text:
ЛӘХЕТҺЕҘ ҠӘБЕР7-07-2017, 07:57 // Аҡмулла // Баҫып сығарырға
“Сәлих мулла үлгән!..” Ошо хәбәр таң тишеге менән Хөснулланың ишеген шаҡып-нитеп тормай килеп инде. Шаҡымайҙар уға: тыштан – йоҙағы, эстән келәһе юҡ. Нигеҙе сереп, бер яҡҡа сүкәйә төшкән бәләкәй генә өй ишегенең тутыҡҡан күгәндәре генә ыңғырашып хәбәр итте кеше килеүен. Атаһынан ҡалған һикелә аңҡы-тиңке булып ятҡан Хөснулла ҡапыл тороп ултырҙы, нимәлер эҙләгәндәй, ялбыр башын борғоланы, һаҡал-мыйыҡ төктәре баҫҡан битен шығырлатып ыуҙы.
– Сәлих мулла үлгән? – тип һораны ул, яңылыш ишетмәнемме, тигәндәй.
– Шу... – тине балсығы ҡубып, инде аҡлауҙы онотҡан мейес эргәһендә баҫып торған Харис. – Бөгәсә киткән.
– Һе... – тигән булды Хөснулла, шунан салбар кеҫәләрен ҡапшап ҡарағас, – һин бай түгелме? – тип Харисҡа боролдо.
Уныһы тәмәке һуҙҙы.
– Сәлих, тиң, ә?! – Хөснулла тәмәке тоҡандырып, мейес артында торған көрәккә текләне. – Бөгөн күмәләрҙер ул?
– Бынау эҫелә һаҫытып ятҡырмаҫтар инде.
– Шулай шу...
– Ҡәбер ҡаҙырлыҡ кеше юҡ. Оҙон үңәс Әсләмдәр ҡалымға киткән, атлы Миңнуллалар бесәндә ята, ти...
– Беҙ кеше түгелме ни?! – Хөснулла тәмәкеһен япмаһыҙ өҫтәлгә баҫып һүндерҙе лә төпсөгөн тәҙрә төбөнә ырғытты.
– Ә-ә, теге Телһеҙ бар ҙаһа, – тине Харис, тағы бер көрәк табылыуына ҡыуанып.
– Ул өйҙәме икән?
– Ҡайҙа барһын?!
– Байтимер ағай ҙа өйҙә ине кисә, – тине Хөснулла, өҫтәлдән һөтһөҙ сәйҙән тутлаған көрөшкәһен алышлай. Һыу эсергә самалағайны ул, ишек төбөндәге биҙрәһе буш булып сыҡты. Ауыҙ эсенән генә ниҙер мығырҙап, кибеп ярылған ирендәрен ялаштырҙы ир.
– Кисә арыу булғанһың, ахыры? – Харис кеткелдәп алды.
– Байтимер ағайға бесән алышҡайным...
– Нисек һыйлаған?! Ҡырҡһаң, ҡаны сыҡмаҫ уның.
– Һыйлай һиңә! – Хөснулла ҡул һелтәне. – Ауыҙҙы ҡыҙҙырҙы. Унан ҡайтышлай Суфия ҡарсыҡҡа һуғылдым...
Харис шарҡылдап ебәрҙе:
– Көнөң Суфияға ҡалдымы ни?!
Хөснулла ла һарғайып бөткән эре өс тешен ыржайтып көлгән булды:
– Кәртәһен йүнәткәйнем. Бер сирек балы ултырған. Нисек ҡайтып ауғанды белмәйем.
– Ярай, барайыҡтыр ул.
Улар урамға сыҡты. Юл ыңғайында Телһеҙ Сәғитте эйәртеп, Байтимер ағайға һуғылдылар. Дүртәүләшеп Сәлих мулланың йорто тәңгәленә еткәс, Хөснулла ҡәбер ҡаҙырға китеүҙәрен белдерер өсөн өйгә ингәйне, бер аҙҙан күгәргән йөҙөн ҡыҙартып килеп сыҡты, һиҙҙе Харис: стәкән төбө еҫкәткәндәр быға. Йөрөгән эткә емтек табыла шул. Үҙенең башы шаңҡып торһа ла, мәйет ятҡан өйгә темеҫкенеп керергә ҡыйманы.
Ауыл осонда ғына ятҡан зыярат ҡапҡаһына еткәс, Байтимер алғараҡ атланы:
– Бисмилла... – тине ул, ҡапҡа бауын сисеп.
– Бисмилланан һалдыраһың, мулла булырға самалайһың инде әллә, Байтимер ағай? – тип тәмәке ҡабыҙҙы Харис.
– Кешенән көлөргә тиһәң, һине ҡуш. Бында тартма, исмаһам. Зыярат – изге урын, – Байтимер ағайҙың тауышы ҡалтыраны. Берәй нәмәгә йәне көйһә, тауышы шулай сыға уның.
– Уйлаһаң, Ер шары ла оло бер зыярат. Ҡайҙа баҫма – кеше һөйәге... Әтеү зыярат, имеш... – Харис тәмәке төтөнөн юрамал Байтимер ағай яғына өрөп һуҡранғандай итте.
– Ай-бай, иманың юҡ һинең, ҡустым. Тамсы ла иманың юҡ.
– Шу-лай... – тип һуҙҙы Харис, үҙенең сикәләре тартышып-тартышып ҡуйҙы, – һеҙ иманлы шул хәҙер... Һыу эсһәгеҙ ҙә – бисмилла, бес итһәгеҙ ҙә – бисмилла... Элек Алланың “а” хәрефе лә иҫеңә төшмәгәндер әле.
– Ниңә, мин элек тә өйҙә Ҡөрьәнде уҡыштыра инем. – Байтимер үпкәләгәндәй әйтте быны.
– Уҡыштырғанһың инде... Уҡыһаң, Алланан ҡурҡҡан булыр инең. Ул саҡта уҡ... – Харис күрәләтә тегенең яраһына услап тоҙ бәрҙе. – Алла юҡ, тип үҙең уҡыттың да беҙҙе.
– Заманы башҡа ине. – Бирешергә теләмәне ағай ҙа.
– Ана шул шу, һин Алланан түгел, замандан ҡурҡҡанһың. Нимәнән ҡурҡаһың, шул Алла була ул...
– Ҡуй әле, һинең менән һүҙ сурытып, изге урында гонаһ алаһы баш юҡ. Алла һаҡлаһын! – Байтимер бәхәскә нөктә һуғырға ашыҡты.
– Зыярат... Изге урын... – Харис мыҫҡыллы йылмайҙы. – Изге урын ер аҫтында түгел, ер өҫтөндә булырға тейеш...
Байтимер күҙенең ағы менән Харисҡа бер һирпелде лә, ҡул һелтәп, зыяратҡа үтте.
– М-дә-ә... Күптән килгән юҡ бында, – ағай ян-яҡҡа ҡаранып, баш сайҡаны. – Зыярат ҙурайған икән.
– Зыярат – ҙурая, ауыл – кесерәйә... – тип көрһөнгәндәй итте Харис та.
– Быныһы кем ҡәбере икән? – Байтимер ағай иң ситтәге ҡәбергә ымланы. – Яңыраҡ күмелгәнгә оҡшай.
– Ана, Хөснулланан һорайһың инде. Ул зыяратты биш бармағы ише белә. Ошонда тыуған тиерһең, – тип Хөснуллаға төрттөрҙө Харис.
– Теге, Тайыптың ҡыҙы Фәймәнең балаһыныҡы, – тип һүҙгә ҡушылды Хөснулла. – Тыуманан табып, быуып үлтерҙе.
– Һы... Бер аҙна ғына йәшәгән, – тип тел шартлатты Байтимер ағай, таштағы яҙыуҙы уҡып. – Быныһы...
– Мәхмүттеке. Элекке йыл сәнсеп һәләк иттеләр. – Байтимер ағай яҙыуҙы уҡығансы уҡ яуап биреп өлгөрҙө Хөснулла.
– Д-ә-ә... Быныһының яҙыуы ла юҡ... – тине Байтимер ағай, бураһы серей башлаған ҡәберҙе ҡараштырып. – Шуны яңыртһалар була бит инде...
– Уныһы ни... – Хөснулла нишләптер тотлоҡто. – Уныһы... Теге... Сәлимәнеке... Аҫылынып үлде...
– Сәлимә?! – Байтимер ағай бер аҙ уйланып торҙо. – Бер ҙә хәтерләмәйем.
– Беҙҙең менән уҡыны. Үҙең уҡыттың бит... – тине Харис, ирен сите менән көлөмһөрәп.
– Әллә тағы... Бөтә уҡыусыларҙы хәтерләп буламы?!. Ҡырҡ йыл эшләнем бит мәктәптә.
– Беләһең!.. – Харис һуҙып ҡабатланы был һүҙҙе. – Белә-ә-һең!..
– Д-ә-ә... – тине Байтимер ағай, һүҙҙе икенсегә бороп. – Бер йүнле кеше юҡ зыяратта... – Уйлағанын әйтте лә төҙәтеп ҡуйҙы. – Ҡартайып үлгән кеше юҡ...
– Донъяһы шул булғас... – Харис ҡәбер рәшәткәһенә һөйәп ҡуйған көрәгенә үрелде. – Ҡайҙан ҡаҙабыҙ?
– Ер аҫты ни ҡайҙа ла бер, – тине Хөснулла. – Ошонда ҡаҙайыҡ, ере йомшаҡ була торған...
– Ярай, Хоҙайға тапшырып, башлайыҡ, – тине Байтимер ағай, олпат ҡыланып. – Эргәһенән әбейенә лә урын ҡала. Оло кеше булараҡ, һыҙып бирәйем әле тәүҙә ҡәбер урынын.
Белгән Хөснулла, ысынлап та, ер йомшаҡ булып сыҡты. Әзмәүерҙәй дүрт иргә эш түҙәме ни! Бигерәк тә Телһеҙ Сәғит ныҡ эшләне.
Байтимер ағай:
– Сәғит туған, тир сығармай эшлә, ҡәбер ҡаҙғандағы көс кире ҡайтмай, – тиһә лә, тегенеһе гонаһһыҙ күҙҙәрен мөлдөрәтеп ҡараны ла ҡул ғына һелтәне.
– Һи-и... Сәғит ҡустының көсө бөтәме ни ул. Ҡушһаң, бер үҙе ҡаҙыр ине әле. – Сәғиттең холҡон белгән Харис уның һалпы яғына һалам ҡыҫтырҙы.
– Сәғит һинән олораҡ түгелме һуң? – тине Байтимер ағай.
– Ҡусты булмай, ул – алтмышынсы, мин алтмыш икенсе йылғы. Алтмыш ҙурмы, алтмыш икеме? Шулаймы, Сәғит ҡустым? – тип күҙ ҡыҫты ул Байтимер ағайға.
– Ы-ы-ығы... – тип ризалыҡ өнө сығарып баш ҡаҡты Сәғит.
Иҫәп-хисап белмәй ул, уҡыу эләкмәне. Әсәһе, теле асылмаҫмы тип, икенсе класҡа тиклем этеп-төртөп йөрөттө лә, булмаҫ бынан, көтөү көтөргә эшкинһә шул, тип мәктәбенә ҡул һелтәне. Уҡытыусылар, район үҙәгендәге махсус мәктәпкә бирергә кәрәк, тип ҡарағайны ла, кем йөрөһөн йәтим бала артынан. Шул көйө ҡалды һаҡаллы сабый булып.
Телһеҙлеге лә тыумыштан түгел, тиҙәр, уның. Иҫерек атаһы ҡайыш менән ярып ҡурҡытты, тип әйткән, имеш, әсәһе Гөлбаныу апай. Булыр. Уның атаһын “Енле Закир” тип йөрөттөләр. Ана шул дыуамаллығы арҡаһында дөмөктө лә инде. Яҙ көнө, йылға аръяғындағы ауылға араҡыға бармаҡсы булып, батып үлде.
– Егеттәр, һеҙ ҡаҙа тороғоҙ, мин ләхет ағасы ҡараштырайым, – тип Байтимер ағай зыяратҡа терәлеп ултырған урманға табан йүнәлде. Шуны ғына көткәндәй, Хөснулла Харисҡа ымланы.
– Нимә? – тине Харис, тегенең ишараһын аңламай.
Хөснулла үҙенең йөрәк тапҡырына төртөп күрһәтте лә тамағына сиртте.
– Йөрәк ауыртамы? – Харис һаман төшөнмәне.
– Тотаһыңмы, тим, инәнең башы? – Хөснулла түш кеҫәһенән “Тройной” тартып сығарҙы.
– Уны нишләп әйтмәй йөрөйһөң? – Харистың ауыҙы йырылды. – Ҡайҙан алдың?
– Бая Сәлих мулланың ҡарсығы, еҫе сыҡмаһын тип, мәйеткә һибергә биргәйне. Бер-ике тамыҙҙым да шылт кеҫәгә. Одеколон һөртөп тороп, хур ҡыҙҙары эргәһенә бармай әле, – тип кеткелдәне Хөснулла.
– Ну, сосһоң да үҙең, – Хөснулланың яурынына һуғып алды Харис. – Ғорлаһынан ғына түңкәрәйекме?
– Хәҙер. Анауында булырға тейеш. – Хөснулла йәһәт кенә барып, ағас ботағына кейҙереп ҡуйылған стаканды алды ла, үлән йолҡоп, уның эсен һөрттө. – Ярар, заразаға зараза йоҡмай ул.
– Ҡарале, Сәғит ҡустым, – тине Харис. – Һин ҡаҙыштыра тор инде, йәме. Беҙ хәҙер.
– Ы-ы-ғы, – ризалыҡ белдереп баш ҡаҡты Сәғит.
– Рәхәт! – тине лә Харис, өҫтәп ҡуйҙы. – Шулай булһын ул кеше. Ҡаршы һүҙ әйтмәй, ҡушҡанды эшләй...
– Ҡаршы әйтергә... теле юҡ бит, – тип көлдө Хөснулла.
– Әй!.. – Харис ҡул һелтәне. – Бер уйлаһаң, халыҡ та хас ошоноң ише инде...
Харистың әйткәне Хөснулланың башына барып етмәй. Хәйер, Хөснуллаға ғына түгел, күптәргә аңлашылып етмәй уның хәбәре. Сәйер һөйләй ул. Теге, афған һуғышында алған контузия шауҡымылыр, моғайын. Шуға ла Харис ҡаштарын йыйырып һөйләй башлаһа, йә тыңлаған булып ҡыланалар, йә һүҙҙе икенсегә боралар. Был юлы ла Харистың әйткәндәре Хөснулланың бер ҡолағынан керҙе, икенсеһенән сыҡты.
– Күп һүҙ – буҡ һүҙ, – тигән булды Хөснулла. – Тот!
Яртышар стакан хушбыйҙы һыуһыҙ-ниһеҙ генә һуғып ҡуйғас, бер ҡәбер ситенә ултырып, тәмәке тоҡандырҙылар. Күңелле булып китте. Әсе һеңеп бөткән ас ҡорһаҡҡа күп кәрәкме ни?! Тамуҡ утының бер семтеме был икәүҙең эсәктәрен өттө-өттө лә баштарына үрмәләне. Эште эстән башлаһа ла, һәр саҡ башҡа еткәне билдәле уның.
– Ошо донъяға, йәшәйешебеҙгә ҡарайым да, ҡайҙа китеп барабыҙ икән, тип аптырайым. Әллә һөрлөгөшөп анауында микән?.. – Харис яңы ҡаҙылған ҡәбер яғына ымланы.
– Кемгә һөйләйһең ул? – Хөснулла аптырап ҡараны Харисҡа.
– Башыңа барып етмәһә лә, һиңә һөйләйем әле, Хөснулла. Эс бушатҡы килә.
– Минең башҡа ни, бының ҡеүәте баюҡ барып етте, малай. – Хөснулла аяҡ аҫтында ятҡан хушбый шешәһенә типте.
– Эйе, уныһы тиҙ барып етә шул... Бөтәбеҙҙең дә башына тиҙ барып етә... – тип көрһөндө Харис.
– Әллә нимәләр һөйләйһең, ҡорҙаш, һиңә духтырға күренергә кәрәк, йә белый горячкаң башланыр. Күҙ алдыңда шайтандар бейей башлаһа, белерһең әле.
– Ул шайтандар күптән бейей инде... Хатта ил йортонда өйөрө менән тамаша ҡоралар...
Әллә был ысынлап та яңылыша башланы инде тигәндәй, Хөснулла Харисҡа бер һөҙөп ҡараны ла:
– Ҡайҙа, тегенең эше ыраймы икән? – тип урынынан ҡуҙғалды. Ҡәбер ситенә еткәс, баш сайҡап торҙо. – Ҡарале, ҡорҙаш, дүрәк кеше эшкә шәп була, ти, дөрөҫ икән. Был ни, бөтөп бара. Ләхет алаһы ғына ҡалған.
Көтмәгәндә ҡәбер эсенән Сәғиттең аңлайышһыҙ ауаздары ишетелде, бер аҙҙан ҡулына нимәлер тотоп, үҙе һикереп килеп сыҡты.
– Нимә ул, Сәғит? Әллә кеше башы тапҡан инде? – тип аптырап ҡараны Хөснулла.
– Кеше башы?! Кит әле!.. – Харис та былар эргәһенә килә һалып етте.
Ҡатҡан балсыҡ киҫәктәрен көрәк менән ҡырып төшөргәс, ниндәйҙер ҡомған хасил булды.
– Инәнең башы!.. – тип һуҙҙы Хөснулла. – Нимә икән һуң был?
Улар ҡомғанды әйләндереп-тулғандырып аптырашып торғанда, ҡултыҡ аҫтына балта ҡыҫтырған Байтимер ағай күренде.
– Ай-бай!.. – тине ул, килеп етеү менән баш һелкеп. – Яҡын-тирәне вис йөрөп сыҡтым, имән ишараты ҡалмаған. Булғандарының да үҙәге серек.
– Әҙәм үлгән һайын ләхет ағасына ҡырҡып торғас, имән ҡаламы ни?! – тине лә Харис, ҡулындағы ҡомғанды Байтимер ағайға һуҙҙы.
– Нимә ул? – тип ҡомғанды тегеләй ҙә, былай ҙа әйләндереп ҡараштырғас, ағай үҙ алдына әйтеп ҡуйҙы. – Борон бер бай ошо яҡтарҙа алтын йәшергән тип ишеткәйнем шул...
