text:
Гана
Гана (ингл. Ghana) йәки Гана Республикаһы (ингл. Republic of Ghana) — көнбайыш Африкалағы дәүләт. Милләтәрҙең дуҫлыҡ берләшмәһенә керә.
Көнбайыштан Кот-д’Ивуар, төньяҡтан Буркина-Фасо, көнсығыштан — Того менән сиктәш. Көньяҡтан Гвинея ҡулығы менән йыуыла.
География[үҙгәртергә]
Рельеф[үҙгәртергә]
Ил территорияһы — тигеҙлек, урыны менән ҡалҡыулыҡтар. Тигеҙлектең төньяғында урманлы плато урынлашҡан. Илдең көнсығышында Того таулығының илдә иң бейек түбәһе Афаджото (885 м) урынлашҡан. Төньяҡараҡ, Нампонг һикәлтәһенән өҫтәрәк, урман һирәгәйә һәм ҡыуаҡлы әрәмәлек менән алышына. Артабан төньяҡҡараҡ, Гамбага һикәлтәһе буйлап туҡлыҡлы тупраҡлы асыҡ саванналар башлана.
Климат[үҙгәртергә]
Гана ямғырлы һәм ҡоро миҙгелдәр алышынып торған тропик бүлкәттә урынлашҡан. Йылдың ҙур өлөшөндә һауа торошо ҡоро тора. Климат экваториаль-муссонкөньяҡ-көнбайышында экваториальға күсеүсән. Тәбиғи күҙлектән баһалығанда Гана көньяҡ һәм төньяҡҡа бүленә. Көньяғында климат дымлы, йырып үткеһеҙ мәңге йәшел тропик урманлы. Төньяғы саванна һәм ҡыуаҡлыҡлы ҡоро район.
Ноябрь-февраль айҙарында төньяҡтан ҡоро, туҙанлы «харматтан» еле иҫә, әммә диңгеҙ буйында ул һиҙелмәй. Ямғырҙар осоронда көньяҡ-көнбайыш өлөшө иң яуым-төшөмлө өлкә булып тора (йыллыҡ яуым-төшөм 2000 мм). Температура йыл әйләнәһенә юғары. Тик төньяғында ғына төндә түбәнәйә. Айлыҡ уртаса температура 28°С — 30°С тирәһе. Төньяҡта диңгеҙ буйы һәм урманлы райондарҙа 16°С-ҡа тиклем төшөҡә мөмкин.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Илдә үҫемлектәрҙең күпселеге юҡҡа сыҡҡан, тик көньяғында ғына, мамыҡ ағасы, ҡыҙыл ағас, цедрела үҫкән, урмандар һакланып ҡалған. Илдең өстән ике өлөшөн тулыһынса үлән һәм һирәк осрай торған ағастар ҡаплаған саванна алып тора. Ерҙәрҙе үҙләштергәндә фауна ла зыян күргән, тик леопард, гиена, лемур, буйвол, фил, антилопа, маймыл кеүек һөтимәрҙәр һаҡланып ҡалған. Илдә һөйрәлеүселәр күп: күҙлекле йылан, питон, мөгөҙлө ҡарайылан һ.б.
Тарихы[үҙгәртергә]
Европалылар килгәнсе хәҙерге Гана биләмәһендә XV быуат ҡәбиләләр берләшмәһә һәм урындағы дәүләт ойошмалары булған, шуларҙың иң ҙуры Ашанти федерацияһы.
1482 йылда яр буйына портулалдар килеп төшә. Улар Эльмин крепосын, һуңынан Аксим, Шама һәм башҡа крепостар төҙөй. Португалдар илдән алтын һәм колдар сығаралар (ул ваҡытта ил Алтын Яр тип атала).
Алтын Яр байлығы башҡа Европа дәүләтәрен йәлеп итә — Нидерландтар, Швеция, Дания, Пруссия, Британия. XVI быуатта сығарылған алтын донъяла табылған алтындың 10% тәшкил итә.
XIX быуат урталрына Бөйөк Британия Алтын ярҙан башҡа конкуренттарҙы ҡыуып сығара, 1844 йылда инглиз губернаторы фанти халҡының яр буйындағы хакимдәре менән, уларҙы британ протекторатына алыуы тураһында килешеү төҙөй.
Ашанти дәүләте британдарҙы материк эсенә үткәрмәү өсөн ҡаршылыҡ күрһәтә. 1896 йылда Ашати британ протектораты тип иғлан ителә, 1901 йылда Алтын Ярға ҡушыла.
1940-сы йылдарҙа Алтын Яр халҡының азатлыҡ өсөн көрәше көсәйә. Кваме Нкрума етәкселегендәге көрәш бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү менән тамамлана. 1957 йылдың 6 мартынан ил Гана тип атала. увенчалась провозглашением независимости. С 6 марта 1957 года страна стала именоваться Ганой.
Кваме Нкрума сәйәсете социалистик илдәргә, беренсе сиратта СССР һәм Ҡытайға йүнәлтелгән.
1966 йылда Нкруманы офицерҙар төркөмө властан төшөрә. Бынан һуң илдә бер-береһен алыштырған хунта һәм граждардар хөкумәте алыштыра.
Рәсәй менән (СССР) дипломатик мөнәсәбәттәр 1958 йылдың 14 ғинуарында урынлаштырыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Страна в темах Ҡалып:Африка Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:Халыҡтар дуҫлығы берләшмәһе Ҡалып:Франкофония


c: text/html

text:
Мадрид
Мадри́д (исп. Madrid [maˈðɾið]) — Испанияның баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы, шулай уҡ шул исемдәгепровинцияһының һәм автоном берәшмәһенең административ үҙәге. Муниципалитет (комарки) Ареа-Метрополитан районына (комарка) ҡарай. Илдең эре иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала халҡы — 3,273 млн кеше (2010).
Ҡала Пиреней ярымутрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Оло Мадрид 1,2 мең км² майҙанға йәйелгән ҡала агломирцияһы булып тора. Ҡала үҙе 607 км² майҙанды биләй һәм 21 административ районды берләштерә. Эре транспорт узеле (тимер юл, тиҙ йөрөшлө шоссе юлы, донъялағы иң ҙур аэропорттарҙың береһе).
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Мидрид Испанияның үҙәк өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 667 м бейеклектә урынлашкан. Ҡала аша ҙур булмаған, элек тарихи Кастилия өлкәһенә ҡараған, Мансанарес йылғаһы аға. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Сьерра-де-Гуадаррама тау массивы урынлашҡан.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Адмирал (күбәләк)
Адмирал[1][2] (лат. Vanessa atalanta) — нимфалидтар (Nymphalidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Алғы ҡанаттарының өҫкө яғындағы, артҡы ҡанаттарының тышҡы ҡаймаһындағы арҡырыы ҡыҙыл һыҙыҡ менән айырыла; ҡанат йәйеме 6 см-ға ҡәҙәр. Һәр ваҡыт күсеп йөрөй. Яҙын Урта диңгеҙ буйынан осоп ҡайта, йәй дауамында көҙ көнө көньяҡҡа осоп китеүсе бер быуын үҫтерә. Ҡайһы ваҡыт ҡышлай. Яҡты урындарҙа: урман аҡландарында, болондарҙа, баҫыуҙарҙа, йыш ҡына ҡала зонаһында сәскә клумбаларында һәм парктарҙа осорай.
Күбәләк ҡорто кесерткәндә һәм шайтан таяғында үҫә. Адмирал һаны шаҡтай күп, ләкин гел күсеп йөрүе сәбәпле уны осратыуы ҡыйын.
Галерея[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Бөжәктәр(урыҫ.)
- Ҡалып:Книга:Быллавоусые чешуекрылые Средней Азии(урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Адмирал, или Нимфа Аталанта Vanessa atalanta (Linnaeus, 1758) на сайте ecosystema.ru
- Русская природа. Адмирал — Vanessa atalanta = Pyrameis atalanta


text:
Мосолман байрамдары
Мосолман байрамдары- мосолмандар байрам иткән байрамдар. Ислам динендә 13 байрам телгә алына һәм үткәрелеп килә. Иң ололары-Ураҙа ғәйете һәм Ҡорбан ғәйете.Улар Мөхәммәд СҒС ваҡытынан уҡ байрам ителә. Байрамдар ай календары буйынса үткәрелә.
Йөкмәткеһе
Ураҙа байрамы[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Ураҙа
Ғәрәпсә Ғәйдел Фитыр көнө тип йөрөтөлә. Рамаҙан ураҙаһы тамам булғандан һуң өс көн байрам ителә. Байрамдың башы Шәүүәл айының беренсе көнөнә тура килә. Был көндә мосолмандар мәсеттәргә йыйылып ғәйет намаҙы башҡара. Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарын ярлыҡауҙы һорап теләктәр теләйҙәр. Рамаҙан иң изге ай- сөнки был айҙа Ҡөрьән китабы иңдерелә башлаған.Мәтдт мөмкинселектәре булған мосолмандар ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә йәки мәсеткә фытыр саҙаҡаһы бирә. Рамаҙан айы барышында ураҙа тотоусы кешеләрҙе киска ашҡа, Ифтарға(ауыҙ асырға) йыйыу йолаһы бар.
Ҡорбан ғәйете[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Ҡорбан байрамы
Ҡорбан байрамы Зөлхиззә айының 10-сы көнөнә тура килә. Ул ураҙа байрамынан һуң 70 көн үткәс билдәләнә һәм өс көн дауам итә. Был көндө мөсолмандар иртүк тороп төркөм-төркөм йыйылып "Аллаһу әкбәр, Аллаһу әкбәр" тип тәҡбир әйтеп, юлда туҡтай - туҡтай мәсеткә йүнәлә. Унда ғәйет намаҙы уҡыйҙар.Аллаһы тәғәләнән ярлыҡау һорайҙар. Мосолмандар был көндө махсус намаҙ уҡырға һәм күңелдәрен Аллаһыға йүнәлтергә тейештәр. Ҡәғбә храмын төҙөгән Ибраһим пәйғәмбәр Ябраил фәрештәнән "ҡара ташты" алғас, үҙенең Аллаһыға бирелгәнен күрһәтеү өсөн, улы Исмәғилде Ҡорбан итмәксе була(37, 97-110 аяттар). Ләкин шәфҡәтле Аллаһы Тәғәлә, фәрештә аша бәрән ебәреп, уның улын ҡотҡара.
Ғәрәфә көнө[үҙгәртергә]
Ҡорбан байрамынан алдағы көн. Мосолмандар өсөн был изге һәм мөбәрәк көн иҫәпләнә. Был көндө, йәғни Зөлхиззә айының 9-сы көнөндә улар Мәккәгә Ғәрәфәт тауы итәгенә күмәкләшеп намаҙ уҡырға йөрөй торған булғандар.
Һижриәт көнө[үҙгәртергә]
Икенсе төрлө күсеү көнө тип йөрөтөлә. Был көн сәфәр айының 26-сы көнөндә билдәләнә. Ислам диненең сөнни мәзхәбендәге мосолмандар, 13 йыл буйы Мәккә кешеләрен ислам диненә өндәгәндән һуң, ошо кистә хәҙрәти Рәсүл СҒС, хәҙрәти Әбүбәкер менән бергәләшеп, Мәҙинәи Мөкәрәмәнәнән сығып, Мәҙинәи Мөнәүәрә ҡалаһына барып еткәндәр.Ошонан һуң Ислам дине тиҙ арала тарала башлай, көсәйеп китә. Шуға күрә мосолмандар был көндө мөбәрәк күрәләр. Әммә Шиғый мәзһәбендәге мосолмандар был көндө байрам итмәйҙәр.
Мәүлид байрамы[үҙгәртергә]
Ғәрәпсә тыуған көн мәғәнәһендә. Рәбиғүл әүәлдең 12- се кисендә ҡояш байыу менән башлана.Был бөтә мосолмандарының донъя һәм әхирәт сәғҙәттәренә сәбәп булған Мөхәммәд СҒС тыуған көнө. Ул миләди йылы менән 570 йылдың 27 апрелендә Мәккәи Мөкәрәмәлә Ҡорайыш ҡәбиләһенең ярлы шим ырыуында донъяға килә.632 йылда вафат була.Мәүлит байрамында мәсеттәрҙә пәйғәмбәребеҙгә бағышлап хөтбәләр уҡыйҙар, вәғәздәр һөйләйҙәр. Һәр кем салауат әйтә.
Миһраж кисәһе[үҙгәртергә]
Ғәрәпсәнән ауҙарһаҡ, Миһраж- юғарыға күтәрелеү, күккә ашыу тигәнде аңлата. Ҡөрьәндең 17 сүрәһендә әйтелгәнсә Мөхәммәд СҒС уяулы - йоҡоло килеш ятҡанда яҡтылыҡ баҫҡысы буйлап Аллаһы Тәғәлә менән һөйләшергә күккә ашҡан. Шул ваҡиғаны иҫтә ҡалдырыу йөҙөнән мосолмандар рәжәп айының 27-се кисендә миһраж үткәреүҙе ғәҙәткә индергәндәр
Рәғәиб кисәһе[үҙгәртергә]
Рәжәб айының беренсе йомаһына ҡаршы кискә тура килә. Ошо кисте Мөхәммәдтең СҒС атаһы хәҙерәте Ғабдулла менән әсәһе хәҙрәти Әминә никахлашҡандар һәм беренсе тапҡыр күрешкәндәр.
Бәрәәт кисәһе[үҙгәртергә]
шәғбан айының 15 -се көнөнә тура килә. Изге кисә 14-се шәғбанда ҡояш байығас та башлана. Риүәйәттәргә ҡарағанда, кешеләрҙең бер йыллыҡ яҙмышы, бәхете, тормошондағы уңышы, рәхәт, етеш йәшәүе ошо кистә билдәләнә.
Ғәшүрә көнө[үҙгәртергә]
Ғәшүрә көнө мөхәррәм айының 10 көнөндә байрам ителә. Мөхәммәд пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре ошо көндө мөбәрәк һанап, ураҙа тотҡандар, изге ғәмәлдәр ҡылғандар.
Ҡәҙер кисе[үҙгәртергә]
Рамаҙан айының 26-сы көнөндә байрам ителә. МөхәммәдкәСҒС Ҡөрьән аяттары Аллаһынан ошо кистә иңдерелә башлаған тип аңлатыла. Уның изгелеге шунан килә. Хәҙерәте Рәсүл СҒС,ҡәҙер кисендә тәүбә ҡылған кешенең барлыҡ гонаһтарын Аллаһы Тәғәлә ярлыҡар, тип әйтеп ҡалдырған.Сөнки был кистә изге ғәмәлдәрҙең сауабы башҡа кистәргә ҡарағанда артыҡ була. Шуға күрә мосолмандар был төндө йоҡламай үткәрәләр. Мәсеттәрҙә намаҙ уҡыу, доға ҡылыу, Ҡөрьән уҡыу ойошторола.
Тәшриҡ көндәре[үҙгәртергә]
Ҡорбан ғәйетенән һуңғы өс көндө, йәғни, зөлхиззәнең 11,12,13- сө көндәрен Тәшриҡ көндәре тип атайҙар. Былар изге көндәр. Ғәрәфә көнөнөң иртә намаҙынан алып тәшриҡ көнөнөң икенде намаҙына ҡәҙәр, йәмәғәт намаҙынан һуң мосолмандар һәр урында ҡысҡырып "тәҡбир тәшриҡ" әйтәләр.Йәғни Аллаһы Тәғәлә хәҙрәттәрен ололайҙар


text:
- Тимур Юнысов: Юрий Борзаковский кеүек үрҙәр яулап, ҙур маҡсаттарға ирешкем килә
- Карьяла кубогына состав билдәләнде
- „Өфө”ләр чемпионды нокаутҡа ебәрҙе
- Өфөләр латыштарға мәрәй бүләк итте
- «Өфө» клубына штраф сәпәнеләр
- Рәсәй волейболсылары тәүгә уңышһыҙлыҡҡа тарыны
- Шведция – Рәсәй = ?
- Федор Черенковҡа бары 55 йәш кенә ине…
- «Салауат Юлаев» 11 мәрәй менән ҡайтты
- Испандар Карпиндан ҡотолоу юлын эҙләй
- «Салауат Юлаев» хоккейсылары дүртенсе уйын рәттән еңеү кисерә алмай ыҙалана.
Ситтәге ике еңелеүҙән һуң, бигерәк тә СКА-нан мәсхәрәгә ҡалғас, бөтөнләй ҡаушанылар, буғай. Ә бит Өфөгә килгән әлеге дәғүәселәре уларҙан күпкә көсһөҙөрәк булып һанала. Шул уҡ «Нефтехимик» та, «Трактор» ҙа беренселекте уңышһыҙ башлап, миҙгел барышында баш тренерҙарын алмаштырҙы. Күрәһең, юҡҡа булмаған. Улар икеһе лә буллит серияһында булһа ла юлаевсыларҙан өҫтөнөрәк булып сыҡты. Ғөмүмән, Владимир Юрзиновтың тәрбиәләнеүселәре һуңғы осрашыуҙарҙа төҫһөҙ уйыны менән көйәрмәндәрҙә һағайта. Әллә төп бағыусыһының ауыр хәлгә ҡалыуы йоғонто яһаймы, билдәһеҙ. Нисек кенә тимә, өфөләр биреште... Хәҙер улар, 23 уйындан һуң 37 мәрәй яулап, «Барыҫ»ты ҡыуҙыртып еткерҙе һәм улар менән Көнсығыш конференцияһында 4 – 5-се урындарҙы бүлешә. Оҙаҡламай, Рәсәй йыйылма командаһының Евротурҙа ҡатнашыуы сәбәпле, беренселектә тәнәфес ҡаралған. Моғайын, файҙаға булыр тип ышанайыҡ. Уға тиклем юлаевсылар «Югра» һәм «Лада» менән – үҙендә һәм 4 ноябрҙә «Динамо» (Мәскәү) командаһы менән осрашасаҡ.
Юғарыла – СКА (63 мәрәй). Уларҙан 9 мәрәйгә – ЦСКА, 12-гә «Металлург» (Мг.) хоккейсылары ҡалышаДалее...
Коммент.: 0 Просмотр.:6 Добавлено:Вчера, 14:02
- Футбол буйынса Рәсәй кубогының 1/8 финал уйындары булып үтте.
«Өфө» футболсылары үҙендә «Локомотив» командаһын ҡабул итте һәм уларға 0:1 иҫәбенә еңелеп, төп бәйгенән төшөп ҡалды. Ә бына беренселек аутсайдеры «Арсенал» уйынсылары чемпионат лидеры – «Зенит»ты 3:2 иҫебенә еңеп, барыһын да аптыратты. ЦСКА «Торпедо»ны 2:0 иҫәбенә отһа, «Кубань» клубы «Тосно» командаһын 3:0 иҫәбенә еңеп, сирекфиналға сыҡты.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:6 Добавлено:Вчера, 14:02
- 2018 йылда Рәсәйҙә буласаҡ футбол буйынса донъя беренселегенең эблемаһы раҫланды.
Унда ҡатнашасаҡ командаларҙың йәрәбәһе 2015 йылдың 25 июлендә Санкт-Петербургта уҙасаҡ. Ә инде чемпионаттың талисманы 2016 йылда раҫланасаҡ.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:5 Добавлено:29 октября 2014
- Оҙаҡламай хоккей буйынса Евротурҙың беренсе этабында ҡатнашыр өсөн Рәсәй йыйылма командаһы баш тренеры Олег Знарок состав исемлеген белдерҙе.
Ҡапҡасылар: Станислав Ғәлимов (ЦСКА), Василий Кошечкин («Металлург» Мг.), Илья Сорокин («Металлург» Нк.).
һаҡсылар: Виктор Антипин («Металлург» Мг.), Никита Зайцев (ЦСКА), Богдан Киселевич (ЦСКА), Евгений Медведев («Аҡ барс»), Андрей Миронов («Динамо» М.), Роман Рукавишников («Атлант»), Никита Пивцакин («Авангард»), Максим Чудинов (СКА).
һөжүмселәр: Егор Аверин («Локомотив»), Сергей Андронов (ЦСКА), Даниил Апальков («Локомотив»), Павел Бучневич («Северсталь»), Николай Жердев («Динамо» М.), Илья Зубов («Адмирал»), Сергей Калинин («Авангард»), Владислав Каменев («Металлург» Мг.), Илья Ковальчук (СКА), Денис Кокарев («Динамо» М.), Ярослав Косов («Металлург» Мг.), Артемий Панарин (СКА), Кирилл Петров («Аҡ барс»), Александр Радулов (ЦСКА), Антон Слепышев («Салауат Юлаев»), Сергей Шмелев («Атлант»).
Рәсәй хоккейсылары турнирҙы 6 ноябрь Швеция командаһы менән башлаясаҡ. 8, 9 ноябрь Знароктың тәрбиәләнеүселәре Финляндия һәм Чехия менән осрашасаҡ.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:7 Добавлено:28 октября 2014
- Мәскәүҙә профессиональ бокссылар араһында WВС SiIvеr титулына алыш булып үтте.
Уға дәғүә иткән Рәсәй спортсыһы Александр Поветкин һәм шул билбауға эйә булған Камерун бокссыһы, Франция өсөн сығыш яһаусы Карлос Такама рингҡа сыҡты. Бәйге Такаманың өҫтөнлөгө менән башланды. Ул дүртенсе раундҡа тиклем тура һуғып, мәрәйҙәр һаны буйынса алға сыға. Поветкин да бирешмәне, әммә дәғүәсеһенә ҡарағанда ауырыраҡ һымаҡ тойолдо. Шулай раунд артынан раунд үтеп, көстәр бер аҙ тигеҙләшә төшә. Йылғыр Карлостың хәле бөтә башлай, буғай һәм ул туғыҙынсы раундта аяғында саҡ баҫып ҡала. Ә инде киләһендә Поветкин уны нокаутҡа ебәреп, билбауын тартып ала. Шулай итеп, Александр еңеү яулай. Хәҙер уға донъя чемпионы Владимир Кличко менән алышыр өсөн тағы ике-өс дәғүәсене еңергә кәрәк. Поветкин быға тиклем Кличко менән алыша һәм уға еңелә.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:7 Добавлено:28 октября 2014
- Үткән аҙна Сингапурҙа Ер шарының иң көслө һигеҙ тенниссыһы, йылдың һөҙөмтәһе буйынса үҙ-ара беренселек уҙғарҙы.
Ул исемлеккә ингән Рәсәйҙең билдәле спортсыһы Мария Шарапова уңышҡа ирешә алманы. Ул башта Каролина Вюзияцки, һуңынан Петра Квитоваға еңелеп, тик Агнешка Радваньсканы ғына еңде. Әлбиттә, ярымфиналға сыға алманы һәм WТА рейтингы буйынса Шарапова икенсе баҫҡыста ҡалды. Ә инде еңеүсе булып АҠШ тенниссыһы Серена Уильямс танылды. 6,5 млн долларға тиң булған приз фондының 1 млн 621 меңе еңеүсе – тап уға бирелде. Ҡалған аҡса барыһына ла һөҙөмтәләренә ҡарап бүлеп биреләсәк.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:7 Добавлено:28 октября 2014
варикозное расширение вен
{mainlink_code_ads}


text:
Бауырһаҡ
Бауырһаҡ (сәк-сәк, моҡом) - йомортҡаға ғына баҫып бәләкәй шар рәүешендә майҙа бешерелгән ашамлыҡ.
Бауырһаҡ әҙерләү:
Он 600г., йомортҡа 5 шт., шәкәр ҡомо 1 аш ҡалағы, һөт 50мл., һары май 1 аш ҡалағы, тоҙ .
600 г май бешереү өсөн. Юғары сортлы он, яңй йомортҡа, һөт, май, шәкәр ҡомо, тоҙ ярҙамында сөсө ҡамыр әҙерләнә. Ул йомшаҡ ҡына булырға тейеш. Ҡамырҙы өлөштәргә бүлеп, ҡабарһын өсөн әҙерәк кенә көтәбеҙ. Унан һуң уларҙы оҙонса итеп йәйәбеҙ, киҫәктәргә киҫеп сығабыҙ.Киҫәктәр 1,5 -3 см оҙонлоғонда булырға тейеш. Ҡаҙанда һары майҙабер туҡтауһыҙ әйләндергеләп, алтынһыу төҫкә кергәнсе бешереп алабыҙ ҙа, тишекле сүлмәк аша һөҙөп алып һыуытырға һалабыҙ. Әҙер бауырһаҡты әгәр ҙә баллап, йәки эретелгән шәкәогә буташтырырға кәрәк тапһағыҙ, балда әүәләп алырға, ә шәкәр онтағын(пудра) өҫтөнә һибеп сығаһың. Һыуынғас, сәйгә бирергә мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
М.И. Баһауетдинова. Этнографик терминдар һүҙлеге. 1994 йыл. Өфө.52 бит


text:
Ҡуян ябалағы
Ҡуян ябалағы, аҡ ябалаҡ, аҡ сая урыҫ. белая сова (лат. Bubo scandiacus, Nyctea scandiaca) - ябалаҡтар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙ ҙурлығында. Иң ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө аҡ; ҡара таптар, төртөктәр менән сыбарлан¬ған. Көндөҙ ҙә оса. Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙыл, аяҡтары һары. Башҡа ябалаҡтарҙан аҡ төҫө, ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Май (Һабанай)
Ҡалып:MayCalendar2014 Май (Һабанай)
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 3 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара матбуғат азатлығы көнө
- 8 Май (Һабанай) - Бөтә донъя Ҡыҙыл Тәре һәм Ярым Ай көнө
- 12 Май (Һабанай) - Бөтә донъя шәфҡәт туташтары көнө
- 15 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара ғаилә көнө
- 17 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара электр бәйләнеше көнө
- 18 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара музейҙар көнө
- 21 Май (Һабанай) - Мәҙәни үҫеш өсөн халыҡ-ара ЮНЕСКО көнө
- 31 Май (Һабанай) - Бөтә донъя тәмәкенән баш тартыу көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 7 Май (Һабанай) - Радио көнө, барлык элемтә тармаҡтары хеҙмәткәрҙәре байрамы
- 9 Май (Һабанай) - Еңеү көнө
- 19 Май (Һабанай) - РСФСР пионерҙар ойошмаһы төҙөлгән көн
- 24 Май (Һабанай) - Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө
- 27 Май (Һабанай) - Дөйөм Рәсәй китапханалар көнө
- 27 Май (Һабанай) - Химиктар көнө
- 28 Май (Һабанай) - Ил һаҡсылары көнө
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 30 Май (Һабанай) - Башҡорт АССР-ының өсөнсө Конституцияһы ҡабул ителган көн


text:
Нөктәле өтөр — тыныш билдәһе.
Нөктәле өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары[үҙгәртергә]
- теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәге ябай һөйләмдәр араһында
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәге эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр араһында.
- теркәүесһеҙ тиң киҫәкле ябай тарҡау һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
- тиң хәл әйтемле ябай тарҡау һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
- теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
Берәүҙәр туй үткәрә, икенселәре тыуған көндәрен билдәләй; өсөнсөләр, һаҡалдарын һыйпап, һанаулы ҡалған йылдарҙың ҡәҙерле минуттарын кисерә. (Р. Низамов.);
Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә нөктәле өтөр ҡуйылһын өсөн, өтөр менән айырылған тиң киҫәктәр, йә айырымланған эйәрсән киҫәктәр йәки хәл әйтемдәре бирелеү талап ителә.
- күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
Күк йөҙөндә аҙ ғына ла болот әҫәре юҡ ваҡытта, бөтә дала үҙенең күкрәгенә ал, ҡыҙыл, зәңгәр сәскәләр ҡаҙап байрам иткәндә; һауала, ағас башында, ҡурай өҫтәрендә, талдарҙың ботаҡтарында һандуғастар, ялан турғайҙары уҙышып-уҙышып һайрағанда, байып барған ҡояшҡа ҡарап һоҡланаһың, уны яратаһың. (Б. Ишемғолов.);
- ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:


text:
Көнсығыш Тимор
Көнсығыш Тимо́р (Тимо́р-Ле́шти йәки Тимо́р-Ле́сте[2]), Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы — Көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт. Көнсығыш Тимор дәүләтенә Тимор утрауының көнсығыш өлөшө һәм шул уҡ уртауҙың көнбайышында ҙур булмаған эксклав (Окуси-Амбено провинцияһы), шулай уҡ Атауро (төньяҡта) һәм Жаку (көнсығышта) утрауҙары керә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Бынан 4 мең йылдар элек Тиморҙа боронғо папуас телендә һөйләшкән австралоид расыһы кешеләре йәшәгән тигән фараз бар. Һуңыраҡ Тиморға Индонезия утрауынан монголоид ҡәбиләләре күсенеп ултыра башлай. XVI быуатта тетум ҡәбиләләре килеп ултыра, улар Тимор утрауында йәшәуселәрге ҙур йоғонто яһай. Тетумдарҙан күреп, утрауҙа йәшәүселәр, тәү тормош үҫеш баҫҡысынан ер эшкәртеүгә күсә. Улар дөгө үҫтерә башлай.
Шулваҡытта (XIV—XVI быуатарҙа) Тиморға Ява, Малайзия, Ҡытай сауҙагәрҙәре килеп урындағы халыҡтан, Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Көньяҡ Азия илдәрендә ҙур һорау менән файҙаланған сандар ағасын алыштырып алғандар. Тиморға беренсе килеп ултырған европалылар португалдар була, тирә яҡтағы утрауҙарҙы голландтар колонизациялай. 1512 йылда Тиморға сандал ағасы менән сауҙа итеүсе беренсе португал сауҙагәре килеп ултыра, 1556 йылда католик миссионерҙар килә, һәм 1702 йылда Тимор рәсми рәүештә Португалия колонияһы тип иғлан ителә. 1859 йылда Тиморҙы Лиссабон килешеүе буйынса Нидерландтар һәм Португалия бүлешә, был илдәр биләмәһе һуңғы тапҡыр тип 1916 йылда ғына билделәнә. Тиморҙа деколонизация процессы 1974 йылда, Португалияла авторитар режим ҡолатылғас, башлана. 1975 йылдың 28 ноябрендә бәйһеҙлек деклорацияһы иғлан ителә. Тик 9 көндән һуң илгә Индонезия армияһы баҫып керә, Көнсығыш Тимор Индонезияның 27-се провинцияһы тип иғлан ителә. Баҫып кереү һәм артабанға репрессиялар АҠШ ярҙамы менән үткәрелә, АҠШ Инднезия армиһын ҡорал менән тәъмин итә һәм күнекмәләр үткәрә.
Тиморҙа Индонезия идараһы рәхимһеҙ һәм халыҡты ирекһеҙләү менән айырыла. 27 йыллыҡ оккупация дәүерендә 100 – 250 мең кеше үлтерелә (баҫып кергәндә утрауҙа халыҡ һаны 600 мең була), шул тиклем УК халыҡ ҡасаҡҡа әүрелә.
1999 йылда Көнсығыш Тиморҙа референдум үткәрелә. Халыктың 78,5 % бәйһеҙлек өсөн тауыш бирә. 2002 йылдың 20 майында рәсми рәүештә бәйһеҙлек иғлан ителә.
Илдә 2007 йылда сыуалыштар башлана.
География[үҙгәртергә]
Ил биләмәһендә Банда һәм Тимор диңгеҙҙеренә ағып төшкән тау йылғалары булған тауҙар күп. Ер тетрәү һәм цунами булып ала. Көнсығыш Тиморҙа уртаса яуым-төшөмлө субэкваториаль муссонлы климат.
Дымлы муссонлы климата ер шыуыуҙар, һыу баҫыуҙар булып тора. Таулы һәм тау алды райондарында сандал ағасы үҫә. Уйһыулыҡтарҙа күберәк кокос пальмаһы һәм эвкалип ағаслы үҫкән бейек үләнле саванналар урынлашҡан.
Илдең көнсығышында 500—700 метрлыҡ ҙур булмаған платолар таралған. Яр буйы, шельф һәм Тимор диңгеҙе төбө нефть һәм тәбиғи газға бай.
Халҡы[үҙгәртергә]
Дини составы: католиктар — 98 %, мосолмандар — 1 %, протестанттар — 1 % . Ике рәсми тел: тетум теле һәм португал теле, һәм ике «эш теле»: индонезия теле һәм инглиз теле. Бынан тыш Көнсығыш Тимор халҡы бик күп абориген телдәрҙә һөйләшә. Илдә сәнәғәт үҫешмәгән. Нефть һәм газ сығарыла. Ауыл хужалығы нигеҙе булған кофе экспортлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 409http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf
- ↑ Классификатор стран мира (ОКСМ)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Көнсығыш Тимор Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Статья в журнале «Вокруг света»
- ETAN — East Timor & Indonesia Action Network (инг.)
- Восточный Тимор устал от независимости
- Восточный Тимор: забытый геноцид, замалчиваемые проблемы


text:
Геометрия
Геоме́трия (бор. грек. Yῆ — ер һәм uetpέw үлсәйем) — математика фәненең бер бүлеге, формаларҙы һәм ғөмөмиләштереүҙәрҙе өйрәнә. Геометрия математиканың башҡа бүлектәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уның сиктәре теүәл билдәләнмәгән.
Геометрия — иң элекке фәндәрҙең береһе, килеп сыгышы бик борондан килә, беҙҙең эраға тиклем үк барып етә. Геометрия һүҙе грек теленән тәржемә иткәндә "ер үлсәү" ("гео"-ер, ә "метрео"-үлсәү) тигәнде аңлата. Бындай исемдең килеп сығышы ошолай аңлатыла: беренсе геометрия үҫеше төрлө үлсәү эштәре менән башлана, ер үлсәүҙәр, юлдар һалыу һәм төҙәлөш ваҡытында үлсәүһеҙ эшләүе бик ҡыйын, ә был фән менән был мәсьәләләр тиҙ сиселгән.
Геометрияға ҡағылышлы белемдәр бик боронғо замандан уҡ (Мысыр, Вавилон) Ер майҙанын, есемдәрҙең күләмен үлсәү, төҙөү, һуғарыу һ.б. эштәр, астрономик күҙәтеүҙәр ихтыяжы һөҙөмтәһендә тупланып килгән. Боронғо грек ғалимы Евклидтың «Башланғыстар» («Начала») исемле хеҙмәтендә (Б.Э.Т. 3 быуат) беренсе мәртәбә аксиомалар - геометрияның төп закондары тәғбирләнгән, улар ярҙамында иң ябай фигураларҙың төрлө үҙлектәре иҫбатлап сығарылған. Архимед (майҙан һәм күләмдәрҙе тулыландырып иҫәпләү ысулы, Б.Э.Т. 3 быуат), Аполлоний (коник киҫемдәр тураһындағы тәғлимәт, Б.Э.Т. 3 быуат), Птолемей (сферик геометрия, Б.Э.Т. 2 быуат) асыштары ла - геометрия өлкәһендәге мөһим ҡаҙаныштар.
XVII быуатта Р. Декарт (1637) тарафынан төҙөлгән координаталар ысулы геометрия мәсьәләләрен һандар теленә күсерергә һәм уларҙы алгебраик ысулдар менән сисергә мөмкинлек бирә һәм яңы асыштарҙың - дифференциаль һәм интеграль иҫәпләүҙәрҙең (И. Ньютон һәм Г.В. Лейбниц) нигеҙен тәшкил итә. XVIII быуатта евклидса фазалағы кәкреләрҙе һәм өҫлөктәрҙе өйрәнгәндә анализ ысулдары ҡулланыу барышында (бер туған Я. һәм И. Бернуллилар, Г. Монж, Л. Эйлер һ.б. хеҙмәттәрендә) классик дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына. 19 быуатта өҫлөктәр теорияһындағы иң мөһим нәтижәләр немец математигы К.Ф. Гаусс исеме менән бәйле. Ул өҫлөктөң эске геометрияһы тигән, бөгөлгәндә лә үҙгәрмәүсән эске үҙлектәре йыйылмаһы төшөнсәһен керетә (1827). Евклидса геометриянан бөтөнләй айырмалы, логик ҡаршылыҡһыҙ булған геометрия төҙөп, Н.И. Лобачевский был фәндең үҫешендә принципиаль яңы аҙым яһай. 19 быуатта Лобачевский геометрияһы барлыҡҡа килеү, шунан һуң башҡа геометриялар төҙөлөү математикала аксиомалар ысулын үҫтереүгә һәм камиллаштырыуға этәргес бирә (Д. Гильберт һ.б.). Немец математигы Ф. Клейндың рәүеш үҙгәртеүҙәр төркөмдәре теорияһы нигеҙендә нәевклид геометриялар классификацияһын төҙөүе 19 быуаттаге ҙур казаныштарҙың береһе булып һанала. 1854 йылда немец математигы Б. Риман нәевклид геометриялар ҡыҫаларына һыймаған фазалар төҙөй. Риман күп төрлөлөктәре һәм уларҙы ғөмөмиләштереү буйынса алып барылған тикшеренеүҙәрҙә «ғөмөмиләштерелгән фәзалар» тип аталған төшенсә керетелә, ә уларҙы өрәнеү 20 быуатта киң ҡолас ала. Мәҫәлән, А. Эйнштейн, дүрт үлсәмле Риманса фаза-ваҡыт төшөнсәһен ҡулланып (1916), сағыштырмалылыҡтың дөйөм теорияһын төҙөй.
19-20 быуаттар сигендә математикала абстракт ҡараштарҙың үҫеше геометрияне күплектәр теорияһы нигеҙенә күсереүгә килтерә. Француз математигы А. Пуанкареның күп төрлөлөктәрҙә интеграль иҫәпләүҙәр, француз математигы М. Фреше менән немец математигы Ф. Хаусдорфның метрик күп төрлөлөктәр теорияһына ҡараған һәм Мәскәү математик мәктәбе вәкилдәренең (П.С. Александров, П.С. Урысон, А.Н. Колмогоров, Л.С. Понтрягин) тикшеренү нәтижәләре геометрияның яңы бүлеге - топология фәне барлыҡҡа килеүгә ярҙам итә, ә ул математиканың башҡа өлкәләре үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. 20 быуатта дифференциаль геометрияла ике йүнәлеш билдәләнә. Беренсе йүнәлеш, математик анализ ысулдарын файҙаланып, бирелгән нөктә тирәһендәге геометрик объекттарҙың локаль үҙлектәрен өйрәнә һәм ул тикшерелә торған объекттарҙы һыҙыҡсалатырға, һыҙыҡлы алгебра ысулдарын ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шул йүнәлештең үҫеүе нәтижәһендә К. Риччи, Т. Леви-Чивита, Э. Картан һ.б. хеҙмәттәрендә тензорлы анализға, бәйләнгәнлек теорияһына һәм ковариант дифференциаллауҙарға нигеҙ һалына. Икенсе йүнәлеш - дифференциаль топология - 1930 йылдар уртаһында Х. Уитни һәм Э. Штифель, Л.С. Понтрягин, Ш. Чжень һ.б. хеҙмәттәрендә нигеҙләнә. Шыма күп төрлөлөктәрҙең топологик инварианттарын, уларҙы сифатлаусы класстарҙың терминдарын өйрәнгәндә ғәйәт ҙур нәтижәләргә ирешелә (В.А. Рохлин, Д.У. Милнор, М.Ф. Атья һ.б.). Ғөмүмән алғанда, геометрия кәкреләр һәм өҫлөктәрҙең төҙөлөшөн Евклид һәм нәевклид фазаларында һәр яҡлап, шул иҫәптән уларҙың шыма түгеллеген һәм үҙенсәлекле нөктәләре булыуын да иҫәпкә алып өйрәнә (Н.В. Ефимов, А.Д. Александров, А.В. Погорелов, Н. Кейпер һ.б.).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Комацу, Мацуо. Многообразие геометрии. — М. : Знание, 1981.
- Левитин, К. Е. Геометрическая рапсодия. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : ИД «Камерон», 2004. — 216 с. — ISBN 5-9594-0023-5.
- Шаль, Мишель. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов : в 2 т. — М. : М. Катков, 1883.
- Геометрия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Геометрия // Большая советская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — Т. 6 : Газлифт — Гоголево. — 624 с.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1970. — Т. I : С древнейших времён до начала Нового времени.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1970. — Т. II : Математика XVII столетия.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1972. — Т. III : Математика XVIII столетия.
- Математика XIX века / ред. А. Н. Колмогоров, А. П. Юшкевич. — М. : Наука, 1981. — Т. 2 : Геометрия. Теория аналитических функций.
- Энциклопедия элементарной математики / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М. : Физматгиз, 1963. — Кн. 4 : Геометрия. — 568 с.
- Энциклопедия элементарной математики / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М. : Наука, 1966. — Кн. 5 : Геометрия. — 624 с.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Васильевка (йылға)
Васильевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) һул ярына 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сыльва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013933
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101393
- Бассейн коды — 10.01.01.009
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Васильевка.


text:
Аласабыр
Аласабыр(урыҫ. пеганка)- ҡаҙ ғаиләһенән булған һыу ҡошо
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Диалектарҙа әйтәлештәре:аласыбар,алазыбар, ағалағаҙ. Өйрәктән ҙурыраҡ. Башы һәм муйыны ҡара йәшел, яурындары ҡара, түше ерән. Ҡорһаҡ йөнө, ҡанат ҡауырһындары ҡара һоро. Күкрәк аҫты, арҡаһының урта өлөшө, ҡанат төптәре, ҡабырғалары, ҡойроғоаҡ. Ата өйрәктең ҡыҙыл суҡышы төбөндә ҙур ғына ҡыҙыл һөйәле бар. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, башҡ ваҡытта инә өйрәк кеүек бажҡылдай. Инә ҡош бынан башҡа тоноҡ ҡына "ҡор-ҡор" тигән тауыш сығара.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Балыҡ, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ерҙә, өңдәрҙә. Йыш ҡына төлкө һәм бурһыҡтарҙың ташландыҡ өңдәрен файҙалана. 7-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Мамығы өсөн аулайҙар. Ите ашауға яраҡһыҙ.


text:
Ғәмәли Мәғариф
Ғәмәли́ Мәғари́ф - Рон Хаббард асҡан уҡытыу технологияһын таратыу өсөн нигеҙләнгән ойошма. Штаб квартираһы АҠШла Миссури штатының Сент-Луис ҡалаһында урынлашҡан. Был ойошма 1972 йылда барлыҡҡа килә һәм Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы менән идара ителә. Донъяла 760 филиал 100 мең уҡытыу өлкәһендә эшләгәндәргә һәм 28 миллион студенттарға файҙа килтерә.
Уҡытыу технологияһы[үҙгәртергә]
Рон Хаббард уҡытыу технологияһында һүҙлек, демонабор (ваҡ нәмәләр), пластилин ҙур күләмдә ҡулланыла. Студент экзаменды яҡшы бирмәйенсә алға бармай.
Рон Хаббард буйынса кеше һүҙ аңламағандан һуң өйрәнгән өлкәнән алыҫайа һәм аҙаҡ шул өлкәгә ҡаршы берәй нәмә эшләй.[1]
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (инг.)
- Рәсми сайт (урыҫ.)
- [1] (урыҫ.)
- [2] (урыҫ.)
- [3] (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Бюллетень ОХС от 8 сентября 1964 Оверты: что стоит за ними?


text:
18 октябрь
18 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 291-се көнө (кәбисә йылында 292-се). Йыл һуңына тиклем 74 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Калмыкия — Республика көнө.
- АҠШ — Аляска көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1667 — Бруклин ҡалаһы нигеҙләнә.
- 1723 — Крондштат ҡәлғәһе нигеҙләнә.
- 1867 — Аляска Рәсәйҙән АҠШҡа күсә.
- 1892 — Беренсе коммерция телефон линияһы һуҙыла.
- 1914 — Беренсе тапҡыр бер һыу аҫты кәмәһе икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан батырыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1939 — Ли Харви Освальд,АҠШ президенты Джон Кеннедиҙы үлтереүҙә ғәйепләнеүсе.
- 1959 — Сергей Леонидович Доренко, Рәсәй журналисы.
- 1973 — Сергей Витальевич Безруков, Рәсәй актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1871 — Чарльз Бэббидж, инглиз математик.
- 1931 — Томас Алва Эдисон, американ уйлап табыусы.


text:
Ағыулы хайуандар
Ағыулы хайуандар — башҡа төр заттарҙы ағыуларға һәләтле матдәләргә эйә булған организмдар.
Ағыулы хайуандар яҡынса 5000 төрө билдәле, ағыулылыҡ кимәле хайуандың йәшенә, енесенә, туҡланыу характерына һ.б. бәйле. Эволюцион алға киткән ағыулылыҡ беренсел ағыулы хайуандар (зоотоксиндар бүлеп сығаралар), ябайы — икенсел ағыулы хайуандар (экзоген ағыуҙар) хас.
Төрлөлөгө[үҙгәртергә]
Беренсел ағыулы хайуандар араһында әүҙем (ағыулаусы матдәләр ағыулы биҙҙәрҙә урынлашҡан) һәм пассив (махсуслашмаған туҡымаларҙа һәм ағзаларҙа) ағыулы төрҙәрҙе айыралар. Ҡораллы А.х. сығарыу юлы һәм яралаусы ҡулайламаһы булған ағыулы биҙ (инфузорияларҙа — трихоцистар, эсәкҡыуышлыларҙа — саҡҡыс күҙәнәктәр, яры ҡанатлыларҙа — ҡаяу һ.б.) бар, ҡоралһыҙ ағыулы хайуандар токсиндар тире өҫтөнә бүленеп сыға (ҡайһы бер ер-һыу хайуандары). Махсуслашҡан ағыулы биҙҙәре булмаған күп пассив ағыулы хайуандар (амфибиялар, бөжәктәр һ.б.) ағыуы уларҙы башҡа хайуандар ашаған осраҡта тәьҫир итә. Шулай уҡ хужалары өсөн эндопаразиттар ағыулы. Организмға эләккән осраҡта токсиндар йөрәк, тын алыу үҙәге параличына, анафилактик шокка, бөйөрҙәр шешеүенә килтереүе мөмкин. ағыулы хайуандар үҫемлектәрҙе һеркәләндерә (бал ҡорттары, иңкештәр), ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостарының һанын көйләй, ҡиммәтле биологик актив матдәләр сығанағы (йыландар, бал ҡорттары) иҫәпләнә. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына оҫта ҡорт, баҡыр йылан, башҡорт бал ҡорто, бесәй күҙле әрмәнде, дала ҡара йыланы, таңҡа иңкеш, уһылдаҡ тәлмәрйен, әрмән иңкеше һ.б. индерелгән.


text:
Үү
Үү [ү] — Башҡорт алфавитында егерме һигеҙенсе хәрефе. Халыҡ-ара фонетик алфавитында [y] тамғаһы менән билдәләнә.
Башҡорт алфавитында[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
У – у, Ү – ү хәрефтәренең яҙылышы
А. У – у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу,ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур.
Б. Ү – ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: үлән, үр,үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ.
В. Шул уҡ у – ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә:
а) ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан;
б) әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү.
Г. Исем ҡылым ялғауы -ыу – -еү, -оу – -өү рәүешендә яҙы-ла: барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.
Юникод[үҙгәртергә]
Башҡа телдәрҙә[үҙгәртергә]
- Ҡаҙаҡ алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
- Ҡырғыҙ алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
- Монгол алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
- Бурят алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
- Ҡалмыҡ алфавитында егерме етенсе хәреф.
- Яҡут алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
- Дунған алфавитында егерме алтынсы хәреф.
- Әзәрбайжан һәм төрөкмән кирилл алфавитында ҡулланылған.


text:
Ерәнсәй сумғыс
Ерәнсәй сумғыс (урыҫ. красноносый нырок, лат. Netta rufina)— йорт өйрәгенән байтаҡ бәләкәйерәк ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Яңғыҙ, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ултырған ҡоштоң башы ҙур булып күренә. Башы, муйыны сағыу ерән. Түше, арҡаһының алғы өлөшө ҡара. Ҡанаттары көрәнһыу һоро, көҙгөләре аҡ. Яурындарындағы таптар, ҡорһағы һәм ҡабырғалары алһыу аҡ. Бәләкәй генә суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән бәләкәйлеге, йомро ҙур башы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «көрр-керр-көрр»; ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Киң асыҡ урындары булған тәрән күлдәрҙә йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, ылымыҡ ме¬нән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында була. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡа һала. Ите әсән аулайҙар
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Килейек
Килейек (урыҫ. Славка-завирушка)(лат. Sylviidae)(лат. Sylviidae)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Түбәһе һоро, һырты, ҡойроғо көрәнһыу һоро, Ҡанаттарының осонда нәҙек ар-ҡырыл һыҙыҡтар бар. Күҙҙәре аша-киң ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. һоро килейектән ерән ҡауырһындары булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «сыҡ-сыҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Сырылдап һайрауына яңғырауыҡлы «киле-киле-киле» тигән өндәр ҡушыла. Төрлө урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләк ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡы¬уаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән таплы 4—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Мезолит
Мезоли́т (бор. грек. uέσoς — урта, λίθoς — таш) – урта таш быуат; ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән тасуирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте б.э.т. 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арттыра, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.
Theviecc ҡәберлеге – Тулуз музейы күргәҙмәһенән[үҙгәртергә]
Шотландиянан йыраҡ түгел Оркней утрауындағы Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. файҙаланылған.


text:
Йәсмин
Йәсмин (лат. Jasmínum, фарс. یاس — ясемин) — матур сәскәле ҡыуаҡ, эфир майлы һәм декоратив үҫемлек.
Йөкмәткеһе
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Мәңге йәшел ҡыуаҡ. Зәйтүн ағасы һымаҡтар ғаиләһенә керә. Ап-аҡ сәскәләрн хуш еҫле, һулый башлағанда аҙ ғына ҡыҙғылт төҫкә керә. Эре сәскәле ғәрәп йәсминен өйҙә үҫтерәләр. Һары йәсмин һыуыҡтарҙы ауыр кисерә, эҫе ҡояшта ла бирешә. Эрерәк аҡ сәскәле ялбыр(махровый) йәсминдең ҡайһы бер төрҙәрен баҡсасылар Башҡортостанда ла үҫтерә. Үрмәләп үҫкән йәсминдәр ҙә бар.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Ике ярымшарҙың йылы бүлкәттәрендә, субтропик бүлкәтте керетеп, барлығы 197 төрө билдәле.
Киң таралған төрҙәре:
- Һары йәсмин (Jasminum fruticans L.), йәки Ҡыуаҡлы йәсмин
- Италия һары йәсмине (Jasminum humile L.)
- Бормалы йәсмин (Jasminum revolutum)
- Аҡ йәсмин (Jasminum officinale L.), йәки дарыу йәсмине
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғаилә календары. 2012 йыл. Өфө, Зәйнәб Биишева исемендәге "КИТАП" нәшриәте, 2011 йыл.
- Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)
- Жасмин // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Тимер
Тиме́р — химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 26-сы химик элемент. Fe (лат. Ferrum) символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, алюминдан ҡалышып, иң таралған элемент. Тимерҙең ябай матдәһе (CAS-номеры: 7439-89-6) — еңел сүкелеүсән, аҡ төҫтәге, юғары реакцион мөмкинлеге булған металл. Тимер юғары температурала һәм юғары дымлылыҡта тиҙ коррозияға бирешә. Таҙа тимер янмай, ә ваҡ дисперсия хәлендә үҙенән-үҙе янып китеүсән.
Шулай уҡ тимер тип тимер иретмәләрен (0,8 %-ҡа тиклем ҡатнашма) әйтәләр. Ҡатнашмалар тимергә йомшаҡлыҡ һәм һығылмалылыҡ бирәләр. Ғәмәлдә тимер менән углерод иремәһе: ҡорос (1,14 %-ҡа тиклем), суйын (2,14%-тан күберәк) һәм составында хром, марганец, никель булған тутыҡмай торған (легирланған) ҡорос ҡулланалар.
Барлыҡ үҙенсәлеге лә тимерҙе кешелек өсөн 1-се һанлы металл итә.
Тәбиғәттә тимер таҙа хәлдә тимер-никель метиоридтарында ғына осрай. Ер ҡабығында таралыуы буйынса — 4,65% (4-се урын O, Si, Al-ҙан ҡалышып[1]). Ер төшөнөң ҙур өлөшө тимерҙән тора тип иҫәпләнә.
Тимер минералдары[үҙгәртергә]
Тимер Ер ҡабығында киң таралған. Был металл бик күп руда һәм минералдар составына инә: ҡыҙыл тимер мәғдәне (красный железняк,гематит, Fe2O3; 70 % Fe), магнитлы тимер мәғдәне (магнитный железняк, магнетит, FeFe2O4, Fe3O4; 72,4 % Fe), көрән тимерташ (бурый железняк, лимонит, (гётит) һәм гидрогётит (FeOOH и FeOOH•nH2O).
Тәбиғәттә тимер сульфиды пирит FeS2 (көкөрт һәм тимер колчеданы) осрай.
Тимер рудаһы запасы буйынса Рәсәй беренсе урында. Диңгеҙ һыуында тимер — 1·10−5—1·10−8 %.
Башҡа йыш осрай торған минералдар[2]:
- Сидерит — FeCO3 —35 %. Тығыҙлығы 3 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 3,5—4,5.
- Марказит — FeS2 — 46,6 % тимер бар.Тығыҙлығы 4,6—4,9 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 5—6.
- Лёллингит — FeAs2 —27,2 % . Тығыҙлығы 7—7,4 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 5—5,5.
- Миспикель — FeAsS —34,3 %. Тығыҙлығы 5,6—6,2 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 5,5—6.
- Мелантерит — FeSO4•7H2O —Тығыҙлығы 1,8—1,9 г/см³.
- Вивианит — Fe3(PO4)2•8H2O — тығыҙлығы 2,95 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 1,5—2.
Быларҙан башҡа составында тимер булған минералдар:
Алыу[үҙгәртергә]
Сәнәғәттә тимерҙе тимер рудаһынан, гематит (Fe2O3) һәм магнетиттан (Fe3O4) алалар.
Руданан тимерҙе айырып алыуҙың бер нисә ысулы бар. Иң киң таралғаны домна мейесендә.
Етештереүҙең беренсе этабы — домна мейесендә тимерҙе 2000 °C-та ҡайтарыу. Өҫтән тимер рудаһы һәм флюс (известняк) өҫтән бирелә, ә аҫтан йылы һауа ағымы бирелә .
Мейестә, кислород етешмәгәндә, кокс углерод монооксидына тиклем оксидлаша:
Үҙ сиратында углерод монооксиды тимерҙе ҡайтара. Реакция тиҙерәк үтһен өсөн йылытылған угар газды тимер оксиды(III) өҫтөнән үткәрәләр:
Ҡушылған флюс оксидҡа тарҡала һәм руда составындағы кремний менән ҡушылып шлак барлыҡҡа килтерә. Шлак мейестә эрей, ул тимерҙән еңелерәк һәм эрегән тимер өҫтөнән айырып алып була. Домна мейесендә алынған тимер иретмәһендә углерод бик күп була. Алынған суйын артабан эшкәртеүгә китә.
Мартен мейестәрендә артыҡ көкөрт һәм фосфорҙан тимер иретмәһен таҙарталар. Электр мейесендә лигирланған (тутыҡмай торған ҡорос) ҡорос алалар.
Тимерҙе водород менән ҡайтарыу ысулы бар. Тимер рудаһын ваҡлап, махсус балсыҡ менән бутайҙар. Шахта мейесендә метан конверсияһы үткәрәләр. Водород окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында тимерҙе ҡайтара.
- ,
Был ысулда тимер көкөрт һәм фосфор менән бысранмай.
Таҙа тимерҙе тоҙҙарҙан электролиз менән алалар.
Химик үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Биологик әһәмиәте[үҙгәртергә]
- ↑ Карапетьянц М. Х. Х., Дракин С. И. Общая и неорганическая химия: Учебник для вузов. — 4-е изд., стер. — М.: Химия, 2000, ISBN 5-7245-1130-4, с. 529
- ↑ Ҡалып:Р. Рипан, И. Четяну. Неорганическая химия. Химия неметаллов. Москва. "Мир". 1972. стр. 482−483. с. 871


text:
Көгөрләүек
Көгөрләүек (урыҫ. Мородунка, лат. Xenus cinereus)— ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон суҡышы өҫкәрәк кәкрәйеп торған сэпсәү. Күберәк ерҙән йөрөй, һирәкләп ҡыуаҡтарға, төп баштарына ла ҡуна һырт яғы ҡара-көрән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, муйыны һәм түшенең еҫ яғы сыбар. Тебеттән һәм божор сәпсәүҙән суҡышы өҫкә ҡарай кәкре булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ли-ли». Яҙғыһын ата ҡош сырылдап һыҙғыра: «түрүй-түрүй-түрүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Шарлыҡтарҙа, күл һәм йылға буйҙарындағы батҡылдарҙа йәшәй. Төрлө бешкәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк һарғылт йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дементьев Г. П., Гладков Н. А. Птицы Советского Союза. — Советская наука, 1951. — Т. 3. — 680 с.
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Пи (һан)
(«пи» тип әйтелә) — түңәрәк оҙонлоғоноң түңәрәк диаметрына сағыштырмаһына тигеҙ булған математик константа. Греф алфавитындағы «пи» хәрефе менән билдәләнә. Элекке исеме — лудольф һаны.
Трансцендентлыҡ һәм иррационаллек[үҙгәртергә]
- — иррациональ һан, йәғни уны теүәл итеп, m/n кәсере рәүешендә күрһәтеп булмай, m һәм n бөтөн һандар булғанда.
- — трансцендент һан, йәғни ул бөтөн коэффициентлы күпбыуындың тамыры була алмай.
Нисбәттәр[үҙгәртергә]
һаны менән бәйләнгән формулалар бар:
- Франсуа Виет, 1593:
- Валлис формулаһы:
- Лейбниц рәте:
- Эйлер берҙәйлеге:


text:
Сирия
Сирия ғәрәп республикаһы (ғәр. الجمهورية العربية السورية, аль-Джумхури́йя аль-Араби́йя ас-Сури́йя) — Яҡын Көнсығыштағы дәүләт. Көньяҡ-көнбайышта Ливан һәм Израиль менән сикләшһә, көньяҡта Иордания, көнсығышта Ираҡ, төньяҡта Төркиә менән сиктәш. Көнбайыштан Урта диңгеҙ ярҙарын йыуа.
Cирияның дөйөм халыҡ иҫәбе 20, 2 млн кеше(2009 йылғы иҫәп алыу һөҙөмтәләре буйынса). Ярты сириялылар сөнниҙәр, шулай уҡ ярайһы ғына кимәлдә шиғыйҙар ҙа бар. Шулай уҡ исмәғилит һәм ғәләүит ағымындағы мосолмандар ҙа бар (16 %). Төрлө йүнәлештәге христиан динлеләр (10 %). Исламиттар ҙа күҙәтелә. Дәүләт теле — ғәрәп теле. 1963 йылдан алып республикала «Баас» партияһы өҫтөнлөккә эйә. Бөгөнгө Сирия 60 йыллыҡта ҡына иҫәпләнһә лә, илдә беҙҙең эраға тиклемге 4 быуатта уҡ цивилизация башланған. Баш ҡалаһы - Дәмәшке (Дамаск). Бедекера белдереүенсә Дәмәшке иң боронғо баш ҡалалаларҙан иҫәпләнә.


text:
Туғай турғайы
Туғай турғайы , туғаяҡ(урыҫ. Дроздовидная камышевка, лат. Acrocephalus arundinaceus) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Бик хәрәкәтсән, өҙ¬лөкһөҙ тауышланып йөрөүсе ҡош. һырт яғы ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шаҡ-шаҡ». һайрауы тупаҫ һәм сырылдаҡ өндәрҙән тора: «трин-трин-керс-керс-бит-бит-вийт-вийт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡурҙайҙарҙан байтаҡҡа ҙур булыуы менән айырыла, һыу ситтәрендәге шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын кәрзинкәгә оҡшатып, ҡамыш һабаҡтарында үрә. Ҡара, һоро, көрән таптар, сыймалаҡтар менән сыбарланған 3—6 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Йүрелек
Йүрелек (Лесной жаворонок) (Lullula arborea L ).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Башлыса ерҙә йөрөүсе ҡош. Ағастар¬ға, ҡыуаҡтарға ла ҡуна. Ағас башына ултырып йәки һа¬уала һайрай, һырты буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Түше көрәнһыу таплы һорғолт һары, ҡорһағы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башында буй һыҙыҡлы бәләкәй генә бүрке күренә, һабан турғайынан аҡ ҡашы һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы ҡыҫҡа ғына: «тир-рит», һайрауы яңғырауыҡлы һыҙғырыуҙарҙан тора: «йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүлү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Көрән йәки ҡыҙыл таплы 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Гиппократ
Гиппократ — (грекса Ἱππokpάtnς, Hippokrates) боронғо грек табибы, фәлсәфәнән айырылып сыҡҡан медицинаға нигеҙ һалыусы.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Гиппократ беҙҙең эраға тиклем 460 — 370 йылдарҙа Кос утрауында тыуған. Уны медицинаға нигеҙ һалыусы тип йөрөтәләр. Гиппократтың 18 быуын нәҫеле ауырыуҙы дауалаусы булған.
Медициналағы өлөшө[үҙгәртергә]
Гиппократ ғүмер буйы сәйәхәт итә. Меңләгән хеҙмәт яҙа, меңләгән кешене терелтә, шул ваҡыттарҙа уҡ ғәйәт ҡатмарлы операциялар эшләй. Ул ауырыуҙы түгел, кешене дауаларға кәрәклегенә баҫым яһай, кеше рухының иң хәл иткес көс икәнлеген аңлата, кешеләрҙе холоҡ-фиғелдәре буйынса дүрт төргә бүлеп, һәр бер төргә билдәләмә бирә (холерик, флегматик, сангвиник, меланхолик темпераментындағы кешеләр). Уның был билдәләмәһе хәҙер ҙә үҙ көсөндә.
Гиппократ ауырыуҙарҙы дауалауҙың дүрт нигеҙен билдәләй: беренсеһе — зыян килтермәҫкә, икенсеһе — ҡапма-ҡаршылыҡ ысулы менән дауаларға, өсөнсөһө — кешегә ауырыу менән көрәшергә ярҙам итергә, дүртенсеһе — ауырыу кешенең хәленә керергә, ҡыҙғанырға.
Табиптың хеҙмәттәренең иң мөһиме — «Гиппократ анты»лыр, моғайын. Унда табиптарҙың ауырыуҙарға тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ярҙам итергә, сер һаҡларға, белемен һәм тәжрибәләрен башҡаларға ла өйрәтергә тейешлеге әйтелә. Хәҙер әлеге антты табиптарҙың һәр ҡайһыһы бирә. Улар биргән анттарына ғүмерҙәре буйы тоғро ҡалырға тейеш.


text:
Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Ҡыҙыл Байраҡ ордены, (урыҫса Орден Красного Знамени). ВЦИК ҡарары (декрет) менән 1918 йылдың 16 сентябрендә Граждандар һуғышы ваҡытында Совет Рәсәйендә булдырылған. Тәүге исеме — Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены Граждандар һуғышы ваҡытында ошондай уҡ ордендар башҡа Совет республикаларында ла булдырылған. 1924 йылдың 1 августында Совет республикаларының бөтә ордендары СССР-ҙың дөйөм ордены — Ҡыҙыл Байраҡ ордены итеп үҙгәртелә.
Ҡыҙыл Байраҡ ордены, хәрбиҙәрҙең тәҡдиме буйынса, һуғыш ваҡытында айырыуса батырлыҡ, фиҙәҡәрлек һәм тәүәкәллек күрһәткән кешеләрҙе, хәрби частәрҙе, хәрби караптарҙы, хәрби берләшмәләрҙе бүләкләү өсөн булдырыла. Был хәрби орден менән Ҡыҙыл йондоҙ гәзите, Ленинград, Ташкент, Волгоград, Севастополь һәм башҡа ҡалалар бүләкләнгән.
Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән беренсе бүләкләнеүселәр:
- 1-се һанлы орден — Василий Константинович Блюхер;
- 2-се һанлы орден — Иван Фёдорович Федько;
- 3-сө һанлы орден — Иосиф Виссарионович Сталин.
Климент Ефремович Ворошилов Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән алты тапҡыр бүләкләнә. Василий Константинович Блюхер — биш тапҡыр.
1930 йылда Ленин Ордены булдырылғанға тиклем Ҡыҙыл Байраҡ ордены йәш Совет дәүләтенең иң оло бүләге булған.
Орден тасуирламаһы[үҙгәртергә]
Ордендың уртаһында аҡ эмаль менән ҡапланғын түңәрәктә алтын ураҡ һәм сүкеш урынлашҡан. Түңәрәк үҙе алтын лавр таж менән уратылған. Түңәрәк аҫтына ҡыҙыл йондоҙ, уның аҫтына сатрашланғын ҙур сүкеш, һабан, факел һәм ҡыҙыл байраҡ урынлашҡан. Ҡыҙыл байраҡта «Пролетарии всех стран соединяйтесь!»тигән яҙыу бар. Ордендың ситен уратҡан алтын лавр тажда «СССР» тигән яҙыулы ҡыҙыл таҫма урынлашҡан. Ҡыҙыл Байраҡ ордены көмөштән эшләнә. Ордендың бейеклеге — 40 мм, киңлеге — 36,3 мм. Беренсе Ҡыҙыл Байраҡ ордендары ҡыҙыл таҫма өҫтөнә тағып йөрөтелгән. Һуңыраҡ ситтәрендә тар һәм уртаһында киң аҡ һыҙат төшөрелгән ҡыҙыл таҫмаға уратылған биш мөйөшле нигеҙгә эленгән.


text:
Аҫ
Аҫ (урыҫ. горностай, лат. Mustela erminea) — һыуһарҙар төркөмөнә ҡараған затлы тиреле йыртҡыс йәнлек; йыртҡыстар отряды һыуһарҙар ғаиләһенән имеҙеүсе хайуан. Европала, Азияла һәм Төньяк Америкала киң таралған.
Кәүҙәһе һуҙынҡы, һығылыусан, оҙонлоғо 17—32 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо 6—12 см, ауырлығы 200 г. Йәйен тиреһе көрән-һарғылт төҫтә, ҡышын — аҡ, ҡойроҡ осо ҡара йәки ҡоңғорт-ҡара. Ағастарғга яҡшы мена һәм яҡшы йөҙә. Ояларын өндәрҙә, ҡыуыштарҙа, ағас тамырҙары аҫтында яһай. Төнөн актив йәшәү рәүеше алып бара. Төп аҙығы — сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ҡоштар, кәлтәләр. Аҫтар - моногамднар, йылға бер тапҡыр үрсейҙәр. Ҡушылыу ваҡыты яҙ йәки йәй башында. Балалары (уртаса 7—9 бала) киләһе йылдың яҙында тыуа. Ҡиммәтле тире бирә торған йәнлек.
Йөкмәткеһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Йәшел тумыртҡа
Йәшел тумыртҡа, йәшел туҡран (лат. Picus viridis, урыҫ. Зелёный дятел)— тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк, һырты-көрәнһыу һарғылт йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы йәшкелт аҡ. Ҡанаттарының һәм ҡойроғоноң осо аҡ төртөклө ҡара. Ҡорһағында арҡыры һорғолт йәшел һыҙыҡтар бар. Түбәһе һәм суҡышы аҫтындағы һыҙыҡ ҡыҙыл, инә тумыртҡаныҡы ҡара. Буҙ тумыртҡанан йәшел төҫө һәм түбәһе тоташ ҡыҙыл булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «киәй-киәй-киәй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡырмыҫҡалар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ҡырмыҫҡаны, уның күкәйҙәрен ашап, зыян итә.
Рәсемдәр[үҙгәртергә]


text:
Анна Иоанновна
А́нна Иоа́нновна (А́нна Ива́новна) — Романовтар династияһынан Рәсәй императрицаһы. Батша Иван V-нең (Петр I-нең ҡустыһы һәм хакимдашы) Прасковья Фёдоровнанан тыуған ҡыҙы.
1710 йылда Курляндия герцогы Фридрих Вильгельмға кейәүгә бирелә; 4 айҙан тол ҡалып, Курляндияла ҡала. Петр II үлгәндән һуң, 1730 йылда Юғары йәшерен совет уны Рәсәй тәхетенә вәкәлләттәре сикләнгән монарх итеп саҡыра. Әммә ул Юғары советы таратып бөтә власты үҙ ҡулына ала.
Уның хаким иткән йылдары тарихҡа һөйәре (фаворит) Бирон исеменән бироновщина булып кереп ҡала.
Тәхеткә ултырыуына тиклем[үҙгәртергә]
1682 йылдан Рәсәй тәхетендә бер туғандар Пётр I һәм Иван V батшалыҡ итә. 1684 йылда Иван (Иоанн) Прасковья Фёдоровнаға өйләнә, һәм уларҙың 5 ҡыҙы тыуа. Уртансы ҡыҙҙары Анна 1693 йылда тыуа.
1710 йылда Пётр I Балтик буйында Рәсәй йоғонтоһон көсәйтеү өсөн Аннаны Курляндия герцогы Фридрих-Вильгельмға кейәүгә бирә. Никах 31 октябрҙа Петербургта үтә. Бынан һуң яңы өйләнешеүселәр ваҡытын мәжллестәрҙә үткәрә. 1711 йылда үҙ биләмәлеренә ҡайтышлай Фридрих-Вильгельм, мәжллестә саманан артыҡ эсеүҙән вафат була.
Петр I талабы буйынса Анна Латвияның көнсығышындағы Митав ҡалаһында йәшәй. Биләмә менән Рәсәй вәкиле, Аннаның һөйәре П. М. Бестужев-Рюмин идара итә. Анна граф Моричҡа кейәүгә сығырға ризалығын бирә. Шул ваҡыт Аннаның тормошона 28 йәшлек дворян Эрнест-Иоганн Бюрен килеп керә һәм тормошоноң һуңғы көндәренә тиклем ҙур йоғонто яһай.
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә]
1730 йылдың 19 ғинуарында Петр II үлгәс, Юғары йәшерен совет Рәсәйҙең киләсәге тураһында кәңәшләшә башлай. Мәсьәлә еңелдән булмай — Романовтар династияһында ир тоҡомонан вариҫтар ҡалмай.
Ҡатын-ҡыҙ тоҡомонан бер нисә кандидатураны ҡарағас, совет 19 йыл Курляндияла йәшәгән Анна Иоанновнала туҡтала. Аннаның Рәсәйҙә фавориттары һәм партиялары булмағанға күрә, был кандидатураны барыһы ла хуплай. Анна ышанып барыусан, йыуаш булып күренә. Форсаттан файҙаланып, совет Анна менән, ысын власть Юғары йәшерен совет ҡулында, ә монарх тик вәкиллек эшен алып бара, тигән килешеү төҙөй. 28 ғинуарҙа Анна килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса Анна Иоанавна, Юғары совет менен килешмәйенсә, һуғыш башлай алмай, солох килешеүе төҙөй алмай, яңы һалым индерә алмай, ҡаҙна менән идара итә алмай, полковниктан юғарыраҡ дәрәжә бирә алмай, аҫаба ерҙәрҙе ала алмай, дворяндарҙың мөлкәтен һәм ғүмерен судһыҙ ала алмай, үҙенең вариҫын иғлан итә алмай.
15 февралдә ул тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп керә. Ғәскәр һәм юғары дәүләт чиндары батшабикәга ант бирә. Анттың яңы формаһында идара итеү формаһы һәм Юғары йәшерен совет тураһында бер һүҙ ҙә булмай.
1730 йылдың 25 февралендә бер төркөм дворян һәм офицерҙар Анна Иоанновнаға бөтә власты үҙ ҡулығыҙға алығыҙ, тигән үтенес ҡағыҙы тапшыра. Хаким үтенесте ҡабул итә.
1 мартта халыҡ императрицаға, тулы самодержавие шарттарында, икенсе тапҡыр ант бирә.
Хакимлыҡ осоронда Анна Иоанновнаны дәүләт эштәре ҡыҙыҡһындырмай. Ил менән фавориты Бирон, баш етәкселәр Головкин, кенәз Черкасский, эшке эштәр менән Остерман, хәрби эштәр менән фельдмаршал Миних идара итә.
- Pages using duplicate arguments in template calls
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тыуғандар 7 февраль
- Тыуғандар 1693 йылда
- Тыуғандар Мәскәү
- Вафаттар 28 октябрь
- Вафаттар 1740 йылда
- Санкт-Петербург вафат булғандар
- Изге Андрей Первозванный ордены кавалерҙары
- Википедия:Викимилек менән туранан-тура бәйләнгән мәҡәлә
- Тарих
- Рәсәй тарихы
- Рәсәй императорҙары


text:
Ғаилә хоҡуғы
Ғаилә хоҡуғы — ғаилә ағзаларын хоҡуҡи яҡлауҙы тәьмин итеү, уның хеҙмәткә яраҡһыҙ ағзаларының һәм бәлиғ булмаған балаларҙың мәнфәғәттәрен һаҡлау маҡсатында ғаилә мөнәсәбәттәрен көйләгән хоҡуҡ тармағы. Ғаилә хоҡуғы нормалары никахҡа инеү, уны өҙөү һәм уны ҡанунһыҙ тип таныу шарттарын һәм тәртибен; ир менән ҡатын, ата-әсә, балалар (уллыҡҡа алыусылар һәм уллыҡҡа алыныусылар) һәм башҡа туғандар араһындағы милеккә бәйһеҙ һәм милеккә бәйле шәхси мөнәсәбәттәрҙе; ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләгә урынлаштырыу тәртибен билдәләй. Рәсәйҙә революцияға (1917) тиклем ғаилә хоҡуғы хоҡуҡтың айырым тармағы булмай.
Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек үк, йола хоҡуғы, Ҡөрьән һәм шәриғәт нормалары, Рәсәй ҡануниәте (Рәсәй империяһының закондар йыйынтығы, 1832 һ.б.) м‑н көйләнә. 1744 йылда закон буйынса никахҡа инеү йәше билдәләнә: кейәү өсөн — 15 һәм кәләш өсөн 13 йәштән дә кәм түгел; 1830 йылдың 30 июлендәге һәм 1835 йылдың 22 мартындағы закондар буйынса кейәүгә — 18, кәләшкә 16 йәш тулғансы никахҡа инеү тыйыла. Иртә никахтарҙы теркәгән дин әһелдәренә яза бирелә. Никахты теркәү йәки өҙөү һәм башҡа тураһындағы мәғлүмәттәр метрика кенәгәләренә индерелә. 1917 йыл «Гражданлыҡ никахы тураһында, балалар тураһында һәм гражданлыҡ хәле акттары кенәгәһен алып барыу тураһында»ғы һәм «Никахты өҙөү тураһында»ғы декреттарға ярашлы, ғаилә-никах мөнәсәбәттәренең яңы төрҙәре — гражданлыҡ никахы, айырылышыу ирке, никахҡа инеү өсөн ҡатлам, дини, милли сикләүҙәрҙе бөтөрөү индерелә. Гражданлыҡ хәле акттары, никах, ғаилә һәм опекунлыҡ хоҡуғы тураһында (1918) һәм никах, ғаилә һәм опекунлыҡ тураһында (1926) закондар кодекстары, РСФСР ҮБК‑ның һәм ХКС‑тың аборттарҙы тыйыу т‑дағы Ҡарары (1936), СССР ЮС‑ының ауырлы ҡатындарға, күп балалы, яңғыҙ әсәләргә дәүләт ярҙамы тураһында, «Герой әсә» почётлы исемен һәм ордненын, «Әсәлек даны» орденын һәм «Әсәлек миҙалы»н булдырыу (1944), ата-әсәһенең никахы теркәлмәгән балаларға ҡағылышлы (1945), СССР граждандары менән сит ил кешеләре араһында никахты тыйыу тураһындағы (1947; 1968 йылдарға тиклем ғәмәлдә була) указдары, Никах һәм ғаилә тураһында СССР һәм союздаш республикалар ҡануниәте нигеҙҙәре (1968), РСФСР‑ҙың Никах һәм ғаилә тураһында кодексы (1969) ҡабул ителә. БР‑ҙа ғаилә хоҡуғы нормалары РФ Конституцияһы һәм БР Конституцияһы, РФ‑тың (1995) һәм БР‑ҙың (1994) Ғаилә кодекстары, «Башҡортостан Республикаһында ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау тураһында» (1993), «Башҡортостан Республикаһында күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында» (2000) закондар һәм башҡа менән көйләнә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Данилин В.И. Реализация и охрана брачно-семейных прав: учеб. пособие. Уфа, 1989; Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярях и бобылях: сб. док. и материалов. Уфа, 1999; Латыпова Д.Ф. Актуальные вопросы семьи в гражданском праве. Уфа, 2007


text:
Рододендрон
Рододéндрон[2] (лат. Rhododéndron) — арса сәскәлеләр ырыуындағы үҫемлек. Яртылаш япраҡ ҡойоусы һәм япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡтар һәм ағастырҙың һигеҙ йөҙгә яҡын төрөн берләштерге үҫемлектәр ырыуы. Рододендрон ырыуына оранжереяла сәскә үҫтереүсләр араһында таралған азалия керә. __TOC_
таралыуы[үҙгәртергә]
Рододендрондар, башлыса, төньяк ярымшарҙа уртаса климат бүлкәтендә таралған. Үҫемлектең күпселеге Ҡытайҙа, Һималайҙарҙы, Японияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, шулай уҡ Төньяҡ Америкала таралған. Көньяҡ ярымшарҙа – Яңы Гвинеяла һәм төньяҡ-көнсығыш Австралияла үҫә. Төрҙәр араһында 30 м бейеклеккә үҫкәндәре лә, йәйелеп үҫкән ҡыуаҡтар ҙа осрай. Сәскәләре кескенә лә, 20 см диаметрлылары ла осрай.
Рододендрон ҡыуағы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ По материалам Эдинбургского Королевского ботанического сада
- ↑ Биологический энциклопедический словарь / Под ред. М.С. Гилярова. М.: Большая российская энциклопедия, 1995. С.545.


text:
Гольфстрим
Гольфстри́м (ингл. gulf stream — ҡултыҡтан ағым) — Атлантик океанда йылы диңгеҙ ағымы. Тар мәғәнәлә Төньяҡ Америка ярындағы Флорида ҡултығынан Ньюфаундленд банктары тиклем. Киң мәғәнәлә Төньяҡ Американан Скандинавия ярымутрауына, Шпицберген, Баренкц диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙ океанына тиклем йылы диңгеҙ ағымы системаһы[1]. Гольфстрим океан төбөнә тиклем таралған 70—90 км киңлектәге көслө ағым, океан өҫтөндә максималь тиҙлеге секундына бер нисә метр, аҫтараҡ тиҙлеге аҡрыная (1000—1500 м тәрәнлектә 10-20 см/с). Һыу сығымы 0,1 км3/с.[2][3].
Гольфстрим һыу сығымы секунд һайын 50 миллион кубик метров һыу, был донъялағы бөтә йылғаларҙың һыу сығымынан 20 тапҡыр артыҡ. Йылылыҡ ҡеүәте, яҡынса, 1,4·1015 ватт. Йыл әйләнәһенә ағым динамикаһы үҙгәрә.
Йөкмәткеһе
- 1 Ағымдың Көнбайыш Европа һәм АҠШ-ҡа йоғонтоһо
- 2 Ағымдың барлыҡҡа килеүе һәм курсы
- 3 Гольфстрим ағымының боҙолоуы тураһында гипотеза
- 4 Гипотезаның нигеҙһеҙ булыуы
- 5 Һылтанмалар
- 6 Иҫкәрмәләр
Ағымдың Көнбайыш Европа һәм АҠШ-ҡа йоғонтоһо[үҙгәртергә]
АҠШ һәм Көнбайыш Европаның йылы климаты 90 процентка Гольфстрим ағымына бәйле. Океандың был ағымы секундына 50 миллион кубометр йылы һыу ағыҙа, был – 1015 киловатт йылылыҡ энергияһы тигән һүҙ! Йәғни, Атлантика тирәһендәге Европа, АҠШ һәм Канаданы йөҙҙәрсә йылдар буйы миллион атом электр станцияһы йылытып торған кеүек. Әлеге «йылылыҡ өҫтәмәһе» Европа һәм АҠШ климаты температураһын 8—10 градусҡа, хатта Мәскәүҙеке лә 2 градусҡа арттыра. Рәсәй баш ҡалаһының йыллыҡ уртаса температураһы +3,8 градус. Шаҡтай төньяҡтараҡ урынлашҡан Рейкъявикты иһә Гольфстрим +5С°-ҡә, Хельсинкины +6,8 градусҡа тиклем йылыта. Ә бына шул уҡ киңлектәге Якутскийҙа температура минус 10,2 градус тәшкил итә. Лондонда Гольфстрим арҡаһында уртаса йыллыҡ температура плюс 11 булһа, шул уҡ киңлектәге Воронежда иһә плюс 5 (сөнки Гольфстрим «ярҙам итмәй»), Берлинда плюс 10С° булһа, Новосибирскийҙа минус 0,2С°.
Был АКШ, Канада һәм Көнбайыш Европаның ауыл хужалығы өсөн иҫ киткес уңай шарттар тыуҙыра. Ҡара тупрағы булмаған Германия, Франция, Бөйөк Британия, Швеция, Ирландияла бөтөклөләр уңышы гектарҙан 60-тан алып 85 центнерга тиклем. Ә уңдырышлы ҡара тупраҡлы Украинала ни бары 24, ә Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы булмаған төбәктәрендә ғөмүмән 12—15 центнер ғына. Европа һәм АҠШ-та сәсеүлектәрҙе харап итерлек ҡоролоҡ һәм яҙғы һалҡындар булмай, шуға күрә АҠШ менән Канада бөртөклөләрҙе йылына 100 миллион тонна, ә Көнбайыш Европа йылына 50 миллион тонна ситкә һата. Гольфстрим арҡаһында, уларда уңыштың 5 проценты ғына тәбиғәт шарттарына бәйле, ә Рәсәйҙә иһә 50 процент уңыш тәбиғәт шарттарының нисек килеүенә бәйләнгән! Рәхәт, йылы климат, туң ерҙәрҙең булмауы Көнбайышҡа триллионлаған долларҙы янға ҡалдырырға һәм был аҡсаны инфраструктураға һәм уны эшләтеүгә тотоу мөмкинлеге бирә. Гольфстрим Көнбайыштың гигант күләмдә яғыулағын, төҙөлөш материалдарын янға ҡалдыра. Ҡеүәтле йылылыҡ централдары һәм йылылыҡ трассалары төҙөргә кәрәкмәй. Йылы климатта халыҡ йылы кейемгә лә, юғары калориялы ризыҡҡа ла мохтаж түгел. Юлдар ҙа, һалҡындың емергес тәъҫире булмағанлыҡтан, ун мәртәбә тиәрлек оҙағыраҡ хеҙмәт итә һ.б., һ.б...
Ҡыҫҡаһы, Гольфстрим булмаһа, Көнбайыштың эше хөрт... Һауа торошо кухняһы Төньяҡ Атлантика һәм Төньяҡ Боҙ океанында урынлашҡан. Ә Гольфстрим – йылылыҡ системаһы, йәғни «Европаның мейесе» ролен башҡара.
Ағымдың барлыҡҡа килеүе һәм курсы[үҙгәртергә]
Океан ағымдары түбәндәгесә «эшләй»: һалҡын һәм тығыҙыраҡ ҡатламы Лабрадор ағымы йылы һәм еңелерәк ҡатламы Гольфстрим ағымы аҫтына «сума» һәм, шулай итеп, уға Европаны йылытыу мөмкинлеге бирә. Шунан һуң Лабрадор ағымы, һалҡын Канар ағымы исеме менән Испания ярҙары тирәһендә өҫкә сыға ла, Атлантиканы киҫеп үтеп, Кариб диңгеҙенә етә, йылына һәм, Гольфстримға әйләнеп, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Төньяҡҡа ымтыла. Һалҡын Лабрадор ағымының һыу ҡатламы тығыҙыраҡ булыу – донъя өсөн ҙур бәхет. «Парник эффекты»ла, «озон ярыктары» ла, кешелек донъяһының техноген эшсәнлеге лә түгел, ә нәҡ бына Лабрадор ағымының һыу составы тығыҙыраҡ булыу йылылыҡты тәэъмин итә. Бөгөн был ағымдың тығыҙлығы Гольфстрим һыуы тығыҙлығынан проценттың ундан бер өлөшө ҡәҙәр генә артығыраҡ. Уйлап ҡына ҡарағыҙ: ни бары ундан бер! Ә был – Лондон пальмалары, Пальма де Майорка пляждары, Норвегияның туңмай торған фиордлары һәм Баренец диңгеҙендә йыл әйләнә навигация тигән һүҙ.
Гольфстрим ағымының боҙолоуы тураһында гипотеза[үҙгәртергә]
Климат үҙгәреүе менән бәйле гипотезалар[үҙгәртергә]
Гольфстримдың климатҡа йоғонтоһон иҫәпкә алып, ҡыҫҡа тарихи осорҙа ағымдың боҙолоуы менән бәйле климат катастрофаһы булыуы мөмкин тип иҫәпләнә. Глобаль йылыныу сәбәпле, Төньяҡ Боҙло океан боҙҙары иреп океан һыуы тоҙһоҙлана, ә Гольфстрим сөсө һәм тоҙло һыу ҡушылмау сәбәпле барлыҡҡа килә, ағым боҙола, Европала Боҙлоҡ осоро башлана – был Голивуд фильмдарының яратҡан темаһы.
Тарихи мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Катастрофаның булыуы мөмкин тигән фараз файҙаһына, планета климатында элек булған осорҙар һөйләй. Шул иҫәптән, Кесе Боҙлоҡ осоро һәм Гренландия боҙҙарын анализлау мәғлүмәте.
Туфан ҡалҡыу[үҙгәртергә]
Шулай уҡ глобаль йылыныу ағымдың боҙолоуына килтерә тип иҫәпләнә. Ағым динамикаһы һыуҙың тоҙлолоғо менән бәйле. Һыу тоҙлолоғо боҙҙар ирегән һайын түбәнәйә. Быуланыу тәъҫире йоғонтоһонда полюс һәм экваторҙа температура айырмаһы булмауы ла ағымдың боҙолоуына килтерә. Шулай итеп, глобаль йылыныу һыу кимәле күтәрелеүгә килтерә, Европаға катастрофик һыуыҡлыҡ алып килә.
Лабрадор ағымының тәъҫире[үҙгәртергә]
Лабрадор ағымының һыу тығыҙлығы Гольфстримдыҡы менән тигеҙләнеүгә, ул Гольфстрим аҫтына «сума» алмай башлаясаҡ һәм, океан өҫтөнә күтәрелеп, Гольфстримдың төньяҡҡа табан ағыуына кәртә буласаҡ. Тура мәғәнәһендә 3—10 йыл эсендә Гольфстримны «һүндерәсәк». Океан ағымдарының бер-береһенә бәйле һигеҙ ағымы («бөйөк һигеҙлне») боҙлоҡ осорона хас ике ағымға әйләнәсәк.
Гольфстрим Испаниягә йүнәлеш алып, кесе әйләнә буйынса хәрәкәт итә, ә һалҡын Лабрадор ағымы Европаға «сығып», уны шунда уҡ туңдыра башлаясаҡ. Был процесстың кинәт һәм киҫкен буласағы элекке туңдырыуҙарны тикшерү барышында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән раҫланган (мәҫәлән, Гренландия боҙҙарын тикшереү). Европала һауа температураһы «күҙ асып йомғансы» (3—20 йыл эсендә) себер температураһына әйләнәсәк. Лабрадор ағымы «эшкә керешеү» менән, Европа, Канада һәм АҠШт-а йәшәү бик ауыраясаҡ. Бөгөн Лондонда пальмалар үҫеп ултыра, ә иртәгә ул ҡарға сумасаҡ, һыуыҡтар минус 40-ҡа етәсәк. Хатта төньяҡ боландары ла анда йәшәргә теләмәҫ. Киҫкен, ҡот осҡос һыуыҡ – яҡын йылдарҙың яҡын перспективаһы. Ябык ишектәр артында был проблема тураһында етди һөйләшеүҙәр инде башланды. Сөнки бөгөн Гольфстримдың көсө Европала кәмей бара (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, инде 30 процентҡа кәмегән). Моғайын, Европада һуңғы бер-ике йылда ҡышын аномаль һалҡындар булыу – шуның нәтижәһелер.
Deepwater Horizon платформаһындағы авария йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Гольфстримның юҡҡа сығыуы тиҙләнүенә 2010 йылның 20 апрелендә Мексика ҡултығында «Бритиш петролиум» нефть платформаһындагы ҡот осҡос ҙур авария лә сәбәп булды. АҠШ президенты Барак Обама был фажиғаны «тиңе булмаған экологик фажиға» тип атаны. Мексика ҡултығы һыуҙарына 16-шар километрлы һәм ҡалынлығы 90-шар метрлы нефть «таптары» тулды. Был «таптарҙың» ҡайһы берҙәре 1300 метр тирәнлектә ята. Нефть таптарына ҡаршы көрәштә 9 миллион литр тирәһе короксит, 10 миллион литр башҡа төрлө диспергаторҙар ҡулланылған. Былар бит һыуҙағы миллиард тоннанан артығыраҡ сей нефтькә өҫтәмә! Шуға күрә лә Мексика ҡултығындагы әлеге химик өҫтәмәләр һәм миллиард тоннанан артыҡ сей нефть Гольфстрим ағымының тиҙлегенә ҡот осҡос йоғонто яһаған. Спутниктарҙан алынған һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, элекке рәүешендәге Гольфстрим инде юҡ, ә уның менән бергә йылы Норвег ағымы да юҡҡа сыҡҡан. Әлеге ике йылы ағым – һыу циркуляцияһы системаһында үтә лә мөһим роль уйнай ине. Ә Европа һәм АҠШ-ның туңыуы был илдәр өсөн көтөлмәгән фантастик сығымдар «вәғәҙә итә».
Гипотезаның нигеҙһеҙ булыуы[үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта өҫтә күрһәтелгән факттарҙың климатҡа йоғонтоһо тураһында ышаныслы факттар юҡ. Ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. География фәндәре докторы, океанолог Бондаренко А. Л. Фекернсә «Гольфстримдың „эш“ режимы үҙгәрмәй». Ағымда һыу күсмәй, ағым тик Россби тулҡындары ғына, шуға күрә Европа климаты ҡапыл һәм ҡот осҡос рәүештә үҙгәрмәйәсәк[4].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- БСЭ.Гольфстрим.
- ТОП ФРС против Гольфстрима В. П. Полеванов. 24 июня 2011.
- Вашингтон и Брюссель ищут замену Гольфстриму В. П. Полеванов. 25 мая 2011
- Татарстан яшьләре №39 (11830), 29 сентябрь, 2012
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Большая советская энциклопедия: [В 30 т.]/ Гл. ред. А. М. Прохоров. Издание 3-е. — М.: Сов. энцикл., 1969—1978.
- ↑ М. И. Кошляков в книге “Десять открытий в физике океана”, авторы А. С. Монин, Н. Н. Корчагин, Институт океанологии им. П. П. Ширшова РАН, М., 2008
- ↑ А.С. Монин, Г.M. Жихарев. Океанские вихри. // УФН. — 1990. — В. 5. — Т. 160. — С. 1-47.
- ↑ А. Л. Бондаренко, «Куда течёт Гольфстрим?» // Океанология. Научно-популярный блог о Мировом океане и его обитателях.


text:
Боден күл һәләкәте
Боден күле һәләкәты — 2002 йылдың 1 июленән 2 июленән төндә булған авиация һәләкәты. Башҡортостан авиалинияның 2937 рейсындағы Ту-154М самолёты, DHL 611 рейсындағы Боингменен 757 менән бәрелешә. Бәрелеш Юберлинген ҡалаһы янында Боден күле эргәһендә була. 71 кеше вафат була, шул иҫәптән 52 балалар.
Йөкмәткеһе
Алдағы ваҡиғаләр[үҙгәртергә]
Башҡортостан авиалиниянын Ту-154М самолеты Мәскәу — Барселона маршруты буйынса оса. Бортта 12 экипаж ағзаһы һәм Испанияға ял итергә барыусы 57 пассажир була. Балаларға был сәйәхәт ЮНЕСКОның махсус мәҡтәптәрендә уҡыусы балаларға дәртләндереү сараһы булараҡ ЮНЕСКО Башҡортостан комитеты ойоштора[2][3]. Боинг 757 самолёты Бергамонән (Италия) Брюссельгә (Бельгия) йөк ташыу рейсын башҡара. Самолёт менән ике пилот идара итә.
Бәрелеш[үҙгәртергә]
Ике самолёт та Германия территорияһында осоуға ҡарамаҫтан, йөрөлер, осош менәншвейцар команияменың «Скайгайд» компанияһы идара итә. Бәрелеш алдынан бер диспетчер тәнәфескә китә. Дежурҙа ҡалған диспетчер Питер Нильсенбер ике кеше урынына эшләргә мәжбүр була. Диспетчер саманан һуңға итте ике яҡынайлар самолётлар. Питер Нильсен дөрөҫ мәғлүмәт хәбәр ите икенсе самолёт хаҡта, әйтеү тип Боинг-747 уң яҡта урынлаша. Ту-154 бортта яҡын килене самолёт күреп ҡалылар һәм хәбәрдән алыу төшөү башлалар. Был ваҡытта Боинг-747 шулай уҡ төшөғә башланы, инструкцияға TCAS (иҫкәртеү хәтәр яҡынлашы системаһы) барып. Аҡтығы секундлар осоусылар бәрелеш булдырмаға тырышыу, ауыштырыу штурваллар, әммә булышымәне. Ту-154 һәм Боинг-747 тура мөйөшгә бәрелешләр. Ту-154 һауата тарҡалды.
Диспетчер үлтереү[үҙгәртергә]
Питер Нильсен үлтергән өй тупһала 24 февраль 2004 йыл. Үлтереү ғәйепле Виталий Калоев таныуды, ҡатын һәм ике баллар юғалты. Калоев иректән мәхрүм итеү 8 йылға хөкөмгә[4]. 12 ноябрь 2007 йылда Виталий Калоев алдан уҡ ҡотолды һәм Рәсәйгә ҡайтанды.
Тикшере[үҙгәртергә]
Хәтер[үҙгәртергә]
Юберлинген янында «Ынйы йыртылған еп» (нем. «Die zerrissene Perlenkette») һәйкәле урынлаштырғанлар. Һәләкәты хаҡында куп фильмлар төшөрғәләр. Боден күл һәләкәты National Geographic Channel сериалда «Ваҡиғаны тикшереү» күрһәтерде[5]. Тиерлек бөтә улгән кеше Өфөдә ерләдәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Известия.Ру Пилоты Ту-154 не успели отдохнуть перед рейсом (ru). 2 июля 2010 тикшерелгән.
- ↑ РИА-Новости
- ↑ NEWSru.com: Поездка в Испанию стала детям наградой за успешную учебу
- ↑ Приговор Калоеву не устраивает многих(урыҫ.)
- ↑ Секунды до катастрофы "Столкновение в небе"
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Final Report – German Federal Bureau of Aircraft Accidents Investigation (English)
- Final Report – German Federal Bureau of Aircraft Accidents Investigation – The German version is the version of record
- "Information regarding the air accident at Überlingen on 1 July 2002." Skyguide.
- District Court of Kostanz Bashkirian Airlines v. Federal Republic of Germany (German)
- Photo documentary from Owingen Fire Dept. (German) – Official website from Owingen Fire Dept. with photos from a firefighter's perspective
- Identifying the factors that contributed to the Ueberlingen mid-air collision (PDF 322 KB) – University of Illinois
- Gallery of crash victim Kyrill Degtyarev's works


text:
Ҡандалагөл
Ҡандалагөл — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 150 төрө билдәле, ер шарының арктик булмаған өлкәләрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бер, ике йәки күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 10—80 см.
Һыу ятҡылыҡтары ярҙарында, ҡалдауҙарҙа, ташландыҡ ерҙәрҙә, юл ситтәрендә, ҡоро далаларҙа үҫә. Сүп ҡандалагөлө республиканың бөтә биләмәһендә таралған, киң япраҡлы ҡандалагөл башлыса Башҡортостандың Урал алдында, итләс япраҡлы ҡандалагөл шулай уҡ. Хәйбулла районында, ҡуйы сәскәле ҡандалагөл һәм теҙмә ҡандалагөл Өфөлә, Өфө районында осрай.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Һабаҡтары төҙ, ябай йәки тарбаҡлы. Япраҡтары йомортҡа, ланцет йәки таҫма формаһында, бөтөн ситле йәки теленмә, сиратлы, ултырма йәки япраҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре аҡ йәки һары төҫтә, һирәк йәки ҡуйы тәлгәштәргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, июль—сентябрҙә өлгөрә.
Файҙаланылыуы[үҙгәртергә]
Ҡандалагөл составында С, Е витаминдары, каротин, дуплаусы матдәләр, кумариндар, сапониндар, флавоноидтар һ.б. бар. Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы, инсектицид ҡый үләне. Киң япраҡлы Ҡ. — ашарға яраҡлы үҫемлек. Культурала сәсеүлек Ҡ. йәки кресс‑салатты ҡулланалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- León, J. (1964) — The «Maca» (Lepidium meyenii), a little known food plant in Peru. — Econ. Bot. 18: 122—127(инг.)
- Tello, J., M. Hermann & A. Calderón (1992) — La maca (Lepidium meyenii Walp.): cultivo alimenticio potencial para las zonas altoandinas. — Bol. Lima 81: 59-66(исп.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡандалагөл GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 14 октября 2008 г.
- Мака перуанская на сайте USDA NRCS(инг.) Проверено 14 октября 2008 г.


text:
Туғаҙаҡ
Туғаҙаҡ (лат. Otis tarda, урыҫ. Дрофа) — оҙон, көслө аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҫҡа суҡышлы бәләкәй генә страусҡа оҡшаған ҡош. Күп илдәрҙә далала йәшәй, ауыр оса, шәп йүгерә, үҫемлек һәм ваҡ хайуандар менән аҙыҡлана, ауырлығы 16 кг-ға етә торған эре ҡоштар.
Был ҡошто башҡорттар туғаҡ, туҙаҡ, дөйәғош тип тә йөрөтәләр.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Оҙонлоғо 1 метр, ҡанаттарының иңе 2— 2,4 метр, ауырлығы 7—12 килограмм. Башы, муйыны, ҡанаттарының өҫкө яғы һоро; һырты йыш ҡара һыҙыҡлы — ерән һары; кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө аҡһыл һары. Эйәгендә йомшаҡ һоро ҡауырһындарҙан һаҡалы бар. Күҙҙәре көрән, суҡышы ҡара, аяҡтары һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин тугел. Шым ҡош, ҡайһы ваҡыт тоноҡ ҡына тырылдай йәки тамаҡ төбөнән «ҡоңҡ» тигән тауыш сығара. Ҡарағуралы дала йәки ваҡ ҡыуаҡлы яландарҙа йәшәй.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Туғаҙаҡ дала ҡошо. Евразияның урманлы далаларында ла осрай. Үлән уҫентеләре һәм орлоҡтары, еләк, бәжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Ояһын ерҙә соҡоп яһай. Ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк йәшкелт һоро йомортҡаһы була.
Туғаҙаҡ һәм кеше[үҙгәртергә]
XX быуат башында туғаҙаҡ иң күп һанлы ҡоштар иҫәбендә булған. Әммә улар йәшәгән сиҙәм ерҙәрҙе эшкәртеү башланғас был ҡоштарҙың һаны ҡырҡа кәмене. Ҡош ите деликатес тип һанала, шуға ла браконьерҙар ҡулынан күпләп ҡырыла. Көҙ көнө ҡанаттары сыланып, ҡырауҙа туңып боҙланһа ҡош оса алмай. Шул ваҡытта вәхшиҙәрсә таяҡ менән һүғып үлтереүселәр ҙә бар.
Башҡортостанда ла хәҙер бик һирәк, айырым йылдарҙа ғына осрай.


text:
Бурхъусгалм
Бурхъусгалм (донгалм кæнæ хоргалм дæр; урыссагау хуыйны уж, латинаг классификацимæ гæсгæ Natrix Natrix) у æнæмарг калм, æппæт Европæйы бирæ рæтты чи цæры, суанг Скандинавийы дæр.
Бурхъусгалмæн йæ ном сæвзæрдис, йæ «хъусты» цы бур стъæлфытæ сты, уыдон тыххæй. Йæ буар вæййы морæхуыз, цъæх кæнæ сау, буары дæллаг фарс ирддæр вæййы. Дæргъмæ вæййынц 120 сантиметры онг (айкæй куы райгуырынц, уæд æрмæст 18 сантиметры сты).
Бурхъусгалмытæ бирæ рæстæг æрвитынц доны, хæрынц хæфсытæ (стæм хатт кæсæгтæ æмæ мыстытæ дæр).
Ацы калм адæймагæн ницы зиан хæссы. Марг ын куы нæй, æмæ уый тыххæй йæхи хъахъхъæнынмæ тæрсын кæны: йæ сæр размæ æрбаппары, афтæмæй йæ дзыхх дæр гом нæ кæны.


text:
Аҡсарлаҡтар
Аҡсарлаҡтар (лат. Laridae) — диңгеҙ киңлектәрендә йәки эске һыу ятҡылыҡтарында тереклек итеүсе ҡоштар. 88 төрө билдәле. : күл аҡсарлағы (Larus ridibundus), көмеш аҡсарлаҡ (Larus fuscus) һ.б. Һыулыҡтарҙа (һыуһаҡлағыс, йылға, күл, быуаларҙа) тереклек итә. 9 төрө күсенеү ваҡытында ғына күренә, 8 төрө оя ҡора. Тығыҙ тәнле, йоморҡа һымаҡ, оҙонлоғо 17 -нән алып 55 см-ға, ауырлығы 55 г -дан 800 г -ға ҡәҙәр. Ҙур коштар араһында аҡ, һоро, ҡара төҫтәгеләре күпселекте тәшкил итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Томшоғоы тура, яндан ныҡ кыҫылған һәм осо ырғаҡтай кәкере. Оҙаҡлап осоу өсөн яйлашҡан оҙон ҡанатлы. Ҡойрығо киң, ҡыҫҡа. Яхшы йөҙә. Ҡаурыйҙары тығыҙ, һыуға сыланмай. Утрауҙарҙа оя ҡора . Ояларын кипкән ҡуралар араһында йәки түмгәктәрҙә яһайҙар. Ояла 2-3 һарғылт-йәшел йәки ҡыҙғылт-көрән йоморҡа була. Ата һәм инә аҡсарлаҡ коштар улар өҫтөндә ултырып бәбкә сығара. Күбеһенсә балык, шулай ук бөжәк, баҡа, моллюсклар менән туҡланалар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Водевиль
Водеви́ль (франц. vaudeville) — комедия жанрының музыкаль номерҙарҙы (таҡмаҡтар, романстар һәм бейеүҙәр) эсенә алған бер төрө. Водевилгә күңелле сюжет, ҡыҙыҡлы интрига, юмор хас.
Исеме XVII быуатта ике йыр жанрын ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.
XV быуат аҙағында val de Vire —«Вир үҙәне» (Вир — Нормандиялағы йылға) тигән музыкаль жанр барлыҡҡа килә. Уларҙы халыҡсан шағирҙар — Басселен Оливье һәм Ле-Гу ижад итә. Былар бер тауышҡа йырлана торған урындағы норман йырҙары була.
XVI быуатта Нормандия сиктәрендә танылыу яулай.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Малярия
Маляри́я, биҙгәк, тапма, тотанаҡ, һуғылма (Урта быуттарҙа итал. mala aria — «насар һауа»[1] — Anopheles төрөндәге «малярия серекәйе» тешләгәндән һуң кешегә йөҡҡан транмисиив йоғошло ауырыу. Биҙгәк тотоу, ҡалтыраныу, спленомегалия (талаҡ (селезёнка) үлсәме ҙурайыу), гепатомегалия (ашҡаҙан ҙурайыу), анемия – ауырыуҙың билдәләре. Йыл һайын малярия менән сирләгән 350 – 500 миллион кеше теркәлә, уларҙың 1,3 – 3 миллионы үлем менән тамамлана[2]. Ауырыу йоҡтороуҙың 85 – 90 % Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ теркәлә[3], шуларҙың күп өлөшө 5 йәшкә тиклем балалар.[4] Киләһе 20 йылда үлем осрағы ике тапҡырға артыуы көтөлә.[5]
Йөкмәткеһе
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Малярия менән кешеләр 50 000 йылдан артыҡ ауырый тигән фараз бар[6]. Ауырыуҙың килеп сыҡҡан урыны булып Үҙәк һәм Көнбайыш Африка һанала.
Малярия тыуҙырған биҙгәк тураһында беренсе яҙылған мәғлүмәт Ҡытайҙа табыла. Был йыляҙмалар, Ся династияһы осоронда Б.Э.Т 2700 йылда яҙылған[7].
Женева табибы 1696 йылда Мортон ауырыуҙы мөстәкил төр итеп айырып сығара һәм дауалау өсөн хин ағасы ҡабығын ҡулланыуҙың файҙаһын иҫбатлай (Перу индеецтарына ағастың был сифаты мәғлүм була). 1717 йылда Италия табибы Ланцизи биҙгәк килеп сығуҙың һаҙлы урындар менән бәйләнешен раҫлай. Француз А. Лаверан ауырыу сығанағын тасүирлай (1830). И.И. Мечников ауырыу сығанагын Protozoa тибына нисбәтләй (1887). Р. Росс ауырыуҙың күсеү юлдарын асыҡлай (1897), Ф.И. Гизе давалау өсөн хинин кристаллын булдыра (1816). XX быуат уртаһында хлорохон синтезлана. Бөтә донъя сәламәтлек ойошмаһы биҙгәкте бөтөрөү буйынса глобаль программа ҡабул итә һәм, шуның нәтижәһе булараҡ, доньяла ауырыу ике тапкыр кәмей.
Биҙгә́к ауырыуы́, макрофагаль-моноцитар система (организмды һаҡлау системаһы) күҙәнәктәре һәм эротроциттарҙың күп өлөшо зарарланыуы сәбәпле, кешенең антропоз, протозой, трансмиссив инвазия халәте, биҙгәк өянәге, анемия һәм гепотопиленомегалия күренеше. Киң таралган ауырыу. Биҙгәк ауырыуының яман формалары: церебраль формалағы менингизм, коматоз халәт; гемоглобин аҙайыу йә иһә көслө гемолиз һәм гемолитик һары гемоглобинур менән бәйле ҡара һыу биҙгәге; йоғошло - ағыуланыу шогы халәтендәге, алгид формаһы, бөйөр зәғийфлегенең көсәйеүе; фиброз панкреатит (һеңерҙәр ауыруы). Малярия – айырыуса Азия, Океания, Африка, Үҙәк һәм Төньяҡ Америка илдәрендә киң таралған паразит ауырыу.
Ауырыу билдәләре[үҙгәртергә]
Ауыр һәм оҙаҡҡа һуҙылған ауырыу ваҡытында бауыр һәм талаҡтың ҙурайыуы, нәтижәлә әҙ ҡанлылылыҡ билдәләре күҙәтелә. Йоҡторолғандан алып ауырыу башланғансыға ҡәҙәр 7-25 көн уҙа. Әмма беренсе өйәнәктәр хатта 8-14 айҙан һуң да башланырға мөмкин. Ауырыуҙың характерлы билдәһе – көн дә йәки ике, өс көндән һуң ҡабатланырға мөмкин булған биҙгәк өйәнәктәре. Шулай уҡ нерв системаһы, бөйөр, бауыр һәм башҡа органдар ауырыуҙары булыуы ихтимал. Өйәнәктәрҙең туҡтауы ауырыу тулыһынса терелде дигәнде аңлатмай. Бер ниҡаҙәр ваҡыттан һуң ауырыу кире ҡайтарға мөмкин.
Таралыу юлдары[үҙгәртергә]
Биҙгәк ваҡытында тән температураһы йәһәт кенә 40 градусҡа күтәрелә, кешене биҙгәк тота башлай, ул тирләй, хәле бөтә, башы ауырта, бауыры, талағы ҙурая. Был хәл, ғәҙәттә, 3-4 көнгә һуҙыла. Тропик малярия ваҡытында кешенең организмы ағыуланып, мәрткә китергә йә иһә үлергә лә мөмкин. Ауырыу сығанағы – паразит йөрөтөүсе, ҡанында плазмодий гаметоциттары булған, биҙгәктең беренсел һәм көслө билдәләре булған ауырыу кеше. Малярия ауырыу кешенән маляриялы серекәй тешләү юлы менән күсә. Эҫҫе ваҡытта серекәйҙәр айырыуса актив. Малярия ҡурҡынысы булған территорияләр исемлегенә кермәгән урындарҙа ла был ауырыуҙы йоҡтороу ихтималы ҙур.
Ауырыуҙың беренсе билдәләре күренеүгә киҫекмәҫтән табибҡа мөржәғәт итергә кәрәк. Үҙ ваҡытында дауаланһаң, ауырыу оҙаҡҡа һуҙылмай.
Профилактика[үҙгәртергә]
Биҙгәк ауырыуы профилактикаһы - плазмодий-серекәй-кеше биоценозын өҙөүҙән ғибарәт: Росс ысулы менән серекәйҙәрҙе юҡ итеү йә иһә кешене уларҙан айырыу, Кох ысулы менән кеше организмындағы сығанаҡтарҙы юҡ итеү. Зарарланған районда шәхси һаҡланыу яйланмаларын булдырыу зарур. Серекәйҙәрҙең артыуы һыулыҡтарҙа ғына түгел, йыйылған һыуҙарҙа, ағас төптәрендә, сүплектә, консерв банкларында ла була. Серекәйҙәр ҡараңғылыҡны яратыусы йән эйәләре. Ҡояш байығас урамға сыҡһағыҙ, оҙон еңле кейем кейергә тырышығыҙ, тәнегеҙҙең асыҡ ҡалған өлөштәренә серекәйҙәрҙә өркөтә торған махсус кремдар һөртөгөҙ. Малайзия, Вьетнам, Һиндостан, Көньяҡ Америка илдәренә барғанда бигрәк тә һаҡ булырға кәрәк. Ул илдәрҙә малярияның тропик формаһын эйәртеү ҡурҡынысы ҙур. Шуныһын да иҫтә тоторға кәрәк: тропик һәм субтропик илдәрҙә булып ҡайткандан һуң, өс йыл дауамында, тән температураһы күтәрелгән һайын киҫекмәҫтән табибҡа мөрәжәғәт итергә һәм элегерәк тропик илдә булыуығыҙҙы иҫкәртергә кәрәк.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008. (тат.)
- Малярия – ҡурҡыныс ауырыу (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Малярия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005
- ↑ Scott P. Layne, M.D. UCLA Department of Epidemiology, «Principles of Infectious Disease Epidemiology / EPI 220»
- ↑ Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA Malaria. — 2005. — Т. 365. — С. 1487-1498.
- ↑ Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary
- ↑ Joy D, Feng X, Mu J, Furuya T, Chotivanich K, Krettli A, Ho M, Wang A, White N, Suh E, Beerli P, Su X Early origin and recent expansion of Plasmodium falciparum. // Science — 2003—300 (5617) — 318-21
- ↑ Cox F (2002). «History of human parasitology.». Clin Microbiol Rev 15 (4): 595—612.


text:
Тәүбә сүрәһе
Әт-Тәүбә(ғәр.سورة التوبة - сүрәтүт-тәүбә) - Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһе. Мәҙинәлә һижрәттең туғыҙынсы йылында инә. Аяттар һаны - 129.
Эстәлеге[үҙгәртергә]
Сүрәнең башында Аллаһының мөшриҡтәргә ҡатнашы юҡ икәнлеге әйтелә. Сүрәлә һуғыштар тыйылған 4 хәрам ай, мөшриҡтәр менән төҙөгән килешүҙе үтәү кәрәклеге тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһыға яҡынайыуҙың төп шарты - Уға һис шикһеҙ ышану икәнлеге әйтелә. Иман бөтөн түгел, әгәр ҙә мосолмандар ысын күңелдән Аллаһыға һәм Уның Рәсүленә бирелмәһәләр һәм Аллаһы һәм Уның Рәсүле бөтөн нәмәнән һәм бөтөнөһөнән ҡәҙерлерәк булмаһалар.
Аллаһы тәҡҡәберлек һәм мактансыҡлыҡтың еңүҙе сигендерүҙәрен әйтә (Хунәйн һуғышының нәтиҗәһе - бының асыҡ миҫалы). Был сүрәлә аллаһы мөшриҡтәргә Харам мәсетенә керүҙе тыя, сөнки улар нәҗес, таҙа түгелдәр[1].
Сүрә, һуғышҡа кәрәк булһа, кисекмәҫтән унда китрегә кәрәклеген әйтә. Шулай уҡ был сүрәлә ниндәй ҙә булһа сәбәпле йыһатта ҡатнаша алмағандар, өйҙә ҡалыусылар һәм һуғышҡа саҡырыу яңғырағанда, ике йөҙлөләрҙең фетнә сығарыуы тураһында һөйләнелә. Аллаһы шулай уҡ бында ике йөҙлөләрҙең мосолмандарға тыныслыҡ һәм һуғыш ваҡытындағы мәғәләмәһе тураһында әйтелә. Монафиҡтарҙың ике йөҙлөлөнеүе өсөн язалар тураһында ла әйтелгән.Мөхәммәт(СҒС) улар өсөн ғәфү һораһа ла ғәфү ҡабул ителмәйәсәк.к[2].
Йыһатта ҡатнашмау өсөн төплө сәбәптәр һаналып кителә. Шунда уҡ Мәҙинә ҡалаһы янында йәшәүсе ғәрәптәр тураһында, уларҙың исламды ике йөҙлөлөк менән ҡабул итеүҙәре, һуғышҡа бармау өсөн төрлө сәбәптәр эҙләүҙәре бәйән ителә.
Сүрәлә шулай уҡ кешеләрҙең хәле, уларҙың Аллаһыға ҡарашы, монафиҡтарҙың исламға зыян итеү маҡсатында төҙөлгән мәсет тасуирлана.Ысын күңелдән иман китереүселәр, һуғышта сәбәпһеҙ ҡатнашмаусылариһәм уларҙың тәүбәһе, Аллаһы Тәғәләнең уларҙың тәүбәләрен ҡабул итеүе тураһында әйтелә.
Сүрәнең аҙағында Аллаһы Тәғәлә Мөхәммәд (СҒС) аша кешеләргә Китапты еткереү өсөн һәм Мөхәммәт (СҒС) ебәреләгән кешеләренә ҡарата рәхим- мәрхәмәтһеҙ булырға теләмәүен әйтә. Мөхәммәт (СҒС) - рәхимле, ғәфү итеүсән.


text:
Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
Координаты: 48°09′03″ с. ш. 11°34′49″ в. д. / 48.15083° с. ш. 11.58028° в. д. (G) (O) (Я)
Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты (нем. Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU)) — Мюнхен ҡалаһының юғары уҡыу йорто, Германия. 1472-се йылда герцог Людвиг IX тарафынан нигеҙ һалынған һәм уның һәм курфюрст Максимилиан I Иосифтың иҫтәлегенә аталған.
Йөкмәткеһе
Цифрҙар һәм факттар[үҙгәртергә]
2009-2010-сы йылдарҙа Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университетында 45 539 студент уҡыған[1]. Университеттың составына 18 факультет инә, был факультеттарҙа ете йөҙләп профессор белем бирә. Университеттың йыллыҡ бюджеты бер миллиард тирәһе тәшкил итә, килемдең өстән бер өлөшө университет клиникаһына сарыф ителә.
Мюнхен университетында студенттар 160 һөнәрҙең береһендә белем ала алалар.
Гешвистер-Шолль-Плац (нем. Geschwister-Scholl-Platz) майҙанында Максфорштадт (нем. Maxvorstadt) районындағы төп бинаһынан башҡа университет Мюнхендың төрлө райондарында бүтән биналарға эйә.
Факультеттар[үҙгәртергә]
- 01 Католик диниәте
- 02 Евангелия диниәте
- 03 Юриспруденция
- 04 Экономика һәм производство ойошмаһы
- 05 Халыҡ хужалығының иҡтисады
- 07 Медицина (стоматология кафедраһы менән)
- 08 Ветеринария
- 09 Тарих һәм сәнғәт белеме
- 10 Фәлсәфә, фән теорияһы, динде өйрәнеү
- 11 Психология һәм педагогика
- 12 Культурология
- 13/14 Тел белеме һәм әҙәбиәтте өйрәнеү
- 15 Йәмғиәтте өйрәнеү
- 16 Математика, информатика, статистика
- 17 Физика
- 18 Химия һәм фармацевтика
- 19 Биология
- 20 Ер тураһында фән
Университет биналары[үҙгәртергә]
- Гешвистер-Шолль-Плацта (нем. Geschwister-Scholl-Platz) төп бинаһы
- Гросхадерн (нем. Großhadern) районында юғары технологиялар кампусы(нем. High-Tech-Campus)
- Университет клиникалары
- Швайнхенбау (нем. Schweinchenbau) —педагогика һәм психология факультеты, бина үҙенең атамаһын («сусҡа бинаһы») үҙенең ҡыҙғылт төҫөнә алған
- Математика институты (нем. Mathematik-Bau) Пинакотека эргәһендә урынлашҡан. Бында математика, физика, информатика һәм геологиянан лекциялар уҙғарыла
- Инглиз баҡсаһындағы институттар. Бында политология институты (нем. Geschwister-Scholl-Institut), коммуникация кафедраһы, көн-сығышты өйрәнеү кафедралары, информатика кафедраһы, биомолекуляр оптикаһы институты и компьютер лингвистикаһы кафедраһы (нем. Centrum für Informations- und Sprachverarbeitung) урынлашҡан
- Физика факультетының ядро физикаһы и элементар күҙәнәктәр физикаһы бүлектәре Гархинг фәнни ҡаласығында урынлашҡан.
LMU университеты клиникалары[үҙгәртергә]
Күренекле профессорҙар[үҙгәртергә]
- Теодор Людвиг Вильгельм Бишоф
- Рудольф Вебер
- Теодор Герцог
- Ганс Зедльмайр
- Иоганн Зепп
- Карл Фридрих Марциус
- Франц фон Груйтуйзен
- Альбрехт Унзольд
- Людвиг Клайзен
- Вольфхарт Панненберг
Төшөрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайты(нем.)


text:
Бүҙәнә ҡарсығаһы
Бүҙәнә ҡарсығаһы(урыҫ. Ястреб-перепелятник, йәки малый ястреб, лат. Accipiter nisus) — күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа әйтелештәре: ҡарсыға, ҡарсаға, ваҡ ҡарсыға. Ҙурлығы күгәрсендәй. Ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло ваҡ ҡарсыға. Түбәһе елкәһенә тиклем, арҡаһы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара һоро төҫтә. Түше, ҡорһағы ҡойроҡ аҫты көрән арҡыры һыҙатлы һарғылт көрән. Тамағы, яурындары, ҡаштары аҡ. Аяҡтары һары. Ҡор ҡарсығаһынан бәләкәй; ваҡ ҡарсығанан кәүҙәһенең аҫ яғы көрән һыҙыҡлы булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"кик-кик-кик" йәки "кийү- кийү- кийү"
Йәшәүе үрсеүе[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй.Ваө хайуандар һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. көҙ һәм ҡыш бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Яҙғыһын ояһына ҡайта. Киң таралған. Ояһы ағаста була. Көрән таплы 3-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ауға йөрөү өсөн башҡорттар ҡулға эйәләштергәндәр.


text:
Дифтерия
Дифтерия Corynebacterium diphtheriae— (гр. diphtherion — яры, тиресә), кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы; йоғошло ауырыу; танау, тамаҡ, боғарлаҡ һ.б. лайлалы тиресәһе зарарланыу менән билдәләнә[1]; дифтерия бактерияһы йоғоуҙан килгән етди инфекцион ауырыу, тамаҡ, танау, ҡурылдай, боғарлаҡ (һтрәк осраҡта башҡа ағзалар) тиресәһе зарраланыу менән характерлы[2].
Йөкмәткеһе
Эпедимиология[үҙгәртергә]
Дифтери́я көслө йогышлы ауырыу (башлыса, балаларҙа була торған инфекция). Йотҡолоҡ өҫтө, боғаҙ, трахея (һирәк кенә башҡа ағзалар) ялҡынһыныу, миндаль һамаҡ биҙҙәрҙә фибриноз ярылар хасил булыу, интоксикация, йөрәк-ҡан тамыры, нерв, бәүел бүлеп сығарыу системалары зарарланыу менән характерлана. Инфекция сығанағы булып Дифтерия менән ауырыусылар йәки организмнарында бактерия йөрөтөүсөләр тора.
Ауырыу йоҡтороу ысулдары[үҙгәртергә]
Ауырыуҙың кешенән-кешегә күсеүенең төп механизмы - һулай торған һауанан йоғоу[3]; йоғошланған әйберҙәр (кейем-һалым, һауыт-һаба, уйынсаҡтар һ.б.) менән дә күсергә мөмкин. Дифтерияне айырыуса 1 йәшкә тиклемге балалар ауыр кисерә. Иммунитет инфекциянан һуң (тотороҡһоҙ) һәм прививканан һуң (тотороҡло) барлыҡҡа килә.
Дифтерия тарихы[үҙгәртергә]
Ауырыуҙың төрлө формаларын француз табибы П. Бретонно тасүирлап күрһәтә (1826), «дифтерит» атамаһын ҡуллана; терапевт А. Труссо дөйөм ҡабул ителгән дифтерия атамаһын ғәмәлгә кертә. Дифтерияне ҡуҙғатыусы Corynebacterium diphtheriae микроорганизмын чиста хәлендә немец бактериологлары Э. Клебс, Ф. Леффлер (1883-84) айырып алалар. Дифтериягә ҡаршы сыворотка бактериологлар Э. Беринг, Э. Ру, Я.Ю. Бардах (1824-94) тарафынан табыла. Токсин һәм антитоксин ҡатнашмаһы менән актив рәүештә иммунлаштыру методын Э. Беринг (1913) уйлап таба. Микробиолог Г. Рамон иммунлаштыру өсөн дифтерия анатоксинын тәҡдим итә (1923), бактериолог П.Ф. Здродовский дифтерияға ҡаршы прививҡаларҙы камиллаштыра (1950 йылдар).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
- ↑ Турьянов, 1998, с. 80: «Передача возбудителя осуществляется воздушно-капельным путём.»


text:
Сыбаркүл (ҡүл)
Сыбаркүл — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында ҡүл. Сыбаркүл ҡалаһы янында ята[1]. Күлден исеме башҡорт теленән килғән, «сибәр ҡүле», сыбар (разношёрстный, пёстрый) аңлата.
Күлдә урманлы утрауҙар бар — Грачев, Голец, Караблик, острова Рыбацкие, Пятачок, Дроздов[2].
Ҡүлғә Еловка, Кудряшевка, Кундуруша йылғалар инәләр. Ҡүлдән Ҡойылға сыға.
15.02.2013 күлғә метеорит төштө[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Озеро Чебаркуль. Государственный водный реестр. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 февраль 2013. 15 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Карта бите N-41-37-B. Масштаб: 1 : 50 000.
- ↑ Кисә иртәнсәк Силәбе өлкәһе өҫтөндә метеорит шартлаған. Уның күк йөҙөн яҡтыртып осон үткәнен Башҡортостан халҡы ла күргән.


text:
Электроэнергетика
Эле́ктроэнерге́тика — энергетиканың төрө. Уның составында электроэнергияны етештереү, тапшырыу һәм һатыу процесстары. Электроэнергетика энергетиканың иң әһәмиәтле төрө. Был уның өҫтөнлөктәр мәнән аңлатыла (энергетиканың башҡа төрҙәр менҫн сағыштырғанда):
- Ҙур алыҫлыҡҡа тапшырыу еңел
- һатып алыусылар араһында тапшырыу еңел
- энергияның башҡа төрҙәрғә (механик, йылылҡ, химия, ут) үҙгәреүе
- энергияны генерирлау һәм ҡулланыу бер үк ваҡытта булыу (электр ток селттәр аша нур тиҙлеге менән бара)
РФ «Электроэнергетика тураһында» ФЗ-һы ошо аңлатма бирә:
Электроэнергетика — РФ иҡтисадының тармағы, үҙендә иҡтисад мөнәсәбәттәр тота.[1]
Электр энергия күп ваҡыт эксперименттар объекты ғына булды, практик эштә ҡулланма тапманы.


text:
Атлантик океан
Координаталары: 0°00′00″ т. к. 30°00′00″ кб. о. / 0° т. к. 30° кб. о. (G) (O) (Я)
Атлантик океаны — субарктик киңлектәрҙән Антарктидаға тиклем һуҙылған, Тымыҡ океаннан һуң майҙаны буйынса икенсе урында торған океан. Майҙаны 91,6 млн. км². Барлыҡ океандар араһында Атлантик океан кешелек дөньяһы тормошонда иң мөһим урынды алып тора. Был тарихи яҡтан шулай формалашҡан.
Йөкмәткеһе
Географик урыны[үҙгәртергә]
Тымыҡ океан кеүек үк, Атлантик океан да субарктик киңлектәрҙән Антарктидаға тиклем һуҙылған, ләкин киңлеге яғындан унан ҡалыша. Атлантика уртаса киңлектәрҙә бик нык киңәйә һәм экваторға таба тарая.
Океандың яр һыҙығы Төньяҡ ярымшарҙа ныҡ, ә Көньяҡ ярымшарҙа аҙраҡ йырғаланған. Утрауҙарҙың күпселек өлөшө материккә яҡын урынлашҡан.


text:
Исем (һүҙ төркөмө)
Исем (урыҫ имя существительное) — төрлө предмет, күренеш, төшөнсә атамаларын (кеше, әйбер, үҫемлек, хайуан, тәбиғәт күренештәре һ.б. ) белдергән үҙ аллыһүҙ төркөмө. Ул кем, нимә, ни, кемдәр, нимәләр һорауҙарына яуап бирә.Мәҫәлән: Ҡар яуа (нимә яуа? ҡар. Ҡар -исем). Бала йоҡлай (кем йоҡлай? бала. Бала- исем).
Йөкмәткеһе
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр[үҙгәртергә]
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр була. Яңғыҙлыҡ исемдәргә кешеләргә ҡушылған исем, фамилиялар,ҡушаматтар,хайуан, китап-журнал исемдәре,географик атамалар инә. Улар баш хәреф менән яҙыла.
Ҡалған исемдәр уртаҡлыҡ исемдәргә керә. Улар, әгәр һөйләм башында килмәһә, бәләкәй хәреф менән яҙыла.
Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
Исемдәр һан буйынса берлектә һәм күплектә торалар.
Исемдәрҙең эйәлек заты[үҙгәртергә]
Исемдәрһең эйәлек заты теге йәки был предметтың кемгә йәки нимәгә ҡарағанлығын аңлата. Миҫалдар: туғаным, минең туғаным, балаларыбыҙ, һинең олатайың, уның күлдәге, ағайымдың машинаһы, был ҡәләм һеңлемдеке һ.б.
Эйәлек заты ишетелгәнсә яҙыла.
Иҫкәрмә:
- Тороу-ым, тороу-ың, тороу-ы; көлөү-ебеҙ, көлөү-егеҙ, көлөү-е.
- Ирек- ирк-ем, ирк-ең, ирк-е.
- Поезд- поез-ым, поез-ығыҙ, автомобиль- автомобил-ең, автомобил-дәре.
Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.
Исемдәрҙең хәбәрлек заты[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә исемдәр хәбәр булып та килә. Һөйләмдең хәбәре функцияһын үтәгән исемдәр ҡылымдарҙың зат ялғауҙарын ҡабул итеүе лә, итмәүе лә мөмкин. Мин 5-се класс уҡыусыһымын
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Вулкан
Вулкан (янартауы) — ер ҡатламында магматик сығанаҡтарҙан ер өҫтөнә даими йәки әленән-әле лава, тау тоҡомо киҫәктәре, эҫе газдар сыҡҡан каналдар һәм йырындар өҫтөндә барлыҡҡа килгән геологик ҡатлам; йыш ҡына вулкан конус йәки көмбәҙ рәүешендә була, уның башында буранка рәүешендәге кратер урынлаша[1]; Түбәһендәге кратерынан ваҡыт-ваҡыт ирегән ҡайнар матдә, газ, тау тоҡомдары атылып торған осло тау; янартау[2];Ер йәки башҡа планета ҡабығында магма урғылып сығып, барлыҡҡа килгән геологик ҡатлам. «Вулкан» һүҙе боронғо Римдең ут аллаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Вулкандарҙы вулканология һәм геоморфология фәне өрәнә.
Йөкмәткеһе
Вулкан әүҙемлеге[үҙгәртергә]
Әүҙемлеге буйынса вулкандар янар, йоҡлаған һәм һүнгән вулкандарға бүленә. Янар вулкан тип тарихи дәүерҙә йәки голоцен (ru:голоцен) дәүерендә урғылған вулкандарҙы атайҙар. Йоҡлаған вулкан тип урғылыуы ихтимал булған вулканды әйтәләр, урғылыуы шикле булған вулкандар һүнгән вулкан тип иҫәпләнә. Вулканологтар араһында вулкан әүҙемлеген билдәләү буйынса берҙәм фекер юҡ. Вулкандың әүҙем осоро бер нисә айҙан миллион йылдарға һуҙылыуы мөмкин. Ҡайһы бер вулкандар бер нисә мең тиҫтә йыл буйы урғылгандар, хәҙер әүҙем түгелдәр.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- 1963 йылда вулкан урғылыуҙан Исландияның көньяғында Суртсей утрауы барлыҡҡа килә.
- 1883 йылда Индонезияла Кракатау вулканы урғылыуы тарихта ишетелгән иң көслө тауыш сығара. Уның тауышы 4800 км алыҫлыҡта ишетелә. Тауыш тулҡындары Ерҙе 5 көн эсендә 7 мәртәбә урап сыға. Вулкан 36 000 ғүмерҙе өҙә, ер йөҙөнән 165 ауылды юҡ итә. Вулкандан һүң барлыҡҡа килгән цунами 132 ауылға зыян килтерә. Был вулкан 1927 йылдан һүң урғылып Анак Кракату (Бала Кракату) утрауын барлыҡҡа килтерә.
- Гавай архипелагындағы Килауэе вулканы бөгөнгө көндә иң әүҙем вулкан. Вулкан 1983 йылда урғыла башлаған һәм бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.
- Тайваньда янар вулкан булыуы асыҡланған. Элегерәк 20 000 йыл элек һүнгән тип иҫәпләнгән булһа, хәҙер бары тик 5 000 йыл элек һүнгән тип иҫәпләнә.
- 2010 йылда Эйяфьядлайёкюдль вулканы атылыуы Европала 60 меңләп һауа рейсын ғәмәлдән сығара.
Вулкан урғылыуҙар[үҙгәртергә]
XXI быуат[үҙгәртергә]
- 2010 йыл, 21 март —Эйяфьядлайёкюдль вулканы, Исландия утрауы
XX быуат[үҙгәртергә]
- 1902 йыл, 8 май — Мартиника утрауы, Мон-Пеле вулканы
- 1902 йыл, 24 октябрь — Гватемала, Санта-Мария вулканы
- 1911 йыл, 30 ғинуар — Филиппиндар, Тааль вулканы
- 1931 йыл, 13-28 декабрь, Индонезия, Ява утрауы, Мерапи вулканы
- 1944 йыл, март, Италия, Везувий вулканы
- 1944 йыл, июнь, Мексика, Парикутин вулканы
- 1951 йыл, 21 ғинуар, Яңы Гвинея, Ламингтон вулканы
- 1956 йыл, 30 март, СССР, Камчатка, Безымянный вулканы
- 1980 йыл, 18 май, АҠШ, Вашингтон штаты, Сент-Хеленс вулканы
- 1982 йыл, 29 март, Мексика, Эль-Чичон вулканы
- 1985 йыл, 14-16 ноябрь, Колумбия, Невадо-дель-Руис вулканы
- 1991 йыл, 10-15 июнь, Филиппиндар, Лусон утрауы, Пинатубо вулканы
- 1997 йыл, 30 июнь, Мексика, Попокатепетль вулканы
- 2000 йыл, 14 март, Камчатка, Безымянный вулканы
- 2000 йыл, декабрь, Мексика, Попокатепетль вулканы
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Эйяфьядлайёкюдль вулканы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А.М.Багаутдинов, А.М.Багаутдинов, 2009)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)