text:
- Подробности
- Просмотров: 326
ОРГАНИК БУЛМАҒАН ХИМИЯ, химик элементтарҙы һәм уларҙың берләшмәләрен (органик берләшмәләрҙән тыш) өйрәнгән фән. Хәҙ. О.б.х. төп бурыстары: ябай матдәләрҙең һәм уларҙың берләшмәләренең төҙөлөшөн, үҙенсәлектәрен, үҙ‑ара бәйләнештәрен, химик реакцияларын өйрәнеү, уларҙы синтезлау һәм ныҡлы таҙартыу, органик булмаған материалдар алыу ысулдарын эшләү. О.б.х. теоретик, синтетик һәм ғәмәли бүлектәре бар. Тикшереү объектына ҡарап айырым элементтар, элемент төркөмдәре химияһына (һелтеле металдар, һелтеле‑ер металдары, галогендар, халькогендар һ.б.), билдәле берләшмәләр кластары (сили‑ каттар, пероксидлы берләшмәләр химияһы һ.б.), тарихи барлыҡҡа килгән билдәләр б‑са бер төркөмгә берләшкән берләшмәләр (мәҫ., һирәк элементтар химияһы), үҙенсәлектәре һәм ҡулланылышы яҡын булған матдәләр (ауыр ирегән матдәләр, интерметаллидтар, ярым үткәргестәр, затлы металдар, органик булмаған полимерҙар һ.б.) химияһына бүләләр. Координацион берләшмәләр химияһы — О.б.х. үҙ аллы бүлеге. О.б.х. физик химия, аналитик химия, металорганик берләшмәләр химияһы, бионеорганик химия һ.б. м‑н бәйле. О.б.х. теоретик нигеҙҙәрен геохимияла, космохимияла, ҡаты есем һәм юғары энергия химияһында, радиохимияла, ядро химияһында, биохимия һәм агрохимияның ҡайһы бер бүлектәрендә ҡулланалар. О.б.х. ғәмәли өлөшө химик технология, металлургия, галургия, электроника, файҙалы ҡаҙылмалар табыу, керамика, төҙөлөш, конструкцион, оптик һ.б. органик булмаған материалдар етештереү, энергия ҡулайламалары эше м‑н тәьмин итеү, сәнәғәт ҡалдыҡтарын зарарһыҙландырыу, тәбиғәтте һаҡлау м‑н бәйле. Башҡортостанда О.б.х. үҫеше химия сәнәғәте һәм нефтехимия сәнәғәте үҫеше м‑н бәйле. Тәбиғи сеймал запастары (аш тоҙо, эзбизташ, көкөрт колчеданы, фосфорлы минералдар), энергия ресурстары булыуы “Минудобрения”, “Сода”, “Каустик” пр‑тиеларында органик булмаған берләшмәләр етештергән производстволар булдырыуға булышлыҡ итә. 1959 й. БДУ‑ла О.б.х. каф. асыла. М.Н.Нурғәлиева тарафынан катализаторҙар сифатында ҡулланылған органик булмаған берләшмәләрҙең үҙенсәлектәре өйрәнелә. 70‑се йй. Е.Ф.Журавлёв етәкс. ерҙә һирәк элементтарҙың тоҙҙарын алыу һәм таҙартыу ысулдары эшләнгән (М.К.Боева, Р.К.Ғәйфетдинова). 1990 й. алып В.Н.Майстренко етәкс. металдарҙың органик һәм органик булмаған лигандтар м‑н комплекслы берләшмәләренең үҙенсәлектәре, уларҙы синтезлау, затлы металдарҙы һәм микроэлектронлы техника өсөн юғары таҙартылған материалдар алыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Органик булмаған берләшмәләрҙең экстракция процестарында реакцияға һәләтле булыуы, комплекс барлыҡҡа килтереү реакцияларының һыулы һәм һыуһыҙ эретмәләрҙә кинетикаһы һәм механизмы өйрәнелә. 2012 й. башлап И.А.Массалимов етәкс. органик булмаған берләшмәләрҙең юғары т‑ралы үткәргестәр, электрохимик сенсорҙар һ.б. синтезлауҙағы үҙенсәлектәрен тикшереүҙәр үткәрелә. Берләшмәләрҙең төҙөлөшөн һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн инструменталь анализ ысулдары киң ҡулланыла. Органик химия ин‑тында Ю.Е.Никитин тарафынан радиоактив һәм ерҙә һирәк элементтарҙың, платина төркөмөнә ингән металдарҙың берләшмәләрен алыу ысулдарын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр башлана, Ю.И.Муринов тарафынан уларҙың физик‑химик үҙенсәлектәрен өйрәнеү дауам ителә. Нефттең көкөртлө компоненттары нигеҙендә ерҙә һирәк элементтарҙы, платина металдарын, көмөш һәм алтынды айырып алыу һәм бүлеү өсөн экстрагенттар булдырылған. Биологик яҡтан актив комплекслы берләшмәләр синтезлана (медицинала, ауыл хужалығында һ.б. ҡулланыла). Ерҙә һирәк элементтарҙың полимер плёнкаларға ҡушҡанда ҡояш энергияһын үҙгәртеү һәләте булған комплекслы тоҙҙарын алыу ысулдары эшләнгән. Нефтехимия, нефть эшкәртеү һәм аҙ күләмле химия өсөн гетероген катализаторҙар булдырыу б‑са тикшеренеүҙәр 50‑се йй. аҙ. НИИнефтехимда башлана, 90‑сы йй. башында Нефтехимия һәм катализ институтында дауам ителә. Туйындырылмаған спирттарҙы, май к‑таларын, ацетилен һәм карбониллы берләшмәләрҙе гидрирлау, алкилароматик углеводородтарҙы окисландырыу, ката‑ литик крекинг һ.б. процестар өсөн катализаторҙар эшләнгән. Катализаторҙарҙың төҙөлөшөн һәм үҙенсәлектәрен тикшереүҙә за‑ манса алымдар киң ҡулланыла (Б.И.Кутепов, Б.Ф.Морозов, P.M.Мәсәғүтов). Конструкция материалдары һәм композицион материалдар булдырыу өсөн ҡулланылған органик булмаған берләшмәләрҙең үҙенсәлектәрен өйрәнеү б‑са эштәр Металдарҙыңүтә һығылмалылығы проблемалары институтында (О.Ә.Ҡайбышев), ӨДАТУ‑ла (Н.Ә.Әмирханова) һ.б. алып барыла. 90‑сы йй. башынан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары, Перспективалы материалдар физикаһы ин‑ттарында һәм ӨДАТУ‑ла наноструктур материалдар алыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Әҙәб.: М у р и н о в Ю.И., М а й с т р е н к о В.Н., А ф з а л е т д и н о в а Н.Г. Экстракция металлов S,N‑органическими соединениями. М., 1993.
В.Н.Майстренко
Тәрж. Ф.А.Ғималова


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 588
ИШЕМБАЙ НЕФТЬ КОЛЛЕДЖЫ, 1932 й. Стәрлетамаҡ ҡалаһында Көнсығыш нефть техникумы булараҡ асыла. 1942 й. Ишембай ҡ. күсерелә, 1958 й. алып Ишембай киске техникумы, 1966 й. — нефть техникумы, 1993 й. хәҙ. статусын ала. Уҡытыу көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә мәғлүмәт эшкәртеүҙең һәм идара итеүҙең автоматлаштырылған системалары, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм файҙаланыу, нефть һәм газ скважиналары быраулау, газ‑нефть үткәргестәрҙе һәм газ‑нефть һаҡлағыстарҙы ҡороу һәм файҙаланыу, электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник файҙаланыу һәм хеҙмәтләндереү, иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе, машиналар эшләү технологияһы, сәнәғәт ҡорамалдарын монтажлау һәм техник файҙаланыу, ғәмәли информатика, мәғлүмәт системалары һөнәрҙәре б‑са алып барыла. Китапханаһы, 27 уҡыу лаб., 2 слесарлыҡ‑механика оҫтаханаһы, 1 тамаша һәм 2 спорт залы, саңғы базаһы, стадионы, колледж тарихы музейы, дөйөм ятағы һ.б. бар. 16 меңгә яҡын белгес әҙерләнгән (2011), улар араһында Н.Г.Драцкий, Н.Ф.Липаев, Р.Ш.Миңгәрәев, В.А.Секин, А.Н.Филимонов, М.Ө.Хәмиҙуллин, В.Д.Шашин.
Х.Х.Баймырҙин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡәҙер кисәһе көнө
Ҡәҙер кисәһе көнө
Ҡәҙер кисәһе Ислам динендәге мөбәрәк кисәләрҙең иң ҡиммәтлеһе. Ҡәҙер кисәһе Рамаҙан айында була торған бер кисәлер. Шул ваҡытта рамаҙандың ҡайһы кисәһендә булыры асыҡ рәүештә билдәләнмәгән.
Имам Шәфиғи мәҙһәбе буйынса Рамаҙан айҙың 17 сө көнө, имам Әғзәм Әбү Хәнифә (беҙ ошо Хәнифә мәҙһәбе) әйтеүенсә — 27-се кисәһе булараҡ ҡабул ителгән. Дөйөм ҡараштан Ҡәҙер кисәһе, рамаҙан айҙың 20-се көнөнән алып 30-нсы кисәләрендә булыр, тиелә.
Ҡөръән Кәримдә раҫланыуынса, Ҡәҙер кисәһе — ҡиммәтле кисәлер. Сөнки Ҡөръән Кәрим Рәсүлебеҙгә тап ошо кистә тапшырыла башлай.
Хәҙис шәрифтә: «Ҡәҙер кисәһенә инанып, сауабын өмөт итеп, ғибәҙәт ҡылғандарҙың бөтә гонаһтарын Аллаһ Тәғәлә кисереп, ғәфү итер», — тиелә.
Ғибәҙәттә ҡаза намаҙын ҡылыу (үтәлмәгән, йә төшөрөлөп ҡалған), Ҡөръән Кәримдән сүрәләр, доғалар уҡыу, тәүбә итеү, саҙаҡа биреү, мосолмандарҙы һөйөндөрөү һәм башҡа сауаптарға ҡаҙаныу — былар барыһы ла был кисәгә ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүҙең ишараһылыр. Хөрмәт күрһәтеү гонаһлы эштәрҙе эшләмәү менән дә хасил булыр.
Әйе, Ҡәҙер кисәһе бик ҡәҙерле бер кисә булғанға күрә, Аллаһу Тәғәлә ҡолдарына, ғәфләттә ҡалмайынса, һәр ваҡытта ғибәҙәттә булһындар өсөн ҡайһы көн икәнен ҡәтғи рәүештә белдермәгән. Тимәк, был кисәне эҙләгәндәргә рамаҙандың күп кистәрендә ғибәҙәт итеү фарыздыр.
Был кисәнең ғәләмәттәре шуларҙан ғибәрәт: көнө асыҡ, еләҫ булыр, бик һалҡын да, бик эҫе лә булмаҫ. Ҡайһы бер ғалимдар әйткәнсә, Ҡәҙер кисәһендә эттәр тауышы ишетелмәҫ, иртә таңда ҡояш ҡыҙыл булып, күҙҙәрҙе сағылдырмайынса ҡалҡыр.
Ҡәҙер кисәһе Мөхәммәд саллаһү ғәләйһис-сәләм өммәтенә айырым бер кисәләр. Башҡа пәйғәмбәрҙәргә бындай кисә бирелмәгән.
Ҡәҙер кисәһе хаҡындағы хәҙис шәрифтәрҙә былай тип әйтелә:
"Ҡәҙер кисәһендә бер тапҡыр «Иннә әңҙәлнәһү»(Әл-Ҡадр) сүрәһен уҡыған башҡа замандарҙа Ҡөръән Кәримде даими уҡыусынан да һөйкөмлөлөр";
"Ҡәҙер кисәһендә бер тәсбих «Сөбхәналлаһ», бер тәхмид «Әлхәмдүлиллаһи», бер тәһлил «Аллаһу әкбәр» әйтеүсе Минең янымда ете йөҙ мең тәсбих үә тәһлил әйтеүсенән дә ҡиммәтлелер";
"Был кисәлә һарыҡты һауып алған ваҡыт тиклем булһа ла ғибәҙәт иткән кеше (йәғни тиҙ генә намаҙ уҡып алған) бер ай дауамында бөтә кисәләрҙе таңға тиклем ғибәҙәттә булыусынан ла ҡиммәтлелер";
«Ҡәҙер кисәһендә өс тапҡыр „Ләә иләәһә илләллаһу“ әйтеүсенең: беренсеһендә — гонаһтары кисерелер, ғәфү ителер; икенсеһендә — йәһәннәмдән ҡотолор; өсөнсөһөндә йәннәткә керер»;
«Ҡәҙер кисәһендә „Әл-Ҡадр“ сүрәһен уҡыған кеше Ҡөръән Кәримдең дүрттән бер өлөшөн уҡыған кеүек булыр» (йәғни , бының сауабына ирешер).
Хәҙрәти Ғәйшә Расүлуллаһтан һораны: «Әгәр Ҡәҙер кисәһенә ирешһәм, унда нимә уҡыйым?» Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм:
«Аллаһүммә иннәкә ғәфүүн тухиббүл ғәфүә фәғфү ғанни», — доғаһын уҡырһың", — тип әйте.
Мәғәнәһе: «Йә Рабби, һис шикһеҙ Һин ғәфү итеүсе, ғәфү итеүҙе һөйәһең, мине лә ғәфү ит», — тимәктер.
Аллаһ Рәсүле әйткән: «Ҡәҙер кисәһенә килгәндә, Джәбраил фәрештә йәмәғәт йыйылған ваҡытта төшәр. Намаҙ ҡылырҙар, аяҡта баҫып йә ултырып, Аллаһты зикер итәр, һәр кемгә сәләм бирер».
Был йәһәттән Әбү Һүрәйрә былай тип әйтте: «Ҡәҙер кисәһе килгәс, бик күп һанда фәрештәләр Ер йөҙөнә төшәр. Уларҙың инеүҙәре өсөн күп күк ишектәре асылыр, нурҙар күтәрелеп яҡтырыр. Бөйөк бер Аллаһуға йүнәлгән ҡолдың йөрәгендә илаһи көс, ҡеүәт әҫәренең серҙәре күренер.
Фәрештәләр ғәскәр кеүек теҙелешерҙәр. Бына шул ваҡытта кешеләрҙең әлеге ваҡыттағы хәлдәре лә үҙгәрер. Кемгәлер күктәрҙең үә ерҙең дә серҙәре асылыр, күктәге пәрҙәләр алыныр. Улар күктәрҙә фәрештәләрҙең ҡыям хәлендә, ултырған хәлдә, рөкуғ йәки сәждә иткән, зикерҙәр, шөкөрҙәр, тәсбих үә тәһлил әйткән хәлдә күрерҙәр. Кемдәргәлер бөтә эсендәгеләре менән бергә йәннәт юлдары асылыр — өйҙәре, тыҡрыҡтары, хурҙары, йылғалары, ағастары, емештәре менән, һис шикһеҙ!
Был кешеләр Аллаһуның Ғәршен йәки күктең иң юғары ҡаты — туғыҙынсы күктән пәйғәмбәрҙәрҙең, сәхәбәләрҙең, шәһиттәрҙең үә тоғроларҙың ауаздарын тойорҙар. Был рухани донъяға хайран булырҙар. Рәхмәт дарьяһында йөҙәрҙәр. Йәннәтте, йәһәннәмде, йәһәннәмдең ғазап соҡорҙарын, иманһыҙҙарҙың буласаҡ урындарын күрерҙәр.
Йәнә ул кисәлә мөьминдәрҙең байтағына Аллаһуның гүзәлек сифаттары асылыр».
Хәҙрәте Ғүмәр риүәйәт итә: «Аллаһ Расүле әйтте:
- Кем рамаҙандың 27-се кисәһендә таңға ҡәҙәр ғибәҙәттә булһа, ул миңә рамаҙандың башҡа кисәләрендә ғибәҙәт итеүсенән дә һөйкөмлөлөр».
Хәҙрәти Фатима Рәсүлебеҙҙән һорай:
- Эй, атайым, ирҙәрҙең һәм ҡатындарҙың ул кисәлә ғибәҙәт итерлек көс-ҡөҙрәте булмаған зәғифтәре нишләр?
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм:
- Яҫтыҡтарын ҡуйып, шуларға таянып, был кисәлә берәр сәғәт ултырырҙар үә Аллаһуға доға ҡылырҙар.
Хәҙрәти Ғәйшәнән риүәйәт: «Аллаһ Расүле әйтте:
- Кем Ҡәҙер кисәһен ғибәҙәт менән үткәрһә, ул кисәлә ике сәғәт намаҙ ҡылһа, үә тәүбә-истиғфар итһә, Аллаһ уны мәғфирәт итәр, Аллаһтың рәхмәтенә ирешер. Джәбраил фәрештә уға ебәк ҡанаты менән ҡағылыр. Джәбраил кемде лә булһа ҡанаты менән һыпырһа, ул йәннәткә керер».
Рамаҙан кисәләрендә Ҡәҙер кисәһенә тап килеү өмөтө менән йәшәгеҙ!
Ҡәҙер кисе хаҡында хикмәттәр: — ошо биттә уҡығыҙ; https://nazir1965.com/din/%D2%A1%D3%99%D2%99er-kise-xa%D2%A1ynda-xikm%D3%99tt%D3%99r.html#more-6060
Ҡәҙер кисе: https://nazir1965.com/din/%D2%A1%D3%99%D2%99er-kise.html
Рамаҙан аҙағы һәм Ҡәҙер кисе: https://nazir1965.com/din/rama%D2%99an-a%D2%99a%D2%93y-%D2%BB%D3%99m-%D2%A1%D3%99%D2%99er-kise.html
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 15.06.2017 в 00:47, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Аллы-гөллө кейенгән кешеләр Сорғот театры эргәһендә уҙасаҡ һабантуйға иртә таңдан йыйылды. Быйыл йыйын ҡалабыҙҙа 25-се тапҡыр уҙғарылды.
Тигеҙ плитәләр һалынған майҙанда тирмә, палаткалар теҙелгәйне, уларҙа аш-һыу, сувенирҙар тәҡдим ителде. Сәхнәлә Сорғоттоң үҙешмәкәр артистары, Ҡазан, Лангепас, Мегион, Нефтеюганск ҡалаларынан килгән ҡунаҡтар сығыш яһаны.
Бер мәл алыҫ-алыҫтарға халҡымдың саҡырыу ораны һымаҡ "Салауат" йыры яңғыраны:
Ай-һай, Салауат, тыуған илдең ҡото,
Ай-һай, Салауат, тыуған илдең уты,
Ай-һай, Салауат, башҡортомдоң ҡаны,
Ай-һай, Салауат, үҙ халҡымдың даны!
Йыр шул тиклем матур, йөрәккә үтеп инерлек. Бөтә кеше ошо моң ағылған яҡҡа ашыҡты. Сәхнәлә Башҡортостандан "Каруанһарай" ансамбле сығыш яһай ине.
Ҡатыны, өс айлыҡ ҡыҙы менән килгән Учалы егете Динар Насибуллиндың ауыл тураһындағы йыры йылы хистәр уятты, ауылды һағыныу һағышын ҡуҙғытты.
Тоҡ кейеп йүгереү, ҡул көрәштереү, сайпылтмайынса көйәнтәләп һыу ташыу кеүек ярыштарҙа һәр кем ҡатнашырға тырышты. Халыҡ иң күп йыйылған урын, әлбиттә, милли көрәш майҙаны булды. Батырҙар дүрт ауырлыҡта көс һынашты. Көрәш ҡыҙыу барҙы: егеттәр бер-береһенә бил бирергә теләмәй, ә йән-яҡтан ҡарап торған көйәрмәндәр берсә батырҙарҙы ҡеүәтләп ҡысҡыра, берсә судьяларға ҡушылып китеп, дөрөҫ баһа биреүҙе күҙәтә.
Башҡортостандың Мәсетле районы Яуыш ауылында йәшәүсе Фаилә менән Данис Насибуллиндарҙың өс улы ла көрәшсе икән. Һабантуйҙа уртансылары Илшат еңел ауырлыҡтағылар араһында еңеүсе булды. Башҡаларҙың да таһыллығы һоҡландырҙы. Абсолют чемпион исемен Татарстан егете Рушан Хәйруллин яуланы. Ул еңел автомобиль менән бүләкләнде.
Рәхилә ҒӨБӘЙҘУЛЛИНА.
Ханты-Манси автономиялы округы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 208
УРОМИЦЕС (Uromyces), тут бәшмәктәре төркөмө. 600‑гә яҡын бер һәм төрлө хужалы төрҙәре билдәле, киң таралған. Башҡортостанда бер нисә тиҫтә төрө бар. Башлыса ҡуҙаҡлылар (уредо- һәм телейтостадиялар) һәм һөтлөгән һымаҡтар (эцидиялар) ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙә паразит булып йәшәйҙәр. Үҫеш циклы тулы һәм тулы булмаған бәшмәк. Пикниялары батынҡы, шар йәки бәләкәй фляга формаһында, перифиз өлпөһө (стериль гифтар) бар. Эцидиялары перидийлы (тышса). Уредоспоралары (тышсаһы ваҡ сәнскеләр м‑н ҡапланған) һаптарҙа урынлашҡан, ҡыҙғылт көрән төҫтә. Пустулаларҙан айырылып сыҡҡанда спора һабы м-н бергә ысҡына. Телейтоспоралары бер күҙәнәкле. Телейтоспоралар туплау үҫемлектәрҙең зарарланған ағзаларында ҡара төҫтәге бәрхәт мендәрҙәр барлыҡҡа килтерә. Ауырыуҙың симптомдары — ҡыҙғылт көрән төҫтәге таптар йәки һыҙаттар. БР‑ҙа борсаҡ, клевер һәм люцерна туты иң зарарлылары булып һанала. Зарарланған үҫемлектәр аҙ уңыш бирә. У. ҡотолоу өсөн ҡуҙаҡлыларҙың ҡалдыҡтарындағы базидио- һәм телейтоспоралы тупраҡҡа коллоид көкөрт һибәләр, ш. уҡ уларҙың хужалары — сүп үләндәре (мәҫ., һөтлөгән) м‑н көрәш һөҙөмтәле.
М.Ю.Шәрипова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 421
ЙӘШЕЛ ДИКРАНУМ (Dicranum viride), мүк һымаҡтар төрө. Ҡараһыу йәшел төҫтәге кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе ос емешле ике өйлө күп йыллыҡ мүк, бейеклеге 1—5 см. Һабағы төҙ, ябай йәки тармаҡлы. Япраҡтары ланцет формаһында, осло, мурт; аҫҡылары — һабаҡтан ситкә китеүсе; өҫкөләре — боролмалы, һабаҡҡа яҡын үҫеүсән. Ҡумтаһы оҙон һапта. Спорогондары һирәк барлыҡҡа килә. Башлыса вегетатив юл м‑н, япраҡтарының өҫкө өлөштәренән үрсей. Күләгәле ҡарт урмандарҙа серек үҙағаста, япраҡлы, һирәгерәк ылыҫлы ағас олондарының аҫҡы өлөшөндә, ҡайһы берҙә тупраҡта үҫә. Мәләүез (Башҡортостан милли паркы), Белорет, Ғафури, Йылайыр, Нуриман (Павловка һыуһаҡлағысы ярҙарында), Бөрйән (Шүлгәнташ ҡурсаулығы) р‑ндарында осрай. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына, Европаның мүк һымаҡтар ҡыҙыл китабына (1995) индерелгән.
Э.З.Бейешева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 459
УРАҘА БАЙРАМЫ, У р а ҙ а ғ ә й е т е, иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Шәүүәл айының (мосолманк алендарының 10‑сы айы) 1‑се көнөнән башлана, 3—4 көн бара. Рамаҙан айында (мосолман календарының 9‑сы айы) 30 көн дауам иткән ураҙаның тамамланыуын аңлата, ураҙа ваҡытында мосолмандар ҡояш ҡалҡҡандан ҡояш батҡанға тиклем ашауҙан, эсеүҙән, уйын‑көлкөнән, тамашанан һ.б. тыйылып торорға (ауырыуҙар, 7 йәшкә тиклемге балалар, сәйәхәтселәр һ.б. азат ителә) тейеш. Мосолмандар иртә м‑н мәсеткә бара, унда намаҙ уҡый, байрамдың әһәмиәте т‑да хөтбә тыңлай. Байрам йолалары башланыр алдынан диндарҙар зәҡәт‑әл‑фытыр (ҡара: Зәҡәт) тарата. У.б. ваҡытында байрам аштары бешереү, ҡунаҡҡа йөрөшөү, бүләктәр бирешеү, мәрхүмдәрҙең ҡәберенә барыу ҡабул ителгән. БР‑ҙа 1992 й. алып У.б. беренсе көнө ял — байрам көн тип иғлан ителгән.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Костюм, битлектәрҙе һатып алабыҙ ул, тиерһегеҙ. Шулай ҙа үҙең эшләүгә ни етә! Йыл хужаһы – Маъмай битлеген фетрҙан яһаһаң, бигерәк тә матур килеп сыға, оҙаҡ һаҡланасаҡ та әле.
Уны үҙ ҡулдарың менән эшләү өсөн ҡағыҙ өлгөһө, аҡбур, көрән, ҡара, аҡ төҫтәрҙәге фетр, ҡайсы, еп, елем, 6 декоратив мәрйен, резинка, теген машинкаһы кәрәк буласаҡ. Ҡағыҙ өлгөнө көрән фетр киҫәге өҫтөнә һалып, аҡбур менән уратып һыҙабыҙ. Күҙ урынын билдәләгәс, ҡырҡып алабыҙ. Инде тегеү машинаһында әҙерләмәнең ҡырынан ғына тегеп сығабыҙ, күҙ эргәһенән дә шулай уҡ йөй эшләйбеҙ. Көрән төҫтәге фетрҙан ҡолаҡтар, ҡараһынан танау, аҡтан мыйыҡ өлөштәрен киҫеп, битлеккә йәбештерәбеҙ. Аҡ фетр өҫтөнә ике яҡлап 3-әр мәрйен ҡуябыҙ. Йәбештергән өлөштәре бер аҙ нығына биргәс, битлектең артына резинка беркетәбеҙ.
Бына йыл хужаһы битлеге лә әҙер!


text:
Башҡортостаным менән ғорурланам!
25 мая 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Район хеҙмәт коллективтары бәйгеһе шундай исем аҫтында үтте
3 йыл рәттән уҙғарылып килгән конкурста быйыл 24 коллектив ҡатнашты. Улар араһында уҡытыусылар, тәрбиәселәр, медицина хеҙмәткәрҙәре, шәхси эшҡыуарҙар һәм башҡалар бар ине.
Сәләмәтлек клубтарына килегеҙ!
25 мая 2018 йыл | Һаулыҡ һаҡлау, Йәмғиәт
Райондың "Изгелек шишмәһе” халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәге һуңғы ваҡытта киң таралыу алған скандинав йөрөшөн популярлаштырыу буйынса эшен дауам итә.
Изге айҙа – изге башланғыс
25 мая 2018 йыл | Хаттар
Күптән түгел әүлиәләр төбәге – Сәйетбаба ауылында районда тәүгеләрҙән булып ҡатын-ҡыҙҙар араһында ғәрәп телен өйрәнеүселәрҙең конкурсы булып үтте.
Сараға райондың иман юлында булған, ислам динен ихтирам иткән, ғәрәп хәрефтәрен таныған һәм ғәрәпсә уҡый белгән ағинәйҙәре, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары йыйылды. Шулай уҡ райондың имам-мөхтәсибе Рауил хәҙрәт етәкселегендә ра-йон мәсете шәкерттәре, Юрмаш, Имәндәш, Крас-ноусол, Яңғыҙҡайын, Яугилде, Ерек ауылдары ағинәйҙәре килде.
Сараға райондың иман юлында булған, ислам динен ихтирам иткән, ғәрәп хәрефтәрен таныған һәм ғәрәпсә уҡый белгән ағинәйҙәре, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары йыйылды. Шулай уҡ райондың имам-мөхтәсибе Рауил хәҙрәт етәкселегендә ра-йон мәсете шәкерттәре, Юрмаш, Имәндәш, Крас-ноусол, Яңғыҙҡайын, Яугилде, Ерек ауылдары ағинәйҙәре килде.
Рух һаҡсылары байрамы
25 мая 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Китапханалар көнө алдынан үҙҙәренең эшмәкәрлектәре менән таныштырыу өсөн ра-йон китапханаһы етәксеһе Фәүзиә Сәғиҙулла ҡыҙы Зәйнуллинаға мөрәжәғәт иттек. Һүҙ уға:
Районда 14 ауыл, 1 район, 1 балалар, 1 үҫмерҙәр китапханаһы бар. Уларҙы 23 китапханасы хеҙмәтләндерә. Бурлы, Сәйетбаба, Еҙем-Ҡаран, Табын ауылдарында моделле китапханалар эшләй. Район китапханаһы фондында 100 меңдән ашыу (районда – 362 мең) китап иҫәпләнә. Бында балалар, төрлө тармаҡта эшләүселәр өсөн, нәфис, белешмә әҙәбиәт, насар күреүселәр өсөн Брайль техникаһындағы -Китапханала эшләү ҙур яуаплылыҡ, киң ҡарашлы булыуҙы талап итә. Көн һайын яңы кешеләр менән осрашыу-аралашыу, яңы мәғлүмәттәр алыу, белемеңде тулыландырыу хас был һөнәргә. Китапханасы - барыһы менән дә уртаҡ тел таба белерлек психолог та, теге йәки был китапты уҡырға кәңәш биреүсе әҙәбиәт белгесе лә, шул уҡ ваҡытта балалар һәм өлкәндәрҙе төрлө сараларға йәлеп итеүсе ойоштороусы ла. китаптарҙан тыш, 60 төрлө матбуғат баҫмаһын да уҡырға була.
Өсөнсө быуын халыҡ университеты саҡыра
25 мая 2018 йыл | Йәмғиәт
Республика халыҡҡа социаль ярҙам үҙәге Стәрлетамаҡ ҡалаһы буйынса филиалының Ғафури районындағы бүлеге пенсия йәшенә еткән граждандарҙы (55 йәше тулған ҡатын-ҡыҙҙар һәм 60 йәштән өлкән ирҙәрҙе) уҡытыу уҙғара.
Уҡыу йүнәлештәре: "Шәхси гигиена һәм дауалау физкультураһы методологияһы нигеҙҙәренә өйрәтеү” һәм "Бейергә өйрәтеү”.
Уҡыу хоҡуғы һәр дисциплина сиктәрендә бер календарь йыл эсендә бер тапҡыр бирелә. Уҡыуҙың минималь курсы 40 академик сәғәт тәшкил итә, төркөмдә 15-тән 20-гә тик-лем кеше.
Күрһәтелгән дисциплиналар буйынса уҡыу төркөмөнә индерелеү өсөн өлкән йәштәге граждандар филиал бүлегенә 1 июнгә тиклем ғариза, паспорттың һәм пенсия таныҡлығы күсермәһен алып килә.
Уҡыу йүнәлештәре: "Шәхси гигиена һәм дауалау физкультураһы методологияһы нигеҙҙәренә өйрәтеү” һәм "Бейергә өйрәтеү”.
Уҡыу хоҡуғы һәр дисциплина сиктәрендә бер календарь йыл эсендә бер тапҡыр бирелә. Уҡыуҙың минималь курсы 40 академик сәғәт тәшкил итә, төркөмдә 15-тән 20-гә тик-лем кеше.
Күрһәтелгән дисциплиналар буйынса уҡыу төркөмөнә индерелеү өсөн өлкән йәштәге граждандар филиал бүлегенә 1 июнгә тиклем ғариза, паспорттың һәм пенсия таныҡлығы күсермәһен алып килә.


text:
Мөхөтдин Тажи
Мөхөтдин Тажи (ысын исеме — Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов; 1906—1991) — башҡорт шағиры.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1906 йылда Белорет районы Кәртәле ауылында урмансы ғаиләһендә тыуған. Ун йәшенән ҡаҙаҡ далаларында көтөү көтә, байҙарҙа батраклыҡта йөрөй. 1920—1924 йылдарҙа Сермән ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. Шунан һуң Өфөләге башҡорт педагогия техникумында уҡый. «Башҡортостан йәштәре», «Башҡортостан» гәзиттәрендә эшләй.
1936 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1937—1954 йылдарҙа Башҡортостан тарих, тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтында, БАССР Министрҙар Советы эргәһендәге сәнғәт эштәре идаралығында, республика радиокомитетында, «Әҙәби Башҡортостан» журналында эшләй.
Эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
М. Тажи әҙәбиәткә егерменсе йылдар аҙағында килә. Уның тәүге шиғыр һәм очерктарына азат хеҙмәт кешеһен кәүҙәләндереү, уға дан йырлау характерлы. Шағирҙың 1934 йылда яҙылған «Тәлгәш ҡайын» поэмаһында башҡорт халҡының социаль аңы уяныуы, байҙарға ҡаршы стихиялы көрәшкә күтәрелеүе сағыла. Әҫәр халыҡ ижадын оҫта файҙаланыуы менән дә үҙенсәлекле. Ватан һуғышы йылдарында яҙылған әҫәрҙәре араһынан «Урал егете» поэмаһы (1941) айырыуса иғтибарға лайыҡлы. Бында шағир Александр Матросов ҡаһарманлығына оҡшаш күренештәрҙең совет йәмғиәте өсөн тәбиғи икәнен күрһәтте. Һуңғы йылдарҙа М. Тажи «Сәғиҙәнең яҙмышы» исемле повесть яҙа, тәржемә менән дә шөғөлләнә.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Беҙҙең ил»
- «Асыу һәм үс»
- «Һулыш»
- «Плакучая берёза»
- «Һайланма шиғырҙар һәм поэмалар»
- «Уйланыуҙар»
- «Һайланма әҫәрҙәр»
Әҙип тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Романов В. Видные писатели Башкортостана: Мухитдин Тажи (К 110-летию со дня рождения). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 3 апрель. (рус.)[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 3 апрель (Тикшерелгән 3 апрель 2016)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 3 апрелдә тыуғандар
- 1906 йылда тыуғандар
- Өфө губернаһында тыуғандар
- Белорет районында тыуғандар
- 11 августа вафат булғандар
- 1991 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Башҡорт шағирҙары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- «Башҡортостан» гәзите журналистары
- «Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
ҮТӘМЕШЕВТӘР, сауҙагәрҙәр. Билдәле булғандары: Зариф Ибраһим улы Ү., 19 б. аҙ. Стәрлетамаҡ ҡ. тирмән, колониаль тауарҙар магазины, типография тотҡан; татар телендә китаптар һәм дәреслектәр сығарған. Хәйриә м‑н шөғөлләнгән. Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсетенең һәм Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһенең попечителе булған. Уның улдары: Абдулла Зариф улы Ү. һәм Мостафа Зариф улы Ү., бергә Стәрлетамаҡта 3 сауҙа һәм торлаҡ йорт тотҡандар. Абдулла Зариф улы Ү. улы — Әбделкәрим Абдулла улы Ү., Стәрлетамаҡ үҙ-ара кредит йәмғиәте идаралығы ағзаһы. Ү. нәҫеле вәкилдәре иген м‑н сауҙа иткән, сәй төрөү ф‑каһы тотҡан.
И.В.Денисов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 535
ҒӨБӘЙҘУЛЛИН Ренат Рәмил улы (10.6.1973, Өфө), анестезиолог-реаниматолог. Мед. ф. д‑ры (2006). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1996) 2000 й. тиклем ашығыс мед. ярҙамы дауаханаһында, бер үк ваҡытта 4‑се бала табыу йортонда (икеһе лә — Өфө) эшләй. 2001 й. алып Мәскәүҙә: Рәсәй халыҡтар дуҫлығы ун‑тында, 2005 й. — РФ Президенты эштәре идаралығында (Клиник дауаханала бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2007 й. башлап Уҡытыу-ғилми мед. үҙәгендә уҡыта). Фәнни эшмәкәрлеге операциянан һуңғы когнитив дисфункцияны, гемодинамиканың киҫкен боҙолоуҙарын аҙайтыу һ.б. мәсьәләләргә арналған. Ғ. ҡатнашлығында яһалма һулыш алдырған ауырыуҙарҙың тын алышы биомеханикаһының рестриктив боҙолоуын дифференциаль диагностикалау ысулы, “Кеше организмында түбән баҫым үҙгәрештәрен анализлау системаһы” компьютер программаһы һ.б. эшләнгән. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 454
ДЕСИКАНТТАР (лат. desicco — ҡоротам), пестицидтар төркөмөнән химик препараттар, а.х. үҫемлектәренең өлгөрөүен тиҙләтеү һәм уңышты урып‑йыйыуҙы еңеләйтеү маҡсатында үҫемлектәрҙе бер аҙ киптереү өсөн ҡулланыла. Химик яҡтан органик (фосфоний к‑талары нигеҙендә алынған глифосат һәм глюфосинат, бипиридилий нигеҙендә — дикват һ.б.) һәм органик булмаған (магний хлораты, кальций цианамиды, натрий роданиды) Д. айырыла. Д. күбеһе гербицидтар һәм дефолианттар булып тора; тәьҫир итеү характеры Д. физик‑химик үҙенсәлектәренә, дозаһына һәм ҡулланыу ваҡытына, эшкәртелә торған а.х. культураһы төрөнә бәйле. Башҡортостанда көнбағыш һәм башҡа а.х. культураларын урыпйыйыу алдынан аҙыраҡ киптереү өсөн 20 б. 80‑се йй. алып — реглон (дикваттың һыуҙағы эретмәһе), 90‑сы йй. уртаһынан глифосат һәм глюфосинат нигеҙендәге препараттар ҡулланыла. Фосфоний к‑таларын алыу технологияһы Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында эшләнә (Е.И.Масленников, Б.П.Струнин һ.б.).
А.М.Давыдов
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
Главная страница
Случайная страница
КАТЕГОРИИ:
Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника
Тәджүид фәне
Был дәрестә беҙ тәджүид тигән фәндең әһәмиәтен аңлатып китәбеҙ. Тәджүид – ул Ҡөрьәнде уҡыу ҡағиҙәләрен өйрәнгән фән. Тәджүид һүҙе ғәрәп теленән «нимәнелер яҡшы эшләү» тигәнде аңлата. Исламда иһә был һүҙ аҫтында Ҡөрьәнде дөрөҫ итеп уҡыуҙы аңлайҙар. Аллаһы Тәғәлә китабын уҡыу – ул үҙе бер бөйөк ғибәҙәт. Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) бер хәҙисендә шулай тигән: «Кем Аллаһы Тәғәлә китабынан бер хәреф уҡыһа, шуға ун изге эш яҙылыр. Мин «әлиф-ләм-мим» де бер хәреф тимәйем, ләкин «әлиф» бер хәреф, «ләм» дә бер хәреф, «мим» дә бер хәреф» тигән. Кемдер «Фәтихә» сүрәһен генә уҡып сыҡһа, унда күпме хәреф бар! Әлбиттә, бындай ҙур сауапҡа өлгәшер өсөн, Ҡөрьәнде ғәрәпсә уҡырға өйрәнер кәрәк. Ҡөрьәнде ғәрәп хәрефтәре менән, йәғни Аллаһы Тәғәлә нисек индергән, шул шәкелдә уҡый белеү – ул мосолман өсөн ҙур ниғмәт. Ләкин Ҡөрьәнде уҡыу ябай бер ғәрәп телендәге тексты уҡыу менән бер түгел, сөнки Аллаһы Тәғәлә китабының үҙенә күрә ҡағиҙәләре бар, ана шул ҡағиҙәләрҙе тәджүид фәне өйрәнә. Ҡөрьәндә ниндәй хәреф нисек әйтелә, ҡайһы осраҡта ул йотола, ҡайһы осраҡта икенсе хәрефкә әйләнә, Ҡөрьәнде уҡый башлағанда нимә әйтер кәрәк, ҡайһы аятты уҡығанда сәждә ҡылырға, Ҡөрьәндәге теге йәки был тамға нимә аңлатҡаны – былар барыһы ла ошо фәндең һорауҙары.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп кешеләр тәджүид фәненә кәрәгенсә иғтибар бирмәйҙәр, йылдар буйы намаҙ уҡыһалар ҙа, Ҡөрьәнде ғәрәпсә өйрәнергә ашыҡмайҙар. Бынан алда беҙ әйткәйнек: Ислам дине фәндәре бер береһе менән бәйле, ниндәйҙер ғилемде аңламау икенсе ғилемгә лә насар тәьҫир итә. Миҫал килтерәйек: Ислам диненең беренсе рөкөнө – ул намаҙ. Ә намаҙ уҡыр өсөн тәһәрәт мәсьәләләрен генә белеү етмәй, шулай уҡ «Фәтихә» сүрәһен һәм башҡа ҡыҫҡа сүрәләрҙе лә дөрөҫ уҡый белер кәрәк. Әгәр кемдер сүрәләрҙе рус йә башҡорт хәрефтәре, йәғни транскрипция менән ятлаһа, ул Ҡөрьәнде акцент менән уҡыр һәм бәлки ниндәйҙер хата эшләр. Әлбиттә, тәү осорҙа был ҡуҡыныс түгел, сөнки бер кем дә беренсе көндән там уҡый башламаҫ, ләкин үҫешергә теләмәй яңылыш уҡып йөрөү кешенең үҙ диненә ҡарата вайымһыҙ булыуын күрһәтә. Йыш ҡына ҡайһы бер ҡәрҙәштәр «Фәтихә» сүрәһенең беренсе аятын ошолай итеп яңылыш уҡыйҙар: «Әл
әмдү лилләһи раббил х әләмин». «Әлхәмдү» һүҙендәге «х» хәрефе рус йә башҡорт телендәге хәрефкә оҡшамаған. «Лилләһи» тигән һүҙҙе лә яңылыш әйтеүсе кешеләр күп, сөнки был һүҙҙә башҡортса йә татарса белмәгән кешеләр өсөн ят булған «һ» хәрефе бар. «Ғәләмин» тигән һүҙҙә куп кешеләр хата яһай, сөнки был һүҙҙең башындағы «ғәйн» хәрефе донъялағы бик һирәк телдәрҙә генә осрай... ғ
Тәджүид фәненең кәрәклеген шунан да аңларға була: бер хәҙисендә Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) «Һеҙҙең арағыҙҙа иң хәйерлегеҙ Ҡөрьәнде өйрәнгәнегеҙ һәм уны өйрәткәнегеҙ» тигән. Ҡөрьәнде өйрәнеү тик тәджүид фәненә генә бәйле булмаһа ла, беҙ Ҡөрьәнде уҡый белмәгән кешене тәфсир йә хәҙис ғалимы итеп күҙ алдынға килтерә алмайбыҙ.
Ғәҙәттә, тәджүид фәненең бер өлөшө ҡағиҙәләр өйрәнеүгә баҫым яһаһа, икенсе өлөшө уҡыусынан дөрөҫ уҡыуҙы нығыраҡ талап итә, ә ҡағиҙәне белеү әле дөрөҫ уҡыу тигәнде аңлатмай бит, сөнки ҡайһы бер кешеләрҙең һәләте булмағанлыҡтан уларҙың теге йә был хәрефтең әйтелешендә телдәре әйләнмәй. Быға ҡарамаҫтан, ундай уҡыусылар барыбер тырышырға тейеш. Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) бер хәҙисендә шулай тине: «Ҡөрьәнде уҡыған кеше оҫта булһа, ул паҡ мөхтәрәм фәрештәләр менән булыр, ә кем дә кем уны ҡыйынлыҡ менән тотлоғоп укыһа, шул кешегә ике сауап яҙылыр». Әлбиттә, был хәҙистә бөтә көсө менән дөрөҫ уҡырға теләп тә, там булараҡ уҡый алмаған кеше тураһында әйтелә, ә үҙ вайымһыҙлығы арҡаһында насар уҡыған кеше тураһында түгел.
Ун бишенсе дәре тамам.
16-сы дәрес


text:
- Подробности
- Просмотров: 546
ҒҮМӘРОВ Кәбир Мөхәмәт улы (1.9. 1947, БАССР‑ҙың Ейәнсура р‑ны Күгәрсен а.), инженер‑физик. Техник ф. д‑ры (2003), проф. (2006). Ташкент политехник ин‑тын тамамлаған (1970). 1974—79 йй. ӨНИ‑нең Салауат филиалында, 1982 й. алып Силәбе политехник ин‑тында уҡыта, 1988 й. — ИПТЭР‑ҙың бүлек мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге үткәргес торбалар файҙаланыуҙың ышаныслы һәм хәүефһеҙ булыу проблемаларын хәл итеүгә бәйле. Ғ. етәкс. иретеп йәбештергәндә үткәргес торба стенаһындағы т‑ра сиктәре, сингуляр нөктәле конструкцияларҙың иретеп йәбештерелгән элементтарының көсөргәнештә форма үҙгәртеү торошо тикшерелгән, изоляция япмаһы туҙған ер аҫты үткәргес торбаларында һаҡлаусы ток таралыуының матем., магистраль газ торбаларының стресс‑коррозияһының физик моделдәре төҙөлгән. Ғ. ҡатнашлығында ҡыуыу процесын туҡтатмайынса магистраль нефть үткәргестәрҙе һәм еңел углеводородтарҙың киң фракциялы продукттарын үткәргестәрҙе ремонтлау технологиялары эшләнә, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре, БДБ илдәре пр‑тиеларында индерелгән. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Расчёт механических напряжений и выбор безопасных технологических параметров при ремонте магистральных нефтепроводов. Уфа, 2000 (авторҙ.); Безопасность длительно эксплуатируемых магистральных нефтепроводов. М., 2003 (авторҙ.); Асмол и новые изоляционные материалы для подземных трубопроводов. М., 2005 (авторҙ.).
К.М.Ямалиев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 315
ПЛЕКСИТ (лат. plexus — сырмалыу), периферик нервы системаһы ауырыуы, уның нигеҙендә арҡа мейеһе нервыларының алғы һәм артҡы тамырсалары барлыҡҡа килтергән сырмалсыҡтарҙың зарарланыуы ята. Тупланыу урыны б‑са муйын, ҡулбаш (тулы, өлөшләтә өҫкө һәм аҫҡы), бил‑һигеҙгүҙ П.; клиник сағылышы б‑са — невралгия (башланғыс) һәм паралич (һуңғы) стадиялары айырыла. Травмалар, инфекциялар (ангина, бруцеллёз, грипп, туберкулёз һ.б.), ағыуланыу (ҡайһы бер химик матдәләр), умыртҡа бағанаһы остеохондрозы, нервы сырмалсыҡтарының һөйәк һынғанда уның киҫәктәре, шеш, инфильтрат м‑н ҡыҫылыуы һ.б. һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Башланғыс стадияның төп симптомдары — хәрәкәт иткәндә үҙенән‑үҙе тыуған һәм бик ҡаты ауыртыу тойоу; һуңғы стадияла — рефлекстарҙың юғалыуы, зарарланған сырмалсыҡ өлөшөнөң иннервация зонаһында һиҙем‑тойомдоң кәмеүе йәки булмауы, парез йәки мускулдарҙың һүлпән параличы. Диагностика өсөн клиник һәм инструменталь (рентгенологик, электро‑миографик) тикшеренеү мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау: медикаментоз (анальгетиктар, новокаин блокадаһы һ.б.), физиотерапевтик, хирургик, дауалау физкультураһы, массаж. Медицина университетында 20 б 90‑сы йй. алып ҡулбаш (Р.Ә.Вәлишин, В.А.Халиҡов һ.б.) һәм бил‑һигеҙгүҙ (Ә.Ф.Ҡурамшин, Р.М.Рәхмәтуллин, Т.Р.Рәхмәтуллин, Ш.М.Сафин) П. хирургик дауалау, ауырыуҙың рентгенотерапияһы (Р.Р. Мөхәммәтрәхимов, М.К.Нәбиуллин) ысулдары эшләнә.
Әҙәб.: Регионарный кровоток и электрофизиология поврежденных и восстановленных нервов. Уфа, 2006.
Р.Ә.Вәлишин, Ә.Ф.Ҡурамшин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 612
ПЕРМЬ БАШҠОРТТАРЫ, башҡорттарҙың этник төркөмө. Пермь ҡ. (9,5 мең кеше), ш. уҡ Пермь крайының Барҙы (16,6 мең), Чернушка (3,5 мең), Көйәҙе (1,9 мең), Пермь (1,4 мең), Уҫы (1,4 мең) һ.б. р‑нда‑__рында йәшәйҙәр (2002 й. мәғлүмәттәр б‑са). 1989 й. Пермь өлк. 52,3 мең, 2010 й. Пермь крайында 32,7 мең башҡорт йәшәгән. П.б. һөйләү теле башҡ. теленең төньяҡ‑көнбайыш диалектындағы ғәйнә һөйләшенә ҡарай. Диндарҙары — мосолман‑сөнниҙәр (ҡара: Сөнниселек). П.б. формалашыу нигеҙен төньяҡ‑көнбайыш этнографик төркөмгә ҡараған ғәйнә ҡәбиләһе тәшкил иткән. Ирҙәрҙең күбеһе — понтий, ҡатын‑ҡыҙ сығышы м‑н көньяҡтан булған субурал антропологик типтарына ҡарай. 12—13 бб. ғәйнә ҡәбиләһе башҡорттары Тере Танып й. түбәнге ағымында һәм тамағында йәшәгән, 13—14 бб. төньяҡҡа күскәндәр һәм Тулва й. басс. (Кама й. ҡушылдығы), Сылва й. (Кама й. басс.) һул яры буйлап урынлашҡан. 13 б. башлап П.б. ерҙәре — Алтын Урҙа, 15 б. — Ҡазан ханлығы һәм Нуғай Урҙаһы составына ингән. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, П.б. төп өлөшө аҫаба ерҙәренең (ҡара: Аҫабалыҡ, Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы) сиктәре юридик яҡтан нығытылған жалованный грамоталар алған. 16—17 бб. П.б. ерҙәре Өфө өйәҙенә (Уҫы даруғаһы), 18 б. алып Ырымбур губернаһына һәм Пермь губернаһына ҡараған. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, П.б. Пермь губ. 1‑се башҡ. кантоны (Уҫы өйәҙе) составына ингән. 1865 й. П.б. ерҙәренең төп өлөшө Пермь губ. Уҫы өйәҙендәге Барҙы, Ялпаҡ һәм Һарыш улустарына; 1924 й. — Урал өлк. Сарапул округы Ҡыҙылъяр, 1925 й. — Барҙы р‑ндарына, 1934 й. — Свердловск өлк., 1938 й. — Пермь өлк. (2006 й. алып Пермь крайы составында) ҡараған. П.б. игенселеккә нигеҙләнгән хужалыҡ‑мәҙәни тибы барлыҡҡа килгән. 19 б. аҙ. хужалыҡ нигеҙен малсылыҡ, һунар, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ м‑н бергә алып барылған игенселек тәшкил иткән. Йылҡы, һыйыр, һарыҡ, кәзә, йорт ҡоштары үрсеткәндәр.__ Игенселектең ҡаты баҫыу системаһы, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше булған. Арыш, бойҙай, һоло, борсаҡ, ҡарабойҙай, техник культураларҙан етен, киндер һ.б. үҫтергәндәр. Төрлө ер эшкәртеү ҡоралдары ҡулланылған: һабан, тырма, ураҡ, шыбағас һ.б. Бүре, төлкө, ҡуян, һуҫар, тейенгә һунар иткәндәр. Ҡатын‑ҡыҙҙың өй эштәренән биҙәкләп һәм аҫалап туҡыу (ҡара: Туҡыусылыҡ), биҙәкләп тегеү, бәйләү, кейеҙ баҫыу кәсептәре (ҡара: Һөнәрселек) үҫеш алған була. Ирҙәр урман кәсебе, туҙҙан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы, ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы әҙерләү, тимерселек, зәргәрлек һәм күн эше, файҙалы ҡаҙыл‑маларҙы эшкәртеү (ҡара: Мәғдән белгестәре һәм мәғдән эҙләүселәр) водтарында ваҡытлыса эш м‑н шөғөлләнгән. 19 б. уртаһынан алып итек тегеү, быйма баҫыу һ.б. оҫтаханалар, указдар (1736 й. 11 февр.) ғәмәлдән сығарылғандан һуң, тимерлектәр барлыҡҡа килә башлай. Традицион торамалар (ауылдар) йылға буйҙарында урынлашҡан һәм өйкөм, 19 б. уртаһынан алып киң урамлы һәм иркен йорт‑ҡаралтылы, төҙөк планировка хас булған. Күп ауылдарҙа мәсет булған, уларҙа мәктәп эшләп килгән. Йорт‑ҡаралты йәшелсә баҡсаһына, кеше йәшәгән һәм хужалыҡ ҡаралтылары (ҡура, һарай, лапаҫ) булған алғы ихатаға бүленгән. Торлаҡтар күбеһе бейек нигеҙле бурап эшләнгән өйҙәрҙән ғибәрәт. Ғәҙәттә, ике яҡлы ҡыйыҡлы 1 йә 3 бүлкәтле йорттар төҙөгәндәр. Йорт ҡунаҡ бүлмәһенән һәм шаршау м‑н бүленгән аш‑һыу (ҡатын‑ҡыҙ) бүлмәһенән торған. Мейес м‑н урындыҡ (уның өҫтөнә түшәк кәрәк‑ярағы һалынған һандыҡ ҡуйылған, аҫтында аҙыҡ‑түлек һаҡланған) традицион интерьерҙың төп элементтары булған. Тышҡы ишектән бейегерәк урында, ҡабырға яҡтағы стена һәм мейес араһында һәндерәләр урынлашҡан. Хужалыҡтарҙың күбеһендә мунса булған. П.б. традицион кейеме башҡорт кейеменең төньяҡ‑көнбайыш комплексына ҡараған. Ғәҙәттә, кейемде өй шарттарында әҙерләнгән ваҡ шаҡмаҡлы туҡыманан теккәндәр. Ҡатын‑ҡыҙ күлдәктәрен асыҡ (ҡыҙыл, һары төҫ) йә контраст төҫтәре булған туҡыманан теккәндәр, ирҙәр кейеменә аҡлы‑күкле төҫтәр хас булған. Традицион ирҙәр кейеме ыштандан, биҙәлгән билбаулы мул итеп тегелгән киндер күлдәктән торған; туйҙа йомшаҡ ҡушаҡ быуған‑ дар; ултырма яғалы һәм ҡатлы күлдәк иҙеүе алдан төймә м‑н эләктереп ҡуйылған. Традицион ҡатын‑ҡыҙ күлдәгенең өҫ яғы ултырма яғалы, мул итеп тегелгән, итәге бөрмәле, еңдәре кештәкле киң, тура булған. Муйын уйымы тирәләй ярым түңәрәкләтеп 3—4 рәт таҫма, уҡа тегеп сыҡҡандар, иҙеүен декоратив булавка йә төймә м‑н эләктергәндәр. Ҡатын‑ҡыҙ кейеменең мотлаҡ өлөшө булып оҙон алъяпҡыс иҫәпләнгән. Камзул, елән, сәкмән, тун, бишмәт, оҙон тун, ҡыҫҡа тун традицион өҫ кейеме булған. Ирҙәр баш кейеменә ҡолаҡсын бүрек, өҫтөнән кейеҙ эшләпә йә бүрек ҡатлап кейә торған түбәтәй, ҡатын‑ҡыҙҙыҡына ҡалпаҡ, яулыҡ, шәл ингән. Аяҡ кейемен күндән теккәндәр, ҡайһы берҙә уға буҫтау ҡушҡандар. Ҡата, сабата, ситек, быйма йөрөткәндәр. Аяҡ кейемен ирҙәр сылғау урап, ҡатын‑ҡыҙ киндер йә йөн ойоҡ м‑н кейгән. Традицион биҙәүестәр таҫманан эшләнгән уҡалы һәм суҡлы бәйләмес рәүешендәге маңлай биҙәүестәренән, төрлө түш биҙәүестәренән (оҙонса түшелдерек, бәй, ҡаптырмалы алынма яға, тәңкәнән эшләнгән сәйлән муйынсаҡтар, быяла һәм гәрәбә муйынсаҡтар һ.б.) торған. П.б. традицион аш‑һыуы, нигеҙҙә, ҡамыр аштарынан, төрлө ярманан, ит‑һөт аҙыҡтарынан (ҡара: Башҡорт аш‑һыуы) торған, ш. уҡ балыҡ, ашарға яраған үлән тамырҙары, емеш‑еләк (ҡара: Емеш‑еләк йыйыу) ҡулланылған. Ҡырҡылған туҡмас йә сумар һалып бешерелгән һурпа йә һөт ашы, эремсек билмәне, ҡаҡланған тултырма, итле билмән, бутҡа, икмәк, көлсә, ҡоймаҡ, әсе ҡоймаҡ, күмәс, ҡыҫтыбый, сәксәк, шәңкә һ.б. таралған. Байрам һәм йола аштарына гөбәҙиә, бәлеш, ыуыҙлы бәлеш ингән. Күберәк айран, бал, кеҫәл эскәндәр. П.б. ырыу‑ҡәбилә ҡоролошоноң төп өлөшө булып ҡәбилә, ырыу, ара (ҡара: Ырыу бүленеше) һәм ҡәрҙәш ғаилә төркөмдәре (ҡара: Аймаҡ, Түбә) торған. 19 б. — 20 б. башында бәләкәй ғаилә формаһы өҫтөнлөк иткән, ғаилә башлығы булып иң өлкән ир (мөлкәт м‑н эш иткән һәм юридик яҡтан ғаиләнең вәкиле булған) һаналған. Никахтар ҡоҙалау б‑са башҡарылған, ҡыҙ урлау йолаһы булған; левират һәм сорорат һаҡланған. Общинаның көнкүреше һәм ғаилә‑никах мөнәсәбәттәре йола, традициялар һәм йола хоҡуғы нормаларынан сы-ғып көйләнгән. Традицион байрам һәм йолалар, йәмғиәт тормошоноң башҡа төп саралары яҙ һәм йәй миҙгелдәрендә үткәрелгән (ҡара: Йыйын, Ҡарғатуй, Кәкүк сәйе, Ер эшкәртеүгә бәйле йолалар). Ғаилә байрамдарыбала тыуыу (ҡара: Бишек туйы, Исем ҡушыу, Бала тыуыуға бәйле йолалар), туй (ҡара: Туй йолалары) һ.б. байрамдар м‑н бәйле булған. Күп йолалар исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа. П.б. халыҡ ауыҙ‑тел ижадында ырыу һәм ҡәбиләләрҙең (“Толбуйҙар”, “Айна менән Ғәйнә”), халыҡ йәшәгән урындарҙың һәм уларҙың атамаларының нисек барлыҡҡа килеүе, төп тарихи ваҡиғалар т‑да легенда һәм риүәйәттәр бар. Бишек, туй, лирик һ.б. йырҙар, төрлө бәйет, арбау, мөнәжәт, әкиәт, йомаҡтар һ.б. күп таралған. Традицион музыка инструменттары: ҡурай, ҡумыҙ, скрипка, тальян гармун һ.б. Пермь башҡорттары араһынан сыҡҡан билдәле кешеләр: Туҡтамыш Ишбулатов (Уложенный комиссия депутаты), руда сәнәғәтсеһе Исмәғил Тасимов, Дан орд. тулы кавалерҙары Ә.Ғ.Дауытов, З.Х.Әминев, ғалимдар Ә.Х.Моҡатанов, Ғ.Ҡ.Ибраев, режиссёр Н.Йөрөшбаев һ.б. 17 б. — 19 б. 1‑се ярт. Ғәйнә башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә һалынған ауылдар теркәлгән (ҡара: табл.). Ғәйнә, Ирәкте, Танып улустары башҡорттары ерҙәрендә Аннинский заводы, Ашап заводы, Биҙәр заводы, Бым заводы, Ирген заводтары, Йоҡ заводтары, Йоҡ‑Кама заводы, Камбарка заводы, Рождественск заводтары, Соҡсон заводы, Уй заводы, Шәрмәйет заводы һ.б. тау заводта‑ ры төҙөлгән, хәҙ. ваҡытта заводтар урынында Камбарка ҡ., Йоҡ, Йоҡ‑Ка‑ ма, Ҡоро Биҙәр, Соҡсон ҡасабалары, Пермь крайының Аннинский, Ашап, Бым, Рождественск, Уй, Шәрмәйет аа., Свердловск өлк. Түб. Ирген а. урынлашҡан.
Әҙәб.: А с ф а н д и я р о в А.З., А с ф а н д и я р о в а К.М. История башкирских сёл Пермской и Свердловской областей. Кн.8. Уфа, 1999; Тулвинские татары и башкиры: этногр. очерки и тексты. Пермь, 2004; Башкиры‑гайнинцы Пермского края: история, этнография, антропология, этногеномика. Уфа, 2008.
Р.М.Йосопов, А.В.Черных, С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова
Пермь башҡорттарының Пермь губернаһына ҡараған торама пункттары
* 1‑се һәм 2‑се Ҡыҙылъяр бергә иҫәпкә алынған.
** Башҡорттар ғына иҫәпләнгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 535
ДВОРКИН Владимир Исаакович (28.10.1954, Октябрьский ҡ.), геофизик. Техник ф. д‑ры (2003). РФ Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), РФ яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙм‑ре (2005). ӨАИ‑ны тамамлағандан һуң (1977) Бөтә Союз геол. разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ ин‑тының Калинин бүлексәһендә (Тверь ҡ.), 1980 й. алып “Башнефтегеофизика” тресында эшләй. 1983 й. башлап “Геофизика” ғилми‑производство фирмаһында (Өфө): 1990 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1991 й. – лаб. мөдире, 2005 й. – бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2005 й. башлап ӨДНТУ‑ның геофизика каф. мөдире. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу маҡсатында нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе комплекслы анализлау м‑н бәйле. Д. тарафынан скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәр ҡулланып коллекторҙарҙың тулылығын билдәләү, нефть запастарын эшләп сығарыуҙы контролдә тотоу технологиялары эшләнә. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Геофизический мониторинг разработки нефтяных пластов, обсаженных стекло-пластиковыми трубами. Уфа, 2001.
К.С.Баймөхәмәтов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
31 декабрь
31 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 365-се көнө (кәбисә йылында 366-сы). Йылда һуңғы көн.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әзербайжан — Бөтә донъя әзербайжандарының теләктәшлек көнө.
- Ҡырғыҙстан — Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1898 — Мәскәү — Санкт-Петербург телефон линияһы эшләй башлай.
- 1960 — Волгоградта троллейбус йөрөй башлай.
- 1968 — Тауыштан тиҙ осоусы Ту-144 пассажир самолёты беренсе осош яһай.
- 1970 — Кемерово өлкәһе икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
- 1999 — Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин отставкаға китә. Президент вазифаһын башҡарыусы итеп Владимир Путин тәғәйенләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бәхтизин Нәзиф Раян улы (31.12.1927—21.10.2007), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1991), ауыл хужалығы кандидаты (1955), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районының Яңы Аташ ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1869 — Анри Матисс, француз рәссамы.
- 1908 — Симон Визенталь, Австрияла тыуған йәһүд, архитектор һәм йәмәғәт эшмәкәре. Холокостҡа дусар булыусы.
- 1937 — Энтони Хопкинс, британ актёры.
- 1941 — Алекс Фергюсон, 1986—2013 йылдарҙа «Манчестер Юнайтед» футбол клубының баш тренеры.
- 1946 — Людмила Пахомова, совет фигурисы, Олимпия уйындары чемпионы (1976).
- 1948
- Донна Саммер, Америка йырсыһы.
- Регина Дубовицкая, Рәсәй телетапшырыуҙар алып барыусыһы.
- 1973 — Николай Цискаридзе, балет артисты, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1719 — Джон Флемстид, инглиз астрономы.
- 1916 — Рене-Поль Шутценбергер, француз рәссамы.
- 1936 — Мигель де Унамуно, испан философы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
- 1944 — Анна Афанасьевна Морозова, совет разведчигы, подпольщик, Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
- 1951 — Максим Максимович Литвинов, совет дәүләт эшмәкәре, дипломат. 1930—1936 йылдарҙа СССР-ҙың сит ил эштәре халыҡ комиссары.
- 1970 — Николай Николаевич Андреев, совет физигы, фәнни акустика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1970).
- 1972 — Андрей Николаевич Белозерский, совет биохимигы, молекуляр биологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
- 1980 — Маршалл Маклюэн, Канада социологы, филолог һәм әҙәби тәнҡитсе.
- 1985 — Ғабит Мәхмүт улы Мусрепов, ҡаҙаҡ яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974), Ҡаҙағстандың халыҡ яҙыусыһы (1984).
- 1990 — Иосиф Абрамович Рапопорт, ғалим-генетик, Ленин премияһы лауреаты (1984), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1993 — Михаил Александрович Дудин, рус совет шағиры, тәржемәсе, хәрби хәбәрсе, йәмәғәт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
- 1996 — Лев Иванович Ошанин, шағир, йырҙар авторы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1950)
- 2004 — Жерар Дебрё, Америка иҡтсадсыһы, Нобель премияһы лауреаты (1983).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Ауыл
Ауыл — Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Молдавия, Болгария һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙәге халыҡ йәшәгән торама пункттарҙың бер төрө.
Ауылдарҙың барлыҡҡа килеүе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсеү менән бәйле була. Улар башлыса йылға йәки күл буйҙарында, тау итәктәрендә урынлаша. Башҡортостанда тәүге ауылдар ырыу-ҡәбилә заманында уҡ нигеҙләнгән, артабан ҡайһы бер ҙур ауылдар улустарҙың административ-иҡтисади үҙәге булып китә. XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында күп кенә ауылдар яндырыла[1].
Халыҡ һаны арта барыу менән ауылдарҙа яңы урамдар, ә ҡайһы саҡта бүлендек ауылдар һәм утарҙар барлыҡҡа килгән. Улар тәүге төпләнеүсенең исеме менән йәки төп ауылдың атамаһына «Яңы», «Үрге», «Түбәнге», «Урта» һ. б. өҫтәлмәләр ҡушып яһалған һүҙҙәр менән нарыҡланған. Күп кенә ауылдарҙың рәсми атаманан тыш халыҡ телендә таралған икенсе исеме лә бар.
1843 йылда Ырымбур губернаһы хакимиәте тарафынан ауылдарҙы үҙгәртеү планы ҡабул ителә, уға ярашлы ауыл урамдары төҙөк булырға, йорт-ҡаралтылар билдәле бер тәртиптә урынлашырға тейеш була. ХХ быуат башында халыҡ күп тупланып ултырған ҙур ауылдарҙа кантон, район, ауыл советы үҙәктәре ойошторола. Башҡортостандың ҡайһы бер ауылдары (Дәүләкән, Дүртөйлө, Яңауыл һ. б.) ҡалаға тиклем үҫешкән[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Шитова С. Н. Ауыл // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шитова С. Н. Ауыл // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Историко-культурное наследие как фактор возрождения сельской местности России — к.г.н. Р. В. Моськин, 2007.
- Социально-экономические проблемы российского села — д.э.н., проф. Р. Х. Адуков, 1999.


text:
- Подробности
- Просмотров: 411
КАРП (Cyprinus carpio), карп һымаҡтар отрядының карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ, һаҙандың һыу ятҡылыҡтарында үрсетелгән, эйәләштерелгән формаһы. К. тәңкәле (бөтә кәүҙәһе тәңкә м‑н ҡапланған), көҙгөлө (тәңкәләре кәүҙә буйлап таралған), һыҙыҡлы (тәңкәләре ян һыҙығы б‑са урынлашҡан), яланғас (тәңкәһеҙ) булыуы м‑н айырыла. Оҙонлоғо 110 см тиклем, ауырлығы 20 кг тиклем. Бер урында йәшәгән балыҡ. Енси яҡтан 3—5 йылда өлгөрә. Июндә һай урындарҙа үҫемлектәргә ыуылдырыҡ сәсә. Үрсемлелеге 0,6—1,5 млн ыуылдырыҡ. Селбәрәһе зоопланктон, зообентос, оло К. һыу үҫемлектәре, моллюскылар, бөжәк балағорттары һ.б. м‑н туҡлана. Ҡиммәтле кәсеп балығы. Башҡортостанда венгр, немец, пара, урта урыҫ һәм урындағы тоҡомдарҙы үрсетәләр. К. быуаларҙа, һыуһаҡлағыстарҙа, күлдәрҙә тәбиғи һәм яһалма ысул м‑н үрсей. Яһалма үрсетеү м‑н Краснокама р‑нының “Ҡарман балыҡсылыҡ хужалығы” ЯСЙ, Фёдоровка р‑нының «“Балыҡ” балыҡсылыҡ хужалығы» ААЙ һ.б. шөғөлләнә. Был хужалыҡтарҙың быуаларында иң күп балыҡ биреүсәнлек 1,5—1,8 т/га, яһалма быуаларҙа — 50 кг/м2 тәшкил итә. 400—800 г булған тауар ауырлығына 2 йәшендә етә. Йыл һайын респ. 1,2 мең т тиклем К. үрсетелә һәм һатыла.
Әҙәб.: Юдкин И.И. Ихтиология. М., 1970; Суховерхов Ф.М., Сиверцов А.П. Прудовое рыбоводство. М., 1975.
Р.Б.Йосопов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 494
АРҠА, сағыштырмаса бейеклеге 200 м булған ялпаҡ түбәле һәм һөҙәк битләүле оҙонса ҡалҡыулыҡ. Барлыҡҡа килеү сәбәптәре тектоника, эрозия, боҙлоҡ дәүере аккумуляцияларына бәйле. Респ. арҡалы рельеф Башҡортостандың Урал алдында күҙәтелә: Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә, Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттарында, Өфө яйлаһында һ.б. Йүрүҙән-Әй тигеҙлегендә Әй тау теҙмәһенең киң А. урынлашҡан. Ағиҙел й. уң ярындағы А. аныҡ кәүҙәләнгән асимметрия м‑н айырылып тора: көньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре текә, ишелмәләре бар, һыҙа һәм йырындар м‑н бүлгеләнгән, төньяҡ-көнсығышы һөҙәк, боронғо таҡыр ерҙәрҙән ғибәрәт.
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 535
АМБРОЗИЯ (Ambrosia), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған, ҡайһы бер төрҙәре башҡа ҡитғаларҙа ла бар. Башҡортостанда 3 төрө үҫә: күп йыллыҡ А., әрем япраҡлы А., өс бүлкәтле амброзия. Бер йыллыҡ үлән үҫемлектәре. Һабағы төҙ, тармаҡлы, бейеклеге 80—100 см етә. Күп йыллыҡ А. һәм әрем япраҡлы А. япрағы ҡауырһын һымаҡ телемле; өс бүлемле А. япрағы эрерәк, өсәр, бишәр уйымлы. Сәскәһе һеркәлекле (көпшәле, таждары биш тешле) һәм емешлекле (сәскә эргәлекһеҙ). Сәскәлеге — бер енесле ваҡ кәрзинкә: һеркәлекле кәрзинкәләре башаҡ һымаҡ сәскәлеккә ойошҡан, төбөнә бер сәскәле емешлекле 1—5 кәрзинкә урынлашҡан. Июль—авг. сәскә ата. Емеше — орлоҡса, авг.—сент. өлгөрә. Торама пункттарҙа, юл буйында, ташландыҡ ерҙә, а.х. культуралары сәсеүлегендә, йылға туғайында үҫә, респ. көньяҡ райондарында таралған. Хайуандар уны ашамай. Карантинлы ҡый үләне. Көрәш саралары: карантин, а.х. үҫемлектәренең орлоҡтарын таҙартыу, урылған баҫыуҙы йомшартыу, тәрән һөрөү, гербицидтар ҡулланыу. А. м‑н көрәшеүҙең фитоценоз ысулы бар, ул үҫемлектәрҙең йомоҡ төркөмдәрен (күп йыллыҡ үләндәр һ.б. сәсеүлектәрен) булдырыуҙан ғибәрәт; был осраҡта ҡый үләндәре экологик биләмә етмәгәнлектән конкуренцияға һәләтле түгел. Әрем япраҡлы А. ер өҫтөндәге өлөшөндә эфир майҙары бар, А. һеркәһе — обструктив бронхит синдромлы поллиноз барлыҡҡа килтереүсе аллерген.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ГЕОДЕЗИЯ (гео... һәм гр. daio — айырам), пландарҙа һәм карталарҙа сағылдырыу өсөн Ерҙең формаһын, ҙурлығын, тышҡы гравитация ҡырын һәм ер өҫтөнөң үлсәмдәрен билдәләү алымдары т‑дағы фән. Юғары, инженер Г., картографияға, топографияға һ.б. бүленә. Г. эштәрен башҡарыу ысулы б‑са ер өҫтө, космос, һыу аҫты, ер аҫты Г. һәм аэрогеодезияға бүленә. Астрономия, геология, геофизика, география һ.б. фәндәр м‑н тығыҙ бәйле. Геодезик үлсәүҙәр инженер ҡоролмаларын проектлауҙа, төҙөүҙә һәм файҙаланыуҙа, ер төҙөлөшө һәм кадастр эштәрен үткәреүҙә, файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙә һәм сығарыуҙа, төрлө тәбиғәт процестары һәм күренештәре мониторингыһында, геомәғлүмәт системаларын булдырыуҙа һ.б. ҡулланыла. Геодезик үлсәүҙәр үткәреү өсөн триангуляция, трилатерация, полигонометрия, гравиметрия, космостан, һауанан фотоға төшөрөү һ.б. ысулдар ҡулланыла.
Башҡортостанда тәүге Г. эштәре терр‑я үҙләштереүгә, тау эше үҫешенә, адм. реформалар үткәреүгә (ҡара: Административ-территориаль ҡоролош) бәйле. Терр‑яны Ырымбур экспедицияһы (1734 —44) геодезик фотоға төшөрә. 1752 й. И.Красильников етәкс. Ырымбур губернаһының ген. картаһы (ландкарта) төҙөлә, уға П.И.Рычков “Ырымбур топографияһы”н төҙөй. 1766 —1842 йй. Генераль ыҙанлау һөҙөмтәһендә тәүге тапҡыр эре масштаблы пландар һәм карталар эшләнә, өйәҙҙәрҙең һәм ер дайсаларының ҡыҫҡаса топографик, тарихи-геогр., статистик тасуирламалары бирелгән иҫкәрмәләр төҙөлә. 19 б. 2‑се ярт. яңы фотолар, топографик рекогносцировкалар яһала, триангуляциялар һалына, терр‑яның карталары һәм пландары эшләнә. 1868 й. А.А.Тилло етәкс. Ырымбур хәрби округының хәрби-топографик бүлеге Г. эштәре үткәрә башлай. 20 б. 20‑се йй. астрономия-геодезия пункттарының координаттарын билдәләү б‑са Г. эштәре алып барыла (К.А.Цветков, Ф.Н.Красовский һ.б.). 30 —40 йй. респ. терр‑яһында дәүләт Г. селтәрен булдырыуға бәйле тура мөйөшлө координаттарҙың берҙәм системаһын индереү б‑са эштәр башҡарыла, улар геодезик, топографик, маркшейдер, геология-разведка эштәрен үткәреүгә нигеҙ булып хеҙмәт итә. Республикала инженер Г. үҫеш ала. Г. эштәрен “Башкиргеология”, “Башнефтегеофизика” ААЙ‑лары, “Көнбайыш Урал инженер-төҙөлөш эҙләнеүҙәр тресы” ЯАЙ, “Уралаэрогеодезия” ФДУП‑ының Башҡ‑н респ. бүлексәһе (икеһе лә — Өфө) үткәрә.
Г.П.Маслобоева, М.М.Фәттәхов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
«Иҙел бит ул, киң бит ул...»Ноябрь башында Өфөлә IV Халыҡ-ара «Иҙел» башҡорт-татар йыры телевизион фестиваль-бәйгеһе үтте. Быға тиклем «Туған тел» исеме аҫтында билдәле сараға быйыл яңы исем бирелгән. Халыҡ йырында «Иҙел бит ул, киң бит ул», – тип йырланған ише, фестивалдең дә...
Яңы көн һабаҡтарыЯрослава Пулиновичтың исеме Рәсәй театрҙарына яҡшы таныш. 1987 йылда Омск ҡалаһында донъяға килгән ҡыҙыҡай – журналистар ғаиләһенән. 2009 йылда Екатеринбург Театр институтының драматургия бүлеген тамамлаған. Мәшһүр Николай Коляданан оҫталыҡ...
Зөләйхалар булды йыйын күркеБашҡорт һымаҡ батырҙары рухын азатлыҡ, иманға ынтылыш идеяһына тиңләп, күңелендә пәйғәмбәрҙәй итеп йәшәткән башҡа халыҡ бармы икән Ер йөҙөндә? Башҡортостан гербын биҙәгән Салауат Юлаев һынында халҡыбыҙҙың тарихы ғына түгел, асылы ла, күңел торошо...
«Етегән» фильмында ҡатын-ҡыҙ асылыЯңыраҡ тамашасы хөкөмөнә тәҡдим ителгән «Етегән» башҡорт мюзиклы быуаттар төпкөлөнә, башҡорттар мәжүси булып йәшәгән, Тәңрегә табынған осорға алып ҡайтты. Ете төрлө ҡатын-ҡыҙҙың тормошсан, ауыр һәм ҡайғылы тарихын һүрәтләгән фильм күңелде тетрәтеп,...
Ҡыҙҙар моңо асты асылды...Һүҙ сәнғәте, шиғриәт – халыҡтың кәйефен, тын алышын, заман асылын сағылдырған иң нескә, һиҙгер барометрҙыр ул. Ир-ат, ҡатын-ҡыҙ шиғриәте тигән бүленешкә күңел төпкөлөндә ризаһыҙлыҡ уянһа ла, нескә заттар тормошто әсә, ҡатын, ҡыҙ, ейәнсәр булараҡ,...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Октябрьскийҙа яңы һыу тәьминәте системаһы төҙөлдөФото: Олег Яровиков
Октябрьскийҙа яңы һыу тәьминәте системаһы төҙөлдө
Октябрьскийҙа яңы һыу тәьминәте системаһы төҙөлдөФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Октябрьский ҡалаһында Стивензя йылғаһындағы һыу һаҡлағысы базаһында 1,8 миллиард һумлыҡ яңы һыу тәьминәте системаһы файҙаланыуға тапшырылды. 22 сентябрҙә «Октябрьсккоммунводоканал» муниципаль унитар предприятиеһының баҫым резервуарҙары майҙансығында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов булды. Төҙөлөш республиканың 100 йыллығына тамамланды.
Предприятие директоры Айҙар Иманғолов һүҙҙәренсә, элек ҡала Яҡшы һыу алыу ҡоролмаһының ер аҫты сығанаҡтарынан, шулай уҡ Татарстан биләмәһендә урынлашҡан ике һыу алыу ҡоролмаһынан һыу менән тәьмин ителде. Был схема эсәр һыу сифаты буйынса норматив күрһәткестәрҙе тәьмин итмәне, ә объекттарҙың ныҡ туҙыуы һәм йәйге осорҙа һыуға ҡытлыҡ халыҡҡа өҙлөкһөҙ һыу биреүҙе гарантияламаны. Һөҙөмтәлә яңы, заманса һыу тәьминәте системаһы төҙөргә ҡарар ҡабул ителде.
Рөстәм Хәмитов яңы һыу тәьминәте системаһын төҙөүселәргә рәхмәт әйтте һәм ҡала халҡы һыу сифатының үҙгәреүен тойоу-тоймауҙары менән ҡыҙыҡһынды. Предприятие хеҙмәткәрҙәре һүҙҙәренсә, хатта махсус тикшеренеүҙәрһеҙ ҙә ул байтаҡҡа яҡшырҙы.
- Проблема бар ине: һыу етмәү – бер, өҙөклөктәр – ике, һыу сифаты бөтөнләй насар – өс. Бынан тыш, яңы биҫтәләр буйынса үҫеш перспективалары булманы тиерлек, сөнки һыу етмәй ине, — тип йомғаҡланы республика Башлығы. — Хәҙер яңы һыу тәьминәте системаһын төҙөнөк. Ғөмүмән әйткәндә, 100 мең кеше йәшәгән ҡала өсөн яңы һыу алыу ҡоролмаһы – ул бөгөн бик һирәк осрай торған хәл. Ул беҙгә: беренсенән – сифат, икенсенән – тейешле күләмдәге һыу бирҙе, өсөнсөнән – бөтә замансалашты. Һөҙөмтәлә был инфраструктура ҡалаға оҙаҡ йылдар үҫешергә, алға барырға ярҙам итә.
Төбәк етәксеһе яҡын ваҡытта ҡалаға канализация системаһын яңыртырға, яңы таҙартыу ҡоролмалары төҙөргә кәрәк тип айырып әйтте. Был маҡсатҡа тағы 1,5 миллиард һумлап кәрәк була. Әле уҡ проект эшләү, тейешле документтар әҙерләү менән шөғөлләнергә кәрәк.
http://www.bashinform.ru/news/1214975-v-oktyabrskom-postroena-novaya-sistema-vodosnabzheniya/


text:
Бер комплект һәм бонус акциялары
Беҙгә тиклем эшләгән программалар комплекттары һатып алынған акциялар 30%
хаҡы шуға күрә , һатып алыусы
программаларҙа дүрт комплект тулы булыуы ғына түгел, отошло һатып,
әммә профессиональ ашырыу ысулы менән емейл бюллетень. Беҙ һатып алырға кәңәш
беҙгә туп-тулы комплектта һәм һүрәтләү концепцияһы эффект алыу өсөн максималь
проект бында.
Таблицала хаҡтар комплекттары программаһы
* Gold лицензия бүләк итә.
Комплекттары программаһы нисек һатырға?
Интресовать аҙыҡ-түлекте һайлап, хаҡтарын түләү һәм түләү системаһына күсеү биткә һылтанма менән яндекс кликнуть һылтанмаһы буйынса бирелгән.Аҡса.
Шулай уҡ башҡа түләүҙәр сервисы аша түләргә мөмкинлеге бар, бының өсөн беҙҙең менән элемтәгә керергә
техник ярҙам.
Түләү ысулдары:
- Яндекс Аҡса
- Visa/Mastercard/Maestro
- Webmoney (WMR,WMZ,WME,WMU)
- PayPal
- Bitcoin, башҡа криптовалюта
Һуң, хеҙмәткә мөрәжәғәт итә. техник ярҙам асҡыс өсөн лицензия алынған. Был программа ключий актив һайлау. Бөтә!!! Емейл башҡарыу өсөн файҙалана ала язылырга рассылка тулы йыйылмаһы.
Комплект корпоратив лицензия программаһы
Уның компанияһында маркетинг менән булыша, бер нисә кешенән торған, йыш ҡына компьютер программаһы бер нисә урынлаштырырға кәрәк була. Корпоратив пакеты тәҡдим беҙ, ябай һатып алыу мөмкинлеге менән сағыштырғанда, байтаҡҡа ситкә комплекттары программаһы.
- Программа 2 комплект - *30 процент ташлама
- 3 һәм унан да күберәк программаһы комплект- *ташлама 50%
*икенсе һәм артабанғы программа һәм ташлама менән һатып алыусыларҙың һаны иҫәпләнә программаһы комплект комплект тапҡыр таралған.


text:
22, 28 февралдә Театрыбыҙҙа миҙгелдең сираттағы – яңы йылдың тәүге премьераһы - «Ғәфү ит мине!» мелодрамаһы. Спектакль замандашыбыҙ Игорь Германдың яңы пьесаһы буйынса ҡуйыла. Режиссеры - Олег Ханов, Рәссамы- Альберт Нестеров. Композиторы - Ләйсән Шәрипова .
Һәр кемдең бәхеткә хаҡы бар, кемдер тыуғанда уҡ бәхетле, ә кемгәлер ул һуңлабыраҡ килә. Килә, тик бер - береһенә насип парҙарҙың күңел ишектәре асыҡ булһын һәм улар көтә белһен, сабыр булһын, өмөттәре өҙөлмәһен. Йән әрнеүе һалған яҡынынан ғәфү үтенеп, сафланып китергә лә онотмаһа ине кеше...
Спектаклдә Сара Буранбаева, Илдар Ғүмәров, Алһыу Ғәлина - Ғафарова, Ирек Булатов, Милена Сираева ҡатнаша.


text:
“Ағайҙарым дәртле булғанғамы, йәш йөрәкле беҙҙең еңгәйҙәр...”
“Ағайҙарым дәртле булғанғамы, йәш йөрәкле беҙҙең еңгәйҙәр...”
11-03-2016, 00:30 // Йәмғиәт, Анонстар // Баҫып сығарырға
“Хәстәрле лә улар, егәрле лә,
Һис кенә лә тынғы белмәйҙәр.
Ағайҙарым дәртле булғанғамы,
Йәш йөрәкле беҙҙең еңгәйҙәр”, –
тип йырлай Ғафури егете Фәрүәз Урманшин. Белмәй
данламай йырсы: райондың, мәҫәлән, оло тарихлы Үрге һәм Түбәнге Ташбүкән, үткән быуатта барлыҡҡа килгән Ҡурғашлы ауылдарындағы еңгәй-килендәргә һоҡланып туймаҫлыҡ. Бала ла баға улар, донъяһын да бынамын
итеп көтә. Ире Себер яғында эшләгәндәрҙең иңенә
тормош мәшәҡәттәре айырыуса күп төшә.
Ләкин бер ниндәй ауырлыҡ та ҡурҡыта алмай уңған, тәүәккәл, дәртле еңгәй-килендәрҙе.
Уртаҡ яҙмыштар
Ысынлап та, Себерҙә эшләргә мәжбүр булған ир-ат күп ауылда.
– Үткән быуат аҙағында урындағы урман хужалығы предприятиеһы ябылғанлыҡтан, бер юлы өс ауыл халҡы хеҙмәт урынынан яҙғайны. Һөҙөмтәлә күптәр ситтә аҡса таба, – ти был йәһәттән Ташбүкән ауыл хакимиәте башлығы Гөлназ Азимова. – Йүнен табырға тырышыуҙарына, буш ятмауҙарына ҡыуанабыҙ.
Мәҫәлән, Түбәнге Ташбүкән егете Юлай Ибәтуллин Нижневартовск ҡалаһында эшләй. Бәғзеләр кеүек, аҡса алып ҡайттым тип, ауылда “ҡырын төшөп” ятмай. “Т-40” тракторы менән халыҡтың баҡса ерен һөрөп бирә, бесән саба, мал аҙығын ташыша. Техникаһы булғанлыҡтан, үҙе лә күп итеп мал аҫрай. Ҡураһында – ике баш һыйыр, тиҫтәнән ашыу һарыҡ, һанһыҙ ҡош-ҡорт. Һөҙөмтәлә башҡа кешеләргә лә уңайлы: йәйгеһен ҡырҙан ял итергә ҡайтыусылар һөт-ҡаймаҡты, итте, йомортҡаны сиратлап алып бөтә.
Юлайҙың ҡатыны Роза – күрше Ишембай районынан. Ике ул һәм бер ҡыҙға ғүмер биргән улар. Азат Өфө дәүләт нефть техник университетында белем алһа, ағаһы Салауат, ошо уҡ уҡыу йортон тамамлап, хәрби бурысын үтәй. Гөлнурҙары иһә район үҙәгендәге гимназия-интернатта ғилем туплай, ата-әсәһе янына аҙнаһына бер тапҡыр ғына ҡайта. Шуға ла Роза апай башлыса яңғыҙы донъя көтә. Әммә бирешмәй уңған ҡатын: малын да ҡарай, донъяһын да тәртиптә тота. Әйткәндәй, Ибәтуллиндар быйыл йәй умарталарын ишәйтергә уйлай. Ошо маҡсатта урман буйынан ҡуртымға ер ҙә алғандар.
– Ниндәй эшкә тотонһам да, тәүҙә балалар хаҡында уйлайым. Барыһы ла улар өсөн бит. Ошо маҡсат гелән алға әйҙәй, – тип йылмая ир-уҙаман.
Әйткәндәй, ул тап ошо көндә Себергә йыйына ине. Роза апайҙың янында бер аҙға Азаты менән Гөлнуры ҡаласаҡ. “Юлға сыҡҡансы утынды ярып, өйөп ҡуйырға кәрәк”, – тип кәңәшләшеп алды улар.
* * *
Юлай Ибәтуллин эшкә китергә әҙерләнһә, Мөлөковтар ғаиләһе, киреһенсә, йорт хужаһын ҡырҙан ҡаршылай.
– Бөгөн – өйләнешкәнебеҙгә 24 йыл, – тине шатлығы йөҙөнә сыҡҡан хужабикә Гөлнара.
Ул – ошо уҡ райондың Юлыҡ ауылы ҡыҙы. Түбәнге Ташбүкәнгә сирек быуат элек башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшкә килә һәм, кейәүгә сығып, төпләнеп ҡала.
Киләсәккә ҙур маҡсаттар ҡороп, ауылды йәнләндереү ниәте менән йәшәй башлай Рауил менән Гөлнара. Әммә тормош үҙенекен итә. Ҙур хужалыҡ тарҡалғас, ғаилә башлығы аптыраған көндән Себер яғына юллана. Был ваҡиғаға хәҙер инде 14 йыл үткән.
– Ауырлыҡтарҙы байтаҡ кисерергә тура килде, – тип иҫкә алды үткән тормошон Гөлнара Тимербулат ҡыҙы. – Ирем – ҡырҙа, үҙем мәктәптә эшләйем. Дәрестән ҡайтам да һарайға йүнәләм. Зарығып көткән малдар араһында өс һауын һыйыры... Бынан тыш, мәктәптә эш дәрес менән генә тамамланмай бит әле.
Ныҡышмал, сабыр Мөлөковтарҙың тырышлығы бушҡа китмәй: ҙур йорт һалып сыҡҡандар, ихаталарына һоҡланып туймаҫлыҡ. Өҫтәүенә ҡалала фатир ҙа хәстәрләгәндәр. Һөҙөмтәлә улдары ғаиләһе менән шунда йәшәй.
Әйткәндәй, Гөлнара Тимербулат ҡыҙы эшендә ҡыҫҡартылыуға эләккәс, ир менән ҡатын ҡалаға китергә лә уйлап ҡуя. Әммә тыуған ерҙең ҡөҙрәте ҙур шул.
– Килен өйөнән ҡаҙ мамығылай осоп сыға ла ҡәйнә йортона мунса ташы булып бата. Ташбүкәнемде ташлап китә алманым, – тип йылмая уңған хужабикә.
Бынан тыш, ғаиләнең йәшлек хыялы ла бар бит әле: ауылды йәнләндереү идеяһынан әле лә төңөлмәгәндәр. Изге маҡсатты Рауил ағай ауыл старостаһы булараҡ тормошҡа ашыра барһа, ҡатыны – уның уң ҡанаты.
* * *
Розалия Ашурованың тырышлығына, етеҙлегенә һоҡланып туймаҫлыҡ: береһенән-береһе бәләкәйерәк өс баланы тәрбиәләй, өҫтәүенә ире Фәрит Себерҙә саҡта бөтөн донъя мәшәҡәтен үҙ иңенә йөкмәй. I класта уҡыған ҡыҙы Илнара – әсәһенең уң ҡулы. Ҡустыларын ҡараша, өй эштәрендә лә ярҙам итә. Ҡыҙынан тыш, әсәһенә лә рәхмәтле Розалия. Өләсәй ейән-ейәнсәрҙәрен ихлас тәрбиәләшә. Розалия декрет ялына тиклем Красноусолға йөрөп эшләгән.
– Ашуровтар – уңған ғаиләләрҙең береһе. Донъя көтөргә тырышып торалар, – тип һоҡланыуын белдерҙе ауыл хакимиәте башлығы Гөлназ Азимова. – Тәүҙә магазин асып ҡаранылар. Ҡышҡыһын ауылда кеше аҙ йәшәгәнлектән, сауҙалары алға китә алманы. Шулай ҙа эштән төңөлмәне йәш ғаилә. Фәрит ситкә китеп булһа ла аҡса таба, Розалия ла буш ултырмай. Ышанам уларға: ҡыйынлыҡтар осрап тороуға ҡарамаҫтан, ауылды ташлап китмәйәсәктәр. Ни тиһәң дә, күптән түгел Әсәлек капиталы аҡсаһына өй һатып алып, шунда яңы дәрт менән йәшәй башланылар.
Бындағы гүзәл зат вәкилдәре, ысынлап та, һәр яҡлап өлгө алырлыҡ. Донъя көтөүҙән тыш, ауыл тормошоноң уртаһында ҡайнап йәшәй улар. Матурлығын һаҡларға, сәләмәтлеген хәстәрләргә лә онотмайҙар. Мәҫәлән, почта бүлексәһе етәксеһе Рәзимә Усманова буш ваҡытында саңғыла йөрөргә ярата. Башҡалар ҙа унан өлгө алырға тырыша.
Үҙ ерендә
иркен тын алып
Үҙ ерендә йүнен табып, матур донъя көткәндәр байтаҡ бында. Шундайҙарҙың береһе – Ҡурғашлыла йәшәгән Фәйзуллиндар ғаиләһе. Марат ауылдаш егеттәрен туплап, урман менән шөғөлләнә. Бының өсөн бөтөн техникаһы бар булдыҡлының: трактор, йөк машинаһы, ҡаргиҙәр, бысҡылар, таҡта ярыу цехы… Рәүиәнең иңендә иһә – мал ҡарау, эшселәрҙең тамағын хәстәрләү.
Йүнселдең әйтеүенсә, бураға, таҡтаға заказ күп. Тик һәйбәт ағас табыуы ҡыйынға төшә икән. Уның ҡарауы, утын һатыуҙан табыш мул килә. Ни тиһәң дә, өс ауылдың береһенә лә газ үтмәгән бит. Киҫелгән, ярылған утын йөгөн егеттәр биш-ете мең һумға һата. Был тәү ҡарашҡа байтаҡ аҡса кеүек. Әммә ағасты йығыуға, сығарыуға, ярыуға киткән сығым да аҙ түгел. Көс тә кәрәк. Бирешмәй егеттәр. Иң мөһиме – ситтә аҡса табырға мәжбүр түгел улар, тыуған ерендә иркен тын алып эшләйҙәр.
Ғөмүмән, Марат – урындағы халыҡтың ныҡлы таянысы. Һәр кемгә ярҙам итә, ауылды төҙөкләндереү, унда тәртип ойоштороу кеүек мәсьәләләр ҙә урап үтмәй үҙен. Тырыш ир-уҙамандың умарталығын киңәйтеү иҫәбе лә бар. Яңыраҡ ошо эш өсөн кредит йүнләгән.
– Йәй етһә, ағас эшен онотоп торабыҙ, – ти ул. – Барлыҡ көстө умартасылыҡҡа йүнәлтергә тура килә. Балды өйҙән үк килеп алалар.
Башланғысының дауамлы булырына, буй еткереп килгән улы Илмирҙың тыуған нигеҙендә ҡалып, ошо юлды дауам итеренә ҙур өмөт бағлай уңған ир-уҙаман.
Төйәгенең киләсәген хәстәрләгән шәп егеттәр Үрге Ташбүкәндә лә бар. Мәҫәлән, йәшлеген ситтә үткәрһә лә, барыбер кендек ҡаны тамған ергә ҡайтып төпләнгән Фирдус Мөхәмәтйәнов менән хаҡлы ғорурлана ауылдаштары. Ул ҡайһы берәүҙәр кеүек “дачник” булып, үҙ ихатаһына бикләнеп ятмай. Ауылдың имам-хатибы, шул уҡ ваҡытта депутат вазифаһын да уңышлы атҡара.
Гәрәй-ҡыпсаҡтар шундай була!
Рухлы кешеләр йәшәй бында. Йолалар тергеҙелә, ижади ҡомартҡылар өйрәнелә. Халыҡ тарихына ла һаҡсыл ҡарашталар. Мәҫәлән, 2014 йылда Үрге Ташбүкәндә Фәнил Кинйәбаев менән Ғәсәр Әбелғатиндың башланғысы менән 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштары иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйғандар. Ә былтыр мемориал барлыҡҡа килгән. Ул Бөйөк Ватан һуғышында баш һалған, хәбәрһеҙ юғалған һәм яуҙан еңеү менән ҡайтҡан ҡаһарман ауылдаштарына бағышланған.
Былтыр бында йәнә бер ҙур ваҡиға булған – гәрәй-ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәренең V йыйыны үткән. Уға ярашлы, “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” һәм Шәжәрә байрамдары ла ойошторолған. Ҙур сарала ырыу аҡһаҡалы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин менән гәрәй-ҡыпсаҡтарҙың ырыу ҡорбашы Сабир Шәрипов та ҡатнашып, осрашыуға мәртәбә өҫтәгән. Халыҡтың берҙәмлеге тағы ла нығына төшкән, туғанлыҡ, яҡташлыҡ мөнәсәбәттәре яңыртылған был байрамда. Кешеләр тыуған төйәгенең киләсәге, тамырҙарҙы һаҡлау мөһимлеге тураһында тәрәнерәк уйлана башлаған.
* * *
– Заманында Ҡурғашлы мәктәбендә 350 бала уҡый ине, – тип хәтирәләргә бирелде 43 йыл башланғыс класc уҡытыусыһы булып эшләгән Фәнүзә Ҡотова.
– Булды шул замандар… Урындағы хужалыҡ та гөрләп торҙо, – тип һүҙгә ҡушылды ярты быуатҡа яҡын мәктәптә хеҙмәт иткән Хәсән ағай Ҡотов.
Ғүмерен педагогикаға арнаған, бынамын тигән балалар үҫтергән әлеге ғаилә ағзаларының һүҙҙәрендә, һис шикһеҙ, хаҡлыҡ бар. Урында ниндәйҙер ҙур ойошма, хужалыҡ булһа, тормош тағы ла йәнләнеп китер ине. Мәҫәлән, Роза менән Гөлнара апайҙарҙың, Розалияның иренә көн дә төшкө аш бешергеһе, Мараттың бер урында эшләгеһе, Азаттың диплом алғас тыуған ерендә хеҙмәт урынын тапҡыһы килмәй тиһегеҙме? Тик булырмы халыҡты туплай торған эш ере? Һәр хәлдә, былтыр биләмә янында нефть ятҡылығы табылған…
Автор: Рәмил МАНСУРОВ.
Район: Ғафури районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 641
БАШҠОРТ МӘРКӘЗ ШУРАҺЫ, Башҡорт өлкә советы, 1917 й. 20 июлендә 1‑се Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡ. милли хәрәкәтенә етәкселек итеү өсөн ойошторола. Ырымбур ҡ., 1918 й. июнь—авг. Силәбе ҡ. урынлаша, дек. алып урынын Орск өйәҙе сиктәрендә алмаштырып эшләргә мәжбүр була. Б.м.ш. Өфө губерна секретариаты һәм улус шуралары (советтары) эшмәкәрлеген координациялай. 2‑се һәм 3‑сө Бөтә башҡ. ҡоролтайҙарын саҡырыуҙы, башҡорттарҙан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттарҙың һайлау алды кампанияһын ойоштора. 1917 й. 15 нояб. Башҡортостандың милли‑терр. автономияһын иғлан итә (ҡара: Фармандар №1 һәм №2). 1918 й. 17 февр. Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитеты рәйесе бойороғо б‑са Б.м.ш. ағзаларының бер өлөшө һәм Башҡорт хөкүмәтенең бүлек мөдирҙәре ҡулға алына. Апр. башында, Ырымбурҙы башҡ. һәм казак отрядтары баҫып алған ваҡытта, улар төрмәнән азат ителә. Июндә Б.м.ш. эшен яңынан тергеҙә. Ул Башҡ. хөкүмәте үткәргән сараларға булышлыҡ итә, большевиктарға ҡаршы пропаганда алып бара, Башҡорт милли хәрәкәте ихтыяждары өсөн аҡса йыйыуҙы ойоштора, башҡа милли хәрәкәттәр м‑н мөнәсәбәттәрҙе нығыта. 1919 й. 20 мартында “Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү” гә ҡул ҡуйылғандан һуң эшмәкәрлеген туҡтата. Б.м.ш. рәйестәре: Ш.Ә.Манатов (1917 й. июль—дек.), С.С.Атнағолов (1917 й. дек. — 1918 й. июне), Ш.Бабич (1917 й. дек. — 1918 й. июнендә вазифа башҡарыусы), С.Ғ.Мирасов (1918 й. июне — 1919 й. марты). Б.м.ш. баҫма органы — “Башҡорт” гәзите.
Әҙәб.: Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.1. Уфа, 2002; То же. Т.2. Ч.2. Уфа, 2002.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
“Күҙ күреме етмәҫ киңлектәргә йөрәк ауазымды сойорғоттом...”“Кешене нимә йәшәтә? – тигән һорау биреп, уға төрлө яуап алырға мөмкин. Һәм яуап биреүселәрҙең һәр ҡайһыһы үҙенсә хаҡлы буласаҡ, сөнки уларҙың яуаптарында әлеге мәлдә нимәгә мохтажлыҡтары бар, шул сағылыш табасаҡ. Ләкин ошо һәр яуапта әйтелгән...
Йөҙөк ҡашы булам, тиһәң...Тормош күрһәтеүенсә лә, белгестәр раҫлауынса ла, ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ араһында тоҡанған көслө ғишыҡ уты, йәғни мөхәббәт химияһы, яйлап юҡҡа сыға. Уның урынын берәүҙәрҙә – ныҡлы хистәр, икенселәрҙә – битарафлыҡ, өсөнсөләрҙә ғаилә, бала өсөн...
Сабыйҙың үҫеш баҫҡыстарыМәктәптә балаларға бөтә фәндәрҙе ентекле өйрәтәләр. Шул уҡ ваҡытта иң мөһим фән – бәхет, йәшәү асылы – сиселмәгән сер булып ҡала. Беҙ тормош тигән ҡатмарлы фәндең аҡыл үрҙәренә сикһеҙ хаталар, яңылышыуҙар аша өлгәшәбеҙ. Ә ҡайһы берәүҙәр ғүмер...
«Башҡортостан үҙе, әйтерһең дә, нәнәйемдең һыйлы өҫтәле!..»Лариса АБДУЛЛИНА Алтын улдарыма Ҡаты итеп әйттең бит ә, улым, Һиҫкәндерә белдең әсәңде. Бала телендәге мәғәнәләр Беҙҙе тетрәндерер өсөндөр. Ҡайҙан килә һиңә ундай уйҙар? Кемдәр һине шулай әшкәртә? Күтәрергә сабый һүҙҙәреңде Күңелемдә әле көс етә....
Тере ташФәрзәнә АҠБУЛАТОВА Хикәйә Гөлзәмиә һиҫкәнде. Бәй, Йәмил түгелме! Ҡатындың йөрәге күкрәгенә һыймай дарҫлап типте, шулай ҙа үҙен ҡулға алыр өсөн бер-ике секунд етте, аяҡ осона баҫып тигәндәй, һаҡ ҡына танышына яҡынлашты. – Йәмил! Таныйһыңмы мине?...
Хоҡуҡи әлифбаЙәнә әсәлек капиталы хаҡында “2014 йылда әсәлек капиталы биреү туҡтатылмаҫмы, уны түләүҙә үҙгәрештәр булмаҫмы?” – тигән һорау менән мөрәжәғәт итеүселәр байтаҡ. Икенсе йәки артабанғы бала донъяға килеү (уллыҡҡа алыу) уңайынан ғаиләгә дәүләт ярҙамы...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Тарих » Совет Башҡортостанына бағышланған значок: "Башкирия" теплоходы
Совет Башҡортостанына бағышланған значок: "Башкирия" теплоходы
1964 йылда ГДР-ҙың Висмар ҡалаһындағы Матиас Тезен исемендәге верфь (хәҙер Nordic Yards Wismar) диңгеҙ теплоходын эшләүҙе тамамлай. Уны "Башкирия" тип исемләп, Ҡара диңгеҙ пароходствоһына бирәләр. Шул уҡ йылдың июнендә СССР башлығы Никита Хрущев уға ултырып, Скандинавия илдәренә "Дуҫлыҡ һәм тыныслыҡ рейсы"на юллана.
"Первой страной для нашего посещения была выбрана Дания. Почему именно Дания? Она политически ничем особенным не выделялась, однако ее географическое положение было самым удобным для открытия визитов туда. Мы следовали в Данию пассажирским кораблем "Башкирия" и решили, что оттуда переедем в Норвегию, далее — в Швецию и из Швеции — домой. Тут президент Финляндии и ее правительство попросили нас заехать и к ним. Мы имели такую возможность, и они, узнав о том, что мы не возражаем, немедленно прислали официальное приглашение." — тип яҙа аҙаҡтан Никита Сергеевич үҙенең "Время. Люди. Власть." мемуарҙарында.
Күп тә үтмәй, Хрущев отставкаға китә. Теплоход иһә круиз карабына әйләнә. Европа, Азия, Африка, Латин Америка һыуҙарында йөҙә. 1974 йылда Кипр көрсөгө мәлендә уның менән совет дипломаттарын алып ҡайталар. 1973 йылдан 1983 йылғаса "Башкирия" һигеҙ тапҡыр Антарктика ҡотоп станцияларына рейс яһай, Атлантик океандың көньяғында штормдарға эләгә, айсбергтар араһынан үтә. 1980 йылда карап Грециянан Мәскәүгә ХХI Йәйге Олимпия уйындары утын алып килә.
"Башкирия" экипажы Башҡорт АССР-ы менән ныҡлап аралашҡан, делегациялар ҡабул иткән. Караптағы бер ресторандың исеме "Өфө" тип аталған.
"Башкирия" теплоходының оҙонлоғо 122 метр, киңлеге 16 метр булған. 300-ҙән ашыу пассажир, 134 кешелек экипаж менән ярты айлап йөҙә алған. Иң шәп тиҙлеге 17,4 узелға - сәғәтенә 32 саҡрымға еткән. Карап эсендә спорт майҙансығы, ике ресторан, йөҙөү бассейны, музыка салоны, китапхана булған.
1991 йылда теплоход Грецияға капиталь ремонтҡа йүнәлә һәм ул "Odessa Song" исеме менән йөрөтөлә башлай. 1997 йылғаса ул круиз лайнеры була, аҙаҡ арест һалына, компнаиянан компанияға һатыла. 2006 йылда карапты Таиландҡа һаталар һәм "SIRITARA OCEAN QUEEN" тип исемләйҙәр. Күп тә үтмәй элекке "Башкирия" тайфун мәлендә бата һәм һаман да һыу төбөндә ята.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
1988 йыл
1988 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1988 йылы, 2 мең йыллыҡтың 988 йылы, XX быуаттың 88 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 8 йылы, 1980 йылдарҙың 9 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 27 октябрь — Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, «Аманат» журналы премияһы лауреаты.
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 22 март — Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
- 29 март — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 29 октябрь — Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 5 ноябрь — Аллаяров Ричард Хәйрулла улы, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).


text:
- Подробности
- Просмотров: 522
АЛЛОПЛАНТ (алло... һәм лат. plantо — ултыртам), кеше һәм хайуандың коллагенлы туҡымаларынан алынған биотрансплантация материалы. Э.Р.Мулдашев етәкс. Күҙ һәм пластик хирургия үҙәгендә эшләнә, 1987 й. РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан клиник ҡулланыуға тәҡдим ителә. А. эшләү өсөн төп сеймал булып тарамыштар, мейе һәм тоташтырғыс туҡыманың ҡаты ҡабыҡтары, һөйәктәр һ.б. хеҙмәт итә. Коллаген, гликозаминогликандар (протеогликандар), липидтар, һыу А. состав өлөштәрен тәшкил итә. Офтальмологияла, яңаҡ‑бит, пластик күкрәк, бауыр хирургияһында, травматологияла, гинекологияла, проктологияла һ.б. ҡулланыла. Препарат ағыулы түгел, көсһөҙ антиген үҙенсәлеккә эйә, реципиент туҡымаларының йүнәлешле үҫешен тәьмин итә, трансплантация урынында йөйҙәр ҡалдырмай. Операциянан һуң А. реципиенттың үҙ туҡымаһына (регенератына) алмаштырыла, регенераттың үҙенсәлектәре А. яраҡлы төрөн һайлау юлы м‑н көйләнә ала. Үҙәктә А. биоматериалдарының 96 төрө һәм уларҙы ҡулланып яһай торған операцияларҙың 100‑ҙән ашыу ысулы эшләнә, уйлап табыуҙарға 90‑дан ашыу патент алына. А. биоматериалдары БР‑ҙың һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең 500‑ҙән ашыу клиникаһында файҙаланыла.
Р.Т.Ниғмәтуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға 73 йыл үтеп, туптар, бомбалар шартлау тауышы тынған был ерҙәрҙә әленән-әле ҡорбандар иҫтәлегенә салют бирәләр. Эҙәрмәндәр хәбәрһеҙ юғалғандарҙы асыҡлай, яңы туғандар ҡәберлектәре, һәйкәлдәр барлыҡҡа килә.
“112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 1942 йылдың йәйендә Липецк өлкәһенең Тербуны районында оборона тотоу бойороғон ала һәм батырҙарса һуғыша. Фашистарҙың Кавказ, Воронеж, Сталинградҡа табан ҡаты һуғыштар асҡан мәлдәрҙә данлыҡлы дивизия бер тапҡыр ҙа сигенмәйенсә өс ай ярым оборонала тора. Мәғлүмәттәр буйынса, ошо ҡаты алыштар ваҡытында Тербуны районында ғына бөтәһе 26 меңдән ашыу совет һалдаты һәләк була. 276 башҡорт яугиренең исеме ете туғандар ҡәберлегендә мәңгеләштерелгән: Борки, Большая Поляна, Вислая Поляна, Озерки, Казинка, Тербуны, 2-се Тербуны ауылдары. Һәр ауылда һәйкәлдәр бар, унда һәр саҡ таҙалыҡ, сәскәләр. Һуғышҡа ҡарата район ике датаны байрам итә: 9 Май – Еңеү көнө, 27 ғинуар – Тербуны районы азат ителгән көн”, – тип яҙа Замир Вахитов “Атай-олатайҙарҙың исемдәре онотолмаһын” тигән китабында.
Замир Вахитов Стәрлебаш районында тыуған. Башҡортостан дәүләт медицина институтын тамамлағас, 1982 йылда йүнәлтмә буйынса Липецк өлкәһенә эшкә ебәрелә. Шул йылдарҙан башлана ла инде яҡташыбыҙҙың Башҡорт кавалерия дивизияһының хәбәрһеҙ юғалған яугирҙәренең исемен асыҡлау өсөн ныҡлы эҙләнеү эштәре. Тынғыһыҙ көндәр, эҙәрмәндәр менән бәйләнеш, архивтарҙа ултырыу, шул мәхшәрҙең шаһиттары менән осрашып әңгәмәләшеүҙәр бушҡа үтмәй. Һөҙөмтәлә ошо ерҙәрҙә һәләк булып, исемдәре бер һәйкәлгә лә яҙылмаған башҡорт яугирҙәре туғандар ҡәберлегендә мәңгеләштерелә.
Хәҙер Замир Мөхтәр улы Башҡортостандың төрлө райондарынан атай-олатайҙарын, туғандарын табышыуҙа ярҙам иткәне өсөн бихисап рәхмәт хаттары ала. Яҡташтары хаҡында мәғлүмәт йыйып, уларҙың исемдәрен асыҡлау буйынса изге эш башҡарған уҙаманға иҫәнлек-һаулыҡ, уңыштар теләп, ҡәҙерле кешеләре мәңгелек төйәк иткән ерҙәрҙе күреп, уларҙың һәйкәленә баш эйеп, аят-сүрәләр уҡып ҡайтыу бәхетенә өлгәшәләр.
Сермән ауылынан хеҙмәт ветераны Мансур Зәйнетдин улы Ғаззалов та күптән түгел Липецк өлкәһенә барып, олатаһы Хөснөтдин Ғаззаловтың дивизия составында батырҙарса алышып, һуңғы һулыш алған ерҙәрендә булып ҡайтты. Юл тәьҫораттары менән ихлас уртаҡлашты ул.
– Онотолмаҫ сәйәхәт булды ул. Былтыр үҙебеҙҙең “Урал” гәзитенең 21 ноябрендә Замир Вахитовтың “Батырҙарҙы оноторға хаҡыбыҙ юҡ!” тигән мәҡәләһен уҡығандан бирле күңелдә тынғылыҡ бөткәйне. Ҡыҙым Гүзәлиә шунда уҡ автор менән телефондан һөйләште. “Эй, атаҡайымдың һөйәктәре ҡайҙарҙа ғына ятып ҡалған икән”, – тип ҡайғырып илап ултыра торғайны әсәйем. “Хәбәрһеҙ юғалған” тигән ҡағыҙы килгән булған. Батырҙар хәбәрһеҙ юғаламы ни?! Бына бит, илен, халҡын яратҡан ярҙамсыл яҡташыбыҙ Замир ҡусты ҡайһылай изге ғәмәл менән мәшғүл икән.
Уға рәхмәттән башҡа ни әйтәһең?! Беҙ ҙә, ниһайәт, 22 июнгә ҡарай улым Венер, киленем Гөлнара, ейәнсәрем Азалия менән бергәләшеп йыраҡ Липецк тарафтарына юл тоттоҡ. Беҙҙе унда “Һаумыһығыҙ, яҡташтар!” тигән яҙыу, Башҡортостан флагын тотоп, Замир Вахитов ҡаршы алды.
Ҡайғы һәм хәтер көнөндә 2-се Тербуны ауылындағы яу ҡорбандары ҡәберлегендә эҙәрмәндәр тапҡан 26 һалдаттың һөйәктәрен ерләү митингыһы ла булды. Шул тиклем тулҡынландырғыс мәлдәр кисерҙек. “Үткәндәрҙе, беҙҙең илебеҙ, еребеҙ өсөн ҡорбан булғандарҙы оноторға хаҡыбыҙ юҡ”, – тине телмәр тотоусылар. “Бөгөн бында Башҡортостандан да ҡунаҡтар бар”, – тип миңә лә һүҙ бирҙеләр. Һалдаттар хушлашыу салюты биргәндә, тәндәр зымбырланы. Әйтерһең дә, аттар сабышҡан, ҡылыстар сыңлаған, туптар гөрһөлдәгән кеүек булып китте. Сәскәләр, веноктар һалдылар. Дин әһеле лә ҡатнашты сарала.
– Беҙҙең легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының фашистарға ҡаршы ҡаты алыштары үткән урындарҙы күрҙек. Бында һәйкәлдәр күп, бөтәһе лә ҡараулы. Бәлки, ошо ерҙәрҙә беҙҙең олатай ҙа баҫып торғандыр. Олатайҙы күргәндәй булдыҡ.
Озерки ауылындағы һәйкәлдә беҙҙең башҡорт кавалеристарының исем-шәрифе яҙылған. Замир Мөхтәр улы хәбәрһеҙ юғалған 148 һуғышсының шәхесен асыҡлап, һәйкәлдәргә яҙҙырта. Унда әле лә ҡаҙыу-эҙләнеү эштәре туҡтамай, – тип һөйләне Мансур Зәйнетдин улы.
– Замир Вахитовтың баһалап бөткөһөҙ хеҙмәте үҙе бер батырлыҡҡа тиң, – тип һүҙгә ҡушылды батырҙың бүләһе Венер. – Китап сығарған, беҙгә лә бүләк итте. Республикабыҙҙың район гәзиттәренә хаттар ебәргәс, Тербуныға атай-олатайҙарының һуңғы төйәген күрергә тип килә башлайҙар. Һәр ҡайһыһын хөрмәтләп ҡаршы алып, оҙатып ҡалалар. Тағы шуға ғәжәп иттем: 40 йылға яҡын Башҡортостандан ситтә йәшәһә лә, саф башҡортса һөйләшә. Ихлас, кешелекле, зыялы яҡташыбыҙ арҡаһында күпме кеше һөйөнгән!
– Һуғыш бөткәндән бирле бихисап яугирҙең исем-фамилияһы бер һәйкәлгә лә яҙылмаған була. 2-се Тербуны ауылындағы мәктәптә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы тураһында мәғлүмәттәр тупланған. Башҡортостан менән дуҫлыҡ бәйләнеше булдырылған. 1970 йылда Советтар Союзы Геройы Таһир Кусимов етәкселегендәге делегация килә. 294-се кавалерия полкы командиры, майор Гәрәй Нафиҡовтың яҡташтары йәшәгән Миәкә менән Тербуны райондары бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөшә. Шулай уҡ “Урал” йәмғиәте, Мәскәү ҡалаһының “Аҡ тирмә” үҙәгенән килеп, башҡорт атлылары йөрөгән ерҙәрҙә булып, ветерандар менән осрашып, иҫтәлектәр яҙып алып китәләр.
Хәҙер Тербуныға башҡорттар йыш бара. Изге тупраҡ та алып киләләр. Һәйкәлдәр янында Тыуған иле өсөн йәнен аямай һуғышып ҡорбан булғандар рухына аяттар уҡыла. Йыраҡтан килгәндәргә махсус туҡтар урын тәғәйенләйҙәр, экскурсиялар ойошторола. Ошондай һәйбәт кешеләр барҙа бер генә яугир ҙә исемһеҙ юғалмаҫ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 487
ИҪКЕ ҠОРОС УРТА МӘКТӘБЕ, Баҡалы р‑ны. 1870 й. 1 класлы урыҫ-татар ир балалар уч‑щеһы булараҡ асыла, 1918 й. алып 1‑се баҫҡыс мәктәп, 1930 й. — колхоз йәштәре мәктәбе, 1934 й. — тулы булмаған урта мәктәп, 1937 й. хәҙ. статусын ала. Компьютер класы, медиатекаһы, йыйылыштар һәм спорт залдары, уҡыу оҫтаханаһы, китапханаһы, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, интернаты, автомобиль эше кабинеты, автоһәм а.х. машиналары, гаражы, уҡыу-тәжрибә участкаһы бар. Урта мәктәпте 3 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2011), улар араһында Ә.К.Ғәлләмов.
И.М.Маннапов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 534
ИРӘМӘЛ ТӘБИҒИ ПАРКЫ. 2010 й. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк ҡалҡыу өлөшөнөң уникаль тәбиғи комплекстарын һаҡлап ҡалыу, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен һәм хайуандарҙың һирәк төрҙәрен һаҡлау, унда башланған йылғаларҙың тотороҡло гидрологик режимын тәьмин итеү, ял һәм туризмды үҫтереү маҡсатында ойошторола. Белорет һәм Учалы р‑ндары сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны — 49,3 мең га, терр‑яһының 80%‑тан ашыуын урман ҡаплаған. Ирәмәл тау массивын, Әүәләк, Ягодный һырттарын үҙ эсенә ала. И.т.п. терр‑яһында Ағиҙел й. башлана. Рельефы уртаса таулы, һырттар теҙеменән тора, тау түбәләре яланғас. Тау араһы соҡорҙарында мүкле, күрәнле‑мүкле һәм күрәнле һаҙлыҡтар (Ҡарағужа, Септән, Төлөк һәм Тығын) барлыҡҡа килгән. И.т.п. флораһында 550‑гә яҡын ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлек төрө иҫәпләнә, шуларҙың 11‑е (аҙ япраҡлы елемүлән, урал лаготисы, һигеҙ тажлы ағуна үләне һ.б.) И.т.п. терр‑яһында ғына осрай. 30‑ҙан ашыу реликт (ирәмәл ҡымыҙлығы, көҙгө ллойдия, Леманн таутишәре һ.б.) һәм 15 эндемик (ирәмәл алтын тамыры, көньяҡ урал бүтәгәһе, Крылов зыягөлө һ.б.) табылған. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 60‑тан ашыу төрө, улар араһынан кәкүк ситеге, япраҡһыҙ һаҡалтай сәскә һ.б. РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән. И.т.п. фаунаһы күп төрлө. 270‑кә яҡын төр — умыртҡалы, 350 төр умыртҡаһыҙ иҫәпләнә. 126 төр ҡош оя ҡора. Хайуандарҙың 40 төрө БР‑ҙың, шуларҙың 14‑е (аполлон, бөркөт, өкө, сапсан һ.б.) РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы сигендә парктың экологик коридоры (эре хайуандарҙың миграция юлдарын һаҡлау өсөн) үтә. Ирәмәл тәбиғи комплексы т‑да мәғлүмәттәр И.И.Лепёхин, Х.Ф.Лессинг, А.А.Цветаев, П.Л.Горчаковский, К.Н.Игошина, Л.Н.Тюлина, Ә.Х.Моҡатанов, А.Ә.Мулдашев һ.б. хеҙмәттәрендә бирелә. Терр‑яны Э.З.Байышева, А.Р.Ишбирҙин, А.И.Соломещ һ.б. өйрәнгән.
Әҙәб.: Цветаев А.А. Горы Иремель (Южный Урал): физико-геогр. очерк. Уфа, 1960; Ишбирдин А.Р., Муллагулов Р.Ю., Янтурин С.И. Растительность горного массива Иремель: синтаксономия и вопросы охраны. Уфа, 1996.
В.Б.Мартыненко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 614
“ВЕДОМОСТИ ГОСУДАРСТВЕННОГО СОБРАНИЯ — КУРУЛТАЯ, ГЛАВЫ И ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН” (“Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Башлығы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ведомостары”), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Башлығы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең рәсми баҫмаһы. Өфөлә айына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға. Тиражы — 360 дананан ашыу (2015). 1992 й. алып “Ведомости Верховного Совета и Правительства Республики Башкортостан” (“Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы һәм Хөкүмәте ведомостары”) булараҡ нәшер ителә, 1995 й. — “Ведомости Государственного Собрания, Президента и Кабинета Министров Республики Башкортостан” (“Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы, Президент һәм Министрҙар Кабинеты ведомостары”), 2003 й. авг. алып “Ведомости Государственного Собрания — Курултая, Президента и Правительства Республики Башкортостан” (“Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Президенты һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ведомостары”), 2015 й. башлап хәҙ. исеме м-н сыға. 4 бүлектән тора: 1‑сеһендә — БР закондары, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай акттары, 2-сеһендә — БР Президенты указдары һәм бойороҡтары, 3-сөһөндә — БР Хөкүмәте ҡарарҙары һәм бойороҡтары, 4-сеһендә — Конституция суды ҡарарҙары, халыҡ-ара һәм республика-ара килешеүҙәр, БР‑ҙың Үҙәк һайлау комиссияһы документтары, БР‑ҙың дәүләт власы органдарының эшмәкәрлеге т-да рәсми мәғлүмәттәр һ.б. баҫыла.
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
“Мәктәптә уҡыусыларҙы йылы аш менән тәьмин итеү мәсьәләһен төрлө кимәлдә йәшәүсе ғаиләләрҙе үҙ эсенә аласаҡ маҡсатлы программа булдырыу йәки федераль закон ҡабул итеү юлы менән генә хәл итергә мөмкин”, – тип белдерҙе Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының Үҙәк штабы ағзаһы Эльвира Айытҡолова. Ул был мәсьәлә менән яҡындан таныш, сөнки быға тиклем Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитетын етәкләгәйне, әлеге көндә республика парламенты Рәйесенең урынбаҫары булараҡ мәғариф өлкәһен контролдә тота.
– Быйылғы уҡыу йылы башында йәмәғәтселекте республикабыҙҙың бер ауылында булған хәл аптыратҡайны, – тип һөйләне Эльвира Ринат ҡыҙы. – Урындағы мәктәп уҡыусыларының атай-әсәйҙәре туҡланыуҙың сифатына һәм аҙыҡ-түлек блогының санитар-гигиена торошона ризаһыҙлыҡ белдереп, социаль селтәргә ялыу һәм фотоһүрәттәр һалғайны. Улар билдәләүенсә, был хәл туҡланыуҙы ойоштороуҙы аутсорсерҙарға биргәс башланған. Әле был ялыу тәфтишселәр тарафынан тикшерелә, шулай уҡ журналистар, йәмәғәтселәр, ата-әсәләр берекмәһе лә хәлде үҙ контролендә тота. Арҡауылдағы ваҡиға мәктәп туҡланыуын ойоштороуҙа ата-әсәнең әүҙем ҡатнашыуы, был мәсьәләгә битараф булмауы ни тиклем мөһим икәнен асыҡ күрһәтте. Әммә был ысул менән, йәғни киң мәғлүмәт сараларын, социаль селтәрҙәрҙе йәлеп итеп кенә мәсьәләне һәр белем усағында хәл итеү мөмкин түгел, бында системалы алым кәрәк.
Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты бөгөн республикала мәктәп туҡланыуы бары тик ата-әсә аҡсаһы иҫәбенә ойошторолоуын билдәләп үтте. Бюджеттан бүленгән өҫтәмә аҡса күп балалы, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүсе балаларҙы йылы аш менән тәьмин итеүгә генә ҡаралған.
– Арҡауыл мәктәбе ашханаһында бер балаға тәғәйен иртәнге аштың хаҡы 20 һум тора. Ата-әсәләр үҙҙәре шулай килешеп, иң арзан меню төрөн һайлаған. Бының сәбәбе балалар хаҡында тейешле хәстәрлек күрергә теләмәүҙә түгел, ә башҡа төрлөһөнә аҡса етмәүҙә. Республиканың күп кенә ауыл мәктәптәрендә хәл шулайыраҡ тора. Әлбиттә, балалар өсөн тәғәйен ризыҡ, нисә һум тороуына ҡарамаҫтан, сифат талаптарына яуап бирергә тейеш, – тип билдәләне Халыҡ фронты вәкиле.
Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының эксперттары Учалы районы мәктәптәрен тикшергәндән һуң шундай һығымта яһаған: туҡланыуҙы ойоштороуҙы аутсорсинг компанияларына биргәндән һуң уҡыусыларҙың 61 проценты ғына йылы аш менән тәьмин ителә башлаған. Был 2016 йыл күрһәткестәре менән сағыштырғанда 34 процентҡа кәмерәк. Мәктәп туҡланыуына субсидия күләмен арттырып, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүсе балаларҙың барыһын да (күп балалы ғаилә булмаған хәлдә лә) йылы аш менән тәьмин иткәндә, күрһәткесте байтаҡҡа яҡшыртыу мөмкин буласаҡ.
– Мәктәп туҡланыуын аутсорсингка тапшырыу сифатты арттырыу маҡсатында эшләнгәйне. Әммә, үкенескә ҡаршы, күпселек муниципалитеттарҙа хәл яҡшырманы. Был осраҡта аутсорсинг компанияларын ғына ғәйепләү дөрөҫ булмаҫ ине. Баланы 20 һумға туҡлыҡлы иртәнге аш менән тәьмин итеү – ҡатмарлы мәсьәлә. Шуға күрә социаль йүнәлешле туҡланыуҙы “Дәүләт һәм муниципаль ихтыяждарҙы тәьмин итеү өсөн тауарҙар, эштәр, хеҙмәттәр һатып алыу өлкәһендәге контракт системаһы тураһында”ғы 44-се Федераль закон ҡарамағынан сығарыу дөрөҫ булыр ине, тип уйлайбыҙ. Был осраҡта дәүләт-шәхси партнерлыҡ шарттарында инвесторҙар йәлеп итеү мөмкин буласаҡ.


text:
Сипылдауыҡ
Сипылдауыҡ, ҙур ҡарлуғас, ялан-ҡарлуғасы (степная тиркушка)
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон тар ҡанатлы ҡош. Парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ҡойроғо айырсалы. Ҡойроҡ өҫтө, ҡорһағы аҡ, һырты ҡара-көрән. Түше ерән. Тамағындағы асыҡ һарғылт ерән тап ҡара һыҙат менәң уратылған. Суҡышы ҡара, ауыҙының сите ҡыҙыл, аяҡтары ҡара. Ҡарлуғастан байтаҡ ҙур булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «пийп-пийп-пийп» йәки «керр».
Батҡыллы йылға һәм күл буйҙарында йәшәй. Төп аҙығы — сиңерткә, башҡа бөжәктәр менән дә туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән һәм ҡара төртөктәр, сыймалаҡтар менән ҡапланған 2—3 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була.


text:
Дүртенсе мартта Рәсәй президенты һайлауҙар көнөндә Башҡортостан биләмәләрендә урындағы үҙидаралыҡтарға ла депутаттар һайлана. Дөйөм алғанда, 114 һайлау кампанияһы үтәсәк. Республика үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев әйтеүенсә, 721 мандатҡа 2 меңдән ашыу кандидат дәғүәләшергә йыйына. Хәйҙәр Вәлиев территориаль һайлау комиссиялары алдына һайлауҙарҙы лайыҡлы, демократик шарттарҙа үтеүен тәьмин итеү бурысы ҡуйҙы.
Лайыҡлы ойоштороуға килгәндә, Хәйҙәр Вәлиев ғәриптәр мәнфәғәттәрен дә онотмаҫҡа ҡушты. Ҡайһы бер урындарҙа тауыш биреү участкаларына инвалидтар коляскала күтәрелә алмай, хатта биләмәләрҙең икенсе ҡатта урынлашҡан осраҡтары ла бар, тине ул. Ә бына уның урынбаҫары Наилә Алтынова 4 март һайлауҙарында ил буйынса барлыҡ участкаларҙа икешәр веб-камера ҡуйыласаҡ, тине ул. Йәғни, Башҡортостанға ошондай 7 меңдән ашыу ҡоролма талап ителә.
Ҡоролтай комитеттары ултырыштары башланды
Дәүләт Йыйылышы Ҡоролтайҙың даими комитеттары ултырыштары башланды. Социаль сәйәсәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет депутатары яҙғы сессиялағы тәүге ултырышҡа етем балалар мәнфәғәтәтрен яҡлау буйынса ҡанун әҙерләй. Депутат Мөхәмәт Харрасов был ҡанун проекты етемдәр өсөн бушлай белем һәм юридик ярҙам алыу хоҡуғын булдырыуҙы күҙ уңында тота тине.
Парламенттың Дәүләт ҡоролошо буйынса комитеты Башҡортостандың норма-хоҡуҡ акттарына үҙгәрештәр индереү темаһын тикшерҙе, уларҙың береһе – автотранспорт өсөн махсус парковка урындарын булдырыу. Комитет ултырышына Башҡортостан транспорт һәм юл хужалығы дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Андрей Быковский ҡанун проектын тикшереү өсөн саҡырылған.
Рәми Ғәрипов тыуыуына 80 йыл
Башҡортостан халыҡ шағиры Рәми Ғәриповтың тыуыуына 80 йыл тула. Ошо уңайҙан район-ҡалаларҙа байтаҡ саралар үҙғарыу ниәтләнә. Бөйөк шағирҙың исеме йөрөткән Республика интернат-гимназияһында Рәми уҡыуҙары башлана. Февралдә Нефтселәр мәҙәниәт һарайында концерт, ә март айында Рәми Ғарипов иҫтәлегенә арналған көрәш беренселеге ойоштороласаҡ.
Рәми Ғәрипов 1932 йылдың 12 февралендә Салауат районы Арҡауыл ауылында тыуа, 1977 йылда вафат була. Үҙе иҫән саҡта байтаҡ әҫәрҙәре баҫтырылмай. Шул иҫәптән “Табыныу” поэмаһы ла оҙаҡ йылдар ҡулъяҙма килеш ҡала. Үлгәндән һуң оҙаҡ йылдар үткәс кенә шағиргә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә. Әлеге ваҡытта Рәми Ғәрипов тыуған ауылда йорт-музейы бар, бюст ҡуйылған, тормош юлы һәм ижады тураһында фильм төшөрөлгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
ТИМОФЕЕВКА (Phleum), ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 20 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: болон Т. һәм дала Т. Кәүшәк кәҫлектәр барлыҡҡа килтергән күп йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары төҙ, яҡшы япраҡланған, бейеклеге 110 см тиклем. Япраҡтары оҙон, яҫы йәки ланцет формаһында. Сәскәлеге — башаҡ рәүешле тығыҙ һепертке (солтан). Июнь аҙ. — июль башында сәскә ата. Емеше — овал бөртөксә, авг. өлгөрә. Бөтә райондарҙа ла осрай, урман‑дала ауыл хужалығы зоналарында таралған, һыубаҫар һәм күл буйындағы болондарҙа үҫә. Мал аҙығы үҫемлеге. БР‑ҙа болон Т. үҫтерелә. 1000 орлоғоноң ауырлығы 0,3—0,5 г. Дым яратыусы, ҡоролоҡҡа, ҡышҡа сыҙамлы үҫемлек. Үҫтереү өсөн балсыҡлы, ҡомло балсыҡлы, ҡомло тупраҡтар, киптерелгән торф ятҡылыҡтары яраҡлы. Артыҡ дымлылыҡҡа, ҡоролоҡҡа, әсе тупраҡҡа бирешә. Ирегән ҡар һыуы баҫыуға 20 — 25 көн сыҙай. Төп элгәрҙәре — мал аҙығы культуралары һәм яҙғы иген культуралары (ҡара: Ҡаплам аҫтындағы сәсеүлектәр). Орлоҡто рәт ысулы м‑н сәсеү нормаһы 6 — 7 кг/га, киң рәт ысулы м‑н — 5 кг/га, сәсеү тәрәнлеге 2— 3 см. Уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 120 — 140, бесән— 30 — 35, орлоҡ — 3 — 4; 100 кг йәшел массала 20,0 — 21,0 мал аҙығы берәмеге һәм 0,8 — 0,9 кг үҙләштерелеүсе протеин бар (Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығы, 1986—90). Тәбиғи сабынлыҡтар һәм көтөүлектәрҙе яҡшыртҡанда һәм культуралыларын булдырғанда ҡулланыла. Т. яңы сорттарын уйлап табыу һәм үҫтереү технологияһын эшләү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 1950 й. алып Аграр университетта (С.Н.Надежкин һ.б.) һәм Ауыл хужалығы институтында (Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Ғ.Ҡ.Зарипова һ.б.) үткәрелә. Көньяҡ урман‑дала зонаһында һәм төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһында үҫтерелә. БР б‑са ҡулланылышҡа респ. селекционерҙары тарафынан сығарылған Иглинская местная сорты индерелгән.
Әҙәб.: Н а д е ж к и н С.Н. Многолетние кормовые растения. Уфа, 2003; З а р и п о в а Г.К., К а и п о в Я.З. Адаптивные технологии кормопроизводства в Башкортостане. Уфа, 2004.
И.Ю.Кузнецов, С.Н.Надежкин
Тәрж. Г.А.Миһранова