text:
Бүрекле тебейек
Бүрекле тебейек (урыҫ.Хохлатая синица, лат. Lophophanes cristatus) — ҡарабаш турғайҙары ғаиләһенән ҙур булмаған һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтары араһында һи¬кергеләп йөрөүсе бәләкәй ҡошсоҡ. Башында арҡыры ҡара һыҙыҡтары булған аҡ төҫтәге ослайыңҡырап торған бүрке бар. һырт яғы көрәнһыу һоро. Ҡорһаҡ яғы һорғолт' аҡ. Түше һәм сикәләре аҡ. Тамағындағы тап һәм муйынын¬дағы һыҙыҡ ҡара. Башҡа тебейектәрҙән башындағы бүр¬ке менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тиржж».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкел¬ле 5—7 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡы¬рып, файҙа килтерә. \
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


c: text/html

text:
Өрәк
Өрәк (урыҫ. приведение, башҡортса өрөү һүҙенән) йәки Ҡот — үҙ үлеме менән үлмәгән кешенең янында, ерҙә йөрүөүе зат.
Өрәк — шәүлә, кәүҙәләнеш, (һынланып) күҙгә күренеү, үҙ үлеме менән үлмәгән кешенән йәне. Өрәк кешегә оҙон буйлы, аҡ кейемле кеше булып күренә[1].
Миф буйынса кеше уны алға барыусы башҡа кеше йәки күләгә рәүешендә күрә ала. Шулай уҡ өрәк болот ҡейәфәтен дә ала ала дип иҫәпләйҙәр.
Ышаныуҙара ҡарағанда өрәк үҙенең кешеһенең мәйетен үтеп барыусы тере кешеләргә күрһәтергә теләп, йән өҙгөс тауыш менән ҡысҡыра. Ә кеше уны яҡынданырак күрергә теләһә шунда уҡ юҡҡа сыға.
Башҡорт телендә ҡурҡыу осрағында «ҡот осоу» тип әйтелә. Йәғни, ышаныуҙар буйынса, ҡот (өрәк) һәр бер кешелә лә бар булып сыға.
Бөгөнгө башҡорт әҙәби телендә өрәк һүҙе урынына, фарсы теленән кергән йән һүҙе ҡулланыла. Был өрәккә ышаныуҙар Ислам дине таралғансы уҡ булыуын күрһәтергә мөмкин.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 том.
Татар мифтары (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ерек
Ерек (урыҫ. Ольха, лат. Alnus) — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.
Март—апрель айҙарында сәскә ата, февраль—мартта улар осоп таралалар. Ерек йылға, күл буйҙарында, быуа ситтәренә үҫә.
50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ерек һәм ҡара йәки һаҙ ереге таралған. Ҡыҙыл китапҡа инеүсе ҡыҙыл еректәр бик һирәк. 60—200 йәшкә етеүсе яҡтылыҡ яратҡан япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры ҡуйы, йомортҡа, тар пирамида йәки цилиндр рәүешендә, олоно төҙ, тармаҡлы, оҙонлоғо 5—20 м, диам. 60 см тиклем. Ҡайырыһы ҡара йәки һорғолт-көрән. Япрағы эре, овал йәки йомро, бысҡы ситле, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе айырым енесле: ата сәскә 3—6‑шарлап — үренделәрҙең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан һырғаларға, инә сәскә үренделәрҙең аҫҡы өлөшөндә суҡҡа йыйылған башаҡтарҙа тупланған. Иртә яҙҙа япраҡ ярғанға тиклем сәскә ата, емеше октябрҙә өлгөрә. Инә башаҡтар үҫеп, февраль—мартта өлгөрөүсе ҡуш емешкә («тубырсыҡтарға») әйләнә. Емеше — сәтләүек. Йылға һәм шишмә ярҙары буйында, һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә лә таралған. Йырындарҙы һәм битләүҙәрҙе нығытыу өсөн, үҙағасы фанера, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Ҡайырыһы һәм ҡуш емештәре тире дуплау өсөн яраҡлы. Баллы, һитә биреүсе дарыу үҫемлеге.


text:
Антарктика
Анта́рктика — Ер шарының көньяҡ ҡотобондағы өлкәһе, Антарктида һәм уға сиктәш Атлантика океаны, Һиндостан океаны һәм Тымыҡ океаны өлөштәрен үҙ эсенә ала (ҡайһы ваҡыт океандарҙың был өлөштәре айырым бер Көньяҡ океаны итеп иҫкә алалар). Антарктика сиге 48–60° к.к. үтә. Дөйөм майҙаны 52 Мм² тирәһендә.
Антарктика — һауа температураһы түбән, көслө елдәр, борандар һәм томандар булған Ерҙең иң ҡаты климатлы өлкәһе. Антарктида китғаһы һәм яҡын утрауҙар өҫтөндә боҙ ҡатламы ята. Субантарктика райондарында иң йылы айҙың урта температураһы +10 °C, иң һыуыҡ айҙың урта температураһы 0° C -тан алып −10 °C –ҡа тиклем була.
Һалҡын Антарктика һыуҙары крилгә (ваҡ ҡыҫала һымаҡтар) һәм балыҡҡа бай. Бында күп тюлень, котик һәм кит йәшәй. Яр буйында поморник һәм альбатрос кеүек диңгеҙ ҡоштары, шулай уҡ пингвиндарҙың һигеҙ төрө бар. Утрауҙарҙа тундра үҫемлектәре, күп ҡош бар.
Тағы ҡара[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Һауа шары
Һауа шары — балалар уйыны.
Уйын урыны[үҙгәртергә]
Ауыл осондағы тигеҙ, киң майҙансыҡ, сирәм ер, сыныҡтырыу лагерында спорт майҙансығы.
Әҙерлек[үҙгәртергә]
Һәр уйынсыға 60-70 см оҙонлоғондағы беләк йыуанлығы таяҡ; ағастан эшләнгән шар. Шар таяғы ҡаҡланған ҡайын ағасынан, шар ҡаҡланған ҡайын тамырынан эшләнә.
Уйнаусылар ишләшеп ике тигеҙ өлөшкә бүленәләр. Яҡтарҙың башлыҡтары шыбаға тотошоп, көтөүсе һәм һуғыусы яҡты билдәләйҙәр: шыбағала ҡулы өҫкә сыҡҡаны шар һуға, аҫта ҡалғаны көтөүсе була. Яҡтарҙың урынын һауала шар таяғы өйөрөп тә билдәләргә була. Ҡайһы башлыҡтың таяғы, ергә төшкәс, һап яғы менән үҙенә ҡарап ята, шуның яғы шар һуға, икенсе яҡ көтөүсе була. Әгәр таяҡ башы бер төрлө төшһә, тағы өйөрәләр.
Майҙансыҡтың уртаһынан сик һыҙыла. Һыҙыҡ уртаһында мая соҡоро ҡаҙыла. Уның диаметры — 20, тәрәнлеге — 10 см. Һыҙыҡтың бер яғын һуғыусылар, икенсе яғын көтөүселәр биләй. Һуғыусылар яғында, сик һыҙығынан 2-3 метр ара ҡалдырып, параллель һуғыу һыҙығы һыҙыла. Көтөүсе яҡтың башлығы шар менән мая соҡоро янында ҡала һәм ҡулына бейәләй кейә. Башҡа уйнаусыларҙың барыһында ла (һуғыусыларҙа ла, көтөүселәрҙә лә) 60-70 см оҙонлогондағы таяҡ.
Уйындың аңлатмаһы[үҙгәртергә]
Һуғыусы яҡтың башлығы иптәштәре араһында шарға һуғырға сират билдәләй. Көтөүсе башлыҡ, мая соҡоро янында тороп шарҙы һауаға сҡйә. Шар ергә төшөп килгән саҡта сират буйынса беренсе һуғыусы һуғыу һыҙығынан шарға таяғын бәрә. Әгәр шар, бәрелгән таяҡтан ҡаҡлығып, алыҫҡа осһа, һуғыусы таяғын ҡотҡарырға йүгерә. Был ваҡытта көтөүселәрҙең береһе таяғы менән осоп барған шарҙы кире ҡаҡлыта һәм уны йә үҙе, йә иптәше көтөүсе башлыҡҡа бәрә. Башлыҡ шарҙы мая соҡорона төшөрә. Әгәр көтөүсе башлыҡ таяғын ҡотҡарырға йүгергән һығыусыбалалан алда шарҙы мая соҡорона төшөрһә, яҡтар урындарын алмаштыра; һуғыусы яҡ —— көтөүсе, көтөүселәр һуғыусы була. Ә инде һуғыусы шар мая соҡорона төшмәҫтән алда таяғын соҡорға төртһә, уйын шул килеш дауам итә. Таяғын ҡотҡарған уйнаусы шарға һуғырға торған иптәштәре артына баҫа.
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә]
Шар һуғыусыға таяғы шарға теймәһә, ул сик һыҙығы яғында ҡала һәм иптәшенең шарҙы алыҫҡа һуғыуғын көтә.Әгәр берәй һуғыусышарҙы алыҫҡа осорһа, сик һыҙығы янында торған һуғыусылар уның менән үҙ таяҡтарын ҡотҡарырға йүгерә. Бәрелгән таяҡтар барыһыла ҡотҡарылһа, таяғын шарға тура бәргән һуғыусы таяҡтарын ҡотҡарған иптәштәре араһынан беренсе булып яңынан шар һуғырға сиратҡа баҫа, ҡалғандары, тәүҙә шарға һуҡҡан нәүбәттә сығып, үҙ-ара сиратты билдәләйҙәр.
Әгәр бер һуғыусы ла таяғын ҡотҡара алмаһа, яҡтар урындарын алмаштыра.
Һуғыусы башлыҡ үҙе сиратта тормай, ғәҙәттә, ул ҡотҡарылмаған таяҡтар күбәйеп киткәндә, иптәштәренә ярҙамға килә. Һуғыусы яҡтың бар таяҡтары ла шарға бәрелеп ҡотҡарылмаһа, һуғыусы башлыҡ көтөүсе башлыҡтың таяғын шарға бәрә һәм ул шуның менән һуңғы мөмкинселекте файҙалана. Көтөүселәр таяҡтарын ҡотҡарыусыларға тотҡарлыҡ яһарға тейеш түгел.
Уйындың әәһәмиәте[үҙгәртергә]
Ҡул, аяҡ мускулдарын хәрәкәтсел эшкә йәлеп итә, ҡул хәрәкәттәренең таҫыл һәм килешле булыуын яҡшырта; иптәшлек, бер-береңә ярҙам итеү кеүек сифаттар тәрбиәләй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
- Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
- Т.Х.Аслаев. Ы.Ә. Исламғолова. Уйнат, уйлат баланы. Өфө 1987 й.
- Балалар фольклоры. Беренсе китап. 1994йыл Өфө.– ISBN 5-295-01280-8.
- Балалар фольклоры. Икенсе китап. 1994йыл Өфө. – ISBN 5-295-01534-3


