text:
Сәскәләр рәхмәте
«Йәшелсәләрҙең беҙҙең яҡҡа яраҡлаштырылған, һыналған сорттарын ултыртырға тырышам, – ти Хәмдиә апай. – Ваҡытында утап, һыуын һибеп, төбөн йомшартып торһаң, уңышты йәлләмәй улар. Баҡсала түккән көс бушҡа китмәй, үҫемлектәр рәхмәтле була белә. Бына быйыл кәбеҫтәләрем үҙем дә көтмәгәнсә ҙур булып үҫеп китте, әллә йыл ямғырлы булғанғамы икән?»
Хәмдиә апай баҡса тәрбиәләү буйынса журналдар уҡый, тәжрибәле баҡсасыларҙың кәңәштәрен тота. Сәскәләрҙе йыл һайын бер һүрәт рәүешендә теҙеп ултырта. «Игеҙәктәр йондоҙлоғо аҫтында тыуғанғамы, бер төрлөлөктән ҡасырға, ҡабатланмаҫҡа тырышам», – ти уңған хужабикә. Яңы орлоҡтар алып һынап ҡарай, ҡайһы-лары шунда уҡ теремекләнеп үҫеп китә, икенселәре, күрәһең, йылы яҡтарҙы нығыраҡ яраталыр, артыҡ шәбәймәй. Тәжрибә шулай туплана, баҡсасы оҫтара бара.
«Бар йәшелсә-емешкә лә килешкән, уларҙы гөрләтеп үҫтергән ашламаны былай әҙерләйем. Тиреҫкә 1:1 нисбәтендә һыу һалып, бер аҙна буйы әсетәм.
Шунан бер литр әсегән тиҙәкте ун литр һыуға һалып болғатам һәм йәшелсәләргә һибәм», – тип серен уртаҡлаша Хәмдиә апай.
Ғафури районы, Сәйетбаба ауылы.
«Хәйләкәр» түтәлдәр
«Шәп баҡсасы» бәйгеће иғлан ителгәс тә, ҙур ҡыуаныс менән ҡатнашырға булдым. Баҡса ҡарау, бигерәк тә сәскәләр үҫтереп өй алдын әкиәт һарайылай биҙәкләү – иң яратҡан шөғөлдәремдең береһе.
Һеҙгә тәҡдим итергә теләгән үҙенсәлекле асыштарымдың береһе– бордюр таҫмаһы. Уның өсөн 2 метр самаһы пенофол кәрәк. Пенофол – бер яғы ялтыр, икенсеһе аҡ пенопластан булған йылы һаҡлаусы төҙөлөш материалы. Ул ҡырҡып һәр төрлө биҙәктәр яһау өсөн дә уңайлы. Үҙең теләгәнсә бөгөргә, оҙонайтып өҫтәргә була. Түтәлдәрҙең ситен ҡаймалап ҡуйыу өсөн бигерәк йәтеш. Үҙе артыҡ ҡиммәт тә түгел. Махсус һатып алмайынса, төҙөлөштән артып ҡалғанын ҡулланырға ла була.
Ауыл ихатаһында сәскә үҫтереп кенә йәшәп булмай бит инде, ҡош та аҫрарға, мал да үрсетергә тура килә. Түтәлдәге гөлдәрҙе себештәрҙән һаҡлауҙың бер хәйләкәр ысулы бар. Иң ситке һыҙатҡа бәрхәт сәскәләр ултыртырға кәрәк. Уның ҡырҡыу әсе япраҡтары күкрәп сәскә атып ултырған үҫемлекте ашап ҡарарға теләгән себештәрҙе лә, быҙауҙарҙы ла, һәр төрлө ҡоротҡос бөжәктәрҙе лә ҡурҡыта. Сәскәләре лә матур.
Фотолағы кеүек ҡатлы-ҡатлы сәскә түтәле өсөн уның тәпәш сорттары (“бархатцы отклонённые ” тип йөрөтәләр) яҡшы.
Һәр төрлө ҡыҙыҡлы бәйгеләр ойошторғанығыҙ өсөн рәхмәт. Үҙ ҡулдарың менән тыуҙырған гүзәллекте башҡалар менән уртаҡлашыуҙан да ҙурыраҡ кинәнес килтергән тойғо бармы икән?!
«Башҡортостан ҡыҙы» иғлан иткән «Аллы-гөллө, селтәрле» бәйгеһендә лә ҡатнашып, матур бүләк алғайным, әле һаман ҡәҙерләп ябынам ул яулыҡты.
Хәйбулла районы, Әбеш ауылы.
Беҙҙең дә Көлһылыуыбыҙ бар!
Ҡәйнәм менән ҡайным Мәүлиха һәм Марат Мәҡсүтовтар Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылында йәшәй. Баҡсаларында йыл һайын йәшелсә-емеш гөрләп уңа. Уңыш сере ябай – хужаларҙың егәрлелеге. Февраль айында уҡ тәҙрә төптәрендә үҫентеләр сәселгән һауыттар урын ала башлай. Көндәр йылынғас, иң күңелле ваҡыттар етә. Йәй күмәкләп ҡайнатма-компоттар, турамалар әҙерләп мәш киләбеҙ. Баҡсала һәр төрлө йәшелсә-емештәр ҙә, ҡарбуз-ҡауын кеүек беҙҙең өсөн ятыраҡтары ла урын алған. Мул уңыштың байтағы беҙгә – балаларына ла күстәнәс.
Үҙебеҙ ҙә ҡала янындағы шәхси йортта йәшәйбеҙ, баҡса үҫтереү менән мауығабыҙ. Әле көҙ үҙебеҙ үҫтергән йәшелсә-емештең муллығын күреп ҡыуанабыҙ.
Фотоларҙа – ҡыҙым Земфира. Өләсәй-олатаһының тау-тау булып өлгөргән ҡабаҡтары менән. Ћүрәттєрҙе күргәндәр шунда уҡ әкиәттәге Көлһылыуҙы хәтерләр, моғайын. Эйе, уңыштарыбыҙ һәр саҡ әкиәттәгеләй булһын!
Өфө районы.
Теги:


c: text/html

text:
Республиканы иммунлаштырыу аҙналығы көтә
Башҡортостан быйыл да Европа иммунлаштырыу аҙналығында ҡатнашасаҡ, ул Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Европа бюроһы инициативаһы менән 21 — 27 апрелдә үткәрелә.
Проекттың республикалағы координаторҙары – БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы белгестәре һәм Роспотребнадзорҙың БР буйынса Идаралығы вәкилдәре. Был акция төбәктә етенсе тапҡыр үткәрелә һәм профилактик прививкалар, халыҡҡа вакцинациялауҙың мөһимлеге һәм хәүефһеҙлеге тураһында мәғлүмәт биреүгә йүнәлтелгән.
Европа иммунлаштырыу аҙналығы дауамында республикала прививкалар эшләтеүҙең мөһимлеге, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү тураһында мәғлүмәт таратыу эштәре йәйелдереләсәк. Иммунопрофилактика мәсьәләләренә арналған түңәрәк өҫтәлдәр, «сәләмәтлек дәрестәре», «ҡыҙыу линиялар» ойоштороу ҙа планлаштырыла. Халыҡ, иң элек балаларын вакцинациялауҙан баш тартҡан ата-әсәләр менән эшләүгә айырым иғтибар биреләсәк.
Был аҙнала инфекцион ауырыуҙарға ҡарата прививкалар эшләнергә тейешле граждандарға әүҙем иммунлаштырыу ойоштороу ҡаралған. Прививка яһатырға тейешле кешеләр дауалау-профилактика учреждениеларына саҡырыласаҡ. Бынан тыш, прививка һалыусы бригадаларҙың айырым ауылдарға сығыуы ла көтөлә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
25 май - мәктәптәрҙә һуңғы ҡыңғырау көнө
Сегодня, 10:02 | Мәғариф
Ғилми-ғәмәли конференция үтте
22 мая 2018 йыл | Мәғариф
Табын коррекция мәктәп-интернатында "Федераль дәүләт стандарттарын тормошҡа ашырыу сиктәрендә рухи-әхлаҡи, гражданлыҡ-патриотик ҡиммәттәр тәрбиәләү” темаһына конференция үтте. Уның эшендә республиканың көньяҡ зонаһы коррекция учреждениелары педагогтары һәм беҙҙең райондың ата-әсәләре ҡатнашты.
Мәктәп алдында торған иң мөһим бурыс – балаларға Тыуған ил, Ватан, тыуған төйәк, гражданин, патриот, герой, һуғыш ветераны төшөнсәләрен аңлатып, рухи традицияларҙы тергеҙеү. Гражданға илебеҙ тарихын, рухи сығанаҡтарын белеү бөгөнгө хәл-ваҡиғаларҙы аңлау өсөн бик мөһим.
Конференцияла Табын ауыл биләмәһе башлығы А.В.Аверьянов, район ветерандар советы рәйесе Э.Ә.Мөлөкова, Табын ауылы ветерандар советы рәйесе М.Н.Сидорова, Салауат педагогия колледжы уҡытыусыһы Р.Ф.Хәкимова, мәғариф бүлеге методисы А.Б.Басирова, көньяҡ зона коррекция мәктәптәре педагогтары сығыш яһаны.
Теоретик өлөштән һуң Бөйөк Ватан һәм Граждандар һуғышында һәләк булғандар һәйкәленә сәскәләр һалынды. Ауыл мәҙәниәт йортонда "Оҫталар ҡаласығы” йәрминкәһе үтте. Унда ауыл кешеләре төрлө аҙыҡ-түлек, балалар эшләгән оҫталыҡ әйберҙәре алып кинәнде. Шулай уҡ хеҙмәт дәресе уҡытыусылары һәм өҫтәлмә белем биреү педагогтарының ҡул эштәренән күргәҙмә ойошторолдо.
Мәктәп алдында торған иң мөһим бурыс – балаларға Тыуған ил, Ватан, тыуған төйәк, гражданин, патриот, герой, һуғыш ветераны төшөнсәләрен аңлатып, рухи традицияларҙы тергеҙеү. Гражданға илебеҙ тарихын, рухи сығанаҡтарын белеү бөгөнгө хәл-ваҡиғаларҙы аңлау өсөн бик мөһим.
Конференцияла Табын ауыл биләмәһе башлығы А.В.Аверьянов, район ветерандар советы рәйесе Э.Ә.Мөлөкова, Табын ауылы ветерандар советы рәйесе М.Н.Сидорова, Салауат педагогия колледжы уҡытыусыһы Р.Ф.Хәкимова, мәғариф бүлеге методисы А.Б.Басирова, көньяҡ зона коррекция мәктәптәре педагогтары сығыш яһаны.
Теоретик өлөштән һуң Бөйөк Ватан һәм Граждандар һуғышында һәләк булғандар һәйкәленә сәскәләр һалынды. Ауыл мәҙәниәт йортонда "Оҫталар ҡаласығы” йәрминкәһе үтте. Унда ауыл кешеләре төрлө аҙыҡ-түлек, балалар эшләгән оҫталыҡ әйберҙәре алып кинәнде. Шулай уҡ хеҙмәт дәресе уҡытыусылары һәм өҫтәлмә белем биреү педагогтарының ҡул эштәренән күргәҙмә ойошторолдо.
Фәнирә ЗӘЙНЕТДИНОВА,
Табын коррекция интернат-мәктәбе директоры урынбаҫары.
Табын коррекция интернат-мәктәбе директоры урынбаҫары.
Һөнәри камиллыҡҡа ынтылғанда
22 мая 2018 йыл | Мәғариф, Уңғандарыбыҙ
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының быйылғы "Йыл уҡытыусыһы” конкурсында лау-реат исеме алған яҡташыбыҙ, Сәйетбаба һылыуы Ләйсән Хәсәнова Өфө ҡалаһының 10-сы һанлы мәктәбендә уҡыта.
Пионерия көнөнә арналды
22 мая 2018 йыл | Мәғариф
19 майҙа Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә ҡыҙҙар (2006 йылғы һәм бәләкәйерәк) араһында волейбол буйынса республика ярышы үтте.
Пионерия көнөнә арналған ярышта бар командалар ҙа етеҙ, берҙәм уйнаны. Һөҙөмтәлә, 1-се урынға Мәләүез ҡалаһы, 2-сегә – Стәрлетамаҡ ҡалаһы командалары, 3-сө, 4-се урындарҙа райондың ошондай ярышта тәүге тапҡыр ҡатнашҡан ике командаһы лайыҡ булды. Йәш спортсыларға алда тағы ла ҙурыраҡ еңеүҙәр теләйбеҙ.
Пионерия көнөнә арналған ярышта бар командалар ҙа етеҙ, берҙәм уйнаны. Һөҙөмтәлә, 1-се урынға Мәләүез ҡалаһы, 2-сегә – Стәрлетамаҡ ҡалаһы командалары, 3-сө, 4-се урындарҙа райондың ошондай ярышта тәүге тапҡыр ҡатнашҡан ике командаһы лайыҡ булды. Йәш спортсыларға алда тағы ла ҙурыраҡ еңеүҙәр теләйбеҙ.
“Беҙ бергә татыу ғаилә!”
15 мая 2018 йыл | Мәғариф
2018 йыл республика Башлығы тарафынан Ғаилә йылы тип иғлан ителде. Эйе, "Ғаилә – ил тотҡаһы” тип юҡҡа әйтмәгәндәрҙер. Ғаилә тулы, тигеҙ булһа, ата-әсә балаһы өсөн өҙөлөп торһа, был ғаиләнең тормошо ла алға бара, балалары ла тәртипле, эшсән булып үҫә.


text:
«Өфө» аэропорты Ҡазандан рейстарҙы ҡабул итеүгә әҙер
«Өфө» халыҡ-ара аэропорты штат режимында эшләй һәм Ҡазанға осоусы һауа судноларын ҡабул итеүгә әҙер.
Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 17 ноябрҙә 19 сәғәт 25 минутта Татарстан республикаһында Ҡазан ҡалаһы аэропортына ултырған саҡта Боинг-737 самолеты шартлай. Хәбәр итеүҙәренсә, бортта 44 пассажир һәм 6 экипаж ағзаһы булған. Мәскәү — Ҡазан рейсы самолетында бөтә пассажирҙар һәләк булған. Бортта балалар булмаған. Һәләк булыусылар исемлеге Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы сайтында урынлаштырылған.
Ҡазанда авиакатастрофала һәләк булған пассажирҙарҙың туғандары өсөн ҡыҙыу линия асылған. Улар 8-800-775-17-17 телефоны буйынса мөрәжәғәт итә һәм психологик, мәғлүмәти ярҙам ала ала. Владимир Путин Ҡазандағы авиакатастрофа сәбәптәрен тикшереү буйынса комиссия төҙөргә ҡушты.


text:
2-02-2018, 11:36 / ---
«Тәгәрмәсле» магазин юлға сыға
Башҡортостандағы 10 районға халыҡ аҙ йәшәгән төпкөл ауылдарҙа сауҙа итеү өсөн тәғәйенләнгән автокибеттәрҙең асҡыстары тапшырылды. «Тәгәрмәсле» магазиндар республиканың Белорет районынан тыш, Архангел, Әлшәй, Баҡалы, Бүздәк, Ейәнсура, Ҡалтасы, Ҡариҙел, Күгәрсен һәм Көйөргәҙе райондарына ебәрелде. «Төбәктә күсмә сауҙаны үҫтереү буйынса проект пилот режимында тормошҡа ашырыла, - тине асҡыстарҙы тапшырыу тантанаһында Башҡортостандың Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Гүзәл Аҫылова. - Унда тәүгеләрҙән булып сауҙа хеҙмәтләндереүен ойоштороу мәсьәләһе киҫкен торған...


