text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 11(2011)
Буранға һылтаныу дөрөҫ булмаҫ
Новости // 14-02-2011, 13:10
Республика метеорологтары үткән аҙна башында уҡ алдағы ял көндәрендә бурандар сығыуы, ә юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге хеҙмәте водителдәрҙе, алыҫ юлға сыҡмай тороу хәйерлерәк булыр, тип иҫкәртә килде....
“Шиғриәткә хеҙмәт итеү –барлыҡ бурысым”
Әҙәбиәт // 12-02-2011, 11:53
Билдәле шағирә, әҙибә Кәтибә Кинйәбулатова – поэзияла ла, прозала ла әүҙем ижад иткән әҙиптәрҙең береһе. Уның ижады төрлө ғалимдар тарафынан билдәле кимәлдә мәҡәләләрҙә, хеҙмәттәрҙә киң яҡтыртылды. Күренекле ғалим һәм әҙип Ғайса Хөсәйенов Кәтибә Кинйәбулатованың шиғриәте тураһында яҙған мәҡәләһендә, уның бар булмышы менән нескә лирик, хиссән шағирә булыуына ишаралай, ихласлығына һәм тәбиғилегенә баҫым яһай. Һуңғы йылдарҙа ижад иткән шиғырҙарында ла шағирә был сифаттарына тоғро ҡала, шулай ҙа тормошта күпте күреп, күпте кисереп, ул хәҙер күберәк уйсан ҡарашлы, фәлсәфәүи фекерле, хатта ки моңһоуыраҡ һәм һағышлы ла.
“Ғүмер түгел, бер көн үткәндәй...” тигән шиғырында автор, үткән тормошона йомғаҡ яһағандай, былай ти:...
“Ғүмер түгел, бер көн үткәндәй...” тигән шиғырында автор, үткән тормошона йомғаҡ яһағандай, былай ти:...
Һайрар ҡоштоң наҙлы моңдары
Әҙәбиәт // 12-02-2011, 11:50
Бойҙаймы, кәбәкме?
Новости / Мәҙәниәт // 12-02-2011, 11:47
йәки Башҡорт сәхнәһендәге реформаларға минең тәҡдимдәр
Элегерәк театрға бик йыш һәм ҡыҙыҡһынып йөрөй торғайным. Тик йылдар үткән һайын уның бер урында тапанып тороуын көндән-көн нығыраҡ күрә башланым – театр музейындағы боронғо фотоларҙы ентекләберәк ҡараһаң, 80 йылдан ашыу үткән ғүмер хәҙерге сәхнәлә һиҙелмәй – шул уҡ ҡыланыштар, натуралистик декорациялар, костюмдар, ҡомғандар, ситәнле өй алды, гармун, сабаталар, биҙрәләр һ.б. Ә геройҙар спектаклдән – спектаклгә, театрҙан театрға күсеп йөрөүсе үлемһеҙ штамп – тәмле-татлы егет менән ҡыҙ, һаҡаллы бабай менән яулыҡ ябынған әбей, насар холоҡло етәксе... Шул арала донъяла ниндәй генә хәлдәр булманы: Икенсе донъя һуғышы, репрессиялар, йыһанға осоу, үҙгәртеп ҡороу, тәбиғи һәм техноген һәләкәттәр, ә хәҙерге көндә компьютер, терроризм – былар бөтәһе лә кешенең күңеленә үтә ныҡ тәьҫир итеп, донъяға бөтөнләй икенсе ҡарашлы яңы кешене тыуҙырҙы. Ә һуҡыр, битараф, һаңғырау һәм телһеҙ «театр» бер ҙә үҙгәрмәне, эҙләнмәне, уйланманы, тормош менән бергә атламаны, уның өсөн тетрәндергес бәлә-ҡазалар, яңы асыштар, катастрофалар булманы, тик әллә ҡасан фани донъянан киткән тамашасы өсөн эшләүен дауам итте һәм итә. Театрҙың финанс яғы, техникаһы, технологияһы үҙгәрҙе, коллектив та алмашынып яңырып торҙо, тик донъяға ҡарашы, йөкмәткеһе боронғо ҡаҙылдыҡ булып ҡалды. Ошо тапаныуҙың ( ә сәнғәттә был артҡа сигенеү) сәбәбе мине бик борсой....
Элегерәк театрға бик йыш һәм ҡыҙыҡһынып йөрөй торғайным. Тик йылдар үткән һайын уның бер урында тапанып тороуын көндән-көн нығыраҡ күрә башланым – театр музейындағы боронғо фотоларҙы ентекләберәк ҡараһаң, 80 йылдан ашыу үткән ғүмер хәҙерге сәхнәлә һиҙелмәй – шул уҡ ҡыланыштар, натуралистик декорациялар, костюмдар, ҡомғандар, ситәнле өй алды, гармун, сабаталар, биҙрәләр һ.б. Ә геройҙар спектаклдән – спектаклгә, театрҙан театрға күсеп йөрөүсе үлемһеҙ штамп – тәмле-татлы егет менән ҡыҙ, һаҡаллы бабай менән яулыҡ ябынған әбей, насар холоҡло етәксе... Шул арала донъяла ниндәй генә хәлдәр булманы: Икенсе донъя һуғышы, репрессиялар, йыһанға осоу, үҙгәртеп ҡороу, тәбиғи һәм техноген һәләкәттәр, ә хәҙерге көндә компьютер, терроризм – былар бөтәһе лә кешенең күңеленә үтә ныҡ тәьҫир итеп, донъяға бөтөнләй икенсе ҡарашлы яңы кешене тыуҙырҙы. Ә һуҡыр, битараф, һаңғырау һәм телһеҙ «театр» бер ҙә үҙгәрмәне, эҙләнмәне, уйланманы, тормош менән бергә атламаны, уның өсөн тетрәндергес бәлә-ҡазалар, яңы асыштар, катастрофалар булманы, тик әллә ҡасан фани донъянан киткән тамашасы өсөн эшләүен дауам итте һәм итә. Театрҙың финанс яғы, техникаһы, технологияһы үҙгәрҙе, коллектив та алмашынып яңырып торҙо, тик донъяға ҡарашы, йөкмәткеһе боронғо ҡаҙылдыҡ булып ҡалды. Ошо тапаныуҙың ( ә сәнғәттә был артҡа сигенеү) сәбәбе мине бик борсой....
Полиция эш башлай
Новости / Рәсәй // 12-02-2011, 11:45
Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев «Полиция тураһында» законға ҡул ҡуйҙы һәм документ 1 марттан үҙ көсөнә инәсәк. Эске эштәр органдарында реформаны «яҙыусылар»ға, парламентарийҙарға, Президентҡа, йәмәғәтселеккә яңы закон бойомға ашырыла башлаһын өсөн бер йылдан да әҙерәк ваҡыт талап ителде.
Ҡануниәтте үҙгәртеү – бер, ә органдарҙа эш сифатын күтәреү тағы ла мөһимерәк эш. Бының өсөн артабан да указдар, ҡарарҙар сығасаҡ әле. Шуныһы билдәле: эске эштәр органдарының барлыҡ хеҙмәткәрҙәре аттестация үтәсәк. Ил Президентының белдереүенсә, был полицияға тик иң яҡшы белгестәр күсеүен тәьмин итәсәк. Нәҡ улар өсөн дәүләт торлаҡ, белем алыу, медицина хеҙмәте күрһәтеү мәсьәләһен хәл итәсәк. РФ эске эштәр министры Рәшит Нурғәлиев полицияның штаты, милиция менән сағыштырғанда, 20 процентҡа әҙерәк буласағын әйтте. 2012 йылға полицейскийҙарға хеҙмәт хаҡы түләүҙең дә яңы системаһы эшләй башлаясаҡ. Мәҫәлән, полиция лейтенанты 45 мең һумдан да кәм алмаясаҡ....
Ҡануниәтте үҙгәртеү – бер, ә органдарҙа эш сифатын күтәреү тағы ла мөһимерәк эш. Бының өсөн артабан да указдар, ҡарарҙар сығасаҡ әле. Шуныһы билдәле: эске эштәр органдарының барлыҡ хеҙмәткәрҙәре аттестация үтәсәк. Ил Президентының белдереүенсә, был полицияға тик иң яҡшы белгестәр күсеүен тәьмин итәсәк. Нәҡ улар өсөн дәүләт торлаҡ, белем алыу, медицина хеҙмәте күрһәтеү мәсьәләһен хәл итәсәк. РФ эске эштәр министры Рәшит Нурғәлиев полицияның штаты, милиция менән сағыштырғанда, 20 процентҡа әҙерәк буласағын әйтте. 2012 йылға полицейскийҙарға хеҙмәт хаҡы түләүҙең дә яңы системаһы эшләй башлаясаҡ. Мәҫәлән, полиция лейтенанты 45 мең һумдан да кәм алмаясаҡ....
Сусҡа күҙе йондоҙ күрмәҫ
Махсус бит // 12-02-2011, 11:43
Хәҙерге заман гөрләп, аҡтарылып аҡҡан ташҡын йылға менән бер. Ул таштарҙы ҡуҙғатырға маташа, ярҙарҙы йыуа, ағас-ҡыуаҡтарҙы тамырынан аҡтара. Монтарлы һыуҙың төбөндә һәр саҡ ҡом ҡайнай, өҫтөндә сүп-сар өйөрөлә.
Ошо күренештең сағылышылыр инде, Мәскәү гәзиттәренең ҡайһыһын ғына асма, олигархтар һәм милек бүлешеү тураһында мәҡәләләргә төртөләһең. Теманың көнүҙәк булыуы Рәсәйҙә баҙар иҡтисадының формалашыуы ниндәйерәк баҫҡыста тороуын күрһәтә. Әйткәндәй, миңә ошо мәсьәләләр буйынса гәзит һәм журналдарҙа, радиолағы сығыштарҙа ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашыу форсаты булды....
Ошо күренештең сағылышылыр инде, Мәскәү гәзиттәренең ҡайһыһын ғына асма, олигархтар һәм милек бүлешеү тураһында мәҡәләләргә төртөләһең. Теманың көнүҙәк булыуы Рәсәйҙә баҙар иҡтисадының формалашыуы ниндәйерәк баҫҡыста тороуын күрһәтә. Әйткәндәй, миңә ошо мәсьәләләр буйынса гәзит һәм журналдарҙа, радиолағы сығыштарҙа ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашыу форсаты булды....
Ҡышҡы ваҡыт булмаясаҡ?!
Рубрикалар // 12-02-2011, 11:40
Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев нәҡ шулай тип белдерҙе. Марттың һуңғы йәкшәмбеһендә йәйге ваҡытҡа күсәбеҙ ҙә, артабан сәғәт телдәрен «борсомаясаҡбыҙ». Яҡшымы был, насармы? Әле эксперттар бәхәсләшеүен дауам итә. Һуңғы 30 йылда, әлбиттә, сәғәттең йылына ике тапҡыр күсерелеүенә өйрәнелеп тә киткәйне. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙә йәйге ваҡытты ҡалдырыу тәүлеккә 7–17 процент яҡтылыҡ өҫтәйәсәк, имеш. Ул төштән һуңға тура килә икән....
Ғәйебен таныны, бурысын түләмәне
Махсус бит / Проблема // 12-02-2011, 11:38
Гәзитебеҙ редакцияһына Сибай ҡалаһынан ошондай йөкмәткеле хат килде:
«Хөрмәтле редакция!
«ИП Куликова» шәхси эшҡыуарҙың һөт заводында эшләп-эшләп, әлеге ваҡытта үҙебеҙгә тейеш эш хаҡын түләтә алмайбыҙ.
Куликова Екатерина Андреевна беҙгә, үҙенең эшселәренә, 2009 йылдың 1 ноябренән эш хаҡы түләгәне юҡ. Һуңғы ике йылда, эш хаҡы алыуҙан төңөлөп, күптәр эштән сығып бөттө. 2010 йылдың 24 ноябрендә, коллективтың ғаризаһына ярашлы, Куликова суд яуаплылығына тарттырылды һәм ғәйепле тип табылды. Әммә, судтан һуң ике ай үтеүгә ҡарамаҫтан, беҙ һаман үҙ аҡсабыҙҙы ала алмайбыҙ, бер ниндәй ҙә ыңғай хәрәкәт юҡ был йүнәлештә. Телевизорҙан Рәсәй Президенты ла, Башҡортостан Президенты ла даими рәүештә, эш хаҡы түләмәүселәргә ҡаршы ныҡлап көрәшергә кәрәк, тип һөйләй. Әммә Куликова ханымды суд та, приставтар ҙа ҡурҡыта алмай, күрәһең. Хәҙер инде икенсе кеше исеменә күсереп яҙылған һөт комбинаты һаман да эшләй, уның продукцияһын Магнитогорск, Орск, хатта Сибай магазиндарында ла күрергә була, ә беҙгә эш хаҡы буйынса бурыстарҙы берәү ҙә түләргә йыйынмай. Беҙҙең хәлде гәзит аша фаш итһәгеҙ, бәлки, Куликова Екатерина Андреевна оялыр, йә булмаһа, хоҡуҡ яҡлау органдары проблемаларыбыҙға иғтибар итер ине. Балаларын мәктәпкә әҙерләй алмай, коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләй алмай хитланған ғаилә башлыҡтарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы аңлап, хәлебеҙгә инер кеше табылыр, бәлки.
Ихтирам менән – «ИП Куликова»ның элекке эшселәре төркөмө»....
«Хөрмәтле редакция!
«ИП Куликова» шәхси эшҡыуарҙың һөт заводында эшләп-эшләп, әлеге ваҡытта үҙебеҙгә тейеш эш хаҡын түләтә алмайбыҙ.
Куликова Екатерина Андреевна беҙгә, үҙенең эшселәренә, 2009 йылдың 1 ноябренән эш хаҡы түләгәне юҡ. Һуңғы ике йылда, эш хаҡы алыуҙан төңөлөп, күптәр эштән сығып бөттө. 2010 йылдың 24 ноябрендә, коллективтың ғаризаһына ярашлы, Куликова суд яуаплылығына тарттырылды һәм ғәйепле тип табылды. Әммә, судтан һуң ике ай үтеүгә ҡарамаҫтан, беҙ һаман үҙ аҡсабыҙҙы ала алмайбыҙ, бер ниндәй ҙә ыңғай хәрәкәт юҡ был йүнәлештә. Телевизорҙан Рәсәй Президенты ла, Башҡортостан Президенты ла даими рәүештә, эш хаҡы түләмәүселәргә ҡаршы ныҡлап көрәшергә кәрәк, тип һөйләй. Әммә Куликова ханымды суд та, приставтар ҙа ҡурҡыта алмай, күрәһең. Хәҙер инде икенсе кеше исеменә күсереп яҙылған һөт комбинаты һаман да эшләй, уның продукцияһын Магнитогорск, Орск, хатта Сибай магазиндарында ла күрергә була, ә беҙгә эш хаҡы буйынса бурыстарҙы берәү ҙә түләргә йыйынмай. Беҙҙең хәлде гәзит аша фаш итһәгеҙ, бәлки, Куликова Екатерина Андреевна оялыр, йә булмаһа, хоҡуҡ яҡлау органдары проблемаларыбыҙға иғтибар итер ине. Балаларын мәктәпкә әҙерләй алмай, коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләй алмай хитланған ғаилә башлыҡтарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы аңлап, хәлебеҙгә инер кеше табылыр, бәлки.
Ихтирам менән – «ИП Куликова»ның элекке эшселәре төркөмө»....
Терактҡа әҙерлек булғанмы?
Новости // 12-02-2011, 11:37
Башҡортостандың хоҡуҡ һаҡлау органдары Октябрьскийҙа сираттағы ҙур операция үткәрҙе – һөҙөмтәлә террористик төркөм («Октябрьский джамаат» тигән исем аҫтында) ағзалары ҡулға алынды....
Имтихандарҙа ата-әсәләр ҙә ҡатнаша ала
Новости / Мәғариф // 12-02-2011, 11:36
Ситтән күҙәтеүселәрҙе БР Мәғариф министрлығы аккредитациялаясаҡ. Аккредитацияға ғаризалар ҡабул ителә башлаған һәм ул 5 апрелдә тамамлана. Уны үтеүселәргә билдәләнгән өлгөләге танытма бирелә. Тик ситтән күҙәтеүселәр БДИ-ға әҙерлек эшенә һәм уны үткәреүгә ҡыҫылырға, йомғаҡлау аттестация комиссияһы ағзаларына булышлыҡ итергә йәки ҡамасауларға, мобиль элемтә менән ҡулланырға, аудиториянан сығырға тейеш түгел. Имтихан ваҡытында асыҡланған етешһеҙлектәр тураһында ул БР Дәүләт имтихандар комиссияһына йәки БР Мәғариф министрлығына хәбәр итә ала....
[/aviable]


