text:
Рөстәм Хәмитов һәм Беренсе канал йондоҙҙары Өфөлә яңы балалар баҡсаһын асты
Беренсе каналдың «Беренсе бул!» хәйриә акцияһы сиктәрендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Беренсе канал йондоҙҙары менән бергә Өфөнөң «Ҡариҙел» биҫтәһендәге 53-сө балалар баҡсаһын асты.
Был яңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһын асып, Рөстәм Хәмитов, бөтә республика буйынса 40 мең бала балалар баҡсаһына мохтаж, һәм Өфөлә яңы баҡса асылыуы – Башҡортостан Хөкүмәте менән раҫланған Балалар баҡсалары төҙөү буйынса республика программаһын ғәмәлгә ашырыуҙың бер өлөшө генә, тип билдәләне. Республика башлығы әйтеүенсә, бөтә республика буйынса 10, хатта 100 балалар баҡсаһы түгел, ә 300, 400-ҙө төҙөргә кәрәк. Был Программа өс-дүрт йыл алға планлаштырылған.
Өфө хакимиәте башлығы Павел Качкаев билдәләүенсә, был балалар баҡсаһы - үрҙә билдәләнгән Программа буйынса төҙөлгән беренсе учреждение. Был бик үҙенсәлекле балалар баҡсаһы, унда сабыйҙарҙы һауыҡтырыу өсөн бөтөнләй яңы мөмкинлектәр ҡаралған. Бында медицина кабинеты эшләй, унда ЭКГ приборҙары, ультратауыш терапияһы, магнитотерапия, спирография, һәр төрлө ингаляцион аппараттар – ғөмүмән, балаларҙың иммунитетын күтәреү өсөн барыһы ла бар. Бынан тыш баҡсала бассейн, тренажерҙар менән спорт залы ла эшләнгән. 80 урынлыҡ балалар баҡсаһы ҡалаға яҡынса 65 миллион һумға төшкән. Өфө мэры һүҙҙәренсә, Балалар баҡсалары төҙөү буйынса республика программаһы сиктәрендә Өфөлә ошондай тағы 10 баҡса төҙөләсәк.
«Инвестстрой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте төҙөүселәре балалар баҡсаһының символик асҡысын уның мөдире Светлана Степановаға тапшырҙы. Артабан Рөстәм Хәмитов менән Леонид Якубович таҫманы ҡырҡып, балалар баҡсаһы ишеген асты.
— Беҙ Өфөгә балаларҙы ҡотларға һәм уларға байрам ойошторорға тип килдек, әммә үҙебеҙ республика етәкселеге әҙерләгән байрамға эләктек, — тине Леонид Якубович.
Башҡортостан Президенты һәм Беренсе канал йондоҙҙары балалар шөғөлләнәсәк биналарҙы, бассейнды һәм диагностикалау-реабилитация үҙәген ҡарап сыҡты. Был үҙәктә балалар сәләмәтлеге һәм уларҙың нимәгә һәләтле булыуҙары тикшереләсәк. Ҡунаҡтар баҡса тәрбиәләнеүселәренә сенсор бүлмәһе, интерактив таҡта, һыуытҡыс һәм кондиционер, уйынсыҡтар бүләк итте. Балалар иһә үҙ сиратында ҡунаҡтарға концерт күрһәтте.


c: text/html

text:
Сибай «Ирәндек батыры-2012» республика спорт фестиваленә әҙерләнә
1-2 июндә Сибайҙа Рәсәйҙең 1812 йылдағы Ватан һуғышында еңеүенә 200 йыл тулыуға арналған «Ирәндек батыры — 2012» беренсе республика спорт фестиваленең финалы үтәсәк.
БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығында әйтеүҙәренсә, фестиваль 16-18 йәштәгеләр һәм 19 йәштән өлкәндәр төркөмө буйынса үткәрелә. Ярыш программаһында көрәш, еңел атлетика кросы, пневматик мылтыҡтан атыу күрһәтелгән.
Һәр төркөмдән беренсе-бишенсе урын алған ҡатнашыусылар ойоштороу комитетының дипломдары һәм ҡиммәтле бүләктәре менән наградланасаҡ. Бынан тыш, һәр төркөмдөң төп еңеүсеһенә бүләккә ат тапшырыласаҡ. Дөйөм бүләк фонды 200 мең һумдан ашыу суммаға тиң.
Фестиваль БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, Сибай хакимиәте менән ойошторола.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Рөстәм Хәмитов: «Яғыулыҡ-энергетика комплексын һатыуҙан аҡсаны һөҙөмтәле файҙаланасаҡбыҙ»
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 29 ноябрҙә республика Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмә барышында, төбәктә нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү предприятиеларын һатыуҙан алынған аҡсаға идара итеү көрсөгө еңеп сығылды, тип белдерҙе.
Республика яғыулыҡ-энергетика комплексы предприятиеларын һатыуҙан алынған аҡса тупланасаҡ Хәйриә фондының процент күләме Башҡортостан Хөкүмәтенә ҡала һәм райондарҙан бирелгән заявкалар нигеҙендә асыҡтан-асыҡ бүленәсәк.
"Әле Башҡортостандың нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү предприятиеларын һатыуҙан килгән ресурстар базаһында ойошторолған дүрт республика Хәйриә фондынан берҙәм структура – "Урал" хәйриә фонды ойошторола. Ете кешенән торған Фонд советына Башҡортостан Президентының 4-6 вәкиле инәсәк. Республиканың тәүге Президенты Мортаза Рәхимовтан фондҡа етәкселек итеүен һораным. Фонд средстволарын бүлеүҙең берҙәм сәйәсәтен тормошҡа ашырыу өсөн аҡса бүлеүгә барлыҡ заявкалар Башҡортостан Хөкүмәтендә хуплау үтәсәк. Республика үлсәмдәре буйынса фондта аҡса күп булмаһа ла (63 миллиард һум самаһы), беҙ уларҙы һөҙөмтәле файҙаланасаҡбыҙ", — тине Рөстәм Хәмитов.
Фонд аҡсаһын урынлаштырыуҙан алынған йыллыҡ процент килеме 4,5 миллиард һум тәшкил итеүе ихтимал. Йыл һайын шуның 2,5 миллиард һум самаһы – спортты, 1,5 миллиард һумы Башҡортостандың социаль инфраструктураһын үҫтереүгә йүнәлтеләсәк.
Фонд аҡсаһының һөҙөмтәле файҙаланылыуын Попечителлек советы күҙәтәсәк. Уға республика Президенты, Башҡортостан Хөкүмәте һәм йәмәғәт ойошмалы вәкилдәре инәсәк. Финанслауға тәҡдим ителгән проекттар асыҡтан-асыҡ һайлап алынасаҡ. Ҡануниәттә билдәләнгән тәртиптә фонд аҡсаһын файҙаланыу тураһында отчет биреләсәк һәм ул киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сығасаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов: Халыҡ художество промыслалары яңы идеяларға мохтажФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов: Халыҡ художество промыслалары яңы идеяларға мохтаж
Рөстәм Хәмитов: Халыҡ художество промыслалары яңы идеяларға мохтажФото: Олег Яровиков
Шаршамбы, 6 мартта, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Ағиҙел» Башҡортостан художество промыслаһы» дәүләт унитар предприятиеһы коллективы менән осрашты. Осрашыу барышында предприятие проблемалары һәм халыҡ художество промыслалары тармағын үҫтереү мәсьәләләре тикшерелде.
Башҡортостан Президенты етештереү цехтарында булды. Предприятие Башҡортостанда биҙәү-ғәмәли сәнғәт мәктәбе лидеры булып тора, бында 500 төр продукция етештерелә.
«Ағиҙел» буйлап экскурсиянан һуң Рөстәм Хәмитов предприятиены артабан үҫтереү буйынса фекерҙәре менән бүлеште. Уның һүҙҙәренсә, коллектив халых ижады традицияларын һаҡлау буйынса мөһим эш башҡара, әммә баҙар шарттарында заманса тенденцияларҙы иҫәпкә алыу, сит илдәрҙең тәжрибәһен өйрәнеү мөһим. Президент сит илдәргә сәфәрҙәр ойоштороу йәһәтенән ярҙам итергә һүҙ бирҙе.
Предпрятие йәш кадрҙарға, яңы идеяларға мохтаж, быны оҫталар үҙҙәре лә таный. Әммә эш хаҡы түбән, дөйөм ятаҡ һәм балалар баҡсаһы булмау сәбәпле йәштәр бында килергә ашыҡмай. Өҫтәүенә йәш белгестәр бик әҙ: республикала халыҡ художество промыслаһы өлкәһендә бер уҡыу йорто ла маҡсатлы рәүештә белгестәр әҙерләмәй.
Балалар баҡсаһы мәсьәләһен Рөстәм Хәмитов үҙ контроленә алды. Тармаҡ өсөн белгестәр әҙерләү мәсьәләһен, вице-премьер Лилиә Ғүмәрова фекеренсә, БР Мәҙәниәт министрлығы менән бергә хәл итергә була. Әлеге ваҡытта «Ағиҙел» төбәктең Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы ҡарамағында, әммә предприятие БР Мәҙәниәт министрлығына яҡыныраҡ тора. Шуға күрә алдағы ваҡытта производствоны икенсе ведомство ҡарамағына күсереү мәсьәләһе ҡараласаҡ.
Предприятие 14 мең квадрат метр майҙанда урынлашҡан, коллективта 190 кеше эшләй. «Ағиҙел»дең генераль директоры Зөһрә Исмәғилева һүҙҙәренсә, производствоға өс-дүрт мең квадрат метр ҙа етер ине, бушатылған майҙандарҙа Өфөнөң башҡа халыҡ оҫталарын урынлаштырырға мөмкин. Рөстәм Хәмитов Халыҡ ижады йортон булдырыу идеяһын хупланы.
Предприятие мәсьәләләрен тикшергән ваҡытта бөтә тармаҡ эшмәкәрлеген көйләгән норматив документ әҙерләү идеяһы килеп тыуҙы. Бөгөнгө көндә бындай документ юҡ.
— Хөкүмәт кимәлендә халыҡ промыслалары темаһын үҫтереү өҫтөндә эшләй башлаясаҡбыҙ, — тине Президент. – Барыһын да ентекле уйлап, иҫәпләп сығарырға, теркәргә кәрәк.
Рөстәм Хәмитов Лилиә Ғүмәроваға өс ай эсендә кәрәкле база әҙерләргә ҡушты.
— Июнь айында ниндәйҙер ҡарарҙар ҡабул итергә тейешбеҙ, — тине Президент. – Бынан һуң норматив документтар ҡабул итәсәкбеҙ. Кәрәк тип табылһа, Башҡортостан Республикаһында халыҡ промыслалары тураһында закон ҡабул итәсәкбеҙ. Бәлки, тап ошонан башларға кәрәктер.
Осрашыу һуңында Рөстәм Хәмитов предприятиела эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡынлашып килгән байрам менән ҡотланы һәм коллектив менән фотоға төштө.


