсөләр менән төҙөлөш компаниялары араһында төҙөлә ине. Артабан был “сылбыр”ға дәүләт банкы ла ҡушыласаҡ. Килешеү нигеҙендә фатирлы булырға теләгән кеше аҡсаһын финанс ойошмаһының махсус иҫәбенә күсерә. Банктар, үҙ сиратында, был сумманы һәм кәрәгенсә кредит аҡсаһын төҙөлөш компанияһына йүнәлтәсәк.
Быйыл ҡыш уҡ өлөшләтә түләү тәртибендә ҙур ғына үҙгәрештәр башланды. Ә 2019 йыл аҙағына тиклем Үҙәк банк төҙөлөш ойошмаларын кредитлау буйынса берҙәм талаптар булдырасаҡ. Рәсәй төҙөүселәренең милли ассоциацияһы етәксеһе Леонид Казинцев дәүләт проектын финанслау өсөн алты триллион һум аҡса кәрәк буласағын белдерҙе. Бөгөн яңы йорттар төҙөүгә төҙөлөш компаниялары – 700 миллиард, банктар 720 миллиард һум аҡса бүлгән. Рәсәй Төҙөлөш министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, өлөшсөләр 3,6 триллион һумын сығарып һалған.
Республикаға килгәндә, күпселек халыҡты “Серебряный ручей” ойошмаһы алданы. Ул кешеләрҙе 2012 йылдан алып ғазап сиктерә. “Меркурий” ойошмаһының Өфөләге С. Кувыкин урамында йорт төҙөлөшө туҡтап ҡалған. Уның бер өлөшө генә әҙер булып, фатирҙар бүленгән. Баш ҡаланың Дим һәм Затон биҫтәләре араһындағы “Миловка паркы” комплексы “иң шәп урында – яҡшы йорттар” тигән шау-шыулы реклама менән төҙөлә башлағайны. Унда 15 мең кеше йәшәрлек торлаҡ һалынырға тейеш ине. Яҡшы башланып киткән эш, көндән-көн һүлпәнләнә барып, туҡтап ҡалғайны. Былтыр июлдә “КилСтройИнвест” компанияһы был ҙур төҙөлөштө аҙағына тиклем еткерә алмауын белдерҙе һәм вәкәләттәрен “Амнис-Групп” ойошмаһына тапшырҙы...
Башҡортостандың Эске эштәр министрлығы “КилСтройИнвест” етәкселәренә ҡарата енәйәт эше асты. Алданғандарҙың бер мең кешенән артып китеүе ихтимал. Улар әлеге компанияға бер миллиард һумдан ашыу аҡсаһын һалған. Ә был сумма артында күпме күҙ йәше, матди ауырлыҡ, көн-төн борсолоу, ҡайғырыу, сир, тарҡалған ғаиләләр... Уларҙы бер ниндәй аҡса менән дә иҫәпләп булмай.
Күптән түгел республикабыҙ етәксеһе Рөстәм Хәмитов Хөкүмәткә һәм Өфө районы хакимиәтенә “Миловка паркы” төҙөлөшөн тергеҙеүгә бәйле мәсьәләләрҙе контролгә алырға күрһәтмә бирҙе.
Йылдарға һуҙылған дөйөм бәләне бөтөрөү йәһәтенән төрлө саралар күрелә, ҡанундар үҙгәртелә. Рәсәй Юстиция министрлығы алданғандарға һәм өлөшсөләргә судҡа ғаризаны төркөмләп яҙыу мөмкинлеген бирәсәк закон проекты әҙерләй башлаған. Фатир алам тип бурысҡа, кредитҡа батҡан кешеләр өсөн был бик яҡшы буласаҡ, сөнки йылдар дауамында суд юлын күпме тапарға, адвокаттарға күпме аҡса түләргә кәрәк! Быны үҙ башына төшкән кеше генә белә. Уларға артабан адвокатты бергәләп яллап, хоҡуҡтарын яҡлау мөмкинлеге асыла. Күмәкләп судҡа биреүҙең икенсе ыңғай яғы ла бар. Судья айырым кешегә бәйле осраҡты тикшергәндә, ғәҙәттә, йомшағыраҡ ҡарар сығара. Әгәр ҙә инде ниндәйҙер ойошма йөҙләгән граждандың хоҡуғын боҙған икән, уны бик етди яуаплылыҡ һәм матди сығым көтәсәк.
Яңы ҡануниәткә һәр яҡ үҙенсә баһа бирә. Төҙөүселәр, дәүләт проектын финанслау алымы фатирҙарҙың ҡиммәтләнеүенә килтерәсәк, тип белдерә. Рәсәйҙең финанс министры урынбаҫары Алексей Моисеев, киреһенсә, хаҡ төшәсәген билдәләй. Был, әлбиттә, банктарҙың процент ставкаһына ныҡ бәйле буласаҡ. Мәсьәләгә асыҡлыҡ индереү өсөн ике яҡтың да фекерен белеү яҡшы. “Дәүләт проектын финанслау юлы менән төҙөлөш алып барыу банк кредитының процентына бәйле. Әгәр улар юғары булһа, был закондың эшләп китеренә шигем ҙур”, – ти “Башҡортостан төҙөүселәр союзы” ассоциацияһы советы рәйесе Рәшит Мәмлиев.