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 488
АЙЫРЫЛЫШЫУ, никахты өҙөү акты. Башҡорттарҙа традиция б‑са йола хоҡуғы нормаларына ярашлы, исламды ҡабул иткәндән һуң шәриғәт ҡанундары б‑са тормошҡа ашырылған. Яҡтарҙың береһенең ғаилә бурыстарын үтәмәүе, ш. уҡ ирҙең ҡалымды тулыһынса түләмәүе А. өсөн нигеҙ була алған. А. төп формаһы — талаҡ (ғәр. “ирекле булыу, айырылышыу”): шаһиттар алдында ир кеше өс тапҡыр “талаҡ” тип ҡысҡырғандан һуң, никах өҙөлгән тип иҫәпләнгән. Башҡорттарҙа айырыуса хула йәки хлуг (ғәр. “халага” — “аҡсалата түләү өсөн ҡатынды айырыу”) формаһы б‑са А. таралған була. А. хоҡуғын алыу өсөн ҡатын иргә мәһәрҙең (шәриғәттә ҡаралғанса, А. ир ихтыяры б‑са ғәмәлгә ашырылһа йәки ул вафат булһа, йышыраҡ ҡатын милке булып ҡалыусы компенсация) йәки ҡалымдың бер өлөшөн кире ҡайтарырға тейеш булған. А. исламда ҡабул ителгән башҡа ысулдары башҡорттарҙа әллә ни осрамаған. А. ваҡытында ҡатын тик ир ризалығы м‑н генә балаларҙың береһен үҙендә ҡалдыра алған. 1828 й. алып А. т‑да яҙма метрика кенәгәләрендә теркәлә башлай. 1917 й. 19 дек. “Никахты өҙөү тураһында”ғы декрет м‑н никахты өҙөүҙең гражданлыҡ процедураһы индерелә.
Башҡортостанда 1994 й. 2 мартынан Ғаилә кодексы үҙ көсөндә, А. уға ярашлы тормошҡа ашырыла. 2002 й. 25247 А. осрағы теркәлгән, 2007 й. — 16467.
Әҙәб.: Асфандияров А.З Семья и брак у башкир в XVIII — первой половине XIX в. Уфа, 1989.
Ф.Ф.Фәтихова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 527
БАЛТЫРҒАН (Heracleum), сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 70 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә, Төньяҡ Америка һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда себер Б. үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағы ҡырлы‑бураҙналы, тармаҡлы, 60—200 см бейеклектә. Япрағы ҡауырһын формаһында, эре. Сәскәһе йәшкелт һары, ҡатмарлы сатырға йыйылған. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — эленеп торған емешлек, июль—сент. өлгөрә. Бөтә райондарҙа ла осрай, ҡайын, уҫаҡ, киң япраҡлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтар араһында, болонда үҫә. Йәш япраҡтары һәм һабағы ашауға яраҡлы. Дарыу, мал аҙығы үҫемлеге һәм баллы үҫемлек. Сосновский Б. культураға индерелгән. Һабағы көслө, эсе ҡыуыш, 3 м тиклем бейеклектә, оҙонлоғо 1,5 м еткән эре ҡаурый япраҡлы. 1000 орлоғоноң ауырлығы 12—15 г. Һыу яратыусы һәм һыуыҡҡа сыҙамлы үҫемлек. Көҙөн сәсәләр, рәт араһы — 60—70 см, сәсеү нормаһы — 25—30 кг/га, сәсеү тәрәнлеге — 1,5—2,5 см. Үҫеү осоронда 2 тапҡыр сабып алына. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 700, бесән — 90, орлоҡ — 7; йәшел массала (ҡоро матдәгә күсереп иҫәпләгәндә) 17—20% протеин, 40%‑ҡа тиклем азотһыҙ экстрактив матдә, 8—14% көл бар (Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығы, 1975—86). Ҡатнаш силос әҙерләүҙә ҡулланыла. Сосновский Б. һутында кешеләрҙә дерматит тыуҙырыусы фурокумарин бар. Сосновский Б. эшкәртеү технологияһы БАХИ‑ла (С.Н.Надежкин) 70—80‑се йй. уйлап табылған. Төньяҡ урман‑дала зонаһында, төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһында, көньяҡ урман‑дала зонаһында һәм тау‑урман зонаһында үҫтереүгә тәҡдим ителгән.
Е.В.Кучеров, С.Н.Надежкин
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
ӨФӨНӨ ӨЙРӘНЕҮ, тыуған яҡты өйрәнеү ғилеменең Өфө тарихын һәм үҫеш динамикаһын өйрәнгән бүлеге. Өфө тарихы б‑са тәүге мәғлүмәттәр 1768—74 йй. ойошторолған Академик экспедициялар материалдарында баҫыла. 19 б. башында В.А.Ребелинский (ҡара: Ребелинскийҙар), И.К.Кирилов, П.И.Рычков, В.Н.Татищев һ.б. хеҙмәттәренә таянып, тәүге тапҡыр ҡала тарихын яҙа; В.С.Юматов тәүгеләрҙән булып ҡаланың нигеҙ һалыныу ваҡытын дәлилләй, “Оренбургские губернские ведомости” гәз. Өфөнөң тарихы т‑да мәҡәләләр баҫтыра. 19 б. Ө.ө. үҫешенә Өфө губ. тыуған яҡты өйрәнеү музейы (ҡара: Милли музей) асылыуы, шулай уҡ Н.А.Гурвич, Р.Г.Игнатьев һ.б. эшмәкәрлеге булышлыҡ итә. 20 б. башында ғилми йәмғиәттәр барлыҡҡа килә; Н.Н.Барсов, В.А.Ефремов, П.Ф.Ищериков, О.В.Миронова, В.И.Филоненко һ.б. ғалимдар Ө.ө. үҫешенә үҙ өлөшөн индерә; А.А.Зирах Өфө һәм уның тирә-яғының фотоһүрәттәр коллекцияһын төҙөй. 70‑се йй. алып Өфө эсенә ингән торама пункттарҙың, заводтарҙың тарихы, уларҙың хужаларының [Г.Ф.Гудков, З.И.Гудкова (ҡара: Гудковтар), В.Г.Прокшин, Ю.А.Узиков] биографияһы, ҡаланың һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының, эвакогоспиталдәренең (А.А.Кулагина, В.А.Скачилов һ.б.), Өфө посадтарының, урамдарының үҫеш тарихы өйрәнелә, ш. уҡ төрлө осорҙа ҡала күренештәре төшөрөлгән фотоһүрәттәрҙе һәм открыткаларҙы йыйыу (В.С. Горбунов, З.Ш. Латипов, В.А.Лузин) һ.б., 90‑сы йй. сәнәғәт пр‑тиеларының, мәғариф учреждениеларының һ.б. (В.Н.Буравцов, Ю.В.Ергин, Ҡ.К.Кәримов, В.Н. Макарова, И.В. Ниғмәтуллина, С.Г.Синенко, Ф.Д.Әхмәрова һ.б.) тарихы тикшерелә. Ҡалаға, Өфө ҡәлғәһенә (ҡара: Өфө кремле) нигеҙ һалыу, Өфө терр‑яһында археологик ҡомартҡылар тарихына Р.Ғ.Буканова, И.М.Гвоздикова, Н.А.Мәжитов, М.Ф.Обыдённов һ.б. хеҙмәттәре арналған. Театр сәнғәтенең үҫеше, Ф.И.Шаляпиндың Өфөлә булыуы т‑да һ.б. мәғлүмәттәр Г.А.Бельская, Һ.С.Сәйетов һ.б. хеҙмәттәрендә бирелгән. БР‑ҙың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте, Әхмәрова Ф. исемендәге тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте, Педагогия университетында 2006 й. алып “Өфөнө өйрәнеү” үҙәге (етәксеһе Г.Т.Обыдённова) эшләй. ТТӘИ хеҙм‑рҙәре тарафынан “Өфө тарихы: ҡыҫҡаса очерк” (“История Уфы: краткий очерк”; 1981) йыйынтығы әҙерләнә; 2003 й. башлап тыуған яҡты өйрәнеү б‑са “Яҙмыштарҙы бәйләүсе еп” (“Судеб связующая нить”) альманахы сыға, Ө.ө. эше һөҙөмтәләре “Уфимские ведомости”, “Вечерняя Уфа” гәз., “Уфа” ж. һ.б. баҫыла.
Әҙәб.: У з и к о в Ю.А., Н а й м у ш и н А.И. Как зовут тебя, улица? Уфа, 1980; М а р у ш и н В.А., Ш а г а б у т д и н о в Ф.Х. Уфа знакомая и незнакомая. Уфа, 1998; С и н е н к о С.Г. Уфа старая и новая. Уфа, 2007.
К.И.Әғлиуллина
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 309
ӨФӨ ПРОТЕЗЛАУ‑ОРТОПЕДИЯ ПРЕДПРИЯТИЕҺЫ, ФДУП. Ортопедия аяҡ кейеме һәм олтораҡтар, ҡул һәм аяҡ протез‑ дары, туторҙары, аяҡ аппараттары, бандаждар, реклинаторҙар, тубыҡсалар, баш тотҡостар, корсеттар һ.б. етештерә. Составына протезлау‑ортопедия изделиелары эшләү, ортопедия аяҡ кейеме участкалары; ҡатмарлы, беренсел һәм атипик протезлау стационары; амбулатор протезлау бүлексәһе инә; филиалдары Стәрлетамаҡ (1970 й. ойошторолған), Белорет (2003) ҡҡ. бар. 2012 й. 147 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һатыла. 1922 й. Өфө протезлау оҫтаханаһы булараҡ асыла, 1964 й. алып хәҙ. исемен, 1995 й. хәҙ. статусын йөрөтә. Пр‑тиела 2009 й. РФ‑та тәүге тапҡыр электр блокировкалы тубыҡ модуле булған аяҡ ортезы, тармаҡта — микропроцессор терәү фазалары һәм протез күсермәләре м‑н идара ителмәле янбаш протезы эшләү технологияһы ғәмәлгә индерелә.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Ғәмәл
Ислам дине буйынса бәндәләрҙең ғәмәлдәре һигеҙ төргә бүленә. Фарыз, Важиб, Сөннәт, Мөстәхәб. Мөбах, Харам, Мәкрүһ, Мөстәҡрәһ.
- Фарыз — ислам дине буйынса мосолмандар өсөн мотлаҡ үтәлергә тейеш ғәмәл.
Фарыз ғәмәлдәрҙе үтәгән кеше — сауаплы, үтәмәгән кеше — гонаһлы була. Фарыз ғәмәлгә ышанмаған кеше ҡафыр тип иҫәпләнә. Фарыз ғәмәлдәр: Ислам диненең барлығына ышаныу, һәр көн биш тапҡыр намаҙ уҡыу, Рамаҙан айында ураҙа тотоу, йыл һайын зәкәт биреү,дәүләте етерлек кеше. ғүмерендә бер мәртәбә, Мәккәи Мөкәрәмәгә барып, Хаж ҡылыу.
- Важиб — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмағаны гонаһлы булыр. ВАжиблығына ышанмаған кеше ҙур гонаһлы булыр. Важиб ғәмәлдәр: Витр намаҙын уҡыу, Ғәйет намаҙҙарын уҡыу, фытыр саҙаҡаһы биреү,ҡорбан салыу.
- Сөннәт — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, әммә ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ.Ләкин Мөхәммәт СҒС шәфғәттәренә лайыҡ булмаҫ. Ғәмәлдәр: һәр эште бисмилланан башлау,Көрьән уҡыр алдынан «Әүҙү».. не әйтеү, сөскөргәндә «Әлхәмдүиллаһ» тип әйтеү, иманы кешегә сәләм биреү һ. б.
- Мөстәхәб — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ. Мөстәхәб ғәмәлдәр: нәфел намаҙҙары уҡыу, нәфел ураҙалар тотоу, нәфел саҙаҡалар биреү, буш ваҡытта Ҡөрьән уҡыу кеүек ғәмәлдәр.
- Мөбах — уны ҡылған кеше лә, ҡылмаған кеше лә сауаплы ла булмаҫ, гонаһлы ла булмаҫ. Мөбәх ғәмәлдәр: хәләл ризыҡты туйғансы ашау, эсеү, ултырыу. тороу, зарарһыҙ һүҙҙәрҙе һөйләмәү.
- Харам — уны ҡылған кеше ҙур гонаһлы булыр, уны хәләл тигән кеше кафыр булыр. Харам ғәмәлдәр: йән эйәһен үлтереү, кешене йә хайуанды йәберләү, ғәйбәт һөйләү, уғырылыҡ ҡылыу, иҫерткес эсемлектәр эсеү кеүек ғәмәлдәр.
- Мәкрүһ — уны ҡылған кеше гонаһлы булыр. Уны дөрөҫ тигән кеше лә гонаһлы булыр. Мәҡрүһ ғәмәлдәр: отош уйындары уйнау, әҙәпһеҙ йырҙар йырлау, кеше алдында әҙәпһеҙ ҡыланыу.
- Мөстәҡраһ — уны ҡылған кеше гонаһлы булмаһа ла, әҙәпһеҙлек ҡылған булыр. Мөстәҡраһ ғәмәлдәр: баҙарҙа йәки урамда ашау, ауыҙҙы ҡапламайынса иҫнәү, ҡысҡырып кикереү


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 28.04.2018
Сирень сәскә атҡанда
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 28-04-2018, 10:06
Сирень сәскәһенә һәм уның хуш еҫенә һоҡланмаған кеше һирәктер. Матурлыҡтан тыш, ул башҡа бик мөһим сифаттарға ла эйә. Был – уның шифалы үҙенсәлектәре. Сирень сәскәһе эфир майҙарына, фарнезол, фенолгликозид сирингин кеүек матдәләргә, ә япрағы һәм бөрөләре флавоноидтарға, аскорбин кислотаһына, сайырға, фитонцидтарға һәм дубиль матдәләргә бай. Халыҡ медицинаһы ҡыуаҡтың сәскәһенән, бөрөһөнән һәм япраҡтарынан шифалы төнәтмәләр әҙерләргә кәңәш итә....
“Тайы ат булғансы, эйәһе эт булған...”
Әҙәбиәт / Проза // 28-04-2018, 07:30
Баймаҡ районының Икенсе Этҡол ауылы аҡһаҡалы Рәфҡәт Ғатаулла улы Ишбулатовты һәр ваҡыт ғәҙеллек һағында тороусы, тураһын әйтеп һөйләүсе кеше итеп беләләр. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумында зоотехник һөнәрен алғандан һуң ул бер аҙ Бөрйән районында эшләй. Артабан тыуған яғында, “Һәүәнәк” совхозының Таһир бүлексәһендә зоотехник, “Салауат”, “Урал” колхоздарында баш зоотехник булып эшләй.
Бөгөн ул хаҡлы ялда. Әммә шулай булыуға ҡарамаҫтан, һаман да “эйәренән төшмәгән”, йәғни актив тормош позицияһы менән йәшәй. Оло тормош тәжрибәһе туплаған Рәфҡәт Ғатаулла улы утын да, һыуын да кискән. Уның тормоштағы һәр күренешкә ҡарата бер кемдекенә лә оҡшамаған үҙ ҡарашы, үҙ фекерҙәре бар, осрашып берәр тема хаҡында һөйләшә-әңгәмәләшә башлаһаң, үтә лә күп мәғлүмәткә, тос фекергә эйә булыуына таң ҡалаһың.
“Йәшлек” гәзитен сыға башлағандан бирле алдырып уҡып бара ул, был баҫманың тоғро дуҫы. Шуны иҫтә тотоп, гәзит биттәрендә аҡһаҡалдың һабаҡтарын бирергә булдыҡ. Ағайыбыҙ ат ярата, шуға күрә һүҙҙе аттарҙан башлайбыҙ....
[/aviable]


text:
Контракт буйынса Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль район хакимиәте башлығын тәғәйенләү тураһында
14 ноября 2016 йыл | Урындағы үҙидара
Муниципаль район Советы ҡарары
Мәғлүмәт белдереүе
14 ноября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Р.З.Бохаров район хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнде
Уңышлы ҡышлатырға мөмкинлектәр бар
14 ноября 2016 йыл | Ауыл хужалығы
Район хужалыҡтарында малдар ҡураларға инде һәм ҡышлатыу осоро башланды. Мал аҙығы етерлекме, малсылыҡ продукцияһы етештереү ниндәй кимәлдә? Ошо һәм башҡа һорауҙарға яуап табыу маҡсатында
район хакимиәте ауыл хужалығы бүлегенең малсылыҡ буйынса баш белгесе Игорь Олегович Кулагинға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:
район хакимиәте ауыл хужалығы бүлегенең малсылыҡ буйынса баш белгесе Игорь Олегович Кулагинға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:


