text:
Башҡортостанда Берҙәм Рәсәйҙән һуң күптәр Ғәҙелдәр тауыш йыйыр тип көткәйне. Барыһын да аптыратып Коммунистар яҡлылар күп булып сыҡты. Быны нисек аңларға- ғәмәлдәге властең абруйы ҡаҡшауымы, һайлауҙа оло йәштәгеләр күпләп ҡатнашыуымы йәки башҡа берәй сәбәптәр бармы. Азатлыҡ радиоһы хәбәрсеһе ошо һорау менән бер-нисә кешегә мөрәжәғәт итте.
Фекерҙәр: Халыҡ яңылыҡ көтә,
Административ баҫым кире йоғонто яһаны
Власть фирҡәһенең абруйы кәмей
Коммунистарҙың еңеүе уларҙың крәҫтиәндәр менән тығыҙ эшләүенә бәйле. Бойондороҡһоҙ эксперт Эдуард Хәсәнов ошо фекерҙә. Ул коммунистар тап ауыл кешеһенә баҫым яһаған, йәғни уларҙың мәнфәғәте хаҡында күп һөйләгән тип иҫәпләй. Ә Ғәҙел Рәсәй ауыл менән ҡала араһында буталанып икеһендә лә тауыш йыя алмаған. Шул уҡ ваҡытта Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов Президент Владимир Путинды һәм Берҙәм Рәсәй фирҡәһе кандидаттарын дума һайлауҙарында еңеүе менән ҡотланы. Был тауыш биреүҙәр күпселек ватандаштарҙың тап Берҙәм Рәсәй фирҡәһенең сәйәси платформаһы ваҡыт һорауҙарына яуап биреүе, иҡтисад, социаль һәм рухи – мәҙәни өлкәнең тотороҡло үҫеше, оборона һәләтлегенең юғары булыуы һәм Рәсәйҙең халыҡ – ара абруйын тәьмин итәсәгенә ышанысын күрһәтә тигән үҙ ҡотлауында Мортаза Рәхимов. Ул шулай уҡ тауыш биреү һөҙөмтәләре менән ҡәнәғәт булыуы тураһында ла әйткән.


c: text/html

text:
Мәскәүҙә «Интурмаркет-2010» күргәҙмәһендә Башҡортостан туриндустрияһының яңы мөмкинлектәре күрһәтелә
13 — 16 мартта Мәскәүҙә, «Крокуc-Экспо» күргәҙмә комплексында V «Интурмаркет-2010» халыҡ-ара туристик күргәҙмәһе үтә. БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм вәкилдәре күргәҙмәлә комплекслы республика туристик продукттарынан экспозиция тәҡдим итә. Башҡортостан туриндустрияһы вәкилдәренән торған делегацияны БР Йәштәр, спорт һәм туризм министрының беренсе урынбаҫары Кинйә Күскилдин етәкләй.
Күргәҙмәлә, ғәҙәттәгесә, Рәсәй төбәктәренең һәм сит илдәрҙең туриндустрияһының бөгөнгө көн ҡулланыусылары һорауын күҙ уңында тотоп әҙерләнгән киң масштаблы экспозицияһы күрһәтелә. Ҡатнашыусыларҙы семинарҙар, мастер-кластар, консультациялар һәм ике яҡҡа ла файҙалы эшлекле осрашыуҙарҙы үҙ эсенә алған программа көтә.
Башҡортостан территорияһында әүҙем ял ойоштороу буйынса үҙ хеҙмәтен республиканың алдынғы туроператорҙары — «Роза ветров» һәм «Тәңре» тәҡдим итәсәк. Һауыҡтырыу туризмы менән билдәле «Ассы» һәм «Красноусольский» шифаханалары таныштырасаҡ.
Комплекслы республика турпродуктын формалаштырыу сиктәрендә профилле министрлыҡҡа БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм БР Ауыл хужалығы министрлығы ярҙам күрһәткән. «Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса башҡорт фәнни-тикшеренеү үҙәге» дәүләт учреждениеһы, мәҫәлән, уникаль башҡорт балын алып килә. Күргәҙмәлә Өфө ит-консерва комбинатының һәм «НУМИК» яңы Өфө ит комбинатының ат итенән әҙерләнгән ит ризыҡтарын, Өфө икмәк комбинатының сәк-сәген, 119-сы Өфө ат заводының ҡымыҙын һәм «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең үлән төнәтмәләренән шифалы бальзамын күрергә мөмкин буласаҡ.
«Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте әлеге ваҡытта Рәсәйҙең автомобиль сәнәғәтендә сығарылған берҙән-бер комфортлы туристик автобусын күргәҙмәгә ҡуя. Был «VDL-НефАЗ» автобусына павильон эсендә абруйлы урын бирелгән.
БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, делегация вәкилдәре ғилми-ғәмәли конференцияларҙа һәм семинарҙарҙа, шул иҫәптән Бөтә донъя туристик ойошмаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Туризм буйынса федераль агентлығы менән ойошторолған «Дәүләт – шәхси эшҡыуарҙар хеҙмәттәшлеге: хәл итәһе мәсьәләләр, перспективалар» исемле семинарҙа ҡатнашасаҡ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡамышҡара
Ҡамышҡара (лат. Болотный лунь, лат. Circus aeruginosus)
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурырраҡ. Осҡанда киң осло ҡанаттары, оҙон ғына ҡойроғо күҙгә салына. Ғәҙәттә һыу, ҡамыш өҫтәрендә түбәндән генә осоп йөрөй. Дөйөм төҫө ҡара көрән. Башы, һырты, кәүҙәһенең аҫ яғы һоро төҫтә, өҙөк- өҙөк буй ала һыҙаттар менән сыбарланған. Башҡа көйгәнәктәрҙән айырмалы яғы, ҡауырһындарында аҡ төҫ булмауы.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яүғырауыҡлы:"көйөөү-көйөөү-көйөөү"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һаҙлы, һыуға яҡын болон һәм туғайҙарҙа йәшәй. Ваҡ һыу ҡоштары, тәлмәрйен, көшөлддәрҙе аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Күбәйеп китһәләр, һыу ҡоштарын ҡырып бер аҙ зыян килтерәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
- Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.


text:
Нефтекама ҡалаһына – 50 йыл
Бөгөн, 1 февралдә, РСФСР Юғары советы Президиумы Указы менән Нефтекаманың эшселәр ҡасабаһынан республика кимәлендәге ҡалаға үҙгәртелеүенә 50 йыл тула.
Ошо көндәрҙә Өфөлә БР Президенты хакимиәте етәксеһе Владимир Балабанов рәйеслегендә әлеге юбилей датаһын билдәләүгә әҙерлек буйынса ойоштороу комитеты ултырышы үтте.
Ултырышта Нефтекама хакимиәте башлығы Илүс Ғарифулин БР Хөкүмәтенең 2012 йылдың 20 декабрендәге ҡарары менән раҫланған ҡала юбилейына әҙерлек планы үтәлеше тураһында һөйләне.
Графикка ярашлы, 2013 йылдың 31 авгусында төп сара Нефтекаманың «Торос» стадионында үтә. Ҡала хакимиәтенең рәсми сайтында был иҫтәлекле көнгә арналған махсус рубрика асылған.
Шулай уҡ юбилей айҡанлы ҡала тураһында докуметаль фильм төшөрөләсәк. Стендтар, баннерҙар әҙерләнәсәк.
Йыл дауамында төрлө конкурстар, күргәҙмәләр, тематик кисәләр, спорт ярыштары һәм башҡа саралар үткәреү планлаштырыла. Ҡалала «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара фестивале, «Романсиада» төбәк-ара романс башҡарыусылар конкурсы, «Берҙәм ғаиләлә» милли мәҙәниәттәр фестивале үтәсәк.
Нефтекамала яңы мәҙрәсә, 220 урынға иҫәпләнгән дүрт балалар баҡсаһы төҙөләсәк. Бынан тыш, бер нисә белем биреү учреждениеһына һәм «Торос» стадионына капиталь ремонт үткәреләсәк. Социаль йорттар, юлдар төҙөү планлаштырыла. Шулай уҡ ҡалаға нигеҙ һалыусыларға һәйкәл ҡуйыласаҡ.
Саралар планы тураһына тулыраҡ мәғлүмәт ҡала хакимиәтенең рәсми сайтында урынлаштырылған.


text:
Башҡортостан халҡының хаттары Севастополгә килтерелдеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан халҡының хаттары Севастополгә килтерелде
Башҡортостан халҡының хаттары Севастополгә килтерелдеФото: Олег Яровиков
Ошо көндәрҙә кис Өфөгә Ҡырымға гуманитар экспедиция ҡатнашыусылары ҡайтты. Ул Дуҫлыҡ монументы алдындағы майҙандан 24 мартта старт алғайны. 75 тонна йөк менән дүрт фура составында автоҡарауан Симферополгә тиклем 2,5 мең километр юл үтте. Журналистар, БР Хөкүмәтенең яуаплы хеҙмәткәрҙәре менән бер рәттә экспедиция ҡатнашыусылары составында шулай уҡ «Башинформ» агентлығы фотохәбәрсеһе Олег Яровиков булды. Автомобилдәр колоннаһы нисек Керчь боғаҙына барып еткәне, нисек уның аша үтеүе, Симферополдә йөктө нисек бушатыуҙары тураһында беҙ алдағы мәҡәләләрҙә һөйләгәйнек.
Севастополдә Башҡортостан Республикаһының гуманитар миссия ҡатнашыусылары төбәк халҡынан хаттарҙы тура ҡала урамдарында таратты.
Хаттарҙы Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, ябай уҙып барыусылар, йәштәр алды. Хаттарҙың береһе, Иеромонах Дорифей, Нефтекама һәм Бөрө епархияһы клиригы яҙған хат, отец Георгий, Севастополдең Свято-Никольск сиркәүенең легендар өлкән священнигына тапшырылды.
— Мин бөтә Рәсәй һәм Башҡортостан халҡына күрһәтелгән ярҙамдары өсөн рәхмәт әйтәм. Беҙ тарихи дәүерҙә, халыҡтарҙың берләшеү осоронда, беҙҙең ерҙәрҙе бер тотошҡа йыйған ваҡытта йәшәйбеҙ, — тип белдерҙе яуап телмәрендә отец Георгий.
Йөрәк түренән сыҡҡан рәхмәт һүҙҙәре республика халҡына ҡарата Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарынан да яңғыраны:
— Һеҙгә ҙур рәхмәт! Беҙ мотлаҡ рәүештә өфөлөләргә яуап хаттарын яҙасаҡбыҙ, әммә, кем һеҙҙе уҡый һәм ҡарай уларға, барыһына ла рәсәйлеләрҙе Ҡырымға, Севастополгә ҡунаҡҡа саҡырыуыбыҙ тураһында әйтегеҙ. Мотлаҡ килегеҙ!
«Беҙ — бергә» акцияһы, уның сиктәрендә өфөлөләр Ҡырым халҡына ике йөҙҙән ашыу хат ебәрҙе, Бөтә Рәсәй халыҡ фондының төбәк бүлексәһе менән ойошторолдо.
Ҡырымдың бер нисә кешеһе республика делегацияһының ярымутрауҙа булыу ваҡыты эсендә яуап хаттары яҙырға өлгөрҙө. Был хаттар Өфөлә һәм оҙаҡламай үҙенең адресаттарына тапшырыласаҡ.


text:
Рәсәйҙең ауыл хужалығы министры Николай Федоров һауымды арттырыу бурысын ҡуйҙы Фото: Андрей Старостин
Рәсәйҙең ауыл хужалығы министры Николай Федоров һауымды арттырыу бурысын ҡуйҙы
Рәсәйҙең ауыл хужалығы министры Николай Федоров һауымды арттырыу бурысын ҡуйҙы Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Йылына һәр һыйырҙан 4500 килограмм һөт һауып алып конкуренцияны еңеп булмай, юғары маҡсаттар ҡуйырға һәм 6500 килограмдан дә кәм булмаған күрһәткестәргә өлгәшергә кәрәк, тине Рәсәйҙең ауыл хужалығы министры Николай Федоров Башҡортостандың агросәнәғәт предприятиелары буйлап эш сәфәре барышында.
Өфө аэропортында осрашҡандан һуң Николай Федоров, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, республиканың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко Ҡырмыҫҡалы районындағы «Артемида» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә юлланды, улар унда һөтсөлөк-тауар фермаһын ҡараны, йәш белгестәр менән аралашты.
Предприятие директоры Евгений Пожидаев аңлатыуынса, «Артемида» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте 1991 йылда дүрт хужалыҡты берләштереү һөҙөмтәһендә булдырылған. Хәҙерге ваҡытта хужалыҡтың 20 мең гектарҙан ашыу ауыл хужалығы ерҙәре бар, шуның 16,4 меңе — һөрөлгән ерҙәр.
Ҡунаҡтарҙы голштин тоҡомло һыйырҙар торған яңы комплекста ҡабул иттеләр. Улар Голландиянан, Польшанан, шулай уҡ Тула өлкәһенән килтерелгән. Бөгөнгө көндә хужалыҡта йөҙ һыйырға 84 быҙау тыуа.
«Артемида» малсылыҡ комплесында 1063 баш иҫәпләнә, шуның менән бергә проект ҡеүәте 1400 тәшкил итә. Үҫеш өсөн резервтар бар, ләкин предприятиела финанс ҡыйынлыҡтар килеп тыуған.
— Беҙ кредит алған банк ставканы бер процентҡа арттырыу тураһында хәбәр итте, — тине Николай Федоровҡа фермер. — Был йылына 3,5 миллион һум, шул уҡ ваҡытта беҙҙең килем 34 миллиондан ашмай, йыл һайын банктарға 50 миллион һум самаһы кредит бурыстарын түләйбеҙ.
Яҡын киләсәктә банктарға процент ставкаларын ҡайтанан ҡарамаҫҡа тәҡдим ителәсәк, тип билдәләне Николай Федоров.
Йәштәр ер участкалары, йорттар һатып алған, барыһына ла дәүләттән 100 мең һум күләмендә аҡса бирелгән. Ай һайын уларға эш хаҡына өҫтәп ете мең һум аҡса түләнә. Рәсәйҙең ауыл хужалығы министры әйтеүенсә, яҡын арала йәш белгестәргә федераль ярҙам күләмен арттырыу планлаштырыла.
«Артемида» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттә булғандан һуң, ҡунаҡтар Өфө районындағы Цюрупа исемендәге агрофирма баҫыуҙарын ҡараны, предприятие етәксеһе менән аралашты. Бынан тыш, улар «Алексеевка» совхозында булды, ундағы быҙау аҙбарын, һөтсөлөк фермаһын, томаттар үҫтереү өсөн теплицаны ҡарап сыҡты.
Әлеге ваҡытта Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында һөтсөлөк малсылығын үҫтереү буйынса эш кәңәшмәһе бара.
Тулыраҡ — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының киләһе хәбәрҙәрендә.


text:
Байрам көндәрендә төбәктә ҡала яны электричкаларының расписаниеһы үҙгәрә Фото: Олег Яровиков
Байрам көндәрендә төбәктә ҡала яны электричкаларының расписаниеһы үҙгәрә
Байрам көндәрендә төбәктә ҡала яны электричкаларының расписаниеһы үҙгәрә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 4 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Байрам көндәрендә республикала электричкаларҙың расписаниеһы үҙгәрә, тип хәбәр итә Башҡортостан ҡала яны пассажирҙар компанияһы.
5, 6, 7 мартта ҡала яны поездары — шәмбе, 8-дә йәкшәмбе графигы буйынса эшләй.


text:
Сергей Аксаковтың тыуыуына 220 йыл тулыу айҡанлы Өфөлә бөтә Рәсәй конференцияһы үтәсәк
«Рәсәйҙең күп милләтле киңлегендә рус әҙәбиәтенең һәм мәҙәниәтенең урыны (Аксаковтар ғаиләһе өлгөһөндә)» бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы 16 декабрҙә Башҡорт дәүләт университетында үтәсәк. Фәнни форум Сергей Аксаковтың тыуыуына 220 йыл тулыуға һәм Башҡортостанда милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылына ҡарата үткәрелә, тип хәбәр иттеләр республика Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән.
Конференцияла Башҡортостан Хөкүмәте, республиканың Фәндәр академияһы, Халыҡ-ара славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте фонды, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
Өфө уҡытыусылары һәм ғалимдарынан тыш, фәнни секциялар эшендә Мәскәү, Ульяновск, Петрозаводск, Хабаровск ҡалаларынан да ҡунаҡтар ҡатнашасаҡ.
Пленар ултырыш һәм секция эштәренән тыш, тарих фәндәре кандидаты Алексей Кулешовтың «Рәсәй тарихында Аксаковтар нәҫеле» монографияһының презентацияһы һәм төбәктәрҙе үҫтереү стратегияһы буйынса семинар планлаштырыла.
Конференция сиктәрендә ҡатнашыусылар Өфөләге Сергей Аксаковтың Мемориаль йортона барасаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов Ирландияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Оун О’Лири менән осраштыФото: БР Президенты сайты
Рөстәм Хәмитов Ирландияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Оун О’Лири менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Ирландияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Оун О’Лири менән осраштыФото: БР Президенты сайты
24 июндә Республика Йортонда Рөстәм Хәмитов Ирландияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Оун О’Лири менән осрашыу үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Рөстәм Хәмитов һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә Башҡортостандың билдәле ғалимы Шамил Ганцев ҡатнашлығында эре берләштерелгән проект билдәләнеүен әйтеп китте.
— Онкологик ауырыуҙарҙы дауалау мәсьәләләре күп илдәрҙә киҫкен тора. Беҙҙең республика өсөн ул бик көнүҙәк. Беҙ профессиональ үҫеш өсөн алмашыу программаһы үҫеше менән ҡыҙыҡһынабыҙ һәм уны хуплайбыҙ. Ирландия менән республиканың Фәндәр академияһы бергәләп органик ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү буйынса проект әҙерләгәнен беләмм. Был беҙҙең өсөн шулай уҡ мөһим. Беҙҙә ҡеүәтле ауыл хужалығы. Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү буйынса ошондай эштәрҙең башҡарылыуы менән ҡыҙыҡһынабыҙ, — тине республика етәксеһе.
Ул Ирландия илсеһен республиканың төп иҡтисади күрһәткестәре менән таныштырҙы, төбәктең иҡтисади потенциалы, сил илдәр менән сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәре, киләһе йыл Өфөлә үтәсәк Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары – дәүләттәр башлыҡтары Советы ултырышы, БРИКС дәүләттәре һәм хөкүмәттәре башлыҡтарының осрашыуы тураһында һөйләне.
— Ирландия менән тышҡы сауҙа әйләнешенә килгәндә, беҙгә хәлде төҙәтергә кәрәк. Беҙҙең хеҙмәттәшлек потенциялы кәрәгенсә баһаланмаған. Хәҙер күрһәткестәр бик үк ҙур түгел, — тип айырып әйтте Рөстәм Хәмитов. — Беҙҙең төп ориентирҙар иҫәбендә – юғары технологиялар секторын киңәйтеү, инновацион инфраструктураны үҫтереү. Юғары сик продукцияларын сығарыуға йүнәлтелгән химия, нефть химияһы, аҙ тоннажлы производство кластеры үҫешенә баҫым яһайбыҙ. Шулай уҡ нано-индустрия, мәғлүмәти технологиялар, биотехнологиялар, электрон белем биреү йүнәлештәре буйынса эшләйбеҙ. Һәм был өлөштә беҙ бик яҡшы эш итә алыр инек. Һис шикһеҙ, һеҙҙең илегеҙҙәге ит-һөт, тоҡомло малсылыҡ йүнәлештәре үҫешенең тәжрибәһе ҡыҙыҡһыныу уята. Беҙҙең климат шарттарына яраҡлаштырылған, генетика менән мал үрсетеү буйынса селекция проекттары. Бергәләп эшләй алырлыҡ йүнәлештәр бар.
Ирландияның Рәсәйҙеге илсеһе уның етәкселегендәге делегацияның Өфөлә инде ике көн булыуын билдәләне.
— Әле генә республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Эрнст Исаев менән осрашҡандан һуң беҙҙең хеҙмәттәшлекте үҫтереү тураһында меморандумға ҡул ҡуйҙыҡ. Кисәге онкологик үҙәктә булдыҡ. Ул беҙгә ныҡ тәьҫир итте. Шул осрашыуҙан һуң ғилми хеҙмәттәшлек өлкәһендә тура бәйләнештәр булдырыу өсөн мотлаҡ беҙҙең ғилми совет менән бәйләнешкә инәсәкбеҙ, — тине Оун О’Лири.
Ул, «ипподромығыҙ бик ныҡ оҡшаны», тип билдәләне.
— Башҡортостанда һәм Ирландияла кешеләрҙең күп уртаҡ нәмәләре бар. Мәҫәлән, музыкаға һәм аттарға һөйөү. Ирландияла бындай кимәлдәге ипподромдар бар тип уйламайым. Ғәҙәттә ярыштар үткәреү өсөн айырым майҙансыҡтар һәм айырым ат аҙбарҙары бар. Ирландияла йылҡысылыҡ, айырыуса таҙа тоҡомло йылҡысылыҡ секторы бик үҫешкән. Әлбиттә, был өлкәлә беҙҙең тәжрибә етерлек. Бында хеҙмәттәшлек мөмкинлектәрен ҡарарға теләр инек, — тип билдәләне илсе.
Ул шулай уҡ БР Йәмәғәт палатаһы вәкилдәре менән ҡыҙыҡлы осрашыу уҙғанын һөйләне.
— Улар эшләгән модель бик ҡыҙыҡлы. Мин Йәмәғәт палатаһына оҡшаған беҙҙең органдың эше тураһында мәғлүмәт бирергә вәғәҙәләнем. Ул беҙҙә Иҡтисад һәм социаль мәсьәләләр буйынса Милли совет тип атала. Һеҙҙең хеҙмәттәштәрегеҙ беҙҙең менән яҡшы эшләгәндәре өсөн рәхмәт әйтәһем килә. Беҙҙең уртаҡ эштән ныҡ ҡәнәғәтбеҙ, — тине Оун О’Лири.
Осрашыуҙан һуң журналистар менән әңгәмәлә Ирландия илсеһе үҙ-ара хеҙмәттәшлекте ауыл хужалығы өлкәһендә лә үҫтерергә мөмкин булыуын билдәләне.
— Ауыл хужалығына килгәндә, ул һарыҡ үрсетеү. Яҡынса, башланғыс аҙымдар эшләнгән. Рөстәм Хәмитовтың Башҡортостанда ауыл хужалығы секторын үҫтереү буйынса бик яҡшы пландарын күрәм. Ирландия ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә бик яҡшы тәжрибәгә эйә, Башҡортостанға күп кенә нәмә тәҡдим итә алабыҙ, — тип билдәләне Оун О’Лири.
Уның әйтеүенсә, тағы ла бер хеҙмәттәшлек өлкәһе – биологик ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү. Шулай уҡ мәҙәниәт өлкәһендә лә хеҙмәттәшлектең ҡыҙыҡлы һәм уңышлы булыуы ихтимал.


text:
Халыҡ-ара матурлыҡ көнөндә Башҡортостанда күп балалы әсәләрҙе ҡотланылар
Халыҡ-ара матурлыҡ көнөндә Өфөлә күп балалы әсәләрҙе бүләкләү тантанаһы үтте. Бөтә республиканан баш ҡалаға ғаилә усағын һаҡлаусы 58 ханым килде. «Әсәлек даны» миҙалдарын тапшырыу тантанаһын асып, Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Фидус Ямалетдинов, бында биш һәм унан күберәк бала тәрбиәләгән әсәйҙәр, ысын мәғәнәһендә бөйөк ҡатын-ҡыҙҙар йыйылған, тип билдәләне.
— Әсәлек миссияһынан да изгерәк миссия юҡ. Ҡатын-ҡыҙ-әсә – ул ғаиләнең йөрәге, — тине Фидус Ямалетдинов. — Тормош ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, ул һәр ваҡыт балаларына һөйөүен һәм иғтибарын бирергә әҙер. Бала табыу һәм уларҙы тәрбиәләү – ғәйәт ҙур хеҙмәт һәм быны баһалап бөтөп булмай. Тормош нигеҙен, һәр йәмғиәт үҫешен тәшкил иткән бар нәмә һеҙҙең ҡулдар, һеҙҙең йөрәгегеҙ аша үтә.
Әйтергә кәрәк, бөгөн республикала 34 меңдән ашыу ғаилә — күп балалы, уларҙа 113 мең самаһы бала тәрбиәләнә. Шуға күрә күп балалы ғаиләләргә ярҙам итеү төбәктең социаль сәйәсәтенең төп өҫтөнлөгө булып тора.
Күп балалы әсәләр араһында эшен һәм балалар тәрбиәләүҙе уңышлы берләштерә алғандар ҙа аҙ түгел. Уҡытыусылар, менеджерҙар, тәрбиәселәр, социаль хеҙмәткәрҙәр — тормошта барыһына ла өлгөрөп булмай, тип иҫәпләгәндәргә матур өлгө.
Баймаҡ районынан Вәсилә Ҡудашева хәләл ефете Ринат менән биш бала тәрбиәләй. Оло улдарына — 21, бәләкәстәренә ни бары ике йәш.
— Ришат, Таңсулпан, Вәзимә, Рәсимә һәм Рәсилә – беҙҙең төп байлығыбыҙ, — ти күп балалы әсә. – Эйе, беҙ үҙебеҙ ҙә күп балалы ғаиләлә үҫтек, шуға күрә ҙур һәм татыу ғаилә тураһында хыялландыҡ. Ирем ныҡ ярҙам итә. Мин бит балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләйем.
Вәсилә ханым әйтеүенсә, балалар – ҡамасау түгел, үҙеңә лә уңышлы эшләргә, балаларҙы ла үҫтерергә мөмкин, һәм барыһы ла бәхетле буласаҡ.
Икенсе әсәйҙең, өфөлө Наилә Тажетдинованың да биш балаһы – дүрт улы һәм бер ҡыҙы бар. Олоһона – 22, кинйәһенә дүрт йәш.
— Ғаиләлә иң мөһиме — балалар ата-әсә һөйөүен тойоп йәшәргә тейеш, — ти Наилә. – Улар миңә генә ярҙам итмәй, бер-береһен дә ҡараша. Быныһы ла ҡиммәт.
Тантананың рәсми өлөшөнән һуң әсәйҙәр өсөн иҫтәлеккә фотоға төшөү һәм сәй табыны ойошторолдо.


text:
Владимир Путин ҙур матбуғат конференцияһы уҙғара
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Бөгөн Рәсәй Президенты ҙур матбуғат конференцияһы уҙғара. Владимир Путин 11-се тапҡыр сит ил һәм Рәсәй журналистары менән осраша. Мәскәүҙең Халыҡ-ара сауҙа үҙәгендә 1300-ҙән ашыу журналист дәүләт башлығына һорауҙарын биреп ҡалырға тырыша. Улар араһында Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре лә бар.
Осрашыу башында Владимир Путин илдең социаль-иҡтисади хәленә баһа бирҙе. Милли валютаның тотороҡланыуын, сәнәғәт етештереүе үҫешен, ауыл хужалығының ыңғай динамикаһын билдәләне. Ауыл халҡына быйыл юғары уңыш алғандары өсөн рәхмәт белдерҙе. Дәүләт башлығы капиталдың ситкә китеүенең кәмеүен һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Рәсәй Президентының журналистар менән аралашыуын «Рәсәй-1», «Рәсәй-24» һәм «Беренсе канал» телеканалдары, «Маяҡ», «Хәбәрҙәр ФМ» һәм «Рәсәй радиоһы» радиостанцияларында тура эфирҙа тыңларға мөмкин.


text:
Фото:
Дмитрий Медведев: Еңеү беҙҙе теләктәшлеккә өйрәтте
Фото:
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү беҙҙе теләктәшлеккә өйрәтте, яуызлыҡты бергәләп көрәшеп кенә еңергә мөмкин булыуын күрһәтте. 9 майҙа Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев бөтә күп милләтле халҡыбыҙҙы Еңеүҙең 65 йыллығы менән ҡотлап, ошондай белдереү яһаны.
— Донъяла тыныслыҡ элеккесә тотороҡло түгел, — тине Президент. — Һуғыш бер ваҡытта ла ҡапыл ғына башланмай – беҙ был хаҡта оноторға тейеш түгелбеҙ. Яуызлыҡ алдында сигенһәң, уны күрмәҫкә тырышһаң, ул көс туплай. Хәҙерге янауҙарға ҡаршы бергәләп көрәшеп кенә ҡаршы торорға мөмкин. Ғәҙеллек һәм изгелек идеалдары бөтә донъяла тантана итһен, ә киләһе быуындар азат һәм бәхетле тормошта йәшәһен өсөн глобаль именлек проблемаларын башҡа халыҡтар һәм дәүләттәр менән татыу йәшәү нигеҙендә генә хәл итә аласаҡбыҙ.


text:
Раил Сарбаев: Һәр ауыл кешеһе банк хеҙмәтләндереүе менән файҙалана алырға тейеш
Кисә, 24 мартта, БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһының Урал банкыһы рәйесе Владимир Черкашин менән осрашты. Осрашыу барышында республика территорияһында Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһының эш йомғаҡтары, филиал селтәрен үҫтереү перспективалары һәм үҙ-ара эш итеү пландары тикшерелде. Владимир Черкашин, Һаҡлыҡ банкыһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Башҡортостан Республикаһы был ҡатмарлы осорҙо Рәсәйҙең башҡа субъекттары менән сағыштырғанда уңышлы үтте, тип билдәләне.
Әңгәмә ваҡытында Премьер ауыл ерендә банк хеҙмәтләндереүен һаҡлап ҡалыу зарурлығын һыҙыҡ өҫтөнә алды:
— Селтәрҙе ҡулайлаштырыу беҙҙең ауыл халҡы өсөн банк хеҙмәттәре күрһәтеүҙе сикләргә тейеш түгел, — тине Раил Сарбаев. — Халҡының 40 проценты ауылда йәшәгән республика өсөн был мәсьәлә үтә мөһим.
Владимир Черкашин әйтеүенсә, Башҡортостанда ауыл инфраструктураһының үҫешкән булыуы республикала оператив кассалар һанын ҡулайлаштырыуға яңыса ҡарарға мөмкинлек бирҙе – уларҙы күсмә кассалар алмаштырасаҡ.
— Рәсәй буйынса эшләй башлаған 50 күсмә кассаның 18-е Башҡортостан ауылдары халҡын хеҙмәтләндерәсәк, — тине ул. — Был күрһәтелгән хеҙмәттәр күләмен һаҡлап ҡалырға, күберәк тораҡ пункттарын солғап алырға һәм хеҙмәтләндереү сифатын яҡшыртырға мөмкинлек бирәсәк.
Бынан тыш, бәләкәй һәм урта бизнесты кредитлау буйынса банк менән берлектәге программаларҙы үҫтереү кәрәклеге хаҡында ла һүҙ алып барылды.
– Бизнесмендарҙың күбеһе «старт-ап» кредиттарын алып булмауға зарлана, – тип проблеманы айырып күрһәтте Раил Сарбаев. – Сөнки үҫешкән бизнесы булғандарға кредиттар бик кәрәкмәй ҙә, ә реаль секторҙа – етештереүҙә һәм эшкәртеүҙә үҙ эшеңде асыу өсөн башланғыс капитал етеңкерәмәй.
Әңгәмәлә БР Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары — финанс министры Айрат Ғәскәров һәм БР Милли банкыһы рәйесе Рөстәм Мәрҙәнов ҡатнашты.


text:
Төбәктә 900 мең тоннанан ашыу яңы уңыш һуғып алынған Фото: Олег Яровиков
Төбәктә 900 мең тоннанан ашыу яңы уңыш һуғып алынған
Төбәктә 900 мең тоннанан ашыу яңы уңыш һуғып алынған Фото: Олег Яровиков
Иген урып йыйыу кампанияһы барышында Башҡортостанда 904 мең тонна яңы уңыш һуғып алынған, тип хәбәр иттеләр республика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. Мәләүез районы аграрийҙары, 70 мең тоннаға яҡын иген урып, иң ҙур өлөш индергән. Бында шулай уҡ иң юғары уңдырышлылыҡ билдәләнә. Шулай итеп, ужым культуралары гектарынан 28,2 центнер (республика буйынса уртаса уңдырышлылыҡ – гектарынан 14,9 центнер), борсаҡ — 19,2 центнер (17,2 ц), арпа – 23,7 центнер (17,3 ц), һоло – 24,5 центнер (14,1) бирә.
Бөтәһе республика буйынса ашлыҡ 642 мең гектарҙа урылған (пландың 36 проценты), 595 мең гектарҙа (33 процент) һуғылған. Ужым 458 мең гектарҙа (93 процент), борсаҡ – 18,1 мең гектарҙа (54 процент), арпа – 62,4 мең гектарҙа (16 процент), һоло – 43 мең гектарҙа (29 процент) һуғылған.


text:
Рәсәй Үҙәк банкы һумдың график символын раҫланы
РФ Үҙәк банкының Директорҙар советы һумдың символын раҫланы, тип хәбәр итә «Интерфакс» агентлығы, Рәсәй банкы рәйесе Эльвира Нәбиуллинаға һылтанма яһап.
Символ сифатында һыҙылған «Р» хәрефе билдәһе һайланған.
2013 йылдың ноябрендә Үҙәк банк йәмәғәтселек хөкөмөнә символдың биш вариантын тәҡдим итте. 5 ноябрҙән 5 декабргә тиклем РФ Үҙәк банкы тарафынан уҙғарылған фекер алышыу һөҙөмтәләре буйынса раҫланған һум символы иң популяр булды. Һорау алыуҙа 280 мең самаһы кеше ҡатнашты.
Раҫланған вариант ҡатнашыусыларҙың 61 проценттан ашыу тауышын йыйҙы. Үҙәк банк сайтында фекер алышыусыларҙың комментарийҙары бирелгән.


text:
М.Рәхимов: яңы хөкүмәт илдең 15-20 йылдағы үҫешенә этәргес бирәсәк
Бына шулай республика етәкселеге яғынан Медведевтың һуңғы аҙымдарына ҡарата реакция үҙен оҙаҡ көттөрмәне. Мортаза Рәхимов яңы хөкүмәт профессионалдар командаһы тине. Уның фекеренсә, хөкүмәттә яңы исемдәр барлыҡҡа килеүе хуплауға лайыҡ. Республика президенты шулай уҡ көслө президент, көслө Хөкүмәт һәм көслө төбәктәр бергә илдең киләһе 15-20 йылдағы үҫешенә этәргес бирер, тигән ышаныс белдергән.
Республика етәкселәре был көндәрҙә дөнъяви эштәр менән мәшғүль. Улар сәсеү эштәре барышы менән таныша. Хөкүмәт рәйесе Раил Сарбаев был вазифаға керешкәс тә, янғындарҙы шәхси күҙәтеүгә алғайны. Хәҙер бына статистика ла артып китте. Республикала янғында һәләк булған балалар һаны арта. Федоровкалағы Гончаровка ауылындағы фажиғәлә дүрт йәшлек сабыйҙың ғүмере өҙөлдө. Нефтекама янындағы Ташҡын ауылындағы иһә утта бер юлы өс кеше мәрхүм булды. Рәсәй Ғәҙәттән Тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостандағы иадарылығын янғынға ҡаршы көрәш бүлеге белгесе Рәйес Әхмәтов ямғырһыҙ ҡоро көндәрҙә хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә саҡырҙы.


text:
Йөҙөнән нур таралған, тормошто яратҡан был мөләйем ҡатынға ҡарап, яҙмышының ни тиклем хәсрәтле булыуын уйламаҫһың да. Нескә күңелле ханымға ниндәй ауырлыҡтар аша үтергә, юлында осраған кәртәләрҙе еңеп сығырға, унан иһә үҙен донъялағы иң бәхетле ҡатын итеп тойорға тура килеүен күптәр, хатта яҡындары ла белмәйҙер. Үткән ваҡиғаларҙы хәтерләп, тән һәм йән яраларын һис тә яңынан ҡуҙғытҡыһы килмәһә лә, Мәмдүҙә Хәлисова беҙҙең менән аралашырға ихлас теләк белдерҙе. “Йәшәү өсөн көрәш юлдарым кемгәлер һабаҡ, икенселәргә өлгө булыр”, – тине ул.
Рәсәй Социаль страховка фондының Башҡортостан буйынса төбәк бүлексәһендә производствола зыян күргән кешеләргә заказ буйынса эшләнгән һәм махсус ҡорамалдар менән йыһазландырылған “Лада Гранта” автомобилдәре тапшырылыуы хаҡында хәбәр иткәйнек.
Бөгөнгө Рәсәйҙәге көнүҙәк темаларҙың береһе – ҡарауһыҙ ҡалған ҡарттарҙы яңы ғаиләләргә ҡабул итеүҙе ҡанунлаштырыу. Күптән түгел Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары ла шул туралағы закон проектын тикшерҙе.
Бөгөн Башҡортостанда 90 меңгә яҡын ғаилә социаль торлаҡ алыуға сиратта тора. Йылына шуларҙың 3-4 проценты ғына фатир менән тәьмин ителә. Сиратта тороусыларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу өсөн 4,5 миллион квадрат метр социаль торлаҡ төҙөргә кәрәк. Республика Хөкүмәте был эште ике этапта ойошторорға уйлай...
Күптәрҙең “социаль торлаҡ” тигәнде ишеткәне барҙыр, был төшөнсә аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә дәүләт тарафынан (сират буйынса) фатир биреүҙе аңлата. Бындай торлаҡ тураһында хәҙер йыш яҙалар һәм бының үҙ сәбәптәре бар. Яңыраҡ Башҡортостан Хөкүмәтендә шул проблемаға арналған ултырыш булды. Республикала социаль торлаҡ төҙөләме, уны оҙаҡ көтәләрме, бөтә мохтаждарға ла етерме?


