text:
- Подробности
- Просмотров: 261
ТАТАРСТАН, Т а т а р с т а н Р е с п у б л и к а һ ы, РФ субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығышында, Волга һәм Кама йй. араһында урынлашҡан. Киров, Ульяновск өлк., Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы, Марий Эл, Удмуртия, Сыуашстан респ. м‑н сиктәш. Баш ҡалаһы — Ҡазан. Юғары вазифалы кешеһе — президент. 1920 й. ойошторола. Составына 43 район, 22 ҡала һәм 18 ҡала тибындағы ҡасаба инә. Волга буйы федераль округына ҡарай. Майҙаны — 67,8 мең км2.
Халҡы — 3786,4 мең кеше, ш. иҫ. 13,7 мең башҡорт (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 55,8 кеше/ км2; тәбиғи кәмеүе — 3,9 мең кеше. Урбанизация — 75,4%; ҙур ҡалалары — Ҡазан (1,1 млн кеше), Яр Саллы (513,2 мең), Түб. Кама (234,2 мең), Әлмәт (146,4 мең), Зеленодольск (97,7 мең), Бөгөлмә (89,2 мең). Иҡт. әүҙем халҡының һаны — 2 млн кеше. Милли составы (%): татарҙар — 53,2, урыҫтар — 39,7, сыуаштар — 3,1 һ.б. Дәүләт телдәре — татар теле, урыҫ теле. Т. башҡорттары Кама-Ыҡ буйы башҡорттары төркөмөнә инә. Т. терр‑яһы Волга буйы Болғары, Монгол империяһы, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Ҡазан өйәҙе (1552 й. алып), Ҡазан губернаһы составына ингән. Октябрь революцияһынан һуң Урал-Волга штаты һәм Татар-Башҡорт Совет Республикаһы ойоштороу ынтылышы яһалған. 1920 й. Бөгөлмә өйәҙенең бер өлөшө һәм Минзәлә өйәҙе терр‑яһы Т. составына индерелгән. Ҡазанда башҡ. илселәре батша наместнигы м‑н Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыу шарттары т‑да һөйләшеүҙәр алып барған. 16 б. 2‑се ярт. башлап татарҙар күбеһенсә Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ- көнбайыш, һуңыраҡ үҙәк райондарындағы башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә— керҙәштәр, ҡәлғәләрҙәһәм Кама аръяғы сик һыҙығындағы торамаларҙа хеҙмәтле кешеләр сифатында төпләнгән. Совет власы йылдарында Башҡортостан белгестәре ҡатнашлығында Баулы нефть ятҡылығы асылған (1946), 60‑сы йй. ТАССР‑ҙың геофизика хеҙмәте ойошторолған, Т. сығарылған нефть БАССР‑ҙа эшкәртелгән. 1962—66 йй. ике республика Урта Волга иҡт. районы составына ингән. Т. — Волга-Урал тарихи-этнография өлкәһе өлөшө.
БР һәм Т. араһында — дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек (1997), сауҙа‑иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек (2002, 2010) т‑да килешеүҙәргә, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Т. Хөкүмәте араһында — хеҙмәттәшлек һәм төбәк‑ара нефть, газ, химия комплекстарын интеграциялау (2001), сауҙа‑иҡт. хеҙмәттәшлек (2002) т‑да килешеүҙәргә, сауҙа- иҡт., фәнни-техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлектең өҫтөнлөклө йүнәлештәре т‑да меморандумға (2001), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы—Ҡоролтай һәм ТР Дәүләт Советы араһында парламент-ара бәйләнештәрҙә хеҙмәттәшлек т‑да протоколдарға (1995, 1997, 2000, 2011) һ.б. килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. 2011 й. алып Өфөлә ТР‑ҙың БР‑ҙағы даими вәкиллеге эшләй.
2013 й. БР м‑н Т. араһында сауҙа әйләнеше 22,8 млрд һум тәшкил иткән. БР‑ҙың ҙур пр‑тиелары ТР терр‑яһында үткәрелгән сәнәғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Т. делегаттары 1—4‑се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшендә ҡатнашҡан. БР Фәндәр академияһы һәм ТР ФА, РФА‑ның Өфө фәнни үҙәге һәм РФА‑ның Ҡазан фәнни үҙәге ғалимдары тарафынан берлектәге тикшеренеүҙәр һ.б. үткәрелә. “Башҡортостан Республикаһы һәм Татарстан Республикаһы халыҡтарының хеҙмәттәшлеге һәм дуҫлығы: тарих, хәҙерге хәле һәм перспективалар” фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла (Өфө, 2004). Т. әҙәбиәт һәм сәнғәт декадалары һәм көндәре (1960, 1989), БР мәҙәниәте көндәре (2007, 2011), БР‑ҙа татар әҙәбиәте (1960) һәм сәнғәте (1988) аҙналары, ТР мәҙәниәте көндәре (2012) үткәрелә. ТР башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы — Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы (Ҡазан, 1992 й. алып), “Шоңҡар” (Яр Саллы, 1992 й. алып) һәм “Урал” (Түб. Кама, 1999 й. алып) Башҡ. милли-мәҙәни автономиялары, “Ирәндек” Башҡ. мәҙәниәте йәмғиәте (Саба р‑ны, 2008 й. алып) эшләй. ТР‑ҙа Башҡорт драма театры, “Нур” театры, Урыҫ драма театры, Салауат башҡорт драма театры, Ҡурсаҡ театры, Туймазы татар драма театры һ.б. гастролдәре була; рәссамдар Н.Ғ.Байбурин, З.Ғ.Ғаянов, Ғ.Ш.Имашева, А.П.Лежнев, Т.П.Нечаева, Ә.Х.Ситдиҡова, В.С.Сыромятников, А.Э.Тюлькин, В.М.Ханнановһ.б. эштәре күрһәтелә. Яр Саллыла башҡ. мәктәбе эшләй (2004 й. алып), “Беҙ—башҡорттар” гәз. нәшер ителә. Т. тыуып үҫкән И.С.Алкин, Ғ.Баруди, Ә.З.Бикҡолов, Ю.Ю.Блюменталь, Б.Н.Вәлиева, Л.А.Галанова, Ғ.Ғ.Ғарифйәнов, С.Ғиззәтуллина-Волжская, С.Ғәбәши, Ф.М.Ғәзизов, Ф.М.Ғәйнетдинов, Б.Т.Ғәниев, В.В. Катаринский, И.С.Перелыгин, Н.Ғ. Сабитов, Т.Тажетдин һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. М.Х.Хужин


c: text/html

text:
Новости библиотеки
Башҡорт халҡының милли музыка ҡоралдары
22 майҙа үҙәк китапханала сираттағы «Халыҡ университетының өсөнсө быуын» вәкилдәренә «Башҡорт халҡының милли музыка ҡоралдары» темаһына сара үткәрелде. Сараны Яңыбай һәм Ҡужанак ауылдары китапханасылары Наилә Хөсәйенова һәм Гөлсинә Ҡунысбаева әҙерләне. Сараның маҡсаты – Башҡорт халҡының милли музыка ҡоралдары менән таныштырыу ине. Дәресебеҙ башҡорт халҡының милли музыка ҡоралдарына арналғас, әлбиттә тәүге һүҙебеҙҙе мәшһүр ҡурайҙан башланыҡ. Башҡортостаныбыҙҙың ете мөғжизәһенең береһе, башҡорт халҡының символы булған ҡурай тураһында «өсөнсө быуын» вәкилдәре ҡыҙыҡлы мәғлүмәт алдылар, үҙҙәре лә данлыҡлы, мәшһүр ҡурайсыларыбыҙҙы әйтеп, һанап үттеләр.
Йәнгә яҡын көй ағыла
Ауылым урамында.
Әллә ниндәй тылсым, сер бар
Шул гармун моңдарында. –
Артабынғы һүҙебеҙ гармун тураһында булды. Тамашасыларыбыҙ гармундың тарихы менән танышҡандан һуң, гармунға ҡушылып йырҙар йырланылар, бейенеләр, башҡорт халҡының йола уйындарын уйнанылар. Үҙҙәренең йәш саҡтарын, тальян гармунлы киске уйындарҙы иҫләп алдылар.
Ҡумыҙ уйнай беҙҙең Фуат,
Оҫта итеп сиртә-сиртә.
Гөлсинәбеҙ түҙә алмай,
Тыпыр-тыпыр бейеп китә. –
Сарабыҙҙың ҡумыҙға арналған өлөшөн саҡырылған ҡунағыбыҙ Фуат ҡумыҙҙа уйнап, Гөлсинә ҡумыҙ көйөнә бейеп, башлап ебәрҙек. Был музыка ҡоралы тураһында һүҙебеҙҙе Яңыбай ауыл биләмәһенең оҫта гармунсыһы, мандолина, баян моңдарын музыка яратыусыларға еткереүсе, ҡумыҙ эшләү оҫтаһы Фуат Ильмир улы Ҡужәхмәтов дауам итте. Ул бөтә нескәлектәре менән ҡумыҙ, уны эшләү серҙәре тураһында һөйләне, төрлө көйҙәр уйнап ишеттерҙе. Ул тыңлаусыларҙың күп һанлы һорауҙарына төплө яуап бирҙе. Ҡумыҙ сиртергә өйрәткән уҡыусылары тураһында һөйләне. Фуат үҙе гармунда, уҡыусыһы Гөлсинә ҡумыҙҙа уйнап, тамашасыларҙы ҡыуандырҙылар. Тыңлаусылар үҙҙәре лә күләгә бейенеләр, викторина һорауҙарына ихлас яуап бирҙеләр, фәһемле фекерҙәр менән уртаҡлаштылар. Уларҙың һәр береһенә ҡумыҙҙың тарихы, уның тураһындағы фәһемле фекерҙәр, ҡумыҙҙың дауаһы тураһында яҙылған буклеттар таратылды. Презентациябыҙ ҡурай моңо дауамында экранда күрһәтелеп барылды.
«Атай-олатайҙарыбыҙҙың милли музыка ҡоралдарын танып беләйек, үткәндәр менән бәйләнеште өҙмәйек. Белеүебеҙсә,16 май изге рамаҙан айы башланды. Изге Рамазан айы Мөбәрәк булһын. Рамаҙан айы йөрәктәребеҙҙе иман нурында нурлаһын, йорттарыбыҙ хәйер-бәрәкәт менән тулһын, тик изге ғәмәлдәр ҡылып йәшәргә яҙһын! – тип теләктәр әйтеп, сарабыҙҙы тамамланыҡ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Республиканың «Кружева» ансамбле Халыҡ-ара бейеү конкурсы дипломанты булды
Фото:
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандың «Кружева» халыҡ бейеүҙәре ансамбле Ҡаҙағстандың Шымкент ҡалаһында Халыҡ-ара бейеү конкурсы дипломанты булды. Коллектив М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй. Ансамбль «Сәскә ат, илем!» тигән башҡорт бейеүен башҡарып, 320 мең тәңкәлек сертификат алды.
«Бөтә коллективтар ҙа яҡшы сығыш яһаны, беҙ ҙә республика мәҙәниәтен лайыҡлы күрһәттек. Әлбиттә, аҡсаны фестивалдәргә йөрөү өсөн тотонорға ниәтләйбеҙ», — тине коллектив етәксеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ольга Андреева.
Шымкент ҡалаһында төрки донъяһының Халыҡ-ара бейеү конкурсы «Төркөстан – Төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы» программаһы сиктәрендә үтте. Үҙәк Азияла тәүге тапҡыр ойошторолған конкурста 15 илдән 19 дәүләт бейеү коллективтары ҡатнашты. Халыҡ-ара жюри ансамблдәрҙең сығыштарын бер нисә категория буйынса баһаланы. Гран-приҙы — Төркиә ансамбле, беренсе урынды Азербайжан коллективы яуланы.
Киләсәктә ошо конкурсты төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаларында йыл һайын уҙғарырға ниәтләйҙәр.


text:
7 август
7 август — григориан стиле буйынса йылдың 219-се (кәбисә йылында 220-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 146 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Кирибати — Йәштәр көнө.
- Колумбия — Бояк һуғышы көнө.
- Кот-д’Ивуар — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Испания — Изге Каэтан көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1910 — Хәниф Кәрим, башҡорт шағиры.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Монаков Юрий Борисович (7.08.1942—3.01.2011), совет һәм Рәсәй ғалим химигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1998), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2004), Коми Республикаһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2006), С. В. Лебедев исемендәге (1992) премиялар лауреаты. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы (7.08.1933—2002), хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы генерал-майор, Ленинград тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Иҫке Турай ауылынан.
- Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы (7.08.1948), дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2014 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостандың Мотофедерацияһы президенты. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Салауат Юлаев ордены кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Сафар ауылынан.
- Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы (7.08.1948), тарихсы, 1975—1994 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1947 — София Ротару, йырсы, СССР-ҙың халыҡ артисы.
- 1954 — Валерий Газзаев, Рәсәй футболсыһы һәм футбол тренеры.
- 1966 — Джимми Уэйлс, Википедияға нигеҙ һалыусы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1912 — Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы, Өфө губернаһынан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—1912) депутаты.
- 1918 — Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, ротмистр.
- 1941 — Рабиндранат Тагор, һинд яҙыусыһы, шағир.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 415
“БАШНИПИСТРОМ”, Башҡортостан төҙөлөш материалдары сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институты, ДУП. Өфөлә 1929 й. Башҡортостан ғилми‑тикшеренеү институтының сәнәғәт бүлеге булараҡ асыла, 1932 й. башлап Башҡ‑н сәнәғәт, 1940 й. — төҙөлөш материалдары ҒТИ, 1947 й. алып Рәсәй урындағы төҙөлөш материалдары ҒТИ‑ның Өфө филиалы, 1969 й. — “Оргтехстром” тресы, 1970 й. — “Росоргтехстром” производство‑техник берекмәһенең Өфө филиалы, 1993 й. — “Баштехстром” Өфө пр‑тиеһы, 1998 й. — “Б.” ДУП‑ы. 2007 й. ябыла. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: төҙөлөш материалдарының составын, етештереү һәм ҡулланыу технологияһын өйрәнеү һәм уйлап табыу, производство объекттарын проектлау; ҡалаларҙың, сәнәғәт һәм а.х. пр‑тиеларының һыу хужалыҡтары системаһын һәм ҡоролмаларын, сәнәғәт һәм а.х. ҡалдыҡтарын утилләштереү технологияларын, һыу ресурстары һәм тәбиғәт ресурстары өлкәһендә нормативтар әҙерләү; төҙөлөш материалдары сәнәғәте пр-тиеларының әҙер продукцияһын һынау һ.б. Институт составында 4 бүлек, 2 лаб. була. 35 ғилми хеҙм‑р араһында 2 ф. д‑ры һәм 4 канд. (2004). Институт ғалимдары тарафынан утҡа сыҙамлы материалдар һәм тоташтырыуҙа фосфат ҡулланылған композициялар етештереү технологияһы, ҡоролманы коррозиянан һаҡлау өсөн составтар уйлап табыла; институттың техник ярҙамы м‑н кирбес, керамзит, тимер-бетон заводтары файҙаланыуға тапшырыла (ҡара: Өфө тимер‑бетон заводы №1, Өфө тимер-бетон заводы №2); Силәбе, Ырымбур һ.б. өлкә пр-тиелары өсөн сеймал базаһы булдырыла. 1970—90 йй. СССР терр‑яһында 800-ҙән ашыу мәғдән булмаған сеймал тикшерелә. Институт асыштары БР, РФ‑тың башҡа төбәктәре, Белоруссия, Ҡаҙағстан пр‑тиеларында индерелә. Ағасты механик эшкәртеү үҙәк ҒТИ (Архангельск ҡ.) м‑н берлектә ағас һәм ағас әйберҙәрҙе һаҡлағыс эшкәртеү өсөн антисептиктар тикшерелә һәм етештереүгә индерелә. РФ, Украина ҒТИ‑лары һәм үҙәктәре м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Дир.: Чернуха (1931 й. алып), Алексеев, Вәлиев (икеһе лә — 1940 й.), Моисеев, Шефер, Байдаков, Богомолов (бөтәһе лә — 1941 й.), Куприянов (1947 й. алып), Черников (1949 й. алып), Прытков (1965 й. алып), Н.И.Дымов (1966 й. алып), С.В.Харитонов (1975 й. алып), Ф.Й.Абыҙгилдин (1977 й. алып, 1996 й. алып), В.И.Щелков (1985 й. алып), Ф.Ш.Шайханов (1989 й. алып), А.М.Чермянин (1993 й. алып), М.М.Евменов (1994 й. алып), Р.Н.Ғәлиәхмәтов (1998 й. алып), В.М.Макрушин (2005 й. алып вазифа башҡарыусы).
Р.Н.Ғәлиәхмәтов
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Европа
Европа (ингл. Europe) — Евразия ҡитғаһында урынлашҡан донъя киҫәге. Азия менән бергә Евразия ҡитғаһын барлыҡҡа килтерә. Европа ҡитғаһының майҙаны — 10 млн км², халыҡ һаны — яҡынса 733 млн кеше.
Сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта Европаның сиктәре:
- Төньяҡта — Төньяҡ Боҙло океан буйынса;
- Көнбайышта — Атлантик океан буйынса;
- Көньяҡта — Урта, Эгей, Мәрмәр, Ҡара, Азов диңгеҙҙәре буйынса;
- Көнсығышта — Уралдың көнсығыш яҡтары буйынса, Эмба йылғаһынан башлап Каспий диңгеҙенә тиклем, Кума һәм Маныч йылғалары буйлап Донға тиклем үтә.
Европаға шулай уҡ яҡында ятҡан утрауҙар керә.
Европа илдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа территорияһындағы иң ҙур дәүләт — Рәсәй һәм иң бәләкәсе — Ватикан.