text:
Википедия:Теркәлеү
Википедияла теркәлеү мотлаҡ түгел. Проектта ҡатнашыу өсөн кәрәкле функцияларҙың барыһы ла тиерлек теркәлеүһеҙ эшләй. Ләкин теркәлгән һәм үҙен танытҡан ҡатнашыусыларға өҫтәмә функциялар асыла, Википедияны ҡулланыу тағы ла уңайлыраҡ була.
Викимедиа Фондының һәр бер айырым проекты һәм һәр бер тел бүлеге өсөн айырым теркәлергә кәрәк. Шуның өсөн Википедияның бер туғандаш проектында (мәҫәлән, Вики-Әсбапта) система һеҙҙе танымаһа -- ғәжәпләнмәгеҙ. Бындай осраҡта был проектта тағы бер тапҡыр теркәлергә кәрәк; шул уҡ исем менән теркәлеү яҡшы була.
Йөкмәткеһе
Өҫтөнлөктәр[үҙгәртергә]
Һәр бер танылған ҡатнашыусыға Википедияла уҡыуҙы һәм мөхәррирләүҙе еңеләйткән биттәр йыйылмаһы бирелә.
Шәхси битегеҙҙә үҙегеҙҙе таныштырып китегеҙ. Улай иткәндә Википедияға кереткән өлөшөгөҙҙөң кем тарафынан керетелгәнен башҡалар ҙа беләсәктәр. Шәхси бит – Википедияның башҡа ҡатнашыусылары менән танышыуға һәм ышаныстарына кереүгә ярҙам итәсәк.
Фекер алышыу — Асыҡ хәбәрләшеү урыны, унда Википедияла ҡатнашыу тураһында фекер алышыу бара. Үҙ көйләүҙәрендә электрон почта адресын күрһәткән ҡатнашыусыға Википедия аралышсылығы менән башҡа ҡатнашыусылар, уның адресын күрмәйенсә, электрон хат яҙа алалар. Шулай итеп ҡатнашыусы спамдан һаҡланған була.
Ҡатнашыусы тарафынан күҙәтеү исемлегенә керетелгән биттәр «һуңғы төҙәтеүҙәр исемлегендә» яртылаш ҡалын шрифт менән күренәләр һәм төҙәтеү ваҡытына (һуңғыһынан алдағыһына) күрә күҙәтеү исемлеге битендә теҙелеп китәләр.
Танылған ҡатнашыусылар ғына Википедияның тышҡы күренешен үҙҙәре теләгәнсә көйләй алалар.
Теркәлгәндә һайлаған (ҡушма) исемегеҙ Википедияның ниндәй ҙә булһа бер битен төҙәткәндә Википедия тарафынан яҙылып бара. Бындай осраҡта керетелгән әҙ генә үҙгәртеүҙәрҙе «бик әһәмиәтле түгел» тип билдәләргә мөмкинселек бирә. Аноним ҡулланыусылар (уларҙың имзалары урынына IP-адрестары ҡулланыла), бындай мөмкинселеккә эйә түгел.
Теркәлгәндә һайланған (ҡушма) исем фекер алышыу биттәрендә аралашыуҙы еңеләйтә. Һәм һәр кергәндә үҙгәргән IP-адрес урынына исеме булған кеше менән аралашыу рәхәтерәк. Танылған ҡатнашыусыға автоматик рәүештә имза ҡуйыу өсөн мөхәррирләү тәҙрәһе өҫтөндәге төймәгә баҫыу йәки дүрт тильда (~~~~) ҡуйыу етәрле. Имзаны Көйләүҙәр битендә яйларға була.
Етешһеҙлектәр[үҙгәртергә]
Шәхси мәғлүмәттәр өсөн ҡатнашыусыларға бирелгән биттәр ҙә GFDL лицензияһына ҡарайҙар, шуныҡтан улар ҙа ирекле рәүештә төҙәтелә алалар. Шуның өсөн ул биттәрҙең (бәлки бик яҡшы булмаған) үҙгәрештәренә һәм вәхшилеккә әҙер булығыҙ.
Нисек теркәлергә[үҙгәртергә]
Әгәр һеҙ теркәлергә теләйһегеҙ икән Баш биттә, өҫтәге уңдағы мөйөштәге «Танышыу йәки теркәлеү» яҙыуына сиртегеҙ. «Танышыу йәки теркәлеү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттәге «Иҫәп яҙыуын булдырырға» яҙыуына баҫығыҙ, «Яңы ҡатнашыусыны теркәү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттә үҙегеҙгә оҡшаған, ләкин «ҡысҡырып» тормаған исем һайлағыҙ. Әгәр үҙегеҙҙең ысын исемегеҙҙе яҙһағыҙ башҡа ҡатнашыусыларҙың ышаныстары артасаҡ, ләкин ысын исем-фамилияғыҙҙы яҙыу мәжбүри түгел. Википедия ҡатнашыусыларының исемдәренә оҡшаштарҙы һайларға тырышмағыҙ, юғиһә буталсыҡ тыуыуы мөмкин һәм ул ҡатнашыусы ул хәлгә бик шат булмаясаҡ.
Википедиялағы иҫәп яҙыуығыҙ өсөн пароль һайлағыҙ һәм «Һеҙҙең пароль» юлына керетегеҙ һәм аҫтындағы майҙансыҡҡа уны ҡабаттан яҙығыҙ. Оноторҙай йәки башҡалар белә алған пароль һайламағыҙ.
«Электрон почта» майҙансығына яҙған адресығыҙ Википедиялағы бер кемгә лә күренмәй һәм башҡаларға таратылмай. Әгәр Википедиянан тура электрон хаттар алырға теләмәйһегеҙ икән был яйлауҙы аҙаҡтан шәхси көйләүҙәрегеҙҙә яба алаһығыҙ.
Шунан өҫтәге һүрәттә күренгән хәрефтәрҙе (һандарҙы) аҫтындағы юлға яҙығыҙ һәм «Яңы ҡатнашыусыны теркәү» төймәһенә баҫығыҙ.
Системаға нисек танылырға[үҙгәртергә]
Системаға танылыу һәм теркәлгән исем менән эшләй башлау өсөн Баш биттә, өҫтәге уңдағы мөйөштәге «Танышыу йәки теркәлеү» яҙыуына сиртегеҙ. «Танышыу йәки теркәлеү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттәге «Системаға танылыу өсөн «cookies» рөхсәт ителергә тейеш» юлы, әгәр ҙә һеҙ сайтҡа һәр кергәнегеҙҙә үҙ исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе яҙырға теләмәйһегеҙ икән «cookies» рөхсәт ителеүенең кәрәклеге тураһында белдерә.
Исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе керетегеҙ.
Әгәр һеҙ һәр кергәндә исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе яҙырға теләмәйһегеҙ икән һәм «cookies» рөхсәт ителгән булһа «Парольде хәтерҙә ҡалдырырға» юлын билдәләгеҙ (һайлағыҙ) һәм «Танышыу йәки теркәлеү» төймәһенә баҫығыҙ. Бынан һуң Википедияны асҡанығыҙҙа автоматик рәүештә танылған булырһығыҙ.
(Әгәр Википедияға уртаҡ компьютерҙан керәһегеҙ икән «Парольде хәтерҙә ҡалдырырға» юлын һайламау һеҙҙең өсөн хәйерлерәк булыр, сөнки башҡа кешеләр һеҙҙең исемдән ғүмерегеҙҙә лә эшләмәйәсәк яман ҡылыҡтар ҡылып ташларға мөмкин).
Теркәлгән исемемде үҙгәртергә мөмкинме?[үҙгәртергә]
Вики проектында тәү башта теркәлгән исемегеҙҙе тик бей генә үҙгәртә ала. Ҡатнашыусының исемен үҙгәртеү өсөн ул ҡатнашыусының төҙәтеүҙәр һаны 200 000 үтмәҫкә тейеш, юҡһа мәғлүмәттәр базаһына ауыр йөк барлыҡҡа киләсәк.


text:
Рамаҙан
Рамаҙан (ғәр. رمضان) йәки рамаза́н (төр. Ramazan) — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.
Рамаҙан айында мосолмандарҙың бурыстары[үҙгәртергә]
Ислам ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр мосолманға Рамаҙан айында ураҙа тотоу фарыз. Ураҙа таң беленә башлағандан алып ҡояш байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылып тороуҙан ғибәрәт. Белә-күрә әҙ генә булһа ла ризыҡ йотоу ураҙаны боҙа. Ундай осраҡта ураҙаны боҙған кешегә ҡаза һәм ҡәффәрәт тейеш. Ҡаза ул — көнөнә көн, ә ҡәффәрәт — бер көн ҡалған ураҙа өсөн 60 көн ураҙа тотоу. Әгәр уның ҡәффәрәткә көсө етмәһә, ул алтмыш фәҡирҙе бер көн, йәки бер фәҡирҙе алтмыш көн туйғансы ашатырға тейеш. Ауыҙ асҡанда яңылыш һыу йотолоп, ураҙа боҙолһа, ҡояш байығандыр тип уйлап ауыҙ асһаң, йәки ураҙа көслөк менән боҙолһа, ҡәффәрәт тейеш түгел. Изге Рамазан айының 26-сы көнөнән 27-һенә ҡарай төндә үтә торған байрам — Ҡәҙер кисе тип атала.
Рамаҙан айы[үҙгәртергә]
Күңелдәргә шатлыҡ бирә
Изге Рамаҙан,
Оноттора бар ҡайғыны
И изге аҙан.
Нурҙан ғына тора кеүек -
Донъялар яҡты,
Уйлана белгән кешенең
Иманы артты.
(Гүзәл Ситдиҡова)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил - көслө ил. - Өфө, "Китап", 2007, 448 бит.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Кашуб теле
Кашуб теле (шулай уҡ помор теле, померан теле; кашуб. kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, kaszëbskò-słowińskô mòwa) — лехит төркөмсәһенә ҡараған көнбайыш славян теле, кашубтарҙың милли теле. Гданьск тирәләрендә киң таралған[1]. Хәҙерге ваҡытта кашуб телен 150 мең тирәһе кеше белә, уларҙан 52 мең тирәһе ул телдә өйҙә һөйләшә.
Кашуб теленә иң яҡын тел — поляк теле, кашуб теленең төп лөғәте поляк теленекеһе менән оҡшаш тиерлек. Кашуб теленең үҙенсәлеге — боронғо прус һәм немец телдәренән алынған һүҙҙәр (кашуб лөғәтенең яҡынса 5 проценты немец сығышлы). Баҫым ҡағиҙәләре һәм һуҙынҡы өндәрҙең бик көслө редукцияһы ла кашуб теленең төп үҙенсәлектәре булып һанала. Кашуб ерҙәренең көньяғында, поляк телендә кеүек, баҫым беренсе ижеккә төшә, ә төньяғында уртаҡ баҫым ҡағиҙәләре юҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Кашубский язык // БРЭ. Т.13. М.,2008.


text:
Беренсе канал
«Беренсе канал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Первый канал) — Рәсәй Федерацияһының телевизион каналы. Рәсәй телеканалдары араһында Рәсәй аудиторияһын иң күп ҡаплаган канал (98,8 %). Йәше буйынса Санкт-Петербургтың Бишенсе каналынан һуң СССРҙың һәм Рәсәйҙең икенсе каналы. Тапшыруҙарын Мәскәүҙән, «Останкино» телеүҙәгенән алып бара.
Беренсе канал үҙен Рәсәйҙең төп каналы итеп күрһәтә. Канал тарихы 1951 йылдан, СССР ҮТ -ның беренсе тапшыруынан башлана. 1991 йылда Үҙәк Телевидение «Останкино» РДТРК-ға үҙгәртелә, 1995 йылда канал ОРТ исемен йөрөтә башлай. Беренсе канал исеме 2002 йылда бирелә.
Хужалар[үҙгәртергә]
Директорҙар Советы[үҙгәртергә]
Директорҙар советы Рәйесе - Торкунов, Анатолий Васильевич, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының Ректоры.


text:
Дерби фарфор компанияһы
Royal Crown Derby Porcelain Company —Дерби ҡалаһында урынлашҡан, 1750 йылдан уҡ юғары сифатлы фарфор етештереүе менән билдәле булған[1] форфор етештереү компанияһы. Компания тарихы Гугенот Эндрю Планче (Andrew Planche) һөйәк фарфоры етештереүханаһын асыу менән башлана[1]. Ул башта ҙур булмаған ҡоштар һәм хайуандар һындарын эшләй[2]. Юғары дәрәжәләге әҫәрҙәр ижад итеү Уильям Дасбери (William Duesbury) менән танышырға мөмкинлек бирә. Виктория һәм Альберт музейында 1756 йылда төҙөлгән килешеү [2] һаҡлана (Articles of Agreement between John Heath of Derby, in the County of Derby, Gentleman, Andrew Planche of ye same Place, China Maker and Wm. Duesbury of Longton, in ye County of Stafford, Enameller). Был килешеү буйынса Эндрю Планче 1770 йылда Chelsea China Works and the Bow moulds компанияһын һатып ала Дерби ҡалаһынан оҫталарҙы күсерә. Мәҫәлән 1769 йылда ул замандың иң өҫта скульпторы Джон Бэкон (John Bacon)[2] килә; 1773 йылдан London Showroom Дерби фафор компанияһы киң танылыу яулай[1].
1775 йылда Георг III компания мисәтенә үҙенең батша тажын ҡуйырға рөхсәт итә, был компанияның юғары сифатлы изделиелар эшләү танытмаһы була. 1890 йылда королева Виктория ла шундай эш ҡыла, компанияға Royal Crown Derby Porcelain Company[1] исемен ул бирә. 1949 йылдың 27 июнендә компанияға королева Елизавета [2] килеүендә билдәләп үтергә кәрәк.
1776 йылда Дерби заводы төрлө һындар, вазалар етештереп үңышлы үҫә; Дасбери компания абруйын яҡлау өсөн билдәле Боу (Bow) фабрикаһын һатып ала. Был заводты һатып алғас оҫталарҙы Дерби етештереүханаһына күсереп уларҙың оҫталығын үҙләштерә.
Уильям Дасбери үлгәс уның улы Уильям Дасбери II компанияны Европалағы иң яҡшы компания итергә маҡсат итеп ҡуя. 1786-95 йылдарҙағы әҫәрҙәр әлегә тиклем коллекционерҙарға ҡыҙыҡһыныу уята. 1797 йылда ул 34 йәшендә вафат була (уның тол ҡатыны ирланд Майкл Кинға Michael Kean кейәүгә сыға[2]).Оҫталар башҡа фабрикаларға күсә, ваҡытлыса эштәр насарая. 1811 йылда фабрикаға етәксе булып Роберт Блур (Robert Bloor) килә. Был осорҙағы әҫәрҙәр япон стилендә (имари) биҙәлә. 1877 йылда завод асыла һәм әлеге көнгә тиклем дауам иткән диверсификация (мәҫәлән, һинд һәм фарсы стиле индерелә) осоро башлана [1]. Компания Беренсе Бөтә донъя һуғышы осоронда ла уңышлы эшләй, 1935 йылда King Street factory фабрикаһын һатып ала[2].
1938 йылғы Бөйөк депрессия осоронда Х. Т. Робинсон киләсәккә иҫәп тотҡан стратегин план уйлап сығара. Был план экспортҡа иҫәп тотоп эшләнә һәм дөрөҫ булыуын иҫбат итә. Планда 30 торлаҡ-йорт төҙөү һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләу ҡарала. Һуғыш ваҡытында күп кенә пенсионерҙар заводҡа урынлашып йәштәргә оҫталыҡтарын тапшыра.
1964 йылда компанияны S.Pearson and Son һатып ала һәм Allied English Potteries group компанияһы өлөшө була.
2000 йылда Пирсондар ғаиләһенән Хью Гибсон (Hugh Gibson) һәм компанияһының элекке директоры Royal Doulton компанияны һатып ала һәм Royal Crown Derby, үҙалла компания булып эшләй башлай [1].
Royal Crown Derby команияһы етештергән әҫәрҙәр күп музейҙарҙа урын алған, шул иҫәптән Виктория һәм Альберт муйзейе, Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 История компании на официальном сайте (en).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Royal Crown Derby Porcelain Co. Ltd. (en).
- ↑ Derby Museum and Art Gallery (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 сентябрь 2011.