text:
Ҡаҙағстанда кәләш урлау
Кәләш урлау (ҡаҙ. қыз алып қашу — ҡыҙ урлау) — ҡаҙаҡтарҙың туй йолаларының береһе Хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында көсләп өйләндереү тәжрибәһе боронғо заманда уҡ барлыҡҡа килгән һәм совет осоронда был күренеш бөтөрөлгән тип иҫәпләнһә лә, ул әлеге көндә лә йәшәп килә. «Ысын» урлауҙан тыш, ике яҡтың килешеүе буйынса урлауҙы имитациялау тәжрибәһе лә бар.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үткән заманда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Никахлашыу өсөн боронғо кәләш урлау йолаһы патриархаттың барлыҡҡа килеү ваҡытына ҡарай[1]. Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда кәләш урлау йолаһын һирәк ҡулланғандар. Бындай хәл ата-әсәләрҙең никахҡа ризалыҡ бирмәгәнендә йәки туй үткәреү көнөн һуҙғанда булған[2].Ҡаҙаҡтар никахлашыуҙа әйттереп (ҡоҙалыҡ) өйләнешеүгә һәм ҡалым түләп, кәләште «һатып» алыуға өҫтөнлөк биргәндәр. Ҡағиҙә булараҡ, ҡаҙаҡтарҙа кәләш урлауҙың бер нисә төрө йәшәп килгән һәм уларға ҡарата халыҡта төрлө мөнәсәбәт булған. Әгәр ҡыҙҙың атаһы ҡоҙалашыу шартын боҙоп, кейәү кеше әйттерелгән кәләшен урлаһа (егет һәм ҡыҙ «урлау» тураһында алдан һөйләшәләр[3]), был ауыр енәйәт тип һаналмай. Ә инде башҡа кеше әйттергән кәләште урлаһа, ул ауыр енәйәт булып тора[4].
Ҡаҙаҡ ССР-ында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Совет рәсми сығанаҡтарына ярашлы, Ҡаҙаҡ ССР-ында кәләш урлау йолаһы тамырынан бөтөрөлгән тип һанала[5]. Ысынында иһә, был йола юҡҡа сыҡмай, ә бары тик «урланған» булып һаналған ҡыҙҙың, килешеү буйынса, өйҙән «ҡасыуына» үҙгәрә. Ризалыҡ алмай урлау һәм көсләп өйләндереү осраҡтары совет осороноң һуңғы йылдарында һәм унан һуңғы йылдарҙа яңынан күҙәтелә башлай.[6].
Хәҙерге Ҡаҙағстанда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлау ойошмаларының баһаһы буйынса, Ҡаҙағстанда кәләш урлау күренеше йылына 5 меңгә тиклем барып етә. Бындай осраҡтарҙы иҫәпкә алыуҙың рәсми статистикаһы юҡ. Был йоланы бөтөрөү өсөн, Енәйәт кодексында кәләш урлау буйынса махсус статья булдырыу планлаштырылмай, сөнки ғәмәлдәге ҡануниәт сиктәрендә кеше урлаған өсөн яза ҡаралған. Әммә был бары урланған ҡыҙ хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт иткән осраҡта ғына мөмкин, сөнки ҡыҙҙырҙың күбеһе бындай яҙмышына күнеп йәшәй. Быға ҡайһы бер ата-әсәләрҙең урланған ҡыҙҙарын кире ҡабул итергә теләмәүе лә булышлыҡ итә[7].
Ғәҙәттә, кәләш урлауҙа бер ни ҙә һиҙмәгән "кәләш"тең әхирәттәре һәм таныштары ҡатнаша, уны кеше йөрөмәгәнерәк ергә алып сығалар, ә артабан «кейәү» уның ихтыярынан тыш, автомобилгә ултыртып, үҙ йортона алып ҡайта. Егет йортона килеү менән, "кәләш"кә яулыҡ ябындыралар, байрам табыны әҙерләйҙәр, кейәүҙе маҡтарға тотоналар, ә егеттең инәйҙәре һәм өләсәләре ҡыҙҙы никахҡа ризалашырға өгөтләй башлайҙар. "Кәләш"те үҙ йорттарында ҡалдырыу өсөн, кейәүҙең өләсәһе тупһаға арҡыры ятыуға тиклем барып етә: ҡаҙаҡтарҙа кеше аша, бигерәк тә оло кеше аша, атлап сығыу гонаһ һанала. Урланған ҡыҙ, быларҙың бөтәһенә ҡаршы торор өсөн, һәм үҙенең тәҡдиренә күнмәҫ өсөн, ғәҙәттән тыш ҡыйыу булырға тейеш[8].
Хәҙерге Ҡаҙағстанда ҡыҙҙың һәм уның ата-әсәһенең ризалығын алмайынса «ысын» ҡыҙ урлауҙан тыш[9], кейәүҙең ҙур туй үткәрергә матди хәле етмәһә, ике яҡтың килешеүе буйынса, кәләш урлау «имитацияһы» ла үткәрелә[10][11]. Кәләштең бындай «урланыуынан» һуң, туй тантанаһы бары кейәүҙең ата-әсәһе йортонда ғына үткәрелә, бының менән, ҙурҙан ҡубып үткәрелгән туй йолаларының кәмеү тенденцияһы һәм туй сығымдары арзанайыуы күҙәтелә[12][13].
Ҡаҙағстан Республикаһы Енәйәт кодексында (125-се статья) кеше урлаған өсөн, 4 йылдан алып 7 йылға ҡәҙәр иректән мәхрүм итеү язаһы ҡаралған. Әгәр кеше урлау төркөмдөң алдан килешеүе буйынса башҡарылһа; күп тапҡыр, көс ҡулланып, һаулыҡҡа һәм кеше ғүмеренә зыян килтерерлек булһа; ҡорал йәки уны алмаштырыусы әйбер ҡулланылһа; балиғ булмағанға ҡарата күрәләтә эшләнһә; ауырлы ҡатынға ҡарата ҡулланылһа, бер йәки унан күберәк кешегә ҡарата булһа; файҙа алыу өсөн эшләнелһә, был осраҡта, урлаусының мөлкәтен тартып алыу һәм 7 йылдан 12 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү ҡаралған. Әгәр ҙә енәйәт бер төркөм кеше тарафынан урланған кешене эксплуатациялау маҡсатынан сығып ҡылынһа, йә булмаһа, урланғандың аңғармаҫтан үлеменә сәбәп булһа, йәки башҡа ауыр эҙемтәләргә килтерһә, ул саҡта мөлкәтен тартып алып, йәки мөлкәтенә теймәйенсә, 10 йылдан алып 15 йылға тиклемге мөҙҙәт менән иркенән мәхрүм ителә. Урланған кешене үҙ теләге менән кире иреккә ебәргәндәр иһә, әгәр уларҙың ҡылығында башҡа енәнйәт составы булмаһа, енәйәти яуаплылыҡтан азат ителәләр[14].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡаҙаҡ туй йолаһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Жандосов Ж. К., Степанян Ц. А. Общее и особенное в процессе перехода к социализму — Казахстан, 1978. — Б. 62. — 336 б.
- ↑ Кишяков Н. А. Очерки по истории семьи и брака у народов Средней Азии и Казахстана — Наука, 1969. — Б. 97. — 240 б.
- ↑ Джелбулдин Е. Обычаи и традиции — Масс-Медиа, 2001. — Б. 13. — 134 б.
- ↑ Абиль Е. История государства и права Республики Казахстан — 2-е изд. — ИКФ Фолиант, 2001. — Б. 108—109. — 184 б.
- ↑ Турсунбаев А. Б. Победа колхозного строя в Казахстане — Казахское государственное издательство, 1957. — Б. 246. — 325 б.
- ↑ Pauline Jones Luong The Transformation of Central Asia: States and Societies from Soviet Rule to Independence — Cornell University Press, 2004. — P. 60—61. — 332 p. — ISBN 9780801488429.
- ↑ Аскар Муминов Кража невест – часть реального Казахстана, - эксперты // Курсив. — 12 июня 2015.
- ↑ Операция “Похищение невесты” // Караван. — 9 января 2009.
- ↑ Мустафина Р. М. Представления, культы, обряды у казахов: в контексте бытового ислама в южном Казахстане в конце XIX—XX вв. — 1992. — Б. 45. — 172 б.
- ↑ Джунусбаев М. Дж. Образ жизни семьи в Казахстане — Чимкентский педагогический институт, 1991. — Б. 132. — 147 б.
- ↑ Россия и мусульманский мир, Выпуски 7-12 — Институт научной информации по общественным наукам РАН, 2005. — Б. 213.
- ↑ Жданко Т. А. Семейный быт народов СССР — Наука, 1990. — Б. 458. — 519 б.
- ↑ Кауанова Х. А. Образ жизни и быт рабочих семей: на материалах Казахстана — Издательство «Наука» Казахской ССР, 1982. — Б. 98—100. — 157 б.
- ↑ Уголовный кодекс Республики Казахстан от 3 июля 2014 года № 226-V. 28 ғинуар 2016 тикшерелгән.
Өҫтәмә әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Sevara Azizova Bride kidnapping in Kazakhstan in Discourses of Law and Custom, Nationalism and Tradition, Kinship and Gender — Hungary: Central European University, 2009.
- Cynthia Werner Women, Marriage, and the Nation-State: The Rise of Nonconsensual Bride Kidnapping in Post-Soviet Kazakhstan (инг.) // Transformations of Central Asian States: From Soviet Rule to Independence. Edited by Pauline Jones Luong. — Cornell University Press, 2004.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Райхан Рахим, Чингиз Сайханов, Искандер Салиходжаев Украденные невесты. Vox Populi (11 июля 2014). 28 ғинуар 2016 тикшерелгән.


text:
Башҡортостанда Уралдағы беренсе биосфера ҡурсаулығы ойоштороласаҡ
Башҡортостан Республикаһында «Башҡортостан Уралы» биосфера резерваты ойоштороласаҡ, тип хәбәр итте бөгөн БР тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Азат Ҡотлоәхмәтов БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитеты ултырышында.
— ЮНЕСКО-ның Рәсәйҙәге комитеты адресына «Башҡортостан Уралы» комплекслы биосфера резерваты булдырыуға бәйле заявка әҙерләнде, — тине министр. – Февралдә беҙҙең заявка ЮНЕСКО-ның Париждағы штаб-фатирында ҡаралырға тейеш. Алдан билдәле булыуынса, ул раҫланасаҡ. Июндә беҙ сертификат алырға тейешбеҙ. Был Рәсәй буйынса — 46-сы, Урал зонаһында иһә беренсе объект буласаҡ, йәғни ошондай биосфера ҡурсаулығы ойоштороласаҡ.
Уның составына «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, «Башҡортостан» милли паркы, «Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт паркы, «Алтын Солоҡ» тәбиғи зоологик заказнигы һәм «Ыҡ» зоологик заказнигы кеүек республиканың биш айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһен индереү планлаштырыла.


text:
МЕНЮ
Мәләүездең һәм Мәләүез районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Рубрики
12.10.2018
12:10
“Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты яҡлау һәм үҫтереү” муниципаль программаһына ярашлы, район Хакимиәте 16 октябрҙән 6 ноябргә тиклем эшҡыуарҙар араһында финанс ярҙам алыуға конкурс иғлан итә.
Унда эшҡыуарҙарға түбәндәге мөмкинлектәр ҡаралған:
- яңы эш башлаусылар өсөн - 300 һумға тиклем субсидия;
- Рәсәй ойошмалары менән төҙөлгән лизинг килешеүе буйынса сығымдарҙы өлөшләтә түләүгә - 500 һумға тиклем финанс ярҙам;
- муниципаль һәм дәүләт учреждениеларын хеҙмәтләндереү өлкәһендә планлаштырылған эшмәкәрлекте тәьмин итеү маҡсатына - 300 һумға тиклем субсидия.
Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына финанс ярҙам күрһәтеү тәртибе һәм шарттары менән район Хакимиәтенең иҡтисади үҫеш, сәнәғәт, инвестиция, эшҡыуарлыҡ, туризм һәм ҡулланыусы баҙары бүлегендә (Воровский урамы, 4, 213-сө бүлмә, телефоны - 3-08-10) йәки https://meleuz.bashkortostan.ru/ сайтында танышырға мөмкин.
Бынан тыш конкурста ҡатнашыу өсөн документтарҙы Смоленск урамы, 108 адресы буйынса ҡаланың күп функциялы үҙәгенә тапшырырға була.
Район Хакимиәте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
АМАНАТ (ғәр.), 1) килер быуындарға тапшырылған, улар ҡәҙерләп һаҡлаған һәм ихтирам иткән күрһәтмә, өгөт, васыят. 2) Килешеүҙе тәьмин итеү өсөн бирелгән кеше. Башҡорттарҙа аманатлыҡ институты Монгол империяһы заманынан билдәле (Р.Ғ.Кузеев, Ә.Н.Усманов һ.б. фекеренсә, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң һәм уны колониялаштырыу башланғандан алып барлыҡҡа килә). Башҡорттарҙан тәүге А. береһе Сураман бей (16 б. уртаһы) була, уның хаҡында бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян һәм үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә телгә алына (19 б.). Рәсәй хакимиәте аманатлыҡ институтын һуғыш һәм ихтилалдар ваҡытында файҙалана [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.)]. А. итеп, ҡағиҙә булараҡ, абруйлы кешеләрҙең туғандары, даруғанан 12‑шәр кеше алынған; өҫтәмә рәүештә лә йыйғандар. А. Ҡазанда аманат һарайында тотолған, ә 17 б. аҙ. алып — Бөрө, Көңгөр, Минзәлә, Өфө һәм Башҡортостандың башҡа ҡала һәм ҡәлғәләрендә. 1662 й. А. бер өлөшөн язалап үлтереү т‑дағы хәбәр башҡорт ихтилалының (1662—64) көсәйеүенә сәбәп була. А. ғүмеренә хәүеф янауға ҡарамаҫтан, 1681—84 йй. һәм 1704—11 йй. ихтилалдар туҡталмай.1728 й. аманатлыҡты бөтөрөү т‑дағы ғаризаларға яуап итеп, Сенат бөтә А. Өфөгә күсерергә бойора һәм уларҙы эштәрҙә файҙаланыуҙы тыя. Аманатлыҡтың файҙаһыҙлығы [Башҡорт ихтилалы (1735—40) ваҡытында ла күренә] хөкүмәтте был институттан баш тартырға мәжбүр итә. А. т‑да һуңғы тапҡыр Ырымбур губернаһында 18 б. уртаһында телгә алына.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.М.Шәрәфетдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
ТЕРЕГӨМӨШ (Hydrargyrum), Hg, Д.И.Менделеев периодик системаһының II төркөм химик элементы. Тәбиғәттә 7 тотороҡло изотобы бар. Т. 35 минералы билдәле (төп — киноварь, Т. сульфиды), кварцта, халцедонда, сульфидлы минералдарҙа, карбонаттарҙа, слюдаларҙа изоморф ҡушылма барлыҡҡа килтерә; алтынлы һоро тимер, һөрмә, ҡурғаш‑цинк, баҡыр колчеданы мәғдәндәрендә, гейзер ултырмаларында бар. Саф Т. киноварь окисланғанда, уның вулкан урғылғанда тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, гидротермаль юл м‑н барлыҡҡа килә. Т. — көмөштәй аҡ, парҙа төҫһөҙ, бүлмә т‑раһында берҙән‑бер шыйыҡ металл; tиреү 38,87 °С, t ҡайнау 356,58 °С; тығыҙлығы 13533,6 кг/м3, ҡаты Т. — төҫһөҙ кристалл. Диамагнит, 4,155 К булғанда — юғары үткәреүсе (ҡара: Юғары үткәреүсәнлек). Химик әүҙемлеге түбән. Бүлмә т‑раһында ҡоро һауала йәки кислородта ялтырауығы оҙаҡ һаҡлана, дымлы һауала плёнка м‑н ҡаплана. Кислород м‑н ҡара әсемә, ҡыҙыл окись (окись гидратын барлыҡҡа килтермәй тиерлек), байтаҡ металдар м‑н — иретмәләр (амальгамалар), ҡайһы берҙәре м‑н интерметаллидтар (меркуридтар) барлыҡҡа килтерә. Йылытҡанда галогендар, бүлмә т‑раһында (ыуғанда) ныҡ ваҡланған көкөрт м‑н ҡушыла. Тоҙ, шыйығайтылған көкөрт к‑таларында эремәй; алтын иреткестә, азот, ҡуйыртылған эҫе көкөрт к‑таларында эрей. Тоҙҙары (нитраттан башҡа) һыуҙа насар эреүсән. Башлыса киноварҙы окисланыу‑ҡайтарылыулы үртәү м‑н алына. Приборҙар (баро‑, термо‑, манометрҙар, вакуум насостары һ.б.), Т. лампалары, шартлаусан матдәләр эшләүҙә; күсергестәрҙә, турайтҡыстарҙа; әсе һелтеләр, хлорҙы электролиз м‑н етештереүҙә шыйыҡ катод, уксус к‑таһын синтезлауҙа катализатор булараҡ; металлургияла алтын һәм көмөш алыу өсөн; медицинала (Т. хлориды, сулема, терегөмөшорганик берләшмәләр һ.б.) файҙаланыла. Киноварь — ҡиммәтле пигмент. Башҡортостанда 19 б. 40‑сы йй. алып Т. алтын табыу сәнәғәте пр‑тиеларында амальгамалау өсөн ҡулланыла. 1940—56 йй. Учалы һәм Сибай окисланған алтынлы мәғдән ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә бер ыңғайҙан алына. Өфө электролампа заводы— Яҡтылыҡ Т. файҙаланып төрлө лампалар етештерә. “Тәбиғәт” ДУП‑ында терегөмөшлө ҡалдыҡтарҙы йыйыу, ваҡытлыса һаҡлау, утилләштереү схемаһы эшләнә. Стәрлетамаҡ ҡ. УРЛ‑2М ҡулайламаһында (етештереүсәнлеге — сменаға 700—800 лампа) терегөмөшлө ҡалдыҡтарҙан, Нефтекама, Өфө ҡҡ. УДЛ ҡулайламаларында люминесцент лампаларҙан Т. алып ташлана.
В.Н.Никонов, А.В.Чадченко
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
Карагучев йырыны
овраг Карагучев — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының солтүстік жағалау алқабында ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008848
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000884
- Бассейн коды — 05.01.03.002
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: овраг Карагучев.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
“САПТАР ЮРҒА”, башҡ. халыҡ инструменталь көйө. Тәүге тапҡыр С.Г.Рыбаков тарафынан яҙып алына һәм “Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән” китабында баҫтырыла. Йырҙың варианттарын З.Ғ.Исмәғилев, Ф.Х.Камаев, А.С.Ключарёв яҙып ала. Бейеү характерындағы программалы инструменталь көй (ҡара: Программалы музыка). “С.ю.” риүәйәтендә егет һәм уның ат сабыштарында еңгән сапсан юрғаһы (ҡара: Бәйге) т‑да хикәйәләнә. Йыйындарҙың береһендә егет атының арҡаһына ҡымыҙ тултырылған семәрле көрәгә ҡуйып, ҡурайҙа уйнай башлай һәм юрға, эсемлектең бер тамсыһын да сайпылтмайынса, майҙанды түңәрәтеп юрғалап урап сыға. Хайран ҡалған байҙар уның өсөн мул аҡса тәҡдим итә, әммә егет яратҡан атын һатмай. Юрғаға хужа булыр өсөн егетте үлтерәләр, әммә саптар бер кемгә лә үҙен тоттормай. Ҡурайҙа яңғыраған көйҙө “С.ю.” тип атай башлайҙар. Ул 2 өлөштән тора. Октаваға һәм ҙур терцияға түбәнгә ҡарай һикерештәр һәм алмашынған лад уға үҙенсәлек өҫтәй; көйҙөң ритмик линияһында башҡ. халыҡ музыкаһына хас булмаған аллюр тауышын сағылдырған синкопалар осрай. Башҡарыусылар араһында Ю.И.Ғәйнетдинов, С.И.Дилмөхәмәтов (ҡара: Дилмөхәмәтовтар), К.М.Дияров. “С.ю.” С.Ғәбәши флейта һәм ағас тынлы музыка ҡоралдары өсөн эшкәрткән.
Г.Ә.Ишкинина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 513
АЛИЦИКЛИК БЕРЛӘШМӘЛӘР, молекулаларында углерод атомдарынан торған бер йәки бер нисә цикл булған органик берләшмәләр (ароматик берләшмәләрҙән тыш).
Молекулалағы ҡулсаларҙың (циклдарҙың) һаны б‑са моно‑, би‑ һәм полициклик берләшмәләрҙе айыралар. Моноциклик берләшмәләр ҡулсаһындағы углерод атомдарының һанына ҡарап бәләкәй (3—4), уртаса (5—12) һәм ҙур цикллы (12‑нән ашыу) берләшмәләргә бүләләр. Би‑ һәм полициклик берләшмәләрҙең циклдары айырым (бер йәки унан күберәк углерод атомдары м‑н айырылған) йәки 1‑ҙән алып 3‑кә тиклем (спиран А.б. — 1, конденсирланғандарҙа — 2, мостиклыларҙа — 3) уртаҡ углерод атомдары аша тоташыуы мөмкин. Полициклик берләшмәләр араһында ш. уҡ ныҡлы күләмле арауыҡ структуралы полиэдрик берләшмәләрҙе үҙенә бер төр итеп айырып йөрөтәләр (ҡара: Каркас структуралы берләшмәләр). Ғәҙәти шарттарҙа А.б. күпселеге — шыйыҡ (мәҫ., циклогексан) һәм ҡаты (адамантан) матдәләр, циклдарын асып, циклдың дәүмәлен үҙгәртеп, ш. уҡ берләшеү, яңынан эске молекуляр төркөмләнеү һ.б. химик реакцияларға инеү мөмкинлеге бар. Ҡайһы бер А.б. наркотик тәьҫиргә эйә (циклопропан, циклобутан).
Башҡортостанда А.б. б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 70‑се йй. Химия ин‑тында (У.М.Джемилев, Г.А.Толстиков; ҡара: Органик химия институты) башлана. 90‑сы йй. алып Нефтехимия һәм катализ институтында каркас структуралы берләшмәләр химияһы б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла: ҡулсаларында 8‑ҙән алып 12‑гә тиклем углерод атомы булған моноциклик А.б., юғары көсөргәнешле каркаслы яңы (500‑ҙән ашыу) полициклик углеводородтарҙы металл комплекслы катализаторҙар ярҙамында синтезлау ысулдары, полициклик А.б. алкиллаштырыу, ациллау, галогенлаштырыуҙың каталитик ысулдары уйлап табыла (Р.И.Хөснөтдинов). 70‑се йй. аҙ. Химия ин‑тында (Джемилев, В.Н.Павлычев, Толстиков, Хөснөтдинов) һәм СССР ФА‑ның Н.Д.Зелинский ис. Органик химия ин‑тында (И.Е.Долгий, О.М.Нефёдов) пестицидтар һәм простагландиндар алыуҙа файҙаланылған норборнадиенды синтезлауҙың хәүефһеҙ технологияһы эшләнә; уның тәжрибә партиялары алына. 60—70‑се йй. ҡайһы бер А.б. синтезлау технологиялары уйлап табыла һәм производствоға индерелә: Өфө нефть эшкәртеү заводында айырыуса таҙа циклогексан (Г.А.Берг, Д.Ф.Варфоломеев, Р.М.Мәсәғүтов); Стәрлетамаҡ тәжрибә-сәнәғәт нефтехимия з‑дында винилциклогексен (Джемилев, Г.И.Рутман, Толстиков), Нефтехимия производстволары ҒТИ-ның тәжрибә з‑дында 1,5‑цикло‑октадиен (Джемилев, Г.Е.Иванов, Мәсәғүтов, Хөснөтдинов), Салауат нефть химияһы комб‑тында ацетилциклопропан (Нефёдов, Павлычев, М.Ф.Сисин; ҡара: “Газпром нефтехим Салават”). “Уфаоргсинтез” ААЙ‑нда дициклопентадиен һәм уның сығарылмаларын файҙаланып СКЭПТ маркалы каучук сығарыла. Эреткестәр, самолёт һәм ракеталар өсөн яғыулыҡ сифатында, ш. уҡ мед., парфюмерия сәнәғәтендә, а.х. (ҡара: Пиретроидтар), тауыш һәм вибрация үткәрмәүсе полимерҙар етештереүҙә (мәҫ., циклопентен, норборнен һәм уның сығарылмалары) ҡулланалар.
Әҙәб.: Кларк Т., Мак Керви М.А. Алициклические алканы //Общая органическая химия. Т.1. М., 1981; Багрий Е.И. Адамантаны: получение, свойства, применение. М., 1989; Джемилев У.М., Козлова Е.В., Поподько Н.Р. Металлокомплексный катализ в органическом синтезе. М., 1999.
Р.И.Хөснөтдинов
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
Гиппократ
Гиппократ — (грекса Ἱππokpάtnς, Hippokrates) боронғо грек табибы, фәлсәфәнән айырылып сыҡҡан медицинаға нигеҙ һалыусы.
БиографияһыҮҙгәртергә
Гиппократ беҙҙең эраға тиклем 460—370 йылдарҙа Кос утрауында тыуған. Уны медицинаға нигеҙ һалыусы тип йөрөтәләр. Гиппократтың 18 быуын нәҫеле ауырыуҙы дауалаусы булған.
Медициналағы өлөшөҮҙгәртергә
Гиппократ ғүмер буйы сәйәхәт итә. Меңләгән хеҙмәт яҙа, меңләгән кешене терелтә, шул ваҡыттарҙа уҡ ғәйәт ҡатмарлы операциялар эшләй. Ул ауырыуҙы түгел, кешене дауаларға кәрәклегенә баҫым яһай, кеше рухының иң хәл иткес көс икәнлеген аңлата, кешеләрҙе холоҡ-фиғелдәре буйынса дүрт төргә бүлеп, һәр бер төргә билдәләмә бирә (холерик, флегматик, сангвиник, меланхолик темпераментындағы кешеләр). Уның был билдәләмәһе хәҙер ҙә үҙ көсөндә.
Гиппократ ауырыуҙарҙы дауалауҙың дүрт нигеҙен билдәләй: беренсеһе — зыян килтермәҫкә, икенсеһе — ҡапма-ҡаршылыҡ ысулы менән дауаларға, өсөнсөһө — кешегә ауырыу менән көрәшергә ярҙам итергә, дүртенсеһе — ауырыу кешенең хәленә керергә, ҡыҙғанырға.
Табиптың хеҙмәттәренең иң мөһиме — «Гиппократ анты»лыр, моғайын. Унда табиптарҙың ауырыуҙарға тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ярҙам итергә, сер һаҡларға, белемен һәм тәжрибәләрен башҡаларға ла өйрәтергә тейешлеге әйтелә. Хәҙер әлеге антты табиптарҙың һәр ҡайһыһы бирә. Улар биргән анттарына ғүмерҙәре буйы тоғро ҡалырға тейеш.


