text:
Үҙ эшенә яуаплы ҡарай
28 марта 2017 йыл | Хаттар
Беҙҙең Сәйетбаба ауылында 2 ҙур зыярат бар. Ауылға кергәс уң яҡтағы боронғо зыяратты тәртиптә, таҙалыҡта тотоуҙа Урал Сираевтың хеҙмәте ҙур.
Үҙ инициативаһы менән ир-егеттәрҙе ойоштороп, Урал Яхъя улы унда бөтә кәрәк-яраҡтары менән хужалыҡ йорто һалдырҙы. Зыярат тимер бағаналарға тартылған сетка менән уратылған. Уның тирәһендә сүп-сар, таш-таптың әҫәре лә юҡ – барыһы ла ваҡытында таҙартыла, яндырыла. Уралдың тырышлығы менән балтаһы, бысҡыһы, сүкеше-ҡаҙаҡтары, хатта ләхет өсөн ағастар ҙа килтереп ҡуйылған. Һәр төрлө ағас, тимер эшенә оҫта Урал Яхъя улы, өҫтәүенә, яҡшы оратор ҙа. Уның менән донъяуи хәлдәр, тарих, дин һ.б. тураһында иркен һөйләшергә була. Ә инде Уралдың мәрәкәле һүҙҙәре торғаны бер юмореска!
Ауыл халҡы Уралдың эшмәкәрлегенән бик ҡәнәғәт.
Ханнан БАЙБУЛДИН.
Сәйетбаба ауылы.
Үҙ инициативаһы менән ир-егеттәрҙе ойоштороп, Урал Яхъя улы унда бөтә кәрәк-яраҡтары менән хужалыҡ йорто һалдырҙы. Зыярат тимер бағаналарға тартылған сетка менән уратылған. Уның тирәһендә сүп-сар, таш-таптың әҫәре лә юҡ – барыһы ла ваҡытында таҙартыла, яндырыла. Уралдың тырышлығы менән балтаһы, бысҡыһы, сүкеше-ҡаҙаҡтары, хатта ләхет өсөн ағастар ҙа килтереп ҡуйылған. Һәр төрлө ағас, тимер эшенә оҫта Урал Яхъя улы, өҫтәүенә, яҡшы оратор ҙа. Уның менән донъяуи хәлдәр, тарих, дин һ.б. тураһында иркен һөйләшергә була. Ә инде Уралдың мәрәкәле һүҙҙәре торғаны бер юмореска!
Ауыл халҡы Уралдың эшмәкәрлегенән бик ҡәнәғәт.
Ханнан БАЙБУЛДИН.
Сәйетбаба ауылы.
Яугирҙың сираттағы китабы
28 марта 2017 йыл | Яңылыҡтар
Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, әүҙем йәмәғәтсе, "Табын” гәзитенең Н. Фәрхшатов исемендәге премия-һының дүрт тапҡыр лауреаты, талантлы шағир Уйыл-дан Әйүп улы Шәриповтың сираттағы китабы донъя күрҙе.
Авторҙың "Күңелемдә – донъя яҙмышы” тип аталған йыйынтығы - 19-сы(!) китабы. Тормошта үтә тыныс холоҡло, сабыр, шул уҡ ваҡытта тос фекерле Уйылдан Шәриповтың ижады гәзит уҡыусыларға яҡшы таныш. Уның шиғырҙары, үткер телле мәҡәләләре гәзит биттәрендә даими донъя күрә. Йыйынтыҡҡа иһә һуңғы йылдарҙа ижад ителгән 254 шиғыры ингән. Шиғырҙарында ул тыуған яҡ тәбиғәтен, уңған яҡташтарын данлай, һуғыш, тыныслыҡ темалары, илебеҙ яҙмышын тасуирлай, мутлашыусылар, ришәүәтселәр, көмөшкәселәрҙе фашлай, уларҙан әсе көлә. Уның шиғырҙары халыҡсанлығы менән айырылып тора. Унынсы тиҫтәне ваҡлаған, тормош иптәше Хәфиҙә инәй менән 73 йыл татыу ғүмер кисергән аҡһаҡалға артабан да ижади уңыштар, ныҡлы һаулыҡ, яңынан-яңы шиғырҙары менән ҡыуандырып тороуын теләйбеҙ.
Авторҙың "Күңелемдә – донъя яҙмышы” тип аталған йыйынтығы - 19-сы(!) китабы. Тормошта үтә тыныс холоҡло, сабыр, шул уҡ ваҡытта тос фекерле Уйылдан Шәриповтың ижады гәзит уҡыусыларға яҡшы таныш. Уның шиғырҙары, үткер телле мәҡәләләре гәзит биттәрендә даими донъя күрә. Йыйынтыҡҡа иһә һуңғы йылдарҙа ижад ителгән 254 шиғыры ингән. Шиғырҙарында ул тыуған яҡ тәбиғәтен, уңған яҡташтарын данлай, һуғыш, тыныслыҡ темалары, илебеҙ яҙмышын тасуирлай, мутлашыусылар, ришәүәтселәр, көмөшкәселәрҙе фашлай, уларҙан әсе көлә. Уның шиғырҙары халыҡсанлығы менән айырылып тора. Унынсы тиҫтәне ваҡлаған, тормош иптәше Хәфиҙә инәй менән 73 йыл татыу ғүмер кисергән аҡһаҡалға артабан да ижади уңыштар, ныҡлы һаулыҡ, яңынан-яңы шиғырҙары менән ҡыуандырып тороуын теләйбеҙ.
Ташламалар ҡайтарыласаҡ
28 марта 2017 йыл | Мәғариф
2017 йылдың 30 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһындағы» законының 8 статьяһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы, мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында ата-әсәләр түләүҙәрен компенсациялау яңыса башҡарыла.
Әлегә, хөкүмәт был ҡарарға ҡул ҡуйғансы, ташламалар туҡталды. Яңы закон буйынса, баланың ғаилә ағзаларының йән башына иҫәпләнгән килеме 1,5 тапҡырға ҡабатланған йәшәү минимумынан (12484,5 һум) артырға тейеш түгел. Ата-әсәләргә ағымдағы йылдың 1 ғинуарына тиклем йыйған документтарҙан тыш, халыҡты социаль яҡлау үҙәгенән ошо хаҡта белешмә алырға кәрәк. Ул хөкүмәт ҡарарға ҡул ҡуйған көндән бирелә башлаясаҡ. Компенсация түләнмәгән айҙарға яңынан иҫәпләүҙәр эшләнәсәк.
Әлегә, хөкүмәт был ҡарарға ҡул ҡуйғансы, ташламалар туҡталды. Яңы закон буйынса, баланың ғаилә ағзаларының йән башына иҫәпләнгән килеме 1,5 тапҡырға ҡабатланған йәшәү минимумынан (12484,5 һум) артырға тейеш түгел. Ата-әсәләргә ағымдағы йылдың 1 ғинуарына тиклем йыйған документтарҙан тыш, халыҡты социаль яҡлау үҙәгенән ошо хаҡта белешмә алырға кәрәк. Ул хөкүмәт ҡарарға ҡул ҡуйған көндән бирелә башлаясаҡ. Компенсация түләнмәгән айҙарға яңынан иҫәпләүҙәр эшләнәсәк.
Асыҡ тыңлау үтте
28 марта 2017 йыл | Урындағы үҙидара
27 мартта 11.00 сәғәттә Муниципаль район хакимиәтенең ултырыштар залында БР Ғафури районы муниципаль район Советының "Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының 2016 йылғы бюджеты үтәлеше тураһында отчетты раҫлау хаҡында” ҡарар проекты буйынса асыҡ тыңлау үтте. Асыҡ тыңлауҙа райондың 62 гражданы ҡатнашты.
Совет ҡарары проектын тикшергәндән һуң, асыҡ тыңлауҙарҙы әҙерләп уҙғарыу комиссияһы ҡарар итте:
1. БР Ғафури районы муниципаль район Советының "Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының 2016 йылғы бюджеты үтәлеше тураһында отчетты раҫлау хаҡында” ҡарар проектын, дөйөм алғанда, хупларға.
2. Асыҡ тыңлау протоколын һәм ҡарарын БР Ғафури районы МР Советына тапшырырға.
3. Асыҡ тыңлау һөҙөмтәләрен ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы "Табын” һәм "Звезда” район гәзиттәрендә баҫтырып сығарырға.
Зөфәр ХАФИЗОВ,
асыҡ тыңлауҙы уҙғарыу буйынса комиссия рәйесе,
Муниципаль район Советы рәйесе.
Совет ҡарары проектын тикшергәндән һуң, асыҡ тыңлауҙарҙы әҙерләп уҙғарыу комиссияһы ҡарар итте:
1. БР Ғафури районы муниципаль район Советының "Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының 2016 йылғы бюджеты үтәлеше тураһында отчетты раҫлау хаҡында” ҡарар проектын, дөйөм алғанда, хупларға.
2. Асыҡ тыңлау протоколын һәм ҡарарын БР Ғафури районы МР Советына тапшырырға.
3. Асыҡ тыңлау һөҙөмтәләрен ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы "Табын” һәм "Звезда” район гәзиттәрендә баҫтырып сығарырға.
Зөфәр ХАФИЗОВ,
асыҡ тыңлауҙы уҙғарыу буйынса комиссия рәйесе,
Муниципаль район Советы рәйесе.
Ике яҡлы хеҙмәттәшлек
28 марта 2017 йыл | Мәғариф, Йәмғиәт
Гәзитебеҙҙә хәбәр итеүебеҙсә, Талбазы һөнәрселек колледжының Красноусолдағы филиалында социаль партнерлыҡ темаһына "Түңәрәк өҫтәл” артында һөйләшеү булып үтте. Уның эшендә район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатов, район хакимиәте башлығының ауыл хужалығы буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы Юрий Родионов, ауыл хужалығы, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, төҙөлөш һәм дөйөм туҡланыу тармағында эшләүсе эшҡыуарҙар, район мәшғүллек үҙәгенән һәм, әлбиттә, Талбазы колледжынан вәкилдәр ҡатнашты.


c: text/html

text:
Проект:Олимпия викимарафоны
Викимарафон 2018 йыл Рәсәйҙә Ирекмәндәр йылы тип иғлан ителеүенә һәм Кореяла үтәсәк Олимпия уйындарына арналған.
Шарттары[вики-тексты үҙгәртергә]
- Википедияла теркәлгән булыу.
- Марафон иҫәбенә индерәләсәк мәҡәләләргә талаптар:
- Тематик яҡтан Олимпия уйындарына ҡағылышлы булыу.
- Мәҡәлә күләме 3500 байттан кәм булмаҫҡа тейеш.
- Мәҡәлә йөкмәткеле булырға тейеш.
- Сығанаҡтарҙың күрһәтелеүе мотлаҡ.
- Етешһеҙлектәрҙе күрһәткән ҡалыптар булмаҫҡа тейеш (мәҫәлән, {{орисс}}, {{НТЗ}}, {{Һылтанмалар юҡ}} һ.б.).
- Мәҡәләнең исемлек булмауы шарт.
Жюри ағзалары[вики-тексты үҙгәртергә]
Жюри ағзалары өсөн Фонтанда баһалау бите.
Координаторҙар[вики-тексты үҙгәртергә]
Йомғаҡлау[вики-тексты үҙгәртергә]
Бүләктәр[вики-тексты үҙгәртергә]
Викимарафон һөҙөмтәләре буйынса ҡатнашыусыларға спонсорҙан махсус бүләктәр ҡаралған.
- Олимпия викимарафонының бағыусыһы (спонсор) - Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы Ҡолһарина.
- Проекттан рәхмәт билдәһе
Проект өсөн ете мәҡәлә яҙған һәр ҡатнашыусыға Олимпия викимарафонынан рәхмәт билдәһе тапшырыла.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфө хакимиәте Ҡала советындағы майҙанды Яңы йылға биҙәү өсөн тендер иғлан итте
Өфө хакимиәте Ҡала советындағы майҙанды Яңы йылға биҙәү өсөн тендер иғлан итте Фото: weheartit.com
ӨФӨ, 2017 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Өфө хакимиәте 20 ноябргә Яңы йыл подрядын алыуға электрон һатыу билдәләне. Ленин исемендәге майҙанды биҙәү өсөн контракттың максималь хаҡы — 6,95 миллион һум, уҙған йылға ҡарағанда 100 меңгә күберәк. Еңеүсе эштәрҙе 25 декабргә тамамларға тейеш. Контрактта байрам иллюминацияһының монтажы, фанера һәм боҙ блоктарынан ҡаласыҡ төҙөү, боҙло һындар яһау ҡаралған, улар ғәҙәттәгесә Яңы йыл символдарына, шул иҫәптән Рәсәйҙә популяр булған Ҡытай йондоҙнамәһенә ярашлы Һары эткә арнала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 338
“КОМПЬЮТЕР ЭЛЕМТӘҺЕ” ғилми-производство лабораторияһы, ЯСЙ. Радиоэлектрон аппаратура проектлау, эшләү һәм монтажлау м‑н шөғөлләнә. Өфөлә урынлашҡан. 1992 й. ойошторола. Составында монтажлау-йыйыу һәм баҫыу платаһы производстволары бар. Пр‑тиела телеграф элемтәһе комплекстары, нефть һәм газ сәнәғәте өсөн мәғлүмәт йыйыу һәм эшкәртеү аппаратураһы эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ-тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 244
ФИН-УҒЫР ҠӘБИЛӘЛӘРЕ, хәҙерге күп фин-уғыр халыҡтарының барлыҡҡа килеүе нигеҙ булған ҡәбиләләрҙең дөйөм атамаһы. Плано Карпини, В.Рубрук, Юлиан һәм 12—13 бб. башҡа Көнбайыш Европа авторҙарының хеҙмәттәрендә телгә алына. Ф.‑у.ҡ. тыуған ере бәхәсле булып ҡала: О.Н.Бадер, П.Н.Третьяков, А.Х.Халиҡов һ.б. фекере б-са, Ф.‑у.ҡ. Урта Волга һәм Кама буйында ойошҡан; В.А.Иванов, Р.Ғ. Кузеев, В.В.Напольских һ.б. фекеренсә, көнбайышта Уралдан алып көнсығышта Енисей й. басс. һәм Алтай-Саян таулығына тиклем терр‑яла формалашҡан. Мезолит дәүерендә берҙәм фин‑уғыр берлеге булған, неолит осоронда ул Волга‑Кама, Урал һәм Урал аръяғы терр‑яһына таралып ултырған самодий һәм Ф.‑у.ҡ. тарҡалған, тип фараз ителә. Б.э.т. 3—2 мең йыллыҡтарҙа Ф.‑у.ҡ. уғыр (Урал аръяғы, Көнбайыш Себер) һәм фин-пермь (Кама буйы, Урта Волга буйы) тармаҡтарына айырыла. Неолит дәүерендә Ф.‑у.ҡ. монголоид һәм европеоид төркөмдәр м‑н ҡушылыуы һөҙөмтәһендә субурал антропологик тибы барлыҡҡа килә. Бронза быуатында Ф.‑у.ҡ. Урал‑Кама буйында булыуы — Межа мәҙәниәте, Волосов, Позняков, Ҡазан эргәһе мәҙәниәттәре, Черкаскүл мәҙәниәте, тимер быуат башында Ананьин мәҙәниәте, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте ҡомартҡыларында һ.б. сағылыш таба. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеше ваҡытында Ф.‑у.ҡ. Паннонияға (боронғо венгрҙар), Көньяҡ Уралға (Көнбайыш Себер уғырҙары) күсеп ултырғас, унда Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Сейәлек мәҙәниәте һ.б. ҡомартҡылары барлыҡҡа килә. Көньяҡ Уралдағы Ф.‑у.ҡ. артабанғы үҫешенә уғыҙҙар, бәшнәктәр, ҡыпсаҡтар һ.б. төрки ҡәбиләләр йоғонто яһай. Ф.‑у.ҡ. Волга-Урал тарихи‑этнография өлкәһенең күпселек халыҡтарының, ш. иҫ. ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, башҡорттарҙың, формалашыуында ҡатнаша. Һабан игенселеге, малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ, урман кәсептәре Ф.‑у.ҡ. төп шөғөлдәре булған. Шулай уҡ ҡара: Фин-уғыр телдәре.
Әҙәб.: П а т р у ш е в В.С. Финно‑угры России (II тыс. до н.э. — начало II тыс. н.э.). Йошкар‑Ола, 1992; Н а п о л ь с к и х В.В. Введение в историческую уралистику. Ижевск, 1997; К а з а к о в Е.П. Волжские болгары, угры и финны в IX—XIV вв.: проблемы взаимодействия. Казань, 2007.
В.А.Иванов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Рабочая программа по родному( башкирскому) языку и литературе
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2–се класы өсөн туған (башҡорт) телдән эш программаһы.
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы” (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Хөснөтдинова Ф.Ә., Дәүләтшина М.С., Хажин В.И. — Ижевск: Книгоград, 2008.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала хакимиәте “3-сө лицей” муниципаль автономиялы белем биреү учреждениеһы уҡыу планына ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла. Байрам көндәренә тап килгән даталар киләһе тема менән берләштерелеп үткәрелә.
Башҡорт (дәүләт) теленә бирелгән сәғәттәр туған башҡорт теленә ҡушыла. Шулай итеп, башҡорт телен өйрәнеүгә 1 сәғәт, башҡорт әҙәбиәтенә 2 сәғәт бүленә ( бөтәһе 103- аҙнаға 3 сәғәт)
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы;
- «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы.
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора: башҡортса телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу, башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик үҙенсәлектәрен аңлау һәм үҙләштереү, бәйләнешле текст менән эш итә белергә өйрәтеү.
Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө: Программа һөйләшеү, телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тотҡан тематиканы, уҡыу өсөн әҙәби әҫәрҙәрҙе, орфоэпия һәм орфография, элементар грамматик һәм пунктуацион материалдарҙы үҙ эсенә ала. Шулар менән бер рәттән мәҡәлдәр, йомаҡтар, тиҙәйткестәр, көләмәстәр, һанашмаҡтар, уйындар өҫтөндә эш үткәреү ҙә күҙ уңында тотола.
Автор: Юсупова Раузиня Юмабаевна


text:
23 декабрь
23 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 357-се көнө (кәбисә йылында 358-се). Йыл аҙағына тиклем 8 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Япония — Императорҙың тыуған көнө.
- Рәсәй — Хәрби-Һауа Көстәренең Алыҫ авиацияһы көнө.
- Украина — Штаб хеҙмәткәрҙәре һәм махсус элемтә ғәскәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1876 — Ғосман империяһының беренсе конституцияһы ҡабул ителә.Реджинальд Обри Фессенден
- 1900 — Канада уйлап табыусыһы Реджинальд Фессенден донъяла беренсе тапҡыр тауышлы радиотапшырыу сеансы үткәрә.
- 1904 — Вильнюста литва телендәге беренсе легаль гәзит «Вильняус жиниос» («Вильнюс хәбәрҙәре») сыға башлай.
- 1947 — Беренсе транзисторҙың эшләүе күрһәтелә.
- 1994 — Молдова республикаһы составындағы Гагаузия автономиялы территораль берәмеге хаҡында рәсми указ баҫыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғабдулла Амантай (23.12.1907—10.07.1938), шағир, яҙыусы, фольклорсы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1926 йылдан — ВКП(б) (КПСС), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
- Шелепова Нина Александровна (23.12.1922—2007), ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Благовещен районы Димитров исемендәге колхоздың элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1955-1959). Ленин һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы.
- Неверов Анатолий Александрович (23.12.1937), Өфөләге 3-сө төҙөлөш тресының 1983—2005 йылдарҙағы директоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1777 — Александр I, Рәсәй императоры.
- 1799 — Карл Павлович Брюллов, рус рәссамы.
- 1805 — Джозеф Смит, Американың дин эшмәкәре.
- 1858 — Владимир Иванович Немирович-Данченко, драматург һәм режиссёр, СССР-ҙың тәүге халыҡ артистарының береһе (1936). артистов СССР.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1907 — Пьер Жюль Сезар Жансен, француз астрономы.
- 1953 — Лаврентий Берия, совет сәйәсмәны.
- 1972 — Андрей Николаевич Туполев, совет авиаконструкторы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 15.12.2017
Рәсәй президентын 18 мартта һайлаясаҡбыҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 15-12-2017, 14:16
Кемдәр Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәйҙең дә киләсәген билдәләйәсәк?
Новости / Башҡортостан // 15-12-2017, 07:00
йәки #UfaForum өмөтлө идеялар майҙанына әүерелеп бара
Һеҙ берәй ҡасан дәүләт йәки башҡалар тарафынан ойошторолған форумдарҙа, күргәҙмәләрҙә үҙегеҙҙе күршегеҙгә сәй эсергә ингән ҡунаҡ кеүек тойғанығыҙ бармы? Моғайын, юҡтыр. Бындай тойғо, ғәҙәттә, тик ихласлыҡ мөхитендә ғына тыуа. Уның өсөн һеҙ килгән урында барыһы ла яҡты күңелле, бер-береһенә ҡарата туғандарса ҡарашта булырға тейештер. 1 – 3 декабрҙә баш ҡалабыҙҙа уҙған “UfaForum” был йәһәттән айырым иғтибарға лайыҡ. Сөнки ул милләтебеҙгә мөкиббән ғашиҡ һәм уға тик яҡты киләсәк теләгән кешеләр тарафынан ойошторолдо.
...
[/aviable]


text:
Йәштәр ҙә, ололар ҙа күңел асты
20 июля 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
27 июндә район хакимиәте бинаһы алдындағы майҙанда Йәштәр көнөнә арналған байрам сараһы үтте. Байрамға йәштәр – ҡыҙҙар-егеттәр, үҫмерҙәр генә түгел, йәш күңелле, дәртле оло быуын кешеләре, бала-сағалар ҙа бик күп килгәйне.
Тантананы алып барыусылар байрамды асыҡ тип иғлан итә һәм тәүге һүҙ район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатовҡа бирелә. Ул район хакимиәте исеменән район йәштәрен күркәм байрам менән тәбрикләп, изге теләктәрен еткерҙе. Һәм район тормошонда әүҙем ҡатнашҡан төрлө өлкәлә эшләүсе бер төркөм йәштәргә район хакимиәтенең Рәхмәт хаттарын һәм бүләктәр тапшырҙы.
Район мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары Винер Басариев йәштәрҙе байрам айҡанлы ҡотланы һәм быйыл район мәктәптәрен миҙалға тамамлаусыларға район хакимиәтенең Маҡтау грамоталарын һәм иҫтәлекле бүләктәрен тапшырып үтте. Барлыҡ ҡотлауҙарға район хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт бүлеге начальнигы Шамил Хәкимов ҡушылды.
Был көндө үҙәк район китапханаһы хеҙмәткәрҙәре "Тәмәкене кәнфиткә алыштырам” акцияһы ойошторҙо. Унда ҡатнашыусылар әҙерәк булһа ла, йәштәргә дөрөҫ йүнәлеш биреүе менән әһәмиәтле булды.
Күңелле байрам сараһы район
һәүәҫкәрҙәре-нең, мәктәп уҡыусыларының йыр-моңо менән үрелеп барҙы. Теләгәндәр үҙ һәләттәрен асты. Красноусолдағы 3-сө урта мәктәптең сығарылыш класс уҡыусыларының әсәйҙәренең, Өфө ҡалаһынан килгән ижади төркөмдәрҙең сығыштары байрамдың биҙәге булды. Йәштәр уларға ҡушылып йырланы, бейене, күңел асты. Йәштәрҙән бигерәк бәләкәй балалар ихлас бейеп, шау-гөр килде.
Йәштәр көнөнә арналған сара дискотека һәм сағыу фейерверк менән тамамланды.
Тантананы алып барыусылар байрамды асыҡ тип иғлан итә һәм тәүге һүҙ район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатовҡа бирелә. Ул район хакимиәте исеменән район йәштәрен күркәм байрам менән тәбрикләп, изге теләктәрен еткерҙе. Һәм район тормошонда әүҙем ҡатнашҡан төрлө өлкәлә эшләүсе бер төркөм йәштәргә район хакимиәтенең Рәхмәт хаттарын һәм бүләктәр тапшырҙы.
Район мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары Винер Басариев йәштәрҙе байрам айҡанлы ҡотланы һәм быйыл район мәктәптәрен миҙалға тамамлаусыларға район хакимиәтенең Маҡтау грамоталарын һәм иҫтәлекле бүләктәрен тапшырып үтте. Барлыҡ ҡотлауҙарға район хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт бүлеге начальнигы Шамил Хәкимов ҡушылды.
Был көндө үҙәк район китапханаһы хеҙмәткәрҙәре "Тәмәкене кәнфиткә алыштырам” акцияһы ойошторҙо. Унда ҡатнашыусылар әҙерәк булһа ла, йәштәргә дөрөҫ йүнәлеш биреүе менән әһәмиәтле булды.
Күңелле байрам сараһы район
һәүәҫкәрҙәре-нең, мәктәп уҡыусыларының йыр-моңо менән үрелеп барҙы. Теләгәндәр үҙ һәләттәрен асты. Красноусолдағы 3-сө урта мәктәптең сығарылыш класс уҡыусыларының әсәйҙәренең, Өфө ҡалаһынан килгән ижади төркөмдәрҙең сығыштары байрамдың биҙәге булды. Йәштәр уларға ҡушылып йырланы, бейене, күңел асты. Йәштәрҙән бигерәк бәләкәй балалар ихлас бейеп, шау-гөр килде.
Йәштәр көнөнә арналған сара дискотека һәм сағыу фейерверк менән тамамланды.
И.АЙҘАРОВА.
Һайлауҙарҙа әүҙем ҡатнашайыҡ
20 июля 2015 йыл | Урындағы үҙидара
Урындағы үҙидара органдарына депутаттар һайлау көнө яҡынлаша. Һайлауҙарға әҙерлек барышы нисек, ниндәй үҙгәрештәр, яңылыҡтар бар? Һорауҙарға асыҡлыҡ индереү маҡсатында территориаль һайлау комиссияһы рәйесе Әнүәр Әбүзәр улы МУЛЛАҒОЛОВҡа бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:
-Һайлауҙарға әҙерлек календарь планға ярашлы алып барыла. Ауыл биләмәләре 24 июндә һайлау уҙғарыу хаҡында ҡарар ҡабул итте. Был ҡарар
27 июндә район гәзиттәрендә баҫылып сыҡты һәм ошо көндән һайлауға старт бирелде тип әйтергә мөмкин. Һайлау комиссияһының ултырышы уҙғарылып, унда өлкә һайлау комиссияһының вәкәләтлектәрен территориаль һайлау комиссияһына тапшырыу мәсьәләһе ҡаралды. Ошо уҡ ултырышта ауыл биләмәһе Советына депутатлыҡҡа кандидаттарҙы теркәү тәртибе лә ҡаралды. Планға ярашлы, депутатлыҡҡа кандидаттарҙан документтар һайлау көнө рәсми иғлан ителгән көндән, йәғни 27 июндән башлап ҡабул ителә һәм 10 июлгә тиклем дауам итә. Документтарҙы электрон юл менән дә тапшырырға мөмкин. Район хакимиәтенең сайтында "Территориаль һайлау комиссияһы” исемле айырым бүлек бар. Ошо бүлеккә инеп ниндәй документтар кәрәклеге менән танышырға мөмкин. Сәйәси партияларҙан булған кандидаттарға ғариза, партияның ҡарары, пас-порт, белем, эш урыны тураһындағы документтарҙың күсермәһе, 2 фоторәсеме талап ителә. Үҙ-үҙен күрһәтеүсе кандидаттарға иһә быларҙан тыш (партия ҡарары кәрәкмәй) уның кандидатураһы менән риза икәнлектәрен белдереп, һайлаусыларҙың ҡултамғаһы кәрәк. Ҡайһы округтан депутат булырға теләй, шул округтағы һайлаусыларҙың 0,5 процентының ҡултамғаһы (кәмендә 10 ҡултамға) булырға тейеш. Ошо талап үтәлгән осраҡта кандидат итеп теркәлә. Шуныһы ла бар, тейешле документтарҙың барыһын да бергә алып килеүҙәрен һорайбыҙ. Сөнки кандидат булырға теләгән кеше ғариза тотоп килә икән, беҙ уны теркәргә тейешбеҙ. Ә теркәлгән документтар шунда уҡ электрон юл менән Өфөгә, унан Мәскәүгә ебәрелә. Айырым-айырым килтерелгән документтар күп ҡыйынлыҡ тыуҙырасаҡ.
- Һайлау округтары хаҡында ла бер нисә һүҙ әйтеп үтһәгеҙ ине.
- Элекке һайлауҙарҙағы кеүек, был юлы ла
районда 149 һайлау округы булдырыла. Һайлау округтары бер-береһе менән урамлап киҫешергә тейеш түгел. Әле округтарҙың сиген билдәләү, исемлектәрҙе аныҡлау буйынса эш алып барыла. Шулай уҡ участка һайлау комиссияларының составын барлау эше лә башланды. Теге йәки был кеше билдәле сәбәптәр арҡаһында составта эшләй алмай икән, уның урынына резервтағы кеше тәғәйенләнә.
Районда участка һайлау комиссияларына 90 кешенән торған резерв составы билдәләнде. Был респуб-лика буйынса иң юғары күрһәткестәрҙең береһе. Шуға ла был йәһәттән проб-лема булмаясаҡ. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк, һайлау район бюджетынан финанслана һәм шуға ла һәр тинде һанап тотоноу маҡсатҡа ярашлы буласаҡ. Һайлау участкалары элекке урындарында һаҡланып ҡала.
- Һайлау уҙғарыу бу-йынса ниндәй яңылыҡтар бар?
- Үткән һайлауҙарҙан айырмалы рәүештә, быныһында алдан тауыш биреү юлы участка һайлау комиссияларына йөкмәтелә (элек ТИК-та ине). Йәғни тауыш биреү көнө – 13 сентябрҙән 10 көн алда алдан тауыш бирергә мөмкин. Алдан тауыш биреү өсөн етди сәбәп булыуы мотлаҡ. Әйтәйек, һайлаусы вахта ысулы менән эшкә, йәки берәй төбәккә командировкаға киткән осраҡта алдан тауыш биреү хоҡуғынан файҙалана ала. Был ваҡытҡа, йәғни
3 сентябргә тиклем һайлау бюллетендәре һайлау участкаларына таратыласаҡ. Алдан тауыш биргән кешенең бюллетене махсус конвертҡа һалынып, мисәтләнеп, һайлау көнөндә урнаға төшөрөлә. Башҡа әллә ни ҙур яңылыҡтар юҡ, һайлауҙар әүелгесә уҙыр, район халҡы унда әүҙем ҡатнашыр тип ышанам.
- Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт.
-Һайлауҙарға әҙерлек календарь планға ярашлы алып барыла. Ауыл биләмәләре 24 июндә һайлау уҙғарыу хаҡында ҡарар ҡабул итте. Был ҡарар
27 июндә район гәзиттәрендә баҫылып сыҡты һәм ошо көндән һайлауға старт бирелде тип әйтергә мөмкин. Һайлау комиссияһының ултырышы уҙғарылып, унда өлкә һайлау комиссияһының вәкәләтлектәрен территориаль һайлау комиссияһына тапшырыу мәсьәләһе ҡаралды. Ошо уҡ ултырышта ауыл биләмәһе Советына депутатлыҡҡа кандидаттарҙы теркәү тәртибе лә ҡаралды. Планға ярашлы, депутатлыҡҡа кандидаттарҙан документтар һайлау көнө рәсми иғлан ителгән көндән, йәғни 27 июндән башлап ҡабул ителә һәм 10 июлгә тиклем дауам итә. Документтарҙы электрон юл менән дә тапшырырға мөмкин. Район хакимиәтенең сайтында "Территориаль һайлау комиссияһы” исемле айырым бүлек бар. Ошо бүлеккә инеп ниндәй документтар кәрәклеге менән танышырға мөмкин. Сәйәси партияларҙан булған кандидаттарға ғариза, партияның ҡарары, пас-порт, белем, эш урыны тураһындағы документтарҙың күсермәһе, 2 фоторәсеме талап ителә. Үҙ-үҙен күрһәтеүсе кандидаттарға иһә быларҙан тыш (партия ҡарары кәрәкмәй) уның кандидатураһы менән риза икәнлектәрен белдереп, һайлаусыларҙың ҡултамғаһы кәрәк. Ҡайһы округтан депутат булырға теләй, шул округтағы һайлаусыларҙың 0,5 процентының ҡултамғаһы (кәмендә 10 ҡултамға) булырға тейеш. Ошо талап үтәлгән осраҡта кандидат итеп теркәлә. Шуныһы ла бар, тейешле документтарҙың барыһын да бергә алып килеүҙәрен һорайбыҙ. Сөнки кандидат булырға теләгән кеше ғариза тотоп килә икән, беҙ уны теркәргә тейешбеҙ. Ә теркәлгән документтар шунда уҡ электрон юл менән Өфөгә, унан Мәскәүгә ебәрелә. Айырым-айырым килтерелгән документтар күп ҡыйынлыҡ тыуҙырасаҡ.
- Һайлау округтары хаҡында ла бер нисә һүҙ әйтеп үтһәгеҙ ине.
- Элекке һайлауҙарҙағы кеүек, был юлы ла
районда 149 һайлау округы булдырыла. Һайлау округтары бер-береһе менән урамлап киҫешергә тейеш түгел. Әле округтарҙың сиген билдәләү, исемлектәрҙе аныҡлау буйынса эш алып барыла. Шулай уҡ участка һайлау комиссияларының составын барлау эше лә башланды. Теге йәки был кеше билдәле сәбәптәр арҡаһында составта эшләй алмай икән, уның урынына резервтағы кеше тәғәйенләнә.
Районда участка һайлау комиссияларына 90 кешенән торған резерв составы билдәләнде. Был респуб-лика буйынса иң юғары күрһәткестәрҙең береһе. Шуға ла был йәһәттән проб-лема булмаясаҡ. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк, һайлау район бюджетынан финанслана һәм шуға ла һәр тинде һанап тотоноу маҡсатҡа ярашлы буласаҡ. Һайлау участкалары элекке урындарында һаҡланып ҡала.
- Һайлау уҙғарыу бу-йынса ниндәй яңылыҡтар бар?
- Үткән һайлауҙарҙан айырмалы рәүештә, быныһында алдан тауыш биреү юлы участка һайлау комиссияларына йөкмәтелә (элек ТИК-та ине). Йәғни тауыш биреү көнө – 13 сентябрҙән 10 көн алда алдан тауыш бирергә мөмкин. Алдан тауыш биреү өсөн етди сәбәп булыуы мотлаҡ. Әйтәйек, һайлаусы вахта ысулы менән эшкә, йәки берәй төбәккә командировкаға киткән осраҡта алдан тауыш биреү хоҡуғынан файҙалана ала. Был ваҡытҡа, йәғни
3 сентябргә тиклем һайлау бюллетендәре һайлау участкаларына таратыласаҡ. Алдан тауыш биргән кешенең бюллетене махсус конвертҡа һалынып, мисәтләнеп, һайлау көнөндә урнаға төшөрөлә. Башҡа әллә ни ҙур яңылыҡтар юҡ, һайлауҙар әүелгесә уҙыр, район халҡы унда әүҙем ҡатнашыр тип ышанам.
- Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт.
Самат ҒӘЛИУЛЛИН
яҙып алды.
яҙып алды.
