text:
Кесе
Кесе — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монголдарҙың баҫып инеүе осоронда табын берләшмәһе тарҡалыуға дусар була. Уларҙың бер өлөшө төньяҡҡа — Башҡортостанға китә. Табындарҙың башта Ыҡ йылғаһының үрге ағымы, Асылыкүл буйында йәшәүе хаҡында мәғлүмәттәр халыҡ телендә әле лә һаҡланған. Борон Асылыкүлде «Ҡаратабын күле» тип аталыуы билдәле, уның был исеме ХIХ быуат уртаһына тиклем һаҡланған.
ХIV быуат аҙағынан алып табындар, Ыҡ, Дим һәм Асылыкүл буйҙарын ҡалдырып, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа күсенә башлай. Көнсығыш табындарҙың ҡыуаҡан һәм һырҙы ырыуҙары Урал аръяғына китеп Яйыҡ йылғаһының үрге ағымын биләгән. Уларҙың ҡайһылары Йүрүҙән буйына күсенгән, бында уларҙың күршеләре әйлеләр булған. Көнбайыш табындар Башҡортостандың үҙәгендә нығынған, башта улар Ағиҙелдең һул яҡ ярын биләй, һуңынан ҡатайҙарҙы ҡыҫырыҡлап, Урал тауҙары буйына, Инйәр, Эҫем һәм Еҙем йылғалары үҙәндәренә килеп урынлашҡан. ХV—ХVI быуаттарҙа ҡара-табындарҙың бер өлөшө Ыҡтың түбәнге ағымына кире ҡайтҡан. Шәжәрәлә Ҡара Табын бейҙең Мейәс буйындағы ерҙәрҙе кире ташлап, Солман йылғаһы үҙәненә кире күсеүе хаҡында мәғлүмәттәр бар, һуңғараҡ улар Ирәкте ырыуы исемен йөрөтәләр.
Кесе ырыуы 18 ырыуҙан торған Табын ҡабиләһенә инә. Ырыуҙың күпселек халҡы хәҙерге Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Ғафури районында йәшәй. Кесе Табын улусына ҡараған утарҙар Аралыҡ, Тирәкле, ауылдар — Ҡолған (Әлтәше), Уҫман, Йөҙимән, Яңы Ерек, Бурлы, Самыш (Яугилде), Тайыш, Некрасовка, Ҡарағай, Сәйетбаба, Толпар, Ләмиән, Елекле, Мораҙым (Мәндем); Сиктәш ауылдар: Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш — Кәлсер ырыуы.
Кесе Табын ауылы хаҡындағы документтарҙа Бурлы йылғаһы телгә алына. Ә 1686 йылдың 1 ғинуарында яҙылған документта Табын улусының сирмештәр йәшәгән Бурлы ауылы хаҡында әйтелгән. Бурлы эргәһендә Кесе Табын ауылы булған. Үткән осор сирмеш ауылдары, мотлаҡ башҡорт ауылдары менән йәнәш урынлашыу тураһында дәлил йөрөй. XVII быуат аҙаҡтарында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Кесе Табын ауылы тарҡала һәм унда йәшәүсе халыҡ төрлөһө-төрлө яҡҡа тарала һәм улус биләмәһендә яңы ауылдар барлыҡҡа килә.
Кесе Табын ауылы хаҡындағы икенсе бер яҙма мәғлүмәт шулай уҡ суд документында теркәлгән. 1656 йылда хәҙерге Архангел районы биләмәһендә ер өсөн дәғүәләшеүселәрҙең алыҫ һәм яҡын күршеләре араһында воевода чиновниктары һорау алыу уҙғарған. Улар араһында Кесе Табын ауылы башҡорттары, «яһаҡ түләүсе Үтәш Туҡтағолов, Йәнекәй Илемов, Аҡбирҙе Битрәсев, Хоҙайбирҙе Үтәшев» бар. Үтәш Туҡтағолов бөгөнгө Үтәш ауылдарына (Оло, Бәләкәй, Урта) нигеҙ һалыусы кеше, уның улы — Хоҙайбирҙе Үтәшев. Документҡа һорауға яуап биреүселәрҙең тик береһе — Аҡбирҙе Битрәсев кенә үҙ тамғаһын ҡуйған[1][2][3]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Курмаев Виктор. Кемдәр улар кесе табындар?. «Табын», № 32, 38, 41, 44, 47, ? (2013-04-17). 16 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Курмаев Виктор. Кемдәр улар кесе табындар?. «Табын», № 32, 38, 41, 44, 47, ? (2013-04-17). 16 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Курмаев Виктор. Кемдәр улар кесе табындар?. «Табын», № 32, 38, 41, 44, 47, ? (2013-04-17). 16 ғинуар 2016 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башкирские шежере (сост., пер. текстов, введ. и комм. Р. Г. Кузеева) — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1960. — Б. 155—165. — 305 б. — 2000 экз. (рус.)
- Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б. (рус.)
- Өмөтбаев М. И. Кесе Табын халҡының нәсабнамәһе // Йәдкәр. Шиғырҙар, публицистик яҙмалар, тәржемәләр, халыҡ ижады өлгөләре, тарихи-этнографик яҙмалар — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1984. — Б. 216—218. — 288 б.
- Өмөтбаев М. И. Кесе Табын халҡының бабалары һәм унан айырылған Йомран Табын ере // Йәдкәр. Шиғырҙар, публицистик яҙмалар, тәржемәләр, халыҡ ижады өлгөләре, тарихи-этнографик яҙмалар — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1984. — Б. 219—228. — 288 б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Янгузин Р. З. Табын // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8. (рус.)
Видеояҙмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башкирское родословие: Ирякте-Табын Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2009 йыл.


c: text/html

text:
Өфөлә «ТЭФИ-Төбәк 2016» финалына 20-нән ашыу Рәсәй телевидениеһы йондоҙо килә
ӨФӨ, 2016 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Республиканың баш ҡалаһында үтәсәк «ТЭФИ-Төбәк 2016» финалына 20-нән ашыу Рәсәй телевидениеһы йондоҙо килә. Улар араһында Владимир Познер, Александр Любимов, Владислав Флярковский, Кирилл Поздняков, Леонид Млечин, Антон Привольнов, Игорь Угольников һәм башҡалар бар.
Телеакадемиктар Өфөлә бер нисә оҫталыҡ дәресе бирә. Илдәге төбәк телевидениеһының киләсәге тураһында түңәрәк өҫтәл үткәреү һәм конкурс номинанттарының эштәрен тикшереү ҡаралған. Был хаҡта «ТЭФИ-Төбәк 2016» XV Бөтә Рәсәй фестивален уҙғарыу буйынса Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы беренсе ойоштороу комитеты сиктәрендә ойоштороусылар хәбәр итте.
Башҡортостан телевидениеһы вәкилдәре түбәндәге номинацияларҙа бронза «Орфей» өсөн көрәшә.
— «Мәғлүмәт сығарылышын алып барыусы» — Айгөл Кантюкова (Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының Башҡортостандағы филиалы);
— «Танып-белеү тапшырыуы» — «Уфимский городовой» проекты («Бөтә Өфө» телекомпанияһы);
— «Балалар өсөн тапшырыу» — «Ҡымыҙ юлы» (Башҡортостан юлдаш телеканалының «Тамыр» студияһы).
Еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы 24 ноябрҙә Өфөләге «Башҡортостан» дәүләт концерт залында уҙа.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 631
ҠОТ ҠОЙОУ (төркисә ҡот — йән, йәшәү көсө; бәхет, далан), башҡорттарҙа халыҡ дауаһы (ҡара: Халыҡ медицинаһы) ысулы; ҡурҡыу сәбәбен асыҡлау һәм унан ҡотҡарыу (“ҡот” ҡайтарыу) өсөн ҡулланыла. Башҡорттарҙың боронғо хөрәфәттәренә ярашлы, кеше “ҡот” м‑н, һирәк осраҡтарҙа ҡотһоҙ ҙа тыуа. Бик ныҡ ҡурҡҡанда кешенең ҡото оса. “Ҡотто” ҡайтарыу өсөн имсе ауырыуҙы яулыҡ йәки япма м‑н ҡаплай ҙа, башы осонда һалҡын һыулы сүмес тотоп, һыуға иретелгән ҡурғаш йәки балауыҙ ҡоя. Йола арбау һүҙҙәрен һамаҡлап башҡарыла, мәҫ.: “Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом! /Ерҙән осһаң — ерҙән кил! /Һыуҙан осһаң — һыуҙан кил! /Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом!” Ҡатып ҡалған массаның һынына ҡарап, имсе ҡурҡыуҙың сәбәбен асыҡлай һәм ул йөрәк сүрәтенә ингәнгә тиклем ғәмәлде ҡат-ҡат башҡара, шунан сепрәккә төрөп тегә лә һаҡлағыс эшләп бирә. Артабан ауырыуға һыуҙы һөртәләр, ҡалғанын тупһа төбөнә түгәләр.
Ф.Ғ.Хисамитдинова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
МЕТЕОРҘАР (гр. meteјōros — һауала кәйелеп осҡан), йыһан матдәһе өлөшсәләре Ер атмосфераһының өҫкө ҡатламдарына ингәндә күҙәтелгән күренеш. Метеор есеменең атмосфера м‑н тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә ут балҡып китә, ул ҡыҫҡа ваҡытлы ионлашҡан газ эҙе ҡалдыра, шуға күрә М. “атылған йондоҙ” тип атайҙар. Болид — көндөҙ ҙә күренгән баҙыҡ М., уның күренеүе шартлауҙы хәтерләткән тауыш м‑н оҙатыла. М. матдәһенең күп өлөшө Ҡояш тирәләй билдәле орбиталар б‑са хәрәкәт итә. Күпселек метеор күстәре билдәле кометаларҙың орбиталарында йөрөй. Орбита б‑са хәрәкәт иткәндә Ер шундай метеор күсе аша үтә һәм күк йөҙөндә метеор ағымы күҙәтелә; уларҙың иң көслөләрен метеор ямғырҙары тип атайҙар. Теге йәки был ағымға ҡарамаған яңғыҙҙарын спорадик М. тип атайҙар. Метеор есемдәренең ҡалдыҡтары метеориттар булып Ер өҫтөнә төшә. БР терр‑яһында йыл әйләнәһенә 20‑нән ашыу метеор ағымын күҙәтергә була, уларҙың ҡайһы берҙәрендә (Квадрантидтар, Персеидтар, Геминидтар) М. һаны сәғәтенә 70‑тән артыҡ була ала.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Кириллица
Кири́л алфавиты — 6 славян телендә (урыҫ, украин, белорус, болгар, серб, македон) һәм бер нисә башҡа телдә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит. 1940 йылдан башлап кирил алфавиты — башҡорт теленең рәсми алфавиты.
Йөкмәткеһе
Алфавиттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрки телдәр алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Татар алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙәге рәсми татар алфавиты. Бөтә Донъя Селтәрендә латин алфавиты киң ҡулланыла.
Үҙенсәлектәре:
- Ҡ, Ғ, Ҙ, Ҫ хәрефтәре юҡ[1]
- Үҙенсәлекле [ʝ] өнө өсөн ҡулланылған Җ җ хәрефе бар:җил "ел")
- Ә хәрефе А хәрефенән һуң урынлаша.
Ҡаҙаҡ алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ұұ, Іi хәрефтәре бар (башҡорт теленең о, э өндәренә яҡын өндәрҙе билдәләй)
- Ҡ урынына Қ ҡулланыла
- Ҙ, Ҫ хәрефтәре юҡ
Славян телдәре алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ә, Ө, Ү, Ҡ, Ғ, Ң, Ҙ, Ҫ, Һ хәрефтәре юҡ
Украин алфавиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ә, Ө, Ү, Ҡ, Ғ, Ң, Ҙ, Ҫ, Һ хәрефтәре юҡ
- Г хәрефе [ɦ] тип әйтелә һәм [ɦɛ] тип атала. Был өн башҡортса Һ һәм Ғ араһындағы өнөнә яҡын
- Ґ хәрефе [g] тип әйтелә (был өн башҡортса Г менән яҡын)
- Э урынына Е ҡулланыла
- Е ([je]) урынына Є ҡулланыла
- И хәрефе әйтелеше урыҫса Ы менән яҡын
- І хәрефе әйтелеше урыҫса И менән яҡын
- Ї хәрефе [ji] тип әйтелә
- Щ хәрефе ШЧ тип әйтелә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Әммә [q], [ɣ] өндәре бар, өҫтәмә мәғлүмәтте Татар әлифбаһы битендә таба алаһығыҙ


text:
- Подробности
- Просмотров: 444
БАЙҒОШТАР, башҡ. йәмғиәтенең социаль структураһында ирекһеҙ кешеләр төркөмө. Үҙ хужалығы (ере, малы, эш ҡоралы һ.б.) булмаған аҫаба башҡорттар Б. әйләнгән. Арзан ғына хаҡҡа байҙарға эшкә (ваҡытлыса йәки даими) ялланған. 19 б. батрактар составына ингән. 20 б. 30‑сы йй. башында коллективлаштырыу барышында юҡҡа сыға. Башҡортостандың көньяҡ‑көнсығышында ғаиләһе һәм торлағы булмаған, осраҡлы эштәрҙә эшләп көн күргән урта йәштәрҙәге ирҙәрҙе Б. тип йөрөтәләр.
Әҙәб.: Янгузин Р.З. Хозяйство и социальная структура башкирского народа в XVIII — XIX вв. Уфа, 1998.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 609
“ЛӘЙЛӘ МЕНӘН МӘЖНҮН”, көнсығыш әҙәбиәте ҡомартҡыһы, дастан. Сюжет нигеҙендә һылыу ҡыҙ Ләйлә менән Мәжнүн (ғәр. – аңын юғалтҡан) ҡушаматлы шағир егет Ҡайсаның фажиғәле мөхәббәте т‑дағы боронғо ғәрәп легендаһы ята. Ата-әсәләре ихтыярына буйһоноп, бер‑береһенән ваз кисергә мәжбүр булған ғашиҡтар айырылышыуға сыҙай алмай һәләк була. Ләйлә менән Мәжнүн сюжеты төрки халыҡтары әҙәбиәтендә (Низами, Науаи, Физули һ.б. ш. уҡ исемле әҫәрҙәре билдәле), ш. иҫ. башҡ. әҙәбиәтендә, киң таралыу ала. 1980 йй. Ғ.Б.Хөсәйенов тарафынан Мәләүез р‑ны Айтуған а. Ғәзизә Ғүмәрованан яҙып алынған дастан варианттарының береһе “Башҡорт халыҡ ижады” йыйынтығына ингән. Шиғри‑сәсмә формала. Ҡулъяҙмаһы ТТӘИ‑нең Ғ.Б.Хөсәйенов ис. ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 7‑се т. Яҙма ҡисса һәм дастандар. Өфө, 2004; Крачковский И.Ю. Избранные сочинения. В 6 т. Т.2. М.; Л., 1956.
М.Х.Нәҙерғолов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Яҡшы кәйеф теләйбеҙ!31-12-2011, 05:24 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
* Үтә ныҡ һалҡында урамға йәки юлға сығыуҙан тыйылып тороғоҙ.
* Сәфәрегеҙ кисектергеһеҙ икән, тәбиғәт ҡырыҫлығына ҡарап кейенегеҙ. Эске кейемдең йылы, ҡалын булыуы мотлаҡ. Пальто йәки тундың оҙонорағы, йөн ойоҡбаш һәм табанына олтораҡ һалынған аяҡ кейеме ышаныслы, ти табиптар.
* Алҡа, йөҙөк, сылбыр һәм беләҙекте өйҙә ҡалдырып тороу яҡшы.
* Бит һәм муйын өшөмәһен өсөн йөн шарф һәм свитер кейеү һәйбәт.
* Сатнама һыуыҡта урамға сығыр алдынан иртәнге ашты ашау кәрәк. Туҡ булыу мотлаҡ, сөнки һалҡында организм энергияны күп сарыф итә.
* Ҡыш дымлатҡыс кремдарҙы ҡул осонан ситкә алып ҡуйып тороғоҙ һәм көндәр йылытҡанға ҡәҙәр файҙаланмағыҙ.
* Өшөткән, туңған урындарҙы ҡар, йөн, спирт һәм май менән ышҡырға ярамай, иҫерткес эсемлек ҡулланмағыҙ.
* Иң яҡшыһы — баллап, ҡурай еләге йәки ҡарағат ҡайнатмаһы менән сәй эсеү.
* Төньяҡта йәшәүселәр битен, аяҡ-ҡулын өшөүҙән һәм туңыуҙан һаҡлау өсөн сало, ә өләсәйҙәребеҙ ҡаҙ майы һөртөп сыға. Хәҙер ҡайһы берәүҙәр махсус кремдар ҡуллана. Улар дарыуханаларҙа бар. Бындай осраҡта “Спаситель”, “Морозко”, “Румяные щечки” йәки “Нивея” кремы ярҙам итә. Белгестәр туңыуҙан һаҡлай торған майҙарҙы урамға сығыр алдынан ярты сәғәт алда һөртөргә кәңәш итә.
* Ҡыш ҡулдар ҡорой һәм ярғыланып йөҙәтә. Бындай осраҡта иң һәйбәт шифа — бал. Уны таҙа тирегә һөртөргә кәрәк. Тәүҙә үҫемлек майы, унан бал яғаһың. 10–15 минуттан һуң йылымыс йәшел сәй йәки петрушка төнәтмәһе менән йыуып алырға була.
Ялығыҙ күңелле, имен, бәлә-ҡазаһыҙ үтһен!


text:
Өфөлә «Һөтлө ил - 2011» фестивале үтәсәк
Башҡортостанда «Һөтлө ил — 2011» фестивале әҙерләнә. БР Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, урындағы продукцияның бай ассортиментын күрһәтеү менән бергә һөт етештереүселәр һәм эшкәртеүселәр байрамын үткәреү 3 сентябргә планлаштырыла. Нәҡ ошо датанан алып бөтә Рәсәй кимәлендәге сара башланып китә лә инде. Бер аҙнанан, 10 сентябрҙә, байрам – Мәскәүҙә, артабан башҡа Рәсәй төбәктәрендә үтәсәк. Илебеҙ халҡы араһында милләт һаулығын нығытыуға булышлыҡ итеүсе үҙебеҙҙә етештерелгән һөттө һәм һөт аҙыҡтарын ҡулланыуҙы пропагандалау уның маҡсаты булып тора.
Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында фестивалде ойоштороу буйынса эш төркөмөнөң ултырышы үтте. Эш төркөмө ағзалары фестивалде үткәреү урынын һайлау, тематик майҙансыҡтарҙың урынлашыуы, сығымдар сметаһы һәм байрам сценарийы кеүек ойоштороу мәсьәләләрен ҡараны.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Авдон ауылында заманса физкультура-сәләмәтләндереү комплексы төҙөлөргә тейеш»Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов: «Авдон ауылында заманса физкультура-сәләмәтләндереү комплексы төҙөлөргә тейеш»
Рөстәм Хәмитов: «Авдон ауылында заманса физкультура-сәләмәтләндереү комплексы төҙөлөргә тейеш»Фото: Олег Яровиков
5 августа Өфө районы буйлап эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Авдон ауылындағы төҙөлөп бөтмәгән сәләмәтләндереү комплексын ҡараны.
Өфө районының Авдон ауылында спорт-сәләмәтләндереү комплексы 1998 йылда төҙөлә башлаған. Проект буйынса, бинала бассейн, спорт залдары, бильярд залы, ашхана ҡаралған. Объекттың тәүге исеме — «Авдон ауылының республика реабилитация үҙәге». Дәүләт заказсыһы – БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, заказсы-төҙөүсе – БР Капиталь төҙөлөш идаралығы. 2003 йылда объектты спорт-сәләмәтләндереү комплексы итеп үҙгәртергә ҡарар ҡабул ителгән, әммә төҙөлөш эштәре бөгөнгө көнгә тиклем тамамланмаған.
«БашНИИстрой» институты спорт-сәләмәтләндереү комплексында тикшереү эштәре үткәргән һәм, төҙөлөш-монтажлау эштәрен дауам итергә мөмкин, тигән һөҙөмтә яһаған.
БР Хөкүмәтенең 2008 йылдың 21 июлендәге бойороғона ярашлы, объект Өфөнөң муниципаль милкенә күсерелергә тейеш булған, әммә ҡала хакимиәтенең объектты муниципаль милеккә ҡабул итеүҙән баш тартыуы сәбәпле ул күсерелмәгән. Объекттағы төҙөлөш-монтажлау эштәре 2008 йылдың июлендә туҡтатылған.
Объектҡа йүнәлтелгән средстволар күләме бөгөнгө көндә 52 миллион һум күләмендә баһалана. Шул иҫәптән «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһынан – 11 миллион һум, республика бюджетынан 41 миллион һум йәлеп ителгән.
Рөстәм Хәмитовҡа хәбәр итеүҙәренсә, төҙөлөш эштәрен тамамлау өсөн йәнә 300 миллион һум аҡса талап ителә.
— Бындай ҙур аҡсаны ун йылдан ашыу элек әҙерләнгән проектҡа йүнәлтеү дөрөҫ түгел, — тине Рөстәм Хәмитов. – 150-200 миллион һум суммаға яҡшы заманса физкультура-сәләмәтләндереү комплексын төҙөргә була.
Президент яҡын арала мәсьәләне хәл итеү варианттарын әҙерләргә ҡушты.


text:
Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәле булды Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәле булды
Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәле булды Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2016 йыл, 4 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостан Башлығы Указы менән республиканың 2016 йыл өсөн әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына «Акбузат: башкирский эпос» һәм «Akbuzat: A Bashkirian Epic» китаптарында баҫылған «Аҡбуҙат» эпосына һүрәттәр серияһы өсөн М.В.Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры Айрат Тереғолов, театр-сәхнә сәнғәтен үҫтереүгә һәм популярлаштырыуға ҙур өлөш индергәне, юғары башҡарыу оҫталығын күрһәткәне өсөн Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артистары Гөлсинә Мәүлекәсова һәм Илдар Маняпов лайыҡ булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 509
ГАЛЬВАНИК ЭЛЕМЕНТ, окисланыу һәм кире ҡайтарылыу электрохимик процестарын айырмалы үткәреп электр энергияһы булдырыусы ҡоролма. Бер (беренсел элемент) һәм күп тапҡыр (ҡара: Аккумуляторҙар) разрядлы, реагенттарҙың өҙлөкһөҙ килеүендә эшләгән (яғыулыҡ элементы) Г.э. айырып йөрөтәләр. Электролит (к-та йәки тоҙҙоң һыуҙағы эретмәһе, һелте, тоҙ иретмәһе һ.б.) м‑н контактлашыусы, өҙөлгән электр теҙмәһендә көсөргәнеш булдырыусы, химик тәбиғәте яғынан төрлөсә эшләүсе ике электродтан (анод — кире ҡайтарыусы, катод — окисландырыусы) тора. Анод сифатында — цинк, кадмий, тимер, ҡурғаш һ.б., катод сифатында ҡурғаш, терегөмөш, көмөш һ.б. оксидтары йәки тоҙҙары ҡулланыла. Г.э. төп характеристикалары электрод-актив материалдың химик үҙенсәлектәренә бәйле: марганец-цинклыларҙың өҙөлгән электр теҙмәһендәге көсөргәнеше — 1,5—1,8 В, сағыштырма энергияһы 10—80 Вт·сәғ/кг; литийлыларҙыҡы ярашлы рәүештә 2,5—3,5 В һәм 250—600 Вт·сәғ/кг тәшкил итә. Электр тогының үҙ аллы сығанағы итеп Күсермәле кино-, радио-, фотоаппаратурала, кардиостимуляторҙарға һәм башҡа бәләкәй ҡоролмаларға, микрокалькуляторҙарға ток биреү өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда литийлы Г.э. булдырыу, поливалентлы металдар (марганец, молибден, баҡыр, кобальт һ.б.) оксидтары нигеҙендә — катод материалдары, һыуһыҙ эретмәләр (сульфолан, көкөрт диоксиды, ҡайһы бер полимерҙар) нигеҙендә электролиттар уйлап табыу б-са тикшеренеүҙәр 20 б. 80-се йй. башынан Органик химия институтында (В.С.Колосницын һ.б.) алып барыла.
Әҙәб.: Лидоренко Н.С., Мучник Г.Ф. Электрохимические генераторы. М., 1982; Кромптон Т. Первичные источники тока. М., 1986.
Р.С.Вәхитов
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
Шына (механика)
Шына — эш йөҙө осло мөйөшлө, призма формаһындағы ябай механизм. Эшкәртеүсе предметты айырыу, ярау, бүлеү өсөн ҡулланыла. Шына — «ауыш тигеҙлек» исемле механиканың төрө.
Башҡорт телендә «йүкә шына ҡағыу» — «нимәлер алыу йәки нимәлер эшләтеү өсөн юрамал маҡтау» тигәнде аңлата.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шына ҡағыу бик күптән билдәле. 9000 йылдар элек Боронғо Мысырҙа карьерҙа таш аҡтарыу өсөн бронза шыналар ҡулланғандар. Шулай уҡ ағас шыналар ҡулланғандар. Ағас шыналарҙы еүешләгәс, улар бүртеп киңәйгәндәр. Индейҙар болон мөгөҙөн эшләгән шына менән ағас ярған, каноэ, торлоҡ һәм башҡа предметтар эшләгән.
Эш принцибы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эш йөҙөнә перпендикуляр йоғонто яһаған ике көс эш башҡара. Шына башҡарған идеаль отош — оҙонлоғоноң һәм тупаҫ яғы киңлеге сағыштырмаһына тиң. Шына оҙонораҡ һәм ослораҡ булған һайын көсө ҙурыраҡ була. Реаль отош ҡаршылыҡ көсөнә бәйләнгән. ; IMA — идеаль отош, W — киңлеге, L — оҙонлоғо.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шына ер өҫтөндә ятҡан ауыр предметтарҙы күтәреү, ағас ярыу өсөн ҡулланыла. Балта оҫталары предметтарҙы тура килтереү өсөн ҡуллана. Шына принципы балта, ҡырҡҡы, бысаҡ, ҡаҙаҡ, энә, ҡаҙыҡ кеүек эш ҡоралдарында ҡулланыла.


text:
Стәрлетамаҡта Чечняла һәләк булған һалдаттарҙы иҫкә алдылар
Көн элгәре Стәрлетамаҡтың яугир-интернационалистарына арналған стела янында Чечняла һәләк булған яугирҙарҙы иҫкә алыу көнө сиктәрендә митинг үтте. Унда ҡала округы хакимиәте башлығы Алексей Изотов, уның кадрҙар һәм муниципаль хеҙмәт буйынса урынбаҫары Рөстәм Басыров, Чечен Республикаһындағы ҡораллы конфликтта ҡатнашыусыларҙың «Набат» союзы рәйесе Александр Подобный, 28949-сы хәрби часть командиры Сергей Ксенофонтов, ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса бүлеге начальнигы Азат Камалетдинов, локаль һуғыштарҙа ҡатнашыусылар, Чечняла һәләк булған һалдаттарҙың әсәләре, студенттар һәм мәктәп уҡыусылары ҡатнашты.
Ҡала хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм районынан 2 меңгә яҡын егет Чечен Республикаһында һәм Кавказдағы башҡа хәрби частарҙа хеҙмәт иткән. Уларҙың 20-һе хәрби бәрелештәрҙә һәләк булған.
— Уларҙың ҡаһарманлығы һәм батырлығы үҫеп килгән быуын өсөн өлгө булып торһон, — тип билдәләне үҙ сығышында Алексей Изотов.
Митинг стелаға сәскәләр һалыу менән тамамланды.
Был көндө митингыла ҡатнашыусылар Стәрлетамаҡ педагогия колледжында булды. Улар иғтибарына әҙәби композиция тәҡдим ителде. «Сода» мәҙәниәт һарайында үткән хәтер кисәһендә Рөстәм Басыров менән Александр Подобный хәрби хәрәкәт ветерандарына, ветерандар хәрәкәтен үҫтереүҙә булышлыҡ иткән ҡала предприятиелары һәм ойошмалары вәкилдәренә рәхмәт хаттары тапшырҙы.


text:
Өфөлә ҡатын балаһы менән бишенсе ҡаттан һикергән
Янғындан ҡасып, ҡатын балаһы менән бишенсе ҡаттағы балкондан ташланған. Өфөлә, Блюхер урамындағы йортта кухняла ут сыҡҡан һәм тиҙ арала бүлмәне ялмап алған. Бишенсе ҡаттағы фатирҙың хужабикәһе, ғауғаға бирелеп, ярҙамды көтөп тормайынса, ете йәшлек улы менән балкондан һикергән. Малай, бәхеткә күрә, ҡазаланмаған, ә бына әсәһенең аяҡ-ҡулдары һынған. Ҡатынды тиҙ ярҙам машинаһы менән дауаханаға оҙатҡандар. Янғын һүндереүселәр хәүефле зонанан ун кешене эвакуациялаған. Тәфтишселәр әле янғын сәбәбен асыҡлай, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығынан.


text:
Өфөлә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 2014 йылдағы һуңғы ултырышы асылды
ӨФӨ, 2014 йыл, 25 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда республика парламентының көҙҙө сессияла һуңғы пленар ултырышы асылды. Депутаттар 30-ҙан ашыу закон проекттарын ҡараясаҡ.
Халыҡ һайланыусылары «Башҡортостан Республикаһында патронат тәрбиә тураһында», «Мәҙәниәт тураһында»ғы закондарға үҙгәрештәр индереү хаҡында закон проекттары өҫтөндә эште тамамларға тейеш. Депутаттар «Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөнөң статусы тураһында» закон проектын бер юлы икенсе һәм өсөнсө уҡыуҙа ҡараясаҡ.
Беренсе уҡыуҙа парламентарийҙар Күгәрсен районының Сығарыш ауылында белем биреү, «Халыҡты һәм биләмәләрҙе тәбиғәт һәм техноген ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән һаҡлау тураһында»ғы Законға үҙгәрештәр индереү тураһында», «Башҡортостан Республикаһында ауыл хужалығы ҡулланыусылар кооперативтарына дәүләт ярҙамы тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» республика закон проекттарын ҡараясаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 406
БАЛАЛАР ТИМЕР ЮЛЫ, Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһенең мәктәп йәшендәге балалар өсөн уҡытыу‑тәрбиә биреү учреждениеһы. Өфөлә, Якутов И.С. исемендәге паркта урынлашҡан. 2 км оҙонлоғонда тар колеялы рельслы юлы, хәрәкәттәге составы (тепловоз, 5 пасс. вагоны), вокзалы бар. 2 яҡлы кодлы автоблокировка, поезд һәм станция радиоүҙәктәре м‑н йыһазландырылған. Йәш тимер юлсыларҙы түбәндәге һөнәрҙәр б‑са әҙерләү алып барыла: локомотив машинисы, машинист ярҙамсыһы, поезд бригадиры, станция, стрелка күсереү посы, тимер юл аша сыға торған урын, перрон дежуры, вагон проводнигы һәм тикшереүсеһе, кассир, ревизор‑контролёр, юл монтёры, радиомеханик, радиоүҙәк дикторы һ.б. Уҡыу ваҡыты — 5 йыл. Дәрестәр — ҡышҡы, уҡытыу‑производство практикаһы йәйге ваҡытта үткәрелә. Б.т.ю. 13 меңдән ашыу уҡыусы белем алған, шуларҙың 4 меңдән күберәге Куйбышев т. юлының Башҡ‑н бүлексәһе пр‑тие һәм ойошмаларында эшләй (2005). 1952 й. төҙөлгән. Планда рельс юлы һигеҙ һанын хәтерләткән, 1986 й. капиталь ремонттан һуң йомоҡ ҡулса рәүешен алған. 1953 й. 10 майында Пионер станцияһынан (1991 й. алып Йәшлек) 3 ағас пасс. вагоны (1960 й. 7 металл вагонға алмаштырыла) м‑н тәүге поезд ебәрелә, уны 157‑се сериялы 649‑сы паровоз (1957 й. 104‑се ТУ‑2 тепловозына алмаштырыла) йөрөтә. Поезд “Башҡортостан пионеры” (1991—2002 йй. “Йәш тимер юлсы”) исемен ала. 1997 й. алып Советтар Союзы Геройы В.П.Доброрез ис. балалар тимер юлы.
А.Н.Безденежных, М.Ф.Соболев
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Башҡараһы эштәр бихисап
23 апреля 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Етәкселәрҙең сираттағы дүшәмбе кәңәшмәһендә көнүҙәк мәсьәләләр ҡарал-ды. Унда ауыл биләмәһе башлыҡтары, мәктәп директорҙары, предприятие, учреждение, ойошма етәкселәре ҡатнашты. Кәңәшмәне район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров алып барҙы.
Ауылыбыҙ – алтын, халҡы - аҫыл
23 апреля 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Рәсәйҙең иң йәш иҫтәлекле көндәренең береһе – Урындағы үҙидара көнө Красноусолда ҙур байрам итеп билдәләнде. Байрам итерлеге лә бар районыбыҙ үҙәгенең. Республикала муниципаль берәмектәр эшмәкәрлеген сағылдырған конкурста ҡатнашып, Красноусол "Иң яҡшы муниципаль берәмек” номинацияһында 1-се урын яуланы!
Хеҙмәтенә күрә - хөрмәте
23 апреля 2014 йыл | Уңғандарыбыҙ
Рәсәй Федерацияһында Урындағы үҙидара көнө айҡанлы урындағы үҙидара органдарында оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр эшләгәндәре өсөн бүләкләнделәр:
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Маҡтау грамоталары менән:
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Маҡтау грамоталары менән:
Умартасылар иғтибарына!
23 апреля 2014 йыл | Яңылыҡтар
Умартасылар иғтибарына!25 апрелдә 11.00 сәғәттә район хакимиәте бинаһында Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, БР "Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса Башҡортостан фәнни-тикшеренеү үҙәге” дәүләт бюджет учреждениеһы директоры Әмир Ишемғолов шәхси һорауҙар буйынса граждандарҙы ҡабул итә.
Ошо уҡ көндө уның ҡатнашлығында район умартасыларының йыйылышы була.
Һәр еңеү ҙә ҡәҙерле
16 апреля 2014 йыл | Мәғариф
"Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы” төбәк-ара конкурсы ошо фән уҡытыусылары араһында "иң-иңдәр”ҙе асыҡлау, уларҙың һөнәри оҫталығын арттырыу маҡсатында уҙғарыла. Унда беҙҙең райондан йыл да бер уҡытыусы ҡатнашып, уңышлы сығыш яһай. Быйыл был мәртәбәле конкурста "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы” район конкурсы еңеүсеһе, Красноусолдағы 3-сө мәктәп уҡытыусыһы Флүзә Фәрүәз ҡыҙы Баязитова (һүрәттә) ҡатнашты һәм "Иң яҡшы инновацион тәжрибә” номинацияһында еңеп сыҡты, "Киске Өфө” гәзитенең грамотаһы һәм бүләктәренә лайыҡ булды.


text:
"Ҡарлуғас" балаларҙы көтә
22 августа 2016 йыл | Мәғариф, Йәмғиәт
Ниндәй генә өлкәне алһаң да, һәр тарафта ҡыҙыу рәүештә ҡышҡа әҙерлек эштәре бара. Мәғариф учреждениелары иһә яңы уҡыу йылын ҡаршыларға әҙерләнә.
Хеҙмәтенә күрә - хөрмәте
22 августа 2016 йыл | Уңғандарыбыҙ
Муниципаль район Советының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнделәр.
Ғафури умартасылары һынатманы
22 августа 2016 йыл | Ауыл хужалығы
Өфөлә республиканың иң яҡшы умартасылары билдәләнде. 18 августа Башҡорт дәүләт аграр университетында өс республика бәйгеһе: ХVI умартасылар конкурсы, Х «Йәш умартасы» конкурсы һәм ғаилә умартасылар династиялары араһында Х конкурс уҙҙы.
Районда
22 августа 2016 йыл | Яңылыҡтар
* 22 августа район мәҙәниәт һарайында мәғариф хеҙмәткәрҙәренең август кәңәшмәһе үтәсәк.
Белем алырға бар мөмкинлектәр булдырыла
22 августа 2016 йыл | Мәғариф
Яңы уҡыу йылы башланырға ла һанаулы ғына көндәр ҡалды. Район белем биреү учреждениеларының әҙерлеге тураһында район мәғариф бүлегенең хужалыҡ-эксплуатация идараһы етәксеһе Рәшит Булатбай улы БАТЫРШИН түбәндәгеләрҙе һөйләне:


text:
Әйтелгәндәр һүҙҙә генә ҡалмаһын
21 марта 2016 йыл | Урындағы үҙидара
10 мартта район мәҙәниәт һарайында Красноусол ауыл Советының киңәйтелгән асыҡ ултырышы үтте. Уның эшендә район хакимиәте башлығы Р.З.Бохаров, район Советы рәйесе Ф.Һ.Зәйнетдинов, район Советы секретары Р.С.Ишмөхәмәтова, район хакимиәте башлығы урынбаҫарҙары, предприятие, ойошма, учреждениелар етәкселәре, урынбаҫарҙары, белгестәр ҡатнашты.
Ғәзиз кешебеҙ
21 марта 2016 йыл | Уңғандарыбыҙ
Ғәзиз атай! Көткән сабыйыңды
Устарыңда күккә сөйҙөң һин.
Шул миҙгелдән ирлек хисе менән
Бар донъяны янып һөйҙөң һин!
Был шиғыр юлдары беҙҙең ҡәҙерле атайыбыҙ, Бурлы ауылында йәшәүсе Хәләф Шәйхетдин улы Тәүхетдиновҡа атап яҙылған кеүек.
Устарыңда күккә сөйҙөң һин.
Шул миҙгелдән ирлек хисе менән
Бар донъяны янып һөйҙөң һин!
Был шиғыр юлдары беҙҙең ҡәҙерле атайыбыҙ, Бурлы ауылында йәшәүсе Хәләф Шәйхетдин улы Тәүхетдиновҡа атап яҙылған кеүек.
Идея булһа башта…
16 марта 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Уңғандарыбыҙ
Мөнир Ҡунафин
Сәйетбаба ауылы егете.
Жәлил Кейек-баев исемендәге Сәйетбаба урта мәктәбендә, Өфөлә 1-се һанлы респуб-лика мәктәп-интернатта, БДУ-ла белем ала.
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә Рәсәй, респуб-
лика әҙәби бәйгеләр еңеүсеһе.
Хәләле Гөлшат менән ул һәм ҡыҙ үҫтерә.
Сәйетбаба ауылы егете.
Жәлил Кейек-баев исемендәге Сәйетбаба урта мәктәбендә, Өфөлә 1-се һанлы респуб-лика мәктәп-интернатта, БДУ-ла белем ала.
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә Рәсәй, респуб-
лика әҙәби бәйгеләр еңеүсеһе.
Хәләле Гөлшат менән ул һәм ҡыҙ үҫтерә.
Мал аҫрамаған ауылдың киләсәге бармы?
16 марта 2016 йыл | Урындағы үҙидара
Бельский ауыл Советы депутаттарының асыҡ ултырышында район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, уның төҙөлөш бу-йынса урынбаҫары Фуат Кейекбаев, район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район Советы секретары Рәйлә Ишмөхәмәтова, учреждение, ойошма етәкселәре, белгестәре ҡатнашты. Төп доклад менән Бельский ауыл биләмәһе башлығы Юнир Әхмәров сығыш яһаны.
Саф һауала саңғыла
16 марта 2016 йыл | Спорт
11-13 мартта Красноусолда уҙған Башҡортостан Республикаһының Мә-ғариф министрлығы беренселегенә саңғы ярышында 16 райондан 229 спортсы ҡатнашты.


text:
“Фильм ҡарағандан һуң кешеләр уйланһын”30-12-2016, 02:56 // Рухиәт // Баҫып сығарырға
“фильм ҡарағандан һуң кешеләр уйланһын”
Эйе, ошоға өҫтәп, “Әсәйҙәренә шылтыратырға, хәлдәрен белергә теләктәре тыуһын ине”, – тине кино төшөрөүсе Фәрзәнә Утарбаева. Шуға ла уның “Ҡырағай” фильмы “Әсә күңеле – балала, бала күңеле – далала” тигән һүҙ менән башлана. Бөгөнгә эше тамамланып, ябыҡ премьераһы фильмды төшөрөүселәргә һәм ярҙам итеүселәргә күрһәтелеп өлгөрҙө лә инде. Ә асыҡ премьераһы ғинуарҙа буласаҡ, тип ҡыуандырҙы режиссер һәм сценарий авторы. Уның менән әңгәмәлә, ғөмүмән, әле әҙер булып та, халыҡҡа күрһәтелергә мөҙҙәтен көткән фильм хаҡында күпте белеп ҡалырға тырыштыҡ. Әммә барыһы ла премьераға тиклем сер булып ҡалырға тейеш икән. Мәҫәлән, киноның аҙағы бәхетле тамамланасаҡмы, юҡмы – был һорауға ла тәғәйен генә яуап булманы, бары тик фильмда көтөлмәгән боролоштар бөтәһен дә хәл итәсәген белдек...
– Фильмдың исеме – “Ҡырағай”. Нимә күҙ уңында тотолдо уны ҡушҡанда?
– Ҡырағай тиһәң, бөтәһе лә, әлбиттә, урманда йәшәгән ҡырағай кешене күҙ алдына килтерә. Ә фильмдағы ҡырағайлыҡ – ул төп геройҙың холоҡ-фиғеле. Әсәһе лә уға: “Бына һин бала саҡтан шулай әллә кемгә оҡшап ҡырағай булдың инде”, – тип әйтә.
– Ролдәрҙе кемдәр уйнаны?
– Артур Кәбиров, Гөлли Мөбәрәкова – төп ролдәрҙә, эпизодтарҙа – Илдар Сәйетов, Гүзәл Маликова, Алтынай Хамматова.
Кино өсөн артистарҙы үҙем һайланым һәм бик ҡәнәғәтмен. Уйнағандары оҡшаны, минеңсә, улар ролдәргә тура килде, кино килеп сыҡты...
– Бөгөн кино төшөрөү процесына инеп китеү ҡыйын түгелдер ҙә, бәлки, ә бына һин үҙеңсә нимә менән ылыҡтырҙың кино белгестәрен?
– Минеңсә, сценарийҙың көнүҙәк булыуы менән. Әсәйҙәр темаһы һәр ваҡытта ла көслө бит. Классика тип әйтергә була. Мөнәсәбәттәр, ғаиләнең һаҡланыуы тураһында эшем. Һәм, ғөмүмән, кино белгестәренә фильмдың сюжеты оҡшағандыр.
– Ә сценарий яҙып, республикала беренсе тапҡыр үткәрелгән питчингта ҡатнашырға нимә этәрҙе һине?
– Мин бәләкәй саҡтан артист булырға, киноға төшөргә хыялландым, ә инде үҫкәс, режиссерлыҡ һөнәре яҡыныраҡ икәнен аңланым. Һәм “Көмөш Аҡбуҙат” кинофестивалендә дебютанттар араһында беренсе питчинг иғлан иткәйнеләр – ҡатнаштым. Призлы урын алдым, Мәскәүгә яҡтылыҡ коррекцияһы өсөн, “Башҡортостан” киностудияһынан кино төшөрөргә ҡорамалдар өсөн сертификаттар бирҙеләр.
Шулай уҡ сценарийҙы Мәскәүгә ебәрҙем, унда ул 600 эш араһынан ете иң яҡшыһы исемлегендә финалға үтте. Февралдә VI Рәсәй питчингы булғайны. Унан һуң инде “Башҡортостан” киностудияһы менән берлектә был фильмды төшөрөүгә тотондоҡ.
Ул йәйгеһен уҙҙы. Ә аэросъемка, коптерҙы инде сентябрь башында эшләнек. Көҙ пост-продакшн булды, композитор Айҙар Хәмзин музыка яҙҙы, Тимур Ғәниев менән фильм өҫтөндә эшләнек.
– Һәр кинола булғанса, “Ҡырағай”ҙа ҡыҙ менән егет мөхәббәте бармы?
– Юҡ, әсәйҙең улына булған мөхәббәте хаҡында ул...
– Милли һыҙаттар күренәсәкме?
– Әлбиттә, милли колоритта төшөрөлдө тип әйтергә була. Башҡортса көй менән. Ҡумыҙ – бында төп элемент.
– Башҡортостан кинопрокатында күберәк ниндәй киноларҙы күрергә теләйһең?
– Тормош хаҡында мәғәнә һалынған, мотивациялы кинолар оҡшай. Тағы ла күберәк үҙебеҙҙең милләттең ҡаһармандары тураһында төшөрөргә кәрәк, минеңсә.
– Ә үҙең киләсәккә ниндәй пландар ҡораһың?
– Мин, мәҫәлән, үҙемде икенсе өлкәлә күрмәйем. Киләсәктә кино буйынса ғына үҫешергә теләйем. Минеңсә, әгәр һин киноны һайланың икән, бөтә күңелеңде биреп, тик фильм төшөрөргә тейешһең. Ул һәйбәт килеп сыҡһын өсөн тырышырға кәрәк, сөнки кино эше ялҡауҙарҙы яратмай. Төшөргән фильмың өсөн кешеләр алдында яуаплыһың.
Бына шулай маҡсаттарын аныҡ күргән һәм уның өҫтөндә бер ниндәй ҡаршылыҡ алдында ла туҡтап ҡалмай эшләгән йәштәребеҙ һоҡландыра ла инде. Милләтенең камиллыҡ йәһәтенән үҫешеү юлына үҙ өлөшөн индергән Фәрзәнә Утарбаева бөгөн тотош йәмғиәткә “Ҡырағай”ҙы тәҡдим итә. Уны беҙ киләһе йылдың ғинуар айында Өфөләге “Родина” кинотеатрында күрә аласаҡбыҙ. Ә әлегә йәш режиссер “Ҡырағай”ҙы төшөрөүҙә үҙ өлөштәрен индергән ҡуйыусы оператор Тимур Ғәниевкә, фильмдың командаһына, “Башҡортостан” киностудияһына, бағыусылыҡ ярҙамы күрһәткән “Медстандарт” милли медицина холдингы етәксеһе Азамат Байтимеровҡа, “Байрам” сауҙа үҙәгенә, “СамрауМедиа”ға һәм Ҡытайҙа йәшәгән милләттәшебеҙ Рөстәм Ғәбйәлиловҡа рәхмәт белдерә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
“МОЛНИЯ” Ө ф ө ғ и л м и - п р о и з в о д с т в о п р е д п р и я т и е һ ы, ААЙ. Авиация газ турбиналы двигателдәренең ҡабыҙыу системаларын һәм электронлы идара итеү аппараттарын уйлап табыу, яңыса ҡороу һәм етештереү м‑н шөғөлләнә. Составына 3 конструкторлыҡ бүлеге һәм изделиеларҙың һынау, сериялы партияларын етештереү б‑са з-д инә. Балалар баҡсаһы, кафеһы бар. Бөтә осоу аппараттары өсөн ҡабыҙыу шәмдәре һәм агрегаттар, төрлө самолёттарҙың двигатель ҡулайламалары м‑н электронлы идара итеү системалары, яғыулыҡ-энергетика комплексы өсөн идара итеү системалары һ.б. етештерелә. Продукцияһы БР‑ҙың (ш. иҫ. “Гидравлика”, “Мотор”, ӨАПБ, ӨМЭПБ) һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең авиатөҙөлөш һәм машиналар эшләү, яғыулыҡ- энергетика комплексы пр‑тиеларына ебәрелә. 1941 й. Өфөгә эвакуацияланған ҡабыҙыу системалары сығарыу б‑са 161‑се махсуслаштырылған з‑д (1940 й. Мәскәүҙә мебель ф‑каһы базаһында асылған) эргәһендәге КБ булараҡ ойошторола, 1957 й. алып 140‑сы почта йәшниге (“М.” тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы), 1966 й. — “М.” Өфө агрегат КБ, 2001 й. — хәҙ. исемде йөрөткән ФДУП, 2011 й. хәҙ. статусын ала. Пр‑тие м‑н В.Ф.Гражданкин, А.Н.Дегтярёв, Ю.И.Дмитриев һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Галилео Галилей
Галилео Галилей (итал. Galileo Galilei; тулы исеме: Галилео ди Винченцо Бонайути де Галилей (итал. Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei). 1564 йылдың 15 февралендә Пизала тыуған — 1642 йылдың 8 ғинуарында Арчетрила вафат булған) — Италия физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн телескоп ҡулланған һәм бик мөһим астрономия асыштарын эшләгән. Үҙ хеҙмәттәрендә Аристотелдең метафизикаһынан баш тарта һәм экспериментлы физикаға нигеҙ һала.
Ул доньяның гелиоцентризм теорияһын яҡлай һәм шул сәбәпле католик сиркәү менән етди конфликта була.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Мифтар һәм версиялар
- 3 Шулай ук ҡара
- 4 Әҙәбиәт
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Галилей 1564 йылда Италияла урынлашҡан Пиза ҡалаһында билдәле, әммә фәҡирләшкән композитор Винченцо Галилей (1520—1591) ғаиләһендә тыуа. Галилейҙың нәҫеле XIV быуаттан уҡ мәғлүм. Уның бер нисә тура ата-бабаһы Флорентий дәүләтенең етәкселәре булған; бер бабаһы — шулай уҡ Галилео исемле мәшһүр табип, 1445 йылда хатта дәүләт башлығы булып һайлана.
Винченцо Галилей һәм Джулия Амманнати ғаиләһендә алты бала була, бары тик дүрте генә өлкән йәшкә етә: Галилео (баш бала), Вирджиния һәм Ливия исемле ҡыҙҙар һәм кинйә малай Микеланджело. Микеланджело үҫкәс атаһы кеүек лютна өсөн яҙыусы мәшһүр композитор булып китә.
Галилейҙың йәш сағы тураһында мәғлүмәт аҙ. Йәш саҡтан малай сәнғәткә тартыла. Ғүмер буйы ул музыканы һәм рәсемдәр төшөрөүҙе ярата.
Башланғыс белемде Галилей яҡындағы Валломброза исемле монастырҙа ала. Ул бик ныҡ уҡырға ярата, синыфта иң яҡшы уҡыусылар араһында тора. Галилей христиан дине әһеле булырға теләгән, ләкин атаһы уға рөхсәт итмәй.
1581 йылда Галилей атаһының кәңәшен тыңлап, табиплыҡҡа өйрәнеү өсөн Пиза университетына килә. Студент булып өс йылдан кәмерәк уҡый, шул осорҙа уҡ боронғо фәлсәфәселәр һәм математиктар китаптары менән таныша, уҡытыусылар араһында еңелмәҫлек бәхәссе булып таныла. Шул ваҡытта рәсми тыйылған Коперник теорияһы менән таныша.
Тиҙҙән атаһының финанс хәле насарая, улының уҡыуы өсөн түләй алмай. Галилейға бушлай уҡырға рөхсәт һорап ҡарай (һәләтле уҡыусыларға ундай ташламалар булған); үтенесе кире ҡағылып, Галилей ғилми дәрәжә алмайынса Флоренцияға ҡайтырға мәжбүр була. Бәхетенә, ул уйлап сығарыусыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Пиза профессорҙары араһында маркиз Гвидобальдо дель Монте уның һәләтен айырмалы рәүештә баһалай. Ул Архимед заманынан донъяла бындай даһи гений юҡ, тип иҫәпләй. Йәш кешенең ғәжәп һәләтенә һоҡлана, уның бағымсыһы була һәм герцог Фердинандтан түләүле ғилми вазифа урынына үтенес һорай. Тиҙҙән 1589 йылда Галилео Пиза университетына математика профессоры булып килә.
1591 йылда уның атаһы вафат була, һәм ғаиләне аҫрау бурысы Галилейға күсә. Беренсе сиратта ул кесе һеңлеһенең тәрбиәһен ҡайғыртырға тейеш була.
1592 йылда Галилей бай һәм абруйлы Падуя университетында дәрәжәле урын алып, астрономия, механика, математика фәндәрен уҡыта башлай.
Падуя, 1592—1610[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Падуяла торған осоро — Галилейҙың фәнни эшмәкәрлегендә иң юғары нөктәһе. Ул урындағы университетта билдәле профессор булып китә. Студенттар өйөрө менән уның лекцияларына йөрөйҙәр. Ғалим туҡтауһыҙ Венеция хөкүмәтенең төрлө техник ҡоролмалар эшләүгә йомошон үтәй.
Ошо йылдарҙа «Механика» трактатын яҙа, был китап ҡыҙыҡһыныу уята һәм француз телендә баҫылып сыға. Есемдәрҙең ергә ирекле төшөүен һәм маятник хәрәкәте теорияһын яҙа.
Голландияла күҙәтеү торбаһын уйлап сығарғандарын белгәс, үҙ ҡулдары менән телескоп эшләй һәм күккә төбәп ҡарай. Ул Айҙа тауҙар барлығын аса, Һөт юлы айырым йондоҙҙарҙан торғанын күрә. Юпитерҙың 4 юлдашы барлығын аса.
Үҙенең тәүге асыштарын, 1610 йылда Флоренцияла сыҡҡан «Йондоҙҙар хәбәрсеһе» (лат. Sidereus Nuncius) китабында яҙа. Китап шаҡ ҡатырғыс уңышҡа эйә була, хатта тәхеттә ултырған заттар ҙа үҙҙәренә телескоп эшләтеп алалар. Бер нисә телескопты Галилей Флоренцияның сенатына бүләк итә, ихтирам йөҙөнән сенат Галилейҙы ғүмерлеккә профессор итеп тәғәйенләй. 1610 йылда Галилейҙың асыштарын Рим астрономы Клавиус раҫлай. Галилей билдәле ғалим булараҡ бөтә Европала абруй ҡаҙана. Асыштар менән ҡәнәғәтһеҙҙәр ҙә була. Ҡайһы бер астрологтар һәм врачтар яңы күк есемдәре «астрология өсөн хәүефле» һәм ғәҙәттәге астрологик алымдар нигеҙенән емереләсәк, тип иҫәпләй.
Флоренция, 1610—1632[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Герцог Козимо II һарайында Галилеоның бурыстары ауыр булмай — ул герцогтың улдарын уҡытырға һәм герцог үткәргән сараларҙа кәңәшсе һәм вәкил булып ҡатнашырға тейеш була.
Галилео фәнни тикшеренеүен дауам итә һәм Венера фазаларын, Ҡояш таптарын, Ҡояштың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүен аса. Үҙенең уңыштарын (айырым осраҡта өҫтөнлөгөн) бәйләнсек стилдә яҙып сыға, һәм үзенә дошмандар булдыра.
Коперникты яҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер профессор һәм дини әһелдәргә Галилеоның тәьҫире үҫеүе, уның фекер йөрөтөүе Аристотель тәғлимәттәренә ҡаршы булыуы оҡшамай һәм улар агрессив ойошмаға берләшәләр. Уларға бигерәк тә изге яҙмаларға ҡаршы булған донъяның гелиоцентрик системаһы оҡшамай.
1611 йылда Галилей Римға юллана, унда Рим Папаһына коперниканлыҡ католицизмға ҡаршы килмәй, тип иҫбатларға тырыша. Папа Павел V уны бик йылы ҡабул итә. Һаҡлыҡ менән генә аңлатмалар биреп, үҙенең телескопын күрһәтә. Кардиналдар күккә ҡарау гонаһ түгелме икәнлеген асыҡлау өсөн комиссия төҙөй һәм «ҡарарға мөмкин» тигән фекергә киләләр. Был ваҡытта Рим астрономдары Венераның Ер тирәләй әйләнәме, әллә Ҡояш тирәләйме икәнен асыҡлау өсөн фекер алыша (Венера фазалары алышыныу иһә икенсе фекерҙе айырым-асыҡ иҫбатлай).
1613 йылда Галилей «Ҡояштағы таптар тураһында яҙмалар» китабын сығара. Был китапта ул асыҡтан-асыҡ Коперник системаһын яҡлай.
1615 йылдың 25 февралендә Рим инквизицияһы Галилейҙы ерестә ғәйепләп үзенең эшен башлай. Үҙенең рухи монополияһын һаҡлау өсөн, католик сиркәү ҙә копениканлыҡты тыя.
1616 йылдың 5 мартында Рим рәсми рәүештә гелиоцентризмды хәүефле ересь тип эдикт сығара. Галилей сиркәү тыйыуы менән килешә алмай, һәм был тыйыуҙы боҙмай ғына дөрөҫлөктө яҡлау юлын эҙләй. Флоренцияға ҡайтып, төрлө ҡараштағы фекерҙәрҙе йыйып, китап сығара. Китап өҫтөндә ул 16 йыл эшләй.
Яңы механиканы булдырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1616 йылғы хәл иткес декреттан һуң Галилей ғаләмдең дөйөм төҙөлөшөн һүрәтләгән Аристотель тәғлимәттәрен тәнҡитләй. 1623 йылда «Һанап ҡарау оҫтаһы» (итал. Пробирных дел мастер, итал. Il Saggiatore) китабы сыға.
1624 йылда Урбан VIII исемле Рим Папаһы булып Галилеоның дуҫы Маттео Барберини һайлана. Галилео уның янына килеп 1616 йылғы эдиктты ғәмәлдән сығарыуын һорай. Урбан VIII уны бик йылы ҡабул итә, бүләктәр, маҡтау һүҙҙәре әйтә. Тик төп мәсьәләне хәл итмәй ҡалдыра.
Был эдикт ике быуаттан һуң — 1818 йылда юҡҡа сығарыла.
"Инголиға хат"ында ул «Ниндәйҙер нөктә йыһандың үҙәге тип табылһа, был нөктә, Ер түгел, Ҡояш буласаҡ» тип белдерә. Бынан тыш Ай, Ер һәм башҡа планеталарҙың тартыу көсө бар тип белдерә. Механикала инерцион системала сағыштырыу принципын асыҡлап бирә. «Әгәр кораблде хәрәкәткә килтерһәк, уның тиҙлеге үҙгәрешһеҙ булһа, уның тиҙлеген берәү ҙә һиҙмәйәсәк», тип яҙа.
Католик сиркәүе менән ҡаршылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1632 йылда, 30 йыллыҡ эш һөҙөмтәһе булып, Галилеоның «Птолемей һәм Коперник — ике ғәләм системаһы тураһында һөйләшеү» исемле китабы донъя күрә. Китап өс һәүәҫкәр фәнде яратыусының (коперниксы Сальвиати, нейтраль ҡатнашыусы Сагредо һәм Аристотель һәм Птолемей яҡлы Симпличио) һөйләшеүе формаһында яҙылған. Биографтар бер ҡатлы Симпличиола Рим Папаһы үҙен таныған һәм ярһыған, тип билдәләй. Бер нисә айҙан китап тыйыла, Галилеоны ерестә ғәйепләп Римға Инквизиция хөкөмөнә саҡыралар.
Беренсе һорау алыуҙан һуң Галилео ҡулға алына һәм 18 көнгә төрмәгә ябыла. Бындай йомшаҡлыҡ Галилеоның үҙ ғәйебен танып үтенес һорарға ризалығы менән аңлатыла.
Инквизицияның өс эксперты китап тыйыуҙы боҙа тигән һығымтаға киләләр.
Һөҙөмтәлә ғалим һайлау алдына ҡуйыла: ул үҙенең «яңылышыуҙарынан» баш тарта һәм үтенес һорай, йә иһә уны Джордано Бруно кеүек инквизиция ҡорбандары яҙмышы көтә.
Хөкөм уны еретик түгел, ә ересь булмауы шикле кеше тип ҡарар сығара. Бындай ҡарар уны утта яндырыуҙан ҡотҡара. Хөкөм ҡарары иғлан ителгәс, Галилео тубыҡланып ҡағыҙҙан ваз кисеү яҙыуын уҡып ишеттерә. Рим Папаһы әмере менән был ҡарар католик Европаның бөтә университеттарына ебәрелә.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Папа уны төрмәлә оҙаҡ тотмай. Биш айҙан һуң тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт ителә. Ул ҡыҙҙары йәшәгән Арчетрила урынлаша. Ҡалған көндәрен өйҙә һаҡ аҫтында, инквизиция күҙәтеүе аҫтында үткәрә.
Галилео Галилей 1642 йылдың 8 ғинуарында, 78 йәшендә вафат була.
1979 йылдан башлап 1981 йылға тиклем Рим Папаһы Ионн Павел II башланғысы менән Галилеоны аҡлау буйынса комиссия эшләй.
1992 йылдың 31 октябрендә Папа Ионн Павел II, ғалимды Коперник тәғлимәтенән көсләп баш тартырға мәжбүр иткәндәр, 1633 йылғы инквизиция хаталанған тип, рәсми белдереү яһай.
Мифтар һәм версиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ул барыбер әйләнә!»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтәһенә мәғлүм булған риүәйәт: Галилей сиркәү алдында хөкөм ҡарары буйынса ваз кисеүенән һуң, «Ул барыбер әйләнә!» тип әйткән, ләкин быны дәллиләгән факттар юҡ. Был мифты журналист Джузеппе Баретти 1757 йылда яҙып сығарған.
Галилей һәм Пиза башняһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәттәрҙә Галилей Пиза башняһының ауыу тиҙлеген үлсәгән тип һөйләнә. Галилей ысынлап та бындай эксперименттәр эшләгән, ләкин уларҙың Пиза башняһына ҡағылышы юҡ.
Шулай ук ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оригинал телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Le Opere di Galileo Galilei (1929—1939). Галилейҙың 20 томлыҡ классик китабы.
- Том 1. Хәрәкәт тураһында (De Motu), яҡынса 1590.
- Том 2. Механика (Le Meccaniche), яҡынса 1593.
- Том 3. Звездный вестник (Sidereus Nuncius), 1610.
- Том 4. Һыуҙағы әйберҙәр тураһында (Discorso intorno alle cose, che stanno in su l’aqua), 1612.
- Том 5. Ҡояштағы таптар тураһында (Historia e dimostrazioni intorno alle Macchie Solari), 1613.
- Том 6. Һанап ҡарау оҫтаһы (Il Saggiatore), 1623.
- Том 7. Ике донъя системаһы тураһында әңгәмә (Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano), 1632.
- Том 8. Ике яңы фән тураһында (Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze), 1638.
- Lettera al Padre Benedetto Castelli (Кастеллига хаттар), 1613.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Berry A. A Short History of Astronomy — John Murray, 1898.
- ↑ Математическая генеалогия — 1997.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 15 февралдә тыуғандар
- 1564 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Италияла тыуғандар
- 8 ғинуарҙа вафат булғандар
- 1642 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса астрономдар
- Италия астрономдары
- XVI быуат астрономдары
- XVII быуат астрономдары
- Алфавит буйынса физиктар
- Италия физиктары
- XVI быуат физиктары
- XVII быуат физиктары
- Италияла вафат булғандар
- Италия философтары
- Алфавит буйынса математиктар
- Италия математиктары
- XVI быуат математиктары
- XVII быуат математиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Италия механиктары
- XVI быуат механиктары
- XVII быуат механиктары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Натурфилософтар