text:
- Подробности
- Просмотров: 241
ПРОЦИОН, Бәләкәй Эттең a‑һы, аҡ карлик йондоҙ м‑н ҡуш һары гигант йондоҙ (11‑се йондоҙ дәүмәле). Визуаль йондоҙ дәүмәле 0m,34. Диаметры Ҡояштыҡынан 1,8 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 11 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Экваториаль йондоҙлоҡҡа ҡарай. БР терр‑яһында байыусы йондоҙ. Февр. башында, төн уртаһында, П. офоҡ өҫтөнән 41° бейеклеккә күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор. 2000 йй. БДУ‑ла йондоҙ астрофизик яҡтан тикшерелгән (У.Ш.Баязитов, А.Ҡ.Ғәлиев), унда П. элементтарының химик составы ғәмәлдә Ҡояштыҡына оҡшаш булыуы билдәләнгән.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
15 сентябрь Учалыла Һаулыҡ көнө тип иғлан ителде, уның сиктәрендә “Милләттәр кросы-2018” уҙғарылды.
Ҡаланың саңғы-роллер трассаһында ойошторолған сарала иң тәүҙә уҡыусы балалар етеҙлектә, сослоҡта көс һынашты. Ә төштән һуң урындағы предприятие, учреждение, ойошма хеҙмәткәрҙәре стартҡа баҫты.
Быйылғы “Милләттәр кросы” һигеҙ меңдән ашыу кешене берләштерҙе. Финиш һыҙығына иң алда килеп етеүселәр иҫтәлекле бүләктәр, дипломдар менән бүләкләнде. Ғөмүмән, еңелеүселәр булманы: ҡояш нурҙары, саф һауа, күтәренке кәйеф үҙе үк ҙур бүләк бит!


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Страница 12
Артистарҙы күреп, күңелебеҙ таҙарһын ине
Новости / Мәҙәниәт // 27-06-2016, 16:27
Күңеле аша йыр-моңдо тойоп...
Новости / Мәҙәниәт // 24-05-2016, 10:21
Хәйбулла районының Йәнтеш ауылы егете Азат Исҡужин йырҙар яҙып, кешеләрҙе матурлыҡҡа әйҙәй
Кешегә үҙе күтәрерлек кенә һынау бирелә, тиҙәр. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙы ауыр күреп, бар донъяға ҡул һелтәгәндәр ҙә осрай. Ә кемдер, киреһенсә, һәр һынауҙан сыныға, нығына һәм ошо көслөлөгө менән башҡаларҙа һоҡланыу тойғолары уята....
Киноға төшкән ағай
Новости / Мәҙәниәт // 19-05-2016, 13:53
Учалы районының Өргөн ауылында йәшәүсе Рауил Мөхәмәтйәнов әрмелә сағында "Һуғыш һәм солох", "Яңғыҙлыҡ" һәм башҡа фильмдарҙың эпизодтарында ҡатнаша
Ауылдаштарым араһында үҙенең ябайлығы, ярҙамсыллығы, кешелеклелеге менән айырылып торған Рауил ағайҙы ниңәлер яҡын күрәм. Бер ваҡытта ла уның кеше араһында маһайып йөрөгәнен йәки берәйһенә тауыш күтәргәнен күреп-ишеткәнем булманы. Үҙенең һөйөклө ҡатыны Миңйыһан еңгә менән ҡәҙимге ауыл тормошона сумып, күп итеп мал, ҡош-ҡорт тотоп, өй, баҡса тулы гөл-сәскәләр үҫтереп, инде һәр береһе үҙ аллы донъя көткән балаларының ул-ҡыҙҙарын ҡарашып, булғанына шөкөр итеп йәшәй....
Ауылдаштарым араһында үҙенең ябайлығы, ярҙамсыллығы, кешелеклелеге менән айырылып торған Рауил ағайҙы ниңәлер яҡын күрәм. Бер ваҡытта ла уның кеше араһында маһайып йөрөгәнен йәки берәйһенә тауыш күтәргәнен күреп-ишеткәнем булманы. Үҙенең һөйөклө ҡатыны Миңйыһан еңгә менән ҡәҙимге ауыл тормошона сумып, күп итеп мал, ҡош-ҡорт тотоп, өй, баҡса тулы гөл-сәскәләр үҫтереп, инде һәр береһе үҙ аллы донъя көткән балаларының ул-ҡыҙҙарын ҡарашып, булғанына шөкөр итеп йәшәй....
“Насар уйлы кеше һәйбәт музыкант була алмай”
Новости / Мәҙәниәт // 28-04-2016, 11:51
Аҡ күңелле ҡара малай
Новости / Мәҙәниәт // 21-04-2016, 12:09
“Ләйсән” – беҙҙең байрам!
Новости / Мәҙәниәт // 18-04-2016, 12:13
Өфөлә билдәле журналист Луиза Фархшатованың Учалы районының данлыҡлы бейеү ансамбленә арналған китабының исем туйы үтте
"Башҡортостан" дәүләт концерт залы һис ҡасан буш тормай – өфөләрҙе һөйөндөрөп, тамашалар бер-бер артлы даими үтә. Ә ошо көндәрҙә концерт залын Учалы районы халҡы баҫып алып, геү килтерҙе генә уны! Һәр хәлдә, Уральск ҡасабаһының яртыһы шунда күсеп барғайны шикелле. Сөнки баш ҡалала билдәле журналист Луиза Фархшатованың данлыҡлы “Ләйсән” халыҡ бейеү ансамбле тураһында яҙған “Ләйсән” – беҙҙең байрам” (“Үҙебеҙ хаҡында үҙебеҙ...”) тигән китабының исем туйы үтте, һәм байрамғолдар (наурыздар, ишкендәр, иҫтамғолдар һ.б.) был саранан бер нисек тә ситтә ҡала алмай, тейәлешеп килеп еткәйне....
"Башҡортостан" дәүләт концерт залы һис ҡасан буш тормай – өфөләрҙе һөйөндөрөп, тамашалар бер-бер артлы даими үтә. Ә ошо көндәрҙә концерт залын Учалы районы халҡы баҫып алып, геү килтерҙе генә уны! Һәр хәлдә, Уральск ҡасабаһының яртыһы шунда күсеп барғайны шикелле. Сөнки баш ҡалала билдәле журналист Луиза Фархшатованың данлыҡлы “Ләйсән” халыҡ бейеү ансамбле тураһында яҙған “Ләйсән” – беҙҙең байрам” (“Үҙебеҙ хаҡында үҙебеҙ...”) тигән китабының исем туйы үтте, һәм байрамғолдар (наурыздар, ишкендәр, иҫтамғолдар һ.б.) был саранан бер нисек тә ситтә ҡала алмай, тейәлешеп килеп еткәйне....
“Әсә” кинофильмының йәш геройҙары Йылайырҙа йәшәй
Новости / Мәҙәниәт // 12-04-2016, 12:41
Ата-әсә өлгөһө –тәрбиә нигеҙе
Такаловтар Йылайыр районында ғына түгел, ә республикала ла киң билдәле ғаилә. Ғаилә башлығы Илфат Ильяс улы һөнәре буйынса юрист, Рәсәй һаҡлыҡ банкының төбәк филиалын етәкләй. Район үҙәге һайлаусылары был абруйлы етәксе, өлгөлө ғаилә башлығы һәм яҡташтары өсөн ихтирамлы ир-азаматты бер нисә саҡырылыш рәттән, Йылайыр ауыл советына депутат итеп һайлай. 20 йыл элек үҙенә тормош юлдашы итеп һайлаған Айгөл Фәрит ҡыҙы, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, бер аҙ уҡытыусы булып эшләп ала, хәҙер район ЗАГС бүлегендә баш белгес вазифаһын башҡара....
Такаловтар Йылайыр районында ғына түгел, ә республикала ла киң билдәле ғаилә. Ғаилә башлығы Илфат Ильяс улы һөнәре буйынса юрист, Рәсәй һаҡлыҡ банкының төбәк филиалын етәкләй. Район үҙәге һайлаусылары был абруйлы етәксе, өлгөлө ғаилә башлығы һәм яҡташтары өсөн ихтирамлы ир-азаматты бер нисә саҡырылыш рәттән, Йылайыр ауыл советына депутат итеп һайлай. 20 йыл элек үҙенә тормош юлдашы итеп һайлаған Айгөл Фәрит ҡыҙы, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, бер аҙ уҡытыусы булып эшләп ала, хәҙер район ЗАГС бүлегендә баш белгес вазифаһын башҡара....
Йырсы бара үҙ юлынан
Яңылыҡтар таҫмаһы / Мәҙәниәт / Шиғырҙар / Медиа // 14-03-2016, 09:55
Хәйбулла егете Сәйет Билалов һәр кемдең зауығына тура килерҙәй йырҙар яҙа һәм башҡара
Әгәр ҙә мәгәр, карап һәләкәтенә тарап, һеҙҙе тулҡындар имен килеш кенә кеше аяғы баҫмаған утрауға сығарып ырғытһа, шул мәлдә ихлас күңелдән йырсы Сәйет Билаловтың да һеҙҙең менән бергә ҡотолоуын теләгеҙ. Сөнки, тулҡындар ҙа, икенсе карап-капитандар ҙа түгел, ә ул һеҙҙең төп ҡотҡарыусығыҙ буласаҡ....
Балыҡ, бесәй, бал һәм емеш-еләк...
Мәҙәниәт / Махсус бит // 5-02-2016, 15:08
Йәмил БАЙМЫРҘИН Мәләүез ҡалаһынан бүләккә бесәй ҙә алып ҡайтҡан икән. 3 декабрҙә, үҙенең тыуған көнөндә, тап ошо ҡалала концертта сығыш яһарға саҡырыу ала. Сәнғәт кешеһе өсөн иң ҡәҙерлеһе нимә? Әлбиттә, тамашасы! Шуға күрә ул шатланып риза була һәм юлға сыға. Яратҡан йырсыһының тыуған көнөн һәр кем белә. Йәмилде лә аҡ, ҡыҙыл роза сәскәләренә һәм бүләктәргә күмәләр. Нимә генә булмай улар араһында: көрөшкәләр, һөйөү һүҙҙәре яҙылған плакаттар, уйынсыҡтар һәм башҡалар! Йырсы “Аппағым, йомшағым” йырын башҡарып бөтөүгә, сәхнәгә ап-аҡ, йомшаҡ, матур ғына бесәй күтәргән ҡыҙ менә. Ул яратҡан йырсыһының 22-се тыуған көнөнә тап ошо бүләкте бирергә ҡарар иткән.
Йәмил, элекке ауыл малайы, йорт йәнлектәрен үлеп ярата икән. Бүләк өсөн шатлана, уны ҡәҙерләп кенә Өфөгә алып ҡайта. Уны һыйлар өсөн магазиндан иң ҡиммәтле колбаса, иң ҡуйы һөт, иң тәмле икмәк һатып ала башлай. Саф һауа һуларға сыҡҡанда аҡыллы ғына йөрөгән бесәйен йырсы, ваҡыты булмау сәбәпле, бер көн үҙен генә сығарып ебәрә. Шул көндө үк ул ғәйеп була. Тәүҙә үҙе генә, аҙаҡ дуҫтары менән бөтә йортто, ишек алдын, подвалдарҙы ҡарап сыға. Әммә бушҡа, бесәй табылмай. “Аҙашҡанына ышанмайым. Берәйһе урлағандыр тип уйлайым, бигерәк матур, һөйкөмлө, йомшаҡ ине бит”, – ти Йәмил....
Йәмил, элекке ауыл малайы, йорт йәнлектәрен үлеп ярата икән. Бүләк өсөн шатлана, уны ҡәҙерләп кенә Өфөгә алып ҡайта. Уны һыйлар өсөн магазиндан иң ҡиммәтле колбаса, иң ҡуйы һөт, иң тәмле икмәк һатып ала башлай. Саф һауа һуларға сыҡҡанда аҡыллы ғына йөрөгән бесәйен йырсы, ваҡыты булмау сәбәпле, бер көн үҙен генә сығарып ебәрә. Шул көндө үк ул ғәйеп була. Тәүҙә үҙе генә, аҙаҡ дуҫтары менән бөтә йортто, ишек алдын, подвалдарҙы ҡарап сыға. Әммә бушҡа, бесәй табылмай. “Аҙашҡанына ышанмайым. Берәйһе урлағандыр тип уйлайым, бигерәк матур, һөйкөмлө, йомшаҡ ине бит”, – ти Йәмил....
Йырҙарың ҡалды, күңел әрнетеп...
Яңылыҡтар таҫмаһы / Мәҙәниәт // 30-01-2016, 09:37
26 ғинуарҙа, меңәрләгән тамашасыһын хәсрәткә һалып, 36 йәшендә генә Башҡортостандың һәм Татарстандың атҡаҙанған артисы Вәсилә Фәттәхова яҡты донъя менән хушлашты... Икенсе балаһын тапҡандан һуң уға, өҙлөгөү сәбәпле, бер нисә операция кисерергә тура килә. Тик һаулығы ҡаҡшаған йәш ҡатынды табиптар ҡотҡарып ҡала алмай. Был юғалтыу – ике республика сәнғәте өсөн дә оло фажиғә.
Йырсының күп һанлы тамашасылары интернет селтәрендә был хәбәргә ышаныр-ышанмаҫ ҡына яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлаша. Ышанырлыҡ та түгел шул, сөнки ваҡыты-ваҡыты менән бындай хәбәрҙәр йыш булып торҙо. Йырсы уларҙы инҡар итеп, яңы йырҙар менән сәхнәгә сыҡты, концерттарҙа ҡатнашты. Тик, ҡыҙғаныс, был юлы ауыр хәбәр – әсе ысынбарлыҡ......
Йырсының күп һанлы тамашасылары интернет селтәрендә был хәбәргә ышаныр-ышанмаҫ ҡына яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлаша. Ышанырлыҡ та түгел шул, сөнки ваҡыты-ваҡыты менән бындай хәбәрҙәр йыш булып торҙо. Йырсы уларҙы инҡар итеп, яңы йырҙар менән сәхнәгә сыҡты, концерттарҙа ҡатнашты. Тик, ҡыҙғаныс, был юлы ауыр хәбәр – әсе ысынбарлыҡ......
[/aviable]


text:
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды — Башҡортостан Республикаһы суд власының орган.
Ҡоролтай ҡабул иткән закондарҙы Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ҡаршы булмау, Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы тормошта үтәлешен баш тикшереүсе орган.
2000-2009 йылдарҙа Суд рәйесе вазифаһын Әдиһамов Илдус Анас улы башҡарҙы.
2009-2014 йылдарҙа Суд рәйесе вазифаһын Ғүмерова Люция Шәғибал ҡыҙы башҡарҙы.
2014 йылдан Суд рәйесе - Еникеев Зөфәр Ирғәли улы.
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды составында 4 судья бар [1]:
- Еникеев Зөфәр Ирғәли улы
- Крылов Владимир Михайлович
- Моратшин Фләрит Рәшит улы
- Кәримова Рүзәлиә Рәмил ҡыҙы
Адресы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
450101, Өфө, Ғабдулла Туҡай урамы, 46
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы
- Башҡортостан Республикаһы Президенты
- Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
- Башҡортостан суд системаһы
- Башҡортостан Хөкүмәте
- Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге.


text:
Борон заманда Һаҡмар һыуы буйлап ултырған ауылдарҙын береһендә бер ярлы ғына ғаиләлә һылыу ҙа, эшлекле лә, йырсы ла Сәлимә исемле ҡара күҙле, ҡара ҡашлы ҡыҙ булған. Уны ауылда бер ярлы егет өҙөлөп яратҡан. Егет тә йырға, ҡурайға оҫта булған. Был ике йәш йөрәк, һәр ваҡыт Һаҡмар буйында осрашып, мөхәббәт тойғоларын уртаҡлашҡандар. Ғүмерҙәре буйына бергә йәшәргә вәғәҙәләшкәндәр. Ике арала йыр-моң килеп тыуған. Егет Сәлимәгә арнап көй сығарып йырлаған, ҡурайҙа уйнаған.
Йәйге матур көндәрҙең береһендә ялан яғынан байлығы менән дан тотҡан бер бай, Сәлимәне улына һоратып, яусы ебәрә. Мәһәр өсөн ҡыҙҙың атаһына бер ҡола-ала йылҡы һәм башҡа төрлө мал бирә. Сәлимәнең атаһын бер көн эсендә байыҡтырып та ҡуялар. Байлыҡҡа мауығып, Сәлимәне бай улына бирәләр.
Сәлимәнең кейәүе алйоттоң да алйото булып сыға. Сәлимә кейәүенең бындай булыуын оҙатылып килгәнгә тиклем белмәгән.
Ирәндектең көнсығыш яҡ байҙары, Ирәндек тауын аша сығып, Һаҡмарға 15 — 20 саҡрымдар самаһы ерҙә, Сапсал, Таналыҡ, Ҡарғалы һәм башҡа йылғалар буйында аҡ тирмәләр ҡороп йөйләгәндәр. (Түбә, Баймаҡ, алтын приискылары эшләй башлағандан һуң Ирәндек аша бындай күсенеп йөрөүҙәр туҡталып ҡала.)
Шулай күсенеп йөрөү йылдарының береһендә Сәлимәнең дә ҡайны йорто, Ирәндек аша сығып, йәйләү ҡора. Ошо саҡ Сәлимә һылыу һәр көн иртә менән Һаҡмар буйына, туғай яҡтарына ҡарап моңланған, уфтанған, һөйгәнен иҫкә алып илай торған булған. Әсәһенә, иптәш ҡыҙҙарына, һөйгәненә бөтә аһ-зарын һөйләп биргеһе килгән. Бындай ауыр тормоштан, ҡоллоҡтан ҡотолаһы, ҡасып булһа ла тыуған ауылына ҡайтып китәһе, йәки ҡайҙа булһа ла китеп, иреккә сығаһы килгән.
Ире тәмле йоҡоға талған ваҡытта Сәлимә төнөн уның ҡуйынынан сығып ҡаса. Таң атыуға Бетерә йылғаһы буйына, аталарының йәйләүенә барып етә. Ата-әсәһенә бөтә ҡайғы-хәсрәттәрен һөйләп, үкһеп илаған. Был ҡоллоҡтан ҡотҡарыуҙарын һораған. Ата-әсәһе нимә генә эшләй алһын инде, улар өсәүләшеп илағандар ғына.
Иртән тороуға Сәлимәнең юҡлығын белеп, ҡайны йортонда: Сәлимә килен ҡасҡан, ата-әсәһе йәйләүенә киткәндер, моғайын, артынан ҡыуып етеп, тоторға кәрәк, тигән ғауға киткән. Ошо саҡ кемдер берәү йырлап ебәрә:
Бетерә лә һыуы ташып бара,
Аҡ таш менән генә быуайыҡ.
Сәлимәкәй һылыу ҡасып бара,
Ала байталды менеп ҡыуайыҡ.
Алйот кейәүе ала байталды эйәрләп менеп, ике ағаһы менән һыбай Сәлимәнең артынан ҡыуа китәләр. Бетерә йәйләүенә лә килеп етәләр. Сәлимә һылыу бынан да ҡайҙалыр ҡасҡан була. Эҙләп, һаҡмар буйына килеп етәләр, йөрөй торғас, Һаҡмар буйы бөҙрә талдар янында, ҡуйы сәскәләргә күмелеп, Сәлимә һылыуҙың һөйгән егете менән бергә ултырған еренә барып сығып, тотоп алалар. Үлһәк бергә үләйек, тип бер-береһе менән тағы ла нығыраҡ ҡосаҡлашып ултырған улар. Көс-хәл менән ҡосаҡтарынан айырып алып, егетте иҫтән яҙғансы туҡмап, ергә һуҙып һалып, Сәлимәне ҡанға батырып туҡмап, бау менән етәкләп алып ҡайтып китәләр. Сәс-баштары туҙған, ҡанға батҡан, күлдәктәре тетелеп бөткән Сәлимәне күреп, йәйләүҙәге ҡатын-ҡыҙҙар, бала-сағалар йәлләп, сыр-сыу килеп илашҡандар. Сәлимә иртән тороуға ныҡ ауырый башлай, аҡылдан яҙа. Ошо саҡ Сәлимә ялан аяҡ Ирәндеккә ҡарай йүгергән, һис арымаған, бер кем дә уны ҡыуып етеп тота алмаған, ҡаялағы бер ҡара таш башына йүгереп менеп тә киткән. Таш башынан Һаҡмар буйҙарына һуңғы тапҡыр ҡарап, бөтә көсөн йыйып, йырлап ебәргән:
Һаҡмарҡайым аға боролоп-боролоп,
Баш эйәләр бөҙрә талдарым.
Моң, йырҙарым һеҙгә бүләк булһын,
Хуш булығыҙ, тыуған яҡтарым.
Тәрән һулап, үкһей-үкһей тыуған яҡтарына ҡарап, ҡулдарын һелтәй-һелтәй хушлашып торған сағында ире килеп етеп тотам тигәндә генә, Сәлимәкәй һылыу ҡая башынан осоп та өлгөргән. Фажиғәле һәләк булған ул меҫкен Сәлимәкәй һылыу.
Был ҡара таш һаман да үҙгәрешһеҙ тора бирә. Сәлимә хаҡындағы йыр-моңдар ғына, быуындан быуынға күсә килеп, халыҡ телендә һаман да йәшәй.
Ирәндеккәй тауы бигерәк бейек,
Тора-тора мендем дә башына.
Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаһын,
Сәлимәкәй, ҡара ла ҡашыңа.
Сәлимәкәй һыуға барған саҡта,
Елдәр һыйпай уның да башынан.
Сәлимәкәй һылыу йоҡлағанда,
Ай көнләшә ҡыйғас та ҡашынан.
Ҡараһаңсы, Сәлимә, күҙҙәремә,
Ышанһаңсы, әйткән дә һүҙемә,
Һөйләгән дә кеше һөйләй бирһен,
Тап төшөрмәм нурлы ла йөҙөңә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 243
УТҠА СЫҘАМЛЫ МАТЕРИАЛДАР, юғары т‑рала механик йөкләмәләрҙе оҙаҡ ваҡыт емерелмәйенсә күтәрә алған материалдар. У.с.м. тимер, кобальт, никель нигеҙендәге иретмәләр, ауыр иреүсән металдар һәм улар нигеҙендәге иретмәләр, ҡайһы бер керамик композицион материалдар инә. 20 б. 50‑се йй. башынан Башҡортостанда У.с.м. машиналар эшләү пр‑тиеларында авиация двигателдәрен һәм энергия ҡулайламаларын етештереүҙә файҙаланыла. У.с.м. ҡойолмаларҙы һәм үртәлгән онтаҡтарҙы легирлау, йүнәлешле кристаллаштырыу, деформациялау юлы м‑н алына. Утҡа сыҙамлы иретмәләр дисперслы өлөшсәләр барлыҡҡа килтергән һәм иреү т‑раһы юғары булған фазаларҙы айырған матрицаны нығытҡыс элементтар м-н легирлана. Иретмәне легирлаусы элементтарҙың бер үк композицияһы өсөн утҡа сыҙамлылыҡ монокристаллик төҙөлөштән поликристаллик төҙөлөшкә, ҡойолған структуранан деформацияланған структураға, эре бөртөклөнән ваҡ бөртөклөгә, махсус түбән энергиялы бөртөктәр сигенән (когерент, игеҙәк булған) ҙур мөйөшлө, тигеҙ булмағандарға күскән ваҡытта кәмей. 70‑се йй. башынан “БашНИПИстром”да (Ө.Ш.Шәйәхмәтов, В.А.Щетинкин һ.б.) төҙөлөштә, БР‑ҙың сәнәғәт пр‑тиеларында ҡулланылған У.с.м. уйлап табылған һәм үҙләштерелгән. 80‑се йй. башынан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында (О.Ә.Ҡайбышев, Ф.З.Үтәшев һ.б.) утҡа сыҙамлы иретмәләрҙән яуаплы тәғәйенләнешле деталдәрҙе яһау өсөн ресурс һаҡлаусы технологиялар (ҡара: Прокатлау) эшләнгән, улар Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә һәм «“Салют” газ турбиналары эшләү ғилми‑производство үҙәге» ФДУП‑ында (Мәскәү) файҙаланыла. Конструкциялар өсөн тәғәйенләнгән У.с.м. алыуҙың перспектив нигеҙе сифатында интерметаллидтар, керамика, композиттар, шулай уҡ агрессив һәм окисланған мөхиттәрҙә эшләү өсөн утҡа сыҙамлы ҡаплауҙар м-н һаҡланған ауыр иреүсән металдар ҡарала.
Ф.З.Үтәшев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Спорт » Страница 3
30 мөмкинлектән – 16 мәрәй
Новости / Спорт // 16-01-2018, 07:00
«Салауат Юлаев» командаһы ун осрашыуҙан торған ситтәге ауыр сәфәрҙә, 30 мөмкинлектән 16 мәрәй яулап, ярайһы ғына һөҙөмтәгә өлгәште.
Улар тәүҙә «Аҡ барс»ҡа – 2:1 һәм «Сочи» хоккейсыларына ла 2:1 иҫәбенә еңелгәс, «Себер»ҙе – 6:3, «Барыҫ»ты – 2:0, «Авангард»ты – 2:1, өҫтәмә ваҡытта «Югра»ны – 4:3, «Динамо»ны (Рига) – 4:3 һәм буллит серияһында «Торпедо» уйынсыларын 3:2 иҫәбенә алдырҙы. «Спартак»ка 3:2 иҫәбенә отолоп, һуңғы бәйгелә «Северсталь» клубына өҫтәмә ваҡытта 3:2 иҫәбенә бирелде. Уйлап ҡараһаң, дәғүәселәре лә әллә ни көслөләрҙән булманы. «Югра» менән «Динамо» командаларын ғына һанамағанда. Улар икеһе лә плей-оффҡа мөмкинлектәрен юғалтты, ҡалғандар барыһы ла төп призға өмөтөн өҙмәй, һәр мәрәйгә йән бирерҙәй көрәшә.
Әлегә беҙҙең команда, 50 уйында 77 мәрәй яулап, Көнсығыш конференцияһында алтынсы урынды биләй. Даими беренселектә ҡалған алты осрашыуын да юлаевсылар үҙ майҙанында уҙғарып тамамлаясаҡ. Киләһе уйынын юлаевсылар иртәгә, 17 ғинуарҙа «Витязь» клубы менән уҙғара. Һуңынан беҙгә ЦСКА, «Слован», «Йокерит», «Сочи» һәм «Аҡ барс» киләсәк.
...
Поезд үтеп китеп бара, буғай...
Новости / Спорт // 26-12-2017, 11:03
«Салауат Юлаев» командаһы инде батып барған еренән ҡалҡып сыҡтымы тиһәк, юҡ инде, ҡабаттан төшә башланы.
Шул уҡ хәл… Алға китеш бөтөнләй тойолмай. Составта булған бер легионер звеноға ғына өмөт итеп, киләсәккә ышаныс юҡ. Улар һөҙөмтәгә өлгәшмәһә, ҡалғандар бер ни ҡыла алмай. Команданы көсәйтеү йәһәтенән алынған ни Бурдасов, ни башҡалар уйын ваҡытын ғына уҙғарып, бушты-бушҡа ауҙара һымаҡ. Төп ҡапҡасыға әйләнгән Канада һаҡсыһы Скривенс та, бер ҡараһаң, оҫта тора, бер ҡараһаң, урам малайын хәтерләтә. Дөрөҫөн генә әйткәндә, бындай команда менән плей-оффта уйнамау хәйерлерәк. Тик бына меңәрләгән көйәрмәнде нисек итеп йыуатырға?.. Улар бит, команда тип, океан аръяғына ла барырға әҙер. Әллә, команда етәкселеге нимә уйлайҙыр, ә поезд уҙып китеп бара, буғай.
Әлегә улар ситтәге буласаҡ ун осрашыуҙың икеһен «ике»гә уҙғарҙы. Тағы бер-ике еңелеү һәм «хуш, ауылым» буласаҡ… Бөгөнгә «Салауат Юлаев» хоккейсылары иҫәбендә – 61 мәрәй һәм һигеҙенсе урын. Уларҙан аҫта килгән «Себер» менән «Амур»ға өфөләрҙе үтеп китер өсөн бары дүрт мәрәй кәрәк....
Әләмһеҙ, гимнһыҙ һәм дә дәрәжәһеҙ ҡалдыҡ
Новости / Спорт // 11-12-2017, 10:31
Дә-ә, шул хәлгә лә барып еттек… Ҙур, бай держава әләмһеҙ, гимнһыҙ һәм дә дәрәжәһеҙ ҡалды.
Беҙҙең спортсылар оҙаҡламай Көньяҡ Кореяла башланасаҡ Ҡышҡы Олимпия уйындарында нейтраль флаг аҫтында ғына сығыш яһарға рөхсәт алды. Унда ла Халыҡ-ара Олимпия комитеты ҡарары буйынса ғына Рәсәйҙең һайланма спортсыларының ҡатнашыуы көтөлә. Әйтәйек, элек допинг ҡулланып, дисквалификация үткәндәргә ишек ябыҡ. Мәҫәлән, конькиҙа йүгереүсе Денис Юсков, Павел Кулижников һәм биатлонсы Александр Логинов менән Ирина Старых уйындар тураһында хыялланмаһа ла була. Шул уҡ ҡарар Сочи уйындары еңеүселәренә лә ҡағыла. Спортсылар йәл… Ғүмер буйы тырыш-тырыш та, кемдер арҡаһында хыялың юҡҡа сыҡһын әле. Көнбайыш илдәре беҙҙе был йәһәттән дә һындырырға булды һәм маҡсатына иреште. Әлбиттә, күп билдәле сит ил спортсыһы беҙҙе ҡурсалап маташһа ла, уйы менән барыбер беҙҙең ҡатнашыуға ҡаршы ине. Нишләйһең, киләсәккә Рәсәй өсөн был бик ҙур дәрес булды. Ул ғына ла түгел, Рәсәй Олимпия комитеты, уның башлығы Александр Жуков менән, Халыҡ-ара Олимпия комитеты ағзалығынан ваҡытлыса алынды. Ә инде вице-премьер Виталий Мутконы бөтөнләй ғүмерлеккә уйындарҙан ситләттеләр.
...
Яҡташыбыҙ миҙалһыҙ ҡалды
Новости / Спорт // 1-12-2017, 13:46
Олимпия чемпионы Ҡабыҡҡыуышта йәшәй
Новости / Спорт // 27-11-2017, 08:00
йәки Яҡташыбыҙҙың бөйөк ҡаҙаныштары Гиннесс рекордтар китабына индерелгән
Ысын мәғәнәһендә ул үҙенең шаҡтай дәрт-дарманы һәм яңы ҡаҙаныштарға ынтылышы менән барыһын да ғәжәпләндереүҙән туҡтамай. Уҙған йылда күптәр Стәрлебаш районының Ҡабыҡҡыуыш ауылынан данлыҡлы гер күтәреүсе, күп тапҡыр донъя чемпионы һәм башҡа юғары титулдарға эйә булған 69 йәшлек Мансур Сөйәрғолов ҙур спорттан китер тип уйлағандыр, бәлки. Сөнки уның еңеүҙәре һанап бөткөһөҙ. Былтыр ул Сочиҙа үткән Евразия һәм бер үк ваҡытта Союз дәүләте (Рәсәй – Беларусь) гер спорты буйынса чемпионатта ҡатнашып, еңеү яуланы!...
КХЛ тәнәфескә туҡтаны
Новости / Спорт // 15-11-2017, 06:30
"Хоккейҙан ләззәт алам", -
Новости / Спорт // 13-11-2017, 14:17
ти Йәштәр хоккей лигаһында сығыш яһаусы Өфө хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Байрас Абдуллин
Ҡыш. Күҙ асҡыһыҙ буран. Иртәнге сәғәт алтылар тирәһендә ҡала уянып та өлгөрмәгән ял көндө бер ҡатын, ҙур сумка күтәреп, абына-йығыла балаһы менән ҡайҙалыр ашығып китеп бара. Урамда бер әҙәм дә юҡ. Минең, тыуған яҡтың хәлдәрен беләйем, тигән уй менән автобуста япа-яңғыҙ тимер юл вокзалына китеп барыуым. Эт тә сыҡмаҫ көндө былар нимә эшләп йөрөй икән, тигән уй менән автобус тәҙрәһенә төбәлеп ҡараһам, атаҡ, был бит беҙҙең Лариса, алты йәшлек улы менән хоккей секцияһына иртәнге күнекмәгә китеп бара....
Үҙҙәре «һауын»ға әйләнеп бара...
Новости / Спорт // 4-11-2017, 07:30
Быйылғы миҙгелдә «Салауат Юлаев» командаһы бигерәк тә ҡыҙыҡ уйнай. Улар элек беренселектең артта һөйрәлеүсе клубтарынан еңелһә лә, уҙғанындағы кеүек мәсхәрәгә ҡалғаны юҡ ине. «Адмирал» кеүектәр, уларҙы кәмһеткәндән түгел, һәр ваҡыттағыса, уртаса көслө команда өсөн һауын һыйыр ролен башҡарҙы. Русса уны «проходной матч» тип йөрөтәләр. Хәҙер, бәлки, улар ҙа үҙ көсөнә ышана башлағандыр, әммә юлаевсылар өсөн һәр команда ҡаты сәтләүек һымаҡ тойола кеүек. Составты нығытабыҙ тип, күпме сығым сығарһалар ҙа, ыңғай һөҙөмтә һаман юҡ. Өс йыл элек командабыҙ тулыһынса үҙгәрештәр кисереп, миҙгел һайын ҙур маҡсаттар ҡуйһа ла, күҙгә күренерҙәй әйләнеш тойолманы. Киләсәктә иғтибарҙы үҙ тәрбиәләнеүселәребеҙгә биреүҙе төп маҡсат итеп алһалар ҙа, улар составта юҡ тиерлек. Булғандарынан тик ҡотолалар ғына. Бөгөнгөһө менән генә йәшәйҙәр. Шунан, бер мәл килеп төртөлгәс, ҡайҙа ул беҙҙең алмаш, тип баш ватҡан булалар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа булһа ла, бер балыҡ башы....
Бер күтәреләләр, бер төшәләр...
Новости / Спорт // 30-10-2017, 12:18
Көнбайыштан – алты мәрәй
Новости / Спорт // 25-10-2017, 09:30
«Салауат Юлаев» хоккейсылары ситтәге дүрт осрашыуҙан торған сәфәрҙән әйләнеп ҡайтты. Улар 12 мөмкинлектән алты мәрәй яулап, әллә ни ҡәнәғәтләндерерлек һөҙөмтәгә өлгәшә алманы.
Көнбайыш конференцияһының ике лидерына еңелеп, Минскиҙың һәм Мәскәүҙең «Динамо» клубтарын көскә алдыра алды. Бигерәк тә һуңғыһын еңеүе республика көйәрмәндәре өсөн ҡыуаныслы хәл. Сөнки юлаевсыларҙың ете миҙгел буйына Мәскәүҙән мәрәй алып ҡайтҡаны юҡ ине. Был юлы ла улар төп ваҡыттың һуңғы минутында ғына еңеүҙе тартып алды. Еңеү шайбаһы Майоров иҫәбендә булһа, ағаларына «Торос»тан ярҙамға килгән 20 йәшлек Кузьминдың матур голы командаға һәм дә бигерәк үҙенә иҫтәлекле ваҡиға булып ҡаласаҡ. Шулай уҡ уҙған миҙгелдә «Динамо»нан өфөләргә күскән Кокаревтың уңышы ла ҡунаҡтар өсөн файҙаға ғына булды....
[/aviable]


