c: text/html

collection: archivebot

text:
Ғосман империяһы
Ғосман империяһы (ғосм. دولت عالیه عثمانیه — Devlet-i Âli 1000 yye-i Osmâniyye[3]), шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки По́рта[4] — 1299 йылда Ғосман I-нең төрки ҡәбиләләре тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт[5]. 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы Европала нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән[6][прим. 1] 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.
XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса ҙур абруйға Күркәм Сөләймән дәүерендә өлгәшә. Ул осорҙа Ғосман империяһы Изге Рим империяһының көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта Йеменға һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирға, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле ҡеүәтле дәүләт була[7]. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була[8]. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә[прим. 2][9].
Империяны 1000 ң баш ҡалаһы Константинополь (хәҙерге Истанбул) була. Империя Урта диңгеҙ бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.
Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Осман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Ғосман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесенә тапшырыла[10].
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһының килеп сығышы
- 2 Тарихы
- 3 Идара итеү формаһы
- 4 Ғосман империяһының административ бүленеше
- 5 Иҡтисады
- 6 Демография
- 7 Мәҙәниәте
- 8 Комментарийҙар
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман телендәге атамаһы — Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye[3](دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه), йә — Osmanlı Devleti (عثمانلى دولتى)[прим. 3]. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Эртогрул улы Ғосман I (1258[11]—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскешәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлек төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҡаршылыҡтың ҙур булмауына булышлыҡ итә[12]. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.
Ғосман I вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм Балҡанға тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, Дарданелла аша сығып, беренсе тапҡыр үҙ аллы Европа еренә аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре берләшеп, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ҡулға төшөрә. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу Урта быуаттарҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән б 1000 ергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы Аҡһаҡ Тимерҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан Баязит I-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм тарҡала барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан Мәхмәт I-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.
Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа Морат II тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата[13][14]. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.
Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан Византияның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.
XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына контроллек итә[15][прим. 4].
Солтан Сәлим I, 1514 йылда Чалдыран яуында Сәфәүиҙәрҙе еңеп, Ғосман империяһының биләмәләрен көнсығыштан һәм көньяҡтан үҫтерә[16][17]. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм Мысырҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби-диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.
1521 йылда Күркәм Сөләймән Белградты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк Венгрияны үҙенә ҡуша[18][19]. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны Көнсығыш Венгр 1000 ия Короллеге менән Көнбайыш Венгрия Короллегенә бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай[20]. 1532 йылда Венаны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла[21][22][23]. Трансильвания, Валахия һәм өлөшләтә Молдавия вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда Бағдадты ала, Месопотамияны һәм Фарсы ҡултығына сығыу юлын буйһондора.
Франция һәм Ғосман империяһы Габсбургтарға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан уны яулай[24]. Бындай еңеүҙәрҙән һуң Габсбургтар короле Фердинанд I 1547 йылда ғосманлы төрөктәрҙең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.
Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә[25]. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота[26]. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта Рим империяһы менән сағыштыралар.
Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.
Азияға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына Һинд океанында ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.
Яуыз Ива 1000 н осоронда Мәскәү батшалығы Волга буйын баҫып ала һәм Каспий диңгеҙендә нығына. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән Мәскәүҙе яндыра[27]. Ләкин 1572 йылда ҡырым татарҙары Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә [28] һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була[29].
1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә[30]. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта Венецияны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә[31]. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына[31].
Габсбургтар Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краин 1000 төҙөй[32]. Ғосман империяһының кадрҙар сәйәсәте көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә[33]. 1585—1610 йылдарҙа Анатолияла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана[прим. 5][34] 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә[35].
1635 йылда Морат IV ҡыҫҡа ваҡытҡа Ереванды, 1639 йылда Бағдадты ала[36]. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Кёсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзирҙәр була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала[37].
1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай[38]>. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында Габсбургтар, немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә[38]. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырғ 1000 а мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана[39]. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра[40]. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана[41].
Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була[42]. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә[42]. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре Прут йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата[42]. 1718 йылдың 21 июлендә Австрия һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай[43].
Австрия менән берлектә Рәсәй империяһы 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына Сербия менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә[44]. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай[45]. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай[45]. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә[46]. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә[46][47].
Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра[48]. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана[49]. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә[49].
XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә[45].
1789—1807 Сәлим III хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә яңысарҙарҙың реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йы ff6 да Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.
1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный[50][51]. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа ғосмандарҙың сюзерендары — Сербия, Валахия, Молдавия һәм Черногория кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Яңырыу реформалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танзимат дәүерендә (1839—1876) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла[52][53].
1847 йылда Сэмюэл Морзе Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала[54]. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында[55] төрөктәр тәүге Истанбул-Эдирне-Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай[56].
1876 йылда Ғосман импери 1000 яһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.
1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында[57] Ҡырым һуғышы ваҡытында[58] Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында ҡырым татарҙары күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай[59]. Кавказ һуғышы аҙағына иһә черкестарҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә[60].
XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүеф менән янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Рәсәй империяһының еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; Болгария, Румыния, Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.
Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң Британия империяһы төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай[61]. 878 йылда[61] инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән Мысырға бәреп инә һәм уны баҫып ала.
1894—1896 йй. Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу үтә, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә[62].
Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы 1914 йылға 1000 Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — Сүриәлә, Ливанда һәм Фәләстиндә, 2 500 000 — Ираҡта, ҡалған 5 500 000 — Ғәрәбстан ярым утрауында)[63].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.
Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы Ливиянан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя Балҡан һуғыштары барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә[64]. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британия империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышына Үҙәк державалар яғында ҡушыла, Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өл 1000 әшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).
Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһы алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 % ерле христиандар була. Беренсе донңя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркәмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра[65].
1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә[66], ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара[67][68][69].
1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул Беренсе донъя һуғышын туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.
Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе Төркиә Республикаһын иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифлек бөтөрөлә.
Идара итеү формаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Юғарғы вазифа солтан була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була[70].
Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала[71]. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ҡолатырға ынтылыш ике тапҡыр була, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана[70].
Ғосман солтаны (йәки падишаһ) империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. Ваҡыфтар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.[72] 1000 Христиандар эндерунда уҡый[73], уларға йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.
Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир де-факто Ғосман империяһының иарасыһына әйләнә[74].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.
Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б 1000 .) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә[34].
Ҡанун[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә[75]. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.
Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.
Армия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы XIII быуат аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: яңысарҙар, сипахтар, аҡынсылар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында ғосман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә башлай.
XIX быуатта ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм зам 1000 анса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.
Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби-диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә[76].
Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан Ғәбделхәмит II, реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йй. 1000 урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.
Ғосман империяһының хәрби-һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана[77][77]. Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.
Ғосман империяһының административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби администрацияға нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була[78]. Мәхмәт II менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.
Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.
Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм канцелярия структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.
Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы 3 ҡитғаға тарала.
Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.
Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу XIX быуат башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала[39][79].
Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәлә 1000 3 тапҡырға кәмей.
Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә XIX быуатта ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була[80]. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. XVIII быуатта Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—1731 йылдарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була[81]. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.
Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. 1700—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле яҡшыра. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә[82]. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була[83]. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.
Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолм 1000 андарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул фарсы һәм ғәрәп телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анатолия һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел[84]) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, грек, серб, болгар һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы 2 быуатында ошо телдәр халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.
Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола[85]. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.
Диндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам[ 1000 үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде унда тарата.
1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә[62].
Христианлыҡ һәм иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә[87]. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан дәүширмә тип йөрөтөлгән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр[88]. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элиталы ғәскәрҙәрҙе (яңысарҙар) булдырыуға йәлеп ителә.
Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй[89][89].
1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.
1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.
Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктә 1000 контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен шиғриәт һәм проза тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» (Gibbon Edward The History of the Decline and Fall of the Roman Empire.). Поэтому эта дата считается датой основания Османской империи
- ↑ Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).
- ↑ Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось Osmanlı Devleti.
- ↑ Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию. (к примеру, K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama (1998), 9; I. Stavans, Imagining Columbus: the literary voyage (2001), 5; W.B. Wheeler and S. Becker, Discovering the American Past. A Look at the Evidence: to 1877 (2006), 105). Эта точка зрения необоснованно подверглась критике во влиятельной книге А. Либера («The Ottoman Turks and the Routes of Oriental Trade», English Historical Review, 120 (1915), 577—588), который считал рост Османской империи и начало поисков португальцами и испанцами морского пути в Азию совершенно не связанными между собой событиями. Его точка зрения не была общепринята. (см. K.M. Setton, The Papacy and the Levant (1204—1571), Vol. 2: The Fifteenth Century (Memoirs of the American Philosophical Society, Vol. 127) (1978), 335).
- ↑ местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Devlet-i ebed müddet (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 февраль 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall. [1] = East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-System 1000 s Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223..
- ↑ 3,0 3,1 Ottoman banknote with Arabic script. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Порта (Османская империя) // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Encyclopedia Britannica — Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia
- ↑ A grammar of the Turkish language. Archive.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]
- ↑ From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online.
- ↑ Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği» (төр.). dzkk.tsk.tr. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Full text of the Treaty of Lausanne (1923). Wwi.lib.byu.edu. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ The Sultans: Osman Gazi.
- ↑ http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ Ҡалып:Deadlink (яп.)
- ↑ Bodnar, Edward W. Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive.
- ↑ Halecki, Oscar, The Crusade of Varna.
- ↑ Karpat, Kemal H. The Ottoman state and its place in world history — Leiden: Brill, 1974. — P. 111. — ISBN 90-04-03945-7.
- ↑ Savory, R. M. (1960). «The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23 (1): 91–105. DOI:10.1017/S0041977X00149006.
- ↑ Savory, R. M. (1960). «». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23 (1): 91–105. DOI:10.1017/S0041977X00149006.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012.
-  ↑ Encyclopaedia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 50. — ISBN 0-333-61386-4.
- ↑ Wheatcroft first=Andrew The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe — Basic Books, 2009. — P. 59. — ISBN 0-465-01374-0, 9780465013746.
- ↑ Thompson Bard Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation — Wm. B. Eerdmans Publishing, 1996. — P. 442. — ISBN 0-8028-6348-5, 9780802863485.
- ↑ Ágoston and Alan Masters Gábor and Bruce Encyclopedia of the Ottoman Empire — Infobase Publishing, 2009. — P. 583. — ISBN 0-8160-6259-5, 9780816062591.
- ↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 53. — ISBN 0-333-61386-4.
- ↑ Kinross, 1979, p. 206
- ↑ Mansel, 61
- ↑ Davies (2007). Warfare, State and Society on 1000 the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.
- ↑ Kinross, 1979, p. 272
- ↑ «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves».
- ↑ Kunt & Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53
- ↑ 31,0 31,1 Itzkowitz, 1980, p. 67
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 71
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 90–92
- ↑ 34,0 34,1 Inalcik, Halil.
- ↑ Kinross, 1979, p. 281
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 73
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 80–81
- ↑ 38,0 38,1 Itzkowitz, 1980, pp. 81–82
- ↑ Kinross, 1979, p. 357
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 84
↑ Itzkowitz, 1980, pp. 83–84
- ↑ 42,0 42,1 42,2 Kinross, 1979, p. 371
- ↑ Kinross, 1979, p. 376
- ↑ Kinross, 1979, p. 392
- ↑ 45,0 45,1 45,2 Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
- ↑ 46,0 46,1 Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi(недоступная ссылка — история, копия)
- ↑ William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in Journal of the American Oriental Society, Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.
- ↑ Kinross, 1979, p. 396
- ↑ 49,0 49,1 Kinross, 1979, p. 405
- ↑ Liberation, Independence and Union. Njegos.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Be 1000 rend, Tibor Iván, History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century, (University of California Press Ltd, 2003), 127.
- ↑ PTT Chronology (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 май 2006. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013.
- ↑ Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 март 2001.
- ↑ Türk Telekom: History
- ↑ NTV Tarih history magazine, issue of July 2011.
- ↑ History of the Ottoman public debt.
- ↑ Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.
- ↑ «Hijra and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire» (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июнь 2007. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. The Northwest Caucasus: Past, Present and Future.
- ↑ 61,0 61,1 A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918 (1954) pp 228-54
- ↑ 62,0 62,1 Akcam, Taner.
- ↑ Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.
- ↑ «Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924» (PDF) (Universiteit Leiden).
- ↑ Геноцид армян
- ↑ Encyclopædia Britannica Encyclopædia Britannica: Armenian massacres (Turkish-Armenian history). Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Balakian, Peter. The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0
- ↑ «World War I and the Armenian Genocide». The Armenian People from Ancient to Modern Times II: 239–273.
- ↑ Akcam. A Shameful Act, pp. 109—204.
- ↑ 70,0 70,1 Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the m 1000 odern age», p 77
- ↑ Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151
- ↑ Enderun and Matraki. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204
- ↑ Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199
- ↑ Lauren A. Benton, Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900", pp 109—110
- ↑ The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk (англ.)(недоступная ссылка — история). Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008.
- ↑ 77,0 77,1 Hv. K. K. Mebs.
- ↑ Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.
- ↑ 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 M. Kabadayı, Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000
- ↑ Ibid, p. 1000 113
- ↑ Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991
- ↑ Ibid, p. 114
- ↑ Ibid, p. 115
- ↑ Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003
- ↑ Tile — Victoria & Albert Museum — Search the Collections.
- ↑ George C. Kohn (2007.
- ↑ Shaw and Shaw.
- ↑ «The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula(недоступная ссылка — история, копия)», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, The Student Historical Journal, volume 30 (1998-99)
- ↑ 89,0 89,1 Turkish Toleration, The American Forum for Global Education
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Norman Itzkowitz Ottoman Empire and Islamic Tradition — University of Chicago Press, 1980. — ISBN 0-226-38806-9.
- Patrick Balfour Kinross 1000 The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire — William Morrow, 1979.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Турция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ottoman Text Archive Project — University of Washington
- The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan
- The Ottoman Empire: A Chronological Outline
- Information about Ottomans
- Турция в Азии

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Габсбургтар монархияһы
Габсбургтар монархияһы, Габсбургтар империяһы йәки Австрия монархияһы — Габсбургтарҙың Австрия тармағы хакимлығы аҫтындағы йыйылма территорияларының рәсми рәүештә атамаһы. Ғәҙәттә 1526 йылдан башланған дәүергә ҡарата файҙалана, нәҡ ошо ваҡытта Фердинанд I үҙенең биләмәләренә Чехия тажы ерҙәрен һәм Венгрияны ҡуша. Был дәүер 1804 йылда Австрия империяһы ойошторолғанға тиклем бара. «Габсбургтар монархияһы» термины 1276 йылдан башланған осорға ҡарата (Австрияның Габсбургтар хакимлығы аҫтына күсеү ваҡыты) 1918 йылға тиклем (Австро — Венгрияның емерелеүе) киңерәк мәғәнәлә лә ҡуллана ала. 1804 йылға тиклем Габсбургтар хакимлығы аҫтындағы территорияларҙың рәсми рәүештә берҙәм исеме булмай.
Габсбургтар империяһы атамаһы шулай уҡ Испания, Испания Нидерландтары, Франш — Конте, Ломбардия, Неаполитан короллеге, Сицилия, Сардиния һәм Испанияның Америка биләмәләрен үҙ эсенә алған Изге Рим империяһы императоры Карл V Габсбургтың хакимлығы аҫтындағы дәүләт берәмектәренең йыйылмаһын билдәләү өсөн дә киң ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Габсбургтар монархияһы (1526—1804) составына түбәнге территориялар инә:
- Мираҫҡа ҡалған Австрия ерҙәре:
- Австрия эрцгерцоглығы (Түбәнге һәм Үрге) ;
- Штирия герцоглығы;
- Каринтия герцоглығы ;
- Крайна герцоглығы ;
- Истрия маркграфлығы;
- Тироль графлығы;
- Горица һәм Градишка графлығы;
- Форарльберг;
- Алғы Австрия;
- Триест;
- Чехия тажы ерҙәре:
- Чехия короллеге;
- Силезия герцоглығы;
- Моравия маркграфлығы;
- Үрге Лужица маркграфлығы (1635 йылға тиклем);
- Түбән Лужица маркграфлығы (тиклем 1635 йылға тиклем);
- Венгрия короллеге;
- Трансильвания бөйөк кенәҙлеге ;
- Хәрби сик;
- Хорватия һәм Славония короллеге.
Бынан тыш ҡайһы бер тарихи дәүерҙәрҙә Габсбургтар монархияһы шулай уҡ түбәндәге биләмәләрҙе үҙ эсенә алған:
- Австрия Нидерландтары (1713—1792);
- Милан герцоглығы (1713—1797);
- Неаполитан короллеге (1713—1735);
- Сардиния короллеге (1713—1720);
- Темешвара Банаты (1718—1778);
- Войводина һәм Төньяҡ Босния (1718—1739);
- Олтения (1718—1738);
- Сицилия короллеге (1720—1735);
- Парма герцоглығы (1735—1748);
- Галиция һәм Лодомерия короллеге (1772 йылдан алып);
- Буковина (1774 йылдан алып);
- Кесе Польша (1795 йылдан алып);
- Венеция өлкәһе (1797 йылдан алып);
- Далмация (1797 йылдан алып).
Габсбургтар династияһы монархтары 1439—1806 йылдарҙа (1740—1745 йылдарҙан башҡа) шулай уҡ Изге Рим империяһы императорҙары булалар.
Колониялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Австрия или Австрийская монархия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Вена
Вена (нем. Wien [ˈviːn], бав.. Wean, лат. Vindobona) — Австрияның федераль баш ҡалаһы һәм бер үк ваҡытта Түбәнге Австрия ерендә урынлашҡан туғыҙ федераль ерҙәренең береһе. Илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Венаның халҡы 1,73 млн кеше (2012) тәшкил итә; биҫтәләре менән бергә — яҡынса 2,3 млн. (Австрия халҡының 25 % артыҡ). Шулай итеп, Вена халҡының һаны буйынса Европа берләшмәһенең иң эре ҡалалары араһында ун беренсе урынды биләп, Австрияла иң эре ҡала булып һанала. Австрияның мәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси үҙәге.
Вена — Нью-Йорк һәм Женеванан ҡалараҡ БМО -ның өсөнсө ҡала-резиденцияһы. Вена халыҡ-ара үҙәге (UNO-City) үҙ эсенә АЭХАА (МАГАТЭ), БМО — ның НИ (УНП), БМО — ның сәнәғәт үҫеше буйынса ойошмалары һ.б. ала. Венала НЭИО (ОПЕК) һәм ЕХХО (ОБСЕ) халыҡ — ара ойошмаларының штаб — фатирҙары урынлашҡан.
Күп быуаттар дауамында Вена Габсбургтарҙың резиденция — калаһы, уларҙың хакимлығы осоронда Европаның мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән герман милләтенең Изге Рим империяһы баш ҡалаһы ла була. 1910 йылда ике миллион кеше көн иткән, ул донъяның иң эре ҡалалары араһында тик Лондон, Нью — Йорк һәм Париждан ҡала килә дүртенсе урын биләй. Империяның емерелеүенә килтергән Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң Венаның халыҡ һаны сиреккә яҡын кәмей һәм үҫеүен туҡтата.
Венаның иҫке ҡалаһы (эске өлөшө) Шёнбрунн һарайы 2001 йылдың декабрендә бөтә Донъя мираҫы (ЮНЕСКО исемлегенә индерелә.
2012 йылдың май айында донъя күргән ҡалала тормош сифатын буйынса Mercer агентлығы халыҡ-ара тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ярашлы, Вена 221 ҡала араһында йәшәү рәүеше буйынса бишенсе тапҡыр рәттән беренсе урынды алды[3][4] The Economist журналы 2011 йылда Венаны донъяла йәшәү уңайлылығы буйынса (Мельбурндан һуң һәм Ванкувер алдынан) икенсе урынға ҡуйҙы[5].
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венаның майҙан 1000 ы 415 км² тәшкил итә. Вена иң Австрияның федераль ерҙәре араһынан иң бәләкәйе. Ҡала майҙаны ошо рәүештә бүленгән:
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала Австрияның көнсығыш өлөшөндә, Альпы тауҙары итәгендә,Дунай йылғаһы буйында, Словакия менән Венгрия сиктәренән 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Вена аша Дунай һәм уның тармағы — Дунай каналы, шулай уҡ Вена йылғаһы аға. Тарихи ҡала Дунай йылғаһынан көньяҡҡа табан үҫешкән була, әммә аҙаҡҡы ике быуат арауығында Вена йылғаның ике ярында ла үҫә. Дингеҙ кимәленән иң бейек урыны Германскогель районында (542 м), а иң түбән урыны — Лобауҙа (151 м). Ҡаланы бөтә яғынан да Вена урманы урата[6]
Географик урыны Вена ҡалаһына Көнсығыш Европа илдәре менән төрлө мөнәсәбәттәр төҙөү өсөн бик уңайлы. 1989 йылдан һуң, тимер занавес ҡолағандан һуң, бигерәк тә билдәләнде. Мәҫәлән, Словакия баш ҡалаһы Братиславанан Венаны барлығы 60 км айырып тора — Европала, Ватикан менән Римды иҫәпкә алмағанда, ике баш ҡалалар араһында иң ҡыҫҡа арауыҡ.
Формаһы буйынса Вена арҡырыға Дунай йылғаһы хордаһы менән киҫелгән түңәрәкте хәтерләтә. Иҫке ҡала тип исемл 1000 нгән уның үҙәк өлөшө беренсе райондың (Эске район) административ сиктәре менән тура килә тиерлек. Рингштрассе (Түңәрәк урам) йәки Ринг (түңәрәк) иҫке ҡаланы уратҡан бульварҙарҙың сылбыры. Рингтың тарихы император үҙенең һаҡланыу функцияларын юғалтҡан һәм ҡамасау итә башлаған фортификацион ҡоролоштарҙы емерергә, улар урынына репрезентатив бульварҙар һәм тарихилыҡ стилендәге, хәҙерге көндә ҡаланың иң мөһим иҫтәлекле урындары булған биналар серияһын төҙөү 1857 йылда башлана. Венаның икенсе ярым түңәрәген яһаған Гюртель урамы (Билбау) шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында хәрби әһәмиәтен юғалтҡан XVIII быуаттан алып Венаны биҫтәләре менән яҡлаған фортификацион үрҙе һүткәндән һуң барлыҡҡа килә. Гюртель артында официаль рәүештә 1892 йылда Венаның өлөшө булып киткән элекке биҫтәләр урынлашҡан.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вена 23 районға бүленгән :
1. Эске ҡала (нем. Innere Stadt) 2. Леопольдштадт (нем. Leopoldstadt) 3. Ландштрассе (нем. Landstraße) 4. Виден (нем. Wieden) 5. Маргаретен (нем. Margareten) 6. Мараиахильф (нем. Mariahilf) 7. Нойбау (нем. Neubau) 8. Йозефштадт (нем. Josefstadt) 9. Альзергрунд (нем. Alsergrund) 10. Фаворитен (нем. Favoriten) 11. Зиммеринг (нем. Simmering) 12. Майлинг (нем. Meidling) 13. Хитцинг (нем. Hietzing) 14. Пенцинг (нем. Penzing) 15. Рудольфсхайм — Фюнфхаус (нем. Rudolfsheim-Fünfhaus) 16. Оттаркринг (нем. Ottakring) 17. Хернальс (нем. Hernals) 18. Веринг (нем. Währing) 19. Деблинг (нем. Döbling) 20. Бригиттенау (нем. Brigittenau) 21. Флоридсдорф (нем. Floridsdorf) 22. Донауштадт (нем. Donaustadt) 23. Лизинг (нем. Liesing)
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыш: уртаса һауа температураһы +1 °C, һалҡындар һирәк була: −12 алып −18° тиклем, йыш ҡар яуа.
Яҙ: февраль аҙағында килә һәм май уртаһына тиклем һуҙыла. Һауа торошо тотороҡһоҙ, бик ныҡ үҙгәреүсән. Һалҡын көндәр кире ҡайтыуы ла мөмкин, шулай уҡ йәйге эҫелек тә. Яҙғы ҡырау оҙайлы ваҡыт төшөүе мөмкин, ғәҙәттә март айына тиклем була, әммә айырым йылдарҙа май аҙағына тиклем күҙәтелә.
Йәй: уртаса температура яҡынса +20 °C. Йыш ҡына Венала йәй ҡоро һәм эҫе була — 38 градусҡа тиклем.
Көҙ: сентябрҙең һуңғы декадаһында килә. Көҙҙөң башы һәм уртаһында йыш ҡына йылы көндәр ҡабаттан ҡайтыуы һәм ҡоро комфортлы көн торошо булыуы ихтимал. Ҡара көҙ ноябрҙең уртаһында — аҙағында була һәм яйлап ҡына йомшаҡ ҡышҡа күсә.
Вена — ҡояшлы ҡала, йыл миҙгелдәренең барыһы бик һәйбәт сағылдырыла. Атмосфера яуым — төшөмдәре : йылына 600—700 мм.
Вен 4af а Европа баш ҡалалары территорияһында йөҙөм үҫтергән ҡалаларҙың береһе.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө Вена территорияһында йәшәй башлау тарихы неолит осоронан башлана. Дунай буйында игенселек һәм малсылыҡтың (б.э. тиклем 6 мең йыллыҡ) тарала башлауы өсөн Вена соҡоро оптималь шарттар тыуҙыра: уңдырышлы тупраҡ, һыу сығанаҡтарының күплеге һәм уңайлы климат. Римға тиклем иң мөһим ултыраҡ бронза быуатының уртаһынан башланған һәм римляндар килгәнгә тиклем ике быуат ҡалғас ҡына бөтөрөлгән Леопольдсберг тауындағы ултыраҡ була.
Венаның ҡала булараҡ тарихы бөгөнгө иҫке ҡаланың 15 Рим легион форпосы территорияһында б.э. I быуаттың уртаһындағы төҙөлөштән башлана. Был форпост кельт сығышлы «Виндобона» (Виндос биләмәһен аңлата) исемен ала. Хәрби лагерь тирәләп гражданлыҡ ҡаралдылар үҫә башлай. Археологик ҡаҙыныуҙар хәҙерге иҫке ҡала территорияһында Римға тиклемге ултыраҡ барлығы тураһындағы версияны иҫбатламайҙар.
V быуат башында Виндебона ла бик көслө янғын була, ә V быуат аҙағына римляндар әлеге урындарҙы ташлап китәләр.
Венаның үҙәге топографияһы Виндобона лагереның топографияһын үҙ эсенә алыу факты үҙе үк римляндарҙың китеүенән һуң унда кешеләр йәшәгәнлеген раҫлай, улар ул ваҡытта әле имен булған диуарҙар янында һыйыныр урын тапҡандар һәм римляндарҙан һуң ҡалған материалдарҙы торлаҡтар төҙөүҙә файҙаланғандар.
Ҡаҙыныуҙар күрһәтеүенсә, VI быуатта боронғо Рим лагеренең диуарҙар артында тормошо уның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә тупланған була. Ултараҡтың Исеме ерлеге билдәле түгел, унан башҡа бөгөнгө Венаның территорияһында бер нисә авар һәм славяндар ултырағы була. шулай ҙа[7]. Исемдәрен, ҡайһы бер славян ултыраҡтарының исемдәре әлегә тиклем Венаның бөгөнөг райондарының исемдәрендә йәшәй: Веринг (18), Дёблинг (19).
IX быуатта көнбайыштан килеүсе Каролингтар боронғо Рим лагереның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған замок һәм хәҙергәсә һаҡланып ҡалған изге Рупрехт сиркәүен төҙөй. Йорттар һаны һаман да бәләкәй һәм әһәмиәтһеҙ ултыраҡта бер аҙ арта. Шул уҡ IX быуатта Вена тураһында беренсе мәртәбә телгә алыныуы билдәле: иҫке Зальцбург анналларында (тарихи инша) 881 йыл яҙмаһы һаҡланып ҡалған, был яҙмала Вения янында венгрҙар менән алыш булыуы тураһында бәйән ителә: «… bellum cum ungaris ad Uueniam…» Әммә бында йылға тураһында һүҙ барамы, әллә Вена ҡалаһы тураһындамы — асыҡлыҡ юҡ. Шулай уҡ алыш нисек тамамланғаны тураһында ла асыҡлыҡ юҡ.
XII быуат уртаһында Вена Австрия герцогтары Бабенбергтарҙың резиденцияһы булып китә. 1155 йылда герцог Генрих II Бабенберг Ам — Хоф майҙанында йорт төҙөй. 1137—1147 йылдарҙа Изге Стефан соборы урынында (хәҙерге собор XIII—XV быуаттарҙа төҙөлгән) беренсе сиркәү төҙөлә. 1278 йылдан Вена — терәге династияһы Габсбургтар династияһының терәге. 1469 йылда император Фридрих III Папа Павел II Венала епископлыҡ ойоштороуына ирешә (1469 йылда Австрия дини яҡтан епископ Пассауға буйһона).
1529 йылда төрөктәр тарафынан Вена һөҙөмтәһеҙ ҡамала. Вена яҡлаусылары дошмандың сама менән 20 тапҡырға өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан киҫкен рәүештә еңеүгә ирештеләр. Төрөк армияһының быға тиклем татымаған ауыр ҡыйратылыуынан һуңҒосман империяһының ашығыусан экспанисияһына нөктә ҡуя. Быуат ярымваҡыт үткәс, 1683 йылда католик илдәрҙең союздаш илдәренең ғәсҡәрҙәре Вена диуарҙары аҫтында бынан да ҡыйратҡысыраҡ еңелеүгә дусар итә. Ошо еңелеүҙән һуң Ғосман империяһы яулап алыуға йүнәлтелгән походтарҙан бөтөнләйгә баш тарта һәм нәҡ ошо еңелеүҙән һуң уның емерелеүе башлана.
1679 йылда Венала разразилась тағун (чума) эпидемияһы ҡуба. 100 мең кешелек ҡала халҡының өстән бер өлөшкә кәмей. Ҡаланың үҙәгендә 1693 йылда эпидемиянан ҡотолоу иҫтәлегенә Чума колоннаһы (йәки Пестзойле) 1000 ҡалҡа, әммә 1713 йыл ауырыуҙың яңы тулҡынын алып килә. Изге Стефан соборы аҫтындағы катабомбаларҙа ғына эпидемияның 11000 ҡорбаны ерләнә. Был ваҡиға тураһында ҡала тарихында бөгөн Карлскирхеның мөһабәт бинаһы иҫкә төшөрә.
XVI быуаттан баш ҡалаһы Вена Австрия Габсбургтары күп милләтле дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә, XVII быуаттан, һәм бигерәк тә XVIII быуатта, батшаға яҡын күп һанлы бюрократия үҙәге була. XVIII быуаттан Венала мануфактура сәнәғәте (туҡыма етештереүе һәм муллыҡ әйберҙәре) үҫешә башлай.
XVIII—XX быуат башында Вена — донъя мәҙәниәтенең, айырыуса музыкаль өлкәлә, мөһим үҙәге була.
1805 һәм 1809 йылдарҙа Венаға ғәсғәрҙәре Наполеон ғәсҡәрҙәре баҫып инә. 1814 йылда ҡалалаЕвропаның сәйәси картаһын ҡайтанан ҡараған Вена конгресы уҙа.
XIX быуаттың беренсе яртыһында билдәле Вена композиторҙары, рәссамдары һәм театраль эшмәкәрҙәре нигеҙ һалыусылары булған бидермейер стиле килеп сығыуы менән ҡалала мәҙәниәт һәм сәнғәт сфераһында алға үҫешеү күҙәтелә. Вена дөйөм Европа музыкаль үҙәгенә әүерелә. Бидермейер эпохаһы ҡала халҡы әүҙем ҡатнашҡан 1848 революцияһы менән тамамлана.
XIX быуат аҙағында Венала мәҙәниәт, фән һәм мәғариф өлкәләре сәскә атыуын дауам итә. Донъя билдәлелеге менән Вена университеты һәм фәндәр Академияһы файҙалана. 1897 йылда Веналағы богема вәкилдәре Вена сецессион төркөмөн ойошторалар, был ойошмаға Коломан Мозер, Густав Климт һәм Отто Вагнер инә.
XX быуат башына Вена Европаның иң эре 2 млн кешенән ашыу халыҡлы ҡалаларының береһе була. Әммә Европалағы сәйәси ваҡиғала 1000 Вена өсөн һынылышлы була, Беренсе донъя һуғышындаАвстро — Венгрияның ҡыйратылыуынан һуң, Вена үҙенең элек булған абруйын юғалта.
Беренсе бөтә донъя һуғышы Габсбургтар нәҫеленең емерелеүенә килтерҙе һәм инфляция һәм социалистар һәм консерваторҙар араһындағы сәйәси көрәше Венаның түбән төшөүенә сәбәп була. Массалар һәм капитал мәнфәғәттәре араһында тигеҙлек һаҡлаусы муниципалитет һәр кем алырлыҡ торлаҡ төҙөү һәм ҡала инфраструктураһы буйынса киң программаны тормошҡа ашырҙы, әммә партиялар араһындағы бәрелеште булдырыу сараларын күрә алманы. 1927 йылда Венала 89 ғүмерҙе өҙгән күмәк халыҡлы йәмғиәт тәртипһеҙлектәре башлана.1934 йылда Февраль ихтилалы тоҡана.
1934 йылда власҡа килгән Австрия фашизмы режимы илдең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлай алмай һәм 1938 йылдың 11 мартынан 12 мартҡа ҡараған төндә Венаға немец ғәсҡәрҙәре бәреп инә.
1945 йылдың 13 апрелендә Вена операцияһы барышында Вена совет ғәсҡәрҙәре тарафынан алына. Инглиз -американлыларҙың бомбежкаларынан һәм урамдағы алыштарҙың һөҙөмтәһендә ҡалаға байтаҡ зыян килтерелһә лә, иҫке ҡаланың тарихи ансамбле шулай ҙа һаҡланып ҡала. Изге Стефан соборы 1960 йылда тергеҙелә.аҡланмаған. 1955 йылда опера театры һәм «Бургтеатр» ҡабаттан асыла.
1945 йылдың июль айында Австриялағы оккупация зоналары һәм Вена араһында идара итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ҡала дүрт оккупация секторҙарына бүленә: советтар, америка, инглиз һәм француз секторҙары. Дүрт яҡлы оккупация өсөн үҙәк булдырыла. Карл Реннер Германиянан айырылыуын иғлан иткән Австрия ваҡытлыса хөкүмәтен булдыра. Ҡаланың төньяҡ — көнсығыш сиктәрен биләгән Совет ғәсҡәрҙәре һәм ҡаланың башҡа өлөштәрен биләгән союздаш илдәрҙең ғәсҡәрҙәре ҡаланы Автрия бойондороҡһоҙ һәм нейтраль тип иғлан ителгәндән һуң 1955 йылда ҡалдырып китәләр.
1950 йылдарҙың икенсе яртыһында Вена ҡабаттан муниципаль торлаҡтарҙы күпләп төҙөүҙе йәйелдереп ебәрҙе, 1970—1980 йылдарҙа ҡаланың үҙәгендә етди реконструкция үткәрелде һәм бының һөҙөмтәһендә Вена Брюсселдәге һымаҡ уйланмаған төҙөлөштәрҙән ҡотолоп ҡалды. Хәҙерге Венала АЭХАА (МАГАТЭ), СҮб 1000 БМО (ЮНИДО), ОПЕК һәм башҡа күп кенә халыҡ-ара ойошмалаы урынлашҡан. 1975 йылдың 21 декабрендә ОПЕК штаб — фатиры террористарҙың һөжүменә дусар була.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венала йәмәғәт транспорты яҡшы үҫешкән . Уның нигеҙен тәшкил итә:
- Вена S-Bahn — Австралия федераль тимер юлдары ҡарамағындағы тиҙ йөрөшлө поездар селтәре (ÖBB) ;,
- Вена метрополитены (U-Bahn), Wiener Linien компанияһының трамвай һәм автобус линиялары ;
- Вена-Баден (Badner Bahn) трамвай линияһы;
- City Airport Train — Халыҡ ара Швехат аэропортынан Вена үҙәгенә барыусы тиҙ режимлы поездар;
- шәхси автобус линиялары.
Трамвай бәләнеше Венала 1865 йылда барлыҡҡа килде һәм хәҙерге ваҡытта яҡынса 179 км трамвай юлдарын тәшкил итә. Шулай итеп, Венала иң боронғо һәм иң оҙон трамвай селтәре урынлашҡан булып сыға. 1898 йылда Венала беренсе Stadtbahn ҡала тимер юлы линиялары барлыҡҡа килә, хәҙер улар U-Bahn һәм S-Bahn булып сағылдырыла. Автобус маршруттары Венала 1907 йылдың 23 мартынан алып эшләй башланылар. Машина юлдары һәм тимер юлдары селтәрҙәре Венаны Австрияның һәм Европаның башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Берҙәм Төп вокзал әле төҙөлөү стадияһында (өлөшләтә 2012 йылдың декабрендә асылған), алыҫ юл рейстары төп вокзалдарҙы тәьмин итәләр: Көнсығ 1000 ш, Төньяҡ, Көнбайыш һәм Франц Иосиф исемендәге вокзалды. Вена Швехат халыҡ — ара аэропорты ЕС ағза — илдәр менән тура һауа бәйләнеш булдыра һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү буйынса Үҙәк Европала иң эре аэропорт булып һанала. Швехатта бөтә донъянан 60 авиакомпаниянан ашыу теркәлгән. 2005 йылда 14 млн артыҡ пассажир хеҙмәтләндерелгән.
Вена йылға порты Дунай йылғаһында үҙәк транспорт узелы булып тора һәм Европала иң эре 60 мең. м² дөйөм майҙанлы контейнерҙар ҡабул итеү буйынса терминалына эйә. Вена портының логистика үҙәгендә 120 Австрия һәм сит илдәр компаниялары теркәлгән, был компанияларҙа 5 меңдән артыҡ кеше эшләй. 2005 йылда ошо үҙәк аша 9 миллион тонна төрлө тауарҙар үткәрелде.
Мәҙәниәте, иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вена операһы — донъяла иң билдәлеләрҙең береһе.
- Шенбрунн — Австрия императорҙарының йәйге резиденци 1000 яһы.
- Бельведер һарайҙар комплексы
- Хундертвассер йорто — архитектор Хундертвассерҙың йорто
- Хофбург — Габсбургтарҙың Веналағы резиденцияһы
- Изге Стефан соборы (Штефансдом) — ҡаланың бер символы.
- Вена халыҡ-ара үҙәге БМО — VIC.
Фәнни учреждениелар һәм университеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иҡтисади тикшеренеүҙәр Австрия институты
- Халыҡ-ара иҡтисади тикшеренеүҙәр Вена институты
- Вена университеты[8]
- Вена техник университеты[9]
- Вена й иҡтисад университеты
- Агрокультура университеты (тәбиғи байлыҡтар һәм ғәмәли фәндәр)
- Вена медицина университеты
- Һынлы сәнғәт академияһы
- Ғәмәли сәнғәт университеты
- Музыка һәм башҡарыу оҫталығы сәнғәте Вена университеты
- Ветеринария медицинаһы университеты
Шәхси университеттар:
- Webster университеты
- MODUL университеты
- Зигмунд Фрейд университеты
Парктар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шенбрунн зоопаркы — Габсбургтар резиденцияһындағы Шенбруннға 1752 йылда хайуандар урынлаштырылған булған. Шулай итеп, былдонъяла булған зоопарктар араһында иң бо 1000 онғоһо.
- Зоосад Лайн — Вена урманының бер өлөшө нисек ойошторолған парк-ҡурсауығы менән ҙур, үҙенсәлекле киң премия эсендә зоосад ҡырағай зверей. Күпселек өлөшө урынлашҡан районында 13-се, ҡан тамырҙары, бер өлөшө ҡарай Түбәнге Австрия.
- Ботаника баҡсаһы Вена университеты
- Праер — ижтимағи парк һәм ял итеү зонаһы
- Йорт Диңгеҙ паркында Эстерхази 6-м районында, ҡан тамырҙары, устроенный" зенит ҡаралган осорынан икенсе бөтә донъя һуғышы, майҙанда тәҡдим итә 4.000 м2 күп 10.000, күпселек диңгеҙ, хайуандар. Баҫым, нигеҙҙә яһала аквариумы.
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вена филармония оркестры — бөтә донъяға билдәле, йыл һайын Яңы йыл концертын үткәреүсе оркестр.
- Вена Концертхаусы — классик музыка үҙәге.
- Вена дәүләт операһы — Европалағы иң күренекле операларҙың береһе. Операның актуаль программаһы рус телендә.
- Mnozil Brass — билдәле джаз брасс — ансамбле.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2007 йылда Mercer Human Resource Consulting (en) донъя кимәлендә йылл ff6 ыҡ йәшәү сифатын тикшереү һөҙөмтәләрен нәшер итте. Йәшәү сифаты кимәле буйынса Вена Европа союзында беренсе урын алды (беренсе тапҡыр түгел). Был ҡала иң яҡшы билдәләр инфраструктура, йәмәғәт транспорты, багктар һәм финанстар, хәүефһеҙлек, мәҙәниәт һәм буш ваҡытта ял итеү сфераларында алды. Иҫ киткес күрһәткестәр Вена халҡын ғына түгел, шулай уҡ был ҡалала теләк менән эшләгән халыҡ — ара компанияларына ла этәргес көс була.
ЕС «Евростат» статистик ведомстволары мәғлүмәттәре буйынса Вена юғары етешлек кимәлле ҡала һәм төбәҡ тип һанала. Отчетҡа ярашлы, төбәк вал продукты Венала Европа буйынса уртаса кимәленән 178 % тәшкил итә. Был ҡалала күсемһеҙ мөлкәт рыногы яй, әммә ышаныслы үҫә. Башҡа Европа ҡалаларында торлаҡ рыногында инде 8 йыл тәрән кризис күҙәтелә. Рейтинг төҙөгән саҡта биш күрһәткес иғтибарға алынды: хеҙмәт етештереүсәнлеге, тормош сифаты, инфраструктура үҫеше, социаль интеграция һәм тирә — яҡ мөхитте һаҡлау[10].
Сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Закон сығарыу органы — Вена общинаһы советы (Wiener Gemeinderat), башҡарма органы — Вена Бургомистрынан (Bürgermeister von Wien) һәм ҡала советниктарынан (Stadtrat) торған ҡала сенаты (Wiener Stadtsenat) һайлана.
1918 йылға тиклем Вена сәйәсәтен Христиан — социаль партия (хәҙерге Австрия халыҡ партияһы) билдәләй, уның лидеры Карл Люгер күп йылдар дауамында ҡала мэры була. Беҙҙең көндәрҙә Вена Австрия социал — демократтарының терәге. Улар власҡа Беренсе республика (1918—1934) дәүерендә киләләр һәм бик күп меңләгән эшселәрҙең тормош кимәлен яҡшыртыусы социаль реформалары үткәрәләр. Мэрия сәйәсәтен Европа сиктәрендә ул ваҡыттағы бөтә социалистар ихтирам итәләр, улар ҡаланы «Ҡыҙыл Вена» (Rotes Wien) тип йөрөтәләр. Социал — демократтарҙың идаралығында берҙән — бер өҙөмтә 1934—1945 йылдарҙа була, был йылдарҙа илдә Австрия фашизмы хөкөм һөрә, унан Австрияның Германия составына инг 1000 ндән һуң (аншлюс)— нацизм.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вена Рим-католик сиркәүе архиепархия митрополияһы үҙәге булып тора. 2001 йылдағы халыҡ иҫәбе күрһәткестәренә ярашлы, ҡала халҡы диндәр буйынса ошо рәүешле бүленә:
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Городу принадлежит рекорд по количеству проведения в нём мировых чемпионатов по фигурному катанию. Они в нём состоялись 11 раз, первое соревнование такого уровня прошло ещё в начале XX веке в 1907 году.
Футбол[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
В Вене существуют более 50 футбольных клубов. Здесь базируется старейший клуб Австрии: Фёрст Вена, играющий в Эрсте Лиге. Он основан в 1894 году. Также в городе существуют 2 клуба Бундеслиги, считающиеся одними из лучших в стране: Аустрия и Рапид. Матчи между этими командами проходят на главном стадионе страны — Эрнст-Хаппель-Штадион. Среди других клубов известны также «Винер Шпортклуб», «Винер Виктория» и «Флоридсдорфер». Среди женских команд выделяется «Ландхаус», который представляет город в Бундеслиге.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туғандашлыҡҡа оҡшаған мөнәсәбәттәр:
Бынан тыш Венаның ҡайһы бер райондарының Японияла туғандаш ҡала йәки райондар бар:
- Альзергрунд һәм Такарадзука, Хёго (1994 йылдан башлап)
- Эске ҡала (Вена) һәм Тайто (махсус район, Токио (1989 йылдан башлап)
- Дёблинг һәм Сэтагая, Токио (1985)
- Донауштадт һәм Аракава (махсус район), Токио (199йылдан башлап)
- Майдлинг һәм Гифу (ҡала), Гифу (префектура) (199йылдан башлап)
- Флоридсдорф һәм Кацусика, Токио (1987 йылдан башлап)
- Хернальс һәм Футю Токио|Футю, Токио (1992 йылдан башлап)
- Хитцинг һәм Хабикино, Осака (префектура) (1995 йылдан башлап)
Астрономяла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
В честь Вены назван астероид (397) Вена, открытый в 1894 году, а также астероид (231) Виндобона, открытый в 1882 году
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Total population - At 1 January. STATISTIK AUSTRIA (2012-01-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 март 2013.
- ↑ Ҡалып:Книга:Русские названия жителей: Словарь - справочник
- ↑ Quality of Living worldwide city rankings 2011 — Mercer survey
- ↑ Quality of Living worldwide city rankings 2012 — Mercer survey
- ↑ Liveability ranking: Melbourne storm
- ↑ Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.
- ↑ Археологические раскопки в Вене
- ↑ Willkommen an der Universität Wien
- ↑ Technik für Menschen
- ↑ Столицу Австрии признали самым процветающим городом в мире
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вена // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә то 1000 ) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Мәхмәт IV
Мәхмәт IV Һунарсы (Аусы) (ғосм. محمد رابع — Mehmed-i râbi‘, төр. Dördüncü Mehmet, Avcı Sultan Mehmet) (2 ғинуар 1642—6 ғинуар 1693) — Ғосман империяһының 19-сы солтаны, 1648—1687 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы — солтан Ибраһим I, әсәһе Турхан Солтан. Мәхмәткә «Авджи» (аусы; төр. Avcı) ҡушаматы даими рәүештә спорт һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүе һәм саф һауала йыш йөрөүе өсөн бирелә.
Атаһы 1648 йылда янычарҙар тарафынан ҡолатылғас, 6 йәшлек сағында тәхеткә ултыра. Бала сағы осоронда илдә анархия хөкөм итә, Мәхмәттең әсәһе һәм өләсәһе власть өсөн үҙ-ара көрәш алып бара. Ғосман иленең ҡаҡшауын күреп, 1656 йылдың 6 июлендә венециялар Дарданелдар боғаҙында ғосман флотын еңә, һәм улар хатта Истанбулды алырға янайҙар. Әммә шул уҡ йылда бөйөк вәзир вазифаһы Кёпрюлю Мәхмәт-пашаға тапшырылғас, илдәге хәл яҡшыра башлай. Бөйөк вәзир венецияларҙы Дарданелдарҙан ҡыуа һәм 1660 йылға ҡрай уларҙан Митилена һәм Лемнос утрауҙарын ҡайтара. Уның улы Фазыл Әхмәт-паша атаһының солтанға йоғонтоһон һаҡлап бөйөк вәзир вазифаһын башҡара. Был осорҙа Австрия менән барған һуғыш ғосмандар өсөн уңышһыҙ тамамлана, 1669 йылда венецияларҙан Крит утрауы ҡайтарыла.
1672 йылдың яҙында солтан етәкселегендә Речь Посполитаяға ҡаршы һуғыш башлана. Ғосмандарҙы һуғышҡа украин казактары әйҙәй. Солтандың ғәскәрҙәре Каменец-Подольский ҡалаһын баҫып алғас, 1672 йылда король Михаил Вишневецкий улар менән килешеү төҙөй. Әммә һуғыш яңынан тоҡана, 1676 йылдың 27 октябрендә Журавнала төҙөлгән килешеүгә ярашлы Речь Посполитая Ғосман иперияһына Подолияны һәм Днепр буйы Украинаһының бер өлөшөн бирергә мәжбүр була.
1676 йылда бөйөк вәзир итеп Ҡара-Мостафа тәғәйенләнә. 1683 йылдың йәйендә Ҡара-Мостафа етәкслегендәге ғосмандарҙың ҙур ғәскәре Вена алдында килеп сыға һәм ҡаланы ике ай дауамында ҡамауға ала. Әммә Австрия фельдмаршалы Карл V Леопольд Лотарингиялы һәм Речь Посполитаяның королеЯн Собеский етәкселегендәге дөйөм ғәскәр ғосмандарҙы ҡыйрат ff6 ыуға ирешә һәм ҡаланы азат итә. Уңышһыҙ һуғыштар өсөн 1683 йылда Белградта солтан Ҡара-Мостафаны үлем язаһына тарттыра. Речь Посполитаяның короле Ян Собеский Молдавия һәм Валахияға баҫып инә; венециялар һәм мальта рыцарҙәре Мореяны һәм Ион утрауҙарын яулап алалар, Далмацияға һөжүм яһайҙар. Герцог Карл V Леопольд етәкселегендәге австриялар 1686 йылда Венгриялағы Офен ҡалаһын баҫып ала, 1687 йылдың 12 авгусында Мохач ҡалаһы янында уларҙың ғәскәре ғосмандарҙың армияһын еңә. Ғосман империяһында хәл тағы ла ҡатмарлана, христиандарҙың ҡулына Петервардейн, Эрлау, Штульвейсенбург һәм Белград күсә. Истанбулда ихтилал тоҡанып 1687 йылда Мәхмәт IV тәхеттән төшөрөлә, уның улы Мостафа II солтан булып китә. Мәхмәт IV 1693 йылда төрмәлә вафат була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатындары:
- Өмәтуллаһ Рабия Гөлнуш Солтан (Мостафа II һәм Әхмәт III солтандарҙың әсәһе)
- Әфифә Ҡатын
- Гөлнур Ҡатын
- Канийе Хасеки
- Сийявуш Хасеки
Улдары:
- Мостафа II
- Әхмәт III
- Шаһзада Баязит
Ҡыҙҙары:
- Хатидже Солтан
- Сафия Солтан
- Өммөгөлсөм Солтан
- Фатима Солтан
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- A'dan Z'ye Tarih Ansiklopedisi (1984). Serhat yayınevi. (төр.)
- Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Osmanlı Tarihi III. Cilt 1. Kısım: II. Selim'in Tahta Çıkışından 169 1000 9 Karlofça Andlaşmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 975-16-0013-8. (төр.)
- Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları. ISBN 875-329-299-6. say.200-209 (төр.)
- Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8. (инг.)
- Historisches Museum der Stadt Wien, Robert Waissenberger (Herausgeber): Die Türken vor Wien. Europa und die Entscheidung an der Donau. Residenz Verlag, Salzburg/Wien 1982, ISBN 3-7017-0312-4. (нем.)
- Ferenc Majoros, Bernd Rill: Das Osmanische Reich 1300–1922. Die Geschichte einer Großmacht. Marix, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-25-8. (нем.)
- Josef Matuz: Das osmanische Reich. Grundlinien seiner Geschichte. 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-20020-9. (нем.)
- Nicolae Iorga: Geschichte des Osmanischen Reiches. Nach den Quellen dargestellt. 5 Bände, Verlag Perthes, Gotha 1908–1913, Nachdruck Frankfurt/Main 1990. (нем.)
- Gabriel Effendi Noradounghian: Recueil d’actes internationaux de l’Empire Ottoman 1300–1789. Tome I. Paris, Neufchâtel 1897. Reprint: Kraus, Nendeln 1978, ISBN 3-262-00527-4. (нем.)


text:
Тиса
Ти́са (укр. Тиса, венг. Tisza, словак. Tisa, сер. Тиса) — үҙәк Европалағы йылға, Дунай йылғаһының иң оҙон һул ҡушымтаһы.
СССР ваҡытында Тиса йылғаһы матбуғатта Тисса тип күрһәтелә (мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы һуғыш тураһында мәғлүмәттәрҙә һәм һуғыштан һуң, шул иҫәптән, 1958 йылда "«Тисса өҫтөнән» («Над Тиссой») фильмы төшөрөлә.
Тиса үҙенең башын Украинаның Закарпатье өлкәһенең көнсығышында ала. Тисаны Рахова ҡалаһы янында Ҡара Тиса Һәм Аҡ Тиса булдыралар. Ҡара Тиса йылғаһының инеше Свидовец тау һыртының төньяҡ — көнсығыш һөҙәклөгендә дингеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә ята. Аҡ Тиса Черногоры массивының көньяҡ — көнбайыш һөҙөклөгендә дингеҙ кимәленән 1650 м бейеклектә башлана .
Украина сиктәрендә Тисаның оҙонлоғо 201 км тәшкил итә. Айырым урындарында Тиса Украина менән Румыния араһындағы сикте, артабан шулай уҡ Украина менән Венгрия араһын да, билдәләй. Һыуҙарын йылға Сербия территорияһында Дунайға ҡоя.
Тиса йылғаһы ярҙарында Рахов, Тячев, Хуст, Чоп (Украинала); Сигету — Мармацией (Румынияла); Домбрад, Токай, Сольнок, Сегед (Венгрияла) ҡалалары урынлашҡан.
1973 йылда йылғала Тиса (Кишкерей) һыуһаҡлағысы төҙөлә.
Йөкмәткеһе
Инештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уңдары: Косовская (41 км), Тересва (56 км), Теребля (91 км), Рика (92 км), Боржава (106 км), Бодрог (188 км), Слана менән Горнад, Эгер (291 км), Задьва, Егричка, Кёрёш.
- Һулдары: Висеуал, Иза, Сомеш, Кёрёш, Муреш, Бега, Батар, Красна, Москва.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бая — Марҙа цианидтың йылғаға эләгеүе
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- СССР-ҙың өҫтә ятҡан һыуҙар ресурстары. Йылғалар һәм күлдәр тасуирламаһы һәм уларҙың төп характеристикалары режимы иҫәпләнеше.әр — Т. 6. Украина һәм Молдавия. Сығ.. 1. Көнбайыш Украина һәм Молдавия (Днестр бассейнынан тыш). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — 47-57 бит.


text:
Ҡаҙағстан
Ҡаҙағстан Республикаhы (Ҡаҙағстан, ҡаҙ. Қазақстан Республикасы) — Евразияның үҙәгендә урынлашҡан, төп өлөшө Азияға, ҡалғаны Европаға ҡараған дәүләт. Төньяҡтан һәм көнбайыштан Рәсәй Федерацияһы, көнсығыштан Ҡытай, көньяҡтан Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Төрөкмәнстан менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны (2 724 900 км²) буйынса донъяла 9-сы урында тора. Ҡоро ерҙә сик оҙонлоғо — 12 000 километрҙан ашыу. Көнбайышта Волга йылғаһы дельтаһынан көнсығышта Алтай тауҙарынаса, төньяҡта Көнбайыш Себерҙән көньяҡта Тянь-Шань тауҙарынаса һуҙылған.
Территорияһы Каспий һәм Арал дингеҙҙәре менән йыуыла. Шул уҡ ваҡытта Донъя океанына сығыу юлы булмаған дәүләттәрҙең иң ҙуры булып тора. Донъяның алты бойондороҡһоҙ төрки телле дәүләттәренең бере.
1997 йылда баш ҡала илдең иң ҙур ҡалаһы Алматынан Астанаға күсерелде.
16,4 миллионлы халҡы (2010 йыл) буйынса Ҡаҙағстан донъяла 62-се урында торһа ла, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 6 кешенән түбән.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Ҡаҙағстандың ерендә борондан күсмә халыҡтар йәшәгән. 16 быуатта ҡаҙаҡтар үҙенә башҡа халыҡ булараҡ билдәлелек ала; улар өс жүздән тора. 18-сы быуатта Ҡаҙаҡ далаһына урыҫтар күсеп килә башлай; 19 быуаттың уртаһында барлыҡ Ҡаҙағстан Рәсәй империяһының өлөшөнә әйләнә. 1917 йылдың революцияһы һәм артабанғы граждандар һуғышы осоронда Ҡаҙағстан административ йәһәттән бер нисә тапҡыр бүленә; 1936 йылда СССР составында Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы булдырыла. 20 быуатта Ҡаҙағстанда Советтар Союзының күпселек проекттары тормошҡа ашырыла, шул иҫәптән Хрущёвтың сиҙәм үҙләштереү кампанияһы. Байконур космодромы һәм Семипалатинск полигоны — СССР-ҙың ядро ҡоралын һынау буйынса төп майҙандар.
Ҡаҙағстан 1991 йылдың 16 декабрендә, Совет республикаларының һуңғыһы булып, үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт итеп иғлан итте. Советтар Союзының һуңғы йылдарында республикаһы етәксеһе булған Нурсолтан Назарбаев Ҡаҙағстандың тәүге президенты булды. Бойондороҡһоҙ 1000 оҡ алғас, Ҡаҙағстан тотанаҡлы тышҡы сәйәсәт алып бара, үҙенең иҡтисадын, тәү сиратта нефть сәнәғәтен үҫтерә. Иҡтисади яҡтан ил тиҙ үҫеш кисерә, Ҡаҙағстандың халыҡ-ара абруйы ла йылдан-йыл арта, Хәҙерге көндә ул Үҙәк Азияның бар яҡтап та өҫтөнлөклө дәүләте һанала.
Ил бер нисә халыҡ-ара ойошманың, атап әйткәндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Евро-Атлантик Партнёрлыҡ Советы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Шанхай Хеҙмәттәшлек Ойошмаһының ағзаһы булып тора. Элекке СССР-ға ингән илдәрҙән НАТО менән Айырым Партнёрлыҡ планы ҡорған алты илдең береһе.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Президенты — Ҡаҙағстан башлығы һәм Ҡаҙағстандын иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡаҙағстан Президенты, Ҡаҙағстан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡаҙағстан Конституцияһы менән билдәләнгән.
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан суд системаһы составында:
- Ҡаҙағстандын Юғары суды һәм өлкә, ҡала, хәрби һәм түбәнге инстанция судтары.
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Парламенты
Ҡаҙағстан Парламенты — ике палатаһынан тора: Сенат (юғары) һәм Мәжлес (түбәнге).
Мәжлес — Рәсәйҙәге Дәүләт думаһы аналогы.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан — унитар дәүләт. Административ йәһәттән ул 14 өлкәгә бүленгән; 2 ҡала — республика ҡарамағында.
Республикала 14 өлкә, 86 ҡала, шул иҫәптән республика ҡамағындағы ике ҡала (Астана, Алматы); 168 район (шул иҫәптән 8 ҡала районы, 174 ҡасаба бар[1].
Ҙур ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ҡаҙағстан фонд биржаһы» (Қазақстан қор биржасы)-Ҡаҙағстандың иң эре биржаһы. Ҡаҙағстан фонд биржаһында көн һайын 100-ҙән ашыу ойошмаларҙың акциялар буйынса торгтар бара. Улар араһында: «Разведка Добыча „КазМунайГаз“», EURASIAN NATURAL RESOURCES CORPORATION PLC, «Казахтелеком» һәм башҡалар. Биржала KASE индексы хисаплана.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан ерендә 75 % мосолман, 25 % христиан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хөсәйенова Г. Т. Ҡаҙағстан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
«Мостай Кәрим – беҙҙең өйҙөң йәме, беҙҙең Башҡортостандың йәме» темаһына әҙәби – музыкаль кисә.
методическая разработка (6 класс) на тему
«Мостай Кәрим – беҙҙең өйҙөң йәме, беҙҙең
Башҡортостандың йәме» темаһына
әҙәби – музыкаль кисә.
Скачать:
Онлайн-тренажёры музыкального слухаМузыкальная академия
Теория музыки и у Упражнения на развитие музыкального слуха для учащихся музыкальных школ и колледжей
Современно, удобно, эффективно
Предварительный просмотр:
Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының Краснохолмский 1-се урта дөйөм белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы
«Мостай Кәрим – беҙҙең өйҙөң йәме, беҙҙең
Башҡортостандың йәме» темаһына
әҙәби – музыкаль кисә.
Төҙөнө: Краснохолмский 1-се урта мәктәбенең
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Шәрәфисламова Зәлифә Морат ҡыҙы.
2014 йыл.
Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение Краснохолмская общеобразовательная школа №1 муниципального района Калтасинский район Республики Башкортостан
Литературно – музыкальный вечер на тему: “Мостай Кәрим – беҙҙең өйҙөң йәме, беҙҙең Башҡортостандың йәме»
Составила : учитель башкирского языка и литературы
Краснохолмской общеобразовательной школы №1
Шарафисламова Залифа Муратовна.
Маҡсат: Уҡыусыларҙа тыуған еребеҙ, арҙаҡлы шәхестәребеҙ менән ғорурланыу тойғоһо уятыу; Мостай Кәримдең тормошона һәм ижадына ҡарата ҡыҙыҡһыныу, һөйөү, хөрмәт тәрбиәләү; әҙиптең әҫәрҙәрен уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм этәргес биреү.
Йыһазландырыу: М.Кәримдең портреты, китаптары күргәҙмәһе; 5-9 кластар өсөн “Башҡорт әҙәбиәте” электрон дәреслеге, слайдтар күрһәтеү өсөн проектор, ноутбук, экран; плакаттар: “Мостай Кәрим поэзияһы – кешеләргә ғашиҡ, кешелекле оло ижад”. Р.Ғамзатов. “Әҙәбиәттең киләсәге, киләсәктең рухи сафлығы өсөн янған оло йөрәкле кеше”. Р.Тимершин. “Мостай Кәрим – республикабыҙ ғорурлығы, Башҡортостандың йәме” исеме менән фотостенд; шағир һүҙҙәренә яҙылған йырҙар дискы.
Кисә барышы.
1 слайдта Башҡортостан картаһы фонында М.Кәримдең портреты һәм “Уңыштарым” шиғырынан өҙөк яҙылған.
“Уңыштарым егет итте мине,
Баҫалҡы ир итте һағыштар,
Әммә мине шағир яһанылар
Юғалтыуҙар менән табыштар”.
Кисә “Уҡытыусым” йыры менән асылғандан һуң “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” әҫәренән өҙөк сәхнәләштерелә.
Урам буйлап Кендек быҙау эҙләргә китеп бара, ә уның ҡаршыһына Һары серәкәй- Әсғәт- Искәндәр Әсғәте сығып баҫҡан. Хас та етен төҫлө ап-аҡ сәсле, күҙҙәре лә етен сәскәһенә оҡшаған - зәп-зәңгәрҙәр.
Әсғәт: Әй, малай, ыңғайла былай!
Кендек: Үҙең ыңғайла. Мин быҙау эҙләргә барам.
Әсғәт: Шөрләмә, һиңә булмаҫ һис нәмә, мин кешегә теймәйем. (Кендек эргәһенә килеп еткәс тә усын йәйеп уның танау аҫтына килтереп терәй). Нимә еҫе килә? Йә әйт инде, нимә еҫе килә?
Кендек: Юҡсы, бер еҫ тә килмәй.
Әсғәт: Һин яҡшылабыраҡ еҫкә, танауыңды йырыбыраҡ… Их, һин, шуны ла белмәйһең… Күмәс еҫе, май күмәсе. Әле генә күмәс ашап сыҡтым.
Кендек: Ашаһаң ни… Мин быҙау эҙләргә барам.
Әсғәт: Мин дә һиңә быҙау эҙләшәйемме?
Кендек: Эҙләшһәң ни…
Әсғәт: Эй, туҡта әле, ыштан кеҫәңдә һинең нимә ҡабарып тора ул ?
Кендек: Икмәк ҡатыһы.
Әсғәт: Булмаҫ, йә таштыр әле.
Кендек: ( кеҫәһендәге ҙур ғына икмәк ҡатыһын сығарып күрһәтә) Бына, ышанмаһаң, быҙау алдатырға. Бына…
Әсғәт: Быҙауҙы,ни, уны былай ғына, алдатмай ғына, ҡыуып ҡайтырбыҙ. Әйҙә, икмәкте ултырып ашайыҡ.
Кендек: Үҙең әле генә, май күмәсе ашаным, тип маҡтандың…
Әсғәт: Күмәс кенә тамаҡты туйҙырмай шул, уны икмәккә ҡушып ашарға кәрәк.
Кендек: Ә ниңә һин ҡушып ашаманың?
Әсғәт: Икмәк булмағас… (боттарын һуҙып, үлән өҫтөнә ултыра). Икмәкте баҫып ашарға ярамай. Баҫып ашаһаң, туҡландырмай ул. Әгәр бер валсығын ергә төшөрһәң, яҙыҡ була. Яҙыҡ булғас, тамуҡта яндыралар - үлгәс.
Кендек: (һайыҫҡанға таш ырғытып) Һайыҫҡан, һайыҫҡан, күкәй эскән, май эскән!
Әсғәт: Тейҙерһәң һуң!
Кендек: Тейһә, тейә бирһен, һандуғас балалары түгел әле.
Әсғәт: Һайыҫҡанға ла үҙ балаһы ғәзиз. Уның да эсендә йәне бар. Бөтә нәмәләрҙең дә йәндәре бар – ағастарҙың да, таштарҙың да, үләндәрҙең дә… Йәндәре булмаһа, йәшәрҙәр инеме ни улар? Беҙҙең бармаҡ киҫелһә, ҡыҙыл ҡан аға, ағас ботағын ҡырҡһалар, аҡ ҡан аға. Тимергә тимерҙе һуҡһаң, сыңлай бит эйеме? Шул - тимерҙең илауы була инде.
1 алып барыусы. Мостай Кәрим – беҙҙең замандың иң популяр, иң күренекле әҙиптәренең береһе, аҡһаҡалыбыҙ булды. Уның хеҙмәттәрен юғары баһаланылар. Ул – Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы, СССР Дәүләт премияһы, Ленин премияһы, М.Шолохов исемендәге премия лауреаты, Социалистик Хеҙмәт Геройы. 1963 йылда уға Башҡортостандың халыҡ шағиры тигән исем бирелде. Был исем иң лайыҡлыларға ғына бирелә. М.Кәрим – Өфө ҡалаһының почетлы гражданины. Был исемде лә барыһына ла бирмәйҙәр.
Электрон дәреслектән “Еңеүҙәрем, уңыштарым булды” видеоролигын ҡарау.
1-се уҡыусы. “Уйҙар” шиғырын уҡый.
2-се уҡыусы. “Йыр булһын юлдашым” шиғырын уҡый.
2-се алып барыусы. Беҙҙең Башҡортостан – гүзәл республика. Бай ул, матур ул. Башҡортостан ере! Күпме таланттар, күпме аҡыл эйәләре, яҙыусылар, ғәйрәтле ер хужалары көс һәм ғәйрәт алған ошо Башҡортостан тупрағынан. (Экранда Р.С.Зәйнетдинов һәм Г.Ғ.Калитовтың “Ер рухы” картинаһы күрһәтелә). Халҡыбыҙҙың милли ғорурлығы булған Салауат Юлаев, Зәки Вәлиди, Мифтахетдин Аҡмулла, Һәҙиә Дәүләтшина, Шәйехзада Бабич, Мәжит Ғафури, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Әбделҡадир Инан, Афзал Таһиров, Мөхәмәтша Буранғолов, Ризаитдин Фәхретдинов, Ғәлимов Сәләм, Баязит Бикбай, Сәғит Агиш, Рәми Ғарипов, Жәлил Кейекбаев, Рәшит Ниғмәти, Имай Насыри, Назар Нәжми, Зәйнәб Биишева, Дауыт Юлтый, Сәғит Мифтахов, Мостай Кәрим кеүек яҡташтарыбыҙ менән хаҡлы рәүештә ғорурланабыҙ. Башҡортостандың халыҡ шағиры М.Кәримдең дә бөтә тормошо, ижады ошо изге, бәрәкәтле ер менән бәйле.
3-сө уҡыусы. “Ҡайын япрағы тураһында” шиғырын уҡый. (Слайдта Башҡортостан картаһы).
1-се алып барыусы. (Башҡортостан тәбиғәте һүрәтләнгән слайдтар бер-бер артлы күрһәтелә). “Донъяла төрлө илдәр бар. Бер ил үҙенең тауҙары, бер ил үҙенең далалары, өсөнсөһө һыуҙары, дүртенсеһе урмандары менән дан тота. Ә Башҡортостан шуларҙың барыһы менән дә мәшһүр.
Урал… был исемде әйтеү менән, күҙ алдына әкиәт батшаһының алтын һарайына оҡшаған бейек ҡаялар, иге-сиге булмаған урмандар, таштан ташҡа һикереп аҡҡан һалҡын шишмәләр, сәскәле аҡландар, таҫма-таҫма булып һуҙылған тау юлдары килеп баҫа.
Урал… Унан көс алып, урау-урау юлдар үтеп, беҙҙең данлыҡлы Ағиҙелебеҙ, тынғыһыҙ, етеҙ Ҡариҙелебеҙ киң далаларға ашыға.
Уралдың йөрәгенә күҙ һалайыҡ. Ниндәй генә хазиналар юҡ унда! Алтын һәм баҡыр, тимер һәм аҫыл таштар, нефть һәм күмер…
Шуларҙың бөтәһе лә беҙҙең Башҡортостаныбыҙ бит”. Бына шулай һоҡлана ул тыуған ере менән беҙҙең әҙибебеҙ. Тыуған илгә ҡарата уның һөйөү хисе сикһеҙ.
2-се алып барыусы. (Электрон дәреслектәге фотоальбом күрһәтелә). Мостай Кәрим (Мостафа Сафа улы Кәримов) 1919 йылдың 20 октябрендә Башҡортостандың хәҙерге Шишмә районы Келәш ауылында тыуған. Үҙенең ауылында мәктәптә уҡый, һуңынан Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышының башынан аҙағынаса ҡатнаша. Ҡаты яралана. Ике тапҡыр I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары һәм миҙалдар менән наградлана.
1-се алып барыусы. Һуғыш М.Кәримде шәфҡәтле булырға өйрәтте, һуғыш уның йәшлеген ҡыҫҡартты, яралары уны иртә етлектерҙе. Был хәл 1942 йылда була. М.Кәрим артиллерияла элемтәселәр начальнигы була. Дошман танкылары һөжүм иткәндә, мина ярсығы тейеп, М.Кәрим бик ҡаты яралана. Ә иптәше Фомин Владимир һәләк була. 19 йыл үткәс, 1961 йылда М.Кәрим был хаҡта “Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа” тигән шиғырын яҙа. Был шиғыр баҫылып, уны радио, телевизорҙа уҡығандан һуң, М.Кәримгә бик күп хаттар килә. Барыһы ла Фомин фамилиялы кешене эҙләй. Фамилия бик таралған була. Шуғалыр ҙа, хат яҙыусыларҙың һәр береһе үҙенең туғанын табырға өмөтләнә. Ә Владимир Фомин балалар йортонан була. Кемдәрҙән хаттар килгән – барыһына ла яуап яҙған М.Кәрим. Ҡыҙғаныс, кешеләрҙең өмөттәре аҡланмаған.
(“Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа” йыры яңғырай).
2-се алып барыусы. Һуғыштан һуң Мостай Кәрим әҙәби ижад менән ныҡлап шәғәлләнә, бик күп йәмәғәт эштәре алып бара. Уның өсөн буй етмәҫлек, булдыра алмаҫлыҡ жанрҙар юҡ та буғай. Ул бер ниндәй ауырлыҡһыҙ трагедиянан – лирикаға, драманан – парсаларға, комедиянан әкиәткә күсә. (Слайд: М.Кәрим әҫәрҙәре исемлеге). М.Кәрим балалар әҙәбиәтенә “Беҙҙең өйҙөң йәме” повесы менән килеп инде. "Өс таған", "Әл“иә хикәйәләре”, “Мылтыҡтан атмаҫҡа” кеүек әҫәрҙәрен балалар яратып уҡыйҙар. Әҙип иһә тормошта ла, ижадта ла малайлығын юғалтмай. Ижадының нигеҙе лә шул бала сағындалыр шикелле. Шулай булмаһа, “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” кеүек гениаль әҫәр яҙылмаҫ та ине. Шағир үҙенең ижадында бала саҡҡа әйләнә лә ҡайта. инде олоғайып бөткәс, кескәйҙәр өсөн әкиәттәр, хикәйәләр яҙырға тотона. Эйе, М.Кәрим – беҙҙең өйҙөң йәме, Башҡортостандың йәме ул!
(Электрон дәреслектән “Йәшәйһе бар…” видеоролигын ҡарау).
1-се алып барыусы. М.Кәримдең “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” әҫәре көлдөрә лә, илата ла, йөрәкте һыҙландыра ла. Әҫәрҙең күп һүҙҙәре йөрәккә утлы тамға булып баҫыла. Ҡайһы бер ерҙәре балаларса ихласлыҡ, ҡайһы бер ерҙәре ололарса хәүефләнеү менән яҙылған был әҫәр тәрән уйҙарға һала. Эйе, кеше ысын мәғәнәһендә кеше булһын тиһәң, бала саҡтан уның күңеленә ныҡлы нигеҙ һалынырға тейеш. М.Кәрим әйтмешләй: “Бар тормош, һәммәһе бала саҡтан башлана. Тәүге ғүмер миҙгелендә бала ни алған, шул ғүмер буйы китә”. Был әҫәрҙе уҡығас, Кендек менән бергә Оло инәйҙән - кешелеклелек , кеселеклелек, Әсғәттән – эскерһеҙлек, ихласлылыҡ сифаттарын үҙ итәһең.
(“Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” әҫәренән Кендектең Оло инәй менән хушлашыуы сәхнәләштерелә).
Кендек: Күпме ултырғанмындыр, белмәйем, әммә ошо ваҡыт эсендә Оло инәйем менән бергә үткән һуҡмаҡтарҙы, яландарҙы, урмандарҙы йөрөп сыҡтым. Сыҡтым, сығып бөтә алманым. Уның менән бергә эскән шишмәләрҙән ятып һыуҙар эстем. Эстем, эсеп туя алманым. Ун алты йәшемә тиклем бына уның ышығында йәшәйем. Йәшәйем, ә балалыҡтан уҙа алмайым. Ул төйәген алмаштырырға, мәңгелек йортона күсергә йыйына. Беләм, ул киткәс, мин илармын. Илармын, ләкин бер ваҡытта ла илап бөтөрә алмам… тамағыма төйөр килеп тығылды бына…
Оло инәй: (күҙҙәрен аса) Һин бында икәнһең, синнай. Һәйбәт.
Кендек: Йә бер-бер нәмә кәрәк булыр.
Оло инәй: Нәмә кәрәкмәй. Ҡалыуың һәйбәт… һин булғас, донъя буш түгел.
Кендек: Өләшкән бүләктәрең өсөн бала-саға ҡыуанып китте.
Оло инәй: Ҡуй, синнай, йыуатма мине. Ҡыуанһалар, насар булыр ине. Хоҙай эшкәртте: ҡыуанманылар. Мин бит уларға һөйөнсө таратманым. Хәтирә бүләге ҡалдырҙым. Хушлашыр өсөн буш ҡул биреп кенә өйҙән сығып китә алманым… Бөтәһен дә күргем килгәйне – рәхмәт яуғыры. Моратыма ирештем. Әллә Тажетдингә ҡатыраҡ хөкөм сығарҙым инде? Ярай, үҙенә лә, бүтәндәргә лә ғибрәт булыр. Ғибрәтһеҙ донъя булмай ул. Ярлыҡамай торған яҙыҡтар ҙа була шулай. Иҫеңдә тот: әсә хаҡынан да изге нәмә юҡ.
Кендек: Беләм, Оло инәйем, икеләтә беләм – икегеҙ хаҡын да…
Оло инәй: (күҙҙәрен йомоп торғандан һуң) Үкенестәрем юҡ минең хәҙер. Булһа ла, үкенергә һуң. Бына һине иртәрәк ҡалдырып китәм, шуныһы ғына аяныс. Ҡанаттарың нығып етмәгән, иҫ итмәҫтән имгәтеп ташламағайҙары. Балалыҡтан сығып өлгөрмәнең. Хәйер, һин ғүмер буйы балалыҡтан сығып бөтмәйәсәкһең. Бәхетең дә, бәләң дә шунда һинең. Хоҙай ярҙам бирһен!
4-се уҡыусы. “Тупрағым, һауам, һыуҙарым” шиғырын уҡый.
2-се алып барыусы. Ваҡыт үтә. М.Кәримдең уҡылған һәр бер әҫәре, тәүге осҡонға өҫтәлеп, дөрләп янған усаҡҡа әйләнә. Шуныһы ҡыҙыҡ: ун, егерме, утыҙ йыл элек яҙылған әҫәрҙәре хәҙерге көндөң проблемаларын күтәрә. Ғаилә, бала, тыныслыҡ һәм һуғыш, экология мәсьәләләре бөгөн дә беренсе урында тора. “Айгөл илендәге” Ябағаев әйтмешләй: “ Бөтәһен дә үҙебеҙ ҡоротабыҙ. Ҡош-ҡорт күрһәк, атабыҙ, ағас күрһәк, ҡырҡабыҙ, сәскә күрһәк, өҙәбеҙ. Кәрәкме, кәрәкмәйме – атабыҙ, ҡырҡабыҙ, өҙәбеҙ. Тауҙар кейекһеҙ, йылғалар балыҡһыҙ, урмандар һайрар ҡошһоҙ ҡалыр, тип бошонмайбыҙ. Ҡорота бирәбеҙ. Сөнки беҙ, йәнәһе, тәбиғәттән мәрхәмәт көтмәйбеҙ, ә уның менән көрәшәбеҙ. Талайбыҙ уны. Ә үҙебеҙ ерҙе, етмәһә, әсәйебеҙ тигән булабыҙ. Әсәне шулай аяуһыҙ йәберләргә яраймы ни?!”. Элек үтеп булмаҫлыҡ урмандар хәҙер үтәнән-үтә күренеп торалар, диңгеҙҙәй тәрән, киң йылғалар тауыҡ кисерлек булып ҡалғандар. Эсәр һыуыбыҙ, һулар һауабыҙ ағыулана. Кеше нимә өсөн йәшәгәнен аңламай, араҡы менән ҡайғыһын йыуа, төпһөҙ өмөтһөҙлөк һаҙлығына бата, уйламай эш итеп, ултырған ботағын быса. Ошо кешеләрҙе ҡотҡарыр өсөн Мостай Кәрим әҫәрҙәре кәрәк тә инде.
5-се уҡыусы. “Уңдым” шиғырын уҡый.
6-сы һәм 7-се уҡыусылар Р.Зәйнуллинаның “Мостай Кәримдең һорауҙарына яуаптар” шиғырын уҡый.
Илле йәшең тулған көндәреңдә
Һин яҙғанһың, шағир, “Уңдым”ды,
Һорағаһың, тирә-яҡҡа ҡарап:
“Уңдыммы, тим, әллә туңдыммы?”
Уңдың, шағир, тыуған көнөңдән,
Октябрҙең аяҙ таңынан,
Илем үҙаллылыҡ яҡлап алған
Көнө лә бит һинең айыңдан.
Дуҫтарыңдан уңдың, мөхәббәттән,
Ғәзиз телең – туған телеңдән,
Ил ағаһы итеп хөрмәтәләгән
Башҡортостан – тыуған илеңдән.
Тормош юлдарыңды барлайһың һин,
“Хәйерле төн һеҙгә,үткәндәр!”
Борсолаһың, ттәрән тулҡынланып,
“Минән уңды микән бүтәндәр?”
Эйе, уңдыҡ! Һинән уңдыҡ, шағир!
Көслө лә һуң, ай-һай, ижадың!
“Улы булып илдең, замандың,
Аҫыл һүҙең менән дан алдың!”
Шиғырҙарың беҙҙең күңелдәрҙе
Һүнмәҫ бер нур булып яҡтырта,
Һәр йөрәктә изгелек һәм шәфҡәтлелек,
Кешелеклелек хисе уята!
Һикһән йәшең (туҡһан бишең) тула бөгөн, шағир,
Әйләнеп баҡ әле артыңа,
Һинән уңған барлыҡ дуҫтарың да
Баҫып тора һинең ҡаршыңда.
Тыуған көнөң менән улар
Ҡулың ҡыҫып тәбрик итәләр,
Изге теләктәрен теләй-теләй:
“Һинән уңдыҡ, шағир”, - тиәләр.
Кисә Н.Мөстәҡимовтың М.Кәрим һүҙҙәренә яҙған “Һаумы, тиҙәр гөлдәр” йыры менән тамалана.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
«Мостай Кәрим – башҡорт әҙәбиәтенең ғорурлығы» темаһына әҙәби – музыкаль кисә.
«Мостай Кәрим – башҡорт әҙәбиәтенең ғорурлығы» темаһына әҙәби – музыкаль кисәнең сценарийы....
Что же случилось на Круглянском мосту? (по повести В.Быкова «Круглянский мост»)
Урок литературы в 7 классе "Что же случилось на Круглянском мосту?" (по повести В.Быкова «Круглянский мост»)...
Әҙәби – музыкаль композиция «Мостай Кәрим – милләтебеҙҙең рухи йондоҙо»
Уҡыусыларҙа тыуған еребеҙ, арҙаҡлы шәхестәребеҙ менән ғорурланыу тойғоһо, М.Кәримдең үҙенә һәм ижадына ҡарата һөйөү, хөрмәт тәрбиәләү, уның әҫәрҙәренә ҡарата ҡыҙыҡһыныу һәм уларҙы өйрәнеүгә ынтылыш уя...
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың юбилейына арналған әҙәби-музыкаль композиция «Халҡың күңелендә ҡалдың мәңгегә»
М. Ғафуриҙың тормош һәм ижад юлы менән таныштырыу....
Презентация на тему"Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимер Йосопов"
Презентация посвященная к юбилею башкирского народного поэта Тимера Юсупова....
Мостай Кәримдең ижадына арналған музыкаль кисә.
Мостай Кәримдең ижадына арналған музыкаль кисә....
«Мостай Кәрим Башҡортостандың халыҡ шағиры . Исем" дәрес өлгөһө.
Тема: «Мостай Кәрим Башҡортостандың халыҡ шағиры» . Исем.Маҡсат: 1) Балаларҙы Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай...


text:
Дәрес планы" Башҡортостандағы йылғалар һәм күлдәр"
план-конспект урока на тему
Конспект урока
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Башҡортостандағы йылғалар, күлдәр .
Маҡсаттар: Уҡыусыларҙың һүҙлек запасын яңы һүҙҙәр менән байытыу; үҙенсәлекле башҡорт өндәренең дөрөҫ әйтелеше өҫтөндә эшләү, үтелгән тексты, һөйләмдәрҙе иҫкә төшөрөү, диалогик телмәрҙе үҫтереү; экологик белемде киңәйтеү, тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: тәбиғәтте, һыу ятҡылыҡтарын кәүҙәләндергән һүрәттәр, айырым һөйләмдәр яҙылған плакаттар, Башҡортостан картаһы, карточкалар.
Дәрес барышы
I. Ойоштороу мәле.
- Уҡыусылар! Башҡорт теле дәресен бөгөнгө матур көндө, тирә-яҡты, бер-беребеҙҙе сәләмләүҙән башлайыҡ.
Алтын ҡояш, һаумы!
Зәңгәр һауа, һаумы!
Шаян елкәй, һаумы!
Кескәй имән, һаумы!
Беҙ йәшәйбеҙ бер ерҙә -
Сәләмләйем һеҙҙе лә.
Ултырығыҙ.
- Артикуляцион күнегеүҙәр.
Таҡтаға һүҙҙәр һәм тиҙәйткестәр яҙылған.
- Башҡорт өндәрен дөрөҫ әйтеү өҫтөндә эш.
тәбиғәт ҙур балыҡ Нөгөш күл киң
йылға таҙа Ыйыҡ бөгөн сүп минең
туғай оҙон бысраҡ көн күп беҙҙең
Ағиҙел яҙ ҡош төйәк Йүрүҙән иң ҙур
- Тиҙәйткестәр уҡыу.
а) Һалҡын һыулы Һаҡмарҙа һайрай һары һандуғас.
б) Йәмле йәйҙә йәйләүҙә,
Йәмле йәшел болонда,
Йәйрәп йөрөй елә-елә
Йәп-йәш кенә ҡолонсаҡ.
III. Өйгә эште тикшереү.
IV. Маҡсатты әйтеү.
Бөгөн беҙ Башҡортостан йылғалары, күлдәре тураһында һөйләшербеҙ. Тәбиғәтте һаҡлау өсөн ни эшләргә кәрәк? Бергәләп ошо һорауға яуап бирергә тырышып ҡарарбыҙ.
V. Яңы материал.
1) Дәфтәрҙә числоны, теманы, һауа торошон яҙыу.
- Бөгөн көн ниндәй? (Бер уҡыусы таҡтала һауа торошон яҙа.)
- Һүҙлек эше. Таҡтаға плакат эленә.
Һүҙҙәрҙең дөрөҫ әйтелеше өҫтөндә эшләү, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр төҙөү.
3) Әңгәмә.
- Башҡортостан тәбиғәте бик бай. Ҡалын урмандар, мул һыулы йылғалар, бейек тауҙар, зәңгәр күлдәр иле ул. Матур шул беҙҙең еребеҙ! (Таҡталағы Башҡортостан тәбиғәтен кәүҙәләндергән һүрәттәрҙе ҡарайбыҙ.)
Ләкин был матурлыҡ һаҡлауға мохтаж. Йыл һайын, бигерәк тә йәй көндәрендә, меңәрләгән туристар тәбиғәт ҡосағына юллана. Улар унда ял итә, күңел аса, саф һауаһын һулай, тәбиғәт менән һоҡлана, урмандарында еләк-емешен йыйып кинәнә, йылға-күлдәрендә һыу инә, балыҡ тота...
Үҙеңде урманда, яланда, йылға буйында нисек тәбиғәткә зыян итмәй генә тоторға һуң? (Уҡыусылар үҙҙәренең фекерҙәрен әйтә.)
- Башҡортостан картаһы менән эшләү.
- Башҡортостан ере буйлап 600-ҙән ашыу ҙур һәм ваҡ йылғалар аға. Иң ҙур йылғалар – Ағиҙел, Ҡариҙел, Әй, Дим, Йүрүҙән, Һаҡмар. Күлдәр ҙә күп беҙҙә. Иң ҙур күлебеҙ – Асылыкүл.
Карта буйынса йылғаларҙы, күлдәрҙе табабыҙ, исемдәрен дәфтәргә яҙып алабыҙ.
- Уҡыусылар, Башҡортостанда Нөгөш тип аталған тағы бер ҙурыраҡ йылға бар икән. (Картанан Нөгөш йылғаһын күрһәтәм.)
- Ыйыҡ йылғаһы ниндәй? Уның һыуы таҙамы? Ыйыҡ тәрәнме? Ә Нөгөш?
Әйҙәгеҙ, дәфтәргә был турала яҙып ҡуяйыҡ.
- Беҙҙең йылғаларҙа төрлө балыҡтар йәшәй. Ниндәй балыҡтарҙы беләһегеҙ? (Уҡыусыларҙың яуаптары. Балыҡтарҙың һүрәттәрен ҡарап та иҫкә төшөрәбеҙ. )
- Балыҡтар ниндәй һыу ярата? Улар бысраҡ һыуҙа йәшәйме?
- Юҡ. Улар таҙа һыуҙа ғына йәшәй ала, бысраҡ һыуҙа үләләр.
- Эйе, Ерҙәге бөтә тереклек дә өсөн һыу - һауа кеүек үк иң кәрәкле нәмә. Шуның өсөн һыуҙағы йән эйәләренең күбеһе таҙа һыуҙа ғына йәшәй ала икән. Ер шарының картаһына ҡараһаң, донъяла ҙур-ҙур океандар һәм диңгеҙҙәр бар икәнен күрергә була. Улар Ерҙең иң күп өлөшөн алып тора. Диңгеҙ һыуы ниндәй?
- Тоҙло.
- Ысынлап та, диңгеҙ һыуы тоҙло, уны эсеп булмай. Эсергә яраҡлы һыу Ер шарында күп түгел, хәҙерге ваҡытта халҡы таҙа һыуға мохтажлыҡ кисергән илдәр, урындар бар. Шуға ла сөсө һыу ятҡылыҡтарын таҙа тоторға, бысратмаҫҡа кәрәк.
Нисек уйлайһығыҙ, йылғаларҙы, шишмәләрҙе, урмандарҙы ҡайһылай һаҡларға була?
Уҡыусылар менән урманды, һыуҙы һаҡлау мәсьәләһе тураһында әңгәмә ҡорабыҙ. Һәр кем үҙе уйлағанды урыҫса йәки башҡортса әйтә.
Ә хәҙер әйтелгән фекерҙәребеҙҙе йомғаҡлап, яҙып ҡуяйыҡ.
Таҡтаға беркетелгән карточкаларҙа тамамланмаған һөйләмдәр бирелгән. Бергәләп һөйләмдәрҙе тултырып әйтәбеҙ. Бер уҡыусы таҡтала яҙа бара.
- Дөрөҫ, уҡыусылар. Тәбиғәтт 27d8 е һаҡлау – бөтә кешенең бурысы. Йылға буйҙарын, урмандарҙы таҙа тотайыҡ, ағастар ултыртайыҡ. Йәнлектәрҙе, сәскәләрҙе һаҡлайыҡ.
Ял минуты.
5) Дәреслек менән эшләү.
6) Викторина һорауҙарына яуап биреү.
1) Башҡортостандағы иң ҙур күл? ( Асылыкүл.)
2) Башҡортостан йылғалары исемдәрен әйтегеҙ.
3) Башҡортостандағы иң оҙон йылға? ( Ағиҙел.)
4) Ағиҙел йылғаһының урыҫса исеме? (Белая.)
5) Диңгеҙ һыуы ниндәй? (Тоҙло.)
6) Нефть һыуҙы бысратамы? (Эйе, бысрата.)
7) Йылға балыҡтары исемдәрен әйтегеҙ.
8) Башҡортостанда нисә заповедник бар? Ниндәй заповедниктар? (Өсәү. Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы, Шүлгәнташ, Көньяҡ Урал.)
- Афарин.
VI. Өйгә эш биреү.
- Һүҙҙәрҙе ҡабатлағыҙ. Тәбиғәтте һаҡлау темаһына һүрәт төшөрөгөҙ, киләһе дәрескә үҙегеҙ төшөргән һүрәт буйынса һөйләргә әҙерләнегеҙ.
VII. Йомғаҡлау.
- Балалар, тәбиғәтте һаҡлау өсөн һеҙ ниҙәр эшләй алаһығыҙ?
Уҡыусылар дәрес башында ҡуйылған һорауға яуап бирәләр.
Дәрестә өйрәнелгән һүҙҙәрҙең әйтелешен, тәржемәһен ҡабатлайбыҙ.
Таҡтаға һөйләмдәр яҙылған плакат эләм.
Бергәләп уҡыйыҡ әле. Һеҙ бындағы һүҙҙәр менән килешәһегеҙме?
Алдағы дәрестә беҙ тәбиғәт тураһында һөйләшеүҙе дауам итербеҙ.
VIII. Уҡыусыларҙың белемдәрен баһалау.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
"Алар мәңге үлемсез"
Бөек Җиңүнең 65 еллыгына сыйныф сәгате...
Алар даны мәңгелек!!!
Вечер встречи с ветеранами ВОВ в школе...
Сәләтле балаларны ачыклау һәм алар белән эшләү алымнары
Бүгенге мәктәптә мөһим бурычларның берсе – балаларның сәләтләрен ачу өчен җирлек тудыру, сәләтле укучыларны үстерү. Галимнәр сәләтсез балалар юк, һәркемнең нәрсәгә дә булса сәләте, омтылышы...
Теркәгечсез тезмә кушма җөмләләр һәм алар янында тыныш билгеләре.
Аннотация8нче сыйныфта татар теленнән үткәрелгән дәрес эшкәртмәсе.Тема: “Теркәгечсез тезмә кушма җөмләләрдә тыныш билгеләре”.Дәрес тибы : катнашБу дәрес яңа темага керү белән бергә 9 нчы с...
“Без кабызган утлар сүнмәс алар”…
Драматург Кәрим Тинчурин иҗатына багышланган кичә....
Алар Җинү китерде
Сугышның беренче көненнән үк йөзләгән егетләр һәм кызлар үз теләкләре белән Ватанны сакларга китәләр.Безнең Үрәзмәт авыл советы территориясенә кергән 5 авылдан 628 кеше сугышка китә, 367се яу кырында ...
Модаль сүзләр һәм алар янында тыныш билгеләре.
Модаль сүзләр һәм алар янында тыныш билгеләре.Конспект....