text:
Донъя илдәре һәм территориялары
Түбәндә донъя илдәренең исемлеге килтерелә. Исемлектә 261 ил бар, шул иҫәптән:
- 194 бойондороҡһоҙ дәүләт (193 дәүләт-БМО ағзалары һәм Ватикан.
- Статусы аныҡ булмаған дәүләттәр (13)[1][2][3][4][5][6][7][8]:
- БМО ағзаһы булмаған, ләкин бер йәки бер нисә БМО ағзаһы булған дәүләт тарафынан танылған 9 дәүләт (өлөшләтә танылған дәүләттәр):
- БМО ағзаһы булмаған һәм бер ниндәй ҙә БМО ағзаһы булған дәүләт тарафынан танылмаған 2 дәүләт. Өлөшләтә танылған ҡайһы бер дәүләттәр тарафынан танылған дәүләттәр:
- БМО ағзаһы булмаған, бер ниндәй ҙә БМО ағзаһы булған дәүләт йәки өлөшләтә танылған дәүләт тарафынан танылмаған, ләкин ысынбарлыҡта бойондороҡһоҙ булған 2 дәүләт:
- Башҡа территориялар (54):
- Халыҡ-ара килешеүҙәрҙә әйтеп үтелгән махсус статуслы 4 территория: Аланд утрауҙары, Гонконг (Сянган), Макао (Аомынь) һәм Шпицберген.
- Дауамлы халҡы булған 38 бойондороҡло территория:
- Австралияның 3 тышҡы территорияһы: Кокос (Килинг) утрауҙары, Норфолк утрауы һәм Раштыуа утрауы;
- Бөйөк Британияның 3 тажлы ере: Гернси, Джерси һәм Мэн утрауы;
- Бөйөк Британияның 12 диңгеҙ аръяғы территорияһы: Ангилья, Бермуда утрауҙары (Бермудалар), Һинд океанындағы Британия территорияһы, Британия Виргин утрауҙары, Гибралтар, Кайман утрауҙары, Монтсеррат, Питкэрн утрауҙары, Изге Елена, Күтәрелеү һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары, Тёркс һәм Кайкос, Фолкленд утрауҙары (Аргентина дәғүә итә) һәм Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары (Аргентина дәғүә итә);
- Данияның 2 территорияһы (автоном регионы): Гренландия һәм Фарер утрауҙары;
- Нидерландтарҙың 3 диңгеҙ аръяғы (автоном) территориялары: Аруба, Кюрасао һәм Синт-Маартен;
- Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған 2 үҙидаралы дәүләт берәмеге: Кук утрауы һәм Ниуэ (Савидж);
- Яңы Зеландияның 1 бойондороҡло территорияһы: Токелау;
- АҠШ-тың 5 диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территориялары): Америка Виргин утрауҙары, Америка Самоаһы, Гуам, Пуэрто-Рико һәм Төньяҡ Мариана утрауҙары;
- Францияның 5 диңгеҙ аръяғы берләшмәһе: Сен-Бартельми, Сен-Мартен, Сен-Пьер һәм Микелон, Уоллис һәм Футуна һәм Француз Полинезияһы;
- Францияның 2 диңгеҙ аръяғы махсус статуслы административ-территориаль берекмәләре: Яңы Каледония һәм Француз Көньяҡ һәм Антарктика территориялары.
- Дәүләттәрҙең айырылмаҫ өлөштәре тип һаналған, ләкин дәүләттең төп өлөшөнән алыҫта урынлашҡан 11 диңгеҙ аръяғы территория (атап әйткәндә, донъяның икенсе киҫәгендә булғандар):
- Испанияның Африкалағы 3 территорияһы: Канар утрауҙары һәм автоном ярым анклав ҡалалар Сеута һәм Мелилья;
- Португалияның 2 автоном регионы: Азор утрауҙары һәм Мадейра;
- АҠШ-тың 1 диңгеҙ аръяғы штаты: Гавай утрауҙары (Гавайҙар);
- Францияның 5 диңгеҙ аръяғы департаменты һәм регионы: Гваделупа, Майотта, Мартиника, Реюньон һәм Француз Гвианаһы.
- Статусы билдәләнмәгән, ҡайһы берәүҙәрҙең иҫәпләүенсә Берләшкән короллектәрҙең суверен диңгеҙ һыуҙарында урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта үҙидара һәм Берләшкән Короллек дәғүә итмәгән 1 территория: Силенд.
Был исемлеккә индерелмәгәндәр:
- Ҡалып:Флагификация/Мальта ордены (БМО-ла күҙәтеүсе статусына эйә булыуға ҡарамаҫтан)
- Ҡалып:Флагификация/Таволара короллеге Хәҙерге ваҡытта аннексиянмауға ҡарамаҫтан де-факто Италияның өлөшө тип һанала.
- дауамлы халҡы булмаған бәйле һәм диңгеҙ аръяғы территориялар (мәҫәлән, Тышҡы ваҡ утрауҙар (АҠШ))
- үҙәк хөкүмәт тарафынан контроль ителмәгән, ләкин тулы бойондороҡһыҙлыҡҡа дәғүә итмәгән территориялар (мәҫәлән, Мьянмалағы Аракан, Ва һәм Шан; Сомалилағы Авдаленд, Азания, Галмудуг, Пунтленд һәм Хатумо)
- Виртуаль дәүләттәр (мәҫәлән, Молоссия)
- Башҡа дәүләт территорияларындағы хәрби һәм хәрби-диңгеҙ базалары.
Исемлек киләһе рәүештә төҙөлгән: (Флаг) Илдең ҡыҫҡа исеме — илдең тулы исеме: комментарийҙар
Илдәр исемлеге[үҙгәртергә]
- Абхазия — Абхаз Республикаһы: БМО ағзаһы булған алты ил (Рәсәй Федерацияһы, Никарагуа, Венесуэла, Науру, Вануату һәм Тувалу), өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетия һәм ике танылмаған дәүләт (Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Днестр алды Молдова Республикаһы) тарафынан танылған; Грузия конституцияһы буйынса Грузия составына инә
- Австралия — Австралия Союзы
- Австрия — Австрия Республикаһы
- Азавад — Бойондороҡһыҙ дәүләт Азавад: танылмаған дәүләт, 6 апрель 2012 йылда бойондороҡһыҙлығыны иғлан итте,; де-юре Мали составына инә
- Азад Кашмир — Азад Джамму һәм Кашмир: өлөшләтә танылған дәүләт (Пакистан таныған). БМО резолюцияһ буйынса Кашмир статусы плебисцит йәки референдум менән билдәләнергә тейеш; һуңғыһын Һиндостан кире ҡаҡҡан һәм урындағы советтың Һиндостан составында булырға теләү ҡарары плебисцитты алмаштыра тип аңлатҡан. Ирекле Кашмир ысынында Пакистан провинцияһы булып тора.
- Әзербайжан — Әзербайжан Республикаһы
- Азор утрауҙары — Португалияның Атлантик океандағы автоном регионы
- Аланд утрауҙары — Финляндияның автоном территорияһы, махсус халыҡ-ара килешеү буйынса идара ителә
- Албания — Албания Республикаһы
- Алжир — Алжир Халыҡ Демократик Республикаһы
- Америка Самоаһы — АҠШ-тың диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территорияһы), шулай уҡ Көнсығыш Самоа тип билдәле
- Ангилья — Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Ангола — Ангола Республикаһы
- Андорра — Андорра Кенәзлеге
- Антигуа һәм Барбуда
- Аомынь (Макао) — Аомынь махсус административ районы: махсус халыҡ-ара килешеү буйынса Ҡытай Халыҡ Республикаһы идара иткән территория
- Аргентина — Аргентина Республикаһы
- Әрмәнстан — Армения Республикаһы
- Аруба — Нидерландтарҙың автоном территорияһы
- Афғанстан — Афғанстан Ислам Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Багама Утрауҙары — Багама Утрауҙары Берләшмәһе
- Бангладеш — Бангладеш Халыҡ Республикаһы
- Барбадос
- Бахрейн — Бахрейн Короллеге
- Беларусь — Беларусь Республикаһы
- Белиз
- Бельгия — Бельгия Короллеге
- Бенин — Бенин Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Бермуда Утрауҙары — Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Болгария — Болгария Республикаһы
- Боливия — Күп милләтле Дәүләт Боливия
- Босния һәм Герцеговина — ике үҙидаралы берләшмәнән тора — Серб Республикаһы һәм Босния һәм Герцеговина Федерацияһы
- Ботсвана — Ботсвана Республикаһы
- Бразилия — Бразилия Федератив Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Һиндостан океанындағы Британия территорияһы — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы (Чагос утрауҙарында БМО ҡарарына ҡаршы булдырылған)
- Бруней — Бруней-Даруссалам Дәүләте
- Буркина-Фасо (элекке Үрге Вольта)
- Бурунди — Бурунди Республикаһы
- Бутан — Бутан Короллеге
- Вануату — Вануату Республикаһы
- Ватикан — Ватикан
- Бөйөк Британия —Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллектәре
- Венгрия
- Венесуэла — Венесуэла Боливар Республикаһы
- Британские Виргинские острова — Британия Виргин утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- АҠШ-тың Виргин утрауҙары — АҠШ диңгеҙ аръяғы территорияһы (ҡушылмаған территория)
- Көнсығыш Тимор — Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы
- Вьетнам — Вьетнам Социалистик Республикаһы
- Габон — Габон Республикаһы
- Гаити — Гаити Республикаһы
- Гайана — Гайана Кооператив Республикаһы
- Гамбия — Гамбия Республикаһы
- Гана — Гана Республикаһы
- Гваделупа — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Гватемала — Гватемала Республикаһы
- Гвинея — Гвинея Республикаһы
- Гвинея-Бисау — Гвинея-Бисау Республикаһы
- Германия — Германия Федератив Республикаһы
- Гернси — Бөйөк Британияның тажлы ере, Нормандия утрауҙары киҫәге
- Гибралтар — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Гондурас — Гондурас Республикаһы
- Гонконг (Сянган) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Гонконг махсус административ районы: Ҡытай тарафынан махсус халыҡ-ара килешеү нигеҙендә идара ителә
- Гренада
- Гренландия — Данияның бойондороҡлы территорияһы (автоном регион)
- Греция — Грек Республикаһы
- Грузия
- Гуам — АҠШ диңгеҙ аръяғы биләмәһе(ҡушылмаған территория)
- Дания — Дания Короллеге
- Джерси — Бөйөк Британияның тажлы ере, Нормандия утрауҙары киҫәге
- Джибути — Джибути Республикаһы
- Доминика — Доминика Берләшмәһе
- Доминика Республикаһы
- Мысыр — Мысыр Ғәрәп Республикаһы
- Замбия — Замбия Республикаһы
- Зимбабве — Зимбабве Республикаһы
- Израиль — Израиль Дәүләте
- Һиндостан — Һиндостан Республикаһы
- Индонезия — Индонезия Республикаһы
- Иордания — Иордания Хашимит Короллеге
- Ираҡ — Ираҡ Республикаһы
- Иран — Иран Ислам Республикаһы
- Ирландия
- Исландия
- Испания — Испания Короллеге
- Италия — Италия Республикаһы
- Йемен — Йемен Республикаһы
- Кабо-Верде — Кабо-Верде Республикаһы (элекке Йәшел Морон Утрауҙары Республикаһы)
- Ҡаҙағстан — Ҡаҙағстан Республикаһы
- Кайман Утрауҙары — Кайман Утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Камбоджа — Камбоджа Короллеге (элекке Кампучия)
- Камерун — Камерун Республикаһы
- Канада
- Ҡалып:Флагификация/Канар Утрауҙары — Испанияның автоном өлкәһе
- Катар — Катар Дәүләте
- Кения — Кения Республикаһы
- Кипр Республикаһы — Кипр Республикаһыһы
- Ҡырғыҙстан — Ҡырғыҙ Республикаһы
- Кирибати — Кирибати Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Ҡытай Халыҡ Республикаһы
- Ҡытай Республикаһы
- Кокос Утрауҙары — Австралияның тышҡы территорияһы
- Колумбия — Колумбия Республикаһы
- Комор Утрауҙары — Комор Утрауҙары Союзы (Коморҙар)
- Республика Конго, шулай уҡ Конго (Браззавиль) тип атала
- Конго ДР — (элекке Заир), шулай уҡ Конго (Киншаса) тип атала
- КХДР — Корея Халыҡ Демократик Республикаһы
- Корея Республикаһы
- Косово Республикаһы — Косово Республикаһы: БМО протекторатында булған һәм Европа Союзы протекторатына күсеп барған өлөшләтә танылған дәүләт. Сербия конституцияһы буйынса Сербия составына инә һәм Косово һәм Метохия автоном крайы тип иҫәпләнә
- Коста-Рика — Коста-Рика Республикаһы
- Кот-д’Ивуар — Кот-д’Ивуар Республикаһы (элекке Фил Һөйәге Яры)
- Куба — Куба Республикаһы
- Кувейт — Кувейт Дәүләте
- Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары — Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған үҙидаралы дәүләт
- Кюрасао — Нидерландтар Короллегенең автоном территорияһы
- Лаос — Лаос Халыҡ Демократик Республикаһы
- Латвия — Латвия Республикаһы
- Лесото — Лесото Короллеге
- Либерия — Либерия Республикаһы
- Ливан — Ливан Республикаһы
- Ливия — Ливия Республикаһы
- Литва — Литва Республикаһы
- Лихтенштейн — Лихтенштейн Кенәзлеге
- Люксембург — Люксембург Бөйөк Герцоглығы
- Маврикий — Маврикий Республикаһы
- Мавритания — Мавритания Ислам Республикаһы
- Мадагаскар — Мадагаскар Республикаһы
- Мадейра — Португалияның Атлантик океандағы автоном регионы
- Майотта — Францияның диңгеҙ аръяғы департаменты
- Македония — Македония Республикаһы, (Элекке Югослав Республикаһы Македония, FYROM)) тип тә атала
- Малави — Малави Республикаһы
- Малайзия — Малайзия
- Мали — Мали Республикаһы
- Мальдив — Мальдив Республикаһы
- Мальта — Мальта Республикаһы
- Марокко — Марокко Короллеге
- Мартиника — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Маршалл Утрауҙары — Маршалл Утрауҙары Республикаһы
- Мексика — Мексика Ҡушма Штаттары
- Мелилья — Испанияның яртылаш анклав ҡалаһы
#перенаправление Ҡалып:Флагификация/Микронезия Федератив Штаттары — Микронезия Федератив Штаттары
- Мозамбик — Мозамбик Республикаһы
- Молдавия — Молдова Республикаһы
- Монако — Монако Кенәзлеге
- Монголия — Монголия
- Монтсеррат — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Мьянма — Мьянма Союзы (элекке Бирма)
- Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы — Бөйөк Британияның тажлы ере
- Ҡалып:Флагификация/Таулы Ҡарабах — өлөшләтә танылған Абхазия, Көньяҡ Осетия и һәм танылмаған Днестр алды Молдова Республикаһы тарафынан танылған; Әзербайжан конституцияһы буйынса Әзербайжан составына инә
- Намибия — Намибия Республикаһы
- Науру — Науру Республикаһы
- Непал — Непал Федератив Демократик Республикаһы
- Нигер — Нигер Республикаһы
- Нигерия — Нигерия Федератив Республикаһы
- Нидерландтар — Нидерландтар Короллеге
- Никарагуа — Никарагуа Республикаһы
- Ниуэ — Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған үҙидаралы дәүләт
- Яңы Зеландия
- Новая Каледония — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Норвегия — Норвегия Короллеге
- Остров Норфолк — Австралияның тышҡы территорияһы
- БҒӘ — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
- Оман — Оман Солтанлығы
- Пакистан — Пакистан Ислам Республикаһы
- Палау — Палау Республикаһы (элекке Белау)
- Палестинская национальная администрация / Филистин Дәүләте: Израиль оккупациялаған территория; үҙ эсенә Газа Секторын һәм Иордан йылғаһының көнбайыш ярын ала
- Панама — Панама Республикаһы
- Папуа — Яңы Гвинея — Папуа — Яңы Гвинея Бойондороҡһыҙ Дәүләте
- Парагвай — Парагвай Республикаһы
- Перу — Перу Республикаһы
- Питкэрн Утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Польша — Польша Республикаһы
- Португалия — Португалия Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Днестр алды Молдова Республикаһы — өлөшләтә танылған Абхазия, Көньяҡ Осетия и һәм танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы тарафынан танылған; Молдавия конституцияһы буйынса Молдавия составына инә
- Пуэрто-Рико — Пуэрто-Рико Берләшмәһе: АҠШ диңгеҙ аръяғы территорияһы (ҡушылмаған территория)
- Реюньон Реюньон — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Ҡалып:Флагификация/Раштыуа Утрауы — Австралияның тышҡы территорияһы
- Рәсәй — Рәсәй Федерацияһы
- Руанда — Руанда Республикаһы
- Румыния
- Сальвадор — Эль-Сальвадор Республикаһы
- Самоа — Самоа Бойондороҡһыҙ Дәүләте (1997 йылға тиклем Көнбайыш Самоа тип аталған)
- Сан-Марино — Сан-Марино Республикаһы
- Сан-Томе и Принсипи — Сан-Томе һәм Принсипи Демократик Республикаһы
- Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы — территорияһының күп өлөшө Марокко тарафынан оккупацияланған һәм үҙенә ҡушылған
- Сәғүд Ғәрәбстаны — Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге
- Свазиленд — Свазиленд Короллеге
- Ҡалып:Флагификация/Изге Елена, Күтәрелеү һәм Тристан-да-Кунья Утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Ҡалып:Флагификация/Себорга Кенәзлеге — Себорга Кенәзлеге: өлөшләтә танылған дәүләт (2009 йылда Буркина-Фасо тарафынан танылған)
- Ҡалып:Флагификация/Төньяҡ Мариан Утрауҙары — Төньяҡ Мариан Утрауҙары Берләшмәһе (АҠШ): АҠШ диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территорияһы)
- Ҡалып:Флагификация/ТКТР — Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы: өлөшләтә танылған дәүләт (Төркиә тарафынан танылған); Кипр конституцияһына күрә Кипр Республикаһы составына инә
- Сейшель Утрауҙары — Сейшель Утрауҙары Республикаһы; Сейшелдар тип тә атала
- Сенегал — Сенегал Республикаһы
- Сен-Бартельми — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Сен-Мартен — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Сен-Пьер и Микелон — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Сент-Винсент и Гренадины
- Сент-Китс и Невис — Сент-Китс һәм Невис Федерацияһы
- Сент-Люсия
- Сербия — Сербия Республикаһы
- Сеута — Испанияның яртылаш анклав ҡалаһы
- Силенд — Берләшкән Короллек дәғүә итмәгән, ҡайһы берәүҙәрҙең иҫәпләүенсә Берләшкән короллектәрҙең суверен диңгеҙ һыуҙарында урынлашҡан, үҙидаралы территория
- Синт-Маартен — Нидерландтарҙың автоном территорияһы
- Сингапур — Сингапур Республикаһы
- Сирия — Сирия Ғәрәп Республикаһы
- Словакия — Словак Республикаһы
- Словения — Словения Республикаһы
- АҠШ — Америка Ҡушма Штаттары
- Соломон Утрауҙары
- Сомали — Сомали Республикаһы, элекке Сомали Демократик Республикаһы: үҙ-ара дошманлашҡан бер нисә төркөмгә һәм төньяҡтағы де-факто бойондороҡһыҙ Сомалиленд бүленгән
- Сомалиленд — Сомалиленд Республикаһы: танылмаған дәүләт, де-юре Сомали составына инә
- Судан — Судан Республикаһы
- Суринам — Суринам Республикаһы
- Сьерра-Леоне — Сьерра-Леоне Республикаһы
- Таджикстан — Тажикстан Республикаһы
- Таиланд — Таиланд Короллеге
- Танзания — Танзания Берләшкән Республикаһы
- Тёркс и Кайкос — Тёркс һәм Кайкос Утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Того — Тоголез Республикаһы
- Токелау — элекке Токелау (Юнион): Яңы Зеландияның бойондороҡлы территорияһы
- Тонга — Тонга Короллеге
- Тринидад һәм Тобаго — Тринидад һәм Тобаго Республикаһы
- Тувалу
- Тунис — Тунис Республикаһы
- Төрөкмәнстан — Төркмәнстан
- Төркиә — Төркиә Республикаһы
- Уганда — Уганда Республикаһы
- Үзбәкстан — Үзбәкстан Республикаһы
- Украина
- Уоллис и Футуна — Уоллис һәм Футуна утрауҙары территорияһы: Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Уругвай — Уругвай Көнсығыш Республикаһы
- Фарер Утрауҙары — Данияның бойондороҡлы территорияһы (автоном регионы)
- Фиджи — Фиджи Утрауҙары Республикаһы
- Филиппиндар — Филиппиндар Республикаһы
- Финляндия — Финляндия Республикаһы
- Фолклендские острова — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы, Аргентина дәғүә итә
- Франция — Франция Республикаһы
- Гвиана — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Французская Полинезия — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Французские Южные и Антарктические Территории — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Хорватия — Хорватия Республикаһы
- ҮАР — Үҙәк Африка Республикаһы
- Чад — Чад Республикаһы
- Черногория — Черногория
- Чехия — Чехия Республикаһы
- Чили — Чили Республикаһы
- Швейцария — Швейцария Конфедерацияһы
- Швеция — Швеция Короллеге
- Шпицберген — махсус халыҡ-ара килешеү нигеҙендә Норвегия тарафынан идара ителгән территория, Шпицберген архипелагын һәм Айыу утрауын үҙ эсенә ала
- Шри-Ланка — Шри-Ланка Демократик Социалист Республикаһы
- Эквадор — Эквадор Республикаһы
- Экваториаль Гвинея — Экваториаль Гвинея Республикаһы
- Эритрея — Эритрея Дәүләте
- Эстония — Эстония Республикаһы
- Эфиопия — Эфиопия Федератив Демократик Республикаһы
- Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы, Аргентина дәғүә итә
- Көньяҡ Осетия — БМО ағзаһы булған биш ил (Рәсәй Федерацияһы, Никарагуа, Венесуэла, Науру һәм Тувалу), өлөшләтә танылған ике ил (Көньяҡ Осетия һәм Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы) һәм ике танылмаған дәүләт (Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Днестр алды Молдова Республикаһы) тарафынан танылған; Грузия конституцияһы буйынса Грузия составына инә
- КАР — Көньяҡ Африка Республикаһы
- Көньяҡ Судан — Көньяҡ Судан Республикаһы
- Ямайка
- Япония
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Ил
- Дәүләт
- Дәүләттәр исемлеге
- БМО ағзалары дәүләттәр исемлеге
- Бойондороҡлы территориялар исемлеге
- Танылмаған һәм өлөшләтә танылған дәүләттәр
- Донъя башҡалалары исемлеге
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Каталог сайтов официальных органов власти и организаций стран СНГ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
- Общероссийский классификатор стран мира. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
- Островные, внутриконтинентальные, полуостровные страны мира и страны архипелаги. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Regions and territories: Abkhazia (инг.)
- ↑ Regions and territories: Kosovo (инг.)
- ↑ Regions and territories: Western Sahara (инг.)
- ↑ Regions and territories: South Ossetia (инг.)
- ↑ Cyprus (инг.)
- ↑ Regions and territories: Nagorno-Karabakh (инг.)
- ↑ Regions and territories: Trans-Dniester (инг.)
- ↑ Regions and territories: Somaliland (инг.)


c: text/html

text:
Владимир I
Влади́мир I Святосла́вич Влади́мир I (суҡынғандан һуң Василий) (Ҡалып:Lang-dru, 960 йыл тирәһе — 15 июль 1015) — 970 — 988 йылдарҙа Новгород кенәзе. Киев кенәзлегенең бөйөк кенәзе (980 йылдан). Киев кенәзе булған осорҙа Русь христиан динен ҡабул итә.
Бөйөк кенәз Святослав I -сенең кесе улы. Атаһы Владимир I-се 970 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе итеп билдәләй. Святослав I-сенән вафатынан һуң, ситтән ғәскәри көс яллап, Киевты һуғышып ала, ағаһы Ярополкты үлтереп, атаһы тәхетенә ултыра (980). Бөйөк кенәз булараҡ Киев кенәзлеге биләмәләрен арттыру өсөн һуғыштар алып бара, 981 йылда Червенск ҡалаһын яулап ала, 981-82 йылдарҙа вятичтарҙы, 983 йылда ятвягларҙы, 984 йылда радимичтарҙы еңә. Яңы яуланган ерҙәрҙә ҡәлғә-калалар төҙөтә, идара итеү өсөн уҙ дружиналарын һәм боярҙарын билдәләй. 985 йылда Иҙел буйы Болғарына яу менән барыуы, солох килешүе төҙөүе мәғлүм. Болғарҙар иленә тағын 994, 997 йылдарҙа һөжөм иткән булыуы ихтимал. 993, 996 йылда бәжәнәктәр менән һуғыша. Василий I заманында тышҡы сәйәси элемтәләр нығытыла: Византия (987-89), Рим (991, 1001) һәм Германия (1006, 1013) менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынаштырыла. Владимир I, уҙ хакәмиәтен нығытыу максатынан сығып, ҡайһы динде ҡабул итеү тураһында уйлана, төрлө дин әһелдәре, шул иҫәптән болғарҙар вәкилдәре менән дә осраша, кәңәшләшә. Византия менән илселек мөнәсәбәттәре урынаштырылғас, 988 йылда дәүләт дине булараҡ рәсми рәүештә христиан динен ҡабул итә. Шунан һуң Киев кенәзлегендә «ҡылыс һәм ут ярҙамында» яңы дингә күндерү хәрәкәте ҡолас йәйә, Киев менән Новгород ҡалаларында мәжүсиләрҙең табыныу урынары емертелә, яндырыла. Яңы дин ойошмалары булдырыуҙы һәм сиркәүҙәр төҙөүҙе күрше төбәк биләмәләренә лә көсләп таға. Владимир I идара иткәндә боронғо Русь дәүләтенең төп биләмәһе, идара тәртиптәре һәм яңы дине билдәләнә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Джаксон Т.Н. Исландские королевские саги о Восточной Европе. М., 1993; Повесть временных лет. СПб., 1999.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Аждаһа
Аждаһа — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге имәнес бер зат. Ауыҙынан ут бөркөп торған бер нисә (3, 6, 9, 12) башлы ғәйәт ҙур дейеү ҡиәфәтендә кәүҙәләндерелә[1].
Иран мифологияһындағы Ажи-Дахака персонажына барып тоташа. Халыҡ риүәйәттәре буйынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан аждаһаға әүерелә, ғәҙәттә йылғаларҙа, күлдәрҙә, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Һыу алыу өсөн кешеләр уға йәш ҡыҙҙарҙы ҡорбан итәләр. Ҡыҙҙы ҡотҡарыу өсөн әкиәт батыры аждаһа менән алыша һәм еңә (“Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр”, “Мең башлы аждаһаны еңгән егет” әкиәттәре һ.б.).
500, 1000 йыл йәшәһә, аждаһа Юха йыланға әйләнә, матур ҡыҙға әүерелә ала. Башҡорттарҙың риүәйәттәре буйынса, ҡайһы берҙә аждаһа болоттар Ҡафтау аръяғына алып китә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡтауылы Өфө, 1993.
- Руденко С.И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.—Л., 1955.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2


text:
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ — Рәсәйҙең европа өлөшөнөң төньяғында урынлашҡан административ ойошма. 2000-се йылдың 13-сө майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән ойошторолған. Рәсәйҙең европа өлөшөнөң төньяғында һәм төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм үҙ эсенә 11 Рәсәй Федерацияһының субъектрын индерә:Карелия һәм Коми республикалары, Архангельск, Вологда, Мурманск, Ленинград, Новгород, Псков, Калининград өлкәләре, Ненец автономиялы округы, Санкт-Петербург ҡалаһы. Федераль кимәлдәге ҡала Санкт-Петербург округтың үҙәге булып булып тора.
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ отошло геополитик урын алып тора — Финляндия, Норвегия, Польша, Эстония, Латвия, Литва, Белорусь менән сикләшә, Балтик, Аҡ, Баренцев, Ҡыҙыл диңгеҙҙәренә сығыш бар.
Округ территорияһы Рәсәй Федерацияһының 9,8% майҙанын биләй.
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округта 2009 й. 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 13 462 000 кеше[1] (Рәсәй халҡының 9,5 %). Ҡалала йәшәүселәр төп халыҡ булып тора.
Йөкмәткеһе
Хоҡуҡи-административ торошо[үҙгәртергә]
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел[2].
Эре ҡалалары[үҙгәртергә]
- Санкт-Петербург
- Калининград
- Архангельск
- Череповец
- Мурманск
- Петрозаводск
- Вологда
- Сыктывкар
- Бөйөк Новгород
- Псков
- Северодвинск
- Ухта
- Бөйөк Луки
- Гатчина
- Воркута
- Печора
- Котлас
Округтың составы[үҙгәртергә]
Иҡдисады[үҙгәртергә]
Ненец автономиялы округында, Комиҙың байтаҡ өлөшөндә, Архангельскиҙың төньяғында һәм Мурманск өлкәләрендә болансылыҡ, ҡиммәт тиреле йәнлеккә һунар һәм балыҡсылыҡ таралған. Карелияла, Комиҙың көньяғында һәм Архангельск өлкәләрендә шулай уҡ һөтлө малсылыҡ (эре мөгөҙлө мал) урындары менән игенселек бар.
Урман, ағас эшкәртеү һәм целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәттәре округта төп сәнәғәт төрҙәре булып тора. Сеймал табыу сәнәғәтенән Комилағы нефть сәнәғәтен, Мурманск өлкәһендә тимер һәм никель рудаларын сығарыу, Карелияның көньяғында мәрмәр, һәм Ленинград, Новгород һәм Вологда өлкәләрендә торф сығарыу тураһында әйтеп китеү мөһим.
Халҡы һәм милли составы[үҙгәртергә]
Дөйөм бөтә рәсәй халыҡ иҫәбенә (2002 йылдың 9 октябры) ҡарағанда, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округында 13 974 466 кеше йәшәй, йәғни Рәсәйҙең 9,63% халҡын тәшкил итә. Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе халыҡтың яртыһын тиерлек тәшкил итә. Бөтә ҡалған халыҡ аҙ уранлашҡан ҙур региондарҙа йәшәй. Милли состав:
- Урыҫтар — 12 002 788 кеше (85,89 %)
- Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 453 193 кеше (3,24 %)
- Украиндар — 377 456 кеше (2,7 %)
- Комиҙар — 267 607 кеше (1,91 %)
- Белорустар — 235 038 кеше (1,69 %)
- Татарҙар — 84 685 кеше (0,61 %)
- Карелдар — 73 611 кеше (0,53 %)
- Әрмәндәр — 46 271 кеше (0,33 %)
- Әзербайджандар — 44 452 кеше (0,32 %)
- Еврейҙар — 43 836 кеше (0,31 %)
- Немцтар — 30 030 кеше (0,21 %)
- Финдар — 27 947 кеше (0,2 %)
- Сыуаштар — 26 608 кеше (0,19 %)
- Литвалылар — 21 027 кеше (0,15 %)
- Сиғандар — 18 790 кеше (0,13 %)
- Поляктар — 17 684 кеше (0,13 %)
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтағы президенттың тулы хоҡуҡлы вәкилдәре[үҙгәртергә]
- Виктор Васильевич Черкесов 2000 йылдың 18 майынан башлап 2003 йылдың 11 мартыны тиклем
- Валентина Ивановна Матвиенко 2003 йылың 11 мартынынан башлап 2003 йылдың 1 ноябрь айына тиклем
- Илья Иосифович Клебанов 2003 йылдың 25 ноябрь айынан башлап
Төп хәрби объекттар[үҙгәртергә]
- Плесецк космодромы (Архангельск өлкәһе);
- Ядерлы һынау үткәреү полигоны (Яңы Ер);
- Балтик һәм Төньяҡ флоттар хәрби-диңгеҙ базалары;
- Санкт-Петербург тирәләй һауанан килгән һөжөмгә ҡаршы торош войско түңәрәге
- «Дарьял» радиолокация станцияһы Печорала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Российский статистический ежегодник — 2009 г. Численность населения по субъектам Российской Федерации
- ↑ Российская Федерация состоит из республик, краев, областей, городов федерального значения, автономной области, автономных округов — равноправных субъектов Российской Федерации (Конституция РФ, ст.5, п.1)


text:
Төрөпкәлеләр
Төрөпкәлеләр (лат. Tubifex tubifex) — аҙ төклө селәүсендәр төрө. Төрөпкәлеләр — ҡыҙыл төҫтәге нәҙек еп һымаҡ 40 мм оҙонлоғондағы селәүсендәр. Кәүҙәнең һәр сигментында 4-әр төк бар.
Һыу төбендә йәшәүсе олигохеттарның төп вәкилдәре — төрөпкәлеләр, уларның иң ябайҙары Tubifex tubifex, Limnodrilus hoffmeisteri, Nais communis, Lumbriculus variegatus һ.б. Һыу олигохеттарының, бигерәк тә төрөпкелеләрҙең ҡандарында гемоглобин булыу сәбәпле, кәүҙәләре ҡыҙыл төҫтә. Был уларга бөтенләй тийәрлек кислород булмаған ләмле һыулыҡтар төбөндә урынашырға мөмкинлек бирә. Тупраҡ олигохеты 5 тән 20—25 см-ға ҡәҙәр, ә һыуҙыҡылар мм өлөштәренән башлап 10 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Олигохеттар органдарының кәүҙә үҙәге буйлап дөрөҫ ҡабатлануы менән характерланалар (метамерия). Селәүсен һамаҡ кәүҙә төрөпкеләргә йәғни сегменттарга бүленә, уларның һаны төрлөсә, 5 тән 600 гә ҡәҙәр. Кәүҙәнең алғы осонда баш ҡалағы, ауыҙ сегменты урынашҡан. Ҡалған барлыҡ сегменттарҙа 4 бәйләмгә ҡәҙәр төктәр була, уларҙың һаны күп төклө селәүсендәр менән сағыштырғанда әҙерәк — 3 тән алып 150 гә ҡәҙәр (исеме шунан).
Эске ҡыуышлығы шыйыҡлыҡ менән тулған һәм тышҡы сегментацияға тәңкәл рәүештә айырым быуынтыктарга бүленгән. Быуынтыҡтарҙа эске органдар урынашҡан. Аҙ төклө селәүсендәр гермафродиттар. Олигохеттарҙың күп төрҙәре партеногенетик, енесһеҙ, вегетатив юл менән үрсергә мөмкин. Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотып тукланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарда 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га ҡәҙәр), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм күпертәләр, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар. Ләмле грунттарҙа йәшәүсе һыу олигохеттары, грунттың органик матдәләрен файҙаланып, һыулыҡтарҙың үҙлегенән таҙартыуҙа ҡатнашалар, балыҡтар өсөн аҙыҡ булып торалар, күп кенә төрҙәре — һыулыҡтарҙыәың бысыраныуу индикаторы. Аҡ энхитрей (Enchytraeus albidus) олигохет — аквариум балыҡтары өсөн уңайлы аҙык.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Известия Иваново-Вознесенского политехнического института имени М. В. Фрунзе. Иваново-Вознесенск: Основа, 1927. Том 10.
- Жизнь животных. М., 1968; Т. 1. Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
10 ғинуар
10 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 10-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 356 көн ҡала (кәбисә йылында 357).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1775 — Мәскәүҙә Болотный майҙанында үҙен Пётр III-сө тип танытҡан Емельян Пугачёвязалана.
- 2001 — «Нупедия»ның бер өлөшө булараҡ Wikipedia донъя күрә. 5 көндән Wikipedia үҙ аллы сайт була.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1883 — Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусы.
- 1937 — Байымов Роберт Нурмөхәмет улы, яҙыусы, ғалим Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Тал ҡурҙайы
Тал ҡурҙайы, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы (урыҫ. Садовая камышовка, лат. Acrocephalus dumetorum)— турғайҙар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән араларында, тал ботаҡтарында пырхылдап •осоп йөрөүсе бәләкәй генә теремек ҡош. Дөйөм төҫө кө¬рәнһыу ерән, һырт яғы ҡарараҡ, кәүҙәһенең аҫ яғы сағыуыраҡ. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ныҡ сыбар булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аҡ сәпсеккә йәки ауыл ҡарлуға¬сына оҡшатып, сырылдап һайрай. Баҫыу ситтәрендәге бейек үлән араларында, һыу буйындағы ҡамышлыҡтарҙа, таллыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төр¬лө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһын үлән һабаҡтарына беркетеп эшләй. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк алһыу аҡ, аҡ, һорғолт аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Ихрам
Ихрам (ғәр.إحرام ҡотолоу, ваз кисеү) - айырым бер төр кейемде аңлата. Уның ике мәғәнәһе бар:
1. Мәккәлә хаж ҡылыусы кейә торған кейем. Ул - етен йәки мамыҡтан туҡып эшләнгән ике буй аҡ туҡыма. Береһе яуырын аша тәнгә һалына, икенсеһе билгә урала. Бындай туҡмаға энә теймәгән булырға тейеш. Был кейем элек-электән хажға барыусыларҙың яҡшы ниәт менән сәфәр тотоуын аңлата.
2. Хажға килгән кешенең үҙен тотоу рәүеше: мосолманға ихрам хәлендә бер ниндәй йән эйәһен дә үлтерергә, ерҙән бер генә үҫемлекте лә йолҡорға, ағас йәки ҡыуаҡ ботаҡтарын һындырырға, сәс алдырырға йәки тырнаҡ киҫергә, ҡырынырға, енси яҡынлыҡ ҡылырға, ләззәткә бирелергә рөхсәт ителмәй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Лексикография
Лексикография — (гр. lexikos – һүҙгә ҡағылышлы һәм ...графия), һүҙлектәр төҙөүҙең практикаһы һәм теорияһы менән шөғөлләнеүсе тел ғилеме бүлеге.
- Практик лексикография телде өйрәтеү, уны һүрәтләү һәм нормалаштырыу, лексиканың фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеү, тел‑ара аралашыу функцияларын үтәй;
- Теоретик лексикография типология, макро‑ һәм микроструктура, һүҙлектәрҙең мета‑теле һ.б. тикшерелә. Лексикография лексикология менән тығыҙ бәйле.
Йөкмәткеһе
Боронғо башҡорт лексикографияһы[үҙгәртергә]
Мәхмүт Ҡашғариҙың “Диуану лөғәт әт-төрк” хеҙмәте башҡорттарҙың лексик берәмектәре теркәлгән иң боронғо сығанаҡ булып тора. Башҡорт теле б‑са ҡиммәтле лексикографик материалдар 18—19 бб. ғалимдары П.Учадамцев, П.С.Паллас, М.М.Биксурин, С.Б.Күкләшев, Л.З.Будагов, В.В.Радлов, М.Ә.Ҡыуатов, В.Проле (ҡара: Төркиәт) һ.б. хеҙмәттәрендә бирелгән. В.В.Катаринскийҙың һүҙлектәре башҡ. Л. тарихында фәнни әһәмиәткә эйә: урыҫса‑башҡортса һүҙлектә (1893) һүҙҙәрҙең тематик һәм лексик‑грамматик төркөмдәре ҡулланылған; башҡортса‑урыҫса һүҙлектә (1899) башҡ. лексикаһына ғына хас һүҙҙәр сағылдырылған (тәржемәләр, аңлатма, этимологик белешмә һ.б. м‑н тулыландырылған).
Лексикографик традициялар[үҙгәртергә]
Башҡорт тел ғилемендә лексикографик традициялар 20 б. 20‑се йй., хәҙ. башҡ. әҙәби теле формалашҡан һәм башҡорт яҙыуы үҫешкән саҡта, туплана башлай, ул осорҙа башҡ. теленең йәнле һөйләү лексикаһын йыйыу һәм аңлатма биреү эштәре башлана: Ғ.Ф.Вилдановтың (1924; яҡынса 90 һүҙ) һәм Н.Т.Таһировтың (1926; яҡынса 1,1 мең һүҙ) “Башҡорт лөғәте” китабы; Т.Мораттың аңлатмалы һүҙлеге (баҫылмаған, 2 меңдән ашыу берәмек), М.А.Ҡулаевтың башҡортса‑урыҫса һүҙлеге (баҫылмаған) һ.б. Орфография үҫешә башлағас, беренсе орфографик һүҙлектәр эшләнә (Ғ.Й.Дәүләтшин, Ҡ.З.Әхмәров). Терминология комиссияһы ярҙамында терминология һәм терминологик һүҙлектәрҙең тәүге сериялары (Т.Ғ.Байышев, Вилданов, Ғ.Ғүмәр, Х.Усман, З.Ш.Шакиров һ.б.) эшләнә.
Дәреслектәр әҙерләү тарихы[үҙгәртергә]
1942 һәм 1954 йй. башланғыс һәм урта мәктәптәр өсөн ҙур булмаған урыҫса‑башҡортса һүҙлектәр (төҙөүсеһе Ғ.Р.Кәримова) сығарыла; 1948 й. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының тел белгестәре коллективы тарафынан башҡортса‑урыҫса һүҙлек әҙерләнә (яҡынса 40 мең берәмек, Н.К.Дмитриев һ.б. мөхәррирлегендә). Башҡортса‑урыҫса (1958; яҡынса 22 мең берәмек) һәм урыҫса‑башҡортса (1964; яҡынса 45 мең берәмек; икеһе лә — Әхмәров һ.б. мөхәррирлегендә) һүҙлектәрҙә бик күп һүҙҙәр бирелә. Һүҙлектәрҙе сығарыу Л. теоретик мәсьәләләрен өйрәнеү һәм хәл итеү, уның фәнни нигеҙҙәрен билдәләү м‑н бергә алып барыла (Байышев, Ә.Ғ.Бейешев, Т.М.Ғарипов, Дмитриев, Ж.Ғ.Кейекбаев, Ә.Ә.Юлдашев һ.б.); ғалимдар тарафынан нормативлыҡ, һүҙҙәрҙе һайлап алыу принциптары, уларҙың аңлатмаһы һәм тәржемәһе, илл. һайлау мәсьәләләре һ.б. ҡарала. 1970—90 йй. ТТӘИ‑лә Бейешев етәкс. башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры әҫәрҙәре, киң мәғлүмәт саралары, ҡулъяҙма китаптар, иҫке баҫма китаптар һ.б. нигеҙендә лексик картотека әҙерләнә; тупланған материал (1 млн берәмектән ашыу) “Башҡорт теленең һүҙлеге”нә инә.
Лексика ғилеменең яңы ысулдары[үҙгәртергә]
Бер үк ваҡытта яңы йүнәлеш — дәреслектәргә ҡушымта сифатында уҡыу һүҙлектәрен төҙөү теорияһы һәм практикаһы үҫешә; 80‑се йй. һуң Л. ғилеменең яңы ысулдарын ҡулланып һүҙлектәр төҙөлә башлай: урыҫ теле, ш. уҡ башҡ. теле материалында сит телдәрҙе өйрәнеү, Л.Ғ.Сәйәхова, Д.М.Хәсәнова тарафынан тәҡдим ителгән һүҙҙәрҙе тематик классификациялау һ.б.; һүҙҙәрҙең грамматик төҙөлөшө, ярашыуы һ.б. т‑да мәғлүмәттәр биреү. Башҡорт теленең диалекттарын (ҡара: Диалектология) планлы рәүештә өйрәнеү һөҙөмтәһендә “Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге” (3 томда, 1967—1987; Н.Х.Мәҡсүтова һәм Н.Х.Ишбулатов етәкс.) нәшер ителә. Фән һәм техниканың айырым тармаҡтары үҫешенә бәйле башҡ. теленең терминологик составы байый: терминдар һүҙлектәренең яңы серияһы барлыҡҡа килә.
Фәнни яҡтан һүрәтләү һәм нормалаштырыу[үҙгәртергә]
Башҡ. телен фәнни яҡтан һүрәтләү һәм нормалаштырыу маҡсатында яңы типтағы һүҙлектәр төҙөү өҫтөндә эш алып барыла. Айырым лексик‑семантик категорияларға арналған тәүге һүҙлектәр сығарыла: омонимдар һәм антонимдар, синонимдар; антропонимдар һәм топонимдар (ҡара: Ономастика); фразеологизмдар (ҡара: Фразеология) һ.б. Һүҙлек типтарының киң бүленеше грамматика һәм морфемика өлкәһендәге теоретик тикшеренеүҙәрҙең таралыуы, ш. уҡ уларҙы төҙөгәндә матем. ысулдар һәм дистрибутив‑статистик анализ ҡулланыуға бәйле: М.Х.Әхтәмовтың морфемалар (1982), грамматика (1994) һәм кире (1999) һүҙлектәре. Һүҙлектәрҙе һәм текстарҙы автоматлаштырылған эшкәртеү һәм квантитатив‑стилистик анализ нигеҙендә йышлыҡ һүҙлектәре төҙөлә (З.Ә.Сиразитдинов).
Һүҙлектәр[үҙгәртергә]
Башҡортса‑урыҫса (1996; 40 мең берәмектән ашыу) һәм урыҫса‑башҡортса (2 томда, 2005; 60 мең берәмектән ашыу; икеһе лә — З.Ғ.Ураҡсин етәкс.) һүҙлектәрҙе сығарыу оло ҡаҙаныш була. Паронимдар (2001) һәм һүҙьяһалыш (2005; икеһе лә — төҙөүселәре К.Ғ.Ишбаев, З.К.Ишкилдина); тарихи‑этимологик (2007; төҙөүсеһе – Ғарипов) һ.б. һүҙлектәр сығарыла; күп телле һүҙлектәр (немецса‑урыҫса‑башҡортса, урыҫса‑башҡортса‑төрөксә‑инглизсә һ.б.) таралыу ала. Башҡ. Л. когнитив һүҙлектәрҙә һүҙҙәрҙең идеографик классификация тәжрибәһен ҡуллана, уларҙың нигеҙендә Т.Ә.Килдебәкова тарафынан эшләнгән лексиканы ситуатив концепттарға (ҡара: Когнитив лингвистика) ойоштороу т‑да идея ята.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Юлдашев А.А. Принципы составления тюркско-русских словарей. М., 1972; Вопросы лексикологии и лексикографии башкирского языка: сб. ст. Уфа, 1993; Ураксин З.Г. Новое время требует новых словарей //Башкирская филология: история, современность, перспективы. Уфа, 2005.


text:
Геохронология
Геохроноло́гия (бор. грек. Yῆ — ер + xpόvoς — ваҡыт + λόYoς — өйрәнеү) — ер ҡатламдарын барлыҡҡа килтереүсе тау тоҡомдары формалашыуының хронологик эҙмә-эҙлеклелеге һәм йәше тураһындағы тәғлимәт[1]; так тоҡомдары һәм минералдарҙың абслют һәм сағыштырмаса йәшен билдәләүсе ысулдар. Ерҙең йәшен билдәләү ҙә геохронологияның тикшереү даирәһенә керә. Геохронологияны планетологияның бер өлөшө тип иҫәпләргә була.
XVIII быуатта тау тоҡомдары йәше берәүҙе лә ҡыҙыҡһындармаған[2].
Николас Стено[3] 1669 йылда бөгөнгө көнгә тиклем закон ролен уйнаған тәғлимәтте әйтеп бирә: нормаль ултырған ултырма тау тоҡомдары геологик ваҡығаларҙың эҙмә-эҙлеклеген күрһәтә.
Вильямс Смит (1769—1839) ташҡа әйләнгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары буйынса тау тоҡомдары йәшен билдәләү ысулын өйрәнә. М. В. Ломоносовта (1763) был өлкәлә эшләй .[4]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геохронология — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Всё о Земле: VseOzemle.ru
- Макаров В. П. Теоретическая геохронология
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А.М.Багаутдинов, А.М.Багаутдинов, 2009)
- ↑ Всё о Земле. Определение возраста горных пород.
- ↑ Белоусов В. В., Николаус Стено — основоположник геотектоники, «Природа», 1938, № 5:
- ↑ Ломоносов М. В. О слоях земных и другие работы по геологии.- М.-Л.: Госгеолиздат, 1949. 209 с.


text:
Эстония
Эстония, рәсми исеме Эстон Республикаһы (эстонса Eesti, Eesti Vabariik) — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе ағзаһы. Төньяҡта Рәсәй, көньяҡта Латвия менән сиктәш. Төньяҡтан Финн заливы менән йыуыла, шулай уҡ Финляндия менән һыу сиге бар. Көнбайыштан Балтик диңгеҙе менән йыуыла, шулай уҡ Швеция менән һыу сиге бар.
География[үҙгәртергә]
Европаның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡтан Финн ҡултығы, көнбайыштан Балтик диңгеҙе һәм Рига ҡултығы менән йыуыла. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына Балтик диңгеҙе акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған, 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: Сааремаа, Хийумаа,Муху, Вормси, Кихну һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны зур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың барлығы 5 % йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. .
Эстония майҙаны 45 226 км².
Эстонияның административ бүленеше[үҙгәртергә]
Эстония Республикаһы 15 маакондтан (өйәҙҙән; эст. maakond) тора, өйәҙ башы старейшина (аҡһаҡал); эст. maavanem тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (linn) һәм ҡасабалар (vald). Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (alevvald). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба керә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: Аэгвийду, Ярваканди, Кохтла-Нымме, Лавассааре, Тоотси һәм Вяндра.
Хәҙергә Эстонияла 227 муниципалитет бар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Статистика ООН (2012)
- ↑ Statistikaamet: mullu rändas Eestist välja 10 000 inimest (ee). DELFI (2013-01-18). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 ғинуар 2013. 18 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ 3,0 3,1 Report for Selected Countries and Subjects (en). МВФ (2014-10). 31 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Площадь и население Эстонии (2012)(инг.)


text:
Палдиски
Па́лдиски (эст. Paldiski), тарихи исемдәре Рогервик (швед. Rågervik), Балти́к порты, Ба́лтиски (эст. Baltiski)[1] — Эстониялағы ҡала, Фин ҡултығында урынлашҡан порт.
География[үҙгәртергә]
Палдиски ҡалаһы Харьюмаа өйәҙендә, Эстонияның башҡалаһы Таллиндан 52 саҡрым аралыҡта, Фин ҡултығының яр буйында урынлашҡан. Ул Кейла, Вазалемма һәм Падизе өйәҙҙәре менән сиктәш. Ҡаланың территорияһы акваторияһы менән һәм тағы ла Пакри утрауҙары менән бергә 102 км² самаһы тәшкил итә.
Халҡы[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны 4,1 мең кеше (2010). Милли составы: урыҫтар — 67 %, эстондар — 25 %. Барлығы ҡалала 31 милләт вәкиле йәшәй.
Рогервик тотҡондары[үҙгәртергә]
- Салауат Юлаев (16 июня 1754 — 8 октября 1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир. Пугачевтың көрәштәше, 1773 — 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. 1989 йылда Палдиски ҡалаһында уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыла.
- Юлай Аҙналин (1722 – 1797-1800 араһы) – башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй олоҫы старшинаһы (1766), 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.
- Ҡәнзәфәр Усаев (1738 — 10 июля 1804) — Пугачевтың көрәштәше, 1773 — 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.


text:
Википеди:Глоссари
Ай у Википедийы глоссари. Ам сты фыст Википедийы арæхдæр пайдагонд терминтæ.
P[ивын]
- POTD
- Кæс Боны Ныв.
А[ивын]
- Администратор, Админ
- Архайæг, кæмæ ис ахæм бартæ куыд фарс ног ивдтытæй сæхкæнын, фæрстæ хафын, архайджыты хъоды кæнын æмæ æндæртæ. Радгæс дæр уый у.
- Архайæг
- Алчидæр, чи кусы Википедийы.
Æ[ивын]
- Æнæном архайæг
- Архайæг, кæцы Википедийы не срегистраци кодта, кæнæ та системæмæ нæ бахызтис.
Б[ивын]
- Боны ныв
- Википедийы проект, кæцы алы бонæн цæттæ кæны дзæбæх ныв, æмæ йæ Сæйраг фарс æвдисы.
К[ивын]
- Категори
- Фæрсты къорд, кæцы Википеди йæхæдæг тымбыл кæны категорийы бæрæггæнджыты æххуысæй. Бæрæггæнæджы хуыз у ахæм: [[Категори:Дæнцæг категори]].
Р[ивын]
- Радгæс
- Кæс Администратор.
- Разамынд
- Ахæм документ, кæм сты фыст Википедийы кусыны алыхуызон уагæвæрдтæ æмæ рекомендацитæ.
С[ивын]
- Статья
- Кæс Уац.
Т[ивын]
- Тæрхоны фарс
- Ахæм фарс, кæцы у сæрмагондæй ныхас кæнынæн æмæ тæрхон кæнынæн. Тæрхоны фарс вæййы баст æндæр фарсмæ. Зæгъæм алы уацæн дæр ис йæхи тæрхоны фарс.
У[ивын]
- Уац
- Энциклопедийы бындурон иуæг. Алы уацæн дæр ис йæхи фарс, фæлæ ис ахæм фæрстæ, кæдон уацтæ не сты. 2012-æм азæй хуыздæрыл нымад цæуы термин уац[1]. Статья дæр æй хонынц.
Ф[ивын]
- Фарс
- Википедийы бындурон иуæг. Уым ис текст, кæцы ис гæнæн ивын.
Х[ивын]
- Хуызæг
- Иу фарс иннæ фарсы тыст куы вæййы, уæд тыст фарс у хуызæг. Хуызæгтæй архайынц цæмæй иу хуызæн текст алы хатт ногæй фыссын ма хъæуа. Бирæ хатт фыссыны бæсты, архайджытæ иу хатт хуызæгы ныффыссынц æмæ дзы стæй пайда кæнынц. Йæ æндæр ном у Шаблон.
Ш[ивын]
- Шаблон
- Кæс Хуызæг.


text:
Демпинг
Де́мпинг (ингл. dumping — ташлау) — тауарҙы тышҡы һәм эске баҙарҙа ташламалы, яһалма рәүештә килешенгән, донъя баҙарындағы уртаса ваҡлап һатыу хаҡына ҡарағанда ла кәметеп, кайһы ваҡыт үҙ ҡиммәтенән дә арзаныраҡ хаҡҡа һатыу. Тауар, валюта, социаль демпингтар айыпып ҡарала. Тауар демпингы сит илгә тауар сығарыуҙы киңәйтеү, конкуренттарҙы баҙарҙан кыҫырыҡлап сығарыу юлы менән баҙарға үтеп кереү өсөн үткәрелә. Баҙарҙа тотроҡло хәлгә ирешкән осраҡта ла, ағымдағы зыянды ҡаплауға иҫәп тотоп, дәүләт һәм компанияләр тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Конкуренттарын кыҫырыҡлап сығарғансы йәки улар менән килешүҙәр төҙөүгә ирешкәнсе фирмалар һәм дәүләт йыш ҡына, бер тапҡыр булһа да, ҡыҫҡа вакытлы демпинг сараһы ҡуллана. Демпинг шулай уҡ кәрәкле аҡса һәм валюта средстволарын тиҙерәк алыу ысулы булараҡ та файҙаланыла. Демпинг объекты булып торған илдәрҙә милли сәнәғәтте үҫтереүҙә ҡыйынлыҡтар күҙәтелә.
Демпинг нәтижәһендә Рәсәйҙә еңел сәнәғәт фабрикалары, ҡошсолоҡ фабрикалары үҙ продукцияларын һата алмайынса, етештереү күләмен ҡыҫҡартырға йәки бөтөнләй түҡтатырға мәжбүр була. Илдең сәнәғәтен яҡлау өсөн, донъя күләм иҡтисади практикала демпингға ҡаршы закондар, махсус пошлиналар керетеү һ.б. каралган. Рәсәй тауарҙарына ҡарата 2002 йылда Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы тарафынан керетелгән 126 демпинг сикләүенең 15-кә яҡыны көкөртлө нефть, нефть продукттары, тире һәм күн әйберҙәр, авиация техникаһы сығарыу һ.б. ҡағыла.
Йөкмәткеһе
Демпинг төрҙәре[үҙгәртергә]
- Валюта демпингы ваҡытында сит илгә тауар сығарыу донъя хаҡтарынан түбәнерәк хаҡҡа махсус кәметелгән валюта курсы менән ғәмәлгә ашырыла, сит илгә тауар сығарыусы илдең эске баҙарында аҡса ҡиммәте тышҡы баҙарҙағы валюта хаҡына ҡарағанда тиҙерәк төшә.
- Социаль демпинг, илдә эш хаҡының түбән булыуын иҫтә тотоп, сит илдән түбән хаҡ менән тауар тәҡдим ителгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Күп кенә илдәр сит илгә тауарсығарғандағы юғалтыуҙарҙы айырым тауарҙарға ғына түгел, бәлки сәнәғәттең һәр тармағын, гөмөмән, иҡтисадты субсидиялаү юлы менән ҡаплай. Ауыл хужалығы продукцияһын сит илгә демпинг буйынса сығарған осраҡта, дәүләт дотацияһын бүлгәндә, етештереүсегә туранан-тура субсидия биреү юлы киң таралған.
Уҙ илдәрендәге етештереүҙе яҡлау өсөн, бер төркөм Европа илдәре тарафынан шул илдәр араһында сығарыла һәм керетелә торған тауарҙың хаҡын көйләүсе тариф килешүе төҙөлә.
Бер үк төрҙәге оҡшаш продукция етештереүсе фирмалар һәм компаниялар араһында конкуренция ваҡытында демпинг буйынса тауар һатыу эске баҙарҙа да ғәмәлгә ашырылырга мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- БСЭ. 3 изд. М., 1972. Т. 8; Экономическая энциклопедия. М., 1999.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Бөйөк депрессия
Бөйө́к депре́ссия (ингл. Great Depression) — Икенсе донъя һуғышына тиклем ун йылға һуҙылған донъя кимәлендәге иҡтисади рецессия. Бөйөк депрессия төрлө илдә төрлө ваҡытҡа тура килә. Күп илдәрҙә башлыса 1929 йыл тирәһендә башлана, 1930 йылдар аҙағында, 1940 йылдар башында тамамлана (иң көслө осоро 1929—1933 йылдарға тура килә[1]). Ул 20-се быуаттағы иң оҙон, донъя буйлап иң ныҡ таралған, иң тәрән депрессия була.
Рецессия Америка Ҡушма Штаттарында 1929 йылдың 29 октябрендә фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүенән башлана (был көн Ҡара шишәмбе исеме аҫтында билдәле), һәм тиҙ арала донъяның һәр иленә тиерлек тарала. Ул башлыса Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәренә ҡағыла, сәнәғәт, ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа төшә, эшһеҙлек кимәле күпкә арта.
Ҡайһы бер илдәр 1930 йылдың урталарына аяҡҡа баҫа башлай, әммә күпселек илдәрҙә рецессия Икенсе донъя һуғышына тиклем дауам итә.
Йөкмәткеһе
Бөйөк депрессияның башланыуы[үҙгәртергә]
1929 йылдың 29 октябрендә Америка Ҡушма Штаттарының Уолл-Стрит фонд биржаһында акциялар хаҡы ҡырҡа төшә, артабан был көндө Ҡара шишәмбе тип атайҙар. Тарихсылар йыш ҡына Бөйөк депрессияның башланыуын ошо ваҡиға менән бәйләй. Әммә күптәр быны кире ҡағып, фонд биржаһындағы хәлде Бөйөк депрессияның сәбәбе итеп түгел, ә һөҙөмтәһе итеп билдәләй.
Хатта 1929 йылдағы Уолл-Стрит ваҡиғаһынан һуң да күпмелер ваҡыт иҡтисади хәлдең яйланыуына ышаныс һаҡлана. Фонд биржаларының эшмәкәрлеге 1930 йылдарҙың башында тергеҙелә һәм 1929 йылдың апреле кимәленә әйләнеп ҡайта, был 1929 йылдың сентябре кимәленән 30 процентҡа тиерлек ҡайтыш була. Килемдәрен акцияларҙа тотҡан кешеләр байтаҡ аҡса юғалта. Улар артынса банктар юҡҡа сыға башлай — уларҙан аҡса алып тороп акция һатып алыусылар бурыстарын ҡайтара алмай. Бынан тыш, банктарҙың ябылыуынан ҡурҡҡан халыҡ депозиттарҙа һаҡлаған аҡсаларын кире ала башлай, был банктарҙың артабан юҡҡа сығыуына килтерә. Банктарҙың ярҙамынан яҙған ойошмалар ябыла, кешеләр күпләп эшһеҙ ҡала башлай. Халыҡтың һатып алыу мөмкилеге ҡырҡа кәмей, ауыл хужалығы, сәнәғәт тауарҙары һәм башҡа төр тауарҙарға хаҡтар төшә. 1930 йылдың аҙағынан иҡтисади хәл туҡтауһыҙ насарая, был 1933 йылдың мартына тиклем дауам итә.
Сәбәбтәре[үҙгәртергә]
Рецессия — баҙарға сығарылған тауарҙар һәм уларҙы һатып алыу күләме араһында булған тигеҙһеҙлек арҡаһында ғәҙәттә була торған хәл. Башлыса тыныс һәм ҡыҫҡа үтеүсән рецессияның ни сәбәптән тәрән һәм оҙайлы депрессияға әйләнеүе ҡыҙыҡһыныу һәм бәхәстәр нигеҙе булып тора. Был депрессияның башланыу сәбәптәрен эҙләү буласаҡ депрессияларҙы нисек булдырмаҫҡа тигән һорау менән тығыҙ бәйле. Төп һорауҙарҙың береһе — депрессия башланыныуына нығыраҡ ирекле баҙар сәйәсәтеме, әллә банктар һәм аҡса әйләнешен дәүләт ҡарамағына алыу өсөн үткәрелгән саралар йоғонто яһағанмы? Дәүләттең иҡтисад үҫешендә роле ҙур булыуына ышаныусылар ирекле баҙарҙы, ә ирекле баҙарға ышаныусылар хакимиәтте ғәйепле итеп күрә.
Йәшәп килгән теориялар өс төп төргә бүленә ала. Беренсеһе — монетаристар, улар улар Бөйөк депрессия ғәҙәти рецессия булараҡ башлана, әммә яңылыш монетар сәйәсәт арҡаһында ҡулланыуҙа булған аҡса күләме кәмей һәм был рецессияның тәрәнәйенеүенә килтерә, тип иҫәпләй. Был ҡараш буйынса, әгәр Американың Федераль резерв системаһы ваҡытында банктарға ярҙам күрһәтһә, улар күпләп банкротҡа әйләнеүҙән туҡтар ине.
Икенсе төркөмдә Кейнсиан теорияһы айырыуса мөһим. Был теория буйынса, сәнәғәт үҫешкән һайын, баҙарҙа яңы тауарҙар арта бара, әммә халыҡтың һатып алыу мөмкиллеке үҙгәрмәй, был дефляцияға — хаҡтарҙың төшөүенә килтерә. Һөҙөмтәлә, банктар һәм сәнәғәт ойошмалары юҡҡа сыға, иҡтисад үҫеше туҡтай. Был төркөмгә шулай уҡ донъя баҙары тарҡалыуын, инвестицияларҙың кәрәк кимәлдән артыуын, банкирҙарҙың спекулятив сәйәсәт алып барыуын, хакимиәт башлыҡтарының белдекһеҙлеген төп сәбәп итеп күреүселәр керә.
Ахырҙа, был ике теорияның аңлатмаһын тулыһынса ҡабул итмәгән йә иһә бөтөнләй кире ҡаҡҡан төрлө теориялар йәшәп килә. Мәҫәлән, яңы классик макроэкономистар дәүләттең иҡтисадты үҙ ҡарамағы аҫтына алыуы баҙарҙың ирекле үҫешенә ҡамасаулай, был депрессияның оҙаҡҡа һуҙылыуына килтерә, ә профсоюздар барлыҡҡа килеүе эшһеҙлек үҫешенә булышлыҡ итә, тип иҫәпләй. Марксистар көрсөк башланыуында капиталистик ҡоролоштоң үҙен ғәйепләй.
Алтын стандарт[үҙгәртергә]
Ул ваҡытта әйләнештәге аҡса күләме алтын запастарына бәйле була, был монетар система Алтын стандарт тип атала. Аҡса күләмен арттырыу өсөн, депрессияға ҡаршы сара итеп Алтын стандарттан баш тарталар. Төрлө ил төрлө ваҡытта был монетар системаны ҡулланыуҙан туҡтай, һәм төрлө илгә был төрлөсә йоғонто яһай.
1931 йылда Бөйөк Британия иң тәүге булып Алтын стандарттан баш тарта. Шул уҡ йылда Япония, Скандинавия, башҡа илдәр — улар араһында Италия, АҠШ — 1932, 1933 йылдарҙа баш тарта. Ә Франция башлығында Польша, Бельгия һәм Швейцария 1935—1936 йылдарға тиклем стандартты һаҡлап килә, был илдәрҙе «алтын блок» тип атайҙар.
Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ни тиклем теге йәки был ил иртәрәк Алтын стандартты ҡулланыуҙан туҡтаған, шул тиклем ул депрессиянан иртәрәк сыҡҡан. Мәҫәлән, Бөйөк Британия һәм Скандинавия, 1931 йылда стандарттан баш тартып, Бельгия һәм Франциянан күпкә иртәрәк депрессиянан сыға башлаған. Ҡытай һымаҡ көмөш стандарт тотҡан илдәрҙе депрессия бөтөнләй ҡағылмай тиерлек.
Депрессияның төрлө илдәргә йоғонтоһо[үҙгәртергә]
АҠШ[үҙгәртергә]
АҠШ-та рецессия 1929 йылдың авгусында уҡ башлана. Сәнәғәт тауарҙарына хаҡтар 1930 йылдан 80 процентҡа, ауыл хужалығы тауарҙарына — 53 процентҡа төшә. Президент Герберт Гувер депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә. 1930 йылдың июнендә Конгресс Смут-Хоули тариф актын раҫлай, был акт буйынса ситтән индерелгән тауарҙарға тариф күтәрелә. Был акттың төп маҡсаты — сит ил тауарҙарҙың хаҡын күтәреп, Америкала етештерелгән тауарҙар һатыу күләмен арттырыу була. Быға яуап итеп, бүтән илдәр Америка тауарҙарына тарифты күтәрә, был донъя баҙарын ҡаҡшатып, депрессияның көсәйеүенә килтерә.
1933 йылдың башына эшһеҙлек 25 процентҡа барып етә, өс йыл эсендә 13 миллиондан артыҡ кеше эшһеҙ ҡала. Сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа кәмей, 5000-дән артыҡ банк тарҡала, ә депозитта аҡса һаҡлаусылар 2 миллиард доллар аҡса юғалта. Был кешеләрҙең банктарға ышанысын юғалта, улар тиҙ арала аҡсаларын кире ала башлай. Тере ҡалған банктар иһә бурысҡа биреүҙе туҡтатып, аҡсаларын һаҡлап ҡалырға тырыша. Шулай итеп, банк системаһы бөтөнләй эшләүҙән туҡтай.
Президент Гувер һәм Конгресс тимер юлдары, финанс институттарға, артабан ауыл хужалыҡтарына, йәмәғәт эштәренә ярҙам күрһәтеү өсөн Финанс тергеҙеү корпорацияһы булдыра, яңы өйҙәр төҙөүгә булышлыҡ итеү өсөн Федераль торлаҡ банкы актын ҡабул итә. Әммә иҡтисад күрһәткестәре кәмегәндән-кәмей бара, хаҡтар төшөүен дауам итә, эш менән тәьмин итеү насарая, был сәйәси үҙгәрешкә килтерә, — 1932 йылда президентлыҡ Франклин Рузвельт ҡулына күсә.
Рузвельт Яңы курс тип аталған реформалар теҙмәһен башлай. 1933 йылда ҡабул ителгән Ҡиммәтле ҡағыҙҙар акты ҡиммәтле ҡағыҙҙар әйләнешен төрлө яҡлап контроль аҫтына ала. Гласс-Стигалл законы һәм Федераль депозиттар страховкалау корпорацияһы банк депозиттарын страховкалауҙы үҙ өҫтөнә ала.
Шул ваҡытта барлыҡҡа килгән Милли тергеҙеү админстрацияһының законлы булыуы әлегәсә бәхәсле булып килә. Ул Америка иҡтисадына күп ҡәтғи үҙгәрештәр индерә, дәүләт ролен күп өлкәлә ҙурайта. Милли тергеҙеү администрацияһы аша «ғәҙел конкуренция» программаһы үткәрелә. Был программа буйынса бер категориялағы эшселәргә бер үк эш хаҡы, шулай уҡ минималь эш хаҡының күләме билдәләнә. Әммә 1935 йылда АҠШ-тың Юғары суды ҡарары менән, Конституцияға ярашһыҙ тип иҫәпләнеп, Милли тергеҙеү администрацияһы тарҡатыла. 1933 йылда Ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтарҙы яйға һалыу акты ҡабул ителә. Был акт буйынса хаҡтарҙы күтәреү өсөн сәсеү майҙандары, мал иҫәбе кәметелә.
Был реформалар, ярҙам һәм тергеҙеү саралары менән бергә Беренсе яңы йүнәлеште тәшкил итә. 1935 йылда Икенсе яңы йүнәлеш эш менән тәьмин итеү, Милли эшлекле мөнәсәбәттәр буйынса идаралыҡ аша профсоюздар үҫешенә булышлыҡ итеү программаларын да үҙ эсенә ала.
Үткәрелгән программалар бюджеттан күп аҡса сарыфлауҙы талап итә. 1936 йылға төп иҡтисади күрһәткестәр, эшһеҙлекте иҫәпкә алмағанда, 1920 йыл аҙаҡтары кимәленә ҡайта. Эшһеҙлек иһә 11 % тәшкил итә, әммә был һан да 1933 йылғы 25 % кимәле менән сағыштырғанда яҡшыраҡ һөҙөмтә була.
Эшһеҙлек айырыуса автомобиль сәнәғәте үҫешкән Детройтта ауыр кисерелә. 1932 йылда бында Генри Фордтың шәхси һаҡлау хеҙмәте һәм полиция эшһеҙ ҡалған завод хеҙмәткәрҙәре үткәргән аслыҡ маршына ҡаршы ут аса. Биш кеше һәләк була, тиҫтәләп кеше йәрәхәтләнә, маршта ҡатнашыусылар репрессияларға дусар була.[2].
1929 йылдан алып 1933 йылға тиклем АҠШ-ның иҡтисады 31 %-ҡа төшә[3]. 1925 йылдан алып 1933 йылға тиклем АҠШ банктарының яртыһы уңышһыҙлыҡҡа осрай[3].
1937 йылдың июнендә Рузвельт хакимиәте федераль бюджетты ҡайтанан тулыландырыу өсөн сарыф итеүҙе кәметә һәм һалымдарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә, 1938 йылдың аҙағынаса тиерлек Америка иҡтисады кире түбән төшә башлай. Сәнәғәт тауарҙары етештереү һаны биш ай эсендә 30 процентҡа тиерлек, киң ҡулланыу тауарҙары етештереү һаны унан да нығыраҡ кәмей. Эшһеҙлек кимәле 1938 йылға 19 % тәшкил итеп, 5 миллиондан 12 миллионға тиклем күтәрелә. 1938 йылдың майына хаҡтар күтәрелә, эш менән тәьмин итеү яҡшыра, 1938 йылдың июненән сәнәғәт тауарҙары етештереү үҫә башлай.
Бөйөк Британия[үҙгәртергә]
1930 йылдың аҙағына Бөйөк Британияла эшһеҙлек 1 миллиондан 2,5 миллионға тиклем арта, экспорт 50 процентҡа кәмей. Ҡайһы бер төньяҡ ҡалаларҙа эшһеҙлек 70 процентҡа тиклем барып етә. Эшһеҙ ҡалған халыҡ 1920—1930 йылдар дауамында аслыҡ марштары ойоштора, был марштарҙың иң ҙуры 1932 йылдың сентябре-октябрендә Милли аслыҡ маршы исеме аҫтында үтә.
Тәү осорҙа хакимиәттә көрсөктән сығыу юлдарына ҡағылышлы берҙәм йүнәлеш булмай. Һайлау ваҡытындағы вәғәҙәләрҙе тотоу өсөн, эшһеҙҙәр һәм аҙ мөлкәтле халыҡ мөлкәтлеләргә һалым арттырыу ярҙамында тәьмин ителә. Был аҙаҡҡыларҙың ҡаршылығына килтерә. Һөҙөмтәлә төрлө һалымдар арттырылып, социаль өлкәлә эшләүселәргә, дәүләт эшмәкәрҙәренә эш хаҡы түләү, эшһеҙлек буйынса пособиелар түләүҙәр ҡырҡа кәметелә.
Депрессиянан сығыу өсөн иң мөһим аҙым 1931 йылда яһала — Британия Алтын стандарттан баш тарта. Был фунттың девальвацияһына килтерә. Бөйөк Британия артынса Скандинавия, Голландия, Португалия, Аргентина, Бразилия һәм башҡа илдәр, Британияның колониялары Алтын стандарттан баш тартырға мәжбүр була. Шулай итеп, Англия тауарҙары донъя баҙарында хаҡы түбәнәйеүе арҡаһында үтемлерәк була башлай.
Ошо һәм бүтән көрсөккә ҡаршы саралар ярҙамында 1933 йылдың аҙағына Англия депрессиянан сыға. 1934 йылда уҡ бюджет сәйәсәте яйлана, эш хаҡтары арта, эшһеҙлек буйынса пособиелар түләнә башлай, һалымдар кәметелә.
Франция[үҙгәртергә]
Францияға иҡтисади көрсөк һуңыраҡ ҡағыла, әммә оҙайлыраҡ һәм тәрәнерәк бара. Төрлө сәйәси көстәр араһында барған ныҡлы көрәш депрессияға ҡаршы көрәш үҙенсәлектәренә һәм көрсөктөң оҙаҡ дауам итеүенә йоғонто яһай.
1934 йылдың февралдендә фашистар хәрәкәте социалистар һәм коммунистар тарафынан баҫыла. Был Милли фронтҡа берләшкән социалистар һәм коммунистарҙың йоғонтоһо көсәйеүенә, хакимиәттең абруйы төшөүенә килтерә. 1936 йылдың 4 июлендә Милли фронттың беренсе хакимиәте булдырыла, 7 июлдә эшҡыуарҙар менән эш хаҡын күтәреү, профсоюздарҙы законлы тип таныу тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса шулай уҡ аҙнаһына 40 эш сәғәте булдырылырға, түләүле ял бирелергә тейеш була. Был Милли фронтты яҡлап эшсе хәрәкәтенең көсәйеүенә килтерә.
Әммә социалдарҙың был сәйәсәте арҡаһында капитал илдән ситкә сыға башлай, һөҙөмтәлә етештереү кимәле артабан нығыраҡ кәмей. Социалистар Милли фронт программаһының талаптарын йомшартырға мәжбүр була. Көрсөккә ҡаршы сараларҙың эҙмә-эҙлекһеҙ булыуы Милли фронт эсендә тарҡалыуға килтерә, программа үҙе лә үҙгәреш кисерә. 1938 йылдың апрелендә ойошторолған Эдуард Даадье хакимиәте Милли фронт программаһынан тулыһынса баш тарта.
Көрсөктән сығыу буйынса дөйөм программа юҡлығы арҡаһында Францияның иҡтисади хәле 30-сы йылдарҙың аҙағынаса тотороҡһоҙ ҡала. Шул арҡала Франция донъя баҙарында тотҡан урыны ҡайтыш була. Икенсе донъя һуғышы алдынан ғына, хәрби төҙөлөш башланғас, Франция иҡтисады яйға һалына башлай.
Германия[үҙгәртергә]
Германияның Беренсе донъя һуғышында еңелеүе, уның һуғыштан һуң иҡтисади йәһәттән көсһөҙ булыуы, депрессияның был илдә тәрәнерәк һәм оҙайлыраҡ барыуына килтерә. Иҡтисади көрсөк бында 1929 йылдың башында уҡ башлана. Һуғыш ваҡытындағы сығымдарҙы ҡаплау өсөн Германия Версаль килешеүе буйынса ҙур күләмдә аҡса түләргә тейеш була. Был мәсьәләне хәл итер өсөн хөкүмәт ҙур күләмдә аҡса баҫып сығара башлай, был гиперинфляцияға килтерә. Германияны һуғыштан һуң тергеҙеү өсөн бирелгән бурыстарҙы сит илдәр 1929 йылдың ноябрендә кире ҡайтарырға мәжбүр итә. Донъя баҙарының ҡаҡшауы был ауыр хәлдән сығыу юлын бөтөнләй киҫә. Ойошмалар күпләп юҡҡа сыға, кешеләр эшһеҙ ҡала башлай. 1932 йылда көрсөк иң түбән нөктәгә етә, 68 мең ойошма тарҡала, банк сфераһы ҡыйрала, эшһеҙлек 8 миллион кешегә тиклем барып етә. Вермар республикаһының көрсөккә ҡаршы тора алмауы, социаль ҡаршылыҡтарҙың киҫкенләшеүе, бүтән ил башлыҡтарының Германияның эске хәленә ғәмһеҙлеге 1933 йылда власҡа национал-социалистар килеүенә булышлыҡ итә. Артабан был режим фашизм исеме ала.
Национал-социалистарҙың илде көрсөктән сығарыу саралары киҫкен алып барыла, иҡтисадты үҫеш юлына баҫтырыуҙан тыш, юғалтылған ерҙәрҙе, донъя баҙарында үҙ урынын ҡайтарыуҙы, илдең сиктәрен артабан киңәйтеү, бөтә донъяны буйһондороуҙы маҡсат итеп ҡуя. Был йүнәлеш илде көрсөктән сығарыу ысулдарын билдәләй, улар араһында иң мөһиме — милли хужалыҡты милитарлаштырыу булып тора. Ҡабул ителгән закондар теҙмәһе сәнәғәт хужалыҡтарының күбеһен дәүләт идараһы аҫтында тоторға мөмкинлек бирә. Етештерелә торған тауарҙарҙың төрө, күләме, хаҡы һымаҡ төп иҡтисади һорауҙар хәҙер дәүләт тарафынан билдәләнә. 1936 йылда бөтә Германия иҡтисадын хәрби юлға баҫтырыу планын бойомға ашырыу буйынса идаралыҡ булдырыла.
Гитлерҙың власҡа килеүенә эшһеҙлек 30 процент тәшкил итә. Эшһеҙлекте кәметеү өсөн халыҡ хәрби етештереү өлкәһенә ылыҡтырыла, эшһеҙҙәрҙең күп өлөшө хәрби сафҡа саҡырыла. Милли хеҙмәтте ойоштороу тураһында закон мәжбүри хеҙмәт булдырыуға булышлыҡ итә. Профсоюздар юҡҡа сыға, эшселәрҙең хоҡуғы тулыһынса юҡ ителә, эшселәр күпме сәғәт эшләргә ҡушалар, шунса эшләргә тейеш булалар.
Был йүнәлеш Германия өсөн файҙалы булып сыға һәм ул 1934 йыл эсендә көрсөктән сығып, тиҙ арала үҫеш юлына баҫа. 1935 йылдан иҡтисадты хәрби йүнәлешкә баҫтырыу бигерәк тә ҙур көс менән алып барыла. Химия, авиация, металлургия өлкәләренә тулыһынса һуғышҡа әҙерлек мәсьәләләре йөкмәтелә.
Сит илдәр менән һатыу итеү өсөн Гитлер һуғыш менән янау ысулын ҡуллана. Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Европа илдәренә янап, ул үҙенә кәрәк тауарҙарҙы немец тауарҙарына алмашыуға ирешә.
Гитлер биш йыл тыныслыҡ һаҡлай ала, артабан ул туҡтауһыҙ һуғыш юлына баҫа.
Италия[үҙгәртергә]
Италияла көрсөк фашизм режимы булдырылыуына килтерә. Көрсөккә ҡаршы көрәшеү һылтауы менән, фашист хакимиәте төп иҡтисади тармаҡтарҙы үҙ ҡарамағына ала. Илдең иҡтисадында монополия көсәйә, был урта һәм ваҡ эшҡыуарҙға кире йоғонто яһай, күп ойошмалар эре конкуренттар ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сыға, килемһеҙ ҡалған эшҡыуарҙар эре ойошмаларға йәки дәүләткә эшкә барырға мәжбүр була. Иҡтисадты централләштереү бюрократияның һәм коррупцияның үҫешенә килтерә.
Монополия һәм сәнәғәт үҫеше арҡаһында Италияның премьер-министры Муссолини тышҡы сәйәсәтте үҙгәрә, ул баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Бүтән Көнбайыш илдәре был сәйәсәткә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙәрен аңлап, Муссолини үҙенә союздаштар эҙләй башлай. 1935 йылда ул беренсегә Германия менән берҙәмләшеү теләген белдерә. Шул уҡ ваҡытта ул Төньяҡ Африкала һуғыш башлауға әҙерләнә. 1939 йылдың майында Италия һәм Германия араһында рәсми килешеү төҙөлә.
Советтар Союзы[үҙгәртергә]
Капилистик илдәр менән бәйләнеш тотмағанға күрә, Бөйөк депрессия Советтар Союзына аҙ ҡағыла. Уңышлы үҫешкән илгә хатта эшсе ҡулдар етешмәй. Советтарҙын Нью-Йорктағы сауҙа ойошмаһы 6 000 эш урыны тураһында иғлан бирә һәм яуап итеп 100 000-дән ашыу ғариза ала. Шулай итеп, Бөйөк депрессияның Советтарға ҡағылмауы Марксизм теорияһын хуплаусы бер миҫалға әйләнә, көрсөктән зарар күргән илдәрҙә социализм һәм коммунизм агитацияһының көсәйеүенә килтерә. Көнбайыш интеллигенция Советтар Союзына ҡарашын ыңғай яҡҡа үҙгәртә. Америка президенты Рузвельт Советтар менән иҡтисади бәйләнештәр булдырыуға аҙым яһай. Шулай итеп, көрсөк һөҙөмтәһендә СССР донъя сәйәсәтендә ныҡлы урын яулай.
Сәйәси һөҙөмтәһе[үҙгәртергә]
Депрессия күп сәйәси үҙгәрештәр килтерә. Рузвельт АҠШ-та Кейнсиан ҡағиҙәләрен ғәмәлгә керетә, был милли иҡтисадта дәүләттең ролен көстәйтә. Бөйөк депрессия Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң Европа илдәрендә социал-демократия һәм планлы иҡтисад урынлашыуының төп сәбәбе булып тора. Ахырҙа, депрессия Германия башлығында төрлө илдәрҙә фашизм режимы урынлашып, Икенсе донъя һуғышы башланыуына килтерә.
Бөйөк депрессия әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
Финанс һәм эмоциональ йәрәхәт алған кешеләрҙең көрсөктән һуң үҙҙәре йәшәгән донъяға ҡарашы үҙгәрә, был Бөйөк депрессияға ҡағылышлы әҙәби әҫәрҙәрҙә сағыла. Иң билдәле һәм баһалауға лайыҡ әҫәрҙәрҙең береһе — Джон Стейнбектың «Асыу тәлгәштәре» романы — Нобель премияһы һәм Пулитцер премияһына лайыҡ була. Стейнбектың «Сысҡандар һәм кешеләр» романында ла Бөйөк депрессия осоро һүрәтләнә. Режиссер Рон Ховардтың «Нокдаун» исемле фильмы — Бөйөк депрессия ваҡытында йәшәгән боксер тураһында.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ambrosius, G., W. Hibbard. A Social and Economic History of Twentieth-Century Europe (1989)
- Beaudreau, Bernard C. Mass Production, The Stock Market Crash and the Great Depression: The Macroeconomics of Electrification. Westport, CT: Greenwood Press, 1996. Republished 2004 iUniverse, New York, NY. ISBN 0-595-32334-0
- Bernanke, Ben S. The Macroeconomics of the Great Depression: A Comparative Approach // Journal of Money, Credit & Banking, Vol. 27, 1995
- Brown, Ian. The Economies of Africa and Asia in the inter-war depression (1989)
- Davis, Joseph S. The World Between the Wars, 1919-39: An Economist’s View (1974)
- Feinstein. Charles H. The European economy between the wars (1997)
- Filene, Edward A. The Way Out: A Forecast of the Coming Changes in American Business and Industry. New York, NY: Doubleday, 1924.
- Ford, Henry. Today and Tomorrow. New York, NY: Doubleday, 1926.
- Garraty, John A. The Great Depression: An Inquiry into the causes, course, and Consquences of the Worldwide Depression of the Nineteen-Thirties, as Seen by Contemporaries and in Light of History (1986)
- Garraty John A. Unemployment in History (1978)
- Garside, William R. Capitalism in crisis: international responses to the Great Depression (1993)
- Haberler, Gottfried. The world economy, money, and the great depression 1919—1939 (1976)
- Hall Thomas E. and J. David Ferguson. The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies (1998)
- Kaiser, David E. Economic diplomacy and the origins of the Second World War: Germany, Britain, France and Eastern Europe, 1930—1939 (1980)
- Kindleberger, Charles P. The World in Depression, 1929—1939 (1983)
- League of Nations. World Economic Survey 1932-33 (1934)
- Madsen, Jakob B. Trade Barriers and the Collapse of World Trade during the Great Depression // Southern Economic Journal, Vol. 67, 200
- Mundell, R. A. A Reconsideration of the Twentieth Century // The American Economic Review. Vol. 90, No. 3 (Jun., 2000). P. 327—340
- Rothbard, Murray. America’s Great Depression (2000)
- Rothermund, Dietmar. The Global Impact of the Great Depression (1996)
- Tipton, F., R. Aldrich. An Economic and Social History of Europe, 1890—1939 (1987)
- В. Кизилов, Гр. Сапов. Инфляция и её последствия / Под ред. Е. Михайловской. — М.: РОО «Центр „Панорама“», 2006. — 146 с. ISBN 5-94420-025-1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Кристина Ромерҙың «Британника» энциклопедияһындағы Бөйөк Депрессия тураһында мәҡәләһендә Бөйөк Депрессия «яҡынса 1939 йылға тиклем дауам иткән», тип яҙылған. http://elsa.berkeley.edu/~cromer/great_depression.pdf
- ↑ The Ford Hunger March of 1932
- ↑ 3,0 3,1 Юбилей ФРС: от Великой до Величайшей депрессии за сто лет — Главные новости — Финмаркет.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лоуренс Рид Бөйөк депрессия тураһында бөйөк мифтар. Эҙләнеүҙәр. InLiberty.ru (5 май, 2009 йыл). — Сығанаҡ: Reed L. Great Myths of the Great Depression. [N.Y.], 2008. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 февраль 2012. 30 июль 2011 тикшерелгән.(урыҫ.)
- Бөйөк депрессия осоронда АҠШ демографияһы (инг.)
- И. Сталин. Партияның XVII съездына ВКП(б) Үҙәк Комитеты эшмәкәрлеге тураһында отчет доклады. Донъя капитализмының дауам иткән көрсөгө һәм Советтар Союзының тышҡы торошо(урыҫ.)
- Гринин Л. Е. Великая депрессия 1929—1933 гг. // Философия и общество. — 2009. — № 2. — С. 184—201.
- АҠШ-лағы көрсөк: «1929–1933 йылғы Бөйөк депрессия». «Биржевой Лидер» журналы, №15 (6 август, 2012 йыл).(урыҫ.)
- Рәсәйҙә «Бөйөк депрессия» 2009 йылда башланды. Антон Николаевтың ижади лабораторияһы.(урыҫ.)
- «Ваҡыт рухы» («Zeitgeist») документаль фильмы (инг.)


text:
Көньяҡ Урал дәүләт университеты
Координаты: 55°09′36″ с. ш. 61°22′12″ в. д. / 55.16000° с. ш. 61.37000° в. д. (G) (O) (Я)
Көнъяҡ Урал Дәүләт университеты — Көньяҡ Уралдағы иң эре белем биреү учреждениеларының береһе. 1942 йылда Сталинград Механик Институты Силәбегә эвакуациянала.
Уның нигеҙендә Көнъяҡ Урал Дәүләт университеты асыла. Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы Көнъяҡ Урал Дәүләт университеты 1942 йылда асылды.
Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә]
Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә]
- Дёмин Юрий Сергеевич — Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе (1994-1995).
- Христенко Виктор Борисович – 2008-2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министры, 2004-2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм энергетика министры.


text:
Иман
Иман, Иман-Иғтиҡад. Ислам динендәге хәҡиҡәттәргә тел менән әйтеп, күңел менән ышаныу.
Ислам динендә кешене ЫШАНЫУ тигән бөйөк көс йәшәтә, шул уға егәрлек бирә. Мосолмандарҙҙың ундай көсө, ышанысы – Иман.
АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ барлығына, Уның фәрештәләренә, изге китаптарына, пәйғәмбәрҙәренә, ҡиәмәт көнөнә, изгелек һәм яуызлыҡтың АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘ тәҡдире менән булыуына ышаныуҙы «Ләә иләәһә илләл-лааһү Мүхәммәдүр-расүүлүллааһ» тип тел менән әйтеү – Иғтиҡад, йәки Иман килтереү була.
Иман килтереү – мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдәң тәүгеһе.


text:
Күкбаш турғай
Күкбаш турғай, күкәнәш, ҡарабаш турғай, майгис, майсыл (урыҫ. Лазоревка(лат. Cyanistes caeruleus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Түбәһе сағыу күк, аҫтынан аҡ һыҙыҡтар үтә. Аҡ сикәләре ҡара һыҙыҡ менән уратылған. Ҡанаттары һәм ҡойроғо күк, арҡаһы йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һары, уртаһынан өҙөк-өҙөк ҡара һыҙыҡ үтә. Ҡарабаш турғайҙан бәләкәйлеге һәм күк башы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиррзз».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Планета
Плане́та (бор. грек. πλavήteς aσtέpeς «аҙашҡан йондоҙ») — Ҡояш йәки башҡа шундай йондоҙ тирәләй әйләнеп йөрөгән эре күк есеме.
Птомелей дәүерендә ғалимдар планеталар түңәрәк орбита буйлап Ер тирәләй әйләнә тип аңлатҡандар. Ер башҡа планеталар кеүек Ҡояш тирәләй әйләнә тигән гипотеза бер нисә мәртәбә күтәрелеп сыға, тик XVII быуатта ғына был гипотезаны Галилео Галилей, планеталар йөрөшөн телескоптан күҙәтеп, иҫбатлай ала. Иоганн Кеплер ентекләп тикшереп, планеталар түңәрәк орбита буйлап түгел, эллипс орбита буйлап хәрәкәт иткәнен иҫбатлай.
Йылдан-йыл күҙәтеү инструменттары яҡшыра бара. Астрономдар Ер һәм башҡа планеталарҙың әйләнеү күсәре ауышлығы, башҡа планеталарҙа ла поляр бүрек һәм миҙгелдер алышыныуын күҙәтә. Космос эраһы башланғас ғалимдар башҡа планеталарҙа ла вулкан атылыу, ер тетрәү, ел-дауыл һәм гидрология күренештәрен аса.
1992 йылдан башлап башҡа йондоҙҙар тирәләй йөҙләгән планета барлығы асыла[1].
Ҡояш тирәһендәге планеталарҙы ике ҙур класҡа бүлергә мөмкин: гигант планеталар һәм Ергә оҡшаш планеталар. Халыҡ-ара астрономия союзы белдереүе буйынса Ҡояш системаһында 8 планета бар. Ҡояштан иҫәпләгәндә — 4 ергә оҡшаш планета: Меркурий, Венера, Ер, Марс. Һүңынан 4 планета-гигант: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун. Ҡояш тирәләй 5 кәрлә планета бар: Плутон (2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнә), Макемаке, Хаумеа, Эрида һәм Церера. Меркурий һәм Венеранан башҡа, планеталарҙың бер генә булһа ла юлдашы бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Schneider, Jean Interactive Extra-solar Planets Catalog. The Extrasolar Planets Encyclopaedia (2010-03-06). 6 март 2010 тикшерелгән.


text:
Дерби индустрия музейы
Де́рби индустрия музейы (ингл. Derby Industrial Museum, шулай үк «Дерби ебәк фабрикаһы» исеме менән билдәле, ингл. The Silk Mill) — сәнәғәт һәм Англияның Дерби ҡалаһы музейы. Музейҙа тимер юл тармағына Rolls-Royce plc фирмаһы продукцияһын яҡтыртауға, авияция һәс судно двигателдере етештереүсе компаниялар продукцияларын күрһәтеүгә баҫым яһала. Шулай уҡ тау эшкәртеү, керамика, металл ҡойоу сәнәғәтенә урын бирелә. Музейҙа ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм уҡыу-уҡытыу программалары эшләгән [1].
Музей беренсе ебәк етештереүсе [2] Lombe’s Mill фабрикаһы бинаһында урынлашҡан. Был музей Бөйөк Британиялағы ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән иң көньяҡ нөктә. [3]. Фабрика в 1702 һәм1717 йылдарҙа Ломбе йылғаһы тирмәнендә төҙөлә. Джон Ломбе Италияла булған сағында ебәк иләү машиналары төҙөлөшөн күсереп ала һәм шундай машиналарҙы Дербиҙа төҙөй. Был беренсе сәәғәт шпионажы миҫалы булып тора.
Ғәҙәттә, өйҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙар ебәк иләп ултырған. Ә фабрикалағы машиналар ҙур күләмдә ебәк иләй алған һәм Италия машиналарына конкурент була алған. һыу тирмәнендәге кеүек , һыу ҡуласаһы ҙур-ҙур ебәк иләү машиналарын хәрәкәткә килтергән. Был бик күп күләмдә ебәк иләргә мөмкинлек биргән.
Джон Ломбе 1722 йылда билдәһеҙ сәбәптәр менән вафат була. Итальяндар коммерсия серен урлаған өсөн ултергән тигән юрама бар. Фабрика менән уның ағаһы Томас Ломбе идара итә. Ул 1739 йылдың 2 июнендә, фабриканы Джондың тол ҡаты һәм ике ҡыҙына ҡалдырып, үлеп китә. Ебәк комбинаты туристар өсөн иҫтәлекле урынға әүрелә. Туристар эш шарттарына шаҡ ҡаталар. Торрингтон 1777 йылда эш шарттары тураһында былай тип яҙа: «еҫе, һаҫыҡ еҫ, тауыш». 1835 йылда Фэрхолт ярлы ғаиләләрҙән балалар эшләүе тураһында әсенеп яҙа. Комбинат сит ил туристарына ла күрһәтелә. Комбината ялланып эшләгән Уильям Хаттон оҙаҡ сәғәттәр буйынса эшләүе, түбән эш хаҡы, туҡмауҙары тураһында хәтерләй. Эш ҡоролоҡ ваҡытында, һалҡындарҙа һәм сеймал булмағанда ғына туҡтай.
1833 йылдың ноябрендә сәнәғәт сыуалыштары башлана. 1834 йылдың февралендә Бөйөк Милли профсоюз ойошмаһы барлыҡҡа килә. Тейлор бәхәс үҙәгендә булмаһа ла, профсоюз ағзаларын эшкә алмаҫҡа ризалығын белдерә. "The Derby Mercury" белдереүенсә, профсоюз ағзалары Дербиҙа башҡа эш таба алмай.
Тейлор ғаиләһе 1865 йылға тиклем комбината була, банкротлыҡ машиналарҙы һатырға мәжбүр итә. "The Derby Mercury" ошо уҡ йылда конкуренттарға бер нисә ебәк эшләү машинаһын һата, был иҡдисат түбәнәйеүенә килтерә. Дүрт йылдан һуң, Франция менән Колден килешеүе Британияның ебәк сәнәғәтен юҡҡа сығара.
1908 йылда бурыстар түләп бөтөрөлә, FW Hampshire and Company комбинаты һатып алырға килә. 1910 йылдың 5 декабрендә сәғ.5:00 күрше он тартыу тирмәнендә янғын сыға. Янғында ебәк комбинатының көнсығыш стенаһы зыян күреп емерелә. Янғын һүндереү бюроһы һәм Midland тимер юл компанияһы бинаны һаҡлау өсөн ҙур эш башҡара. Был бинаны бөгөн дә күреп була.
1920 йылдарҙа бина Electricity Authority милегенә күсә. Бинала магазин, оҫтаханалар, ашхана асалар. Бинала электростанция эшләгән йәмәғәтселек был турала онота. 1970 йылда электростанция емерелгәс, был урында Дерби индустрия музейы асырға ҡарар ителә. Музей 1974 йылдың 29 ноябрендә эшләй башлай.
Ябылыу һәм 2011 йылғы консервация[үҙгәртергә]
2011 йылдың 3 апрелендә [4] элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ [5][6]. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә [1].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 [http://archive.is/20110926173444/www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm The Silk Mill
- ↑ History: Key Site: Introduction (en). Derwent Valley Mills. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Derwent Valley Mills (en). ЮНЕСКО. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ [1]Derby City Council Museum website, accessed 9th April2011
- ↑ Report of the Strategic Director of Neighbourhoods 26 October 2010, accessed 4 January 2011
- ↑ [2]This is Derbyshire 25 February 2011, accessed 9 April 2011


text:
Пасха
Па́сха (грек. πάσxa, лат. Pascha, йәһ. פסח песах — «эргәнән үтеү»); Христианлыҡта Христың Терелеүе (грек. Ἡ Avάσtaσις toῦ Ἰnσoῦ Xpισtoῦ) — боронғо христиан байрамы, йылдың төп байрамы. Иисус Христостың терелеүенә бағышлап үткәрелә. Хәҙергә ваҡытта һәр йыл өсөн байрам итеү көнө ай-ҡояш календары буйынса билдәләнә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Христиандар был байрамды I быуатта Иисус Христос терелгән көндән алып байрам итә. Байрам көнө итеп 21 марттан һуң тулы ай үткәс беренсе йәкшәмбе көн билдәләнә. Байрам итеү төндә йәки иртән сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу менән башлана. Ғаиләләрҙә постан һуң (христиан дине буйынса һөтлө һәм итле аш ашамай тороу) мул ризыҡлы табын әҙерләнә. Ғөрөф ғәҙәт буйынса байрам куличы һәм буялған йомортҡалар изгеләндерелә. Был көндө христиандар бер-береһенә, тормош символы булған, буялған йомортҡа бирә.


text:
Пәйғәмбәрҙәр
Пәйғәмбәрҙәр -Бәндәләренә дин хөкөмдәре өйрәтеү өсөн Аллаһы Тәғәлә тарафынан махсус ебәрелгән кешеләр.
Пәйғәмбәрҙәрҙең һәр береһе әҙәми. Йәш ваҡыттарында аҡыллы, зирәк, тоғро, изге тәбиғәтле булалар.Бәлигәт йәшен уҙғас, Аллаһы Тәғәлә уларҙы пәйғәмбәр ҡыла. Йәғни, Ябраил Фәрештә аша уларға хөкөмдәрен ебәреп, шул хөкөмдәр буйынса бәндәләрҙе Хаҡ дингә, һәм изге ғәмәлдәргә өндәргә бойора. Әҙәм ғәләйһиссәләмдән алып донъяға бик күп пәйғәмбәрҙәр ебәрелгән. Һәр милләткә ебәрелгән.Иҫәбе беҙгә билдәле түгел. Иң тәүге пәйғәмбәребеҙ Әҙәм, һуңғыһы Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдән
Билдәле пәйғәмбәрҙәр[үҙгәртергә]
Әҙәм, Иҙрис, Нух, Һууд, Сәлих, Лут, Ибраһим, Исмәғил, Исхаҡ, Якуп, Йософ, Әйүп, Шөғәйеп, Муса, Һарун, Дауыт, Сөләймән, Юныс, Ильяс, Әльясағ, Ҙөлкифел, Зәкәриә, Яхъя, Ғайса, Мөхәммәт.
Хәҙистәрҙә телгә алынған пәйғәмбәрҙәр[үҙгәртергә]
Шис, Юшағъ, Хызыр, Бишер, Даниял,Ышмуил, Әшғиә,Әрмиә.


text:
10 февраль
10 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 41-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 324 көн ҡала (кәбисә йылында 325).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Рәсәй — Дипломатик хнҙмәткәрҙәр көнө.
- Рәсәй — Александр Сергеевич Пушкинды хәтерләү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1962 — СССР территорияһында бәреп төшөрөлгән Америка лётчигы Фрэнсис Гэри Пауэрсты совет разведчигы Рудольф Абельға алыштыралар.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1911 — Мстислав Всеволодович Келдыш, совет математигы һәм механигы.
- 1915 — Владимир Михайлович Зельдин, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1755 — Шарль де Монтескьё, француз фәлсәфә, хоҡуҡсы, яҙыусы.
- 1837 — Александр Сергеевич Пушкин, урыҫ шағиры һәм прозаигы.
- 1878 — Клод Бернар, француз психологы, эксперименталь психологияға нигеҙ һалыусы.
- 1891 — Софья Васильевна Ковалевская, математик һәм механик.


text:
Гвинея-Бисау
Гвине́я-Биса́у (порт. Guiné-Bissau, рәсми исеме — Гвине́я-Биса́у Респу́бликаһы (порт. República da Guiné-Bissau [ʁɛˈpublikɐ dɐ ɡiˈnɛ biˈsau])) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, элекке Португалия колонияһы, 1973 йылдан мөстәҡил дәүләт. Материк өлөшөнән башҡа Болама утрауы һәм Бижагош архипелагы инә. Төньяҡтан Сенегал, көньяҡ-көнбайыштан Гвинея менән сиктәш.
Хәҙерге Гвинеи-Бисау биләмәләрендә негроид расаһындағы ҡәбиләләр йәшәгән.Урта быуаттарҙа улар ер эшкәртеүҙе үҙләштерә, тары һәм ҡуҙаҡлы үҫемлектәр үҫтерә. Тәүтормош ҡәбилә строенан ҡол биләүселеккә күсәләр. 1446 йылда португалдар Гвинеяны аса һәм 1471-75 йылдарҙа колониялаштыра башлай. Колонияль осор 1974 йылға тиклем дауам итә.


text:
Атмосфера баҫымы
Атмосфера баҫымы — атмосфера тарафынан уның эсендәге предметтарға һәм Ер өҫтөнә яһалған баҫым.
Белешмә[үҙгәртергә]
Атмосфераның һәр бер нөктәһендә өҫтәге һауаның ауырлығы менән билдәләнә, юғарыға табан кәмей. Атмосфера баҫымы Ер өҫтөндә урындан урынға һәм ваҡыт арауығында үҙгәреүе, юғары һәм түбән баҫым өлкәләренең формалашыуы атмосфералағы йылылыҡтың таралыуына бәйле. Атмосфера баҫымы тигеҙһеҙ горизонталь таралыуы һауа ағымдары килеп сығыуын, ел режимын билдәләй. Барометр менән үлсәнә, т.б. мм йәки гектопаскалдәрҙә (гПа) күрһәтелә. Уртаса (нормаль) атмосфера баҫымы итеп диңгеҙ кимәлендәге (0° С т‑рала 45° киңлектә) баҫым алынған, ул т.б. 760 мм (1013,3 гПа) тап килә. Атмосфера баҫымы режимында ваҡытлы (йыллыҡ һәм тәүлек йөрөш) һәм ваҡытлы булмаған (антициклон һәм циклон тәьҫире һөҙөмтәһендәге үҙгәрештәр) тирбәлеүҙәр күҙәтелә.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
Башҡортостанда (Өфө—Дим метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса) уртаса йыллыҡ атмосфера баҫымы т.б. 754 мм (1005,4 гПа) тәшкил итә, ғинуарында — т.б. 756 мм (1007,7 гПа), июлдә — т.б. 748 мм (997,6 гПа). Иң юғары А.б. (т.б. 780 мм, йәғни 1050,7 гПа) 1969 йыл ғинуар, иң түбәне (т.б. 718 мм, йәғни 960,1 гПа) 1975 йылдың ғинуары теркәлгән.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Атмосфера баҫымы: тематик медиа-файлдар
- Атмосфера давления // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- График изменения атмосферного давления при изменении высоты


text:
Америка Ҡушма Штаттары
Америка Ҡушма Штаттары (ингл. The United States of America, USA) — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла дүртенсе (9 518 900 км²), халыҡ һаны буйынса өсөнсө (304 млн кеше) урында тора. Баш ҡалаһы — Вашингтон.
Америка Ҡушма Штаттары төньяҡта Канада, көньяҡта Мексика менән сиктәш. Көнбайыш яры Тымыҡ океан, көнсығыш яры Атлантик океан менән йыуыла. Административ яҡтан ил 50 штатҡа һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.
АҠШ-ла юридик рәүештә рәсми тел юҡ.
АҠШ ҙур иҡтисад кеүәте, иң ҙур армия менән донъяла тәьҫир итеү үҙәге булып тора. Башҡа илдәрғә мәҙәни, фән, йәмғиәт, сәйәсәт яҡтан ҙур йоғонто яғай.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ федераль башҡарма департаменттар
Ҡарағыҙ: Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: АҠШ Президенты
АҠШ Президенты — ил башлығы һәм иң юғары вазифалы кешеһе.
Суд власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ Юғары суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ Конгрессы
Парламенты — АҠШ Конгрессы.
Тарих[үҙгәртергә]
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Америка Ҡушма Штаттары штаттарға, штаттар округтарға бүленәләр.
АҠШ ҡалалары[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
- 1790 йыл — 3,9 млн кеше
- 1860 йыл — 31,4 млн кеше
- 1900 йыл — 76,2 млн кеше
- 1971 йыл — 216,8 млн кеше
- 1983 йыл — 234,2 млн кеше
- 2000 йыл — 275,6 млн кеше
- 2007 йыл — 303,3 млн кеше
- 2008 йыл — 305,1 млн кеше
- 2009 йыл — 308,0 млн кеше
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Анатомия
Анато́мия (от грек. ἀva- — яңынан һәм tέuvw — «киҫәм», «сабам») — организм һәм уның өлөштәре төҙөлөшөн күҙәнәктән юғары кимәлдә өйрәнә торған биологияның бүлеге. Филогенетик яҡтан яҡын организмдарҙың анатомик төҙөлөшөндә оҡшашлыҡ күҙәтелә.
Анатомияның иң билдәле тармаҡтары[үҙгәртергә]
- үҫемлектәр анатомияһы — үҫемлектәрҙең төҙөлөшөн һәм организмда туҡымаларҙың үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә.
- хайуандар анатомияһы — хайуандарҙың төҙөлөшөн һәм организмда туҡымаларҙың үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә.
- кеше анатомияһы — кешенең төҙөлөшөн һәм организмда туҡымаларҙың үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә. Был тармаҡ биология һәм медицина өсөн бигерәк тә әһәмиәтле. Бынан тыш, сәнғәттә һын, ишара, мимика, пропорцияны дөрөҫ сағылдырыу өсөн анатомияны белеү мөһим.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Абдуллаев М.С. Аристотель и аристотелизм в истории анатомии. — Баку, 1988. — 195 с.


text:
Саха (Яҡутстан) Республикаһы
Саха́ (Яҡутстан) Республикаһы, Яҡутстан (саха Саха Республиката, Саха Сирэ) — Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә булған дәүләт (республика), Рәсәй субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.
Майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһының иң ҙур регионы; шулай уҡ, Якутия — доньяла иң ҙур административ-территориаль берәмек. Баш ҡалаһы — Якутск.
1922 йылдың 27 апрелендә төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Сиктәре[үҙгәртергә]
Якутияның яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4 500 километрҙан артығраҡ. Якутияның 2/5 өлөшө төньяҡ поляр түңәрәк артында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа хәтле оҙонлоғо — 2 500 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 2 000 км.
Рельеф[үҙгәртергә]
Якутияның 2\3 өлөшөн тауҙар биләй. Иң бейек нөктәһе — Еңеү түбәһе (3147 м, башҡа мәғлүмәттәрҙә — 3 003 м; Черский тау һыртында урынлашҡан), йәки Мус-Хая тауы (2959 м, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 3 011 м). Якутияла шулай уҡ Верхоянск тау һырты урынлашҡан.
Якутияның көнбайыш өлөшө иң ҙур яҫы таулыҡтарның береһе — Урта Себер яҫы таулығы .
Эре түбәнлектәр: Үҙәк Якутия түбәнлеге, Колыма түбәнлеге, Төньяҡ Себер түбәнлегенең көнсығыш өлөшө.
Гидрография[үҙгәртергә]
Якутия — иң күп йылғалы (700 мең йылғалар) һәм күлле (800 мең күлдән артығрак) региондарҙың береһе. Иң зур йылғалар: Лена (оҙонлоғо — 4 400 км), Вилюй (2650 км), Оленёк (2292 км), Алдан (2273 км), Колыма (2129 км), Индигирка (1726 км), Олёкма (1436 км), Анабар (939 км) һәм Яна (872 км).
Эре күлләр: Бустак, Лабыңкыр, һ.б.
Тәбиғәт[үҙгәртергә]
Яҡутияның биләмәһе 4 географик сиктәрҙә урынлашҡан: тайга урмандары, тундра, урманлы тундра, арктик сүлдәре. Яҡутия күпселек мәңгелек туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.
Үҫемлектәр[үҙгәртергә]
Тайгала ҡарағас күпселекте тәшкил итә, шулай ук ҡарағай, кедр стланигы, шыршы, ҡайын, уҫак; көньяҡтағы райондарҙа — Себер кедры, таулы райондарҙа еҫле тирәк һәм чозения таралған.
Хайуандар дөньяһы[үҙгәртергә]
Саха тайга-тундра зоогеографик зонаһында урынлашҡан. Бында морж, нерпа, тюлень, аҡ айыу йәшәй (утраулы территорияһында); мышы, төньяк боланы, кабарга, ҡарлы тәкә, изюбр, һоро айыу, бүре, ҡызыл төлкө, аҡ төлкө, кеш, аҫ, себер көҙәне, шәшке һ. б.
Республиканың һалҡындарҙа балыҡтарҙың 50 төрө йәшәй, ҡоштарҙың 250 төрө бында оя ҡора.
Климат[үҙгәртергә]
Климат — киҫкен континенталь, ҡыштың оҙон һәм йәйҙең ҡыҫҡа булыуы менән айырылып тора тора.
Сәғәт бүлкәттәре[үҙгәртергә]
Яҡут (Саха) өс сәғәт бүлкәтенә ҡарай:
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе мең йыллыҡ урталарында эвенктарҙың һәм эвендарҙың боронғо ата-бабалары Яҡут еренә килеп ултыра. Был төбәккә сахаларҙың килеүе уларҙы төньяҡҡараҡ сигенергә мәжбүр иткән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө
- Халыҡ һаны буйынса Рәсәй төбәктәре
- Рәсәй төбәктәре эске региональ продукты буйынса
- Майҙан буйынса Рәсәй төбәктәре


text:
Винсент Ван Гог
Винсе́нт Ви́ллем Ван Гог (нидерл. Vincent Willem van Gogh, 30 март 1853, Бреда янындағы Грот-Зюндерт, Нидерландтар — 29 июль 1890, Овер-сюр-Уаз, Франция) — бөтә донъяға танылған нидерланд рәссамы-импрессионист.
Йөкмәткеһе
Бала сағы һәм үҫмер йылдары[үҙгәртергә]
Винсент Ван Гог Нидерлантта Бельгия сигенән йыраҡ булмаған Төньяҡ Брабант провинцияһының Грот-Зюндерт ауылында 1853 йылдың 30 мартында иртәнге 11 сәғәттә тыуа. Винсенттың атаһы Теодор Ван Гог була, әсәһе Гаагала ихтирамлы китап төпләүсе һәм һатыусы ҡыҙы Анна Корнелия Карбентус була. Теодора һәм Анны ғаиләһендә Винсент икенсе бала була. Исемен, бөтә ғүмерен протестант сиркәүенә бағышлаған, атаһы яғынан олатаһы хөрмәтенә бирәләр. Теодор һәм Анна был исемде Винсенттан бер йыл алда тыуған беренсе балаларына бирәләр, тик ул беренсе көндә үк үлә. Шудай итеп Винсент, икенсе бала булып тыуһа ла, ғаилә лә өлкәне була. Винсент тыуып дүрт йыл үткәс, 1857 йылдың 1 майында, ҡустыһы Теодорус Ван Гог (Тео) тыуа. Бынан тыш Винсенттың Кор (Корнелис Винсен)т исемле ҡустыһы (17 май 1867), һәм өс һеңлеһе — Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859) һәм Вил (Виллемина Якоба, 16 март 1862) була.
Бер туғандар Винсентты үҙ һүҙле, ауыр һәм "сәйер ҡылыҡлы" ялҡытҡыс бала булды тип хәтерләй. Был балала башҡа бабаларҙан айырып торорлоҡ ниндәйҙер сәйерлек бар һәм ул миңә башҡа балаларға ҡарағанда яҡыныраҡ булды, унан лайыҡлы кеше сығыуына мин ышандым, тип хәтерләй гевернатка. Ғаиләнән ситтә, киреһенсә, Винсент холҡоноң кире яҙын күрһәтә, ул тыныс холҡло, етди һәм уйланыусан була. Ул бөтөнләй тиерлек башҡа балалар менән уйнамай. Ауылдаштары алдында ул киң күңелле, дуҫтарса, иғтибарлы, мәрхәмәтле, һөйөклө һәм баҫылҡы бала була. 7 йәш тулғас ауыл мәктәбенә уҡырға бара, тик бер йылдан уны мәктәптән алалар, һәм һеңлеһе Анна менән уны өйҙә гувернанка уҡыта.
1864 йылдың 1 октябрендә ул Завебергҡа интернат-мәктәпкә китә. Өйҙән китеү бик күп ғазап кисереүҙең сәбәбе була, өлкәнәйгәс тә ул быны онота алмай. 1866 йылдың 15 сентябренән Тилбургта Виллема интернат-колледженда уҡый башлай. Винсентҡа француз, инглиз, немец телдәре тиҙ бирелә. Шунда ул рәсем төшөрөү дәрестәрен ала. 1869 йылдың мартында Винсент ҡапыл уҡыуҙы ташлап ата йортона ҡайта. Ошоноң менән уның белем алыуы тамамлана. «Минең бала сығым күңелһеҙ, һыуыҡ һәм буш булды…»,- тип ул бала сағын хәтерләй.
Галерея[үҙгәртергә]
Автопортреттар[үҙгәртергә]
-
-
Гогенға бағышланған
-
-
-
-
Көнбағыштар[үҙгәртергә]
-
Көнбағыштар (1888)
-
Иристар[үҙгәртергә]
-
-
Иристар (1889)
-
-
Пейзаж[үҙгәртергә]
-
-
Кафеның төнгө террасаһы (1888)
-
Һуйырташтар һәм имән (1888)
Төрлөһөнән[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ван Гог. Письма. Пер. с голл. — Л.-М., 1966.
- Ревалд Дж. Постимпрессионизм. Пер. с англ. Т. 1. — Л.-М, 1962.
- Перрюшо А. Жизнь Ван Гога. Пер. с франц. — М., 1973.
- Мурина Е. Ван Гог. — М., 1978.
- Дмитриева Н. А. Винсент Ван Гог. Человек и художник. — М., 1980.
- Стоун И. Жажда жизни (книга). Повесть о Винсенте Ван Гоге. Пер. с англ. — М.,Правда, 1988.
- Constantino Porcu Van Gogh. Zijn leven en de kunst. (из серии Kunstklassiekers) Недерланды, 2004.
- Wolf Stadler Vincent van Gogh. (из серии De Grote Meesters) Amsterdam Boek, 1974.
- Frank Kools Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert. De Walburg Pers, 1990.
- Г. Козлов, «Легенда о Ван Гоге», «Вокруг света», № 7, 2007.
- Ван Гог В. Письма к друзьям / Пер. с фр. П.Мелковой. — СПб.: Азбука, азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — Серия «Азбука-классика» — 5 000 экз., ISBN 978-5-389-03122-7
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Van Gogh Museum, Amsterdam
- Энциклопедия Винсента Ван Гога
- История смерти Ван Гога
- Письма Ван Гога с набросками будущих картин
- Винсент Ван Гог. Биография. Картины
- Биография и работы Винсента Ван Гога
- Жажда жизни — книга о Винсенте Ван Гоге
- Винсент Ван Гог. Жизнь, вдохновение и творчество
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 30 март көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1853 йылда
- Грот-Зюндертта тыуғандар
- 29 июль көнө вафаттар
- Вафаттар 1890 йылда
- Овер-сюр-Уазда вафат булғандар
- Алфавит буйынса рәссамдар
- Родившиеся 30 марта
- Родившиеся в 1853 году
- Үһенә ҡул һалыусы рәссамдар
- Атылыусылар
- 29 июль көнө вафат булыусылар
- 1890 йылда вафат булыусылар
- Нидерланд рәссамдары
- Франция рәссамдары
- Постимпрессионизм
- Ван Гог картиналары
- Рух ауырыулы рәссамдар


text:
Геодезия
Геоде́зия (бор. грек. Yewδaισίa — ерҙе бүлеү, Yῆ — ер һәм δaΐZw — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. Геоде́зия — тѳҙѳлѳш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дѳрѳҫлѳғѳ тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы).
Йөкмәткеһе
Геодезияның тѳп бурыстары[үҙгәртергә]
Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла.
бик оҙаҡ:
- Ерҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу
- берҙәм координаталар системаһын тѳҙѳү (һәр дәүләткә түгел, ә бѳтә Ер шарына берҙәм булған)
- Ерҙен тектоникаһын ѳйрәнеү
Рәсәйҙә киләһе йылға маҡсаттар:
- дәүләт һәм локаль кадастрҙар тѳҙѳү: ер, күсемһеҙ мѳлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа;
- РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы);
- электрон карталар тѳҙѳү ѳлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу
- электрон картлар һәм геоинформацион системалар тѳҙѳү
- координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны тѳҙѳү
Геодезия бүлектәре[үҙгәртергә]
- Топография — ерҙе һүрәтләү тураһында фән
- Гидрография — һыу киңлеғе тураһында фән
- Инженер геодезия (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. Төҙөлөштә ҡулланыла.
- Космос геодезия (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йѳрѳшѳн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу ѳсѳн
- Юғары геодезияһы —астрономогеодезия селтәр тѳҙѳү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу ѳсѳн ысулдарҙы таба
- Аэрофотогеодезия – аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар тѳҙѳү
- Геодезия гравиметрияһы — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ кѳсѳ үҙгәреүҙе табыу
- Маркшейдер эше — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге
- Кадастр — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу ѳсѳн).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Бессель, Фридрих-Вильгельм
- Астрометрия
- География
- Картография
- ГЛОНАСС
- GPS
- Кадастр
- Теодолит
- Нивелир
- Тахеометр
- Светодальномер
- Радиодальномер
- Межевание
- Землеустроительная экспертиза
- Лазерный уровень
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә
- Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университетының рәсми сайты
- Себер геодезия академияһының рәсми сайты
- геодезия тураһында сайт
- геодезия нигеҙҙәре


text:
Олимпиада
Йөкмәткеһе
Олимп[үҙгәртергә]
Олимп—Төньяҡ Грецияла портлы ҡала Солоникиҙан көньяҡ-көнбайышта мөһәбәт тау. Бейеклеге 2917 м. Грек риүәйәттәренә ҡарағанда Олимп — юғары Илаһ Зеве менән бик күп илаһтар йәшәгән урын. Борон ошо тау итәгендә йыл һайын уларга ҡорбан килтерелгән һәм байрам үткәрелгән.
Боронғо Олимпия уйындары[үҙгәртергә]
Олимптан сама менән 400 километр төньяҡ-көнсығышта ятҡан Пелопоннес ярымутрауында, йөҙөм һәм зәйтүн туғайҙары, емеш-еләк баҡсалары менән дан тотҡан үҙәндә Олимп ҡалаһы ла булған. Яҡынса бынан утыҙ быуат элек беҙҙен эранан 788 йыл алда, ошо ҡалала тәүҙә йыл һайын унан дүрт йылға бер тапҡыр егеттәрзең спорт ярыштары үткәрелгән (уға ҡатын-ҡызҙарҙы хатта тамашасы сифатында ла индермәгәндәр). Шул бәйге халыҡта Олимпия уйындары тигән исем алған. Бәйге биш көн барган, ул осорза илдә һуғыштар туҡтатылған. Уйындар грек патриоттарын физик һәм рухи тәрбиәләү мәктәбе булып хеҙмәт иткән.
Олимпиада— йыл берәмлеге[үҙгәртергә]
Боронғо Грецияла был уйындарҙың ни тиклем юғары баһаланыуын шул факт та раҫлай: ул замандарза йыл хисабы тәүге Олимпиаданан, йәғни беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан башлап алып кителгән. Уйындарҙың йышлығына килгәндә инде алмаш-тилмәш сиратлап 49 һәм 50 айҙан һуң, ғәҙәттә август айында үткәрелгэн.
Олимпиада уйындарын тыйып тороу[үҙгәртергә]
Беҙҙең эрага тиклем 431—404 йылдарҙа Афина менән Спарта араһында булган Пелопоннес һуғышынан һәм 338—164 йылдарҙағы Македония һуғышынан һуң Филипп II, ә унан уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәй(Алекеандр Македонский) еңеүгә өлгәшкәс һәм, аҙаҡ килеп. безҙең эраға тиклем 146-сы йылда римдар гректарҙы тамам буйһондорғас, Греция тулыһынса иктисади һэм сәйәси бөлгөнлөккә дусар ителә. Римдар Олимпия уйындарына мәғәнәһеҙ күңел асыу тип ҡарай. Һәм беҙҙең эраға тиклем 393 йылда ул замандың һуңгы Олимпия уйындары үткәрелә. Рим императоры Федосийзың әмере менән «гректарҙың йыйылышып бушҡа ваҡыт үткәреүҙәре» тыйыла. Уны мәжүсиҙәр уйыны тип иғлан итәләр. Олимпта илаһтарға ҡуйылган статуялар алып ташлана, гибәҙәтханалар емертелә. Ҡыҫҡаһы, ҡала бөтөнләйгә ҡыйратыла. Олимпия уйындары менән бергә бөтә яҡлап һәләтле, физик сыныҡҡан үҫмерҙәр тәрбиәләү бер нисә быуатҡа туҡтатыла. Тәүге Олимпия уйындарынан башлап иҫәпләнә килгән йыл хисабы ла ғәмалдән сыгарыла.
Хәҙерге заман Олимпиада уйындары[үҙгәртергә]
Ошо тыйыуҙарҙан һуң 1500 йыл үткәс 1894 йылда француз педагогы һәм гуманисы Пьер Кубертон инициативаһы менэн Сорбоннала (Париж) Халыҡ-ара Олимпиада комитеты (МОК) ойошторола һәм 1896 йылда Афинала тәү тапҡыр хәҙерге заман Олимпия уйындары үткәрелә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- The Greek Olympiads by Eusebius
- Elis, Pausanias, Description of Greece: Перечисление победителей Олимпийских игр и описание их побед.
- [http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Официальный сайт МОК
- Сайт Олимпийской истории и статистики
- Результаты Олимпийских игр
- Музей Олимпийских игр
- Официальные репортажи об Олимпийских играх


text:
Күрек
Күрек, төтәткес (урыҫ. дымарь)- ҡорт ҡарағанда төтөн өрҙөрә торған умартасы ҡорамалы.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Күректең төп өлөшө цилиндр формаһындағы конус һымаҡ ҡапҡаслы металл корпус. Уға тиренән эшләнгән өрҙөргөс ҡуйыла. Корпустың эсендә тимерҙән стакан ҡуйыла, уның төбө кҡл төшөп торһон өсөн иләк кеүек тишек. Өрҙөргәс яғында , аҫ яҡта өрҙөргөстән килгән һауа керһен өсөн тишек тишелгән. Өрҙоргөс менән корпус араһында бер аҙ ара ҡалдырылған. Корпус эсенә кипкән сөрөк, мал тиҙәге һалына һәм ут тоҡандырыла. Шулай уҡ кипкән ағас бәшмәктәре лә ҡулланыла. Күрек тиҙ ҡыҙыу сәбәпле, ҡулланыу уңайһыҙыраҡ. Эҫе һауа ҡорттарҙы йәрәхәтләүе лә ихтимал. Умарталарҙы ҡарап бөткәс күрек таҙартыла, уты һүндерелә.
Күректең ҡорттарға тәьҫире[үҙгәртергә]
Төтәтеү сараһы борондан ҡулланылып килһә лә, тик 20 быуатта ғына уға яуап табылды. Төтәткес аша ебәрелгән төтөн, ҡорттарҙың махсус рәүештә һаҡлаған еҫен(умарталарҙа ҡорттар үҙҙәре өсөн махсус еҫ барлыҡҡа килтерә. Ошо еҫ менән улар йәшәү рәүеше алып баралар. Башҡа ҡорттарҙы айыралар, умартаны ла тиҙерәк табалар) нейтралләштерә, ҡорттар һаҡланыу өсөн ебәрелгән еҫтәрҙе ҡабул итмәй һәм тыныслана. Унан башҡа, ҡорттар янғын сыға тигән инстинкт буйынса, бөрләтәүҙәренә бал боло(запас) тултыра. Тулы ҡорһаҡлы ҡорт саға алмай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Г.Д. Зәйнуллина. Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл.
- Миньков С. Г., Плотников И. С. Справочник пчеловода — 3-е изд., перераб. и дополн. — Алма-Ата: Кайнар, 1983. — 336 с. — 50 000 экз.


text:
Allplan
Allplan —Nemetschek Allplan Systems GmbH (Nemetschek AG концерны) коропорацияһы менән етештерелгән автомат проектлау системаһы.
Allplan үҙендә бөтә төҙөлөш проектлау эштәрен берләштерә (архитектура, тимер-бетон конструкциялары, йорттон инженер системалары, төҙөлөш объемдары, сметалар, тимер конструкциялары, йорт яҡтылығы, микроклимат һәм башҡалар).
Хәҙерге ваҡытта локализация 19 ил өсөн эшләнғән (шул иҫәптән, РФ өсөн). Allplan РФ смета нормалар һәм ҡәғиҙәләр йыйынтығы, LIRA һәм SCAD системалары менән бәйле.


text:
Классик музыка
Класси́к музыка — терминологик яҡтан ҡарағанда төрлө мәғәнәлә ҡулланылған төшөнсә.
Йөкмәткеһе
Баһалау мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Баһалау мәғәнәһендә классик музыка тип үткән заманда тыуып, ваҡыт һынауын үтеп, хәҙерге заманда ла үҙ тыңлаусыһы булған музыка. Бөгөн классик музыкаға музыка сәнғәтенең иң сағыу үрнәге генә түгел, үткән замандың күңел асыу жанры өлгөләре лә инә, мәҫәлән, француз, XIX — XX б. башы Вена һәм венгр оперетталары, Иоганн Штраус вальстары һ.б.
Тарихи мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Тарихи мәғәнәлә классик музыка тип XVIII б. икенсе яртыһы — XIX б. башы музыкаһын исемләйҙәр (был ваҡытты классицизм тип атайҙар). Классицизм төшөнсәһе музыкала ҡуллана алмай, сөнки һынлы сәнғәттә һәм әҙәбиәттә антик традицияларына эйәреү булһа, Боронғо Греция һәм Боронғо Рим музыка сәнғәте беҙҙең замандарға тиклем килеп етмәгән.
Гайдн, Моцарт, Бетховенды Вена классиктары рәтенә индереү уларҙың әҫәрҙәрен юғары баһалау һәм музыка композицияһының нигеҙе итеп ҡабул итеүгә тиң. Музыка классиктарына шулай уҡ XVII—XVIII бб. композиторҙары И. С. Бах, Г. Гендель, А. Вивальди инәләр.
Типологик мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Типологик мәғәнәлә «классик музыка» тип һөйләү һәм публицистик телендә йыш ҡына «академик» музыкаһын атайҙар. Ул XVII—XIX бб. Европала барлыҡҡа килгән музыка жанрҙары һәм төрҙәре (опера, симфония, соната һ.б.), мелодик һәм гармоник ҡараш һәм инструменталь составҡа ҡарата күсәгилешлелек мөнәсәбәтендә тора. Классик музыка заман рок-музыкаһына ла ҙур йоғонто яһай. Музыканттар ҡулланған тональ тел барокко дәүерендә барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, хард-рок стилендә уйнаған гитаристар Эдди Ван Хален һәм Рэнди Роадс әҫәрҙәрендә Вивальди һәм Бах йоғонтоһо һиҙелә. Классик музыканы шулай уҡ билдәле фильмдарҙа йыш ҡулланалар .
Классик музыка ҡоралдары[үҙгәртергә]
Классик музыкала ҡулланған ҡоралдар XIX б. беренсе яртыһына тиклем барлыҡҡа килгән (ҡайһылары иртәрәк). Оркестр өсөн йәки яңғыҙ инструменттар менән йәнәш (фортепиано, клавесин, орган) ҡулланыла. Ғәҙәттә классик музыканы симфоник оркестр башҡара, үҙ эсенә ҡыллы, ағас, баҡыр, һуҡма музыка ҡоралдарын ала. Электрогитара кеүек музыка ҡоралдары XX һәм XXI бб. классик музыкаһында ҡулланыла. Музыканттар шулай уҡ синтезатор, башҡа мәҙәниәт ҡоралдары, мәҫәлән, гамелан кеүек ҡоралдарҙа ла уйнайҙар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Чередниченко Т. В. Музыка в истории культуры. Монография. В двух томах. Долгопрудный, «Аллегро-пресс», 1994 (2-е изд.: однотомник (344 с.)
- Belcanto.ru — классическая музыка, опера и балет
- Классическая музыка — интернет-портал
- сайт радио Орфей (радио классической музыки)
- Classica.FM
- Онлайн-архив классической музыки