text:
Йыл һайын беҙҙең 50-се балалар баҡсаһында Сәскәләр байрамы уҙғарыла. Уға тәрбиәселәр алдан уҡ әҙерләнә башлай. Иртә яҙҙан балалар баҡсаһы тирәләй төрлө-төрлө матур сәскәләр ултырталар, тәрбиәләйҙәр. Быйыл да байрам бик күңелле үтте. Сәскәләр феяһы төрлө конкурс һәм уйындар ойошторҙо. Бәләкәстәр йомаҡ систе, Башҡортостаныбыҙҙа ниндәй сәскәләр үҫеүе хаҡында һөйләне, уларға арнап шиғыр ятланы, йыр йырланы.
«Минең тылсымлы сәскәм» тигән асфальтҡа һүрәт төшөрөү конкурсында ла ихлас ҡатнаштылар. Кескәйҙәр ата-әсәләре менән бергәләп иҫке материалдарҙан яратҡан сәскәләренең костюмын да әҙерләгән. Уларҙың һәр ҡайһыһы матур һәм үҙенсәлекле килеп сыҡты. Балалар феяға сәскәләрҙе буштан-буш өҙмәҫкә, тәбиғәтте һаҡларға вәғәҙә бирҙе.
Зөлфиә СОЛТАНОВА, тәрбиәсе.
Өфө ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
НЕФТТЕҢ МЕТАЛЛ‑ПОРФИРИН КОМПЛЕКСТАРЫ, порфирин молекулаһының N—H группаһында бер йәки ике водород атомын металл катионына алмаштырыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән берләшмәләр. Пирролдың дүрт порфин ҡулсаһынан төҙөлгән структураһы пор‑ фирин молекулаһының нигеҙе булып тора. Тәбиғи порфириндар алмаштырыусылары (метил, этил, винил группалары, һеркә һәм пропион к‑таһы ҡалдыҡтары) м‑н айырыла. Тәбиғәттә күберәк тимер‑ (гемоглобин) һәм магний‑ (хлорофилл) порфирин комплекстары билдәле. Порфириндар ш. уҡ ҡош ҡауырһындарында, моллюск ҡабырсаҡтарында, нефттә, битумда һәм ер аҫты органик ҡалдыҡтарында табылған. Нефть өсөн структураһында никель һәм ванадий комплекстары булыуы хас. Никель‑порфирин ком‑ плекстары — ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтәге ҡаты матдәләр, уларҙың органик эреткестәрҙәге эретмәләре ҡуйы һары төҫтә. Ванадий‑порфирин комплекстарының эретмәләре ҡараһыу ҡыҙыл төҫкә буялған. Н.м‑п.к. һыуҙа — насар, азотлы нигеҙҙәрҙә (хинолин, пи‑ ридин, диметилформамид) яҡшы эрей, йылыға тотороҡло, өҫкө йөҙҙә ярайһы уҡ актив, электрофил алыштырыу, моно‑ һәм дианиондар барлыҡҡа килтереп электрохимик ҡайтарылыу реакцияларына инә. Н.м‑п.к. углеводородтарҙы окислауҙа һәм эпоксидлауҙа — катализатор, биотехнологияла адсорбент, буяу, мед. препараттары итеп ҡулланалар. Башҡортостанда Н.м‑п.к. тикшереү 20 б. 70‑се йй. Нефть техник университетында Ю.М.Абыҙгилдин, И.Л.Мархасин, З.И.Сөнәев етәкс. башлана. Порфириндарҙың Арлан нефтендә масса б‑са концентрацияһы уртаса 0,031% тәшкил итеүе асыҡланған. Н.м‑п.к. Волга‑Урал өлкәһендәге нефттәге миҡдары масса б‑са 0,2%‑ҡа етә. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ хеҙм‑рҙәре (Ф.Г. Унгер) Геология институты хеҙм‑рҙәре (Э.И.Триф, К.С.Яруллин) м‑н берлектә БР ятҡылыҡтарының төрлө йәштәге нефтле тоҡомдарында бырауланған 378 скважинаның нефтен анализлап, ванадий һәм никель күбеһенсә нефттең асфальтлы-ыҫмалалы өлөшөндә осрауын күрһәтә. Н.м‑п.к. ш. уҡ нефть ҡалдыҡтарында — мазут һәм гудронда концентрациялана. БДУ‑ла (Г.М. Гусманова) ӨНИ (Мархасин) м‑н берлектә металл‑порфирин комплекстарының нефттең өҫкө активлығына тәьҫире тикшерелә. 80‑се йй. Н.К.Ляпина етәкс. Химия институты (ҡара: Органик химия институты) хеҙм‑рҙәре Р.Н.Фәхретдинов етәкс. “НИИнефтеотдача” ин‑ты хеҙм‑рҙәре м‑н берлектә Башҡортостан Респ. (Арлан, Ишембай, Өршәк ятҡылыҡтары), Татарстанда (Ромашкин ятҡылығы), Коми республикаһында (Ярег ятҡылығы), Себерҙә (Талин, Көньяҡ-Сургут), Каспий эргәһе уйпатлыҡтарында (Жанажол, Тенгиз ятҡылыҡтары) сығарылған һәм ҡалдыҡ нефть ятҡылыҡтарындағы Н.м‑п.к. тикшерелә. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда ӨНИ м‑н берлектә металһыҙлаштырыу технологияһы эшләнә.
Әҙәб.: Порфирины и металлопорфириновые комплексы нефтей. М., 1977.
Н.К.Ляпина
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
- Подробности
- Просмотров: 343
ОЛИГОФРЕНИЯ (олиго... һәм гр. phren — аҡыл), тыумыштан булған йәки бала саҡта барлыҡҡа килгән аҡыл зәғифлеге, психиканың үҫешеп етмәүендә сағыла. О. этиологияһы асыҡ булмаған, эндоген‑нәҫелдән килгән һәм экзоген факторҙар сәбәпсе булған төрҙәре була. Аҡыл зәғифлегенең кимәленә ҡарап дебиллек (еңел), имбециллек (уртаса) һәм идиотияға (көслө дәрәжәлә) айырыла. О. үҫешенә генетик факторҙар, яралғының ҡарында уҡ зарарланыуы (гормональ боҙолоуҙар, ҡыҙылса һ.б. вируслы инфекциялар), перинаталь осорҙа һәм бала ғүмеренең тәүге 3 йылында зыянлы факторҙар йоғонтоһо (яралғының һәм яңы тыуған баланың быуылыуы, бәпесләгәндәге травма һ.б.) булышлыҡ итә. Төп билдәләре: интеллекттың, телмәрҙең үҫешеп етмәүе, тәртиптәге тайпылыштар. Диагностика өсөн клиник, цитогенетик һ.б. тикшереү ысулдары ҡулланыла. Дауалау симптоматик, коррекцион (олигофренопедагогика) һ.б. Иҫкәртеү маҡсатында медицина‑генетика консультацияларҙа тикшереү үткәрелә. Психиканың һәм тәртиптең ҡаҡшауы, ш. иҫ. О. бәйле булғаны, балалар инвалидлығының төп сәбәбе булып тора. Башҡортостанда 100 мең кешегә 2008 й. — 514,1; 2010 — 527,9; 2012 — 534,2 ауырыу теркәлгән. О. проблемалары б‑са тикшеренеүҙәр 19 б. башында үткәрелә башлай: балаларҙа иртә аҡыл зәғифлеге билдәләре тасуирлана, Өфө губ. О. таралыуы өйрәнелә (Л.И. Айхенвальд, Н.А.Сокальский). 1920 й. респ. аҡыл яғынан артта ҡалған балалар өсөн беренсе махсус мәктәп асыла (ҡара: Коррекция мәктәптәре). О. мәсьәләләре б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 70‑се йй. алып барыла: Медицина университетында Н.А.Борисова етәкс. балаларҙы мед.‑генетика тикшереүе үткәрелә башлай (Ф.М.Байбаҙарова, Н.З.Жогова, Ф.Ғ.Исхаҡова, С.А.Михайлова), О. дауалау мәсьәләләре өйрәнелә (Р.Х.Иштуғанова); Педагогия университетында һәм Мәғарифты үҫтереү институтында аҡыл яғынан артта ҡалған балалар өсөн белем биреү программаларын камиллаштырыу б‑са эштәр алып барыла (ҡара: Коррекция педагогикаһы).
В.Л.Юлдашев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Был аҙнала төбәктә ҡар ҡатыш ямғыр яуыуы көтөлә
Был аҙнала төбәктә ҡар ҡатыш ямғыр яуыуы көтөлә Фото: автор
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Ошо аҙнала Башҡортостанда ҡар ҡатыш ямғыр яуыуы көтөлә. Һауа температураһы аҡрынлап түбәнәйә, тип хәбәр итә Башгидромет. Һауа торошо шарттарын циклондар билдәләй. Ваҡыты менән ямғыр, аҙна аҙағына ҡар ҡатыш ямғыр көтөлә.
17 октябрҙә урыны менән бер аҙ ямғыр яуасаҡ. Төндә һәм иртәнсәк урыны менән томан. Һауа температураһы төндә +4,+9, көндөҙ +8,+13 градус.
18 һәм 19 октябрҙә лә бер аҙ ямғыр яуыуы ихтимал. Төндә 0,+5, көндөҙ, +6,+11 градус.
Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, октябрҙең икенсе декадаһында Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә уртаса һауа температураһының норманан 2-3 градусҡа юғарыраҡ булыуы көтөлә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 520
ИЗОТОПТАР (гр. isos — бер иш һәм topos — урын), ядроһында протондар һаны бер үк, ә нейтрондар һаны төрлө булған бер химик элементтың атом төрҙәре. И. тип ш. уҡ шундай элементтарҙың атомдары ядроһы атала. И. физик‑химик үҙенсәлектәре бер иш тиерлек була, сөнки атомдың электрон төҙөлөшөнә тик ядро заряды ғына тәьҫир итә. Элементтың И. үҙенсәлектәре араһындағы айырмалар изотоп эффекттары тип йөрөтөлә. Бер химик элемент изотоптарының үҙенсәлектәре араһындағы иң ҙур айырмалар еңел элементтарҙа ғына күҙәтелә (мәҫ., водородта: протий, дейтерий, тритий). Химик элементтың бер И. — тотороҡло (стабиль булған элементтар), ә икенселәре тотороҡһоҙ булыуы мөмкин (радиоактив элементтар). Тәбиғәттә булған һәм яһалма рәүештә табылған 116 химик элементтың яҡынса 275 стабиль һәм 2,5 меңдән ашыу радиоактив И. билдәле (2011). Радиоактив И. үҙенән‑үҙе тарҡалыу процесы бара: a‑тарҡалыу, B‑тарҡалыуҙың бер нисә төрө, ядроларҙың үҙенән‑үҙе бүленеүе һ.б. И. биологик һәм медициналағы тикшеренеүҙәрҙә, геохронологияла, ядро энергетикаһында һ.б. файҙаланыла. 1943 й. 26‑сы Дәүләт союз з‑дында (Өфө) Ф.Ланге етәкс. атом бомбаһын яһағанда уранды 235U изотобы м‑н байытыу мөмкинлеген тикшереү өсөн ҙур тиҙлекле центрифуга уйлап табыла. 50‑се йй. алып Геология институтында И. ҡулланыу ысулдары ярҙамында геологик ҡатламдарҙың абсолют йәше билдәләнә, 1973 й. башлап Уралда мәғдән ятҡылыҡтары өйрәнелә. 1963 й. “БашНИПИнефть” ин‑тында нефть сығарыу скважиналарында һыу тулған ҡатламдарҙы табыу өсөн радиоизотоп ҡулланыу ысулы эшләнә. 1966 й. башлап “Уфахимпром” пр‑тиеһында шыйыҡ хлор сығарыуҙа радиоизотоплы кимәл үлсәгестәр файҙаланыла. 70‑се йй. Нефтехимия эшкәртеү институтында радиоактив индикаторҙарҙы — углерод 14С һәм көкөрт 35S ҡулланып тикшеренеүҙәр алып барыу өсөн радиоизотоптар лаб. ойошторола; Органик химия институтында радиохимия өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барылған.
В.А.Мазунов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 569
“ГӨЛНӘЗИРӘ”, Н.Ғ.Сабитовтың 3 шаршауҙан һәм прологтан торған балеты. 1958 й. яҙылған. “Г.” премьераһы (Н.Ғ.Сабитов, С.В.Дречин, Ғ.Ғ.Сабитов либреттоһы, балетм. Дречин, дирижёры Н.Ғ.Сабитов, ҡуйыусы рәссамы В.И.Плекунов) 1963 й. БДОБТ‑ла уҙа. Төп партияларҙа: Г.Ғ.Сөләймәнова (Гөлнәзирә), Ф.М.Саттаров (Бәхтейәр), Ф.С.Йосопов (Ҡасимбай). Әҫәр Граждандар һуғышының көсөргәнешле ваҡиғаларын һүрәтләй. Сюжет нигеҙендә матрос-ҡыҙылармеец Бәхтейәр м‑н уның атаһы — аҡгвардеецтарға ҡушылған Ҡасимбайҙың көрәше. Бәхтейәр һәләк булғандан һуң, көрәште уның һөйгәне Гөлнәзирә дауам итә. Спектаклдең хореографик сиселеше бейеүгә, тәьҫирле хәрәкәттәргә, психологик контрастарға бай пластика сараларын үҙ эсенә ала. 2‑се редакцияһының (2 шаршаулы) премьераһы 1979 й. БДОБТ‑ла була (либретто авторы һәм балетм. Х.Ф.Мостаев, дирижёры Ғ.Х.Моталов, ҡуйыусы рәссамы Плекунов). Төп партияларҙа: Л.С.Ҡыуатова (Гөлнәзирә), Ю.Ғ.Ушанов (Бәхтейәр), Ш.Ә.Тереғолов (Бахрай). Балеттың йөкмәткеһенә үҙгәрештәр индерелә: сюжет үҙ-ара дошман лагерҙарҙа булған бер туған Бәхтейәр м‑н Бахрай араһындағы конфликтҡа ҡоролған. Спектакль традицион балет формаларына һәм пантомимаға нигеҙләнгән.
Әҙәб.: Ахмадеева Г.Н. Балеты Наримана Сабитова. Уфа, 2003
Р.Н.Хәбирова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 519
БАШҠОРТОСТАНДЫ ӨЙРӘНЕҮ ЙӘМҒИӘТЕ, АСБР ҮБК‑ның 1922 й. 16 февр. ҡарары м‑н Стәрлетамаҡ ҡ. Мәғариф ХК (ҡара: Академүҙәк) эргәһендә Башҡортостандың көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү йәмғиәте булараҡ ойошторола. 1922 й. сент. Көньяҡ Уралды өйрәнеү йәмғиәте м‑н берләштерелә, Өфөгә күсерелә һәм Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте итеп үҙгәртелә. Тәбиғи байлыҡтарҙы, башҡорттарҙың һәм төбәктең башҡа халыҡтарының тарихын һәм этнографияһын өйрәнеү м‑н шөғөлләнә; китапханалар һәм музейҙар төҙөүҙе ойоштора; кантон һәм улус йәмғиәттәре, түңәрәктәре эшмәкәрлеген етәкләй; экспедицияларҙа ҡатнаша һ.б. Тарих, фәнни‑филология, этнография‑география, нәшриәт, дингә ҡаршы бүлектәренән тора. Эште Йәмғиәт советы етәкләй, ҙур фәнни һәм ойоштороу мәсьәләләрен тикшереү өсөн съезд саҡырыла. Б.ө.й. Г.В.Вахрушев, Ғ.Ф.Вилданов, Х.Ғ.Ғәбитов, Г.И.Комиссаров, С.Ғ.Мирасов, П.А.Петров‑Туринге, Р.Ф.Фәхретдинов эшләй, В.В.Бартольд, М.Ғафури, Ә.Ә.Диваев, С.И.Руденко һ.б. почётлы ағза була. Идара рәйестәре: Н.Т.Таһиров, Ш.Сөнчәләй һ.б. Йәмғиәт “Башҡортостан тыуған яҡты өйрәнеү йыйынтығы”н (“Башкирский краеведческий сборник”), “Башҡорт аймағы” ж. нәшер итә, уларҙа археография, археология, тарих, сығанаҡтар өйрәнеү, минералогия, топонимика, фольклор, этнография һәм башҡорт тел ғилеме б‑са мәҡәләләр баҫтырыла; мәғариф һәм белем биреү системаһын үҫтереү т‑да материалдар “Белем” ж. һ.б. нәшер ителә. 1932 й. бөтөрөлә.
Ҡ.К.Кәримов
Тәрж. Г.М.Яҡупова


