text:
Юлий Цезарь
Гай Ю́лий Це́зарь (лат. Gaius Iulius Caesar}} [ˈgaːjʊs ˈjuːljʊs ˈkae̯sar]; 13 июль, башҡа мәғлүмәт буйынса, 12 июль б. э. т. 100 йыл йә б. э. т. 102 йыл[3] — 15 март [[Б. э. т. 44 йыл|44 йыл б. э. т. — Боронғо Римдың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, Боронғо Рим диктаторы [4], ғәскәр башлығы, яҙыусы. Б. э. т. 59, 48, 46, 45 һәм 44 йылдарҙа Консул, б. э. т. 49, 48—47 һәм 46—44 йылдарҙа диктатор, б. э. т. 63 йылдан бөйөк понтифик. Галлияны яулап алып Цезарь Рим державаһы сиктәрен төньяҡ Атлантик океанға тиклем киңәйтә һәм Рим дәүләтенә хәҙерге Франция ерҙәрен буйһондора, шулай уҡ Британия утрауҙарына һөжүм итә. Цезарь эшмәкәрлеге Көнбайыш Европаның мәҙәни һәм сәйәси ҡиәфәтен тамырҙан үҙгәртә һәм киләсәк европалылар күңелендә юйылғыһыҙ эҙ ҡалдыра. Бөйөк Гней Помпей менән берлектә Рим йәмғиәтен реформалай башлай, һәм уның был эше үҙе үлгәндән һуң да, Рим империяһы ойошоуға булышлыҡ итә.
Һуңыраҡ күп кенә монахтар үҙҙәрен легендар Цезарь менән бәйләргә теләй. Немец телендә нем. Kaiser («кайзер») һүҙе шунан килеп сыҡҡан, шулай уҡ рус һүҙе «царь» «Цезарь» һүҙенә ҡәрҙәш булып тора.
Килеп сығышы һәм бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гай Юлий Цезарь Юлийҙарҙың боронғо патрициан ғаиләһендә тыуа. Беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттарҙа. Юлийҙар Рим тормошонда һиҙелерлек роль уйнаған. Атап әйткәндә, был ғаиләнән бер диктатор, бер атлы ғәскәр магистры (диктаторҙың урынбаҫ 008000 ары) һәм бер Децемвирҙар коллегияһы ағзаһы сыға. Децемвирҙар ун таблица закондарын — данлыҡлы Ун ике таблица закондарынның тәүге вариантын уйлап таба[5]. Боронғо тарихы булған ғаиләләрҙең күпселегендәге кеүек үк, Юлийҙар үҙҙәренең килеп сығышы тураһында дөйөм мифҡа таяна. Үлар үҙҙәренең ырыуын Эней аша алиһә Венераға тоташтыра. Беҙҙең эраға тиклем 200 йылда уҡ Юлийҙарҙың килеп сығышының мифик версияһы яҡшы билдәле була[6], һәм Өлкән Катон Юлийҙарҙың ырыу исеменең этимологияһы тураһындағы фаразды яҙып ҡалдыра. Уның фекеренсә, Юл исемен тәүләп йөрөтөүсе атаманы грек һүҙе "ἴouλoς"тан (мамыҡса, сикәләрҙәге һәм эйәк аҫтындағы тәүге төктәр) алған тигән һығымта яһай[7].
Беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттарҙа бөтә Юлийҙар ҙа Юл когноменын йөрөтә[5]. Юлий Цезарҙарҙың тармағы, моғайын Юлий Юлдарҙан башланалыр, әммә бер бәйләнеш тә билдәле түгел[7]. Беҙҙең эраға тиклем 208 йылда йәшәгән претор тәүге танылыу алған Цезарь була, уның хаҡында Тит Ливий яҙып ҡалдыра[8][9]. «Caesar» когноменының этимологияһы бик үк билдәле түгел һәм Рим дәүерендә онотола. Элий Спартиан, Августарҙың тормошон тасуирлап яҙыусы авторҙарҙың береһе беҙең эраның IV быуатына тиклем һаҡланған дүрт төрлө версияны яҙып ҡалдыра.
Әлеге көнгә тиклем исемдең дөрөҫ этимологияһы билдәле түгел, йышыраҡ когномендың этрус теленән алыныуы фаразлана (aisar — Алла; Цезий, Цезоний һәм Цезенний кеүек рим исемдәре лә шул һүҙҙән килеп сыҡҡан)[10].
Беҙҙең эраға тиклем I быуат башына Римдә Юлий Цезарҙарҙың ике тармағы билдәле була. Улар бер-береһенә яҡын торһа ла, үҙ-ара туған булмауҙары билдәле. Ике тармаҡ төрлө трибаларҙа теркәлгән, ә беҙҙең эраға тиклем 80-се йылдарға улар бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған сәйәси билдәләнештә була, үҙ-ара дошманлашҡан ике сәйәсмәнгә ышана. Буласаҡ диктаторҙың яҡын туғандары Гай Марийға йөҙ тота (Гайҙың инәһе Юлийҙың ҡатыны була), ә икенсе тармаҡтағы Цезарҙар Луций Корнелий Сулланы хуплай. Һуңғы тармаҡ, Гай тармағына ҡарағанда, йәмәғәт тормошонда ҙур роль уйнай[11]. Гайҙың әсәһе һәм өләсәһе буйынса туғандары Аллалар менән туғанлыҡта булыуҙары менән маҡтана алмай, әммә улар бөтәһе лә Рим йәмғиәтенең элитаһына — нобилитетына ҡарай. Цезарҙың әсәһе — Аврелия — бай һәм абруйлы плебей ғаиләһенә ҡарай. Гайҙың өләсәһенең ырыуы — Марцийҙар — үҙҙәренең килеп сығышын Римдең дүртенсе батшаһы Анк Марцийға алып барып тоташтыра[12].
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Цезарь үҫкән йорт Римдең әллә ни абруйлы булмаған районы Субурҙа урынлаша[13]. Бала сағында ул грек теле, әҙәбиәт, риторика буйынса йорт дәрестәре ала. Физик күнегеүҙәр, йөҙөү, һыбай йөрөү менән шөғөлләнә[12]. Гайҙың уҡытыусылары араһында Цицерондың уҡытыусыларының береһе булған танылған риторика уҡытыусыһы Гнифон була[14]. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 85 йылда Цезарь атаһын юғалта[15]. Атаһы үлгәндән һуң, инициация йолаһын үтеп, Цезарь ғәмәлдә бөтә Юлийҙар ғаиләһенең башлығына әйләнә, сөнки унан өлкәнерәк булған барлыҡ яҡын ир туғандары ла мәрхүм була[16]. Тиҙҙән Гай һыбайлылар ҡатламының бай ғаиләһе ҡыҙы Коссуцияны йәрәшә[17] (по другой версии, они успели пожениться; см. раздел «Семья. Личная жизнь»).
Сәйәси карьераһының башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Никах һәм Азияла хеҙмәт итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклем 80-се йылдар уртаһында[18], Светоний тәғәйенләүҙе ойоштороусы тип Циннаны атай[19], ә Плутарх Сулла диктатураһына фламин булырға ынтылышты атап үтә (беҙҙең эраға тиклем 82—79 йылдар)[20]. Луций Корнелий Цинна Цеҙарҙы Юпитерҙың фламины тигән почётлы вазифаға тәҡдим итә. Был ҡанбаба магистратураны биләү мөмкинлектәренә етди рәүештә ҡамасаулаған күп һанлы сакраль сикләүҙәр менән бәйле була. Вазифаны алыу өсөн уға тәүҙә патрициан ғаиләһенән булған ҡыҙға confarreatio боронғо йола буйынса өйләнеү талап ителә, һәм Цинна Гайға үҙенең ҡыҙы Корнелияны тәҡдим итә[21]. Йәш Юлий, Коссуцияға йәрәшеүен өҙөргә тура килһә лә, тәҡдим менән ризалаша. Әммә Цезарҙың вазифаны алыуы шик аҫтына ҡуйыла. Лили Росс Тейлор (Lily Ross Taylor) фекеренсә, бөйөк понтифик Квинт Муций Сцевола (Мария һәм Циннның дошманы) Гайҙың инаугурацияһы церемонияһын үткәреүҙән баш тарта[22]. Эрнст Бэдиан фекеренсә, шулай ҙа Цезарь вазифаға тәғәйенләнә[21]. Ҡағиҙә булараҡ, тарихнамәлә Цезарҙы тәғәйенләү артабанғы сәйәси карьераһы юлындағы йырып сыға алмаҫлыҡ кәртә булараҡ ҡарала. Бөтөнләй икенсе төрлө фекер ҙә бар: шундай почётлы вазифаны биләү Цезарҙарҙың был тармағы өсөн боронғо ырыу абруйын нығытыу мөмкинлеге булараҡ ҡарала, сөнки ырыуҙың бөтә вәкилдәре лә консулдың юғары магистратураһына өлгәшә алмай[21].
Корнелия менән туйҙан һуң Циннаны баш күтәргән һалдаттар үлтерә, ә киләһе йылында граждандар һуғышы башлана, күрәһең, Цезарь унда ҡатнашмағындыр[22]. Луций Корнелия Сулланың диктатураһы урынлаштырылып, проскрипциялар башланғас, Цезарҙың ғүмере ҡурҡыныс аҫтында ҡала: диктатор сәйәси оппоненттарын һәм шәхси дошмандарын аямай, ә Гай Марийҙың ағаһының улы һәм Циннаның кейәүе булып сыға. Сулла Цезарҙан ҡатыны менән айырылышыуҙы талап итә, был уның лояль булыуын раҫлар ине, әммә Цезарь ҡатынын айырыуҙан баш тарта. Аҙаҡ килеп, Сулла Цезарь исемен проскрипцион исемлеккә индерә, һәм ул Римде ташлап китергә мәжбүр була. Гайҙың Римдәге абруйлы туғандары, төрлө юлдар табып юллап, Цезарҙы ярлыҡауға өлгәшә. Цезарҙың патрицийҙар ҡатламынан булыуы ла диктаторҙың ҡарарын йомшартыу сәбәбе була, сөнки консерватор Сулла патрицийҙар вәкилдәренең береһен дә бер тапҡыр ҙа язаламаған була[19][23].
Тиҙҙән Цезарь Италиянан сығып китә һәм Азия провинцияһы наместнигы Марк Минуций Терм ярандары составына ҡушыла. Цезарҙың исеме был провинция халҡына яҡшы таныш була: яҡынса ун йыл элек уның атаһы бында наместник булып хеҙмәт иткән була. Гай Терманың контуберналдарының береһенә әйләнә — сенаторҙар балаларын һәм йәш һыбайлыларҙы ғәмәлдәге магистрат күҙәтеүе аҫтында хәрби эшкә һәм провинциаль идаралыҡҡа өйрәтеү эшенә тотона[24]. Тәүҙә Терм йәш патрицийға Вифиния батшаһы Никомед IV Филопатор менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙы йөкмәтә. Беренсе Митридаттар һуғышы йомғаҡтарын танымаған һәм римдәргә ҡаршылыҡ күрһәткән Лесбостағы Митилини ҡалаһын наместник баҫып алыуға өлгәшһен өсөн, Цезарь батшаны флотының бер өлөшөн Терм ҡарамағына тапшырыуға күндереүгә өлгәшә[25]. Ошо бурысты уңышлы атҡарып сыҡҡандан һуң Терм ғәскәрен Митилиниға йүнәлтә, тиҙҙән римлеләр ҡаланы баҫып ала. Һуғыштан һуң Цезарь Рим гражданины ғүмерен ҡотҡарған өсөн бирелә торған почётлы хәрби наградаға — граждандар тажына (corona civica) лайыҡ була. Митилиниҙы яуланғандан һуң, Лесбостағы кампания тамамлана[26]. Тиҙҙән Терм полномочиеларын һала, һәм Цезарь Киликияға уның пираттарға ҡаршы хәрби кампания ойошторған наместнигы Публий Сервилий Ватия Исаврикка (б. э. т. 79 йылда консул) бара. Әммә б. э. т. 78 йылда Италиянан Сулланың үлеме тураһында хәбәр килеү менән, Цезарь кисекмәҫтән Римға ҡайта[27].
Римға ҡайтыуы һәм сәйәси көрәштә ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклем 78 йылда консул Марк Эмилий Лепид, Сулла закондарын ғәмәлдән сығарыу маҡсатында, италиктар араһында бола ҡуптарырға тырышып ҡарай. Светонийҙың хәбәр итеүе буйынса, Лепид Цезарҙы болаға ҡушылырға саҡыра, ләкин Гай был тәҡдимде ҡабул итмәй[28]. Беҙҙең эраға тиклем 77 йылда Цезарь Сулла кешеһе Гней Корнелий Долабелланы, Македонияла наместник булған сағында кеше талауҙа ғәйепләп, судҡа тарттыра. Абруйлы суд ораторҙары Долабелланы яҡлап сығыш яһағандан һуң, ул аҡлана. Цезарҙың ғәйепләү телмәре шул тиклем уңышлы була, хатта аҙаҡ та бик оҙаҡ ваҡыт был телмәрҙең ҡулдан яҙылған күсермәләре халыҡ араһында тарала. Икенсе йылына Гай икенсе бер Сулла кешеһе Гай Антоний Гибридҡа ҡарата суд эҙәрлекләүен башлай, әммә ғәйепләнеүсе халыҡ трибундарынан ярҙам һорай, һәм суд булмай[28].
Антоний эше буйынса процес уңышһыҙ тамамланғандан һуң, Цезарь үҙенең ораторлыҡ оҫталығын камиллаштырыу маҡстында, Родосҡа танылған оратор Аполлоний Молонға — Марк Туллий Цицерондың остазына бара[28]. Сәйәхәәт иткән ваҡытта Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында юлбаҫарлыҡ ҡылған киликий пираттары Цезарҙы әсирлеккә ала. Уны Додеканес архипелагындағы ҙур булмаған утрауҙа тотҡон итеп тоталар[28].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Комментарий
- Сығанағтар
- ↑ https://www.studymode.com/essays/Gaius-Julius-Caesar-The-Populares-And-112698.html
- ↑ https://www.unrv.com/fall-republic/caesar-politics.php
- ↑ Некоторые учёные, основываясь на датах занятия им определенных магистратур (которые могли заниматься лишь по достижении определенного возраста), указывали на 101 или 102 год до н. э., но консенсусным является 100 год до н. э. Goldsworthy, 30.
- ↑ Вынудил Сенат дать ему права бессрочного диктатора Римской республики, вопреки конституции, которая позволяла носить этот титул не более полугода
- ↑ 5,0 5,1 Ҡалып:CJC
- ↑ Ҡалып:CJC
- ↑ 7,0 7,1 Ҡалып:CJC
- ↑ Ҡалып:CJC
- ↑ (Liv. XXVII, 21) Тит Ливий. История от основания города, XXVII, 21, 5.
- ↑ Ernout A., Meillet A. Caesar // Dictionnaire étymologique de la langue latine. 4e ed. — P.: Klincksieck, 2001. — P. 84.
- ↑ Ross Taylor L. The Rise of Julius Caesar // Greece & Rome, Second Series. — 1957. — Vol. 4, No. 1. — P. 10.
- ↑ 12,0 12,1 Этьен Р. Цезарь. — М.: Молодая гвардия, 2003. — С. 43.
- ↑ Ҡалып:CJC
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
mfa.4556төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Этьен Р. Цезарь. — М.: Молодая гвардия, 2003. — С. 44.
- ↑ Ҡалып:RBill
- ↑ Ҡалып:RBill
- ↑ (Vell. Pat. II, 43) Веллей Патеркул. Римская история, II, 43.
- ↑ 19,0 19,1 (Suet. Iul. 1) Светоний. Божественный Юлий, 1.
- ↑ (Plut. Caes. 1) Плутарх, Цезарь, 1.
- ↑ 21,0 21,1 21,2 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
comp.16төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 22,0 22,1 Ross Taylor L. The Rise of Julius Caesar // Greece & Rome, Second Series. — 1957. — Vol. 4, No. 1. — P. 12.
- ↑ Ҡалып:CJC
- ↑ Ҡалып:CJC
- ↑ Ҡалып:RBill
- ↑ Ҡалып:CJC
- ↑ Ҡалып:UCaes
- ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 Ҡалып:UCaes
Был хәрби эшмәкәр тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
- 12 июлдә тыуғандар
- Б. э. т. 100 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Римда тыуғандар
- 15 мартта вафат булғандар
- Б. э. т. 44 йылда вафат булғандар
- Римда вафат булғандар
- Бөйөк понтификтар
- Боронғо Рим диктаторҙары
- Боронғо Рим яҙыусылары
- Боронғо Рим ғәскәр башлыҡтары
- Латин тарихсылары
- Латин телмәр тотоусылары
- Боронғо Рим телмәр тотоусылары
- Боронғо Рим тарихсылары
- Илаһилаштырылған монархтар
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары


c: text/html

collection: archivebot

text:
Синтоизм
- "Синто" бите бында йүнәтелә.
Синтоизм, синто (япон. 神道синто: , «аллалар юлы») — Японияның традицион дине.
Синтоизм. Тәржемә иткәндә «синто» һүҙе «аллалар юлы» тигәнде аңлата. Был бик боронғо мәжүси дин, уға изге һәм яуыз рухтарға ышаныу, япондарҙың уларҙы мәрхәмәтләндереү өсөн атҡарған йолалары хас. Синтоизмда аллалар күп булған, ләкин улар араһында Аматэрасу тигән Ҡояш алиһәһе төп урын алып тора. Япон императорҙары унан яралған, тип инанғандар. Шуға күрә хакимлыҡ итеүсе аҡһөйәктәр Күктән төшкән, тип иҫәпләнгән, һәм уларҙың абруйҙары бәхәсһеҙ булған.
Синтоизм тәғлимәте буйынса билдәле шарттарҙа һәр әруах Аллаға әйләнә ала, әммә бының өсөн бөтә дини йолаларҙы үтәргә — табынырға, ғибәҙәт ҡылырға, ҡорбандар килтерергә кәрәк.
Синтоизм Японияла император власын нығытыу өсөн файҙаланылған. VII быуатта император синтоизмдың баш жрецы булған.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Сербия
Сербия, Сербия Республикаһы (сер. Репу̀блика Ср̀бија) Европаның көньяҡ-көнсығышындағы, Балҡан ярымутрауының үҙәк өлөшөндәге һәм өлөшләтә Паннон уйһыулығындағы дәүләт[8]. 2000 йылдан Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы.
Сербия конституцияһына ярашлы, уның составына ике автономлы өлкә инә: Воеводина һәм Косово менән Метохия[9]. 1999 йылдан Косово 1244 Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы резолюцияһына ярашлы БМО протектораты аҫтында була, ул Сербия власы тарафынан контролгә алынмаған. Албанлылар күпселекте тәшкил иткән ваҡытлыса үҙидаралыҡ институттары 17 февралдә 2008 йыл Сербияла бер тауыштан крайҙың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Быны БМО-ың 108 дәүләт-ағзаһы таный.[10]. Сербия Косово республикаһының де-юре суверенитетын таныуҙан баш тарта, әммә 2013 йылдың 19 апрелендә Косово Брюссель мәнәсәбәттәрен нормалаштырыу килешеүенә ҡул ҡуйып һәм уны 22 апрелдә ратификациялап, Косованың бойондороҡһоҙлоғон де-факто таный.
Төньяҡта Сербия Венгрия, төньяҡ-көнсығышта — Румыния, көнсығышта — Болгария, көньяҡта — Македония элекке Югослав Республикаһы, көньяҡ-көнсығышта Албания Черногория, көнсығышта — Хорватия һәм Босния һәм Герцеговина менән сиктәш.
Беренсе Бөтә Донъя һуғышы тамамланғас, Сербия сербтар хорваттар, словенецтар Короллеге дәүләтенә нигеҙ һалыусы була. Һуңғараҡ Югославия Короллеге дәүәлтененң бер өлөшө һанала. Икенсе донъя һуғышынан һуң Сербия Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составындағы дәүләт. 1992 йылдан Сербия һәм Черногория Югославия Союз Республикаһы һәм Сербия һәм Черногория Дәүләт Союзы федерациялары составындағы дәүләт була. 2006 йылда Сербия һәм Черногория Дәүләт союзы тарҡала, Сербия менән Черногория айырым, тулы хоҡуҡлы дәүләткә әйләнә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сербия тарихы VI быуатта, Балҡан ярымутрауы ның көнбайыш өлөшөнә боронғо славяндар күсеп ултырыу ваҡытынан башлана. VIII—IX быуаттарҙа сербтарҙың тәүге дәүләттәре барлыҡҡа килә:Сербия (урта быуат) кенәзлеге, Дукля (дәүләт), Захумье, Травуния һәм Пагания[11][12][13]. XII быуат аҙағында Серб дәүләте Византия империяһы власынан ҡотола һәм XIV быуат уртаһына Балҡандың бөтә көньяҡ-көнсығыш өлөшөн тиерлек үҙ эсенә алып, эре держава булып үҫешә. Урта быуат Сербияның үҫеше 1331—1355 йылдарға, Стефан Душандың идара итеү ваҡытына тура килә. Әммә уның үлеменән һуң дәүләт тарҡала. 1389 йылда серб кенәзлеге ғәскәрҙәре 1389 йылда Косово яланындағы һуғышта еңелә. Был иһә Сербияның Ғосман империяһының сюзеренитетын таныуына килтерә. 1459 йылда Сербия тулыһынса төрөктәр тарафынан яулап алына һәм артабанғы 350 йыл эсендә серб ерҙәре Ғосман империяһы власы аҫтында була. XVII быуат аҙағынан төньяҡ райондар Австрия империяһы составына инә.
1804—1813 йылдағы тәүге серб восстаниеһы һөҙөмтәһендә Сербия кенәзлеге барлыҡҡа килә. 1813 йылда восстание баҫтырыла. 1805 йылда башланған икенсе восстание уңышлыраҡ була, һәм 15 йылдан һуң солтан рәсми рәүештә Милош Обреновичты Сербияның хакимы итеп таный. 1878 йылдың 13 июлендә Берлин конгресы Берлин тыныслығы шарттары буйынса Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала, 1882 йылда Сербия королллеге тип иғлан ителә. XX быуатта Сербияла парламент монархияһы булдырыла. Иҡтисад һәм мәҙәниәт үҫеш ала.
1912—1913 йылдағы Балҡан һуғышы һөҙөмтәһендә Сербия составына Косово (төбәк), Македонияның (өлкә) бер өлөшө һәм Санджактың байтаҡ өлөшө инә. Беренсе донъя һуғышында Сербия Антанта яғында була. Һуғыш ваҡытында ул, ҡайһы бер баһалар буйынса, халҡының өстән бер өлөшөн юғалта. Һуғыштан һуң Сербия сербтар, хорваттар, словенецтар короллегенең үҙәге була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың апреленән Сербия территорияһы Герман ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Дәүләт территорияһының бер өлөшө Германия, Венгрия, Болгария һәм шулай уҡ Албания саттелиттарына бирелә. 1945 йылда Сербия Совет Армияһы, партизандар һәм Югославия Халыҡ-азатлыҡ армияһының регуляр отрядтары тарафынан азат ителә.
1945 йылда Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы (1963 йылдан Югославия Федератив социалистик Республикаһы) иғлан ителә. 1990 йыл башындағы этник ара ҡаршылыҡтар үҫеше һәм сепаратистик сығыштар граждандар һуғыштарына һәм Югославияның тарҡалыуына килтерә.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1990 йылдың октябрендә Югославиялағы демократик үҙгәртеп ҡороуҙар барышында, яңы серб конституцияһы ҡабул ителә. Ул бер палаталы парламент — Скупщина (250 урын)ойоштора. Депутаттар 4 йыллыҡ срокка һайлана. Сербия Республикаһының президенты дөйөм тура һайлауҙарҙа 5 йыллыҡ срокка һайлана. Башҡарма властың юғары органы — рәйес етәкселегендәге министрҙар советы. Рәйес президент күрһәткән кандидатураларҙан торған парламент тарафынан һайлана. Рәйес парламент менән раҫланған хөкүмәтте төҙөй. Президент, хөкүмәт һәм Скупщина Белградта урынлашҡан.
2006 йылдың 28-29 октябрендә референдумда 1990 йылдағы төп законды алыштырған Сербияның яңы конституцияһы ҡабул ителә. 2007 йылдың 21 ғинуарында ил парламентына һайлау ойошторола (250 депутат). Һайлауҙа еңгән милли Серб радикаль партияһы (81 урын) элек идара иткән Социалистик партия менән оппозицияла була. Хөкүмәтте парламентта 50 проценттан ашыу урын алған либераль партиялар — Борис Тадич партияһы, Воислав Коштуница президент партияһы һәм илдең финанс министры Младжан Динкичтың «G-17» хәрәкәте төҙөй.
2008 йылдың 20 ғинуарынан 3 февралгә тиклем сираттағы президент һайлауы үтә. Унда Борис Тадич еңеп сыға. Ошо уҡ йылдың 11 майында срогынан алда парламент һайлауы үтә һәм унда Тадичтың Демократик партияһы еңеү яулай. 2012 йылдың 5 апрелендә Сербия президенты Борис Тадич үҙ вәкәләтен һала.[15]. 2012 йылдың 6 майында Сербияла президент һәм парламент һайлауы үтә.
Дәүләт символикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сербияның гимны булып, Сербия короллегенең әҙерәк үҙгәртелгән «Боже правде» гимны һанала. Был гимн оҙаҡ йылдар дауамында Серб Республикаһы гимны ла булып тора. Илдең ике флагы бар: халыҡ һәм рәсми. Тәүгеһе ҡыҙыл-күк, аҡ туҡыма, икенсеһе — ошо уҡ туҡыма, тик дәүләт гербы менән.
Тышҡы сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сит илдә Сербия 64 илселек һәм 22 генераль консуллыҡ менән таныла.[16]. Сербияның үҙенең территорияһында 65 илселек, 5 генераль консуллыҡ урынлашҡан.[17]. Югославия тарҡалғандан һуң, Сербия Югославия Социалистик Федератив Республикаһы ведомствоһы милкенең яҡынса өстән бер өлөшөн мираҫ итеп ала. Сербия БМО, Европа Советы, Европала Хеҙмәттәшлек һәм хәүефһеҙлек ойошмаһы, Интерпол, Бөтә Донъя банкы, Тыныслыҡ хаҡына партнёрлыҡ, Көньяҡ-көнсығыш Европа өсөн тотороҡлоҡ пакты,ЮНЕСКО, Бөтә донъя туристик ойошмаһы, Бөтә донъя почта союзы, Бөтә донъя хеҙмәт конфедерацияһы, Бөтә донъя таможня ойошмаһы, Бөтә донъя метереологик ойошмаһы, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ағзалары булып һанала.
Әлеге ваҡытта илдең тышҡы сәйәсәте Европа союзына инеү өсөн ынтыла.
Генерал Ратко Младич менән Серб Краинаһының элекке президенты Горан Хаджичтың ҡулға алыныуына тиклем Сербия сәйәсәтенә Элекке Югославия буйынса халыҡ-ара трибунал ҙур йоғонто яһай. Үрҙәге шәхестәрҙең аресынан һуң президент Борис Тадич, Гаага алдындағы бурыс тулыһынса үтәлде, тип билдәләй[18]. Һуңғараҡ, Евро союздың бер төркөм функционерҙары, Сербияның был ойошмаға ҡушылыуы Белградтың Косово менән мөнәсәбәттәрен көйләй алыуына һәм уны бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ таныуына туранан-тура бәйләнгән, тип белдерә. Бындай белдереү серб йәмғиәтендә ҡыҙыу дебат булдыра һәм Сербия евроинтеграцияһы яҡлыларҙың кәмеүенә килтерә.
2012 йылдың 1 мартында Сербия ЕС составына инеүгә рәсми рәүештә кандидат статусы ала.[19].
Ҡораллы көстәр һәм Именлек хеҙмәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Армия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сербияның Ҡораллы көстәре яңынан төҙөү, үҙгәртеп ҡороу буйынса оҙайы юл үтә. 1992 йылда Югославияның тарҡалыуынан һуң Югославия Союз Республикаһының Ҡораллы көстәре булдырыла (сер. Војска Југославије).
2003 йылда Сербия һәм Черногорияның Ҡораллы көстәре булырыла (сер. Војска Србије и Црне Горе). 2006 йылда уларҙың Сербия территорияһында фатирҙарға урынлаштырлыған подразделениеһы Сербияның ҡораллы көстәре тип рәсмиләштерелә (сер. Војска Србије). Шул ваҡытта сираттағы, масштаблы хәрби реформа башлана.
Сербияның Ҡораллы көстәрендә 36 000 һалдат, офицер иҫәпләнә, шуларҙың 1100-сө профессиональ, 2200-ө ирекле хеҙмәттәге һалдаттар. Хәрби реформанан һуң яҡынса йөҙ бригада урынына 12—4 пехота, ҡатнаш-артиллерия, махсус бригада, ике авиацион, берешәр ракета һәм артиллерия, элемтә һәм логистика бригадалары булдырыла. Шулай уҡ Сербия армияһы составында айырым хәрби полиция һәм элемтә батальоны бар. Корпустар һәм армиялар Сербия армияһының арҡа һөйәгенә әйләнгән бригада һәм батальондар менән алмаштырыла.
Серб армияһы ҡоро ер ғәскәрҙәре, сербияның хәрби-һауа көстәре һәм һауа көстәре оборонаһынан тора. Ҡоралланыуҙың күп кенә өлөшө Югославия Социалистик Федератив Республикаһы һәм Югославия Республикаһы Союзынан мираҫ итеп алынған.
2011 йылдан армияла хеҙмәт итеү ирекле була. Быға тиклем хәрби хеҙмәт итеү срогы 6, альтернатив хеҙмәт 9 ай була. Сербия төбәктә иң эре ҡорал экспортлаусы булып һанала. 2009 йылда серб хәрби экспорты 500 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. [20].
Полиция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Серб полицияһы бер нисә департаменттан торған Эске эштәр министрлығы юрисдикцияһы аҫтында. Полиция 161 муниципаль станцияны, 62 сик буйы контроле станцияһын һәм 49 юл хәрәкәте контроле станцияһын үҙ эсенә ала. Сербия полицияһы профессиональ ойошма һанала. Унда, 2006 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, 42 740 офицер һәм 26 527 граждан кешеһе бар[21]. 1997 йылдың 3 ғинуарына тиклем полиция милиция итеп үҙгәртелә. Яңы исем биреү эске эштәр тураһындағы законға ярашлы башҡарыла. Поилция структураһына бер нисә подразделение инә. Уларҙың иң боронғоһо — жандармерия (сер. Жандармерија). Ул гражданлыҡ һәм хәрби функцияларҙы үтәй.
Махсус хеҙмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сербияның төп махсус хеҙмәте — Мәғлүмәт именлеге агентствоһы (сер. Безбедносно-информативна агенција)[22]. Ул разведка һәм контрразведка, ойошторолған енәйәт һәм терроризмға ҡаршы көрәш мәсьәләләре өсөн яуап бирә. Агентство 2002 йылдың 11 июлендә булдырыла, уның Белградта штаб-фатиры бар. 2008 йылдың 17 июленән Мәғлүмәт именлеге агентствоһын Саша Вукадинович етәкләй. 2002 йылдан агентствоға Андрия Савич, Миша Миличевич, Раде Булатович, Саша Вукадинович етәкселек итә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Приштина не контролируется Сербией и находится под контролем самопровозглашённой Республики Косово.
- ↑ Положај, рељеф и клима (серб.). Правительство Сербии. 11 апрель 2014 тикшерелгән.
- ↑ без Косово и Метохии
- ↑ РЗС | Резултати извештаја
- ↑ Подведены итоги переписи населения в Сербии, RuSerbia.com (02.12.2012).
- ↑ 6,0 6,1 Report for Selected Countries and Subjects
- ↑ http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf
- ↑ CIA — The World Factbook
- ↑ Устав Републике Србије
- ↑ Ministry of Foreign Affairs— Countries that have recognized the Republic of Kosova
- ↑ Макова Е.С. Сербские земли в Средние века и Раннее Новое время // История южных и западных славян / Матвеев Г. Ф., Ненашева З. С. — Москва: Издательство Московского университета, 2008. — Т. 1. — Б. 61. — ISBN 978-5-211-05388-5.
- ↑ Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. / Литаврин Г. Г. — Москва: Наука, 1985. — Б. 198.
- ↑ Чиркович Сима. История сербов — М.: Весь мир, 2009. — Б. 18. — ISBN 978-5-7777-0431-3.
- ↑ Был картала Черногорияла халыҡтың өстән бер өлөшөн тәшкил иткән сербтар билдәләнмәгән, сөнки бөтә көньяҡ славяндар «черногорецтар» менән берҙәй тип таныла.
- ↑ Lenta.ru: Балканы: Ушел, чтобы вернуться
- ↑ Diplomatic Missions
- ↑ https://archive.is/20120805131325/www.mfa.gov.rs/Embassies/missions_e.html
- ↑ Сербия выдала Хаджича Гааге, но к Евросоюзу присоединится не скоро (серб.). 28 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Сербия приблизилась к Евросоюзу. «Коммерсантъ-Online», 02.03.2012 // 11:43
- ↑ Serbia’s Arms Industry Recovers to Become Major Exporter: Video — Bloomberg
- ↑ POLIS— Policing Profiles of Participating and Partner States
- ↑ Агентство по безопасности и информации - Bezbednosno-Informativna Agencija - BIA - RuSerbia.com - О Сербии по-русски. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 23 апрель 2013 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сербия Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- О Сербии по-русски (урыҫ.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 ғинуар 2013. 7 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- Белград — Главный город Сербии (серб.)
- ТАНЈУГ — Национална новинска агенција (серб.)
- Международное радио Сербия
- Б92 — информационный портал
- Интернет Крстарица
- rastko.org.rs — Историја Србије (серб.)
- Сувенири Србије
- Мапе Србије (серб.)
- Закони Републике Србије
- Предели Србије — -{Sights of Serbia by Melissa Enderle}- (инг.)
- Самборский А. А. Выписки из писем протоиерея Самборского из Вены от 14 Июня І804 / Сообщ. А. А. Малиновским // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 111—120. — Под загл.: О восстановлении нового славяносербского государства.
- П. А. Стенин,1892 г. Восток. Страны креста и полумесяца и их обитатели. Историко-географическое и этнографическое обозрение левантского мира. Королевство Сербия.


text:
Венгрия короллеге
Венгрия короллеге (венг. Magyar Királyság) — Үҙәк Европала 1001 йылдан 1918 йылға тиклем (1920—1944 йылдарҙа регент Миклош Хорти етәкселегендәге Венгрия Короллеге) йәшәгән дәүләт. Бөгөнгө көнбайыш Венгрия ерҙәрендә барлыҡҡа килә һәм биләмәләрен бөтә Венгрия, Трансильвания, Словакия, Воеводина, Карпат аръяғы, Хорватия (Далмациянан тыш), Истрияға һәм башҡа ерҙәргә киңәйтә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
900—1000 йылдар тирәһендә венгр ҡәбиләләре урта-дунай тигеҙлегенә, шулай уҡ венгрҙарға ҡәрҙәш секей һәм чангоштар биләгән Карпат тауҙары буйына (Трансильванияға) килеп урынлашалар. Быға тиклем өс-дүрт быуат элек был ерҙәрҙә күсеп йөрөгән славян ҡабиләләренән айырмалы венгрҙар ерҙәрҙе һуңғараҡ яулай. Был халыҡ славяндар (төньяҡтан һәм көньяҡтан), немецтар (көнбайыштан) һәм румындар/валахтар менән (көнсығыштан) тәбиғи байлыҡтар өсөн ҡаты конкуренция шарттарында, ярайһы уҡ һуғышсанлыҡ күрһәтеп, яулай был ерҙәрҙе. Мадьярҙарҙы, улар артынан хазарҙарҙы, бәшнәктәрҙе һәм ҡомандарҙы (ҡыпсаҡтарҙы) тарихи аренаға сығарыу процесы биш быуат элек һундарҙы, шулай уҡ башҡа дала халҡын дәртләндергән процесҡа үтә ныҡ оҡшаған. Шул уҡ социал мотивация, хәрби тактика, иҡтисади билдәләр, хатта барып етеү урыны — паннон бассейнына тиклем оҡшағандар. Тимәк урта быуат венгр тарихын яҙыусыларының Аттила вариҫтарына һылтаныуҙары һис тә осраҡлы түгел[1].
Венгрияның тәүге короле Арпадтар династияһынан Изге Иштван I була. Ул король итеп 1001 йылда, рим папаһы Сильвестр II «апостол ғәли йәнәптәре» титулын биргәс кенә ысынлап таныла. 1102 йылда венгр короле Кальман I хорват бейҙәре менән килешеү төҙөй. Уның буйынса Шәхси уния һөҙөмтәһендә ике дәүләттең короле тип билдәләнә. Хорват ерҙәренә идара итеү менән башлыса хорват Бандары шөғөлләнә. 1000 XII—XIII быуаттарҙа венгр короллеге словак, хорват, румын һәм украин ерҙәренең бер ни тиклемен үҙенә буйһондора.
Арпадтар династияһы көсһөҙләнгәс венгр коронаһын Анжуй династияһы вариҫҡа ала. Ә Анжуйҙарҙан һуң поляк Ягеллондары һәм башҡа династияһыҙ етәкселәр вариҫ булалар. Янош Хуньяди бер юлы етәксе лә полководец та була һәм 1456 йылда Белградты яуларға теләгән ғосмандар яуын кире ҡаға. Бының менән ул Венгрияға 70 йылға етерлек бәйһеҙлек бирә. Вафатынан һуң уның улы Матьяш Хуньядины король итеп һайлайҙар. Ул Европалағы Яңырыу осороноң иң сағыу етәкселәрнең береһе була. 1527 йылда сабор Цетин замогында Габсбургтар ырыуынан эрцгерцог Фердинандты Хорватия короле итеп һайлай. 1526 йылдан Габсбургтар венгр коронаһына ла эйә булалар; Австро-Венгрия 1918 йылда тарҡалғанға тиклем уны үҙҙәрендә һаҡлайҙар.
1541—1699 йылдарҙа боронғо Венгр короллеге хәрби-иҡтисади бөлгөнлөк кисерә һәм дунай алды Венгрияһының күп өлөшө төрөк-ғосман ҡулына күсә. Австрия ҡайһы бер сиктәш региондарҙы контролгә ала. Ғосман империяһы регионды исламлаштырыу буйынса әүҙем (ярайһы уҡ уңышлы) кампания йәйелдерә. Әммә уларҙы Габсбург империяһының ҡаршылыҡ күрһәтеүе тотҡарлай. XVIII быуат башына төрөктәр тулыһынса илдән ҡыуыла, ә Венгрия Австрия империяһы составына ҡушыла, әммә венгр башлыҡтары буйһонмай һәм автономия өсөн көрәшеүен дауам итә.
Австро-Венгрия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Австро-Венгрия 1867 йылда австрия немецтары һәм венгрҙар араһындағы ике яҡлы килешеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Был дәүләт 1805 йылда барлыҡҡа килгән Австрия Империяһын реформалау була. Империя составында Венгр короллеге киң автономия, шулай уҡ барыһы бергә венгр Транслейтанияһын барлыҡҡа килтергән «ярым-колониаль» биләмәләрҙе (Трансильвания, Хорватия, Словакия) ала. Венгрҙар был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтың 45 процентын ғына тәшкил иткән була. Венгр элитаһы үҙенең официаль телен — венгр телен — һаҡлау хоҡуғын яулай, мадьяризация -Транслейтания халҡының күп өлөшөн тәшкил иткән халыҡ телен ассимиляциялау — буйынса агрессив кампания йәйелдерә.
Австро-Венгрия Беренсе Бөтә Донъя һуғышында еңелгәндән һуң йәшәүҙән туҡтай. Император Карл IV 1918 йылдың 12 ноябрендә ил менән идара итеүҙән ситләштерелә. Венгрия короллеге Венгр Халыҡ Республикаһына әйләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Мюссе Л. Варварские нашествия на Западную Европу. — СПб.: Евразия, 2006. — С. 14 −15. — ISBN 5-8071-0211-8
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Richard Frucht. Encyclopedia of Eastern Europe: From the Congress of Vienna to the Fall of Communism (2000)


text:
Габсбургтар
- "Габсбург" бите бында йүнәтелә.
Габсбургтар (нем. Habsburger) —Урта быуаттарҙың Һәм Яңы заман дауамында Европала иң ҡеүәтле монархия династияларының береһе. Династия вәкилдәре Австрия хакимдары булараҡ (1282 йылдан башлап), Европа дәүләттәренең иң алдынғылары рәтендәге күп милләтле Австро - Венгрия империяһына әүерелгән (1918 йылға тиклем), шулай уҡ Изге Рим империяһы императорҙары булараҡ билдәле. Был тәхетте Габсбургтар 1438 йылдан 1806 йылға тиклем (1742—1745 йылдарҙағы ҡыҫҡа өҙөктө иҫәпкә алмағанда) биләйҙәр.
Австрия һәм Изге Рим империяһынан тыш Габсбургтар шулай уҡ түбәндәге илдәрҙең хакимдары булғандар:
- Венгрияның —1437-1439, 1445-1457, 1526-1918 йылдарҙа;
- Чехияның —1306-1307, 1437-1439, 1453-1457, 1526-1618, 1621-1918 йылдарҙа;
- Хорватияның — 1437-1439, 1445-1457, 1526-1918 йылдарҙа;
- Испанияның — 1516-1700 йылдарҙа;
- Португалияның — 1580-1640 йылдарҙа;
- Неаполитан короллегенең — 1516-1735 йылдарҙа;
- Мексиканың —был 1864-1867 йылдарҙа;
- Трансильванияның— 1690-1867 йылдарҙа;
- Тосҡананың — 1790-1859 йылдарҙа;
- Парманың—1814-1847 йылдарҙа;
- Моденаның — 1814-1859 йылдарҙа,
шулай уҡ күп кенә ваҡ дәүләт берәмектәренең.
Йөкмәткеһе
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Династияға нигеҙ һалыусы Гунтрам Бай ( 930-990 йылдар) булған. Уның биләмәләре төньяҡ Швейцарияла һәм Эльзаста урынлашҡан.
Уның өлкән улы Ланцелин (991 йылда вафат була) Аргауҙа граф Альтенбург була, ә Ланцелиндың улы Радбот ( яҡынса 985-1035 йылдар) Аре йылғаһы янында Габсбург замогын төҙөгән. Ошо исемде ул үҙе һәм уның тоҡомдары ҡабул итеп алды. Версияларҙың береһенә ярашлы башта замок Габихтсбург ( нем. Habichtsburg) исемле булған ("Ҡарсыға замогы"). Икенсе версияға ярашлы - был исем боронғо немец һүҙе "hab"тан — (башҡ. кисеү) килеп сыҡҡан (нығытма Аре йылғаһы аша сығыу урынды һаҡлаған). Радбот тоҡомдары үҙҙәренең биләмәләренә өҫтәп бер нисә биләмә Эльзаста (Зундгау) һәм Төньяҡ Швейцарияның күпселек өлөшөн ҡушалар. XIII быуаттың уртаһына Габсбургтар көньяҡ - көнбайыш Германияның ситтәге өлкәләренең иң эре феодал тоҡомдары булып китәләр. Беренсе нәҫел титулы граф Габсбург титулы була.
Габсбургтар графтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Радбот (ваф. 1045);
-
- Вернер I (ваф. 1096), Оттон I (ваф. 1055) һәм Альбрехт I (ваф. 1050)— Радботтың балалары;
-
- Оттон II (ваф.. 1111) һәм Альбрехт II (ваф. 1140) —Вернер I балалары;
-
- Вернер II (ваф.1167) — Оттон II улы;
-
- Альбрехт III Бай (ваф.1199, Үрге Эльзас ландграфы) — Вернер II улы;
-
- Рудольф II (ваф.1232) — Альбрехт III улы;
-
- Альбрехт IV (ваф. 1239) һәм Рудольф III (ваф. 1249) — Рудольф II балалары.
Альбрехт IV һәм Рудольф III нәҫелдән нәҫелгә күс 1000 еп килгән биләмәләрҙе бүлешеп алалар: беренсеһенә көнбайыш өлөшө эләгә, Аргау һәм Зундгау шул иҫәптән, ә икенсеһенә - көнсығыш Швейцариялағы ерҙәр. Төп тоҡом булып Альбрехт IV нәҫелен дауам итеүселәр һанала, ә Рудольф III вариҫтары граф Габсбург-Лауфенбург титулы менән йөрөтөлә башланы. Лауфенбургтар вәкилдәре герман сәйәсәтендә әллә ниндәй роль уйнамайҙар һәм бик күп башҡа немец аристократия тоҡомдары һымаҡ төбәк феодаль нәҫеле булып ҡалдылар. Уларҙың биләмәләре составына Аргау, Тургау, Клеттгау, Кибургтың көнсығыш өлөшө һәм Бургундиялағы бер нисә лен. Был тоҡом 1460 йылда юҡҡа сыҡты.
Габсбургтарҙың төрлө тармаҡ шәжәрәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Австрия тәхетен биләүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Габсбургтарҙың Европа аренаһына сығыуы граф Альбрехт IV улы Рудольф IV (1218-1291) исеме менән бәйле. Ул Габсбургтар биләмәләренә бик ҙур Кибург кенәзлеген ҡуша, ә1273 йылда немец кенәздәре уны Рудольф I исеме аҫтында Германия короле итеп һайлайҙар. Король булып алғас, Рудольф I Изге Рим империяһында үҙәк власты нығытырға тырыша, әммә уның иң ҙур уңышы Чехия короле Пржемысл Оттокар II 1278 йылда еңеүе була. Ошо еңеүҙең һөҙөмтәләре арҡаһында Рудольф I күҙәтеүе аҫтына Австрия һәм Штирия герцоглыҡтары ла эләгә.
1282 йылда король был биләмәләрҙе үҙенең балаларына тапшыра, был тағы балаларына Альбрехт I һәм Рудольф II тапшыра. Шулай итеп, Габсбургтар үҙҙәренең нәҫелдән күскән Швейцария, Швабия һәм Эльзастағы биләмәләрен бик тиҙ уҙҙырған киң һәм бай Дунай буйы дәүләттәренең хакимдары булып киттеләр. .
Альбрехт I тоҡомдарына үҙҙәренең монархияһы составына Австрияны көньяҡ - көнсығыш Германияның иң эре дәүләттәренең береһенә әүерелдереп Каринтияны (1335 йыл) индерергә насип булды. Улар XIV быуаттың беренсе яртыһында күп һанлы эске немец конфликттарында бик мөһим ролдәрҙе уйнайҙар һәм бер ни тиклем ваҡыт Германия короллеге тәхетен биләйҙәр — | (Альбрехт I 1298-1308 һәм Фридрих I 1325-1330 йылдарҙа), шулай уҡ Чехия короллегенең (Рудольф III 1306-1307 йылдарҙа).
Австрия дәүләтенең иң ҡеүәтле сағы Рудольф IV (1358—1365 йылдар) идаралығы ваҡытына тура килә. Ул Австрияның үҙенә башҡа айырым статусҡа эйә булыуына һәм империянан ("Privilegium Maius 1358 йыл) тулыһынса азат булыуына дәғүә итә. Шул уҡ ваҡытта төньяҡ һәм үҙәк Швейцариялағы Габсбургтар биләмәләренең төп өлөшө юғалтыла һәм үҙаллы Швейцария конфедерацияһы ойошторола. Һөҙөмтәлә Габсбургтар ҡарамағында булған территориялар конгломераты Австрия герцогтары етәкселегендәге Австрия монархияһына әүерелә.
Австрия герцогтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Альбрехт I (1282-1308, Германия короле 1298 йылдан) һәм Рудольф II (1282-1283) — король Рудольф I балалары;
-
- Рудольф III (1298-1307, Чехия короле 1306 йылдан), Фридрих I (1308-1330, Германия короле1325 йылдан), Леопольд I (1308-1326), Оттон Күңелле (1330-1339, Каринтия герцогы 1335 йылдан) һәм Альбрехт II Зирәк (1326-1358, Каринтия герцогы 1335 йылдан) — Альбрехт I балалары;
-
- Рудольф IV (1358-1365, Тироль графы 1363 йылдан).
Австрия биләмәләренең бүленеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рудольф IV вариҫтары, уның ҡустылары Альбрехт III һәм Леопольд III, 1379 йылда үҙ-ара Габсбургтар хужа булған биләмәләрҙе бүлешеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. Альбрехт III Австрия герцоглығын (шул иҫәптән Энса һәм Винер- Нойштадт үҙәнендә Штирия лендарын да), ә Леопольд III Штирия, Каринтия, Крайна, Тироль һәм Алғы Австрияның хакимы булып китә. Һөҙөмтәлә бер быуатҡа тиерлек Габсбургтар ерҙәре династияның ике тармағына бүленә: Альберт тармағы һәм Леопольд тармағы. Үҙ сиратында был бүленеү Габсбургтарҙың абруйын ҡырҡа кәметә.
Альберт яғынан туғанлыҡ ептәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
- Альбрехт IV (1395-1404) — Альбрехт III улы;
-
- Альбрехт V (1404-1439, Чехия һәм Венгрия короле 1437 йылдан, Германия короле 1438 йылдан)
-
- Ладислав Постум (1440-1457, Чехия короле 1444 йылдан һәм Венгрия короле 1445 йылдан).
Һуңғы өс йоғонтоһо Альберт тармағының иң авторителы сағы 1438 йылда үҙенең хакимлығы аҫтына Үҙәк Еввропаның иң эре дәүләттәрен Чезия, Венгрия һәм Германияны берләштергән Альбрехт V осорона тура килә. Әммә уның хакимлығы был илдәрҙә тик ике йыл ғына дауам итә, уның вафатынан һуң бала йәштәге Ладислав Постумдың хакимлығы осоронда, туҡтауһыҙ үҙ - ара һәм граждандар һуғыштары башлана һәм өс дәүләт союзы тарҡала.
Ладиславтың 1457 йылда үлгәненән һуң Альберт яғынан тоҡом тармағы өҙөлә, Австрия герцоглығы Леопольд тармағынан булған герцог Фридрих V ҡул аҫтына күсә.
Леопольд яғынан туғанлыҡ ептәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Леопольд III (1365-1386, Штирия , Каринтия, герцогы , Тироль һәм Алғы Австрия графы 1379 йылдан);
-
- Вильгельм (1386-1406, Эске Австрия герцогы ) һәм Леопольд IV (1395-1411, Тироль һәм Алғы Австрия графы 1395 йылдан, Эске Австрия герцогы 1406 йылдан) — Леопольд III балалары.
Леопольд III идара иткән осорҙа Габсбургтар биләмәләре составына Фрейбург (1368 йыл), Форарльберг (1375 ) һәм Триест (1382 йыл) — Австрия монархияның беренсе диңгеҙ порты инәләр.. Әммә герцог үҙе 1386 йылда щвейцарлар менән Земпах янындағы алышта һәләк була һәм Габсбургтар Швейцария конфедерацияһы бойондороҡһоҙлоғон танырға мәжбүр булалар.
Леопольд III вариҫтары 1406 йылда тағы бер ҡабат үҙ -ара биләмәләрен бүләләр. Габсбургтар йортоноң ике яңы тармағы барлыҡҡа килә: Штирия тармағы һәм Тироль т 1000 армағы.
Штирия тармағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эрнст (1406-1424 йылдар, Эске Австрия герцогы) — Леопольд III улы;
-
- Фридрих V (1424-1493 йылдар, Изге Рим империяһы императоры, 1452 йылдан алып) һәм Альбрехт VI (1458-1463 йылдар, эрцгерцог, 1453 йылдан алып) — Эрнст балалары.
Фридрих V 1440 йылда Германия короле итеп һайлана, ә 1452 йылда Римда Изге Рим империяһы императорҙары тажын кейә ( Фридрих III исеме аҫтында). Дөйөм алғанда, уның идара итеү осоро уңышһыҙ булыуға ҡарамаҫтан (Австрия ерҙәре үҙ-ара бәрелештәр һәм венгрҙар һәм төрөктәрҙең барымталары арҡаһында туҙҙырылған була), 1477 йылда уға үҙенең улы һәм Бургунд герцоглығы вариҫының никахын уңышлы ойоштороуы Габсбург монархияһына Нидерландтарҙы, Люксембургты һәм Франш - Контены ҡушырға мөмкинселек бирә һәм нәҡ ошо ваҡиға күп милләтле Габсбургтар державаһын булдырыуға беренсе аҙымы була.
Тап бына Фридрих III хакимлығында Габсбургтарҙың киң билдәле булып киткән ике лозунгыһы тыуған : "Башҡалар, әйҙә, һуғышһындар, ә һин, бәхетле Австрия, өйлән!" һәм "Австрия дөнья менән идара итергә тейеш" (латин аббревиатураһы "А. Е. I. O. U.": Austriae est imperare orbi universo). Бынан тыш, 1453 й 1000 лда Фридрих III "Privilegium Maius"ты һәм Австрия монархының яңы титулын — эрцгерцог титулы — раҫланы.
Тироль тармағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фридрих IV (1402-1439 йылдарҙа, Алғы Австрия һәм Тироль герцогы);
-
- Сигизмунд (1439-1490 йылдарҙа, эрцгерцог 1477 йылдан алып) — Фридрих IV улы.
Фридрих һәм IV Сигизмундҡа Тиролдең иҡтисадын һәм финанс хәлен Европала ҡиммәтле металдар буйынса иң эреләргә әүерелдереп Һәм Габсбургтарҙың тышҡы сәйәсәтен финанслаған мөһим сығанағы булараҡ шаҡтай күтәрергә булышлыҡ итте. Шул уҡ ваҡытта Тироль ландтагының көсәйеүе герцогтарҙың хакимлығы сикләүенә килтерҙе һәм Сигизмундты 1490 йылда Австрия эрцгерцогы Максимилиан I файҙаһына тәхеттән баш тартыуҙы мәжбүр итте һәм шулай итеп ул Тиролде һәм Алғы Австрияны ҡалған Габсбургтар биләмәләре менән ҡушты.
"Баш осонда бер ҡасан да ҡояш батмаған империя"[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1493 йылда Максимилиан хакимлығы осоронда Габсбургтар биләмәләре берләшмәһе Үҙәк Европала тулыһынса тамамлана. XV быуаттың һуңғы йылдарында ул, үҙенең Филипп улын иҫәпкә алмағанда, берҙән-бер Габсбург ир-ат енесенән булып ҡала. Тәбиғәттән бирелгән һиҙгерлек Максимилианға һәм бер нисә династия никахтарына Изге Рим империяһы императоры булып һайланырға ғына түгел, үҙ ырыуын Ренесанслы Европа гегемондарына әүрелдерегә форсат бирә. Улдары Филипп Фландрия башҡалаһы Брюггта тыуа һәм Бургунд герцогы ғаилә исемен ала, сөнки уның әсәһе Мария Бургундская Карл Батырҙың Францияның көнсығыш сиктәренең бик ҙур биләмәләре вариҫы була. Бургундия француздарҙыҡы булып ҡала, ә Филипп үҙе герцог титулы менән бергә ата - бабалары биләмәләренән иң бай булып һаналған "Түбәнге илдәр" (икенсе төрлө әйткәндә, Нидерландтар) һәм стратегик яҡтан Европаның тап уртаһында урынлашҡан Франш - Конте графлығына хужаһы булып китә.
Мария Бургундская үлгәндән һуң император Максимилиан икенсе ҡатынлыҡҡа байҙарҙың байы булған Анна Бретонскаяны алырға ниәт итә, әммә уның ҡулы һәм йөрәге өсөн көрәштә Франция короле еңә.
1496 йылда Максимилиан католик ғали йәнәптәре менән (әле генә үҙ скипетры аҫтында Испанияны берләштереү тамамлаған осорҙары) уларҙың ҡыҙы һәм вариҫы Хуана менән үҙенең улы Филипп Бургундскийҙың никахы тураһында һүҙ ҡуйышып яңы уңышҡа өлгәшә. Был династия союзы Габсбургтарҙы иң ҡеүәтле Европа династияһы ролендә генә түгел, бөтә донъя кимәлендә тулыһынса нығытты. Хуананың Испания мираҫына Италияның көньяғындағы Сицилия короллеге һәм Яңы Донъяла тайпылышһыҙ киңәйгән колониялар инә. Максимилиан үҙенең улының вафатын да кисерә, ул үлгәндән һуң 1519 йылда бөтә тапҡан биләмәләрен ейәне Карл V ҡалдыра. Карл V, уның биләмәләре өҫтөндә бер ҡасан да ҡояш байымай, тип раҫлаған.
Габсбургтар Бургундия менән бергә урындағы француз тажлы хакимдарҙың элекке дошманлығын мираҫ итеп ҡабул иттеләр,был дошманлыҡты Бургундияның көнбайыш өлкәләре өсөн һәм Бретония вариҫы ҡулына дәғүәләр бәхәсте ҡуйыртты. Француз королдәре Габсбургтар уларҙы үҙҙәренең билмәләре менән уратып алыуҙарын күрмәй булдыра алмайҙар. Габсбургтарҙың Бургундия һәм Австрия биләмәләрен берләштереүенә Карл V 1535 йылда оккупациялаған хәҙерге ваҡытта сәскә атҡан Милан герцоглығы ҡамасау итә. Ошо ерҙәргә хужа булыу өсөн ул француздар менән аяуһыҙ Италия һуғыштары алып бара. . Тик тишүәттәр һәм ҡорал ярҙамында уға император титулын алырға насип булды, был ауырлыҡтар өлөшләтә француздарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеү һөҙәмтәһе ине. Австрия менән Испания Габсбургтары һәм француз Капетингтары Валуа һәм Бурбондар династиялары йөҙөндә XVIII уртаһындағы дипломатик революцияға тиклем бер - береһе өсөн иң яуыз дошман булып ҡалдылар һәм үҙ -ара туҡтауһыҙ һуғыш алып барҙылар.
Габсбургтар Испанияла һәм Австрияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карл V иғтибары Испания 1000 әлдәренә һәм француздар менән ҡара- ҡаршы тороуға йүнәлтелә һәм ул уны төрөктәр менән көрәшкә ваҡлай алмай. Төрөктәр Мохач бәрелешенән һуң хәҙерге Венгрия территорияһын биләйҙәр һәм төньяҡ - көнбайышҡа Венаға тиклем үрләйҙәр ( ҡарағыҙ, Венаның ҡамалышы (1529)). Ошо тиклем ҙур биләмәләр менән идара итеүенең ауырлығын ағлаған Карл 1522 йылдағы Брюссель килешеүенә ярашлы Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалдырылған (Австрияла булғандарын) ҡустыһы Фердинандҡа күсерә. Карлдың вафатынан һуң Фердинанд уны император тәхетендә алмаштыра.
Брюссель килешеүенән бер йыл элек Фердинанд династия тарихында һуңғы бөйөк династия никахын Владислав II ҡыҙы Анна менән теркәй. Анна Габсбургтар йортона тағы ла ике таж алып килә— Богема һәм Венгрия таждары. Уларҙы юғалтмаҫ өсөн Фердинандҡа һәм Аннаға бик күп көс һәм энергия талап ителә, әммә XVII быуат эсендә улар был илдәрҙә короллек дәрәжәһенең вариҫлығын танымаған венгрҙарҙың һәм чехтарҙың ҡаршы тороуын юҡҡа сығара алдылар һәм ике таждың да Австриялағы Габсбургтарҙың вариҫлығы икәнен танытыуға ирештеләр.
Испания Габсбургтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карл V вафатынан һуң Испания, Италия һәм Нидерландтарҙағы биләмәләрен уның Контрреформацияның төп яҡлаусыһы булараҡ тарихҡа ингән улы Филипп II мираҫ итеп ала. Уның идаралығы осорондағы триумфтар араһында Англия королеваһы Мария Тюдор менәндинастия никахы, Хуан Австрийский тарафынан (күп һанлы Габсбургтар бастардтарының береһе) Лепанто янындағы (1571йыл) төрөктәрҙе еңеүе һәм Испания тажына бөтә дингеҙ аръяғы байлыҡтары менән (1580 йыл) Португалияның тажын ҡушыуы һанала.
Филипптың дини фанатизмы шулай уҡ протестант Англия менән туҡтауһыҙ дауам иткән конфликтҡа һәм Нидерланд провинцияларының болаһына реакция тыуҙырҙы. Һөҙәмтәлә Габсбургтар Хәҙерге замандағы Нидерландтар территорияһын юғалттылар.
Филипптың нәҫеле Испания тажын һәм 1640 йылға тиклем Португалияныҡын да һаҡлап килһәләр ҙә, донъя һәм Европа тарихында тышҡы сәйәсәттә Австриялағы ике туған ағай - ҡустыларына таянып төп рөлде уйнамайҙар ине инде. Ерҙәрен елгә осормаҫ өсөн Австриялағы һәм Испаниялағы Габсбургтар бер туҡтауһыҙ бер береһе менән никахлашалар (инцухт), шуның өсөн XVIII быуат башына тегеләр ҙә, былар ҙә тоҡом боҙолоуға дусар булалар [сығанаҡ?]..
Карл II вафаты менән 1700 йылда оло (Испания) тармағы һүнә, Австрия тоҡомо ҡырҡ йылға оҙағыраҡ дауам итә.
Импер Габсбургтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Император тәхете XVI—XVII быуаттарҙа Габсбургтар йортоноң йәштәр тармағы вәкилдәре — Фердинанд I һәм Анна Агелонская нәҫеле — өҙлөкһөҙ биләне. XVII быуат башында Габсбургтарҙың империяла позициялары Фердинандтың ейәндәре — аҡылһыҙ Рудольф II, штаттгальтер Матиас һәм кардинал Альбрехт араһындағы конфликт арҡаһында ныҡ көсһөҙләнә. Был ваҡыт эсендә Габсбургтар биләмәләрендә сираттағы бүленеш билдәләнә: Ырыуҙң йәш тармаҡтары идаралыҡҡа Штирия менән Тиролде ҡабул итеп алдылар.
Рудольф һәм уның ағалары үлгәндән һуң уларҙың таждары, шул иҫәптән императорҙыҡы, Фердинанд II исемен алған Штирия тармағы вәкиленә күсте.
Яңы монарх Богемияла болалары Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа әүерелгән протестанттар менән килешә алманы. Европалағы көстәр балансы мөһим рәүештә үҙгәрә. Һуғыш хәрәкәттәренәФранцияның позицияларын нығытҡан һәм Габсбургтарҙың мәнфәғәттәренә бик ныҡ һуҡҡан Вестфаль солохо (1648 йыл) нөктә ҡуя.
1659 йылда француз короле Людовик XIV Габсбургтар престижына яңы һөжүм эшләй — Пиреней солохо ҡалдырҙы өсөн француздарға Испания Нидерландтарының көнбайыш өлөшөн ҡалдырҙы, шул иҫәптән Артуа графлығын да. Был ваҡытҡа Бурбондар Габсбургтар менән Европала беренселек өсөн ҡара-ҡаршы торошта еңеүселәр икәне шикһеҙ ине.
Фердинанд II ейәне, император Леопольд, ярты быуат самаһы, 1658 йылдан алып 1705 йылға тиклем идара итә. Уның ҡаҙаныштары һанына Үҙәк Европала Тироль тоҡомо вариҫы менән никах аша Габсбургтар ерҙәрен йыйыу тамамланыуы ла ин. Людовик XIV(1688—1697 йылдар) ҡаршы Аусбург лигаһы һуғышына император хатта боронғо Габсбургтарҙың дошмандарын —протестант - либераль Англия менән Голландияны йәлеп итә.
Леопольдтың ике улы, Иосиф һәм Карл, сиратлап имп 1000 ератор тәхетен биләнеләр, уларҙың икенсеһенә тәүҙә эйәһеҙ ҡалған Испания тажын тапшырырға уйлайҙар. 1711 йылға, Карл император булып һайланғас, ул Габсбургтарҙан берҙән-бер ир енесенән вариҫ була. Ошондай уҡ хәлдә ҡасандыр уның ата-бабаһы Максимилиан да була. Габсбургтар йорто өҫтөндә тиҙ арала һүнеү ҡурҡынысы килеп баҫа.
Прагматик санкция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карлдың император тәхетенә ултырыуы уны Испания мираҫы һуғышындағы союздаштары ярҙамынан мәхрүм итә. Улар Австрия һәм Испания берҙәм скипетр аҫтында берләшеүенән шөрләйҙәр ине. Был һуғыш Испания тәхетенең вариҫы тип һаналған Виттельсбахтар тоҡомонан Иосиф Фердинанд — Австрия принцессаһы Мария Антонияның улы — вафат булғандан һуң Испания Габсбургтарының мираҫы өсөн башланып китә. Утрехт солохона (1713 йыл) ярашлы Испания Габсбургтары биләмәләренән император Карлға тик Испания Нидерландтары һәм Неаполитан короллеге (тиҙ арала Польша мираҫы өсөн һуғышы һөҙөмтәһе буйынса юғала)тәғәйенләнә. Императорҙың Италия табыштары араһында Мантуя герцоглығы һәм Сардиния утрауы була. Сардиния утрауы 1717 йылда Сицилияға алмаштырыла.
Ата - бабаларының мираҫын ҡыҙҙарына һәм уларҙың вариҫтарына тапшырыу маҡсаты менән, 1000 дөрөҫөн әйткәндә, Габсбургтарҙың һуңғыһы Карл 1713 йылда Прагматик санкция булараҡ билдәле тәхеткә мираҫлыҡ тураһында закон ҡабул итә. 1736 йылда ул үҙенең өлкән ҡыҙы һәм вариҫы Мария Терезияға ир итеп боронғо бай нәҫеленән булған Лотарингия герцогы Франц Стефанды һайлай. Император Карл Прагматик санкцияны халыҡ - ара танытыу өсөн саралар күрһә лә, уның вафаты менән Австрия мираҫы өсөн Һуғыш башланып китә. Был һуғыш дауамында Мария Терезияға һәм Франц Стефанға Габсбургтарҙың бөтә биләмәләрен дә (Силезияның бер өлөшөнән һәм яңыраҡ уларға күскән Парма һәм Пьяченц Италия герцоглыҡтарынан башҡа) һаҡлап алып ҡалырға насип була. Францты император итеп һайлағандан һуң Изге Рим империяһында Габсбургтар исемен һаҡлап ҡалған Лотарингия династияһы батшалыҡ итә башлай.
Габсбургтар- Лотарингскийҙар нәҫеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Габсбургтар династияһы 1736 йылда Лотарингия нәҫеле менән төҙөлгән династия Союзына ярашлы Габсбургтар-Лотарингскийҙар исемен йөрөтә.
Был династияның беренсе императоры Франц Стефан менән Мария Терезияның улы Иосиф II була. Ул Габсбургтар биләмәләрен Польшаны бүлгеләү иҫәбенән (Австрияға Галиция һәм Лодомерия королле 1000 е Львовтағы башҡалаһы менән күсә) күпкә ҙурайта, әммә Баварияны яулап алыу планы тормошҡа ашмай (Пфальцтағы Виттельбахтарҙы Австрия Нидерландтары иҫәбенә компенсациялау планлаштырылған була).
Наполеон һуғыштары дәүерендә Изге Рим империяһы тарҡалдырыла, уның ҡалдыҡтарында Австрия империяһы ҡалҡып сыға, Габсбургтар Мария Бургундская мираҫынан аҙаҡҡы остоҡтарын юғалталар (улар урынына яңы дәүләт төҙөлә - Бельгия)
XIX быуатта Габсбургстар -Лотарингия нәҫеле (эрцгерцог Иоганндан сыҡҡан граф Мерандарҙың морганатик тоҡомон иҫәпкә алмағанда) биш төп тармаҡҡа тарала:
- Император — бында Изге Рим империяһының һуңғы императоры һәм беренсе Австрия императоры Франц II, шул иҫәптән уның улы император Фердинанд һәм ейәндәре, Мексика императоры Максимилиан һәм Австрия императоры - Франц Иосиф, тоҡомдары инә. Франц Иосифтың улы кронпринц Рудольф үҙенең һөйгәне Мария фон Вечера менән үҙ-үҙенә ҡул һала. Тура вариҫһыҙ ҡалғас, бик олоғайған Франц Иосиф тәхетте мираҫ итеп ағаһының улы Франц Фердинандҡа ҡалдыра, уны Сараевола үлтергәндән һуң — ейән рәтендә булған туғаны, киләсәктә Карл I. 1922 - 2011 йылдарҙа Габсбургтар нәҫеле башында Карл I улы кронпринц Отто торҙо (һуғыштан һуңғы Австрияға ҡайтҡас "фон" ҡушылмаһынан һәм бөтә титулдарынан да бащ тарта). Хәҙер Габсбургтар нәҫел башында Оттоның улы Карл Габсбург-Лотаринген тора.
- Тоскан — Франц II ҡустыһы - Фердинанд Австрийский тоҡомдары. Фердинандҡа идаралыҡҡа уның ҡартатаһы Франц I Лотарингияға алмаштырылған Тоскан бөйөк герцоглығы тапшырыла. Был тармаҡ — иң күп һанлы — әлеге көнгә тиклем дауам итә. Рисорджименто (1860) дәүерендә Тоскан герцогтары үҙҙәренең башҡалаһын (Флоренцияны) Джузеппе Гарибальди отрядтарына ҡалдырырға мәжбүр булалар һәм Вена һарайы янында нигеҙләнәләр. XX быуатта был тарма ff6 ҡ вәкилдәре тергеҙелгән Испания тәхетенә дәғүәселәр итеп ҡарала, әммә улар үҙҙәренең хоҡуҡтарын Габсбургтарҙың да, Бурбондарҙың да вариҫы булған граф Барселонский файҙаһына биреүҙәре тураһында регентҡа (генерал Франко) хәбәр итеп тәхеттән баш тарттылар. Граф Барселонский үҙ сиратында 1975 йылда интронизация ваҡытында тәхеттән үҙенең улы Хуан карлос файҙаһына баш тартты.
- Тешен — Франц II тағы ла бер ағаһының вариҫы, Наполеон һуғыштарының данлы полководецы, эрцгерцог Карл Иоганн. Тешен герцогы титулын ул уны уллыҡҡа алған олатаһы Альберт Саксонскийҙан алған. Уның ейәнсәре Мария Кристина Австрийская — Испания королеваһы һәм үҙенең бәләкәс улы Альфонс XIII регенты ( 1885 - 1902 йылдар).
- Венгр — хәҙерге көндә лә күп һанлы иҫәп буйынса Франц II алтынсы ҡустыһы Венгрияла наместник булып хеҙмәт иткән һәм венгрҙар араһында ҙур абруй яулаған эрцгерцог Иосифтың вариҫтары. Эрцгерцогтың беренсе ҡатыны бөйөк княжна Александра Павловна була (Романовтар һәм Габсбургтар 1000 араһында берҙән - бер никах, өҫтә-енә, балаһыҙ). Өсөнсө ҡатынынан уның ҡыҙы Мария Генриетта Австрийская була— һуңғараҡ Бельгия королеваһы, Леопольд II ҡатыны.
- Моден — эрцгерцог Фердинанд Австрийский һәм уның улы Франческо IV д’Эстеның вариҫтары. Был Габсбургтар - Лотарингскийҙар вәкилдәре һүнгән д’Эсте нәҫеленән Моден герцоглығына хоҡуҡтар алып ҡалалар. Рисорджиментоға тиклем улар унда абсолют монархтар булараҡ хакимлыҡ итә. Династияның был тармағы 1876 йылда Франческо IV ейәнсәре Мария - Терезия Моденскаяла туҡтап ҡала. Мария - Терезия 1868 йылда Баварияның аҙаҡҡы короле Людвиг III кейәүгә сыға.
Эсте фамилияһы һәм титулы аҙаҡҡы Моден герцогы Франц Иосиф туғаны эрцгерцог Фердинандҡа мираҫлыҡҡа ҡалдырылған ине. 1914 йылда ул Сараевола үлтерелә, ә уның графиня Хотек менән морганатик никахтан тыуған вариҫтары тәхет мираҫлығынан төшөрөп ҡалдырылғандар ине. Улар Габсбургтар түгел, Гогенберг тип исемләнгән була һәм бер ниндәй ҙә тәхеттәргә дәғүә белдерә алмайҙар (ҡайһы бер Габсбургтар биләмәләрендә, мәҫәлән, Венгрияла морганатик төшөнсәһе бер ҡасан да булмағанына ҡарамаҫтан). Ҡалған ике тармаҡ вәкилдәре (Австрия һәм Тоскан) ҡыҫҡа титуляр форманы ҡулланалар — Австрия эрцгерцогы ( Австрия эрцгерцогиняһы), Венгрия һәм Богемия принцы (принцессаһы). 2010 йылда Австрия президент һайлауҙарында Отто Габсбургтың туғанының улы Ульрих Габсбург ҡатнашҡан . Ул етерлек һанда тауыш йыя алмай һәм ярыштан төшөп ҡала. Ул Габсбургтарға президентлыҡҡа кандидат итеп дәғүә итергә рөхсәт өсөн сығыш яһай.
Габсбургтар тоҡомонан Австрия хакимдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рудольф I (1276-1282)
- Альбрехт I (1282-1308)
- Фридрих I (1308-1330)
- Альбрехт II (1330-1358)
- Рудольф IV (1358-1365)
- Леопольд III (1365-1386)
- Фридрих III (1440-1493)
- Максимилиан I (1486-1519)
- Карл V (1519-1556)
- Фердинанд I (1556-1564)
- Максимилиан II (1564-1576)
- Рудольф II (1576-1612)
- Маттиас (1612-1619)
- Фердинанд II (1619-1637)
- Фердинанд III (1637-1657)
- Леопольд I (1658-1705)
- Йозеф I (1705-1711)
- Карл VI (1711-1740)
Габсбургтар-Лотарингскийҙар тоҡомонан Австрия императорҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Франц I (1745-1765) (, Бөйөк герцог Тоска 1000 ский һәм Лотарингия герцогы булараҡ Мария Терезияға өйләнә һәм Император була)
- Иосиф II (1765-1790)
- Леопольд II (1790-1792)
- Франц II (I) (1792-1835) (Изге Рим империяһы императоры, 1806 йылдан тик Австрия императоры)
- Фердинанд I (Австрийский) (1835-1848)
- Франц Иосиф I (Австро-Венгрия) (1848-1916)
- Карл I Австрийский, шулай уҡ Карл IV, Венгрия короле (1916-1918). Папа Иоанн Павел II тарафынан 2004 йылда беатификацияланған.
Төп даталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1020 йылда —Хабихтсбург нәҫел замогы төҙөү
- 1459-1519 йылдарҙа — Максимилиан I Габсбургтар йоғонтоһон көсәйтә.
- 1506 йылда Карл V Бургундия һәм Нидерландтарҙы мираҫлыҡҡа ала.
- 1516 йылда Карл V Испания һәм Неапольды мираҫлыҡҡа ла.
- 1519-1556 йылдарҙа — император Карл V Изге Рим империяһы императоры.
- 1546 йылға — Габсбургтар араһында протестанттар һуғыш.
- 1618-1648 йылдарҙа — католиктар һәм протестант араһында Утыҙ йыллыҡ һуғыш
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Габсбургтар монархияһы
- Австрия империяһы
- Габсбургтар монархияһының колониаль экспансияһы
- Австро-Венгрия
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Андрей Шарай; Ярослав Имов "Тамырҙар һәм таж. Австро-Венгрия тураһында очерктар : империя яҙмышы" (2011)
- Ярослав Имов "Австро-Венгрия империяһы" (2003)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Габсбург // Энциклопедик һүҙлек Брокгауз һәм Ефрон : 86 т. (82. т. һәм 4 өҫтәмә). — СПб., 1890-1907.
- Габсбургтар шәжәрәһе
- "Габсбургтар (1913)" (eLib Austria Project) китабы


text:
Социализм
Социали́зм — социаль ғәҙеллек, ирек һәм бойондороҡһоҙлоҡ, социаль тигеҙлек принциптарын тормошҡа ашырыуҙы үҙенең маҡсаты һәм идеалы итеп ҡуйған тәғлимәт (доктрина). «Социализм» төшөнсәһе бер үк ваҡытта ошо принциптарҙы тормошҡа ашырған ижтимағи ҡоролошто ла аңлата[1]. Бының өсөн социализм үҙе алдына глобаль бурыс ҡуя: бар булған мөмкинлектәрҙе файҙаланып, капитализмды ҡолатыу һәм яҡын киләсәктә кешелектең ал тарихын тамамлаусы һәм бар яҡтан камил булған йәмғиәт төҙөү[2]. Британник энциклопедияһында билдәләнеүенсә, социализм — ул йәмәғәт милкенә йәки милек һәм тәбиғи байлыҡтарға йәмәғәт контроленә саҡырған ижтимағи-иҡтисад доктринаһы[3]; милекте дөйөмләштереү (йәмәғәт милкенә әйләндереү), ғөмүмән алғанда, социализмдың иң мөһим билдәләренең береһе итеп ҡарала[4].
«Социализм» төшөнсәһен тәүгеләрҙән булып 1834 йылда үҙенең «Индивидуализм һәм социализм» хеҙмәтендә француз философы Пьер Леру (7.07.1979—2.04.1871) ҡуллана[5][6][7].
Йөкмәткеһе
Ғилми билдәләмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисадсы һәм тарихсы Михаил Туган-Барановский яҙғанса, «социализм» атамаһы авторҙары үҙҙәренең был билдәләмәһе менән быға тиклем өҫтөнлөк иткән һәм шәхси эшҡыуарлыҡтың сикләнмәгән иркен хужалыҡ ҡоролошо идеалы итеп һанаған иҡтисади йүнәлешкә ҡапма-ҡаршы булған һәм йәмәғәт хеҙмәттәшлеге мөһимлеген алға ҡуйған яңы ижтимағи йүнәлеште тасуирларға, характерларға уйлаған. Шулай итеп, социализм айырым шәхес мәнфәғәтен йәмғиәт һәм коллектив мәнфәғәтенән өҫтөн ҡуйыусы индивидуаллеккә (урыҫса индивидуали 1000 мға) ҡаршы ҡуйылған[8].
Социализмдың философик фекер һәм ҡараштары нигеҙендә сәйәси идеология булдырыла, һәм ул түбәндәге үҙенсәлектәр хас булған йәмғиәт төҙөүҙе үҙенең маҡсаты итеп күрә:
- кешене кеше тарафынан иҙеү һәм ҡыҫып-яфалау юҡ;
- социаль ғәҙеллек һәм тигеҙлек раҫланған;
- хеҙмәт кешеһенә бар яҡтан ихтирам, эшселәр синыфы йәмғиәттең алдынғы синыфы.
- халыҡтың социаль яҡтан көсһөҙ ҡатламынан сығыусыларға илдең бер төркөм иң яҡшы вәкилдәренән торған сәйәси, хәрби, фәнни һәм мәҙәни элитаға үрләү өсөн киң мөмкинлектәр асыла.
- коллектив ҡиммәттәрҙең шәхси ҡиммәттәрҙән өҫтөнлөгө раҫланған.
- пролетар интернационализм нигеҙендә милләттәрҙең һәм уларҙың мәҙәниәтенең тигеҙлеге гарантиялана.
В. И. Ленин буйынса, «социализм — ул бар халыҡ файҙаһына йүнәлтелгән һәм шуның өсөн дә капиталистик булыуҙан туҡтап, дәүләт-капиталистикка әйләнгән монополия»[9].
Социализм идеяларының тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хосуси милекселектән баш тартыу һәм уртаҡ бүлеү нигеҙендәге йәмәғәт ҡоролошо хаҡындағы идеялар кешелек тарихының бар дауамында йәшәп килгән[10]. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, барлыҡ был тәғлимәттәрҙең дөйөм бер үҙәге — улар үҙ заманының тормош ҡоролошон тулыһынса инҡар итә, уны емерергә саҡыра, замандың 1000 барлыҡ төп проблемаларын хәл ителәсәк ғәҙелерәк ижтимағи ҡоролошто һүрәтләй һәм уға барыуҙың конкрет юлдарын күрһәтә[11][Прим. 1].
Антика осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тәүге социализм идеялары Боронғо Греция философы Платондың «Дәүләт» һәм «Ҡанундар» исемле хеҙмәттәрендә (диалогтарында) урын ала. Платон буйынса, өлгөлө (идеаль) дәүләттең төп күрһәткесе — ғәҙеллек.
- Социализм идеялары шулай уҡ б.э.т. IV быуатта Афинала ла таралыу таба. Уларҙың йөкмәткеһе кинәйәле (аллегорик) алым менән Аристофандың «Ҡатын-ҡыҙҙар халыҡ йыйылышында» (икенсе исеме «Закон сығарыусылар», урыҫса «Женщины в народном собрании», «Законодательницы») комедяһында әйтеп бирелгән[12]:
Утверждаю: все сделаться общим должно и во всем
пусть участвует каждый.

Мы общественной сделаем землю,
Всю для всех, все плоды, что растут на земле, все чем
собственник каждый владеет.
Утопистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Социализм идеялары тәүге коммунист-утопистар Томас Мор (1478—1535) һәм Томмазо Кампанелла (1568—1639) хеҙмәттәрендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Томас Мор һүрәтләгән Утопия утрауында хосуси милекселек һәм аҡса әйләнеше юҡ һәм тулы тигеҙлек хөкөм һөрә. Йәмғиәт нигеҙен ғаилә һәм хеҙмәт коллективы тәшкил итә. Хеҙмәт барыһы өсөн д ff8 мотлаҡ. Шәхси инстинкттарҙың үҫеүен булдырмау өсөн ғаиләләр даими рәүештә йорттары менән алмаша.
Яңы ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Европала социалистик проекттарҙың киң таралыуы XIX быуат башына тура килә, һәм был туранан-тура Анри Сен-Симон, Шарль Фурье, Роберт Оуэн исемдәре менән бәйле.
Карл Маркс буйынса социализм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Беҙ үҙенең нигеҙендә үҫешкән коммунистик йәмғиәт менән түгел, ә яңы ғына капиталистик йәмғиәттән сыҡҡаны менән эш итәбеҙ. Шуға ла ул бар яҡтан да, иҡтисади, рухи һәм аҡыл яғынан да үҙе сыҡҡан иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлай әле». (Карл Маркс, «Критика Готской программы»).
- Владимир Ленин — «Капиталистик йәмғиәт эсенән яңы 1000 ғына сыҡҡан һәм бар яҡлап та иҫке иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлаған бына ошо коммунистик йәмғиәтте Маркс коммунистик йәмғиәттең „беренсе“ йәки түбән фазаһы тип атай ҙа инде».(Владимир Ленин, «Государство и революция»).
- Хеҙмәт һөҙөмтәһе һәр шәхси етештереүсе күпме (хеҙмәт (өлөшө) пайы) хеҙмәт көнө сарыф итеүгә ҡарап бүленә. Принцип: «Һәр кемдән һәләтенә ҡарап! Һәр кемгә ихтыяжы буйынса!».
- Кеше мөлкәтенә шәхси ҡулланыу әйберҙәренән башҡа бер нәмә лә күсә алмай.
Капитализмдан айырмалы рәүештә, етештереү сараларына хосуси милек, башҡа индивидтар етештергән продуктты алып һатыу (спекуляция — алыпһатарлыҡ), эшҡыуарлыҡ тыйыла.
- Дәүләт пролетариат диктатураһының сағылышы була.
"Коммунистар партияһы манифесы"нда социализмды индереү өсөн Маркс түбәндәге сараларҙы тәҡдим итә:
- Ергә хоҡуҡты тартып алыу (урыҫса экспроприация земельной собственности) һәм ерҙән алынған килемде (рентаны) дәүләт сығымдарын ҡаплауға йүнәлтеү.
- Юғары үҫә барған (прогрессив) һалым.
- Мираҫ итеү хоҡуғын бөтөрөү.
- Барлыҡ эмигранттарҙың һәм боласыларҙың мөлкәтен көсләп дәүләткә тартып алыу (конфискация).
- Дәүләт капиталына һәм сикләнмәгән хоҡуҡҡа эйә булған милли банк ярҙамында кредит биреүҙе дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
- Барлыҡ транспортты дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
- Дәүләт фабрикалары һәм етештереү ҡоралдарын арттырыу, һөрөү өсөн ерҙәр таҙартыу һәм дөйөм планда ерҙәрҙе яҡшыртыу.
- Хеҙмәттең барыһы өсөн дә мотлаҡ булыуы, сәнәғәт армиялары (бигерәк тә игенселек өсөн) ойоштороу.
- Игенселекте сәнәғәт менән берләштереү, ҡала менән ауыл араһындағы айырымлыҡтарҙы аҡрынлап бөтөрөүгә булышлыҡ итеү.
- Барлыҡ балалар өсөн йәмәғәт һәм буш тәрбиә. Балаларҙың хәҙерге формалағы фабрика хеҙмәтен бөтөрөү. Тәрбиәне матди етештереү менән бәйләп ойоштороу 1000 .б.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аңлатмалар
- Төшөрмәләр
- ↑ Ҙур энциклопедик һүҙлек (Большой энциклопедический словарь)
- ↑ Философия: Энциклопедический словарь / Под ред А. А. Ивина — Москва: Гардарики, 2004. — 1074 б. — ISBN 5–8297–0050–6.
- ↑ Социализм на сайте Энциклопедии Британника
- ↑ Щ. Д. Тпнкнб. Тюйек Опнлереъ : Оепбше Срнохвеяйхе Опнейрш Х Ху Йпхрхйх
- ↑ Что такое социализм
- ↑ СО-ЛИДАРИЗМ И СОЦИА-ЛИЗМ
- ↑ *Г.Аккерман. Кто придумал слово «социализм»
- ↑ М.Туган-Барановский. Социализм как положител 1000 ное учение
- ↑ В. И. Ленин. «Грозящая катастрофа и как с ней бороться» (1920).
- ↑ Шафаревич, Введение
- ↑ Шафаревич, с. 15
- ↑ Шафаревич, с. 20
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Людвиг фон Мизес Социализм. Экономический и социологический анализ = Socialism. An Economic and Sociological Analysis — -- Москва: Catallaxy, 1994. — 416 б. — ISBN ISBN 5-86366-022-8.
- Саймон Ньюком. Мыльные пузыри социализма (1890)
- Бердяев Николай Александрович. Демократия, социализм и теократия
- Александр Иосифович Зайцев Дискуссия о социализме в античности // Античность и современность : Доклады конференции Ассоциации антиковедов. Москва. 30 октябр 1000 - 2 ноября 1989. — М. — С. 24—28.
- Альберт Эйнштейн Почему социализм? (1949) (англ.) На русском языке статья опубликована в журнале «Коммунист». — 1989. — № 17. — С. 96—100.
- Научный коммунизм: Словарь (1983) / Социализм
- Российские социалисты и анархисты после октября 1917 года
- Социализм без ярлыков
- Росстат: социализм неизбежен
- Социализм как историческая возможность
- И. Сталин. Анархизм и социализм.
- Хорина Г. П. Судьба социалистической идеи в России в курсе культурологии // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 4. — С. 43—45.
- Кокшотт, Пол; Коттрелл, Аллин. пер. с англ. Дергунова, Ю., Жиловца, Ю., Литвак, Е., Никонова, А. К новому социализму — Москва, 2007.
- Гюстав Лебон. «Психология социализма»
- Геннадий Андреевич Зюганов. Русский социализм — ответ на русский вопрос
- Чарушников В. Д. Эпоха «развитого социализма». — М.: «Российская историография», 2012. — 102 с.
- Игорь Ростиславович Шафаревич Социализм как явление мировой истории — Москва: Советский Писатель, 1991. — ISBN 5-265-01-844-1.
- Фридрих Август фон Хайек Пагубная самонадеянность (Ошибки социализма) = Fatal Conceit — Москва: «Новости», 1992. — ISBN 5-7020-0445-0.
- Социализм: ХХІ век / под ред. И. И. Миговича. Киев, 2013.


text:
6 ғинуар
6 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 6-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 360 көн ҡала (кәбисә йылында 361).
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Исландия — Йоль.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1914 — Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы, беренсе башҡорт классик композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1981 — Вәлиев Ярулла Носратулла улы, яҙыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.


text:
Оскар Уайльд
Оскар Фингал О’Флаэрти Уиллс Уайльд (Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde; 1854 йылдың 16 октябре, Дублин — 1900 йылдың 30 ноябре, Париж)— ирланд сығышлы инглиз философы, эстет, яҙыусы, шағир, драматург.
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оскар Уайльд 1854 йылдың 16 октябрендә Дублинда сэр Уильям Уайльд (? - 1895) һәм Джейн Франческа Уайльдтарҙың (? - 1901) ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Ағаһы унан ике йәшкә өлкәнерәк була. Атаһы Ирландияның төп отоофтальмологы (ҡолаҡ һәм күҙ хирургы) була һәм 1864 йылда рыцарҙар ҡорона алына. Һөнәри эшмәкәрлегенән тыш, Уильям Уайльд ирланд археологияһы һәм фольклоры буйынса китаптар яҙған, филантроп булған, ярлыларҙы бушлай хеҙмәтләндергән медпункт асҡан. Әсәһе инҡилап хәрәкәте өсөн шиғырҙар яҙған һәм ғүмере буйы ирланд милләтсеһе булып ҡалған. 1856 ғаиләлә өсөнсө бала - һеңлеһе Изола тыуа. Ул ун йәшендә менингиттан вафат була. Уайльдтың 1881 йылда яҙылған «Requiescat» (лат. «Тыныс йоҡлаһын») шиғыры уға бағышланған.
Туғыҙ йәшенә тиклем Оскар Уайльд өйҙә белем ала, француз гувернанткаһынан француз теленә, немец гувернанткаһынан немец теленә өйрәнә. 1864 —1871 йылдарҙа Уайльд Фермана графлығының Эннискиллен ҡалаһындағы Портора король мәктәбендә уҡый. Егерме йәшенә тиклем Уайльд йәй көндәрен атаһының Мейо графлығындағы виллаһында үткәрә, унда улар ағаһы Уильям һәм буласа 1000 ҡ яҙыусы Джордж Мур менән уйнайҙар. Портора мәктәбен алтын миҙал менән тамамлаған Уайльд Дублиндағы Тринити-колледжда уҡыу өсөн стипендияға лайыҡ була. Был уҡыу йортонда ул антик тарих һәм мәҙәниәтте өйрәнә, боронғо телдәрҙе өйрәнеүгә һәләтен бында ла күрһәтә. Бында ул тәүге тапҡыр эстетика буйынса курстар тыңлай һәм кураторы - антик тарих профессоры Дж. П. Махаффи менән аралашыу һөҙөмтәһендә үҙенең артабанғы эстеттарса тотошоноң мөһим элементтары күренә башлай (дөйөм ҡабул ителгән әхлаҡты бик һанға һуҡмау, кейемдә ҡупшылыҡ, прерафаэлиттарға ылығыу, үҙенә еңелсә көлөп ҡарау, эллинизм менән мауығыу).
1874 —1878 йылдарҙа, шулай уҡ стипендияға лайыҡ булып, Оскар Уайльд Оксфорд университетында классик бүлектә уҡый. Бында ул ирланд акцентынан ҡотолоп, инглизсә таҙа һөйләшә башлай. Оксфордта Уайльд мәҙәниәт теоретигы Джон Рёскиндың һәм уның шәкерте Уолтер Пейтерҙың лекцияларын тыңлай. Икеһе лә матурлыҡты данлай, әммә Рёскин уны изгелек менән берлектә генә күрһә, Пейтер матурлыҡта ниндәйҙер яуызлыҡ ҡушылмаһы булыуын да таныған. Университетта уҡыған йылдарҙа уҡ Уайльд Греция һәм Италияны барып күрә, уларҙың мәҙәни мираҫы һәм матурлығына таң ҡала. Оксфордта ул «Равенна» поэмаһы өсөн бик абруйлы Ньюдигейт премияһын ала, уны XVIII быуатта сэр Роджер Ньюдигейт йыл да үткәрелгән поэмалар конкурсында еңгән Оксфорд студенттары өсөн булдыра.
1878 йылда университетты тамамлағас, Уайльд Лондонға күсенә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118632779 // Общий нормативный контроль — 2012—2016.
- ↑ Le Temps — 1900. — P. 3.


text:
Скандинавия
Скандина́вия (дан. һәм швед. Skandinavien, норв. Skandinavia) — Европаның төньяғында урынлашҡан һәм үҙ эсенә Скандинавия һәм Ютландия ярымутрауҙарын һәм эргә-тирәләге утрауҙарҙы үҙ эсенә алған тарихи-мәҙәни өлкә. Традицион рәүештә Скандинавияға өс дәүләт — Швеция, Норвегия һәм Дания инә. Географик мәғәнәлә Скандинавия төшөнсәһе ҡайһы берҙә Скандинавия ярымутрауына синонимлы булып тора[1]. Скандинавия киң мәғәнәлә шулай уҡ Финляндияны, Исландияны һәм Атлантик океандың төньяғындағы ҡайһы бер утрауҙарын үҙ эсенә ала[2], һәм «Төньяҡ Европа илдәре» (швед. Norden, ингл. Nordic countries) төшөнсәһенә яҡынлай.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Скандинавия төбәге үҙенең көньяҡ өлөшөндә (Ютландия ярымутрауында һәм Скандинавия ярымутрауының көньяҡ осонда) б.э.т. XIV быуаттан алып боронғо германдарҙың ата-бабалары — Хәрби балталары мәҙәниәте вәкилдәре йәшәгән[3]. Артабанғы төбәкте колонизациялау б.э. 1-се мең йыллыҡ аҙағында булған викингтарҙың диңгеҙ походтарына бәйле; был осорҙа Исландияла кеше 1000 әр урынлаша башлай. 1397—1523 йылдарҙа Скандинавия дәүләттәре Кальмар унияһына берләшәләр.
Тел[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Скандинавия илдәренең телдәре — дат, норвег һәм швед телдәре уртаҡ боронғо скандинавия теленән барлыҡҡа килгәндәр һәм герман телдәре төркөмөнөң төньяҡ тармағына ҡарайҙар.
Төбәктең төньяғында фин һәм саам телдәрендә һөйләшеүселәр йәшәй.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Скандинавия географиһы күп төрлө. Бында норвег фьордтары, Скандинавия тауҙары, Данияның уйһыулы өлкәләре, архипелагтар бар. Швецияла Боҙланыу осоронан ҡалған күлдәр күп.
Климат төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үҙгәрә. Көнбайыш Европаға хас булған диңгеҙ климаты Данияла, Швецияның көньяғына һәм Норвегияның көнбайыш яр буйында өҫтөнлөк итә. Был ерҙәрҙә яуым-төшөмдәр бик йыш була һәм Норвегияның ҡайһы бер өлкәләрендә 5 000 мм-ға барып етә. Үҙәк өлөштә — Ослонан Стокгольмға тиклем — дымлы континенталь климат өҫтөнлөк итә, ә төньяҡта субарктик климаты хакимлыҡ итә.
Скандинавияла теркәлгән иң юғары температура +38,0 °C (Малилль, Швеция)[4], ә теркәлгән иң түбән температура −52,5 °C (Вуоггачольм, Швеция) тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Скандинавия // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
- ↑ Скандинавия // Оксфордская Иллюстрированная Энциклопедия «Всемирная история (с 1800 г. и до наших дней)». — Oxford University Press, Инфра-М, Весь Мир, 2000
- ↑ Knut Helle. The Cambridge History of Scandinavia: Prehistory to 1520. Cambridge University Press, 2003. ISBN 97 ff6 8-0-521-47299-9. Pages 8, 52-55.
- ↑ Högsta uppmätta temperatur i Sverige


text:
Урал телдәре
Урал телдәре — фин-уғыр һәм самодий тармағын берләштергән тел ғаиләһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре ҡәрҙәшлеген Э. Н. Сетяля иҫбатлаған. Үткән заманда фин-уғыр һәм самодий телдәре барлыҡҡа килгән дөйөм урал теле булған тигән нәтижә яһай ул. «Урал телдәре» тигән атама булыуға ҡарамаҫтан, фин-уғыр һәм самодий телдәре айырым өйрәнелә, шулай уҡ киң мәғәнәләге «уралистика» термины булыуға ҡарамаҫтан фин-уғыр телдәрен өйрәнеүсе лингвистика тармағы йәшәп килә.
Йөкмәткеһе
Боронғо урал телдәре 1000 [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урал телдәрен өйрәнеүселәрҙең күпселеге, урал телдәре Көньяҡ Уралда киң һәм халыҡ аҙ йәшәгән төбәктәрҙә таралған булған тип иҫәпләй[1]. Хәҙергә урал телдәрендә, етәрлек дәрәжәлә нигеҙ телдә булған, 150 дөйөм тамыр формалары булыуы асыҡланған. Уртаҡ тел бөтөнлөгө тарҡала башлауы, күренеүенсә, 6 мең йылдан да артыҡ түгел.[2]
Урал халыҡтары мифологияһында көньяҡтан төньяҡҡа ағыусы Донъя йылғаһы (Тобол-Иртыш-Обь) бар. Шуға күрә, боронғо урал телдәре Төньяҡ боҙ океаны һыу йыйыу бассейнеда булған тип дәлилләргә була.[3]
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фин-уғыр телдәре түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
- төньяҡ төркөмгә инеүсе балтик буйы-фин — фин, ижор, карел һәм вепс телдәре; көньяҡ төркөмгә инеүсе эстон, вод, лив телдәре;
- волга буйы — мордова телдәре (моҡша, моҡша һөйләшендәге эрзән телдәре), шулай уҡ көнсығыш ялан, төньяҡ-көнбайыш тау һөйләштәрендәге мари телдәре.
- пермь — удмурт, коми-зырян, коми-пермяк һәм коми-язьвин телдәре;
- уғыр — ханты һәм манси, шулай уҡ 1000 венгр телдәре.
- саам — саам халҡа һәйләшкән телдәр.
Самодий телдәре 2 төркөмгә бүленә:
- төньяҡ — ненец, нганасан, энецкий телдәре;
- көньяҡ — сельский, юҡҡа сыҡҡан камасин, матор, сойот, тайги, карагас, кобыл телдәре.
Ҡайһы бер тикшереүселәр көньяҡ төркөмө телдәрен үҙ аллы тармаҡ тип иҫәпәләй. Үле телдәр һәм юҡ буған халыҡтар тураһында XVII быуат һәм XIX быуат башындағы яҙмаларҙан билдәле. Саян-самодий телдәре, был телдә һөйләшкән халыҡтар башҡа төрки, монгол, рус телдәренә күсеү сәбәпле юҡ булғандар.
Урал телдәренең башҡа ҙур генетек төркөмгә инеүе тураһында төрлө гипотезалар бар, тик уларҙың береһе лә урал теле белгестәре тарафынан танылмаған. Ностратик гипотезаға ярашлы, урал телдәре башҡа тел ғаиләләре һәм макро-ғаиләләр менән ностратик макро-ғаилә тигән берәмек барлыҡҡы килтерә. Был макро-ғаилә эсендә юкиган телдәре менән яҡынлашып урал-юкиган төркөмөн барлыҡҡы килтерә. Был гипотезаны белгестәр бәхәсле йәки хаталы тип тәнҡит итә һәм ышаныслы түгел тип иҫәпләй.[4][5] 1950 йылдарҙың уртаһына тиклем урал телдәрен һәм алтай телдәрен бер макро-ғаиләгә берләштергән урал-алтай гепотезаһы киң таралған булған. Хәҙергә көндә был гипотезны лингвистар танымай. Урал телдәренә эскимос-алеут телдәрен дә индергәндәр.[6]
Типология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Типологик яҡтан ҡарағанда урал телдәре бер төрлө түгел. Бәлки, боронғо урал теле бер төрлөрәк булғандыр. Телдәрҙең типологик төрлөлөгө телдәрҙең ҙур территорияларға таралыуы һәм оҙаҡ ваҡыт үҙ- ара изоляцияла йәшәүе менән аңлатыла. Пермь, объ-уғыр һәм волга буйы телдәре агглютиатив булһалар, балтик буйы-фин, 1000 амодий, бигерәк тә саам телдәрендә флексия элементтары күберәк таралған.
Фонетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пермь телдәрендә тартынҡы өндәр 26-ға етә, ә фин телендә ни бары 13 кенә. Ниндәйҙер сәбәп менән фин телендә тартынҡы өндәр, боронғо урал теле менән саҡыштырғанда, кәмегән. Һүҙҙәргә баҫым яһау ҙа урал телдәрендә төрлөсә. Ҡайһы бер телдәрҙә (балтик буйы-фин телдәрендә) баҫым беренсе ижеккә, башҡа телдәрҙә (ялан мари, ненец, коми-пермяк телдәрендә) баҫым төрлө ижеккә, удмурт телендә башлыса һуңғы ижеккә төшә. Сангамонизм күренешен һаҡлаған (мәҫәлән, фин теле) телдәр бар, башҡа телдәрҙә (мәҫәлн, пермь телдәре) был күренеш бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.
Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ханты теленең урта-объ диалектында 3 килеш булһа, венгр телендә 20 килеш. Урал телдәрендә тиҫкәре формалар тиҫкәре ҡылым менән билдәләнһә, эстон телендә был форма юҡҡа сыҡҡан. Үткән заманды билдәләү өсөн өс форма булыуы осрай, шул уҡ ваҡытта бер генә форма булған телдәр осорай.
Лексика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урал телдәренә бөтә тарихи дәүерҙә лә башҡа телдәр тәъҫир иткән һәм башҡа телдәр 4b3 телдең грамматик төҙөлөшөнә үҙ эҙен ҡалдырған. Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы урал телдәренә рус теле ҙур йоғонто яһай.
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венгр телендәге латиницалағы беренсе яҙма ҡомартҡы 1200 йылда ижад ителгән («Ҡәбер янындағы телмәр һәм доға»). Быға тиклем венгрҙар рун яҙ ff8 малары менән яҙған. XIII быуат тип билдәләнгән карел телендәге туҙға яҙылған грамота һаҡланған. XIV быуатта коми телендә яҙылған ҡомартҡылар (алфавитом абур) һаҡланған. Фин һәм эстон телдәрендге XVI быуат ҡомартҡылары булыуы билдәле.
Урал телдәрендә яҙма бер төрлө таралмаған. Боронғо яҙма традициялары булған венгр, эстон, фин телдәре менә бер рәттә яҙма тел насар үҫешкән ханты, манси телдәре һәм яҙма булмаған вод, вепс телдәре бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Adondolo Daniel M. The Uralic james faure walker.
- ↑ Janhunen, Juha.
- ↑ Бурлак С. А., Старостин С. А. Сравнительно-историческое языкознание — М.: Академия, 2005. — Б. 267. — 432 б. — ISBN 5-7695-1445-0.
- ↑ Нерознак В. П. Праязык: р 1000 еконструкт или реальность? // Сравнительно-историческое изучение языков разных семей : Теория лингвистической реконструкции / Отв. ред. Н. З. Гаджиева — М.: Наука, 1988. — Б. 36—38. — ISBN 5-02-010869-3.
- ↑ George Starostin Nostratic. Oxford Bibliographies. Oxford University Press (2013-10-29). doi:10.1093/OBO/9780199772810-0156. — «Nevertheless, this evidence is also regarded by many specialists as insufficient to satisfy the criteria generally required for demonstrating genetic relationship, and the theory remains highly controversial among mainstream historical linguists, who tend to view it as, at worst, completely invalid or, at best, inconclusive.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 сентябрь 2015.
- ↑ Баскаков Н. А. Алтайская ғаилә телдәрен һәм уны өйрәнеү. М: Наука, 1981, с. 7, алға
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Напольских В. В. Введение в историческую уралистику. Ижевск, 1997.
- Напольских В. В. Древнейшие этапы происхождения народов уральской языковой семьи: данные мифологической реконструкции. М., 1991.
- Основы финно-угорского языкознания, [т. 1-3]. М., 1974-76.
- Серебренников Б. А. Уральские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: СЭ, 1990. — С. 537—538.
- Хайду П. Уральские языки и народы / Пер. с венг. М., 1985.
- Хелимский Е.А. Компаративистика, уралистика. Лекции и статьи. М., 2000.
- Collinder B. Survey of the Uralic languages. [2 ed.]. Stockholm, [1957].
- Deczy G. Einfuhrung in die finnisch-ugrische Sprachwissenschaft. Wiesbaden, 1965.
- Hajdu P. Finnugor nepek es nyelvek. Budapest, 1962.
- Hajdu P. Bevezetes az urali nyelvtudumanyba. Budapest, 1966.
- Marcantonio, Angela. The Uralic Language Family: Facts, Myths and Statistics. Publications of the Philological Society, 35. Oxford — Boston: Blackwell, 2002.


text:
Финляндия
Финля́ндия, рәсми исеме Финля́ндия Республикаһы (фин. Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаның төньяғында урынлашҡан дәүләт. Баш ҡалаһы — Хельсинки. Көнсығышта Рәсәй, төньяҡ-көнбайышта Швеция, төньяҡта Норвегия менән сиктәш. Балтик диңгеҙе менән йыуыла.
Финляндия — Европа Берләшмәһе һәм Шенген килешеүе ағзаһы.
Финляндия донъяла беренсе булып һәр гражданының тиҙ интернет 1000 ҡа хоҡуғын иғлан иткән ил. Донъяла майҙаны иң иркен һәм йәшәү өсөн иң уңайлы илдәрен билдәләүсе Legatum институты 2010 йылда Финляндияны йәшәү өсөн иң яҡшы ил тип билдәләне.
Йөкмәткеһе
- 1 Исеменең килеп сығышы
- 2 Географик мәғлүмәт
- 3 Геологик төҙөлөш
- 4 Халыҡ
- 5 Тарих
- 6 Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт
- 7 Административ-территориаль бүленеш
- 8 Һылтанмалар
- 9 Искәртмәләр
Исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләттең күп телдәрҙәге Финляндия тигән исеме швед теленән килә. Был телдә уның атамаһы Finland, йәиһә «фин ере» була. Илдең фин телендә үҙатамаһы — Suomi, йәғни «һаҙлыҡ ере» (фин. suo — һаҙ, фин. maa — ил).
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финляндия Европаның төньяғында урынлашҡан, уның байтаҡ ҡына территорияһы (25 %) төньяҡ поляр түңәрәге аръяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә Швеция (сик оҙонлоғо 586 км), Норвегия (716 км) һәм Рәсәй (1265 км) менән, ә диңгеҙ аша Эстония менән Балтик диңгеҙенең Фин һәм Ботник ҡултыҡтары аша сиктәш. Яр буйы сиген һанағанда ул 1 100 км тәшкил итә. Утрауҙарҙан тыш яр буйы сиге 46 000 км. Яры буйында 81 000-гә яҡын утрау урынлашҡан (уртаса майҙаны — 100 м²).
Ил өс географик төбәккә бүленә:
- Яр буйы түбәнлеге — Фин һәм Ботник ҡултыҡтары буйында урынлашҡан; яр буйҙарында меңдәрсә текә тауҙар һәм утрауҙар бар. Төп архипелагтары: Аланд утрауҙары һәм Турку архипелагы. Илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан бик ваҡ утрауҙар системаһы Финляндияның иң ҙур архипелагын — Архипелаг диңгеҙен тәшкил итә.
- Эске күлдәр системаһы (күлдәр районы) — илдең үҙәгенән көньяҡҡарак урынлашҡан ҡара-урман һәм һаҙлыҡтар төбәге.
- Төньяҡ поляр кругы аръяғында урынлашҡан ерҙәр үҙенең ярлы тупрағы менән айырылып тора. Лапландия текә тауҙары һәм кесе ҡалҡыулыҡтары менән айырылып тора. Шунда уҡ Финляндияның иң бейек нөктәһе — Фьельд Халти (диңгеҙ кимәленән 1328 м юғары) урынлашҡан.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә
]
Финляндияның көньяғынан төньяғына хәрәкәт иткәндә бәләкәй утрауҙары, диңгеҙле ландшафты урманлы тәбиғәткә алышына. Илдең төньяғында иһә оло Лапландия урмандары урынлашҡан.
Финляндияла 35 милли парк бар. Был парктарҙа һирәк осраусы хайуандар һәм үҫемлектәр ҡурсалана, ландшафтың ҡыҙыҡлы формалары, уникаль тәбиғәт объекттары инә. Парктарҙың дөйөм майҙаны 8 мең км² тәшкил итә. Финляндия закондары буйынса һәр кеше ирекле рәүештә милли парктарҙа йөрөй ала[1]. Иң мәшһүр парктар араһында — Урхо Кекконен милли һәм Лемменйоки парктары.
Геологик төҙөлөш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финляндияның күпселек өлөшө түбәнлектә урынлашһа, илдең төньяҡ-көнсығышында ҡайһы бер тауҙарҙың бейеклеге 1000 метрҙан ашыу. Финляндия боронғо (1,4 — 3 млрд йыл) кристаллик ҡалҡанда урынлашҡан[2]. Унда шулай уҡ Скандинавия һәм Кола ярымутрауҙары, Балтик диңгеҙе һәм Ботник ҡултығы урынлашҡан.
Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008-се йылдың аҙағында Финляндияла халыҡ һаны 5 544 877 кеше тәшкил итә (47 % ир-ат һәм 53 % ҡатын-ҡыҙ).
Милли состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
31.12.2008 Финляяндия милли составы[4]:
Финляндияла йәшәгән сит ил граждандары — 2,7 %, илдән ситтә тыуғандар һаны 4,1 %[5]. Иң ҙур аҙсылыҡ милләтәр: фин шведтары, сиғандар, татарҙар һәм саамдар.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1922 йылда ҡабул ителгән закон буйынса Финляндияла ике дәүләт теле — фин һәм швед теле. 1917 йылға тиклем урыҫ теле лә рәсми булған.
Фин телендә халыҡтың күпселеге һөйләшә. Швед телендә халыҡтың 5,5%, урыҫ телендә — 0,8 %, эстон телендә 0,3 % аралаша. Башҡа телдәрҙә халыҡтың 1,77 % һөйләшә.
1992 йылда «Саам теле тураһында закон» ҡабул ителгән. Был законға ярашлы, саам теленә Финляндияла махсус статус бирелә[6].
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финляндия конституцияһы буйынса, илдә Евангелик-Лютеран сиркәүе һәм Православ сиркәүе дәүләт cиркәүҙәре булып һанала[7]. Халытың 13,5% бер ниндәй дини төркөмгә лә инмәй.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, иң тәүге кешеләр Финляндияла яҡынса б.э.т. 8500 йылда йәшәй башлаған. Улар аусылыҡ һәм аҙыҡ йыйыу менән шөғөлләнгән, таш ҡоралдарын ҡулланған. Б.э.т. меңйыллыҡта балсыҡтан һауыт-һаба эшләнә башланған[8]. Б.э.т. 32-се быуатта хәҙерге көньяҡ Финляндияға хәрби  балталар культураһы килгәс, ер хужалык өсөн ҡулланыла башлай.
Бронза быуатынан (б.э.т. 1500—500 йылдарҙан) финдарҙың Скандинавия һәм Балтик региондарының халыҡтары менән аралашыуы киң күҙәтелә. IX быуат башына[9] Финляндия cиктәре түбәндәге ерҙәр менән сиктәш булған:
- төньякта Аҡ диңгеҙ
- Скандинавия тауҙары
- Шведтар ерҙәре
- Балтик диңгеҙе
- Эстония
- Хазар ҡағанаты
Швед хакимиәте (1150/1300 — 1809)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Викингтар осоро аҙағында швед сауҙагәрҙәре барлыҡ Балтик диңгеҙе регионында тәьҫирен арттыра. Бер нисә быуат буйы Финляндия Швеция хаҡимиәте аҫтында ҡала.
Рәсәй империяһы (1809—1917)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй- 1000 Швеция һуғышы һөҙөмтәһендә 1809-сы йылда Финляндия Рәсәй империяһы составына киң автономия алып инә. 1860-сы йылдарҙан башлап фин үҙаңы ҡалҡа башлай, урындағы интиллигенция фин теленә дәүләт теле статусын биреүҙе талап итә. Был статусты фин теленә Александр II бирә. Автономия тиҙ нығый килә, 1899-сы йылда башланған урыҫлаштырыу сәйәсәте дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ өcөн көрәште тик нығыта ғына.
Бойондороҡһоҙ Финляндия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй монархияһы ҡолағас һәм Октябрь революцияһынан һуң Финляндия Сенаты 1917-се йылдың 6 декабрендә илде бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Граждандар һуғышы башлана.
Аҡтар еңелгәс, Финляндия ғәскәрҙәре Көнсығыш Карелияға һөжүм итә. Беренсе совет-финн һуғышы башлана. Ул 1920-се йылға хәтлем һуҙыла.
1939-сы йылда Советтар Союзы Фин һуғышын башлай. Бер-бер артлы бер нисә һуғыштан һуң Финляндия үҙ еренең өлөшөн юғалта.
Ҡыҫҡа тыныслыҡ осоронан һуң, 1941-се йылда Советтар Союзы Финляндиянға һөжүм итә — Финляндия Икенсе донъя һуғышына CCCР-ға ҡаршы булып инә. 1944-се йылда Финляндия СССР менән солох килешеүен раҫлай.
Һуғыштан һуң көсһөҙләнгән Финляндия, Карел муйынын СССР-ға биреп, үҙенең көнсығыш күршеһе менән яңы сәйәси курс тота. Урхо Кекконен, илдең 25 йыл буйына (1956-81) президенты, Скандинавия илдәре менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшырта, СССР менән дә үҙен сабыр тота.
1995-се йылда Финляндия Европа берлегенә инә.
Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финляндия — президент республикаһы, бер өлөшләтә автономияһы — Аланд утрауҙары бар.
Финляндия конституцияы буйынса закон сығарыу вазифаһын Эдускунта исемле Финляндия парламенты һәм президент башҡара. Законды үтәү вазифалары президентҡа һәм Дәүләт Йыйынына йөкләнгән.
Президент[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финляндия президенты алты йылға һайлана. 2000-се йылдан бире был вазифаны Тарья Халонен башҡара.
Парламент[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдускунта — илдең бер палаталы парламенты, 200 депутаттан тора. Депутаттар бөтөн халыҡ тарафынан 4 йылға һайланып тора.
2003-сө йылда үткәрелгән парламент һайлауҙарында 18 партия ҡатнашты, уларҙың һигеҙе генә вәкилдәрен парламентҡа үткәрә алды. Иң ҙур партиялар араһында: Финляндия Үҙәге партияһы, Финляндияның Социал-демократик партияһы, Милли коалиция партияһы, Һул берлек партияһы, Йәшел берлек партияһы һәм Швед Халыҡ партияһы.
2007-се йылдың мартында үткән парламент һайлауында, иң күпселек тауышты (23,1 %) Финляндия Үзәге партияһы яулай (51 мандат); парламентҡа шулай уҡ Милли коалиция (22,3 %, 50 мандат), Социаль-демократик партия (21,4 %, 45 мандат), Һул берлек (8,8 %, 17 мандат), Йәшел берлек (8,5 %, 15 мандат), Швед Халыҡ партияһы (4,6 %, 9 мандат), Христиан демокра 1000 тар партияһы (4,9 %, 7 мандат) һәм «Ысын финдар» партияһы (4,1 %, 5 мандат) үтә.
Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финляндия 20 провинцияға бүленә, һәр провинция комуналарҙан тора — коммуналар йылдан-йыл бергә ҡушылып, уларҙың дөйөм һаны аҙайып тора. 2010-сы йылдың башында илдә 342 коммуна бар.
- Финляндияның провинциялары
- Лапландия (фин. Lappi / швед. Lappland)
- Похьойс-Похьянмаа (фин. Pohjois-Pohjanmaa / швед. Norra Österbotten)
- Кайнуу (фин. Kainuu / швед. Kajanaland)
- Похьойс-Карьяла (фин. Pohjois-Karjala / швед. Norra Karelen)
- Похьойс-Саво (фин. Pohjois-Savo / швед. Norra Savolax)
- Этеля-Саво (фин. Etelä-Savo / швед. Södra Savolax)
- Этеля-Похьянмаа (фин. Etelä-Pohjanmaa / швед. Södra Österbotten)
- Похьянмаа (фин. Pohjanmaa / швед. Österbotten)
- Пирканмаа (фин. Pirkanmaa / швед. Birkaland)
- Сатакунта (фин. Satakunta / швед. Satakunda)
- Кески-Похьянмаа (фин. Keski-Pohjanmaa / швед. Mellersta Österbotten)
- Кески-Суоми (фин. Keski-Suomi / швед. Mellersta Finland)
- Варсинайс-Суоми (фин. Varsinais-Suomi / швед. Egentliga Finland)
- Этеля-Карьяла (фин. Etelä-Karjala, швед. Södra Karelen)
- Пяйят-Хяме (фин. Päijät-Häme, швед. Päijänne Tavastland)
- Канта-Хяме (фин. Kanta-Häme, швед. Egentliga Tavastland)
- Уусимаа (фин. Uusimaa, швед. Nyland)
- Итя-Уусимаа (фин. Itä-Uusimaa, швед. Östra Nyland)
- Кюменлааксо (фин. Kymenlaakso, швед. Kymmenedalen)
- Аланд утрауҙары (фин. Ahvenanmaa / швед. Åland)
Финляндияның иң ҙур ҡалалары: Хельсинки — 583 549 кеше, Эспоо — 244 474 кеше, Тампере — 211 633 кеше, Турку — 176 242 кеше, Оулу — 139 275 кеше.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Wikimedia Атлас (инг.)
- Visit Finland (инг.)
- Финляндия илселеге (урыҫ.)
- Финляндияның рәсми белешмәһе (урыҫ.)
- Финляндияның интерактив картаһы (инг.)
- Финляндияның карталары (урыҫ.)
- Финляндия Веб-күҙҙәре (урыҫ.)
Искәртмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.ymparisto.fi/download.asp?contentid=83402&lan=fi
- ↑ http://www.geologia.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=38
- ↑ Aunesluoma Juhana Lukiolaisen yhteiskuntatieto — WSOY, 2007.
- ↑ Väestörekisterikeskus
- ↑ http://www.stat.fi/til/vaerak/2008/vaerak_2008_2009-03-27_tie_001_fi.html
- ↑ http://www.russian.fi/info/index.php/2006/03/10/saamy.html
- ↑ Valtionkirkko. Tilastokeskus, käsitteet ja määritelmät
- ↑ http://web.archive.org/20020210163438/www.geocities.com/ojoronen/EARLYFIN.HTM
- ↑ Gardiner, Samuel Rawson, ed (1910). «Map No. 6: Europe at the death of Charles the Great, 814»
- Һанлы исемлектең бер юлы
{{|is}} {{|zh-classical}}
{{|cs}} {{|de}} {{|sk}} {{|th}}


text:
Комедия
Комедия — трагедияға ҡапма-ҡаршы булараҡ, ижтимағи тормоштағы йәки көнкүрештәге көлкөлө яҡтарҙы сағылдыра. Унда кеше характерындағы етешһеҙ яҡтар, тормоштағы кире күренештәртәнҡит ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә Х. Ибраһимовтың «Башмағым», М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» исемле комедиялары был жанрҙың милли драматургияла үҫеш кимәлен билдәләүсе әҫәрҙәр рәтенә инә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тикеев Д. С., Ғафаров Б. Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө, 2003. — ISBN 5-295-03161-6
- Ғ. Б. Хөсәйенов. Әҙәбиәт теорияһы.


text:
Баш мейеһе
Баш мейеһе — умыртҡалы хайуандарҙың нервы системаһы ағзаһы. Үҙәк нервы системаһының бер өлөшө булып тора. Баш һөлдәһенең мейе бүлеге — мейе ҡумтаһы эсендә урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһенең функцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһе түбәндәге функцияларҙы үтәй:
- һиҙеү органдарынан алынған сенсор мәғлүмәтте эшкәртеү;
- планлаштырыу;
- ҡарар ҡабул итеү;
- хәрәкәтте координациялау;
- хәрәкәтте идара итеү;
- ыңғай һәм тиҫкәре эмоциялар;
- иғтибар;
- хәтер.
Фекерләү — кеше мейеһенең юғары функцияһы булып тора. Телмәрҙе ҡабул итеү һәм генерациялау ҙа мейенең функцияһы булып тора.
Мейе — умыртҡалыларҙың ағзаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Умыртҡалыларҙың нервы системаһы төҙөлөшө буйынса ике бүлектән тора:үҙәк нервы системаһы һәм периферик нервы системаһы.
Үҙәк нервы системаһы баш мейеһенән һәм арҡа мейеһенән ғибәрәт. Периферик нервы системаһы нервы төйөндәренән һәм нервыларҙан тора. Нервы системаһының төҙөүҙә бер нисә туҡыма ҡатнаша, әммә төп урынды нервы туҡымаһы биләй. Ә уның төп күҙәнәктәре нейрондар. Бынан тыш ярҙамсы күҙәнәктәр ҙә бар.
Бер-береһе менән ныҡлы бәйләнештә булған бихисап нейрондарҙан торған баш мейеһе (латин теле|латинса «cerebrum», боронғо грекса «ἐYkέφaλoς», урыҫса «головно́й мозг») — дөйөм алғанда, нервы туҡымаһы массаһы. Бындағы нейрондар үҙ-ара бәйләнешле тәьҫир итешеү һөҙөмтәһендә бөтә организмдың эшмәкәрлеген контролдә тотҡан ҡатмарлы электрик импульстар тыуҙыра. Баш мейеһендә төрлө һиҙемләү ағзаларынан алынған мәғлүмәт туплана, уның нигеҙендә организм теге йәки был хәрәкәтте башҡара. Умыртҡалыларҙа мейе бер үк ваҡытта төрлө йүнәлештә белем алыу үҙәге лә булып тора. Дөйөмләп әйткәндә, кешелек донъяһының һәм фәндең төрлө тармаҡтарының ниндәйҙер дәрәжәлә ныҡ алға китеүенә һәм һуңғы ун йыллыҡтарҙа баш мейеһен өйрәнеүҙә күп яңы нәмә асылыуға ҡарамаҫтан, уның эшмәкәрлегенең күп яҡтары беҙҙең өсөн әле һаман ҙур сер булып ҡала. Кеше организмындағы, шул иҫәптән баш мейеһендәге айырым күҙәнәктәрҙең эше ғалимдар тарафынан, бер яҡтан ҡарағанда, бик ябай аңлатыла. Әммә мейеләге меңләгән һәм миллионлаған нейрондар ярҙамында уның бар яҡлап та бик камил эшмәкәрлеген шартлы рәүештә генә ябайлатып тикшерергә мөмкин. Был баш мейеһенең һоҡланғыс эше киләсәктә лә тәрән өйрәнеүҙәр талап итә тигәнде аңлата.
Үҙәк нервы системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһенең төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһе организмдың баш һөйәге ҡыуышлығында урынлашҡан. Уның бүлектәре:
- Артҡы мейе (рус. Мозг конечный) — алғы мейенең ҙур бүлеге; ҙур һәм еҫ һиҙеү мейеһенән тора;
- Аралыҡ мейе (рус. Промежуточный мозг)— баш мейеһе олононоң өлөшө;>
- Гипоталамус — аралыҡ мейеһенең мөһим өлөшө; таламустан аҫҡараҡ урынлашҡан аралыҡ мейеһенең мөһим өлөшө.
- Урта мейе (рус. Средний мозг) — баш мейеһе олононоң өлөшө;
- Варолио күпере (рус. Варолиев мост) — (VәRөLIө — итал. анатомы) оҙонса мейе менән мейе тәпәйе (нигеҙе) араһында урынлашҡан баш мейеһе өлкәһе;
- Кесе мейе (рус. Мозжечок) — баш ҡумтаһының артҡы соҡорсаһында, ҙур мейе ярымшарҙарының соңҡа бүлкәһендә урынлашҡан баш мейеһе өлөшө;
- Оҙонса мейе (рус. Продолговатый мозг) — баш мейеһе олононоң өлөшө, арҡа мейеһе менән тоташа;
Арҡа мейеһе, йөлөн (рус. Спинной мозг)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Умыртҡа бағанаһы каналының эсендә урынлашҡан. Үҙәк нервы системаһы ағзаһы. Оҙон аҡ шнур формаһында.[1],[2].
Арҡа мейеһендәге кеүек үк, баш мейеһендә лә аҡ һәм һоро матдәләр бар. Аҡ матдә үткәреү юлдарын төҙөй — улар баш мейеһен арҡа мейеһе менән, шулай уҡ баш мейеһенең өлөштәрен уҙ-ара тоташтыра. Үткәреү юлдары ярҙамында бөтә үҙәк нервы системаһы бер бөтөн булып эшләй. Һоро матдә айырым тупланмалар — ядролар рәүешендә аҡ матдәнең эсендә ята. Бынан тыш, һоро матдә, мейе ярымшарҙарын һәм кесе мейене ҡаплап, мейе ҡабығын барлыҡҡа килтерә.
Баш мейеһе бүлектәренең эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙонса мейе менән күпер арҡа мейеһенең дауамы булып тора. Улар рефлектор һәм үткәргес функциялар үтәй.
Оҙонса мейе менән күперҙең ядролары аш һеңдереү, һулыш алыу, йөрәк эшмәкәрлеген һәм башҡа процесстарҙы көйләй, шуға ла оҙонса мейе менән күперҙең зарарланыуы йәшәү өсөн үтә хәүефле. Мейенең был бүлектәре менән сәйнәү, йотоу, имеҙеүҙе көйләү, шулай уҡ һаҡланыу рефлекстары — ҡоҫоу, сөскөрөү, йүткереү — турана-тура бәйләнгән.
Кесе мейе оҙонса мейенең тап өҫтөндә урынлашҡан. Уның өҫтө һоро матдәнән — мейе ҡабығынан (уның аҫтындағы аҡ матдәлә ядролар ята) тора. Кесе мейе үҙәк нервы системаһыны күп бүлектәре менән тоташҡан. Кесе мейе хәрәкәт өсөн «яуаплы». Уның ғәҙәти эшмәкәрлеге боҙолған осраҡта кешенең хәрәкәттәрендә ярашлылыҡ, теүәллек, кәүҙәнең тигеҙлек һәм тотороҡлоҡ һаҡлау һәләте юғала. Бындайҙар, мәҫәлән энәгә еп һаплай алмай, йөрөгәндә, иҫерек кеүек, тәнтерәкләп атлай, ҡул-аяҡ хәрәкәттәре ипһеҙ була, ҡайһы саҡта улар кинәт кенә һелтәнеп ала.
Урта мейелә ядролар урынлашҡан, улар даими рәүештә һөлдә мускулдарына уларҙың көсөргәнешлеген — тонусын һаҡлап отоусы нервы импульстары ебәреп тора. Урта мейелә күреү һәм өн-тауыш ҡуҙғытыуына ориентация рефлекстарының рефлектор дуғалары үтә. Ориентация рефлекстары башты һәм кәүҙәне ҡуҙғытҡыс яғына борғанда тыуа.
Оҙонса мейе, күпер һәм урта мейе мейе олонон хасил итә. Унан 12 пар баш һөйәге-мейе нервылары сығып китә. Нервылар мейене башта урынлашҡан һиҙеү ағзалары, мускулдар һәм биҙҙәр менән бәйләй. Бер пар нервы — гиҙеүсе нервы мейене эске ағзалар: йөрәк, үпкә, ашҡаҙан, эсәктәр һ. б. менән бәйләй.
Аралыҡ мейеһе аша импульстар ҙур ярымшарҙар ҡабығына бөтә рецепторҙарҙан (күреү, ишетеү, тире, тәм тойоу һ. б.) килә. Йөрөү, йүгереү, йөҙөү кеүек ҡатмарлы хәрәкәт рефлекстарының күпселек өлөшө аралыҡ мейеһе менән бәйләнгән. Уның ядролары төрлө эске ағзаларҙың эшен көйләй. Аралыҡ мейеһе матдәләр алмашыныуын, аҙыҡ һәм һыу тотоноуҙы, тәндең даими температураһын һаҡлауҙы тәьмин итә. Аралыҡ мейеһенең ҡайһы бер ядроларының нейрондары, гумораль (ҡан, лимфа һәм туҡыма шыйыҡсаһы аша) бәйләнеште һәм яйға һалыуҙы тормошҡа ашырып, биологик әүҙем матдәләр эшләп сығара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Научно-познавательная коллекция «Маршалл Кавендиш». Универсальный иллюстрированный справочник для всей семьи. Организам человека / — М., Алмаз-пресс, 2002. — 162 с. — (Древо познания). ISSN 1684-582X (рус.)
- Биологический энциклопедический словарь. Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ф. Блум, А. Лейзерсон, Л. Хофстедтер, «Мозг, разум и поведение».
- Тарханов И. Р., Фаусек, В. А. Головной мозг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Эволюция мозга человека.
- Атлас мозга — на английском языке с русским переводом основных терминов
- Мозг и разум — Лекции на английском языке с иллюстрациями и видеоматериалами. Строение мозга, нейробиология, нейропсихология
- Савельев А. В. Реализм теории модульной самоорганизации мозжечка // Журнал проблем эволюции открытых систем. — Казахстан, Алматы, 2007. — Т. 9. — № 1. — С. 93-101.
- Базарова Д.Р., Демочкина Л.В., Савельев А.В. Новая нейробионическая модель онтогенеза // Нейроинформатика. — Москва: МИФИ, 2002. — Т. 1. — С. 97-106.
- Атлас анатомии человека. Издание на русском языке. / Перевод: к.м.н. В. В. Серов. / — М.: Белый город, 2005. — 103 с. с илл. ISBN 5-7793-0982-5 (рус.)
- Цузмер А. М., Петришина О. Л. Кеше. Анатомия, физиология и гигиена. / С. В. Атнағолова тәржемәһе / — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 239 бит.
- Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
- Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. (рус.)
- Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.