text:
Яңырыу
Яңырыу, йәки Ренесса́нс (фр. Renaissance, итал. Rinascimento; «re/ri» — «яңынан» һәм «nasci» — «тыуған»[1] тигәндән) — Европа илдәренең урта быуаттарҙан һуңғы фән һәм сәнғәттең көслө үҫеше менән билдәләнгән яңы осоро[2]; архитектурала гуманистик йүнәлеште яңынан ҡайтарыуға ынтылған ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни хәрәкәт; XIV б. Италияла башлана һәм Европа илдәрендә XV-XVI бб. дауам итә [3]; Европа мәҙәниәте тарихындағы донъя әһәмиәтенә эйә булған, Урта быуаттарға алмашҡа килгән дәүер, Мәғрифәтлектең элгәре. Италияла XIV быуат башынан (ҡалған Европала — 15-16 быуаттарҙан) — XVI быуат аҙағына тиклем, ҡайһы бер урындарҙа XVII быуаттың тәүге тиҫтә йыллыҡтарынаса ваҡыт арауығын алып тора. Яңырыу дәүерен айырып торған һыҙаттар — мәҙәниәттең донъяуи төҫ алыуы, гуманлылығы һәм кешене үҙәккә ҡуйыуы (антропоцентризм). Антик мәҙәниәткә ҡыҙыҡһыныу күтәрелә, йәғни уның «яңырыуы» бара — термин шунан алынған да инде.
Яңырыу термины итальян әҙәмиәтселәрендә, мәҫәлән, Джорджо Вазариҙа уҡ осрай. Хәҙерге мәғәнәһендә термин XIX быуаттағы француз тарихсыһы Жюль Мишле тарафынан ҡулланыуға индерелә. Әлеге осорҙа Яңырыу термины мәҙәни сәскә атыу метафораһына әйләнгән[4].
Йөкмәткеһе
Дөйөм тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы мәҙәни үрнәк Европалағы ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең тамырҙан үҙгәреүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Яңырыу дәүере башланыуында Византия дәүләтенең ҡолауы һәм, китапханаларын, Европаға таныш булмаған күп төрлө антик сәнғәт әҫәрҙәрен алып, византийҙарҙың Европаға ҡасыуы айырым әһәмиәткә эйә була. Мәҫәлән, византий лекторы сығышынан әҫәрләнеп, Козимо Медичи Флоренцияла Платон академияһына нигеҙ һала.
Ҡала-республикалар үҫеше феодаль мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашмаған сословиеларҙың — һөнәрселәрҙең, сауҙагәрҙәрҙең, банкирҙарҙың — йоғонтоһо артыуға килтерә. Ҡиммәттәрҙең урта быуаттар, нигеҙҙә, сиркәү мәҙәниәте тыуҙырған иерархик системаһы, баҫынҡы, йыуаш рух уларға ят була. Был гуманизм, йәғни әҙәмиәт — кешене, уның шәхесен, азатлығын, ижадсан эшмәкәрлеген ижтимағи институттарҙың иң юғарғы ҡиммәте итеп ҡараған ижтимағи-фәлсәфәүи хәрәкәт яралыуына килтерә.
Ҡалаларҙа донъяуи фән һәм сәнғәт үҙәктәре барлыҡҡа килә, уларҙың эшмәкәрлеге сиркәү күҙәтеүенә буйһонмай. Донъяға яңыса ҡараш антикаға мөрәжәғәт итә, сөнки унда гуманистик, кешене һанлаған мөнәсәбәттәрҙе күрә. XV быуат уртаһында китап баҫыуҙы уйлап табыу тотош Европала антик мираҫ һәм яңыса ҡараштар таралыуына килтерә.
Яңырыу Италияла тыуа, унда уның тәүге билдәләре XIII һәм XIV быуаттарҙа уҡ шәйләнә (Пизано, Джотто, Орканья ғаиләләре эшмәкәрлегендә һ.б.), ләкин XV быуаттың 20-се йылдарынан ғына нығынып китә. Франция, Германия һәм башҡа илдәрҙә был хәрәкәт һуңыраҡ башлана. XV быуат аҙағына инде ул сәскә атыу үренә етә. XVI быуатта Яңырыу идеяларының кризисы башлана, шуның эҙемтәһе булараҡ маньеризм менән барокко барлыҡҡа килә.
Яңырыу дәүеренең осорҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңырыу 4 осорға бүленә:
- Тәүренессанс (XIII быуаттың 2-се яртыһы — XIV быуат)
- Яңырыу Иртәһе (XV быуат башы — XV быуат аҙағы)
- Яңырыу Үре (XV быуат аҙағы — XVI быуаттың тәүге 20 йылы)
- Яңырыу Ахыры (XVI быуат уртаһы — XVI быуаттың 90-сы йылдары)
Проторенессанс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүренессанс Урта быуаттар, роман, гот, византий традициялары менән тығыҙ бәйләнгән, был осор Яңырыуға әҙерлек булып тора. Ул ике өлөштән: Джотто ди Бондоненың вафатына тиклемге һәм унан һуңғы (1337 год) өлөштәрҙән тора. Иң мөһим асыштар, иң сағыу оҫталар беренсе өлөштә була. Икенсе өлөш Италияға тағун ябырылыу менән билдәле. XIII быуаттың аҙағында Флоренцияла төп ҡорам — Санта Мария дель Фьоре — төҙөлә. Уның авторы Арнольфо ди Камбио була, унан һуң эште Джотто (Флоренция соборының кампанилаһын проектлаусы) дауам итә.
Тәүренессанс сәнғәте иң элек скульптурала барлыҡҡа килә (Никколо һәм Джованни Пизано, Арнольфо ди Камбио, Андреа Пизано). Һынлы сәнғәтте ике художество мәктәбе — Флоренция (Чимабуэ, Джотто) һәм Сиена (Дуччо, Симоне Мартини) — кәүҙәләндерә. Джотто төп рәссам тип таныла. Уны һынлы сәнғәт реформаторы тип атайҙар. Джотто дини рәүешкә донъяуи йөкмәтке һала, һүрәтте яҫы итеп төшөрөүҙән күләмлегә күсә, һындарға һығылмалылыҡ бирә, һүрәттәрендә интерьерҙарҙы төшөрә башлай.
Яңырыу Иртәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Яңырыу Иртәһе» тигән осор Италияла 1420 —1500 йылдарҙы биләй. Ошо һикһән йыл эсендә сәнғәт кисәгенән тулыһынса ҡотолоп өлгөрмәй, әммә уларға классик боронғолоҡ элементтарын ҡуша башлай. Яйлап рәссамдар Урта быуаттар нигеҙенән тулыһынса ҡотола һәм антик сәнғәт өлгөләре менән ҡыйыу эш итеүгә күсә.
Альптан төньяҡҡа, шулай уҡ Испанияға, Яңырыу XV быуат аҙағында ғына килеп етә, һәм уның иртәһе яҡынса киләһе быуаттың уртаһына тиклем дауам итә.
Яңырыу Үре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңырыуҙың өсөнсө осорон «Яңырыу Үре» тиҙәр. Ул Италияла 1500 —1527 йылдарҙы алып тора. Был ваҡытта итальян сәнғәтенең йоғонто яһау үҙәге Флоренциянан Римға күсә, быға ҡыйыу, эшлекле Папа Юлий II-нең тәхеткә ултырыуы сәбәп була. Ул һарайына иң яҡшы рәссамдарҙы саҡыра, үҙен сәнғәт һөйгән кеше итеп таныта. Антик сәнғәт төптәнерәк өйрәнелә, яңы сәнғәт өлгөләрендә теүәлерәк, ентеклерәк һәм эҙмә-эҙлеклерәк ҡуланыла; уйынсыл гүзәллекте тыныс дәрәжәлелек алмаштыра; Урта быуаттар билдәләре бөтөнләй юҡҡа сыға, сәнғәт әҫәрҙәренә классиклыҡ яғыла. Ләкин боронғоларға оҡшатыу рәссамдарҙың үҙаллылығына зыян имәй, улар грек-рим сәнғәтенән үҙ зауыҡтары һәм ихтыярҙары ҡушҡанды алып, үҙ фантазияһы аша үткәреп, ижад иткән әҫәрҙәрендә ҡуллана.
Өс бөйөк итальян оҫтаһының ижады Ренессанс Үрен биҙәй, улар — Леонардо да Винчи (1452—1519), Микеланджело Буонарроти (1475—1564) һәм Рафаэль Санти (1483—1520).
Яңырыу Ахыры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Италияла Яңырыу Ахыры 1530-сы йылдарҙан 1590—1620-се йылдарға тиклем дауам итә. Был осорҙа сәнғәт һәм мәҙәниәт шул тиклем күп төрлө була: бөтәһен бер нигеҙгә ҡороу хатта үтә ҡатмарлы булып тойола. Ҡараштарҙағы ҡаршылыҡтар һәм кризис башланғанын тойоу Флоренцияла тәбиғи булмаған төҫтәрҙән һәм һыныҡ һыҙыҡтарҙан торған «нервылы» сәнғәтте — маньеризмды хасил итә.
Төньяҡ Яңырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Итальян Ренессансы 1450 йылға тиклем башҡа илдәргә йоғонто яһамай. 1500 йылдан һуң стиль бар континентҡа тарала, ләкин гот ахырының тәьҫире барокко осоронаса шәйләнә әле.
Нидерланд, Германия һәм Франциялағы Ренессанс дәүере Италиялағы Яңырыуҙан айырымыраҡ ҡарала. Ул Төньяҡ Яңырыуы тип атала.
Һынлы сәнғәттә стиль айырымлыҡтары күренә: Италиянан айырмалы, гот сәнғәте традициялары һаҡлана, антик мираҫҡа әҙерәк урын бирелә.
Сағыу вәкилдәре — Альбрехт Дюрер, Ганс Гольбейн (Кесе), Лукас Кранах (Өлкән), Питер Брейгель (Өлкән).
Рәсәйҙә Яңырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа илдәрендә барған Яңырыу дәүере Рәсәйгә күп яҡлы йоғонто яһай. Әлбиттә, Европаның мәҙәни үҙәктәренән ара алыҫлығы был йоғонтоно кәметә төшә.
Батша Иван III Рәсәйҙә Яңырыуға башланғыс һалыусы була. Уның осоронда Италиянан архитекторҙар төҙөлөштөң яңы технологияларын, Ренессанстың ҡайһы бер элементтарын килтерә. 1475 йылда Болонья архитекторы Аристотель Фиораванти Мәскәү Кремлендәге ер тетрәгәндә ҡазаланған Успение соборын яңыртып һалыу өсөн саҡырыла. Архитектор өлгө итеп XII быуатта төҙөлгән Владимир соборын файҙалана һәм традицион урыҫ стиле менән Яңырыуға хас киңлек, нисбәтлелек һәм симметрия хас булған проектты төҙөй.
1485 йылда Иван III Кремлдә Терем һарайы төҙөлөшөн Иҫке Алевиз Фрязинға тапшыра. Ул тәүге өс ҡаттың архитекторы була. Иҫке Алевиз Фрязин башҡа итальян архитекторҙары менән бергә Кремлдең стеналарын һәм башняларын төҙөүгә лә ҙур өлөш индерә. Урыҫ батшаларының ҡабул итеүҙәр һәм мәжлестәр үткәреүе өсөн хеҙмәт иткән Ҡырлы палата ике итальяндың — Марко Руффо менә Пьетро Солариҙың ижади эше булып тора, унда итальян стиле бигерәк көслө сағылған. 1505 йылда Мәскәүгә итальян архитекторы, Рәсәйҙә Яңы Алевиз булараҡ билдәлелек алған Алевиз Фрязин килә. Моғайын, ул Венеция скульпторы Алевиз Ламберти да Монтань булғандыр тип фараз ителә. Ул Иван III өсөн 12 сиркәү, шул иҫәптән Архангел соборын һала. Бейек Петр монастырындағы митрополит Петр соборы, Яңы Алевиздың тағы бер эше, «дүрт мөйөшкә ултыртылған һигеҙ мөйөш» тигән архитектура формаһының өлгөһө булып тора.
XVI быуат башынан XVII быуат аҙағына тиклемге осорҙа Рәсәйҙә үҙенсәлекле сатырлы таш ҡорамдар төҙөү алымдары табыла һәм үҫтерелә. Ул Европа илдәрендәге Яңырыу архитектураһынан айырылып торған уникаль күренеш була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны «урыҫ готикаһы» тип атап, был стилде Европа архитектураһындағы иртә готика осоро менән бәйләй. Алдынғы технологияларға эйә булған итальяндарҙың сатыр рәүешендәге таш ҡыйыҡтарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған булыуы бик ихтимал (ағастан төҙөлгән сатыр ҡыйыҡтар иһә Рәсәйҙә лә, Европала ла әүәлдән билдәле булған).
Яңырыу дәүерендәге кеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эразмдан башлап Монтенгә тиклем Яңырыу философтары аҡыл һәм уның ижади мөмкинлектәре алдында баш эйгән. Аҡыл кешене бөтә тереклектән айырып торған, уны аллаға оҡшаш иткән тәбиғәт бүләге тип ҡарала. Гуманистар тәрән аҡылды кешенең иң ҙур һәләте һанап, кешенең бәхетен аҡылда һәм белем эстәүҙә тип күргәндәр. Кешенең холоҡ-фиғелен антик әҙәбиәтте өйрәнеү аша яҡшыртыу Ренессанс гуманизмының төп нигеҙ ташы була.
Фән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV—XVI быуаттарҙа ғилемдәр үҫеше донъя һәм унда кеше биләгән урын тураһындағы күҙаллауҙарҙы ныҡлы үҙгәтә. Бөйөк географик асыштар, Николай Коперниктыңдонъяның гелиоцентрик ҡоролошо тураһындағы асышы Ерҙең ҙурлығы, уның Ғаләмдәге урыны тураһындағы фараздарҙы үҙгәртә, ә Парацельс менән Везалийҙың антиканан бирле тәүге тапҡыр кешенең төҙөлөшөн һәм уның эсендә барған процестарҙы өйрәнеү буйынса тырышлыҡтары фәнни медицина менән анатомияға нигеҙ һала.
Йәмғиәт фәндәрендә лә ҙур үҙгәрештәр була. Жан Боден менән Никколо Макиавелли хеҙмәттәрендә тарихи һәм сәйәси процестар тәүләп кешеләрҙең ниндәй ҙә булһа төркөмдәренең һәм уларҙың мәнфәғәттәренең үҙ-ара мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһе тип ҡарала. Шул саҡта уҡ «идеаль» йәмғиәт ҡоролошон эшләргә ынтылыштар күҙәтелә: Томас Морҙың «Утопия»һы, Томмазо Кампанелланың «Ҡояш ҡалаһы». Антикаға ҡыҙыҡһыныу арҡаһында бик күп антик текстар тәртипкә килтерелә һәм баҫтырыла. Бөтә гуманистар тиерлек классик латин теле менән боронғо грек телен өйрәнә.
Дөйөм алғанда, был дәүерҙә өҫтөнлөк иткән пантеистик мистика ғилми белемдәр үҫеше өсөн бик үк ҡулай булмаған ерлек тыуҙыра. Ғилми методтың тулы өҫтөнлөк алыуы һәм уға эйәргән XVII быуаттағы Фәнни инҡилап Яңырыуға ҡаршылыҡ күрһәтеүсе булараҡ яралған Реформация хәрәкәтенә бәйләнгән[5].
Философия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңырыу философияһына католик дин тәғлимәттәрен ҡабул итмәү һәм кеше шәхесенә ҡыҙыҡһыныу хас. Гуманистар ағымы эсендә был ҡыҙыҡһыныу классик гуманизм идеяларында сағылыш таба һәм хәҡиҡәттең ҡулланма критерийын (тәжрибә+файҙа) раҫлауға килтерә, ул хәҙерге тәбиғәт фәндәре методологияһы нигеҙенә ята.
XV быуатта (1459) Флоренцияның Кареджи виллаһында Платон академияһы яңыртып асыла.
Яңырыу дәүере философтары
- Николай Кузанский
- Леонардо Бруни
- Марсилио Фичино
- Галилео Галилей
- Николай Коперник
- Джордано Бруно
- Джованни Пико делла Мирандола
- Лоренцо Валла
- Джаноццо Манетти
- Пьетро Помпонацци
- Жан Боден
- Мишель Монтень
- Томас Мор
- Эразм Роттердамский
- Мартин Лютер
- Томмазо Кампанелла
- Никколо Макиавелли
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәттә Яңырыу дәүерен башлаусы тип итальян шағиры Данте Алигьери (1265—1321) һанала, ул «Комедия» тигән әҫәрендә замандаштарының асылын асып һала, әҫәр иһә һуңғары «Илаһи комедия» тигән исем ала. Был исем аша бөйөк шағирҙың вариҫтары уның мәшһүр әҫәренә ҡарата һоҡланыуын белдерә. Яңырыу дәүере әҙәбиәтендә гармониялы, ирекле, ижадсы, һәр яҡлап үҫешкән шәхесте данлау сағыла. Франческо Петрарканың (1304—1374) мөхәббәт шиғырҙары кешенең эске донъяһының тәрәнлеген, уның хистәр-кисерештәр тормошоноң байлығын аса. XIV—XVI быуаттарҙа итальян әҙәбиәте сәскә атыу кисерә — Петрарканың лирикаһы, Джованни Боккаччоның (1313—1375) новеллалары, Никколо Макиавеллиҙың (1469—1527) сәйәси трактаттары, Лудовико Ариостоның (1474—1533) һәм Торквато Тассоның (1544—1595) поэмалары был дәүер итальян әҙәбиәтен донъя «классик» әҙәбиәттәре (боронғо рим һәм боронғо грек менән бергә) рәтенә индертә.
Яңырыу әҙәбиәте ике традицияға — халыҡ шиғриәтенә һәм антиканың «китап» әҙәбиәтенә таяна, шунлыҡтан унда йыш ҡына рациональ башланғыс шиғри фантастика менән ҡатнашып китә, ә кәмитсел жанрҙар ҙур популярлыҡ яулай. Былар дәүерҙең иң мәшһүр ҡомартҡыларында ла ярылып ята: Бокаччоның «Декамерон», Сервантестың «Дон Кихот» һәм Франсуа Рабленың «Гаргантюа һәм Пантагрюэль» әҫәрҙәрендә. Милли әҙәбиәттәр барлыҡҡа килеү ҙә Яңырыу дәүере менән бәйләнгән — урта быуаттар әҙәбиәтенән айырмалы улар латин телендә ижад ителә. Театр һәм драма ҙур үҫеш ала. Уильям Шекспир (1564—1616, Англия) менән Лопе де Вега (1562—1635, Испания) дәүерҙең иң билдәле драматургтары булып таныла.