text:
18.10.2016 / Малый (органный) зал
Уйна, думбырам!
Гүзәл ҮМӘРҒӘЛИНА (думбыра)
Республикабыҙҙың билдәле думбырасылары һәм музыканттары
Программала: башҡорт көйҙәре, моңдары
Вторник, 19.00
Цена : 100-300 һум
УЙНА, ДУМБЫРАМ!
Ҡатнашалар: республикабыҙҙың билдәле думбырасылары һәм музыканттары
Программала: башҡорт көйҙәре, моңдары
Шишәмбе, 19 сәғ. республикабыҙҙың билдәле думбырасылары һәм музыканттары
Әйҙә, уйнат, думбыраңды, уйнат!
Күңелдәр сыңлап китһен!..
Думбыра – төрки халыҡтары араһында киң таралған музыка ҡоралы. Ҡаҙаҡтарҙа - думбыра, үзбәктәрҙә – думбраҡ, ҡырғыҙҙарҙа ҡобыз тип аталған был серле ҡорал көйөнә эйәреп, иҫәпһеҙ-һанһыҙ эпостар һөйләнелгән, ҡобайырҙар әйтелгән.
Башҡорт думбыраһы халҡыбыҙҙың милли уйын ҡоралы булараҡ яңыраҡ тергеҙелә генә башланы. Уны уйнай белеүселәр ҙә республикала бармаҡ менән һанарлыҡ. Шулар араһында хәҙер инде тамашасы танып, баһалап өлгөргән Гүзәл ҮМӘРҒӘЛИНАны белмәүселәр һирәктер. Республикала, баш ҡалала уҙғарылған күп кенә концерт-кисәләрҙең сағыу биҙәгенә әүерелгән һәләтле музыкант халҡыбыҙҙың боронғо моңон башҡорт думбыраһы ҡылдарында сиртеп, күңелдәргә еткерә белә.
Бөгөн Гүзәл ҮМӘРҒӘЛИНА Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында Башҡортостан Республикаһы халыҡ уйын ҡоралдары милли оркестрында, Ғ.Әлмөхәмәтов исемендәге музыкаль белем биреү гимназия-интернатында, Өфө сәнғәт училищеһында, З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында эшләп йөрөй. Лекторийҙа эшләү, танылған «Йәдкәр» фольклор ансамбле менән Төркиә, Әзербайджан илдәренә, филармонияның ижад төркөмдәре составында Австрияға, Ырымбур, Пермь өлкәләренә, Мәскәү ҡалаһында, ә инде оркестр менән Башҡортостаныбыҙҙың бик күп ҡала һәм райондарында сығыш яһау һәләте музыкантты үҫтерә, ҡанатландыра.
18 ОКТЯБРЬ Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты Гүзәл ҮМӘРҒӘЛИНА проекты буйынса әҙерләнгән «УЙНА, ДУМБЫРАМ!» исемле тамашаһы үтә. Программала, шулай уҡ, Илһам Байбулдин, Сәйҙә Ильясова, Урал Мортазин, Лилиә Ишемйәрова, Гүзәл Үмәрғәлина, Әлим Ҡәйүмов, Миңлеғәфүр Зәйнетдинов, Римма Ғимранова, Рәис Низәметдинов, Зәлиә Ғиниәтуллина, Гөлсәсәк Шәғәрғәзина, Илшат Мөслимов, Фирдүс Шәрифуллин, Артур Ғайсаровтар ҡатнаша.
Режиссеры – Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Сәйҙә ИЛЬЯСОВА.


text:
Башҡортостан – транспортты газификациялау буйынса Рәсәйҙә тәүге урында – Рөстәм Хәмитов
Башҡортостан автотранспортты газ-мотор яғыулығына күсереү буйынса Рәсәйҙә алдынғы урынды биләй. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй нефть һәм газ химияһы форумының пленар ултырышында ошо хаҡта белдерҙе.
– Башҡортостан Республикаһы транспортты газификациялау буйынса Рәсәй Федерацияһында лидер булып тора. Башҡортостанда урынлашҡан «Газпром» предприятиелары менән берлектә ҙур эш башҡарҙыҡ, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Бөгөн беҙҙә 15 газ тултырыусы компрессор станцияһы бар. Тиҙҙән тағы биш заправка төҙөү күҙаллана. Дүрт меңдән ашыу берәмек транспорт – йөк ташыусылар, автобустар һәм таксомотор парктары тәбиғи газ менән эшләй ҙә инде.
Республика етәксеһе «Рәсәй тимер юлдары» менән дә газ мотор яғыулығына күсеү буйынса эш алып барылыуын билдәләне.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, апрелдә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Хөкүмәт ағзалары менән кәңәшмәһендә тәбиғи газды мотор яғыулығы сифатында файҙаланыуҙы әүҙемләштереү саралары тикшерелде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
КАРП ҺЫМАҠТАР (Cypriniformes), һөйәкле балыҡтар отряды. 27 ғаиләһе, 2000‑дән ашыу төрө билдәле, Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа ла таралған. БР‑ҙа карптар (ажау, аҡбалыҡ, йылға гольяны, күкен, ҡарабалыҡ, опто, чехонь, шаршы күкене һ.б.) һәм һаҡалсандар (еҙмыйыҡ, себер ҡомтөрткөһө, һаҡалсан, ябай ҡомтөрткө) ғаиләләренә ҡараған 27 төрө бар. Аҡ амур һәм толстолобиктар — үрсетеү объекттары. Тәне (оҙонлоғо 6—170 см) яланғас йәки циклоидаль тәңкә м‑н ҡапланған, ҡайһы берҙә — ваҡ һөйәк сәнскеләр һәм пластинкалар м‑н. Башҡа отрядтарҙан Вебер аппараты булыуы м‑н айырыла, ҡорһаҡ йөҙгөсө ғәҙәттә күкрәк йөҙгөсөнөң артында урынлашҡан, йөҙөү ҡыуығы эсәктәр м‑н тоташҡан. Ауыҙы йыш ҡына шыуҙырмалы, күп төрҙәрҙә мыйыҡлы, тештәре юҡ. Сөсө һыу балыҡтары, һирәгерәк үткенсе балыҡтар. Ваҡ умыртҡаһыҙҙар м‑н, ҡайһы бер төрҙәре (аҡ толстолобик, борош, ҡыҙылғанат) башлыса үҫемлек аҙығы м‑н туҡлана, йыртҡыстар (ағасаҡ, ажау) бар. Яҙын-йәйен ташлы, ҡырсынташлы грунтта (ағасаҡ, ажау, бөгәрсә һ.б.), ҡомло субстратта (гольян, еҙмыйыҡ, ташбаш һ.б.), ҡорбан, сабаҡ, табан балыҡ, һаҙан үҫемлектәргә ыуылдырыҡ сәсә. Күпселек карптар ыуылдырығын — бер юлы, ваҡ К.һ. (аҡ сабаҡ, ташбаш) өлөшләп һала. Карптар — респ. балыҡ кәсебенең мөһим объекты. “Башкиррыбхоз”, Бөрө тәжрибә-етештереү хужалығы, “Ҡарман” (Краснокама р‑ны) һ.б. быуа балыҡсылығы хужалыҡтарында йылына 1000 т тиклем аҡ амур, карп һәм толстолобик үҫтерәләр. Шаршы күкене БР һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән. Шулай уҡ ҡара: Аквариум балыҡтары, Балыҡтар, Быуа балыҡсылығы.
Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Район китапханаһында билдәле табип
Ф.Ш. Хисмәтуллинға арналған Ҡәҙер һәм Хәтер кисәһе үтте
Һәр ғүмерҙең үҙ яҙмышы була,
Һәр кемдең дә була тәҡдире,
Ахры тәҡдир үҙе ҡушҡанғалыр,
Халҡың күңелендә һин тере.
Алпамышалай кәүҙәле ирҙең, нескә генә тәүге яҙ сәскәләрен тотоп, ҡот уйнап торған ишек алдында “Умырзая” йырын башҡарыуы ситтән күҙәткән кешегә сәйер ҙә, ҡыҙыҡ та булып тойолор ине. Эйе, яттарға, ә Хисмәтуллиндар ғаиләһен белгәндәр был илаһи күренештән яҙ килеүен, Баймаҡ районының данлыҡлы хирург-табибы Фирғәт Шаһиғәле улының өҙөлөп яратҡан, нисәмә йылдар бергә йәшәгән Раҡия Саҙретдин ҡыҙына шул рәүешле мөхәббәтен белдереүен аңлап, һоҡланып баш сайҡап ҡуя. Рыцарҙар заманы әллә нисәмә быуаттар төпкөлөндә ҡалһа ла, Фирғәт ағай үҙенең тормош юлдашын ҡәҙерләй ҙә, һаҡлай ҙа белде. Эйе, белде, сөнки йөҙәрләгән кешеләрҙең ғүмерен һаҡлап ҡалған, уларҙы әжәл ҡулынан тартып алып, яңы һулыш бүләк иткән Фирғәт Шаһиғәле улы ике йыл элек бар кешеләрҙе оло, уңалмаҫ ҡайғыларға һалып, ҡапыл вафат булды.
Фирғәт Хисмәтуллинды баймаҡтар ғына түгел, ә республикала ла бик яҡшы беләләр ине. Уның “Ай, зимагор, ҡайһылай үҙеңде ҡарамай, ҡәҙерләмәй йөрөгәнһең” йәки “Йә, зимагор, тиҙ генә йүгереп кит әле!” тигән уйынлы-ысынлы яңғыраған һүҙҙәрен ишетеп, ауырыуҙарҙа йәшәүгә дәрт, өмөт уяна ине. Бөгөнгөләй хәтеремдә, бер туҡтауһыҙ илаған кескәй улыбыҙға ла диагнозды ул шунда уҡ ҡуйҙы һәм бер нисә көн эсендә аяҡҡа баҫтырҙы. Билдәле хирург минең күҙ йәштәремде һөртөп: “Һеҙҙең улығыҙ көслө буласаҡ, башҡаса бер ҡасан да ауырымаясаҡ”, – тигәйне. Күрәһең, Фирғәт ағайҙың кешене үтә күреү һәләте булғандыр, ул хәлдән һуң туғыҙ йыл ваҡыт үтте, улыбыҙ ҙа хөрмәтле табип юрағанса ныҡ, сыҙам булып үҫеп килә.
Ҡаратал ауылы малайы бала саҡтан көслө һәм иҫ киткес кешелеклеге менән айырылып тора. Күрәһең, шәфҡәтле һәм миһырбанлы йөрәк шуға күрә иң изге һөнәр – табип булырға хыялланып, үҙ маҡсатына ирешкәндер. Ҡараталдар яратҡан ауылдашын йыш хәтерләй, уның ярҙамсыл, кешелекле һәм кеселекле булыуына рәхмәттәрен уҡып бөтә алмай. Рим Сөләймән улының: “Фирғәт ағайҙың студент булғанын белеү беҙҙе, йәшерәктәрҙе, тәүге оло уйҙарға сумдырғандыр. Уға ҡарап барыбыҙ ҙа студент булыу, юғары белем алыу тураһында хыяллана башланыҡ”, – тигән һүҙҙәре табиптың башҡаларҙың яҙмышын да ыңғай яҡҡа киҫкен үҙгәртеп ебәреүен дәлилләй бит.
Баланың тормошо, уның әҙәми һыҙаттары ғаиләлә тәрбиәләнә. Ниңәлер элегерәк ғаиләлә атай кешенең ҡатынын яратҡан, ҡәҙер иткән кеүек матур күренештәр һирәк йәки бөтөнләй булмаған тигән хата фекер йәшәй. Шаһиғәле Нурғәле улы һәм Мәғрифә Сибәғәт ҡыҙы ике улы Фирғәт менән Тәлғәтте оло мөхәббәткә сорнап үҫтерә. Малайҙар ата-әсәһенең бер-береһен ни тиклем яратыуын күреп, изге күңелле булып үҫә. Аталары – атаҡлы тимерсе, әсәләре йәш кенә көйө тракторcы булып эшләгән ғаиләлә һәр саҡ тик йылы һүҙҙәр генә яңғырай. Ошо йортҡа килен булып төшкән Тәлғәт Шаһиғәле улының тормош юлдашы Линера Вилдан ҡыҙы Хисмәтуллина: “Ҡот, нур, мөхәббәткә сорналған йортта йәшәй башлауыма хайран ҡала торғайным. Ҡайны-ҡәйнәм мине үҙ ҡыҙындай ҡабул итте. Уларҙан бөркөлгән күңел йылыһынан айырылғым килмәй торғайны. Беҙ ниндәй эш башҡарһаҡ та, тормош иптәштәребеҙ һәр саҡ яныбыҙҙа булды, ярҙам итте. Был ғаиләлә кешеләргә, тәү сиратта ҡатын-ҡыҙға, оло ихтирам тәрбиәләнде”, – тип хәтерләй.
Ошондай күркәм ғаиләлә үҫкән Фирғәт һәм Тәлғәт Хисмәтуллиндар Өфөлә береһе – табип, икенсеһе уҡытыусы һөнәрен үҙләштерә.
Фирғәт ағай студент йылдарында үҙенең ғүмерлек мөхәббәте – Ғафури районы ҡыҙы Раҡия Саҙретдин ҡыҙын осрата һәм тәү күреүҙән ғашиҡ була. Уйламағанда танышҡан йәштәр араһында барлыҡҡа килгән хис-тойғолар матурлығы, эскерһеҙлеге менән һоҡландыра. Йәшлек йылдарында тоҡанған һөйөү уты Хисмәтуллиндар ғаиләһенең йәшәү ҡотон һаҡлап, бәхеттәрен ишәйтеп, ғүмер буйына оҙата килә. Йөҙөнән – нур, теленән – бал, ҡулдарынан шифа тамған Раҡия Саҙретдин ҡыҙын да районыбыҙҙа барыһы ла ихтирам, хөрмәт итә. Ул – юғары категориялы акушер, РФ һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Раҡия апай тышҡы матурлығы менән генә түгел, ә эшләгән эштәре, кешеләргә булған йылы мөнәсәбәте менән сикһеҙ һоҡландыра. Ошондай гүзәл заттар тураһында ысын ҡатын-ҡыҙ тип әйтәләрҙер. Иптәшенә арналған йылы кисәлә Раҡия апай ғына түгел, башҡалар ҙа күҙ йәштәрен йәшерә алманы. Раҡия Саҙретдин ҡыҙы: “Фирғәт Шаһиғәле улы менән бергә булған йылдар өсөн Хоҙай Тәғәләгә бик тә рәхмәтлемен. Әгәр миңә биш ғүмер тәҡдим итһәләр ҙә, мин Фирғәт Хисмәтуллинға бәйле бер генә яҙмышымды һайлар инем. Ситтән төшкән киленде үҙ ҡыҙындай ҡабул иткән ҡараталдарға, ауыр саҡта янымдан китмәгән яҡындарыма, Баймаҡ үҙәк ҡала дауаханаһы хеҙмәткәрҙәренә оло рәхмәтемде еткерәм. Ауыр һынауҙы изге күңелле кешеләрҙең ярҙамы күтәрергә ярҙам итте”, – тине.
1977 йылда йәш кенә хирург булып эш башлаған Фирғәт Шаһиғәле улы тиҫтә йылдар травматология бүлеген етәкләй, алыштырғыһыҙ патологоанатом, онколог һ.б. кәрәкле һөнәрҙәрҙе үҙләштерә. Бик күп йылдар Баймаҡ дауаханаһының профсоюз комитеты рәйесе вазифаһын да башҡара. Хәтер һәм Ҡәҙер кисәһендә уның тураһында яҡты хәтирәләре менән уртаҡлашып, Гөлнур Әҙеһәм ҡыҙы Латыпова: “Эшкә килгән йәштәрҙе үҙ ҡанаты аҫтына алыр ине. Бер ҡасан да яныңдан өндәшмәй генә үтеп китмәне. Мотлаҡ хәбәрен һөйләй, хәлеңде һораша. Ҡайғыға ҡалған саҡтарҙа иң тәүҙә Фирғәт ағай ярҙам ҡулын һуҙҙы. Ауырыһам, ул шифалы ҡулдары менән башымды һылап-һыйпап, көс бирер ине...” – тине.
Эйе, хирургтың һәр эш көнө һуғыш яланындағы алышҡа тиң. Төнгө дежурстволар, ауыр яралылар, көндө-төнгә ялғап операция өҫтәле янында тороуҙар, бер нисә секунд эсендә кешенең ғүмерен хәл иткән ҡарарға килеү – быларҙың барыһы ла эҙһеҙ ҡалмай, йөрәк аша үтә. Үҙең тураһында уйларға, һаулығыңды ҡайғыртырға ҡайҙан ғына ваҡыт ҡалһын? Хәтер кисәһендә Фирғәт Шаһиғәле улы тураһында үҙәк ҡала дауаханаһының баш табибы М.И. Ғүмәровтың да, йәш хирургтарҙың да йылы, йөрәк һүҙҙәрен яңғыратыуы беҙҙең ни тиклем ҡәҙерле, бик тә кәрәкле кешебеҙҙе юғалтыуыбыҙҙы тағы ла дәлилләне.
2010 йылда районыбыҙ тарихында иң беренселәрҙән булып “Мөхәббәт һәм тоғролоҡ” миҙалына лайыҡ булғайны улар. Был сыуаҡлы, матур көн әле лә күҙ алдымда. Фирғәт Шаһиғәле улының миҙал алғанда шат йылмайыуы, Раҡия апайға матур гөлләмә бүләк итеүе. Тантана һуңынан фотоға төшөргәндә лә Фирғәт ағай төрлө ҡыҙыҡтарын теҙҙе, үҙҙәрен ҡәҙерләп килеп еткән балаларына йылы һүҙҙәрен еткерҙе. Эйе, Хисмәтуллиндар ғаиләһендә тәрбиәләнгән балалар аталарының абруйын, терәген, әсәләренең һөйөүен, наҙын тойоп, үҙҙәре лә тырыш, көслө ихтыярлы, кеше йәнле булып үҫә. Белемгә, башҡаларға ярҙам итеү ынтылышы ата-әсә ҡаны һәм тәрбиәһе аша уларға ла күскән. Тормошта үҙ урынын табып, улдары Фәнил Өфөлә – стоматолог, ҡыҙҙары Резеда Сибай институтында уҡыта, фән менән шөғөлләнә, биология фәндәре кандидаты, тормош иптәше Камил менән 2 ҡыҙ үҫтерәләр. Бәләкәй ҡыҙҙары Гүзәл дә юғары уҡыу йортон тамамлап, Лангепас ҡалаһында йәшәй, балаларға белем бирә, кейәүе Айҙар менән бер ҡыҙ үҫтерәләр.
Район китапханаһында Фирғәт Шаһиғәле улына арналған Ҡәҙер һәм Хәтер кисәһендә Хисмәтуллиндарҙың балалары, ейәнсәрҙәре, ейәненән бөркөлгән изгелек нурҙарына һоҡландым. Күрәһең, тик изгелеккә ҡоролған ғаиләлә тәрбиәләнгән ҡыҙҙар һәм егеттәргә шундай юғары кешелек сифаттары хас булалыр. “Иң яҡшы атай” республика ижади конкурсында ҡатнашып, балалары Фирғәт Шаһиғәле улы тураһында “Атайыбыҙ – ҡояш, ә беҙ уның тирәһендә әйләнгән планеталар” тип яҙған ине. Бөгөн дә улар аталары рухына тоғро ҡалып, аҡыллы кәңәштәрен тотоп, мәңге рәхмәтле булып йәшәйҙәр.
Шуныһы аяныслы, Фирғәт ағайҙың күңелен йәрәхәтләрлек, йөрәген өҙгөләрлек миҙгелдәр ҙә була. Шуларҙың иң ауыры – бер туған ҡустыһы Тәлғәттең һәм ике туған ҡустыһының теттереп донъя көтөр мәлендә генә һәләк булыуы. Фирғәт Шаһиғәле улы ҡустыһының ғаиләһен дә үҙ ҡурсыуы аҫтына алып, уның өс балаһына атай урынына ҡала. Шулай ҙа Хисмәтуллиндар бирешмәй, барыһын да һоҡландырып, матур йәшәйҙәр. Уларҙың үҙ-ара татыулығына, дуҫтарының күплегенә хайран ҡалырлыҡ. Юғары кешелек сифаттарына эйә булған Фирғәт ағай бар туғандарын да үҙ ҡанаты аҫтына алып, олоһона ла, кесеһенә лә бик ихтирамлы, иғтибарлы, ярҙамсыл, терәк-таянысҡа әүерелеп, йөрәк йылыһын һәр береһенә тигеҙ бүлеүен яҡындары әле лә һағынып иҫкә ала.
Район китапханаһы директоры Л.Ҡ. Дәүләтшина: “Типһә тимер өҙөрҙәй ут-ялҡын кеүек ир-егеттәрҙең донъяларҙы иртә ташлап китеүе бик тә аяныслы. Фирғәт Шаһиғәле улы районыбыҙҙа ғына түгел, республикабыҙҙа ла танылыу алған данлыҡлы шәхес ине. Эйе, үҙеңде аямай йөктөң иң ауырын тартыу уны беҙҙең аранан бик иртә алып китте. Шулай ҙа Фирғәт Шаһиғәле улының данлыҡлы, изге эше халыҡ хәтерендә һаҡланып, балаларында, ейән-ейәнсәрҙәрендә дауам итәсәгендә шигебеҙ юҡ. Уның рухы беҙҙең менән булыуы күңелдәрҙе тынысландыра”, – тине.
Өс тиҫтә йылдан ашыу Баймаҡ дауаханаһында ал-ял белмәй эшләгән, үҙ һөнәренең оҫтаһы булып танылған Фирғәт Шаһиғәле улы Хисмәтуллин алтын ҡулдары менән генә түгел, ихлас күңеле, йор һүҙе, шаяртыу-көлөүҙәре менән дә күпме сирлегә йән өрҙө, йәшәүгә өмөт уятты, йөрәк көсөн биреп күпме ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырҙы. Хөрмәтле яҡташыбыҙҙың тормош юлы байҡалған, ғүмер миҙгелдәре һаналған тетрәндергес кисәлә уның рухына бағышлап аят уҡылды, бик күп йылы һүҙҙәр әйтелде, матур хәтирәләр телгә алынды. Күңелдәребеҙҙә яҡты хәтер, нур булып ҡалған табип халыҡ йөрәгендә мәңге һаҡланыр.
Фирғәт Шаһиғәле улы балаларына төнгө күкте күрһәтеп: “Йондоҙ атылғандан һуң ҡалған эҙҙе күрҙегеҙме? Кешенән һуң да был донъяла шундай яҡты, матур, йылы нур ҡалырға тейеш”, – тигән аманаты бар ғаиләләр өсөн яҙлыҡмаҫ ҡанунға әүерелһен ине...
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА.
Автор фотоһы.


text:
“Һаҡмар”ға яҙыл һәм себеш от!
Шуныһы һөйөнөслө, был акцияны арҙаҡлы етәкселәребеҙ, уңған эшҡыуарҙар, ысын башҡорт рухлы зыялыларыбыҙ дәррәү күтәреп алды. Акцияға иң беренсе булып арҙаҡлы ҡатын-ҡыҙ етәкселәр: Беренсе Этҡол ауыл биләмәһе башлығы Г.Й. Азаматова менән Түбә ауыл биләмәһе башлығы М.Ф. Хәсәнова ҡушылып, приздар фондына иҫ китмәле матур сәй сервиздары тапшырҙы.
Ленин исемендәге АХК (етәксеһе – Ғ.Б. Сәлимов), “Баймаҡ” ҒПБ-һы (М.Б. Салихов), “Рассвет” АХК-һы (А.Б. Шәрипов), “Алғаҙы” ЯСЙ-һы (С.Ғ. Урманов), Баймаҡ ДРСУ-һы (Д.Ғ. Арсланов), “Г.З. Байрамғолова” һәм “В.В. Әминев” КФХ-лары был акцияға ихлас ҡушылып, гәзит уҡыусыларға елле приздар әҙерләне. Әйткәндәй, приздар фонды көндән-көн тулылана бара, тимәк, шәп бүләк отоу мөмкинлеге лә арта.
“Һаҡмар”ға яҙыл һәм бүләк от!” акцияһы 5 этапта ойошторола. Беренсе отош, йәғни квитанцияларҙы уйнатыу, 2 ноябрҙә үткәрелә.Тәүге отошҡа түбәндәге приздар ҡуйыла:
- 10 ҡаҙ бәпкәһе (уны беҙгә даими спонсорыбыҙ, ҡошсолоҡ тармағы буйынса районда танылыу яулаған эшҡыуар Гөлнара Зәйнулла ҡыҙы Байрамғолова әҙерләне);
- сәй сервизы (спонсоры – Беренсе Этҡол ауыл биләмәһе, башлығы – Гөлнур Йыһанур ҡыҙы Азаматова);
- бер батман бал (Ҡолсоранан танылған умартасы һәм КФХ етәксеһе Васил Вәкил улы Әминев әҙерләне);
- ”Һаҡмар” гәзитенә киләһе йылда бер тапҡыр бушлай ҡотлау йәки иғлан биреү хоҡуғы.
“Бар коллектив менән – “Һаҡмар”ға!”, “Һаҡмар” гәзитендә иң күп яҙҙырған почтальон һәм почта бүлексәһе” конкурстарының еңеүселәре лә билдәләнәсәк һәм шәп бүләктәргә эйә буласаҡ. Әйткәндәй, тәүге конкурсҡа райондың алдынғы хужалығы – Ленин исемендәге АХК дәррәү ҡушылды һәм үҙ коллективынан 80 кешегә “Һаҡмар”ҙы яҙҙыртты. Улар был һанды 100-гә еткерергә ниәтләй. Афарин!
Ҡәҙерле дуҫ! Киләһе йылға “Һаҡмар”ға яҙыл һәм квитанцияңды редакцияға ебәр. Мотлаҡ оторһоң! Ә приздар фондында тағы ла еллерәк бүләктәр ята. Уныһы әлегә сер булып торһон.


text:
ЯХЪЯ ЮЛДАШБАЕВ
Яхъя Шәһисәлим улы Юлдашбаев Саҙалы ауылында тыуған. Мораҡ педучилищеһында белем алғандан һуң райондың төрлө мәктәптәрендә эшләй.1972 йылдан Самаҙы мәктәбендә директор вазифаһын башҡара. Яхъя ағайҙа әҙәбиәткә һөйөү бала саҡтан башланып, бөтә тормошо ижад менән тығыҙ бәйләнештә бара. Район гәзитенә ауыл кешеләре хеҙмәте, уларҙың ҡатмарлы яҙмыштары тураһында ҡыҙыҡлы очерктар яҙа, ғүмеренең аҙағынса «Ейәнсура таңдары» менән тығыҙ бәйләнештә эшләп, оҙаҡ йылдар гәзиттең штаттан тыш хәбәрсеһе була. Яхъя ағайҙың матур ваҡиғаларға арналған мәҡәләләре һәр ваҡыт матбуғат биттәрендә баҫылып килде һәм ауылдың йылъяҙмалары булып ҡалдылар. Балаларға арналған хикәйәләре «Пионер», «Аманат» журналдары, «Йәншишмә» гәзитендә баҫылып торҙо.
* * *
Ауылыма тағы шатлыҡ өҫтәп
Яңы клуб баҫты уртаға.
Яңы клуб яңы хистәр бирә
Күңелдәрем шуға йәм таба.
Залдарында балҡый яҡты уттар
Хатта тотоп алып һөйөрлөк.
Сәхнәләре, ә һуң сәхнәләре –
Туймай, тыпыр-тыпыр бейерлек.
Концерт залы, фойе, әйтерһең дә,
Тик сәскәләр менән биҙәлгән.
Ҡарап торам бына, күреп торам –
Бөтә ҡараш уға төбәлгән.
Төҙөгәндәр быны оҫта ҡулдар,
Шул ҡулдарҙы килә күрәһе.
Оҫталығы өсөн мең рәхмәтте
Бер әйтәһе ине, әйтәһе.
Хәҙер инде, дуҫтар, йәштәр, ҡарттар,
Ағайҙар һәм шаян килендәр,
Баҫыуҙарҙан эшләп арып ҡайтҡас,
Ял итергә бында килһендәр!


text:
Һаҙағай
Һаҙағай (лат. Aurora Borealis, Aurora Australis) – Ерҙең (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ; йыһандан планетаның магнит яланы тарафынан тартылып ионосфераға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә. Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72 градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш башҡа урында һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй.
Төньяҡ магнит полюсына яҡыныраҡ килгән һайын һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш. Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшкән ваҡытта йышыраҡ күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа һаҙағай Антарктидала, Көньяҡ Американың һәм Австралазияның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә.
Башҡа планеталарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юпитер менән Сатурндың магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр Хаббл телескобы менән үткәрелде. Уран менән Нептунда ла һаҙағайҙың барлығы асыҡландыESA Portal - Mars Express discovers aurorae on Mars. Esa.int (2004-08-11). 5 август 2010 тикшерелгән. . Ерҙә кеүек, газ гиганттарында ла һаҙағай ҡояш еленә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә Ио, электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.