Үҙ һөнәренең оҫтаһы
20 июля 2015 йыл | Ауыл хужалығы
Район ветеринар станцияһында үҙ эштәрен төплө белгән ысын һөнәрмәндәр тупланған. Быны улар үҙ эштәрендә иҫбат итә килә.
25 июндә Көйөргәҙе районында малдарҙы яһалма ҡасырыу буйынса XXIII республика конкурсы булып үтте. Унда республиканың 68 ветеринар станцияһынан бәйгеселәр ҡатнашты. Район ветеринар станцияһынан Азамат Зәкәриә улы Вәлиев һөнәри оҫталыҡ бәйгеһендә уңышлы сығыш яһаны һәм II урын яуланы. Ул БР Ауыл хужалығы министрлығының Дипломына һәм миҙалына лайыҡ булды. Яҡташыбыҙҙы юғары ҡаҙанышы менән ҡотлайбыҙ һәм артабан да уңыштар теләйбеҙ. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк, районда малдарҙы яһалма ҡасырыу буйынса барлыҡ кәрәкле йыһаздар бар, Азамат Вәлиев кеүек юғары квалификация-лы белгестәр эшләй. Шуға ла ра-йон халҡына үҙ малдарын яһалма ҡасыртыуҙан һис тә ҡурҡырға ярамай, был тәңгәлдә әүҙемлек талап ителә.
25 июндә Көйөргәҙе районында малдарҙы яһалма ҡасырыу буйынса XXIII республика конкурсы булып үтте. Унда республиканың 68 ветеринар станцияһынан бәйгеселәр ҡатнашты. Район ветеринар станцияһынан Азамат Зәкәриә улы Вәлиев һөнәри оҫталыҡ бәйгеһендә уңышлы сығыш яһаны һәм II урын яуланы. Ул БР Ауыл хужалығы министрлығының Дипломына һәм миҙалына лайыҡ булды. Яҡташыбыҙҙы юғары ҡаҙанышы менән ҡотлайбыҙ һәм артабан да уңыштар теләйбеҙ. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк, районда малдарҙы яһалма ҡасырыу буйынса барлыҡ кәрәкле йыһаздар бар, Азамат Вәлиев кеүек юғары квалификация-лы белгестәр эшләй. Шуға ла ра-йон халҡына үҙ малдарын яһалма ҡасыртыуҙан һис тә ҡурҡырға ярамай, был тәңгәлдә әүҙемлек талап ителә.
төрлө тарафтарҙан хәбәрҙәр
20 июля 2015 йыл | Яңылыҡтар
= Һөйөнсө!
Моң ағыла МағаштанРайондаштарға матур яңылыҡ еткермәксебеҙ: Әҙәбиәт йылында районыбыҙҙың бер төркөм шағирҙары ижады "Мағаш тауышы” тигән китап булып донъя күрҙе!
Китап Өфөлә, "Ғилем” нәшриәтендә үҙнәшер юлы менән баҫылды. Йыйынтыҡты әҙерләп, нәшер итеүҙә "Табын” район гәзите редакцияһы һәм "Мағаш тауышы” әҙәби берекмәһен башлап ойошторған күренекле яҡташыбыҙ Ниязбай Булатбай улы Сәлимовтың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ. Әҫәрҙәрҙе тағы бер билдәле яҡташыбыҙ, шағир Салауат Әбүзәр мөхәррирләне, китаптың баш һүҙен дә ул яҙҙы.
Йыйынтыҡта Әминә Йәрмиева, Фәйез Садиҡов, Фәниә Сыңғыҙова, Әлфиә Исҡужина, Фәриҙә Бохарова, Миңтимер Кәримов, Саимә Игелекова, Рәмзиә Монасипова, Разия Зәйнуллина, Фәүзиә Ҡотлогилдиналарҙың шиғырҙары урын алған. Авторҙарҙан үҙҙәренә тейеш даналарҙы редакциянан килеп алыуҙарын һорайбыҙ.
МӨХӘРРИРИӘТ.
"Нәҫелдәр йыйыны” нәҫелдәрҙе йыйҙыАуылыбыҙҙа уҙған шәмбелә шаулап-гөрләп, матур, иҫтәлекле тәьҫораттар ҡалдырып "Нәҫелдәр йыйыны” байрамы үтте.
Уны үткәреүҙә һәр кем ҡулынан килгәнсә ярҙам ҡулы һуҙҙы. Айырыуса эшҡыуарҙар Зәлиә Фәйзуллина, Фирҙәүсә Зиннурова, Хәйҙәр Сөләймәнов, Нәсиә Сөләймәнованың ярҙамы тос булды. Илфир Ишмырҙин, Радик Хәсәнов, Венер Ҡунафин, Фәйез Фәйзуллин, Ринат Шәйәхмәтов, Гәүһәр Байбулдина, Рабиға Йәрмиева, Кәбир Мәүлетҡоловтар етәкселегендә ғаиләләр үҙ нәҫеленең тирмәләрен үҙенсәлекле, матур итеп ҡорған.
Был сараны ойоштороп уҙғарыуҙа Сәйетбаба ауылы ветерандар советы, тарихи-мәҙәни үҙәк, ағинәйҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар советтары ҙур тырышлыҡ һалды. Күмәк көс менән башҡарып сығылған ҙур эш – күркәм байрам өсөн барыһына ла рәхмәтлебеҙ.
Закир ИШМЫРҘИН,
ойоштороу комитеты рәйесе.
ойоштороу комитеты рәйесе.
Берҙәм телефон номеры эшләйҺалым түләүселәргә уңайлылыҡ өсөн һәм телефондан бушлай мәғлүмәт еткереү сифатын яҡшыртыу маҡсатында Рәсәй Федерацияһы территорияһында берҙәм телефон номеры: 8-800-222-22-22 – эшләй башланы. Был номерға шылтыратып, күрһәтелгән дәүләт хеҙмәттәре буйынса белешмә мәғлүмәт алырға була.
Шылтыратыуҙар көн һайын: дүшәмбе һәм шаршамбыла иртәнге сәғәт 9-ҙан 18.00-гә, шишәмбе, кесе йомаларҙа 9-ҙан 20.00-гә, йома көндәрендә сәғәт 9-ҙан 16 сәғәт 45 минутҡа тиклем ҡабул ителә. Эш сәғәттәренән башҡа ваҡытта һалым түләүселәргә мәғлүмәт биреү автоинформатор тәртибендә бойомға ашырыла.
Башҡортостан Республикаһы буйынса 3-сө
район-ара һалым инспекцияһы.
район-ара һалым инспекцияһы.
Граждандарҙы дистанциялы шәхси ҡабул итеүХөрмәтле Ғафури районы һалым түләүселәре! Һалым инспекцияһы һалым түләүселәрҙе видеоконференция тәртибендә ҡабул итеү уҙғарылыуы тураһында хәбәр итә.
Граждандарҙы дистанциялы ҡабул итеүҙе Рәсәй федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы бу-
йынса 3-сө район-ара инспекцияһы начальнигы урынбаҫары Филарит Ихсан улы Зәлилов уҙғара.
Һеҙҙе 7 июлдә 15.00 сәғәттән 17.00-гә тиклем инспекцияның территориаль участкаһында (адресы: Октябрь урамы, 2) көтәбеҙ.
Башҡортостан Республикаһы буйынса 3-сө
район-ара һалым инспекцияһы.
район-ара һалым инспекцияһы.
Батыр яугир хаҡында хикәйәт
20 июля 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Бына түҙемһеҙләнеп көткән йәй ҙә етте. Һауа шундай саф, тәмле. Һулаған һайын һулағы ғына килеп тора. Тирә-яғым ниндәйҙер аңлата алмаҫлыҡ һиллек, тыныслыҡ, рәхәтлек менән тулы. Һәр ваҡыт шулай булдымы икән? Үкенескә ҡаршы, юҡ шул.


text:
Ураҙа
Ураҙа
Ураҙа һүҙе — ғәрәбсәнән тыйылыу тигәнде аңлата, үҙ нәфсебеҙҙән Рамаҙан айында тыйылып тороуыбыҙҙы аңлата. Рамаҙан айы — рәхмәт, мәғфирәт, сабырлыҡ айы, ризыҡтың ҡәҙерен, меҫкен-йәтимдәрҙең хәлен белә торған ай. Сабыр итә торған, изгелектәрҙе күп ҡыла торған ай.
Аллаһ Тәғәлә әйтә: «Әй, иман килтергән бәндәләрем, сәләмәт, ғәйрәтле, көслө, ҡеуәтле, аҡыллы хәлегеҙҙә Рамаҙан айына ирешһәгеҙ, ураҙа тотоғыҙ». Ошо айҙа Аллаһ Тәғәлә беҙҙең имандарыбыҙҙын ныҡлығын, күңел ихластарыбыҙҙы һәм Уға булған мөхәббәтебеҙҙе ризыҡ һәм башҡа нәмәләрҙән тыйылыу менән һынай. Ҡайһы бер бәндәләр хәрәмдән тыйыла алмаған ваҡытта, беҙ хәләл булғандан тыйылып, бер Аллаһ Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп, ураҙа тотабыҙ, ашау-эсеүҙән ваз кисәбеҙ. Аллаһ Тәғәләнең тоғро бәндәләре икәндәребеҙҙе күрһәтәбеҙ. Элек әбей-бабайҙарыбыҙ йәйҙен иң эҫе, оҙон көндәрендә лә ураҙаларын ҡалдырмағандар. Астан үләбеҙ тип, ҡурҡмағандар, тәртипле, тәүфыҡлы, динле булғандар һәм бына ошо Ислам динен беҙгә килтереп еткергәндәр.
Ураҙа тотоу фарыз (приказ), намаҙҙан ҡала килә үтәлә торған ғәмәл. Намаҙҙы үтәмәһәң, шуның өсөн тамуҡ икәнлеген белгән кеүек, ураҙаны тотмауҙа тамуҡҡа илтә. Намаҙ уҡымаһағыҙҙа, ураҙаны үтәү – Аллаһ Тәғәләнең бер фарзын үтәү була. Тик шуны менән бутамағыҙ, әлеге үткән Рәжәп һәм Шағбан айҙарындағы кеүек айҙын башында өс көн, уртаһында өс көн, аҙағында өс көн ураҙа тотоу менән. Беҙҙен халыҡ ошонда шулай яңылыша. Был Рамаҙан айында бар көндәрҙе тулыһынса ураҙа менән үткәреү, бер көндө лә ҡалдырырға ярамай, бер көн ҡалдырһанда шуның өсөн тағы ла утыҙ көн ураҙа тотоу өҫтәлә. Ул ваҡытта 60 көн тоторға тура киләсәк. Хәлемдән килмәй ураҙаға — тип һылтанмағыҙ. Нисек инде ашамай-эсмәй йөрөргә көнө буйы — тип ҡайғырыу бушҡа. Әле ураҙа тотоп астан-һыуһауҙан бер кемдә үлмәгән.
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: “Был донъяла ураҙа тотоусы, теге донъяла һынау ваҡыттарында һыуһамаҫ, һыу һорап интекмәҫ”- тигән. Бына әле шундай муллыҡта йәшәп тә, ураҙа тотмаһаҡ, Аллаһ Тәғәлә ҡаршында нисек яуап бирербеҙ?
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: «Әгәр бер кеше алдында Рамаҙан айы үтеп китеп тә, ул кешенең гөнаһлары ярлыҡанмаһа, ул бәндәгә үкенес булһын», — тине.
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә әйтте: «Рамаҙан айында ураҙа тотоусы бәндәләргә күп һөйөнөстәр бар». Береһе: көндөҙ ураҙа тотҡандан һуң — ифтар ваҡытында ризыҡҡа ирешеү һөйөнөсе. «Әлхәмдүлилләһ, ошо көндең уразаһын тотып, ифтарга ирештем. И, Раббым, тотҡан ураҙаларымды ҡабул итһәң ине, бәндәселек менән ҡылған гөнаһ-хаталарымды тотҡан ураҙаларым бәрәкәтендә ярлыҡаһаң ине»,— тип, был бик ҙур һөйөнөс. «Бынан да артығыраҡ һөйөнөс,— ти бәйғәмбәребеҙ, — был Ҡыйәмәт көнөндә Аллаһ хозурына барған ваҡытта тоткан ураҙаларығыҙ бәрәкәтендә йәннәттәргә ирешеүегеҙ».
Аллаһы Тәғәлә беҙҙең иманыбыҙҙы аслыҡ менән һынай. Был бик ҙур һынау, сөнки беркем күрмәһә лә, яныңда бер кем булмаһа ла, эргәлә ризыҡ бар. Ләкин Аллаһ Тәғәләнең ризалығын өмөт итеп, ризыҡтан, хәләл икмәктәрҙән, һыу эсеүҙән тыйылабыҙ. Әлхәмдүлилләһ, һынатмайбыҙ, ураҙаларыбыҙҙы тотабыҙ. Ә бит ошо ваҡытта ашау-эсеүҙән түгел, харамданда тыйылмайҙар беҙҙең кешеләр. Белһәләр ине ниндәй көслө ғазаб, ниндәй ҡаты яза көтөүен уларҙы. Аллаһ Тәғәлә Ҡөрйән-Кәримендә беҙгә еңеллек теләй, ауырлыҡ теләмәй, һәрбер нәмәнең бысрағы була. Беҙ күңелебеҙҙә булған ҡайһы бер ҡара нәмәләрҙе Аллаһҡа зикер менән, тәсбих, намаҙ менән таҙартабыҙ. Тәндәребеҙҙәге кәрәкмәгән нәмәләрҙе йылдың бер айында ураҙа тотоп таҙартабыҙ. Беҙҙен ашҡаҙан төпһөҙ мискә, күпме тултырһанда тулмаясаҡ, артыҡ ашау-эсеү ана шул бар ауырыуҙарға килтерә. Тән ашаған аҙыҡтын ҡалдыҡтарынан ағыулана, хәлһеҙләнә, һимереүгә һәм башҡа һанап бөткөһеҙ ауырыуҙарға килтерә. Аллаһ Тәғәлә белептә беҙҙең хәлде ураҙа тоторға ҡуша. Ләкин беҙ фарыз, нәфел ураҙаларҙы бөйөр-бауырҙарҙы ғына таҙартыу өсөн түгел, ә Аллаһ ризалығы өсөн тигән ниәт менән тотабыҙ. Үҙебеҙҙең ниәтебеҙ менән ураҙа тотоп Аллаһ Тәғәләнең тоғро ҡолдары икәнебеҙҙе раҫлайбыҙ. Нәфсебеҙҙе еңеп Аллаһ ҡушҡанды үтәйбеҙ. Был бик ҡыуаныс ғәмәл һәм үҙебеҙҙен көслө рухлы булыуыбыҙҙы күрһәтә. Бына шуға ла кемдәр тәмәке, йә араҡы ташлай алмай ыҙалап йөрөһәләр, тәүәкәлләп ураҙа тотһондар. Намаҙ үҙенә бер фарыз, ураҙа үҙенә күрә бер фарыз. Намаҙ уҡый белмәһәң дә Рамаҙан айынын ураҙаһын тоторға кәрәк, Аллаһ Тәғәләнең бер фарызын үтәр кәрәк. Бәндә Рамаҙан айын һау-сәләмәт ҡаршылаған икән, ул тәненең зәкәтен сығарырға тейеш. Ураҙа ул тәнебеҙҙең зәкәте, сәләмәтлегебеҙҙең зәкәте. Ауырыу кешегә генә ураҙа тотоу мәжбүри түгел, һауыҡҡас ҡына тоторға була.
Аллаһ Тәғәләнең вәғәҙәһенең иң ҙурыһы: «Рамаҙан айында ураҙа тотоусының тотҡан ураҙаһы ҡабул булһа, әсәнән яңы тыуған бала шикелле гөнаһыҙ булып ҡалыр»,— тигән Рәсүлебеҙҙең хәҙис-шәрифендә. Был бик ҙур һөйөнөс. Һис-шикһеҙ ысын күңелдән Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн тотҡан ураҙаларыбыҙ ҡабул булыр иншаллаһ. Бер гонаһым юҡ бит — тип әйтеп йөрөүселәр булмаһын, Хоҙай Тәғәлә ғүмер буйы дин менән булышҡан, көнө-төнө намаҙ уҡыған, ураҙа тотҡан кешеләргә лә гонаһ ебәреп тора. Ни эшләп тип әйтһәгеҙ? Ул кеше минем гонаһым юҡ — тип маҡтанды һәм гонаһыға батты. Маҡтаныу шайтандан, мин-минлек үҙенде башҡаларҙан өҫтөн ҡуйыу, бик ҙур хатта.
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: «Күрһәгеҙ ине баш өҫтөгөҙҙә тау һымаҡ аҫылынып торған гонаһларығыҙҙы».
Ураҙа Аллаһ Тәғәләнең кануны (закон-бойороғы). Ул әйтә: «Әй, мөьминдәр йәмәғәте, һеҙҙән алдағы өммәтәргә фарыз булған кеүек һеҙгә лә ураҙа тотоу фарыз ҡылынды. Бәлки, ҡурҡыуҙарығыҙҙы арттырырһығыҙ». Мосолман кеше Аллаһ Тәғәләнән, әлбиттә, ҡурҡа һәм ҡушҡанын үтәй.
Был фарыз — Исламдың оло бер хөкөмөлөр. Ураҙа тотоу Мөхәммәд бәйғәмбәр өммәтенә фарыз булған кеүек элек йәшәгән өммәттәргә лә фарыз булған, шул уҡ еврейҙәргә лә һәм христиәндәргә лә. Шулай итеп, ураҙа тотоу бик боронғо замандарҙан бирле килгән ҡәҙиме бер ғибәҙҙәт. Аллаһ Тәғәләнең бәндәләренә ураҙаны йөкләүе бәндәләрҙең үҙҙәренең файҙалары өсөндер. Аллаһ Тәғәлә бәндәнең ғәмәленә мохтаж түгел, ул был донъянан азат һәм өҫтөн, беҙ Уға мохтаж.
