text:
Аңлатма яҙыу
Уҡыу фәненең дөйөм характеристикаһы.
“Филология” буйынса белем биреүҙең бер өлөшө булараҡ, “Әҙәбиәт” фәне “Башҡорт теле” менән тығыҙ бәйләнгән. Башҡорт әҙәбиәте уҡыусыларҙың телмәрен байыта, улраҙа телмәр мәҙәниәтен һәм коммуникатив күнекмәләр тәрбиәләй. Художестволы әҫәрҙең телен өйрәнеү уҡыусыларҙы һүҙҙең эстетик мәғәнәһен, башҡорт теленең стилистик матурлығын аңларға булышлыҡ итә.
“Әҙәбиәт” уҡыу фәненең үҙенсәлеге шунан ғибәрәт: ул һүҙ сәнғәтенең һәм фән нигеҙҙәренең (әҙәбиәтте өйрәнеү) берҙәмлеген тәшкил итә.
Дөйөм белем биреүсе урта мәктәптәрҙә әҙәбиәт буйынса белем биреү системаһы бер – береһе менән тығыҙ бәйләнештә булған өс этаптан тора:
I этап – башланғыс кластарҙа әҙәбиәт уҡытыу. Был кластарҙа программаларға индерелгән әҙәби әҫәрҙәр, фәнни темаларға яҙылған мәҡәләләрҙе өйрәнеү уҡыусылраҙың аңлы уҡыу, яҙыу, ҙөйләү күнекмәләрен үҫтереү, тормош тураһында белемдәрен киңәйтеү, идея – эстетик, әхлаҡ тәрбиәһе биреү, әҙәбиәткә һөйөү уятыу маҡсаттары менән бәйләп алып барыла.
II этап – 5 – 8 – се кластарҙа әҙәбиәттән белем биреү айырым әҫәрҙәрҙе уҡыу, шулай уҡ әҙәбиәт ғилеме (әҙәбиәт теорияһы менән тарихы) буйынса мәғлүмәттәр системаһын үҙләштереү аша тормошҡа ашырыла.
III этап – урта мәктәптең 10-11 - се кластарҙа әҙәбиәт тарихы өйрәнелә.
Илебеҙҙә дөйөм белем биреүҙең яңы стандарттарын индереү барғанда, үҙгәртеп ҡороу хәрәкәте уҡытыуҙың йөкмәткеһен һәм алымдарын яңыртыу, уны өр – яңы нигеҙҙә ҡороу өсөн киң юл асты.
Яңы быуын дәүләт стандарттары иң тәүҙә башҡорт әҙәбиәтенән белем биреүҙең күләмен билдәләүҙе талап итә.
5 -8 – се кластарҙа әҙәбиәтте өйрәнеү айырым әҫәрҙәрҙе уҡып өйрәнеү принцибына нигеҙләнә. Шуның өсөн дә программала төп иғтибар әҙәби әҫәрҙәрҙе һайлауға, уларҙы өйрәнеүҙең системаһын, принциптарын билдәләүгә йүнәлтелә. Йөкмәткеләре яғынан бай, художестволы формаһы менән камил, уҡытыу – тәрбиә талаптарына яуап бирерлек әҫәрҙәрҙе һайлап алғандан һуң, уларҙы урынлаштырыу – яңы система төҙөү, әҫәрҙәргә аннотация биргәндә әҙәби мираҫты яңыса баһалау, сәғәттәр һанын һәм башҡа нормативтарҙы билдәләү мөһим урын тота.
5 – 8 – се кластарҙа әҙәбиәт курсы нигеҙҙә концетр, тарихи – хронологик һәм проблемалы – тематик принциптар, ә инде 9 – сы кластан тарих – әҙәбиәт нигеҙендә (боронғо башҡорт әҙәбиәте – быуат әҙәбиәте – быуаттың беренсе яртыһы) өйрәнеү тәҡдим ителә.
Был программала яҙыусыларҙың ижады тураһында белешмә биреүҙе күҙ уңында тотмай. Программала махсус күрһәтелмәһә лә теге йәки был яҙыусы ижады тураһында ҡыҫҡаса әйтеп китергә мөмкин. Ә инде айырым тәҡдим ителһә, ентеклкрәк мәғлүмәт бирелә. Айырым яҙыусылар тураһында өҫтәлмә материалдар файҙаланырға, махсус дәрестәр, өҫтәлмә саралар уҙғарырға мөмкин.
Бөгөнгө әҙәбиәтте киңерәк өйрәнеү ниәте менән, ҡайһы бер әҫәрҙәр һәм яҙыусылар ижады вариант тәртибендә тәҡдим ителә. Авторҙың бер нисә әҫәренең ҡайһыһына туҡталыу уҡытыусы һәм уҡыусының ҡарамағына ҡалдырылды. Дәрестә улар үҙҙәренә оҡшаған әҫәрҙе өйрәнә, ҡалғандарын белеү мәжбүри түгел. Шул уҡ ваҡытта уларҙы уҡыу һәм өйрәнеү сикләнмәй. Һайлап алыу эшенә балаларҙы ҡатнаштырыу, фекерҙәрен иҫәпкә алыу, уларҙың әүҙемлеген уятыу мөһим.
Программала әҫәрҙең жанрын, төп идеяһын аңларлыҡ, матур әҙәбиәттең үҙенсәлектәрен төшөнөрлөк кимәлдә әҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса төшөнсәләр тәҡдим ителә.
Дөйөм белем биреү буйынса Федераль дәүләт стандарттарының бер йүнәлешендә коммуникатив сараларҙы үҫтереү бурысы ҡуйыла. Ошоға ярашлы, мәктәптәр алдына ҡуйылған яңы талаптар программаларҙа яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереүгә иғтибар ҙы көсәйтә. Шуға күрә унда телмәр үҫтереү махсус бүлек, һәр класта үткәрелә торған эштәр һәм биремдәр күрһәтелгән.
Һөйләү һәм яҙма телмәр үҫтереү буйынса һорауҙарға ҡыҫҡаса йәки тулы яуап бирә белеү, үҙ фекереңде логик яҡтан эҙмә – эҙлекле, дөрөҫ асыҡ итеп һөйләү һәм яҙыу, һүҙлек менән эшләү, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һәм яҙма эштәргә план төҙөү, әҙәби изложение, инша яҙыу һәм башҡа төрлө ижади эштәр башҡарыу күҙ уңында тотола.
Һөйләү телен һәм тасуири уҡыу мәҙәниәтен үҫтереү маҡсатында бирелгән эш төрҙәре әҙәби текстарҙың идея – тематик, жанр, композиция һәм тел үҙенсәлектәренә нигеҙләнеп, әҫәрҙе өйрәнеү өсөн бүленгән дәрес сәғәттәре эсендә үткәрелә.
Программала телмәр үҫтереү буйынса төп эштәр менән бергә ярҙамсы эштәр ҙә күрһәтелгән. Әҙәбиәт дәрестәрендә уҡыусыларҙың һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереүгә бәйләп, әҙәби текстарҙы тасуири һөйләү күнегеүҙәре үткәрелә; уның өсөн махсус ваҡыт бүленә. Телмәр үҙтереү өсөн бирелгән был сәғәттәрҙә әҙәби текстағы һүҙҙәрҙе асыҡ итеп, логик баҫымдарҙы, паузаларҙы һәм тейешле темпты һаҡлап уҡырға өйрәнеү маҡсаты ҡуйыла, төрлө жанрҙарҙағы әҫәрҙәрҙең үҙенсәлектәре менән таныштырыла. Тасуири уҡыу, уҡығанды һөйләп бирә белеү, сағыштырыу, мәҡәл, әйтемдәрҙе һ.б. образлы һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе телмәрҙә урынлы ҡулланыу, яҙғанда һәм һөйләгәндә цитаталар файҙаланыу, тәбиғәтте күҙәтеү һәм күҙәткәнде яҙып, һөйләп бирә белеү кеүек эштәр уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереүҙә ҙур әһәмиәткә эйә. Уҡыусыларҙа был күнекмәләрҙе булдырыу – һәр уҡытыусының бурысы. Юғарырыҡ кластарға күскән һайын был эштәр ҡатмарлана бара.
Программала яңы быуын стандарттары нигеҫендә әҙәбиәт теорияһы буйынса поэтик телдең саралары булған сағыштырыуҙар, эпитеттар, йәнләндереүҙәр тураһында төшөнсәләр биреү күҙ уңында тотола. Уҡыусылар был төшөнсәләрҙе ғәмәли үҙләштерһен өсөн, бөтә йыл буйы әҙәби текстарға бәйләп күҙәтеүҙәр һәм күнегеүҙәр алып барыла. Был бигерәк тәшиғри телмәргә ныҡ ҡағыла. Уҡыусылар шиғри телмәрҙең үҙенсәлектәрен, шиғыр үлсәүҙәрен, теге йәки был щиғри әҫәрҙең рифма үҙенсәлектәрен ныҡлы үҙләштерһен өсөн, эҙмә – эҙлекле күнегеүҙәр алып барыу кәрәк.
Өлгө программала түбәндәге бүлектәр тәҡдим ителә.
1.Башҡорт халыҡ ижады.
2. Боронғо әҙәбиәт.
3. XIX быуат әҙәбиәте.
4. XX быуат башында әҙәбиәт.
5. Башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыуы.
6. Утыҙынсы йылдар әҙәбиәте.
7. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт әҙәбиәте.
8. Һуғыштан һуңғы осор әҙәбиәте.
9. Хәҙерге әҙәбиәт.
10. Туғандаш халыҡтар әҙәбиәте.
11. Әҙәбиәт теорияһы һәм тарихи мәғлүмәттәр.
12. Әҙәби белем кимәлен диагностикалау, ағымдағы һәм йомғаҡлау контроле.
13. Кластан тыш уҡыуҙы ойоштороу.
14. Уҡыусыларҙың тасуири ятҡа һөйләүен ойоштороу.
2. Төп дөйөм белем биреүҙең маҡсатына өлгәшеүҙә “Әҙәбиәт” фәненең өлөшө.
Әҙәбиәт һүҙ образы сәнғәте булараҡ – тормошто танып белеүҙең, донъяның художестволы моделен аңлауҙың үҙенсәлекле алымы.
Әҙәбиәт Рәсәй мәктәптәрендә төп гуманитар уҡыу фәне булараҡ, һәр яҡтан үҫешкән, гармоник шәхесте формалаштырыуға, гражданин һәм патриотты тәрбиәләүгә булышлыҡ итә. Мәҙәниәттең гуманистик ҡиммәттәренә мөрәжәғәт итеү һәм ижади һәләтлеген үҫтереү - эмоциональ бай һәм интеллектуаль үҫешкән, үҙенә кнструктив һәм шул уҡ ваҡытта тирә – йүндәге донъяға тәнҡит күҙлегенән ҡарарға өйрәнгән шәхес тәрбиәләүҙең кәрәкле шарты.
Әҙәбиәт дәрестәрендә уҡыусының һүҙ сәнғәте әҫәрҙәре менән танышыуы – ул ысын художество ҡиммәттәре менән генә танышыу факты түгел, ә аралашыу (коммуникация), яҙыусылар менән диалог (башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың яҙыусылары, беҙҙең замандаштар, икенсе дәүер вәкилдәре) тәжрибәһе лә. Был халыҡ ижадында һәм башҡорт классик әҙәбиәтендә сағылдырылған дөйөм кешелек ҡиммәттәре һәм шул уҡ нигеҙҙә башҡорт халҡының рухи менән таныштырыу. Ул бөтә донъя мәҙәниәте тарихына яҙылған һәм, һис шикһеҙ , милли үҙенсәлекле ҡиммәттәр менән таныштырыу. Илебеҙ халыҡтарының һүҙ сәнғәте әҫәрҙәре менән танышыу уҡыусыларҙың аңында художестволы мәҙәниәттең байлығы һәм күп төрлөлөгө, күп милләтле Рәсәйҙең рухи һәм әхлаҡ потенциалы тураһында ҡараштарын киңәйтә.
Һүҙҙәр, тел билдәләре менән әҙәби әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән тормоштоң художестволы картинаһы тойғолар нигеҙендә генә ҡабул ителмәй, ә интеллектуаль аңлау итеп ҡабул ителә.
Әҙәбиәт буйынса белем биреү уҡыусыларҙың эмоцияларына ла, фекерҙәренә лә йоғонто яһау юлы менән тормошҡа ашырыла. Әҙәбиәт дәрестәрендә белем һәм тәрбиә биреүҙә һүҙ сәнғәте саралары менән уҡыусыларҙың тойғоларына ла, фекерҙәренә лә йоғонто яһап, образлы фекерләү байытыла, донъяға эстетик ҡараш тәрбиәләнә.
Бөтә яҡлап гармоник үҫешкән яңы кешене формалаштырыуҙа белем һәм тәрбиәнең төрлө компоненттарын диалектик берҙәмлектә, үҙ – ара айырылғыһыҙ бәйләнештә хәл итеү талап ителә.
Әҙәби әҫәрҙәрҙе өйрәнеү процесында тәрбиә биреү йәш кешенең әхлаҡ йөҙөн формалаштыра, тормошҡа әүҙем мөнәсәбәт тәрбиәләй.
Әҙәби әҫәрҙәр уҡыусыларҙа ижтимағи күренештәргә, кеше тормошона, уларҙың үҙ – ара мөнәсәбәттәренә ҡарата эмоциональ ҡыҙыҡһыныу уята. Шуның өсөн ул кеше күңеленә тәьҫир итеп, әхлаҡ нормаларын формалаштырыуҙа ҙур урын тота.
Тыуған ерҙе, халҡыңды һөйөү, уның менән һоҡланыу һәм ғорурланыу тойғоһо туған телең, тыуған йортоң, урамың, ауылың һәм республикаңа, уның үткәндәре һәм бөгөнгөһөнә ихтирам тойғоһонан башлана. Ул үҙ эсенә халыҡтың үткән данына, хеҙмәт һәм хәрби традицияларына, йыр – моңона, әҙәп – әхлаҡ ҡағиҙәләренә, этик – эстетик ҡараштарына ихтирам, ата – бабаларҙан ҡалған аманатҡа, уларҙың яҡты идеалдарына дуҫлыҡ, берҙәмлек, тоғролоҡ кеүек һыҙаттарҙы берләштерә. Тыуған йортоңдо һөйөүҙән тамырланған был тойғо Тыуған илеңә, дөйөм кешелеккә һөйөү булып әүерелә.
Әҙәбиәт уҡытыу алдында торған белем һәм тәрбиә биреү, донъяға фәнни ҡараш формалаштырыу һәм телмәр үҫтереү бурыстары, шул рәүешле, художестволы әҙәбиәттең үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыу нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
Әҙәбиәтте уҡытыу процесында донъяға фәнни ҡараш формалаштырыуҙа кешенең аңы ғына түгел, тойғоһо, ижади хыялы, илһам һәи эстетик идеалы ҙур әһәмиәткә эйә.
Һүҙ сәнғәте булған әҙәбиәттең тәрбиә биреү бурыстарын комплекслы хәл итеү мөмкинлектәре ғәйәт ҙур. Фекерҙәр һәм тойғолар синтезы булған әҙәбиәт кеше аңының, кеше рухының бөтә сфераларына: уның аҡылына, тойғоларына, хәтеренә, хыялдарына комплекслы йоғонто яһап, уның бөтә яҡлап үҫеше өсөн киң мөмкинлектәр тыуҙыра.
Мәктәптә уҡытыу фәне булараҡ, әҙәбиәт үҙе өс элементтан тора. Ул, беренсенән, әҙәби әҫәрҙең үҙен уҡып үҙләштереү өсөн һайланған текстарҙы, яҙыусылар ижадын, икенсенән, әҙәбиәт тарихы һәм теорияһән, өсөнсөнән, тел ғилеме буйынса мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә ала. Донъяға фәнни ҡараш формалаштырыу, эстетик тәрбиә биреү, логик һәм образлы фекерләү, телмәр мәҙәниәтен үҫтереү бурыстары хәл ителә. Йәш быуынды халҡыбыҙҙың хәрби һәм хеҙмәт традицияларына тоғролоҡ рухында тәрбиәләүҙә, эстетик зауыҡ, хеҙмәткә дөрөҫ ҡараш, үҙ – ара аралашыу, милләт – ара мөнәсәбәттәр мәҙәниәте булдырыуҙа тел һәм әҙәбиәт дәрестәре төп һәм мөһим урынды тота.
Уҡыусыларҙы рухи байлығыбыҙҙың иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе – нәфис әҙәбиәт гәүһәрҙәре менән таныштырыу нигеҙендә уларҙы замандың рухи тормошона яҡынайтыу, әҙәбиәт, сәнғәткә нығыраҡ йәлеп итеү, шуның менән дөйөм мәҙәни кимәлдәрен күтәреү бурыстары хәл ителә. Әҙәбиәтте уҡып өйрәнеүнигеҙендә уҡыусыларға эмоциональ – эстетик йоғонто яһау, әҙәбиәт тарихы, теорияһы буйынса белем биреү аша эстетик зауыҡ, нәфис әҙәбиәткә мөхәббәт, әхлаҡ тәрбиәһе биреү, логик һәм образлы фекерләү, телмәр мәҙәниәтен үҫтереү маҡсаттары тормошҡа ашырыла.Туған әҙәбиәтте һәм ауыҙ –тел ижадын өйрәнеү башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәтен уҡыу, өйрәнеү өлгөһөндә тормошҡа ашырыла. Уны өйрәнеү коммуникатив эшмәкәрлекле принципҡа нигеҙләнеп ойошторола.
Дәрестә эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеүсе ыңғай психологик мөхит, матди шарттар, мөмкинлектәр тыуҙырыу.
Уҡыусыла үҙенә ышаныс булдырыу һәм теләһә ниндәй ҡатмарлы, сетерекле ситуацияларҙа проблеманы хәл итеү ысулдарын таба белеү, эшмәкәрлек сифаттарын башҡа шарттарҙа һәм бүтән сфераларҙа ҡулланыу.
Халҡыбыҙҙың йәшәү рәүешен, ғөрөф – ғәҙәттәрен, йолаларын, ырымдарын, юрау – һынамыштарын, традицияларын өйрәнеү.
Уҡыусыла милләте, халҡы, тыуған ере, республикаһы, уның мәҙәниәте менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү.
Хәҙерге заман шарттарында әҙәбиәт фәнен өйрәнеү баланы уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәтеүсе уҡытыу технологияһына нигеҙләнә.
Уҡытыуҙың йөкмәткеһе, белем биреүҙе ойоштороуҙың формалары һәм методик алымдары баланың эшлекле эшмәкәрлегенә нигеҙләнеп ҡоролорға тейеш. Белем биреү, уҡытыу – тәрбиә эшен, аҡыл – аң эшмәкәрлеген эҙмә – эҙлекле формалаштырыу концепцияһына нигеҙләнеп төҙөү яҡшы һөҙөмтәләр бирә.
Аҡыл эшмәкәрлеген эҙмә – эҙлекле формалаштырыу түбәнбәге этаптарҙан тора:
эшмәкәрлеккә этәргес биреүсе мотив (эске ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу тойоу, өйрәнеүсе объектҡа ҡарата маҡсатлы йүнәлеш, теләк һ.б.) тыуҙырыу;
системалы эшмәкәрлектең йөкмәткеһен, йүнәлешен билдәләү; эшмәкәрлекте бойомға ашырыу, матди кәүҙәләнешен күреү һәм ғәмәли эштәр;
башҡарылған эштәрҙе, эшмәкәрлек һөҙөмтәләрен барлау, эш сифатын үҙеңә контролләү һәм баһалау.
“Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең төп маҡсаттары булып түбәндәгеләр тора:
донъяға гуманистик ҡарашы, милли үҙаңы һәм дөйөм Рәсәй гражданлығы үҙаңы, патриотизм тойғоһона эйә булған, рухи үҫешкән шәхес формалаштырыу;
шәхестең уңышлы социализацияһы һәм үҙ – үҙен реализациялау өсөн кәрәк булған интеллектуаль һәм ижади һәләтлеген үҫтереү;
уҡыусыларҙың башҡорт, рус һәм донъя әҙәбиәтенең ҙур ҡаҙаныштарын аңлауы, уларҙы уҡыу һәм анализлау, һүҙ сәнғәтенең образлы фекерләүгә нигеҙләнеүен, художестволы форма һәм йөкмәтке берлеген, сәнғәттең тормош менән бәйле, тарихи булыуын аңлауы;
художестволы тексты уҡыу, комментарий биреү, анализлау күнекмәләрен этап менән эҙмә – эҙлекле формалаштырыу:
художестволы текста йәки башҡа теләһә ниндәй телмәрҙә һалынған мәғәнәләрҙе аңлау алгоритмдарына эйә булыу, үҙеңдең тексыңды төҙөү, уҡылған әҫәр тураһында шәхси баһаңды һәм фекереңде еткерә белеү;
дөйөм уҡыу күнекмәләренә һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә эйә булыу (эшмәкәрлектең маҡсатын билдәләү, уны камиллаштырыу, библиографик эҙләнеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәттәрҙе табыу һәм уны эшкәртеү, Интернет менән файҙаланыу һ.б.).
5-6 –сы кластарҙа әҙәби әҫәрҙәрҙе урынлаштырыуҙа тематик, 7-8-се кластарҙа тарихи – хронологик принцип, халыҡ ижадын өйрәнеүҙә жанрҙар принцибы ҡабул ителә.
5-6 – сы кластарҙа әҙәбиәтте өйрәнеүҙе тематик принципҡа ҡороуҙа төрлө тема, төрлө жанрҙарға ҡараған әҫәрҙәр һайлап алынған. 7-8 – се кластарҙа халыҡ ижадын һәм әҙәбиәтте жанрҙарға бүлеп, тарихи – хронологик принципта өйрәнеү уҡыусыларға әҫәрҙәрҙе үҙ – ара сағыштырып, уларҙың йөкмәткеләрен конкрет тарихи ваҡиғалар менән бәйләнештә төшөндөрөү яғынан айырыуса уңайлы булыуы күҙ уңында тотола. 5-8 – се кластарҙа әҙәби әҫәрҙәрҙең айырым темаларға төркөмләп бирелеүе менән бергә, унда индерелгән проза, поэзия, драма әҫәрҙәренең үҙ – ара сиратлашып килеүе лә бик мөһим.
Әҙәбиәт курсының базис уҡыу (белем биреү) планындағы урыны.
Башҡортостан Республикаһының башҡорт телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ өлгө уҡыу планы әҙәбиәтте 350 сәғәт күләмендә уҡытыуҙы күҙ уңында тота: 5- се класта – 105 сәғәт, 6-сы класта – 70 сәғәт, 7 –се класта – 70 сәғәт, 8-се класта – 70 сәғәт, 9 – сы класта – 105 сәғәт.
4.”Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре.
Төп урта мәктәпте тамамлап сығыусы уҡыусыларҙың “Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеү һөҙөмтәһендә алған шәхси һөҙөмтәләре түбәндәгеләр:
шәхестең рухи – әхлаҡ сифаттарын камиллаштырыу, күп милләтле Ватанға һөйөү тойғолары, башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләү;
танып – белеү һәм коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн төрлө мәғлүмәт сығанаҡтарын файҙаланыу (һүһлектәр, энциклопедиялар, Интернет - ресурс).
Төп мәктәптә “Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең метапредмет һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
проблемаларҙы аңлай белеү, гипотеза ҡуйыу, материалдарҙы структураға һалыу, үҙ позицияһын иҫбатлау өсөн аргументтар һайлау, телдән йәки яҙма текстарҙа сәбәп – эҙемтә бәйләнештәрен билдәләү, һығымталарҙы формалаштырыу:
эшмәкәрлекте үҙ аллы ойоштороу оҫталығы, уны баһалау, ҡыҙыҡһыныу сфераһын билдәләү:
төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары менән эшләү күнекмәһенә эйә булыу, уны табыу, анализлау, үҙ эшмәкәрлегендә файҙаланыу.
Төп урта мәктәпте тамамлаусы уҡыусыларҙа фән һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
1) танып – белеү сфераһында:
башҡорт халыҡ ижадында һәм башҡа халыҡтарҙың фольклорында , боронғо әҙәбиәт вәкилдәренең, башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрендә күтәрелгән төп проблемаларҙы аңлау;
художестволы әҫәрҙең яҙылыу дәүере менән бәйләнешен аңлау, унда сағылған ваҡыт, әхлаҡ сифаттары һәм уларҙың бөгөнгө көн яңырыуын асыҡлау;
әҙәби әҫәрҙәрҙе анализлай белеү, теге йәки был әҫәрҙәең ниндәй жанр төрөнә ҡарауын билдәләү, темаһын, идеяһын, әхлаҡ пафосын аңлау, уның геройҙарына характеристика биреү, бер йәки бер нисә әҫәрҙең геройҙарын сағыштырып ҡарау;
әҫәрҙең сюжетын, композицияһын, тасуири һүрәтләү сараларын билдәләү; әҫәрҙең идея – художество йөкмәткеһен асыуҙа уларҙың ролен аңлау (филологик анализ элементтары);
әҙәби әҫәрҙәрҙе анализлағанда элементар әҙәби терминдар менән эш итә белеү;
ҡиммәт – ориентация сфераһында:
башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәтенең рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре менән таныштырыу, уларҙы башҡа халыҡтарҙың рухи – әхлаҡи ҡиммәттәре менән сағыштырыу;
башҡорт әҙәбиәте әҫәрҙәренә ҡарата уҡыусыларҙың үҙ ҡарашын булдырыу һәм уларҙы баһалау;
өйрәнелгән әҙәби әҫәрҙәргә үҙ интерпретацияһын булдырыу (айырым осраҡтарҙа);
автор позицияһын аңлау, уға ҡарата үҙ ҡарашын булдырыу;
3) коммуникатив сферала:
төрлө жанрҙарҙа яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙе аңли итер уҡыу һәм уларҙың йөкмәткеһен адекват ҡабул итеү;
проза әҫәрҙәрен йәки уларҙың өлөштәрен текста ҡулланылған башҡорт теленең тасуири һүрәтләү сараларын һәм цитаталар ҡулланып һөйләй белеү;
тыңлағанда йәки уҡылған текст буйынса һорауҙарға яуап бирә белеү, телдән төрлө текстағы монолог телмәр төҙөү, диалог алып барыу оҫталығына эйә булыу;
өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең тематикаһы, проблематикаһы менән бәйле изложение, инша яҙыу, класта һәм өйҙә ижади эштәр, әҙәби һәм дөйөм мәҙәниәт темаларына рефераттар яҙыу;
4) эстетик сферала:
һүҙ сәнғәте булараҡ әҙәбиәттең образлылыҡ тәбиғәтен аңлау;
әҙәби әҫәрҙәрҙе эстетик ҡабул итеү, эстетик зауыҡ формалаштырыу;
башҡорт һүҙҙәренең эстетик функцияһын, әҙәби әҫәрҙәрҙә художестволы образдар тыуҙырыуҙа тасуири һүрәтләү сараларының ролен аңлау.
III. Төп йөкмәтке.
1-се бүлек. Башҡорт халыҡ ижады.
Халыҡ ижадының бәләкәй жанрҙары.
Халыҡтың зирәклеген, тапҡыр аҡылын сағылдырыусы ҡыҫҡа теҙмә әҫәр булыу яғынан мәҡәл. Мәҡәлдәрҙең тематик төрлөлөгө. Мәҡәлдәрҙең афористик һәм фәһемле характерҙа булыуы. Уларҙа образлылыҡ, ритмлылыҡ. Әйтемдәрҙең образлы сағылышы. Халыҡ ижадының бер төрө булыуы яғынан йомаҡтар. Уларҙа халыҡтың тапҡырлығы, ижади фантазияһының сағылыуы. Йомаҡтарҙың метафора, һүҙ уйының төрө булыуы.
Йомаҡтар. Мәҡәлдәр. Башҡорт халыҡ йырҙары.
Әкиәттәрҙә халыҡ аҡылының һәм әхлаҡ ҡараштарының сағылышы. Әкиәттәрҙең төрө (батырҙар тураһында, тылсымлы, тормош – көнкүреш, хайуандар). Хыялдың һәм ысынбарлыҡтың ҡаршылығы, әкиәттәрҙә изгелек һәм яманлыҡ. Ыңғай герой һәм уның дошмандары. Хайуандар – персонаждар, әкиәттәрҙә мөғжизәле предметтар.
Әкиәттәр “Алпамышы батыр”, “Әминбәк”, “Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән”, “Айыу менән бал ҡорттары”.
“Әминбәк”, “Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән” әкиәттәрендә халыҡтың хеҙмәтте юғары баһалауы һәм хеҙмәткә өндәү идеяһы. Әкиәттәге төп образдар.
“Айыу менән бал ҡорттары” әкиәте. Хайуандар тураһында әкиәттәрҙең үҙенсәлеге, ундағы хайуандар образы, был образдарҙа уларҙың төп характерының сағылышы.
2-се бүлек. Боронғонан алып XVIII быуатаҙағына тиклемге башҡорт әҙәбиәте.
Салауат Юлаев. “Ҡайтып киләм”, “Яуҙа яраланғас”, “Йырҙарҙан”.Салауат Юлаевтың биографияһы. Салауаттың 1773 – 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында башҡорт халғының батыр юлбашсыһы, Пугачевтың яҡын ярҙамсыһы булыуы. Башҡорт халҡы менән рус халҡы араһындағы даҫлыҡты нығытыуҙа Салауаттың тотҡан урына.
Салауат – шағир – импровизатор. “Ҡайтып киләм”, “Яуҙа яраланғас”, “Йырҙарым”шиғырҙарының тематикаһы һәм идея йүнәлеше. Азатлыҡ өсөн көрәш, батырлыҡ, кешелеклелек.
Ғәбдерәхим Усман. “Егет булһаң…”, “Ҡармасан менән Сәрмәсән” (“Һуңғы Һартай”) әҫәренән өҙөк. Әҫәрҙәренең тематикаһы, мәғрифәтсел рухы, жанрҙары, поэтик үҙенсәлектәре.
3- сө бүлек. XIX быуат әҙәбиәте.
Ризаитдин Фәхретдин “Белем” (“Нәсихәттәр” китабынан).
“Китап һәм уҡыу” (“Нәсихәттәр” китабынан).
4 –се бүлек. XX быуат башында әҙәбиәт.
Мәжит Ғафури. “Нурлы мәктәп”, “Балалар һәм китап”.
Сафуан Яҡшығолов “Дим буйында яҙғы таң”.
Ямалетдин Юмаев “Шәкерт”.
5 – се бүлек. Башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыуы.
(1917 – 1929 йылдар)
Дауыт Юлтый “Көҙ” шиғыры.
7 –се бүлек. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт әҙәбиәте.
Рәшит Ниғмәти “Хәйерле юл һеҙгә”, “Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар”, “Еңеүселәргә дан”.
Баязит Бикбай “Туған тел”, “Рус теле”. Туған телгә һөйөү идеяһы.
8 –се бүлек. Һуғыштан һуңғы осор әҙәбиәте.
Али Карнай “Урманда”. “Турғай”.
Назар Нәжми “Беренсе дәрес”, “Беренсе ҡар”.
Яҡуп Ҡолмой “Ҡыҙыҡлы китап”.
Нәжип Иҙелбай “Иң яҡын дуҫ”.
9 –сы бүлек. Хәҙерге әҙәбиәт.
Мостай Кәрим “Уҡытыусыма”, “Билдәһеҙ һалдат”.
“Өс таған” (Повестан өҙөк).
Рәми Ғарипов “Туған тел”, “Башҡортостан”, “Һабантурғай”.
Раил Байбулатов “Ағас һәйкәл”.
Динис Бүләков “Яралы китап”. “Яҙғы ташҡын менән килгән бәхет”.
Хәсән Назар “Яуа ҡарҙар ”, “Таҡта сәй”.
Кәтибә Кинйәбулатова “Барыһы тыуған еремдә”, “Әсә күңеле”.
Фәрит Иҫәнғолов “Хәмит күпере”.
Абдулхаҡ Игебаев “Һыу буйында балыҡсы”.
Мөслим Әбсәләмов “Йомағужа тирәктәре”.
Зөлфәр Хисмәтуллин “Урман ҡунағы”.
Сәғит Агиш “Турыҡай”.
Тимер Йосопов “Ерән ҡашҡа”.
Рәшит Назаров “Яҙ башы”.
Лира Яҡшыбаева “Бәхетең үҙең менән”.
Фәрзәнә Аҡбулатова “Атай икмәге”.
Ҡәҙим Аралбай “Башҡорт теле”.
Хәйҙәр Тапаҡов “Бибинур “улуәсәй”.
Гөлфиә Юнысова “Ҡотло булһын Яңы йыл!”
Сәрүәр Сурина “Ҡышты ҡаршылағанда”.
Ирек Кинйәбулатов “Дуҫлыҡ төйәге”.
Рәшит Шәкүр “Урал батыр иле – сал Урал”.
Айһылыу Йәғәфәрова “Урал иле”.
Ғәйфулла Вәлиев “Әсәйем фатихаһы”.
Шәриф Биҡҡол “Яҙғы уйҙар”.
Йәмил Мостафин “Ыласын”.
Талха Ғиниәтуллин “Миҙал”.
10 – сы бүлек. Туғандаш халыҡтар әҙәбиәте.
Муса Йәлил “Йырҙарым”.
Дәрдмәнд “Нурый менән Зәйнәб”.
Сабит Моҡанов “Минең республикам”.
Әҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса мәғлүмәттәр.
Тасуирлау тураһында. Сағыштырыу тураһында. Хикәйә тураһында. Синоним һәм омонимдар. Эпитет тураһында. Шиғри телмәр һәм проза телмәре. Характеристика тураһында.
Кластан тыш уҡыуҙы ойоштороу.
Кластан тыш уҡыуҙы ойоштороу икенсе быуын Федераль дәүләт стандарттарында ҡуйылған талаптарҙан сығып, ижади характерҙағы эштәргә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҙ иптәштәре алдында, халыҡ араһында сығыш яһай белеүҙәренә, ятҡа тасуири уҡыу оҫталыҡтарын үҫтереүгә иғтибар көсәйтә. Уҡыусыларҙың кластан тыш уҡыуы менән етәкселек итеү, айырыуса әһәмиәтле әҫәрҙәргә анализ яһау өсөн махсус сәғәттәр бирелә.
Китап уҡыу уҡыусыларҙың ҡыҙыҡһыныуын дөрөҫ яҡҡа йүнәлтергә ярҙам итә. Системалы рәүештә матур әҙәбиәт уҡыу уҡыусыларҙың характерын, уларҙың әхлаҡи йөҙөн формалаштыра.Уҡыған китаптар тураһында әңгәмә яһау өсөн махсус сәғәттәр бүленә, һәр уҡыу йылы яртыһында тәүге дәресе уҡыусыларҙың нимә уҡыуҙарын асыҡлауға һәм яңы китаптар тәҡдим итеүгә йүнәлтелә.
Уҡытыусы китаптарға күҙәтеү яһай, бындай эштәргә алдан әҙерләнеп килгән уҡыусыларҙы ла йәлеп итергә мөмкин. Кластан тыш уҡыу дәрестәрендә уҡыусыларҙың үҙаллылығын үҫтереүгә, әҫәрҙәр тураһында уларҙың сығыштарын тыңлауға, фекер алышыуҙар, яттан һөйләүҙәр, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса инсценировкалар, күргәҙмәләр ойоштороуға иғтибар бирелергә тейеш.
Кластан тыш уҡыу өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәр. V класс.
“Алтын тамсы”, “Етем төлкө” әкиәттәре. Мәҡәлдәр, йомаҡтар, йырҙар.
Ә. Вахитов “Урал толпары”.
К . Мәргән “Командарм бүләге”.
М.Горький “Мин нисек уҡырға өйрәндем”.
М.Ғафури “Беҙ бәләкәй саҡтарҙа”.
Н.Мусин “Ғүмерҙең бер мәле”.
С.Агиш “Атлы Илмырҙа”, “Петька Якушин һәм Петька Байрамғолов”.
Ә.Бикчәнтәев “Илсе ҡыҙы”.
К.Мәргән “Бабайым балтаһы”.
Я.Вәлиев “Хәйерле иртә, Исмәғил!”.
Ф.Рәхимғолова “Һаумы, яҙ!”.
Р.Низамов “Ят кешеләр”.
Р.Байбулатов “Иң ауыр фән”.
К.Кинйәбулатова “Турғайҙар рәхмәте”.
Ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәр.
Р.Ниғмәти “Хәйерле юл һеҙгә!” шиғырынан “Мәктәпкә”бүлеге.
Р.Ғарипов “Туған тел”.
Б.Бикбай “Туған тел”, “Рус теле” (өҙөк).
М.Ғафури “Һарыҡты кем ашаған?”
Мәҡәлдәр, йомаҡтар, йырҙар (уҡытыусы һайлауы буйынса).
Ш.Бабич “Халҡым өсөн”, “Кем өсөн?”.
Р.Ниғмәти “Ап-аҡ мөғжизә” әҫәренән өҙөк (уҡытыусы һайлауы буйынса).
Р.Ғарипов “Һабантурғай”.
Уҡыу йылы аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр.
“Башҡорт әҙәбиәте” курсын өйрәнеү һөҙөмтәһендә уҡыусы белергә тейеш:
I. Шәхси сифаттар:
1. Үҙ милләтен, Ватанын, тыуған яғын яратыу;
2. Этник һәм милли сағылыщын таныу:
* үҙаллылыҡҡа , белем алыуға етди һәм яуаплы ҡарау;
* мәктәп һәм кабинет йыһаздарына, уҡыу әсбаптарына һаҡсыл ҡарау;
* һаулыҡты нығытырға һәм һаҡларға;
* атай – әсәйгә, тиҫтерҙәренә иғтибарлы һәм ихтирамлы булырға;
3. Ғаилә һәм йәмғиәт ҡиммәттәрен ихтирам итеү, үҙ аллы эшләү һәм үҙ эштәренә яуап бирергә әҙер булыу;
4. Ҡыҙыҡһыныусан, әүҙем булыу һәм донъяны танып белергә ынтылыу;
5. Динамик үҙгәреүсән һәм үҫтерешле донъяла үҙенең социаль ролен аңлау;
6. Әхлаҡ, социаль ғәҙеллек һәм ирек хаҡындағы ҡараштар нигеҙендә үҙ аллы үҫешкә һәләтле булыу;
7. Һәр саҡ этик тойғолар, ихтирамлылыҡ һәм эмоциональ – әхлаҡ һәм икенсе кешеләрҙең тойғоларын уртаҡлаша алыу;
8. Өлкәндәр һәм тиңдәштәре менән төрлө социаль хәлдәрҙә аҡыллы хеҙмәттәшлектең кәрәклеген аңлау һәм бәхәсле хәлдәрҙән сыға белеү;
9. Сәләмәт булыу һәм төрлө шарттарҙа хәүефһеҙ сығыу ҡағиҙәләрен үтәү.
II. Метапредмет һәләттәре:
Уҡыу эшмәкәрлегенең универсаль алымдарын үҙләштереү (танып белеү, регулятив һәм коммуникатив).
Уҡыу күнекмәләре нигеҙҙәрен белеү, үҙенең эшмәкәрлеген ойошторорға һәләтле булыу;
Үҙенең уҡыу эшмәкәрлегенең нигеҙҙәрен проектлау, баһаларға һәләтле булыу, уңышҡа өлгәшеүҙең эффектив юлдарын билдәләй белеү:
уҡыу процесына яуаплы ҡарашлы булыу, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра , уҡыу мәсьәләләрен сисә белеү;
әҙәбиәт буйынса теге йәки был яҙыусы һәм художестволы әҫәр буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, әҙерләнеү эшә алып барырға, уның буйынса презентация эшләү белеү;
билдәле кимәлдә башҡорт теленең лексик – фразеологик минимумын үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡуллана белеү.
Үҙенең йәш мөмкинлектәренән сығып компьютер грамоталылығына эйә булыу, кәрәкле мәғлүмәт йыйыу, анализлау, эшкәртеү маҡсатында Интернетҡа сыға белеү, тексты баҫыу, уны төҙәтә һәм техник эшкәртә белеү.
Аңлы уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, төрлө стиль һәм жанрҙағы текстарҙы үҙ аллы уҡый белеү, текстың төп фекерен билдәләү, йөкмәткеһен еткерә алыу, уның буйынса һорауҙарға яуап биреү.
Сағыштырыу, анализ, синтез, дөйөмләштереү кеүек логик эшмәкәрлеккә эйә булыу, оҡшаш сифаттары буйынса классификациялау, сәбәп – эҙемтә бәйләнештәрен һәм оҡшашлыҡты булдырыу.
Әңгәмәсенең фекерен тыңларға һәләтле булыу, тикшерелгән предметҡа ҡарата үҙенең нигеҙле ҡарашын әйтә белеү һәм конфликтлы хәлдәрҙән сыға белеү.
Объекттар һәм процестар мөнәсәбәтен сағылдырған бәйләнештәрҙең база, предмет, метапредмет төшөнсәләренә эйә булыу.
III. Предмет һәләттәре:
Телде милли үҙаң нигеҙе булараҡ аңлау.
Башҡорт теле Башҡортостандың, рус теле Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм аралашыу теле булараҡ мәғәнәһен аңлау.
Дөйөм мәҙәниәт күрһәткесе, кешенең гражданлыҡ позицияһы булараҡ норматив телмәр һәм яҙма рус телен белеү.
Телмәр этикетына, аралашыуҙа төрлө тасуири тел сараларына эйә булыу.
Әҙәбиәтте милләт һәм халыҡ – ара мәҙәниәттең күрһәткесе булараҡ аңлау.
Уҡыуҙың төрлө төрҙәрен файҙаланыу; танышыу, өйрәнеү, һайлап, эҙләп, аңлы рәүештә ҡабул итеү һәм текстарҙың йөкмәткеһен аңлап, геройҙарҙың эшенә, ҡылығына әхлаҡи баһа биреү.
Танып белеү, ғәмәли һәм коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн телмәр берәмектәре менән файҙалана белеү.
Уҡыу компонентына, үҫешкән телмәр оҫталығына эйә булыу,
йәғни ҡысҡырып уҡыу һәм үҙ аллы уҡыу техникаһына анализдың элементар алымдарын, элементар әҙәбиәт төшөнсәләр менән художестволы, фәнни – популяр һәм уҡыу текстарын үҙгәртеп ҡора белеү.
Уҡыу өсөн үҙ аллы әҙәбиәт һайлап ала белеү, өҫтәлмә мәғлүмәт сығанаҡтары менән файҙаланыу.
Һөйләмгә тулы синтаксик анализ: интонация буйынса һөйләм төрөн билдәләү, баш һәи эйәрсән киҫәктәрен табыу, һөйләмде мәғәнәһе яғынан бәйле һүҙбәйләнештәргә тарҡата белеү.
70-80 һүҙлек текст буйынса изложение яҙыу, инша ижад итеү, тирә – яҡтағы күренештәрҙе һүрәтләп, хәл – ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙ бәйән итеп, текст төҙөп яҙа белеү.
Уҡыусылар белергә тейеш талаптар:
өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең исемен һәм авторын белеү;
әҫәрҙәрҙәге ваҡиғаларҙы (сюжетты, геройҙарҙы, геройҙар менән ваҡиғаларҙың үҙ – ара бәйләнешен) аңлау;
әҫәрҙең композицияһын аңлата белеү;
юмор, сатира, строфа, метафора һәм әҙәби төрҙәрҙең төп билдәләрен белеү;
портрет, пейзаж, аллегория, гипербола, даими эпитет төшөнсәләренең төп билдәләрен белеү;
ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәр тексын белеү;
өйрәнелгән әҫәрҙең эпизодтарын айырып күрһәтә белеү;
әҫәрҙәге ваҡиғалар араһындағы ваҡыт һәм сәбәп – һөҙөмтә бәйләнешен билдәләй белеү;
яҙыусы ижад иткән картиналарҙы күҙ алдына баҫтырыу;
әҫәрҙә ҡатнашыусыларҙы характкрлауҙа мөһим урын тотҡан эпизодтарҙы айырып күрһәтеү;
өйрәнелгән әҫәрҙә сюжет элементтарының (экспозиция, төйөнләнеү, ваҡиғалар үҫеше, кульминация, сиселеү) идея-художество урынын билдәләй;
телдеү һүрәтләү сараларының (шул иҫәптән метафораның) контекстағы идея – художество урынын билдәләү;
уҡытыусы ҡуйған проблемалы һорау нигеҙендә әҫәрҙең геройын характерлау;
авторҙың мөнәсәбәтен асыҡлау маҡсатында өйрәнелгән әҫәрҙең ике геройын сағыштырыу;
эпик һәм лирик әҫәрҙәрҙе айыры белеү;
эпик әҫәргә йәки уның өҙөгөнә төрлө характерҙағы план төҙөү;
телдән йәки яҙма сығыш яһау өсөн план төҙөү;
үҙ аллы уҡылған әҙәби сәнғәт әҫәрҙәренә (әҫәрҙәге герой һәм ваҡиғаларға ҡарата үҙ мөнәсәбәтеңде белдереп) яҙма йәки телдән баһалама бирә белеү;
һорауҙарға тулы яуап һәм геройҙарға (индивидуаль һәм сағыштырма) характеристика биреү;
өйрәнелгән әҫәр буйынса телдән йәки яҙма рәүештә фекерләү характерындағы инша яҙыу;
художестволы әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу;
эпик әҫәрҙәрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен яҙма рәүештә тулы итеп йәки һайлап, ҡыҫҡартып һөйләп биреү (изложение төҙөү);
эпик, лирик, лиро – эпик һәм драматик әҫәрҙәрҙе айыра белеү.
Әҙәби белем кимәлен диагностикалау, ағымдағы һәм йомғаҡлау контроле.
Уҡыу йылы башында уҡыусыларҙың әҙәбиәт буйынса белем кимәлен төркөмдә һәм индивидуаль диагностикалау, уның артабанғы үҫешен асыҡлау.
Тасуири уҡыу күнекмәләрен үҙләштереүҙе тикшереү (шул уҡ ваҡытта яттан һөйләүҙе), әҫәрҙе ятҡа һөйләгәндә башҡарыу интерпретацияһының –ҫеше, ролләп уҡығанда тексты сәхнәләштереү.
Һөйләгәндә монологик телмәр күнекмәләрен асыҡлауҙа сара булып, һәр төрлө һөйләү һәм әҫәрҙең сюжетын һәм персонаж – геройҙарҙың характерын аңлау.
Әҙәбиәттең әхлаҡи – этик проблема буйынса иншалар яҙма телмәр мәҙәниәтенең кимәлен һәм әҙәби әҫәрҙең төп йөкмәткеһен аңлауҙы диагностикалауҙың төп формаһы булып тора. Әҙәби һәм публицистик темаларға иншалар яҙа белеү.
Уҡыусыларҙың проект эшмәкәрлеге менән етәкселек итеү буйынса дәрес – консультациялар. Әҙәбиәт буйынса уҡыусыларҙың белем сифатына һәм үҫешенә үҫтерешле контроль булып зачет, семинар, коллоквиумдар һәм башҡа формалар тора.
IV. Универсаль уҡыу эш төрҙәрен үҙләштереү:
уҡыу процесына яуаплы ҡарау, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра, уҡыу мәсьәләләрен сисә белеү;
теге йәки был тема буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, эҙләнеү эше алып барыу, уның буйынса презентация эшләй белеү;
мәҙәниәтеле аралашыу оҫталығына, телмәр этикетына эйә булыу, үҙ фекерен яҡлағанда, уй-тойғоларын еткерә алырлыҡ аныҡ, эҙмә – эҙ бәйән итеү, әңгәмәсенең уй-тойғоларын аңларға тырышыу, уның менән иҫәпләшә һәм уртаҡ фекергә килә белеү;
Билдәле кимәлдә башҡорт теленең лексик – фразеологик минимумын үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡуллана белеү.
5-се класҡа башҡорт әҙәбиәтенән тематик планлаштырыу
Дәрес темалары
Сәғ.
һаны
Үткәреү ваҡыты
Дәрес төрө
Уҡыусының эшмәкәрлеге
Уҡыусы эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе
Планл.
Факт.
1
Белем байрамы. Һаумы, мәктәп!
1
Телмәр үҫтереү
Әңгәмә
Белем алыуҙың кәрәклегенә төшөнөү
2
Башҡортостандың Дәүләт гимны
1
03.09
Телмәр үҫтереү
Әңгәмә
Белем алыуҙың кәрәклегенә төшөнөү
3
Китаптар доньяһында
1
04.09
Телмәр үҫтереү
Әңгәмә
Белем алыуҙың кәрәклегенә төшөнөү
4
М. Ғафури «Нурлы мәктәп»
1
08.09
Инеш дәрес
Ижади уҡыу, әңгәмә
М.Ғафури тураһында һөйләй алыу,шиғырҙы тасуири уҡыу
5
6
Р.Ниғмәти «Хәйерле юл, һеҙгә»
2
10.09 11.09
Инеш дәрес
Әңгәмә
Шиғырҙан өҙөк ятлау
7
8
Р.Байбулатов «Ағас һәйкәл»
2
15.09 17.09
Инеш дәрес
Һорау-яуап
Йөкмәткеһенә тулыһынса төшөнөү
9
«Ағас һәйкәл» әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе
1
18.09
Ҡатнаш дәрес
Әңгәмә, анализ
Дуҫтың ҡәҙерен белергә өйрәтеү
10
Кластан тыш уҡыу дәресе
М.Горький
1
22.09
Телмәр үҫтереү
Ижади уҡыу, әңгәмә
Уҡыу телмәрен үҫтереү
11
Телмәр үҫтереү “Белемле меңде йығыр”
1
24.09
Телмәр үҫтереү
Ижади фекерләп яҙыу
Яҙыу телмәрен үҫтереү
12
М.Кәрим “Уҡытыусыма”
Н.Нәжми «Беренсе дәрес»
1
25.09
Телмәр үҫтереү
Ижади уҡыу, һорау-яуап
М.Кәрим,Н.Нәжмиҙең биографияларын белеү
13
Л.Яҡшыбаева «Бәхетең үҙең менән»
1
29.09
Яңы тема
Әңгәмә
Уҡытыусы һөнәренә һөйөү тәрбиәләү
14
Кластан тыш уҡыу дәресе
М.Ғафури «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа»
1
01.10
Кластан тыш уҡыу дәресе
Тасуири,дөрөҫ уҡыу
Уҡығанды аңлап һөйләй,план төҙөй алыу
15
Телмәр үҫтереү «Иҫемдә алтын һуҡмаҡҡа»
1
02.10
Телмәр үҫтереү
План төҙөү,әңгәмә
Һөйләмдәрҙе дөрөҫ төҙөп үҙ фекереңде яҙыу
16
Дауыт Юлтый «Көҙ»
1
06.10
Матурлыҡ дәресе
Тасуири уҡыу,
Көҙҙөң хозурлығы менән һоҡланыу,матурлыҡты тойоу хисе тәрбиәләү
17
18
Али Карнай «Урманда» Ғ. Рамазанов Ураҡ өҫтө
2
08.10 09.09
Яңы тема
Әңгәмә, образдарға характеристика
План төҙөй,план буйынса һөйләй алыу
19
20
Ф. Аҡбулатова «Атай икмәге»
2
13.10 15.10
Инеш дәрес
әңгәмә
Икмәк ҡәҙерен белергә,Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына хөрмәт тәрбиәләү
21
Бала сағым – йүгереп уйнар сағым
1
16.10
Ижади уҡыу
Әңгәмә
Үҙ фекереңде еткерә белеү
22
23
Ҡ.Аралбай «Башҡорт теле»
Р.Ғарипов «Туған тел»
1 1
20.10 22.10
Эҙләнеү
Тасуири уҡыу
Тасуири уҡыу,ятлау
24
25
Б.Бикбай «Туған тел» «Рус теле»
2
23.10 27.10
Яңы тема
әңгәмә
Тасуири уҡыу,үҙ телеңә ихтирам,һөйөү тәрбиәләү
26
27
Хәйҙәр Тапаҡов “Бибинур улуәсәй”
2
29.10 30.10
Яңы тема
Әңгәмә, ижади уҡыу
План буйынса һорауҙарға яуап биреү
28
М.Ғафури “Балалар һәм китап”
1
05.11
Ҡатнаш
Әңгәмә, һорау-яуап
Әҙәби китап уҡыуҙың файҙаһын аңлау
29
30
Динис Бүләков “Яралы китап”
2
06.11 10.11
Ҡатнаш
Әңгәмә
Ни өсөн әҫәрҙең яралы китап тип аталыуын аңлата алыу
31
“Яралы китап” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе
1
12.11
Нығытыу
Әңгәмә
Йөкмәткеһен һөйләү
32
33
Н.Иҙелбай “Иң яҡын дуҫ”
Я.Ҡолмой «Ҡыҙыҡлы китап»
1
1
13.11
17.11
Инеш дәрес
Ижади уҡыу
Китапханаға йөрөү,китап уҡыуҙың әһәмиәте
34
Телмәр үҫтереү Инша “Китап – белем шишмәһе”
1
19.11
Телмәр үҫтереү
Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү
Үҙ фекереңде дөрөҫ,аңлайышлы яҙа алыу
35
Башҡорт халыҡ ижады
1
20.11
Инеш дәрес
Әңгәмә, эҙләнеү
Халыҡ ижады жанрҙарын ҡабатлау
36
37
«Алпамыша батыр» әкиәте
2
24.11 26.11
Яңы тема
Әңгәмә
Йөкмәткеһен һөйләү
38
39
“Әминбәк” әкиәте
2
27.11 01.12
Яңы тема
Әңгәмә
Йөкмәткеһен һөйләү,хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләү
40-41
42
Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән Айыу менән бал ҡорттары
2
1
03.12 04.12 08.12
Ҡатнаш дәрес
Һорау-яуап
Ролләп уҡырға өйрәнергә
43
44
Әкиәттәр. Әкиәт һөйләүселәр
2
10.12 11.12
Дәрес эҙләнеү
Әңгәмә
Әкиәт яҙып ҡарарға
45
Йомаҡтар
1
15.12
Ҡатнаш
Әңгәмә
Йомаҡ жанрының үҙенсәлектәрен белеү
46
47
Мәҡәлдәр. Башҡорт халыҡ йырҙары
1 1
17.12 18.12
Ҡатнаш
Ижади уҡыу
Әхлаҡи тәрбиә биреү
48
49
Н.Нәжми «Беренсе ҡар»
Х. Назар «Яуа ҡарҙар»
1 1
22.12 24.12
Ҡатнаш
Тасуири уҡыу
Тасуири уҡыу,ҡыш миҙгеле менән һоҡланыу
50
Г.Юнысова «Ҡотло булһын Яңы йыл»
1
25.12
Дәрес эҙләнеү
Ижади уҡыу
Яңы йылға изге,матур теләктәр теләргә өйрәтеү
51
Кластан тыш уҡыу
«Алтын тамсы» «Етем төлкө» әкиәттәре
1
29.12
Кластан тыш уҡыу
Әңгәмә. һөйләү
Йөкмәткеләрен һөйләү
52
С.Сурина «Ҡышты ҡаршылағанда»
1
14.01
ҡатнаш
Ролләп уҡыу
Сәхнә әҫәрҙәрен башҡарыу оҫталығы тәрбиәләү
53
С.Юлаев «Ҡайтып киләм» «Яуҙа яраланғас»
1
15.01
Ҡатнаш
Һорау-яуап
С.Юлаев тураһында белеү
54
Ғ.Усман «Егет булһаң»
1
19.01
Инеш
Тасуири уҡыу
Ысын егетлек сифаттары тәрбиәләү
55
Ҡармасан менән Сәрмәсән
1
21.01
ҡатнаш
әңгәмә
Башҡорттарҙың боронғо тормошо тураһында белеү
56
57
С.Яҡшығолов “Дим буйында яҙғы таң” Я.Юмаев “Шәкерт”
1
1
22.01
26.01
ҡатнаш
әңгәмә
Яҙғы таңды матур һөйләмдәр менән тасуирлау,белемгә ынтылыш
58
Р.Ғарипов “Башҡортостан”
1
28.01
ҡатнаш
әңгәмә
Башҡортостан менән һоҡланыу,ғорурланыу
59
И.Кинйәбулатов «Дуҫлыҡ төйәге»
1
29.01
ҡатнаш
әңгәмә
Тасуири уҡыу,телмәр үҫтереү
60
61
М.Кәрим “Өс таған”
2
02.02 04.02
Яңы тема үҙләштереү
Уҡыу,телмәр үҫтереү
Йөкмәткеһен үҙләштереү
62
“Өс таған ” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе
1
05.02
эҙләнеү
Һорау-яуап,әңгәмә
Һөйләү,үҙ фекереңде еткерә белеү
63
Телмәр үҫтереү “Беҙ баласаҡ иленән”
1
09.02
Телмәр үҫтереү
Яҙма телмәрҙе үҫтереү
Ижади фекерләү
64
Р.Шәкүр “Урал батыр иле – сал Урал”, А.Йәғәфәрова «Урал иле»
1
11.02
Яңы тема
Тасуири уҡыу
Телмәр үҫтереү
65-66
67
Р.Ниғмәти “Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар” А.Йәғәфарова.Урал иле
2
1
12.02 16.02 18.02
ҡатнаш
эҙләнеү
Нимә ул Ватан һорауына яуап биреү
68
К. Кинйәбулатова «Әсә күңеле»
Х.Назар «Таҡта сәй»
1
19.02
Дәрес-эҙләнеү
Тасуири уҡыу,әңгәмә
Әсәйҙәргә һөйөү,ихтирам тәрбиәләү
69-70
71
Г.Вәлиев “Әсәйем фатихаһы” Кластан тыш уҡыу .Әсәйҙәр тураһында шиғырҙар.
2 1
26.02 27.02
Ҡатнаш
Уҡыу,һорау-яуап
Йөкмәткеһен һөйләү
72
Телмәр үҫтереү инша “Изгеләрҙән изге әсәйҙәр”
1
01.03
Телмәр үҫтереү
Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү
Яҙма телмәрҙе үҫтереү
73
Р.Назаров «Яҙ башы»
1
03.03
Ҡатнаш
әңгәмә
Тасуири уҡыу,яҙ тураһында һөйләй белеү
74
Ш.Биҡҡол “Яҙғы уйҙар”
1
04.03
инеш
әңгәмә
Һуғыш һәм тыныслыҡ хаҡында һөйләшеү
75
76
Д.Бүләков “Эҫе ҡар”
2
10.03 11.03
ҡатнаш
Әңгәмә, ижади уҡыу
Йөкмәткеһенә төшөнөү
77
78
«Эҫе ҡар» әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе Телмәр үҫтереү .Инша.
1
1
15.03
17.03
ҡатнаш
Һорау-яуап
Һөйләү
79
80
81
Кластан тыш уҡыу Я. Вәлиев “Изложение яҙыу Тест һорауҙарына яуаптар
1 1 1
18.03 22.03 24.03
Телмәр үҫтереү
Ижади уҡыу
Телмәр үҫтереү
82
Р.Ғарипов “Һабантурғай”
1
05.04
эҙләнеү
Тасуири уҡыу
Тасуири уҡыу
83
А.Карнай «Турғай»
1
07.04
Ҡатнаш
Уҡыу,һорау-яуап
Йөкмәткеһен һөйләү,әхлаҡи тәрбиә биреү
84
85
З.Хисмәтуллин “Урман ҡунағы”
2
08.04 12.04
Инеш
Әңгәмә
Тәбиғәттәге йән эйәләренә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү
86
“Урман ҡунағы ”әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе
1
14.04
Ҡатнаш
анализ
Һөйләү,йөкмәткеһен тулыһынса асыу
87
С.Агиш “Турыҡай”
1
15.04
Ҡатнаш
Уҡыу,аттар тураһында һөйләшеү
Йөкмәткеһен һөйләү
88
89
Й.Мостафин «Ыласын»
2
19.04 21.04
Ҡатнаш
Аңлатмалы уҡыу
Муса Гәрәев тураһында белеү
90
91
М.Кәрим “Билдәһеҙ һалдат” Р.Ниғмәти.Еңеүселәргә дан!
1 1
22.04 26.04
Ҡатнаш
Ижади уҡыу
Һуғышҡа нәфрәт,тыныс тормошҡа дан йырлау
92
Т.Ғиниәтуллин “Миҙал”
1
28.04
инеш
әңгәмә
Ветерандарға хөрмәт тәрбиәләү
93
“Миҙал” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе
1
29.04
эҙләнеү
Йөкмәткеһен һөйләү
94
Телмәр үҫтереү Инша «Еңеүселәргә дан»
1
03.05
Телмәр үҫтереү
Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү
Яҙма телмәрҙе үҫтереү
95
К.Кинйәбулатова «Барыһы тыуған еремдә»
1
05.05
Тасуири уҡыу дәресе
әңгәмә
Телмәр үҫтереү,тыуған яҡҡа һөйөү тәрбиәләү
96
97
Ф.Иҫәнғолов «Хәмит күпере» А.Игебаев.Һыу буйында балыҡсы
1
1
06.05
10.05
ҡабатлау
Йөкмәткеһенә тулыһынса төшөнөү
Яҡшылыҡтың үҙеңә яҡшылыҡ булып ҡайтыуын аңлатыу
98
99
М Әбсәләмов Йомағужа тирәктәре
2
12.05
13.05
инеш
Йөкмәткеһен уҡыу,һорауҙар-ға яуап биреү
Һөйләү,тарих менән ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү
100
Муса Йәлил «Йырҙарым»
1
17.05
ҡатнаш
Тасуири уҡыу
Телмәр үҫтереү
101
Дәрдмәнд «Нурый менән Зәйнәб», “Бер хазина”
1
19.05 20.05
ҡатнаш
Аңлатмалы уҡыу,әңгәмә
Әхлаҡи тәрбиә биреү
102
С.Моҡанов.Минең республикам.
1
24.05
ҡабатлау
Тест эшләү
Уҡыусыларҙың белемен тикшереү
103
104
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау Кластан тыш уҡыу дәресе
1 1
26.05 27.05
ҡабатлау
Һорау-яуап,кроссворд сисеү
Белемде баһалау
105
Тест һорауҙарына яуап биреү
1
31.05
Белем тикшереү
Тест эшләү
Белемде баһалау
Уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмалар исемлеге
1.Баһауетдинова М.И.,Йәғәфәрова Г.Н.
Башҡорт теленән һәм әҙәбиәтенән заманса уҡытыу.Өфө,2009
2.Баһауетдинова М.И.,Йәғәфәрова Г.Н. Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр.Өфө,2003
3.Башҡорт әҙәбиәте тарихы,6 томда
4.Ғималова М.Ғ. Башҡорт әҙәбиәтенең уҡытыу методикаһы 5-11-се синыфтар.Өфө,2005
5.Ким Әхмәтдинов.Әҙәбиә теорияһы.Өфө,2004.
Техник ҡулланмалар
-компьютер;
-ноутбук;
-интернет;
-проектор;
-электрон таҡта.
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт
1.М.Х.Иҙелбаев,М.Б.Юлмөхәмәтов,Ә.М.Сөләймәнов,З.И.Яйҡарова Туған әҙәбиәт
Урта мәктәптең 5-се клас уҡыусылары өсөн дәреслек-хрестоматия. Өфө-2011
2.М.Ғайнуллин,Ғ.Хөсәйенов. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Өфө,1988
3.С.Ғәлин «Тел асҡысы халыҡта» Өфө,1993
4.Исҡужина Ф.С.,Әбүбәкерова З.Ф.Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән иншалар йыйынтығы.Өфө,2007
5.Юлмөхәмәтов М.Б.редакцияһында.Башҡорт әҙәбиәтен уҡыу китабы.Дөйөм белем биреү мәктәбенең 5-се класс уҡыусылары өсөн .Өфө,2011
Интернет ресурстар
-башҡорт телен өйрәнеүгә бағышланған сайт-http://tel.bashgort.com/home
-башҡорт теленең порталы- http://bashkort-tele.narod.ru/
31
Номер материала: ДВ-381180
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Аҫылташтарҙың шифалы көсө
Аҫылташтарҙың шифалы көсө
Таштар менән дауалау тәжрибәһе борон-борондан килә. Иван Грозный аҫылташтарҙың белгесе һәм баһалаусыһы булып һаналған. Батшаның яратҡан ташы зәңгәр яҡут (сапфир) булған. Уның фекеренсә, был таш күҙҙең нурын көсәйтә, мускулдарҙы нығыта, йөрәккә көс өҫтәй, бәлә-ҡазаларҙан һаҡлай.
Таштарҙың шифалы үҙенсәлектәре Иван Грозный заманына тиклем дә билдәле булған. Боронғо ғәрәп философы Аристотель үҙенең өйрәнгәндәрен хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырған. Уның дуҫы һәм уҡыусыһы Теофраст медицинала таштарҙы файҙаланыу буйынса оҙаҡ йылдар алып барылған күҙәтеүҙәрҙе бер системаға һалған.
Боронғо Рим табибы Диоскорид ул ваҡытта билдәле булған үләндәрҙең, таштарҙың дауалау үҙенсәлектәренә арналған биш томлыҡ хеҙмәт яҙған.
Зәңгәр яҡут, гәрәбә, йәшмә таштарын файҙаланып, дарыу онтағы әҙерләү рецептары Краков музейында һаҡлана. Уларҙың авторы – бөйөк поляк астрономы Николай Коперник.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, медицина көсәйгәс, таштар менән дауалау тәжрибәһе бер аҙ онотолоп тора. XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем литотерапия дауалауҙың бик һирәк ҡулланылған ысулдарына ҡарай. Әле иһә уға ҡарата ҡыҙыҡһыныу тағы ла арта.
Аҡыҡ (опал)
Был таштың исеме “опалус” тигән латин һүҙенән килеп сыҡҡан, “күҙ яуын алыусы” тигән мәғәнә бирә. Уның төрлө төҫө бар: үтә күренмәле, аҡ, сағыу ҡыҙыл ҡатыш һары, уртаһы ҡыҙыл, ә ситенән йәшел төҫ уратып алғаны. Аҡыҡ – бик нескә таш. Ул эҫенән һәм ҡоронан ҡурҡа. Бындай шарттарҙа бөтә матурлығын юғалтып, юҡҡа сыға. Ә һыуға һалһаң, күпмелер ваҡыттан һуң яңынан терелеп китеүе ихтимал.
Асыҡланыуынса, аҡыҡ күҙгә, гипофиз (баш мейеһендә урынлашҡан эске секреция биҙе) функцияһына ыңғай йоғонто яһай, иммунитетты яҡшырта, көс бирә, йәшәү дәрте, ыңғай энергия өҫтәй, тирә-яҡ мөхиттең насар йоғонтоһонан һаҡлай.
Жадеит
Ул төҫөнөң төрлөлөгө менән хайран итә: аҡ, ҡара, буҙ, алһыу, ҡыҙыл, зәңгәр, шулай уҡ йәшел төҫтөң дә төрлөһөн үҙ эсенә ала. Электән үк уны “бөйөр ташы” тип йөрөткәндәр. Литотерапевтар фекеренсә, ул бөйөр эшмәкәрлеген көйләй. Бынан тыш, ҡан баҫымын да нормаға килтерә. Нервы системаһы ҡаҡшаған, ашҡаҙан һутының әселеге юғары булған кешеләргә лә ошо ташты тағырға кәңәш ителә. Жадеит тынысландыра, аҡыллы ҡарарҙар ҡабул итергә ярҙам итә, бәхетһеҙ осраҡтарҙан һаҡлай тигән инаныу ҙа бар. Боронғо кешеләр һунарға сыҡҡанда мотлаҡ уны үҙҙәре менән алған.
Яҡут (топаз)
Төҫөнөң төрлөлөгө буйынса жадеиттан ҡалышмай. Күкһел, зәңгәр, алһыу, ҡыҙғылт-күк, йәшелле-күкле һәм башҡа төҫтәре бар. Оҙаҡ ҡояшта ятһа, яҡут үҙенең матурлығын һәм төҫөн юғалта. Тик зәңгәр төҫкә генә ҡояш нурының ҡурҡынысы юҡ.
Был аҫылташты артрит, артроз, полиартрит кеүек быуындар ауырыуын дауалауҙа уңышлы файҙаланалар. Шулай уҡ гормональ үҙгәрештәр булғанда, ашҡаҙан аҫты биҙе һәм ҡалҡан биҙе ауырыуҙарынан да ҡулланырға кәңәш итәләр. Яҡут иммунитетты нығыта, күп кенә органдың, атап әйткәндә, бауырҙың эшмәкәрлеген яҡшырта.
Йәшмә
Был минерал иҫ киткес дауалау үҙенсәлектәренә эйә. Ҡыҙыл йәшмәнең бөтә төрө лә эске ҡан ағымын туҡтата, ти табиптар. Шуға күрә лә уны ҡанһырап торған ашҡаҙан сей яраһы, гастрит менән ауырыусыларға тәҡдим итәләр. Авиценна ашҡаҙан сирҙәре менән интегеүселәргә уны ҡорһаҡ тәңгәленә тағып йөрөтөргә кәңәш иткән. Был таштың шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар ауырыуҙарын дауалау көсөнә эйә булыуы билдәле.
Һоро йәшмә арығанлыҡтан, хәлһеҙлектән, стрестарҙан арынырға ярҙам итә. Гематит йәшмәнең анемиянан файҙаһы булыуы, гемоглобинды күтәрергә булышлыҡ итеүе асыҡланған.
Һәр ауырыуҙың – үҙ ташы
Башҡа таштарға килгәндә, аритмиянан, тахикардиянан – авантюрин, йөрәк ревматизмынан – малахит, йөрәк невроздарынан флюорит ярҙам итә. Инфаркттан һуң алһыу кварц тағыу файҙалы. Мейелә ҡан әйләнешен яҡшыртыу, ҡан тамырҙарының һығылмалылығын тәьмин итеү өсөн магнезит, хаулит, агат, оникс, карнеолды файҙаланалар.
Лазурит менән содалит ҡан баҫымын төшөрә, баш әйләнеүенән, шешенеүҙән арындыра.
Аҡыҡ, тау гәлсәре, боҙло кварц, риолит мейе эшмәкәрлегенә ыңғай йоғонто яһай, хәтерҙе яҡшырта, инсульттан һуң телмәрҙе тергеҙергә ярҙам итә.
Ҡан тамырҙары тромбозынан һәм тамырҙарҙың варикоз киңәйеүенән бөркөт күҙе тигән таштың файҙаһы бар, тиҙәр. Ә гелиотроп шештәрҙе, тромбтарҙы һурып ала, ҡан әйләнешен яҡшырта.
Тын алыу органдары сирләгәндә үгеҙ күҙе, юлбарыҫ күҙе, малахит, лазурит, карнеол кеүек аҫылташтар ауырыуҙың хәлен бер аҙ еңеләйтә.
Ашҡаҙан-эсәк тракты эшмәкәрлеге боҙолғанда йәшмә, бесәй күҙе, ҡара, аҡ һәм һоро обсидан, малахит, лазурит, содалит ярҙам итә. Үт ҡыуығы һәм үт юлдары ялҡынһынғанда – леопард йәшмәһе, яҡут. Малахит бауырҙағы елһенеү процестарын кәметә, карнеол ашҡаҙанды йомшарта, гелиотроп талаҡ эшмәкәрлеген нормаға килтерә.
Пиелонефриттан гәлсәр, боҙло кварц, йәшел флюорит, яҡут, нефрит, жадеиттың ярҙамы тейә, хроник панкреатиттан – бесәй күҙе, родонит, яҡут, ай ташы, шәкәр диабетынан – цитрин, карнеол, аҡ һәм алһыу флюорит.
Таштар гинекологияла ла ҡулланыла. Хризолит, лазурит, обсидиан, гелиотроп түллек ҡушылмалары ялҡынһынғанда ярҙам итә. Күрем циклы боҙолғанда ай ташы һәм яҡут ярҙамға килә.
Әйткәндәй, минералдар тирә-яҡ мөхитте сәләмәтләндереүгә лә булышлыҡ итә. Мәҫәлән, тау гәлсәре, боҙло кварц һәм малахит радиоактив нурҙарҙы йотоуға һәләтле. Шунлыҡтан уларҙы рентген бүлмәләрендә, атом станцияларында, лабораторияларҙа тотоу файҙалы.
Саҡматаш та (кремень) зарарһыҙландырыу үҙенсәлегенә эйә. Ошо минералды һыуға һалғанда, ундағы зарарлы микроорганизмдар үҫешмәйәсәк. Уның аша үткәрелгән һыуҙың шифалы үҙенсәлектәргә эйә булыуы асыҡланған.
Литотерапевтар фекеренсә, бөтә минералдар ҙа ыңғай энергия бүлеп сығара. Шунлыҡтан улар матурлыҡ ҡына бүләк итеп ҡалмай, ә һәр беребеҙгә ыңғай йоғонтоһо ла бар.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 489
“БАШҠОРТ АВТОНОМИЯЛЫ СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ БАРЛЫҠҠА КИЛЕҮЕ” (“Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики”; Өфө, 1959), 1917—25 йй. тарихи сығанаҡтарҙың системалаштырылған ғилми‑археографик баҫмаһы. ТТӘИ тарафынан эшләнгән; мөхәррире һәм яуаплы төҙөүсеһе Б.Х.Юлдашбаев. БАССР төҙөлөү, сиктәрҙе рәсмиләштереү, власть һәм идара итеү органдарын ойоштороу, милли, ер һ.б. мәсьәләләрҙе хәл итеү м‑н бәйле 477 документ һәм материал ингән. 6 бүлектән һәм 59 бүлексәнән тора; ш. уҡ инеш, исемлек һәм геогр. күрһәткестәр, документтар исемлеге, карталар, иҫкәрмәләр бар. Йыйынтыҡ материал ҡуйылышының хронологик- тематик принцибы б‑са төҙөлгән, һәр бүлек билдәле бер мәсьәләгә арналған. Йыйынтыҡҡа ингән 350 архив документының 340‑ы тәүге тапҡыр баҫылған. БР‑ҙың Үҙәк тарих архивы, Йәмәғәт берекмәләренең үҙәк архивы, Рәсәй дәүләт соц.‑сәйәси тарих архивы, РФ дәүләт архивы, Ырымбур өлк. һәм С.‑Петербург архивтары фондтарындағы документтар файҙаланылған.
М.М.Ҡолшәрипов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
15 июндә Санкт-Петербургта Башҡорт мәҙәниәте көнө үтәсәк
15 июндә Санкт-Петербургта Башҡорт мәҙәниәте көнө үтәсәк. Уны Башҡортостандың төньяҡ баш ҡалалағы даими вәкиллеге һәм БР Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында Санкт-Петербургтың Мәҙәниәт буйынса комитеты, Санкт-Петербург башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) ойоштора.
Санкт-Петербург башҡорттары ҡоролтайынан хәбәр итеүҙәренсә, был сара өсөнсө тапҡыр үткәрелә һәм даимиға әүерелгән.
Башҡортостанда тыуып үҫеп, әле Санкт-Петербургта һәм Ленинград өлкәһендә белем алған һәм йәшәгән үҙешмәкәр һәм профессиональ артистар «Азимут» отеленең ҙур концерт залында концерт программаһы менән сығыш яһаясаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 447
ҠОҘАЛАУ, я у с ы л а у, д и м л ә ү, никахлашыуға кәләштең яҡындарынан алдан ризалыҡ алыу йолаһы. Башҡорттарҙа туй йолаларының традицион өлөшө. Ҡайһы бер ырыуҙарға — 8 б. тиклем, ара, аймаҡтарға (ҡара: Ырыу бүленештәре) 20 б. башына тиклем экзогамия хас була, шуға күрә ғәҙәттә кәләште башҡа ауылдан һайлағандар. Ғаилә ҡоронда кәләштең сифаттарын барлап сыҡҡандан һуң, кейәүҙең атаһы ҡыҙҙың ата-әсәһе м‑н һөйләшеү өсөн ҡоҙалар (димсе, яусы; аранан береһе ҡыҙ йәшәгән ауылдан булған) ебәргән. Улар ҡыҙҙың ата-әсәһенә кейәү һәм уның ғаиләһе т‑да хәбәр еткергән. Кәләштең ата-әсәһенең ризалығын алғас, ҡалым күләме, туй ваҡыты һәм уны үткәреү өсөн ике яҡтан киткән сығым т‑да һөйләшелгән. Ҡыҙ әйттереү, йәғни тулыһынса ризалыҡ алыу өсөн кейәүҙең атаһы ҡоҙа м‑н ҡыҙҙың атаәсәһенә барған, килешеү билдәһе итеп уларға таҫтамал бүләк иткән. Ҡ. ғәҙәттә һабантуй, йыйын, майҙан һ.б. байрамдарға тура килтерелгән. Башҡорттарҙа ш. уҡ балалар Ҡ. (ҡара: Бишек туйы) йолаһы булған.
Ф.Ф.Фәтихова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Республикала ОСАГО полистарына сират кәмегән Фото: Арина Рәхимҡолова
Республикала ОСАГО полистарына сират кәмегән
Республикала ОСАГО полистарына сират кәмегән Фото: Арина Рәхимҡолова
ӨФӨ, 2016 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Хөкүмәтендә республикала ОСАГО полистарын һатыу буйынса «берҙәм агент» системаһының эшенә йомғаҡ яһалды.
Бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов етәкселегендә уҙған оператив кәңәшмәлә хәбәр итеүҙәренсә, 1 сентябрҙән 11 октябргә тиклем төбәктә «берҙәм агент» системаһы аша 4,2 меңдән ашыу ОСАГО килешеүе төҙөлгән. Шуның менән бергә сентябрь-октябрь айҙарында Күмертау ҡалаһында меңгә яҡын ОСАГО полистары һатылған.
Әле муниципалитеттарҙа ОСАГО полистары менән бәйле хәлгә мониторинг үткәрелә. Башҡортостан ҡала һәм райондарында сираттың яйлап кәмеүе күҙәтелә.
Башҡортостан Хөкүмәтендә үткән ултырышта билдәләүҙәренсә, халыҡ «берҙәм агент» системаһына аңлау менән ҡарай.
Сентябрҙә Башҡортостандың Милли банкына килгән ялыуҙар һаны август айындағы ошондай уҡ күрһәткестәрҙән ике тапҡырға кәмерәк.
Төбәктә ОСАГО килешеүҙәрен төҙөгәндә өҫтәмә хеҙмәттәр тәҡдим итеү һәм аварияһыҙ йөрөү коэффициентын тупаҫ ҡулланыу буйынса ялыуҙар һаны кәмегән, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.
Бынан алда Башҡортостан Хөкүмәте Рәсәй автостраховкалаусылар союзына республиканы ОСАГО полистарын һатыу буйынса «берҙәм агент» системаһына индереүҙе һорап мөрәжәғәт иткәйне. Рәсәй автостраховкалаусылар союзы президиумы тейешле ҡарар ҡабул итте һәм 30 августан төбәктә «берҙәм агент» системаһы эшләй башланы.


text:
Рөстәм Хәмитов Өфөлә 2013 йылғы Ҡышҡы халыҡ-ара балалар уйындарына әҙерлек һәм уны үткәреү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы
1 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Өфө ҡалаһында 2013 йылғы VI Ҡышҡы халыҡ-ара балалар уйындарына әҙерлек һәм уны үткәреү тураһында»ғы указға ҡул ҡуйҙы, тип хәбәр итә республика башлығының матбуғат хеҙмәте.
Указға ярашлы, VI Ҡышҡы халыҡ-ара балалар уйындары Башҡортостандың баш ҡалаһында 2013 йылдың февраль-мартында үтәсәк. Ойоштороу комитеты менән берлектә республика Хөкүмәтенә 2011 йылдың 20 декабренә тиклем уйындарға әҙерлек һәм уны үткәреү буйынса саралар планын раҫларға, шулай уҡ указды ғәмәлгә ашырыуға бәйле сығымдарҙы финанслау сығанаҡтарын билдәләргә ҡушылған.
Белешмә өсөн. Халыҡ-ара балалар уйындары Халыҡ-ара Олимпия комитеты ярҙамында 1968 йылдан башлап үткәрелә. Йола буйынса унда 12-15 йәштәрҙәге балалар ҡатнаша. Уйындар ойошторолғандан алып унда 37 мең йәш спортсы ҡатнашҡан. 1968 йылдан алып 44 йәйге һәм биш ҡышҡы Халыҡ-ара балалар уйындары ойошторолған. Өфөгә ярыштарға донъяның төрлө илдәренән меңгә яҡын уҡыусының килеүе көтөлә.


text:
Олатайым Ҡәһәрмән Сәйетғәлин Юлдаш ауылында тыуып үҫә. Илебеҙгә фашист илбаҫарҙары ябырылғас, иллеләгән ир-егет фронтҡа китә. Улар араһында Ҡәһәрмән олатайым да була. 112-се Башҡорт атлылары дивизияһына эләгә. Командиры Таһир Күсимов менән бергә батырҙарса һуғыша. Күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, күп кенә миҙалдар менән наградлана.
Олатайым – колхоз ойоштороусыларҙың береһе лә. Һәр эштә лә үҙен һынатмай. Ҡаһарман яугир ауылдың хөрмәтле кешеһе була. Юлдаштар Ҡәһәрмән Сәйетғәлинды һәйбәт ғаилә башлығы, аҡыллы, өлгөлө атай, олатай тип тә белә.
Хәҙер олатайым хыял иткән замана килде. Тик донъялар ғына имен торһон!
Әлиә СӘЙЕТҒӘЛИНА, VIII синыф уҡыусыһы.
Әбйәлил районы, Асҡарҙағы Таһир Күсимов исемендәге гимназия.


text:
Журналыбыҙ геройы — пар ҡанатлы Аҡбуҙат
Баймаҡ районы Урғаҙа ауылының "Гөлнәзирә”
балалар баҡсаһына ҡунаҡҡа барғайны. "Тейенкәй”
төркөмөндә тормош гөрләп тора икән! Кескәйҙәр
тәрбиәсе апайҙары Зилә Солтанәхмәт ҡыҙы Үлйәбаева, Люция Фәтих ҡыҙы
Муралеева менән бергә ҡунаҡты көләс йөҙ менән ҡаршы алды.
Аҡбуҙат. Һаумыһығыҙ, тейенкәйҙәр? Хәлдәрегеҙ нисек?
Тәрбиәсе апай. Һаумы, һаумы, "Аҡбуҙат”! Һине күреүебеҙгә бик шатбыҙ.
Ҡыуанышып йәшәп ятабыҙ.
Тейенкәйҙәр. Тейен
кеүек етеҙ, йылғыр беҙ.
Баҡсаға бик теләп йөрөйбөҙ.
Төрлө уйындар уйнайбыҙ, ярыштар үткәрәбеҙ.
Аҡбуҙат. Һеҙгә күстәнәстәр алып килдем. Һәләттәрегеҙҙе күрһәтегеҙ әле? (Кескәйҙәр Аҡбуҙатҡа йырлап, бейеп, шиғырҙар һөйләп күрһәтә).
Тәрбиәсе апай. Ә бына Розалия Цыплакова һәм Айзилә Мусина исемле ҡыҙҙарыбыҙ һүрәт төшөрөү буйынса ярышта 1-се урынды яуланы. Аҡбуҙат. Әүҙем ҡыҙҙарға ла бүләктәрем әҙер!
Тәрбиәсе апай. "Аҡбуҙат” журналын яратып уҡыйбыҙ. Шиғырҙарын ятлайбыҙ, әкиәттәрен, пьесаларын сәхнәләштерәбеҙ, уйындарын уйнайбыҙ.
Тейенкәйҙәр. Журналдың һәр бер һанын түҙемһеҙлек менән көтөп алабыҙ. Тағы ла ниндәй яңылыҡтар менән ҡыуандыра беҙҙе "Аҡбуҙат”? Аҡбуҙат. Быны һеҙ баҫмабыҙҙың киләһе һандарында белерһегеҙ! Яҙылырға ғына онотмағыҙ!
Айнар БАЙБУЛАТОВ әҙерләне.


text:
Кәрлә менән Алпамыша
Просмотров 249
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:06-2017
-
- Исеме:Кәрлә менән Алпамыша
-
- Автор:Даяна СӘЙФУЛЛИНА
-
- Район:Өфө ҡалаһы
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:Майя ҠӘЙҮМОВА
-
(Әкиәт)
Йәшәгән, ти, ҙур кәүҙәле кеше — Алпамыша менән Иргәйел-кәрлә. Бер көн шулай Хыял тылсымсыһы уларҙы ҡунаҡҡа саҡырған. Бик ҙур булыуы арҡаһында Алпамыша өйгә инә алмаған. Ә Иргәйел инһә лә, уны бер кем күрмәгән. «Кәрлә кеүек бәләкәй булһамсы!» — тип ҡысҡырған, ти, ни эшләргә лә белмәгән Алпамыша. «Ә мин Алпамыша һымаҡ ҙур булһам икән!» — тигән кәрлә. Быны ишетеп торған Хыял тылсымсыһы уларҙың теләктәрен үтәгән дә ҡуйған, ти. Шунда уҡ Алпамыша бәләкәсәйгән, ә Иргәйел, киреһенсә, ҙурайған, ти.Иртәгәһен йоҡоһонан уянған кәрлә-Алпамыша ашарға ултырған икән, ҡурҡышынан ҡысҡырып ебәргән, ти. Уға янындағы бөтә әйбер бик ҙур булып күренгән. Ә Иргәйел иһә, Алпамышаға әйләнгәс, өйөнә бөтөнләй инә алмай, тышта йоҡлаған. Аптырағас, Тылсымсы янына барырға сыҡҡандар. Юлда уларға төлкө менән ҡуян осраған.
Төлкө: «Сәләм, Алпамыша!» — тип өндәшкән кәрләгә, ә Ҡуян: «Һаумы, Иргәйел!» — тигән Алпамышаға. «Мин Алпамыша түгел!» «Ә мин Кәрлә түгел!» — тип ҡысҡырғандар былар. Төлкө менән Ҡуян бер-береһенә аптырашып ҡарағандар ҙа китеп барғандар. Күршеләр ҙә үҙ юлдарын дауам иткән. Хыял тылсымсыһы уларҙың теләген ишеткәс: «Ә мин кемдең теләген үтәнем һуң?» — тип һораған. «Ул теләк түгел ине!» — тип ҡысҡырып ебәргән тегеләр. Шулай итеп, Хыял тылсымсыһы үҙенең хатаһын төҙәткән. Алпамыша элеккесә ҙурайып, Иргәйел яңынан кәрләгә әйләнгән, ти. «Иң яҡшыһы — үҙ-үҙең булып ҡалыу икән!» — тигән, ти, Иргәйел, хатаһын аңлап.
Даяна СӘЙФУЛЛИНА,М. Горький исемендәге Халыҡ-ара Дуҫлыҡ орденлы 3-сө гимназия уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы
(голосов:1)
Оҡшаш материал
Комментарийҙар


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Гимндар төрлө була…
Гимндар төрлө була…
Иң боронғо гимн һүҙҙәре – япондарҙа. X – XI быуатта аноним йыйынтыҡта баҫылған бер шиғырға көй яҙыу идеяһы ирланд дирижеры Джон Фентондың башына килә. Ул 1870 йылда көй яҙа ла япон императоры алдында йырлай. Әммә япондар был йырҙы, бигүк тантаналы түгел, ти. Шунан шул уҡ һүҙҙәргә үҙҙәре көй яҙа. Ә Фентондың варианты Иокогама ҡалаһының бер ҡорамында йыл да башҡарыла. Әйткәндәй, япон гимны бер куплеттан тора һәм ике тапҡыр ҡабатлана.
Уругвай гимны – иң оҙоно. Парагвайҙыҡы ҡыҫҡараҡ булһа ла, авторы бер үк кеше – Уругвай гражданы Франсиско Акунья де Фигероа.
Британия гимнының авторы үҙ шиғырының тотош ил символына әйләнеүен белмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған. Генри Кэри исемле музыка уҡытыусыһының ғаиләһе ярлы, күп балалы булған. Нимәһе ҡыҙыҡ: гимн һүҙҙәре власта батша йә батшабикә ултырыуына ҡарап үҙгәртелә, ҡатын-ҡыҙ, ир-ат өсөн варианттары бар.
Афғанстан гимнында, ил Конституцияһына ярашлы, унда йәшәүсе бөтә халыҡтар ҙа телгә алына. Һәм, әлбиттә, “Аллаһу әкбәр” тигән һүҙҙәре бар.
Һиндостан гимны 54 секундта йырланып бөтә. Әммә бик бай тарихлы. Ә Таиландтың ике дәүләт йыры бар: батшаныҡы һәм граждандарҙыҡы. Әгәр дөрөҫ булһа, батша өсөн гимн авторы рус композиторы Петр Щуровский икән.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
6-05-2016, 16:02 / Йәмғиәт
Рух балҡышы – шиғриәт
Сермәндә район-ҡала мәктәптәре уҡыусылары араһында Сафуан Әлибайҙың тыуыуына 75 йыл тулыуға арналған конкурс уҙҙы. Уны мәғариф идаралығы, “Иҙел башы” яҙыусылар ойошмаһы һәм Сермән мәктәбе ойошторҙо. Конкурста ҡаланың 1-се, 3-сө, 16-сы, 20-се мәктәптәре, 17-се гим- назия, Сосновка, Боғанаҡ, Туҡан, Тирлән, Тимер юл, Инйәрҙең 1-2-се, 3-сө мәктәптәре, Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһы, лицей-интернат, Сермән, Шығай, Үткәл, Асы, Йөйәк, Манышты, Ҡаһарман, Исмаҡай, Берештамаҡ, Мәхмүт мәктәптәренән уҡыусылар ҡатнашты....


text:
Һайлау участкаларын төҙөү тамамланды
Башҡортостанда өс бер мандатлы һайлау округы – 33-сө Төньяҡ, 49-сы Көньяҡ һәм 50-се Мәләүез округтары буйынса БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлау үткәреү өсөн һайлау участкалары төҙөү процесы тамамланды.
БР Үҙәк һайлау комиссияһы хәбәр итеүенсә, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлау үткәреү буйынса Календарь саралар планына ярашлы, 33-сө Төньяҡ бер мандатлы һайлау округына ингән Асҡын, Балтас һәм Мишкә райондары хакимиәт башлыҡтары ҡарары менән 157 һайлау участкаһы ойошторолдо. Шул иҫәптән Асҡын районында — 46 һайлау участкаһы, Балтаста — 51, Мишкә районында — 60 һайлау участкаһы. Йылайыр, Күгәрсен һәм Көйөргәҙе райондары ингән 49-сы Көньяҡ бер мандатлы округ биләмәһендә 138 һайлау участкаһы төҙөлдө (Йылайырҙа – 32 участка, Күгәрсендә – 55, Көйөргәҙелә — 51 һайлау участкаһы). 50-се Мәләүез бер мандатлы округында (Мәләүез районы һәм ҡалаһы) 46 һайлау участкаһы ойошторолдо.
Территориаль һайлау комиссиялары участка һайлау комиссияларын ойоштороу буйынса тәҡдимдәр ҡабул итә башланы.


text:
Башҡортостанда ямғырҙар арҡаһында ураҡ темптары кәмене
Республикала иген 1,52 миллион гектар майҙанда йыйып алынған, 1,51 миллион гектарҙа һуғылған. Шулай итеп, иген 89 процент майҙанда йыйылған. Төбәктә яуып үткән ямғырҙар ураҡ эштәренә йоғонто яһамай ҡалманы.
БР Ауыл хужалығын консультациялау үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, республика аграрийҙары менән йәмғеһе 1,691 тонна иген һуғып алынған. Уртаса уңыш гектарынан 11,2 центнер тәшкил итә.
Шул уҡ ваҡытта Әлшәй, Архангел, Борай, Бөрйән, Иглин, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Саҡмағош һәм Яңауыл райондары игенселәре ураҡты уңышлы тамамлаған.
Уңдырышлыҡ буйынса түбәндәге райондар лидерҙар иҫәбендә: Илеш (гектарынан 18,8 центнер), Дүртөйлө (17,1), Саҡмағош (17), Стәрлетамаҡ (16,6) һәм Шишмә (16,2) райондары.
Һуғылған иген күләмдәре буйынса Стәрлетамаҡ механизаторҙары әүәлгесә алдынғылыҡты бирмәй – улар 116 мең тонна иген йыйып алған.


text:
Өфө февралдәге бөтә донъя мотоуҙыштарына әҙер
Кесаҙна, 12 ғинуарҙа, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Йортонда БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов рәйеслегендә боҙҙа мотоуҙыш буйынса шәхси донъя чемпионатының 2-се финалына әҙерлек һәм уны үткәреүгә арналған эш кәңәшмәһе үтте. Хәтерегеҙгә төшөрәйек, был сара ағымдағы йылдың 9-13 февралендә үтәсәк.
Ҡаланың был ваҡиғаға әҙерлеге тураһындағы отчет менән республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никерин, Рәсәй Мотоциклет спорты федерацияһының вице-президенты, БР мотоциклет федерацияһы башҡарма комитеты рәйесе Риф Сәйетгәрәев һәм Өфө ҡалаһы ҡал округы хакимиәте башлығы урынбаҫары Рәмил Дилмөхәмәтов сығыш яһаны.
Бөгөнгө көндә финанс мәсьәләһе генә хәл ителеп бөтмәгән, смета БР Финанс министрлығы менән раҫлана. Ҡалған мәсьәләләр эш тәртибендә хәл ителә.
Республика бындай кимәлдәге мотоярыштарҙы беренсе тапҡыр ғына ҡабул итмәй, шуға күрә барыһы ла тиерлек әҙер.
Турнирҙа донъяның иң көслө 18 мотоуҙышсыһы ҡатнашасаҡ, улар бер нисә финалда иң яҡшыларын билдәләйәсәк. Ярыш системаһы тураһында Риф Сәйеттгәрәев һөйләне. Өфө этабында еңгән чемпионға ниндәй бүләк буласағы әле билдәле түгел, — уның автомобиль булыуы ла ихтимал.
Чемпионат киң мәғлүмәт сараларында һәм телевидениела киң яҡтыртыласаҡ, уҙыштар үтәсәк «Төҙөүсе» стадионынан тапшырыуҙар алып барыу мәсьәләһе тикшерелә. 2-се финал ваҡытында матбуғат үҙәге эшләйәсәк, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре өсөн брифингылар ойоштороласаҡ.
Билет программаһы ла әҙерләнгән (билеттарҙың хаҡы 150 һумдан башлана), алынған табыш Башҡортостанда мотоспортты үҫтереүгә йүнәлтеләсәк. «Төҙөүсе»лә тамашасылар һәм ҡунаҡтар өсөн 7-8 йәмәғәт туҡланыу урыны эшләйәсәк, ярыштар символикаһы төшөрөлгән сувенир продукцияһы менән сауҙа итеү ойоштороласаҡ.
Өс тиҙ ярҙам машинаһы турнир көндәрендә көйәрмәндәр, ойоштороусылар һәм спортсыларҙың сәләмәтлеге һағында торасаҡ.
Суд коллегияһының составы раҫланған, унда халыҡ-ара уйындар үткәреүҙә тәжрибәһе булған арбитрҙар ингән.
Төп тамашаның ҡорос аттарҙағы рыцарҙарҙың боҙҙағы ярышы булыуын белеп, ойоштороусылар чемпионатты асыу һәм ябыу тантаналарын, шулай уҡ еңеүселәрҙе наградлауҙы оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа вәғәҙә итә.


text:
Рәсәйҙә яғыулыҡ-энергетика комплексы проблемаларына арналған иң яҡшы мәҡәләгә конкурс иғлан ителде
Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары яғыулыҡ-энергетика комплексы проблемалары буйынса иң яҡшы материалға «ПЕГАЗ-2011» (Petroleum, Energy, Gas) халыҡ-ара конкурсында ҡатнашыуға саҡырыла. Ижади ярышты РФ Энергетика министрлығы, «Росатом» атом энергияһы буйынса дәүләт корпорацияһы һәм илдең алдынғы нефть-газ һәм энергетика компаниялары ярҙамында дөйөм Рәсәй энергожурналистика академияһы үткәрә. Конкурс 18-се йыл рәттән ойошторола. Был ваҡыт эсендә унда Рәсәйҙең бөтә төбәгенән, шулай уҡ Әзербайжандан, Белоруссия, Германия, Ҡаҙағстан, Латвия, Литва, Эстония, Украинанан журналистар ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр БР Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығынан.
Жюри хөкөмөнә 2011 йылда донъя күргән энергетика комплесының теләһә ҡайһы тармағына (нефть һәм газ сығарыу, уларҙы транспортлау һәм эшкәртеү, күмер сығарыу, электр энергияһы етештереү, атом электроэнергетикаһы һәм башҡалар) арналған эштәр ҡабул ителә.
Еңеүселәр 15 номинация буйынса һайлап алынасаҡ. Иң яҡшы эштәр авторҙары дипломдар һәм аҡсалата премиялар аласаҡ.
Материалдарҙы 2012 йылдың 31 мартына тиклем түбәндәге адресҡа ебәрергә кәрәк: 109028, Мәскәү, Тессинский тыҡрығы, 5. Белешмәләр өсөн телефондар: (495) 916 79 48, (495) 766 31 56, raej@yandex.ru, pegaz@yandex.ru.


text:
Юстиция министрлығы сәйәси партияларҙың ғәмәлдәге ойоштороу комитеттары тураһында мәғлүмәт бирә
Рәсәй Юстиция министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта, 9 авгусҡа ҡарата, илдә сәйәси партияларҙың 197 ойоштороу комитеты теркәлгән. Белешмәләрҙә ойошма исеме, уның барлыҡҡа килеү көнө, вәкәләтле кешеһе тураһында һәм башҡа мәғлүмәт бар.
Шулай уҡ, «Концептуальная Партия Единение» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһын булдырыу буйынса ойоштороу комитеты ойоштороу съезын үткәреү айҡанлы үҙ эшен туҡтата, тип хәбәр ителә.
Ойошмалар исемлеге Рәсәй Юстиция министрлығының Башҡортостан буйынса идаралығы сайтында урынлаштырылған.


text:
БР Торлаҡ төҙөлөшө фонды Һаҡлыҡ банкынан ипотека буйынса фатир тәҡдим итә
«БР Торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы менән «Рәсәй һаҡлыҡ банкы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөнө. Уға ярашлы, Фондтан төҙөлөп ятҡан күп фатирлы торлаҡ йорттарҙан фатир һатып алған осраҡта «Рәсәй Һаҡлыҡ банкы» физик шәхестәргә ипотека кредиттары бирәсәк.
Ипотека кредиттары алыу мөмкинлеге биргән аккредитланған объекттар исемлеге менән «БР Торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы сайтында танышырға мөмкин.


text:
Башҡортостан Башлығының сифат өлкәһендәге премияһына лайыҡ булыусылар билдәләнде
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Башҡортостан Башлығының сифат өлкәһендәге премияһына эйә булыусылар билдәләнде. Тейешле указ республиканың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт порталында баҫылған.
Башҡортостан Башлығының сифат өлкәһендәге премияһында беренсе урын Өфө дәүләт нефть техник университетына, «Мәләүез тимер бетон конструкциялар заводы», «Ҡыҙыл пролетарий» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренә һәм 8-се ҡала клиник дауаханаһына бирелде.
Икенсе урынға Башҡортостандың Техник инвентаризация бюроһы һәм «Стәрлетамаҡ икмәк комбинаты» лайыҡ булды.
Тәүге урын алыусыларға Башҡортостан Башлығы премияһының эмблемаһы төшөрөлгән кубок һәм беренсе дәрәжә дипломдар тапшырыласаҡ. Икенсе урын яулаған ойошмалар дипломдар аласаҡ.


text:
Өфөлә мәктәптәр һәм баҡсалар балаларҙы ҡабул итеүгә 99 процентҡа әҙер Фото: Олег Яровиков
Өфөлә мәктәптәр һәм баҡсалар балаларҙы ҡабул итеүгә 99 процентҡа әҙер
Өфөлә мәктәптәр һәм баҡсалар балаларҙы ҡабул итеүгә 99 процентҡа әҙер Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 23 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфөлә мәктәптәр һәм баҡсалар балаларҙы ҡабул итеүгә 99 процентҡа әҙер. 25 авгусҡа белем биреү учреждениеларында ремонт эштәре 100 процентҡа тамамланасаҡ. 23 августа ҡала хакимиәтендә үткән оператив кәңәшмәлә Мәғариф идаралығы етәксеһе Елена Хаффазова ошо хаҡта белдерҙе.
Уның әйтеүенсә, 80 бинаны — 36 мәктәпте, 40 балалар баҡсаһын һәм дүрт өҫтәмә белем биреү учреждениеһын капиталь ремонтлау өсөн ҡала бюджетынан 100 миллион һум аҡса йүнәлтелде. Бынан тыш, юл-транспорт хәүефһеҙлегенә ҙур иғтибар бүленде. Әҙерлек осоронда мәктәптәр янында 300 юл билдәһе, 10 светофор ҡуйылған һәм 16 мең квадрат метр юл тамғалары һыҙылған. Быйыл мәктәптәр һәм балалар баҡсалары өсөн ике тапҡырға тиерлек күберәк дәреслектәр һәм уйынсыҡтар һатып алынған.
2016 йылда 12,2 мең уҡыусы беренсе класҡа бара, тип билдәләне Елена Хаффазова. Ҡалала бөтәһе 107,1 мең уҡыусы белем ала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 816
БАШҠОРТТАРҘЫҢ ЫРЫУ-ҠӘБИЛӘ ҠОРОЛОШО, башҡ. йәмғиәтенең генеалогик туғанлыҡҡа ҡоролған традицион структураһы. Ярым күсмә (ҡара: Күсмә тормош), малсылыҡ хужалыҡ‑мәҙәни тибы өҫтөнлөк итеү шарттарында барлыҡҡа килә, йола һәм тарихи‑мәҙәни традициялар м‑н бәйле була. Тарихи сығанаҡтарҙа, ш. иҫ. шәжәрәләрҙә, Б.ы.‑ҡ.ҡ. төрлө варианттары теркәлгән: башҡ. ҡәбиләләренең күпселеге 3 баҫҡыслы (ҡәбилә—ырыу—ырыу бүленеше) булған, ш. уҡ 2 (ҡәбилә—ырыу бүленеше; түңгәүер, һырҙы), 4 (ҡәбилә— ырыу—ырыу бүленеше—ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмө; ҡатай), 5 (ҡәбилә—ырыу—бүлендек ырыу—ырыу бүленеше—ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмө; табын) баҫҡыслы ҡоролошлолары осраған. Ҡоролош эсендәге баҫҡыстар һаны һәм улар араһындағы сиктәр даими үҙгәреп торған, яңылары барлыҡҡа килгән йәки береһе икенсеһенә күскән, юғары баҫҡыстарҙан аҫҡыларына табан үҙгәреүсәнлек көсәйә барған. Шулай уҡ ырыу‑ҡәбилә берләшмәләрен барлыҡҡа килтергән бер нисә ҡәбилә союздары осраған.
Ҡоролоштағы өс төркөм (ҡәбилә, ырыу, ырыу бүленеше) төп әһәмиәткә эйә булған, ҡалғандары, ҡағиҙә булараҡ, уларҙың береһенән икенсеһенә күсеү торошон сағылдырған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң уларҙың мәғәнәһенең һаҡланыуы, нигеҙҙә, ер милкенә мөнәсәбәткә һәм ерҙе файҙаланыу системаһындағы урынға бәйле булған. Башҡорттарҙа ҡәбилә йәки ҙур ырыу ер милке хужаһы булған, 18 б. аҙ. ҡарай ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре, нигеҙҙә, ырыу аҫаба ерҙәренә тарҡалған. Юридик яҡтан һаҡланып ҡалған ырыу аҫаба ерҙәре сиктәрендә ерҙе файҙаланыуҙы көнсығыш Башҡортостанда ырыу бүленештәре, 18 б. ҡарай игенселек киң таралған көнбайышта — ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмө йәки айырым ғаиләләр тормошҡа ашырған, һөҙөмтәлә күп райондарҙа ырыу бүленештәре яйлап тарҡалған һәм Б.ы.‑ҡ.ҡ. дөйөм сылбырынан төшөп ҡалған. Ҡәбилә йәки ырыуҙар эсенә күсеп килгән халыҡ төркөмдәренең инеүе, уларҙың ерҙе файҙаланыуға хоҡуҡ алыу маҡсатында ырыу йәки ырыу бүленештәренә (“татар”, “ҡалмыҡ”, “ҡаҙаҡ”, “ҡарағалпаҡ” һ.б. тармаҡтар осрай) әүерелеүе общиналағы генетик бәйләнештәрҙе йомшартҡан һәм терр. бәйләнештәрҙе нығытҡан. Төрлө тарихи осорҙарҙа Б.ы.‑ҡ.ҡ. ҡатламдары өсөн экзогамия хас булған. Төп ырыу‑ҡәбилә атрибуттарының (тамға, оран, онгон, тотем ағасы) уртаҡлығы ҡайһы бер осраҡтарҙа тотош ҡәбиләгә хас булһа, башҡаларында — тик ырыу өсөн.
Б.ы.‑ҡ.ҡ. структураһы өлөштәре сиктәренең тотороҡһоҙлоғо уларҙың терминологияһында сағылыш тапҡан (ҡара: Этнонимика). Ырыу термины ҡәбиләне лә, ырыуҙы ла аңлатҡан, көньяҡ‑көнсығыш башҡорттар ҡәбиләне ҡайһы ваҡыт өлкән ырыу, төньяҡ‑көнсығыш башҡорттар ил (ш. уҡ ырыу мәғәнәһендә лә ҡулланыла алған) тип йөрөткән. Ырыуҙы Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ райондарында, нигеҙҙә, түбә, төньяҡ- көнсығышта аймаҡ тип атағандар, көнбайышта ике төшөнсәне лә ҡулланғандар. Ырыу бүленешен төбәктең төньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә, ырыу кеүек үк, аймаҡ тигәндәр, ҡайһы бер райондарҙа нәҫел, тармыт, төркөм, ос, йәүер, түбә тигән терминдар йөрөгән; көньяҡ‑көнсығышта һәм көньяҡта — ара, ҡайһы ваҡыт — ырыу йәки түбә; көнбайышта — аймаҡ, ара йәки нәҫел; көнбайышта һәм төньяҡта ш. уҡ һуңыраҡ осорҙарға ҡараған йәки сит телдәрҙән үҙләштерелгән тамыр, тармыт, тоҡом, зат, быуын, кидәк, паруд һ.б. терминдар файҙаланылған. Урта быуатта ҡәбиләләрҙең өлөштәргә бүленеүе айырыуса әүҙем барған, һөҙөмтәлә төп тамғалары оҡшаш, этногенетик риүәйәттәре бер сюжетҡа ҡоролған яңы ҡәбиләләр (табын‑ҡатай һ.б.) барлыҡҡа килгән. Шуның м‑н бергә төрлө осорҙа ҙур ҡәбиләләр (ҡыпсаҡ, ҡатай, әйле) тирәһендә уның төп ырыуҙары м‑н туған булмаған, ләкин ниндәй ҙә булһа тарихи йәки сәйәси шарттар м‑н бәйләнгән ырыуҙар тупланған һәм уларға ҡушылған. Ырыуҙар бүленеүе бер‑береһенә сығышы м‑н яҡын торған ырыу бүленештәренең ойошоу һәм айырымланыу юлы м‑н барған, һөҙөмтәлә бүлендек ырыу (табын ҡәбиләһе ҡара‑табын ырыуынан күк йүргәк, юрматы ҡәбиләһе тәлтем ырыуынан тәтегәс) барлыҡҡа килгән һәм ул биләгән ерҙәр үҙ аллы ырыу аҫаба ере булып киткән. Ваҡыт үтеү м‑н төп һәм бүлендек ырыу араһындағы буйһоноулы бәйләнеш юҡҡа сыҡҡан, был осраҡта улар ҡәбилә эсендә тиң функциялар һәм статус алған. Ырыу бүленештәрендә лә оҡшаш процестар барған: бүлендектәрҙең үҙ торамаһы (ҡара: Ауыл), күсеү юлдары (ҡара: Башҡорт йәйләүҙәре), зыяраты, тейешенсә үҙгәртелгән тамғаһы һ.б. булған көтөүлек‑күсмә төркөмдәре барлыҡҡа килгән, яңы ырыу бүленештәре үҙҙәрен инә ырыу бүленештәренең (улар м‑н бәйләнеш генеалогик төҫ алған) бер өлөшө тип түгел, ә ырыуҙың бер өлөшө тип таный башлаған. Был күренештең соц‑иҡт. нигеҙендә күсмә йәки ярым күсмә малсылыҡ хужалығының билдәле бер терр‑яла көткән малға теүәл иҫәп алып барыу талап иткән үҙенсәлеге ята. 18—19 бб. Рәсәй үткәргән адм., соц. сәйәсәт һәм ер сәйәсәте, малсылыҡ күләменең кәмеүе, игенселектең үҫеүе һ.б. һөҙөмтәһендә Б.ы.‑ҡ.ҡ. ҡайһы бер өлөштәре (нигеҙҙә, юғарылары) башҡорттарҙың ижт. тормошонда әһәмиәтен яйлап юғалта һәм традициялар арҡаһында ғына йәшәүен дауам итә.
Р.М.Йосопов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Исемең матур, кемдәр ҡушҡан, Һине күреп кем туйған…
Исемең матур, кемдәр ҡушҡан, Һине күреп кем туйған…
Бөгөн матур яңғырашлы, саф башҡорт исемдәрен һайлаусы милләттәштәребеҙ, Аллаға шөкөр, бар. Бала үҙенсәлекле милли исем йөрөтһә, тағы ла һылыуыраҡ, камилыраҡ, аҡыллыраҡ күренә, шулаймы? Башҡорт исемдәрен киңерәк таратыу маҡсатында өр-яңы рубрика тәҡдим итәбеҙ. Бер ҙә уйланмай балаһына еңел-елпе исем биргәндәр аҙым һайын осрай. Ҡолаҡҡа ятмаған исем һайлаусы ата-әсәләр араһында үҙебеҙҙең мәғәнәле төрки халыҡтар исемдәрен танытыуҙы бурыс итеп ҡуйып, алфавит буйынса ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәрен бирәсәкбеҙ.
Исемен үҙе ҡушмаһа ла, кеше уны ғүмере буйы йөрөтә. Милли рухлы, аһәңле, мәғәнәле, имен йәшәү өсөн кәрәкле булһын тип һайланған исем кешегә дәрәжә өҫтәй кеүек. “Балаларығыҙға матур исемдәр бирегеҙ, әхирәттә исемдәребеҙ менән саҡырылырбыҙ”, – тигән. Ата-әсә, исем һайлағанда үҙегеҙгә оҡшаған өсөн түгел, балаға лайыҡлы исем булһын, тип ҡушырға кәрәк. Борон-борондан исемдең кеше яҙмышына тәьҫир итеүе билдәле. Иң мөһиме – балағыҙҙың ҡотло киләсәген, ырыҫлы яҙмышын хәл итеүегеҙҙе уйығыҙҙан сығармағыҙ. Һеҙ һайлаған исем уға тик бәхет кенә килтерһен!
А
Азамат
Бала сағында Азамат изге күңелле, алсаҡ малай, ата-әсәһенең һүҙенән сыҡмай. Был инде ата-әсәнең ниндәй өлгө биреүҙәре үтә мөһим тигәнде аңлата. Үҫә килә ул ҡыйыу, түҙемле һәм ғәҙел үҫмергә әйләнә. Әйткәндәй, ғәҙеллек өсөн көрәштә Азамат бер ҡасан да күҙәтеүсе генә булып ҡалмай. Тирә-яҡ мөхиткә битараф түгел, үҙе йәшәгән ерҙе һәр саҡ яҡшы яҡҡа үҙгәртергә тырыша. Егет йәш саҡтан уҡ хисле һәм ижади шәхес булып таныла. Азамат исемен йөрөтөүселәр – бик талантлы, фантазияға бай кешеләр. Шуға күрә уларҙы бала саҡтан уҡ төрлө түңәрәккә йөрөтөргә, һәләтен үҫтерергә кәрәк – һүрәт төшөрөү, бейеү, йыр, ағас һырлау һ.б.
Күп ваҡытта ул үҙенең хистәрен йәшерә, ирлек сифаттарын алға ҡуя, ҡаты һәм көслө була белә. Шулай ҙа Азаматтың ниҙәр кисергәнен уның ижады аша аңлауы ауыр түгел. Дуҫлыҡ уның өсөн оло мәғәнәгә эйә, бер ҡасан да арҡаҙашын һатмаясаҡ, аҡыллы кәңәш тә бирәсәк. Егеттең асыҡ һәм изге холҡона барыһы ла тартыла, ышана, тимәк, Азамат бер ҡасан да яңғыҙы ҡалмаясаҡ. Ир ҡорона ингәндәре һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер, төрлө ауыр һәм сараһыҙ хәлдән дә сығыу юлын таба ала. Ҡыйыу, көслө һәм импульсив булһа ла, дөрөҫ ҡарарҙар ҡабул итә белә. Маҡсатлы, алға ынтылыусан ир-аттың тормошта нимә теләһә лә, алдына киләсәк. Сөнки Азамат бәхет һәм донъяны яҡшы яҡҡа үҙгәртеү өсөн тыуған.
Танылған шәхестәр
Азамат Моратов – радио һәм телевидение алып барыусыһы;
Азамат Юлдашбаев – «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире;
Азамат Ушанов – миллионер, Рәсәй мәғлүмәт бизнесының алтын активына ингән;
Азамат Мусағәлиев – танылған актер, алып барыусы, КВН ҡатнашыусыһы;
Азамат Сәлихов – «Башҡортостан» ДТРК-һы директоры.
Азамат ТИМЕРОВ, Башҡортостандың халыҡ артисы:
– Был исем миңә оло яуаплылыҡ өҫтәй, алға этәрә, атай-әсәйемә ҙур рәхмәт. Азамат исемен аҡлап йәшәйемдер, тип уйлайым үҙемсә. Мәғәнәле мосолман исемен йөрөткәнемә ҡыуанам, ул миңә тормошта уңыштар килтергәненә инанам.
Исемдәр тураһында һүҙ сыҡһа, балаларына башҡорт исемдәрен бирмәгән ата-әсәләр менән йыш ҡына бәхәсләшәм. Бөткәнме ни үҙебеҙҙең йырға ятышлы, моңло, мәғәнәле исемдәребеҙ. Ни эшләп балаға хәрефтәр йыйылмаһын ҡушалар икән?! Халыҡ йырҙары кеүек, борондан килгән ҡолаҡҡа ятышлы исемдәрҙе лә халыҡ хазинаһына тиңләйем. Телем, халҡым, тип янып йөрөүселәр араһында ла үҙебеҙҙең исемдәрҙе инҡар итеүселәр бар, үкенескә күрә. Балаларыма Урал, Арыҫлан тигән исемдәрҙе яратып ҡуштым, улар ҙа исемдәренең көсөн, яуаплылығын тойоп йәшәй.
Айһылыу
Исеменә күрә – есеме: ул бәләкәйҙән үк сибәр йөҙлө, аңлы бала була. Ҡыҙсыҡ тәрән аҡыл менән эш итеп, йыш ҡына ололарҙы хайран ҡалдыра. Уҡыу йәшенә еткәс, уҡытыусыларға артыҡ мәшәҡәт тыуҙырмай. Барлыҡ фәндән дә яҡшы өлгәшә, түңәрәктәрҙә лә үҙен һынап ҡарай. Шулай ҙа Айһылыуҙы ымһындырғыс сәнғәт өлкәһе нығыраҡ ҡыҙыҡһындыра. Был исем аҫтында һынлы сәнғәт һәм музыка буйынса оло уңыш ҡаҙаныусы ҡатын-ҡыҙ бихисап.
Яҡшылыҡтың һәр саҡ еңәсәгенә ышанған Айһылыуҙың әүҙем һәм тырыш булыуы һоҡландыра. Ул ғәҙеллек ярата һәм үҙаллылыҡҡа ынтыла, эске һиҙемләүе көслө, тыныс холоҡло, аралашыусан. Үҙ-үҙенә ышанған шәхес булараҡ, Айһылыу йәмғиәттә танылыу яулай. Көнсөл түгел, интригаларҙан алыҫ торған ҡатын-ҡыҙҙы хөрмәт итәләр, ул барлыҡ ауырлыҡты таҙа күңел менән еңеп сыға ала. Йылдар уҙыу менән, Айһылыуҙар аҡыллыраҡ, тәжрибәлерәк була бара, яҡындары араһында улар лайыҡлы рәүештә ышаныслы кеше булараҡ хөрмәт ҡаҙана.
Танылған шәхестәр
Айһылыу Йомағолова – М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы;
Айһылыу Солтанова – эстрада һәм джаз йырсыһы;
Айһылыу Йәғәфәрова – балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре;
Айһылыу Илембәтова – иҡтисад фәндәре кандидаты, уҡытыусы;
Айһылыу Сәлмәнова – композитор.
Айһылыу ҒАРИФУЛЛИНА, шағирә, журналист:
– Әсәйем миңә тәүҙә Сания тигән исемде һайлаған. Ләкин бер концертта Айһылыу тигән ҡыҙҙың матур итеп бейегәнен күреп, уның үҙен дә, исемен дә оҡшатҡан. Бала саҡта оло күрше әбей мине, бер туғаныма оҡшатып, Мәрйенбикә тип йөрөттө. Йәнәһе, шул инәйем кеүек тумалаҡмын, ул исем дә күңелемә ята ине.
Исемемдән ғүмер буйы ҡәнәғәт булып йәшәнем. Исем һылыулыҡты, сибәрлекте аңлата, ә мин белгән Айһылыуҙарҙың барыһы ла сая, бер ҡасан да юғалып ҡалмай. Мин дә шундайҙар рәтендә: бала саҡтан малайҙар эшен башҡарып, атайымдан бер тотам да ҡалманым. Йәберләүҙәргә ҡаршы тора белдем, ғәҙел кеше булараҡ, башҡаларҙы яҡлашыу ғәҙәте – ҡанымда. Яҡлашып, һуғыш-талаштың эсенә лә инеп китергә күп һорамайым. Яңыраҡ урамда бер ирҙең ҡатынын туҡмағанын күреп, ҡатынға ярҙамға ашыҡтым. Ҡурҡыуымды онотоп, ирҙе елтерәтеп алғанымды һиҙмәй ҙә ҡалдым. Ҡыҫҡаһы, Айһылыуҙар берәүгә бирешмәй, кәрәк икән, тирә-йүндәгеләргә лә яҡлаусы була ала.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Быйыл бергәләп өлгөргән, берҙәм милләттең генә көсөнән килгән һынауҙарҙы үтә алдыҡ – Владимир Путин
ӨФӨ, 2014 йыл, 4 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
Рәсәй Президенты Владимир Путин Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышына йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһай.
— Быйыл бергәләп өлгөргән, берҙәм милләттең, ысынлап та суверенлы һәм көслө дәүләттең көсөнән генә килгән һынауҙарҙы үтә алдыҡ, — тип үҙ сығышын башланы Владимир Путин. — Рәсәй эштә ватандаштарын, дөрөҫлөктө һәм ғәҙеллекте намыҫ менән яҡлап ҡала алыуын раҫланы. Илебеҙ быны һеҙҙең – Рәсәй граждандары ярҙамында эшләй алды.
Рәсәй Президенты билдәләүенсә, Мөрәжәғәтнамә илебеҙ йәшәгән хәҙерге заманға ла, бөгөнгө шарттарға ла тап киләсәк.


text: 24 май 19.00 сәғәттә «Болоттар» Заманса сәнғәт үҙәге сәхнәһендә (Өфө ҡалаһы, Баҡалы урамы, 3) Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының «Әлифбанан бер себеш» (А.Кивиряхк, режиссеры - Л.Зайкаускас) моноспектакле була. Спектаклде Башҡортостандың халыҡ артисы Алмас Әмиров башҡара һәм ул рус телендә уйнала. Спектаклдән һуң «Театр+ » мәҙәни форумы үтә, йәғни, фекер алышыу — тамашасы менән йәнле аралашыу була. Унда студент йәштәр, тәрбиәселәр, журналистар, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, театр әһелдәре — теләгән һәр кем ҡатнаша ала. Был мәҙәни проекттың сәнғәт аша тамашасыға, бигерәк тә йәштәргә тәрбиә биреү йәһәтенән әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ.


text:
Рөстәм Хәмитов Милләттәр эше буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Игорь Баринов менән осрашты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов Милләттәр эше буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Игорь Баринов менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Милләттәр эше буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Игорь Баринов менән осрашты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 12 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
11 апрелдә Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Милләттәр эше буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Игорь Баринов менән осрашты. Осрашыуҙа милли сәйәсәтте тормошҡа ашырыу мәсьәләләре тикшерелде.
– Беҙ илдә һәм республикала барған ваҡиғаларға милләт-ара сәйәсәттең тәьҫир итеүенә ҙур иғтибар бирәбеҙ. Был мәсьәләнең ни тиклем мөһим булыуын аңлайбыҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Башҡортостанда кешеләр быуаттар буйына бер-береһенә ярҙам итеп йәшәй. Беҙҙә бер ҡасан да милләт-ара ыҙғыштар булмаған. Бөгөнгө хәлде тыныс тип баһалайбыҙ. Ваҡыты-ваҡыты менән көсөргәнеш тыуа. Граждандарыбыҙ ошо ҡатмарлы мәсьәләләрҙе йомшартырға, ситкә сығармаҫҡа тырыша.
Игорь Баринов бер йыл элек булдырылған Милләттәр эше буйынса федераль агентлыҡ алдындағы бурыстар хаҡында һөйләне.
– Федераль кимәлдә етди ҡарарҙар һәм стратегия ҡабул ителгәйне. Башҡарма властың 15 федераль органы үҙҙәренең дәүләт программаларында этноконфессия мәсьәләләре хаҡында һөйләй, әммә системалы рәүештә эш алып барылмай. Биш-алты төбәкте иҫәпкә алмағанда, бындай эш бик һүлпән бара, – тине агентлыҡ етәксеһе. – Беҙ 85 субъекттың барыһына ла милләт-ара, конфессия-ара мәсьәләләр менән шөғөлләнәсәк бүлек берҙәм блокка берләштерелергә һәм төбәк башлығының эске сәйәсәт буйынса урынбаҫары етәкселегендә булырға тейеш тигән тәҡдим индерә башланыҡ. Реаль сәйәсәт субъект, муниципалитеттар кимәлендә бара.


text:
Төбәктә эшләүсе пенсионерҙар өсөн пенсиялар артты Фото: Олег Яровиков
Төбәктә эшләүсе пенсионерҙар өсөн пенсиялар артты
Төбәктә эшләүсе пенсионерҙар өсөн пенсиялар артты Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
3 августан 2015 йылда эшләгән пенсионерҙар арттырылған пенсия ала башлай. Яңы күләмдәге пенсияны 250 меңдән ашыу кеше аласаҡ. Түләүгә сығымдарҙы финанслау тулы күләмдә тәьмин ителгән, тип хәбәр иттеләр Пенсия фондының Башҡортостан бүлексәһендә.
Эшләүсе пенсионерҙарҙың страховка пенсиялары күләмен ҡайтанан иҫәпләү тамамланған. Рәсәй Пенсия фонды идараһы ағзаһы, Башҡортостан буйынса идарасы Фоат Хантимеров аңлатыуынса, пенсия автоматик рәүештә иҫәпләнә.
Максималь өҫтәмә күләме өс пенсия балы суммаһына, йәғни 222,81 һумға тиң. Ағымдағы йылдың 1 февраленән пенсия балының хаҡы 74,27 һум тәшкил итә.
Графикка ярашлы, пенсия 3 августан 24-нә тиклем таратыла. Кредит ойошмаларына аҡса килешеүҙә билдәләнгән ваҡытта күсерелә.


text:
Трамп НАТО-ны бөтөрөрмө?
17 января 2017 йыл | Сәйәсәт
Обама командаһы аптырата
Билдәле булыуынса, АҠШ-тың яңы һайланған Президенты Дональд Трамп 20 ғинуарҙа рәсми рәүештә үҙ вазифаһын башҡара башлаясаҡ. Барак Обама командаһы тулыһынса отставкаға китә. Китер алдынан изгелек эшләп ҡал, тиҙәр ҙә бит, Барак Обама ла, уның командаһы ла тап киреһенсә эшләй. Айырыуса илебеҙгә ҡарата сәйәсәтендә. Илебеҙгә ҡарата йәнә бер санкция иғлан итеү, Сүриәлә барған ИГИЛ боевиктарына ҡаршы көрәште танымаҫҡа маташыу, Украина милләтселәрен яҡлашыу, Европа илдәрендә НАТО көстәрен урынлаштырыу, илебеҙ етәксеһе Владимир Путинға яла яғыу булһынмы, хатта һуңғы һайлауҙар мәлендә Хиллари Клинтондың түгел, ә Дональд Трамптың еңеп сығыуында ла илебеҙ ғәйепле булып сыға. Йәнәһе лә уларҙың разведкаһына (ФБР, ЦРУ) илебеҙ хакерҙары атака яһап, уларҙың системаһын зарарлаған имеш. Быны ла ысынбарлыҡ тип әйтеп булмай. Сөнки донъяла иң ҙур бюджеты булған был разведка идаралыҡтары системаһына ябай хакерҙар ғына үтеп инә ала буламы һуң инде. Төптө яла яғыу был.
АҠШ-тың ҡара тәнле тәүге президенты властан күҙ йәштәре аша китә. Үҙенең тыуған ҡалаһы булып иҫәпләнгән Чикагола һигеҙ йыллыҡ эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһарға маташып ҡараны. Күрәһең, күңеле нескә генәлер, сығыш яһап торғанда бер нисә тапҡыр күҙ йәштәрен дә һөртөп алды. Ә бына уның төп ярҙамсыларының береһе булып иҫәпләнгән, АҠШ-тың оборона министры Эштон Картер үҙенең етәксеһенән дә арттырып ебәрҙе: Рәсәй Сүриәлә ИГИЛ боевиктарына ҡаршы бер ни ҙә ҡылманы, тип әҙәм ышанмаҫлыҡ хәбәр һөйләргә лә тартынманы. Ә бит илебеҙҙең көс структуралары Сүриәнең байтаҡ өлөшөн ИГИЛ боевиктарынан азат итеп, халыҡты тыныс тормошҡа ҡайтарҙы.
Европа сәйәсәте үҙгәреш кисерәсәк
Дональд Трампҡа килгәндә инде, әле ул Рәсәй яҡлы булып күренергә тырышһа ла, күңелендә нимә ятыры билдәһеҙ. Дөрөҫ, ул бер нисә тапҡыр илебеҙ менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау, санкцияларҙы бөтөрөү кәрәклеге хаҡында белдерҙе. Ә бына уның НАТО-ны "иҫкергән орган” тип атауы күп кенә Европа илдәре етәкселәрен аптырашта ҡалдырҙы. Был инде уның Барак Обама алып барған сәйәсәтте бөтөнләй хупламауына ишара. Обама бит, киреһенсә, НАТО көстәрен Рәсәй сиктәренә яҡынайтыу сараһын күрҙе. Трамптың НАТО-ны "иҫкергән орган” тип атауында ла дөрөҫлөк бар. Был альянсҡа ҡаршы булдырылған "Варшава килешеүе” (16 ил керә ине) СССР тарҡалғанға тиклем үк бөтөүгә дусар булды. Шулай булғас НАТО көстәре ни өсөн кәрәк? Рәсәйгә әленән-әле янап торорға, йә булмаһа Яҡын Көнсығыш илдәрендә, Афғанстанда көрәш алып барыу өсөн түгелдер. Ошо йәһәттән ҡарағанда Трамптың сәйәсәте өҫтөнлөклө күренә. Уның Германия канц-леры Ангела Меркелде тәнҡитләп, ул алып барған миграция сәйәсәтен "катастрофик хата” тип атауы ҙур мәғәнәгә эйә. Тимәк, Трамп Европала ла үҙ сәйәсәтен ныҡлы алып барасаҡ. Бәлки, Украинаны ла бер ни тиклем ауыҙлыҡлауға өлгәшер. Юғиһә бит Петр Порошенко Барак Обама командаһынан һәр саҡ яҡлау табып, илебеҙгә һөсләтеү сараһын табып килде.
Әйткәндәй, 16 ғинуарҙа Барак Обаманың Украина буйынса төп ярҙамсыһы Джо Байден Киевҡа килде. Уның килеүенең төп маҡсаты нимәнән ғибәрәт һуң тигән урынлы һорау тыуа. Командаһы китергә дүрт көн ҡалған, ә ул Украинаға ярҙамсыһын ебәреп ята. Әлбиттә, хушлашыр алдынан бер-береһенә ярҙамдары өсөн бүләк тапшырышыр, йә булмаһа берәй миҙал тағышыу өсөндөр. Ни өсөн тигәндә, Дональд Трамп власҡа килгәндән һуң Украинаға бындай ярҙам өмөт итеү урынһыҙ буласаҡ. Германия, Франция, Бөйөк Британия кеүек илдәр ҙә Украинаға башҡа төрлө ҡарай башлар тип көтөлә.
Литва сиктәш булғыһы килмәй
Элекке союздаш республикаларыбыҙҙың береһе булған Литва ла ныҡлы рәүештә Көнбайыш Европа илдәре сәйәсмәндәре ҡурайына бейей. Эйе, СССР-ҙан иң беренсе булып айырылып сыҡҡан Балтик буйы илдәре күптән инде Рәсәйҙе яратмай. Билдәле булыуынса, Литва айырым утрау рәүешендә Европа илдәре араһында тороп ҡалған Калининград өлкәһе менән сиктәш. Сик һыҙаты 135 километрға һуҙыла. Вильнюс етәкселеге ошо сик һыҙатын бейек ҡойма менән тоторға (Ҡытай стенаһы кеүек инде) самалай. Ил бюджетына был ҡойма 3,6 миллион евроға төшәсәк. Калининград өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы Антон Алиханов: әйҙә тотһондар, тик төҙөлөш материалын беҙҙән һатып алһындар, үҙҙәренең төҙөлөш материалы юҡ бит, тип белдергән.
Самат ҒӘЛИУЛЛИН.
Билдәле булыуынса, АҠШ-тың яңы һайланған Президенты Дональд Трамп 20 ғинуарҙа рәсми рәүештә үҙ вазифаһын башҡара башлаясаҡ. Барак Обама командаһы тулыһынса отставкаға китә. Китер алдынан изгелек эшләп ҡал, тиҙәр ҙә бит, Барак Обама ла, уның командаһы ла тап киреһенсә эшләй. Айырыуса илебеҙгә ҡарата сәйәсәтендә. Илебеҙгә ҡарата йәнә бер санкция иғлан итеү, Сүриәлә барған ИГИЛ боевиктарына ҡаршы көрәште танымаҫҡа маташыу, Украина милләтселәрен яҡлашыу, Европа илдәрендә НАТО көстәрен урынлаштырыу, илебеҙ етәксеһе Владимир Путинға яла яғыу булһынмы, хатта һуңғы һайлауҙар мәлендә Хиллари Клинтондың түгел, ә Дональд Трамптың еңеп сығыуында ла илебеҙ ғәйепле булып сыға. Йәнәһе лә уларҙың разведкаһына (ФБР, ЦРУ) илебеҙ хакерҙары атака яһап, уларҙың системаһын зарарлаған имеш. Быны ла ысынбарлыҡ тип әйтеп булмай. Сөнки донъяла иң ҙур бюджеты булған был разведка идаралыҡтары системаһына ябай хакерҙар ғына үтеп инә ала буламы һуң инде. Төптө яла яғыу был.
АҠШ-тың ҡара тәнле тәүге президенты властан күҙ йәштәре аша китә. Үҙенең тыуған ҡалаһы булып иҫәпләнгән Чикагола һигеҙ йыллыҡ эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһарға маташып ҡараны. Күрәһең, күңеле нескә генәлер, сығыш яһап торғанда бер нисә тапҡыр күҙ йәштәрен дә һөртөп алды. Ә бына уның төп ярҙамсыларының береһе булып иҫәпләнгән, АҠШ-тың оборона министры Эштон Картер үҙенең етәксеһенән дә арттырып ебәрҙе: Рәсәй Сүриәлә ИГИЛ боевиктарына ҡаршы бер ни ҙә ҡылманы, тип әҙәм ышанмаҫлыҡ хәбәр һөйләргә лә тартынманы. Ә бит илебеҙҙең көс структуралары Сүриәнең байтаҡ өлөшөн ИГИЛ боевиктарынан азат итеп, халыҡты тыныс тормошҡа ҡайтарҙы.
Европа сәйәсәте үҙгәреш кисерәсәк
Дональд Трампҡа килгәндә инде, әле ул Рәсәй яҡлы булып күренергә тырышһа ла, күңелендә нимә ятыры билдәһеҙ. Дөрөҫ, ул бер нисә тапҡыр илебеҙ менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау, санкцияларҙы бөтөрөү кәрәклеге хаҡында белдерҙе. Ә бына уның НАТО-ны "иҫкергән орган” тип атауы күп кенә Европа илдәре етәкселәрен аптырашта ҡалдырҙы. Был инде уның Барак Обама алып барған сәйәсәтте бөтөнләй хупламауына ишара. Обама бит, киреһенсә, НАТО көстәрен Рәсәй сиктәренә яҡынайтыу сараһын күрҙе. Трамптың НАТО-ны "иҫкергән орган” тип атауында ла дөрөҫлөк бар. Был альянсҡа ҡаршы булдырылған "Варшава килешеүе” (16 ил керә ине) СССР тарҡалғанға тиклем үк бөтөүгә дусар булды. Шулай булғас НАТО көстәре ни өсөн кәрәк? Рәсәйгә әленән-әле янап торорға, йә булмаһа Яҡын Көнсығыш илдәрендә, Афғанстанда көрәш алып барыу өсөн түгелдер. Ошо йәһәттән ҡарағанда Трамптың сәйәсәте өҫтөнлөклө күренә. Уның Германия канц-леры Ангела Меркелде тәнҡитләп, ул алып барған миграция сәйәсәтен "катастрофик хата” тип атауы ҙур мәғәнәгә эйә. Тимәк, Трамп Европала ла үҙ сәйәсәтен ныҡлы алып барасаҡ. Бәлки, Украинаны ла бер ни тиклем ауыҙлыҡлауға өлгәшер. Юғиһә бит Петр Порошенко Барак Обама командаһынан һәр саҡ яҡлау табып, илебеҙгә һөсләтеү сараһын табып килде.
Әйткәндәй, 16 ғинуарҙа Барак Обаманың Украина буйынса төп ярҙамсыһы Джо Байден Киевҡа килде. Уның килеүенең төп маҡсаты нимәнән ғибәрәт һуң тигән урынлы һорау тыуа. Командаһы китергә дүрт көн ҡалған, ә ул Украинаға ярҙамсыһын ебәреп ята. Әлбиттә, хушлашыр алдынан бер-береһенә ярҙамдары өсөн бүләк тапшырышыр, йә булмаһа берәй миҙал тағышыу өсөндөр. Ни өсөн тигәндә, Дональд Трамп власҡа килгәндән һуң Украинаға бындай ярҙам өмөт итеү урынһыҙ буласаҡ. Германия, Франция, Бөйөк Британия кеүек илдәр ҙә Украинаға башҡа төрлө ҡарай башлар тип көтөлә.
Литва сиктәш булғыһы килмәй
Элекке союздаш республикаларыбыҙҙың береһе булған Литва ла ныҡлы рәүештә Көнбайыш Европа илдәре сәйәсмәндәре ҡурайына бейей. Эйе, СССР-ҙан иң беренсе булып айырылып сыҡҡан Балтик буйы илдәре күптән инде Рәсәйҙе яратмай. Билдәле булыуынса, Литва айырым утрау рәүешендә Европа илдәре араһында тороп ҡалған Калининград өлкәһе менән сиктәш. Сик һыҙаты 135 километрға һуҙыла. Вильнюс етәкселеге ошо сик һыҙатын бейек ҡойма менән тоторға (Ҡытай стенаһы кеүек инде) самалай. Ил бюджетына был ҡойма 3,6 миллион евроға төшәсәк. Калининград өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы Антон Алиханов: әйҙә тотһондар, тик төҙөлөш материалын беҙҙән һатып алһындар, үҙҙәренең төҙөлөш материалы юҡ бит, тип белдергән.
Самат ҒӘЛИУЛЛИН.


text:
Һыйырҙың һөтө – телендә9-01-2018, 00:03 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға
Шуларҙың 365 башы – һауын һыйыры. Байымбәт фермаһында 215 баш ҡара-сыбар тоҡомлоһо булһа, Березовкала 150 баш. Йылҡы әллә ни күп түгел, 64 баш ат аҫрала. Хужалыҡтың алдынғы малсыһы Марат Ҡорманғоловҡа, һыйыр малын тәрбиәләүҙән тыш, ат ҡарауҙы ла йөкмәтеп ҡуйғандар.
Байымбәттә берҙәм, татыу коллектив тупланған. Ферма мөдире Мөхәмәт Үзбәков етәкселегендә һөт етештереү тотороҡло бара. Барлығы биш һауынсы эшләй. Ғаилә династиялары ла бар. Мәҫәлән, Нәбиуллиндарҙан ғаилә башлығы Салауат төнгө ҡарауылда торһа, хәләл ефете Мәүлиҙә – алдынғы һауынсы. Улар биш бала тәрбиәләп үҫтергән. Улдары Илдар фермала малсы булып эшләп йөрөй, ҡыҙҙары Зөлфиә Фәхретдинова әсәһе һөнәрен дауам итә. Ағалы-ҡустылы Ҡорманғоловтар ҙа фермала эшләй.
“Уңыш” крәҫтиән хужалығында былтыр 10 айҙа 13339,16 центнер һөт, 696,09 центнер ит етештерелгән. Ун айҙа һәр һыйырҙан уртаса 3655 килограмм һөт һауып алынған. Йыл аҙағында иһә дүрт мең рубежын үттеләр.
Һимертеү төркөмөндә тәүлегенә 440 грамм артым алына. Һыйырҙың һөтө телендә икәнлеген яҡшы аңлап эш итәләр бында. Шуға ла мал аҙығы етерлек күләмдә тупланған. Барлығы 1100 тонна бесән, 6023 тонна силос, 18106 тонна сенаж, 2710 тонна һалам әҙерләнгән. Һәр шартлы мал башына 28 центнер аҙыҡ тура килә. Бынан тыш, фураж һәм шәкәр сөгөлдөрө һарҡындыһы бирелә.
Һыйырҙар күптән инде ҡышҡы шарттарҙа аҫрала. Бының өсөн ҡуралар һәм кәртәләр алдан ремонтланған. Фермалағы ремонт эштәренә Хәлил Ғәлин яуаплы. Тиреҫ түгеү ҡоролмаһы йә һауын аппараты ватыла ҡалһа, ул тиҙ арала ремонтлап та ҡуя. Үҙе слесарь, үҙе иретеп йәбештереүсе, кәрәк икән, балта оҫтаһы ла булырға тура килә уға. Хужалыҡ етәкселеге уны маҡтап ҡына телгә ала.
Алдынғылар етерлек “Уңыш”та. Һауынсыларҙан Валентина Фәтҡуллина, Виктория Ғилманова, Вәсимә Хажимөхәмәтова, Наталья Фәхретдинова, малсыларҙан Азат Садиҡов, Илһам Ҡорманғолов, Денис Садиҡов кеүек эшһөйәрҙәр дөйөм уңышҡа тос өлөш индерә. Уларҙы эшкә дәртләндереп, хеҙмәт хаҡы үҙ ваҡытында түләнә.
– Эш хаҡын айҙыҡын айына бирә барабыҙ. Әлбиттә, бөгөн ауыл хужалығында эшләү еңелдән түгел. Шуға ла беҙгә берләшергә, кооперациялар төҙөргә, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеп һатырға өйрәнергә кәрәк. Юғиһә сағыштырмаса осһоҙ хаҡҡа һатып ебәрергә мәжбүрбеҙ. Ошоно күҙ уңында тотоп, “Ғафури һөтө” кооперацияһы төҙөргә булдыҡ та инде. Йыл аҙағына тиклем һөт эшкәртеү цехын эшләтеп ебәрергә ниәтләнәбеҙ. Кооперациялар булдырыуҙы республика Башлығы Рөстәм Хәмитов та хуплай һәм һәр йәһәттән ярҙам итергә әҙер. “Бер кооперация мал аҙығы, икенсеһе малсылыҡ продукцияһы етештерһә, өсөнсөһө эшкәртеү менән шөғөлләнһә, күпкә еңелерәк булыр ине. Быны миҫал өсөн генә әйтәм. Ялансылыҡта ла ошондай бүленеш булырға тейеш, сөнки бар йүнәлештәрҙе лә бөтә нескәлегенә тиклем өйрәнеп бөтөп булмай. Һәр кем бер тармаҡты ныҡлы үҙләштереп, ошо өлкәнең һөнәри оҫтаһына әйләнергә тейеш. Ошо йәһәттән башҡараһы эштәребеҙ етерлек тип уйлайым”, – ти крәҫтиән хужалығы етәксеһе Нәжип Хисаметдинов.
Ғафури районы.


text:
Ә саф күңелдә һәм яҡты аҡылда сағылған һүҙ яҡтыһы, рухи көс уларҙы тағы ла нығыраҡ камиллаштыра, төрлө илаһи төҫтәр менән балҡытып ебәрә. Халыҡтың әхлаҡи таяуҙарын нығытыуҙа һүҙ көсө ифрат ҙур әһәмиәткә эйә. Һәр яҡлап үҫешкән, бай, көслө цивилизацияларҙың әхлаҡи таяуҙар ҡаҡшауы арҡаһында юҡҡа сығыуын тарихтан яҡшы беләбеҙ. Шуға күрә зыялыларҙың һуңғы ваҡытта Рәсәй күләмендә әхлаҡи сифаттарҙың юҡҡа сыға барыуы, мәҙәниәттең түбән төшөүе хаҡында саң ҡағыуы һис тә юҡҡа түгел.
— Төп милли баҫмабыҙ — республиканың көҙгөһө. Унһыҙ нисек йәшәмәк кәрәк! — ти ул.
Менәүәрә апайға мәктәптә уҡырға тура килмәгән. Шуға күрә барлыҡ ғилемде милли баҫмабыҙҙан алған.
— Белем шишмәһе ул “Башҡортостан”, — ти хәҙер инде 92 йәшен тултырған ағинәй. — Бөгөн дә һәр һанын ашҡынып көтөп алам, бер мәҡәләне лә ҡалдырмай танышып сығам. Яҙмаларҙа милләттәштәремдең һулышын тоям, ҡыуаныс-шатлығын, аһ-зарын ишетәм, улар менән бергә һөйөнәм дә, көйөнәм дә.
Һабантуй ғына күргән бар, тим эстән генә, бында башҡа мәсьәләләр ҙә етерлек, йәнәһе. Һабантуй ҡайҙа ла һабантуй инде: түрәләр телмәр тота, алдынғыларҙы билдәләйҙәр, ат сабышы, көрәш, уйын-көлкө... Юҡ икән шул, башҡасараҡ булған Сафакүлдә. Ул яҡтағыса әйтһәк, ысынлап та, бер йома элек бармағаныма үкендерҙе. Баҡһаң, унда ғәҙәти милли көрәш менән бер рәттән, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла бәйге ойошторолған.
Урындағы фотохәбәрсенән (исем-шәрифе иҫтә ҡалмаған) бер фото һорап алдым да Аҙналы ауылына юл тоттом. “Попутка” ямғыр бысратҡан юл буйлап яй ғына бара. Оло апайҙарҙың, ҡулдарына таҫтамал тотоп, көрәш майҙанына сығыуы күҙ алдына килә.
Бынан ун дүрт йыл элек (ҡалай ваҡыт тиҙ үтә!), әле беҙҙә шәжәрә байрамдары таралмаған осорҙа, ауылға нигеҙ һалыныуҙың 400 йыллығын билдәләнеләр. Ошонда һәр ара, аймаҡ үҙ тирмәһен ҡорғайны.
Әле алдымда атайым Ғибаҙулла Бейешевтың ваҡытында үҙенә мөһим тип табылған мәҡәләләрҙе төпләп альбом формаһында ҡалдырған яҙмалар йыйынтығы ята.
Танып ауылына инер саҡта иғтибарҙы зыярат эсендәге ҡыҙыл кирбестән һалынған “йорт” йәлеп итә. Халыҡ уны “Таш зыярат” тип йөрөтә икән. Ошо мавзолей-йорт эсендә ҡәберҙәр ҡаҙылып, дини кешеләр ерләнгән.
— Мәвзәлий, без аны “таш зират” тип кенә йөртәбез. Аны төзеткән инде хәзрәт безнеке — Нурула хәзрәт. Аса урыслары килеб эшләгәннәр элекке вакытта.


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
МЕХАНИКА (гр. mēhanikēј — машиналар эшләү‑етештереү оҫталығы), матди есемдәрҙең механик хәрәкәт итеүе һәм төрлө физик ҡырҙар м‑н тәьҫир итешеүе т‑дағы фән. Механик хәрәкәт — есемдәрҙең йәки уларҙың өлөшсәләренең арауыҡтағы торошоноң үҙгәреүе. Классик М. матди есемдәр өсөн булған Ньютон закондарына нигеҙләнә, хәҙ. М. бөтә билдәле булған физик законлылыҡтарҙы файҙалана. Түбәндәге бүлектәргә айыралар: материаль нөктә системаларының, ҡаты есемдәрҙең ирекле һәм бәйләнештәр м‑н сикләнгән хәрәкәтен өйрәнеүсе теоретик М.; ғәмәли М.; тотош мөхиттәр механикаһы. М. төп бурыстары — тәбиғәт күренештәрен һәм технологик процестарҙы тасуирлай торған теоретик моделдәр эшләү; механик система тәбиғәтен сифат һәм һан б‑са ҡылыҡһырлау; конструкцияның оптималь вариантын һайлап алыу, уның м‑н идара итеү. М. тикшеренеүҙәр механик, оптик, электр һ.б. физик ысулдар һәм приборҙар (аэродинамик көпшәләр, бәрмә торбалар, һыу аҫты һәм һыу өҫтө каналдары, реакторҙар, шартлатыу өсөн павильондар һәм полигондар һ.б.) ярҙамында тормошҡа ашырыла. Башҡортостанда М. б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 40‑сы йй. башлап үҫеш ала һәм һуғыш йылдарында төбәккә эвакуацияланған Украин ССР‑ы ФА‑ның, эре машиналар эшләү һәм авиация пр‑тиеларының эшенә, яңы юғары уҡыу йорттары асылыуға бәйле. 1985 й. Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында О.Ә.Ҡайбышев етәкс. — композицион материалдар, көслө пластик деформациялау ваҡытында металдарҙың ҡылыҡтары үҙгәреүе, 1992 й. алып Механика институтында Р.Р.Мәүлитов етәкс. күп фазалы һәм күп компонентлы мөхиттәрҙең ғәмәли мәсьәләләре, конструкция элементтарында көсөргәнештең тупланыуы, һыҙыҡлы булмаған техник системаларҙа идара итеү теорияһы б‑са тикшеренеүҙәр башлана. Ғәмәли М. юғары уҡыу йорттарында (теоретик М., материалдарҙың ҡаршылығы, ғәмәли матем., теоретик физика, гидравлика, машиналар һәм механизмдар теорияһы каф.), ғилми‑тикшеренеү лаб., КБ‑ларҙа үҫешә. Р.И.Ниғмәтуллин — күп фазалы һәм күп компонентлы мөхиттәр М. (гетероген системаларҙағы бәрмә‑тулҡынлы һәм детонация процестары, пар‑газ ҡыуыҡсаларын һәм ҡыуыҡлы системаларҙы баҫым тулҡыны йоғонтоһонда үтә ныҡ ҡыҫыу теорияһының үҫеше); М.Ә.Илһамов — аэро‑ һәм гидроһығылмалылыҡты (деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһы, көплөктәрҙең һығылмалылығы проблемалары һ.б.); Б.Ғ.Ильясов — техника һәм соц.‑иҡт. системаларҙа идара итеү проблемаларын (авиация двигателдәре м‑н идара итеү); В.Ш.Шаһапов күп фазалы мөхиттәрҙең физик‑химик гидродинамикаһын (газ‑тамсы хәлендәге ташландыҡтар эргәһендәге һыҙыҡлы булмаған, детонация тулҡынлы процестар һәм фаза күсеүе, атмосфера күренештәре м‑н барған фильтрлау) өйрәнеү б‑са ғилми мәктәптәр ойоштора.
С.В.Хәбиров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
14 - 17 майҙа Мәскәүҙә «Мәғлүмәт коммуникациялары көндәре-2012» үтәсәк
Мәғлүмәт-коммуникация технологиялары баҙарында ҡатнашыусылар Мәскәүҙә 14-17 майҙа үтәсәк «Мәғлүмәт коммуникациялары көндәре-2012» бөтә Рәсәй форумында осрашасаҡ. Сара сиктәрендә Рәсәй Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышы, «Связь-Экспокомм-2012» 24-се халыҡ-ара телекоммуникация ҡорамалдары, идара итеү системалары, элемтә технологиялары һәм хеҙмәттәре күргәҙмәһе, «Коммуникациялар донъяһында мәғлүмәт технологиялары» V Бөтә Рәсәй йәштәр форумы ойоштороласаҡ, тип хәбәр ителә РФ Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының сайтында.
Эш программаһы саралары тематик йүнәлештәр буйынса берләштерелгән. Беренсе көн мәғлүмәт технологияларына арналасаҡ. Артабан Дәүләт идара итеү көнө, Киң коммуникациялар көнө һәм Телекоммуникациялар көнө килә.
Форум эшендә РФ Дәүләт Думаһы депутаттары, профилле министрлыҡ, ведомстволар, предприятиелар, хоҡуҡ һаҡлау органдары, белем биреү һәм ғилми учреждениелар, йәмәғәт ойошмалары, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.