text:
Словения
Словения (слов. Slovenija), рәсми исеме — Словения республикаһы (слов. Republika Slovenija) — Үҙәк Европалағы ил. 2004 йылдан Словения Европа Союзы ағзаһы. Көнбайышта Италия һәм Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Хорватия, көнсығышта Венгрия һәм төньяҡта Австрия дәләттәре менән сиктәш. Ил Төнъяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы - НАТО ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Словен республикаһы 210 общинаға, уларҙың 11 ҡала статусына эйә.
Политик структура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Словения башлығы — президент, 5 йыл һайын һайлана. Башҡарма хакимиәт менән президент һәм министрҙар кабинеты идара итә. Министрҙар кабинетын парламент раҫлай.
Парламент ике палатанан тора: Словенияның дәүләт йыйылышы (слов. državni zbor) һәм дәүләт советы (слов. državni svet). Словенияның дәүләт йыйылышына 90 депутат һайлана. Словенияның дәүләт советы парламенттың юғары палатаһы функцияһын үтәй. Бында 5 йылға һайлаған 40 депутат ултырышта ҡатнаша.
2008 йылғы һайлауҙар буйынса Словенияның дәүләт йыйылышына ингән партиялар:
- Социал-демократтар (слов. Socialni demokrati, SD) — үҙәк-һул йүнәлешле, 29 депутат
- Словен демократик партияһы (слов. Slovenska demokratska stranka, SDS) — үҙәк йүнәлешле, 28 депутат
- Хәҡиҡәткә(слов. Zares) — үҙәк-һул йүнәлешле, 9 депутат
- Словенияның демократик пенсионерҙар партияһы (слов. Demokratična stranka upokojencev Slovenije, DeSUS) — үҙәк-һул йүнәлешле, 7 депутат
- Словен милли партияһы (слов. Slovenska nacionalna stranka, SNS) — милли-һул йүнәлешле, 5 депутат
- Словен халыҡ партияһы (слов. Slovenska ljudska stranka, SLS) — үҙәк-уң йүнәлешле, 5 депутат
- Словен йәштәре партияһы (слов. Stranka mladih Slovenije, SMS) — үҙәк-һул йүнәлешле, Словен халыҡ партияһы менән берлектә
- Словенияның либераль-демократияһы (слов. Liberalna demokracija Slovenije, LDS) — үҙәк-һул йүнәлешле, 5 депутат.
Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 1 964 мең кеше тәшкил итә, территорияһы — 20 253 км². Шул иҫәптән милли составы:
- Словендар 1 631 363 (83,1%)
- Сербтар 38 964 (2,0%)
- Хорваттар 35 642 (1,8%)
- Боснийлылар 21 542 (1,1%)
- Венгрҙар 6 243 (0,3%)
- Албандар 6 186 (0,3%)
- Македондар 3 972 (0,2%)
- Черногорҙар 2 667 (0,1%)
- Итальяндар 2 258 (0,1%)
- Башҡалар 174 913 (8,9%)
Халыҡтың яҡынса яртыһы ҡалаларҙа, ә ҡалғандары ауыл ерендә төбәкләнгән.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылғы перепись мәғлүмәттәре буйынса католиктар халыҡтың 57,8 % тәшкил итә, православиелылар — 2,3 %, протестанттар — 0,8 %, мосолмандар — 2,4 %.
Дәүләт байрамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 һәм 2 ғинуар — Яңы йыл байрамы;
- 8 февраль — Прешерн көнө;
- 12 һәм 13 апрель — Пасха байрамы;
- 27 апрель — Окупациға ҡаршы ихтилал көнө;
- 1 һәм 2 май — Хеҙмәт байрамы;
- 25 июнь — Милли көн;
- 15 август — Успение Богородицы байрамы;
- 31 октябрь — Реформация көнө;
- 25 декабрь — Раштыуа байрамы;
- 26 декабрь — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный словенский туристический информационный портал
- Интересные факты о Словении
- Правительство Республики Словения
- Һанлы исемлектең бер юлы