Ураҙаның иң ҙур файҙаһы — нәфсебеҙҙе тулыһынса ҡулға алыу. Кем нәфсеһенә ҡаршы тора ала? Ураҙа ярҙамында нәфсебеҙгә ҡаршы тороу, рух ҡеүәтен нығытыу. Ураҙа тотоусы үҙен яратҡан, ризыҡ биргән һәм тәрбийә иткән Аллаһының әмеренә буйһынып, нәфсеһен теләгән нәмәләрҙән тыялыр һәм шул рәүешле уның аҡыл, күңел нәфсеһен еңә. Нәфсе, үҙенең еңелгәсен күргәс, аҡылды үҙенә эйәртеүҙән өмөт өҙә, беҙҙең тәүәккәлебеҙ арта, иманыбыҙ нығый.
Ураҙа тотоусылар ашау-эсеүҙән, үҙҙәренең хәләл ефеттәренә яҡын булыуҙан да һаҡланғас, уларҙың харам нәмәләр ашауҙарыннан һәм аҡылды ебәрә торған һәм әҙәмдең хөрмәтен бөтөрә торған харам нәмәләр эсеүҙәренән һәм нәҫелде бөтөрә торған, донъя зарарҙарынан, зинаға төшөүҙәре нәфселәрен бөтөнләйгә киҫә.
Ураҙа тотоусылар үҙҙәренең нәфселәрен шул дәрәҗә тиклем тыялар, ҡояш батҡансы ашау-эсеүҙе үҙҙәре өсөн юҡ тип беләләр. Бер тамсы һыу, бер ҡабым ризыҡ та ауыҙарына ҡапмаҫтар. Хатта уларҙы өгөтләһәндә, ялынып, ҡыҫтап, мәжбүр итеп һораһаң да ысын тәүәкәлле кеше бындай эштәрҙе бер ҡасанда да эшләмәҫ. Бына ошо кешеләр нәфселәрен ысынлап еңгән, үҙ нәфсе теләктәренә хужа булған, Аллаһының әмеренә ысынлап буйһонған кешеләр. Әммә нәфселәренә эйәреп, ураҙа тотмай, Рамаҙан шәрифенең хөрмәтен үтәмәйенсә, ашап-эсеп, нәфселәренә тотҡон булып йөрөүселәр — түбән аҡыллы ҡорһаҡ һәм шәһеүәт ҡолдарылыр. Нәфселәрен еңеп ураҙа тотҡан ҡатындар андай ирҙәрҙән өстөнерәк. Ураҙа тотҡан ҡатындың аҡылы ураҙа тотмаған ирҙең аҡылыннан ҡеуәтлерәк, аңы ла өҫтөн. Сөнки ул, ир була торып та фани донъялағы хайуанлыҡтан айырыла алмаған һәм үҙенең ҡәҙерен донъялағы ашау-эсеүгә ҡыҫҡартҡан саҡта, ураҙа тотҡан ҡатын аҡылы белән нәфсеһен еңде һәм үҙенең йөҙөн Раббыһына ғибәҙәт ҡылыуға һәм ахирәт һауабына ирешеүгә юнәлдерҙе, донъя ләззәтенә генә алданманы.
Ураҙаның әхирәттәге һауабы һәм Аллаһы ҡаршындағы фазыйләте бик ололор. Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Ураҙа тотоу — гонаһларҙан һаҡлай торған ҡалҡандыр».
Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм Аллаһ Тәғәлә әйткән һүҙҙәрен еткерә: «Ураҙа тотоусы ашын-һыуын һәм шәһеүәтен Минем өсөн ҡалдыралыр. Бының бәрәбәренә булған яуапты Мин Үҙем бирәмен: бер изгелеккә — ун сауаптыр», — тип әйтеүе, ураҙаны ололау йөҙөнәндер. Иллә мәгәр һәр ғәмәлдең һауабын Аллаһ Тәғәлә Үҙе бирәлер.
Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Йәннәтә бер ишек бар, ул ишектең исеме “Рәййән”дер. Ҡыйәмәт көнөндә ул ишектән ураҙа тотоусылар йәннәткә инерҙәр, уларҙан башҡа һис берәү ҙә ул ишектән үтмәҫ. “Ураҙа тотоусылар ҡайҙа?!” — тип әйтелгәс, ураҙа тотоусылар ул ишеккә барырҙар. Улар ул ишектән инеп бөткәс ул ишек ябылыр. Уларҙан һуң ул ишектән һис бер кем дә инмәҫ», — тине.
Рамаҙан айы шундай айҙыр, ошо айҙа Ҡөрйән китабы инә башлады. Ул Ҡөрйән китабы Әҙәм балаларына тура юлды, хаҡ менән ялғанды белдереүсе аяттар йыйылмаһынан ғибәрәттер. Әгәр кеше Аллаһ Тәғәләне танымаһа, иман килтермәһә, әлбиттә, иманһыҙ кеше ураҙа тота алмай. Әммә иманлы кешегә ураҙа тотоу – ул ҙур бер бәхет, бер сәғәҙәт, уға Аллаһ Тәғәләнең бер бүләге. Шуға ла ул уны һөйөнөп ҡаршы ала. Аллаһ Тәғәлә беҙгә ауырлык теләмәй, ураҙаны тотоу еңел ғәмәл. Бында ошо айҙа ризыҡтан, яман һүҙҙән, яҡынлыҡ ҡылыуҙан тыйылып тороу кәрәк.
Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Әгәр берәү ялған һүҙҙе һәм уның менән ғәмәл ҡылыуҙы ҡуймаһа — ул кешенен ашамай-эсмәй тороуы Аллаһыға һис тә кәрәк түгелдер», — тине. Ялған һөйләүҙе һәм ғәйбәт менән булышыусы кешенең ураҙаһын Аллаһы Тәғәлә ҡабул итмәҫ йәғни. Аллаһ Тәғәлә ихлас күңелдән ҡылынған ғәмәлдәрҙе генә ҡабул ҡылалыр.
Бер хәҙистә Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Йәғни, Аллаһы һеҙҙең ҡыйәфәтегеҙгә лә, малдарығыҙғала ҡарамаҫ, бәлки, һеҙҙең күңелдәрегеҙгә һәм ғәмәлдәрегеҙгә ҡарар», — тине. Шуға ла ошо донъяла мал-байлыҡ менән алданмайыҡ, күңелебеҙ сәләмәт һәм саф булһын, изге ғәмәлдәребеҙ күп булһын.
Аллаһ Тәғәлә ҡаршында иң хөрмәтлегеҙ — иң тәүәкәлле бәндәләр. Тәүәкәллек — күңелдә була. Күңелдә тәүәкәллек булһа, ҡул аҫтындағы әғъзалар харам эшләргә ынтылмаҫ: күңел уларҙы харамға ебәрмәҫ.
Бер хәҙис-шәрифтә әйтелә: «Хәбәрҙән булығыҙ, хаҡыйҡәттә тәндә бер киҫәк ит барҙыр: әгәр ул киҫәк ит төҙөк булһа, бөтөн тән төҙөк булыр, әгәр ул киҫәк ит боҙыҡ булһа, бөтөн тән дә боҙыҡ булыр. Бәндәләр, хәбәрҙән булығыҙ, ул бер киҫәк ит — йөрәктер», — тине.
Аллаһ Сүбхәнәһү үә Тәғәлә илдәребеҙгә-көндәребеҙгә иминлектәр, тыныслыҡтар бирһен, ауырыуҙарға хәйерле шифалар насыйп әйләһен. Изгелек айында изге эштәрҙе артырайыҡ. Күңелебеҙҙә булған бысраҡ, хөсөтсөлөк, асыуҙар булһа, уларҙы бөтөрәйек, бер-беребеҙҙе ғәфү итәйек. Ауырыуҙарға, зәғифтәргә, йәтимдәргә шәфкәтле һәм мәрхәмәтле булайыҡ. Үҙебеҙҙен тәүәкәллекте, сабырлыҡты, шөкөр ҡылыуҙы артырайыҡ. Ураҙаларығыҙ имен үтһен.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.06.2016 в 03:34, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Диоген
Диоге́н Сино́пский (бор. грек. AιoYέvnς ὁ Eιvwπeύς; б.э.т. 412 тирәһе, Синоп — б.э.т. 10.06.323, Коринф) — боронғо грек философы, киниктар мәктәбен нигеҙләгән Антисфендың уҡыусыһы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диоген Лаэртский яҙғанса, фәйләсүф Диоген аҡса алмаштырып кәсеп иткән Гикесийҙың улы була. Дельфыға килеп, ул оракулдан нимә менән шөғөлләнергә кәңәш һорай һәм ошондай яуап ала: «ҡиммәттәрҙе яңынан баһалау менән» (грек. πapaxάpatteιv tὸ vόµισµa). Башта ул был һүҙҙәрҙе «аҡсаны ҡабат ҡойоу» тип аңлай, ләкин, һөргөнгә эләккәс, ул үҙенең философияға ылығыуын төшөнә. Афинала Антисфенға берегә. Торлағын Афина агораһы эргәһендә балсыҡ мискәлә (пифос) ҡора, ләкин малай-шалай уның йортон емерә. Афиналылар уға яңы мискә килтереп бирә.
Платон менән бәхәстәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диоген йыш ҡына Платон менән бәхәсләшер була. Бер заман септә тапай-тапай: «Платондың эрелеген иҙәм», — ти. Платон, кеше — ул «ҡанатһыҙ ике аяҡлы» тигәс, Диоген әтәстең йөнөн йолҡа ла уны Платон кешеһе тип атай. Үҙ сиратында Платон уны «аҡылдан яҙған Сократ» тип йөрөтә. Платондың әйберҙәр асылы тураһындағы тәғлимәтенә ҡаршы төшөп, Диоген былай ти: «Туҫтаҡты күрәм, ә туҫтаҡлылыҡты — юҡ». Диогендың бик фәҡир йәшәү рәүешен күреп, Платон хатта Сиракуз тираны Дионисий ҡоллоғонда йәшәгәндә лә йәшелсәне үҙе йыумағанын белдерә, быға Диогендың яуабы шундай була: йәшелсәне үҙе йыуһа, ҡоллоҡҡа ла эләкмәгән булыр ине.
Ксениадта ҡоллоҡта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хероней һуғышында ҡатнаша, македондарға әсирлеккә эләгә. Ҡол баҙарында нимә эшләй белеүе тураһындағы һорауға: «кешеләргә хакимлыҡ итергә беләм», тип яуап бирә. Уны Ксениад тигән бер кеше балаларына кәңәшсе-тәрбиәсе итеп ала. Диоген уларҙы һыбай йөрөргә, ҡыҫҡа һаплы һөңгө ырғытырға, шулай уҡ тарихҡа һәм грек шиғриәтенә өйрәтә. Үлер алдынан ул хужаһынан йөҙтүбән һалып ерләүҙәрен үтенә.
Шаҡ ҡатырғыслығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диоген замандаштарын шаҡ ҡатырырға ярата, бының өсөн йә бар халыҡ алдында ашарға йә үҙенә мастурбация яһарға тотона. Бер заман Диоген ҡала майҙанында философик лекция һөйләй. Уны бер кем тыңламай. Шул саҡ Диоген ҡош булып һайрап ебәрә, һәм эргәһенә йөҙҙәрсә кеше йыйыла. — Бына, афиналылар, һеҙҙең аҡылдың хаҡы, — ти ул. — Мин һеҙгә аҡыллы һүҙҙәр һөйләгәндә бер кем иғтибар итмәне, ә һайрай башлағайным, ауыҙ асып тыңлайһығыҙ.
Диоген дини йолаларҙан көлә, төш юраусыларға ышаныусыларға мыҫҡыллы мөнәсәбәттә була.
Вафаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диоген Лаэртский яҙғанынса, Искәндәр Зөлҡәрнәй менән бер көндө мәрхүм була. Ҡәберенә эт ҡиәфәтендәге һәйкәл ҡуйыла һәм ошондай эпитафия яҙыла:
Пусть состарится медь под властью времени — всё же
Переживёт века слава твоя, Диоген:
Ты нас учил, как жить, довольствуясь тем, что имеешь,
Ты указал нам путь, легче которого нет.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диоген Лаэртский, Сотионға һылтанып, Диогендың 14 хеҙмәте булыуы тураһында хәбәр итә, улар араһында философик хеҙмәттәр («яҡшылыҡ тураһында», «Изгелек тураһында» һ. б.), бер нисә трагедия бар.
Аскетлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диоген бер нимәнән дә ҡурҡмаған, бер нимәгә лә ынтылмаған, әҙ менән ҡәнәғәт булған сысҡан миҫалында аскетлыҡ идеалын иғлан итә. Диогендың мискәлә йәшәүе, түшәк урынына плащ ҡулланыуы ошо принципты кәүҙәләндерә. Әйберҙәрҙән уның муҡсаһы менән таяғы ғына була. Ҡайһы берҙә ул ҡарҙа ялан аяҡ йөрөй.
Диоген тормошонда булған хәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бер заман ҡарт Диоген бер малайҙың һыуҙы усынан эскәнен күрә лә муҡсаһындағы көрөшкәһен алып ырғыта: «Был малай тормош ябайлығында минән дә уҙҙырҙы», — ти ул. Икенсе бер малайҙың икмәк ҡайырыһына яҫмыҡ ашы һалғанын күреп, ул туҫтағын да ташлай.
- Диоген «үҙен баш тартыуҙарға күнектерер өсөн» һәйкәлдәрҙән хәйер һорай.
- Берәйһенән үтескә алырға йыйынғанда Диоген «аҡса бирегеҙ» тип түгел, «минең аҡсамды бирегеҙ» тип һорар була.
- Аттикаға килгән Искәндәр Зөлҡәрнәй атаҡлы «маргинал» менән танышырға була. Плутарх һөйләүенсә, Искәндәр Диогендың килеп хөрмәт күрһәтерен оҙаҡ көтә, ләкин теге килмәй. Искәндәр уның янына үҙе барырға була. Ул Диогенды Кранияла (Коринф эргәһендәге гимназия) таба, теге ҡояшта йылынып ултыра. Искәндәр уға: «Мин — бөйөк Искәндәр батша», — ти. «Ә мин, — ти Диоген, — Диоген тигән эт». «Ә ниңә һине эт тиҙәр һуң?» «Ризыҡ ырғытҡанға — ҡойроҡ болғайым, ырғытмағанға — өрәм, яуыз кешене тешләйем». «Ә минән ҡурҡаһыңмы?» — тип һорай Искәндәр. «Ә һин кем — яуызлыҡмы, изгелекме?», — тип һорай Диоген. «Изгелек», — ти батша. «Ә изгелектән кем ҡурҡа?» Ниһайәт, Искәндәр уға былай ти: «Минән ни теләһәң, шуны һора». «Ситкәрәк кит, һин миңә ҡояшты ышыҡлайһың», — ти ҙә Диоген йылыныуын дауам итә. Ҡайтышлай Диоген тураһында тел сарлаған юлдаштарына Искәндәр: «Мин Искәндәр булмаһам, Диоген булыр инем», — тип тә әйткән икән, тиҙәр. Яҙмыш хикмәте буйынса, Искәндәр менән Диоген икеһе бер көндә б. э. т. 323 йылдың 10 июнендә үлә.
- Афиналылар Филипп Македонский менән һуғышҡа әҙеләнә, ҡалала ығы-зығы, сыуалыш башлана. Диоген үҙе йәшәгән мискәһен ҡала урамдары буйлап тәгәрәтергә тотона. Ниңә улайтаһың, тигән һорауға Диоген былай ти: «бөтә кеше эш-мәшәҡәт өҫтөндә, миңә эшһеҙ ятыу уңайһыҙ булып китте, башҡа бер нимәм дә булмағас, бына, мискә тәгәрәтәм».
- Диоген әйтеүенсә, грамматиктар Одиссейҙың бәләләрен өйрәнә, ләкин үҙҙәренекен белмәй; музыканттар лира ҡылдарын көйләй, ләкин үҙ холҡона хужа була алмай; математиктар ҡояш менән айҙы күҙәтә, ә аяҡтары аҫтындағыны күрмәй; риторҙар дөрөҫ һөйләргә өйрәтә, тик дөрөҫ ҡылыҡҡа өйрәтмәй; ҡомһоҙҙар аҡсаны әрләй, ә үҙҙәре уны бөтәһенән дә нығыраҡ ярата.
- Диогендың көпә-көндөҙ шәм күтәреп «Кеше эҙләйем» тип йөрөгәне антик дәүерҙә үк хрестоматияларға ингән.
- Платон: «Кеше — ул ике аяҡлы, ҡанатһыҙ хайуан», — тигән билдәләмә биргәндән һуң Диоген әтәсте йолҡоп мәктәпкә алып килә һәм: «Бына Платондың кешеһе!» — ти. Платон үҙ билдәләмәһенә «…һәм яҫы аяҡлы», — тип өҫтәргә мәжбүр була.
- Бер заман Диоген Анаксимен Лампсакскийҙың лекцияһына килә лә иң артҡы рәткә ултыра. Шунан муҡсаһынан балыҡ сығарып, өҫкә күтәрә. Тәүҙә бер тыңлаусы уға әйләнеп ҡарай, шунан икенсеһе, тиҙҙән күпселек, артына әйләнеп, Диоген ҡулындағы балыҡҡа ҡарай. Анаксимен асыулана: «Һин минең лекциямды өҙҙөң!» «Ниндәйҙер бер тоҙло балыҡ һинең фекерҙәреңде түңкәрелдергәс, — ти Диоген, — ул лекцияның ни баһаһы?».
- Анаксимендың ҡолдары күп әйбер күтәреп йөрөгәнен күреп, Диоген был нәмәләрҙең кемдеке булыуы тураһында һорай. Анаксимендыҡы, тигән яуапты ишеткәс: «Ошо тиклем әйбергә хужа була алғас, үҙ холҡона хужа булмаҫҡа оят түгелме икән уға?» — ти.
