text:
Иена
Ие́на (япон. 円en )[1] — Японияның аҡса берәмеге, донъялағы төп резерв валюталарҙың береһе. 1954 йылда әйләнештән алынған һәм хәҙер иҫәпләү аҡса берәмеге булған 100 сенгә бүленә. Халыҡ-ара коды: JPY. символы: ¥ билдәһе.
1869—1871 йылдарҙа алтын һәм көмөш тәңкә булып сығарылған.
Йөкмәткеһе
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«円» иероглифы менән яҙылған аҡса берәмеге Ҡытайҙан килгән һәм ҡытай телендә «юань» тип атала. Цин династияһының Ҡытай империяһындағы валюталарҙың береһе көмөш булған, ул әйләнештә ҡойолма формаһында йөрөгән. Ләкин XVIII быуатта Ҡытайға Испанияның һәм Мексиканың көмөш тәңкәләре килеп инә, улар «көмөш» (ҡыт. 银 円) йәки «көнбайыш юандәре» (ҡыт. 洋 円) тигән исем алалар. Һуңыраҡ Гонконг ҡалаһында британдар төбәк көмөш тәңкәләр сығара башлайҙар, уларҙы «гонконг долларҙары», ә ҡытайса «гонконг юандәре» (ҡыт. 香港 壱 圆) тип атайҙар. Был валюта Японияға инә башлай, бында ҡытай «юане» японса «эн» тип яңғыраған. 1830 йылдан япондар үҙҙәре көмөш тәңкәләр етештерә башлай, улар металл миҡдары һәм ауырлығы буйынса гонконг тәңкәләре менән бер иш булған.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мэйдзи реставрацияһынан һуң, 1869 йылда тәүге тапҡыр баҫылып сығып, 1871 йылғы аҡса реформаһы арҡаһында иена рәсми рәүештә Японияның төп аҡса берәмеге тип ҡабул ителгән. Шул уҡ йылды хөкүмәт кландарҙың ҡағыҙ аҡсаларының (XVI быуаттан алып айырым япон феодалдары менән сығарылған) әйләнешен ваҡытлыса туҡтата. 1868 йылда Финанс министрлығы менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр буйынса, Токугава заманында (1603—1867) илдә бөтәһе 1694 дана кландарҙың ҡағыҙ аҡсаһы йөрөгән, уларҙы 244 клан, 14 магистрат һәм 9 сёгунат ялсыһы сығарған. 1879 йылға клан аҡсаларын иенаға алмаштырыу тамамлана[2].
Тағы ла кәсер берәмектәре индерелгән: сен (япон. 銭) = 1⁄100 иены, рин (япон. 厘) = 1⁄1000. 1954 йылда сен һәм рин әйләнештән алына, әммә «сен» төшөнсәһе финанс донъяһында әле лә ҡулланыла.
1872 йылда Мэйдзи хөкүмәте милли банктар тураһында ҡанун ҡабул итә, уға ярашлы, милли статусҡа эйә булған шәхси банктарға конвертланған банкноталар сығарырға рөхсәт бирелгән. Ләкин 1876 йылда ҡанунды үҙгәрткәндән һуң был банкноталар конвертланыуҙан туҡтаған[3].
1927 йылдың мартында ил финанс кризисы менән осраша. Япония банкы аҡса һалыусыларҙың хәүефтәрен әҙәйтер өсөн бик күп банкноталар сығара. Әммә аҡса һалыусылар банктарға аҡсаларын алырға йүгерләр, һәм был банкноталар ҡытлығына килтерә. Яуап итеп, Япония банкы тиҙ генә 200 иеналыҡ банкноталар сығара, уларҙың артҡы яғы буш була[3].
«Иена» атамаһын япон валютаһы «эн» формаһынан алған (японса «түңәрәк» тигәнде аңлата), сөнки элекке тәңкәләре овал, тура мөйөшлө йәки төрлө рәүештәге алтын йә көмөш ҡойолма булып торған. Иенаның тағы ла боронғо, «хөрмәтле» иероглифик һүрәтләнеше бар — 圓.
1897 йылдың октябрендә иенала алтын миҡдары 0,750 грамм тип билдәләнгән. Беренсе донъя һуғышы осоронда банкноталарҙы алтынға алыштырыу туҡтатылған. Һуңғараҡ, иҡтисади хәлгә ҡарап, Японияла алтын стандарт бер нисә тапҡыр урынлаштырылған һәм кире ғәмәлдән сығарылған, ә 1933 йыл аҙағында ул рәсми рәүештә ғәмәлдән сыҡҡан. 1933—1939 йылдарҙа Япония стерлинг зонаһына ингән, уның буйынса 1 иена 14 британ пенсына тигеҙ булған.
1932 йылда валюта контроле индерелгән, уны Финанс министрлығы һәм Үҙәк банк башҡарған. Эмиссиялау институты булып 1882 йылда нигеҙләнгән Япония Банкы тора, уның капиталы дәүләттеке булған.
1939 йылда октябрендә иена стерлинг блогынан сыҡҡандан һуң, 4,2675 иена 1 АҠШ долларына тигеҙ булған курс урынлаштырылған, ундағы алтын миҡдары 0,20813 грамм тәшкил итә.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында иена блоктың төп валютаһы булып торған. Был блокҡа түбәндәгеләр кергән:
- иена блогының илдәре һәм территориялары — Япония составына ингән Кореяла[4] һәм Тайвандә япон иенаһына параллель рәүештә уға тигеҙ булған корея иенаһы һәм тайвань иенаһы әйләнештә йөрөгән; Маньчжоу-гоның (япон окуппацияһындағы төньяҡ-көнсығыш Ҡытай) валютаһы — маньчжоу-го юане 1935 йылдан япон иенаһына 1:1 дәүмәлендә бәйләнгән; Ҡытайҙың башҡа окуппация аҫтындағы ерҙәре; Таиландтың валютаһы — тай баты 1942—1946 йылдарҙа иенаға тиң булған;
- япон хәрби иенаһы блогы территорияһы, япон иенаһына тиң булһа ла, уға алыштыра алмаған;
- формаль рәүештә автономлы валютаһы булған, ләкин Япония хөкүмәте һәм банкы тарафынан контролдә тотолған территориялар (Француз Индоҡытайы һәм Макао)[5].
1945—1948 йылдарҙа, Япония АҠШ оккупацияһы аҫтында булғанда, япон иенаһы менән йәнәшә Америка оккупация иенаһы әйләнешкә индерелә. Икенсе донъя һуғышы һәм унан һуңғы осорҙа иена хаҡының бик тиҙ төшөүе күҙәтелә. 1945 йылдың авгусында 1 АҠШ долларына — 15 иена, 1947 йылдың 12 мартында — 50 иена, 1948 йылдың 5 июлендә 250 иена булған курстар урынлаштырыла. Иҫәп-хисап операцияларында күп төрлө курстар ҡулланылған (1 АҠШ долларына 900 иенаға тиклем).
1948 йылда Окинава утрауында япон иенаһы әйләнештән алына һәм Америка оккупация иенаһына алыштырыла. Ә 1958 йылда бында АҠШ доллары урынлаштырыла. 1972 йылда япон иенаһы Окинава утрауында яңынан индерелә.
1949 йылдың 25 апреленән паритетлы курс кертелә: 360 иена = 1 АҠШ доллары. Был курс нигеҙендә 1953 йылдың 11 майынан Халыҡ-ара валюта фонды тарафынан иена 2,46853 миллиграмм алтынға тиңләштерелә, шулай итеп, ул халыҡ-ара танылыу алған валюта булып китә. 1949—1971 йылдарҙа иенаның курсы АҠШ долларына бәйләнелә. 1971 йылдың 20 декабрендә доллар девальвацияһы арҡаһында курс үҙгәрә һәм 1 АҠШ долларына 308 иена бирелә башлай. 1973 йылдың 14 февраленән АҠШ долларының сираттағы девальвацияһы арҡаһында иена курсы ирекле йөрөүсе тип үҙгәртелә[6]. Бер-бер артлы ревальвация серияларын үткәргәндән һуң, АҠШ долларына һәм башҡа төп валюталарға ҡарата иенаның «көсө» байтаҡҡа үҫә. Һуңғы йылдарҙа иенаның АҠШ долларына ҡарата курсы 100 иена кимәлендә ҡала килә[7][8].
Банкнота һәм тәңкә эмиссиялауына Япония Банкының айырым хоҡуғы бар. Банкноталар 1000 иенанан алып 10000 иенаға тиклемге номиналдарҙа сығарыла. Һәр бер банкнотаның төп яғында Японияның дәрәжәле шәхесе һүрәтләнгән. Мәҫәлән, 1000 иеналы банкнотала — бактериолог Ногути Хидэё, 2000 иенала — яҙыусы Мурасаки Сикибу, ә 10000 иенала яҙыусы һәм мәғрифәтсе Фукудзава Юкити һүрәтләнгән. Тәңкәләр 1 иенанан 500 иенаға тиклемге номиналда сығарыла[2].
2000 йылда 8-се Окинава иҡтисади саммитын һәм яңы мең йыллыҡ етеүен билдәләп, Е исемле серия әйләнешкә индерелә. Был серияла Японияның аҡса әйләнеше тарихында тәүге тапҡыр 2000 иена номиналлы банкнота кертелә һәм тәүге тапҡыр һаҡ билдәһе булып Еврион йондоҙлоғо файҙаланыла. 2004 йылда тағы ла 10 000, 5000 и 1000 иена номиналы менән F исемле серия менән сыға башлай. Улар D серияһының банкнотаһын алыштыралар һәм бында яңы һаҡлыҡ технологияһы ҡулланыла башлай.
Иена резерв валюта рәүешендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә тиҫтә йыл буйы япон иенаһы икенсел әһәмиәтле резерв валюта булып торған, әммә хәҙерге заманда уның менән файҙаланыу дәрәжәһе түбәнәйгән.
Әйләнештәге тәңкәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Японияның 47 префектураһының иҫтәлекле тәңкәләре программаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Япония автономияһының 60 йыллығын билдәләп, 2008 йылдан алып илдә тәңкәләрҙең ике серияһы сыға башлай, улар Японияның 47 префектураһына арналған. Серияның бөтә тәңкәләренең алғы яғы бер иш, һәр тәңкәнең артҡы яғы айырым биҙәлешле.
500 иена номиналлы тәңкәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытҡа 16 биметаллик иҫтәлекле тәңкәләр сығарылған:
- тәңкәләр составы: баҡыр 72 %, цинк 20 %, никель 8 %;
- диаметры: 26,5 мм;
- һәр бер тәңкәнең тиражы: 1,830,000 алып 2,100,000 тиклем[11].
1000 иена номиналлы тәңкәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1964 йылда, Йәйге Олимпия уйындарына бағышлап, 1000 иена номиналында тәүге көмөш тәңкәләр сығарыла.
2002 йылдан алып көмөш тәңкәләр сығарыу ғәмәлдә йыл һайын үткәрелә. Бөгөнгө ваҡытҡа ҡарата, шундай 26 төр тәңкә сығарылған:
- составы — көмөш,
- диаметры — 40 мм,
- ауырлығы — 31,1 г,
- һәр бер тәңкәнең тиражы: — 100 000 дана[11][12].
Әйләнештәге банкноталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылғы серияның 1000, 5000 һәм 10 000 иена номиналындағы банкноталар әйләнештә йөрөй. 2000 йылғы серияның 2000 иена номиналындағы банкноталар әйләнештә ғәмәлдә осрамай[13].
Валюта курсы режимы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Японияла ирекле йөрөгән валюта курсы режимы ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 2000 йылдың 25 декаберенән 2009 йылға тиклем Бөтә Рәсәй валюта классификаторында алмашлап «иена» йәки «йена» ҡулланылған.
- ↑ 2,0 2,1 Encyclopædia Britannica Online, s. v. "yen", accessed May 17, 2013
- ↑ 3,0 3,1 Historical events and currencies in use > Modern Times
- ↑ Хәҙерге Корея Халыҡ Демократик Республикаһы һәм Корея Республикаһы илдәре.
- ↑ Алексеев, 1952, с. 294-296
- ↑ Бутаков, 1987, с. 283
- ↑ Гукасьян Г. М. Иена // Экономика от А до Я: Тематический справочник — 2007.
- ↑ Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубцева Е. Б. Иена // Современный экономический словарь — 2-е изд., испр.. — М.: ИНФРА-М, 1999.
- ↑ Coins Presently Minted : Japan Mint
- ↑ Әйләнштән алынғандар.
- ↑ 11,0 11,1 Japan 47 Prefectures Coin Program (инг.). сайт www.pametni-mince.info. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 23 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Commemorative coins issued up to now Япония тәңкәләү йорто сайты (инг.) (яп.)
- ↑ Valid Bank of Japan notes, Япония Банкы сайты (инг.) (яп.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алексеев А. М. Военные финансы капиталистических государств — 2-е. — М: Госполитиздат, 1952. — 506 б.
- Бутаков Д. Д., Золотаренко Е. Д., Рыбалко Г. П. Валюты стран мира: Справочник / Под ред. С. М. Борисова, Г. П. Рыбалко, О. В. Можайскова — 5-е изд., перераб. и доп. — М.: Финансы и статистика, 1987. — 383 б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йена японская (рус.). — Йена и ее курс к основным валютам: статистика, графики, тенденции. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 27 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- Курс валюты (рус.). — текущий курс валюты, таблица и график истории его изменения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 27 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- Япония валютаһының тарихы (инг.)
- Каталог монет: монеты Японии (рус.). — каталог и галерея. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 27 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- Монеты Японии (рус.). — каталог и галерея. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 май 2012. 3 февраль 2012 тикшерелгән.
- Creounity Машина Времени — Япония (рус.). — конвертер дат на монетах Японии. Описание. Примеры. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 август 2012.
- 1872 йылғы ҡанунға ярашлы сыҡҡан банкноталар (инг.)


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 274
ҮҪЕМЛЕКТӘР (Plantae, йәки Vegetabilia), организмдар батшалығы. Башҡа тере организмдарҙан автотроф туҡланыуға (органик булмаған матдәләрҙән кәрәкле органик матдәләрҙе синтезлау) һәләте булыуы м‑н айырыла, ш. уҡ ваҡытта йәшел Ү. фотосинтез башҡара. Ҡайһы бер Ү. (паразиттар, сапрофиттар) гетеротроф туҡланыу (ҡара: Гетеротрофтар) хас. Ү. яҡынса 350 мең төрө билдәле, улар ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәргә һәм ябай төҙөлөшлө үҫемлектәргә бүленә. 20 б. 2‑се ярт. Ү. айырым батшалыҡтар — бактериялар, бәшмәктәр, лайлалы бәшмәктәр һәм симбиотик организмдар төркөмө — лишайниктар бүлеп сығарылған (элегерәк ябай төҙөлөшлө Ү. индерелгән). Ү. — органик матдәләрҙең беренсел продуценттары һәм экосистемаларҙа аҙыҡ сылбырҙарының төп компоненттары, тупраҡ барлыҡҡа килеүҙә, торф тупланыуҙа, ҡаҙылма төрҙәре һоро күмер һәм таш күмер формалашыуҙа мөһим роль уйнай. Культуралы үҫемлектәр кешене аҙыҡ м‑н тәьмин итә, яһалма үҫемлектәр донъяһы булдырыу өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда 3 меңдән ашыу Ү. үҫә, шуларҙың яҡынса 2,5 меңе — төрлө йәшәү формалары м‑н бирелгән юғары төҙөлөшлөләр (күп һәм бер йыллыҡ үләндәр өҫтөнлөк итә, ағастар, ҡыуаҡлыҡтар һ.б. 5%‑тан артмай). БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 263 һирәк төрө индерелгән. Ү. һәм үҫемлектәр донъяһын һаҡлау өсөн респ. махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре булдырылған.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Намаҙ
Намаҙ
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм иҫкәртә: «Намаҙҙы уҡымау бәндәнен иман һәм көфөрлек уртаһында икәнен белдерә. Шулай булғас, намаҙҙан баш тартыу көфөрлеккә инеү. Намаҙ уҡымау иманһыҙлыҡ юлына илтә».
Аллаһ Тәғәләне ысын күнелдән танығандан һуң уға шөкөр итер кәрәк. Шөкөрҙен мәғәнәһе рәхмәт тейеүҙә. Ошо бар донъяға, ғаиләгә, балаларға, биргән һыуына, еренә, малына һәм башҡа ниғмәттәргә. Аллаһы Тәғәлә барын биргән беҙгә; шундай матур тәбиғәт, таҙа һауа, бөтмәҫ һыу, тамаҡ, бөтөн донъя, байлыҡ, икешәр-өсәр машина һәм башҡа. Әфәттәр, һуғыштар юҡ, аслыҡ юҡ – ожмаҡта йәшәйбеҙ түгелме? Сит илдәрҙәге һымаҡ аслыҡтан, һыуһауҙан үләбеҙме, сүлдә йәшәйбеҙме, бысраҡ һыу эсәбеҙме? Юҡ шул, шуға ла ҡоторабыҙ.
Тәфтиләүҙәр ҡырып бөтөрмәгән башҡортто, араҡы һәм маңҡортлыҡ ҡыра. Халҡыбыҙ дине менән көслө булған, бына шул арҡала беҙ әлеге донъяла. Шөкөр итәйек Аллаһы Тәғәләгә, намаҙ уҡыйыҡ. Иң ҙур гонаһ намаҙ уҡымау. Уҡырға өйрәнеп алһағыҙ, өс-дүрт минутлыҡ ваҡыт ала. Туңҡайып торғанымды кеше күрмәһен тип уҡымайһығыҙ икән, теге донъяла, тамуҡта миллион йылдар буйы туңҡайып, аҡырып илап торғаныңды бар әҙәм күрер. Бушҡа өмөт итмәгеҙ, үләбеҙҙә бөтәбеҙ — тип.
Ай-һай ғәләмәт донъя көтә беҙҙе тегендә. Намаҙҙы үтәйек. Яйлап башлағыҙ, ныҡлап өйрәнмәйенсә тотонмағыҙ бер юлы бөтәһенәлә, күңелегеҙ биҙер. Беренсе намаҙҙы уҡығанда үҙегеҙҙе осоп киткән һымаҡ тойорһығыҙ, ысыны шулай. Аллаһ Тәғәлә: «Минә ынтылған кешегә ярҙам итермен» — ти. «Минә ҡаршы бер аҙым атлаһағыҙ, һеҙгә ҡаршы ун аҙым атлармын» — тигән. «Нимә теләйһегеҙ һорағыҙ» — ти. Иң башта иман нуры һәм ғилем һорайыҡ. Байлыҡта бәхет бармы?
Әйҙәгеҙ беренсе намаҙ аҙымына. Иң башта иртәнге намаҙҙын сөннәтен өйрәнәйек.Тәһәрәт алғандан һуң, ҡиблаға табан йүнәлеп баҫырға, аяҡ араларын яҡын ҡуйығыҙҙа, уңайлы итеп баҫығыҙ һәм ниәт әйтергә кәрәк*
1. «Ниәт ҡылдым Аллаһ Тәғәленен ризалығы өсөн иртәнге намаҙҙын сөннәтен үтәргә ХАЛИСӘН ЛИЛЛӘҺИ ТӘҒӘЛӘ» - тип ҡулдарыңдың баш бармаҡтарын ҡолаҡ япраҡтарына тейҙерәһең, (ҡатындар иңдәре өҫтөнә күтәрәлә) АЛЛАҺҮ ӘКБӘР - әйтәбеҙ.Был ваҡытта устарыбыҙ асыҡ һәм ҡибла яғына ҡарап торорға тейеш.
2. Ҡулдарыңды кендек тапҡырына ҡуйып, (ҡатындар күкрәгенә ҡуйып) «Сүбхәәнәкә» доғаһы уҡыйбыҙ;
Сүбехәәнәкәл-лааһүммә үә бихәмдик үә тәбәракәс-мүкә үә тәғәлә жәддүкә үә ләәәә иләәһә ғайрук
3. «Әғүүҙү билләәһи минәш-шәйтаанир-ражииим. Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахииим», — тип әйткәс,
«Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ:
Әлхәмдү лилләәһи раббил ғәәләмиин. Әр-рахмәәнир-рахиим. Мәәлики йәүмид-диин. Иййәәкә нәғбүдү үә иййәәкә нәстәғиин. Иһдинәс-сыйраатәл мүстәҡыйм. Сыйраатәл-ләҙиинә әнғәмтә ғәләйһим, ғайрил мәғдүүби ғәләйһим үәләддааааллиин. Әмин.
Бисмилләһене әйтмәйенсә, йәнә бер ҡыҫҡа сүрә йәки Ҡөрьәндән бер — нисә аят ҡушып уҡыйбыҙ, мәҫәлән,
«Кәүҫәр» сүрәһен:
Иннәәәә әғтайнәәкәл кәүҫәр. Фәсалли лираббикә-үәнхәр.Иннәә шәәни әкә һүүәл әбетәр
уҡыйһың да «Аллаһү әкбәр» тип рөкүғҡа эйеләбеҙ, йәғни ярым бөгөләһең.(ҡатын-ҡыҙҙар рөкүғкә яртылаш һәм бер аҙ сүгәләп эйелә). Рөкүғтә ҡулдарыңды теҙҙәреңә (тубыҡтар өҫтөнә) ҡуяһың да, өс мәртәбә «СҮБЕХӘӘНӘ РАББИЙӘЛ ҒӘҘЫЙМ» — тип тәсбих әйтәһең.
«СӘМИҒӘЛЛАҺҮ ЛИМӘН ХӘМИДӘҺ» — тип әйтеп рөкүғтән тораһың, һуңынан турайып баҫҡас«Раббәнә ләкәл хәмде» тип әйтәһең. Шунан «Аллаһү әкбәр» тип әйтеп сәждәгә китәһен.
Сәждәлә өс мәртәбә «СҮБЕХӘӘНӘ РАББИЙӘЛ ӘҒЛӘӘ» — тип тәсбих әйтәһең дә, «Аллаһү әкбәр» тип тороп ултыраһын, (был ултырыу жәлсә тип атала) бер аҙ вакыт ултыра торғас, ҡабаттан сәждәгә эйелеп, сәждәлә тағы өс мәртәбә «СҮБЕХӘӘНӘ РАББИЙӘЛ ӘҒЛӘӘ» — тип әйтәһең. «Аллаһү әкбәр» тип әйтеп тораһың.
Быларҙы үтәгөс, бер рәҡәғәт намаҙ тамам
2-се рәҡәғәтте үтәгәндә:
«Аллаһү әкбәр» тип әйтеп сәждәнән тороп, ҡулыңды кендек тапҡырына ҡуйып,(ҡатын-ҡыҙҙар күкрәктәренә) бисмилланы әйтеп;
1. Фатиха сүрәһен
2. «Ихлас» сүрәһен
Ҡүл — һүүәллаһу әхәде. Аллаһүссамәде. Ләм йәлиде үәләм йүүләде үә ләм йәкүл ләһү күфүүән әхәде
Уҡып, шунан Аллааһү Әкбәр әйтеп рөкүғҡа бараһың, рөкүғтә 3 мәртәбә «СҮБЕХӘӘНӘ РАББИЙӘЛ ҒӘҘЫЙМ» тип әйтәһең.
СӘМИҒӘЛЛАҺҮ ЛИМӘН ХӘМИДӘҺ РАББӘНӘӘ ЛӘКӘЛ ХӘМДҮ - тип турайып, йәнә Аллаһү әкбәр тип әйтеп сәждәгә китәһең, ошо сәждәлә өс мәртәбә СҮБЕХӘӘНӘ РАББИЙӘЛ ӘҒЛӘ - тип әйтәһең дә «Аллаһү әкбәр» тип ултыраһың, бер аҙ ғына ултырғас, ҡабаттан сәждәгә эйелеп, тағыла сәждәлә өс мәртәбә СҮБЕХӘӘНӘ РАББИЙӘЛ ӘҒЛӘ - тип әйтәһең дә, Аллаһү әкбәр тип ултыраһың,
Әттәхийәт уҡыйбыҙ. Әттәхийәтте уҡып бөтөргәс, Раббәнә аятын уҡып, «Әссәләәмү ғәләйкүм үә рахмәтуллаһ» — тип тәүҙә уң яҡҡа, шунан һул яҡ ҡырға «Әссәләәмү ғәләйкүм үә рахмәтуллаһ» — тип сәләм бирәбеҙ. Сәләм биргәндә, күҙҙәр менән яурын осона ҡарар кәрәк. Сәләмдәр биргәндән аҙаҡ ҡулдарыбыҙҙы биткә күтәреп өс мәртәбә «Әстәғфируллаһә» — тип әйтеп, «АЛЛААҺҮММӘ ӘНТӘС-СӘЛӘМҮ ҮӘ МИНКӘС-СӘЛӘМҮ ТӘБӘӘРАКТӘ йә ҘҮЛ ЖӘЛӘЛИ ҮӘЛ ИКРААМ» — тип доғабыҙҙы ҡылабыҙ.
Ошоларҙы үтәгәс, беҙҙең иртәнге (сабах) намаҙыбыҙҙың ике рәҡәғәт сөннәт намаҙы үтәлгән була
ӘТТӘХИЙӘТ- ТӘШӘҺҺҮД
Әттәхийәтү лилләәһи үәссаләүәәтү үәттаййибәәт. Әссәләәмү ғәләйкә әййүһәән-нәбиййү үә рахмәтуллааһи үә бәракәәтүһ. Әссәләәмү ғәләйнәә үә ғәләә ғибәәдил -ләәәһис — салихиин, әшһәдү әлләә иләәһә илләәллааһү үә әшһәдү әннә Мүхәммәдән ғәбедүһү үә расүлүһ.
Был ярты әттәхийәт була. Ошоно уҡығаста намаҙ ҡабул була. Беҙ хәлебеҙгә ҡарап, салауат — маҡтау уҡыйбыҙ.
САЛАУАТ
Аллаһүммә салли ғәләә Мүхәммәдин, үә ғәләә әәли Мүхәммәд. Кәмәә салләйтә ғәләә Ибрааһиимә үә ғәләә әәли Ибрааһиимә иннәкә хәмиидүм мәжиид. Аллаһүммә бәәрик ғәләә Мүхәммәдин үә ғәләә әәли Мүхәммәд. Кәмәә бәәракта ғәләә Ибраһиимә үә ғәләә әәли Ибраһиимә иннәкә хәмидүм-мәжиид.
Быны уҡығас, бөтөн әттәхийәт була. Ары тәсбих тартыу һәм доғалар – былар намаҙға инмәһәлә уҡыу үҙҙең өсөн хәйерле.
*Намаҙлыҡ булып бар ер була ала, мунсанан, бәҙрәфтән һәм бысраҡ ерҙәрҙән башҡа.
*Ҡайһы бер китаптарҙа яҙыла шул намаҙҙын 2-3-4 рәҡәғәтен уҡырға тип, ләкин әйтмәй уҡыһан һандарын, күберәк намаҙ яҙылыуы мөмкин. Беҙ 2 рәҡәғәт тип артыҡ һауабына кәртә ҡуябыҙ. Аллаһы Тәғәлә үҙе белә.
*Күҙ ҡарашынды сәждә ҡылысаҡ урынға төбәр кәрәк. Алдындағы намаҙлыҡҡа.
*Тәҡбирҙән һуң Аллаһү Әкбәр тигәс уң ҡул һул ҡул өҫтөнә һалына һәм ҡулдың баш һәм сәтәкәй бармаҡтары менән һул ҡулды беләҙекләп тота ҡатын-ҡыҙҙар, уң ҡулды һул ҡул өҫтөнә ҡуйған хәлдә, ҡулдарын күкрәк өҫтөнә ҡуя
*Сәждәгә эйелгәндә иң башта тубыҡтар, шунан ике ус, һуңынан маңлай менән танау намаҙлыҡҡа терәлә. Сәждәлә бармаҡтар бергә, ҡулдар йөҙ тапҡырында, тубыҡтар бер — береһенән күкрәк киңлеге самаһы алыҫлыҡта, аяҡ суҡтары бер — берһенә тейеп, аяҡ бармаҡтары ерҙән айырылмай, ҡиблаға ҡарап тора. Сәждәлә ир-аттар иркен (ҡултыҡтары асыҡ, ә терһәктәре ергә теймәй тора), ә ҡатын-ҡыҙҙар, киреһенсә, мөмкин тиклем йыйнаҡ ятырға тейеш.
*Сәждәнән һуң ирҙәр арттары менән һул аяҡ өҫтөнә ултыралар, уң аяҡ ергә терәлә,бармаҡтары Ҡәғбә тарафына йүнәтелә. Ҡул бармаҡтары иркен килеш, бер аҙ асылған хәлдә тубыҡтын өҫтөнә ҡуйыла. Күҙ ҡарашы тубыҡҡа төбәлә.
Ҡатын-ҡыҙҙар бер аҙ башҡа төрлөрәк, һул яҡҡа, бөгөлгән аяҡтарҙы уң яҡҡа сығарып, иркенерәк ултыралар. Шулай уҡ ҡулдар тубыҡ өҫтөнә ҡуйыла.
*Иртәнге намаҙҙа сөннәт намаҙҙын ҡалдырмай, фарыз намаҙҙан алда уҡыр кәрәк. Быныһы мотлаҡ рәуештә.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 07.04.2016 в 01:38, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
ДВОРЯНДАР ЙЫЙЫЛЫШЫ БИНАҺЫ, 19 б. тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Өфөлә урынлашҡан (Ленин урамы, 14). 1856 й. архитектор А.А.Гопиус (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, Хабаров) проекты б‑са дворяндар йәмғиәте өсөн төҙөлгән. Архитектураһы классик традицияларға биҙәктәр өҫтәү м‑н айырылған П рәүешендәге ике ҡатлы таш бина ҡала төҙөлөшө ансамблендә бик уңышлы урын алып тора. Бинаның аҫҡы өлөшө плитка м‑н ҡапланған. Аҫҡы ҡаттың декоратив‑художество биҙәктәренең (тура мөйөшлө тәҙрәләр, рустика) ябайлығы һәм теүәллеге өҫкө ҡупшы биҙәктәр (аркатура м‑н уратылған аркалы тәҙрәләр) м‑н тура килә. Айырыуса порталтамбур (һуңыраҡ һүтелә), 3‑әр майҙансыҡлы селтәрле суйын баҫҡыстар, ҡалҡыу биҙәктәр сифатында һылап яһалған көмбәҙ түшәмле вестибюль, рельефлы суйын плиталар м‑н түшәлгән иҙәне художество яҡтан ҙур әһәмиәткә эйә. 1960 й. Д.й.б. үҙгәртеп ҡороу проекты раҫлана (архитекторы В.А.Кондрашков). 1970 й. бинаның Пушкин урамындағы уң яғына яңы корпус төкәтеп һалына, иҫке өлөшө эске яҡтан бер аҙ үҙгәртелә. 90‑сы йй. Д.й.б. тағы үҙгәртеп ҡорола: Ленин урамы яғынан бинаның үҙәк инеү урыны тәүге хәленә ҡайтарыла; суйын баҫҡыстарҙың береһе — мәрмәр вағы ҡушылған бетон баҫҡысҡа, балауыҙлап эшләнгән имән ишектәр буялған ҡарағай ишектәргә алмаштырыла; концерт залы алдына Ф.И.Шаляпин (скульпторы Р.А.Хәсәнов) һыны ҡуйыла. 2001 й. Совет майҙаны яғынан бинаға яңы ишек асыла, вестибюль (гранит һәм мәрмәр м‑н), коридор, ашхана һәм студенттар театры биҙәлә (архитекторҙары М.В.Павлова һәм О.В.Пронина). 1885 й. алып Д.й.б. Йыр, музыка һәм драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәтендә ҡуртымда була. 1890‑сы йй. аҙ. башлап бында Новиков дворян ҡыҙҙары пансионаты, 1918 й. Мәскәү һәм Петроградтан эвакуацияланған балалар өсөн интернат урынлаша. 1919 й. Өфө аҡ гвардеецтарҙан азат ителгәс, бина сауҙа хеҙм‑рҙәре клубына бирелә, 30—40‑сы йй. унда Н.К.Крупская ис. дөйөм халыҡ китапханаһы (ҡара: Милли китапхана), Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Мәскәүҙән эвакуацияланған СССР Үҙәк партия архивы; 1945 й. алып Сәнғәт училищеһы урынлаша. 1968 й. башлап бинаны Сәнғәт академияһы биләй. 1890 й. Д.й.б. Шаляпин сығыш яһай, ошо ваҡиға хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ (1967) ҡуйылған. 1919 й. герблы залында Рәсәйҙең Баш хакимы А.В.Колчак сығыш яһаған.
А.В.Лебедева
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Башҡортостан халҡы бушлай флюорография үтә ала
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
24 март — Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнө алдынан Башҡортостан халҡы бушлай тикшереү үтә ала. Республика ҡалаларында 23 һәм 24 мартта күсмә флюорография комплекстары асыла.
Өфөлә шәмбе, 24 мартта, Цюрупа урамы, 97 адресы буйынса тикшереү үтергә мөмкин. Эш ваҡыты — иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 2-гә тиклем.
Стәрлетамаҡта иһә белгестәр бушлай тикшереүҙе иртәнге сәғәт 8-ҙән көндөҙгө 2-гә тиклем ойоштора. Адресы: Социалистик урамы, 15.
Сибайҙа күсмә флюорография комплексы йәкшәмбе баҙары майҙанында эшләй. Адресы: Матросов урамы, 4. Ҡабул итеү 25 мартта иртәнге сәғәт 9-ҙан 4-кә тиклем бара.
Бынан тыш, 21 марттан 25-енә тиклем Республика клиник туберкулезға ҡаршы диспансерҙың амбулатория бүлексәләрендә (Өфөлә Белоретта, Бөрөлә, Ишембайҙа, Күмертауҙа, Салауатта, Нефтекамала, Октябрьскийҙа, Приют ҡасабаһында, шулай уҡ Стәрлетамаҡта һәм Сибайҙа) Асыҡ ишектәр көнө үткәрелә. Республиканың баш ҡалаһында табиптар Цюрупа урамы, 100/1, Октябрь проспекты, 155 адрестары буйынса консультация бирергә әҙер.
Туберкулезға ҡаршы көрәш көнө халыҡҡа ошо хәүефле йоғошло сирҙе иҫкәртеү алымдары тураһында еткереүгә йүнәлтелгән. Иң ябай һаҡланыу саралары — вакцинация, ваҡытында тикшерелеү, табиптарға мөрәжәғәт итеү, сәләмәт тормош алып барыу.
15 йәштән башлап һәр кем йыл һайын флюорография үтергә тейеш. Ул организмда туберкулездың булыу-булмауынан тыш, башҡа хәүефле, шул иҫәптән онкология сирҙәрен дә асыҡларға ярҙам итә. Тикшереүҙе йәшәгән йәки ваҡытлыса беркетелгән урын буйынса поликлиникала бушлай үтергә мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1132483-zhiteli-bashkirii-smogut-besplatno-proyti-flyuorografiyu/


text:
Facebook Hack How To Hack Facebook Accounts
Do you want to hack a facebook account? We work hard to create a facebook hack tool.Иң яҡшы музыка ҡоралы эшләүсе беҙҙең команда бында.Менән Facebook Взломать Һуңғы атаһыҙ руби теләһә ниндәй facebook бер нисә минут эсендә барлығы нисә иҫәп яҙмаларын менән ярҙам клик.. коралы корбаннары электрон почта буйынса һәм һеҙҙең пароль бирелә.Һезгә генә кәрәк индереү URL-адрестар һәм прокси ҡорбандар һайлау индерелде.Түбән ҡарау өсөн видео инструкция ентекле һеҙҙең менән файҙалана ала .Беҙҙең ҡорал һәм бик тиҙ эшләй 100 % неопределенности һәм хәүефһеҙ.Был коралы hack яңыртыу автомат кәрәк һәр тапҡыр, ҡасан.Түбәндә һеҙ мөмкин скачать Hack ҡоралы , ябай басыгыз был төймәгә Скачать .
Инструкция:
- Скачать Һуңғы Facebook V1.exe
- Башлап ебәреү
- Адресын языгыз, корбаннары
- Choose Enable Proxy to be 100 % неопределенности
- Choose speed
- Click Hack Account
- In few minutes you will recive victim email and password
- Have Fun 😉


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләме – 4159 һум
Декабрҙә Башҡортостанда эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләме 4159 һум, йәки эшкә һәләтле халыҡ өсөн йәшәү минимумы дәүмәленән 46,3 процент тәшкил итте.
Әлеге ваҡытта эшкә һәләтле халыҡ өсөн йәшәү минимумы 8982 һум тәшкил итә. 2016 йылдың октябрендә төбәктә уртаса эш хаҡы 27 217,6 һумға еткән.
«Эшһеҙлек буйынса пособие алыусыларҙың өлөшө иң аҙы — 28,6, иң күбе 54,3 процент тәшкил иткән. 2015 йыл аҙағында – 26,3 һәм 53,1процент», — тип һөйләне Башҡортостан Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат секретары Роза Кузьменко.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, уҙған йыл аҙағына республикала 23,6 мең кеше рәсми рәүештә эшһеҙ тип иҫәпләнгән. Дөйөм алғанда, бер йылда төбәктең 49,2 меңдән ашыу кешеһе эшһеҙ статусын алған.
Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы стандарттарына ярашлы, эшһеҙҙәр һаны 113 мең кешегә артыҡ булған.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
- Подробности
- Просмотров: 501
ИРЕНСӘСКӘ (Stachys), иренсәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 300 төрө билдәле; Австралия һәм Яңы Зеландиянан башҡа, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Йәйелеүсән тамырһабаҡлы бер һәм күп йыл- лыҡ үлән йәки бәләкәй ярым ҡыуаҡ. Һабағы 4 ҡырлы, төҙ, һирәгерәк бөгөлгән, ябай йәки осонда тармаҡлы, 10—120 см бейеклектә. Япрағы оҙонса ланцет, оҙонса йомортҡа, таҫма рәүешендә, осло, һаплы, нигеҙе ныҡ бе- ленгән йөрәк рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һары, алһыу, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, өҙөк башаҡ барлыҡҡа килтереүсе ялған суҡтарға йыйылған. Каса япрағы 5 тешле, тажының өҫкө ирене батынҡы йәки торҡа рәүешендә, аҫҡыһы 3 айырсалы, урталағыһы эре. Һеркәстәре 4, аҫҡылары оҙон. Июнь—сент. сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремаға) бүленеүсе ценобий. Һаҙ И. — йылға, күл буйында, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урында, ҡыуаҡлыҡта; шифалы һәм урман И. — урманда һәм урман ситендә, ҡыуаҡлыҡта; бер йыллыҡ И. — аҡланда, сиҙәмдә, сәсеүлектә, юл ситендә; төҙ И. далала, эзбизле һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған. Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Һаҙ И. — баллы үҫемлек, төҙ И. — ағыулы үҫемлек.
М.Ю.Шәрипова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 353
НЕФТЬ ПРОДУКТТАРЫН ТАҘАРТЫУ, нефть продукттарынан (дистилляттарҙы һәм нефть ҡыуыу ҡалдыҡтарын) көкөрт һәм азот берләшмәләрен, асфальтлы‑ыҫмалалы матдәләрҙе һ.б яғыулыҡ һәм майҙарҙың эксплуатация үҙенсәлектәрен насарайтҡан компоненттарҙы алыу. Сәнәғәттә химик, физик‑химик һәм каталитик ысулдар ҡулланалар. Нефть продукттарын химик таҙартыу кислоталар, һелтеләр, эреткестәр, адсорбенттар, балсыҡ, күмер һ.б. ярҙамында башҡарыла. Нефть продукттарын физик химия ысулы м‑н таҙартыуҙа асфальтһыҙлаштырыу процесы ҡулланыла. Рафинаттарҙы (майлы дистилляттарҙы һәм ҡалдыҡтарҙы айырым таҙартыу продукттары) ҡаты углеводородтарҙан айырыу өсөн парафинһыҙлаштырыу, продукт эретмәләренән кристаллашыу процестары ҡулланыла. Адсорбцион Н.п.т. эҫетелгән продуктты нескә дисперсланған адсорбенттар (контакт таҙартыу) м‑н контактҡа индереп йәки продуктты адсорбент бөртөктәре аша фильтрлап үткәрәләр. Молекуляр ситтар (цеолиттар) ярҙамында башҡарылған һайлаулы адсорбция еңел бензин һәм кәрәсин‑газойль фракцияларынан н‑парафиндарҙы айырырға мөмкинлек бирә. Каталитик Н.п.т. — ҡаты шарттарҙа (ҡаты углеводородтарҙың түбәнге молекуляр һәм түбән т‑рала ҡатҡан углеводородтар барлыҡҡа килтереп деструкцияға дусар ителеүе) гидротаҙартыу (гидрогенлау) майлы сеймалды парафинһыҙлаштырыуҙа ҡулланыла. Гидридлауҙың ҡаты режимдарын ҡулланып йәбешкәклеге юғары индекслы майҙар алып була. Н.п.т. технологияһында экстракция колонналары, үҙәктән ҡыуа торған экстракторҙар, ротор‑дисклы контакторҙар, вакуум фильтрҙары, инжекторлы ҡатнаштырғыстар һ.б. киң ҡулланыла. Башҡортостанда 1960 й. башлап Өфө НЭЗ‑ында илебеҙҙә етештерелгән тәүге дизель яғыулығын гидротаҙартыу ҡоролмаһы эшләй. 90‑сы йй. шунда уҡ бензинды гидротаҙартыу процесы һәм вакуум газойлен гидротаҙартыу процесын үҙ эсенә алған Г‑43‑107 комплексы файҙаланыуға тапшырыла. 70‑се йй. Яңы Өфө НЭЗ‑ында юғары сифатлы майҙар эшләү мөмкинлеге биргән адсорбцион таҙартыу ҡоролмаһы эксплуатацияға индерелә (2004 й. һүтелә). 80‑се йй. аҙ. — 90‑сы йй. башында майҙарҙы селектив таҙартыу ҡоролмалары фенол урынына N‑метилпирролидон ҡулланыуға күсерелә. Шунда уҡ бензин, дизель яғыулығын гидротаҙартыу ҡоролмалары эшләй. 50‑се йй. аҙ. — 60‑сы йй. башында КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) дизель яғыулығын гидротаҙартыу процесы үҙләштерелә. 1975—79 йй. майҙарҙы гидротаҙартыу ҡоролмаһы сафҡа индерелә. 60‑сы йй. башынан 18‑се комб‑тта (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) дизель яғыулығын гидротаҙартыу процесы эшләй. 1954 й. Яңы Өфө НЭЗ‑ында һәм 1960 й. Черниковка НЭЗ‑ында ағарта торған балсыҡтар ярҙамында контактлы таҙартыу процесы үҙләштерелә.
Әҙәб.: Ч е р н о ж у к о в Н.И. Технология переработки нефти и газа. Ч.3. М., 1967; Товарные нефтепродукты, их свойства и применение. М., 1971.
Р.Ғ.Ниғмәтуллин
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Генетика
Гене́тика (от грек. Yevntwς — тыуҙырыусы[1][2][3]) — нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек тураһында фән.
Йөкмәткеһе
Инеш һүҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башта генетика нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек закондарын бары фенотипик мәғлүмәттәр нигеҙендә генә өйрәнә.
Ген нәҫелсәнлектең элементар берәмеге булыуын, нәҫелсәнлектең хромосомалар тәғлимәтен асыу, цитология, молекуляр биология һәм башҡа фәндәр методтарын ҡуллана башлау менән генә мөмкин була.
Хәҙерге көндә гендарҙың ДНК йәки РНК молекулаларының айырым урындары булып, уларҙа бөтә генетик мәғлүмәттең кодланыуы һәм һаҡланыуы иҫбат ителгән.
Эукариот организмдарҙың ДНК молекулаһы хромосоманың эсендә төрөлгән һәм күҙәнәк ядроһы эсендә һаҡлана. Шулай уҡ, митохондрияларҙың һәм хлоропластарҙың (үҫемлектәрҙә) үҙ ДНК-лары бар.
Прокариоттарҙа ДНК молекулаһы йомоҡ ҡулса хәлендә (бактериальная хромосома, или генофор) һәм цитоплазма эсендә ята. Йыш ҡына прокариоттарҙа вағыраҡ ДНК молекулалары — плазмидтар ҙа була.
Өйрәнеү объекты буйынса генетиканы үҫемлектәр, хайуандар, микроорганизмдар , кеше генетикаһына һәм башҡаларға бүлеп йөрөтелә.
Өйрәнеү методтары буйынса фән молекуляр генетикаға, экологик генетикаға, популяциялар генетикаһына һәм башҡаларға айырып ҡрала.
Генетиканың ҡаҙаныштары медицинала, ауыл хужалығында, микробиологик сәнәғәттә, гендар инженерияһында киң ҡулланыла.[4].
Грегорь Менделдең эштәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1865 йылда монах Грегорь Мендель [Августин]] монастырендә (Брно), хәҙерге Чехия) биләмәһендә) урындағы тәбиғәт өйрәнеүселәр йәмғиәте ултырышында сығыш яһай.
Доклады «Үҫемлек гибридтары менән тәжрибәләр» тип атала. Унда Мендель ҡауыштырыу методын ҡулланып, үҙе асҡан нәҫелсәнлек закондары тураһында сығыш яһай. Тәжрибәләре ярҙамында һәр нәҫел үҙсәнлеге артында нәҫел факторы тороуын, нәҫел факторҙары үҙ-ара ҡушылмауын, ә айырым берәмектәр булып, нәҫелдән нәҫелгә күсеүен иҫбат итә.
Фәнгә был асыштар Мендель закондары булып инеп китһәләр ҙә, танылыу өсөн 35 йыл кәрәк булып сыға. Иҫ китмәле асыштарҙы ҡабул итергә замандаштары өлгөрөп етмәгән булып сыға.
Классик генетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XX быуат башында Карл Корренс, Эрих Чермак һәм Гуго Де Фриз үҫемлектәрҙе гибридлаштырыу буйынса тәжрибәләре тураһында сығыш яһайҙар.
Мендель закондарын бары яңынан асҡан ғына булһалар ҙа, хеҙмәттәре баһалап бөткөһеҙ. Ғалимдар закондарҙы һәр береһе айырым, бер-береһенән бәйһеҙ аса; Мендель закондарының дөрөҫлөген иҫбатлай; генетика фәненә нигеҙ һалына.
1900 йыл генетика фәненең тыуған йылы булып тарихҡа инә. Фәнгә исем инглиз натуралисы Уильям Бэтсон тарафынан бирелә (1905 йылда шәхси хат менән һәм 1906 йылда йәмәғәтселек алдында). 1909 йылда Дания ботанигы Вильгельм Йогансен «ген» төшөнсәһен ҡулланышҡа индерә.
Генетиканың үҫешенә «нәҫелсәнлектең хромосомалар тәғлимәте» ныҡ йоғонто яһай. Америка генетигы Томас Ханта Моргана һәм уның уҡыусылары дрозофилала (Drosophila melanogaster) үткәрелгән тәжрибәләре ярҙамында нәҫел үҙсәнлектәренең бәйле күсеүе осраҡтарын аса. Шуның нигеҙендә гендарҙың урынын күрһәтеп, хромосомалар картаһын төҙөйҙәр. Хромосомаларҙың эләгешеү төркөмдәрен асыҡлайҙар (1910—1913 йй.).
Молекуляр генетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Молекуляр генетиканың үҫеше 1940—1950-х йылдарҙан башланып китә.
ДНК молекулаларының төҙөлөшен асыҡлауға өлгәшәләр, нәҫел мәғлүмәте йөрөтөүен иҫбатлайҙар. ДНК коды, кодтың триплетлы булыуын, аҡһым синтезлау механизмын асалар.
Мендель закондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Беренсе быуын гибридтарының бер төрлөлөге.
- Билдәләрҙең тарҡалыу законы.
- Билдәләрҙең нәҫелгә үҙ-ара бәйһеҙ күсеү законы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Genetikos (Yevet-ιkός). Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon. Perseus Digital Library, Tufts University.
- ↑ Genesis (Yέveσις). Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon. Perseus Digital Library, Tufts University.
- ↑ Genetic. Online Etymology Dictionary.
- ↑ {{{заглавие}}} — 3-е изд. — Большая российская энциклопедия, 1999. — ISBN 5852702528.


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
ЗЕЛИГЕР ГЕРЦОГИЕЛЛАҺЫ (Herzogiella seligeri), мүк һымаҡтар төрө. Асыҡ йәки тоноҡ йәшел төҫтәге йомшаҡ ялтыр кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ бер өйлө япраҡ һабаҡлы мүк. Йәйенке һабағы 2—5 см оҙонлоҡта бөгөлгән, ботағы осҡа табан нәҙегәйә. Япрағы ситләшкән, бер яҡҡа йүнәлтелгән, ланцет рәүешендә, осло һәм яҫы, өҫ яҡтан бысҡы ситле. Япраҡтың тамырсығы ҡыҫҡа, сәнске һымаҡ (йәки юҡ). Ҡумтаһы оҙонса, оҙон ҡыҙыл һабаҡта урынлашҡан. Дымлы, япраҡлы һәм ылыҫлы һаҙланған урмандарҙа серек ағаста үҫә. Дыуан (Мәсәғүт а. төньяҡҡа табан 10 км), Краснокама (Яңы Йәнйегет а. көньяҡҡа табан 3 км), Бөрйән (Шүлгәнташ ҡурсаулығы) р‑ндарында табылған. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Э.З.Байышева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
УЛТЫРТЫЛҒАН ЙЫРЫН‑ҺЫҘА АҒАСТАРЫ, эрозия процестарының артабанғы үҫешенә юл ҡуймау өсөн булдырылған һаҡлағыс урман ағастары. У.й.‑һ.а. тупраҡты нығыта, уның йыуылыуына юл ҡуймай, ҡар иреүҙе һәм ер өҫтө аҡмаһын көйләй, йырындарҙың үҫемлектәр м‑н тәбиғи ҡапланыуына һәм файҙаланылмаған ерҙәрҙе хужалыҡ әйләнешенә индереүгә булышлыҡ итә. У.й.‑һ.а. һыҙабитләүҙәре һәм йылға үҙәндәренең ҡалҡыу ситенән түбәнерәк урынлаштырыла. Ағастар йырын һәм һыҙа битләүҙәре, төптәре буйлап йырын яны һәм һыҙа яны урман һыҙаттарын сәскәндән һуң 2—3 йыл үткәс ултыртыла. Йырындарҙың кәҫләнмәгән битләүҙәренә америка сағаны, ябай гөлйемеш һ.б.; йырын һәм һыҙаларҙың төбөнә ағас һәм ҡыуаҡ һымаҡ талдарҙың, бәлзәмле тирәктең һ.б. ҡаҙыҡтарын һәм һабаҡсаларын ултырталар. 20 б. 70—80‑се йй. Башҡортостанда тәүге тапҡыр Урман тәжрибә станцияһы (Ю.Ф.Косоуров һ.б.) һәм Туймазы тәж.‑үрнәк урман хужалығы (Н.Ф.Морозов, И.С.Юлашев һ.б.) хеҙм‑рҙәре тарафынан эрозияланған текә битләүҙәрҙә террасалап ағас ултыртыу һәм йырын‑һыҙа системаларын комплекслы үҙләштереү технологияһы файҙаланыуға индерелә. 70‑се йй. уртаһынан Аграр университетта (Р.Ғ.Ситдиҡов, Ә.Ф.Хәйретдинов) У.й.‑һ.а. эргәләге ерҙәргә йоғонтоһо өйрәнелә. 1971—84 йй. респ. яҡынса 37,2 мең га У.й.‑һ.а. булдырыла, 2006— 13 йй. — 1050 га. У.й.‑һ.а. һәм текә битләүҙәрҙә ултыртылған ағастарҙың дөйөм майҙаны 54,8 мең га тәшкил итә (2013). Шулай уҡ ҡара: Ағас үрсетеү.
Әҙәб.: Рекомендации по защитному лесоразведению в Башкирской АССР. Уфа, 1976; К о с о у р о в Ю.Ф. Мелиоративно‑хозяйственное освоение эродированных овражно‑балочных и крутосклонных земель в Башкирии. Уфа, 1996; Н а б и у л л и н Р.Г., Х а й р е т д и н о в А.Ф. Оптимизация воспроизводства почвенного плодородия на облесённых полях Белебеевской возвышенности. М., 2006.
К.М.Ғәбдрәхимов, А.Ш.Тимерйәнов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡыр тауығы
Ҡыр тауығы, көртлөк, көртөк (рус. Куропатка серая,лат. Perdix— ҙурлығы күгәрсендәй. Парлашып йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ҡара Һәм аҡ таплы ҡара-көрән. Ҡорһағы аҡ. Муйынының аҫҡы яғы Һәм түше һоро. Түше аҫтында дағаға оҡшаған ҙур ғына көрән тап бар. Түбәһенән һәм күҙҙәре аша ҡара-көрән һыҙыҡтар үтә. Маңлайы һәм тамағы ерән. Селдән дөйөм һорғолт төҫө һәм бүрекһеҙ булыуы менән айырыла.
Йөкмәткеһе
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «сырр-ҡыйҡ».
Йәшәу рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыуаҡлы һәм һирәк ағаслы тигеҙлектәрҙә, тау битләүҙәрендә йәшәй. Еләк, үлән орлоҡтары, ағас бөрөләре, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән йомортҡаларының һаны 25-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Курочкин Е. Н. Птицы центральной Азии в плиоцене // Тр. совм. Сов.-Монг. палеонт. экспед. 1985. Вып. 26. — С. 1—119.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Куропатки // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Ҡыр тауығы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
- Подробности
- Просмотров: 347
ОФРИС (Ophrys), әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 35 төрө билдәле, Европала, Көнбайыш Азияла, Урта диңгеҙ буйында һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда бөжәкле О. үҫә. Тумалаҡ йәки оҙонса бүлбеле күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—40 см. Япрағы күкһел төҫтә, тар, ланцет, тәпәш розеткала. Сәскәлеге — 3—8 сәскәнән торған һирәк башаҡ. Сәскәһе ваҡ, тышҡы япраҡсалары асыҡ йәшел төҫтә; эске әйләнәһенең 2 япраҡсаһы мыйыҡса рәүешендә, көрәнһыу һоро төҫтә, төклө. Ирене оҙонса йомортҡа формаһында, көрәнһыу шәмәхә төҫөндә, бәрхәт һымаҡ, уртаһында — зәңгәрһыу тап, урталағы ҙур көрәктең осонда уйым һәм ваҡ ситке япраҡсалары бар. Сәскәһе уны һеркәләндергән 2 төр һағыҙаҡтың феромондарына оҡшаш матдәләр бүлеп сығара. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—авг. өлгөрә. Эзбизле уйһыу һаҙлыҡтарҙа һәм дымлы болондарҙа үҫә, Мәсәғүт урман-далаһында һәм Краснокама р‑нында осрай. Декоратив үҫемлек. Бүлбеләренең составында лайла, фенол берләшмәләре бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт, БР‑ҙың һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.М.Ишморатова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 350
КАЛАНТАР Николай Григорьевич (24.12.1901, Баҡы — 12.3.1966, Өфө), инженер‑химик. Техник ф. д‑ры (1965), проф. (1966). Технология ин‑тын тамамлаған (Германия, Дрезден ҡ., 1929). 1930—37 йй. Әзербайжан нефть ҒТИ‑нда (Баҡы) эшләй. 1937 й. репрессиялана, СССР Эске Эштәр ХК-ның Ухта комб‑тына ебәрелә (оператор, лаборант, Ухта НЭЗ‑ында лаб. мөдире вазифаһын башҡарыусы). 1945—46 йй. Ухта НЭЗ‑ында цех начальнигы. 1946 й. өлөшләтә, 1955 й. тулыһынса аҡлана. 1947—57 йй. Д.И.Менделеев ис. Ярославль НЭЗ‑ында эшләй. 1957 й. алып Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда лаб. мөдире, 1959 й. СССР ФА БФ‑ның Химия бүлегендә өлкән ғилми хеҙм‑р (Өфө), 1962 й. алып ӨНИ‑лә уҡыта. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге минераль майҙарҙы тикшереүгә арналған. К. тарафынан таж рәүешендәге балҡышлы зарядһыҙланыу булдырмаҫлыҡ юғары электрофизик үҙсәнлектәргә эйә булған трансформатор һәм конденсатор майҙарының составы һайлап алына, ингибирланмаған трансформатор һәм турбина майҙарын сығарыуҙы тәьмин итеүсе дистилляттар таҙартыу процестары схемалары уйлап табыла. Яңы Өфө НЭЗ‑ында газға тотороҡло конденсатор майының тәж. партияһы алынған, Усть-Каменогорск конденсаторҙар эшләү з‑дында ҡулланылған. 40‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Селективные растворители. Баку, 1934; Трансформаторные масла. Баку, 1934 (авторҙ.).
Ю.М.Абыҙгилдин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Йәйге каникул башланыуын ашҡынып көтөп алдым. Сөнки беҙ, V синыф уҡыусылары (етәксебеҙ – Раушания Ғайсина), каникулдың тәүге көндәрендә үк атай-әсәйҙәребеҙ менән Әбйәлил районының Асҡар ауылы эргәһендә урынлашҡан «Экстрим» туристик лагерына ял итергә барҙыҡ. Бик күңелле үтте көндәребеҙ. Тиҫтерҙәрем менән шар эсенә инеп ултырып, һыу өҫтөндә йөрөнөк, батутта һикерҙек, тирҙа төҫлө буяуҙар менән атып, бүләктәр оттоҡ, төрлө аттракциондарҙа эйҙек, квадроциклда йөрөнөк. Ә иң мауыҡтырғысы ағас баштарынан һуҙылған бауҙан үрмәләү булды. Беҙгә ҡарап торған атай-әсәйҙәребеҙҙең дә күҙҙәре ҡыҙҙы, ахырыһы, ағас башына менеп киткәндәрен һиҙмәй ҙә ҡалдылар.
Иң һуңынан ата-әсәләр командаһы һәм уҡыусылар араһында спорт ярыштары үткәрелде. Ябай ғына түгел: кемдер – ҙур бейәләй, берәүҙәр аяғына ласта кейҙе. Сумоистар кейемен дә файҙаланып ҡараныҡ. Асыҡһаҡ, тирмәгә инеп, тамаҡ ялғап алдыҡ. Аш-һыу бешерергә кәстрүл, сәйнүк тә, микротулҡынлы мейес тә бар. Хатта күңел асыр өсөн магнитофон табылды.
Был лагерҙа шулай уҡ беҙҙең менән бәләкәстәр ҙә ял итте. 2 йәштән алып 7 йәшкә тиклемдәргә айырым уйын урындары бар. Ошондай матур ял өсөн лагерь хужаһы Лидар ағайға һәм уның командаһына рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ. Ҡышҡыһын тауҙан шыуырға ла килербеҙ әле синыфташтарым менән.
Азамат ҮҘӘНБАЕВ.
Баймаҡ районы, Билал ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 397
ЙҮРҮҘӘН МУЛЬДАҺЫ, Йүрүҙән синклинале, Башҡорт мегантиклинорийының өсөнсө дәрәжәле кире тектоник структураһы, Ямантау һәм Ирәмәл антиклинорийҙары сигендә урынлашҡан. Н.Н.Дингельштедт тарафынан айырып күрһәтелә (1933). Баҡты һәм Егәлгә һырттары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 28 км, киңлеге 8 км тиклем. Ордовиктың — өҫкө девондың терриген‑карбонат тоҡомдарынан тора. Көньяҡ һәм көнсығыш борттары буйлап ордовик ултырмалары стратиграфик һәм ауышыу мөйөштәре ярашмаған рәүештә урта рифей ҡатламдарында ята. Төньяҡ көнбайыш борты Йөрәккүл ярығы зонаһының Йүрүҙән ҡаплау шыуҙырмаһы м‑н киҫелгән; бында девон карбонат тоҡомдарының урта рифей егәлгә һәм машаҡ свиталары ҡатламдары м‑н тектоник бәйләнеше күҙәтелә. Й.м. шокша тибындағы кварцлы ҡыҙыл йөҙләү ҡомташтары сығанаҡтары билдәле.
Әҙәб.: Дингельштедт Н.Н. К вопросу о геологическом строении Южного Урала //Труды Всесоюзного геолого‑разведочного объединения ВСНХ СССР. М.; Л., 1932. Вып. 243.
А.В.Кочергин
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
Македония денары (макед. македонски денар) — Македонияның милли валютаһы, атамаһы боронғо римса денарий һүҙенән алынған.
Денар формаль йәһәттән 100 дениға тигеҙ, ләкин 2013 йылдан дени тәңкәләре түләү сараһы сифатында ҡулланылмай. 2000 йылдың 25 декабренән 2006 йылға тиклем Бөтә Рәсәй валюта классификаторында динар тип атала.
Әйләнешкә 1992 йылдың 26 апрелендә индерелә, ул мәлдә югослав динарына тиң була. 1993 йылдың 5 майында 100 иҫке денарға 1 яңы денар нисбәтендә деноминациялана. Әйләнештә — 1, 2, 5, 10 һәм 50 денарлыҡ тәңкәләр; 10, 50, 100, 500, 1000 һәм 5000 денарлыҡ банкноталар йөрөй. 2016 йылда 200 һәм 2000 денар номиналлы банкноталар индерелә[1].
Тәңкәләрҙең аверсында — ҡояштың 16 нурлы стилләштерелгән һүрәте ерлегендә номинал. Реверсында — сите буйлап дәүләттең атамаһы һәм сығарылыш йылы яҙылған, уртаһына тейешле һүрәте төшөрөлгән. Бөтә тәңкәләрҙең ҡыры шыма.


text:
“Тағылма” операцияһы башлана
19 сентября 2016 йыл | Хоҡуҡ
2015 йылдың 1 сентябренә ҡарата Республика технадзор инспекцияһында 95 мең үҙйөрөшлө техника һәм уларҙың тағылмаһы теркәлгән булһа, шуларҙың 62 проценты самаһына ғына файҙаланыуға рөхсәт бирелгән.
“Улығыҙ - ысын ил һаҡсыһы”
19 сентября 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Хәрби хеҙмәттәге улдарының иҫән-именлеге, уңышы, үҙенә йөкмәтелгән оло бурысты намыҫлы үтәүе хаҡында һөйөнөслө хәбәр ишетеү һәр ата-әсә өсөн оло шатлыҡ.
Красноусолда йәшәүсе Әлфинә Булатова ла ошо көндәрҙә улы Артур хеҙмәт иткән часть командирынан Рәхмәт хаты алып сикһеҙ һөйөндө.
Красноусолда йәшәүсе Әлфинә Булатова ла ошо көндәрҙә улы Артур хеҙмәт иткән часть командирынан Рәхмәт хаты алып сикһеҙ һөйөндө.
Юл һалынды
19 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Хаттар
Ошо көндәрҙә Имәндәш ауылының Ашҡаҙар, Шишмә урамдарына ҡырсынташ түшәлеп, юлдар төҙөкләндерелде. Яҙын был турала гәзиттә яҙып та сыҡҡан инек.
Атай йорто
19 сентября 2016 йыл | Хаттар
12 августа беҙҙең әтигә - Әхмәтғәли Хәйерлевара улы Солтановҡа 90 йәш тулған булыр ине.
Сәйәхәт барыбыҙға ла оҡшаны
19 сентября 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Күптән түгел райондың дәүләт хеҙмәте ветерандары, урындарҙағы ветерандар советтары рәйестәре район буйлап сәйәхәттә булды.
Район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова ойошторған был сара бик фәһемле һәм файҙалы булды.
Район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова ойошторған был сара бик фәһемле һәм файҙалы булды.


text:
Кисә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Вьетнамдың Бария-Вунгтау провинцияһы делегацияһы менән осрашты. Яҡтар киләсәктә сәнәғәт, сауҙа, ғилми һәм мәҙәни өлкәләрҙә хеҙмәттәшлекте нығытыу мәсьәләләрен ҡараны.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2019 йыл Рәсәйҙә — Вьетнам, ә Вьетнамда Рәсәй йылы тип иғлан ителде. Программа сиктәрендә киң мәҙәни саралар күҙаллана. Мәҫәлән, Башҡортостан Вьетнамда, шул иҫәптән Бария-Вунгтау провинцияһында Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле гастролдәрен уҙғарырға тәҡдим итә.
— Беҙҙең республика – Рәсәйҙең алдынғы нефть химияһы сәнәғәте үҙәктәренең береһе, — тине Башҡортостан Башлығы. — Беҙ Вьетнамға химия сәнәғәте продукцияһын һәм нефть продукттарын сығарабыҙ. Шул уҡ ваҡытта республикабыҙ машина эшләү буйынса ла алға киткән. Вьетнамды автобустар, вертолеттар, төҙөлөш техникаһы, нефть-газ ҡорамалдары менән тәьмин итергә әҙербеҙ.
Әлеге көндә республикала Вьетнамдың биш предприятиеһы эшләй. Хеҙмәттәшлек гуманитар йүнәлештә лә алып барыла. Юғары уҡыу йорттарында 115 вьетнам гражданы белем ала. Инвестициялар йәлеп итеү программаһында ла Вьетнам компанияларының өлөшө ҙур. Рөстәм Хәмитов мәҙәниәт, туризм һәм ауыл хужалығы өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек итергә саҡырҙы.
Бөгөн Вьетнам делегацияһы ҙур күргәҙмә ойоштороп, башҡа йүнәлештәрҙә лә хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлеген тәҡдим итергә ниәтләй.


text:
22 июль
22 июль — григориан стиле буйынса йылдың 203-сө (кәбисә йылында 204-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 162 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әзербайжан — Милли матбуғат көнө.
- Свазиленд — Йәмғиәт көнө.
- Тажикстан — Дәүләт теле көнө.
- ҮАР — Ағастар ултыртыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы (22.07.1925—22.02.2002), башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың дәүләт (1967) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы (22.07.1922—26.05.1988), Учалы районы «Совет» колхозының 1949-1954 йылдарҙағы комбайнсыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951). Сығышы менән ошо райондың Сәфәр ауылынан.
- Биктимеров Шамил Шакирйән улы (22.07.1937—2008), «Салауатбыяла» берләшмәһенең 1963-1989 йылдарҙағы быяла ҡайнатыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
- Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (22.07.1957—2010), этнограф-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мишурис Сима Иосифовна (22.07.1938), йырсы, педагог, Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы (22.07.1963), башҡорт шағиры, журналист-публицист, Стәрлетамаҡ ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1992 — Селена Гомес, Америка актёры, йырсы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Берҙәм Рәсәй
Берҙәм Рәсәй — Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2001 йылдың декабрендә Мәскәүҙә «Берҙәмлек һәм Ватан союзы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһын (2001 йылдың октябре «Берҙәмлек» һәм «Ватан» йәмәғәт берекмәләре менән «Бөтә Рәсәй» ижтимағи-сәйәси хәрәкәтен берләштереү юлы менән төҙөлә) үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә «Берҙәмлек һәм Ватан — Берҙәм Рәсәй» партияһы булараҡ барлыҡҡа килә, 2003 йылдың декабре (партияның 4 се съезынан) алып хәҙерге исемен йөрөтә[9].
Ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Берҙәм Рәсәй» программаһының төп ҡағиҙәләре: көслө дәүләт; үҫешеүсе гражданлыҡ йәмғиәте;
сәскә атыусы ил (бөтөнөһөн эсенә алыусы иҡт. модернизацияһы, граждандарҙың матди муллығы һәм рухи именлеге);
Рәсәйҙең федератив ҡоролошо; үҙгәреүсе донъяла бөйөк Рәсәй;
хакимиәттең барлыҡ кимәлдәрендә күпселек граждандар мәнфәғәтен яҡлаусы һәм йәмәғәт тотороҡлоғон һаҡлау өсөн сығыш яһаусы яуаплы партия.
Башҡортостан төбәк бүлексәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Партияның Башҡортостан төбәк бүлексәһе 2002 йылдың февраленән ижтимағи һәм сәйәси акцияларҙа, һайлауҙарҙа һәм референдумдарҙа ҡатнашыу, шулай уҡ дәүләт власы, урындағы үҙидаралыҡ органдарында граждандар мәнфәғәтен яҡлау юлы менән республика халҡын актив сәйәси тормошҡа йәлеп итеү маҡсатында ойошторола. Башҡортостан ҡалалары һәм райондарында 1043 тәүге ойошманы берләштергән 69 структур бүлексәһе бар (2005), улар составында 19 мең партия ағзаһы иҫәпләнә.
Бүлексәнең юғары органы булып кәмендә 2 йылға 1 тапҡыр йыйыла торған конференция тора. Конференциялар араһындағы осорҙа партия эшмәкәрлеге менән Төбәк сәйәси советы һәм Төбәк башҡарма комитеты (икеһе лә — Өфөлә) етәкселек итә. Респ. «Берҙәм Рәсәй» яҡлылар 20 меңгә яҡын кешене берләштерә; уларҙың эшмәкәрлеген ойоштороу маҡсатында Партия яҡлыларҙың төбәк советы төҙөлгән (рәйесе М. Ш.Мәһәҙиев). «Берҙәм Рәсәй» Башҡ н төбәк бүлексәһенең Йәмәғәт ойошмалары м н берлектәге эшен координациялау өсөн Төбәк сәйәси совет эргәһендә Йәмәғәт берекмәләренең кәңәшмә советы төҙөлгән.
Партияның Башҡ н бүлексәһе үҙәк һәм урындағы власть органдарына һайлауҙарҙа әүҙем ҡатнаша. РФ Дәүләт думаһына һайлауҙарҙа (2003) «Берҙәм Рәсәй» Башҡортостан Республикаһы ҙа 40 % ҡа яҡын тауыш йыйған (партия исемлеге б са 5 урын); Башҡортостан Республикаһы ҙың бөтә 6 бер мандатлы округы б са ш. уҡ «Берҙәм Рәсәй» вәкилдәре һайланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышында 57 депутат «Берҙәм Рәсәй» ағзаһы, 43 ө партия яҡлы. Муниц. вәкәләтле органдарҙың 10650 депутатының 37 % ы партия ағзалары, 38 % ы — партия яҡлылар (2005).
Төбәк бүлексәһе йәмәғәт ойошмалары м н хеҙмәттәшлеккә, йәштәр һәм ветерандар м н эшләүгә айырыуса иғтибар бүлә. Иң мөһим акциялар иҫәбендә төрлө ғилми ғәмәли саралар үткәреү: «Башҡортостан Республикаһының социаль форумы», «Рәсәй үҫешенең иҡтисади һәм сәйәси проблемалары: төбәктән ҡараш» һәм «Төбәктәрҙең тотороҡло үҫешен тәьмин итеүҙә федераль һәм төбәк органдарҙың роле» темаларына түңәрәк өҫтәлдәр; «Берҙәм Рәсәй сәйәси партияһының Рәсәй дәүләтселеген нығытыуҙағы роле» конф., «Берҙәм Рәсәй» партияһы көндәре һ.б.
Партия Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында Законды боҙған ойошмалар исемлегендә тора. Партия Рәйесе Д. Медведевтын ҡабул итеү бүлмәһе (450077, Башҡортостан Республикаһы, Өфө, Достоевский урамы, 73) таҡталары һәм мәғлүмәте бер телдә ғенә яҙылған.
Төбәк сәйәси совет секретарҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әйүпов Мансур Әнүәр улы (2002—2007 йылдар)
- Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы (2007 −2009 йылдар)
- Толкачев Константин Борисович (2009 й. алып);
Төбәк башҡарма комитеты етәкселәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы (2002—2010 йылдар)
- Р. Р. Ишмөхәмәтов (2010 й. алып)
- А. Л. Мифтахов (2012 й. алып).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://er.ru/er/rubr.shtml?110113 Единая Россия: контакты
- ↑ Выступление Б. Грызлова на XI съезде партии // russia.ru 23.11.2009
- ↑ Ъ-Газета — «Единая Россия» позвала россиян в светлое прошлое
- ↑ Pavel Felgenhauer Putin Moves Russia From Authoritarianism to Totalitarianism (инг.). Eurasia Daily Monitor Volume: 8 Issue: 106 (2011-06-02).
- ↑ Vladimir Ryzhkov. United Russia’s Phony Liberals // The Moscow Times 07 February 2013 | Issue 5063
- ↑ Информация о численности членов Всероссийской политической партии «ЕДИНАЯ РОССИЯ» в каждом из её региональных отделений (по состоянию на 1 января 2011года)
- ↑ ЦИК назвал число мест «Единой России» в новой Думе, lenta.ru (5 декабрь 2011). 5 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Рәсәйҙең Региональ парламенттары
- ↑ Берҙәм Рәсәй


text:
Исмәғил пәйғәмбәр
Исмәғил (ғәр. إسماعيل) — Исламда пәйғәмбәр, Ибраһим пәйғәмбәрҙең беренсе һәм оло улы. Тәүраттағы Измаил. Әсәһе Мысырҙан — Һәжәр (Агарь). Аллаһы тәғәлә уға Ғәрәбстан ярымутрауында Ибраһим динен таратыу бурысын йөкмәткән булған. Ҡөрьәндә телгә алына.
Мосолмандар Исмәғилде ғәрәп халҡының тәүатаһы тип һанай. Исламда уның роле Тәүраттағына ҡарағанда ҙурыраҡ. Ҡөрьәндә Исмәғилде үәхи ебәрелгән һәм кешеләрҙе доға ҡылырға өйрәткән шәхес тип атала[1]. Аллаһының ҡушыуы буйынса ул атаһы Ибраһим менән Әл-Хәрәм мәсете — Ҡәғбәтулланы төҙөгән[2].
Йөкмәткеһе
Ҡәғбәтулла — тәүге мәсет[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғибәҙәтхананы Ибраһим пәйғәмбәр менән уның улы, нәҫеленән данлы мосолман милләте барлыҡҡа килгән Исмәғил ғәләйһиссәләм һалған. Ҡәғбәтулла тап ошо урында Атабыҙ Әҙәм һәм Инәбеҙ Һауа тарафынан уҡ төҙөлөп, туфан ваҡытында батҡаҡҡа күмелеп ҡалғас, Аллаһы Тәғәлә яңы быуын Пәйғәмбәрҙәргә тәү мәсет мәҡамын яңынан күрһәткән, тиелә риүәйәттәрҙә. Уларға туфан ваҡытынан ҡалған ожмах ташын — Ҡара ташты — Ябраил фәрештә табышып биргән. Хажиҙар тап бына шул ташҡа ҡағылып, теләк әйтергә тырыша ла инде. Был, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ташҡа табыныу, унан хикмәт көтөү түгел, ә ихластан Аллаһыға, унан ингән дингә, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләмгә инаныуҙы белдереү ғәмәле. Әйткәндәй, хәҙер Ҡара ташты көпләп, тапҡырына ҡара бау тағып ҡуйғандар. Мосафирҙар шуға ҡағылыу менән генә мөрхәтһенә. Ҡара таш ишеге яғындағы мөйөштә Ибраһим пәйғәмбәрҙең ташта уйылып ҡалған эҙҙәре быяла ҡалпаҡ эсенә ҡуйылған — тауаф ҡылыусылар уға яҡын уҙырға тырыша.
Сафа-Мәрүә риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп риүәйәттәрендә Ибраһим пәйғәмбәрҙең бик оло йәшкә тиклем балаһы булмаған тип бәйән ителә. Уға кәнизәге Һәжәр улы Исмәғилде тапҡас, ҡатыны Сара көнләшеп, уларҙы сүлгә алып барып ташлата.Хажда Сафа һәм Мәрүә ҡалҡыулыҡтары араһында сәғи ҡылыу — улар яҙмышының сағылышы.
Исмәғил затының тәү инәһе Һәжәр, ире Ибраһим килтереп ташлағас, сабыйы менән ҡыяҡ та үҫмәгән яланғас, шөҡәтһеҙ тауҙар араһында япа-яңғыҙ ҡалған, һыу эҙләп ошо аралыҡта йүгереп йөрөгән. Етенсе тапҡырына йүгереп төшкәнендә Исмәғиле эргәһендә Ябраил фәрештәне һәм балаһының уң аяғы аҫтынан шишмә урғылып сығыуын күрә. Һыу тиҙ генә эргә-тирәне баҫа башлағас, Һәжәр: «Зәм-зәм, зәм-зәм (беҙҙеңсә „сеү-сеү“ һымағыраҡ)», — тип тыя-тыя, балсыҡ менән ҡоймалап ала. Исмәғил әсәһе ағымды шулай туҡтатмаһа, һыу бар донъяны баҫыр ине, тиелә риүәйәттә.
Хаж мәлендә сәғи ҡылыу — әсә сабырлығы, мөхәббәте, Аллаға инанғанлығына хөрмәт белдереүҙер. Ә ғәрәптәрҙең тәү бабалары Ибраһим һәм Исмәғил пәйғәмбәрҙәр төҙөгән Ҡәғбәтуллаға тауаф — ата рухын ололауҙыр [3][4]
Ҡорбан килтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәттәрҙә Ибраһим пәйғәмбәр Аллаһы тәғәләнән ялбарып бала һораған, бер бала бирһәң, һиңә ҡорбан итер инем, тип һораған тигән бәйән бар. Улы үҫмер сағында Ибраһим пәйғәмбәрҙең төшөнә шул вәғәҙәһе инә, һәм уны үтәргә ваҡыт еткәнен аңлай.
Ибраһим пәйғәмбәр үҙе биргән вәғәҙәгә ярашлы улы Исмәғилде Аллаһ ризалығы өсөн ҡорбанға килтерергә китеп барғанында Мөздәлифә үҙәненән уҙған, ти. Кеше рәүешенә ингән шайтан Ибраһимдың ҡаршыһына сыҡҡан да: — Улыңды салып енәйәт эшләйәсәкһең, һин бит төш күреп һаташҡанһың да шуға ышанып ҡына киләһең, — тип күңеленә шик һалып маташҡан. Өс тапҡыр шулай юлына сыҡҡан, әммә пәйғәмбәр уны таш менән бәреп ҡыуып ебәргән (хажда шайтанға таш ташлау йолаһы шуның сағылышы).
Иблис Исмәғилгә, атайың һине ҡорбан итеп салырға алып бара, тип бышылдай башлаған. Малай, атайым Аллаһ ризалығы өсөн быны эшләргә йыйына икән, нисә ғүмерем булһа ла бирер инем, тип яуаплаған һәм һәр юлы уны таш бәреп ҡыуған.
Былар тыңламағас, Иблис Һәжәрҙе ҡоторторға маташҡан. Изге әсә лә, Аллаһ ризалығы өсөн икән, мин нисә улым булһа ла ҡорбан ителеүенә риза булыр инем, тип шайтанды ҡыуып ебәргән. Тауға килеп еткәс, улы иҫ киткес тәҡүәлек менән ташҡа башын һалған.Әммә үткер бысаҡ ҡапыл киҫмәҫ була, ә Ибраһим пәйғәмбәр асыуланып уны ергә атып бәргәс, ҡапыл телгә килә лә, мин дә бит Аллаһыға буйһонам, ә Уның улыңды салырға миңә рөхсәте юҡ, тигән. Күктән ошо мәлдә Аллаһы Тәғәлә ергә бер һарыҡ (ҡусҡар) төшөргән. Шунан бирле хаж мәлендә, зөлхизә айының 10-сы көнөндә, Ҡорбан байрамы үткәрелеп, унда айыра тояҡлы берәй мал салалар. Ибраһим һәм улы Исмәғил тураһындағы риүәйәттәрҙә пәйғәмбәрҙәрҙең иман ныҡлығы бәйән ителә.
Башҡортостанда — Ҡорбан байрамы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡорбан салыу йолаһы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып килә. Башҡортостанда был көн байрам итеп үткәрелә (Ҡорбан байрамы)[5]
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы — Ибраһим пәйғәмбәр, әсәһе — Мысыр сығышлы Һәжәр.
Исмәғилдең улдары: Нәбит, Ҡидар (ғәр. قیدار), Әдбәил, Мибшам, Мишмә, Дүмә, Мишә, Худуд, Йатмә, Йатур, Нәфис һәм Ҡидман. Ғәрәп тарихнамәһендә Нәбит менән Ҡидар нәҫелдәре генә билдәле.
Риүәйәт ителеүенсә, Исмәғил әсәһенең вафатынан һуң жүрхүм ырыуы ҡыҙына өйләнгән. Күпмелер ваҡыттан уны айырып, шул уҡ ырыуҙан икенсе ҡатын алған. Ғәрәп генеологтары «төньяҡ ғәрәптәр» уның нәҫеле тип һанай [3].
Исмәғил пәйғәмбәр ҡәбере Ҡәғбәтулла янында Һижр Исмәғил тигән ерҙә урынлашҡан тип һанайҙар[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пиотровский М. Б. Исмаил // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 110.
- Пиотровский М. Б. Исмаил. — Мифы народов мира. Энциклопедия. том=1
- Али-заде, А. А. Исмаил (архив ) // Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007.
- Исмаил — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
- Г. Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө, 2014. — 231 бит
{{хаж}}
[[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:хаж]] [[Категория:Ислам дини тәртибе һәм тәжрибәһе]]


text:
- Подробности
- Просмотров: 363
ЙЫЛҠЫНЫҢ ИНФЕКЦИОН АНЕМИЯҺЫ, йомро тояҡлыларҙың инфекцион ауырыуы, уға ҡабатланыусы биҙгәк, анемия, шешенеүҙәр һәм оҙайлы вирус йөрөтөүсәнлек хас. Ауырыуҙы Retroviridae ғаиләһенә ҡараған вирус тыуҙыра. Ауырыуҙың үтә киҫкен, киҫкен, киҫкенгә яҡын, хроник һәм латент (йәшерен) ағышы айырыла. Йылҡы, һирәгерәк ишәк һәм ҡасырҙар ауырый. Вирус ауырыу малдарҙан ҡан һурыусы бөжәктәрҙең (йышыраҡ күгәүендәрҙең) тешләүе аша йоға. Мал организмында вирус эритроциттарҙы, тамыр көбөнөң эндотелиаль күҙәнәктәрен һәм паренхиматоз ағзаларҙың күҙәнәктәрен ҡаҡшата, шуның м‑н анемия тыуҙыра. Инкубация осоро 2‑нән алып 90 тәүлеккә тиклем һәм унан да күберәк дауам итә (уртаса 10—20 тәүлек). Ауырыуҙың үтә киҫкен ағышына юғары т‑ра, төшөнкө хәл, геморрагик диатез хас, дауамлылығы 2 тәүлеккә тиклем. Киҫкен ағышы булғанда биҙгәк, ҡыҫҡа ваҡытлы ремиссиялар (1—3 тәүлек), лайлалы тиресәләрҙең анемияһы, ҡорһаҡ, күкрәк, ослоҡтар көбөнөң шешеүе билдәләнә, дауамлылығы 7—30 тәүлек. Киҫкенгә яҡын ағышы оҙайлы ремиссиялар (бер нисә аҙнаға тиклем) м‑н айырыла. Хроник ағышы ваҡыты‑ваҡыты м‑н барлыҡҡа килеүсе биҙгәктән (бер нисә тәүлектән бер нисә аҙнаға тиклем) һәм оҙайлы ремиссияларҙан (бер нисә айға тиклем) күренә, ауырыу бер нисә йыл дауам итә. Латент ағышына оҙайлы симптомһыҙ вирус йөрөтөүсәнлек хас. Диагностика өсөн эпизоотологик, клиник, патологоанатомик һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау ысулы табылмаған, ауырыу малдар һуйыуға ебәрелә. Иҫкәртеү: хужалыҡҡа яңы килтерелгән йылҡылар өсөн — 30 көн дауамлылығындағы карантин һәм уларҙы Й.и.а. тикшереү. Ауырыу малдарҙы асыҡлаған осраҡта хужалыҡ уңышһыҙ тип иғлан ителә, йылҡы индереү һәм сығарыу тыйыла. Башҡортостанда 20 б. 30—50‑се йй. ауырыу йылҡысылыҡҡа ҙур иҡт. юғалтыуҙар килтерә. 50‑се йй. малдарҙы һауыҡтырыу б‑са комплекслы саралар үткәреү башлана, 80‑се йй. алып диагностиканың серологик ысулы ҡулланыла, был Й.и.а. м‑н ауырыу һанын кәметеүгә килтерә. Й.и.а. һуңғы осрағы респ. 2004 й. теркәлгән. 40—50‑се йй. БАХИ‑ла (ҡара: Аграр университет) Й.и.а. осрағында клиник диагностикалауҙы камиллаштырыу һәм йылҡының йөрәк нервыларын өйрәнеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә (Л.Н.Судзиловский).
У.Ғ.Ҡадиров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 384
ЙЫЛЫЛЫҠ ДВИГАТЕЛЕ, йылылыҡ энергияһын механик эшкә әүерелдереүсе ҡоролма; йылылыҡ машинаһының бер төрө. Конструкцияһының үҙенсәлектәре б‑са Й.д. поршенлы, реактив, роторлы һәм ҡатнаш (роторлы‑поршенлы, турбореактив һ.б.); эш башҡарыусы есемгә йылылыҡ килтереү ысулы б‑са эске яныулы двигатель һәм тышҡа яныулы двигателгә бүленә. Й.д. мотор яғыулығы, таш күмер, ядро яғыулығы һәм үҫемлектәрҙән алынған яғыулыҡ (рапс һәм арахис майҙары һ.б.) файҙаланыла. Поршенлы двигателдәр автомобилдәрҙә һәм тракторҙарҙа, газ турбиналы, реактив двигателдәр авиацияла, космонавтикала, энергетикала киң ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 40‑сы йй. башынан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе төрлө тәғәйенләнешле газ турбиналы һәм поршенлы двигателдәр сығара. 50‑се йй. башлап “Мотор” ҒПП‑нда авиация двигателдәрен, Авиация техник университетында газ турбиналы двигателдәрҙе һәм эске яныулы двигателдәрҙе уйлап табыу, 60‑сы йй. — Аграр университетта Й.д. айырым быуындарын эшкәртеү б‑са эштәр алып барыла.
Р.Д.Йәнекәев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Сәләмәт булығыҙ
Сихыр һәм күрәҙәселек0
Сихыр һәм күрәҙәселек
Исламдың сихыр һәм күрәҙәселеккә мөнәсәбәте
Барса маҡтауҙар Аллаһға ғына. Һуңғы Пәйғәмбәренә Аллаһтың салауаты һәм сәләме булһын. Һуңғы йылдарҙа, ҡайһы бер илдәрҙә кешеләрҙең наҙанлығынан һәм ышаныуынан файҙаланып төрлө сирҙәрҙе дауалайбыҙ тип күрәҙәселек һәм сихыр менән шөғөлләнеүсе һәм шул юл менән мал йыйыусы ялғансылар күбәйеп киткәнгә һәм был эш Ислам диненә мосолмандарға ҙур зарар килтергәнгә күрә, беҙ был мәсьәләне асығыраҡ аңлатыуҙы кәрәк таптыҡ. Сөнки сихыр — күрәҙәселек кеүек эштәр — Аллаһға һәм Уның Пәйғәмбәренә инанмау, Уларға итәғәт итмәү. Әлбиттә Исламда дауаланыу рөхсәт ителгән. Ләкин мосолман тейешле белеме булған табибҡа (хирург, невропатолог һ.б) мөрәжәғәт итергә тейеш. Сөнки сирҙе дауалау өсөн табиб ауырыуға тейешле диагноз ҡуйып, уны медицина талаптары буйынса ҡулай булған һәм Ислам шәриғәте рөхсәт иткән саралар ҡулланырға тейеш. Бындай дауаланыу Аллаһ Тәғәлә ауырыуҙарҙы бар ҡылған һәм уларға тейешле дауаларҙы ла яратҡан. Белеме булған кешеләр бынан хәбәрҙәр, ә наҙан кешеләр был хаҡта белмәйҙәр. Ләкин Аллаһ Үҙе харам ҡылған нәмәләрҙән ҡолдарына шифа бирмәй. Ауырыу кешегә, үҙенең сирен белеү өсөн йәшерен нәмәләрҙе беләм тейеүсе күрәҙәселәргә барыу тыйыла. Шулай уҡ күрәҙәселәрҙең һүҙҙәренә лә ышанырға ярамай. Сөнки улар йәки ни тура килһә шуны һөйләйҙәр, йәки үҙҙәренә ярҙамға ендәрҙе саҡыралар. Уларҙың йәшерен нәмәләрҙе белеүгә дәғүәләре — иманһыҙлыҡ һәм бик ҙур яңылышыу. Иман Мөслим үҙенең хәҙистәр йыйынтығында хәбәр итеүенсә, Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: „Күрәҙәсегә барып, унан ни булһа ла һораған кешенең 40 көн намаҙы ҡабул булмаҫ". Шулай уҡ Әбү Һурайра (радыяллаһу ғәнһү) еткереүе буйынса Әбү Дауыт Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис- сәләмдең түбәндәге һүҙҙәрен хәбәр иткән; Күрәҙәсегә барып, уның һүҙҙәренә ышанған кеше Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмгә ингәндәргә (Ислам диненә ) инанмаған була". (Әл- Хаким был хәҙисте дөрөҫ тигән). тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Дарыу үләндәрен йыйыу0
Шифалы үҫемлекте экологик яҡтан таҙа ерҙә йыйырға кәрәк. Машина күп йөрөгән юл буйҙарындағы үҫемлектәр машиналарҙан сыҡҡан зәһәрле газ матдәләре менән ағыуланған була. Шулай уҡ баҫыу ситендә үҫкәне лә йыйылмаһын, сөнки игендәге зарарлы бәшмәк-микробтарҙы ҡырыу, ҡый үләндәрен ҡоротоу маҡсатында төрлө көслө ағыу препараттары (гербицидтар, фунгицидтар һ.б.) ҡулланыла. Улар яҡында үҫкән үҫемлектәргә лә эләгә.
Үләндәрҙең ҡайһылары бер-береһенә ныҡ оҡшаш. Шуға күрә тик яҡшы белгәнең, танығаныңды ғына йыйырға кәрәк, юғиһә дарыу үләне урынына килешмәгәне, ағыулыһы эләгеүе ихтимал.
Дарыу үҫемлектәрен баҙарҙан һатып алыу ҙа хәүефле. Аҡсаға табынған берәй әҙәм шифалы үҫемлек урынына теләһә ҡайҙан йыйылған әллә ниндәй үлән һатыуы мөмкин. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Һары умырзая0
Һары умырзая (русса: горицвет (адонис) весенний, латинса: Adonis vernalis L.) — күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 50 см-ға етә ала. Апрель — май айҙарында һары сәскә ата, июнь — июлдә орлоғо өлгөрә. Һары умырзая ҡайын һәм имән урмандары ситендә, ҡалҡыулыҡтарҙың көньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнсығыш биттәрендә үҫә. Башҡортостандың күпселек райондарында үҫемлекте күрергә мөмкин. Тик Ҡалтасы, Яңауыл райондарында ул осрамай.
Дауалау өсөн һары умырзаяның үләне (ер өҫтөндәге өлөшө) ҡулланыла. Уның составында адонотоксин, цимарин исемле йөрәк гликозидтары, сапониндар, адоникол кислотаһы һ.б. биологик актив матдәләр бар. Һары умырзая үләне сәскә атҡан мәлендә әҙерләнә: тупраҡ өҫтөнән 5-10 см өҫтәрәк өлөшө ҡайсы йәки ураҡ ярҙамында ҡырҡып алына. Тамыры менән йолҡоп алырға ярамай, юғиһә киләһе йылда был үлән үҫмәйәсәк. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Андыҙ0
Андыҙ (русса: девясил (высокий), латинса: Inula helenium L.) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-2,5 м тирәһендә, июнь — сентябрь айҙарында һары сәскә ата; емеше август — октябрь айҙарында өлгөрә. Андыҙ дымлы туғайҙарҙа, йылға, күл ярҙарында, урман ситендә үҫә. Был шифалы үлән республикабыҙҙың күпселек райондарында осрай. Тик Урал аръяғында һирәк күҙәтелә. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Артыш0
Артыш (русса: можжевельник обыкновенный, латинса: Juniperus communis L.) — йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған бәләкәй ылыҫлы ағас үҫемлек. Бейеклеге 1-3 м тирәһе, сәскәһе йәшкелт, емеше йылына бер өлгөрә. Артыш ҡомло һәм ташлы тупраҡта, ҡарағай һәм ҡарағай ҡатнаш урмандарҙа үҫергә ярата. Республикабыҙҙың Белорет, Бөрйән, Архангел, Ғафури, Дүртөйлө һ.б. ҡайһы бер райондарында йыш осрай.
Һоло0
Һоло
Һоло (русса: овес (посевной), латинса: Avena sativa L.) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50—170 см, июнь — июль айҙарында сәскә ата, июль — сентябрҙә һоло бөртөктәре өлгөрә. Тәбиғәттә һоло осрамай. Аҙыҡ һәм малға ашатыу өсөн сәсеп үҫтерелә.
Дауалау өсөн һоло бөртөктәре һәм үләне ҡулланыла. Бөртөктәре составында аҡһым, крахмал, май, А, В2, Е витаминдары, сапониндар, гликозидтар, минераль тоҙҙар һ. б. биологик актив матдәләр бар. Һоло үләне лә төрлө шифалы матдәләргә бай. Унда бигерәк тә С витамины күп. Һоло үләне башаҡланған сағында әҙерләнә: үҫемлектең өҫкө өлөшө (15-20 см тирәһендәге) ҡырҡып алына. Ҡоро, ҡояшлы көндә күләгәлә киптерелә. Һаҡлау ғәҙәттәгесә. Һоло бөртөктәре өлгөргәс йыйыла. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Һуҡыр кесерткән0
Һуҡыр кесерткән
Һуҡыр кесерткән (русса: яснотка белая, глухая крапива, латинса: Lamium album L.) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 1,5 м-ға етә. Май — август айҙарында аҡһыл һары сәскә ата, емеше июнь — сентябрҙә өлгөрә, һуҡыр кесерткән — баҡсаларҙа, ҡойма тирәһендә, юл буйҙарында үҫеүсе сүп үләне. Республикабыҙҙың бөтә райондарында ла осратырға мөмкин. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Һуған, башлы һуған0
Һуған, башлы һуған
Һуған, башлы һуған (русса: лук репчатый, латинса: Allium cera L.) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек. Июль — август айҙарында аҡһыл сәскә ата, орлоғо август — сентябрҙә өлгөрә. Тәбиғәттә башлы һуған осрамай, ул сәсеп үҫтерелә.
Ҡарағай0
Ҡарағай (русса: сосна обыкновенная, латинса: Pinus Silvestris L.) – ылыҫлы ағас, бейеклеге 30-40 метрға етә. Һеркәһе май-июнь айҙарында оса, орлоғо икенсе йыл ҡышҡыһын өлгөрә. Ҡарағай таулы ерҙә лә, һаҙлыҡта ла үҫеүсән. Республикабыҙҙа киң таралған ағас. Дауалау өсөн ҡарағайҙың бөрөһө, ылыҫы һәм сайыры ҡулланыла. Ҡарағай бөрөләре составында витаминдар, крахмал, фитонцидтар, микроэлементтар һ. б. биологик актив матдәләр бар. Унда С витамины ла күп. Ҡарағай сайыры бигерәк тә фитонцидтарға бай.
Ҡарағай бөрөләрен, ылыҫын һәм сайырын ағас ҡырҡҡан урында әҙерләргә кәрәк. Бөрөләрҙе — ҡышҡыһын йәки яҙҙың тәүге айҙарында, ә ҡарағай ылыҫын яҙғыһын әҙерләү хәйерлерәк. Йылдың башҡа миҙгелдәрендә лә әҙерләргә мөмкин. Сайырҙы яҙҙан алып көҙгә тиклем йыйып була. Ҡарағай бөрөләре, ылыҫы ҡоро, күләгәле ерҙә киптерелә һәм ғәҙәттәгесә һаҡлана. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Ҡайын0
Ҡайын (русса: береза (бородавчатая), латинса: Betula verrucosa Ehrh) — бейеклеге 20 метрға етә алған ағас. Апрель — май айҙарында сәскә ата, емеше август — сентябрҙә өлгөрә. Республикабыҙҙың айырым райондарында (Балаҡатай, Салауат, Бөрйән, Йылайыр, Белорет һ.б.) күп үҫә. Дауалау өсөн ҡайындың бөрөләре һәм япрағы ҡулланыла. Уларҙың составында фитонцидтар, микроэлементтар, витаминдар, шәкәр һ.б. биологик актив матдәләр бар. Ҡайын бөрөләре апрелдең тәүге яртыһында бүртеп тулышҡан, әммә япраҡ ярырға өлгөрмәгән мәлендә өҙөлә, ә япраҡтары май айы аҙағында һәм июнь баштарында әҙерләнә. Был дауалар күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Һаҡлау ҡәҙимгесә. Дөрөҫ һаҡлағанда яҡшы киптерелгән ҡайын бөрөләре ике йыл, ә япраҡтары бер йыл буйы шифаһын юғалтмай.
Ҡайын бөрөләре төнәтмәһен тын алыу юлдары, үт ҡыуығы һәм үт юлдары, бөйөр һәм бәүел ҡыуығы шешкәндә, ашҡаҙандың гастрит, сей яра (язва) ауырыуы булғанда, дөйөм шешенгәндә, ревматизм, подагра кеүек сирҙәр, экзема, нейродермит һымаҡ тире ауырыуы башланғанда ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 2 балғалаҡ кипкән ҡайын бөрөләрен 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 20-30 минут тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә өс тапҡыр, ас ҡарынға, 1 аш ҡалағы эсергә. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...


text:
- Подробности
- Просмотров: 450
АЛАБЕЙӘ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Учалы р‑ны буйлап көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан Урал һәм Уй йй. баштары араһында һуҙылған. Оҙонлоғо 11 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 5 км, абс. бейеклеге 1016 м (Йомро Сусаҡ тауы). Түбәһе яҫы, тар, киңлеге 40‑тан 50 м тиклем. 800 м ашыу түбәләр өҫтөнлөк итә; һыртта 1010, 1001 һәм 874 м бейеклектәге 3 түбә айырылып тора, һырттар араһындағы уйпатлыҡтар 700—800 м бейеклектә ята. Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрендә текә стеналар һәм йәмле курумдар бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы кварциттары һәм конгломераттарынан, урта рифейҙың әүжән свитаһы һәүерташтары һәм доломиттарынан тора. Ландшафтары, асыҡ ҡайын-ҡарағай урмандары м‑н ҡапланған ситке көнбайыш өлөшөн иҫәпләмәгәндә, далалы. Түбәһендә төрлө болонло дала үләндәре үҫә.
И.М.Япаров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Уңған ҡулда – бәрәкәтБөгөн юлыбыҙ М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Гөлфиә Рафиҡоваларға төштө....
Ҡусҡар уңыш килтерәМәктәп йылдарында әсәһе бәйләп кейҙергән йәшел генә еләткене ҡәҙерләп һаҡлай Рәлиә. Һәр яҡтан килгән әсәһе үҙе белгәнде ҡыҙҙарына ла өйрәтергә тырыша, тик «бәләкәй саҡта ҙур әйберҙәрҙе бәйләргә сабырлығым етмәй торғайны», тип хәтерләй Әбйәлил...
Күкрәгеңдә тәүҙә Ҡояш булдыр!Бер ҡатын аҡыл эйәһенән кәңәш һорарға килә. Ирем шул хәтлем уҫал, бер ҙә ыңғай ғына түгел, нисек уң яғына сығып алырға икән, тип өҙгөләнә бисара. Аҡһаҡалдың кәңәше шул була: урмандағы тере арыҫландың мыйығын ҡырҡып алып өтөп иреңдең бутҡаһына бутап...
Биҙәүестәрҙе тағыу нескәлектәреБиҙәнеү әйберҙәренең үҙенсәлеге тураһында һүҙ алып барғанда, әлбиттә, муйынға тағыу ысулдарын да күҙ уңында тоторға кәрәк. Бөгөнгәсә килеп еткән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, селтәр, яға, һаҡал һәм башҡа биҙәүестәрҙә үҙҙәренә хас булған традициялар...
Зиһен биҙеҠалҡан биҙе ҡалҡып торған тулы муйын ҡасандыр матурлыҡ билдәһе тип һаналған. Фламанд рәссамдарының, Рубенстың күп картиналарында шундай муйынлы һылыуҡайҙарҙы күрергә мөмкин. Бөгөн улар, һис шикһеҙ, эндокринологҡа даими йөрөүсе ауырыу булыр ине. Бар...
Еңеүсе рухлы башҡорт ҡыҙыҠырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылы ҡыҙы Земфира Байдәүләтоваға ни бары 19 ғына йәш. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул ҙур ғына еңеүҙәргә өлгәшеп өлгөргән. «Һылыуҡай-2017» конкурсының Гран-приһына лайыҡ булыуы, Тыва Республикаһында үткән халыҡ-ара...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Томас Манн
Па́уль То́мас Манн (нем. Paul Thomas Mann, 6 июнь, 1875, Любек — 12 август, 1955, Цюрих) — немец яҙыусыһы, эссе һәм эпик романдар оҫтаһы, әҙәбиәт өлкәһендә Нобель лауреаты (1929), Генрих Манндың ҡустыһы, Клаус Манн, Голо Манн һәм Эрика Манндың атаһы.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Яҙыусының стиле
- 3 Әҫәрҙәре
- 4 Томас Манн тураһында хеҙмәттәр
- 5 Әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеүселәр
- 6 Кинофильмдар
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
- 9 Иҫкәрмәләр
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығышы һәм йәшлек йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пауль Томас Манн,1875 йылдың 6 июнендә Германияның төнъяғындағы Любек ҡалаһында сауҙәгәр, ҡала сенаты ағзаһы Томас Йоханн Генрих Манн (1840—1891) ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләнән күп билдәле яҙыусылар сыҡҡан, ләкин Томас Манн улар араһында иң күренеклеһе. Томастың әсәһе Юлия Манн ( ҡыҙ фамилияһы Сильва-Брунс) (1851—1923) Бразилия кешеләре ғаиләһенән. Томас ишле ғаиләлә үҫә, уның ағаһы- билдәле яҙыусы Генрих Манн (1871—1950), ҡустыһы -Виктор (1890—1949) ике һеңлеһе- Юлия (1877—1927, үҙ- үҙен һәләк итә) һәм Карла (1881—1910, үҙ- үҙен һәләк итә) була. Бай ғаиләлә балалар бер ниндәй ауырлыҡ күрмәй, етеш тормошта үҫә .
1891 йылда аталары рактан үлеп китә. Аталарының васыяты буйынса ғаилә фирмаһы, Любектағы йорт һатыла, балаларға әсәләре менән һатҡан әйберҙәрҙең процентына йәшәргә ҡала.
Ижад башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аталары 1891 йылда үлеп, ғаилә фирмаһын һатҡандан һуң, ғаилә Мюнхенға күсенә, Томас был ҡалала (бик аҙға ғына ситкә китештерә) 1933 йылға тиклем йәшәй. 1890-сы йылдар уртаһында Томас менән Генрих бер аҙға Италияға китә. Любектә саҡта уҡ Манн үҙен әҙәбиәттә һынап ҡарай, әҙәби-философик «Яҙғы йәшен» журналын сығара, уның редакторы була , һуңыраҡ ағаһы Генрих Манн сығарған «Двадцатый век» журналы өсөн мәҡәләләр яҙа. Италиянан ҡайтҡас, Манн 1898—1899 йылдарҙа популяр «Симплициссимус» исемле немец сатира журналы редакторы булып эшләй, бер йыл хәрби хеҙмәттә була һәм тәүге новеллаларын баҫтыра.
1901 йылда тәүге , «Будденброктар» («Будденброки»Buddenbrooks), романы сыҡҡас, Томас Манн билдәле яҙыусы булып китә. Был романда Манн үҙ ғаиләһе тарихына нигеҙләнеп, Любектағы сауҙагәрҙәр ғаиләһенең бөлөү һәм тарҡалыу тарихын һүрәтләй. Был ғаиләнең һәр бер яңы быуыны бюргерҙар өсөн кәрәкле һаҡсыллыҡ,тырышлыҡ һәм эшкә бирелгәнлек кеүек һыҙаттарҙы юғалта бара. Улар ысын тормоштан дингә, философия, музыка, хилаф эштәр донъяһына китә бара . Быларҙың һөҙөмтәһе- был ғаилә вәкилдәре яйлап сауҙа эшенә ҡыҙыҡһыныуҙы һәм Будденброктар өсөн ғорурлыҡ тойғоһон юғалта бара . Был ғына түгел, улар тормоштоң мәғәнәһен һәм йәшәү көсөн юғалта. Был нәҫелдең һуңғы быуын вәкилдәренең үлеме лә мәғәнәһеҙ һәм ҡурҡыныс була.
«Будденброк»тарҙан һуң «Тристан» исемле уңышлы новеллалар йыйынтығы сыға, улар араһында иң яҡшыһы- «Тонио Крёгер» новеллаһы. Новелланың төп геройы үҙенә тик һыҙланыуҙар ғына килтергән мөхәббәтенән баш тарта, үҙен сәнғәткә бағышлай, яуапһыҙ ике мөхәббәте Ганс Гансен һәм Ингерборг Хольмды осратҡас, ул яңынан йәш саҡта үҙенең һөйгәненә бер ҡараш ташлағанда ниндәй көслө хистәр кисерһә, шундай уҡ хистәрҙе кисерә.
1905 йылда Томас Манн Мюнхендан математик , профессор Альфред Прингсхаймдың ҡыҙы Катя Прингсхаймға (нем. Katharina «Katia» Hedwig Pringsheim) өйләнә. Уларҙың алты балаһы була, шуларҙың өсөһө — Эрика, Клаус һәм Голо һуңыраҡ әҙәбиәттә үҙ урындарын таба. Голо Манндың һөйләүенсә, әсәләренең йәһүд ҡыҙы булыуы балаларынан ныҡлы йәшерелә[16] .[17][18]
Томаса Манндың икенсе романы ( «Королевское Высочество») 1906 йылдың йәйендә яҙыла башлай һәм 1909 йылдың февралендә яҙылып бөтә.
Томас Манндың сәйәси ҡараштары үҙгәреше . Яңы әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өйләнгәс, Манн эре буржуазия вәкилдәре менән аралаша башлай, был башта тыштан артыҡ һиҙҙертмәһә лә, уның сәйәси ҡараштарында консерватизм һыҙаттарының көсәйеүенә килтерә. 1911 йылда Манн «Смерть в Венеции» новеллаһын яҙа. Новеллала оло йәштәге Мюнхен яҙыусыһы Густав Ашенбахтың, Венецияла ялда саҡта, 14 йәшлек малайға уянған мөхәббәте тасуирлана.
Беренсе донъя һуғышы башланыуҙы Манн хуплай , пацифизмға һәм йәмғиәттәге реформаларға ҡаршы сыға. Был турала уның «Размышления аполитичного» йыйынтығына ингән мәҡәләләре һөйләй.
Был ҡараштар арҡаһында ул ағаһы Генрих менән асыуланыша, сөнки Генрих Манн һул яҡ демократик ҡарашлы һәм һуғышҡа ҡаршы була. Туғандар тик 1922 йылда, национал-социалистар Веймар Республикаһының (Германия,1919-1933) сит ил эштәре буйынса министры Вальтер Ратенауҙы үлтергәс кенә, яраша: Томас Манн ҡараштарын үҙгәртә һәм демократия яҡлы булыуын асыҡтан асыҡ әйтә. Ул либерал демократия яҡлы Немец демократик партияһына инә ; 1923 йылдың майында, Бертольт Брехттың «В чаще городов» пьесаһы барғанда национал-социалистар пьесала «еврей рухы» бар тип, залда йәш ағыҙғыс гранаталар бәрә. Ул ваҡытта «Дайел» Нью-Йорк агентствоһы корреспонденты булған Томас Манн фашистарҙың был ҡыланышын хуплай. «Мюнхен халҡының консерватизмы, уяу булып сыҡты. Ул большевиктар сәнғәтен күрә алмай»,- тип яҙа ул үҙенең «Германиянан хаттар»ында [19].
1924 йылда Томас Манндың «Волшебная гора» исемле ҙур күләмле, авторға ҙур килтергән әҫәре баҫыла. Был да XX быуат немец әҙәбәтендәге иң ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе. Романдың сюжеты буйынса төп герой, Ганс Касторп, үҙенең ике туғанының хәлен белергә тип, тауҙарҙағы туберкулез менән сирлеләр өсөн курортҡа килә. Ул үҙенең дә сирле икәнен белә . Тауҙағы үҙ философияһы хаким иткән тормош уның интеллектуаль донъяһы менән арбай. Шулай итеп, ул курортта бер нисә йыл үткәрә. Касторп үҙ философияһын ҡайтанан ҡарай , фрейдизмдан ( көсһөҙлөк һәм үлемдән) баш тарта, үҙе юғары рухи көс биреүсегә әйләнә.
1929 йылда Маннға «Будденброктар» романы өсөн әҙәбәиәт буйынса Нобель премияһы бирелә .
1930 йылда Томас Манн, был ваҡытта көндән көн нығыраҡ һул яҡ идеялар менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына, Берлинда « Аҡылығыҙға мөрәжәғәт итәм» («Призыв к разуму») тигән ялҡынлы телмәр тота, социалистарҙы һәм либералдарҙы берҙәм антифашистар фронтына берләшергә һәм бергә дөйөм дошманға көрәшергә саҡыра, эшселәр синыфының нацизмға ҡары көрәшен маҡтай .
Эмиграцияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1933 йылда яҙыусы фашист Германияһынан ғаиләһе менән эмиграцияға китә һәм Цюрихҡа барып урынлаша.
« Иосиф һәм уның ағалары » («Иосиф и его братья») роман-тетралогияһының беренсе томы сыға , Манн Библияла яҙылған Иосиф һәм уның ағалары тураһындағы риүәйәтте үҙенсә тәфсирләй. Был әҫәр бер нисә айырым романдан тора: « Иаков тарихы», « Иосифтың үҫмер сағы», «Иосиф Египетта» и «Иосиф- ашатыусы». Романды яҙыр өсөн автор Палестина менән Мысырға (Египетҡа) барып ҡайта. Автор беренсе сиратта боронғо донъяны һүрәтләргә уйлай. Бынан тыш, романда коллектив аңдан индивидуаль аңға күсеү барышы һүрәтләнә .
1936 йылда яҙыусыны Германияға ҡайтырға өгөтләй алмағас, нацистар Манндан һәм уның ғаиләһенән немец гражданлығын алалар. Яҙыусы Чехословакия гражданлығы ала , ә 1938 йылда АҠШ-ҡа китә, бында Принстон университетында эшләй. 1939 йылда уның «Лотта Веймарҙа» ( «Лотта в Веймаре») романы сыға. Роман инде олоғайған Гёте менән уның йәш сағындағы мөхәббәте Шарлотта Кестнер араһындағы мөнәсәбәтте тасуирлай. Шарлотта (Лотта) - Гётеның «Страдания юного Вертера» исемле әҫәрендәге Лоттаның прототибы , шағир йәшлек мөхәббәте менән оҙаҡ йылдар үткәс осраша.
1942 йылда ул Пасифик-Палисейдз ҡалаһына (АҠШ) күсенә, немец радио тыңлаусылары өсөн фашизмға ҡаршы тапшырыуҙар алып бара. 1945 йылда үҙенең Конгресс китапханаһындағы «Германия һәм немецтар» (ингл. Germany and the Germans) тигән сығышында Томас Манн :
«Ике , изге һәм яуыз, Германия юҡ, берҙән бер Германия ғына бар, уның иң яҡшы сифаттары иблис хәйләһе тәьҫиренә эләгеп, яуызлыҡтың йәнле кәүҙәләнешенә әйләнде. Яуыз Германия — шул уҡ изге , тик яҙыҡ юлға баҫҡан, бәләгә тарыған , муйындан енәйәттәргә батҡан һәм әле катастрофа алдында торған Германия. Шуның өсөн мин,немец булып тыуған кеше , тарих алдында ғәйебе булған Германиянан бөтөнләй баш тартып: «Мин — изге, намыҫлы, ғәҙел Германия; ҡарағыҙ, мин ап-аҡ күлдәктәмен. Ә яуызын һеҙгә туҙҙырып, ботарлап ташларға бирәм, тип әйтә алмайым»,- ти[20].
1947 йылда уның «Доктор Фаустус» романы сыға, романдағы хәл-ваҡиғалар XX быуатта барһа ла, төп герой Фаусттың юлын тулыһынса тиерлек ҡабатлай . Даһи , ләкин психик сирле, композитор Адриан Леверкюн көнбайыш буржуаз интеллигенцияһына хас боҙоҡлоҡ образы булып тора.
Европаға ҡайтыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, АҠШ-та йәшәүе Манн өсөн ауырлаша бара : яҙыусыны Советтар Союзына ярҙам итеүҙә ғәйепләйҙәр.
1952 йылдың июлендә Томас Манн ғаиләһе менән Швейцарияға ҡайта. Икегә бүленгән тыуған иленә бөтөнләйгә ҡайтҡыһы килмәһә лә, Манн ( 1949 йылда Гётеның юбилейын байрам иткәндә ФРГ һәм ГДР-ҙа була) Германияның ике өлөшөндә лә булып өлгөрә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул күп яҙыша — 1951 йылда «Избранник» романы, [1954]] йылда — «Чёрный лебедь» новеллаһы сыға. Ошо осорҙа Манн Беренсе донъя һуғышына тиклем үк яҙа башлаған «Признания авантюриста Феликса Круля» (нем.)баш. романын яҙыуҙы дауам итә (яҙып бөтөлмәгән килеш баҫтырыла). Роман хәҙерге заман Дориан Грейы тураһында. Был кеше һәләтле, аҡыллы һәм сибәр булһа ла, мутлашыу юлына баҫа һәм үҙенең намыҫһыҙ, бысраҡ эштәре аша йәмғиәт баҫҡысы буйлап юғары үрмәләй, ләкин аҡрынлап әҙәм булыуҙан туҡтап, ҡурҡыныс бер затҡа әйләнә бара.
Томас Манн 1955 йылдың 12 авгусында Цюрих кантоны больницаһында вафат була.
Яҙыусының стиле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Манн — интеллектуаль проза авторы. Үҙенең уҡытыусылары тип ул рус яҙыусылары Лев Толстой һәм Федор Достоевскийҙы атай; тәфсирләп, ваҡ деталдәргә иғтибар бүлеп, ашыҡмайынса яҙыуҙы әҙип XIX быуат әҙәбиәтенән өйрәнгән. Тик , һис шикһеҙ, уның романдарының темалары XX быуатҡа бәйле. Улар үткер,ҡыйыу, философтарса тәрән йомғаҡлауға килтерә һәм уларға бер үк ваҡытта киҫкен йәнлелек хас.
Томас Манн романдарында ҡотолғоһоҙ үлем темаһы ( «Смерть в Венеции» повесы, «Волшебная гора» романы), теге донъяның яҡынлығы ( «Волшебная гора», «Доктор Фаустус» романдары), донъялағы кеше яҙмышын һәм донъя тураһында төшөнсәләрҙе ҡырҡа үҙгәртеүсе иҫке тәртиптең юҡҡа сығыуын алдан һиҙемләү; ҡайһы ваҡыт төп геройҙарҙың һыҙаттарында еңелсә гомоэротизм һиҙелә (И. С. Кон фекеренсә, «Лунный свет на заре. Лики и маски…» китаптарын ҡарағыҙ). Был темалар Маннда һәләкәткә илтеүсе мөхәббәт темаһы менән ҡушылып бара. Бәлки был яҙыусының психоанализ менән ҡыҙыҡһыныуы эҙемтәһелер( Эрос — Танатос пары ).
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сборник рассказов / Der kleine Herr Friedemann, (1898) [1]
- «Будденброки» / «Buddenbrooks — Verfall einer Familie», (роман, (1901) [2]
- «Тонио Крегер» / «Tonio Kröger», новелла, (1903)
- «Тристан», перевод Апта, (1902)
- «Тристан» / «Tristan», новелла, (1903) [3]
- «Королевское высочество» / «Königliche Hoheit», (1909)
- «Смерть в Венеции» / «Der Tod in Venedig», рассказ, (1912) [4], [5]
- «Размышления аполитичного» / «Betrachtungen eines Unpolitischen», (1918) [6]
- «Волшебная гора» / «Der Zauberberg», роман, (1924) [7], [8]
- "Двое" (Голодающие) / "Die Hungernden", рассказы (1927)
- «Культура и социализм» / «Kultur und Sozialismus», (1929)
- «Марио и волшебник» / «Mario und der Zauberer», рассказ, (1930) [9]
- «Страдания и величие Рихарда Вагнера» / «Leiden und Größe Richard Wagners», эссе, (1933)
- «Иосиф и его братья» / «Joseph und seine Brüder», роман-тетралогия, (1933—1943)
- «Проблема свободы» / «Das Problem der Freiheit», эссе, (1937) [14]
- «Лотта в Веймаре» / «Lotte in Weimar», роман, (1939) [15]
- «Обмененные головы. Индийская легенда» / «Die vertauschten Köpfe — Eine indische Legende», (1940) [16]
- «Доктор Фаустус» / «Doktor Faustus», роман, (1947) [17], [18]
- «Избранник» / «Der Erwählte», роман, (1951) [19]
- «Чёрный лебедь» / «Die Betrogene: Erzählung», (1954)
- «Признания авантюриста Феликса Круля» / «Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull», роман, (1922/1954)
Томас Манн тураһында хеҙмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Hans Bürgin: Das Werk Thomas Manns. Eine Bibliographie. unter Mitarbeit von Walter A. Reichert und Erich Neumann. S. Fischer Verlag, Frankfurt a. M. 1959. (Fischer Verlag, Frankfurt a. M. 1980, ISBN 3-596-21470-X
- Georg Potempa: Thomas Mann-Bibliographie. Mitarbeit Gert Heine, Cicero Presse, Morsum/Sylt 1992, ISBN 3-89120-007-2.
- Hans-Peter Haack (Hrsg.): Erstausgaben Thomas Manns. Ein bibliographischer Atlas. Mitarbeit Sebastian Kiwitt. Antiquariat Dr. Haack, Leipzig 2011, ISBN 978-3-00-031653-1.
Әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кинофильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Смерть в Венеции» — фильм Лукино Висконти, снятый в 1971 году.
- «Доктор Фаустус» (Doktor Faustus), 1982, производство: Германия (ФРГ), режиссёр: Франц Зайц.
- «Волшебная гора» (Der Zauberberg), 1982, страны: Австрия, Франция, Италия, Германия (ФРГ), режиссёр: Ханс В. Гайссендёрфер.
- «Будденброки» — фильм Генри Брелора, снятый в 2008 году.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118577166 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Краткая литературная энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 4. — С. 584–589.
- ↑ 4,0 4,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ 5,0 5,1 SNAC
- ↑ 6,0 6,1 Internet Broadway Database — 2000.
- ↑ 7,0 7,1 Discogs — 2000.
- ↑ 8,0 8,1 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
- ↑ 9,0 9,1 RKDartists
- ↑ 10,0 10,1 (unspecified title)
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Манн Томас // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ http://www.kilchberg.ch/xml_1/internet/de/application/d20/d24/d302/f243.cfm
- ↑ Ostwald G. Jüngste Tochter von Thomas Mann gestorben: Elisabeth Mann Borgese, die jüngste Tochter von Thomas Mann, ist in ihrem Urlaubsort St. Moritz gestorben. // Frankfurter Allgemeine Zeitung — F: 2002. — ISSN 0174-4909
- ↑ https://www.tum.de/die-tum/aktuelles/pressetermine/detail/article/30502/
- ↑ http://hdl.handle.net/10079/fa/beinecke.mann
- ↑ Томас Манн: биография, фотографии, произведения, статьи
- ↑ The Pity of It All: A Portrait of Jews In Germany 1743—1933, en:Amos Elon, p. 375
- ↑ нем. Errinnerungen und Gedanken, G. Mann, Frankfurt, 1986, p.166
- ↑ Шумахер Э. Жизнь Брехта — М.: Радуга, 1988. — Б. 47.
- ↑ Томас Манн Германия и немцы — 1945.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [ Томас Манн] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Соломон Апт Томас Манн // ЖЗЛ
- Л. Беренсон. «Страдая Германией»
Ҡалып:Нобелевская премия по литературе 1926—1950 Ҡалып:Произведения Томаса Манна
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 6 июндә тыуғандар
- 1875 йылда тыуғандар
- 12 августа вафат булғандар
- 1955 йылда вафат булғандар
- Швейцарияла вафат булғандар
- Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Почётлы легион ордены офицерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Томас Манн
- Лауреаты Нобелевской премии по литературе
- Писатели Германии XX века
- Писатели-модернисты
- Немецкие писатели XX века
- Эссеисты по алфавиту
- Иммигрировавшие в США из Германии
- Авторы исторических романов
- Члены ПЕН-клуба
- Достоевисты
- Члены Немецкой демократической партии
- Выпускники Мюнхенского технического университета
- Преподаватели Принстонского университета
- Лауреаты премии Гёте
- Почётные граждане Любека
- Почётные доктора Боннского университета
- Почётные доктора Гарвардского университета
- Почётные доктора Йельского университета
- Почётные доктора Колумбийского университета
- Почётные доктора Принстонского университета
- Похороненные в кантоне Цюрих


text:
Тел һәм заманДонъяла әле 3500 самаһы милләт һәм 200-ләп дәүләт бар. Ул дәүләттәрҙә йәшәүселәрҙең үҙ телен, мәҙәниәтен белеү, йолаларын һаҡлау мәсьәләһе нисек хәл ителә? Милли әҙселектәрҙе һаҡлауҙың тарихы ярайһы уҡ оҙон. 1648 йылда Изге Рим империяһындағы Утыҙ...
Башҡортостан – уртаҡ яҙмышыбыҙҠулыма осраҡлы ғына рәүештә “Иностранная литература” журналының “Телем – Ватаным минең” тип бағышланған һаны килеп эләкте. Унда Европала йәшәүсе аҙ һанлы каталан милләте әҙиптәренең әҫәрҙәре тупланған. Ошоға бәйле Рәми Ғариповтың: “Илен һөймәҫ кенә...
Наши в Питере7 октября в Малом зале Санкт-Петербургской академической филармонии имени Д.Д.Шостаковича состоится концерт стипендиатов Международного благотворительного фонда (МБФ) Владимира Спивакова, молодых музыкантов из Башкирии – учащихся Среднего...
Ҡатын-ҡыҙ ҡурсалауға мохтажӨфөгә абруйлы ҡунаҡтар – Хорватия Журналистары профсоюзының генераль секретары Маринка Болковач –Боркович, Рәсәй Журналистар Союзы идараһы секретарҙары Надежда Ажгихикина, Лариса Шамикова Һәм Леонид Речицкий килде. Өфөләге Матбуғат йортонда улар...
Фатима Мостафина (1913–1998)Ибн-Фаҙлан яҙмаларында телгә алынған боронғо башҡорт ерҙәре – Һамар далаһы, Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек буйҙары – уҙған быуатта милләтебеҙ мәҙәниәтен, әҙәбиәтен, мәғарифын үҫтереүгә тос өлөш индергән күп кенә шәхестәребеҙҙең тыуған төйәге. Билдәле...
Балаңды кем тәрбиәләй?1 сентябрҙән “Балаларҙы уларҙың һаулығына һәм үҫешенә зыян килтереүсе мәғлүмәттән һаҡлау тураһында” Федераль закон ғәмәлгә инде. Ул матбуғат баҫмаларына, телевидение тапшырыуҙарына, интернет селтәрендәге контентҡа йәш буйынса сикләүҙәр ҡуйыуҙы күҙҙә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Тәһәрәт
Тәһәрәт алыу тәртибе, интернеттә тәһәрәт хаҡында видеояҙмалар күп, шуғала
буталмаҫ өсөн ошо ҡаҙаҡса видео булһала, ошоно ҡарап шунан өйрәнегеҙ. Аңлайышлы. Бына ошо ссылка буйынса: https://www.youtube.com/watch?v=OA6ask8nJuQ&feature=youtu.be
Тәһәрәт
“Тәһәрәтләнеү дөрөҫлөктә имандың яртыһылыр, дөрөҫ тәһәрәт алыу намаҙҙың асҡысылыр һәм тулыһынса тәнде таҙартыусылыр”, — тип әйтелә пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмде бер хәҙисендә. Икенсе бер хәҙистә: “Ожмағтың асҡысы намаҙ, намаҙҙың асҡысы – тәһәрәт”. Тәһәрәт алыу алдынан истинжә ҡылына.
Истинжә ( пакланыу)
Истинжә – ярау иткәндән һуң нәжес сыҡҡан урынды таҙартыу. Бәҙрәфкә инер алдынан, салбарҙың балаҡ остарын күтәреп алыр кәрәк. Ишеген асып ингәндә һул аяҡ менән атлау инеү, сыҡҡанда уң аяҡтан атлап сығыу дөрөҫтөр. Бәҙрәфтә ҡиблаға ҡаршы йөҙ менән, йәки арт яҡ менән ултырыу дөрөҫ түгел, шуға ҡабырға яғы менән, йәки бер аҙ боролоп ултырыр кәрәк. Кесе һәм оло хәжәтен башҡарған кеше һул ҡулы менән истинжә ҡыла, йәғни, ҡоро нәмә менән яҡшылап һөртөп, яҡшылап йыуып алырға тейеш. Һыу булмағанда туалет ҡағыҙҙары менән дә файҙаланырға була. Истинжәне уң ҡул менән ҡылыу гонаһ, мәҡруһ һанала. Истинжәне һәр тәһәрәт алдынан эшләр кәрәк тип уйламағыҙ — хәжәт үтәү кәрәкһә генә.
Тәһәрәтте лә һәр намаҙ алдынан алыу кәрәкмәй, әгәр боҙолмаһа. Бәҙрәфтән һуң һабынлап ҡулдарҙы йыуырға. Врачтарҙың тикшереүе буйынса истинжә алып йөрөгән кешеләрҙә гемморой булмай, йә ауырыуы бөтә, шулай уҡ ирҙәрҙә простатит булмай.
Тәһәрәт алырға ниәтләгән кеше иң тәүҙә үҙенең гәүрәт ағзаларын нәжестән таҙартыр, йәғни башта истибра, һуңынан таҙа һыу менән истинжә ҡылыр (истибра — кесе ярау иткәндән һуң, һейҙек юлында ҡалған тамсыларҙың сығып бөткәненә инаныу өсөн йүтәлләп йәки башҡа төрлө хәрәкәттәр яһап, һейҙектән таҙарыныу.
Истибра ҡылыу үәжип, сөнки һейҙек тамсылары тәһәрәт алғандан һун сыҡһа, тәһәрәтте боҙалар. Истинжә — оло йәки кесе ярау иткәндән һуң истибра ҡылып, ғәүрәт ағзаларын Һыу менән нәжестән таҙартып йыуыу (оло ярау иткәндән һуң, башта берәй төрлө ҡоро нәмә менән, һуңынан һыу менән таҙартырға кәрәк).
Тәһәрәт
1. Мөмкин булһа, ҡиблаға ҡарап боролорға. Ниәтте ысын күңелдән әйтергә: “Иләһи ниәт иттем (ҡылдым) тәһәрәт алырға. Әғүҙү билләһи минәш шайтанир раджим. Бисмилләһир рахмәәнир рахим” тип. Әгәр тәһәрәт алдынан ниәт әйтергә онотһағыҙ, тәһәрәтегеҙ дөрөҫ булыр, тик ғөсөл алғанда дөрөҫ булмаҫ.
2. Беләҙектәренә тиклем ҡул суҡтарын өс тапҡыр йыуыла. Бармаҡтар араһына ла һыу индереп ышҡыла. Йөҙөк булһа, уны ҡуҙғатып аҫты сылатыла. Бар ер һыуланырға тейеш. Тырнаҡта лак, ҡатҡан икмәк ҡамыры, йәки башҡа нәмә булһа, шуның аша һыу үтмәһә – тәһәрәт дөрөҫ түгел.
3. “Бисмилләһ” әйтеп уң ҡулындың усы менән ауыҙына һыу алып (өс тапҡыр) ауыҙы һәйбәтләп сайҡарға.
Артабан аҫта яҙылғандарҙың һәр хәрәкәттендә “Биссмилләһ” әйтеп эшләр кәрәк.
4. Уң ҡулының усына һыу алып, шул һыуҙы танауына һурып, һул ҡул менән һемғерелә һәм шулай өс тапҡыр эшләнә.
5. Маңлай сәстәренән ҡырынан алып, ике ҡолағына һәм эйәк аҫтына тиклем өс тапҡыр йөҙө йыуырға, һаҡалы булһа, бармаҡтары менән аралаштырып, уға ла һыу тейгеҙелә.
6. Башта уң беләкте, һуңынан һул беләкте терһәктәре менән бергә ике ҡулын өс тапҡыр йыуыла.
7. Беренсе вариант: Ике ҡул суғын һыуға сылатып, иң элек ус төптәре менән башын, һуҡ бармаҡтары менән ҡолаҡ эстәрен, баш бармаҡтары менән ҡолаҡ артын һәм һуңынан, ҡул суҡтарының һырты менән муйынын мәсехләр (йәғни, бер тапҡыр һыпырып сығыла).
Икенсе вариант: уң ҡул менән баштың дүрттән бер өлөшөнә мәсех ҡылына, йәғни еүеш ҡул. менән һыпырыла. Шунан һуң шәһәҙәт бармаҡтары менән ҡолаҡтарҙьң эсе, баш бармаҡтар менән ҡолаҡ арты мәсех ҡылына. Ҡулдың баш һәм шәһәҙәт бармаҡтарынан башҡа ҡалған өс бармаҡтың тышҡы яғы менән муйын мәсех ҡылына.
Башҡа тулыһына мәсех ҡылыу – сөннәт. Уны ҡаплама мәсех тиҙәр. Ҡаплама мәсех былай эшләнә -сөннәт буйынса ҡаплама мәсех алмаҡсы булһаң, ике ҡулды сылатып, баш һәм шәһәҙәт бармаҡтарҙы айырып, ҡалған өс бармаҡ бер-береһенә тоташтырылыр. Шунан һуң устар сәс башланған (йәғни маңлайҙан өҫтәрәк) урынға ҡуйыла һәм артҡа ҡарай елкәгә тиклем шыуҙырып, мәсех ҡылына. Баштың ян-яҡтары ус менән арттан алға табан мәсех ҡылына. Шунан һуң баш бармаҡтар менән ҡолаҡ арты мәсех ҡылына. Ҡалған өс бармаҡтың тышҡы яғы менән елкәгә мәсех ҡылына. Үңәскә мәсех ҡылынмай.
8. Аяҡтарҙы өс тапҡыр йыуырға: уң аяҡтын осонан башлап, сәтәкәй бармаҡ араһына һыу тейгеҙеп баш бармаҡҡа тиклем, шайтан ашыҡҡа тиклем өҫкә. Артабан һул аяҡтын баш бармаҡтан сәтәкәй бармаҡҡа тиклем, һуңынан шайтан ашыҡҡа тиклем йыуаһың. Аяҡтарҙы тубыҡтары менән ҡуша йыуыу сөннәт ғәмәл.
Аяҡтарҙы һәр саҡ йыумаҫ өсөн ситек кейер кәрәк , ҡышҡыһың бигерәктә, йә эштә йөрөгәндә уңайлы.
Тәһәрәтле кеше аяғына ситек кейгәндән һуң, башҡа ваҡытта тәһәрәт алғанда, аяҡ суҡтарын йыуыу урынына, шул ситеген мәсехләй (йәғни, ҡул суҡтарын һыуға сылатып, һыулы бармаҡтар менән уларҙың йөҙлөгөн бер мәртәбә һыпыра) ала.
Уларҙы сискәндә, кеше тәһәрәтле булһа, аяғын ғына йыуыр ҙа, тәһәрәтле һаналыр. Тәһәрәт алғандан һуң, аяҡта торған килеш, ҡиблаға ҡарап кәлимәи шәһәдәт:" Әшһәдү әллә иләһә илләллаһу үә әшһәдү әннә Мүхәммәдән ғәбүдүһү үә расүлүһү" уҡыла.
Ситектең шарттары
1. Ситектең .тәһәрәтле ваҡытта кейелгән булыуы.
2. Ситектең аяҡты бәкәлгә тиклем ҡаплау һәм 12 мең аҙым үтерлек дәрәжәлә ныҡ булыуы.
3. Ситектәрҙең береһендә лә аяҡ бармаҡтарының иң кескенәһе менән һанағанда өс бармаҡ һыйырлыҡ ҙурлыҡтағы тишек булмауы.
4. Ситек эсенә һыу инерлек булмауы һәм бәйләмәйенсә лә аяҡта торорлоҡ ҡалын булыуы.
5. Әгәр ситек кейелә торған аяҡ ҡырҡылған икән берәй операция арҡаһында, ул ошо шартҡа тура килергә тейеш: шайтан ашағынан кәмендә өс ҡул бармағы киңлегендә алға сығып торған урыны булырға тейеш. Әгәр ундай шартҡа тура килмәй, тик шайтан ашығы ғына һерәйеп тора икән, ул аяҡҡа мәсех ҡылынмай һәм икенсе һау аяҡҡа ла.
Ситектең өс сәтәкәй бармаҡ хәтлем өсөн һөртөү менән фарыз мәсех тамам булыр. Сөннәт буйынса ҡылынған мәсех иһә ситекте еүеш ҡул бармаҡтары менән аяҡ осонан башлап ситек ҡунысы тамамланғанса һөртөүҙән ғибәрәт.
Мәсехте нимә боҙа?
1. Ситектең аяҡтан сиселеүе.
2. Аяҡтың ситектә саҡта еүешләнеүе.
3. Мәсех ваҡытының сығыуы (сәфәрҙәге кеше өсөң был ваҡыт арауығы – 72 сәғәт, сәфәрҙә булмаған кеше өсөн — 24 сәғәт). Тәһәрәтте боҙған һәр нәмә мәсехте лә боҙа. Шуның өсөн мәсех ваҡыты бөтмәһә лә, яңынан тәһәрәт алғанда мәсехтә ҡылына.
Тәһәрәттең фарыздары (үтәлергә тейеш)
Тәһәрәттең фарыздары (ошонда баҫ)дүртәү:
1. Битте йыуыу
2. Терһәктәргә тиклем ҡулдарҙы йыуыу.
3. Баштың дүрттән бер өлөшөнә мәсех ҡылыу (йәғни ҡулыңды сылатып, башты һыйпап алыу).
4. Аяҡтарҙы бәкәл менән бергә йыуыу.
Тәһәрәттең сөннәттәре
1. Ниәт ҡылыу.
2. Әғүҙү-бисмилләһ менән башлау.
3. Тәүҙә ҡулдарҙы терһәккә тиклем йыуыу.
4. Мисүәк (щетка) менән тештәрҙе таҙартыу.
5. Тәндең йыуылған бер ағзаһы кипкәнсе икенсеһен йыуыу.
6. Ауыҙҙы һәм танау ҡыуышлығын өс тапҡыр һыу менән сайҡау.
7.Ҡолаҡтарға мәсех ҡылыу.
8. Йыуғанда бер ҡул бармаҡтарын икенсе ҡул бармаҡтары араһына тығып ышҡыу.
9. Ағзаларҙы өсәр тапҡыр йыуыу.
10. Башты тулыһынса мәсех ҡылыу.
11. Тәһәрәтте тәртип менән алыу.
12. Ҡул һәм аяҡты йыуыуҙы бармаҡ остарынан башлау.
Тәһәрәттең мәкрүһтары
1. Танауға алынған һыуҙы уң ҡул менән һемгереү.
2. Ағзаны өс тапҡырҙан артыҡ йәки кәмерәк йыуыу.
3. Һыуҙы биткә ус менән һипкеләү.
4. Ҡояшта йылынған һыу менән тәһәрәт алыу.
5. Һыуҙы бик аҙ йәки бик күп ҡулланыу (йәғни — исраф
итеү).
6. Тәһәрәт алғанда һөйләшеү.
7. Сөннәттәрҙе ҡалдырыу.
Тәһәрәтте нимә боҙа?
1. Оло һәм кесе ярау итеү.
2. Тәндән ҡан, эрең һәм һары һыу сығыуы.
3. Ауыҙ тултырып ҡоҫоу.
4. Тилереү, үҙ аҡылыңда булмау (көслө дарыу тәьҫире
аҫтында булыу һәм башҡаһы).
5. Иҫерек булыу.
6. Һушты юғалтыу.
7. Арттан ел сығарыу.
8. Ятып, йә һөйәлеп йоҡлау. Аяҡтарҙы бер-береһенә салыштырып ятып йәки тарбайтып ултырған хәлдә йоҡлау (артты тулыһынса бер урынға ҡуйған хәлдә йоҡлау тәһәрәтте боҙмаҫ).
9. Намаҙ эсендә башҡалар ишетелерлек дәрәжәлә көлөү.
10. Ауыҙҙан, танауҙан, ҡолаҡтарҙан, күҙҙәрҙән, йәки йәрәхәтләнеү сәбәпле тәндән тамсыларлыҡ булып ҡан сығыуы. Тештәр араһынан ҡандың төкөрөк ҡәҙәр йәки унан артыҡ булыуы. Ҡан төкөрөктән аҙыраҡ булғанда тәһәрәтте боҙмаған кеүек, сәсте ҡырыу һәм тырнаҡ киҫеү кеүек эштәрҙә тәһәрәтте боҙмай.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 10.02.2017 в 01:35, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.