text:
Ялан һары
Ялан һары (лат. Buteo rufinus, урыҫ. Курганник) — һарҙар ырыуы, ҡарсығалар(Accipitridae) ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда аҡ таплы киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Һырты ерәнһыу көрән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй - буй таптар менән сыбарланған һарғылт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған. , унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырылып тора.Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: "ҡыйй- ҡыйй - ҡыйй". Яланда ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар менән туҡлана.Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй.Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2-3 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
thumb|300px|left| Йәйге оя ҡороу арауығы Йыл әйләнәһенә йәшәү ареалы Ҡышлау ареалы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Курганник на сайте "Редкие и исчезающие животные России"
- Курганник на сайте "Птицы Киргизии"
- Снимки курганника


text:
Гелиоцентризм
Ғаләмдең гелиоцентрик системаһы (гелиоцентризм) — Ҡояш ғаләмдең уртаһында, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Был тәғлимәткә боронғо заманда уҡ нигеҙ һалынған, Ренессанс (Яңырыу дәүере) дәүерендә киң билдәлелек ала. Был системала Ер Ҡояш тирәләй бер йыл эсендә әйләнеп сыға, үҙ күсәре тирәләй бер тәүлек эсендә әйләнеп сыға, тип фараз ителә.
Гелиоцентризмдың ҡапма-ҡаршыһы геоцентризм.
Гелиоцентризма тураһында фәнни бәхәстәр[үҙгәртергә]
Гелиоцентризм дошмандарының бер нисә дәлиле бар:
- Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнеп йөрөһә, үҙәктән ҡасыу көсө менән бер нисә киҫәккә ботарланыр ине.
- Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтөндәге еңел әйберҙәр йыһанға осоп бөтөр ине.
- Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтән ташланған әйберҙәр көнбайышҡа тайпылыр ине, ә болоттар Ҡояш менән бергә көнсығыштан ҡөнбайышҡа ағыр ине.
- Күк есемдәре ауырлыҡһыҙ туҡыманан торалар, шуға хәрәкәт итәләр. Ә ауыр ҙур Ерҙе ниндәй көс хәрәкәткә килтерә ала?
Классик механика әҫәр ителгәс, был дәлилдәр көсөн юғалта. Үҙәктән ҡасыу көсө, сағыштырмалыҡ, инерция кеүек төшөнсәләр геоцентристарҙың дәлилдәрен юҡҡа сығарыу өсөн барлыҡҡа килә.


text:
25 февраль
25 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 56-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 309 көн ҡала (кәбисә йылында 310).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт флагы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1921 — Грузин ССР-ы төзөлә.
- 1956 — КПСС-тың XX съездында Сталиндың шәхес культы тураһында доклад менән Хрущёв сығыш яһай.
- 1986 — КПСС-тың XXVII съезды асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1911 — Рәүеф Барый улы Әхмәтов, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткере.
- 1927 — Гүзәл Сөләймәнова, Рәсәйҙең халыҡ артискаһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисткаһы.
- 1932 — Илшат Йомағолов, Башҡортостандың халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2010 — Владислав Галкин, совет һәм Рәсәй актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2009).


text:
Уильям Джон Кофе
Уильям Джон Кофе (ингл. William John Coffee, 1774—1846) — гипс, форфор, терракота менән эшләүсе инглиз рәссамы һәм скульпторы. Хеҙмәт карьераһын Ҡытай фарфоры фабрикаһында модеольер булып башлай, ғүмеренең аҙағын Америкала үткәрә[1]..
Эш дәүерендә Уильям Кофе урындағы сановниктар һәм тарихи шәхестәр бюстарын ижад итә. Улар араһында Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ҡуйылған Эразм Дарван бюсы бар. 1816 йылда Уильям Дерби Америкаһа эмиграцияға китә[2]. Бында Томас Джефферсон һәм Джеймс Мэдисон скульптураларын эшләп танылыу яулай[1]. Бынан тыш, ул Джефферсон йортоноң һәм Виргин университетының гипс молдингын эшләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Derbyshire Heritage Artists, artsderbyshire.org.uk, accessed March 2011
- ↑ Цитата из The directory of Derby Artists: Coffee, «William John — 1774—1846. Modeller for Crown Derby, emigrated to New York 1816»


text:
Ферма
Ферма — ауыл хужалығы тауарҙары етештереүсе шәхси ауыл хужалығы предприятиеһы.
Рәсәйҙә 1930 йылдарҙан башлап фермер эшсәнлеге тыйыла, уның урынына колхоздар, совхоздар барлыҡҡа килә. Колхоз, совхоздарҙа бер нисә тиҫтәнән бер нисә мең эре мөгөҙлө мал тотҡан терлекселек фермалары барлыҡҡа килә. Әмма ҡайһы бер сикләүҙәр менән, үҙ кәрәк -ярағың өсөн, спекуляция һәм коммерция менфәғетендә булмаған йорт яны хужалыҡтары тотоу рөхсәт ителә. Ауыл хужалыгы эшмәкәрлеге төрө булараҡ фермер хужалығы 1990 йылдарҙың икенсе яртыһынан, ергә эйә булыу хокуғы керетелгәс тарала.


text:
Гринпис
Гринпи́с (ингл. Greenpeace — «йәшел тыныслыҡ») — 1971 йылдың 15 сентябрендә Ванкувер ҡалаһында Девид Мактаггарт төҙөгән тәбиғәтте һаҡлау буйынса халыҡ-ара йәмәғәт ойошмаһы.
Төп маҡсаты — экологик мәсьәләләргә киң йәмәғәттең һәм властарҙың иғтибарын йәлеп итеп уларҙы хәл итеү.
Гринпис үҙе яҡлылар иғәнәһенә йәшәй һәм ҡәтғи рәүештә дәүләт структураларының, сәйәси фирҡәләрҙең, бизнестың финанс ярҙамын алмай.
Гринпис, киң мәғлүмәт саралары иғтибарын, үҙенең шаулы акциялары менән йәлеп итеүе билдәле. Раҫлау — Гринпистың төп ҡағиҙәһе. Ойошма экологик енәйәт урынында булырға тырыша һәм бойондороҡһоҙ һәм дөрөҫ мәғлүмәт бирә.
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Гринпистың рәсми сайты (инг.)


text:
Хаж
Хаж (ғәр. حجّ) — мосолмандар өсөн изге булған Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһындағы Ҡәғбәтулла мәсетенә барып ғибәҙәт ҡылыу. Хаж ҡылыу, йәки хажға барыу, мосолмандар өсөн биш фарыздың иң олоһо. Бәлиғ булған, сәләмәт, ирекле, хәленән килгән мосолман ғүмерендә бер тапҡыр хажға барырға тейеш.
Хаж ҡылыу ваҡыты – Зөлхизә айының 8-се көнөнән башланып, 12-се көнөндә тамамлана. Йылдың башҡа ваҡытында барып бөтә йолаларҙы үтәү кесе хаж йәки өмрә тип атала. Кесе хаж үтәгәндә ҡорбан салынмай.
Хаж ҡылыуҙың фарыздары өсәү:
- Ихрам;
- Вәкиф;
- Тәвәф — Ҡәғбәтулла мәсетен 7 тапҡыр урап сығыу, ғибәҙәт ҡылыу.
Был мәҡәлә яҙылып бөтмәгән.


text:
Стоунһендж
Стоунхендж — (ингл. Stonehenge) Бөйөк Британияла тиҫтәләгән йылдар буйына тикшереүселәрҙең иғтибарын йәлеп итеүсе боронғо таш ҡоролма. Ул Лондон ҡалаһынан 130 км көньяҡ-көнбайышта Солсбери тигеҙлегендә урынлашҡан. Күп тикшереүселәр Стоунхенджды боронғо британлыларҙың таш быуаттағы күк есемдәрен күҙәтеү өсөн төҙөлгән астрономик обсерватория тип иҫәпләй. Археологтар фекеренсә, ул өс этапта, б.э.т. 3500 йылдан алып 1100 йылға тиклем төҙөлгән.
Стоунхендж — ул биш тонналы 82, егерме биш тонналы 30 һәм илле тонналы 5 ташты билдәле бер тәртиптә түңәрәк буйынса урынлаштырыуҙан барлыҡҡа килгән ҡоролма. Бер-береһенә “П” хәрефе рәүешле теҙелгән блоктарҙан арҡалар барлыҡҡа килә. Ҡасандыр улар донъя тарафтарын бик дөрөҫ күрһәтеүсе компас булараҡ файҙаланылған, тигән фекер бар. Башҡа тикшереүселәр фекеренсә, был монумент б.э.т. 3100 йылда Британия утрауҙарында йәшәгән ҡәбиләләр тарафынан Ҡояш һәм Айҙы күҙәтеү өсөн төҙөлгән.
Әммә һуңғы йылдарҙағы фәнни тикшеренеүҙәр нәтижәләре быға ҡәҙәр йәшәп килгән фекерҙәрҙе шик аҫтына ҡуя. XX быуаттың егерменсе йылдарында уҡ билдәле геолог Х. Томас таштарҙың хәҙерге Стоунхендж урынлашҡан ергә өс йөҙ саҡрым йыраҡлыҡтан килтерелеүен асыҡлаған. Илле, егерме биш, хатта биш тонна ауырлыҡтағы йөктө бындай ҙур араға күсереү бөгөнгө көндә лә бик еңел эш түгел. Ул замандарҙа бының өсөн техника ла, технологиялар ҙа булмаған.
1994 йылда Уэльс университеты профессоры Дэвид Боуэн, яңы ысулға таянып, Стоунхендждың йәшен билдәләгән. Уның тикшеренеүе нәтижәләре буйынса, ул 140 мең йыл тәшкил итә. Һәр кемгә мәктәп йылдарынан уҡ билдәле булыуынса, аңлы кешелек доньяһы ни бары 40 мең йыл элек барлыҡҡа килгән. Стоунхендж төҙөлгән осорҙа иһә ерҙә ябай эш ҡоралдары менән генә файҙалана белгән, әле формалашып килеүсе генә телдә һөйләшкән кешеләр йәшәгән. Уларға бындай ауыр структуралы ҡоролманы төҙөү ни өсөн кәрәккән? Йә иһә ул кешелеккә мөнәсәбәте булмаған башҡа берәр цивилизацияның ижад емешеме? Был һорауҙарға әлегә яуап юҡ. Тап ошо билдәһеҙлек киң йәмәғәтселектең Стоунхенджға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын уята ла инде. Англияла ул күптән мифтар, риүәйәттәр менән уратып алынған изге урынға әүерелгән. Таштарҙан кешене барлыҡ ауырыуҙарҙан да һауыҡтыра алырлыҡ энергия бөркөлә, тигән ышаныс йәшәй. Шул сәбәпле, боронғо ҡоролмаға доньяның барлыҡ илдәренән дә сәфәр ҡылыусылар һаны йылдан-йыл арта.
Стоунхендж менән ҡыҙыкһыныуҙы көсәйтеүсе яңылыҡтар ҙа ваҡыт үткән һайын күбәйә генә. Әйтәйек, билдәле астроном Фред Хойл, ҡоролманың барлыҡ геометрик үҙенсәлектәрен дә тикшергәндән һүң, уны төҙөүселәрҙең йыһан тураһында бик күп белеүҙәрен белдергән. Ни өсөн тигәндә, уның структураһында Ҡояштың галактика буйлап хәрәкәтенә ишара бар икән. 1998 йылда ғалим-астрономдар компьютер ярҙамында Стоунхендждың боронғо күренешен асыҡлаған һәм уны төрлө яҡтарҙан тикшергән. Нәтижәләр шаҡ ҡатырлыҡ. Боронғо монолит Ай һәм Ҡояш календары ғына түгел, Ҡояш системаһының теүәл моделе лә икән ул! Әммә бер генә айырма бар: был моделдә туғыҙ түгел, ә ун ике планета. Уларҙың икеһе бөгөнгө көндә билдәле булған Ҡояштан иң йырак планета —- Плутондан һуң урынлашкан. Тағы берәүһе— Юпитер менән Марс орбитаһы араһында. Астрономия китабынан һәр мәктәп уҡыусыһына мәғлүм булыуынса, ошо урында астероидтар сылбыры һуҙылған. Ҡасандыр бик элек ул планета булған, тик ул ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында тарҡалған, тигән фараз да бар. Тимәк, Стоунхендж картаһы алдамай?!
Ғалимдар әлегә боронғо таш ҡоролманың кем тарафынан төҙөлгәнен белмәй. Әммә тикшеренеүҙәрҙән шул мәғлүм: уны төҙөүселәр –беҙҙең эраға тиклем яҡынcа 3000-2000 йылдарҙа Англия территорияһында йәшәгән друид ҡәбиләләре түгел. Уларҙың астрономия, математика, геология, архитектура буйынса бындай дәрәжәләге белемдәре булмаған. Ысын архитекторҙары кем икәнлеген фаразларға ғына ҡала. Ҡалып:Координаты объекта
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Стоунхендж, Дельфы и особая форма погребения
- [1] Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә.
- [2] «Ҡыҙыл таң» гәзитендә мәҡәлә (татарса).