- Ниндәй шарап иң тәмлеһе, тигән һорауға: «Кешенеке», — тип яуап бирә.
- Уҡтан ата белмәгән берәүҙе күреп, Диоген сәптең эргәһенә үк бара: «Миңә тейеп ҡуймаһын тип ошонда ултырам».
- Кешеләр өйкөмө яғына таш ырғытҡан малайға Диоген : «Атайыңа тейҙереп ҡуйма!» — ти.
Афоризмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡһөйәктәр менән үҙеңде ут эргәһендәге кеүек хис ит: үтә яҡын да барма, бик алыҫ та китмә.
- Дуҫтарың ҡул һуҙғанда, бармаҡтарыңды йоҙроҡҡа төймә.
- Әшәке телле кеше — хайуандар араһында иң ҡанһыҙы; татлы телле — малдар араһында иң хәүефлеһе.
- Философия менән медицина кешене иң аҡыллыға; күрәҙәселек менән астрология — иң аҡылһыҙға; хөрәфәттәргә ышаныу һәм залимлыҡ иң бәхетһеҙгә әйләндерҙе.
- Философия яҙмыштың теләһә ҡайһы боролошна ла әҙерлек бирә.
- Мин — донъя гражданы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Антология кинизма»; под ред. И. М. Нахова. — М.: Наука, 1984.
- Диоген Лаэртский. «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов». — М.: Мысль, 1986.
- Кисиль В. Я., Рибери В. В. Галерея античных философов; в 2-х томах. М., 2002. — ISBN 5-8183-0414-0.
- Зайцев А. И. Диоген Синопский // Новая философская энциклопедия / Предс. научно-ред. совета В. С. Степин. — М.: Мысль, 2001. — ISBN 5-244-00961-3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Синопта тыуғандар
- 10 июндә вафат булғандар
- Б. э. т. 323 йылда вафат булғандар
- Грецияла вафат булғандар
- Ҡалыптар:Эске һылтанмалар
- Ҡалыптар:Ҡалыптар өсөн
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Боронғо Греция философтары
- Боронғо грек философтары
- Б. э. т. IV быуат философтары
- Боронғо Греция философияһы
- Эллинистик философия


text:
Тауыҡтар аҙыҡ төрләмәй, шуға ла бирелгән ашлыҡтан тыш та үҙҙәренә ем таба ала. Ләкин был эште ҡоштарҙың үҙҙәренә генә ҡайтарып ҡалдырмай, өҫтәмә ризыҡ та әҙерләү мөһим. Йомортҡа, ит бик күп файҙалы матдәләрҙән тора. Дөрөҫ туҡландырһаң, йыл әйләнәһенә ҡош-ҡорт та буш ҡалдырмаҫ. Өҫтәмә туҡландырыуға аҡһым, май, углеводтар, витамин һәм минераль матдәләргә бай аҙыҡтар инә.
Аҡһым
Ҡош ите, бигерәк тә йомортҡаһы аҡһымға бай. Әгәр бирелгән ашламала ул тейешле кимәлдә булмай икән, тауыҡтар уны бер ҡайҙан да тапмай. Бигерәк тә ҡыш көндәрендә. Аҡһым үҫемлектән, малдарҙан алынған ризыҡта була. Икенсеһендә бигерәк тә файҙалыраҡ, сөнки уларҙа күпләп аминокислоталар барлыҡҡа килә. Ундай аҙыҡтарға барлыҡ һөт ризыҡтары инә. Балыҡ сәнәғәте, ит комбинаттары ҡалдыҡтары ла ифрат күп аҡһым тәшкил итә. Үҫемлектән алынған аҡһымлы аҙыҡтарҙан көнбағыш, соя, борсаҡ һәм башҡа ҡуҙаҡлылар ҡалдыҡтарын бирергә мөмкин.
Майҙар
Улар ҡош тәненең йылылығын тәьмин итә, шуға ла калориялы ашты ҡыш күберәк бирергә кәрәк. Бынан тыш, йомортҡа һалыуҙа, себештәрҙең үҫеүендә, иттең тәмен яҡшыртыуҙа майһыҙ булмай. Аҙыҡтарҙан кукуруз менән һоло алмаштырғыһыҙ.
Углевод
Башлыса крахмал, шәкәр күп булған аҙыҡтар инә. Углеводтар организмдың эске ағзаларының, мускул системаһының эшләүенә булышлыҡ итә, энергия сығанағы булып тора. Углеводтарға бигерәк тә сөгөлдөр, кишер, картуф, ҡабаҡ бай. Шул уҡ ваҡытта был аҙыҡтарҙы күпләп биреү ҡоштарҙы һимертеүе мөмкин. Ит өсөн тотолғандарға ярап ҡалһа ла, йомортҡа һалғандары өсөн артығы кәрәкмәй.
Минералдар
Минераль матдәләр аҙыҡтың төп өлөшөн тәшкил итә. Улар етешмәгән хәлдә ҡош тәнендә үҙгәрештәр барлыҡҡа килә, ауырыуҙарға тиҙ бирешә. Әгәр ҙә ул иркендә йөрөһә, башлыса минералдарҙы ерҙән таба.
Организмы нимә талап итә, шуны ашай. Әгәр ҙә ситлектә, бикле һарайҙа тотолһа, кәм тигәндә кальций, фосфор, калий менән тәьмин итергә кәрәк. Кальций (Са) — ҡоштарҙың һөйәгенә, йомортҡаның ҡабығына мөһим булған матдә. Ул һөйәк ононда, аҡбурҙа, ағас көлөндә, йомортҡа ҡабығында, ҡабырсаҡтарҙа була. Ҡушымта рәүешендә иҙмәгә өҫтәргә кәрәк.
Фосфор (Р) шулай уҡ ҡоштарҙың һөйәген нығытырға, үҫешенә кәрәк. Бынан тыш, ул организмдың башҡа матдәләрен һеңдереүгә булышлыҡ итә. Фосфор һөйәк ононда күпләп була. Шулай уҡ монокальцийфосфат, дикальцийлы фосфат, фосфорин һымаҡ матдәләр һатыла.
Натрий (Nа) матдәләр алмашыныуына булышлыҡ итә. Төп сығанағы — аш тоҙо, ләкин уны күпләп бирергә ярамай. Шуға ла тоҙҙо көнөнә ҡош башына бер грамм иҫәбенән һалалар.
Витаминдар
Был һүҙ vita тигәндән, беҙҙеңсә “ғүмер”ҙән алынған, йәғни ғүмер биреүсе матдәләр. Аҙыҡта һиҙелерлек тә булмайҙар, ләкин уларһыҙ ҙа мөмкин түгел. А, В, Д витаминдары етешмәһә, ҡошта авитаминоз ауырыуы башлана: үҫеше тотҡарлана, рахит башлана, инфекцияға тиҙ бирешә, тиҙ һалҡын тейә.
А витаминын “үҫеш витамины” тип йөрөтәләр. Ул аҙ булһа, ҡоштоң үҫеше тотҡарлана. А витаминына ҡуҙаҡлы культураларҙың япраҡтары, һабаҡтары, кәбеҫтә, кишер, кукуруз, ҡабаҡ, кесерткән, бәпембә бай.
Д витамины организмға башҡа минераль матдәләрҙең таралыуына, һеңеүенә булышлыҡ итә. Етешмәһә, рахит (һөйәктәрҙең ҡыйшайыуы, үҫешмәүе) барлыҡҡа килә. Уның төп сығанағы — балыҡ майы, ҡоро сүпрә (дрожжи). Ҡышын балыҡ майын иҙмәгә тәүлегенә ҡош башына 1,5 грамм иҫәбенән һалалар. Йәйен иркендә йөрөгән тауыҡтар витаминды ҡояш нурында үҫкән үҫемлектәрҙән ала.
В витамины етешмәһә, фалиж һуғыу осрағы барлыҡҡа килә, йомортҡаһынан себештәр сыҡмай. Витамин сүпрәлә, һөт ризыҡтарында, балыҡ ононда, шыттырылған бойҙай, һоло, арпала күп була. Шулай уҡ ҡышын силос биреү ҙә файҙалы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 260
СОЦИОЛОГИЯ БУЙЫНСА БЕЛЕМ БИРЕҮ, социология өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү системаһы, махсус һәм өҫтәлмә белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Махсус С.б.б.б. дөйөм социология, иҡт. социологияһы, идара итеү социологияһынан тора. 1990—99 йй. социология фәнни дисциплина булараҡ бөтә вуздарҙа ла мәжбүри предметтар иҫәбенә инә. Башҡортостанда С.б.б.б. Башҡорт дәүләт университетында социология каф. асылғандан һуң үҫеш ала (1990), уның базаһында 2000 й. социология теорияһы һәм тарихы каф., ғәмәли һәм тармаҡ социологияһы каф. асыла. Философия һәм социология ф‑тында (2000 й. нигеҙләнгән) белгестәр, бакалаврҙар һәм магистрҙар әҙерләнә. Социология уҡыу дисциплинаһы булараҡ Авиация техник университетында (1991 й. социология һәм политология каф. асыла, 2006 й. алып социология һәм соц. технологиялар каф.), Педагогия университетында (1998 й. философия, социология һәм политология каф. асыла), Нефть техник университетында, Иҡтисад һәм сервис университетында һ.б. вуздарҙа уҡытыла. Өҙлөкһөҙ С.б.б.б. программаһы аспирантура һәм докторантурала тормошҡа ашырыла. Респ. 20‑нән ашыу социол. фәндәре докторы һәм 50‑гә яҡын фән кандидаты бар. С.б.б.б. үҫешенә Н.А.Айытов, Ю.В.Акатьев, В.Д.Голиков, Й.М.Ғиләжетдинов, Ю.Н.Дорожкин, Р.А.Злотников, Р.И.Ирназаров, Р.Б.Камаев, Т.П.Моисеева, Р.Т.Нәсибуллин, Р.М.Төхвәтуллин, Ф.С.Фәйзуллин һ.б. ҙур өлөш индерә.
Әҙәб.: Социологическая наука и социологическое образование в Республике Башкортостан. Уфа, 2002.
Р.З.Сәлиев, Ф.С.Фәйзуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 446
ӨФӨ МОТОРҘАР ЭШЛӘҮ ПРОИЗВОДСТВО БЕРЕКМӘҺЕ, ААЙ. РФ‑та авиация двигателдәрен етештереүсе иң ҙур берекмә. Хәрби авиация, вертолёт техникаһы узелдары өсөн газ турбиналы двигателдәр эшләй, етештерә һәм ремонтлай; нефть‑газ сәнәғәте өсөн ҡорамалдар һ.б. сығара. Составына төп һәм инструменталь производстволары инә. А.Люлька ис. тәжрибә‑конструкторлыҡ бюроһы (Мәскәү), Лыткаринск машиналар эшләү з‑ды филиалдары; Мәскәүҙә вәкиллеге бар. 2013 й. 20000 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә ебәрелә. 1931 й. Өфө р‑нының Богородский а. янында комбайн моторҙары етештереү өсөн Өфө мотор з‑ды асыла, 1940 й. алып 384‑се завод, 1941 й. уның терр‑яһында эвакуацияланған 26‑сы Рыбинск мотор з‑ды (1925 й. асылған) урынлаша, дек. улар 26‑сы Дәүләт союз з‑дына берләштерелә, уның составына 234‑се һәм 451‑се Ленинград мотор з‑дтары, 219‑сы Мәскәү эргәһендәге з‑дтың бер өлөшө, Мәскәү үҙәк авиация моторҙар эшләү ин‑тының проект бюроһы, 336‑сы Өфө дизель з‑ды инә; 1967 й. башлап ӨМЭЗ, 1978 й. хәҙ. исемен (1992 й. составына 1980 й. асылған Башҡ‑н машиналар эшләү з‑ды инә), 1993 й. хәҙ. статусын ала. 2008 й. алып «“ОБОРОНПРОМ” берләшкән сәнәғәт корпорацияһы» ААЙ бүлендек компанияһының “Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһы” ААЙ составына инә (икеһе лә — Мәскәү), 2011 й. — “Хәрби авиация өсөн двигателдәр” дивизионының баш пр‑тиеһы булып тора. Пр‑тиела автоматлаштырылған ҡойоу формаларын эшләү, аныҡ тешле тәгәрмәс әҙерләү, титан иретмәләренән һәм никель иретмәләренән электрон‑нурлы узелдар иретеп йәбештереү (бөтәһе лә — 2007), табаҡлы материалды лазер м‑н киҫеү, ярыҡтарҙы программаланған юғары тиҙлектә электр‑эрозиялы тишеү, лазер ҡулланып деталдәрҙе контактһыҙ аныҡ үлсәү (бөтәһе лә — 2008), күп ҡатламлы ион-плазма япмаларын ҡаплау (2009) технологиялары, автоматлаштырылған программалы үткәргес торбалар эшләү технологияһы (2008) индерелә. 2014 й. пр‑тие тарафынан 25‑тән ашыу шыйыҡлыҡ-ракета һәм 50‑нән ашыу авиация (самолёттарҙың 170 тибы өсөн) двигателдәренең моделдәре сығарыла. Ленин (1936, 1971), Ҡыҙыл Байраҡ (1945) орд. м‑н бүләкләнгән. Пр‑тие м‑н Л.Ф.Аврас, В.П.Баландин, Г.М.Богданова, И.Н.Бойчев, М.Я.Воловик, С.А.Гаврилов, А.П.Громов, Ф.Ғ.Ғәлимйәнов, В.Д.Дьяконов, П.Д.Лаврентьев, А.Н.Мочалов, Ф.Ә.Нухов, С.П.Павлинич, В.М.Паращенко, В.И.Савельев, М.А.Ферин, Х.И.Чикаев һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Әҙәб.: Уфимское моторостроительное производственное объединение. Уфа, 2000.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Һуғандың өлгөргәнен нисек белергә?
Һуғандың өлгөргәнен нисек белергә?
Һуғанды ваҡытынан алда йыйһаң, ул формалашып етмәй. Ә һуңға ҡалһаң, төрлө ҡоротҡос үтеп инеп, уңышҡа зыян килтерергә мөмкин. Уны йыйыу ваҡытын билдәләүе ҡыйын түгел.
1. Һабаҡтары һарғая, кибә, түтәлгә ята башлай.
2. Математик ысул менән дә иҫәпләргә мөмкин. Уны ултыртҡандан һуң 68 – 83 көндә өлгөрә. Шулай уҡ йәйҙең нисек килеүенә лә иғтибар итергә кәрәк. Әгәр һыуыҡ булып, йыш ямғыр яуһа, һуғандың үҫеше оҙағыраҡҡа һуҙыла. Шулай ҙа оҙаҡҡа ҡалырға ярамай. Ямғыр ваҡытында тамырлана.
3. Һуғанды дөрөҫ йыйырға кәрәк. Йолҡоп алынған уңышты ҡояшта әйләндерә- әйләндерә киптерергә. Һуңынан еләҫ урында бер нисә көн тоторға. Ҡыяҡ ҡалдыҡтарын өҙөргә ярамай: ундағы туҡлыҡлы матдәләр йәшелсәнең өлгөрөп етеүенә ярҙам итә. Һуған 0 градуслы бинала яҡшы һаҡлана.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 464
КАЛИНУШКИН Николай Александрович (25.1.1948, Өфө — 20.4.2004, шунда уҡ), скульптор. РФ‑тың (1998) һәм БР‑ҙың (1993) атҡ. рәссамы. Рәссамдар союзы ағзаһы (1980). Юғары художество-сәнәғәт уч‑щеһын тамамлағандан һуң (Мәскәү, 1977; педагогтары А.С.Кондратьев, Г.А.Шульц) 1985 й. тиклем БДПИ‑ла, 1992—2004 йй. ӨДСА‑ла уҡыта, бер үк ваҡытта 1991—98 йй. БР Рәссамдар союзы идараһы рәйесе була. Ижади эшмәкәрлеге 80—90‑сы йй. Башҡортостанда скульптура үҫешенә, В.Г.Лобанов, Ф.С.Нуриәхмәтов һ.б. ижадының формалашыуына ҙур йоғонто яһай; респ. миҙал эшләү сәнғәте барлыҡҡа килеүе лә К. исеме м‑н бәйле. Уның эштәре күләм тулылығы, статик композиция һәм ш. уҡ ваҡытта образдар йәнлелеге м‑н айырылып тора, станокта башҡарылған эштәрендә быға төрлө художество саралары, ш. иҫ. төрлө материалдарҙы һәм буяуҙы яраштырыу, һөҙөмтәһендә ирешелә. Скульптураның монументаль [20 б. локаль һуғыштарында һәләк булған БР‑ҙа тыуған кешеләргә һәйкәл (Ҡайғылы әсә һәйкәле); архитекторҙары — ағалы‑ҡустылы Д.А. һәм П.А. Винкельман; 2003; Еңеү паркында ҡуйылған], станокта башҡарылған (“Дионисий”, 1989, ағас, биҙәк; “Хәл‑ваҡиға” серияһы, 1992, ағас), декоратив (“Доминолағы ханым”, 1995; ағас, биҙәк, еҙ) төрҙәренең барыһында ла төп иғтибар ҡулланылған материалдан образлы мәғәнә тыуҙырыуға, формалар, һыҙаттар һәм һындарҙың баҙыҡлығына ирешеүгә йүнәлтелә. Авторҙың тарихи фекерләүе үҙе өҫтөнлөк биргән донъя мәҙәниәте эшмәкәрҙәрен һүрәтләгән миҙалдарҙа сағыла, уларҙа һүрәтләнгән кешенең ижади стиль һыҙаттары һәм ул йәшәгән дәүерҙең үҙенсәлектәре һүрәтләнә (“Михаил Нестеров”, 1984; “Давид Бурлюк”, 1994; икеһе лә — бронза; ҡара: Миҙал эшләү сәнғәте). Башҡортостанда үткәрелгән халыҡ‑ара һәм бөтә Рәсәй скульптура симпозиумдарын ойоштороусыларҙың береһе (1988 й. алып). Уникаль графика өлкәһендә эшләй. 1975 й. алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Өфө (1978, 1993, 1994, 1998, 2000), Мәскәү, Рязань (икеһе лә — 1994) ҡалалары. Эштәре БДХМ, Рязань өлкә художество музейы, Төмән өлкә һынлы сәнғәт музейы һ.б. коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана. Өфөлә К. йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Әҙәб.: Николай Калинушкин. Скульптура. Рисунок: каталог /авт.‑сост. С.В.Евсеева. Уфа, 1998.
