text:
Борон заманда бөрйән ҡәбиләһе башҡорттарынан Таулыҡай исемле бер бай үҙен оҙатып барыусы Аслай (Аһылай) тигән урта хәлле кеше менән хажға китә. Мәккә-Мәҙинәгә диңгеҙ юлы менән оҙаҡ барғандар. Ҡайһы ваҡытта диңгеҙҙәге эре балыҡтар карапҡа һөжүм иткән. Был хәлдән ҡотолоу өсөн йәрәбәгә сыҡҡан бер-ике кешене, кәфенгә урап, балыҡҡа ырғытҡандар һәм һөжүмдән ҡотолғандар.
Таулыҡай менән Аслай барған елкәнле карапҡа ла эре балыҡ һөжүм иткән. Йәрәбә Таулыҡайға сыҡҡан. Ошо саҡ Таулыҡай, васыяттарын яҙып, Аслайға ҡулъяҙмаһын биргән, үҙе, атлап барып аҡ кәфенгә ятыу менән үк, йән биргән, ти. Был хәлде Аслай ауыр кисергән һәм, ауылға Ҡайтҡас, Таулыҡайҙың ғаиләһенә һөйләп, васыятнамәһен, әйберҙәрен тапшырған. Аслай, Таулыҡайға арнап көй сығарып, түбәндәге йырҙарҙы йырлаған:
Таулыҡайға сыҡты, ай, йәрәбә,
Васыяттарын әйтте лә боҙмаҫҡа.
Аҡ кәфенгә барып ятыу менән,
Йәнкәйҙөре осто ла ожмахҡа.
Асыусан да арыҫлан, ай, балаһы,
Баһылһыраҡ юлбарыҫ балаһы.
Аҙ һөйләп тә күпте, ай, аңлатҡан
Таулыҡай ҙа ирҙең арыҫланы.
Йылдар үтеү менән был көйҙөң исемен «Таулыҡай» йәки «Аслай», «Аһылай», «Аслаев» тип йөрөтөр булғандар.
Көйҙөң тарихын Баймаҡ районы Күсей ауылынан көслө ҡурайсы Ишдәүләт ағай һөйләне. Был көйгә күбеһенсә Күсей, Тоҡтағол, Шаҙығай, Хәлил ауылдарының йырсылары йырлай торғайны.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 501
БАҠЫЙ ТУЙКИЕВ (1719, Уҫы даруғаһы Уран улусы Уръябаш а., хәҙ. БР‑ҙың Ҡалтасы р‑ны Иҫке Уръябаш а., — ?), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Уҫы даруғаһы Уран улусы мариҙарынан. Шул уҡ улустың старшинаһы. Б.Т. ойошторған отряд (башлыса мариҙарҙан торған) 1774 й. май—июнендә Бөрө янында хәрәкәт итә, һуңынан Салауат Юлаев отрядына ҡушыла һәм Уҫы янында, июлдә Әңгәсәк з‑ды тирәһендә һуғыша. Б.Т. отряды авг.—сент. И.Г.Штерич етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы Ҡазан даруғаһы Мүзәк һәм Иванов аа. янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 15 сент. Ҡазан губернаһы Сарапул а. ғәйебен танып килә. 1774 й. нояб. алып Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡорт дәүләт университетында эшләп килгән музей комплекстары мәғариф учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итәсәк
Башҡорт дәүләт университетында эшләп килгән музей комплекстары мәғариф учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итәсәк
Республика тарихы, мәҙәниәтенә бағышланған экспозицияларҙы бөгөн 35-се мәктәп уҡыусылар килеп ҡараны.Музей етәкселеге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәүге тапҡыр мауыҡтырғыс экскурсия әҙерләгән. Мәктәп уҡыусылар милли кейемдәр, биҙәүес әйберҙәре, боронғо эш ҡоралдары, йорт йыһаздары тураһында бай мәғлүмәт алып, үҙҙәренең һорауҙарын бирә алды. Малай-ҡыҙҙарҙы айырыуса археологик ҡаҙылмалар ҡыҙыҡһындырҙы. Хеҙмәткәрҙәр уларға үҙҙәрен был һөнәрҙә һынап ҡарау өсөн макет эшләгән. Этнография музейы менән танышҡандан һуң, уҡыусылар Башҡорт дәүләт университеты тарихы, зоология музейҙарын ҡараны.
Яңы күләмле программа сиктәрендә киләсәктә ҡаланың башҡа мәктәп-гимназиялары уҡыусылары өсөн дә музей комплекстары буйлап экскурсиялар ойоштороу ҡаралған. Бындай саралар йәш быуында илһөйәрлек тойғоһо тәрбиәләй.


text:
Сәүкә
Сәүкә (рус. Галка, лат. Corvus monedula) — ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған буҙ башлы, ҡара кәүҙәле ҡош[1]. Бөтә кешкгә билдәле. Һәр ваҡыт күмәкләшеп, ҡарғалар, ҡайһы ваҡыт күгәрсендәр менән бергә йөрөйҙәр. Суҡышы, маңлайы, тамағы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Башы, кәүҙәһенең ал яғы ҡуйы һоро. Күҙҙәре аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы яңғырауыҡлы:"сәүк-сәүк" йәки "кйәә-кйәә". Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй.
Бөжәктәр, үләкһә, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ һәм бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсө ҡош. Ҡышҡыһын ҡалаларға килә. Бик киң таралған. Ояһы төрлө ерҙә: ағас баштарында һәм ҡыуыштарында, ерҙәге өңдәрҙә, ҡыйыҡ эсендә, тәҙрә баштарында, таш ярыҡтарында була.
Көрән таплы күкһел йәшел төҫтәге 4-6 бөртөк йомортҡа һала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин . Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986й.
- Рәсәйҙең умыртҡалы хайуандары: Сәүкә
- Сәүкә тураһында ҡыҫҡа фильм
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
{{|de}} {{|en}}


text:
БАРЫҺЫ ЛА ҺИНЕҢ ТИРӘ-ЯҒЫҢДА
МУЙЫЛ
Яҙҙы йәмләп күпереп сәскә атҡан, хуш еҫе менән ләззәтләндергән муйыл ағасын яратмаған кеше бармы икән?! Хәйер, барҙыр, сөнки аллергия тигән заман сире бына уның кеүек тәбиғи үҫемлектәрҙе лә хәүефле итеп ҡуя.
Халҡыбыҙ элек-электән муйылдың ҡайырыһын, сәскәһен, емештәрен дауа итеп ҡулланған. Ҡайырыһы тән тиреһен төрлө үңәҙҙәрҙән, сабыртмаларҙан таҙартһа, теш һыҙлауын баҫһа, төнәтелгән япрағын быуындарға ябып, һыҙланыуҙан ҡотолғандар.
Йөрәк, ашҡаҙан, үт юлы ауырыуҙары ла муйыл ҡайырыһы, япраҡтары, сәскәләре сәйҙәренән сигенә.
Енси ауырыуҙарҙы дауалағанда төнәтмәләре ҡулланыла.
Моғайын, муйылдың эс киткәндә бына тигән дарыу икәнен белмәгән кеше юҡтыр. Бер ваҡыт мин уны Үзбәкстанға ебәргәйнем, аҙаҡ туғандар тап бына ошо күстәнәсемдең бер ни ярҙам итмәй, үлер хәлгә еткән баланы ҡотҡарып алып ҡалғанын һөйләнеләр.
Халҡыбыҙ тәмле был емеште электән аш-һыуҙа киң ҡулланған, тирмәндән тарттырып алып ҡайтып, онтағын ҡамыр аштарына ҡушҡан.
Ғәҙәттә, муйылды ҡышҡылыҡҡа киптереп һаҡлайҙар. Кәрәк сағында уны ебетеп төйәләр йә, ит турағыс аша үткәреп, бөйөрөк бешерәләр, шәкәрләп, бал, май ҡушып, сәйгә татлы ризыҡ итеп тә бирәләр.
Муйыл торты
Муйыл оно – 60 г, аҡ май – 130 г, шәкәр (кремға 1 аш ҡалағы) – 3-4 аш ҡалағы, йомортҡа – 2 дана, он – 1 – 1,5 стакан, сода – 0,5 сәй, ҡалағы, ҡаймаҡ – 200 – 300 г, ванилин (мотлаҡ түгел), тәменсә тоҙ, ҡайнар һыу.
Муйыл онона саҡ ҡына һыу өҫтәп, ҡаймаҡ ҡуйылығы булғанса йомшартабыҙ йә йәйҙән шәкәрләп иҙеп әҙерләнгән емешен тотонабыҙ. Майға шәкәр ҡушып, күперткәнсе туғыйбыҙ, йомортҡа, тәменсә тоҙ өҫтәйбеҙ. Он ҡушып туғый-туғый ҡамыр яһайбыҙ (ул ағып төшөрлөк булырға тейеш), аҙаҡтан ғына сода ҡушабыҙ. Яҡшылап болғатҡас, табаға һалып, 180 – 190 градус эҫелектә 20 – 30 минут бешерәбеҙ. Шәкәр менән ҡаймаҡты ҡушып, крем эшләйбеҙ ҙә бешенте өҫтөнә һөртәбеҙ. Кремға муйыл оно ла ҡушырға мөмкин. Төнгөлөккә һалҡынса урынға йә һыуытҡысҡа ҡуйып, кремын һеңдергәс, биҙәп, табынға ҡуябыҙ. Иң матур биҙәк – әлбиттә, еләк-емеш.


text:
Парлы йәшәү үҙе бәхет бит
21 декабря 2016 йыл | Хаттар
Ниндәй бәхет ерҙә,
Пар ҡанатлы донъя көтөүе,
Иңде иңгә терәп,
Икәү бергә ғүмер кисеүе.
Пар ҡанатлы донъя көтөүе,
Иңде иңгә терәп,
Икәү бергә ғүмер кисеүе.
Эйе, ерҙә кешеләр парлы булып йәшәр өсөн яратылғандар. Йөҙҙәр, меңдәр араһынан үҙеңдең икенсе яртыңды таба алыу бәхеттең үҙелер. Ике ярты бер-береһен таба алһа, был ғаиләләрҙең ғүмере лә оҙон булалыр, моғайын. Ә үҙҙәренең парҙарын дөрөҫ таба алмағандар тормоштоң тәүге һынауҙары алдында уҡ юғалып ҡалалар, күп тә үтмәй айырылышып та ҡуялар. 50-шәр, 60-шар йыл татыу йәшәүсе, балалар үҫтереүсе ғаиләләр ихтирамға лайыҡ. Бөгөн йәштән үҙенең һыңарын дөрөҫ табып, матур ғүмер кисергән шундай бер ғаилә тураһында яҙырға булдым. 35 йыл бергә ғүмер кисеп, балаларына һөйөклө атай-әсәй, ейән-ейәнсәрҙәренә олатай һәм өләсәй булып йәшәүсе Римза һәм Нияз Кәлимуллиндар тураһында һүҙем.
Аң-белемгә өндәүсегә арналды
21 декабря 2016 йыл | Мәғариф, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 185 йыл
Красноусолдағы 1-се урта мәктәптә башҡорттар араһында ғына түгел, барлыҡ төрки донъяһында танылған аҡыл эйәһе, сәсән телле шағир, күренекле мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 185 йыл тулыуға арналған бик матур сара үтте.
Бурыстары - халыҡты хеҙмәтләндереү
21 декабря 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
22 декабрҙә Пенсия фонды хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Ошо уңайҙан Рәсәй Пенсия фонды идаралығының Ғафури районы буйынса бүлексәһе етәксеһе
Ф.Р.ВАХИТОВ менән әңгәмә ҡорҙоҡ.
Илен данлар ил улы
21 декабря 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Быйылғы йыл күренекле яҡташтарыбыҙҙың юбилейҙарына бай булды. Күптән түгел район мәҙәниәт һарайында уҙған билдәле ғалим, профессор, филология фәндәре докторы Ғиниәт Сафиулла улы Ҡунафиндың 70 йәшенә арналған күркәм сараға уның туғандары, хеҙмәттәштәре, ауылдаштары һәм иң мөһиме - уҡыусы балалар ҙа килгәйне.
Жәлил Кейекбаев исемендәге район премияһын тапшырыу тураһында Муниципаль район Советы ҡарары
21 декабря 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы Уставына, БР Ғафури районы муниципаль район Советының 2016 йылдың 15 ноябрендәге 4/4-26-сы ҡарары менән раҫланған Жәлил Кейекбаев исемендәге премияны тапшырыу тураһында Положениеға ярашлы, премияны тапшырыу буйынса район комиссияһы рәйесенең мәғлүмәтен тыңлап, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль ра-йон Советы ҡарар итте:


text:
- Подробности
- Просмотров: 426
АНЕСТЕЗИОЛОГИЯ ҺӘМ РЕАНИМАТОЛОГИЯ, ауыртыуҙы баҫыу, операцияға тиклем, операция ваҡытында һәм унан һуң, ш. уҡ ауыр хәлдәрҙә организмдың йәшәү өсөн мөһим функциялары м‑н идара итеү проблемаларын өйрәнеүсе клиник мед. фәне бүлеге. Башҡортостанда А.һ.р. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы йй. Н.Ғ.Ғатауллин, М.Ғ.Мәүлитова, А.К.Шипова етәкс. Медицина университетында үткәрелә башлай. 70‑се йй. алып ауыртыуҙы баҫыу һәм операция ваҡытында ауырыуҙың организмындағы төрлө ағзалар һәм системаларҙың функциональ торошо, хирургик ярҙам күрһәткәндә анестезия алымдары өйрәнелә, анестезиологик, реанимацион ярҙам күрһәтеүҙе ойоштороу һәм интенсив терапия үткәреү ысулдары эшләнә (Ф.С.Ғәлиев, М.В.Туймедов, һ.б.). 1988 й. башлап БДМУ‑ның табиптарҙың белемен камиллаштырыу ф‑тында анестезиолог-реаниматологтар әҙерләү алып барыла, 1995 й. ин‑ттың дипломдан һуң белем биреу курсы м‑н А.һ.р. каф. асыла (ҡара: Медицина белеме биреү). 21 б. башынан хәүефле хәлдәр ваҡытында метаболия боҙолоуҙарын коррекциялау (М.Ә.Саҙретдинов), политравма, эренле-септик ауырыуҙар ваҡытында уларҙың барышын һәм һөҙөмтәһен күҙаллау (И.И. Лотфрахманов), хирургик ысул ҡулланған ваҡытта анестезия м‑н тәьмин итеүҙе (Р.Р.Боғҙанов), хәүефле хәлдәрҙә респиратор ярҙам күрһәтеүҙе яҡшыртыу (Р.Х.Зөлҡәрнәев), педиатрия (В.В.Викторов, В.В.Макушкин, П.И.Миронов) һәм гериатрия (Х.М.Мостафин) практикаһында анестезиология һәм интенсив терапия мәсьәләләре хәл ителә. БР‑ҙың дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында 80‑дән ашыу А.һ.р. бүлеге бар, 500‑ҙән ашыу анестезиолог-реаниматолог эшләй, яҡынса 120 мең анестезиология ҡулланмаһы әҙерләнә, 30 меңдән ашыу реанимация ауырыуы дауалана (2010).
Б.В.Вакеев, Р.М.Ғабдулхаҡов, М.Ә.Саҙретдинов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 436
ИҪКЕ ҠЫЙЫШҠЫ ҠУРҒАНДАРЫ, Сармат мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 4—2 бб. ҡарай. БР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы р‑ны Иҫке Ҡыйышҡы а. көньяҡ‑көнсығыш ситендә Ағиҙел й. һул ярында ҡалҡыу урында урынлашҡан. 1934 й. П.Д.Дмитриев һәм К.В.Сальников тарафынан асыла һәм өйрәнелә, 1957—60 йй. М.Х.Садиҡова тикшерә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. Тупраҡ өйөп яһалған 20 ҡурғандан (диам. 18—30 м, бейеклеге 0,1—2,1 м) тора, 8‑е (150 ҡәбер) өйрәнелгән. Ерләү ҡоролмалары тура мөйөшлө, овал формаһындағы, ҡайһы ваҡыт баҫҡыслы, көпләнгән ҡәбер соҡорҙарынан ғибәрәт. Мәйеттәр салҡан һалып, баштары м‑н башлыса көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Керамика әүәләп эшләнгән түңәрәк төплө, йомро ҡорһаҡлы, ҡыҫҡа муйынлы һәм тышҡа ҡарай бөгөлгән ауыҙлы, тулҡынлы һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, һырҙар баҫып биҙәлгән һауыттарҙан, ш. уҡ балсыҡтан эшләнгән, яҫы төплө ҡабарынҡы ҡорһаҡлы, тар ауыҙлы, ҡыҫҡа муйынлы, биҙәлмәгән йәки ҡабарынҡы түңәрәктәр, вертикаль һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән һауыттарҙан тора. Ғәҙәттә ир заты ҡәберҙәрендә — ҡорал (тимер ҡылыстар, бысаҡтар, хәнйәрҙәр, һаҙаҡ ырғаҡтары, тимер һәм бронза уҡ башаҡтары), эш ҡоралдары (тимер бырау, ҡасауҙар, арҡыры балталар), ат егеү кәрәк‑ярағы (тимер ауыҙлыҡтар); ҡатын‑ҡыҙҙыҡында биҙәүестәр (быяла, лигнит, мәрйен муйынсаҡтар, бронза суҡтар, һырғалар), көнкүреш әйберҙәре (бронза көҙгөләр, таш иген онтағыстар) осрай. Ҡорбан ителгән хайуан һөйәктәре табылған. Ҡомартҡы Сармат мәҙәниәте ҡәбиләләренең Көньяҡ Уралға күсеп ултырыу процесын сағылдыра.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Йәйге спорт миҙгеле асылды
04 мая 2013 йыл | Спорт
Күптән түгел Красно-усолда еңел атлетика бу-йынса ярыштар үтте. Шулай итеп, традицияға ярашлы, йәйге спорт миҙгеленә старт бирелде.
Битарафлыҡтан арынырға кәрәк
04 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Бюджеттың килем өлөшөн арттырыуға булышлыҡ иткән эшҡыуарлыҡты үҫтереү, мәшғүллек кимәлен күтәреү, социаль көсөргәнешлекте кәметеү – дәүләттең мөһим бурыстарының береһе. Шуға ла "Башҡортостан Республикаһында эшҡыуарҙарҙың хоҡуҡтары буйынса вәкил хаҡында” Закон ҡабул итеү һәм Уполномоченный институты булдырыу – ваҡытлы һәм көнүҙәк аҙым.
Республикала эшҡыуарҙарҙың хоҡуҡтары буйынса Уполномоченный итеп БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Р.В.Ғибаҙуллин раҫланды. Ул, үҙ сиратында, муниципаль властар менән килешеү нигеҙендә ҡала округтарында һәм муниципаль райондарҙа үҙенең йәмәғәт ярҙамсыларын тәғәйенләне. Беҙҙең районда Эшҡыуарҙар хоҡуғы буйынса вәкилдең йәмәғәт ярҙамсыһы итеп эшҡыуар Хәннән Вәлиулла улы Ишмырҙин һайланды. Хәннән Ишмырҙин менән сираттағы әңгәмә барышында уларҙың эшмәкәрлеге хаҡында һүҙ алып барҙыҡ.
Республикала эшҡыуарҙарҙың хоҡуҡтары буйынса Уполномоченный итеп БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Р.В.Ғибаҙуллин раҫланды. Ул, үҙ сиратында, муниципаль властар менән килешеү нигеҙендә ҡала округтарында һәм муниципаль райондарҙа үҙенең йәмәғәт ярҙамсыларын тәғәйенләне. Беҙҙең районда Эшҡыуарҙар хоҡуғы буйынса вәкилдең йәмәғәт ярҙамсыһы итеп эшҡыуар Хәннән Вәлиулла улы Ишмырҙин һайланды. Хәннән Ишмырҙин менән сираттағы әңгәмә барышында уларҙың эшмәкәрлеге хаҡында һүҙ алып барҙыҡ.
Субсидия бүлегендә ихлас, ярҙамсылдар эшләй
04 мая 2013 йыл | Хаттар
Тормош булғас, төрлө хәлдәр була тигәндәй, донъя булғас, төрлө документ-ҡағыҙҙар артынан да күп йөрөргә тура килә. Беҙҙең һымаҡ оло йәштәге ауыл кешеләре ҡайһы бер һорауҙарҙы аңлап та бөтмәйбеҙ, бигерәк тә урыҫ телендәгеләрен.
Күңелле аҙналыҡ
04 мая 2013 йыл | Мәғариф
Бәләкәй генә булһа ла, беҙгә үҙебеҙҙең Һабай мәктәбендә уҡыуы бик оҡшай. Беренсе, икенсе һәм дүртенсе класта ун ике уҡыусы бик татыу һәм күңелле йәшәйбеҙ.
Онотолмаҫ йылдар
04 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Билдәле булыуынса, 60-70-се йылдарҙа районда төҙөлөш эштәре киң ҡолас алды. Колхоз-совхоздарҙа малсылыҡ фермалары, комплекстар, хужалыҡ объекттары төҙөлдө. Бына шул саҡта кирбескә ихтыяж килеп тыуҙы һәм район биләмәһендә кирбес заводы төҙөү хаҡында һүҙ ҡуҙғатыла башланы. Райондың һәр тарафында кирбес һуғыу өсөн сифатлы балсыҡтың күплеге лә шуға этәргәндер.


text:
Асҡыс (йоҙаҡ асҡысы)
Асҡыс — йоҙаҡтарҙы аса торған ҡорал; йоҙаҡты аса, бикләй, механизмдарҙы бора-бушата, көйләй торған ҡорал[1].
Металл (тимер, баҡыр һ.б.), ағас, пластмасса асҡыс эшләү өсөн материал булып тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе асҡыстар, йоҙактары менән бергә беренсе цивилизациялар барлыҡҡа килгәндә үк барлыҡҡа килгән. Улар мифтарҙа һәм Тәүратта телгә алына. Фирғәүен Рамсес IIҡәберлегенде тарихсылар ағас асҡыс таба.
Асҡыс төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шыуҙырмалы (региль) асҡыстар эшләү технологияһы яғынан ҡатмарлы асҡыстар булып тора. Шыуҙырмалы асҡыстар йоморо һәм яҫы булырға мөмкин.
Асҡыс эшләү технологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фотогалерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асҡыс (мәғәнәләр)
- Отмычка (асҡысһыҙ йоҙаҡ асыу ҡоралы)
- Асҡыс (электротехника)
- Асҡыс (криптография)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
- Подробности
- Просмотров: 470
ДЕФЕКТОСКОПИЯ (лат. defectus — етешһеҙлек һәм гр. skopeo — ҡарайым), материалдарҙың һәм изделиеларҙың (башлыса иретеп йәбештерелгән урындарының, ҡойоу һәм штамплау юлы м‑н яһалған деталдәренең) бөтөнлөгө йәки бер төрлөлөгө боҙолған урындарын табыу маҡсатында, уларҙы емермәйенсә, сифатын тикшереү ысулдары һәм саралары комплексы. Акустик ысул, электромагнит, радиация, радиотулҡын һ.б., ш. уҡ үтеп инеүсе матдәләр ярҙамында башҡарыла. БР‑ҙа иң ҙур Д. лаб. “Востокнефтезаводмонтаж”, “Востокнефтепроводстрой” ААЙ‑ларында, “Башэнергопроект” ЯСЙ‑нда (Өфө), ӨДНТУ эргәһендәге Техник диагностика үҙәгендә эшләй. 20 б. 90‑сы йй. аҙ. ӨДНТУ‑ның Салауат филиалында (А.А.Абакумов, М.Ғ.Бәширов, Р.Ғ.Вилданов һ.б.) резервуарҙарҙың төбөн тикшереү өсөн МД‑10Т магнит-телевизион дефектоскобы уйлап табыла (“Газпром нефтехим Салават”, “Салаватнефтемаш” ААЙ‑ларында һ.б. ҡулланыла). Молекулалар һәм кристалдар физикаһы ин‑тында ярым үткәргестәрҙәге, иретеп йәбештерелгән урындарҙағы һ.б. етешһеҙлектәрҙе табыу өсөн шыйыҡ кристаллы дефектоскоптар (ҡара: Шыйыҡ кристаллы приборҙар) эшләнә (А.Н.Лачинов, О.А.Скалдин, А.Н.Чувыров). Д. өлкәһендә белгестәр әҙерләүҙе “Свартэкс” ААЙ‑нда, Диатехсервис” ЯСЙ- нда (икеһе лә — Өфө), белгестәр әҙерләүҙе һәм уларҙы аттестациялауҙы координациялау “Башҡортостан Эксперттар ассоциацияһы”нда алып барыла.
В.В.Астанин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
ДЖЕМИЛЕВ Усеин Меметович (15.5.1946, Үзбәк ССР‑ы Осман Йосопов а.), химик-органик. РФА‑ның мөхбир ағзаһы (1990), БР ФА акад. (1991), химия ф. д‑ры (1977), проф. (1983). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1984). Ҡаҙаҡ химия-технология ин‑тын тамамлағандан һуң (1968) Ҡаҙаҡ ССР‑ы ФА-ның Химия фәндәре ин‑тында эшләй (икеһе лә — Чимкент ҡ.). 1970—91 йй. Химия ин‑тында: 1977 й. алып лаб. мөдире, бер үк ваҡытта 1981 й. башлап дир. урынбаҫары. 1992 й. алып БР ФА‑ның Нефтехимия һәм катализ ин‑ты дир., лаб. мөдире, 2016 й. — баш ғилми хеҙм-ре, бер үк ваҡытта 1993—2006 йй. РФА Өфө ФҮ Президиумы рәйесе урынбаҫары, 2011—16 йй. рәйесе. Фәнни хеҙмәттәре органик, металорганик химия һәм металл комплекслы катализ өлкәләрендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Д. етәкс. поли‑ һәм гетероциклик, кластерлы һәм каркас структуралы берләшмәләрҙе бер стадиялы синтезлау ысулдары уйлап табыла; азотлы, кислородлы, көкөртлө һәм металорганик берләшмәләрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүсе бәйләнешле диендар м-н теломеризация, атомдарҙы, бәләкәй һәм аҙ тотороҡло молекулаларҙы һ.б. каталитик активлаштырыу өлкәһендә яңы йүнәлештәр эшләнә; олефин һәм ацетилендарҙы этилмагнийлау һәм цикллы металлауҙың каталитик реакциялары асыла (ҡара: Джемилев реакцияһы). Д. тикшеренеүҙәре үҙгәрмәүсән металдарҙың металл циклдары химияһы үҫешенә башланғыс була. Уның етәкс. норборнадиен, хлорнорборнен һ.б. (“Салаватнефтеоргсинтез” ААЙ; ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) һәм этиленды окисхлорлау өсөн микросфера рәүешендәге катализаторҙар (“Каустик” ААЙ) алыу технологиялары уйлап табыла һәм етештереүгә индерелә; иммуностимуляторҙар (бисол, купробисан һ.б.), нефть сәнәғәте өсөн реагенттар, фунгицидтар (базуран) һ.б. алыуҙың ғәҙәти булмаған технологиялары эшләнә. Органик һәм металорганик синтезлауҙа металл комплекслы катализ б‑са фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусыларҙың береһе (Г.А.Толстиков м‑н берлектә). 870-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 830-ҙан ашыу уйлап табыу авторы. СССР‑ҙың Дәүләт пр. (1990), РФ‑тың Дәүләт пр. (2003), Башҡортостан комсомолы (1979), А.М.Бутлеров ис. (2009), В.Н.Ипатьев ис. (2015) пр. лауреаты. 1‑се (2001) һәм 2‑се (1999) дәрәжә “Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн”, Салауат Юлаев (2016) орд. м‑н бүләкләнгән.
Хеҙм.: Металлокомплексный катализ в органическом синтезе. Алициклические соединения. М., 1999 (авторҙ.); Hydrometallation of unsaturated compounds //Modern reduction methods. New York, 2008 (авторҙ.); Hydro-, carbo- and cycloalumination of unsaturated compounds //Modern Organoaluminum Reagents. Vol.41. Berlin, 2013 (авторҙ.).
В.Н.Одиноков
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 586
АРХЕОЛОГИК ҠОМАРТҠЫЛАР, кешелек йәмғиәте тарихын күҙ алдына килтерергә мөмкинлек биреүсе матди сығанаҡтар (кеше тарафынан эшләнгән, ер өҫтөндә, ер һәм һыу аҫтында һаҡланып ҡалған боронғо әйберҙәр, ҡоролмалар, зыяраттар). Археологик тикшеренеүҙәр объекты (ҡара: Археология). А.ҡ. иҫәбенә эш ҡоралдары, торамалар һәм торлаҡтар, ерләүҡомартҡылары; ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр, биҙәүестәр һ.б. инә.
Башҡортостанда иң боронғо А.ҡ. (Айдос, Урта Түбә) б.э.т. 400—100‑сө мең йыллыҡтар м‑н билдәләнә. Торамалар һәм ерләү ҡомартҡылары айырыуса киң таралған. Торамалар 3 типҡа бүленә: торалар, тораҡтар, ҡаласыҡтар. Ҡурған, ҡәберлектәр һәм кәшәнәләр ерләү ҡомартҡыларына ҡарай. А.ҡ. ш. уҡ боронғо тау ҡаҙылма байлыҡтары сығарыу урындары йәки мәғдән табыу карьерҙары (Баҡырүҙәк, Ҡарғалы, Ташҡаҙған руднигы һ.б.), кеше йәшәгән мәмерйәләр һәм ғибәҙәтханалар (Шүлгәнташ, Заповедный ғибәҙәтханаһы, Игнатьев ғибәҙәтханаһы һ.б.), таш һындар (ҡара: Ғүмәр ҡәберлеге, Әҡембәт ҡурғандары), хазиналар (Ҡуғанаҡ хазинаһы, Миловка хазинаһы, Әүрезтамаҡ хазинаһы һ.б.), свай өҫтөнә ҡоролған ҡаралтылар, боронғо юлдар, дольмендар, һынташтар инә.
Бер археологик мәҙәниәткә ҡараған А.ҡ. локаль төркөмдәре археологик комплекстарға (Арҡайым, Биктимер археологик комплексы, Горный археологик комплексы, Ҡараяҡуп археологик комплексы, Мәнәк археологик комплексы, Охлебинин археологик комплексы, Һынташты, Ташйылға археологик комплексы, Ташлы археологик комплексы, Шипов археологик комплексы, Яковлевка археологик комплексы һ.б.) айырыла; төрлө мәҙәниәткә ҡарағандары — археологик микрорайондарға (Байыш археологик микрорайоны, Береговка археологик микрорайоны һ.б.). Башҡортостандың А.ҡ. (3 меңдән ашыу) боронғо (ҡара: Таш быуат, Бронза быуаты, Тимер быуат) һәм Урта быуат тарихы осорҙарын сағылдыра.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Р.Й.Мәхийәнова


text:
Башҡортостанда «Эко-китап» акцияһы барышында макулатураны китаптарға алмаштырырға мөмкин
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда макулатура йыйыу буйынса «Эко-китап» акцияһы башланды. Унда теләгән һәр кем, шул иҫәптән мәғариф учреждениелары, өҫтәмә белем биреү үҙәктәре, предприятиелар һәм ойошмалар ҡатнаша ала. Һәр 100 килограмм макулатура өсөн өс китап тапшырыла. Акция Экология йылына бағышланған. Ойоштороусылар булып «Берҙәм Рәсәй»ҙең төбәк бүлексәһе һәм «Комсомольская правда» гәзите сығыш яһаны, тип хәбәр иттеләр партияның төбәк бүлексәһенән.
Проект тап йәштәргә йүнәлтелгән. «Эко-китап»та ҡатнашыусылар өсөн «Донъяның бөйөк музейҙары», «Рәхәтләнеп сәйәхәт ит», «Үҫмерҙәр китапханаһы» коллекциялары әҙерләнгән.
Акция 2017 йылдың декабренә ҡәҙәр дауам итә. Ҡағыҙ, картон һәм иҫке журналдарҙы «ВторМаркет» хеҙмәткәрҙәре йыя. Ҡатнашыусыларға тапшырылған макулатураның ауырлығы яҙылған квитанция бирелә. Артабан «аҡыллы» бүләктәрҙе килтергәндәрен көтөргә генә ҡала. 18 декабрҙә ойоштороусылар акцияға йомғаҡ яһай, еңеүселәрҙе бүләкләй, әүҙем ҡатнашыусыларға индивидуаль бүләктәр ҡаралған. Хатта 50 килограмға етмәгән макулатура өсөн дә бүләктәргә өмөт итергә мөмкин.
«Акцияның мәғәнәһе кәрәкмәгән ҡағыҙҙарҙы йыйыуға ғына ҡайтып ҡалмай, ул күпкә тәрәнерәк, — тип иҫәпләй «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе секретары урынбаҫары Эдуард Сәйетбатталов. — Беҙ күңелдәребеҙҙең экологияһы мәсьәләһен күтәрәбеҙ. Үҫеп килгән быуын азат тормош йүнәлештәре шарттарында тыуған. Хәҙер күптәрҙең изгелек, намыҫ, тоғролоҡ кеүек төшөнсәләргә мөнәсәбәте дөрөҫ түгел. Йыш ҡына матди мотивтарға өҫтөнлөк бирелә. Кешеләр өҫтөнлөктәрҙе, ҡиммәттәрҙе дөрөҫ һайларға өйрәнергә тейеш».
Акция тураһында положение менән баҫманың сайтында танышырға мөмкин.


text:
Башҡортостанда Владимир Путинға булышлыҡ итеү өсөн штаб ойошторолдо
Башҡортостанда Владимир Путинға булышлыҡ итеү өсөн штаб ойошторолдо Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
17 ғинуарҙа Башҡортостанда Рәсәй Президентына кандидат Владимир Путинға булышлыҡ итеү өсөн төбәк штабы эш башланы. Ул Өфөләге Цюрупа урамындағы 17-се йортта урынлашҡан.
Штабты Владимир Путиндың ышаныслы кешеләре — Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры Рәмил Бәхтизин һәм «Салауат Юлаев» хоккей клубы» автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының генераль директоры Таһир Ибраһимов, Башҡортостан республикаһы Милли йәштәр театры актрисаһы Рушанна Бабич һәм «Өфө» халыҡ-ара аэропортының генераль директоры Александр Андреев етәкләй.
Штаб етәксеһе урынбаҫарҙары — «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк башҡарма комитеты етәксеһе Руслан Ғиззәтуллин, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк башҡарма комитеты башлығы Виталий Брыкин һәм «Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының башҡарма директоры Рөстәм Исхаҡов.
Яуаплы йүнәлештәр буйынса эште «Еңеү ирекмәндәре» Бөтә Рәсәй хәрәкәтенең төбәк бүлексәһе етәксеһе Александр Юдин, «Берҙәм Рәсәй» партияһы төбәк башҡарма комитеты етәксеһенең беренсе урынбаҫары Светлана Чертороева һәм баш бухгалтер Айнур Аккулов, «Вся Уфа» продюсерлыҡ үҙәге директоры Алина Сөләймәнова, Өфө дәүләт нефть техник университетындағы Иҡтисад һәм сервис институтының Йәштәрҙең башланғыстарын үҫтереү үҙәге етәксеһе Люция Юлуева, «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесенең Башҡортостандағы төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе координаторы Илнур Әйүпов, «Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының бүлек начальнигы Гүзәл Мусина, «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррире Артём Вәлиев етәкләй.
Штаб ағзалары эш мәсьәләләрен тикшерергә, халыҡтың мөрәжәғәттәрен ҡарарға, тәҡдим ителгән башланғыстарҙы тикшереп, тормошҡа ашырырға тейеш.
Штабтың рәйестәше Рәмил Бәхтизин Владимир Путин менән яҡындан таныш булыуы һәм уның менән бер нисә тапҡыр, шул иҫәптән 2003 йылда, Өфө дәүләт нефть техник университетына килгән сағында, осрашыуы хаҡында һөйләне.
«Минең гражданлыҡ бурысым — ҡуйылған маҡсаттарға ирешеү өсөн бөтә көстө һалыу. Тап шуның өсөн дә мин Владимир Путинды Рәсәй Президентына кандидатлыҡҡа тәҡдим итеү буйынса Инициатив төркөмдә эшләргә ҡарар иттем. Минең башланғысымды яҡлауҙары һәм Владимир Путинға һайлауҙа уның ышаныслы кешеһе булып эшләргә мөмкинлек биргәне өсөн рәхмәт белдерәм», — тине Рәмил Бәхтизин, вазифаны ҡабул итеп.
Башҡортостан Республикаһында Владимир Путинды Рәсәй Президенты вазифаһына кандидат итеп күрһәтеүгә ярҙам итеү штабының адресы: 450008, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Цюрупа урамы, 17-се йорт. Телефондар: +7 (347) 286-13-32, 286-13-66.
http://www.bashinform.ru/news/1104900-v-bashkirii-sozdan-shtab-obshchestvennoy-podderzhki-vladimira-putina/


text:
Яңылыҡтар таҫмаһы
Балтас районында терегөмөшлө лампалар ташланған сүп-сар өйөмө табылған
Урман эсендә ятҡан хәүефле яҡтыртыу ҡоролмаларына Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы белгестәре тап булған. Тикшереү барышында гәзиттәргә төрөлгән лампаларҙың Борай районы үҙәгендәге 3-сө мәктәптән килтерелеүе асыҡлана. Инспекторҙар шунда уҡ белем усағы етәкселеге менән осраша.
Республикала авария һөҙөмтәһендә, сит ил машинаһы водителе һәләк була
Илеш районында үлемесле юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлә. Мәскәү-Өфө юлында автомобиль түңкәрелеү сәбәпле, водителдең ғүмере өҙөлә.
Башҡортостанда балалар баҡсаларын сифатһыҙ аҙыҡ менән тәьмин иткәндәр
Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау хеҙмәте 65 туҡланыу нөктәһен тикшерҙе. Улар мәктәпкәсә белем учреждениелары менән, уларҙы әҙер ризыҡ менән тәьмин итеү буйынса, килешеү төҙөй. Тикшереү барышында 636 әҙер ризыҡ ҡарала.
Һәләтле башҡорт йәштәре тураһында тәүге китап донъя күрҙе
"Башҡорт 2.0" исеме аҫтында нәшер ителгән йыйынтыҡта төрлө өлкәлә уңыш ҡаҙанған, Рәсәй төбәктәрендә, сит илдәрҙә йәшәгән милләттәштәребеҙ сағылыш тапҡан. Ул Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәүсе Баймаҡ ҡыҙы Эльвира Моталова авторлығында ижад ителгән.
Батыр яҡташыбыҙға бүләк
Рәсәй геройы генерал-полковник Анатолий Романовҡа Бәләбәй ҡалаһының почетлы гражданины исеме бирелде. Йәмәғәтселек иғтибарына уның хөрмәтенә баҫылған китап тәҡдим ителде. Тема дауамы беҙҙең сайтта.
Башҡортостандың йәмәғәт палатаһы сираттағы ултырышҡа йыйылды
Унда ҡатнашыусылар халыҡ-ара "Өфө" аэропортына исем биреү мәсьәләһен ҡараны. Исемлектә тиҫтәнән ашыу шәхес. "Өфө" халыҡ-ара аэропорты генераль директоры үҙ сығышында һайланасаҡ шәхестең бөтә донъяға билдәле кеше булырға тейешлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Өфөнөң 13-сө холоҡ төҙәтеү колонияһында ит консервалау цехы асылды
Дәүләт-шәхси партнерлыҡ нигеҙендә булдырылған производство айына 110 тонна продукция сығарыу ҡеүәтенә эйә. Ассортимент та бай, быҡтырылған иттән тыш, һыйыр ите ҡушылған ҡарабойҙай, дөгө бутҡалары ла консервалана. Хөкөм итеүселәрҙең хеҙмәт урындары менән тәьмин ителеүе хаҡында беҙҙең сайтта уҡығыҙ.
Урал энергетикаһы
Өфөлә ошондай исем аҫтында илдең иң ҙур энергетика форумдарының береһе үтә. Энергетика форумы 23 октябрҙә башлана һәм дүрт көн буйы дауам итә. Уның сиктәрендә пленар ултырыш, күргәҙмә, төрлө түңәрәк өҫтәлдәр, секциялар ойоштороу ҡаралған.
Йылы бирелгән
Кисә беҙҙең телеканалда видеояҙма эфирға сыҡҡандан һуң Благовещен районы Ильина Поляна ауылында йылы бирелгән. Подрядсы ойошма, графикка ярашлы, эштәрҙе ай ярым элек үк тамамларға тейеш булһа ла, ул оҙаҡҡа һуҙылған. Көҙгө һалҡындарҙы фатирҙа йәшәүселәр өшөп ҡаршылаған.
Беҙ Баймаҡтар бит әле
Башкорт йыры бәйгеһен ойоштороусылар "Башкортостан" концерт залында "Беҙ Баймактар бит әле!" тигән яңы проектҡа старт бирҙе. Сығышы менән Баймактан булған профессиональ артистарҙың ҙур концерты йәнә Өфө һәм уның ҡунактарын йыйҙы.
Республикала тәүге тапҡыр "Башҡорт килене" этнотуры ойошторолдо
Гүзәл Хәйбуллина менән Алина Иманғолова башланғысында сара уҙған ял көндәрендә Ишембай һәм Мәләүез райондарында үтте. Этнотурҙа ҡатнашыусы ҡыҙҙар халҡыбыҙҙың мәҙәниәте, көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре менән яҡындан танышты. Аҫалы балаҫ һуғыу, милли аш-һыу бешереү серҙәренә төшөндө.
Йөрәк һүҙе
20 октябрҙә, Мостай Кәримдең тыуған көнөндә Башҡортостан юлдаш каналында "Йөрәк һүҙе" телевизион проектының икенсе миҙгеле старт ала. Халыҡ шағирының тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған шиғриәт һөйөүселәр бәйгеһенә бер йылдан, Мостай Кәримдең юбилейын билдәләгән көндәрҙә йомғаҡ яһаласаҡ. Һәр сығарылышты йәмғиәттә танылыу алған һәм уңыш ҡаҙанған, республика үҫешенә тос өлөш индергән билдәле шәхестәр биҙәйәсәк.
Башҡорт дәүләт медицина университетында онкология өлкәһендәге уҡыу әсбәбының исем туйы үтте
Уның авторҙарының береһе билдәле ғалим-онколог, профессор Шамил Ганцев. Ғалим онкология фәне буйынса эҙләнеүҙәрен бер-нисә китапҡа туплай. Конкурста еңеп сыҡҡан баҫма Рәсәй һәм яҡын сит илдәр студенттары өсөн төп уҡыу әсбабы булараҡ ҡулланыла. Ҡаҙаҡ теленә тәржемә итеүгә йыл ярым ваҡыт талап ителгән. Башҡорт дәүләт медицина университетында белем алған ҡаҙаҡ студенттары уны тыуған телендә уҡый ала.
Республиканың киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре белемен камиллаштыра
Башҡортостан Юлдаш телевидениеһының телерадио сәнғәт мәктәбе "Педагогика һәм психология нигеҙҙәре" курстарын үтеүселәргә таныҡлыҡ тапшырҙы. Киң мәғлүмәт коммуникациялары яңы кимәлгә күтәрелгән һайын хеҙмәткәрҙәрҙән дә тейешле белем, тәжрибә талап ителә. Өҫтәүенә, киләһе йылдан һөнәри оҫталыҡ тураһындағы ҡануниәт тә ҡатылана.
Башҡортостанда 9 мең 4 йөҙ кешегә эш хаҡы буйынса бурыс бар
Республикала эшләүсе 109 предприятиеның бирәсәге 483 миллион һумдан ашыу тәшкил итә. Бөгөн айырыуса киҫкен хәлле предприятиелар етәкселәре республиканың ведомство-ара комиссияһы ултырышында яуап тотто.
Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙа тәүге Президиум ултырышы үтте
Унда дүрт тиҫтәнән ашыу закон проекты ҡаралды. Уларҙың күбеһе социаль өлкәгә ҡағыла. Мәҫәлән, ишле ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында. Быға тиклем 600 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған аҡсалата түләүҙе тик туғыҙ бала тәрбиәләгән ғаиләләр генә алһа, хәҙер мөмкинлек менән һигеҙ бала үҫтереүселәр ҙә файҙалана ала.
Башҡортостан Хөкүмәтенең оператив кәңәшмәләр графигы үҙгәрә
Республика башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың бойороғо менән хәҙер ул һәр шәмбе көндөҙгө сәғәт 1-ҙә үтә. Кәңәшмәлә хөкүмәт ағзаларынан тыш, район-ҡала етәкселәренә лә ҡатнашыу бурысы ҡуйыла. Уларға видеконференция режимын ҡулланыу тәҡдим ителә.
Үҫмерҙәр араһындағы Олимпиадала Өфө егете финал уйынына сыҡты
Буэнос-Айреста үҫмерҙәр араһындағы Олимпиада дауам итә. Башҡортостандан Станислав Черемискин Рәсәйҙең йыйылма командаһы составында уҡтан атыу ярышында ҡатнаша.
Иртәгә республика халҡын ямғырлы һауа торошо көтә
Республикала шаршамбы, 17 октябрҙә, ямғырлы һауа торошо көтөлә. Һауа температураһы көндөҙ + 12 градусҡаса йылытасаҡ. Был хаҡта Башгидрометүҙәк хәбәр итә.
Радий Хәбиров Башҡортостан етәкселәрен нормаға һалынмаған эш аҙнаһына күсерҙе
Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров хәбәр итеүенсә, Республика Хөкүмәтендә оператив кәңәшмәләр шәмбе көнө 13 сәғәттә үтәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 638
ЙӘЙЕН (Silurus glanis), йәйен һымаҡтар отрядының йәйендәр ғаиләһенә ҡараған балыҡ. Азов, Арал, Балтик, Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙәр басс. ҡараған һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Кәүҙәһе тәңкәһеҙ, йомшаҡ тиреле һәм лайла биҙҙәре м‑н, алғы өлөшө йомро, арты тарыраҡ, оҙонлоғо 70—150 см, ауырлығы 5—50 кг. Арҡаһы ҡарағусҡыл, ян‑яҡтары һарғылт йәшел, ҡара таплы, ҡорһағы аҡ. Башы йәйенке. Томшоғо яҫы, киң, йомро. Күҙе бәләкәй. Ауыҙы ҙур, аҫҡы яңағы алға сығып тора. Тештәре ваҡ, күп, яңаҡтарында һәм аңҡауында урынлашҡан. Өҫкө иренендә бер пар оҙон мыйығы бар, эйәгендә — ике пар ҡыҫҡа мыйыҡ. Күкрәк йөҙгөсө ҙур сәнскеләрҙән тора, арҡаһындағыһы – ҡыҫҡа, баш яғына күскән, аналь йөҙгөсө оҙон, түңәрәкләнеп бөткән ҡойроҡҡа ҡушылған. Енси яҡтан 3—5 йылда өлгөрә. Апр.—авг. ыуылдырыҡ сәсә. Ата балыҡ 30—70 см тәрәнлектә һыу үҫемлектәре араһында йомро соҡор рәүешендә оя яһай. Ыуылдырығы селбәрәләр сыҡҡанға тиклем һыу төбөнә йәки ата балыҡ һаҡлаған ояның ситенә йәбешеп тора. Үрсемлелеге — 11—900 мең ыуылдырыҡ. Йәй көнө генә башлыса бәләкәй имеҙеүселәр, балыҡтар, ҡоштар, сүмесбаштар, тәлмәрйендәр, моллюскылар, ҡыҫалалар, эре бөжәктәр м‑н күп туҡлана. Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы йылғаларында осрай.
И.П.Дьяченко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 430
ЙӘНТҮРИН Сәлимгәрәй Сәйетхан улы (1864, Ырымбур губ. — 14.5.1926, Ҡазан), Өфө губернаһынан 1‑се Дәүләт думаһы (1906) депутаты. Дворяндарҙан. 1906 й. алып Рәсәй мосолмандары иттифағы ағзаһы. Мәскәү ун‑тының физика-матем. ф‑тын тамамлаған (1889). 1891 й. башлап Бәләбәй өйәҙендә мировой судья, 1894—1902 йй. Бәләбәй өйәҙ земство йыйылышы гласныйы, бер үк ваҡытта 1896 й. тиклем Өфө губерна земство йыйылышы гласныйы һәм 1898 й. алып Бәләбәй өйәҙендә участка земство начальнигы. 1903—06 йй. Өфө губ. крәҫтиән эштәре б‑са присутствиеның даими ағзаһы. Думала аграр комиссия ағзаһы. Кадеттар фракцияһында торған; Дәүләт думаһының мосолман фракцияһы секретары. 1906 й. июлендә Выборг ҡ. Думаны таратыуға ҡаршы протест белдереп, граждандарҙы дәүләт власы органдарына буйһонмаҫҡа саҡырған “Халыҡҡа — халыҡ вәкилдәренән” өндәмәһенә ҡул ҡуйған өсөн 1907 й. дек. 3 айға төрмәгә ябыла, һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителә. 1907 й. башлап Өфөнөң ярлы мосолмандары попечителлеге идараһы рәйесе, 1916 й. — Петроградта Мосолмандар араһында белем таратыу йәмғиәте рәйесе урынбаҫары. 1917 й. март—апр. Петроградта Рәсәй мосолмандарының ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы. 1917 й. нояб. — 1918 й. апр. Милләт мәжлесе депутаты, Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының милли идаралығы ағзаһы, Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашыусы. 1920 й. алып Иркутск, Ҡазан һәм Мәскәү ҡҡ. эшләй. Мосолмандарҙың 1—3‑сө Бөтә Рәсәй съездарында һәм 1—2‑се Бөтә Рәсәй мосолмандары съездарында (ҡара: Мосолман съездары) ҡатнаша. “Ғәлиә” мәҙрәсәһен ойоштороусыларҙың һәм “Әл-ғәләми әл-Ислами” (“Мосолман донъяһы”; Өфө, 1906—07) гәз. нәшер итеүселәрҙең береһе. Ибн.Ә.Әхтәмов м‑н берлектә “Милләт” (С.‑Петербург, 1913—15) гәз. сығара.
Әҙәб.: Усманова Д.М. Мусульманская фракция и проблемы “свободы совести” в Государственной думе России (1906—1917). Казань, 1999; Ямаева Л.А. Мусульманский либерализм начала XX в. как общественно-политическое движение (по материалам Уфимской и Оренбургской губерний). Уфа, 2002.
С.М.Исхаҡов, Л.Ә.Ямаева
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
“Өфөлә Шаляпин кистәре” XVI халыҡ-ара опера сәнғәте фестивале тамамланды, гала-концертта опера йондоҙҙары ҡатнашты.
Ә инде Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә Ҙур һәм Мариинск театры, “Астана опера” (Ҡаҙағстан) театры, Беларусь Республикаһының Ҙур театры, шулай уҡ Шаляпин исемендәге вокалистарҙың II халыҡ-ара конкурсы лауреаттары, Өфөләге опера труппаһының әйҙәүсе солистарының сығышын тамашасылар бигерәк тә оҡшатты.
Хөрмәтле ҡунаҡтар араһында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов та бар ине. Шул да мәғлүм булһын, “Өфөлә Шаляпин кистәре” фестивале баш ҡалабыҙҙа 13 сентябрҙән 25-нә тиклем барҙы. Ул “Фауст” (Шарль Гуно) операһы премьераһы менән асылды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 421
КАРУАНҺАРАЙ, Сауҙа рәттәре, 19 б. уртаһы — 20 б. башына ҡараған архитектура ҡомартҡыһы. Өфөлә урынлашҡан (Үрге Сауҙа майҙаны, 1). Петербург архитекторы А.И.Мельников проекты б‑са (төҙөлөш барышында проектҡа башҡа архитекторҙар, төҙөүселәр тарафынан үҙгәрештәр индерелә) 1825—67 йй. (1799 й. янған Түб. Сауҙа майҙанындағы ағас Каруанһарай урынында) төҙөлә. Классицизм стилендәге бер ҡатлы таш бина уңайлы урыны, ҙур күләме, симметриялы ҡоролошо һөҙөмтәһендә Үрге Сауҙа майҙанының композицион үҙәгенә әйләнә. Тура мөйөш рәүешендәге бинала сауҙа итеү өсөн 56‑шар тышҡы һәм эске урын була; уртала склад биналары урынлаштырыла. Һәр дүрт яҡтың да фасады буйлап аркалы тәҙрәле асыҡ галерея һуҙыла. 1858 й. К. бөтә урындары ла сауҙагәрҙәргә һатып бөтөлә. 1866 й. мәғлүмәттәр б‑са, тышҡы урындарға 25 сауҙагәр һәм 2 мещан эйә була. 1‑се гильдия сауҙагәре К.И.Блохиндың (ҡара: Блохиндар) — 9 урыны, 2‑се гильдия сауҙагәре М.А.Полетаевтың 5 урыны була, 7‑се кибеткә мираҫ б‑са 1904—16 йй. М.В.Нестеров хужа була.
1942 й. К. бинаһында Мәскәү һәм Смоленск өлк. эвакуацияланған иләү, туҡыу ф‑каларының ҡорамалдары урынлаштырыла (ҡара: Өфө кизе‑мамыҡ комбинаты). Яңынан йыһазландырыу проектын инженер Д.И.Сметанников эшләй. Комбинат күсеп киткәндән һуң (1985) бина буш тора, бер ни тиклем өлөшө емерелә.
1995—2000 йй. К. яңыртып төҙөлә (архитекторҙары С.А.Голдобин, С.Б.Голдобина һәм А.В.Давыденко). Комплекс периметры б‑са урынлашҡан сауҙа биналары һәм ҡатмарлы, күп кимәлле атриумлы галерея бер ҡатлы бина рәүешендә төҙөлгән. 2014 й. унда реконструкция башланған. 1996 й. алып бинала “Каруанһарай” ЯСЙ урынлашҡан.
В.Ф.Сәфәров
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова
Илл.: Каруанһарай


text:
Ухуд (Өхөд) һуғышы
Ухуд (Өхөд) һуғышы
625 йыл, Һижрәнең 3 йылы, Ухуд (Өхөд) һуғышы.
Бәҙер һуғышынан һуң Мәккәлә рәйес булған Әбү Суфьян ибн Хәрбтең, әһел Исламдан үс алыу маҡсаты менән, ике йөҙ ғәскәр йыйып, Мәҙинәгә барып та, был сәфәрҙән уңышһыҙ ҡайтҡанлығы юғарыла яҙылғайны.
Бәҙер ваҡиғаһы әсеһе өҫтөнә тағы ла был уңышһыҙлыҡҡа дусар булған Әбү Суфьян нисек тә булһа әһел Исламдан үс алыу ниәтендә йөрөй ине. Бәҙер һуғышында үлгән кешеләрҙең яҡындары ла үс алыу ниәтендә инеләр. Бының өҫтөнә Бәҙер һуғышынан һуң мөшриҡтәрҙең сауҙа юлдары ла бикләнеү дәрәжәһенә еткән тиәрлек ине. Шунлыҡтан ҡеүәтле бер ғәскәр туплап, әһел Исламдың шәүҡәт үә ҡеүәттәрен һындырыу мөшриҡтәргә иң мөһим бер нәмә ине.
Бәҙер һуғышына сәбәп булған каруандағы малдар, уның эйәләре, ул ваҡытта шул каруанды яҡлайбыҙ тип, Мәккәнән сығып Бәҙерҙә булғанға, ул каруан Мәккәгә ҡайтҡас, бүленмәйсә Дәрун нәдүәлә һаҡларға ҡуйылғайны, һуңынан уның эйәләренең күбеһе Бәҙерҙә үлеү сәбәпле, икенсенән, Бәҙерҙә еңелеүҙең әсеһе сәбәпле, каруан малын бүлеүгә күңелдәре бармай ине. һуңынан мөшриҡтәр, Әбү Суфьянға барып, ошбу каруан малдарын мосолмандарға ҡаршы һуғышыу өсөн файҙаланыу тураһында һүҙ һөйләнеләр. Әбү Суфьян да, быны бик хуп күреп, бергәләп халыҡты шуға ҡыҙыҡтырҙылар. Халыҡ быға ризалыҡ белдерҙе. Каруандағы мал, илле мең алтынға иҫәпләнеп, һуғыш кәрәгенә сарыф ителде.
Һуғышҡа әҙерләнеү
Һуғышҡа әҙерләнер өсөн мал табылғас, Ҡөрәйш башлыҡтары бик ҡаты һуғышҡа әҙерләнә башланылар. Мәккә тирәһендә булған сәхрә ғәрәптәрен дә һуғышҡа тартыу өсөн, мәшһүр хатибтарҙы (оратор) һәм шағирҙарҙы күндерҙеләр. Улар араһында Бәҙер һуғышында мосолмандарға әсирлеккә эләккән шиғырсы Әбү Ғәззә Жумәхи ҙә бар ине. Рәсүлуллаһ уны, фәҡирлеге сәбәпле, йоломһоҙ азат иткәйне, ләкин шарт итеп ҡуйғайны, Исламға ҡаршы хәрәкәт ҡылмауын. Әбү Ғәззә быны иҫенә төшөрөп, был эшкә ҡатнашмаҫҡа булһа ла, Сафүән ибн Үмәйәнең ҡыҙыҡтырыуы буйынса ҡабул итте. Шул хатибтар һәм шиғырсылар тырышлығы арҡаһында, Тиһәмә һәм Кинәнә ғәрәптәренән, Ҡөрәйш хәлфәһе булған Әхәбиштән бик күп ғәскәр йыйылды. Мөшриҡ ғәскәре өс меңгә етеп, ике йөҙө атлы ғәскәр ине.
Баш етәксе итеп Әбү Суфьян ҡуйылды. Уның ҡул аҫтында ғәскәрҙең фирҡәләренең башлыҡтары итеп: Ғәкрәмә ибн әби Йәһл, Халид ибн Вәлид, Сафүән ибн Үмәйәләр ҡуйылды. Ҡөрәйштәр, һуғыштан ҡасмаҫ өсөн һәм ғәскәрҙең рухын күтәрер өсөн, үҙҙәре менән ҡатындарын да алып сыҡтылар. Улар араһында Әбү Суфьяндың ҡатыны Хинд бинт Ғүтбә, Ғәкрәмәнең ҡатыны Үмм Хәким, Сафүән ибн Үмәйә ҡатыны — Бәрҙә бинт Мәсғүд, Хәрис ибн Һишам ҡатыны — Рита бинт Мунаббиһ, Талха ибн әби Талха Ҡатыны — Сәләфә үә башҡалар бар ине. Ғәскәрҙең рухын күтәрәр өсөн, барабан һуғып үә ҡурайҙар уйнап, ғәскәрҙе батырлыҡҡа өндәй торған шиғырҙар һөйләү өсөн кәнизәктәрҙе лә (тол ҡатындарҙы) алып сыҡтылар. Ғәскәр эсендә әһел Ислам араһында мәшһүр фасиҡ Әбү Ғәмир ҙә бар ине. Ул яһилиәт ваҡытында Йәҫрибтағы Әус ҡәбиләһенең рәйесе булып, рәсүлуллаһ Мәҙинәгә һижрәт итеп килгәс, уға хөсөт үә дошманлығынан Мәҙинәне ташлап, бер нисә эйәрсен менән Мәккәгә киткәйне. Ул яһилиәт ваҡытында Раһиб тигән исем менән билдәле ине. Мәҙкүр эшенән һуң, рәсүлуллаһ уны фасиҡ тип атаны.
Ғәскәрҙең Мәҙинәгә төшөүе
Шулай итеп, Әбү Суфьян өс меңдән ғибәрәт ғәскәр менән Мәҙинәгә йүнәлде. Ғәскәр шәүүәл айының дүртенсе көнөндә Мәҙинәнең Ухуд тауы янында Ғәйнәин тигән ергә килеп туҡтаны.
Рәсүлуллаһҡа хат килеү
Мөшриҡ ғәскәре Мәккәнән сыҡҡас, Ғаббас ибн Ғәбдел Мутталиб, Ғаффар ҡәбиләһенән бер кешене яллап, рәсүлуллаһҡа мөшриҡтәрҙең сығыуҙары хаҡында хат ебәрҙе. Мәҙкүр илсе өс көн эсендә Мәҙинәгә килеп етеп, рәсүлуллаһҡа хатты тапшырҙы. Ул ваҡыт рәсүлуллаһ эш менән Кубаға барғайны, һуңынан Мәҙинәгә ҡайтып, мөшриҡтәр хаҡында мәғлүмәт алыу өсөн йәсүстәр ебәрҙе. Йәсүстәр, ҡайтып, мөшриҡтәрҙән Ухудҡа яҡын бер ергә килеп төшкәнлектәрен һөйләнеләр.
Шуның өсөн, рәсүлуллаһ сәхәбәләрҙе йыйып, мөшриҡтәргә нисек ҡаршы тороу хаҡында кәңәшләште. Үҙенең фекере дошманға ҡаршы сығыу булмайса, Мәҙинәлә тороп дошман һөжүмен кире ҡайтарыу ине. Әсхәб Кирәмдән башҡалары, бигерәк тә ҡартыраҡтары, рәсүлуллаһтың фекеренә ҡушылһалар ҙа, Бәҙер һуғышында еңеү сәбәпле рухтары күтәрелгән йәш сәхәбәләр дашманға ҡаршы шәһәрҙән сығып, асыҡ ҡырҙа һуғышырға тәҡдим итәләр. Улар: «Әгәр беҙ шәһәр эсендә генә һуғышһаҡ, беҙҙе ҡурҡаҡтар тип әйтерҙәр», — тигән фекерҙәрен килтерҙеләр. Шулай уҡ Бәҙер һуғышына сыға алмайса ғәнимәттән мәхрүм ҡалған кешеләр ҙэ был фекерҙе яҡлап сыҡтылар. Мәшһүр батыр Хәмзә лә шуларҙың фекерҙәрендә булды. Монафиҡтарҙың башлығы Ғабделлаһ ибн Үбәй рәсүлуллаһ фекерендә ине. Ул: «И, рәсулуллаһ, дошманға ҡаршы сығып үҙебеҙҙе һәләкәткә һалмайыҡ, әгәр Мәҙинәгә һөжүм итһәләр, ирҙәребеҙ уларға ҡаршы тороп, ҡатындар үә балаларыбыҙ стена үә өй баштарынан таштар атырҙар, әгәр һөжүм итмәһәләр, бик һәйбәт, хурлыҡта ҡайтып киткән булырҙар», — тимеш ине. Был фекер иң муафиҡ үә тоғро фекер ине. Ләкин күпселек дошманға ҡаршы сығыу тарафында булғанға, рәсүлуллаһ уларға ҡушылып, шәһәрҙән сығарға ҡарар бирҙе. Рәсүлуллаһ шундай эштәрҙә һәр ваҡыт сәхәбәләр менән кәңәш ҡыла, күпселек сәхәбәләрҙең фекерен, үҙ фекеренә тура килмәһә лә, ҡабул итә ине.
Бына был ваҡиғала ла рәсүлуллаһ, Исламиәттең иң бөйөк асастарынан булған шура ҡағиҙәһенә әһәмиәт биреп, ни ҡәҙәр үҙенсә хата булһа ла, күпселек фекеренә ауышты. Был көн шәүүәл айының алтыһы — йома көн ине. Рәсулуллаһ, сәхәбәләре менән йома уҡып, хөтбәлә уларҙы сабыр үә ныҡ булырға дәғүәт итте. Сабыр иткәндәре тәҡдирҙә дошмандарҙы еңеү тураһында һөйләне. Йоманан һуң һәр кем һуғыш әҙерлектәре менән мәшғүл булды.
Рәсүлуллаһ өйөнән тимер кейемдәрен кейеп (рәсүлуллаһ был һуғышҡа ике ҡат тимер кейем кейгән ине), ҡоралдарын тағып сығыуға, халыҡ әҙерләнеп көтөп тора ине. Был ваҡыт шәһәрҙән сығып һуғышырға тауыш биргән кешеләр: «Юҡҡа рәсүлуллаһты үҙебеҙҙең фекеребеҙгә өндәнек, уның фекеренсә, Мәҙинәлә генә ҡалаһы ине», — тип кенә үкенә башлағандар ине. Рәсүлуллаһ ҡоралдарын тағып сыҡҡас: «Ий рәсүлуллаһ, беҙ һине юҡҡа һуғышҡа өндәнек шикелле, һин үҙ белдегең менән эшлә, беҙ һиңә эйәрәсәкбеҙ», — тинеләр. Рәсүлуллаһ уларға: «Юҡ, пәйғәмбәр кешегә бер мәртәбә һуғышҡа ҡарар биреп ҡоралдарын таҡҡас, һуғыштан ваз кисеү дөрөҫ түгел», — тип яуап ҡайтарҙы, һуңынан һуғыш флагтарын өләште. Мөһәжирҙәрҙең флагын — Мүзғәб ибн Ғүмәргә, Хазраж флагын — Хәббәб ибн Мунзиргә, Әус флагын Үсәид ибн Хузәиргә бирҙе. Бөтөн ғәскәр бер мең булып, арала бер нисә сәхәбә ҡатындар ҙа бар ине. Улар араһында Үммүл мөьминин (мөьминдәрҙең әсәһе) — Ғәйшә, рәсүлуллаһтың ҡыҙы — Фатима, Үмм Сүләим, Үмм Сәлит, Үмм Ғәмәрә бинт Ҡәғб, Үмм Эймән исемле ҡатындар бар ине. Улар һуғыш ваҡытында, ғәскәргә һыу ташып, йәрәхәтләнгәндәргә ярҙам күрһәтеп йөрөнөләр. Мәҙинәлә рәсүлуллаһ урынына Ибн Умм Мәҡтүм ҡалды. Ғәскәр шәүүәл айының алтыһында йома көн икенденән һуң Ухудҡа ҡарап сәфәр ҡылды. Кис менән Шәйхаин тигән ергә туҡтап, төндө шунда үткәрҙеләр. Ошбу ерҙә рәсүлуллаһ ғәскәрҙе тикшереп, һуғышҡа көсө етмәҫлек сабыйҙарҙы кире ҡайтарып ебәрҙе. Улар араһында Рафиғ ибн Хадиж башта ҡайтарылырға булһа ла, уҡ ата белгәс, рәсүлуллаһ уны ғәскәрҙә ҡалдырҙы. Сәмурә ибн Жүндәб быны күреп иланы, һәм үгәй атаһына шиҡәйәт итеп: «Рәсүлуллаһ, мине ҡалдырып, Рафиғты ҡабул итте, хәлбүки мин уны көрәшкән ваҡытта еңәм бит», — тине. Рәсүлуллаһ быны ишеткәс, уларҙы көрәштереп ҡараны, Сәмүрә Рафиғты йыҡты һәм ғәскәргә ҡабул ителде.
Ғабделлаһ бин Үбәйҙең айырылып китеүе
Ғәскәр сәхәр ваҡытында ҡуҙғалып китеп, Мәҙинә менән Ухуд араһында Шәут тигән ергә еткәндә, Ғабделлаһ ибн Үбәй: «Мөхәммәд минең фекеремде ҡабул итмәне, балалар фекеренә эйәрҙе. Ни өсөн беҙ үҙебеҙҙе һәләкәткә һалайыҡ», — тип, үҙенә эйәргән өс йөҙ ғәскәр менән кире ҡайтып китә. Хазраж ҡәбиләһенең башлығы — Ғабделлаһ ибн Ғәмр ибн Харам, быны күреп, Ғабделлаһ ибн Үбәйҙе ялынып ҡалдырырға тырышһа ла, тырышыуы бушҡа китте. Ғабделлаһ ибн Үбәйҙең ғәскәрҙән айырылып китеүе Ислам ғәскәренә шөбһә үә ҡурҡыу һалды. Ансарҙарҙарҙан Бәни Сәлимә үә Бәни Хәрисә саҡ ҡына ҡайтып китмәй ҡалдылар.
Ғәскәрҙең хәрәкәте
Ҡалған ете йөҙ ғәскәр менән рәсүлуллаһ Ухуд тауында бер асыҡлыҡ ергә урынлашты. Ғәскәрҙе, арты менән Ухудҡа, алды менән Мәҙинәгә ҡаратып урынлаштырҙы. Һәр ике тараф ғәскәрҙәрен сафлай башланылар. Рәсүлуллаһ ғәскәрендә илле кешенән ғибәрәт уҡсы фирҡәсе бар ине. Уларға етәксе итеп Ғабделлаһ ибн Жәбирҙе билдәләп ҡуйҙы. Уларҙы ғәскәрҙең артына ҡуйып, мөшриҡтәрҙән ғәскәрҙең тылын һаҡларға һәм мөшриҡ ғәскәре Ислам ғәскәренә һөжүм иткәндә, уҡтар менән атырға ҡушты. Еңеү йә Ислам ғәскәре тарафында, йә дошман тарафында булһа ла, урындарынан һис ҡуҙғалмайса ғәскәрҙең артын һаҡлап торорға ҡушты.
Һуңынан дөйөм ғәскәргә ҡарап, уларға батырлыҡ күрһәтергә хөтбә һөйләне. Ике ғәскәр бер-береһенә яҡынлашҡас, юғарыла зекер ителгән Әбү Ғәмир мөшриҡ ғәскәренән килеп, Әус ҡәбиләһе уға итәғәт итер тип, уларҙы мөшриҡтәр тарафына сығырға өндәһә лә, тырышыуы бушҡа китте. Ансарҙар уға бик ҡаты ҡаршы яуап бирҙеләр. Быны күреп Әбү Ғәмр: «Минән һуң ҡәүемем боҙолған икән», — тип тәкәббер рәүештә урынына китте. Һуңынан мөшриҡ ғәскәренән берәү сығып, үҙенә ҡаршы һуғышырға кеше саҡырҙы. Быға ҡаршы Зүбәир ибн Ғәүәм сығып, уны үлтерҙе. Шунан һуң Талха ибн Әбү Талха сыҡты. Уны Ғәли үлтерҙе, һуңынан Ғәбдер Рахман ибн Әбү Бәкр сығып үҙенә ҡаршы һуғышырға кеше талап итте. Ҡаршы һуғышырға Әбү Бәкр сыҡмаҡсы булһа ла, рәсүлуллаһ уға рөхсәт бирмәне, һуңынан ике ғәскәр бер-береһенә һөжүм итеп, көслө мүхәрәбә (һуғыш) башланды. Мөшриҡтәрҙең ҡатындары ғәскәр артынан барабандар ҡағып, төрлө шиғырҙар һөйләп, ирҙәрен батырлыҡҡа саҡыра инеләр. Мөшриҡтәрҙең атлы ғәскәрҙәре өс мәртәбә Ислам ғәскәренә һөжүм итһәләр ҙә, уҡсы фирҡәһе уҡ атып уларҙы кире борҙо. Ислам ғәскәре бик батырлыҡ менән һуғышты. Бигерәк тә Әбү Дәжәнә (ул ғәйәт көслө баһадир ине, рәсүлуллаһ уға мүхәрәбә алдынан үҙ ҡулы менән ҡылыс тотторғайны), Хәмзә, Ғәли кеүек баһадирҙар, ҡаты һуғышып, алдарына кем генә осраһа ла, ҡылыстан үткәрәләр ине. Был ваҡыт яңғыҙ Әбү Талха ғаиләһенән генә ете кеше үлтерелде. Бынан һуң мөшриҡ ғәскәренән һис кем флаг күтәрергә батырлыҡ итмәйсә, флагтары ергә төштө, ғәскәр ҙә еңелеп ҡаса башланы.Быны күреп, Ислам ғәскәре тағын да батырлыҡ менән уларҙың арттарынан ҡыуҙы һәм ғәнимәттәр йыя башланы.
Уҡсы фирҡәһенең урынын ташлауы
Ислам ғәскәренең артында булған уҡсы фирҡәһе мөшриҡтәрҙең еңелеүҙәрен һәм әһел Ислам уларҙың артынан ҡыуып ғәнимәт йыйғандарын күреп: «Беҙ бында нишләп торабыҙ, әйҙәгеҙ, халыҡ кеүек ғәнимәт алырға!» — тип, ғәскәр артынан китә башланылар. Уларҙың башлыҡтары Ғабделлаһ ибн Жәбир, рәсүлуллаһтың һүҙен иҫтәренә төшөрөп, урындарынан ҡуҙғалмаҫҡа ҡушһа ла, рәйестәрснең һүҙенә ҡолаҡ һалманылар, донъя малына алданып, ғәскәр артынан йүгерә башланылар. Тик Ғабделлаһ ибн Жәбир генә бер нисә кеше менән, рәсүлуллаһтың әмере буйынса, урындарында ҡалдылар. Мөшриҡ ғәскәренең башлыҡтарынан береһе булған — Халид бин Вәлид уҡсы фирҡәнең урындарынан киткәндәрен күреп, үҙ ҡул аҫтында булған мөшриҡтәр менән ҡалған уҡсыларға һөжүм итеп, уларҙы ҡырып бөтөрҙө. Һуңынан Ислам ғәскәренә арттан кинәттән һөжүм итте. Ислам ғәскәре быны күреп бөтөнләй шашып ҡалды. Ул арала мөшриҡ ғәскәре лә, Халидтың һөжүмен күреп, ҡасыуҙан туҡтаны.
Мөшриҡ ғәскәренең рухы күтәрелеүе
Был ваҡытҡа ҡәҙәр мөшриҡтәрҙең флагы ташланған хәлдә булып, уны һис кем алмай ине. Шул арала Ғумра бинт Ғәлкамә исемле бер ҡатын, флагты күтәреп, халыҡты флаг янына йыя башланы. Мөшриҡ ғәскәре, флаг тирәһенә тупланып, Ислам ғәскәренә һөжүм итте. Ике яҡтан һөжүмгә эләккән Ислам ғәскәре ни эшләргә белмәйсә аптырап ҡалды, сафтар боҙолдо, төрлөһө төрлө яҡҡа таралып, берәм-берәм һуғыша башланылар. Был ваҡыт мөһәжирҙәрҙең әләмен күтәргән Мусғәб ибн Ғәмирҙе үлтергән Ибн Камиәһ исемендәге бер мөшриҡ: «Мөхәммәдте үлтерҙем!» — тип ғәскәр эсендә һүҙ таратты. Быны ишетеп, мөшриҡ ғәскәренең рухы күтәрелде, тағы ла ҡаты рәүештә һуғыша башланы. Ислам ғәскәре иһә, был хәбәрҙе ишетеп, бөтөнләй юғалып ҡалды. Арала: «Инде рәсүлуллаһ үлтерелгәс, ни өсөн һуғышабыҙ?» — тийеүселәр, хатта бөтөнләй һуғышты ташлап, Мәҙинәгә табан ҡасыусылар ҙа булды. Был һуңғылар араһында Ғусман ибн Ғаффан, Вәлид ибн Ғүкбә, Хәрижә ибн Зәид, Руфәғә ибн Мэғли бар ине. Улар ҡасһалар ҙа, Мәҙинәгә кереүҙән оялып, өс көндән һуң ғына ҡайтып еттеләр.
Ислам ғәскәре шул ҡәҙәр аптырап ҡалды ки, хатта бәғзеләре: «Беҙгә Ғабделлаһ ибн Үбәйҙән яҡлау эҙләргә кәрәк, ул Әбү Суфьяндан беҙгә именлек алыр», — тип әйтеү дәрәжәһенә килделәр. «Мөхәммәд ғәләйһи үә сәлләм үлтерелһә лә, динебеҙҙе һаҡлар өсөн һуғышайыҡ, ул үлһә лә, динебеҙ баҡый (мәңге) бит», — тип һуғыш майҙанында ныҡ һуғышыусылар ҙа булды. Ошбу йөмләнән береһе Әнәс ибн Нәзир ине. Ул, рәсүлуллаһ үлде тип уйлаған, шуның өсөн ни эшләргә белмәйсә торған сәхәбәләрҙе күреп, уларға: «Былай ни көтәһегеҙ, нигә һуғышмайһығыҙ?» — тине. Улар: «Ни эшләйек, рәсүлуллаһ үлтерелде бит!» — тинеләр. Быға ҡаршы Нәзир: «Рәсүлуллаһ үлгәс, донъяла тороуҙың ни ҡыҙығы бар, уның кеүек һеҙ ҙә шәһит булығыҙ!» — тине лә, мөшриҡ ғәскәре араһына һуғышҡа кереп китте, һәм шунда шәһит тә булды.
Рәсүлуллаһ янында сәбит ҡалыусылар
Әбү Талха Әнсари, Әбү Дәжәнә, Сәғид ибн Әбү Вәккас, Талха ибн Ғөбәйдуллаһ, Әбү Бәкр, Ғәли, Сүһәил ибн Ханиф рәсүлуллаһ янында сәбит ҡылып, мөшриҡтәр һөжүменән уны һаҡлайҙар ине. Әбү Талха Әнсари рәсүлуллаһты яҡлауҙа ғәйәт ҙур ғәйрәт күрһәтте: ул һәр ваҡыт рәсүлуллаһтың алдында тороп, ҡалҡаны менән уны мөшриҡтәрҙән һаҡлай ине. Ул уҡ атыуға бик оҫта булып, уҡтарын рәсүлуллаһтың алдында сәсеп ташлап, яҡын килгән кешеләрҙе уҡ менән кире ҡайтара ине. Рәсүлуллаһ үтеп барған кешеләрҙән берәрһендә уҡ күрһә: «уҡтарыңды Әбү Талхаға ташлап кит!» — тиә ине. Сәғид ибн Әби Вәккас та рәсүлуллаһ янынан айырылманы. Рәсүлуллаһ уға: «Сәғид ат! Атам, әсәм һиңә фиҙа булһын!» — тиә ине. Сүһәил ибн Ханиф та оҫта уҡсы булып, халыҡты уҡ атып рәсүлуллаһҡа килтермәй тора ине. Әбү Дәжәнә лә гел рәсүлуллаһ янында булып, уға уҡ тейҙермәҫ өсөн арҡаһын мөшриҡтәргә ҡуйып уны һаҡлай ине. Арҡаһына уҡ ни ҡәҙәр ҡаҙалһа ла, һаман баҫып торошон үҙгәртмәй ине. Зыяда ибн Харис та рәсүлуллаһ янынан айырылмайса уны һаҡлап тора ине.Ул, йәрәхәтләнеп, рәсүлуллаһтың аяҡ табанына башын ҡуйған хәлдә вафат булды.
Рәсүлуллаһ сәләмәт
Рәсүлуллаһтың үлем хәбәре таралғас, уны ғәскәрҙән беренсе күреүсе Ҡәғб ибн Мәлик Әнсари булды. Ул, рәсүлуллаһты күргәс, шатлығынан ҡаты тауыш менән: «И ансарҙар, шатлыҡ!» — тип ҡысҡырып ебәрҙе. Ләкин рәсүлуллаһ уға ҡысҡырмаҫҡа ҡушты. Шунан һуң Сәғид ибн Әби Вәккас һәм Сәғид ибн Ғибәҙә менән әүәлге урынына китте. Артынан Әбү Бәкр, Ғәли, Ғүмәр, Талха, Зүбәир килделәр. Барып еткәс, Фатима менән Ғәли ибн Талиб рәсүлуллаһтың йәрәхәттәрен йыуҙылар. Йыуыу менән генә ҡан туҡталмағас, Фатима бер хәсир (кейеҙ) киҫәген яндырып йәрәхәткә баҫты. Шунан һуң ҡан туҡталды, һуңынан рәсүлуллаһ шундағы бер ҙур ташҡа менмәксе булды. Йәрәхәтле булғанға хәле бөткәнлектәп, үҙе менә алманы, Талха ибн Ғөбәйдуллаһ күтәреп мендерҙе. Был ваҡыт мөшриҡтәрҙән бер фирҡә тау башында тора ине. Рәсүлуллаһ, уларға ҡаршы Ғүмәр ибн Хаттаб ҡул аҫтында бер фирҡә ғәскәр йыйҙырып, тауҙан ҡыуҙырып төшөрҙө. Ошбу ерҙә Үбәй ибн Хәләф килеп сығып, рәсүлуллаһты күтәрмәксе булып ҡаршы килһә лә, рәсүлуллаһ янындағы сәхәбәләрҙең береһенән һөңгө алып Үбәйҙең боғаҙына атты үә ҡаты йәрәхәтләне. Үбәй шул йәрәхәттән Мәккәгә ҡайтҡанда юлда һәләк булды. Үбәй ибн Хәләф Мәккәлә ваҡытында яҡшы бер атын һимертә һәм: «Мөхәммәдте ошбу ат өҫтөндә үлтерәсәкмен», — тиә ине. Рәсүлуллаһҡа был хәбәр ишетелгәс: «Инша Аллаһ, мин уны үҙем үлтерермен», — тигәйне. Һәм уға насип булды, рәсүлуллаһ тарафынан үлтерелде.
Һуғыш туҡталғас, Әбү Суфьян ибн Хәрб ҡалҡыу ергә менеп, Ислам ғәскәренә ҡаршы: «Арағыҙҙа Мөхәммәд бармы, ул иҫәнме?» — тип өс мәртәбә ҡысҡырҙы. Быға ла яуап булмағас, өс мәртәбә: «Һеҙҙең арағыҙҙа Ибн Әбү Кухафа бармы?» (Әбү Бәкр) — тип ҡысҡырҙы. Быға ла яуап булмағас: «Һеҙҙең арағыҙҙа Ғүмәр, ибн Хаттаб бармы?» — тип өс мәртәбә ҡысҡырҙы. Быға ҡаршы Ғүмәр сыҙай алмайса, үҙенең иҫән булғанлығын белдереп яуап бирҙе, (һуңынан Әбү Суфьян: «Һүбәл яҡшы, ә? Һүбәл яҡшы, ә!» — тип ҡысҡырҙы. Быға ҡаршы рәсүлуллаһ: «Аллаһ Үҙе генә бөйөк», — тип яуап бирергә ҡушты. Әбү Суфьян: «Беҙҙә Әл-Гүззә бар, ә һеҙҙә Әл-Гүззә юҡ», — тип ҡысҡырҙы (Һүбәл һәм Ғүззә пот исемдәре). Быға Ғүмәр: «Аллаһ беҙҙең хужабыҙ, ә һеҙҙә ул юҡ», — тип яуап бирҙе. Әбү Суфьян: «Был һуғыш Бәҙер һуғышына торорлоҡ һуғыш булды, теләһәгеҙ тағы Бәҙерҙә һуғышырбыҙ», — тине. Рәсүлуллаһ быға: «Бик яҡшы, һуғышҡа беҙ әҙербеҙ!» — тип яуап ҡайтарҙы.
Бынан һуң Әбү Суфьян ғәскәре менән ҡайтып китте. Рәсүлуллаһ уларҙың ҡайҙа киткәндәрен белеү өсөн Ғәли ибн Әбү Талибты саҡырып: «Бар ҡара! Әгәр дөйәләренә менеп аттарын етәкләгән булһалар, Тура Мәккәгә киткән булырҙар, әгәр аттарына менгән булһалар, Мәҙинәне баҫырға барырҙар. Мәҙинәгә бара ҡалһалар, тағы мүхәрәбә итәсәкбеҙ», — тине. Ғәли уларҙың арттарынан барып, дөйәләренә менеп, аттарын етәкләп киткәндәрен рәсүлуллаһҡа ҡайтып һөйлэне.
Ухудта шәһит булған заттар
Ухуд һуғышы — әһел Ислам өсөн иң күңелһеҙ һәм иң ҡайғылы бер һуғыштыр. Был һуғышта мосолмандарҙан етмештән артыҡ кеше шәһит булды, бик күбеһе ҡаты йәрәхәттәр алды. Шәһит булған кешеләрҙең алтыһы мөһәжирҙәрҙән, ҡалғаны ансарҙарҙан ине. Шәһиттәр араһында рәсүлуллаһтың ғамиһе (атаһының бер туғаны) мәшһүр Хәмзә ибн Ғәбдел Мутталиб, Ғабделлаһ ибн Жәхеш, Мусғәб ибн Ғәмир, Хәнзәлә ибн Әбү Ғәмир, Ғабделлаһ ибн Ғүмәр үә ибн Хәрам, Ғәмр ибн әл Жемух, (ул аҡһаҡ бер ҡарт булып, уның дүрт улы бар ине). Балалары аталарының һуғышҡа сыҡмауын теләһәләр ҙә, ул шәһит үлемен өмөт итеп сыҡҡайны һәм шул һуғышта ул үҙе лә, Хәләд ибн Ғәмр тигән бер улы ла шәһит булдылар), Сәғд ибн Рәбиғ, Әнәс ибн Нәзир бар инеләр.
Шәһит булған Сәғд ибн Рәбиғ шул ҡәҙәр ҡаты һуғышҡайны ки, тәне етмеш ерҙән йәрәхәтләнгәйне. Әнәс ибн Нәзир ҙә һикһән урындан йәрәхәтләнгәйне. Уны, йәрәхәте күплегенән, һис кем таный алманы. Бер ҡыҙ ҡәрҙәше генә бармаҡ остарынан таныны.
Рәсүлуллаһтың йәрәхәтләнеүе
Әбү Дәжәнә Әнсари, Талха ибн Ғөбәйдуллаһ, Әбү Талха Әнсари, Үмм Ғамара, бик күп ерҙән йәрәхәтләнгәйнеләр. Рәсүлуллаһ та бер нисә ерҙән йәрәхәтләнде. Ғүтба ибн Әби Ваккас, таш менән бәреп, алғы тешен һындырҙы. Ибн Камаәнең һуғыуы сәбәпле, тимер кейемдең тимерҙәре ике бит уртаһына кереп, бит урталарын йәрәхәтләне. Шул тимерҙәрҙе Әбү Ғәбиҙә бин Жәррах тештәре менән һурып алмыш ине. Тимерҙәр ҡаты батҡанға, уларҙы һурғанда Әбү Ғәбиҙә ике ал тешен һындырҙы. Әбү Ғамир Раһһаб ҡаҙып, өҫтөн ҡаплап ҡуйған соҡорға рәсүләллаһ йығылып төшөп, мөбәрәк теҙҙәрен бәрҙе һәм хәлдән тайҙы. Шул ваҡытта янында булған Ғәли бин Әби Талиб менән Талха ибн Ғөбәйдуллаһ рәсүлуллаһты соҡорҙан тартып сығарҙылар. Мүхәрәбәнән бөтөн мөшриҡ ғәскәре Мәккәгә табан йүнәлгәс, рәсүлуллаһ үлектәрҙе йыйып, дәфен ҡылырға (күмәргә) ҡушты. Мөшриҡтәр шәһиттәрҙең ҡолаҡ үә танауҙарын киҫеп, ҡарындарын ярып, тәндәрен мыҫҡыллап бөтөргәйнеләр (Әбү Суфьян ҡатыны Хинд Хәмзәнең ҡарынын ярып, йөрәген сәйнәү менән генә ҡәнәғәтләнмәйсә, үҙенең иптәш ҡатындары менән Хәмзәнең танауынан үә ҡолаҡтарынан муйынсалар яһап тағып йөрөнөләр).
Был хәлдәрҙе күреп, рәсүлуллаһ үә сәхәбәләр бик ҡаты тәьҫирләнделәр, йөрәктәрендә төҙәлмәҫлек йәрәхәттәр хасил булды. Рәсүлуллаһ шәһиттәрҙе үҙ урындарында дәфен ҡылдырҙы. Бәғзеләре яҡындарын Мәҙинәгә алып китһәләр ҙә, рәсүлуллаһ уларҙы яңынан килтертеп күмдерҙе. Кеше һайын ҡәбер ҡаҙып тороу мөмкин булмағанға, ике-өс кеше бер ҡәбергә күмелде. Уларҙан ҡайһы Ҡөрьәнде күберәк белгән булһа, рәсүлуллаһ шуны ләхеткә беренсе ҡуя ине. Шәһиттәр йыуылмайса, ҡанлы хәлдәрендә үҙ кейемдәре менән күмелделәр. Бер-ике кешене генә кейемдәре бөтөнләй тетелеп бөткәнгә, башҡа кәфен менән күмделәр. Рәсүлуллаһ Ухуд шәһиттәренә йыназа намаҙы уҡыманы. (Бухари 5ж, 102с., Зәдүл Ғәмәд1ж, 355с).
Ғәскәрҙең Мәҙинәгә ҡайтыуы Ухуд ваҡиғаһы, шәүүәлдең етеһендә иртә менән башланып, шул көн өйләнән һуң тамам булды. Рәсүлуллаһ шәһиттәрҙе дәфен ҡылып, шул көн кискә табан Мәҙинәгә ҡайтты. Тәндәре үә күңелдәре йәрәхәтләнгән хәлдә ҡайтыуҙарын күреп. Мәҙинә халҡы ҡайғы үә хәсрәткә батты. Күп өйгә аталары йәки яҡындарының үлем хәбәре керҙе. Бөтөн Мәҙинә ҡараңғылыҡ эсендә ҡалды. Фәҡәт монафиҡтар быға шатландылар. Улар эстәрендэге шатлыҡтарын, күкрәктәренә һыйҙыра алмайса, тышҡа ла сығарҙылар.:«Юҡ менән маташып йөрөнөгөҙ. Беҙҙең кеүек Мәҙинәлә торһағыҙ, был бәләләр башығыҙға төшмәҫ ине», — тинеләр. Шулай уҡ йәһүдиҙәр ҙә был ваҡиғаға шатлыҡтарынан ни эшләргә белмәнеләр.
Еңелеүҙең сәбәбе
Ухуд һуғышында мосолмандарҙың еңелеүе үҙҙәренән булды. Иң беренсе сәхәбәләр Мәҙинәлә шура ваҡытында, рәсүлуллаһтың һүҙен тыңлап, Мәҙинәлә генә ҡалырға ине. Ул ваҡыт мөшриҡ ғәскәре, ихтимал, Мәҙинәгә йөрөмәҫ ине. Мәҙинәгә бәреп керә алһалар ҙа, Мәккәлә асыҡ ерҙә генә һуғышырға өйрәнгән мөшриҡтәр Мәҙинә эсендә һуғышып еңә алмайса, китергә мәжбүр булыр инеләр. Икенсенән, рәсүлуллаһ ғәскәр артын һаҡларға ҡуйған уҡсылар, мосолмандар еңә башлағас, донъя малына ҡыҙығып, ғәнимәт алам тип, урындарын ташлап китмәһәләр, шул хәлдәр булмаҫ ине. Өсөнсөнән, мосолмандар Бәҙер һуғышында көс буйынса өс мәртәбә күберәк булған мөшриҡтәрҙе еңгәс, мосолмандарҙың күбеһенэ тәкәбберлек керҙе, һәр ваҡыт үҙҙәрен еңеүсе итеп заң иттеләр. Ухуд һуғышы төрлө яҡтан мосолмандарға ҙур ғибрәт һәм һабаҡ булды.
Һуғышта үлгән шәһиттәр тураһында Аллаһу Тағәлә уларҙың үлмәгән, тере булыуы һәм Раббылары хозурында ризыҡланыуҙары тураһында хәбәр бирә (Ғимран, 168-171). Дин юлында, дин өсөн үлем — иң һәйбәт, хәйерле үлемдер. Ундай кешене Аллаһу Тағәлә һорауһыҙ йәннәтенә кертер. Ҡөрьәндә Ухуд һуғышына бәйле булған аяттар: 3 — Ғимран сүрәһе:
139. «И мөьминдәр! Дошмандарығыҙҙан ҡурҡмағыҙ, зәғифләнмәгеҙ, Ухуд һуғышында зарар күргәнегеҙ өсөн хәсрәтләнмәгеҙ, киләсәктә, әлбиттә, һеҙ өҫтөн буласаҡһығыҙ, әгәр Аллаһ һүҙенә ышаныусыларҙан булһағыҙ!
140. И мөьминдәр, һеҙгә Ухуд һуғышында йәрәхәттәр ирешкән булһа, кафырҙарға ла Бәҙер һуғышында йәрәхәттәр иреште, һеҙгә ирешкән хәтле. Донъя көндәрен әнә шулай әйләндерәбеҙ: бер көндө һеҙҙең файҙаға, икенсе көндө кафырҙар файҙаһына. Аллаһ Ухуд көнөн һеҙҙең зарарығыҙға ҡылды, ысын мөьминдэрҙе белмәк өсөн, (мосолмандар шунда һыналдылар, монафиктар ҡастылар) һәм ысын мосолмандар Аллаһ юлында шәһит булһындар өсөн. Аллаһ, әлбиттә, залимдарҙы һөймәй.
141. Аллаһ был көндө шулай ҡылды: мөьминдәрҙе ғәфү итеп, кафырҙарҙы һәләк итер өсөн.
142. И мөьминдәр, һеҙҙәрҙән Ислам динен ҡеүәтләр өсөн кафырҙар менән һуғышҡан һәм һуғыш юлында төрлө ауырлыҡтарҙы күтәргән хаҡ мөьминдәрҙе Аллаһ белмәйсә тороп, еңел генә йәннәткә керергә иҫәпләйһегеҙме?
143. Дөрөҫлөктә, Ухуд һуғышынан элек Аллаһ юлында шәһит булыуҙы теләнегеҙ, бына инде үҙегеҙ теләгән үлемде күҙегеҙ менән күрҙегеҙ.
146. Пәйғәмбәр менән бергә Аллаһуға бирелгән күпме мөьминдәр һуғыштарға сыҡтылар. Улар һуғыш ауырлығынан ҡурҡманылар, дошман ғәскәре күплегенән зәғифләнмәнеләр үә ғажизлыҡ та, меҫкенлек тә күрһәтмәнеләр, ғәйрәт менән һуғыштылар. Ғәйрәт менән һуғышыусыларҙы үә ауырлыҡты күтәреүсе сабырҙарҙы Аллаһ һөйәр.
147. Пәйғәмбәрҙәргә эйәреп һуғыш ҡылған мөьминдәрҙең һүҙҙәре фәҡәт: «И Раббыбыҙ, гонаһтарыбыҙҙы һәм эштәребеҙҙэ сиктән үтеүҙәребеҙҙе ярлыҡа, һуғыш сафтарында аяҡтарыбыҙҙы таҙа ҡыл һәм кафырҙарҙы еңергә беҙгә ярҙам бир!» — булды.
148. Аллаһ уларға донъя ниғмәттәрен һәм ахирәттең мәңгелек яҡшы ниғмәттәрен дә бирҙе. Ҡөрьән юлы менән изге ғәмәлдәр ҡылыусы мөьминдэрҙе Аллаһ, әлбиттә, һөйә.
149. И мөьминдәр, әгәр кафырҙарға һәм монафиктарға итәғәт итһәгеҙ, йәки улар менән дуҫ булһағыҙ, ул ваҡытта улар һеҙҙе, иманығыҙҙан сығарып, көфөрлөккә ҡайтарырҙар. Xәсрәтләнеүселәрҙән булырһығыҙ.
150. Һеҙҙең хужағыҙ — фәҡәт Аллаһ. Аллаһ — ярҙамсыларҙың иң хәйерлеһе.
152. Дөрөҫлөктә, Аллаһ һеҙгә биргән вәғәҙәһендә торҙо. Ухуд һуғышында башта мөшриҡтәрҙе үлтерҙегеҙ һәм ҡурҡытып ҡасырҙығыҙ, һеҙ, һаҡлыҡ өсөн пәйғәмбәр тарафынан ҡуйылған мөьминдәр, үҙегеҙ һөйә торған мөшриҡтәрҙең еңелеүен күргәс, урынығыҙҙан китеү-китмәү хаҡында низағлаштығыҙ һәм күбегеҙ, пәйғәмбәрҙең рөхсәтенән башҡа урындарығыҙҙы ташлап китеп, гонаһлы булдығыҙ, шул арала ике тау араһынан мөшриҡтәрҙең атлы ғәскәре артығыҙҙан төштө һәм ҡурҡып ҡасҡан мөшриҡтәр ҙә кире боролоп килделәр, һеҙ ике арала ҡыҫылып ҡалдығыҙ, хатта ҡурҡыуға төштөгөҙ. Һеҙҙән Ухуд һуғышына табыш малын алыр өсөн барыусылар бар һәм, ахирәтте өмөт итеп, Аллаһ ризалығы өсөн генә барыусылар ҙа бар. Пәйғәмбәргә хыянатлы булғанығыҙҙан һуң мөшриҡтәрҙе еңеүҙән Ул һеҙҙе дүндерҙе, йәғни һеҙгә ярҙам бирмәне һәм тәҡүә мөьминдәрҙе асыҡлап күрһәтте. Барығыҙҙы ла һынар өсөн Аллаһ шулай эшләне. Дөрөҫлөктә, Аллаһ — мөьминдәргә рәхмәт эйәһе.
153. Ухуд һуғышында мөшриҡтәр еңә башлағас, һис кемгә илтифат итмәйсә, пәйғәмбәрҙе ташлап тауға ҡасаһығыҙ, пәйғәмбәр, минең яныма йыйылығыҙ, тип ҡысҡыралыр, ә һеҙ, үлемдән ҡурҡып, һаман ҡасаһығыҙ, шуның өсөн Аллаһ һеҙгә ҡайғы өҫтөнә ҡайғы бирҙе.(Беренсе ҡайғы — тау араһын ташлап китеүҙәре, икенсе ҡайғы — һуғыш ҡаты барғанда тауға ҡасыуҙарылыр. Сөнки был ике ҡайғы өсөн һуңынан бик ҡаты ҡайғырҙылар). Аллаһ шулай эшләне, шәһит булған йәки яраланған ҡәрҙәштәрегеҙ өсөн артыҡ ҡайғырмауығыҙ өсөн. Аллаһ һеҙҙең ҡылған эштәрегеҙҙән хәбәрҙар.
154. Ухуд ҡайғыһынан һуң Аллаһ һеҙгә тыныс булған йоҡоно иңдерҙе, ул йоҡо һеҙҙәрҙән ихлас мөьминдәргә иреште. (Улар тынысланып йоҡларҙар, йоҡонан һуң ҡайғылары бөтәр, ҡеүәттәре артыр). Икенсе таифә үҙҙәрен хәсрәткә һалды, Аллаһуға хаҡһыҙ наҙанлыҡ занын ҡылыу менән. Улар һуғыш эштәренән беҙгә ярҙам йәки мал бармы, тиҙәр. Әйт: «Ярҙам үә мал һәммәһе Аллаһ ҡулындалыр». Йәнә улар һиңә белдермәгән яман уйҙарын күңелдәрендә һаҡлайҙар, һуғыш эштәрендә Аллаһуҙан беҙгә ярҙам булған булһа, был урында, әлбиттә, үлтерелмәгән булыр инек, тиҙәр. Әйт: «Гәрсә өйҙәрегеҙҙә булһағыҙ ҙа, үлем менән тәҡдир ителгән кешеләр, әлбиттә, үтәсәк урындарына сығар инеләр». Аллаһ был эштәрҙе ҡылды, күкрәк эсегеҙҙә булған насар уйҙарығыҙҙы асыр өсөн һәм, күңелдәрегеҙҙәге наҙанлыҡ занын асып, һеҙҙе ғәфү итәр өсөн. Бит Аллаһ — күкрәктәр эсендә булған уйҙарҙы белеүсе.
155. Мосолмандар үә мөшриҡтәр ғәскәре, һуғышыр өсөн бер-береһенә ҡаршы килгән заманда, һеҙҙәрҙән арттарына боролоп китеүсе бер таифә мосолмандарҙы, хата эштәре сәбәпле, шайтан уларҙы абындырҙы. Тәүбә истихфарҙары һуңында Аллаһ уларҙы ғәфү итте. Аллаһ, әлбиттә, ярлыҡаусы һәм миһырбанлы.
156. И мөьминдәр, кафырҙар кеүек булмағыҙ, уларҙың монафик дуҫтары, сауҙа менән юлда йөрөгәндә йәки һуғышта үлеүселәре бергә өйҙә торһалар, үлмәҫ үә үлтерелмәҫ инеләр», — тип. Ул монафиктарҙың күңеленә хәсрәт булһын өсөн, Аллаһ кафырҙарҙан шул һүҙҙәрҙе әйттерҙе. Аллаһ тергеҙә һәм үлтерә, Аллаһ — һеҙҙең ҡылған эштәрегеҙҙе күреүсе.
157. Әгәр Аллаһ юлында үлтерелһәгеҙ йәки үлһәгеҙ, Аллаһ тарафынан ғәфү ителеү һәм рәхмәт ҡылыныу, әлбиттә, хәйерлелер һеҙҙең йыйған донъя малығыҙҙан.
165. Йә, һеҙгә Ухуд көнөндә ҡайғы ирешкән булһа, һеҙ мөшриҡтәргә Бәҙер һуғышында үҙегеҙгә ирешкән ҡайғының ике өлөшөн ирештерҙегеҙ түгелме? Был ҡайғы беҙгә ни өсөн иреште, тейһегеҙ, һин уларға: «Был ҡайғы үҙегеҙҙән булды», — тип әйт. Сөнки улар пәйғәмбәр әмеренә хилафлыҡ ҡылдылар. Әлбиттә, Аллаһуҙың һәр нәрҫәгә көсө етәлер.
166. Ике ғәскәр һуғышыр өсөн бер-береһенә юлыҡҡан көндә һеҙгә ирешкән ҡайғы Аллаһ теләге менән булды. Ул ысын мөьминдәрҙе белдерер өсөн шулай ҡылды.
167. Йәнә монафиктарҙы мосолмандарға белдереү өсөн шулай ҡылды. Уларға әйтелде: «Килегеҙ, Аллаһ юлында һуғышығыҙ йәки үҙегеҙҙе яҡлап һуғышығыҙ», — тип. Монафиҡтар, әгәр һуғыштың барлығын белһәк, әлбиттә, һеҙгә эйәреп һуғышҡа сығарбыҙ, тиҙәр, ләкин һуғыштың барын белгән көндә улар иман яғына ҡарағанда көфөрлөк яғына яҡыныраҡ инеләр. Шулай итеп, улар күңелдәрендә булмаған нәрҫәне телдәре менән һөйләйҙәр. Уларҙың күңелдәрендә булған нәрҫәне Аллаһ, әлбиттә, белеүсе.
168. Һуғышҡа сыҡмайса өйҙә ҡалған монафиҡтар, һуғышҡа сыҡҡан ҡәрҙәштәренә ҡарата: «Әғәр улар, беҙгә эйәреп, өйҙә ҡалған булһалар, әлбиттә, үлтерелмәҫтәр ине», — тиҙәр, һин әйт: «Әгәр үлем һеҙҙең ихтыярҙа булһа, үҙегеҙгә килә торған үлемгә ҡаршы тороғоҙ, хаҡты һөйләүселәрҙән булһағыҙ!»
169. Аллаһ юлында шәһит булған моьминдэрҙе үлектәр тип һис тә хисап итмә! Юҡ, улар теректәр һәм Раббылары хозурында ризыҡланалар».
Хәмрәул Әсәд ғәзүәһе
Мөшриҡ ғәскәре Мәҙинәгә кермәйсә тура Мәккәгә китһә лә, яңынан боролоп килеп Мәҙинәгә һөжүм итеү ихтималынан, әһел Ислам был кисте һаҡлыҡ менән үткәрҙе. Иртә менән рәсүлуллаһ, мөшриҡтәрҙең арттарынан китергә ҡарар биреп, сәхәбәләрен йыя башланы. Юлға Ухуд һуғышында булған кешеләргә генә сығырға ҡушты. Ғабделлаһ ибн Үбәй иптәштәре менән сығырға теләһәләр ҙә , рәсүлуллаһ уларҙы алып сыҡманы. Әләмен Ғәли ибн әбү Талибҡа бирҙе. Мәҙинәлә Ибн Үмм Мәҡтүмде ҡалдырҙы. Һәм ғәскәр Мәккәгә табан йүнәлде. Әсхәб Кирамдың бик күбеһе Ухуд һуғышында йәрәхәтләнеп хәлһеҙләнгән булһалар ҙа, «ләм-мим» тимәйсә, рәсүлуллаһтың әмеренә ҡаршы килмәйсә сығып киттеләр.
Юлда мөшриҡ ғәскәре былай ғына ҡайтып китеүҙәренә үкенделәр, «был ҡәҙәр еңеүҙән һуң, уларҙы ҡырып бөтөрөп ҡайтырға кәрәк ине, Мәҙинәне барып баҫырға кәрәк ине», — тип һөйләй башланылар. Рәсүлуллаһ юлда Мүғәббидул Хазәгиҙе тура килтереп, Әбү Суфьян үә иптәштәренә ҡурҡыу һалырға ҡушты. Хәзәгә ҡабиләһе электән рәсүлуллаһ менән әшнә инеләр. Мүғәббид Әбү Суфьянды Рухта осратып: «Юлда Мөхәммәдте күрҙем, бик күп ғәскәр менән артығыҙҙан килә, Ухудҡа сыҡмаған кешеләр ҙә, үкенеп,был сәфәргә сыҡҡандар, оҙаҡламай бында килеп етәләр», — тине. Әбү Суфьян Мүғәббидтең һүҙен ишеткәс, уйға сума ҡалды, Мүғәббидкә: «Беҙ үҙебеҙ әле Мәҙинәне баҫыр өсөн кире китмәк ниәтендә инек», — тине. Мүғэббид быға ҡаршы: «Ундай фекерҙәреңде ташла, мин һиңә нәсихәт итәм, тиҙ Мәккәгә йүнәл!» — тине. Әбү Суфьян Ислам ғәскәре булыуына ышанып, Мәҙинәгә барыу фекеренән кире ҡайтты. Ислам ғәскәре иһә Хәмра әл Әсәд тигән ерҙә өс көн торғандан һуң кире ҡайтып китте. Хәраи Әсәдтә рәсүлуллаһ әлеге шағир Әбү Гүззә Әлжәмхәне тотоп үлтерҙе. Әбү Гүззә мөшриҡ ғәскәренән йоҡлап ҡалғайны. Әбү Гүззә был тотолоуында ла үҙен азат итеүен һораһа ла, рәсүлуллаһ: «Мөьмин бәндә бер нәрҫәнән ике мәртәбә алданмаҫ», — тип яуап ҡайтарҙы. Үә башын сабырға әмер бирҙе.
Ошбу йыл рәсүлуллаһтың ейәне — Фатиманың малайы Хәсән ибн Ғәли донъяға килде. Шул уҡ йылды рәсүлуллаһтың ҡыҙы Үмм Гөлсөм Ғусманға кейәүгә сыҡты. Шулай уҡ Ғүмәрҙең ҡыҙы — Хәфса һәм Хүзәймә ҡыҙы — Зәйнәб шул йылда рәсүлуллаһҡа кейәүгә сыҡтылар. Хәфса бынан элек Ханнис ибн Хәзафа никахында булып, ире Бәҙер һуғышында тейгән йәрәхәттән вафат ине. Зәйнәб бинт Хүзәймә иһә бынан элек Ғабделлаһ ибн Жәхш никахында булып, ире Ухуд һуғышында шәһит булды.
«Хәҙрәт Мөхәммәд саллалаһу ғәләйһи үә сәләм», Сөнғәтулла Бикбулат
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 08.10.2018 в 23:26, и размещена в категории Пәйғәмбәрҙәр тарихынан. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
ТАШТУҘАЯҠ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. БР‑ҙың Учалы р‑ны Сораман а. киңлегенән Силәбе өлк. сигенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 5,5 км, киңлеге 1,5—2,5 км, абс. бейеклеге 795 м. Асыҡ күренгән 3 өлөштән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 1,5 км, үҙәк өлөшөнөң — 3 км, көньяҡ өлөшөнөң – 1 км. Рельефы тәпәш таулы; төньяҡ битләүҙәре һөҙәк, көнбайыш, көнсығыш һәм көньяғы — текә. Урта девонға ҡараған ҡарамалыташ свитаһының риолит һәм ҡыҙыл йәшмә ҡатыш базальттарынан ғибәрәт. Ландшафы аҡһыл һоро урман‑тау тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора. Һөҙәк битләүҙәренең аҫҡы өлөштәре көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар итеп файҙаланыла.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Уңыш серен белә уңғандарДонъяға сафлыҡ, бәрәкәт, йәм бөркөп аҡҡан аҡ шишмәләр була. Уларҙың талғын ғына ағышында һүнмәҫ ҡөҙрәт, аҡыл, сабырлыҡ, наҙ һәм һөйөү нуры сағыла. Изге шишмә, ярҙарына тулып, алға ынтыла һәм тирә-яғын йәшәү көсө, мөһабәт моң менән һуғара. Ишембай...
Тапҡырҙар, батырҙар, тоғроларНаполеондың Европаны баҫып алған ғәскәре Рәсәй биләмәһенә аяҡ баҫҡас, уға ҡаршы тотош ил күтәрелә. Халыҡтың төрлө ҡатламдары, төрлө милләт вәкилдәре бер булып изге яуға сыға. Ҡатын-ҡыҙ ҙа ситтә ҡалмай. Нәҡ 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда...
Төҫтәр көрәше, йәки Беҙ ниндәй?Әҙәми зат үҙенең ниндәй мөғжизәле көскә эйә булыуын аңлап етмәй. Йыһан киңлеге – оло мәғлүмәт селтәре, тибеҙ. Ә бит Ер йөҙөндә һәр йән эйәһе үҙендә үткәне, киләсәге, бөгөнгөһө хаҡында тулы мәғлүмәт йөрөтә. Баҡтиһәң, тере кешенең тәне күҙгә...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының баш мөхәррире Йомабикә Ильясова менән «Ашҡаҙар” радиоһы хәбәрсеһе Гөлсирә Ғиззәтуллина үткәргән әңгәмә (2012 йылдың 15 майы)...
Доға ҡөҙрәте“Эй Хоҙайым, үҙеңдең шәфҡәтеңдән ташлама…” – бер ҡайҙан да ярҙам килеренә ышанысы ҡалмағанда, һуңғы өмөт, янып бөтөп барған сыралай, бына һүнәм тип торғанда, хатта дәһриҙәр ҙә Хоҙайға һыйына. Ҡаты сырхауҙарҙың, ғүмер һорап, бөтә йөрәктән уҡыған...
Ғәмле, моңло ҡыҙы халҡымдыңИсеменә күрә есеме бит инде. Белмәй әйтмәгәндәр. Ҡырмыҫҡалы кешеләре лә, район атамаһын аҡлап, бөтмөрлөгө, саялығы, тәртип һәм теүәллек яратыуы менән айырыла. Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, боронғо йырҙарҙы башҡарып, мәшһүр йырсы исемен алған...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 606
“ЗДРАВООХРАНЕНИЕ И СОЦИАЛЬНОЕ РАЗВИТИЕ БАШКОРТОСТАНА” (“Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау системаһы һәм социаль үҫеше”), фәнни‑ғәмәли журнал. Ойоштороусылары — БР‑ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, БР‑ҙың Хеҙмәт һәм халыҡты соц. яҡлау министрлығы, «“Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау системаһы” нәшриәте» ЯСЙ. Өфөлә 2 айға 1 тапҡыр урыҫ телендә сыға. Тиражы — 2 мең дана (2011). 1992 й. алып “Здравоохранение Башкортостана” (“Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау системаһы”) исемендә нәшер ителә, 2006 й. сент. башлап хәҙ. исемен йөрөтә. Журнал биттәрендә хәҙ. медицинаның киләсәге һәм үҫеш йүнәлеше проблемалары, ғәмәли һаулыҡ һаҡлау һәм халыҡ һаулығы, экология мәсьәләләре яҡтыртыла; фәнни тикшеренеү һөҙөмтәләре, күренекле ғалимдар, фәнни мәктәптәр һәм коллективтар т‑да мәҡәләләр һәм очерктар баҫыла. Рубрикалары: “Медицина ярҙамын ойоштороу”, “Теоретик медицина мәсьәләләре”, “Күҙәтеүҙәр. Лекциялар”, “Клиник медицина”, “Халыҡ һаулығы, экология, профпатология” һ.б. Журналдың махсус тематик баҫмалары серияһы һаулыҡ һаҡлауҙың айырым өлкәләрен һәм йүнәлештәрен, фәнни‑ғәмәли конференция, съезд, симпозиум материалдарын яҡтырта. Баш мөхәррирҙәре: А.Х.Түрйәнов (1992 й. алып), З.Й.Мортазин (1995 й. алып), С.В.Шәһәрова (1999 й. алып), Р.М.Хәсәнов (2001 й. алып), Ф.Б.Шәмиғолов (2003 й. алып), Ф.Ә.Ямалетдинов (2006 й. алып).
Н.В.Әхмәтова
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
Николаевка ауыл Советы (Миәкә районы)
Николаевка ауыл Советы — Миәкә районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452096. ОКАТО коды— 80 244 855 000.
2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[1]. 2008 йылда Николаевка ауыл Советы Миәкәбаш ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Николаевка ауылы— административ үҙәк, Новый Мир, Ҡашҡар, Днепровка, Максимовка ауылдары
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә[2]:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
36) Миәкә районы буйынса:
Миәкәбаш ауылында административ үҙәк менән, «Миәкәбаш» атамаһын һаҡлап, Миәкәбаш һәм Николаевка ауыл Советтарын берләштерергә. Николаевка ауыл Советының Днепровка, Ҡашҡар, Максимовка, Николаевка, Новый Мир ауылдарын Миәкәбаш ауыл Советы составына индерергә.
Миәкәбаш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Николаевка ауыл Советын алып ташларға;
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылда Ҡаран ауыл Советы, Өршәкбаш-Ҡарамалы ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш(«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»)[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)
- ↑ Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов»
- ↑ Закон Республики Башкортостан от 17.12.2004 N 126-з «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан»


text:
Өфөлә һәләтле уҡыусылар өсөн «Балалар стартап көнө» уҙғарыла
Өфөлә һәләтле уҡыусылар өсөн «Балалар стартап көнө» уҙғарыла Фото: ufaeyeinstitute.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 22 ноябрь./«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
25 ноябрҙә Өфөлә Башҡортостан Фәндәр академияһында «Балалар стартап көнө» уҙғарыла. Идеялары һәм асыштары булған уҡыусыларҙың эксперттар алдында сығыш яһау һәм үҙҙәренең проекттарына баһа алыу мөмкинлеге бар. Иң яҡшы проект авторҙарын бүләкләү һәм федераль конкурстарҙа ҡатнашырға тәҡдим итеү ҡаралған.
Ҡатнашыу бушлай, теркәлергә кәрәк. 13-17 йәшлек балалар һәм үҫмерҙәр саҡырыла.
Стартап көнө һәләтле балаларҙы инновацион процестарға йәлеп итеү өсөн уйланылған. Программа уңышлы технологик эшҡыуарҙарҙың, ғилми-техник һәм инновацион эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү ойошмалары вәкилдәренең сығыштарын, уҡыусыларҙың төркөмдәрҙә идеялар һәм проекттар өҫтөндә эшләүен, шулай уҡ индивидуаль консультацияларҙы күҙ уңында тота.


text:
- Подробности
- Просмотров: 433
ДЕРБЕТЕВ Иван (Оло) Никитич (? — 1767, Мәскәү), Ставрополь ҡалмыҡ корпусының суҡындырылған ҡалмыҡтарынан Уложенный комиссия депутаты. Ставрополь провинцияһының ҡалмыҡ старшиналарынан. Ставрополь ҡалмыҡ корпусында хеҙмәт иткән, полковник. Комиссияға корпус старшиналарына дворян хоҡуҡтары биреү, корпуста чиндарҙы Рангылар табеленә ярашлы ҡуйыу, ҡалмыҡ сауҙагәрҙәренең провинциянан ситтә ирекле эш итеү мөмкинлеге һ.б. т‑да тәҡдим индерә. 1767 й. окт. депутатлыҡ вәкәләттәрен П.И.Крашенинниковҡа тапшыра.
И.М.Васильев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Ҡыҫҡа ваҡытлы кредиттар инвестицион проекттарҙы тотҡарлай
Республиканың ҡайһы бер предприятиеларында инвестицион проекттарҙың тотҡарланыуын белгестәр уларҙың ҡыҫҡа ваҡытҡа иҫәпләнгән кредиттар иҫәбенә финансланыуы менән аңлата.
— Кредиттар баланста ҡыҫҡа ваҡытлы, тип билдәләнгән, ләкин улар аҡса әйләнешен тулыландырыу өсөн түгел, ә инвестицияларҙы финанслау өсөн алынған, — тип аңлата механизмды БР Милли банкы рәйесе Рөстәм Мәрҙәнов. – Йәғни формаль рәүештә кредит ҡыҫҡа ваҡытҡа иҫәпләнгән, ләкин был кредит менән алмаштырылған үҙҙәренең средстволары инвестицион проектты финанслауға йүнәлтелгән. Шулай итеп, отчет буйынса (ҡағыҙҙа) предприятие проектты үҙ аҡсаһына финанслай, ә ысынында – ҡыҫҡа ваҡытлы кредит иҫәбенә.
Финанс көрсөгө арҡаһында банктар кредитлау шарттарын ҡәтғиләштерҙе, ә “инвестицион” ҡыҫҡа ваҡытлы кредит алған предприятиелар быға әҙер булмай сыҡты. Уның һөҙөмтәһендә бер нисә предприятиеларҙа инвестпроекттар туҡтатылды.


text:
Әт-Тәшриҡ көндәре
Әт-Тәшриҡ көндәре (ғәр. أيام التشريق) — Ҡорбан байрамының дауамы, мосолман календары буйынса зөлхизә айының 11-енән алып 13-өнә тиклем дауам итә. Байрам үҙе зөлхизә айының 10-да үткәрелә. Был ай мосолмандар өсөн изге ай, сөнки ошо ваҡытта пхаж ҡылына.
Хажға килеүселәр Ғәрәфә тауында торғандан һуң Мина үҙәненә йүнәләләр, бында улар шайтанды һынландырған өс бағанаға (хәҙер уны диуар итеп киңәйткәндәр) таш ташлайҙар. Етешәр таш ташлана торған был бағаналар ошолай атала: беренсе джәмрә (әл-джәмрә әл-үлә), йәки Кесе джәмрә (الجمرة الصغرى|әл-джәмрә әс-сүғра);урта джәмрә (الجمرة الوسطى|әл-джәмрә әл-вуста);ҙур джәмрә (ғәр. الجمرة الكبرى), йәки акаба джәмрәһе (جمرة العقبة|джәмрә әл-Акаба)
Минала хаж ҡылыусылар әт-Тәшриҡтең тәүге төнөн үткәрә, иртән йәмәғәт менән сабах намаҙын уҡыйҙар, бынан һуң Аллаһ тәғәләгә тәкбир әйтәләр. Әт-Тәшриҡтең өс көнөндә лә шайтандарға таш бәреү дауам итә. Беренсе кәндә Кесе джәмрәгә ете таш ташлап ҡайталар, ә икенсе һәм өсөнсө көндәрҙә бер юлы өсөһөнә лә етешәр таш ташлайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Али-заде, А. А. Аййам ат-Ташрик (архив ) // Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007.
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дни Ат-Ташрик. Справка // РИА-Новости
- Не упустите: идут дни Ат-Ташрик // газета «Рисалат»


text:
31 июль
31 июль — григориан стиле буйынса йылдың 212-се (кәбисә йылында 213-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 153 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Африка — Африка ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
- Гавайҙар — Флаг көнө.
- Доминика Республикаһы — Атай көнө.
- Конго Республикаһы — Революция башланған көн.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әхмәтйәнова Хәлиҙә Ғәлиәхмәт ҡыҙы (31.07.1942), Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән Учалы районының Илсе ауылынан.
- Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (31.07.1942), журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1986-1987 һәм 1997-2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғарипов Талмас Мәғсүм улы (31.07.1928), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1974), профессор (1979). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм БАССР-ҙың (1983) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1979). Бадминтон буйынса БАССР-ҙың тәүге чемпионы. (1966); 1965—1981 йылдарҙа БАССР‑ҙың бадминтон буйынса йыйылма командаһы тренеры.
- Хисмәтуллин Марат Мәғәфүр улы (31.07.1938—21.02.2018), башҡорт совет һәм Рәсәй опера йырсыһы (баритон), режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Иглин районының Яңы Ҡобау ауылынан.
- Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы (31.07.1983), спортсы, хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006). Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ошо ҡатындан һаҡ булығыҙ!
Ошо ҡатындан һаҡ булығыҙ!
Өфө полицияһы һүрәттәге ҡатынды эҙләй. Уның кеше паспортына кредит юллап мутлашыуы билдәле булған.
Хоҡуҡ һаҡлаусыларға аферистканың ҡорбаны - 56 йәшлек ҡатын мөрәжәғәт иткән. Уның яңыраҡ паспорты юғалған, бер аҙҙан телефонына "кредитты ҡаплағыҙ" тип СМС-хәбәрҙәр килә башлаған. Ҡатын аптыраған, ул бер ниндәй ҙә кредит алмаған булған.
Алдан билдәле булыуынса, мутлашыусы ҡатын юғалған паспортты табып, үҙенең фотоһын йәбештереп банкка барған. Бының кеүек енәйәттәр Өфөлә тағы ла теркәлгән.
Әгәр ҙә һеҙ һүрәттәге ҡатынды таныһағыҙ, 8 (347) 279-56-22 йәки 02 телефондары буйлап, Өфөнөң 9-сы полиция бүлегенә мөрәжәғәт итегеҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Башҡорт Википедияһында Салауат районы порталы барлыҡҡа килде
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Популяр интернет-энциклопедияның башҡорт бүлегендә яңы тематик вики-портал барлыҡҡа килде. Ул Салауат районы менән бәйле мәҡәләләрҙе системалаштыра. Был турала «Башинформ» агентлығына Википедияның әүҙем ирекмәне, З. Әйле тигән ижади псевдоним аҫтында билдәле журналист Зәйтүнә Ниғәмәтйәнова хәбәр итте.
«Беҙ, Салауат районынан сыҡҡан, Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррирҙәре, өсәү, тағы бер нисә яңы кеше ҡушылырға тейеш. Беҙ ә ниңә Салауат районы порталын булдырмаҫҡа тигән уй-хыял менән дәртләнеп киттек. Уны Ансар Нуретдинов тәҡдим итте, Миңһылыу Абдуллина менән беҙ күтәреп алдыҡ. Википедияның шуныһы һәйбәт, рөхсәт алырға йәки берәйһен шуны эшләргә һорарға кәрәкмәй. Үҙебеҙ ҡарар иттек һәм интернет-энциклопедия алып барыу буйынса дөйөм ҡағиҙәләр сиктәрендә үҙебеҙ эшләп тә ҡуйҙыҡ».
Порталдар, йә иһә вики-порталдар – билдәле бер тема йәки белем өлкәһе буйынса тематик веб-сайттарға тиң тиерлек төп биттәр ул. Порталдар уҡыусыларға һәм авторҙарға теманы уңайлы күҙәтеү өсөн эшләнә. Бындай тәжрибә Рус Википедияһында киң ҡулланыла, әле рус телендә улар 600-ҙән артып киткән. Шул иҫәптән «Башҡортостан», «Стәрлетамаҡ», «Ишембай» порталдары бар.
«Башҡорт Википедияһында тәжрибәле мөхәррирҙәр һаны артыу менән бында даими рәүештә тематик порталдар булдырыла. Былтыр Бөрйән районы порталы эшләнде һәм әүҙем үҫешә. Салауат районынан сыҡҡан мөхәррирҙәр, башҡорт бүлегенең әүҙем ирекмәндәре үҙҙәренең кесе ватаны тураһында портал эшләргә булыуы маҡтауға лайыҡ. Улар был эшкә бик ижади килде – портал эсендә бүлектәр күп, уларҙа мәғлүмәттәр йыш ҡына яңырып торасаҡ. Интернет-энциклопедияның башҡорт бүлегендә киләсәктә йөҙләгән тематик портал эшләүебеҙгә һис тә шикләнмәйем – уға тәүшарттар бар», — тип ваҡиғаға аңлатма бирҙе Башҡорт Википедияһы хакимы Рөстәм Нурыев.
http://www.bashinform.ru/news/1187819-v-bashkirskoy-vikipedii-poyavilsya-portal-salavatskogo-rayona/


text:
- Подробности
- Просмотров: 441
ЙЫЛА, ҡарама (Ulmus), йыла һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 35‑тән ашыу төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса, һирәгерәк тропик бүлкәтендә таралған. Й. төрҙәре ялан ҡарамаһы, ҡарама, ҡарағас исемдәре м‑н билдәле. Башҡортостанда шыма ҡарама һәм йыла үҫә. Япраҡ ҡойоусы, күләгәгә сыҙамлы ағас, 80—120 йылға (ҡайһы берҙә 400 йылға) тиклем үҫә. Сатыры башлыса йәйенке, олононоң бейеклеге 10—35 м, диам. 0,8—1,5 м тиклем. Олоно тармаҡлы, ҡайырыһы көрән, йәш ағастарҙыҡы шыма, һуңыраҡ бураҙналы, суғырмаҡлы, ҡалын, буй ярыҡлы. Үҙағасы һығылмалы, ҡаты, үҙәге ҡарағусҡыл көрән төҫтә. Тамыр системаһы ҡеүәтле, ҡайһы берҙәре тәрәнгә киткән, күптәренең өҫтә ятҡан (микориза үҫешә) тамырҙары бар. Япрағы ябай, осло, төбөндә тигеҙ ситле түгел, сите икешәрле‑бысҡы, ҡойолоусы япраҡ ҡолаҡсындары бар, сиратлы, һаплы. Сәскәһе күркһеҙ, оҙон сәскә һаптарында, ҡыңғырау каса рәүешле сәскә эргәлеге бар, һеркәстәре 5—6 миләүшә төҫөндәге һеркәлек м‑н, ике енесле; япраҡ ҡуйындарында шәлкемдәргә йәки баш рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Апр.—июндә сәскә ата. Емеше — эллипс формаһындағы яланғас ҡанатлы ваҡ сәтләүек, июндә өлгөрә. Шыма ҡарама һыубаҫар йылға туғайҙарында, киң япраҡлы урмандарҙа үҫә, башлыса Башҡортостандың Урал алдында осрай; йыла Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында һәм Башҡортостандың Урал алдында киң япраҡлы урмандарҙа, һыу айырғыс яйлаларҙа үҫә. Й. — тораҡ пункттарҙы йәшелләндереүҙә, һыу аҫты ҡоролмаларын, караптар төҙөүҙә, мебель етештереүҙә һ.б.; БР‑ҙа үҫтерелгән ялан ҡарамаһын баҫыу һаҡлаусы урман һыҙаттарында ҡулланалар. Мал аҙығы үҫемлектәре, техник үҫемлектәр.
Р.Х.Ғиниәтуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы
Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы (1873, Үтәк ауылы, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы — 1946, Башҡорт АССР-ы, Ишембай районы Көҙән ауылы) — мөғәллимә, билдәле төркиәтсе ғалим, Стамбул университеты профессоры, 20 быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың әсәһе.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы 1873 йылда Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Үтәк ауылында мәҙрәсә мөҙәрисе Мөхәмәткафи Ҡотлозаман улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) ғаиләһендә тыуған. Ағаһы — Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәткафи улы (Хәбибназар Үтәки), билдәле мәғрифәтсе.
Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы ғәрәп, төрки, фарсы телдәрен белә. Белемде үҙ ауылы мәҙрәсәһендә алған.Зирәк ҡыҙ бала ғаиләлә яҡшы тәрбиә алып, белемле булып буй еткергән, уның сәсәнлек һәләте лә булған. 1880-се йылдар аҙағында Көҙән ауылының икенсе имам-хатибы Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовҡа кейәүгә сыға. Көҙән ауылында Әхмәтшаһ Вәлидов тотҡан мәҙрәсәлә ҡыҙҙарҙы уҡыта.
Татыу ғаилә ҡороп, ир менән ҡатын бер-береһенә ихтирамлы булып ғүмер иткән.
Ауылдаштары хәтерләүенсә, Зәки Вәлидиҙең әсәһе буйға бәләкәй генә, алһыу йөҙлө, ғилемле ҡатын була. Ул хәбәрен көйләп, шиғыр һымаҡ итеп һөйләр ине, уның һүҙҙәренән ҡанаттар үҫеп киткәндәй була торғайны, тип хәтерләй ауылдаштары. Өммөлхаят абыстайҙың йыр-бәйеттәр ҙә сығарғаны билдәле. [2]
Вәлидовтарҙың ун өс балаһы булып, шуларҙың алтыһы иҫән ҡала- балалар тәртипле, белемле булып үҫә. Өмөлхаят Вәлидова йортта уңған хужабикә, балаларына өлгөлө әсә лә була. Вәлидовтар шул заманда мосолмандар араһында таралған медицина буйынса китаптарҙы ҡулланып, сирле ауылдаштарына ҡулдарынан килгәнсе ярҙам итергә тырышҡандар. Ул китаптар Зәки Вәлидиҙең китапханаһын яндырған ваҡытта юҡ ителгән.
Ғаилә етеш тормошта йәшәй, күпләп мал тота, урманда умарталыҡтары, солоҡтары күп була. Кесе ҡыҙы Зәкиә Әхмәтша ҡыҙы әсәһенең йомарт ҡуллы булыуын иҫләй. Яңы бал алғанда ауыл кешеләренә күстәнәс итеп тарата, бешеренгән саҡта урам буйындағы балаларға өлөш сығара торған була. Аслыҡ ваҡытында вафат булған күрше ҡатынды ерләр өсөн Өмөлхаят абыстай үҙенең алмаш күлдәген уға кейҙерергә бирә [3].
Вәлидовтар йыр- музыкаға бик һәләтле булғанлыҡтан, ситкә китеп белем алған улдары оҫта итеп мандолина, скрипкала уйнарға өйрәнә. Аталарына күрһәтмәй генә уйнағанды әсәләре кинәнеп тыңлар була.
Улдары Әхмәтзәки Вәлидов Башҡортостан Республикаһын булдырыу өсөн көрәш етәксеһе булыуы сәбәпле, ғаиләгә бик күп һынауҙар аша үтергә тура килә. 1921 йылда Әхмәтшаһ Вәлидов ҡулға алына һәм Стәрлетамаҡ төрмәһендә ике ай ултырып сыға. 1920-се йылдарҙа Әхмәтшаһ Вәлидов Верхнеуральскийға өс йылға һөргөнгә ебәрелә, уны йәлләп, Өммөлхаят абыстай ҙа донъяһын ҡалдырып, уның менән Верхнеуральскиға бергә китә. Әсәләре балаларына яҙған хаттарында үҙе сығарған йырҙарҙы ла яҙып ебәрер була:
Верхнеуралдың урамын
Тапап туҙҙырып булмай.
Сит илдәрҙә ҡыйын икән,
Ғүмер уҙҙырып булмай.
Һөргөндән ҡайтҡас, Вәлидовтар ауылда ер иҙәнле бәләкәй генә йорт һатып ала. Һөргөндән иртәрәк ҡайтарһалар ҙа, алда оло йәштәге кешеләрҙе тағы ла ҡатыраҡ һынауҙар көтә. 1937 йылда Әхмәтшаһ Вәлидов ҡулға алына, Өфө ҡалаһында уны ҡаты язалап, һорау алалар. Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидов бик күп золом ҡорбандары менән Өфө ҡалаһы янында атыла.
Әхмәтзәки Вәлиди «Хәтирәләр» китабында әсәһе тураһында: «Әсәйем иһә, һаҡсы фәрештә кеүек, һәр саҡ янымда булды. Әсәйемдең иң ныҡ йәлеп иткән сифаты — күңелендә әҙәпкә өндәгән бихисап әхлаҡи шиғырҙар һаҡланыуы. Мин уны ғүмер буйы һис бер ваҡыт хатта кескәй генә лә гонаһ эшләмәгән һәм миңә ҡарата сикһеҙ изгелекле кеше итеп иҫемдә ҡалдырғанмын», тип яҙа. Өммөлхаят абыстайҙың хәтер һандығында күп һанлы халыҡ ижады ынйылары (дастандар, бәйеттәр, шиғырҙар, мәҡәл- йомаҡтар, йор һүҙҙәр) һаҡлана. Быларҙан тыш ул улына бәләкәй сағынан башлап фарсы, төрки телдәрендә шиғырҙар һөйләй, уларҙы ятлата. Үҫеп, буй еткереп, бихисап китаптар уҡығас ҡына, Вәлиди үҙенең әсәһенең уға Алишер Навои, Аттар, Руми, Әхмәт Йәсәүи шиғырҙарын өйрәткәнен аңлай. Бәлки, был шиғырҙар мәҙрәсәләрҙә ҡулланыла торған хрестоматия кеүегерәк берәй йыйынтыҡта булғандыр, ләкин Өммөлхаят Вәлидова уларҙы ғүмере буйы хәтерендә һаҡлай, балаларына өйрәтә, тормошта килеп тыуған төрлө хәл-ваҡиғаларға бәйләп урынлы ҡуллана торған була. Улар араһында әхлаҡ, тәрбиә темаһына ҡағылышлылары ғына түгел, ә юғары художество өлгөләре булып торорлоҡ шедеврҙар ҙа була.
Әхмәтзәки Вәлиди был шиғырҙарҙың, әсәһе биргән тәрбиәнең әһәмиәтен аңлап, ғүмер буйы әсәһенә тәрән рәхмәт тойғоһо һаҡлай. 1918 йылда ул Ырымбурҙа большевиктар, 1944 йылда Төркиәлә Исмәт паша тарафынан ҡулға алынып, билдәһеҙ ваҡытҡа зинданда бикләнә, тотҡонға китап уҡырға мөмкинлек бирелмәй. Шул саҡта көндәр буйы ул әсәһе өйрәткән шиғырҙар, Йәсәүи мөнәжәттәрен ҡабатлай.
Фарсы, төрки, ғәрәп телдәрен белеү Әхмәтзәкигә Урта Азия, Яҡын Көнсығышты өйрәнергә, унда дуҫтар табырға ярҙам итә. Әсәһенән өйрәнгән фарсы теленең әҙәби фарсы икәнен Вәлидигә Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи әйтә. Уның ҡайҙа шулай һәйбәт итеп фарсы телендә һөйләшергә өйрәнгәнен һораша, әсәһе өйрәткәнен белеп: «Әсәйегеҙ фарсы ҡыҙымы ни?» — тип һорай.
Һуңыраҡ Әхмәтзәки Вәлидовтың икенсе ҡатыны Нәзмиә ханым, уның арҡаһында ата-әсәһенә төшкән михнәттәр тураһында белгәс, Вәлиди түгелеп иланы, тип балалары Иҫәнбикә менән Субидәйгә һөйләй.
Әхмәтзәки Вәлидовтың туғандарына эҙәрлекләүҙәр, ситләтеүҙәр сәбәпле фамилияларын үҙгәртеп, «Әхмәтйәнов», «Әхмәтшин», «Шәйәхмәтов» һ. б. фамилиялар алырға тура килә.
Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова 1946 йылға тиклем ҡыҙы Зәкиә тәрбиәһендә Ишембай ҡалаһында йәшәй. 1944 йылда аяҡтан яҙа. 1946 йылдың 16 мартында Ишембай ҡалаһында вафат була, үҙе теләгәнсә Көҙәнгә алып ҡайтып ерләй алмайҙар. Кесе ҡыҙы Зәкиә ире Сәғитйән менән бер бабайҙы иптәшкә алып, әсәһен төнләтеп кенә Көҫәпҡол ауылы зыяратына алып барып ерләй [4]. Уның ҡәбере Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты уҡыусылары тарафынан табылып, тәртипкә килтерелгән, даими тәрбиәләнеп тора.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәләл ефете — Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы (19.07.1860, Көҙән ауылы — 20.07.1937, Өфө), Көҙән ауылы мәсете имам-хатибы. Балалары: Әхмәтзәки, Ғәбдрәүеф, Ғәбделбарый, Ғәбделхәй, Сара, Зәкиә.
- Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов (1890—1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, фәлсәфә докторы (1935), Стамбул университеты профессоры, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).
- Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы (Әхмәтшин, Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) 1896 йылда Көҙәндә тыуған. Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала. Уҡырға бик һәләтле егет, ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, ағаһы Әхмәтзәки кәңәшен тотоп, Ҡазанға «Ҡасимия» мәҙрәсәһенә уҡырға китә. Унан һуң Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡый, Көҙәнгә ҡайтып, «Заготскот» контораһына бухгалтер булып эшкә урынлаша. Өйләнә, уның Нажия, Роза, Зәйтунә, Айһылыу, Арыҫлан исемле балалары тыуа. 1931 йылда Ғәбдрәүефте эштән ҡыуалар, малын тартып алалар. Уға ауылын ташлап китергә тура килә. Әхмәтшиндар Петровский ауылында, Өфөлә, һуңыраҡ Борайҙа йәшәй. Ишле ғаилә ғаилә башлығының бәләкәй генә эш хаҡына көн итә. 1937 йылдың 29 июлендә Ғәбдерәүеф Әхмәтша улын ҡулға алалар. Билдәһеҙ Борай кешеһе уларға яңы бәлә янауын, үҙен дә ҡулға алмаһындар өсөн, Мәстүрә Әхмәтшинаға балаларын алып, ҡайтып китергә кәңәш итә. Ни булһа ла, туғандарҙан ярҙам өмөт итеп, Ишембайға ҡайталар. Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы уҡытыусы булып эшләй. Һуғыштан һуң уҡытыусы Нәжип Маннановҡа кейәүгә сыға (һуңыраҡ директор), уның тыуған ауылы Үрге Этҡолда ғүмер буйы мәктәптә эшләйҙәр. 2012 йылда вафат булғансы, Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы туғандары өсөн иң хөрмәтле кеше булып ҡала. Район, республика матбуғатында олатаһы, атаһының туғандары хаҡында күп кенә яҙмаларын баҫтырып өлгөрә. Ғәбдрәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов тураһында ғаиләһе бик оҙаҡ йылдар бер ни белмәй. Һуңынан асыҡланыусынса, ул ғәйепһеҙгә атыла. Ғаиләһенә реабилитацияланыуы тураһында документ килә.
- Ғәбделбарый Әхмәтшаһ улы Вәлидов 1918 йылда тыуған. Башланғыс белемде Көҙәндә атаһының мәҙрәсәһендә ала, һуңыраҡ Ҡаҙанда уҡый. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, унан яраланып ҡайта. Уны үҙ ауылынынан Менәүәрә исемле ҡыҙға өйләндерәләр. Стәрлетамаҡта уҡып ҡайтҡан ҡыҙ Өммөлхаят абыстайҙың урынында мәҙрәсәлә ҡыҙҙарҙы уҡыта башлай. Ғәбделбарый ауылдағы мәктәптә рус теле уҡытыусыһы булып эшләй, 35 йәшендә Ҡазан университетына уҡырға инә. Ғәбделбарый 1930-сы йылдарҙа ауырып, дауаханала үлеп ҡала.
- Ғәбделхәй Әхмәтшаһ улы Вәлидов(Әхмәтшин) 1903 йылда Маҡар районы Көҙән ауылында тыуа. Үҙ ауылында мәҙрәсәлә белем алғандан һуң, Ырымбур ҡалаһында уҡый. Маҡар ауылында уҡыта, һуңыраҡ Сермән ауылында, Учалы районының Туңғатар ауылында эшләй. Бында өсөнсө балалары Салауат тыуа (1931 й). Иң оло ҡыҙы Фәүзиә- 1926 йылда, улы Шәүкәт 1928 йылда тыуған. Ҡатыны Фатима Хажи ҡыҙы — Ишембай районы Маҡар ауылынан. 1933 йылда Әхмәтшиндар ғаиләһен Мулдаҡай ауылына ебәрәләр. 1934 йылда Ғәбделхәй Әхмәтшаһ улы ситтән тороп Өфөләге педагогия институтына уҡырға инә. Ғәбделхәй Әхмәтшин (Вәлидов) математика, туған тел, музыканан уҡыта, завуч булып эшләй. Скрипкала бик матур уйнай.
Әхмәтшин Ғәбделхәй Әхмәтшаһ улы, 1937 йылда халыҡ дошманы булыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1937 йылдың 27 авгусында Ғәбделхәй Әхмәтшин Учалыла уҡытыусыларҙың август кәңәшмәһендә телмәр һөйләп торғанда кемдер: «Һеҙ кемде тыңлайһығыҙ? Ул бит халыҡ дошманы!» — тип ҡысҡыра. Ғ.Әхмәтшин 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса үлем язаһына хөкөм ителә. Уны 1937 йылдың 7 декабрендә аталар. Ҡатыны Фатима 5 бала менән тороп ҡала. Халыҡ дошманының ғаиләһе тип тә, үҙҙәре өсөн ҡурҡып та, улар менән берәү ҙә аралашмай, шунлыҡтан уларҙың бер нисә көн рәттән ас ултырған саҡтары күп була. Шул саҡта бер балалары үлеп китә. Ауыр хәлдә ҡалған ҡыҙҙарына ярҙам итергә, балаларҙы ҡарашырға Фатиманың атаһы менән әсәһе Маҡарҙан килә. Улар Мулдаҡайҙа вафат булған. Һуғыштан һуң Фатима Әхмәтшина балалары менән Миәс ҡалаһына күсә. Ғәбделхәй Әхмәтшин 1956 йылдың 30 июнендә реабилитациялана.
1936 йылда Әхмәтшиндарҙың Мулдаҡайҙа ҡыҙҙары Флүрә тыуа. Флүрә Ғәбделхәй ҡыҙы — табип-педиатр, медицина фәндәре кандидаты, Өфөлә йәшәй. Салауат Ғәбделхәй улы — «Почет билдәһе» миҙалы (1966), Ленин ордены (1971) кавалеры, Миәстә йәшәй, ҡатыны — билдәле халыҡ йырсыһы Зыяфат Әхмәтшина.
- Сара Әхмәтшаһ ҡыҙы Вәлидова (Вәлиева)
- Зәкиә Әхмәтшаһ ҡыҙы Вәлидова — Әхмәтшаһ Вәлидовтың кесе ҡыҙы.
Билдәле вариҫтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иҫәнбикә Вәлиди Туған (1940 йылғы, Төркиә) — тарихсы. Фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995), Төркиә фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы;
- Сүбиҙәй Туған (1943 йылғы) — тарихсы, фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986);
- Камил Абдрахман улы Вәлиев (1934—2000) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989); Сара Әхмәтшаһ ҡыҙы Вәлидованың улы;
- Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы Вәлидова (Әхмәтшина— Маннанова) (1923—2013) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966).
- Әхмәтшина Флүрә Ғәбделхәй ҡыҙы — медицина фәндәре кандидаты.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлидовтар рухы һүнмәҫ. Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите, 2014, 3 сентябрь[5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В Книге памяти Республики Башкортостан о нём есть следующие сведения: Родился в 1896 году. По национальности — башкир. Образование — незаконченное среднее. Место работы — Бураевская контора «Заготскот», бухгалтер. 27 июля 1937 года был арестован, а 28 января 1938 года — расстрелян. Реабилитирован 6 марта 1959 года.
- ↑ Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. - Өфө, Китап, 2017. - 10-сы бит
- ↑ Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. - Өфө, Китап, 2017. - 11-се бит
- ↑ Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. - Өфө, Китап, 2017. - 23-сө бит
- ↑ Вәлидовтар рухы һүнмәҫ. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 3 сентябрь (Тикшерелгән 3 сентябрь 2018)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ахмедзаки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры: в 2 кн. Книга 1. — Уфа, 1994.
- Башкирские шежере /Сост., авторы вступ. статей М. Х. Надергулов, А. Г. Салихов; отв. ред. Ф. Г. Хисамитдинова. — Анкара: Анкамат, 2009. — 186 с.
- Калимуллина Г. Т. Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов — Уфа: Китап, 2005. — Б. 364—368. — 392 б. — ISBN 5-295-03702-9.
- Хөсәйенов Ғ. Б. Әхмәтзәки Вәлиди Туған. Тарихи-биографик китап — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте, 2000. — 384 б. — ISBN 5-88185-014-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡотошов Р. Н., Хөсәйенов Ғ. Б., Шәйәхмәтов К. Ф. Вәлидовтар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 554
ТОР РАЙОНЫ, БАССР‑ҙың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, төньяҡ- көнсығышта Петровский районы, көньяҡта — Мәләүез, төньяҡ‑көнбайышта Стәрлетамаҡ р‑ндары м‑н сиктәш булған. 1930 й. 20 авг. Стәрлетамаҡ кантоны улустарынан Верхотор р‑ны булараҡ ойошторолған (ҡара: Административ район), 1930 й. 15 окт.алып Т.р. 1932 й. 20 февр. бөтөрөлгән, терр‑яһы Мәләүез һәм Петровский р‑ндары составына индерелгән. Майҙаны — 2022 км2. Район үҙәге — Воскресенск а., 1930 й. 15 окт. башлап Верхотор ауылы. Районда 18 ауыл советы, 105 ауыл торама пункты булған. Халҡы — 45,3 мең кеше (1930), күпселек урыҫтар йәшәгән. Иҡт. нигеҙен ит‑һөт йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә, иген культуралары, мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтереүгә махсуслашҡан а.х. тәшкил иткән, баҡс‑ҡ, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән. Колхоз, мебель ф‑каһы, 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, үҙәк район дауаханаһы, 5 медпункт, 3 уҡыу өйө теркәлгән.
Тәрж. З.Б.Латипова