text:
Танылған ҡурайсы Роберт Юлдашев ғаиләһе менән мәсеткә юлланды
Ураҙала мосолмандар аш-һыуҙан тыйылып торҙо, ураҙа тотто, көндәрен һәм төндәрен доға ҡылып, изге уйҙар менән үткәрҙе. Байрам көнө диндарҙар мәсеттәрҙә изге доғалар уҡый, байрамса өҫтәл әҙерләй, туғандарына ҡунаҡҡа бара, мохтаждарға ярҙам күрһәтә.Танылған ҡурайсы Роберт Юлдашев ғаиләһе менән мәсеткә юлланды. Ай буйына ураҙа тотоп, Рамаҙан айының һуңғы көнөн мосолман ҡәрҙәштәр бергә йыйылып үткәрә. Бер ай дауамында Аллаһы Тәғәлә ҡушҡандарын үтәп, күңелемдә ҙур кинәнес кисерәм, ти Роберт Нәжип улы.Нагаево ауылы мәсетендә йомғаҡлау ифтарына байтаҡ халыҡ йыйылған. Ураҙа тотоусылар араһында “Арғымаҡ” төркөмөнөң солисы Ринат Рамазанов та бар. Ураҙа айы күп мөмкинлектәр бирә, таҙарынып ҡалабыҙ, ти йәш егет.Был айҙа изге ғәмәлдәр ҡылып сауап алыусыларҙың бер өлөшө баш ҡаланың “Родина” кинотеатрында йыйылғайны. Унда Башҡортостандың мосолмандар Диниә назараты “Рамаҙан айы менән хушлашыу” кисәһен үткәрҙе. Сараға килеүселәр концерт, ҡыҫҡа метражлы фильмдар ҡарап, тәмле һыйҙан ауыҙ итте. Рамаҙан Ураҙа ғәйете менән тамамлана. Ул ислам донъяһында иң ҙур байрамдарҙың береһе. Бөгөн бөтә халыҡ иртәнән мәсеткә йыйылып, байрам намаҙын уҡып, күңелдәренә иман нуры индерә. Ләлә мәсетенә меңәрләгән килеүсене аҙан тауышы, Ҡөрьән аят-сүрәләре ҡаршы алды. Хатта мәсет алдында урынлашып та намаҙ уҡыусылар бихисап ине. Изгелек һәм ғәҙеллек байрамы өс көн буйына дауам итә. Һәр кем ҡулынан килгәнсә байрам итә, татлы ризыҡтар бешереп, байрам табыны әҙерләп, ҡунаҡҡа саҡырыша, мохтаждарға ярҙам күрһәтә, хәйер өләшә, бүләк бирә, үткәндәргә йомғаҡ яһай. Рамаҙан айы мосолмандарҙы тәрбиәләй, сабырлыҡҡа, изгелеккә, ризыҡтың һәм ваҡыттың ҡәҙерен белергә өйрәтә. Кешеләр был изге айҙың бөйөклөгөн аңлаһа, уның йыл әйләнәһенә дауам итеүен теләр ине, тиелә Ҡөръән Кәримдә. Шуның өсөн бөтә мосолман ҡәрҙәштәребеҙ киләһе Ураҙаны түҙемһеҙләнеп көтөп аласаҡ.
Хәбәрҙәр
Өфөлә сик һаҡсыларының дан музейы асылды
Ил тарихын ихтирам иткәндәр сик буйы ғәскәрҙәренең 100 йыллыҡ юбилейына бағышланған тантанаға 37-се мәктәптә йыйылды. Яңы музей илһөйәрлек тойғоһо таныш һәр кем өсөн кәрәк һәм ҡиммәт. Илебеҙҙең төрлө мәлдәрендә сик һағы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән ватандаштарыбыҙ был тантананы тулҡынланып көтөп алды...
Парламент рәйесе фирҡәләрҙе әүҙемерәк булырға саҡырҙы
Башҡортостанда теркәлеү үткән сәйәси фирҡәләрҙең күбеһе эшләмәй. Йәғни, ҡағыҙҙа ғына ҡала. Был турала бөгөн Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙа үткән осрашыуҙа Константин Толкачев белдерҙе. Парламент рәйесе Башҡортостанда һәр фирҡә өсөн уңайлы һәм ғәҙел шарттар тыуҙырылыуын билдәләп уларҙы хеҙмәттәшлеккә...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Краснодар крайында “Таҙа һауа-2018” конкурсы үтте. Уның сиктәрендә күсереп йөрөтмәле “Игла” зенит комплекстары бүлексәләре шартлы дошманды юҡ иткән. Конкурста шулай уҡ механик-водителдәр араһында ла ярыш ойошторолған. Дональд Трамп менән Ким Чен Ындың 12-се июнгә тәғәйенләнгән осрашыуы...
Башҡортостан делегацияһы халыҡ-ара иҡтисади форумда ҡатнашыу өсөн Санкт-Петербургҡа юлланды
Башҡортостан башлығы Рөстәм Зәки улы Хәмитов етәкселегендәге рәсми делегация халыҡ-ара иҡтисади форумда ҡатнашыу өсөн Санкт-Петербургҡа юлланды. Рөстәм Зәки улы форумдың пленар ултырышында, энергетика сессияһында ҡатнашасаҡ, шулай уҡ “Рәсәй төбәктәре экспорты” на арналған ултырышта сығыш яһаясаҡ....
Башҡортостан социаль инфраструктураны үҫтереүгә инвестицияларҙы ҡырҡа арттыра ала
Башҡортостандың “Башнефть” компанияһы акциялары өсөн 7 миллиард һумдан ашыу дивидент алыуы ихтимал. Нефть компанияһының директорҙар советы үткән йылдағы эшмәкәрлеккә йомғаҡ яһаны һәм ыңғай динамика булыуын билдәләне. 2017 йыл йомғаҡтары буйынса дивиденттар Башҡортостанға социаль...
Ни өсөн бензинға хаҡ арта?
Был көндәрҙә был халыҡты иң борсоған һорауҙарҙың береһе. Бер ай эсендә генә яғыулыҡҡа хаҡтың бишенсе тапҡырға ҡиммәтләнеүе водителдәрҙе аптырашта ҡалдырҙы. Наил Йомағужин ай самаһы таксист булып эшләй. Әммә көнөн 12 сәғәт буйы эш урынында үткәрһә лә, бер ниндәй ҙә килем юҡ, тип зарлана. Бензинға...
Тағы ла бер үлемесле авария
Көйөргәҙе районында еңел автомобиль КАМАЗ менән бәрелеште. Бер кеше һәләк булды. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Магнитогорс-Ира юлында ВАЗ водителе һул яҡҡа боролған йөк машинаһына барып бәрелә һәм юл ситенә сығып бер-нисә тапҡыр түңкәрелә. Еңел автоомбилдәге бер пассажир урында уҡ һәләк була, 3 кеше...
Июндә ял көндәре
Июндә республика халҡын 12 июндә — Рәсәй көнөн һәм 15-дә Ураҙа байрамын билдәләү уңайынан оҙайлы ялдар көтә.Рәсәй көнө шишәмбегә тура килә. Шуға күрә шәмбе 9 июндәге ял көнө дүшәмбе 11 июнгә күсерелә. Башҡортостан халҡын Ураҙа байрамы көтә, быйыл ул йомаға, 15 июнгә, тура килә. Республика хөкүмәте...
Тылда яуҙа кеүек
Башҡортостанда тыл хеҙмәтсәндәре исемдәрен мәңгелләштерәләр. Республика ирекмәндәре “Тылда яуҙа кеүек” тигән китап өҫтөндә эшләй. Унда Еңеү өсөн фронтта түгел, ә яланда, урманда, завод-фабрикаларҙа тир түккәндәр хаҡында иҫтәлектәр туплана. Әле 15 райондан 60 кешегә бәйле мәғлүмәт йыйылған....
Айсинә Зиндусова эше буйынса суд ултырышы йәнә ике көнгә кисектерелде
11-се майҙа ҡабул ителгән ҡарарға ярашлы, ултырыш бөгөн булырға тейеш ине. Әммә, яуап тотоусы яҡ – Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм 3-сө бала табыу йорто вәкилдәре эш менән ентекләп танышмауға һылтанып, суд ултырышын 25 майға күсереүҙе һораны. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2015-се йылда Мәләүез ҡалаһында...
Янғын сәбәптәре күп осраҡта кешеләрҙең яуапһыҙлығына бәйле
Шуға күрә, ғәҙәттән тыш хәлдәрҙең эҙемтәләре менән көрәшер алдынан уны иҫкәртеү эшен камиллаштырырға кәрәк. Был хаҡта бөгөн парламентта үткән түңәрәк өҫтәл ултырышында әйтелде
Башҡортостандың көнъяғында янғындар сығыуы ихтимал
Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы Хәйбулла районында ут сығыу буйынса 5 класс хәүеф тураһында хәбәр итте. Ҡотҡарыусылар был көндәрҙә халыҡҡа асыҡ һауала ут яҡмаҫҡа, янғын таратырҙай сығанаҡтарҙы ҡарауһыҙ ҡалдырмаҫҡа кәңәш итә. Утты тиҙ арала һүндерергә өмөт булмағанда ярҙам саҡырырға кәрәк....
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Николас Мадуро ҡайтанан Венесуэла президенты итеп һайланды. Һайлау йомғаҡтары буйынса, уның өсөн халыҡтың 68 проценты тауыш биргән. Америка һәм тағы ла бер-нисә дәүләт тауыш биреү йомғаҡтарын танымауҙары тураһында белдерҙе. Аҡ йорт 18 май илдә хакимлыҡ итеүсе фирҡәнең бер-нисә ағзаһына ҡарата...
Бер литр һыу күпме тора?
Өфөнөң Черниковка урамындағы күп ҡатлы йортта йәшәүселәр хатта һыуҙы ла һатып алырға ризалар. Милексе ҡаҙанлыҡты 50 миллион һумға һатырға ҡуйған. Яҡынса мең ярым кеше хәҙер һыуыҡ һыу биреү туҡталыуынан ҡурҡып йәшәй. Өфөнөң Черниковка урамындағы 51 –се йортта йәшәүселәр эҫе һыу...
Рәсәйҙә беренсе июлдән акциздарға хаҡ төшөүе ихтимал
Был турала ҡарар яғыулыҡ-энергетика комплексы өсөн яуап биргән вице-премьер Дмитрий Козак үткәргән кәңәшмәлә ҡабул ителгән. Бензиндың бер тоннаһына акциздар 3 мең һумға арзанайыр, тип көтөлә. Яғыулыҡтың бер литры уртаса 2 һум 20 тингә кәмейәсәк. Һуңғы аҙнала ғына Башҡортостанда бензинға бер-...
Башҡортостан Рәсәйҙә инвесторҙарға уңайлы шарттар тыуҙырған алдынғы төбәк
Республика, төбәк иҡтисадына финанс ағымдар бүлергә ниәтләгән компанияларға айырым ташламалар яһаясаҡ. Был турала төбәк етәксеһе Рөстәм Хәмитов Өфөлә “Нефть. Газ. Химия” конгрессының пленар ултрышында белдерҙе. Республика башлығы әйтеүенсә, Башҡортостан биләмәһендәге быға тиклем Рәсәйҙә...
Башҡортостан Рәсәй-Ҡазағстан хеҙмәттәшлегенә тос өлөш индергән төбәктәрҙең береһе
Был хаҡта Өфөлә Павлодар өлкәһе делегацияһы менән осрашыуҙа әйтелде. Республика башлығы билдәләүенсә, төбәк-ара хеҙмәттәшлек өсөн уңайлы шарттар тыуҙырылған. Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы, машиналар эшләү, ауыл хужалығы, мәғариф һәм мәҙәниәт хеҙмәттәшлектең төп...
Инвалидтар өсөн уңайлы шарттар
Республика балалар клиник дауаханаһы менән башҡаланың 17-се клиник дауаханаһында мөмкинлеге сиклеләр өсөн тулыһынса уңайлы шарттар булдырыласаҡ. Төбәк башлығы ҡарары менән был маҡсатта бюджеттан 500 мең һум аҡса бүленә. Хәрәкәте сикле граждандарға һаулыҡ һаҡлау һәм транспорт хеҙмәттәрен...
Өфөлә “Иғтибар, балалар” операцияһы башланды
Юл хәрәкәте именлеге дәүләт инспекцияһынан алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, йыл башынан республика юлдарында балалар ҡатнашлығында 61 авария теркәлгән. Уларҙа бер баланың ғүмере өҙөлгән, 63-сө йәрәхәтләнгән. Юл инспекторҙары водителдәрҙе иғтибарлы булырға, мәктәптәр, балалар баҡсалары янында...
Башҡортостанда балалар баҡсалары төҙөүгә 1 млрд 300 млн һум йүнәлтеләсәк
Был хаҡта республика башлығы Рөстәм Хәмитов белдерҙе.2020 йылға тиклем төрлө район һәм ҡалаларҙа 2 мең биш йөҙ урынлыҡ мәктәпкәсә учреждениелар төҙөләсәк. Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, Башҡортостанда ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу, уның матди хәлен яҡшыртыу буйынса эҙмә-э:лекле саралар күрелә....
Иғтибар үҙәгендә май указдары
Рәсәй президентының май указдарын тормошҡа ашырыу ил иҡтисады үҫешенә етди этәргес бирәсәк, халыҡтың йәшәү шарттарында ыңғай сағылыш табасаҡ. Был хаҡта “Берҙәм Рәсәй” фирҡәһенең Юғары һәм Генераль советтарының берләштерелгән ултырышында Хөкүмәт рәйесе Дмитрий Медведев белдерҙе. Ултырышта...
"Ғаилә" үҙәктәрендә ғаилә медиаторҙары эшләй башланы
Башҡортостандың "Ғаилә" республика ресурс үҙәктәрендә бушлай ғаилә медиаторҙары эшләй башланы. Уларға ир менән ҡатын, ата-әсә менән балалар араһында аңлашылмаусанлыҡтар килеп тыуған саҡта мөрәжәғәт итәләр. Белгестәр бер-береңде аңларға, дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре булдырырға, ғаиләне һаҡлап ҡалырға ярҙам...
Күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы
Быйылдан күп балалы ғаиләләрҙән беренсе синыфҡа барған уҡыусылар дәүләттән ярҙам аласаҡ. Республика башлығы Рөстәм Хәмитовтың был тәҡдиме хәҙер законлаштырыла. Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай закон проектын киләһе ултырышта ҡабул итәсәк. Был хаҡта бөгөн президиум ултырышында әйтелде.
Башҡортостан тарихында мөһим ваҡиға
3 йыл элек Башҡортостан етәкселеге Башнефть компанияһының яңы инвестиция проекттарын өҫтөнлөклөләр рәтенә индергәйне. Уларҙың береһе Өфөоргсинтез заводында изопропилбензол етештереү линияһын камиллаштырыуға ҡайтып ҡалды. Бөгөн яңы сәнәғәт беренсе продукция бирә башланы. Уның эшмәкәрлеге менән...
Халыҡ һаулығы көндәре
Сәләмәтлегеңде хәстәрләүҙе үҙ ҡулыңа ал. Республикала бишенсе йыл рәттән “Халыҡ һаулығы көндәре” ойошторолдо. Табиптар ауырыуҙарға сир-сырхауҙан арынырға ярҙам итеп һаулыҡты даими нығытыуҙы артабан ғәҙәткә индерергә өндәй. Акция барышында Республика кардиология диспансеры табиптары яңы йөрәк...
Матур ғаилә –ил күрке
Дим районында “Матур ғаилә –ил күрке” тип аталған сара үтте. Саф башҡорт ғаиләләрен бер урынға йыйған байрам беренсегә уҙғарылды. Орион ижад йортонда сара башҡорт тарихын быуындан быуынға тапшыра килгән ҡурай моңо менән башланды. Дим районы башҡорттары ҡоролтайы һәм ата-әсәләр комитеты менән...
Ауыл хужалығы министрлығында сираттағы йәрминкә үтте
Унда ҡала халҡы фермерҙарҙың, крәҫтиән хужалыҡтарының тауарҙарын һатып алала. Йәрминкә кәштәләрендә һөт, ит ризыҡары, төрлө ярымфабрикаттар, консерваланған бәшмәктәр. Министрлыҡ янындағы ауыл хужалығын консультациялау үҙәге республикалағы бөтә хужалыҡтарҙың да уңышлы эшләүен тәьмин итеү өсөн...
Яуаплы ҡараш йәки инвестициялар әһәмиәте
Рәсәй иҡтисадында Башҡортостандың әһәмиәте арта. Илдең сәнәғәт ҡеүәтен арттырыуға, инвестициялар йәлеп итеүгә беҙҙең республика тос өлөш индерә. Һуңғы йылдарҙа инвестициялар йәлеп итеү буйынса Башҡортостан илдә алдынғы урындарға сыҡты. Инвесторҙар аҡса һалыу өсөн төрлө тармаҡтарҙы һайлай. Йылайыр...
Ҡытай-Башҡортостан: хеҙмәттәшлек яңы кимәлгә сыға
Рәсәйҙең стратегик партнеры булған Ҡытай менән Башҡортостан илдә тәүгеләрҙән булып хеҙмәттәшлек ептәрен булдырған төбәктәрҙең береһе. Республика башлығы был мөнәсәбәттәргә етди этәргес бирҙе. Волга буйы федераль округының ,,Волга-Янцзы,, проекты сиктәрендә Ҡытай виләйәттәре һәм Рәсәй...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Американың йәмәғәт эшмәкәрҙәре һәм хатта айырым киң мәғлүмәт саралары Ҡушма Штаттарҙа Трамтың твиттарына бәйле хәбәрҙәргә бик күп иғтибар булыуға борсолоу белдергән. Икенсе урында-Рәсәйгә ҡарата нәфрәт. Радио, телевидениела, матбуғатта илдең эске етди мәсьәләләре тураһында бер һүҙ ҙә юҡ....
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »


text:
“Транснефть” акционерҙар компанияһы президенты Н.П. Токарев менән осрашыуФото: Олег Яровиков
“Транснефть” акционерҙар компанияһы президенты Н.П. Токарев менән осрашыу
“Транснефть” акционерҙар компанияһы президенты Н.П. Токарев менән осрашыуФото: Олег Яровиков
Республика йортонда Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Ғ. Рәхимов “Транснефть” акционерҙар компанияһы” асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе, компания президенты Н.П. Токарев менән эш осрашыуы үткәрҙе.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән “Транснефть” акционерҙар компанияһы” асыҡ акционерҙар йәмғиәте араһында үҙ-ара хеҙмәттәшлек тураһында Өфөлә ҡул ҡуйылған килешеүҙе тормошҡа ашырыу менән бәйле мәсьәләләр тикшерелде.
М.Ғ. Рәхимов Башҡортостан предприятиелары һәм “Транснефть” компанияһының берлектәге эшмәкәрлеген ыңғай баһаланы. Республика Президенты шулай уҡ ҙур потенциал булыуын һәм артабанғы эшлекле бәйләнештәрҙе киңәйтеү мөмкинлеген билдәләне. Осрашыуҙа республика территорияһында ҡайһы бер социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуҙа “Транснефть” компанияһының ҡатнашыуы мәсьәләләре ҡаралды.
“Транснефть” башлығы Н.П. Токарев фекеренсә, Башҡортостан менән “Транснефть” акционерҙар компанияһының үҙ-ара файҙалы бик күп проекттары бар. Ул, ошо проекттарҙың барыһы ла уңышлы тормошҡа ашырылыр, тигән ышаныс белдерҙе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 720
БАЛАЛАР ОЙОШМАЛАРЫ, балалар һәм өлкәндәрҙең киң күләмле ирекле берекмәләре, эшмәкәрлектәренең соц. йүнәлеше, мөнәсәбәттәрҙең демократик стиле, ойошма ағзаларына пед. йоғонто яһау м‑н характерлана. Б.о. соц.-сәйәси (балаларҙың хоҡуҡтарын, мәнфәғәттәрен, намыҫын һәм дәрәжәһен һаҡлау), соц.‑пед. (үҫмерҙәрҙе йәмғиәткә, өлкәндәрҙең ижад итеүгә ҡоролған тормошона индереүҙе маҡсатлы ғәмәлгә ашырыу; бала шәхесенең граждан булараҡ формалашыуы) һәм пед. (балаларҙы йәш һәм индивидуаль үҙенсәлектәренә ҡарап тәрбиәләү һәм үҫтереү) функциялар үтәй. Башҡортостанда тәүге Б.о. 20 б. башында барлыҡҡа килә. Граждандар һуғышы йылдарында Өфө өйәҙе Топорнин а. (хәҙ. Кушнаренко р-ны Кушнаренко а.) балалар йорттары тәрбиәләнеүселәренән хеҙмәтсәндәрҙең ҡораллы дружинаһына ярҙам итеү өсөн “Ҡыҙыл гвардия” отряды ойошторола. 1921 й. күп ҡала һәм ауылдарҙа йәш коммунистар ойошмалары (10—15 йәшлек балалар) барлыҡҡа килә башлай. 1922 й. 19 майында Рәсәй коммунистик йәштәр союзының (ҡара: Бөтә Союз Ленинсы коммунистик йәштәр союзы) 2-се Бөтә Рәсәй конференцияһы пионер отрядтары ойоштороу т‑да ҡарар ҡабул итә. 1923 й. майында Өфөлә йәштәр союзының 1-се ҡала район ком‑ты эргәһендә пионер отряды ойошторола. 1923 й. 10 окт. Башҡортостан пионер ойошмаһының тыуған көнө тип һанала: был көндө тәүге тапҡыр пионерға алыу тантанаһы үткәрелә. Пионерҙарға талаптар, уларҙың эшмәкәрлек программаһы Пионерҙың тантаналы анты, Йәш пионерҙар закондары, “Советтар Союзы Коммунистар партияһы эше өсөн көрәшкә һәр ваҡыт әҙер бул!” девизы һәм “Һәр ваҡыт әҙер!” яуабы м‑н билдәләнә. Пионерҙарҙың үҙ символдары (ҡыҙыл байраҡ, флаг, галстук, значок); атрибуттары (борғо, барабан, форма); ритуалдары (салют, сафҡа теҙелеү, линейкалар, байраҡ индереү, флаг күтәреү, традицион пионер сборҙары, усаҡтар) һ.б. була. Пионер ойошмаһы эшмәкәрлеге м‑н ВЛКСМ етәкс. итә. Пионер отрядтарын берләштереүсе пионер дружинаһы пионерҙарҙың ойоштороу нигеҙе була. Респ. Пионер ойошмаһы В.И.Ленин ис. Бөтә Союз пионер ойошмаһына инә. Отрядтарҙа һәм дружиналарҙа эш урындағы шарттарҙы һәм милли йолаларҙы иҫәпкә алып үткәрелә. Пионер отрядтары коммунистик өмәләрҙә ҡатнаша, комсомолдарға наҙанлыҡты бөтөрөүҙә, балалар ҡарауһыҙлығы м‑н көрәштә ярҙам итә. 1924 й. Академүҙәк эргәһендә балалар хәрәкәте б‑са методик комиссия ойошторола. Рәсәй Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай йәмғиәтенең Башҡ‑н өлкә ком‑ты ҡатнашлығында “Йәш пионерҙарҙың һаулыҡ хеҙмәте” сиктәрендә балаларға мед. күҙәтеүе үткәреү, уларҙы шифахана-курорт учреждениеларына ебәреү, пионер лагерҙарында табип контроле ойошторола. 1924 й. аҙ. респ. барлыҡ торама пункттарында ла пионер төркөмдәре барлыҡҡа килә, Өфөлә улар 18 була. Бер ихата, мәктәп, район балалары проблемаларын хәл итеү өсөн ойоша башлаған пионер хәрәкәте тора-бара “Керпе” ж. (ҡара: “Аманат”), “Йәш төҙөүсе” гәз. (ҡара: “Йәншишмә”) кеүек үҙ ваҡытлы матбуғат баҫмалары һәм “Йәш юҡсыл” (ҡара: “Йәш коммунар”), “Башҡортостан йәштәре” гәз. пионер биттәре булған киң ҡоласлы балалар ойошмаһына әүерелә. Пионер хәрәкәте балаларҙың буш ваҡытын ойоштороуҙа, уларҙы ижт.-сәйәси тормошҡа ылыҡтырыуҙа булышлыҡ итә, балаларҙы коллективизмға, үҙ-ара ярҙамсыллыҡҡа өйрәтә, уларҙың художестволы һәм техник ижадын үҫтерә. Киңәйгән һайын пионер хәрәкәте 9 йәшкә тиклемге балаларға нығыраҡ йоғонто яһай. 1924 й. июль-авг. пионер отрядтарында кескәйҙәр өсөн тәүге төркөмдәр ойошторола башлай, тәүҙә улар “мәктәр”, “бөртөктәр”, “ҡыҙыл йондоҙсоҡтар” тип йөрөтөлә, ләкин “октябряттар” тигән исем нығына. Октябрят төркөмдәре балалар баҡсаларында, мәктәпкәсә балалар йорттарында ойошторола. 1930 й. төркөмдәр мәктәптәрҙең башланғыс кластарында ойоша башлағас, респ. октябряттар хәрәкәте айырыуса киң ҡолас ала. Октябряттар сафына ингәндә балаларға түшкә таға торған билдә — В.И.Лениндың бала саҡ портреты төшөрөлгән ҡыҙыл яҡут төҫлө биш мөйөшлө йондоҙсоҡ бирелә башлай. Октябряттар төркөмө бер нисә йондоҙсоҡтан (һәр береһендә 5-әр октябрят) тора. Төркөм вожатыйы — пионер йәки уҡыусы комсомол. Октябряттар эшен (нигеҙҙә, уйын рәүешендә) ВЛКСМ ҮК раҫлаған “Октябряттар — буласаҡ пионерҙар. Октябряттар — тырыш балалар, мәктәпте яраталар, өлкәндәрҙе хөрмәт итәләр. Хеҙмәт яратҡандарҙы ғына октябрят тип йөрөтәләр. Октябряттар — ғәҙелдәр һәм ҡыйыуҙар, етеҙҙәр һәм оҫталар. Октябряттар — дуҫ балалар, уҡыйҙар һәм һүрәт төшөрәләр, уйнайҙар һәм йырлайҙар, күңелле йәшәйҙәр” тигән ҡағиҙәләр нигеҙендә уҡытыусылар һәм вожатыйҙар ойоштора. 1925 й. майында Өфөлә пионер хеҙм‑рҙәренең 1-се Өлкә кәңәшмәһе үтә, унда 140 пионер вожатыйы ҡатнаша; был ваҡытҡа респ. 163 пионер отряды була. 1926 й. алып респ. пионер ойошмаһы йыл һайын үҙ алдына аныҡ бурыстар ҡуя һәм ижт. файҙалы хеҙмәткә әүҙем ҡушыла. Пионерҙар тракторҙар һәм комбайндар алыуға аҡса йыя, уңышты һәм колхоз милкен һаҡлау өсөн дозорҙар булдыра, мәктәп яны ярҙамсы хужалыҡтарын ойоштора. Пионер ойошмалары нигеҙендә йәш натуралистар түңәрәктәре ойошторола, улар тыуған яҡ тәбиғәтен өйрәнә. 1935 й. респ. балалар экскурсия-туристик станцияһы асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тимурсылар хәрәкәте киң ҡолас ала. Тимурсылар фронтовиктар ғаиләләренә, госпиталдәргә, балалар йорттарына һ.б. шефлыҡ итә. Пионерҙар һәм уҡыусылар уңыш йыйыуҙа ҡатнаша, дарыу үләндәре йыя, “Башҡортостан пионеры” танк колоннаһын, “Башҡортостан комсомолы” истребитель самолёттар эскадрильяһын төҙөүгә аҡса йыйыуҙы ойоштора; һуғыш йылдарында СССР Оборона фондына 12 млн һумдан ашыу аҡса тапшыра, фронтовиктарға 800 меңдән ашыу посылка оҙата. 1956 й. йәйендә респ. пионерҙары тыуған яҡты өйрәнеү б‑са Бөтә Союз экспедицияһына ҡушыла, һөҙөмтәлә бик күп мәктәп музейҙары асыла. Шул саҡта уҡ “Халыҡтарҙың дуҫ ғаиләһендә” 1-се респ. слёт-фестивале үткәрелә. Пионер дружиналарында интернациональ дуҫлыҡ клубтары (КИД) ойошторола. Респ. пионерҙары сит илдәрҙәге тиҫтерҙәре м‑н хатлаша, сит телдәр өйрәнә һ.б. 1958 й. уҡыусыларҙың производство бригадалары хәрәкәте үҫеш ала. Комсомолдар м‑н бер рәттән, пионерҙар ҙа сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша, күптәре хөкүмәт наградаларына лайыҡ була. 1960‑сы йй. мәктәптәр, пионерҙар йорттары нигеҙендә йәш коммунарҙар отрядтары эшләй башлай. Улар Бөрө, Бәләбәй, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ. айырыуса әүҙем була. 70‑се йй. уртаһынан ҡыҙыл эҙәрмәндәр хәрәкәте киң ҡолас ала, улар Башҡортостандан хәрби формированиелар т‑да мәғлүмәттәр йыя. Пионерҙар Лениндың эшмәкәрлеген, тыуған яҡты өйрәнеү, макулатура һәм металл һыныҡтары йыйыу һ.б. м‑н шөғөлләнә. 20 б. 80-се йй. пионер ойошмаһы эшмәкәрлеге ныҡлап үҙәкләштерелә: дөйөм союз кампаниялары, смотрҙары, “Зарница” һәм “Орлёнок” хәрбиләштерелгән уйындары, “Пионер отрядтары марштары” һ.б. үткәрелә. 10-сы Бөтә Союз пионер слётында (1990) В.И.Ленин ис. Бөтә Союз пионер ойошмаһы Пионер ойошмалары союзы — Балалар союздары федерацияһы тип үҙгәртелә. 1990-сы йй. алып респ. “Башҡортостан пионерҙары”, “Ҡурай”, “Йәйғор” һ.б. Б.о. эшләй. Шулай уҡ ҡара: Скаутизм.
Әҙәб.: Гайнетдинов В.Т., Жаринова И.И., Колокольников В.Л. И красный галстук на груди. Уфа, 1983.
И.И.Жаринова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 442
БАЛАЛАР ПРИЮТТАРЫ, тормошта ауыр хәлдә ҡалған бәлиғ булмағандарға ашығыс ярҙам күрһәтеү өсөн тәғәйенләнгән махсус учреждениелар. Дәүләт, дини ойошма, айырым кеше һ.б. башланғысы б‑са ойошторола (ҡара: Хәйриә). Соц. ярҙам үҙәге йәки халыҡты соц. хеҙмәтләндереү комплекслы үҙәге составына инергә мөмкин. “Социаль реабилитацияға мохтаж бәлиғ булмағандар өсөн махсус учреждениелар хаҡында өлгө положениеларҙы раҫлау тураһында” РФ Хөкүмәте ҡарарына (2000 й. 27 нояб.) ярашлы, 3—18 йәшлек балаларға ваҡытлыса йәшәү һәм соц. реабилитацияланыу мөмкинлеген бирә, соц.-иҡт., психологик-пед., юридик, мед. ярҙамы күрһәтә. Б.п. ата-әсәһеҙ ҡалған балалар һәм үҫмерҙәр үҙҙәренең мөрәжәғәт итеүе, халыҡты соц. яҡлау идаралығы органы юллауы, тәфтишсе йәки судья ҡарары, эске эштәр бүлегенең оператив дежурныйы акты нигеҙендә урынлаштырыла ала. Б.п. етәксеһе эске эштәр органдарына бәлиғ булмаған баланы ҡулай булмаған соц. мөхиттән тартып алыуҙы һорап мөрәжәғәт итә ала. Б.п. һаны 5—10 мең балаға бер учреждение иҫәбенән сығып билдәләнә. Рәсәйҙә Б.п. 18 б. монастырҙар эргәһендә барлыҡҡа килә. 1837 й. монастырға ҡарамаған тәүге приют Санкт-Петербургта асыла. “Балалар приюттары тураһында положение”ға (1839) ярашлы, улар балаларға ваҡытлыса һыйыныу урыны һәм башланғыс белем бирә. Императрица Мария, дини, хәрби һәм ЭЭМ учреждениелары буйһоноуында була. 19 б. аҙағында сабыйҙар өсөн һәм ауыл Б.п. асыла башлай. 1918 й. балалар йорттары һ.б. балалар тәрбиә учреждениелары итеп үҙгәртелә. 90-сы йй. башында ҡайтанан асыла.
Өфө өйәҙендә 1849 й. граф Г.А.Строганов (ҡара: Строгановтар) тәҡдиме б‑са малайҙар өсөн (52 тәрбиәләнеүсе) Өфө Б.п. асыла, ул императрица Александра Фёдоровна ҡурсаулығы аҫтында була, Б.п. попечителлеге аҡсаһына тотола, Приют урамында (хәҙ. Киров урамы) урынлаша. Шулай уҡ етем малайҙар өсөн Б.п. [полицмейстер Панфилов башланғысы м‑н ойошторола, тәүҙә Воскресение урамындағы (Туҡай урамы) ағас ҡуналҡа бинаһында, 1888 й. алып хәйер итеп бирелгән 2 ҡатлы таш бинала урынлаша], Өфө ир балалар гимназияһы гимназистары өсөн Полежаев Б.п. [1865—90 йй.; 10—15 тәрбиәләнеүсе; ярлылар попечителлеге ком‑ты аҡсаһына тотола, 1876 й. Губерна земство йыйылышы тарафынан хәйриә аҡсаһына һатып алынған Семинария урамындағы (К.Маркс урамы, 8) 2 ҡатлы таш бинала урынлаша]; Мариин ҡыҙ балалар гимназияһының затлы нәҫелле тәрбиәләнеүселәре өсөн Б.п. (Пушкин урамында; пансион; 1873 й. нигеҙ һалына; 1880 й. алып В.А.Новиков хөрмәтенә Новиков ис.; 14 ҡыҙ) эшләй. Ярлы мосолман балалары өсөн Б.п. (1878; 11 малай) С.Ш.Тәвкилев тәҡдиме б‑са Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендәге уның йортонда асыла. Католиктар өсөн Б.п. (1916; 70 бала) Католиктарҙың ярлы ғаиләләренә ярҙам күрһәтеү йәмғиәтенең Өфө бүлеге тарафынан Һамар урамында (Беляков урамы) асыла, 1917 й. унда ҡасаҡ балалар өсөн Б.п. урынлаша. Беренсе донъя һуғышы ҡорбандарының етем балалары өсөн Б.п. (1917) Андрей тәҡдиме б‑са һәм Өфө сауҙагәр йәмғиәте ағзалары булышлығы м‑н А.А.Берштейн сауҙа йортонда асыла (Үрге сауҙа майҙаны, 42). Приют пансионы (1868 й. Бөрө ҡ. ҡыҙ балалар пансионы булараҡ асыла, 1886 й. Өфөгә күсерелә; 32 тәрбиәләнеүсе) ҡаҙна аҡсаһына тотола. БР-ҙа 90-сы йй. уртаһында Бәләбәй һәм Белорет ҡҡ. Б.п. асыла. Б.п. БР МК “Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приюттар селтәрен үҫтереү тураһында”ғы (2000 й. 29 дек.), БР Хөкүмәтенең “БР‑ҙа халыҡты социаль хеҙмәтләндереү тәртибе һәм шарттары тураһында”ғы (2006 й. 24 июле) ҡарарҙарына ярашлы асыла һәм эш итә. 2001 й. респ. 11, 2006 й. — 35 (РФ-та 1-се урын), ш. иҫ. 9 ҡалала, Б.п. иҫәпләнә.
В.Н.Буравцов, А.И.Ҡаһарманова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 387
БАРМАҠТАМЫР (Dactylorhiza), әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 30 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда гибрид Б., һарғылт аҡ Б., ит‑ҡыҙыл Б., Руссов Б., Фукс Б. үҫә. Бармаҡ һымаҡ бүленгән бүлбетамырлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 35—80 см тиклем. Япрағы бөтөн, ҡыяҡ йәки ланцет формаһында, ултырма. Сәскәһе һарғылт аҡтан ҡуйы ҡыҙыл төҫкә тиклем, сәскә эргәлегенең тышҡы түңәрәгенең ян япраҡтары бөгөлгән, урталағыһы һәм эстәге 2 япрағы торҡа барлыҡҡа килтерә; ирене өс айырсалы, шпорлы. Сәскәлеге күп сәскәлек, тумалаҡ йәки башаҡ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июлдә өлгөрә. Фукс Б. һәм гибрид Б. һирәкләп урман ситендә, йылға ярында, һирәкләнгән ҡарағай‑ҡайын урмандарында, һаҙлыҡта, яр буйы ҡырсынташлыҡтарында һ.б. үҫә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау‑урман зонаһында осрай; гибрид Б. — ш. уҡ Башҡортостандың Урал алдында күрән‑гипна һаҙлыҡтарында, ит-ҡыҙыл Б. — респ. бөтә терр‑яһында һаҙлыҡлы болондарҙа, күрәнле һаҙлыҡтарҙа, күл буйҙарында; Руссов Б. һәм реликт һарғылт аҡ Б. — һирәкләп Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы күрән‑гипна һаҙлыҡтарында. Декоратив һәм дарыу үҫемлектәре. Балтик Б., һарғылт аҡ Б., Руссов Б., Фукс Б. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.М.Ишморатова, И.В.Һөйөндөков
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡырмыҫҡалы районында 112-се Башкавдивизияның юбилейы айҡанлы тантаналар башланды
Бөгөн Ҡырмыҫҡалы районында легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 70 йыллығы уңайынан урындағы хакимиәт менән ойошторолған тантаналар башланды. Байрам сараларында район хакимиәте башлығы Фәнзил Сыңғыҙов, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, Республика Хәрби Дан музейы, 112-се Башкавдивизия музейы хеҙмәткәрҙәре, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан журналистары ҡатнаша.
«Башинформ» агентлығына район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы Зөлфиә Әхмәрованың хәбәр итеүенсә, дивизия командиры Миңлеғәле Шайморатовтың тыуған ерендә, Шаймурат ауылында, тантанала ҡатнашыусылар герой һынына сәскәләр һалған. Әле митинг бара, унда ветерандар – дивизия яугирҙары, шулай уҡ герой-кавалеристарҙың балалары сығыш яһай. Артабан ҡунаҡтар Миңлеғәле Шайморатовтың музейына юлланасаҡ.
Тантаналар Ҡырмыҫҡалы районының ижади коллективтары менән әҙерләнгән тематик концерт менән тамамланырға тейеш.