Һынлы сәнғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңырыу һынлы сәнғәтенә рәссамдың тәбиғәткә, анатомия закондарына, тормошсан перспективаға, яҡтылыҡ төшөүенә һәм башҡа тәбиғи күренештәргә профессиональ ҡарашы хас.
Яңырыу рәссамдары традицион дини тематикалы һүрәттәр өҫтөндә эшләгәндә яңы художестволы алымдар — күләмле композиция төҙөү, артҡы планда сюжет элементы булараҡ пейзаж төшөрөүҙе — ҡуллана башлай. Был уларға һүрәттәрҙе ысынға яҡын, тере кеүек итеп төшөрөргә ярҙам итә.
Архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүергә архитектурала антик, айырыуса рим сәнғәте принциптарына һәм формаларына ҡайтыу хас. Симметрия, нисбәтлелек, геометрия һәм төҙөүсе өлөштәрҙең тәртип менән урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә була, рим архитектураһының беҙҙең көндәргә килеп еткән өлгөләре лә шуны дәлилләй. Урта быуаттар биналарының ҡатмарлы нисбәттәрен колонналар, пилястрҙар һәм ҡашағаларҙың яңыса урынлашыу тәртибе алмаштыра, нисбәтһеҙ ҡоролмалар урынын ярымтүңәрәк арка, көмбәҙ ярымсфераһы, стеналарға эшләнгән уйымдар һәм эдикулалар биләй. Ренессанс архитектураһына биш оҫта иң ҙур өлөштө индерә:
- Филиппо Брунеллески (1377—1446) — Ренессанс архитектураһына нигеҙ һалған, перспектива теорияһын һәм ордер системаһын эшләгән, төҙөлөшкә антик архитектураның күп элементтарын ҡулланыуға ҡайтар, күп быуаттарға тәүге тапҡыр көмбәҙ (Флоренция соборында) төҙөгән архитектор.
- Леон Баттиста Альберти (1402—1472) — Ренессанс архитектураһы теоретигы, уның тулы концепцияһын эшләгән, ҡала резиденцияһының фасадлы яңы тибын ижад иткән.
- Донато Браманте (1444—1514) — Яңырыу Үре осоро архитекторы, идеаль нисбәтле композициялар ҡороу оҫтаһы; уның эштәренә тектоник логика, деталдәр һығылмалылығы, уйланғандың бөтөнлөгө һәм асыҡлығы хас.
- Микеланджело Буонарроти (1475—1564) — Яңырыу Ахырының төп архитекторы, Папа баш ҡалаһындағы мөһабәт төҙөлөштәргә етәкселек итә. Уның сәнғәтендә барокко сәнғәте билдәләре төҫмөрләнә (Изге Петр соборы, Лауренциана баҫҡысы).
- Андреа Палладио (1508—1580) — классицизмдың палладиолыҡ тигән исем алған беренсе фазаһына башланғыс һала; төрлө-төрлө ордер элементтарын ҡушып файҙаланыу оҫтаһы; тирә-яҡ мөхиттең гармониялы дауамы булып торған асыҡ һәм һығылмалы ордер архитектураһы яҡлы (Палладио виллалары); Венеция республикаһында эшләй.
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңырыу дәүерендә профессиональ музыка сиркәү сәнғәте булыу сифатын юғалта һәм халыҡ музыкаһы йоғонтоһона бирелә, гуманизм ҡараштары менән һуғарыла. XIV быуатта Италия менән Францияла «Ars nova» («Яңы сәнғәт») вәкилдәре ижадында, XV—XVI быуаттарҙа инглиз, нидерланд, рим, венециан, француз, немец, поляк, чех яңы полифония мәктәптәрендә вокаль һәм вокаль-инструменталь полифония сәнғәте юғары үрҙәргә күтәрелә.
Донъяуи музыка сәнғәтенең яңы жанрҙары барлыҡҡа килә — Италияла фроттола һәм вилланелла, Испанияла вильянсико, Англияла баллада, Италияла тыуып (Лука Маренцио, Якоб Аркадельт, Джезуальдо да Веноза), бөтә ерҙә таралған мадригал, күп тауышлы француз йыры (Клеман Жанекен, Клод Лежён).
Италияла киң тасуирлау мөмкинлектәренә эйә һыҙғыслы музыка ҡоралдарын эшләү сәнғәте күтәрелә. Яңырыу дәүере соло йыры, кантата, оратория, опера кеүек гомофония стилен раҫлауға яҡынлаштырған яңы жанрҙар барлыҡҡа килеү менән тамамлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Online Etymology Dictionary
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь архитектурных терминов (З.Г.Ураксин, З.А.Сиразитдинов, 2004)
- ↑ Было ли Возрождение?
- ↑ Лекция 7. Научное знание в эпоху Возрождения. Часть 1
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Возрождение, эпоха // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Пясецкий В. Н. Архитектурные формы раннего возрождения в Италии. Обзор архитектурных форм раннего Возрождения вместе с историческими сведениями о них с указанием причин их появления в итальянском искусстве. Описание различных деталей памятников итальянского зодчества XV века с чертежами и рисунками. С 142 чертежами на десяти отдельных листах и 10 рисунками в тексте. — С.-Петербург: Издание редакции журнала "Строитель". Типография Е. Евдокимова. Троицкая ул., №18. 1897. — 106 с.
- Абрамсон Марк Лазаревич От Данте к Альберти / Ответственный редактор член-корреспондент АН СССР Зинаида Удальцова. Академия наук СССР. — М.: Наука, 1979. — 176, [8] б. — (Из истории мировой культуры). — 75 000 экз. (обл.)
- Гарэн Э. Проблемы итальянского Возрождения: Избранные работы — М.: Прогресс, 1986. — 400 б. — 40000 экз.
- Искусство раннего Возрождения. — М.: Искусство, 1980. — 257 с.
- История искусства: Ренессанс. — М.: АСТ, 2003. — 503 с.
- Яйленко Е. В. Итальянское Возрождение. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 128 с.
- Андреев М. Л. Инновация или реставрация: казус Возрождения// Вестник истории, литературы, искусства. Т. 1. — М.: Наука, 2005. С. 84-97.
- Баренбойм П., Шиян С. Микеланджело. Загадки Капеллы Медичи. М.: Слово, 2006. ISBN 5-85050-825-2
- Государство как произведение искусства: 150-летие концепции: Сб. статей/ Институт философии РАН, Московско-Петербургский философский клуб; Ответственный редактор Абдусалам Гусейнов. — М.: Летний сад, 2011. — 288 с. (PDF-версия)
- Рыков, А.В. Вокруг Леонардо да Винчи: модернизм, террор, грезы и метаистория // Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер. 15. 2015. Выпуск 4. С. 98-108
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Society for Renaissance Studies
- Ливанова Т. "История западноевропейской музыки до 1789 года (Эпоха Возрождения)
- Костюм Италии в эпоху Возрождения


text:
Ҡышын бит тиреһен тәрбиәләүҠыш дөйөм организм өсөн етди һынау һәм һауа торошоноң киҫкен үҙгәреше иң тәүҙә тән тиреһенә кире йоғонто яһай. Һыуыҡҡа айырыуса бит тиреһе тиҙ бирешә, шымалығы, тәбиғи нәзәкәтлеге юғала. Йөҙөбөҙ сәләмәтлек менән балҡып торһон өсөн тирене файҙалы...
Алой үләненең файҙаһы һәм зыяныӨйҙәрендә күптәр алой үләнен үҫтерә. Уны ашҡаҙандың сей яраһын, бөйәнде, эс ҡатыуҙы, шәкәр диабетын, үпкә шешен, асыҡ яраны, бешкән урынды, ир-ат менән ҡатын-ҡыҙҙың түлһеҙлеген дауалауҙа файҙаланалар. Алой үләненән яһалған дауалар бихисап. Беҙ...
Уңған килен аштарыАуылдың күркәмлеген, ҡотон һаҡлаған килендәр була. Шундай алтын ҡуллы хужабикәләрҙең береһе Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылында йәшәй. Борай ҡыҙы Фидариә буласаҡ тормош иптәше Әлфир менән Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡығанда таныша....
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
МЕНЮ
Мәләүездең һәм Мәләүез районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Рубрики
12.10.2018
12:10
Хужалыҡ ҡаралтылары, мунса, һарайҙар ғына түгел, йорттар ҙа янып юҡҡа сыға. Быйыл ошо сәбәптән 10 янғын сыҡҡан.
Һалҡындар башланыу менән торлаҡ йорттарҙа мейес яғыу йышая. Бәлә сыҡмаһын өсөн, уны ҡорғанда һәм файҙаланғанда янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен үтәүгә айырыуса ҙур иғтибар бүлергә кәрәк. Тәжрибәнән күренеүенсә, ғәҙәттә мейесте артыҡ ҡыҙҙырыу, кирбестәр араһында ярыҡтар барлыҡҡа килеү, яғып ебәреү өсөн тиҙ тоҡаныусан шыйыҡ ҡулланыу, ҡуҙҙың иҙәнгә төшөүе сәбәпсе була.
Ут сыҡмаһын өсөн түбәндәге ҡағиҙәләрҙе үтәү мотлаҡ:
* мейесте төҙөү, ремонтлауҙы тәжрибәле оҫталарға ғына ышанып тапшырығыҙ;
* йылытыу миҙгеле башланырҙан алда йылытыу ҡорамалдарының төҙөклөгөн ныҡлап тикшерегеҙ,
төҙөкһөҙ приборҙарҙың хәүеф сығанағы булыуын оноторға ярамай;
* төтөн юлын һөрөмдән, сүптән таҙартыу мөһим. Был эште һалҡын миҙгел башланғансы башҡарырға һәм һуңынан өс айға бер тапҡыр ҡабатларға кәрәк;
* иҙәндә, мейес ауыҙы тәңгәлендә 50х70 сантиметр ҙурлығында тимер беркетелһен.
Мөрйәнән осҡондар сығыу - хәүефле сигнал. Тимәк, һөрөмгә ут тоҡаныу ҡурҡынысы ҙур. Төтөн юлы ярыҡтар барлыҡҡа килһә, һауаға осҡондар һәм ялҡын сыға. Бындай күренеш, ғәҙәттә, янғын менән тамамлана, шунлыҡтан осҡон һүндереү ҡорамалдары булдырыу һәм һөрөмдән таҙартыу талап ителә.
Мейесте артыҡ ҡыҙҙырыу ҙа йыш күҙәтелә. Һәр эштә сама белергә кәрәк -үтә һалҡындарҙа ла аҙлап яғығыҙ. Мейесте ҡараусыһыҙ ҡалдырмағыҙ, был бурысты балаларға йөкмәтмәгеҙ. Бензин, керосин ҡулланмағыҙ. Мейескә яҡын утын, кер, аяҡ кейеме һәм башҡа әйберҙәр киптермәгеҙ.
Сарлаҡта стеналарҙы һәм төтөн торбаларын аҡларға кәрәк.
Хөрмәтле район-ҡала халҡы!
Янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен теүәл үтәгеҙ, үҙегеҙҙең һәм яҡындарығыҙҙың ғүмерен һаҡлағыҙ!
Денис Сорокин, янғын часы начальнигы.


text:
Грузияла аварияға осраған Өфөнән бәләкәй балалы ғаиләгә ярҙам кәрәк
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Грузияға сәфәр барышында Өфөнән йәш ғаилә – Шамил Нурыев, хәләл ефете Динара һәм уларҙың улы Асҡар 8 майҙа аварияға осраған.
«Дуҫтар бәләлә һынала. Беҙҙең Өфөләге ҙур туристик ғаиләбеҙҙә ғәҙәттән тыш хәл һәм ярҙам кәрәк, — тип яҙған ғаилә дуҫы Олег Чегодаев. — Шамилдың һәм Асҡарҙың хәле һәйбәт. Динара аҙнанан ашыу ауыр хәлдә дауаханала ята, ул үпкәне яһалма елләтеү аппаратында».
Ҡатындың башы һәм үпкәһе йәрәхәтләнгән, уны яһалма комала тоталар. Динараны ул үҙаллы тын ала башлағандан һуң ғына күсерергә мөмкин.
Шул уҡ ваҡытта дауаханалағы һәр көн 500 доллар тора, ауырыуҙы Рәсәйгә алып ҡайтыу 2-3 миллионға барып баҫа. Дауалауҙы тәьмин итеүгә аҡса йыйыу ойошторолған. Динараның апаһы – Гөлназ Ғабдулла ҡыҙының Һаҡлыҡ банкы картаһының номеры: 5469 0600 1234 7537, түләү тәғәйенләнешендә «Динара Нурыеваны дауалауға» тип яҙырға кәрәк.
http://www.bashinform.ru/news/1159094-ufimskoy-seme-s-malenkim-rebenkom-popavshey-v-avariyu-v-gruzii-nuzhna-pomoshch/


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
АВГУСТИН (донъяуи исеме Сахаров Михаил Степанович; 18.10.1768, Ярославль губ. Зверинец а. — 1.1.1842, Ростов ҡ.), дин әһеле, Өфө һәм Ырымбур епискобы (1806—18). Архимандрит (1798). Монахлыҡ ҡабул иткән (1797). С.‑Петербургта дини семинария тамамлағандан һуң (1792) С.‑Петербург һәм Ярославль ҡҡ. дини уҡыу йорттарында уҡытыусы. 1798 й. алып Ярославлдә семинария ректоры, Рязань һәм С.‑Петербург епархияларындағы бер нисә монастырь настоятеле. Өфө епархияһы етәксеһе вазифаһында А. православие руханиҙарына талапты көсәйтә, улар өҫтөнән сиркәү‑хакимиәт контроле ҡуя; дини белем биреү системаһында реформа үткәрә. Ул эшләгән осорҙа 46 яңы православие ҡорамы төҙөлә. Дини аскетизм, үҙенән алда эшләүсене (Амвросий I) тәнҡитләү, Успение ир-егеттәр монастыры монахлығы м‑н конфликт Изге Синодтың ризаһыҙлығын тыуҙыра, шул арҡала А. Варницкий монастырында (Ростов) яңғыҙлыҡҡа дусар була. 6 томлыҡ әҫ. (баҫылмаған) авторы, улар араһында “Библия һүҙлеге” (“Библейский словарь”) һәм “Апостол ҡылған эштәр хаҡында әңгәмәләр” (“Беседы на деяния апостольские”).
Әҙәб.: Чернавский Н.М. Оренбургская епархия в прошлом её и настоящем // Труды Оренбургской учёной архивной комиссии. Оренбург, 1902. Вып.10; Сергеев Ю.Н. Уфимско-Оренбургские епископы первой половины XIX века: материалы к биограф. слов. //Башкирский край: сб. ст. Уфа, 1994. Вып.5.
Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Арабыҙҙа ҡолаҡтары насар ишеткән кешеләр йыш ҡына осрай. Һаңғырауҙарҙың күпселеге, әлбиттә, оло йәштәге кешеләр араһында. Пенсия йәшендәге, хатта унан да алдараҡ ишетеү һәләте насарайған атай-әсәйҙәребеҙ, инәй-олатайҙарыбыҙҙың уй-кисерештәре хаҡында уйланғанығыҙ бармы икән? Тыумыштан тома һаңғырау булған, тауыштың ни икәнен бер ҡасан да тойоп ҡарамаған (һөйләшә лә белмәгән) кешеләрҙең психологияһын өйрәнеүселәр, әлбиттә, бар. Улар өсөн махсус уҡыу йорттары эшләп килә, уларҙы үҙҙәренсә һөйләшергә лә өйрәтәләр. Әммә ҡасандыр яҡшы ишетеп йөрөгән кеше лә кинәт һаңғыраулана һәм ул кешенең үҙенә хас һәр төрлө кисерештәре булыуын үҙемдә татып беләм хәҙер. Элекке һөнәрем - ЛОР табип булыуҙан да файҙаланып, һаңғырау кешеләрҙең бәғзе бер "каприз"дарын дөрөҫ аңлаһындар өсөн, үҙемдең уйҙарым менән бүлешергә ниәтем.
Һүҙҙе башлыса мәжлес, йыйын тирәһендә йөрөтәсәкмен, сөнки, кеше үҙенең һаңғыраулығын тап ана шул мәлдә, йәғни, башҡалар менән аралашыу ваҡытында айырыуса ныҡ тойоусан. Тап шул саҡта кеше үҙен бүтәндәр араһында бер аҙ камил булмаған һымаҡ итеп кисерә башлай. Ҡунаҡ-маҙарҙарҙа, йәиһә башҡа йыйындарҙа, кешеләрҙең үҙ-ара ниҙер һөйләшеп, көлөшөүҙәрен ҡарап ултырған күп кенә һаңғырауҙарҙың "мине һөйләйҙәр", тип уйлауы, хатта шуның өсөн башҡаларға үпкәләүе хаҡында ла ишеткеләйем. Әммә мин, үҙем ныҡ ҡына һаңғырау булыуыма ҡарамаҫтан, ошондай хәлгә объектив күҙлектән сығып бағырға һәм тирә-йүндәгеләрҙең нисек һәм кемгә ҡарап көлөшөүҙәренә әллә ни иғтибар итмәҫкә тырышам. Тик бөтә кешеләр ҙә нәҡ минең һымаҡ уйламай бит әле. Һаңғырау кешегә, ысынлап та, тап ана шулай тойола. Шунлыҡтан, иң тәүге кәңәшемде һаңғырауҙарға бирмәк булам. Арабыҙҙа һаңғырау кеше бар бит, тип кенә башҡаларҙың һөйләшмәй һәм көлөшмәй ултырыуы мөмкин түгел. Шуға күрә, нисек кенә көлөшмәһендәр, кешеләр бер ваҡытта ла һине һөйләмәй, уларҙың - үҙ хәстәре, тип уйлау кәрәк һәм быға һис тә иғтибар итеү ярамай. Һинең һаңғырауланыуыңда башҡалар ғәйепле түгел бит, шуның өсөн дә бүтәндәргә үпкәләү - ғәҙел түгел.
