text:
Электроника
Электро́ника (грек. Hλektpόvιo — электрон) — электрондарҙың электромагнит яландары менән тәьҫир итешеүе, шулай уҡ электрон приборҙар һәм электромагнит энергияһын үҙгәртеү ҡоролмалары (башлыса мәғлүмәт ҡабул итеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылыусы) тураһындағы фән[1].
Йәнә электрон аппаратураһы ла ҡыҫҡаса электроника тип йөрөтөлә.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Электроника өлкәләре
- 3 Элементтарҙы алыу технологияһы
- 4 Ҡаты есемле төп приборҙар
- 5 Аналоглы һәм цифрлы электроника араһындағы төп айырмалар
- 6 Схемалар типологияһы
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электроникаға тиклем башта радио уйлап табыла. Радиотапшырғыстар тиҙ арала ҡулланылыш таба (тәү сиратта караптарҙа һәм хәрби эшмәкәрлектә), әммә бының өсөн элементтар базаһы кәрәк була. Электроника шул базаны булдырыуға һәм өйрәнеүгә тотона ла инде. Беренсе быуын элементтар базаһы электрон лампаларға нигеҙләнә. Ул вакуумлы электроника тигән атама ала. Телевидение һәм радарҙарҙы уйлап табыу уның үҫешенә булышлыҡ итә. Был яңылыҡтар Икенсе донъя һуғышы барғанда киң ҡулланыла.
Ләкин электрон лампаларҙың етешһеҙлектәре күп була. Улар ҙур, ҡеүәтте күп тотона. Шул арҡала ҡаты есемле электроника үҫтерелә башлай. Элементтар базаһы сифатында диодтар һәм транзисторҙар ҡулланыла.
Электрониканың артабанғы үҫеше компьютерҙар менән бәйле. Транзисторлы компьютерҙар бик ҙур була һәм ҡеүәтте күп тотона, деталдәре үтә күп булғанлыҡтан тиҙ боҙолоп бара. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн микросхемалар ҡулланыла башлай. Микросхемаларҙағы элементтар һаны күбәйтелә барып, микропроцессорҙар барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта электроника үҫеше кәрәҙле элемтә, шулай уҡ сымһыҙ ҡулайламалар, навигаторҙар, коммуникаторҙар, планшеттар һәм башҡалар барлыҡҡа килеү менән бәйле.
Электроника үҫешендәге төп ваҡиғалар:
- А. С. Поповтың радио уйлап табыуы (1895 йылдың 7 майы), радиоалғыстар ҡуллана башлау;
- Ли де Форесттың тәүге көсәйткес элемент булған лампа триодын уйлап табыуы;
- электр сигналдарын көсәйтеү һәм эшләп сығарыу өсөн О. В. Лосевтың ярымүткәргес элемент файҙаланыуы;
- ҡаты есемле электроника үҫеше;
- үткәргес һәм ярымүткәргес элементтар файҙаланыу (А. Ф. Иоффе, В. Шоттки эштәре);
- 1947 йылда транзистор уйлап табыу (Уильям Шокли, Джон Бардин һәм Уолтер Браттейн);
- интеграль микросхема уйлап табыу һәм хәҙерге заман электроникаһының төп өлкәһе булараҡ микроэлектрониканың үҫеше.
Электроника өлкәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электрониканың түбәндәге өлкәләре бар:
- физика (микродонъя физикаһы, ярымүткәргестәр, электромагнит тулҡындар, магнетизм, электр тогы физикалары һ.б.) — фәндең зарядланған киҫәксәләр ҡатнашлығында барған процестарҙы өйрәнеүсе тармағы;
- көнкүреш электроникаһы — электр көсөргәнеше, электр тогы, электр яланы йә электромагнит тулҡындар ҡулланылған көнкүреш электрон приборҙары һәм ҡулайламалары (мәҫәлән, телевизор, кеҫә телефоны, үтек, лампочка, электр плитәһе һ. б.).
- Энергетика — электр энергияһы эшләп сығарыу, транспортлау һәм ҡулланыу, юғары ҡеүәтле электр приборҙары (мәҫәлән, электр двигателе, электр лампаһы, электр станцияһы), электр менән йылытыу селтәре, электр тапшырыу линияһы.
- Микроэлектроника — әүҙем элементтар сифатында микросхемалар ҡулланылған электрон ҡулайламалар:
- оптик электроника — электр тогы һәм фотон ағымдары ҡулланылған ҡулайламалар,
- аудио-видеотехника — тауышты һәм видеоны көсәйтеү һәм үҙгәртеү ҡулайламалары,
- цифрлы микроэлектроника — микропроцессорҙарҙа йә логик микросхемаларҙа эшләүсе ҡулайламалар (мәҫәлән, электрон калькулятор, компьютер, цифрлы телевизор, кеҫә телефоны, принтер, робот, сәнәғәт ҡоролмаларына, транспорт сараларына идара итеү панелдәре һәм башҡа көнкүреш һәм сәнәғәт ҡулайламалары).
Электрон ҡулайлама электр сигналы төрлө физик процестар ҡатнашлығында эшкәртелгән төрлө-төрлө материалдарҙы һәм мөхиттәрҙе солғай ала. Әммә һәр ҡулайламала мотлаҡ электр сынйыры була.
Ҡаты есемле электроника[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты есемле электроника тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты есемле электроника термины әҙәбиәттә XX быуат уртаһында ҙур күләмле һәм түбән һөҙөмтәле радиолампаларға алмашҡа килгән транзистор, ярымүткәргесле диод кеүек ярымүткәргесле элемент базаһындағы ҡулайламаларҙы атау өсөн барлыҡҡа килә. Терминдың «ҡаты есем» тигән өлөшө шуға бәйле: электр тогына идара итеү процесы, радиолампалағы вакуумдан айырмалы, ярымүткәргестең ҡаты есемендә бара. XX быуат аҙағында был термин ҡулланылмай башлай, сөнки беҙҙең цивилизациялағы бөтә электроника былай ҙа тик ярымүткәргесле ҡаты есемле әүҙем элемент базаһын ғына файҙаланғанлыҡтан, атамаһында ҡаты есемле тигән төшөнсәне һыҙыҡ өҫтөнә алыуҙың хәжәте ҡалмай.
Ҡулайламаларҙың кесерәйеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты есемле электроника барлыҡҡа килеү менән электрон приборҙарҙың кесерәйеүе башлана. Бер нисә тиҫтә йыл эсендә әүҙем элементтар ун миллиард тапҡырға бәләкәсләнә — бер нисә сантиметрлы электрон радиолампанан ярымүткәргесле чипҡа ҡушылған бер нисә нанометрлы транзисторға тиклем үҙгәрә.
Элементтарҙы алыу технологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты есемле электроникалағы әүҙем һәм һүлпән элементтар ярумүткәргестең (йышыраҡ кремнийҙың) бер генә төрлө үтә саф кристалында эшләнә; бының өсөн инжекция ысулы йә кристалдың тәғәйен координаталарына башҡа химик элементтарҙың атомдарын, ҡатмарлыраҡ (шул иҫәптән органик) матдәләрҙең молекулаларын өрҙөрөү ысулы ҡулланыла. Инжекция ысулы инжекцияланған (легирланған) урында ярымүткәргестең үҙенсәлектәрен үҙгәртә һәм диод йәки транзистор йәки һүлпән элемент (резистор, үткәргес, конденсатор йә индуктивлыҡ кәтүге, изолятор һәм башҡалар) хасил итә.
Сафлығы бер нисә нанометрлы элементтар эшләргә мөмкинлек биргән ярымүткәргес кристалдарҙы алыу технологияһын — нанотехнология, ә электрониканың бүлеген микроэлектроника тип йөрөтәләр.
1970-се йылдарҙа ҡаты есемле электрониканың кесерәйеүе барышында ул аналоглыға һәм цифрлыға бүленә башлай. Элементтар базаһы баҙарында цифрлы электроника етештереүселәр еңеп сыға. XXI быуатта аналоглы электроника етештереү һәм уның эволюцияһы туҡтай. Әммә микроэлектроника ҡулланыусылар электрониканан цифрлы түгел, ә өҙлөкһөҙ аналоглы сигналдар һәм ғәмәлдәр талап иткәнлектән, цифрлы ҡулайламалар инеү һәм сығыу урындарында ЦАП-тар (цифр-аналог үҙгәрткесе) менән йыһазландырыла.
Электрон схемаларҙың кесерәйеүе ҡулайламаларҙың етеҙлеге үҫеү менән бергә бара.
XXI быуат башында ҡаты есемле электрониканың элементтарҙы кесерәйтеү йүнәлешендәге үҫеше туҡтап ҡала, сөнки транзисторҙар, үткәргестәр һәм ярымүткәргес кристалындағы башҡа элементтар башҡаса кесерәйә алмай. Был элементтар нанометрҙар менән үлсәнә, шунлыҡтан микрочиптар эшләү технологияһы нанотехнология тип йөрөтөлә.
Электроника эволюцияһында сираттағы баҫҡысты, бәлки, оптик электроника биләр һәм фотон төп элементҡа әйләнер.
Ҡаты есемле төп приборҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электрон ҡулайламаларҙа киң файҙаланылған ҡаты есемле әүҙем приборҙарҙың ҡайһы берҙәре:
- Диод;
- Биполяр транзисторҙар;
- Ялан транзисторы;
- Идара ителеүсе үткәреүсәнлекле диодтар, динисторҙар һәм тиристорҙар, светодиодтар һәм фотодиодтар;
- Интеграль микросхема.
Аналоглы һәм цифрлы электроника араһындағы төп айырмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аналоглы һәм цифрлы схемаларҙа мәғлүмәт төрлөсә кодлаштырыла, уларҙың сигналды эшкәртеү барышы ла төрлө. Шуны ла билдәләргә кәрәк: аналоглы сигнал менән башҡарыла алған бөтә операциялар (атап әйткәндә, көсәйтеү, фильтрлау, диапазонды сикләү һ.б.) цифрлы электроника һәм микропроцессорҙарҙағы программалы моделләштереү ысулдары менән дә башҡарыла ала.
Аналоглы электрониканың цифрлынан төп айырмаһын мәғлүмәт кодлаштырыу ысулдарында табырға була.
Аналоглы электроника был ысулдарҙың иң ябайын — нисбәтле бер үлсәмле кодлаштырыуҙы ҡуллана, уның асылы мәғлүмәт сығанағының физик параметрҙарын электр яланының йәки көсөргәнештең аналогик физик параметрҙарына сағылдырыуҙан (амплитудаларҙы амплитудаларға, йышлыҡтарҙы йышлыҡтарға, фазаларҙы фазаларға һ.б.) ғибәрәт.
Цифрлы электроника бирелмәләр сығанағының физик параметрҙарын n-үлсәмле кодлауҙы файҙалана. Цифрлы электроникала кәм тигәндә ике үлсәмле кодлау ҡулланыла: көсөргәнеш (ток) һәм ваҡыт киҫектәре. Ҡатмарлыраҡ цифрлы схемаларҙа мәғлүмәтте программалы микропроцессорҙа эшкәртеү ысулдары ҡулланыла.
Физик мәғәнәлә иһә теләһә ҡайһы цифрлы электрон схемаһының һәм тотош ҡулайламаның тәртибе аналоглы электрон ҡоролма йә схема тәртибенән бер ни менән дә айырылмай һәм аналоглы электрон ҡоролмаларҙың эшләүен тасуирлаған теория һәм ҡағиҙәләр менән һүрәтләнә ала.
Яһауҙың ҡатмарлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аналоглы схемаларҙы яһау уларға торошло цифрлы схемаларҙы яһауға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ; нәҡ шул арҡала цифрлы системалар киңерәк таралыу тапҡан. Аналоглы схема ҡулдан яһала, был эштә автоматлаштырыу мөмкинлектәре сикләнгән.
Схемалар типологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электрон схемалар һәм уларҙың өлөштәре, функцияларының дөйөм принциптарынан сығып, ике төп типҡа бүленә ала: аналоглылар (өҙлөкһөҙҙәр) һәм цифрлылар (дискретлылар). Бер үк ҡулайлама бер генә типҡа ҡараған схемаларҙан да, ике типтың төрлө нисбәтле ҡатнашмаһынан да торорға мөмкин.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Электроника // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Малютин А. Е., Филиппов И. В. История электроники М.: Электронный учебник — РГРТА, 2006.
- Титце У., Шенк К. Полупроводниковая схемотехника. — М.: Мир, 1982
- Гейтс Э. Д. Введение в электронику — 1998
- Горбачёв Г. Н. Чаплыгин Е. Е. Промышленная электроника / Под ред. проф. В. А. Лабунцова. — М.: Энергоатомиздат, 1988.
- Грабовски Б. Краткий справочник по электронике — 2004.
- Жеребцов И. П. Основы электроники. — 1989


c: text/html

text:
Кондиционер Дуҫмы, дошманмы?1-07-2016, 06:10 // Тәгәрмәс // Баҫып сығарырға
Күләгәлә ултырған һәм тәҙрәләре ябыҡ торған автомобиль салонының һауаһында бер көн эсендә 400-800 миллиграмм бензол туплана икән. Әгәр ул ҡояш аҫтында 16 градустан юғарыраҡ эҫелектә ултырһа, зарарлы матдәнең миҡдары 2 000– 4 000 миллиграмдан ашып китә. Ә был рөхсәт ителгән норманан 40 тапҡырға күберәк. Сәбәбе шул: кондиционер һыуыҡ ел өрә башлар алдынан пластик эсендә йылытылған һауаны салонға сығара, шуның менән бергә бензол да тарала.
Бензолды һулау кешенең бөйөрҙәренә, бауырына, һөйәк туҡымаһына ҙур зыян килтерә. Был ағыуҙы тәндән сығарыу өсөн оҙаҡ дауаланырға тура килә. Шуға күрә кондиционерҙы тоҡандырыр алдынан тәҙрәләрҙе ике минут самаһына асып ҡуйыу мотлаҡ. Хатта ҡыҙған пластик еҫен һиҙмәһәгеҙ ҙә. Эсендәге ҡатырға (гофра) фильтрын да йышыраҡ алмаштырып торорға онотмағыҙ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Күмертауҙа социаль туризмды үҫтереү буйынса муниципаль программа эшләй башланы
Фото:
«2012 йылға Күмертау ҡалаһы ҡала округында социаль туризмды үҫтереү» муниципаль маҡсатлы программаһы был ҡалала рәсми рәүештә эшләй башланы. Программа социаль туризмды популярлаштырыуға, граждандарҙың ялға, сәләмәтлеген һаҡлауға хоҡуҡтарын бойомға ашырыуға йүнәлтелгән.
Муниципаль программа сиктәрендә Күмертауҙағы пенсия йәшендәге кешеләр, инвалидтар республиканың ниндәй ҙә булһа ҡалаһына бер көнлөк турҙа ҡатнаша ала. Турҙың 70 процентын – урындағы бюджет, ҡалған 30 процентын ял итеүселәр үҙҙәре түләй. Быйыл социаль турҙар республика баш ҡалаһына – Өфөгә ойошторола. Күмертауҙа йәшәгән 230-ҙан ашыу кеше баш ҡаланың иҫтәлекле урындары менән танышып, музей һәм театрҙарына бара ала.
Яңы муниципаль проекттың төп маҡсаты – халыҡтың тыуған яҡты өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныуын үҫтереү. Программа координаторы булып Күмертау тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы сығыш яһай.


text:
Башҡортостанда һәр һыйырҙан уртаса тәүлек һауым – 11,2 килограмм
Башҡортостандың Ауыл хужалығын консультациялау үҙәгенең оператив мәғлүмәттәренә ярашлы, хәҙер республика буйынса тәүлегенә һәр һыйырҙан уртаса 11,2-шәр килограмм һөт һауып алалар. Шул уҡ ваҡытта Стәрлетамаҡ хужалыҡтары һәр һыйырҙан 17 килограмдан ашыу һөт һауып ала, 15 килограмдан күберәк – Ауырғазы, Тәтешле һәм Саҡмағош райондары.
Дөйөм алғанда республика буйынса тулайым һауым 2014 йыл башынан алып 338,4 мең тоннанан артҡан, 145,7 мең тоннаһы һатылған. Уларҙың 153,8 мең тоннанан ашыуын ауыл хужалығы предприятиелары һәм фермер хужалыҡтары етештергән, 134 мең тоннанан күберәген һатҡан.
Был ике күрһәткес буйынса иң юғары һөҙөмтәләр Стәрлетамаҡ һәм Саҡмағош райондары ауыл хужалығы предприятиеларында, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Йыл башынан алып төбәктә халыҡтан һөт һатып алыу 11,7 мең тоннаға тиерлек еткән. Алдынғыларҙа – Илеш һәм Баймаҡ райондары, ике район халҡынан был ваҡыт эсендә, тейешенсә, 955 һәм 818 тонна һөт һатып алынған.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Өфө Арбатынан үтте
Фото:
Рәсәй һәм Ҡала көнө алдынан, 11 июндә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республикабыҙҙың баш ҡалаһының Ленин урамында ойошторолған Арбатта булды, тип хәбәр итте БР Президентының матбуғат хеҙмәте.
11 июндә иртәнге һигеҙҙән 12 июндә төнгө 12-гә тиклем Вәлидинән алып Киров урамына тиклемге ара йәйәүлеләр урамына әйләнде. Бында асыҡ һауала сауҙа рәттәре эшләне, картиналар күргәҙмәһе ойошторолдо, ҡаланың ижади коллективтары, шул иҫәптән тынлы оркестр, ҡыллы музыка ҡоралдары квартеты, ҡурайсылар ансамбле сығыш яһаны. Импровизацияланған Арбатҡа меңләгән өфөлө килде.
Рөстәм Хәмитов Өфө Арбатынан хәләл ефете Гөлшат Хәмитова менән үтте. Республика башлығы ҡала халҡы менән аралашты, Өфөлә йәйәүлеләр урамы ойоштороуға бәйле уларҙың фекерҙәре менән ҡыҙыҡһынды. Халыҡ менән әңгәмәләшеү барышында республика Президенты, Өфө ҡала халҡының ялын ойоштороу эшендә алға ҙур аҙым яһаны, тип билдәләне.


text:
Благовещен районында Ҡыш Бабайҙар парады үттеФото: Гүзәл Нурисламова
Благовещен районында Ҡыш Бабайҙар парады үтте
Благовещен районында Ҡыш Бабайҙар парады үттеФото: Гүзәл Нурисламова
Благовещен ҡалаһының төп майҙанында боҙ ҡаласығын асыу тантанаһы Ҡыш Бабайҙар парады менән башланды. Был күңелле сарала төрлө өлкә хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты. Әммә мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәләре вәкилдәре менән көс һынашыу еңелдән булманы. 20 градуслыҡ һыуыҡта ҡышҡы геройҙар төрлө һынауҙар аша үтте. Шулай итеп, конкурс йомғаҡтары буйынса «Иң тылсымлы Ҡыш Бабай» номинацияһында Благовещен сәнәғәт-гуманитар техникумы хеҙмәткәре Дмитрий Леньков еңеп сыҡты. Иң тапҡыр «бабай» тип «Орленок» үҫмерҙәр клубынан Надежда Тушкарева танылды. Иң күңелле Ҡыш Бабай исеменә 1-се мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы тәрбиәсеһе Лариса Гурина лайыҡ булды, иң мәрхәмәтле «бабай» тип 1-се гимназиянан Ярослав Тимофеев табылды. Бедеева Поляна ауылы мәҙәниәт йорто хеҙмәткәре Вячеслав Чикишев «Үҙенсәлекле Ҡыш Бабай» номинацияһында еңеү яуланы. Был хаҡта «Панорама» гәзите хеҙмәткәре Гүзәл Нурисламова хәбәр итте.
Шулай итеп, төрлө скульптураларҙан, лабиранттарҙан, әкиәт һарайҙарынан торған боҙ ҡаласығы тәүге ҡунаҡтарын ҡабул итте.


text:
Башҡортостан Президенты Австрияға барасаҡ
Бөгөн Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов эш сәфәре менән Австрияға юллана.
Пёхларн ҡалаһында Мортаза Рәхимов «Ласселсбергер» компаниялары төркөмөнөң төп производство подразделениеларының береһе – «Цемикс» заводына барасаҡ. Был предприятие төрлө төҙөлөш материалдары һәм ҡорамалдарыны сығара. «Цемикс» заводына барғанда Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов «Ласселсбергер» компанияһы етәкселеге менән эш осрашыуы үткәрәсәк, унда аҙ ҡатлы төҙөлөш өлкәһендә хеҙмәттәшлекте киңәйтеү мәсьәләләре тикшереләсәк.
Предприятиела республика Президенты Мортаза Рәхимовҡа тиҙ төҙөлгән торлаҡ йорт өлгөһөн күрһәтәсәктәр. Тиҙҙән республикала «Үҙ йортом» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте аҙ ҡатлы эконом-класс йорттары өсөн йыйылма конструкциялар етештерә башлаясаҡ.
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимовтың эш сәфәрендә республиканың төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры Рауил Ибәтуллин ҡатнаша.


text:
Өфөнөң икенсел торлаҡ баҙарында «квадрат» хаҡы – 46,35 мең һум
Һуңғы арала Өфөлә икенсел торлаҡ баҙарында хаҡтар 0,1 проценттан аҙ ғына күберәккә артты. Бөгөн Башҡортостандың баш ҡалаһында бындай күсемһеҙ милектең бер квадрат метры 46,35 мең һумдан тәҡдим ителә.
Бер һәм күп бүлмәле фатирҙар 0,1 процентҡа ҡиммәтләнгән. Өс бүлмәлеләргә хаҡтар 0,2 процентҡа артҡан. Ике бүлмәле фатирҙар сегментында квадрат метрҙың хаҡы бер аҙнала үҙгәрешһеҙ ҡалған. Иң ҡыйбатлы, элиталы торлаҡ хәҙер «квадратына» уртаса 61,6 мең һумдан тәҡдим ителә.
«Эксперт» күсемһеҙ милек агентлыҡтары селтәре аналитигы Айгөл Степанованың мәғлүмәтенә ярашлы, бөгөн Өфөлә һатыуға сығарылған иң арзан өс бүлмәле фатир 800 мең һумға тәҡдим ителә. Был 45 квадрат метрлыҡ фатир К.Маркс урамында урынлашҡан. Иң ҡыйбат фатир 16,5 миллион һумға һатыла: Ағалы-энеле Кадомцевтар урамы, дүрт бүлмә, 175 квадрат метр.
Бүлмәләр сегментында иң арзан хаҡ – 500 мең һум: Интернациональ урамы, 12,1 «квадрат». Иң юғарыһы – 1170 мең һум: Космонавтар урамы, 10,9 кв. метр.
Әлеге ваҡытта һатылған иң ҡыйбат коттедж 20 миллион һумға тәҡдим ителә. Ул Аҡманайҙа урынлашҡан, майҙаны — 450 квадрат метр.


text:
Баш ҡалала «Урал төҙөлөш индустрияһы-2011» форумы асылды
Өфөнөң Спорт һарайында 20 сентябрҙә «Урал төҙөлөш индустрияһы-2011» XXI халыҡ-ара махсус күргәҙмә-форумы һәм «Төҙөлөштә энергияны һаҡлау» II махсус күргәҙмәһе асылды.
«Урал төҙөлөш индустрияһы-2011» — Башҡортостанда хаҡлы рәүештә төп төҙөлөш бизнес-форумы булып киткән ҙур махсус проекттарҙың береһе.
Сараны Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ярҙамында Башҡортостан күргәҙмә компанияһы ойоштора. Шулай уҡ Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты һәм республиканың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы форум үткәреүҙә булышлыҡ итә. Рәсәй Төҙөүселәр союзы генераль партнер булып сығыш яһаһа, күргәҙмәләрҙе үткәреүҙә Аҙ ҡатлы һәм коттедждар төҙөлөшө милли агентлығы ярҙам күрһәтә.
Форумды асыу тантанаһында республика Хөкүмәтенең Премьер-министр урынбаҫары Сергей Афонин, Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Хәлит Мәхмүтов, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы башлығы Юрий Пустовгаров һәм башҡалар ҡатнашты.
Форумда Рәсәйҙең 21 төбәгенән 150-нән ашыу предприятие, шулай уҡ сит ил компаниялары вәкилдәре ҡатнаша. Күргәҙмәлә ҡатнашыусы республика предприятиелары араһында — «Салауатстекло» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Радуга-экспо», «Энергияны һаҡлаусы технологиялар».
Форумда яңы төҙөлөш һәм эшкәртеү материалдары, инструкциялар һәм технологиялар, төҙөлөш ҡорамалдары, махсус техника, махсус кейем һәм башҡа күп нәмәләр тәҡдим ителә.
«Аҙ ҡатлы төҙөлөш» махсус күргәҙмә проекты йорт төҙөү өлкәһендәге яңы технологиялар һәм ҡаҙаныштар менән таныштыра. «Төҙөлөштә энергияны һаҡлау» экспозицияһы яңы энергияны һаҡлау технологияларына йүнәлтелгән.
Форумда түңәрәк өҫтәл, семинарҙар, конкурстар үткәреү ҡаралған. Шулай уҡ «Мисс төҙөлөш» конкурсын да үткәреү планлаштырыла.
«Урал төҙөлөш индустрияһы-2011» форумы дүрт көн дауамында 23 сентябргә тиклем дауам итәсәк.


text:
Ахилл
Ахилл (һ. б.-греч. Ἀxιλλeύς; греч. Axιλλέaς; лат. Achilles) — боронғо гректарҙың мифтарында иң ҡыйыу батырҙарҙың береһе, Агамемнон Трояға ҡаршы ойошторған походта ҡатнашыусы.
Грек шағиры Алкей (б.э.т. VII—VI быуат башы) Ахиллесты «скиф ерҙәренең хужаһы тип атай»[1].
Исеме a-ki-re-u (Архилей)[2] боронғо Кносста ябай кешеләр йөрөткән исем[3].
Йөкмәткеһе
Ахилдың баласағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпия аллалары менән ябай кешеләрҙең никахтарынан батырҙар тыуа. Улар ныҡ көслө була, кешеләрҙә булмаған һәләттәре менән айырылып тора. Батырҙар ерҙә аллаларҙың ихтыярын үтәргә һәм кешеләр тормошонда тәртип һәм ғәҙеллек урынлаштырырға тейеш була. Ата-әсәләре ярҙамында улар батырлыҡ күрһәтәләр. Батырҙарҙы хөрмәт итәләр, улар тураһындағы хикәйәттәр быуындан-быуынға күсә.
Бөтә хикәйәттәрҙә лә[4] Ахилл мирмидоняндарҙың батшаһы Пелейҙың улы, әсәһе — диңгеҙ алиһәһе Фетида[5]. Фетида, улы Ахилды үлемһеҙ итер өсөн, уны Гефестың мейесенә һала, ләкин ошо ваҡытта уны табандарынан тотоп тора. Ахиллесты уҡ та, бысаҡ та алмаясаҡ бынан һуң, ләкин аллалар уны табанына атып, йә сәнсеп үлтерергә мөмкин икәнлеген беләләр. «Ахиллесова пята» тигән һүҙ шунан тороп ҡала.
Баласаҡта Ахилл Пиррисий («Боҙло») исемен йөрөтә, ирендәрен яндырғас, уны Ахилл («иренһеҙ») тип атай башлайҙар[6].
Ахилл Пелионда Хиронда үҫә[7].
Ахилдың тәрбиәселәре һәм Троя һуғышының башланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ахиллесты Феникс тәрбиәләй, кентавр Хирон дауаларға өйрәтә[8]
Нестор һәм Одиссейҙың талабы, атаһының теләге буйынса Ахилл Троя һуғышында ҡатнашырға була, уның етәкселегендә 50 карап[9] (бәлки 60[10]) була, үҙе менән тәрбиәсеһе Фениксты һәм бала саҡ дуҫы Патроклды ала.[9]
Фетида, улының һуғыштан ҡайтмаясағын белгәнгә уны яуға ебәрмәҫ өсөн Скирос утрауының батшаһы Ликомедта йәшерә. Ахиллес ҡатын-кыҙҙар кейемендә батша ҡыҙҙары араһында була. Әсәһе тарафынан ҡатын-кыҙҙар араһына йәшерелгән Ахилды табып, һуғышҡа алып китер өсөн, Одиссей һәм Диомед алыпһатар ҡиәфәтендә Скирос утрауына киләләр һәм тауарҙарын һатырға йәйеп һалып, юлбаҫарҙар һөжүмен уйнайҙар. Одиссей, ҡатын-ҡыҙ биҙәнеү әйберҙәре араһына ҡорал һала ла бер юлы хәрби клич һәм шау-шыу күтәрергә бойора[11]. Барлыҡ ҡатын-кыҙҙар ҡоттары осоп ҡаса башлайҙар, бары тик береһе генә, ҡоралына йәбешә, шул рәүешле Ахилл үҙен белдерә.
Яу башында Ахиллесҡа 15 йәш була, һуғыш 20 йыл дауам итә[12].
Гректар оҙаҡ йылдар дауамында Илионды ҡамап торалар, Ахиллес бер нисә тапҡыр күрше ҡалаларға барымта яһай. Биш йыл буйына скиф ере буйлап Ифигенияны эҙләй[13].
Һуғыш башланғанда Ахиллес Монения (Педас) ҡалаһын алырға маташа, шунда уға бер ҡыҙ ғашиҡ була[14][15].
Ахилл "Илиада"ла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гомер «Илиада»һының төп батыры.
Илионды ҡамауҙың унынсы йылында Ахиллес иҫ киткес һылыу Брисеиданы тотҡонлоҡҡа ала. Ул ҡыҙ арҡаһында Ахиллес һәм Агамемнон араһында ғауға ҡуба. Агамемнон үҙенең тотҡонон Астиноманы атаһы Хрисҡа кире ҡайтарырға мәжбүр була, шуға Брисеиданы үҙенә алырға була. Ярһыған Ахиллес артабан яуҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Фетида, Агамемнондан улының ғәрлеге өсөн үс алырға була. Зевстан еңеү трояндар яғында булһын тип һорай. Гректарҙың михнәттәре лә, Ахиллесҡа Агамемнон ебәргән илселәрҙең вәғәҙәләре лә — бер нимә лә Ахиллестың ярһыуын баҫа алмай. Гектор етәкселендәге трояндар гректарҙың лагеренә бәреп ингәс кенә, Ахиллес Патроклға мирмидоняндарҙы гректарға ярҙамға алып барырға рөхсәт итә. Дошманды нығыраҡ ҡурҡытыр өсөн Патроклға үҙенең хәрби кейемен кейергә бойора. Әммә Патрокл Гектор ҡулынан һәләк була, уның бары яланғас тәнен генә гректар трояндарҙан һуғышып ала алалар. Ахиллестың хәрби кейеме Гекторҙың табышы була. Бынан һуң Ахиллес ҡоралһыҙ көйө Афина оҙатыуында һуғыш яланына килә, уның енси ағзаһын күреү менән трояндар ҡурҡып ҡаса.
Икенсе көн иртән Фетида улына Гефест үҙ ҡулдары менән сүкеп яһаған яңы хәрби кейем алып килә. Үс алыу теләге менән янған Ахиллес яуға ташлана һәм трояндарҙы ҡала диуарҙарына тиклем ҡыуа; бер Гектор ғына уға ҡаршы тороп ҡарай, әммә ул да Ахиллестан ҡаса. Ахиллес Гекторҙы ҡыуа-ҡыуа, уны өс тапҡыр Трояны урап йүгерергә мәжбүр итә, ниһайәт, ҡыуып тотоп үлтерә лә яланғас мәйетте ҡырандасына бәйләп, гректар яғына һөйрәп алып китә. Үҙенең Патроклының хәтер кисәһен үткәргәс, Ахиллес Гекторҙың мәйетен уның атаһы батша Приамға ҡайтара. Приам Ахиллестың палаткаһына килеп, унан улының кәүҙәһен биреүен үтенеп һорай һәм ҙур аҡсаға һатып ала.
"Илиада"ла Ахиллес ҡулынан 23 троян кешеһе һәләк була тиелгән.
Ахилдың үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа легендаларҙа Ахиллес 72 троянды үлтерә тип һөйләнелә[16].
Ахиллес һуңғы яүҙа Илондың ҡапҡаһына тиклем етә[12], ләкин Парис ҡулы менән Аполлон[17] Ахиллестың табанына ата һәм батыр һәләк була.
«Эфиопидала» Фетида улын янған усаҡтан алып китә һәм ул Левк утрауында башҡа батырҙар араһында йәшәй тиелә[18]
Шулай уҡ ҡарағыҙ:[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ахиллесова пята
- Древнегреческий мифология
- Троянская һуғыш
- Феникс
- Фетида
- Патрокл
- Антиох
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Химмель. Х. Ахилл-хоҙай // ДӘ, 1981, № 1.
- А. П., «Ахилл Эрмитажы» («Жур. Мин. Нар. Прос.», 1868 йылда, шул иҫәптән 139, № Б. с. 395—406).
- Гиндин Л. А., В. Амбарский Л. Тормош һәм тарихы, Көнсығыш Средиземноморья. М., 1996. С. 294 сл.
- Вереск, «Galerie heroischer Bilderwerke» (т. 1, Браун., 1852).
- «Bulletino della commissione archaeologica di Roma» (т. V, 1877).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В.
- ↑ Молчанов А. А., Нерознак В. П., Шарыпкин С. Я. Памятники древнейшей греческой письменности. М., 1988. С.82
- ↑ Клейн Л. С. Анатомия «Илиады». СПб, 1998. С.329
- ↑ Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.137-140; Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.16-17; Псевдо-Аполлодор.
- ↑ Гесиод. Теогония 1007
- ↑ Агаместр из Фарсала, цитируемый Иоанном Цецом; Примечания Н. А. Чистяковой в кн. Аполлоний Родосский. Аргонавтика. М., 2001. С.213
- ↑ Еврипид. Ифигения в Авлиде 709
- ↑ Гигин. Мифы 101
- ↑ 9,0 9,1 Гомер.
- ↑ Гигин. Мифы 97
- ↑ Гигин. Мифы 96
- ↑ 12,0 12,1 Псевдо-Аполлодор.
- ↑ Ликофрон. Александра 200 и схолии
- ↑ Гесиод. Перечень женщин, фр.214 М.
- ↑ Секст Эмпирик.
- ↑ Гигин. Мифы 114
- ↑ Еврипид. Гекаба 397; Овидий.
- ↑ Арктин.


text:
“Күләгә” төрки донъяһында танылды28-11-2015, 01:03 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Әйткәндәй, республика этабында 20 әҫәр тикшерелеп, улар араһынан өс эш һайлана: Мәрйәм Бураҡаеваның “Күләгә”һе, Наил Ғәйетбаевтың “Любезники любизар...”ы һәм Мөнир Ҡунафиндың “Люксембургка барып ҡайтҡансы”һы. Финалда 18 илдән 109 пьеса ҡатнашҡан. Ғәҙеллек өсөн барлыҡ әҫәрҙәр ҙә псевдонимдар аҫтында тәҡдим ителгән.
Мәрйәм Бураҡаева – билдәле яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, уҡытыусы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы, Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры. Авторҙың “Һүнмәҫ нурҙар”, “Арғымаҡ”, “Көҙгө ысыҡ” һ.б. китаптары, дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн “Тормош һабаҡтары” дәреслеге киң билдәле.
Башҡорт халыҡ ижадын, педагогикаһын пропагандалаған замандашыбыҙҙы ҡотлайбыҙ!
Мәрйәм БУРАҠАЕВА:
– Был әҫәремде бынан ун йыл самаһы элек яҙғайным. Әлбиттә, конкурсҡа ебәрер алдынан, аңларҙармы, дөрөҫ баһаларҙармы, тигән шигем дә булманы түгел. Сөнки “Күләгә” тип аталған был пьесала һүҙ золом йылдары хаҡында бара. Бөтә донъяны эңерҙәй шәүлә баҫҡан. Ҡотолор юл юҡ һымаҡ, әммә әсә кеше балаһын ҡурсалап, уның алдынан юлын таҙалап бара. Тик маҡсат юл асыу ғына түгел, ә тап ошо шарттарҙа балаңдың үҙенә йәшәргә өйрәтеү. Бына ошо хаҡта ул әҫәр.
Рәхмәт эшемде баһалаусыларға! Был минең өсөн көтөлмәгән оло ҡыуаныс булды. Ғалим Әхәт Сәлихов шылтыратып: “Башҡортостандан...” – тип ҡотлауҙы уҡый башлағайны, күңелем тулып китте хатта. Ошо бер һүҙ өсөн генә лә еңеүсе булырға тырышырға тейешбеҙ!


text:
16-08-2016, 14:18 / Йәмғиәт
Ергә эйелгән ас ҡалмаҫ
Тәбиғәт биргән муллыҡты мәлендә йыйып-һатып ал Хозур мәл етте - урман-ҡырҙа еләк ҡыҙарып беште, болон- яландарҙағы сәскә төҫтәренән күҙҙәр ҡамаша, йүкә ағасынан аңҡыған бал еҫенән баштар әйләнә хатта. Йәй - уңыш үҫтереп, емеш-еләк йыйып, ҡышҡылыҡҡа витаминлы запас әҙерләү мәле. Өлгөрҙәр еләк йыйып, ҡышҡылыҡҡа ризыҡ әҙерләп ҡалырға ашыға. Уңған хужабикәләр күберәк ҡайнатмалар, һуттар эшләй. Ҡайһы бер егәрле апай-инәйҙәр үҙҙәре өсөн емеш-еләк йыйып ҡына өлгөрмәй, һатыуға сығарып, аҡса эшләп, ғаилә ҡаҙнаһын тулыландырырға ла форсат таба. Тырыштар урман-ҡырҙан ғына йыйып ҡалмай, баҡсаһында ла...


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Ҡырымға гуманитар йөк китте
Ҡырымға гуманитар йөк китте
Беҙҙең республика илдә тәүгеләрҙән булып Ҡырым ярымутрауы халҡына ярҙам күрһәтергә теләк белдергәйне. Башланған эш – бөткән эш, тигәндәй, был аҙна башында Өфөләге Дуҫлыҡ монументы алдынан тантаналы шарттарҙа БР Хөкүмәтенең резерв фонды иҫәбенә йыйылған аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар тейәлгән каруан юлға ҡуҙғалды.
Гуманитар ярҙамды дүрт ҙур йөк машинаһына тейәгәйнеләр. Унда 36 тонна аҙыҡ-түлек һалынған – он, ярма, макарон изделиелары, ит консервалары, ҡуйыртылған һәм киптерелгән һөт, көнбағыш майы, бал. Бөтә аҙыҡ-түлек тә Башҡортостанда етештерелгән. Йөк составында медицина препараттары, 70-ләгән төр дарыу ҙа бар ине.
«Рәсәй өсөн» халыҡ фронты» Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы менән берлектә ойошторған «Ҡырымға хат» акцияһында ҡатнашҡан йөҙләгән кешенең йылы теләктәре лә ылауға һалынды.
Бынан тыш, Башҡортостан мосолмандары Ҡырым халҡына йөҙ мең һумдан ашыу аҡса йыйып ебәрҙе.
Гуманитар ярҙамды дүрт ҙур йөк машинаһына тейәгәйнеләр. Унда 36 тонна аҙыҡ-түлек һалынған – он, ярма, макарон изделиелары, ит консервалары, ҡуйыртылған һәм киптерелгән һөт, көнбағыш майы, бал. Бөтә аҙыҡ-түлек тә Башҡортостанда етештерелгән. Йөк составында медицина препараттары, 70-ләгән төр дарыу ҙа бар ине.
«Рәсәй өсөн» халыҡ фронты» Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы менән берлектә ойошторған «Ҡырымға хат» акцияһында ҡатнашҡан йөҙләгән кешенең йылы теләктәре лә ылауға һалынды.
Бынан тыш, Башҡортостан мосолмандары Ҡырым халҡына йөҙ мең һумдан ашыу аҡса йыйып ебәрҙе.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
МДМ Банк ипотека кредитлауын киңәйтә
МДМ Банк икенсел торлаҡ баҙарында торлаҡ һатып алыуға кредит бирә башланы. Ипотека кредиттары Себерҙә һәм Уралда — Иркутск, Кемерово, Новосибирск, Омск, Ырымбур, Свердловск, Томск, Тюмень һәм Силәбе өлкәләрендә, Алтай, Красноярск һәм Пермь крайында, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан банк филиалдарында бирелә.
Рәсәй аҡсаһы менән 300 мең һумдан дүрт миллион һумға тиклем күләмдәге кредиттар АИЖК стандарттары буйынса 20 йылға бирелә. Процент ставкаһы – беренсе иғәнәгә ҡарап 12,9-нән 13,8-кә тиклем (минималь иғәнә – өҫтәмә шарттарҙы үтәгәндә 20 проценттан башлана).
Күсемһеҙ милке булған һәм өҫтәмә рәүештә торлаҡ һатып алырға йәки аҡсаны башҡа маҡсатта файҙаланырға теләгән клиенттар өсөн банк шулай уҡ, бизнес менән бәйле булмаған осраҡта, ғариза биреүсенең фатирын залог итеп, ҡулланыусылар кредиты тәҡдим итә. 300 мең һумдан алып залогҡа тәҡдим ителгән фатир хаҡының 50 процентына тиклемге күләмдәге кредиттар өс йылдан биш йылға тиклем ваҡытҡа бирелә. Кредиттың процент ставкаһы – йылына 16,5 процент. Был хеҙмәт Новосибирск, Кемерово, Тюмень өлкәләрендә, Красноярск һәм Пермь крайында күрһәтелә.


text:
Ҡыйғы районы хакимиәте етәкселегендә үҙгәрештәр
Бөгөн Ҡыйғы районы муниципаль районы Советы ултырышы үткәрелде, унда хакимиәт башлығы вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу һәм район хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыны тәғәйенләү тураһындағы мәсьәләләр ҡаралды.
Мәҡсүт Латипов, икенсе эшкә күсеү сәбәпле, үҙ теләге буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһынан бушатылды.
Ҡыйғы районы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыуҙы муниципаль район Советы депутаттары Ибраһимов Наил Рафаил улына йөкмәтте.
Наил Ибраһимов хакимиәт башлығы вазифаһын ошо вазифаға конкурс һөҙөмтәләре буйынса муниципаль район Советы тәғәйенләгән кеше үҙ вазифаларын үтәй башлағанға тиклем башҡарасаҡ.


text:
Бөтәһе лә үҙебеҙҙән тора29-09-2017, 00:17 // Белем һәм тәрбиә, Телгенәм - бергенәм, Ҡоролтай тауышы // Баҫып сығарырға
“Башинформ” агентлығында Указды бойомға ашырыу буйынса матбуғат конференцияһы булды.
Республиканың Йәмәғәт палатаһы рәйесе Ольга Панчихина тел сәйәсәте буйынса Йәмәғәт палатаһында мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса эшсе төркөм булдырырға ҡарар итеүҙәре тураһында белдерҙе.
– Йәмәғәт советына телдәр сәйәсәте өлкәһендә Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт телдәре буйынса законды тормошҡа ашырыуға бәйле мониторинг үткәреү бурысы ҡуйылды. Тел хәл-торошоноң именлеге һәм рус милләтенән булмаған уҡыусыларҙың туған телдә белем алыуға ҡағылышлы конституцион хоҡуҡтарын ғәмәлгә ашырыу мәсьәләһенә мониторинг үткәреү маҡсатында республиканың Йәмәғәт палатаһында эшсе төркөм ойошторола, – тип Йәмәғәт палатаһы рәйесе эшсе төркөмдөң маҡсаттары һәм етәкселәре менән таныштырҙы.
Мониторинг үткәреү тел тураһындағы яңы Указдың дүртенсе пунктында ҡаралған: “Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһына Республика халыҡтары ассамблеяһы менән берлектә Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының тел сәйәсәте өлкәһендә ҡануниәте үтәлеше буйынса мониторинг үткәреүҙе тәҡдим итеү”.
Эш төркөмөнә Йәмәғәт палатаһы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы һәм ижади интеллигенция вәкилдәре инә. Ул район һәм ҡалаларға сығып, урындарҙа тел сәйәсәте өлкәһендә ҡануниәттең үтәлешен өйрәнәсәк. Әлеге ваҡытта Йәмәғәт палатаһы советы эшсе төркөмдө раҫлаған. Уның рәйесе итеп Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары Ғәлиә Мөхәмәтйәнова тәғәйенләнгән. Ике аҙна эсендә коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, милли үҙәктәр, Башҡортостан Республикаһы ассамблеяһы вәкилдәре, фән эшмәкәрҙәре, эксперттар, йәғни республикала тел сәйәсәте менән шөғөлләнгән кешеләрҙән торған эшсе төркөм төҙөләсәк.
Ошо көндәрҙә Йәмәғәт палатаһында ҡыҙыу элемтә асыла. Телде өйрәнеүгә бәйле тәҡдимдәр индерергә теләгәндәр 8(347) 280-82-36 телефонына шылтырата ала.
Эшсе төркөм эксперттары урындарға сығып, мәктәптәрҙәге хәлдәрҙе өйрәнеп, 4 ноябргә – Халыҡтар берҙәмлеге көнөнә ҡарата дөйөм хәлгә анализ яһарға йыйына.
Әлеге ваҡытта эшсе төркөм эшмәкәрлеген ойоштороу өсөн һорауҙар әҙерләнә һәм уға түбәндәге йүнәлештәр инәсәк:
– рус милләтенән булмаған балаларға туған телдәрендә белем алыу мөмкинлеге тыуҙырыу;
– уҡыусыларға туған телдәрҙе өйрәнеү хоҡуғы биреү;
– милли гимназия һәм лицейҙарҙың үҙҙәренең уставта ҡаралған функцияларын үтәүе;
– туған телдәрҙе өйрәнеү өсөн мәктәптәрҙең аккредитация үтеүе;
– дәреслектәр проблемаһы;
– күҙәтеү органдары тикшереүе ваҡытында ата-әсәләрҙең, уҡытыусыларҙың, мәктәп етәкселәренең һәм мәғариф бүлектәре етәкселәренең конституцион хоҡуҡтарын күҙәтеү;
– башҡорт дәүләт теле һәм туған (рус булмаған) телдәр уҡытыусыларының хеҙмәт хоҡуҡтарын яҡлау.
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғолов әлеге ваҡытта мәғариф учреждениеларында тел буйынса Рәсәй һәм республика ҡануниәтен боҙоу осраҡтары булыуы тураһында белдерҙе.
– Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорт телен һаҡлап ҡалыу йүнәлешендә әүҙем эш алып бара. Был һорау һуңғы ваҡытта бер нисә тапҡыр Ҡоролтайҙың Башҡарма комитетында ҡаралды. Республикала башҡорт дәүләт телен һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән дәүләт программаһы булмауын иҫәпкә алып, Ҡоролтай уның проектын әҙерләй. Уның 100 пункты дәүләт программаһының нигеҙенә һалына. Республика Башлығы Указында ошо хаҡта һүҙ бара. Башҡортостан Фәндәр академияһында был программаны әҙерләү буйынса кәңәшмә үтте, унда эшсе төркөм составы билдәләнде, айырым йүнәлештәр буйынса яуаплылар тәғәйенләнде. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына “Башҡорт теле” программаһын әҙерләү бурысы йөкмәтелде. Уны әҙерләү өсөн башҡорт теле яҙмышына битараф булмаған, Башҡортостанда йәшәгән һәр кем беҙҙең почта йәшнигенә башҡорт телен үҫтереү буйынса тәҡдимен ебәреп ҡатнаша ала. Бөтә тәҡдимдәр проектты әҙерләгән саҡта иғтибарға алынасаҡ, – ти Әмир Миңләхмәт улы.
Шулай уҡ Ҡоролтай рәйесе республикала башҡорт телен уҡытыуға бәйле мәсьәләләргә лә туҡталды. Мәҫәлән, ҡайһы бер мәктәптәр, милли мәктәптәр булараҡ махсуслашып теркәлһә лә, башҡа дөйөм белем биреү мәктәптәре кеүек йүнәлештә уҡытыу алып бара. Әлеге ваҡытта башҡорт теле уҡытыусылары сәғәттәр менән тәьмин ителгәнме, ҡыҫҡартыуға эләккән осраҡта эшкә урынлаштырыу сараһы күрелгәнме һәм башҡа мәсьәләләр буйынса халыҡ юридик ярҙамға мохтаж. Был йәһәттән эшсе төркөм, бер нисә йүнәлешкә бүленеп, комиссия менән урындарға сығып, республикалағы хәлде өйрәнеү һәм талап ителгән саҡта ярҙам күрһәтеү маҡсатын ҡуя.
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ата-әсәләргә, уҡытыусыларға, мәктәп директорҙарына, муниципалитет хакимиәттәренең мәғариф бүлектәренә ярҙам күрһәтеү маҡсатында Хоҡуҡи ярҙам үҙәге асты.
Теләгән һәр кем телгә ҡағылышлы мәсьәләләр буйынса мөрәжәғәт итә ала. Был квалификациялы юристарҙың тел сәйәсәте өлкәһендә халыҡтың хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәтен яҡлауға бәйле мәсьәләләр буйынса мөрәжәғәттәр, башҡорт телен өйрәнеүгә хоҡуҡты һаҡлауға бәйле ғаризалар, мөрәжәғәттәр, дәғүә ғаризаларын яҙырға ярҙам итәсәге тураһында һөйләй. Ә инде үҙәктең эшмәкәрлеген финанс йәһәтенән тәьмин итеү өсөн фонд булдырыу хеҙмәттәрҙән бушлай файҙаланырға мөмкинлек тыуҙырасаҡ. Мөрәжәғәт өсөн телефон: 8 (347) 246-30-42.
Республикалағы белем биреү учреждениеларында тел именлегенә мониторинг алып барыу һөҙөмтәһендә “Башҡортостанда тел мөхите торошо тураһында” йәмәғәт доклады әҙерләнәсәк.
Ғөмүмән, был йәһәттән Башҡортостан Башлығының Указы ифрат урынлы. Уны ғәмәлгә ашырыу телебеҙ яҙмышына битараф булмаған һәр кемебеҙгә бәйле.
Эште нимәнән башларға?
= Беренсенән, үҙен башҡортмон тип иҫәпләгән һәр ата-әсә балаһын башҡорт телен туған тел булараҡ уҡытыуҙы һорап ғариза яҙырға тейеш.
= Икенсенән, өйҙә туған телдә һөйләшеүҙе өҫтөн ҡуйырға һәм туған телдә аралашырға кәрәк.
= Өсөнсөнән, һәр кем милли матбуғатҡа яҙылырға, Интернет селтәрендә лә туған телдә аралашыуҙы таратырға бурыслы.
Беҙҙе берләштергән, туплаған ошо өс факторҙы үтәһәк, туған телебеҙ ҙә, үҙебеҙ ҙә юғалмаясаҡ һәм башҡа милләттәр араһында ла абруйыбыҙ артасаҡ. Бөтәһе лә үҙебеҙҙән тора, милләттәштәр!
Рәмилә МУСИНА,
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2012 йылды республикала Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылы тип иғлан итеү тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы.
Документҡа ярашлы, Башҡортостан Республикаһында Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылы сараларын тормошҡа ашырыу буйынса ойоштороу комитеты составы раҫланды. Ойоштороу комитетына 10 февралгә тиклем тейешле саралар планын эшләргә һәм раҫларға ҡушылды.
Бынан тыш, Башҡортостандың ҡала һәм район хакимиәттәренә Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылын үткәреү буйынса ойоштороу комитеттары төҙөү, шулай уҡ тейешле саралар планын эшләү, раҫлау һәм уларҙың үтәлешен тәьмин итеү тәҡдиме индерелде.
Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе, ил Президенты вазифаһына кандидат Владимир Путиндың икенсе программа мәҡәләһе милли мәсьәләгә арналғайны. Уны йәмғиәттә, айырыуса милли республикаларҙа төрлөсә ҡабул иттеләр. Беҙ ҙә ошо мәҡәлә буйынса ғалимдарҙың һәм милли ойошмалар вәкилдәренең фекерҙәрен уртаҡлашыуын һораныҡ.
Румил АҘНАБАЕВ, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары:
— Ниһайәт, милли мәсьәлә буйынса тәҡдимдәребеҙҙе иң юғары кимәлдә лә ишеттеләр. Был мәҡәләлә беҙҙең барлыҡ проблемалар аҙағына тиклем асылып бөтмәһә лә, иң мөһиме — эш башланды. Рәсәй — күп милләтле дәүләт. Беҙ уның ҡанаты аҫтында татыу йәшәргә, һәр халыҡ үҙ милләтен, мәҙәниәтен, телен һаҡлай һәм үҫтерә алырға тейеш. Әлеге мәҡәләнең килеп сығыуына шатмын, Владимир Путинды яҡларға саҡырам.
“Тубырсыҡ”та “Ер-һыу атамалары” тигән рубрика асылыуға бик ҡыуандым. Әсәйем менән атайым да шатланды. Уларҙың һөйләүе буйынса үҙебеҙҙең яҡтағы бер ҡая исеменең тарихын яҙып үтмәксемен.
Борон-борон заманда беҙҙең төбәктә бер һунарсы йәшәгән, ти. Бик оҫта булғанлыҡтан, исеме тирә-яҡҡа танылған. Бүре, айыу, шәшке, ҡуян — ниндәй генә йәнлек алмаған ул!
Йондоҙ һымаҡ яуа ергә
Ем-ем итеп аҡ ҡарҙар.
Тауҙан аҫҡа елдереп үтә
Йылғыр саңғы-саналар.
Хөрмәтле бәләкәстәр! “Башҡортостан” гәзитенең ҙур байрамы — 95 йыллыҡ юбилейы уңайынан “Тубырсыҡ” махсус бите яңы бәйге иғлан итә. Унда 5 — 11 йәштәге балаларҙы ҡатнашырға саҡырабыҙ.
Һеҙҙән “Минең ғаиләм”, “Бәхетле бала саҡ”, “Дуҫлыҡ”, “Яратҡан әкиәт геройҙарым”, “Тыуған ауылым”, “Ватаным — Башҡортостан” темаларына һүрәттәр көтәбеҙ. Уларҙы, сағыу булһын өсөн, майлы буяу, гуашь менән төшөрһәгеҙ, һәйбәт булыр. Һүрәт менән бергә үҙегеҙ хаҡында мәғлүмәт мотлаҡ булырға тейеш. Иң яҡшы тип табылған һүрәттәр “Тубырсыҡ” битендә урын аласаҡ. Ҡәләмгә тотонайыҡ, дуҫтар!
Ғәзизәгә һеңлекәш алып ҡайттылар. Ҡыҙыҡай бәпесте әллә ни оҡшатып етмәне.
— Ниңә һөйләшә, атлай белгәнен алманығыҙ инде? — тип уфтанды ул. — Ни уйнап булмай, ни йүнле исеме юҡ.
Әсәһе бәпәйгә Кәримә тип “йүргәк исеме” ҡушҡан да ул, атаһы оҡшатмай.
Дуҫ ҡыҙҙары Ғәзизәнең һеңлеһенә исем һайлаша башланы.
— Әйҙә, Эльвира тип ҡушығыҙ, — тине Эльвира.
Лиана, Анжела, Альбина, Флорида, Карина, Регина, Адель — тағы әллә ниндәй исемдәр әйтеп бөттө әхирәттәре. Ғәзизә быларҙы түкмәй-сәсмәй өләсәһенә һөйләне.
Минең өләсәйем, Сәриә Аҫылғужина, башланғыс кластарҙа уҡытыусы булып эшләгән. Мәғариф отличнигы, хеҙмәт ветераны тигән исемдәре бар. Өләсәйем яҡшы хеҙмәте өсөн бирелгән Маҡтау ҡағыҙҙарын, төрлө йылдарҙағы фотоларҙы ҡәҙерләп һаҡлай.
Пенсияла булһа ла, бер ҙә буш ятмай ул. Ауылдың ветерандар советын етәкләй, беҙгә өйгә эштәрҙе башҡарырға ярҙам итә, дәрестәргә лә бара.
Өләсәйебеҙҙе ныҡ яратабыҙ. Йыл да тыуған көнөндә бүләктәр менән һөйөндөрәбеҙ: һүрәт төшөрәбеҙ, шиғыр ятлайбыҙ, йырлайбыҙ, бейейбеҙ. Ҡәҙерлемә оҙон ғүмер, һаулыҡ теләйем!
Тышта ҡотора буран —
Ҡарға күмелде урам.
Саңғыла тауға ҡарай
Урау-урау юл ярам.
Тышта бөгөн ыжғыр буран
Ҡарҙы тауҙай өйөп ҡуйған.
Шулай ҙа ҡурҡмайбыҙ унан —
Гөрләп тора беҙҙең урам!
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 48 Алға
Бит башына
Күптән түгел республика Мәғариф министрлығы заказы буйынса, Башҡортостан Фәндәр академияһының социаль-сәйәси тикшеренеүҙәр институты төбәгебеҙҙәге йәштәрҙең рухи-әхлаҡи, патриотик, физик тәрбиә һәм мәҙәни сараларҙы, ялды ойоштороу мәсьәләләре буйынса социологик тикшеренеү үткәргәйне. Сарала һөнәри белем биреү учреждениелары уҡыусылары һәм студенттары ҡатнашты.
Дөйөм алғанда, тикшеренеү һөҙөмтәһе йәштәрҙең ыңғай йүнәлештә икәнлеген күрһәткән. Һорауҙарға яуап биреүселәрҙең 61 проценты — киләсәгенә ышаныс менән ҡарай (ышанмаусылар — 18,5, яуап бирә алмаусылар — 21,5 процент).


text:
«Президент-отель» Өфөнө яҡшыраҡ өйрәнергә ярҙам итә
«Президент-отель» ҡунаҡхана комплексы Өфө халҡына һәм ҡала ҡунаҡтарына Өфө һәм Башҡортостан буйлап төрлө пландағы күргәҙмә экскурсиялар тәҡдим итә.
Атап әйткәндә, «Тотош Өфө» экскурсия туры Дуҫлыҡ Монументына, Салауат Юлаев һәйкәленә һәм баш ҡаланың башҡа төрлө иҫтәлекле урындарына барыуҙы үҙ эсенә ала.
Экскурсия пакетына трансфер ҙа инә, сит телдәр белгән гидтарҙың оҙата барыуы ла ихтимал.
4-5 сәғәтлек экскурсияларға ваҡыты булмаған кешеләргә консультанттар ике сәғәт самаһы оҙайлыҡтағы ҡыҫҡартылған индивидуаль экскурсиялар тәҡдим итә ала.
Тулыраҡ мәғлүмәтте www.presidenthotel.ru сайтынан алырға мөмкин.


text:
Рөстәм Хәмитов төбәк лидерҙары араһында Топ-10 иң яҡшы лоббист иҫәбенә инде
2011 йылдың ғинуарында Иҡтисади яңылыҡтар агентлығы «Независимая газета» заказы буйынса үткәргән тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренә ҡарағанда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй төбәк башлыҡтары араһында Топ-10 иң яҡшы лоббистар рейтингына инде. Тикшереүҙә Рәсәй Федерацияһы субъекттары башлыҡтарының төбәк проекттарын ғәмәлгә ашырыуға йүнәлтелгән эш итеү һөҙөмтәлелеге баһаланды.
Төбәк лидерҙары араһында Башҡортостан Президенты 10-сы урын яуланы һәм «Көслө һөҙөмтәлелек» төркөмөндә нығынды. 2010 йылдың декабрендәге ошо уҡ тикшеренеү менән сағыштырғанда Рөстәм Хәмитовтың рейтингы бер пунктҡа күтәрелде.
Был төркөмдә Рөстәм Хәмитов менән бергә Нижегородка өлкәһе Губернаторы Валерий Шанцев (11-се урын), Татарстан Президенты Рөстәм Миңлеханов (12-се урын), Свердловск өлкәһе Губернаторы Александр Мишарин (14-се урын), Силәбе өлкәһе Губернаторы Михаил Юревич, Ленинград өлкәһе Губернаторы Валерий Сердюков (икеһе лә — 16-17-се урындар) кеүек төбәк башлыҡтары килә, тип хәбәр итә Башҡортостан Президенты матбуғат хеҙмәте.


text:
Фото:
Өфө депутаттары Аксаков премияһы тураһындағы положениены ҡабаттан тикшерәсәк
Фото:
Башҡортостан баш ҡалаһында Өфө ҡала Советының Сергей Аксаков исемендәге премияһына дәғүә итеүгә сираттағы конкурсҡа әҙерлек башланды, тип хәбәр иттеләр ҡала Советының матбуғат хеҙмәтенән. Яҙыусының мемориаль йорт-музейында эксперттар комиссияһы ағзалары һәм Совет депутаттары йыйылды, улар ағымдағы йылда конкурс үткәреү тәртибен тикшерҙе.
Йыйылышта премия тураһындағы Положениены ҡайтанан тикшереү мәсьәләһе ҡаралды. Бөгөнгө көндә, Положениеға ярашлы, конкурсҡа үҙ эштәрен юғары уҡыу йорттары студенттары һәм колледж уҡыусылары тәҡдим итә ала. Улар үҙ-ара тигеҙ шарттарҙа көс һынаша. Әммә былтыр, конкурсҡа йомғаҡ яһаған ваҡытта, эксперттар комиссияһы ағзалары юғарыу уҡыу йорто студенттарының һәм колледж уҡыусыларының эштәрен айырым баһаларға тәҡдим итте. Был башланғыс ҡала Советы депутаттарында хуплау тапты.
Премия тураһындағы Положениеға үҙгәрештәр индереү мәсьәләһен депутаттар 9 апрелдә ҡала Советы Президиумы ултырышында тикшерергә планлаштыра. Уға тиклем студенттар эштәрен тикшереү буйынса эксперттар комиссияһы ағзалары конкурс үткәреү тәртибен камиллаштырыу буйынса үҙ тәҡдимдәрен индерәсәк.
Конкурс үткәреү тәритебенә башҡа үҙгәрештәр индерелмәйәсәк, тип көтөлә. Эштәр, алдағы йылдарҙағы кеүек үк, 1 сентябргә тиклем ҡабул ителәсәк. Эксперттар уларҙы тикшереп, лауреаттарҙы билдәләү буйынса үҙ тәҡдимдәрен әйтәсәк. Ә ҡала Советы Президиумы сентябрҙә үтәсәк ултырышта еңеүселәрҙе билдәләйәсәк.
Шулай уҡ ағымдағы йылдың сентябрендә Халыҡ-ара Аксаков байрамына арналған китап донъя күрәсәк, ул Башҡортостандан тыш, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә таратыласаҡ.


text:
«Мәҙәни йомалар»ҙа башҡорттарҙың хәрби тарихы тураһында фекер алышыу буласаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
23 ғинуарҙа Өфөләге Арт-клубта «Мәҙәни йомалар» проекты сиктәрендә «18-19 быуаттарҙа башҡорттарҙың хәрби тарихы» темаһына лекция үткәрелә. Уны тарих фәндәре кандидаты, «Өфө пехота полкы» хәрби-тарихи клуб етәксеһе Рәмил Рәхимов алып барасаҡ.
«Мәҙәни йомалар» — Арт-клубтың мәғрифәтселек проекты. Бында мәҙәниәт, сәнғәт, тарих, фән темаларына әңгәмәләшеү өсөн ижади кешеләр саҡырыла.
— «Мәҙәни йома» арт-клубында яҡшы кешеләр менән төрлө темаларға аралашырға мөмкин. Көндәлек мәшәҡәттәрҙән арынырға, рәссамдарға, ғалимдарға, дизайнерҙарға һорау бирергә теләһәгеҙ, беҙгә килегеҙ. Маҡсатыбыҙ — Өфө ҡалаһының мәҙәни мөхитен үҙгәртеүҙә ҡатнашыу, — тип аңлатты арт-клуб директоры Айгөл Рәшитова.
Арт-клуб түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: К.Маркс урамы, 37, 1-се корпус, 310-сы бүлмә. Тулыраҡ мәғлүмәт — сайтта.
Киске сәғәт 7-лә башлана.


text:
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Күгәрсен һәм Мәләүездә булдыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Күгәрсен һәм Мәләүездә булды
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Күгәрсен һәм Мәләүездә булдыФото: Андрей Старостин
31 мартта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Күгәрсен һәм Мәләүез райондарында булды, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Күгәрсен районының Мәҡсүт ауылында республика башлығы «Октябрьское» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә ҡараған Башҡортостандағы берҙән-бер йәнлекселек фермаһының эшмәкәрлеге менән танышты. Предприятие 2005 йылда нигеҙләнгән, әммә ҡиммәтле тиреле йәнлектәр үрсетеү һәм тире эшкәртеү бында 2012 йылда ғына ойошторолған. Бөгөн махсус ситлектәрҙә 125 баш төлкө, 625 аҡ төлкө, 600 баш кеш аҫрала. Ә апрель башында 1200 баш шәшке ҡайтарыу планлаштырыла. Яңы эшмәкәрлек йүнәлешенә предприятие 150 млн һум самаһы аҡса тотонған. Алдағы өс йылда тағы 400 млн һум самаһы капитал һалыу күҙаллана. Проект ҡеүәтенә йәнлекселек фермаһы 2018 йылға сығырға тейеш, ул ваҡытта затлы тиреле йәнлектәр иҫәбе 40 меңгә етәсәк (һәр төрҙәге йәнлектәр 10-ар мең баш буласаҡ). Был йылына 200 мең тире етештереү мөмкинлеге бирәсәк.
Рөстәм Хәмитов йәнлектәр үрсетеү һәм тире эшкәртеү технологияһы, шулай уҡ сығарылған продукцияны һатыу менән ҡыҙыҡһынды. Затлы тирегә һорауҙың күп булыуы асыҡланды. Айырыуса кеш тиреләре ҡиммәт — уның өлгөрөү осоро өс йылға тиң, шул уҡ ваҡытта кеш йыл һайын үрсем килтерә.
Республика Президенты предприятиеның иҡтисади күрһәткестәре менән танышты. «Октябрьское» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте иген, май ала торған, ҡуҙаҡлы, мал аҙығы культураларын үҫтереү, эре мал үрсетеү, ит һәм һөт етештереү менән шөғөлләнә. Йәнлек үрсетеү предприятиела ҡалдыҡһыҙ производство ойошторорға мөмкинлек биргән: малсылыҡ ҡалдыҡтары йәнлектәргә аҙыҡ итеп эшкәртелә.
Ошонда уҡ, Мәҡсүттә, Рөстәм Хәмитов 20 койка-урынлыҡ бүлексәһе булған ауыл амбулаторияһын ҡараны. Ул 1940-сы йылдарҙа уҡ ойошторолған булһа ла, һуңынан ауыл участка дауаханаһы итеп үҙгәртеп ҡоролған, артабан, 2006 йылда, яңынан амбулаторияға үҙгәртелгән. Амбулаторияның әлеге бинаһы 1984 йылда төҙөлгән.
Башҡортостан Президенты учреждениеның халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса мөмкинлектәре менән танышты, амбулатория биналарын һәм кабинеттарын ҡараны, пациенттар менән аралашты.
Рөстәм Хәмитов тыуым күрһәткестәренә иғтибар итте һәм район башлығына кире динамиканың сәбәптәрен асыҡлап, демографик күрһәткестәрҙе яҡшыртыу сараһын күрергә ҡушты. Атап әйткәндә, Мәҡсүттә 2009 йылдан алып тыуым 1000 кешегә иҫәптә 14,4-тән 11-гә тиклем кәмегән.
Артабан пациенттарҙы һалып дауалау бүлексәһендә Рөстәм Хәмитовтың медицина хеҙмәткәрҙәре менән осрашыуы үтте. Осрашыу дауамында «Земство табибы» федераль программаһында ҡатнашҡан өс йәш табипҡа тейешле килешеүҙәр тапшырылды. Хәтерегеҙгә төшөрәйек, программаның асылы шунда – ауылда йәшәргә һәм унда кәмендә биш йыл эшләргә теләк белдергән һәр йәш табип дәүләттән бер миллион һум аҡса ала. Башҡортостан — ошо федераль программала ҡатнашҡан тәүге Рәсәй төбәктәренең береһе. Быйылдан алып ауылға ҡайтҡан йәш табиптарға ошондай уҡ республика программаһы буйынса Башҡортостан бюджетынан өҫтәп 100 мең һум түләнә.
Табиптар менән аралашҡанында Рөстәм Хәмитов һаулыҡ һаҡлау өлкәһен модернизациялауҙың республикаға ҡыйбатҡа төшөүен билдәләне. «Һәм был ике йылға – 2011-2012 йылдарға ғына, яңыртыу 2013, 2014, 2015 йылдарҙа ла дауам ителәсәк. Беҙгә тағы ла аҡса бирәсәктәр. Үҙебеҙ ҙә эшләйәсәкбеҙ. Көс һалырға, эшләргә генә кәрәк».
Президент иң ҙур проблеманың ауыл, ауыл медицинаһы булыуын билдәләне. Биналар, ҡорамалдар, иң мөһиме – кешеләр етмәй. Ауыл ерендә әлеге көндә 1200-ләгән белгес кәрәк.
Күгәрсен районы тураһында һөйләгәндә, республика башлығы бында һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге хәлдәрҙең ярайһы яҡшы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Район дауаханаһы ла, фельдшер-акушерлыҡ пункттары ла, амбулаториялар ҙа бар. Рөстәм Хәмитов фельдшер-акушерлыҡ пункттары эшмәкәрлеге буйынса алып барылған эштәр тураһында һөйләне.
— Беҙҙә фельдшер-акушерлыҡ пункттары эшмәкәрлеген яҡшыртыу буйынса ҙур программа эшләй,- тине республика башлығы. — Бындай пукнттар күп – бер нисә мең (Күгәрсендә генә улар 52). Нимәһен йәшерергә, шуларҙың яртыһы насар хәлдәлер, моғайын. Ҡалған яртыһының торошо яҡшыраҡ, әммә уларҙа ла артыҡ ғорурланырлығы юҡ. Беҙгә стационар ҡоролмалар кәрәк, бәлки уйлап ҡарарбыҙ, хәҙер еңел һәм тиң ҡоролоусы йорттар бар. Ҡайҙалыр ике-өс, бәлки бер-ике йорт төҙөп, фельдшер-акушерлыҡ пункттарын йыһазландырырға кәрәктер.
Һаулыҡ һаҡлау министры Георгий Шебаев «Земство табибы» программаһының ысынлап ғәмәлгә ашырыла башлауын раҫланы.
— 2011 йылда ауылға эшкә ҡайтҡан һәм 2012 йылда ҡайтасаҡ белгестәр иҫәбенән бөгөнгө көндә 553 кеше бындай түләүҙәр аласаҡ, — тине министр. — Беҙ бөгөн Күгәрсен районынан башлайбыҙ, әлегә тиклем 215 заявка ҡабул иттек һәм бына тәүге өс ҡыҙға килешеүҙәр тапшырабыҙ. Улар миллион һум аласаҡтарына әле һаман ышанмай. Ҡағыҙҙарҙы күргәс — ышанырҙар, тип уйлайым.
Мәләүез ҡалаһында Башҡортостан Президенты йортта йәшәүселәрҙең ялыуҙары буйынса Вокзал урамындағы 8-се торлаҡ йортто реконструкциялау барышын тикшерҙе. Үҙҙәренең мөрәжәғәтендә граждандар Рөстәм Хәмитовтан реконструкциялауҙы тамамлауҙа ярҙам итеүен һораған. 2009 йылда уҡ торлаҡта йәшәүселәрҙең ризалығы менән ике ҡатлы йортҡа тағы ике ҡат өҫтәп төҙөлә башлаған булған. Әммә төҙөлөш әле һаман тамамланмаған.
Рөстәм Хәмитов үрге ҡаттарҙы өҫтәп төҙөү технологияһы менән ҡыҙыҡһынды. Бының өсөн металдан каркас файҙаланылған. Һөҙөмтәлә 49-60 квадрат метрлыҡ 12 яңы ике бүлмәле фатирҙар төҙөлгән. Квадрат метрҙың үҙҡиммәте 21 мең һумды тәшкил иткән. 1 майға тиклем төҙөлөш һәм биҙәү эштәрен тамамлау планлаштырыла. Бынан һуң иҫке коммуналь инфраструктура системаһы һәм тәүге ике ҡаттағы тәҙрәләр алмаштырыласаҡ (йорт 1962 йылда төҙөлгән).
Рөстәм Хәмитов йортта йәшәгән кешеләр менән аралашты һәм муниципаль чиновниктарға йорт яны биләмәһен комплекслы төҙөкләндереү кәрәклегенә иғтибар итергә ҡушты. Республика башлығы йәнә яҡындағы балалар майҙансығын ҡарап сыҡты һәм спорт менән шөғөлләнеү өсөн ҡорамалдарҙың бик аҙ булыуына ризаһыҙлыҡ белдерҙе. Шулай уҡ йорт янындағы магазинға инеп, Рөстәм Хәмитов урындағы тауар ассотименты менән ҡыҙыҡһынды һәм Мәләүез продукцияһына өҫтөнлөк бирергә саҡырҙы.


text:
Башҡорттарҙы йыйҙы баш йортобоҙ
...Эшлекле лә, байрамса ла кәйеф тантана иткән оло йыйында милләтебеҙҙең тын алышы, йөрәк тибеше тойолдо, уның бөгөнгө көнитмеше, борсолоу-һыҙланыуҙары, иртәгәһе хаҡында тәрән уйланыуҙары асыҡ сағылды. Тел, ер, ил яҙмышына ҡағылды улар нигеҙҙә. Ике йыйын араһындағы эшмәкәрлеккә йомғаҡ яһаған Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Румил Аҙнабаев былай тине: «Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең башҡорт халҡына васыятында, милләтте тел, дин һәм ерҙәребеҙҙе һаҡлау йәшәтәсәк, тип әйтеп ҡалдырған. Был мәсьәләләр бөгөн дә бик киҫкен тора». Ул телдең үҫеше милли мәғариф үҫешенән айырылғыһыҙ булыуын һыҙыҡ аҫтына алды. «Әммә мәғарифта алып барылған оптималләштереү был йәһәттән ҙур зыян һала. Башҡорт телендә уҡытҡан мәктәптәр һаны йылдан-йыл кәмей, телебеҙҙе туған тел булараҡ өйрәнеүселәр аҙая. Байтаҡ башҡорт ауылдарында башланғыс мәктәптәрҙә тик әлифба ғына башҡортса уҡытыла», – тип белдерҙе...
... «Һәр башҡорт иң тәүҙә үҙ ғаиләһендә тәртип урынлаштырһын, үҙ ғаиләһен бәләкәй генә бер дәүләткә әйләндерһен!» – Румил Тәлғәт улының был һүҙҙәре барса халыҡ күңелендәге уйҙарға ауаздаш булып яңғыраны.
Секциялар ултырыштарында эшҡыуарлыҡ, туризм, ер мәсьәләләре, башҡорт ғаиләһенең хәле, халҡыбыҙҙың һаулығы, демографияһы, йәштәребеҙҙең киләсәге, киң мәғлүмәт сараларының бөгөнгө яҙмышы кеүек көнүҙәк темалар буйынса йәнле һөйләшеүҙәр булды. 60 ағзанан торған яңы Башҡарма комитетҡа, уның рәйесе – Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса Башҡортостан фәнни-тикшеренеү институтының генераль директоры, биология фәндәре докторы, профессор, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Әмир Ишем ғоловҡа халыҡ өмөттәр бағлаған ҡарарҙарҙы тормошҡа ашырыуҙа уңыштар юлдаш булһын!..
***
...Сит тарафтарҙан баш йортҡа йыйылған милләттәштәребеҙҙең байтағы, самаһыҙ ҙа һағыныуҙарын баҫырға, тыуған тупраҡтың йылыһын йәндәренә һеңдереп ҡалырға тырышып, Өфөлә тағы ла бер нисә көн булырға ынтылды. Үзбәкстанда ғүмер итеүсе башҡорт һылыуҙары ла «туған телдә сыҡҡан матбуғатҡа сарсауҙы ҡандырыу мөмкин түгел, исмаһам, уны ҡулыбыҙға алып ҡыуанайыҡ», тип, редакциябыҙға ҡунаҡҡа килгән. Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Башҡорт милли ижтимағи-мәҙәни үҙәгенең әүҙем ағзалары булып сыҡты улар.
– Үзбәк ерендә 30 меңдән ашыу башҡорт йәшәй. Йолаларыбыҙға, телебеҙгә тоғролоҡ һаҡлауыбыҙ, берҙәмлегебеҙ менән ғорурланабыҙ, – тине үҙәк рәйесе урынбаҫары Рәлиә Ҡәрипова.
Үҙәк егерме йылдан артыҡ эшләй, шул осорҙа Үзбәкстан башҡорттарын туплап тороусы абруйлы, ҡеүәтле ойошмаға әүерелгән. Уның юллауы буйынса Ташкент урамдарының береһенә Әхмәтзәки Вәлиди исемен биргәндәр. Милләттәштәребеҙ күңелен туған моң менән һуғарыусы «Урал», «Ағиҙел» башҡорт фольклор коллективтары, «Дуҫлыҡ», «Йәшлек» башҡорт-татар ансамблдәре уңышлы эшләп килә икән...
... Йөрәктәгеһен уртаға һалып һөйләшкәндә ҡәрҙәштәребеҙҙән ағылған тын иплелеккә, затлы фиғелдәренә таң ҡалып ултырҙыҡ. Ауыҙҙарынан, исмаһам, бер зар һүҙе сыҡһа! Һарыларға һабыштырыр һағыныу тойғоһон да яҡты моңға һала белгән улар. Ғәмәл дәфтәрҙәре сит ерҙәрҙә яҙылған һылыуҙар күңелдәрендә башҡорт иленә йөрөткән сикһеҙ һөйөү, шатлыҡты ла, ҡайғыны ла уртаҡ кисереп, бер-береһенә оло терәк булыуҙары, һәммәбеҙгә өлгө татыулыҡтары менән көслө. Ил-йортобоҙ, донъялар имен торһа, ҡоролтайҙа халҡыбыҙ өсөн ҡабул ителгән файҙалы ҡарарҙар тормошҡа ашыр, иншалла, ти бауырҙаштарыбыҙ...
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 12-се һанында уҡығыҙ.
Теги:


text:
Республика «Еңеү өсөн 100 балл» бөтә Рәсәй акцияһында ҡатнашты
ӨФӨ, 2018 йыл, 26 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Өфө, Сибай, Нефтекама, Октябрьский, Межгорье ҡалаларында, шулай уҡ Мишкә, Өфө, Бәләбәй, Бишбүләк, Бөрө, Борай райондарында «Еңеү өсөн 100 балл» акцияһы үтте. Йыл һайын акция сиктәрендә йөҙ балл йәки юғары балл йыйғандар оҫталыҡ дәрестәре уҙғара һәм өлкән класс уҡыусылары менән имтиханға һөҙөмтәле әҙерләнеү тәжрибәһе һәм серҙәре менән уртаҡлаша, тип хәбәр иттеләр төбәк Мәғариф министрлығында.
Акция Мәғариф һәм фән өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт инициативаһы буйынса үткәрелә.
«БДИ – һәр сығарылыш уҡыусыһы үтергә тейеш һынау ул. БДИ-ла юғары балға ирешеү өсөн бик күп көс һалырға кәрәк», — тип билдәләне Мишкә районының Мишкә ауылында Ф.Бүләков исемендәге 1-се лицейын тамамлаусылар.
Бөрө ҡалаһының 7-се урта белем биреү мәктәбен тамамлаусы ҡыҙ уңыш нигеҙе имтихандарға системалы әҙерләнеүгә ҡайтып ҡала тип иҫәпләй. Шулай уҡ уға Бөтә Рәсәй уҡыусылар олимпиадаһына әҙерләнеү һәм унда ҡатнашыу, шулай уҡ башҡа конференцияларҙа һәм конкурстарҙа ҡатнашыу ярҙам иткән.
Башҡортостанда 100 балл һәм юғары балл йыйғандар өлкән класс уҡыусыларына үҙҙәренең белеме һәм БДИ хаҡында тәьҫораттары менән уртаҡлашты, уларҙың һорауҙарына яуап бирҙе. Шулай уҡ акция сиктәрендә оҫталыҡ дәрестәре үтте. Төбәк предмет комиссиялары эксперттары сығарылыш уҡыусыларына эштәрҙе иғтибарлы эшләү кәрәклеге тураһында һөйләне. Психологтар имтихандар осоронда тыныслыҡ һәм ышаныс һаҡлау мөһимлеген билдәләне.
http://www.bashinform.ru/news/1150358-bashkiriya-prinyala-uchastie-vo-vserossiyskoy-aktsii-100-ballov-dlya-pobedy-/


text:
Билдәле журналист Ризван Хажиев вафат булды
Республика журналистикаһы ҙур юғалтыу кисерҙе – 74-се йәшендә иҫ киткес публицист, журналист, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Ризван Закирхан улы Хажиев вафат булды.
Ризван Хажиев 1939 йылдың 30 сентябрндә Мәсетле районының Һөләймән ауылында тыуған. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен һәм Силәбе өлкәһенең 31-се Бакал һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң паровоз машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. 1960-1963 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1963 йылдың октябренән алып 1964 йылдың авгусына тиклем Мәсетле районының «Коммунист» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Унда ул комсомол комитетының икенсе сәркәтибе һәм юғары уҡыу йорто студенттарының хеҙмәт семестры штабы начальнигы була.
1969-1974 йылдарҙа Мәләкәҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры, Мәсетле район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире, «Коммунист» гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1947 йылдан алып 1981 йылға тиклем – «Совет Башкортостаны» республика гәзитенең Учалы һәм Төньяҡ-көнсығыш кустары буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй. 1981 йылда Ризван Хажиев «Совет Башкортостаны» гәзите редакцияһының партия тормошо бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, 1987 йылдың декабрендә Башҡортостан Журналистар союзы идараһына яуаплы сәркәтип итеп һайлана, ә 1990-1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы рәйесе булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетында башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының деканы урынбаҫары һәм журналистика кафедраһы уҡытыусыһы булып бер йыл ярым эшләгәндән һуң, 1997 йылдың октябрендә «Ватандаш» журналы редакцияһына баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһына эшкә саҡыралар һәм ул унда 2001 йылға тиклем, пенсияға сыҡҡансы, эшләй.
Ризван Хажиев 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1990 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы, 1991 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы була. Ул филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты, Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты, «Совет Башҡортостаны», «Ҡыҙыл Таң», «Йәшлек» гәзиттәренең, «Ватандаш» журналының премиялары лауреаты була, БР Почет грамотаһы менән бүләкләнә, Мәсетле районы Һөләймән ауылының почетлы гражданы, 1990-1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы халыҡ депутаты итеп һайлана.
Ризван Хажиев БР Журналистар союзында рәйес булып эшләгән йылдарҙа Журналистар союзы Уставы, Журналистың һөнәри этикаһы кодексы ҡабул ителә, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Журналистар Союзының йыл һайын бирелә торған премияһы булдырыла, аҙаҡтан Хөкүмәт премияһы булып китә. БР халыҡ депутаты булараҡ, мәҙәниәт, фән, мәғариф, киң мәғлүмәт саралары өлкәләрендә Закондар һәм Кодекстар сығарғанда әүҙем ҡатнаша.
Ризван Хажиев үҙен үткер, үҙенсәлекле ҡаурый оҫтаһы – иҫ киткес журналист, етди прозаик, әүҙем парламентарий, һәләтле йәмәғәт эшмәкәре итеп күрһәтә алды. Яҙыусы һәм публицист булараҡ, ул хәҙерге заман башҡорт әҙәбиәтенең ижади проблемалары, башҡорт халҡының мәҙәни мираҫын һаҡлау мәсьәләләре, тарихи шәхестәрҙең тормошо, хәҙерге осор һәм рухи үҫештең иң көнүҙәк мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынды.
Ризван Хажиев – бөгөнгө тормошобоҙҙоң иң көнүҙәк темаларына ҡағылышлы бик күп очерктар, очерк-портреттар, хәтерҙә ҡалырлыҡ репортаждар авторы – «Тауҙағы имән кеүек»,«Иңбаштарҙа ил ҡеүәте», «Баҫыуҙар өҫтөндә йондоҙҙар», «Одер өҫтөндәге яҡтылыҡ» һәм башҡалар. Уның һәр бер публицистик әҫәре йәмәғәт тормошоноң мөһим ваҡиғаһына әйләнә, уның тураһында һөйләйҙәр, бәхәсләшәләр, фекерҙәрен әйтәләр. Ҡайһы бер очерктары өҫтәмә тикшеренеүҙәрҙән һуң уҡыусыһына китап булып ҡайта. Уның төрлө йылдарҙа «Бейек Татр бөркөтө» (1981 йылда), «Әгәр мин янмаһам» (1988 йылда), «Хәүефле Афғанстан тауҙары» (1989 йылда) документаль повестары нәшер ителә. Ризван Хажиевтың үткән быуаттың 90-сы йылдарында нәшер ителгән «Журналист оҫталығы дәрестәре» һәм «Журналист булып ҡалам» китаптары һәр журналистың өҫтәл китаптарына әйләнә.
Ғалим-филолог булараҡ, күп йылдар дауамындағы өйрәнеүҙәр һөҙөмтәһе булып Ризван Хажиевтың ғилми нигеҙләнгән, тәрән һәм ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәргә бай башҡорт публицистикаһының үҫеш тарихы тураһында мәҡәләләре – «Юлтый — публицист», «Хаттарҙа публицистика », «Башҡорт әҙәбиәтендә мемуарҙар», «Жанр үҫешендә йүнәлештәр».
Ул бер ҡасан да тыуған Мәсетле районы менән бәйләнешен өҙмәй. Һуңғы йылдарҙа ул тағы ла арта бара, сөнки Ризван Хажиев бәләкәй ватанында үҙен Мәсетле еренең ҙур патриоты итеп тоя, эшләй һәм йәшәй. Тик һуңғы йылдарҙа ғына уның яңы китаптары: «Кем һин, Сабир Ваһапов?», «Шундай ер бар — Мәсетле ере», «Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы»ның ҡыҫҡа энциклопедияһы донъя күрә.
Иҫ киткес журналист һәм яҡшы кеше – Ризван Закирхан улы Хажиев тураһында яҡты иҫтәлек беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге һаҡланыр.


text:
– Уҡыу йортоноң 85 йыллығын ошондай ҙур шатлыҡ менән ҡаршылайбыҙ, – тине комплексты асыу тантанаһында ректор Илдар Ғәбитов.
– Уҡыу йортоноң 85 йыллығын ошондай ҙур шатлыҡ менән ҡаршылайбыҙ, – тине комплексты асыу тантанаһында ректор Илдар Ғәбитов.
— Беҙ ҡартайҙыҡ инде. Хәҙер ҡыҙығы ла юҡ.
— Ана, йәштәр йөрөһөн! Беҙгә өйҙә генә ултырыу хәйерле...
Ә бына Ғафури районының өлкәндәре дәртле булып сыҡты: яңыраҡ бер төркөм хеҙмәт ветерандары Өфөгә килеп, төрлө тарихи урындар менән танышып ҡайтты.
Берҙән-бер ҡыҙының ауырға ҡалыуы хаҡындағы хәбәрҙе аяҙ көндәге йәшендәй ҡабул итә Заһир. Тәүҙә ышанмай, тик ҡатынының шаяртмағанын аңлағас, ер убылғандай тойола.
— Иҫләү генәме? Мин уның эсендә булдым, — тип яуапланы.
— Нисек? Һеҙ бит 10 йәшлек кенә бала булғанһығыҙ...
— Әсәйебеҙҙе Украинаға вербовка менән ебәргәйнеләр. Ғайса ағайым менән беҙ ҙә уның менән бергә киттек. Әсәй ярҙамсы хужалыҡта эшләне. Украиндарҙа фатирҙа торҙоҡ.


text:
Раздан (йылға)
Разда́н (әрм. Հրազդան [Hrazdán]), Занга (әрм. Զանգու [Zangu][1]), Әрмәнстандағы йылға, Аракстың һул ҡушылдығы (Кура йылғаһы бассейны).
Раздан йылғаһы буйында Севан, Раздан, Чаренцаван ҡалалары һәм Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереван урынлашҡан. Раздан һәм Касах йылғалары араһында Аралер тауы тора, уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән - 2577 метр.
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙонлоғо - 141 км, Севан күле бассейны менән бергә уның бассейны - 7310 км², Раздандың үҙ бассейны майҙаны — 2560 км².[1]
Севан күле уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн, Севан ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙән ағып сыға. Бейек урындарҙа тау үҙәндәре буйлап Ереванға табан көньяҡҡа аға. Ереван эргәһендә бер нисә ҡырҡа боролош яһай. Түбән урындарҙа Арарат тигеҙлеге буйлап аға, сик буйына еткәс, Аракс йылғаһына ҡоя.
Этимологик атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IV быуат баштарында, әрмәндәр христиан динен ҡабул иткәнгә тиклем, уларҙа зороастризмдың айырым бер рәүеше киң таралғанлыҡтан, йылға атамаһы зороастризм менән бәйле булыуы ихтимал[2][3]. Айырып әйткәндә, Систандағы Фраздан да Виштаспаның зороастризмды өйрәнеүе тураһында Авестала телгә алына.
Шул уҡ ваҡытта, Э. А. Грантовский быға оҡшаш этнонимдар Авестаға бәйләнмәйенсә лә барлыҡҡа килә алыуы тураһында яҙа, улар йәки иран халыҡтары эпик традицияларынан, йәки географик атамаларҙың шуға оҡшаш яһалышы һөҙөмтәһендә лә барлыҡҡа килергә мөмкин[4]. Б. В. Техов атаманың килеп сығышын скифтар менән бәйләй[5].
Йылғаның исеме беренсе тапҡыр боронғо әрмән яҙыусылары әҫәрҙәрендә осрай, атап әйткәндә, Себеоста ( Հուրազդան = Hurazdan рәүешендә) Һәм Мовсес Хоренациҙың (иң боронғоһо, башланғыс формаһында Հրազդան = Hrazdan)[6][7].
Электроэнергия етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм кәмеүе 1097 м (1,8 м/км). Тәбиғи шарттарҙа, йылғаның башында һыуҙың уртаса тотонолошо 2 м³/с, йылға тамағына яҡын ерҙә — 17,9 м³/с. 1930 йылдан алып, 1962 йылға тиклем алты гидроэлектростанцияның береһе Севан каскады төҙөлә, шунан һуң йылға башындағы һыуҙың тотонолошо күлдәге быуаттар буйы йыйылған һыу иҫәбенә 44,5 м³/с тапҡырға тиклем арта. Севандағы һыу кимәленең ҡырҡа кәмеүе башлана, шуға күрә, кәмеүҙе туҡтатыу өсөн, 1965 йылдан алып һыуҙы асып ағыҙып ебәреү 16 м³/с тиклем кәметелә.
Электр энергиһы эшләп сығарыуҙан тыш, Раздан яландарҙы һыу менән туйындырыу өсөн дә ҡулланыла. Шулай уҡ, йылғала балыҡсылыҡ та үҫешкән. Раздан Әрмәнстан хужалыҡтары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 [ Раздан] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ J. R. Russell Armeno-Iranica // Papers in Honour of Professor Mary Boyce. — 1985. — С. 451.
Оригинал текст (инг.)
Various strands of the Kayanian legends were brought together by the Arsacid period (if not, indeed, earlier), when Iranian cultural and religious influence in Armenia was strongest, and the name Hrazdan, a NW MIr form, was given to the tributary of the Araxes, which flows through the modern Armenian capital, Erevan. The name is first attested as getn Hurazdan ´the river Hurazdan´ in the History of Sebeos., while Movses Xorenaci uses the apparently older form Hrazdan.
- ↑ J. R. Russell Zoroastrianism in Armenia — Harvard University Press, 1987. — Б. 48.
Оригинал текст (инг.)
The change of initial fr- to hr- in Arm. loans from northwestern MIr. is well attested in numerous examples (Arm. hraman, hrask, hrestak etc., Arm. Gr. 182 et seq.) and in the name of the river Hrazdan, which flows through modern Erevan and which may have received its name from Zoroastrians, for the body of water called Frazdan is referred to in the Phl. Sahristaniha i Eran as a place where Vistaspa received instruction in the Good Religion.
- ↑ Э. А. Грантовский Алғы Азия иран ҡәбиләләренең башланғыс тарихы — Восточная Литература, 2007. — Б. 333—334.
Үрҙә билдәләп үтелгәнсә, атаманың аңлатмаһы ошолай аңлатылһа ла, Авестанан билдәле топонимдар, уға бөтөнләй бәйләнмәйенсә , көнбайыш Иранда ла булыуы ихтимал (йә иран эпик традицияларының боронғо ҡатламдарында күренеп ҡалған, йә географик атамаһы яһалышындағы оҡшашлыҡ арҡаһында). Һ әр хәлдә, Авесталағы топонимдарҙы көнбайыштан алып Раздан йылғаһы атамаһына күсереү «яуыз» магтарҙың эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе түгел (әрм. Razdan<Hrazdan<иран.Frazdan(u)<ср.авест.Frazdanu Сеистандағы ҡәҙимге локолизация), ул Еревандың Аракс аша Севан күленең төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән аға
- ↑ {{книга |автор = Б. В. Техов |заглавие = Скифтар һәм Үҙәк Кавказ беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуатта |издательство = Наука |место = М. |год = 1980 |страницы = 14 } }
Күренеүенсә, Әрмәнстан территорияһынд а, мәҫәлән, Раздан ( йылға һәм тарлауыҡ исеме) скифтарҙан тыш башҡа топонимдар һәм гидронимдарҙа ла һаҡлнып ҡалған
- ↑ Г. Хюбшман Armenische Grammatik — Leipzig, 1897. — Б. 61.
- ↑ Г. Налбандян. Әрмәндәрҙең hражешт этимологияһының һәм hразданронимының килеп сығышы // Ереван университеты яңылыҡтары. — 1983. — № 2. — С. 246—248.


text:
Хыялдағы атай
Фәриҙә Ситдиҡова – Учалы районы Ураҙ ауылынан. Бар ғүмерен балаларға башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән белем биреүгә арнаған абруйлы мөғәллимә ул. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, “Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы” бәйгеһе еңеүсеһе. Хаҡлы ялға сыҡҡас, бар күңелен ижадҡа йүнәлтеп, байтаҡ хикәйәләр, шиғырҙар, очерктар яҙа. Үҙнәшер юлы менән ике йыйынтыҡ сығара. Әҫәрҙәре тормошсан булыуы, һутлы теле менән иғтибарҙы йәлеп итә.
Хикәйә
– Сип-сип-сип, тағы ҡайҙа юғалдығыҙ, – Гөлнар өйрәк бәпкәләрен саҡырып тегеләй-былай йүгергеләне. Ихатала йәшел үлән шундай ҡуйы, араһына йәшенһәләр, табырлыҡ түгел. Бына әле лә нимәнәндер ҡурҡып боҫҡандар. Ҡыҙыҡай ем һалынған иҫке тимер тәрилкәне тотоп, тегеләрҙе сығарырға тырышты. Тик тауыш-тын ишетелмәне. Ахыры, емде баҫҡыс аҫтына ҡуйып, өйгә ыңғайланы. Бәләкәй ҡоштабаҡҡа йылы һыу һалырға ла өлгөрмәне, ишек алдында ниндәйҙер тауыш ҡупты. Гөлнар тышҡа йүгерҙе. Ә унда, әҙ генә юғарылыҡта, ҙур ҡара ҡарға бәпкәләр өҫтөндә өйөрөлә. Уның йәйенке ҡанаттарынан ҡурҡып, тегеләре төрлө яҡҡа тырым-тыраҡай ҡаса. Ата өйрәк, муйынын һуҙып, һөжүмгә ынтылғандай, ҡарғаға ҡарап быжҡ-быжҡ килә. Инәләре ҡанаттары менән бәпкәләрен ышыҡларға тырыша, үҙенсә генә, ҡош телендә генә янына саҡыра, ҡыҙҙан ярҙам һорағандай, бер тегеләй, бер былай әйләнеп, өҙгөләнеп тауыш бирә. Гөлнар аптырап ҡалды: хатта өйрәктәр ҙә, үҙ балаларын ҡурсалап, йыртҡыс ҡошҡа ҡаршы тора ала икән?! Уның да атаһы булһа, ҡыҙҙарын шулай һаҡлар, яҡлар, уларға бер кем баҙына алмаҫ ине. Әсәһе әйткәнсә, аталы бала – арҡалы. Шул арала тиҙ генә башына алама сепрәк уралған ҡолғаны ала һалып, һелтәнеп, ҡарғаны ҡыуып ебәрҙе: «Көш-көш, ҡәһәр һуҡҡыр нәмә!» Тегеһе, кескәй ҡыҙға бирешергә теләмәгәндәй, өйөрөлә биреп йөрөнө лә осоп китте.
Оҙон көн кискә ауышты, һалҡынайта башланы. Апаһы һаман юҡ, ә быҙау ҡайтмаған. Ул барып еткәндә баҫыу ситендә бер баш мал да ҡалмағайны. Гөлнар ҡурҡыуға төштө: «Пәләүәт* бикләгән булһа?» Кире өйҙәренә йүгерҙе, бәлки, килгәндер, тип өмөтләнде. Өй тирәһенә, һарай артына күҙ һалды. Ләкин быҙау юҡ ине. Нишләргә белмәй, ел ҡапҡа кәртәһенә ултырып, Гөлгөнәне көттө: «Әсәйҙән алда ҡайтһа ярар ине. Хәҙер икебеҙгә лә эләгә инде», – тип көйәләнде.
Ауыл осонда трактор тауышы ишетелде. Шул мәл апайы ихатаға атылып килеп инде. Уның: «Быҙау ҡайттымы?» – тигәненә Гөлнар яуап бирергә лә өлгөрмәне, әсәләре ҡапҡаны асты. Әйберҙәрен үләнгә ҡуйып, салғыһын һөйәп, һарайға йүнәлде. Буш икәнен күргәс, ҡулына сыбыҡ алды.
«Аһ, һин, ауылсы бала, тағы быҙауҙы бикләмәнеңме?» – тип Гөлгөнәнең оҙон сәсенә йәбеште. Ауыртыуға сыҙай алмай, ҡыҙ аҡырып илап ебәрҙе. Әсәләре, әйтерһең, уның тауышын ишетмәне, толомонан матҡып тотоп, шыйыҡ сыбыҡты һелтәй бирҙе. Гөлнар ҡурҡышынан:
– Әсәй, әсәкәйем, теймә апайыма! – тип сарбайлап, ҡулына барып аҫылынды.
– Килен, нишләп ҡыйнайһың ҡыҙҙарыңды, улар сабый ғына бит әле, – ығы-зығылы тауышҡа килеп ингән күрше Хәлил бабай, әсәһенән сыбыҡты тартып алды ла һындырып ситкә ырғытты.
Иртән тороуҙарына быҙау ихатала тора ине. «Бына һиңә, нисек килеп ингән һуң?» – тип ғәжәпләнделәр. Хәнифә апай ғына һиҙенде – ҡарттың эше. Ысынлап та, балаларҙы ҡыҙғанған Хәлил бабай, ҡарауылсы менән килешеп, пәләүәт ҡулына эләккән быҙауҙы төндә индереп киткән ине.
Икенсе көнө ҡойоп ямғыр яуҙы. Быҙау ҙа, өйрәктәр ҙә бикле торҙо. Әсәләре бесәнгә китте. Ямғыр яуһа ла, колхозға бесән сабыу туҡтамай ине. Эштәрен бөтөргәс, ҡыҙҙар тәҙрәнән урам буйлап аҡҡан гөрләүектәрҙе күҙәтте. Өй ҡыйығынан шаптырҙап тамсылар тама. Күкте ҡара болот ҡаплап алған. Шыҡһыҙ һәм күңелһеҙ...
Ярты көн яуған ямғыр туҡтауға өйҙә ултырып сыҙамлығы бөткән бала-саға урамға һибелде. Тишек итеген кейеп, Гөлнар ҙа сыҡты. Уныһына һыу тулды ла, атлаған һайын шап-шоп килеп, йәнгә тейҙе. Әллә кире инергәме тип торғанда, сәрелдәп, Әлфизә күренде: «Әйҙә, күләүек йырайыҡ, мин юл ярам, һин минең арттан, йәме». Ҡыҙҙар мәж килеп һыу менән булашты. Уйындың ҡыҙған ғына мәлендә итек тишегенән Гөлнарҙың ойоҡ өлөшө килде лә сыҡты.
Әлфизә:
– Хи-хи-хи, итеге тишек бит әле, – тип бармаҡ төртөп көлә башланы. Гөлнар илар хәлгә етһә лә, бирешергә теләмәне:
– Ә һин, ә һин һармаҡ, иҫәр, – тине. Әлфизәнең урам ҡушаматы «Иҫәр» ине.
– Минме Иҫәр? – Ҡыҙҙар бер-береһенә йәбеште. Тас та тос һуғышып киттеләр. Батҡаҡ сәсрәп, өҫтәре буялды, хәлдәре бөттө. Әлфизә еңә алмағас:
– Етем, етем, бахырҙы атаһы ташлап киткән. Шул кәрәк һиңә! – тип өйөнә табан йүгерҙе. Гөлнар бысраҡ ҡулдары менән күҙен һөртөп:
– Алдашма, минең атайым үлгән ул, – тип ҡысҡырып ҡалды. Ысынында ла әсәһе уға шулай тигәйне.
Бысранып бөткән ҡыҙыҡай өйгә инде, күҙҙәренән субырҙап йәш аҡты. Тишек итегенән һарҡҡан ҡап-ҡара һыу иҙәнгә йәйелде. Хәнифә апай бәләкәсенә:
– Малайҙар шикелле болғанып ни, – тип асыуланып сисендерә башланы.
– Әлфизә алдаҡсы, эйе бит, әсәй. Ул, һине атайың ташлап киткән, тип әйтә. Беҙҙең атай үлгән дә инде, эйеме? – тип әрнеп әсәһенә ҡараны Гөлнар. Хәнифә апай ғәжәп итеп: «Бәләкәй генә балалар ҙа шулай үсекләшә икән. Улай тиһәң, ете йәш бөтөнләй сабый ҙа түгел инде. Әллә дөрөҫөн әйтергәме, – тигән икеләнеүле уйҙар менән Гөлнарҙы йылы һыуҙа йыуындырып, итектәрен киптерергә ҡуйҙы. – Алимент килһә, итек алырға кәрәк, йә һыуыҡ тейҙерер. Оҙаҡламай үҙебеҙгә бесән эшләр ваҡыт етә, күбә тарттырырға ла, кәбән ҡойҙорорға ла аҡса кәрәк. Нисек етешергә?» – әсә ауыр көрһөндө.
Иртәгәһенә урамдағы күләүектәр тиҙ арала кибеп тә бөттө. Ер иҙәнле соланға ғына һыу ныҡ тулғайны. Арҡыры таҡта һалып, шуның аша сығып йөрөнөләр. Ҡапҡа эсендәге бейек үләндәр араһындағы һыуға ҡойоноп өйрәктәр мас булды. Гөлнар, апаһының оло итеген кейеп, быҙауҙы яр аҫтына ҡыуып килде. Әсәһе тағы бесәнгә китте. Ҡыҙҙар иҙән, баҫҡыстарҙы йыуып сығарғас, нигеҙ буйына ултырып алдылар. Был уларҙың яратҡан урыны. Өй бүрәнәһенә терәлеп йылы ҡояш нурҙарына рәхәтләнәһең генә. Һәр кем үҙ уйҙарына сума... Әлфизәнең үсекләшкән һүҙҙәре Гөлнарҙың иҫенә килә лә төшә. Их, атайым нишләп үлгән икән? Атайың булмау – мәхрүмселек бит ул, насар йәшәйһең, тигәнде аңлата. Көслөһө лә, көсһөҙө лә һине ҡыйырһытырға тора. Уйнағанда бөтә арыу нәмә атайлыларға эләгә. Улар ғына теленә нимә килһә, шуны һөйләй ала. Яңынан-яңы кейемдәр кейеп, тәм-томдар ашап ҡына йәшәйҙәр. «Атаһы юҡ бала етем булмай ул, бына әсәһе лә юҡ икән – етем», – тип әүрәтә әсәһе ҡыҙҙарын. Ана, Ниләнең дә атаһы юҡ. Уны бер ҙә етем тип кәмһетмәйҙәр. Ниңә икән? Быға Гөлнарҙың башы етмәй. Атайым тере булһа, беҙ ҙә былай ыҙаланмаҫ инек, ҡапҡабыҙ ҙа таҡтанан булыр ине. Күҙҙәрен йомоп атаһын күҙ алдына килтерергә тырышты ҡыҙ: ул оҙон буйлы, ҙур кәүҙәле, көслө. Үҙе йылмайып ҡына тора, ҡыҙҙарын ярата. Әлфизә лә унан ҡурҡа...
Хыял диңгеҙендә бәүелгән ҡыҙҙы ҡапыл ямаҡай һүгенгән ирҙәр тауышы ергә төшөрҙө. «Зәлиә, йүнһеҙ, ас ҡапҡаны!» – Күрше Нәғим ағай иҫереп ҡайтып килә ине. Ҡыҙҙар ҡурҡышып соланға йәшенде. Уй, Аллам, хәҙер балаларын ҡыйнай инде, тип Зилә менән Виләне йәлләп ҡуйҙы Гөлнар. Нәғим ағай ҡапҡанан инеүгә, ысынлап та, ишек алдарында тауыш ҡупты. Зәлиә еңгә әсе итеп ҡысҡырҙы, ҡыҙҙары илашты, нимәләрҙер шарт-шорт килде. Иҫерек Нәғим ағай, күҙҙәрен алартып, уларға килеп инер кеүек тойолдо. Ирекһеҙҙән, әлдә минең атайым юҡ, тип эстән ҡыуанды Гөлнар. Ундай атай миңә кәрәкмәй. Үҙе эскесе, балаларын ҡыйырһыта, ҡатынын туҡмай. Етмәһә, бригадир бит әле. Ауылға хужа. Уларҙың өйҙәре лә ҙур, ике бүлмәле, күп тәҙрәле. Гөлнарға ул әкиәт донъяһындай күренә. Һарайҙарында һәлмесәктәре лә бар.
Бер аҙҙан күршеләрҙә тауыштар тынды. Нәғим ағай йоҡлап киткәндер инде. Гөлнар урамға сыҡҡанда Зилә менән Вилә ҡапҡа төптәрендә ултыра ине. Илауҙан күҙҙәре шешенеп бөткән. Байтаҡ ваҡыт күмәкләп шым ғына урамды күҙәттеләр.
– Атайымды яратмайым, иҫерһә, бөтәбеҙгә лә эләгә. Бөгөн әсәйемә көрәк менән бәрҙе, рәхәт һиңә, атайың булмағас, – тип беренсе булып телгә килде Зилә.
– Ыһы, – тип ҡуйҙы Вилә лә. – Барыбер теймәне.
– Әле әсәйең ҡайҙа?
– Арт ҡапҡанан сығып ҡасты.
– Һеҙ нисек ҡотолдоғоҙ?
– Баҫҡыс аҫтына йәшендек.
Бер аҙға тағы шымдылар. Әллә ҡайһы арала эргәләренә килеп баҫҡан Гөлгөнә: «Ҡыҙҙар, әйҙәгеҙ, йылғаға. Мин кер йыуырмын, һеҙ ялпаҡ таштар йыйырһығыҙ», – тигәс, кемуҙарҙан һыу буйына йүгерҙеләр. Ә төндә Гөлнар төш күрҙе. Имеш, ул йылға буйында бер үҙе генә. Һыу аҫтынан ялтыр-йолтор йондоҙҙар йыя. Улары шундай күп. Әйтерһең, бөтә күк йөҙө йылғаға төшкән. Гөлнар башын ҡалҡытһа, атаһы тора. Тап ул күҙаллағанса, оҙон буйлы, ҙур кәүҙәле, уға ҡарап йылмая...
Уянғанында әсәһе бешеренеп йөрөй ине. Гөлнар ҡапыл төшөн хәтерләне: «Әсәй, әсәй, мин төшөмдә һыу төбөнән йондоҙ йыйҙым, нимә була ул? Атайымды ла күрҙем». «И-и, балаҡайым, йондоҙ насар түгел инде, бәхетле йәшәрһең», – тине Хәнифә апай. Әммә атаһы тураһында өндәшмәне. Бәхеттең ни икәнен әле аңламаһа ла, яҡшы нәмә булыуын аңғарып, әсәһенең был һүҙҙәрен мәңгелеккә иҫендә ҡалдырҙы.
Иртәнге сәйҙе эскәс, Хәнифә апай бөгөн йыуынырға, Гөлгөнә уға ярҙамлашырға булды. Гөлнар әхирәттәре менән Ташлыҡайға еләккә китте. Зилә, Вилә, Ләйлә, Әлфизә, ҡулдарына бәләкәй генә биҙрәләр тотоп, килеп тә еткәйнеләр. Һәр кеме үҙенә урын һайланы. Гөлнар йыйған ерҙә еләк түшәлеп ята. Ә ҡомһоҙ Әлфизәгә ҡайтышыраҡ урын тура килгәйне. Был уға ғәҙелһеҙлек һымаҡ тойолдо. Тиҙ генә Гөлнарҙың биләмәһенә күсте. Гөлнар башта аңғарманы – емеш йыйыу менән мәшғүл ине. Әлфизәне күреп ҡалғас:
– Һин нимәгә минең еләктәрҙе йыяң? – тип асыу менән ҡысҡырҙы.
Тегеһенең иҫе китмәне:
– Һин сәсеп үҫтермәгәнһең, – тип эшен дауам итте.
Ене ҡупҡан Гөлнар, еләклегенән сығарырға тырышып, Әлфизәне этәреп йыҡты. Уныһының тулып барған биҙрәһе түгелеп китте, етмәһә, тубығын ташҡа һуғып ҡанатты. Әлфизә иларға тотондо. Ҡыҙҙар яраһына япраҡ ябып, ҡулъяулыҡ менән бәйләп ҡуйҙылар. Үҙен яҫы таш өҫтөнә ултыртып, тиҙ генә еләк йыйып бирҙеләр. Бер аҙ тынысланһа ла, Әлфизәнең үпкәләүе бөтмәгәйне. Үс алырға булды: ауыртмаған аяғы менән Гөлнарҙың еләк тулы биҙрәһен тибеп осорҙо. Үҙе сатанлап ситкә китә биргәс: «Етем, етем, бахырҙы атаһы ташлап киткән. Ха-ха-ха, мин үсекләгәс, әсәйең итек алып бирҙеме, инде калуш алһын», – тип йәненә тейҙе. Әлфизәнең теле әсе ине. Гөлнар әрепләшеп торманы, мыш-мыш килеп, ҡайтанан еләк йыйырға тотондо. Бер Ләйлә әхирәте генә янында ҡалды, башҡалар Әлфизәне өйөнә алып китте. Ҡыҙҙар алыҫайғас, Гөлнар яҫы ташҡа килеп ултырҙы, күҙ йәштәре тәгәрәп һалҡын ташҡа тамды. Әсәһе, етем илаһа, тау-таш илар, ти. Ғәжәп, был таштар иларға йыйынмай ҙа. Улар нисек илаһын инде, күҙҙәре юҡ бит, тип йәш аралаш уйлап ҡуйҙы...
Ҡайтыуына Хәнифә апай менән Гөлгөнә эш бөтөрөп, сәй ултырта ине. Туғайҙағы хәлде һөйләп торманы. Әлфизә алдаҡсының әйткәненә әсәһенең яуабы барыбер әҙер инде. Төшкөнө ашағас, апайы менән алғы баҡсаның ҡый үләндәрен утанылар. Быҙауҙы килтереп яптылар. Кискә табан күктә тағы ҡара болоттар өйөрөлә башланы. Хәнифә апай Гөлнарға ел ҡапҡаға эленгән балаҫты алып инергә ҡушты. Сыбар балаҫты яйлап төрөүгә, болоттар тотош күкте ҡаплап алды. Уларҙың әлдән-әле төрлө ҡиәфәткә инеүе Гөлнарға ҡыҙыҡ ине. Ҡурҡыуҙы ла онотоп, ҡарап тора башланы. Ҡапыл көслө ел сыҡты. Бәләкәй ҡапҡа асылып китте. Ҡыҙ уны ябырға ашыҡты. Шул мәлдә сәстәре ялбырап урамдан Әлфизә ҡайтып бара ине. «Аяғы ауыртмай икән», – тип уйлап ҡуйҙы Гөлнар. Уны күреп, Әлфизә: «Гөлнар, һинең атайың үлмәгән бит ул, ысын әйтәм. Түбән яҡта йәшәй, икенсе апай менән, балалары күмә-ә-әк. Әсәйең һинең үҙе алдаҡсы», – тине лә йүгереп китеп барҙы. Ер һелкетеп күк күкрәне, ялт-йолт йәшен йәшнәне, ямғыр яуырға тотондо. Ә Гөлнар һаман баҫҡан урынынан ҡуҙғалманы. Ҡото осоп килеп сыҡҡан Хәнифә апай бәләкәсен етәкләп өйгә йүгерҙе. Балаҫ та онотолдо.
– Иҫең китеп ни ҡарап тораһың, йәшен атыр бит! – әсәһе асыуланды. Шул арала лысма һыу булып өлгөргән Гөлнар:
– Һин ниңә алдаттың, әсәй, атай үлмәгән бит. Ул түбән яҡта йәшәй, Әлфизә әйтте, – тип иланы ла ебәрҙе. Гөлгөнә лә, Хәнифә апай ҙа бер-береһенә ҡарашып шымып ҡалдылар. Өйҙә ауыр тынлыҡ урынлашты. Гөлнар ғына туҡтай алмай мыш-мыш килде. Ахырҙа:
– Ярай, илама инде, атайың тере ул, тик икенсе ғаиләлә йәшәй, – тип әсәһе уны алдына ултыртты. Иркәләп сәсенән һыйпаны, күҙ йәштәрен һөрттө. Әҙерәк тынысланған сабый:
– Әсәй, әйҙә, атайҙы алып ҡайтайыҡ, Әлфизә лә үсекләшмәҫ. Ул миңә тиктән «етем» тип әйтә, – тине балаларса бер ҡатлылыҡ менән.
– Эй, ҡайта алмай шул, унда уның бәләкәс кенә малайҙары күп, ә һеҙгә аҡса ебәреп тора, – тигән булды.
– Әсәй, әсәй, ул аҡсаһын малайҙарына ебәрһен, үҙе беҙгә ҡайтһын, – тип Хәнифә апайҙы аптыратты.
– Юҡ, Гөлнар, ул бер кәрәкле ҡағыҙға ҡул ҡуйған, шуға китә алмай, – тине әсә тыныс булырға тырышып.
– Әсәй, әсәй, һин миңә атайымды күрһәтерһеңме? – Гөлнар бөтөнләй йәнләнеп китте.
– Күрһәтермен. Әйҙә, хәҙер йоҡларға ятайыҡ, – Хәнифә апай ауыр уйҙарға сумып урын йәйә башланы.
Йөрәкһегән Гөлнар төндә насар йоҡланы. Төшөндә тағы атаһын күрҙе. Имеш, ул ҡапҡа төбөнә килгән дә: «Әлфизә, һин минең ҡыҙымды йәберһетмә, ул етем түгел!» – ти икән. Татлы хыялдар менән ҡанатланған ҡыҙ һикереп торҙо ла: «Әсәй, әсәй, ҡасан атайымды күрһәтәһең? Әйҙә, барайыҡ, һөйләшәйек? Башымдан һыйпар, арҡамдан да һөйөр әле ул», – тип тәтелдәне.
Әле бер ни аңламаған сабыйына ҡарап, Хәнифә апайҙың йөрәге сәнсеп ҡуйҙы. Аталары ҡыҙҙарын күҙенә лә элмәй шул. Яңы ғаиләһенә мөкиббән киткән. Үс иткәндәй, унда тик малайҙар ғына тыуа. Хәнифә менән талашһа ла, балаларҙы ситкә типмәһен ине. Уларҙың ни гонаһы? Килеп ярҙам итеп йөрөһә, арҡау булыр ине. Ҡыҙҙары үҙҙәрен етем итеп тоймаҫ ине, исмаһам. Атайлы булыу ҙур бәхет бит ул! Атайымдың һуғыштан иҫән ҡайтҡанын нисек көтөп алдым мин, тип хәтеренә төшөрҙө. Әле лә бар йомошом атайымда инде. Балаларға олатай ҙа, атай урынына ла.
Бығаса хыялында ғына йөрөткән атаһының иҫән-һау йәшәп ятҡанын белгәс, Гөлнарға бөтөнләй тынғылыҡ бөттө. Осрашырҙарын уйлап, тулҡынланыуҙан кескенә йөрәге дөпөлдәп торҙо. Бигерәк тә Әлфизә алдында маҡтанғыһы килде. Атаһын етәкләп үтергә хыялланды. Ләкин осрашыу бик күңелһеҙ килеп сыҡты...
Хикәйәнең тулы вариантын журналдың 10-сы (2017) һанында уҡығыҙ.
Теги: Фәриҙә Ситдиҡова


text:
Бәхетле яҙмыш яҡтыһы
Республика перинаталь үҙәгенең ярҙамсы репродуктив технологиялар бүлеге мөдире, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, БР һаулыҡ һаҡлау отличнигы Рәмилә Оморҙаҡ ҡыҙы Үҙәнбаеваның тормош юлы Башҡортостан медицинаһы үҫеше менән тығыҙ бәйләнгән. Үҙ ғүмерендә нисә ғаиләне тарҡалыуҙан һаҡлап ҡалған, нисәмә балаға ғүмер биргән ул! Англияла Экстракорпораль аталандырыу (ЭКА) ысулы ярҙамында пробирка эсендә яралған Луиза Браун исемле ҡыҙҙың тыуыуы бөтә донъяны шаулатһа, 1986 йылда Рәсәйҙә ошондай ысул менән барлыҡҡа килгән Ленаның яҙмышы күптәрҙе тетрәндерә. Башҡортостанда ошо эштәрҙең инешендә тороу, бүлекте булдырыу, етәкләү тап Рәмилә ханым иңенә төшә.
Йылайыр ҡыҙы
Рәмилә эштән ҡайтып, ғаиләһенә тәмле ризыҡтар бешергәнендә икенсе бүлмәнән ағылған моңдоң күңеленә бәхет булып тулышҡанынан үҙен күктең етенсе ҡатында тоя. Бына бит ул ысын ҡатын-ҡыҙ бәхете! Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, «Устарыма һал һин йөрәгеңде», «Кис ултырып ҡыҙҙар сигеү сигә», «Аҡ болоттар», «Йылғалар төнөн һөйләшә», «Тыпырҙатып бер баҫмағас, бейеү буламы бейеү!» кеүек әллә күпме популяр йырҙары менән танылған композитор Юлай Үҙәнбаев менән улар өс тиҫтә йылға яҡын ҡулға-ҡул тотоношоп ғүмер һуҡмағынан атлай. Һөйөклөһөнөң күҙ ҡарашынан аңлауынан, һәр ваҡыт иң ҡуйырға әҙерлегенән, ауыр эшен аңлап ҡарауынан үҙен терәкле, көслө тоя ул.
Үткән ғүмер юлын барлағанда был игелекле, ихлас ханыма барыһы ла алдына ғына килеп торған кеүек. Әммә һәр уңыштың нигеҙендә ныҡышмал хеҙмәт, йоҡоһоҙ төндәр, үҙенең алсаҡлығы, асыҡлығы, киң күңеллелеге ятыуын төшөнәһең.
Үҫәргән ҡыҙы Рәмилә Йылайыр районының әлеге көндә ер йөҙөнән юғалған Ҡамыш-Үҙәк ауылында туғыҙ балалы ғаиләлә бишенсе булып донъяға килгән. Уға хәтлем гел малайҙар тыуғанлыҡтан, бөтә иғтибар ҡыҙға күскән. Наҙлыҡай тынысһыҙыраҡ та күренгән. Фәүзиә менән Оморҙаҡтың ғаиләһендә алтынсыға – малай, етенсе, һигеҙенсегә – ҡыҙ, туғыҙынсыға йәнә ир бала тыуған. Рәмиләне холҡо буйынса кендек инәһе Сәғиҙәгә оҡшаталар. Атаһы менән әсәһенең үҙ-ара мөғәмәләһе, балаларына ҡарата мөнәсәбәттәре иҫ киткес йылы була. Атаһы – механик, әсәһе колхозда – ашнаҡсы. Күмәк балалы ғаиләнән кеше өҙөлмәй. Бәләкәстәр эш менән тәрбиәләнеп үҫә. Рәмилә лә һәр ваҡыт хәрәкәттә: кер йыуһынмы, аш-һыу әҙерләһенме, һыйыр һауһынмы – бөтә мәшәҡәт уға төшә. Башланғыс класты тамамлағас, Сибай интернат-мәктәбенә уҡырға бара. Яҡшы өлгәшкән өсөн 6-сы класта Бөтә Союз пионер лагеры «Артек»ка путевка менән бүләкләнә. Интернаттың комсомол ойошмаһы секретары була. «Гөлнур Салауат ҡыҙы Байегетова, Миңъямал Әшрәф ҡыҙы Солтанова, Лилиә Әхмәт ҡыҙы Аҡъюлова 4-се кластан атай-әсәйҙе алмаштырҙы. Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы менән Самат Әбдрәхим улы Мөхәмәтйәновтар кеүек шәп апай-ағайҙар уҡытты беҙҙе. Интернат икенсе тыуған йортобоҙға әйләнде. Һабаҡташтарым менән һаман аралашам», – ти Рәмилә Оморҙаҡ ҡыҙы ғорурлыҡ менән.
Бәләкәйҙән табип булырға, йыш ауырыған әсәһен дауаларға хыялланған ҡыҙ Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетына уҡырға инә.
Ул 2-се курста белем алғанында, 46 йәшендә генә әсәһе гүр эйәһе була. «Ваҡытында дауаланһа, ҡотҡарып ҡалырҙар ине. Әлеге белемем булғанда ла ярҙам итә алыр инем», – тип үртәлә Рәмилә Оморҙаҡ ҡыҙы. Ваҡ балалар менән яңғыҙы тороп ҡалған атай өйләнә. Үгәй әсәйле яҙмышҡа күнеп, баш баҫып йәшәп китергә лә үҙендә көс таба. Ҡусты-һеңлеләре өсөн яуаплылыҡ тойған ҡыҙҙы яҙмыш нығыта. Күҙ алдында һәр ваҡыт әсәһенең яҡты рухы балҡып тора. «Ябай ауыл ҡатыны булһа ла, беҙҙе уҡытырға тырышты. Беребеҙ шиғыр ятлай, беребеҙ матбуғат уҡый. Гәзит-журналдарға һәр ҡайһыбыҙҙың йәшенә тура килтереп яҙыла торғайнылар. Атайым шул арҡала бер ай эш хаҡы алманы. Әсәйем үҙе шәл бәйләгәндә лә, беребеҙҙән ҡабатлау ғәмәлдәрен ятлатһа, икенсебеҙҙән китап уҡытты. Ғаиләлә барыбыҙ ҙа шахмат уйнай. Уҡыу буйынса ярыша инек. Һәр ваҡыт ошо күренеш күҙ алдымдан китмәне. Мәктәп базаһы ныҡ булғанға, институтта белем алыу еңел бирелде. Студент саҡта дауаханала санитарка булып эшләнем. Һабаҡташтарымдан уңдым. Юлымда гел яҡшы кешеләр осраны», – ти Рәмилә ханым. Ятаҡтың бер бүлмәһендә Рәсәйҙең төрлө тарафынан йыйылған ете ҡыҙҙың һәр береһе менән уртаҡ тел табып, бер ғаилә булып һыйышып дуҫ йәшәйҙәр.
Өлөшкә төшкән көмөш
Тормош иптәше Юлай менән 1984 йылда танышалар. Райондашы, билдәле йырсы Фәрит Бикбулатов студенттарҙың осрашыу кисәһенә Үҙәнбаевты ла алып килә. Рәмилә уны хеҙмәткә оҙатып, көтөп ала. Дипломлы белгес Баймаҡта баш лаборант булып эшләп йөрөгәндә, Юлай атаһынан ҡыҙҙы һоратып килә. «Тормошҡа сыҡһам, бәләкәй туғандарыма ярҙам итә алмаҫмын тип, ризалыҡ бирмәгәйнем. Әммә ул ныҡыш булып сыҡты», – тип бәхетле йылмая Рәмилә ханым.
Йәш ғаилә 1990 йылда Баймаҡта төпләнә. Юлай ҡалалағы сәнғәт мәктәбенә музыка уҡытыусыһы булып урынлаша. Йырҙар ижад итә, «Ҡош юлы» вокаль-инструменталь төркөмө менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Телевидение, радиола яҙмалары йыш яңғырай. Рухиәтебеҙ күгендә Юлай Үҙәнбаев исемле яҡты йондоҙ ҡабына. Тиҙҙән улдары Салауат донъяға килә. 1992 йылда, шатлыҡ өҫтәп, ҡыҙҙары Ләйсән тыуа. 1993 йылда ғаилә башлығы Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театрына саҡырылыуы сәбәпле, Үҙәнбаевтар Сибай ҡалаһына күсенә. Рәмилә ҡала поликлиникаһында табип булып эшләй башлай. Юлай сәхнә әҫәрҙәрен музыкаль яҡтан биҙәй, спектаклдәргә йырҙар ижад итә.
2003 йылда Юлай Хәмит улын Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына музыкаль етәксе итеп саҡыралар. «Юлай февраль айында, беҙ августа Өфөгә күсендек. Өс йыл иремдең бер туған апайы Тәнзилә Үҙәнбаевала йәшәнек. Ял көндәрендә өйҙә баҫырлыҡ та урын булмай. Туғандар йыйыла. Бер насар һүҙ әйтеү түгел, ҡырын да ҡарап ҡуймаған Тәнзилә апайға рәхмәтлемен. 2006 йылда, ниһайәт, үҙебеҙҙең фатирға күстек», – ти Рәмилә ханым.
Баш ҡала үҙенә һыйындырыр алдынан түҙемлектә, ныҡышмалыҡта һынап алыусан. Үҙәнбаевтар ҙа төпләнеп китер алдынан эштәре менән таныла. Әлдә балалары аҡыллы, бәләсел түгел, тырышып белем ала, үҙ аллы булып үҫә. Әлеге көндә Салауат «ЮТЕЙР» авиакомпанияһында – бортпроводник, ә Ләйсән Санкт-Петербургта акушер-гинеколог булып эшләй. Рәмиләнең кесе туғандарымды ҡарай алмаҫмын тигән борсолоуҙары юҡҡа була. Юлай ҙа, Рәмилә лә туған айырмай. Бер бөтөн, бер-береһенә терәк булып, бер төптән егелеп, ауырлыҡтарҙы еңеп сыға.
Бала – бауыр ите
Өфөгә килгәс тә, республика кардиология диспансерында эшләп йөрөгән Рәмилә эстракорпораль аталандырыу бүлеген асыу хаҡында һүҙ алып барғандарын ишетә йөрөй. Ошо эште тап үҙенә етәкләргә тәҡдим иткәстәр, ҡаушап ҡала. Көсөм етмәҫ, тип уйлай. Ҡайтҡас, тормош иптәше менән кәңәшләшә. Юлай Хәмит улы дәртләндерә, баш тартмаҫҡа күндерә.
Бүлекте булдырыу, кадрҙар мәсьәләһен хәл итеү кеүек бихисап һорауҙарҙан башланып китһә лә, ул – тәүге юл ярыусы, беренсе эмбриолог. Мәскәүҙә, сит илдә уҡып ҡайтыу ышаныс өҫтәй. «ЭКА беренсе тапҡыр үткәрелгәндә, һәр аҙымды эҙмә-эҙлекле, минутлап һанап әҙерләндек. 25 процедура үткәреп, күрһәткесебеҙ буйынса сит илдәрҙән ҡалышманыҡ: һөҙөмтә 31% тәшкил итте. Әлеге көндә беҙҙең беренсе балаға 11 йәш тулды. Бүлек ойошторолоуының 10 йыллығын билдәләгәндә, ул байрамда шиғыр һөйләне. 2006 йылдан алып күп кенә ғаиләне бәхетле иттек. Өйләнешкәс, ғаиләлә сабый тыуырға тейеш. Балаһыҙ тормош бушҡа үткән кеүек. Уларҙың ҡыуаныстарына шатланабыҙ. Әлеге көндә түлһеҙ ғаиләләргә ярҙам күрһәтеү күпкә яҡшырҙы. Элек дәүләттән 100-әр квота бирелә ине, быйыл – 1500, икенсе йылға 2000-гә етәсәк. Хәҙерге йәштәр иң тәүҙә белем ала, карьера төҙөй, фатир мәсьәләһен хәл итә, сәйәхәт ҡыла – шуларҙы үтәгәс кенә тормошҡа сығыу яғын ҡарай. Ул ваҡытта инде бала табыу һәләте, ауырға ҡалыу ихтималлығы кәмей. Элек ЭКА-ға 34 – 35 йәшлектәр мөрәжәғәт итһә, хәҙер 26 – 27 йәшлектәр ҙә килә.
...Ирҙәр донор булырға аҡса өсөн ризалаша. Уларҙы ла бөртөкләп табабыҙ. Күптәр түлһеҙ икәнен белмәй йөрөй. Спермограммаларын тапшырғас, енси күҙәнәктәре юҡлығы асыҡлана. Ошондай ғаиләләргә ярҙам итеү өсөн донорлыҡ банкы булдырылды. Кандидат итеп юғары уҡыу йортонан бер айҙа 17 студентты саҡырҙыҡ, уларҙы тикшереү һөҙөмтәһендә киләсәктә икәүһенә донор спермаһы кәрәк булыуы асыҡланды. «Атай» һайлағанда төҫ-фиғеленә ҡарайбыҙ, уртаса стандарттарға тап килтерергә тырышабыҙ. Бөтә кәрәкле күрһәткестәр буйынса үтһә, генетик консультацияға ебәрәбеҙ. 50-нән икәүһе генә яраҡлы булыуы мөмкин. Аллаһы Тәғәлә ярҙам итеп, фенотип үҙенсәлектәр буйынса үҙ аталарына оҡшаған бала ебәрә», – ти Рәмилә ханым. Эше хаҡында ул илһамланып һөйләй. Күңел һалып, яратып башҡарған шөғөлөң булыуы – үҙе бер бәхет!
Һүҙ ҡеүәте
«Элек-электән ғаиләлә бала булмаһа, ҡатын-ҡыҙ ғәйепле һаналған. Ирҙәрҙең түлһеҙлеге дөрөҫ туҡланмауҙан да килә. Ир-егеттең бил үлсәме 92 сантиметрҙан ҡалынайһа, тестостерон гормоны кәмей, был үҙ сиратында түлһеҙлеккә дусар итә. Һыра, спиртлы эсемлектәр, тәмәкенең кире тәьҫире хаҡында һөйләп тә тормайым. Экологик шарттар, химик бысраныу, пестицидтар, радиация, компьютер, телефондар зарары шикһеҙ. Ир-егеттәрҙең репродуктив ағзаларына юғары температура насар тәьҫир итә. Автомобилдәрҙә йылытылыусы креслолар, мунса, эҫе сауна менән мауығыу, спорт менән шөғөлләнмәү, енси бәйһеҙлек түлһеҙлеккә килтерә. Дауаланмаһалар, йоғошло ауырыуҙар хроник төргә күсә. Енси тормош менән бер йыл йәшәп тә, ҡатын ауырға ҡалмаһа, тикшереү үтергә кәрәк. Сәбәбе ирҙә түгел икән, ҡатын-ҡыҙҙың һаулығы тикшерелә. Ғәҙәттә, ғаиләлә түлһеҙлек булһа, ҡатын-ҡыҙ бөтә анализдарын биреп бөткәс кенә, ирен арҡан менән һөйрәп тигәндәй алып килә. Ирҙәрҙе тикшереү еңелерәк, шуға ла тәүҙә уларҙан башларға кәңәш ителә. Ҡайһы ваҡыт психологик түлһеҙлек була. Ундайҙар менән бер һөйләшеү етә. Ҡайғыларын уртаҡлашып сығып китәләр ҙә икенсе айында, ауырға ҡалдыҡ, тип ҡыуанып шылтыраталар. Һүҙ ҡеүәте микән?» – ти табип.
Ҡиммәтле бүләк
Бүлек асылғас та, түләүле дауалау, тикшереүгә рөхсәт бирелмәй. Дүрт йылдан һуң ғына пациенттар һорауы буйынса ундай мөмкинлек асыла. «Беҙҙең маҡсат аҡса эшләү түгел. Эмбриондар үҫешкәндә әсәнең бала ятҡылығында ниндәй шарттар булһа, биш көндөң һәр береһендә температура, газ, дымлылыҡ шул миҡдарҙа күҙәтелергә тейеш. Енси күҙәнәктәр, эмбриондар менән эшләгән һәр бер манипуляция өсөн материалдар бер тапҡыр ҡулланылғас та ташлана. Эмбриондар үҫешһен өсөн махсус культураль средалар Даниянан һатып алына. Был, һис шикһеҙ, ҡыйбатҡа төшә. Үҙҙәре түләй алмағандар өсөн хөкүмәт аҡса бүлә.
ЭКА-ға килер алдынан күптәр уйланып йөрөй. Бәлки, шулай кәрәктер ҙә. Кеше психологик яҡтан да өлгөрөргә тейеш. Ыңғай һөҙөмтәгә көйләнгәндәр, ысынлап та, уңышҡа өлгәшә», – ти Рәмилә Оморҙаҡ ҡыҙы. Ошоларҙы тыңлағас, бала, ысынлап та, Аллаһы Тәғәләнән бирелгән ҡиммәтле бүләк икәненә төшөнәһең.
Табипты борсоған мәсьәләләр
Хәҙерге заманда ҡыҙҙарға пар табыуы ҡыйын. Юғары белемле, бөтә яҡтан да тап килгән йәр көтөп ғүмерҙәрен уҙғарып, ҡыҙлыҡтарын хатта табиптарҙан алдырғандар менән енси бәйһеҙлек арҡаһында түлһеҙ ҡалғандарҙы бер маҡсат берләштерә – улар бала теләй.
«Пар таба алмағандар йәл, әлбиттә. Әммә ҡырҡҡа еткәнсе көтөп ултырырға ярамай. Йәшәйештең дауамы булырға тейеш. Һәр бала үҙ ризығы менән тыуа. Сабыйға ҡурҡып түгел, ҡыуаныс итеп ҡарарға өйрәтмәгәнлектән дә киләлер ул. Тәүәккәлләп килгәндәр тиҙ генә ауырға ҡала. Йөклөлөктө лә еңел үткәрә. Сәләмәт бала табыу өсөн үҙ һаулығыңды алдан ҡайғыртырға кәрәк. Иң тәүҙә, енси юлдарҙың таҙа булыуы шарт. Күп осраҡта түлһеҙлектең сәбәбе – аборт яһатыу. Был хаҡта әсәйҙәргә ҡыҙ бала менән тартынмай алдан һөйләшеүҙәр алып барыу мотлаҡ. Күремдең ҡасан килерен бала белергә тейеш. 17–18 йәш тулып китә, ә ҡыҙ баланың күреме юҡ. Был осраҡта гормондарын көйләү талап ителә. Ҡатын-ҡыҙ – генетик банк ул. Гүзәл затҡа йомортҡалыҡ тыумыштан һалына. Ир-егеттәрҙең енси күҙәнәктәре 72 көн һайын алышынып торһа, ҡатын-ҡыҙ тыумыштан бирелгән запасын сарыф итә, ғүмер дауамында яңылары барлыҡҡа килмәй. Спиртлы эсемлектәр ҡулланһа, тәмәке тартһа – беренсе сәп йомортҡалыҡ. Эмбриолог булараҡ әйтәм, яман ғәҙәтле ханымдарҙың эмбриондары сифаты түбән», – быныһы ла уның борсолоуҙары.
Рәмиләне, ЭКА – Хоҙайҙың ихтыярына ҡыҫылыу, тигән ҡараш һағайта. Уның ихтыярында булмаһа, бер япраҡ та һелкенмәй. Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте менән ярала ярҙамсы юл менән табылған сабыйҙар ҙа. Ошо балаларҙан изгелектәр күреп ултырырға яҙһын ата-әсәләренә, тип теләй ул һәр ваҡыт.
Теги: Ҡатын-ҡыҙ


text:
Башҡортса һөйләшәм...22-12-2017, 00:05 // Телгенәм - бергенәм // Баҫып сығарырға
Телевидение һәм радионан мәктәптәрҙә туған телде преподавать итеү-итмәү тураһында күп спорҙар булды. Танылған яҙыусыларыбыҙ ҙа был вопрос буйынса переживать итә икән. Конечно, “народный шағир” исемен йөрөтөп тә, творениеңды уҡырлыҡ кеше булмаһа, катастрофа! Просвещение министерствоһы руководителдәре әйтеүенсә, туған телде мәктәптәрҙә изучать итеүгә балаларҙың родителдәренең согласиелары необходимо икән. Беҙ школда уҡыған саҡта туған телде в обязательном порядке өйрәнә инек.
Странно бит, балалар мәктәптә русский, английский языктарҙы беренсе кластан алып уҡый, ә родной башҡорт телен белмәй. Ә дома үҙ телендә общаться итмәгәс, бер нәмә лә аңламай үҫә. Бик жалко, әлбиттә. До сих пор хәтеремдә, знаменитая артистка Гөлсөм Хәбибуллина телдең боҙолоуы тураһындағы әҫәр менән выступать итә торғайны. Халыҡ шағиры Марат Кәримовтың “Ҡала теле” тигән был произведениеһы һаман да актуальный булып ҡала.
Бер көндө дуҫым Салауат обращаться итә: “Харис! Мин шуны обнаруживать иттем әле, — ти. — “Зеленая роща” остановкаһында ике төрлө название бар, аҡҡа ҡара менән “Йәшел ҡулҡы” тигән, ә рядом ҡыҙыл таҡтала “Йәшел сауҡалыҡ” тип яҙғандар. Как это понимать?” “Откуда я знаю, — мин әйтәм, — урамдағы исемдәрҙе, названиеларҙы проверять итә торған целая комиссия эшләй, шуларға звони”.
Автобуста китеп барам шулай. Янымда ике әбей һөйләшә. Береһе тазик, ҡайын венигы тотҡан.
— Баняға китеп барам, — ти әхирәтенә, — внучкамды купать иттем дә киленгә оставила. Хәҙер үҙем помыться хочу. Тәнем күптән мунса һорай. Ә үҙең ҡайҙа направилась?
— Әй, Фәриҙәкәйем! Инглиз телен изучать итеүселәр курсына китеп барам әле. Пенсионерҙарҙы бесплатно обучать итәләр, ти бит. Шунда записалась. Компьютерҙы ла осваивать итә башланым, пригодится.
Мин, быларҙың һөйләшкәнен подслушивать итеп, үҙемдең остановкамды үтеп киткәнмен. Интересно бит, үҙҙәренең родной башҡорт телендә нормально итеп һөйләшә белмәгән әбейҙәр ҙә существуют Уфала. Телевизорҙан Чернев тигән урыҫ кешеһенең чисто итеп башҡортса һөйләгәнен күреп, очень удивился. Үҙе хатта иностранный студенттарға башҡорт теленән уроктар бирә. Бик тә похвальный күренеш был.
Эшемде перебивать итеп, телефон шылтыраны — улым звонить итә: “Пап! Я с работы еду, что купить на ужин?” “Не знаю, мамаңа звони, ул бит өйҙә хозяйка”. Әйтер һүҙемде билдәле шиғыр юлдары менән тамамлағым килә: “Кем үҙ телен не уважает и не знает, Кеше булырға ла право не имеет!”
Өфө ҡалаһы.


text:
Президент ЮНЕСКО етәксеһен ҡотланы
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов Ирина Боковаға Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса (ЮНЕСКО) генераль директоры вазифаһына һайланыуы һәм раҫланыуы менән ҡотлап телеграмма ебәрҙе.
Ҡотлауҙа шулай тиелә:
"Хөрмәтле Ирина Георгиева!
ЮНЕСКО-ның 60 йылдан ашыу тарихында ошондай абруйлы халыҡ-ара ойошманың етәксеһе итеп тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ – Рәсәй һәм уның төбәктәре мәғариф, фән һәм мәҙәниәт, мәҙәни һәм тарихи мираҫты һаҡлау өлкәләрендә күп яҡлы хеҙмәттәшлек алып барған туғандаш Болгария, Көнсығыш Европа вәкиле һайланыуына бик шатбыҙ.
Башҡортостан Республикаһы – Рәсәй Федерацияһының алдынғы субъекттарының береһе – ЮНЕСКО-ның күп сараларында, программаларында һәм проекттарында ҡатнашып, 10 йылдан ашыу инде уның менән әүҙем бәйләнеш тота. Мәҫәлән, 2008 йылдың мартында берлектәге акция –ЮНЕСКО-ның Париждағы штаб-фатирында Башҡортостан Республикаһы менән таныштырыу үтте. Унда мәғариф, фән һәм мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм коммуникация, йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм өлкәләрендә хеҙмәттәшлектең перспективалы йүнәлештәрен билдәләүсе Хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә — ЮНЕСКО менән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһындағы коммюникеға ҡул ҡуйылды.
Хөрмәтле Ирина Георгиева, Һеҙгә бөтә донъя халыҡтарының сәскә атыуы һәм именлеге мәнфәғәттәрендәге яуаплы халыҡ-ара эшмәкәрлегегеҙҙә уңыштар теләргә рөхсәт итегеҙ!
Форсаттан файҙаланып, Һеҙҙе ҡунаҡсыл Башҡортостан еренә килеп, күп милләтле һәм күп конфессиялы республикабыҙҙың үҙенсәлекле мәҙәниәте һәм уникаль тәбиғәте менән танышырға саҡырам”.


text:
- Подробности
- Просмотров: 376
ҠАСҠЫН ҺАМАРОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Нуғай даруғаһы Тамъян улусы Мостафа а. башҡорто. Польша походында (1771—73) ҡатнашыусы. Поход старшинаһы (1773). 1771—73 йй. Речь Посполитаяға ебәрелгән башҡ. ғәскәренең 10‑сы төркөмө командиры. Баш күтәреүселәргә 1773 й. окт. ҡушыла. 12 окт. Ҡ.Һ. отряды Воскресенка заводын (баш күтәреүселәр армияһына 600‑гә яҡын завод крәҫтиәне йәлеп ителә), 19 нояб. Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристанен (баш күтәреүселәргә 600‑гә яҡын башҡорт һәм мишәр ҡушыла), һуңыраҡ Табын ҡәлғәһен баҫып ала. Дек. алып Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе. Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша, 6 дек. Ҡазан даруғаһы Аҡбаш а. янында Речь Посполитаянан ҡайтҡан 400‑гә (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 700‑гә) яҡын башҡортто баш күтәреүселәр яғына ауҙара. 1774 й. март аҙағында ғәйебен танып И.И.Михельсонға, окт. И.Л.Тимашевҡа (ҡара: Тимашевтар) килә; май—сент. Ҡаранай Моратов, Ҡәнзәфәр Усаев һәм Салауат Юлаев м‑н берлектә Нуғай даруғаһында көрәште дауам итә. Ҡазан йәшерен комиссияһында һәм Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. 1775 й. мартында азат ителә. 1777 й. Тамъян улусы старшинаһы була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. М.Х.Хужин