text:
Колониализм
Колониализм — империалистик дәүләттәрҙең ижтимағи-иҡтисади яҡтан арттараҡ ҡалған илдәрҙе сәйәси, иҡтисади, рухи яҡтан ҡоллоҡҡа төшөрөүе[1]; XVI—XX быуаттарҙа иҡтисади алға киткән илдәрҙең (метрополияларҙың) башҡа илдәрҙә өҫтөнлөк итеүе.
Колониая сәйәсәт — сәйәси һәм иҡтисади ысулдар менән иҡтисади яҡтан артта ҡалған илдәрҙе, башҡа халыҡтар йәшәгән илдәрҙе һәм биләмәләрҙе баҫып алыу, йыш ҡына хәрби эксплуатациялау.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001)


text:
Протистар
Проти́стар (бор. грек. πpώtισtoς «иң тәүге, беренсе») — парафилик төркөм. Улар хайуандарға, үҫемлектәргә һәм бәшмәктәргә инмәй. Исем атамаһы Эрнст Геккел тарафынан 1886 йыл керетелгән. Шулай ҙа бөгөнгө ҡараш менән уны 1969 йыл Роберт Уиттекер беренсе булып ҡулланған. Ул "биш батшалыҡ системалары" авторы[1]. Традиция буйынса протистарҙы бер күҙәнәклеләр (Protozoa), ылымыҡтар (Algae) һәм бәшмәк һымаҡ организмдар төркәмдәренә бүләләр. Был төркөмдәр барыһы ла полифилетик тәбиғәт һәм таксондар булараҡ файҙаланылмай.
Башҡа бик күп төркөмдәр кеүек,«ҡалдыҡ принцибы» буйынсы, протистар ҡайһылыр берәй ыңғай яғы менән айырылып тормай. Ҡағиҙә буйынса улар бер күҙәнәкле организмдар, әммә улар колониялар барлыҡҡа килтереүгә һәләтле. Ҡайһы берҙәре күп күҙәнәкле организмдар вәкилдәре булһа, ҡайһы саҡта ҡатмарлы организм формаһына ла барып етәләр, (мәҫәлән, ҡайһы бер һоро ылымыҡтар).
Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Батшалыҡ тәүҙә күптәргә ҡыҙыҡһыныу уятһа ла, был ғилемде яйлап ҡыҫырыҡлайҙар. XX быуатта күп ғалимдар батшалыҡты өсөнсө арауыҡҡа ҡайтарып ҡалдыралар. Был биологтарға ауырлыҡ һала, сөнки хайуандарҙы үҫемлектәрҙән ҡәтғи айырыу, протистарҙы теге батшалыҡҡа йә булмаһа был батшалыҡҡа керетеү ҡыйынлаша. Әммә Геккелдең теоритик ҡарашы бик күп ғалимдарҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Һәм улар ошо заттар өҫтөндә эшләргә мәжбур була. Геккель 1978 йылда батшалыҡтарҙың күләмен һәм составын үҙгәртеп, тамамланған хәлдә очерк тәҡдим итә. Ул протистарҙы 14 төркөмгә һәм синыфҡа бүлә. Был хәҙерге ваҡытта айырым бер ҡыҙыҡһыныу уята:[2]
Иҫкәртмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Whittaker R. H. New concepts of kingdoms of organisms (англ.) // Science. — 1969. — В. 3863. — Т. 163. — С. 150-160. — DOI:10.1126/science.163.3863.150 — PMID 5762760
- ↑ Протисты // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы – (ингл.OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) рус. ОЭСР (Организация экономического сотрудничества и развития)) — демократия һәм ирекле баҙар иҡтисадын таныған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара иҡтисади ойошма.
Ойошма 1948 йылда Маршалл планы буйынса Европа өсөн төҙөлә. Штаб-фатиры Парижда урынлаша. 2006 йылдан ойошманың генераль сәркәтибе — Хосе Анхель Гурриа Тревиньо (Мексика иленән).
Йөкмәткеһе
Ҡатнашыусылар[үҙгәртергә]
Рәсәй һәм Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы[үҙгәртергә]
2007 йылдың майында Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы етәкселеге Рәсәйҙең ойошмаға инеүе тураһында килешеүҙәр башлай .[4] 2013 йылдын февралдә РФ Сит эштәр Министры урынбаҫары Андрей Денисов Рәсәйҡен 2013-2014 йылдарҙа ойошмаһа инеү пландар тураһында әйтте. [5]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 OECD enlargement, OECD (7 Сентябрь 2010 года).
- ↑ Chile's accesssion to the OECD, OECD (7 мая 2010 года).
- ↑ Accession candidate countries, OECD (7 Сентябрь 2010 года).
- ↑ Ҡалып:Cite press release
- ↑ РФ надеется окончить переговоры по вступлению в ОЭСР в 2013—2014 годах | РИА Новости


text:
Гагарин Юрий Алексеевич
Гага́рин, Ю́рий Алексе́евич — 1934 йылдың 9 мартында тыуған. Урыҫ. Донъяла йыһан киңлегенә беренсе булып 1961 йылдың 12 апрелендә осҡан кеше. Сығышы менән крәҫтиәндәр ғаиләһенән: атаһы– балта оҫтаһы, әсәһе – һөтсөлөк фермаһында эшләгән. Баскетбол уйнарға яраткан.
1951 йылдың авгусында Һарытау индустриаль техникумына уҡырға инә һәм 1954 йылдың 25 октябренән Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлғәшә, уҡыуын яҡшы билдәләргә тамамлай, ЯК-18 самолётында беренсе тапҡыр уҙаллы оса. Аэроклубта бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа тултыра.
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафтарына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К.Е. Ворошилов исемендәге 1–се осоусылар хәрби–авиация училищеһына ебәрелә.
1957 йылда Валентина Ивановна Горячева менән ғаилә ҡороп ебәрәләр. Аҙаҡтан Ырымбур ҡалаһында, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән өйҙә, Юрий һәм Валентина Гагариндырҙың музей-фатирҙары асыла.
1959 йылдың 9 декабрендә космонавтарға кандидаттар рәтенә индереүҙе һорап, ғариза яҙа. 1960 йылдың 3 мартында Хәрби–һауа көстәре баш командующийы бойороғо менән кандидаттар төркөмөнә ҡабул ителә. 25 марттан алып космонавтарҙы әҙерләү буйынса даими дәрестәр башлана. 1961 йылдың 12 апрелендә Байконур космодромынан осоусы–космонавт Юрий Гагарин «Восток» космик карабы бортында донъяла беренсе булып йыһанға старт ала. Был осоу өсөн Ю.Гагаринға Советтар Союзы Геройы исеме һәм ваҡытынан алда майор дәрәжәһе бирелә. Ә 1962 йылдан алып 12 апрель көнө – Космонавтика көнө тип иғлан ителә.
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға “осоусы-инженер-космонавт” квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында хәрби осоусы В.С. Серегин менән һәләк була. Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Космонавтика энциклопедияһы. Юрий Гагариндың биографияһы
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса персоналар
- Полковниктар (СССР)
- Тыуғандар 9 март
- Тыуғандар 1934 йылда
- Тыуғандар Смоленск өлкәһендә
- Вафаттар 27 март
- Вафаттар 1968 йылда
- Владимир өлкәһендә вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- «За освоение целинных земель» миҙалы менән наградланыусылар
- «50 лет Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- 3-сө дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- СССР космонавттары
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары БХР
- ЧССР Хеҙмәт Геройҙары
- Вьетнам Хеҙмәт Геройҙары
- Георгий Димитров ордены кавалерҙары
- Карл Маркс ордены кавалерҙары
- ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары
- Индонезия Йондоҙ ордены кавалерҙары
- Грюнвальд Тәреһе ордены кавалерҙары
- «Нил мәрйене» ордены кавалерҙары
- Плайя-Хирон милли ордены кавалерҙары
- Клемент Готвальд ордены кавалерҙары
- Космонавттар
- Космонавтика


text:
Бүлмә себене
Бүлмә себене (Musca domestica) — себендәр ғаиләһенә кереүсе бөжәк.
Синантроп төр, космополит. Кәүҙәһе 7—8 мм оҙонлоҡта, һоро төҫтә, күкрәгендә 4 буйы бар, түше өҫтән тоноҡ ҡара, аҫтан һарғылт рәсемле. Уртаса киңлектәрҙә бүлмә себене йылына яҡынса 9 быуын бирә. Йәшәү циклының дауамлылығы, тышҡы мөхиттәге температура һ.б. факторҙарға бәйле рәүештә, 10 -дан алып 45 тәүлеккә ҡәҙәр. Инә себен үҙ ғүмеренең 2,5 айы эсендә 600 -ҙән алып 2 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Бер һалғанда уртаса 120 йомортҡа (оҙонлоғо 1—1,2 мм) була; улар 8-50 сәғәт үҫә. Бүлмә себененең личинкалары (оҙонлоғо 13 мм-ға ҡәҙәр) аҡ төҫтә, эсәктән тыш аш ҡайнатыу үҙлегенә эйә. Улар аҙыҡҡа аш ҡайнатыу шайыҡсаһы бүлеп сығаралар һәм ярым эшкәртелгән аҙыҡты һуралар. 3—25 тәүлек үҫәләр, унан һуң ҡурсаҡҡа әйләнәләр. Ҡурсаҡ дәүере 3 тәүлектән бер нисә айға ҡәҙәр (ҡышлағанда) һуҙыла.
Бүлмә себене личинка, ҡурсаҡ йәки олы бөжәк (аталандырылған инә себен) фазаларында ҡышлай.
Бүлмә себене күп кенә эсәк ауырыуҙарын (ҡорһаҡ тифы, дизентерия, холера) тыуҙырыусыларҙы, гельминт күкәйҙәрен күсереүсе булып тора.


text:
Марк Твен
Марк Твен (ингл. Mark Twain, ысын исеме Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс; 30 ноябрь 1835 йыл, Флорида ҡасабаһы (Миссури штаты ) — 21 апрель 1910 йыл, Реддинг (Коннектикут штаты); — Америка яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ул төрлө йүнәлештәрҙә ижад иткән — юмор, сатира, фәлсәфәүи фантастика, публицистика һ. б., уларҙың барыһында ла гуманист һәм демократ булараҡ таныш.
Йөкмәткеһе
Псевдонимы[үҙгәртергә]
Клеменс һөйләүенсә, «Марк Твен» псевдонимы йәш сағында йылға навигацияһы терминдарынан алынған. «Марка Твен»дан башҡа «сьёр Луи́ де Конт» псевдонимы аҫтында эшләгән.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы һәм үҫмер йылдары[үҙгәртергә]
Сэмюэл Клеменс 1835 йылдың 30 ноябрендә Флорида ҡасабаһында (Миссури штаты, АҠШ), Джон һәм Джейн Клеменстар ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуа. Үҙе бәләкәй саҡта Ганнибал ҡалаһына күсәләр. Ошо ҡала халҡын «Том Сойер мажаралары» китабында һүрәтләндерә лә инде.
Атаһы ҡаты аурып үлгәс, ғаилә ауыр хәлдә ҡала. Өлкән ағаһы Ора́йон гәзит сығара башлай һәм Сэм унда типограф, мәҡәләләр авторы булып эшләй башлай. Ҡыҙыҡлы һәм бәхәс тыуҙырған мәҡәләләр авторы ла йыш ҡына ул була. Сент-Луис һәм Нью-Йорк яҡтарына сәйәхәт итә.
Миссисипи йылғаһы менән ҡыҙыҡһыныу пароходта лоцман эше менән таныштыра. 1861 йылда Граждандар һуғышы башланып, башҡа эш эҙләргә мәжбүр була. Ағаһы Орайон менән Көнбайышҡа көмөш сығарыу шахталарында байығыу ниәте менән сығып китәләр.
Беренсе китабы[үҙгәртергә]
1867 йылда Европа һәм Урта Көнсығыш яҡтарына сәйәхәт ҡыла. Одесса, Ялта һәм Севастополь ҡалаларына барып сыға. Ливадияла Урыҫ императоры резиденцияһын да күрә.
Сәйәхәт барышында яҙған хаттары гәзиттә баҫылып бара.Ҡайтып еткәс, шул хаттарҙы берләштереп, «Хәйләһеҙ кешеләр сит илдәрҙә» тигән китабын яҙа. Китап 1869 йылда донъя күрә һәм ҙур уңыш ҡаҙана.
Ижади үрҙәре[үҙгәртергә]
«Гекльберри Финн мажаралары» китабы Америка һәм донъя әҙәбиәтенә иң ҙур өлөш индергән. Шулай уҡ «Том Сойер мажаралары», «Принц һәм ярлы», «Коннектикут янкилары король Артур һарайында» һәм «Миссисипила тормош» автобиографик хикәйәләр йыйынтығы билдәле.
Танылыу яулағас, талантлы йәштәрҙе эҙләп табып, артабанғы ижад тормоштарында ярҙам иткән. Фән менән ҡыҙыҡһынған. Шулай уҡ бильярд уйнарға һәм төрөпкә тартырға яратҡан.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә]
Ҡайғылар уны урап үтмәй. Дүрт балаһының өсәүһе, һөйөклө ҡатыны Оливия үлеп ҡалалар. Һуңғы йылдарында ла мәрәкәләү һәләтен юғалтмай.
1910 йылдың 21 апрелендә Марк Твен үлеп ҡала. Уның Хартфорд ҡалаһындағы өйө шәхси музей һәм АҠШ-тың милли тарихи милке тип иғлан ителгән . Марк Твен бесәйҙәр яратҡан.