Әммә, ҡәҙерле яҡташтарым, бына шундай хәлгә тарыған яҡындарыбыҙҙы, атай-әсәйҙәребеҙҙе, олатайҙарыбыҙҙы дөрөҫ аңларға тырышырға тейешбеҙ. "Һаңғырауға сәләм бирһәң - "атаң башы!" тип әйтер", тигән уйынлы-ысынлы бер әйтем дә йөрөй халыҡта. Хәс тә ялҡау, алдаҡсы, маҡтансыҡ, ҡурҡаҡ, йәиһә тағы ниндәйҙер бәғзе бер кешеләр хаҡында һүҙ йөрөткән кеүек үк, ҡолаҡҡа зәғиф кешенән мыҫҡыл иткән һымағыраҡ яңғырай был әйтем. "Һуҡыр күп күрер, сатан күп йөрөр" тигән әйтем дә бар. Быны ла сатан һәм һуҡыр кешләрҙең әллә ни оҡшатып етмәүҙәре мөмкин. Минең бөгөнгө һүҙем фәҡәт һаңғырауҙар хаҡында ғына. Шулай итеп, ҡайһы бер кешеләрҙең үҙҙәренә булған мөнәсәбәтен һаңғырауҙар бик үк адекват формала ҡабул итмәүе мөмкин. Был, бер яҡтан, һаңғырау кешенең субъектив тойғоларына бәйле булһа, икенсе яҡтан, бәғзе берәүҙәрҙең, ысынлап та, һаңғырауҙарға ҡарата уларҙы һанға һуҡмаған һымағыраҡ мөғәмәләлә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, кешеләрҙең ниҙер һөйләшеп көлөшөп алғанын күреп, башҡалар араһында ултырған һаңғырау кеше янындағы берәйһенән нимә тураһында һүҙ барғанын һораша башлай (был - тәбиғи). Бына ошо саҡта, уның күршеһе ҡул һелтәп кенә ҡуя, иң яҡшы осраҡта ла "Һиңә әйтмәйҙәр", тип кенә ебәрә. Бындай яуап һинең һаңғырау яҡыныңды ниндәйҙер кимәлдә рәнйетеүе мөмкин. Ҡасандыр башҡалар кеүек үк тулыһынса ишетеп йөрөгән, үҙен әле лә нормаль тип һанаған был кешене ундай яуап, әлбиттә, мөрхәтһендермәй. Һаңғырау кеше, ғәҙәттә, һәр нәмәгә ҡыҫылып ултырыусан да булмай, әммә янында ултырған күршеһе уның һорауына бер-ике һүҙ менән генә булһа ла әҙәмсә яуап биргән хәлдә ул ифрат та ҡәнәғәт булып ҡалыр.
Хәҙер барыбыҙ ҙа урыҫсаға шәп. Әйтәйек, ун-ун бишләгән башҡорт араһына башҡортса бөтөнләй аңламаған бер урыҫ килеп эләкте, ти. Шул саҡ, ана шул икенсе милләт кешеһенә ҡарата оло хөрмәт тойғоһонан, барыбыҙ ҙа урыҫса һөйләшә башлайбыҙ (хатта йырҙарыбыҙ һәм таҡмаҡтарыбыҙ ҙа урыҫсаға әйләнә). Арабыҙҙа урыҫ телен насарыраҡ белгәндәр булып, кемдер берәү "яңылыш" башҡортса әйтеп ебәрҙе икән, урыҫ кешеһенең янында ултырған берәү, һис кисекмәҫтән, уның тәржемәсеһе булып китә. Был, әлбиттә, насар түгел. Туғандаш халыҡтарҙы барыбыҙ ҙа хөрмәт итергә бурыслыбыҙ. Әммә күҙ алдына килтереп ҡарағыҙ: һеҙҙең һаңғырау яҡынығыҙ тап ана шул башҡортса белмәгән урыҫ кешеһе хәлендә! Тик уның янында тәржемәсеһе юҡ һәм бөтә кешенең дә ул ишетерлек итеп һөйләшеүе мөмкин түгел...
Ишетеүсе кешеләргә тағы бер кәңәшем бар. Йыйындарҙа ултырғанда һаңғырау яҡынығыҙға бер-ике мәртәбә булһа ла һөйләргә һүҙ бирегеҙ. "Йә әле, фәлән ағай (олатай, апай, инәй), ана шул хаҡта беҙгә һөйләп ебәр", тип, берәй нәмә әйтеүегеҙ уны ҡыйырһытмаҫ, киреһенсә, һеҙҙең уға ҡарата иғтибарығыҙҙы, яҡшы ҡарашығыҙҙы, хөрмәтегеҙҙе генә сағылдырыр.
Ситтән ҡарағанда, һаңғырау кеше, ысынлап та, аңра һымаҡ тойола. Уларҙың ҡабат-ҡабат һорашыуы бәғзеләрҙең йәненә лә тейә башлай... Шунлыҡтан, ҡайһы берәүҙәр һаңғырау кешегә саманан тыш ҡысҡырып, йәиһә, һантый кешегә өндәшкән һымағыраҡ тонда яуап биреүе мөмкин. Йыш ҡына һаңғырау кеше, берәй нәмәне икенсе төрлө ишетеп, "әҙәм көлкөһөнә" лә ҡалғылай. Шул саҡта уның ҡабатлап һорауы ни тиклем көлкөлө тойолһа ла, оло сабырлыҡ менән, етди тонда уға тейешенсә нәмәне аңлатып бирергә тырышырға кәрәк. Сөнки, яңылыш ишеткән кешенең: "Шулай-шулай, тинеңме?"- тигән һорауына бәғзеләрҙең, уны төҙәтеп әйтергә йыбанып, "эйе, эйе, шулай", тип, уны һанламағаныраҡ тонда яуап биреүе тағы башҡаларҙың сыр-сыу килеп көлөүенә сәбәп була. Ә шул мәл һеҙҙең был яҡынығыҙҙың, йомшаҡ ҡына итеп әйткәндә, нишләптер, бер ҙә көлкөһө килмәй... Шундай саҡта, әгәр һеҙ уның йөҙөнә иғтибар итһәгеҙ, һеҙгә бер ни ҙә өндәшмәгән хәлдә лә, уның ауыҙы бер аҙ йылмайған да һымаҡ итер, әммә күҙҙәре бер ни ҙә аңламаған, нимәгәлер рәнйегән бала кешенең ҡарашын хәтерләткәндәй булыр...
Һаңғырау кеше бер әйткәндә ишетмәне икән, икенсегә ҡабатлағанда, шул һүҙегеҙҙе башҡасараҡ итеп, ауыҙығыҙҙы театр артистары һымағыраҡ асып, асығыраҡ әйтергә тырышығыҙ (тик ҡысҡырып түгел). Һаңғырау, ғәҙәттә, әңгәмәсеһенең ауыҙына ҡараусан. Сөнки уға ирендәргә ҡарап һүҙҙәрҙе асыҡлауы еңелерәк. Әйткәндәй, актерҙар һәм педагогтарҙы һаңғырау кеше яҡшыраҡ ишетә. Йә булмаһа, шул уҡ һүҙҙе урыҫ теленә әйләндереп ҡабатлап әйтеп ебәрергә була. Шуға ҡағылышлы минең менән мәҙәк хәл дә булғылай ҡайһы берҙә. Ейәнем менән телефондан һөйләшеп торғанда уның ҡайһы бер һүҙҙәрен, йәиһә, һөйләмен ишетмәһәм: "Улым, шул һүҙеңде урыҫса әйтеп ҡара әле", - тигән булам, аптырағас. "Ҡартатай, мин былай ҙа урыҫса әйтеп торам да баһа!" "Әй, улай булғас, башҡортса әйт..." - бына шулай формала һөйләшеп, бер-беребеҙҙе аңлап та алабыҙ бәғзе ваҡыт.
Ҡайһы бер һаңғырауҙар берәй йыйынға барһа, үҙҙәренең ана шул етешһеҙлегенән оялып, мәжлестең башынан аҙағына тиклем һис бер һүҙ һөйләшмәй генә ашап-эсә һәм өйөнә ҡайтып китә. Ҡолаҡтары насар ишетеүгә ҡарамаҫтан, аҡылдары әлегә камил булған бындай кешеләргә иғтибар бүлеүҙе һис онотоу ярамай. Тыштан белгертергә тырышмаһалар ҙа, кешеләрҙең бындай категорияһы, ысынлап та, бик үпкәләүсән булып китә.
Йылдар буйы һәр төрлө яңы мәғлүмәт ала алмау сәбәпле, һаңғырау кеше, ғәҙәттә, бер нәмәне ҡабат-ҡабат һөйләүсән. Шул саҡта ла ундай кешегә "Һин быны мең мәртәбә һөйләнең бит", тип бүлдереү ярамай. Оло кеше бындай нәмәләргә ифрат та ныҡ рәнйей һәм әкренләп үҙенә йомола бара. Туғандар, йәиһә таныштар йыйылышҡан һәр төрлө сараларға ла йөрөүҙән баш тарта башлай күп һаңғырауҙар. Сөнки бындай йыйындарҙы ул ысынлап та бик ауыр кисереүсән.
Ҡайсаҡ мәжлестә ултырған һаңғырау кешегә башҡалар ҙа уның кеүек һөйләшмәй генә, тик ашап ултырған һымаҡ тойола. Ниндәйҙер бер мөһим нәмә иҫенә төшөп, ундай кеше кинәт кенә һүҙ башлауы мөмкин. Әммә шул саҡ уға барыһы ла ауыҙ тирәһенә бармаҡтарын ҡуйып, "Тс-с-с!" тип ишара яһай... "Әй, әттәгенәһе!" Арала нормаль кешеләрҙең береһе ниҙер һөйләп йәки йырлап ултырған икән дә баһа!.. Һаңғырау тағы бер һүҙ ҙә әйтә алманы, хатта үҙе уңайһыҙ хәлдә ҡалды. Бына шундай осраҡтарҙа теге кешенең "важный" телмәре бөтөү менән һаңғырау кешегә лә һүҙ биреү кәрәк шулай ҙа. "Йә, фәлән ағай, нимә әйтергә иткәйнең?" тигән һымағыраҡ итеп. Ул кеше, әгәр онотоп ҡуймаған булһа, әлбиттә, һеҙгә үҙенең бая әйтергә теләгән һүҙҙәрен әйтер.
Һаңғырау кешеләр үҙҙәре саманан тыш ҡысҡырып һөйләшеүсән дә була. Был да уларҙың әҙәпһеҙлеге арҡаһында түгел. Ундай кеше хатта үҙенең тауышын да бик насар ишетә, шунлыҡтан, ҡысҡырып һөйләүе уның үҙ ихтыярынан тыш килеп сыға. Бына шул хаҡта ла башҡаларҙың белеүе зарур. Яңылыш ишетеү сәбәпле берәй көлкөлө хәл килеп тыуһа, уға күрһәтмәй генә көлөү, әлбиттә, мөмкин түгел. Әммә шул ваҡытта уның янына яҡын ғына килеп, йыбанмай ғына уға ошо хәлдең айышына төшөндөрөп биреү кәрәк. "Нишләп көлөшәһегеҙ?" тигән һорауын яуапһыҙ ҡалдырыуҙы һаңғырау кеше үҙен кәмһетеп ҡарайҙар тиеп ҡабул итә.
Үҙ туғандарым араһында булған саҡта, юғарыла һанап кителгән проблемалар менән мин үҙем, шәхсән, әллә ни осрашҡаным юҡ, әлхәмдүлиллаһ. Сөнки мин һәр мәжлес башында иң тәүҙә үҙем уларға телмәр һөйләп алам. Шунда уҡ үҙемдең һаңғырау икәнлегемде тағы бер мәртәбә иҫтәренә төшөрәм һәм үтенестәремде алдан уҡ әйтеп ҡуям. "...Ә хәҙер инде, ҡәҙерле туғандар, һеҙ, яҡшы ишеткән кешеләр, үҙ-ара һөйләшегеҙ, көлөшөгөҙ, миңә әллә ни иғтибар итмәһәгеҙ ҙә була. Бик тә бик миңә әйтер һүҙегеҙ булһа, минең "тәржемәсем" - хәләл ефетем аша өндәшегеҙ..." Туғандарым минең бына ошо үҙенсәлегемә әллә ҡасан уҡ күнегеп бөткән.
Ҡолаҡтарҙың насар ишетеүен ике төргә бүлеү мөмкин. Беренсеһе - ишетеү һәләтлегенең ваҡытлыса насарайыуы. Уның сәбәптәре бихисап. Сайыр пробкаһы, евстахиит (тымау ваҡытында), урта отит, ишетеү нервыларының зарарланыуы (кохлеарный неврит) һәм башҡалар. Ваҡытында табип-отоларинголог тейешле дауалау саралары үткәрһә, бындай сирҙәрҙән һуң, ғәҙәттә, ҡолаҡ ҡабаттан ишетә башлай. Шуның өсөн дә ошондай осраҡтарҙа табипҡа барыуҙы һис кисектермәҫкә кәрәк! Айырыуса, "кохлеарный неврит" тип аталған бик етди сирҙе уның иң башында, йәғни тәүге сәғәттәрендә үк дауалап өлгөрөп ҡалыу - мотлаҡ (ғәҙәттә, ниндәйҙер берәй вирус инфекцияһы мәлендә бер, йә ике ҡолаҡтың да кинәт кенә ишетмәй һәм сыңлай башлауы был сирҙең тәүге билдәһе).
Һаңғырауланыуҙың икенсе төрө - ишетеү нервыларының атрофияһы, йәғни, кире ҡайтарып булмаҫлыҡ үҙгәрештәре сәбәпле, кешенең бер, йәки ике ҡолаҡҡа ла аҙмы-күпме кимәлдә ғүмерлеккә ишетеү һәләте насарайыуы. Ишетеү нервыларының һүнеүе - башлыса юғарыла әйтелгән кохлеарный неврит, йәиһә хроник отит, Меньер ауырыуы арҡаһында була. Шулай уҡ ҡайһы бер антибиотиктарҙы самаһыҙ ҡулланыуҙан, йәиһә оҙаҡ йылдар көслө тауышлы зыянлы производствола эшләү арҡаһында ла булыуы мөмкин. Әгәр ҙә табип-отоларинголог һеҙгә бына ошо хаҡта белгертә, ҡолаҡ аппараттары тураһында һүҙ сығара икән, быны ниндәйҙер бер ауыр трагедия итеп ҡабул итеү ярамай. Тәҡдирең менән килешергә генә кәрәк. Бәғзеләр һис бер өмөт булмаған һаңғыраулығынан ҡотолоу ниәте менән әллә күпме аҡса сарыф итеп, әллә ҡайҙарға сәфәр ҡылыусан. Ҡайһы берәүҙәр хатта ниндәйҙер экстрасенстарға, күрәҙәселәргә мөрәжәғәт итә башлай. Бындай осраҡта иң яҡшы кәңәш: ҡолаҡ аппараты һайлап алыу. Әммә ҡолаҡ аппараты ла күп кенә осраҡтарҙа ярҙам итмәй. Эш тауыш ишетеүҙә генә тормай, ә һүҙҙәрҙе аңлау һәләте лә сафтан сыға күпселек ваҡытта. Шунлыҡтан, күп кенә кешеләрҙең ҡолаҡ аппараттары, ғәҙәттә, өйҙә ята бирә. "Уны кейһәм, башым ҡаңғыра", ти ҡайсаҡ оло кешеләр. Был, ысынлап та шулай.
Минең әлеге һаңғырау кешеләргә һәм уларҙың яҡындарына әйтелгән һүҙҙәрем башлыса ана шул ишетеү аппараты ярҙам итмәгән осраҡтарға ҡағыла. Әгәр ҙә бына шул хәлгә тарының икән, күҙ алдына ике аяғын да юғалтҡан кешене килтереү хәйерлерәк. Ундай кеше "аяҡтарымды үҫтер", тип, һәр төрлө табиптарға ла, сихырсыларға ла мөрәжәғәт итеп йөрөмәй, ә кешеләр араһында артабан да нормаль рәүештә йәшәү ысулын табырға тырыша, протез йә иһә инвалид коляскаһы хәстәрләй башлай. Әгәр кемгәлер шундай көнгә төшөргә яҙған икән, яҙмышың менән ризалашыу кәрәк һәм бер ваҡытта ла төшөнкөлөккә бирелергә ярамай. Урыҫтар әйтмешләй, оптимист булыу - бик яҡшы сифат! Һәр бер нәмәнең ыңғай яғын күрергә тырышыу кәрәк.
Ә бит оло кешегә һаңғырауланыу, ысынлап та, бик файҙалы, бер яҡтан уйлаһаң! Миңә бер мәл Сибай мәсете имамы Әғләмитдин хәҙрәт былай тип әйткәйне: "Һәр төрлө кәрәкмәгән мәғлүмәт, ғәйбәт-маҙарҙы ишетеүҙең кире яҡтарын иҫәпкә алғанда, һаңғырауланыу бер ҙә насар нәмә түгел бит ул". Ифрат та дөрөҫ һүҙҙәр. Оло кешеләрҙең насар ишетеүҙәрен, ысынлап та, беҙгә Аллаһ Тәғәлә биргән һанһыҙ ниғмәттәрҙең береһе, тип ҡабул итергә кәрәктер. Әйткәндәй, ниндәйҙер бер хәбәрҙе (яҡшымы ул, насармы) кешенең һәр саҡ ишеткеһе килә, ә ишетһә - һөйләгеһе килә... Теләһә нимәне ишетеү ҙә, уны башҡаларға һөйләү ҙә шәриғәттә хупланмай, хатта йыш ҡына гонаһ, тип һанала. Бына шуның өсөн дә Аллаһы Тәғәлә тәҡдиреңә яҙғанға сабырлыҡ ҡылып, бары өсөн Уға шөкөр итеп, артабан һис бер бошоноу белмәй йәшәргә тырышыу кәрәк. Раббыбыҙ имандан айырмаһын, аҡылдан, күҙҙән яҙҙырмаһын, аяҡ-ҡулдарҙы һәм башҡа ағзаларҙы хәрәкәтһеҙ ҡалдырмаһын, амин, тип доға ҡылайыҡ.