text:
Урамдарҙы тѳҙѳкләндереү етди эш
Бѳгѳн тормошобоҙҙо тѳрлѳ яҡлап рекламалар уратып алды. Зәңгәр экрандарҙы ҡабыҙһаң да, радиоалғысты ҡуйһаң да, Интернет донъяһын гиҙһәң дә, мотлаҡ тѳрлѳ банерҙарға, ниндәйҙер тауарҙы маҡтаған сағыу саҡырыуҙарға эләгәһең. Бындай рекламалар ҡала урамдарын да ситләп үтмәй. Тик шуныһы, уларҙы дѳрѳҫ урынлаштырыу ҡағиҙәһен барыһы ла теүәл үтәмәй. Бындай хужалар менән дә тѳрлѳ аңлатыу эштәре алып барырға, тәртип үтәлешен иғтибар үҙәгендә тоторға тура килә. Мәҫәлән, аҙым һайын тиерлек ерләү хеҙмәте күрһәтеү тураһындағы рекламаларҙы күреү ҙә кемгәлер насар тәьҫир итеүе бар. Шуның ѳсѳн дә рекламалар, банерҙар урынлаштырыр алды- нан кәрәкле органдар, архитектура, йорт хужалары менән килешергә, рѳхсәт алынырға тейеш. Торлаҡ йорттарға баннерҙар ҡуйыу ѳсѳн, тәү сиратта, муниципаль район хакимиәтенә реклама шитының эскизын күрһәтергә, унан ошо йортта йәшәгәндәр менән уҙғарылған йыйылыш протоколына ярашлы, идарасы компания менән килешеү тѳҙѳргә һәм архитектураға барып, уны урынлаштырыу проектын тѳҙѳп, 5000 һум дәүләт пошлинаһы түләргә кәрәк. Ошо рәсми кәртәләрҙе үткәндән һуң ғына реклама банеры реестрға индерелә. Ә инде реклама ҡуйыу ѳсѳн буш урын алған осраҡта шарттар икенсе тѳрлѳрәк, бында ҡайһы бер документтарҙы Ѳфѳ аша эшләргә тура килә. Бѳгѳн 87 реклама конструкцияһының 22- һе һатылған, бынан бюджетҡа йылына яҡынса миллион һумдан ашыу килем инә. Үкенескә ҡаршы, бѳгѳн ниндәйҙер дѳйѳм талаптарҙы үтәмәгән, ҡағиҙәләрҙе боҙ- ған граждандар менән суд приставтары ла эш алып барырға мәжбүр. Шуныһын да билдәләп үтмәйенсә булмай, ниңәлер кешеләр ҡушылған талаптарҙы ваҡытында үтәргә ашыҡшмай, ҡайһы берҙәре хатта суд ҡарарын да һанға һуҡмаҫҡа тырыша. Шунлыҡтан, ошо арала ҡаланың Нижнее селение биҫтәһендә “Ҡорос сым, канат етештереү “Сауҙа үҙәге” янындағы элекке, иҫке киоскыларҙы алыу ѳсѳн дә суд приставтарының ярҙамы кәрәк булды. Иҫке киоскыларҙы алыр- ға тигән суд ҡарары былтыр май айында уҡ сығарылғайны, әммә милек хужаһы уны иғтибарһыҙ ҡалдырҙы. Сауҙа үҙәге урынлашҡан был урындың ташландыҡ хәлдә булыуы, эргә-тирәләге емерек кәртәләрҙең, буяуы ҡупҡан йорттарҙың, ҡоролмаларҙың күплеге тирә-яҡты йәмһеҙләп ултыра ине. Ә инде нәҡ ошо урында иҫке ѳс киоск ултырыуы тѳҙѳкләндереү эштәре алып барырға, заманса автомобиль туҡталҡаһы эшләргә, асфальт түшәргә ҡамасауланы. Был киоскыларҙың икәүһе буш торһа, берәүһендә тәүлек әйләнәһенә һыра һәм кѳмѳшкә һатылды. Милексенең суд ҡарарына әһәмиәт бирмәүе арҡаһында суд приставтары, муниципаль район һәм ҡала хакимиәттәре ярҙамы менән ошо киоскыларҙы һүтеп алып, махсус урынға ҡуйҙы. Демонтажлау эшенә киткән матди сығымды милек хужаһы үҙе ҡаплаясаҡ. Муниципаль район хаки- миәте башлығы В. Г. Миронов әйтеүенсә, Нижнее селение биҫтәһенең Беренсе май урамын тәртипкә килтереү ѳсѳн БМК етәкселеге лә, милекселәр ҙә йәлеп ителәсәк. Быйылға был йәһәттән күп эштәр планлаштырылған, шуларҙың иң мѳһиме һәм кѳтѳп алынғаны - йылылыҡ системаһын реконструкциялау. Был проект инвестициялар кимәле буйынса ла етди һанала. Ул Торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығы аша әҙерләнгән. Проектҡа ярашлы 40 миллион һум аҡса талап ителә. Әммә, был артыҡ ҙур сығым түгел, ул республика ярҙамы менән тормошҡа ашырыласаҡ, тип белдерә муниципаль район хакимиәте башлығы В.Г. Миронов.
Эльза МӨХӘМӘҘИЕВА.


text:
Мал аҙығы культуралары 51% майҙанда йыйып алынды
Башҡортостан аграрийҙары мал аҙығы культураларының 51 процентын йыйып алды. 764 мең гектар майҙанда сабылған. Бөгөнгө көнгә республиканың ауыл хужалығы предприятиелары 324 мең тонна бесән әҙерләгән, был пландың 44 процентын тәшкил итә. Сенаж траншеяларына 940 мең тоннанан ашыу йәшел масса һалынған. Республика буйынса уртаса бер шартлы мал башына 7,9 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнгән.
Бынан тыш, ауыл халҡы япраҡ аҙыҡ һәм төрлө үләндәр йыйыуын дауам итә. Был запастар 14500 һәм 35000 тонна тәшкил итә.
Ҡырмыҫҡалы, Баҡалы, Краснокама, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Өфө райондары бесән әҙерләү планын 70 проценттан ашыуға үтәне.
Сенаж әҙерләү буйынса Стәрлетамаҡ районы алда бара, унда һутлы мал аҙығы һалыу буйынса план 109 процентҡа үтәлгән. Ғафури районында сенаж һалыу – 65%, Дәүләкәндә – 63%, Ҡырмыҫҡалыла 57 процентҡа үтәлгән.
Алдағы ҡышлатыуға һәр шартлы мал башына иң күп мал аҙығы Стәрлетамаҡ районында әҙерләнгән – 15,1 центнер мал аҙығы берәмеге. Был республика буйынса уртаса күрһәткестән ике тапҡырға күберәк. Борай һәм Яңауыл райондарында 14 центнерҙан ашыу мал аҙығы берәмеге һалынған.


text:
Башҡортостан Хөкүмәте йәшәү минимумы күләмен билдәләне
Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары менән 2012 йылдың беренсе кварталына уртаса бер ай өсөн йәшәү минимумы күләме билдәләнде.
Йән башына иҫәптә ул 5485 һум тәшкил итте. Эшкә һәләтле халыҡ өсөн йәшәү минимумы күләме – 5857 һум, пенсионерҙарға – 4470 һум, балалар өсөн 5391 һум тәшкил итте.
Йәшәү минимумы күләме «Башҡортостан Республикаһында ҡулланыу кәрзине тураһында» һәм «Башҡортостан Республикаһында ҡулланыу кәрзинен һәм йәшәү минимумын билдәләү тәртибе тураһында» БР закондарына ярашлы билдәләнде.


text:
Тарих
Тарих (грек. Iσtopίa[⇨]) — белем өлкәһе, кешелектең үткән замандағы эшмәкәрлеген, торошон, донъяға ҡарашын, ойошоуын һәм социаль бәйләнештәрен өйрәнә торған гуманитар фән. Был өлкәлә эшләүсе ғалимдарҙы тарихсылар тип атайҙар
Тарыраҡ мәғәнәлә «тарих» — ваҡиғаларҙың, тарихи процесстың эҙмә-эҙлеклелеген асыҡлау, һүрәтләнгән сараларҙың объективлығын билдәләү һәм ваҡиғаларҙың сәбәбенә һәҙөмтә эшләү өсөн үткәндәр тураһындағы һәр сығанаҡты өйрәнеүсе фән[1][2][3][4].
Йөкмәткеһе
Терминдың тәүге мәғәнәһе, этимологияһы һәм йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Тарих» һүҙенең тәүге мәғәнәһе «һорашыу», белешеү, «асыҡлау» кеүек Боронғо Греция терминдарына барып тоташа. Тарих факттар һәм ваҡиғаларҙың ысынлығы һәм дөрөҫлөгөн асыҡлау менән тиңләштерелә[5]. Боронғо Рим тарихнамәһендә (тарихнәмә хәҙерге мәғәнәлә — тарих фәнен, уның тарихын өйрәнеүсе тармаҡ) был һүҙ белешеү алымын йә ысулын түгел, ә үткән ваҡиғалар хаҡында һөйләү, хикәйәләүҙе аңлатҡан. Артабан ысынбарлыҡта булған йәки уйлап сығарылған ниндәйҙер хәл-ваҡиға тураһында һөйләүҙе «тарих» тип атай башлағандар.
Теге йәки был мәҙәниәттә популяр булған, ләкин башҡа сығанаҡтар менән раҫланмаған тарихтар, мәҫәлән, Король Артур легендаһы, ғәҙәттә мәҙәни ҡомартҡының өлөшө генә булып тора[6][7].
«Тарих» һүҙе грек теленән ингән (ἱσtopίa, historia) һәм wid-tor, сығышы менән праиндоевропа теленән. Weid- тамыры — «белеү», «күреү» тигәнде аңлата[8][9]. Урыҫ телендә «видеть» һәм «ведать» һүҙҙәренең мәғәнәһен бирә[10].
Боронғо Грецияла «тарих» һүҙе хәҙерге мәғәнәләге тарихи белемде генә түгел, ә тикшереү юлы менән алынған һәр төрлө белемде белдергән. Мәҫәлән, Аристотель был һүҙҙе үҙенең «Хайуандар тарихы»нда файҙаланған[11]. Шулай уҡ был һүҙ Гомер гимндарында, Гераклит әҫәрҙәрендә һәм Афина дәүләтенә ант биреү тексында ла осрай. Боронғо грек телендә historeîn — «тикшеренеү» тигән һүҙ ҙә булған. Ул башта Ионияла ғына файҙаланылған, артабан бөтә Греция, һуңыраҡ Эллинизм мәҙәниәте (цивилизацияһы) буйлап таралған.
Ошо уҡ Боронғо Греция мәғәнәһендә XVII быуатта «тарих» һүҙе Фрэнсис Бэкон тарафынан киң ҡулланылыштағы «тәбиғи тарих» атамаһында ҡулланылған. Бэкон өсөн тарих – сығанағы хәтер булып торған, урыны киңлектә һәм ваҡытта билдәләнгән предметтар тураһындағы белем. Урта быуат Англияла «тарих» һүҙе хикәйә мәғәнәһендә (story) ҡулланыла. «Тарих» термины (history) үткән ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеге булараҡ, XV быуат аҙағында инглиз телендә барлыҡҡа килгән, ә «тарихи» һүҙе (historical, historic) XVII быуатта.[12]. Германияла, Францияла һәм Рәсәйҙә ике мәғәнәлә лә элеккесә бер үк “тарих” һүҙе ҡулланыла.[11].
Тарихсылар бер үк ваҡытта ниндәйҙер ваҡиғаның күҙәтеүселәре һәм ҡатнашыусылары ла. Уларҙың тарихи хеҙмәте үҙ ваҡыттарындағы ҡараштарҙан сығып яҙылған һәм ғәҙәттә, улар сәйәси бер яҡлы ғына булмай, ә үҙ дәүеренең бөтә хаталары менән дә бүлешә. Итальян аҡыл эйәһе Бенедетто Кроче һүҙҙәре буйынса, “бөтә тарих – хәҙерге тарих”. Тарихи фән, тарих барышын дөрөҫ һүрәтләүҙе ваҡиғалар тураһында һөйләү юлы һәм уларҙың ғәҙел анализы менән тәьмин итә.[13]. Хәҙерге ваҡытта тарих тарих институттары көсө менән булдырыла.
Быуындар хәтерендә ҡалған бөтә ваҡиғалар ҙа, теге йәки был төп сығанаҡҡа таянып, тарихи хроника йөкмәткеһе булдыра.[14]. Был үткәндәрҙе тергеҙеүҙә мөһим булған сығанаҡтарҙы асыҡлау өсөн кәрәк. Һәр тарихи архив составы, теге йәки был текстар, документтар табылған дөйөмөрәк архив йөкмәткһенә бәйле; уларҙың һәр ҡайһыһы дөрөҫлөккә дәғүә итһә лә, бындай белдереүҙәрҙе ғәҙәттә кире ҡағалар. Архив сығанаҡтарынан тыш, тарихсылар ҡомартҡыларҙағы яҙыуҙар һәм һүрәттәр менән дә, риүәйәттәр һәм башҡа сығанаҡтар менән дә файҙаланырға мөмкин[15], мәҫәлән, археологик. Археология, тарихи сығанаҡҡа бәйле булмаған сығанаҡтар биреүе менән тарихи тикшеренеүҙәр өсөн файҙалы. Ул теге йәки был хәл-ваҡиға шаһиттарының мәғлүмәтен кире ҡағып йәки раҫлап ҡына ҡалмай, ә ваҡытлы осорҙарҙы мәғлүмәт менән тултырыу мөмкинлеге лә бирә.
Ҡайһы бер авторҙар тарихы — гуманитар, икенселәре — йәмғиәт фәндәренә ҡарай[16], йәки гуманитар һәм йәмғиәт фәндәре арһындағы өлкә булараҡ та ҡаралырға мөмкин.[17].
Тарихты өйрәнеү йыш ҡына билдәле бер практик йәки теоретик маҡсат менән, һәм шул уҡ ваҡытта кешенең ғәҙәти ҡыҙыҡһыныуы менән дә бәйле була.[18].
Тарихнамә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Тарихнамә» термины бер нисә мәғәнәгә эйә. Беренсенән, ул тарихтың нисек яҙылыуы, тарих методологияһының ни тиклем дөрөҫ ҡулланылыуы һәм тарих белеменең үҫеше тураһындағы фән. Икенсенән, ошо уҡ термин менән тарихи хеҙмәттәр йыйылмаһы билдәләнә. Өсөнсөнән, «тарихнамә» термины менән конкрет тарихсыларҙың ҡараштарын, эштәрен өйрәнеүҙе (тарихи яҙмалар булдырыуҙың сәбәптәре, уларҙың тематикаһы, ваҡиғаларҙы интепретациялау алымы, авторҙың һәм уның аудиторияһының ныҡлы фекере, икенсе тарихсыларға ҡарата һылтанма биреү, дәлилдәрҙе файҙалана белеү анализлана) билдәләйҙәр. Профессиональ тарихсылар кешелек тарихында берүк хикәйәләү булдырыу ихтималлығы тураһында ла фекер алыша.
Тарих философияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарих фәлсәфәһе — фәлсәфәнең бер өлөшө, ул кешелек тарихының һуңғы һорауына яуап бирергә тырыша. Тарих фәлсәфәһен тарихнамә менән бутарға ярамай. Икенсе яҡтан, тарих фәлсәфәһен фәлсәфә тарихы менән ҡушырға кәрәкмәй.
Профессиональ тарихсылар шулай уҡ, тарихтың фәнме әллә инде ирекле сәнғәтме булыу мәсьәләһе буйынса ла фекер алыша. Был бүленеш мөһим дәрәжәлә яһалма һанала, сөнки тарихты белем өлкәһе булараҡ, төрлө аспекттарҙа ҡарайҙар[19][20][21].
Тарих фәлсәфәһе үҫешенең төп алымдарына түбәндәгеләрҙе индерергә була:
- Ижтимағи-иҡтисади формация (Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Владимир Ильич Ленин һ.б.)
- Цивилизациялы (Николай Яковлевич Данилевский, Освальд Шпенглер, Арнольд Джозеф Тойнби, Шмуэль Айзенштадт, Борис Сергеевич Ерасов[22], Дмитрий Михайлович Бондаренко, Игорь Васильевич Следзевский, Сергей Александрович Нефёдов, Глеб Владимирович Алексушин һ.б.)
- Донъя — системалы анализ (Андре Гундер Франк, Иммануил Валлерстайн, Самир Амин, Джованни Арриги, Теотониу дус Сантус, Кристофер Чейз-Данн, Джанет Абу-Лугод, Марат Александрович Чешков, Андрей Ильич Фурсов, Андрей Витальевич Коротаев, Леонид Ефимович Гринин һ. б.)
- «Аннал»дар мәктәбе (М. Блок, Л. Февр, Ф. Бродель, Ж. Л. Гофф, А. Я. Гуревич һ. б.)
- Эстафеталы-стадиалы (Ю. И. Семёнов) (асылда, модификациялы марксист-формацион ҡарашта, йәмғиәт ҡоролошоноң төп әйҙәүсе көсө булып, шул уҡ синфи көрәш, ә һуңғы маҡсаты — коммунизм) тора.
Тарих алымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихи алым тәүге сығанаҡтар һәм башҡа мәғлүмәттәр менән эшләгәндә тикшеренеүҙәр барышында табылған һәм тарихи хеҙмәт яҙғанда файҙаланылған принциптарға һәм ҡағиҙәләргә эйәреүҙән тора.
Геродот (б.э.т. 484—425 йй.) «Тарих» тигән хеҙмәтененең иң башында былай тип яҙған:
ошо мәғлүмәттәрҙе йыйып, (ἱσtopίnς ἀπόδeEις— һорашыуҙар ярҙамында алынған мәғлүмәтте һөйләү) ваҡыт үтеү менән бөйөк эштәр онотолмаһын, эллиндар һәм варварҙар кеүек хәтерҙән юйылмаһын өсөн, яҙып ҡуйған.[23].
Шулай ҙа, тарихта фәнни алымдар ҡуллана башлауҙы Фукидид һәм уның «Пелопоннеск һуғышы тарихы» китабы менән бәйләйҙәр. Геродоттан һәм уның дини коллегаларынан айырмалы рәүештә, Фукид тарихты аллаларҙың түгел, ә кешеләрҙең һайлау продукты һәм ҡылығы тип ҡарай. Нәҡ кешеләрҙә ул сәбәп һәм һөҙөмтәләрҙе эҙләй.[24].
Шәхси традициялар һәм үҫешкән алымдар боронғо һәм урта быуат Ҡытай ҙа ла булған. Профессиональ тарих-графияның нигеҙҙәрен (беҙҙең эраға тиклем 145—90 йылдарҙа) «Тарихи яҙмалар» авторы Сыма Цянь һалған. Уның шәкерттәре был хеҙмәтте тарихи һәм биографик яҙмалар өсөн өлгө кеүек файҙаланған.
Христан тарихнамәһенә һәм ғөмүмән, дөйөм көнбайыш тарихнамәһенә Аврелий Августин ҙур йоғонто яһай. XIX быуатҡа тиклем тарихты план буйынса үҫеш һөҙөмтәһе булараҡ ҡабул иткәндәр. Гегель дә, уға дини булмаған төҫ өҫтәһә лә, ошо идеяға эйәргән[18]. Гегель фәлсәфәһенең һыҙыҡлы тарихи прогрес идеяһы марксистик фәлсәфәүи тарихҡа ингән.
1377 йылда ғәрәп тарихсыһы Ибн Хальдун тарихсылар йыш яһаған хатаны анализлаған. Ул хәҙерге менән үткәндәр араһында мәҙәни айырмалыҡ билдәләй. Был сығанаҡтарға, принциптар айырыуға һәм ниһайәт, үткәндәрҙең мәҙәниәтен һәм ваҡиғаларын интерпретациялауҙы иғтибарлы мөнәсәбәт талап итә. Ибн Хальдун к тарихсыларҙың алдан уҡ билдәле фекергә эйә булыуын, тиҙ ышанып бары[25]. Уның алымы дәүләт роленә баһа биреүгә, пропагандалауға, коммуникациялар сараһына һәм тарихиграфияла системалы рәүештә алдан күрә белеүлеккә нигеҙ һалған, шул арҡала Ибн Халдун «ғәрәп тарихграфияһынаның атаһы» тип һаналған.[26], в связи с чем Ибн Хальдун считается «отцом арабской историографии»[27][28][29]. Ибн Халдундың тарихи динамиканың тәүге фәнни һүрәтләүен сағылдырырға тырышҡан сәйәси-демографик циклдар концепцияһы мөһим әһәмиәткә эйә.[30].
Тарихи тикшеренеүҙәр методологияһы үҫешенә йоғонто яһаусы башҡа тарихсылар араһынан, Леопольд фон Ранкены, Джордж Маколей Тревельянды, Фернан Бродельде, Марк Блокты, Люсьен Феврҙы, Роберт Фогелде иҫкә алырға була. Тарихта фәнни методология ҡулланыуға ҡаршы Хью Тревор-Ропер кеүек авторҙар сығыш яһай. Улар, тарихты аңлау өсөн фаразлау талап ителә, шуның өсөн тарихты фән тип түгел, ә сәнғәт тип һанарға кәрәк, тигән. Тағы ла бер бәхәсле автор Эрнст Нольте, немец классик фәлсәфәүи традицияларына эйәреп, тарихты идеялар хәрәкәте булараҡ ҡарай. Марксистик тарихнамәһе, атап әйткәндә Эрик Джон Хобсбаум һәм Исаак Дойчер эштәре, Карл Маркстың фәлсәфәһен раҫлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Уларҙың оппоненттары, антикоммунизм тарихнамәһен яҡлаусылар: Ричард Пайпс һәм Роберт Конквест, тарихты ҡаршы марксистик тарихҡа интерпретацияларға тәҡдим итә. Шулай уҡ, феминизм ҡарашы буйынса бик ҙур тарихнамә бар. Ҡайһы бер постмодернист философтар, тарихтың алдан күреү интерпретацияһын һәм ундағы фәнни методологияны кире ҡаға. Һуңғы ваҡытта клиодинамика]ҙур көс ала. Клиодинамика — тарихи процесстарҙың математик моделен әҙерләү.
Тарихи процесстарҙың закондарын төшөнөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуатта позитивизмға нигеҙ һалыусы Огюст Конт, «Таш төшөү законы булған кеүек, йәмғиәттең үҫеш законы ла бар», тип дәлииләргә вәғәҙә итә. Әммә тарих закондарын булдырыу еңел генә булмай. Немец тарихсыһы Карл Лампрехт Контттың ҡарашын яҡларға маташҡас, икенсе немец тарихсыһы Эдуард Мейер, күп йыллыҡ тикшереү дәүерендә ул бер генә тарихи законды ла аса алмауын һәм быны башҡаларҙың булдырыуын ишетмәүен дә белдерә. Макс Вебер тарихи закондар эҙләүҙе мәғәнәһеҙлек тип һанай. Философ Карл Ясперс: «Тарих оло мәғәнәгә эйә. Ул кеше аңына барып етерлек түгел», — тип яҙа. Эдвард Хьюлетт Карр, көнбайышта «тарихи закондар» тураһында башҡаса һөйләмәйҙәр, «сәбәп» тигән һүҙ моданан сыҡты, тип раҫлай.
Тарихи дисциплиналар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Археография — яҙма сығанаҡтарҙы баҫыуҙың теорияһы һәм практикаһы.
- Археология — әйберләтә сығанаҡтар буйынса кешелектең тарихи үткәнен өйрәнеү.
- Архивты өйрәнеү — архивтарҙы комплектациялау мәсьәләһен һәм архив документтарын һаҡлауҙы, файҙаланыуҙы өйрәнә.
- Архонтология — дәүләт, халыҡ-ара, сәйәси, дини һәм башҡа структураларҙа вазифалар тарихын өйрәнә
- Бонистика — ҡағыҙ аҡсаларҙың баҫтырылыу, әйләнеш тарихын өйрәнә.
- Вексиллология (флагтарҙы өйрәнеү) — флагтарҙы, байраҡтарҙы, вымпелдарҙы һәм башҡа ошондай предметтарҙы өйрәнә.
- Генеалогия — кешеләрҙең нәҫел бәйләнешен өйрәнә.
- Генетик генеалогия — генентика алымы ярҙамында нәҫел бәйләнешен өйрәнеү.
- Геральдика (гербоведение) — гербтарҙы, уларҙың традицияһын, файҙаланыу практикаһын өйрәнә.
- Дипломатика — тарихи акттарҙы, юридик документтарҙы өйрәнә.
- Документтарҙы өйрәнеү — документтар һәм документ-коммуникацион эшмәкәрлегенең фәнни комплексы. Документтарҙы системаға һалыу, класссификациялау, документ әйләнеше алымдарын ойоштороу.
- Тарихи география — география менән тарих тоташҡан урындағы фән.
- Тарихи демография — кешелектең демографик тарихы тураһындағы фән.
- Тарихи информатика — тарихи процесстарҙа, тарихи тикшеренеүҙәрҙе публикациялауҙа һәм тарихи дисциплиналарҙы уҡытыуҙа һәм шулай уҡ музей, архив эшендә информацион технологияларҙы ҡулланыу мөмкинлеген өйрәнеүсе фән.
- Тарихи метрология — үткәндәрҙә файҙаланылған оҙонлоҡ, майҙан, күләм, ауырлыҡ — үлсәү берәмектәренең тарихи үҫешен өйрәнә.
- Сығанаҡтарҙы өйрәнеү — тарихи сығанаҡтарҙы өйрәнеү.
- Кодикология — ҡулъяҙма китаптарҙы өйрәнеү.
- Нумизматика — тәңкә һуғыу һәм тәнкәләр буйынса аҡса әйләнешен өйрәнә.
- Ономастика — тарихи-лингвистик дисциплина. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе һәм уларҙың килеп сығышын өйрәнә.
- Палеография — хат яҙыу тарихын, уның график формалары үҫешенең законын һәм боронғо яҙыу ҡомартҡыларын өйрәнә.
- Папирология — Мысырҙа табылған папирустағы текстарҙы өйрәнә.
- Сфрагистика — раҫлаусы мисәттәрҙе һәм уларҙың төрлө материалдағы оттискыһын өйрәнә.
- Трансмилли тарих — бөтә мәҙәниәттәргә лә уртаҡ булған закондарҙы өйрәнә.
- Фалеристика — награда билдәләрен өйрәнеү.
- Хронология — тарихи ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеген ваҡытта өйрәнә йәки ваҡыт үлсәү фәне.
- Эортология — Христиан сиркәүе байрамдарын өйрәнә.
- Эпиграфика — ҡаты материалдарҙағы (таш, керамика, металл) яҙыуҙы өйрәнә.
Тарих менән бәйләнгән дисциплиналар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Антропология — кешене һәм уның донъя менән бәйләнешен өйрәнә.
- Гендер тарих — ҡатындар һәм ирҙәр тәжрибәһенең үҙ ара-йоғонтоһо тарихын социаль ойошманың мөһим бер аспекты булараҡ өйрәнә.
- Социокультур антропология — материаль объекттар, идеялар, ҡиммәттәр, төшөнсәләр йыйылмаһы булараҡ, мәҙәниәт тураһында фән
- Культурология — мәҙәниәтте, уның уртаҡ үҫеш закондарын өйрәнеүсе фән.
- Крайҙы өйрәнеү — архитектураларҙы, биологияны, географияны, тарихты, мәҙәниәтте, әҙәбиәтте, медицинаны, дини табыныуҙарҙы, үҙидаралыҡты, ауыл хужалығын, спортты, топонимиканы, фортификацияны, конкрет төбәктәрҙең экологияһын өйрәнеү.
- Психо тарих — үткәндәрҙә кешеләр ҡылығының психологик мотивацияһын өйрәнә.
- Этнология һәм этнография — халыҡтарҙы һәм этностарҙы, уларҙың килеп сығышын өйрәнә.
- Асыҡ тарих — асыҡ сферала һәм тарихи белемдең массалы практик репрезентацияһында тарихты өйрәнеү.
Оҡшаш дисциплиналар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хәрби тарих — төҙөлөш, ҡораллы көстәр хәрәкәтенең килеп сығыуын өйрәнеүсе фән, хәрби хеҙмәт фәненең ҡушма өлөшө.
- Тарихи психология — психология һәм тарих тоташҡан урындағы фән.
- Мәҙәниәт тарихы — тарихи дәүерҙең рухи донъяһы, халыҡтар һәм тарихи процесстың башҡа берәй вәкиле тураһындағы фән.
- Фән тарихы — фәнни белем, сәйәси һәм хоҡуҡи тәғлимәт, фәлсәфә тарихы.
- Дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы — төрлө тарихи дәүерҙәрҙә донъя халыҡтарының дәүләт һәм хоҡуҡ үҫеш закондарын өйрәнә.
- Сәйәси һәм хоҡуки уҡыуҙар тарихы — ысынбарлыҡ мәсьәләләренә ҡараш үҙенсәлектәрен, дәүләттең барлыҡҡа килеүен һәм булыуын, төрлө тарихи дәүерҙәрҙә төрлө аҡыл эйәләренең хоҡуғын өйрәнә.
- Дин тарихы — дини ышаныуҙарҙың килеп сығыуын, үҫешен һәм сакраль культтарҙы, локаль һәм донъя конфессияһының бәйләнешен айырмалығын өйрәнә.
- Иҡтисад тарихы — эволюцион үҫеш һәм кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге менән бәйләнгән күренеш һәм процесстарҙы өйрәнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Profesor Richard J. Evans The Two Faces of E.H. Carr (инг.). History in Focus, Issue 2: What is History?. University of London (2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 10 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Professor Alun Munslow What History Is (инг.). History in Focus, Issue 2: What is History?. University of London (2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 10 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Introduction // Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives / Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) — New York & London: New York University Press, 2000. — P. 6. — ISBN 0-8147-8141-1.
- ↑ Nash Gary B. The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools // Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives / Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) — New York & London: New York University Press, 2000. — P. 102–115. — ISBN 0-8147-8141-1.
- ↑ Утехин С. В. О понимании истории
- ↑ Seixas Peter Schweigen! die Kinder! // Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives / Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) — New York & London: New York University Press, 2000. — P. 24. — ISBN 0-8147-8141-1.
- ↑ Lowenthal David Dilemmas and Delights of Learning History // Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives / Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) — New York & London: New York University Press, 2000. — P. 63. — ISBN 0-8147-8141-1.
- ↑ Joseph, Brian (Ed.) & Janda, Richard (Ed.) (2008), «The Handbook of Historical Linguistics», Blackwell Publishing (published 30 December 2004), с. 163, ISBN 978-1405127479
- ↑ Мюллер М. О силе корней // Наука о языке. Филологические записки, Воронеж, 1866.
- ↑ Online Etymology Dictionary, http://www.etymonline.com/index.php?search=history&searchmode=none
- ↑ 11,0 11,1 Ferrater-Mora, José. Diccionario de Filosofia. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.
- ↑ Whitney, W. D. The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co, 1889.
- ↑ Whitney, W. D. (1889). The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co. Page 2842.
- ↑ WordNet Search — 3.0 http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn%7Cid=20090329}}, «History».
- ↑ Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1
- ↑ Scott Gordon and James Gordon Irving, The History and Philosophy of Social Science. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9
- ↑ Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.
- ↑ 18,0 18,1 Graham, Gordon Chapter 1 // The Shape of the Past — Oxford University, 1997.
- ↑ Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636
- ↑ Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) | doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008
- ↑ Arise Cliodynamics. sott.net/articles
- ↑ [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Eras/ Цивилизацияны сағыштырмаса өйрәнеү: хрестоматия
- ↑ Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. Книга I. Клио
- ↑ Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica — Benjamin-Cummings Publishing, 1979. — P. p. 5.
- ↑ Ibn Khaldun, Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), The Muqaddimah: An Introduction to History, p. x, Princeton University Press, ISBN 0-691-01754-9.
- ↑ H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», Cooperation South Journal 1.
- ↑ Salahuddin Ahmed (1999). A Dictionary of Muslim Names. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.
- ↑ Enan, Muhammed Abdullah (2007), «Ibn Khaldun: His Life and Works», The Other Press, с. v, ISBN 9839541536
- ↑ Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture 12 (3).
- ↑ Коротаев А. В. Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Блок М. Апология истории или ремесло историка — 2-е изд. — М.: Наука, 1986.
- Тойнби А. Постижение истории — М.: Прогресс, 1990.


text:
Яңалиф
.
Яңалиф (яңы əлифба һүҙҙәренән ҡыҫҡартыу; рәсми совет матбуғатында - Новый тюркский алфавит) — Советтар Союзының бар төрки телдәре өсөн (шулай уҡ ҡайһы бер Төньяҡ Кавказ телдәре, монгол теле һәм был осорҙа бойондороҡһоҙ дәүләтле тыва теле өсөн) 1928-1940 йылда ҡулланылған латин яҙмаһына нигеҙләнгән алфавит. 1920-1930 йылдарҙа Совет власы илдең аҙсылыҡ телдәрен латин әлифбаһына күсереүгә йүнәлтелгән сара алып барҙы. Тәүҙә (1921) күрше төрөк теленән үрнәк алып, латин әлифбаһына әзербайжан теле күсте; тиҙҙән быға өс Төньяҡ Кавказ теле - осетин, ингуш һәм балҡар теле ҡушылды. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән тюркология съезында төрки халыҡтар вәкилдәре ошо тәжрибәне өйрәнеп, уны башҡа телдәргә лә киңәйтеү файҙалы булыр, тип тапты. Махсус ойошторолған Яңалиф комитеты 1927 йылда ҡайтанан Баҡыла йыйылып, бар төрки телдәр өсөн латин яҙмаһында нигеҙләнгән яңы әлифбаны ҡабул итте. Яңы "Дөйөм төрки әлифба" 34 хәрефтән торған; айырым төрки телдәр өсөн (шул иҫәптән башҡорт теле өсөн дә) кәрәкле осраҡта өҫтәлмә хәрефтәр индерелгән. Яңалиф 1928 йылда СССР-ҙың бөтә төрки телдәре өсөн рәсми рәүештә индерелә. 1930 йылдарҙа Төркиә менән Советтар Союзының мөнәсәбәттәре шаҡтай насарайғас, яңалиф ашығыс рәүештә кирилл әлифбаһына нигеҙләнгән яңы алфавиттарға күсерелә. Хәҙерге ваҡытта яңалиф ҡулланыуҙан сыҡҡан. Яңалифтың 34 хәрефенең туғыҙы һуҙынҡы өндәрҙе билдәләй; береһе - тамаҡ төбө ҡымтыу өнө өсөн (башҡортса Ҡөрьән, тәьҫир һүҙҙәрендә һымаҡ) ҡулланылған апостроф ('). Сит телдәрҙән алынған исемдәрҙә өҫтәлмә хәрефтәр ҡуллынылыуы ла ихтимал булған.
Башҡорт яңалифы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йөкмәткеһе
Башҡорт яңалифы дөйөм яңы төрки әлифбаһына нигеҙләнеп, үҙенсәлекле өндәр өсөн ике өҫтәлмә хәреф индергән. 1930-сы йылдарҙа күп башҡорттар яңалиф нигеҙендә уҡырға-яҙырға өйрәнә. Бөйөк Ватан һуғышына киткән башҡорт ир-атының күпселеге туған-ырыуҙарына хаттарын был алфавитта яҙған; ошо осорҙа ситкә күскән башҡорттар 1950 – 1960 йылдарҙа ла яңалиф менән яҙыуы билдәле. 1940 йылда башҡорт теле хәҙерге кириллица нигеҙле алфавитҡа күсерелә.


text:
Демпинг
Де́мпинг (ингл. dumping — ташлау) — тауарҙы тышҡы һәм эске баҙарҙа ташламалы, яһалма рәүештә килешенгән, донъя баҙарындағы уртаса ваҡлап һатыу хаҡына ҡарағанда ла кәметеп, кайһы ваҡыт үҙ ҡиммәтенән дә арзаныраҡ хаҡҡа һатыу. Тауар, валюта, социаль демпингтар айыпып ҡарала. Тауар демпингы сит илгә тауар сығарыуҙы киңәйтеү, конкуренттарҙы баҙарҙан кыҫырыҡлап сығарыу юлы менән баҙарға үтеп кереү өсөн үткәрелә. Баҙарҙа тотроҡло хәлгә ирешкән осраҡта ла, ағымдағы зыянды ҡаплауға иҫәп тотоп, дәүләт һәм компанияләр тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Конкуренттарын кыҫырыҡлап сығарғансы йәки улар менән килешүҙәр төҙөүгә ирешкәнсе фирмалар һәм дәүләт йыш ҡына, бер тапҡыр булһа да, ҡыҫҡа вакытлы демпинг сараһы ҡуллана. Демпинг шулай уҡ кәрәкле аҡса һәм валюта средстволарын тиҙерәк алыу ысулы булараҡ та файҙаланыла. Демпинг объекты булып торған илдәрҙә милли сәнәғәтте үҫтереүҙә ҡыйынлыҡтар күҙәтелә.
Демпинг нәтижәһендә Рәсәйҙә еңел сәнәғәт фабрикалары, ҡошсолоҡ фабрикалары үҙ продукцияларын һата алмайынса, етештереү күләмен ҡыҫҡартырға йәки бөтөнләй түҡтатырға мәжбүр була. Илдең сәнәғәтен яҡлау өсөн, донъя күләм иҡтисади практикала демпингға ҡаршы закондар, махсус пошлиналар керетеү һ. б. каралган. Рәсәй тауарҙарына ҡарата 2002 йылда Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы тарафынан керетелгән 126 демпинг сикләүенең 15-кә яҡыны көкөртлө нефть, нефть продукттары, тире һәм күн әйберҙәр, авиация техникаһы сығарыу һ. б. ҡағыла.
Йөкмәткеһе
Демпинг төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Валюта демпингы ваҡытында сит илгә тауар сығарыу донъя хаҡтарынан түбәнерәк хаҡҡа махсус кәметелгән валюта курсы менән ғәмәлгә ашырыла, сит илгә тауар сығарыусы илдең эске баҙарында аҡса ҡиммәте тышҡы баҙарҙағы валюта хаҡына ҡарағанда тиҙерәк төшә.
- Социаль демпинг, илдә эш хаҡының түбән булыуын иҫтә тотоп, сит илдән түбән хаҡ менән тауар тәҡдим ителгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Күп кенә илдәр сит илгә тауарсығарғандағы юғалтыуҙарҙы айырым тауарҙарға ғына түгел, бәлки сәнәғәттең һәр тармағын, гөмөмән, иҡтисадты субсидиялаү юлы менән ҡаплай. Ауыл хужалығы продукцияһын сит илгә демпинг буйынса сығарған осраҡта, дәүләт дотацияһын бүлгәндә, етештереүсегә туранан-тура субсидия биреү юлы киң таралған.
Уҙ илдәрендәге етештереүҙе яҡлау өсөн, бер төркөм Европа илдәре тарафынан шул илдәр араһында сығарыла һәм керетелә торған тауарҙың хаҡын көйләүсе тариф килешүе төҙөлә.
Бер үк төрҙәге оҡшаш продукция етештереүсе фирмалар һәм компаниялар араһында конкуренция ваҡытында демпинг буйынса тауар һатыу эске баҙарҙа да ғәмәлгә ашырылырга мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- БСЭ. 3 изд. М., 1972. Т. 8; Экономическая энциклопедия. М., 1999.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Рөстәм Хәмитов «Һөт иле-2013» фестивалендә ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов «Һөт иле-2013» фестивалендә ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов «Һөт иле-2013» фестивалендә ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Шәмбе, 31 августа, Өфөнөң Ленин исемендәге майҙанында «Һөт иле-2013» бөтә Рәсәй фестивален асыу тантанаһы үтте. Һөт байрамында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты. Ул фестивалдең төп майҙансыҡтарын ҡарап сыҡты.
— Барығыҙҙы ла һөт байрамы менән ҡотлайым, — тине Рөстәм Хәмитов, ҡала халҡын сәләмләп. – Яратҡан ризығыбыҙ – һөт фестиваленә күптәрҙең ғаиләләре, балалары менән килеүе шатлыҡлы күренеш.
Президент билдәләүенсә, малсылыҡ тармағының үҫешкән булыуына ҡарамаҫтан, «һөт беҙгә әлегә етмәй», шуға күрә «малсылыҡ фермаларын күберәк төҙөйәсәкбеҙ, ауыл хужалығы предприятиеларына артабан да ярҙам итәсәкбеҙ».
Фестивалдә көн дауамында ике һөт фонтаны эшләне. Уларҙы Өфө мэры Ирек Ялалов һәм Милли һөт етештереүселәр союзы рәйесе Андрей Даниленко тантаналы рәүештә асты.
Сарала ҡатнашыусыларҙың һәр береһе берәр стакан һөт эсте. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2011 йылдың 3 сентябрендә һөт байрамында ҡатнашыусылар 6168 литр һөт эскәйне.


text:
"Урал" да үткән яҡты йылдар
Ғүмер шулай үтә лә китә икән. Ҡайһы йылдар шаулап-гөрләп, ҡайһылары май шәмендәге ут һымаҡ баҙыҡ ҡына. Ә үҙемдең “Урал”да үткән йылдарым ниндәй булды һуң?
Баш мөхәррир вазифаһында мин 1995 йылда эшләй башланым. …Ҡырҡ дүрт йәш, халыҡ менән эшләүҙә апаруҡ ҡына тәжрибә тупланған һымаҡ, гәзит эшен яратып өлгөргән журналисмын (“Урал”ға беренсе тапҡыр 1971 йылда килгәйнем, корректор ярҙамсыһы, корректор, әҙәби хеҙмәткәр, радио хәбәрсеһе), шуға йәштән тапаған тупһаларыма, яратҡан коллективыма шатланып килеп индем. “Урал” да мине йылы ҡаршыланы. Әле һаман миңә ярҙам күрһәтеүҙән баш тартмаған журналистарҙы онотмайым. Улар - Фәриха Вәлиуллина, Марат ағай Хәлилов, Иншар ағай Хәмитов, Нуриман ағай Кәримов, Зилә Абзалова, Әминә апай Килдейәрова. Үҙем эшкә алғандарҙан Зөлфирә Сөләймәнова, Резида Ғәҙелшина, Рәмилә Мусина журналистикаға һаман тоғро булып ҡалалар, гәзитебеҙҙе биҙәп торалар.
Шул йылдар, яҡты хәтирәләр менән балҡып торған миҙгелдәр булып, йыш ҡына иҫкә төшә. Ғаилә менән бәйле хәлдәр мине тағы ла Себергә алып китмәһә, бәлки, яратҡан эшемде оҙаҡ йылдар башҡарыр инем. Әле лә, Хоҙайға рәхмәт, беҙҙең бәйләнеш өҙөлмәй, шуға сикһеҙ шатмын.


text:
Башҡортостанда һайлаусыларҙың 75,7 проценты тауыш бирҙе
Башҡортостанда 4 декабрҙә 20 сәғәткә Дәүләт Думаһына депутаттар һайлауҙа һайлаусыларҙың 75,7 проценты тауыш биргән. Бындай яҡынса мәғлүмәт менән Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы секретары Марина Долматова таныштырҙы. Уның һүҙҙәренсә, 2007 йылда үткән Дума һайлауҙарында халыҡ күберәк ҡатнашҡан – 83 процент тирәһе.
Марина Долматова билдәләүенсә, үткән һайлауҙар менән сағыштырмаса, әлегеһе тынысыраҡ үткән, ығы-зығы әҙерәк булған һәм тауыш биреү барышында тәртип боҙоу айҡанлы ялыуҙар һаны ла әҙерәк теркәлгән.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, республикала 4 декабрҙә төшкә ҡарай һайлаусыларҙың – 22 проценты, 15 сәғәткә — 44 проценттан ашыуы, 18 сәғәткә 65 проценттан ашыуы тауыш биргән.


text:
Айыуханов Закир Насир улы
Закир Насир улы Айыуханов (1889 йылдың 23 майы, Сембер губернаһы Татар Ҡалмайыры ауылы — 1961 йылдың 22 июне, Өфө) — тел белгесе, педагог-методист.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Закир Насир улы Айыуханов 1889 йылдың 23 майында Сембер губернаһы Татар Ҡалмайыры ауылында тыуа.
- 1910 йылда Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһен тамамлай.
- 1914 йылда Ҡаһирә университетын тамамлай.
- 1914 йылдан алып «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡыта башлай.
- 1916 йылдан Өфөләге Ғәлиә мәҙрәсәһендә — уҡытыусы.
- 1918 йылдан Себер татар уҡытыусылар семинарияһында, татар педагогия техникумында Томск ҡалаһының башҡа уҡыу йорттарында уҡыта.
- 1926 йылдан алып Өфөләге В. И. Ленин исемендәге Республика башҡорт мәктәп-интернатының уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире һәм уҡытыусыһы.
- 1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы.
- 1936 йылдан — Мәскәүҙең 523-сө татар урта мәктәбендә уҡыта.
- 1937 йылда Өфөгә килә һәм 1954 йылға тиклем Өфөнөң 14-се урта мәктәбе, бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты уҡытыусыһы.
- 1959—1961 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
- 1961 йылдың 22 июнендә Өфөлә вафат була.
Ғилми-методик эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
З. Н. Айыуханов башҡорт алфавитын эшләүҙә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр әҙерләүҙә ҡатнаша, ҡайһы бер шәжәрәләрҙе транскрипциялай һәм рус теленә тәржемә итә. Айыухановтың төп хеҙмәте — «Әлифба» — 25 тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә. 17 дәреслек, уҡытыу-методик әсбап авторы һәм төҙөүсеһе.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яйыҡбаев К. Я. Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәре: тарихи-педагогик очерктар. — Өфө, 2003 й.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Айыуханов Закир Насир улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Айыухан З. Әлифба. Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1933.. //Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы». 14 июнь 2015 тикшерелгән.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 23 майҙа тыуғандар
- 1889 йылда тыуғандар
- 22 июндә вафат булғандар
- 1961 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Ульяновск өлкәһендә тыуғандар
- Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре
- Хөсәйениә мәҙрәсәһе мөҙәристәре
- Ғәлиә мәҙрәсәһе мөҙәристәре
- Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары
- Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары
- Башҡорт теле белгестәре
- Шәхестәр:ТТӘИ