Байтимер ағай ауыҙынан “алтын” һүҙе сыҡҡас, Харис менән Хөснулланың ҡолағы “ҡарп” итеп ҡалды. Шунда ғына улар ҡомғандың һарғылт төҫөнә иғтибар итте. Ысынлап та, алтын бит был! Тик нишләптер Телһеҙ Сәғит ҡомғанға текләне лә ҡатты. Уның күҙ алдына ҡомған тотҡан бәләкәй генә малай килеп баҫты... Имеш, сайҙыртырға олатаһының ҡулына һыу ҡоя ул. Бик ярата ине шул Сәғит бала сағында олатаһының тамырҙары бүлтәйеп сыҡҡан усына йылымыс һыу ҡойорға.
– Алтын?! – тип бер юлы һораны Харис менән Хөснулла.
– Алтын булмайса, ер аҫтына юҡ-бар йәшереп йөрөмәҫ инде кеше... – Әйтте лә быны Байтимер ағай, юҡҡа әйттем әле тигәндәй, алмаш-тилмәш теге икәүгә һынап ҡараны.
– Былай булғас, йөҙөп эсәбеҙ икән, Харис ҡорҙаш. Берәй йәшник араҡы хаҡы торалыр әле был, – тип башына килгән беренсе уйын ҡысҡырып әйтте Хөснулла.
– Теге, бизнесмен Әхмәткә бирһәк ни... – тип Хөснулланың һүҙҙәрен йөпләп ҡуйҙы Харис.
– Һе... – тине ниңәлер Байтимер ағай, иренен ялаштырып. Уның күҙ алдында күптән хыялында йөрөгән таш йорт пәйҙә булды. Ошо алтынды ҡулына төшөрһә, әллә ҡайҙағы томан араһында булған татлы хыял бойомға ашты тигән һүҙ. Ә был икәүгә ышанһаң, барыбер эсеп әрәм итәсәк. Үҙе ҡулға килеп ингән малды ысҡындырмаҫҡа кәрәк.
Быға тиклем ҡомғанға текләп тик кенә торған Сәғиткә әллә нимә булды ла ҡуйҙы. Ул бер Байтимер ҡулындағы ҡомғанға, бер үҙенә төртөп күрһәтте, аңлашылмаҫ әллә ниндәй өндәр сығарҙы.
– Ҡара, ҡара, – тине уны күҙәтеп торған Хөснулла. – Ҡомғанды мин таптым, тимәксеме шул?! Ай-бай, байлыҡ тигәндә, дүрәк тә йәбешеп ята.
– Ярай, ярай, Сәғит улым, һиңә лә өлөш сығыр, – тине Байтимер ағай, уны тынысландырырға теләп, шунан Хөснуллаға: – Бар әле, ҡустым, һин ауылдағыларға хәбәр еткер, ҡәбер әҙер, тиң. Мәйетте килтерһәләр ҙә була.
– Уны ни, хәҙер... – Ҡайтҡас үҙенең тамағын сылатасаҡтарын белгән Хөснулла шәп-шәп атлап ауылға ыңғайланы.
– Харис ҡустым, – тине Байтимер ағай, бер аҙ уйланып торғас. – Былайтайыҡ... Һеҙ ләхет алығыҙ инде, йәме. Мин быны апҡайтып ҡуяйым. Хазинаны бында тотоу килешмәҫ... Кеше-фәлән күҙенә эләкмәһен, тиеүем... Аҙаҡ ҡарарбыҙ...
– Башың йомро икән... – Харис Байтимер ағайҙан ҡомғанды тартып тигәндәй алды. – Лутсы үҙем..
– Нишләтмәксе булаһың?
– Ана, бизнесмен Әхмәт нишләтергә белер. Уға һатам. – Бая эскән хушбый “иптәш” таптыра башлағайны инде, Харис ҡомғанды ҡултығына ҡыҫтырып китергә үк тайшанды..
– Туҡтале!.. Һин нимә?! – Байтимер Харистың еңенән эләктерҙе, – хазина Әхмәткә барып эләкһә, ҡолаҡ ҡаҡтың тигән һүҙ. Башың бармы һинең, юҡмы?!
– Ы-ы-ғы!.. – Сәғит тә, ниҙер әйтергә теләп, ҡомғанға үрелде.
– Кит әле бынан! – Харис төртөп ебәргәйне, һөрлөгөп барып төштө теге.
– Туҡта!.. – Байтимер ағай ҡаты итеп әйтте. – Туҡта, яҡшы саҡта!..
Ләкин уның әйткәнен ҡолағына ла элмәне Харис.
– Туҡта!.. Үлтерә һуғам!.. – Байтимер ҡулына көрәк эләктерҙе.
– Һуҡ! Үлтер! Һин кеше үлтереп өйрәнгәнһең бит. Ана, – Харис Сәлимәнең ҡәберенә ымлап күрһәтте. – Уны ла һин үлтерҙең. Белмәй тиһеңме?! Һинең арҡала аҫылынып үлде ул. Сығарылыш кисәһендә Сәлимәне талағаныңды бөтә ауыл белә!..
– Ах, эттән тыуған нәмә!.. – Байтимер ағайҙың бөтә тәне дерелдәп, күҙҙәре аларып китте. – Яҡшы саҡта бир ҡомғанды!
– Мә, тот төбөнән!..
Эштең ҡайҙа барғанын һиҙгән Сәғит йәһәт кенә ҡәберҙәр араһына инеп боҫто. Әйтерһең, был бәләнән үлектәр генә ҡурсалай ала уны.
– Шулаймы әле!.. – Ҡурҡытыр өсөн генә киҙәнде Байтимер ағай. Ләкин ҡыҙыулыҡ менән көсөн иҫәпләмәне – көрәктең үткер ҡыры Харистың сикәһенә шап итеп ҡалды. Яйлап ҡына сүгәләне Харис, сикәһенән ҡан бәреп сыҡты. Тубыҡланған килеш ҙур асылған күҙҙәрен йәнен ҡыйған бәндәгә текләп торҙо ла ергә ҡоланы.
– А-а-а!.. – Ҡәберҙәр араһында йәшенеп ултырған Сәғиттең ҡот осҡос тауышы яңғыраны. – Н-н-ниш-ләнең, Бай-Бай-тим-тимер ағ-ағ-ай?!
Байтимер Харис ҡулынан ысҡынған ҡомғанды алды ла Сәғит торған яҡҡа боролдо. Уның ҡан һауған күҙҙәрен, ағарған йөҙөн күреп, Сәғиттең бөтә тәне семерҙәп китте.
– Ни-ниш-ләнең, ағ-ағ-ай?!
Әллә Сәғиттең ҡапыл һөйләшә башлауынан, әллә әле генә булған ваҡиғанан шаңҡып, Байтимер Сәғиткә ҡарап ҡатты.
– У-у-ул... – тине Сәғит, тотлоға-тотлоға ҡомғанға күрһәтеп, – ол-ол-олатай-ымдың... тәһ-тәһ-тәһәр-әт ҡом-ҡом-ғаны... Бер-бергә күмгәйнеләр... Ба-ба-ҡыр ҡом-ҡом-ған...
– А-а-а!.. – Байтимер ағай ергә бөгөлөп төштө. Иңрәү ҡатыш үкереү ауазы күкрәгенән бәреп сыҡты. Йән асыуы менән ҡулындағы ҡомғанды һелтәп ебәрҙе, уныһы яңы ҡаҙылған ҡәбер эсенә тәгәрәне. – Ниңә уны шундуҡ әйтмәнең?! Ниңә әйтмәнең?!
Уңарсы зыяратҡа яҡынлашып килгән арбаның майһыҙ тәгәрмәстәре сыйлаған тауыш ишетелде. Сый... сый... Илай ҙа һымаҡ... Зыяратҡа мәйет тейәп килгән кешеләр мәйет алып ҡайтасаҡтарын белмәй ине әле.
Тынып ҡалған зыяратты һиҫкәндереп, бер ҡәбер өҫтөндә үҫкән ҡайында кәкүк саҡырҙы. Бер... Ике... Өс...


c: text/html

text:
Ҡануниәт эшләү – ете ҡат үлсәп, бер ҡат киҫеү ул14-07-2017, 09:14 // Сәйәсәт // Баҫып сығарырға
– Уҙған яҙғы сессияға депутаттарҙың эш төркөмдәрен күп ойоштороу хас булды, – тине парламент етәксеһе. – Проблемаларҙы тәрән өйрәнеү маҡсатында ойошторолғас, улар төрлө предприятиеларҙа һәм учреждениеларҙа булды, ҡыҙыҡһынған кешеләр менән осрашты. Эш төркөмдәренән тыш та депутаттар шәхси мәсьәләләр буйынса ҡабул итеүҙе даими үткәреп торҙо, быйылғы ярты йыллыҡта һайлаусылар менән дүрт меңдән ашыу осрашыу үткәрелде.
Яҙғы сессияла һәйбәт йолаға нигеҙ һалынды: Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ултырыштарында федераль власть органдарының Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан төбәк бүлексәһе етәкселәре отчет менән сығыш яһай башланы. Һуңғы айҙарҙа ғына Башҡортостан Прокурорының һәм Федераль һалым хеҙмәте идаралығы етәксеһенең сығыштарын шуға миҫал итеп килтерергә мөмкин. Бер нисә йыл элек барлыҡҡа килгән традицияға ярашлы, республиканың башҡарма власть органдары етәкселәре лә 2016 йылғы эш буйынса отчет тотто. Шулай уҡ Башҡортостан Хөкүмәтенең былтыр дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыуға арналған отчеты ла ҙур сара булып тора. Әйткәндәй, парламент комитеттарының ултырыштарына Хөкүмәт ағзалары һәм учреждение етәкселәре теге йәки был закон проектына ҡағылышлы тәҡдимдәр һәм иҫкәрмәләр менән 40 тапҡыр саҡырылды. Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов менән Хөкүмәт Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәновтың апрелдең пленар ултырышындағы сығыштары тулы һәм ентекле отчетҡа ҡоролғайны.
Рәйес үҙе лә йәмәғәтселек сараларында күп ҡатнашты: йыл башында ул Грецияның баш ҡалаһында үткән Европа советының Урындағы һәм төбәк власть конгресының ултырышында миграция сәйәсәте мәсьәләләрен тикшереүҙә ҡатнашһа, артабан Чебоксарҙа илдең башҡа төбәктәре вәкилдәре менән бергә йәш быуынға патриотик тәрбиә биреүҙе хоҡуҡи яҡтан көйләү тураһында әңгәмәләште, март айында уның Рәсәйҙең мәҙәниәт министры Владимир Мединский менән осрашыуы хәрби-тарихи йәмғиәттең эш планын тикшереүгә арналғайны. Ә күптән түгел Константин Толкачев Европа советының Германиялағы Страсбург ҡалаһында уҙғарылған пленар ултырышында булып ҡайтты.
Бөтә был саралар, тәбиғи, депутаттарҙың төп эшен – ҡануниәт эшләүҙе – тормош миҫалдары һәм ҡануни үҙенсәлектәр менән байытыу йүнәлешендә барҙы. Яҙғы сессияла республикабыҙ парламенты барлығы 82 закон һәм йөҙгә яҡын ҡарар ҡабул иткән, Рәсәйҙең Дәүләт Думаһы ҡарауына ете федераль закон проектын тәҡдим иткән. Тиҫтәгә яҡын парламент тыңлауҙары һәм “түңәрәк өҫтәл”дәр, эксперт советтары ла ҡануниәтте камиллаштырыу маҡсатында үткәрелгән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 134
САХАРОЗА, ҡамыш йәки сөгөлдөр шәкәре, иң мөһим дисахаридтарҙың береһе; үҫемлектәрҙең резервтағы матдәһе. Фотосинтез барышында барлыҡҡа килә, япраҡта, һабаҡта, тамырҙа, сәскәлә, емештә туплана. Төҫһөҙ кристалдар (15 төрө билдәле, формаһы кристаллашыу процесының шарттарына бәйле), һыуҙа яҡшы эрей, поляр органик эреткестәрҙә һәм һыу‑органик ҡатнашмаларҙа уртаса эрей, абсолютлаштырылған спирттарҙа һәм поляр булмаған органик эреткестәрҙә эремәй, tиреү 185—186°С. Эреү т‑раһынан юғарыраҡ т‑раға тиклем йылытҡанда тарҡалыуы, эретмәнең төҫләнеүе (карамелләшеүе) күҙәтелә. С. һелтеләр тәьҫиренә тотороҡло, к‑талар тәьҫиренән глюкоза һәм фруктозаға (ҡара: Тәбиғи шәкәрҙәр) еңел тарҡала (гидролизлана). С. гидролизы (инверсия) эретмәнең сағыштырма әйләндереү билдәһенең үҙгәреүенә килтерә. Һелтеле металдар һәм һелтеле‑ер металдарының гидроксидтары м‑н комплекслы берләшмәләр (сахараттар) барлыҡҡа килтерә. Сәнәғәттә шәкәр ҡамышы йәки шәкәр сөгөлдөрө һутынан алына. Аҙыҡ (шәкәр) булараҡ һәм кондитер изделиелары составында, юғары концентрацияла консервант булараҡ ҡулланыла. С. төрлө микроорганизмдар м‑н әсетеп, этил спирты һ.б. спирттар, ацетон, һеркә, һөт к‑талары һ.б. алына. Башҡортостанда урындағы һәм килтерелгән сеймалдан Ҡарлыман шәкәр‑һөт‑консерва комбинатында, Мәләүез шәкәр заводында, Раевка шәкәр заводында, Шишмә шәкәр заводында шәкәр етештереү үҙләштерелгән.
Н.В.Кудашкина
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Европа берләшмәһе
Европа берләшмәһе — Европа союзы тураһында килешеү (Маастрихт килешеүе) төҙөгән, 28 Европа дәүләтен берләштергән иҡтисади һәм сәйәси берләшмә. ЕС — халыҡ-ара ойошма һәм дәүләт үҙенсәлектәрен берләштергән халыҡ-ара берәмек, тик формаль рәүештә уларҙың береһе лә түгел. Союз халыҡ-ара хоҡуҡҡа эйә, халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә вәкәләтлеге бар һәм унда ҙур роль уйнай.
Сәйәси берләшмә булдырыу өсөн Союз ағзалары үҙҙәренең милли мөстәҡиллегенән баш тартыуы Евросоюздың башҡа халыҡ-ара берәмектәрҙән айырмаһы булып тора.
Киңәйеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һанлы исемлектең бер юлы


text:
Новости библиотеки
Изге Мәүлит байрамы
3 декабрь, Иҫәнғол ауылы мәсетендә, мосолмандарҙың иң ҙур байрамдарының береһе – Мәүлит байрамы үтте. Мәүлит, Мөхәммәт бәйғәмбәр тыуған көн – ислам динендәге мөбәрәк айҙарҙың береһе. Исламда изге ай һаналған был көндәрҙә саҙаҡа биреү, мосолмандарҙы йыйып, табын үткәреү һәм доғалар уҡыу, тыңлатыу бәйғәмбәребеҙгә оло хөрмәтте күрһәтә. Ошо изге ғәмәлдәрҙән беҙҙең Иҫәнғол ауылы мосолмандары ла ситтә ҡалманы: йәш малай - ҡыҙҙарҙан алып, төрлө быуын апай-инәйҙәре Ҡөрьән Кәрим аяттарын уҡып, байрамдың асылына тап килгән мөнәжәттәр әйтеп, киләсәктә лә дини байрамдарыбыҙҙы бергәләп үткәрәйек, тигән изге ниәттә ҡалдылыр. Байрамдың икенсе өлөшендә тәмле былау, хуш еҫле сәй ойошторолдо.


text: Мәскәүҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың “Газпром” асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллер менән эш осрашыуы булды. Яҡтар хеҙмәттәшлектең көнүҙәк мәсьәләләрен тикшерҙе. Атап әйткәндә, төбәктә газ үткәреү тураһында һүҙ барҙы. Билдәләнеүенсә, 2005 – 2016 йылдарҙа “Газпром” республикала газ үткәреүгә 3,8 миллиард һумлыҡ инвестиция һалған, дөйөм оҙонлоғо 483 километрлыҡ 25 ҡасаба-ара газ үткәргес төҙөлгән. Был осорҙа Башҡортостанда газ үткәреү кимәле 78,5 проценттан 91 процентҡа тиклем артҡан (Рәсәй буйынса дөйөм күрһәткес – 67,2 процент).


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Иртә никах: иртә өлгөрөүме әллә мәжбүрилекме?
Иртә никах: иртә өлгөрөүме әллә мәжбүрилекме?
Иртә йәштән ҡоролған никахтар элек тә булған, хәҙер ҙә 18 йәше тулмайынса ғаилә ҡорорға ашыҡҡандар, «иртә өлгөргән» йәштәр бар. Берәүҙәрен ҡыҙҙың ауырға ҡалыуы сәстәрен сәскә бәйләргә этәрһә, икенселәренең – мөхәббәт тойғоларынан күктең етенсе ҡатында гиҙгәндәренең һөйгәндәре менән тиҙерәк бергә булғыһы килә, ҡайһы берҙәрен, ата-әсә күҙәтеүенән ысҡынып, тиҙерәк үҙ аллы булырға ынтылыу теләге кейәүгә сығыуға этәрә. Билдәле, балалыҡтан сығып етмәгән егет менән ҡыҙ психологик, әхлаҡи, матди яҡтан да ғаилә ҡарарға әҙер түгел. Улар бала табып, айырыла ҡалһа, бар ауырлыҡ ата-әсәләре иңенә төшә.
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары, РФ Ғаилә кодексына үҙгәрештәр индереп, иртә йәштән никахҡа инеүгә рөхсәт биреү тураһында закон проектын әҙерләгәйне. Йәмғиәттә ул ҙур резонанс алып, ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы. Иртә ҡоролған никахтар тотороҡло була аламы? Улар ниндәй ауырлыҡтар менән осраша? Өфөнөң Киров районы ЗАГС-ында үткән «Иртә ҡоролған никахтар: медицина, социаль һәм психологик аспекттар» тип аталған «түңәрәк өҫтәл»дә никах теркәү хеҙмәткәрҙәре, опека һәм попечителлек органдары, прокуратура, Ғаиләгә психологик ярҙам үҙәге белгестәре ҡатнашып, был темаға ҡарата үҙ фекерен белдерҙе.
Рәсәйҙә никахҡа инеү 18 йәштән рөхсәт ителә. Әгәр ҙә билдәле сәбәптәр бар икән (ауырға ҡалыу, бала тыуыу), йәшерәктәргә лә никахты законлы теркәүгә рөхсәт бирелә. Иртә ҡоролған никахтар күп түгел, Башҡортостанда никах йәше етмәйенсә ғаилә ҡорғандарҙың һаны йылдан-йыл кәмей. 2012 – 2016 йылдарҙа 18 йәше тулмағандар араһында 1377 кеше никахҡа ингән. Былтыр 25 мең никах таныҡлығы алыусының 208-е – үҫмерлек осоронан сығыусы балалар.
Улар әле балалар ғына
Ғаилә психологияһы күрһәтеүенсә, никахҡа ингәнсе мотлаҡ психологик әҙерлек кәрәк. Башлы-күҙле булырға ашыҡҡан бәлиғ булмағандарҙың күбеһе ата-әсәһе менән уртаҡ тел таба алмай, үҙ аллы булырға ынтылып, тиҙерәк атай йортонан сығып китергә тырыша. «Тормош тәжрибәһе булмау, икенсе яртың, сабыйың алдында бурыстарыңды аңлап етмәү, мөнәсәбәттәр көрсөгөн еңеп сыға алмау, аҡса юҡлығы, бала тыуғас, иректең сикләнеүе – быларҙың барыһы ла йәш парҙарҙың бер-береһенә ҡарата булған хистәренә кире йоғонто яһай, – тип иҫәпләй Республика ғаиләгә социаль-психологик ярҙам үҙәге психологы Галина Шурухина. – Тормош мәшәҡәттәре баҫып, хистәр һүнә. Айырылыуға ла улар еңел-елпе ҡарай, ғаиләнең емерелеүен дә фажиғә тип ҡабул итмәйҙәр. Уларҙың балаларын ата-әсәләре ҡарарға мәжбүр. Шуға ла иң тәүҙә үҫмер тәрбиәләнгән ғаиләлә тыныслыҡ, ышаныс яйға һалынырға тейеш. Һәр йәш ғаилә, теләйме, теләмәйме, үҙенең ғаиләһе миҫалында ояһын ҡора бит. Бәлиғ булмаған йәштә характер формалашып етмәй, яуаплылыҡ тойғоһо бөтөнләй булмай. Йәш парҙар конфликтты дөрөҫ, аҡыллы итеп хәл итеү юлдарын белмәй. «Беҙҙең үҙәктәге психологтар уларға кәңәш бирергә әҙер, тик бик һирәктәре генә ярҙам һорарға батырсылыҡ итә», – ти үҙәк белгесе. Тимәк, айырылышырға торған парҙарға, психологик ярҙам, көрсөк үҙәктәренә барып, кәңәш һорауҙан тартынмаҫҡа кәрәк.
Буласаҡ үҫмер әсәгә
йөклөлөк – көсөргәнеш
Өфөнөң 4-се бала табыу йорто поликлиникаһы мөдире Резеда Юлбарисова, йәш ҡыҙҙарҙың организмы бала табыуға әҙер булмай, шуға ла йөклөлөк осорон улар ауыр үткәрә, ыҙалыҡ менән бала таба, ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһына йөрөүгә лә һалҡын ҡарайҙар, тип иҫәпләй. Уларҙа йылына бер-ике бындай осраҡ булып тора. Тиҫтерҙәре менән уйнап-көлөп йөрөр, һөнәр алыр йәштәрендә икенсе статус алып, мәжбүри рәүештә сабый ҡосаҡлап ултырыуҙары психологик көсөргәнеш тә тыуҙыра. Медицина тәжрибәһенән күренеүенсә, күп осраҡта буласаҡ үҫмер әсәләрҙең төрлө патология менән бала табыу хәүефе ҙур, ти табиптар.
Йәш парҙар бер-береһенә тиҙ яраҡлаша
Киров районы буйынса ЗАГС бүлеге етәксеһе Наилә Сәйетғәлина белдереүенсә, иртә йәштән ғаилә ҡороусылар һаны күп түгел. Улар араһында айырылышыусылар һаны оло йәштә никахҡа инеүселәр менән бер кимәлдә. Алты йылда 18 йәше тулмағандар араһында ни бары 27 никах теркәлгән, тик дүртәүһе генә айырылышҡан. Ата-әсәләр, балалары иртә өйләнешһә лә, уларҙың теләктәренә ҡаршы килмәй, матур итеп туй үткәрә икән. «Ул йәштәрҙең бәхетле йөҙҙәрен күрһәгеҙ икән! Ғаиләһе ҡаршы түгел, ике яҡтан да ярҙам итеп торалар икән, уларҙың никахы ла тотороҡло була», – ти, күп йыллыҡ күҙәтеүҙәренән сығып, ЗАГС бүлеге етәксеһе. Эшкә бирелгән, карьераға ынтылған, матди яҡтан тәьмин ителгән парҙарға ҡарағанда, улар бер-береһенең характерына тиҙерәк өйрәнә, тип иҫәпләй ул. Наилә Сәйетғәлина фекеренсә, төбәктә иртә никахтар теркәлә, тик уларҙы теркәү мәсьәләләрен хәл итеүҙе көйләүсе механизм, норматив закон акттарын ғына ҡабул итергә кәрәк. 14 йәшендә ауырға ҡалған ҡыҙ һәр осраҡта ла, егете менән өйләнешергә ашығып, ЗАГС-ҡа мөрәжәғәт итәсәк. Яңы закон иртә өйләнешкәндәргә юл асыу түгел, уның мәжбүри булыуын дөрөҫ аңларға кәрәк.
З. ЙӘҺҮҘИНА.
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары, РФ Ғаилә кодексына үҙгәрештәр индереп, иртә йәштән никахҡа инеүгә рөхсәт биреү тураһында закон проектын әҙерләгәйне. Йәмғиәттә ул ҙур резонанс алып, ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы. Иртә ҡоролған никахтар тотороҡло була аламы? Улар ниндәй ауырлыҡтар менән осраша? Өфөнөң Киров районы ЗАГС-ында үткән «Иртә ҡоролған никахтар: медицина, социаль һәм психологик аспекттар» тип аталған «түңәрәк өҫтәл»дә никах теркәү хеҙмәткәрҙәре, опека һәм попечителлек органдары, прокуратура, Ғаиләгә психологик ярҙам үҙәге белгестәре ҡатнашып, был темаға ҡарата үҙ фекерен белдерҙе.
Рәсәйҙә никахҡа инеү 18 йәштән рөхсәт ителә. Әгәр ҙә билдәле сәбәптәр бар икән (ауырға ҡалыу, бала тыуыу), йәшерәктәргә лә никахты законлы теркәүгә рөхсәт бирелә. Иртә ҡоролған никахтар күп түгел, Башҡортостанда никах йәше етмәйенсә ғаилә ҡорғандарҙың һаны йылдан-йыл кәмей. 2012 – 2016 йылдарҙа 18 йәше тулмағандар араһында 1377 кеше никахҡа ингән. Былтыр 25 мең никах таныҡлығы алыусының 208-е – үҫмерлек осоронан сығыусы балалар.
Улар әле балалар ғына
Ғаилә психологияһы күрһәтеүенсә, никахҡа ингәнсе мотлаҡ психологик әҙерлек кәрәк. Башлы-күҙле булырға ашыҡҡан бәлиғ булмағандарҙың күбеһе ата-әсәһе менән уртаҡ тел таба алмай, үҙ аллы булырға ынтылып, тиҙерәк атай йортонан сығып китергә тырыша. «Тормош тәжрибәһе булмау, икенсе яртың, сабыйың алдында бурыстарыңды аңлап етмәү, мөнәсәбәттәр көрсөгөн еңеп сыға алмау, аҡса юҡлығы, бала тыуғас, иректең сикләнеүе – быларҙың барыһы ла йәш парҙарҙың бер-береһенә ҡарата булған хистәренә кире йоғонто яһай, – тип иҫәпләй Республика ғаиләгә социаль-психологик ярҙам үҙәге психологы Галина Шурухина. – Тормош мәшәҡәттәре баҫып, хистәр һүнә. Айырылыуға ла улар еңел-елпе ҡарай, ғаиләнең емерелеүен дә фажиғә тип ҡабул итмәйҙәр. Уларҙың балаларын ата-әсәләре ҡарарға мәжбүр. Шуға ла иң тәүҙә үҫмер тәрбиәләнгән ғаиләлә тыныслыҡ, ышаныс яйға һалынырға тейеш. Һәр йәш ғаилә, теләйме, теләмәйме, үҙенең ғаиләһе миҫалында ояһын ҡора бит. Бәлиғ булмаған йәштә характер формалашып етмәй, яуаплылыҡ тойғоһо бөтөнләй булмай. Йәш парҙар конфликтты дөрөҫ, аҡыллы итеп хәл итеү юлдарын белмәй. «Беҙҙең үҙәктәге психологтар уларға кәңәш бирергә әҙер, тик бик һирәктәре генә ярҙам һорарға батырсылыҡ итә», – ти үҙәк белгесе. Тимәк, айырылышырға торған парҙарға, психологик ярҙам, көрсөк үҙәктәренә барып, кәңәш һорауҙан тартынмаҫҡа кәрәк.
Буласаҡ үҫмер әсәгә
йөклөлөк – көсөргәнеш
Өфөнөң 4-се бала табыу йорто поликлиникаһы мөдире Резеда Юлбарисова, йәш ҡыҙҙарҙың организмы бала табыуға әҙер булмай, шуға ла йөклөлөк осорон улар ауыр үткәрә, ыҙалыҡ менән бала таба, ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһына йөрөүгә лә һалҡын ҡарайҙар, тип иҫәпләй. Уларҙа йылына бер-ике бындай осраҡ булып тора. Тиҫтерҙәре менән уйнап-көлөп йөрөр, һөнәр алыр йәштәрендә икенсе статус алып, мәжбүри рәүештә сабый ҡосаҡлап ултырыуҙары психологик көсөргәнеш тә тыуҙыра. Медицина тәжрибәһенән күренеүенсә, күп осраҡта буласаҡ үҫмер әсәләрҙең төрлө патология менән бала табыу хәүефе ҙур, ти табиптар.
Йәш парҙар бер-береһенә тиҙ яраҡлаша
Киров районы буйынса ЗАГС бүлеге етәксеһе Наилә Сәйетғәлина белдереүенсә, иртә йәштән ғаилә ҡороусылар һаны күп түгел. Улар араһында айырылышыусылар һаны оло йәштә никахҡа инеүселәр менән бер кимәлдә. Алты йылда 18 йәше тулмағандар араһында ни бары 27 никах теркәлгән, тик дүртәүһе генә айырылышҡан. Ата-әсәләр, балалары иртә өйләнешһә лә, уларҙың теләктәренә ҡаршы килмәй, матур итеп туй үткәрә икән. «Ул йәштәрҙең бәхетле йөҙҙәрен күрһәгеҙ икән! Ғаиләһе ҡаршы түгел, ике яҡтан да ярҙам итеп торалар икән, уларҙың никахы ла тотороҡло була», – ти, күп йыллыҡ күҙәтеүҙәренән сығып, ЗАГС бүлеге етәксеһе. Эшкә бирелгән, карьераға ынтылған, матди яҡтан тәьмин ителгән парҙарға ҡарағанда, улар бер-береһенең характерына тиҙерәк өйрәнә, тип иҫәпләй ул. Наилә Сәйетғәлина фекеренсә, төбәктә иртә никахтар теркәлә, тик уларҙы теркәү мәсьәләләрен хәл итеүҙе көйләүсе механизм, норматив закон акттарын ғына ҡабул итергә кәрәк. 14 йәшендә ауырға ҡалған ҡыҙ һәр осраҡта ла, егете менән өйләнешергә ашығып, ЗАГС-ҡа мөрәжәғәт итәсәк. Яңы закон иртә өйләнешкәндәргә юл асыу түгел, уның мәжбүри булыуын дөрөҫ аңларға кәрәк.
З. ЙӘҺҮҘИНА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 40(2011) » Страница 3
«Йәшлек»кә арзан хаҡҡа яҙылып ҡалығыҙ!
Гәзиткә яҙылыу // 24-05-2011, 09:41
Һөйөнөслө хәбәр еткерергә ашығабыҙ. «Йәшлек» гәзитенең шишәмбе, шәмбе һандарын 80148 индексы буйынса тәүге ярты йыллыҡта 371 һум 22 тингә алдырып уҡыған уҡыусыларыбыҙ өсөн ҡыуаныслы яңылыҡ бар – икенсе ярты йыллыҡта баҫмаға 351 һум 72 тингә яҙылырға мөмкин. Был 16414 индексы буйынса гәзиттең шәмбе һанын ғына алдырып уҡыусыларға ла ҡағыла. Тәүге ярты йылда шәмбелә сыҡҡан гәзит 302 һум 16 тин торһа, хәҙер ул – 294 һум 18 тин. Был ойошмаларға ла ҡағыла, уларға ла гәзиткә яҙылыу хаҡы арзанайҙы. Тимәк, йәһәтләп «Йәшлек»кә яҙылһағыҙ, һеҙ ҙә отасаҡһығыҙ, беҙ ҙә һөйөнәсәкбеҙ!
Артабан да бергә булайыҡ! ...
Артабан да бергә булайыҡ! ...
Башҡортостанда Халыҡ фронты эш башланы
Новости // 24-05-2011, 09:40
«Берҙәм Рәсәй» фирҡәһе рәйесе Владимир Путиндың Өфөләге йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә республикала Бөтә Рәсәй халыҡ фронты төҙөү тураһында кәңәшмә уҙҙы.
Сарала «Берҙәм Рәсәй» менән Халыҡ фронтының һайлауҙарҙа ҡатнашасаҡ программаһын булдырыуҙың төп йүнәлештәре хаҡында фекер алышынды. 25 майҙа тәүге ултырышҡа йыйылмаҡсылар. Башҡортостанда Халыҡ фронтының төбәк бүлеген төҙөүҙе йәштәр йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре лә хупланы. Бөгөнгә фронт составына 12 ойошма инергә теләк белдергән.
Федераль кимәлдә Халыҡ фронтының координация советы формалаштырылған, уға илдәге байтаҡ ҡына йәмәғәт ойошмаһы ингә...
Сарала «Берҙәм Рәсәй» менән Халыҡ фронтының һайлауҙарҙа ҡатнашасаҡ программаһын булдырыуҙың төп йүнәлештәре хаҡында фекер алышынды. 25 майҙа тәүге ултырышҡа йыйылмаҡсылар. Башҡортостанда Халыҡ фронтының төбәк бүлеген төҙөүҙе йәштәр йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре лә хупланы. Бөгөнгә фронт составына 12 ойошма инергә теләк белдергән.
Федераль кимәлдә Халыҡ фронтының координация советы формалаштырылған, уға илдәге байтаҡ ҡына йәмәғәт ойошмаһы ингә...
Донъя яңылыҡтары
Новости // 24-05-2011, 09:38
Янартау ҡатмарлыҡтар тыуҙыра
Камчаткалағы Карым вулканының көлө диңгеҙ кимәленән 6,5 саҡрым бейеклеккә күтәрелеү сәбәпле, авиация өсөн ҡурҡыныс тыуған.
Янартау тораҡ пункттарға янамай, ти белгестәр. Тәүлек эсендә генә вулканда 180 локаль ер тетрәү булған...
Камчаткалағы Карым вулканының көлө диңгеҙ кимәленән 6,5 саҡрым бейеклеккә күтәрелеү сәбәпле, авиация өсөн ҡурҡыныс тыуған.
Янартау тораҡ пункттарға янамай, ти белгестәр. Тәүлек эсендә генә вулканда 180 локаль ер тетрәү булған...
Беҙҙекеләр ТӨРКСОЙ ултырышында ҡатнашты
Новости // 24-05-2011, 09:37
Төркиәнең Анталия ҡалаһында II Халыҡ-ара дәүләт театрҙары фестивале асылды. Ул 28 майға тиклем дауам итәсәк. Фестиваль барышында ТӨРКСОЙ ағзаһы илдәренең милли, дәүләт академия драма театрҙары директорҙарының ултырышы үтте. Был сарала Башҡортостан вәкилдәре лә ҡатнашты.
Театр директорҙары ултырышы Төркиә Республикаһы Мәҙәниәт һәм туризм министрлығының Дәүләт театрҙары генераль дирекцияһы менән берлектә ТӨРКСОЙ-ҙың генераль секретариаты ҡатнашлығында ойошторолған....
Театр директорҙары ултырышы Төркиә Республикаһы Мәҙәниәт һәм туризм министрлығының Дәүләт театрҙары генераль дирекцияһы менән берлектә ТӨРКСОЙ-ҙың генераль секретариаты ҡатнашлығында ойошторолған....
Өфө автобустары махсус һыҙатта еләсәк
Новости // 24-05-2011, 09:36
Баш ҡалала пассажирҙар автобустары өсөн махсус һыҙат булдырыу тураһында һүҙ күптән алып барыла ине.
Ниһайәт, һүҙ эшкә барып етте: юлсылар Өфөнөң Октябрь проспекты буйлап махсус һыҙаттар һыҙа һәм «Пассажирҙар транспорты» тигән билдәләр ҡуя башланы – июндән пассажирҙар транспорты бер генә һыҙаттан йөрөйәсәк, автобус водителдәре бер-береһен ҡыуып уҙа алмаясаҡ. Һөҙөмтәлә йәмәғәт транспорты ҡатнашлығындағы юл-транспорт ваҡиғалары кәмейәсәк....
Ниһайәт, һүҙ эшкә барып етте: юлсылар Өфөнөң Октябрь проспекты буйлап махсус һыҙаттар һыҙа һәм «Пассажирҙар транспорты» тигән билдәләр ҡуя башланы – июндән пассажирҙар транспорты бер генә һыҙаттан йөрөйәсәк, автобус водителдәре бер-береһен ҡыуып уҙа алмаясаҡ. Һөҙөмтәлә йәмәғәт транспорты ҡатнашлығындағы юл-транспорт ваҡиғалары кәмейәсәк....
Ветерандарға иғтибар кәмемәйәсәк
Новости / Башҡортостан // 24-05-2011, 09:35
Өфөлә Рөстәм Хәмитов һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары менән осрашты. Унда дәүләттең социаль сәйәсәте, уның төп йүнәлештәре хаҡында һүҙ барҙы.
Республика Президенты ветерандар менән бергәләп республикала сәнәғәт, социаль туризм, һаулыҡ һаҡлау, милләт-ара татыулыҡты нығытыу һәм өлкән быуынға төрлө яҡлап ярҙам итеү мәсьәләләрен тикшерҙе....
Республика Президенты ветерандар менән бергәләп республикала сәнәғәт, социаль туризм, һаулыҡ һаҡлау, милләт-ара татыулыҡты нығытыу һәм өлкән быуынға төрлө яҡлап ярҙам итеү мәсьәләләрен тикшерҙе....
Герой-паралимпиясылар менән осрашыу
Новости / Спорт // 24-05-2011, 09:35
Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов республиканың Паралимпия геройҙары менән осрашыуҙа һуңғы Паралимпиадала, шулай уҡ быйылғы донъя чемпионаттарында Рәсәй йыйылма командаһына бихисап миҙал алып килгән республика паралимпиясыларының ҡаҙаныштарын тағы бер тапҡыр билдәләп үтте....


text:
Яйыҡ гәзите » Гәзиттең номеры: 90
Ауылыбыҙ таланттарға бай10.11.2017
Рәсүл ауылы клубында Халыҡтар берҙәмлеге көнөнә арналған матур кисә уҙҙы.
Бөтәһен дә байрам менән ҡотлап тәүҙә балалар концерт күрһәттеләр. Руфина менән Зарина Камалетдиновалар шиғыр менән кисәне асып ебәрҙеләр. Динә Динмөхәмәтова менән Миләүшә Мусина «Беҙҙең Рәсәй» йырын башҡарҙылар. Балалар ансамбль менән «Башҡортостан - тыуған ерем» йырын йырланылар. Башланғыс класта уҡыған Зәлиә Ибраһимова, Гөлназ Динисламова, Руфина һәм Зарина Камалетдиновалар «Хан ҡыҙы», «Беләҙегем-йөҙөгөм» бейеүҙәрен оҫта итеп башҡарҙылар.
Бөтәһен дә байрам менән ҡотлап тәүҙә балалар концерт күрһәттеләр. Руфина менән Зарина Камалетдиновалар шиғыр менән кисәне асып ебәрҙеләр. Динә Динмөхәмәтова менән Миләүшә Мусина «Беҙҙең Рәсәй» йырын башҡарҙылар. Балалар ансамбль менән «Башҡортостан - тыуған ерем» йырын йырланылар. Башланғыс класта уҡыған Зәлиә Ибраһимова, Гөлназ Динисламова, Руфина һәм Зарина Камалетдиновалар «Хан ҡыҙы», «Беләҙегем-йөҙөгөм» бейеүҙәрен оҫта итеп башҡарҙылар.
Дуҫлыҡ ептәре нығый10.11.2017
Ошо көндәрҙә Ишкен ауылы мәҙәниәт йортонда Халыҡтар берҙәмлеге көнөнә арналған «Дуҫлыҡ-2017» исемле ҙур концерт үтте.
Был сарала Наурыҙ ауылы һәүәҫкәрҙәре Ғиләжева Фатима, Хөснуллина Әҙилә, Әхмәтханова Сәғиҙә һәм Ғабдрахманова Динара тамашасыларға моңло йырҙарын бүләк итһәләр, Ишкен ауылы һәүәҫкәрҙәре Фәсхетдинова Гүзәл төрлө милләттәр (татар, мари, башҡорт) бейеүҙәрен ҙур оҫталыҡ менән башҡарҙы, тамашасыларҙың һөйөүен яуланы, ә иң бләкәй бейеүсе ете йәшлек Зарипова Илнара «Бөрлөгән» бейеүсе менән үҙенең бейеүсе буласағын иҫбатланы. Бапанин Рәүеф өҙҙөрөп гармунда уйнаһа, Фәттәхов Фәнил үҙе гармунда уйнап
Был сарала Наурыҙ ауылы һәүәҫкәрҙәре Ғиләжева Фатима, Хөснуллина Әҙилә, Әхмәтханова Сәғиҙә һәм Ғабдрахманова Динара тамашасыларға моңло йырҙарын бүләк итһәләр, Ишкен ауылы һәүәҫкәрҙәре Фәсхетдинова Гүзәл төрлө милләттәр (татар, мари, башҡорт) бейеүҙәрен ҙур оҫталыҡ менән башҡарҙы, тамашасыларҙың һөйөүен яуланы, ә иң бләкәй бейеүсе ете йәшлек Зарипова Илнара «Бөрлөгән» бейеүсе менән үҙенең бейеүсе буласағын иҫбатланы. Бапанин Рәүеф өҙҙөрөп гармунда уйнаһа, Фәттәхов Фәнил үҙе гармунда уйнап
Тыуым кәмей10.11.2017
30 октябрҙә район хакимиәтендә демография һәм тыуымды арттырыу мәсьәләләре буйынса эш төркөмөнөң сираттағы ултырышы уҙҙы. Кәңәшмәлә социаль хеҙмәттәр етәкселәре, ауыл хакимиәте башлыҡтары ҡатнашты.
Ағыуланып үләләр
Район хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары Зөһрә Гордиенко йәмғиәтебеҙ-ҙе борсоған проблемаларға етди туҡталды. Алкоголь, наркотик ҡулланыу арҡаһында яҡты донъя менән хушлашыусылар динамикаһына анализ яһаны. Республи-кала психоактив матдәләр ҡулланыу арҡаһында сиргә һабышыусылар кәмегән. 2016 йылда ун дүрт йәшкәсә тиклем 201 баланың һәм 15-17 йәшлек 1039 үҫмерҙең араҡы эсеп психикалары һәм тәртиптәре ҡаҡшауы теркәлгән. Хроник алкоголизм һәм алкоголь психоздар менән яфаланыусыларҙың һаны ла аҙайған. 2012 йыл менән сағыштырғанда беренсел сирлеләр кимәле - 20,4 процентҡа, дөйөм сирлеләрҙеке 9,7 процентҡа түбәнәйгән. 2016 йылда хроник алкоголизмдың беренсел 2247 осрағы теркәлгән. Һуңғы биш йылды алған-да ауырыуҙар һаны 20,8 процентҡа кәмегән.
Ағыуланып үләләр
Район хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары Зөһрә Гордиенко йәмғиәтебеҙ-ҙе борсоған проблемаларға етди туҡталды. Алкоголь, наркотик ҡулланыу арҡаһында яҡты донъя менән хушлашыусылар динамикаһына анализ яһаны. Республи-кала психоактив матдәләр ҡулланыу арҡаһында сиргә һабышыусылар кәмегән. 2016 йылда ун дүрт йәшкәсә тиклем 201 баланың һәм 15-17 йәшлек 1039 үҫмерҙең араҡы эсеп психикалары һәм тәртиптәре ҡаҡшауы теркәлгән. Хроник алкоголизм һәм алкоголь психоздар менән яфаланыусыларҙың һаны ла аҙайған. 2012 йыл менән сағыштырғанда беренсел сирлеләр кимәле - 20,4 процентҡа, дөйөм сирлеләрҙеке 9,7 процентҡа түбәнәйгән. 2016 йылда хроник алкоголизмдың беренсел 2247 осрағы теркәлгән. Һуңғы биш йылды алған-да ауырыуҙар һаны 20,8 процентҡа кәмегән.
Барыбыҙға ла уяу булыу зарур10.11.2017
Һөнәри байрамдары алдынан РФ Эске эштәр министрлығының Учалы районы буйынса бүлек начальнигы подполковник Илдар Абдраҡипов менән осраштыҡ.
- 2017 йылдың 10 айында район биләмәләрендә 967 енәйәт теркәлде, былтырғы осорҙан 54 фактҡа күберәк.
- Ниндәй төр енәйәттәр айырыуса үҫешә?
- Йортҡа инеп урлашыуҙар - 37 осраҡ (былтырғынан +12), мал урлау - 17 (+4), наркотик һатыу менән бәйле енәйәттәр - 47(+12), мутлашыуҙар - 57(+2).
- Нисә енәйәт ҡылыныуы һеҙгә тура бәйле түгел, ә бына уларҙы асыҡлау - төп күрһәткесегеҙ, был тәңгәлдә хәл нисек?
- 70,8 процент. Уртаса республика күрһәткесенән (56,8 процент) байтаҡҡа юғарыраҡ икәнлеген ҡәнәғәтлек менән билдәләйем.
- Террорсылыҡ касафаты беҙгә янамаймы?
- Террорсылыҡҡа ҡаршы тороу илдә генә түгел, бар донъяла көнүҙәк мәсьәләгә әйләнде. Ни кимәлдә ҡурҡыныс икәнлеген аңлатып торорға ла кәрәкмәйҙер! Был йүнәлештә эш башҡа хоҡуҡ органдары, урындағы үҙидара һәм йәмәғәт, дин ойошмалары менән берлектә алып барыла. Шул иҫәптән, бүлек хеҙмәткәрҙәре көн һайын бар теркәлгән енәйәттәргә анализ яһай - экстремистик, террористик сәбәптәр менән башҡарылған осраҡ асыҡланһа, тейешле саралар кисектермәй күреләсәк. Дин әһелдәре менән даими осрашабыҙ һәм башҡа күп эш башҡарыла. Быйыл террорсылыҡҡа бәйле бер осраҡ та теркәлмәне, әммә һәр беребеҙ уяу булырға тейеш.
- 2017 йылдың 10 айында район биләмәләрендә 967 енәйәт теркәлде, былтырғы осорҙан 54 фактҡа күберәк.
- Ниндәй төр енәйәттәр айырыуса үҫешә?
- Йортҡа инеп урлашыуҙар - 37 осраҡ (былтырғынан +12), мал урлау - 17 (+4), наркотик һатыу менән бәйле енәйәттәр - 47(+12), мутлашыуҙар - 57(+2).
- Нисә енәйәт ҡылыныуы һеҙгә тура бәйле түгел, ә бына уларҙы асыҡлау - төп күрһәткесегеҙ, был тәңгәлдә хәл нисек?
- 70,8 процент. Уртаса республика күрһәткесенән (56,8 процент) байтаҡҡа юғарыраҡ икәнлеген ҡәнәғәтлек менән билдәләйем.
- Террорсылыҡ касафаты беҙгә янамаймы?
- Террорсылыҡҡа ҡаршы тороу илдә генә түгел, бар донъяла көнүҙәк мәсьәләгә әйләнде. Ни кимәлдә ҡурҡыныс икәнлеген аңлатып торорға ла кәрәкмәйҙер! Был йүнәлештә эш башҡа хоҡуҡ органдары, урындағы үҙидара һәм йәмәғәт, дин ойошмалары менән берлектә алып барыла. Шул иҫәптән, бүлек хеҙмәткәрҙәре көн һайын бар теркәлгән енәйәттәргә анализ яһай - экстремистик, террористик сәбәптәр менән башҡарылған осраҡ асыҡланһа, тейешле саралар кисектермәй күреләсәк. Дин әһелдәре менән даими осрашабыҙ һәм башҡа күп эш башҡарыла. Быйыл террорсылыҡҡа бәйле бер осраҡ та теркәлмәне, әммә һәр беребеҙ уяу булырға тейеш.
Фотофакт10.11.2017
Сираттағы «Аҙна һайын приз» лотерея уйынында бәхет Райхана Байдәүләтоваға йылмайҙы. Уға бүләккә салат һауыттары эләкте.
Райхана Вәлиәхмәт ҡыҙы Ҡоҙаш ауылынан. Уға 90 йәш. Оҙаҡ йылдар, хатта, тракторсы булып эшләгән. Биш балаға ғүмер бүләк иткән.
- Гәзитте сыға башлауынан алдырам, яҙылмай ҡалғаным юҡ, - ти ул. - Аллаға шөкөр, күҙем күрә әле, насип итһә, алдағы йылдарҙа ла яҙыласаҡмын.
Райхана Вәлиәхмәт ҡыҙы Ҡоҙаш ауылынан. Уға 90 йәш. Оҙаҡ йылдар, хатта, тракторсы булып эшләгән. Биш балаға ғүмер бүләк иткән.
- Гәзитте сыға башлауынан алдырам, яҙылмай ҡалғаным юҡ, - ти ул. - Аллаға шөкөр, күҙем күрә әле, насип итһә, алдағы йылдарҙа ла яҙыласаҡмын.
Ауыр ҙа, хәүефле лә10.11.2017
Полицияла күбеһенсә ауыл егеттәренең хеҙмәт итеүе ғорурлыҡ тыуҙыра. Физик яҡтан сыҙамлылар, утты-һыуҙы кисергә әҙерҙәр, бер нимәнән дә ҡурҡмайҙар.
Мәҫкәү ауылынан сержант Илдар Заһиҙуллин шундай аҫыл ир-егеттәребеҙҙең береһе. Полицияға осраҡлы килмәй ул. Егет атаһының юлын дауам итә. Фәрүәз Сәлмән улы оҙаҡ йылдар участка милиционеры булып эшләп хаҡлы ялға сыға.
Мәктәпте тамамлағас Илдар уҡыу йортона инеүҙе кисектереп тора, тиҙерәк армияға барырға хыяллана. Сөнки эске эштәр бүлегенә мотлаҡ хәрби хеҙмәт үткәндәрҙе генә алалар. Бер йыл Мәскәү эргәһендә танк ғәскәрҙәрендә һалдат һурпаһын татый. 2013 йылда армиянан ҡайтҡас, документтарын ауыл хужа-лығы колледжына алып барып тапшыра, водитель һөнәрен үҙләштерә. Эске эштәр бүлегендә бер кемде лә ҡолас йәйеп көтөп ултырмайҙар, һуңғы йылдарҙа полиция хеҙмәткәрҙәренең эшенә, полицияға эшкә инеүгә талаптар көсәйҙе. Илдар Фәрүәз улына ла эске эштәр бүлеге тупһаһын оҙаҡ тапарға тура килә. Армияла сынығыу алған егетте оҙайлы комиссиялар, етди тикшереүҙәр, стажировка үткәндән һуң, ниһайәт, полицияға эшкә алалар. Патруль-пост хеҙмәтенә беркетәләр.
Белемгә ынтылған егет Халыҡ-ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтының юридик факультетына ситтән тороп уҡырға инә. Айырыуса атаһы менән әсәһе Гөлнур Мулләхмәт ҡыҙы улдарын полиция формаһында күреп шатлыҡ хистәре кисерә. Фәрүәз Сәлмән улы ғаилә династияһын дауам итеүсегә ҡарап ғорурлығын йәшермәй. Әммә ғаилә башлығына киләсәктә лә улының ҡаҙаныштарын күреп йәшәргә Хоҙай насип итмәй, уйламаған ерҙә яҡындарын ҡайғыға һалып Фәрүәз ағай мәрхүм була.
Мәҫкәү ауылынан сержант Илдар Заһиҙуллин шундай аҫыл ир-егеттәребеҙҙең береһе. Полицияға осраҡлы килмәй ул. Егет атаһының юлын дауам итә. Фәрүәз Сәлмән улы оҙаҡ йылдар участка милиционеры булып эшләп хаҡлы ялға сыға.
Мәктәпте тамамлағас Илдар уҡыу йортона инеүҙе кисектереп тора, тиҙерәк армияға барырға хыяллана. Сөнки эске эштәр бүлегенә мотлаҡ хәрби хеҙмәт үткәндәрҙе генә алалар. Бер йыл Мәскәү эргәһендә танк ғәскәрҙәрендә һалдат һурпаһын татый. 2013 йылда армиянан ҡайтҡас, документтарын ауыл хужа-лығы колледжына алып барып тапшыра, водитель һөнәрен үҙләштерә. Эске эштәр бүлегендә бер кемде лә ҡолас йәйеп көтөп ултырмайҙар, һуңғы йылдарҙа полиция хеҙмәткәрҙәренең эшенә, полицияға эшкә инеүгә талаптар көсәйҙе. Илдар Фәрүәз улына ла эске эштәр бүлеге тупһаһын оҙаҡ тапарға тура килә. Армияла сынығыу алған егетте оҙайлы комиссиялар, етди тикшереүҙәр, стажировка үткәндән һуң, ниһайәт, полицияға эшкә алалар. Патруль-пост хеҙмәтенә беркетәләр.
Белемгә ынтылған егет Халыҡ-ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтының юридик факультетына ситтән тороп уҡырға инә. Айырыуса атаһы менән әсәһе Гөлнур Мулләхмәт ҡыҙы улдарын полиция формаһында күреп шатлыҡ хистәре кисерә. Фәрүәз Сәлмән улы ғаилә династияһын дауам итеүсегә ҡарап ғорурлығын йәшермәй. Әммә ғаилә башлығына киләсәктә лә улының ҡаҙаныштарын күреп йәшәргә Хоҙай насип итмәй, уйламаған ерҙә яҡындарын ҡайғыға һалып Фәрүәз ағай мәрхүм була.
Тәжрибәбеҙ Һиндостанда ла өйрәнелә21.11.2016
«Партисипатор» тигән һүҙҙән ҡурҡып китмәгеҙ. Инглиз теленән килгән төшөнсә был - барыһы ла ҡатнашҡан эш йә күренеш шулай атала. Беҙҙеңсә «өмә» тиергә лә булалыр. Фәҡәт партисипаторлы бюджетлау (сығымдарҙы планлаштырыу) буйынса 3-5 ноябрҙә Һиндостандың Керала штатының Коччи ҡалаһында БРИКС илдәренең конференцияһы үткәрелде. Әһәмиәтле халыҡ-ара форумда Рәсәй төбәктәрен 3 субъект вәкилләй - Башҡортостан Республикаһы, Алтай крайы һәм Ярославль өлкәһе.
Өс приз уйнатылды14.11.2016
«Аҙна һайын приз» конкурсының сираттағы еңеүселәре асыҡланды. Был юлы бәхет Ишмәкәй ауылынан Зилә Мостафинаға, Сәфәр ауылынан Зәки Ғиззәтуллинға һәм Иҫке Байрамғол ауылынан Зәйтүнә Юнысоваға йылмайҙы. Уларҙы еңеүҙәре менән ҡотлайбыҙ, 200-ҙән ашыу квитанция араһынан бүләк оттолар бит.
Зилә Хәлиулла ҡыҙы «Яйыҡ» гәзитен әсәһенә яҙҙырған. Ғәбиҙә Харис ҡыҙы Ҡолош ауылынан, һаулығы ҡаҡшағас ҡыҙы үҙенә күсереп алған, дүрт йыл бергәләшеп йәшәйҙәр. Ғәбиҙә Харис ҡыҙы 88 йәштә, бәләкәйҙән тормоштоң әсеһен-сөсөһөн күп татый. Үкенескә күрә, уҡып белем алырға насип булмай үҙенә, ике класты ғына тамамлай, һуңынан күрин киҫергә ебәрәләр. Бер туған ағаһы Мофассал Ленинград блокадаһында һәләк була.
- Әсәйемдең ҡолағы яҡшы ишетә, күҙе күрә. Уҡый белмәгәненә генә эсе боша. Шуға минән уҡыттыра, элек ҡыҙҙарым уҡып ишеттерә торғайны, - ти Зилә Мостафина.
Зилә Хәлиулла ҡыҙы «Яйыҡ» гәзитен әсәһенә яҙҙырған. Ғәбиҙә Харис ҡыҙы Ҡолош ауылынан, һаулығы ҡаҡшағас ҡыҙы үҙенә күсереп алған, дүрт йыл бергәләшеп йәшәйҙәр. Ғәбиҙә Харис ҡыҙы 88 йәштә, бәләкәйҙән тормоштоң әсеһен-сөсөһөн күп татый. Үкенескә күрә, уҡып белем алырға насип булмай үҙенә, ике класты ғына тамамлай, һуңынан күрин киҫергә ебәрәләр. Бер туған ағаһы Мофассал Ленинград блокадаһында һәләк була.
- Әсәйемдең ҡолағы яҡшы ишетә, күҙе күрә. Уҡый белмәгәненә генә эсе боша. Шуға минән уҡыттыра, элек ҡыҙҙарым уҡып ишеттерә торғайны, - ти Зилә Мостафина.
Маҡсатлы тотонорға кәрәк06.08.2014
«Күп балалы ғаиләбеҙ. Беҙгә социаль контрактты ҡайҙа оформить итергә була?
Р. Саримова».
Хатҡа халыҡты социаль яҡлау бүлеге начальнигы Лизиә Мостафина яуап бирә:
- 2014 йылдың 16 июнендәге БР Хөкүмәте ҡарары менән аҙ тәьмин ителгән айырым категория граждандарына социаль контракт нигеҙендә адреслы социаль ярҙам күрһәтелә. Бындай контракт Башҡортостанда даими йәшәүсе Рәсәй Федерацияһы граждандары менән килемдәре айына йәшәү минимумынан артмаған осраҡта төҙөлә. 1 июлгә йәшәү минимумы 6790 һум тәшкил итте.
Р. Саримова».
Хатҡа халыҡты социаль яҡлау бүлеге начальнигы Лизиә Мостафина яуап бирә:
- 2014 йылдың 16 июнендәге БР Хөкүмәте ҡарары менән аҙ тәьмин ителгән айырым категория граждандарына социаль контракт нигеҙендә адреслы социаль ярҙам күрһәтелә. Бындай контракт Башҡортостанда даими йәшәүсе Рәсәй Федерацияһы граждандары менән килемдәре айына йәшәү минимумынан артмаған осраҡта төҙөлә. 1 июлгә йәшәү минимумы 6790 һум тәшкил итте.
Йәштәргә ярҙам06.08.2014
Һөйгән йәрең менән ҡыуышта ла ожмах тиһәләр ҙә, хәҙерге заман өсөн был әйтем актуаль түгел. Йәшәргә урын булмау - йәш ғаиләләрҙең башын ауырттырған төп мәсьәләләрҙең береһе. Күптәрҙең фатир, шәхси йорт, ер участкаһы һатып алырға аҡсалары етмәй, ә ғаилә ишәйә, балалар тәрбиәләр өсөн үҙ нигеҙең кәрәк. Ипотека алыуҙың юғары проценттары, оҙайлы йылдарға һуҙылған түләүҙәр ҡурҡыта. Әммә барыһы ла шулай уҡ өмөтһөҙмө?
Республикабыҙҙа «Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж йәш ғаиләләргә дәүләт ярҙамы» программаһы эшләп килә. Уның сиктәрендә йәштәр фатир һатып алыу йәки йорт төҙөү өсөн аҡсалата субсидия, бала тыуғандан һуң (уллыҡҡа алынғас) түләүһеҙ субсидия алыуҙа ҡатнаша. Һуңғы варианттың уңышлы тормошҡа ашырылыуын районыбыҙҙың йәш ғаиләләре үҙ тәжрибәһендә татыны. Ошо көндәрҙә район хакимиәтендә хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Руслан Ғиләзетдинов 8 ғаиләгә балалары тыуғандан һуң социаль түләүҙәргә сертификат тапшырҙы.
Гөлшат һәм Эльдар Сәитғәлиндар программаға 2009 йылда торғандар. Улдары Радмирға ике йәш, оҙаҡламай ғаиләнең тағы ла артыуы көтөлә.
Республикабыҙҙа «Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж йәш ғаиләләргә дәүләт ярҙамы» программаһы эшләп килә. Уның сиктәрендә йәштәр фатир һатып алыу йәки йорт төҙөү өсөн аҡсалата субсидия, бала тыуғандан һуң (уллыҡҡа алынғас) түләүһеҙ субсидия алыуҙа ҡатнаша. Һуңғы варианттың уңышлы тормошҡа ашырылыуын районыбыҙҙың йәш ғаиләләре үҙ тәжрибәһендә татыны. Ошо көндәрҙә район хакимиәтендә хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Руслан Ғиләзетдинов 8 ғаиләгә балалары тыуғандан һуң социаль түләүҙәргә сертификат тапшырҙы.
Гөлшат һәм Эльдар Сәитғәлиндар программаға 2009 йылда торғандар. Улдары Радмирға ике йәш, оҙаҡламай ғаиләнең тағы ла артыуы көтөлә.
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Ҡайҙа ҡиммәтерәк?
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Байрамдар тыныс үтһен
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Ғаилә үтәй алмаҫлыҡ бурыс бармы икән?
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
«Ҡанат ҡуйылғандай булды», - ти ирекмән
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Йылҡы малы төҫтәре
Йылҡы малы төҫтәре — йылҡы малының йөнө, тиреһе төҫө һәм төҫсәләре. Ала таптар булыуы буйынса, шулай уҡ таптарҙың төрлө урында булыуы менән айырыла.
Аҡ төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡ. Был атаманы башҡорттар йылҡыға ҡарата ғәҙәттә бик ҡулланып бармай, уны «буҙ» йәки «күк» менән алмаштыра, был һүҙҙәрҙе «аҡ»ҡа ҡушымта итә. Шуға ла йырҙарыбыҙҙа «аҡ ат» билдәләмәһе ҡулланылмай.
Аҡбуҙ (светлосивый). Аҡҡа күгелйем тѳҫ ингәнлектән бирелгән атама. Аҡбуҙ, ғѳмүмән, сихри, тылсымлы ат исеме булараҡ, эпик әҫәрҙәрҙҙә йыш осрай. Был тѳҫтәге атты башҡорт бик ярата, күп кенә йырҙарында телгә ала.
Аҡбуҙ ғына атым, ай, юрғалар,
Аяҡтары таймай, атламай. («Иргә нужа»).
Аҡбуҙ атым менеп, бурҙай алып,
Сығып киттем яңғыҙ һунарға. («Аҡбуҙ менеп»).
Аҡкүк. Аҡҡа күк тѳҫ күберәк ҡатнашҡан, ләкин аҡ ѳҫтѳнлѳк итә. Бындай аттарҙы буҙ тип тә булмай. Салауат Юлаевҡа арналған бихисап йырҙарҙың береһенән миҫал:
Аҡкүк атын батыр йүгәнләйЯуға китер мәле еткәндә.
Ала (пегий). Был да аҡ тѳҫтѳң модификацияһы, йәғни ѳҫтѳнлѳклѳ аҡ тѳҫ менән бүтән тѳҫтәр аралашҡан була. Шуныһы: аралашыусы тѳҫтәр сикле. Күк ала, ҡола ала, ҡара ала, сик ала, ҡыҙыл ала була. Буҙ ала булмай, сѳнки аҡ менән буҙ аҡбуҙҙы бирә. Шулай уҡ аҡ менән туры тѳҫ ҡатнашһа, ундай аттарҙы бүртә тип йѳрѳтәләр.
Ерән-һары төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ерән (рыжий). Был—иң популяр ат тѳҫтәренең береһелер, моғайын. Йырҙарҙа йыш ҡабатлана. «Гѳлгизәр»ҙә:
Кѳмѳш кенә эйәр, буҫтау мендәрКилешәлер ерән ҡашҡаға",
—тип хозурланалар. «Туғанай»ҙа ерән аттың сыҙамлылығына түбәндәгесә һоҡланалар:
Ерәнсәй ҙә атым елә, юртаҠиблаларҙан сыҡҡан буранға.
Ерән тѳҫтѳ аңлатып торорға кәрәкмәйҙер, шулай ҙа билдәләйек: ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары. Ҡыҙыл ѳҫтѳнлѳк итһә, ҡан ерән була.
«Менгән генә атым, һай, ҡан ерән»,
—тиелә «Һалдат» йырында. Сағыу ерән, ҡола ерәндәр була. Ерән аттарҙың ялы, ҡойроғо сал тѳҫтә икән, уларҙы саптар тиҙәр. Башҡортхалҡының «Һанаҡа» йырында шундай юлдар бар:
Аҡъял да ғына саптар, ай, атымды Әпсендәре юҡ тип үк һатмағыҙ.
Башҡорттар атты ныҡ яратып, ҡайһы берҙәренең тѳҫтәренә иркәләү ялғауҙары ҡуша: турысай, кѳрәнсәй, ҡарасай…
Һары, һарысай (соловая). Был тѳҫтәге аттар ҙа бик күркәм. Бал менән сағыштырып, башҡорт былай йырлаған:
Уҫылыҡҡай буйын күп йѳрѳнѳм Һары балауыҙҙай ат менән. («Уҫылы буйы»).
Ҡыҙыл һары, аҡһыл һары, сей һары тѳҫтәгеләргә айыралар йылҡы малдарын, шулай ҙа дѳйѳм атамаһы йышыраҡ ҡулланыла:
Һары атҡайым тотоп мин бәйләнемЙәйрәп үҫкән оҙон сауылға.
Ҡола (буланый). Кәүҙәһе ҡыҙғылт-һары, ҡойроҡ-ялы ҡара ат[1]
Ҡыҙыл, ҡара төҫтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кѳрән, ҡыҙғылт-ҡара (бурый конь). Йылҡылдап торған кѳрән аттарҙы күҙ алдына килтерер ѳсѳн миләүшә сәскәһенә, ҡыҙҙырылған ҡәһүәгә ҡарағыҙ. Был тѳҫтәге йылҡы малын да тѳҫтәре буйынса айыралар: һары кѳрән, сейә кѳрән, ҡыҙыл кѳрән, ҡара кѳрән. Әлбиттә, тѳп атамаһы менән күберәк йѳрѳй.
Ҡыҙыл ғына күндән йүгән тѳйҙѳм,Килешеп тора кѳрән атыма.
Халыҡтыҡ эстетик зауығы ҡайһылай ҙа аҫыл сағылыш таба ошо бәләкәй генә миҫалда!
Кѳрән атҡайымды бәйләп ҡуйҙымКүл буйҡайҙарына тирәккә,
—тигән юлдар ҙа («Түңәрәк күл») үҙе бер матур картинаны күҙ алдына баҫтыра.
Ҡыҙыл. Ҡан тѳҫѳн берәүгә лә аңлатып тороу кәрәкмәйҙер. Аттарҙа уның да модификациялары бар: ҡара ҡыҙыл, ҡыҙыл һары, сейә ҡыҙыл, ләкин йырҙарҙа күберәк дѳйѳм атамаһында ҡулланыла:
Ҡыҙыл ғына буйы йылҡыһы—Ҡыҙыл ғына микән, күк микән? («Ғүмер»).
Ҡара (вороной). Ай-һай ҙа матур, һоҡландырғыс бит ҡара аттар ҡарап тороуға! Уларҙың йылҡылдап торған тиреләрендә шәмәхә, ҡорос һәм бүтән тѳҫтәр ҙә сағылып китә. Шулай итеп, халыҡ ижадында йылҡы малының барлыҡ тѳҫтәре һәм тѳҫ үҙенсәлектәре үҙ атамалары менән сағылыш тапҡан.
Алмасыбар, ала, сыбар (пегий). Ала сыбар ат төҫө[2]
Туры (гнедой). Ҡараһыу ҡыҙыл, ялы, ҡойроғо ҡара[3]
Бүртә (караковый). Ҡара, туры[4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г. Д. Зайнуллина, 2002)
- ↑ Русско-башкирский терминологический словарь по физическому воспитанию и спорту (Г. Д. Зайнуллина, 2009)
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г. Д. Зайнуллина, 2002)


text:
Өфөлә Нанотехнологиялар конгресы асылды
II Нанотехнологиялар конгресы 23 августа Өфөлә асылды. Ул Когресс-холл бинаһында үтә, сарала донъяның төрлө илдәренән күләмле наноструктур материалдар менән шөғөлләнеүсе 200 ғалим һәм сәнәғәтсе йыйылған.
Сараны ойоштороусылар – Башҡортостан Хөкүмәте, БР Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, БР Фәндәр академияһы, Өфө дәүләт авиация техник университеты.
Нанотехнологиялар конгресында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, фәнни-техник экспертиза департаменты директоры, «Роснано» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы ағзаһы Сергей Калюжный, ғалимдар, министрлыҡтар һәм ведомстволар вәкилдәре, эре сәнәғәт предприятие етәкселәре ҡатнаша.
Сит ил фән эшмәкәрҙәре араһынан – Германия, АҠШ, Бөйөк Британия, Япония, Ҡытай, Австрия, Төркиә, Көньяҡ Корея, Чехия, Иран, Украина һәм башҡа ил ғалимдары.
«Башинформ» агентлығы алдан хәбәр итеүенсә, конгресс сиктәрендә II махсус юғары технологиялар күргәҙмәһе, «Күләмле наноструктур материалдар: фәндән инновацияларға BNM-2011» өсөнсө халыҡ-ара симпозиумы үтәсәк.
Алты түңәрәк өҫтәл күләмле наноструктур материалдарҙы коммерциялаштырыуҙың бөтә өлкәләрен үҙ эсенә аласаҡ, шул иҫәптән республика НАНОүҙәген ойоштороу һәм үҫтереү мәсьәләләре ҡараласаҡ.
Ике көнлөк Рәсәй-Франция-Германия семинарында күләмле наноструктур материалдарҙың барлыҡ нескәлектәре ҡараласаҡ.
Республика белгестәре өсөн «Инновациялар, мәғариф, фән» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте бәләкәй инновацион предприятие өлгөһөндә наноиндустрия өлкәһендә технологиялар трансферын ойоштороу үҙенсәлектәре» мастер-класы ойоштороласаҡ.
Бынан тыш, «Роснано» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән үҙ-ара системалы эш итеү маҡсатында «Юғары технологияларҙы коммерциялаштырыу» мәғлүмәт семинары үтәсәк.
Нанотехнологиялар конгресының эш программаһы өс көнгә иҫәпләнгән.


text:
Хайуандар
Хайуандар (лат. Animalia йәки Metazoa) — Аристотель заманында уҡ айырым категорияға бүленгән, хәҙерге заманда биологик батшалыҡ булып ҡаралған организмдар. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Хайуандар эукариоттарға ҡарай. Хайуандарҙың төп билдәһе — гетеротрофлыҡ (әҙер отганик ҡушылмалар менән туҡланыу) һәм әүҙем хәрәкәт итеү. Ә шулайҙа, хәрәкәт итмәй тереклек итеүсе хайуандар бик күп һәм гетеротроф бәшмәктәр, паразит-үҫемлектәр бар.
Көнкүрештә дүрт аяҡлы, һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуандарына ҡараған йән эйәләрен күҙ алдына килтерәләр. Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә. Кеше лә хайуандар батшалығына керә, профессиональ биологтар «хайуандар һәм кеше» тигән термин ҡуллана.
Йөкмәткеһе
Хайуандарҙың төп билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Туҡланыу буйынса гетеротрофтар булып торалар.
- Аҙыҡты йотоу өсөн ауыҙ тишектәре була (голозойное питание). Шуға ла, аҙыҡты эшкәртеү өсөн аш һеңдереү процесына һәләтлеләр.
- Хәрәкәт итеү ағзалары бар. Күпселеге әүҙем (актив) хәрәкәт итеүгә һәләтле.
- Тәндәре ыҡсым, йыйнаҡ (компактлы) һәм аныҡ симметриялы була (ике яҡлы симметрия; нур һымаҡ, йәки радиаль симметрия)
- Билдәле йәшкә тиклем генә үҫәләр.
- Мөхит шарттарына тиҙ генә яуап бирә алалар. Яуап реакцияһы нервы системаһы һәм эндокрин система аша башҡарыла.
- Күҙәнәктәрендә махсус органоидтар — центриолдәр була.
- Күҙәнәк тышсаһында күҙәнәк стенкаһы — тығыҙ тиресәнең булмауы (уның урынына йоҡа ғына гликокаликс, шуға күҙәнәккә форма бирә алмай).
- Запас углеводы — гликоген.
- Экосистемала үтәгән функциялары буйынса консументтар (бик әҙҙәре генә редуцент: ямғыр селәүсендәре, микроскопик талпандар)).
Хайуандарҙы классификациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуандарҙың ике миллиондан ашыу төрө билдәле. Был тиклем төрҙәр эсендә төшөнөү, айырым төрҙөң хайуандар донъяһындағы урынын табыу, төрҙәр тураһындағы мәғлүмәттәрҙе тәртипкә килтереү өсөн уларҙы төркөмдәргә айырырға кәрәк. Бының менән систематика фәне шөғәлләнә.
Систематика фәне хайуандарҙың күп төрлөлөгөн өйрәнә. Уның төп бурысы — хайуандарҙы төркөмдәргә айырыу, йәғни уларҙы классификациялау.
Классификациялау принциптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классификациялауҙың төп һәм иң бәләкәй берәмеге — хайуандарҙың төрө. Оҡшаш төҙөлөшлө, бер төрлө тереклек иткән, ҡауышып, үрсеүгә һәләтле нәҫел ҡалдыра алған һәм билдәле территорияла йәшәгән организмдар берләшмәһе хайуандарҙың төрө тип атала.
Систематика фәненә нигеҙ һалыусы булып, швед натуралисы һәм врачы Карл Линней (1707—1778)тора. Ул башлап фәнни нигеҙҙә төркөмләү принциптарын индерә.
- Төркөмләү өсөн бер-береһенә бәйле һәм бер-береһенә буйһонған рангылар системаһын (таксондар) булдыра: оҡшашлығы буйынса ул организмдарҙы төрҙәргә, ырыуҙарға, кластарға бүлеп төркөмләй.
- Төркөмләү өсөн иң бәләкәй таксон — төр төшөнсәһен билдәләй.
- Фәнгә төр өсөн ике исемле латинса атамалар биреү тәртибен индерә (бинар номенклатура, йәки төргә икеләтә исем биреү).Был принцип буйынса һәр төр ике һүҙҙән торған фәнни исемгә эйә.ул исем ырыу атамаһынан (имя существительное) һәм төр эпитетынан (имя прилагательное) яһала. Шулай итеп, төр исеменән уның ниндәй ырыуға ҡарағанын белеп була. Халыҡ-ара фәнни исем латынь телендә бирелә.
(Саnis familiaris — йорт эте, Саnis lupus — эт бүре, Falis domestika — йорт бесәйе, Falis leo — арыҫлан бесәй, Rubes rubrbm — ҡыҙыл ҡарағат һ. б.). Латинса атамалар төрлө илдәрҙең ғалимдарына бер-береһе менән аралашырға ярҙам итә.
Рангылар системаһы (таксондар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айырылып тороуҙарына ҡарамаҫтан, бөтә йорт эттәре лә бер төргә — Эт төрөнә ҡарай. Хайуандарҙың яҡын ҡәрҙәш төрҙәрен ырыу тип аталған махсус төркөмгә берләштерәләр. Мәҫәлән, Эт төрөн һәм Бүре төрөн Бүре ырыуына индерәләр. Әгәр тәбиғәттә хайуандар төрөнә яҡын ҡәрҙәш, уға оҡшаш төр булмаһа, уны барыбер үҙ - аллы ырыуға айыралар.
Яҡын, оҡшаш ырыу хайуандарын бер семьяга берләштерәләр. Мәҫәлән, Бүре ырыуыһәм Янут һымаҡ эттәр ырыуы Бүре һымаҡтар семьяһына инә. Төлкөләр һәм Аҡ төлкөләр ырыуы ла шул уҡ семьяға керә.
Яҡын, оҡшаш семьяларҙы отрядҡа, ә отрядтар — класҡа, кластар — типҡа, типтар — ваҡ батшалыҡҡа, ваҡ батшалыҡтар — батшалыҡҡа туплана. Мәҫәлән, бүре һымаҡтар семьяһы йыртҡыстар отрядына инә, бесәй һымаҡтар семьяһы (мәҫәлән, бесәйҙәр, һеләүһен, леопард, юлбарыҫ, арыҫлан), һуҫар һымаҡтар семьяһы (мәҫәлән, һуҫар, кеш, йәтсә, көҙән) һәм айыу һымаҡтар семьяһы ла (мәҫәлән, һоро айыу, аҡ айыу) шул отрядҡа ҡарай.
Йыртҡыстар отряды — имеҙеүселәр, йәки балаларын һөт имеҙеп үҫтереүсе йәнлектәр, класының бер отряды ғына.
Имеҙеүселәр класы хордалылар тибына инә. Был типтың бөтә вәкилдәренең дә (балыҡтарҙың, ер-һыу хайуандарының, һөйрәлеүселәрҙең, ҡоштарҙың, йәнлектәрҙең эске һөлдәһе — хордаһы була.
Хордалылар тибы — күп күҙәнәкле хайуандар ваҡ батшалығының бер тибы ғына.
Хайуандар батшалығын ике ваҡ батшалыҡҡа бүләләр: Иң ябай хайуандар, йәки Бер күҙәнәклеләр, һәм Күп күҙәнәкле хайуандар.
Уларҙың төп айырмаһы:
- Иң ябай хайуандарҙың һәр күҙәнәге — үҙ -аллы организм.
- Күп күҙәнәкле хайуандарҙың күҙәнәктәре иһә организм составына инә һәм төрлө функциялар башҡара: берәүҙәре — һаҡлау функцияларын үтәй, икенселәре аҙыҡ таба йәки уны һеңдерә һ. б. Был күҙәнәктәр организмдан ситтә йәшәй алмай.
Бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле хайуандар ваҡ батшалыҡтары хайуандар батшалығын барлыҡҡа килтерә. Ул бөтә хайуандарға хас билдәләргә нигеҙләнеп айырыла: органик матдәләр, ҡағиҙә булараҡ, тере организмдар, менән туҡланыу; күҙәнәктәр төҙөлөшөндә тығыҙ тиресәнең булмауы; күп осраҡтарҙа хәрәкәтсәнлек һәм хәрәкәт итеү яйланмаларының булыуы.
Шулай итеп, хайуандарҙың төп систематик төркөмдәре ошолар: батшалыҡ, ваҡ батшалыҡ, тип, класс, отряд, семья, ырыу, төр. Батшалыҡ — хайуандарҙың иң юғары һәм иң ҙур систематик төркөмө, ә төп бәләкәй төркөм — төр.
Хайуандар төркөмдәргә ирекле рәүештә түгел, ә уларҙы ентекләп өйрәнеүгә нигеҙләнгән фәнни системаға ярашлы рәүештә берләштерелә.
Хайуандар донъяһы һәм уның тәбиғәттәге әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуандар бөтә Ер шарында: ҡоро ер өҫтөндә, тупраҡта, сөсө һыуҙарҙа һәм диңгеҙҙәрҙә йәшәй. Джомолунгма (Эверест) тауы башына менгәндә альпинистар 8000 м самаһы бёйеклектә тау сәүкәләрен күреп ҡалған.
Донъя океанының тәрәнлеге 11 000 м-ға еткән ғәйәт тәрән уйпаттарында селәүсендәр, ҡыҫала һымаҡтар, моллюскылар һәм башҡа хайуандар табылған. Күп кенә хайуандар, йәшеренеп йәшәүҙәре йәки бик бәләкәй булыуҙары сәбәпле, беҙҙең күҙгә бик салынмай.
Башҡа хайуандар, мәҫәлән, бөжәктәр, ҡоштар, йәнлектәр, киреһенсә, беҙгә һәр саҡ осрап тора.
Хайуандарҙың тәбиғәттәге әһәмиәте ғәйәт ҙур.
- Күп үҫемлектәрҙең бары хайуандар тарафынан ғына һеркәләндерелә.
- Бактериялар менән бер рәттән, бик әүҙем тупраҡ барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнашыусы төркөмдәре бар( ямғыр селәүсендәре, ҡырмыҫҡалар, микроскопик талпандар һәм башҡа ваҡ хайуандар).
Улар өҙлөкһөҙ рәүештә тупраҡҡа органик матдәләр индереп тора, уларҙы ваҡлай һәм шуның менән, серетмә барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә.
- Тупраҡтың эсендә йәшәүсе хайуандарҙың йырмалап йөрөүҙәре, ҡаҙыусы хайуандарҙың өңдәре аша үҫемлектәрҙең тереклеге өсөн кәрәкле һыу һәм һауа тамырҙарға анһатыраҡ үтеп инә.
- Йәшел үҫемлектәрҙең һауаны бөтә йән эйәләренең һулыш алыуы өсөн кәрәкле кислородҡа байыта һәм үҫемлек аҙыҡ менән туҡланыусы хайуандарға аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Улары, үҙ сиратында, йыртҡыстарға аҙыҡ булып, аҙыҡ сылбыры барлыҡҡа килтерә. Шулай итеп, үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың тереклеге бер-береһенә айырылғыһыҙ бәйле.
- Хайуандар, санитар булараҡ та, ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә: улар ерҙе башҡа хайуандарҙың үләкһәләренән, ҡороған үҫемлек ҡалдыҡтарынан һәм ҡойолған япраҡтарҙан таҙарта.
- Күп кенә һыу хайуандары һыуҙы таҙарта (биофильтр). Ә уның таҙалығы, һауаның сафлығы кеүек үк, йәшәү өсөн бик мөһим әһәмиәткә эйә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Наумов С. П. Зоология позвоночных — М.: Просвещение, 1982. — 464 б.
- Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9
- Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7—8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. — Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡаева Д. Ғ., 1990
- Лемеза Н.А., Камлюк Л.В., Лисов Н.Д. Биология в экзаменационных вопросах и ответах. (Лемеза Н.А., Комлюк А.В. Лисов Н.Д. – 10-е изд. – М.: Айрис-пресс, 2006 – 512с.: ил
- Под редакцией акдемика РАМН, профессора Ярыгина В.Н. Для поступающих в ВУЗы. Биология. (А.Г. Мустафин, Ф.К.Лажуева, Н.Г. Быстренина и др., Под ред. В.Н. Ярыгина. -7-е изд., стер. _ М.: Высш.шк., 2004. – 492с. Ил.
- Чебышев Н.В., Кузнецов С.В., Зайчикова С.Г. Поступающим в ВУЗы. Биология (Чебышев Н.В. – Биология. Пособие для поступающих в ВУЗы. Том I.- М.:ООО»Издатель ОНИКС», 1999.-448с.
- Богданова Т.Л. Биология. Задания и упражнения. Пособие для поступающих в ВУЗы. (Богданова Т.Л. – 2-е издание, переработанное и дополненное. – М.: Высшая школа, 1991.350с.:ил.
- Курс зоологии.Кузнецов Б.А., Чернов А.З., Катонова Л.Н.4-е изд., перераб. и доп. - М.: Агропромиздат, 1989. - 399 с.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7—8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. — Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990


text:
Яйыҡ гәзите » Гәзиттең номеры: 20
Йәрминкәләр дауам итә14.03.2017
Ҡала халҡының ҡышҡы запастары бөтөп бара, шуға күрә аҙна һайын ойошторолған ауыл хужалығы йәрминкәләре барыһына ла уңайлы, үҙеңә кәрәк аҙыҡ-түлекте сығаһың да алаһың. Икенсенән, шәхси хужалыҡтар, фермерҙар сифатлы, үҙҙәре етештергән продукция алып килә, хаҡтары үтә ҡиммәт тә түгел. Күҙгә-күҙ ҡарашып һатыулашырға ла була. Һатып алыусылар магазиндарға ҡарағанда, йәрминкәләрҙе өҫтөнөрәк күрә. Шуныһы яҡшы, йәрминкәләр ҡыш буйы ойошторолдо, марттың аҙағына тиклем дауам итәсәк.
Уҙған шәмбе лә халыҡ күп булды, көн йылы, ҡояшлы торҙо. Айырыуса оло йәштәгеләрҙең тоҡсайҙарын тотоп сауҙа рәттәрен ҡыҙҙырыуҙары күҙгә салына.
Уҙған шәмбе лә халыҡ күп булды, көн йылы, ҡояшлы торҙо. Айырыуса оло йәштәгеләрҙең тоҡсайҙарын тотоп сауҙа рәттәрен ҡыҙҙырыуҙары күҙгә салына.
Был донъяла ниҙәр бар?13.03.2017
Туфан һыуы ҡалҡҡанға өйрәккә ни ҡайғы, ки-реһенсә, хөрриәт. «Bloomberg» агентлығы донъяның иң бай бәндәләре исемлеген төҙөнө. Тәүге 100 кеше араһында 8 Рәсәй гражданы. «Капиталистик хеҙмәт алдынғыларын» белеп ҡуйығыҙ: Леонид Михельсон (17,5 миллиард долларлыҡ байлыҡҡа эйә), Владимир Потанин (16,6), Алексей Мордашов (16,5), Виктор Вексельберг (14,8), Алишер Усманов, Владимир Лисин (14), Михаил Фридман (13,4), Андрей Мельниченко (11,6). Әйткәндәй, йыһан киңлектәрен яулауға аҡсаһын йәлләмәгән, шул иҫәптән Марс планетаһын колонизациялау өҫтөндә эшләгән Америка йүнселе һәм инженеры миллиардер Илон Маск йәмәғәтселеккә күпкә яҡшыраҡ билдәле булһа ла, «беҙҙең» алпауыттарҙан ярлыраҡ.
РФ Президенты В.В. Путин бер генә көн эсендә 10 көс структуралары генералдарын, Сыуашстан һәм Йәһүт автоном өлкәһенең прокурорҙарын отставкаға ебәрҙе. Был, төптән ҡараһаң, яҡшы билдә инде ул - элек, бер тәхеткә менеп ултырып алһалар, һөрәтеп тә төшөрөрлөк түгел ине бит. Хәҙер ни, вазифаһын үтәй алмай икән, генерал погондарына ла ҡарап тормайҙар. Бәғзеләре бигерәк йүнһеҙ йә оятһыҙ булып китә бит. Бына, мәҫәлән, Санкт-Петербург ҡалаһы ситендә яңы ваҡытлыса тотоу изоляторы (СИЗО) төҙөлә. Ә төрмәгә тиклем һалынырға тейеш юл аҡсаһын кемдер урлай. Йәнәһе лә, кемдер ялған акттар килтерә лә, иңбаштарында ҙур йондоҙло погон таҡҡан «ағайҙар» яңылыштан миллион-миллион һум ҡаҙна аҡсаһын тоттора. Барыһын да тотһондар ҙа ошо юлһыҙ ҡалған изоляторҙа тотһондар, тип теләргә генә ҡала.
Мәскәү патриархатын вәкилләгән епископ Тихон Егорьевский йәштәр эстрадаһындағы по-пуляр артистарҙы классик шағирҙар (Пушкин, Лермонтов, Тютчев) текстарын башҡарырға өндәне. Бер ҡараһаң, юҡ хәбәр. Ә икенсе яҡтан - бер ваҡыт олоһонан кесеһенә тиклем барыһы ла Александр Блоктың «Ночь, улица, фонарь, аптека» юлдарын яттан һөйләй башлағайны. Сәбәбе ябай - МТС компанияһы үҙенең телерекламаһында ҡулланды.
Калуга ҡалаһының супермаркетында муҡса ҡалдыра торған тимер йәшниктәрҙең асҡыстары юғала башлай. Баҡһаң, бер апай урлай ҙа, яңыһын ҡуйғандарын ситтән генә һағалап йөрөй. Кемдер әйберҙәрен ҡалдырып киткәс, алдан урланған асҡыс менән асып, табышын алып ҡаса. Тотола, видеокамера эшләп тора ла инде! Иң аянысы - 85 йәшлек әбей. 80 йәште үткәндәргә байтаҡ пенсия түләнә бит, аҡса етмәгәнлектән енәйәткә барған, тип әйтеүе лә ҡыйын. Күрәһең, бала холҡо керә башлаған. Голландияла иһә, 99 йәшлек әбей полицияға килә лә: «Уландарым, оҙон ғүмер үткәнсе ҡайҙа ғына булманым, ә бына төрмәлә ултырып ҡарағаным юҡ. Зинһар, мәхрүм итмәгеҙ!» - тип инәлә. Полицейҙар һүҙен ҡыймайҙар, бер-нисә минутҡа енәйәтселәр өсөн камераға индерәләр, хатта ҡулына бығау тағалар.
Һарытауҙа бер ир сәскә магазинын талай. 25 ҡыҙыл һәм 25 аҡ рауза сәскәләрен алып сыға ...һәм урамда осраған тәүге ике ҡатынға тоттора, байрам менән ҡотлай. Сочи ҡалаһында иһә, класс етәксеһе ни бары 5 мең һум бүләк итеүҙәренә ихлас күңелдән ғәрләнә, уҡыусыларының ата-әсәләренә СМС аша үпкә белдерә. Йәнәһе лә, бала тураһында һүҙ барғанда бындай һаранлыҡ килешмәй. Әлбиттә, эшенән ҡыуылды. Ә бына Италияла 48 йәшлек ҡатын бөйөр ауырыуынан ныҡ интегә, эҙләп-эҙләп донор таба алмайҙар. 8 Март байрамы алдынан уның менән өйҙәш йәшәгән ир бер бөйөрөн бүләк итә...
Израиль ғалимдары асыш яһаны, сәбәбен үҙҙәре лә аңлата алмай. Баҡһаң, кешенең исеме серле рәүештә уның тышҡы ҡиәфәтенә бәйле икән! Эксперимент үтеүселәргә бер төркөм кешеләрҙең фотографияларын күрһәтәләр һәм ҡайһыһына ниндәй исем килешә тип исемлек бирәләр. Осраҡлы рәүештә булһа, «күрәҙәселек» 25 процентта хаҡ булыр ине, экспериментта был күрһәткес 40 процентҡа етә, махсус компьютер программаһын файҙаланһалар - хатта 64 процент. Ҡыҫҡаһы, балаға исем ҡушыр алдынан, олораҡ аҙаштары ниндәй ҡиәфәттә, тип күҙаллау һис тә ҡамасауламаҫ.
Үҙәк матбуғатты һәм интернетты файҙаланып, Илфат ЯНБАЕВ әҙерләне.
РФ Президенты В.В. Путин бер генә көн эсендә 10 көс структуралары генералдарын, Сыуашстан һәм Йәһүт автоном өлкәһенең прокурорҙарын отставкаға ебәрҙе. Был, төптән ҡараһаң, яҡшы билдә инде ул - элек, бер тәхеткә менеп ултырып алһалар, һөрәтеп тә төшөрөрлөк түгел ине бит. Хәҙер ни, вазифаһын үтәй алмай икән, генерал погондарына ла ҡарап тормайҙар. Бәғзеләре бигерәк йүнһеҙ йә оятһыҙ булып китә бит. Бына, мәҫәлән, Санкт-Петербург ҡалаһы ситендә яңы ваҡытлыса тотоу изоляторы (СИЗО) төҙөлә. Ә төрмәгә тиклем һалынырға тейеш юл аҡсаһын кемдер урлай. Йәнәһе лә, кемдер ялған акттар килтерә лә, иңбаштарында ҙур йондоҙло погон таҡҡан «ағайҙар» яңылыштан миллион-миллион һум ҡаҙна аҡсаһын тоттора. Барыһын да тотһондар ҙа ошо юлһыҙ ҡалған изоляторҙа тотһондар, тип теләргә генә ҡала.
Мәскәү патриархатын вәкилләгән епископ Тихон Егорьевский йәштәр эстрадаһындағы по-пуляр артистарҙы классик шағирҙар (Пушкин, Лермонтов, Тютчев) текстарын башҡарырға өндәне. Бер ҡараһаң, юҡ хәбәр. Ә икенсе яҡтан - бер ваҡыт олоһонан кесеһенә тиклем барыһы ла Александр Блоктың «Ночь, улица, фонарь, аптека» юлдарын яттан һөйләй башлағайны. Сәбәбе ябай - МТС компанияһы үҙенең телерекламаһында ҡулланды.
Калуга ҡалаһының супермаркетында муҡса ҡалдыра торған тимер йәшниктәрҙең асҡыстары юғала башлай. Баҡһаң, бер апай урлай ҙа, яңыһын ҡуйғандарын ситтән генә һағалап йөрөй. Кемдер әйберҙәрен ҡалдырып киткәс, алдан урланған асҡыс менән асып, табышын алып ҡаса. Тотола, видеокамера эшләп тора ла инде! Иң аянысы - 85 йәшлек әбей. 80 йәште үткәндәргә байтаҡ пенсия түләнә бит, аҡса етмәгәнлектән енәйәткә барған, тип әйтеүе лә ҡыйын. Күрәһең, бала холҡо керә башлаған. Голландияла иһә, 99 йәшлек әбей полицияға килә лә: «Уландарым, оҙон ғүмер үткәнсе ҡайҙа ғына булманым, ә бына төрмәлә ултырып ҡарағаным юҡ. Зинһар, мәхрүм итмәгеҙ!» - тип инәлә. Полицейҙар һүҙен ҡыймайҙар, бер-нисә минутҡа енәйәтселәр өсөн камераға индерәләр, хатта ҡулына бығау тағалар.
Һарытауҙа бер ир сәскә магазинын талай. 25 ҡыҙыл һәм 25 аҡ рауза сәскәләрен алып сыға ...һәм урамда осраған тәүге ике ҡатынға тоттора, байрам менән ҡотлай. Сочи ҡалаһында иһә, класс етәксеһе ни бары 5 мең һум бүләк итеүҙәренә ихлас күңелдән ғәрләнә, уҡыусыларының ата-әсәләренә СМС аша үпкә белдерә. Йәнәһе лә, бала тураһында һүҙ барғанда бындай һаранлыҡ килешмәй. Әлбиттә, эшенән ҡыуылды. Ә бына Италияла 48 йәшлек ҡатын бөйөр ауырыуынан ныҡ интегә, эҙләп-эҙләп донор таба алмайҙар. 8 Март байрамы алдынан уның менән өйҙәш йәшәгән ир бер бөйөрөн бүләк итә...
Израиль ғалимдары асыш яһаны, сәбәбен үҙҙәре лә аңлата алмай. Баҡһаң, кешенең исеме серле рәүештә уның тышҡы ҡиәфәтенә бәйле икән! Эксперимент үтеүселәргә бер төркөм кешеләрҙең фотографияларын күрһәтәләр һәм ҡайһыһына ниндәй исем килешә тип исемлек бирәләр. Осраҡлы рәүештә булһа, «күрәҙәселек» 25 процентта хаҡ булыр ине, экспериментта был күрһәткес 40 процентҡа етә, махсус компьютер программаһын файҙаланһалар - хатта 64 процент. Ҡыҫҡаһы, балаға исем ҡушыр алдынан, олораҡ аҙаштары ниндәй ҡиәфәттә, тип күҙаллау һис тә ҡамасауламаҫ.
Үҙәк матбуғатты һәм интернетты файҙаланып, Илфат ЯНБАЕВ әҙерләне.
Мәргәнлектә көс һынағыҙ!13.03.2017
Нимә ул бренд? Инглиз теленән «тамға» тип тәржемә ителә. Башта ҡулланыусының хәтеренә уйылған берәй төр тауар тураһында мәғлүмәт мәғәнәһендә ҡулланыла. Телереклама ныҡышмаллығы менән күп брендтар хәтеребеҙгә ныҡлап уйылды. «Блендаменд» тигәнде ишетеү менән, сифатлы теш пастаһын шундуҡ күҙ алдына килтерәбеҙ, ә автомобиль капотында 4 дүңгәләк күрһәк, ышаныслы һәм ҡиммәтле, Германияла сыҡҡан «Ауди», тип көнләшеп ҡуябыҙ. Тора-бара бренд терминын ҡулланыу даирәһе киңәйҙе. Ябай тауар знагынан тыш, төбәккә, тотош илгә ҡарата ла әйтелә: ситтә йәшәгәндәрҙе нимә менән ҡыҙыҡһындыра ала, был тараф ниндәй үҙенсәлеккә эйә? Әйтәйек, «башҡорт балы», «башҡорт ҡымыҙы», «ҡурай моңо» - республикабыҙҙың борондан килгән уртаҡ брендтары. Ә беҙҙең Учалы ниндәй брендтарға эйә? Әлбиттә, тәү сиратта - Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты. Ирәмәл тауы, Әүлиә шишмәһе, Ахун менгирҙары - ошо сафта. Тик һуңғылары барыһы ла Хоҙай биргән тәбиғәт һәм тарих ҡомартҡылары. Заманы шул, төбәктең абруйы, туристар өсөн әүрәткеслеге артһын өсөн яңынан-яңы брендтар булдырылырға тейеш.
Һөнәренә тоғролар16.03.2016
Торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәтсәндәре өсөн йылдың һәр миҙгеле тынғыһыҙ. Күп фатирлы йорттарҙы, социаль учреждениеларҙы өҙөклөкһөҙ йылылыҡ, һыу менән тәьмин итеү, һауа торошона ҡарамайынса урамдарыбыҙҙы таҙалыҡта тотоу өсөн ал-ял белмәй тырышырға тура килә үҙҙәренә. Зәңгәр экрандан ҡышҡы селләлә илдең төрлө мөйөштәрендә ҡала-ултыраҡтарҙа халыҡ йәшәгән йорттарҙың йылыһыҙ, һыуһыҙ ҡалыуҙарын йыш күрһәтәләр. Хәйер, был йәһәттән зарланырға урын юҡ. Йылдың-йылы ҡышты имен үткәрәбеҙ. Барлыҡ торлаҡ-эксплуатация идаралыҡтары ла эштәренә яуаплы ҡарай, һөнәри байрамдарын яҡшы ҡаҙаныштар менән ҡаршылай.
Тормошо - һүнмәҫ усаҡ16.03.2016
Ураҙ мәктәбендә 38 йыл ғүмерен мәғариф системаһына бәйләгән ябай ауыл уҡытыусыһы, «Яйыҡ» гәзите ойошторған Х. Юлдыбаева исемендәге премия лауреаты Фәриҙә Ситдиҡованың «Тормошом - һүнмәҫ усаҡ» тип аталған китабының исем туйы үтте. Автор фәһемле, тулы ҡанлы тормошта йәшәгән ауылдаштары, райондаштары тураһындағы мәҡәләләрен, һүрәтләмәләрен, хикәйә-шиғырҙарын китабына туплаған. Ураҙ ауылының Афған ветерандары хаҡындағы мәҡәләләрен, шиғырҙарын да тыныс ҡына уҡыуы мөмкин түгел.
Фәриҙә Фәрмүт ҡыҙы 1955 йылдың 25 октябрендә Ҡалуй ауылында, ябай колхозсы ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Әсәһе ҡарынында уҡ атайһыҙ ҡалған ҡыҙыҡай бала саҡтан тормоштоң әсе-сөсөһөн татып өлгөрә. Ләкин ниндәй генә ауырлыҡтар булмаһын, Вазифа апай ике ҡыҙына ла ел-ямғыр тейҙермәй, уларҙы аяҡҡа баҫтырып, лайыҡлы кешеләр итеп тәрбиәләй.
Фәриҙә Фәрмүт ҡыҙы 1955 йылдың 25 октябрендә Ҡалуй ауылында, ябай колхозсы ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Әсәһе ҡарынында уҡ атайһыҙ ҡалған ҡыҙыҡай бала саҡтан тормоштоң әсе-сөсөһөн татып өлгөрә. Ләкин ниндәй генә ауырлыҡтар булмаһын, Вазифа апай ике ҡыҙына ла ел-ямғыр тейҙермәй, уларҙы аяҡҡа баҫтырып, лайыҡлы кешеләр итеп тәрбиәләй.
Тепловоз көслөрәк16.03.2016
10 март көнө ҡот осҡос ваҡиға булды - Учалы ҡалаһының Горнозаводская урамындағы тимер юлы аша сыға торған урында «Лада Гранта» автомобиле тепловозға бәрелә. Машинаның иҙмәһе иҙелә, ярар ҙа водитель иҫән ҡала - «Ашығыс ярҙам» менән шундуҡ дауаханаға оҙатыла. Шаһиттарҙың раҫлауынса, водитель тулыһынса үҙе ғәйепле - светофорҙың тыйыу сигналын ниңәлер иңҡар итеп йән-фарман хәрәкәт итә, шлагбаумды урап үтә. Ярар ҙа, исмаһам, тепловоз яй барған була, кире осраҡта иҫән ҡалырға бөтөнләй өмөтө булмаҫ ине. Тикшереү бара.
- Зинһар, алабарланмағыҙ, переезда тимер юл составтарын үткәрегеҙ! - тип мөрәжәғәт итте социаль селтәрҙәрҙә бер тепловоз машинисы. Эйе, бындай осраҡтарҙа еңмешләнеү, «егетләнеү» бик насар тамамлана!
- Зинһар, алабарланмағыҙ, переезда тимер юл составтарын үткәрегеҙ! - тип мөрәжәғәт итте социаль селтәрҙәрҙә бер тепловоз машинисы. Эйе, бындай осраҡтарҙа еңмешләнеү, «егетләнеү» бик насар тамамлана!
Ут менән уйнамайыҡ16.03.2016
9 мартта район хакимиәтендә эпизоотия хәле (малдар араһында йоғошло сирҙәр таралыу) һәм төбәгебеҙгә мал ҡайтарғанда ветеринар-санитар талаптар күҙәтелеүгә бағышланған кәңәшмә үткәрелде. Ветеринария белгестәре, хужалыҡ етәкселәре һәм башлыҡтары, малсылыҡ менән шөғөлләнгән эшҡыуарҙар, хоҡуҡ һаҡлау органдары вәкилдәре, журналистар саҡырылды.
Баштан уҡ билдәләргә кәрәк: киҫкен һәм хроник йоғошло ауырыуҙар буйынса районыбыҙҙа хәл бөгөнгө көндә имен. Шөкөр! Әммә бындай күренеш үҙенән-үҙе килеп сыҡмай, белгестәрҙең, урындағы властарҙың тырышлығы, халыҡтың аңлылығы һөҙөмтәһе был. Һәм саманан тыш тынысланырға һис тә форсат юҡ. Хатта яҡын күршеләр әленән-әле бәләгә тарый. Был хаҡта ҡала-район ветстанцияһы начальнигы Салауат Исламов доклад яһаны:
-Рәсәйҙә эпизоотия хәле ҡатмарлы. 2015 йылда ауыл хужалығы малдарында 560 бруцеллез таралыу усағы асыҡлана. Беҙгә күрше төбәктәрҙә лә бар: Силәбе өлкәһендә - 8, Ырымбур өлкәһендә - 2, Татарстан Республикаһында 1 ин-фекция усағы. Быйыл да Силәбе өлкәһенең Нағайбаҡ районында яңы бруцеллез таралыу нөктәһе асыҡланды.
Баштан уҡ билдәләргә кәрәк: киҫкен һәм хроник йоғошло ауырыуҙар буйынса районыбыҙҙа хәл бөгөнгө көндә имен. Шөкөр! Әммә бындай күренеш үҙенән-үҙе килеп сыҡмай, белгестәрҙең, урындағы властарҙың тырышлығы, халыҡтың аңлылығы һөҙөмтәһе был. Һәм саманан тыш тынысланырға һис тә форсат юҡ. Хатта яҡын күршеләр әленән-әле бәләгә тарый. Был хаҡта ҡала-район ветстанцияһы начальнигы Салауат Исламов доклад яһаны:
-Рәсәйҙә эпизоотия хәле ҡатмарлы. 2015 йылда ауыл хужалығы малдарында 560 бруцеллез таралыу усағы асыҡлана. Беҙгә күрше төбәктәрҙә лә бар: Силәбе өлкәһендә - 8, Ырымбур өлкәһендә - 2, Татарстан Республикаһында 1 ин-фекция усағы. Быйыл да Силәбе өлкәһенең Нағайбаҡ районында яңы бруцеллез таралыу нөктәһе асыҡланды.
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Ҡайҙа ҡиммәтерәк?
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Байрамдар тыныс үтһен
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Ғаилә үтәй алмаҫлыҡ бурыс бармы икән?
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
«Ҡанат ҡуйылғандай булды», - ти ирекмән
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Хатранов йорто (Дондағы Ростов)
Хатранов йорто — Дондағы Ростов ҡалаһындағы боронғо йорт. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына ҡарай. Йорт 1890 йылда граждан инженеры Арсен Оганесович Тер-Акопов проекты буйынса төҙөлгән.
Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы , I-се Совет урамы 42-се һанлы йорт
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
I-cе Совет урамы , 46-сы һанлы йорт Дондағы Ростов ҡалаһында 1890-сы йылдарҙа төҙөлгән. Уның хужаһы билдәле: ул беренсе ҡала башлығы, тыумыштан маҡтаулы граждан П. Е. Хатранов.
Дондағы Нахичеванҡалаһында йәшәүсе Хатрановтар бик бай булғандар. ХIХ быуаттың беренсе яртыһында Нахичеван сауҙагәре Погос Арутюнович Хатранов Рәсәй, Италия, Греция, Төркиә илдәрендә сауҙа иткән. Хатрановтар ырыуының икенсе вәкиле — Кеворк эшҡыуар була. Ул ҡалала кирбес заводын төҙөгән. Был күркәм бинаның ишегендә һаҡланып ҡалған картушта «Х» хәрефе — бина хужаһы фамилияһының тәүге хәрефен аңлатҡан.
1912 йылда Гавриил Васильевич Мазаев васильевич йорт хужаһы була. Был ваҡытта йорттоң хаҡы яҡынса 17 500 һум тирәһе тәшкил иткән. Мазаев ғаиләһенең байлығы миллион һум тип баһаланған. Ғаилә башлығы Иван Гаврилович Мазаев, крәҫтиәндең хәлле-молокан крәҫтиәне Таврия губернаһының Нововасильевка ауылына православиенан ситләшкәне өсөн һөргөнгә ебәрелгән булған. Һуңыраҡ ул Большая Крепкая биҫтәһенә күскән һәм һарыҡ үрсетеү менән булышҡан. Мазаевтар тарихта үҙ эҙен ҡалдырған: улар" мазаевский" исемен йөрөткән меринос тоҡомло һарыҡтарҙы килтереп сығарған.
Совет власы йылдарында йорт милли милеккә әйләндерелгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы ваҡытында, йортта немец гестапоһы урынлашҡан. Ҡала немецтарҙан азат ителгәндән һуң бинала госпиталь булған. Һуғыштан һуң хәрби ведомство бинаны биләй: фатир -эксплуатациялаусы өлөш тора. 1980-сы йылдарҙан алып бинала хәрби округ дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеү үҙәге эшләй.
Архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Штукатурланған бер ярым ҡатлы кирбес йорт иҫке Нахичеван ҡалаһы архитектуралары традицияларында төҙөлгән. Йорт фасады асимметриялы, ҡунаҡ күтәрмәһе бинаның һул яғында тора. Ярым циркуль һәм тура мөйөшлө тәҙрәләре өсмөйөшлө һәм ярым түңәрәк сандриктар менән биҙәлгән. Йорттоң аҫҡы ҡаты рустовкаланған. Фасадтың ситтәге тәҙрәләрен дорик орденлы ярым колонналар биҙәп тора. Дүрт яҡлы сатыр формаһындағы ҡыйығында сарҙаҡ тәҙрәләре бар. Йорт фасады өс төҫкә буялған. Декоратив элементтар аҡ төҫтә.
Бина эсендәге мәрмәр баҫҡыс икенсе ҡатҡа алып бара. Бүлмә түшәмдәре декоратив орнаменттар менән биҙәлгән.
Икенсе ҡатта оҙон коридор, үҙенсәлекле декорлы торлаҡ бүлмәләр коридорҙың ике яғында урынлашҡан. Бинаның ҙур залындағы тәҙрәләр барыһы ла I-cе Совет урамы яғына ҡарап тора. Зал сәхнә һәм оркестранттар өсөн балкон менән бүленеп ҡуйылған. Бында үҙ ваҡытында балдар, йорт спектаклдары, концерттар үткәрелгән. Зал күркәм ағас декор менән биҙәлгән. Эске ишектәргә семәрле декоратив ағас өҫтәлмәләр ҡуйылған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халпахчьян О. Х. Архитектура Нахичевани-на-Дону. Ереван : Айстан, 1988. С. 155; Донско-Азовский календарь на 1889 год / ред.‑изд. И. А. Тер-Абрамиан. Ростов н/Д : Типо‑литогр. И. А. Тер- Абрамиан,1888. С. 187.
- Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону : Официальный портал правительства Ростовской области. URL: http://special.donland.ru/default.aspx?pageid=78746 [В списке под № 220 — Е. К.]
- Донско-Азовский календарь на 1891 год / сост. И. А. Тер-Абрамиан. Ростов н/Д Типо-литогр. И. А. Тер- Абрамиан, 1890. С. 196.
- Вся Донская область и Северный Кавказ на 1901 год : Кн. адм., пром‑сти и торговли / под ред. Д. С. Нейфельда; Изд. А. И. Теръ- Абрамиан. Ростов н/Д : Типо-литогр. А. И. Тер- Абрамиан, 1901. Стб. 210.
- Вся область Войска Донского на 1899 год : Адрес-календар., торгово-промышл. справ. кн. / сост. Д. С. Нейфельд; Изд. А. И. Тер-Абрамиан. Ростов н/Д Типо-литогр. И. А. Тер- Абрамиан. 1899. Стб. 732.


text:
Хар-Дэ-Яха
Хар-Дэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Шарапов Шар ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040306
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304030
- Бассейн коды — 15.01.00.001
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 3
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Хар-Дэ-Яха.


text:
Краснокама районы Яңы Хажый ауыл клубында Шәйҙуллиндар нәҫеле үҙҙәренең тамырҙары менән таныштырҙы.
Байрамға йыйылған халыҡҡа нәҫелдең фамилияһы, исемдәрҙең мәғәнәләре, ете быуын бабаларының нәҫел ағасы тураһында Шәйҙуллиндарҙың ейәне Ләйсән ентекләп һөйләне. Кисәнең “Әбейемдең һандыҡ серҙәре” тип исемләнгән өлөшөндә оҫта ҡуллы Ғәлимә әбейҙәре сиккән таҫтамалдар, бәйләнгән шәлдәр, бейәләй-ойоҡбаштар тамашасыларҙы таң ҡалдырҙы.
Изге Ҡөрьән китабы, гармун, элекке фотоһүрәттәр һаҡланған альбом ғаилә ҡомартҡыһы булып һаҡлана. Был нәҫелдә талантлы кешеләр етерлек. Ейәндәре Ләйсән, Илнар йыр йырлап күрһәтте, Айназ менән Мортаза шиғырҙар һөйләне. Мәләүез районында йәшәүсе ике туған апайҙары Илиза үҙе ижад иткән шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе.


text:
Яңы уҡыу йылы башланырға ла күп ҡалманы. Бер нисә кѳндән мәктәптәр шат уҡыусылар тауышына күмеләсәк. Быны, беренсенән, оло байрам, тип ҡабул итһәк, икенсенән, әҙерлек эштәре мәшәҡәттәр тыуҙырмай ҡалмай. Хәйбулла районында был йәһәттән эштәр нисек ҡуйылған? Мәктәптәрҙең әҙерлеге нисек? Ғѳмүмән, тѳбәктең мәғариф тормошо менән танышыу маҡсатында район мәғариф бүлеге начальнигы Юлай Дидар улы Сиражетдиновҡа мѳрәжәғәт иттек.
—Юлай Дидар улы, элек-электән районда белем биреүгә ҙур иғтибар бүленде. Бѳгѳн заман ҡуйған һынауҙарҙы атҡарып, уңыштарға ѳлгәшеп буламы?
—Ысынлап та, һуңғы йылдарҙа мәғариф ѳлкәһе алдына, белем биреүҙе заман талаптарына яраҡлаштырыу һәм тотороҡло итеү маҡсатынан, ауыр ғына бурыстар ҡуйылды. Уҙған уҡыу йылында иһә беҙ ошо ѳлкәләге актуаль проблемаларҙы тормошҡа ашырыу ниәтенән эштәрҙе маҡсатлы йүнәлештә алып барҙыҡ. Дѳйѳм алғанда, алға китеш күҙәтелде, тип әйтергә мѳмкин. Быны һуңғы социологик һорау алыуҙың яуаптары ла иҫбатлай. Мәҫәлән, ата-әсәләрҙең 93,4 проценты бѳгѳнгѳ белем биреү сифатынан ҡәнәғәт булыуын белдергән.
—Мәғариф ѳлкәһендәге үҙгәрештәргә күнегеп тә бѳттѳк, шикелле. Оптимизация хаҡында ни әйтерһегеҙ?
—Үҙгәрештәрҙең тѳп сәбәбе—уҡыусыларҙың һаны кәмеүендә. Мәҫәлән, һуңғы ѳс йылда ғына белем алыусыларҙың һаны 400 кешегә әҙәйгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был күренеш бѳгѳн дә күҙәтелә. 2010-2012 йылдарҙа юридик шәхестәр 25-кә тиклем ҡыҫҡартылды. 52 дѳйѳм белем биреү учреждениеһының 27-һе филиал тип иҫәпләнә. Уртаса алғанда бер класҡа 11-12 бала тура килә.
—Кадрҙар мәсьәләһе буйынса ни әйтерһегеҙ? Йәш белгестәргә ҡытлыҡ юҡмы?
—Беҙҙең район уҡытыусыларҙың белеме буйынса алдынғы урындарҙы биләй, тип әйтергә мѳмкин. Йәғни, 703 педагогтың 85,5 проценты юғары белемгә эйә. Уҙған йыл, яңы үҙгәрештәргә ярашлы, уҡытыусыларҙы ѳҫтәмә һѳнәрҙәргә уҡытып алдыҡ. Йәш белгестәрҙе йәлеп итеү, уларға уңайлы шарттар тыуҙырыу йәһәтенән дә байтаҡ эштәр башҡарыла. Мәҫәлән, ошо ниәт менән «2011-2013 йылдарҙа Хәйбулла районының педагогик кадрҙары» маҡсатлы программаһын ҡабул иттек. Программа тормошҡа ашырылғас та, йәш кадрҙарҙың 1,1 процентҡа артыуы күҙәтелде. Ярҙам фондынан 25 йәш белгес дѳйѳм 385 976 мең һумлыҡ пособие алыуға ѳлгәшһә, «Социаль торлаҡ» программаһы нигеҙендә 7 ғаиләгә фатир асҡыстары тапшырылды. Йәш ғаиләләргә дәүләт ярҙамы күрһәтеү буйынса ҡабул ителгән республика программаһына ярашлы, 10 хеҙмәткәргә торлаҡ тѳҙѳлѳшѳ ѳсѳн кредит һәм кире ҡайтарыу нигеҙендә 738 079 һум аҡса бирелде. Йәнә дәртләндереү саралары ла ҡаралған. Йәш белгестәрҙең законлы никахҡа инеү уңайынан 5 мең, балаһы тыуған осраҡта 1 мең һум аҡса түләү, бушлай ер участкалары биреү—һайлаған һѳнәрҙәренә ҡарата яуаплылыҡ һәм һѳйѳү уятмай ҡалмаясаҡ.
—Быйылғы уҡыу йылында ниндәй яңылыҡтар кѳтѳлә?
—Әлбиттә, яңылыҡтар бар. Белеүегеҙсә, уҙған уҡыу йылында 52 мәктәптә, йәғни 418 беренсе класс уҡыусыһын уҡытыу яңы Федераль Дәүләт мәғариф стандарттарына ярашлы башҡарылды. Ә быйылғы йылда иһә райондың 4 мәктәбе 5-се класс уҡыусыларына яңы стандарттар буйынса белем биреүгә күсәсәк. Нисек кенә булмаһын, һәр үҙгәреш уҡытыусыны үҫтермәй ҡалмай. Шуға күрә лә һәр яңылыҡтың ыңғай яҡтарын күреү мѳһим.
—Уҡытыусыларҙың белемдәрен нығытыу саралары күреләме?
—Семинар-кәңәшмәләрҙә, тѳрлѳ бәйгеләрҙә ҡатнашыу—үҙ-үҙеңде үҫтереү сараһы. Уҙған уҡыу йылында белем биреүҙе модернизациялау, уҡыу сифатын күтәреү, яңы уҡытыу стандарттарына күсеү һәм һәләтле балалар менән эшләү кеүек һорауҙарға арналған 7 семинарҙа ҡатнаштыҡ.
Online режимында уҙғарылған дистанцион вебинарҙарҙа тәжрибә уртаҡлашыу ҙа отошло башланғыстарҙың береһе, тип иҫәпләйем. Мәҫәлән, райондың рус теле һәм йәмғиәтте ѳйрәнеү фәндәре уҡытыусылары Башҡортостан Республикаһының мәғарифты үҫтереү институты белгестәре А.И.Блинов һәм Н.М.Бобылевалар менән берҙәм дәүләт имтиханы хаҡында фекер алышты, хаталар ѳҫтѳндә эшләне. Музыка уҡытыусылары иһә Ѳфѳ мәктәптәренең береһендә инновацион эштәр менән танышып ҡына ҡалманы, шулай уҡ педагогия колледжында практикумда ҡатнашып, яңы технологиялар менән уҡытыу нескәлектәренә тѳшѳндѳ.
—Берҙәм Дәүләт имтиханы һѳҙѳмтәләренә килгәндә, ни әйтерһегеҙ?
—2011 йылда БДИ һѳҙѳмтәләре буйынса 64-се урынды биләгәйнек. Ошо сәбәпле уҙған йылда әҙерлеккә бар кѳсѳбѳҙҙѳ йүнәлтергә тура килде. Бар мәктәптәрҙә лә уҡыусылар менән берлектә ата-әсәләр йыйылышы уҙғарҙыҡ, ѳҫтәмә дәрестәр үткәреү ѳсѳн тәжрибәле уҡытыусыларҙы йәлеп иттек. БДУ-ның, Башҡортостан Республикаһы мәғарифты үҫтереү институты педагогтарын саҡырып уҡытыусылар ѳсѳн семинарҙар үткәрҙек. Әлбиттә, был һѳҙѳмтәһен бирмәй ҡалманы. Быйыл аутсайдерҙар рәтен ҡалдырып, 43-сѳ баҫҡысҡа менеүгә ѳлгәштек.
БДИ буйынса 13 уҡыусы юғары һѳҙѳмтәләргә ирешһә, 2 уҡыусы имтиханды тапшыра алмау сәбәпле, ѳлгѳргәнлек аттестаты ала алманы.
—Балаларҙың ялын ойоштороу ниндәй кимәлгә ҡуйылған?
—Ял-һауыҡтырыу кампанияһына йыл да ҙур иғтибар бирәбеҙ. Ошо йәһәттән урындағы хакимиәттән дә етерлек кимәлдә аҡса бүленә. Был йәйҙә лә кѳндѳҙгѳ мәктәп яны лагерҙары эшләне. Уларҙа тормошта ауыр хәлгә ҡалған балалар ҙа ял итеү мѳмкинлегенә эйә булды.
—Сер түгел, бѳгѳн Башҡортостанда балалар баҡсаларында урын менән тәьмин итеү киҫкен мәсьәләләрҙән һанала. Хәйбулла районында был проблема нисек хәл ителә?
—Эйе, был йәһәттән ҡыйынлыҡтар юҡ түгел, бар. Мәҫәлән, район үҙәгендә—537, ә ауылдарҙа 852 бала сиратта тора. Шулай ҙа был тәңгәлдә республика ҡаҙнаһынан байтаҡ ҡына финанс ярҙам бүленеүе яҡты ѳмѳттәр уята. Күреүегеҙсә, бѳгѳн йылдам темп менән Аҡъяр ауылында 240 урынға иҫәпләнгән балалар баҡсаһы тѳҙѳлѳү ѳҫтѳндә. Учреждениены йыл аҙағына сафҡа индереүҙе күҙаллайбыҙ. Күптән түгел Садовый һәм Степной ауылындағы балалар баҡсаларында Аҡъяр ауылы балалары ѳсѳн дә урындар булдырылды. Был киҫкен мәсьәләне хәл итеүҙә ғаилә балалар баҡсалары, гувернерлыҡ хеҙмәте лә ҙур роль уйнай.
—Яңы уҡыу йылына мәғариф учреждениелары әҙерме?
—Эйе, әҙер. Махсус комиссия менән барыһын да ҡарап, тикшереп сыҡтыҡ. Әйтергә кәрәк, быйыл да барлыҡ учреждениеларҙың әҙерлеге яҡшы кимәлдә. Йәғни, һәр етәксе, коллектив үҙ эшенә яуаплы ҡараған.
—Быйыл нисә бала тәү тапҡыр мәктәп ишеген асасаҡ?
—Барлығы 453 бала беренсе класҡа барасаҡ. Иң күп уҡыусыларҙы Аҡъярҙың 1-се һәм 2-се мәктәптәре, Бүребай урта мәктәбе ҡабул итәсәк.
—Юлай Дидар улы, әңгәмә аҙағында тағы ниҙәр әйтерһегеҙ?
—Үҙегеҙ күрәһегеҙ, кѳйѳнѳстәр ҙә, һѳйѳнѳстәр ҙә бар. Әммә беҙ бер урында тапанмай, заман менән бергә атларға тырышабыҙ. Шѳкѳр, республикала мәғариф ѳлкәһенә иғтибар арта бара. Был иһә беҙҙең эштең яуаплылығын арттырмай ҡалмай. Һүҙем аҙағында шуны әйтер инем: киләсәк ѳсѳн аҡыллы, тәртипле һәм белемле бы-уын тәрбиәләү—беҙҙең иңгә һалынған оло бурыс. Шуны аңлаһаҡ ине!


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Йәшлек гүзәле » “Киләсәктәре уң, бәхеттәре мул булһын”
“Киләсәктәре уң, бәхеттәре мул булһын”
Әбйәлил районының Әбделмәмбәт ауылында тыуып үҫкән апалы-һеңлеле Зәлиә һәм Нурзилә Ғәбитоваларҙы игеҙәктәр тип уйлаусылар күп булды. Зәлиә беренсе синыфҡа уҡырға барғанда, 6 йәшлек Нурзилә илай-илай апаһы артынан мәктәпкә йүгерер ине. Ниһайәт һеңлеһе теләгенә иреште һәм апаһы менән бергә уҡынылар.
Һәр саҡ етди ҡарашлы, ябай, бөхтә кейенгән, иптәштәренә ярҙамсыл Нурзилә менән Зәлиә мәктәп, ауылдың йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашты. Өй эштәрен бөтөрә һалып, мәктәпкә барып ингәнсе, һәр бер дәресте күңелдәрендә теүәлләп, ҡабатлап иҫкә алыуҙарын үҙ күҙҙәрем менән йыш күрҙем.
Ике туған бала саҡтан уҡ бәйләү, сигеү, аш-һыу оҫталары булып үҫте. Нурзилә 6-сы класта салфеткалар сикһә, Зәлиә беренселә үк тырышып-тырмашып йөн ойоҡбаш бәйләп кейеп йөрөй торғайны.
Ҡыҙҙар өйҙә яҡындарын бәйләнгән әйберҙәре, бәлеш-торттары менән ҡыуандырып, мәктәпте яҡшы билдәләренә тамамлап, ата-әсәһен ҡыуандырып, хәҙер Магнитогорск ҡалаһындағы Носов исемендәге дәүләт техник университетында уҡый. Нурзилә – буласаҡ химик-технолог. Ул артабан икенсе хыялын – юрист белемен алыуҙы ла тормошҡа ашырырға теләй.
Зәлиә лә ҡалышырға уйламай, буласаҡ һөнәре – документовед. Англия, Төркиә, Германияны күреү теләге көслө, шуға күрә инглиз телен дә өйрәнеүҙе маҡсат иткән.
Бер-береһенә оҡшамаһалар ҙа, игеҙәк булмаһалар ҙа, бер синыфта уҡыу сәбәпле иптәштәре лә, уҡытыусылар ҙа уларҙы йыш бутай торғайны. Тырыш ҡыҙҙарҙың киләсәктәре уң, бәхеттәре мул булһын!
Зөлфиә ӘМИНЕВА.
Һәр саҡ етди ҡарашлы, ябай, бөхтә кейенгән, иптәштәренә ярҙамсыл Нурзилә менән Зәлиә мәктәп, ауылдың йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашты. Өй эштәрен бөтөрә һалып, мәктәпкә барып ингәнсе, һәр бер дәресте күңелдәрендә теүәлләп, ҡабатлап иҫкә алыуҙарын үҙ күҙҙәрем менән йыш күрҙем.
Ике туған бала саҡтан уҡ бәйләү, сигеү, аш-һыу оҫталары булып үҫте. Нурзилә 6-сы класта салфеткалар сикһә, Зәлиә беренселә үк тырышып-тырмашып йөн ойоҡбаш бәйләп кейеп йөрөй торғайны.
Ҡыҙҙар өйҙә яҡындарын бәйләнгән әйберҙәре, бәлеш-торттары менән ҡыуандырып, мәктәпте яҡшы билдәләренә тамамлап, ата-әсәһен ҡыуандырып, хәҙер Магнитогорск ҡалаһындағы Носов исемендәге дәүләт техник университетында уҡый. Нурзилә – буласаҡ химик-технолог. Ул артабан икенсе хыялын – юрист белемен алыуҙы ла тормошҡа ашырырға теләй.
Зәлиә лә ҡалышырға уйламай, буласаҡ һөнәре – документовед. Англия, Төркиә, Германияны күреү теләге көслө, шуға күрә инглиз телен дә өйрәнеүҙе маҡсат иткән.
Бер-береһенә оҡшамаһалар ҙа, игеҙәк булмаһалар ҙа, бер синыфта уҡыу сәбәпле иптәштәре лә, уҡытыусылар ҙа уларҙы йыш бутай торғайны. Тырыш ҡыҙҙарҙың киләсәктәре уң, бәхеттәре мул булһын!
Зөлфиә ӘМИНЕВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Һалдат һурпаһын эсмәй, егет ир булмай
Оҙатыу тантанаһында була- саҡ һалдаттар, ата-әсәләр һәм дәрәжәле ҡунаҡтар ҡатнашты. Сараны асып, муниципаль ра- йон хакимиәте урынбаҫары, саҡырылыш комиссияһы рәйесе Иван Пинящук: «Ватанды һаҡ- лау - элек-электән ир-егет- тең изге бурысы. Кисә генә һеҙ мәктәп партаһы артында, студенттар эскәмйәһендә ул- тыра инегеҙ, ә иртәгә, хәрби форма кейеп, бөтөнләй яңы тормошҡа аяҡ баҫаһығыҙ. Үҙе- геҙҙе намыҫлы ил һаҡсыһы, ата- әсәйегеҙҙең өлгөлө улы итеп танытырға тейеш булыуығыҙҙы иҫегеҙҙән сығармағыҙ», - тине. Артабан запастағы майор, Афған һуғышы ветераны Игорь Смердов, запастағы под- полковник Александр Белов тәжрибәләре менән уртаҡла- шып, буласаҡ һалдаттарға илебеҙ именлеге өсөн мөһим булған бурыстарын лайыҡлы үтәүҙәрен теләне. Шулай уҡ Белорет, Бөрйән райондарының һәм Белорет ҡалаһының хәрби комиссары Вадим Сәйәхов: “Һалдатҡа әҙерлек мәктәп эскәмйәһенән башлана.
Был юҫыҡта X-XI класс уҡыусылары өсөн хәрби- патриотик тәрбиә биргән төрлө курстар, дәрестәр, йыйындар үткәрелә. Быйыл Еңеүҙең 70 йыллығына арналған “Боевой листок” республика конкурсы уҙҙы һәм унда ҡаланың 21-се мәктәбе II урын яуланы”, - тине һәм еңеүселәргә Маҡтау ҡағыҙы тапшырҙы. Артабан буласаҡ ил һаҡсыларына өгөт- нәсихәттәрен еткереп, илен һаҡлаясаҡ егеттәрҙе ихтыяр көсөн юғалтмаҫҡа, район на- мыҫына тап төшөрмәҫкә са- ҡырҙы. Сара матур концерт менән тамамланды. Ә шишәмбелә көҙгө са- ҡырылыштың тәүге төркөмө - 15 егет хәрби хеҙмәткә оҙатылды. Юлға сығыр алды- нан Белорет, Бөрйән ра- йондарының һәм Белорет ҡалаһының хәрби комис- сары, дин әһеле, ата-әсәләр, туғандары, дуҫтары егеттәргә изге теләктәрен еткерҙе, хәйерле юл теләне. Яҡындары менән һаубул- лашҡандан һуң призывниктар оҙон юлға сыҡты. Тап бер йылдан улар хәрби тәжрибә туплап, ысын ир-егеттәр булып тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтасаҡ.
Белорет, Бөрйән райондарының һәм Белорет ҡалаһының хәрби комиссары В.Ҡ. СӘЙӘХОВ: - Быйылғы көҙгө саҡырылыш октябрҙә башланды. Был миҙгелдә хәрби хеҙмәткә 261 кеше саҡырыласаҡ. 20 октябрҙә 15 егет һалдат бурысын үтәүгә юлланды ла инде. Рәсәй Ҡораллы Көстәре хәрби хеҙмәтенә алыуҙа яңылыҡтар ҙа бар. Мәҫәлән, юғары белемле егеттәр саҡырылыу буйынса түгел, ә контракт буйынса хеҙмәт итергә хоҡуҡлы. Үҙ теләге менән бер егетте контракт буйынса хәрби хеҙмәткә оҙаттыҡ. Контракт буйынса киткәндәрҙең хәрби хеҙмәте 2 йыл буласаҡ. Икенсенән, Хәрби форма буйынса үҙгәрештәр бар. Быйылдан һалдаттарға ябайыраҡ туҡыманан тегелгән форма бирелә. Ҡоро ер ғәскәрҙәренә - йәшел, хәрби-диңгеҙ флотына - ҡара, хәрби- космос көстәренә - ҡарағусҡыл күк төҫтәге формалар кейҙерелә. Шулай уҡ быйылдан ата- әсәләргә үҙ иҫәптәренә улдарын хәрби частҡа тиклем оҙатыу мөмкинлеге тыуҙырылған.
Нурия ШӘРИПОВА.