Хәлил ҺӨЙӨНДӨКОВ,
отставкалағы хәрби табип.
КИРЕ СЫҒЫРҒА


text:
- Подробности
- Просмотров: 618
ТАРИХИ ЖАНР, әһәмиәтле тарихи ваҡиғалар һәм шәхестәрҙе сағылдырыусы графика, рәсем сәнғәте, скульптура әҫәрҙәрен берләштергән һынлы сәнғәт жанры. Т.ж. йыш ҡына башҡа жанрҙар м‑н берләшеп, аралаш формалар барлыҡҡа килтерә: тарихи‑көнкүреш, тарихи портрет, тарихи пейзаж жанрҙары. Айырыуса ҙур масштаблы алыштарҙы, хәрби ваҡиғаларҙы кәүҙәләндергән һуғыш күренештәре жанры м‑н тығыҙ бәйле. Тарихи образдарҙа символика, аллегория, метафора, һүрәттәрҙә хистәрҙе киҫкенләштереүҙең төрлө алымдары ҡулланылырға мөмкин.
Урыҫ Т.ж. иң яҡшы традицияларын үҙләштергән башҡ. рәссамдарының эштәре Башҡ‑н тарихының киң панорамаһын тергеҙә; улар композиция төҙөлөшө, стиль үҙенсәлектәре, эмоциональ көсөргәнешлелек һәм художество ҡоролошо б‑са драматик, лирик, эпик характерҙа була.
20 б. 20—30‑сы йй. А.П.Лежневтың Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) ваҡиғаларына арнап ижад иткән картиналар циклы (“1773 йылда Пугачёв отрядтарының Өфөнө штурмлауы”, 1928; “Салауатты ҡулға алыу”, 1930 һ.б.) Т.ж. үҙенсәлеген билдәләүсе йүнәлешкә нигеҙ һала. П.М.Лебедевтың психологик жанр булараҡ яҙылған “Салауат төрмәлә” (1930), “Салауат станында” (1947) картиналарында передвижниктар традицияларының йоғонтоһо асыҡ һиҙелә. А.А.Кузнецовтың башҡ. рәсем сәнғәтендә бер этапты башлап ебәргән “Салауат Юлаевтан һорау алыу” (1955) картинаһында Салауат Юлаев образы — героик‑драматик стилдә, уның “Ҡурай тураһында легенда” (1961) эшендә һәм Ә.С.Арыҫлановтың (“Салауат”, 1959; “Салауат Юлаев һәм Пугачёв яугирҙар менән”, 1973) һ.б. картиналар циклында күтәренке-поэтик йүнәлештә кәүҙәләндерелгән. Был тема И.И.Ғаянов м‑н Ф.А.Исмәғилевтең “Салауат тураһында иртәк” (2003—04) картиналар серияһында — лиро‑эпик, “1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорттар” (1998—2004) серияһында героик йүнәлештә хәл ителә.
Т.ж. революцион тема сағылыш ала: И.И.Урядовтың “Ҡыҙыл разведка” (1938) һәм “Чапаев дивизияһының Ҡыҙыл Яр янында Ағиҙел йылғаһын кисеүе” (1940), Р.Й.Хәлитовтың “Доброволецтар”, А.Т.Платоновтың “Уралда забастовка. 1905 йыл” (икеһе лә — 1967) һ.б. эштәр. В.И.Ленин т‑дағы картиналар айырым урын биләп тора, тәүгеләрҙән булып Тюлькин, А.П.Лежнев, В.С.Сыромятников уның образын кәүҙәләндерә; был тарихи персонажды һүрәтләүҙә авторҙар башлыса психологик алым ҡуллана: Ғ.С.Мостафиндың “Ш.Ә.Хоҙайбирҙин В.И.Ленин янында” (1947), Б.Д.Ежовтың “В.И.Ленин 1900 йылда Өфөлә” (1959), В.А.Поздновтың “Ленин менән Крупская Өфөлә” (1969) картиналары.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына арналған әҫәрҙәр ҡырыҫ интонациялар м‑н айырыла. В.П.Андреевтың “Госпиталдә концерт” (1942), Г.А.Зыриндың “Тел алғандар” (1944), П.Я.Гавриловтың “Фрицтарға капут”, К.И.Герасимовтың “Башҡорт дивизияһына байраҡ тапшырыу” (икеһе лә — 1945), Р.У. Ишбулатовтың “Еңеү байрамы” (1946) рәсемдәре хәрби йылдарҙың тарихи документтары булараҡ ҡабул ителә. В.П.Пустарнаков картиналарының (“Пулемёт ротаһы”, 1974) нигеҙендә һуғыш ваҡиғаларының тәрән кисерештәре ята. Тарихи-көнкүреш һәм тарихи портрет жанрҙарында яҙылған картиналар хәрби теманы сағылдыра: Кузнецовтың А.С.Пикунов портреты (1972), Ф.А. Кащеевтың “Һалдат әсәһе” (1975), В.Э.Меостың “Алты улы ла хеҙмәт итеп ҡайтты” (2000) һ.б. эштәр.
Тарихи тематика билдәле яҙыусыларҙың Башҡортостанда булыуын һүрәтләгән әҫәрҙәрҙә сағылыш таба: Ҡ.С.Дәүләткилдеев, Лежнев, Тюлькин картиналарында — А.С.Пушкин (бөтәһе лә — 1937), Р.М.Нурмөхәмәтов — А.П.Чехов (1957), Арыҫланов Л.Н.Толстойҙы (1978) кәүҙәләндерә. Р.С.Зәйнетдинов, Г.Ғ.Калитов, Ә.Ф.Лотфуллин, У.Ғ.Мөхәмәтшин, Нурмөхәмәтов һ.б. рәссамдарҙың төрлө йылдарҙа ижад иткән портреттарында мәҙәниәт хеҙм‑рҙәре һәм респ. тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхестәр һүрәтләнгән.
Лотфуллиндың “Ауылда Беренсе май. 1930 йылдар” (1969), “Көтөү. 1941 йыл” (1970) һ.б. картиналарында Башҡортостан тарихындағы һынылыш мәлдәр сағылдырыла. Нурмөхәмәтовтың күп фигуралы “Шәриғәт ҡорбандары” (1969) композицияһында милли тарихтың көсөргәнешле мәлдәре күҙ алдына баҫтырыла.
20‑се йй. аҙ. — 70‑се йй. уртаһындағы Т.ж. әҫәрҙәре ябай һәм аныҡ реалистик телдә яҙылыуы м‑н айырылып тора; 70‑се йй. аҙ. рәссамдар дөйөмләштерелгән символик, метафоралы формаларға мөрәжәғәт итә башлай: С.Б.Красновтың Б.В. һуғышына арналған “Хәтер” (1975), Кузнецовтың “Пугачёвсылар. 1975 йыл” (1986) эштәре, Ә.М.Мәзитовтың “Юлай атай” триптихы, милли геройҙың йыйылма образын кәүҙәләндергән Й.Ә.Сөләймәновтың “Тотем”, Х.С.Фазыловтың “Төш” (бөтәһе лә — 1999) картиналар серияһы, В.Ғ.Шәйхетдиновтың “Салауат” (2004) һ.б. картиналар. Н.С.Латфуллиндың “Сыңғыҙхан” (1992) картинаһындағы экспрессив пластика баҫҡынсылығы м‑н Көнбайыш донъяға ҡаршы торған төрки‑монгол яуын символлаштыра. Ф.Р.Йәрғәлиевтең орнаменталь композициялары — “Сибай” (1990—95), “Башҡорт‑2” (1995) картиналар циклында башҡорттарҙың мәҙәниәте һәм тарихы т‑да уйланыуҙар сағылдырыла. К.Ғ.Ғөбәйҙуллин м‑н Р.Р.Ҡадировтың эпик символика һәм поэтик метафора м‑н һуғарылған ҙур форматлы “Юрматы ере” (1997) картинаһы республиканың нефть промыслаһы райондарының береһенә арналған.
Башҡ. графикаһында Т.ж. Лежнев нигеҙ һала (“Степан Разин Волгала”, 1919; Салауат Юлаевҡа арналған акварелдәр, 30‑сы йй.). Хәлитовтың акварелдәре (“Блюхер рейды”, 1969 һ.б.), Д.А.Фурмановтың “Чапаев” романына Г.В.Прокшиндың иллюстрациялары (1980) һ.б. революцион пафос м‑н һуғарылған. Р.Ғ. Ғүмәров, К.Е.Орлов, Платоновтың фронт һүрәттәре, Ғ.Ш.Имашева, Дәүләткилдеев һ.б. Чернигов кавалерия дивизияһы яугирҙарына арналған портреттары Б.В. һуғышы ваҡиғаларын документаль теүәллектә сағылдырған.
Скульптурала Т.ж. монументтар, һәйкәлдәр, мемориаль ансамблдәрҙән (ҡара: Монументаль сәнғәт) ғибәрәт. Респ. терр‑яһында иң билдәле һәйкәлдәрҙең береһе булған Дуҫлыҡ монументы Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы хөрмәтенә ҡуйылған (1965). Т.П.Нечаева Салауат Юлаев образын һәйкәлдәр серияһында (1946—99) һәм бер нисә керамик паннола (“Салауат менән Пугачёв”, 1969; ҡара: Нәфис керамика сәнғәте) мәңгеләштергән. С.Д.Тавасиевтың милли ирек һөйөү тойғоһо символына әүерелгән һыбайлы Салауат Юлаев һәйкәле (1967, Өфө) был теманы үҫтереүҙә яңы этап була; Х.М.Хәбибрахмановтың Салауат Юлаев һәйкәленә (2000, Өфө) образдың һәм пластиканың тәьҫирле булыуы хас (ҡара: Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр).
Революцияла һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәлдәр героик‑романтик пафос м‑н һуғарылған: Нечаеваның И.С.Якутовҡа (1951, Өфө), З.Р.Басировтың “Чеверёвсыларға — Дүртөйлө” (1974, Дүртөйлө ҡ.), Л.В.Кузнецовтың “Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы геройҙарына” (1975, Өфө); Б.В. һуғышы геройҙарына: А.П.Шутовтың М.Х.Ғөбәйҙуллинға (1975, Ҡырғыҙ‑Миәкә а.), Нечаеваның М.М.Шайморатовҡа (1983, Ҡырмыҫҡалы а.), Хәбибрахмановтың М.Ғ.Гәрәевкә (1999), В.Г.Лобановтың маршал Г.К.Жуковҡа (2005; икеһе лә — Өфө) һәйкәлдәре. Был тематикала станокта башҡарылған эштәр: В.Г.Морозованың “А.Матросов” (1949), Басировтың “Һалдат тосы” (1975), Б.Д.Фузеевтың “Яуҙан һуң” (1988) һ.б.
Монументаль скульптурала респ. сәнәғәтенең ҡаҙаныштарына бәйле ваҡиғалар мәңгеләштерелгән: Нечаева м‑н Фузеевтың “Башҡорт нефтен тәү башлап асыусыларға” (1969, Ишембай ҡ.), Ю.Ф.Солдатовтың “Нефть һәм газ сығарыу сәнәғәте нефтселәренә” (1982, Яңауыл ҡасабаһы) һәйкәлдәре.
И.А.Менделевичтың В.И.Ленинға һәйкәле (1924, Өфө; Рәсәйҙә тәүге һәйкәлдәрҙең береһе) тарихи портрет скульптураһының өлгөһө булып тора. Һуңынан был образ өҫтөндә Басиров, Нечаева, Фузеев һ.б. эшләй. Нечаеваның С.Т.Аксаковҡа (1959), Л.Е.Кербелдең М.Ғафуриға (1978; икеһе лә — Өфө) һәйкәлдәре, Шутовтың “К.Циолковский” (1987), Басировтың “М.Аҡмулла” (1990), Н.А.Калинушкиндың “Анна Ахматова” (1988) станокта башҡарылған эштәре моделдәрҙең тышҡы ҡиәфәтен аныҡ һынландырыу, форманың гармониялылығы м‑н айырылып тора.
80‑се йй. башынан художестволы реализм традициялары м‑н бергә башҡ. скульптураһында пластиканы ҡатмарландырыу тенденцияһы күҙәтелә: Солдатовтың Б.В. һуғышы йылдарында һәләк булған яугирҙарға мемориаль һәйкәле (1985, Дүртөйлө) һәм сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәле (2000); Калинушкиндың 20 б. локаль һуғыштарҙа һәләк булған БР кешеләренә һәйкәле (Ҡайғылы әсә һәйкәле; 2003; икеһе лә — Өфө). Тарихи‑мемориаль тема Лобановтың скульптур рельефтарында, Калинушкиндың миҙал эшләү сәнғәтендә үҫеш ала.
Башҡортостанда Т.ж. үҫешен иҫтәлекле ваҡиғаларға һәм тарихи шәхестәргә, ш. иҫ. Өфөнөң 425 йыллығына (1999), 1‑се (1995) һәм 2‑се (2002) Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙарына [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)], Ғ.Туҡайға (1996), Салауат Юлаевҡа (2004), Аҡмуллаға (2006; бөтәһе лә — Өфө), арналған респ. күргәҙмәләре һәм конкурстары сағылдыра.
Әҙәб.: Современное изобразительное искусство Республики Башкортостан. Живопись. Графика. Скульптура. Декоративно-прикладное искусство: кат. выст. /авт.‑сост. С.В.Игнатенко. Уфа, 2005.
Л.Н.Попова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Эдуард - өлгөлө һалдат
22 мая 2013 йыл | Хаттар
Күптән түгел Бажыҡ ауылында йәшәүсе Гүзәл Һаҙый ҡыҙы Харисова Абхазияла хеҙмәт итеүсе улы Эдуардтың хәрби часть командованиеһынан Рәхмәт хаты алып, оло ҡыуаныс кисерҙе.
Ауылым уңғаны
22 мая 2013 йыл | Хаттар
1960 йылдың яҙында Сәйетбабала йәшәүсе Сәлимовтар ғаиләһендә яр һалып игеҙәктәр – ике ир бала донъяға килде. Уларҙың ауырлығы ла, буй үлсәмдәре лә һәйбәт, үҙҙәре теремек ине.
Яңы алымдар буйынса эшләйбеҙ
22 мая 2013 йыл | Мәғариф
Райондың башланғыс класс уҡыусылары методик берекмәһе бик әүҙем эшләй. Уҡытыусылар белем биреүҙең яңы стандарттарын өйрәнеп, үҙ эштәрендә ҡулланалар. Аныҡ пландар ҡоролоп, әленән-әле белемде камиллаштырыу курстары ла уҙғарылып тора.
Йәш сәсәндәрҙе йыйҙы “Урал батыр”
22 мая 2013 йыл | Мәғариф
Күптән түгел Красноусолдағы 1-се урта мәктәптә "Урал батыр” эпосын яттан һөйләү буйынса йәш сәсәндәрҙең район бәйгеһе үтте.
Ғаилә көнөндә ғаилә ҡорғандар
22 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
15 май донъяла Халыҡ-ара ғаилә көнө булараҡ билдәләнде. Ул 1993 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһы тарафынан иғлан ителгән байрам. Быны ғаиләгә ҡарата ҙур әһәмиәт биреү, уның хәле тураһында ҡайғыртыу тип аңларға кәрәк һәм ул шулай ҙа.


text:
- Подробности
- Просмотров: 547
АЛБАҪТЫ, башҡ. мифологияһында яуыз иблис. Хөрәфәти хикәйәләр персонажы. Туҙған оҙон һары сәсле, имсәге тубығына тиклем һалынып төшкән ҡатын‑ҡыҙ, һирәк осраҡта оҙон һаҡаллы ир ҡиәфәтендә һүрәтләнә. Хөрәфәттәргә ярашлы, А. — бәлә-ҡаза һөҙөмтәһендә үлгән йәки ерләү йолаларын үтәмәйенсә ерләнгән кешенең аҙашып йөрөгән йәне. А. кешеләрҙе аҙҙыра, яфалай, йоҡоһонан яҙҙыра (йоҡлағанда кешенең тыны ҡыҫылһа, уны А. баҫа, тиҙәр), тип иҫәпләнгән. Убыр м‑н шүрәле А. хас сифаттарға эйә. Күп кенә халыҡтарҙың мифологияһында осрай.
