text:
Әзербайжан теле
Әзербайжа́н теле (үҙатамаһы: azərbaycan dili, آذربايجان ديلی, азәрбајҹан дили) — алтай телдәр ғаиләһенә ҡараған, шул уҡ ваҡытта ҡыпсаҡ ареалы ҡыпсаҡ телдәренә ҡараған һыҙаттары булған, төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағы уғыҙ телдәренең уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған тел, әзербайжан халҡының теле.
Морфологик төҙөлөшө буйынса әзербайжан теле агглютинатив, синтетик тел[14]. Әзербайжан теленең лексикаһы һәм фонетикаһына фарсы теле һәм ғәрәп теле ҙур йоғонто яһаған.
XX быуат дауамында әзербайжан яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәргән. Хәҙерге ваҡытта әзербайжандар өс төрлө яҙма менән файҙаланалар: Иранда ғәрәп яҙмаһы, — Әзербайжанда - латиница һәм Дағстанда (Рәсәй) - кириллица.
Әзербайжандың дәүләт теле һәм Дағстандың (Рәсәй) дәүләт телдәренең береһе булып тора. Әзербайжандарҙың компакт йәшәгән урындарында, Иранда (Иран Әзербайжаны) һәм Грузияла (Квемо-Картли) таралған. Әзербайжан телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 25—30 миллион кеше булған.
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһы хаҡында
- 2 Лингвогеография
- 3 Диалекттары
- 4 Тарихы
- 5 Яҙмаһы
- 6 Лингвистик характеристикһы
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Хәҙерге хәле
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Атамаһы хаҡында
Рәсәй империяһында бөтөн төрөк телдәре, шуның эсендә әзербайжан теле лә, ғәҙәттә татар теле тип аталған. Тағы ла «ҡаф тауы татар теле» тигәне лә осрай[15]. XIX быуат баштарында бындай атаманан бер аҙ тайпылыш күҙәтелә башлаған. Үҙенең 1831 йылда Николай Алексеевич Полевойға хатында рус яҙыусыһы Александр Александрович Бестужев-Марлинский «адербиджан-татар» һүҙлеген бер ерҙән дә таба алмауы хаҡында яҙған[16]. Санкт-Петербург университеты Көнсығыш факультетының беренсе деканы Казембәк Александр Ҡасим улы (Мирза Казембәк) XIX быуаттың беренсе яртыһында тәүге тапҡыр «әзербайжан теле» тигән терминды ғилми нигеҙләгән һәм ҡулланған, шуның менән бергә «адербиджан теле» тип яҙған[17].
1852 йылда шағир Мирза Шафи Вазех Тифлис гимназияһы көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Иван Григорьев менән хеҙмәттәшлектә «Әдербейжан теленең (наречиеһының) татар хрестоматияһы»н төҙөгән[18]. Шул уҡ йылда Төньяҡ Фарсыстан буйлап сәйәхәт иткән Илья Николаевич Березин ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәр яҙып ҡалдырған. «Әдербейджан наречиеһы» тигән термин менән бер рәттән ул шулай уҡ: «Иран Әдербайжанында өлкәнең атамаһын йөрөткән төрөк теленең үҙенсәлекле наречиеһы өҫтөнлөк итә» тип яҙған[19]. 1857 йылда Лазарь Захарович Будаговтың «Төрөк-татар әдербәйжан наречиеһына ғәмәли ҡулланма»һы баҫылып сыға. Новочеркасск гимназияһының Көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Мирза Абулғасан Везиров төҙөгән һәм 1859 йылда яҙылған «Татар-әдербижан наречиеһы дәреслеге» баҫылып сыға[20]. Ҡайһы бер интеллигенция вәкилдәре телде тейешенсә дөрөҫ атау яҡлы булып сығыш яһаған. Мәҫәлән, Кешкюль (Kəşkül jurnal)ын сығарыусы, тифлис кадет корпусы мөғәллиме Джалал Эфенди Унсизаде (Cəlal Ünsizadə) рәсәй властарына уға «Әзербайжан» атамалы гәзитен сығарыуҙы рөхсәт итеүҙәрен һораған, һәм был теләктең төп сәбәбен аңлата
Ҡаф тауы артында йәшәгән төп мосолман халҡы әзербайжан наречиеһы тип аталған телдә һөйләшә һәм ҡырым татарҙары һәм ҡазан татарҙары һөйләшкән телде аңламай, ә сттән килгән халыҡтың аҙ ғына өлөшө фарсы һәм ғәрәп телендә һөйләшә … Был мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү өсөн, Тифлис ҡалаһында, көн элгәре цензураны рөхсәт иткән, «Әзербайжан» тип аталған һәм ябай халыҡсан әзербайжан телендә сыҡҡан гәзит формаһындағы хәҙерге заман баҫмаһы кәрәк[21].
XIX—XX быуаттың башында шулай уҡ әзербайжан-татар теле тигән атама ла ҡулланылған, ләкин ундай атама юғала барған һәм эҙмә-эҙлекле: төрөк, әзербайжан-төрөк һәм әзербайжан терминдары менән алмаштырылған[22]. Ираника Энциклопедияһы авторҙары фекере буйынса, Иосиф Сталин телде төрөк атамаһынан әзербайжан тигәнгә күсереү тураһында күрһәтмә биргән[23]. Әзербайжан Халыҡ фронты идара иткән йылдарҙа дәүләт кимәлендә «әзербайжан» атамаһын «төрөк» тигән атамаға алмаштырыу сәйәсәте үткәрелгән. Шулай, 1992 йылдың декабрендә парламент дәүләт теле тураһында закон ҡабул иткән, һәм уны әзербайжан түгел, төрөк тип атау тәҡдим ителгән[24]. 1993 йыл аҙағында власҡа Гейдар Алиев килеү менән дәүләт теле элеккесә әзербайжан тип атала башлаған (1995 йылғы Конституция)[25].
Инглиз телендәге Ираника энциклопедияһы (Encyclopædia Iranica) әзербайжан телен «Azeri Turkish» (әзербайжан төрөк) йәки ябай ғына «Azeri» тип атаған[26].
Лингвогеография
Әзербайжан теле башлыса 98 % халыҡтың туған теле булған Әзербайжан илендә[27], һәм Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларында (иң тәүҙә Көнбайыш Әзербайжанда һәм Көнсығыш Әзербайжанда, шулай уҡ Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнсығыш яр буйында: Галуга) һәм төньяҡ Ираҡта (мәҫәлән, Киркукта таралған)[28].
Юғарыла күрһәтелгән илдәрҙән тыш, әзербайжан теле шулай уҡ әзербайжандарҙың компакт йәшәгән ерҙәрендә: Грузияла (Квемо-Картли крайы), Рәсәйҙә (Дағстан), төрөк провинциялары Карс һәм Ыгдыр илдәрендәге әзербайжан диаспораһы араһында таралған. 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә әзербайжан телендә һөйләшеүселәр һаны 473,044 кеше тәшкил иткән[29], шуларҙан тик 368,173 кеше генә әзербайжан[30] (әзербайжандарҙың дөйөм һаны 603,070 кеше тәшкил иткән)[31].
Диалекттары
Классификацияһы
Ҡаф тауындағы әзербайжан теленең 4 диалект төркөмө бар[32][33]:
- көнсығыш: баҡы, дербент, кубин һәм шемаха диалекттары, муган һәм ленкоран һөйләштәре;
- көнбайыш: ҡарабах, гянджа һәм казах (ҡаҙаҡ теле менән бутамаҫҡа) диалекттары, айрум һөйләштәре;
- төньяҡ: шекин диалекты, закатал-ках һөйләше;
- көньяҡ: нахичеван, тебриз һәм ордубад диалекттары, ереван һөйләше[32].
Профессор М. А. Ширалиев әзербайжан теленең алты диалект төркөмөн айыра:
- көнсығыш: кубин, баҡы, шемаха, сальян һәм ленкоран
- көнбайыш: казах, борчали һәм айрум
- төньяҡ: нухин, закаталь һәм куткашен
- көньяҡ: нахичеван, ордубад, ереван
- үҙәк: кировабад һәм ҡарабах
- Ирандағы әзербайжан теленең диалекттары[34].
Ирандағы әзербайжан теле диалекттары: тебриз, урмий, хой, кушчи (Үҙәк остан), марагин, меренд, урьянтепин (Көнбайыш Әзербайжан), туркменчай (Көнсығыш Әзербайжан), ардебиль, сараб, миан, ә шулай уҡ анклавлы: галугях (Мазендеран) һәм Лотфабад һәм Дергез (Хорасан-Резави) диалекттары[35].
Бынан тыш, күсеүсән һөйләштәр — геокчай (көнсығыш һәм көнбайыш диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә), агдаш (көнсығыш һәм төньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә) һәм джебраиль (көнсығыш һәм көньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә)[36].
Дөйөм мәғлүмәттәр
Генетик билдәһе буйынса әзербайжан теленең ике диалект тибы айырыла: уғыҙ (көнбайыш һәм көньяҡ группы диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө) һәм ҡыпсаҡ (көнсығыш һәм төньяҡ диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө)[37]. Диалектах араһындағы айырымлыҡ башлыса фонетикала һәм лексикала сағыла. Мудрак Олег Алексеевич, глоттохронология методтары ярҙамында төрөк телдәрен морфология һәм тарихи фонетикаға нигеҙләнеп төркөмләгәндә, телдәр араһындағы айырымлыҡтың проценттарҙағы анализы һөҙөмтәләре дөйөм әзербайжан теленән нухин диалектын айырып сығарыу Тамерлан (Тимур) дәүеренә тура килгәнлеген иҫбатлаған (~1360 г.)[38]
Бынан тыш, Иран, Төркиә һәм башҡа илдәр территорияларында әзербайжан теле диалекттарына ҡаратылған наречиелар бар (мәҫәлән, афшар теле, кашкай наречиеһы, айналлу теле, баят (уғыҙ), шахсевен, каджарҙар (халыҡ) һ.б.).
Тарихы
Әзербайжан теле үҙенең тамыры менән VII—X быуаттарҙағы хәҙерге төрөк телдәренең уғыҙ тел тармағы өсөн тәүтел булып торған Үҙәк Азия уғыҙ ҡәбиләләре теленә барып тоташа[39]. Төрөктәрҙең айырым төркөмдәре[40] хәҙерге Әзербайжан территорияһына Урта быуаттарҙа килеп урынлашҡан (хазарҙар, болғарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы) һ.б.), ләкин тәүләп[40] төрөк-уғыҙҙарҙың ҙур төркөмө Ҡаф тауы артына XI—XIII быуаттарҙа сельджук баҫып алыуҙар дәүерендә килгән[41]. Әзербайжан теле Әзербайжан территорияһында, уғыҙ элементтары өҫтөнлөклө булған, уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәренә нигеҙләнеп формалашҡан[42]. Диалекттарҙан юғарыраҡ торған (лингвистика) койне фольклор материалдарында сағылған, мәҫәлән «Минең Ҡорҡот олатайым китабы»]][43][44].
Совет көнсығышты өйрәнеүсе тарихсы Сумбатзаде Али Сойбат Сумбатович әзербайжан теле ул ваҡытта «күпселеген уғыҙ төркөмө характерындағы тел булған һәм нигеҙҙә әзербайжандарға ла, төркмәндәргә һәм төрөктәргә лә аңлашылған» ти[45]. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер (инглизсә яҙылышта: Gerhard Doerfer), үҙ сиратында, башланғыс периодта әзербайжан һәм төрөк телдәре араһында айырма бик аҙ булған, ти[46].
Әзербайжан әҙәби теле үҫешендә төркиәтсе һәм этнограф Николай Александрович Баскаков өс период айырған[47]:
- XIV—XVI быуаттар — әҙәби әҫәрҙәр фарсы телендә яҙылған дәүерҙә ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре менән тулған иҫке әзербайжан теле үҫеше.
- XIX быуаттың икенсе яртыһы — XX быуат башы — әҙәби әзербайжан теле, дөйөм халыҡ йәнле теленә яҡынайып, милли әҙәби әзербайжан теле нормаларын ҡабул итә.
- Октябрь революцияһынан һуң — әҙәби әзербайжан теле «әзербайжан социалистик теле»нә әүерелә.
«Көнсығыш тарихы» хеҙмәтендә Анатолий Петрович Новосельцев үҙ аллы әзербайжан теленең айырылып сығыу ваҡыты итеп XIV быуатты билдәләй[48]. Илья Павлович Петрушевский фекеренсә, был периодта әзербайжан телендә көньяҡ Әзербайжан халҡының бик күп өлөшө һөйләшкән инде[49]. А. С. Сумбатзаде фекеренсә, әзербайжан теленең бүтән уғыҙ телдәренән айырылыуы XVIII быуатҡа тамамланған[50].
XIV——XVIII быуаттар
Әҙәбиәт әзербайжан теленең үҫешендә мөһим роль уйнаған. Әзербайжан теле — иҫке яҙма төрөк телдәренең береһе[51]. Яҙма, классик әзербайжан әҙәбиәтенең башы монгол баҫып алыуынан һуң башлаған. Әзербайжан теленең тәүге яҙма һәйкәлдәре XIII быуатҡа ҡарай[52]. Килеп еткән әҙәби әҫәрҙәрҙең иң иртә авторы XIII быуат аҙағында—XIV быуат башында йәшәгән шәйех Ғасаноғлы Иззеддин («Пуре-Гасан») булған[53]. Шул периодтан шиғриәт үҫешә башлаған[53]. Ғасаноғлының замандашы — XIV быуат башында ижад иткән баҡы шағиры Насирҙың төрөк (әзербайжан) телендәге шиғыры (бишюллыҡ) беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән[54]. XIV быуат аҙағы—XV быуат башы шағиры Нәсими, әзербайжан шиғриәтенең беренсе шедеврҙарын ижад итеп, әзербайжан әҙәби теленә нигеҙ һалған. Әҙәби телде байытыр өсөн ул халыҡсан йәнле һөйләү теленән һәм ауыҙ-тел ижадынан алынған ғибрәтле хикәйәләр (притчалар), тәрән мәғәнәле фекерҙәр (изречения), миҫалдар, идиомалар һ.б. киң файҙаланған. Британника Энциклопедияһына ярашлы, әзербайжан әҙәби теле XV быуатта үҫешә башлаған һәм XVI быуатта юғары үҫеш кимәленә еткән[55].
XVI—XIX быуаттың башында Әзербайжандың күп өлөшө Сефевид дәүләтенә, ә артабан сығышы менән төрки телле иран шаһтары династияһы идара иткән Каджар Иранына ингән[56]. Бер йөҙйыллыҡҡа яҡын аралыҡта Сефевидтар Дәүләтендә әзербайжан теле һарай, армия һәм хөкөм теле булып хеҙмәт иткән[57][58][59][60][61][62]. Әҙәби әзербайжан теле һәм әҙәбиәте үҫешенә үҙенең шиғырҙарын Хатаи псевдонимы менән яҙған шаһ Исмаил I ҙур өлөш индергән. Шаһтың лексикаһын тикшереүсе М. Джавадова билдәләүенсә, Хатаи «XVI быуаттың беренсе сирегендә әзербайжан әҙәби телен формалаштырыуҙа, раҫлауҙа һәм байытыуҙа мөһим роль уйнаған. Ул әзербайжан теленең бөтөн нескәлектәрен һәм һүҙлек фондын файҙаланған оҫта шағир булған. Был яҡтан уның „Дех-намэ“ әҫәре, үҙенең һүҙлек үҙенсәлектәре буйынса беҙҙең телебеҙ тарихындағы иң өлгөлө әҫәренең береһе, ҙур ҡиммәткә эйә»[63]. Шағир үҙе, Исмаил шаһ, әҙәбиәтселәрҙе ҡанат аҫтына алған һәм һарайында шағирҙар элитаһын йыйған, улар араһында әзербайжан телендә яҙған Хәбиби, Сурури, Матеми, Шаһи, Ғасими, Кишвәри булған.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында әзербайжан теле Кубин ханлығының дәүләт акттары, идара учреждениеларының рәсми яҙышыу теленә әүерелгән[64].
