text:
- Подробности
- Просмотров: 391
ТЕАТР (гр. theatron — тамаша өсөн урын, тамаша), актёр публика алдында сығыш яһағанда барлыҡҡа килгән сәхнә күренешенән торған сәнғәт төрө. Хәҙ. Т. сәнғәте әҫәре — спектакль — драма (ҡара: Драматургия) йәки муз. сәхнә әҫәрҙәре нигеҙендә реж. фекеренә ярашлы һәм уның етәкс. актёрҙар, ш. уҡ рәссамдар, композиторҙар, хореографтар һ.б. берлектәге тырышлығы м‑н ижад ителә.
Башҡортостанда Т. башланғыс формалары 6—8 бб. күп кеше ҡатнашҡан йолаларҙа, халыҡ уйындарында, тамашаларҙа, байрамдарҙа, халыҡ бейеүҙәрендә барлыҡҡа килә (ҡара: Халыҡ театрҙары). Т. халыҡ ижады синкретизмынан айырылып сығыуы һәүәҫкәр Т. булдырылыуына бәйле. 18 б. 70‑се йй. Ырымбур губернаһына һөргөнгә ебәрелгән поляк конфедераттары бер нисә драма һәм музыка йәмғиәтен, түңәрәген, крепостной Т. ойоштора. 19 б. 1‑се ярт. Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Бәләбәй ҡҡ. төрлө художество берекмәләренең (ҡара: Йыр, музыка һәм драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте) барлыҡҡа килеүе һәүәҫкәр Т. үҫешенә булышлыҡ итә. 19 б. аҙ. Мосолман реформацияһы осоронда “Ғәлиә”, “Рәсүлиә”, “Хөсәйениә” уҡыу йорттарында, 1919—21 йй. ҡалаларҙа, ҙур ҡасабаларҙа, пр‑тиеларҙа, хәрби формированиеларҙа һәүәҫкәр Т. булдырыла, шуларҙың 1‑се һәм 2‑се эшсе Т., Революцион сатира һәм ирекле комедия оҫтаханаһы (бөтәһе лә — Өфө), опера студияһы (Стәрлетамаҡ) һ.б. профессиональ нигеҙҙә эш итә. 19 б. уртаһынан Н.К.Блохиндың (ҡара: Блохиндар), В.И.Видинеевтың шәхси Т. сәхнәләрендә сығыш яһаған П.А.Соколов, М.П. Васильев-Гладков, Д.А.Хотев‑Самойлов, П.М. һәм П.П. Медведевтар, Н.С.Вехтер һәм Р.А. Крамес, П.П.Струйский, С.Я. Семёнов-Самарскийҙың антрепризалары эшләй, уларҙың ижады профессиональ урыҫ Т. (ҡара: Урыҫ драма театры) булдырыу өсөн төп шарттарҙың береһе булып тора. 19 б. аҙ. — 20 б. башында Өфөлә гастролдә Мәскәү һәм С.‑Петербург Т. була; төрлө ширҡәт, артель, труппалар составында урыҫ сәхнәһе оҫталары сығыш яһай: бер туған Адельгеймдар, И.Ф. Арбенин, К.А.Варламов, А.Л. Вишневский, Ф.П.Горев, Г.Н.Федотова, Н.Н. Ходотов, А.А.Яблочкина һ.б., улар крайҙың Т. мәҙәниәте формалашыуына йоғонто яһай. Төрлө йылдарҙа профессиональ Т. Бөрө, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡҡ., ш. уҡ Башҡорт филармонияһы эргәһендә барлыҡҡа килә. 2000 йй. Башҡортостанда урыҫ Т. Урыҫ драма театры, Стәрлетамаҡ урыҫ драма театры коллективтарынан, Милли Йәштәр театры һәм Ҡурсаҡ театрының урыҫ труппаларынан тора.
Башҡ. милли Т. үҙенең тарихи үҫешендә респ. Т. мәҙәниәтенә хас булған художество үҙенсәлектәрен сағылдыра. 20 б. 10‑сы йй. В. Мортазин-Иманский һәм “Ширҡәт” труппаһы башҡ. милли мәҙәниәтенең традицияларына мөрәжәғәт итеп, халыҡсан башҡарыу формаларын үҙләштерә. Эпостар һәм легендаларҙың сюжеттары, халыҡ мәҙәниәтенең йола формалары Т. халыҡ театрының методологик принциптарын һәм поэтикаһын үҙ эсенә алырға мөмкинлек бирә. Милли драматургияның аяҡҡа баҫыуы башҡ. Т. үҙенсәлекле эстетикаһын формалаштырыу процесын тәрәнәйтә. 1919—24 йй. В. Мортазин-Иманскийҙың Башҡорт Күсмә театры эшмәкәрлегендә файҙаланылған театраль системаһы төҙөлә. Ул төрлө художестволы эстетик һәм поэтик стиль башланғыстарын (натурализм, эҙмә-эҙлекле реализм, экспрессионизм, конструктивизм, “митинг театры” һәм “агитацион драматургия” формаларындағы революцион романтизм һәм сатира) берләштергән ижади методтан ғибәрәт була. Система нигеҙендә — халыҡ йолаларын Т. сәхнәһендә кәүҙәләндереүҙе художество ансамбле т‑дағы тәғлимәт кимәленә күтәреү. В.Мортазин‑Иманскийҙың ҡараштары Ф.Ә.Ғәскәров, И.Зәйни, Б.Ә.Йосопова, Ғ.М.Минһажев, Ғ.С.Әлмөхәмәтовтың теоретик хеҙмәттәрендә, ш. уҡ колхоз‑совхоз театрҙары, Сибай башҡорт драма театры, Салауат башҡорт драма театры һ.б. художество практикаһында сағылыш ала. 1931 й. “Башҡорт милли театрын үҫтереү тураһында резолюция” ҡабул ителгәндән һуң милли Т. ижады унификациялана һәм үҙенсәлекле милли формаларын юғалта. А.Я.Таиров, В.Э.Мейерхольд, К.С. Станиславскийҙың эстетик доктринаһы яҡлы булған М.Ә.Мәһәҙиев башҡ. сәхнәһе реформаторына әйләнә. Үҙенең социалистик реализмға тартылыуы т‑да иғлан итеп [ВКП(б)‑ның 16‑сы съезы], башҡ. Т. Станиславский мәктәбенең соц.‑психологик реализмы алымын һәм поэтикаһын ҡуллана башлай. 30‑сы йй. уртаһындағы ҙур уңыш ҡаҙанған постановкалары Башҡорт драма театрына акад. Т. исеме яуларға мөмкинлек бирә. Т. артабанғы үҫешенә сәйәси репрессиялар кире йоғонто яһай. 50‑се йй. уртаһынан ирекле художество фекере Т. ҡайта башлай, Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы ижадҡа импульс бирә. 60‑сы йй. республиканың театраль тормошо әүҙемләшеүенә ӨДСИ‑нең асылыуы булышлыҡ итә (ҡара: Сәнғәт институты, Театр белеме биреү). Т. ф‑тын тамамлаусылар араһынан бик күптәре БР‑ҙың Т. сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә. 90‑сы йй. үҙенсәлекле эстетик концепциялар, ш. иҫ. реализм, мифология һәм модернизм берләшмәһенә нигеҙләнгән синтетик Т., барлыҡҡа килә. Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры, “Сулпан” Т. ойошторола.
Татар Т. Башҡортостанда 19 б. аҙ. — 20 б. башында барлыҡҡа килә һәм урыҫ Т. мәҙәниәте йоғонтоһонда үҫешә. И.Ашҡаҙарский тарафынан ойошторолған “Фажиғә вә мөсәккин исламия” (“Мосолман драмаһы һәм мелодрамаһы”) труппаһы “Нур”, “Сәйяр”, “Ширҡәт” Т. берекмәләренә нигеҙ һала, улар үҙ сиратында татар һәм башҡ. Т. формалашыуына булышлыҡ итә. Татар Т. үҙенсәлекле реалистик нигеҙҙәре драматургтар Ғ.Исхаҡи, Ғ.Камал, М.Фәйзитарафынан һалына. 20 б. 90‑сы йй. башында “Нур” татар Т. һәм Туймазы татар драма театры ойошторола.
Башҡортостандың Т. сәнғәте ш. уҡ муз. Т. (ҡара: Опера һәм балет театры; Балет), балалар өсөн театр м‑н тулылана. Т. коллективтары төрлө театр фестивалдәре һәм конкурстарында, ш. иҫ. “Туғанлыҡ” халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивалендә, ҡатнаша. Республикала Т. тарихы һәм үҫеше өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла (ҡара: Театр ғилеме).
Һ.С.Сәйетов
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


c: text/html

text:
Әйткәндәй, был йорт әле лә үҙ урынында ултыра, унда бер ғаилә йәшәй. Иҫәнбикә Туған атаһы эҙҙәре буйлап йөрөгәнендә башҡорт халыҡ йырҙарын, ҡурай моңон тыңлай, Милли аш-һыуҙарҙы ла ауыҙ итә. Тағы ла килеп китермен был яҡтарға, тигән Иҫәнбикә ханым.
Иҫәнбикә Туған Учалы районына сәфәр ҡылды
Әйткәндәй, был йорт әле лә үҙ урынында ултыра, унда бер ғаилә йәшәй. Иҫәнбикә Туған атаһы эҙҙәре буйлап йөрөгәнендә башҡорт халыҡ йырҙарын, ҡурай моңон тыңлай, Милли аш-һыуҙарҙы ла ауыҙ итә. Тағы ла килеп китермен был яҡтарға, тигән Иҫәнбикә ханым.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 530
АРХИМАНДРИТ КҮЛЕ, Ағиҙел й. басс. күл. Өфө р‑ны Чесноковка а. төньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. һыу һаҡлау зонаһында урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 0,78 км2, оҙонлоғо 6,1 км, киңлеге 0,13 км, уртаса тәрәнлеге 2,9 м (макс. — 4,5 м), һыу күләме 2,3 млн м3. Иҫке үҙән, дүртенсел осор тоҡомдарында (ваҡ таш, ҡырсынташ, ҡом, ҡомло балсыҡ һәм балсыҡ) барлыҡҡа килгән, соҡоро даға рәүешендә; төбө ҡомло-мәтеле һәм ләмле. Ағар күл, яҙын ҡылымығы аша Бәрҫеүән й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) м‑н ҡушыла. Яуым‑төшөм, ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Күл эвтрофлы, үтәләй туңыусан. Ландшафтары һыубаҫар туғай урмандары (ерек, күк тирәк, ҡарама, муйыл, тал) һәм болондарынан (еҫле һырмауыҡ, ҡала ҡыҫыр сәскәһе, ҡарамаяпраҡ ерек ҡураһы, урман шыма ҡурайы, ябай кесерткән һ.б.) тора. Яр буйҙарын күл ҡуһаһы, күрән, уҡъяпраҡ, һаҙ ҡырҡбыуыны һ.б. биләй. Күлдә 20‑гә яҡын балыҡ төрө йәшәй, ш. иҫ. ҡыҙылғанат, опто, сабаҡ, суртан һ.б.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 325
ОНКОЛОГИЯ ДИСПАНСЕРЫ, һаулыҡ һаҡлау дәүләт учреждениеһы. Шештәрҙе иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау б‑са Башҡортостандағы төп махсуслаштырылған үҙәк. Өфөлә урынлашҡан. Составына көнөнә 313 кеше ҡабул итерлек 2 поликлиника һәм 632 урынға иҫәпләнгән стационар инә. Стационарҙа дөйөм онкология, торакаль, проктология, гастроэнтерология, маммология, урология, гинекология, баш һәм муйын патологияһы бүлектәре, 3 радиология бүлеге; интраскопия, патологоанатомия бүлектәре; клиник‑диагностика һәм иммунология лаб., операциялар блогы (8 зал), паллиатив ярҙам күрһәтеү үҙәге эшләй. 2013 й. 217 табип һәм 451 урта мед. хеҙм‑ре эшләгән. 2013 й. 12778 ауырыуға стационар ярҙам күрһәтелгән, 5845 кешегә махсус радикаль дауалау үткәрелгән, амбулаторияла 112950 пациент тикшерелгән, 6254 операция эшләнгән. 1945 й. Ғ.Ғ.Ҡыуатов ис. Респ. клиник дауаханаһында респ. О.д. булараҡ асыла, 1969 й. О.д. составына Өфө онкология диспансеры инә, 2002 й. хәҙ. статусын ала, 2006 й. алып Респ. клиник онкология диспансеры. О.д. м‑н Н.Ғ.Абдуллин, Р.Ғ.Баҙыҡов, В.Г.Бебякин, Ш.Х.Ганцев, Ә.Н.Ганцева, И.‑Ғ.Ғ.Ҡадиров, Б.Б. Ҡудашев, Н.П.Ников, А.М.Пенькова, В.Н.Ручкин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Әҙәб.: История онкологического диспансера и онкологической службы Республики Башкортостан. Уфа, 2007.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Ҡаҙылыҡ
Ҡаҙылыҡ (шулай уҡ ҡаҙы)— эсәк эсенә ваҡлап туралған ит тултырып эшләнгән колбаса, башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙың милли ризығы.
Ҡаҙылыҡ әҙерләү тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙылыҡ өсөн яңы һуйылған һимеҙ йылҡы йәки һыйыр ите яҡшы була. Сөнки яңы һуйылган иткә тоҙ һәм борос яҡшы һеңә һәм ул яҡшы тоҙлана. Ҡаҙылыҡ өсөн әҙерләнгән итте ваҡлап турайҙар. Тоҙ, борос һибеп эсәккә тултыралар.
Йылҡы итенән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һимеҙ йылҡы итен (түш тирәһендәге майлы ҡаҙылыҡ бигерәк тә һәйбәт була) һәм һум итен ваҡлап турайҙар. Туралған ит урман сәтләүеге ҙурлығында булырға тейеш. Уға тоҙ, борос һибеп, яҡшылап болғаталар ҙа биш-алты сәғәткә кәстрүлгә һалып, ябып торалар. Ошолай әҙерләнгән итте эсәктәргә тултырып, ҡояшлы йәки елле урынға элеп ҡуялар. Бындай ҡаҙылыҡ дүрт-биш айға тиклем яҡшы һаҡлана. Әҙер булғас, уны бешереп тә, шул көйө лә ашарға мөмкин.
Ҡаҙылыҡҡа тигән иттең өстән бер өлөшө май булырға тейеш. Әгәр ит бынан да артыҡ майлы булһа, ҡаҙылыҡты тултырғас, артыҡ майы ағып сыҡһын өсөн бер нисә урындан сәнсеп тишергә кәрәк.


text:
Әкиәт иленә сәйәхәт
Автор: Алия Мухамедьярова <mukhamedyrova80@mail.ru
«Әкиәт иленә сәйәхәт»
( «Тирмәкәй», «Сыбар тауыҡ», «Йомро икмәк», «Шалҡан»
әкиәттәре буйынса)
Маҡсат: Балаларҙың рус халыҡ әкиәттәрен ниндәй кимәлдә үҙләштереүен асыҡлау.
Бурыстар:
Өйрәтеүсе: Әкиәттәргә ҡыҙыҡһыныу уятыу, һүҙлек запасын байытыу. Тәрбиәсенең биргән һорауҙарына тулы һөйләм менән яуап бирергә булышлыҡ итеү.
Үҫтереүсе: Йомаҡтар ярҙамында телмәр үҫтереү. Ҡыр һәм йорт хайуандарының айырмаһын күрһәтеү. Күреү, хәтерләү, хәрәкәтсәнлек сифаттарын үҫтереү.
Тәрбиәүи:Йорт хайуандарына ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү. Ярҙам итергә теләк уятыу .
Йыһазландырыу:музыка, "Тирмәкәй”, "Йомро икмәк”, "Шалҡан” әкиәттәренең перонаждары,"Сыбар тауыҡ” әкиәтенә илюстрация.
Дәрес барышы
Тәрбиәсе балаларҙы төркөмгә алып инә түңәрәккә баҫалар.
Тәрбиәсе: Балалар, бөгөн беҙгә ҡунаҡтар килгән. Әйҙәгеҙ,ҡунаҡтар менән һаулыҡ һорашайыҡ.
Һаулыҡ һорашыу, борондан килгән йола.
Һаулыҡ һорашһаң, кешеләр туғандай тойола.
Ишек шаҡыйҙар.
Тәрбиәсе:Балалар, ҡарағыҙ әле беҙгә бәләкәй генә бесәй килгән.
Бесәй: Һаумыһығыҙ малайҙар, ҡыҙҙар.
Тәрбиәсе: Бесәй, әйҙә беҙҙең менән бергә уйнап ал. Беҙ уйнарға яратабыҙ. Ә һин уйнарға яратаһыңмы?
Бесәй: Яратам, мин уйнарға яратам.
(Бармаҡ уйыны)
Бесәй, бесәй, бес-бес-бес.
Өҫтәлгә менгән имеш.
Һөттө эскән.
Ҡаймаҡты ашаған.
Ҡатыҡты түккән.
Майҙы ялаған.
Ҡоротто кимергән.
Ярамай, шуҡ бесәй,
Төш, төш, төш!
Мыйаубикә: "Ҡыҙҙар-малайҙар, һеҙ әкиәттәр яратаһығыҙмы? Мин бер әкиәттән килдем, тик ниндәй әкиәт икәнен онотҡанмын. Зинһар, мине үҙ әкиәтемә алып барығыҙ инде?”.
Тәрбиәсе: Мыйаубикә аҙашҡан икән, ниндәйҙер әкиәттә йәшәгән тик хәтерләмәйем ти. Балалар,әйҙәгеҙ беҙ һеҙҙең менән тылсымлы әкиәт иленә барайыҡ. Унда беҙ, бесәйҙең ниндәй әкиәттән килеүен белербеҙ.Барабыҙмы әкиәт иленә?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Балалар, һеҙ нисек уйлайһығыҙ, Әкиәт иленә нимә менән барып була икән?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Мин һеҙгә, паравоз менән барырға тәҡдим итәм. Әйҙәгеҙ, бер-беребеҙ артына тотоноп” паравозда” барайыҡ.
Музыка уйнай. Балалар паравозда Әкиәт иленә юллана.
Паравоз туҡтай.
Тәрбиәсе: Ятмаған ул тәҙрә төбөндә
Һуҡмаҡ буйлап тәгәрәгән
Үҙе берйыр көйләгән
Әбейҙән дә киттем
Бабайҙан да киттем...
Балалар, ниндәй әкиәткә туҡтаныҡ беҙ?
Балалар: Йомро икмәк.
Тәрбиәсе:Һуҡмаҡтан кем тәгәрәгән?
Балалар: Йомро икмәк.
Тәрбиәсе: Кем йомро икмәкте бешергән?
Балалар: Әбей бешергән
Тәрбиәсе :Йомро икмәк һуҡмаҡтан тәгәрәп барғанда кемде осратҡан?
Балалар: Ҡуянды, бүрене, айыуҙы, төлкөнө.
Тәрбиәсе: Йомро икмәк кемдән ҡасып киткән?
Балалар: Ҡуяндан, бүренән айыуҙан.
Тәрбиәсе: Балалар, был әкиәт геройҙары ҡыр хайуанымы әллә йорт хайуанымы? Ә бесәй? Ни өсөн бесәй йорт хайуаны?
Тәрбиәсе :Афарин балалар,ә был әкиәт Мыяубикәнекеме?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Әйҙәгеҙ, паравозға ултырып киләһе әкиәткә юлланайыҡ.
Беҙ әкиәткә барабыҙ
Урман, ҡырҙар буйлап.
Ҡарлы юлдарҙы үтәбеҙ
Бөтә әкиәтте беләбеҙ.
Паравоз туҡтай.
Тәрбиәсе:
Яланда бәләкәй генә өй, ә эсендә йәнлектәр йәшәй.
Ниндәй әкиәт был балалар?
Балалар: Тирмәкәй!
Тәрбиәсе :Балалар, әйтегеҙ әле кемдәр йәшәй был тирмәлә?
Балалар: Ҡыр сысҡаны, Әрмәнде, Йүгерек ҡуян, Төлкөбикә, Һоро Бүре, Тайыштабан айыу.
Тәрбиәсе: Дөрөҫ, балалар, рәхмәт. Ә кем тирмәкәйҙе емерҙе икән?
Балалар яуабы.
Тәрбиәсе: Әйҙәгеҙ балалар, әкиәт геройҙарына яңынан йорт һалайыҡ
Физминутка.
Сүкешебеҙ, туҡ та туҡ. (йоҙроҡтар туҡылдатабыҙ)
Беҙ бейек өй һалабыҙ. (ҡулдарҙы өҫкә күтәрәбеҙ)
Йорт яҡты тәҙрә менән (ҡулдарҙы ситкә айырабыҙ)
Ҡыйығы ныҡ тимерҙән.(ҡулдар ҡыйык формаһында)
Дуҫ йәшәйбеҙ, беҙ берҙәм. (ҡосаҡлашалар)
Тәрбисе: Балалар, был әкиәттә бесәй йәшәйме?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Улайһа , әйҙәгеҙ, киләһе әкиәткә киттек. Паравоз ҡуҙғала.
Беҙ әкиәткә барабыҙ
Урман, ҡырҙар буйлап.
Ҡарлы юлдарҙы үтәбеҙ
Бөтә әкиәттебеләбеҙ.
Паравоз туҡтай. Таҡта ла "Сыбар тауыҡ” әкиәтенән персонаждар.
Тәрбиәсе: Балалар был йортта кем йәшәй? Ниндәй әкиәткә туҡтаныҡ беҙ?
Балаларҙың яуабы
Тәрбиәсе: Ни өсөн әбей менән бабай ҡайғырып, күңелһеҙ ултыралар икән?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Ҡыҙҙар, малайҙар, әбей менән бабай илап ултырмаһын әле. Беҙ һеҙҙең менән ул ярылған йомортҡаны йыйып ҡуяйыҡ.
(Балалар ҡырҡылған ҡағыҙҙан йомортҡаны йыялар.)
Тәрбиәсе: Әбей менән бабай бик шатландылар. Беҙгә рәхмәт тиҙәр. Беҙ Мыяубикәнең әкиәтен таптыҡмы? Был әкиәттә бесәй йәшәйме?
Балалар яуабы.
Тәрбиәсе:Паравозға ултырышайыҡ, ҡуҙғалдыҡ.
Беҙ әкиәткә барабыҙ
Урман, ҡырҙар буйлап.
Ҡарлы юлдарҙы үтәбеҙ
Бөтә әкиәттебеләбеҙ.
Тәрбисе: Был ниндәй әкиәт туҡталышы икән? Балалар, мин һеҙгә йомаҡ әйтәм. Йомаҡты сискәс, ниндәй әкиәттә булыуыбыҙҙы белерһегеҙ. Ихтибар! Үҙе йомро-ай түгел, һары-май түгел, ҡойроғо бар-сысҡан түгел.
Балалар: Шалҡан.
Тәрбисе: Шалҡан емеш- еләкме әллә йәшелсәме?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Ҡарағыҙ әле, был әкиәт геройҙары әллә үпкәләшкән? Шалҡанды кем йолҡа, кем тарта тиеп баш ваталар. Күрәһең, беҙҙең ярҙам кәрәк был әкиәттә.
- Кем шалҡанды сәсте?
-Шалҡан ниндәй ҙурлыҡта?
-Ни өсөн бабайҙың, шалҡанды тартып сығарырға көсө етмәне?
-Кемде бабай ярҙамға саҡырҙы?
-Әбей ярҙамға кемде саҡырҙы?
-Ейәнсәр кемде саҡырҙы?
-Муйнаҡ ярҙамға кемде саҡырҙы?
-Бына бит Муйнаҡ Мыяубикәне ярҙамға саҡырған икән. Беҙ һеҙҙең менән Мыяубикәнең әкиәтен таптыҡ!
- Ә Мыяубикә кемде саҡырҙы?
-Афарин балалар! Беҙ бар әкиәттәрҙе барлап сыҡтыҡ.
Тәрбиәсе: Мыяубикәнең әкиәтен таптыҡ. Беҙгә ҡайтырға ваҡыт етте. Әйҙәгеҙ, паравозға ултырып кире баҡсаға ҡайтайыҡ.
Музыка уйнай. Балалар паравозда баҡсаға ҡайта.
Тәрбиәсе: Бөгөн беҙ һеҙҙең менән ҡайҙа барҙыҡ? Әкиәт илендә кемдәрҙе осраттыҡ? Әкиәт илендә кемдәрҙе осраттыҡ? Ниндәй әкиәттәрҙә туҡталдыҡ?
Бесәй ниндәй әкиәттән булып сыҡты инде? Рәхмәт, һеҙ аҡыллы, уңған балалар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 380
ЙОНДОҘҠАЙ (Stellaria), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 120 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда Й. 8 төрө үҫә: һаҙ, ҡаты япраҡлы, туғай һ.б. Күп йыллыҡ, һирәгерәк бер һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары 4 ҡырлы йәки йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 5—60 см. Япраҡтары таҫма‑ланцет йәки йомортҡа формаһында, ултырма йәки һаплы, ҡапма‑ҡаршы урынлашҡан. Сәскәләре аҡ төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскәлектәре — дихазиялар. Май—сент. сәскә ата. Емеше — тумалаҡ йәки йомортҡа формаһындағы ҡумта, июнь—окт. өлгөрә. Һаҙлыҡтарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, урмандарҙа үҫә. Туғай Й., йөнтәҫ касалы Й., йорт Й. республиканың бөтә терр‑яһында, фин Й., ҡаты япраҡлы Й., урман Й. башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған. Бунге Й. башлыса Башҡортостандың Урал алдында, ҡалын япраҡлы Й. Йәрмәкәй һәм Ҡалтасы р‑ндарында осрай. Бунге Й., туғай Й. — мал аҙығы һәм баллы үҫемлек, ҡаты япраҡлы Й., тәкәрлек Й. — ағыулы үҫемлек. Йорт Й. йәки йорт үләне — ҡый үләне, составында С витамины, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
"Ирәмәл" фольклор ансамбле эшмәкәрлеге
Өфө сәнғәт училищеһының ҡурайсылар ансамбле эшмәкәрлеге
Нариман Сабитов исемендәге музыка мәктәбе эшмәкәрлеге
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҡурайсылар ансамбле эшмәкәрлеге
Баянсы Рәмзил Фәйзуллин менән осрашыу
Өфөләге 20-се башҡорт гимназияһының ҡумыҙсылар ансамбле эшмәкәрлеге
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
Бик ҙур теләк менән тыңланым...
ООО, бик ҙур теләк менән Өфө статистика, информатика hәм иҫәпләү техникаhы колледжының китапханаhы тураhында тыңланым, сөнки мин 2015 йылда ошо колледжды тамамлағайным . Ысынлап та, изге күңелле кешеләр эшләй унда. Рәхмәт Әлиә Рәисовнаға, башҡорт телендә китаптар кәрәк булғанда, уның ярҙамы күп булды.
Китапханаларға иғтибар
Китапханаларға иғтибар иткәнеғеҙ өсөн ҙур рәхмәт!!!
Үтенесебеҙ бар…
Миловка мәҙәниәт йорто эшмәкәрлеге тураһындағы тапшырыуҙы сайтҡа ебәреүегеҙҙе үтенәбеҙ, сөнки беҙ тыңлай алманыҡ.
Тапшырыуҙар сайтҡа эфирҙа үткәс тә ҡуйыла…
Хөрмәтле тыңлаусылар! Тапшырыуҙар сайтҡа эфирҙа үткәс тә ҡуйыла, дүшәмбе техник сәбәптәр арҡаһында тотҡарлыҡ килеп сыҡты. Әле Өфө районы Алексеевка һәм Миловка ауылдарындағы мәҙәниәт йорттары хаҡындағы тапшырыу сайтҡа һалынды.
Уңыштар һеҙгә!


text:
- Подробности
- Просмотров: 690
ТЕЛДӘР КЛАССИФИКАЦИЯҺЫ, донъя телдәрен айырым үҙенсәлектәре һәм мөһим билдәләре б‑са сағыштырып өйрәнеү һөҙөмтәһе нигеҙендә бүлеү. Т.к. ике төп төрө бар: генеалогик һәм типологик. Генеалогик Т.к. телдәрҙең ҡәрҙәшлеге — фараз ителгән тәү телдән барлыҡҡа килгән уртаҡлыҡ төшөнсәһенә нигеҙләнә, сағыштырма‑тарихи ысул м‑н билдәләнә (ҡара: Сағыштырма‑тарихи тел ғилеме); макроғаилә, ғаилә, тармаҡ, төркөм, төркөмсәнең таксономик категорияларына таянып эш итә. Типологик Т.к. функциональ (социолингвистик характеристикалар) һәм структур (фонетик, морфол., синтаксик, семантик һ.б. билдәләр) планда оҡшашлыҡтарҙы һәм айырмалыҡтарҙы асыҡлауға нигеҙләнә. Морфологик кимәлдә үткәрелгән типологик Т.к. киң таралған, уға ярашлы донъя телдәре түбәндәге кластарға бүленә: 1) агглютинатив телдәр (мәҫ., төрки телдәр); 2) һүҙҙәрҙә үҙгәреш булмаған айырыусы (аморф) телдәр (мәҫ., ҡытай‑тибет телдәренең күбеһе); 3) ике йәки унан да күберәк нигеҙ ҡушылыуы һөҙөмтәһендә һүҙҙәр йәки синтагматик берәмектәр барлыҡҡа килеүе м‑н айырылып торған полисинтетик (инкорпорация) телдәр (мәҫ., чукот‑камчатка телдәре). Шулай уҡ был типҡа күсемле ҡылым эргәһендә агенсты (хәрәкәт субъекты) аңлатҡан үҙенсәлекле килеш формаһы булған эргатив телдәр (мәҫ., кавказ телдәренең күбеһе) яҡын тора; 4) һүҙ үҙгәртеүсе аффикстарға полисемия һәм омосемия хас булған флектив телдәр (мәҫ., һинд‑европа телдәренең күбеһе). Донъя телдәренең күпселеге үҙҙәрендә төрлө типтарҙың билдәләрен берләштерә. Мәҫ., агглютинация күренештәре урыҫ телендә — бөтөн һүҙ формаһына ҡушылған ‑ся/‑сь һәм ‑те постфикстарында күҙәтелә: “пишется”, “идёмте” һ.б. Инглиз телендә полисинтетизм билдәләре, мәҫ.: “I've got'er” (мин уны тоттом) һ.б.; айырыусы телдәргә хас булған синтаксик конструкцияларҙа һүҙҙәрҙең билдәләнгән тәртибе; аналитик формаларҙа эргатив мөнәсәбәттәр, мәҫ.: “to make repeat” (ҡабатларға мәжбүр итеү) һ.б. бар. Эргативлыҡты биреүҙең синтетик ысулдары ш. уҡ төрки телдәрҙең йөкмәтеү йүнәлеше формаларында билдәләнә, мәҫ.: башҡорт телендә “ятҡырырға”, “ҡайтартырға” һүҙҙәрендә “ятырға” һәм “ҡайтырға” күсемһеҙ ҡылымдары күсемле ҡылымдарға әйләнә, бында пациенс (объект) агенс сифатында сығыш яһай; субъект һәм объект араһындағы айырмалыҡтарҙың күсеүе урыҫ (ҡайтым ҡылымдары), латин һ.б. телдәрҙә күҙәтелә. Ғәрәп телендә субъект‑объект мөнәсәбәттәренең үҙгәреүе ҡылымдың структур тибына бәйле, мәҫ.: “сэкэнэ” (йәшәргә) — “аскэнэ” (урынлаштырырға) һ.б. Фонетик, синтаксик һ.б. кимәлдәрҙә үткәрелгән типологик Т.к. һирәгерәк таралған. Шулай уҡ телдәр ареалы (фонетик, грамматик, лексик һ.б. тел күренештәренең таралыу өлкәһе) төшөнсәһенә нигеҙләнгән ареал Т.к. айырыла, ул лингвистик география сиктәрендә тикшерелә. Телдәрҙең ареал берлегенә (телдәр союзы) тел‑ара бәйләнештәр булышлыҡ иткән телдәр системаһының төрлө кимәлдәрендәге оҡшаш билдәләр йыйылмаһы хас. Башҡортостанда Т.к. проблемалары б‑са фундаменталь тикшеренеүҙәр үткәрелә: урал‑алтай телдәренең типологик оҡшашлығы һәм генетик ҡәрҙәшлеге Ж.Ғ.Кейекбаев тарафынан иҫбат ителгән, Т.М.Ғариповтың хеҙмәттәре Урал‑Волга буйы ҡыпсаҡ телдәрен сағыштырма‑тарихи өйрәнеүгә һәм тел‑ара бәйләнештәргә арналған, лексик типология б‑са тикшеренеүҙәр С.Ғ.Шафиҡов һ.б. тарафынан тормошҡа ашырылған.
Әҙәб.: М е щ а н и н о в И.И. Эргативная конструкция в языках различных типов. Л., 1967; Б а с к а к о в Н.А. Историко‑типологическая характеристика структуры тюркских языков. М., 1975; Ш а ф и к о в С.Г. Лексическая типология языков. Уфа, 2005.
Р.Ҡ.Ғарипов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Электрон түләүҙәр системаһы
Электрон түләүҙәр системаһы, йәки электрон түләү системаһы — финанс ойошмалары, бизнес ойошмалары һәм Интернет файҙаланыусылар араһында Интернет аша тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатҡанда һәм һатып алғанда хисаплашыуҙар системаһы. Бындай системалар ҡәҙимге түләү системаларының электрон версиялары булып тора һәм түләүҙе ғәмәлгә ашырыу буйынса түбәндәге төрҙәргә бүленә:
- дебет (электрон чектар һәм цифрлы ҡулаҡса менән эш итеүселәр);
- кредит (кредит карточкалары менән эшләүселәр).
Түләү карталары процессингы [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Интернеттағы кредит системалары кредит һәм дебет карталары менән эшләүсе ҡәҙимге системаларҙың аналогы булып тора. Айырма бөтә транзакцияларҙың Интернет аша үткәрелеүенән тора. Бынан тыш, ҡайһы бер банктар сығара торған виртуаль дебет карталарын ысынбарлыҡтағы кредит һәм дебет карталарынан айырырға кәрәк. Алдан түләнгән виртуаль дебет карталары Интернетта ҡабул ителә торған ҡәҙимге MasterCard, Visa йәки башҡа шундай картаның тулы аналогы булып тора. Айырма картаның пластикҡа баҫылмауынан ғына ғибәрәт. Эйәһенә был картаның бөтә түләү реквизиттарын хәюәр итәләр. Бындай картаны алыу еңелерәк, сөнки ул эйәһенең шәхесен тикшереп тормайынса сығарыла. Икенсе ятҡан, бындай карталарҙа иҫәпте тулыландырып булмай.


text:
"Салауат Юлаев" хоккей командаһына бағышланған значоктар
Новости / Тарих // Сегодня, 07:00
Совет Башҡортостанына бағышланған значоктар: Салауат Юлаев
Новости / Тарих // Вчера, 14:04
Бөйөк Мостайға бөгөн 99 йәш тулыр ине...
Новости / Тарих // 20-10-2018, 06:00
Совет Башҡортостанында лениниана: Өфө ҡалаһындағы В.И.Ленинға арналған һәйкәлдәр (2-се өлөш)
Новости / Тарих // 19-10-2018, 06:30
Рәсәй революционеры, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһын етәкләүсе, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре Владимир Ильич Ленинға арналған һәйкәлдәр фотоларын ҡуябыҙ. Тәүге ике пост Өфөгә арнала:
1) СССР-ҙың 50 йыллығы урамы, 30 адресы буйынса;
2) Коммунистик урамы, 23 ("Прогресс" берекмәһе янында);
3) Нижегородка биҫтәһендә;
4) Вокзальная 57 (тепловоздар ремонтлау заводы биләмәһендә);
5) Выгонная урамында (25-се мәктәп янында);
6) Цветочная урамында;
7) Суворов урамы, 35 (98-се мәктәп янында)....
Совет Башҡортостанында лениниана: Өфө ҡалаһындағы В.И.Ленинға арналған һәйкәлдәр (1-се өлөш)
Новости / Тарих // 18-10-2018, 07:30
Рәсәй революционеры, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһын етәкләүсе, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре Владимир Ильич Ленинға арналған һәйкәлдәр фотоларын ҡуябыҙ. Тәүге ике пост Өфөгә арнала:
1) Совет майҙаны (1967 йыл);
2) Ленин скверы (1924 й.);
3) Володарский урамы, 2 адресы буйынса "Гидравлика" ФДУП-ы биләмәһендә;
4) Совет районында, "Спецавтохозяйство" биләмәһендә;
5) Витамин заводы янында;
6) Октябрь проспекты, 144/1;
7) 2-се мәктәп-интернат янында (Октябрь проспекты, 153);
8) Өфө агрегат производство берекмәһе биләмәһендә (Аксаков урамы, 97);
9) Беренсе Май урамында Черниковкала;
10) Зорге урамы, 45 адресы буйынса йорт янында.
Сайттағы тарих, ретро бүлеге:
http://www.ye02.ru/news/tarih/...
Совет Башҡортостанына бағышланған значок: лениниана
Новости / Тарих // 17-10-2018, 07:00
Совет Башҡортостанына бағышланған значок: ССО - студент төҙөлөш отрядтары
Новости / Тарих // 16-10-2018, 07:00
Совет Башҡортостанына бағышланған значоктар: Өфө-Галле дуҫлығы
Новости / Тарих // 15-10-2018, 07:00
СССР үҙ мәлендә Герман Демократик Республикаһы менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. 1965 йылдан алып Башҡортостан һәм ГДР-ҙың Галле округы араһында иҡтисади, мәҙәни аралашыу булдырылған, меңәрләгән эшсе-белгес делегацияларҙа тәжрибә уртаҡлашҡан. Былар барыһы ла 1989 йылдың октябренә - Берлин диуары емерелгәнгә, ФРГ һәм ГДР-ҙың берләшеүенә тиклем булған. Аҙаҡтан СССР дәүләте юҡҡа сыға, совет-герман дуҫлығы ла тарихта ҡала...
Башҡортостан - Галле мөнәсәбәте тураһындағы иҫтәлек ошондай сувенирҙарҙа, хәтирәләрҙә генә ҡалды. Шулай уҡ Өфөлә Галле округы урамы һәм йәмәғәт транспорты туҡталышы бар.
1) "III Фестиваль дружбы. Башкирская АССР. ВЛКСМ - ГДР. Округ Галле. FDJ. Уфа-июнь 1988 г.";
2) Фестиваль Общества "Дружба - Фройндшафт - Дуҫлыҡ" Башкирия Уфа - округ Галле ГДР;
3-4) "Дружба - Freundschaft Башкирская АССР - округ Галле ГДР Германия" иҫтәлек миҙалы;
5) Галле ҡалаһы вымпелы;
6-7) "Дружба - Freundschaf. 1986 июнь айы" иҫтәлекле миҙалы....
Совет Башҡортостанына бағышланған караптар: "Баймаҡ" йөк теплоходтары
Новости / Тарих // 14-10-2018, 06:00
Караптар төҙөү тарихында ике "Баймак" барлығы билдәле.
Беренсе фото: 1958 йылда Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ пароходствоһы (Владивосток) "Баймаҡ" теплоходын ҡуллана башлай. Ул 437Н проекты буйынса Ленинградта Жданов верфында төҙөлгән. Карапты балыҡ тотоуҙа ҡулланғандар. Капиталь ремонттан һуң "Баймак" "Бугульма"ға әйләнгән.
Икенсе-өсөнсө фото:
"Баймаҡ" ҡоро йөк теплоходы 1966 йылда 595 проекты буйынса "Бежица" тибында Николаевск суднолар төҙөү заводында эшләнгән. Һыу һыйҙырышлығы 19 мең тонна, 12 мең тонна йөк һыя. Одессалағы Ҡара диңгеҙ пароходствоһы был менән карап Һиндостан, Цейлон, Төркиә, Бангладеш илдәренә генераль йөктәр ташыған. Экипаж - 42 кеше Баймаҡ ҡалаһы менән тығыҙ бәйләнештә торған.
СССР юҡҡа сығарылғас "Баймаҡ"тың да яҙмышы аяныслы була - теплоход 1992 йылда Һиндостанда металл һыныҡтарына тапшырылған.
Әле Баймаҡ ҡалаһының тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейында теплоходтың масштаблы модель-копияһын күрергә мөмкин....
Совет Башҡортостанына бағышланған караптар: "Салават" йөк теплоходы
Новости / Тарих // 13-10-2018, 08:00
1962 йылда Польшаның Гданьск верфында В-43 проектына ярашлы төҙөлгән.
"Салават" эре йөк теплоходы булған. Халыҡ-ара линияларҙа йөрөгән. 1990-сы йылдар аҙағында иҫәптән сығарылған.
"Салават" карабын һүрәттә һулда күрергә мөмкин. Уңда - йыһан караптары менән идара итеүҙә ҡатнашҡан "Космонавт Юрий Гагарин" теплоходы....
[/aviable]


text:
1953 йыл
1953 (бер мең туғыҙ йөҙ илле өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1953 йылы, 2 мең йыллыҡтың 953 йылы, XX быуаттың 53 йылы, XX быуаттың 6 ун йыллығының 3 йылы, 1950 йылдарҙың 4 йылы.
Ваҡиғалар
Тыуғандар
- 7 октябрь — Миңлеғәли Нәҙерғолов, башҡорт әҙәбиәте белгесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты.
Вафат булғандар
- 15 февраль — Риф Рәимов, билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәүге башҡорт совет тарихсыларының береһе, тарих фәндәре докторы (1950).


text:
Технология дәресендә был ҡыҙҙар нимәләр генә эшләргә өйрәнмәй?! Тегәләр, бәйләйҙәр, сигәләр, сәйләндән төрлө биҙәүес әйберҙәре үрәләр. Межгорье ҡалаһындағы 1-се мәктәптә технология уҡытыусыһы Светлана Борисовна Анпилованың уҡыусылары бына шулай ысын хужабикәләр булып үҫә. Бүлмәләре лә заманса йыһазландырылған. Оҫталыҡҡа өйрәнеү өсөн бөтә уңайлыҡтар булдырылған. Килеп ингәс тә ҡыҙҙарҙың ижад өлгөләрен күреп, хайран ҡалаһың. Улар күҙҙең яуын алып тора. Киләсәктә ҡайҙа ғына эшләргә тура килмәһен, өйрәнгәндәре үҙҙәре өсөн. Һөнәре барҙың – ҡәҙере бар, тиҙәр.
Х. ХӘСӘНОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
ИНДУСТРИЯЛАШТЫРЫУ, эре машина производствоһын булдырыу процесы, аграр йәмғиәттән индуст- риаль йәмғиәткә күсеү. Башҡортостанда И. 19 б. 70‑се йй. тау сәнәғәтендә башлана, акционерҙар йәмғиәте һәм компаниялары ойоштороу, сит ил (Англия, Бельгия, Франция) капиталының үтеп инеүе м‑н бергә бара. Металлургия заводтары, приискылар һәм рудниктар үҫә; яңы цехтар төҙөлә, ҡорамалдар яңыртыла. Тимерҙе крица ысулы м‑н алыу пудлинг алымы м‑н алмаштырыла, бессемор конверторҙары һәм мартен мейестәре индерелә. Һөҙөмтәлә 1860—89 йй. суйын иретеү — 2,3 тапҡырға, ҡорос — яҡынса 18, тимер етештереү — 1,4, алтын табыу 1,5 тапҡырға арта. 19 б. 90‑сы йй. тау сәнәғәте тармағында И. Һамар—Златоуст т. юлы (ҡара: Тимер юлдар) төҙөлгәндән һуң үҫеш ала. Фабрика‑завод сәнәғәте (Уралда тулайым продукция күләме б‑са 3‑сө урын), аҙыҡ‑түлек сәнәғәте, кирбес (ҡара: Кирбес заводтары), күн (ҡара: Күн заводтары) һәм буҫтау (ҡара: Буҫтау фабрикалары) етештереү, транспорт алға китә. СССР ХКС‑ының 1930 й. 28 окт. “Башҡорт АССР‑ында сәнәғәтте үҫтереү тураһында” ҡарары И. яңы осорон башлай, ҡарарға ярашлы, Башҡортостанда заводтар, фабрикалар, ш. иҫ. төҫлө металлургия пр‑тиелары төҙөлә. 1929—32 йй. Өфөлә 1 Май ис. Өфө шырпы ф‑каһына (ҡара: “Өфө шырпылары”), Үҙәк электр станцияһына нигеҙ һалына. 1933—35 йй. Өфө фанер комбинаты, ҡағыҙ ф‑каһы, ағас бысыу з‑ды һәм Башҡ‑н дуплау матдәләре з‑дынан (ҡара: “Дубитель”) торған Өфө сәнәғәт комплексы ойошторола. 1931 й. Өфө р‑ны Богородский а. комбайн моторҙары з‑ды (ҡара: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе), 1932 й. Ишембай нефть промыслаһы (ҡара: Нефть сығарыу сәнәғәте) төҙөлөшө башлана. 1‑се биш йыллыҡта (ҡара: Биш йыллыҡ пландар) бөтәһе 35 яңы завод, фабрика, электр станцияһы төҙөлә. Тулайым сәнәғәт продукцияһы сығарыу 2 тапҡырға үҫә, уның халыҡ хужалығында тотҡан өлөшө арта (1928 й. — 21%, 1932 й. — 50%). 1933—42 йй. яңы сәнәғәт тармаҡтары (ҡара: Машиналар эшләү) барлыҡҡа килә, иҫке пр‑тиелар, тимер юл транспорты техник яҡтан ҡайтанан ҡорамалландырыла, йылға транспорты яңыртыла һ.б. Ишембай—Өфө нефть үткәргесе, Өфө—Ишембай т. юлы, Ишембай нефть ҡыуыу һәм Өфө крекинг з‑дтары (Өфө нефть эшкәртеү заводы) төҙөлә, авиация двигателдәре етештереү үҙләштерелә; төҫлө һәм ҡара металлургия, ағас эшкәртеү сәнәғәте артабан үҫеш ала. 1942 й. төҙөлгән һәм яңыртып ҡоролған пр‑тиелар өлөшөнә сәнәғәт продукцияһының яҡынса 93%‑ы тура килә. И. урбанизацияның йылдамланыуына, эшселәр һәм хеҙм‑рҙәр һанының артыуына, йәшәү һәм белем биреү кимәленең күтәрелеүенә һ.б. алып килә. Ҡеүәтле сәнәғәт һәм үҫешкән а.х. бергә ҡушылыуы Башҡортостанда И. үҙенсәлеге була.
Әҙәб.: Саяхов Ф.Л. Осуществление ленинского плана построения социализма в Башкирии (1926—1937). Уфа, 1972.
М.М.Ҡолшәрипов, М.Б.Ямалов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 510
“ИНМАШ” концерны, ЯСЙ. А.х. техникаһы, станоктар өсөн запас частар, төрлө маркалы автомобилдәр өсөн узелдар һ.б. етештерә. Стәрлетамаҡ ҡ. урынлашҡан. Составына механика, производство‑термик, йыйыу цехтары инә. 2010 й. 116 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә, Белоруссия Республикаһында һатыла.
1977 й. ойошторола, 1981 й. юғары дөрөҫлөктәге станоктар етештереү б‑са з‑д булараҡ файҙаланыуға тапшырыла, пр‑тиела порталлы сәнәғәт робот-манипуляторҙары, 1985 й. вертикаль хонингылау станоктары, 1987 й. һанлы программа м‑н идара ителгән ҡырыу ярым автоматтары, 1990 й. аяҡ кейемен ҡалыпҡа тартыу өсөн аяҡ кейеме машиналары һ.б. үҙләштерелә. 1991 й. завод «“И.” машиналар эшләү продукцияһы етештереү концерны» ҠП‑на үҙгәртелә, 1994 й. алып “И.” концерны ААЙ, 2009 й. хәҙ. статусын ала.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 505
ИСМӘҒИЛЕВ Ринат Фазлетдин улы [6.3.1968, БАССР‑ҙың Күмертау р‑ны Ермолаевка ҡсб (БР‑ҙың Көйөргәҙе р‑ны)], рәссам. ӨНИ‑не тамамлаған (1989). Дизайнерҙар союзы (1995), Рәссамдар союзы (2000) ағзаһы. Хәҙ. һынлы сәнғәттәге концептуаль ағым вәкиле; Волигамси псевдонимы аҫтында ижад итә. И. ижады авторҙың тирә‑яҡтағы ысынбарлыҡҡа ирониялы мөнәсәбәтен күрһәтә, тамашасыға таныш әйберҙәргә яңыса ҡарарға һәм ғәҙәти ҡиммәттәрҙе ҡайтанан баһаларға мөмкинлек бирә. Уның әҫәрҙәренә башлыса аҡлы‑ҡаралы төҫтәр гаммаһы һәм деталдәрҙе ентекле, фотолағы һымаҡ реаль итеп һүрәтләү хас: “Хәтер горизонтале” (2002), “Иоанн”, “Бейеү” (икеһе лә — 2004), “Күреү һәләтеңде тикшер” (2006) һ.б. 1989 й. алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 10‑дан ашыу шәхси күргәҙмәһе (1995 й. башлап) Златоуст, Өфө, Мәскәү, Лондон ҡалаларында үтә. Эштәре Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана. РФ‑тың әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт пр. лауреаты (1994).
А.Г.Королевский
Тәрж. Т.Х.Ишкинин


text:
- Подробности
- Просмотров: 427
ЙОМАҒОЛОВ Марат Ғаяз улы (30.1.1955, Тажик ССР‑ы Гиссар ҡсб), математик. Физика‑матем. ф. д‑ры (1993), проф. (2001). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2011).Тажик ун‑тын тамамлағандан һуң (1977) 1980 й. тиклем һәм 1984 й. алып Тажикстан Респ. ФА‑ның Математика ин‑тында (икеһе лә — Дүшәнбе) эшләй. 1995 й. башлап Рыбинск авиация технология акад. уҡыта. 1998 й. алып БДУ‑ның Сибай ин‑тында (2000 й. башлап ғәмәли математика һәм мәғлүмәт технологиялары каф. мөдире), 2010 й. — БДУ‑ла (2012 й. алып дифференциаль тигеҙләмәләр каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге дифференциаль тигеҙләмәләр, һыҙыҡлы булмаған тирбәлеүҙәр, бифуркациялар теорияларына арналған. Й. тарафынан динамик системаларҙың фаза портреттарын үҙгәртеп ҡороу, тирбәлеүҙәр тотороҡлолоғо анализы т‑да мәсьәләләр тикшерелә, асимптотик сиселештәр төҙөлә; һуңлаулы идара итеү системаларында процестарҙы моделләү нигеҙҙәре, бәләкәй параметрға бәйле һыҙыҡлы булмаған системаларҙың сиселешен төҙөүҙең итерацион ысулдары, локаль бифуркациялар теорияһы мәсьәләләре сиселешенең һан төҙөлөшө алгоритмдары һәм программалары, һыҙыҡлы операторҙарҙың үҙгәреше теорияһы уйлап табыла. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Математика. Основы математического анализа. М., 1999 (авторҙ.); Обыкновенные дифференциальные уравнения: теория и приложения. М.; Ижевск, 2008; Введение в теорию динамических систем. СПб., 2015.
Тәрж. Г.Ю.Ғатауллина


text:
Малайзия
Мала́йзия (мал. Malaysia) — көньяҡ-көнсығыш Азиялағы дәүләт,Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән бүленгән ике өлөштән тора.
- Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар
- Көнсығыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Сабах һәм Саравак)[1][2] Калимантан утрауының төньяҡ өлөшөн биләй, Бруней һәм Индонезия менән сиктәш[3][4], шулай уҡ Филиппин менән күрше.
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһының этимологияһы
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Административ-территориаль бүленеш
- 4 География
- 5 Халҡы
- 6 Иҡтисады
- 7 Транспорт
- 8 Мәҙәниәте
- 9 Киң мәғлүмәт саралары
- 10 Шулай уҡ ҡара
- 11 Иҫкәрмәләр
Атамаһының этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Melayu Malaiur йәки Malayadvipa тигән санскрит һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанайҙар, «тау иле» тип тәржемә итеп була[5][6]. Был һүҙҙе һинд саҡҙагәрҙәре Малакка ярымутрауына мөнәсәбәтле әйтә торған булғандар. Тамилса Malai «тау» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Француз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Жюль Дюмон-Дюрвиль Океанияға 1826 йылда барып ҡайтҡас, Полинезиянан айырмалы булһын өсөн башҡа утрауҙарҙы «Малайзия», «Микронезия» һәм «Меланезия» тигән атамалар тәҡдим итә. 1831 йылда ул был атамаларҙы Француз географик йәмғиәтенә тәҡдим итә. Малайзия тип Дюмон-Дюрвиль шуғаса Ост-Индия тип аталған төбәкте атай [7]. 1850 йылда инглиз этнологы Джордж Самюэл Виндзор Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia журналында көньяҡ-көнсығыш Азияға бәйле Мелаюнезия йәки Индунезия тигән атамалар тәҡдим итә.
1957 йылда Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. «Малайзия» атамаһы 1963 йылда, федерацияға Сингапур, төньяҡ Борнео һәм Саравак ҡушылғас ҡабул ителә. [8].
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия - һайлап ҡуйыла торған Федератив конституцион монархия, 13 штаттан һәм өс федераль территориянан тора. Туғыҙ штат - монархия. Етәүһенә — солтандар идара итә. Негри-Сембилан штаты етәксеһе традицион рәүештә Янг Дипертуан Бесар (Yang Dipertuan Besar) тигән малай титулы йөрөтә. Перлис штаты хакимы раджа титулына эйә. Монархиялы штаттарҙа башҡарма власть башлығы - баш министр (ментери бесар).Һәр хаким шулай уҡ штаттың дини башлығы ла булып тора. Ҡалған 4 штатты үҙәк хөкүмәт тәғәйенләгән губернаторҙар етәкләй. Башҡарма власть был штаттарҙа власть баш министр (кетуа ментери) ҡулында . Федераль территорияларға үҙәк хөкүмәт идара итә.
Һәр биш йылда туғыҙ монарх үҙ араларынан король (Янг ди-Пертуан Агонг) һайлай. Дәүләт идаралығы ролен Малайзия парламенты министрҙар кабинеты үтәй. Парламент ике палатанан: түбәнге — Вәкилдәр палатаһы һәм юғарғы — Сенаттан тора. Башҡарма власть федераль хөкүмәт ҡулында, башында премьер-министр тора.
Малайзияла дин ирке иғлан ителгән, әммә рәсми дин - Ислам, уны 60 % халыҡ тота. Никах һәм мираҫ мәсьәләләрен шәриғәт буйынса хәл итәләр, уны донъяуи закондар ҡабаттан ҡарай алмай[9].
Малайзияның премьер-министрҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1963—1970 — Абдул Рахман
- 1970—1976 — Абдул Разак
- 1976—1981 — Хуссейн Онн
- 1981—2003 — Махатхир Мохамад
- 2003—2009 — Абдулла Ахмад Бадави
- 2009 — Наджиб Тун Разак
Конституцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Британия Малай Федерацияһына бойондороҡһоҙлоҡ бирергә мәжбүр булғас, конституцион комиссия Союз партияһы меморандумына таянып ҡарар ҡабул итә.Унда малай булмағандарға гражданлыҡ биргән саҡта ерле халыҡҡа айырым шарттар булдырырға кәрәк тигән тәҡдим иткән була. Был меморандумды община-ара компромисс тип атайҙар.Ғәмәлдә ул юғары даирәләр өсөн генә булып сыға, ә төп милли общиналар мәнфәғәте ҡаралмай. Конституция Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән көндә, 1957 йылдың 31 авгусында ҡабул ителә. 1963 йылда Малайзия Федерацияһы иғлан ителгәс, өҫтәмәләр индерелә . Конституция йөкмәткеһе үҙгәрмәй, ул элеккесә Көнбайышой демократияһы һәм илдең төп халҡы хоуҡтарын тәьмин итеүҙе сағылдыра.
Суд, хөкөм эше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Суд конституцияны һәм закондарҙы аңлата , федераль һәм штат закондарын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан, хөкүмәттең теге йәки был ғәмәлдәрен законһыҙ тип иғлан итә ала .
Конституция Илдең Юғары суды, Көнбайыш Малайзия Юғары суды һәм Борнео Юғары суды ( Көнсығыш Малайзия өсөн) билдәләгән. Түбәнге судтар федеральзакон менән ҡаралған. Иң түбәнге суд яраштыра ғына. Тик Көнбайыш Малайзияла ғына бар. Балиғ булмағандарҙы ( 18-ҙән йәшерәк) ғәйепле тип тапҡанда холоҡ төҙәтеү колонияһына ебәрәләр, унда улар 21 йәшенә тиклем уҡый һәм һөнәр ала.
Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Малайзия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- солтанат Джохор (баш ҡалаһы Джохор-Бару), код: JH
- солтанат Кедах (баш ҡалаһы Алор-Сетар), код: KH
- солтанат Келантан (баш ҡалаһы Кота-Бару), код: KN
- Губернаторлыҡ Малакка (штат)|Малакка (баш ҡалаһы Малакка (город)|Малакка), код: MK
- Штат Негери-Сембилан (баш ҡалаһы Серембан), код: NS
- солтанат Паханг (баш ҡалаһы Куантан), код: PH
- солтанат Перак (баш ҡалаһы Ипо), код: PK
- Раджанат Перлис (штат)|Перлис (баш ҡалаһы Кангар), код: PS
- Губернаторлыҡ Пинанг (баш ҡалаһы Джорджтаун (Пинанг)|Джорджтаун), код: PP или PN
- солтанат Селангор (баш ҡалаһы Шах-Алам), код: SL
- солтанат Тренгану (баш ҡалаһы Куала-Тренгану), код: TR
1963 йылдың 16 сентябренән 1965 йылдың 9 авгусына тиклем Сингапур Көнбайыш Малайзия штаты була әле.
- Федераль территориялар:
- Путраджая (яңы административ үҙәк), код: PTJ
- Куала-Лумпур (федерация һәм иҡтисади үҙәк баш ҡалаһы ), код: KL
Көнсығыш Малайзия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Губернаторлыҡ Сабах, бывш. төньяҡ Борнео|Британия төньяҡ Борнеоһы (баш ҡалаһы Кота-Кинабалу, элекке Джесселтон), код: SBH
- Губернаторлыҡ Саравак (баш ҡалаһы Кучинг), код: SWK
- Федераль территория:
- Лабуан (баш ҡалаһы Бандар-Лабуан|Бандар-Лабуан), код: LB
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм баһалама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан. Малайзияның майҙаны 329 847 км². Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар. Бынан тыш, Малайзия Сингапур менән дамба тота; диңгеҙҙә сиктәре Вьетнамда, Филиппинда.
Ярымутрау өлөшө дөйөм майҙандың 39,7 %, 740 км — төньяҡтан көньяҡҡа, 322 км -— көнбайыштан көнсығышҡа. Урта өлөштә Титивангса тау һырты үтә; иң бейек түбә — Гунунг-Тахан тауы (диңгеҙ кимәленән 2187 м ). Яр буйы һыҙаты 1931 км, уңайлы бухталар Көнбайыш ярҙа ғына бар. Илдең көнсығыш өлөшө дөйөм майҙандың 60,3 % тәшкил итә, яр буйы һыҙаты 2607 км. Саравак һәм Сабах штаттары араһында Крокер тауы бар, илдең иң бейек нөктәһе Кинабалу тауы (4095 м)[10]. Индонезия сиге буйлап тауҙар һуҙылған. Бик күп утрауҙар, иң ҙуры — Банги утрауы.
Йылғалар, тупраҡ, тауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзияла ваҡ йылғалар күп, әммә ҙурҙары юҡ. Йылғалар йыл әйләнәһенә юғары кимәлдә, ямғырҙарҙа ташҡындар була. Иң оҙон йылға — Раджанг ( 760 км). Икенсе урында Кинабатанган (560 км). Ярымутрауҙар өлөшөндә иң оҙон йылға — Паханг (435 км). Иң ҙур сөсө һыулы күл — Бера. Икенсе урында — Чини (Тасик-Чини) ( 5026 га). Малайзияның иң ҙур һыуһаҡлағысы — Кенир ( 260 км²).
Илдә ҡыҙғылт-һары ферраллит, уңдырышһыҙ тупраҡ өҫтөнлөк итә. Иң уңдырышлы тупраҡ Сабах штатының көньяҡ-көнсығышында [11]. Күп төбәктәрҙә бер үк культуралар үҫтереү арҡаһында тупраҡ ярлы.
Малайзия — тауҙар иле. Ярымутрау һәм көнсығыш өлөштәр геологияһы ныҡ айырыла. Көнбайышында мезозой ҡатлылығы. Көнсығыш өлөштә кайнозой ҡатлылығы[12].
Ҡаҙылма байлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ер аҫты байлыҡтары бик ҙур: нефть, аҡ ҡурғаш, вольфрам, бокситтар, баҡыр, тимер күп. Ҙур булмаған ятҡылыҡтарҙа һоро күмер, титан, марганец, сурьма, алтын, фосфориттар бар. Иң ҙур нефть ятҡылығы Сабахта. Аҡ ҡурғаш башлыса ярымутрау яғында һәм һыҙат Таиланд һәм Сингапур яғына барып сыға. Алтын менән рәттән вольфрам, тимер, ниобий, тантал, иттрий һәм башҡа һирәк осрар металдар табыла.
Климат, ғәрәсәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Экваторға яҡын булғанға күрә, Малайзия климаты экваториаль — йыл әйләнәһенә эҫе, дымлы. уртаса йыллыҡ температура яҡынса 27°С[13], йыллыҡ яуым-төшөм кимәл — 2500 мм[14]. Ярымутрау һәм көнсығыш араһында климат бер аҙ айырыла, тәүгеһенә континенталь һауа ағымдары, көнсығышына — диңгеҙ йоғонто яһай. Ил ике муссон араһында ҡала : көньяҡ-көнбайыш ( маяаҙағы - сентябрь) һәм төньяҡ-көнсығыш (ноябрь-март). Төньяҡо-көнсығыш муссон көньяҡ-көнбайышҡа ҡарағанда көслөрәк[15]
Тауҙарҙа һәм уйһыулыҡтарҙа климат шулай уҡ айырыла. Яр буйҙарында ҡояшлы, температура 23°С - 32°С, ямғырҙар айына 100 - 300 мм. Уйһыулыҡтарҙа температура шул сама, әммә йышыраҡ яуа. Тауҙарҙа һалҡынсараҡ һәм дымлыраҡ.
Малайзияла иң юғары температура Чупинг штатында - 40,1°С (9 апрель, 1998) булған . Иң түбән температура Кэмерон ҡалҡыулығында Паханг штатында - 7,8°С (1 февраль, 1978). 1967 йылдың 6 ғинуарында Кота-Бару ла иң көслө ямғыр булған - 608 мм. Йыллыҡ иң күп яуым төшөм — 5 687 мм Сандаканда булған (штат Сабах, 2006 йыл). Иң ямғырлы ҡала — Кучинг, иң ҡороһо — Чупинг[16].
Һыу ятҡылыҡтары һәм ямғырҙар күп булыу сәбәпле Малайзия һыу ташыуҙан йыш зыян күрә. 1926 йылдан илдә 15 ҙер ташҡындар булған. Джохорҙағы 2006—2007 йылғы һыу ташыу 18 кешенең ғүмерен өҙгән, 1,5 млрд ринггит зыян килгән; 110 меүләп кеше ваҡытлыса эвакуацияланған[17]. Сейсмик яҡтан тотороҡло, әммә Индонезия һәм Филиппиндағы ер тетрәүҙәр арҡаһында шауҡымы килеп етә. [18].
Йәнле тәбиғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия — биологик яҡтан бай, төрлө, эндемиктар мул. Ил биләмәләрендә донъяла билдәле йәнлектәрҙең 20 % осрай[19].Бигерәктә Калимантан был йәһәттән бай. Малайзияла 210 төр һөтимәр, 250 төр рептилия, 150 -ләп төр әрмәнде-баҡалар һәм меңдәрсә төр бөжәк осрай. Ярымутрау яғында ғына ла 620 төр ҡош осрай.
Илдең 58,2 % территорияһын урмандар ҡаплаған. Тотош көнсығыш өлөштө борней урмандары ҡаплаған булған. Ярымутрау яғында 8500 төр көпшәле үҫемлек, көнсығыш өлөшөндә — 15 000 мең төргә етә. Утрау өлөшөндә 2000 төр ағас, бер гектарҙа 240 төрлө ағас осрауы мөмкин. Урмандарҙа раффлезия —донъялағы иң эре сәскә осрай, диаметры 1 метрға етә.
Экологик проблемалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урмандар кәмеү етди проблемаға әйләнә бара, ағасты күпләп ҡырҡалар, майлы пальма үҫтерер өсөн башҡа урмандарҙы ботайҙар. 2000 йылдан Малайзия йылына 140 200 га урмандан яҙа (дөйөм майҙандың 0,65 % ) [20]. Был тиҙлек менән барһа, Малайзия урмандары 2020 йылға бөтөүе лә ихтимал. Бынан йәнлектәр ҙә зыян күрә. Орангутандар һуңғы 20 йылда 40 % кәмене, суматра мөгөҙмороно бөтөнләй юҡҡа сыҡты.
Браконьерлыҡ һәм йәнлектәрҙе контрабанда менән сығарыу, балыҡты артығы менән тотоу диңгеҙ фаунаһын да кәметә. Сәнәғәт ҡалдыҡтары һыуҙы бысратыу ҙа күҙәтелә. 40 % йылғалар ныҡ бысранған[21]. Ҙур ҡалаларҙа һауа ла бик бысрана
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Малайзияла 28 334 135 кеше йәшәгәнен күрһәтә (донъяла 44-се урын)[22]. Халыҡ тығыҙлығы уртаса 86 кеше/км². 79,6 % малайзиялы ярымутрау яғында йәшәй, 20,4 % — көнсығыш өлөштә[23]. Ҡала халҡы яҡынса 70 %. Йыллыҡ артыу 2,4 %; 34 % самаһы кеше — 15 йәштән кесе.
Милли состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия этник яҡтан да төрлө. Малайзиялыларҙың 62 % самаһы 2010 йылда австронезия халыҡтары булған (бумипутра). Был атама малайҙарға һәм улар килгәнгә тиклем йәшәгән төп халыҡҡа ҡарата ҡулланыла ( ярашлы рәүештә 50,1 % һәм 11,8 %)[24][25]. Илдең ерле төп халҡы Оранг-Асли тип атала, уға төрлө этник төркөмдәр инә. Ярымутрау яғында улар әҙерәк, көнсығышта ( Саравак һәм Сабах штаттарында) улар күпселек. Йәнә бер күп һанлы ерле халыҡ -— бидаюх, 170 мең кеше самаһы.
Һаны буйынса икенсе урында торған этник төркөм — ҡытайҙар (Малайзия халҡының 22,6 % )[24][26]. Өсөнсө урында — һиндтәр (9,1 %)[27]. Уларҙың күпселеге тамилдар.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзияның рәсми теле — малай теле. Инглиз теле тарихи рәүештә ( 1960-йылдар аҙағынаса) де-факто хакимиәт теле була. Ул икенсе тел булып һаман да ҡулланышта. Инглиз теленең малай варианты бизнеста йыш ҡулланыла, манглиш - көслө малай акцентлы инглиз теле. Ил көнсығышында ерле халыҡ телдәре киң таралған. Улар араһында ибан теле ҙур урын тота (600 меңләп кеше һөйләшә).
Малай ҡытайҙары төрлө ҡытай диалекттарында һөйләшәләр. Һиндтәр башлыса тамилса һөйләшә[28].
Малайзия һаңрауҙары малай, бөтөп барған пинанг, селангор телдәре өсөн ҡулланылған ым менән аралаша.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия Конституцияһы дин тотоу ирке гарантиялай. Ислам дәүләт дине статусында. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мосолмандар халыҡтың 61,3 % ; буддасылар — 19,8 %; нәсраниҙар — 9,2 %; индуистар — 6,3 %; ҡытай диндәре — 1,3 % икәнен күрһәтә. 0,7 % - дин томайи, ә 1,4 % — башҡа инаныста [29].
Этник малайҙар Конституция буйынса барыһы ла мосолман[30].
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзияла мәғарифтың ике министрлығы бар: Малайзия Мәғариф министрлығы һәм Юғары белем министрлығы. Мәғариф мәсьәләләре федераль хөкүмәт вәкәләтендә булһа ла, һәр штат үҙ биләмәһендә бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә ала. Белемде дәүләт мәктәптәрендә түләүһеҙ алып була, шулай уҡ шәхси мәктәптәрҙә йәки өйҙә лә уҡытырға мөмкин. Закон буйынса башланғыс белем алыу (6 йыл) - мотлаҡ. Урта баҫҡыс - 5 йыл.
Төп мәғариф теле — малайса, был күп кенә сәйәси төркөмдәрҙең оҡшатмаған проблемаһы..Шул уҡ ваҡытта ҡытай йәки тамил телен файҙаланған башланғыс мәктәптәр ҙә бар. 1981 йылға тиклем инглиз телле мәктәптәр ҡал килгән, улар 1970 йылдан малай теленә күсә башлай һәм 1982 йылда бөтөнләй бөтә. Был малай булмаған халыҡтарҙа, бигерәк тә ҡытайҙарҙа, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар үҙҙәренең мәҙәниәте ҡыҫыла тип һанай.
Иң дәрәжәле һәм күптәнге университет — Малайя Университеты [31].
Һаулыҡ һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзияла сәләмәтлек мәсьәләләре менән Малайзия һаулыҡ һаҡлау министрлығы шөғөлләнә, уның ике секторы бар: дәүләт һәм шәхси. Бюджеттың социаль секторға бүленгән аҡсаһының 5 % шунда китә. Хөкүмәт булған хастаханаларға ремонт эшләүгә һәм яңыларын төҙөүгә һәм кадрҙар әҙерләүгә иғтибарҙы көсәйтә.
Ауыл ерҙәрендә кәрәк кимәлдә медицина үҙәктәре булмау - төп проблемаларҙың береһе. Юғары квалификациялы белгестәр етешмәй. Күп кенә медицина хеҙмәте Малайзияның ҙур ҡалаларында ғына күрһәтелә. Шәхси клиникаларҙа, дәүләттекенән айырмалы, ғәҙәттә иң заманса ҡорамалдар тора.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия иҡтисады тиҙ үҫешә, 1957- 2005 йылдарҙа ВВП йылына уртаса 6,5 % үҫә. 2014 йылда Малайзия ВВП-һы $336,9 млрд. тәшкил итә[32] 1970-се йылдарҙа киң тармаҡлы иҡтисадҡа күсә башлай; 1980-се йылдарҙа киҫкен генә сәнәғәт секторы үҫеүе күҙәтелә. Сит илдәр инвестицияһы йоғнтоһо ҙур роль уйнай. 1997 йылғы Азия иҡтисады көрсөгөнән һуң Малайзия тиҙерәк аяҡҡа баҫа [33].
Малакка ҡултығы аша диңгеҙ сауҙа юлы халыҡ-ара сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. етештереү үҫешә[34]. Малайзия — нефть һәм ауыл хужалығы ресурстары буйынса ҡеүәтле экспортер.Ҡасандыр аҡ ҡурғаш сығарыу [35], натураль каучук һәм пальма майы етештереү буйынса ла алда барған. Малайзия — Исламский банкингының үҫешкән үҙәге[36].
Илдә Фән, технологиялар һәм инновациялар минситрлығы бар. Ул экспортҡа бик күп электротехника һәм информация-коммуникация технологиялары продукттарын ебәрә ( электрон чиптар һәм көнкүреш кондиционерҙары етештереү буйынса донъяла 1-се урында). Автомобиль сәнәғәте үҫешә. 2002 йылда үҙ космик программаһы ғәмәлгә индерелә[37][38]. Хөкүмәт оборона сәнәғәтен алға ебәрергә тырышы[39].
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия хөкүмәтенең иҡтисадты күп тармаҡлы итергә тырышыуы туризмды үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә туризм сит ил валютаһы инеү буйынса өсөнсө урынға сыға һәм иҡтисадтың 7 % тәшкил итә ( 2005 йыл)[40]. 2009 йылда туристар килеү буйынса Малайзия 9-сы урынға сыға. Шул уҡ ваҡытта туризм индустриаль үҫеш арҡаһында зыян күрә, сөнки экология хөртәйә, урмандар кәмей [41].
Илгә туристар милли парктарҙы ҡарар өсөн килә. Малайзия шулай уҡ таҙа пляждары һәм дайвинг өсөн уңайлы урындары күп булыуы менән ылыҡтыра. Заманса, традицион һәм колониаль архитектуралы эре ҡалалары ла ҡыҙыҡлы.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзияла юлдар тармаҡлы - 98 721 км автомобиль юлы, уларҙың 80 280 км — ҡаты ҡаплаулы, ә 1 821 км - автострадалар (expressways)[42]. Илдең төп автомагистрале 966 км оҙонлоҡта һәм таиланд сиген Сингапур менән бәйләй. Ярымутрауҙағы юлдар көнсығыштыҡынан яҡшыраҡ. Малайзияла хәрәкәт - һул яҡлы.
Малайзия тимер юлдары 1 849 км һәм ярымутрауҙағы ҡалалар араһында бәйләнеш булдыра. Көнсығыш Малайзияла берҙән-бер тимер юл — 134 км - Сабах штатында. Тиер юлдар Сингапур һәм Таиланд системалары менән бәйле. Юғары тиҙлекле тимер юл - 57 км, Куала-Лумпурҙы аэропорт менән бәйләй. Баш ҡалала - еңел рельслы транспорт.
Илдә 58 аэропорт. 8 аэропорты халыҡ-ара статуслы. Дәүләт милли авиакомпанияһы — Malaysia Airlines. Иң ҙур порт — Кланг.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия — күп милләтле һәм күп телле ил. Башланғыс мәҙәниәт малайҙар килгәнгә тиклем һәм улар килгәндән һуң барлыҡҡа килгән. Көнсығышта мәҙәниәткә ҡытайҙар һәм һиндтәр ҙур өлөш индергән. Шулай уҡ фарсы,ғәрәп британ йоғонто ярайһы көслө.
1971 йылда хөкүмәт Милли мәҙәниәт сәйәсәте иғлан итә, ул малайзия мәҙәниәте ерле төп халыҡ мәҙәниәтетенә нигеҙләнергә тейеш тип һанай; ул шулай уҡ өлөшләтә башҡаларҙың мәҙәниәте элементтары ла инеүе мөмкин тип белдерә, мәҙәниәттә мөһим урынға Ислам ҡуйыла[43]. Мәҙәниәткә дәүләт тарафынан бындай ҡыҫылыуҙы малай булмаған милләттәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар үҙ мәҙәниәте ирке сикләнә тип белдерә. Ҡытай һәм һинд Ассоцияцияһы хөкүмәткә мәҙәниәт сәйәсәте демократик түгел тип меморандум ебәрә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төбәктә джави яҙмаһы килеп сыҡҡанға тиклем телдән һөйләү ныҡ үҫешкән булған. Ислам менән бергә XV быуатта джави ҙа килеп ингән. Телдән һөйләү традицияларына һинд эпосы ныҡ йоғонто яһаған. Һәр малай солтаны фарсы, ғәрәп тарихнамәләренә нигеҙләнеп, үҙ әҙәби традицияһын булдырған. Китап баҫа башлау мөһим урын тота. Шиғриәт ныҡ үҫешкән булған, уның формалары һәм жанрҙары күп булған. XX быуатта әҙәбиәт социаль үҙгәрештәр тураһында ла яҙа башлай.
Иң боронғо әҫәрҙәрҙән — «Малай шәжәрәһе», йәки «Солтандар шәжәрәһе» (Sulalatus Salatin), XV быуатта яҙылған булған. «Һаң Туаһ хикәйәте» (Hikayat Hang Tuah) шулай уҡ боронғо яҙмаларҙан.
Малайзия әҙәбиәтендә ҡулланылған теп телдәр: малай, инглиз һәм ҡытай. 1971 йылда хөкүмәт тәҡдим менән малай телендәге әҙәбиәт «милли әҙәбиәт», күп һанлы икенсе телдәрҙәге әҙәбиәт бумипутра «региональ әҙәбиәт», башҡалары әҙәбиәткә өлөшләтә ингән тип һанала.
Сәнғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Традицион малайзия сәнғәте башлыса ағасты һырлау, кәрзин үреү һәм көмөш әйберҙәр әҙерләүгә ҡайтып ҡала. Асимметрик формалы малай хәнйәре крис киң билдәле. туҡымаға һүрәт төшөрөү — батик киң таралған. Көнсығышында ағас битлектәр (маскалар) эшләнә. Аҫылташлы көмөш һәм алтын биҙәүестәр эшләү, шулай уҡ балсыҡ һауыттарға биҙәк төшөрөү күп осрай.
Сәхнә сәнғәтендә һиндтәр йоғонтоһо көслө. Күп быуаттар күләгә театры (ваянг-кулит) эшләп килә. Ҡурсаҡ тамашалары өсөн ҡурсаҡтарҙы тиренән үҙҙәре ҡулдан эшләгәндәр. Ҡытайҙар аждаһа, юлбарыҫтар тураһында сюжеттар ҡуя (ҡытай яңы йылы). Хәҙерге заман рәссамдары араһында Ибраһим Хуссейн, Саид Таджуддин, Абдул Гафар Бахари, Арис Азиз, Мазлан Нур Алонг, акварелист Абей Зула, карикатурист Россем Сем исемдәре танылған
Архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Архитектураһы күп стилдәр ҡатнашмаһы, традицион һинд һәм ҡытайҙан алып европа колониалистары ҡалдырғанына тиклем бар. Архитектура традициялары төрлө төбәктәрҙә төрлөсә. Төҙөлөштә традицион рәүештә ағас, бамбук һәм япраҡтар ҡулланыла. Көнсығыштың ерле халҡына оҙон йорттар төҙөү (лонгһаустар) һәм бағаналар ҡуйып, һыу өҫтөнә йорт һалыу хас.
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Традицион музыка һуҡма ҡоралдарҙан тора, иң билдәлеһе генданг тигән ҡорал. Кәм тигәндә 14 төрлө барабан бар. Башҡа коралдарҙан — ребаб (һыҙғыслы), серулинг ( флейта төрө) һәм башҡа тынлы ҡоралдар. Көнсығышта гонгтар таралған. Музыка байрамдарҙа һәм төрлө хикәйәттәр һөйләгәндә ҡулланылған.
Аш-һыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малайзия кухняһы мультиэтник халыҡлы икәнен күрһәтә[44]. Төп йоғонто малай, ҡытай, һинд, тай, ява һәм суматра мәҙәниәтенән килгән, сөнки был ерҙәрҙән ҡасандыр тәмләткестәр (специя) юлы үткән[45]. Күп ризыҡтар ҡатнаш мәҙәниәттән, малайзия ризығына әүерелгән[46]. Малайзия аш-һыуы Сингапур, Брунея һәм Филиппин кухняһына оҡшаған.
Төп урынды дөгө биләй: кокос һөтө ҡушып бешерелгән наси лемак — уға ҡурылған анчоус, сәтләүек, ҡыяр,ҡаты бешкән йомортҡа, чили боросонан паста ҡушып бирәләр. Ит менән дә бирәләр. Туҡмас икенсе урында тора. Диңгеҙ буйында йәшәгәнлектән, балыҡ, диңгеҙ продукттары күп ҡулланыла. Мосолмандар араһында һыйыр ите хуплана, мосолман булмағандар сусҡа ите лә ашай.
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл дауамында малайзиялар күп кенә байрам үткәрә. Берәүҙәре федераль кимәлдә, айырым штаттарҙа. Айырым этник йәки дини байрамдарҙан әһәмиәтлеләре дәүләтеке тип иғлан ителә. Төп байрамдарҙан Бойондороҡһоҙлоҡ көнө (Хари-Мердека), 31 августа билдәләнә ( 1957 йылдан). Икенсе мөһим дәүләт байрамы — Малайзия Көнө, 16 сентябрҙә билдәләнә, 1963 йылда федерация барлыҡҡа килеүенә бәйле. Башҡа милли байрамдарҙан -Хеҙмәт көнө (1 мая), Королдең тыуған көнө.
Ислам байрамдары: Ураҙа байрам (Хари-Райя Пуаса), Ҡорбан байрам (Хари-Райя Хаджи) һәм Мәулид ән-Наби (Мәулидур-Рәсул) киң билдәләнә. Ҡытай Яңы йылы, һинд Дивали, Тайпусам һәм башҡа байрамдары үткәрелә. Нәсраниҙар Рождество, Пасха байрам итә. Көнсығыша этник төркөмдәр Уңыш байрамы(Гавай-Даяк) үтккәрә. Милләтенә, диненә ҡармай күпселек байрамдарҙы бөтәһе бергә байрам итә.
Киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электрон киң мәғлүмәт саралары системаһында «Малайзия радио һәм телевидениеһы» дәүләт корпорация(RTM) айырым урында тора. Ул 1946 йылдың 1 апреленән Радиотапшырыуҙар департаменты барлыҡҡа килгәндән эшләй. 1950 йылда инглиз телендәге The Blue Network (ныне - TraXX FM) радиостанцияһын сафҡа индерә. Хәҙер «Малайзия радиоһы»ның 6 дөйөм милли радиостанцияһы - Radio Klasik, TraXX FM, Asyik FM, Nasional FM, Ai FM, Minnal FM, 22 региональ радиостанцияһы бар. 1963 йылдың 15 февраленән с « Малайзия тауышы» радиоһы эшләй, ул сит илдәрәгә 8 телдә (ғәрәп, малай, инглиз, индонезия, ҡытай, бирма, тагаль, тай) тапшырыуҙар алып бара. «Класик Насионал» (Милликлассика) музыкаль радиостанция популяр.
Телетапшырыуҙар 1963 йылдың 28 декабренән сыға. Төҫлө 1978 йыл аҙағында күрһәтелә башлай. Станциялар һаны - 131. 1984 йылдың 1 июнендә беренсе шәхси канал асыла. Канал TV-3 1997 йылдың 31 авгусынан тәүлек әйләнәһенә эшләй, ил халҡының 96 проценты уны ҡарай. 1995 йылдың 1 июлендә «Метровижн» каналы асыла, ул 3,3 млн телетамашасыны хеҙмәтләндерә.
Милли информацион агентлыҡ — БЕРНАМА, 1968 йылда ойошторола, ул сит ил информацион агентлыҡтары хәбәрҙәрен тарата. Сингапурҙа, Джакартала, Ханойҙа, Вашингтонда, Лондонда, Дхакта, Мельбурнда, Токиола һәм Делиҙа стрингерҙар тота. Азия һәм Тын океан илдәре информацион агентлыҡтары ойошмаһы (ОАНА)ағзаһы.
Малай, инглиз, ҡытай, тамил, япон телендә һәм күп теллле 56 газета, 1 801 периодик баҫма сығарыла ( малайском ,инглиз, ҡытай, тамил, япон телдәрендә). 2006 йылдан һәр квартал театр журналы «Пентас» (Сәхнә) сыға.
Бик ҡеүәтле газета синдикаттары «Нью Стрейтс Таймс Пресс» (1961), 8 журнал, биш көн һайын сыға торған, дүрт йәкшәмбе гәзите сығара - дөйөм тираж 1,5 млн дана. «Утусан Мелайю (Малайсиа) Берхад» (1938) 10 журнал, ике көндәлек һәм бер йәкшәмбе гәзитен нәшер итә (дөйөм тираж 700 мең дана тирәһе). экземпляров и десять журналов. Башҡа абруйла гәзиттәрҙән: «Стар» - йәкшәмбе номеры «Санди Стар» (тиражы 170 мең), «Наньян Шанбао» (145 мең), «Синчжоу Жибао» (210 мең), «Тамил Несан» (30 мең), «Чжунго Бао» (110 мең). 1974 йылдан Малайзия пресса институты асылған, журналисты унда квалификацияһын күтәрә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Проект:Индонезия/Списки/Список русскоязычных исследователей Малайзии|Список русскоязычных исследователей Малайзии
- Ноттингемский университет в Малайзии
- Университет Санвей
- Авторское право в Малайзии
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Организации Объединенных Наций список неправительственных организаций, несамоуправляющихся территорий, Северное Борнео и Саравака
- ↑ Все подопечные территории достигли самоуправления или независимости
- ↑ Договор Организации Объединенных Наций от 30 июня 1963 года No. 8029 между Филиппинами, Малайской Федерацией и Индонезией
- ↑ Договоров Организации Объединенных Наций No. 8809, Соглашение об осуществлении соглашения Маниле
- ↑ Govind Chandra Pande India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 — Munshiram Manoharlal, 2005. — P. 266. — ISBN 9788187586241.
- ↑ Lallanji Gopal The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 — Motilal Banarsidass, 2000. — P. 139. — ISBN 9788120803022.
- ↑ «On the Islands of the Great Ocean». The Journal of Pacific History (Taylor & Francis, Ltd) 38 (2).
- ↑ States of Malaysia. Statoids (Administrative Divisions of Countries). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 23 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ солтан, бумипутра и горизонты пятилеток. Частный Корреспондент (30 октября 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 30 октября 2009 года тикшерелгән.
- ↑ Richmond Simon Malaysia, Singapore & Brunei — Lonely Planet. — P. 366. — ISBN 9781741048872.
- ↑ www.britannica.com
- ↑ Горная энциклопедия
- ↑ Malays Travel Guide:Climate of Malaysia, Circle of Asia. 28 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ Saw Swee-Hock The population of Peninsular Malaysia — Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2007. — P. 1–2. — ISBN 978-981-230-730-9.
- ↑ Weather phenomena. Malaysian Meteorological Department. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 март 2008. 31 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ General Climate Information, Malaysia Meteorological Department. 28 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ Flood and Drought Management in Malaysia, Ministry of Natural Resources and Environment Malaysia (21 июнь 2007). 1 август 2008 тикшерелгән.
- ↑ Keseismikan Malaysia (Malay), Meteorological Department of Malaysia. 30 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ Alexander James Malaysia Brunei & Singapore — New Holland Publishers, 2006. — P. 46–50. — ISBN 1860113095.
- ↑ Malaysia: Environmental Profile. Mongabay.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 6 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Malaysia - Environment. Environment of the Nations. 6 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Population (Updated 2 July 2010). Department of Statistics Malaysia (2 July 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 22 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Population, Household and Living Quarters (2010), Department of Statistics, Malaysia.
- ↑ 24,0 24,1 CIA World Factbook
- ↑ CIA World Factbook — Based on 2004 estimate
- ↑ Slightly more men than women in Malaysian population
- ↑ West Barbara Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1 — New York: Facts on File inc., 2009. — P. 486. — ISBN 0-8160-7109-8.
- ↑ Kumar Soundrapandian Social: Indian Malaysian Online. Indianmalaysian.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 21 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Taburan Penduduk dan Ciri-ciri Asas Demografi. Jabatan Perangkaan Malaysia. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 9 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Imran Imtiaz Shah Yacob. Doing the Impossible: Quitting Islam in Malaysia, Asia Sentinel (27 April 2007). 16 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ Погадаев, В. А. (2014) Университет Малайя — главная кузница кадров Малайзии — в: Тихоокеанское обозрение 2012—2013. М.: Центр изучения современных проблем Юго-Восточной Азии и АТР, Институт стран Азии и Африки МГУ им. М. В. Ломоносова, с. 319—327
- ↑ Обзор торговых отношений России и Малайзии в 2014 г.. «Экспортёры России» (2015-06-22). 8 июнь 2016 тикшерелгән.
- ↑ Bożyk Paweł Newly Industrialized Countries // Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy — Ashgate Publishing Ltd, 2006. — P. 164. — ISBN 0754646386.
- ↑ The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security. Office of The Prime Minister of Malaysia. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 21 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ TED Case Studies: MALAYTIN: Historical Tin Mining in Malaysia. American University. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 27 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Gooch, Liz. A Path to Financial Equality in Malaysia, International Herald Tribune, The New York Times Company. 27 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Agensi Angkasa Negara About Us - Our Organization. Government of Malaysia, National Space Agency (ANGKASA). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 5 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Kent, Jonathan. Malaysia has high hoped for moon, BBC News (28 August 2005). 30 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Pike, John Malaysia Defence Industry. Globalsecurity.org. 24 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Malaysia escapes, but not unscathed, Asia Times (January 4, 2005). 28 ғинуар 2008 тикшерелгән.
- ↑ Heidi Munan Malaysia — Benchmark Books, 2001. — P. 28, 36–37. — ISBN 0761413510.
- ↑ Malaysia. Cia.gov. 26 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia. School of Housing, Building and Planning (22 October 1992). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 6 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Eckhardt Robyn Kuala Lumpur Melaka & Penang — Lonely Planet. — P. 42.
- ↑ Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian? – Features, Food & Drink, The Independent (13 октябрь 2010). 3 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ «Malaysian Food.» Malaysianfood.net. Accessed July 2011.


text:
Тыуған ауылым урамын ҡабат-ҡабат ураным…
02 ноября 2016 йыл | Хаттар
Һәр кешенең йөрәгенә яҡын, йәненә йылылыҡ бирә торған яратҡан урыны була. Минең өсөн ул – тыуған ауылым. Тыуған төйәген, ғәзиз ауылын яратмаған кешеләрҙе мин күҙ алдына ла килтерә алмайым. Йәшлектәрендә ауылды ташлап, сит ерҙәрҙә йәшәргә мәжбүр булғандар ҙа, тыуған ауылдарын һағынып, тәбиғәтенә һоҡланып, йыр-шиғырҙар ижад итә.
Минең тыуған ауылым – районыбыҙҙың иң гүзәл ерендә урынлашҡан Игенселәр ауылы.
Минең тыуған ауылым – районыбыҙҙың иң гүзәл ерендә урынлашҡан Игенселәр ауылы.
Тарихтарҙан ҡайтты бер йыйын
02 ноября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
23-24 октябрҙә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә тарихта тәүге тапҡыр Бөтә Рәсәй Сәсәндәр фестивале булып үтте. Унда Башҡортостандың төрлө райондарынан һәм Рәсәй төбәктәренән, сит илдәрҙән боронғо халыҡтар үҙ милләтенең ауыҙ-тел ижады өлгөләрен күрһәтергә тип йыйылды.
Беҙ ҙә Ғафуриҙан өсәү: Сәйетбабанан бик күп төрлө бәйгеләрҙә ал бирмәүсе Илһам Байбулдин, Юлыҡ мәктәбенең 7-се класс уҡыусыһы, районда үткәрелгән Йәш сәсәндәр бәйгеһендә еңеүсе Зөлхизә Зәйнуллина һәм мин Фәүзиә Ҡотлогилдина (Алтынбикә) Ғафури районының данын яҡлар өсөн ошо фестивалдә ҡатнаштыҡ.
Беҙ ҙә Ғафуриҙан өсәү: Сәйетбабанан бик күп төрлө бәйгеләрҙә ал бирмәүсе Илһам Байбулдин, Юлыҡ мәктәбенең 7-се класс уҡыусыһы, районда үткәрелгән Йәш сәсәндәр бәйгеһендә еңеүсе Зөлхизә Зәйнуллина һәм мин Фәүзиә Ҡотлогилдина (Алтынбикә) Ғафури районының данын яҡлар өсөн ошо фестивалдә ҡатнаштыҡ.
Афарин!
02 ноября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Уңғандарыбыҙ
Сәйетбаба ауылынан Башҡортостан Республикаһы-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, танылған ҡурайсы һәм өзләүсе, музыка ҡоралдары эшләүсе оҫта Илһам Ханнан улы Байбулдиндың төрлө конкурс-тарҙа еңеү яулауы ғәҙәти күренешкә әүерелеп бара.
Һоҡландырғыс тамаша
02 ноября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Күптән түгел Имәндәш ауылы һәүәҫкәрҙәре ҡауарҙыларҙы бай йөкмәткеле концерт программаһы менән һөйөндөрҙө, күңелле ял бүләк итте.
Торатау тураһында китап
02 ноября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Яңыраҡ З.Биишева исемендәге Башҡортостан "Китап” нәшриәтендә яҡташыбыҙ, күренекле прозаик Әмир Әминевтың "Бер кәмәлә” исемле китабы баҫылып сыҡты.


text:
Джим Торп
Джакобус Франсискус Торпе (Джим Торпеда; ингл. Jacobus Franciscus Thorpe, сок-фокс Уа-То-Хак (Wa-Tho-Huk)), 28 май 1888 йыл, Прага, Оклахома — 28 март 1953, Ломит, Калифорния) — Америка Ҡушма Штаттары спортсыһы.
Еңел атлетика буйынса (йүгереү, оҙонлоҡҡа һикереү, бейеклеккә һикереү, ҡолға ырғытыу, диск һәм һөңгө ырғытыу, йәҙрә этәреү, биш алыш, ун алыш), шулай уҡ, баскетбол, бейсбол, америка футболы (профессиональ кимәлдә), хоккей, йөҙөү, теннис, йәйәнән атыу буйынса ярыштарҙа ҡатнаша.
Ике тапҡыр 1912 йылғы Йәйге Олимпия уйындары еңеүсеһе була.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Торптың тыуыу датаһы, тыуғанда бирелгән исеме, этник сығышы тураһындағы мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы, сөнки уның тыуыу тураһындағы таныҡлығы юғалған.
Сығанаҡтарҙың күбеһе уның атаһының ҡатнаш ирланд-һинд сығышлы тигән уртаҡ фекергә килә (Саук һәм Фокс ҡәбиләләре төркөмө).
Әсәһенең тамырҙарында француз һәм һинд ҡаны аға (Потаватоми ырыуы юлбашсыһының вариҫы). Атаһы ла, әсәһе лә, уның үҙе кеүек — католиктар.
Торп атаһы яғынан ата-бабалары ҡараған һинд ҡәбиләһендәге кеүек үҫә, һиндтар өсөн асылған мәктәптә уҡый.
1904 йылда ул Пенсильваниялағы Карлейсла Индейҙар сәнәғәт мәктәбенә (бында уның атлет булараҡ һәләттәре асыла).
Ләкин атаһының вафатынан һуң, мәктәпте ташларға мәжбүр була. Һуңғараҡ ул мәктәпкә кире әйләнеп ҡайта һәм уҡыуын дауам итә.
Олимпия уйындарындағы еңеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1912 йылдағы Стокгольмда үткән йәйге Олимпия уйындарының биш алыштан торған еңел атлетика (был алыш оҙонлоҡҡа һикереүҙән, һөңгө һәм диск ырғытыуҙан, шулай уҡ 200 һәм 1500 метрға йүгереүҙән тора) һәм ун алыштан торған ярыштарында (хәҙергегә оҡшаш) ике алтын миҙал яулай.
Дөйөм һөҙөмтәлә, ул был спорт төрҙәренең 15 дисциплинаһынан 8-дә еңеү яулай. Ун алышта уны икенсе урындан ҡалыуы 700 мәрәй тирәһе генә айырып тора. Ә ҡуйылған рекорд — 8,413 мәрәй —элекке рекордты 998 мәрәйгә үтеп китә.
Был рекордты ун йыллап бер кем дә үтә алмай. Бынан тыш, ул бейеклеккә һикереүҙә 4-се урында була, ә оҙонлоҡҡа һикереүҙә — 7.
Яуланған һөҙөмтә йәмғиәттә шау-шыу ҡуптара. Легендаға ярашлы, швед короле Густав Торпҡа алтын миҙал менән бергә бюст (ун алышта еңгән өсөн королдең махсус призы), ул былай тигән: «Сэр, һеҙ донъяның иң бөйөк атлеты».
Торп, легенда буйынса: «Рәхмәтлемен һеҙгә, король»,- тип әйтә була. Әлеге легенда, хәҙерге заман сығанаҡтары менән раҫланмай, ул тәүге тапҡыр 1940 йылда барлыҡҡа килә.
Биш алышта еңгәне өсөн Торп шулай уҡ махсус приз ала. Был призды батша Николай II тапшыра.
Шуныһы билдәле: старт алдынан, Торптың еңел атлетика өсөн алынған туфлиҙарын урлайҙар, шуға күрә ул ике төрлө парҙан булған һыңарышар туфли (сүп-сар кәрзиненән табылған туфлиҙар) кейеп сығыш яһарға мәжбүр була (ике миҙалды ла ала)[3].
Был туфлиҙарҙы уның 1912 йылда төшкән фотоһында күрергә була. Иғтибарлап ҡарағанда, шул күҙгә салына: һыңар туфли үтә ҙур булғанлыҡтан, ул бар аяғына ҡатлап ойоҡ кейергә мәжбүр була.
Дисквалификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1913 йылда спортсының Олимпия миҙалдары Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан тартып алына Сөнки Троптың Олимпия уйындарында сығыш яһағанына тиклем ярым профессиональ кимәлдә ике миҙгел буйы бейсбол уйнау факты асыҡлана.
Өҫтәүенә, матчтарҙан һуң аҡса ла ала (ул заманда Олимпия уйындарында тик һәүәҫкәрҙәргә генә сығыш яһарға рөхсәт итәләр). Был ҡарар һәр төрлө бәхәстәр тыуҙыра, һәм улар 70 йылға яҡын дауам итә.
Һуңғараҡ күп кенә белгестәр миҙалдарҙан мәхрүм итеү дискриминацион характерҙа булыуын белдерә. Сөнки Торп милләте буйынса өлөшләтә индеец була. Шуны ла билдәләргә кәрәк, 1952—1972 йылдарҙағы МОК президенты Эвери Брендедж, үҙенең был вазифаны биләгән йылдарында, Торптың хоҡуҡтарын тергеҙеүгә ҡырҡа ҡаршы төшә («белмәү яуаплылыҡтан ҡотҡармай», тип мотивациялай).
Шуныһы ҡыҙыҡ: ул үҙе шул уҡ Олимпия уйындарында, 1912 йылда биш алыш һәм ун алыш уңул атлетикаһы ярыштарында АҠШ өсөн сығыш яһай, әммә ярышта Торп еңә.
Профессиональ карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Профессионал булараҡ, 41 йәшкә тиклем сығыш яһай. Бейсболда аутфилдер позицияһынан сығыш яһап, Торп 6 йылын «Нью-Йорк Джайентс», «Цинциннати Редс», «Бостон Брэйвс» командаларында үткәрә.
1916 йылда Торптың «Кантон Бульдогс» футбол командаһы 3 рәсми булмаған милли чемпион исеменең берәүһен яулай. Был ваҡытта ул хәҙер йәшәп килгән Милли футбол лигаһының беренсе президенты була.
Үлеме һәм ҡабаттан ерләнелеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спортсмен йөрәк өйәнәгенән 1953 йылдың 28 мартында Калифорнияның Ломитаһында вафат була[4]. Мәйетте Оклахома штатының Шони ҡалаһына алап баралар һәм шунда ерләйҙәр.
Йәмәғәтселек мемориал һәм парк булдырыу мөмкинлеген эҙләй, ләкин властар финанслау менән әллә ни ҡабаланмай. Спортсының өсөнсө ҡатыны, Патрисия, Пенсильваниялағы Мауч-Чунк ҡаласығы бизнес йәлеп итеү юлдарын эҙләүе хаҡында белеп ҡала.
Патрисия ҡала властарына иренең һөлдәһен күсереү тәҡдиме менән мөрөжөғәт итә. 1954 йылда ҡала властары һөлдәне күсерәләр мемориал (мавзолей) булдыралар, ә Мач-Чанк үҙе Джим-Торп тип үҙгәртелә (спортсы унда бер ваҡытта булмаһа ла).
Әлеге көндә ул Карбон округының үҙәге.
Хоҡуҡтарын ҡайтарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1983 йылда рәсми рәүештә Торптың олимпия чемпионы тигән исемен кире ҡайтаралар. Ул ваҡытта Олимпия уйындарында профессиональ спортсыларға сығыш яһауға рәсми рөхсәт булмағанлыҡтан, хоҡуҡтарын ҡайтарыуҙа формаль нигеҙ булып, дисквалификацияның ярыштар үткәндән һуң ярты йылдан күберәк ваҡыт үтеүе тора.
Сөнки 1912 йылғы ҡағиҙәләргә ярашлы, бындай ҡарарҙар сығарыу өсөн 30 көндән артыҡ ваҡыт үтмәҫкә тейеш була.
Профессионалдарҙың Уйындарҙа ҡатнашыуына рәсми рөхсәт бары тик 1988 йылғы Олимпия уйындары алдынан ғына ҡабул ителә.
Ҡаҙаныштарын таныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Америка телеканалы ABC Sports үткәргән һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса, Торп XX быуаттың бөйөк еңел атлеты тип таныла.
Уның конкуренттары араһында Мохаммед Али, бейсболсылар Бейб Рут, Джесси Оуэнс, Уэйн Гретцки, гольфсылар Джек Никлаус, Пеле, Вильма Рудольф, Мартина Навратилова, Джекки Джойнер-Керси һәм Майкл Джордан була[5].
Торптың тормошо буйынса 1951 йылда «Джим Торп: ысын американлы» тигән фильм төшөрәләр, унда Берт Ланкастер уйнай.
Торп АҠШ почта маркаһында бар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Benjey, Tom. Doctors, Lawyers, Indian Chiefs. — Carlisle, PA: Tuxedo Press, 2008. — ISBN 978-0-9774486-7-8
- Buford, Kate. Native American Son: The Life and Sporting Legend of Jim Thorpe (Knopf, 2010), 496pp; major biography. ISBN 978-0-375-41324-7. NewYork Times review
- «In the Matter of Jacobus Franciscus Thorpe» in Bill Mallon and Ture Widlund, The 1912 Olympic Games — Results for All Competitors in All Events, with Commentary. Jefferson, NC: McFarland, 2002. ISBN 0-7864-1047-7
- Newcombe, Jack. The Best of the Athletic Boys: The White Man’s Impact on Jim Thorpe. Garden City, NY: Doubleday, 1975. ISBN 0-385-06186-2
- Updyke, Rosemary Kissinger. Jim Thorpe, the Legend Remembered. Gretna, LA: Pelican, 1997. ISBN 1-56554-539-7
- Wallechinsky, David. The Complete Book of the Summer Olympics. Woodstock, NY: Overlook Press, 2000. ISBN 1-58567-046-4
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Encyclopædia Britannica
- ↑ SNAC
- ↑ «Battle over athlete Jim Thorpe’s burial site continues». The Washington Post. Retrieved July 7, 2012.
- ↑ Jim Thorpe Is Dead On West Coast at 64
- ↑ «Wide World of Sports athlete of the century». ESPN.com. проверена 13 августа 2012
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- АҠШ-та тыуғандар
- 28 мартта вафат булғандар
- 1953 йылда вафат булғандар
- Калифорнияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Персоналии по алфавиту
- Бейсболисты США
- Многоборцы США
- Олимпийские чемпионы от США
- Олимпийские чемпионы по лёгкой атлетике
- Чемпионы летних Олимпийских игр 1912 года
- Легкоатлеты на летних Олимпийских играх 1912 года
- Умершие от инфаркта миокарда
- Спортсмены нескольких видов спорта
- Персоналии:Индейцы
- Игроки «Цинциннати Редс»
- Игроки «Нью-Йорк Джайентс»


text:
- Подробности
- Просмотров: 574
ЗОРИН Владимир Викторович (26.1.1953, Өфө), химик‑органик. БР ФА-ның мөхбир ағзаһы (1995), химия ф. д‑ры (1984), проф. (1987). РФ‑тың атҡ. фән эшмәкәре (1998), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2003). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1975) шунда уҡ эшләй (1987 й. алып биохимия һәм микробиология производстволары технологияһы каф. мөдире), бер үк ваҡытта 1992—98 йй. Теүәл органик синтез ҒТИ‑ның фәнни эштәр б‑са дир. урынбаҫары. Фәнни хеҙмәттәре азот‑, кислород‑, кремний‑ һәм көкөртлө органик берләшмәләрҙең окисланыу-ҡайтарылыу, радикал, ион‑радикал, био‑ һәм гомогенлы‑каталитик реакцияларының кинетикаһын, механизмын һәм стереохимияһын өйрәнеүгә; биологик актив матдәләрҙе хемо‑ һәм биосинтезлау; органик берләшмәләрҙең регио‑ һәм стереоселектив биотрансформацияһы алымдарын табыуға; химик процестарҙы микротулҡын һәм ультратауыш тәьҫирендә интенсивлаштырыуға арналған. З. етәкс. күҙәнәктәрҙәге регио‑ һәм энантиоселектив биокатализаторҙар, аҙ молекулалы биокөйләгестәр һәм уларҙың оптик яҡтан таҙа элгәрҙәре — мед., а.х., фарм. сәнәғәте реагенттарын [продигиозин, экзодерил, серраветтин; бетулин, арахидон һәм эйкозапентаен к‑талары; фармакологик әһәмиәтле диенамидтар, a‑токоферолдың энантиомер яҡтан таҙа синтондары, B‑адреноблокаторҙар, бөжәк феромондары, кетопрофен, ибупрофен препараттары һ.б.], мотор яғыулыҡтарының юғары октанлы компоненттарын һ.б. алыуҙың юғары һөҙөмтәле ысулдары эшләнә. 600‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 70 уйлап табыу авторы. Ленин комсомолы пр. (1983), Башҡ‑н комсомолы пр. (1981) лауреаты.
Хеҙм.: Межфазный катализ в химии 1,3-дигетероциклоалканов. М., 1993 (авторҙ.); Методы синтеза 1,3-дигетероаналогов циклоалканов. Уфа, 1998 (авторҙ.); Методы исследования реакционной способности органических соединений. Уфа, 1999 (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы » Страница 2
Телһеҙ халыҡ – тамырһыҙ ағас
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 20-04-2018, 11:29
Әсәм теле. Сәсән теле. Туған тел. Кешелек донъяһы барлыҡҡа килеү менән Хоҙай Тәғәлә кешегә иң элек тел бүләк иткән. Беҙҙең телебеҙ әсә һөтө менән ингән. Ҡайҙа ғына булһаҡ та, ҡайҙа ғына йәшәһәк тә уны һаҡларға, киләсәк быуынға еткерергә тейешбеҙ. Был беҙҙең изге бурыс.
Кеше тәүҙә үҙ теленең матурлығын, изгелеген, ҡиммәтен тойорға тейеш. Шул саҡта ғына уның ниндәй тәрән, хисле, яғымлы икәнлегенә ышана һәм киләсәккә тапшырырға әҙерләнә....
Балалар Аҡмулла нәсихәттәрендә тәрбиәләнһен!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 12-04-2018, 07:00
Үҙ-үҙемде белә башлағандан алып ҡартәсәйемдең йор ҙа, шаян да, йөкмәткеле һәм хикмәтле лә һамаҡтарын, һүҙҙәрен иҫләйем. “Ерәнсә сәсән” әкиәтен, “Урал батыр” эпосын, Аҡмулла, Ш. Бабичтың исемдәрен тап унан ишетеп белдем. “Аҡмулла, Аҡмулла, беҙ башҡортҡа хаҡ мулла”, – тип ҡартәсәйемдең һүҙҙәрен ҡабатлап йөрөгәнем әле лә хәтерҙә....
Донъялағы иң ҙур байлыҡ (Хикәйә)
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 9-04-2018, 10:54
– Әсәй, әсәй, ҡара ниндәй ҙур “бишле” алып ҡайттым! Башҡорт теленән! – тине батырҙарса башын өҫкә күтәреп, ғорурланып, Урал исемле малай көндәлеген әсәһенә күрһәтте лә, балалар баҡсаһынан ҡайтҡан һеңлеһенә аяҡ кейемен сисергә ярҙам итте.
– Уңғанымды! Әйҙәгеҙ, балалар, аш беште. Атаһы, туҡтап тор, эш ҡасмаҫ ул!
Яҙҙың ҡояшлы, матур көндәренең береһе ине был. Бер нисә көндән уҡыуҙар бөтә. Йәй яҡынлаша. Ошондай ваҡытта Айгөлгә рәхәт тә, ҡыйын да булып китә. Тыуған ауылын, туғандарын, яҡындарын һағынған ул.
– Айгөл, – үҙенә өндәшкән кеүек кенә, Айнур ҡатынына ҡарап, – Әлиә ҡайтҡан, тиҙәр.
– Эйе. Ишеткәйнем. Был балалар тыңлауһыҙ, йәшәү юҡ, тип ғаиләһен Мәскәүҙә ҡалдырып, кире ҡайтҡан.
– Балалар тыңлауһыҙ...
– Ә ҡасандыр беҙ үҙебеҙ ҙә бала инек бит......
Атайлы булһын балалар!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 4-04-2018, 14:57
“Аталы бала – арҡалы”, “Атанан күргән – уҡ юнған, әсәнән күргән – тун бескән”, “Атанан күреп ул үҫер, әсәне күреп – ҡыҙ үҫер” кеүек тапҡыр мәҡәлдәр бар халҡыбыҙҙа. Эйе, ғаиләлә атай кешенең роле баһалап бөткөһөҙ. Ул – ғаилә именлеген һаҡлаусы ла, балаларына өлгө булырлыҡ кеше лә. Ошо абруйҙы булдырыу – әсәй кешенең дә бурысы.
...
Үҙ асылыбыҙҙы һаҡлайыҡ!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 23-03-2018, 16:10
... Ҡыңғырау тауышын ишетеү менән барыһы ла коридорға атылды. Кабинетта минән башҡа ике ҡыҙ ғына тороп ҡалды.
– Йонсотто мине был уҡыуҙар, етмәһә, алда БДИ! – тип һүҙ башланы Зөһрә.
– Их, кейәүгә сыҡһаң ине! Ысынлап, ҡыҙҙар, берәй байға тормошҡа сығаһың да, вәссәләм! Уҡырға ла, эшләргә лә кәрәкмәй. Иң мөһиме, аҡса кеҫәңдә тулып ятасаҡ, – был уның янында ултырған Таңсулпандың һүҙҙәре.
...
"Йәшлек” гәзите иғлан иткән Булат Солтангәрәев исемендәге республика уҡыусылар ижади конкурсы хаҡында АШҠАҘАР» радиоһы тапшырыуы
Яңылыҡтар таҫмаһы / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 12-03-2018, 13:51
Әңгәмәлә БДУ профессоры, филология фәндәре докторы, яҙыусы Тимерғәле Килмөхәмәтов, Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы, йәмәғәт эшмәкәре, Булаттың атаһы Әмир Солтангәрәев һәм “Йәшлек”гәзите хәбәрсеһе Айбулат Ишназаров ҡатнаша.
Алып барыусы: Фәнүзә Баһауетдинова.
"Бәйләнештә" селтәрендәге төркөмөбөҙҙә тыңлағыҙ!
Уҡыусылар һәм уҡытыусылар! Бәйгегә эштәрегеҙҙе ебәрә һалығыҙ! "Әле ваҡыт бар" тип йөрөмәгеҙ, беҙгә март-апрель айҙарында мәҡәләләрҙе гәзиттә баҫтырып өлгөрөргә кәрәк....
Киләсәктән хат
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 27-02-2018, 11:15
йәки Ғәмһеҙлек йоҡоһонан уянырға ваҡыт, халҡым!
Йылы йәй көнө... Ҡояш ҡыҙҙыра. Йылға буйында балалар һыу инә. Уларҙың шат көлөүе әллә ҡайҙан ишетелеп тора. Кәртә артындағы урманда ҡоштар һайрай, ҡарлуғастар тегеләй-былай оса. Бәләкәй ҡояшҡа оҡшаған бәпембә сәскәләре хуш еҫе менән бал ҡорттарын үҙенә саҡыра. Күбәләктәр леп-леп килеп осоп үтә. Тирә-яҡта шундай гүзәллек! Был матурлыҡтан күҙҙе айырып алырлыҡ түгел…...
Ер яҙмышы – беҙҙең ҡулда
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 5-02-2018, 15:31
йәки Үҙебеҙҙең тәбиғәт балаһы икәнебеҙҙе онотмайыҡ
Ер-әсәбеҙ биргән икмәк менән
Аҡ һөттән дә изге нимә бар?
Р. Бикбаев.
Бына, ниһайәт, яратҡан миҙгелем – көҙ етте.
Бар тирә-яҡ алтынға мансылған саҡ. Япраҡтар һары, ҡыҙғылт, көрән төҫкә буялған. Ошо төрлө төҫтәге ҡойолған япраҡтар әкиәттәге балаҫты хәтерләткәндәй...
Был миҙгелдең илаһи матурлығын күрергә йыл да тәбиғәт ҡосағына ашҡынам... Тирә-яҡ тып-тын. Ошо тыныслыҡты яратам мин! Төрлө уйға сумып, саф һауа һулап, рәхәтләнеп урман гиҙәм... Ҡапыл, тынлыҡты боҙоп, бөтә урманды яңғыратып көлгән тауыштар ишетелде. Мин шул яҡҡа ыңғайланым. Унда үҫмер егет һәм ҡыҙҙар күңел аса ине. Ҡулдарында – һыра шешәләре, ауыҙҙарында – тәмәке, усаҡ яҡҡандар... Янғын сығарып ебәрмәһәләр ярар ине, тигән уй башымдан сыҡманы. Үҙемдә батырсылыҡ табып, яндарына барып иҫкәртергә булдым. Йәштәр беҙҙең ауылдыҡы түгел ине. Мине күргәс, улар ниңәлер йәһәт-йәһәт кенә ҡайтырға йыйына башланы....
Телебеҙ йәшәһен, үҫһен!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 29-01-2018, 11:08
– Тор, ҡыҙым, тор, дәрестәреңә һуңлап ҡуйма, – тип атайым йомшаҡ ҡына тауышы менән мине иртәнге йоҡонан уятты.
Уның шулай иркәләп өндәшеп уятыуын бик яратам. Моңло бер йыр кеүек бит ул башҡорт теле.
Атайым – башҡорт, ә әсәйем татар милләтенән. Шуға ла мин башҡортса ла, татарса ла, мәктәптә дуҫтарым менән русса ла иркен аралашам. Сит ил теле дәрестәрендә инглизсә һөйләшәбеҙ. Шулай итеп төрлө телдәр белеү, һөйләшеү, уҡый-яҙа белеү, минеңсә, үҙе ҙур бәхет. Ундай кешегә төрлө белемгә юл асыҡ....
Уның шулай иркәләп өндәшеп уятыуын бик яратам. Моңло бер йыр кеүек бит ул башҡорт теле.
Атайым – башҡорт, ә әсәйем татар милләтенән. Шуға ла мин башҡортса ла, татарса ла, мәктәптә дуҫтарым менән русса ла иркен аралашам. Сит ил теле дәрестәрендә инглизсә һөйләшәбеҙ. Шулай итеп төрлө телдәр белеү, һөйләшеү, уҡый-яҙа белеү, минеңсә, үҙе ҙур бәхет. Ундай кешегә төрлө белемгә юл асыҡ....
Башҡорттағы намыҫ, иман менән Ярһып тибә Зәки йөрәге.
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 11-01-2018, 13:10
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Сәстәр өсөн бәлзәм
Сәстәр өсөн бәлзәм
Алма һеркәһе нигеҙендә әҙерләнгән бәлзәм сәсте матурайтып, ҡуйыртып ебәрә. Уның өсөн 4 стакан һыу, 15 мл алма һеркәһе, 30 мл алоэ һуты алына. Бөтә компоненттарын бергә ҡушып бутап, быяла шешәлә һыуытҡыста һаҡларға кәрәк. Сәсте йыуғандан һуң, бәлзәмде бер аҙ йылытып, сәскә һөртәһең. Шуның менән эш тә бөттө, сайып төшөрөргә кәрәкмәй. Бәлзәмгә эфир майҙары ла ҡушырға мөмкин.
1. Сәс шәберәк үҫһен өсөн – 10 тамсы бөтнөк үләне майы, 5 тамсы лаванда майы, 10 тамсы аҡ шыршы майы.
2. Майлы сәстәр өсөн – 10 тамсы мелисса майы, 13 тамсы иммортель майы, 2 тамсы лаванда майы.
3. Ҡауаҡҡа, сәстең ҡойолоуына һәм асаланыуына ҡаршы – 10 тамсы лимон майы, 10 тамсы ваниль майы, 5 тамсы лаванда майы.
Һөҙөмтә оҙаҡ көттөрмәҫ. Бер нисә тапҡыр ғына ҡулланыуҙан да сәсегеҙ ҡабарып, ялтырап китер.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Китаптар
Китаптар − ҡөрьән, исламдағы изге китап.
Аллаһы Тәғәлә дин һәм шәриғәт хөкөмдәрен бәйән итеп,Пәйғәмбәрҙәр аша йөҙ ҙә дүрт (104) китап иңдергән.Пәйғәмбәрҙәр ошо китаптар ярҙамында ҡәүемдәрен изге ғәмәлдәргә өндәгән. Иң беренсе Китап Әҙәм ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит), Шис ғәләйһиссәләмгә 50 ҡағыҙ (бит),Иҙрис ғәләйһиссәләмгә 30, Ибраһим ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит) иңдергән. Муса ғәләйһиссәләмгә Тәүрат китабын, Дауыт ғәләйһиссәләмгә Зәбур китабын, Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжил, һәм Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәткә ғәләйһиссәләм Ҡөрьән китабын иңдергән. Ҡөрьән алдағы бар китаптарҙы ла эсенә алған китап. Донъялыҡ өсөн дә, әхирәт өсөн дә кәрәкле хөкөмдәр бар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 601
ЕЛЕМҮЛӘН (Silene), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 500‑ҙән артыҡ төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 13 төрө үҫә: иҙел Е., йәшелсәскә Е., һылашҡаҡ Е., ҡырҡсәскә Е., төн Е. һ.б. Күп һәм ике йыллыҡ үлән. Яңғыҙ йәки күп, төҙ йәки күтәрелеүсән, ҡуйы төклө һабаҡлы, бейеклеге 20—120 см. Япрағы ҡалаҡ, ҡыяҡ, ҡыяҡ-ланцет рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һирәкләп йәшкелт йәки ал, каса япрағы, ғәҙәттә, ҡабармаған, көпшә йәки ҡыңғырау рәүешендә, 10 епсәле. Май—сент. сәскә ата. Емеше — күп орлоҡло ҡумта, асылмалы, 3 парлы тешле, июль—сент. өлгөрә. Респ. бөтә терр‑яһында далала, һирәкләтелгән урманда һәм урман ситендә, болонда, ҡоро битләүҙә, ҡалдауҙа, йылға ярында үҫә. Реликт алтай Е. — һирәкләп респ. көньяғында, эндемик аҙ япраҡлы Е. башлыса Башҡортостандың (Көньяҡ) Уралында һәм Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында осрай. Декоратив үҫемлек. Составында сапонин, флавоноид һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ирәмәл тауының яланғас урындарында үҫкән реликт аҙ япраҡлы Е. һәм ҡыуаҡлы Е. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Н.В.Маслова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Мексиканан халыҡ-ара эксперт Өфөләге һайлау участкаларының эшен баһаланы
Мексиканан халыҡ-ара эксперт Өфөләге һайлау участкаларының эшен баһаланы Фото: Дарья Петрова
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфөлә «Һайлауҙар-2018» йәмәғәт матбуғат үҙәгендә 18 мартта Мексиканан халыҡ-ара эксперт, Мехико ҡалаһының конгресс башлығы аппараты етәксеһе Рауль Торрэс булды. Журналистар менән әңгәмәлә ул республиканың баш ҡалаһындағы биш һайлау участкаһында булғанын хәбәр итте.
«Участкаларға йәш кешеләрҙең, балалары менән ата-әсәләрҙең, пенсионерҙарҙың тауыш бирергә килгәнен күрҙем. Бер ниндәй ҡағиҙә боҙоу асыҡланманы. Бөтәһе лә һәйбәт. Тик һауа торошо ғына бер аҙ кәйефте боҙҙо», — тине халыҡ-ара эксперт.
Рәсәйҙәге һайлауҙар Мексикалағынан нимәһе менән айырыла тигән һорауға ул техник өлкәне билдәләне.
«Һеҙҙә тауыштарҙы һанаған электрон машиналар (КОИБ – һайлауҙарҙа һайлаусыларҙың тауыштарын иҫәпләү өсөн электрон ҡоролма) бар. Улар тиҙ генә тауыштарҙы һанай һәм шуның менән һайлауҙарҙың асыҡлығын тәьмин итә».
http://www.bashinform.ru/news/1130476-mezhdunarodnyy-ekspert-iz-meksiki-otsenil-rabotu-izbiratelnykh-uchastkov-ufy-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 317
ТРЕМАТОДТАР, һ у р ғ ы с т а р (Trematoda), яҫы ҡорттар класы. Яҡынса 4 мең, БР‑ҙа — 150‑нән ашыу төрө билдәле. Умыртҡалыларҙың паразиттары. Кәүҙә оҙонлоғо 0,1—5,5 мм (ҡайһы берҙә 10 см тиклем һәм артығыраҡ). Кәүҙәһе япраҡ, һирәгерәк цилиндр йәки груша формаһында, тоноҡ аҡ, һорғолт йәки алһыу төҫтә, йыш осраҡта ҡара таплы; тире‑мускул муҡсаһы м‑н ҡапланған (керпек эпителийы юҡ, ҡулса һәм буй мускулдары яҡшы үҫешкән), ағзалар араһындағы аралыҡтар паренхима м‑н тулған; күпселек төрҙәренең хужа туҡымаларына йәбешеү өсөн ауыҙ һәм ҡорһаҡ имгестәре, эре хитиноид сәнскеләре, ырғаҡтары бар. Эсәклеге ике тармаҡлы, һуҡыр тоташҡан (ҡайһы бер төрҙәрҙә — рудиментар, туҡлыҡлы матдәләрҙе тәненең өҫкө йөҙө аша һеңдерә). Бүлеп сығарыу системаһы ике каналдан тора, улар тирбәлеүсе күҙәнәктәрҙең нескә каналсыҡтарына барып тоташа. Нервылар системаһы нервы олондарының башы булып торған парлы мейе ганглияһы рәүешендә үҫешкән. Һиҙеү ағзалары булып пигмент күҙҙәр (ҡарышлауыҡтарҙа), сенсиллалар, имгестәр тора. Т. — гермафродиттар, шестозоматидалар ғаиләһенә ҡараған төрҙәр айырым енесле. Үҫеше ҡатмарлы, хужаларҙы алмаштырыу (аспидогастридалар ярым класына ҡараған төрҙәрҙән тыш) һәм партеногенетик быуындар аша бара. Йомортҡала керпексәле ҡарышлауыҡ (мирацидий) үҫешә, ул ваҡытлы хужаға — моллюскыға үтеп инә, ҡайһы берҙә зарарланыу йомортҡаны йотҡанда була. Моллюскының организмында ҡарышлауыҡтар, күп һанлы церкариялар барлыҡҡа килтереп, партеногенетик үрсей, улар һыуға сығып, һыу үҫемлектәрендә йәки һыуҙың өҫтөндә циста м‑н ҡапланып, инвазион формаға (адолескарий) әүерелә, башҡа Т. церкариялары икенсе ваҡытлы хужаға (моллюскылар, бөжәктәр, ҡыҫала һымаҡтар, балыҡтар һ.б.) эләгә һәм метацеркарияларға әүерелә. Төп хужаның зарарланыуы адолескарияларҙы йотҡанда, метацеркариялы ваҡытлы хужаны ашаған осраҡта бара, шистозоматидаларҙа церкариялар уға тире аша үтеп инә. Т. умыртҡалыларҙың эске ағзаларында паразит булып йәшәй, кеше һәм хайуандарҙың ҡурҡыныс ауырыуҙарын — трематодоздарҙы (дикроцелиоз, описторхоз, фасциолёз, эхиностомоз һ.б.) тыуҙыра.
М.Ғ.Баянов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 263
ҮЛӘН ҠАТНАШМАҺЫ, бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ ҡуҙаҡлылар һәм ҡыяҡлыларҙан яһалма үҫтерелгән үҫемлектәр япмаһы. Файҙаланыу ысулы б‑са — сабынлыҡ, көтөүлек, сабынлыҡ‑көтөүлек Ү.ҡ.; составы б‑са ябай (2—3 төр үләнде үҙ эсенә ала; 2—3 йыл ҡулланыу өсөн), ярым ҡатмарлы (3—4; 4—6 йыл) һәм ҡатмарлы (5—6; 7 йылдан ашыу) Ү.ҡ. айырыла. Ү.ҡ. өсөн төр һәм сорттар үҫемлектәрҙең биол., экологик һәм хужалыҡ-производство үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып һайлап алына, орлоҡтарҙың тәҡдим ителгән нормалары файҙаланыла. Сабынлыҡ ерҙәре өсөн вегетация осоро һәм фенологик фазаларҙы үтеү ваҡыты бер үк булған үләндәр, көтөүлек ерҙәре өсөн өлгөрөү ваҡыты төрлө булған, башлыса тәпәш һәм бейегерәк үҫкән, тапалғандан һуң яҡшы үҫеп сыҡҡан үләндәр ҡатнаштырып үҫтерелә. Ҡыҫҡа ваҡытлы Ү.ҡ. ялан сәсеү әйләнештәрендә, уртаса ваҡытлылары — ялан сәсеү әйләнештәренең болонло һәм буш баҫыуҙарында, күп йыллыҡтары баҫыу ситендәге сәсеү әйләнешенә инмәгән участкаларҙа ҡулланыла. Башҡортостанда төньяҡ урман‑дала зонаһында һәм төньяҡ-көнсығыш урман‑дала зонаһында болон тимофеевкаһы м‑н болон клеверы, көньяҡ урман‑дала зонаһында һәм Урал алды дала зонаһында арышбаш, бейек ирғылсыҡ, ҡылсыҡһыҙ ваҡ күстерә, һабаҡсаһыҙ аҡтамыр йәки сүсле регнерия м‑н күк гибрид люцерна сәселә. Урал аръяғы дала зонаһында арышбаш, ваҡ күстерә, күк йәки һабаҡсаһыҙ аҡтамыр, себер йәки ҡуһа тауҡыяғы м‑н люцерна һәм йылҡы борсағынан торған сәсеүлектәр киң таралған.
Әҙәб.: Н а д е ж к и н С.Н. Конвейерное производство кормов в Башкортостане. Уфа, 2003; ш у л у ҡ. Многолетние кормовые растения. Уфа, 2003.
С.Н.Надежкин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
ТАВРИОН (донъяуи исеме Батозский Тихон Данилович; 28.7.1898, Харьков губ. Краснокутск ҡ. — 13.8. 1978, Изге Троица монастыры Спасо‑Преображение пустыны, Латвия ССР‑ының Валгунде ҡсб), дин әһеле. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Архимандрит (1927). Монахлыҡ ҡабул иткән (1920). 1926 й. алып Марк Изге Троица монастыры (Витебск ҡ.), 1927 й. — Вознесение һәм Феодосий сиркәүҙәре (Пермь ҡ.) настоятеле. 1929 й. репрессиялана (1930 — 35 йй., 1940 — 48 йй. — төрмәлә, 1948 — 56 йй. һөргөндә була). 1956 й. аҡлана. 1956 й. башлап Изге Троица кафедраль соборы (Пермь), 1957 й. — Глинский Богородица Раштыуаһы пустыны (Украина ССР‑ы Глухов р‑ны), 1958 й. — Изге Успение Почаевский лавраһы настоятеле. 1959 й. алып Өфө епархияһы секретары, Покров сиркәүе (Өфө) настоятеле. 1961 й. башлап Ярославль епархияһында, 1969 й. — Рига епархияһы Изге Троица монастырының Спасо-Преображение пустынында хеҙмәт иткән. Икона яҙыу м‑н шөғөлләнгән (Покров сикрәүе стеналарын биҙәгән). Т. обновленецтар хәрәкәтенә ҡаршы сығыш яһаған, православие ҡорамдарын ябыуға ҡаршылыҡ күрһәткән. 2‑се дәрәжә Изге Владимир орд., Патриах тәреһе м‑н бүләкләнгән.
П.В.Егоров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Мәғлүмәт технологиялары
Мәғлүмәт технологиялары — мәғлүмәт булдырыу, һаҡлау, идара итеү һәм эшкәртеү технологияларына бәйле, шулай уҡ иҫәпләү техникаһын ҡулланған фәндәр һәм эшмәкәрлек өлкәһенең киң класы.
Ғәҙәттә был терминды компьютер һәм компьютерҙар селтәренә бәйле ҡулланалар, әммә ул шулай уҡ телевидение һәм телефон һымаҡ мәғлүмәт таратыу технологияларын да үҙ эсенә ала. Ҡайһы бер сәнәғәт төрҙәре, мәҫәлән, аппарат саралары, программа менән тәьмин итеү, электроника, ярым үткәргес, Интернет, телеаралашыу йыһаздары, электрон коммерция, компьютер хеҙмәттәре мәғлүмәт технологиялары менән бәйле.


text:
Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында башлыса Урал аръяғы райондарынан килгән студенттар белем ала. Уҡырға килеүселәрҙең күбеһен Баймаҡ районы студенттары тәшкил итә. Быға уҡыу йортоноң райондың киң мәғлүмәт саралары менән даими хеҙмәттәшлектә булыуы ла булышлыҡ итәлер. Тиҙҙән яңы уҡыу йылына Сибай институтына ҡабул итеү үҙенсәлектәре, институттағы йәшәү, уҡыу шарттары хаҡындағы тулы мәғлүмәт районда сыҡҡан “Һаҡмар” һәм “Баймакский вестник” газеталарында донъя күрәсәк. Газета журналистары Айгөл Иҙелбаева, Земфира Ғәҙелшина ойошторған әңгәмәлә институттың иҡтисад һәм хоҡуҡ факультеты деканы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор Әҙеһәм Барлыбаев, ошо уҡ уҡыу йорто профессоры, биология фәндәре докторы Сәфәрғәле Йәнтүрин ҡатнашты. Ғалимдар институтта алып барылған фәнни эҙләнеүҙәр, төбәктең иҡтисады үҫеше, шулай уҡ тәбиғәтенең торошона ҡағылышлы һорауҙарға ла яуап бирҙе. Фән эшмәкәрҙәре менән булған күләмле материал газетаның алдағы һандарында баҫылып сығасаҡ.
Рәүилә Хәсәнова, матбуғат хеҙмәте
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 1998-2017
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


text:
Подписаться
Поделиться
Поделиться:
Ссылка на трек:
Код плеера на стороннем сайте: Для других сайтовДля LiveJournal
Для вставки трека RealMusic на страницу стороннего сайта нужно полностью скопировать указанный код, вставить его в HTML страницу стороннего сайта и сохранить.
- Лицензия
-
-
- Жанры
- Танцевальная поп-музыка
- Автор музыки
- Сардор Хайруллаев
- Автор текста
- Гульнур Куватова
- Исполнитель
- Группа Улар
- Текст
- 1 куплет Йәшлек, күңелдә һөйөү уяна, йөрәккә ялҡын тоҡана, донъя һыйғандай ҡосаҡҡа! әйҙә бейе! Әйҙә, ошондай матур мәлдәрҙең йәшәйек табып йәмдәрен, ҡәҙерен белеп көндәрҙең, әйҙә бейе! Припев: Беҙ бейейбеҙ беҙ бергәләшеп(3раза) яратып, йәшнәп йәшәргә кәрәк. дәртле көйҙәргә талпына йөрәк. 2 куплет: Яратып, йәшнәп йәшәргә кәрәк. дәртле көйҙәргә талпына йөрәк. әйҙә бейейек, тағы-тағы дәртле. йырлашып, бейешеп йәшәүҙәре йәмле дуҫтар табып күңелле бул гелдә, бейергә бергә бергә дәртле һәм шәп көйгә онот булһа һин ҡайғың, мәшәҡәт һәм уйҙарың. иртәгә яңы көн, ә бөгөн шәп уйын! Припев тот же
- Теги
-
О проекте
Возможности
2000-2018 © Компания «ИКС-Медиа»
Мы арендуем сервер в дата-центре МногоБайт