Әҙәб.: Нәҙершина Ф.А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993; Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. Р.Й.Мәхийәнова


text:
- Подробности
- Просмотров: 724
АНДЫҘ (Inula), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 150‑нән ашыу төрө билдәле, Африкала һәм Евразияла таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә: британ А., йәки һарыҡ күҙе, бейек А., йәки дарыу А., герман А., йәки ҡуян күҙе, шөпшә бото, ҡытыршы А., шыраулы А. Күп йыллыҡ үлән үҫемлектәре. Һабағы төҙ, тармаҡлы йәки ябай, бейеклеге 60—200 см. Япрағы ябай, оҙонса‑эллиптик формала, осло, шыма ситле йәки ваҡ киртләсле, сиратлы, аҫтағыһы — һабаҡлы, өҫтәгеһе — һырылыусан йәки ултырма. Сәскәһе һары. Сәскәлеге — ҡалҡансыҡҡа йыйылған ярымшар кәрзинкә. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — өлпөлө оҙонса орлоҡса, авг.—сент. өлгөрә. Болонда, аҡланда, һирәгерәк урманда, герман А., шыраулы А. ш. уҡ далала, бейек А. яр буйында үҫә. Респ. бөтә терр‑яһында таралған. Мал аҙығы, декоратив үҫемлек. Бейек А. — дарыу үҫемлеге, уның тамырһабағында һәм тамырында әсе гликозидтар, инулин, сапониндар, эфир майҙары бар.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 237
УРОЛОГИЯ (гр. uron — бәүел һәм ...логия), урология ауырыуҙарының этиологияһын, патогенезын өйрәнгән, уларҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләгән клиник медицина өлкәһе. Онкологик, гериатрик, балалар У., андрология, урогинекология айырыла. Башҡортостанда У. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. башлап Медицина университетында алып барыла. 1947 й. Өфөнөң Беренсе совет дауаханаһында (ҡара: Республика клиник дауаханаһы) респ. тәүге урология бүлексәһе асыла. 1949 й. Л.П.Крайзельбурд тарафынан БДМИ‑ның факультет хирургияһы каф. У. курстары ойошторолғандан һуң, И.‑Ғ.Ғ.Ҡадиров етәкс. травматик гидронефроздар, пуля яралағанда һейҙек ҡыуығы өҙлөгөүе һ.б.; 50—60‑сы йй. — бәүел‑енес системаһы туберкулёзы мәсьәләләре өйрәнелә, урологик ауырыуҙарҙы диагностикалауҙың клиник‑рентгенологик ысулдары эшләнә (М.В.Айыуханов, Р.З.Вәлиәхмәтов һ.б.). “Шафран”, “Глуховская” шифаханаларында ҡымыҙ м‑н дауалаусы фтизиоурологик бүлексәләр эшләй, уларҙа бәүел‑енес туберкулёзы м‑н ауырығандарҙы дауалау ысулдары эшләнә һәм камиллаштырыла (Вәлиәхмәтов, А.И.Ғафаров, Ю.Г.Шувалов, Н.Г.Хисмәтуллин). Бәүел‑енес ағзаларының специфик булмаған шешеү ауырыуҙарын дауалар өсөн “Янғантау” шифаханаһының һәм Ҡорғаҙаҡ сығанағы минераль һыуының тәбиғи факторҙары һөҙөмтәлелеге (Г.В.Коржавин, Крайзельбурд, И.И.Ҡотоев, М.Ф.Саҡаева, Ф.З.Шакиров), бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк ваҡытында киҫкен бөйөр етешмәүсәнлеге патогенезы, бәүел бүлеп сығарыу системаһындағы үҙгәрештәр өйрәнелгән, өҙлөгөүҙе диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнгән (Е.И.Гермаш, И.М.Заһиҙуллин, А.Д.Кравец, Г.Х.Мирсаева, О.Е.Молодцова, Р.М.Уразаев, Р.М.Фазлыева). 70—80‑се йй. Вәлиәхмәтов етәкс. ҡатнаш үтеү юлдарынан урогениталь бөтәү яраларҙы оператив дауалау, нефроптоз, гидронефроз, бәүел‑енес ағзаларының аномаль үҫеше булғанда реконструктив‑пластик операциялар ысулдары һ.б. эшләнгән һәм индерелгән (Ғафаров, Ҡотоев, И.А.Тихонов, Шакиров). Респ. балалар клиник дауаханаһында балаларҙың урологик ауырыуҙарын дауалау ысулдары камиллаштырыла, балаларҙы диспансерлаштырыу б‑са ойоштороу мәсьәләләре ҡарала (Айыуханов, М.Ғ.Мәүлитова, З.Х.Әхмәтшин). 1991 й. Респ. клиник дауаханаһында дистанцион литотрипсия бүлексәһе асыла. 90‑сы йй. уртаһынан андрология кеше репродукцияһы, эректиль дисфункцияны консерватив һәм оператив дауалау, енси ағзаларға реконструктив‑пластик операциялар яһау (Коржавин, Р.И.Сафиуллин, Н.Р.Әхмәтов) йүнәлештәре б‑са үҫешә. 2000 й. башлап В.Н.Павлов етәкс. бәүел‑енес системаһының специфик булмаған шешеү ауырыуҙарын, бәүел‑енес туберкулёзын шифахана‑курорттарҙа, ш. иҫ. ҡымыҙ ҡулланып дауалау б‑са, бөйөр шештәрен, бәүел ҡыуығы рагын, һейҙек ташы ауырыуы рецидивтарын һ.б. дауалауҙы камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла.
В.Н.Павлов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 604
КАРБОНИЛЛЫ БЕРЛӘШМӘЛӘР, молекулаларында карбонил төркөмө С=О булған органик һәм органик булмаған берләшмәләр. Органик булмаған К.б. углерод оксидын һәм диоксидын, карбонаттарҙы һ.б. индерәләр. Карбонил төркөмө м‑н бәйле алыштырыусыларҙың төрөнә ҡарап органик К.б. альдегидтарға (R—CH=O, бында R=H, Alk, Ar һ.б.), кетондарға [RC(O)R', бында R һәм R' тап килергә мөмкин], карбон кислоталарына һәм уларҙың функциональ сығарылмаларына бүләләр. К.б. реакцияға инеү һәләте юғары: ароматик ҡулсаларҙа нуклеофил ҡушылыу, электрофил урын алыштырыу, галогенлаштырыу, альдолле һәм кротонлы конденсация реакцияларына инәләр, протонлы һәм апротонлы к‑талар м‑н тәьҫир итешәләр. Башҡортостанда ацетон (“Уфаоргсинтез” ААЙ), метилэтилкетон, мочевина (“Газпром нефтехим Салават” ААЙ) етештереү үҙләштерелгән. Углеводородтарҙы окисландырыу, спирттарҙы оксосинтезлау, дегидрирлау йәки окисландырылған дегидрирлау юлы м‑н алалар. Ацетофенонды — фенол һәм ацетонды кумол ысулы м‑н етештереүҙең эйәрсән продукты — сығарыу өсөн сеймал базаһы бар. Төп һәм нескә органик синтез өсөн ярымпродукттар, эреткестәр, дарыу препараттары һ.б. сифатында ҡулланалар. 20 б. 60‑сы йй. аҙ. Бөтә Союз үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары ҒТИ‑ның Өфө филиалында метальдегид алыу технологияһы эшләнә (ҡара: Инсектицидтар). 70—80‑се йй. Химия ин‑тында, ӨНИ‑лә һәм БДУ‑ла үткәрелгән тикшеренеүҙәрҙә нефтехимия сеймалынан алынған альдегидтар һәм кетондар файҙаланыла. Химия ин‑тында бутадиен һәм изопрен олигомерҙарын озонлап алынған кетоальдегидтар нигеҙендә бөжәктәрҙең ювеноидтары һәм феромондары (Р.И.Ғәлиева, Ғ.Й.Ишморатов, О.С.Куковинец, В.Н.Одиноков, В.Р.Әхмәтова һ.б.), простагландиндар һәм уларҙың аналогтары (Ф.А.Вәлиев, М.С.Мифтахов, Г.А.Толстиков һ.б.), пиретроидтар һәм инсектицидтар (Ф.З.Ғәлин, Ф.З.Маҡаев, Толстиков һ.б.) синтезлана. Органик химия ин‑ты “Иммунопрепарат” пр‑тиеһы м‑н берлектә 2,4‑дигидрокси‑5‑формил‑1-циклопентилацетальдегид нигеҙендә эстуфалан ветеринария препаратын сығара (Вәлиев, Н.С.Востриков, Мифтахов, Толстиков һ.б.). 90‑сы йй. башында ӨНИ‑лә һәм БДУ‑ла алыуы ауыр булған урын алыштырылған диоксандар һәм тетрагидрофурандарҙы синтезлауҙа формальдегид һ.б. альдегидтарҙың алкендар м‑н реакцияһын (Принс реакцияһы) файҙаланыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (М.Ғ.Сәфәров, Р.Ф.Талипов һ.б.).
И.Б.Абдрахманов, Ф.А.Ғималова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
285-77-85 (прямой эфир)
262-88-08 (реклама)
262-88-18 (поздравление)
+7 (937) 167-54-66 (WhatsApp)
Сабина Кучаева:
- Миңә биш-алты йәш самаһы. Атайым менән икәү сәхнәлә йырлайбыҙ. Ул оҙон буйлы, ҡара бөҙрә сәсле, матур костюмда. Атайым эргәһендә мин дә үҙемде ышанслыраҡ тоям. Йылмаям. Бейейем һәм йырлайым. Тамашасылар алҡышлай, сәскәләр һәм уйынсыҡтар бүләк итә. Миңә иғтибар үҙәгендә булыу оҡшай.
Был атайым Насип Кучаев тураһында үтә лә ҡәҙерле хәтирәләр... Иҫтәлектәргә бирелеү күңелде йыуата, һағышты баҫа, әрнеүҙәрҙе оноттора.
Беҙҙең арала булһа, беҙ бөгөн дә уның менән бергә сәхнәлә торор инек. Мине йырсы итеп күрергә теләгән атайым, бик ҡыуаныр ине.
Атайым Ырымбур өлкәһенән. Ишле ғаиләлә тәрбиәләнә. Һамар ҡалаһында мәҙәниәт институтының тынлы инструменттар бүлегендә белем ала. Тыуған еренә ҡайтып, илһамланып эш башлай.
Тәжрибәләләрҙән ҡурҡмаған атайым 1990-сы йылда Үзбәк концерт ойошмаһы менән килешеү төҙөп, Ташкент ҡалаһына юллана. “Ҡурай” төркөмөнөң художество етәксеһе була. Ҙур сәхнәләрҙе яулау, аҙна һәм айҙарға һуҙылған гастролдәр осоро башлана. Атайым бик күп ҡалаларҙа сығыш яһай, йырҙар ижад итә. Бәхетен дә ошондай таба. Аҡ ҡурған ҡалаһында яҙмышын – оло мөхәббәтен осрата.
Үзбәкстанда тыуып үҫкән әсәйемә ҡан-ҡәрҙәштәрен осратыу, йырсылар һәм музыканттар командаһына эләгеү - күктән төшкән бәхет була. Егермеһе саҡ тулған ҡыҙ ҡанатланып атайым етәкләгән төркөмдә хеҙмәт юлын башлай. Студент Фәриҙә ҙур сәхнәгә сыға, яңы ҡалалар менән таныша. Оҙайлы сәфәрҙәр ике йәш йөрәкте нығыраҡ яҡынайта.
Көсө, дәрте ташып торған, киләсәккә өмөт менән ҡараған атайым менән әсәйем бергә ижад итә, яңы сәхнәләрҙе яулай. Атайым әленән-әле яңы йырҙары менән шатландыра. Илһамланып яҙа ул. Мөхәббәте, тормошто, тыуған ерҙе данлай. Илебеҙҙә иһә үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. 1990-сы йылдың аҙағында Кучаевтар Ҡаҙағстандың Аҡ Түбә ҡалаһына күсенә. Ә бер йылдан улар Байконурҙа төпләнә.
Мине “Йыһан ҡыҙы” тиҙәр. Сөнки Байконурҙа тыуғанмын. Донъяға ауаз һалғас, атайым миңә арнап Сабина тип аталған йыр яҙған. Ҡыҙымды йырсы итәм, ул бар донъяны яңғыратып йырлаясаҡ, тип хыялланған.
Башҡортостан атайым өсөн һәр ваҡыт яҡты йондоҙ, йөрәккә яҡын, күңелде һәр саҡ үҙенә тартып торған ер булған. Ул Өфөлә йәшәү, туған телендә йырлау хаҡында хыяллана. Бер көн йәш ғаилә тәүәккәлләп, Байконурҙан Бөрө ҡалаһына күсенә.
Үҙенсәлекле тауышлы атайым тиҙ арала танылыу яулай. Ул республикала үкәрелгән йыр конкурстарында ҡатнаша, уңышҡа ирешә. Йырҙары радиола яңғырай. Баш ҡалабыҙҙа уҙған ҙур концерттарҙа ла йышыраҡ сығыш яһай башлай.
“Насип Кучаев башҡорт эстрадаһында яңы күренеш булды”,- тип хәтерләй атайымды дуҫтары һәм яҡындары. Һәр ваҡыт туған телендә аралашырға һәм ижад итергә теләп, сәмләнеп Башҡортостанға ҡайтҡан йырсыға аяҡ салыусылар ҙа осрамаған. Әлбиттә, ҙур сәхнәгә сығыу, унда үҙ урыныңды алыу өсөн кәртәләр һәм ҡаршылыҡтар аша үтергә тура килә. Ҡайһы бер тар күңелле хеҙмәттәштәре сығышы алдынан ғына атайымдың яҙмаларын юҡҡа сығара, сәхнә кейемен бысрата, хатта аяҡ кейеменә быяла ярсыҡтары һалып китә. Был күренештәр уның йөрәген әрнетмәй ҡалмағандыр һәм эҙһеҙ үтмәгәндер. Ижад кешеһенең күңеле нескә була бит.
Әммә атайым бирешмәй. Киң күкрәген киреп йырлай, йырҙар яҙа, халыҡ йырҙарын эшкәртә.
Атайым беҙҙең аранан киткәндә миңә - 7, һеңлем Альбинаға бер йәш ярым ғына ине. Әсәйемә ныҡ ауыр булды. Әммә ул үҙендә көс тапты, һынманы, һығылманы. Беҙҙең өсөн тырышты, беҙҙең өсөн йәшәне. Атайым минең Рәми Ғарипов исемендәге башҡорт гимназияһында уҡыуымды теләгән. Әсәйем уның был теләген дә үтәне. Мин ошо белем усағын уңышлы тамамланым. Әле Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыйым.
Һеңлем Альбина мәктәп уҡыусыһы. Ул да йырлай, музыка менән шөғөлләнә. Тауышы атайымдыҡына оҡшаған, көслө һәм моңло. Альбина Константин Хабенскийҙың театр студияһында шөғөлләнә, спектаклдәрҙә ҡатнаша.
“Йондоҙҙар бер урында ғына тормай, улар һәр ваҡыт хәрәкәттә”, - тип әйтергә яратҡан атайым. Беҙ ҙә – уның йондоҙсоҡтары - алға атлайбыҙ, уның исеменә тап төшөрмәҫкә тырышабыҙ.
Әсәйем дә атайыма тоғро булып ҡалды. Башҡаса кейәүгә сыҡманы. Йәшлеген, көсөн беҙгә бирҙе, беҙҙең өсөн һәр саҡ сабырлыҡ һәм сыҙамлыҡ өлгөһө булды. Нахаҡ һүҙ әйтеүселәргә, яман хәбәр таратыусыларға бирешмәне.
Яңы көн тыуғанға, дуҫтарын һәм яҡындарын күреп, туған телендә һөйләшә алыуына, һөйөклө Башҡортостанында төпләнеүенә ҡыуанып йәшәне атайым. Йырларға һәләте лә, ҡеүәте лә бар ине уның. Моңо ғына өҙөлөп ҡалды. Әммә беҙ уның ярһыу йөрәгенән сыҡҡан матур йырҙарҙы йәшәртербеҙ, яңыса яңғыратырбыҙ. Ғүмеркәйе ҡыҫҡа булһа ла, йырҙары тынмаҫ һәм НАСИП КУЧАЕВТЫҢ исеме беҙҙең күңелдәрҙә йәшәр.
105.5 FMАудиопоток


text: Башҡорт китабын пропагандалау аҙналығының икенсе көнө ҡаланың 1-се һанлы урта мәктәбендә дауам итте. 7-8 синыф уҡыусыларына яҡташ яҙыусылар Башҡортостан яҙыусылар берлеге ағзалары Р.Түләк исемендәге “Йәнгүҙәй” ижад берекмәһе рәйесе Айгөл Иҙелбаева(Ишемғужина), драматург Әминә Яхина менән осрашыу бәхете тейҙе. Айгөл Иҙелбаева үҙенең ижады менән таныштырҙы, шиғырҙарын уҡыны һәм быйылғы йылдың төп проекты “Рух ҡошо” тураһында ентекләп бәйән итте. Үҙ сиратында драматург Әминә Миңдеғол ҡыҙы үҙенең китаптары менән, тиҙҙән донъя күрәсәк уҡыусылар өсөн яҙылған пьесалар тупланған китабы тураһында һөйләп үтте. Уҡыусылар араһында ҡәләм тирбәткән балаларҙың булыуы һөйөндөрҙө. Мәктәптә “Иҙелбай ейәндәре” исемле ижади мәктәбендә ҡәләм тирбәткән 8 се синыф уҡыусыһы Ғәҙилә үҙенең йөкмәткеле шиғырын уҡып ишеттерҙе.


text:
Культурный эскеселәр
Культурный эскеселәр
Физик ғалим, фәндәр кандидаты Ефимов Виктор культурный эсәбеҙ тигән әҙәмдәргә хәмерҙен һәм тәмәкенең зыяны хаҡында аңлата. Дөрөҫө шул; ғүмер буйы культуралы эсеп нәҫелен, телен, динең юғалтҡан әҙәмдәрҙән нәмә көтөргә? Уларҙың аҡыллы түбән кимәлдә! Урамдағы эт аҡыллыраҡ уларҙан. Бер ошо фильмға ғына таянып яҙа тип уйламағыҙ, мәғлүмәт етерлек донъяла.
Улар бөгөн шашалар, ә шулар арҡаһында киләсәк быуын ауырыу, көсһөҙ, ғәрип булып тыуа. Ә был балаларҙан тыуған быуын нәҫелһеҙ буласаҡ. Культурный эскеселәрҙән культурабыҙ күтәрелерме? Ошо донъяла бер йәшәйбеҙ тип, Аллаһ Тәғәләгә тәүбә килтермәйҙәр, байрамдарҙы хәмерһеҙ үткәрә алмайҙар, совет осороның «изге» йолаһына был әйләнде.
Ошо әфәтте бигерәктә Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тыуған быуын ныҡ яҡлай минем фекеремсә. Уларға хәмерҙең зыяны һәм әфәте тураһында еткерһәңдә аңларға тырышмайҙар. Ҡандарына ахыры был яуызлыҡ һеңгәндер. Совет һәм хәҙерге осорҙағы көнө-төнө күрһәтелгән һәр бер фильмдә элеге хәмер. Ошо артистәрҙен һәр береһе тиерлек эскенән донъянан китте. Ниндәй культура булһын инде аҡылыңды, һаулығынды, малынды ошо хәмергә алмаштырғас. Бына хәҙер ошо яҙыуға ҡаршы төшөп, хәмерҙең файҙаһы бар тип тырышасаҡтар. Эскене яҡлап, үҙҙәрен яҡлап һылтау табасаҡтар.