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 588
ҒАИЛӘ, өйләнешеү, туғанлыҡ, уллыҡҡа алыу йәки балаларҙы тәрбиәгә алыуҙың башҡа формалары арҡаһында барлыҡҡа килгән шәхси, мөлкәт һәм мөлкәтһеҙ хоҡуҡ һәм бурыстар м‑н бәйләнгән кешеләр. Ғ. ағзалары араһындағы мөнәсәбәттәр ғаилә хоҡуғы м‑н көйләнә. Ғ. — социаль сәйәсәттең төп объекттарының береһе. Ғ. функциялары: балалар табыу һәм тәрбиәләү, уртаҡ хужалыҡ алып барыу, мираҫҡа мөлкәт ҡалдырыу һ.б. Башҡорттарҙа Ғ. традицион формалары төп урынды тотҡан ярым күсмә (ҡара: Күсмә тормош) малсылыҡ хужалыҡ‑мәҙәни тибы шарттарында барлыҡҡа килгән, хужалыҡтың традицион формалары (ҡара: Игенселек, Малсылыҡ һ.б.), тарихи‑мәҙәни традициялар м‑н бәйле була. Ғ. эсендәге мөнәсәбәттәр туғанлыҡ системаһына ярашлы ҡоролған, йола хоҡуғы нормалары, исламды ҡабул иткәндән һуң, ш. уҡ шәриғәт ярҙамында көйләнгән (ҡара: Ғаилә‑никах мөнәсәбәттәре). Ғ., нигеҙҙә, бер никахлы булған, күп ҡатынлылыҡ һирәк, башлыса башҡ. общинаһының бай ҡатламдары һәм мосолман руханиҙары вәкилдәре араһында осраған. Ҡәрҙәш Ғ. төркөмө (5—30) ырыу бүленешен тәшкил иткән, бер ауылда 10—60 Ғ. йәшәгән. 17 б. тиклем башҡорттарҙа балалы бер нисә никахлы парҙан (3—4 быуын) торған ҙур Ғ. осраған. Ғаиләнең мал‑тыуары һәм йылҡы өйөрө м‑н Ғ. башлығы идара иткән, ғаилә парҙары һәм айырым ағзалары файҙаланыуында менге аттар һәм һауын малының бер өлөшө булған. Ир м‑н ҡатын айырым торлаҡта (тирмә, өй йәки аласыҡ) йәшәгән, кис бөтә Ғ., ҡағиҙә булараҡ, бер табын артына йыйылған. Ултыраҡ тормошҡа күсеү, игенселек һәм шәхси хужалыҡ үҫеү м‑н, никахлы парҙан һәм уларҙың өйләнмәгән балаларынан торған бәләкәй Ғ. өҫтөнлөк ала башлай. 19 б. уртаһында Рәсәй дәүләтенең һалым сәйәсәте ҡатыланды‑ рылғас, берҙәм Ғ. (ҡаҙна файҙаһына яһаҡ, төрлө йыйымдар һәм йөкләмәләр һалыу өсөн төп берәмек булған бер хужалыҡҡа ҡараған бер нисә бәләкәй Ғ.) һаны арта. Атай Ғ. (ата-әсәнән, өйләнгән балаларҙан һәм ейәндәрҙән торған Ғ.), ағай‑эне Ғ. (балалары м‑н ағай‑эне Ғ.), ш. уҡ Ғ. башлығының өйләнгән улдарынан һәм уның ағай‑энеһе Ғ. берҙәм Ғ. төрҙәрен тәшкил итә. Берҙәм һәм бәләкәй Ғ. ата кеше (йәки өлкән ағай), улын йәки туғанының улын өйләндереү өсөн, уға йорт һалып бирергә тейеш булған. Үҙенең торлағын һәм хужалығын нығытҡандан һуң, Ғ. тулы хоҡуҡлы бәләкәй ғаилә хоҡуҡтарына һәм бурыстарына эйә булған. Патриархаль һәм бәләкәй Ғ. башлығы булып ата кеше иҫәпләнгән, берҙәм ғаиләлә — ирҙәрҙең иң өлкәне. Аҫа‑балыҡ (аҫаба) хоҡуҡтарына эйә булараҡ, ул Ғ. вәкиле булған һәм уның өсөн община һәм дәүләт властары алдында яуап биргән, милек м‑н идара иткән, йыйындарҙа, ауыл һәм улус сходтарында ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша алған. Йәше б‑са иң өлкән ҡатын йәки Ғ. башлығының ҡатыны ҡатын‑ҡыҙ эштәренә етәкселек иткән. Нәҫелдең аҫаба ерҙәре сиктәрендә солоҡ ултыртыу урындары (ҡара: Солоҡсолоҡ), һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар һ.б. биләмәләр өлөштәргә бүленгән, Ғ. шулай уҡ йәйләү (ҡара: Башҡорт йәйләүҙәре) һәм һунар итеү урындарында ҡаралтылары булған. 20 б. башынан бәләкәй ғаилә төп Ғ. формаһына әүерелә, ш. уҡ берҙәм һәм тулы булмаған Ғ. осрай, этник яҡтан ҡатнаш Ғ. барлыҡҡа килә. БР‑ҙа, 2002 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, яҡынса 1,139 мең Ғ. иҫәпләнә, Ғ. ағзаларының уртаса һаны — 3,3 кеше.
Г.А.Кинйәбаева
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (1-7 октябрь)
Йондоҙнамә (1-7 октябрь)
Ылаҡ (22.12 – 20.01)
Был арала шәхси тормошоғоҙҙа ниндәйҙер үҙгәрештәр булыуы ихтимал. Шулай ҙа йондоҙҙар аҙна барышында мәжлестәрҙән, төрлө тамашанан ваҡытлыса тыйылырға ҡуша. Һеҙҙе өмөтлө осраҡлы танышлыҡ көтә. Йомала бик кәрәкле кәңәш ишетерһегеҙ, буғай.
һыуғояр (21.01 – 19.02)
Аҙна барышында аҡсағыҙҙы уйлап тотоноғоҙ. Йондоҙҙар матди ҡыйынлыҡтарҙың оҙаҡҡа һуҙыласағын фаразлай. Кәрәкмәгән аралашыуҙарҙан, буш һөйләшеүҙәрҙән дә тыйылығыҙ. Шаршамбыла тейешле урынға һуңлауығыҙ ихтимал, иғтибарлы булығыҙ.
Балыҡ (20.02 – 20.03)
Осор бигүк тыныс булырға оҡшамай. Эш урынығыҙҙа төрлө ығы-зығы күбәйер. Дошмандарығыҙ ҙа ваҡытлыса йәнләнеп китер. Был арала ниндәйҙер хәл итә алмаҫлыҡ эш йөкмәтеүҙәре бар. Ләкин үҙегеҙҙе тыныс һәм ышаныслы тотһағыҙ, хәлегеҙ бик тиҙ һәйбәтләнер.
Ҡуҙы (21.03 – 20.04)
Бәғзеләрҙең өйҙә лә, эштә лә тәртип урынлаштырыу теләге көсәйер. Ошо арҡала яҡындағылар менән ҡаршылыҡтар килеп сығыуы ла ихтимал. Шаршамбыла аҡса менән һаҡ эш итегеҙ, һис тә кәрәкмәгән сығымдар булыуы мөмкин. Иң өмөтлө көндәрегеҙ – йома һәм йәкшәмбе.
Буға (21.04 – 21.05)
Элекке көсөргәнешлек бер аҙ кәмер һымаҡ. Үҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ артыр, яҡындағы маҡсаттарығыҙ асыҡланыр. Аҙна барышында элекке таныштарығыҙҙан кемдер үҙе хаҡында белдерер. Был һеҙҙең өсөн әллә ни ҡыуаныслы булмаҫ. Ҡалған көндәр иһә тыныс үтер.
Игеҙәктәр (22.05 – 21.06)
Мәл үткән ваҡиғаларға баһа биреү, уларҙан фәһем алыу өсөн уңайлы. Тап ошо арала ниндәйҙер серле эшегеҙ уңышлы тамамланыр. Уның хаҡында күптәр белмәй ҙә ине һымаҡ, хәҙер хәбәр итергә лә мөмкиндер. Ғәмүмән, аҙнанан ҡәнәғәт ҡалырһығыҙ.
Ҡыҫала (22.06 – 23.07)
Аҙна барышында файҙалы аралашыуҙар күбәйер. Вазифа буйынса юғарыраҡ торғандар менән бигерәк тә иғтибарлы булығыҙ. Өмөтлө яңы танышлыҡ булдырырһығыҙ кеүек. Шаршамбыла етди ашығыс аҙымдар яһауҙан тыйылығыҙ.
Арыҫлан (24.07 – 23.08)
Һәйбәт көндәр. Иҫтә ҡалырлыҡ ваҡиғалар ҙа булыр, моғайын. Күптәрҙең аралашыу даирәһе киңәйер. Эшегеҙҙә яңы кешеләр пәйҙә булыуы, ғөмүмән, файҙа килтерер. Кемдер ниндәйҙер күптәнге бәйләнеште лә яңыртып ебәрер. Аҙнаның икенсе яртыһында сәфәргә сығырһығыҙ һымаҡ.
Ҡыҙ (24.08 – 23.09)
Бөтә эшегеҙ яй барған кеүек тойолор. Бар осраҡта ла иғтибарлы булырға тырышығыҙ. Был арала бәғзеләргә ниндәйҙер хаттар яҙырға тура килер. Әйткәндәй, улар файҙа бирмәҫ. Мәл яңы эш эҙләү өсөн уңайлы.
Үлсәү (24.09 – 23.10)
Аҙна араһында мөһим ҡағыҙҙар менән бәйле эштәр бигерәк тә яҡшы барыр. Ижад менән шөғөлләнгәндәр ҙә мотлаҡ уңыр. Күптәр эштә лә, өйҙә лә бер аҙ тәртип урынлаштыра алыр, моғайын. Осор шәхси мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу өсөн уңайлы.
Саян (24.10 – 22.11)
Аҙна һеҙгә юғалтыуҙар, уйламаған сығымдар менән янай. Был йәһәттән шишәмбе һәм шәмбелә үтә иғтибарлы булырға, аҡса менән һаҡ эш итергә кәңәш ителә. Йомала тәжрибәле кешенең кәңәшенә ҡолаҡ һалһағыҙ, бигерәк тә һәйбәт булыр ине.
Уҡсы (23.11 – 21.12)
Матди мәсьәләләр даими борсоп торор. Шулай ҙа иң мөһим эштәрегеҙҙе туҡтамайынса дауам итергә тырышығыҙ. Шаршамбыла эш урынында ниндәйҙер дәғүә килеп сығыр. Унда ҡатнашмауығыҙ хәйерле. Был арала етәкселәр күҙенә артыҡ салынмағыҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 517
ДЫУАНАЙ, башҡ. ҡәбиләһе. Д. составында йылҡысы ырыуы билдәле. Тамғалары — . Этник яҡтан Алтай һәм Монголияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. Б.э. 1‑се мең йыллығы аҙ. дыуанайҙар Һырдаръя һәм Арал буйы далаларында күсеп йөрөгән. Д. формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡ һәм табын ҡәбиләләре мөхитендә булыуы йоғонто яһай. 13 б. — 14 б. башында дыуанайҙар Ыҡ й. (Кама й. ҡушылдығы) басс. һәм Ағиҙел һәм Сәрмәсән йй. урта ағымында урынлаша һәм ҡаңлы, ҡаршын ҡәбиләләре м‑н күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Ҡазан даруғаһының Дыуанай улусын тәшкил итә. Бында, П.И.Рычков мәғлүмәттәре б‑са, 18 б. уртаһында 82 йорт була. 18—19 бб. аҙ. Д. йәшәгән терр‑я Бәләбәй өйәҙенә, Бөрө өйәҙенә һәм Өфө өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 7‑се (8‑се, 9‑сы), 5‑се (10‑сы, 11‑се) һәм 10‑сы (12‑се, 13‑cө) башҡ. кантондарына (1798— 1854 йй.) ҡарай. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән ерҙәр Бөрө, Благовар, Кушнаренко, Мишкә һәм Саҡмағош р‑ндарына инә.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Уларҙың хеҙмәтенә һорау ҙур
16 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
"Элегант” шәхси предприятиеһының эшмәкәрлеген Красноусолда йәшәүселәр ҙә, район ауылдары халҡы ла яҡшы белә.
Байрам үҙенсәлекле үтте
16 марта 2015 йыл | Хаттар
7 март көндө Ҡауарҙы ауыл мәҙәниәт йортонда 8 Март Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арнап бик матур, эстәлекле "Йәгеҙ әле, ҡыҙҙар!” бәйгеһе үтте.
Әсәйҙәр ярышты, улдары ярҙамлашты
16 марта 2015 йыл | Хаттар
Яҙҙың тәүге аҙнаһы беҙҙең мәҙәниәт йорто өсөн бик эшлекле булды. 6 мартта Родина ауылында Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арналған концерт менән сығыш яһап ҡайттыҡ. 8 мартта Ҡурғашлы ауылында сығыш яһаныҡ. Ике ауылда ла тамашасылар бик күп йыйылғайны, сығыш яһауы шул тиклем еңел һәм күңелгә ятышлы булды, тиһәм дә яңылыш булмаҫ!
Уңған әсәйҙәр һәм һөйөклө ҡыҙҙар
16 марта 2015 йыл | Хаттар
Тәбиғәт ҡышҡы йоҡоһонан уянып, бөтә донъя йәнләнгәндә билдәләнеүсе Ҡатын-ҡыҙҙар байрамы уңайынан Үтәк мәҙәниәт йортонда ҙур бәйге – "Уңған әсәйҙәр һәм һөйөклө ҡыҙҙар” тип исемләнгән сара ойошторолдо.
Һөнәрҙәр күп, бик күп донъяла...
16 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Район мәҙәниәт һарайында 8 Март – Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө һәм Әҙәбиәт йылы айҡанлы "Эшсе ҡатын-ҡыҙ – 2015” район конкурсы үтте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
ТРАНСПОРТ ТӨҘӨЛӨШӨ, автомобиль транспорты, һауа транспорты, тимер юл транспорты, йылға транспорты, үткәргес торба транспорты объекттарын төҙөү һәм реконструкциялауҙы тормошҡа ашырған төҙөлөш тармағы; автомобиль юлдарының һәм тимер юлдарҙың ер полотноһын, юл өҫтө төҙөлөшөн, т. юлдағы электрлаштырыу, автоматика һәм телемеханика ҡоролмаларын, юл һәм аэродром ҡаплауҙарын, күпер, тоннель һәм метрополитендарҙы, йылға порттарындағы причалдарҙы, каналдарҙы, магистраль нефть үткәргестәрҙе һәм газ торбаларын, вокзалдарҙы, деполарҙы, ярҙамсы‑техник һ.б. транспорт биналарын төҙөүҙе үҙ эсенә ала.
Башҡортостанда эре адм. үҙәктәр араһында сауҙа һәм почта тракттарын төҙөү Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башлана. 1857 й. суднолар хәрәкәтен асыу маҡсатында Ағиҙел й. үҙәнен тикшереү ойошторола, 1858 й. Өфөлә тәүге пароходтар барлыҡҡа килә. 1885 й. Өфө губернаһы терр‑яһында Һамар—Өфө т. юлы төҙөлә башлай, 1888 й. участка файҙаланыуға тапшырыла, Өфөлә т. юл вокзалы (1970 й. — яңы бинаһы), 22 станция, 23 һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, 3 төп һәм 2 әйләнеш депоһы, Өфө баш т. юл оҫтаханалары, Ағиҙел й. аша 6 тороҡло (1951 й. — 2-сеһе), 1952 й. Өфө й. аша 3 тороҡло күпер төҙөлә, 1954 й. т. юлдарҙы һ.б. электрлаштырыу башлана. Өфөлә 1901 й. ҡала һыу үткәргесе (ҡара: Һыу менән тәьмин итеү), 1940 й. канализация селтәре файҙаланыуға тапшырыла. Респ. тәүге тапҡыр 1936 й. нефть үткәргес, 1951 й. — нефть продукттарын үткәргестәр, 1953 й. магистраль газ торбалары сафҡа индерелә. 1924 й. Өфө кантонының Глумилин а. эргәһендә көндөҙгө осоштар өсөн аэропорт асыла, уның привод радиостанцияһы була (1959 й. яҡын һәм алыҫ радиостанциялар сафҡа индерелә, төнгө осоштар өсөн һыҙат ситтәренә яҡтыртҡыстар ҡуйыла). Яңауыл (1931), Белорет (1933), Сибай (1958), Октябрьский (1962), Нефтекама (60‑сы йй. уртаһы) ҡҡ., Аҡъяр, Асҡын, Бүздәк, Йылайыр, Ҡариҙел (50—70‑се йй.) адм. район үҙәктәрендә аэровокзалдар төҙөлә (ҡара: Вокзалдар).