c: text/html

text:
Һуғыш
Һуғыш — дәүләттәр, ҡәбиләләр, сәйәси төркөмдәр һәм башҡа төрлө дини һәм сәйәси берләшмәләр араһында ҡораллы ҡаршы тороу, ҡораллы көстәрҙең хәрби хәрәкәттәре рәүешендә барған бәрелештәр.
Һуғыш маҡсаттарының береһе — һаҡланыу йә дошманды юҡ итеү. Ҡағиҙә булараҡ, һуғыш бер яҡтың икенсе яҡҡа үҙ ихтыярын көсләп тағыу сараһы булып тора. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһен үҙгәрергә, иректән, идеологиянан, милеккә хоҡуҡтан баш тартырға, территория, акватория һәм башҡа төрлө ресурстарын бирергә мәжбүр итергә тырыша.
Клаузевиц билдәләмәһенә ярашлы, «һуғыш сәйәсәтте көс ҡулланыу ише башҡа төр саралар менән дауам итеү булып тора». Ҡораллы алыш һуғыштың маҡсаттарына өлгәштерә торған төп сара булып хеҙмәт итә, көрәштең йәнә иҡтисади, дипломатик, идеологик, мәғлүмәт һәм башҡа саралары ла ҡулланыла. Йәғни һуғыш ул — сәйәси маҡсаттарға өлгәшеү маҡсатында ойошторолған ҡораллы көс ҡулланыу. Тоталь һуғыш ҙур биләмәлә, ҙур күләмдә, бөтә ысулдарҙы ҡулланып алып барыла. Ҡораллы көстәр (армия, авиация һәм флот) һуғыш алып барыуҙың төп сараһы була.
Хәрби йәһәттән көслө илдәрҙең көсһөҙ илдәр менән ҡораллы бәрелештәре тыныслыҡҡа мәжбүр итеү, хәрби экспедиция йәки яңы территориялар үҙләштереү булараҡ ҡарала; ҙур булмаған дәүләттәр менән бәрелештәр — интервенция йәки репрессалия; эске төркөмдәр менән бәрелештәр ихтилал (восстание), фетнә йә эске бәрелештәр (граждандар һуғышы) тип йөрөтөлә. Көслө ҡаршылыҡ күрһәтелгән йә оҙаҡҡа һуҙылған бәрелеш «һуғыш» тип баһалана[1]. Һуғышһыҙ ваҡыт тыныслыҡ тип атала.
Йөкмәткеһе
- 1 Һуғыштар башланыу сәбәптәре һәм уларҙы төркөмләү
- 2 Һуғышта яҡтарҙың маҡсаттары
- 3 Һуғышҡа философик һәм мораль баһалар
- 4 Кешелек тарихындағы һуғыштар
- 5 Һуғыштарҙың тарихи төрҙәре
- 6 Һуғыштарҙың оҙайлығы
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Һуғыштар башланыу сәбәптәре һәм уларҙы төркөмләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыш башланыуҙың төп сәбәбе — сәйәси көстәрҙең һәр төрлө тышҡы һәм эске маҡсаттарҙа ҡорал файҙаланырға тырышыуы.
- Күләме буйынса һуғыштар донъя һәм төбәк (локаль) һуғыштарына бүленә.
- Һуғыштарҙың «тышҡы» (external warfare) һәм «эске» (internal warfare) төрҙәре була.
Шулай уҡ ҡара:
- Локаль һуғыш
- Йәҙрә һуғышы
- Мәғлүмәт һуғышы
- Һалҡын һуғыш
Тәртипкә бәйләү теориялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Психологтар, мәҫәлән, Э. Дурбан менән Джон Боулби, кешегә агрессивлыҡ (дошмансыллыҡ) тәбиғәттән бирелә тип раҫлай[2]. Кеше үҙенең ҡәнәғәтһеҙлектәрен башҡа расаларға, диндәргә, милләттәргә йә идеологияларға ҡарата кире мөнәсәбәткә һәм нәфрәткә әйләндерә, был дошмансыллыҡты сублимация һәм проекция ише психологик күренештәр һуғарып тора. Был теорияға ярашлы, дәүләт йәмғиәттә билдәле бер тәртип урынлаштыра һәм һаҡлай, шул уҡ ваҡытта һуғыш рәүешен алыусан дошмансыллыҡ өсөн нигеҙ ҙә хасил итә. Төрлө психологик теориялар раҫлауынса, һуғышыу кеше тәбиғәтенең айырып алғыһыҙ бер яғы булғас, уны бер ҡасан да тамырынан юҡ итеп булмаясаҡ.
Зигмунд Фрейд дошмансыллыҡты кешенең психологияһын, йәшәйешенең мәғәнәһен һәм йүнәлешен билдәләүсе төп инстинкттарҙың береһе тип баһалай. Ошо сәбәпле З. Фрейд хатта тыныслыҡ өсөн көрәшеүселәр хәрәкәтендә ҡатнашыуҙан да баш тарта, сөнки һуғыштарҙы кешелә ваҡыты-ваҡыты менән тоҡанып торған дошмансыллыҡтың ҡотолғоһоҙ эҙемтәһе тип һанай.
Һуғыштарҙы ҡотолғоһоҙ тип һанаған теориялар ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙең һуғыш тигән нәмәне бөтөнләй белмәүен аңлата алмай[3]. Франц Александр кеүек милитаристар тыныс осорҙо киләһе һуғышҡа әҙерлек осоро йә һуғышсан инстинкттың көслөрәк дәүләт тарафынан баҫтырылып тороуы тип кенә күрә[4].
Был теориялар халыҡтың күпселек өлөшөнөң ихтыярын нигеҙ итеп ала, ләкин тарихта һуғыштарҙың бик һирәге генә халыҡ ихтыяры һөҙөмтәһендә башланыуын иҫәпкә алмай[5]. Йышыраҡ осраҡтарҙа халыҡты һуғышҡа ҡушылырға хакимдары мәжбүр итә. Сәйәси һәм хәрби етәкселәрҙең төп урынды биләүенә нигеҙләнгән теорияларҙың береһен Морис Уолш эшләй[6]. Уның раҫлауынса, халыҡтың күпселек өлөшө һуғышҡа нейтраль мөнәсәбәттә һәм һуғыштар ғәҙәттә власть башына кеше ғүмерен һанға һуҡмай торған лидерҙар килһә генә тоҡана. Уларҙы холҡонда һуғышырға ынтылыш булған хакимдар — мәҫәлән, Искәндәр Зөлҡәрнәй, Наполеон, Гитлер кеүектәр башлай. Бындай кешеләр кризис мәлдәрендә халыҡ ҡаты ихтыярлы етәксе көҫәгәндә власҡа килә.
Был ҡарашты тәнҡитләп, Э. Фромм XV—XX быуаттарҙағы Европа миҫалында һуғыштарҙың һаны һәм аяуһыҙлығы техник цивилизация үҫешенә һәм хөкүмәт власының көсәйә барыуына бәйле тип иҫбатлай[7].
Эволюция психологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эволюция психологияһын өйрәнеүсе ғалимдар кешеләр алып барған һуғыштарҙы биләмә, аҙыҡ йә ише өсөн көрәшкән хайуандарҙың холоҡ-фиғеленә тиңләй. Хайуандар тәбиғәте менән яуыз, ә әҙәми мөхиттә бындай яуызлыҡ һуғыштарға илтә. Технология алға киткән һайын кеше агрессивлығы кешелеккә ҙурыраҡ хәүеф тыуҙыра бара. Конрад Лоренц был теорияны алға һөрөүселәрҙең береһе була.[8]
Бынлай теорияларҙы тәнҡитләгән ғалимдар ҙа бар (мәҫәлән, Джон Г. Кеннеди), улар фекеренсә, ойошҡан, дауамлы һуғыштар хайуандарҙың биләмә өсөн талашыуҙарынан ныҡ айырыла, һәм технология йәһәтенән генә түгел. Эшли Монтегью[9] билдәләүенсә, социаль шарттар һәм тәрбиә кешеләр алып барған һуғыштарҙың тәбиғәтенә һәм барышына йоғонто яһай. Ни тиһәң дә, һуғыш тик кеше тарафынан уйлап сығарылған, һуғыштың тарихи һәм социаль тамырҙары була.
Социологик теориялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Социологтар һуғыштар барлыҡҡа килеү сәбәптәрен оҙаҡ өйрәнә. Күп төрлө теориялар сығарыла, уларҙың бер-береһенә ҡаршы килгәндәре лә байтаҡ. Primat der Innenpolitik (Эске сәйәсәт өҫтөнлөгө) тигән мәктәп яҡлылар Эккарт Кер (Eckart Kehr) менән Һанс-Ульрих Вэлер (Hans-Ulrich Wehler) хеҙмәттәренә нигеҙләнә. Был тикшеренеүселәр һуғыш башланыуҙы — урындағы шарттарға, ә агрессияның ҡайҙа йүнәлеш алыуын тышҡы факорҙарға бәйләй. Мәҫәлән, Беренсе донъя һуғышы халыҡ-ара ыҙғыштар, йәшерен һуҙ ҡуйышыуҙар йәки көстәр тигеҙлегенең боҙолоуы һөҙөмтәһе түгел, ә был бәрелешкә ылыҡтырылған һәр илдең иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл-торошо һөҙөмтәһе була.
Был теория Карл фон Клаузевиц менән Леопольд фон Ранкеның Primat der Außenpolitik (Тышҡы сәйәсәт өҫтөнлөгө) ҡарашынан айырыла. Улар һуғышты һәм тыныслыҡты дәүләт эшмәкәрҙәренең ҡарарҙары һәм геосәйәси хәл эҙемтәһе тип күрә.
Демографик теориялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демографик теориялар Мальтуссы теориялары һәм йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теориялары тигән ике төркөмгә бүленә.
Мальтуссы теориялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мальтуссы теорияларға ярашлы, һуғыштарҙың сәбәптәре халыҡ һанының үҫеүенә һәм ресурстар етешмәүгә барып тоташа.
Әйтәйек, папа Урбан II 1095 йылда Беренсе тәре яуы алдынан былай тип яҙа: „Һеҙ мираҫ итеп алған ер бөтә яҡтан диңгеҙ һәм тауҙар менән уратып алынған, ул һеҙҙең өсөн үтә наҡыҫ; ул кешеләргә йән аҫрарлыҡ ҡына ризыҡ бирә. Бына шуның өсөн дә һеҙ бер-берегеҙҙе үлтерәһегеҙ һәм яфалайһығыҙ, һуғыштар алып бараһығыҙ, бына шунлыҡтан күптәрегеҙ граждан-ара ыҙғыш-бәрелештәрҙә һәләк була. Нәфрәтегеҙҙе йүгәнләгеҙ, дошманлашмағыҙ. Раббы табутына илткән юлға баҫығыҙ; бысраҡ расанан был ерҙе үҙегеҙгә тартып алығыҙ“.
Был — һуңыраҡ Мальтуссы теория тип аталған теорияның тәүге тасуирламаларының береһе. Томас Мальтус (1766—1834) яҙғанынса, халыҡ һаны артыуын һуғыш, ауырыу йәки аслыҡ сикләмәһә, ул күбәйә лә күбәйә.
Мальтуссы теориялар яҡлылар фекеренсә, һуңғы 50 йылда донъяла, айырыуса үҫештәге илдәрҙә, ҡораллы бәрелештәрҙең кәмеүе ауыл хужалығына индерелгән яңы технологияларҙың күп халыҡты туйҙырыу мөмкинлеген биреүе эҙемтәһе булып тора; шул уҡ ваҡытта контрацептив сараларҙы ҡулланыу даирәһенең киңәйеүе тыуымдың һиҙелерлек кәмеүенә килтерҙе.
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы Мальтуссы теорияларҙан ныҡ ҡына айырыла. Уның яҡлылар фекеренсә, йәш ир-аттың күбәйеүе һәм тыныс тормошта даими эш урындарының етешмәүе һуғыш сығыу ихтималлығын арттыра.
Мальтуссы теориялар күбәйә барған халыҡҡа тәбиғәт ресурстары етешмәүгә нигеҙләнһә, йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы фәҡирҙәр, мөлкәтһеҙ йәш ирҙәр өсөн эш урындары етешмәүенән сығып ҡорола.
Йәштәрҙең өҫтөнлөгө теорияһын үҫтереүгә француз социологы Гастон Бутуа (Gaston Bouthoul),[10] американ социологы Джек А. Голдстоун,[11] американ политологы Гэри Фуллер[12][13][14] һәм немец социологы Гуннар Һейнсон (Gunnar Heinsohn) ҙур өлөш индерә.[15] Самюэль Хантиңтон (Samuel Huntington), йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһын файҙаланып, Цивилизациялар бәрелешеү теорияһын эшләй.
Ислам башҡа диндәргә ҡарағанда дошмансылыраҡ диндер тип уйламайым, ләкин бөтә тарих дауамында мосолмандарға ҡарағанда христиандар ҡулынан күберәк кешеләр һәләк булғандыр тигән шигем бар. Шуныһы асыҡ: башҡаларҙы үлтерергә барған кешеләр — 16 йәштән 30 йәшкә тиклемге ирҙәр.
1960-сы, 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа мосолман донъяһында тыуым һаны бик юғары булды, был йәштәрҙең күбәйеп китеүенә килтерҙе. Әммә был туҡталасаҡ. Ислам илдәрендә тыуым кәмей; ҡайһы берҙәрендә иҫ киткес шәп кәмей. Башланғыс осоронда ислам ут һәм ҡылыс менән таратылған, ләкин мосолман теологияһына мираҫ итеп агрессивлыҡ һалынғандыр тип уйламайым.»[16]
Йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы йәш булһа ла, АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенә лә, хәрби стратегияһына ла ҙур йоғонто яһап өлгөргән. Голдстоун менән Фуллер Америка хөкүмәтенә консультациялар биргән. ЦРУ инспекторы генерал Джон Л. Һелгерсон 2002 йылғы «The National Security Implications of Global Demographic Change» тигән отчетында уға һылтанған.[17]
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһын беренсе булып тәҡдим итеүселәрҙең береһе Һейнсон фекеренсә, илдең ирҙәр ҡатламының 30-ҙан 40-ҡа тиклем проценты 15—29 «хәүефле» 15—29 йәш төркөмөнә ҡараһа, һуғыш башланыу өсөн кәрәкле шарт тыуа. Ғәҙәттә бының алдынан бер ҡатынға 4-8 бала тура килгән тыуым үҫеше күҙәтелә.
Бер ҡатынға 2,1 бала тура килһә, улы — атаһы урынын, ҡыҙы әсәһе урынын биләй. 2,1 коэффициенты — элгәр быуынды алмаштырыуға, ә түбәнерәк коэффициент халыҡтың бөтә барыуына килтерә.
Ғаиләлә 4-8 бала булһа, атай кеше улдарының киләсәген тәьмин итер өсөн уларға бер түгел, ике-дүрт социаль шарт (эш) тыуҙырырға тейеш. Йәмғиәттә абруйлы эш урындары ризыҡ, дәреслектәр йәки вакциналар тиҙлеге менән арта алмағас, «асыулы йәш ирҙәр» күбәйеп, уларҙың йәшлек ярһыуы көс ҡулланыуға килтерә.
- Демографик йәһәттән улар үтә күп һанлы.
- Улар йә эшһеҙ, йә бәләкәй эш хаҡлы абруйһыҙ вазифалар башҡара.
- Эшләгән аҡсаһы ғаилә ҡороуға етмәгәнлектән күп осраҡта енси тормошо ла юҡ.
Һейнсон фекеренсә, бындай стреслы шарттарҙың бергә уҡмашыуы[18] ғәҙәттә түбәндәге һөҙөмтәләрҙең береһенә килтерә:
- көс ҡулланып енәйәт ҡылыу
- эмиграция («көс ҡулланмай колониялаштырыу»)
- фетнә
- граждандар һуғышы һәм (йәки) инҡилап
- геноцид (үлтерелгәндәрҙең урынын биләр өсөн)
- баҫып алыу (көс ҡулланылған колониялаштырыу, күп осраҡта тыуған илдән ситтә геноцид менән бергә бара).
Дин һәм идеология бындай осраҡтарҙа икенсел шарт булып тора һәм көс ҡулланыуға законлы төҫ биреү өсөн генә хеҙмәт итә, ләкин йәмғиәттә йәштәр өҫтөнлөк алып тормаһа, үҙҙәре генә көс ҡулланыу сығанағы була алмай. Ошо сәбәпле был теория яҡлылар Европаса «христиан» колониализмы һәм империализмын да, бөгөнгө «ислам агрессияһын» да, террорсылыҡты ла демографик етешһеҙлектең һөҙөмтәһе тип ҡарай[19]. Был күренеште Газа секторы тапҡыр тасуирлай: тормошта урынын тапмаған йәш ирҙәр күплеге халыҡтың юғары агрессиялылығын тәьмин итеп тора. Ә күрше Ливанда, киреһенсә, хәл сағыштырмаса тыныс[20].
1789 йылғы Француз революцияһында ла йәштәр ифрат ҙур роль уйнай[21]. Нацизм барлыҡҡа килеүҙә Германиялағы иҡтисади депрессия ҙур әһәмиәткә эйә була[22]. Руандалағы 1994 йылғы геноцидты ла йәштәр күбәйеү һөҙөмтәһе тип ҡарарға мөмкин[23].
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы раса, енес, йәш буйынса дискриминацияға килтергән фекерҙәр әйтелгәнгә күрә тәнҡитләнә.[24]
Рационализм теориялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рационализм теориялары буйынса, конфликтта ҡатнашҡан ике яҡ та аҡыл менән эш итә һәм әҙерәк юғалтыуҙар менән күберәк файҙа алырға тырыша. Раицонализм теорияһы илдәрҙең үҙ-ара һөйләшеп килешә алмайынса һуғыш асыуының өс сәбәбен әйтә: бүлешә алмау; яңылыш мәғлүмәт биреп, алдашыу; ҡаршы яҡтың вәғәҙәһенә ышанмау[25].
Рационализм ҡарашының тәнҡитләрлек яҡтары етерлек. Һуғыш алдынан ике яҡтың да юғалтыуҙарҙы һәм файҙаларҙы хисаплап тороуына ышанып булмай. Мәҫәлән, Икенсе донъя һуғышында үткәрелгән геноцид ваҡытында көсһөҙ яҡҡа бер сара ла ҡалмай. Рационализмсылар фекеренсә, дәүләт бер ихтыярға буйһоноп берләшә, ә дәүләт башлыҡтары уңыш ҡаҙаныу йә уңышһыҙлыҡҡа осрау мөмкинлектәрен һәр яҡлап үлсәп эш итә. Үрҙә аталған тәртипкә бәйләү теориялары был раҫлау менән килешмәй.
Рационализм теориялары уйындар теорияһы өсөн генә яҡшы, ә һуғыштар нигеҙендә ятҡан ҡарарҙарҙы эшләүҙә ҡулланылырлыҡ түгел.
Иҡтисади теориялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғышты илдәр араһындағы иҡтисади көнәркәшлектең үҫеүе менән аңлатҡан теориялар бар. Баҙарҙарға, тәбиғәт ресурстарына хужа булыу маҡсатында һуғыштар асыла. Ультра-уң сәйәси даирәләр вәкилдәре, мәҫәлән, көслөләр бөтә нәмәгә хоҡуҡлы тип иҫәпләй. Ҡайһы бер урта ҡарашлы сәйәсмәндәр һуғыштарҙы иҡтисади сәбәптәр менән аңлатыу яҡлы.
„Хәҙерге заманда һуғыш сәбәптәренең индустриаль һәм коммерция көнәркәшлегенә бәйле булыуын белмәгән бер генә ир йәки бер генә ҡатын-ҡыҙ, хатта бер генә бала бармы икән был донъяла?“ — Вудро Вильсон, 1919 йылдың 11 сентябре, Сен-Луис.[26]
„Мин хәрби хеҙмәттә 33 йыл да дүрт айымды үткәрҙем, был ваҡыттың күп өлөшөн мин Ҙур Бизнесҡа, Уолл-стритҡа һәм банкирҙарға хеҙмәт иткән юғары класлы һуғыш суҡмары булып эшләнем. Ҡыҫҡаһы, мин капитализм рэкетиры, гангстеры“ — 1935 йылда иң күп наградалар эйәһе, юғары абруйлы диңгеҙ пехотасыһы (ике Почет миҙалы менән бүләкләнгән) генерал-майор Смэдли Батлер (АҠШ Республикасылар партияһынан Сенатҡа төп дәғүәсе).[27]
В. И. Ленин Беренсе донъя һуғышын иҡтисади сәбәптәр менән аңлата:
Беренсе донъя һуғышының сәбәпсеһе тип Э. Фромм һуғышта ҡатнашҡан дәүләттәрҙең барыһының да юғары ҡатламдарының иҡтисади мәнфәғәттәрен билдәләй[7].
Сәйәсәт фәнендә һуғыштар барлыҡҡа килеү теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышы буйынса тикшеренеүсе Фрай Ричардсон (Lewis Fry Richardson) беренселәрҙән булып һуғыштарға статистик анализ яһай.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса бер нисә мәктәп йәшәп килә. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә реализм яҡлылар раҫлауынса, дәүләт өсөн төп мотив — уның үҙ хәүефһеҙлеге.
Икенсе теория халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә власть мәсьәләһен һәм власть күсеү теорияһын ҡарай, был теорияға ярашлы, донъя билдәле бер иерархия буйынса теҙелә һәм ғәмәлдәге гегемонға буйһонмаған Бөйөк державаның тәртибе һуғыш башланыуға сәбәпсе була.
Объективизм ҡарашы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Объективизмды хасил иткән һәм рациональ индивидуализм һәм капитализмға ҡыҫылмау яҡлы булған Айн Рэнд раҫлауынса, кеше һуғышҡа ҡаршы торорға теләһә, ул бөтәһенән элек дәүләт контролендәге иҡтисадҡа ҡаршы булырға тейеш. Өйөр инстинктынан ҡотола алмаған һәм коллектив өсөн индивидуумдарҙы ҡорбан иткән кешеләр булғанда ерҙә тыныслыҡ урынлашыуы мөмкин түгел.[28]
Һуғышта яҡтарҙың маҡсаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыштың төп маҡсаты ҡаршы яҡҡа үҙ ихтыярыңды тағыуҙан ғибәрәт. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһенең тәртибен үҙгәртергә, уны иркенән, идеологияһынан, ниндәйҙер хоҡуҡтарҙан ваз кистерергә, милли байлыҡтарынан, ер-һыуҙарынан баш тарттырырға тырыша. Был ынтылышты һуғышһыҙ тормошҡа ашырыуҙың, мәҫәлән, көс ҡулланыу менән янап, бер дәүләтте икенсеһенә „үҙ ихтыяры менән ҡушылырға“ мәжбүр итеү юлы бар. Американың психологик һуғыш буйынса белгесе П. Лайнбарджер фекеренсә, һуғыш — ул ҡиммәтле, ҡанлы, хәүефле, ләкин башҡа юлдар маҡсатҡа өлгәштерә алмаған осраҡта һөҙөмтә бирә торған сара.[29] Ләкин һуғыш башлаусылар йыш ҡына ниндәй ҙә булһа йәшерен маҡсаттарҙы ла ҡуя, йәғни эске сәйәси хәл-торошон нығытырға, төбәктә тотороҡлолоҡто ҡаҡшатырға йә дошманды албырғатып, көсһөҙләндерергә тырыша. Һуғышты башлаусы яҡ үҙе өсөн һуғышҡа тиклемгенән яҡшыраҡ шарттар тыуҙырыу маҡсатын ҡуя. Һуғышҡа ылыҡтырылған яҡ алдында тыуған маҡсаттар:
- Үҙ ихтыярын тағырға маташҡан дошманға ҡаршы тороу.
- Агрессияның ҡабатланыуын булдырмау.
Үрҙә әйтелгәндәрҙән сығып, шундай һығымтаға килергә була: һуғышта
- ҡаршы торған яҡтарҙың береһе тулы еңеүгә өлгәшергә мөмкин — йә агрессор еңә, йә оборона тотоусы яҡ агрессорҙы уңышлы йүгәнләй.
- Ике яҡ та маҡсаттарына тулыһынса өлгәшмәй — агрессорҙың ихтыяры өлөшләтә генә үтәлә.
Һуғыш ғәнимәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атауальпа өсөн түләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инкалар хакимы Атауальпаны ҡотҡарыу өсөн түләү (1533 йылдың 18 июне) донъя тарихында иң ҙур һуғыш ғәнимәте булып тора.
Түләү итеп 5993 кг алтын бирелә, был Испанияға Африканан килеп торған алтындың бер йыллыҡ күләменән 14 тапҡырға күберәк була.
Һуғышҡа философик һәм мораль баһалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙел һуғыш концепцияһына ярашлы, һуғыштарҙың ҡайһы берҙәре генә ғәҙел һәм мораль яҡтан аҡланған була. Ғәҙел һуғыш теорияһы нигеҙҙәре Аристотелдә һәм Цицеронда бар.
Ҡайһы бер философтар һуғышта юғары мәғәнә таба. Мәҫәлән, Гегель һуғышты халыҡтарҙың әхләҡи сәләмәтлеген һаҡлау сараһы тип күрә. В. С. Соловьев „һуғыш ул изге нәмә“ ти. И. А. Ильин һуғыштың „рухи мәғәнәһен“ һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Пацифистик ҡарашта торған философтар, мәҫәлән, Эразм Роттердамский, һуғышты бәләләр һәм бәхетһеҙлектәр сығанағы итеп һанай. И. Кант һуғышты ҡырағайлыҡ билдәһе тип баһалай.[30][неавторитетный источник?]
Кешелек тарихындағы һуғыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуатҡа тиклем һуғыштарҙың иҡтисади базаһы сағыштырмаса бәләкәй була, ҡағиҙә булараҡ, һуғыштарҙы әҙ һанлы профессиональ ғәскәрҙәр алып бара. XIX быуаттың икенсе яртыһынан, бигерәк тә XX быуаттан һуғыштар иҡтисадҡа ифрат ҙур көсөргәнеш һала һәм күп миллионлы халыҡ массаларын оҙайлы көрәш эсенән ылыҡтыра. Хәрби бәрелештә бер нисә ил ҡатнаша, шулай итеп, ул донъя һуғышына әүерелә. Беренсе донъя һуғышында — 70 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында 110 миллион самаһы кеше ҡатнаша.
Кешелек йәмғиәтендә һуғыштың әһәмиәте төрлөсә баһалана.
- Һуғыштарҙың кире эҙемтәләренә, кешеләрҙең һәләк булыуынан тыш, гуманитар һәләкәт тигән комплекс та ҡарай, уға аслыҡ, эпидемиялар инә. Хәҙерге замандың глобаль һуғыштары кешеләрҙе һәм матди байлыҡтарҙы күпләп юғалтыуға, бер ҡасан күрелмәгәнсә ҙур емереклектәргә, бәлә-ҡазаларға килтерә. Мәҫәлән, Европа илдәрендә һуғыштар һөҙөмтәһендә күрелгән юғалтыуҙар (үлтерелгәндәр, яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан вафат булғандар) түбәндәгесә була: XVII быуатта — 3,3 миллион кеше, XVIII быуатта — 5,4, XIX быуатта һәм XX быуат башында (Беренсе донъя һуғышына тиклем) — 5,7, Беренсе донъя һуғышында — 9 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында (нацистик концлагерҙарҙа һәләк булғандарҙы ла индереп) — 50 миллиондан ашыу кеше.
- Һуғыштарҙың ыңғай эҙемтәләренә мәғлүмәт алмашыу (Талас яуынан һуң ғәрәптәр ҡытайҙарҙың ҡағыҙ эшләү серен белә), фәнни-техник асыштарҙың ҡапыл күбәйеүе, шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың бөтөрөлөүе инә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуғыштың тотош кешелек өсөн (айырым кеше өсөн түгел) ыңғай яҡтары тип түбәндәгеләрҙе лә билдәләй:
- Кешелек йәмғиәтенә биологик һайлап алыу ҡайта, сөнки ғәҙәти шарттарҙа иш һайлаған саҡта биология закондарының йоғонтоһо ныҡ көсһөҙләнһә, һуғыш ваҡытында йәшәүгә яраҡлашыу көсө булған тоҡом барлыҡҡа килә.
- Һуғыш осоронда кешегә тыныс тормошта һалынған бөтә тыйыуҙар юҡҡа сыға. Шулай итеп, һуғышты тотош социум эсендә психологик көсөргәнеште сисеү сараһы итеп ҡарарға була.
- Сит ихтыярға буйһоноп ҡалыуҙан ҡурҡыу, хәүефтән ҡурҡыу техник прогресты дәррәү үҫтереп ебәрә. Уйлап табыуҙарҙың күпселеге хәрби ихтыяжға тәғәйенләнә, һуңынан тыныс тормошта ҡулланыуға индерелә.
- Иң юғары кимәлдәрҙә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һауыға һәм донъя берләшмәһе кеше ғүмере, тыныслыҡ кеүек ҡиммәттәрҙе баһалай башлай.
Һуғыштарҙың тарихи төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫештең түбәнге баҫҡысында торған кеше төркөмдәре өсөн һуғыш ихтыяжы юҡ тигән фекер бар (Танзаниялағы хадзалар һәм Тиви утрауындағы австралий аборигендары), башланғыс үҫеш баҫҡысында торған кешеләргә һуғыш хас түгел. Фин тикшеренеүселәре фекеренсә, һунарсылыҡ, үҫемлектәр менән туҡланыусы ҡәбиләләр аҙыҡ-түлек тупламдары йыймағанлыҡтан уларҙың һуғышыр өсөн сәбәптәре лә юҡ[31].
Боронғо донъя һуғыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Боронғо дәүләттәрҙең ижтимағи үҫештең түбәнгерәк баҫҡысында торған ҡәбиләләрҙе буйһондороп, яһаҡ түләтеү һәм ҡолдар алыу маҡсатындағы баҫып алыу һуғыштары (мәҫәлән, Галлия һуғышы, Маркоман һуғышы һ. б.)
- Территориялар яулап алыу һәм еңелгән илдәрҙе буйһондороу маҡсатында алып барылған дәүләт-ара һуғыштар (мәҫәлән, Пун һуғыштары, Грек-фарсы һуғыштары);
- аҡһөйәктәрҙең төркөмдәре араһындағы һуғыштар (мәҫәлән, б. э. т. 321—276 йылдарҙағы Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһын бүлешеү өсөн диадохтар араһындағы һуғыштар);
- ҡолдарҙың ихтилалдары (мәҫәлән, Римда ҡолдарҙың Спартак етәкселегендәге ихтилалы);
- крәҫтиәндәр һәм һөнәрселәрҙең ихтилалдары (Ҡытайҙа ҡыҙыл ҡашлыларҙың ихтилалдары).
Урта быуаттар һуғыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дини һуғыштар: Тәре яуҙары, Жиһат;
- Династиялар һуғыштары (мәҫәлән, Англияла Ал рауза һәм Аҡ рауза һуғышы);
- Ҡыҫымдарға ҡаршы крәҫтиән һуғыш-ихтилалдары (мәҫәлән, Францияла Жакерия, Германияла Крәҫтиәндәр һуғышы (Bauernkrieg))
Яңы һәм Иң яңы дәүер һуғыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Капиталистик илдәрҙең Азия, Африка, Америка, Океания халыҡтарын үҙҙәренә буйһондороу өсөн колониаль һуғыштары (мәҫәлән, Беренсе әфиүн һуғышы һәм Икенсе әфиүн һуғышы);
- Дәүләттәрҙең һәм дәүләттәр коалицияларының гегемонлыҡ өсөн һуғышыуы (мәҫәлән, Төньяҡ һуғышы, Америка-Мексика һуғышы, Корея һуғышы, Эфиопия-Эритрея һуғышы), донъяла хакимлыҡ итеү өсөн һуғыштар (Ете йыллыҡ һуғыш, Наполеон һуғыштары, Беренсе һәм Икенсе донъя һуғышы);
- Социалистик һәм буржуаз-демократик инҡилаптар менән бергә барған граждандар һуғыштары. Йыш ҡына граждандар һуғыштары тышҡы интервенцияға ҡаршы көрәшкә ҡушылып китә (Ҡытайҙа граждандар һуғышы);
- Бойондороҡло һәм колониаль илдәрҙең колониясыларға ҡаршы, дәүләт бойондороҡһоҙлоғон урынлаштырыу йә уны һаҡлап ҡалыу өсөн милли-азатлыҡ һуғыштары (мәҫәлән, Алжир һуғышы, Португалияның колониаль һуғышы һ. б.).
Постиндустриаль һуғыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Постиндустриаль һуғыштар — ул барыһынан элек дипломатик һәм шпионлыҡ итеп ҡара-ҡаршы тороу.
- Ҡала герильяһы
- Гуманитар һуғыш (мәҫәлән, Косово һуғышы)
- Террорға ҡаршы операция
- Этнос-ара ыҙғыш (мәҫәлән,Босния һуғышы, Карабах һуғышы)
Линд буйынса һуғыш быуындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1989 йылда Америка эксперты Уильям Линд һуғыштарҙы дүрт быуынға бүлә. Беренсе быуын һуғыштарын шыма көбәкле атыу ҡоралы менән тигеҙ сафҡа теҙелеп алып барыла тип һүрәтләй; икенсе быуын артиллерия ҡулланып, пулемёттарҙан атып, окоптар һәм башҡа ялан фортификацияһы ҡулланып, позицияларҙан алып барыла; өсөнсө быуын — блицкриг: армия дошманды йәһәт ҡоралһыҙландырып, ҡамауға алырға һәм уның коммуникацияларын өҙөргә тырыша, ҡоралдарҙың төп төрҙәре — танкылар һәм авиация; дүртенсе быуын һуғышы, Линд буйынса, техниканың иң һуңғы ҡаҙаныштарын ҡулланып ҡоралланған һалдаттарҙан торған ваҡ төркөмдәрҙең айырым операциялары рәүешендә алып барыла.
Әҙәбиәттә бишенсе һәм алтынсы быуын һуғыштары ла һүрәтләнә, ләкин ул терминдарҙың йөкмәткеһе төрлө авторҙа төрлөсә.
Халыҡ-ара һәм халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара гуманитар хоҡуҡиәттә ҡораллы бәрелештәрҙең ике төрөн айырып йөрөтәләр[32]:
- Халыҡ-ара ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш дәүләттәр араһында бара.
- Халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш баш күтәреүселәр менән дәүләт араһында бара.
Һуғыштарҙың оҙайлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң ҡыҫҡа һуғыш 1896 йылда Англия менән Занзибар араһында була. Уның оҙайлығы — 38 минут.
Иң оҙайлыһы тип «йөҙ йыллыҡ һуғыш» иҫәпләнә, ғәмәлдә ул бер-бер артлы булған дүрт бәрелештән тора.
Голландия менән Силли араһындағы 335 йыллыҡ һуғышты ла иң оҙайлыларға индерәләр.
Юридик күҙлектән Өсөнсө Пун һуғышы иң оҙайлыһы тип табыла. Ул 2134 йыл бара (б. э. т. 149 — б. э. 1985 йылдар). Рим Карфагенды ҡыйратҡандан һуң солох төҙөлмәй, һуғыш хәле формаль һаҡланып ҡала, 1985 йылда ғына Рим менән Тунистың (Карфаген харабалары урынында төҙөлгән ҡала) мэрҙары формаль солох килешеүенә ҡул ҡуя.
Ғәмәлдә Реконкиста иң оҙон һуғыш булып тора. Пиреней ярымутрауын ғәрәптәрҙән азат итеү һуғыштары 718 йылда Ковандонг эргәһендәге алыштан башлана һәм 1492 йылда Гранада әмирлегенең ҡолауы менән тамамлана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Граждандар һуғышы
- Һалҡын һуғыш
- Йәҙрә һуғышы
- Донъя һуғышы
- Тыныслыҡ
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Статья «War» с сайта энциклопедии Британника
- ↑ Durbin, E.F.L. and John Bowlby .
- ↑ Turnbull, Colin (1987), «The Forest People» (Touchstonbe Books)
- ↑ Alexander, Franz.
- ↑ Blanning, T.C.W. «The Origin of Great Wars.
- ↑ Walsh, Maurice N. War and the Human Race. 1971.
- ↑ 7,0 7,1 Эрих Фромм Анатомия человеческой деструктивности — М.: Республика, 1994. — 447 б. — ISBN 5-250-02472-6.
- ↑ Lorenz, Konrad On Aggression 1966
- ↑ Montagu, Ashley (1976), „The Nature of Human Aggression“ (Oxford University Press)
- ↑ Bouthoul, Gaston: „L`infanticide différé“ (deferred infanticide), Paris 1970
- ↑ Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991; Goldstone, Jack A.: „Population and Security: How Demographic Change can Lead to Violent Conflict“, [1] (недоступная ссылка с 21-05-2013 (1092 дня) — история, копия)
- ↑ Fuller, Gary: „The Demographic Backdrop to Ethnic Conflict: A Geographic Overwiew“, in: CIA (Ed.): „The Challenge of Ethnic Conflict to National and International Order in the 1990s“, Washington 1995, 151—154
- ↑ Fuller, Gary (2004): „The Youth Crisis in Middle Eastern Society“
- ↑ Fuller, Gary (2003): „The Youth Factor: The New Demographics of the Middle East and the Implications for U.S. Policy“[2]
- ↑ Gunnar Heinsohn (2003): „Söhne und Weltmacht: Terror im Aufstieg und Fall der Nationen“ („Sons and Imperial Power: Terror and the Rise and Fall of Nations“), Zurich 2003), available online as free download (in German) [3]; see also the review of this book by Göran Therborn: „Nato´s Demographer“, New Left Review 56, March/April 2009, 136—144 [4]
- ↑ ‘So, are civilizations at war?’
- ↑ Helgerson, John L. (2002): «The National Security Implications of Global Demographic Trends»[5]
- ↑ Heinsohn, G.(2006): "Demography and War.
- ↑ Heinsohn, G.(2005): "Population, Conquest and Terror in the 21st Century.
- ↑ G. Heinsohn: «Why Gaza is Fertile Ground for Angry Young Men.
- ↑ Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991
- ↑ Moller, Herbert (1968): ‘Youth as a Force in the Modern World’, Comparative Studies in Society and History 10: 238—260; 240—244
- ↑ Diessenbacher, Hartmut (1994): Kriege der Zukunft.
- ↑ Hendrixson, Anne: „Angry Young Men, Veiled Young Women: Constructing a New Population Threat“ [6]
- ↑ Fearon, James D. 1995.
- ↑ The Papers of Woodrow Wilson, Arthur S. Link, ed.
- ↑ 1935 issue of „the non-Marxist, socialist“ magazine, Common Sense.
- ↑ Rand, Ayn (1966), chapter 2, The Roots of War, Ayn Rand — Capitalism: The Unknown Ideal.
- ↑ А. Г. Караяни. Психология и война. -М.: Военный университет. 2003.
- ↑ Философские и моральные оценки войны
- ↑ Первобытные люди не знали войн, доказали антропологи — Человек : Наука / infox.ru
- ↑ How is the term «Armed Conflict» defined in international humanitarian law?
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сунь-цзы Искусство войны = 孫子兵法 / перевод Конрад Н.И. — Москва: АСТ, 2011. — 606 б. — ISBN 978-5-17-066178-7.
- Война и мир в земледельческих предклассовых и ранних классовых обществах // Перщиц А. И., Семенов Ю. И., Шнирельман В. А. Война и мир в ранней истории человечества. Т. 2. М., Институт этнологии и антропологии РАН. 1994. С.7-127.
- Коротаев А. В., Комарова Л. Н., Халтурина Д. А. Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны. 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
- Мартин ван Кревельд Трансформация войны = The Transformation of war — Москва: ИРИСЭН, 2005. — 343 б. — ISBN 5-9614-0280-0.
- Стрэчен Х. Карл фон Клаузевиц «О войне». — М.: АСТ: АСТ МОСКВА: Полиграфиздат, 2010. — 330 с.
- Куинси Райт — Некоторые размышления о войне и мире // Теория Международных отношений: Хрестоматия / Сост. П. А. Цыганков. — М.: Гардарики, 2003.- 400 С.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Томас Харботл: «Битвы мировой истории»
- В. Н. Михайлов, С. Т. Брезкун «Добро или зло? Философия стабильного мира»
- Борис Урланис: «Войны и народонаселение Европы»

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Юмор » Ҡара тауыҡ мажаралары
Ҡара тауыҡ мажаралары
Һәр кемгә лә тиерлек бала сағында иптәштәре тарафынан ниндәйҙер ҡушамат тағыла. Бәғзеләргә ул йоҡмай, ә икенселәренә, ни сәбәптәндер, ғүмерлеккә юлдаш булып ҡала.
Беҙҙең ауылда ағалы-ҡустылы ике малай үҫте. Уларҙың береһе, әсәһенә оҡшап – аҡ, икенсеһе, атаһына оҡшап, ҡара тиреле булды. Тауыштары әҙерәк сәрелдәгерәк булғанғалыр, береһенә – Аҡ тауыҡ, икенсеһенә Ҡара тауыҡ тигән исем таҡтылар. Малайҙарҙың беренсеһе ҡушаматына әллә ни иғтибар итмәне, ә N, бигерәк ғәрсел булғаны өсөндөр, ғүмерлеккә Ҡара тауыҡ булып ҡалды. Түбәндә уның менән бәйле бер нисә тарих килтереп китәм.
* * *
N, өйләнеп, йәш ҡатыны менән йәшәй башлағас, күршеләренең эте бәйҙән ысҡынып китеп, быларҙың ингән тауығын тамаҡлап ҡуйған, ти. Кис, ире эштән ҡайтҡас, былар икәүләп күршеләренә инә.
– Берҙән-бер ҡара тауығымды этегеҙ ашаны бит, – тип ҡысҡыра икән йәш килен.
Күршеләре, быны ишеткәс, тәгәрәп ятып көлөргә керешкән, ти. Бынан һуң Ҡара тауыҡ, ғәрләнеп, кире сығып киткән. Күршеләре аптырап ҡалған киленгә аңлатып биргәс, ул да шым ғына тайған икән.
* * *
Берҙән-бер тауыҡтан яҙғас, былар килендең әсәһенә тауыҡ алырға киткән. Тамаҡ туйҙырып, ҡайтыр алдынан, күмәкләп тауыҡ тоторға керешкәндәр. Кейәүенең ҡушаматын белмәгән ҡәйнәһе:
– Кейәү, ана, ҡара тауыҡты тот! – тип ҡысҡыра, ти. Быны ишеткән кейәүе, тағы ла ғәрләнеп, тауыҡты тотмай, ҡайтырға йүнәлгән.
* * *
Бер мәл бер төркөм ауылдаш диләнкәлә утын әҙерләү маҡсатында ағас һайлап йөрөй икән. Беҙҙең N-ға тигән ағастарға ике егет, шаяртып, “Ҡара тауыҡ” тигән тамға һуҡҡан. Үҙенең ҡайындарын йығырға килгән N, быны күреп, кире боролоп ҡайтып киткән.
* * *
Егеттәр урманда ағас ҡырҡып ята. Иртә менән ауылдан килгән N, вагонсыҡҡа инһә, тегеләр әүен баҙарына киткән.
– Хәҙер һеҙҙе уятам! – тип, был радионы бөтә тауышына асып ебәрһә, унда “Ҡара тауыҡ”ты йырлайҙар икән. Егеттәр шарҡылдашып көлә башлағас, N тағы ла сығып һыпыртҡан, ти.
Даяр ЙОСОПОВ.
Дыуан районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Шәриғәт нигеҙҙәре
Ислам дине Ҡөръән һәм хәҙистәргә нигеҙләнә. Исламский динендә кешеләрҙең бөтә тормошона, хәленә ҡағылышлы ҡанундар бар. Ислам Шәриғәте — ул кешеләрҙең ғәмәлдәренә, холоҡ-фиғеленә ҡағылышлы ҡанундар. Ислам динендә Ҡөръәндәге аяттарға нигеҙләнеп, тәһәрәтһеҙ кешегә ҡулында Ҡөръәнде тотоу тыйыла. Тәһәрәт — ул намаҙ өсөн йыуыныу. Ғөсөлө булған кешенең тәһәрәт алыу кәрәкмәй. Ғөсөл — ул бөтөн тәнде йыуыу. Бөтә мосолман китаптарын тәһәрәт менән тотоу мөстәхәб. Ҡөръәнде кендектән аҫҡа төшөрмәҫкә кәрәк. Кешеләрҙең бөтә ғәмәлдәре 8 төргә бүленә:


text:
Башҡортостан ауылда торлаҡты сафҡа индереү буйынса лидерҙар иҫәбендә
Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы 2003-2008 йылдарҙа “2012 йылға тиклем ауылдың социаль үҫеше” федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыуға йомғаҡ яһаны. Билдәле булыуынса, программаның өҫтөнлөклө йүнәлештәре булып торлаҡ төҙөлөшө, ауылдарға газ үткәреү һәм һыу менән тәьмин итеү ҡала. Башҡортостанда был осорҙа ауылдарҙа бөтәһе 1602,5 мең квадрат метр торлаҡ сафҡа индерелде.
БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостан “2012 йылға тиклем ауылдың социаль үҫеше” федераль маҡсатлы программаһы сиктәрендә ауылда йәшәүсе 1000 кешегә иҫәптә торлаҡ тапшырыу буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урынды биләй. Был күрһәткес буйынса Сыуашстан Республикаһы алда бара.


text:
Боҙҙа мотоуҙыш буйынса донъя чемпионы Николай Красников менән осрашыу
25 мартта Республика йортонда Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов боҙҙа мотоуҙыш буйынса ун бер тапҡыр донъя чемпионы Николай Красников менән осрашыу үткәрҙе.
Республика Президенты Өфө спортсыһын Голландияның Ассен ҡалаһында үткән донъя чемпионатында уңышлы сығышы менән ҡотланы.
— Һеҙ шәхси беренселектә биш тапҡыр чемпион булып, юғары һөҙөмтәләргә өлгәштегеҙ. Мин Һеҙҙе ҙур еңеүегеҙ менән ихлас ҡотлайым. Беҙ Һеҙҙең менән ғорурланабыҙ, — тине Мортаза Рәхимов.
Башҡортостан Президенты, спортсыларҙың яңы быуыны донъя мотоспорты тарихына сағыу биттәр яҙып ҡалдырған Башҡортостандың танылған мотоуҙышсыларының данлы традицияларын уңышлы дауам итә, тип айырып билдәләне.
Николай Красников Башҡортостан спортсыларының халыҡ-ара кимәлдәге ярыштарҙа уңышлы ҡатнашыуы өсөн кәрәкле шарттар булдырғаны һәм ярҙам иткәне өсөн республика етәкселегенә рәхмәт белдерҙе.
— Үҙ еңеүемде мин республикаға арнайым. Президент, республика Хөкүмәте ярҙам итмәһә, бындай еңеүҙәргә өлгәшеп булмаҫ ине, тип уйлайым, — тине Николай Красников.
Шулай уҡ Башҡортостанда мотоспортты артабан үҫтереү һәм популярлаштырыу мәсьәләләре лә тикшерелде.
Осрашыуҙа Башҡортостандың Мотоциклет федерацияһы башҡарма комитеты рәйесе Риф Сәйетгәрәев ҡатнашты.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Ата-әсәйҙең телен белеү мотлаҡ» Фото: Рәзинә Шәрипова
Рөстәм Хәмитов: «Ата-әсәйҙең телен белеү мотлаҡ»
Рөстәм Хәмитов: «Ата-әсәйҙең телен белеү мотлаҡ» Фото: Рәзинә Шәрипова
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Туған телдәрҙе һаҡлап ҡалыу үҙебеҙҙән тора. Был тәү сиратта ғаиләлә үҙебеҙҙе нисек тотоуҙан, балаларыбыҙға, туғандарыбыҙға, яҡындарыбыҙға телебеҙҙе нисек өйрәтеүгә бәйле. Тура эфирҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында йәшәүсенең туған телдәрҙе һаҡлау юлдары тураһында һорауына шулай тип яуап бирҙе.
Рөстәм Хәмитов «был эштә әҙәбиәт, концерттарҙың, көйҙәрҙең һәм шиғырҙарҙың яҙмалары, китаптар кәрәк» тип белдерҙе.
Төбәк етәксеһе фекеренсә, туған телде һаҡлау — етди, ҙур эш. Был балаларын туған телен өйрәнеүҙән мәхрүм иткән ата-әсәләргә ҙур талап булып тора.
«Ата-әсәнең телен белеү мотлаҡ. Әйҙәгеҙ, ошо йәһәттән әүҙемерәк эшләйек. Телде өйрәнергә мәжбүр итерлек көс юҡ, быны мәжбүри рәүештә эшләү мөмкин түгел, — тине Башҡортостан башлығы. — Кешене тел мөхитенә йәлеп итеү аша һөҙөмтәгә ирешергә мөмкин. Тел эшлекле тормошта ла кәрәк булырға тейеш, күңел өсөн, үҙеңде туған халҡың менән бер бөтөн тойоу өсөн дә кәрәк».
Рөстәм Хәмитов республика властарының ошо тема менән шөғөлләнеүен һөйләне.
«Беҙҙә программа бар, финанслау, шул иҫәптән республиканан ситтә йәшәгән халыҡтарға, башҡорттарға матди ярҙам күҙ уңында тотола. Туған телдәрҙе өйрәнеүгә республика Башлығы гранттары ҡаралған, туған телдәрҙе, башҡорт, татар, мари, сыуаш телдәренән тыш, рус телен яҡлау өсөн махсус фонд булдырырға ниәтләйбеҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Рус теле лә яҡлауға мохтаж».
Башҡортостан Башлығы телдең сафлығы менән шөғөлләнеү кәрәклеген билдәләне һәм Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ, Арғаяш райондарында йәшәүселәрҙе проектта ҡатнашырға саҡырҙы.
«Һеҙгә мотлаҡ килермен һәм башҡорт телендә лә аралашырбыҙ», — тип ышандырҙы Рөстәм Хәмитов.
http://www.bashinform.ru/news/1147175-rustem-khamitov-yazyk-materi-i-ottsa-znat-nuzhno-obyazatelno/


text:
Һәр йән эйәһе йәшәүгә хоҡуҡлы
Сәйфулла ҒАЙСИНДЫҢ һѳйләгәндәренән.
90-сы йылдарҙың бер йәйендә ҡайындарға ҡорт төштө. Төнөн сығып тың-лаһаң, шул бөжәктәрҙең ҡыштыр-ҡыштыр япраҡ ашап, зифа ҡайындарҙы нисек һәләк иткәне ишетелеп торҙо. Ағастарға ҡырғын булып төшкән ҡоротҡостар арҡаһында Әбйәлил районының Аһылай ауы-лындағы Ямангир тауы яп-яланғас булып ҡалды. Беҙҙең ҡапҡа эсендә лә матур булып ҡайын ағасы үҫә ине. Шул ағасты ҡорттарҙан һаҡлайым тигән уй менән, урманға барып, иләүҙән бер биҙрә ҡырмыҫҡа тултырып, ҡайын төбөнә килтереп ауҙарҙым. Минеңсә, улар ағасҡа үрмәләп менә лә ҡоротҡос бөжәктәрҙе ашап бөтөрә, йәнәһе. Бер ике-өс көндән ҡайын төбөнә килеп ҡараһам, үҙ күҙемә ышанманым. Ағас төбөндә иләүҙән килгән бер генә сыбыҡ та, бер генә ҡырмыҫҡа ла тороп ҡалмаған. Баҡтиһәң, минең ҡайынымды дауаларға те-йеш булған ҡырмыҫҡалар кире урманға күсенеп киткән. Иләү менән өй араһы яҡынса 150 метр самаһы. Шул саҡта егәрле бөжәктәргә әллә күпме мәшәҡәт өҫтәүемә күңелдә үкенеү ҙә, уңайһыҙланыу ҙа тыуҙы. Кешегә генә түгел, беҙ күҙгә лә элмәгән бөжәктәргә тиклем тыуған еренең ни тиклем ғәзиз икәненә ишара ла ине был.
Бѳгѳн тәбиғәттең яҡын дуҫтары булған урмансылар, мәктәп уҡыусылары егәрле ҡырмыҫҡаларҙы тѳрлѳсә ҡурсаларға, һаҡларға тырыша. Тѳрлѳ ҡыр хайуандарынан, малдан аралау ѳсѳн иләүҙәрҙе кәртәләп ҡуя, сүп-сарҙан таҙарта.
Үкенескә күрә, аҡтың ҡараһы булған кеүек, яман уйлы әҙәмдәр ҙә күп шул эргәбеҙҙә. Нәҡ шундайҙар бер зыянһыҙ, үҙ кѳндәрен үҙе күреп йәшәгән ҡырмыҫҡаларҙы ла рәнйетеү юлдарын таба. Тѳрлѳ ҡалаларҙан килгән туристар-ҙан тыш, ергә, тәбиғәткә нығыраҡ берегергә тейеш булған ауыл кешеләренең иләүҙәрҙе туҙҙырып, улар ѳҫтѳнә ҡыҙған тимер, башҡа сүп-сар ѳйѳмѳ ырғытып китеүе бигерәк тә ҡыҙғаныс күренеш. Ә бит Ҡөрьәндең Ән-нәмл сүрәһендә ҡырмыҫҡалар тураһында ла телгә алына. Унда Сөләймән пәйғәмбәргә ҡырмыҫҡаларҙың һәм ҡош-тарҙың телдәрен аңлау ғилеме бирелеүе тураһында бәйән ителгән.
һыу аҫтында ла йәшәү өсөн көрәш бара
Аҡ балыҡ (пелядь) ни бары 4 йыл ғына йәшәй. Дүртенсе йылында ыуылдырыҡ һала ла үлә. Ыуылдырыҡтарҙы йыртҡыс балыҡтар, мә-ҫәлән, алабуға ашап бө-төрә. Шуға күрә хәҙер аҡ балыҡтарҙы махсус быуаларҙа үрсетеп һыуға ебәрәләр. Сазандарҙың (карп) йылға ситенә килеп һалған ыуылдырыҡтары 3 көндән һуң үләндән ысҡынып, ҡуҙғалып китһә, аҡ балыҡтың ыуылдырығы иһә 6 ай буйы бер урында ята.
Ҙур суртан эләктереүенә кем генә ҡыуанмай икән. Ә бына ошо балыҡтарҙың бер килограмға артыр өсөн 8 килограмм балыҡ ашарға тейеш булыуын барыһы ла белеп бөтмәйҙер. Суртандар 3 мм. диаметр ҙурлыҡтағы 1 млн.-ға тиклем ыуылдырыҡ сәсә ала. Ыуылдырыҡтар бер аҙ йәбешкәк була. 2-3 кѳндән йәбешкәклек бѳтә. Әйткәндәй, суртан балығы һурпаһы хәлһеҙ кешеләр ѳсѳн бик файҙалы.
Күп кенә балыҡтар таҙа һыу сығанағын ярата. Улар ҙа, башҡа йән эйәләренә оҡшап, йылыға тартыла. Шуға күрә яҙ етеп, көндәр йылына башлағас, балыҡтар яр ситенә яҡыная.
Ҡайһы тирәлә балыҡ күп булыуын яр ситенән генә ҡарап тороп та белеп була. Мәҫәлән, ғәҙәти ҡыр ѳйрәктәренең бер тѳрѳ балыҡтарҙы күл буйлап баҫтырып алып йөрөй. Ѳйрәктәрҙең баҫтырышып йѳрѳүенә ҡарап, балыҡлы урынды ла яҡшы самаларға була. Талдарға ҡунып, балыҡ аңдыған ала ҡарғаларға ҡарап, күпләп сабаҡ тоторға мѳмкин. Сабаҡтар ыуылдырыҡтарын күп осраҡта яр ситенә, һай ергә сығып һала. Ә ала ҡарғаларға шул ғына кәрәк. Һыу ѳҫтѳнән арҡаһы күренеп йѳрѳгән балыҡтарҙы тотоп алыу уға бер ни тормай. Ыуылдырыҡ сәскән осорҙа ѳйѳрѳ менән йѳрѳгән суртандарҙы күпләп тотоу ѳсѳн браконьерҙар тѳрлѳ тыйылған ысулдар ҡуллана.
Нескә билдәр тураһында
Ҡырмыҫҡалар (лат. Formicidae) - бөжәк ғаиләһе, яры ҡанатлыларҙан. Улар күсле бөжәктәр, 3 кастаһы бар: инә, ата һәм эшсе ҡырмыҫҡалар. Инә, ата ҡырмыҫҡалар - ҡанатлы, эшселәре - ҡанатһыҙ. Мыйыҡтары бөгөлөүсән, инә һәм эшселәрҙең мыйығы 11-12 быуынтыҡлы, аталарҙыҡы 12-13, ә ҡайһы берҙәренеке 4, 6 йәки 10 быуынтыҡлы. Мыйығының төп быуынтығы (скапус) ғәҙәттә башҡаларынан оҙонораҡ була. Мирмицин, понерин һәм башҡа ҡайһы бер тѳр ҡырмыҫҡаларҙың ярайһы үҫешкән ҡаяуы ла бар.
Ҡырмыҫҡалар тупраҡҡа, ағас араһына, таш аҫтына һ.б. ерҙәргә оя ҡороп, күс менән йәшәй. Ҡайһы берҙәре күс ояһын үҫемлек ҡалдыҡтарынан ҡора. Араларында әрәмтамаҡ төрҙәре лә бар, улар башҡа ояларға баҫып инә, “ҡол биләүсе”ләр ояларында башҡа төр ҡырмыҫҡаларҙы ҡол итеп тота. Ҡайһы берҙәре кеше йәшәгән йорттарға ла оялай. Бәғзеләре зарарлы бөжәктәрҙең һанын көйләүҙә ярҙамсы булһа, башҡалары үҙҙәре ҡоротҡос булып тора.
Ғәҙәттә үҫемлек һуты менән, үлән бете кеүектәрҙе, ҡарышлауыҡтарҙы һурып туҡланалар. Орлоҡ (ураҡсы), бәшмәк ашаған (япраҡ ҡырҡҡыс) ҡырмыҫҡа төрҙәре бар.
Нескә билдәр Антарктиданан һәм бик йыраҡта урынлашҡан утрауҙарҙан башҡа һәр ерҙә йәшәй. Ер өҫтөндә йәшәгән хайуандар биомассаһының 10-25 % - тын тәшкил итәләр. Улар күс менән йәшәүҙәре, күсеп йөрөй алыуҙары һәм тәбиғәттәге төрлө ресурстарҙы файҙалана алыуҙары арҡаһында шулай ишле була.
Донъяла ҡырмыҫҡаның 12 000 төрө бар, күпселеге тропиктарҙа үрсей. Элекке СССР илдәрендә 300-ләп төрө осрай.
Ҡырмыҫҡаларҙы өйрәнеүсе фән мирмекология тип атала. Бөжәктәрҙең күбеһе өсөн тауыштың әһәмиәте юҡ. Мәҫәлән, ҡырмыҫҡалар асылда һаңғырау була. Әммә бөтә бөжәктәр ҙә улай түгел. Саранча ҡорһағы менән тыңлай. Көндөҙгө күбәләктәрҙә «ҡолаҡ» алғы ҡанат төбөндә, төнгөләрендә күкрәк менән ҡорһаҡ араһында урынлашҡан. Ә сиңерткәләр аяҡ менән тыңларға яйлашҡан, имеш.
Уйлай китһәң, һәр тере йән эйәһе йәшәү өсөн көрәшә, уларҙың һәр береһе йәшәүгә, үрсеүгә, үҙ тоҡомон ҡалдырыуға хоҡуҡлы. Ә инде тәбиғәтте, ундағы тере йән эйәләрен һаҡлау һәм ҡурсалау мотлаҡ беҙҙең бурысыбыҙ. Шуға күрә йәшәгән мѳхитебеҙгә саҡ ҡына булһа ла һаҡсылыраҡ булһаҡ ине.
Битте Э. МѲХӘМӘҘИЕВА әҙерләне.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Башҡорт википедияһы йәштәрҙе көтә!
Башҡорт википедияһы йәштәрҙе көтә!
Бөгөнгө ҡунағыбыҙ – “Киске Өфө” гәзитенең “ҡала тормошо” бүлеге мөдире, Википедияның иң әүҙем ирекмәндәренең береһе Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы Ниғәмәтйәнова.
– Бөгөн Википедия тураһында күп ишетергә тура килә. Был бик кәрәк проектмы? Уның актуаллеге нимәлә? Ғөмүмән, унда мәҡәләләр яҙыу, тәржемә итеүҙең мәғәнәһе бармы?
– Википедия – ике һүҙҙән ҡушып яһалған вики – етеҙ һәм энциклопедия. Йәғни етеҙ, тиҙ энциклопедия. Бөгөн Башҡорт Википедияһында төрлө темаға ҡағылышлы 41 мең самаһы мәҡәлә булһа, Рус Википедияһында был һан миллион ярымға етеп бара. Тимәк, ни тиклем күберәк тел беләһегеҙ, шул тиклем күберәк мәғлүмәткә эйә булаһығыҙ. Баҫма энциклопедия күпмелер ваҡыттан һуң ғына ҡабаттан баҫыла, ә Википедия көн һайын яңыртылып тора. Ә инде инглиз телендәге 5 миллион мәҡәлә Башҡорт Википедияһында булһа һәм, шуға өҫтәп, халҡыбыҙға ҡағылышлы бөтә мәғлүмәт индерелһә, был энциклопедияның баһаһы бөткөһөҙ!
– Тәржемә эшләүе ҡыйынмы?
– Шәхсән үҙем шундай ҡағиҙәгә таянам: һәр бала тыуғанда уҡ гений булып тыуа, әммә ғаиләлә, балалар баҡсаһында, мәктәптә, вузда уларҙан тырышып-тырышып роботтар әүәләнә – тыуғанда уҡ төпкө аңында һаҡланған бөтөн мәғлүмәт ҡалыптар эсендә йәшәгән өлкәндәр тарафынан юйҙырыла йәки үҙҙәре белгән ҡалыптарға индерелә, йәғни нимә эшләй алыуға, нимәгә хәленән килмәүгә һ.б. программалана. Ошоларҙан сығып ҡарағанда, әгәр тәржемәгә, уға ғына түгел, хатта теләһә ниндәй эшкә тотонор алдынан, ой, ҡыйын, мин уны эшләй алмайым, уны эшләргә ваҡытым юҡ, минән булмай, хаталы булһа, көлөрҙәр һ.б. шундай сикләүҙәр ҡуйғанда, әлбиттә, уны башҡарып сығыу ауыр буласаҡ. Cөнки алдан уҡ шундай программаға көйләнәһегеҙ. Ә инде, мин эшләй алмаған эш юҡ, беренсе тапҡыр тотоноуым яҡшы – яңы шөғөлөм, белемем арта һ.б. шундай ыңғай ҡараш менән, башҡарасаҡ эшеңә алдан уҡ яратып тотонғанда уның бер ауырлығы ла юҡ, киреһенсә, һәр бер тәржемә (йәки башҡа эш) – ҡәнәғәтлек тойғоһо алып килә. Википедияла иһә тәржемәне өс төрлө вариантта эшләргә мөмкин: вордта, йәғни тексты файлға күсереп алып, тәржемә эшләп, һуңынан мәҡәлә итеп яҙҙырып ҡуйырға һәм техник яҡтан төҙәтергә. Икенсеһе – вики-тексты үҙгәртеү аша рус вариантын күсереп алып, шул уҡ юл аша Башҡорт Википедияһына ҡуйып, өсөнсөһө – машина тәржемәсеһе менән. Машина тәржемәсеһе хәҙер ярайһы башҡортса “һөйләшә”, бында, әлбиттә, рус текстарын башҡортсаға тәржемә итеүсе апайҙарҙың, ағайҙарҙың өлөшө бик ҙур.
– Йәштәрҙе Википедияға йәлеп итеү өсөн ниндәй эштәр башҡарыла? Улар мәҡәләләр яҙыуҙа әүҙемлек күрһәтәме?
– Әлеге ваҡытта Башҡорт Википедияһының нигеҙен вики-өләсәйҙәр тәшкил итә. Ни өсөн вики-өләсәйҙәр, сөнки уларҙың күпселеген хаҡлы ялдағы уҡытыусылар, башҡа тармаҡ хеҙмәткәрҙәре алып тора. Вики-өләсәйҙәр төркөмө бөгөн Башҡортостанда, Рәсәйҙә генә түгел, хатта донъя кимәлендә уникаль күренеш. Беренсенән, әгәр бөтә донъяла википедистар сафының 70 – 80 процентын ир-ат тәшкил итһә, беҙҙекен – ҡатын-ҡыҙ. Икенсенән, әгәр башҡа википедияларҙа ирекмәндәр йәштәр һәм урта йәштәгеләр булһа, Башҡортостанда – хаҡлы ялдағы ҡатын-ҡыҙ. Ләкин донъяла күсәгилешлек принцибы һәр ваҡыт һаҡланырға тейеш, шунһыҙ алға барыу мөмкин түгел. Бөгөн Башҡорт Википедияһында иң йәш ҡатнашыусыға 11 йәш, бер ирекмәнебеҙ Өфө дәүләт нефть техник университетының 1-се курсында уҡып йөрөй. Ҡыҙыҡһыныу белдереүсе йәштәр бар, әммә улар теркәлеүҙән ары китмәй һәм ныҡлап ҡыҙыҡһынып эшләп китә алмай. Бәлки, бында йәштәр менән эшләү өсөн икенсе алымдарҙы ҡулланыу кәрәктер. Шулай уҡ быйыл БДПУ-ның ситтән тороп уҡыу бүлеге студенттары менән осрашып, нисек теркәлеү, эш башлау нигеҙҙәрен өйрәтеп, онлайн дәрестәр биреп ҡараныҡ – һөҙөмтә юҡ. Әлбиттә, студенттарҙы ла аңларға мөмкин, йәш ваҡытта төрлө сараға йөрөп ҡалғы ла килә, ваҡыт етмәй. Шулай уҡ Википедияның проекттары бик күп. Фотоға төшөрөү менән мауығыусылар фотоларын Викимилеккә һала ала, Викидәреслеккә яҙышырға мөмкин, Викиһүҙлек проектында башҡорт-рус, башҡорт-инглиз, башҡорт-ҡытай һ.б. һүҙлектәр эшләргә була. Был йүнәлештәр әлегә бик яй үҫешә, сөнки ирекмәндәр юҡ. Буласаҡ журналистар өсөн Викияңылыҡтар проекты бар. Улар үҙҙәрен шунда һынап ҡарай ала. Викияңылыҡтарҙа ла төрлө телдә яҙырға мөмкин.
Мөмкинлектән файҙаланып, йәштәрҙең үҙҙәренә мөрәжәғәт иткем килә: Башҡорт Википедияһы тураһында хәбәрҙарһығыҙмы әллә етерлек мәғлүмәт юҡмы? Йәштәр үҙҙәре ошо һорауҙарға яуап бирмәй тороп, беҙ уларҙы нисек итеп йәлеп итеү юлдарын таба алмаясаҡбыҙ, сөнки бында волонтерҙар кәрәк, ә йәштәрҙең ҡыҙыҡһыныу өлкәһе бөтөнләй икенсе булыуы мөмкин. Шуға алтын урталыҡты бергәләп эҙләргә тәҡдим итер инем. Әйткәндәй, 2018 йылды Рәсәй Президенты Владимир Путин Ирекмәнлек (Волонтерлыҡ) йылы тип иғлан итте. Википедия ла шул уҡ ирекмәнлек ул, тимәк, уның менән хеҙмәттәшлек итеп тә волонтерлыҡ хәрәкәтенә ҡушылырға була.
– Википедияның сит илдәрҙә, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә төрлө фестиваль үткәреп тороуы мәғлүм. Уларҙа йәштәрҙән ҡатнашыусылар бармы?
– Иң әүҙем ирекмәндәрҙе төрлөсә хуплап, уларҙы башҡа төбәктәргә, сит илдәргә алып сығырға, башҡа википедистар менән таныштырырға, хеҙмәттәшлекте үҫтерергә тырышабыҙ. Быйыл ғына Башҡорт википедияһы ирекмәндәре Берлинда, Канадала, Варшавала донъя кимәлендәге сараларҙа, Рәсәйҙә Дербент, Йошкар-Ола вики-семинарҙарында, Мәскәү Вики-конференцияһында ҡатнашты. Шулай уҡ 3 декабрҙә Өфөлә БашВикиКон үткәрҙек. Былтыр Ижевскиҙа үткән вики-семинарҙа БДУ-ның география факультеты студенты Зөләйха Батырова ҡатнашҡайны. Бындай сараларҙың әһәмиәте шунда – башҡаларҙың эш тәжрибәһен күреп, аралашып, өйрәнеп ҡайтаһың, яңы танышлыҡтар булдыраһың, киләсәктә нимәләр эшләргә тейешлеккә курс алаһың. Мәҫәлән, бөгөн Әрмән википедияһы мәктәп уҡыусылары, йәштәр менән эшләү буйынса ҙур тәжрибәгә эйә. Уларҙа мәктәп уҡыусылары үҙҙәре вики-клубтар ойоштора, мәҡәләләрҙе үҙҙәре тәржемә итә. Шулай уҡ студенттар ҙа бик әүҙем. Йәйгеһен уҡыусылар, студенттар өсөн вики-лагерҙар ойошторола. Уларҙа ирекмәндәр бер аҙна лагерь тормошо менән йәшәй, көнөнә бер нисә сәғәт Википедияға яҙыша. Әгәр Башҡортостанда актив уҡыусылар йәки студенттар булғанда, быйыл йәйгеһен улар 4 – 5 кешене ҡабул итергә теләктәрен дә белдергәйне (бағыусыларҙы БашВики табыу шарты менән), заявкалар ноябрь һуңына тиклем ҡабул ителде, әммә шуға тиклем теләүселәр табылманы. Бәлки, был хеҙмәттәшлек киләһе йылда тергеҙелер. Әрмәнстан, Грузия, Украина, Беларусь йәштәре, Википедияның телде, тарихты, мәҙәниәтте, әҙәбиәтте һаҡлап ҡалыуҙағы әһәмиәтен күреп һәм баһалап, бөгөн ҙур әүҙемлек күрһәтә. Башҡорт йәштәре әлегә был хәрәкәттән ситтәрәк тора.
– Википедия ирекмәне булыу өсөн нимә эшләргә кәрәк?
– Википедия ирекмәне булыу өсөн иң беренсе теләк кәрәк. Бөгөн күптәрҙе тормоштоң матди яғы ҡыҙыҡһындыра һәм борсой, амбициялы йәштәр аҡсалы эш йәки үҙенең бизнесы хаҡында хыялланалыр, бәлки. Әммә ниндәй генә уңышлы кешенең уңыш тарихын алып ҡарама, һәммәһенең уртаҡ сифаты бар: улар башҡарған эшен ярата, һәр ваҡыт мөмкин булғандан күберәк һәм бушҡа эшләй. Әммә ошо тәүге осорҙағы бушҡа эшләү күпмелер осорҙан һуң үҙенең файҙаһын килтерә: беренсенән, кеше тәртипкә өйрәнә; икенсенән, бөтөн нәмәнең дә аҡса менән баһаланмағанлығына төшөнә – күңел тыныслығы һәм үҙ эшеңдән ысын ҡәнәғәтлек тойғоһон бер ниндәй аҡсаға ла һатып алып булмай; өсөнсөнән, тәжрибә туплай; дүртенсенән, бәхетле һәм шат булыу матди сығанаҡтарға, икенсе кешегә түгел, ә бары үҙеңдең эске халәтеңә бәйле икәнлеген аңлай. Шулай уҡ уңышлы кешеләрҙең икенсе принцибы: 21 көн бер үк эште башҡарһаң, уға күнегәһең, 40 көндән һуң – ул ҡағиҙәгә әйләнә, 90 көндән инде тормош рәүеше булып китә. Бары тик ниндәй өлкәлә генә булмаһын, башлап ҡарап, минән булмай, тип ташлап ҡуйырға ярамай – маҡсатҡа өлгәшер өсөн көн һайын бер үк нәмәне билдәле ваҡытта ҡабатларға ғына кәрәк. Маҡсатлы һәм уңышлы булығыҙ!
– Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт, Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы! Был интервьюны уҡығандан һуң, Башҡорт Википедияһына ҡушылырға теләүселәр артыр тигән өмөттәбеҙ.
Гөлиә Дауытова әңгәмәләште,
БДУ-ның II курс студенты.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Шакиров Закир Шакир улы
Закир Шакир улы Шакиров (16 ноябрь 1881 — 7 декабрь 1970) — күренекле башҡорт телсеһе, педагог. Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Закир Шакиров 1881 йылдың 16 ноябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Кушнаренко районы) Ҡарасайылға ауылында тыуған.
1902 йылда Ҡазан ҡалаһында «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен, ә 1915 йылда Л. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү халыҡ институтын тамамлаған. Өфө губернаһы Земство идаралығының мәғариф бүлегендә милли мәктәптәр инспекторы, Өфө ҡалаһында башҡорт-татар мәктәбенең директоры булып эшләгән. 1932 йылдан К. А. Тимирязов исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында ғәрәп телен, башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире эшен алып бара. Бер үк ваҡытта Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын да башҡара.
СССР Фәндәр Академияһы ойошторған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа ҡатнаша, мәктәп уҡыусылары һәм өлкәндәр, хөкүмәт органдарында эшләүселәр өсөн дәреслектәр, ҡулланмалар һәм программалар төҙөй. Ике, өс телле һәм термиопологик һүҙлектәр төҙөүҙә өүҙем ҡатнаша.
3. Ш. Шакиров 40-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рахматуллина З. Р. Вся жизнь — служение народу // Башкортостан в ХХ столетии: исторические портреты. — Уфа : Гилем, 2006. — С. 50—56.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. — Өфө, 2007.
- Закир Шакировтың күп яҡлы таланты
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 16 ноябрҙә тыуғандар
- 1881 йылда тыуғандар
- Өфө губернаһында тыуғандар
- Кушнаренко районында тыуғандар
- 7 декабрҙә вафат булғандар
- 1970 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Ленин ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Башҡорт теле белгестәре
- Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре
- Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре


text:
Аттарҙы Сибай батырҙары алды
19-20 майҙа Сибай ҡалаһында республика күләмендә 16-18 йәшлек һәм 19 йәштән ѳлкән егеттәр араһында «Ирәндек батыры - 2016» фестивале уҙҙы. Ярыш өс спорт төрө - мылтыҡтан атыу, йүгереү, милли көрәш буйынса үткәрелде.
Фестивалгә республикабыҙҙың төрлө район-ҡалаларынан үҙҙәрен һынап ҡарарға теләгән 62 ир-егет килгән. Белорет районы исеменән 16-18 йәшлектәр араһында Абҙаҡ мәктәбе уҡыусыһы Айбулат Дауытов сығыш яһап, 29 ҡатнашыусы араһында тәүге ун еңеүсе иҫәбенә инде. 19 йәштән ѳлкән 33 ир-егет араһынан Абҙаҡ ауыл Советы исеменән Азамат Монасипов сығыш яһап, етенсе булды. Азамат атыу буйынса иң мәргәне булып сыҡты - I урынды яуланы. Ярышта ҡатнашҡандар араһында иң олоһо Салауат Дауытов ине.
Һәр спорт төрѳндә призлы урын алғандарға миҙал, Грамота һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Сарала ҡатнашҡандарҙың бѳтәһенә лә «Ирәндек батыры - 2016» тигән эмблемалы футболкалар бүләк иттеләр. I урын яулаусыға бүләккә ат булды. Иң ҙур бүләкте - аттарҙы Сибай батырҙары алды.
Әминур ДАУЫТОВА.


text:
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ: универсаль электрон карта берҙәм федераль стандарт нигеҙендә эшләнгән. 2014 йылда ул Рәсәй төбәктәрендә сығарылған бөтә пластик социаль карталарҙы алмаштырасаҡ. Уның ярҙамында дәүләт һәм коммерция хеҙмәттәренә түләүҙәрҙе башҡарырға, сауҙа-сервис нөктәләрендә иҫәпләшергә мөмкин. Ул сауҙа ойошмалары тарафынан бирелгән бөтә дисконт һәм бонус карталары эшмәкәрлеген үҙ өҫтөнә ала.
Универсаль электрон карта алыуға ғариза биргәндә шәхесте раҫлаусы документ, дәүләт пенсия страховкаһының страховка таныҡлығы, мотлаҡ медицина страховкаһы полисы һәм льгота алыуға хоҡуҡты раҫлаусы документ алып килеү талап ителә.


text:
Алыҫтағы ҡояш29-08-2015, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Ай-һай, ошондай ҙа иҫ китмәле матур донъя була икән ул! Яр буйындағы был тормош гөжләп торған йәрминкәгә оҡшаған. Үҙенә ылыҡтырған кибеттәр, ювелир әйберҙәрен рекламалаған төрлө-төрлө иғландар, был яҡтарҙа ғына түгел, элекке совет илдәрендә лә дан тотҡан виноград шараптарын тәмләп ҡарарға тәҡдим иткән мөгәрәп-магазиндар, урам тротуарҙарында шәхси әйберҙәрен һатҡан сауҙагәрҙәр... Ни генә юҡ бында: хуш еҫле ағастарҙан яһалған беләҙектәр, тараҡтар, йөҙөктәр, алҡалар, муйынсаҡтар, шкатулкалар — йәнеңә теләгәнен һайлап ал. Ял итеүселәрҙе ана нисек ҡыҙыҡтыралар! Беҙ ҙә Айгөл менән ниҙер һатып алабыҙ, кеҫәбеҙгә ҡарап, бәғзеләренән баш тартабыҙ. Яр буйлап арыраҡ барһаң, бихисап һүрәт төшөрөүсене осратаһың. Улар эштәрен теҙеп ҡуйған да һатып алыусыны күҙләй. “Барыһы ла ысын рәссаммы икән?” — тип тә уйлап ҡуяһың. Ә һүрәттәрҙең күбеһендә — зәп-зәңгәр диңгеҙ, елкәнле карап. Һине ҡайҙалыр алыҫҡа ымһындырған хыял сағылған кеүек уларҙа.
Кибеттәр менән бер рәттән ресторан-кафелар теҙелеп киткән, ҡайһы берҙәрендә официанттар ял итеүселәрҙе үҙҙәренә саҡырып тора. Бер һүҙ менән әйткәндә, курорт тормошо ҡайнай бында. Ярға етмәҫ элек бер урында, ағастар араһында “Концерт залы” тип яҙылған ҙур ғына бинаны күрҙек, әйткәндәй, Ялтала Наташа Королеваны көтәләр икән, афиша байтаҡ. Әгәр ниндәйҙер билдәле йырсының концерты булһа, уның тауышы яр буйынан әллә ҡайҙарға тиклем ишетелә, беҙҙең ижад йортона ла килеп етә. Балконға сығып, тирә-яҡтың хозурлығына һоҡланып, моңдо бергилке онотолоп тыңлап торабыҙ. Ә һауаһы һуң, һауаһы! Уны һулар өсөн үпкә ауырыуынан хәлһеҙләнгән яҙыусы Антон Чехов был ерҙәргә килеп төйәкләнгән бит. Күпмелер ваҡытҡа сихәт тә таба алған. Билдәле булыуынса, оло талант эйәһе ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн беҙҙең Башҡортостанға ла сәйәхәт ҡылған һәм сәфәренән бик ҡәнәғәт ҡалған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙ яҙыусының Ялталағы йорт-музейын күрә алманыҡ. Башҡа ерҙәргә йөрөмәйенсә, иң тәүҙә шунда барырға булған да бит... Кем әйтмешләй, һуңлап үкенеүҙән ни файҙа?
Аҙға ғына килгәнлектән, ваҡытты бушҡа үткәрмәҫкә тырыштыҡ, көн һайын ниндәй ҙә булһа экскурсияла йөрөнөк. Эҫе мәлдәрҙә арып-талып ҡайтып йығылһаҡ та, күңелебеҙҙе күргән-ишеткәндәр менән байытып, үҙебеҙсә һөйөндөк, шатландыҡ.
Бер саҡ беҙҙе, унлап кеше йыйылғанбыҙҙыр, Ай Петри тауына алып барҙылар. Уның бейеклеге — 1234 метр. Тау Ай-Петри платоһына инә, 1100 метрлыҡ көнбайыш һәм көнсығыш түбәләре бар. Атамаһы грек теленә барып тоташа, “Изге Петр” тип нарыҡлана”, — тиелгән интернетта. Тауҙың дүрт осло тештәр кеүек үркәстәре бар, бейеклектәре — 60-80 метр. Был массивтың иң юғары нөктәһе — 1346 метрлыҡ Рока тауы, ә түбәнерәге — “Бәдәне-Ҡыр”. Уныһының бейеклеге 1320 метрға етә.
Ай-Петри тауына өс юл менән үрмәләргә була — канат юлы буйлап, автомобилдә һәм йәйәүләп, тапалған һуҡмаҡтар менән. Иң яйлыһы, моғайын, автомобилдә барыуҙыр, тип уйлайым, сөнки сәйәхәт иткәндә, тирә-яғыңды байҡап, һоҡланғыс күренештәргә хайран ҡалып, күңелеңә илһам алаһың.
Ай-һай, урау ҙа урау икән юлдары! Әллә күпме бәләкәй тау, урман аша үтәһең. Юғарыға үрләгәндә, бына-бына түбәнгә осорбоҙ кеүек тойолдо. Әллә юлды ҡыҫҡартырға теләп, әллә ҡурҡыу тойғоларын баҫыу ниәтенән инде, экскурсовод йырлашып барыу тәҡдимен индерҙе. Ниндәй генә моң ишетелмәне: украинса ла, урыҫса ла, тағы әллә ниндәй телдәрҙә... Беҙ Айгөл менән шым ғына барабыҙ. Бер мәл экскурсовод ҡатын:
— Давайте, вы тоже спойте свою песню. Вы — башкиры — поющий народ, — тимәһенме!
Беҙҙең башҡортлоҡ йөҙөбөҙгә яҙылдымы икән ни?! Ғәжәп. Мин анау тиклем ғәләм араһында оялып киттем. Шулай ҙа халыҡ йырын башҡарыу өсөн данлыҡлы ҡурай юҡлығына һылтанып ҡотолдом.
Асылда күҙгә төбәлеп ҡарап ултырһалар, һәр ваҡыт ҡыйынһынам, ҡойолоп төшәм. Эргәлә ике Ҡырым татары ултыра ине, улары ла йырлағыҙ ҙа йырлағыҙ тип аптыратты. Мине ғәжәпләндергәне һәм ғорурландырғаны шул булды: тыуған ерем Башҡортостандан ситтә лә халҡымдың моңо тураһында беләләр, башҡорттоң йырсы тигән даны әллә ҡайҙарға таралған, әллә кемдәрҙең йөрәген елкендергән, әллә кемдәргә йән дауаһы булған! Ошо тойғо мине юл буйы тулҡынландырып барҙы, бихисап уйҙарға бирелдерҙе...
Тау үрләй барған һайын кис ҡуйыра, һыуығая бара. Әлбиттә, машина эсендә ултырғанда әллә ни һиҙелмәй, ә бер төшөп йөрөп алғанда, дер ҡалтыратты. Ағастар араһында ара-тирә аҡландар ҙа күренгеләп ала, бәй, анауы өйкөм сәскәләр еркәүек тә баһа! Тыуған еремдең биҙәктәре бында ҡайҙан килеп юлыҡҡан һуң ул?! Минең өсөн ғәжәп тә, һөйөнөс тә булды был күренеш. Өйкөм-өйкөм аҡ сәскәләр бер урында ғына тап булды, башҡа бер ҡайҙа ла күренмәне. Еркәүектәрҙең Ай-Петри тауы үрендә төйәкләнеп үҫеүе мине шул тиклем тәьҫирләндерҙе, яҡты хистәргә тулыштырҙы, ҡыҫҡа ғына ваҡыт арауығында тыуған еремде һағыныу хистәрен көсәйтте, күңелемде осар ҡош кеүек күккә күтәрҙе, ҡанаттарҙы нығытты, бер ҡасан да, берәүҙән дә еңелмәҫлек көс өҫтәне. Ялтанан ҡайтҡас, кисергән тойғолар сағылышы булып, “Ай-Петр” ҡаяһына менгән юлда” тигән шиғырым яҙылды:
Ашъяулыҡтай ғына бер урында
Еркәүектәр үҫкән ерегеп.
Тыуған ерем! Һин янымда һымаҡ,
Ҡояш кеүек ҡалдың күренеп.
Бер шәлкем шиғырҙарым диңгеҙҙе тәүге тапҡыр күреп шаңҡыуымдан яҙылғандыр ҙа, бәлки, тип уйлап ҡуям.
Бына, ниһайәт, Ай-Петриға менеп еттек, күҙ бәйләнгән ваҡыт ине инде. Тауҙың иң бейек ерендә торабыҙ, әммә сығып, оҙаҡ хозурланыр сарабыҙ ҡалманы, бында иң зәһәр сатлама һыуыҡ һымаҡ тойолдо. Шул саҡ ғәжәпләнеүебеҙ тағы ла артып китте: әсе һыуыҡта йылы кейемдәренә төрөнөп, Ҡырым татарҙары шашлыҡ бешереп тора! Эргәләрендә данлыҡлы виноград шараптарын һаталар. Автобус ишеген асырлыҡ та түгел: үҙәккә үтерлек һыуыҡ ел килеп инә лә дер ҡалтырата башлай. Йылы кофталар алһаҡ та, барыбер өшөттөрҙө. Шулай ҙа, сығып, Айгөл менән фотоға төшөргә баҙнат иттек. Беҙгә Ҡырым татарҙары бешергән шашлыҡтарҙы килтерҙеләр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, автобус эсендә генә һыйланырға тура килде. Ижад йортона ҡайтып ингәндә, сәғәт ун берҙәр тирәһе ине инде...
Текә яр ҡултығында һыйынып ултырған Ҡарлуғас ояһында ла, кипаристар урамы менән дан тотҡан Мисхорҙа ла булдыҡ. Яр буйында ғына ултырып, диңгеҙҙең йә ярһыу, йә шымыраҡ тауыш сығарып ҡаҡҡан тулҡындар бәрелеүен тыңлап һағышландыҡ. Ярға яҡыныраҡ бер ташҡа ултырған һыу ҡыҙы был урынға әкиәти төҫ биргәндәй. Легендаларҙың күбеһендә — татар исемдәре, байтаҡ ер-һыу, ҡая, мәмерйәләр ҙә мосолманса аталған.
Экскурсиянан ҡайтышлай, Мисхорҙың төҙ һынлы кипаристар ышығында һатыу итеп ултырған урта йәштәге ҡатындан бер бәйләм ала миләүшә сәскәһе һатып алдыҡ. Улар әллә ни сағыу булмаһа ла, иҫ китмәле хуш еҫ аңҡыта, ошо яҡтың ғына гүзәллеген сағылдыра ине. Һәр ерҙең үҙ сәскәһе, тауы, ҡаяһы, бейеклеге бар шул!
... Диңгеҙҙең күҙ ҡамаштырғыс төрлө төҫкә инеүе — үҙе бер һоҡланғыс күренеш. Әле ҡараһыу тулҡындарын уйната, йә иһә зәп-зәңгәр булып сайҡала, унан ҡара-йәшел төҫтәрҙә зиһенеңде солғап ала. Диңгеҙгә мөкиббән китеп һоҡланып ҡарап торғанда, саҡ-саҡ фажиғәгә тарыманыҡ. Һәүетемсә генә яр буйында торабыҙ. Үҙебеҙ менән бәләкәй сумкаларҙы ла алғанбыҙ, унда документтар, башҡа кәрәкле ҡағыҙҙар, фотоаппарат та бар ине. Айгөл мине фотоға төшөрәм тип, бер төрлө фонға ҡуйҙы һәм, фотоаппарат шылт иткән ыңғайға, беҙҙе тулҡын бәреп китте. Саҡ-саҡ йығылмай ҡалдыҡ. Ә бит ярҙан байтаҡ ҡына алыҫ тора инек. Шулай булһа ла, көслө тулҡын беҙгә килеп еткән, ни аралалыр эскәмйәлә ятҡан сумкаларҙы ағыҙып алып бара. Барлыҡ документтар диңгеҙгә китеп юғалһа, нимә булыр ине? Ҡот осто. Ни арала эргәбеҙҙә торған егет йәһәт кенә диңгеҙгә сумып, ағып барған сумкабыҙҙы эләктерә һалып, килтереп тотторҙо. Рәхмәт яуһын был балаға! Тәҡдим иткән аҡсанан да баш тартты. Була бит ошондай изгелекле кешеләр! Яр буйында ҡыҙынып ятҡандар ҙа сыр-сыу килеп, сәбәләнеп йүгерешә башланы. Уйламаған ерҙән дауылдан ҡотолоп ҡалдыҡ, Аллаға шөкөр. Сумкам менән йәнәш ятҡан һалам эшләпәм ағып китте. Ярай, Ҡара диңгеҙгә беҙҙән иҫтәлек булһын... Ошо ваҡиға беҙҙе ныҡ тетрәндерҙе һәм һиҫкәндерҙе.
(Дауамы.Башы 165-се һанда).


text:
Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге йырсылар конкурсы иғлан ителде
Ноябрҙә Өфөлә Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге йырсылар асыҡ конкурсы үтәсәк. Сираттағы конкурс республикала иғлан ителгән Йәштәрҙең башланғыстарын яҡлау һәм үҫтереү йылына арналған. Унда 18 йәштән алып 35 йәшкә тиклемге махсус вокалсы белеме булған (училище, вуз) башҡарыусылар, шулай уҡ урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарының вокал бүлеге студенттары ҡатнаша ала.
Йырсыларҙы Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында 17-20 ноябрҙә тыңлап ҡараясаҡтар.
17 ноябрь үтәсәк беренсе тур программаһында опера һәм кантатанан ария йәки 17-18-се быуаттарҙың ораторияларын һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың бер әҫәрен йырлау ҡаралған.
18 ноябрҙә икенсе турға үткәндәр башҡорт композиторы арияһын йәки үҙе һайлаған башҡорт халыҡ йырын, шулай уҡ башҡорт йәки рус композиторҙарының романсын башҡарырға тейеш.
Өсөнсө турға үткән йырсылар 19 ноябрҙә сит ил йәки рус композиторҙарының операларынан ария, үҙенең ҡатмарлығы буйынса өсөнсө тур әҫәренә тап килгән үҙҙәре һайлаған беренсе йәки икенсе тур әҫәрен башҡара ала.
20 ноябрҙә Башҡорт дәүләт филармонияһының орган залында Ғәзиз Әлмөхәмәтов исеменә республика асыҡ конкурсы призерҙары һәм еңеүселәрҙең гала-концерты була.


text:
Башҡортостан Хөкүмәте ултырышында төбәктәге демографик хәл тикшерелде Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан Хөкүмәте ултырышында төбәктәге демографик хәл тикшерелде
Башҡортостан Хөкүмәте ултырышында төбәктәге демографик хәл тикшерелде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
18 ноябрҙә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республика Хөкүмәтен ултырышын үткәрҙе. Төбәктәге демографик хәл көн тәртибендәге мәсьәләләрҙең береһе булды.
– 2010 йылдан алып тәүге тапҡыр яҡшы яҡҡа үҙгәреш тойолмай. Быйыл тыуым былтырғы менән сағыштырғанда 3 процентҡа кәмегән, үлем 2,5 процентҡа артҡан, – тине Рөстәм Хәмитов. – Беҙ төрлө кәңәшмәләрҙә бер нисә тапҡыр ошо мәсьәләләр хаҡында һөйләштек. Демографик хәлде яҡшыртыу һәм үлемде кәметеү буйынса республика саралар планы ҡабул ителде, ошоға оҡшаш муниципаль пландар бар.
Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры Әнүәр Бакиров 2015 йылдың туғыҙ айы йомғаҡтары буйынса республикалағы демографик хәл тураһында һөйләне.
Ошо осорҙа Башҡортостанда 44 040 сабый, уҙған йылдың шул уҡ осоронда 45 504 бала тыуған, тип хәбәр итте ул. Был бала табыуға һәләтле ҡатын-ҡыҙҙарҙың аҙайыуына бәйле. Шуның менән бергә Башҡортостан тыуым буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы 20 төбәге иҫәбенә инә һәм ошо күрһәткес буйынса Волга буйы федераль округында өсөнсө урын биләй.
– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үлем 2,5 процентҡа артҡан, бәүел-енес, эндокрин, нерв системаһы, инфекция һәм паразит, тын юлдары сирҙәре тәүге урында, – тип билдәләне Әнүәр Бакиров. – Өҫтәүенә алкоголле эсемлектәр менән ағыуланып үлеүселәр былтырғыға ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек күберәк. Башҡортостан Рәсәйҙең 85 субъекты араһында үлем буйынса 39-сы, Волга буйы федераль округында дүртенсе урын биләй.
Ултырыш йомғаҡтары буйынса халыҡҡа медицина хеҙмәттәре күрһәтеүҙең һөҙөмтәлелеген күтәреү һәм дауалау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу буйынса күрһәтмәләр бирелде. Атап әйткәндә, республикала тиҙ медицина ярҙамының берҙәм үҙәкләштерелгән диспетчер хеҙмәте барлыҡҡа киләсәк. Шулай уҡ онкология диспансерының палата корпусын төҙөү һәм кардиология хеҙмәтен үҫтереү күҙаллана.


text:
Әкиәт Борон-борон заманда ҡалын-ҡалын урмандар араһында Байһаҡал тигән ауыл булған. Бик матур урында урынлашҡан ул. Тирә-яғын бейек-бейек тауҙар уратып алған, ти. Сылтырап аҡҡан шишмәләренең һыуы шул тиклем тәмле икән. Эргәһендә көнө-төнө әллә күпме ҡоштар һайрап ҡына торған.
Әкиәт Борон-борон заманда Оло Эйек буйындағы Мораҙым тауының ҡаяһында йәшәгән, ти, Инә Бөркөт менән Ҡара Йылан. Улар икеһе лә саф, таҙа йылғаны ла, ҙур, ҡайнар ҡояшты ла берҙәй яратҡан. Тик бер-береһен генә күрә алмағандар, ғүмер буйы дошманлашып йәшәгәндәр. Бөркөттөң ҡояшҡа иркәләнеп, зәңгәр күкте иңләп, бейектә осҡанына Йыландың йәне көйгән. «Ул ҡояшҡа яҡын бара, уның йылыһын, …
Continue reading ‘Бөркөт менән Йылан’ »
Әкиәт Борон-борон заманда йәшәгән, ти, әбей менән бабай. Уларҙың өс кәбеҫтә орлоғонан башҡа бер ниҙәре лә юҡ икән. Бына шуларҙы сәсеп ҡарарға булғандар. Кәбеҫтәләре ҙур, матур булып үҫеп еткән.
Ә уның исеме – Алтынай, фамилияһы – Вәлитов. Ишеткәнегеҙ барҙыр әле был егет тураһында. Бейеүсе, брейк-данс оҫтаһы. Иң беренсе мин дә, ҡыҙҙар исеме түгелме ул Алтынай, тип аптырағайным.


text:
- Подробности
- Просмотров: 211
СУД ПАЛАТАҺЫ, 1864—1917 йй. Рәсәйҙә округ судтары өсөн апелляция инстанцияһы, округ судтары һәм мировой судьялар съездары (ҡара: Мировой суд) өҫтөнән күҙәтеүсе орган, дәүләт енәйәттәре б‑са эштәрҙе ҡараусы тәүге суд инстанцияһы. С.п. составына юстиция министры тәҡдиме б‑са император тарафынан тәғәйенләнеп, палата рәйесе һәм ағзаларынан торған граждандар һәм енәйәт эштәре департаменттары ингән. С.п. эргәһендә прокурор надзоры (ҡара: Прокуратура), присяжный вәкилдәр советы һәм канцелярия булған. Суд реформаһына (1864) ярашлы бер нисә губерна йәки өлкәнән торған суд округтарында ойошторолған (1917 й. 14 С.п. иҫәпләнгән). Өфө губернаһы халҡы өсөн апелляция инстанцияһы булып — Ҡазан С.п. (1870 й. нигеҙләнгән, суд округына 7 губернаның округ суды ҡараған), Ырымбур губернаһы өсөн Һарытау С.п. (1871 й., 8 губерна) һаналған, уларҙа башҡ. эштәре б‑са прокурор урынбаҫары вазифаһы булдырылған.
Н.И.Леонов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
МАСЛОВ Андрей Викторович (25.5. 1957, Воронеж ҡ.), инженер‑геолог. РФА‑ның мөхбир ағзаһы (2006). Геол.- минералогия ф. д‑ры (1998). В.А. Масловтың улы. Воронеж ун‑тын тамамлағандан һуң (1979) Геология ин‑тында (Өфө) эшләй. 1989 й. алып РФА Урал бүлексәһенең Геология һәм геохимия ин‑тында (Екатеринбург ҡ.): өлкән ғилми хеҙм‑р, 1998 й. башлап лаб. мөдире, бер үк ваҡытта 1998— 2008 йй. фән б‑са дир. урынбаҫары һәм 2003 й. алып Урал тау ун‑тында уҡыта. Фәнни тикшеренеүҙәре өҫкө кембрий алды комплекстарының палеогеографияһы, литологияһы мәсьәләләренә арналған. М. тарафынан терриген һәм карбонат ултырмаларына классификация эшләнә һәм уларҙың фациялары тасуирлана, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүе рифейының седиментация бассейндары өйрәнелә, литология‑фация комплекстарын латераль бүлеү схемалары төҙөлә. 750‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Литология верхнерифейских отложений Башкирского мегантиклинория. М., 1988; Литогеохимия терригенных пород верхнего докембрия Волго‑Уральской области. Екатеринбург, 2012.
Әҙәб.: По следам первых обитателей Земли //Наука Урала. 2006. №26—27.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
Башҡортостанда 14 меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙҙа күкрәк биҙе яман шеше асыҡланған
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостанда йәшәүсе 14 меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙҙа күкрәк биҙе яман шеше асыҡланған, тип хәбәр итә төбәк Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте. Өфөлә биш мең ҡатын-ҡыҙ ошо сир менән теркәлгән. Быйыл республикала 1036 ҡатын-ҡыҙға шундай диагноз ҡуйылған, уларҙың 382-һе баш ҡалала йәшәй.
Октябрҙә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы «Күкрәк биҙе яман шешенә ҡаршы халыҡ-ара айлыҡ» уҙғара. Сара ҡатын-ҡыҙҙарҙың сәләмәтлеген һаҡлауға, һөт биҙҙәре сирҙәрен иртә асыҡлауға булышлыҡ итеүгә йүнәлтелгән. Уның сиктәрендә республика ҡала һәм райондарында күкрәк биҙе яман шешен иҫкәртеүҙә медицина тикшереүҙәренең роленә арналған акциялар ойошторола.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, һөт биҙҙәре яман шеше гүзәл затта онкология сирҙәренән үлем осрағының төп өлөшөн алып тора. Йыл һайын донъяла 1 миллиондан ашыу күкрәк биҙе яман шеше барлыҡҡа килеү осрағы теркәлә.


text:
Мамыҡ
Мамыҡ — Gossypium ырыулы мамыҡ үҫемлегенән алынған сүс .
Үҫемлектең өлгөргән орлоғо асыла, шул ваҡытта уны йыялар. Орлоҡтарынан сүсен айырыр өсөн уны башта бер урынға туплайҙар ҙа махсус заводтарға ебәрәләр. Шунан епсәләрҙең оҙонлоғона ҡарап айырыу башлана. 20—25 мм оҙонлоғондағыһы иләргә оҙатыла, ә ҡыҫҡараҡтары — линт — медицина мамығы һәм шартлатҡыс матдәләр сығарыу өсөн файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡ нәҙек кенә, ҡыҫҡа, йомшаҡ епсәләрҙән ғибәрәт. Был епсәләр үҙәгенә ҡарата бер аҙ сиратылып урынлашҡан. Ярайһы ныҡ, химик йәһәттән тотороҡло (һыу, яҡтылыҡ йоғонтоһона бирешеп бармай, тиҙ серемәй, тарҡалмай). 130—140 °C эҫелеккә тиклем янмай, гигроскопик (һыу һеңдереүсәнлеге) сифаты 18-20 %, бөгөлөүсән. Шуның өсөн мамыҡ туҡыма таушалып бара. Ышҡылыу арҡаһында ярайһы тиҙ туҙа.
Өҫтөнлөктәре:
- Йомшаҡ
- Йылылыҡты тота, дымды тиҙ һеңдерә
- Тәнде тын алдырта
- Буяуҙы яҡшы һеңдерә
Етешһеҙлектәре:
- Тиҙ таушала
- Ултыра
- Ҡояштан һарғая
- Оҙаҡ кибә
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еңел һәм ярайһы ныҡ был туҡыма бер нисә мең йылдар элек үк етештерелә башлаған. Мексикалағы мәмерйәләрҙә табылған мамыҡ туҡыма киҫәктәренең 7000 йылдарҙан да әүәл һуғылғанлығы асыҡланған. Б.э. тиклем 3000 йыл элек үк Пакистан ерҙәрендә кизе-мамыҡ туҡыма етештергәндәр. Европаға мамыҡты ғәрәп сауҙагәрҙәре килтергән. Шунан бирле йөн һәм етен урынына күберәк кизе-мамыҡ ҡуллана башлағандар. 1492 йылда Баһама (Багама) утрауҙарында Христофор Колумба та мамыҡ туҡыма күрә. 1500 йылға инде туҡыма бар донъяла таныла.
Мамыҡты башта Һиндостанда эшкәртә башлағандар һәм бының өсөн «талҡығыс» — аҫлы-өҫлө урынлаштырылған ябай ғына ике йомро киҫкә ҡулланылған. Уның өҫкөһө ҡуҙғалмаған, ә аҫҡыһын тотҡа менән әйләндергәндәр. Епсәләр киҫкә араһынан тартылып икенсе яҡҡа йыйылған, ә орлоҡтар үтмәй ал яҡта ятып ҡалған. Әлбиттә, был тиклем ябай ҡулайлама менән ике-өс кеше көнөнә 6-8 кг-дан да артыҡ мамыҡ ала алмаған. Туҡыма бик ҡыйбатҡа төшкән.
1792 йылда махсус бысҡы уйлап сығарылған (коттон-джин, Эли Уитни), мамыҡты етештереү тиҙләшкән дә, арзанайған да. Шул тиклем үк эшсе көс менән башта йөҙҙәрсә, һуңғараҡ меңәдәрсә кг. сеймал етештерелә башлаған. Бысҡылар һаны артҡан, ә уларҙың дәүмәле, машиналар сифаты үҙгәргән. Механизм двигателдәрен эшләтеүгә кеше, эре мал көсө лә, һыу ҙа һ.б. файҙаланылған. Шунан бирле мамыҡ етештереү донъялағы сәнәғәттең барса тармаҡтарын уҙып үҫешә башлаған.
Үҫтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күҙәтеүҙәр буйынса, мамыҡ баҫыуҙарында йыл һайын пестицидтар менән 300—500 мең кеше ағыулана, 20 меңе һәләк була[1].
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡ туҡыма алыу өсөн мамыҡ текстиль эшкәртеү үтә, мамыҡ сүсте медицинала, көнкүрештә файҙаланалар һәм шартлатҡыс матдәләр әҙерләгәндә ҡулланалар. Кизе-мамыҡ туҡыма сифатына ҡарап төрлөсә атала: ситса, бәз, сатин, поплин, тафта, ҡалын байка, йоҡа ғына батист һәм шифон, вельвет джинса туҡыма. Мысыр мамығы иң оҙон епсәле, шуға күрә унан етештерелгән әйберҙәр ҙур ихтыяж менән файҙалана, модалы брендтарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ мамыҡтан туҡылған марля ла бик юғары баһалана.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1998—1999 йылдарҙан Ҡытайҙың текстиль сәнәғәте мамыҡты төп ҡуллыныусы булып тора (донъяла ҡулланылғандың 35 %). Ҡытайҙың үҙендә етештерелгән мамыҡ ихтыяжын ҡаплай алмай, шуға улар башҡа илдәрҙән һатып алырға мәжбүр.
2001—2005 йылдарҙа мамыҡты ситтән иң күп һатып алыусы АҠШ (бар экспорттың 40 %), икенсе урында «франк зонаһына» ингән африка илдәре(9—13 %).
Уңдырышлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡтан алынған уңыш 30 ц/га(3 т/га йәки 300 т/км²). Максимум 50 ц/га (5 т/га йәки 500 т/км²)
Геральдикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үзбәкстан һәм Төркмәнстан гербында мамыҡ төшөрөлгән.
Башҡортостанда кизе-мамыҡ тауарҙар етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәләмәтлеген һаҡлаған кеше экологик яҡтан таҙа кейем дә кейергә тырыша, һәм был йәһәттән Башҡортостандың Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы етештергән тауарҙар ҙур ихтыяж менән файҙалана. Фабрика йылына 300 төрлө модель менән миллиондарса дана саф мамыҡ ептән, шулай уҡ уға синететик ептәр ҡушып бәйләнгән эске кейемдәр, ойоҡбаштар, өҫ кейемдәре сығара. Фабрика сығарылған продукция күләме буйынса Рәсәйҙәге шундай 123 предприятие араһында 6-сы урынды биләй. Ул «Почет билдәһе» ордены менән бүләкләнгән. Илебеҙҙең 50 төбәгендә һатып алалар бында етештерелгән кейем-һалымды. Республикабыҙ ҡалаларының тегеү фабрикаларында ла кизе-мамыҡ тауарҙар етештерелә.
Башҡорт әҙәбиәтенән һәм фольклорынан өлгөләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт әҙәбиәтендә теге йәки был нәмәне мамыҡ менән сағыштырыу ярайһы йыш ҡулланыла. Аҡ йәки йомшаҡ мәғәнәһен көсәйтеү өсөн ҡулланыла был метафоралар.
Ҡарҙар яуа
Һәм, ниһайәт, күктәр ҡосағынан
Ергә мамыҡ ҡарҙар түгелде.
Ҡупшы шәлен һалған саған ҡыҙы
Ап-аҡ күлдәк кейеп һөйөндө…
ӘНИСӘ ТАҺИРОВА
Таш
Ошо таштай тәнең уйып-уйып
Һуҡмаҡ һалып ҡайтып килеүем,
Ҡатай ере!
Һинең ҡаты ерең
Мамыҡтан да йомшаҡ тиеүем.
ГҮЗӘЛ СИТДИҠОВА
Әйтем
Ҡыҙ биргән ергә мамыҡтан да йомшаҡ бул, килен алған ергә тегәнәктән дә ҡаты бул.
Башҡорт телендә «мамыҡ» һүҙенең ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт телендә «мамыҡ» һүҙе күп төрлө органик епсәләргә (сүстәргә) ҡарата ла ҡулланыла. Кәзә, дөйә, ҡаҙ мамығы — хайуандар биргән органик епсәләр (мамыҡ шәл). Кәзә мамығын дебет тип тә атайҙар. Төрлө үҫемлектәр орлоғонда барлыҡҡа килгән йомшаҡ епсәләр ҙә мамыҡ тип атала. Мәҫәлән, бәпембә, тирәк, шайтан таяғы, тал көсөгө мамығы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Наука и жизнь. — 2011. — № 3. — С. 76.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Үзбәкстан мамыҡ сүсен сертификациялау үҙәге"SIFAT"
- Рәсәй Мамыҡ Ширҡәте
- Мамыҡ төрҙәре һәм унан алынған материалдар
- Мамыҡ одиссеяһы — «Первое сентября» Нәшриәт йортоноң «География» газетаһы, № 25/1999 .
- [1] — Донъя мамыҡ баҙары торошона һәм киләсәгенә күҙәтеү.
- Manuscritos de América en las Colecciones Reales
- Органик мамыҡ
- [2]
- [3]
- [4]


text:
Тәһәрәт фарыздарыТәһәрәт – намаҙ алдынан мотлаҡ башҡарыла торған ғәмәл. Әгәр тәһәрәт дөрөҫ башҡарылмаһа, намаҙҙың ҡабул булмауы ихтимал. Тәһәрәттең фарыздары: 1) битте йыуыу; 2) ҡулды терһәктәргә ҡәҙәр йыуыу; 3) баштың дүрттән бер өлөшөнә мәсих ҡылыу; 4) аяҡтарҙы...
Ауыл ҡотон һаҡлай ағинәйҙәрХәйбулла районы Татыр-Үҙәк ауылында ағинәйҙәр клубы ойошторолоуға – өс йыл. Шул ваҡыт эсендә күп матур эштәр башҡарып өлгөрҙөк. Ауылыбыҙ тормошона йәм өҫтәүебеҙгә, эшебеҙҙең әхлаҡи әһәмиәткә эйә булыуына, йолаларыбыҙға ихтирам тәрбиәләүебеҙгә...
Донъяның ҡояшлы яғындаКирстен Гайнет. Ят һәм сағыу исем хужаһының эштәре, матбуғат сараларына биргән интервьюлары менән таныша башлағас, күҙ алдына һүҙен һүҙ итә торған «тимер леди» килеп баҫты. Журналистарға биргән яуаптары, уларҙы бүлдереп, үҙ фекерен ҡайырырға...
Иштәр уйыныИштәр – парлы бейеүле уйын. Ул Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондары ауылдарында таралған булған. Иштәр уйыны, бейеү менән оҙатылған башҡорт халыҡ уйындарының бер бөтөнөн тәшкил итеп, төрлө хореографик күренештәрҙән, хәрәкәттәрҙән хасил. Иштәр...
Йәмдән, ҡоттан туҡылған донъяШундай кешеләр була: улар янында тыныс, рәхәт, күңелең илаһи бер һиллек менән тула. Уларҙың бар булмышы йәмдән, ҡоттан, йылылыҡтан туҡылған кеүек. Рәйсә апайҙың аяҙ күкте хәтерләткән зәңгәр күҙҙәренән түгелгән нурға арбалып, талғын ғына әңгәмәһен...
Буҙа ҡояйыҡ әле!Буҙа – халҡыбыҙҙың шифалы эсемлектәренең береһе. Ҡунаҡҡа айырыуса хөрмәт күрһәтеү билдәһе лә булған буҙа менән һыйлау. Витамин һәм минералдарға бай был ризыҡ ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервылар системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта. Туҡлыҡлы ла, файҙалы ла...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Нисә йәштә бала табырға?Бала табырға ҡарар иткәндә ҡатын-ҡыҙ ғаиләһендәге хәл-тороштоң, ниндәйҙер кимәлдә илдәге тормоштоң ниндәй булыуына ла ҡарай. Шуға күрә сабый тыуыуы – иң беренсе сиратта социаль күренеш, сөнки ғаиләләге был ваҡиға матди хәлгә, йәшәү рәүешенә, эш...
Быуаттың «татлы» сиреБөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1985 йылда ер йөҙөндә шәкәр ауырыуы менән 30 миллион кеше сирләһә, 2017 йылдың башына был һан 500 миллиондан артҡан. Бөгөн беҙҙең илдә шәкәр сирле алты миллиондан ашыу кеше йәшәй. Иҫәпкә...
«Милли туҡланыу мәҙәниәте – хазина»Иртән ашыҡҡанда ҡабалан-ҡарһалан уртланған ике йотом ҡәһүә, төш мәлендә бер бөйөрөк менән бер сынаяҡ сәй, кисен инде көнө буйы ас йөрөгәндең «үсен ҡайтарып» һыйланыу – эшләп йөрөүсе күптәрҙең туҡланыуы шулай ҡоролған. Иртәнге аштан баш тартыу ниндәй...
СЕЙ РИЗЫҠ ФАЙҘАЛЫМЫ?Һуңғы йылдарҙа ябығыу маҡсатында диета тотоу урынына ризыҡты сей килеш ашау киң таралыу ала башланы. Аҙыҡты әҙерләмәй ашаусылар, ошолай туҡланғанда ауырлыҡтың юғалыуы ризыҡтың калорияһы кәмеүенә, артыҡ ашауҙы сикләүгә, туҡланыуҙың яңы төрөнә...
Кәйефебеҙҙең бер сереБаҫмабыҙҙың үткән һанында беҙ күрем циклының ҡатын-ҡыҙ кәйефенә, эшкә һәләтлелегенә, тотошона ниндәй ҙур йоғонто яһауы хаҡында һөйләшкәйнек. Күрем ҡаны айлыҡ цикл ғына түгел. Ул шулай уҡ гүзәл заттың ҡасан наҙға мохтажлығын, ҡайнар йәки һалҡын,...
Һарыҡ тиреһе дауалайДауа – аяҡ аҫтында, тигән боронғолар. Ысынлап та, элек халҡыбыҙ сир-сырхауға шифаны ашаған ризығы, шөғөлләнгән кәсебе, тәбиғәт биргән һанһыҙ ниғмәттәр аша тапҡан. Үкенескә ҡаршы, был дауалау алымдарының, им-том серҙәренең бихисабы онотолған, тиергә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Мәсьәлә: Мин трейдер башланы.. Мин ниндәй белем кәрәк сауҙа һеҙ системаһын ҡулланыу?
Ә: Төп белем генә кәрәк. Һеҙ теге йәки был валюта пар асырға кәрәк графигы. Тулыраҡ тасуирлана. Остальное етәкселеге улланыусының.
Мәсьәлә: Мин белмәгән нәмәгә яңы?
Ә: Һеҙ размещайте ордер ала һала.. Бынан тыш, ул, һеҙ системаһы ла иғтибар талап итә, Форекс баҙарында һәм күнекмәләрен камиллаштырыу, шуға күрә һеҙҙең, бәлки, үҙемә тотонорға ваҡыт экономия яһарға өйрәнеү.
Мәсьәлә: Йыш ҡына һеҙ нисек ебәрелгән сигнал системаһы? Компьютер алдында ултырып, мин гел сигнал көтөргә тура килә.?
Ә: Бер ваҡыт билдәле бер система сигнал бирә көнө.. Сөнки, шул ваҡытта барыһы да һезгә эшләргә кәрәк, был ҡотон алыу графигы, заказ эшләү һәм ҡарар ҡабул итә.. Бынан һуң, был һеҙҙең ни тиклем үк иғтибар талап итә., безубыток башҡа заказ бирә..
Мәсьәлә: Миңә бик оҡшай, нисек форекс-был һеҙҙең минең электрон почтаһы адресына ебәрергә сигналдар системаһы. Ҡумта яһарға ла шул уҡ хәл булды форекс?
Ә: Бының өсөн кәрәклеге юҡ. Форекс Айырмалы Рәүештә., Генерироваться Ҡапты ҡамап Форекс ваҡыты теүәл күрһәтелгән..
Мәсьәлә: Һеҙ, тип раҫлай системаһы менән эшләй 2 валюта пар. Мин уның менән файҙалана ала башҡа пар?
Ә: Һеҙҙе һынап ҡарау ине был, әммә был юлы ул, инде беҙ уларҙы ҡарау.
Ҡайһы бер иң тотороҡло һөҙөмтә күрһәтте, ҡасан системаһының парҙар менән эшләү һәм бигерәк тә eurusd usdchf. Тотороҡло ҡарамаҫтан, хәйер, элекке пар доллар менән сигнал күҙәтелә табышлы (миңә.е. GBPUSD пар, Пар usdjpy, һ. б.) Беҙ һеҙҙең менән системаһын ҡулланырға тәҡдим парҙарына ла беҙҙең тырышып, улар ҙа доллар (миңә.е. CADCHF, Позиция, һ. б.).
Мәсьәлә: Мин’D нисек аҡса ситкә. Ташлама менән һатып алырға мөмкин буласаҡ н мин робот уйлап Доносчик? Шулай уҡ, минең аҡса бар ине, был масштабтағы?
Ә: Информер әгәр һеҙ беҙгә 1 авгусҡа тиклем һатыу, робот һеҙгә бүләк ала..
Мәсьәлә: Төрлө ҡул менән эшләгәндә бер нисә система бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре төрлө һыҙаттарға эйә булған күп, кимәлдә, графигы, пульсация/осоронда һәм пика. Бөтә был бәйләнеш инеү һәм сығыу элементтары график н сигнал биреү. Һеҙ ҙә тойолманы, сөнки күп күрһәткестәр, сигнал һеҙ ала теүәлерәк?
Ә: Беҙ шулай уйлайбыҙ. Йыш ҡына, һеҙ ҡасан һатып күп кенә күрһәткестәр. Һуңынан, комбинацияны күрһәтһә, ҡулланылған күрһәткес, һеҙ үҙегеҙҙе үҙегеҙ табырға, уларҙың сигналдар һорай. Был күрһәткестәре тураһында һөйләне һәм бик күп нәмәләрҙе, аҙыҡ-түлек хәстәрләү кеүек ялҡау түгел, эшләр өсөн, трейдеры һыйҙырып. Киҫкен контрастлыҡ., трейдер тураһында хәстәрлек беҙҙең-был шул, беҙ эшләргә тип ҡалған бөтә айырыу. Беҙ бик тырышып эшләргә һәр саҡ беҙҙең урамға ябай продукция – ысынлыкта, бик ябай, хатта улар йәш трейдеры ала еңел тип асыҡлау..
Мәсьәлә: Мин беркасан ла һалып ҡуя ордеры. Был-берҙән, һеҙ нимә, мине һатып алынған программалар менән тәьмин итеү туҡтатылған. Нисек был ҡатмарлы?
Ә: Әгәр һеҙ туҡтатҡан берҙән, тулҡынланып түгел. Был бик ябай:. Пошаговый етәкселеге файҙаланыусы бөтә процестарҙы һүрәтләй.. Һеҙ был хаҡта белә. 1 минут.. Әммә, әгәр һеҙ ҡул ауыр заказдарын урынлаштырыу, һеҙ беҙгә һәм уның өсөн һеҙ робот заказдарын урынлаштырыу бушлай ала аласаҡ — йәғни,’т, һеҙ бер тин дә тормай.
Ул ябай эшләргә өсөн: 1 авгусҡа тиклем һатып шпа, 2011, был үҙе тикшереү һәм иҫбатлау, системалары һәм табышлы ни һуң августан 1, һеҙ аласаһы бушлай ҙә роботтар.
Мәсьәлә: Ниндәй валюта пар уҡ, роботтар менән нимә эшләргә була?
Ә: Шулай уҡ улар, нисек булһа Сексот – EURUSD һәм usdchf
Мәсьәлә: Һеҙгә һөйләмдәр әйтәм, мин бөтә кимәлдәге алыу: Башланғыс Хаҡы, Разместить үҙ стоп-тосси һәм тейк-Профит. Берҙән, ул да етмәй, минең ҡарашҡа был бик мөһим: подсказка алына был я – мин үҙем ниндәй йүнәлештә заказдарын урынлаштырыу тейеш.. Системаһына сигнал ебәрҙе – һатыу йәки һатып алыуға заказдар мин асылырға тейеш?
Ә: Д, әлбиттә. Заказ эшләр алдынан, һеҙ бөтә кәрәкле мәғлүмәткә эйә була.. Бөтә шарттарҙа, ҡасан һәм нисек асыла ордер, аныҡ сигнал һәм деталле һүрәтләүгә ҙур., ҡыҫҡа һәм доходчиво.
Мәсьәлә: Һеҙ, тип раҫлай һәм шул уҡ ваҡытта һәр бер көнөм миңә һатып сигнал килә.. Һәм шул уҡ ваҡытта бөтә донъяла бер ул? Сәғәт бүлкәте һәм төрлө кеше йәшәй, бынан тыш, төрлө ваҡытын күрһәткән үҙенең бөтә терминалдар брокер. Мин бармы тейеш,-тип иҫәпләнә, был иң яҡшы ваҡыт, минең өсөн заказдар урынлаштырыу?
Ә: Юҡ, был һезгә лә туранан-тура эшләү. Һеҙ системаларҙың һәм автомат булһа, һеҙҙе автоматик рәүештә иҫәпләнә терминалдар араһында айырма сағыштырмаса адаптироваться ваҡыт ваҡыт аҫтында терминал gmt. Беҙ бөтә тырышлыҡ беҙҙең өсөн системаның эшләп бик ябай трейдер. Һеҙ ниндәй мәсьәләләрҙе хәл итергә тура килгәс, үҙем түгел, техник поломать мейеһе..
Мәсьәлә: Мин ғәжәп бер күрһәткес ҡулланыу. Мин ҡарап уның тарихы һәм графигы урынлаштырыла, бөтә был ябай һәм асыҡ булһа ла, был миңә ҡыҙыҡлы, был күрһәткес ни өсөн иҫ киткес уңайлы бушлай буласаҡ? Аҙаҡ мин уны һатып таянып сигналы менән уны һынап ҡарарға, ләкин улар даими үҙгәртеп була ул.. Улар асыҡ күрһәтә минут элек барыһы ла һатыла. Быны мин, әммә мин быны нисек кенә, ул тигәнсе һатып булыуын күрһәтә.
Мин һеҙҙең менән осрашырға ла шундай уҡ күрһәткес менән проблемалар? Һөҙөмтәлә тап улар мәңгелек?
Ә: Һеҙ тип атап һүрәтләй Перекраска. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күпселек тоҡанып баҙары "буяталар". Әммә, Һеҙ таба ниндәй ҙә проблема беҙҙең күрһәткестәр менән.
Мәсьәлә: Аҙыҡ-түлек продукттарын һаҡлау срогы үткән һәм был һеҙҙең бөтә лә булыр шул тиклем?
Ә: Д. Һеҙ нисек продукты тураһында ғына һеҙгә цэрийға, уны ғәмәлгә срогы тамамланды, зинһар, беҙгә яҙалар, беҙ һеҙгә ебәрелгән һәм кисекмәҫтән версия неограниченный. Был осраҡлы намыҫһыҙ клиенттарға беҙҙең һаҡлау, кем беҙҙең эксплуатировать 30-кире ҡайтарыу сәйәсәте дневный, һәм туп-тулы кире ҡайтарып алыу һуң, беҙгә аҙыҡ-түлек ҡулланыуҙы дауам итә.
Мәсьәлә: Мин һеҙҙең аккаунт күпме аҙыҡ-түлек менән ҡуллана ала?
Ә: Ҡуллана аласыз, уны бер (1) һәм йәшәй 5 демо-счет. Әгәр телисез икән, беҙҙең күп продукттарын ҡулланырға аккаунт, зинһар, тағы ла бер өҫтәмә хеҙмәте һеҙ беҙҙең менән элемтәгә керергә менән тәьмин итеү программалары һәм ташламалар алырға ярҙам алынған күсермә.
Мәсьәлә: Ниндәй разместить үҙ стоп-тосси һәм тейк-Профит урынлаштырырға тейеш була мин?
Ә: Тейк-Профит-һәр файҙаланыусы һәм был һүрәтләү етәкселеге был зацикленный.. Разместить үҙ стоп-беҙгә тәҡдим ителәсәк тоҡанып.
Мәсьәлә: Мин бер ни уйламай минең депозит ай артыуы ла мөмкин., һеҙ используете программа?
Ә: Барыһы ла һеҙгә бәйле тәүге депозит суммаһы, нисек һеҙҙең сауҙа стиль һәм рискованный, әлбиттә, иң баҙары. Әлеге ваҡытта баҙарындағы хәлде күҙаллау ауыр.. Аҡш-тың иҡтисади шок кисерә һәм көн һайын техник дефолт түгел урынлашҡан, эргәләре Еврозона. Шуға ҡарамаҫтан, беҙ ныҡлы ышанам, һеҙ шул тиклем күтәрелеүе мөмкин системаһы иҫәбенә беҙҙән, ни 50% ай булғас, әгәр һеҙ һатып консервативно.
ИҢ МӨҺИМЕ- система һәр ваҡыт тикшереп итә демо-иҫәбенә, һеҙ беренсе. Беҙ яҡынса бер ай һынау срогында тәҡдим аша, һеҙҙең килем ала тотороҡлолоҡ тураһында үҙ фекереңде булдырыу һәм. Төрлө, һеҙ һығымта яһай ала, әгәр системаһы, бит, һеҙгә һәм һеҙҙең ихтыяжына тап килһен өсөн. Һуңынан, һеҙ ҡыйыу башланды реаль сауҙа счеттар.
Мәсьәлә: Брокер-был иң системаһы менән һыйышып?
Ә: Брокер һеҙ теләгәнсә ҡуллана ала, һеҙ теләһә ниндәй өҫтәрәк. Иң мөһиме-был система менән ҡуллана булған брокер metatrader4, сөнки был Ҡумта эшләй ҡәтғи мөхит сиктәрендә Зәңгәр Форекс.
Мәсьәлә: Мин һеҙгә барлыҡ тиерлек аҙыҡ-түлек була.. Мин яҡшы эшләү өсөн ҡайһы бер аҙыҡ-түлек, афариндан башҡа ла түгел. Әммә, Минең өсөн һеҙгә рәхмәт һеҙгә уҡыу процесында ҡатнашыуын теләр инем мин.. Һеҙгә хат арҡаһында, Мин күпкә тәжрибәле булһа, аҡыллы һәм, иң мөһиме, тыныс.
Мин уйларға мөмкин теләсә ниндәй ташлама төрө булараҡ, клиенттар һеҙҙән лояль?
Ә: Беренсенән, Рәхмәт ҙур. Һәм беҙ һәр ваҡыт һатып алырға иң яҡшы клиенттарға даими беҙҙе юғары баһаланы, уның бер вариантын тәҡдим итә. Әлбиттә, һеҙ ташламалар ала.. Ҡайһы бер сайтында ентекле һүрәтләгән һәм шарттары.
Һәм беҙ үҙ фекерен артабан беҙҙең клиенттар һаны тәҡдим итә.. Беҙ был беҙҙең үҫешкә ярҙам итә..
Мәсьәлә: Ниндәй минималь депозит кәрәк, өсөн, системаһын ҡуллана башлай.?
Ә: Депозитына тиң. $300 эш өсөн кәрәкле стандарт менән лут (от 0.1). Әммә, әгәр һеҙ әҙерәк депозит, һеҙ микролотов usilize. Микролот тураһында мәғлүмәт алыу өсөн, рәхим итеп, святитель менән брокер һеҙ.
Мәсьәлә: Һеҙ яҙа, был системаны ҡулланырға мөмкин менән бер рәттән Trailingator. Нимә эшләй ул.? Шулай уҡ, миңә ташлама ала икән, мин һеҙҙең менән бергә һатып Тартмаһа әгәр Зәңгәр Trailingator Форекс?
Ә: Беҙҙең баһалар буйынса, сама менән ҡулланыу, сауҙа килем арттырыу өсөн trailingator 20-25%. Әлбиттә, һеҙ ташлама менән һатып алыу Trailingator.