text:
Өфөлә исеме донъя күләмендә билдәле ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов арабыҙҙан китте Фото: Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәте
Өфөлә исеме донъя күләмендә билдәле ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов арабыҙҙан китте
Өфөлә исеме донъя күләмендә билдәле ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов арабыҙҙан китте Фото: Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 1 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Уҙған төндә Өфөлә билдәле ҡумыҙсы, педагог Роберт Заһретдинов оҙаҡ ауырығандан һуң 84-се йәшендә донъя ҡуйҙы. Мәрхүм менән хушлашыу иртәгә, 2 мартта, сәғәт 11-ҙә Башҡорт дәүләт филармонияһында үтә. Адресы: Гоголь урамы, 58.
Роберт Абдрахман улы Заһретдинов 1932 йылдың 16 декабрендә Мәсетле районының Әжекәй ауылында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһының халыҡ инструменттары бүлеген, Свердловск музыка-педагогия институтын тамамлаған. 1969 йылда Роберт Заһретдинов Өфөләге музыка-педагогия училищеһында эшләй башлай. Ошо осорҙа унда ҡумыҙға ҡыҙыҡһыныу уяна. Музыкант уйын ҡоралын үҙе яһай, камиллаштыра башлай.
1991 йылда Якутск ҡалаһында үткән Бөтә донъя халыҡ-ара халыҡ уйын ҡоралдары фестивалендә «Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы» исеменә лайыҡ була. 1998 йылда музыкант жюри ағзаһы булараҡ Австрияға халыҡ-ара фестиваленә саҡырыла. Бында ул «Ҡумыҙ буйынса халыҡ-ара класлы оҫта» тигән маҡтаулы исем ала, был уға донъяның теләһә ниндәй музыка уҡыу йортонда оҫталыҡ дәресе күрһәтеү мөмкинлеге бирә. Австрия, Бельгия, Болгария, Голландия, Польша, Швейцария илдәрендә оҫталыҡ дәрестәре ойошторола. Роберт Заһретдинов Германияға, Италияға, Монголияға, Норвегияға, Швейцарияға, Финляндияға гастролдәр менән бара.
Роберт Заһретдиновтың репертуарында 200-ҙән ашыу әҫәр: рус, башҡорт, сит ил композиторҙары әҫәрҙәренең ҡумыҙ өсөн эшкәртмәләре, башҡорт халыҡ йырҙарына инструменталь варианттар, үҙенсәлекле импровизация һәм үҙенең әҫәрҙәре бар.
Заһретдинов 1996 йылда Морат Әхмәтовтың «Варган-симфонияһы»нда ҡумыҙ партияһын тәүге башҡарыусы була. 50-нән ашыу йыр һәм инструменталь пьеса, шул иҫәптән ҡумыҙ, ҡурай һәм ҡумыҙ, баян өсөн әҫәрҙәр авторы.
Ул «Ҡумыҙҙа уйнау мәктәбе» уҡыу-методик әсбабын яҙған. Ошо китабы өсөн Д.Сорос исемендәге халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Ижады «Мелодия» фирмаһының компакт-дискыһына, пластинкаларына яҙылған, Башҡортостан радио һәм телевидениеһы фондында һаҡлана. «Варган» альбомында (уны интернетта табырға мөмкин) музыкант башҡарыуында 30-ға яҡын композиция һәм импровизация бар.
Мәҙәниәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Роберт Заһретдиновҡа Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исем бирелгән. Ул Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф отличнигы. Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Байкал
Байкал, Байғал (бур. Байгал далай) — Көнсығыш Себерҙең көньяғында урынлашҡан донъялағы иң тәрән күл. Сөсө һыуҙың иң ҙур тәбиғи тупланмаһы. Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник күлдәр төркөменә инә, йәғни ер ҡабығының шылыуы, сатнап һыныуы һәм ярылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Күлдең һәм яр буйҙарының тәбиғәте иҫ киткес бай, үҙенсәлекле флораһы (үҫемлектәр донъяһы) һәм фауна (хайуандар донъяһы) менән дан тота. Хайуандарының күпселек төрҙәре эндемиктарға керә (ер шарының башҡа ерҙәрендә осрамай). Урындағы халыҡ һәм илебеҙҙә йәшәүселәрҙең күптәре Байкалды диңгеҙ тип тә атай[5].
Йөкмәткеһе
- 1 География
- 2 Һыуҙың сифаты
- 3 Боҙ
- 4 Һыу төбө
- 5 Күлдең килеп сығышы
- 6 Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
- 7 Халҡын һәм Байкалды өйрәнеү
- 8 Экология
- 9 Фәнни тикшеренеүҙәр
- 10 Туризм
- 11 Факттар
- 12 Байкал тураһында риүәйәттәр һәм уйҙырмалар
- 13 Фильмдар
- 14 Байкал филателияла
- 15 Сығанаҡтар
- 16 Иҫкәрмәләр
- 17 Әҙәбиәт
- 18 Һылтанмалар
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны һәм йырынының үлсәмдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал Азияның нәҡ уртаһында, Иркутск өлкәһе менән Бүрәт Республикаһы сиктәрендә урынлашҡан. Ул төньяк-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҙур ярым ай формаһында 620 км оҙонлоҡҡа һуҙылған. Киңлеге уртаса 24−79 км. Төбө диңгеҙ кимәленән 1186,5 метрға түбәнерәк, ә өҫкө йөҙө 455,5 метрға бейегерәк. Утрауҙарын иҫәпләмәйсә, һыу өҫтө майҙаны 31 722 км² — был яҡынса Бельгия йәки Нидерландтың майҙанына тиң. Был күрһәткес буйынса Байкал донъя күлдәре араһында етенсе урын биләй.
Яр буйҙарының һуҙымы — 2100 км.
Күл тау һырттары һәм түбәләс сусаҡтар менән уратып алынған үҙенсәлекле бер соҡор эсендә урынлашҡан[6]. Көнбайыш яры өҙөк-өҙөк ҡаялы, ә көнсығыш яры һөҙәгерәк (урыны менән тауҙар ярҙан унар километрға арыраҡ).
Тәрәнлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал — Ерҙәге иң тәрән күл. Тәрәнлегенең иң юғары дәүмәле — 1642 м[3] —1983 йылда ГУНиО МО СССР[5] ойошторған экспедиция тарафынан гидрографик эштәр барышында аныҡланған. Уны Л. Г. Колотило менән А. И. Сулимов төньяҡ киңлектең 53°14′59″ һәм көнсығыш оҙонлоҡтың 108°05′11″ координаталарына тап килгән нөктәлә үлсәгән (G) (O).
Был мәғлүмәттәр картаға 1992 йылда индерелгән[7] һәм артабан 2002 йылда Байкалдың яңы батиметрик картаһын төҙөү өсөн ойошторолған бельгия-испан-рәсәй уртаҡ проекты сиктәрендәге эштәр: һыу ятыу майҙанынының 1 312 788 нөктәһендә тәрәнлеге үлсәнеү һөҙөмтәһендә (акустик зондлау, батиметрик мәғлүмәт, эхолокация , сейсмик профилләү ысулдары менән) раҫланған;
Күлдең уртаса тәрәнлеге лә шаҡтай юғары — 744,4 м[3].
Был күп кенә тәрән тигән күлдәрҙең дә күрһәткестәрен уҙып китә. Ерҙә Байкалдан тыш тик ике генә күлдең тәрәнлеге 1000 метрҙан ашыу: Танганьика (1470 м) и Каспий (1025 м)[8][9]. (Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Антарктидалағы Восток (Көнсығыш) күле 1200 метрҙан[10] күп тиһәләр ҙә, ул «ысын» мәғәнәһендәге күл түгел. Берҙән, ул өҫ яғынан 4 км ҡалынлығында боҙ ҡатламы ҡаплап торған ябыҡ арауыҡ эсендә. Икенсенән, һыуы ғәйәт ҙур баҫым аҫтында булып, «өҫкө йөҙө», йәғни, боҙ аҫтындағы «һыу кимәле» төрлө урындарҙа 400 метрға тиклем айырыла. Шуға ла, тәрәнлеге «ғәҙәти» күлдәрҙеке кеүек түгел).
Һыу күләме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалдың һыу тупланмаһы — 23 615,39 км³ (донъя күлдәрендәге сөсө һыу тупланмаһының 19 процентын тәшкил итә, ә барлыҡ күлдәрҙә сөсө һыу күләме − 123 мең . км³). Был күрһәткес буйынса Байкал донъяла Каспийҙан ҡала икенсе урын биләһә лә, Каспийҙың һыуы тоҙло. Бөйөк күлдәрҙең бөтәһе бергә лә (Верхнее, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио) һыу микдары буйынса Байкалдан ҡалыша. Байкалда Ладога [12] күлендәгенә ҡарағанда һыу 25 мәртәбә күберәк.
Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр буйынса Байкалға ҡушылыусы даими 336 йылға һәм шишмәләр асыҡланған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 544 йәки 1123 тигән һандар ҙа килтерелә.(Был дөйөм алғанда, ваҡытлы ғына булған ҡушылдыҡтарҙы ла иҫәпләгәндә).Шулай уҡ, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм Байкал климатының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә XIX быуаттан алып, уны тулыландырыусы 150 -гә яҡын һыу сығанағы юҡҡа[4] сығыу ихтималы бар.
Иң эре ҡушылдыҡтары — Селенга, Үрге Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Сарма. Күлдән ағып сығыусы йылға — Ангара[13][14].. Бөтәһе даими ҡушылдыҡтар — 336[4]..
Һыуҙың сифаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыуының төп үҙенсәлектәре — унда минераль һәм органик ҡушылмаларҙың бик әҙ миҡдарҙа булыуы; шулай уҡ, кислородҡа үтә лә бай булыуы. Бының төп сере — тәне аша һыуҙағы органик ҡалдыҡтарҙы һөҙөүсе эпишура тигән микроскопик ҡыҫаланың тереклегенә бәйле.
Байкал эпишураһы (лат. Epischura baicalensis) — ҡыҫала һымаҡтарҙың ишкәк аяҡлылар төркөмендәге планктон төр (Copepoda).Байкал күлендә генә тереклек итә(эндемик). Был үтә күренмәле ҡыҫаланың иң ҙурҙары 1,5 мм тирәһе генә була. Күлдең бөтә ҡатламын биләп һәм 90 % -тан ашыу биомассаһын етештереп, экосистемаһында иң мөһим урын алып тора. Байкалдағы ылымыҡтарҙың күп өлөшен Эпишура ҡуллана һәм үҙе лә байкал омуле өсөн төп аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Күлдең таҙалығы бары шул ҡыҫаланың эшмәкәрлегенә генә бурыслы.
Байкал һыуы бик һалҡын.Өҫкө ҡатламдарында температура йәй көнө лә +8…+9 °C-тан үтмәй, ә айырым ҡултыҡтарында +15 °C тирәһенә етә. Тәрән ҡалламдарында температура—+4 °C тирәһе генә. Шулай уҡ, айырым ҡултыҡтарында максималь температура— +23 °C -ҡа еткән осраҡтар ҙа теркәлгән[15].
Һыу ғәжәйеп үтә күренмәле. Күл төбөндә 40 м тиклем тәрәнлектәге таштар һәм башҡа әйберҙәр ап-асыҡ күренеп ята. Был ғәҙәттә яҙғыһын, күл зәңгәрһыу төҫкә кергәс шулай була .Ә инде йәй һәм көҙ мәлдәрендә һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 8-10 м тиклем кәмеп тора. Был мәлдә күлдең өҫкө ҡатламдары йылыныуҙан үҫемлек һәм хайуандар геүләп үрсей башлай. Һыуы ла күкһел йәшел һәм йәшел төҫкә инә.Байкал һыуында минераль тоҙҙар бик әҙ булғанлыҡтан (96,7 мг/л[4]), уның шундайын таҙа һәм үтә күренмәле һыуын ҡыуҙырылған һыу урынына тотоноп була.
Боҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уртаса алғанда 9 ғинуар — 4 май араларында Байкал тулыһынса боҙ менән ҡаплана (Ангараның тамағындағы 15—20 км һуҙымындағы бәләкәй генә өлөшенән башҡа). Һыу юлы пассажир һәм йөк транспорты өсөн июндән сентябрға тиклем асыҡ була; фәнни-тикшеренеү эштәре лә һыу юлы асылыу менән башланып боҙ ятҡансы, май айынан ғинуарға тиклем дауам итә.
Һыу төбө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалдың һыу аҫты рельефе үҙенсәлекле. Бөтә яр буйы һайлыҡтар(шельф) һәм һыу аҫты һөҙәклектәренән тора. Күл аҫты тау һырттары һәм һыу аҡты һайлыҡтары менән айырымланған өс соҡорҙан тора:Көньяҡ, Урта һәм Төньяҡ соҡорҙар.Уларҙы Академик һәм Селенгин һырттары айырып тора. Ольхондан Ушкань утрауҙарына ҡарай һуҙылған Академик һырт-иң бейеге. Оҙонлоғо 100 км, иң бейек өлөше һыу төбөнән −1848 м. Байкал төбөндәге ултырма тоҡомдарҙың ҡалынлығы (гравиметрик ысул менән төшөрөп алынған) 6 мең метрға етә. Тимәк, Байкал аҫтында Ерҙең иң бейек тауҙарының береһе күмелеп ҡалған (6000 м +1848 м.)[16].
Утрауҙары һәм ярымутрауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалда 27 утрау (Ушкань, Ольхон, Ярки һәм башҡалар). Иң ҙуры — Ольхон. Оҙонлоғо 71 км, киңлеге- 12 км, майҙаны - 729 км²[17] (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса −700 км²[2])). Күлдең уртаһында ғына тиерлек, уның көнбайыш яры яғынан урынлашҡан. Иң ҙур ярымутрау — Изге танау (Святой Нос.)
Ер тирбәлешенең әүҙемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал ер тирбәлеше бик әүҙем булған райондарҙың береһе: бында даими рәүештә MSK-64 көсөргәнешлек шкалаһы буйынса 1-2 балл тирәһендә ер тетрәүҙәре булып тора. Әммә көслө һелкенеүҙәр ҙә булып ала. 1862 йылда Кударинскта ер һелкенеү 10 балға етеп, Селенга дельтаһының төньяҡ өлөше(200 км² майҙан) һыу төбөнә китә.1300 кешеһе булған 6 ауыл урынында Провал ҡултығы барлыҡҡа килә. Тарихтағы көслө ер тетрәүҙәрҙәр: 1903йылда (Байкал), 1950 йылда (Мондинск), 1957 йылда (Муйск), 1959 йылда (Среднебайкальск). Среднебайкальскиҙағы ер тетрәүҙең эпицентры Сухая ҡасабаһы эргәһендә (көньяҡ-көнсығыш яр буйы) Байкалдың төбөнә тура килә. Көсө 9 балға етә. Улан-Удэ менән Иркутскиҙа 5—6 балл тирәһенә етеп, йорттарҙың, ҡоролмаларҙың стеналарына зыян килә. Һуңғы тапҡыр Байкалда ер тетрәүҙәр 2008 йылдың августында (9 баллов) һәм 2010 йылдың февралендә (6,1 балла) булып үткән.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал һыуы яр буйы климатына ярайһы ғына йоғонто яһай: ҡыштары - йылыраҡ, йәйҙәре - һалҡынсараҡ. Яҙ эргәләге райондарҙағына ҡарағанда 10-15 көнгә һуңыраҡ килә, ә көҙ оҙайлыраҡ була. Һауа температураһының иң юғары ҡиммәте −34°С-ҡа еткән осраҡтар булғылай. Ә уртаса температура һуңғы йылдарҙа[18] арта бара. Байкалдың ҡояшлы көндәренең тулайым оҙайлы бик ҙур: мәҫәлән, Ҙур Голоуст ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, йәғни Ҡара диңгеҙ буйы курорттарыныҡынан күберәк. Ҡояшһыҙ көндәр унда йылына − 37-нән, ә Ольхон утрауында 48-ҙән артмай. Климатының төп үҙенсәлектәре баргузин, сарма, верховик, култук тигән исемдәрен йөрөткән байкал елдәренә бәйле.
Күлдең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалдың килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙең тынғаны юҡ. Ғәлимдәр фекеренсә, күлгә 25—35 млн йәш. Был Байкалдың уникал тәбиғи күл икәнлеген күрһәтә.Сөнки, күлдәрҙең ғүмере 10-15 мең йыл тирәһе генә.Ләм ултырыу һөҙөмтәһендә улар яйлап һайыға һәм һаҙлыҡҡа әүерелә, бигерәк тә, боҙлоҡ һөҙөмтәһендә дәүерендә барлыҡҡа килгәндәре. Әммә геология-минералогия фәндәре докторы А. В. Татаринов 2009 йылда Байкал күле йәшерәк булырға тигән фекер менән сығыш яһай. Байкалда тикшереү алып барған «Мир» экспедицияларының икенсеһендә быны иҫбатлаусы дәлилдәр ҙә табыла. Мәҫәлән, күлдең төбөндәге бысраҡ атыусы вулкандарҙың эшмәкәрлеге хәҙерге яр һыҙатына −8 мең , ә тәрән һыулы өлөштәренә 150 мең генә йәш[19] булырға тейеш тигән һығымта яһарға нигеҙ бирә. Һис бәхәсһеҙ, күл риф соҡоронда урынлашҡан һәм төҙөлөше менән Үле диңгеҙҙең бассейнына оҡшаған. Ҡайһы бер эҙәрмәндәр Байкал барлыҡҡа килеүен, тау һыртының арҡырыға ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тип аңлаталар(трансформного разлома). Икенселәре, ҡайнар тау тоҡомдары тишеп сығып яһалған соҡорҙа хасил булған тип фараз итә(наличие под Байкалом мантийного плюма). Өсөнсөләре, Евразия һәм Һиндостан плиталары бәрелешеүҙән барлыҡҡа килгән ярыҡ тип аңлата(пассивным рифтингом в результате коллизии Евразийской плиты и Индостана). Әле лә, ер тирбәлештәре һөҙөмтәһендә, Байкалдағы әүерелештәр бер туҡтауһыҙ дауам итә. Күл төбөнең аҫҡа ултырыуы, базальттың өҫкә ағып сығыуынан яһалған вакуум ҡыуышлыҡтарҙан тип фараз итеүҙәр ҙә бар(дүртенсел дәүер четвертичный период).
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалда 2600 төр һәм ярымтөр һыу хайуандары йәшәй. Төрҙәрҙең күплеге Байкал һыуының бөтөн ҡатламдарының да кислородҡа ныҡ бай булыуына бәйле. Күбеһе -эндемиктар, йәғни тик ошо һыу ятҡылығында[20] ғына осрай. (1000 эндемик төр, 96 ырыу, 11 семья -эндемиктәр). 27 төр балыҡ Байкалдан башҡа бер ҡайҙа ла осрамай[21].. 100%-ы менән эндемиктар: нематодалар Mermitidae (28 төр), селәүсендәр Polychaeta (4төр), губкалар Lubomirskiidae (14), грегарин Gregarinea (6), изопод-ҡыҫалалар Isopoda (5), веснянкалар Plecoptera (2).
Амфипод-ҡыҫалаларҙың (350-нән 349-ы, 99 %) искорпен һымаҡ балыҡтарҙан (32-нән 31 -е, 96 %)-күлдең эндемиктары. Яҫы селәүсендәрҙән 90 % төр турбеллярия (150-нән 130) һәм ҡабырсаҡлы ҡыҫалаларҙың (150-нән 132) эндемиктар. 61-ҙән 36 төр һәм ярымтөр балыҡтар (59 %), 2 семья (13,3 %) һәм 12 ырыу(37,5 %)[20][22][23][24] — эндемиктар. Эндемиктарҙан ҡыҫала эпишура күл зоопланктонының 80 % биомассаһын тәшкил итә һәм аҙыҡ сылбырының иң мөһим өлөше булып тора. Ул фильтр ролен үтәй: һөҙөп туҡлана һәм һыуҙы таҙартып тора[28].Байкал олигохеттары(әҙ төклө селәүсендәре) зообентостың 70-90 % биомассаһын тәшкил итә (84,5%-ы— эндемиктар). Күлдең таҙартыуҙа ҡатнашалар, бентофаг-балыҡтар (һыу төбөндә туҡланыусылар) менән йыртҡыс умыртҡаһыҙҙар өсөн аҙыҡ сығанағы булып торалар. Күлдең төбөндә газдарҙың тәбиғи әйләнешен тәъмин итәләр, органик ҡалдыҡтарҙы[29]. тарҡатыуҙа ҡатнашалар..Байкалдың тере бала тыуҙырыусы голомянка тигән балығы бигерәк тә ҡыҙыҡ.Тәне 30 % майҙан тора. Көн һайын аҙыҡ эҙләп төпкөлдән һайлыҡтарға тиклем арауыҡтарҙы байҡап сығып өлгөрә. Байкалда шулай уҡ, байкал омуле, бәрҙе, сиг, байкал мәрсене (Acipenser baeri baicalensis), шамбы, ҡыҙыл балыҡ , суртан һәм башҡалар тереклек итә. Байкалдың тағын бер үҙенсәлектәренән береһе- сөсө һыу губкаларының бик ныҡ тәрәндә лә осрауы. Шулай уҡ ҡарағыҙ: Байкал ҡоштары, Һуҫар , Байкал нерпаһы һәм Байкал күленең Әҙ төклө селәүсендәре( Олигохеты )
Халҡын һәм Байкалды өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1930 йылдарҙа урындағы халыҡтарҙан яҙып алған мәғлүмәттәр буйынса, XII—XIII быуаттарға тиклем Байкал эргәһендәге ерҙәрҙә баргуты тигән халыҡ йәшәгән. Аҙаҡ көнбайыштан бүрәттәр күсеп килгәндәр. Тәүҙә Байкалдың көнбайыш ярына, унан Байкал аръяғына килеп ултырғандар. Байкал эргәһендә тәүге урыҫ күскенселәре XVII аҙағында —XVIII быуат башында күренә башлай[25][26]. Урыҫтарҙан беренсе булып Байкал менән танышыусы казак Курбат Иванов булған.
«Байкал» топонимы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ.Түбәндә иң киң таралған фараздар килтерелә:
- «Байырку» тигән ил һәм халыҡ исеменән (байегу, байирку, баюрку)[27][28]
- Бурәт телендәге бай «тора» и гал "ут "тигән һүҙҙәрҙән (риүәйәттәр буйынса, Байкал ут бөркөп торған тауҙа барлыҡҡа килгән[28][29][30][31])
- Бурәт телендәге «ҡеүәтле аҡмаҫ һыу»[28][32] тигән һүҙҙәрҙән
- Бурәт телендәге байхаа «натураль, тәбиғи, тереклек итеүсе»[28][33]
- Бурәт телендәге "бай ут"[28][34] тигән һүҙҙәрҙән;
- Яҡут телендәге баай — «бай» и кюёл — «күл»[28][35][36].
- Яҡут телендәге байхал, байгъал «диңгеҙ», «ҙур, тәрән һыу»[28][37][38].
- Ғәрәп телендәге Бахр-ал-Бака «күҙ йәштәре тыуҙырыусы диңгеҙ», «ҡот осҡос диңгеҙ»[28][39].
- Бурәт телендәге «Байгаал-далай», "киң, ҙур һыу ятҡылығы, далай — "икһеҙ-сикһеҙ, ер йөҙө, юғары"[28][40]..
- Юкагир телендәге вайгуол «ағып килгән ағастарҙың ярҙа ятып ҡалған өйөме»[41][42].
Себерҙең тәүге урыҫ ергиҙәрҙәре Байкалды эвенк телендәге «Лама» (диңгеҙ) исеме менән йөрөткәндәр. Ә инде XVII быуаттың икенсе яртыһынан бурәттәрҙең атамаһына ( — бур. Байгал) күскәндәр. Тик бүрәттәрәҙәге «г» өнөн үҙҙәренә еңелерәк әйтелә торған «к» өнөнә алыштыралар. Ҡытай карталарында һәм һүрәтләмәләрендә күл «Байхэ» —Төньяҡ диңгеҙ; Снежная йылғаһы — «Удулхэ» (балыҡлы йылға); Лена йылғаһы — «Зулхэ».
Байкалды өйрәнеүсе күренекле эҙәрмәндәр, сәйәхәтселәр, яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Протопоп Аввакум
- Бородин Леонид Иванович
- Верещаги, Глеб Юрьевич
- Гагемейстер Леонтий Андрианович
- Галазий Григорий Иванович
- Георг, Иоганн Готлиб
- Годлевский Виктор Александрович
- Головин Фёдор Алексеевич
- Дорогостайский Виталий Чеславович
- Дыбовский Бенедикт Иванович
- Дриженко Фёдор Кириллович
- Кож, Михаил Михайлович
- Колчак Александр Васильевич
- Колотил Леонид Григорьевич
- Коряков Евгений Алексеевич
- Кюхельбекер, Михаил Карлович
- Лут Борис Филиппович
- Мессершмидт Даниэль Готлиб
- Распутин Валентин Григорьевич
- Рагузинский-Владиславич Савва Лукич
- Ремезов Семён Ульянович
- Семерной, Виктор Петрович
- Соймонов Фёдор Иванович
- Спафарий Николай Гаврилович
- Туровцев Виктор Владимирович
- Фиалков Владимир Абрамович
- Черский Ян Доминикович
- Чехов Антон Павлович
- Шерстянкин Павел Павлович
- Штейнгейль Владимир Иванович
Тәрәнгә ерҙе быраулау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1990 йылдарҙа рәсәй, америка һәм япон ғалимдары берлегендә Байкалды өйрәнеү өсөн тәрәнгә быраулау халыҡ-ара проекты тормошҡа ашырыла. Быраулау ҡышҡыһын, боҙ араһында туңып ултырған карап аша башҡарыла. Быраулау -күл төбөндәге ултырма тоҡомдың киҫеме ярҙамында уның тарихын ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә; Евразияның климатындағы үҙгәрештәрҙе аныҡларға ярҙам итә.
Нейтрин телескоп[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдең төпкөл өлөштәрен өйрәнеү 1993-1998 йылдарҙа тәрән һыулы нейтрин телескоп НТ200 төҙөлөп, байтаҡ эштәр башҡара. Юғары энергиялы [43] (нейтрино) нейтрон өлөшсәләре ярҙамында күлдең төбөн енетекләп тикшереү мөмкинлеге асыла. 2010 йылдан алып тағы ла камилыраҡ нейтрин телескоп НТ1000 төҙөлә башлаған. Эшләй алыу күләме (эффективным объёмом) 1 км3 буласаҡ [44][45][46]. 2017 йылға тиклем төҙөлөп бөтөүе ҡүҙаллана.
Байкалда «Пайсистар»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалда кеше тарафынан идара ителә торған тәүге ҡоролмалар 1977 йылда төшөрөлә башлай. Был «Пайсис» атамалы канада ҡоролмалары күлдең тәрән урындарын өйрәнеү маҡсатында алдырылған. Лиственничное ҡултығында 1410 м-ға тиклем еткән булһа, 1991 йылда «Пайсис» Ольхондың көнсығыш яғынан 1637 м тәрәнлеккә төшөп етә.
Байкалда «Мир»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылдың йәйендә Байкалды һаҡларға булышлыҡ итеүФонды тарафынан Байкалда «Мир» фәнни-тикшереү экспедицияһы ойошторола Кеше тарафынан идара ителеүсе «Мир» тәрән һыу ҡоролмаһы бөтәһе 52 тапҡыр Байкал төбөнә төшөп,[47][48] тикшеренеү эштәре башҡара. Ғалимдар тарафынан күл төбөнән[54]. һыу, грунт, микроорганизм өлгөләре(пробалары)алынып П. П. Ширшов исемендәге РАН-дың океанологии институрына тапшырыла. Экспедиция 2009—2010 йылдарҙа ла дауам итә.
Экология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал күле үҙенсәлекле (уникаль) экосистема булараҡ,уны һаҡлауҙың хоҡуки нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында»[49] Федераль закон тарафынан көйләнә. Ошо Федераль законға ярашлы, Байкал тәбиғи биләмәһендә хужалыҡ һәм башҡа бөтә төр эшмәкәрлектең айырым режимы булдырылған. Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре раҫланған. Байкалдың бысраныуы төш урындарҙа ғына, айырым эре сәнәғәт ҡалдыҡтары ташланыуға[56]. бәйле булып ала.
Байкал тәбиғи биләмәһендә күлдең экосистемаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге(антропоген) күҙгә күренеп үҙгәрештәр кисерә. Байкалды бысратыусылар исемлегендә иң билдәлеһе -Байкал целлюлоз-ҡағыҙ комбинаты(Целлюлозно-бумажный комбинат).Әммә күлгә иң күп бысраҡ Селенга йылғаһынан ағып төшә[50].
— Михаил Александрович Грачёв, РАН академигы, ЛИН СО РАН директоры
.
Байкал тәбиғи биләмәһендә 2010 йылдағы экологик енәйәттәрҙең күбеһе ағастарҙы һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу менән (енәйәттәрҙең 78,5 % -ы), рөхсәтһеҙ һыу хайуандарын тотоу һәм үҫемлектәрен файҙаланыу (12,4 %); урмандарға зыян килтереү менән(8,0 %); рөхсәтһеҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, ветеринар ҡағиҙәләрҙе боҙоу, үҫемлектәрҙең сирҙәре һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш ҡағиҙәләренең боҙолоуына (0,9 %)бәйле. Иң күп енәйәттәр Бүрәт Республикаһында теркәлгән — 42,7 %[51].
Күҙәтеүҙәр нәтижәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002—2007 йылдарҙа төрлө зарарлы матдәләрҙең рөхсәт ителгән микдары (ПДК).Таблицала В ПДК ҡиммәтенең артып китеү осраҡтарының йышлығы (тикшереү өсөн алынған өлгөләрҙең дөйөм һанынан проценттарҙа иҫәпләнгән[52]):
Күл бысраныуҙың төп сығанаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Селенга йылғаһы күлдең иң ҙур ҡушылдыҡтарының береһе. Унан килгән һыу ағымы йылына 30 км³[50]. Был Байкалға койолған йылға һыуҙарының яртыһынан ашып китә.
Монголии биләмәләренән Селенги йылғаһы бассейны аша Байкалды бысратыусы булып Улан-Батор, шулай уҡ Заамаралағы алтын табыусы предприятие, Орхон менән Хараа-Гол йылғаларының [53] үрге ағымында файҙалы ҡаҙылмалар табыусы предприятиелар тора.
Бынан тыш, Дархан ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларын, төньяҡ Монголияның төҙөлөш комбинаттарын, тире эшкәртеүсе фабрикаларын, ҡорос иретеүсе заводын, аҙыҡ сәнәғәте предприятиеларын эсенә алған эре индустриаль үҙәгенән бысраҡ һыу ағып төшә[53].
Рәсәй биләмәләрендә Селенга йылғаһын бысратыусы Улан-Удэ ҡалаһы. Уның таҙартҡыс ҡоролмалары сәнәғәт, коммуналь хужалыҡтар[54] түккән бысраҡ һыуҙарҙы тейешле кимәлгә еткереп таҙалай алмай. Бүрәт Республикаһында Байкал бассейнына ҡараған тораҡ пункттарының күбеһендә таҙартҡыс ҡоролмалары ныҡ туҙған, ә ҡайһылырында улар бөтөнләй юҡ.
Нисә йылдар инде, Селенга йылғаһының Стеклозавод ҡасабаһы эргәһендә нефть продуктары менән бысраныуына кәртә ҡуя алмайҙар. Уның төп ҡушылдыҡтары[54] аша - Байкал аръяғы өлкәһендәге Чикой и Хилок йылғаларынан да Байкалға байтаҡ ҡалдыҡтар ағып төшә.
Байкалға янаған иң ҡурҡыныс хәүеф — сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары. Ҡалдыҡтарҙың бик әҙ өлөше генә юҡ ителә (эшкәртелә). Джидинск вольфрам-молибденового комбинатының (ул хәҙер эшмәкәрлеген туҡтатҡан инде) 1934—2001 йылдар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тупланған ҡалдыҡтар, Закаменск ҡалаһының өстән бер өлөшөн ағыулап, үтә лә зыян килтерә. Байкал күленә унан әле булһа иң ҡурҡыныстар исемлегендәге химик элементтар ағып төшөүен дауам итә.
Байкал тәбиғи биләмәһендә [54]. Закаменск районындағы Модонкуль йылғаһы — гидрохимик күрһәткестәре буйынса иң бысраҡ йылғалар иҫәбендә.
Целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БЦБК Байкал яны биләмәләрендә һыуҙы, атмосфераны ағыулап торҙо 1966 йылда Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты (БЦБК) сафҡа кереү менән, уның эргәһендә күлдең төбө эшлектән сыға башлай (дегратация). Һауаға бүленеп сыҡҡан газ һәм туҙандан БЦБК эргәһендәге тайгала кире күренештәрбашлана, ағас баштары ҡорой башлай, урмандың кибеүе күҙәтелә [55]. 2008 йылдың сентябрендә комбинатта һыу әйләнешенең йомоҡ системаһын булдыралар. Әммә сығанаҡтарҙан күренеүенсә [56], система эшкә яраҡһыҙ булып сыға. Шуға ла, бер айҙан комбинатты ябалар. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән 2010 йылдың 13 ғинуарынан тыйыу туҡтатылып, 2010 йылдың 8 июленән комбинат яңынан эшен башлап ҡарай.
2010 йылдың июлендә «Мир» ҡоролмалары тарафынан комбинат эргәһендә күл төбөнән ләм өлгөләре алына. Ундағы диоксиндың күрһәткестәре ғәйәт ҙур була (ә ул тереклектең бар төрө өсөн дә бик ҡурҡыныс ағыу булып тора), хатта төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрендәгенән 40—50 тапҡырға күберәк була. Тикшереү өсөн өлгөләр төрлө тәрәнлектәрҙән алынып, күпселегендә диоксин микдары рөхсәт ителгән миҡдарҙан 3—8 тапҡыр [57][58] артыҡ икәнлеге асыҡлана.
2013 йылдың февраленән Рәсәй Хөкүмәте комбинатты ябырға тип ҡарар сығара. Сентябрҙан комбинатта эштәр туҡтатылып, предприятияның хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыу башлана[59].
2013 йылдың 28 декабренән Рәсәй Хөкүмәте комбинат урынында «Рәсәй ҡурсаулыҡтары» [60]. экспоүҙәк (экспоцентр) төҙөргә ҡарар итә.
Байкал — һыуһаҡлағыс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1956 йылдан күл гидроэлектроэнергетикала ҡулланыла башлай. Иркутск һыуһаҡлағысының бер өлөше булып, ундағы һыу кимәле 1 м [61] тиклем күтәрелә.
1959—1962 йылдарҙа Иркутск ГЭС-ғы [62] быуалағы һыу артыуына бәйле, күл кимәле 1,2 м-ға арта. Һыу кимәленең йыл эсендә 1,34 метрға тирбәлеүе, ә дөйәм алғанда уртаса 0,8 метрға артыуы 500 км2 тиклем ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалып, яр буйындағы урмандарҙың һәм башҡа үҫемлек бергәлектәренең хөртәйеүенә килтерә. Ярҙары емерелеп (абразия процестары), яр һыҙаттары унар метрға сигенә. Ярка утрауы янында яр 100—350 метрға сигенеп, уны өлөштәргә бүлгеләй[62][63].
Һыу кимәленең түбән төшөүе яр буйҙарын ашай, уя, емерә, ел эрозияһына килтерә, ә үтә ныҡ түбәнәйгәндә ҡултыҡтар кибеп, ыуылдырыҡ сәсә һәм ҡоштарҙың оя ҡороу урындары юҡҡа сыға, башҡа хайуандарҙың [64][65] тереклегенә лә насар йоғонто яһай. Шуға ла, Рәсәй Хөкүмәтенең ҡарары (ҡарар № 234, 26 март 2001 йыл) менән, хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек мәлендә Байкал күлендә һыу кимәленең тирбәлештәре тымыҡ океан системаһы буйынса [63][66] 456 м — 457 м арауыҡтарынан үтмәҫкә тейеш.
Көнсығыш нефть үткәргесенә бәйле хәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп статья: Көнсығыш нефть үткәргесе «Транснефть» компанияһы Байкал эргәһенән үтеүсе «Көнсығыш Себер —Тымыҡ океан» нефть үткәргесен төҙөй. Тәүҙә трасса күл ярының эргәһенән тиерлек үтергә тейеш була. Ул саҡта, нефть түгелеү ихтималы булып, Байкалға экологик хәүеф янар ине. Күп һанлы ҡаршылыҡ саралары [67] үтеп, шулай уҡ 2006 йылдың 18 мартында меңәрләгән кешеле митинг һөҙөмтәһендә, В. В. Путин Томскиҙа Себер губернаторҙары менән кәңәшмә үткәрә. Унда Байкалдың төньяҡ ярынан 40 км яҡын килмәҫлек итеп проектты үҙгәртергә ҡуша. «Транснефть» Байкал һыуйыйғыс зонаһынан 350—400 км арыраҡ итеп, нефть үткәргесенең яңы маршрутын төҙөй .
Байкал — Бөтә донъя тәбиғи мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1996 йылда Байкал Бөтөн донъя тәбиғи мираҫы исемлегенә индерелә(ЮНЕСКО[68].
Браконьерлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал тәбиғи биләмәһендә иң сетерекле хәл булып браконьерлыҡ тора. Рөхсәтһеҙ ауланған йәнлектәрҙең күбеһе -Байкал нерпаһы һәм, бигерәк тә, балалары. Уларҙың һаны ҡыҫҡарыуына йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн 2003 йылдан 25 май Нерпа көнө (День нерпёнка)тип билдәләнгән. 2011 йылда ыуылдырыҡ сәсеү мәлендә омул балығын тотоу ике мәртәбәгә артып киткән[69]. Күлдә тотолған балыҡтарҙың яртыһынан күбе рөхсәтһеҙ тотола[70].
Байкалды һаҡлау менән шөғәлләнеүсе ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байкал күлен һаҡлауға булышлыҡ итеү фонды
- «Байкал экологик тулҡыны»
- Ҡырағай тәбиғәттең Бөтөн донъя фонды
- Рәсәй Гринписы
- Экологик фонд «Таҙа Байкал»
- ФП «Байкалды бергәләп һаҡлайыҡ»
Фәнни тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәнни ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байкал ҡурсаулығы
- Байкальский институт природопользования СО РАН
- Бай-кал тикшеренеү үҙәге (АНО)
- Байкал музейе (ИНЦ СО РАН)
- Иркутск дәүләт университеты, Биология ғилми-тикшеренеү институты
- Иркутск өлкә край өйрәнеү музейы
- Рус географик йәмғиәтенең Иркутск өлкә бүлеге
- Лимнологик институт (СО РАН)
- Байкал яны милли паркы
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалға төрлө юлдар аша барып була. Ғәҙәттә, тәүҙә Иркутск, Улан-Удэ йәки Северобайкальск, кеүек эре ҡалаларға киләләр.Унан һуң ентекле итеп маршрутты асыҡлап була. Иркутск менән Улан-Удэ араһындағы Транссебер магистрале буйлап килгәндә, күҙ алдында ғына барып еткәнсе һоҡланғыс күренештәре менән күл йәйелеп ята.
Иркутсктан 65 км алыҫлыҡта ғына, Ангараның Байкалдан сыҡҡан ерендә, яр буйында Листвянка ҡасабаһы ята. Был туристарҙың иң күп килгән урыны.Өлкә үҙәгенән автобус йәки теплоход менән сәғәт тирәһендә генә килеп етеп була. Бында бик күп экскурсиялар, әүҙем ял төрҙәре ойошторола. Күл буйлап круиздар ҙа тап ошо ҡасабанан башлана.
Маршруттар Листвянка ҡасабаһынан Большие Коты ҡасабаһына тиклем, Изге танау ( Святой Нос.) ярымутрауына, Ольхон утрауына һәм башҡа урындарға.
Байкал ярында Слюдянка менән Байкальск ҡалалары урынлашҡан. Слюдянкала тулыһынса мәрмәрҙән эшләнгән тимер юл вокзалы бар.. Байкальскта тау саңғыһы трассаһы эшләй, ә йәйгелек ҡояшлы көндәрҙә күтәргес кабиналарҙан күлдең ҡаршы яры менән Байкал һырттары һәйбәт күренә
Күлдең көнсығыш яры яғындағы Баргузин ҡултығы – туристарҙың яратҡан урыны. Унда «Байкал гаваны» туристик-рекреацион зонаһы урынлашҡан.
Максимиха ауылынан Изге танау (Святой Нос.) ярымутрауына тур алырға була. Бында һыбай һәм йәйәү сәйәхәттәр ҡаралған. Көньяҡтараҡ Яңы Энхэлук, Заречье, Сухая ҡасабалары урынлашҡан. Уларҙа ял йорттары булдырып, уңайлы шарттар тыуҙырып (шулай уҡ, юрталарҙа), ҡунаҡтар ҡабул итеп туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе шәхси хужалыҡтар бар.
Энхэлук менән Сухой араһында Загза көкөртле водород ҡайнар сығанағы урынлашҡан.(Загза йылғаһына яҡын ғына).
Байкалдың иң хозур урыны - ҡарап туйғыһыҙ бухталары, сихри утрауҙары, шифалы сығанаҡтары менән данлыҡлы Чивыркуй ҡултығы. Изге танау ( Святой Нос.)ярымутрауындағы түбәләрҙән ҡултыҡҡа бик матур күренештәр асыла. Унда Усть-Баргузин ҡасабаһы аша баралар. Селенга йылғаһы тамағынан 30 км көньяҡтараҡ, Посольский сор ҡултығында Байкальский Прибой — Култушная рекреацион зонаһы урынлашҡан. Бында туристарҙы хеҙмәтләндереүсе туристик базалар күп. Күлдең төнъяғында Хакусы курорт бар.Унда Нижнеангарск һәм Северобайкальсктан теплоходта ғына һәм ҡышын боҙҙан барып була.
Күл тирәләй Ҙур Байкал Һуҡмағы —экологик һуҡмаҡтар селтәре булдырылған. Улар аша туристар өсөн Байкалдың һоҡланғыс тәбиғәте менән танышырға, иҫ киткес күренештәре менән хозурланырға бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.
Күренекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал һәм уның эргәһендә тәбиғәт ҡомартҡылары, мәҙәни ҡомартҡылар, тарихи урындар, археологияға бәйле күренекле урындары бик күп. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
- Шаман-таш ҡаяһы
- Чивыркуй ҡултығы
- Баргузин ҡултығы
- Ушкань утрауы
- Песчаная бухтаһы
- Ольхон утрауында Шаман ҡаяһы мороно
- Лударь мороно
- Рытый мороно
- Черск (пик) үре — диңгеҙ кимәленән 2090 м
- Байкал тирәләй тимер юлы
- Фролиха (әрәмә)
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байкалдың барлыҡ һыуын, (23 615,390 км³[3]), Рәсәй халҡына бүлеп бирһәң(141 927 297 кеше[71]), һәр береһенә 166,4 мең кубометр һыу тура килә. Был сама менән 60-ар тонналы 2773 тимер юл цистернаһы.
- Күлде тикшереү менән шөғәлләнеүселәрҙән Л. Г. Колотило(к.г.н) "Байкал хаҡы[72]"нда яҙыуынса, күл һыуының утилитар баһаһы 236 триллион доллар. Уның мәҡәләһе ҙур ғына [73][74][75] ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, шулай уҡ «Рәсәй Гринписы»нда ла[76]. Уның төп нигеҙҙәре 2012 йылдың 27 ноябрендә (авторын әйтмәйенсә генә) В. В. Жириновскийҙың «Яңылыҡтар 24» телеканалында биргән интервьюһында әйтеп кителә[77].
Байкал тураһында риүәйәттәр һәм уйҙырмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Риүәйәттәр буйынса Байкал бабайҙың 336 улы-йылғалары һәм бер ҡыҙы-Ангара булған икән. Бөтә улдары ла атайына һыу алып киләләр , ә ҡыҙы Енисей йылғаһына ғашиҡ булған да, атайының һыуын һөйгәненә ташый ти. Йәне көйгән Байкал ҡыҙын ҡәһәрләп, уға ҙур ғына ҡаяташ һелтәгән. Был ҡая — «Шаман-таш», Ангарың башланған ғына ерендә, инешендә ята.
- Икенсе бер риүәйәттәр буйынса Байкалдың берҙән-бер ҡыҙы — Ангара Енисейға ғашиҡ була ла, уның янына ҡасып китә.Атаһы уның юлын быумаҡсы булып, юлына «Шаман-таш» ташлай. Әммә Ангара уны урап үтә лә, артабан йүгерә икән. Шунан Байкал уны кире бормаҡсы булып, артынанүҙенең бер уланын — Иркутаны ебәрә. Уныһы Ангараны йәлләй ҙә кире борола. Ниһәйәт, Ангара Енисейға барып етә һәм улар икәүләшеп аға башлай [78]..
Фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1965йылда М. Горький исемендәге ки-ностудия «Байкалға килегеҙ» тигән кинокомедия төшөрә.
- 1969 йылда М. Горький исемендәге киностудия «Күл янында» фильмен төшөрә.
- 1992 йылда «Леннаучфильм» киностудияһы «Байкал тураһында риүәйәттәр» тигән фәнни-популяр фильм төшөрә (режиссёр-оператор В. Петров. Фильмдә күлдең географик һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, шулай уҡ халҡының тарихы бәйән ителә.
- 2011 — Евгений Гришковец ҡатнашлығында Сатисфакция нәфис фильм төшөрөлгән. Фильм Байкал ярында, Листвянка ҡасабаһында төшөрөлә (отель «Маяк»).
- 2011 — нәфис фильм «Байкалға»[79].
- 2012 — нәфис фильм «Байкалға — 2».
Байкал филателияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ По постановлению Правительства РФ № 234 от 26 марта 2001 г. — в тихоокеанской системе высот
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Бухаров А. А. Байкал в цифрах (краткий справочник) — Иркутск: Изд-во ИП «Макаров С. Е.», 2001. — 72 б. Выборочные данные из этого справочника
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 A new bathymetric map of Lake Baikal. INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St. Petersburg, Russian Federation. Morphometric data.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах — 1989.
- ↑ 5,0 5,1 Колотило Л. Г. Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв — СПб.: Наука, 2004. — 560 б. — ISBN 5-02-025048-1.
- ↑ Байкальские горы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061 — СПб.: ГУНиО, 1992.
- ↑ Крупнейшие озера мира
- ↑ Физико-географическая характеристика оз. Байкал
- ↑ РИА Новости. Инфографика. Уникальное озеро Восток в Антарктиде
- ↑ One of the many rivers flowing into the lake — Flickr (инг.)
- ↑ Байкал. Общие цифры. ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
- ↑ Байкальское озеро // Хәрби энциклопедия (урыҫ.) : в 18 т. / мөхәррир В. Ф. Новицкий һ. б.. — СПб. : И. Д. Сытин тов-һы, 1911—1915.
- ↑ Саркисян С. Г. Байкал — М.: Гос. изд-во географической литературы, 1955. — 80 б.
- ↑ Погода на Байкале ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
- ↑ Глубина и рельеф дна Байкал — Озеро Байкал — BaikalNature
- ↑ Хороших П. П. Находки в пещерах острова Ольхон // Природа. — 1955. — № 11. — С. 110—111.
- ↑ Средняя годовая температура на Байкале повысилась на 2 градуса
- ↑ Иван Щеглов. Новые погружения «Миров» на Байкале укрепили гипотезу о молодости озера. РИА Новости (1 июля 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ 20,0 20,1 Байкаловедение : учеб. пособие / Н. С. Беркин, А. А. Макаров, О. Т. Русинек. — Иркутск : Изд-во Ирк. гос. ун-та, 2009. — 291 с.
- ↑ Эндемики Байкала Научно-образовательный центр «Байкал»
- ↑ Кожов М. М. Животный мир озера Байкал. — Иркутск : ОГИЗ, 1947. — С. 3-303.
- ↑ Кожов М. М. Биология озера Байкал. — М. : Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.
- ↑ Аннотированный список фауны озера Байкал и его водосборного бассейна. Байкал / О. А. Тимошкин [и др.]. — Новосибирск : Наука, 2001. — Т. 1, кн. 1. — 831 с.
- ↑ Предания об истории заселения и освоения края. Поймай.Ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ О заселении бурятами Восточной Сибири. озероБайкал.инфо. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения — М.: Наука, 1968. — Т. 3. — Б. 341.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 28,7 28,8 Цит. по: Гурулёв Станислав Андреевич Что в имени твоём, Байкал? / Ответственный редактор доктор филологических наук Лубсан Доржиевич Шагдаров — Новосибирск: Наука, 1982. — 112 б. — 50000 экз.
- ↑ Дриженко Д. К. Лоция озера Байкал — Спб., 1908.
- ↑ Румянцев Г. Н. Баргузинские летописи — 2-е изд. — Улан-Удэ, 1956. — Б. 56.
- ↑ Откуда взялось название «Байкал» // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — Б. 70. — 256 б. — 29000 экз.
- ↑ Данзанов Ц. По поводу одной гипотезы // За науку в Сибири. — 1974. — 23 ғинуар.
- ↑ Буянтуев Б. Р. К вопросу о происхождении названия «Байкал» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1951. — № 5.
- ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6.
- ↑ Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные — Улан-Удэ, 1972. — Б. 481.
- ↑ Бый-гал // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — Б. 71. — 256 б. — 29000 экз.
- ↑ Рыгдылон Э. Р. О названиях «Байкал» и «Ангара» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1953. — № 5.
- ↑ Статья «Байкал» // Географические названия Республики Бурятия: топонимический словарь. / Сост. И. А. Дамбуев, Ю. Ф. Манжуева, А. В. Ринчинова. Научный редактор Л. В. Шулунова, д-р филол. наук — Улан-Удэ: Издательско-полиграфический комплекс ФГОУ ВПО ВСГАКИ, 2006. — Б. 34. — 241 б. — ISBN 5-89610-083-3.
- ↑ Мальцев Ю. Загадка названия озера Байкал // За науку в Сибири. — 1973. — 17 октябрь.
- ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6. со ссылкой на работы М. Н. Мельхеева
- ↑ Бурыкин Алексей Алексеевич Иноязычная ономастика русских документов XVII–XIX вв., относящихся к открытию и освоению Сибири и Дальнего Востока России, как исторический источник. Автореф. дис. на соискание учёной степени доктора исторических наук. — Санкт-Петербург, 2011.
- ↑ Юкагирский язык. Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения. Отдел Севера и Сибири ИЭА РАН. 30 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Вохмянина К. Байкальский подводный нейтринный телескоп. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ НТ1000. Научно-Технический Проект Глубоководного Нейтринного Телескопа Кубокилометрового Масштаба на оз. Байкал, 2010
- ↑ На дне Байкала появится второй телескоп, 13.04.2012
- ↑ БАЙКАЛЬСКИЙ НЕЙТРИННЫЙ ТЕЛЕСКОП, Физический факультет Иркутского государственного университета
- ↑ Сагалевич А.М. Глубоководные обитаемые аппараты "Мир" на Байкале // Природа : журнал. — 2013. — № № 5. — С. С. 38-46.
- ↑ Максим Кошмарчук. «Миры» завершили изучение Байкала в 2008 году, совершив 52 погружения. РИА Новости (10 сентября 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Федеральный закон «Об охране озера Байкал» от 01.05.1999 № 94-ФЗ
- ↑ 50,0 50,1 Грачёв М. А. «О современном состоянии экологической системы озера Байкал» // Лимнологический институт СО РАН
- ↑ Государственный доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2010 году» // Охрана озера Байкал
- ↑ ВОДНЫЕ РЕСУРСЫ РЕК И ИХ КАЧЕСТВО. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2012.
- ↑ 53,0 53,1 «Селенга-Байкал»: отряды встретились // Новости Русского географического общества 19 августа 2011
- ↑ 54,0 54,1 54,2 Концепция ФЦП «Охрана озера Байкал и социально-экономическое развитие Байкальской природной территории на 2012—2020 годы»
- ↑ Байкальский ЦБК. «Магия Байкала». Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Георгий Кузнецов. Переход БЦБК на систему замкнутого водооборота не сделал озеро чище. «Восточно-Сибирская правда» (17 декабря 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ http://www.greenpeace.org/russia/Global/russia/report/baikal/BaikalDioxin.doc
- ↑ Институт геохимии им. А. П. Виноградова СО РАН
- ↑ Байкальский ЦБК остановил производство
- ↑ На месте Байкальского ЦБК появится экспоцентр «Заповедники России»
- ↑ Суходолов А. Электроэнергетика Иркутской области // Наука в Сибири. — № 5—6 (2141—2142), 13 февраля 1998.
- ↑ 62,0 62,1 Овчинников Г. И. и др. Природно-антропогенный геоморфогенез побережья озера Байкал // География и природные ресурсы. — 2006. — № 2. — С. 58-63.
- ↑ 63,0 63,1 Тулохонов А. К. Системный подход к природопользованию в Байкальском регионе // География и природные ресурсы : научный журнал. — 2009. — № 3. — С. 17-22.
- ↑ Ученые Бурятии: понижение уровня воды в озере Байкал вызовет экологическую катастрофу. ТАСС (22.12.2014). 24 июнь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Юрков, Анатолий Мокрое дело. Урез воды в Байкале - ниже критического уровня. Российская газета (12.02.2015). 24 июнь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Уровень озера // Гос. доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2013 году»
- ↑ Все ссылки в сюжете «Нефтепровод „Восточная Сибирь — Тихий океан“». ИА REGNUM. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal
- ↑ Цифры // «Иркутский репортёр» 15 октября 2011
- ↑ Байкал в сетях браконьеров // Новости Русского географического общества июль 2010
- ↑ Росстат — Федеральная служба государственной статистики. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год
- ↑ Цена Байкала
- ↑ Сколько стоит Байкал? Опубликовано на сайте «Океанология» 20.01.2012
- ↑ Сколько стоит Байкал выяснили ученые
- ↑ Геоблоги
- ↑ Сайт «Гринпис России»
- ↑ Жириновский предложил продавать воду Байкала
- ↑ Дочь Байкала Ангара и богатырь Енисей Информационный портал Байкал-Lake
- ↑ Ирина Садыкова. Первый фильм, «Российская газета-Неделя» — Восточная Сибирь №5606 (13 октября 2011). 3 ноябрь 2011 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Озеро Байкал (физическая карта, масштаб 1:1 250 000) // Национальный атлас России — М.: Роскартография, 2004. — Т. 1. — Б. 248—249. — 496 б. — 3000 экз. — ISBN 5-85120-217-3.
- озеро Байкал.инфо — информационный сайт о Байкале
- Природа Байкала
- Байкал на сервисе Яндекс.Панорамы
- Проект «Озеро Байкал» // Гринпис
- Объект Всемирного наследия ЮНЕСКО «Озеро Байкал» на сайте Фонда «Охрана природного наследия»
Ҡалып:Всемирное наследие в России Ҡалып:Семь чудес России Ҡалып:Байкал


text:
Башҡортостан делегацияһы Ҡытайҙа
БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, иҡтисади үҫеш министры Евгений Маврин етәкселегендәге Башҡортостан делегацияһы Волга буйы федераль округтары төбәктәре һәм Ҡытай провинцияларының сауҙа-иҡтисади һәм гуманитар хеҙмәттәшлек буйынса «Волга-Янцзы» форматында уртаҡ эшсе төркөмдөң беренсе ултырышында ҡатнашты. Был хаҡта республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итте.
— Беҙ Ҡытай уҙаҡташтары менән күп уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар таптыҡ, ә артабанғы эш барышында, шул иҫәптән алдағы көндәрҙә, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек өсөн яңы идеялар һәм яңы мөмкинлектәр килеп тыуасаҡ, — тине Евгений Маврин.
Эшсе төркөм ултырышында вице-премьер Башҡортостан һәм Цзянси провинцияһы араһында ике яҡлы бәйләнештәрҙе үҫтереү тураһында һөйләне. Цзянси провинцияһының делегацияһы 2013 йылдың ноябрендә Башҡортостанға килгәндә иҡтисадта, фән һәм техникала, ауыл хужалығында, туризм һәм белем биреүҙә хеҙмәттәшлек, шулай уҡ мәҙәни алмашыу тураһында принципиаль килешеүҙәр өлгәшелгәйне. Өфө дәүләт авиация техник университеты һәм Нанчань авиакосмик университеты үҙ-ара аңлашыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйҙылар. Башҡорт дәүләт университеты һәм Нанчань университеты ғилми һәм белем биреү хеҙмәттәшлеге һәм теркәлгән белем биреү тураһында өҫтәмә килешеү тураһындағы проекттар менән алмашынды. Документтарға ҡул ҡуйыу 2014 йылдың апреленә планлаштырылған.
БР Иҡтисади үҫеш министрлығы хәбәр итеүенсә, был сәфәр сиктәрендә Цзянси провинцияһы етәксеһе менән килешеүгә ҡул ҡуйыу тураһында һөйләшеүҙәр үтәсәк. Шулай уҡ Ҡытай һәм Рәсәй яҡтарының яңы перспективалы инициативалары буйынса бер нисә осрашыу планлаштырылған.
Башҡортостан делегацияһы составында – мәғариф министры Әлфис Ғаязов, Иҡтисади үҫеш министрлығының Инвестициялар һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса идаралыҡ начальнигы урынбаҫары Вилорий Яҡупов, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы вице-президенты Павел Бармин, «Башҡортостан Республикаһының үҫеш корпорацияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең үҫеш буйынса директоры Станислав Овсянников.


text:
Салауат колонияһындағы бола туҡтатылды
ӨФӨ, 2015 йыл, 11 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Салауат колонияһындағы бола туҡтатылды, дауалау-холоҡ төҙәтеү учреждениеһы штат режимында эшләй, тип хәбәр иттеләр Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса баш идаралығының матбуғат хеҙмәтенән.
8 июндә Салауат ҡалаһының 19-сы дауалау-холоҡ төҙәтеү учреждениеһында башланған буйһонмау акцияһы аңлатыу эштәре барышында туҡтатылды.
— Хакимиәт хөкөм ителеүселәрҙе уларҙың талаптары законһыҙ икәнлегенә ышандырҙы, махсус саралар файҙаланылманы, — тип аңлатма бирҙеләр Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса баш идаралығының матбуғат хеҙмәтендә.
Әлеге ваҡытта тикшереү эштәре бара, ҡатнашыусыларҙың ғәйебе асыҡлана. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, буйһонмау акцияһына 70-кә яҡын кеше ҡушылған.
Хөкөм ителеүселәр плакаттарын алып, ҡыйыҡтан төшкән, отряд биналарына инеү юлын асҡан. Учреждение ғәҙәттәгесә эшләй.
Ошо хәлгә Башҡортостан Прокуратураһы һәм Рәсәй Тәфтиш комитетының Башҡортостан буйынса идаралығы баһа бирәсәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 8 июндә Салауаттағы 19-сы дауалау-холоҡ төҙәтеү учреждениеһында хөкөм ителеүселәрҙең буйһонмау акцияһы башланды. Тотҡондарҙың бер өлөшө биналарға инеп бикләнде, 20-гә яҡыны ҡыйыҡҡа менде.Улар холоҡ төҙәтеү учреждениеһы хакимиәте менән хеҙмәттәшлек итергә теләмәгән төркөмдөң лидерын азат итеүҙе талап итте.
19-сы дауалау-холоҡ төҙәтеү учреждениеһында илдең бөтә төбәктәренән тиерлек туберкулез менән сирләгән хөкөм ителеүселәрҙе дауалайҙар. Хәҙерге ваҡытта бында 400-ҙән ашыу тотҡон иҫәпләнә.


text:
Өфөлә БРИКС илдәренең элемтә һәм киң коммуникациялар министрҙары осрашыуы уҙа Фото: Андрей Старостин
Өфөлә БРИКС илдәренең элемтә һәм киң коммуникациялар министрҙары осрашыуы уҙа
Өфөлә БРИКС илдәренең элемтә һәм киң коммуникациялар министрҙары осрашыуы уҙа Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында 9-10 июлдә Өфөлә үтәсәк БРИКС саммитының дауамы булараҡ Рәсәй, Көньяҡ Африка Республикаһы, Һиндостан, Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Бразилия илдәренең элемтә һәм киң коммуникациялар министрҙары осрашыуы уҙа. Бындай ҡарар Кейптаунда Рәсәйҙең элемтә һәм киң коммуникациялар министры Николай Никифоровтың Көньяҡ Африка Республикаһының элемтә министры Файт Мутамби һәм телекоммуникациялар һәм почта элемтәһе министры Сиабонги Квеле менән осрашыуы барышында ҡабул ителде.
Рәсәйҙең элемтә һәм киң коммуникациялар министры Көньяҡ Африкалағы коллегалары менән БРИКС илдәренең ИТ-компаниялары менән хеҙмәттәшлек нигеҙендә асыҡ операция системаһында альтернатив программа продукттарын әҙерләүҙе үҫтереү өсөн халыҡ-ара индустриаль консорциум булдырыу мөмкинлеген тикшерҙе. «Хәҙерге көндә мобиль операция системаһын булдырыу буйынса халыҡ-ара проект әҙерләнә, уға бер нисә БРИКС илдәре инә. Партнерҙар араһында Көньяҡ Африка Республикаһынан, БРИКС-тың башҡа илдәренән инвесторҙарҙы күрергә теләйбеҙ», — тине Николай Никифоров.
Николай Никифоров Көньяҡ Африка Республикаһының элемтә министры Файт Мутамби менән киң коммуникациялар өлкәһендә БРИКС илдәре хөкүмәттәре араһында килешеүҙе әҙерләүҙе тикшерҙе.
Рәсәйҙең элемтә һәм киң коммуникациялар башлығының Көньяҡ Африка Республикаһының телекоммуникациялар һәм почта элемтәһе министры Сиабонги Квеле менән осрашыуында интернет менән идара итеүҙе халыҡ-ара кимәлгә еткереү, электрон хөкүмәт, спутник бәйләнеше өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү, халыҡ-ара роумингтың хаҡын төшөрөү мәсьәләләре хаҡында һүҙ барҙы, тиелә ведомствоның белдереүендә.


text:
«Ҡуш-Тау» тау саңғыһы комплексында миҙгел асылды
ӨФӨ, 2014 йыл, 19 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
«Ҡуш-Тау» тау саңғыһы комплексы Стәрлетамаҡ шихандарының береһендә — Ҡуштауҙа урынлашҡан. Тауҙың янынан көньяҡтан һәм көнбайыштан Ағиҙел йылғаһы бөгөл яһап аға. Саф һауа, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар, күркәм тәбиғәт. Ял итеү өсөн бында бөтә шарттар ҙа бар.
Тау саңғыһы базаһы Стәрлетамаҡ, Өфө, Ырымбур, Салауат, Ишембай, Мәләүез, Күмертау ҡалаларынан алыҫ түгел уңайлы ерҙә урынлашҡан. Ҡышҡыһын тау саңғылары трассалары — Стәрлетамаҡта йәшәүселәрҙең һәм ҡунаҡтарҙың әүҙем ял итә торған урындарының береһе.
— «Ҡуш-Тау» тау саңғыһы үҙәге — ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул бер нисә йыл эшләмәне, — тип аңлатты Стәрлетамаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы Алексей Изотов. — Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов комплексты тергеҙергә һәм уны ошо миҙгелдә асырға ҡушты. Беҙ күп эштәр башҡарҙыҡ. Тауҙа йөрөү өсөн махсус трактор һатып алдыҡ, дөйөм туҡланыу урындары астыҡ. Бөгөн үҙәк саф һауала тау саңғыһында шыуырға яратыусыларҙы ҡабул итә.
Киләсәктә «Ҡуш-Тау»ҙа ҡала халҡы һәм эргә-тирәләге ауылдарҙа йәшәүселәр ғаилә менән ял итә аласаҡ. Башҡараһы эштәр байтаҡ, әммә иң мөһиме — комплекс эшләй башланы. Тау саңғыһы мәктәбен асырға ниәтләйбеҙ, унда спортсылар әҙерләйәсәкбеҙ. Республикала төрлө спорт төрҙәрен үҫтереүгә иғтибар биреү арҡаһында һәм Башҡортостан Президентының шәхси ярҙамы менән беҙ алға барабыҙ. Киләсәктә инфраструктура яғынан «Ҡуш-Тау» Белореттағы «Морат» һәм Нуриман районындағы «Павловка паркы» тау саңғыһы үҙәктәренән ҡалышмаясаҡ тип ышанам.
— Беҙҙә оҙаҡ йылдар яһалма ҡар булманы, — тип һөйләне «Башҡортостан Республикаһының Үҙәк тау саңғыһы спорты һәм сноуборд клубы» дәүләт автономлы учреждениеһы директоры урынбаҫары Алексей Кострыкин. — 2012 йылда трассаларҙы яһалма ҡар менән ҡаплай башлағайныҡ, әммә кәрәкле ҡорамалдарһыҙ ауыр булды. 2013 йылда электр үткәреп эшләп ҡараныҡ, ә быйыл иһә насостарҙы алмаштырҙыҡ, торбаларҙы таҙарттыҡ. Ноябрҙә Италиянан килгән белгес етешһеҙлектәрҙе бөтөрөргә ярҙам итте. Хәҙер беҙ бер тау битләүен ҡар менән ҡаплай алабыҙ. Республика Президенты ҡушыуы буйынса Башҡортостандың спорт объекттарын төҙөү фондынан «Ҡуш-Тау»ҙы төҙөкләндереүгә 20 миллион һумға яҡын аҡса бүленде. Был аҡсаға беҙ шарттарҙы яҡшырттыҡ, атап әйткәндә, машиналар ҡуйыу урыны төҙөлдө. Бер һүҙ менән әйткәндә, яйлап алға барабыҙ. 12 декабрҙә миҙгелде яңынан астыҡ, кешеләр ҙур теләк менән саңғы шыуырға килә, Ырымбур өлкәһенән ҡунаҡтар көтәбеҙ.


text:
2012 йылда Башҡортостанда 76 яңы киң мәғлүмәт сараһы теркәлгән
Элемтә, мәғлүмәт технологиялары һәм киң коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең БР буйынса Идаралығы 2012 йылдағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһаны.
Үтеп барған йылда Идаралыҡ 76 яңы киң мәғлүмәт сараһын, шул иҫәптән 41 гәзит, 17 журнал, бер йыйынтыҡ, 6 теле- һәм 8 радиоканал, бер мәғлүмәт агентлығы, берәр теле- һәм радиотапшырыу теркәгән.
«Киң мәғлүмәт саралары тураһында»ғы РФ законының 11-се статьяһы нигеҙендә 19 гәзит, өс журнал, 35 телеканал, 31 радиоканал, ике телетапшырыу ҡайтанан теркәлгән. 21 киң мәғлүмәт сараһының теркәү тураһындағы танытмаһына үҙгәрештәр индерелгән.
Ведомство сайтында хәбәр ителеүенсә, ағымдағы йыл дауамында ойоштороусылар ҡарарҙары буйынса 148 киң мәғлүмәт сараһының эшмәкәрлеге туҡтатылған.
Дөйөм Рәсәй киң мәғлүмәт саралары реестрына тейешле үҙгәрештәр индерелгән.


text:
Фото:
Абдулхаҡ Игебаев – Башҡортостандың халыҡ шағиры
Фото:
Абдулхаҡ Игебаевҡа “Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры” тигән маҡтаулы исем бирелде. Был турала Указға республика Президенты Мортаза Рәхимов ҡул ҡуйҙы.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы Игебаев 1930 йылдың 2 июлендә Баймаҡ районының Күсәй ауылында тыуған. Бик иртә ата-әсәһеҙ ҡала, балалар йортонда тәрбиәләнә. 1946 йылда Темәс педучилищеһын тамамлай. 1946 — 1950 йылдарҙа Башҡортостан педагогия институтында уҡый. 1969 — 1971 йылдарҙа — Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа. Оҙаҡ йылдар республика журналдарында һәм гәзиттәрендә: “Совет Башҡортостаны”, “Кызыл таң”, “Пионер”, “Ағиҙел” редакцияларында эшләй.
Шағирҙың тәүге шиғырҙары республика матбуғаты биттәрендә 1948 йылда күренә башлай. 1954 йылда уның тәүге "Йәшлек йыры" шиғырҙар йыйынтығы сыға.
Абдулхаҡ Игебаев – мөхәббәт, йәшлек романтикаһына дан йырлаусы лирик шағир. Юҡҡа ғына уның шиғырҙарына республикабыҙҙың билдәле композиторҙары көй яҙмаған бит. Һәм был йырҙар әле лә бик популяр: “Беренсе мөхәббәт”, “Йәшермәсе, иркәм”, “Күңел йәшлекте һағына”, “Тыуған яҡ”, “Ләйсән” һәм башҡалар. Ул 30-ҙан ашыу шиғри йыйынтыҡтар авторы.


text:
Йәйғор
Йәйғор — атмосфераның оптик һәм метеорологик күренеше, башлыса юғары дымлылыҡ яланында күҙәтелә. Ул төрлө төҫтәрҙә хасил була һәм дуға йәки ярым түңәрәк формаһын һыҙатландыра. Төҫтәр спектры, дуғаның эс яғынан ҡараһаң, былай: ҡыҙыл, һарғыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр, күк, зәңгәр күк).
Күк йөҙөндә йәйғор пәйҙә булғас, балалар ни ҡәҙәр шатлыҡ кисерә, уның нисек барлыҡҡа килеүе тураһында һорап, ата-әсәләрҙе йөҙәтеп бөтөрә.
Йөкмәткеһе
Йәйғорҙо өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фарсы астрономы Кутб ад-Дин аш-Ширази (1236—1311), ә бәлки, уның уҡыусыһы Камал ад-Дин Ширази (1260—1320) булғандыр, беренселәрҙән булып феномендың теүәл аңлатмаһын бирә.[1]
Йәйғорҙоң дөйөм тасуирламаһын 1611 йылда Марк Антоний де Доминис «De radiis visus et lucis in vitris perspectivis et iride» китабында бирә. Күҙәтеүҙәр нигеҙендә ул йәйғор тамсыһының эске өҫлөгөнән сағылыу һәм ике тапҡыр һыныу нәтижәһендә (тамсыға кергәндә һәм сыҡҡанда), барлыҡҡа килә тигән фекергә килә.
Рене Декарт 1635 йылда «Метеорҙар» китабының «Йәйғор тураһында» бүлегендә күренешкә тулы тасуирлау бирә.
Спектрҙы билдәләү өсөн төҫтәр һанын, йәғни 7 һанын Исаак Ньютон индерә. Ул фәнгә таянмай, ә 7 һанының символик мәғәнәгә эйә булыуын ғына иҫенә төшөрә. Башта ул биш төҫтә генә туҡталырға уйлай (ҡыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр һәм миләүшә), сөнки 5 һаны ла символик мәғәнәгә эйә. Ләкин был һанды аҙһынып, 7 һанында туҡталырға була.
Ысынында иһә, йәйғорҙа айырым-асыҡ ярылып ятыусы төҫтәр юҡ. Спектр тоташ, бер төҫ икенсеһенә ҡушылып китә, шуға күрә ентекләберәк, текәлеберәк ҡараһаң, унда «рәсми» төҫтәрҙән тыш тағы әфлисүн, ҡурай еләге (ҡуйы ҡыҙыл), салат (асыҡ йәшел), фирүзә төҫтәрен дә күрергә мөмкин.
Тәбиғәттә йәйғор күренеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физика дәрестәрендә был мөғжизәнең атмосфералагы оптик күренеш булыуы, ҡояш яҡтыһының һыу тамсыһында һынып, спектрҙың ете төҫөнә тарҡалыуы тип аңлаттылар. Төрлө оҙонлоҡтағы тулҡынды һыу тамсыһы төрлөсә һындырып, аҡ төҫ спектрға тарҡала – иң кескенә һыныу мөйөшө ҡыҙыл төҫтөҡө, ә иң ҙурыһы —– миләүшәнеке. Был күренеш дисперсия тип атала.
Йәйғорҙы күреү өсөн, ҡояшка арт менән, ә һыу тамсыларына йөҙ менән баҫырға кәрәк. Әммә йәйғор берәү генә түгел, уның янында икенсеһе, өсөнсөһө лә күренергә мөмкин. Тимәк, һыу тамсыһында нур ике йәки өс тапҡыр һына. Былары, билдәле, тоноғораҡ була. Иғтибарлы кеше икенсе йәйғорҙа төҫтәрҙең тәртибе төп күперҙәгегә ҡапма-ҡаршы булыуын да күрер. Әгәр төп күперҙә ҡыҙыл төҫ дуғаның тышында булһа, икенсеһендә ул эсендә булыр.
Ай йәйғор ҙа бар. Дөрөҫ, ай йәйғор күпкә тоноғораҡ була, шуға күрә уны йыш ҡына “аҡ йәйғор” тип атайҙар.
Төнгө йәйғор —– бик һирәк осрай торған тәбиғәт күренеше. Уны планетаның бер нисә урынында ғына күҙәтергә мөмкин. Иң атаклы ай йәйғор – шарлауыҡлы Калифорния штатының Йосемити Милли паркында күҙәтелә. Ай йәйғорҙо шулай уҡ Кентуккилағы Камберленд шарлауыҡтарында һәм Замбия менән Зимбабве сигендәге Виктория шарлауығында күрергә була. Ә бик үҙенсәлекле ай йәйғор Себерҙә – Ямал ярымутрауының ҡуйы томандарында күҙәтелә.
Йәйғор тарихта, мәҙәниәттә һәм мифологияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫ китмәле күренеш булғанға күрә, йәйғор боронғо замандарҙан бирле мөғжизә булараҡ ҡабул ителгән.
- Боронғо гректар уны күк менән ерҙе тоташтырыусы тип һанаған.
- Япон риүәйәттәрендә йәйғорҙо донъя яратылыу менән бәйләйҙәр. Ошо күперҙән тәңреләр Идзанаги һәм Идзанами үҙҙәре яһаған ерҙе ҡарарға төшкәндәр.
- Боронғо ҡытайҙар йәйғорҙо күк йыланы тип белә.
- Скандинавтарҙа ул – тәңреләр торағын ер менән тоташтырыусы күпер.
- Боронғо һинд мифологияһында - күк күкрәү һәм йәшен аллаһы Индраның йәйәһе.
- Әрмән мифологияһында йәйғор – Тирҙың билбауы (Тир – тәүҙә ул ҡояш аллаһы, аҙаҡтан – яҙма, сәнғәт, фән аллаһы).
- Славяндарҙың ышаныуҙары буйынса, йәйғор күл, йылға һәм диңгеҙҙәрҙән һыу эсә, был һыу аҙаҡтан ямғыр булып яуа. Ҡайһы берҙә ул һыу менән бергә балыҡтарҙы һәм тәлмәрйендәрҙе лә йота, шуға күрә улар ҙа күктән төшөү осраҡтары бар. Йәйғор ҡалҡыу бәхетһеҙлекте иҫкәрткән, әгәр инде кеше йәйғор аҫтынан үтә алһа, ир-егет ҡатын-ҡыҙға, ә ҡатын-ҡыҙ – ир-егеткә әйләнгән.
- Байтаҡ африкалы ҡабиләләрҙең ышаныуы буйынса, йәйғор ергә тоташҡан ерҙә хазина (ҡиммәтле таштар, ҡабырсаҡтар йәки ынйы) табырға мөмкин
Йәйғор тураһында һынамыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡтарҙа был иҫ киткес матур тәбиғәт күренешенә бәйле йөҙләгән йомаҡ, әйтем, һынамыштар һ.б. бар. Мәҫәлән,
- Йәйғор иртәнсәк күренһә, йәки күпер икәү булһа, йә түбән булһа, йәиһә күк йөҙөндә оҙаҡ торһа, һауа боҙолоп, ямғыр яуасаҡ.
- Йәйғор көнбайышта күренгәндә лә, ямғыр көтөлә.
- Күпер йылға буйлап һуҙылған осраҡта ла ямғырҙан ҡаса алмайһың.
- Әгәр ҙә ул йылғаға арҡыры ятһа, һауа торошоноң яҡшырыуын көт тә тор.
- Һауа торошон билдәләү өсөн, йәйғорҙоң төҫө лә әһәмиәткә эйә: йәшел төҫ күберәк икән – ямғырға, һары – көн яҡшырыуға, ҡыҙыл – эҫелеккә йәки елгә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Свет И Цвет
- Этимология и семантика слова 'радуга'
- Рене Декарт «О радуге»
- Хаскелевич Д.-Б. Оптико-мистический феномен радуги (Ноев Завет в толковании Каббалы)
Инглиз телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- About rainbows
- Supernumerary and Multiple Rainbows
- Spectacular rainbow at Elam Bend (McFall, Missouri)
- Finding and Photographing rainbow
{{|he}}
{{|pl}}


text:
Өфө фигуралы шыуыу буйынса халыҡ-ара ярыштарҙы уҙғарыуға дәғүә итәФото: Мирон Доровских | Видео: Мирон Доровских
Өфө фигуралы шыуыу буйынса халыҡ-ара ярыштарҙы уҙғарыуға дәғүә итә
Өфө фигуралы шыуыу буйынса халыҡ-ара ярыштарҙы уҙғарыуға дәғүә итәФото: Мирон Доровских
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
Башҡортостандың баш ҡалаһына Конькиҙа фигуралы шыуыу федерацияһы президенты Александр Горшков етәкселегендәге делегация килде.
Делегация составында федерацияның генераль директоры Александр Коган, финанс директоры Ольга Герасимова, ярыштарҙы ойоштороу һәм уҙғарыу буйынса идаралыҡ етәксеһе Ольга Кожемякина ла бар.
Өфө фигуралы шыуыу буйынса турнир этабын уҙғарыу урыны булараҡ ҡарала. Комиссия ҡаланы ошо ярыштарға ҡарата билдәләнгән талаптарға тап килеү-килмәүен тикшерә. Ҡунаҡтар Зорге урамындағы Спорт һарайын – Ҙур һәм бәләкәй боҙ ареналарын, техник биналарҙы һәм сисенеү бүлмәләрен ҡараны.
«Өфө халыҡ-ара кимәлдә танылыу яулаған ҡала. Бында инфраструктура бик яҡшы үҫешкән. Беҙ илдә фигуралы шыуыуҙы үҫтереү менән ҡыҙыҡһынабыҙ. Әле күпте күреп өлгөрмәнек, әммә барыһы ла һәйбәт булыр, тип ышанабыҙ. Өфөлә фигуралы шыуыуҙы яраталарҙыр, моғайын. Беҙ иһә өфөләр ошо спорт төрөн үҙ күҙҙәре менән күрһен өсөн көслө спортсыларҙы алып киләсәкбеҙ», — тип билдәләне федерация президенты Горшков.


text:
Фото:
Италия-Рәсәй сауҙа палатаһы башлығы Розарио Алессандрелло менән осрашыу
Фото:
25 майҙа Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов Италия-Рәсәй сауҙа палатаһы Президенты Розарио Алессандрелло менән эш осрашыуы үткәрҙе. Республикаға ул Италияның сауҙа-иҡтисади миссияһы етәкселегендә эшлекле даирәләрҙең итальян-башҡорт форумында ҡатнашыу өсөн килгән.
Осрашыу барышында Башҡортостан һәм Италия араһындағы сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе киңәйтеү мәсьәләләре ҡаралды.
Мортаза Рәхимов Италия-Рәсәй сауҙа палатаһы башлығын республиканың социаль-иҡтисади үҫеше менән таныштырҙы, Башҡортостанда сит ил инвесторҙары ҡатнашлығында бер нисә эре проекттың ғәмәлгә ашырылыу барышы хаҡында һөйләне. Республика Президенты ике яҡлы контакттың һөҙөмтәлелеген күтәреү өсөн электән хеҙмәттәшлек итеү тәжрибәһе булған Башҡортостан менән Италияның ярайһы ҙур потенциалы булыуын билдәләй.
— Беҙҙең иҡтисади хеҙмәттәшлегебеҙгә 40 йылдан ашыу, һәм шунан бирле төрлө өлкәлә берлектәге ике яҡҡа ла файҙалы әллә күпме проект тормошҡа ашырылған. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа, ауыл хужалығы машиналары эшләү өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеүҙе иҫәпкә алмағанда, контакттар кәмене. Икәү-ара тауар әйләнеше күләмен арттырыу өсөн берлектәге сәнәғәт предприятиеларын булдырырға кәрәк, — тине Мортаза Рәхимов.
Әңгәмә барышында, шулай уҡ, республикала берлектәге күн производствоһын ойоштороу мәсьәләһе тикшерелде, Башҡортостанда бәләкәй һәм урта бизнес вәкилдәренә ярҙам сараларына ла ҡағылып үттеләр.
Розарио Алессандрелло әйтеүенсә, Италияның эшлекле даирәләре Башҡортостандағы хеҙмәттәштәре менән берлектә эшләү яҡлы һәм республика йөҙөндә ышаныслы һәм перспективалы партнер күрә. Уның фекеренсә, һуңғы йылдарҙа республикала ярайһы ҙур ыңғай үҙгәрештәр булып үткән.
—Башҡортостан йәмғиәте тормошҡа яраҡлашҡаныраҡ була барған һымаҡ, эшҡыуарлыҡҡа ынтыла, уның менән план ҡороуы еңелләште, — тине Розарио Алессандрелло.
Йәнә уның билдәләүенсә, Өфөлә үткән эшлекле даирәләрҙең «Объективта – Италия» итальян-башҡорт форумы хеҙмәттәшлектең нығыныуына мөһим аҙымдарҙың береһе булған. Эшлекле миссия дауамында Италия-Рәсәй сауҙа палатаһын презентациялау үтте, Өфөләге вәкиллектең офисы асылды.
Осрашыуҙа Хөкүмәт Премьер-министры урынбаҫары, БР Сәнәғәт, инвестицион һәм инновацион сәйәсәт министры Юрий Пустовгаров, Башҡортостан Республикаһының Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе Руслан Мирсаяпов ҡатнашты.
Белешмә өсөн.
2009 йыл йомғаҡтары буйынса Башҡортостан Республикаһының Италия менән тышҡы сауҙа әйләнеше 240 миллион АҠШ доллары тәшкил итте. Экспорт — 209 миллион АҠШ доллары, импорт — 31 миллион АҠШ доллары, 4,3 процент сағыштырмаса ауырлыҡ менән был Башҡортостандың тышҡы сауҙа әйләнешенең дөйөм күләмендә 7-се урынға тура килә. Экспорт структураһында нефть продукттары өҫтөнлөк итә, импортта — машина, ҡорамалдар.


text:
Башҡортостанда ирекле янғын дружиналары булдырылыуы ихтимал
Башҡортостанда ирекле янғын дружиналары системаһын ойошторорға тәҡдим ителде. «Европа» сауҙа үҙәгендәге янғынға бәйле, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Юрий Пустовгаров оло быуын вәкилдәренә яҡшы таныш был структураны тергеҙеү инициативаһы менән сығыш яһаны. Уның һүҙҙәренсә, ирекле янғын хеҙмәтен ойоштороу тураһындағы федераль закон әлеге ваҡытта Дәүләт Думаһында тикшереү үтә. Ләкин тейешле закон инициативаһы төбәк кимәлендә лә бойомға ашырыла ала.
Бындай трагедиялар ҡабатланмаһын өсөн Юрий Пустовгаров ҡабул ителергә тейешле тағы бер нисә сараны әйтеп ишеттерҙе.
— Бөтә ҙур ойошмаларҙа даими эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙән янғын расчеттары ойошторорға, бизнес-үҙәктәрҙә тәмәке тартыуҙы тыйырға, йәмәғәт туҡланыуы предприятиеларына тағы ла ҡатыраҡ талаптар ҡуйырға, милек хужалары иҫәбенә республиканың 1000 квадрат метрҙан ашыу майҙанлы бөтә объекттарында янғын хәүефһеҙлеге өсөн яуаплы штат берәмектәре индерергә кәрәк, — тине вице-премьер дүшәмбе көндө үткән БР Хөкүмәте ултырышында.
Янғын хәүефһеҙлеге буйынса иң ябай шарттар ҙа ҡаралмаған ойошмаларҙың эшмәкәрлеген Юрий Пустовгаров туҡтатып торорға тәҡдим итте. Уның фекеренсә, штраф ҡына етмәй, сөнки милекселәргә, янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә аҡса түгеү урынына, штраф түләүе еңелерәк.


text:
Хәйбуллаларҙың Өфөләге яҡташтар берлеге Советы булдырылды
Хәйбуллаларҙың Өфөләге яҡташтар берлеген булдырыу буйынса инициативалы төркөмдөң Өфөлә үткән ултырышында был ойошманың Советы булдырылды.
Хәйбуллаларҙың Өфөләге яҡташтар берлеге Советына 33 кеше – төрлө эшмәкәрлек өлкәһе вәкилдәре, шул иҫәптән Студенттарҙың яҡташтар берлеге ағзалары инде. Йәмәғәт ойошмаһы Советы рәйесе итеп бер тауыштан – Хәйбулла районы хакимиәтенең элекке башлығы Фәрит Күлсенбаев, уның урынбаҫарҙары итеп – Илдар Моталов һәм Айгөл Әхмәҙиева, секретарь итеп Фәниә Моталова һайланды.
Инициативалы төркөм ултырышында тәүгә булдырылған ойошманың төп бурыстары билдәләнде. Улар – Хәйбулла районына һәм Өфөлә йәшәүсе хәйбуллаларға, студенттарға һәр яҡлап ярҙам күрһәтеү.
Инициативалы төркөмдөң 10 июндә үтәсәк киләһе ултырышында «Хәйбуллаларҙың Өфөләге яҡташтар берлеге» йәмәғәт ойошмаһының Уставын ҡабул итеү планлаштырыла.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитовтың блогы популярлыҡ буйынса өсөнсө урынға сыҡты
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитовтың блогы «Йәнле журнал» берләшмәһе рейтингында популярлыҡ буйынса өсөнсө урынға сыҡты. Һуңғы тәүлектә генә унда ее меңдән ашыу кеше ингән. Был турала төбәк башлығы бөгөн «Мин — граждан» йәштәр профилле лагеры ҡатнашыусылары менән осрашҡанда хәбәр итте.
— Был популярлыҡ, беренсенән, беҙҙең республикаға дөйөм алғанда ҡыҙыҡһыныуҙың көслө булыуын, ә республика халҡының ярайһы әүҙем икәнен күрһәтә, — тип иҫәпләй Рөстәм Хәмитов, — икенсенән, эш шунда: тормоштоң бар өлкәһендә лә йылдам хәл итеүҙе талап иткән бихисап проблемалар өлгөрөп еткән.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, «Йәнле журнал» (Livejournal.com) биттәрендә үҙ блогын төбәк башлығы 2010 йылдың 30 июлендә асҡайны. Тәүге минуттарҙан уҡ ул бик популяр булып китте. Блог республика халҡы менән аралашыу, диалог режимында мөһим мәсьәләләр һәм проблемалар буйынса фекер алышыу, идеялар һәм уй-фекерҙәр менән алмашыу өсөн булдырылған. Башҡортостан Президенты блогында комментарийҙарҙы башҡорт телендә лә ҡалдырырға мөмкин.


text:
Башҡортостанда хаҡтар арта
Республикала торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәттәренә хаҡтар үҙгәрә. Был мәсьәлә бик үҙенсәлекле һәм һаҡ белдереүҙәр яһауҙы дауам итә.
Башҡортостандың тарифтар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Ирина Васимирская әйтеүенсә, элегерәк коммуналь хеҙмәттәр өсөн сығымдарҙың бер өлөшө эре ширҡәттәр иҫәбенә ҡапланһа, хәҙер һәр кем үҙе өсөн түләй. Баҙар иҡтисады талабы бына шулай. Хөкүмәт премьер-министры Раил Сарбаев әйтеүенсә, федераль ҡанунды инҡар итеү мөмкин түгел. Башҡортостан былай ҙа оҙаҡ йылдар коммуналь хеҙмәттәргә хаҡты үҙ иҫәбенә арзанайтып килде.
Ирина Васимирская әйтеүенсә, тарифтар бик аҙға ғына күтәрелә. Башҡортостан халҡы башҡа төбәктәргә ҡарағанда коммуналь хеҙмәттәр өсөн күпкә аҙыраҡ түләй. Сағыштырыу өсөн Марий Эль республикаһы халҡы бер киловатт электр энергияһы өсөн 2 һум 18 тин түләй. Мордовияла ул 2 һум 19 тин. Киров өлкәһендә 2 һум 21 тин. Күрше Пермь өлкәһендә бер киловатт өсөн 2 һум 26 тин түләйҙәр. Һамар өлкәһендә 2 һум 33 тингә еткән. Татарстан халҡы иһә бер киловатт электр энергияһы өсөн 2 һум 24 тин түләй. Башҡортостанда был һант 1 һум 74 тин.


text:
Башҡортостан президенты парламентҡа мөрәжәғәт менән сыҡты
Республика парламенты тағы бер йылға йүнәлешле булды - президент Мортаза Рәхимов йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһен еткерҙе.
Башҡортостан президенты Дәүләт йыйылышы-ҡоролтайға 15-се тапҡыр мөрәжәғәтнамә еткерә. Башҡа йылдарҙан айырмалы, быйылғы старатегик документ донъялағы иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ шарттарын иҫәпкә алып әҙерләнде.
Республика етәксеһе билдәләүенсә, һәр кимәлдәге властың төп маҡсаты- яббай халыҡ мәнфәғәттәрен хәстәрләү. 2009 йылға мөрәжәғәтнамә өсөн дә ул ситен түгел. Айырыуса иғтисадтағы ҡатмарлы мәлдә. Бының өсөн етештереүҙе кәметмәҫкә, булған ширҡәттәрҙе япмай, яңы ҡеүәттәр асырға, инвестиция программаларын йылдамыраҡ ғәмәлгә ашырырға, федераль программаларҙа ҡатнашырға һәм иң мөһиме - социаль йөкләмәләрҙе үтәргә кәрәк тиелә юлламала.
Иҡтисади көрсөк иң башта сәнәғәт ширҡәттәре бәкәленә һуҡты - уларҙа ҡыҫҡартыуҙар китте. Мартҡа ҡарата 45 мең кеше эшһеҙ ҡалған. Ауыл ерендә әлегә тормош бер ни тиклем тынысыраҡ- крәҫтиән ит-майын, йәшелсәһен үҙе үҫтергәс отошлораҡ хәлдә.
Президент аҙ килемле кешеләрҙе, күп балалы ғаиләләрҙе социаль ярҙамһыҙ ҡалдырмаясаҡбыҙ тигән фекерен дә ишеттерҙе.