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
Ир-ат кисмәҫ йылға юҡ.
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәүеф Сиражетдинов, хәрби хәрәкәттәр ветерандарының Башҡортостан төбәк йәмәғәт ойошмаһы берлеге рәйесе Тимерйән Рәжәпов, республикалағы алдынғы фермер хужалығы етәксеһе Хәсән Иҙиәтуллин.
Тыңлау
"Ашҡаҙар таңдары" еңеүселәре- Әбйәлилдән!
Республика фольклор байрамында гран- при алған "Әхирәттәр" ансамбле етәксеһе Резидә Ғәзиз ҡыҙы Юлдашева.
Тыңлау
Ватан хаҡында уйланыу.
Билдәле ғалим, профессор Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы.
Тыңлау
Йәш ижадсылар
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 95 йыл тулыуға арнап уҙғарылған флеш-моб еңеүселәре.
Тыңлау
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
"Ағиҙел" журналы эшмәкәрлеге
Журналдың шиғриәт, әҙәби- тәнҡит бүлеге мөхәррире Фәнил Тимерйән улы Күзбәков.
Чех композиторы Зденек Фибих ижады.
«Беҙҙең өйҙөң йәме», йәғни «Өс таған»


text:
Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу
Аҡҡан һыуҙы таҙартыу — көнкүреш һәм сәнәғәттә ҡулланылған ташландыҡ һыуҙы бысраҡтан һәм бактериаларҙан таҙартыу өсөн үткәрелгән саралар комлексы. Ғәҙәттә КОС установкаларҙа башҡарыла.
Таҙартыу бер нисә этапта башҡарыла:
- механик
- биологиик
- физик-химик
- дезинфекция
Механик этап[үҙгәртергә]
Таҙартау ҡоролмаларына килгән һыу биологик таҙартыуға әҙерләнә. Һыуҙа иремәй торған механик ҡушылмаларҙан таҙартыла. Механик таҙартыу ҡоролиалары:
- рәшәткә
- ҡом тотҡос
- беренсе тондорғос
- мембраналы элементтар
- септиктар
Биологик этап[үҙгәртергә]
Биологик этапта ташландыҡ һыу мироорганизм һәм бактериялар ярҙамында деградация үтә.
Был этапта ташландыҡ һыу минирализация үтә, һыуҙан оргпниу азот һәм фосфор алына, төп маҡсаты БПК5 күрһәткесен кәметеү.
Аэроб, шулай уҡ анаэроб микроорганизмдар ҡулланылыуы мөмкин.
Механик күҙлектән ҡарағанда биологик таҙартыу бер нисә варианттан тора: актив ләм (аэротенктар), биофильтр һәм метантенктар (анаэроб әсеү).


text:
Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы
Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы (РФ Минюсты) — Рәсәйҙен юстиция өлкәһендә дәүләт сәйәсәте үткәргән һәм ошо өлкәлә башҡа федераль органдарҙын эште координировать иткән федераль министрлыҡ. Ойошмаһа Язаны үтәлешеү буйынса һәм Суд приставтарҙын хеҙмәттәр буйһоналар.
Йөкмәткеһе
Функциялар[үҙгәртергә]
Өлкәләр:
- Язаны үтәлешеү буйынса
- коммерция булмаған, халыҡ-ара коммерция булмаған, дин, сәйәсәт һәм йәмғиәт ойошмалар теркәү
- адвокатура һәм адвлкат эше, адвокаттарҙы теркәү
- нотариат, нотариустарҙы теркәү
- ЗАГС-тар, ниҡахты, исемеде алмаштырыу, вафат булыу тураһында, тыуыу тураһында һәм башҡа граждан акттарҙы теркәү
- Апостильде легализацияһы һәм теркәү
- суд департаменттар, судьяларҙын эштен ойоштору, суд акттарҙы тормошҡа ашырыу һәм үтәләү
- коррупцияға ҡаршы эш [2]
- законопроекттарҙын коррупцияға ҡаршы экспертиза
- законопроекттарҙын коррупцияға ҡаршы экспертиза – шәхси ойошмаларға рөхсәт биреү
- законопроекттарҙын коррупцияға ҡаршы экспертиза
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Етәкесе[үҙгәртергә]
12.05.2008 көндән министр — Коновалов Александр Владимирович.
Министр урынбаҫарҙары:
Ведомство миҙалдар[үҙгәртергә]
- Анатолия Кони
- «За доблесть»
- «За усердие»
- «В память 200-летия Минюста России»
- «В память 125-летия уголовно-исполнительной системы России»
- «За укрепление уголовно-исполнительной системы»
- «Ветеран уголовно-исполнительной системы»
- «За службу»
Шулай уҡ ҡараһыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы тураһында ПОЛОЖЕНИЕҺЫ (13 октябрЬ 2004 г. N 1313 – РФ Президенты Указы). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 15 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Минюст России :: Антикоррупционная экспертиза законопроектов


text:
Белем
Белем, ғилем — ниндәйҙер өлкәләге мәғлүмәттәр йыйылмаһы, ысынбарлыҡты өйрәнеү процесының ижтимағи-тарихи практикала тикшерелгән, логика тарафынан раҫланған һөҙөмтә.
Белем кешелергә эшмәкәрлеген дөрөҫ ойошторорға, килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итергә булышлыҡ итә.
Белем киң мәғәнәлә — күҙаллауҙарҙың, төшөнсәләрҙең, теорияларҙың, фекерҙәрҙең кеше аңында сағылышы.
Белем тар мәғәнәлә — килеп тыуған мәсьәләне сисеү өсөн тикшерелгән мәғлүмәткә эйә булыу.
Белем телдәрҙә тәбиғи һәм яһалма тамғалар формаһында теркәлә.


text:
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Һыҙыҡса - тыныш билдәһе.
Һыҙыҡсаның ҡуйылышы[үҙгәртергә]
- Төшөп ҡалған һөйләм киҫәге урынында.
- Эйә менән хәбәр араһында (улар исем йәки исем урынында килгәндә).
- Өҫтәлмәлек алдынан.
- Тиң киҫәктәрҙә ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре төшөп ҡалғанда.
- Тиң киҫәктәрҙә дөйөмләштереүсе һүҙ алдынан.
- Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәге ябай һөйләмдәр араһында.
- Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм араһында.
- Диалогта - юл башында, һөйләшеүсенең һүҙе башында.
Минус билдәһе


text:
«Еңеү» ордены
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
«Еңеү» ордены (урыҫса Орден «ПОБЕДA») — Бөйөк Ватан һуғышы выҡытында булдырылған орден. Был орден менән Оло еңеүгә мөһим өлөш индергән юғары хәрби етәкселәр бүләкләнгән. 1944—1945 йылдарҙа был юғары хәрби орденға 16 кеше 19 тапҡыр лайыҡ булған. Шулар араһында 10 Советтар Союзы Маршалы, бер армия генералы һәм 5 сит ил кешеһе бар.
«Еңеү» ордены менән бүләкләү тәртибе бер тапҡыр тупаҫ рәүештә боҙола. Үкенесле хәл 1978 йылдың 20 февралендә КПСС ҮК Генераль сәркәтибе, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, СССР оборона Советы рәйесе, Советтар Союзы Маршалы Л. И. Брежневҡа СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан сираттағы бүләк итеп тапшырыу арҡаһында барлыҡҡа килә. Был ваҡиға кешеләрҙең, бигерәк тә яугирҙәрҙең, хәтерен ныҡ ҡалдырҙы. СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты Михаил Горбачёвтың 1989 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән үрҙә әйтелгән тарихи хата төҙәтелә. СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары юҡҡа сығарыла.
«Еңеү» ордены Рәсәй Федерацияһының рәсми хөкүмәт бүлектәре исемлегенә индерелмәгән. Был орден менән башҡа бер кем дә бер ваҡытта ла бүләкләнмәйәсәк.
Орден[үҙгәртергә]
Платинанан эшләнгән биш осло йондоҙ. Диаметры 72 мм. Дөйөм ауырлығы 16 карат ( 3,2 г) булған 150 алмаз менән биҙәлгән. Йондоҙҙоң нурҙары рубиндан эшләнгән. Йондоҙ уртаһында урынлашҡан зәңгәр төҫтәге медальонға Кремль стенаһы, Спас манараһы, В. И. Ленин мавзолейы рәсеме төшөрөлгән. Медальондың өҫкө өлөшөндә «СССР», аҫҡы яғында «ПОБЕДА» тип яҙылған.
Планка[үҙгәртергә]
Орден планкаһы башҡа совет ордендарының планкаларына ҡарағанда ике тапҡырға оҙонораҡ. 6 совет орденының төҫөн үҙ эсенә алған, һәр төҫ араһы ярты миллиметр киңлегендә аҡ һыҙыҡтар менән бүленгән.
- Ҡыҙғылт һары, уртаһында ҡара — Дан ордены
- Зәңгәр — Богдан Хмельницкий ордены
- Ҡара ҡыҙыл — Александр Невский ордены
- Күм - күк — Кутузов ордены
- Йәшел — Суворов ордены
- Ҡыҙыл (урталағы өлөш) — Ленин орден
Орден менән бүләкләнгәндәр исемлеге[үҙгәртергә]
Ике тапҡыр[үҙгәртергә]
- Василевский, Александр Михайлович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 8 сентябрендә
- Жуков, Георгий Константинович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 30 мартында
- Сталин, Иосиф Виссарионович: 1944 йылдың 29 июлендә , 1945 йылдың 26 июнендә
Бер тапҡыр[үҙгәртергә]
- Конев, Иван Степанович: 1945 йылдың 30 мартында
- Рокоссовский, Константин Константинович: 1945 йылдың 30 мартында
- Малиновский, Родион Яковлевич: 1945 йылдың 26 апрелендә
- Толбухин, Фёдор Иванович: 1945 йылдың 26 апрелендә
- Говоров, Леонид Александрович: 1945 йылдың 31 майында
- Тимошенко, Семён Константинович: 1945 йылдың 4 июнендә
- Антонов, Алексей Иннокентьевич: 1945 йылдың 4 июнендә
- Мерецков, Кирилл Афанасьевич: 1945 йылдың 8 сентябрендә
- Брежнев, Леонид Ильич (1978 йылдың 20 февралендә бирелгән, 1989 йылдың 21 сентябрендә ғәмәлдән сығарылған)
Сит ил кешеләре[үҙгәртергә]
- Бернард Монтгомери (Бөйөк Британия): 1945 йылдың 5 июнендә
- Дуайт Эйзенхауэр (АҠШ): 1945 йылдың 5 июнендә
- Михай I (Румыния короле): 1945 йылдың 6 июлендә
- Михал Роля-Жимерский (Польша): 1945 йылдың 9 авгусында
- Иосип Броз Тито (Югославия): 1945 йылдың 9 сентябрендә


text:
2 апрель
2 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 92-се (кәбисә йылында 93) көнө. Йыл аҙағына тиклем 273 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара балалар китабы көнө.
- БМО — Аутизмға мәғлүмәт таратыу халыҡ-ара көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1906 — Рәсәй империяһында I Дәүләт думаһына һайлауҙар.
- 1912 — «Титаник» диңгеҙ лайнеры диңгеҙгә сыға. Һанап ҡарауҙар уңышлы үтә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1960 — Хатип Фазылов, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1927 — Владимир Александрович Михельсон, физик һәм геофизик, профессор.
- 2005 — Иоанн Павел II, Рим Папаһы.


text:
Сыңғыҙхан
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
Темуджин төньяҡ-көнсығыш Азияның күсмә ҡәбиләләрен берләштереп, Сыңғыҙхан исемен алғандан һуң, сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Үҙ ғүмере эсендә ул Азияның күпселек өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә.
Йөкмәткеһе
- 1 Бала сағы һәм ғаиләһе
- 2 Берләштереү сәйәсәте
- 3 Сит илдәрҙе баҫып алыуы
- 4 Сыңғыҙҙың үлеме
- 5 Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
Бала сағы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә]
Тыуыуы[үҙгәртергә]
Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге башҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих китабы буйынса, ул ҡулында ҡан төйөрө менән тыуа, был уның киләсәктә ҙур юлбашсы булыуына ишара була. Уның атаһы Есугей – тайчиут ҡәбиләһе нойондарының береһе - һәм әсәһе Оэлундың тәүге улдары була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә]
Темуджиндың атаһы яғынан туғандары – Хабул хан, Амбахай, Хотол хан – монгол ҡәбиләһенең хандары була. 1161 йылда, Цзинь династияһы – ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия – үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә. Сыңғыҙҙың атаһы Есугей (Боржигиндарҙың нойоны, Амбахай һәм Хотол хандың ҡустыһы) Монгол ҡабиләләренең юлбашсыһы булып ҡалҡып сыға, әммә уның хакимлығына Амбахайҙың тура вариҫы тайчиуттар ҡаршы сыға.
Бала сағы[үҙгәртергә]
9 йәшлек сағында Темуджин атаһы менән унгират ҡәбиләһенә, буласаҡ ҡатыны Бортеның ғаиләһенә бара. Унгират ерҙәренән кире ҡайтҡан ваҡытта, уның атаһы оҙаҡ ваҡыт дауамында дошманлашҡан күрше татарҙар тарафынан ағыулана. Есугейҙың ырыуы йәш ырыу башлығының хакимлығын таныуҙан баш тарта, уларҙың малын ҡыуып, ғаиләһен ташлап китә. Оэлун балалары менән далала бөтөнләй яҡлауһыҙ ҡала.
Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй.
1182 йылда Темуджин ғаиләһенең йыраҡ туғаны Таргутай-Кирилтух, Есугей үлгәндән һуң, уның ерҙәренә хужа булып ала. Ә Темуджинды, үс алыуынан ҡурҡып, әсирлеккә ала һәм үҙенең ҡоло итә. Темуджиндың муйынына баш өсөн урын ҡалдырып, ике таҡтаны ҡуша бәйләп кейҙерәләр. Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала.
Шул йылдарҙа Сыңғыҙхандың буласаҡ тоғро дуҫтары Джелме һәм Боорчу уға ҡушыла.
Берләштереү сәйәсәте[үҙгәртергә]
Урта Азия халҡы Темуджин йәшәгән осорҙа бер нисә ҡәбиләгә бүлгеләнгән була. Йыш ҡына был ҡәбиләләр бер береһенә ҡаршы барымталар, ҡарымталар менән барып, бер-береһен талар була.
Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә.
16 йәштәр тирәһендә, Темучин үҙенә йәрәшелгән Бортеға өйләнә. Уларҙың өйләнешеүенән һуң күп тә үтмәй, Бортены меркеттәр урлай һәм ул меркет һуғышсыларының береһенә ҡатынлыҡҡа бирелә. Темуджин ҡатынын ҡайтарыу өсөн ярҙам һорап, кирәйҙәр ханы, атаһының туғандаш дуҫы – андаһы Тоорилға бара. Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы - андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра. Был йыйылма ғәскәр меркеттәрҙе ҡыйрата һәм Темуджин ҡатынын әсирлектән ҡотҡара. Бортеның улы Джучи тыуғандан һуң, уның атаһы Темуджин булыуында күптәр, шул иҫәптән Темуджин үҙе лә шикләнә. Шулай ҙа, Темужин артабан, йола буйынса, бер нисә ҡатын алғас та, Борте уның төп ҡатыны булып ҡала.
Темуджин Тоорил хан менән берләшкәндән һуң, ҡеүәт йыя башлай. Уның нүкәрҙәре ла, малдары ла ишәйә. Меркеттәргә ҡаршы яуҙан һуң Джамуха менән Темуджин берҙәм урҙала йәшәй башлай, әммә оҙаҡ та тормай, Темуджин үҙенең нүкәрҙәре менән айырылып китә. Был ваҡытта Джамуханың ҡайһы бер нүкәрҙәре лә Темуджинға ҡушыла. Был андаларҙың аралары боҙолоуына сәбәпсе була.
Джамуха менән Темуджиндың тәүге бәрелешенә Джамуханың ҡустыһы Тайчарҙың ултерелеүе һылтау була. Тайчар дуҫтары менән Темуджин көтөүенән аттарҙы ҡыуып алып китергә маташа, был ваҡытта көтөүселәрҙен береһе Тайчарҙы уҡ менән атып үлтерә. Джамуха Темуджиндан ҡустыһының үлтереүсеһен уға биреүен талап итә, һәм кире яуап алып, яу менән килә. Был яу ваҡытында Темуджин еңелә һәм уның ғәскәре ярайһы ғына хәлһеҙләнә.
Унан һуңғы яуҙа – 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә. Цзинь хакимдары татарҙарҙы еңеү хөрмәтенә Темуджинға ҡытай титулы – Джаутхури, Тоорилға Ван титулын бирә. Темуджин үҙенең Ҡытай хакимдарынан алған титулын бер тапҡыр ҙа ҡулланмай, Тоорил иһә был яуҙан һуң Ван-Хан исемен йөрөтә.
1197-1198 йылдарҙа Тоорил менән Темуджиндың аралары боҙола башлай. Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай. Иртән яу асырға һөйләшәләр, әммә, Джамуха менән Ван-Хан, Темуджиндың найман ғәскәрҙәренән ҡырылыуын теләп, төндә Темуджиндың ғәскәрен ҡалдырып ҡаса. Темуджин был хәйләне аңлап ҡала, яу асмайынса, сигенә һәм эҙен яҙҙыра. Найман ғәскәрҙәре, Темуджинды эҙәрлекләү урынына, Ван-Ханға ябырыла. Ван-Хан, ауыр яуҙы күтәрә алмай, ярҙам һорап Темуджинға мөрәжәғәт итә. Темуджин Тоорилға ярҙам итә.
1200 йылда Ван-хан менән Темуджин тайчиуттарға ҡаршы поход ойоштора. Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса. Был яу ваҡытында Темуджин уҡ менән яралана. Яуҙан һуң Темуджин ғәскәренә ҡушылырға теләгән яугирҙарҙың береһе нәҡ ул ханды яралауын таный, бының өсөн ул Темуджиндан Джебе – Уҡ исемен ала. Артабан ул хандың иң тоғро нүкәрҙәренең береһенә әйләнә.
1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы – гурхан итеп һайлай. Тик Темуджинға ҡаршы яуҙа был берләшкән ғәскәр ҡыйратыла, ә еңелгән ғәскәр башлыҡтары Джамуханы гурхан итеп таныуҙан баш тарта.
1202 йылда Темуджин күптәнге дошмандары – татарҙарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала – ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора. Һөҙөмтәлә, татарҙар ҡәбиләһенең йәше-ҡарты, ҡатын-ҡыҙҙар – барыһы ла үлтерелә.
Тоорилдың улы Нилх Темуджиндың ҡеүәте үҫә барыуынан һәм уның атаһы менән йылы мөнәсәбәттә булынынан көнләшә. Ул кирәй ханлығы үҙенә түгел, Темуджинға бирелеүенән ҡурҡып, атаһын Темуджинға ҡаршы көйләй. Ван-Хан ҡыҙын Темуджиндың оло улы Джучиға бирергә риза булмауы ике хан араһы тулыһынса өҙөлөүгә һәм хатта араларында һуғыш тоҡаныуға килтерә. Тоорил Темуджиндың сәйәсәтен күптән ҡабул итмәй килгән Джамуха менән берләшә. Башта еңелеп, ҙур юғалтыуҙарға тарыһа ла, Темуджин тиҙ арала көс йыйып, Джамуха менән Тоорил ғәскәренә көтөлмәгәндә ябырыла. Шулай итеп, Тоорил еңелә, ә Джамуха ҡасып өлгөрә. Был һуғыштан һуң кирәй ҡәбиләһе тулыһынса тар-мар ителеп, юҡҡа сыға.
Артабан Темуджинға найман ҡәбиләһенән ҡурҡыныс янай – Джамуха һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау таба. Найман башлығы Таян хан Темуджинды юҡ итеп, монгол далаларында берҙән-бер ҡеүәтле көс булырға ниәтләй, Темуджин, быны күҙаллап, наймандарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң наймандар еңелә, ә Джамуха яу барышында уҡ наймандарҙың еңелеүен һиҙемләп, ғәскәре менән ҡаса. Шул уҡ йылда Темуджин ғәскәре меркеттәрҙе ҡыйрата.
Бер нисә яуҙан һуң, 1206 йылда Джамуханы үҙ кешеләре Темуджинға тотоп бирә. Темуджин Джамухаға ҡайтанан дуҫлыҡ тәҡдим итә һәм үҙенең яғына сығырға әйҙәй. Джамуханы һатҡан кешене ул үлтерергә бойора - үҙенең ғәскәренә ул һатлыҡтарҙы ҡабул итмәй. Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай. Монгол ҡанундары буйынса, Темуджин уны ҡан ҡойоуһыҙ, умыртҡа һөйәген һындырып үлтерә.
Шулай итеп, Темуджин монгол далаларында берҙән-бер хан булып ҡала, даланың меркет, найман, уйғур, кирәй, татар һәм башҡа ҡәбиләләре уға буйһондорола. Был оҙаҡ йылдар бер-береһе менән дошманлашып, Ҡытай династиялары тарафынан ҡыҫылып, иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ кисергән монголдар өсөн оло уңыш була. Артабан монгол хандары Ҡоролтайында Темуджин Сыңғыҙхан тип иғлан ителә.
Сит илдәрҙе баҫып алыуы[үҙгәртергә]
Көнбайыш Си Ся династияһы[үҙгәртергә]
1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе – Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була.
Темуджин иң беренсе нәүбәттә ғәскәрен монгол ерҙәренә яҡыныраҡ торған Көнбайыш Си Ся империяһына ҡаршы алып бара. Ҡеүәтлерәк Цзинь династияһы Си Ся императорына ярҙамға килмәйәсәген ул алдан күремләй. Ысынлап та, танғуттар цзиндарҙан ярҙам һорай, ләкин уларҙың үтенестәре кире ҡағыла. Сыңғыҙхан 1209 йылда Көнбайыш Си Сяны баҫып ала.
Цзинь династияһы[үҙгәртергә]
1211 йылда Сыңғыҙхан Цзинь династияһын буйһондорорға ниәтләй. Цзинь династияһы ғәскәре башлығы тәүге мөмкинлек сыҡҡас та монголдарға ҡаршы яу асмай, хаталана. Уның урынына Цзинь ғәскәренең башлығы монгол яғына илсе ебәрә, уныһы иһә артылыштың икенсе яғында Цзинь ғәскәре тороуы тураһында әйтә. Был һуғыш ваҡытында монголдар Цзинь ғәскәренән меңләгән һуғышсыны ҡырып һала. 1215 йылда Сыңғыҙ Цзинь династияһының баш ҡалаһы Чжундуны (хәҙерге Пекин) ҡамап, баҫып ала һәм талай. Ҡытай императоры иленең төньяғын монголдарға ҡалдырып, баш ҡалаһын көньяҡҡа, Кайфын ҡалаһына күсерергә мәжбүр була.
Ҡара Ҡытай ҡағанаты[үҙгәртергә]
Был арала Кучулук – Темуджин баҫып алып, монголдарға буйһондорған найман ханы Таян хандың улы - көнбайышҡа ҡаса һәм һәм шунда яңы көс йыя. Сыңғыҙхан Ҡара Ҡытайҙы баҫып алып, Кучулукты еңеп сығырға ниәтләй. Был ваҡытҡа монгол ғәскәре унлап йылдар дауамында барған Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһына ҡаршы һуғыштан йонсоған була. Шуға Сыңғыҙ Кучулукҡа ҡаршы йәш ғәскәр башлығы Джебе етәкселеге аҫтында ике генә төмәнен ебәрә (20 000 һуғышсы).
Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була – улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә. Кучулук ғәскәре Ҡашҡарҙың көнбайышында монголдарҙан еңелә. Кучулук тағы ҡаса, әммә Джебенең ғәсҡәре уны ҡыуып етә һәм үлтерә. 1218 йылда, Ҡара Ҡытай ҡолағас, Монгол империяһы көнбайышта Балхаш күленә тиклем киңәйеп, Хәрәзм империяһы менән сикләнә.
Башҡорт иле[үҙгәртергә]
Башҡорт иленең монгол ханлығына инеү үҙенсәлектәре төплө өйрәнелмәгән. Был хәрәкәтте тасуирлаған бер нисә фекер йәшәп килә. Шуларҙың береһе буйынса башҡорт иле монголдар тарафынан 1136-1242 йылдар араһында баҫып алынған. Л.Н. Гумилев фекеренсә "монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә... Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһәйәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә"[1]. Венгр монахы Юлиандың юл яҙмаларына таянып, был ваҡиға 1220-1223 йылдар тирәһендә булыған тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г.А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә. Үҫәргән башҡорттары шәжәрәһендә Мөйтән бейҙең Сыңғыҙған менән Иртыш буйында осрашыуы тасуирлана. Был ваҡиғаның аныҡ ваҡыты билдәле түгел, шулай ҙа 1219 йылдың йәйендә булған тигән фекер бар[2]. Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекере буйынса башҡорттар монгол дәүлетенә 1207-1208 йылдарҙа ҡушылған булырға тейеш. Башҡортостан дәүлетеселеге буйынса билдәле ғалим Зөфәр Еникиев фаразлауынса, был фекерҙәр барыһы ла урынлы. Сөнки Иртыш—Урал—Иҙел буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған. Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Иҙел Булғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар[3]. Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ.
Хәрәзм империяһы[үҙгәртергә]
Был ваҡытта Хәрәзм династияһы башында шаһ Ала әд-дин Мөхәммәт тора. Сыңғыҙхан Хәрәзм менән иҡтисади бәйләнеш тотоуҙы хуп күреп, империяға 500 кешелек ҡарауан ебәрә. Әммә Хәрәзмдең Отрар ҡалаһы башлығы Иналха хан ҡарауанды Хәрәзмгә ҡаршы мәғлүмәт йыйырға иҫәп тотҡан монгол кешеләре тип, уға һөжүм итә. Сыңғыҙхан икенсе мәртәбә шаһтың үҙеңә илселәр ебәрә. Шаһ уларҙың береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарының башын киҫтерә. Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән – 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя.Хәрәзм
Сыңғыҙхандың үҙенең, ғәскәр башлыҡтарының һәм улдарының етәкселеге аҫтында монгол ғәскәре Тянь-Шань тауҙары аша үтеп, Хәрәзм ерҙәренә керә. Сыңғыҙхан ғәскәрен өс өлөшкә бүлә. Тәүге өлөшөн улы Джучи Хәрәзмдың төньяҡ-көнсығышына алып китә. Икенсе өлөшө Джебе етәкселеге аҫтында Хәрәзмдең көньяҡ-көнсығышына табан, Сәмәрҡәнд ҡалаһына табан юллана. Өсөнсө өлөшөн Сыңғыҙхан һәм Тулуй Хәрәзмдең төньяҡ-көнбайышына табан алып китә.
Шаһ үҙенең ғәскәрен бер нисә кесе өлөшкә бүлеп, төрлө ҡалаларға ебәрә. Төп ғәскәрҙең бүлгеләнеүе Хәрәзмдең еңелеүенә төп сәбәпсе була. Оҙон юлдан йонсоған монголдар оло ғәскәргә ҡаршы тороу урынына, Хәрәзмдең кесе өлөштәргә бүлгеләнгән ғәсҡәрен берәмләп тар-мар итә. Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора. Шаһ үҙе ҡалаһынан ҡаса һәм билдәһеҙ сәбәптәр менән, империяһындағы кескәй генә утрауҙа үлә.
Монголдарҙың был яуы уғата ҡырағай алып барыла. Хәрәзмдең баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд ҡолағас, ҡала башлыҡтары, ябай кешеләрҙе ҡалдырып, Бохараға ҡаса. Сыңғыҙхан шаһ биләмәләрен генә түгел, ҡалаларҙы, хатта яҡын-тирәләге ауылдарҙы тулыһынса юҡ итергә бойора.
Шаһтың улы Джәләл әд-Дин атаһының ғәскәрен етәкләп, күпмелер ваҡыт монголдарға ҡаршы тора. Әммә үҙ-ара килешә алмау сәбәпле, ғәскәр тағы бүленә һәм улар, тар-мар ителеп, Бохараға тағы ҡасырға мәжбүр була. Шулай итеп, Хәрәзм империяһы юҡҡа сыға.
Грузия һәм Киев Русияһы[үҙгәртергә]
1220 йылда, Хәрәзм ғәскәрен тулыһынса юҡҡа сығарғандан һуң, монгол ғәскәренең бер өлөшө Джебе һәм Сүбәдәй етәкселегендә көнбайыш ерҙәргә юллана. Монголдар Грузияға баҫып инә, Генуялағы Каффа (хәҙерге Феодосия) һәм Ҡырым ҡәлғәләрен ала. Артабан улар Ҡара диңгеҙ буйында ҡыш сыға һәм кире юлға борола. Мстислав Галичский һәм Мстислав III Киевский ғәсҡәренән торған, әммә насар ойошторолған 80 000 кешелек Киев Русияһы ғәскәре уның юлын ҡамай. Сүбәдәй славяндарға солох тәҡдим итеп, илселәр ебәрә, әммә илселәр үлтерелә. 1223 йылда, Калка йылғаһы буйындағы яуҙа Сүбәдәй ғәсҡәре күпкә ҙурыраҡ Киев ғәскәрен еңә, шул уҡ ваҡытта, Һамар ҡултығында күрше Иҙел Булғарҙары ғәскәренән еңелә. Хәҙер рус кенәздәре солох тәҡдим итә. Сүбәдәй кенәздәрҙе ғәфү итергә йыйынмай. Монгол ҡанундары буйынса, рус кенәздәренең алтыһы ла, шул иҫәптән Мстислав III Киевский, ҡанһыҙ үлемгә дусар ителә.
Сүбәдәй һәм Джебе был киң билдәле сәйәхәт ваҡытында бөтә Каспий диңгеҙе буйын урап үтә һәм юлында осраған бөтә ғәскәрҙе лә тиерлек ҡырып һала. Сыңғыҙхандың ейәне Батый етәкселеге аҫтында монголдар был ерҙәргә тағы килә һәм 1237 йылда Иҙел Булғарҙарын һәм Киев Русияһын баҫып алып, 1240 йылда кире борола.
Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш[үҙгәртергә]
Монгол ғәскәренең төп көсө Сыңғыҙхан һәм уның ғәскәр башлыҡтары менән Хәрәзм империяһына ҡаршы яу башлағас, Көнбайыш Си Ся Цзинь менән монголдарға ҡаршы берләшә. Улар Хәрәзмгә иғтибарын йүнәлткән монголдар берләшкән ғәскәргә ҡаршы тора алмаҫына иҫәп тота.
1226 йылда Сыңғыҙхан танғуттарға ҡаршы яу аса. Уның ғәскәре тиҙ арала танғут ҡалаларын ала. Ноябрҙә Сыңғыҙ Һары йылғаһы аша үтеп, төп танғут ғәскәрен тар-мар итә. 1227 йылда Сыңғыҙхан ғәскәре танғут баш ҡалаһын юҡҡа сығара. Яңы танғут императоры тиҙ үк үҙе монголдарға буйһона, тоҡанған ҡаршылыҡҡа асыуланған Сыңғыҙхан император ғаиләһен тулыһынса язалап үлтерергә бойора.
Сыңғыҙҙың үлеме[үҙгәртергә]
1227 йылдың 18 авгусында, Цзинь династияһы һәм Көнбайыш Си Ся династияһына ҡаршы яу ваҡытында, Сыңғыҙхан үлә. Үлеменең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. Ҡайһы бер фараздар буйынса, атынан ҡолай, икенсе фараздар буйынса, ул үпкә ауырыуынан үлә. Ҡайһы бер йылъяҙмалар әйтеүенсә, ул танғуттарға ҡаршы яу ваҡытында үлтерелә.
Сыңғыҙхан үҙен үҙ ҡәбиләһе ҡанундары буйынса, йәшерен ерләүҙәрен һорай. Үлеменән һуң уның кәүҙәһен Монголияға, фараздар буйынса, тыуған урынына ҡайтаралар.
Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы[үҙгәртергә]
Сыңғыҙхан дәүерендә һәм унан һуң Монгол ерҙәрендә ул сығарған закондар йыйынтығы – Яса хөкөм итә. Монгол империяһы үҙенең ҙурлығы арҡаһында милләттәрҙең, мәҙәниәт, диндәрҙен күп төрлөләрен үҙ эсенә һыйҙыра, шаманизмдан башҡа диндәр ҡыҫырыҡланмай ғына түгел, Сыңғыҙхан хатта буддизм, даосизм кеүек диндәр менән үҙе лә ҡыҙыҡһына. Баҫып алыу яуҙары ваҡытында дини йорттарҙы таларға рөхсәт ителмәй, дин әһелдәре, уҡытыусылар яһаҡ түләүҙәрҙән азат ителә. Наймандарҙы баҫып алғандан һуң ул уҡыу – яҙыу менән ҡыҙыҡһына, үҙенең улдарына һәм ейәндәренә уҡытыусылар итеп найман кешеләрен тәғәйенләй.
Быуаттар буйына Сыңғыҙхан исеме монгол, төрөк халҡы араһында бөйөк еңеүсе, монгол дәүләтен ойоштороусы булараҡ ололап телгә алына, ә монгол ғәскәре үткән рус ерҙәрендә һәм Ираҡ, Иран кеүек илдәрҙә ул ҡан ҡойоусы, ҡыйратыусы булараҡ хәтерҙә ҡалған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005;
- Груссе Р. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М., 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3
- Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935;
- Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018521-3
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952
- Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 2. Пер. О. И. Смирновой, 1952;
- Юань-чао би-ши. Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941;
- Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976.
- Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Юрченко А. Г. Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. — СПб.: Евразия, 2006. — с. 7-22.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Батулла. Чингис-хан
- Эренжен Хара-Даван «Чингисхан как полководец и его наследие»
- Сокровенное сказание монголов. Улан-Удэ, 1990
- Исай Калашников. Жестокий век: роман
- Всемирная история в лицах. Чингисхан — основатель и великий хан Монгольской империи
- Сумбур. Личности. Чингисхан
- Чингисхан. Биография
- Всемирная История. Чингисхан
- Биографии знаменитых личностей
- Дмитрий Песков «Русь и монголы. „Железный век“ русской истории»
- Скрынников Р. Г. Монгольское нашествие
- Соловьев С. М. История России с древнейших времён
- Карамзин Н. М. История государства Российского
- Русский биографический словарь
- Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта
- Основные моменты жизни Чингисхана
- Кузнец степной морали
- Темучин — каратель неразумных
- Правила боя
- Монгольское иго за Китайской стеной
- Коллекция 200 азиатских портретов Чингисхана
Чингисхан на среднеазиатской миниатюре:


text:
Күрек
Күрек, төтәткес (урыҫ. дымарь)- ҡорт ҡарағанда төтөн өрҙөрә торған умартасы ҡорамалы.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Күректең төп өлөшө цилиндр формаһындағы конус һымаҡ ҡапҡаслы металл корпус. Уға тиренән эшләнгән өрҙөргөс ҡуйыла. Корпустың эсендә тимерҙән стакан ҡуйыла, уның төбө кҡл төшөп торһон өсөн иләк кеүек тишек. Өрҙөргәс яғында , аҫ яҡта өрҙөргөстән килгән һауа керһен өсөн тишек тишелгән. Өрҙоргөс менән корпус араһында бер аҙ ара ҡалдырылған. Корпус эсенә кипкән сөрөк, мал тиҙәге һалына һәм ут тоҡандырыла. Шулай уҡ кипкән ағас бәшмәктәре лә ҡулланыла. Күрек тиҙ ҡыҙыу сәбәпле, ҡулланыу уңайһыҙыраҡ. Эҫе һауа ҡорттарҙы йәрәхәтләүе лә ихтимал. Умарталарҙы ҡарап бөткәс күрек таҙартыла, уты һүндерелә.
Күректең ҡорттарға тәьҫире[үҙгәртергә]
Төтәтеү сараһы борондан ҡулланылып килһә лә, тик 20 быуатта ғына уға яуап табылды. Төтәткес аша ебәрелгән төтөн, ҡорттарҙың махсус рәүештә һаҡлаған еҫен(умарталарҙа ҡорттар үҙҙәре өсөн махсус еҫ барлыҡҡа килтерә. Ошо еҫ менән улар йәшәү рәүеше алып баралар. Башҡа ҡорттарҙы айыралар, умартаны ла тиҙерәк табалар) нейтралләштерә, ҡорттар һаҡланыу өсөн ебәрелгән еҫтәрҙе ҡабул итмәй һәм тыныслана. Унан башҡа, ҡорттар янғын сыға тигән инстинкт буйынса, бөрләтәүҙәренә бал боло(запас) тултыра. Тулы ҡорһаҡлы ҡорт саға алмай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Г.Д. Зәйнуллина. Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл.
- Миньков С. Г., Плотников И. С. Справочник пчеловода — 3-е изд., перераб. и дополн. — Алма-Ата: Кайнар, 1983. — 336 с. — 50 000 экз.


text:
Чайковский Пётр Ильич
Пётр Ильи́ч Чайко́вский (Ҡалып:СС2, Воткинск, Вятка губернаһы, Рәсәй империяһы — Ҡалып:СС2, Санкт-Петербург) — урыҫ композиторы, дирижёры, педагогы, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре, музыкаль журналист.
Музыка тарихында бөйөк композиторҙарҙың береһе булып иҫәпләнә [1]. 80-дән артыҡ әҫәр, шул иҫәптән ун опера һәм өс балет авторы. Уның концерттары һәм фортепиано өсөн әҫәрҙәре, ете симфония (алты номерланған һәм "Манфред" симфонияһы), дүрт сюита, программа симфоник музыка, «Лебединое озеро», «Спящая красавица», «Щелкунчик» балеттары донъя музыкаль мәҙәниәтенә кергән ғәҙәттән тыш әһәмиәтле өлөш булып тора.


text:
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш — инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Был картина 1790 йылда яҙылған һәм 1790, 1791 йылдарҙа Дерби күргәҙмәһендә, 1839 йылда Механика Институтында, һәм хәҙерге көндә Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә. Картинала, Уильям Шекспир драмаһындағы,Ромео кәүҙәһе янында теҙленеп торған Джульетта төшөрөлгән. Джульетта кемдеңдер аяҡ тауышын ишетеп, үҙен үлтереү өсөн, үҙенә кинжал сәнсә[1][2].
Картинанаң үлсәмдәре — 180-гә 240 см[3]. Музейҙа картинанан башҡа табут рәсемен үҙгәртеп, уң яң уйымды яҡтыртып, рәсем үлсәмдәрен ҙурайтып эшләгән эскиздар күрһәтелә. Рәсемдә Джульеттаның героик һыны, Ромеоның Микеланджелоның «Титий» һыны менән оҡшаш булыуы күҙгә салына[4][5]. Картинала Райт шәмдән төшкән яҡтылы эффектын бик оҫта файҙалана.
1776 йылда Райтҡа «Джульетта төрбәлә уяна» тигән картина яҙыу фекере килә. Картина яҙырға заказды «Шекспир галереяһы» өсөн Альдерман Джон Бойделл (Alderman John Boydell) нәшриәте бирә (Шекспир пьесаларын иллюстрацияған инглиз рәссам мәктәбен дәртләндереү өсөн йүнәлтелгән проекттың беренсе өлөшөндә). Әммә был хеҙмәт улар араһында бәхәс тыуҙыра[6]. Бойделл художниктарҙы ике сортҡа бүлеүе билдәле була, Райт икенсе сортлы була. Башҡа художниктарҙың килеме меңәрләп иҫәпләнгәндә, уға 300 фунт түләргә тейеш булалар. Бәхәс аҡса өсөн түгел, абруйын һаҡлап ҡалыу өсөн сыға.
Картина ваҡытында әҙер булһала, Бойделл бирешмәй. Хәҙерге заманда иң яҡшылар иҫәбендә йөрөгән «Ромео һәм Джульетта» картинаһы Райтта ҡала, галереяға уның «Буран» (юғалған), «Ҡышҡы әкиәт» тигән картиналары ҡуйыла. Бәлки, Райт менән Бойделл араһында башҡа килешмәүсәнлектәр булғандыр. Ошо сәбәп менән Джеймсон Норткот 9-ға 11 фут үлсәмле Ромео һәм Джульетта ҡәбер янында күренешен күрһәткән картина яҙа[6]. Был картинаны музейға килеүселәр бик йылы ҡабул итә[7].
Райт картинаһы 1790 йылда Король Академияһында күрһәтелә, әммә ул картина һуң ҡуйылғанға ҡәнәғәт булмай. Райт үҙен Король сәнғәт академияһы тарафынан кәмһетелгән тип иҫәпләй һәм Бөйөк Британия рәссамдары Йәмғиәтенә биш картинаһын ҡуя[8]. Картина Йәмғиәттә ике йыл күрһәтелә, әммә һатып алыусы булмай[3]. Картина дерби механика институты күгәҙмәһенә ҡуйылыуы билдәле, был картина Самуэл Райнер рәсемендә күренә. Рейнер коллекцияһының бик күп экспонаттары Дерби музейы йыйынтығында һаклана[9], әммә «Ромео һәм Джульетта»ға коллекцияға әйленеп ҡайтыу өсөн бик күп йылдар талап ителә.
Картина Райт үлгәс тә (1797 йыл) 1801 һәм 1810 йылдарҙа һатыуға ҡуйыла,әммә был юлы ла һатып алыусы табылмай. Һәм ниһәйәт, 1883 йылда Окс ғаиләһе Райттың васыятын үтәүселәрҙән картинаны һатып ала. 1981 йылда картинаны Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы 33250 фунт стерлигҡа һатып ала[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Romeo and Juliet by Joseph Wright, Artfund, accessed March 2011
- ↑ Romeo and Juliet by Joseph Wright of Derby, Europeana, accessed March 2011
- ↑ 3,0 3,1 Modes, Derby Museum Catalogue, accessed March 2011
- ↑ Royal Collection
- ↑ Nicolson Benedict Joseph Wright of Derby: painter of light, Volume 1 — Paul Mellon Foundation for British Art, 1968. — P. 295.
- ↑ 6,0 6,1 Nicolson Benedict Joseph Wright of Derby: painter of light, Volume 1 p.155 — Paul Mellon Foundation for British Art, 1968. — P. 295.
- ↑ James Northcote, A Monument Belonging to the Capulets (1789), Shakespeare Illustrated, accessed March 2011
- ↑ 'Candidates for fame': the Society of Artists of Great Britain, 1760—1791, Matthew Hargraves, Yale University Press, 2005, 244 pages, accessed March 2011
- ↑ Allard Sarah Goodey's Derby p.96 — Breedon Books, 2003. — P. 157. — ISBN 1 85983 379 9.


text:
Будда
Бу́дда (санскр. बुद्ध, уянған, асыҡ күлелле) )))— аң-зиһене дөрөҫ булыуға ирешкән бодхи.
Йөкмәткеһе
- 1 Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе
- 2 Иҫкәрмәләр
- 3 Һылтанмалар
Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе[үҙгәртергә]
Берҙән- бер булмауы[үҙгәртергә]
Б.э.т. 623 йылдан 543 йылға тиклем йәшәгән Сиддхартха Гаутама, аңы уянғандан һуң б.э.т 588 йылдар тирәһендә бодхи дәрәжәһенә ирешкәнден һуң "Будда Шакьямуни" тип аталған, беренсе будда тип тә, һуңғы будда тип тә аталмай. Классик доктрина буйынса, үҙендә драхма (хаҡлыҡ) асҡан һәм ыңғай карма йыйып аң-зиһенен дөрөҫ юлға ҡуйырға ирешкән һәр кем будда була ала. Буддизмда, йыһан тарихында бындай йән эйәләре күп булған тип иҫәпләнә, шулай итеп Гаутама-будда алыҫ үткәндән алыҫ киләсәккә һуҙылған буддалар сиратында бер сылбыр булып тора. Унан алда килеүсе будда булған, һуңыраҡ килеүсе будда Майтрейя тип атала.
Башҡа диндәрҙең төп фигураларынан айырмаһы[үҙгәртергә]
Буддизмдың төп төшөнсәһе буйынса, тарихи Будда хоҙайҙа, ҡотҡарыусыла түгел, ә аҡыллы йән эйәләрен сансаранан (бер-бер артлы яңынан тыуыу теҙмәһендә) сығарарға һәләтле мәғәллим итеп һүрәтләнә.
Башҡа буддаларҙан айырмаһы[үҙгәртергә]
Башҡа будда фигуралары араһындағы айырмалар:
- буддалар,
- бодхисаттва (башҡа йән эйәләрендә аң-зиһен уятыу миссияһын алғандар),
- дхармапала (тәғлимәтте һәм уны йөрөтөүселәрһк яҡлаусылар),
- дакинями (тантрик буддизмда — ҡатын-ҡыҙ рухы, йәшерен тәғлимәт йөрөтөүселәр),
- йидам (будданың медитацион формаһы),
- алиһәләр (санскрипттә дэва, тибетсә лха — буддизмда урар ҙа кешеләр, йәғни сансар йән эйәләре, улар сәбәпле-эҙмә-эҙлекле бәйләнештә һәм үҙ тәбиғете менән хәбәрҙар түгел.
- һәм башҡалар
Әҙерһеҙлекһеҙ, башҡа теистик фигуралар араһында аҡшашлыҡ эҙләгән кешегә улар араһындаға айырмалар күҙгә күренмәй, әммә буддистар һәм буддологтар өсөн айрма ҙүр һәм мөһим.
Ҡаршылыҡлылыҡ[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тикшереүселәр тарихи будда Гаутаманың тәғлимәте үҙгәреүсәнлек һәм барлыҡ күрентәрҙең тамамланмаған булыуы тизисына ҡаршы килә тип иҫәпләй. Сансараның хаҡлы асылы юҡ, шул уҡ ваҡытта Будда тураһында шулай тип әйтеү — тимәк тәрән рәнйетеү һәм хаҡ драхма юлынан ситкә тайпылыу, тип әйтелә унда.
Будданың һәр кемгә аңлайышлы булыуы[үҙгәртергә]
Ләззәтле аҡыл асылған хәл, нирвана — буддизм буйынса һәр кем керә алған хәл, ортодоксаль буддизмда нирванаға кереү өсөн башта кеше булып тыуырға кәрәк тип иҫәпләнә. Һәр кем керә алырлыҡ булыуые иҫәпкә алып һәм бодхисаттв күплеген иҫәпкә алып нәҙер әйтәләр: башҡаларға ярҙам итеү өсөн үҙ нирванаңды аҙаҡҡа ҡалдырыу (Махаяна тәғлимәте буйынса) башта үҙең аҡыл асылыу (нирвана) хәленә керергә, ә һуңынан башҡаларҙы интегеүҙен азат итергә.
Будда Шакьямуни[үҙгәртергә]
«Будда» һүҙе баш хәреф менән яҙылған булһа, был будда тарихи шәхес булған. Сиддхартху Гаутаму — хәрбиҙәр һәм хакимдәр кастаһынан, билдәле Шакьев нәҫеле вариҫы. Сиддхартхи Гаутама биографияһы тарфдарҙары һөйләүе буйынса ғына билдәле. Башта телдән һөйләнгән хикәйә, һуңынан яҙып алынған. Будда тураһында иң билдәле хикәйәттәр б.э.т. II быуатта пали телендә яҙылған "Джаката" йыйынтығанда яҙылған.
Майтре́йя[үҙгәртергә]
Будда үлер алдынан үҙенең яңынан килеүен әйтә. Ана́нда, уның шәкерте, нисек танырға тип һорай. Будда яуап бирә: уның сәсе алтын буласаҡ, ул Көнбайышта тыуа, уның ғилеме азатлыҡ килтерәсәк.[1]
Будда скульптуралары[үҙгәртергә]
Төп буддалар (алфавит тәртибендә)[үҙгәртергә]
- Акшобья
- Амитабха
- Амогхасиддхи
- Будда Гаутама
- Будда Самантабхадра
- Ваджрадхара
- Вайрочана
- Майтрея
- Ратнасамбхава
- Самвара
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рон Хаббард "Гимн Азии"
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Будды / Ю. Н. Рерих «Тибетская живопись»
- Буддийская энциклопедия
- Буддийская скульптура из Китая: фотографии
- Учение Будды в сутрах и джатаках в Библиотеке сайта Индостан. Ру
- Будда в веб-комиксе Sinfest
- Кто такой Будда? Сангхаракшита
- Благородный Восьмеричный Путь Будды Сангхаракшита
- Какой жизненной мудрости учил нас Будда?
- Рон Хаббард "Гимн Азии" (урыҫ.)


text:
Һүҙ
Һүҙ — билдәле бер тәртиптә урынлашҡан өндәр теҙмәһенән торған һәм ысынбарлыҡтағы бер төшөнсәне аңлатҡан телмәр берәмеге; өндәр теҙмәһенән тороп ысынбарлыҡтағы берәй предметты, күренеште, төшөнсәне аңлатҡан телмәр берәмеге.
Һүҙҙәр ике төргә бүленә:
- Үҙ аллы һүҙҙәр— лексик мәғәнәгә эйә булған һәм һөйләмдең ниндәйҙер киҫәге булып килә алған һүҙҙәр. Һүҙ төркөмдәренең етеһе – исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым, рәүеш, мөнәсәбәт һүҙҙәр.
- Ярҙамсы һүҙҙәр— үҙ аллы мәғәнәһе булмаған, һүҙҙәр һәм һөйләмдәр араһында төрлө бәйләнеште белдерә торған һүҙҙәр. Һүҙ төркөмдәренән теркәүес, бәйләүес, киҫәксә.
Һүҙҙең мәғәнәһе.
- Һүҙ яһалышы.
- Грамматикала терминдар составында ҡулланыла.
- Инеш һүҙ.
- Өндәш һүҙ.
- Ярҙамлыҡ һүҙ.
- Яһалма һүҙ.
- Ике арала йәки халыҡ алдында һөйләнгән хәбәр.
- Ҡаты һүҙ.
- Һүҙ һөйләү.
- Һүҙ әйтеү.
- Йылы һүҙ йән аҙығы. (Эйтем.)
- Кем йәки ниҙер хаҡында халыҡ араһында йөрөгән төрлө хәбәр.
- Һүҙ ишетеү.
- Һүҙ йөрөтөү.
- Яҡшы һүҙ йөрөү.
- Ниҙер хаҡындағы вәғәҙә.
- Һүҙ биреү.
- Һүҙ ҡуйышыу
- Һүҙҙә тороу.
- Талаш, әрләш.
- Һүҙгә килешеү.
- Юҡтан һүҙ сығарыу.
- Бер һүҙле булыу
-
- Әйткән фекерҙә ныҡ тороу;
- күмәкләп бер һүҙҙе һөйләү, бер фекерҙә булыу.
-
- Ваҡ һүҙле юҡ-барға иғтибар итеп һөйләнеүсән.
- Ҡара һүҙ
- халыҡ ижадындағы сәсмә әҫәр;
- әкиәт.
- Ҡырҡ (оло) һүҙгә етеү буштан ғына оҙон-оҙаҡ ҙур итеп һөйләнеү.
- Һүҙ тейеү— шелтә алыу.
- Һүҙ тыңлау —әйткәнде эшләү.
- Һүҙ ҡуҙғатыу— нимә хаҡындалыр һөйләшә башлау.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)


text:
4 февраль
4 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 35-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 330 көн ҡала (кәбисә йылында 331).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1719 — Пётр I Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу тураһында указ сығара.
- 1918 — Ырымбурҙа Башкортостандың Ваҡытлы революцион комитеты төҙөлә. (рәйесе — Бәхтигәрәй Шәфиев).
- 1919 — Совнарком балаларҙы яҡлау тураһында декрет ҡабул итә.
- 1945 — СССР, АҠШ, Бөйөк Британия хөкүмәттәре башлыҡтары ҡатнашлығында Ялта конференцияһы үтә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1933 — Игорь Кваша, Рәсәй актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1975 — Луис Джордан, джаз музыканты, композитор.