XIX быуаттан башлап
XVI—XVII быуаттарҙан башлап Мөхәммәт Физули, Ковси Табризи һәм башҡа әзербайжан авторҙары хеҙмәттәрендә әзербайжан әҙәби телнең һәм йәнле һөйләү теленең яҡынайыуы башлана, тип билдәләй Н. Г. Волкова. Уның фекеренсә, XIX йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында әзербайжан әҙәби теле йәнле һөйләш теле менән тулыһынса яҡынайған[65]
XIX быуатта Рәсәйгә ҡушылғанға саҡлы яҙма әҙәби тел ике өлкәлә үҫешкән: Көньяҡ Әзербайжанда (үҙәге Тебризда) һәм Ширванда (үҙәге Шәмәхәлә). Шуның менән бәйле ул ваҡытта Көньяҡ Әзербайжанда баҫылып сыҡҡан төрлө әҙәбиәттә (ғилми, нәфис, дини) ошо регион диалекты элементтары өҫтөнлөк иткән, ә Ширванда — ширван төркөмө диалекттары элементтары[66]. XIX быуаттың уртаһында уҡ баҡы һәм шәмәхә диалекттары базаһында хәҙерге әҙәби әзербайжан теле формалашҡан[32]. Әгәр Ҡаф тауы мосолмандары араһында фарсы телен аңлау ҡыйынлыҡ тыуҙырғанын һәм урындағы әзербайжан телендә яңы әҙәбиәт тә үҫешкәнен иғтибарға алһаң, Мирза Шафи Вазех (Мирза Шафи) һәм Григорьевтың йәнле һәм аңлайышлы телдә рус, әзербайжан һәм фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренең иң яҡшы өлгөләре 1852 йылда сығарған «Хрестоматия»һында бирелеүе бәхәсһеҙ[18]. Шулай уҡ әйтергә кәрәк, 1852 йылдың башында уҡ Григорьевтың һәм Мирза Шафиҙың «татар-рус» һүҙлеге тамамланған[18].
XIX быуаттың икенсе яртыһы осоро әзербайжан әҙәби теленең әүҙем үҫеше менән характерлана. Шуның менән бергә уның ҡулланыу сфераһы киңәйгән. Тап шуға, әзербайжан телен өйәҙ һәм ҡала училищеларының уҡыу пландарына индергәндәр. 1878 йылда, әзербайжан интеллигенцияһы вәкилдәренең талабы буйынса, Горий семинарияһы эргәһендә әзербайжан бүлеге асылған. Бының һөҙөмтәһе булып, уҡытыу яңы (усули-йәҙит) методы менән туған телдә алып барылған әзербайжан мәктәптәре барлыҡҡа килгән [67]. 1882 йылда әзербайжан телендә «Вэтэн дили» тип аталған тәүге дәреслек баҫылып сыҡҡан. XIX быуат һуңында уҡытыу ике телдә алып барылған рус-татар (йәғни рус-әзербайжан) мәктәптәре асылған. Уларҙа әзербайжан телен уҡытыу 1914 йылға тиклем дауам иткән, артабан, 1913/1914 йылдарҙан башлап, туған телдә уҡытыу тәүге ике класҡа ғына бирелгән[67]. Китаптарҙың тиражы һәм атамалары һанына ҡарағанда, революцияға тиклемге периодта улар бик күп булмаған. Улар, күпселек халыҡтың китап уҡыу мөмкинселеге булмаған саҡта, башлыса, йәмғиәттең өҫтөнлөклө ҡатламына тәғәйенләнгән булған. 1913 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Әзербайжанда дөйөм тиражы 173 мең экземпляр тәшкил иткән 273 баҫма берәмек сыҡҡан, тираждың тик 32 % ғына әзербайжан телендә баҫылған[68].
Лингва франка
Күп быуаттар дауамында әзербайжан теле бөтөн Фарсыстанда, Ҡаф тауында һәм көньяҡ-көнсығыш Дағстанда сауҙа һәм этник-ара мөнәсәбәттәрен лингва франка сифатында хеҙмәтләндергән. Уның трансрегиональ тәьҫире һәр хәлдә XVIII быуатҡа тиклем дауам иткән[69].
Үткән заманда әзербайжан теле Ҡаф тауында киң таралған булған. 1836 йылда сыҡҡан «Ҡаф тауы артындағы рәсәй биләмәләренә күҙәтеү»ҙә: «Ширванда өҫтөнлөк иткән тел Адербийжанда (Әзербайжанда) ҡулланылған һәм ғәҙәттә беҙҙә татар теле тип йөрөтөлгән туркоман теле … Ҡаф тауы артында был тел төрки, йәғни төрөк тип атала … яғымлылығы, музыкаллеге менән айырылып тора һәм тағы ла уны өйрәнеү еңеллеген дә ҡушһаң, уның был ерҙә ҡулланылышын Европала француз теленең ҡулланылышы менән сағыштырыуға бер ҙә аптырарлыҡ түгел» тип билдәләнгән.[70]
Әзербайжан теленең милләт-ара аралашыу теле булараҡ өҫтөнлөклө хәле XIX быуаттың икенсе яртыһында көсәйҙе[71].
Быуаттар дауамында әзербайжан теле көньяҡ Дағстанда лингва франка (милләт-ара аралашыу теле) хеҙмәтен үтәгән.[72], XVI—XVII быуаттарҙа ла ул Дағстанда һаман таралған булған әле[73]. XVIII—XIX быуаттарҙа әзербайжан теле Дағстан өлкәһенең Самур округында киң таралған; Самурская үҙәнендә ул милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған[74]. XIX быуатҡа саҡлы әзербайжан теле, ҡумыҡ һәм авар телдәре менән бер рәттән, тау итәгендәге һәм уйһыу ерле Дағстанда шулай уҡ лингва-франка булып хеҙмәт иткән[72].
XIX быуат һуңында Дағстанға килгән К. Ф. Ган «бөтөн Дағстанда тиерлек төрөк-татар теле, әйтер кәрәк, интернациональ тел булыуы раҫ (факт)» тип яҙған[75]. Көньяҡ Дағстанда әзербайжан теле XX быуат урталарына саҡлы үҙенең милләт-ара аралашыу теле статусын һаҡлап ҡалған. Шулай, 1950-се йылдарҙа Леонид Иванович Лавров: «Көньяҡ Дағсстандың бөтөн ерендә тиерлек әзербайжан теле икенсе тел булып һанала»тип билдәләгән[76]. Мәҫәлән, рутулдар «өйҙә, эштә һәм йыйылышта үҙҙәренең туған теле менән файҙалана, ләкин әгәр йыйылышта был телде белмәгән башҡа халыҡ (лезгиндар, цахурҙар һ.б.) булһа, ораторҙар йыш ҡына әзербайжан телендә һөйләшәләр» тип хәбәр иткән[77]. Рутулдар өсөн яҙма төҙөүҙең "маҡсатҡа ярашһыҙлығының" бер сәбәбе булып, Л. И. Лавров билдәләгәнсә, «һәр рутулдың әзербайжан теле кеүек үҫешкән телде яҡшы белеүе торған». Агулдарҙың тик «Әзербайжанға эшкә килеп йөрөүсе сифатындағылары ғына» әзербайжан телен белгән[78].
Бынан тыш, әзербайжан теле күрше халыҡтарҙың туған телдәрен аралашыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарған. Мәҫәлән, 1890—1907 йылдарҙа Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлегендә «күрше булып йәшәгәнлектән һәм даими аралашҡанлыҡтан, табасарандар әзербайжандарҙың телен өйрәнгәндәр һәм аҙ-аҙлап үҙҙәренең туған телен оноталар»тип билдәләнгән[79] (в настоящий момент в табасаранской лексике много заимствований из азербайджанского языка)[80]. Кавказ телдәрен өйрәнеүсе Адольф Дирр табасаран теле буйынса хеҙмәт баҫтырып сығарған, һәм әзербайжан теленең табасаран теленә йоғонтоһо «һүҙлегендә генә түгел, хатта грамматикаһында ла күренә» тигән һығымта яһаған[81]. Көньяҡ Дағстан буйлап йөрөгән Беккер түбәндәгене хәбәр иткән:
Дағстандан тыш, әзербайжан теле шулай уҡ ҡаф тауы арты халҡы араһында киң таралған. Ф. Т. Марков Әрмәнстандағы ассирийлылар үҙ-ара яңы арамей(айсор) телендә һөйләшкән, тип билдәләй «ә башҡа милләттәр менән аралашҡанда татар (йәғни әзербайжан телен)», Эриван өйәҙендә таралған дөйөм телде ҡулланалар[82]. Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге байтаҡ ултыраҡтарҙа әзербайжан теле аварҙар һәм цахурҙарҙың үҙ-ара аралашыу теленә әйләнде (мәҫәлән, Юхары Чардахлар ауылында)[83]. Г. А. Эзов үҙенең «Бөйөк Петрҙың әрмәндәр менән бәйләнеше» тигән китабында, әрмән документтарына аңлатмаһында «күпселеген татар (әзербайжан) һүҙҙәре менән сыбарланған әрмән йәнле һөйләү телендә яҙылған» тип билдәләгән, был яҙмалар әрмән теле диалекттарын өйрәнгәндә файҙаланырлыҡ материал була алыр ине[84].
1861 йылдың 26 сентябрендә Ахты биләмәһендә Самур округында рус һәм әзербайжан телдәрен өйрәтеүсе донъяуи мәктәп асылған све[74]. 1923—1928 йылдарҙа әзербайжан теле дағстан мәктәптәрендә уҡытыу маҡсатында ҡулланылған берҙән-бер рәсми тел булған[85]. 1952 йылға саҡлы рутуль мәктәптәрендә уҡытыу әзербайжан телендә алып барылған. Цахурҙарҙың 1938 йылдан 1952 йылға, уны рус теле менән алмаштырғанға саҡлы, әзербайжан теле шулай уҡ мәктәптә уҡытыу теле булған[86].
XX быуат: хәҙерге көндәге статусы
Совет Әзербайжаны
.
1918 йылдың майында көньяҡ-көнсығыш Ҡаф тауы арты территорияһында бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (ӘДР) иғлан ителгән. Яңы барлыҡҡа килгән дәүләттә ниндәй тел - төрөкмө әллә әзербайжанмы - дәүләт теле булыуын хәл итерлек уртаҡ ҡараш булмаған[87], но уже 27 июня государственным языком АДР был провозглашён тюркский (азербайджанский) язык[88].
Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғандан һуң әзербайжан теле күп яҡлы үҫеш алған. 1920 йылдың 16 авгусында Азревком «1 һәм 2 баҫҡыс мәктәптәрендә телдәр уҡытыу тураһында» тигән Декрет ҡабул иткән. Шуның менән төрөк (әзербайжан) телен 2 баҫҡыслы мәктәптәрҙә тәүге уҡыу йылынан башлап (уҡыуҙың алтынсы йылы) аҙнаға 4 сәғәт мотлаҡ уҡытыла торған дәрестәр рәтенә индергәндәр[89]. 1921 йылдың июлендә (Ҡаф тауы арты Үҙәк Башҡарма Комитеты) ЗакЦИК-тың икенсе сессияһы ҡайһы бер юғары типтағы мәктәптәрҙә, шулай уҡ техникумдарҙа Ҡаф тауы арты халыҡтарының төп телдәрен һәм уларҙың тарихын һәм көнкүрешен мотлаҡ өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул иткән[90]. Икенсе көндә үк Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) республиканың дәүләт учреждениеларын хосуси милектән дәүләт милкенә күсереү буйынса, шул иҫәптән республиканың дәүләт органдарында ҡағыҙ эштәрен һәм хат аша хәбәрләшеүҙе әзербайжан телендә алып барыу тураһындағы декрет ҡабул иткән. АзЦИК эргәһендә әзербайжан телендәге фәнни терминологияны эшләү буйынса Үҙәк комиссия булдырылған[91].
Совет заманында Ҡаф тауы артында тик Әрмәнстан һәм Грузия ғына үҙ конституцияларына дәүләт теле тураһындағы статьяларҙы индерә алған, шул уҡ ваҡытта Совет Әзербайжанында XX быуаттың икенсе яртыһына саҡлы әзербайжан теле ниндәй ҙә булһа статусҡа эйә булмаған. 1940-сы йылдар аҙағында — 1950-се йылдар башында, Әзербайжан ССР-ы етәксеһе Мир Джафар Багиров дәүерендә әзербайжан телен дәүләт теле итеп иғлан итеүгә ынтылыш яһалған. Хатта бөтөн республиканың учреждениеларын һәм предприятиеларын әзербайжан теленә күсереүҙе тәьмин итергә тейешле комиссия ла ойошторолған булған, ләкин Багировты эштән бушатыу һәм артабан уны ҡулға алыу менән бәйле, был эш туҡтап ҡалған[92]. Тик 1956 йылдың 21 авгусында ғына Әзербайжан ССР-ының 1937 йылғы Конституцияһына дәүләт теле тураһындағы статья өҫтәлгән, һәм әзербайжан теле республикала дәүләт теле тип иғлан ителгән[93]. Джамиль Поладхан оғлы Ғасанлы әзербайжан телен киң һәм бөтөн ерҙә, дәүләт учреждениеларында, эш башҡарыуҙа, шулай уҡ уҡыу һәм мәҙәниәт йорттарында ҡулланыу «милли үҙаңдың үҫешенә этәргес бирҙе» тип уйлай[94]. Әзербайжан ССР-ының 1978 йылғы артабанғы Конституцияһының Ст. 73-сө статьяһы шулай уҡ әзербайжан телен дәүләт теле тип иғлан иткән[95]. Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле итеп иғлан ителде.
Иран Әзербайжаны
Ирандағы 1905—1911 йылдарҙағы Конституцион революцияһы йылдарында Иран Әзербайжанында әзербайжан телендә демократик гәзиттәр баҫылып сыға башлаған, яңы методлы әзербайжан мәктәптәре һаны күбәйгән[96]. 1925 йылда Каджарҙар урынына килгән Пехлеви династияһы әзербайжан телен мәғарифта, матбуғатта һәм эш башҡарыуҙа файҙаланыуҙы тыйған. Бының өҫтәүенә, ул саҡтағы ирандың идара итеүсе даирәләренең күп вәкилдәре әзербайжан теленең барлығын да танымаған. Уларҙың ҡайһы берҙәре әзербайжан телен фарсы теле диалекты тип раҫлағандар, икенселәре әзербайжандар сит ил баҫып алыусылары көсләп таҡҡан телдәрен оноторға тейеш тигән талап ҡуйғандар[97].
1941 йылдың авгусында совет-инглиз ғәскәрҙәре Иранға баҫып инеп, илдең төньяғын һәм көньяғын оккупациялағандан һуң, ситуация үҙгәргән. Әзербайжандар туған телендә һөйләшеү һәм гәзит сығарыу мөмкинлеген алған. 1945 йылдың ноябрендә совет ғәскәрҙәре яулаған территорияларҙа 1946 йылдың 6 ғинуарында әзербайжан телен Көньяҡ Әзербайжандың дәүләт теле тип иғлан иткән Әзербайжан Милли хөкүмәте барлыҡҡа килгән[98]. Мәктәптәрҙең тәүге ете кластары өсөн әзербайжан телендә дәреслектәр әҙерләнгән һәм баҫылып сыҡҡан. Шул йылдың июнендә, үҙәк власть һәм әзербайжан демократтары араһындағы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡабул ителгән килешеү Әзербайжанда «урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу ике телдә — фарсы һәм әзербайжан» телендә алып барылыуын күҙ уңында тотҡан[99]. Әммә Милли хөкүмәт түңкәрелгәс, әзербайжан телен халыҡ алдында асыҡ файҙаланыу тағы ла тыйылған[100]. Ирандағы 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Ирандың яңы Конституцияһының 15 статьяһы «урындағы милли телдәр фарсы теле менән бер рәттән матбуғатта, башҡа киң мәғлүмәт сараларында, шулай уҡ мәктәптә милли әҙәбиәтте уҡытыуҙа ирекле ҡулланыла ала» тип иғлан иткән[101].
Яҙмаһы
[[Файл:South Azeri Turks (in Iran) uses the Arabic script.jpg|left|thumb|180px|[[Иран әзербайжандары йәки Көньяҡ әзербайжандар ғәрәп яҙмаһын файҙалана. Иллюстрацияла әзербайжан шағиры Ғүмри Дарбанди китабы Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri (1819—1891). Китаптың атамаһы — әзерб. کتاب کلیات کنز المصائب — قمری دربندی مرحوم]] ХХ быуат дауамында әзербайжан теленең яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәреш кисергән. 1922 йылға саҡлы әзербайжандар, төрөк телдәренә хас үҙенсәлекле билдәләр (ڭ, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ) өҫтәлгән ғәрәп алфавиты менән файҙаланған [102]. Был байтаҡ ҡатмарлы график система булған, һәм уның был сифатына әзербайжан мәҙәниәте вәкилдәре ҡайһы берҙә иғтибар иткәндәр. Мәҫәлән, XVI быуатта уҡ шағир Физули ғәрәп яҙмаһының ҡатмарлылығын билдәләгән[103]. Тәүгеләрҙән булып, алфавит реформаһы проекты менән фәйләсүф-материалист һәм яҙыусы-драматург Мирза Фатали Ахундов сығыш яһаған. 1857 йылда ул ғәрәп алфавиты реформаһының тәүге проектын төҙөгән һәм, уға таяныс эҙләп, Константинополгә барған, әммә уның проектын кире ҡаҡҡандар[104]. Уңыш ҡаҙанмаған тырышлыҡтарҙан һуң[104] ахырҙа, 1873 йылда, латин һәм рус алфавиттарына таянып, силлабик ғәрәп алфавитын тулыһынса алмаштырған һәм әзербайжан теленең өн үҙенсәлектәренә ҡулайлашҡан алфавит төҙөгән[105]. Һуңғыһы 42 билдәнән торған[104]. Әзербайжан алфавитын латинлаштырыу мәсьәләһе 1906 йылда ла ҡуҙғатылған[106].
Тик Рәсәйҙә Граждандар һуғышы тамамланғандан һәм Ҡаф тауында һәм Урта Азияла Совет власы урынлаштырылғандан һуң ғына, ғәрәп алфавитын латин алфавиты менән алмаштырыу маҡсатында көрәш башланған. СССР-ҙа милли алфавиттарҙы латинлаштырыуҙың башында Әзербайжан торған[108]. 1925 йылда Баҡыла Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) рәйесе Самед Аға Ағамалы оғлы етәкселегендәге яңы алфавиттың Бөтә Союз үҙәк комитеты (ВЦКНА) булдырылған[109]. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән I Бөтә союз төрки телдәрен өйрәнеүселәр (тюркология) съезында төрки телдәрҙе сиратлап (этаплап) латинлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.
1929 йылда ғәрәп алфавиты латиница нигеҙендәге яңәлиф менән алмаштырылған (Бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (АДР) заманында, 1918—1920 йылдарҙа уҡ, планлаштырылған булған).
1939 йылда кириллица индерелгән (кириллизация процесы СССР-ҙың бөтөн төрөк халыҡтары телдәренә таралған), ә 1958 йылда был алфавит, әзербайжан телнең ихтыяждарына тура килтереп, үҙгәртелгән. 1991 йылда, 1929-39 йылдарҙағы тәүге вариантынан айырмалы булған, ләкин төрөк теленең орфографик нормаларына яҡынайтылған, латин нигеҙле алфавитҡа күсерелгән.
Хәҙерге ваҡытта яҙманың бер нисә варианты файҙаланыла — Әзербайжан Республикаһында латиница нигеҙендә, Иран Әзербайжанында ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә һәм Дағстанда кириллица нигеҙендә.
Хәҙерге әзербайжан әлифбәһе төрөк әлифбәһе нигеҙендә төҙөлгән. Ул 32 хәрәфтән тора. Шул иҫәптән 29 хәрәф төрөк әлифбәһенән, 3 хәреф телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Х Х, Q q хәрефтәре.
Лингвистик характеристикһы
Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Шул төркөмсәгә ғағауз, ҡырым татар теленең көньяҡ яры диалекты, үзбәк теле уғыҙ диалекты, салар, төрөк һәм төркмән телдәре ҡарай. Әзербайжан теленең ҡайһы бер фонетик үҙенсәлектәре уны үзбәк, нуғай һәм ҡумыҡ телдәре менән яҡынайта[33].
Фарсыстан провинцияһында йәшәгән ҡашҡай ҡәбиләләре һөйләшкән ҡашҡай наречиеһы әзербайжан теленә бик яҡын тора. Василий Владимирович Бартольд, 1914 йылда А. Ромаскевич яҙып алған йырҙарҙан сығып, ҡашҡайҙар теле төркмән һәм әзербайжан теленә яҡын булған төрөк теленең көньяҡ диалекты тигән[110]. Гаррод, ҡашҡайҙар араһында тел буйынса материал йыйған көнсығышты өйрәнгән швед ғалимы Ярринг ҡашҡай телен тулыһынса тиерлек әзербайжан теленә тура килә, тип иҫәпләй тигән[111]. Герхард Дёрфер фекеренсә, айналлу һәм ҡашҡай телдәре шул тиклем әзербайжан теленә яҡын, хатта уларҙыәзербайжан теленең диалекты тип уйларға урын бар. Ҡашҡай, сонҡор-төрөк телдәре һәм айналлу әзербайжан теле һәм хөрәсән-төрөк теле араһында торған тел формалары тип һанай[112].
Фонетикаһы
Әзербайжан телендә 9 һуҙынҡы һәм 23 тартынҡы фонема бар[113]. Түбәндәге тартынҡы фонемалар бар (ҡыя һыҙыҡ араһында — МФА фонемалары; мөйөшлө йәйәләрҙә — кириллица һәм латиница хәрефтәре):
- Иҫкәрмәләр
- /k/ рус һәм европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә осрай, нәҡ /c/ — ⟨к⟩ ⟨k⟩ кеүек яҙыла.
- /x/ ⟨х⟩ ⟨x⟩ [[[:Ҡалып:IPA4]]] кеүек реалләшә ала.
- /ɣ/ ⟨ғ⟩ ⟨ğ⟩ бер ваҡытта ла һүҙ башында ҡуйылмай.
- /h/ ⟨һ⟩ ⟨h⟩ һәр ваҡыт тик һүҙ башында ғына осрай.
- /ɟ/ ⟨ҝ⟩ ⟨g⟩ һүҙҙәр аҙағында һирәк кенә осрай (ҡағиҙәнән һирәк осрай торған айырмалыҡ: әнҝ/əng «аҫҡы яңаҡ һөйәге», чәнҝ/çəng «ҡатып ҡалыу» һ.б.).
- /ɡ/ ⟨г⟩ ⟨q⟩ һүҙҙәр һуңында /x/ ⟨х⟩ ⟨x⟩-ға яҡыная.
- Күпселек диалекттарҙа һүҙ һуңында һәм һаңғырау тартынҡылар алдында /c/ ⟨к⟩ ⟨k⟩ [[[:Ҡалып:IPA4]]] кеүек реалләшә (чөрәк/çörək [t͡ʃøˈræç] «икмәк»; сәксән/səksən [sæçˈsæn] «һикһән»). һуҙынҡылар араһында [[[:Ҡалып:IPA4]]] кеүек (ҝөзлүк/gözlük [ɟøzˈlyç] «күҙлек», ҝөзлүкүм/gözlüküm «минең күҙлегем» [ɟøzlyˈʝym]).
- Диалект үҙенсәлектәре
- ҡайһы бер диалекттарҙа /t͡ʃ/ һәм /d͡ʒ/ [t͡s] һәм [d͡z] кеүек реалләшә (Тебриз, Киркук, Нахичевань, Ҡарабах).
- Киркук диалектында /w/ ғәрәп теле үҙләштермәләрҙең аллофон /v/ кеүек.
- Баҡы диалектында /ov/ [oʊ], ә /ev/ һәм /øv/ — [œy] дифтонгыһы булып реалләшеүе мөмкин.
- Көнбайыш диалекттарҙа /d͡ʒ/ /ʒ/ кеүек реалләшә.
- Иҫкәрмәләр
- Әҙәби телдә танау өндәре һәм дифтонгтар юҡ (ләкин диалекттарҙа бар).
- /ɯ/ ⟨ы⟩ ⟨ı⟩ һуҙынҡыһы һүҙ башында осрамай.
- Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә оҙон һуҙынҡылар булыуы мөмкин (яҙыуҙа билдәләнмәйҙәр). Әйтелештәге тирбәлеүҙәр арҡаһында (ҡайһы бер үҙләштермәләр оҙон да, ҡыҫҡа ла әйтелеүе мөмкин) оҙон һуҙынҡыларҙың фонема статусы бәхәсле. Төп әзербайжан һүҙҙәрендә оҙон һуҙынҡылар юҡ.
Юғарыла һанап киткән фонемаларҙан тыш, ҡайһы бер диалекттарҙа һәм һөйләштәрҙә ц и дз аффрикаттары, шулай уҡ теш-теш ∂ (башҡорт һәм төркмән телендәге кеүек) һәм веляр һыҙғыслы танау өнө н (мәҫәлән, немец һүҙендәге кеүек dinge)[114]
Морфологияһы
Әзербайжан телендә түбәндәге үҙаллы һүҙ төркөмдәре бар: исем, сифат, алмаш, һан, ҡылым, рәүеш; ярҙамсы һүҙ төркөмдәре: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, мөнәсәбәт (модаль) һүҙҙәр; һәм ымлыҡтар[14].
Исем
Әзербайжан телендә исем һан, эйәлек төшөнсәһе, килеш һәм хәбәрлек грамматик категорияларына эйә. Шул уҡ ваҡытта род, класс һәм йәнлелек категориялары юҡ[115]. Әзербайжан телендә яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр бар. Бер төрлө предметтарҙың һәм уларға тура килгән төшөнсәләрҙең дөйөм атамаларын белдергән һүҙҙәр исемдәрҙең төп массаһын тәшкил итә[116]. Бынан тыш, исемдәр конкрет һәм ситләштерелгән була. Тәүгеләре һиҙеү органдарыбыҙ аша ҡабул итһә (миҫал daş — таш, ayaq — аяҡ, palıd — имән), һуңғылары сифат, хәл-торош, эш-хәрәкәт йәки дөйөм бер төшөнсә (миҫал sözlük — һүҙлек, acizlik — көсһөҙлөк, inanış — ышаныс) аңлаталар[117]. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙең функциялары булып айырым индивидуумдарҙы һәм берәмек предметтарҙы башҡа оҡшаш йә бер төрлө йән эйәләренән, ваҡиғаларҙан һәм предметтарҙан айырыу маҡсаты тора[116].
Килеш системаһы
Әзербайжан телендә 6 килеш бар[118][14].
- төп (adlıq hal) — субъектты, билдәләнмәгән объектты йәиһә атрибутты аңлата;
- эйәлек (yiyəlik) — эйәгә ҡарауҙы һәм билдәлелекте аңлата;
- төбәү-йүнәлтеү (yönlük hal) — йүнәлеште йәиһә хәрәкәттең һуңғы нөктәһен аңлата;
- төшөм (təsirlik hal) — күсемле ҡылым янындағы тура тултырыусы килеше;
- урын (yerlik hal) — предметтың ҡайһы урында икәнен аңлата;
- сығанаҡ (отложительный)(çıxışlıq hal) — ҡайһы предметтан хәрәкәт башланғанын аңлата.
Тарихтың төрлө периодтарында әзербайжан теле грамматика дәреслектәрендә килештәрҙең төрлө һаны күрһәтелгән булған[119]
Лексикаһы
Әзербайжан теленең төп лексик фондын төп әзербайжан һүҙҙәре тәшкил итә, уларҙың күбеһе туғандаш төрки телдәргә тура килә (туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен, хайуандар атамаларын, тән өлөштәрен аңлатҡан һүҙҙәр, һандар, сифаттар, зат алмаштары, ҡылымдар һ.б)>[120].
Урта быуаттарҙа әзербайжан китап теленә байтаҡ ғәрәп һүҙҙәре үтеп ингән[121]. Каир университетының ғәрәп теле һәм әҙәбиәте профессоры Хани ас-Сиси әзербайжан телендә ғәрәп тамырлы 10 меңгә яҡын һүҙ бар тип билдәләне (2009). Әзербайжан телендә ғәрәптәр үҙҙәре лә ҡулланмаған боронғо ғәрәп һүҙҙәре осрай икән[122]. Иранизмдар ҙа осрай. Шулай ҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәре менән бер рәттән әзербайжан һүҙ-синонимдары ла байтаҡ: ölçü 'үлсәм' (әзерб.) — мигjас (ғәрәп), incə 'нәҙек' (әзерб.) — назик (фарс.)[123].
Әҙәбиәт
«Китаби Деде Коркуд» уғыҙ героик эпосы[124][125] XIII—XV быуаттарҙа тулыһынса формалашып бөткән. Ул иртә эпоха дөйөм уғыҙ әҙәби традицияһына ҡарай, һәм төрөк, үзбәк, төркмән һ.б. төрки халыҡтарының дөйөм әҙәби байлығы ла.
Әҙәби әзербайжан теле әзербайжан халҡы формалашыуы менән йәнәшә барған. Әзербайжан төркиҙәре телендәге әҙәбиәткә XIV—XV быуаттарҙа нигеҙ һалынған[126]. Әзербайжан телендәге автор әҙәбиәте һәйкәленең һаҡланып ҡалған иң иртә өлгөһө XIV быуатҡа ҡарай — ул Изеддин Ғасаноғлының газеле - шиғри юлы[127][128][129]. Хәҙерге заман әзербайжан әҙәби теле, Мирза Фаталм Ахундов, Джалил Гусейнкули оғлы Мамедкулизаде, М.А.Сабир кеүек алдынғы ҡарашлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәре һәм мәғрифәтселәренең тырышлығына таянып, формалашҡан; уның яңы үҫеш этабы 1918 йылда Әзербайжан Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүенә һәм милләттең консолидацияһына бәйләнгән.
Әзербайжан телендә гәзит-журналдар 1820-1830 йылдарҙа баҫыла башлаған.[130]
Хәҙерге хәле
Әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле һәм Дағстан Республикаһының рәсми телдәренең береһе. Дағстан]] (Рәсәй).
2001 йылдың 18 июнендә Әзербайжан президенты Гейдар Алиев «Дәүләт телен ҡулланыуҙы камиллаштырыу тураһында» тигән Указына ҡул ҡуя, 2001 йылдың 1 авгусында бөтөн ерҙә лә әзербайжан алфавитын латин графикаһына алмаштырыу башҡарылған. 2001 йылдың 9 авгусында «Әзербайжан алфавиты һәм теле» тигән Указ сыҡҡандан башлап, 1 август Әзербайжан алфавиты һәм теле көнө байрамы итеп билдәләнә[131].
Иҫкәрмәләр
- ↑ Большая советская энциклопедия. Третье издание. В 30 томах. Главный редактор: А. М. Прохоров. Том 1: А — Ангоб. Москва: Государственное научное издательство "Большая Советская Энциклопедия", 1969, стр. 277.Оригинал текст (рус.)
ӘЗЕРБАЙЖАН ТЕЛЕ, Әзербайжанда, Грузияла, Дағстанда, Үзбәкстанда, Төркмәнстанда, Ҡаҙағстанда һәм Украинала, шулай уҡ Иранда һәм Ираҡта йәшәгән әзербайжандарҙың теле. Элекке СССР территорияһында говорит около 2,94 млн. кеше әзербайжан телендә һөйләшкән (1959; 1965 йыл башына 3,6 млн, баһа). Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайышы тармағына ҡарай.
- ↑ Azerbaijani, North. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 июнь 2016. 17 июнь 2016 тикшерелгән.
- ↑ Azerbaijani, South. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 июнь 2016. 17 июнь 2016 тикшерелгән.
- ↑ Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М. Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз.
- ↑ http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50 000 in 1950.29
- ↑ Hafeez Malik Central Asia. The problem of Nagorno-Karabakh — USA: Palgrave McMillan, 1996. — Б. 149-150. — 337 б. — ISBN 0-312-16452-1, ISBN 978-0-312-16452-2.
- ↑ Согласно конституции, государственными языками республики являются русский и все языки народов Дагестана. Однако только 14 языков: русский, аварский, агульский, азербайджанский, даргинский, кумыкский, лакский, лезгинский, ногайский, рутульский, табасаранский, татский, цахурский, чеченский, имеют свою письменность и функционируют как государственные.
- ↑ Ethnologue total for South Azerbaijani plus Ethnologue total for North Azerbaijani
- ↑ «Peoples of Iran» in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009.
- ↑ http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf
- ↑ «Iran: People», CIA: The World Factbook: 24% of Iran’s total population. Retrieved on 22 January 2009.
- ↑ G. Riaux, «The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran», Central Asian Survey, 27(1): 45-58, March 2008: 12-20 %of Iran’s total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.
- ↑ «Iran», Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people . Retrieved 30 July 2006.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Ширалиев, 1996, с. 163
- ↑ Садыхов М. М. Ф. Ахундов и русская литература — Баку: Язычы, 1986. — Б. 135.
- ↑ Бестужев-Марлинский А. А. Кавказские повести — Спб.: Наука, 1995. — Б. 500. — ISBN 5-02-027932-3.
- ↑ Гусейнов Г. Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века — Азербайджанское гос. изд-во, 1958. — Б. 126.Оригинал текст (рус.)
Профессором Мирзой Казем-Беком написано более 110 научных трудов, многие из них трактуют об общественно-политических и философских течениях на Востоке; в особенности следует отметить исследования Казем-Бека в изучении азербайджанского языка. Мирза Казем-Бек, более, чем 100 лет тому назад, создал основные принципы научной грамматики азербайджанского языка. Следует также отметить, что именно он впервые научно обосновал и употреблял термин «азербайджанский язык». Причем он писал «адербиджанский» Говоря о своих исследованиях в области изучения азербайджанского языка, Казем-Бек писал: «Я счастлив тем, что первый мог писать так пространно об этом предмете. Я сделал теперь для русского поколения молодых ориенталистов, сколько дозволили мне мои досуги».
- ↑ 18,0 18,1 18,2 Ениколопов И. К. Поэт Мирза-Шафи — Б.: Издательство Азербайджанского филиала Академии наук СССР, 1938. — Б. 70-71.
- ↑ Березин И. Н. Путешествие по Северной Персии — Казань, 1852. — Б. 90.
- ↑ История Азербайджана — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — Т. 2. — Б. 331.
- ↑ Сумбатзаде А. С., 1990, с. 280-281
- ↑ ТАТАРСКИЕ ЯЗЫКИ. Литературная энциклопедия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 февраль 2012.
- ↑ Azerbaijan — Encyclopædia Iranica. Multiple AuthorsОригинал текст (инг.)
Then, by the order of Joseph Stalin, the name of the formal language of Azerbaijan was changed from Turkish to Azeri. Both the adoption of Azerbaijan for the region and Azeri for the language of the new entity are historically and linguistically questionable (for detail discussion of these developments in the 19th and early 20th centuries, see Tadeusz Swietochowski, Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition, New York, 1995; Idem, Russian Azerbaijan 1905-1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community, Cambridge, 1985, Repr. 2005).
- ↑ ИГОРЬ Ъ-ЩЕГОЛЕВ Азербайджан получил государственный язык // Газета Коммерсантъ №69. — 24.12.1992.
- ↑ 1995 йылдың 12 ноябрендә ҡабул ителгән Әзербайжан Республикаһы конституцияһы
- ↑ AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish
- ↑ İnzibati — ərazi bölgüsü, əhalinin sayı və tərkibi. Əhalinin milli tərkibi, ana dili və sərbəst danışdığı dillərə görə bölgüsü. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. (әзерб.)
- ↑ G. Doerfer AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish // Encyclopædia Iranica. — 1988. — Т. III. — С. 245-248.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — С. 142.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — С. 144-145.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — С. 9.
- ↑ 32,0 32,1 32,2 Азербайджанский язык — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ 33,0 33,1 Гаджиева Н. З. Азербайджанский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки — М.: Наука, 1966. — Т. 2. — Б. 66-67.
- ↑ Большая советская энциклопедия — Государственное научное издательс︣тво, 1949. — Т. 1. — Б. 486.Оригинал текст (рус.)
По схеме проф. М. А. Ширалисва в А. я. различаются следующие шесть диалектальных групп: 1) восточная (кубинский, бакинский, шемахинский, сальянский и ленкоранский диалекты); 2) западная [газахский (не смешивать с казахским языком Казахской ССР), борчалинский и айрумский диалекты]; 3) северная (нухинский, закатальский и куткашенский диалекты); 4) южная (нахичеванский, ордубадский, ереванский диалекты); 5) центральная (кировабадский и карабахский диалекты); 6) диалекты Южного Азербайджана (за пределами СССР).
- ↑ Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise encyclopedia of languages of the world — Elsevier, 2009. — Б. 112-113. — ISBN 0-08-087774-5, ISBN 978-0-08-087774-7.
- ↑ Ширалиев М. Ш. Диалекты и говоры азербайджанского языка // Диалекты тюркских языков: очерки — М.: «Восточная литература» РАН, 2010. — Б. 37. — ISBN 978-5-02-036421-9.
- ↑ Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах — М.: Наука, 1997. — Т. 1. — Б. 50. — ISBN 5-02-011237-2.
- ↑ Мудрак О. А. Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции / Отв. ред. Э. Р. Тенишев — М.: Наука, 2002. — Б. 729-730, 735. — ISBN 5-02-022638-6.
- ↑ Баскаков Н. А. Тюркские языки — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — Б. 139.
- ↑ 40,0 40,1 «История Востока» (Восток в средние века — с XIII в. х. э.)
- ↑ Шнирельман В. А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Л. Б. Алаев — М.: Академкнига, 2003. — Б. 102. — 592 б. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-118-6.Оригинал текст (рус.)
Ләкин халыҡтың төркиләшеүе башланыуҙың хәл иткес рубежы - XI быуат. Ошо ваҡытта Әзербайжанға баҫып алыусыларҙың яңы тулҡыны ябырыла. Хәҙер инде Урта Азиянан килгән төрөк-сельджуктар булған. Улар Византия менән уңышлы һуғыша һәм, 1071 йылда Манцикирт янында еңгәс, Ҡаф тауы арты территорияһының күпселек өлөшөн үҙҙәренә буйһондорғандар. Именно с этих пор население Северного Азербайджана подверглось интенсивной тюркизации.
- ↑ Ширалиев М. Ш. О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка // Вопросы языкознания. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — № 1. — С. 78.
- ↑ Ширалиев, 1996, с. 160
- ↑ Мирра Моисеевна Гухман Типы наддиалектных форм языка — Институт русского языка (Академия наук СССР): Наука, 1981. — Б. 78. — 308 б.
- ↑ Сумбатзаде А. С., 1990, с. 260-261: «Нет сомнения в том, что персидский язык был более древним, развитым и богатым, а тюркско-азербайджанский — относительно молодым и ставшим, как мы видели, литературным языком лишь с XI—XIV вв. […] Не следует, однако, забывать, что тюрко-азербайджанский язык того периода в значительной мере носил общетюркский характер огузской группы этого языка и был понятен в своей основе как азербайджанцам, так и туркменам и туркам. С конца же XV в., когда в Азербайджане прекратился приток тюркоязычных племён, кипчакской группы с севера, огузской группы с востока, а также началось размежевание с анатолийскими турками после образования Османского государства, азербайджанский язык все более стабилизировался, шлифовался […] выделяясь в самостоятельный язык тюрко-огузской группы […] Одним из показателей этого процесса (XVI—XVIII вв.) является переход «от многовариантности к одновариантности» в произношении слов, частей речи и т. д., проанализированных в книге М. Джангирова «Образование азербайджанского национального литературного языка».»
- ↑ G. Doerfer AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish // Encyclopædia Iranica. — 1988. — Т. III. — С. 245-248.Оригинал текст (инг.)
The early Azeri texts are a part of the Old Osmanli literature (the difference between Azeri and Turkish was then extremely small). The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369—1404, q.v.).
- ↑ Баскаков Н. А. Тюркские языки — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — Б. 140.
- ↑ История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века — М.: Восточная литература, 2002. — Б. 515. — ISBN 5-02-017711-3, 5-02-018102-1.Оригинал текст (рус.)
Проникновение тюрок в Восточное Закавказье постепенно привело к тюркизации значительной части местного населения, что положило именно в ХI-ХIII вв. начало формированию тюркоязычной азербайджанской народности. Однако отделять тюрок Азербайджана и Восточного Закавказья от малоазиатских до XV-XVI вв. вряд ли правомерно, хотя уже к XIV в. восточнотюркские наречия этого малоазиатско-западноиранско-закавказского региона выделились как самостоятельные. Знаменитый поэт Несими, живший в арабских странах, считается одним из ранних азербайджанских писателей.
- ↑ Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV веке // Известия АзФАН СССР. — Баку, 1944. — № 7. — С. 77.
- ↑ Сумбатзаде А. С., 1990, с. 266: «Шулай итеп, беҙ XVIII быуатта әзербайжандарҙың, уғыҙ төркөмөндә айырып торорлоҡ, халыҡты халыҡ итеп билдәләүсе, үҙенсәлекле тулы ҡанлы теле формалашҡан тип раҫларға нигеҙебеҙ бар.»
- ↑ Ширалиев, 2001, с. 50
- ↑ Будагова З. Азербайджанский язык (краткий очерк) — Баку: Элм, 1982. — Б. 5.
- ↑ 53,0 53,1 H. Javadi, K. Burrill AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature // Encyclopædia Iranica. — 1988. — Т. III. — С. 251-255.Оригинал текст (инг.)
A written, classical Azeri Turkish literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran.
It was in the 13th and 14th centuries that a stylized poetry began to develop, partly due to Eastern Turkic traditions brought from Khorasan during the Mongol occupation. An early example is a couple of verses of Turkish and Persian poetry attributed to the late-13th-century minor poet Sheikh ʿEzz-al-Din Esfarāʾini, known as Ḥasanoḡlu or Pur-e Ḥasan (cf. Heyʾat, 1979, p. 26).
- ↑ Ашурбейли С. История города Баку — Баку: Азернешр, 1992. — Б. 191. — ISBN 5-552-00479-5.
- ↑ Turkic languages — Британника энциклопедияһындаОригинал текст (инг.)
An Azerbaijani literary language began to develop in the 15th century.
...
Azerbaijani reached a high level of development in the 16th century.
- ↑ Баку, губернский город // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ John R. Perry. Turkic-Iranian contacts i. Linguistic contacts, Encyclopædia Iranica (January 24, 2006).Оригинал текст (инг.)
In the 16th century, the Turcophone Safavid family of Ardabil in Azerbaijan, probably of Turkicized Iranian (perhaps Kurdish), origin, conquered Iran and established Turkic, the language of the court and the military, as a high-status vernacular and a widespread contact language, influencing spoken Persian, while written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content.
Перевод: В XVI веке тюркоязычная семья Сефевидов из Ардебиля в Азербайджане, вероятно, тюркизированного иранского (возможно, курдского) происхождения, завоевала Иран и установила тюркский — язык судопроизводства и армии, в качестве разговорного языка элиты и широко распространённого в общении, который повлиял на разговорный персидский; в то время как письменный персидский — язык высокой литературы и гражданской администрации, остался практически в неизменном состоянии.
- ↑ Savory Roger Iran Under the Safavids — Cambridge University Press, 2007. — P. 213. — ISBN 0-521-04251-8, ISBN 978-0-521-04251-2.Оригинал текст (инг.)
qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times
- ↑ Mazzaoui Michel B. Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period // Turko-Persia in Historical Perspective — Cambridge University Press, 2002. — P. 86–87. — ISBN 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5.Оригинал текст (инг.)
Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).
- ↑ Vladimir Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a.
- ↑ Laurence Lockhart, Peter Jackson. The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1986, p. 950, ISBN 0-521-20094-6
- ↑ Ronald W. Ferrier, «The Arts of Persia». Yale University Press. 1989. pg 199
- ↑ Сумбатзаде А. С., 1990, с. 225
- ↑ Сумбатзаде А. С., 1990, с. 263-264: «Во второй половине XVIII в. азербайджанский язык впервые становится языком государственных актов, официальной переписки в административных учреждениях, в частности, в канцелярии Северо-восточного объединения, созданного Фатали-ханом. Об этом свидетельствуют сохранившиеся в русских архивах тексты разных документов подобного характера. Так, например, в документе на азербайджанском языке, направленном в феврале 1768 г. Кизлярскому коменданту русским чиновником, находившимся в то время в гор. Шемахе, очевидно, кумыком по национальности Темур-беком, было написано: «Кубинский Фатали-хан со внуком Аджи Челебиевым, Усейн-ханом, собрав войска свои, приняли движение... к новой и старой Шемахе, которыми без войны овладели». Сохранился текст соглашения, заключённого в апреле 1776 г. между южнодагестанскими феодалами и Фатали-ханом, об их примирении. В этом соглашении на чисто азербайджанском языке было написано следующее: «Между нами и дербентским, и кубинским Фатали-ханом в наши дела подводим черты и соглашаемся на примирение».»
- ↑ Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. // Кавказский этнографический сборник — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — Б. 26.Оригинал текст (рус.)
Әзербайжан әҙәби теле нигеҙҙә уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре базаһында үҫешкән, әммә ғәрәп һәм фарсы телдәренең ҙур йоғонтоһо күҙгә ташлана. Әзербайжан әҙәби теленең ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туҡланыуы уны халыҡсан һөйләш теленән байтаҡҡа алыҫлаштырған. Әзербайжан әҙәби теленең тарихы яҡынса XIII быуатта башланһа ла, хатта XIV—XVI быуаттарҙа ла әҫәрҙәр башлыса фарсы телендә ижад ителгән. В XVI—XVII вв. более заметно начинает проявляться тенденция сближения литературного языка с разговорным азербайджанским: в творениях Мухаммеда Физули, Говси Тебризи и др. В произведениях поэта XVIII в. Вагифа эта тенденция сближения литературного языка с разговорным проявилась ещё ярче. Таким образом, длительное время в Азербайджане существовало два литературных языка: 1) на азербайджанской основе и 2) на арабско-персидской, с элементами азербайджанского языка. Первый применялся в основном в ашугской поэзии, второй — в юридической литературе, исторических сочинениях и т. п. В 70—80-х годах прошлого столетия завершается процесс оформления азербайджанского литературного языка, который освобождается от многих арабизмов, некоторых тяжёлых арабско-персидских оборотов и тем самым ещё заметнее сближается с разговорным. Большую роль в ускорении этого процесса сыграло творчество М. Ф. Ахундова, Г. Зардаби и др.
- ↑ Ширалиев М. Ш. О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка // Вопросы языкознания. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — № 1. — С. 79.
- ↑ 67,0 67,1 Асланов, 1989, с. 35
- ↑ Развитие национально-русского двуязычия — М.: Наука, 1976. — Б. 41.
- ↑ Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise encyclopedia of languages of the world — Elsevier, 2009. — Б. 110-113. — ISBN 978-0-08-087774-7.
- ↑ Садыхов М. М. Ф. Ахундов и русская литература — Баку: Язычы, 1986. — Б. 137.. А. А. Бестужев-Марлинский «Ҡыҙыл ашъяулыҡ» хикәйәһендә раҫлауынса: «Ҡаф тауы арты татар теле төрөк теленән айырыла, һәм уның менән, нәҡ Европала француз теле белгән кеүек, Азияны арҡырыға буй йөрөп сығырға мөмкин»
- ↑ Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. // Кавказский этнографический сборник — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — Б. 33.
- ↑ 72,0 72,1 Pieter Muysken Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics — John Benjamins Publishing Company, 2008. — Т. 90. — Б. 74. — ISBN 90-272-3100-1, ISBN 978-90-272-3100-0.Оригинал текст (инг.)
Languages used at present or in the past as lingua franca in the Caucasus
Azeri in Southern Daghestan
Kumyk in Northern Daghestan
Avar in Western Daghestan
Nogay in Northern Daghestan
Circassian in Western Caucasus
Russian across the Caucasus (since the second half on the 19th c.)
...
In the 16th- 17th centuries Azeri started to be used as a lingua franca in southern Daghestan by such peoples as Budukh, Kryz, Khinalug, Udi, Tsakhur, Rutul, Tabasaran, Lezgi, partially Avar ad Lak. In the Samur valley of Daghestan, until 1960s, the Rutuls, Tsakhurs, Lezgis and Laks have used a local Azeri koine for mutual communication
- ↑ История Дагестана — М.: Наука, 1967. — Т. 1. — Б. 279.
- ↑ 74,0 74,1 Рамазанов Х. Х., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1964. — Б. 262-265.
- ↑ 75,0 75,1 Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — Б. 93.
- ↑ Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — Б. 121.
- ↑ Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — Б. 128.
- ↑ Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — Б. 119.
- ↑ Кавказские языки // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Табасаранский язык. БСЭ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑ Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — Б. 113-114.
- ↑ Волкова Н. Г. Материалы экономических обследований Кавказа 1880-х годов как этнографический источник // Кавказский этнографический сборник — М.: Наука, 1984. — Т. 8. — Б. 222.
- ↑ Сергеева Г. А. Этнографические наблюдения в Азербайджане // Полевые исследования Института этнографии 1982 — М.: Наука, 1986. — Б. 103.
- ↑ Эзов Г. А. Сношения Петра Великого с армянским народом — Типография Императорской Академии Наук, 1898.
- ↑ Lenore A. Grenoble. Language policy in the Soviet Union. Springer, 2003; p. 130.Оригинал текст (инг.)
1923 […] saw the beginnings of a strong anti-religion movement in Daghestan, emanating from the Party Government. A crucial part of this movement was the campaign against Arabic. Initially, this meant a move toward Azerbaijani, which was declared the sole language of instruction in 1923, a status that continued only briefly, until 1928, when it was replaced by Kumyk in schools.
Перевод: В 1923 году […] началось мощное движение против религии в Дагестане, исходящее из партийного правительства. Важнейшей частью этого движения являлась кампания против арабского языка. Первоначально это означало переход к азербайджанскому, который был объявлен единственным языком обучения в 1923 году. Этим статусом он пользовался недолго, до 1928 года, когда он был заменён в школах на кумыкский
- ↑ Талибов Б. Б. Цахурский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах — М: Наука, 2005. — Т. 3. — Б. 335. — ISBN 5-02-011267-4, 5-02-011237-2 (Т.2).
- ↑ Шнирельман В. А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Л. Б. Алаев — М.: Академкнига, 2003. — Б. 34-35. — 592 б. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-118-6.Оригинал текст (рус.)
Мало того, поначалу в Азербайджане даже не было согласия относительно того, какой язык положить в основу литературного языка нового государства — турецкий или азербайджанский (Swietochowski, 1991. Р. 57—61; 1995. Р. 68-69, 79). Название «азербайджанцы» входило в обиход постепенно. Даже в 1920-е годы применялись термины «азербайджанские тюрки» или «азербайджанские татары», и это было официально зафиксировано на Всесоюзном тюркологическом съезде в 1926 года Например, первый председатель Совнаркома Азербайджанской Республики Н. Нариманов (1870—1925) до конца своих дней называл себя «тюрком». Только после 1936 году термин «азербайджанцы» полностью обрел право на существование
- ↑ Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 201
- ↑ Декреты Азревкома 1920-1921 гг: сборник документов — Азербайджанское государственное издательство, 1988. — Б. 208.
- ↑ Гулиев Дж. Б. Под знаменем ленинской национальной политики (осуществление Коммунистической партией ленинской национальной политики в Азербайджане в 1920—1925 гг.) — Баку: Азербайджанское гос. изд-во, 1972. — Б. 284.
- ↑ Гулиев Дж. Б. Под знаменем ленинской национальной политики (осуществление Коммунистической партией ленинской национальной политики в Азербайджане в 1920—1925 гг.) — Баку: Азербайджанское гос. изд-во, 1972. — Б. 285.
- ↑ Гасанлы, 2009, с. 140-141
- ↑ Гасанлы, 2009, с. 175-177
- ↑ Гасанлы, 2009, с. 8
- ↑ Совыет Юнион. Конституция (Основной Закон) Союза Советских Социалистических Республик, конституции (Основные Законы) Союзных Советских Социалистических Республик — 1978. — Б. 278.
- ↑ Алиев С. М. К национальному вопросу в современном Иране // Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 77 — М.: Наука, 1964. — Б. 49.
- ↑ Иванов М. С. Новейшая история Ирана — М.: Мысль, 1965. — Б. 105.
- ↑ Гасанлы Дж. СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг) — Герои Отечества, 2006. — Б. 216. — ISBN 5-91017-012-0.
- ↑ Иванов М. С. Новейшая история Ирана — М.: Мысль, 1965. — Б. 111, 117.
- ↑ H. Javadi, K. Burill Azeri Literature in Iran (инг.). AZERBAIJAN x. Azeri Literature. Encyclopaedia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011. 26 сентябрь 2010 тикшерелгән.Оригинал текст (рус.)
With the fall of Pīšavārī’s government, the ban against the public use of Azeri was renewed, a ban that was in force for more than half a century overall.
- ↑ Конституции государств Азии: в 3 т — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 1: Западная Азия. — Б. 244. — ISBN 978-5-91768-124-5, ISBN 978-5-91768-125-2.
- ↑ Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. Определитель языков мира по письменности — М.: Наука, 1964. — Б. 48.
- ↑ Советский Азербайджан: мифы и действительность — Баку: Элм, 1987. — Б. 293.
- ↑ 104,0 104,1 104,2 Тагиев И. Мирза Фатали Ахундов и новый тюркский алфавит. Кн. II // Культура и письменность Востока — Баку, 1928. — Б. 58-59.
- ↑ АХУ́НДОВ, Мирза Фаталии. Кратка литературная энциклопедия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства — М.: Крафт+, Институт востоковедения РАН, 2000. — Б. 66.
- ↑ История Азербайджана — Баку: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1963. — Т. 3, часть 1. — Б. 432.
- ↑ НОВЫЙ АЛФАВИТ. Литературная энциклопедия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства — М.: Крафт+, Институт востоковедения РАН, 2000. — Б. 48.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения — М.: Наука, 1971. — Т. 7. — Б. 504.
- ↑ Иванов М. С. Племена Фарса, кашкайские, хамсе, кухгилуйе, мамасани — М.: Труды Института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, 1961. — Т. LXIII. — Б. 33.
- ↑ Michael Knüppel QAŠQĀʾI TRIBAL CONFEDERACY ii. LANGUAGE // ENCYCLOPÆDIA IRANICA.
- ↑ Ширалиев, 2001, с. 51
- ↑ Грамматика, 1971, с. 16
- ↑ Ширалиев, 2001, с. 52
- ↑ 116,0 116,1 Грамматика, 1971, с. 41
- ↑ Будагова, 1982, с. 54
- ↑ Грамматика, 1971, с. 43-44
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Зейналовтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ {{книга − |автор = Будагова З. И. − |заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) − |издательство =Элм − |место =Баку − |том = − |год = 1982 − |страницы =27 − |isbn = − }}
- ↑ Ширалиев, 2001, с. 57
- ↑ Египетский профессор издал на арабском языке труды азербайджанского просветителя, Информационное Агентство "The First News" (10.12.2009).
- ↑ Гаджиева Н. З. Азербайджанский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки — М.: Наука, 1966. — Т. 2. — Б. 88.
- ↑ Минең олатайым Коркут китабы. Уғыҙ героик эпосы. М-Л, 1962
- ↑ «Китаби дедем Коркуд ала лисани таифеи огузан»
- ↑ История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. Глава V. — М.: «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3
- ↑ Антология азербайджанской поэзии в 3-х томах, т. 1, М., 1960.
- ↑ Даулет-шах Алайе Самарканди, Тезкерет-ош-шаорае, (Тегеран, 1337 с г. х. (1958))
- ↑ Азәрбаjҹaн әдәбиjjаты тарихи, ч. 1, Бакы, 1960.
- ↑ 1892 йылдың октябренән 1893 йылдың 25 октябренә саҡлы Ҡаф тауы крайында түбәндәге баҫмалар сыҡҡан: әрмән телендә — 84, грузин телендә — 66, рус телендә — 39, әзербайжан телендә — 2, француз телендә — 3 һәм немец телендә — 1 См. : [ЭСБЕ]
- ↑ Сегодня - День азербайджанского алфавита и языка, Информационное Агентство "The First News" (01 августа 2009).
Әҙәбиәт
- Асланов А. М. Азербайджанский язык в орбите языкового взаимодействия (Социально-лингвистическое исследование) — Баку: Элм, 1989. — Б. 71-72. — ISBN 5-8066-0213-3.
- Будагова З. Азербайджанский язык (краткий очерк) — Баку: Элм, 1982.
- Гасанлы Дж. П. Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959) — Флинта, 2009. — Б. 140-141.
- Грамматика азербайджанского языка (фонетика, морфология и синтаксис) — Баку: Элм, 1971.
- Сумбатзаде А. С. Азербайджанцы, этногенез и формирование народа — "Элм", 1990. — 304 б. — ISBN 5-8066-0177-3.
- Ширалиев М. Ш. Азербайджанский язык // Языки мира: Тюркские языки — М., 1996.
- Ширалиев М. Ш. Азербайджанский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств — М.: Наука, 2001. — Т. I.
Һылтанмалар
Ҡалып:Wiktionarycat Ҡалып:Wikiquote
- Кавказские языки // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Азербайджанский язык. Материалы, подготовленные Президентской библиотекой Управления делами Президента Азербайджанской Республики
- Закон Азербайджанской республики «О государственном языке в Азербайджанской Республике»
- Азербайджанский онлайн-переводчик


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 537
АЙ, Ерҙең берҙән-бер тәбиғи юлдашы, уға иң яҡын күк есеме. А. Ер тирәләй яҡынса эллиптик орбита буйлап әйләнә. Ерҙән уртаса 384,40 мең км алыҫлыҡта. Ер тирәләй әйләнешенең сидерик осоро һәм үҙенең күсәре тирәләй әйләнеш осоро 27,32 тәүлеккә тиң, шуға ла А. Ергә һәр ваҡыт бер үк ярымшары (күренеп торған яғы) м‑н ҡарай. Ай күсәренең эклиптик яҫылыҡҡа ауышлығы 88°28. Диам. 3,476 мең км. Массаһы 7,35×1022 кг. Уртаса тығыҙлығы 3,34×103 кг/м3. А. атмосфераһы юҡ, шуға күрә көндөҙ ҡояш нурҙары тәьҫирендә уның йөҙө 130°С тиклем ҡыҙа, төндә т‑ра –150°С тиклем төшә. Һыу эҙҙәре табылмаған, өҫтөнөң ҡараңғы, сағыштырмаса тигеҙ урындары — диңгеҙ, яҡты рельеф ҡалҡыулыҡтары ҡоро ер, материк тип атала. А. өҫтөндә кратерҙар булыуы метеориттар төшөүе м‑н аңлатыла. А. сағылған ҡояш нурҙарынан яҡтырта. А. Ер күләгәһендә ҡалғанда ай тотолоу күренеше (ҡара: Күк есемдәре тотолоу) барлыҡҡа килә.
А. төп фазалары — яңы ай, 1‑се сирек, тулған ай һәм һуңғы сирек 29,5 тәүлек аша ҡабатланып тора. А. фазаларының алмашынып тороуы нигеҙендә ай календары төҙөлгән. Респ. терр‑яһында А. йыл әйләнәһенә күҙәтергә мөмкин. Горизонттан макс. (дек. яҡынса 60°) һәм миним. (июндә яҡынса 10°) бейеклеге төн уртаһында ай тулғанда күҙәтелә. Һыу ҡалҡыу һәм ҡайтыу күренештәре А. Ергә гравитация тәьҫиренә бәйле.
20 б. 90‑сы йй. Башҡорт дәүләт университетында һәм БР ФА‑ның Сибай филиалында гравитация ҡырының геол. процестарға һәм кеше эшмәкәрлегенә йоғонтоһо б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Башҡ. фольклорында А. т‑да күҙаллауҙар “Урал батыр” эпосында, легенда һәм риүәйәттәрҙә сағылыш тапҡан.
Әҙәб.: Кинзикеев А.Р. Эффекты переменного гравитационного поля в капиллярах. Уфа, 1997.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Р.Мәһәҙиева

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мамыҡас
Мамыҡас( урыҫ.длиннохво́стая сини́ца (Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), устаревшее название — лат. Acredula caudata)
Диалекттарҙа әйтелештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамыҡ турғай, уҡҡойроҡ
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ сырҡылдашып ағас ботаҡтарында һикерешеп йөрөйҙәр. Йомшаҡ ҡауырһыны ҡабарып тора. Дөйөм төҫө аҡ. Арҡаһы ҡара. Яуырындарындағы һыҙыҡтары һәм ҡойроғоноңартҡы өлөшө алһыу. Сыбар ҡойроғо оҙон, ике яҡ ситенән аҡ һыҙаттар үтә. башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"серр- серр"
Йәшәүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр. уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағаста йәки ҡыуаҡта оя яһай. Алһыу күк төртөктәр менән сыбарланған 10-12 бҡртҡк аҡ йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Длиннохвостая синица на сайте Андрея Байкалова «Птицы Средней Сибири»
- Длиннохвостая синица на сайте кафедры зоологии и экологии Ярославского государственного университета имени П. Г. Демидова
- Длиннохвостая синица на сайте «Птицы Липецкой области»
- Длиннохвостая синица — отрывок из книги В. Г. Гусева «Живой уголок» на сайте «Любимые домашние животные и растения»


text:
- Подробности
- Просмотров: 213
ТӨҘӨЛӨШ КОНСТРУКЦИЯЛАРЫН УТТАН ҺАҠЛАУ, төҙөлөш конструкцияларының утҡа сыҙамлығының талап ителгән сиген [янғын ваҡытында тотоусы һәм (йәки) кәртәләүсе функцияларҙы һаҡлау һәләтен юғалтмайынса ут тәьҫиренә ҡаршы тороу ваҡыты м‑н билдәләнә] тәьмин итеү. Т.к.у.һ. өсөн плита, табаҡ, ваҡ янмай торған киҫәкле материалдар (бетон, гипслы плиталар, кирбес һ.б.), махсус йоҡа һәм ҡалын ҡаплауҙар (штукатурка, буяу) ҡулланыла. Ҡалын ҡаплауҙар м‑н Т.к.у.һ. өсөн уларҙың составына антипирен (фосфор, бромдың һ.б. галогенланған берләшмәләре; пиролиз процесына йоғонто яһай) һәм (йәки) минераль тултырғыстар (бөртөклө — ҡором, каолин, титан һәм кремний оксидтары йәки пластинкалы — тальк, слюда, графит— өлөшсәләрҙән торған дисперслы материалдар; ш. уҡ сүсле, табаҡлы — быяла туҡыма, быяла маттар һәм күбекләндерелгән — перлит, керамзит — материалдар; йылы үткәреүсәнлекте кәметә) ҡушыла. Йоҡа ҡаплауҙар м‑н Т.к.у.һ. өсөн күбеп сыға торған буяуҙар файҙаланыла, йылылыҡ тәьҫирендә уларҙың ҡалынлығы күҙәүле йылыны изоляциялаусы утҡа сыҙамлы ҡатлам барлыҡҡа килтереп күп тапҡырға арта. Уларҙың төп компоненттары: т‑ра күтәрелгәндә циклизация, конденсация, ялғау реакцияларына инеп осмай торған карбонлы продукттар барлыҡҡа килтергән бәйләүселәр (аминоальдегид полимерҙары, нигеҙендә винилхлорид, стирол йәки акрилонитрил һ.б. м‑н винилиденхлорид сополимерҙары булған латекстар); юғары т‑ра тәьҫирендә күбеүсе тултырғыстар (кальций карбонаты, полисахаридтар, пентаэритрит, гуанидин һ.б.). Башҡортостанда 20 б. 80—90‑сы йй. БР Төҙөлөш комплексы ғилми‑тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм производство ин‑тында (Л.Ф. Балакирева, Г.В.Тэненбаум һ.б.) Т.к.у.һ. технологияларын эшләү, металл конструкцияларҙың утҡа сыҙамлығын арттырыу ысулдарын эҙләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Л.Ф.Балакирева, Г.В.Тэненбаум
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
- Подробности
- Просмотров: 220
ТРИХОМОНАДТАР (Trichomonas), иң ябайҙар заты. Бер нисә тиҫтә төрө билдәле. БР‑ҙа бөтә ерҙә осрай. Бер күҙәнәкле эндопаразиттар. Кәүҙә оҙонлоғо 5—40 мкм. Кәүҙәһе груша һымаҡ, 3 (ҡайһы берҙә 5) ирекле алғы ҡамсыһы бар, уларҙың береһе тулҡын һымаҡ мембрана барлыҡҡа килтерә. Күҙәнәк эсендә терәк органелла (аксостиль) урынлашҡан. Ядроһы берәү. Буйға бүленеү ысулы м‑н үрсей. Бактерияларм‑н туҡлана (алғы осонда урынлашҡан цитостомы м‑н йота). Т. трихомоноз (мәҫ., ер-һыу хайуандарында I — Т. batrachorum, һыйыр малында I — Т. foetus, кимереүселәрҙә— Т. muris, ҡоштарҙа— Т. gallinae, һөйрәлеүселәрҙә— Т. lacertae, кешелә — Т. vaginalis) тыуҙыра.
Ю.В.Островская
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 212
УРАЛ ҒӘСКӘРҘӘРЕ ТӨРКӨМӨ, Рус армияһында, 1919 й. июнендә Юғары баш командующий адмирал А.В.Колчак бойороғо б‑са 3‑сө Урал тау уҡсылары корпусы базаһында ойошторола. У.ғ.т. составына 6‑сы һәм 7‑се Урал тау уҡсылары див., 11‑се һәм 12‑се Урал уҡсылар див., 1‑се айырым уҡсылар бригадаһы һәм 2‑се Өфө кавалерия див. (ҡара: Өфө кавалерия дивизиялары), 1919 й. нояб. Дала ғәскәрҙәре төркөмө инә. У.ғ.т. Көнбайыш армия, июлдән Көнсығыш фронттың 3‑сө армияһы составында була. Граждандар һуғышы осоронда Уралда һәм Себерҙә РККА‑ның Бишенсе армияһы частарына ҡаршы һуғыша; Златоуст операцияһы, Силәбе операцияһы һөҙөмтәһендә Тубыл й. сигенә; 1919—20 йй. Бөйөк Себер боҙ походында ҡатнаша. 1920 й. февр. таратыла. У.ғ.т. командующийҙары: ген.‑майорҙар В.И.Волков (1919 й. июне), П.А.Иванов-Мумжиев (июнь аҙ. алып), В.Д.Косьмин (авг. алып), Д.А.Лебедев (1919 й. нояб. алып).
Р.С.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡортостанда дәүләт хеҙмәтенә кандидаттарға талаптар йомшартыла
Башҡортостанда дәүләт хеҙмәтенә кандидаттарға талаптар йомшартыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда дәүләт гражданлыҡ һәм муниципаль хеҙмәт вазифаларын биләү өсөн дәүләт хеҙмәте йәки һөнәр буйынса эш стажына талаптарҙы йомшартыу күҙаллана. 25 ғинуарҙа Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышында депутаттар ике закон проектын ҡарарға ниәтләй.
Уҙған йылдың октябрь айында дәүләт башлығы федераль дәүләт гражданлыҡ хеҙмәте вазифалары өсөн талаптарҙы йомшартты. Ошоға оҡшаш үҙгәрештәр төбәк кимәлендә ҡабул ителә, тип асыҡлыҡ индерҙеләр парламенттың матбуғат хеҙмәтендә.
Үҙгәрештәр стаж буйынса түбәндәге талаптарҙы билдәләүҙе күҙ уңында тота. Дәүләт гражданлыҡ хеҙмәтендәге юғары вазифалар өсөн — дәүләт гражданлыҡ йәки муниципаль хеҙмәт йәки һөнәр буйынса дүрт йылдан кәм булмаған эш стажы (бынан алда алты йәки ете йыл ине). Төп вазифалар өсөн — дәүләт гражданлыҡ йәки муниципаль хеҙмәт йәки һөнәр буйынса ике йылдан кәм булмаған эш стажы (бынан алда дүрт йәки биш йыл булды). Әйҙәүсе, өлкән һәм бәләкәй вазифалар өсөн стажға талаптар юҡ. Муниципаль хеҙмәт өсөн дә шундай уҡ үҙгәрештәр ҡаралған.
«Дәүләт гражданлыҡ һәм муниципаль хеҙмәт өлкәһендәге ҡаты сикләүҙәрҙе иҫәпкә алып, лайыҡлы кандидатураларҙы һайлап алыу көндән-көн ҡатмарлаша. Айырыуса был вазифаларҙың юғары һәм төп төркөмдәренә ҡағыла, — тип аңлатма бирҙе Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы рәйесе Константин Толкачев. — Йыш ҡына шулай була: кеше һөнәри сифаттары буйынса бөтә яҡлап та әлеге вазифаға тап килә, ләкин формаль сәбәптәр арҡаһында уға тәғәйенләнә алмай. Һөҙөмтәлә административ сектор юғары квалификациялы етәкселәрҙе һәм белгестәрҙе юғалта».
Төбәк парламенты спикеры һүҙҙәренсә, яңы кадрҙар алыуға бәйле ҡатмарлыҡтар ҙа шуға бәйле. Дәүләт йәки муниципаль хеҙмәттә эшләү өсөн йәштәрҙең ошо өлкәлә эш тәжрибәһе булырға тейеш. Стаж буйынса талаптарҙың йомшартылыуы кадрҙарҙы яңыртырға, дәүләт һәм муниципаль идара итеү өлкәһенә һәләтле юристарҙы, иҡтисадсыларҙы, IT-технологтарҙы һәм башҡа белгестәрҙе йәлеп итергә мөмкин бирә.


text:
Ҡарас сәсән
Башҡорт ҡашҡалары (Башҡорт, ҡаҙаҡ яуҙарынан бер иҫтәлек. Әхмәтша Солтановтың иҫке ҡулъяҙмаһынан алынды. Ваҡиға 1750 йылдарҙа бара.)
Хәҙерге Тамъян-Ҡатай кантоны Науырҙа ауылы башҡорттарының төп аталары Айбағыш, Көнбағыш исемле ике бер туған булған. Айбағыштан Килдеш исемле атҡыс-мәргән тыуып, заманында уға тиң булмаған. Көнбағыштан Ҡушкилде тыуып, ул да атҡыс булған. Ҡушкилденән Ҡарас исемле бер улан ҡалған. Ҡарас та атаһы һымаҡ, уҡ-һаҙаҡҡа бирелеп, йәштән батырлыҡ, атҡыслыҡ исеме алып, һәр ваҡыт Килдеш батыр менән бергә яу сабып, яу ҡайтарып йөрөгән. Әүәл атҡыстар йыйылышып майҙан тотҡанда Килдеш менән Ҡарастың алдына һис кем сыға алмаған.
Ул ваҡыттарҙа Тамъян-Ҡатай кантонында Килмәк ауылы ла, Верхнеурал* ҡалаһы ла булмаған. Тик арыраҡ бер нисә өй булып, пост өсөн кәҫтән өйгән бер урында сасауай* торған. Хәҙерге Боғаҙаҡ, Сабаҡлы күлдәре буйы башҡорт йәйләүҙәре урыны булған. Миһеле күленән көнбайыш яҡта, Урал арҡаһында урман ҡалын булғанға, ағас күплектән, унда йәйләү мөмкин булмаған.
Ул саҡтарҙа башҡорт халҡы, үҙе теләгәнсә мал аҫрап, күсмә тормош менән тереклек иткән. Ауыл булып ултырыу булмаған. Атҡыстар айыу, болан, төлкө, бүре, һыуһар кеүек йәнлектәр аулап, тиреләрен йәрминкәләргә алып барып һатҡандар. Әгәр ҙә башҡорттарға ҡаҙаҡ, ҡалмаҡ йәки рустар яғынан ҡыйынсылыҡ килһә, башҡорт ҡашҡалары, батырҙары менән яу ҡайтарғандар.
Ул ваҡыттарҙа яу ҡайтарыуҙа Барын ырыуынан Ҡалманай батыр, Тамъян ырыуынан Янай батыр, Тиләү ырыуынан Килдеш, Ҡарас батырҙар ҡатнашҡан. Ошо батырҙарҙың исемдәре күңел тарихында һаҡланып килеп, әле лә булһа халыҡ телендә йөрөй. Улар тураһында һамаҡтар, йырҙар йырлана, ҡурайҙа тарталар.
Ул заманда барымта, ҡарымта булған. Һәр милләт көсө еткәнен талап, тартып алып китә биргән. Башҡорттар менән ҡаҙаҡтар тыныс тора алмағандар. Бер-береһенең малын алып китеүҙе улъя* күргәндәр. Иленә мал алып ҡайтһалар, ҙур шөһрәт тапҡандар. Башҡорттарҙың малын ҡаҙаҡтар, ҡаҙаҡтарҙың малын башҡорттар әйҙәп алып киткән. Малдың киткәне тиҙлектә беленеп, ҡыуғын төшһә, ике арала ҡанлы һуғыштар, күп ҡырылыштар булған. Бына шул йөмләнән ҡаҙаҡ ҡашҡалары менән башҡорттарҙың Ҡарас ҡашҡаһы араһында булған яу һалышыуҙы яҙып үтәбеҙ.
Йәйҙең күңелле ваҡытында һәммә башҡорт йәйләүҙә торғанда, майҙың 25-тәрендә, Айбағыш өйөндә күп халыҡ шау килеп ҡымыҙ эсеп ултырғанда, йылҡысы килеп тирмә һыртынан: «Малды яу ҡыуып алып китте», — тип ғауға һала. Ул ваҡытта Килдеш мәргән икенсе йәйләүҙә була. Ҡарас батыр ҡапыл һикереп тора ла: «Буҙ ҡашҡаны тотоң», — тип оран һала. Һәммә халыҡ ат эйәрләй. Ҡарас батыр ҙа өҫтөнә тимер күлдәген кейеп алып, уҡ-һаҙағын бәйләп, Буҙ ҡашҡаһына менгәс, юлға сығырға инәһенән бата* һорай. Инәһе бата бирә. Шул ваҡытта Айбағыштың хужа ҡатыны сығып, Ҡарасҡа ҡарап: «Батырым, әгәр ҙә малдың ярым-яртыһы ҡалһа, — бармағыҙ. Килдеш тә өйҙә юҡ, юҡҡа тәләф* булмағыҙ, әгәр ҙә малдың яртыһынан күбеһе киткән булһа, кире ҡайтарырһығыҙ», — ти. Ҡарас батыр әбейгә ҡарап: «Әзәй, мин малды алмайынса кире ҡайтасаҡ түгелмен, уҡ-һаҙағым барында береһен дә ҡуймам, һеҙ батала тороғоҙ», — тип, Буҙ ҡашҡаһына ҡамсы тартып, утыҙлап кеше эйәртеп, яу артынан йүнәлә. Китер саҡта: «Килдешкә хәҙер генә кеше ебәрегеҙ, тиҙ генә барып етһен, һыбай менә торған к үк ала ат ҡыуып алып киткәнгә оҡшай, һары аҡ ҡола атты менһен»,тип һорнап* китә.
Салт төш ваҡытында хәҙерге Науырҙа ауылы ултырған ерҙә Яйыҡ аша сығарып, малды ҡыуып барғандарын күрәләр. Ләкин ҡаҙаҡтар күп була. Йөҙҙән артыҡ. Шул ваҡыт Ҡарас иптәштәренә ҡарап: «һеҙ минең арттан саҡрым миҡдар самаһы арттараҡ барығыҙ. Мин барып күрәйем, ҡайһы ерҙең ҡаҙағы икән, башлыҡтары кем икәнен беләйем. Әгәр ҙә арала атыш булып, китһә, һеҙ берегеҙ ҙә бармағыҙ, мин үҙем яуап бирермен. Ләкин миңә бер-бер яҙыҡ булһа, кәүҙәмде дошман ҡулына ҡалдырырға тырышмағыҙ», — ти. Шул һүҙҙәрҙе әйтә лә алға йүнәлә. Ҡаҙаҡтар ҙа ҡыуғын төшкәнде белеп, өсәүһе айырылып артта ҡала. Бүтәндәр малды ҡыуып баралар.
Ҡарас, бөркөт һымаҡ сөйөлөп, сабып килеп, уларҙы ҡыуып етә һәм, тауыш ишетерлек ерҙә туҡтап, ҡаҙаҡтарға ҡарап түбәндәге йырҙы әйтә.
Балаһы Ҡушкилденең Ҡарасымын мин,
Яу килһә, алға сапҡан-барасымын* мин.
Атҡыстар йыйылышып майҙан тотһа,
Һәр ваҡыт беренсегә талашсымын мин.
Йөрөмәгән ҡырҙан ҡырға атҡан уғым,
Ҡалъяным* ике яҡтан әле лә туғын*.
Һырт биреп, ҡурҡаҡтарса ҡаса бирмә,
Ҡотолмаҫ ҡасҡан менән ни бар тубың.
Ҡарасҡа ҡул күтәргән ниндәй ирһең?
Атың кем, ырыуың кем, ҡайһы ерһең?
Ҡараһам тал буйыңа — батырҙарса,
Күргәс үк, ялт әйләнеп, туҡтай бирҙең,
Атыңды әйт, был донъянан юйырмын мин,
Уғымды ҡыҙыл ҡанға буярмын мин.
Илеңә аша тыуған батыр булһаң,
Хур итмәй, тәрбиәләп ҡуйырмын мин.
Менгәнем аҫтымдағы ҡашҡа, тимен,
Ҡан түкмәй, илеңде һин күрер булһаң,
Күк, ала — күп йылҡыны тащла, тимен,
Ҡаҙағым, батыр булһаң, бирсе киҙәк*,
Уғымды мин атырмын һиңә төҙәп,
Теләгән урыныңды,һайла, батыр,
Ҡыуғынға боронғонан әүәл киҙәк.
Ҡаҙаҡ батыры ла һис ҡурҡыуһыҙ ҡаршы ҡарап тора ла үҙенең әйтемен әйтә.
Истә жөрәк жыулаған, Аҡса дигән атымдан,
Батырлыҡ бән түрәлек шәжәрә килгән затымдан.
Ай-бай сала жырладың, килә сала яҡындан.
Батырмын дип маҡтандың сынашмай тороп,
ҡапылдан.
Аҡса батыр дигәндә
Күп батыры ҡалмаҡтың
Яза иде аҡылдан.
Саяндай саға сөйләдең, сискәнмәйсә таҡылдап,
Аҡса сындай батырдан ҡулдағы малды ҡайтарып,
Алсаң — алға сығарсың аҡ яулыҡлы ҡатындан.
Алты аластың эсендә Аҡса батыр дигәндә
Аблай хандың нәүкәре* йығыла иде атынан.
Үҙең бер жәс баласың, уттай геүләп янасың,
Килә сала айҡасдың, байҡамай батыр самасын.
Киҙәгеңне ал, балам.
Бер киҙәктән юйылсаң,
Серәйә ҡатып ҡаласың.
Күгәреп ятҡан күк арҡа, торған ердән күрсәтәм
Атысыр жирдең самасын
Батырға кергән күп малны һаҙаҡлы йөҙ ҡаҙаҡтан
Жалғыҙың ҡалай аласың?
Ҡарас батыр ҙа: «Киҙәгеңде ал», — тигән һүҙҙе ишетеү менән Аҡса самалап күрһәткән арҡаға сабып барып етә һалып, атышыуға яҙана* башлай. Ат өҫтөндә янын ҡороп, ҡулына һаҙағын ала ла уйға ҡала. «Мин мәргәнлегемде белдереү өсөн тәүелә* ҡалъяндағы һаҙағын ҡыра атайым. Ҡан түкмәйсә, минең атҡыслығымды белеп, малды ташларҙар», — тип уйлай. Ҡулындағы һаҙағын ҡалъянына кире һалып, ҡуҙы яурын тигән икенсе бер һаҙағын ҡулына алып, ҡалъянды атыр өсөн уңтайҙана*. Һаҙаҡты янға ҡуйыр саҡта уҡ янына бер-ике һүҙ әйтәсәген белдерә.
Йылан башлы киң янымды тартҡан саҡта,
Шытырлап һынып китһәң — һиңә намыҫ,
Ҡуҙый яурын —Ҡорос башаҡ бәлдегәндә*
Тайшанып ҡырын китһәң — һиңә намыҫ.
Туғыҙ толом аҡ ебәк, туғыҙ үрем
Сиралып сиркеп* китһә — һиңә намыҫ.
Серәнеп тартып та мин ала алмаһам,.
Билдәле, ул ваҡытта миңә намыҫ.
Ҡуҙый яурын — ҡорос башаҡ тейгән саҡта,
Ҡаҡтығып өҙә алмаһаң — һиңә намыҫ.
Ҡалъянды өҙгәнсе мин ата алмаһам, —
Билдәле, ул ваҡытта миңә намыҫ.
Ҡаҙаҡҡа мәргәнлекте белдерәйем,
Ҡаҙаҡты һынар өсөн түрҙек намыҫ.
Шул әйтемде әйтеп, Ҡарас батыр өҙәңгегә баҫынҡырап бәлдәп тартып ебәргәс, Аҡса батырҙың уң яғындағы бала дәүмәле ҡалъян һаҙаҡтары менән пәрә-пәрә туҙып, сыра-сыра булып, ян-яҡҡа осоп барып төшәләр. Аҡса батыр ҙа: «Аһ, ҡыуарған ҡыу истәк, ордоң ғуй, ордоң», — тип юлдаштарына: «Мынау баланы күрдегезме, атысына ҡарағанда яман күренә, — ти. — Ҡалмаҡтың Ванишлихай батыры менән осрашҡанда ҡыймылдамаған жөрәгем сулҡ-сулҡ итеп ҡалды ғуй. Ҡулымда туртаҡ һаҙағым бар, тартысып үтәйек», — ти.
Юлдаштары: «Ҡолдоҡ батыр, ҡолдоҡ батыр», — тип яҡаһын тоталар. Аҡса батыр ҡапылға янын ҡороп, һаҙағын ҡулына алып, уҡ янына үҙенең әйтемен әйтә:
Ҡуҙый жаурын — ҡыу жәйә, тарта алмасам — мәгән сирт*,
Тартҡан саҡта сатнасаң, ул ваҡытта — саған сирт.
Тосҡанған ергә тигезмәй, яза тартсам — мәгән сирт.
Асыу-асыу бил икән, аса бер суҡҡан жил икән.
Ҡасҡайып торған убала сынаша торған ир икән.
Ҡаҡ эйәрдең ҡасы дип, ҡаң жәрәгән дәсе дип,
Үләр жирең осо дип, тоскады батыр сазағын.
Аҡса батыр бәлдәп һаҙаҡты тартып атҡанда ике ҡатлы һауыттың бер ҡатынан ҡалъянын киңәйтеп, икенсеһенә үтер ваҡытта Ҡарас батыр һаҙаҡты тотоп алып ҡалъянына һала ла үҙ һаҙағын ала. Ҡарас мәргән дә: «Яҡшы атаһың икән», — тип ҡаҙаҡтың атҡыслығын маҡтай. Аҙ ғына уйланып торғандан һуң, ҡулдағы һаҙағының башағын бәке менән монап* һындырып ала ла башаҡһыҙ уҡ менән атмаҡ була. Сөнки һауыт ике ҡат булһа, башаҡ йырта алмай.
«Ошо киҙәктән ҡалһам, ниндәй хәл буласағы билдәле түгел», — тип башаҡты киҫкән еренән бишкә яра ла ҡаҡ йөрәккә тоҫҡап ата. Ул ҡулсаны үтеп, сыра-сыра булып һыртҡа ярып сыға. Аҡса батыр ҙа уй-бай тип ергә йөҙ түбән ҡолап китә. Ҡашындағы* ике юлдашы Аҡса батырҙың тимер кейемен һыпырып алырға маташҡанда Ҡарас батыр һигеҙ ҡырлы башаҡ менән атып ебәрә. Уҡ маңлайын ярып үтә сыға. Икенсеһен дә дәхи* итеп йыға.
Ҡарас батырҙың арҡаһына яҡын ғына ҡыуаҡта, Зайҙагир сулаҡ исемле бер ҡаҙаҡты йәшереп ҡуялар. Ул сыбар атын ҡамсылап, ҡыңғыраулы айғырын ҡулына алып, ялмауыҙ һымаҡ өҙөлөй-йолҡолоп сабып килә. «Ҡыуарған ҡыу истәк, ордоң ғуй, ордоң. Аласыҡаны битем менән күренәйең. Бөтә ҡаҙаҡты ҡырып бөтөрөп, ялғыҙ Аҡса батырҙы ҡалдырсаң булмаймы? Эйтәүер ҡөҙрәт ғәле булсаң, жир бән тигеҙ ҡылайым. Аҡса батырдың ҡоно алманан мин булсам, донъяда аяҡ басып Сулаҡ аталыуымдан ни файда?» — тип әйтеп килгәндә, Ҡарас ҡуҙый яурын һаҙаҡты төҙәп атып ебәрә. Сулаҡтың ботон өҙөп, атының ҡабырғаһын айырып алып китә.
Ушаҡанан* аты менән берҙәй ҡолайҙар. Ҡарас мәргән, Буҙ ҡашҡаны тибенгеләп, Аҡса батырҙың ҡолаған еренә сабып барып, янын, ҡалъянына бәйләп һалған һаҙағын алып, атын сәдәрләй* ҙә үҙе мал артынан саба.
Оҙонһаҙ исемле бер туғайлыҡта ҡаҙаҡтар Мөкөш исемле бер уҡсыларын ҡалдырып киткән булғандар. Ҡарас ҡашҡа мал артынан сабып барғанда һырттан килеп яурынына бер уҡ килеп тейә. Ләкин тимер күлдәктән үтә алмай. Хәлһеҙ генә килеп һуғылған була. Ҡарас ҡашҡа артына боролоп ҡараһа, йәлпәй* кейгән, ике яҡтан уҡ-һаҙағы бар ҡартыраҡ ҡиәфәттәге берәүҙе күреп, бер һаҙағын алып ҡабырғаһына бәлдәп ата. Ҡалпа-ҡотой булып ҡаҙаҡтың ҡолағанын күрә лә тағы мал артынан саба.
Хәҙерге көндә Сладин ауылы ултырған урындан Үрләде һыуын сығарып, малды ҡыуып барған ҡаҙаҡтарҙы күреп, уҡ етерлек ергә килгәс, берәмләп ата башлай. Атҡан береһе ҡолап торғанлыҡтан, малды ҡайғыртмай, ҡаҙаҡтар ҡасыу яғын ҡайғырта башлайҙар. Шул ваҡытта сабыулап Килдеш мәргән дә килеп еткән була. Элекке заманда сик араны айырыу өсөн тартҡан ептәре булған. Шуға саҡлы икәүләп ҡырып, ҡаҙаҡтарҙы ҡыуалар ҙа, унлап ҡаҙаҡ ҡалғас, Килдеш мәргән Ҡарасты кире саҡырып: «Былары киткәндәре китһен, иленә барып һөйләрҙәр», — ти. Ҡаҙаҡтарҙың кейемдәрен алып, малды аман-иҫән ҡыуып, Аҡса батыр үлгән ергә килеп етәләр. Ҡарас батыр Аҡса батырҙың һауытын алып ағаһына тарта, ҡылысын үҙе бәйләй, ағаһына ҡарап: «Күп алыштарҙа булдым, күп батырҙарҙы осраттым, ләкин Аҡса батыр һымаҡ ирҙе күрә алғаным юҡ. Киҙәк һорағанда, ҡаҡшамай, батырҙарса түш киреп, киҙәк бирҙе һәм атҡан уғы һауытты йырмай аҙ ғына ҡалды. Әгәр икенсе киҙәкте мин йыға алмаһам, энегеҙ Ҡарас был ваҡытта күҙен йомған булыр ине, ошо Аҡса батыр ир икән», — тип ағаһы меңән икәүһе Аҡса батырҙың ятҡан урынын ҡаҙып күмеп, аҙыраҡ таштан ҡурған һалып, баш осона бер һаҙаҡ ҡаҙап, Ҡарас батыр бер-ике һүҙ йырлап китә.
Заманында күп тартыш күргәнһең һин,
Донъянан күп батырҙы һөргәнһең һин,
Башҡорттоң атҡыстарын тиңгә алмай,
Тарпандан Алты Аласта йөрөгәнһең һин.
Һауытты йырта атҡандай ир икәнһең,
Батырҙың ашып тыуған береһе икәнһең,
Ил һүтеп, үҙеңә тиң таба алмай,
Сыҙамай йөрәгеңә йөрөгәнһең һин.
Ҡашҡайып киҙәк бирҙең ҡаршы тороп,
Көрәштең батырҙарса түште киреп,
Һауытты серегән туҙҙай итә яҙҙың,
Китмәне саҡ-саҡ өҫтән туҙып.
Бынан һуң һиндәй батыр күрмәҫ күҙем,
Урынлы, маҡтанһаң да, әйткән һүҙең,
Ут йөрәк арыҫландай Аҡса батыр,
Ҡуямын тәрбиәләп мин дә үҙем
Таш менән ҡорған итеп ҡаҙҙым гүрең,
Аталыр исемең менән ятҡан урының,
Бер һаҙаҡ баш осоңа ҡаҙап ҡуйҙым,
Әйтһендәр: батыр үткән беҙҙән борон.
Йәғни ғүмерендә күп һуғыштар күрҙең.
Шунан һуң артындағы иптәштәренә малдың барын имен-аман тапшырып, ҡаҙаҡтарҙың алтмышлап эйәрле аттарын кейемдәре менән алып, үҙҙәре алдан ҡайталар.
Хәҙерге Науырҙа ауылынан йыраҡ түгел «Аҡса түбә» исемле түбә бар. Аҡса батыр исеме менән аталған. Шунда уҡ Аҡса түбәгә яҡын бер ҡыуаҡты «Сулаҡ ҡыуағы» тиҙәр. Сулаҡ ҡаҙаҡ шунда үлгәнлектән әйткәндәр. Оҙон һаҙ ҡыуағының аҙағын «Мөкөш үлгән» тиҙәр. Мөкөш исемле ҡаҙаҡ үлгәнлектән әйткәндәр. «Аҡсатүбә», «Сулаҡҡыуағы», «Мөкөш үлгән» туғайы ата-бабаларыбыҙҙың батырлығын иҫкә төшөрөп торалар.
Ҡарас батыр менән Аҡса батырҙың алышҡан ерҙәре саҡрым миҡдарҙай ер булған. Күргеһе килгән кешеләр хәҙер ҙә уны күрә ала.
Ҡарас батыр тураһындағы юғарылағы һүҙҙәрҙе Әхмәтша Солтанов Ғәбделғәзиҙ Наурузовтың һөйләүенән яҙып алған. Ғүмәр Күкбирҙин тигән кешенең «Башҡорт мәргәндәре» исемендәге бер тарихи әҫәре булып, Ҡарас батыр тураһындағы мәғлүмәт шунан алынған булыуы аңлашыла. «Башҡорт мәргәндәре» тигән әҫәрҙең хәҙер һаҡланыу, һаҡланмауы билдәһеҙ. Әгәр уны табып донъяға сығарыусы булһа, башҡорт әҙәбиәте, башҡорт тарихы өсөн ҙур ярҙам тейер ине.
Вилданов Ғ. «Башҡорт аймағы» ж. 1925. № 1
*Верхнеурал ҡалаһы рәсми рәүештә ни бары 1734 йылда ғына нигеҙләнә. 1781 йылда ҡала статусы бирелә.
*Сасауай. — часовой, сик һаҡсыһы.
*Улъя — русса «трофей» һүҙе мәғәнәһенә тап килә.
*Бата — фатиха.
*Тәләф — «әрәм булмағыҙ» мәғәнәһендә.
*Һорнап — ҡысҡырып, -үтенеп.
*Барас тип бурҙай эткә әйтәләр. Ҡаҙаҡтар «бараҡ» ти.
*Ҡалъян — уҡ һауыты.
*Киҙәк — алышҡа рөхсәт.
*Нәукәр — ғәскәр.
*Туғын — тулы.
*Яҙана — әҙерләнә.
*Тәуелә — тәүҙә, башта.
*Уңтайҙана — әҙерләнә, яйлана.
*Бәлдеу — йәйәне кирелә биреп тартыу.
*Сиркеп — өҙөлөп.
*Сирт — намыҫ.
*Монап — ваң-ваң итеп сиртеп алыу.
*Ҡашындағы — янындағы, эргәһендәге.
*Дәхи итеп — үлтереп.
*Ушаҡанан — тәкмәсләп.
*Сәдәрләй — бәйләп ҡуйыу мәғәнәһендә.
*Йәлпәй — баш кейеме.
Аңлатма.
Әҫәрҙе ҡулдан ҡулға күсергәнгәме, әллә ташҡа баҫҡандамы, быуындан быуынға һөйләү барышындамы — ҡайһы бер аңлашылмаусанлыҡтар килеп сыҡҡан. Шулар хаҡында аңлатмалар бирей үтеү кәрәкле һаналды.
«Башҡорт ҡашҡалары» әҫәрендә 1925 йылғы журнал варианты буйынса Иҫке күл телгә алына. Ваҡиғалар барған төйәктә бындай исемле күл юҡ. Тиләү ырыуы вәкилдәре килеп урынлашҡан урындарҙа, хәҙерге Килмәк ауылы янында Миһеле тигән күл бар. Күсергәндәме, баҫҡандамы ниндәйҙер буталсыҡ килеп сыҡҡан. Шуға был яҙмалағы күл исеме Миһеле тип алынды. Ғилми әҙәбиәттең ҡайһы берендә, алда әйтеп кителгәнсә, Ҡараш, Аҡша тип йөрөтөүҙәр осрай. Урындағы халыҡ әле һаман Аҡса, Ҡарас тип әйтә. Был әҫәрҙә лә шул вариант ҡалдырылды. Был текстың журнал вариантында Ҡарас батыр Айбағыштың ҡатынына әсәй тип өндәшә. Тиләүҙәрҙә өләсәйҙе әзәй тиҙәр. Айбағыштың ҡатыны Ҡарасҡа өләсәй тура килә. Урындағы халыҡта әсәй тип өндәшеү бөтөнләй юҡ. Шуға күрә әҫәрҙә әзәй һүҙе ҡалдырылды.
Әҫәрҙе яҙып алыусы Әхмәтша Солтанов Науырҙа ауылы кешеһе. Революцияға тиклем ул ауылда мулла булып торған. Ғәбдел ғәзиз Наурузов шулай уҡ ошо ауылдыҡы. Был ауылды нигеҙләүсе Науырҙа ҡарттың өсөнсө улы. 1834 йылғы халыҡ-тың иҫәбен алыу документтарында шул турала уҡырға мөмкин. Ул 1799 йылда тыуған. 1859 йылғы документтарҙа ла уның был ауылда йәшәүе күрһәтелә. Тимәк, Әхмәтша Солтанов был әҫәрҙе Ғәбдел ғәзиз Наурузовтан сама менән 1860 — 1888 йылдарҙа яҙып алыуы ихтимал. Күренеүенсә, яҙып алыныуы яғынан был ҡулъяҙма иң боронғоһо. Етмәһә, ваҡиғалар барған урын Науырҙа ауылына яҡын. Ҡарас сәсән менән Аҡса батыр алышына ла сама менән ике йөҙ генә йыл үткән. Күп хәлдәр, күренештәр халыҡ хәтерендә яҡшыраҡ һаҡланған.
Йырауҙар, сәсәндәр, мәғрифәтселәр. /Төҙөүсеһе И. Ә. Шарапов –Өфө; Китап, 2007.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 28.04.2017 в 01:10, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 718
ИКМӘК, әпәй, башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы. Һыуға, һирәгерәк һөт, ҡатыҡ, ҡаймаҡҡа май һәм йомортҡа ҡушып баҫылған ҡамырҙан әҙерләнә. И. бешереү өсөн бойҙай, тары, арыш, арпа, талҡан, ҡыяҡлылар ҡатышмаһы онон файҙаланалар. Башҡорттарҙың йәйләү урындарында балсыҡтан эшләнгән ябыҡ мейестә (ялан мейес, икмәк мейес) йәки ишек алдындағы сыуалда эҫе көлдә көликмәк (көлсә, көлкүмәс) әҙерләгәндәр. Йәймәләрҙе ҡоро эҫе табала йәки ҡаҙан төбөндә ҡурғандар, аҙаҡтан майлағандар йәки һары йәиһә туң майҙа йөҙҙөрөп ҡыҙҙырғандар, һирәгерәк һурпала, һыуҙа бешергәндәр. 20 б. башына ҡарай И. усаҡ м‑н тоташтырылған икмәк мейестәрендә башлыса әсетке [сүпрә, ҡамыр (икмәк) башы] сифатында ҡомалаҡ ҡуры ҡушылған әсе ҡамырҙан (күмәс, әсе икмәк) бешерә башлағандар. Ғәҙәттә, йәймәләр аят аштарына (ҡара: Ерләү йолалары) әҙерләнә, бал яғып өйөлгән йәймәләр туй йолаларын атҡарғанда, ғаилә һәм йәмәғәт байрамдарында күстәнәс була.
Э.В.Миһранова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Оҫта ҡорт
Оҫта ҡорт[1] (лат. Xylocopa valga) — Яңғыҙаҡ ҡорттар төрөнә ҡараған бал ҡорттары ғаиләһендәге Apidae бөжәк.
Биологик яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яры ҡанатлылар отрядының ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Кәүҙәһе 2,0—2,8 см оҙонлоҡта (ата ҡорттар вағыраҡ), ҡара төҫтә, күкһел—миләүшә ялтырауыҡлы, оҙон һирәк төктәр менән ҡапланған. Мыйығы өҫ яҡтан ҡара төҫтә, аҫтан — ерәнһыу. Ҡорһағы йомро. Ҡанаттары ялтыр, күкһел—миләүшә төҫтә, алғы ситтәре асыҡ төҫтә.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ояһын ҡоро үҙағаста, иҫке ағас ҡаралтыларҙа һәм башҡа урындарҙа ҡора, уның күҙәнәктәренә тат, һеркә һәм йомортҡа һалына. Ҡарышлауыҡтары ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Ҡарышлауыҡтары һәм йәш ҡорттар ҡышлай. Йәш ҡорттар яҙ көнө килеп сыға. Көндөҙ әүҙем.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡуҙаҡлылар, ирен сәскә һымаҡтар, роза һымаҡтарҙың таты һәм һеркәһе менән туҡлана. Үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе. Үҙағаста бөжәктең бер нисә ояһы булғанда уның структураһы боҙола.
Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башлыса Көнбайыш һәм Үҙәк Евразияла, Африканың төньяғында таралған. Далала, урманлы далала, урман аҡландарында, урман ситтәре буйлап, торлаҡ янында тереклек итә. Башҡортостандың Урал алдында (Әлшәй, Баҡалы, Ғафури, Өфө, Саҡмағош райондары) осрай. Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Панфилов Д. В., Березин М. В. ПЧЕЛА-ПЛОТНИК — Xylocopa valga Gerstaecker, 1872 (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 март 2012. 14 ғинуар 2012 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 10.10.2018
Рустэм Хамитов: «У нас с вами одна общая цель – процветание Башкортостана»
Новости / Сәйәсәт // 10-10-2018, 18:28
Сегодня в Уфе Глава Башкортостана Рустэм Хамитов выступил на торжественном собрании, посвящённом Дню Республики, которое состоялось в Государственном концертном зале «Башкортостан».
– Искренне, от души поздравляю вас с наступающим праздником – Днём Республики! Желаю всем крепкого здоровья, благополучия, энергии и оптимизма, которые нужны нам для общего движения вперёд, – сказал Рустэм Хамитов....
– Искренне, от души поздравляю вас с наступающим праздником – Днём Республики! Желаю всем крепкого здоровья, благополучия, энергии и оптимизма, которые нужны нам для общего движения вперёд, – сказал Рустэм Хамитов....
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Мәхмүт НӘҘЕРШИН: “Самай йәшәр саҡ ҡына!”
Новости / Мәҙәниәт // 10-10-2018, 11:13
Талантлы, төҫкә матур, мөләйем, тыйнаҡ һәм көләс был егет күп ҡатын-ҡыҙҙы йоҡоһонан яҙҙырған, тиһәм, һис тә хата булмаҫ. Башҡорт эстрадаһына алтын хәрефтәр менән яҙылыр “Каруанһарай” төркөмөнә нигеҙ һалыусы, рухлы йырҙар ижад итеүсе Мәхмүт НӘҘЕРШИН үҙ тормошона фотоһүрәттәр менән бер аҙ байҡау яһай.
...
Рөстәм Хәмитов 2018 йыл өсөн Салауат Юлаев исемендәге премияны тапшырыу тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы
Яңылыҡтар таҫмаһы // 10-10-2018, 09:57
Башҡортостандың әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы быйыл түбәндәгеләр лайыҡ булды:
— «Ғәмәл дәфтәре» шиғырҙар һәм поэмалар китабы өсөн яҙыусы, «Ағиҙел» әҙәби-нәфис һәм публицистик журналының проза бүлеге мөхәррире Салауат Әбүзәров;
— «Арҡайым» балеты өсөн композитор, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы мөдире Ләйлә Исмәғилева һәм «Кремль балеты» театрының художество етәксеһе — баш балетмейстеры Андрей Петров;
— һынлы сәнғәт өлкәнһендә «Салауат күпере» ижади проекты өсөн рәссам, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры Рифҡәт Арыҫланов....
Сәстәр өсөн бәлзәм
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-10-2018, 07:00
Алма һеркәһе нигеҙендә әҙерләнгән бәлзәм сәсте матурайтып, ҡуйыртып ебәрә. Уның өсөн 4 стакан һыу, 15 мл алма һеркәһе, 30 мл алоэ һуты алына. Бөтә компоненттарын бергә ҡушып бутап, быяла шешәлә һыуытҡыста һаҡларға кәрәк. Сәсте йыуғандан һуң, бәлзәмде бер аҙ йылытып, сәскә һөртәһең. Шуның менән эш тә бөттө, сайып төшөрөргә кәрәкмәй. Бәлзәмгә эфир майҙары ла ҡушырға мөмкин.
1. Сәс шәберәк үҫһен өсөн – 10 тамсы бөтнөк үләне майы, 5 тамсы лаванда майы, 10 тамсы аҡ шыршы майы.
2. Майлы сәстәр өсөн – 10 тамсы мелисса майы, 13 тамсы иммортель майы, 2 тамсы лаванда майы.
3. Ҡауаҡҡа, сәстең ҡойолоуына һәм асаланыуына ҡаршы – 10 тамсы лимон майы, 10 тамсы ваниль майы, 5 тамсы лаванда майы.
Һөҙөмтә оҙаҡ көттөрмәҫ. Бер нисә тапҡыр ғына ҡулланыуҙан да сәсегеҙ ҡабарып, ялтырап китер....
«Бер һүнерҙән алда, төңөлмәйсә мең янырға яҙһын киренән!»
Новости / Мәҙәниәт // 10-10-2018, 06:00
Кем хәҙерге заманда китап уҡып ултырһын, шиғыр уҡыусылар ҙа юҡ ул, тиһәләр, ҡырҡа ҡаршы төшәм: “Ә мин?! Мин “юҡ”тар иҫәбендәме ни? Ә минең ише гүзәл әҙәби әҫәр уҡыуҙан хыялыйланып, йоҡонан ҡалып йөрөгәндәр әҙме? Уларҙы нисек иҫәптән һыҙып ташлайһың?!” Элекке дәүерҙәгесә барса халыҡ китапҡа ҡапланып ятмаһа ла, әҙәбиәттең һоҡланғыс өлгөләре үҙ уҡыусыларын таба, тимәк, һүҙ ҡәҙерен, һүҙ тәмен белеүселәр арабыҙҙа етерлек. Уйлы кешегә рухи аҙыҡһыҙ йәшәүе мөмкин дә түгел. Рухиәтең бөйөклөккә сарсағанда, һыуһыныңды ҡандырырлыҡ ауаздаш тылсымлы юлдарға юлыҡһаң, оло хазина тапҡандай ҡыуанаһың, үҙеңде бәхеттең етенсе күгенә күтәрелгәндәй тояһың. Һәм шул рухи байлыҡты булдырған, мөғжизә-тылсымды тыуҙырған кешеләр арабыҙҙа йәшәй, эшләй, ижад итә. Һүҙ ҡеүәһен йәне менән тойоп, шиғри мәрйендәргә теҙеүселәрҙең береһе – Айгөл Йәмилева тормошома “Атайһыҙҙар” шиғыры менән килеп инде:
Уларҙың бит донъялары теүәл,
Ҡараштары ғәмһеҙ, ҡайғыһыҙҙар.
Беҙҙең күҙҙәр моңһоу,
Беҙ баҫалҡы.
Яҙмыш беҙҙе баҫҡан.
Атайһыҙҙар...
Йәнде әрнетеп, әсе һағыш менән күңел ишеген туҡылдатҡан Айгөл булды ул. Ҡояш, ай, йондоҙ нурҙары түгелгән шиғырҙарында берсә диңгеҙ шауы, берсә күк күкрәүе, берсә ҡыҙ баланың көлгәне ишетелә, уларҙан ҡай саҡ әллә йүкә балы тәме килгәндәй, әллә – әрем, һәм бөркөт саңҡылдауы урынына аҡсарлаҡтарҙың өҙгөләнеп ҡысҡырыуы йөрәкте урынынан ҡуҙғытып, болоҡһота... Диңгеҙҙе һөйгән, киң даръяға туҡтауһыҙ мәҙхиә йырлаған Айгөл Илгиз ҡыҙы Йәмилева (Ғәбитова) диңгеҙ буйында түгел, үҙебеҙҙә, Ағиҙел яры буйында, Бөрйән районының Янһары (Яңы Собханғол) ауылында тыуған. Башҡортса ла, русса ла берҙәй шиғыр ижад иткән, мәҡәләләр яҙған, тәржемәлә, йырҙа көсөн һынап ҡараған йәш шағирә 2014 йылда “Ҡош юлы” башҡорт бард фестивалендә шиғри бәйгелә еңеү яулап, һуңынан “Төнгө ултырыш” проектында сағыу сығыш яһап, шиғриәттә үҙенең осраҡлы кеше түгеллеген раҫланы....
Совет Башҡортостанына бағышланған значок: "Башкирия"
Новости / Тарих // 10-10-2018, 06:00
[/aviable]