text:
Этанол
Этано́л (эти́л спирты, метилкарбино́л, шарап спирт йәки алкого́ль, ябай һөйләү телендә «спирт») — формулой C2H5OH бер атомлы спирт (эмпирик формулаһы C2H6O), башҡа варианты: CH3-CH2-OH, бер атлмлы спирттәрҙең гомологик рәтендә икенсе вәкил, нормаль шарттарҙв осоусан, яныусан, төҫһөҙ, үтә күренмәле шыйыҡса.
Алкоголле эсемлектәрҙең тәьҫир итеүсе компоненты, кешенең үҙәк нерв системаһына акыр тәьҫир итеүсе психоактив матдә, депрессант.
Этил спирты яғыулыҡ, иретеүсе булараҡ һәм спирт термометрҙарында ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Алыу
- 2 Үҙенсәлектәре
- 3 Ҡулланыу
- 4 Донъяла этанол етештереү
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Һылтанмалар
Алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Этил спиртын ауыуҙың ике ысулы бар — микробиологик (спиртлы әсеү) һәм синтетик (этилен гидратацияһы):
Әсеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Составында углевод булған органик продукттарҙың (йөҙөм, емеше) сүпрә һәм бактерия ферменттары тәьҫире ярҙамында спиртлы әсәү элек-электән билдәле булған. Крахмал, картуф, дөгө, кукурузда шулай уҡ эшкәртелә, яғыулыҡ спирты алыу өсөн шәкәр ҡамышы һәм башҡалар эшкәртелә. Реакция бик ҡатмарлы, схемаһын түбәндәге тигеҙләмә менән бирергә була:
- C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2.
Әсегән иретмәлә этонол 15%-тан артмай, сөнки ҡуйыртылған иремәлә сүпрә йәшәргә яраһыҙ. Был ысул менән алынған этанолды таҙартырға һәм ҡуйыртырға кәрәк, ғәҙәттә дистилляция ысулы менән.
Биологик сеймалдан сәнәғәттә спирт алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙыү сеймалынан хәҙерге заман этил спиртын алыу технологияһы түбәндәге стадияларҙан тора:
- Крахмаллы сеймалды әҙерләү һәм ваҡлау — иген (иң беренсе — арыш, бойҙай), картуф, кукруз.и т. п.
- Ферментация. Был стадияла крахмал әсей торған шәкәргә тиклем ферментлы тарҡатыла. Для этих целей применяются рекомбинантные препараты альфа-амилазы, полученные биоинженерным путём — глюкамилаза, амилосубтилин.
- Әсеү. Сүпрә ярҙамында шәкәрҙе әсетеү нәтижәһендә әстмәлә спирт йыйыла.
- Ректификация. Ҡыуыу аппараттарында үткәрелә.
Гидролиз етештереүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
В промышленных масштабах этиловый спирт получают из сырья, содержащего Сәнәғәт масштабында целлюлоза (үҙағас, һалам) булған сеймалды гидролиз юлы менән алалар. Барлыҡҡа килгән пентоз һәм гексоз ҡатнашмаһын спиртҡа тиклем әсетәләр. В странах Западной Европы и Америки эта технология не получила распространения, но в СССР (ныне в России) существовала развитая промышленность кормовых гидролизных дрожжей и гидролизного этанола.
Этилен гидратацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәнәғәттә, беренсе ысул менән бер рәттән, этилен гидротацияһын ҡулланалар. Гидратацияны ике юл менән үткәрергә була.
- 300 °C температурала, 300 °C баҫым аҫтында туры гидратация, активлаштырылған күмер йәки асбестҡа һөртөлгән ортофосфор кислотаһы катализатор булып хеҙмет итә:
- CH2=CH2 + H2O → C2H5OH.
- гидратация через стадию промежуточного эфира серной кислоты, с последующим его гидролизом
аралаш стадиялағы көкөрт кислотаһы эфирын артабан гидратациялау (80—90 °С ткмпературала һәм 80—90 °С баҫымда):
- CH2=CH2 + H2SO4 → CH3-CH2-OSO2OH (этилкөкөрт кислотаһы).
- CH3-CH2-OSO2OH + H2O → C2H5OH + H2SO4.
Диэтил эфиры барлыҡҡа килеүе реакцияны ҡатмарлаштыра.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тышҡы күренеше: ғәҙәти шарттарҙа төҫһөҙ осоусан шайыҡса. Этил спирты һыуҙан еңелерәк. Башҡа органик матдәләрҙе яҡши иретеүсе.
95,57 % этанол + 4,43 % һыу ҡушылмаһы азеотроп ҡушылма булып тора, т. е. әммә ҡыуған ваҡытта айырыла.
Химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һелтеле металдар менән тәьҫир итешә, этилат һәм водород барлыҡҡа килә.
- 2C2H5OH + 2К = 2С2Н5ОК + Н2.
Карбон кислоталары менән ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә:
- RCOOH + HOCH2CH3 → RCOOCH2CH3 + H2O
Көкөрт кислотаһы булғанда (120 °C түбенерәк температурала) дегидратация реакцияһына керә, деэтил эфиры барлыҡҡа килә:
- 2 CH3CH2OH → CH3CH2OCH2CH3 + H2O
120 °C юғары температурала көкөрт кислотаһы булғанда тулылармаған углеводородтар барлыҡҡа килтерә:
- CH3CH2OH → CH2CH2 + H2O
Кислород булған һауала йылы булеп сығарып яна:
- C2H5OH + 3 O2 → 2 CO2 + 3 H2O
Һелтеле металдар һәм уларҙын гидраттары менән тәьҫир итәшә, этилатар барлыҡҡа килә.
- 2 CH3CH2OH + 2 Na → 2 CH3CH2ONa + H2
- CH3CH2OH + NaH → CH3CH2ONa + H2
Цинк хлориды булғанда гидрогалогенирование реакцияһына инә:
- CH3CH2OH + HCl → CH3CH2Cl + H2O
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яғыулыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Этанол эске яныула двигательдәрҙә яғыулыҡ итеп файҙаланыла (донъяла беренсе немец «Фау-2» баллистик ракетаһында яғыулыҡ урынына этанол ҡулланылған). Спирттың классик нефть яғыулыҡтары менән ҡушылмай ҡатлауланғанға ҡулланыу сикләнгән. Юғары октанла яғыулыҡ һәм бензин компоненты булараҡ ҡулланыла.
Химия сәнәғәтендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ацетальдегид, диэтил эфиры, тетраэтилсвинец, уксус кислотаһы, хлороформ, этилацетат, этилен һ.б. химик мтдәләр алыу өсөн сеймал булп хеҙмәт итә;;
- лак-буяу сәнәғәтендә иреткес итеп, көнкүреш химияһы тауарҙары етештереүҙә һәм башҡа өлкәләрҙә;
- антифриз һәм тәҙрә йыуыусы шыйыҡсалар компоненты;
- көнкүрештә этанол быяла һәм сантехника йыһаздарын таҙартыу өсөн файҙаланыла. Является растворителем для репеллентов.
Медицина[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- тәьҫире буйынса этил спиртын антисептиктар рәтенә ҡуйырға була;
- как обеззараживающее и подсушивающее средство, наружно;
йоғошһоҙландырыу һәм киптереү сараһы,
- 96%-лы этил спиртының киптереүсе һәм дублаусы үҙенсәлеге оперция урынын һәм ҡайһы бер методикаларҙа хирургтың ҡулып эшкәртеү өсөн ҡулланыла;
- дарыуҙарҙы иреткес, үҫемлек сеймалынан төнәтмә һәм экстракт һ.б. әҙерләү өсөн;
- төнәтмә һәм экстракттарҙы консервациялау өсөн (минималь концентрация 18 %);
- үпкәләрҙе яһалма һулыш алдырғанда күбекте баҫыу өсөн;
- йылытыусы компрестарҙа;
- биҙгәк тотҡанда һыуытыу өсөн (ыуыныу өсөн)[2];
- медикаменттар булмағанда дөйөм анестезия өсөн;
- как пеногаситель при отеке легких в виде ингаляции 33 % раствора;
- метонол, этиленгиколь кеүек ағыулы спиртар менән ағыуланғанда ағыу ҡайтарғыс булараҡ файҙаланыла.
Парфюмерия һәм косметика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө матделәрҙе иреткес булараҡ хушбуй, одеколон, аэрозолдар составына инә һәм төп компоненты булып тора. Теш пастаһы, шампуньдар һ.б. составында ҡулланыла.
Аҙыҡ сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыу менән бер рәттән спиртлы эсемлектәрҙең төп компоненты (араҡы, виски, джин, һыра һ.б.) Әсеү юлы менән алынған һайһы бер эсемлектәрҙә, әммә алкогольһыҙ һаналған эсемлектәрҙә бар (кефир,кеүәҫ, ҡумыҙ, алкогольһыҙ һыра һ.б.). Кефирҙа этанол бик әҙ кимәлдә (0,12 %), йылы урында оҙаҡ торған кефирҙа 1 % булыуы мөмкин. Ҡумыҙҙа 1—3 % этанол (әсеһендә 4,5 %), кеүәҫтә — 0,5 -тән 1,2 %-ҡа тиклем[3].
Аҙыҡ ароматизаторҙары иреткесе. Икмәк-күмәс өсөн консервант һәм кондитер сәнәғәтендә ҡулланыла.[4]
Аҙыҡ-түлеккә өҫтәмә булараҡ теркәлгән E1510[5].
Этанолдың энергия ҡиммәте — 7,1 ккал/г.
Башҡалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биологик препатараттарҙы консерациялау өсөн ҡулланыла.
Донъяла этанол етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдәр буйынса этанол етештереү, млн литр. ethanolrfa.org мәғлүмәте.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Этиловый спирт: химические и физические свойства
- ↑ Средства, влияющие на ЦНС
- ↑ [1] Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии. ГОСТ Р 52409-2005 (полный текст)
- ↑ Russell, Nicholas J. Food preservatives — New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers, 2003. — P. 198. — ISBN 0-306-47736-X.
- ↑ E1510 — спирт этиловый
- ↑ 2008 Ethanol Production Exceeds 9 Billion Gallons
- ↑ Ethanol World Production Statistics


text:
Стәрлетамаҡ менән Златоуст үҙ-ара хеҙмәттәшлек итергә ниәтләй
Стәрлетамаҡ һәм Златоуст вәкилдәре сауҙа-иҡтисади, социаль һәм мәҙәниәт өлкәләрендә хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй. Бындай ҡарар Златоуст делегацияһының Стәрлетамаҡ ҡалаһына визиты сиктәрендә ҡабул ителде. Эшлекле визит Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге рәсми вәкиле Амур Хәбибуллиндың ярҙамы менән ойошторолдо.
Делегация составына Златоуст ҡала округы башлығы Вячеслав Жилин, уның урынбаҫарҙары Роман Болотов һәм Дамир Ғәлиәкбәров инде, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге Даими вәкиллегенән.
Делегация ағзалары Стәрлетамаҡ хакимиәте башлығы Алексей Изотов менән осрашты. Визит сиктәрендә ҡунаҡтар ҡаланың етештереү предприятиеларында — «Башҡортостан сода компанияһы», «Төҙөлөш материалдары», «Электр селтәрҙәре» акционерҙар йәмғиәттәрендә, сүп-сарҙы сорттарға айырыу комплексында, шулай уҡ «Стәрлетамаҡ-Арена» физкультура-һауыҡтырыу комплексында, Гагарин исемендәге ял паркында булды.
Осрашыу һуңында артабанғы хеҙмәттәшлек тураһында һөйләшеп килешелде. Килешеү проектын Златоуст делегацияһы ағзалары әҙерләгән дә инде, әлеге ваҡытта Стәрлетамаҡ вәкилдәре үҙ тәҡдимдәрен әҙерләй.
Златоуст башлығы Вячеслав Жилин Стәрлетамаҡ хакимиәте башлығы Алексей Изотовҡа йылы ҡабул иткәндәре өсөн рәхмәт әйтте һәм Башҡортостандағы коллегаларын сентябрҙә Златоуст ҡалаһына яуап визиты менән килергә саҡырҙы.


text:
Күмертауҙа «Еңеүселәр йөҙө» электрон альбомының презентацияһы үтте
«Еңеүселәр йөҙө» проектының видеоверсияһы 9 майҙа Күмертау ҡалаһының Советтар майҙанында ҙур экрандан күрһәтелде. Күмертау ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең архив бүлеге, Мәғариф идаралығы һәм Ресурс мәғлүмәт-кадрҙар үҙәге башланғысы менән ойошторолған проект Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы яҡташтар тураһында электрон альбом форматында тормошҡа ашырыла.
Ветеран-Еңеүсе образы бөгөнгө заман кешеһенә Бөйөк Еңеү тураһында күберәк мәғлүмәт туплау мөмкинлеген бирә, быуындар араһында бәйләнеш булдыра, тип билдәләй проектты ойоштороусылар. «Еңеүселәр йөҙө» электрон альбомына индерелгән хәтирәләр Бөйөк Ватан һуғышының тере йылъяҙмаһы булып тора, ул киләсәк быуын өсөн һуғышта ҡатнашыусыларҙың ҡаһарманлығы һәм батырлығы тураһында изге хәтерҙе һаҡлап ҡалырға ярҙам итәсәк.


text:
Профессиональ юрист ярҙамы кәрәкһә
Шишәмбе, 25 октябрҙә, «Версия Башкортостана» гәзитендә тура бәйләнештә Рәсәй Тәфтиш комитеты органдарындағы процессуаль эшмәкәрлеккә күҙәтеү буйынса бүлегенең өлкән прокуроры Азат Рәхмәтуллин тиҙ хоҡуҡи ярҙам күрһәтәсәк.
Хеҙмәт бушлай һәм уның менән мохтаж булғандарҙың барыһы ла ҡуллана ала. 15 сәғәттән 17-гә тиклем (8-347) 272-79-16 номерына шылтыратығыҙ.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, был даими рубрика, граждандар менән аралашыу айына ике тапҡыр – һәр икенсе һәм дүртенсе шишәмбе үткәрелә.
«Ҡыҙыу линия»ға мөрәжәғәттәр һәр ваҡыт бик күп һорауҙарҙы үҙ эсенә ала. Ике сәғәт дауамында ҡабул ителгән һорауҙарға яуаптар «Версия Башкортостана» гәзитенең киләһе һандарында баҫылып сыға.
Шулай уҡ һорауығыҙҙы гәзиттең 15-се битендә урынлаштырылған купонға ла яҙып ебәрә алаһығыҙ – яуап гәзиттең «Һеҙҙең хоҡуҡ» кеүек тағы бер даими рубрикаһында баҫылып сығасаҡ.


text:
Фенимор Куперҙың 220 йыллығына ҡарата әҙәби кисә
Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапхананың Америка мөйөшөндә 15 сентябрҙә күренекле америка романисы, мажаралар әҙәбиәте классигы Джеймс Фенимор Куперҙың тыуыуына 220 йыл тулыуға арналған әҙәби кисә үтәсәк.
Осрашыуҙа ҡатнашыусылар яҙыусының тормошо һәм ижады хаҡында беләсәк, Американың төп халҡы — индеецтарға арналған шиғырҙарҙы тыңлаясаҡ. Ҡушма Штаттарҙа индеецтарҙың бөгөнгө хәле тураһында Американан Өфөгә сәфәргә килгән ҡунаҡтар ентекле һөйләйәсәк.
Осрашыу сиктәрендә шулай уҡ Рафаил Зинуровтың "Башҡорт ихтилалдары һәм индеецтар һуғыштары" исемле китабын презентациялау ҙа үткәреләсәк.


text:
Башҡорт дәүләт аграр университетында агросәнәғәт комплексының инновацион үҫеше тикшерелде
XX «Агрокомплекс-2010» халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмә сиктәрендә Башҡорт дәүләт аграр университетында “Агросәнәғәт комплексының инновацион үҫешен фәнни яҡтан тәьмин итеү” бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы үтте.
«Инвестицион проекттар һәм ауыл хужалығына механизация сараларын индереү» исемле доклады менән Рөстәм Зәйнуллин сығыш яһаны. Ул Башҡорт дәүләт аграр университеты сығарылыш студенттары әҙерлегенең юғары кимәлен, университеттың үҫешкән матди-техник нигеҙен һәм юғары квалификациялы профессор-педагогтар составын билдәләне. Юғары уҡыу йортоноң иҡтисад факультеты деканы Василий Лукьянов агросәнәғәт комплексының әлеге иҡтисади хәле һәм 2010 йылға бурыстар тураһында һөйләне.
Юғары уҡыу йортоноң матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, форум эшен ауыл хужалығы үҫешенең төп йүнәлештәрен үҙ эсенә алған секцион ултырыштар дауам итте, унда Рәсәй аграр уҡыу йорттары педагогтары, студенттар һәм республиканың агросәнәғәт комплексы предприятиелары вәкилдәре ҡатнашты. Буласаҡ ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәренең рухи-әхлаҡи һәм физик тәрбиә мәсьәләләре лә ситтә ҡалманы.
Агрокомплекстың инновацион үҫеше кеүек көнүҙәк мәсьәләне тикшереү буйынса түңәрәк өҫтәлдәр конференция эшен тамамланы.


text:
Төбәк башлығы мәғлүмәт технологиялары индустрияһын үҫтереү буйынса эш төркөмөн булдырҙы
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республикала мәғлүмәт технологиялары индустрияһын үҫтереү өлкәһендә тәҡдимдәр әҙерләү буйынса эш төркөмөн булдырыу тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.
Документҡа ярашлы, эш төркөмөнә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә эш планын әҙерләргә һәм раҫларға, дәүләт-шәхси партнерлыҡ нигеҙендә БР мәғлүмәт технологиялары индустрияһына ярҙам фондын булдырыу буйынса тәҡдимдәр индерергә, шулай уҡ Төбәктә мәғлүмәт технологиялары индустрияһын үҫтереү концепцияһын әҙерләү буйынса тәҡдимдәр индерергә кәрәк.
Бойороҡ үтәлешенә контроллек итеү Башҡортостан Президенты Хакимиәтенә йөкмәтелде, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Өфөлә Әҙәбиәт йылы йомғаҡтары буйынса иң яҡшы китап авторҙары һәм конкурс еңеүселәре бүләкләндеФото: Башҡортостан Милли китапханаһының матбуғат хеҙмәте
Өфөлә Әҙәбиәт йылы йомғаҡтары буйынса иң яҡшы китап авторҙары һәм конкурс еңеүселәре бүләкләнде
Өфөлә Әҙәбиәт йылы йомғаҡтары буйынса иң яҡшы китап авторҙары һәм конкурс еңеүселәре бүләкләндеФото: Башҡортостан Милли китапханаһының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөләге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған «Башҡортостандың иң яҡшы китапханаһы-2015» һәм «Башҡортостандың иң яҡшы башҡорт китабы-2015» республика конкурстары еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы уҙҙы. «Башҡортостандың иң яҡшы китапханаһы-2015» конкурсының Гран-приһына Баймаҡ районының Үҙәк китапханаһы (директоры Луиза Дәүләтшина) лайыҡ булды. «Башҡортостандың иң яҡшы башҡорт китабы-2015» бәйгеһендә Шишмә районының 30-сы ҡала китапханаһы (проект авторы — мөдир Рита Ғәзизова) еңеү яуланы.
«Йылдың иң яҡшы башҡорт китабы» конкурсының «проза» номинацияһында яҙыусы, сценарист, драматург Шәүрә Шәкүрова, «балалар әҙәбиәте» номинацияһында — Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Зөлфиә Кускилдина, «шиғриәт» номинацияһында шағирә һәм тәржемәсе Әнисә Таһирова еңеп сыҡты.
Бүләкләү республика муниципаль берәмектәренең китапханалар системаһы директорҙары кәңәшмәһе барышында уҙҙы. Ҡунаҡтар һәм ҡатнашыусылар өсөн «Башҡортостандың иң яҡшы китапханаһы-2015» VIII республика конкурсының ижади эштәр күргәҙмәһе ойошторолдо.


text:
Республикала татар һылыуҡайы — «Науруз гүзәле»н һайлаясаҡтар
Йыл һайын республикала яҙ башында иң сибәр һәм һәләтле ҡыҙҙарҙы һайлайҙар. «Һылыуҡай-2014» башҡорт конкурсының һайлап алыу турҙары тамамланды һәм мартта финалды көтә. Иң матур татар ҡыҙы исемен «Науруз гүзәле» фестивале билдәләйәсәк. Был исемгә дәғүә итеүселәрҙе Стәрлетамаҡта, Дүртөйлөлә, Туймазыла һәм Үрге Ҡыйғы ауылында һайланылар. Икенсе турҙа, 9 февралдә, жюри 12 конкурсантты һайланы. Улар инде 28 февралдә Өфө «Нур» татар театрында финалда осрашасаҡ. «Науруз гүзәле» исеменә көрәштә ҡыҙҙар бер нисә этапты үтәсәк. Алдан әҙерләгән номерҙа һылыуҡайҙар татар мәҙәниәтенең матурлығын һәм үҙенсәлеген сағылдырырға тейеш буласаҡ. Ҡыҙҙар тиренән кейемдәр кейеп үҙҙәрен күрһәтәсәк. Конкурсанттар 50-се йылдарҙағы стилде «Стиляги-шоу» этабында тәҡдим итәсәк. Унан һуңғы этаптарҙың береһендә дәғүә итеүселәр «Нур» театры артистары менән парлап сығыш яһаясаҡ, тип хәбәр итә театрҙың матбуғат хеҙмәте.


text:
Быйыл ташҡындың уртаса күп йыллыҡ кимәлдән юғарыраҡ булыуы көтөлә Фото: Олег Яровиков
Быйыл ташҡындың уртаса күп йыллыҡ кимәлдән юғарыраҡ булыуы көтөлә
Быйыл ташҡындың уртаса күп йыллыҡ кимәлдән юғарыраҡ булыуы көтөлә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 11 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Быйыл Башҡортостанда ташҡындың былтырғы кимәлдән бер-ике метрға юғарыраҡ булыуы көтөлә. Ташҡын буйынса аныҡ прогноз 25 мартта билдәле буласаҡ, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Хөкүмәтендә үткән ташҡынға ҡаршы республика комиссияһы ултырышында.
«Бөгөн беҙ ташҡынға ҡаршы әҙерлекте башлайбыҙ. Ғәҙәттәгесә, ул барлыҡ муниципаль берәмектәрҙә гидротехник ҡоролмаларҙы әҙерләү буйынса контроль сараларҙы ойоштороуҙы, һыу баҫыу ҡурҡынысы янаған урындарҙы тикшереүҙе, шулай уҡ авария-ҡотҡарыу һәм ойоштороу-техник саралар барышында йәлеп ителәсәк көстәрҙе әҙерләүҙе үҙ эсенә ала», — тип билдәләне Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Марат Мәһәҙиев.
Уның һүҙҙәренсә, һуңғы йылдарҙа республикала ташҡын тыныс үтһә лә, уяулыҡты юғалтырға ярамай, сөнки «быйылғы яҙ башҡа йылдағыларҙан айырыла».
Башҡортостандың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы начальнигы Вилора Горохольская һөйләүенсә, былтыр көҙ тупраҡтағы дым уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән юғарыраҡ булған. Мәҫәлән, Ағиҙел йылғаһы бассейнында ул 86 миллиметр тәшкил иткән, был норманан 25 процентҡа юғары. Ҡариҙел йылғаһында — 165 миллиметр, йәғни уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 90 процентҡа күберәк.
Яҡынса күҙаллауҙар буйынса, Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғаларында һыуҙың максималь кимәле уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәргә яҡын буласаҡ. Стәрлетамаҡ янында Ағиҙелдең кимәле норманан 50 сантиметрға түбәнерәк булыуы көтөлә. Өфө эргәһендә иң юғары күрһәткес 700-800 сантиметр тәшкил итәсәк, был норманан 20 сантиметрға күберәк. Бөрө янында норманан 40 сантиметрға юғарыраҡ. Шакша янында Ағиҙелдең кимәле норманан 40 сантиметрға юғарыраҡ буласаҡ тип күҙаллана.


text:
Республикала көндәрҙең эҫе тороуына бәйле ауыр йөк машиналары хәрәкәте сикләнә Фото: Андрей Старостин
Республикала көндәрҙең эҫе тороуына бәйле ауыр йөк машиналары хәрәкәте сикләнә
Республикала көндәрҙең эҫе тороуына бәйле ауыр йөк машиналары хәрәкәте сикләнә Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2016 йыл, 19 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостанда ҡайһы бер юлдарҙа ауыр йөк машиналары хәрәкәте сикләнә. Был көндәрҙең эҫе тороуына бәйле, тип хәбәр итә Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының республика буйынса баш идаралығы.
Улар 19 августан 26-на тиклем ғәмәлдә була. Көндөҙгө һауа температураһы 32 градустан юғарыраҡ булған осраҡта иртәнге сәғәт 10-дан киске 10-ға тиклем М5, М7, Р240 трассаларында һәм көнбайыштан Өфөгә ингән юлда хәрәкәт сикләнә.


text:
Республика йәштәре үҙ-ара аңлашыуға ынтыла
1 октябрҙә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы бинаһында республиканың йәмәғәт һәм йәштәр ойошмалары вәкилдәре "Майҙан" дискуссия клубы ултырышын үткәрҙе. Бөгөнгө башҡорт йәштәренең актуаль проблемалары, туған телде һәм мәҙәниәтте һаҡлау буйынса дискуссияла Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Румил Аҙнабаев, республиканың халыҡ шағиры, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Комитеты рәйесе Рауил Бикбаев, тарих фәндәре докторы, профессор Марат Ҡолшәрипов, философия фәндәре докторы, профессор Фәнил Фәйзуллин, юридик фәндәр докторы, профессор, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Комитеты рәйесе Зөфәр Еникеев, Башҡорт йәштәре иттифағы рәйесе Фәүзил Маликов ҡатнашты.
Улар үҙ сығыштарында милиция һәм федераль именлек хеҙмәте органдарының йәмәғәт һәм йәштәр ойошмаларын ҡыҫырыҡлауҙарын, йәштәрҙе экстремизмда ғәйепләп, йыш ҡына хатта ҡулға алыу, енәйәт эштәре ҡуҙғатыу кеүек саралар күреүҙәренең нигеҙһеҙлеген билдәләне. Арҙаҡлы шәхестәребеҙ йәштәрҙе әүҙем, берҙәм булырға, аҡыл менән эш итергә саҡырҙы.
Шул уҡ ваҡытта республика йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең Федераль именлек хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы етәксеһе Виктор Палагин менән осрашыуы ҡайһы бер ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итергә ярҙам итеүе билдәләнде.
Сараны тамамлап, БР йәмәғәт ойошмаларынан Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведевҡа, Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимовҡа мөрәжәғәт ҡабул ителде.


text:
Дәүләт Думаһы депутаты Рима Баталова халыҡты ҡабул итте
Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты Рима Баталова «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесенең Өфөләге Төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә граждандарҙы ҡабул итте. Парламентарийға һәм танылған спортсыға Башҡортостан баш ҡалаһы һәм республиканың Мишкә районы халҡы мөрәжәғәт итте. Граждандарҙың һорауҙары спорт һәм социаль сәйәсәт өлкәһенә ҡағылды.
Депутатҡа беренсе булып коллектив мөрәжәғәт менән Өфөлә йәшәүселәр килде, уларҙы «Нур» театры артындағы элекке «Салауат Юлаев» стадионы яҙмышы борсой. Граждандарҙың ғаризаһын Рима Баталова депутат контроленә алды.
— Спорт комплексы мәсьәләһе республика йәмәғәтселеген борсой. Физкультура ҡоролмалары Башҡортостан халҡына, балаларыбыҙға кәрәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайһы берҙә булғанды юғалтабыҙ. Вайымһыҙлыҡты ситкә ҡуйып, һәр спорт объекты өсөн көрәшергә тейешбеҙ, — тип билдәләне Рима Баталова.
Депутатҡа шулай уҡ Мишкә районынан бер нисә кеше мөрәжәғәт итте.


text:
Республика врач-физкультура диспансеры әсәләр өсөн Асыҡ ишектәр көнө үткәрә
Йома, 25 ноябрҙә, Рәсәйҙә Әсә көнөн билдәләү сиктәрендә Республика врач-физкультура диспансеры әсәләр һәм уларҙың балалары өсөн Асыҡ ишектәр көнө үткәрә.
Был көндө бәләкәстәр һәм уларҙың әсәләре балаға физик тәрбиә биреү, физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеү, сыныҡтырыу, төрлө ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм уларҙы дауалау буйынса консультациялар ала аласаҡ.
Юғары категориялы табиптар әсәләрҙе 8-15 сәғәттәрҙә ҡабул итәсәк.
Адрес: Өфө ҡалаһы, Блюхер урамы, 1, «Ҡала Советы» туҡталышы, телефондар: 233-01-14, 233-54-70, 235-60-07.


text:
Фото:
Учалыла анестезиология мәсьәләләре тикшереләсәк
Фото:
«Анестезиология, реанимация һәм интенсив терапияның көнүҙәк мәсьәләләре» район-ара семинары 25 июндә Учалы ҡалаһының Үҙәк ҡала дауаханаһында үтәсәк. Унда Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет, Бөрйән, Хәйбулла, Ейәнсура райондарының, Межгорье, Сибай ҡалаларының табиптары — анестезиолог-реаниматологтары, шулай уҡ Өфөнөң алдынғы белгестәре ҡатнашасаҡ.
Семинар дауамында уның ҡатнашыусылары ауыр баш һөйәге – баш мейеһе йәрәхәтенең киҫкен осоронда интенсив терапия, церебраль травмаларҙы диагностикалау һәм дауалауҙың төп принциптары кеүек мәсьәләләрҙе ҡараясаҡ, анестезиолог-реаниматологтың эшендә хоҡуҡи аспекттарҙы тикшерәсәк, тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа № 13»
городского округа город Октябрьский
Республики Башкортостан
Рассмотрено
на заседании ШМО
протокол №____ от
«__»_________20__г.
Утверждаю:
Директор
МБОУ СОШ №13
_____/М.С.Богданова/
Приказ №_________от
«__»__________20__г.
Рабочая программа
по башкирскому (государственному) языку
в 5 классе
на 2011-2012 учебный год
общее количество часов – 68
количество часов в неделю – 2
Составила: Галимова Ильсияр Нигматулловна
Составлена в соответствии с
программой по башкирскому языку для учащихся I – XI классов школ с русским языком обучения. Составители: Усманова М.Г., Габитова З.М. – Ижевск, издательство «КнигоГрад» , 2008.
Учебник: Башкирский язык. Учебник для русскоязычных учащихся 5 класса. Габитова З.М., Усманова М.Г. – Уфа: Книга, 2010
Согласовано:
руководитель ГМО
______/Г.К. Гаскарова/
протокол №____ от
«__»_________20__г.
2011 год
Башҡортостан республикаһы
Октябрьский ҡалаһы ҡала округының
«13-сө урта белем биреү мәктәбе»
муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған
ММБ ултырышында
протокол №_____
«__»_________20__й.
Раҫлайым
13-сө мәктәп директоры
________/М.С. Богданова/
Приказ №_________
«__»__________2011й.
2011-2012 уҡыу йылына
5-се класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
эш программаһы
дөйөм сәғәттәр һаны – 68 сәғәт
аҙнаһына – 2 сәғәт иҫәбенән
Ғәлимова Илһөйәр Ниғмәтулла ҡыҙы төҙөнө
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
нигеҙендә төҙөлдө.
Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. һ.б. – Өфө: Китап, 2010
Килешелгән
ҠМБ етәксеһе
______/Г.К.Ғәскәрова/
протокол №_____
«__»_________20__й.
2011 йыл
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш прогаммаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).
Төҙөүсе: Ғәлимова Илһөйәр Ниғмәтулла ҡыҙы
Дәреслек: М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2010.
Программа кимәле : базис
Уҡытыусының тел буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
З.М.Ғәбитова, Х.А.Толомбаев. Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр.Өфө – 2006.
М.Ғ.Усманова, З.М.Ғәбитова. Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы. Өфө – Китап – 2009.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
Дәреслек: М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы уҡыусылары өсөн. – Өфө : Китап, 2010.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа «13-сө урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән
- телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу;
- тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
- лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары һәм бурыстары:
Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радио-телетапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
Башҡорт теленең өндәрен, һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеп,үҙ-ара һөйләшергә, тәҡдим ителгән темалар, ситуациялар буйынса һөйләргә өйрәтеү.
Дәреслектәге, уҡыу ҡулланмаларындағы текстарҙы, башҡорт телендә сыға торған “Йәншишмә”, “Аҡбуҙат”, “Аманат” гәзит-журналдарын үҙ аллы һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен биреү.
Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп,үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.
Һаумы, мәктәп! (8 сәғәт)
Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара. Бер үк ваҡытта, уҡыусыларҙың йәйге каникулды нисек үткәреүе тураһында әңгәмә үткәреү, фекер алышыуҙар ойошторола. Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу йәһәтенән яңылары үҙләштерелә.Башҡорт теленең өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.
Үҙем тураһында (8 сәғәт)
Был теманы үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында,үҙенең ғаилә ағзалары, яҡындары тураһында һөйләргә өйрәнергә тейеш. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Алмаш. Зат алмаштары. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше. к-г,ҡ-ғ тартынҡыларының сиратлашыуы.
Йыл миҙгелдәре (8 сәғәт)
Йыл миҙгелдәре, һәр йыл миҙгеленә хас үҙенсәлектәр менән танышыу. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә һәм телмәрҙә ҡуллана белеү. Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары. Билдәләү алмаштары.
Башҡортостанды беләһеңме? (7 сәғәт)
Уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең – Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре һ.б. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары.
Кеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена. (6 сәғәт)
Был тема кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү менән бергә шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Ҡылым.
Яңы йыл менән. (8 сәғәт)
Яңы йыл темаһы ҡыш темаһы менән берлектә алып барыла. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл менән туғандарҙы, яҡын кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре тураһында һөйләтеү. Ҡылымдың зат һәм һан менән үҙгәреше.
Аҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин. (6 сәғәт)
Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним.
8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. (4 сәғәт)
Әсәй тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу. Әсәйҙең донъяла иң ҡаҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡаҙерләргә кәрәклекте аңлатыу. Был тема ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн алдағы кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана. Ҡотлау открыткалары яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү. Антоним.
Яҙ етте. ( 6 сәғәт)
Яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү. Омоним.
Яҙғы эштәр.(5 сәғәт)
Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Яҙғы байрамдар. (2 сәғәт)
Башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиәғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары тураһында һүҙ алып барыла. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәте, мәғәнәләрен, уларҙы тергеҙеү кәрәклеген еткереү. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
V класс уҡыусыларының белем кимәленә талаптар.
1.Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу; 3-6 һөйләмдән торған диалогты аңлау, уны дауам итә белеү;
2. Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған диафильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;
- предметны, күренеште элементар рәүештә һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде булдырыу;
- хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;
- 5 – 7 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
- тиҙәйткестәрҙе, һынамыштарҙы шыма итеп әйтә белеү.
3.Тексты шыма, аңлы, тасуири уҡыу;
-текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү;
-текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;
-хикәйә, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ жанрҙарын айыра белеү.
4. Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу;
- текст буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;
- 6-10 һөйләмдән торған текстың йөкмәткеһен яҙыу;
-бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;
-өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Күсереп яҙыу-1
Һорауҙарға яуаптар-1
Диктант-4
Изложение-1
Инша-2
Календарь-тематик планлаштырыу.
V класс. Йылына – 68 сәғәт
№
Тема
сәғәт һаны
биттәр
VА
VБ
иҫкәрмә
план.
үткәр.
план.
үткәр.
1-се сирек – 18 сәғәт
I-IV кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. 8 сәғәт.
1.
Белем көнө. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
1
4-5
2.
Ф.Ғөбәйҙуллина.Рәйфә мәктәпкә бара. Башҡорт теленең өн һәм хәрефтәре. Алфавит.
1
5-8
3.
Беҙҙең ғаилә. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар.
1
9-10
4.
Мәктәп. Исем. Исемдең күплек ялғауы.
1
11-12
5.
Беҙҙең мәктәп. Исемдең һан менән үҙгәреүе.
1
12-14
6.
Беҙҙең класс. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
1
16-19
7.
Дуҫтар. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар.
1
19-22
8.
Күсереп яҙыу.Ҡурай моңо. Сифат.
1
23-27
Үҙем тураһында. 8 сәғәт.
9.
Танышыу. Исемдең килеш менән үҙгәреше.
1
33-36
10.
Үҙем тураһында. Исемдең килеш менән үҙгәреше.
1
37-40
11.
Минең әсәйем. Алмаш. Зат алмаштары.
1
45
12.
Беҙҙең ғаилә. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше..
1
46-53
13
Өләсәйгә хат яҙам. К-г,ҡ-ғ,п-б тартынҡыларының сиратлашыуы.
1
58-60
14.
Мәҡәлдәр. йо, йө ижектәре.
1
61-62
15.
Контроль диктант. Көҙгө урман.
1
12
16.
Хаталар өҫтөндә эш. М.Ғафури. Ҡыр ҡаҙы.
1
56-57
Йыл миҙгелдәре (8 сәғәт)
17.
Был ҡайһы ваҡыт? Сифаттың исем менән ярашыуы.
1
63-64
18
Көҙ көнө һауа торошо. Һорау алмаштары.
1
65-67
2-се сирек. 16 сәғәт.
19.
Был минең бүлмәм. Күрһәтеү алмаштары.
1
68-71
20.
Альбинаның дуҫтары. Билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары.
1
72-73
21.
Дүрт теләк. Билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары.
1
74-75
22.
Инша. Алтын көҙ.
1
77,83-84
23.
Хаталар өҫтөндә эш.Г.Ситдикова. Төҫлө ҡәләмдәрем
1
81-82
24.
Уҡыу техникаһын тикшереү. Яратҡан миҙгелем.
1
84-85
Башҡортостанды беләһеңме? 7 сәғәт.
25.
Урал – башҡорт иле. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр.
1
87-89
26.
Башҡортостан флагы. Юҡлыҡ алмаштары.
1
90-92
27.
Салауат Юлаев һәйкәле. Һөйләм төҙөлөшөн ҡабатлау.
1
95-96
28.
Изложение. Ҡурай.
1
29.
Башҡортостан байлыҡтары. Һорау һөйләмдәр.
1
97-99
30.
Контроль диктант. Тәбиғәтте һаҡлайыҡ!
1
15
31.
Хаталар өҫтөндә эш. Өфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы.
1
100-101
Кеше. Тән ағзалары. Шәхси гигиена. 6 сәғәт.
32.
Тән ағзалары. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе.
1
103-106
33
Шәхси гигиена. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе.
1
107-109
34
Табипта. Эйәлек төшөнсәһе.
1
110-111
3-сө сирек. 20 сәғәт.
35
Кем нимә эшләй? Ҡылым.
114-116
36
Дарыу үләндәре. Ҡылым.
1
117-119
37
Диктант. Грипп ауырыуы.
1
121-125
Яңы йыл менән! 8 сәғәт.
38.
Башҡортостанда ҡыш. Һөйләмдә һүҙ тәртибе.
1
123-125
39.
Һорауҙарға яуап. Ҡышҡы уйындар.
1
126,128
40.
Ҡоштарға ярҙам.
1
127,134
41.
Яуа ҡарҙар. Ҡылымдарҙың зат һәм һан менән үҙгәреше.
1
131-133
42.
Яңы йыл ҡайҙа нисек үтә?
1
139-141
43
Экскурсия. Ергә аҡ ҡарҙан юрған ябылған.
1
парк
44
Инша. Ҡышҡы матурлыҡ.
1
45
Хаталар өҫтөндә эш. Ҡар өй. Ғинуар.
137,142
Аҙыҡ-түлек. Кейем-һалым. Магазин. Өй. Баҙар. 6 сәғәт.
46.
Аҙыҡ-түлек.
1
143-145
47.
Кейем-һалым. Синонимдар.
1
146-148
48.
Магазинда.
1
156-157
49.
Мул уңыш үҫтерәбеҙ. Ҡылым.
1
153-154
50.
Контроль диктант. Кем нимә ярата?
1
20
51.
Хаталар өҫтөндә эш. Ҡымыҙ – файҙалы эсемлек.
1
162-164
8 март – ҡатын-ҡыҙҙар көнө. 4 сәғәт.
52.
8 март – ҡатын ҡыҙҙар көнө. Антонимдар.
1
163-165
53.
Минең әсәйем. Интонация буйынса һөйләм төрҙәре.
1
167-168
54.
Беҙҙең ғаилә.
1
169-170
4-се сирек. 14 сәғәт.
55.
Эш бөткәс, уйнарға ярай.
1
171-172
Яҙ етте. 6 сәғәт.
56.
Яҙ килә. Омонимдар.
1
175-176
57.
Башҡортостанда яҙ. Синонимдар. Антонимдар.
1
180
58.
Ҡайтығыҙ ҡоштарым! Зат алмаштары.
1
177-178
59
1 май – яҙ байрамы.
1
181
60.
9 май – Еңеү байрамы. Кем?Нимә? һорауҙары.
1
184-185
61
Экскурсия. Яҙ етте.
1
Яҙғы эштәр. 5 сәғәт.
62.
Баҡса эштәре.ЙЫ,ЙЕ,ЙО,ЙӨ,ЙҮ ҡушымсалары.
1
189-190
63.
Суфия – яҡшы табип. Һан.
1
192-194
64
Яҙғы эштәр.
1
199
65.
Контроль диктант. Яңғыҙ ҡайын.
1
21
66.
Хаталар өҫтөндә эш. Алмаш. Яҙғы сәскәләр.
1
196-198
Яҙғы байрамдар. Йомғаҡлау. 2 сәғәт.
67.
Яҙғы байрамдар. Алмаш (ҡабатлау).
1
200-202
68.
Уҡыу техникаһын тикшереү. Йәй айҙары.
1
203-206
Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар.
1.Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа. 2006.
2. Урыҫ мәктәптәренең 5-6 – сы синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
3. Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.
4. Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы. 2005.
5. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. Өфө : «Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.
6. З.М.Ғәбитова, Х.А.Толомбаев.Электрон дәреслек. Башҡорт теле.ru. Өфө,2006.
Материаль-техник ҡулланмалар
телевизор;
компьютер;
принтер;
DVD-проигрыватель.
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт
1.З.М.Ғәбитова, М.Ғ.Усманова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2010.
2.З.М.Ғәбитова, Х.А.Толомбаев. Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр.Өфө – 2006.
3.М.Ғ.Усманова, З.М.Ғәбитова. Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы. Өфө – Китап – 2009.
4.Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
5.Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
6.Әүбәкирова З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым – Өфө: Китап, 2007.
7.Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.
8.Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
9.Журналдар: «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат».
10.Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
11.М.В.Зәйнуллин. Хәҙерге башҡорт теле.Морфология. - Өфө: Китап, 2005.
12.Толомбаев Х.А., Ғәбитова З.М. Башҡорт теленән тестар. - Өфө: 2005
13.Русско-башкирский учебный словарь.Саяхова Л.Г., Ураксин З.Г. - Уфа: Китап, 2001.
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа № 13»
городского округа город Октябрьский
Республики Башкортостан
Рассмотрено
на заседании ШМО
протокол №____ от
«__»_________20__г.
Утверждаю:
Директор
МБОУ СОШ №13
_____/М.С.Богданова/
Приказ №_________от
«__»__________20__г.
Рабочая программа
по башкирскому (государственному) языку
в 5 классе
на 2011-2012 учебный год
общее количество часов – 68
количество часов в неделю – 2
Составила: Галимова Ильсияр Нигматулловна
Составлена в соответствии с
программой по башкирскому языку для учащихся I – XIклассов школ с русским языком обучения. Составители: Усманова М.Г., Габитова З.М. – Ижевск, издательство «КнигоГрад» , 2008.
Учебник: Башкирский язык. Учебник для русскоязычных учащихся 5 класса. Габитова З.М., Усманова М.Г. – Уфа: Книга, 2010
Согласовано:
руководитель ГМО
______/Г.К. Гаскарова/
протокол №____ от
«__»_________20__г.
2011 год
Башҡортостан республикаһы
Октябрьский ҡалаһы ҡала округының
«13-сө урта белем биреү мәктәбе»
муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған
ММБ ултырышында
протокол №_____
«__»_________20__й.
Раҫлайым
13-сө мәктәп директоры
________/М.С.Богданова/
Приказ №_________
«__»__________2011й.
2011-2012 уҡыу йылына
5-се класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
эш программаһы
дөйөм сәғәттәр һаны – 68 сәғәт
аҙнаһына – 2 сәғәт иҫәбенән
Ғәлимова Илһөйәр Ниғмәтулла ҡыҙы төҙөнө
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
нигеҙендә төҙөлдө.
Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. һ.б. – Өфө: Китап, 2010
Килешелгән
ҠМБ етәксеһе
______/Г.К.Ғәскәрова/
протокол №_____
«__»_________20__й.
2011 йыл
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш прогаммаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).
Төҙөүсе: Ғәлимова Илһөйәр Ниғмәтулла ҡыҙы
Дәреслек:М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2010.
Программа кимәле : базис
Уҡытыусының тел буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
З.М.Ғәбитова, Х.А.Толомбаев.Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр.Өфө – 2006.
М.Ғ.Усманова, З.М.Ғәбитова. Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы. Өфө – Китап – 2009.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
Дәреслек: М.Ғ.Усманова,З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы уҡыусылары өсөн. – Өфө : Китап, 2010.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа «13-сө урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән
- телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу;
- тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
- лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары һәм бурыстары:
- Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радио-телетапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
- Башҡорт теленең өндәрен, һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеп,үҙ-ара һөйләшергә, тәҡдим ителгән темалар, ситуациялар буйынса һөйләргә өйрәтеү.
- Дәреслектәге, уҡыу ҡулланмаларындағы текстарҙы, башҡорт телендә сыға торған “Йәншишмә”, “Аҡбуҙат”, “Аманат” гәзит-журналдарын үҙ аллы һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен биреү.
- Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп,үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
- Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.
Һаумы, мәктәп! (8 сәғәт)
Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара. Бер үк ваҡытта, уҡыусыларҙың йәйге каникулды нисек үткәреүе тураһында әңгәмә үткәреү, фекер алышыуҙар ойошторола. Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу йәһәтенән яңылары үҙләштерелә.Башҡорт теленең өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.
Үҙем тураһында (8 сәғәт)
Был теманы үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында,үҙенең ғаилә ағзалары, яҡындары тураһында һөйләргә өйрәнергә тейеш. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Алмаш. Зат алмаштары. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше. к-г,ҡ-ғ тартынҡыларының сиратлашыуы.
Йыл миҙгелдәре (8 сәғәт)
Йыл миҙгелдәре, һәр йыл миҙгеленә хас үҙенсәлектәр менән танышыу. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә һәм телмәрҙә ҡуллана белеү. Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары. Билдәләү алмаштары.
Башҡортостанды беләһеңме? (7 сәғәт)
Уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең – Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре һ.б. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары.
Кеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена. (6 сәғәт)
Был тема кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү менән бергә шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Ҡылым.
Яңы йыл менән. (8 сәғәт)
Яңы йыл темаһы ҡыш темаһы менән берлектә алып барыла. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл менән туғандарҙы, яҡын кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре тураһында һөйләтеү. Ҡылымдың зат һәм һан менән үҙгәреше.
Аҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин. (6 сәғәт)
Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним.
8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. (4 сәғәт)
Әсәй тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу. Әсәйҙең донъяла иң ҡаҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡаҙерләргә кәрәклекте аңлатыу. Был тема ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн алдағы кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана. Ҡотлау открыткалары яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү. Антоним.
Яҙ етте. ( 6 сәғәт)
Яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү. Омоним.
Яҙғы эштәр.(5 сәғәт)
Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Яҙғы байрамдар. (2 сәғәт)
Башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиәғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары тураһында һүҙ алып барыла. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәте, мәғәнәләрен, уларҙы тергеҙеү кәрәклеген еткереү. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Оставьте свой комментарий:
Комментарии:↓ Показать еще коментарии ↓


text:
Өфөлә Йылы күл таҙартылды
Өфөлә «Тәбиғәт һәм кеше» экологик акцияла ҡатнашыусылар Йылы күлдең яр буйы биләмәһен сүп-сарҙан таҙартты. Калинин районының «Лидер» балалар һәм үҫмерҙәр клубтары берләшмәһе сараны ойоштороусы булып сығыш яһаны.
Акцияла ҡатнашыусы 80 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Өфө территориаль идаралығы хеҙмәткәрҙәре дөйөм алғанда 140 тоҡ сүп-сар йыйҙы. Министрлыҡтың матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Өфө биләмәһен таҙартыу һәм төҙөкләндереүҙән тыш, «Тәбиғәт һәм кеше» экологик акцияһы сиктәрендә баш ҡала уҡыусылары һәм уҡытыусылары ағастар һәм ҡыуаҡтар ултыртасаҡ. Сөнки үҙғарылған акцияның төп маҡсаты – балаларҙа тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.


text:
Биология
Биология (грек телендә Bìo — йәшәү һәм AoYoς — өйрәнеү) — йәнле тәбиғәт тураһында фән. Биология тере организмдарҙы характеристикалау һәм классификациялау, организм төрҙәренең барлыҡҡа килеүен, уларҙың бер-береһе менән һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнеү менән шөғөләнә.
Хәҙерге ваҡҡытта бөтә тере организымдарҙы дүрт батшалыҡҡа берләштергәндәр: хайуандар, үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр.
Биологияға кергән ботаника, зоология, медицина һымаҡ фәндәр — боронғо фәндәр. Шуға ҡарамаҫтан, биология айырым фән булараҡ 19-сы быуатта, фән эшмәкәрҙәре бөтә тере организмдар өсөн дөйөм булған ҡайһы бер характеристикаларзы асҡас, уҫешә башлаған. Бөгөнгө көндә биология — алдынғы фәндәрҙең береһе. Биология һәм медицина журналдарында йыл һайын миллиондан ашыу мәҡәләләр баҫыла, шулай уҡ биология мәктәптәрҙә стандарт уҡыу предметы булып тора.


text:
Будда
Бу́дда (санскр. बुद्ध, уянған, асыҡ күлелле) — аң-зиһене дөрөҫ булыуға ирешкән бодхи.
Будда дине Будда (санскр.— яктыртылган) дине б. э. т. VI—V быуатта стихиялы рәүештә барлыҡҡа килгән булһа ла, уға нигеҙ һалыусы тип һинд батшаһының улы Гаутаманы һанайҙар. Боронғонан килгән риүәйәттәр буйынса, Гаутама 29 йәшендә ҡартлыҡ, үлем тураһында уйлана башлай. Ул, ғаиләһен ҡалдырып, дәрүишлеккә китеп бара, барлыҡ ваҡытын донъялағы бәхетһеҙлектәрҙең сәбәптәренә төшөнөүгә, кешеләрҙе уларҙан ҡотҡарыу юлдарын эҙләүгә бағышлай. Күп йылдар дауам иткән эҙләнеүҙәрҙән һуң, ниһәйәт, уның хыялында ысын хәҡиҡәт асыла. Ошо ваҡиғанан һуң ул үҙен Будда тип атай.
Риүәйәттәр буйынса, Будда — нирванаға, йәғни йәшәүҙең барлыҡ сифаттарын тойоуҙан арыныу хәләтенә иң беренсе булып керә алған кеше. Ошо хәләткә кереүҙе ул һәр кешенең йәшәү маҡсаты тип ышандырырға тырыша. Будда ҡарашынса, кешегә донъя мәшәҡәттәренән "ҡотолоуының иң дөрөҫ юлы — ғибәҙәтханаға (монастырға) китеү. Будда ошондай беренсе монахтар ханаһын ойоштороусы булып һанала. Ул монахтар алдына ун талап ҡуя: йән эйәләрен рәнйетмәҫкә (үлтермәҫкә, уларҙың итен ашауҙы харам тип һанарға), гиффәтлекте, енси сафлыҡты һаҡларға, алдауҙан, ялған һүҙҙән азат булырға, урламаҫҡа, араҡынан баш тартырға, ашау-эсеүҙә тыйнаҡлыҡ һаҡларға, донъяуи ләззәттәрҙән баш тартырға, еҫле майҙарҙан, биҙәнеү әйберҙәренән йыраҡ булырға, йоҡо түшәктәренең ябайлығын һаҡларға, алтын-көмөштән ирекле булырға.
Будда дине Боронғо Һиндостанда брахманизм принциптарына алмашҡа килеүсе рухи күренеш була. Брахманизм, фәлсәфи яҡтан, донъяның нигеҙен тәшкил итеүсе ҡиммәт булараҡ сағылһа, социаль яҡтан ул юғары синыфтар идеологияһын кәүҙәләндергән. Буддасылар, социаль иерархияға ҡаршы тороп, айырым индивид мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу юлын һайлайҙар. Ләкин уларҙың тәғлимәте был бурыстарҙы үтәүҙән йыраҡ тора. Сөнки донъянан, уның физик һәм рухи ҡиммәттәренән ваз кисеү, барлыҡ ҡаршылыҡтар алдында баш эйеү йәмғиәтте ғәҙеллек нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу эшенә булыша алмай. Шулай ҙа будда дине һиндлылар араһында бик тиҙ тарала башлай. Йылдар уҙған һайын Будданың абруйы үҫә бара, ул, ғөмүмән, Алла дәрәжәһендә ҡарала башлай. Будда дине, Һиндостанда тыуып, унда тамыр йәйгән булһа ла, саф милли күренеш булып ҡына ҡалмай, Ер шарының Көнсығыш регионында урынлашҡан ҡайһы бер башҡа илдәрҙәге халыҡтарға ла үҙенең йоғонтоһон яһай. Был яҡтан ҡарағанда, Будда диненең Ҡытай, Япония, Монголия һ. б. илдәрҙә яралыуы тураһында әйтмәй булмай.
Йөкмәткеһе
- 1 Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе
- 2 Ҡарағыҙ
- 3 Сығанаҡтар
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Һылтанмалар
Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Берҙән- бер булмауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. т. 623 йылдан 543 йылға тиклем йәшәгән Сиддхартха Гаутама, аңы уянғандан һуң б. э. т 588 йылдар тирәһендә бодхи дәрәжәһенә ирешкәнден һуң «Будда Шакьямуни» тип аталған, беренсе будда тип тә, һуңғы будда тип тә аталмай. Классик доктрина буйынса, үҙендә драхма (хаҡлыҡ) асҡан һәм ыңғай карма йыйып аң-зиһенен дөрөҫ юлға ҡуйырға ирешкән һәр кем будда була ала. Буддизмда, йыһан тарихында бындай йән эйәләре күп булған тип иҫәпләнә, шулай итеп Гаутама-будда алыҫ үткәндән алыҫ киләсәккә һуҙылған буддалар сиратында бер сылбыр булып тора. Унан алда килеүсе будда булған, һуңыраҡ килеүсе будда Майтрейя тип атала.
Башҡа диндәрҙең төп фигураларынан айырмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Буддизмдың төп төшөнсәһе буйынса, тарихи Будда хоҙайҙа, ҡотҡарыусыла түгел, ә аҡыллы йән эйәләрен сансаранан (бер-бер артлы яңынан тыуыу теҙмәһендә) сығарырға һәләтле мөғәллим итеп һүрәтләнә.
Башҡа буддаларҙан айырмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа будда фигуралары араһындағы айырмалар:
- буддалар,
- бодхисаттва (башҡа йән эйәләрендә аң-зиһен уятыу миссияһын алғандар),
- дхармапала (тәғлимәтте һәм уны йөрөтөүселәрҙе яҡлаусылар),
- дакинями (тантрик буддизмда — ҡатын-ҡыҙ рухы, йәшерен тәғлимәт йөрөтөүселәр),
- йидам (будданың медитацион формаһы),
- алиһәләр (санскрипттә дэва, тибетсә лха — буддизмда урар ҙа кешеләр, йәғни сансар йән эйәләре, улар сәбәпле-эҙмә-эҙлекле бәйләнештә һәм үҙ тәбиғәте менән хәбәрҙар түгел.
- һәм башҡалар
Әҙерһеҙлекһеҙ, башҡа теистик фигуралар араһында оҡшашлыҡ эҙләгән кешегә улар араһындағы айырмалар күҙгә күренмәй, әммә буддистар һәм буддологтар өсөн айырма ҙур һәм мөһим.
Ҡаршылыҡлылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тикшереүселәр тарихи будда Гаутаманың тәғлимәте үҙгәреүсәнлек һәм барлыҡ күренештәрҙең тамамланмаған булыуы тезисына ҡаршы килә тип иҫәпләй. Сансараның хаҡлы асылы юҡ, шул уҡ ваҡытта Будда тураһында шулай тип әйтеү — тимәк тәрән рәнйетеү һәм хаҡ драхма юлынан ситкә тайпылыу, тип әйтелә унда.
Будданың һәр кемгә аңлайышлы булыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ләззәтле аҡыл асылған хәл, нирвана — буддизм буйынса һәр кем керә алған хәл, ортодоксаль буддизмда нирванаға кереү өсөн башта кеше булып тыуырға кәрәк тип иҫәпләнә. Һәр кем керә алырлыҡ булыуын иҫәпкә алып һәм бодхисаттв күплеген иҫәпкә алып нәҙер әйтәләр:
башҡаларға ярҙам итеү өсөн үҙ нирванаңды аҙаҡҡа ҡалдырыу
(Махаяна тәғлимәте буйынса) башта үҙең аҡыл асылыу (нирвана) хәленә керергә, ә һуңынан башҡаларҙы интегеүҙән азат итергә.
Будда Шакьямуни[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Будда» һүҙе баш хәреф менән яҙылған булһа, был будда тарихи шәхес булған. Сиддхартху Гаутаму — хәрбиҙәр һәм хакимдәр кастаһынан, билдәле Шакьев нәҫеле вариҫы.
Сиддхартхи Гаутама биографияһы тарфдарҙары һөйләүе буйынса ғына билдәле. Башта телдән һөйләнгән хикәйә, һуңынан яҙып алынған. Будда тураһында иң билдәле хикәйәттәр б.э.т. II быуатта пали телендә яҙылған «Джаката» йыйынтығында яҙылған.
Майтре́йя[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Будда үлер алдынан үҙенең яңынан килеүен әйтә. Ана́нда, уның шәкерте, нисек танырға тип һорай. Будда яуап бирә: уның сәсе алтын буласаҡ, ул Көнбайышта тыуа, уның ғилеме азатлыҡ килтерәсәк.[1]
Будда скульптуралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп буддалар (алфавит тәртибендә)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Акшобья
- Амитабха
- Амогхасиддхи
- Будда Гаутама
- Будда Самантабхадра
- Ваджрадхара
- Вайрочана
- Майтрея
- Ратнасамбхава
- Самвара
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Рон Хаббард «Гимн Азии»
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Будды / Ю. Н. Рерих «Тибетская живопись»
- Буддийская энциклопедия
- Буддийская скульптура из Китая: фотографии
- Учение Будды в сутрах и джатаках в Библиотеке сайта Индостан. Ру
- Кто такой Будда? Сангхаракшита
- Благородный Восьмеричный Путь Будды Сангхаракшита
- Какой жизненной мудрости учил нас Будда?
- Рон Хаббард «Гимн Азии» (урыҫ.)


text:
Эт
Эт (лат. Canis lupus familiaris) — йорт хайуаны. Зоологик рәттә эт һымаҡтар ғаиләһе йыртҡыстар отрядындағы һөтимәр плацентар хайуан. Хәҙерге ваҡытта тышҡы ҡиәфәте һәм характеры менән айырылған бик күп эт тоҡомдары бар. Мәҫәлән, мунда (холка) бейеклеге бер нисә сантимерҙан (чихуахуа) бер метрға (ирланд бүре эте, дог) булыуы мөмкин, төҫө һары, һоро, аҡтан ҡараға тиклем.
Эттәр кешеләргә ҡарата социаль мөнәсәбәте, уйын яратыуы, өйрәнеүгә һәләте булыуы менән билдәле. Махсус рәүештә түбәндәге төрҙәре сығарылған. Эттәр төрҙәренең исемдәре урыҫ телендә бирелгән
- һунар өсөн (мәҫәлән, харьер, фоксхаунд, лайка);
- эттәр алышы өсөн (мәҫәлән, тоса-ину);
- йөк ташыу, егеү өсөн (мәҫәлән, хаски);
- һуҡыр кешеләрҙе оҙатып йөрөү өсөн (мәҫәлән, ретривер, лабрадор-ретривер);
- көтөүсе эттәр (мәҫәлән, шелти);
- ҡотҡарыусы (мәҫәлән, сенбернар, ньюфаундленд);
- һәм декоратив тоҡомдар (мәҫәлән, болонка, пудель).
Эттәр фәнни маҡсатта файҙаланыла, улар ҡатнашлығында биологик һәм биотехник эксперименттар ҡуйыла (мәҫәлән, Белка менән Стрелка).
Барлыҡҡа килеүе һәм уны өйрәтеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эттәрҙең барлыҡҡа килеүе тураһында бөгөнгө көндә бик күп гипотезалар бар, иң ышаныслыһы — уларҙың бүреләрҙән һәм шакалдарҙан барлыҡҡа килеүе.
Эттәрҙең бүреләрҙән барлыҡҡа килеүен бер нисә сағыштырыу анализы һығымталары , уларҙың хромосомдары, үҙен тотоштары, молекуляр-генетик анализдар күрһәтә.


text:
Яныбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романы буйынса киносценарийҙар конкурсы иғлан ителде
«Башҡортостан» киностудияһы Яныбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романы буйынса тулы метражлы фильм төшөрөү өсөн киносценарийҙар конкурсы үткәреү тураһында иғлан итте. Унда ҡатнашыуға Башҡортостанда тыуған йәки даими йәшәгән Рәсәй Федерацияһы граждандары саҡырыла. Киностудиянан хәбәр итеүҙәренсә, дәғүәселәрҙең йәше һәм белеме мөһим түгел.
Ҡатнашыусыларға түбәндәге талаптар ҡуйыла: бөтә конкурс эштәре рус йәки башҡорт телендә сценарий тексынан, синопсистан һәм авторҙың ҡыҫҡаса автобиографияһынан торорға тейеш. Бынан тыш, тәҡдим ителгән материал конкурс талаптарына һәм концепцияһына тап килергә тейеш. Эштәр ҡағыҙҙа һәм электрон формала яҙылған көйөнсә 2010 йылдың 1 мартына тиклем ҡабул ителә.
Конкурсҡа йомғаҡ яһау һәм еңеүселәрҙе наградлау Өфөлә апрель башында үткәреләсәк. Ойоштороусылар әйтеүенсә, конкурс еңеүсеһе сценарийы Яныбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романы буйынса тулы метражлы фильмдың әҙәби нигеҙе булып торасаҡ, ә сценарий авторына фильм төшөрөүҙә хеҙмәттәшлек тәҡдим ителәсәк.
Киносценарийҙар конкурсы маҡсаттары һәм бурыстары булып һәләтле авторҙарҙы асыҡлау һәм яҡлау, башҡорт әҙәбиәтенең “алтын фонды”н экранлаштырыуға ҡыҙыҡһыныуҙы дәртләндереү, Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының гуманизм, рухлылыҡ, ватансылыҡ һәм башҡа әхлаҡи сифаттары менән һуғарылған темалар эҙләп табыу тора.


text:
Фото:
«Нур» театры ижади студияға балалар йыя
Фото:
Яңы миҙгелдә Өфө татар дәүләт «Нур» театры театр һәм бейеү ижад студияларына балалар йыйыуы хаҡында иғлан итә. Йәш нурсылар менән дәрестәрҙе профессиональ педагогтар алып барасаҡ. Улар балаларҙы актер һөнәренә ылыҡтырыуҙан тыш, бейеү оҫталығы серҙәренә төшөндөрәсәк, шулай уҡ уларҙы театрҙың төрлө проекттарында ҡатнашыуға әҙерләйәсәк. Шулай итеп, студияға йөрөгән балалар аҙна һайын «Актер оҫталығы», «Сәхнә телмәре», «Вокал», «Сәхнә хәрәкәте», «Классик һәм халыҡ бейеүе», «Jazz-dance», «Step», «Импровизация» һәм башҡа кластарҙа шөғөлләнәсәк.
«Нур» театрының ижади студияларына конкурс буйынса һайлап алыу 18 һәм 19 сентябрҙә театрҙың Бәләкәй залының фойеһында үтәсәк. 12 — 17 йәштәрҙәге балалар ғына ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефон — 248-96-21.


text: Өфөлә аферистар 75 йәшлек ҡатынды алдап, 2 миллион һум аҡсаһын алып киткән. Ваҡиға Колхоз баҙарында була. Әбейҙең янына урта йәштәрҙәге ҡатын килеп, унда сихыр барлығы хаҡында әйтә. Һүҙгә тағы бер кеше ҡушыла. Ул да күрәҙәсенең үҙенә ярҙам итеүе, ирен үлемдән ҡотҡарыуы тураһында бәйән итә. Һөҙөмтәлә, мутлашыусылар тоҙағына эләгеүсе, кенәгәһенән 2 миллион һум аҡса алып, енәйәтселәр ҡулына тоттороп ебәрә. Салауат ҡалаһында ла ошондай уҡ хәл була. Бында 87 йәшлек ҡатын үҙен боҙомдан азат итеүсегә 500 мең һум аҡсаһын бирә. Башҡортостанда пенсионерҙар ас йәшәй ти бәғзеләр.


text:
Фото:
Өфө китапханасылары уҡыусыларын байрам менән ҡотлаясаҡ
Фото:
Өфө балалар китапханаларының үҙәкләштерелгән системаһы китапханасылары йола буйынса Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналған шәфҡәтлелек акцияһын ойоштора. Ололар был байрам көнөндә бер бала ла иғтибарһыҙ һәм бүләкһеҙ ҡалмаһын өсөн тырыша.
Шулай итеп, 1 июндә Ҡала үҫеше йәмәғәт фонды менән берлектә 7-се, 22-се балалар китапханаларынан библиодесант күңелле уйын программаһы менән Ҡала балалар һәм үҫмерҙәр реабилитация үҙәгенә юллана. 11-се балалар китапханаһы Башҡортостандағы инвалид балаларҙың ат-әсәләре ассоциацияһынан үҙенең тәрбиәләнеүселәре менән мауыҡтырғыс тамаша үткәрә.
4 июндә Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге ҡала балалар китапханаһы хеҙмәткәрҙәре Ҡала перинаталь үҙәгенә барасаҡ. Унда сәләмәтлегендә кәмселеге булған, яҡындары менән аралашыу шатлығынан мәхрүм балаларға бүләктәр һәм приздар менән күңелле уйын-шоу ойоштороласаҡ.


text:
Башҡортостан Халыҡ-ара Аксаков байрамында ҡатнашыусыларҙы ҡаршылай
Быйыл Халыҡ-ара Аксаков байрамы яҙыусының тыуған көнө алдынан, 30 сентәбрҙә, башланасаҡ. Шуның менән бергә, быйылғы байрамды ошо уҡ көндө үтәсәк Башҡортостан рустарының икенсе соборына тура килтереп үткәрергә ҡарар ителгән.
Байрамда ҡатнашыу өсөн республикаға Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән һәм сит илдәрҙән ҡунаҡтар киләсәк. Атап әйткәндә, Аксаковтарҙы хөрмәтләп иҫкә алыу өсөн Өфөгә Болгария, Татарстан һәм Силәбе өлкәһе вәкилдәре саҡырылған. Улар иҫәбендә Рәсәй Космонавтика федерацияһының ҙур делегацияһы ла бар.
Ҡанаҡтарға бай эстәлекле программа әҙерләнгән. Саралар бөтә республикала үтәсәк, шулай ҙа төп байрам саралары ғәҙәттәгесә Өфө, Бәләбәй ҡалаларында һәм уларҙың райондарында ойоштороласаҡ.
Аксаков көндәре Сергей Тимофеевич Аксаковтың ҡартатаһының әүәлге Ҡасим ауылындағы именияһында башланасаҡ (Шакша биҫтәһе). Бында баш ҡаланың балалар ижади коллективтары сығышы көтөлә.
Артабан 11-се Аксаков гимназияһында байрам ҡунаҡтары менән ойошторолған традицион Аксаков дәресен үткәреү ҡаралған. Дәрес һуңында Силәбе өлкәһе Трехгорный ҡалаһының С.Т.Аксаков исемендәге Үҙәк балалар китапханаһының «Асыҡ китап» театры «Ал сәскә» спектаклен күрһәтәсәк.
Ошо уҡ көндө Өфөләге Сергей Аксаков мемориаль йорт-музейында Аксаков фонды Попечителдәр советы ағзаһы һәм меценат Вячеслав Аброщенко йыйған картиналарҙың бер өлөшөнән әҙерләнгән күргәҙмә асыласаҡ. Был көндө йәнә «АФ-Банк»тың операцион залында «Аксаковтың тыуған ере» күргәҙмәһе эшләй башлаясаҡ.
Байрамға Өфө команда йылға училищеһы уҡыусылары ла ҡушылырға тейеш, унда судноға поляр тикшеренеүсе Валериан Альбанов исемен биреү тантанаһы үтәсәк.
30 сентябрҙә кисен Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында студенттарҙың йыл һайын ойошторолған Аксаков балы һәм Халыҡ-ара славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте фонды дипломдарын, студенттарҙың Аксаков премияларын тапшырыу тантанаһы үтәсәк. Бынан тыш, хоҡуҡ өлкәһендә Аксаков исемендәге премия лауреатына конкурс һәм «С.Т.Аксаковтың донъя мәҙәниәтендәге мираҫы» интернет-конкурсы, шулай уҡ «Ал сәскә» өсөнсө асыҡ төбәк-ара әҙәби конкурсы еңеүселәре лә наградланасаҡ. Бүләкләү тантаналарынан һуң ошонда уҡ Башҡортостандың сәнғәт оҫталарының гала-концерты буласаҡ.
Өфөлә башланған Аксаков көндәрен «Надеждино» тарихи-мәҙәни үҙәгендәге (Бәләбәй районының Надеждин ауылы), Бәләбәй ҡалаһы, Ҡырмыҫҡалы районы һәм Өфө районының Зубов ауылындағы саралар дауам итәсәк.
Шулай итеп, 1 октябрҙә Бәләбәй районында «Фатихалы ер» фольклор байрамы үткәреләсәк, Дмитрий ғибәҙәтханаһында әруахтар рухына аяттар уҡыласаҡ. Шунда уҡ байрамда ҡатнашыусылар Аксаковтар ғаиләһе музейында һәм Кәсеп-һөнәрҙәр йортонда буласаҡ. Бәләбәй ҡалаһында иһә 1 октябрҙә «Өмөт ҡыңғырауҙары» кисәһе ойоштороласаҡ.
Өфө районында байрам саралары – ҙур фольклор байрамы — йәкшәмбе, 2 октябрҙә, Зубов ауылында үтәсәк. Ошо уҡ көндө Аксаков хөрмәтенә Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Ҡыйышҡы ауылы халҡы ла байрам ойоштора.
Аксаков байрамы 2 октябрҙә Өфөләге Мемориаль йорт-музейында «Байрам ҡунаҡтары Сергей Аксаковта ҡунаҡта» кисәһе менән тамамланасаҡ.


text:
Өфөлә бушлай медицина тикшереүе үтергә мөмкин
38-се Өфө поликлиникаһының Сәләмәтлек үҙәгендә июль дауамында Асыҡ ишектәр көнө үтә. Был акция ауырыуҙарҙы тиҙ арала һәм ваҡытында асыҡлау маҡсатында ойошторола.
Өфө хакимиәтенең Һаулыҡ һаҡлау идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, 18 йәштән алып теләге булғандарҙың барыһы ла алдан яҙылыу буйынса бушлай медицина тикшереүе үтә ала. Үҙең менән паспорт һәм медполис кәрәк буласаҡ.
Комплекслы тикшереүгә психосоматик тест, ЭКГ, РЭГ, спирометрия, пульсоксиметр, углерод әсемәһе анализаторы, смокелайзер, тән составы анализаторы аппараттарында тикшеренеү инә.
Поликлиника базаһындағы үҙәк ике йыл элек «Һаулыҡ» өҫтөнлөклө милли проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә асылған. Барлыҡ тикшеренеүҙәр ҙә бер сәғәткә яҡын ваҡытты ала. Уның һөҙөмтәләре буйынса индивидуаль үҙенсәлектәрҙе һәм сәләмәтлек торошо характеристикаһын иҫәпкә алған персональ рекомендациялар менән кешенең «Сәләмәт йәшәү рәүеше картаһы» төҙөлә.
Сәләмәтлек үҙәгенең адресы: Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 122/1.
Телефондар – 233-40-00, 235-36-16.


text:
Аграрийҙар ашламалар запасы булдыра
Минераль ашламаларҙы ваҡытында индереү уңдырышһыҙ тупраҡ сифатын яҡшыртырға һәм сәселгән культуралар уңышын күтәрергә булышлыҡ итә. Техниканы һәм орлоктарҙы алдағы сәсеү кампанияһына әҙерләү менән бер рәттән республика аграрийҙары кәрәкле минераль ашламалар запасы ла булдыра. Башҡортостанда бер нисә предприятие минераль ашламалар сығара.
БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 6 апрелгә республика хужалыҡтарында билдәле бер запас булдырылған. Атап әйткәндә, Саҡмағош районына 2587 тонна, йәғни сәсеүлектәрҙең һәр гектарына 32,2-шәр килограмм ашлама килтерелгән. Стәрлетамаҡ районында минераль ашламалар запастары 3450 тонна тәшкил итә, йәғни һәр гектарға 29,7 килограмм. Дүртөйлөләр 1385,4 тонна минераль ашламалар әҙерләгән – гектарына уртаса 21,1¬-әр килограмм. Был райондар — эштәрҙең был төрөндә хеҙмәт ярышы лидерҙары.
Яҙғы баҫыу эштәре башланыуға һанаулы ғына көндәр ҡалды, шуға күрә ауыл халҡына ашығырға тура килә. Минераль ашламалар күп йыллыҡ үләндәрҙе ашлау өсөн дә кәрәк буласаҡ, улар сәскәндә орлоҡтар менән бергә индереләсәк.


text:
Башҡортостанда минималь аҙыҡ-түлек тупланмаһы арзанайҙы
Башҡортостанстат мәғлүмәтенә ярашлы, минималь аҙыҡ-түлек тупланмаһының хаҡы Башҡортостанда июлдә 2537,93 һум тәшкил итте. Июнь менән сағыштырғанда аҙыҡ-түлек кәрзине 67 һумға арзанайған.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, минималь тупланма хаҡы хеҙмәткә һәләтле йәштәге ир-егеттең туҡланыуы өсөн минималь аҙыҡ-түлек йыйылмаһы нигеҙендә билдәләнә һәм йәшәү минимумы күләменең элементы һаналмай. Аҙыҡ-түлек тупланмаһының хаҡын иҫәпләгәндә (йәшәү минимумынан айырмалы) Рәсәй Федерацияһы субъекттары өсөн уртаҡ ҡулланыу нормалары файҙаланыла.
Үткән айҙа ҡулланыу ҡаҡтары индексы республикала 99,8% тәшкил иткән. Был иһә аҙыҡ-түлектең 0,2 процентҡа арзанайыуын аңлата. Статистиктар иҫәпләүенсә, июлдә май, һөт һәм һөт продукцияһы, сыр, он, икмәк һәм икмәк-ҡалас изделиелары, ярма һәм борсаҡ 1 процентҡа тиерлек арзанайған.
Йәшелсә-емеш продукцияһына миҙгелле хаҡтар кәмеүе күҙәтелә. Июлдә улар 6,6 процентҡа арзанайған.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер продукттарға хаҡ арта. Бер аҙға, 0,1-ҙән 0,5 процентҡа тиклем, макарон һәм кондитер изделиелары, ит продукттары һәм балыҡ, алкоголь продукцияһы ҡиммәтләнгән. Статистиктар йомортҡаға хаҡтар күтәрелеүен билдәләй: бер айҙа улар 11 процентҡа ҡыйбатланған.


text:
Кеҫәрткеләр
Кеҫәртке — оҙонса кәүҙәһе ҡаты тәңкә ҡау менән ҡапланған оҙон ҡойроҡло, йылғыр хәрәкәтле, һөйрәлеүсе ваҡ йәнлек.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һөйрәлеүселәр отряды. 20‑нән ашыу ғаиләһе, 4300 төрө билдәле, Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа таралған. Башҡортостанда орсоҡ йыландар (орсоҡ йылан) һәм ысын кеҫәрткеләр (бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке) ғаиләһенә ҡараған 3 төрө бар. Кәүҙәһе валик формаһында, тығыҙ, ян-яҡтан ҡыҫылған йәки цилиндр һымаҡ, оҙонлоғо 15‑тән алып 45 см тиклем, мөгөҙ тәңкәләр менән ҡапланған. Тиреһе ҡоро, биҙһеҙ. Ата сос кеҫәртке арҡаһы башлыса йәшел төҫтә (инә кеҫәртке — һоро), ҡорһағы аҡ йәки тоноҡ йәшел, ҡара таплы; бала тыуҙырыусы кеҫәртке кәүҙәһенең өҫкө өлөшө көрән төҫтә, ҡарағусҡыл йәки асыҡ һыҙатлы, ата кеҫәртке аҫҡы өлөшө ҡыҙғылт һары, инә кеҫәртке — аҡһыл һоро йәки йәшкелт. Башы бәләкәй, муйынынан аҙ айырылған, күҙ ҡабағы хәрәкәтсән, айырым. Конус формаһындағы ваҡ осло тештәре, ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы үҫешкән, Якобсон ағзаһы (төрән-танау ағзаһы) бар. Аяғы биш бармаҡлы йәки бармаҡһыҙ (орсоҡ йылан). Бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке боттарының эске яғында күҙәүҙәр урынлашҡан, уларҙан үрсеү осоронда мөгөҙләнгән күҙәнәктәр бүленеп сыға. Күп кәҫәрткеләр ҡурҡыныс тыуғанда ихтыярһыҙ рәүештә ҡойроғоноң бер өлөшөн өҙөп ҡаса, ҡайтанан үҫкәне ҡыҫҡараҡ була.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Енси диморфизм хас: ата кеҫәртке ҡойроғо оҙонораҡ. Енси яҡтан 2—3 йылда өлгөрә. Аталаныу эстә була. Инә кеҫәртке соҡорға 6—12 йомортҡа һала (сос кеҫәртке) йәки балаларын йоҡа үтә күренмәле тышсала тыуҙыра (бала тыуҙырыусы кеҫәртке). 5 йылға яҡын йәшәй. Көндөҙ, һирәгерәк эңерҙә әүҙем. Сентябрь аҙаҡтарында имеҙеүселәрҙең өңдәренә, ағас тамырҙары аҫтындағы бушлыҡтарға инеп ҡышлай, май башында сыға. Ер өҫтө умыртҡаһыҙҙары (балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, үрмәкселәр, бөжәктәрҙең балағорттары һәм имаголары) менән туҡлана. Сос кеҫәртке даланың ҡоро ҡояшлы урындарында, урман аҡландарында, уба битләүҙәрендә, бала тыуҙырыусы кеҫәртке республиканың бөтә биләмәһендә киң япраҡлы урмандарҙа, һыу ятҡылыҡтары янында йәшәй. Орсоҡ йылан БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- Хабибуллин В. Ф. Фауна пресмыкающихся Республики Башкортостан. Уфа, 2001.


text:
2014 йылда төбәк халҡы 1919 кешегә артҡан
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
2015 йылдың башына республикала йәшәүселәр һаны 4 071 617 кеше тәшкил иткән. Һөҙөмтәлә Башҡортостанстат мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда халыҡ һаны 1919 кешегә йәки 0,05 процентҡа артҡан.
Тәбиғи үҫеш 6949 кеше тәшкил иткән: 60517 сабый тыуған (2013 йылға ҡарағанда 2,1 процентҡа күберәк), 53568 кеше вафат булған (0,4 процентҡа күберәк). Шулай итеп, тыуыусылар һаны үлеүселәр һанынан 13 процентҡа артҡан (Рәсәй буйынса уртаса — 1,8 процентҡа).
2014 йыл йомғаҡтары буйынса миграцияның кәмеүе 4441 кеше тәшкил иткән: 58,2 мең кеше республиканан ситкә йәшәргә киткән, 53,7 меңе Башҡортостанға күсеп килгән.
Волга буйы федераль округы субъекттары араһында Башҡортостанда, Татарстанда, Удмурт Республикаһында, Пермь крайында һәм Һамар өлкәһендә халыҡ һанының артыуы күҙәтелә. Дөйөм алғанда, Волга буйы федераль округы буйынса халыҡ һаны 21 мең кешегә йәки 0,1 процентҡа кәмегән, һәм 29 милллион 717,8 мең тәшкил иткән.


text:
16 декабрҙә Владимир Путин менән сираттағы тура элемтә
16 декабрҙә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт 12-лә «Владимир Путин менән һөйләшеү. Дауамы» махсус программаһы «Россия 1», «Россия 24» телеканалдарында, «Маяк», «Вести FM» һәм «Радио России» радиостанцияларында тура эфирҙа барасаҡ.
Элекке йылдарҙағы кеүек, премьер рәсәйлеләр менән тура аралашыу барышында илебеҙ граждандарын борсоған һорауҙарға яуап бирәсәк. Владимир Путинға һорауҙарҙы студия ҡунаҡтары ғына түгел, төрлө төбәктәрҙә эшләүсе станциялар аша тура эфир ваҡытында теләгән һәр кем бирә аласаҡ.
Премьерға шылтыратып йәки берҙәм мәғлүмәтте эшкәртеү үҙәгенә sms ебәреп, шулай уҡ программа сайтына инеп, һәр кем мөрәжәғәт итә ала. Владимир Путинға һорауҙар берҙәм мәғлүмәтте эшкәртеү үҙәгенә 12 декабрҙә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт 5-тан алып килә башланы, ҡабул итеү тура эфир тамамланғанға тиклем дауам итәсәк.
Рәсәйҙең һәр ҡайһы нөктәһенән телефон номеры — 8-800-200-40-40. Ҡала һәм кеҫә телефондарынан шылтыратыу бушлай. Интернет аша www.moskva-putinu.ru сайтындағы махсус бүлектә лә һорауҙар ҡабул ителә.
sms формаһында һорауҙар 0-40-40 номерына ҡабул ителә. Рәсәйҙең бөтә тарафтарынан һәр ҡайһы элемтә операторы телефондарынан sms ебәреү — бушлай. Һорауҙар рус телендә генә ҡабул ителә һәм 70 билдәнән ашмаҫҡа тейеш.


text:
Өфө уҡыусылары Олимпиадаларҙа ҡатнашыусылар менән «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә осраштыФото: Лия Ғөбәйҙуллина
Өфө уҡыусылары Олимпиадаларҙа ҡатнашыусылар менән «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә осрашты
Өфө уҡыусылары Олимпиадаларҙа ҡатнашыусылар менән «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә осраштыФото: Лия Ғөбәйҙуллина
«Үҙеңдең спорт донъяңды ас» акцияһы сиктәрендә «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» беренсе республика спорт күргәҙмәһендә Инорс ҡасабаһы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют тәрбиәләнеүселәре һәм Шамонино ҡасабаһының «Балалыҡ планетаһы» ижади үҫеш студияһы, шулай уҡ М. Горький исемендәге 3-сө гимназия уҡыусылары булды.
Акцияны Башҡортостанда «Рәсәй Паралимпия комитеты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, шулай уҡ БР Милли музейы ойошторҙо.
Акция Сочиҙағы XXII ҡышҡы Олимпия уйындарына арналған.
Конькиҙа йүгереү буйынса халыҡ-ара спорт мастеры, 1994, 1998 һәм 2002 йылдарҙағы ҡышҡы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы Татьяна Трапезникова балаларға үҙенең спорт ҡаҙаныштары тураһында һөйләне.
Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Афинала Олимпия уйындарының бронза призеры, рапирсы Реналь Ғәниев уҡыусыларға күп ҡыҙыҡлы нәмәләр һөйләне.
— Мин беренсе тапҡыр бындай сарала ҡатнашам. Тап баш ҡалабыҙҙа Олимпия, Паралимпия һәм Сурдлимпия уйындарында Башҡортостан спортсыларының сығыш яһауҙары тураһында һөйләгән күргәҙмә ойошторолоуы менән ғорурланам. Мине бындай проектта ҡатнашырға саҡырыуҙарына ҡыуанам. Уйлауымса, «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә булған күпселек балалар үҙҙәре өсөн үҙ спорт донъяһын асасаҡ, — тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты Реналь Ғәниев.
Барселонала йөҙөүҙә Олимпия чемпионы Вениамин Таянович шулай уҡ акцияла ҡатнашты.


text:
18 майҙа баш ҡалала һуңғы дөйөм ҡала өмәһе үтә
18 майҙа Өфөлә һуңғы дөйөм ҡала өмәһе үтә. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, ул Башҡортостанда иғлан ителгән территорияларҙы санитар таҙартыу, төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү буйынса яҙғы айлыҡ сиктәрендә ойошторола.
Баш ҡалала 20 апрелдә үткән беренсе дөйөм ҡала өмәһендә 137 меңдән ашыу кеше ҡатнашты, уларҙың 25 меңе юлдарҙы таҙартыу буйынса сараларға йәлеп ителде.
Бер көн эсендә Өфөлә 10 мең кубометр сүп-сар сығарып түгелде. Дөйөм алғанда территорияларҙы сүп-сарҙан таҙартыу буйынса эштәргә 20 апрелдә 1100 берәмек махсус техника йәлеп ителде.


text:
Баш ҡалала йорттарға һәм ихаталарға капиталь ремонт үткәреүгә йыл башынан 308,1 миллион һум тотонолған
2012 йылға күп фатирлы йорттарға капиталь ремонт үткәреү буйынса адреслы программаға ярашлы Өфөлә Федераль Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды менән эшләү дауам итә.
Өфө хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, программаның беренсе этабын өлөшләтә финанслау күләме 429 миллион һум тәшкил итә, шул иҫәптән Фонд средстволары – 286,7 миллион, ҡала бюджеты стредстволары – 104,7 миллион, фатир хужалары средстволары – 37,6 миллион. Программаның икенсе этабын өлөшләтә финанслау күләме – 16 миллион һум, шул иҫәптән Фонд средстволары – 11,1 миллион, Өфө бюджеты стредстволары – 4,1 миллион, фатир хужалары средстволары – 0,8 миллион.
Адреслы программа сиктәрендә беренсе этапта – 47, икенсе этапта 2 күп фатирлы йортҡа капиталь ремонт үткәреү планлаштырыла.
Бынан тыш, 2012-2015 йылдарға лифттарҙы алмаштырыу һәм яңыртыу буйынса республика адреслы программаһы сиктәрендә Өфөлә быйыл 176 лифтты алмаштырыу планлаштырыла.
Баш ҡалала шулай уҡ Күп фатирлы йорт ихаталарына һәм уларға илткән юлдарға капиталь ремонт үткәреү буйынса адреслы программа эшләп килә. Уны тормошҡа ашырыуға ҡушып финанслау сиктәрендә алдағы йылға 543,3 миллион һум ҡаралған, уларҙан Башҡортостан бюджетынан субсидиялар – 531,8 миллион, ҡала бюджетынан 11,5 миллион һум тәшкил итә.
Бөтә төр финанслау сығанаҡтары иҫәбенә йыл башынан торлаҡ йорттарға, йорт ихаталарына һәм йорттарға илткән юлдарға капиталь ремонт үткәреү буйынса эштәр 308,1 миллион һумға башҡарылған. Был хаҡта Өфө хакимиәтенең иҡтисад идаралығынан хәбәр иттеләр.


text:
Милли банк рәйесе итеп Марат Кашапов тәғәйенләнде
Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы Рәйесе ҡарары менән РФ Үҙәк банкының Башҡортостан Республикаһы Милли банкы рәйесе вазифаһына 2013 йылдың 13 ноябренән Марат Кашапов тәғәйенләнде, тип хәбәр итә БР Милли банкы матбуғат хеҙмәте.
Марат Данил улы Кашапов 1971 йылдың 11 ноябрендә Өфөлә тыуған. 1994 йылда Башҡорт дәүләт университетын «Иҡтисади һәм социаль планлаштырыу» белгеслеге буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай, «Иҡтисадсы» квалификацияһы алып сыға. Ошонда уҡ 1999 йылда «Юриспруденция» белгеслеге буйынса өҫтәмә юғары белем ала, «Юрист» квалификацияһы бирелә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһы Милли банкында 1994 йылда валюта контроле һәм валюталарҙы көйләү бүлеге иҡтисадсыһы булып башлай. 1996 йылда валюта контроле бүлеген етәкләй. 1997 йылда банк надзоры һәм санация үткәреү идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 2003 йылдан Милли банк рәйесе урынбаҫары булып эшләй, 2013 йылдың сентябренән әлегә тиклем БР Милли банкы рәйесе вазифаһын башҡара.
2010-2011 йылдарҙа Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһында «Банкылар» Халыҡ-ара Азербайжан банкы (МБА) программаһы буйынса профессиональ әҙерлек үтә.
17 ғилми эш авторы.
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.


text:
Башҡортостан Урман хужалығы ылыҫлы ағастар орлоҡтары туплай
ӨФӨ, 2014 йыл, 4 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басыров/.
Ылыҫлы урмандарҙы тергеҙеүгә Башҡортостанда йыл башынан алып 3680 килограмм ылыҫлы орлоҡ тупланған, ул планлаштырылған күләмгә ҡарағанда 80 килограмға күберәк, тип хәбәр иттеләр республика Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
— Иң күберәге ябай ҡарағай орлоҡтары йыйылған – ике мең килограмм самаһы. Яҡынса бер мең килограмм – шыршы орлоғо. Ҡалғаны – ҡарағас орлоҡтары, — тип хәбәр итә Башҡортостан Урман хужалығы министрлығы хеҙмәткәре Зөһрә Вәисова.
Орлоҡ йыйыу дауам итә. Зөһрә Вәисованың әйтеүенсә, тубырсыҡ йыйыу урман питомниктары һәм буласаҡ урмандар өсөн яҡшы нигеҙ һалырға мөмкинлек бирәсәк. Урман хужалығы министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда урмандарҙы тергеҙеү эше Башҡортостанда 10479 гектар планда 10586 гектар майҙанда башҡарылған. Ултыртылған урмандарҙың 90 процентын ылыҫлы тоҡомдар (шыршы, ҡарағай, ҡарағас) тәшкил итә.


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле менән таныштырыу тантанаһында ҡатнашты
13 ғинуарҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Түбәнге Новгородта Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич менән таныштырыу тантанаһында ҡатнашты. Яңы вәкил менән төбәк башлыҡтарын Рәсәй Президенты Хакимиәте етәксеһе Сергей Иванов таныштырҙы.
— Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев тулы хоҡуҡлы вәкилдәргә күпселек рәсәйлеләрҙе борсоған мәсьәләләрҙе һәр ваҡыт контролдә тоторға, ә кәрәк булғанда тиҙ арала саралар күрергә ҡушты, — тине Сергей Иванов. – Был – дарыуҙарға, бензинға хаҡтар, автомобилдәрҙең техник торошон тикшереү. Ошо уҡ мәсьәләләрҙе губернаторҙар үҙҙәре лә ҙур иғтибар менән контролдә тоторға тейеш.
Сергей Иванов шулай уҡ төбәк башлыҡтарына социаль-иҡтисади мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ярҙам итеү тулы хоҡуҡлы вәкилдәрҙең төп бурысы булыуын билдәләне.
— Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле булыу минең өсөн оло мәртәбә, — тине Михаил Бабич. – Илебеҙ оло үҙгәрештәр алдында тора, һәм бөгөн артабан үҫешеү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.
Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев Михаил Бабичты РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһына 2011 йылдың 15 декабрендә тәғәйенләне, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Тимер
Тиме́р — химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 26-сы химик элемент. Fe (лат. Ferrum) символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, алюминдан ҡалышып, иң таралған элемент. Тимерҙең ябай матдәһе (CAS-номеры: 7439-89-6) — еңел сүкелеүсән, аҡ төҫтәге, юғары реакцион мөмкинлеге булған металл. Тимер юғары температурала һәм юғары дымлылыҡта тиҙ коррозияға бирешә. Таҙа тимер янмай, ә ваҡ дисперсия хәлендә үҙенән-үҙе янып китеүсән.
Шулай уҡ тимер тип тимер иретмәләрен (0,8 %-ҡа тиклем ҡатнашма) әйтәләр. Ҡатнашмалар тимергә йомшаҡлыҡ һәм һығылмалылыҡ бирәләр. Ғәмәлдә тимер менән углерод иремәһе: ҡорос (1,14 %-ҡа тиклем), суйын (2,14%-тан күберәк) һәм составында хром, марганец, никель булған тутыҡмай торған (легирланған) ҡорос ҡулланалар.
Барлыҡ үҙенсәлеге лә тимерҙе кешелек өсөн 1-се һанлы металл итә.
Тәбиғәттә тимер таҙа хәлдә тимер-никель метиоридтарында ғына осрай. Ер ҡабығында таралыуы буйынса — 4,65 % (4-се урын O, Si, Al-ҙан ҡалышып[3]). Ер төшөнөң ҙур өлөшө тимерҙән тора тип иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Тимер минералдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тимер Ер ҡабығында киң таралған. Был металл бик күп руда һәм минералдар составына инә: ҡыҙыл тимер мәғдәне (красный железняк,гематит, Fe2O3; 70 % Fe), магнитлы тимер мәғдәне (магнитный железняк, магнетит, FeFe2O4, Fe3O4; 72,4 % Fe), көрән тимерташ (бурый железняк, лимонит, (гётит) һәм гидрогётит (FeOOH и FeOOH•nH2O).
Тәбиғәттә тимер сульфиды пирит FeS2 (көкөрт һәм тимер колчеданы) осрай.
Тимер рудаһы запасы буйынса Рәсәй беренсе урында. Диңгеҙ һыуында тимер — 1·10−5—1·10−8 %.
Башҡа йыш осрай торған минералдар[4]:
- Сидерит — FeCO3 —35 %. Тығыҙлығы 3 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 3,5—4,5.
- Марказит — FeS2 — 46,6 % тимер бар. Тығыҙлығы 4,6—4,9 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 5—6.
- Лёллингит — FeAs2 —27,2 % . Тығыҙлығы 7—7,4 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 5—5,5.
- Миспикель — FeAsS —34,3 %. Тығыҙлығы 5,6—6,2 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 5,5—6.
- Мелантерит — FeSO4•7H2O —Тығыҙлығы 1,8—1,9 г/см³.
- Вивианит — Fe3(PO4)2•8H2O — тығыҙлығы 2,95 г/см³ һәм Моос шкалыһы буйынса ҡатылығы 1,5—2.
Быларҙан башҡа составында тимер булған минералдар:
Алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәнәғәттә тимерҙе тимер рудаһынан, гематит (Fe2O3) һәм магнетиттан (Fe3O4) алалар.
Руданан тимерҙе айырып алыуҙың бер нисә ысулы бар. Иң киң таралғаны домна мейесендә.
Етештереүҙең беренсе этабы — домна мейесендә тимерҙе 2000 °C-та ҡайтарыу. Өҫтән тимер рудаһы һәм флюс (известняк) өҫтән бирелә, ә аҫтан йылы һауа ағымы бирелә .
Мейестә, кислород етешмәгәндә, кокс углерод монооксидына тиклем оксидлаша:
Үҙ сиратында углерод монооксиды тимерҙе ҡайтара. Реакция тиҙерәк үтһен өсөн йылытылған угар газды тимер оксиды(III) өҫтөнән үткәрәләр:
Ҡушылған флюс оксидҡа тарҡала һәм руда составындағы кремний менән ҡушылып шлак барлыҡҡа килтерә. Шлак мейестә эрей, ул тимерҙән еңелерәк һәм эрегән тимер өҫтөнән айырып алып була. Домна мейесендә алынған тимер иретмәһендә углерод бик күп була. Алынған суйын артабан эшкәртеүгә китә.
Мартен мейестәрендә артыҡ көкөрт һәм фосфорҙан тимер иретмәһен таҙарталар. Электр мейесендә лигирланған (тутыҡмай торған ҡорос) ҡорос алалар.
Тимерҙе водород менән ҡайтарыу ысулы бар. Тимер рудаһын ваҡлап, махсус балсыҡ менән бутайҙар. Шахта мейесендә метан конверсияһы үткәрәләр. Водород окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында тимерҙе ҡайтара.
- ,
Был ысулда тимер көкөрт һәм фосфор менән бысранмай.
Таҙа тимерҙе тоҙҙарҙан электролиз менән алалар.
Химик үҙенсәлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биологик әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт мифологияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт мифологияһында магик көскә эйә булған предмет. Ышаныуҙар буйынса, тимер кешене һаҡлай, ҡурсалай, ауырыу эйәһен, ен-шайтанды ҡурҡыта. Мәҫәлән, баланы яңғыҙ ҡалдырғанда, үлгән кешене көткәндә өҫтөнә тимер бысаҡ йәки ҡайсы һалыу йолаһы бар. Ҡойон килгәндә, уны әрләп, бысаҡ ташлағандар. Борсаҡ (боҙ) яуғанда тимер һоҫҡо, тәртешкә, шипсе сығарып ташлағандар. Ауырыу эйәһен ҡурҡытыу өсөн тимер һүҙе ҡулланылған һамаҡ әйткәндәр.
Башҡорттарҙа шулай уҡ балдаҡ, беләҙек, алҡа (һырға) тағыу йолалары ла булған. Был металл әйберҙәр кешене күҙҙән һаҡлай икән тип уйлағандар. Халыҡта хатта: «Балдаҡ, беләҙек — ҡулға пәрҙә, алҡа (һырға) — биткә пәрҙә» — тигән әйтем дә бар. Тимер әйберҙәрҙән башҡорттарҙа тағы энә менән бәйле ышаныуҙар бар.
Башҡорттарҙың тимер менән бәйле ышаныуҙары боронғо төркиҙәр эсорона барып тоташа. Билдәле булыуынса, төрки ҡәбиләләре борон- эорондан тимер иретеү, ҡорал ҡойоу менән шөғөлләнгән. Шуның өсөн башҡа тәңреләр менән бер рәттән төркиҙәрҙә Тимер тәңреһе лә булған тип фараз итеп була. Быны боронғо төркиҙәрҙә Тимербуға, Байтимер, Илтимер, Ҡотлотимер, Биктимер һ.б. исемдәрҙең булыуы ла раҫлай. Икенсенән, боронго төркиҙәрҙә тимерсе, тимер оҫтаһы изге кешеләрҙән һаналған. Сөнки, ышаныуҙар буйынса, тимерсе уратып алған донъя¬ны, бик күп предметтарҙы булдырыуҙа ҡатнашҡан.
Башҡорт телендә тимер һүҙе менән Тимер ҡаҙыҡ, тимер юл, тимер күк, типһә тимер өҙөрлөк, Тимербай, Тимербулат, Тимерғәли, Тимерғаҙыҡ, Тимерхан, Байтимер, Сынтимер кеүек исемдәр, һүҙбәйләнештәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр бар. Килеп сығышы яғынан башҡорт телендәге тимер төрки сығанаҡ¬лы temir һүҙе менән бәйле.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) (инг.) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — Т. 85. — № 5. — С. 1047-1078. — DOI:10.1351/PAC-REP-13-03-02
- ↑ Химическая энциклопедия: в 5 тт. / Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — Б. 140. — 671 б. — 100000 экз.
- ↑ Карапетьянц М. Х. Х., Дракин С. И. Общая и неорганическая химия: Учебник для вузов. — 4-е изд., стер. — М.: Химия, 2000, ISBN 5-7245-1130-4, с. 529
- ↑ Р. Рипан, И. Четяну. Неорганическая химия // Химия неметаллов = Chimia metalelor — М.: Мир, 1972. — Т. 2. — Б. 482—483. — 871 б.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ф. Ғ. Хисамитдинова. Башҡорт мифологияһы. Белешмә-һүҙлек Өфө «Ғилем» 2002 УДК 398 ББК 82 X 51


text:
Өфөлә башҡорт бейеүҙәре буйынса семинар-практикум үтәсәк
Өфөлә башҡорт халыҡ-сәхнә бейеүҙәре буйынса семинар-практикум үтәсәк. Уны Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Фәйзи Ғәскәров исемендәге БР Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойоштора.
Сараның етәксеһе – Республика халыҡ ижады үҙәге белгесе Рәфис Хәйруллин хәбәр итеүенсә, эксперттар сифатында семинарға Башҡортостандың танылған мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре: БР Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең ҡуйыусы балетмейстеры Айрат Зөбәйҙуллин, ансамблдең ижади етәкселәре Гүзәл Абсаттарова менән Рим Әбделмәнов, рәссам-модельер Анна Баранова һәм башҡалар саҡырылған.
Сара 18 марттан 20-һенә тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль базаһында үтәсәк һәм Республика йылына, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналасаҡ.
Семинарҙың төп бурысы булып башҡорт милли мәҙәниәте традицияларын һаҡлау, башҡорт хореография мәктәбенең төп принциптарын быуындан-быуынға тапшырыу тора.


text:
Әҙәбиәт йылын асыу көнөндә Башҡортостандың Милли китапханаһы бушлай интернет тәҡдим итәсәк
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
29 ғинуарҙа иртәнге 10-да Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала Әҙәбиәт йылын асыу тантанаһы үтә.
Китапханала «Китап белем донъяһын аса» акцияһы үтә. Мәктәп уҡыусылары, студенттар, уҡытыусылар өсөн айырым программалар әҙерләнә.
Был көндө тәүге тапҡыр китапханаға килеүселәргә китап уҡыусы билеты тапшырыла. Шулай уҡ интернет менән бушлай файҙаланырға мөмкин буласаҡ, тип хәбәр иттеләр китапхананың матбуғат хеҙмәтенән.
Электрон залда Башҡортостан яҙыусылары китаптары буйынса «2014 йылдың иң яҡшы китабы» республика конкурсы еңеүселәренең видеояҙмалары күрһәтеләсәк. Күсмә китапхана ла үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итәсәк. Китап уҡыусылар «Белем ағасы» социаль һорау алыуҙа ла ҡатнаша ала.
Ижади лабораторияла яҙыусы Таңсулпан Ғарипова менән аралашырға, әҙәби салонда XIX быуат рус әҙәбиәте хаҡында һөйләшергә мөмкин буласаҡ.
Акция Рәсәй студенттары көнөнә арналған әҙәби кисә менән тамамланасаҡ.


text:
Төбәктә йәшәүселәрҙең фекере автомобиль юлдарын файҙаланыуҙың сифатын яҡшыртырға ярҙам итәсәк Фото: Олег Яровиков
Төбәктә йәшәүселәрҙең фекере автомобиль юлдарын файҙаланыуҙың сифатын яҡшыртырға ярҙам итәсәк
Төбәктә йәшәүселәрҙең фекере автомобиль юлдарын файҙаланыуҙың сифатын яҡшыртырға ярҙам итәсәк Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 22 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда автомобиль юлдарын файҙаланыуға йәмәғәт контроле системаһын индереүҙе күҙ уңында тотҡан закон проекты тикшереүгә сығарылды. «Асыҡ Республика» порталында теләгән һәр кем үҙенең фекерен ҡалдыра ала, тип хәбәр итә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте.
«Сифатлы юлдар менән ҡыҙыҡһынған автоһәүәҫкәрҙәр һаны йылдан-йыл арта. Был йәмәғәт транспорты хеҙмәттәре менән әүҙем файҙаланған йәйәүлеләргә лә ҡағыла. Республикала автомобиль юлдарын файҙаланыуға бәйле закон проектын йәмәғәтселек тикшереүенә сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителде. Беҙгә тәҡдим ителгән башланғыстың автомобиль магистралдәрен файҙаланыуҙың сифатына ни тиклем йоғонто яһай алыуын аңлау мөһим. Һуңғы ваҡытта йәмәғәт контроленең абруйы арта. Шуға күрә әүҙем фекер алышыуҙар һәм файҙалы тәҡдимдәр булыр, тип өмөтләнәм», — тине Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев.
«Башҡортостан Республикаһында автомобиль юлдары һәм юл эшмәкәрлеге тураһында»ғы Закондың ғәмәлдәге редакцияһын төбәктә юл эшмәкәрлеген ғәмәлгә ашырыу өлкәһендә йәмәғәт контроле мәсьәләләрен көйләүсе мәҡәләләр менән тулыландырыу тәҡдим ителгән. Башланғыс Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктура үҫеше буйынса комитеты ултырышында ҡаралған.


text:
Өфө — йәшәү сифаты буйынса егерме ҙур ҡала исемлегендә
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
2014 йылда Өфө Рәсәй ҡалаларында йәшәү сифаты рейтингында 18-се урынды биләне. Тикшеренеүҙе Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының социология департаменты тапшырҙы. Төмән рейтинг лидеры тип танылған, артабан Мәскәү һәм Ҡазан ҡалалары килә.
Рейтинг 500 меңдән ашыу кеше йәшәгән 37 ҡала мәғлүмәттәре нигеҙендә төҙөлгән. Социологтар ҡалала йәшәүселәрҙең һаҡлау системаһы, торлаҡ-коммуналь хеҙмәт, мәғариф учреждениелары эше менән ҡәнәғәт булыу-булмауын, ҡаланың төҙөклөгөн, юл хужалығы торошон, халыҡтың күсеп китеүгә әҙерлеген, шулай уҡ табыш кимәлен тикшергән.
Башҡортостандың баш ҡалаһы һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса рейтинг бүлексәһендә 13-сө һәм торлаҡ фонды хәле һәм хеҙмәтләндереү сифаты буйынса 17-се урынды биләй.
Волгоград йәшәү сифаты буйынса һуңғы урында.


text:
Фото:
Төбәктә «Кино бара…» конкурсы еңеүселәренә «Учалы-Оскар-2016» премияһы тапшырылды
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 25 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Учалыла гала-концерт һәм «Кино бара…» конкурсы финалсыларын, еңеүселәрен һәм призерҙарын бүләкләү тантанаһы уҙҙы. Конкурсты Рәсәй киноһы йылы сиктәрендә муниципалитет хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге ойошторған. Фильмдарҙан өҙөктәрҙе профессиональ артистар түгел, ә ябай ауыл кешеләре сәхнәләштерҙе.
Ауыл клубтары һәм Мәҙәниәт йорттары араһында ойошторолған район конкурсының һайлап алыу этабы 10 мартта башланды. Бөтәһе 52 эш тәҡдим ителде. Төп талап Рәсәй кинофильмынан өҙөк күрһәтеү һәм художестволы монолог уҡыу ине.
Гала-концертта командалар «Кавказ тотҡонбикәһе», «Мөхәббәт һәм күгәрсендәр», «Яҙмыш шаярыуы», «Ә таңдар бында тыныс», «Өс хат» фильмдарынан өҙөк сәхнәләштерҙе. Уральск ауылы Мәҙәниәт йорто Учалы районында төшөрөлгән «Алтын атлы һыбайлы» фильмынан эпизод күрһәтте.
«Сәхнә образдарын тыуҙырыуға, декорация ҡороуға бик етди ҡарағандар. Яҡтылыҡ эффектын ойоштороуға ла ваҡыт тапҡандар. Номерға 40-тан ашыу кеше йәлеп ителде, — тип билдәләне ауыл Мәҙәниәт йорто мөдире Олеся Хәлилова. — Беҙ ҡуйған өҙөк сағыу һәм ҡыҙыҡлы килеп сыҡты, әммә фильмды ла ҡарарға кәрәк. Бәлки, унда таныш йөҙҙәрҙе күрерһегеҙ, ауыл халҡының күбеһе күмәк сәхнәләрҙә ҡатнашҡан».
Конкурс программаһына башҡорт режиссерҙарының фильмдары ла ингән. «Өс хат», «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», «Ике күрше», «Еңмеш» кинотаҫмаларынан өҙөктәр конкурсанттарҙың яҡшы әҙерлеген күрһәтте. Сарала ҡатнашҡан бөтә коллективтар ҙа лайыҡлы награда алды. Сөләймән, Октябрьск, Вознесенка, Ураҙ, Өргөн, Учалы, Миндәк һәм Сораман клубтары коллективтары төп призға — дипломға һәм аҡсалата сертификатҡа лайыҡ булды. «Учалы-Оскар-2016» премияһы «Уңыш джентельмендары» кинофильмынан өҙөк сәхнәләштергән Илсе ауылы Мәҙәниәт йортона тапшырылды.