Аллаһ Тәғәләгә ышанабыҙҙа, шул ваҡытта эсәбеҙҙә тип әйтәсәктәр. Былар кемдәр — монафиҡтар, ике йөҙлөләр. Был турала Ҡөръән Кәримдә яҙылған: «Уларға аңлатһаңда, йөрәктәренә барып етмәҫ». Ҡөръән мәжлесенә саҡыралар, сығыу китеүен була, өҫтәлгә хәмер ултыртып байрам башлайҙар. Бына уларҙың юғары культураһы. Кеше үлһә уларға хәмер туйы башлана, һәр мәрхүмде; үлгән әсәһенә тиклем эсеп оҙаталар. Әлеге йәш быуынға, балаларға әҙәп өйрәтеү шул буламы? Беләләр бар яуызлыҡ хәмерҙә икәнен, ләкин береһе лә ҡаршы сығып һүҙ әйтмәҫ. Тырышып, уҙышып ҙур-ҙур мәжлес-туйҙар үткәрәләр, күпме исраф ҡылып мал түгәләр, ә балалары бәхетлеме?
Башҡортостан статистикаһы ни һөйләй? 2015 йылда өйләнешкәндәрҙең яртыһы айырылышҡан документ буйынса ғына! Ә быйылда шул хәл! Социал сеть «В контакте»- не асып ҡарағыҙ: һәр бишенсеһе кеше тамада – кәмит күрһәтеүсе, тик байрамдарҙа ғына йәшәйҙәр түгелме? Ахырзамандың бер билдәһе: «Ҡиәмәт көнөнә табан телдәре менән тамаҡ туйҙырыусылар күбәйер» — тип әйтелгән. Аҙым һайын сәхнәлә «бисмилләне» һүҙ араһына ҡыҫтырып кешеләрҙе көлдөрөүселәр, бот төптәрен ялтыратып ярһыған башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары, яланбаш-яланғас ағинәйҙәр түрҙә — культурабыҙ күтәрелә түгелме? Әҙәпһеҙлек. Кемдә ғәйеп эҙләйһегеҙ халыҡ бөтә — башҡорт бөтә тип? Хөкүммәт һеҙгә һылтау.
Аҡылың хәмергә алмаштырған халыҡтың, әлеге автор әйткәнсә эттең аҡылынанда кәм, аңра һарыҡ көтөүе кеүек ҡайҙа ҡыуһан, шунда китә. Тәрбиәле әҙәпле кеше хәмергә ҡул һуҙамы? Татлы-тәмле хәмерле тостар һөйләп иблисте ҡыуандырамы? Ошо яҙғандарҙы уҡырҙарҙа, фәһем алмаҫтар, шул элеккесә һылтау табып байрамдарҙа хәмер эсерҙәр. Былар беҙҙең алйыған быуындыр, уларға Аллаһ Тәғәлә лә, иблистә бер. Кешеләр хәмерҙән ҡырылып торһала башҡаларҙын уйында шул эскелек.
Бигерәктә әлеге минең фекеремсә 1945—1955 йылда тыуғандар эскелекте хуп күрәләр, 1955 йылдан алып 1985 тиклем тыуғандарҙын күбеһенең урыны ҡәберҙә. 90 % эскелектән! Әле бер әҙәм (интелегент, тюрколог) миңә, комментарийға ни яҙған?
Балды (брага) башҡорт халҡының милли ризығы тип ҡымыҙ менән бер рәткә ҡуйған. Әллә башындағы мейеһен көйә ашанымы икән? Башҡортоң бал ҡортоның балы түгел, ә бал әсетеп эсәм тигән – иҫерткес нәмә милли ризығы уның. Өҫтәп Ҡөръән Кәрим уҡыйым тигән, эскәндә тоторға тырышмайым тигән. Быны әллә минең хуплағанымды көттө. Телен шайтанға һатҡан әҙәмдәрҙән ошо хәмер эсеүҙе беҙҙен атай-олатайҙарҙың йолаһы тип, балаларҙы тәрбийәләйекме? Аҡса-малын иҫерткескә йә тәмәкегә алыштырған кеше кем? Наркоман инде, тик бында наркотик урынына хәмер менән тәмәке. Етмеш етенсе йылға тиклем шикелле, хәмер СССР-ҙа наркотиктәр рәтенә индерелгән була. Хәҙер демократия, эсергә һылтау ғына кәрәк, ҡатын-ҡыҙҙар бындай табындарға оҫталар. Өйөндә эскелек ойошторған ирҙәр һирәк түгелме? Бала тәрбиәсе ҡатын ҡыҙҙарыбыҙ бер-береһенән уҙышып ошо ярышта тәүгеләр түгелме? Мин ни ерем менән күрше ҡатындан кәм тип аҙалар түгелме?
Киләсәк быуынды: балаларыбыҙҙы, ейәндәребеҙҙе бәхетле күрәбеҙ тиһәк, шулай уҡ илебеҙҙе, телебеҙҙе һаҡлайыҡ тиһәк — һәр беребеҙ тәүбәгә килеп, динебеҙҙе нығытып үҙебеҙҙән башлайыҡ. Һеҙгә бер кемдә әҙер әҙәпле донъя килтермәҫ. Күреп торағыҙ балалар баҡсаһында, мәктәптәрҙә һеҙҙең балаларығыҙға беҙҙең элекке замандағы һымаҡ белем бирергә ынтылып торалармы? Юҡ, көн-сәғәтен үткәреп аҡса алһалар, шул еткән. Ихластан юғары белем алыусылар бармы? Барыһында аҡса хәл итә. Врачтар һеҙҙең һаулыҡ өсөн тырышып торалармы? Юҡ, берәүҙәре көндө ғәйбәттә-сәйҙә үткәрһә, икенселәренә һеҙҙе талап аҡса кәрәк. Һәр мәрхүм — үлгән кеше өсөн өсәр мең аҡса һорап, ҡала ерендә күберәк алып байығырға маташалар түгелме? Был тариф бер ерҙә лә яҙылмаған. Теге мәрхүм ирҙәрҙе йыуып, кәфенләп аҡса эшләгән ҡатындар тураһында ни әйтергә? Дингә арҡыры төшөп, тамуҡҡа тура юл тотоусылар түгелме? Башҡа урындарҙа ла ихлас халыҡ өсөн эшләгән кешеләр һирәктер. Тик байлыҡта, байрам күңелдәрендә.
Бындағы яҙылғандар бар кешегә лә ҡағылмай, бер епкә теҙеп һалған был тип, бар арабыҙҙа шундайҙар. Бар наҙан колхоз муллалары, араҡы эсергә ярай тигәндәре, никах уҡып туңҡайып ятҡандарыла.
Эсергә теләй икәнегеҙ, ни эшләп һеҙгә суҡынмаҫҡа, поптар эсергә рөхсәт бирә бит. Мин мосолман тигән кеше эсәме? Нисек шуға ҡулығыҙ бара. Мейегеҙҙе һаһытып сереткәнсе, яйлап был донъяға нимә өсөн килгәнегеҙҙе уйлағыҙ исмаһам. Әҙәм балаһына Аллаһ Тәғәлә бәлә-ҡаза ебәрһә генә уйлана башлай. Көтөгөҙ ҡаза килгәнең, һис шикһеҙ ул буласаҡ. Һаулығыҙҙы бөтөрөп хәмер һатып алып, аҙаҡ шул хәмер зыянынан тәнегеҙгә төҙәлмәҫ эҙ һалып дауаланыуығыҙ бушҡа булыр. Был ғына түгел, һеҙҙән тыуған балалар аҡыллы кәм булып, үҙҙәре ғәрип булып, уларҙын балалары ғәрип булып – быуынығыҙҙын һәм Аллаһ Тәғәләнең ҡарғышы һеҙгә булыр.
Ефимов В. А. Основы мировоззренческой безопасности https://www.youtube.com/watch?v=E2Fct7hxxho&t=10s
https://www.youtube.com/watch?v=JW90PRrol-I
Ефимов про курение и алкоголь
https://www.youtube.com/watch?v=jT4r_E-0nac
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.12.2016 в 02:15, и размещена в категории яңылыҡтар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Ураҙа ниәте
Ураҙа ниәте
Ураҙа — ғибәҙәт, шуға уны ниәтләмәһәң, ябай ас тороу ғына була. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: ғәмәл ниәткә бағланған (ниәтенә күрә була)", — тигән. Ниәттең урыны күңелдә, шуға кеше ураҙа тоторон уйлап ҡына ҡуйһа, ураҙаһы дөрөҫ булыр. Телдән әйтһә, яҡшыраҡ булыр. Сәхәргә уянып ашаһа, хатта һыу ғына эсһә лә — ниәт һымаҡ булыр. Сөнки ябай ваҡытта ул сәхәр ашамай. Был уяныуы ла ураҙа тотоу өсөн икәне билгеле. Ниәт иртәнге намаҙ алдынан ҡылынырға тейеш. Иң яҡшыһы, төндән үк ниәтләү.
Мәлики мәҙһәбе буйынса, рамаҙан айына ураҙа тоторға бер ниәт ҡылыу ярай. Быға дәлил итеп, был ураҙаларҙың өҙлөкһеҙ булыуын килтерә. Бындай ниәт ҡылып, бер сәбәп арҡылы (хәйез, сәфәр, ауырыу) ураҙа боҙолһа, тағы ла ниәт ҡылырға кәрәк. Был фәтүәне әл-Кәсәни, ибн Рушд, ибн Ҡудамәһ, әл-Мугни, аш-Ширбины хуплаған. Шулай ҙа һәр көн ниәтләү — мәндүб.
Хәнифи мәҙһәбендә ( беҙ ошо Хәнәфи мәҙһәбенән) һәр көн өсөн ниәт ҡылыу ҡаралған. Хәнәфиҙәр, быға дәлил итеп, бер көндөң ураҙаһы боҙолһа, башҡа көндәргә ҡағылмағанын килтерә.
Рамаҙан ураҙаһына, ваҡыты билгеле булған нәҙер ураҙаһына, шулай уҡ ваҡыты мәғлүм булған нәфел ураҙаларына (мәҫәлән, дүшәмбе, кесаҙна ураҙалары һ.б.) ниәтте әүәлге көндөң ҡояш батыуынан алып, икенсе көндөң (ураҙа тотҡан) өйлә намаҙына ҡәҙәр алырға ярай. Ҡояш байыр алдынан йәки нәҡ байыған ваҡытта ниәт ҡылырға ярамай. Ләкин ниәтләр алдынан ураҙа боҙған ғәмәлдәрҙе ҡылмауы шарт. Мәҫәлән, әгәр өйләгә тиклем ашаған булһа, ураҙаға ниәтләп тота алмай. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм, уянғас, ҡатыны Ғәйшәнән һораған: «Ашарға берәй нәмә бармы?» Ҡатыны: «Юҡ», — тип яуаплаған. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: Улайһа мин ураҙа", — тигән үә ураҙа тотҡан. Был фәтүә билгеле ураҙалар хаҡында.
Әгәр ураҙаның ваҡыты билгеле булмаһа, ниәт иртәнге намаҙға ҡәҙәр алына. Төндән алыу хәйерлерәк. Мәҫәлән, рамаҙан ураҙаһының ҡазаһы, нәфел ураҙаһын башлап, боҙғандың ҡайтарыу, кәффәрәт ураҙалары үә ваҡытын билгеләмәгән нәҙер ураҙалары. Был төр ураҙаларҙы алдан ниәтләмәһәң, ураҙа дөрөҫ булмай. Алдан уҡ ниәтләргә үә ниәтләгәндә ниндәй ураҙаға кергәнеңде билгеләү мотлаҡ кәрәк. Был ураҙаларҙың тәғәйенләнгән ваҡыты юҡ, шуға ла ниәттә ниндәй ураҙа икәнен билгеләү кәрәк.
Ҡаза ураҙаһын тотоу өсөн, иртәнге намаҙға ҡәҙәр ниәт алынмаһа, нәфел ураҙаһына әйләнә. Әгәр уны боҙһаң, бының өсөн яңынан ураҙа тоторға кәрәк буласаҡ. Ҡаза ураҙаһын барыбер тоторға кәрәк буласаҡ. Әгәр кеше кистән нәфел ураҙаһын тоторға ниәтләп ятһа үә уянғас кире уйлаһа — гонаһ юҡ. Шулай ҙа ашамай-эсмәй йөрөһә — ураҙанан китмәй.
Ниәт — ныҡ булырға тейеш. Икеләнеү ярамай. Мәҫәлән: «Иртәгә ҡунаҡҡа саҡырһалар, ураҙа тотмайым, саҡырмаһалар мин ураҙа», тип ниәтләү дөрөҫ булмай.
Рамаҙан айы икәнен белеп, ниәтендә икеләнеп торһа (тоторғамы, юҡмы тип), ас йөрөһә лә ураҙаһы булмай.
Кеше рамаҙанда аңын юғалтып, көндөҙ, өйләгә ҡәҙәр аңына килһә, ниәтләп ураҙа тота ала.
Рамаҙан айы булып та, кеше башҡа ураҙа тоторға ниәтләгән булһа, барыбер рамаҙан ураҙаһы тотҡан һымаҡ була. Әбү Йософ үә Мөхәммәд быны муҡим йәки мосафир булыуына ҡарамаҫтан, барыбер рамаҙан ураҙаһы була тигән. Был фәтүә ауырыу кешегә лә шулай уҡ. Ниндәй ураҙаға ниәт ҡылыуына ҡарамаҫтан, рамаҙан айында фарыз булған рамаҙан ураҙаһынан булыр.
Рамаҙан ураҙаһының ҡазаһын ҡылғанда, көнөн билгеләмәйенсә тотоу ярай. Бында: «Иләһи ниәт ҡылдым ҡалған рамаҙан ураҙаһының сираттағы ҡазаһын тотмаҡҡа» тип ниәтләнә. Ниндәй йылдың, ҡайһы ураҙаһы икәне билгеләнмәй.
Әгәр хәйезле ҡатын, иртәгәһен иртәнге намаҙға ҡәҙәр күременең бөтәсәген белеп, кистән ураҙа тоторға ниәтләһә, ураҙаһы дөрөҫ була.
Әгәр кистән ураҙа тоторға ниәт ҡылһаң, төнөн ашарға, эсергә үә үҙ хәләл ефетең менән яҡынлыҡ ҡылырға ярай, сөнки был ураҙа ғибәҙәтенең ваҡыты иртәнге намаҙ менән башлана. Нәфел ураҙаһы ниәтен, ваҡыты кергәнсе боҙоп, ураҙа тотмаһа, гонаһ юҡ.
Ураҙаға ниәтләгәндә кәффәрәт тип тә, нәфел тип тә ниәтләһәң, кәффәрәт ураҙаһынан һанала.
Сайт авторынан аңлатма: Рамаҙан ураҙаһы бер ай буйы тотола – башында өс көн, уртаһында өс көн, аҙағында өс көн тотоу тыйыла, был наҙанлыҡтан, белемһеҙлектән ҡайһы бер кешеләр яңылыша.
Нәфел ураҙаһы – Рамаҙан айынан башҡа айҙарҙа тотолған ураҙа (үҙ иркең, үҙ теләгең менән тотған ураҙа).
Ҡаза ураҙаһы – ураҙаны (айын, йә көндәрен үҙ ваҡытында тотмай) берәй сәбәп (ауырыу арҡаһында, күрем ваҡыты, онотоп...) арҡаһында ҡалдырыу. Шуға ҡаза ҡылаһың.
Кәффәрәт ураҙаһы – рамаҙан ураҙаһын үҙ теләгең, иғтиярың менән боҙоу. Боҙған көн өсөн ҡаза ҡылаһың һәм 60 көн ураҙа тоторға тейеш булаһың.
Башҡорт мосолман календары 2017
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 26.05.2017 в 00:42, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 387
ЙОМАҠАЙ ҠАЛАСЫҒЫ, 4—7 бб. археологик ҡомартҡыһы. Борай р‑ны Йомаҡай а. көнбайышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Тере Танып й. уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1956 й. Н.А.Мәжитов тарафынан асыла һәм 1957 й., 1959 й. өйрәнелә, 1969—70 йй. Г.И.Матвеева тикшерә. 592 м2 ҡаҙылған. Ҡаласыҡ һөҙәк морон өлөшө яғынан 6 ур (оҙонлоғо 10—17 м, киңлеге 4—5 м, бейеклеге 0,5 м) һәм соҡор (киңлеге 3 м, тәрәнлеге 0,5 м), көнсығыш битләүенән ике рәт соҡор (оҙонлоғо 80 м, киңлеге 1,5 м, тәрәнлеге 0,3—0,4 м) м‑н нығытылған. Оҙонса түңәрәк формалағы 2 торлаҡ, 59 хужалыҡ соҡоро табылған. Керамика Бахмут мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Ҡаласыҡта балсыҡ орсоҡбаштар, таш иген онтағыстар, тимер бысаҡтар, ураҡтар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары табылған. Й.ҡ. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Мүлк (Тәбәрәк) сүрәһе
Мүлк (Тәбәрәк) сүрәһе.
Мүлк сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мүлк», — батшалыҡ, тигән һүҙ. Пәйғәмбәребеҙ салаллаһү ғәләйһи үә сәлләм был сүрәне уҡымайынса йоҡларға ятмаған.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: “Был сүрә 30 аяттан тора, үҙен уҡыған хужаһы өсөн шәфәғәт ҡыла, хатта Аллаһ Тәғәлә уны ғәфү иткәнсе — был Тәбәрак сүрәһе”.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән... “Был сүрә 30 аяттан тора. Әхирәттә Аллаһ Тәғәлә менән ҡыйышыр, хатта үҙен уҡыусы хужаһын кереткәнсе, ул сүрә Тәбәрак».