Дөйөм ҡулланылыштағы т. юлдарҙың файҙаланыу оҙонлоғо — 1457 км, автомобиль юлдарының — 29070, эске һыу суднолар юлының дөйөм оҙонлоғо — 932, магистраль үткәргес торбалар 9374 км һуҙыла (2008). БР‑ҙа транспорт объекттары төҙөлөшөн һәм реконструкцияһын “Башкиравтодор”, “Баштрансгаз”, “Востокнефтепроводстрой”, Мостоотряд №30, Күпер төҙөү идаралығы пр‑тиелары, Куйбышев, Горький, Көньяҡ Урал т. юлының төҙөлөш‑монтаж поездары һ.б. башҡара.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 705
ДИНИ БЕЛЕМ БИРЕҮ, дини хеҙмәт башҡарыу б‑са профессионалдарҙы, дини уҡыу йорттары уҡытыусыларын әҙерләү, ш. уҡ халыҡты дини ағартыу системаһы. Рәсәйҙә Д.б.б. системаһы юғары (дини академиялар, дини тәғлимәт ун‑ттары һәм ин‑ттары), урта (дини семинария, училище, колледж, мәҙрәсә, иешивалар һ.б.) һәм түбәнге (пасторлыҡ курстары, хедерҙар һ.б.) дини уҡыу йорттарынан тора. Халыҡты дини ағартыу йәкшәмбе мәктәптәрендә, ғибәҙәтханаларҙа ойошторолған түңәрәктәрҙә (киске йәки ял көндәрендәге), вәғәздәр һөйләгәндә, дини хеҙмәт башҡарғанда, киң мәғлүмәт саралары аша һ.б. тормошҡа ашырыла.
Мосолман Д.б.б. Башҡортостанда мосолман Д.б.б. системаһының барлыҡҡа килеүе төбәктә исламдың нығыныуына бәйле, һөҙөмтәлә башҡорттар араһында ғәрәп яҙмаһы тарала һәм улар Ҡөрьән м‑н Сөннә текстарын уҡырға өйрәнә. Болғар ҡ. һәм Волга буйы Болғарының башҡа ҡалаларында уҡыған башҡорттар т‑да шәжәрәләрҙә телгә алына. Ғәрәп географы Яҡут 13 б. башында Мысыр, Фарсы, Төркиә һ.б. илдәрҙең уҡыу йорттарында уҡып йөрөгән башҡорттар м‑н осрашыуҙарын һүрәтләй. Ҡазан башҡорттар өсөн мосолман белеме алыу үҙәктәренең береһенә әйләнә. Тәүге мосолман мәктәптәре — мәктәп һәм мәҙрәсәләр — Башҡортостанда 17 б. 2‑се ярт. барлыҡҡа килә. Улар, нигеҙҙә, Шәреҡтәге мосолман ғәрәптәрҙең традицион Ҡөрьән мәктәптәренә оҡшаш була. Үҫеп килгән йәш быуынға дини тәрбиә биреү, руханиҙар һәм мөғәллимдәр әҙерләү мәктәптәрҙең төп бурысы була. Мәктәптәр мосолман руханиҙары ҡарамағында, 18 б. аҙағынан Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була. Башлыса мәсеттәрҙә, мулла йорттарында асыла, сөнки улар дини йолаларға ғына түгел, грамота һәм дин ҡанундарына ла өйрәтергә тейеш була. Мөҙәрис һәм мөғәллимдәр, ғәҙәттә, урындағы мәҙрәсәләрҙе тамамлағандар араһынан тәғәйенләнгән (1875 й. Өфө губернаһында — 86,7%). Шәкерттәр мәктәптәрҙә 5—7 йыл буйы ғәрәп телендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнгән, ислам ҡануны м‑н танышҡан, бынан һуң улар мәҙрәсәгә инергә һәм дин тәғлимәтенең ҡатмарлыраҡ предметтарын (шәриғәт, ислам философияһы һ.б.) өйрәнергә мөмкинлек алған. Мәҙрәсәлә уҡыу курсы төрлө ҡатмарлылыҡтағы 10 баҫҡысҡа бүленгән; шәкерттәр, һәләт һәм теләктәренә ҡарап, уны 20 йыл эсендә үтә алған. Тулы курсты тамамлаусылар, Ырымбур мосолман диниә назаратына имтихан тапшырып, мәхәллә муллаһы дипломы һәм мөғәллимлек эшенә хоҡуҡ алған. 1865 й. Өфө губ. — 814 (20 б. башына 1579 мәктәп һәм яҡынса 40 мәҙрәсә), Ырымбур губернаһында 150 мәктәп һәм мәҙрәсә булған. Ҡыҙҙар м‑н, ғәҙәттә, үҙенең өйөндә абыстай (мулла ҡатыны) шөғөлләнгән, билдәле бер хаҡҡа уларҙы мосолман дине, ғәрәп һәм иҫке төрки грамотаһы нигеҙҙәренә, ш. уҡ хисап эшенә өйрәткән. 1867 й. Бөрө өйәҙенең ике улусында — 26, 1875 й. Минзәлә өйәҙендә 50 ҡатын‑ҡыҙ йорт-мәктәбе эшләй. 19 б. 2‑се ярт. тиклем мосолман белеме биреүҙең берҙәм системаһы, уҡытыу йөкмәткеһе, методикаһы һәм мөҙҙәтенә дөйөм талаптар, мосолман мәктәптәренең рәсми раҫланған программаһы һәм уставтары булмаған, һәр бер мөғәллим уларҙы үҙе төҙөгән, уларға Урта Азияның схоластик белем биреү традицияларына таяныу хас булған. 19 б. 90‑сы йй. Йәдитселек идеялары йоғонтоһонда иҫке ысул м‑н уҡытҡан мосолман уҡыу йорттарында реформалар башланған. Ҡәҙимселек яҡлылар реформаларға ҡаршы сыҡҡан, яңылыҡтарҙы ислам диненә һәм мосолмандарҙың әхлағына хәүефле һанаған. Ҡарғалы мәҙрәсәһе, Миҙиәк мәҙрәсәһе һ.б. иҫке ысуллы булып ҡалған.
Шуға ҡарамаҫтан, 20 б. башына яңы ысуллы мәктәптәр һаны, ш. иҫ. ҡатын‑ҡыҙҙарҙыҡы ла, күбәйә бара. Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ҡуғанаҡбаш а. мәҙрәсәһендә, Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһендә һ.б. уҡытыу яңы ысул б‑са алып барыла. “Ғәлиә”, “Ғосмания”, “Рәсүлиә”, “Хөсәйениә”, “Мөхәмәҙиә” һәм “Ҡасимиә” (икеһе лә — Ҡазан) мәҙрәсәләре йәдитселек уҡыу йорттарының иң ҙурҙары һәм билдәлеләре була. Мөғәллимдәр әҙерләү өсөн ҡыҫҡа мөҙҙәтле (2 айлыҡ) пед. курстар эшләй. Ырымбурҙа 1897—98 йй. — ир‑егеттәр, 1898 й. ҡатын-ҡыҙҙар өсөн, 1899 й. — Бәләбәй өйәҙенең Түбәнге Ҡарғалы а. (хәҙ. Благовар р‑ны) ир‑егеттәр өсөн курстар эшләй башлай. Мөғәллимдәр әҙерләүҙә ир‑егет һәм ҡатын‑ҡыҙ уҡытыусылар семинариялары ҙур әһәмиәткә эйә була. 1916 й. Мосолман ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы тарафынан яңы ысуллы 5 ҡатын‑ҡыҙҙар мәктәбе асыла, уны уңышлы тамамлаусылар мосолман ҡатын‑ҡыҙҙар башланғыс мәктәптәренә мөғәллимә итеп йүнәлтелә. 1913 й. Өфө губ. 579 мәктәп һәм 32 мәҙрәсә була, шуларҙан 68% — ир‑егеттәрҙеке, 22% — ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы һәм яҡынса 10%‑ы ҡатнаш була; яҡынса 91 мең уҡыусы, ш. иҫ. 72 меңдән ашыу малай һәм 18 мең ҡыҙ, рәсми теркәлә. Йортта уҡытыу ҙа, айырыуса ауыл ерендә, киң таралыу таба: 1914 й. Өфө губ. йортта уҡытыу алып барылған 1045, ш. иҫ. 98 — ир‑егеттәр, 605 — ҡатын-ҡыҙҙар, 342 ҡатнаш пункт теркәлә. Революциянан (1917) һуң дөйөм белем биреү программаларынан дин дәрестәрен ҡыҫырыҡлауға йүнәлеш алына. 20‑се йй. мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙең күпселеге ябыла, ҡалғандары берҙәм хеҙмәт йәки милли совет мәктәптәренә әйләндерелә. 1919—20 уҡыу йылында Өфө губ. 91 мәҙрәсә һәм 250 мәктәп 1‑се баҫҡыс мәктәп итеп үҙгәртелә. РСФСР ХКС‑ының 1918 й. 23 ғин. “Сиркәүҙе дәүләттән һәм мәктәпте сиркәүҙән айырыу тураһында” Декретын Бәләкәй Башҡортостанда тормошҡа ашырыу халыҡтың көслө ҡаршылығына осрай. Шуға бәйле, ваҡытлыса сара булараҡ, ғәҙәти дәрестәрҙән һуң бер сәғәт дин дәресе рөхсәт ителә. БашҮБК һәм БАССР Эске эштәр ХК инструкцияларына (1924) ярашлы, дин дәрестәре тик мәсеттәрҙә генә уҡытылырға тейеш була, дәрестәргә 14 йәше тулғандар ғына йөрөй ала; уҡытыу өсөн бөтә сығымдарҙы уҡыусыларҙың ата‑әсәһе түләй. Дәрес программалары Мосолман диниә назараты тарафынан Мәғариф ХК һәм Эске эштәр ХК күҙәтеүе аҫтында ғына төҙөлә, совет мәктәптәрендә дин дәрестәрен үткәргән өсөн енәйәт яуаплылығы ҡарала. 1925—26 йй. РСФСР мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты (ҡара: Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты) етәкселеге, йәшкә, уҡытыу ваҡытына һәм урынына ҡарамаҫтан, дини белем биреү иркен тәьмин итеү, мәктәптәрҙә дингә ҡаршы пропаганданы (ҡара: Атеизм) туҡтатыу, lдин әһелдәренең балаларын, башҡа граждандар кеүек үк, дәүләт уҡыу йорттарына ҡабул итеү, дини учреждениеларҙың биналарын һәм мөлкәтен национализациялауҙы тыйыу талаптарын ҡуйып, властарға мөрәжәғәт итә. 1930 й. аҙағына БАССР-ҙа мосолман уҡыу йорттары йәшәүҙән туҡтай. 20 б. 90‑сы йй. башына тиклем СССР‑ҙа мосолман дини белемен тик Үзбәк ССР‑ындағы Мир‑Ғәрәп (Бохара ҡ.) мәҙрәсәһендә һәм Әл‑Бохари ис. Ислам ин‑тында (Ташкент ҡ.) алырға була. Мир-Ғәрәптә БАССР‑ҙан 1979 й. — 1 кеше, 1981 – 2, 1985 й. 5 кеше уҡый. Мосолман Д.б.б. тергеҙеү 90‑сы йй. башлана; Фәхретдинов Р. исемендәге мәҙрәсә Рәсәйҙә руханиҙар әҙерләүсе тәүге уҡыу йорто була, уның нигеҙендә Рәсәй ислам университеты асыла. 1989—2005 йй. был уҡыу йорттарында 408 мосолман теологы һәм уҡытыусыһы әҙерләнә. 20 б. 90‑сы йй. аҙағында Ағиҙел, Баймаҡ, Белорет, Октябрьский, Сибай һ.б. ҡҡ. БР Диниә назараты тарафынан асылған мәҙрәсәләр эшләй. Өфөләге “Ғәлиә” мәҙрәсәһе (ҡатын‑ҡыҙ һәм ир‑егет төркөмдәре) һәм Мәрйәм Солтанова ис. Ислам колледжы (ир‑егеттәр), Стәрлетамаҡ ҡ. “Нур әл‑Иман” мәҙрәсәһе (ҡатын‑ҡыҙ һәм ир‑егет) БР Диниә назараты ҡарамағында була. Урындағы мәҙрәсәләрҙе тамамлаусылар Рәсәй һәм сит илдәрҙәге дини уҡыу йорттарында белем ала. Респ. ҡала һәм райондарындағы йәмиғ мәсеттәрендә ислам нигеҙҙәрен һәм ғәрәп телен өйрәнеү б‑са көндөҙгө һәм киске төркөмдәр асыла (Баймаҡ йәмиғ мәсетендә, Дәүләкән йәмиғ мәсетендә һ.б.).
Православие Д.б.б. 18 б. 1‑се сирегенә тиклем Көньяҡ Уралда православие диненең махсус уҡыу йорттары булмай. Руханиҙар “практик уҡытыу мәктәбен” тәжрибәле рухани йәки архиерей йортоноң иеромонахында үткән. Өфөлә Д.б.б. үҙәге Христос Раштыуаһы һәм Успение ир-егеттәр монастырҙары була: уларҙа Алла Ҡануны, латин һәм грек телдәре, уҡыу һәм матур яҙыу, сиркәү йыры уҡытыла, ябайлаштырып Библия өйрәтелә, уҡыусылар вәғәз төҙөү методикаһы м‑н таныша. 1721 й. алып, Дини регламентҡа ярашлы, идара итеүсе архиерейҙар кафедралары эргәһендә мәктәптәр эшләй башлай, 1730 й. башлап улар дини семинариялар итеп үҙгәртелә. Өфө провинцияһының православие ведомстволары ҡараған Ҡазан епархияһында бындай мәктәп 1723 й. (1733 й. – семинария) асыла. 1718 й. алып төбәктең православие руханиҙары Далмат Успение ирҙәр монастырындағы дини училищела проф. белем ала. 1800 й. Өфө дини семинарияһы, 1884 й. Ырымбур дини семинарияһы асыла. 1818 й. Өфө семинарияһынан Ир балалар дини училищеһы айырылып сыға; һуңынан Силәбе (1830), Бөгөлмә (1831), Ырымбур (1860) ҡҡ. дини училищелар асыла. 1859 й. Уральск ҡ. диндәш сиркәүҙәр (ҡара: Диндәшлек) өсөн сиркәү хеҙмәтселәрен әҙерләүсе училище асыла. 1862 й. Өфөлә Епархия ҡыҙ балалар училищеһы асыла. 1836 й. император Николай I бойороғо б‑са һәм Изге Синод тарафынан “Торамаларҙағы балаларға руханиҙар тарафынан башланғыс белем биреү тураһында” ҡағиҙәләр (1836) ҡабул ителгәндән һуң, төбәктә сиркәү һәм монастырҙар эргәһендә мәктәптәр асыла башлай. 1844 й. башлап дини уҡыу йорттары системаһына сиркәү-мәхәллә мәктәптәре лә индерелә. Ырымбур өлк. 1845 й. — 9, 1860 й. 53 (1020 уҡыусы) була. Дини уҡыу йорттарында башлыса рухани балалары уҡый (семинарияла 98% һәм училищеларҙа 92%‑ҡа тиклем). Өфө епархия училище советының 1901 й. 22 февр. ҡарары б‑са сиркәү-мәхәллә мәктәптәренә ҡатын‑ҡыҙ уҡытыусылар әҙерләүсе пед. курстар ойошторола. 1917 й. бөтә дини уҡыу йорттары Рәсәй Мәғариф ХК ҡарамағына тапшырыла, 1918 й. февр. бөтә диндәрҙең ҡанун уҡытыусылары вазифалары юҡҡа сығарыла, сент. Мәғариф буйынса дәүләт комиссияһы ҡарары б‑са элекке дини уҡыу йорттарының биналары бөтә мөлкәте м‑н дәүләт милке тип иғлан ителә. 1919 й. бөтә православие дини уҡыу йорттары ябыла. 1995—2008 йй. Православие Изге Тихон гуманитар университетының Өфө дистанциялы уҡытыу үҙәге эшләй, унда Өфө епархияһы руханиҙары, сиркәү хеҙмәтселәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары уҡый. Унда 200‑ҙән ашыу теолог, дин белгесе һәм дини уҡыу йорто педагогы әҙерләнә. 20 б. 90‑сы йй. аҙағынан Өфө епархияһының православие ҡорамдарында йәкшәмбе мәхәллә мәктәптәре эшләй, уларҙа Алла Ҡануны, Иҫке һәм Яңы Ғәһет тарихы, Изгеләрҙең тормош юлы, сиркәү-славян теле, сиркәү йыры уҡытыла. 1995 й. — 79, 2000 й. — 96, 2006 й. 116 мәктәп иҫәпләнә. 20 б. 90‑сы йй. уртаһынан БР терр‑яһында башҡа христиан йүнәлештәре һәм ағымдарының (ҡара: Христианлыҡ) үҙ Сиркәүе нигеҙҙәрен өйрәнеү б‑са мәктәптәр һәм курстар асыла башлай.
Әҙәб.: Әминев Т.М. Дореволюционная Уфа как центр профессионального образования. Уфа, 2004.
Т.М.Әминев, М.Ғ.Вәлиева, Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Өфөлә шәхси балалар баҡсаһында ун бер айлыҡ ҡыҙҙың аяғы һынған
Өфөлә шәхси балалар баҡсаһында ун бер айлыҡ ҡыҙҙың аяғы һынған
Күңелһеҙ хәл 30 сентябрҙә була. Әсә бәпесен сит кешегә, баҡсаға өйрәнһен өсөн бер нисә сәғәткә генә ҡалдырып торған. Тик шул арала сабый имгәнеп өлгөргән.Ҡыҙын балалар баҡсаһына биреү уның сәләмәтлегенә зыян килтерер тип Ирина башына ла килтермәгән. Шәхси балалар баҡсаһына барыуҙың иртәгәһенә үк Софья үҙен насар тоя башлай. Әсә уны табиптарға күрһәтә һәм рентген эшләгәндән һуң сабыйҙың аяғы ике урындан һынған булыуы асыҡлана. Гипс һалалар әммә ул ауыр, туҡтауһыҙ шылып төшкәс Ирина уны кире алдырып, түләүле булһа ла сифатлырағын һайлай.
Ирина Сәрүәрова, Софьяның әсәһе: «Балалар баҡсаһында ҡатын яңғыҙ эшләй. Ул ошо хәлдән һуң Софьяны ҡалдырығыҙ, бер ай бушлай йөрөтөрһөгөҙ тип тәҡдим итте. Әммә сәләмәт сабыйҙы тәрбиәләй алмаған кешегә нисек сирле баланы ышанып тапшырырға мөмкин... Гипс өсөн аҡса һорағайным, ярты хаҡын ғына бирҙе, ул бит һеҙҙең балағыҙ, үҙегеҙ дауалағыҙ, тине».
Быға тиклем һин дә мин йөрөгән ҡыҙ төндәрен насар йоҡлай. Әле ул һөйләшмәй. Һыҙланыуы хаҡында әйтә алмай, әсәһе белдереүенсә, йыш илай, көйһөҙләнә. Аяғы нисек һәм ниндәй шарттарҙа һыныуы ҡараңғы... Сөнки балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе үҙ ғәйебен танырға ашыҡмай.
Йәш әсә кескәйҙәрҙе ун бер айлыҡ сағынан уҡ ҡабул итеүсе балалар баҡсаһына подъезд ишегендәге иғланды күреп мөрәжәғәт иткән.
Сабый менән булған хәлдән һуң балалар баҡсаһында ҡолас йәйеп ҡаршы алыусы юҡ. Етенсе ҡатҡа күтәреләбеҙ. Ишек шаҡыуға яуап бирмәнеләр. Тәрбиәсенең телефонына шылтыратыу ҙа яуапһыҙ ҡалды.
Валерий Шәрипов, юрист: «Әгәр тәрбиәсенең балаға һәм эшенә ҡарата иғтибарһыҙлығы асыҡлана икән прокуратураға мөрәжәғәт итергә мөмкин. Бындай осраҡта ғәҙәттә, учреждениеға тикшереү һәм һорау алыу үткәрелә. Дауалау һәм әхләҡи зыян өсөн суд ҡарары нигеҙендә компенсация түләнергә тейеш».
Закон буйынса мәктәпкәсә учреждениеларҙа кескәйҙәр йәш ярымдан ғына ҡабул ителә. Төркөмдәр ғәҙәттә, сентябрь айында туплана. Төрлө сәбәптәр арҡаһында дәүләт балалар баҡсаһына эләгә алмаған ғаиләләр юғары хаҡ түләп булһа ла шәхси балалар баҡсаһы ишеген асырға мәжбүр. Тик бына ундай ойошмаларҙа эшләүсе тәрбиәселәрҙең үҙ эшенә яуаплы ҡарауы һорау тыуҙыра. Хәйер, бер ҡалаҡ дегет бер мискә балды боҙа. Балаһының сәләмәтлегенә зыян килтергән шәхси балалар баҡсаһын әсә судҡа бирмәксе. Өс баланы яңғыҙы тәрбиәләгән ҡатын әле имсәктән дә айырылмаған ун бер айлыҡ сабыйын ҡалдырып эшкә сығырға ниәтләнгән булған. Тик әлегә уға балаһының хоҡуғын яҡлап төрлө инстанцияларға йөрөргә тура килә. Шуныһы ла бар, балалар баҡсаһына ҡыҙын биреүе тураһында ул бер ниндәй ҙә килешеү төҙөп өлгөрмәгән. Ә Софья яңы алған аяҡ кейемдәрен уйынсыҡ урынына уйнатырға мәжбүр, сөнки гипста килеш был матур итектәрҙе кейеп йөрөп булмай.


text:
Бутон (Сылвица ҡушылдығы)
Бутон — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011054
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101105
- Бассейн коды — 10.01.01.007
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Бутон.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Башҡортостанда миокард инфарктынан үлеү осраҡтары 17% кәмегән
Башҡортостанда миокард инфарктынан үлеү осраҡтары 17% кәмегән Фото: Башҡортостандың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Кардиология советы 2018 йылдың беренсе кварталындағы эшкә йомғаҡ яһаны. Ведомствоның баш кардиологы Ирина Николаева һүҙҙәренсә, Башҡортостанда ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан (6,8 процентҡа), йөрәктең ишемик сиренән (10,3 процентҡа), миокард инфарктынан (17,7% процентҡа) вафат булыу осраҡтары кәмегән.
«Беҙҙең алға аныҡ маҡсаттар һәм бурыстар ҡуйылған. Ул – граждандарҙың көтөлгән ғүмер оҙайлығын арттырыу, эшкә һәләтле йәштәге халыҡтың, ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙарынан үлеү осраҡтарын кәметеү», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды кәңәшмәлә Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры Әнүәр Бакиров.
Бындай һөҙөмтәгә медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлле системаһын индереү, ҡан тамырҙары сирҙәре менән яфаланғандарҙың маршрутизацияһын ойоштороу ярҙамында өлгәшергә мөмкин булды, тип билдәләне белгестәр. Шулай уҡ профилактика, «Халыҡ сәләмәтлеге көндәре», «Кардиолог менән ял итеп йөрөү» һәм башҡа акциялар роль уйнаны.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, республика башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президенты Владимир Путиндың яңы май указына арналған кәңәшмәлә 2024 йылға уртаса ғүмер оҙайлығы 78 йәшкә етергә тейеш, тип белдергәйне.
http://www.bashinform.ru/news/1159862-v-bashkirii-na-17-snizilas-smertnost-ot-infarkta-miokarda/


text:
- Подробности
- Просмотров: 284
“УҘҒАН ҒҮМЕР”, “Ү т к ә н ғ ү м е р”, башҡ. халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр 1923 й. С.Ғәлимов БАССР‑ҙың Йылайыр кантоны Темәс а. (БР‑ҙың Баймаҡ р‑ны) А. Хөсәйеновтан яҙып ала, шиғри тексы С.Ғәбәши яҙмаһында “Башҡорт халҡ ижады” (1‑се том, 1954) китабында, Ф.А.Нәҙершина яҙмаһында ноталары м‑н “Халҡым йыры” (1995) йыйынтығында баҫтырыла. Варианттарын Ә.Х.Вахитов, К.М.Дияров, К.Мәргән яҙып ала. Лирик йыр. Дияров Ғ.Ғ.Ушановтан яҙып алған риүәйәт б‑са, “Туратсағылы” инструменталь көйөнөң тарихына бәйле. “У.ғ.” егет һәм уның кәләше ижад иткән. Толпарының үлеменән һуң ҡайныһы кейәүенә үҙ көтөүенән теләгән атты һайлап алырға тәҡдим итә. Унда толпар тапмағас, егет яңы ҡолон тыуыуын көтөп ала. Толпарға атланып тыуған иленә ҡайтҡанда, йәштәр уларҙың юлына арҡыры төшөргә ниәтләгән ҡара һыбайлыны күрә. Улар уның үткән тормош икәнен, әгәр ҙә юл бирһәләр, алда үлем көтәсәген аңлап, аттарын ҡыуа башлай. Шәп юртыуҙан кәләшенең аты һәләк була. Толпарға күсеп ултырып, йәштәр, һуңынан “У.ғ” тип аталған йырҙы йырлап, юлды дауам итә. Көй мажор пентатоникаһына ҡоролған. Дуодецима диапазонындағы көйҙәге түбәнәйә барыусы хәрәкәт йырға үҙенсәлек өҫтәй. Башҡарыусылар араһында Дияров, Ф.Ә.Килдейәрова.
Г.Ә.Ишкинина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ҒӘЛИМБӘКОВ Айрат Дамир улы (17.10.1970, Өфө), физик. Физика‑матем. ф. д‑ры (2008). БДУ‑ны тамамлаған (1993). 1997 й. алып БДАУ‑ҙа эшләй. Фәнни хеҙмәттәре юғары йышлыҡлы электромагнитлы физик-химик гидродинамика өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Ғ. юғары йышлыҡлы электромагнит ҡырҙарының химик реакцияларға тәьҫир итеү механизмдарын, поляр шыйыҡлыҡтарҙың өҫкө йөҙө тартылышын, шыйығайтылған суспензияларҙың йәбешкәклеген һ.б. тикшерә; углеводород ҡатышмаһын юғары йышлыҡлы электромагнит ҡырында конвекция-диффузия һәм адсорбция-десорбция процестарын иҫәпкә алып фильтрлау моделдәрен төҙөй. 70‑тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Некоторые аспекты взаимодействия электромагнитных полей с поляризующимися средами. Уфа, 2004 (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 649
АКСАКОВ Сергей Тимофеевич (20.9.1791, Өфө — 30.4.1859, Мәскәү, Новодевичье зыяратында ерләнгән), урыҫ яҙыусыһы. Бала сағы Өфөлә һәм Ырымбур губ. Боғорослан өйәҙендә нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән Яңы Аксаков имениеһында (Ырымбур өлк. Боғорослан р‑ны Аксаков а.) үтә. Ҡазан ун‑тында уҡый (1805—07). 1808 й. С.‑Петербургҡа күсә, унда Закондар эшләү комиссияһында һәм Дәүләт килемдәре экспедицияһында хеҙмәт итә. 1811 й. алып Мәскәүҙә, 1816—20 йй. Яңы Аксаковта, 1821—26 йй. Бәләбәй өйәҙе Надеждино а. (Бәләбәй р‑ны) йәшәй. 1827 й. башлап Мәскәү цензура кабинеты цензоры; 1833 й. алып Константин ер үлсәү уч‑щеһы (Мәскәү) инспекторы, 1835 й. Межа ин‑тына үҙгәртелгәндән һуң, уның тәүге дир. (1839 й. тиклем). 1843 й. алып Мәскәү эргәһендәге Абрамцев имениеһында (Сергиев Посад ҡ. янында; 1919 й. башлап А. шәхси кабинеты, Аксаковтар ғаиләһе тормошо хаҡында материалдары булған йорт-музей, хәҙ. музей-ҡурсаулыҡ) йәшәй. 19 б. 20‑се йй. аҙ. А. йорто Мәскәүҙең әҙәби тормошо үҙәге була, унда “Аксаков шәмбеләре” уҙғарыла. А. әҙәби эшмәкәрлек м‑н шөғөлләнә, классицизм традицияларында шиғырҙар ижад итә. Уның әҫәрҙәренә мемуар теүәллек, көнкүреште тәнҡитле һүрәтләү, хикәйәләүҙең ябайлығы һәм тәбиғилеге хас. Яҙыусының ҡабатланмаҫ стилен билдәләгән “Буран” (1834) очеркы А. 30‑сы йй. әҙәби ижады өсөн ҙур ваҡиға була. Очерк артабанғы “Балыҡ ҡармаҡлау хаҡында яҙмалар” (“Записки об уженье”; 1847), “Ырымбур губернаһының мылтыҡлы һунарсыһы яҙмалары” (“Записки ружейного охотника Оренбургской губернии”; 1852), “Төрлө һунарҙар хаҡында һунарсы хикәйәләре һәм хәтирәләре” (“Рассказы и воспоминания охотника о разных охотах”; 1855) һ.б. тәбиғәт т‑дағы әҫәрҙәрҙең прологы булып тора. А. мираҫында төп урынды “Ғаилә йылъяҙмаһы” (“Семейная хроника”; 1856) һәм “Багров ейәненең балалыҡ йылдары” (“Детские годы Багрова-внука”, 1858; Н.Иҙелбай, Я.Найманов, Ф.Рамаҙанованың тәрж. 1959) автобиографик повестары биләй, унда автор, Багровтар ғаиләһенең өс быуыны тарихына таянып, 18 б. аҙ. алпауыттар көнкүрешенең киң панорамаһын тергеҙә, крепостной тәртиптең боҙоҡлоғон күрһәтә. Уның әҫәрҙәренең теле йәнле һөйләү телмәренең сағыулығы, ябайлығы һәм тасуирилығы м‑н айырылып тора. А. ысынбарлыҡты уның матдилығында, ғәҙәтилегендә сағылдыра. Был әҫ., ш. уҡ “Иҫтәлектәр” (“Воспоминания”; 1856) мемуарҙарында, “Бына ошо минең тыуған илем!” (“Вот родина моя!..”), “Ауылға хат” (“Послание в деревню”) һ.б. шиғырҙарында А. Башҡортостандың матур һәм йомарт тәбиғәтен данлай, халҡының ауыр тормошон, башҡ. ерҙәренең таланыуын, урмандарҙың ҡырылыуын дөрөҫ итеп сағылдыра. А. “Аленький цветочек” (1858) әкиәтен Г.М.Яҡупова башҡ. теленә тәржемә итә (“Ал сәскә”, 1992). А. иҫтәлегенә Өфөлә Аксаков халыҡ йорто төҙөлгән, С.Т.Аксаков йорт-музейы асылған (ҡара: Аксаков музейы). А. исеме Өфөнөң иң иҫке ҡала баҡсаларының береһенә (ҡара: Аксаков С.Т. исемендәге баҡса), Аксаков С.Т. исемендәге шифаханаға, Өфө, Стәрлетамаҡ, Белорет, Күмертау, Мәләүез, Октябрьский ҡҡ. һәм респ. башҡа торама пункттарындағы урамдарға, Меркурий планетаһындағы кратерға бирелгән. Өфөлә һәм БР‑ҙың Бәләбәй р‑ны Надеждино а. А. һәйкәлдәр ҡуйылған. Уның исемендәге премия, Аксаков фонды булдырылған. 1991 й. алып Халыҡ-ара Аксаков байрамы ойошторола. 1991 й. ЮНЕСКО тарафынан А. йылы тип иғлан ителә.
Х е ҙ м.: Собрание сочинений: в 4 т. М., 1955—1956.
Әҙәб.: Ч в а н о в М.А. Аксаковские места в Башкирии. Уфа, 1976; ш у л у ҡ. Корни и крона. Я был в Аксакове... Уфа, 1991; Г у д к о в Г.Ф., Г у д к о в а З.И. С.Т.Аксаков. Семья и окружение: краевед. очерки. Уфа, 1991.
Г.О.Иванова
Р.М.Шәрипова


text:
Бәләбәй районы Өфөлә йәшәүсе дуҫтарын һәм яҡташтарын йыя
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Бәләбәй районы Өфөлә йәшәүсе дуҫтарын һәм яҡташтарын йыя.
22 майҙа Өфөлә киске сәғәт 7-лә Башҡорт дәүләт филармонияһы (Гоголь урамы, 58) сәхнәһендә Бәләбәй районы «Башҡортостан тарихы биттәре» республика фестиваль-марафоны сиктәрендә үҙенең таныштырыу концерт программаһын тәҡдим итә.
Тамашасылар өсөн Бәләбәй ҡалаһының иң яҡшы ижади коллективтарының концерт программаһы, милли ашамлыҡтар һәм сувенирҙар, сәнәғәт предприятиеларының бренд продукциялары һатыу-күргәҙмәһе, художество галереялары фондынан Бәләбәй районы тарихына арналған эштәр экспозицияһы әҙерләнгән.
Инеү ирекле.
http://www.bashinform.ru/news/1159817-belebeevskiy-rayon-sobiraet-druzey-i-zemlyakov-prozhivayushchikh-v-ufe/


text:
- Подробности
- Просмотров: 215
ТЕШ КАРИЕСЫ, тештәрҙең ҡаты туҡымаһы ауырыуы, был ваҡытта тештәр тарҡала (деминерализация һәм йомшарыу) һәм ҡыуышлыҡ барлыҡҡа килә. Эмаль, дентин, цемент, һүлпәнәйеп үтеүсе кариес, одонтоклазия һ.б. айырыла. Ауыҙ ҡыуышлығында бактериялар (стрептококтар, лактобациллалар һ.б.) эшмәкәрлеге продукты булған к‑талар тәьҫирендә барлыҡҡа килә. Т.к. үҫешенә углеводтарҙы артыҡ ҡулланыу, организмда витаминдар, фтор, кальций һәм фосфор тоҙҙары етешмәүе, ауыҙ ҡыуышлығы гигиенаһын үтәмәү һ.б. булышлыҡ итә. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. Төп симптомдары: химик, механик һәм т‑ра ярһытҡыстары йоғонтоһонда ауыртыныу. Диагностика өсөн виталь буяу, люминесцент стоматоскопия, лазер флюорометрияһы, рентгенологик тикшеренеү үткәрелә. Дауалау: медикаментоз (реминерализациялау терапияһы) һәм хирургик (препарат яһау һәм пломбалау). Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: пульпит, периодонтит, тешһеҙ ҡалыу. Иҫкәртеү: Т.к. үҫешенә булышлыҡ иткән факторҙарҙы бөтөрөү, диспансерлаштырыу. Башҡортостанда Т.к. таралышы: 6 йәшлек балаларҙа — яҡынса 89% (һөт тештәре), 12—15 йәшлектәрҙә — яҡынса 85%, 35—44 йәштәгеләрҙә — яҡынса 100%. Т.к. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 90‑сы йй. башлап Медицина университетында С.В.Чуйкин етәкс. алып барыла: БР‑ҙа ауырыуҙың эпидемиологик үҙенсәлектәре; уҡыусыларҙа (С.А.Гунаева, Л.И. Кашапова), ш. иҫ. ҡалала йәшәгән балаларҙа (Г.Г. Акатьева, Е.Г.Егорова) уның таралышы һәм көсәйеү кимәле; Т.к. иҫкәртеүҙә ауыҙ ҡыуышлығы гигиенаһының роле (Акатьева, Т.В.Снеткова һ.б.) өйрәнелә; ауырыуҙы дауалауҙың заманса ысулдарын индереү б‑са эштәр үткәрелә (Акатьева, Е.Ш. Мөхәмәтова).
С.В.Чуйкин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина