text:
Түбәгүҙ
Түбәгүҙ, йәки Түбә-Күҙ (әзерб. Təpəgöz) — төрки мифологияла һыңар күҙле алпамыш (дейеү). Хикәйәттә Түбәгүҙҙең кешене мәмерйәгә, үҙе йәшәгән урынға, ҡыуып индереп, ашарға йыйынғаны һүрәтләнә, әммә кеше уның һыңар ғына күҙенә осло нәмә ҡаҙай һәм һарыҡ тиреһе ябынып, мәмерйәнән сыға. Һүҙ башҡорттарға аңлашылып торған түбә һәм күҙ тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Тирмәләрҙең түбәһендәге түңәрәк тишек тә «түбәгүҙ» тип аталғаны мәғлүм[1].
Түбәгүҙ образы уғыҙҙарҙың ҡаһарманлыҡ тураһындағы эпосы "Ҡорҡот ата китабы"ндағы кеше ашаусы персонаж Депе-Гёз тигәндән килеп сыҡҡан. Эпостың һигеҙенсе бүлегендә «Басат Түбәгүҙҙе үлтерә» тигән ере бар. Сары чобан тигән көтөүсе аулаҡ урында бәрей ҡыҙын осрата һәм уны көсләй. Бәрей ҡыҙы унан ҡанһыҙ, кеше ашаусы ул таба. Был йән эйәһенә кешеләр Түбәгүҙ тип ҡушамат бирә, сөнки уның түбәһендә һыңар ғына күҙе була. Ул көн үҫәһен сәғәтләп үҫә. Етмәһә, уны хәнйәр менән турарға маташҡан һайын ҙурая бара.
Сары чобан улынан баш тарта, шуға Түбәгүҙ Алп Аруз тигән уғыҙ ырыуы башлығында тәрбиәләнә, сөнки ошо ырыу ерендә табып алған булалар. Түбәгүҙ каруандарға ташлана, юлсыларҙы ашай. Тик Алп Аруз улы Басат[2], ҡына, Түбәгүҙҙең башын, уның үҙенең ҡылысы менән өҙә сабып, үлтерә ала.
Был бүлек 1815 йылда баҫылып сыҡҡан була, ул эпостың иң тәүге баҫмаһы. Уны нәшер иткән немец шәрҡиәтсеһе Генрих Фридрих фон Диц ҡулъяҙманы «Китаби Деде Коркуд» дастанында таба, XVI быуаттан Германиялағы Дрезден китапханаһында һаҡланған булған ул.
Түбәгүҙ тураһындағы мифта Одиссей һәм Полифем тураһындағы мифтар менән оҡшаш урындар бар[3].
Йөкмәткеһе
- 1 Мифтың килеп сығышы
- 2 Әҙәбиәттә
- 3 Түбәгүҙ сәнғәттә
- 4 Башҡорт көнкүрешендә «түбәгүҙ» һүҙе
- 5 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Сығанаҡтар
Мифтың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1815 йылда Г. Ф. фон Диц тикшеренү үткәреп, Гомерҙың Полифемы уғыҙ мифтарындағы Түбәгүҙҙән алынған тигән һығымта яһай[4]. Хәҙерге заман Лондон университетының Шәрҡи тикшеренеүҙәр институты тикшеренеүсеһе Сирил С. Мунди Дицтың һығымтаһын хаталы һәм эпос тураһында яңылыш фекер тыуҙыра тип белдерә. Мунди Полифем һәм Түбәгүҙ мифтары араһында тура бәйләнеш юҡ, мәгәр «Түбәгүҙ» исеме гректан сыҡҡандыр тип фараз итә[5]
XIX быуатта ҡаҙаҡ этнографы Ч. Ч. Валиханов, уның артынан урыҫ шәрҡиәтсеһе Н. В. Остроумов, ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ далаларында һыңар күҙле алпамыштар тураһында мифтар йөрөүе тураһында яҙып сығалар. Улар "Одиссея"лағы Полифем һәм бигерәк тә «Ҡорҡот ата Китабы» менән ауаздаш булыуы белдерелә[6]. Төрки телле фольклорҙа киклоптар йыш ҡына ике төрлө — ир һәм ҡатын образында һынландырыла. Ҡайһы бер төрки-монгол халыҡтарында Түбәгүҙ тураһындағы миф төрлө жанрҙа таралған — әкиәттәр ҙә, легендалар ҙа бар[7].
Әҙәбиәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Уғыҙнамә»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV быуат башында, 1309 йылда уғыҙ сығышлы тарихсы [8] Әбүбәкр ибн Абдуллаһ ибн Айбәк-әд-Дауадари Мысырға ғәрәп телендә ҙур булмаған хроника («Данланғандар тарихынан бер ынйы») яҙып ебәрә. Ул VI быуатта сәсәнидтәр хакимы Ануширавандың вәзире Бузург-Мехруйҙың төркисәнән фарсысаға тәржемә ителгән бер китабы булыуын яҙа.
Был әҫәр «Дастан Улухан Ата Битикчи» тип атала, VIII быуатта, Һарун-әр-Рәшид хакимлығы осоронда ғәрәпсәгә тәржемә ителә. Әбүбәкр төрки дастандар, Уғыҙ хан һәм һуңғараҡ «Китаби Деде Коркуд» эпосына ингән Түбәгүҙ тураһында яҙа. Әҫәр шулай уҡ «Уғыҙнамә» тигән исем менән билдәле, тик төп нөсхәһе беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Был әҫәрҙәге Түбәгүҙ тураһындағы хикәйәт Парижда һаҡланған уйғыр телендәге "Уғыҙнамә"нән айырыла[8].
«Ҡорҡот ата китабы» дастаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түбәгүҙ тураһында Дрезден китапханаһында һаҡланған иң боронғо ҡулъяҙма «Ҡорҡот ата китабы» дастанында телгә алына, ул XVI быуатта яҙып алынған булған. Түбәгүҙҙе Басат үлтергәне тураһындағы («басат депе гёзи олдюрдюги бойи бейан едер ханум ей») бүлекте 1815 йылда немец теленә немец шәрҡиәтсеһе Генрих Фридрих фон Диц тәржемә итеп, төрки нөсхәһе менән ҡушып сығарған. Шул рәүешле Көнбайыш Түбәгүҙ тураһында белгән[9].
Басаттың Түбәгүҙҙе үлтереүе тураһында һигеҙенсе бүлек йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дастандың һигеҙенсе бүлеге Басат тарихынан башлана. Дошмандар ҡыҫымы аҫтында уғыҙҙар тыуған ерҙәрен ҡалдырырға мәжбүр була. Сигенеп барғанда Әл Аруз тигән ырыу башының бәләкәй улы юғала. Баланы инә арыҫлан таба һәм имеҙеп аҫрай. Күпмелер ваҡыттан уғыҙҙар кире ҡайта. Уғыҙ хандың ат ҡараусыһы арыҫлан бәйелле бер кешене күргәнен әйтә, теге аттарға һөжүм итә икән. Аруз хан, бәлки был минең юғалған улымдыр, тип малайҙы уғыҙҙар төйәгенә алып килтертә. Ҡорҡот Ата уға Басат тип исем ҡуша.
Түбәгүҙ тарихы иһә былай башлана. Аруз хандың Сары тигән көтөүсеһе була. Бер мәл көтөүҙәге һарыҡ «Оҙон болаҡ» тигән шишмә яғына ҡасып китә, ә унда ҡанатлы бәрей ҡыҙҙары осоп килә торған була. Көтөүсе юғалған һарығын эҙләп шишмә янына килеп сыҡҡас, бәрей ҡыҙҙар осоп китә башлай. Мәгәр береһен көтөүсе тотоп ала. Ҡыҙҙы көсләй. Бәрей ҡыҙ осоп киткән сағында көтөүсегә, бер йылдан үҙеңдең әйбереңде килеп алырһың, һин уғыҙҙарға ҡот осҡос бәлә килтерҙең, тип әйтә.
Ваҡыт уҙғас, көтөүсе шишмә буйына килә һәм ялтырап ойоп ятҡан ит киҫәге күрә. Бәрей ҡыҙы осоп килеп төшә лә, итте алырға ҡуша һәм уғыҙҙарға бәлә килтерҙең, тип ҡабатлай. Ғәжәпкә ҡалған көтөүсе иткә һуға, тегеһе үҫеп китә, көтөүсе һарыҡтары янына ҡаса. Шишмә янына Баяндур хан етәкселегендә уғыҙҙар килеп сыға. Былар ҙа теге ит өйөмөн күрә. Бер уғыҙ атынан төшөп һуғып ебәрә. Теге үҫә башлай. Аруз хан үҙе теге иткә ҡағылғас, ярыһы асылып китә лә түбәһендә бер генә күҙе булған малай килеп сыға. Аруз Баяндур хандан: «Миңә бирегеҙ уны, үҙемдең улым Басат менән бергә үҫтерермен», — ти Баяндур рөхсәт итә.
Аруз Түбәгүҙҙе өйөнә алып ҡайта, имсәк һөтө имеҙергә ҡуша. Түбәгүҙ һөт инәһенең һөтөн дә, ҡанын да һурып бөтөрөп, уны үлтерә. Шулай итеп ул бер нисә һөт инәһен үлтерә. Былай бармағанын күреп, Түбәгүҙгә көнөнә бер биҙрә һөт эсерәләр. Түбәгүҙ үҫеп, башҡа балалар менән уйнай башлай. Береһенең танауын, икенсеһенең ҡолағын тешләп өҙә. Кешеләр Аруз ханға зарланып килә башлай. Аруз хан Түбәгүҙҙе әрләп-туҡмап, йорттан ҡыуа.
Түбәгүҙҙең әсәһе осоп килеп төшөп, уға бер йөҙөк бирә һәм уны кейгәс, бер уҡ та тейә алмаҫ, бер ҡылыс та саба алмаҫ, тип әйтә. Түбәгүҙ бейек тауҙа йәшеренеп кешеләрҙе талай, урлай башлай. Кешеләр уға һөжүм итеп, атһалар — уҡ теймәгән, сапһалар — ҡылыс киҫмәгән. Түбәгүҙ яҡын-тирәләге барлыҡ көтөүселәрҙе ашап бөтөргәс, уғыҙҙарҙы ашай башлаған.
Уғыҙҙар Түбәгүҙгә ҡаршы йыйылып килгәс, ул күреп ҡалып, ағасты йолҡоп ала ла төркөм өҫтөнә ташлай, иллеләп кешене онтап үлтерә. Түбәгүҙҙең ҡулынан уғыҙҙар башлығы Һазан хандың туғаны Ғарагөнө, Алп Рөстәм, Ушун һоджа оглу кеүек алпамыш һәм уның ике туғаны һәләк була. Һәләк булған яугирҙәр араһында Аруз хандың улы, Басаттың ағаһы Ғыйан Сәлджик тә була. Түбәгүҙ уғыҙҙар йәшәгән ерҙәргә ете тапҡыр һөжүм иткәндән һуң тегеләр Түбәгүҙгә яһаҡ түләргә булалар һәм кәңәш һорап аҡыл эйәһе Ҡорҡот атаға мөрәжәғәт итәләр. Ҡорҡот атаны Түбәгүҙ менән һөйләшергә алып барғас, тегеһе көнөнә үҙенә ашарға алтмыш кеше биреү шарты ҡуя. Ҡорҡот ата, былай уғыҙҙар ҡалмаясаҡ, тип баш тарта. Ул көнөнә ике кеше һәм биш һарыҡ килтерергә вәғәҙә итә. Түбәгүҙ ризалаша ла, йәнә ике кешене үҙенә ашарға бешерергә ебәрергә ҡуша. Түбәгүҙгә ике уғыҙҙы — Япағлы һоджа менән Бунлу һоджа тигән ҡарттарҙы ебәрәләр.
Дүрт улы булғандар бер улын биреп, өсәүһен ҡалдыра, өс уллылар береһен биреп, икеһен ҡалдыра, ике уллылар береһен бирә. Ниһайәт сират Ғаппаған тигән кешегә килеп етә, ә ул бер улын ҡорбан иткән була инде. Бер генә улы ҡалған була. Шул саҡ яуҙан Аруз улы Басат ҡайтып төшә. Егеттең ата-әсәһе Түбәгүҙ тураһында һөйләп бирә һәм берәй әсирен Түбәгүҙгә Ғаппаған улы урынына биреүҙе һорай. Басат ризалаша. Ағаһының үлемен ишеткәс, Басат Түбәгүҙҙән үс алырға була.
Ҡылысын, уҡтарын биленә тағып, Басат Түбәгүҙ йәшәгән Салахан ҡаяларына табан юл тота. Ҡояшта ҡыҙынып ятҡан Түбәгүҙҙе күргәс, Басат уның яурынына уҡ атып ебәрә. Әммә уҡтар яурынға тейеп, онталып ҡына тора. Түбәгүҙ иһә бер ни һиҙмәй, ашарға бешергән ҡарттарға, себен тешләй, тип зарлана. Ниһайәт, уҡты күреп ҡала ла, Басатты тотоп ала ла, уны итегенең ҡунысына тығып, ҡарттарға ҡурырға ҡуша, үҙе йоҡларға ята. Басат итекте ҡырҡып килеп сыға һәм ҡарттарҙан Түбәгүҙҙең яраларлыҡ урынын һорай. Ҡарттар Түбәгүҙҙең күҙе генә иттән икәнен әйтә. Басат уларҙан бысаҡты утта ҡыҙҙырып биреүҙәрен һорай һәм Түбәгүҙҙең һыңар күҙенең ҡабағын аса ла, ысынлап та иттән икәнен күрә.
Басат ҡулына бысаҡты тотҡас, Мөхәммәткә тәбрик әйтеп, Түбәгүҙҙең күҙенә ҡаҙай. Теге ауыртыуҙан аҡырып ебәрә, Басат ситкә ырғып, мәмерйәгә инә. Түбәгүҙ Басаттың мәмерйәлә икәнен аңлап, ике аяғын ике яҡҡа тарбайтып, мәмерйә ауыҙына ултыра. Һарыҡтар мәмерйәнән сыға башлай. Басат тиҙ генә бер һарыҡты һуйып, тиреһен өҫтөнә ябына. Түбәгүҙ Басаттың тире ябынып сығырға уйлағанын һиҙә, әммә егет уның ҡулына һарыҡ башы һоноп, мәмерйәнән сыға. Түбәгүҙ Басатҡа йөҙөгөн бирә лә бармағына кейергә ҡуша, уҡ та, ҡылыс та уны ала алмаҫ, тип әйтә. Басат йөҙөктө кейгәнен белгәс, уға ташлана, әммә егет ялтанып ҡала. Артабан Түбәгүҙ Басатҡа үҙенең ҡаҙнаһы ятҡан көмбәҙенә инеп мөһөрөн ҡалдырырға ҡуша. Басаттың көмбәҙ аҫтына инеүе була, Түбәгүҙ көмбәҙ емерелеп төшөрлөк итеп һуға. Әммә Басат «Лә илаһи иллалаһ, Мөхәммәт рәсүлуллаһ» тип шәһәҙәт әйтеп, уның аҫтынан килеп сыға. Түбәгүҙ Басатты йәнә ҡапҡанға эләктерергә уйлап, мәмерйәгә инеп ҡылысын алып сығырға ҡуша, тик шул ҡылыс ҡына үҙен үлтерә алғанын әйтә. Басат һауаға сынйырлап ҡуйылған ҡылысты күрә. Ул ҡылысҡа үҙ ҡылысы менән ҡағыла, үҙ ҡылысы икегә ярылып сыға. Ҡылысҡа ағас менән ҡағыла — тегеһе сарпылып төшә. Шунда Басат ҡылыс һабына уҡ ата, теге ергә килеп төшә лә, Басат уны күтәреп ала.
Басат йәнә үлмәй ҡалғанын белгәс, Түбәгүҙ күҙе ауыртыуына зарлана башлай, Басаттан кем балаһы икәнен һораша башлай. Басат Гюнортаждан икәнен (Ҡарабахта тип фаразлайҙар), башлыҡтары Баяндур-хан, әсәһе — Ғаба агаж, атаһы — ажарлы арыҫлан, үҙе Басат исемле, Аруз улы икәнен әйтә.Түбәгүҙ, беҙ туған, үлтермә, тип һорай. Тик Басат ағаһы өсөн ҡон ҡайтарасағын белдерә. Шунда Түбәгүҙ һамаҡлай:
Был һүҙҙәрҙән һуң Басаттың асыуы ҡабара, Түбәгүҙҙе тубыҡланырға мәжбүр итә һәм үҙенең үк ҡылысы менән башын өҙә саба. Шунан һуң Юклы Ҡоджа менән Янаглу Ҡоджаны уғыҙҙарҙан һөйөнсө һорарға йүгертә. Ә Ҡорҡот ата Басаттың ҡаһарманлығына дан йырлай[10][11].
«Ҡорҡот ата»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әзербайжан яҙыусыһы Анар Түбәгүҙ тураһындағы мифты үҙенең «Деде Коркут» тигән китабында файҙалана (1980 йылда баҫылған). Был китапта Түбәгүҙ — юлбаҫар һәм Азых мәмерйәһендә, «Ҡанлы тарлауыҡ» тигән ерҙә каруандарҙы талап йәшәй. Уғыҙҙарҙың бер хакимы Бейбур ебәргән каруан грек иленән ҡайтып килгәндә шул тарлауыҡ аша үтеп барған Түбәгүҙҙең күҙенә салынған. Теге сауҙагәрҙәрҙе тотоп, тауарҙарын тартып ала. Бер сауҙагәр генә ҡотола һәм Бейбурҙың улына хәбәр итә. Уныһы Түбәгүҙ мәмерйәһенә сабып бара ла алышҡа саҡыра. Алышҡанда Түбәгүҙҙең күҙен һуҡырайта, сауҙагәрҙәрҙе мәмерйәнән сығара. Түбәгүҙ асыуынан эзбизташ бағананы бәргеләй башлай һәм ул емерелеп килеп төшөп, шуның аҫтында ҡала[12]
Түбәгүҙ сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түбәгүҙ образы бик күп сәнғәт әһелдәренең иғтибарын йәлеп итә. Мәҫәлән, 1956 йылда әзербайжан рәссамы Микаил Абдуллаев «Китаби Деде Коркут» дастанына бер нисә иллюстрация эшләй. Улар араһында Түбәгүҙгә бағышланғандары ла бар.
Түбәгүҙ тураһында йәнһүрәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1988 йылуда «Азербайджантелефильм» студияһында ҡыҫҡа метрлы — «Басат — Түбәгүҙҙе еңеүсе» тигән йәнһүрәт төшөрөлә. Ҡорҡот ата ҡаһарман йәш егетте күреп, уға Басат исеме бирә. Тиҙҙән Басат һыңар күҙле Түбәгүҙ тигән алпамышты еңә. Был фильм өсөн режиссёр Вағиф Бейбутов 1991 йылда Әзербайжан Республикаһының Дәүләт премияһы менән бүләкләнә. Йәнһүрәткә музыканы Бабаев Рафиҡ Фарзи оғлы яҙған[13].
2003 йылуда «Азанфильм» студияһында режиссёр Ариф Маһеррамов «Басат һәм Түбәгүҙ» тигән йәнһүрәт төшөрә.Түбәгүҙҙең тауышын Әзербайжанд халыҡ артисы Яшар Нури яҙҙырған.
Башҡорт көнкүрешендә «түбәгүҙ» һүҙе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт телендә лә әзербайжан телендәгенә мәғәнәһе буйынса тотошлайы менән тап килгән «түбә» һәм «күҙ» һүҙҙәренән яһалған ҡушамат бар. «Түбәгүҙ» ҡушаматы ҡайһы бер төбәктәрҙә генә осрай, көнкүрештә ҡулланыла, тик ул яуыз кешеләргә ҡарата түгел, ә алабарман, күҙ алдындағын күрмәгән иғтибарһыҙ кешеләргә төбәп әйтелә. «Күҙ түбәгә сығыу» тигән идиома иһә ғәҙәттән тыш аптырау, ғәжәпләнеү тигән мәғәнә бирә[14].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төрки мифология
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Polat Kaya Central Asian Turkish Yurt (Tepe Göz) (инг.). www.polatkaya.net (2008-03-20). — «Internally a Yurt resembles the sky-dome (Tr. Gök-Yüzü). The circular opening at the top is an EYE, (Tr. "GÖZ") which is an emulation of the "Sun" where the light rays are represented with the physical wooden structure. This makes the Yurt a "Tepe Göz", a name that we find in Turkish "Oguz epic stories".» 21 февраль 2015 тикшерелгән.
- ↑ Академик В. В. Бартольд называл его Бисат
- ↑ Gods, goddesses, and mythology / Edit. C. Scott Littleton — Tarrytown, NY: Marshall Cavendish, 2005. — Vol. 1. — P. 356. — ISBN 0-761-47559-1, ISBN 978-0-761-47559-0. — Elements of the myth of Odysseus and Polyphemus can be found on the Norse tale of the hero Beowulf and the monster Grendel, the one-eyed monster Tapagoz from Azerbaijani myth, the northern European fairy story of Jack and the Beanstalk (инг.)
- ↑ von Diez H. F. Denkwürdigkeiten von Asien in Künsten und Wissenschaften, Sitten, Gebräuchen und Alterthümern, Religion und Regierungsverfassung aus Handschriften und eigenen Erfahrungen — Berlin und Halle: In Commission der Halleschen Waisenhaus-Buchhandlung, 1815. — S. 417.
- ↑ Mundy C. S. Polyphemus and Tepegöz (инг.) // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. — 1956. — Vol. 18. — № 2, June. — P. 279–302. — DOI:10.1017/S0041977X00106858
- ↑ Остроумов Н. В. Новые варианты сюжета о Полифеме. Киргизские рассказы // Этнографическое обозрение. — 1891 (год 3-й). — № 2, кн. IX. — С. 202—207, а — б.
- ↑ Лихо одноглазое: Сказка № 302. Записано в Нижнедевицком уезде Воронежской губ. Н. И. Второвым. // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. / Подгот. Л. Г. Бараг, Н. В. Новиков; Отв. ред. Э. В. Померанцева, К. В. Чистов. — М.: Наука, 1985. — Т. 2. — Б. 340—341. — 464 б. — (Литературные памятники).
- ↑ 8,0 8,1 Китаби-Дəдə Горгуд, 1988, с. 17
- ↑ Китаби-Дəдə Горгуд, 1988, с. 6
- ↑ пер. В. В. Бартольда ПЕСНЬ О ТОМ, КАК БИСАТ УБИЛ ДЕПЕ-ГЭЗА // КНИГА ДЕДА КОРКУТА = КИТАБ-И ДЕДЕМ КОРКУТ — М-Л. АН СССР, 1962.
- ↑ Эй мой хан, бой сообщает о том, как Басат убивает Тепегёза // Kitab-i Dedem Korkut = basaṯ depę gözi öldürdügi toyï (=boyï) beyān ėder ḫānum hey — XVI век.
- ↑ Анар ДЕДЕ КОРКУТ — Москва: Детская литература, 1980.
- ↑ Фариза Бабаева. РАФИК БАБАЕВ - 70 // № 7 : журнал. — Jazz dünyası, 2006.
- ↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. — Мәскәү, 1993. 1-се том, 361-се бит.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эй мой хан, бой сообщает о том, как Басат убивает Тепегёза // Kitab-i Dedem Korkut = basaṯ depę gözi öldürdügi toyï (=boyï) beyān ėder ḫānum hey — XVI век.
- Тепегез, депегез // Мифологический словарь / Гл. ред. Е. М. Мелетинский — Советская энциклопедия, 1990. — 672 б.
- Heinrich Friedrich von Diez Denkwürdigkeiten von Asien in Künsten und Wissenschaften, Sitten, Gebräuchen und Alterthümern, Religion und Regierungsverfassung — Nicolai, 1815. — 1079 б.
- Wilhelm Grimm Die sage von Polyphem — s.n., 1857. — Б. 8—21. — 30 б.
- Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде — Б.: Язычы, 1988. — 265 б. — ISBN 5560002518. (әзерб.)


c: text/html

text:
Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы
Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы (10 июнь 1948) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
Йөкмәткеһе
Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова 1948 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районының Яңы Монасип ауылында тыуған.
Аҫҡар һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң 1963—1967 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый.
Махсус белем алғас, Бөрйән районы мәктәптәрендә уҡытыусы, район мәғәриф бүлегенең инспекторы була.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында өлгөлө уҡыуы менән йәнәшә ғилми-тикшеренеү эштәренә әүҙем ылыға, әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә.
1975 йылда университетты отличноға тамамлап, ҡыҙыл диплом алған юғары белемле йәш белгесте СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалына фәнни эшкә саҡыралар. Конкурсты уңышлы үтеп, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһына даими эшкә ҡабул ителә һәм 1988 йылға тиклем туранан-тура фәнни эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә.
Филология фәндәре кандидаты, аҙаҡтан докторы дәрәжәһен алған Зәйтүнә Шәрипова, ғилми учреждениеның боронғо ҡулъяҙмалар һәм китаптар бүлеген ойоштороуға күп көс һала һәм артабан был байлыҡты фәнни нигеҙҙә өйрәнеүгә ныҡлы иғтибар бирә.
Ул, төрлө экспедияларҙа ҡатнашыу менән бергә, башҡорт халҡы һәм боронғо шағир һәм яҙыусылар хаҡында кәрәкле материалдар туплау маҡсатында Мәскәү, Ырымбур, Омск һәм илебеҙҙең башҡа ҡалаларының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарында, архивтарында һәм китапханаларында ҙур эҙләнеү-тикшеренеү эштәре алып бара. Табылған мәғлүмәттәр ғалимдең йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәтенә ныҡлы нигеҙ була.
1988 йылда төрлө яҡлап формалашҡан һәм бай тәжрибә туплаған филология фәндәре докторы дәрәжәһендәге ғалим Зәйтүнә Шәрипова киләсәктә балалар уҡытырға әҙерләнгән йәш быуынға фәнни белем биреү эшенә күсә: Башҡорт дәүләт педагогия институтының (2000 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) башҡорт филологияһы факультетында уҡытыусы була, аҙаҡтан башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире итеп һайлана.
Был вазифаны 1993 йылға тиклем башҡарып, артабанғы ғилми-педагогик эшмәкәрлеген үҙенең тыуған юғары уҡыу йорто — Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында дауам итә. 1997—1998 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында директор булып эшләп ала.
Ғилми һәм ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалим булараҡ, Зәйтүнә Шәрипова төп иғтибарын башҡорт әҙәбиәте тарихын өйрәнеүгә бағышлай, уның фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеүгә күп ваҡытын бүлә. Ғилми-тикшеренеүҙәре барышында археографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
Әҙәбиәт өлкәһенә килгәндә, XIX быуатта һәм XX быуат башында йәшәгән Башҡортостандың халыҡ сәсәне Мөхәммәтша Буранғолов, башҡорт мәғрифәтсеһе, философ шағир һәм дин белгесе Шәмсетдин Зәки (Зәки Шәмсетдин Ярмөхәмәт улы) һәм уларҙан алданыраҡ йәшәп ижад иткән Әбелмәних Ҡарғалы (1784—1824), Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи, Һибәтулла Сәлихов (1794—1867) кеүек бөтөнләй тиерлек өйрәнелмәгән яҙыусы һәм шағирҙар тураһында бай мәғлүмәт туплай, уларҙың ижади мираҫын фәнни нигеҙҙә ентекләп тикшерә.
Бынан тыш, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләгән осоронда Ҡол Ғәли, Әбүс (Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы) һәм башҡа ҡайһы бер әҙиптәрҙең ҡулъяҙма әҫәрҙәрен тәртипкә килтерә һәм нәшер итеүгә әҙерләй.
1990—1996 йылдарҙа «Китап» нәшриәтендә баҫып сығарылған алты күп томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» тигән фәнни хеҙмәтте төҙөүҙә туранан-тура ҡатнаша һәм уның төп авторҙарының береһе була.
Институтта эшләү дәүерендә үҙенең фәнни тикшеренеүҙәре нигеҙендә Зәйтүнә Шәрипова әҙәбиәт белеме буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлай.
Төрлө ғилми баҫмаларҙа, гәзит һәм журналдарҙа, дөйөм алғанда, 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм фәнни-популяр мәҡәлә әҙерләп донъяға сығарған. Шулай уҡ күп кенә мәктәп дәреслектәренең, махсус һәм юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн әҙерләнгән уҡыу әсбаптарының авторҙашы.
Зәйтүнә Шәрипова башҡорт балалар әҙәбиәте өлкәһендә лә әүҙем генә эшләп килә. Уның 1996 йылда «Китап» нәшриәте тарафынан баҫылған «Беҙҙең ғаилә» хикәйәләр китабы йәш уҡыусыларға бик оҡшаны, уның тураһында ата-әсәләр ҙә, балалар баҡсалары тәрбиәселәре лә үҙҙәренең ыңғай фекерен әйтте.
2010 йылдан үҙен тележурналистика өлкәһендә һынап ҡараған Зәйтүнә Шәрипова зәңгәр экран тамашасыларына «Байман» телетапшырыуының авторы һәм алып барыусыһы булараҡ та яҡшы ғына танылып өлгөрҙө. Башҡорт халҡының рухи мәҙәниәтенә арналған тәрән йөкмәткеле һәм күп файҙалы мәғлүмәттәр биреүсе был тапшырыуҙар циклын төрлө быуын вәкилдәре һәр саҡ көтөп ала.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Беҙҙең ғаилә: Балалар өсөн хикәйәләр. — Өфө: Китап, 1996. — бит.
Матбуғатта баҫылған мәҡәләләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
Уның тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтәлмә мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зәйтүнә Шәрипованың тормош иптәше Шәрипов Сабир Нәғим улы — билдәле башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, 1986 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар союзы һәм 1991 йылдан журналистар ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Белорет районының Яныбай Хамматов исемендәге (2008) һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премиялар лауреаты.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 10 июндә тыуғандар
- 1948 йылда тыуғандар
- Бөрйән районында тыуғандар
- Шәхестәр:Бөрйән районы
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡорт балалар яҙыусылары
- Башҡортостан ғалимдары
- Башҡорт әҙәбиәте белгестәре
- Филология фәндәре докторҙары
- Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары
- Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары
- Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары
- Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Полиэф» полиэтилентерефталат етештереү буйынса ҡеүәтен 50 процентҡа арттырҙыФото: Андрей Старостин
«Полиэф» полиэтилентерефталат етештереү буйынса ҡеүәтен 50 процентҡа арттырҙы
«Полиэф» полиэтилентерефталат етештереү буйынса ҡеүәтен 50 процентҡа арттырҙыФото: Андрей Старостин
«Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Благовещен, Башҡортостан) полиэтилентерефталат (ПЭТФ) етештереү буйынса ҡеүәтен 50 процентҡа – йылына 140 меңдән алып 210 меңгә тиклем арттырған. Инвестициялар күләме 1 миллиард һумдан ашыу. Республиканың өҫтөнлөклө проекттары реестрына индерелгән, предприятиела проектты ғәмәлгә ашырыу менән шаршамбы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов танышты.
Президент әйтеүенсә, производство потенциалының байтаҡ үҫеше менән компанияның төшөмө артасаҡ, Башҡортостан һәм Рәсәй Федерацияһы бюджетына һалым түләүҙәре күбәйәсәк. «Полиэф»ҡа, төбәк ҡаҙнаһына күсерелә торған, бер төркөм һалым буйынса ташламалар бирелгән.
— Беҙҙә уңайлы инвестиция мөхите урынлашҡан. Килемгә, милеккә һалым буйынса етди ташламалар биргән закондар эшләй, был ташламалар миллион һумдар менән иҫәпләнә, — тине Рөстәм Хәмитов. — Был аҡсалар, ресурстар предприятие өсөн модернизациялау программаһында, яңы ҡеүәттәр төҙөлөшөндә артыҡ түгел, тип уйлайым. Был юҫыҡта шулай уҡ башҡа инвесторҙар менән дә эшләйбеҙ. Ташламаларҙы бөгөн күбеһенсә Рәсәй предприятиелары – сәнәғәтебеҙҙең резеденттары алыуына иғтибар итәһе килә. Ҡайһы берәүҙәр ташмалар тик сит ил предприятиелары өсөн генә бар тип иҫәпләй – был ғөмүмән дөрөҫ түгел. Был ташмалар үҙебеҙҙең етештереүселәр, сәнәғәтселәр өсөн тәғәйенләнгән. Шулай итеп был схема буйынса артабан да эшләйәсәкбеҙ һәм предприятиеға ярҙам итәсәкбеҙ. Беҙгә эш урындары кәрәк, беҙҙең өсөн республика сәнәғәтенең хәрәкәтсән үҫеүе мөһим.
ПЭТФ етештереү өсөн сеймал булып «Полиэф»та сығарылған терефталь кислотаһы тора. «Сибур» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры Дмитрий Конов әйтеүенсә, Благовещен предприятиеһының продукцияһы тик Рәсәй баҙарының ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән. 2013 йылда илдә ПЭТФ файҙаланыуҙың дөйөм күләме 580 мең тонна тәшкил итте, 405 мең тонна етештерелде. Етмәгән күләмдәр импорт иҫәбенә ҡаплана. 2014 йылда 42 мең тонна ПЭТФты сит илдән индереү планлаштырыла (2013 йылда 188 мең тонна индерелгәйне). Благовещен производствоһын киңәйтеү менән ПЭТФ сығарыу буйынса «Сибур»ҙың ҡеүәте өстән бер өлөшкә артты һәм йылына 285 мең тоннаға етте. 1,5 литрлы шешәләргә 210 мең тонна ПЭТФты иҫәпләгәндә дүрт миллиард 200 миллион дана тәшкил итә.
Проект сиктәрендә SSP-2 ҡороу өсөн 76 метр бейеклектә яңы ҡорпус төҙөлгән – унда, һатыуға әҙер, кристаллы полиэтилентерефталат сығаралар. Аппарат Төркиә заводтарының береһендә эшләнгән, унан диңгеҙ транспорты менән Дондағы Ростовҡа, һуңынан 45 метрҙан оҙонораҡ махсус платформала Благовещенға килтерелгән. Дөйөм алғанда, проект өсөн ҡоролмаларҙы 35 илдән килтергәндәр.
«Полиэф»та ҡеүәттәрҙе киңәйтеү тураһында ҡарар 2010 йылда ҡабул ителә. Төҙөлөш-монтажлау эштәре өс йыл дауам итә. Яңы линияны төҙөү менән бер юлы эшләп килгән производствоны реконструкциялау бара.
«Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте терефталь кислотаһын һәм полиэтилентерефталат етештерә – полимер төрөү материалы өсөн сеймал. «Сибур» холдингы төп акционеры булып тора. Башҡортостан акцияларҙың 17,5 процентына эйә.


text:
10-07-2014, 10:10 / Замандаш
Ҡорос атына дѳлдѳл ҡанаты ҡуйып...
Районыбыҙҙың алдынғы хужа-лығының береһе “Игенсе” йәмғиәтенең тәжрибәле водителе, тракторсыһы Ғарифулла Фәхрислам улы Канафин 40 йылдан ашыу инде шулай һәр иртәләрен, эш кѳнѳн тәғәйен техникаһын ҡарап, тикшереп, изге теләктәрен теләп, күңелле уйҙарға бирелеп ҡаршылай. Уйлана тѳшһәң, ғүмеренең күп ѳлѳшѳ тау-урманлы юлдарҙа, ошо ҡорос аттарҙа елдереп үткән дәһә. Хеҙмәт юлын элекке данлыҡлы “Заря” колхозында башлай. Тәж-рибәле, маҡтаулы етәкселәр йәш шоферҙы тиҙ арала баһалап, ауырыраҡ, яуаплыраҡ эшкә ҡуша. Ғарифулла Канафин һәр ерҙә лә һынатмай, үҙ эшен урын-еренә еткереп башҡара. Ниндәй генә...


text:
17-05-2013, 15:12 / Иҡтисад
Почтальон хәбәр итә лә, почтальон сәләм илтә
Элегерәк, һәр өй һайын ҡыуаныслы хәбәрҙәр, йыраҡ араларҙан сәләмдәр, яңы мәғлүмәттәр ташығын почтальонды ҡунаҡтай ҡаршылап, көтөп алғандар. Ауылдың абруйлы кешеләренең береһе һаналған почтальон менән аралашып ҡалыу ҙа күптәр өсөн оло ҡыуаныс булған. Тик һуңғы йылдарҙа был эштең бәҫе төшөп, почта таратыусыларҙың абруйы ла кәмеп киткәндәй булды. Тормош мәшәҡәттәренән баҫылыпмылыр, әллә инде матди байлыҡты кәрәгенән артыҡ баһалауҙанмы гәзит-журнал алдырыусылар ҙа һирәгәйҙе, хәл-әхүәл белдереп хат яҙыусылар ҙа юғалды. Шуға ҡарамаҫтан, почта хеҙмәте бөгөн дә эшләй, халыҡҡа хеҙмәт итә,...


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Әсәлек капиталын айлап ҡулланып буламы?
Әсәлек капиталын айлап ҡулланып буламы?
Республикалағы ғаиләләр үҙҙәренең әсәлек капиталынан айлыҡ түләүҙәргә хоҡуғы бармы-юҡмы икәнлеген махсус калькулятор ярҙамында белә ала.
Ул ошолай тәртиптә эшләй:
- сайтҡа инегеҙ (http://www.pfrf.ru/knopki/zhizn~4061/),
- калькулятор тәҙрәһендә төбәк, ғаилә составы һәм килемегеҙ тураһында мәғлүмәттәрҙе яҙығыҙ
– система һеҙҙең түләүгә хоҡуғыҙ булыу-булмауын асыҡлай.
Шулай уҡ сайтта бының өсөн ниндәй документтар һәм ҡайҙа мөрәжәғәт итергә кәрәклеген белергә мөмкин
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Партизандар нисек көрәшкән (Бер шаршаулыҡ пьесаның йөкмәткеһе)
Бер партизанка була, уның бер улы, бер ҡыҙы була. Өсөһө лә партизан булалар. Уларҙың ауылын немецтәр баҫып ала, немецтәр ул ауылды яндыралар, бөтәһе өс кенә өй янмай ҡала. Немецтәр квартираға урынлашалар. Немец командире партизанка ҡатын өйөнә урынлаша.
Керғәс үк һөт, май, күкәй таптыра, эсергә һорай. "һинең ҡыҙың бар, ҡыҙыңды килтер", - ти. "Ҡыҙым өйҙә юҡ, китте", - ти партизан ҡатын. Ҡыҙы партизан отрядендә була. Улы мейес араһында йәшеренеп тора, башында кубанский бүрек, 18 йәштәрҙә.
Ҡатын командиргә араҡы ҡуя, ашарға күкәй, һөт, май бирә. Немец командире партизанка ҡатындан ҡыҙын таптыра. Немец иҫерә башлағас, малайы шәл ябынып килеп сыға. "Мин немецте яратам, уға барам", - ти малай. Немец командире иҫерә башлай, ҡыҙҙы янына ултырта. Төрлө йыр йырлай:
Их аҡ алмаҡайым тәрилкәләрҙә,
Минең ҡулға эләктең,
Ысҡына алмаҫһың берҙә.
"Танцевать итергә төшәйек", - ти немец. Ошо таҡмаҡҡа танцевать итәләр. Шул арала егет немецтең билендәге наганын эләктереп ала. Шунда уҡ төртөп осороп, "ҡулыңды күтәр!" - тип ҡысҡыра командиргә. Немец ҡулын күтәрә, атып үлтермәй, егет менән әсәһе түпәләп үлтерәләр. Әсәһе түпәгә имән таяҡ менән килтереп бәрә.
Әсәһенә егет ике граната бирә, уны немецтәрҙең штабы булған Васъканың өйөнә ырғытырға ҡуша. Әсәһе ике граната тотоп сығып китә. Штабты шартлата. Улы ярты үлек итеп командирҙе партизандарға алып китә.
Ссылка на эту публикацию:
Партизандар нисек көрәшкән (Бер шаршаулыҡ пьесаның йөкмәткеһе) [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.32 (дата обращения: 23.05.2018).


text:
Пьер Ферма
Пьер де Ферма́ (франц. Pierre de Fermat, 17 август 1601 — 12 ғинуар 1665) — француз математигы, аналитик геометрияны, математик анализды, ихтималлыҡтар теорияһын һәм һандар теорияһын эшләүселәрҙең береһе. Профессияһы буйынса юрист, 1631 йылдан — Тулузала парламент советнигы. Күп телдәрҙе камил белгән. Бөйөк Ферма теоремаһын тәҡдим итеүе менән билдәле.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пьер Ферма 1601 йылдың 17 авгусында Гаскондәге Бомон-де-Ломань (Beaumont-de-Lomagne, Франция) ҡалаһында тыуа. Атаһы Доминик Ферма хәлле сауҙагәр, ҡаланың икенсе консулы була. Ғаиләлә Пьерҙан башҡа тағы бер ул менән ике ҡыҙ үҫә. Ферма тәүҙә Тулузала, шунан Бордо һәм Орлеанда юридик белем ала.
1631 йылда уҡыуҙы уңышлы тамамлап, Ферма Тулузала парламентта король советнигы (йәғни юғары суд ағзаһы) вазифаһын һатып ала. Ошо уҡ йылды әсәһенең алыҫ туғаны Луиза де Лонгҡа өйләнә. Биш балалары була[3].
Вазифаһы буйлап етеҙ үрләгән Ферма Кастр ҡалаһында Эдикттар палатаһы ағзаһы булып китә (1648). Ошо вазифаһы арҡаһында уның фамилияһына, аҡһөйәктәр ҡатламына ҡарау билдәһе булып, de киҫәксәһе өҫтәлә; ошо мәлдән башлап ул — Пьер де Ферма.
1652 йыл тирәһендә Ферма тағун (чума) йоҡтора, һуңынан һауыға.
1660 йылда Паскаль менән осрашырға тейеш була, ләкин икеһенең дә һаулығы хөрт булыу арҡаһында осраша алмайҙар[3].
Пьер де Ферма 1665 йылдың 12 ғинуарында Кастр ҡалаһында судтың күсмә сессияһы ваҡытында мәрхүм була. Башта уны шул уҡ ҡалала ерләйҙәр, ләкин 1675 йылда кәүҙәһен Тулузалағы августиндар сиркәүендәге ғаилә төрбәһенә күсерәләр. Өлкән улы Клеман-Самуэль мәрхүмдең хеҙмәттәрен нәшер иттерә, шулай итеп Пьер Ферманың асыштары билдәлелек ала.
Замандаштары һүрәтләүенсә, Ферма намыҫлы, бөхтә, тыныс холоҡло, алсаҡ кеше була. Математикала ла, гуманитар фәндәрҙә лә киң эрудицияһы менән айырылып тора, бик күп үле һәм тере телдәрҙе белә, ул телдәрҙә хатта арыу ғына шиғырҙар яҙа[4].
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яуаплы вазифаларҙа эшләүе Фермаға математика менән шөғөлләнергә ҡамасауламай. Китаптар яҙмаһа ла, коллегаларына яҙған хаттары буйынса ғына ла ул Францияның иң билдәле математиктарының береһе булараҡ дан яулай. Ул Р. Декарт, Б. Паскаль, Ж. Дезарг, Ж. Роберваль һ.б. менән хатлаша.
Галилейҙан, Декарттан һәм Ньютондан айырмалы, Ферма саф математик — яңы Европаның беренсе бөйөк математигы була. Декарттан айырмалы ул аналитик геометрияны ижад итә. Ньютондан алда уҡ тейеүсе тура һыҙыҡты үткәреү, максимумдарҙы табыу һәм майҙандарҙы иҫәпләп сығарыу өсөн дифференциаль ысулдарҙы ҡуллана. Ферма был ысулдарҙы системалаштырып тормай, ләкин һуңғары Ньютон анализды ижад итергә уны Ферма эштәре этәргәнен таный[5].
Пьер Ферманың төп ҡаҙанышы — һандар теорияһын сығарыу.
Һандар теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пифагор замандарынан уҡ Боронғо Греция математиктары натураль һандар тураһында төрлө ҡағиҙәләр сығаралар, иҫбатлайҙар (мәҫәлән, бөтә төр Пифагор тройкаларын төҙөү ысулдары, камил һандарҙы төҙөү ысулы һ.б.). Диофант Александрийский (III б.) үҙенең «Арифметика»һында бер нисә билдәһеҙле алгебраик тигеҙләмәләрҙе рациональ һандарҙа сисеү тураһында мәсьәләләр бирә (әле бөтөн һандарҙа сисеү талап ителгән тигеҙләмәләрҙе Диофант тигеҙләмәләре тип йөрөтәләр). Был китап Европала өлөшләтә XVI быуатта билдәле була, 1621 йылда ул Францияла баҫыла һәм Ферманың өҫтәл китабына әүерелә.
Ферма арифметик мәсьәләләр менән даими ҡыҙыҡһына, замандаштары менән ҡатмарлы мәсьәләләрҙе алмашып тора. Мәҫәлән, «Математиктарҙы икенсе тапҡыр алышҡа саҡырыу» тигән исем алған хатында (1657 й. феврале), ул Пеллдең тигеҙләмәһен бөтөн һандарҙа сисеү өсөн дөйөм ҡағиҙә табырға тәҡдим итә. Хатында ул a=149, 109, 433 булған осраҡтарға сиселеш табырға тәҡдим итә. Ферма мәсьәләһенең тулыһынса сиселеше Эйлер тарафынан 1759 йылда ғына табыла.
Ферма тылсымлы квадраттар һәм кубтар тураһындағы мәсьәләләрҙән башлай, яйлап натураль һандарҙың законлылыҡтарына — арифметик теоремаларға күсә. Диофанттың Фермаға йоғонтоһо айырыуса көслө була.
Ферма табыуынса, әгәр a ябай p һанына бүленмәһә, һаны p-ға һәр саҡ буленә (ҡара: Ферманың кесе теоремаһы). Һуңғарыраҡ Эйлер был мөһим һығымтаны иҫбатлай һәм дөйөмләштерә; ҡара: Эйлер теоремаһы.
һанының k ≤ 4 булғанда ябай булыуын асып, Ферма был һандарҙың бөтә k-лар эргәһендә лә ябай булыуы тураһында һығымта яһай. Ләкин артабан Эйлер k=5 булғанда 641 бүлеүсеһе барлығын күрһәтә. Ферманың ябай һандарының күплеге сиклеме әллә сикһеҙме икәнлеге әлегәсә билдәле түгел.
Эйлер Ферманың тағы бер гипотезаһын иҫбат итә (1749) (Ферма үҙе әйткәндәренә иҫбатламаларҙы һирәк бирә): 4k+1 рәүешендәге ябай һандар (5=4+1; 13=9+4) квадраттары суммаһы рәүешендә кәүҙәләнә һәм бер ысул менән генә; ә ябай ҡабатлаусыларға тарҡалғанда таҡ дәрәжәләге 4k+3 рәүешендәге ябай һандары булған һандар өсөн был мөмкин түгел. Эйлер быны иҫбат итеү өҫтөндә 7 йыл эшләй; Ферма үҙе был теореманы үҙе тапҡан индуктив «сикһеҙ түбәнәйеү ысулы» менән ситтән тороп иҫбат итә. Был ысул 1879 йылда баҫылып сыға; Эйлер иһә ысулдың асылын Ферма хаттарында телгә алынып ҡына үткән билдәләр буйынса тергеҙә һәм уны уңышлы ҡулланып тора. Һуңыраҡ ысулдың камиллаштырылған версияһын Пуанкаре менән Андре Вейль ҡуллана.
Ферма һандарҙы бүлеүселәрҙең бөтәһен дә системалы табыу ысулын эшләй, ирекле һанды дүрттән дә артыҡ булмаған квадрат суммаһы аша кәүҙәләндереү мөмкинлеге тураһындағы теореманы төҙөй (Лагранждың дүрт квадрат суммаһы тураһындағы теоремаһы). Уның иң билдәле табышы — «Бөйөк Ферма теоремаһы» (ҡара: аҫта).
Ферманың арифметик асыштарының күпселеге улар менән Эйлер ҡыҙыҡһына башлағанға тиклем, 70 йылға, онотолоп тора. Бының бер сәбәбе — күпселек математиктарҙың математик анализ менән ҡыҙыҡһына башлауы.
Математик анализ һәм геометрия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ферма алгебраик кәкреләргә ҡарата тейеүсе тура һыҙыҡтарҙы ғәмәлдә хәҙерге заман ҡағиҙәләре буйынса таба. Нәҡ ошо эштәр Ньютонды анализ төҙөүгә этәрә[5]. Математик анализ буйынса дәреслектәрҙә Ферма леммаһын, йәки экстремумдың мотлаҡан билдәһен, осратырға була: экстремум нөктәләрендә функцияның сығарылмаһы нулгә тиң.
Ферма кәсер дәрәжәләрен дифференциациялауҙың дөйөм законын сығара һәм дәрәжәне кәсерле һәм кире күрһәткестәр осраҡтарына беркетеү формулаһын тарата.
Декарт менән йәнәш, Ферма аналитик геометрияны нигеҙләүсе тип таныла.
Башҡа ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Паскалдән айырым рәүештә Ферма ихтималлыҡтар теорияһы нигеҙҙәрен эшләй. Был фәндең тарихы Ферма менән Паскалдең хатлашыуынан башлана (1654).
Геометрик оптиканың төп принцибы, йәғни бер төрлө булмаған мөхиттә яҡтылыҡтың иң ҡыҫҡа юл һайлауы тураһындағы принцибы, Ферма исемен йөрөтә. Ошо тезистан физиканың төп законы — мөмкин тиклем әҙ хәрәкәт итеү принцибы тарихы башлана.
Ферма Аполлоний мәсьәләһе өсөн Виет алгоритмын өс үлсәмле осраҡҡа күсерә[6].
Бөйөк Ферма теоремаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ферма бөйөк (йәғни һуңғы) Ферма теоремаһы менән айырыуса киң билдәле. Теореманы ул 1637 йылда Диофанттың «Арифметика» китабы биттәренең ситенә яҙа.
Моғайын, уның иҫбат итеүе дөрөҫ булмағандыр, сөнки аҙағыраҡ ул осрағы өсөн генә иҫбатлама тәҡдим итә. 1994 йылда Эндрю Уайлс тапҡан иҫбатлама 129 биттән тора һәм ул 1995 йылда «Annals of Mathematics» журналында баҫыла.
Был теореманың ябай төҙөлөшө һәүәҫкәр математиктарҙы күпләп ылыҡтыра, уларҙы ферматист тип йөрөтәләр. Уайлс тапҡан сиселештән һуң да донъя академияларына бөйөк Ферма теоремаһының «иҫбатламаһын» табыу тураһында хаттар ағылыуҙан туҡтамай.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тулузаның иң боронғо һәм иң абруйлы лицейы Ферма исемен йөрөтә (Lycée Pierre de Fermat).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.nytimes.com/1983/07/19/science/german-is-hailed-in-math-advance.html
- ↑ 2,0 2,1 Архив по истории математики Мактьютор
- ↑ 3,0 3,1 Стиллвелл Д. Математика и её история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004, стр. 211—212.
- ↑ Белл Э. Т. Указ. соч., стр. 58.
- ↑ 5,0 5,1 С. И. Вавилов. Исаак Ньютон. 2-е дополненное издание. М.-Л.: Изд. АН СССР, 1945 г., глава 13.
- ↑ Барабанов О. О., Барабанова Л. П. Алгоритмы решения навигационной разностно-дальномерной задачи — от Аполлония до Коши // История науки и техники, 2008, № 11, С.2-21.
рус теленә тәржемә ителгән хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ферма П. Исследования по теории чисел и диофантову анализу. М.: Наука, 1992.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башмакова И. Г. Диофант и Ферма (к истории метода касательных и экстремумов). Историко-математические исследования, 17, 1966, С. 185—207.
- Башмакова И. Г., Славутин Е. И. История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. М.: Наука, 1984.
- Белл Э. Т. Творцы математики. М.: Просвещение, 1979. Глава 4: Ферма.
- Ван дер Варден Б. Л. Переписка между Паскалем и Ферма по вопросам теории вероятностей. ИМИ, 21, 1976, С. 228—232.
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука, 1970. Том 2: Математика XVII столетия.
- Ферма // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Фрейман Л. С. Ферма, Торричелли, Роберваль. В кн.: У истоков классической науки. М.: Наука, 1968, С. 173—254.
- Шаль. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. Гл. 2, § 10-14. М., 1883.
- Казанцев Александр «Клокочущая пустота», научно-фантастический роман гипотеза, книга первая которого «Острее шпаги» посвящена описанию жизни и достижений Пьера Ферма. В книге в очень простой и доступной форме доносятся азы математики, побуждая читателя к дальнейшим самостоятельным изысканиям.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Храмов Ю. А. Ферма Пьер (Pierre de Fermat) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 275. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
- Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Ферма, Пьер (англ.) — биография в архиве MacTutor.
- The Life and times of Pierre de Fermat (1601—1665) from W. W. Rouse Ball’s History of Mathematics
- The Mathematics of Fermat’s Last Theorem
- Fermat’s Achievements


text:
СЕРЛЕ АЛМАЛАР
Просмотров 310
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:09-2014
-
- Рубрика:Алтын бишек » Минең ғаиләм
- Исеме:СЕРЛЕ АЛМАЛАР
-
- Автор:Зөбәйҙә Исламова
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:
-
СЕРЛЕ АЛМАЛАР
(Хикәйә)
Фирҙәүсәнең бөгөн әллә ни кәйефе төшөнкө. Әсәһенә һыйынып, мыжып ҡына торҙо. Нәфисә апай:
— Ҡыҙым, йә әле ҡурсаҡтарың менән уйнап ал. Улар һине һағынып бөткәндәрҙер инде. Бөгөн уйынсыҡтарыңды тотоп та ҡараманың, тине.
Ҡыҙсыҡ: "Юҡ-ҡ” —, тине лә карауатына барып ятты.
— Нимә булды, әллә ауырып киттеңме, тип әсә кеше бошоноп ҡыҙының маңлайын тотоп ҡараны.
— Бәй-й, башың ут кеүек ҡыҙыу. Ятып тор, бәпесем. Хәҙер ҡурай еләге менән сәй эсерермен, тип өтәләнде әсә кеше.
Өс көн шулай ҡаты ғына ауырығандан һуң, Фирҙәүсә беренсе тапҡыр тороп ултырҙы.
—Әсәй-й асыҡты-ым.
Ҡыҙының тауышын ишетеп Нәфисә апай ҙа йәнләнеп китте.
— Хәҙер, хәҙер, күгәрсенем. Минең бәләкәсем асыҡҡан икән, хәҙер аҡыллым, — тип һөйләнә-һөйләнә йүгергеләне.
Тамағына ашап алғас ҡыҙсыҡ ҡурсаҡтарын да һорап алды. Уларҙы үҙенсә дауаланы. Фирҙәүсәнең хәлен белергә дуҫтары ла килгән. Ҡулдарына төрлө-төрлө алмалар тотҡандар.
— Әйҙүк, түрҙән уҙығыҙ, балалар! Ниндәй хуш еҫле алмалар! —— Ҡайҙа үҫә бындай һутлы тәмлекәстәр, — тип ҡаршыланы Нәфисә апай балаларҙы.
— Алма баҡсаһында! — тине күпте белгән Динислам.
— Унда бик күп төр алмағастар үҫә, емештәре лә төрлө төҫтә ,— тине Ҡәҙерйә.
— Беҙҙең серле алмаларҙы ашап Фирҙәүсә тиҙерәк һауыҡҡһын — тип һүҙҙе дауам итте Динислам.
— Эйе, шунан бергә уйнарбыҙ, уның файҙалы витаминдары ла күп, — тип һүҙҙе йөпләп ҡуйҙы Ҡәҙерйә.
— Ә һеҙ алмағастарҙың атамаларын беләһегеҙме? — тип һораны Нәфисә апай уларҙан.
Балалар бер-береһенә ҡарап "Башкирская красавица”... тинеләр ҙә, башҡаларын онотҡанбыҙ, — тип туҡтап ҡалдылар.
Балалар! Бәлки һеҙ уларға ярҙам итерһегеҙ? Башҡортостанда ниндәй төр алмағастар үҫә? Алмалары ҡасан өлгөрә?


text:
Башҡортостанда ташҡын һыуҙарының максималь кимәле уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 6-11 көнгә иртәрәк көтөлә – Башгидромет Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда ташҡын һыуҙарының максималь кимәле уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 6-11 көнгә иртәрәк көтөлә – Башгидромет
Башҡортостанда ташҡын һыуҙарының максималь кимәле уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 6-11 көнгә иртәрәк көтөлә – Башгидромет Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башгидромет яҡын көндәргә төбәктәге гидрологик хәлгә прогноз бирҙе. Ул ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса республика комиссияһы ултырышы барышында яңғыраны. Ведомство начальнигы Вилора Горохольская хәбәр итеүенсә, ошо көндәрҙә республикала ямғыр, төндә ҡар ҡатыш ямғыр яуыуы көтөлә. Әммә ял көндәренән һәм киләһе аҙнанан башлап һауа температураһы 10-15 градусҡаса йылыта, урыны менән ҡыҫҡа ваҡытлы ямғыр яуыуы ихтимал.
«Температураның күтәрелеүе республиканың көньяҡ райондарынан башланғанға күрә, унда ҡарҙың йылдам иреүе көтөлә, был һыуҙың кимәлендә сағылыш табасаҡ. Ошо шарттарға ярашлы, киләһе аҙнала тау йылғалары, Ҡариҙел йылғаһы һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымы боҙҙан әрселәсәк. Бәләкәй йылғаларҙа һыуҙың максималь кимәлдән артыуы күҙәтеләсәк. Ағиҙел бассейнындағы башҡа йылғаларҙа кимәлдең артыуы һаҡланасаҡ. Ағиҙел бассейнындағы күпселек йылғаларҙа һыуҙың максималь кимәле нормаға ярашлы һәм норманан 20-50 сантиметрға юғарыраҡ булыуы көтөлә. Шулай итеп, ташҡын һыуҙарының максималь кимәле уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 6-11 көнгә иртәрәк, Өфөлә 17 апрелдән 23-нә тиклем башланасаҡ», — тип һөйләне Вилора Горохольская.
Волга буйы гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы биргән күҙаллауға ярашлы, Урал йылғаһы бассейнындағы күпселек йылғаларҙа һыуҙың максималь кимәле норма сиктәрендә тип көтөргә мөмкин, тип билдәләне ул. Оло Ыҡ, Һаҡмар һәм Ҡарғалы йылғаларында — норманан 60 сантиметрға түбәнерәк. Әммә һауа шарттарын иҫәпкә алғанда, унда уртаса күрһәткестәрҙең артып китеүе ихтимал.


text:
Башҡортостандан Ҡырым халҡы өсөн гуманитар йөк Керчҡа барып еткәнФото: Олег Яровиков
Башҡортостандан Ҡырым халҡы өсөн гуманитар йөк Керчҡа барып еткән
Башҡортостандан Ҡырым халҡы өсөн гуманитар йөк Керчҡа барып еткәнФото: Олег Яровиков
Башҡортостандан Ҡырым халҡы өсөн гуманитар йөк менән автомобилдәр ҡарауаны 27 мартта Керчь герой-ҡаланың диңгеҙ портына барып етте. Экспедиция ҡатнашыусыһы, БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте етәксеһе Павел Самойлин хәбәр итеүенсә, юлда бер ниндәй ҙә проблемалар булманы, барыһы ла яҡшы, графикка ярашлы бара. Өфөнән 2000 километрҙан ашыу юл артта ҡалды. Ҡырым Республикаһының баш ҡалаһы, Симферополгә тиклем 250 километрҙап барырға ҡалды.
— Гуманитар миссия ҡатнашыусыларының бөтәһенең дә кәйефтәре күтәренке, — тип һөйләй экспедиция етәксеһе, БР Дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе Сергей Новиков. — Ваҡыт буйынса ҙур булмаған тотҡарлыҡ «Кавказ» портында булды. Был аңлашылып та тора, сөнки был йүнәлештә транспорт ағымы күп тапҡырға артты. Беҙҙең пландарҙа йөктө бөгөн Симферополгә алып барып еткереү. Ҡырым етәкселеге, дәүләт Советы депутаттары, ҡала халҡы менән аралашырға планлаштырабыҙ. Севастополь герой-ҡалаға барыу ҙа планлаштырылған.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, БР Президенты бойороғо буйынса Ҡырым ярымутрауында Рәсәйҙең яңы төбәктәре халҡына әҙерләнгән гуманитар йөк Өфөнән 24 мартта оҙатылды. Автоҡарауан составында дүрт ҙур йөк фураһы. БР Ауыл хужалығы министрлығы «Башагрпродукт» дәүләт унитар предприятиеһы менән берлектә 36 тонна аҙыҡ-түлек әҙерләгәндәр, унда Ҡырым хакимиәте һораған туҡланыу продукттары ингән, улар: он, ярмалар, макарондар, ит консервалары, ҡуйыртылған һәм киптерелгән һөт, көнбағыш майы, бал.
Бынан тыш, Ҡырымға медицина тәғәйенләнешендәге препараттар, 70-ләгән төр дарыуҙы алып барып еткерәләр.


text:
М.Аҡмулла исемендәге БДПУ-ла I Халыҡ-ара йәш ғалимдар мәктәп-конференцияһы үтә
I «Спорт: медицина, генетика, физиология, биохимия, педагогика, психология һәм социология» Халыҡ-ара йәш ғалимдар мәктәп-конференцияһы М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында асылды.
Юғары уҡыу йортоноң матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, форум Мәскәү, Ҡазан, Омск, Силәбе ҡалаларынан, шулай уҡ Беларусь Республикаһы һәм Украинанан спорт индустрияһы профессионалдарын йыйған. Үҙ тәжрибәһе менән ғилми үҙәк һәм университет хеҙмәткәрҙәре генә түгел, спортсылар һәм тренерҙар ҙа уртаҡлашасаҡ.
Мәктәп программаһында Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең алдынғы ғалимдарының лекциялары ҡаралған. Улар менән бер рәттән үҙ проекттарын йәш ғалимдар, аспиранттар һәм студенттар тәҡдим итәсәк.
Пленар ултырыш, түңәрәк өҫтәлдәр, секциялар эшенән тыш, спорт ярыштары ла планлаштырыла. Мәҫәлән, кесе йома, 24 ноябрҙә, халыҡ-ара шашка буйынса биш тапҡыр донъя чемпионы Тамара Танһыҡҡужина М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының яңы спорт-һауыҡтырыу комплексында бер юлы ғилми конференцияла ҡатнашыусылар һәм сара ҡунаҡтары менән шашка буйынса көс һынашасаҡ.
Сараны Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының Биоорганик химия институты менән берлектә БДПУ үткәрә.


text:
Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы – Рәсәйҙә иң яҡшылар иҫәбендә
Рәсәйҙәге Контроль-иҫәп органдары ассоциацияһының яҡынса һөҙөмтәләре буйынса, Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы 2011 йылда иң яҡшы унау иҫәбенә инде. Һуңғы йомғаҡтар алдағы йылдың мартында яһаласаҡ.
— Уғаса позицияларыбыҙҙы нығытырбыҙ ғына, тип ышанам. 2012 йылда Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы эшмәкәрлеге контроль һәм эксперт-аналитик сараларын үткәреү сифатын яҡшыртыуға, шулай уҡ республиканың Финанс министрлығы менән бергә тикшереүҙәр үткәреү тәжрибәһен үҫтереүгә йүнәлтеләсәк. Бынан тыш, беҙ Иҫәп палатаһы һәм Рәсәйҙәге Контроль-иҫәп органдары ассоциацияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе үҫтереү һәм нығытыу, шулай уҡ республиканың матди һәм финанс ресурстары менән идара итеү системаһында коррупция күренештәрен асыҡлау буйынса хоҡуҡ һаҡлау органдары менән килешеп эш итеү буйынса эш тәҡдим итмәксебеҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһының йомғаҡлау ултырышында уның рәйесе Салауат Харасов.


text:
Бөрө (йылға)
Бөрө — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 128 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025407
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102540
- Бассейн коды — 10.01.02.016
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Бөрө.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
- Балков В. А. Бөрө (йылға) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының быйылғы ултырыштарын Ҡоролтайҙың Башҡорт халҡының тарихы комиссияһы башлап ебәрҙе.
– Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының телен рәсми рәүештә күптән танырға ваҡыт. Демократияға табан барабыҙ. Алда беҙҙе халыҡ иҫәбен алыу ҙа көтә, – тигән ҡәтғи тәҡдимдән башланы кәңәшмәне Башҡарма комитет ағзаһы, тарихсы Салауат Хәмиҙуллин.
Ултырышта республиканың билдәле тарихсылары, башҡорт йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты. Унда башлыса 2020 йылда буласаҡ Халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек, Башҡорт автономияһының 100 йыллығын билдәләү, был сараларға урындағы милләттәштәрҙе ныҡлап йәлеп итеү тураһында һүҙ барҙы.
Ултырышты алып барған Ҡоролтай рәйесе Әмир Ишемғолов билдәләүенсә, халыҡ иҫәбен алыу сараһына етди әҙерләнеү өсөн тәү сиратта аныҡ маҡсаттар ҡуйырға һәм, әлбиттә, халыҡ менән берҙәм, дәррәү эш алып барырға кәрәк.
Башҡорт ырыуҙары тураһындағы китаптар авторы Салауат Хәмиҙуллин халыҡ иҫәбен алыуға бәйле етди фекерҙәре менән уртаҡлашты.
Башҡорт халҡының алты һөйләше булыуға ҡарамаҫтан, әҙәби башҡорт теле татар теленән ныҡ айырылған ҡыуаҡан диалекты нигеҙендә булдырылған. Салауат Ишмөхәмәт улы әйтеүенсә, әгәр 1924 йылда Шәһит Хоҙайбирҙин тәҡдим иткәнсә, әҙәби башҡорт теле булараҡ башҡорт халҡының күп өлөшө һөйләшкән, урта Башҡортостанға ла, төньяҡ-көнбайыш башҡорттары теленә лә яҡын юрматы диалекты ҡабул ителһә, бөгөн ғәйнәләр, борайҙар һөйләшкән тел ситләтелмәҫ ине.
– Икенсегә 50-се йылдарҙа сигендек. Башҡорт теленең диалектологик картаһын төҙөгән телсе-ғалим Таһир Байышев башҡорттарҙың күпләп татар милләтенә күсеүенә йөрәге әрнеп, был мәсьәләне хәл итеү өсөн бер унификацияланған диалект булдырырға, Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында мәктәптәрҙә диалекттарҙа уҡытырға тәҡдим итә.
Сығышы менән Бөрө районынан булған, ошо диалектта һөйләшкән КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Зыя Нуриев та был мәсьәләгә ҡаршы булмай. Әммә эш килеп сыҡмай, ғалим үҙе эҙәрлекләүгә дусар була. Ул ваҡытта мәсьәләне хәл итеүгә өлгәшмәнек. Ә проблема ҡуйыра ғына бара.
Ҡоролтай етәксеһе Әмир Ишемғолов та, был мәсьәләнең киҫкен тороуын билдәләп, ғалимдарҙан уны хәл итеү юлдарын эҙләүен һораны.
– Диалектты диалект итеп таныу, татар теленән айырып ҡарау өсөн төньяҡ-көнбайыш башҡорттары теленең алфавиты, әлифбаһы булырға тейеш. Шулай уҡ уны туған тел булараҡ таныу өсөн ниндәйҙер сәйәси аҙым яһау тураһында ныҡлы уйларға кәрәк, – ти етәксе.
Ултырышта ҡатнашҡан тарихсылар Нурислам Ҡалмантаев, Закирйән Әминев, Искәндәр Сәйетбатталов, Азат Ярмуллин, Лена Сөләймәнова ла, төньяҡ-көнбайыш диалектты иғтибарға алып, уны туған тел булараҡ таныуҙы яҡлап сыҡты. “Башҡорт халҡы – ул тарихи берлек. Милләттең бер нисә ырыуҙан хасил булыуы, һәр береһенең үҙ һөйләше барлығы барыбыҙға ла мәғлүм. Әҙәби телдә һөйләшмәй тип, ниңә күҙ алдында беҙ халҡыбыҙҙың яртыһын юғалтыуға юл ҡуйырға тейеш һуң? Татарстанда тороп ҡалған башҡорттарға күптән ҡул һелтәгәнбеҙ, Свердловскиҙа йәшәгән башҡорттар 1926 йылда уҡ татар булып яҙылды. Ғәйнәләр бер ҡасан да “һ” менән һөйләшмәйәсәк, беҙҙең үҙ телебеҙ бар, туған диалектыбыҙҙа уҡырға мөмкинлек булдырһағыҙ ине, тип торалар”, – тип хеҙмәттәштәренең һүҙен ҡеүәтләне йәш ғалим Искәндәр Сәйетбатталов та.
Ҡоролтай аппараты белгесе, сығышы менән Краснокама районынан Радик Бәхтиевтең әйтеүенсә, төньяҡ-көнбайыш райондарынан йәштәр уҡырға Ҡазанға ағыла, шуларҙың 20 проценты ғына тыуған республикаһына әйләнеп ҡайта.
– Беҙ республикала диалектта һөйләшкәндәрҙе татар телендә уҡытыуға этәреп кенә ҡалмайбыҙ, йәш көстәрҙе шулайтып республикабыҙҙан ситкә лә оҙатабыҙ. Бының аҙағы хәйерле булмауы билдәле, – тине Радик Рәлиф улы.
Ғалимдар билдәләүенсә, әҙәби башҡорт теле — бөгөн практик түгел, башлыса академик тел. Әҙәби телдән алыҫта торған төньяҡ-көнбайыш башҡорттарына үҙ диалекттарында туған тел дәреслеге тәҡдим итһәк, баш тартырҙар инеме икән?
БР Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән хеҙмәткәре Азат Бирҙин әйтеүенсә, әле дәүләт теленә ҡарағанда туған тел булараҡ башҡорт теленә өҫтөнлөк бирелә. Мәҫәлән, Йәрмәкәй районында, дәүләт теле булараҡ, башҡорт теле бөтөнләй тиерлек уҡытылмай. Әҙәби башҡорт теленән ҡасып, татар телен уҡырға мәжбүр булғандарға үҙ диалектында әлифба өйрәнергә мөмкинлек бирергә кәрәк.
Әмир Ишемғолов диалектты рәсми рәүештә танып, уға туған тел статусы биреүҙән әҙәби башҡорт теленә хилафлыҡ килмәүен билдәләне.
Салауат Хәмиҙуллин да был уңайҙан бер нисә сит илде миҫалға килтерҙе. Мәҫәлән, Норвегияла норвег теленең бер нисә диалекты бар. Испанияның көньяғы менән төньяғында ике телдә аралашыу таралған, әммә улар барыһы ла испан халҡы.
– Дәүләт статусына эйә башҡорт теле берәү. Был хәҡиҡәтте боҙорға йыйынмайбыҙ. Әммә бөгөн әҙәби диалект формаһын индермәй тороп, милләтте һаҡлап ҡала алмайбыҙ. “Һ”, “ҙ” тип йәбешеп ятыу ахмаҡлыҡ. Беҙ башҡорттар бит әле, тигән быуын китеп бөтөп бара. Йәштәр икенсерәк тәрбиә алған. Телде түгел, үҙаңды һаҡлап ҡалыу мөһим бөгөн. Ярым-ярты саралар менән ҡотолһаҡ, иртәгә милләт булараҡ юғалыуыбыҙ бар, – тине Салауат Ишмөхәмәт улы.
Юлдаш Йосопов был эшкә телсе ғалимдарҙың, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы һәм Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағында Тел буйынса комиссияларҙың да ҡушылыу зарурлығын билдәләне.
Ултырышта ҡатнашыусылар диалект һәм тел мәсьәләһенә Ҡазан тарафынан түгел, республика күҙлегенән ҡарау кәрәклеген һәм республикала төпләнгән татарҙар менән төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшкән башҡорттарҙы айырып ҡарарға йыйыныуҙарын билдәләне.
Проблема бар. Быны бар ғалимдар ҙа таный, әммә хәл итеү юлдары нисек булыр? Ултырышта ҡатнашыусылар телселәр ҡатнашлығында махсус комиссия төҙөргә һәм яҡын арала тағы йыйылырға һөйләшеп килеште.
Башҡорт халҡының тарихы комиссияһы ултырышында, бынан тыш, “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес”, автономиялы Борай кантонының 100 йыллығын билдәләү, Бөрөлә һәм Ырымбурҙа Башҡорт автономияһына бәйле семинар-конференция үткәреү тураһында һүҙ алып барылды.
Комиссия рәйесе, Башҡорт дәүләт университеты доценты Нурислам Ҡалмантаев әйтеүенсә, быйыл июлдә дәүләт эшмәкәре Илдархан Мутиндың тыуыуына 130 йыл тула. Ошо уңайҙан билдәле шәхестең тыуған ере Татарстандың Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылында юбилей сараһы ойоштороуҙы ла планға индерергә кәрәк. Башҡорт автономияһының 100 йыллығын билдәләгәндә, Силәбене лә оноторға ярамай. Башҡорт ғәскәрҙәре унда формалашҡан, Башҡорт автономияһын булдырыуға көс һалған Силәбелә тыуып үҫкән шәхестәр ҙә бар. Урындағы йәмәғәтселекте йәлеп итеп, етди сара үткәреү урынлы.
“У истоков Башкирской республики” китабының авторы Азат Ярмуллин Ҡоролтай башлаған “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес” проектының таралыуын, уны урындарҙа күтәреп алыуҙарын билдәләне. Әле Мәләүез, Ишембай райондарында, Ырымбур өлкәһендә бер нисә урында иҫтәлекле таҡтаташтар асылды. Иғтибарҙы артабан республиканың төньяғына йүнәлтергә кәрәклеген билдәләне ултырышта ҡатнашыусылар.
Марат Ғәбделхәй улы ҒӘЙНЕТДИНОВ, “Шәжәрә” төбәк йәмәғәт ойошмаһының урындағы вәкиле, Туймазы районының Ҡандра ауылынан:
– Өфөлә нимә уйлайҙар икән? Халыҡ татарлашып бөтөп бара бит. Халыҡтың 70 проценты Татарстандың “ТНВ” каналын ҡарай. Иртәнән кискә тиклем “Беҙҙең Ҡазан” тип радио һөйләп тора. Туймазы татар театры ла быға үҙ өлөшөн индерә. Район кимәлендә бөтөн сараларҙы ошо театр артистары татар телендә алып бара. Ярты быуат дауамында татарса уҡытыу үҙ эшен эшләне: 30-40 йәштәгеләр ҡазансараҡ итеп, унан йәшерәктәр тулыһынса татарса һөйләшә. Өҫтәүенә Төмәнәктә татар тарихи-мәҙәни үҙәге ойошторҙолар ҙа ул беҙҙең районда “татар баш ҡалаһы” функцияһын үтәй башланы. Хатта Туймазылағы ҙур предприятие етәксеһе, сығышы менән Соҡаҙытамаҡтан булған әйле башҡорто Туймазы телевидениеһында “Татар донъяһы” тигән тапшырыуға аҡсалата ярҙам итте. Мәсеттә татар муллалары вәғәз һөйләй, өйҙән-өйгә йөрөй.
Һуңғы арала бер ыңғай ваҡиға бар: район үҙәгендәге Балалар сәнғәт мәктәбендә ҡурай класы асылды, әммә был диңгеҙҙә юғалған тамсы кеүек.
Ә бит Туймазы – аҫаба башҡорт ерҙәре! Мәҫәлән, ҡаңныларҙың Ҡандра, Ҡандракүл, Ҡандра-Ҡотой ауылдары, Йылан ырыуының Яңы Бишенде ауылы, әйлеләрҙең Балтай, Түбәнге Бишенде, Төпкилде ауылдары. Халыҡтың үткәнен, шәжәрәне үҙгәртеп яҙып булмай!
Туймазынан сыҡҡан шәхестәрҙе татар энциклопедияһына индерҙеләр. Уларҙың тамырҙарын тикшереп ҡараныҡ тарихсылар менән. Әйле ырыуынан булған драматург Әсхәт Мирзаһитовтан башлап яртыһынан күберәге – таҙа ҡанлы башҡорт!
Бөгөн үҙ телендә 70-тән үткән әбей-бабайҙар ғына һөйләшә. Туймазыла ҡуйылған концерттар ҙа башҡорт теле файҙаһына түгел. Артистарҙың 80 проценты күрше төбәктән килә, 10-ы – Рәсәй өлкәләренән, ҡалғаны ғына үҙебеҙҙекеләр. Беҙгә лә йоҡлап ятмаҫҡа, эшләргә кәрәк. Йәштәр күтәреп алһын ул, туған башҡорт телен өйрәнһен.
Тел мәсьәләһен төньяҡ-көнбайыш диалектында туған тел дәреслектәре индереү хәл итер тип уйламайым, сөнки мәктәптәрҙә тырышып-тырмашып “Урал батыр” эпосын, Шәйехзада Бабич, Рәми Ғарипов шиғырҙарын ятлаған балаларҙы күргәнем бар. Балалар баҡсаһынан башлап башҡорт телендә уҡытыу индерелһә, туған телде бар нескәлегендә өйрәнеүҙә проблема булмаясаҡ.
Районға тарихсылар менән бергә психологтар ҙа йөрөргә тейеш. Мәгәр үҙем йәш йырсы Радик Юлъяҡшинды саҡырыр инем. Әгәр сәхнәнән тороп: “Һаумыһығыҙ, башҡорттар! Әйлеләр, йыландар, ҡаңнылар бармы бында?” — тиһә, йәштәр башҡорт булыуҙарын танып, башҡорт булыуына ғорурланып сығыр ине тамашанан. Тотош институт эшләй алмағанды, Радик менән эшләргә булалыр, тим. Әммә ғалимдарға ла йоҡлап ятырға түгел.
* * *
Альберт МӘХМҮДОВ, Пермь крайының Барҙа районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры, ғәйнә башҡорто:
– Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында мәктәптәрҙә тотошлай әҙәби башҡорт телен индереүҙәре билдәле лингвистик проблемаларға һәм этник берҙәмлектең ҡаҡшауына килтерҙе. Төньяҡ-көнбайыш райондар өсөн башҡорт теленең яңы әҙәби нормаларын булдырыу тағы ла ауырыраҡ һәм перспективаһыҙ проект кеүек күренә, әммә шулай ҙа быға өмөт бар.
Өфөлә төпләнгән көньяҡ-көнсығыш башҡорттары, төньяҡ-көнбайышты татар телен һөйөүҙә ғәйепләп, тағы “ике ултырғыста ултырырға теләйһегеҙ” тип йыр башлаясаҡ. Бында ғәйнә башҡорттарын миҫал итеп килтереү урынлы. Улар алдында бер ҡасан да әҙәби башҡорт телендә уҡыу-уҡымау мәсьәләһе торманы, улар туған телен татар теленә яҡын итеп күргән хәлдә лә башҡортлоғон һаҡлап ҡалды. Шулай итеп, бында “тел милләтте билдәләмәй” тигән гипотеза, 1920—2002 йылдар осорон ғына алғанда ла, йәшәүгә хаҡлы. “Бер халыҡ – бер тел” тигән ялған постулат арҡаһында үҙебеҙҙе бүлгеләйбеҙ түгелме?
* * *
Рөстәм Мәғрүф улы КАМАЛОВ, Илеш районының Үрге Йәркәй ауылынан, Ҡырғыҙ ырыуы башҡорто:
– Әҙәби башҡорт телен ҡабул итә алманыҡ, ҡабул итмәйәсәкбеҙ ҙә инде. Ул бит беҙҙән йыраҡта ятҡан көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының теленә нигеҙләнгән. Был – 1920 йылдарҙағы Башҡортостан Хөкүмәтенең оло хатаһы! Улар ҡыуаҡан диалектын ҡабул итмәһә, бөгөн ошо хәлдә ҡалмаҫ инек.
Мин – ҡырғыҙ башҡорто, атай-әсәйем Илеш районының Яңы Күктау ауылынан. Әммә үҙем Йылан ырыуы төйәге Үрге Йәркәйҙә тыуғанмын. Үҙемде белә-белгәндән төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшәм. Беҙҙең тел әҙәби башҡорт теленән дә, татар теленән дә айырыла. Әммә фонетикаһы яғынан татар теленә яҡын. Элек атайҙар “шоморт түгел — муйыл, босмаҡ түгел — мөйөш” тип һөйләшә ине. Әммә Ҡазанда сыҡҡан әсбаптар буйынса уҡып, һүҙ запасы ғына түгел, халыҡтың үҙаңы ла үҙгәрҙе. Бөгөн милләт булыуҙы тел билдәләй тип, әҙәби башҡорт теленә йәбешеп ятырға ярамай, иң мөһиме – үҙаң. Әле беҙҙең яҡтағы кешеләрҙең күбеһе үҙенең башҡорт булыуын таный. Даими эш алып барырға, өҫтәп, беҙҙең диалектта фәнни-популяр әҙәбиәт сығарырға кәрәк. Бөгөн көнкүреш теле булған диалектҡа ниндәйҙер статус биргәндә генә, татарлашыуҙан ҡотолорға мөмкиндер, тип уйлайым.
Айгөл ШӘРӘФЕТДИНОВА әҙерләне.
Просмотров (210)


text:
Был китапта Әсхәл Әхмәт-Хужа шиғырҙарына башҡорт композиторҙарының йырҙары һәм романстары урын алды.
Республикабыҙҙың Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, Башҡоротостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф отличнигы, Халыҡтар дуҫлығы кавалеры, шағир Әсхәл Әхмәт-Хужаның был китабына концерт залдарында, радиола, телевидениела йыш яңғыраған романстары һәм көндәлек тормошта – клуб сәхнәләрендә, мәктәптәрҙә, балалар баҡсаларында ололар ҙа, кеселәр ҙә яратып башҡарған йырҙары һәм романстары тупланды.
Кесе һәм урта йәштәге мәктәп балалары өсөн.
Китапты нәшриәт магазинынан (Октябрь проспекты, 2) йәки сайтынан һатып алырға була. Белешмә өсөн телефон: 246-09-55.
- Новинка
- да


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Биткә һытҡы сыҡҡанда
Биткә һытҡы сыҡҡанда
- Дегәнәк тамыры төнәтмәһе эсергә кәрәк. Уны әҙерләү өсөн 1 стакан тамырға 500 мл һыу ҡойоп, талғын утта 10 минут ҡайнатырға. Һөҙөп алғандан һуң көнөнә 50 – 70 мл эсергә мөмкин.
- Көнөнә өс тапҡыр бер ҡалаҡ баланды һөйәктәре менән бергә ашарға кәңәш ителә. Әҙерәк кенә бал да ҡушырға ярай.
- Иртәнге аш алдынан ике балғалаҡ һыра әсеткеһе ашарға мөмкин.
- Көнөнә бер-ике тапҡыр битте яңы һығылған петрушка йәиһә юл япрағы һуты менән һөртөргә.
- Даими рәүештә биткә бөтнөк төнәтмәһе һөртөргә була (500 миллилитрға 100 г үлән).
- Үҫмерҙәрҙең бите боҙолғанда ҡабаҡ орлоғо ашарға кәңәш ителә.
- Ҡыҙыл һытҡылар баҫҡанда 2 ҡалаҡ дегәнәк тамыры, бер ҡалаҡ глицерин, бер балғалаҡ лимон һуты һәм бер йомортҡа ағы ҡушып бутарға ла төнгөлөккә биткә һыларға.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Донъяны изгелек ҡотҡарыр
11 декабря 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Нисек кенә аяныслы булмаһын, донъяла физик кәмселеге менән башҡаларҙан айырылған, тормош шатлыҡтарынан мәхрүм булған кешеләр – инвалидтар ҙа бар.] Берәүҙәр тыумыштан ғәрип булһа, бәғзеләре һаҡһыҙлығы йәки башҡа ниндәй ҙә булһа сәбәп арҡаһында бәхетһеҙлеккә осрап, ә кемдер ауыр сир һөҙөмтәһендә ғәрипләнә. Инвалидтарҙы яҡлау, уларға мәрхәмәтлек күрһәтеү – һәр кемдең көндәлек бурысы.
Серле сәнғәт иле булмышы
11 декабря 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берләшмәһенең Башҡорт дәүләт драма театры 15 декабрҙә районыбыҙ тамашасыһы алдында билдәле драматург Наил Ғәйетбаевтың "Һатам! Иремде һатам!” комедияһы менән сығыш яһаясаҡ.
Миңнулла һалдат хәтирәләре
11 декабря 2015 йыл | Мәғариф
Иртән тороуға стеналағы ҡул сәғәттәренең бер нисәүһе урынында юҡ ине. Башҡа йорттарҙа ла шундай хәл ҡабатланған. Чехтар урыҫ халҡының ғәҙәтен белмәгән, күрәһең, арыуыраҡ әйберҙәрен әҙерәк йыйыштырмағандар. Ошо хәлдән һуң чехтарҙың да беҙҙең һалдатҡа ҡарата мөнәсәбәте үҙгәрҙе.
Нарушения налогового законодательства.
10 декабря 2015 йыл | Хоҡуҡ
Прокуратурой Гафурийского района РБ выявлены нарушения налогового законодательства.
Проверка в сфере ЖКХ
10 декабря 2015 йыл | Хоҡуҡ
Прокуратурой Гафурийского района РБ проведена проверка исполнения законодательства в сфере жилищно-коммунального хозяйства


text:
Башҡортостандың Йәштәр палатаһы Республикала йәштәр парламентаризмын үҫтереү концепцияһын ҡабул итте
БР Дәүләт Йыйылышы –Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы 2020 йылға тиклем Республикала йәштәр парламентаризмын үҫтереү концепцияһын ҡабул итте. Бындай ҡарар бөгөн, 30 октябрҙә, өсөнсө саҡырылыш Йәштәр палатаһы ултырышында ҡабул ителде.
Йәштәр тормошонда булған проблемалар, нисек кенә булмаһын, ҡануниәттәге проблемаларға бәйле, тип иҫәпләй Йәштәр йәмәғәт палатаһы рәйесе Николай Самойленко.
— Эш ҡануниәттең үҙендә, йәки уны үтәүҙә, йә булмаһа финанслауҙа, — тип билдәләне ул. – Шуға күрә йәштәр тормошон ҡануниәткә үҙгәрештәр индереү юлы менән яҡшыртмаҡсыбыҙ, ҡануниәт тейешле формаһында эшләһен өсөн, күҙәтеү алып барасаҡбыҙ.
Муниципалитеттарҙың Йәштәр советтары алдында торған бурыстар ҙа билдәләнде. Концепцияға ярашлы, был бурыстар йәштәрҙең көнүҙәк проблемаларын һәм улар өсөн үҫеш нөктәләрен билдәләүҙән ғибәрәт.
— Әгәр проблема бар икән, беҙ уны хәл итеү юлдарын тәҡдим итәбеҙ. Әгәр үҫеш нөктәләре билдәләнгән икән, улар хаҡында төбәк етәкселегенә еткерәбеҙ һәм финанслауҙы көсәйтергә, йәки йәштәр өсөн мөһим булған йүнәлештәрҙе үҫтереүгә күберәк иғтибар бүлергә тәҡдим итәбеҙ.
Быйыл Йәштәр палатаһы республиканың закондар сығарыу органына закон проекттарына унға яҡын төҙәтмә тәҡдим итте, биш закондар сығарыу башланғысы Дәүләт Думаһына тәҡдим ителде. Уларҙың барыһы ла әлеге ваҡытта тикшерелә. Бынан тыш, «Закон сығарыусы» конкурсы ойошторолдо, уның һөҙөмтәләре буйынса 20 эш БР Дәүләт Йыйылышына ла, Дәүләт Думаһына ла йүнәлтелде.


text:
Хара-Сала
Хара-Сала — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Хара-Зуха йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000016330
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001633
- Бассейн коды — 05.01.05.007
- ГӨ буйынса томы — 07
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Хара-Сала.


text:
Насырова Аделина һүрәттәре
...
Садыкова Гүзәлиәнең һүрәте
Садыкова Гүзәлиәнең һүрәте Баймаҡ районы Өмөтбай урта мәктәбенең 3-сө класс уҡыусыһы ...
Ауырғазы районы Талбазы башҡорт гимназияһының 3-сө класс уҡыусыларының һүрәттәре
Ауырғазы районы Талбазы башҡорт гимназияһының 3-сө класс уҡыусыларының һүрәттәре ...
Сәғәҙәтов Динислам һүрәте
"Яҙғы сәскәләр" Сәғәҙәтов Динислам һүрәте 4 йәш Баймаҡ ҡалаһының "Миләш" балалар баҡсаһы Тәрбиәсеһе Туманшина З.М. ...
Янышева Лилиә һүрәте
Янышева Лилиә һүрәте Баймаҡ районы Урғаҙы ауылы "Гөлнәзирә" балалар баҡсаһы Тәрбиәсеһе Моралеева Люциә Фәтих ҡыҙы ...
Светашов Вадим һүрәте
Светашов Вадим һүрәте 2 класс Әбйәлил раәоны Дәүләт урта мәктәбе ...
Ғәлиҡәева Әҙелина һүрәте
Ғәлиҡәева Әҙелина һүрәте 2 класс Әбйәлил раәоны Дәүләт урта мәктәбе ...
Әлибәкова Гүзәлиә һүрәте
Әлибәкова Гүзәлиә һүрәте 2 класс Әбйәлил раәоны Дәүләт урта мәктәбе ...
Ғәлиуллин Альберт һүрәте
Ғәлиуллин Альберт һүрәте 2 класс Әбйәлил раәоны Дәүләт урта мәктәбе ...
Мөхәмәтова наҙгөл һүрәте
Мөхәмәтова наҙгөл һүрәте 2 класс Әбйәлил раәоны Дәүләт урта мәктәбе ...


text:
Һаулығың үҙ ҡулыңда
23 ноября 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Көндәр һалҡынайыу менән һыуыҡ тейҙереп ауырыусылар һаны бермә-бер арта. Ошо ваҡытта иң таралған сирҙәрҙең береһе киҫкен отит – урта ҡолаҡ елһенеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Уның билдәләре – ҡолаҡ һыҙлауы, ишетеүҙең насара-йыуы, баш ауыртыуы. Былар ололар өсөн булһа, балаларҙа иһә тынғыһыҙланып илау, юғары тән температураһы, ҡолаҡтарына тейгәндә ауыртыныуы, күптәрендә танауҙан һыу ағыу күҙәтелә.
Сирҙе булдырмау яҡшыраҡ
23 ноября 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Ротавируслы инфекция йәки эсәк грибы-ротавирустар тыуҙырыусы йоғошло сир. Уның менән башлыса 6 айҙан 2 йәшкә тиклемге балалар
ауырый. Өлкәндәрҙә был сир һирәк осрай һәм еңелерәк үтә.
ауырый. Өлкәндәрҙә был сир һирәк осрай һәм еңелерәк үтә.
Һаҡланыу сараларын күрегеҙ
23 ноября 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Геморрагик биҙгәк – токсикоз, биҙгәк һәм геморрагик синдром – ҡан тамырҙарының ҡанһырауы менән характерлана. Уны тыуҙырыусы вирустарҙы кимереүселәр һәм талпандар тарата.
Байрамға матур бүләк
12 октября 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау, Йәмғиәт
"Красноусол” шифаханаһы хеҙмәтләндереү, сервис, уңайлыҡтар йәһәтенән донъяның иң яҡшы курорттары иҫәбендә. Әленән-әле Бөтә Рәсәй, респуб-лика кимәлендәге конкурстарҙа ҡатнашып, еңеүҙәр яулай. Улар араһында алтын, көмөш миҙалдар, Дипломдар, кубоктар…
Мәсетле ҡыҙы Зилә
10 сентября 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау, Йәмғиәт
Тыуған ерҙән торған ер яҡын, ти халыҡ мәҡәле. Мәсетле ра-йоны ҡыҙы Зилә өсөн дә Ғафури ере күңелгә шул тиклем яҡын төбәк. Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған ҡыҙ Балаҡатай районында эш башлай. 1990 йылда иһә Ғафури егете Марат Әминев менән ҡауышҡас, туйҙан һуң улар Красноусолға килеп төшә. Марат район гәзитенә, ә Зилә Үҙәк район дарыуханаһына эшкә урынлаша.


text:
Ҡарағайҙар кеүек көслө улар...6-12-2017, 00:05 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Күгәрсен районының Исем ауылында йәшәп, быйыл инде үҙҙәренең 50 йыллыҡ алтын туйҙарын үткәргән Мәрзиә менән Фәнил Хәмзиндар тап шул ҡарағайҙар булып күҙ алдыма баҫа.
Һуғыш балалары улар. Ул йылдарҙың шаңы, хәсрәттәре, михнәттәре, аслыҡтары, ҡайғылары менән тәрбиәләнгәнгәлер инде, һигеҙенсе тиҫтәне ваҡлаһалар ҙа, кәүҙәләре тура, баштары эйелмәгән, аяҡтарында ныҡлы баҫып торалар. Хәйер, ә ниндәй генә тормош күрмәне һуң үҙҙәре?
Фәнил бабай аяуһыҙ 1943 йылдың ҡыҙыу бесән өҫтөндә Сирбай ауылында донъяға килә. Бесән өҫтөндә генә түгел, тап ҡыҙыу кәбән ҡойған ваҡытта кәбән башында табырға тура килә уны әсәһенә. Өс айында әсә һөтөнән айырылған ир балаға ул йылдарҙың барлыҡ ауырлығы төшә. Әсәһе, балаларын аслыҡтан һаҡлап ҡалыр өсөн, бер нисә айлыҡ ҡына кескәй Фәнилде күрше әбейгә ҡалдырып, ауыл осонда йәшәгән ҡаҙаҡ ғаиләләре менән Ырымбур яҡтарына ашарға эҙләп сығып китә. Был ылау, үҙҙәре алып барған әйберҙәрҙе әҙ генә булһа ла ризыҡҡа алмаштырып, бер нисә аҙнанан ғына әйләнеп ҡайтыр булған.
Шулай көн күреп ауылдың ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Мораҡҡа барып, училищела тракторсы-комбайнерға уҡый ул. Уҡып бөткәс, “откормочная база”ға тракторсы булып ҡайта йәш Фәнил. Әле 50-се йылдарҙа уҡ ата-әсәһе, төрлө ауылдарҙан, кешеләрҙән, колхоздарҙан йыйылған малды ҡабул итеү өсөн төҙөлгән “һимертеү базаһы”на күсеп килгән була. Бәләкәй ваҡытынан шунда мал көтөп үҫкән Фәнил, хәҙер инде тырышып уҡып, унда тракторсы булып ҡайта, сөнки малай ғына сағынан алып 150-ләп баш һыйыр малын йәйен дә, ҡышын да көтөү бик ауырға төшә уға. Ул малдарҙы йәйәүләп Мәләүез йә Орск яҡтарына ла ҡыуырға тура килә.
Үҫмер сағын шулай үткәргәс, 21 йәшендә өйләнә ул. Һөйгәне Мәрзиә — күрше Ҡасҡын ауылы ҡыҙы. Әле ун ете йәшлек кенә һылыу менән ауыл клубында ҡуйылған кинола осрашалар. Ул саҡтарҙы хәҙер, алғы рәттәрәк ултырған егет киноны экранға түгел, ә артта ултырған сөм-ҡара йөҙлө һылыуға әйләнеп ултырып ҡараны, тип көлөп иҫкә алалар. Мәрзиә Миҙхәт ҡыҙы, атаһы һуғыштан ҡайтҡас, 1947 йылда тыуа. Һуғыштың касафаты менәндерме инде, беренсе класҡа уҡырға төшкәс атайыбыҙ беҙҙе ташлап сығып китте, тип әсенеп хәтерләй инәй бала сағын.
Ҡарлы-ямғырлы миҙгелдәр булһа ла, дүрт саҡрымлыҡ күрше Санъяп ауылына йөрөп белем алғандар. Ныҡ һыуыҡ булғанда, дөйөм ятаҡта ятҡандар. Бәләкәйҙән колхоз эшенә йөрөп, бәләкәй класта уҡыуҙарына ҡарамаҫтан, мәктәптәренә ҡыш сығырлыҡ утынды ла үҙҙәре әҙерләгән. Бер йөгө — уҡытыусыларға, аҙаҡ инде мәктәпкә тигәнде үҙҙәре балта менән ботап, ҡул бысҡыһы менән бысып, ботаҡтарын яндырып эшкәрткәндәр...
Ә инде бала сағы ауыр эштә үтеп, йәшлеге килгәндә инде, атаһы ла әсәһенә кире ҡайта һәм йәш Мәрзиә кейәүгә лә сыға. Атаһы әсәһен Үзбәкстанға алып йәшәргә киткәстәре, яңы өйләнешкән Фәнил менән Мәрзиә лә арттарынан ҡуҙғала. Бабайға комсомол юлламаһы биргәндәр. Ас далаға, Үзбәкстандың Карши тигән ҡалаһына. Карши далаларының сиҙәмен үҙләштерергә. Башта ул дүрт ай ярым шоферҙар курсында уҡый. Шунан ике йылға 150 саҡрымлыҡ канал төҙөлөшөнә ебәрелә. Ғөмүмән, улар Урта Азияла йәшәгән 28 йыл эсендә Фәнил бабай, шофер булып эшләп, каналдан тыш 83 совхоз, Талимарджан ГРЭС-ын төҙөүҙә ҡатнаша. Ташкентта автокран курсында уҡығандан һуң, автокрансы булараҡ, 15 йыл ғүмерен Үзбәкстандың төҙөлөштәренә бағышлай.
Ә инде Үзбәкстанға барғанында уҡ йөклө булған Мәрзиә инәй башта эшләмәй торһа ла, аҙаҡ балалар баҡсаһында ашнаҡсы булырға тура килә. Сит ерҙә яҡшы ҡаршы алалар уларҙы, шунда уҡ йәшәргә өй ҙә бирелә. Өйҙөң хужаларының икенсе класта уҡыған ейәненә Мәрзиә инәй дәрес әҙерләшеп тиҙ арала үзбәксә һөйләшергә лә өйрәнеп китә. Өс балалары ла унда тыуа. Тырышып эшләгән инәй менән бабай тиҙҙән өй һатып алырға ла мөмкинлек таба. Хеҙмәттән йәм тапҡан ялҡынлы йөрәкле был ике хеҙмәт батыры йыр-моңға ла оҫта була. Фәнил бабай гармунда уйнаһа, Мәрзиә инәй йырлап һәр ваҡыт ҡунаҡтан ҡунаҡҡа саҡырылыр булған.
Шулай итеп, йәш ғүмерҙәрен сит илгә бағышлаған ғаилә 1992 йылда БДБ илдәрендә үҙгәртеп ҡороу башланғас, Башҡортостанға әйләнеп ҡайта. Бында, әлбиттә, уларҙы ҡолас йәйеп ҡаршы алмайҙар, туған-тыумаса ҡайтыуҙарына шат булһа ла, илдәге дөйөм тәртипһеҙлек касафатынан тормош ярлы булып күренә хеҙмәт батырҙарына. Әйткәндәй, Үзбәкстанда эшләгән осоронда уҡ әле Фәнил бабайға тырыш хеҙмәте өсөн көмөш миҙал һәм тора-бара “Хеҙмәт ветераны” тигән исем бирелә. Шулай ҙа өс бала үҫеп килгән ғаиләһенең артабанғы яҙмышы үҙ ҡулдарында булған атай кеше совхозға эшкә урынлаша, автокран машинаһына ултыртыла. Өс йылдан инде бензовоз машинаһына күсерелә.
2003 йылға тиклем совхоз эшенә егелә бабай, әммә, бөгөнгө көндә ҡыҙыҡ булып тойолһа ла, ун ике йыл буйы эш хаҡы алмай эшләй. Сөнки колхоз-совхоздарҙың тарҡала башлаған ваҡытында эшселәрҙе тәьмин итеү тик әйберләтә түләүҙән уҙмай. Шулай ҙа тырышып йәшәгән Фәнил бабай менән Мәрзиә инәйҙең донъя малы йыйырға хәлдәренән килә. Өсәр һыйыр, егерме бишәр һарыҡ, хисапһыҙ күп ҡош-ҡорт аҫрай башлайҙар. Бабай пенсияға сыҡҡас, өй ҙә һалып инәләр. Бөгөн инде әйләнеп сыҡҡыһыҙ ҙур, йылы өйҙә, емертеп баҡса үҫтереп, мал тотоп бәхетле ҡартлыҡтарын кисерә улар.
Хәйер, ҡартлыҡ тигән һүҙ уларға хас түгел дә һымаҡ. Йыл әйләнәһенә хәрәкәттә. Йәйен бесән әҙерләп, һыу инеп, велосипедта йөрөп үткәрһәләр, ҡыш етеү менән икеһе лә саңғыға баҫа. Һуңғы бер йылда ғына күҙенә операция яһатыу сәбәпле, инәй саңғыға баҫа алмаған икән. Һәр ваҡыт бер-береһенә юл ҡуйып, бер-береһен хуплап, бергәләшеп торған инәйгә был бик ауыр тәьҫир иткән. Олоғайҙыҡ та, хәҙер ул хәтлем күп тә кәрәкмәй, тип мал-тыуарҙарын да берәр башҡа ғына ҡалдырып, ҡош-ҡортто ғына күпләп тоталар. Үҙҙәренең бәхетле һәм мул тормошта йәшәүҙәренең серен бер-береһенә ҡарата хөрмәттән һәм һөйөүҙән тип аңлата улар. Икеһе лә: “Бер-беребеҙгә юл ҡуя белдек, хуплап ҡына торҙоҡ, балаларыбыҙ ҙа йөҙөбөҙгә ҡыҙыллыҡ килтермәне”, – тине. Бөгөнгө көндә өс балаһының бәхетле йәшәүҙәрен күреп ҡыуанған, ейән-ейәнсәрҙәренең инде туйҙарын үткәрешеп гөр килеп йәшәгән Хәмзиндар ауылдаштары араһында ғына түгел, тотош район халҡына ла өлгө булып тора.
Бына инде илле йыл иңгә-иң терәп матур тормош юлдары үткән Мәрзиә инәй менән Фәнил бабай Хәмзиндарҙы ауыл, район хакимиәттәре һәм республика Башлығы хөрмәтләп ҡотлау, рәхмәт хаттары һәм “Мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн” миҙалы менән бүләкләгән. Үҙҙәре ауыр һуғыш йылдарында тыуып, яҡты донъяның бар бәхетһеҙлеген кисергән быуын булһалар ҙа, бөтә хыялдарын, маҡсаттарын мөхәббәткә тоғролоҡҡа таянып ҡора улар. Бер-береһенең алдарында намыҫтары таҙа, уйҙары пак булғанға ла, өлкән йәшкә етһәләр ҙә, күңелдәре менән йәш булып, мөхәббәтле йәшәй улар. Ә инде үҙҙәренең яҙмышы тарихы аҙағында ошо йәшәүҙәрен ожмахҡа тиңләүҙәре менән шөкөр иткән инәй менән бабай:
– Башҡортобоҙ күтәрелде, донъяларыбыҙ матурайҙы. Эй, ярлы инек бит, Хоҙайым. Бер нәмә юҡ ине, магазинда сауҙа кәштәләре буш, хәҙер һығылып тора. Ошондай көндәрҙе лә күрергә яҙған беҙгә. Инде Хоҙайым балаларға, үҙебеҙгә һаулыҡ бирһен. Иртә торған һайын, илебеҙгә тыныслыҡ бир, тип теләйбеҙ. Ризыҡты ил менән бир, үҙебеҙ генә туяйыҡ тимәйбеҙ, ил туҡ булһа, беҙ ҙә асыҡмаҫбыҙ...
Хәҙер инде торба менән йылытылған, газ, һыу үткән йылы өйҙә йәшәйбеҙ. Ай һайын пенсияны ҡулға килтереп кенә тотторалар. Берәй ҡайҙа барырға теләһәк, ишек алдында ике машинабыҙ тора, ауырыу-һыҙланыуға баш бирмәй, ошондай бәхетле тормошта йәшәргә лә йәшәргә хәҙер беҙгә. Башҡортостандың күтәрелгәненә, халҡыбыҙҙың тырышҡанына мең шөкөр! – тип һүҙҙәрен тамамланы.
Ысынлап та, тормош ни тиклем генә ҡатмарланмаһын, бер-береңә иң терәй белеү, мөхәббәтле һәм намыҫлы йәшәү — шул бөтә кешелектең ҡағиҙәһе лә. Ә инде сит илдәрҙән ҡайтып, үҙ ерҙәренә тамырҙарын ныҡлап батырған Мәрзиә менән Фәнил Хәмзиндарҙы көслө ҡарағайға тиңләйем һәм уларҙың ел-дауылға бирешмәй, халҡыбыҙҙың күрке булып оҙон-оҙаҡ йәшәүен теләйем.


text:
Положение эстафеты, посвященный к 200-летию победы России
в Отечественной войне 1812 года «Поклон и память поколений»
2012 год объявлен президентом России «Годом Истории России». В связи с этим во всех библиотеках района планируется проведение различных мероприятий. В целях активизации клубов «Атайсал» и «Ағинәйҙәр», организованных при каждой библиотеки и усиления патриотического воспитания среди молодежи организуется эстафета клубов “Поклон и пам'ять поколений”, которая была обсуждена и решена на совете краеведов.
Рәми Ғариповтың тормош юлы һәм ижады буйынса викторина
1. Шағирҙың йорт –музейы ҡайҙа урынлашҡан һәм ҡасандан бирле эшләй?
2. Ҡасан тәүге шиғырын яҙа ? Шиғырҙың исеме?
Халҡыбыҙҙың бөйөк улы, Башҡортостандың халыҡ шағиры
Рәми Ғариповтың 80 йыллыҡ юбилейына ҡарата
шиғыр һөйләүселәр бәйгеһенең положениеһы
Быйыл 12 февралдә Республикабыҙҙың күренекле халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Рәми Ғариповтың тыуыуына 80 йәш тула.
Башҡорт әҙәбиәтенә тос өлөш индергән шағирҙың ижадында халыҡ яҙмышы, илдең бөгөнгөһөн һәм киләсәген ҡурсалау һәр саҡ үҙәк урынды биләй. Тыуған яҡ йырсыһы, шағирҙың йөрәктән сыҡҡан шиғри юлдары һәр шиғриәт һөйөүсенең рухи юлдашына әйләнгән. Үҙенсәлекле шағирҙың әҫәрҙәренә бик күп йырҙар яҙылды һәм сәхнәләрҙә яңғырай.
XVI “Иман нуры” конкурсы иғлан ителә
Дөрөҫлөктә, Аллаһы Үҙенең бәйғәмбәре аша Ҡөрьән китабын кешелеккә күңелдәрҙе иман менәннурландырып аҙашыу юлынан, дини наҙанлыҡ, иманһыҙлыҡ ҡараңғылығынан дин ғилеме яҡтылығына һәм тоғро юлға сығарыу өсөн индерҙе. Аллаһы ошо Ҡөрьәндә бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм хаҡында : “Дөрөҫлөктә, һин юғары әхлаҡҡа эйә булдың,”-ти. Ә уның янында йөрөгән сәхәбәләре: “Уның әхлағы – Ҡөрьән ине”, - тигәндәр.
Ысынлап та, бер мең дүр йөҙ йылдан ащыу ваҡыт үтеүенә ҡарамай, Аллаһының изге китабы Ҡөрьән аҡыл эйәләренә хикмәтле нәсихәт биреүсе, тзгеләргә һөйөнөс килтереүсе, гөнаһлыларҙы ҡәтғи иҫкәртеүсе, үткән һәм киләсәк ваҡиғаларҙы хаҡлыҡ менән тасуирлаусы, Аллаһынан ҡурҡыусыларға үҙгәрмәҫ ҡанундар йыйынтығы булып ҡала килә.
Изге Ҡөрьәнде өйрәнеү, аяттарының мәғәнәһен үҙгәртмәй киләһе быуынға еткереү, унда яҙылған Ислам дине нигеҙҙәрен дөрөҫ аңлау, уның арҡылы йәштәрҙе изгелек һәм мәрхәмәтлек рухында тәрбиәләү һәр мосолмандың изге бурысы булып тора.
Йыл һайын “Иман нуры” конкурсы балаларҙың күңелен Ислам диненең әхлаҡи ҡиммәттәренә яҡынайтыусы , изгелеккә әйҙәүсе сараларҙың береһе булараҡ үткәрелә.
Быйыл да Баймаҡ районы мөхтәсибәте, Баймаҡ районы китапханаһы Ҡөрьәнде яттан уҡыу буйынса 5 йәштән 12 йәшкәсә һәм 13 йәштән 18 йәшкәсә балалар араһында район бәйгеһе үткәрә.
Бәйге 3 турҙа:
1-се тур – урындағы мәсеттәрҙә,
2-се тур – төбәктәрҙә (үҙәктәре: Ишей – 27 февраль; Әхмәр – 28 февраль; Ҡуянтау – 29 февраль; Кәрешкә - 1 март; Байыш- 9март; Ярат-14 март; Сыңғыҙ – 15 март; 1-се Этҡол-19 март; П- Этҡол- 20 март; Һаҡмар-21 март; Ҡыуат-22 март; Билал- 23 март);
3-се тур – Баймаҡ ҡала мәсетендә үтәсәк. Район бәйгеһендә төбәктәрҙә 1-се урынды алған балалар ҡатнашасаҡ. 31 март сәғәт 11-ҙә район мәҙәниәт йортонда конкурсты йомғаҡлау кисәһе үткәреләсәк.
Йомғаҡлау байрамына төрлө йылдарҙа “Иман нуры” бәйгеһендә еңеүселәрҙе саҡырабыҙ.
Район бәйгеһенең шарттары:
- Ҡөрьән сүрәләрен тәжвид ҡәғиҙәһе менән яттан уҡыу һәм бағышлап доға ҡылыу;
- Әҙәп - әхлаҡ тураһында хәҙистәр белеү;
- Ислам дине һәм иман нигеҙҙәрен белеү;
- Тәһәрәт алыу һәм намаҙ уҡыу тәртибен күрһәтеү.
Бәйгелә ҡатнашыусының тышҡы ҡиәфәте Ислам дине, шәриғәт ҡанундарына ярашлы булыуы мотлаҡ. Ике төркөмдә лә Гран-при яулаусыларҙы –велосипед, ә ҡалғандарҙы ҡиммәтле бүләктәр көтә.
Белешмәләр өсөн 2-14-54; 3-16-74 телефондарына шылтыратырға мөмкин.
Изге сараға хәйриә ярҙамы кәрәк. Шәхестә юғары әхлаҡ тәрбиәләгән диндең дауамы өсөн бирелгән хәйер-саҙаҡаларға Аллаһы, бәйғәмбәребеҙ әйткәнсә, өҙлөкһөҙ сауаптарын бирер, ха та үҙенең вафатынан һуң, әхирәт доньяһында ла килеп торор, был доньяла ете йөҙ бәлә-ҡазаны кире ҡайтарыр, иншә аллаһ!
Хөрмәтулла хажи Буранбаев Баймаҡ районы имам-мөхтәсибе; С.Иҙелбаева Үҙәк китапханаһы хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире
“Мөғжизәле йорт үҙ ҡулдарым менән”
БР Президенты Р.Хәмитовтың Указына ярашлы Башҡортостанда 2011 йыл – Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы тип иғлан ителде. Республикабыҙ күп милләтле халҡы менән бай һәм көслө. Башҡортостан ерендә һәр милләт үҙ телендә иркен аралаша, белем ала, изге йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙә, быуындар күсәгилешлеген һаҡлай.
Беҙҙең районда ла төрлө милләт вәкилдәре татыу һәм дуҫ йәшәй. Күптәр үҙ асылдарын юғалтмай, ғөрөф-ғәҙәттәренә, милли үҙенсәлектренә тоғро ҡалып ғүмер итә, балаларын атай-олатайҙары рухында тәрбиәләй. Һәр кемдең йорто, ғаиләһе бары тик үҙ милләтенә генә хас булған һыҙаттар, биҙәлеш менән айырылып тора. Был аш-һыу әҙерләүҙә, кейенеүҙә, һөйләшеүҙә, йорт-ҡураны зауыҡ менән биҙәүҙә сағыла. Улар араһында тирә-яҡҡа нур сәсеп торған, үҙенсәлекле, зауыҡлы биҙәлеше менән тик һоҡланыу тойғоһо ғына уятҡан йорт-ҡура төҙөгән ғаиләләр булыуы ҡыуаныслы. Үҙ ҡулдары менән мөғжизә тыуҙырған ошондай ғаиләләр һәр ауылдың биҙәге.
Баймаҡ үҙәк китапханаһы район башҡорттары ҡоролтайы менән берлектә Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы сиктәрендә “Мөғжизәле йорт - үҙ ҡулдарым менән” исемле бәйге иғлан итте. Бәйге үҙҙәре төҙөгөн йорт-ҡураһы менән тормошобоҙға йәм өҫтәүсе ғаиләләрҙе барлау, уларҙың өлгөһөндә йәштәрҙе тәрбиәләү маҡсатында үткәрелде. Бәйгелә районыбыҙҙың төрлө төбәктәренән үҙҙәренең ҡулдары менән йорт төҙөп инеп, уны зауыҡ менән биҙәгән 43 ғаилә ҡатнашты. Был ғаиләләр араһында сәләмәт тормош алып барыусы, матур йәшәүгә ынтылыусы, оҫта ҡуллы йәш ғаиләрҙең булыуы ҡыуаныслы. Улар заман ауырлыҡтарына зарланмай, төрлө юлдар табып өй һалып инеп, уны үҙ ҡулдары менән эшләгән йорт –йыһаздары менән зауыҡлы итеп биҙәп, иркен йорттарында балалар үҫтерә, татыу ғүмер итә. Районыбыҙ ғорурлығы булған ошондай ғаиләләрҙең береһе- Күгиҙел ауылынан Ләлә һәм Ғаяз Аҫылбаевтар ғаиләһе “Мөғжизәле йорт- үҙ ҡулдарым менән” бәйгеһендә лайыҡлы рәүештә I урын яуланы. Өс бала тәрбиәләп үҫтереүсе Аҫылбаевтарҙың ғаиләһенең әкиәт донъяһындай йорт –ҡураһына һоҡланмай мөмкин түгел. Был хужаның да, хужабикәнең дә , балаларҙың көндәлек тырыш хеҙмәте, оҫта ҡулдары, фантазияға бай, матурлыҡҡа ғашиҡ күңелдәре емеше. Аҫылбаевтарҙың татыу ғаиләһенә артабан да шулай юғары зауыҡлы булып, өлгөлө ғүмер итеүҙәрен теләйбеҙ.
Положение конкурса “Самая успешная женщина”
“ Иң булдыҡлы ҡатын ”
Редакция журнала “Башҡортостан ҡыҙы” совместно с Союзом женщин Республики Башкортостан и Ассоциацией предпринимателей РБ при информационной поддержке со стороны республиканского радио, ТВ, городских и районных СМИ и электронных средств массовой информации обьявляет конкурс “Самая успешная женщина” (“ Иң булдыҡлы ҡатын” )
Целью конкурса является выявление и распростронение опыта женщин, добившихся успехов в общественной, экономической, предпринимательской деятельности, в воспитании детей и ведении домашнего хозяйства, повышения интереса к журналу “Башҡортостан ҡыҙы” и увелечение числа подписчиков.
Конкурс проводиться по следующим номинациям:
“Успешная женщина- предриниматель” (участвуют деловые женщины, независимо от направления деятельности. Критерии отбора: личные качества, деловая репутация, социальная активность, гармония в семейных отношениях, внешняя привлекательность.)
“Лучшая женщина-руководитель” (участвуют женщины, занимающие пост руководителя в организациях, предприятиях, учреждениях. Критерии отбора: личные качества, деловая репутация, социальная активность, гармония в семейных отношениях, организационные навыки и уровень мышления, внешний имидж.)
“Лучшая хозяйка дома” ( участвуют женщины, ведущие успешное приусадебное хозяйство и сумевшие создать особый уют в доме. Критерии отбора: личные качества, умение образцово содержать свое хозяйство, определеные успехи в народных промыслах и рукоделии, социальная активность, гармония в семейных отношениях.)
“Невестки-свекрови” (участвуют невестки и свекрови, ведущие общее хозяйство и добившиеся полной гармонии во взаимоотношениях. Критерии отбора: личные качества, гармония в семье, успешные дети, трудолюбие, ухоженное хозяйство, уют в доме )
“Сердце матери” ( участвуют женщины-матери, воспитывающие 3 и более детей, независимо от того, собственные они, усыновленные, взятые в попечительство или находящиеся под опекой. Критерии отбора: личные качества, гармония в семье, дети, добившиеся особых успехов в учебе, общественной жизни школы, спорте, победители конкурсов, олимпиад.)
Этапы конкурса
Итоги викторины "Мой город"
1 место
2 место
3 место
Благодарим всех за активное участие в викторине. Желаем успехов в учебе и в познании истории родного края, в котором вам поможет детская библиотека!
Баймаҡ районында йәштәр араһында “Аҡйондоҙ һәм Аҡйегет” бәйгеһен үткәреү күркәм йолаға әүерелде. 1998 йылда үткән тәүге бәйгегә Мостай Кәрим үҙе фатиха биргәйне. Был бәйге үҫеп килеүсе быуын күңелендә изге хистәр тәрбиәләүгә ҙур йоғонто яһай, сөнки тәү сиратта, йәштәрҙең аҡыл тәрәнлеге, тормошҡа ҡарашы, зирәклеге баһалана. Ҡыҙҙар һәм егеттәр бәйгегә әҙерләнгән мәлдә Мостай Кәримдең тормошон һәм ижадын ентекләп өйрәнә, үҙҙәре өсөн серле Мостай илен яңынан аса. Арҙаҡлы әҙиптең донъяға, кешеләргә һөйөү, хәстәрле, мәрхәмәтле, уй- тойғолар менән һуғарылған әҫәрҙәре йәштәребеҙгә үҙе бер тормош мәктәбе. “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” әҫәрендәге Аҡйондоҙ образы барлыҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарҙың гүзәл өлгөһө, тормошто йәмләүсе, нурлаусы яҡты йондоҙ ул. “Ай тотолған төндә” трагедияһынан Аҡйегет иһә, батыр рухлы, ирек, азатлыҡ һөйөүсе, сәсән телле башҡорт егеттәрен дөйөмләштереп тороусы образ. Мостай Кәримдең үлемһеҙ әҫәрҙәре геройҙары исемен алған, районыбыҙҙа тиҫтә йылдар дауамында үткәрелеп килгән “Аҡйондоз һәм Аҡйегет” бәйгеһе нисәмә быуын йәштәрен берләштерҙе, оло тормош юлына фатиха бирҙе. Бәйгелә ҡатнашыусыларҙың күптәре бөгөн “Аҡйондоҙ һәм Аҡйегет” исемдәренә тап төшөрмәй, тормошта үҙ урындарын табып, төрлө өлкәләрҙә лайыҡлы эшләп йөрөйҙәр.
Быйыл да төбәктәрҙә үткән бәйгелә бөтәһе 48 ауылдан 103 егет һәм ҡыҙ ҡатнашты. Шуларҙың утыҙы район бәйгеһендә ҡатнашыу хоҡуғы алды.
Район бәйгеһе 14 декабрь халыҡ ижады үҙәгендә үтәсәк. Бәйгегә Әлфиә Мостай ҡыҙы Кәримова , Шәүрә Ғилманова һәм республика телевидениеһы килеүе көтөлө.
Төрлө йылдарҙа “Аҡйондоҙ һәм Аҡйегет” бәйгеһендә ҡатнашыусыларҙан үҙҙәре тураһында мәғлүмәт биреүҙәрен һорайбыҙ һәм бәйгегә ҡунаҡ итеп көтөп ҡалабыҙ. Шулай уҡ ошо көндәрҙә Аҡйегет һәм Аҡйондоҙҙарҙың “Бәйге тормошоғоҙҙа ниндәй роль уйнаны, Мостай Кәрим ижады нимә бирҙе?” , тигән һорауҙарға үҙ фекерҙәрен яҙып ебәреүҙәрен һорайбыҙ.
Л.Ҡ. Дәүләтшина, Баймаҡ биләмә -ара китапхана директоры
Дорогие ребята!
Приглашаем Вас принять участие в викторине «Мой город»,
посвященный Дню города.
ВИКТОРИНА «МОЙ ГОРОД»
1. Назовите автора этих строк и его название?
С пика Ирандыка, на скалу ступивши,
Так и любовался б я тобой, Баймак!
Мой родимый город, рвусь к тебе с чужбины,
По тебе скучаю, ты не знаешь как.
2. В каком году Баймак получил статус поселка?
3. В каком году Баймак становится районным центром?
4. В каком году присвоен статус города?
5. Назовите имя первого председателя Баймакского Совета рабочих депутатов?
6. Первое название города Баймак?
7. В честь кого назван наш город?
8. В каких годах был построен золотомедный завод?
9. Когда получена первая Баймакская сталь?
10. Назовите первую газету города, год начала выпуска газеты и его первого редактора?
11. Когда была открыта первая школа в Баймаке?
12. В каком году была введена первая телеретрансляционная вышка на Ирандыке?
13. В каком году создан танцевальный коллектив «Ирандык»?
14. В каком году впервые в Баймаке открылся аэродром для приема пассажирских самолетов?
15. Назовите имя нашего земляка, заместителя председателя Курултая-конгресса башкир Санкт-Петербурга?
16. Кто автор этих стихов?
Вдали от тебя мы тоскуем,
Счастливый ты наш зодиак -
Тебя никогда не забудем
Родной и любимый Баймак.
17. Кто из наших земляков занимает пост председателя союза художников Республики Татарстан?
18. Какие улицы Баймака названы в честь врачей работавших в нашем городе?
19. Как называется книга, посвященная к 70-летию города?
Ответы викторины принимаем до 1 ноября 2011 года. По вопросам обращайтесь по адресу: г.Баймак, пр.С.Юлаева, 19 (здание МОБУ СОШ № 4) Детская библиотека, тел.3-15-42
Илһөйәрҙәр, һеҙҙе көтәбеҙ!
Тыуған төйәктәге һәр төбәктең исеме, атамаһы, мөғжизәле урындары кешегә , ғәҙәттә , ифрат яҡын була.
Кеше бала сағы эҙҙәре һаҡлаған ерҙәрҙе һәр саҡ һағына, уның һәр ағасы, һәр ҡыуағы, тау-яландары, шишмә-йылғалары, күлдәре, хатта соҡор-саҡырына тиклем һәр мөйөшө уны үҙенә саҡырып тора.
Тыуған яҡтың мөғжизәле урындарының килеп сығышы төрлө ваҡиғаларға, төрлө шәхестәргә бәйләнгән Тик аяуһыҙ ваҡыт ҡайһы берҙәрен халыҡ хәтеренән юйып та ҡуйғылай. Ҡайһы берҙәре үҙе һаҡланһа ла, тарихы онотолоуы бик үкенесле хәл.
Һәр илһөйәр үҙ яғының мөғжизәле урындарын белә, һаҡлай, башҡаларға еткерә, яҡташтарында ошо күренештәргә һаҡсыллыҡ, ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләргә тырыша.
Район китапханаһы ла ошондай маҡсатты күҙаллап, “Мөғжизәләргә бай тыуған яғым “ исемле фотоконкурс үткәрә.
Тыуған төйәктең мөғжизәле урынын фотоға төшөрөп, тарихын бәйән итеп, ошо конкурста ҡатнашырға саҡырабыҙ. Фотоһүрәттең ҙурлығы 9х12 кәм булмаҫҡа тейеш.
Конкурс эштәрен район китапханаһына 1 октябргә тиклем ебәрергә. Конкурс сиктәрендә район китапханаһында районыбыҙҙағы тәбиғәт һәйкәлдәре һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары хаҡында видеоматериалдар, фотоһүрәтләмәләр һәм мәҡәләләр теҙмәһе төҙөләсәк.


text:
«Башҡортостан» гәзите талантлыларҙы эҙләүен дауам итә
Ошо көндәрҙә, республикабыҙҙа рәсми рәүештә Мәҙәниәт йылына старт биргән көндө, «Башҡортостан» гәзите «Талантлыны данлай «Башҡортостан» конкурсының башланыуы тураһында иғлан итте. Конкурстың маҡсаты – төбәгебеҙҙә һәм уның сигендә һирәк башҡарыу оҫталығына эйә булыусы йырсыларҙы, бейеүселәрҙе, музыканттарҙы, һәүәҫкәр композиторҙарҙы эҙләү. Һәм, әлбиттә, гәзит аша уларҙың таланттары тураһында киң тамашаға һөйләү.
«Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары Рәшит Кәлимуллин хәбәр итеүенсә, быға оҡшаш конкурстар гәзиттә яҡшы йолаға әүерелде. Атап әйткәндә, 2012 йылда баҫма журналистары ауылдарҙа йәш эшҡыуарҙарҙы эҙләне һәм улар тураһында материалдар («Йүнселлекте данлай «Башҡортостан» конкурсы) әҙерләне, ә йыл аҙағында Башҡорт дәүләт филармонияһында еңеүселәргә бүләктәр тапшырҙы. Үткән йылда журналистар төпкөл ауылдарҙа, эшһеҙлеккә зарланмай үҙҙәренең алтын ҡулдары менән үҙ ғаиләләрен туйҙыра алған халыҡ оҫталары тураһында яҙҙы («Һөнәрлене данлай «Башҡортостан» конкурсы). Декабрҙә М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында был конкурстың һуңғы этабы менән дипломдар һәм ҡиммәтле бүләктәр тапшырыу тантанаһы үтте.
Был конкурсҡа йомғаҡтар яһау декабрҙең тәүге көндәрендә планлаштырыла. Конкурс номинацияларында халыҡ һөйөүенә бүләк ҡаралған. Уның хужаһы гәзит сайтында «лайктар» иҫәбе буйынса билдәләнәсәк.


text:
Билдәле тарихсы, БашДУ-ның профессоры Әнүәр Әсфәндиәров донъя ҡуйҙы
80-се йәшендә билдәле башҡорт ғалимы, тарих фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университеты профессоры Әнүәр Әсфәндиәров донъя ҡуйҙы.
Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров 1934 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Баймаҡ районы Сынғыҙ ауылында тыуған.
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң Башҡортостанға ҡайтып Өфөнөң 1-мәктәп-интернатында (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге башҡорт гимназияһы) тарих уҡытыусыһы булып, һуңынан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. XVIII һәм XIX быуаттың беренсе яртыһында Башҡортостандың сәйәси, ижтимағи-иҡтисади тарихы проблемаларын, төбәгебеҙҙең ауылдар һәм ҡалалар тарихын өйрәнә. Башҡорттарҙың, мишәрҙәрҙең, типтәрҙәрҙең хәрби хеҙмәте, кантон идаралыҡ системаһының үҙенсәлектәре, башҡорттарҙа ғаилә һәм ғаилә ҡороу мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына.
1974 йылдан алып Әнүәр Әсфәндиәровтың тормошо һәм ижады Башҡорт дәүләт университеты менән өҙөлмәҫлек булып бәйләнә.
Әнүәр Закир улы эшләнгәндең һаны дөйөм институт эшенең күләменән ҡалышмай, тип арттырыуһыҙ әйтергә була. Ул донъяға 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, 20-нән ашыу китап һәм монография сығарған. Ул Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ырымбур, Ҡазан, Пермь, Һарытау, Һамар, Силәбе һәм башҡа ҡалалар архивтарында күп йылдар тикшеренеү һөҙөмтәһе.
Әнүәр Әсфәндиәров – ул республика вуздары өсөн «История Башкортостана с древнейших времен до 1917 года» уҡыу пособиеһы; 8-9 кластар өсөн – «История Башкортостана»; «Историко-культурного энциклопедического атласа Республики Башкортостан» китаптар авторҙашы.


text:
Чернобылдә ҡатнашҡан башҡорт кешеһе хаҡында фильм Македониялағы кино фестивалендә «бронза»ға лайыҡ булды
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Йәшә, һалдат, йәшә» фильмы Македонияның Струмица ҡалаһында үткән Халыҡ-ара «Asterfest» ҡыҫҡа метражлы кино фестивалендә «бронза»ға лайыҡ булды. Тап ошо ҡалала Башҡортостанда йәшәүсе ир-егеткә арналған документаль фильмдың премьераһы күрһәтелде.
Ғәзиз — ябай ауыл кешеһе, Ғафури районынан. 1986 йылда уны Чернобылдәге атом станцияһында шартлау эҙемтәләрен бөтөрөргә ебәрәләр. 28 йыл үткәс ул ҡасабала фатир ала. Әммә геройҙың ғаиләһе лә юҡ, сәләмәтлеге лә ҡаҡшаған. Бары тик әсәһе менән буш фатир ғына.
Фильмдың сценарий авторы, режиссеры, продюсеры һәм операторы — Кирстен Гайнет (Айгөл Ғәйнетдинова). Ул Башҡортостандың Инйәр ҡасабаһында тыуған. 2005 йылда Өфөгә күсә. Бала саҡтан актриса булырға хыялланһа ла, медицина белеменә эйә була. 2007 йылда «Сыйылған эҙ» фильмында төшә. 2009 йылда Санкт-Петербург мәҙәниәт һәм сәнғәт университетына уҡырға инә. Фото төшөрөү менән мауыға, ике шәхси күргәҙмәләр авторы.
Струмица ҡалаһындағы фестивалдә Кирстен Гайнет фильмын үҙе күрһәткән, тип хәбәр итә «Cinepromo» сайты.
«Геройымдың, халҡымдың фажиғәле тормош юлын сит ил тамашасылары ла ҡараны. Мин быға бик шатмын. Илебеҙҙең еңеүҙәрен генә түгел, һәләкәт арҡаһында меңдәрсә кешенең ғүмере өҙөлгән фажиғәне онотмау бик мөһим. Фильмды күрһәткәндә эргәлә ултырған бер ир-егет: «Был башҡорт телеме?», — тип һораны. Башҡа милләттәрҙең туған телебеҙҙе ишетеүенән яҡшырағы юҡтыр», — тип һөйләй Кира.
Бынан алдараҡ «Йәшә, һалдат, йәшә» фильмы Мәскәүҙә ойошторолған «Арткино», «Будем жить!» һәм «Сталкер» фестивалдәрендә, шулай уҡ Санкт-Петербургта «Послания к Человеку» конкурсында ҡатнашҡан. Апрелдә фильм «Святая Анна» фестивалендә күрһәтелгән.


text:
Республиканың 18 районында сәсеү эштәре бара
ӨФӨ, 2016 йыл, 22 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың 18 районы баҫыуҙарында сәсеү эштәре бара. Ауыл хужалығы министрлығының һуңғы мәғлүмәттәре буйынса, 21 мең гектар майҙанда яҙғы сәсеү башҡарылған, был билдәләнгән пландың бер проценты.
15 мең гектар майҙанда — яҙғы иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар, 410 гектарҙа — шәкәр сөгөлдөрө, 3,6 мең гектарҙа көнбағыш сәселгән.
Әлеге мәлдә Ҡырмыҫҡалы районында — яҙғы иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар, Мәләүездә — шәкәр сөгөлдөрө, Стәрлетамаҡ һәм Миәкә райондарында көнбағыш сәсеү юғары темпта бара.


text:
Фаяз олатай тырыша-тырыша бал ҡорттарына рам яһай ине. Уның янына биш йәшлек ейәне йүгереп килде.
– Нимә эшләйһең ул, олатай?
– Ҡорттарға рам яһайым.
Олатайым ҡала эргәһендә өй һалып бирҙе. Яңы йылдан шунда йәшәйбеҙ. Ағас йортта шундай рәхәт!
Эш тә күп бында. Ҡыш атайым менән мейескә яғыр өсөн көн дә тыштан утын индерҙек, ҡар көрәнек. Ә яҙ башында әсәйем һуған, һарымһаҡ, борос сәсеп, тәҙрә төбөнә ҡуйҙы.
Ял көндәренең береһендә атайым менән урманға барҙыҡ. Көн йылы, күк йөҙө аяҙ, ҡоштар һайрай.
Өләсәйем – тыл ветераны. Яҙмышы ауыр булһа ла, зарланмай, ауырыуҙарға бирешмәй йәшәй ул.
Йырлай-йырлай ҡоштар ҡайтыр
Тыуған яғыма.
Йәшел күлдәк – бүләк яҙҙан
Аҡ ҡайыныма.
Кем тегә матур күлдәктәр,
Кем яһай аҫыл биҙәктәр?
Ул – беҙгә иң яҡын кеше,
Ул, белһәгеҙ, беҙҙең әсәй!
Дуҫтар, һеҙҙең Красноусол балалар шифаханаһында булғанығыҙ бармы? Мин унда ике тапҡыр ял иттем. Рәхәтлеге!
Һеҙҙе үҙебеҙҙәге Саңдүҙәк тигән ерҙең тарихы менән таныштырмаҡсымын.
Бөгөн балалар баҡсаһында байрам көтөлә: әсәйҙәр киләсәк. Сабыйҙар осрашыу мәлен тулҡынланып көтөп алды.
– Ана, минең әсәйем ултыра! – тип маҡтанып алды Ильяс дуҫына. – Иң матуры ул!
– Юҡсы, – тип ҡаршы төштө Марат. – Иң матуры – минең әсәйем!
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 37 Алға
Бит башына
Борон-борон заманда йәшәгән, ти, Терпе. Уның әле энәләре булмаған. Үҙе бик ҡурҡаҡ икән. Шөрләмәҫлекме ни? Үткән-һүткәне уны рәнйетә, берәүҙең дә дуҫлашҡыһы килмәй. Хатта үҙенә Ҡуян да әйләнеп ҡарамай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 398
ҠЫҘЫЛ МӘСЕТ, Туҡ кәшәнәләре, тарих һәм архитектура ҡомартҡылары төркөмө. 14 б. ҡарай. Ырымбур өлк. Ҡыҙыл Мәсет а. янында Быҙаулыҡ й. (Һаҡмар й. ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан. 1953 й. Ырымбур өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы экспедицияһы тарафынан асыла, 1968—70 йй. С.А.Попов өйрәнә. Көнбайыштан көнсығышҡа табан теҙелгән 3 кәшәнәнән тора. 2 камералы ҡоролмалары, көнсығышҡа йә көньяҡҡа ҡараған ишектәре булған, тип фараз ителә. 1‑се кәшәнәнең (6,5×12,5 м) стеналары (ҡалынлығы 0,5 м) һәм иҙәне яндырылған, сей кирбестән һалынған. Аҙ күләмдә тупраҡ өйөп яһалған тура мөйөшлө 7 ҡәбер (2‑һе көньяҡ, 5‑һе төньяҡ өлөштә) табылған. Мәйеттәр салҡан һалып, башы м‑н көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Металл (осонда цилиндр булған ҡыуыш көпшә, табаҡ), балсыҡ (һауыт, сынаяҡ) әйберҙәр, ш. уҡ барса киҫәктәре табылған. 2‑се кәшәнәнең (5×9 м) стеналары яндырылған кирбестән һалынған. 3 ҡәбер (ир-аттыҡы һәм 2 ҡатын- ҡыҙ) табылған. Ир-ат ҡәбере төрбәлә урынлашҡан. Мәйет ағас улаҡҡа салҡан һалып, башы м‑н төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Тимер саҡма һәм айыл, саҡматаш, күн киҫәктәре, нәҙек ҡыуыш һөйәк табылған. Ҡатын-ҡыҙҙар тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында ерләнгән. Тимер ҡайсы, ағас һауытта көмөш көҙгө табылған. 3‑сө кәшәнәлә (5,6×6,3 м) 2 ҡәбер асыҡланған (тимер өҙәңге, ҡайсы табылған). Ҡ.м. янында ш. уҡ кирбес яндырыу мейесе (3,7×5,7 м, бейеклеге 1,5 м) табылған. Ерләүҙә мосолман йолаһы элементтары күренә. Ҡомартҡы материалдары Ырымбур өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана.
Әҙәб.: П о п о в С.А. Тайны Пятимаров: очерки по древней и средневековой истории Оренбургских степей. Челябинск, 1971.
Г.Н.Гарустович
Тәрж. Д.К.Үзбәков