Күренеүенсә, бөгөнгө проценттар менән 20 йылға кредит алғандар фатирына икеләтә хаҡ түләргә мәжбүр була. Түбән процент менән бирә башлаһаҡ, үҙебеҙ отолорбоҙ, тип ҡурҡа банк етәкселәре. Әгәр өлөшсөләрҙе бөтөрөп, кредитҡа ғына күскәндә, һандар ҡот осҡос буласаҡ. Мәҫәлән, Рәсәй буйынса йылына 145 миллион квадрат метр торлаҡ төҙөлөргә тейеш. Бер метрының үҙҡиммәтен уртаса 30 мең һум тип алһаҡ та, уны ипотека аша һата башлағанда, хаҡтың 15-20 процентҡа күтәрелеүе ихтимал. Был тиклем торлаҡ төҙөү өсөн банктар дүрт триллион һум аҡса бүлергә тейеш буласаҡ. Ә беҙҙең илдең бөтөн бюджеты 16 триллион һум менән иҫәпләнә.
Әле өлөшсөләр төҙөлөш тармағына 3,6 триллион һум аҡсаһын һалған. Ошо сумма кермәй башлаһа, төҙөлөш ойошмаларының 40 проценты бөлгөнлөккә төшәсәк, эшләүҙән туҡтаясаҡ. Ул саҡта кем атҡарыр был бурысты? Төҙөлөш компанияларының барыһы ла өлөшсөләрҙе алдамай бит. Ниңә намыҫһыҙ бер нисә етәксенең эшенә ҡарап, һәммәһен дөйөм ҡалыпҡа һалырға?
Һандарға күҙ ташлайыҡ. Алты мең квадрат метрлыҡ уртаса йорттағы бер квадрат метрҙың үҙҡиммәте 30 мең һум тирәһе торған фатирҙарҙы 52 мең һум менән һатҡан осраҡта, төҙөлөш алып барыуға кәмендә 70 миллион һум аҡса кәрәк. Быға әле ойошма хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡы, компанияның офисын тотоуға киткән сығымдар индерелмәгән. Яңы закондар буйынса һәр килешеү өсөн 1,2 процент төҙөлөш фондына күсерелергә тейеш. Отолғандар булған осраҡта, был сумма уларҙың сығымдарын ҡаплауға тотоноласаҡ. Төҙөлөш компанияһы бер генә банк иҫәбе асырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта уның башҡа финанс ойошмаларына бер һум да кредит бурысы булмауы мөһим.
Матди сығымдарға ҡаты талап ҡуйыла. Төҙөләсәк объект хаҡының бары ун процентын хеҙмәт хаҡына, социаль түләүҙәргә, һалымға, рекламаға, офис тотоуға йәки арендалауға, ундағы техникаға, коммуналь түләүҙәргә тотоноу рөхсәт ителә. Был үҙ сиратында эш хаҡының түбәнәйеүенә килтерәсәк. Ә төҙөлөш тармағы – ауыр хеҙмәт. Аҙ аҡсаға яҡшы белгестәр килере шик тыуҙыра. Ойошманың күп фатирлы йорт төҙөүҙә өс йылдан кәм булмаған тәжрибәһе булыуы ла талап ителә. Ул бер объектҡа тотондо икән, шуны аҙағына еткермәйенсә, башҡа төрлө хеҙмәт менән шөғөлләнә алмаясаҡ. Төҙөлөштө ярты йылға тотҡарлау ҙа ҙур штрафҡа килтерәсәк. Бына шундай шарттарҙа ойошмаларҙың күбеһе эштән туҡтамаҫмы? Төҙөлөш объекттары аҙаймаҫмы? Фатир алырға теләгәндәрҙең сираты тағы ла оҙонаймаҫмы? Беҙҙең илдә былай ҙа һәр кешегә уртаса 24 квадрат метр торлаҡ майҙаны тура килә. Ә был күрһәткес Норвегияла – 74, АҠШ-та – 70, Германияла – 43, Францияла – 40...
Дөйөм һандарға ҡарағанда, республикабыҙ төҙөлөш буйынса яҡшы күрһәткестәргә өлгәшкән кеүек. Әммә һуңғы йылдарҙа ҡалҡҡан йорттарҙың 70 проценты – шәхси хужалыҡта. Эштең ҡалған өлөшө элеккесә подряд ысулы менән атҡарыла. Шәхси төҙөлөш өсөн ер бүлеүҙең артыуы ла ошо күрһәткестәргә килтерҙе, әлбиттә. Халыҡҡа ер бирергә кәрәк, ул үҙе яйлап булһа ла йорт һалып инәсәк. Был – дәүләткә лә ҙур ярҙам. Әммә күптәр ерҙән файҙалана, уны эшкәртә белмәй. Һөҙөмтәлә йортон һатып, ҡалаға кире күскәндәр ҙә юҡ түгел. Ә унда, әлеге лә баяғы, фатир етешмәй. Шуға күрә төҙөлөш тармағы дәүләт ҡарамағында булып, яңынан подряд ысулына ҡайтыу ғына хәлде яҡшыртыр, тип уйлайым.
Һуңғы йылдарҙа төҙөлөш тармағында фатирға хаҡтың ныҡ күтәрелеүе илдә тыуымдың кәмеүенә килтерҙе. Үҙ торлағы булған ҙур сәнәғәт ойошмаларының ябылыуы йәшәр урынһыҙ ҡалған кешеләрҙең артыуына сәбәп булды. Ауылдан ҡалаға күсеп килгәндәрҙең бермә-бер күбәйеүе лә торлаҡ мәсьәләһенең киҫкенләшеүенә үҙ өлөшөн индермәй ҡалманы. Һуңғы йылдарҙа ил етәкселеге тарафынан демографияға, йәш ғаиләләргә иғтибар артыуы, халыҡ мәнфәғәтендәге закондарҙың төптән уйлап эшләнеп донъя күреүе хәлде, һис шикһеҙ, ыңғай яҡҡа үҙгәртер.


text:
Һаҡ булығыҙ, физкультура!7-02-2018, 00:03 // Сәләмәт булайыҡ // Баҫып сығарырға
Ул көндө туғыҙынсы класс уҡыусылары Еңеү паркында саңғыла йөрөй. Кросс булмай. Үҫмер китеп барған еренән туҡтала ла быуыла башлай. Тәүҙә барыһы ла уны шаярта тип уйлай, сөнки малай класта иң һау-сәләмәттәрҙән һаналған. Ағарып киткән егеткә физкультура уҡытыусыһы йүгереп килеп уға тәүге медицина ярҙамы күрһәтә, йөрәк тирәһенә массаж яһап ҡарай. Әммә һуң була...
Һуңынан табиптарҙың уға “миокарда дистрофияһы” тигән диагноз ҡуйыуы үҫмерҙең ата-әсәһе, бүтәндәр өсөн көтөлмәгән яңылыҡ була. Егет ике йыл тирәһе дауаханаға бөтөнләй бармаған, сәләмәтлегенә зарланмаған, хатта алдағы аҙнала үҙе белем алған лицей исеменән ҡала буйынса саңғы кросында ҡатнашырға әҙерләнгән. Йәнә шуныһы ғәжәп: мәктәпкә үҙенең сәләмәтлегенең шәптән булмауы хаҡында белешмә килтермәгән, физкультурала төп төркөмдә шөғөлләнгән.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай аяныслы ваҡиғалар йыш күҙәтелә. Рәсәйҙең мәғариф министры Ольга Васильева ла, был хаҡта борсолоп, ҡот осмалы мәғлүмәттәр килтерҙе. Бары 2016 йылда ғына илдә физкультура дәрестәрендә 211 бала һәләк булған. Бында, әлбиттә, һүҙ ниндәйҙер йәрәхәт һөҙөмтәһендә түгел, ә ситтән ҡарағанда һау-сәләмәт, бығаса бер нәмәгә зарланмаған сабыйҙарҙың үлеме хаҡында бара. “Ни өсөн тәү ҡарауға һау балалар ғәҙәти физкультурала, әллә ни булмаған көсөргәнеш дәрестәрендә вафат була һуң? Бында атай-әсәйҙәрҙең, мәктәптең ғәйебе бармы?” – тигән һорау ҡуйҙы министр. Унан быға бер сама аңлатма ла бирҙе, илдә кешенең персональ мәғлүмәттәрен сер итеп һаҡлау сәйәсәте менән бәйләне. “Шул сәбәпле баланың ниндәй ауырыу менән яфаланыуын белә алмайбыҙ”, – тине ул. Был юҫыҡта эш алып барылыуы, тиҙҙән мәктәптәр менән табиптар араһында бәйләнештең нығынасағы, һәр баланың сәләмәтлеге хаҡында белем усаҡтарына хәбәр ителәсәген белдерҙе.
Әйткәндәй, белгестәр билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа барлыҡ алға киткән илдәрҙә лә балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең кинәт вафат булыуы, шул иҫәптән физкультура дәресендә лә, һиҙелерлек артҡан. Шуның яртыһы – көтөлмәгән үлем. Табиптар быны медицинаның алға китеүендә һәм бөгөнгө балаларға саманан тыш көсөргәнештең арта барыуы менән аңлата.
Ни өсөн һаулыҡты нығытыу маҡсаты менән индерелгән дәрестә бәхетһеҙлек осраҡтары йыш теркәлә һуң? Бының сәбәптәре төрлөсә. Мәғариф министрының фекере лә дөрөҫ. Уҡытыусылар балаларҙың сәләмәтлеге хаҡында хәбәрҙар түгел. Икенселәр хроник ауырыуы була тороп та был хаҡта йәшерә, сөнки берәүҙең дә, бигерәк тә малайҙарҙың, иптәштәре алдында ауырыу булып күренгеһе килмәй. Сер түгел: мәктәп мөхитендә физкультура дәресенән азат ителгән балаларға түбәнһетеберәк ҡарағандар ҙа юҡ түгел. Һуңғы йылдарҙа ГТО нормаһын тапшырғандарға юғары уҡыу йортона ингәндә өҫтөнлөк бирелеүе лә быға булышлыҡ итә.
Атай-әсәйҙәрҙең балаларының һаулығына битараф булыуы ла – бындай фажиғәгә килтергән сәбәптәрҙең береһе. Бәғзе берәүҙәр сиратта ваҡыт әрәм итмәҫ өсөн бер ниндәй тикшереүһеҙ-ниһеҙ белешмә яҙҙырып алыуҙы хуп күрә. Ә бындай битарафлыҡ иртәме-һуңмы фажиғәгә алып килә. Владимир ҡалаһында 15 йәшлек уҡыусының бокс ярышында һәләк булыуы шул хаҡта һөйләй. Егет бығаса етди йәрәхәт алған, был спорт төрө менән шөғөлләнеү бөтөнләй тыйылған була.
Врач Луиза Мәүлетҡолова әйтеүенсә, хәҙер балалары даими стресс кисерә. Уҡыу программалары ҡатмарлы, бер туҡтауһыҙ Берҙәм дәүләт имтиханы менән ҡурҡытыуҙар, артта ҡалмау өсөн өҫтәмә дәрестәр алыу уҡыусының буш ваҡытын ҡалдырмай. Йәнә бөгөнгө уҡыусыларҙың һаулығы әүәлге тиңдәштәренән шаҡтай айырыла. Бында тирә-яҡ мөхиттең насарлана барыуы ла, аҙыҡ-түлек сифатының бик яҡшынан булмауы ла ҙур йоғонто яһай.
Нимә генә тимәйек, сабыйының сәләмәтлеге хаҡында иң тәүҙә балаһына ғүмер бүләк иткән атай-әсәй үҙендә яуаплылыҡ тойорға тейеш. Мәҫәлән, баланы артыҡ көсөргәнештән һаҡлау зарур, саф һауала булыу, туҡланыуға иғтибар итеү ҙә мөһим. Йәнә витаминдар биреп тороу кәрәк. Балаларҙың һәләк булыуы күпселек осраҡта йөрәктәге тайпылышҡа бәйле. Тап шуға ла йылына бер тапҡыр кардиологта тикшерелеү һәм, мәктәптә онотҡанда бер иҫәп өсөн генә үткәрелгән диспансеризацияны көтөп тормай, тейешле анализдарҙы ла тапшырыу мөһим.
Физкультура дәресе фажиғәгә алып килмәһен!


text:
Муниципалитет
Муниципалитет (нем. Munizipalität, франц. municipalité, от лат. municipiummunicipium) - аныҡ билдәләнгән территорияһы һәм ошо территорияла йәшәгән халҡы (биләмә, ҡала, ҡасаба йәки ауыл) булған үҙидаралы дәүләт административ-территориаль берәмек.
Ҡайһы бер сит ил илдәрҙең һайланып ҡуйылған органы[1].
Донъяның төрлө илдәрендә муниципалитеттар тип ике типтағы административ берәмектәр атала:
- Ҡала муниципалитеттары — административ берәмек, нигеҙҙә ҡала территорияһын (ҡағиҙә булараҡ, эре) һәм шул уҡ кимәлдәге, күбеһенсә ауыл райондарын үҙ эсенә алған административ берәмек. Был осраҡта идара органдары булып мэр һәм ҡала советы (йәки муниципаль совет) тора.
- Ҡайһы бер илдәрҙә муниципалитет, уларҙа ҡалалар һанына ҡарамаҫтан, бер кимәлдәге (ғәҙәттә 2-се йәки 3-сө) административ берәмек булып тора. Шундай илдәрҙең күпселегендә муниципалитет — һайлау органдары менән идара ителгән иң бәләкәй административ берәмек. Был осраҡта муниципалитет төшөнсәһе общинаһы, коммуна һәм волость атамаларының синонимы булып тора һәм рус телендә, оригинал телдә шундай һүҙ ҡулланылғанда ғына, файҙаланыла. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер телдәрҙә уға тура килгән һүҙ (мәҫәлән, ингл. municipality) урындағы административ берәмектәрҙе аңлатыу, атап әйткәндә "коммуна" һәм "община" һүҙҙәрен тәржемә итеү өсөн төп атама булып тора.
Рәсәйҙә муниципаль берәмек термины федерация субъекттарынан (йәғни 2-се йәки 3-се кимәл) айырмалы үҙидаралыҡтар булған муниципаль берәмектәр өсөн дөйөм һүҙ булараҡ ҡулланыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәҫәлән, Ярославль), ҡала парламенты муниципалитет тип атала.
Йөкмәткеһе
Башҡа илдәрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Муниципалитет түбәндәге илдәрҙә административ берәмек булып тора:
2-се кимәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әзербайжан муниципалитеттары (әзерб. bələdiyyə(lər)bələdiyyə(lər))
- Ангола муниципалитеттары (порт. município(s))
- Бразилия муниципалитеттары (порт. municípios)
- Бермуд муниципалитеттары (ингл. municipalities) — 2 ҡала
- Венесуэла муниципалитеттары (исп. municipios)
- Гватемала муниципалитеттары (исп. municipios)
- Гондурас муниципалитеттары (исп. municipios)
- Грузия муниципалитеттары (груз. მუნიციპალიტეტი)
- Доминикан Республикаһы муниципалитеттары (исп. municipios)
- Индонезияның ҡала муниципалитеттары (индон. kota)
- Камбоджа муниципалитеттары (кхмер. ក្រុង, кронг) — ҡала
- Эстония муниципалитеттары (эст. kohalik omavalitsus) — үҙидаралыҡтың иң бәләкәй административ берәмеге.
3-се кимәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аргентина муниципалитеттары (исп. municipio(s))
- Боливия муниципалитеттары (исп. municipios)
- Зимбабве муниципалитеттары (ингл. municipalities)
4-се кимәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡылым[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Муниципаль ҡылымы Рәсәйҙә, Украинала һәм башҡа постсовет илдәрҙә ҡала милкендәге объекттарға ҡарата ҡулланыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Муниципий
- Муниципаль булмаған территория
- Урындағы үҙидаралыҡ
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Муниципальные учреждения // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Российский журнал «Муниципалитет»
- Положение о муниципалитете внутригородского муниципального образования Отрадное в городе Москве
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Шәйхуллин М. С. Конституциясы-хоҡуҡи гарантиялары " Россия Федерацияһында урындағы үҙидара [Текст] : монография. - Мәскәү : Юртин, 2016. - 304 с. http://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&view=article&id=5025:2016-05-05-05-18-46&catid=344:-2016&Itemid=38


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Страница 9
Бойоҡ күҙҙәремә йәш эркелде…
Хәтер / Әҙәбиәт // 20-10-2014, 11:25
Ағайыбыҙ, шиғриәттә булһынмы, сәсмә әҫәрендәме, донъялыҡта йәшәү асылы, ғәмәлдәребеҙҙең мәғәнәһе, мәңгелек үлсәме һәм ваҡыт ҡәҙере тураһында йыш уйланған. Мәңгелек юлында кеше ғүмере, иртәнсәк яралып, кис юғалған күбәләк ғүмере менән берҙер. Һәм мәңгелектең башланғысы ҡайҙа ла, ахыры ҡайһы тарафтарҙа? Мәскәү вуздарының береһендә беҙгә һабаҡ биргән Пуховский атлы ҡарт профессор мәңгелек төшөнсәһен ошолай ябай ғына аңлатҡайны: «Йәйге тып-тын аяҙ төн. Кешеләр кәмәлә диңгеҙгә сыға. Диңгеҙ күккә барып олғаша. Асман йондоҙҙарға күтәрелә. Йондоҙҙар иһә мәңгелеккә китә. Ә мәңгелек кешеләргә әйләнеп ҡайта. Кешеләр диңгеҙгә сыға…» Күҙ алдына килтерҙегеҙме? Мостай Кәрим ижадындағы фәлсәфиәт, бәлки, баш ҡала профессоры һыҙған виртуаль әйләнеш менән ауаздаш та түгелдер, әммә һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе замандың тын тартышына ғәйәт һиҙгер булды....
ҮҘЕБЕҘҘЕҢ ЙЫРҘЫ ЙЫРЛАП БАРАСАҠБЫҘ
Хәтер / Әҙәбиәт // 17-10-2014, 17:20
Хәләлбикәһе Рауза ханым йырларға яратҡан “Бейеш” моңо Мостай Кәримде ғүмер буйы оҙата килгән. “Был йыр – минең йырым. Үҙемдеке. Тәү ишеткәндә үк түгел, ә уның икенсе тапҡыр, йәғни минең өсөн тыуған мәленән алып рухым уға сат йәбеште, ғүмерлеккә хужа булды. Ҡайҙа ғына, кем генә йырламаһын, тик минең өсөн генә яңғырай ул. Һәм, остоғон да ҡалдырмай, йөрәгемә һеңдерәм. Һеңдерәм, ә танһығым ҡанмай” (“Бейеш”. – 4-се том, 311-се б.).
Оло яуҙа ауыр яра алыуы арҡаһында хәл өҫтөндә йөрөгән Мостафа Сафа улын кәләше Рауза менән бергә күптәнге дуҫы, күренекле драматург Мөхәммәт Хәйҙәров үҙенә, Учалылағы Өргөн ауылына саҡырып, ҡатыны Ғәйниямал менән кәзә ҡымыҙы эсереп, тәрбиәләй. Шағир үҙе әйтеүенсә, аҙна-ун көн үтеүгә, тыны иркенәйеп, теҙ быуындары нығына төшөүгә кәләше уны Биргетауға әйҙәй....
Оло яуҙа ауыр яра алыуы арҡаһында хәл өҫтөндә йөрөгән Мостафа Сафа улын кәләше Рауза менән бергә күптәнге дуҫы, күренекле драматург Мөхәммәт Хәйҙәров үҙенә, Учалылағы Өргөн ауылына саҡырып, ҡатыны Ғәйниямал менән кәзә ҡымыҙы эсереп, тәрбиәләй. Шағир үҙе әйтеүенсә, аҙна-ун көн үтеүгә, тыны иркенәйеп, теҙ быуындары нығына төшөүгә кәләше уны Биргетауға әйҙәй....
60 йылдан һуң
Рубрикалар / Хәтер // 10-10-2014, 16:39
Мораҡ педагогия училищеһын тамамлауыбыҙға 60 йыл да үтеп киткән. Тәүге күрешеүҙәр, танышыуҙар, студент йылдары мәңге онотолмаясаҡ. Шул уңайҙан быйыл курсташтар менән йыйылышып осрашырға булдыҡ. Мин, Филүзә Шаһиева (Иҙелбаева), Өфөгә, үҙемә ҡунаҡҡа саҡырҙым. Бөтә курсташтарым да килә алмаһа ла, биш ҡыҙға осрашырға насип булды. Алыҫ араларҙы яҡын итеп, Күгәрсен районынан Зәйтүнә Тураева, Дәүләкән районынан Лилиә Ғәзизова (Ғәлиуллина), Шишмә районынан Ғәлиә Юлдашбаева (Зыябаева), Көйөргәҙе районынан Клара Әйүпова бергә йыйылдыҡ. сәй эсеп, үткән йылдар хәтирәһенә бирелеп, ваҡыттың үткәне һиҙелмәне лә....
Тракторсы Хөмәйрә
Рубрикалар / Хәтер // 26-09-2014, 04:28
Ҡатын-ҡыҙ ҡулы теймәгән, уның күңел йылыһы менән һуғарылмаған бер эш тә юҡтыр ул. Ир-ат эшләгән тракторҙа ла гүзәл заттың ҡатнашлығы бар. Һүҙебеҙ Баймаҡ районының Байым ауылында үткән быуаттың 30 – 40-сы йылдарында «тимер ат»тарҙы «ауыҙлыҡлаусы» тракторсы Хөмәйрә Вәлиулла ҡыҙы Йылҡыбаева (1918 – 1998) тураһында. Уның яҙмышында – ил яҙмышы, шуға ла исеме ауыл тарихына яҙылған. Оло быуын кешеләре Хөмәйрә апайҙың тракторҙа ауыл буйлап үтеп китеүен һәр саҡ ғорурланып һөйләй торғайны. Үҙе иҫән саҡта миңә лә уның менән әңгәмәләшеп ултырыу форсаты тейгәйне.
Хөмәйрә инәйҙең яҙмышы, кеше хәлен кеше белмәй, үҙ башына төшмәһә, тигәндәй, бала саҡтан ауыр була. Байым ауылы Ырымбур – Темәс юлында урынлашҡан. Граждандар һуғышында уны берсә аҡтар, берсә ҡыҙылдар инеп талаған, мал-мөлкәтте тартып алып, халыҡты бөлгөнлөккә төшөргән....
Хөмәйрә инәйҙең яҙмышы, кеше хәлен кеше белмәй, үҙ башына төшмәһә, тигәндәй, бала саҡтан ауыр була. Байым ауылы Ырымбур – Темәс юлында урынлашҡан. Граждандар һуғышында уны берсә аҡтар, берсә ҡыҙылдар инеп талаған, мал-мөлкәтте тартып алып, халыҡты бөлгөнлөккә төшөргән....
Матур йәшәлгән ғүмер
Рубрикалар / Хәтер // 19-09-2014, 15:14
Кеше донъяға үҙ хеҙмәте менән тыуған ерен биҙәр, матурлыҡ тыуҙырыр, Тыуған илен данлар хеҙмәт һөйөүсе кешеләр тәрбиәләү өсөн тыуа. Ошо бурысты намыҫ менән үтәгән Фира Ғариф ҡыҙы Ниғмәтуллина ауылыбыҙҙың ғына түгел, районыбыҙҙың, республикабыҙ ғорурлығы булған шәхес ине. Ул 1933 йылдың 31 мартында күп балалы ғаиләлә тыуған. Әсәләре Фәрихә инәй бик эшлекле, уңған ҡатын була, аталары Ғарифула олатай, алты бала атаһы, Бөйөк Ватан һуғышында тыуған иле өсөн үҙ ғүмерен бирә. 1944 йылда Ниғмәтуллиндар ғаиләһе Баймаҡ районының 2-се Урман заводынан «Һәүәнәк» совхозының Һаҡмар фермаһына (аҙаҡтан ул Һаҡмар ауылы тип йөрөтөлә) күсеп килә. Балаларҙың әсәһе Фәрихә инәй һауынсы булып эшләй. Артабан Фира Ғариф ҡыҙының өс апаһы (Фәниә, Лира, Рева), ә 1949 йылдан 16 йәшлек Фира ла фермала эш башлай. Ул тәүҙә дүрт йыл быҙау ҡараусы, артабан утыҙ биш йыл − 1988 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем һауынсы булып эшләй....
Кәңәш һорап, апай, һиңә киләм…
Рубрикалар / Хәтер // 19-09-2014, 15:12
Ағастың тамыры ерҙә, кешенең тамыры туған-ырыуҙа. Ата-әсәгә изгелек ҡылыу ағастың тамыры булһа, туғандар менән аралашыу – уның ботаҡтары, һутлы йәшел япраҡтары. Ата-әсәһенә изгелек итмәгән кеше ағасты тамырынан серетер, ә туғаны менән араһын өҙгәне уны ботағынан һындырыр. Ул ағастың япрағы ла, емеше лә булмаҫ, тиелә изге хәҙистәрҙә. Бәхетте берәүҙәр – матди байлыҡта, икенселәр – эштәге уңышта, өсөнсөләр бер-береһен һөйөүҙә, ихтирам итеүҙә тип иҫәпләй. Бәлки, бәхет ошо ҡиммәттәрҙең өсөһөнөң бергә килеүендәлер. Шуларға туған-ырыу һәм ата-әсә араһындағы матур мөнәсәбәттәрҙе лә өҫтәр инем. Яҡшы мөнәсәбәт, туғандарҙың үҙ-ара аралашыуы – йәшәүгә яраҡлы ныҡ, ҡеүәтле тамырҙар тармағы ул. Туғандар менән яҡшы мөнәсәбәт – киләсәктең нигеҙ ташы ла.
...
...
Аҙау аҡһаҡалы
Рубрикалар / Хәтер // 5-09-2014, 15:35
Манышты мәктәбендә эшләгән осорҙа “Тыуған яҡты өйрәнеү” түңәрәге алып барҙым. Музейға экспонаттарҙы үҙебеҙҙең райондың ғына түгел, күрше райондарҙың ауылдарына сығып та йыйҙыҡ.
Архангел районының иң ҙур ауылдарының береһенә – Аҙауға ла шулай барып сыҡтыҡ. Аҙауҙар менән аралаша башлағас, тәбиғәттең генә иҫ киткес матурлығына түгел, ә кешеләрҙең алсаҡлығына, ихласлығына ла иғтибар итәһең.
Сәйәхәтебеҙ ундағы урта мәктәптең тыуған яҡты өйрәнеү музейынан башланды. Уны оҙаҡ йылдар балаларға белем биреп, хаҡлы ялға сыҡҡан хеҙмәт ветераны Фанияз Шакир улы Садиҡов ойошторған.
Урындағы мәҙәниәт усағы, мәктәп тормошо менән дә танышып өлгөрҙөк. Ашханала сәй эсеп алғас, элекке мәктәп директоры Нуретдин Әхмәҙи улы Шәйбәковтың йортона йүнәлдек....
Архангел районының иң ҙур ауылдарының береһенә – Аҙауға ла шулай барып сыҡтыҡ. Аҙауҙар менән аралаша башлағас, тәбиғәттең генә иҫ киткес матурлығына түгел, ә кешеләрҙең алсаҡлығына, ихласлығына ла иғтибар итәһең.
Сәйәхәтебеҙ ундағы урта мәктәптең тыуған яҡты өйрәнеү музейынан башланды. Уны оҙаҡ йылдар балаларға белем биреп, хаҡлы ялға сыҡҡан хеҙмәт ветераны Фанияз Шакир улы Садиҡов ойошторған.
Урындағы мәҙәниәт усағы, мәктәп тормошо менән дә танышып өлгөрҙөк. Ашханала сәй эсеп алғас, элекке мәктәп директоры Нуретдин Әхмәҙи улы Шәйбәковтың йортона йүнәлдек....
Шәжәрә ул – байрам ғына түгел...
Хәтер / Тарих // 5-09-2014, 13:27
Әбйәлил районының Буранғол ауылында хәлфә Мөхәммәт Садиҡовтың вариҫтары нәҫел ептәрен барланы.
“Туғаныңдан биҙмә – нәҫелең ҡорор”, – тиелә башҡорт халыҡ мәҡәлендә. Эйе, нәҫел ағасының яңынан-яңы ботаҡтар ебәреүе туғандарҙың татыулығына бәйле. Юҡҡа ғына йырҙа ла бит: “Ете яттар туған түгел, үҙ туғаныңдың ҡәҙерен бел”, – тип йырламайҙар.
...Иртәнән бирле яуған ямғыр ҙа, көндөң һалҡынлығы ла туғандарҙың бер-береһенә булған йылы ҡарашына, йылы мөнәсәбәтенә, үҙ-ара яғымлы мөғәмәләһенә һалҡынлыҡ өрә алманы.
Эйе, йәй уртаһы булһа ла, тәбиғәттең көҙгө көн кеүек ҡырыҫыраҡ бер мәлендә йыйылды Мөхәммәт хәлфәнең вариҫтары шәжәрә байрамына.
Был уларҙың тәүге генә осрашыуы түгел икән: Садиҡовтар һәм Мөхәммәтовтар Һәйетҡол ерендә, төп йортта, быға тиклем ике тапҡыр туғанлыҡ ептәрен барлаған булған. Ә был көндө иһә машиналар бер-бер артлы Мөхәммәт Садиҡ улының Буранғолда йәшәүсе ейәне, утыҙ йылға яҡын ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүсе Вил Мөхәммәтовтың өйөнә табан ағылды....
“Туғаныңдан биҙмә – нәҫелең ҡорор”, – тиелә башҡорт халыҡ мәҡәлендә. Эйе, нәҫел ағасының яңынан-яңы ботаҡтар ебәреүе туғандарҙың татыулығына бәйле. Юҡҡа ғына йырҙа ла бит: “Ете яттар туған түгел, үҙ туғаныңдың ҡәҙерен бел”, – тип йырламайҙар.
...Иртәнән бирле яуған ямғыр ҙа, көндөң һалҡынлығы ла туғандарҙың бер-береһенә булған йылы ҡарашына, йылы мөнәсәбәтенә, үҙ-ара яғымлы мөғәмәләһенә һалҡынлыҡ өрә алманы.
Эйе, йәй уртаһы булһа ла, тәбиғәттең көҙгө көн кеүек ҡырыҫыраҡ бер мәлендә йыйылды Мөхәммәт хәлфәнең вариҫтары шәжәрә байрамына.
Был уларҙың тәүге генә осрашыуы түгел икән: Садиҡовтар һәм Мөхәммәтовтар Һәйетҡол ерендә, төп йортта, быға тиклем ике тапҡыр туғанлыҡ ептәрен барлаған булған. Ә был көндө иһә машиналар бер-бер артлы Мөхәммәт Садиҡ улының Буранғолда йәшәүсе ейәне, утыҙ йылға яҡын ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүсе Вил Мөхәммәтовтың өйөнә табан ағылды....
“Йәшлек”тәр боҙло һыуҙан ҡурҡманы
Рубрикалар / Яңылыҡтар таҫмаһы // 2-09-2014, 11:51
Бөтә донъя буйлап шаулап барған Ice Bucket Challenge “боҙло биҙрә” флешмобына “Йәшлек”тәр ҙә ҡушылды. Бөгөн халҡыбыҙҙың арҙаҡлы шәхесе Шәһит Хоҙайбирҙиндың Матбуғат йорто алдындағы һәйкәле янында “Йәшлек” гәзитенең баш мөхәррире Артур Дәүләтбәков, хәбәрсеһе Айбулат Ишназаров һәм водителе Тимур Ишкинин үтеп барыусыларҙы аптыратып, өҫтәренә берәр биҙрә һалҡын ҡойҙо. Шуның менән улар кисә, баш ҡалабыҙҙың Салауат Юлаев майҙанында үткән "Сәләм, студент!" байрамында “Юлдаш” радиоһы Артур Хәсән улына тапшырған эстафетаны ҡабул итте.
Әйткәндәй, 1 сентябрҙәге байрамда Башҡортостандың халыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев һәм йырсы Алһыу Сафина ла флешмобта ҡатнашырға саҡырылды. Улар боҙло һыуҙа ҡойонормо-юҡмы әлегә билдәһеҙ. Әммә “Йәшлек”тәр мәрхәмәтлек эстафетаһын ҡабул итеп, артабан “Шоңҡар” журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафинға, “Йәншишмә” гәзитенең баш мөхәррире Мирсәйет Юнысовҡа һәм “Ватандаш” журналының баш мөхәрирре Азамат Юлдашбаевҡа тапшырҙы. Улар флешмобтың шарты буйынса 24 сәғәт эсендә боҙло һыу менән ҡойоноп, эстафетаны артабан тапшырырға тейеш....
Әйткәндәй, 1 сентябрҙәге байрамда Башҡортостандың халыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев һәм йырсы Алһыу Сафина ла флешмобта ҡатнашырға саҡырылды. Улар боҙло һыуҙа ҡойонормо-юҡмы әлегә билдәһеҙ. Әммә “Йәшлек”тәр мәрхәмәтлек эстафетаһын ҡабул итеп, артабан “Шоңҡар” журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафинға, “Йәншишмә” гәзитенең баш мөхәррире Мирсәйет Юнысовҡа һәм “Ватандаш” журналының баш мөхәрирре Азамат Юлдашбаевҡа тапшырҙы. Улар флешмобтың шарты буйынса 24 сәғәт эсендә боҙло һыу менән ҡойоноп, эстафетаны артабан тапшырырға тейеш....
Онотолмаҫ шәхес
Рубрикалар / Хәтер // 1-08-2014, 10:42
Тауҙар ҡосағына һыйынып ҡына ултырған төпкөл, әммә иҫ киткес матур тәбиғәтле Ейәнсура районының Юлдаш ауылында Ибраһимовтар нәҫеле ҡалмаған да тиерлек. Әммә батраклыҡтан республика башлығы вазифаһына тиклем барып еткән Рәхим Кирәй улы Ибраһимов хаҡында ауылдаштары һис кенә лә онотмай. Хәйер, етем малайҙы аяҡҡа ошо ауылдаштары күмәкләп баҫтырған да инде. Туғыҙ йәшендә генә атай-әсәйҙән ҡалған Рәхимде, алты бер туғаны менән бергә, тәүҙә ағалары Мотиғулла ҡарай. Әммә 1919 йылда ул да вафат булғас, балаларҙы атаһының бер туған ағаһы Һибәтулла үҙенә ала. Тик аслыҡ йылдары афәте был ғаиләне лә урап үтмәй: ете баланан бер Рәхим генә иҫән ҡала. 17 генә йәшендә бер туғанһыҙ, атай-әсәйһеҙ ҡалған егет батраклыҡҡа яллана. Бер нәмә лә тормошта осраҡлы булмай, тиҙәр. Ҡайҙалыр юлға сыҡҡан Рәхим осраҡлы ғына Биксәнтәев фамилиялы һалдат (ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның исемен бер кем дә хәтерләмәй) менән таныша. Ул йәш егетте белем алырға өндәй һәм аҡса эшләү өсөн Йылайыр тарафтарына, һал ағыҙырға барырға өйрәтә. Егет, тәүәккәлләп, шул уҡ йәйҙә Йылайырға юл тота....


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Асҡарҙа – ҡотороҡ карантины
Асҡарҙа – ҡотороҡ карантины
Әбйәлил районының үҙәге Асҡар ауылында хайуандарҙың ҡотороҡ сиренә бәйле карантин иғлан ителде. Был хаҡтағы Указға республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы.
Алдан билдәле булыуынса, ауылда ауырыу бесәй табылған. Уның сирле сысҡан ашауы ихтимал. Бесәй бер аҙна самаһы юғалып йөрөгән һәм ҡайтҡас хужаһын сапсыған.
Ветеринария белгестәре ихата һайын тикшереү үткәргән, йорт хайуандарына вакцина һалған. Карантин ике ай дауам итәсәк.
Алдан билдәле булыуынса, ауылда ауырыу бесәй табылған. Уның сирле сысҡан ашауы ихтимал. Бесәй бер аҙна самаһы юғалып йөрөгән һәм ҡайтҡас хужаһын сапсыған.
Ветеринария белгестәре ихата һайын тикшереү үткәргән, йорт хайуандарына вакцина һалған. Карантин ике ай дауам итәсәк.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Рубрикалар
http://7art.com.ua/ модульная картина купить.
Китапханасы Райхана«Һөйләһә – теленән килә, эшләһә – ҡулынан килә» тиҙәр уның кеүектәр тураһында. Һүҙем – Баймаҡ районы Билал ауылы китапханасыһы Райхана Эдуард ҡыҙы Булатова хаҡында. Ауылдаштары араһында ябайлығы, эшһөйәрлеге, ярҙамсыллығы менән хөрмәт яулаған ул....
Моң тылсымын сайпылтмайсаӨфө «Нур» дәүләт татар драма театры актрисаһы, «Туған тел» телеканалы алып барыусыһы, моңло тауышлы эстрада йондоҙо Айгөл Ғабдуллина – ауырлыҡтарҙан һис өркмәй, үҙ маҡсатына ҡыйыу атлаған үткер фекерле, зирәк һәм талантлы йәштәребеҙҙең береһе....
Бер йондоҙҙоң ике сағылышы...Эйе, уларҙы тәү сиратта Мәрйәм апай ҡыҙҙары тип ҡабул итәбеҙ, шулай өйрәнгәнбеҙ. Асылда, улар күптән үҙ һуҡмаҡлы. Әсәләренең юлын дауам итһәләр ҙә, ҡайһы бер инаныштарын инҡар итергә лә ҡыйыулыҡ тапҡан, быуындар бәйләнешен өҙмәгән, шул ваҡытта үҙ...
Ҡылыс уйнай ҡулдарындаҠайһы саҡ ул үҙен ваҡыт машинаһында йөрөгән һымаҡ хис итә. Киноиндустриялағы биш йыл ғүмерендә төрлө дәүерҙәрҙә барған ваҡиғалар солғанышы эсендә ҡалырға тура килгән уға. Бер көн XVIII быуат майҙанында ҡылыс менән айҡашһа, иртәгәһенә әлеге заманды...
Донъяның ҡояшлы яғындаКирстен Гайнет. Ят һәм сағыу исем хужаһының эштәре, матбуғат сараларына биргән интервьюлары менән таныша башлағас, күҙ алдына һүҙен һүҙ итә торған «тимер леди» килеп баҫты. Журналистарға биргән яуаптары, уларҙы бүлдереп, үҙ фекерен ҡайырырға...
Белем нурын сәсә уҡытыусыУҡытыусы... Был һүҙ беҙҙе иң бәхетле осорға – бала сағыбыҙға алып ҡайта. Йылылыҡ, ихласлыҡ, илаһилыҡ бөркөлә унан. Һәр кем өсөн изге һүҙҙе ишеткәндә Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы Айгөл Иршат ҡыҙы Игелекованың күҙ алдына тәүге...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?