Пәйғәмбәребеҙ салаллаһү ғәләйһи үә сәлләм әйткән: «Тәбәрак сүрәһе ҡәбер ғазабынан һаҡлай».
Пәйғәмбәребеҙ салаллаһү ғәләйһи үә сәлләм әйткән.«Кем һәр төн «Тәбәраҡ» сүрәһен уҡыһа Аллаһ Тәғәлә ҡәбер ғазабынан имен ҡыла. Пәйгәмбәребеҙ заманында беҙ был сүрәне «Һаҡлаусы», тип йөрөтә инек. Был Аллаһының китабынан сүрә, кем уны һәр көн уҡыһа йәки быға ҡарағанда ла күберәк уҡыһа үә яҡшы,мөкәммәл рәүештә быға ирешә».
Ибнү Шихәб иртәнге намаҙҙа беренсе рәкәғәта “Мүлек” сүрәһен, икенсе рәкәғәта “Ихлас” сүрәһен уҡыған. Уға: “Һин оҙон сүрә менән ҡыҫҡаны ҡушаһыңмы?”- тип һорағандар. Ибнү Шихәб яуап итеп: «Ихлас сүрәһе Ҡөрьәндең өстән бере, ә “Тәбәрак” сүрәһе ҡәбер ғазабынан ҡотҡара», тип әйткән. (Бәйхаҡы риүәйәте).
Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим.
1. Тәбәәракәлләҙии бийәдиһил-мүлкү үә һүә ғәләә күлли шәй'иң ҡадиир. 2.Әлләҙии халәҡал-мәүтә үәл-хәйәәтә лийәблүүәкүм әййүкүм әхсәнү ғәмәләә, үә һүәл-ғәзиизүл-ғафүүр. З.Әлләҙии халәҡа сәбғә сәмәәүәәтиң тыибәәҡаа, мәә тәраа фии халҡир- рахмәәни миң тәфәәүт, фәрджиғил-бәсара һәл тәраа миң фүт^ур. 4.Ҫүммәр-джиғил-бәсара кәрратәйни йәңҡалиб иләйкәл-бәсару хааси'әү-үә һүүә хәсиир. 5. Үә ләҡад зәййәннәәс-сәмәәәә'әд-дүнйәә бимәсаабиихә үә джәғәлнәәһәә руджүүмәл лиш- шәйәәтыиин, үә әғтәднәә ләһүм ғәҙәәбәс-сәғиир. 6. Үә лил-ләҙиинә кәфәруу бираббиһим ғәҙәәбү джәһәннәмә үә би'сәл-мәсыир. 7.Иҙәә үлҡуу фииһәә сәмиғүү ләһәә шәһииҡау-үә һийә тәфүүр. 8.Тәкәәдү тәмәййәзү минәл-ғайҙы күлләмәә үлҡийә фииһәә фәүджүң сә'әләһүм хазәнәтүһәә ә ләм йә'тикүм нәҙиир. 9.Ҡаалүү бәләә ҡад джәәәә'әнәә нәҙиируң фәкәҙҙәбнәә үә ҡулнәә мәә нәззәләллааһу миң шәй'ин ин әңтүм илләә фии даләәлиң кәбиир. 10.Үә ҡаалүү ләү күннәә нәсмәғү әү нәғҡилү мәә күннәә фии асхәәбис-сәғиир. 11.Фәғтәрафүү биҙәмбиһим фәсүхҡал-ли'асхәәбис-сәғиир. 12. Иннәлләҙиинә йахшәүнә Раббәһүм билғайби ләһүм мәғфиратү-үә әджруң кәбиир. 13.Үә әсирруу ҡауләкүм әүиджһәруу биһи иннәһүү ғәлиимүм-биҙәәтис-судүүр. 14.Ә ләә йәғләмү мән халәҡа үә һүүәл- ләтыиифүл-хабиир. 1б.Һүүәл-ләҙии джәғәлә ләкүмүл-арда ҙәлүүләң фәмшүү фии мәнәәкибиһәә үә күлүү мир-ризҡиһи үә иләйһин-нүшүүр. 16.Ә әмиңтүм-мәң фис-сәмәәәә'и әй-йахсифә бикүмүл- арда фә'иҙәә һийә тәмүүр. 17.Әм әмиңтүм мәң фиис-сәмәәәә'и әй-йүрсилә ғәләйкүм хәәсыибәә, фәсәтәғләмүүнә кәйфә нәҙиир. 18.Үә ләҡад кәҙҙәбәл- ләҙҙиинә миң ҡаблиһим фәкәйфә кәәнә нәкиир. 19. Әүә ләм йәрау иләәт-тайри фәүҡаһүм сааааффәәтиү-үә йаҡбиднә мәә йүмсикүһүннә илләр-рахмәән, иннәһү бикүлли шәй'им-бәсыиир. 20. Әммән һәәҙәәлләҙии һүә джүңдүл-ләкүм йәнңсурукүм миң дүүнир-рахмәән, инил- кәәфируунә илләә фии ғуруур. 21.Әммән һәәҙәәл- ләҙии йәрзүҡукүм ин әмсәкә ризҡаһ, бәл ләджджүү фии ғүтүүиү-үә нүфүүр. 32.Ә фәмәй-йәмшии мүкиббән ғәләә үәджһиһии әһдәә әммәй йәмшии сәүийән ғәләә сыираатыим мүстәҡыим. 23.Ҡуль һүүәл-ләҙии әңшә'әкүм үә джәғәлә ләкүмүс-сәмғә үәл-әбсаара үәл-әф'идәтә ҡалииләм-мәә тәшкүруун. 24.Ҡуль һүүәлләҙии ҙәра'әкүм фил-арды үә иләйһи түхшәрун. 25.Үә йәҡуулүүнә мәтәә һәәҙәл-үәғдү иң күңтүм саадиҡыын. 26.Ҡуль иннәмәл-ғилмү ғиндәллааһи үә иннәмәә әнәә нәҙиирум-мүбиин. 27.Фәләммәә ра'әүһү зүлфәтәң сииии'әт вүджүүһүл-ләҙиинә кәфәру^ үә ҡыылә һәәҙәәл-ләҙии күңтүм биһи тәддәғүн.28. Ҡуль ә ра'әйтүм ин әһләкәнийәллааһү үә мәм-мәғиә әү рахимәнәә фәмәй-йүджиирул- кәәфириинә мин ғәҙәәбин әлиим. 29.Ҡуль һүүәр-рахмәәнү әәмәннәә биһи үә ғәләйһи тәүәккәлнәә, фәсәтәғләмүүнә мән һүүә фии даләәлим-мүбиин. 30.Ҡуль әра'әйтүм ин асбәхә мәә'үкүм ғаураң фәмәй-йә ' тиикүм бимәәәә'им- мәғиин.
Тәфсире.
Мәрхәмәтле һәм рәхимле Аллаһ исеме менән (башлайым).
1. Бөтөн хөкөмдарлыҡты хозурында тотоусы Аллаһ олуғтарҙың бөйөгөлер һәм Аллаһтың көсө бөтөн нәмәгә етә. 2. Аллаһ кемдең изгелек ҡыласағын һынап ҡарар өсөн, үлемде, йәшәйеш-тормошто бар итте. Аллаһ — еңелеү белмәҫ ҡөҙрәт эйәһе, сикһеҙ мәрхәмәтле ярлыҡаусы. 3. Аллаһ бер-беренә ярашҡан ете ҡат Күкте бар итте. Ғәләмдәр Раббыһының бар итеү ғәмәлендә һеҙ һис бер кәмселек күрмәҫһегеҙ. Күтәрелеп бер ҡарағыҙ һеҙ Күккә, шунда һис бер етешһеҙ урын күрмәҫһегеҙ. 4.Унан һуң тағын ҡат-ҡат ҡарағыҙ, ҡарашығыҙ (Күк төҙөлөшөндә боҙоҡлоҡ таба алмайынса) хәлдән тайып, меҫкен хәлдә кире ҡайтыр. 5. Хаҡтыр, һеҙгә иң яҡын Күкте ҡәндилдәр (йондоҙҙар) менән биҙәнек. Уларҙы (йондоҙҙарҙы) шайтандарға ата торған итеп яһаныҡ һәм шайтандарға ялҡынлы ут ғазабын әҙерләнек. 6. Раббыны инҡар иткән бәндәләр өсөн йәһәннәм ғазабы бар. Ул бик тә хәтәр урын. 7. Уларҙы (кәферҙәрҙе) утҡа ташлағанда йәһәннәмдең (кәферҙәргә) булған асыуынан ҡайнай-ҡайнай. 8. шартлар дәрәжәгә етеп үкергәне ишетелеп торор. Гонаһлылар төркөмө утҡа ташланыла барған һайын, ут һаҡсылары (зобаниҙар) уларға: «(Ошо ғазап буласаҡ тип) алдан киҫәтеүсе бер генә пәйғәмбәр ҙә һеҙгә килмәнеме ни һуң?» — тип һорарҙар. 9. Улар шулай яуап бирер: «Дөрөҫөн генә әйткәндә, ошо ғазаптың киләсәге тараһында киҫәтеүсе бер Пәйғәмбәр килгән ине, ләкин беҙ уның киҫәтеүҙәренә ышанманыҡ, уларҙы ялғанға сығарҙыҡ. Аллаһ бер нимә лә индермәне. Һеҙ һаташҡан бәндәләр», -тинек. 10. Их, уның һүҙҙәренә ҡолаҡ һалған булһа инек, аҡылыбыҙ менән уйлап ҡараған булһа инек, утта яныусылар араһында булмаҫ та инек. 11. Шулай итеп, улар гонаһтарын танынылар. Улар Аллаһтың ярлыҡауынан йыраҡ булырҙар! Улар инде ялҡынлы йәһәннәмдең әһелдәре. 12. Үҙен күрмәйенсә лә, Аллаһҡа иман килтергәндәргә, Аллаһтың язаһынан ҡурҡҡан-дарға хәҡиҡи ярлыҡау һәм дә бөйөк әжер әҙерләнгән. 13. Һүҙегеҙҙе йәшерһәгеҙ ҙә, йәшермәһәгеҙ ҙә, белеп тороғоҙ, Аллаһ — күңелегеҙҙәгеләрҙең барыһын да белеп тороусы. (14) Юҡтан бар итеүсе белмәҫме? Ул иң йәшерен ғәмәлдәрҙе лә белеп тора һәм һәр нәмәнән хәбәрҙар. 15. Ер йөҙөн һеҙҙең ҡарамаҡҡа биргән — Аллаһ. Шулай булғас, Ерҙең күкрәгенә баҫып йөрөгөҙ һәм Аллаһ биргән ниғмәттәрҙе ашағыҙ. Ахырҙа ҡайтыш барыбер Аллаһ хозурына булыр. 16. Күктәгеләр (Аллаһ, фәрештәләр) һеҙҙе (гонаһлыларҙы) Ергә йоттормаҫ, тип ышанаһығыҙмы? Ул саҡта Ер ҡалтырана башлар, тетрәр һәм һеҙҙе Ер йотор. 17 Күктән (Аллаһ гонаһлы) башығыҙға дауыллы таш ямғыры яуҙырмаҫ, тип уйлайһығыҙмы!? Киҫәтеүҙәребеҙҙең нимә икәнен һеҙ оҙаҡламай белерһегеҙ. (18) Хаҡтыр, уларҙан элек йәшәгәндәр ҙә быны (Ҡөръәнде) ялғанға сығарҙы!. Ләкин минең уларға килтергән язам ниндәй дәһшәтле булды. (19) Күктә, баш остарында ҡанат ҡаға-ҡаға оса торған ҡоштарҙы улар күрмәйме ни һуң? Уларҙы миһырбанлы Аллаһтан башҡа бер кем дә һауала тота алмай. Шик юҡтыр, Аллаһ барыһын да белеп тора. (20) Аллаһтан ҡотолорға һеҙгә ярҙам итеүсе ғәскәр кемдәрҙән тора? (Аллаһтың язаһынан бары тик Аллаһ үҙе генә ҡотаара ала.) Кәферҙәр улар – юл таба алмаҫлыҡ булып аҙашҡан халыҡ. (21) Аллаһ һеҙгә ризыҡ биреүҙе туҡтатһа, һеҙгә кем ризыҡ бирер? Эйе, улар аҙғынлыҡ менән (Хаҡтан) тәкәббер рәүештә йыраҡлашты. (22) Хәҙер инде уйлап ҡарағыҙ, йөҙө аҫҡа килеп, ҡара көйөп йөрөүсе бәндә тура юлға күнәрме, әллә тура юлдан төп-төҙ атлап барыусымы (Сәғәдәткә барып ирешәсәк)? (23) (Рәсүлем) әйт: «Ул һеҙҙе юҡтан бар итеүсе, һеҙгә ҡолаҡтар, күҙҙәр, йөрәк биреүсе», — тип. Бик әҙ шөкөр итәһегеҙ. (24) Тағын әйт һин: «Ер йөҙөнә һеҙҙе Аллаһ яралтты, үрсетте һәм һеҙ (яуап бирер өсөн) Аллаһ хозурына барасаҡһығыҙ», — тип. (25) (Кәферҙәр мыҫҡыллау менән): «Һөйләгәндәрегеҙ хаҡ булһа, вәғәҙә иткәндәрегеҙ (Ҡиәмәт көнө, ғазаптар) ҡасан килер?» — тип әйтерҙәр. (26) Әйт һин уларға: «Был таралағы мәғлүмәт бары тик Аллаһ хозурында ғына. Мин бары тик Аллаһ ғазабының, һис шикһеҙ, киләсәге тураһында һеҙҙе киҫәтеүсе генә», — тип. 27. Әммә уны (ғазапты) яҡында күргәс, кәферҙәрҙең йөҙҙәре ҡарайыр һәм уларға: «Бына, был һеҙ бик тиҙ күрергә теләгән нәмә ошо булыр», — тип әйтерҙәр. (28) Әйт һин: «Әгәр Аллаһ мине, минең менән булған яҡындарымды һәләк итһә йәки рәхмәте менән иҫән ҡалдырһа, хәтәр ғазаптан кәферҙәрҙе кем ҡотҡарыр?» — тип һора. (29) Әйт һин: «Аллаһтың рәхмәте киң һәм Ул — ярлыҡаусы. Беҙ Аллаһҡа иман килтерҙек, тәүәккәл итеп, Уға һыйындым», — тип. Кемдең яңғылыш юлда аҙашып йөрөгәнен оҙаҡламай күрерһегеҙ. (30) Әйт һин: «Миңә яуап бирегеҙ һеҙ, әгәр һыу — йылғалар, шишмәләр ҡасһа, бәреп сыҡҡан шишмәләрҙе һеҙгә кем кире ҡайтарыр?» (Әлбиттә, Аллаһ ҡына был эште башҡара).
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 12.05.2017 в 00:04, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 512
ДУПЛАУ, тире эшкәртеү, тире, күн эшкәртеү производствоһындағы төп процестарҙың береһе; коллаген (ҡыл һәм тире аҡһымы) молекулаларын дуплау матдәләре ярҙамында химик бәйләнештәр һәм арауыҡлы структуралар төҙөп бәйләү. Дуплау алдынан сеймалды беренсел эшкәртәләр (ебетәләр, көлләйҙәр, йөндән таҙарталар). Төрлө тәғәйенләнешле тире эшләү өсөн ярашлы дуплау матдәләрен ҡулланалар һәм процестың технологик параметрҙарын (т‑раны һәм эшкәртеүҙең ваҡыт оҙайлығын, мөхиттең рН күрһәткесен, дуплау матдәләренең айырым компоненттарын индереү тәртибен) үҙгәртәләр. Дуплау матдәләре итеп органик булмаған (алюмин, хром, титан һәм цирконий тоҙҙары), тәбиғи органик (танниндар, диңгеҙ хайуандарының майҙары) һәм синтетик (ябай альдегидтар; үҫемлек танниндарының аналогтары — синтандар) берләшмәләрҙе файҙаланалар. Д. күнгә һығылмалылыҡ, һуҙыуға ныҡлыҡ бирә, ферментатив, микробиологик, химик тәьҫирҙәргә сыҙамлы итә, формаһы боҙолоуын кәметә, киптергәндә күҙәүлелеге һаҡланып ҡалыуға булышлыҡ итә; тиренең структураһын, һығылыусанлығын һәм йөнөнөң еүешләнеү үҙенсәлеген яҡшырта һ.б. 16 б. тиклем Башҡортостан халҡы тирене хайуандарҙан алынған органик матдәләр м‑н эшкәрткән, төтөн м‑н ыҫлаған, һуңыраҡ ш. уҡ минераль дуплау матдәләре һәм танниндар файҙалана башлағандар (ҡара: Күн эше). 19 б. алып ҙур булмаған күн заводтарында ағас ҡабығының (имән, тал һ.б.) һыу экстракттары м‑н дуплағандар. 20 б. 20‑се йй. 2‑се ярт. барабан һәм ҡабыҡ һуты ысулы үҙләштерелгән. 30‑сы йй. уртаһынан башлыса имән экстракттары, 40‑сы йй. уртаһынан синтандар (антрацен һәм фенол нигеҙендә) ҡулланғандар; уларҙы етештереү Башҡ‑н дуплау экстракттары з‑дында (ҡара: “Дубитель”) үҙләштерелгән. 50‑се йй. башлап хром тоҙҙарын ҡулланып Д. (хромлап Д.) өҫтөнлөк алған (Октябрьский күн аяҡ кейеме комбинаты, Стәрлетамаҡ күн аяҡ кейеме комбинаты). 90‑сы йй. уртаһынан аяҡ кейеме һәм эйәр‑йүгән күнен иләү өсөн бер үк ваҡытта хром, алюмин тоҙҙары һәм синтандар файҙаланылған ҡатнаш Д. ысулы ҡулланыла. Шулай уҡ ҡара: Тире.
Әҙәб.: Кунакова Р.В., Краснопёрова М.В. Развитие производства натуральных кож в России. Уфа, 2005.
Р.Ә.Зәйнуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов