text:
Заокскийы адвентистон университет
Заокскийы адвентистон университет у æвдæм боны адвенистты уæлдæр ахуырдон Уæрæсейы Федерацийы. Æрбынат кодта Тулæйы облæсты посёлок Заокскийы, Мæскуыйы облæстимæ арæнмæ хæстæг. Уый у фыццаг протестантон уæлдæр ахуырдон Советон Цæдисы территорийыл. Университеты бындур æрæвæрдæуыд Заокскийы дины академийы базæйыл (байгом чындис 1987-æм азы; раздæр хаста Заокскийы дины семинары ном). Академийы цур ма сарæзтæуыд Заокскийы райдайæн чырыстон скъола, ныртæккæ у астæуккаг æппæтахуырадон чырыстон скъола.
2003-æм азы Академийы бындурыл байгом чындис Заокскийы чырыстон экономикон-гуманитарон институт. Уыцы бындурыл ма кусы Еленæ Уайты фæллæйттæ иртасæн центр, стæй, йæ сæргъы М.П. Кулаков кæмæн у, уыцы Библи тæлмац кæныны институт. Академийы цур ма ис æртæ куыстуаты: хъæууонхæдзарадон хайад «Агро Миттлайдер», дукани «Кедрон» æмæ, тротуарон плиткæ чи аразы, уыцы «Ева&А».
Университеты ис ахæм факультеттæ: музыкалон, теологион, экономикон æмæ фæсарæйнаг (англисаг) æвзаджы факультет. Ис ма дзы доктор Миттлайдеры методмæ гæсгæ зæхкуысты курсытæ. Университеты ахуыр у æргъыл; ис дзы разаууонмæ æмæ фæсаууонмæ хайæдтæ.
Студентты фылдæр хай сты адвентисттæ. Уыдонæй иуæй-иутæ ахуыр кæнынц лæвар — аргъуаны фæрæзты хардзæй (уыцы агъуал хуындæуы «спонсордзинад»). Разаууонмæ хайады чи ахуыр кæны, уыцы студентты нымæц 300-йæ фылдæр нæ вæййы.
Университеты сæйраг аргъуаны æрвылбон вæййы аргъауæнтæ. Разамынды рекомендацимæ гæсгæ, уыдоны архаинаг сты студенттæ сеппæт. Ацы ахуырдоны æндæр хицæнгæнæн миниуæг у уый, æмæ дзы студенттæн кæй бабар чындæуы, арæх йæ фидæны дæсныйадимæ баст чи нæу, ахæм кусинæгтæ. Алы студент къуыри цалдæр сахаты хъуамæ хардз кæна уыцы кусинæгтæ сæххæст кæнынæн.


c: text/html

text:
Литва
Литва Республикаһы — Көнсығыш Европалағы, Балтик буйындағы дәүләт.
Майҙаны — 65,2 мең км2. Баш ҡалаһы — Вильнюс. Дәүләт башлығы — президент. Халҡы — 3,1 млн кеше (2011): литвалар (83,9%), урыҫтар (5,4%), поляктар (6,6%) һ.б.; яҡынса 1 мең башҡорт йәшәй (2002). Рәсми тел — литва теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар.
Тарих[үҙгәртергә]
Бөйөк Литва кенәзлеге[үҙгәртергә]
Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Monthly official estimate
- ↑ Предварительные итоги переписи в официальном пресс-релизе Департамента статистики.
- ↑ Report for Selected Countries and Subjects

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мәғлүмәт технологиялары
Мәғлүмәт технологиялары – мәғлүмәт булдырыу, һаҡлау, идара итеү һәм эшкәртеү технологияларына бәйле, шулай уҡ иҫәпләү техникаһын ҡулланған фәндәр һәм эшмәкәрлек өлкәһенең киң класы.
Ғәҙәттә был терминды компьютер һәм компьютерҙар селтәренә бәйле ҡулланалар, әммә ул шулай уҡ телевидение һәм телефон һымаҡ мәғлүмәт таратыу технологияларын да үҙ эсенә ала. Ҡайһы бер сәнәғәт төрҙәре, мәҫәлән, аппарат саралары, программа менән тәьмин итеү, электроника, ярым үткәргес, Интернет, телеаралашыу йыһаздары, электрон коммерция, компьютер хеҙмәттәре мәғлүмәт технологиялары менән бәйле.


text:
Аң (психология)
Аң — кешенең ысынбарлыҡты идеаль төшөнөү, белеү, фекер итеү һәләте; философия, психология һәм социологияныңтөп төшөнсәләренең береһе[1].
Аң шәхси һәм ижтимағи, кешеләр араһындағы барлыҡ мөнәсәбәттәрҙә сағылыш ала һәм сәйәси, хоҡуҡи, әхлаҡи, дини, ғилми һ.б. булараҡ билдәләнергә мөмкин. Урыҫ дини философтары (С.Н.Булгаков, В.С.Соловьёв, П.А.Флоренский һ.б.) аң Аллаһ тарафынан барлыҡҡа килтерелгән идеаль субстанция булараҡ ҡарала; материализм һәм позитивизмда (П.Л.Лавров, И.М.Сеченов, Н.Г.Чернышевский) — рефлекслы эшмәкәрлеккә нигеҙләнгән һәм мейе м‑н бәйле психик функция; диалектик материализмда (Н.И.Бухарин, В.И.Ленин һ.б.) — мейе функцияһы, объектив ысынбарлыҡтың сағылышы. Д.И.Дубровский һ.б. Аң кибернетика һәм юғары нервы эшмәкәрлегенең физиологияһы ысулдары ярҙамында ҡарай. Э.В.Ильенков кешенең ижтимағи‑практик эшмәкәрлегенең үҙенсәлекле продукты булараҡ аң идеаллеге концепцияһын тәҡдим итә, был психологтар Л.С.Выготский, П.Я.Гальперин, В.В.Давыдов, А.Н.Леонтьев хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Башҡортостанда аң проблемалары А.Й.Зарипов һәм Ф.С.Фәйзуллин (этник үҙаң), Ю.А.Калиев (мифол. А. һәм уның этномәҙәни статусы), Д.Г.Курачёв (дини үҙаң һәм конфессиональ мөнәсәбәттәр), С.М.Поздяева, И.В.Фролова (аң тибы булараҡ социаль утопия), В.К.Сәмиғуллин (хоҡуҡи аң) һ.б. хеҙмәттәрендә тикшеренеү предметы булып тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Сознание (ru) (html). Психологический словарь. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 март 2012. 11 июль 2011 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Щербатых Ю. В. Общая психология — Санкт-Петербург: Питер, 2008.
- Ильясов Ф. Н. Коммуникативный подход к идентификации сознания // Вестник Академии Наук СССР. — 1991. — № 2. — С. 62-67.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Т. В. Черниговская Язык сознания.
- Ю. В. Щербатых Структура сознания.
- А. В. Савельев К вопросу о причинах происхождения философии нейрокомпьютеризации сознания.
- О. Ф. Левичев Теоретическая модель синтетического сознания личности.


text:
Эт
Эт (лат. Canis lupus familiaris) — йорт хайуаны. Зоологик рәттә эт һымаҡтар ғаиләһе йыртҡыстар отрядындағы һөтимәр плацентар хайуан. Хәҙерге ваҡытта тышҡы ҡиәфәте һәм характеры менән айырылған бик күп эт тоҡомдары бар. Мәсәлән, мунда (холка) бейеклеге бер нисә сантимерҙан (чихуахуа) бер метрға (ирлан бүре эте, дог) булыуы мөмкин, төҫө һары, һоро, аҡтан ҡараға тиклем.
Эттәр кешеләргә ҡарата социаль мөнәсәбәте, уйын яратыуы, өйрәнеүгә һәләте булыуы менән билдәле. Махсус рәүештә түбәндәге төрҙәре сығарылған. Эттәр төрҙәренең исемдәре рус телендә бирелгән
- һунар өсөн (мәҫәлән, харьер, фоксхаунд, лайка);
- эттәр алышы өсөн (мәҫәлән, тоса-ину);
- йөк ташыу, егеү өсөн (мәҫәлән, хаски);
- һуҡыр кешеләрҙе оҙатып йөрөү өсөн (мәҫәлән, ретривер, лабрадор-ретривер);
- көтөүсе эттәр (мәҫәлән, шелти);
- ҡотҡарыусы (мәҫәлән, сенбернар, ньюфаундленд);
- һәм декоратив тоҡомдар (мәҫәлән, болонка, пудель).
Эттәр фәнни маҡсатта файҙаланыла, улар ҡатнашлығында биологик һәм биотехник экспериметтар ҡуйыла (мәҫәлән, Белка менән Стрелка).
Барлыҡҡа килеүе һәм уны өйрәтеүе[үҙгәртергә]
Эттәрҙең барлыҡҡа килеүе бөгөнгө көндә бик күп гипотезалар бар, иң ышаныслыһы уларҙың бүреләрҙән барлыҡҡа килеүе һәм шакалдарҙан. Эттәр бүреләрҙән барлыҡҡа килеүе, бер нисә сағыштырыу анализдарҙың һығымталары күрһәтә, уларҙың хромосомдары, үҙ тотоштары, молекуляр-генетик анализдары.


text:
Азатлыҡ статуяһы
Азатлыҡ статуяһы (ингл. Statue of Liberty, Liberty Enlightening the World) — тулы исеме «донъға нур һибеүсе Азатлыҡ» — АҠШ-тың бөтә донъяға билдәле скульптураһы, Президент Кливленд ҡатнашлығында 1886 йылдың 28 октябрендә Америкала, Нью-Йорктан яҡынса 3 км алыҫлыҡта асыла.
Был статуя Нью-Йоркҡа океандан килеүсе пассажирҙарҙы уң ҡулындағы Азатлыҡ факелын тотҡан мөһабәт ҡатын-ҡыҙ статуяһы ҡаршылай. Һул ҡулындағы таҡтаға Американың Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы ҡабул иткән көн «1776 йыл, 4 июль», тип яҙылған.
Шул датаның йөҙ йыллығына арнап, статуяны француз демократтары уйлап сығара. Улар Азатлыҡ статуяһында Америкалағы демократияға һоҡланыуын сағылдырырға теләй. Скульптураны француз скульпторы Фредерик Бартольди, ә пьедесталын Америка архитекторы Ричард Хант эшләй. Статуяны эшләү өсөн аҡсаны Францияла төрлө мәрхәмәтлек саралары, күңел асыү, лотерея үткәреп йыялар. Американың үҙендә төрлө күргәҙмәләр, бокс уйындары үткәрәләр.
Статуяны ҡойоуға ғына 31 тонна башҡорт[1][2][3] баҡыр тотонола. Ауырлығы 125 тоннаға еткән статуяны Америкаға 350 өлөшкә бүлеп, 214 йәшниктә 1885 йылда «Изэр» фрегаты менән килтереп, 27 мең тонна цементтан эшләнгән пьедесталға урынлаштыралар.
Азатлыҡ статуяһының бейеклеге ерҙән алып ҡулындағы факелдың осона тиклем 93 метр. 1972 йылда Америкаға килеп төпләнеүсе халыҡтарға бағышланған музей асыла. Музейға килеүселәр 354 күтәрмәнән тажына тиклем менәләр.
Башына ете нурлы таж — ете диңгеҙ һәм ете континенттың символы, ул тажда 25 тәҙрә — ерҙәге 25 ҡиммәтле таштың символы. Өҫтөнә оҙон күлдәк кейгән ҡатындың аяҡ аҫтында ҡоллоҡ бығауының өҙөлгән сынйырҙары һибелеп ята.Меңәрләгән эмигранттар есөн Тыуған илендә кисергән иҙелеүҙән ҡотолоу билдәһе булған Азатлыҡ Статуяһы Американың төп символына әйләнә.
АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә]
- Вашингтон Монументы
- Рашмор
- АҠШ-тын Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
- Герберт Гувер Билдинг
- Арлингтон милли зыяраты
- Капитолий
- Пентагон
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- История Статуи Свободы
- Statue of Liberty National Monument — National Park Service(инглизсә).
- Статуя Свободы — Еще одна статья про Статую Свободы (урыҫса).
- The official Historical Site handbook — инглизсә тарихи белешмә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Саентология
Саентоло́гия (ингл. scientology, лат. scio белем һәм бор. грек. logos белем, һүҙ — «белемдең белеме») — практик дини фәлсәфә. Нигеҙләүсе - Лафает Рональд Хаббард. 1951 йылда көҙөн Рон Хаббард шундай һөҙөмтәгә кила: кеше - әруах. Беренсе сиркәү 1954 йылда барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Хоҙай Саентологияла[үҙгәртергә]
Хоҙай Саентологияла "һигеҙенсе дина́мика" тип атала. Беренсе динамика - кеше үҙе, икенсе динамика - кешенең ғаиләһе (бала үҫтереү, ир-ҡатын мөнәсәбәте), өсөнсө - берәй кеше төркөмө, дүртенсе - бөтә кешеләр, бишенсе - бөтә тере организмдар, алтынсы - бөтә тере булмаған донъя, етенсе - әруах.[1]Бөтөнләй боҙолған һәм көсһөҙләнгән культураларҙан башҡа донъя тарихында һәр бер йәмғиәт Юғарғы Зат барлығын раҫлаған тип Хаббард яҙа.[2]Саентологияла Хоҙайға ҡарата догмалар юҡ.[3]
Саентология сиркәүҙәре[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Буклет Рон Хаббард "Динамики жизни"
- ↑ Китап Рон Хаббард "Наука выживания"
- ↑ Китап "Что такое Саентология?"
Cаентологтар өсөн рәсми әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Китап "Что такое Саентология?" (урыҫ.)
- Китап "Саентология, книга в картинках" (урыҫ.)
- Китап "Саентология, основы жизни" (урыҫ.)
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Саентология Өфөлә (урыҫ.)
- Саентология сиркәүенең рәсми сайты (урыҫ.)
- Саентология сиркәүенең күп телле видео каналы
Саентологияны тәнҡитләү[үҙгәртергә]
- Раздел «саентология» на сайте Центра св. Иринея.
- Саентология — досье на саентологию на сайте Мир Религий.
- Джон Атак. «Кусочек синего неба: Разоблачение дианетики, саентологии и Л. Рона Хаббарда».


text:
Шаҡылдаҡ
Шаҡылдаҡ (урыҫ. луговой чекан).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк була. Яңғыҙ йәки пар¬лашып йөрөйҙәр. Ғәҙәттә, үлән һабағында йәки ҡыуаҡ Өҫтөндә ултыра. Һырты аҡ һипкелле ҡара-көрән, күҙҙәре аша ҡара-көрән һыҙыҡ үтә. Яурындарыңдағы һыҙыҡса, ҡойроҡ өҫтө һәм ҡорһағы аҡ. Түше һарғылт ерән. Инә ҡоштарҙың төҫтәре тоноғораҡ. Ҡарабаш шаҡылдаҡтан көрән башы, аҡ ҡаштары, ерән тамағы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «тси-шаҡ-шаҡ». Сырылдап һайрай
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һирәк ҡыуаҡлы болонлоҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай, һар-ғылт ерән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йо¬мортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Флорида
Флорида (ингл. Florida) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 22. 1845 йылдың 3 мартында төҙөлгән. Элек территория Флорида исеме менән йөрөгән. Алабама һәм Джорджия штаттар менән сиктәш. Штаттың ҡушаматы — Ҡояшлы штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Флорида штатында ▲19 057 542 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 111,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 4 Калифорния, Техас һәм Нью-Йорк штаттарынан һуң.
Майҙаны 170 304 кв.км, шуның 17,9 % һыу майҙаны.
Эре ҡалалар – Джэксонвилл (иң эре), Майами, Тампа, Орландо.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Испан Флоридаһы[үҙгәртергә]
Америкаға европалар килеү алдынан Флоридала тимукуа ( XVIII быуатта юҡҡа сыҡтылар), калуса һәм семинолы халыҡтары йәшәне . Испан конкистадоры Хуан Понсе де Леон, ярымутрауға 1513 йылда килеп, Флориданы испан короллеге ерҙәренә ҡушты һәм уға исп. la tierra florida («сәскә атҡан ер») исемен бирҙе. 1564 йылда ярымутрауҙа беренсе ҡала - Сан-Августин (хәҙерге ваҡытта Сент-Огастин) һалына. 1763 йылдағы Париж тыныслык килешеүе буйынса Британия Флориданы Гаванаға алмаштырҙы.
Ләкин АҠШ Азатлыҡ һуғышынан һуң Флориданы Испанияға ҡайтарҙы.
1819 йылда Испания Флориданы АҠШ-ҡа һатты. 1845 йылда Флорида илдең 27 штаты тип булды.
Климат[үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Штаттын эске тулайым продукты $776,3 млрд. — илде 4-се күрһәткес. (август 2011 г.) Ошо Эске тулайым продукт Австралия Эске тулайым продукттына оҡшаш.
Флоридала цитрус емештәр үҫтерәләр(күбеһе апельсиндар, грейпфруттар).


text:
Бәрҙе
Бәрҙе — тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй, ите бик юғары сифатлы булып, ҡармаҡ һ.б. менән тотола, ҙурлығы 30-50 сантиметрҙан артмай торған балыҡтар [1], һөмбаш балыҡтар төркөмөндәге балыҡ.
Бәрҙене башҡа балыҡтарҙан арҡаһындағы оҙон йөҙгөсө буйынса айырырға була. Был иң матур балыҡтарҙың береһе. Арҡаһы ҡара таптар менән ҡапланған һоро-йәшел төҫтә, көмөш тәңкәле. Ауырлығы 500 гр самаһы, һирәк осраҡта килограмдан арта.
Бәрҙе шәп аҡҡан һыулы йылғаларҙы ярата. Ҙур көтөү менән йәшәмәй. Ҡарамаҡҡа, ғәҙәттә, беренсе булып иң ҙуры еләгә.
Бәрҙенең ите йомшаҡ, ҡылсығы аҙ, шуға уға күпләп һүнар итәләр.
Был балыҡ «Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы»на индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Төмән өлкәһе
Төмән өлкәһе — Рәсәйҙәге өлкә. 14.08.1944 көндә төҙөлдө [1].
Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтар өлкә составына инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар булып ҡалалар [2].
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе Губернаторы
Төмән өлкәһе Губернаторы — Төмән өлкәһе башлығы һәм Төмән өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Төмән өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе суд системаһы составында:
- Төмән өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Төмән өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Төмән өлкәһе өлкә думаһы.
Файҙалы ҡаҙымалар[үҙгәртергә]
Нефть ятҡылыҡтары— Самотлорское, Приобское, Фёдоровское ,Мамонтовское, Красноленинское; газ — Уренгойское, Медвежье, Ямбургское. Нефть 700 метрҙан 4 км тәрәнлеҡтә ята. Шулай уҡ торф, сапропель, кварц, известняк ятҡылыҡтары бар. Поляр Уралдын көнсығышта алтын, көмөш, баҡыр, көкөрт, никель, хром, свинец табылды. Өлкәлә — Обь, Иртыш, Тобол ағалар.
Эре ҡалалар (округтарһыҙ)[үҙгәртергә]
Cәнәғәт[үҙгәртергә]
Өлкәлә Башнефть-Полюс ЯСЙ, Транснефть, Рәсәй селттәре, Сургутнефтегаз, Газпром етештереү Надым, Газпром етештереү Ноябрьск, Газпром етештереү Уренгой, Газпром етештереү Ямбург эшләй.
Халыҡ[үҙгәртергә]
Милли состав:
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Тюменской области
- Законодательство Тюменской области
- Тюмень Он-Лайн — сайт Тюменской области
- Инвестиционный паспорт Тюменской области
- Туристический портал Тюменской области
- Тюменская областная Дума
- Прокуратура Тюменской области
- Состав Тюменской области по ОКАТО


text:
Аныҡлаусы
Предметтың билдәһен, иҫәбен, күләмен белдереп, ниндәй? ҡайһы? ҡайҙағы? нисек? нисәнсе? кемдең? нимәнең? һорауҙарына яуап ҡайтарыусы эйәрсән киҫәк аныҡлаусы тип атала.
Классификация[үҙгәртергә]
- Сифаттан:Ҡаршылағы мәктәп, аръяҡтағы ауыл Советы ҡыйығында ҙур ҡыҙыл байраҡтар елберләй.(«Башҡортостан пионеры».)
- Исем һәм кеүек бәйләүесенән: һыуыҡ саҡтарҙа Рәмил быҙауҙы бишмәт, юрған кеүек нәмәләр менән ураны. (Т. Килмөхәмәтов.)
- Һандан: Башҡортостанда алты йөҙҙән ашыу йылға, меңдән артыҡ күл, бер мең биш йөҙ самаһы быуа бар. («Совет Башҡортостаны».)
- Алмаштан: Көллө тирә-яҡ йәшел үлән менән ҡапланған. (Б. Бикбай.)
- Ҡылымдан: Булды: ашаманыҡ ашар ашты һәм кеймәнек кейер кейемде. (Р. Ниғмәти.)
- Исем ҡылым һәм кеүек бәйләүесенән: Ҡунаҡтарҙы аштың тәмлеһе менән һыйлау, уларға матур урындарҙы күрһәтеү кеүек яҡшы ғәҙәт румын халҡында бик көслө. (С. Агиш.)
- Сифат ҡылымдан: Оноттом өҙөлгән япраҡты, Күкрәктә талпынды шатлығым, Мин күрҙем киләсәк заманды, Тыуасаҡ ҡояштың яҡтыһын. (Б. Бикбай.)
- ғы-ге, ғо-гө ялғаулы урын-ваҡыт килештәге исемдән: Тау башындағы, һырттарҙағы, болондарҙағы үләндәр, баҫыуҙарҙағы игендәр буйға үҫте. (Я. Хамматов.) Бындай аныҡлаусыларҙы урын аныҡлаусылары тип атарға мөмкин.
- ғы-ге, го-гө ялғаулы рәүештән: Малай йәһәт кенә өйҙәрендә булып үткән кисәге, бөгөнгө хәлдәрҙе, һөйләшеүҙәрҙе күңеленән үткәрҙе. (Д. Бүләков.) Кисәге, бөгөнгө — ваҡыт аныҡлаусылары.
- лыҡ-лек ялғаулы исемдән йәки ҡылымдан: Көйөп бөткән тау түбәләрендә ат ҡыуырлыҡ сыбыҡ, олтораҡлыҡ үлән булһасы! (Ә. Вахитов.)
- һыҙ-һеҙ ялғаулы исемдән: Китапһыҙ өй-ҡошһоҙ, һандуғасһыҙ урман төҫлө. (Ғ. Хөсәйенов.)
- ҙай-ҙәй ялғаулы хәбәр һөйкәлешенән: Үҙен данларҙай, башын күккә тейҙерерлек итеп маҡтарҙай сәсәндәр, йырсылар, ҡурайсылар кәрәк кантон башлығына. (Я. Хамматов.)
Төрлө һүҙ төркөмдәре менән белдерелә, төрлө килештәге исемде асыҡлап, уның мәғәнәһен конкретлаштырып йөрөй. Һөйләмдең эйәһен асыҡлау аныҡлаусыларҙың бер генә төрлө үҙенсәлеге булып һанала. Ғөмүмән, аныҡлаусылар һөйләмдең исемдән килгән теләһә ниндәй киҫәген асыҡлай ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ураҡсин З.Ғ., Ишбаев К.Ғ. Хәҙерге башҡорт теле. Педагогия институтының башланғыс кластар факультеты студенттары өсөн дәреслек. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте,1986,300-308-се биттәр.
- Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Әсә теле. Синтаксис. 7-8-се синыфтар өсөн дәреслек. Өфө, Китап,2001,16-57-се биттәр.


text:
Хризантема
Хризанте́ма (лат. Chrysánthemum, грек. xpῡσavθής, «алтын сәскә» − Ойошма сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған әремдеке кеүек әскелтем еҫле, киртләс япраҡлы, ялбыр сәскәле декоратив емлек; алтын сәскә[1]; ойошма сәскәлеләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ, күп йыллыҡ үлән йә иһә ярымҡыуаҡсыҡ үҫемлек. 150 төрҙө уҙ эсенә алған үҫемлек ырыуы; башлыса, Европа, Азия, Африкала; БДБ илдәрендә 70-80 төрө үҫә.
Хризантеманың япраҡтары тоташ йә иһә киҫкәләнгән ситле, ҡуйы йәшел төҫтә. Сәскәләре ябай һәм суҡлы, төрлө формалары (эре сәскәле, вак сәскәле) һәм төҫтәре (аҡ, алһыу, һары, алтынһыу-ҡыҙғылт, ҡыҙыл һ.б.) менән айырылалар. Емеше - орлоҡ. Эре сәскәле сорттары бер ботаҡлы, һирәгерәк 3-4 һабаҡлы ҡыуаҡ төрөндә, вак сәскәлеләре ҡыуаҡ формаһында була. Асылмалы, энәле, батынҡы, көпшә һамаҡ сорттары бик киң таралған. Шулай уҡ сәскәләре түбәнгә таба каскад һамаҡ урынлашҡан алтын сәскә үҫтерелә. Асыҡ грунтта үрсетелә, орлоҡтары көҙҙән, яҙ көнө йә иһә үренте түтәленә сәселә.
Сәскә түтәлдәренә, клумба һәм сүлмәктәргә күсереп ултыртыла һәм киҫелгән килеш сәскә бәйләмдәре яһау өсөн файҙаланыла. Грунтта үҫә торған күп йыллыҡ хризантеманың эре, асыҡ ҡыҙыл, киҫкәләнгән ситле япраҡлы төрҙәре киң таралған, уларҙы ҡыуаҡты айырыу һәм сыбыҡсалар ярҙамында үрсетәләр (орлоҡтан үрсетеү ысулы селекция максаттарында ҡулланыла). 10 меңләгән сорты сығарылған. Августтан декабрьгә тиклем сәскә ата, сәскә атыу ваҡыты буйынса иртә (август - октябрь уртаһы), уртаса (октябрь аҙағы - ноябрь), һуңғы (декабрь) сәскәләргә айырыла.
Йөкмәткеһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Киселёв Г.Е. Цветоводство. М., 1964; Энциклопедия цветовода. СПб., 2000.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- National Chrysanthemum Society
- Chrysanthemum GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) 3
- Хризантема // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) 3
- Хризантема — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә 3
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Бурунди
Бурунди Республикаһы - Африкалағы дәүләт.
Буру́нди (Ҡалып:Lang-rn һәм франц. Burundi), Буру́нди Йөмһүриәте (Ҡалып:Lang-rn, франц. République du Burundi) — Үҙәк Африкала урынашҡан ҙур булмаған дәүләт, донъяның иң фәҡир илдәренең берһе. Төньяҡта Руанда, көнбайышта Конго Демократик Йөмһүриәте, көнсығышта һәм көньяк-көнсығышта Танзания менән сиктәш. Диңгеҙгә сығышы юҡ. Көньяк-көнбайышта Танганьика күле менән сиктәш.
Дәүләттең бойондороҡһоҙлоғо 1962 йылдың 1 июлендә иғлан ителде. Бәйһеҙлек көнөнән һуң илдә күп конфликттар, граждандар һуғышы була. Һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара көстәрнең илдә булыу сәбәпле дәүләттә сағыштырмаса тыныслыҡ хасил итә.
Илдең майҙаны 27 830 км² тәшкил итә. Сиктәр озонлоғо — 974 км. Климат күбеһенсә тропик. Уртаса температура 20 °C.
Административ яҡтан дәүләт 17 провинцияға бүленә. Улар, үҙ сиратында, 117 коммунаға бүленә.
Халыҡ һаны — 8 856 000 кеше. 80,9 % — хуту милләтенән, 15,6 % — тутси, 1,6 % — лингала, 1,0 % — пигмейҙар. Халыҡ һаны — 323,4 кеше/км². Ҡалаларҙа халыҡтың 10,0 %-ы йәшәй.


text:
Жалованный грамоталар
Жалованный грамоталар —айырым кешеләргә йәки халыҡ төркөмөнә билдәле бер хоҡуҡтар йәки өҫтөнлөктәр биреү т да документ, улар 12—19 бб. Рәсәйҙә юғары власть тарафынан бирелгән [1].
Тарих[үҙгәртергә]
Тәүге жалованный грамоталар[үҙгәртергә]
Тәүге жалованный грамоталар Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы барышында башҡорттар алған. Был документтарҙа башҡорттарҙың Мәскәү батшалығы составына инеүенең юридик яҡтан нигеҙләнгән төп шарттары күрһәтелгән була: хәрби хеҙмәт (Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр үтәү, яһаҡ һ.б. һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын, урындағы үҙидаралығын ( Йыйын, Ҡоролтай), дин тотоу иркен һаҡлап ҡалдырыуҙы гарантиялаған. Жалованный грамоталар башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ерҙәренең сиге (географик ориентирҙар б са) күрһәтелгән (башҡорт халҡына ер биләүгә берҙәм жалованный грамоталар булмаған). Ер биләмәләре бүлеү һөҙөмтәләре һәм жалованный грамоталар алыу Мәскәү һәм Ҡазан приказ кенәгәләрендә яҙма рәүештә теркәлгән.
Тәүге грамоталарҙы алыусылар[үҙгәртергә]
Подданныйлыҡ ҡабул итеү батша кимиәте менән һөйләшеүҙәргә ебәрелгән һәм тәүге жалованный грамоталар алған илселек башлыҡтары араһында Аҙнай бей, Айсыуаҡ бей, Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Тәтегәс бей, Шәғәле Шаҡман бей һ.б. була. Жалованный грамоталар “пожалованный кеше исеменә” бирелгән йәки воеводаға “башҡорттар ҡарамағына бирергә” тигән бойороҡ рәүешендә булған. Д.Н.Соколов башҡорттарҙың тәүге жалованный грамоталар алыу ваҡытын 1557 й. тип күрһәтә һәм артабан бөтә хакимдар ҙа ер биләү хоҡуғы биреүгә риза була, тип билдәләй; П.И.Рычков 18 быуаттың 50- се йылдарында күп башҡорттарҙың жалованный грамоталары булған, тип яҙа. Жалованный грамоталар күсермәләре, тәржемәләре башҡорт ҡәбиләләре, ырыуҙары шәжәрәләрендә бар ( “Бөрйән ырыуы шәжәрәһе”, “Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе”, “Тамъян ырыуы шәжәрәһе”, “Юрматы ырыуы шәжәрәһе”), улар Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында (Мәскәү), Рәсәй дәүләт тарих архивында (Санкт- Петербург) һаҡлана. 16—18 быуаттар аҙағында башҡорттар ер сиктәре аныҡлап күрһәтелгән жалованный грамоталар алған (улар башлыса башҡорттарҙың ер бәхәстәрен ҡарағанда килеп тыуған ғаризаларына яуап итеп бирелгән). 18—19 быуаттарҙа жалованный грамоталар нигеҙендә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә хоҡуғын нығытыусы төрлө указдар, грамоталар һ.б. бирелгән. Мәҫәлән, Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, башҡорттар жалованный грамоталар (уларҙың күсермәләре йәки өҙөмтәләре рәүешендә), шулай уҡ жалованный грамоталар төп нөсхәһенән элек алынған һәм уларҙың ергә хоҡуғын раҫлаусы мәғлүмәттәр килтерелгән ер биләү ҡағыҙы, указдар һ.б. документтар күрһәткән. Жалованный грамоталар бер төрө булып титулдарға килешеү-таныҡлыҡ грамоталары иҫәпләнә. Башҡорттарға жалованный грамоталар шәхси йәки нәҫелдән нәҫелгә күскән тарханлыҡҡа бирелгән. Тарханлыҡҡа тәүге жалованный грамоталар алыуға урыҫ хакимдары исеменән көньяҡ-көнбайыш башҡорттарын Мәскәү батшалығы составына индереүҙә ҡатнашҡан башҡ. ырыуы башлыҡтары (Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Шәғәле Шаҡман бей) лайыҡ булған; артабан хәрби дипломатияла һ.б. эштәрҙә күрһәткән айырым хеҙмәттәр өсөн (башлыса батырҙарға, бейҙәргә, старосталарға, старшиналарға, сотниктарға, кантон башлыҡтарына һ.б. бирелгән. Алтын Урҙа хакимдары тарафынан бирелгән тарханлыҡты раҫлау осраҡтары булған. жалованный грамоталарҙың төп нөсхәһе тарханда ҡалған, уның исеме хеҙмәтле тархандар исемлегенә индерелгән, күсермәһе урындағы власть органдарына ( Урындағы идаралыҡ) ебәрелгән. Шулай уҡ монастырҙарға пошлинаһыҙ йөрөү һәм сауҙа итеү хоҡуғы биргән иммунитет жалованный грамоталар, ҡунаҡтарға (сауҙагәрҙәрҙең юғары ҡатламы) сауҙа һәм сәнәғәт эшмәкәрлеге алып барыу хоҡуғы һ.б. өсөн исемле жалованный грамоталар биреү осраҡтары билдәле. 1785 йылдан алып дворяндарҙың төп хоҡуҡтары һәм хәле, уларҙың ҡатлам органдары ( Дворяндар йыйылыштары) эшмәкәрлеге “Затлы Рәсәй дворянлығының хоҡуҡтары, иректәре һәм өҫтөнлөктәре грамотаһы”, ҡалалар үҫеше, ҡала халҡының айырым категориялары хәле, ҡала үҙидаралығы ( Ҡала думалары) нигеҙҙәре “Рәсәй империяһы ҡалаларының хоҡуҡтары һәм мәнфәғәттәре грамотаһы” менән көйләнгән.


text:
Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ
«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» — 1766 йылдар тирәһендә яҙылған инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Тулы исеме «Ҡояшты лампа алыштырған моделдә Ҡояш системаһын аңлатыусы философ». «Философ» — тамашасыға күренмәгән шәм яҡтыһында һүрәтләнгән персонаж һәм сәхнә объекттары күрһәтелгән икенсе картина («Гладиатор»ҙан һуң).Картина персонаждары йөҙҙәре Айҙың төп фазаларын күрһәтә - яңы ай, ярты ай, сирек ай һәм тулы ай.
Картина тарихы[үҙгәртергә]
Классик сюжет урынына картина үҙәгендә фәнни сюзет ятыуы бәхәстәр тыуҙыра. Райт һүрәтләгән фәнни "мөғжизәләр"гә һоҡланыу ул замандағы йәшәп килгән дингә һоҡланыу ғөрөф-ғәҙәтенән айырыла, сөнки Райт фән һәм техниканы дин кеүеҡ һоҡландырғыс тип иҫәпләй. Янып торған шәм яҡтыһында скульптуралар хәрәкәт иткән кеүек тойоу ул заманда модалы күңел асыу сараһы булған, тип иҫәпләй Гёте. Ҡояш системаһының механик моделендә Ҡояш урынындағы лапма яҡтыһынан сыҡҡан күләгәләр күрһәтеүҙең әһәмиәтле өлөшө булып тора.
Дини темалағы элекке замандың бөйөк картиналары ижад ителгән кеүек фән һәм техника темаһы ла һоҡландырғыс һәм әһәмиәтле, тип иҫәпләй Райт.
Британия художнигының «Философ» картинаһы, XVIII быуатта француз сәнғәт әһелдәрендә йәшәп килгән ныҡлы жанрҙар иерархияһын емерә. Каританың сюжеты яңы статус бирелгән урта кластың формаль булмаған портретын хәтерләтә. Ошо стильдә Иоганн Цоффани 1776 йылда король ғаиләһен төшөрә. Шулай ҙа картинала төшөрөлгән бер кешене лә портрет тип күҙалларға ярамай (хатта уның протитибын билдәләп булһа ла). XX быуаттағы сәнғәт белгесе Эллис Уотерхаус француз драмаһы «genre serieux» менән сағыштыра.
"Бөйөк һәм ғәҙәти булмаған, үҙенсәлекле гений" тип иҫәпләйҙәр Райтты ХХ быуаттағы күҙәтеүселәр. Философ картинаһы заказ буйынса яҙылмай. Үҙ Ҡояш системаһы моделе булған һәүәҫкәр астроном 5-се граф Вашингтон Ширли һатып алыр тигән өмөттә яҙыла.Райттың дүҫы Ширли Питер (Peter Perez Burdett) бер нисә мәртәбә унда ҡунаҡта була. Картинала төшөрөлгән ике кеше Бурдет һәм Феррары портреты тип иҫәпләнә. Бурдетт яҙып бала Феррерс улы менән модель янында ултыра. Феррарс картинаны £210 һатып ала, әммә 6-сы граф уны аукционда һата. Хәҙерге ваҡытта экспозиция Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.
Райттың биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда картинала Джон Уайтхёрст төшөрөлгән тип раҫлай, ә икенсе комментатор картиналағы фигура "Иссаак Ньютон" портретына оҡшаш тип күрһәтә.


text:
Шиғриәт
Шиғриәт (поэзия) («ижад, яралтыу») - телмәрҙе айырым ысул менән ойоштороу, телмәргә ябай һөйләш талап итмәгән өҫтәмә үлсәүҙәр индереү, шағирәнә нәфис һүҙ ижад итеү. .
Өҫтәмә үлсәм сараһы - шиғыр(шиғыр юлы), рифма, ритм, метр һ.б.} Йыш ҡына шиғриәт һүҙе метафора рәүешле лә ҡулланыла, телмәрҙең йә прозаик әҫәрҙең бик нәфис тел менән, шағирәнә ижад һүрәтләнеүен күрһәтә ул. Әммә фәнни әҙәбиәттә шиғриәт төшөнсәһе бары тик шиғырға (шиғри юлға) ҡағылышлы файҙаланыла.
Бөгөнгө мәҙәниәттә шиғриәт сәнғәт төрө итеп ҡабул ителә, шул уҡ ваҡытта шиғырҙар нәфис әҙәбиттә генә түгел, төрлө текстарҙа ла ҡулланылғанлығы күҙҙән ысҡындырыла (әйтәйек, рекламала). Тарихтан күренеүенсә хатта фәнни һәм медицина трактаттары ла шиғыр менән яҙылыуы мөмкин. Был ысул һүрәтләнгән теманың айырым әһәмиәткә эйә икәнлегенә ишара булып тора.
Терминологияһы[үҙгәртергә]
Ритм (грек. rhythmos,шиғриәттә - шиғри телмәрҙең яңғырашын айырым бер тәртипкә һалыу.
Рифма («шымалыҡ, көйлөлөк») - шиғыр юлдарының аҙағы оҡшаш тамамланыуы. Рифмалар бик күп төрлө.
Һәр шиғырҙың үҙ үлсәме була. Полиметриялы, йәғни күп үлсәмле шиғырҙар ҙа ижад ителә.
Метр - шиғырҙа көслө урындарҙың (икттарҙың) һәм йомшаҡ урындарҙың сиратланып килеүе.
Поэзияның һәм прозаның сиктәре шартлы ғына.


text:
Айрауыҡ
Айрауыҡ (лат. Daćtylis, урыҫ. Ежа [2]) — Бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек, Евразия һәм Төньяҡ Америкала таралған. Йомшаҡ уңдарышлы тупраҡта үҫә, артыҡ дымлы ерҙе яратмай. Йылға буйҙарында, болондарҙа, юл буйҙарында күләгәле урындарҙа үҫә.
Һабаҡтары бейек (150 см-ға тиклем), күп япраҡлы, тамыр яны япраҡтары оҙон һәм бик күп. Сәскә ойошмаһы - өс ҡырлы үҙәге һәм ботаҡтары ике яҡлап айырылған, киң ябалдашлы һеперткебаш. Башаҡтары ян-яҡтан ҡыҫылған, тығыҙ усмаға йыйылған 3-5 сәскәле, ә ботаҡтары осонда һепертке урынлаша. Ҡоролоҡҡа сыҙам, оҙаҡҡа һуҙылған дымлылыҡты яратмай. Ҡиммәтле мал аҙығы. Яҙ көнө әселеге аҙ реакциялы һәм дымлылығы етәрлек булған уңдырышлы тупраҡҡа бесәнлек һәм көтөүлектәр өсөн сәселә, шулай уҡ баҫыу сәсеү әйләнешендә (люцерна менән) һәм орлоҡ өсөн сәсеүлектәрҙә лә игелә. Айрауыҡ яҙ көнө ужым арышы менән бергә үҫә. Йәшел массаның уңышы май ахырына 1 гектарҙан 70-80 центнерға етә. Башҡа күп йыллыҡ ҡуҙаҡлы үләндәр менән сағыштырғанда айрауыҡтың йәшел массаһында ике тапҡыр күберәк ҡоро матдә һәм 25-30% ка күберәк эшкәртелә торған протеин була. Ике тапҡыр сабып алыуға 1 гектарҙан 100 центнер бесән алына. Өс йылда үҫеп етә һәм үлән булып 6 йыл һәм унан да күберәк тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».
- ↑ Языковая справка — Всё о слове «Ежа». Яндекс.Словари. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 апрель 2012. 21 ноябрь 2010 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кормовые Үҫемлектәр сенокосов и пастбищ. М., 1950. Т. 1; Минина И.П. Луговые травосмеси. М., 1972; Шумакова Г.А., Георгиади Н.И. Продуктивность ежи сборной // Химия в сельском хозяйстве. 1986. № 2; Шайтанов О.Л., Сафиуллин Ф.Н. Больше кормов высокого качества // Кормопроизводство. 1987. № 4; Рогов М.С. Многолетние злаковые травы. М., 1989.


text:
Федераль медицина-биология агентлығы
Федераль медицина-биология агентлығы (ФМБА) —Рәсәйҙен федераль башҡарма власының ҡурҡыныс эш шарттары менән, айырыуса торған сәнәғәт өлкәләрҙә санитар-эпидемиологик хәүефһеҙлеге, айырыуса торған территориялар буйынса дәүләт орган.
ФМБА составында 1-се һанлы медицина-санитар часы (Байконыр, Ҡаҙаҡстан) [1].
Ҡоролош[үҙгәртергә]
- Росплазма
- «АВТОВАЗ» медицина хеҙмәте [2].
- «Медико-социаль экспертизаның баш бюроһы», федераль ҡаҙна учреждениеһы. Төп маҡсат граждандарҙын ауырыуҙы һәм инвалид степене теркәү.


text:
Ҡырмыҫҡалар
Ҡырмыҫҡалар (лат. Formicidae) — бөжәктәр ғаиләһе, яры ҡанатлыларҙан. күсле бөжәктәр, 3 касталары бар: инә, ата һәм эшсе ҡырмыҫҡалар. Инә, ата ҡырмыҫҡалар - ҡанатлы, эшселәре — ҡанатһыҙ. Мыйыҡтары бөгөлсән,инә һәм эшеселәрҙең мыйығы 11-12 быуынтыҡлы,аталарҙыҡы 12—13-[1], ҡайһы берҙәренең 4, 6 йәки 10 быуынтыҡлы. Мыйығының төп быуынтығы (скапус) ғәҙәттә башҡаларынан оҙонораҡ була. (Мирмицин, понеринһәм башҡа ҡайһы бер ҡырмыҫҡалаҙың ярайһы үҫешкән ҡаяуы бар.
Ҡырмыҫҡалар күс менән тупраҡҡа, ағас араһына, таш аҫтына һ.б. ерҙәргә оя ҡороп йәшәй. Ҡайһы берҙәре үҫемлек ҡалдыҡтарынан күс ояһы ҡора. Араларында әрәмтамаҡ төрҙәр ҙә бар, улар башҡа ояларға баҫып инә, "ҡол биләүсе"ләр ояларында башҡа төр ҡырмыҫҡаларҙы ҡол итеп тота. Ҡайһы берҙәре кеше йәшәгән йорттарға ла оялай. Бәғзеләре зарарлы бөжәктәрҙең һанын көйләүҙә ярҙамсы булһа, башҡалары үҙҙәре ҡоротҡос булып тора.
Ғәҙәттә үҫемлек һуты менән ,үлән бете кеүектәрҙе, ҡарышлауыҡтарҙы һурып туҡланалар. Орлоҡ (ураҡсы ҡырмыҫҡалар), бәшмәк ашаған (япраҡ ҡырҡҡыс ҡырмыҫҡалар) төрҙәре бар
Антарктиданан һәм бик йыраҡта урынлашҡан утрауҙарҙан башҡа һәр ерҙә йәшәйҙәр. Ер өҫтөндә йәшәгән хайуандарҙың биомассаһының 10—25 % тәшкил итәләр. Улар күс менән йәшәүҙәре, күсеп йөрөй алыуҙары һәм тәбиғәттәге төрлө ресурстарҙы файҙалана алыуҙары арҡаһында шулай ишле.
Донъяла 12 000 төрө бар, күпселеге тропиктарҙа үрсей. Элекке СССР илдәрендә 300-ләп төрө осрай [1].
Ҡырмыҫҡаларҙы өйрәнеүсе фән мирмекология тип атала.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Ҡырҡымыҫҡалар күс ояһы яһап йәшәйҙәр. Күстәр төрлө дәүмәлле була. Хәҙер беҙҙең яҡтарҙа ер аҫтында йәшәй торғандары ла килеп сыҡты. Ҡәҙимге ҡырмыҫҡа ояһы ер өҫтөндә өйөм булып күренеп тора, тупраҡтан, ваҡ сыбыҡтан йә ылыҫ энәләренән көмбәҙ рәүешле итеп төҙөлгән була. Был көмбәҙ аҫтында бик яҡшы планлаштырылған юлдар, бушлыҡтар, унда ҡырмыҫҡа йомортҡалары, ҡорттары һәм ҡурсаҡтары һаҡлана.Юлдарҙың тәрәнлеге хатта метр ярымға етеп, бер-береһенә тоташҡан эске ояларҙың береһендә батшабикә йәшәй.
Ояла көслө иерархия, тотош күс батшабикәгә буйһона. Йомортҡаларҙы ул һала. Эшсе ҡырмыҫҡалар ҙа түлле, әммә батшабикә тере сағында йомортҡа һалмайҙар. Батшабикә 15-20, ә эшселәр - 5-7 йыл йәшәй. Иркәктәре бары бер йәй генә йәшәй, улар тоҡом сығарыуҙа ҡатнашыу менән үлеп бөтәләр.
Батшабикәне 10-12 эшсе ҡырмыҫҡа ҡурсый, тәрбиәләй, ашата. Былар йәш ҡырмыҫҡалар, һәр ҡырмыҫҡа башта йә инәне, йә йомортҡаларҙы тәрбиәләү менән ай самаһы шөғөлләнә, унан аҙыҡ эҙләүселәр, ташыусылар "хеҙмәтенә" күсә. Тапҡан емде улар бер урынға туплай, шунан ул тотош оя әһелдәренә таратыла. Батшабикә сығарған махсус матдә - феромен да уларға өҫтәмә ем булып хеҙмәт итә, ул матдә инәнең сәләмәтлеге торошон да, ояның халәте тураһында ла мәғлүмәт бирә икән. Шул рәүешле, күс дөйөм мәғлүмәт киңлегендә йәшәй!
Ҡырмыҫҡаның этимиолигияһы[үҙгәртергә]
Атаманың урыҫ телендәге этимологияһы[үҙгәртергә]
Муравей тигән урыҫ һүҙе праслав. *morvь(jь), шулай уҡ ибһе теле *morwis/*mormis, ( лат. formica һәм бор. грек. uύpunE сығанағына барып тоташа). Фонетик яҡтан урыҫ телендә моровей тип атау дөрөҫөрәк булыр ине. Заманса формаһы мурава һүҙе менән контаминация нигеҙендә барлыҡҡа килгән [2][3][4].
Атаманың башҡорт телендәге этимологияһы[үҙгәртергә]
Ҡырмыҫҡа тигән бөжәкте ҡайһы бер башҡорт райондарында (мәҫәлән, Әбйәлил районы) "ҡымыртҡа" тип атауҙары һүҙҙең "ҡымырйыу" тигән ҡылымға барып тоташыуына ишара. Ҡымырйыу - йыбырлау тигәндең синонимы. Оҙаҡ йылдар башҡорт телендә был һүҙҙең ҡымырҫҡа тип яҙылып йөрөүен дә телгә алмай булмай.
Ҡырмыҫҡа тураһында башҡорт әҙәбиәтенән һәм ауыҙ-тел ижадынан өлгөләр[үҙгәртергә]
Кәбән[үҙгәртергә]
Рәми Ғарипов
Ҡырмыҫҡалар, күпме ҡырмыҫҡалар
Ҡанатланып сыҡҡан иләүҙән.
Мыж килә был ҡырмыҫҡалар яуы,
Балаларын сисеп биләүҙән...
Һынамыш[үҙгәртергә]
- Ҡырмыҫҡа ҡанатлана башлаһа, көн яуынға әйләнә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. IV. Сетчатокрылообразные, скорпионницы, перепончатокрылые. Ч. 1. / под общ.ред. П. А. Лера — СПб.: «Наука», 1995. — 606 с. — 3150 экз. — ISBN 5-02-025944-6.
- ↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — Прогресс. — М., 1964—1973 Т. 3. — С. 11.
- ↑ Этимологический словарь славянских языков — Наука, 1992. — Т. 19. — С. 248—249.
- ↑ J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European culture — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — P. 24. — ISBN 9781884964985.


text:
Геохронология
Геохроноло́гия (бор. грек. Yῆ — ер + xpόvoς — ваҡыт + λόYoς — өйрәнеү) — ер ҡатламдарын барлыҡҡа килтереүсе тау тоҡомдары формалашыуының хронологик эҙмә-эҙлеклелеге һәм йәше тураһындағы тәғлимәт[1]; так тоҡомдары һәм минералдарҙың абслют һәм сағыштырмаса йәшен билдәләүсе ысулдар. Ерҙең йәшен билдәләү ҙә геохронологияның тикшереү даирәһенә керә. Геохронологияны планетологияның бер өлөшө тип иҫәпләргә була.
XVIII быуатта тау тоҡомдары йәше берәүҙе лә ҡыҙыҡһындармаған[2].
Николас Стено[3] 1669 йылда бөгөнгө көнгә тиклем закон ролен уйнаған тәғлимәтте әйтеп бирә: нормаль ултырған ултырма тау тоҡомдары геологик ваҡығаларҙың эҙмә-эҙлеклеген күрһәтә.
Вильямс Смит (1769—1839) ташҡа әйләнгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары буйынса тау тоҡомдары йәшен билдәләү ысулын өйрәнә. М. В. Ломоносовта (1763) был өлкәлә эшләй .[4]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геохронология — статья из Большой советской энциклопедии
- Всё о Земле: VseOzemle.ru
- Макаров В. П. Теоретическая геохронология
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А.М.Багаутдинов, А.М.Багаутдинов, 2009)
- ↑ Всё о Земле. Определение возраста горных пород.
- ↑ Белоусов В. В., Николаус Стено — основоположник геотектоники, «Природа», 1938, № 5:
- ↑ Ломоносов М. В. О слоях земных и другие работы по геологии.- М.-Л.: Госгеолиздат, 1949. 209 с.


text:
Олимпиада
Йөкмәткеһе
Олимп[үҙгәртергә]
Олимп—Төньяҡ Грецияла портлы ҡала Солоникиҙан көньяҡ-көнбайышта мөһәбәт тау. Бейеклеге 2917 м. Грек риүәйәттәренә ҡарағанда Олимп — юғары Илаһ Зеве менән бик күп илаһтар йәшәгән урын. Борон ошо тау итәгендә йыл һайын уларга ҡорбан килтерелгән һәм байрам үткәрелгән.
Боронғо Олимпия уйындары[үҙгәртергә]
Олимптан сама менән 400 километр төньяҡ-көнсығышта ятҡан Пелопоннес ярымутрауында, йөҙөм һәм зәйтүн туғайҙары, емеш-еләк баҡсалары менән дан тотҡан үҙәндә Олимп ҡалаһы ла булған. Яҡынса бынан утыҙ быуат элек беҙҙен эранан 788 йыл алда, ошо ҡалала тәүҙә йыл һайын унан дүрт йылға бер тапҡыр егеттәрзең спорт ярыштары үткәрелгән (уға ҡатын-ҡызҙарҙы хатта тамашасы сифатында ла индермәгәндәр). Шул бәйге халыҡта Олимпия уйындары тигән исем алған. Бәйге биш көн барган, ул осорза илдә һуғыштар туҡтатылған. Уйындар грек патриоттарын физик һәм рухи тәрбиәләү мәктәбе булып хеҙмәт иткән.
Олимпиада— йыл берәмлеге[үҙгәртергә]
Боронғо Грецияла был уйындарҙың ни тиклем юғары баһаланыуын шул факт та раҫлай: ул замандарза йыл хисабы тәүге Олимпиаданан, йәғни беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан башлап алып кителгән. Уйындарҙың йышлығына килгәндә инде алмаш-тилмәш сиратлап 49 һәм 50 айҙан һуң, ғәҙәттә август айында үткәрелгэн.
Олимпиада уйындарын тыйып тороу[үҙгәртергә]
Беҙҙең эрага тиклем 431—404 йылдарҙа Афина менән Спарта араһында булган Пелопоннес һуғышынан һәм 338—164 йылдарҙағы Македония һуғышынан һуң Филипп II, ә унан уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәй(Алекеандр Македонский) еңеүгә өлгәшкәс һәм, аҙаҡ килеп. безҙең эраға тиклем 146-сы йылда римдар гректарҙы тамам буйһондорғас, Греция тулыһынса иктисади һэм сәйәси бөлгөнлөккә дусар ителә. Римдар Олимпия уйындарына мәғәнәһеҙ күңел асыу тип ҡарай. Һәм беҙҙең эраға тиклем 393 йылда ул замандың һуңгы Олимпия уйындары үткәрелә. Рим императоры Федосийзың әмере менән «гректарҙың йыйылышып бушҡа ваҡыт үткәреүҙәре» тыйыла. Уны мәжүсиҙәр уйыны тип иғлан итәләр. Олимпта илаһтарға ҡуйылган статуялар алып ташлана, гибәҙәтханалар емертелә. Ҡыҫҡаһы, ҡала бөтөнләйгә ҡыйратыла. Олимпия уйындары менән бергә бөтә яҡлап һәләтле, физик сыныҡҡан үҫмерҙәр тәрбиәләү бер нисә быуатҡа туҡтатыла. Тәүге Олимпия уйындарынан башлап иҫәпләнә килгән йыл хисабы ла ғәмалдән сыгарыла.
Хәҙерге заман Олимпиада уйындары[үҙгәртергә]
Ошо тыйыуҙарҙан һуң 1500 йыл үткәс 1894 йылда француз педагогы һәм гуманисы Пьер Кубертон инициативаһы менэн Сорбоннала (Париж) Халыҡ-ара Олимпиада комитеты (МОК) ойошторола һәм 1896 йылда Афинала тәү тапҡыр хәҙерге заман Олимпия уйындары үткәрелә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- The Greek Olympiads by Eusebius
- Elis, Pausanias, Description of Greece: Перечисление победителей Олимпийских игр и описание их побед.
- [http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Официальный сайт МОК
- Сайт Олимпийской истории и статистики
- Результаты Олимпийских игр
- Музей Олимпийских игр
- Официальные репортажи об Олимпийских играх


text:
Ырымбур
Ырымбур (урыҫ. Оренбург) — Ырымбур өлкәһенең үҙәге.
Йөкмәткеһе
- 1 Географик урынлашыу
- 2 Тарихы
- 3 Административ ҡоролошо
- 4 Ҡала гимны
- 5 Ырымбур менән бәйле
- 6 Юғары уҡыу йорттары
- 7 Сәнғәт һәм мәҙәниәт
- 8 Климаты
- 9 Халыҡ үҙгәреү
- 10 Транспорт
- 11 Ырымбурҙың мәсеттәре
- 12 Сәнәғәт
- 13 Ырымбур менән бәйле шәхестәр
- 14 Ырымбурҙын райондары
- 15 Һәйкәлдәр
- 16 Галерея
- 17 Шулай уҡ карағыҙ
- 18 Һылтанмалар
- 19 Иҫкәрмәләр
Географик урынлашыу[үҙгәртергә]
Ырымбур Көньяк Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған урында ята.
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ур (урыҫ. Орь) йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.
1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫ төбәктә, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ур тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Бороңғо урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.
Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ур йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
- 1744-1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙен көнсығыштағы иң эре ҡала.
- I Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында үтә.
- III Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында үтә. I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә[1] . III Бөтә башҡорт ҡоролтайында татар-башҡорт автономияһын төҙөү идеяһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән кире ҡағыла һәм артабан Башҡорт АССР-ы тип аталған Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.
- 1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.
- 1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ (Ҡаҙағ) АССР-ы төҙөү тураһында Декретка ҡул ҡуйыла.
- 1920-1925 йылдарҙа Ырымбур Ҡаҙағстандын беренсе баш ҡалаһы булды.
- 1938-1957 йылда ҡала совет осоусы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыуманы ла һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарҙа булманы.
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ҡалала өс баҫҡыслы ҡоролош. Ырымбур 2 округҡа бүленә [2]: Төньяҡ һәм Көньяҡ. Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарға, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарға бүленәләр. Төньяҡ округы составында 5 ауыл пункты инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдын 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Нижнесакмарский ҡасабалары инә.
Ҡала гимны[үҙгәртергә]
Күренекле композитор Давид Федорович Тухманов һәм шағир Юрий Сергеевич Энтин «Йәшә, Ырымбур» Ырымбур ҡалаһының гимны яҙҙылар. Гимн ҡала советы тарафынан 2006 йылдың 27 апрелендә раҫланған [3].
Ырымбур менән бәйле[үҙгәртергә]
- Ырымбур педагогия техникумында башҡорт яҙыусығы Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы уҡыған
- Ырымбурҙын Хөсәйениә мәсете мәҙрәсәһендә башҡорт яҙыусылары Сәғит Ағиш һәм Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров уҡығандар.
- Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
- Фәрит Иҙрисов, Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны авторы Ырымбурҙа тыуҙы
- Башҡорт халҡының мәҙәни мираҫы Каруанһарай урынлашҡан.
- Уникаль гелий газы етештереү заводы урынлашҡан
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Ырымбур дәүләт аграр университеты
- Ырымбур дәүләт медицина академияһы
- Ырымбур дәүләт менеджмент институты
- Ырымбур дәүләт педагогия университеты
- Ырымбур дәүләт университеты
- Губкин ис.Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты Ырымбур филиалы
- Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
- Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
- Һамар дәүләт тимер юлдар университетның Ырымбур институты
- Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), бөтөрөлгән
- Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), бөтөрөлгән
- Ырымбур башҡорт педагогия техникумы, бөтөрөлгән
Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
- Музыка комедияһы өлкә дәүләт театры
- Ҡурсаҡ театры
- «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
- Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
- Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған. [4]
Климаты[үҙгәртергә]
Ырымбурҙың климаты – киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.
Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:
- йыллыҡ уртаса температура – +5,0С,
- йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге – 4,3 м/с
- йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы – 68%
Халыҡ үҙгәреү[үҙгәртергә]
Милли составы[үҙгәртергә]
2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы [11]
Транспорт[үҙгәртергә]
Автомобиль транспорты[үҙгәртергә]
Ырымбур – эре транспорт төйөнө. Ҡалала Һамарға, Орскка, Уральскка, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫелешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — "Ҡаҙағстан сиге" үтә.
Тимер юлы транспорты[үҙгәртергә]
Поездар Мәскәүгә, Екатринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкеккә йөрөй.
Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.
Һауа транспорты[үҙгәртергә]
Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлғән.
Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә]
- Меновнин мәсете — 1930 йылда ябылды, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
- 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябылды, йортта кешеләр йәшәй
- Ҡаруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
- Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
- 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябылды., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
- Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
- Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
- Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
- Газпром етештереү Ырымбур Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте
- Газ эшкәртеү заводы
- Гелий заводы
- "Рәсәй тимер юлдары" Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте ойшмаһы
- Локомотиворемонтлау заводы
- Көнъяк-урал тимер юлының Ырымбур бүлексеһе
- Полимер торбалар заводы
- Рәсәй селттәренең «Оренбурэнерго» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте
- Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
- Башнефтьтен «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
- Ростелеком Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте филиалы
- Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Иҙелбуйы банкыһы, Ырымбур бүлексеһе
- "Стрела" Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте, хәрби техника етештереүесе
- «Ореншаль» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте, Ырымбур шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе
- «Инвертор» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте, быралау һәм нефть эшкәртеү йығаз етештереүсе
- «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте ("Росводоканал" холдингы составында)
Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә]
- Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, Советтар Союзы Геройы
- Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ беллетрист һәм критик
- Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — ҡаҙаҡ йәмәғәтсеһе, ғалим.
- Бардин Гарри Яковлевич — совет режиссёр-мультипликаторы
- Берг Аксель Иванович — совет адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, СССР-ҙын Ҡурғау министры урынбаҫары.
- Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
- Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
- Броневой Леонид Сергеевич — совет актёры
- Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, Ырымбур дәүләт университетының беренсе ректоры (1971—1983)
- Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
- Гагарин Юрий Алексеевич, Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
- Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
- Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
- Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
- Даль Владимир Иванович, рус языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
- Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — ҡаҙаҡ революционер
- Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
- Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
- Дутов Александр Ильич (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман
- Йәлил Муса - татар яҙыусыһы, совет шағиры. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа Хөсәйениә мәҙрәсәһендә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны.
- Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
- Кузнецов Сергей Борисович —композитор
- Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
- Мартынюк Георгий Яковлевич — актёр
- Мильков, Фёдор Николаевич —географ, ландшафтовед.
- Перовский Василий Алексеевич —губернатор
- Поляничко Виктор Петрович — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
- Пряников Александр Алексеевич — телеведущий, шоумен
- Раевский Иосиф Моисеевич (1901—1972) — актёр, режиссёр
- Ростропович Мстислав Леопольдович —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән.
- Семёнов Григорий Михайлович (1890—1946) — казак атаманы
- Сёмин Юрий Павлович — совет футболисты
- Фёдоров Евграф Степанович —минералог
- Филатова Людмила Павловна — опера йырсыһы
- Флейшер, Владимир Натанович
- Черномырдин Виктор Степанович. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «Ырымбур газ етештереү заводы» директоры булып эшләгән.
- Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
- Диваев, Абубакир Ахметжанович, тюрколог
Ырымбурҙын райондары[үҙгәртергә]
- Беловка
- Кузнечный
- Пугачи
- Овчинный городок
- Бәрҙе (урыҫ. Берды)
- Степной
- Маяк
- Аренда
- Красный городок
- Северный
- Восточный
- Форштадт
- Карғала
- Новая слободка
- Новостройка
- Хлебный городок
- Ситцевый посёлок
- Пороховые
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә]
-
Беловкала Валерий Чкаловҡа һәйкәл
-
Ҡыҙыл татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл
-
Юрий Гагаринға һәйкәл
-
Ырымбур дәүләт университеты скверында Петр Рычковҡа һәйкәл
-
-
Галерея[үҙгәртергә]
-
Дом Советов, Губернатор резиденцияһы[12]
-
Каруанһарай– башҡорт халҡының милли архитектура ҡомартҡыһы, Башҡорт АССР-ҙын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорто
-
-
-
Яйыҡ йылғаһы аша күпер
-
-
-
Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһының Ырымбурҙа баш йорто
-
-
-
Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Ырымбур миңә ғәйлә һәм ҡанат бирҙе», Ю. Гагарин
- «Алға» татар йәштәре берлеге «Сөләймәниә» мәсеткә барҙы
- Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.
- Ырымбур өлкәһенең көнсығышы башҡорттары
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
- ↑ Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
- ↑ [1]. История гимна Оренбурга
- ↑ Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/orenburg/
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ [4]
- ↑ [5]
- ↑ [6]
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ [ http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто]]


text:
Лантаноидтар
Лантаноидтар — Д.И.Менделеев периодик системаһының III төркөмөнә ҡараған 14 химик элементтан торған ғаилә[1].
Металдар көмөштәй аҡ төҫтә; празеодим, неодим һарғылт төҫмөрлө. Һығылмалылар, электр тогын үткәрәләр, механик юл менән еңел эшкәртеләләр. Һыу менән, тоҙ, көкөрт, азот кислоталары менән реакцияға инәләр. Еңел лантаноидтар — һауала бүлмә температураһында, ауырҙары 180—200°С тиклем йылытҡанда окисланалар. Интерметаллидтар, комплекслы берләшмәләр һ.б. барлыҡҡа килтерәләр.
Лантан, скандий һәм иттрий менән берлектә ерҙә һирәк элементтар төркөмөн барлыҡҡа килтерәләр.
Еңел лантаноидтар[үҙгәртергә]
Ауыр лантаноидтар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ О периодическом законе и таблице (ru). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 16 июль 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Статистические данные и информация по редкоземельным элементам от USGS
- Лантаноиды
- Лантаноиды: статья в БСЭ


text:
Пасха
Па́сха (грек. πάσxa, лат. Pascha, йәһ. פסח песах — «эргәнән үтеү»); Христианлыҡта Христың Терелеүе (грек. Ἡ Avάσtaσις toῦ Ἰnσoῦ Xpισtoῦ) — боронғо христиан байрамы, йылдың төп байрамы. Иисус Христостың терелеүенә бағышлап үткәрелә. Хәҙергә ваҡытта һәр йыл өсөн байрам итеү көнө ай-ҡояш календары буйынса билдәләнә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Христиандар был байрамды I быуатта Иисус Христос терелгән көндән алып байрам итә. Байрам көнө итеп 21 марттан һуң тулы ай үткәс беренсе йәкшәмбе көн билдәләнә. Байрам итеү төндә йәки иртән сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу менән башлана. Ғаиләләрҙә постан һуң (христиан дине буйынса һөтлө һәм итле аш ашамай тороу) мул ризыҡлы табын әҙерләнә. Ғөрөф ғәҙәт буйынса байрам куличы һәм буялған йомортҡалар изгеләндерелә. Был көндө христиандар бер-береһенә, тормош символы булған, буялған йомортҡа бирә.


text:
Ҡар
Ҡар — кескәй боҙ ярсыҡтарынан торған атмосфера яуым-төшөмө. Ер өҫтөнә ябырылып яуа торған яуым.
Йөкмәткеһе
Кристалдарҙың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Болоттарҙа күҙгә күренмәҫ һыу тамсылары туҙан бөртөксәләре менән ойошоп туңғас ҡар барлыҡҡа килә. Тәүҙә диаметры 0,1мм артмаған боҙ кристалдарына ергә яуған мәлендә һауанан һыу молекулаларын үҙенә тартып ҙурая. Шул саҡта алты мөйөшлө кристалл формалары барлыҡҡа килә. Һыу молекулаларының төҙөлөшө үҙенсәлектәре арҡаһында кристалл нурҙары араһында 60 йә 120 градуслы мөйөштәр төҙөлә лә инде. Тигеҙлектә һыуҙың төп кристалы 6 нурлы була. Һәр осона яңы кристалдар өҫтәлә,уларына тағы ла ҡушыла бара. Шулай кристалдар өҫтәлгән һайын ҡар бөртөктәренең төрҙәре лә төрлөләнә. Һауа торошо үҙгәргән һайын һыу кристалдары атмосферала вертикаль рәүештә күсә,ирей,яңынан төҙөлә, шуға кристалдарҙың төҙөлөшө үҙгәрә,төрлө ҡатнаш формалар барлыҡҡа килә. Алты нурҙарға бер ваҡытта кристалл йәбешкәнгә күрә,бер тирә һауа торошонда оҡшаш ҡар бөртөктәре лә осрайҙар.
Ҡар бөртөктәре[үҙгәртергә]
Ҡар бөртөгөнөң аҡлығы һауаға бәйле. Төрлө нурҙар һауа һәм кристалл сиктәренә төшөп сағыла. Ҡар бөртөктөре 95% һауанан тора,шуға күрә улар үтә лә еңел һәм бик яй ергә төшәләр(0,9км/c.). 1887 йылдың 28 ғинуарында Форт-Кео, Монтана, АҠШ-та иң ҙур ҡар бөртөгөн теркәгәндәр. Ул диаметрында 15 дюйм (йәки 38см)булған. Был турала Monthly Weather Review, 1915, 73. [1]. яҙғандар. Ғәҙәттә,ҡар бөртөктәренең диаметры 5мм,ауырлығы 0,004г. артмай.
Ҡар бөртөктәренең төрҙәре[үҙгәртергә]
Ҡар бөртөктәренең төрҙәре шуныса күп,хатта ике бер төрлө ҡар бөртөгө булмай тиҙәр. Иң ҙур ҡар бөртөктәре коллекцияһы авторы Кеннет Либрехт был турала былай ти: Бөтә ҡар бөртөктөре лә төрлө,уларҙы группаларға,классификацияларға бүлеү-һәр кемдең шәхси теләге. Ябай ,призма кеүек,ҡар бөртөктәре түбән еүешлектә барлыҡҡа киләләр һәм улар ,молекула төҙөлөшөндө төрлө булһалар ҙа,бер-береһенә оҡшаштар. Йондоҙға оҡшаш ҡар бөртөктәре үҙенсәлекле,күҙгә күренеп торған геометрик формалы булалар. Киотолағы Рицумэйкан (яп.) университеты физигы Джон Нельсон фекеренсә,ҡар бөртөктәренең төрлөлөгө күҙгә күренгән Йыһандағы барлыҡ атомдар һанынан күберәк.
Ҡар — тәбиғәт күренеше[үҙгәртергә]
Ҡар — ҡыштың үҙенсәлеге. Ҡар ятмайынса ла түбән температура була алыуына ҡарамаҫтан,климатик ҡыштың төп шарты- ҡарҙың ҡыш буйына бер туҡтауһыҙ йәки һирәк аяҙлап яуыуы һәм ерҙә өҙлөкһөҙ ятыуы. Шулай ҙа, Ер шарының ҡайһы бер өлөштөрендә (Ғәрәпстан ярымутрауында) ҡар бөтөнләй юҡ йәки бик һирәк яуа. Рәсәйҙә ҡар бөтә ерендә лә яуа,ята. Климатик ҡыш нисек килеп етә,ҡарҙың ергә ятыуы ла шулай була. Рәсәйҙең төнъяҡ-көнсығыш райондарында( Коми республикаһы,Красноярск крайы,Чукотка,Якутияла) ҡар октябрь айынан июнгә тиклем ята. Оймяконда ҡар йылдың төрлө ваҡытында яуа.Ғәҙәттә 24 сентябргә,көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә,Оймяконда ҡар ятһа ла, 24 августта ла ятыуы ихтимал. Ҡар иреүе иһә 17 майҙан 31 майға тиклем дә була ала.Шулай ҡар был ауылда йылына уртаса 237 тәүлек,ҡайһы бер йылда хатта 282 тәүлек ята. Хатангала ҡар 256 тәүлектән кәм ятмай,23сентябрҙән 5июнгә тиклем. Норильскиҙа ҡар уртаса 244 йә 277 тәүлек ята. Челюскин морононында ҡар 11 айҙан артыҡ ята. Йылдың иң йылы айының уртаса температураһы -1-2градус артмаған Рәсәйҙең ҡайһы бер төнъяҡ утрауҙарында ҡар йыл әйләнәһенә ята. Виза утрауында июндә ҡарҙың ҡалынлығы 50 сантиметр. Рәсәйҙең урта һыҙатында тәүге ҡар октябрь аҙағында,ноябрь башында яуһа,ноябрь аҙағынан марттың аҙағына тиклем тиклем ныҡлап ята. Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙ буйҙарында ҡайһы бер йылда ҡар ныҡлап иң һыуыҡ ҡышта 2-3 аҙна ғына ята. 1946-2013 йылдар арауығында иң иртә яуған һәм ятҡан ҡар яуымы 1976 йылдың 25 сентябрендә һәм 1993 йылдың 24 октябрендә теркәлгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Был бүлеккә "Ҡар" темаһына йәки "Ҡар" исемле китаптар һәм әҫәрҙәр исемлеге ҡуйыла, мөмкин булһа һылтанма эшләнелә
Китаптар[үҙгәртергә]
Шиғырҙар[үҙгәртергә]
- Ҡар бөртөгө (шиғыр). Тамара Искәндәриә
- Ҡар яуа (шиғыр). Тамара Искәндәриә
- Ҡар һыуы. Гүзәл Ситдиҡова
- Ҡар. Гүзәл Ситдиҡова
- Ҡармы, ямғырмы? Гүзәл Ситдиҡова


text:
Ҡылым
Ҡылым — үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ниндәй ҙә булһа заттың, предметтың, эшен, хәрәкәтен йә торошон белдергән һүҙҙәр ҡылым тип атала. Ҡылымдар нимә(ни) эшләй, нимә(ни)эшләне, нимә(ни) эшләй ине, нимә(ни) эшләй торғайны, нимә(ни) эшләр тигән һорауҙарҙың береһенә яуап була: Дәрес бара. Имтихандар башланды. Атай иртәгә әйтер. Бөтәһен дә һөйләп бирәсәкмен.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше
- 2 Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар
- 3 Тамыр һәм нигеҙ ҡылым
- 4 Ҡылым һөйкәлештәре
- 5 Ҡылым төркөмсәләре
- 6 Ҡылым йүнәлештәре
- 7 Ҡылым күләмдәре
- 8 Ҡылым рәүешлеге
- 9 Ҡылымдарҙың яһалышы
- 10 Әҙәбиәт
Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡылым заман менән үҙгәрә: хәҙерге заман, үткән заман, киләсәк заман.
Хәҙерге заман эш-хәрәкәттең хәҙерге ваҡытта эшләнеүен йә эшләнмәүен белдерә: бара, әйтеп тора, ултыра, һөйләй, тыңламай.
Үткән заман эш-хәрәкәттең һөйләү ваҡытына тиклем булғанлағын, эшләнгәнлеген- эшләнмәгәнлеген аңлата: һөйләне, яҙған, әйткәйне, ултырған ине, торғайны, ҡайтманы.
Киләсәк заман эш-хәрәкәттең, хәлдең һөйләү ваҡытынан һуң эшләнәсәген, буласағын йәки булмаясағын белдерә:әйтер, һөйләр, әйтәсәк, әйтмәйәсәк.
Ҡылымдарҙың затта һәм һанда үҙгәреше:
Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡайһы бер ҡылымдар ике төрлө ҡулланыла:
1. үҙенең мәғәнәһендә, йәғни үҙ аллы;
2. ярҙамсы мәғәнәлә. Телмәрҙә үҙенең төп мәғәнәһендә ҡулланылған ҡылым үҙ аллы ҡылым тип атала.
Үҙ аллы ҡылымға эйәреп, ул бедергән эш-хәрәкәттең биҙәктәрен, торошон, нескәлектәрен аңлатҡан ҡылым ярҙамсы ҡылым тип атала.
Әсәйемә хат яҙҙым - Урамда ҡолай яҙҙым.
Иртәгә иртә кил - Һин дәрескә бара тор.
Бишектә бала ята. - Беҙгә кемдер килә ята.
Килтерелгән миҫалдарҙа яҙҙым, ята, тор ҡылымдары үҙ аллы һәм ярҙамсы мәғәнәлә ҡулланылған.
Ярҙамсы ҡылымдар үҙ аллы ҡылымдар менән бергә һөйләмдең хәбәре булып килә һәм зат менән үҙгәрә.
1 -се зат һөйләп тор инем
2-се зат һөйләп тора инең
3-сө зат һөйләп тора ине.
Тамыр һәм нигеҙ ҡылым[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә тамыр һәм нигеҙ ҡылымдар була. Яһаусы ялғауы булмаған, тамырҙан ғына торған ҡылым тамыр ҡылым тип атала.
Ҡылым яһаусы ялғауҙар ярҙамынды башҡа һүҙ төркөмдәренән(исем, сифат, рәүеш,ымлыҡ, оҡшатыу һүҙҙәренән) яһалған ҡылым нигеҙ ҡылым тип атала: баш- башла, ҡуйы- ҡуйырт, шәп- шәбәй, күп, күбәй, гөж- гөжөлдә, ух- ухылда.
Ҡылым һөйкәлештәре[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡылымдың дүрт һөйкәлеше бар
Бойроҡ һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Бойроҡ һөйкәлешендәге ҡылым ниндәйҙер бер эште, хәрәкәтте башҡарырға өндәүҙе, бойороуҙы белдерә: Дәрес әҙерлә. Балаларҙы уят. Иртә тор.
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары түбәндәге мәғәнәләрҙе аңлата: 1. Ғәҙәти бойороу: барығыҙ ҙа килегеҙ, бергәләп уйнағыҙ, ишекте асмағыҙ.
2. Ҡаты бойороу: тор, күҙемә күренмә. Уйлап торма. Барып йөрөмә.
3. Рәсми бойороуҙы: Ҡыр эштәрендә барыһы ла ҡатнашһын.
4.Үтенес: әйтегеҙ инде, кил инде, бир инде.
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары зат, һан менән үҙгәрә, барлыҡ- юҡлыҡта килә ала. Заман менән үҙгәрмәй. Бойроҡ һөйкәлешенең 1-се заты булмай.
Хәбәр һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Хәбәр һөйкәлеше эш хәрәкәттең эшләнеүен, эшләнмәүен белдерә: Уҡыған, әйтә, белә, һөйләй торғайны. Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдары үткән, хәҙерге. киләсәк замандарҙа килә.
Шарт һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә шарт һөйкәлеше ниндәйҙер бер эш -хәрәкәттең үтәлеүенә икенсеһенең шарт булып килеүен белдерә. Килһә, апайыңдарға шылтыратырбыҙ. Күп көлһәң, иларһың.
Теләк һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә теләк һөйкәлеше эш-хәрәкәтте башҡарырға теләүҙе йәки үтәргә саҡырыуҙы белдерә.
Ҡылым төркөмсәләре[үҙгәртергә]
Ҡылымдар эшләнгән эштең исемен, сифатын, ваҡытын, рәүешен, сәбәбен, эште эшләргә йәки эшләмәҫкә кәрәклеген белдереп тә киләләр. Ошо мәғәнәләре буйынса башҡорт телендә ҡылымдың түбәндәге төркөмсөлөре бар:исем ҡылым, сифат ҡылым, уртаҡ ҡылым. хәл ҡылым.
Исем ҡылым[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә эш-хәрәкәттәр, хәл-тороштар аталып та йөрөтөлөргә мөмкин. Ул исем ҡылым тип атала. Тимәк. исем ҡылым эш-хәлдең, хәрәкәттең исемен белдерә. Ул нимә, ни эшләү һорауына яуап бирә: Көн дә йәйәү йөрөү(нимә? ни эшләү?)арытты. Башҡа барыу (нимә? ни эшләү?) булмаҫ.
Яһалышы[үҙгәртергә]
Исем ҡылымдар тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -ыу, -еү, -оу,-өү, -у, -ү ялғауҙары ҡушылыуҙан яһала: килеү, эшләү, ҡайтыу, башлау, һуғыу, көлөү, бороу һ.б.
Эйәлек заты менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
Исем ҡылымдар эйәлек заты һәм килеш менән үҙгәрәләр, күплек ялғауҙарын да ҡабул итәләр.
Уртаҡ ҡылым[үҙгәртергә]
Уртаҡ ҡылым зат менән үҙгәрмәй һәм эш-хәрәкәттең барышын сағылдыра. Уртаҡ ҡылым формалары, ярҙамсы ҡылымдар менән бергә килеп, эш-хәрәкәттең, тороштоң маҡсатын белдерә. Уртаҡ ҡылым менән бәйләнешкә ингән һүҙҙәр тейешлек, теләк, ниәт, йөкмәтеү, бойороу, саҡырыу, мөмкинлек һәм мөмкин түгеллек кеүек мәғәнә биҙәктәрен сағылдыра. Һөйләмдә ул күбеһенсә маҡсат хәле функцияһын үтәй, бер составлы инфинитив һөйләмдәрҙең төп киҫәге булып сығыш яһай. Уртаҡ ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымдарға -рға, -ргә (башҡа фонетик варианттары менән) аффиксы ҡушылып яһала. Йәнле һөйләү телендә -ыр, -ер, -р аффикслы ҡыҫҡа вариант та йыш ҡулланыла: эшләр кәрәк, йөрөр кәрәк, йөрөр булғас; Бөгөн уйынға сығыр булғас, егеттәр үҙ-ара өсәр-бишәр тин аҡса йыйып, Ғәлимйән купецтың лавкаһынан керәндилдәр килеп алып киттеләр. (Ж. Кейекбаев.)
Сифат ҡылым[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә дүрт төрлө затһыҙ ҡылым бар. Уларҙы ҡылым төркөмсәләре тип йөрөтәләр: сифат ҡылым, хәл ҡылым, исем ҡылым һәм уртаҡ ҡылым. Зат менән үҙгәреүсән ҡылымдар һымаҡ уҡ уларға барлыҡ-юҡлыҡ, күсемлелек һәм күсемһеҙ лек, йүнәлеш һәм күләм категориялары хас, тик зат, һан менән үҙгәрмәйҙәр; сифат ҡылымдың заман формалары бар. Сифат ҡылым тип зат менән үҙгәрмәй торған һәм үҙендә ҡылымдың да, сифаттың да билдәләрен туплаған ҡылым формаһы һанала. Сифат ҡылым билдәле бер ваҡыт (үткән, хәҙерге, киләсәк замандарҙа) эсендә предметтың, заттың эш-хәрәкәт ағышын сағылдырыуы менән ҡылымға ҡараһа, шул уҡ заттың хәрәкәт яғынан билдәһен белдереүе менән сифатҡа яҡын тора.
Сифат ҡылым түбәндәге формалар һәм категорияларға эйә: 1) күсемлелек-күсемһеҙлек: а) яҙышыуын туҡтатҡан кеше, б) экскурсиянан -ҡайтыусы уҡыусылар һүҙбәйләнештәрҙең беренсеһендә — күсемле, икенсеһендә күсемһеҙ ҡылым сифат ҡылым функцияһын башҡара;
2) йүнәлеш: уҡылған әҫәр, әйткән һүҙгә һөйөнгән бала; өй эшләшкән өмәсе, килешелгән эш;
3) ҡылым рәүешлеге: урамда уйнап йөрөгән бала, йырлап ебәргән һәүәҫкәр, һөйләп бөткән һүҙ, бер аҙ уҡыштырылған китап.
4) мөмкинлек-мөмкин түгеллек: йөрөй алған ауырыу, йөрөй алмаған ауырыу;
5) -ма, -мә ялғаулы юҡлыҡ формаһы: дәрестә уҡымаған бала, дәресте уҡыған бала;
6) килеш менән башҡарыу: ҡаланан килгән ярҙам, ҡалаға килгән уҡыусы, ҡалала уҡыған студент.
Сифат ҡылым сифаттың түбәндәге грамматик үҙенсәлектәренә эйә: 1) предметтың һәм заттың билдәһен белдерә: комбайнда эшләгән кеше; киләһе йыл уҡыясаҡ бала, был яҡ ярҙа тороусы кешеләр;
2) Сифаттар кеүек үк исем урынында ҡулланылғанда исем вазифаһын башҡара: килеш менән үҙгәрә, һөйләмдең эйәһе, тултырыусыһы булып та, хәбәр составында ла килә ала: Бөтәбеҙҙе лә халыҡ һайлап ебәргән. Беҙ уларҙың ҡушҡанын үтәйбеҙ. (Ғ. Ибраһимов.) 3) Сифат ҡылымдың төп вазифаһы — һөйләмдә аныҡлаусы булып килеү: Ғинуар айында һыуыҡтар бик көслө булды бит: өшөп килгән Ҡансыуаровҡа колхозсының йылы өйө бик килешеп ҡуйҙы. (С. Агиш.) Үткән заман сифат ҡылым предметтың, заттың үткәндәге һөйләү моментына тиклем булған эшмәкәрлеге буйынса билдәһен белдерә һәм һөйләмдә аныҡлаусы вазифаһын башҡара, -ған, -гән, -ҡан, -кән ялғауҙары менән яһала. Мәҫәлән: «Шулай ҙа эҫе була икән ул күңелгә тыуған-үҫкән ер,» — ағай кеше быныһын ололарса һиммәт менән бер килке хисләнеп шым торғандан һуң әйтте. (С. Шәрипов.) Хәҙерге заман сифат ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -ыусы, -еүсе, -усы, -үсе (төрлө фонетик варианттарҙа) ялғауы ҡушылып яһала: йыуыусы, йыйыштырыусы, уҡыусы, эшләүсе, ярҙамлашыусы, ярҙам итеүсе һ. б. Киләсәк заман сифат ҡылым нигеҙҙә өс төрлө формала була. Беренсе форма нигеҙ һәм тамыр ҡылымға -ыр, -ер, -ор, -өр, -р аффикстары, юҡлыҡ формаһы -маҫ, -мәҫ ялғауы ҡушылып яһала: Хәҙер бына һырға һабағы алып, килен булырға әҙерләнеп йөрөр сағы ла бит, ул рәхәтләнеп уҡып тик йөрөй. (Һ. Дәүләтшина.) Сифат ҡылымдың икенсе формаһы нигеҙ йәки тамыр ҡылымға -асаҡ, -әсәк һәм -ясаҡ, -йәсәк ялғауҙары ҡушылып яһала: Мәскәүгә осасаҡ самолет, Стәрлетамаҡҡа китәсәк машина һ. б. Сифат ҡылымдың был формаһының мәғәнә үҙенсәлеге шунда, ул аңлатҡан эш-хәрәкәт киләсәктә мотлаҡ үтәләсәк. Өсөнсө форма киләсәк заман сифат ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -аһы, -әһе, -йһы, -йһо, -йһе, -иһә аффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә: Йыуатаһы, кәңәш итәһе урынға Әмир уны рәнйетте. (Х. Ғиләжев.) Бараһы ер хәтһеҙ бит әле. — Саҡыраһы кешеләр бар, ҡәйнеш ҡайтыуға ик-өс өйлө ҡунаҡ йыйырбыҙ, тип еңгәң дә йомартланырға уйлай. (С. Шәрипов.)
Хәл ҡылым[үҙгәртергә]
► Хәл ҡылым зат, һан менән үҙгәрмәй, һәм ул икенсе бер ҡылымдан аңлашылған эш-хәлдең, хәрәкәттең башҡарылыу рәүешен сағылдыра. Семантикаһы, грамматик һыҙаттары яғынан ул үҙендә ҡылым менән рәүеш билдәләрен берләштерә. Мәҫәлән: Бәләкәс кенә 'ҡураныс -ҡына әҙәм аяҡ баҫҡан һайын ҙурая, оҙоная, мыҡтылана бара, имеш; уны ер ҙә тартмай, күк тә баҫтырмай, йәш сағындағы һымаҡ атлай-йүгерә талпынып килә. (М. Кәрим.) Хәл ҡылымға хас булған ҡылым билдәләре:а) мәғәнәһе менән предметтың эшмәкәрлек процесын белдерә: Һин ҡайтҡансы бында матур-матур йырҙар сығарып торҙолар бит әле. (М. Кәрим.) б) юҡлыҡ формаһының -ма, -мә ялғауы ҡушылыуы: Йәмғи, әйткәнде лә көттөрөп тормайынса, гәзит башын күтәреп, уға ҡарап торған Фәтих янына барып ултырҙы. (Х. Ғиләжев); Хәл ҡылымға рәүеш үҙенсәлектәре лә хас: а) икенсе бер эш-хәрәкәттең, тороштоң башҡарылыу рәүешен сағылдыра: Уйнап һөйләһәң дә, уйлап һөйлә. (Мәҡәл.) Уны (Баҙлый ҡартты) тимерлеккә йәки малсылыҡ фермаһына ҡуйһалар, ул үзенең егәрлелек стихияһына бирелеп, бөтә күңелен һалып эшләр. (Б. Бикбай); б). күләм категорияһының рәүештәрҙә була торған төрлө дәрәжә яһаусы аффикстарҙың булыуы: Хәким: «Дә-ә, тыуып уҫкән ер...» — тип һүҙен теүәлләй биреберәк ҡуйҙы ла муйыл курепте ығыштыра-ығыштыра аяҡтарын боҙлауыҡлы тапандыға әйләнгән ҡарға терәне. (С. Шәрипов.) Уларҙың аяҡ аҫтынан тиерлек үҙ өшәләктәренә боҫҡан ҡуяндар сығып ҡасты, туғайға еткәсерәк бер төлкө шырлыҡҡа инеп китте. (Ғ. Ибраһимов); в) рәүештәр һымаҡ морфологик категорияларҙың береһе менән дә үҙгәрмәүе; шулай ҙа айырым ситуацияларҙа хәл ҡылым күплек ялғауын ҡабул итеүе мөмкин. Мәҫәлән: Рәйес итеп һайлагастары, ҡайҙан белгәндәр, иртәгеһенә ук килеп етте. (Ә. Вахитов.)
Ҡылым йүнәлештәре[үҙгәртергә]
1. Төп йүнәлеш эш-хәрәкәтте башҡарыусының үҙе эшләүен йәки эшләмәүен белдерә.
2. Ҡайтым йүнәлеше эш-хәрәеәттең башҡарыусыға йүнәлеүен, ҡайтыуын аңлата.
3.Төшөм йүнәлеше өылым белдергән эш-хәрәкәттең билдәһеҙ бер зат йәки предмет тарафынан эшләнеүен белдерә.
4. Йөкмәтеү йүнәлеше берәй эщ-хәрәкәтте башҡа кешегә ҡушыуҙы, йөкмәтеүҙе аңлата.
5. Уртаҡлыҡ йүнәлеше ҡылым белдергән эш-хәрәкәттең ике йәки бер нисә кеше тарафынан баргә эшләнеүен йәки уларҙың бер- береһенә ярҙамлашыуын белдерә.
Ҡылым күләмдәре[үҙгәртергә]
► Арауыҡ һәм ваҡыт эсендә ҡылымдан аңлашылған эш-хәрәкәттең, тороштоң, хәлдең башҡарылыу дәрәжәһен күбәйтеү йәки әҙәйтеү, дауамлы булыу йәки бөтөү, бер йәки бер нисә ҡабат эшләнеү йәһәтенән күрһәтеүсе ҡылым формаларын "кылым күләмдәре тип йөрөтәләр. Хәҙерге башҡорт телендә ҡылым күләмдәре нигеҙҙә ике төрлө юл менән яһала: синтетик (йәки морфологик) юл һәм аналитик (синтаксик) юл. Синтетик юл менән яһалғанда, нигеҙ йәки тамыр ҡылымға айырым аффикстар ҡушыла: килгеләү (ҡабатланған эш-хәрәкәт), китеңкерәү (көсәйтелгән эш-хәрәкәт). Аналитик юл менән яһалғанда, төп мәғәнәне белдереүсе теге йәки был ҡылымға ярҙамсы ҡылым вазифаһын башҡарыусы икенсе бер ҡылым ҡушылып килә, һәм ул ярҙамсы ҡылым күләм мәғәнәһен сағылдыра. Мәҫәлән: килеп йөрөү (ҡабат-ҡабат башҡарылыусы бер төрлө эш-хәрәкәт), эшләй һалыу (тиҙ, йәһәт башҡарылған эш-хәрәкәт), эшләп тороу (дауамлы эш-хәрәкәт) һ. б. Ҡылым күләмдәренең яһалышында икенсе ысул өҫтөнлөк итә. Күләм мәғәнәһе биреп килеүсе ҡылымдарҙың һаны сикләнгән, улар иҫәбенә бар, бир, тор, ят, ал, ит, һал, ҡуй, башла, ебәр, кереш, -ҡал, сыҡ, төш, ҡара, ет, яҙ, уҙ, тот кеүек ярҙамсы ҡылымдар инә. Ҡылым күләмдәренең мәғәнә биҙәктәре бик күп төрлө. Ул хәрәкәттең барышын башынан алып аҙағынаса ни дәрәжәлә, ниндәй кимәлдә башҡарылыуын, дауам ителеүен йәки тамамланыуын сағылдырыуҙы маҡсат итеп ҡуя.
Ҡылым рәүешлеге[үҙгәртергә]
Ҡылым рәүешлеге категорияһы( ҡылым модаллеге) тип тел белемендә ысынбарлыҡта булып торған эш-хәрәкәтткә, төрлө хәл-ваҡиғаларға мәнәсәбәтен сағылдырусы лексик-грамматик категорияға әйтәләр.
рәүешлегә эшкә, хәрәкәткә, торошҡа, хәл-ваҡиғаларға кәмһетеп ҡарауҙы, инсафлыҡты, түбәнселекте, эш-хәрәкәттең ысынбарлыҡҡа тап килеү-килмәүен, башҡарылып ятҡан эш-хәрәкәткә ышанып етмәүҙе (икеләнеүҙе, шикләнеүҙе), теге йәки был эште башҡарыу мөмкин һәм мөмкин булмауҙы белдерә. Хәҙерге башҡорт телендә ҡылымдарҙың түбәндәге рәүешлек формалары йыш осрай. 1. Ысынбарлыҡ рәүешлеген белдереүсе ҡылым формалары; был төп рәүешлек һанала: а) хәбәр һөйкәлешенең үткән һәм хәҙерге заман формаларын -сы, -се, -со, -сө киҫәксәләре ҡушылған ҡылымдар эшмәкәрлекте, һөйләүсе әсән көтөлмәгән хәл булыуын аңлата: Мин, иҫәүән, һыр бирмәгән булып, Сәлмәндең үҙенә лә шул мәрәкә хаҡында һүҙ ҡуҙғатып торманымсы... (С. Шәрипов.) Һай, ҡалай киләләрсе! Тас алыҫ походтан ҡайтҡадағыса, ҡушарланған аттарын сығырлатып атлайҙар. (Ғ. Ибраһимов.) б) теге йәки был эштең үтәлеүенә тулы ышаныс булыуын раҫлауҙы, һөҙөмтә яһауҙы аңлатыусы рәүешлек формаһы хәбәр һөйкәлеше ҡылымының үткән, хәҙерге, киләсәк заман формалары икән киҫәксәһенең йәнәш тороуынан яһалған аналитик ҡылымдан килә. Мәҫәлән: Ҡарауылсы һаман төпсөнә икән: «Ә был ҡауындарҙы кем өҙҙө һуң?» Бер көндө Хужа юлдан аҡса тапҡан икән. (Көләмәс.) 2. Ысынбарлыҡҡа тап килмәгән рәүешлекте белдергән ҡылым формалары: а) үткән заман сифат ҡылымға булыу ярҙамсы ҡылымы йәнәш тороп яһалған форма: Мөхәррәм ишектән ингәндә шәкерттәр көйләп, дәрестәрен уҡып ултырган булалар ине. һеҙ әрәмтамаҡтарға ышанып, улдарым бар тигән булып йөрөгән булам. (Ж. Кейекбаев.) Ярым мыҫҡыл итеү, көлөү мәғәнәһе һалынған булһа, ул саҡта -ған, -гән аффикслы ҡылымдан һуң «кеше» һүҙе ҡуйылырға мөмкин: Ҡыңғырау шылтыратып йөрөнөләр: ҡыңғырау тауышына байтал кешнәп килеп сыҡмаҫмы тип уйлаған кеше булдылар. Ж. Кейекбаев.) Алтын еңгәм аптыраған кеше булды. (Һ. Дәүләтшина.) 3. Түбәнселек (инсафлыҡ, итәғәтлелек, күнеүсән лек, кәмһетеү) рәүешлеген белдереүсе формалар. Был төр ҡылым формаларының мәғәнәләре, уларҙың төрлө биҙәктәре бик күп: улар һөйләмдәге эйәнең йәки субъекттың эшенә һәм хәрәкәтенә, хәл-торошона кәмһетеп, түбәнһетеп, меҫкенләнеп ҡарауҙы; мыҫҡыллауҙы, көлөүҙе, йәлләүҙе, иркәләүҙе белдерәләр. Ундай ҡылым формаһы -ған, -гән, --ҡан, -кән аффикслы төп мәғәнәне белдереүсе ҡылымға булыу ярҙамсы ҡылымдың ҡушарлап килеүенән яһала: Байҙар уның менғн «баймын» тигән булып, кәртә тулы йылҡы аҫраган булалар. (Ж. Кейекбаев.) Атайым шулай тигәс, табаҡ-һауыттарымды, самауырымды йыйыштырған булдым. (Һ. Дәүләтшина.) 4. Мөмкинлек һәм мөмкин түгеллек рәүешлегә. Улар түбәндәгесә яһала: а) -ып, -еп, -п ялғаулы хәл ҡылым + булыу; б) -а, -ә, -й Ҡыя яҙылышялғаулы хәл ҡылым + алыу; в) -ырға, -ергә, -рға, -ргә ялғаулы уртаҡ ҡылым + мөмкин, ярай һәм булыу ярҙамсы ҡылымдары ҡалыбы менән яһала. 5. Тейешлек-кәрәклек рәүешлеген белдереүсе ҡылым формалары а) -ырға, -ергә, -рға, -ргә ялғаулы уртаҡ ҡылым + кәрәк, кәрәкмәй, кәрәк тә түгел; 6)-ырға, -ергә, -рға, -ргә ялғаулы уртаҡ ҡылым + тейеш, тейеш түгел ҡалыбы менән яһала; в) уртаҡ ҡылым + -аһы, -әһе ялғаулы мәжбүрилек формаһына бар, юҡ мөнәсәбәт һүҙҙәре эйәреп яһала. 6. Аныҡһыҙлыҡ, самалау, ҡарар итеү, фараз итеү рәүешлеген белдереүсе ҡылым формалары. Улар а) -п ялғаулы хәл ҡылымынан һуң булһа кәрәк, булырға кәрәк һүҙҙәре килеп; б) -ған, -гән, -ҡан,-кән ялғаулы ҡылымға булырға тейеш һүҙбәйләнеше ҡушылып; в) -ыу, -еу, -оу, -өу, -у, -у ялғаулы исем ҡылымға бар, мөмкин мөнәсәбәт һүҙҙәре йәнәш ҡуйылып; г) -дыр, -дер, -ҙыр, -ҙер, -лыр, -лер ялғауҙары ҡушылған ҡылымдан; ғ) моғайын, ахырыһы, әйтерһең, бәлки, ихтимал мөнәсәбәт һүҙҙәр менән яһалалар.
Ҡылымдарҙың яһалышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
- В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834 -8


text:
Дерби Үҙәк китапханаһы
Дерби Үҙәк китапханаһы (ингл. Derby Central Library) — 1879 йылда Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә нигеҙләнгән, Ричард Нилл Фриман проекты буйынса, Майкл Басс-ҡустыһы аҡсаһына, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән китапхана[1].
«Даими» китапхана 1811 йылдан Квин-стритта эшләй; 1832 йылда уны (түләүле теркәлеү үткән) 84 кеше файҙалана алған[2]. 4000 том араһында Дерби Фәлсәфә йәмғиәте (Derby Philosophical Society) китаптары һаҡланған[3].1863 йылда китапһанасы һәм куратор итеп ботаник Александр Кролл (Alexander Croall) тәғәйенләнә, киләһе йылда музей һәм китапхана берләштерелә.
1964 йылда музей һәм сәнғәт галереяһы икенсе бинаға күсерелә.
Йыраҡ түгел был китапхана төҙөүҙә ярҙам иткән, һыра ҡайнатыусы Палата обинаһы ағзаһы миценат Майкл Басс-ҡустыһына һәйкәл ҡуйылған.
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- ↑ Kelly's Directory of Derbyshire 1899 p.130 — 1899.
- ↑ Glover Stephen The history and directory of the borough of Derby, a guide p.430 — 1829.
- ↑ Newsletter of the Geological Curators Club, Mick Stanley, Vol 1, No. 8, 1976. accessed February 2011.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Китапхананың рәсми сайты (инг.)


text:
Тормош
Тормош — материяның йәшәү актив формы, физик һәм химик процессы барлығы[1][2][3]. Шулай уҡ тормош — организмы осор йәшәү тыумышдан үлемгә. Тормош материяның төп атрибут — генетик информация. Тормош үҙенсәлектәре:
Бөтә Ерҙәге терелек төҙөлөшө бик ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы ҡоролған. Тереяҙма – ул бөтә терелектең төбө. Аҡһымдарҙың , тереяҙмалаштарҙың һәм бөтә тереғороҡтоң төҙөлөшө тураһында белемлектәр тереяҙмала бар. Тереяҙма (һәм тереяҙмалаш) – ул ҡатмарлы бәйләнешмә, тере “сынйыр”, тигәнсә. Тереяҙма - теребилдәләр сынйыры була, ҡайһылар бер-береһе менән эҙмә-эҙ бәйләнештерелгән. Һәр төрлө тереяҙма (тереяҙмалаш) тик дүрт теребилдәнән (4 теребилдәләштән) тора. Тереяҙмалағы белемлек (аҡһым төҙөлөшө) эҙмә-эҙлекле тороусы теребилдәләр өслөгө менән аңбилдәләнә. Тереғороҡтар бергүҙәнәклеләр һәм күпкүҙәнәклеләр була. Тереяҙма терелектәрҙә ике ҡатлы ишелмә төрөндә булып ята, ҡайһыһында бер терейеп төп ебе була, ә икенсе терейептәш – ярҙамлаусы килештерелгән терейеп була. Ике ҡатлы терейеплек ишелмә төрөндәй булып тора. Бергүҙәнәклеләр тереяҙмалары йыш ҡына йөҙөктәйлек төрөндә булып ята. Күпкүҙәнәклеләр тереяҙмалары терегитаптар төрөндә булып яталар ҙа еп урамлыҡ тирәһендә уралғанса ике ҡатлы терейеплек тә урамлыҡса тирәһендә уралған. Шул урамлыҡса тирәһендәге уралған тереяҙмаһының атамаһы – тереяҙмалыҡ (терегитап) була. Мәҫәлән, кешеләрҙең һәр күҙәнәктәр үҙәктәрендә (енси күҙәнәктәрҙән дә ҡыҙыл ҡан күҙәнәктәренән башҡа) 46 терегитап бар – 23 терегитап атайҙан һәм 23 терегитап әсәйҙән килеп бирелгән. Һәр атайҙан килеп бирелгән билдәле терегитап өсөн әсәйҙән килеп бирелгән билдәле терегитап бар, әммә ир-ат енси терегитабы өсөн икенсе пар килешә - ҡатын-ҡыҙ енси терегитабы.
Кеше тәнендәге тереяҙманың 95 йөҙөлөшөнән артыҡ билдәһеҙ нимәгәлекле теребилдәлек бар. Тереяҙманың башҡа өлөшө - теребилгелектәр, ҡайһылар аҡһымдар ҡоролошо аңламлығын, аҡһымлаулыҡтағы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо белемлеген дә ташыусы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо аңламлығын да аңбилдәләй... Бөтә терелек күҙәнәктәрҙән төҙөлгән. Бергүҙәнәкле тереғороҡтар – бер генә күҙәнәктән тора, ә икенсе тереғороҡтар бергүҙәнәкле иш булғас бер-береһе менән берләшкәс ишлек итеп төҙөлгәндәр. Башҡа тереғороҡтар күп күҙәнәктәрҙең төрлө төркөмдәренән төҙөлгәндәр. Шуға күрә һәр тереғороҡтоң төбө – күҙәнәк була. Әгәр теряҙма ғүмерҙең китабы булып ятһа, тереғороҡтоң төп эш ҡоралдары – терешләгестәр (аҡһымдар) була. Аҡһымдар 20 (икенсе сығанаҡтарҙа – 22-әүҙән) төрлө етеүҙәгөҙөклө-асығыстарҙан (аминасығыс) төҙөлгәндәр. Тереяҙмала ике осо ғалимдар тарафынан ошолай билдәләнгән – 5’ һәм 3’. Икеләтә терейептә беренсе терейебе буйға торғас, икенсе килештерелгән терейебе кире яҡҡа йүнәлгән:
Беренсе терейеп – 5’-А-Г-Ц-Т-3’ – төп терейеп (тереяҙма).
: : : :
Икенсе терейеп - 3’-Т-Ц-Г-А-5’ – килештерелгән терейеп (тереяҙма). Терейептәше - 5’-А-Г-Ц-У-3’ – килештерелгән терейеп нигеҙләнгән төп терейептең оҡшаттырылмаһы (ишләнмәһе) (тереяҙмалаш). Беренсе терейептең һәр теребилдәһе икенсе терейептең килештерелгән теребилдәһе менән – һыуғором элемтәһе менән (юғарғы һүрәттә ике нөктә (“:”) менән билдәләнгән, ә “А”, “Т”, “Г”, “Ц” өнбилдәләр менән дүрт теребилдәләр билдәләнә, һәм беренсе терейептең һәр теребилдәгә ҡаршы икенсе килештерелгән терейептең теребилдәһе килешә – А-теребилдәһенә (аденинға) ҡаршы Т-теребилдәһе (тимин) (тереяҙмалашта Т-теребилдәһе урынына У-теребилдәләше (урацил) ултыртыла. Шулай уҡ тереяҙмалаш А-теребилдәләшенән, Ц-теребилдәләшенән һәм Г-теребилдәләшенән ҡоролған), Ц-теребилдәһенә (цитозинға) ҡаршы Г-теребилдәһе (гуанин) һәм киреһенсә шулай уҡ) бәйләнешкән. Тереяҙмалашлағыс тереяҙмала бер өлкәһен тапҡас (башлаулыҡты) килештерелгән терейеп буйлап (3’-осонан 5’-осона табан) теребилдәләштәрҙән 5’-осонан 3’-осона табан йүнәлтелгән тереяҙмалашты төҙә башлай (терейептәште). Тереяҙмалашлағыс туҡтаулыҡты танып тапҡас, тереяҙмалауҙы туҡтата ла шунан һуң шул яңы эшләнгән тереяҙмалаш аҡһымлаулыҡ эсенә йөрөтөлә. Күпкүҙәнәкленең тереяҙмаһының аңламлыҡлы өлкәләре калырлыҡтар ҙа һурымдар өлөштәренән төҙөлгән. Шуға күрә яңы эшләнгән тереяҙмалама ҡалдыҡлыҡланырға тейеш (үҙе-үҙен ҡалдыҡлыҡлай – һурымдар һурыла ла ҡалған ҡалырлыҡтар бәйләнешәләр). Булып сыҡҡан аңламлыҡлы тереяҙмалаштан аҡһым төҙөлөшө тураһындағы белемлеге уҡышлана. Аҡһымлаулыҡ эсендә булғас, 5’-осонан башлап та тереяҙмалаш буйға барып, АУГ-өслөк (күпкүҙәнәкле тереғороҡтарҙа ГУГ-өслөк) эҙләнә. АУГ- (ГУГ)-өслөк танылғас, аҡһымлау башлана (АУГ-(ГУГ)-өслөгө менән етеүҙәгөҙөклө-асығыс аңбилдәләнә). Һәр өслөк менән әллә етеүҙәгөҙөклө-асығыс, әллә тәүеслек, һуңөслөк һәм аңһыҙөслөк аңбилдәләнә. Бер етеүҙәгөҙөклө-асытҡыс ике йәки күберәк төрлө өслөктәр менән аңбилдәләнә ала.
Күпкүҙәнәкленең иш күҙәнәктәре берләшкәс, ағзаларға төҙөлөшәләр. Ағзалар берләшкәс, ағзалар һиҙешлегенә төҙөлөшәләр. Шуға күрә, күпкүҙәнәкле терелектең бөтә бәйләнешкән күҙәнәктәре берләшкән ҡатмарлы тереғороҡ була! Күҙәнәктәрҙең күп итештәренә көслөк кәрәк. Аҡһымлау, тереяҙыш (тереяҙмалашлау), күмерһыулау, майлау, ҡапсалау һәм башҡа итештәр өсөн көслөк кәрәк. Май бәйләнешмәһендә, аҡһымдарҙа, күмерһыуҙарҙа ла тереяҙмаларҙа көслөк тотолоп булғас, шул тере бәйләнешмәләр терелектәргә көслөк сығанаҡтары була алалар. Күҙәнәктәрҙә төп яғым – күмерһыуҙар була, ә улар етмәһә, икенсе яғымдар ҡулланыла башлай. Яғымдарҙың янышы янышлыҡта итешләнеүҙә, сығарылыусы көслөк АТФ-(аденозинтрифосфат)-тың өҙөксәлеклектәр араһындағы элемтәһендә тотолоп һаҡлана башлай. Көслөк кәрәк ваҡытында АТФ-тан һуңғы фосфат төркөмө айырыла (көслөк АДФ һәм фосфат төркөмө араһындағы элемтәһендә һаҡланып ята) ла көслөк сығарыла ла АТФ-тан АДФ (аденозиндифосфат) булып сыға. Ҡайһы тереғороҡтар үҙҙәре яҡтылыҡ көслөгөн алып һаҡлай алалар – уларҙың атамаһы “яҡтылыҡ-ашасаҡтар” (автотрофтар) була, ә ҡайһылар яһалған яғымдарҙы ғына ҡуллана алалар – уларҙың атамаһы “яғым-ашасаҡтар” (гетеротрофтар) була. Мәҫәлән, үҫемлектәр – яҡтылыҡ-ашасаҡтар, ә кешеләр, хайуандар, бөжәктәр һәм башҡалар – яғым-ашасаҡтар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Жизнь / Культурология. XX век. Энциклопедия. 1998.
- ↑ статья из Новой философской энциклопедии
- ↑ Статья из Большой советской энциклопедии


text:
Изге Валентин көнө
Ғашиҡтар көнө (Изге Валентин көнө)—14 февралдә бөтә донъяла үткәрелгән ғашиҡтар көнө. Был көндә яратҡан һәм ҡәҙерле кешеләргә йөрәк формаһындағы открыткалар — валентинкалар бүләк итеү ҡабул ителгән. Валентинкалар етештереүсе компаниялар үткәргән маркетинг сәйәсәте был байрамды Рәсәйгә бөтә доняъға таратты. Уның тарихы романтик мөхәббәткә бәйле.
Беҙҙең эраның 269 йылында Рим императоры Клавдий өйләнешеүҙе тыйыусы Указ сығара. Ғаилә ирҙәрҙе өйгә бәйләй, ә улар яҡшы һалдат булыу өсөн яратылған, тип иҫәпләй ул. Валентин исемле йәш христиан руханийы указды тыңламай, бер-береһен һөйгән йәрҙәрҙе йәшереп йәрәштерә. «Законһыҙ өйләнешеүҙәр» тураһында белеп ҡалған император уны язаларға һәм үлтерергә ҡуша.
Тотҡонда Валентин ваҡыт үткәреү өсөн төрмә начальнигының ҡыҙына мөхәббәт хаттары яҙа. Ауыр мәлдәр һәм үлем яҡынлашып килеүенә ҡарамаҫтан, йәштәр араһында ҡайнар мөхәббәт хистәре уяна. Хөкөм алдынан, 270 йылдың февралендә, егет ҡыҙға «Валентиндан» тип кенә яҙылған хушлашыу ҡағыҙы ебәрә. Ул аҙаҡ ғүмерлек мөхәббәт һәм тоғролоҡ символы булып китә. Күп йылдар үтеү менән Валентиндың көлөн Римдәге Изге Плаксидис сиркәүенә ерләйҙәр, ә ҡапҡаларын «Валентин — ҡапҡалары» тип атай башлайҙар. Һуңғараҡ сиркәү уны изгеләр рәтенә индерә, ә ғашиҡтар үҙҙәренең яҡлаусыһы сифатында ҡабул итә.
Был көн бөгөн дә онотолмаған, киреһенсә, халык, бигерәк тә йәштәр араһында киң тарала. Ғашиҡтар көнөндә, йола буйынса, бер-береһен һөйгәндәр бүләктәр бирешә, «валентинка»лар менән алмаша.
Изге Валентин байрамының сәскә эмблемаһы — ҡыҙыл рауза. Сөнки, антик легенда буйынса, ҡыҙыл рауза мөхәббәт аллаһы Афродита арҡаһында барлыҡҡа килгән, имеш. Алиһә үҙенең яраланған һөйгәне янына йүгергәндә, аҡ рауза ҡыуағына баҫа һәм энәләренә аяғын йәрәхәтләй. Уның илаһи ҡаны сәскәне ҡыҙыл төҫкә буяй.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Всемирный Самый большой Валентин
- Символы и традиции дня святого Валентина.
- Әлфиә Әйүпова әҙерләгән материал ҡулланылды.


text:
Алтай теле
Алтай теле — алтай халҡының төп теле. Алтай республикаһының рәсми теле. 1948 йылға тиклем ойрот теле тип аталған. Электән көняҡ һәм төнъяҡ алтай телдәре бер тел - алтай теле тип һаналған. Ләкин, хәҙерге заман төрки телдәр квалификацияһы буйынса, улар ике айырым тел булып һаналалар. Хәлде рәсми рәүештә айырым көньяк һәм төньяк һөйләштәре Рәсәйҙең аҙ һанлы халыҡтарның (кумандин, челкан һәм тубалар) айыр телдәр тип һанала.
Бөтә Рәсәй 2022 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 65 534 кеше алтай телен белеүҙәре хаҡында бәйән ителә.Күрһәткестәр буйынса, уларҙың ун меңе төньяк-алтай һөйләштәрендә, ә ҡалғаны көньяҡ-алтайҙыҡында һөйләшә, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе алтай-кижи һөйләмендә. Ҡайһыбер мәғлүмәттәр буйынса, 2% алтайҙар ғына алтай телендә ирекле һөйләшә. Көньяк Алтай телендә 2 һөйләш бар :
- алтай-кижи — хәҙерге алтай әҙәби теленең нигеҙе.;
- теленгит һөйләше — теленгиттар теле;
- Элегерәк телеут һөләше лә булған,ул Кемеров өлкәһенең
диалекты булып торған.
XIX быуат уртаһыннан 1923 йылға тиклем әҙәби тел; Һәр бер һөйләште нисә кеше белеүе тураһында теүәл мәғлүмттәр юҡ.Яҡынса, һөйләштәрҙең һәр ҡайһыһында 3 меңтирәһе кеше һөйләшә. Башҡалар төп алтай телендә һөйләйҙәр. Ҡытайҙа Ҡанас күле янында, һөйләшеүселәр теленгитлар һәм синцзян кыргыҙҙарына максималь якын булған, көньяк-алтай теленә яҡын диалекттар осрай. «-z-» урынына интервокаль «-j-» булыуы сәбәпле, көньяк-алтай теленең хакас телдәренә кереүе шикле, ул кыргыз-ҡыпсаҡ теле булырға кәрәк.
Алфавит Ҥ, Ј, Ӧ, Ӱ хәрефтәре менән 1840 йылдарҙа кириллица нигеҙендә үҫеш ала, ә 1928-1938 йылдарҙа латин теле кулланыла, ә унан һүң яңынан кириллица.
XIX быуаттың яҙма ҡомартҡылары - алтай-ойроттарҙы христианлаштыру ваҡытында булдырылган текстарҙың, изгеләр кыйссалары, доғалыҡтарҙың тәрҗемәләре. 1869 йылда Ҡазанда алтай теленең теүәл грамматикаһы баҫыла; 1884 йылда – алтай теленең беренсе һүҙлеге. Әҙәби телдең үҫешенә яҡыусы- мәғрифәтсе М. В. Чевалковтың ижады ҙур роль уйнай.
Әҙәби тел алтай диалектына нигеҙләнә. Октябрьреволюцияһына тиклем, әҙәби тел, хәҙерге ваҡытта региональ әҙәби телфункцияһын башҡарыусы, телеут диалектыүҙенсәлектәренә нигеҙләнгән.
Халыҡ тарихы[үҙгәртергә]
Алтайҙарҙы ике этнографик төркөмгә буләләр: Көньяҡ алтайҙар (алтай кижи),көньяҡ алтай телендә һөйләшәләр ( 1948 йылға тиклем ойроттар) һәм төньяҡ алтайҙар, төньяҡ алтай телендә һөйләшәләр. Көньяҡ алтайҙар Катунь йылғаһы буйында йәшәйҙәр. Уларҙың араһында телеуттар, теленгиттар һәм телестар бар, улар 2002 йылғы халыҡ иҫәбен лағанда айырым халыҡ итеп һаналған. Төньяҡ алтайҙар араһында кундиндар ( Бей йылғаһының урта ағымы), челкандар ( Лебедь йылғаһы бассейыны) һәм тубаларҙар ( Бей йылғаһының һул яҡ яры һәм Телец күленең төньяҡ-көнбайыш ярҙары) уларҙа 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа айырым халыҡ булып иҫәпләнә. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә төньяҡ алтайҙар черен татарҙары булараҡ билдәле. Алтай әҙәби теле көньяҡ алтай теленең нигеҙендә барлыҡҡа килә ( ике вариантта- алтай теле һәм телеут теле) шулай уҡ төньяҡ алтайҙар өсөн тубалар әҙәби теле лә эшләнә. Алтайҙар- төрк халҡы. Күпселек Алтай Республикаһында йәшәйҙәр. Революцияға тиклем 1917 йылда рус халыҡтары араһында алтай татарҙары тигән исем аҫтында билдәдәлек алғандар.
2002 йылғы Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрендә 67 239 кеше үҙҙәрен алтайҙар тип яҙған. Алтай республикаһында – 62 192 кеше, Алтай крайында- 1880 кеше. Кемеров өлкәһенең төп төрк халҡы,совет ваҡытында шулай уҡ алтайҙар тип иҫәпләнгән, әхәҙер уларҙы телеут йәки шор тип атайҙар. 1989 йылдарҙа Казахстанда 689 , ә Үзбәкстанда 191 алтай йәшәгән.


text:
Википедия:Бейҙәр
Wikipedia'лағы бей - бей дәрәжәһе һәм махсус тамғаһы булған ҡатнашыусы. Бей дәрәжәһендәге ҡатнашыусының түбәндә күрһәтелгән бурыстары бар:
- Башҡа ҡатнашыусыларға хаким тамғаһын бирә ала. Быны ул дәғүә итеүсенең һорауы буйынса һәм берләшмәлә ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң тормошҡа ашыра ала. Бирелгән хаким тамғаһын бей кире ала алмай.
- Башҡа ҡатнашыусыларға бот тамғаһы биреү һәм кире алыу хоҡуғы бар. Бот тамғаһын алырға теләүселәр махсус биттә ғариза ҡалдыралар. Берләшмәлә ҡатнашыусылар ыңғай тауыш биргәндән һуң, йәки башҡа бүлектәрҙә бот тамғаһы булған дәғүә итеүсегә бей бот тамғаһын бирә ала.
- Ҡатнашыусыларҙың исемен алмаштыра ала.
Википедия эшмәкәрлегендә бейҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгө юҡ. Ул үҙ вазифаһын үтәгәндә баш-баштаҡланырға тейеш түгел. Башҡа ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң ғына ҡарарҙарын ғәмәлгә ашыра ала.
Википедиялағы бейҙәр исемлеге[үҙгәртергә]
- Башҡорт телендәге бүлектә (ғәмәлдәге бейҙәр ҡалын яҙылыш менән билдәләнә):
- Рөстәм Нурыев 2006 йылдың 26 ғинуарынан. 2010 йылдың 9 мартында, Comp1089 тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, Jusjih стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатылды.
- Comp1089 (фекер алышыу • ҡатнашыусы өлөшө) 2012 йылдың 12 ғинуарынан.
- Саган 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
- Урыҫ һәм башҡа телдәге бүлектәрҙәге бейҙәр исемлеген дә ҡарай алаһығыҙ.