text:
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы (17 апрель 1954 йыл — БАССР-ҙың Белорет районы Арышпар ауылы) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Нефтекама бүлексәһен ойоштороусы (1995), әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнгән. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БАССР-ҙың Белорет районы Арышпар ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1961 йылда Белорет районы Йөйәк мәктәбенә һабаҡҡа төшә. Унда 8 класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. Педучилищела уҡыған йылдарында Белорет ҡала мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театры ҡуйған спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе башҡара. Ошо мауығыу уны сәнғәт юлына килтерә. Ҡыҙҙың уңыштарын күреп, училищены тамамлаусылар мотлаҡ 3 йыл эшләргә тейеш булһа ла, педагогия училищеһынан уға сәнғәт институтына йүнәлтмә бирәләр.
1974 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына уҡырға инә. Уны тамамларға йыл ярым ҡалғанда Өфө ҡалаһының Актерҙар йортонда методист-консультант итеп эшкә саҡыралар.
1980 йылда тормошҡа сыға һәм Нефтекама ҡалаһына эшкә күсә. Башта Ҡарман ГРЭС-ының художество етәксеһе булып эшләй. Йәш ҡала тиҙ үҫә, Энергетиктар мәҙәниәт һарайы сафҡа инеү менән, Зилә Аҙнабаеваны эшкә саҡыралар.
1998 йылда Нефтекамала Башҡорт дәүләт филармонияһының филиалы асыла. Шунан бирле Зилә Азнабаева хеҙмәт юлын ошо мәҙәниәт усағы менән бәйләй[1]. Бер үк ваҡытта ул байтаҡ йылдар Башҡортостан радиоһының штаттан тыш хәбәрсеһе лә булып эшләй.
2003 йылда Зилә Рамаҙан ҡыҙына Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән исем бирелә.
- йәмәғәт эшмәкәрлеге
Нефтекама ҡалаһына эшкә килгәс, Зилә Аҙнабаева йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша башлай. 1985 йылда ҡалала милли хәрәкәттәр араһында беренсе булып "Башҡорт мәҙәниәт үҙәге"н ойоштора.
Зилә Аҙнабаева Беренсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегат итеп һайлана. Шунан һуң, 1995 йылда, ул Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Нефтекама бүлексәһен ойоштора.
Милли хәрәкәттәге әүҙем эшмәкәрлеге өсөн ул ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнә. Дүрт тапҡыр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана.
- әҙәби эшмәкәрлеге
Зилә Аҙнабаеваның бик күп публицистик мәҡәләләре һәм әҙәби әҫәрҙәре ҡала, республика баҫмаларында донъя күреп тора.
Мәҡәләләре һәм шиғри шәлкемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уның тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ай тотолған төндә» [4]
- Йѳйәктә хәйриә акцияһы [5]
- Признавая женщины заслуги [6]
- Фестивалить можно в любом возрасте [7]


text:
Һәр кемгә лә тәтеһен бәхетле ҡартлыҡ21-11-2017, 00:06 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Балалары, дөрөҫөрәге, биш ҡыҙының һәр береһе “әсәй, әйҙә беҙҙең менән, беҙгә күсен”, — тип кенә тора, ә һикһәнде ҡыуған әсә һис кенә килен булып төшкән урынын, тыуған нигеҙҙе, инде үҙе ошо ерлектә тамыр нығытҡан ауылды ташлап китергә ашыҡмай, ҡыҙҙарына ҡунаҡҡа ғына барып йөрөүҙе өҫтөн күрә. Ғүмер буйы иңгә-иң терәшеп татыу ғүмер иткән иренең тырышып төҙөгән хужалығы, иркен ихатаһы, йорто үтә лә ҡәҙерле шул. Йәшлеген, балаларының сыр-сыу килгән саҡтарын хәтерләтеп торған урынды нисек етемһерәтеп ҡалдырып китмәк кәрәк?! Ҡотһоҙландырып...
Хәләл ефете шул тиклем донъя көтөргә бөтмөр, әрһеҙ булды. Ҡышын да, йәйен дә тыштан инмәне, йәшәү мәғәнәһе эш ине. Ҡура, ишек алдын тултырып мал, ҡош-ҡорт үрсеттеләр. Йәй етһә, көноҙоно сабынлыҡтан ҡайтмаған иренә Гөлсирә инәй күнегеп бөткәйне. Моғайын, ауылда иң бейек кәбән дә Яныбай олатайҙыҡы булғандыр. Йорттоң тирә-яғында баҡса үҫтерҙеләр. Ошондай бөтөн, етеш ерлектә биш ҡыҙ, бер улдары бәхетле, татыу ғаилә тормошон татып үҫте. Шаулатып-гөрләтеп шартына килтереп алты туй үткәрҙеләр. Күпме матур хәтирәләр һаҡлай ҙа был ҡотло урын!
Әле берҙән-бер улы ғаиләһе менән ауылда тора. Уларға ла ауырлығын һалмайынса үҙ тормошо менән көн итеүен дауам итә. Бар өмөтө – Миңлеғәли улының өс улында. Моғайын, өйләнеп, береһе ошо нигеҙгә төпләнер ҙә уға йән өрөр... Нигеҙ генә ҡоромаһын. Әлегә малайҙар ҡырҙа эшләп йөрөй. Әйҙә ер-һыу күрһендәр, йәшәргә өйрәнһендәр...
Йәй етһә, Гөлсирә инәй ҡаҙ бәпкәләре ала, ихатала үлән етәрлек, әрәм булып ултырмаһын. Эшһеҙ ултырыуҙы бер ҙә мөрхәтһенмәгән йүгерек инәйем башҡа шөғөлөн дә табып ҡына тора. Иң мөһиме — балалары ҡайтҡанда, ҡот-йәм булһын. Ҡыҙҙары ла алмашлап килеп, миҙгеленә күрә ниндәй эше бар, шартына килтереп теүәлләп, бар донъяны ялтыратып ҡуя. Шөкөр, хәҙер инде үҙҙәре өләсәй булған ҡыҙҙарының һәр ергә өлгөр, һәр эшкә бөтмөр булғандарына ҡыуанып бөтә алмай. Әлдә бынау сымһыҙ телефон бар. Балалары гелән шылтыратып, хәлен белешеп тора.
Гөлсирә инәй – һуғыш балаһы. Ул атаһын бер тапҡыр ҙа күрмәгән. Ҡыҙы тыуғас һуғышҡа алынған Фазулла Исҡужин тыуған ауылына кире әйләнеп ҡайтмаған. Атай ғынаһының исемен ауыл уртаһындағы обелисктан уҡып йөрәге һыҙлай инәйемдең. Үҙе атайһыҙ, шул осорҙоң башҡа тиҫтерҙәре кеүек юҡлыҡты күреп, әсе тормошто татып үҫкәнгәлер ҙә, балаларына ғаилә, атай, мөлкәт, ризыҡ ҡәҙерҙәрен белеп йәшәргә өйрәткән. Ире Яныбайға уны йәшләй генә димләп биргәндәр. Бер йортта ҡәйнәһе менән 29 йыл йәшәгән, бер-бер артлы балалар тыуып торған. Һис зарланмаған, кеше менән әрләшә белмәгән нурлы йөҙлө инәйемә ҡарап һоҡланам.
Гөлсирә инәйҙе оло йөрәкле, изге күңелле, ярҙамсыл булғаны өсөн дә ауылдаштары ихтирам итә. Ауылда уны “банк инәй” тиҙәр. Ни өсөн тигәндә, унда һәр ваҡыт запас аҡса ятҡанын барыһы ла белеп бөткән. Кемдер алыҫ ергә эшкә китеп бара, кемдер балаһын уҡырға ебәрә —йүгереп килеп етә. Барыһының да хәленә инә белә оло йөрәкле инәй. Әлбиттә, бындай изгелекте баһалап, бурысын ҡайтара һала ауылдаштары.
Тормоштағы күп күренештәргә, замана яңылыҡтарына битараф түгел ул: телевизорҙан ҡарап та, гәзиттән уҡып та һәр хәлгә үҙ ҡарашын белдерә, килер быуындың яҙмышы өсөн борсола. “Һай, тормош ниндәй генә һынауҙар ҡуймай, ейән-ейәнсәрҙәрем имен-һау булһын, инде бүлә-бүләсәремде күреү бәхетенә эйәмен. Был да бәхет, үҙе бер байлыҡ”, – ти инәй.
Инәһе көслөнөң иләүе көслө... Боронғолар хаҡ әйткән. Гөлсирә инәйҙең алты балаһы, 16 ейән-ейәнсәре, һигеҙ бүлә-бүләсәре бар. Шундай татыу, берҙәм ғаилә. Һәр байрам, юбилей бергә һәм күңелле үтә.
Быйыл йәй инәйем тыуған ауылы Байышҡа “Ҡыҙҙар ҡайтты ауылға” байрамына килеп, ауылдаштарының хөрмәтләүҙәренә ихлас ҡыуанып ҡайтты.
— Ҡартмын тип балаларға ауырлыҡ һалырға тырышмайым, һыҙланмайым, зарланмайым, уларға, киреһенсә, дәрт-көс бирергә, яҡшы кәйеф таратырға тырышам. Хәҙер тормошта ығы-зығы күбәйеп китте. Кемеһе йорт һалды йә фатир һатып алды, кредит алып, эш асып йәшәгәндәре лә бар. Шундай ваҡытта уларға мәшәҡәт тыуҙыра алмайым. Ҡартым иҫән саҡта ярҙам итергә тырыштыҡ. Һаҡсыл булырға өйрәттем. Иртәгәһе көнөңдө уйлап йәшәргә кәрәк. Аллаға шөкөр, хәҙер бына һәр ҡайһыһының бөтөн донъяһына барып ҡыуанып ҡайтам. Ҡыҙҙарым ғына түгел, кейәүҙәр ҙә ипле, бөтмөр. Һәр кемдең эше бар. Аптырап ултырмайҙар, – Гөлсирә инәйемдең һүҙҙәре хаҡ, әлбиттә.
Ул мәктәптә ете класс тамамлай. Фермала һыйыр һауа, бәрәс ҡарай. Йәштән икмәк бешерә, һыйыр ағын эшкәртә, ҡорот эшләй. Шулар менән ғүмерҙең үткәнен һиҙмәй ҙә ҡалған. Ире менән 43 йыл бергә йәшәй.
— Әле, әлхәмдүлилләһ, 80-гә етеп барам, һәр йәштең, осорҙоң үҙ матурлығы, йәме була икән дә. Ғүмер буйы йыйылған аҡыл, тәжрибәм менән йәшәйем. Балаларымдан бер ҡасан да ауыр һүҙ ишетмәй, бәхет-шатлыҡта ғүмер кисерәм. Ошо бәхетле ҡартлыҡтың үҙе түгелме?! — ти Гөлсирә инәй.
Сибай ҡалаһы.