text:
28 февраль
28 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 59-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала (кәбисә йылында 307).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Финляндия — Калевала, карел-фин поэтик эпосы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1066 — Вестминстер аббатлығы асыла.
- 1720 — Петр I ҡарары буйынса Рәсәй империяһының бөтә учреждениеларында эш башҡарыуҙы тәртипкә һалыу өсөн дәүләт коллегиялары ойошторола.
- 1732 — Санкт-Петербургта беренсе Кадет корпусы асыла.
- 1810 — Урыҫ гвардияһының революцияға тиклем берҙән-бер диңгеҙ часы булған Гвардия экипажы булдырыла.
- 1825 — Рәсәйҙең һәм Англияның Төньяҡ Америкалағы биләмәләренең сиктәрен билдәләү буйынса конвенция төҙөлә.
- 1835 — Карел-фин эпосы «Калевала»ның тәүге баҫмаһы донъя күрә.
- 1854 — АҠШ-тың Рипон ҡалаһында Республика партияһы ойошторола.
- 1918 — РСДРП(б)-ның Минск йәшерен район комитеты булдырыла.
- 1922 — Мысырҙың Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.
- Мәскәү художество театрының 3-сө студияһында Карло Гоцциҙың «Принцесса Турандот» спектакле тәүге тапҡыр ҡуйыла.
- 1925 — «Радиопередача» акционерҙар йәмғиәте «Радио яңылыҡтары» махсус гәзитен сығара башлай.
- 1935 — Америка химигы Уоллес Карозерс нейлонды синтезлай.
- 1940 — Совет осоусы-һынаусыһы В. П. Федоров донъяла тәүге булып шыйыҡсалы-реактив двигателле ракетопланерҙа осош яһай.
- 1951 — Лайнус Полинг һәм Роберт Кори аҡһымдарҙың икенсел структураһының формаһын теоретик яҡтан нигеҙләй.
- 1955 — Тантаналы рәүештә Ханой — Пекин — Мәскәү — Берлин тимер юлы асыла.
- 1956 — АҠШ-та компьютерҙар өсөн селтәр кабеле патентлана.
- 1966 — Донъяла тәүге тапҡыр совет атом һыу аҫты кәмәләре отряды Ер шары тирәләй йөҙөүгә сыға һәм ай ярымдан уны һыу өҫтөнә йөҙөп сыҡмайынса уңышлы тамамлай.
- 1989 — Венесуэлала полиция, гвардия һәм армия хөкүмәттең неолибераль реформалалары арҡаһында башланған сыуалыштарҙы баҫтыра.
- 1990 — Рәсәй Кинематографистары союзы ойошторола.
- 1991 — Фарсы ҡултығындағы һуғыш тамамлана.
- 1992 — Рәсәй Федерацияһы һәм Көньяҡ Африка Республикаһы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.
- Босния һәм Герцеговинала Серб Республикаһы иғлан ителә.
- 1994 — Баня-Лука өҫтөндә Босния һуғышы барышында берҙән-бер һауа һуғышы була.
- 1995 — Украина социал-демократик партияһы теркәлә.
- 1998 — Косово һуғышы булараҡ билдәле ҡораллы низағ башлана.
- 2010 — Ванкуверҙа (Канада) XXI Ҡышҡы Олимпия уйындарын ябыу тантанаһы үтә. Олимпия байрағы Сочиға тапшырыла.
- 2013 — 265-се Рим Папаһы Бенедикт XVI тәхеттән баш тарта.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гөлшат Әхмәтҡужина (28.01.1951), шағир, драматург. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы (28.02.1887—21.01.1938), яҙыусы, тарихсы, журналдарҙың баш мөхәррире, революционер. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
- Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы (28.02.1922 — 11.09.1998) — патофизиолог, ғалим. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академиһының почётлы академигы (1995). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
- Гәрәев Вил Мулла улы (28.02.1937) — иҡтисадсы, ғалим. Иҡтисадсы фәндәр кандидаты (1969), профессор (1984). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әмиров Рәсим Зәкәриә улы (28.02.1923—2.12.1995), ғалим—терапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1991), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1970). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1945 — Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Портал:Башҡортостан ауылдары
Инеш
Башҡортостан ауылдары — Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан, ҡала йәки ҡасаба булмаған, кешеләр йәшәгән урын. Бөгөнгө көн ҡанундары буйынса Рәсәй хөкүмәте тарафынан билдәле бер тәртиптә теркәлгән урындар ғына ауылдар (ҡала, ҡасаба) булып иҫәпләнә. Шунлыҡтан кешеләр йәшәгән ҡайһы бер урындар ауыл булып иҫәпләнмәй, ә ниндәйҙер икенсе бер ауылдың өлөшө булып ҡала. Ә география фәне ҡанундары буйынса бер-береһенән алыҫ урынлашҡан кеше йәшәгән урындар бер бөтөн була алмай. Ниндәйҙер ваҡыт арауығында кешеләр йәшәмәгән ауылдар ҙа була.
Лайыҡлы ауыл
Иләс (Турат) ауылы — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы, Яңы Ергән ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл.
Ауыл тарихы
Иләс ауылы старшина Һағынбай Күҫәков командаһына ҡараған. Тарихтан билдәле булыуынса, 1798 йылдан алып башҡорттар шулай уҡ Үҫәргәндәр ҙә, хәрби казачье сословиеға әүерелә. Улар үҙ сығышы иҫәбенә - үҙенең аты, һуғыш ҡоралы, аҙыҡ-түлеге, кейем-һалымы менән ил сиген һаҡларға тейеш булған. Ил сиге Яйыҡ (Урал) йылғаһы буйлап һуҙылған, ә Яйыҡ иләстәргә бары 25-35 километр самаһы алыҫлыҡта ғына ағып ята. Яйыҡ буйлап крепостар, уларға яҡын тирәлә дистанциялар, пикеттар барлыҡҡа килтергән, пикет - бәләкәй генә һаҡсы отряд, дозор торған урын. Ҡайһы бер дистанциялар, пикеттар урынында ауылдар үҫеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Ырымбур өлкәһе сигендәге Новочеркасск-Разоренный ауылын элек башҡорт ҡарттары "Бикәт, Пикәт" тип атап йөрөткәндәр.
Иләс ҡарт XVIII быуат аҙағында (1787 йылда) үҙенең дүрт улы менән... ↪ д а у а м ы......
Яҡшы мәҡәлә
Ауыл һүҙенең юридик аныҡламаһы юҡ. Тел белгестәре аңлатмаһында: Ауыл — ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүсе йәшәгән урын, боронғо төрки һүҙе Ағыл менән бәйле.
Башҡортостан ауылдары, тарихи Башҡортостан биләмәләрендә урынлашҡан, ҡала йәки ҡасаба булмаған, кешеләр йәшәгән торамалар. Бөгөнгө көн ҡанундары буйынса Рәсәй хөкүмәте тарафынан билдәле бер тәртиптә теркәлгән торамалар ғына ауылдар (ҡала, ҡасаба) булып иҫәпләнә. Шунлыҡтан кешеләр йәшәгән ҡайһы бер урындар ауыл булып иҫәпләнмәй, ә ниндәйҙер бер тораманың өлөшө булып ҡала. Ә география фәне ҡанундары буйынса бер-береһенән алыҫ урынлашҡан торамалар бер бөтөн була алмай. Ниндәйҙер ваҡыт арауығында кешеләр йәшәмәгән тормалар ҙа була. Бындай хәл ауылдан кешеләр китеп бөтһә, ә хөкүмәт ауылды иҫәп исемлегенән алып ташлау тураһында ҡарар ҡабул иткәнсегә тиклем ваҡыт арауығында барлыҡҡа килә. Ауылдарҙың юҡҡа сығыуы башлыса кешеләрҙең икенсе урынға күсеүенә бәйле. Бер ауылдың икенсе торама менән ҡушылып китеү осраҡтары ла бик йыш, ул ваҡытта берәүһенең генә исеме һаҡланып ҡала.
Ауыл һүҙенең юридик аныҡламаһы юҡ. Тел белгестәре аңлатмаһында: Ауыл — ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүсе йәшәгән урын, боронғо төрки һүҙе Ағыл менән бәйле[1].
Ауылдарҙы «Ҙур» йәки «Бәләкәй» тип билдәләүсе сиктәр ҙә аныҡ түгел. Һәр ғалим, тикшереүсе үҙ күҙлегенән сығып фаразлай. Урыҫтарҙағы һымаҡ ауылдарҙың төрҙәре юҡ. Башҡортса бөтә төрҙәр ҙә «Ауыл» тип атала.
Әлбиттә һәр бер ауылдың үҙ тарихы, барлыҡҡа килеү ваҡыты бар. Шулай ҙа башҡорт ауылдары X -- XV быуаттарҙа ултыраҡ тормошҡа күсеү сәбәпле барлыҡҡа килгән тип аңлаталар. Күсеп килеүсе урыҫтар, татарҙар, сыуаштар, марыйҙар һәм башҡа халыҡтар төҙөгән ауылдар XVII, XVIII, XIX быуаттарға ҡарай. XX быуатта барлыҡҡа килгән ауылдарҙы МТС-тар, совхоздар төҙөүгә бәйләргә була. Тарих фәне ҡанундары буйынса ауылға нигеҙ һалыу йылын күрһәткән ниндәйҙер яҙма сығанаҡ булырға тейеш. Әгәр ундай сығанаҡ булмаһа, хөкүмәт тарафынан тәүге теркәү йылын күрһәтәләр. Күсеп килеүселәр төҙөгән ауылдарҙың тыуған йылын билдәләү ауырлыҡтар тыуҙырмай, сөнки күскенселәр башҡорттар менән ер буйынса килешеү төҙөгәндәр. Совет заманандығы ауылдар буйынса хөкүмәт ҡарарҙары бар. Ә башҡорт ауылдарына нигеҙ һалыу йылын билдәләү бик ауыр һәм теүәл йылы билдәле ауылдар бик аҙ. Шуның өсөн, башлыса ауылдарҙың тәүге теркәү йылын күрһәтәләр. Хөкүмәт тарафынан бындай тәүге теркәү 1795 йылғы 5-се ревизия иҫәп алыу ваҡытында булған. . . .дауамы
Лайыҡлы рәсем
Башбиҙәк
Беләһегеҙме?
- 2013 йыл башына Башҡортостанда 4534 ауыл бар, шул иҫәптән ҡала биләмәһендә булған ауылдар һаны 39 берәмек. Өфөгә 24, Бөрөгә 2, Дүртөйлөгә 1, Күмертауға 4, Нефтекамаға 7, Сибайға 1 ауыл инә.
- Башҡортостан Республикаһындағы иң йәш ауыл — Белорет районы Сермән ауыл советына ҡараған Иҙел ауылы. Ул 2011 йылдың 20 июнендә Башҡортостан Республикаһының 406-з законы менән булдырыла һәм Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 469-сы ҡарары менән 2012 йылдың 10 майында теркәлә.
- 2004 һәм 2005 йылда ҡасабаларға ауыл статусын биреүҙе иҫәпкә алып, Башҡортостандың Әлшәй районының район үҙәге Раевка кеше һаны буйынса иң ҙур ауыл. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса унда 19557 кеше йәшәй.
- Башҡортостандың иң көньяғында Ейәнсура районының Ҡужанаҡ ауылы урынлашҡан.
Яңы мәҡәләләр
Был ауылдар тураһында мәҡәләләр әлегә юҡ.
- Кировка — Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауыл советында теркәлгән яңы ауыл.
- Пушкин — Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауыл советында теркәлгән яңы ауыл.
- Арғымаҡ — Дүртөйлө ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Маячный — Күмертау ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Ира — Күмертау ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Иҫке Урал — Күмертау ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Алексеевка — Күмертау ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Шишмә — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Энергетик — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Әмзә — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Хмелевка — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Ташкин — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Марин — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Ҡырым-Һарай — Нефтекама ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Никольск — Бөрө ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
- Пономоревка — Бөрө ҡалаһы ҡарамағындағы ауыл.
Башҡортостан ауылдары исемлеге (райондар буйынса)
Һандар — муниципаль районда бөтәһе ауыл советы/ауыл, ҡала йәки ҡала төрөндәге ҡасаба
Яҡшы мәҡәләләр
Аҙаш ауылдар
Викикитапхалала Башҡортостан ауылдары
Белешмәләр
Башҡорт телендә
- «Ашҡаҙар» радиоһында «Тыуған төйәк» тапшырыуы архивы (баш.)
- «Юлдаш» радиоһында «Тамырҙарым бында» тапшырыуы архивы (баш.)
- Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге (баш.) һәм (рус.) (аңлатмаһы)
Урыҫ телендә
- Генеалогия һәм архивтар порталы (рус.)
- Башҡортостан Республикаһының архив эштәре буйынса идаралығында махсус бүлек (тулы түгел) (рус.)
- Башҡортостан Республикаһының ОКАТО таблицаһы (рус.) һәм өлөшләтә (баш.) (башҡортсаһын тулыландырға була)
Нисек ярҙам итә алам
- Тәү сиратта тыуған ауылығыҙ тураһында мәҡәләне уҡып ҡарағыҙ. Билдәле сығанаҡтарға таянып, үҙегеҙ белгән мәғлүмәтте өҫтәгеҙ.
- Ауылдарҙың ниндәй ауыл советына ҡарағанын яҙып ҡуйығыҙ. Өлгө: Париж — Ҡыйғы районы.
- Ауылдың бөгөнгө торошон һәм тарихын яҙығыҙ. Баҫма сығанаҡтарға иҫкәрмә ҡуйығыҙ.
- Ауыл атамаһының килеп сығыуын аңлатып яҙығыҙ. Баҫма сығанаҡтарға иҫкәрмә ҡуйығыҙ.
- «Сығанаҡтар» бүлегенә ауыл тураһында баҫылған китаптар, гәзит-журнал мәҡәләләренең исемен яҙығыҙ. Интернет селтәрендә булғандарына һылтанма яһағыҙ. Башҡорт Энциклопедияһындағы мәҡәләгә һылтанма ҡуйығыҙ.
- Ауыл менән бәйле билдәле шәхестәрҙең исемлеген төҙөгөҙ. Башҡорт Викпедияһында булған мәҡәләләргә һылтанма яһағыҙ. Булмағандарын яҙығыҙ, йәки урыҫ/татар бүлегенән тәржемә итегеҙ.
- Ауылдарҙың Почта индекстары һәм ОКАТО коды яҙылыуын тикшереп сығығыҙ. Булмағандарына Башҡортостандың ОКАТО таблицаһынан һәм Почтамт һәм почта бүлексәләре исемлегенән ҡарап яҙығыҙ.
- Ауылдарҙың рәсми урам исемдәрен был сайттан алып яҙығыҙ. Рәсми булмаған исемдәрен ауыл аҡһаҡалдарынан һорап белешегеҙ һәм уларҙың исем-шәрифтәрен иҫкә алып яҙығыҙ. Өлгө: Һабанаҡ — Мәсетле районы.
- Әлеге ваҡытта Башҡортостан ауылдарында халыҡ һаны тураһында мәғлүмәтте тулыландырыу буйынса күләмле эш бара.
- Һәр ауылда бына шундай таблицаны Халыҡ һаны бүлегенә урынлаштырырға кәрәк. Иғтибарлы булығыҙ, таблицаһы алыштырылған ауылдар бар. Өлгө Шишмә-Ураҡай — Асҡын районы.
- 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәт
- 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәт
- Ярҙам өсөн:
- Ярҙам итергә теләһәгеҙ, эшләнәһе эштәр теҙмәһен ҡарағыҙ.
- Һорау һәм тәҡдимдәрегеҙ менән Рөстәм Нурывҡа мөрәжәғәт итегеҙ.
- ↑ Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т.I: (А хәрефе) / Ф.Ғ.Хисаметдинова редакцияһында. — Өфө:Китап. 2011. — 432 б.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Тема:”Салауат һәйкәле”
Маҡсат: Уҡыусыларға башҡорт халҡының данлыҡлы улы Салауат Юлаев һәйкәле тураһында белешмә биреү; яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәре темаһын ҡабатлау; Һөйләмдәр төҙөү нигеҙендә бәйләнешле телмәр үҫтереү, һүҙлек запасын байытыу; Башҡорт әҙәбиәтенә, мәҙәниәтенә, “Аҡбуҙат” журналына ҡыҙыҡһыныу уятыу; тыуған илгә, тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: һүрәттәр, проекттар,телевизор, DVD, С. Юлаев шиғырҙары китапсығы,”Аҡбуҙат” журналдары.
Дәрес барышы.
Ойоштороу мәле.
( телефондан һөйләшеп инәм)
--Эйе, эйе, тыңлайым. Тиҙ араламы? Ярай, әҙер булыр.
(Балаларға)
—Һаумыһығыҙ! Ултырығыҙ.
Һеҙ барығыҙ ҙа бындамы? Яҡшы. Мин “Аҡбуҙат” журналының редакторы булам. Миңә һеҙҙең ярҙамығыҙ кәрәк. Салауат Юлаевтың тыуыуына 255 йыл тулыу айҡанлы, статья кәрәк. Ярҙам итерһегеҙме? Бик яҡшы.
Артикуляцион күнегеү.
Ә кем һуң ул Салауат Юлаев? Был исемде әйтеү менән ниндәй ассоциациялар тыуа? (яугир - воин, һыбайлы – всадник, һунарсы – охотник).
а) Дөрөҫ, ул атта бик оҫта йөрөгән, беҙ ҙә уның кеүек “атта еләйек” әле. (Тел шартлатыу).
б) Мәргән һунарсы ла булған. Был турала тиҙәйткес өйрәнәйек.
Салауат сапсан сөйә.
Сапсан иркенлек һөйә.
Яңы тема өҫтөндә эш.
а) Әңгәмә.
Салауат оҫта һунарсы ла, ҡыйыу яугир ҙә булған. Тағы ниндәй булған ул? (Балаларҙың яуаптары таҡтаға эленә бара)
герой
йырсы
ҡыйыу
яугир
шағир
батыр
көслө
б)Дәреслек буйынса эш.
Халыҡ ни өсөн уны онотмай? Уның исемен мәңгеләштерер өсөн нимәләр эшләнгән? (Ҡала, район, колхоз исемдәре,уның тураһында китаптар, йырҙар, шиғырҙар,картиналар ижад итәләр)
-Дөрөҫ, уға арналған һәйкәл дә бар илебеҙҙә.Ҡайҙа урынлашҡан ул? Кем белә?
- Бөйөк батырыбыҙ Салауат Юлаевтың һәйкәле тураһында дәреслегебеҙҙән уҡып китәйек.(69 – сы бит)
4. Һүҙлек эше.
Һәйкәл – памятник
Милли – национальный
Суйын – чугун
Халыҡ – народ
- Уҡытыусының өлгөлө уҡыуы.
- Балаларҙың эстән уҡыуы.
- Сылбырлап уҡыу.
- Тексты анализлау.
Һәйкәл ҡайҙа урынлашҡан?
Һәйкәлдең авторы кем?
Нисәнсе йылда асыла?
Текста ҡайһы бер һүҙҙәр ни өсөн ҙур хәреф менән яҙылған?
Ниндәй исемдәр яңғыҙлыҡ исемдәр тип атала? (Миҫалдар)
Һөйләмдәр яҙыу.
5.Ял минуты.
Салауат ҡурай тартҡан,
Моңло итеп уйнаған.
Ҡурай тартҡан саҡта ул
Тыуған ерен уйлаған.
(Ҡурай көйөнә бейеү хәрәкәттәре эшләү).
6.Йомғаҡлау.
Эштәрегеҙҙе ҡарап сығайым әле. Нимәләргә өлгәштегеҙ икән? Статья – проекттар әҙерме?(
Мин һеҙҙең эштәрегеҙ менән ҡәнәғәт. Журнал хеҙмәткәрҙәре бик шат булырҙар, тип уйлайым.
1.С. Юлаев һәйкәленең авторы.
2.Һәйкәл ниндәй йылға буйында урынлашҡан?
3.Салауаттың атаһы.
4.С.Юлаевтың шиғыры.
5.Батыр яратып уйнаған музыка ҡоралы.
6.С.Юлаев кем булған?
7.Ниндәй журнал менән берлектә эшләнек?
7.Баһалау.
Салауат шиғыр яҙған
Тау – урмандар хаҡында,
Шиғырҙары ҙур бүләк
Илемә һәм халҡыма.
Бөгөн бөтәгеҙ ҙә һәйбәт эшләнегеҙ, шуның өсөн С.Юлаевтың шиғырҙар китапсығын бүләк итеп ҡалдырам.( Китапсыҡтар таратам)
8. Өй эше.
Өйҙә үҙегеҙ ошо китаптар менән танышып, үҙегеҙгә оҡшаған шиғырын ятлап килегеҙ.
Номер материала: 38689032647
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
- Подробности
- Просмотров: 783
УРЫҪТАР (үҙ атамаһы русские), халыҡ, Рәсәйҙең төп халҡы. У. һаны 1989 й. СССР‑ҙа — 145 155 мең, РСФСР‑ҙа — 119 865 мең; 2002 й. РФ‑та — 115 869 мең кеше тәшкил итә. БАССР‑ҙа 1989 й. У. һаны 1548,3 мең; БР‑ҙа 2002 й. 1490,7 мең кеше була. Республиканың бөтә ҡалаларында йәшәйҙәр, Белорет, Благовещенск, Бөрө, Бәләбәй, Дәүләкән, Ишембай, Күмертау, Мәләүез, Өфө, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ. халҡының яртыһынан күберәген тәшкил итәләр. Айырыуса БР‑ҙың Өфө (2002 й. — 26,3 мең), Дыуан (20,3 мең), Иглин (13,7 мең), Балаҡатай (11,3 мең), Шишмә (10,9 мең), Мәләүез (10,8 мең), Күгәрсен (9,6 мең), Бөрө (9 меңгә яҡын), Благовещенск (8,9 мең), Ҡырмыҫҡалы (8,8 мең) һәм Көйөргәҙе (8,5 мең) р‑ндарында тупланып йәшәйҙәр. Туған телдәре — урыҫ теле. Диндарҙарҙың төп өлөшө православие динен тота. Төбәккә У. күпләп күсеүе Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башлана. Тәүҙә У. Өфө ҡ. тирәһендәге ерҙәрҙе биләп, Башҡортостандың үҙәк төбәктәрендә, һуңыраҡ — төньяҡ-көнбайышта, Кама аръяғы сик һыҙығы буйлап таралған. Урыҫ халҡының күбеһен нығытмалы сик һыҙыҡтарында хеҙмәт иткән кешеләр һәм башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә керҙәш булып килеп ултырған крәҫтиәндәр тәшкил иткән. Күскенселек хәрәкәтенең артабанғы этабы Ырымбур сик һыҙығын һәм Ырымбур ҡалаһын төҙөгәндән һуң башлана. 18 б. 2‑се ярт. урыҫ күскенселәренең башлыса Урта Волга буйынан, Рәсәйҙең үҙәк һәм көньяҡ төбәктәренән Башҡортостанға күпләп күсенеүе, (тау сәнәғәте үҫешенә бәйле), Крәҫтиән реформаһынан һуң һәм Столыпин аграр реформаһы ваҡытында көсәйә. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Өфө губ. — 834 мең, Ырымбур губ. 1126 мең У. теркәлгән. Урбанизация процесы ҡала халҡының артыуына алып килгән: 1939 й. — 383,5 мең, 2002 й. 1232,3 мең кеше иҫәпләнгән. Яңы урындарҙа У. хужалығы үҙенең традицион һыҙаттарын һаҡлаған. Төп тармаҡ игенселек булған, малсылыҡ, һөнәрселек һәм кәсептәр ярҙамсы урынды биләгән. Игенселектә өс баҫыулы сәсеү әйләнеше киң таралған. Ер эшкәртеү ҡоралдарына төрәнле һуҡа, һабан, тырма һ.б. ингән. Иген культураларынан арыш, бойҙай, һоло, тары, арпа, ҡарабойҙай сәскәндәр, картуф, кәбеҫтә, һуған, шалҡан, кишер, ҡыяр үҫтергәндәр. Һыйыр, сусҡа, һарыҡ, кәзә, йылҡы (башлыса екке мал итеп файҙаланғандар) үрсеткәндәр. Умартасылыҡ, балсыҡтан әйберҙәр яһау, мискә ҡоршау, токарь кәсептәре, бал ҡорто ояларына рам, арба, кырандас, тәртәләр, ҡамыт-дуға әҙерләү, урманлы төбәктәрҙә һалабаш һалыу, септә һуғыу, тоҡ тегеү таралған була. У. төп йәшәү урындары – ауыл, утар, ш. уҡ айырылып сыҡҡан бәләкәй ауылдар. Өйҙәр бер һыҙыҡта теҙелеп ултырған. Башҡортостандың төньяҡ һәм үҙәк райондарында төп төҙөлөш материалдары итеп шыршы м‑н ҡарағай, ялан яҡтарында саман, балсыҡ, ситән, ш. уҡ ҡайын, уҫаҡ, йүкә ҡулланғандар. Урыҫ йорттары ябыҡ планировкалы булып, унда кеше торған өй, ҡаралтылы ихата, баҡса ингән. Ситтәрәк амбар, келәт, ҡура, ат һарайы, йорттоң артында сана, арба һәм ауыл хужалығы ҡорамалдары һаҡлау өсөн бесәнлеге булған һарай, йортҡа яҡыныраҡ мөгәрәп, артҡы ихатала мунса урынлашҡан. У. өйҙәре 4 стеналы, соланлы һәм ике яҡлы ҡыйыҡлы булған. Традицион интерьерҙың төп элементтарына иконалар ҡуйылған “ҡыҙыл мөйөш”, аш табыны (өҫтәл, стена буйлап ике эскәмйә ҡуйылған), һикеле ҙур мейес, һәндерәләр һәм түшәмәләр (уның аҫтында әйберҙәр һаҡланған) ингән. Традицион ҡатын-ҡыҙ кейеменә аҡ киндер йәки сыбар етен күлдәк, әүеркәле алъяпҡыс, итәк йәки сарафан (уның өҫтөнән ебәк йә барса еңһеҙ ҡыҫҡа кейем кейгәндәр) ингән. Баш кейеме ебәк шәлдән, ярым шәлдән, биҙәкләп йәки селтәрләп бәйләгән яулыҡтан, өскөл яулыҡтан торған, кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ бәләкәй туҡыма башлыҡтар (повойник, волосник, чехлик, шлык) кейгән. Традицион биҙәнеү әйберҙәренә көмөш, баҡыр, алтын һырғалар, балдаҡтар, йөҙөктәр, мәрйен м‑н биҙәлгән муйынсаҡ һәм яғалар (борки), гәрәбә һәм быяла мәрйендәр, иҙеүгә ҡаҙап ҡуя торған төйрәместәр ингән. Ирҙәр иҙеүе тура уйылған йәки ҡыйыҡ яғалы күлдәк, киндер йәки ҡаты туҡыманан ыштан, буҫтау һәм кейеҙ башлыҡтар, эшләпәләр, картуздар, ҡышын ҡайтармалы тире бүрек, ҡолаҡсын кейгәндәр. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙ өҫтөнә — кафтан йәки ҡулдан туҡылған ҡара төҫтәге буҫтау сәкмән, һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, һырылған пальто, аяғына сабата (ҡыш көнө быйма) кейгән. У. традицион аш-һыуының нигеҙен иген культуралары һәм йәшелсә тәшкил иткән. Икмәк иң төп аҙыҡ булған (ғәҙәти көндәрҙә арыш икмәге, байрамдарҙа бойҙай икмәге бешергәндәр). Йәшелсә аштары (щи, картуфлы шыйыҡ аш, борсаҡ ашы, тоҙланған йәшелсәләр м‑н бирелгән бешерелгән картуф, быҡтырылған шалҡан), бутҡа, кеҫәл киң ҡулланылған. Байрамдарҙа итле ризыҡ бешергәндәр, йомортҡалы, итле йәки туралған йәшелсәле бөйөрөк (пряженцы), ш. уҡ шәңкә, эремсек бәрәмәсе, ҡоймаҡ, балан бәлеше бешергәндәр. Йола ашында ҡоймаҡ айырым урын биләгән. Эсемлектәрҙән кеүәҫ, һыра, әсегән бал эскәндәр. У. ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: 20 б. башына тиклем патриархаль күмәк ғаиләләр (20 һәм унан күберәк кеше) күп булған. Ғаилә башлығы булып атай кеше йәки иң өлкән ир бала (большак, старшой) торған, уның ҡатыны ҡатын-ҡыҙ эшенә етәкселек иткән. Ғаиләлә бала тыуыуы тантаналы билдәләнгән, көҙөн йәки ҡышын Крещение байрамынан һуң, туй үткәргәндәр. Туй алдынан үткәрелгән осрашыу йолалары хас булған: яусылау, ҡыҙ ҡарау, кейәү егетенең мөлкәт һәм хужалыҡ торошо м‑н танышыу һәм туй көнө, бирнә т‑да һөйләшеп килешеү (запой, рукобитье). Туй циклына ингән барлыҡ йолалар ҙа моңһоу, лирик, данлаусы, шаян, хушлашыу мотивындағы халыҡ йырҙары м‑н оҙатылған. Раштыуа, Крещение, Масленица, Пасха, Троица һ.б. православие байрамдары үткәргәндәр. Традицион музыка ҡоралдарына балалайка, һыбыҙғы, жалейка, борғо, дөңгөр, шаҡылдаҡ, гармун һ.б. ингән. У. фольклоры ифрат бай һәм төрлө, уларға әкиәттәр, риүәйәттәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр, лирик һәм йола йырҙары, һыҡтауҙар һ.б., ш. уҡ казак һәм фабрика-завод фольклоры өлгөләре инә. БР‑ҙа Башҡортостан урыҫтары соборы, Аксаков фонды, “Никольский сиркәүе”, “Ҡыҙылъяр” тарихи-мәҙәни үҙәктәре эшләй. Казактар ҡатламы традициялары тергеҙелә.
А.С.Щербаков
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Фразеологик берәмектәр
Фразеологик берәмектәр - лексик яҡтан өлөштәргә бүленмәгән, бер нисә һүҙҙән тороп, бер генә мәғәнә аңлатыусы һүҙҙәр ҡушылмаһы. Мәҫәлән: тамаҡ ялғау, күҙ терәү, билбау аҫты бушау, һөрән һалыу.
Фразеологик берәмектәр ике йәки унан күберәк һүҙҙәрҙән тора. Ул һүҙҙәр бер-береһенә мәғәнәләре яғынан ныҡ бәйләнгән була. Уларҙы башҡа һүҙҙәр менән алмаштырып булмай. Мәҫәлән: төп башына ултыртыу фразеологик берәмегенә ингән һүҙҙәрҙе айырып алһаҡ, уларҙың һәр береһе үҙенең төп мәғәнәһен аңлата: төп-ағасты киҫеп алғандан һуң ҡалған өлөшө, ултырыу-берәй әйбер өҫтөнән урын алыу. Был һүҙҙәр бер нисек тә алдау мәғәнәһен бирмәй. Ә уларҙы бергә әйтһәң, тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙҙәр килеп сыға. Шуға ла фразеологик берәмектәр күсмә мәғәнәлә ҡулланыла. Улар һөйләү йәки яҙыу телмәренең тәьҫирен көсәйтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
- Подробности
- Просмотров: 316
ПЕРЛИТ (фр. perlite), бер аҙ ынйы һымаҡ ялтырауыҡ йөҙлө күп һанлы концентрик структуралы бөртөксәләр булыу сәбәпле концентрик‑ҡабыҡлы (перлит) айырымлылыҡ хас булған әсе составлы вулкан быялаһы. П. составына 1%‑тан ашыу конституцион (ҡатнашмалы) һыу, кварц һәм ялан шпаты кристалдарынан торған бөрсөктәр һәм микролиттар инә. Текстураһы массивтан күҙәнәклегә тиклем. Төҫө һоро, тоноҡ һары, зәңгәрһыу‑һоро, һирәк осраҡта ҡара. Тығыҙлығы 2300—2390 кг/м3. П. вулкан быялаһы гидратацияланғанда барлыҡҡа килә, йәш вулканизм үҫешкән райондарҙа таралған. Яҡынса 1000°С т‑рала тығыҙлығы 100—500 кг/м3 булған ҡабарынҡы П. алына, йылылыҡ үткәрмәй торған бетондарҙың һәм штукатурлау иҙмәһенең еңел ҡатышмаһы булараҡ ҡулланыла. Тәбиғи күҙәнәк‑ ле П. конструктив бетондарҙың ҡатышмаһы булараҡ, быяла һәм абразивтар етештереүҙә файҙаланыла.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
4 июль
4 июль — григориан стиле буйынса йылдың 185-се (кәбисә йылында 186-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 180 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- АҠШ — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Багам Утрауҙары — Королева көнө.
- Италия — Гарибальди көнө.
- Маршалл Утрауҙары — Балыҡсылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы (4.07.1957), башҡорт яҙыусыһы, журналист, тəржемəсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты, Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара әҙәби конкурстың республика этабы еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әйүпов Рим Шәрип улы (4.07.1938—2.02.2015), совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 417
БАЛА СЫТЫРМАН ҠУРҒАНДАРЫ, б.э.т. 2‑се мең йыллыҡ уртаһы — б.э. 14 б. ҡараған археологик ҡомартҡылар. Фёдоровка р‑ны Бала Сытырман а. янында Ашҡаҙар й. уң ярында урынлашҡан. 7 ҡурғанлы ҡәберлек асыҡланған. Айырыуса Б.С.ҡ. III һәм яңғыҙ ҡурған өйрәнелгән. Яңғыҙ Б.С.ҡ. ауылдан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Ашҡаҙар й. һыубаҫар туғайынан өҫтәге һырт түбәһендә урынлашҡан. 1994 й. БР Мәҙәниәт министрлығының Ғилми‑производство үҙәге экспедицияһы (етәкс. А.Ф.Йәминев) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ҡурған (диам. 14 м, бейеклеге 0,8 м) төньяҡ‑көнбайыш өлөшөндә өҙөгө (киңлеге 2 м тиклем) булған 1,5 м тиклем киңлектәге түңәрәк ур м‑н уратылған. Бура мәҙәниәтенә ҡараған 7 (6‑һы баланыҡы), иртә тимер быуатҡа ҡараған 2 (баланыҡы) ҡәбер асыҡланған. Мәйеттәр таш плита м‑н ҡапланған ҡәбер соҡорҙарына бөгәрләнгән килеш ятҡырып, баштары м‑н төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Баш остарында һауыттар табылған. Балалар ҡәбере — ҡурған әйләнәһе буйлап урҙа, өлкән кешенең шлак тултырылған ҡәбере уртала урынлашҡан. Керамика Бура мәҙәниәтенең банка һәм көршәк рәүешендәге һауыттарынан ғибәрәт.
Б.С.ҡ. III ауылдан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 0,7 км алыҫлыҡта Ашҡаҙар й. һыубаҫар туғайынан өҫтәге 2‑се киртләстә урынлашҡан. Ҡомартҡыны 1958 й. ТТӘИ‑нең эҙләнеү отряды (етәкс. М.Х.Садиҡова) аса, 1989 й. ТТӘИ экспедицияһы (етәкс. Ю.А.Морозов) һәм 1994 й. БР Мәҙәниәт министрлығының Ғилми‑производство үҙәге м‑н ТТӘИ‑нең берлектәге экспедицияһы (етәкс. В.А.Иванов, Йәминов) өйрәнә. Тупраҡ өйөп яһалған 6 ҡурғандан (диам. 6—8 м, бейеклеге 0,2—0,5 м) тора, уларҙың һәр береһендә 1‑әр ҡәбер асыҡланған. Мәйеттәр ябай ҡәбер соҡорҙарына (тәрәнлеге 0,7—1,2 м) салҡан ятҡырып, баштары м‑н — көнбайышҡа, йөҙҙәре м‑н көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Бүрәнәләрҙән (диам. яҡынса 0,1 м) төҙөлгән тура мөйөшлө янған ағас рам эҙҙәре һәм тәңкәгә оҡшаш бронза суҡ (диам. 1 см) табылған. Ҡомартҡы Алтын Урҙа халҡынан ҡалған. Б.С.ҡ. материалдары Ғилми‑производство үҙәге фондтарында һаҡлана.
А.Ф.Йәминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
УРМАНДАР, үҫемлектәр донъяһы тибы, үҫемлектәрҙең күп һанлы йәшәү формалары м‑н бирелгән, улар араһында ағастар өҫтөнлөк итә. Урмандарҙы өйрәнеү фәне, урмансылыҡ, урман генетикаһы, селекция һәм орлоҡсолоҡ, урман таксацияһы, фитоценология, урман энтомологияһы һәм фитопатологияһы, дендрология, биогеоценология, урман тупраҡ ғилеменең һ.б. өйрәнеү предметы. У. формалашыуы тәбиғәт‑климат шарттары, рельеф, тупраҡ япмаһы м‑н бәйле. У. — яңыртыла торған тәбиғи ресурс, урман экосистемалары эшмәкәрлеге процесында углерод (ш. иҫ. техноген углерод) тупланыу, кислород етештереү, ултырмаларҙы ҡабаттан бүлеү, һыу ағышын һәм микроклиматты көйләү, сәнәғәт бысраҡтарын йотоу һәм детоксикациялау һ.б. процестар бара. Тәбиғи һәм яһалма (урман культуралары, баҫыу һаҡлау, эрозияға ҡаршы, һыу һаҡлау, санитар‑һаҡлау ултыртмалары) У. айырыла. Башҡортостанда урман фондының дөйөм майҙаны 6,3 млн га тәшкил итә (2011), ш. иҫ. 5,2 млн га урман м‑н ҡапланған. Республика терр‑яһының 39,9%‑ын урман биләй. БР терр‑яһында У. тигеҙ таралмаған: Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының 81,2—92%‑ы, Башҡортостандың Урал аръяғының һәм Башҡортостандың Урал алдының көньяғында — терр‑яның 10%‑тан кәмерәк өлөшө урман м‑н ҡапланған. Тау, тигеҙлек, һыҙа, һыубаҫар туғай У. таралған. У. — үҫемлектәр бергәлеге, унда ағас үҫемлектәр (биомассаһы һәм мөхит яһауы б‑са) өҫтөнлөк итә. У. түбәндәге ярустар барлыҡҡа килә: ағастар (1‑се ярустан алып 3‑сө ярусҡа тиклем), тәпәш урман, ҡыуаҡлыҡтар һәм ярым ҡыуаҡлыҡтар, үләндәр, мүктәр һәм лишайниктар. Ярустан тыш үҫемлектәргә уралыусан, үрмәле үҫемлектәр, эпифиттар инә. Республикала ылыҫлы, япраҡлы һәм ҡатнаш У. таралған. Урман яһаусы ағас тоҡомдары составына ярашлы ылыҫлы (ябай ҡарағай, Сукачёв ҡарағасынан торған асыҡ ылыҫлы; Себер шыршыһы һәм Себер аҡ шыршыһынан торған ҡара ылыҫлы), киң япраҡлы (ябай имән, ябай йүкә, ҡара саған, шыма йыла), ваҡ япраҡлы (һалпыш ҡайын, аҡ ҡайын, уҫаҡ, ҡара тирәк, аҡ тирәк, ҡара ерек, аҡ ерек, аҡ тал) У. айырыла. Урман зонаһы (Көньяҡ Уралдың урта өлөшөндәге тау көньяҡ‑тайга, ҡарағай һәм ҡайын У., Өфө яйлаһының ҡатнаш киң япраҡлы‑ылыҫлы У., Кама‑Ағиҙел‑Танып йй. араһындағы тигеҙлек киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы У., Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау алды ҡатнаш киң япраҡлы У.), урман‑дала зонаһы (Бөрө урман‑дала, Мәсәғүт урман‑дала зонаһының төньяғы, Стәрлебаш‑Фёдоровка ҡалҡыулығы һәм Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ урман‑дала, Ағиҙел буйы тигеҙлегендәге көньяҡ урман‑дала, Көньяҡ Уралдың көнсығыш һәм көньяҡ тау алды тау урман‑дала зонаһы) һәм Урал тауҙарына көньяҡ‑көнсығыштан килеп тоташҡан дала зонаһы У. айырып йөрөтөлә. Республика урмандары ҡайынлыҡтар (1436,4 мең га), йүкәлектәр (1113,1 мең га), ҡарағайлыҡтар (795,0 мең га), уҫаҡлыҡтар (766,0 мең га), шыршылыҡтар һәм аҡ шыршылыҡтар (327,9 мең га), имәнлектәр (267,1 мең га), сағанлыҡтар (160,1 мең га), ҡарағаслыҡтар (45,5 мең га), Себер кедры ултыртмалары (0,2 мең га) м‑н бирелгән. БР‑ҙа урман хужалығы У. геогр. үҙенсәлектәрен, урман үҫеү шарттарын, ағас тоҡомдары составын, У. составы үҙгәрешенең тәбиғи һәм антропоген динамикаһын иҫәпкә алған урман тибы нигеҙендә алып барыла. Хужалыҡ һәм тәбиғәтте һаҡлау ҡиммәтенә ҡарап БР‑ҙа 1‑се төркөм (ҡурсаулыҡ, милли һәм тәбиғи парктар, шифахана‑курорт зоналары, һыу һаҡлау, эрозияға ҡаршы, ҡала, ҡала һәм торама пункттарҙың йәшел зоналары) — 1360,4 мең га (бөтә урман майҙандарының 34,0%‑ы), 2‑се төркөм (һаҡлаусы, сикләнгән эксплуатация әһәмиәтле) — 1365,1 мең га (24,1%) һәм 3‑сө төркөм (эксплуатация өсөн үҙләштерелгән һәм резерв) — 2642,1 мең га (41,9%) У. айырыла. У. гидрологик һәм тупраҡ һаҡлау ролен үтәй. У. ҡиммәтле һәм хайуандарҙың һирәк төрҙәре йәшәй, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре һ.б. үҫә. У. — сәнәғәттең урман эшкәртеү, химия, аҙыҡ‑түлек һ.б. тармаҡтарында ҡулланылған күп төрлө ресурстарҙың (үҙағас, сайыр, үҫемлек дарыу сеймалы, ашарға яраҡлы емештәр һ.б.) бай сығанағы.
Әҙәб.: П о п о в Г.В. Леса Башкирии. Их прошлое, настоящее и будущее. Уфа, 1980; Леса Башкортостана /А.Ф.Хайретдинов [и др.]. Уфа, 2004.
А.Ю.Кулагин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡарһаҡ
Ҡарһаҡ, ҡарһаҡ төлкө, дала төлкөһө (рус. Корсак, лат. Vulpes corsac)— Себер далаларында йәшәй торған ваҡ төлкө. Ҡаһаҡ төлкөгә оҡшаған. Кәүҙәһе төлөнән бәләкәйерәк, ҡолаҡтары ҙурыраҡ, ослоҡтары о: онораҡ. Кәүҙәһе оҙонлоҡо 50—60 см, ҡойроғо — 25—35 см. Бейеклеге 30 см тирәһе. Ауырлығы 4-6 кг. Мороно ҡыҫҡа осло, бите киң, ҡолағы киң һәм осло.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Корсак
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)


text:
Башҡортостанда "Иң яҡшы муниципаль практика" Бөтә Рәсәй конкурсының төбәк этабы еңеүселәре билдәләнде
Башҡортостанда "Иң яҡшы муниципаль практика" Бөтә Рәсәй конкурсының төбәк этабы еңеүселәре билдәләнде
Ҡала округтары араһында "Бәләкәй ял итеү зоналарын үҫтереү һәм төҙөкләндереү" практикаһы буйынса Күмертау ҡалаһы, ауыл биләмәләре араһында Әбйәлил районының Асҡар ауылы беренселекте яуланы. Конкурста 24 ҡала һәм 11 ауыл ҡатнашҡан. Призлы урын алған муниципалитеттар Республика Хөкүмәте дипломы һәм аҡсалата премия менән бүләкләнәсәк. Еңеүселәргә федераль этапта ҡатнашыу хоҡуғы бирелде.