text:
Йылҡы
Йылҡы (йорт аты; лат. Equus ferus caballus) — аттар ырыуынан булған берҙән-бер йомро тояҡлылар ғаиләһе; йомро тояҡлы, ялбыр ҡыл ҡойроҡло, яллы эре йорт хайуаны[1]; кешене, йөктө һ.б. йөрөтөү, ташыу өсөн файҙаланыла торған, йомро тояҡлы эре йорт малы, ат[1].
Инә малды бейә тиҙәр, Ата мал — айғыр.
Йылҡы малын беҙҙең эраға тиклемге 4-се мең йыллыҡта уҡ ҡулға эйәләштерелгән. Кешелектең рухи тормошонда, хәрби эштә, хужалыҡ итеүҙә аттың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Йылҡысылыҡ бик күп халыҡтарҙың төп шөғөлдәренең береһе булған. Аттар ауыл хужалығында ер ешкәртеү, йөк ташыу, һыбай йөрөү өсөн файҙаланылған. Хәрби эштә атланып йөрөү, хәрби припастар ташыу, артелерияны һөйрәп йөрөү өсөн файҙаланылған. Ат спорт уйындарында ҡатнаша. Ҡымыҙ етештереү, йылҡы ите етештереү табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Йылҡы донъя халыҡтары тарихында
- 2 Төҫтәре буйынса бүленеш
- 3 Йәштәре буйынса бүленеш
- 4 Ҡайһы бер атамалар
- 5 Һаны
- 6 Йылҡы — башҡорт мәҙәниәтендә
- 7 Атаҡлы ун ат
- 8 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
- 9 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Сығанаҡтар
- 12 Әҙәбиәт
- 13 Һылтанмалар
Йылҡы донъя халыҡтары тарихында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешенең йылҡыға булған мөнәсәбәте бер генә хайуанға ҡарата ла ҡабатланмай. Йылҡы үрсеткән бөтә халыҡта ла ат кеше өсөн екке йәки менге мал ғына түгел, бәлки тоғро дуҫ, айырылмаҫ иптәш, ышаныслы юлдаш, баһалап бөткөһөҙ хазина рәүешендә йөрөгән. Хәтерегеҙҙәме, бөйөк Шекспир һүрәтләгән яуыз лорд Глостер — король Ричард III: «Ат, ат! Ат өсөн батшалығымдың яртыһын бирәм!» — тип яр һалған. Борон-борондан бөйөк полководецтарҙың тоғро юлдашы ат булған. Дарий, Кир, Ганнибал, Александр Македонский, Александр Невский, Дмитрий Донской, Богдан Хмельницкий, Петр Беренсе, Семен Буденный, Василий Чапаев — уларҙы атһыҙ күҙ алдына ла килтереүе мөмкин түгел. Рәсәй һәм БДБ илдәренең бик күп ҡалаһында һыбайлы Юрий Долгорукийға, Григорий Котовскийға, Амангилде Имановҡа, Вахтанг Горгасалға, Давид Сасунскийға, Салауат Юлаевҡа мөһабәт һәйкәлдәр ҡуйылған. Һеҙ Украинала Каховка эргәһендәге яланда дүрт ат егелгән тачанка-һәйкәлде хәтерләйһегеҙҙер. Ә Мәскәүҙәге Ҙур театр фронтоны өҫтөндәге бронза квадрига һуң? Ярһыу арғымаҡтар бына-бына ҡанатланыр ҙа, осоп асманға ашыр, бөркөткә әүерелер төҫлө.
Ошо яҙмаларҙы әҙерләгәндә йылҡы малына ҡағылышлы байтаҡ әҙәбиәтте аҡтарырға тура килде. Шуныһы ҡыуаныслы: йылҡысылыҡ бер ваҡытта ла ғалим-белгестәрҙең, яҙыусыларҙың, журналистарҙың иғтибар үҙәгенән ҡалмаған икән. Йылҡысылыҡтың төрлө проблемаһына арналған байтаҡ ғилми хеҙмәт яҙылған. Башҡортостанда йылҡысылыҡты фәнни нигеҙләүгә, уның киләсәктәге йүнәлештәрен билдәләүгә ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Иван Андреевич Сайгиндан да күберәк хеҙмәт һалған кеше булмағандыр. Унан тыш, ветеринар табип Һ. Юлдыбаев, ғалим һәм белгестәр В. Мөрсәлимов, Д. Рәхмәтуллин, Б. Сатыев, Ш. Рәхмәтуллин, күп кенә райондарҙағы һәм хужалыҡтарҙағы энтузиастар был изге эшкә баһалап бөткөһөҙ өлөш индерҙе һәм индерә. Йылҡысылыҡтың яҙмышында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «Колхоздарҙа һәм совхоздарҙа йылҡы һанын арттырыу, уларҙы тәрбиәләү һәм ҡарауҙы яҡшыртыу саралары тураһында» 1942 йылғы ҡарары, СССР Министрҙар Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «1950—1951 йылдарҙа колхоздарҙа, совхоздарҙа һәм йылҡысылыҡ заводтарында йылҡысылыҡты үҫтереү тураһында» ҡарары ыңғай эҙ ҡалдырҙы.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер авторҙарҙың хеҙмәттәрендә йылҡысылыҡтың торошона һәм киләсәгенә ҡарата дөрөҫ булмаған фекер ҙә үткәрелә. Техниканың алға китеүе менән бәйле, йәнәһе, аттың тартыу көсө булараҡ әһәмиәте кәмей. Ошо ялған тезисҡа таянып, вайымһыҙыраҡ хужалыҡ етәкселәре һәм белгестәр йылҡысылыҡтың тәмле, калориялы ит, данлыҡлы ҡымыҙ биреү сығанағы икәнлеген дә оноторға тырышты. Һәм күп йылдар үткәрелгән бындай сәйәсәттең эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн дә байтаҡ ваҡыт кәрәк булды.
Беҙ йылҡы малының халыҡ хужалығында тотҡан урыны тураһында әле һөйләшербеҙ. Унан алда аттың хәрби эшмәкәрлеге тураһында бер нисә генә һүҙ.
Тарихтың алыҫ төпкөлдәренә төшмәй ҙә Ватаныбыҙҙы һаҡлауға ат һәм һыбайлылар индергән өлөштө күреүе ауыр түгел. Михаил Кутузов армияһындағы казак генералы Матвей Иванович Платонов һыбайлылары һәм шулар менән өҙәңгегә-өҙәңге тороп дошманды ҡырған башҡорт атлылары. Бөйөк Ватан һуғышы йылъяҙмаһына генералдар Лев Доватор, Павел Белов, Исса Плиев, Миңлеғәле Шайморатов һыбайлылары алтын юлдар яҙҙы. Дан һәм ҡаһарманлыҡ юлдары. Хәҙер, ракета һәм электроника заманында, армияла кавалерия тарихи иҫтәлек кенә булып ҡалһа ла, уҙған һуғыштарҙа аттың роле ғәйәт ҙур булған. Беренсе донъя һуғышында армияла уртаса 1 миллион 350 мең ат иҫәпләнһә, маршал С. Буденныйҙың әйтеүенсә, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында бер үк ваҡытта өс миллионға яҡын ат булған. Пулемет һәм артиллерия утынан, авиация һөжүменән һәләк булған аттарҙың иҫәбе лә иҫ китерлек. Уҙған һуғышта ғына 8 миллион самаһы ат ҡорбан булды.
Ғорурланыр урын да бар: Совет Армияһындағы кавалерия частарындағы 106 атлы яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды. Шул ҡаһармандарҙың 76-һы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһынан.
Төҫтәре буйынса бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уларҙың төҫтәре һәм төҫсәләре бик күп. Ҡәҙимге аҡ, ҡара, һоро, ала төҫтәрҙән, ҡатнаштарынан тыш, төрлө урындағы таптары буйынса ла айырылалар. Йылҡысылыҡта аҡ төҫ хупланмай, сөнки альбинослыҡ кире күренеш тип иҫәпләнә. Төп төҫтәргә туҡталайыҡ.
- Ерән (рыжий) — ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары (ҡан ерән, ҡола ерән, сағыу ерән һ.б. төҫсәләре була).
- Саптар (игреневый) — ялы һәм ҡойроғо сал булған ерән ат.
- Туры (гнедой).
- Ҡоба туры (каурий) — ҡара- ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара төҫтәге ат (ҡара туры, ҡобау туры, ҡыҙыл туры һ.б.)
- Ҡола (саврасый), аҡ ҡола (буланый) — үҙе һары, ҡойроҡ, ялы ҡара ат.
- Буҙ (сивый), аҡ буҙ (светлосивый) — көлһыу күгелйем төҫ (аҡ буҙ, күк буҙ, ҡара буҙ).
- Күк, күксәй, күксәнәй — күк буҙ төҫтөң төрҙәре.
- Тимергүк — ҡараһыу буҙ, ҡорос төҫөндәге ат.
- Бурыл (чалый) — буҙ менән ҡара ҡатыш.
- Кир (мухортый) — һарғылт туры төҫ.
- Бүртә (караковый) — аҡ менән туры ҡатыш төҫ.
- Ала (пегий) — аҡ менән берәй төҫ таптары ҡатнашҡан.
- Алмасыбар (в яблоках) — буҙ төҫ өҫтөнән тимгел-тимгел ҡара таптар ятҡан төҫ.
Йәштәре буйынса бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡолон — айғыр ҡолон, бейә ҡолон. Бер йәшкә тиклемге йәш ат. Бер йәшлек булғас, ҡолондоң ялын, ҡойроғон киҫәләр һәм ҡырҡмыш тигән атама бирәләр. Айғыр ҡырҡмыш, бейә ҡырҡмыш Йәки ябаға(ябаға тай).
- Тай — ике йәшкә тиклем.
- Ҡонан (иркәк малға), ҡонажын (орғасы малға). Ике йәштән өс йәшкә тиклемге йылҡы малы.
- Дүнән, дүнәжен. Өс йәштән дүрт йәшкәсә.
- Дүрт йәштән иркәк малға айғыр. Орғасы малға беренсе ҡолонға тиклем байтал, ҡолонлағас, бейә.
- Артабан ҡолонламаған бейә тыу(ҡыҫыр) бейә. Ҡолонһоҙ айғыр — һәүерек. Атҡа әйләндерелгән айғыр — алаша.
Ҡайһы бер атамалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ат көтөүе түгел, йылҡы өйөрө. Өйөрҙө бер айғыр йөрөтә. Көҙ һәм ҡыш айғырҙар йыуашайғас, бер нисә өйөр бергә ҡушыла, табын барлыҡҡа килә. Уны йылҡы табыны тиҙәр.
- Йылҡы ите тиҙәр, ә ат ите түгел. Шулай уҡ ат һөтө тип аталмай, ә бейә һөтө тип йөрөтөлә.
- Ҡырағай аттар — тарпан тип йөрөтөлгән. Хәҙер улар юҡ, сөнки ҡырып бөтөрөлгән.
- Юрға — етеҙ йөрөшлө, шәп сабыусы йылҡы малы. Ике уң һәм ике һул аяҡты бер юлы алдырып саба.
- Нәҫел дауам итеү өсөн һайлап ҡалдырылған йылҡы малы — ҡур мал тип йөрөтөлә.
- Аттар һәм һимертеп ҡуйыуға бүленгән башҡа төр йылҡы малы — ҡыҫырыҡ өйөр.
Һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Донъяла 1913 йылда — 102 миллион, 1937 йылда — 115 миллион, 1975 йылда 65 миллион, 2006 йылда 58 миллион 372 мең 106 ат була.
- Рәсәйҙә 1916 йылда — 38,2 миллион, 1941 йылда СССР-ҙа — 21,1 миллион, 1956 йылда — 13 миллион, 1970 йылда — 7,5 миллион, 1980 йылда 5,6 миллион йылҡы малы иҫәпләнгән. 2006 йылда Рәсәйҙә 1 миллион 319 мең 358 ат була.
- 1845 йылда Ырымбур губернаһында 1 миллион 852 мең йылҡы булған. 1850 йылда ошо губернала йәшәүсе башҡорттарҙа ғына ла 569 979 баш йылҡы иҫәпләнгән.
- Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Башҡортостанда 524 мең ат иҫәпләнә. 1987 йылда 160,7 мең баш йылҡы аҫралған.
- Ат һаны буйынса Башҡортостан Яҡут-Саханан ҡала икенсе урында. Рәсәйҙекенең ундан бер өлөшө беҙҙең республикаға тура килә.
- 1990—2011 йылдар арауығында беҙҙә аттар 70 мең башҡа кәмеп, 2012 йылға 123 мең баш иҫәпләнгән. Ошо йылдарҙа кәмеү күмәк хужалыҡтарға, ойошмаларға тура килә — 40 мең 400 башҡа тиклем. Шәхси хужалыҡтарҙа, киреһенсә, күбәйгән. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында 2000—2011 йылдарҙа 11 тапҡырға артып, 2012 йыл башына 17 мең 700 башҡа ишәйгән.
Йылҡы — башҡорт мәҙәниәтендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яу толпарҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар, санаға, арбаға егергә екке аттар һәм айырым яу аттары — яу сабырға әҙерләнгән аттар булған. Яу толпарҙары хәрби походтарҙа хужаларына тоғро иптәш һаналған. Башҡорт яугирҙарының дошмандарға ҡаршы алыштарҙа яулаған еңеүҙәрендә башҡорт аттарының көслө, ғәйәт сыҙамлы булыуы ла ҙур роль уйнай.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң башҡорт яугирҙары «Төньяҡ амурҙары» тигән исем менән тарихҡа инә. Аты булһа, башҡорт яугиры алдындағы бөтөн урман, тау-таш, тәрән кисеүҙәрҙе үтеү, боҙло-ямғырлы көндәрҙә лә дошман менән алышыу, башҡа ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу бер ни тормаған.
Башҡорт ҡымыҙы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа ҡымыҙ бешеү серҙәре ныҡлы һаҡланып, быуындан быуынға тапшырыла килә. Башҡорт тоҡомло бейәләр һөтөнән эшләнгән ҡымыҙ айырыуса сихәтле сифаттарға эйә. Үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыусы, яҡташыбыҙ Сергей Аксаков былай тип яҙа:
Яҙ етеп ер асылғас, туғай-болондар хуш еҫле йәшеллек менән ҡапланғас та ҡышҡыһын ябыҡҡан аттар тиҙ генә көрәйеп ала һәм башҡорттар ҡымыҙ әҙерләү эшенә тотона. Бер аҙҙан йәш балаларҙан алып ҡарыуы ҡайтҡан ҡарттарға тиклем был шифалы эсемлекте эсә башлай. Аҙ ғына ваҡыт эсендә оҙон һал-ҡын ҡышты аслы-туҡлы үткәреүҙән барлыҡҡа килгән ауырыуҙары һыпырып алдандай юҡҡа сыға. Кешеләрҙең ябығыуҙан һурыҡҡан йөҙҙәре тулыланып, йәшәреп китә. Хатта сабыйҙарҙың, йәштәрҙең генә түгел, ҡарттарҙың бит остарына алһыу төҫ ҡуна.
Ат тиреһенән эшләнгән һаба[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шифалы эсемлекте һалып йөрөтөү һауыттарын да башҡорттар йылҡы тиреһенән яһап алған. Халҡыбыҙҙың тормош-көнкүрешен өйрәнгән этнограф ғалимдар, сәйәхәтселәр йылҡы тиреһенән — күндән эшләнгән һауыттарҙың күбеһе йөйһөҙ булыуына иғтибар иткән. Уларҙың төбө генә ҡоршап тегеп ҡуйылған. Mуйын, баш, бот тиреләре тотош һыҙырып алып эшкәртелгән. Баш тиреһенән яһалған башкүнәккә бейәләрҙе һауғандар. Ҡымыҙ һауыттары — турһыҡ та, һаба ла күндән булған.
Йылҡы ите — дауа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылҡы ите — башҡорттарҙың иң яратҡан ризығы. Уның сәләмәтлеккә лә шифаһы ҙур.
Ул ғына ла түгел: аттар дарыуҙар яһауҙа туранан-тура ҡатнаша. Бактериология институттарында донор аттарҙың ҡанынан гангрена — тәндең үлекләүе, столбняк — һеңерҙәр тартышыу, дифтерия — балаларҙың тамаҡ сире, ботулизм — аҙыҡтан ағыуланыу кеүек ҡур-ҡыныс сирҙәргә ҡаршы дарыуҙар эшләнә.
Башҡорт халҡында йылҡы образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылҡы образы башҡорт фольклорында бик киң таралған. Борон халҡыбыҙ атты культҡа әйләндергән, изгелекле хайуан тип ҡараған. Был яҙма сығанаҡтар менән дә раҫлана. Мәҫәлән, 922 йылда Волга, Урал буйында булып киткән ғәрәп илсеһе ибн Фаҙлан, башҡорттар ун ике раббыға табына, шул раббыларҙың береһе — йылҡы, тип яҙып ҡалдырған. Ат башҡорт эпостарында батырҙың уң ҡанаты булараҡ һүрәтләнә.
Халыҡ ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тупһаға, һикәлтәгә даға ҡағыу йолаһы бар. Кешенең яман уйы, яман һүҙе шул дағаға эләгеп ҡала тип һанала. Даға ен-шайтандан да һаҡлай. Уны ҡаҡҡан саҡта:
тип һамаҡлайҙар. Ул даға яңы түгел, ә ат тояғынан төшөп ҡалған булырға тейеш. Сөнки ат тояғы ҡатынан да ҡаты иҫәпләнгән, ундағы даға ла ҡаты тип һаналған.
- Йорт тирәһенә тел-теш ҡағылмаһын өсөн кәртә-ҡура бағанаһына йылҡының башын, салыу һөйәген кейҙереп ҡуйыу ырымы бар.
- Яҙ еткәс, арба юлы төшмәҫ элек, йәш ҡолон күрергә кәрәк. Шул саҡта йыл буйы ҡолон шикелле еңел йөрөрһөң, һау-сәләмәт булырһың.
- Тирләгән атҡа ҡапыл һыу эсерергә ярамай, юғиһә ул «эҫеләй булып яна». «Эҫеләй булған» атҡа андыҙ үләненең төнәтмәһен эсерәләр. Андыҙ эсе киткән атҡа ла килешә. Шуға «андыҙ барҙа ат үлмәҫ» тигән әйтем бар.
- Ат һатҡанда хужа һатып алыусыға уны йүгәне менән тоттора. Ҡото китмәһен тип малды аҙбарҙан арты менән сығаралар. Һатҡан кеше лә, алғаны ла бер-береһенә таҫтамал бирешә.
- Малды йомарт кешенән алһаң, уңа. Кешенең ҡулы ауыр булһа, уға һатҡан мал киңгәй (һулый): ялы-ҡойроғо бөтә, күҙҙәре ыуҙыға.
- Һатҡан саҡта малдың ҡотон алып ҡалалар. Ҡурала ҡалған мал өҙөлмәһен өсөн өс тапҡыр «Ҡотомдо алам» тип ҡабатлайҙар. Һырт буйынан, ҡолаҡ төбөнән өс мәртәбә берәр семтем йөн йолҡоп, ҡура егенә ҡыҫтыралар. Кеше ҡулынан мал алғас, артҡа ҡарарға ярамай, юғиһә алған малың үрсемһеҙ була.
- Шүлгәндән ала-ҡола, сысҡан һыртлы (арҡа буйына ҡара һыҙат) мал сыҡҡан. Шундай йылҡы малы үрсемле, ҡотло була.
Айғырҙарҙа тыуған өйөр, тыуған төбәк тойғоһо көслө була. Шуға ла борон юлға сыҡҡан кеше мотлаҡ айғыр эйәрләгән. Бер-бер хәл булһа йәки, барып еткәс, атты кире ҡайтарырға кәрәкһә, үҙен сығарып ебәргәндәр, ул әйләнеп ҡайтҡан. Йәйәүле ҡунаҡты ла айғыр мендереп оҙатҡандар. Малҡай шулай уҡ боролоп ҡайтҡан.
Мәҡәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арғымаҡ менгән арымаҫ
- Аты барҙың ҡанаты бар
- Йылҡы — малдың батшаһы
- Тай атҡа еткерер, ат моратҡа еткерер
Эпостарҙан өлгөләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Алтын ҡойроҡ, көмөш ял» тигән әкиәттәге тылсымлы толпарҙан көн дә күрә йөрөгән екке, менге, һуғым, һауын йылҡылары һис тә кәм түгел.
Геральдика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Салауат гербы
Атаҡлы ун ат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәттә һәм ысынбарлыҡтамы, тарихта төрлө сифаттары буйынса танылған аттар бар.
- Иң мөғжизәле ат — башҡорт эпостарындағы Аҡбуҙат. Ул — ҡолағын беҙҙәй ҡаҙаған, ялын ҡыҙҙай тараған, ҡарсыға түшле, муйыны бер ҡоласлы, йүгереклеге һыналған, ҡуш йөрәкле яралған, елһә, ҡоштай елпенеп, тояғы ергә теймәгән, ел дә ҡыуып етмәгән, өҫтөндәге батырын яуҙа ташлап китмәгән толпар.
- Иң ҡыйыу ат — боронғо иң ҙур донъя империяһы батшаһы Александр Македонскийҙын Буцефал ҡушаматлы аты. Ул бер нәмәнән дә ҡурҡмаған. Үҙ күләгәһенән генә өркөр булған.
- Иң вазифалы, түрә ат — Рим императоры Гай Калигуланың аты. Был атҡа, хужаһының бойороғо буйынса, сенатор дәрәжәһе бирелә.
- Иң ғәжәп ат — күренекле яҙыусы Корней Чуковскийҙың геройы — Айболит табиптың дуҫы Тянитолкай — Тарттаэт. Ул — ике башлы.
- Иң сағыу ат — француз яҙыусыһы Александр Дюма геройы — мушкетер Д' Артаньян аты. Ул көҙгө ҡайын япрағы кеүек, һап-һары төҫтә була.
- Иң ябыҡ ат — испан әҙибе Сааведра Сервантестың "Дон Кихот"ындағы Росинант. Ул тире тарттырылған һөйәктәрҙән генә тора, дүрт аяғына ла аҡһай.
- Иң мәкерле ат —— Троя аты. Риүәйәт буйынса, ахейҙар Трояға ҡаршы һуғышҡанда, уның ҡапҡалары ҡаршыһына ағас ат килтереп ҡуя. Атты ҡала халҡы үҙе ҡапҡанан алып инә. Ағас аттың эсенә яугирҙар ултыртылған була. Улар төндә, ҡапҡаларҙы асып, ҡалаға ғәскәр индерә. Шунан был аттың яманаты тарихта ҡала.
- Иң үлемесле ат — Кенәз Олег аты. Кенәз үлгән атының баш һөйәге эсендә ятҡан йылан сағыуынан вафат була.
- Иң бәләкәй ат — урыҫ әкиәттәрендәге Горбунок — Көмрөкәй. Ул өс ҡарыш бейеклектә, дөйәнеке кеүек, ике үркәсле.
- Иң ҡырағай ат — Пржевальский аты. Тарпанға оҡшаш ат элек Джунгария сүллектәрендә йәшәй, хәҙер зоопарктарҙа ғына бар
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡа йорт малына ҡарағанда, аттың йөрәге ҙурыраҡ була. Уртаса ауырлығы — 3,5-4,5 килограмм.
- Тик торғанда аттың йөрәге минутына 28-44 тапҡыр тибә, ауыр йөк тартҡанда ул 130-ға барып етә.
- Аттар алыҫтан күрмәй, 500 метрға тиклем генә асыҡ төҫмөрләй. Шуның өсөн дә «ҡурҡаҡтар». Әммә улар башын бормайынса ла 360 градусҡа етә яҙғансы күрә. Әйтергә кәрәк, төндә бәләкәй генә нәмәнең дә төҫөн, һынын айыралар. Был инде төнөн юлды, ашар аҙыҡты табырға ярҙам итә.
- Аттың иң һиҙгер ере — ирендәре, айырыуса өҫкөләре. Унда нервы системаһы менән туранан-тура тиерлек тоташҡан ҡылдар бар.
- Аттарҙың тойоу көсө ифрат ҙур. Тояғы менән дә юлды күрәләр.
- Ишетеүе лә кешенекенән көслөрәк. Улар алыҫтағы ультратауыштарҙы, өйөр килеүен, тау-таш емерелеүен һәм башҡаларҙы ишетә.
- Аттар кеше тауышын ғына түгел, интонацияларҙы ла айыра. Әгәр ҡысҡырһаң, әрләһәң, пульсы йышая.
- Еҫ тойоу көсө лә ҙур: әллә ҡайҙан ҡолонон таба, үҙенең йүгәнен белә, аҙыҡ төрләй.
- Башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында хөрмәтле ҡунаҡты йылҡы ите менән һыйлау йолаһы борондан булған. Ә бына уны ашау Рәсәйҙә рәсми рәүештә — 1867, Данияла — 1830, Австрияла — 1854, Францияла — 1866, Германияла — 1879, Англияла 1883 йылда уҡ тыйылған. Хәйер, хәҙер ни ашаһаң да барыбер…
- Күк (ап-аҡ) төҫтәгеһе тыуғас та бер нисә ай эсендә салланған мал ул. Тыумыштан уҡ аҡ йөнлө ҡолондар — бик һирәк күренеш.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан. 26 декабрь 2013. Рәлис Ураҙғолов әҙерләгән материал.
- Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с. (рус.)
- Благовещен районының ижтимағи-сәйәси гәзите «Йәйғор». № 1 01.01.14 — 15.01.14
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Матюшин Г. Н. Археологический словарь. — М.: Просвещение: АО «Учеб. лит.», 1996. — 304 с.: ил. ISBN 5-09-004958-0.
- Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.
- Энтони Д., Телегин Д. Я., Браун Д., Зарождение верховой езды // В мире науки, 1992. № 2.
- Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В., Миграции племён — носителей индоевропейских диалектов — с первоначальной территории расселения на Ближнем Востоке в исторические места их обитания в Евразии // Вестник древней истории, 1981. № 2.
- Клягин Н. В., Происхождение цивилизации (социально-философский аспект), ЦОП Института философии РАН. — М., 1996.
- Mircea Eliade, Histoire des croyances et des idees religieuses. Tome I. De l’age de la pierre aux mystere d’Eleusis. P.: Payot, 1976. — М.: Критерион, 2002.
- Галлямов С. А. «Великий Хау Бен (Исторические корни башкордско-английского языка и мифологии)». — Издательство «Башкортостан»: Уфа, 1997, ISBN 5-8258-0098-0.
- Deb Bennett Conquerors: The Roots of New World Horsemanship — Solvang, CA: Amigo Publications, Inc., 1998. — 422 б. — ISBN 9780965853309. (инг.)
- В.В. Калашников, И.Ф. Драганов, В.Г. Мемедейкин Кормление лошадей: учебник. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2011. — 224 б. — ISBN 978-5-9704-1977-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лошади — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Лошадь домашняя — статья из Энциклопедии Кольера
- Лошадь домашняя — статья из Ветеринарного энциклопедического словаря
- Лошадь домашняя — статья из Большого энциклопедического словаря «Сельское хозяйство»
- Лошадь — статья из Археологического словаря (1998)
- Лошадь — статья из Большого лингвострановедческого словаря // М.: Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина. АСТ-Пресс. 2007.
- Лошадь — статья из словаря «Экология человека» // Ростов-на-Дону. Б. Б. Прохоров. 2005.
- Новое открытие: лошадей приручили предки казахов (bbc.co.uk)


text:
Ятып ҡалғансы, атып ҡалайыҡ26-02-2016, 01:07 // Башҡорт донъяһы // Баҫып сығарырға
Их, үҙебеҙҙекеләр!
Мәҫәлән, Польшалағы Бельско-Бяла ҡалаһында йәшәгән рәссам-график Азат Ҡужин Лейпцигтағы яҡташыбыҙ, эшҡыуар Ирек Байышев менән бик ҡыҙыҡлы һәм һоҡландырғыс ижади проект башҡарҙы. Улар, 1812 – 1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә бағышлап, Лейпциг (Саксония ере, Германия) ҡалаһындағы бер күп ҡатлы йорттоң алғы яҡ стенаһына башҡорт яугирҙәренең һынын төшөрҙө. Был уртаҡ ижади эш, ысынлап та, халҡыбыҙҙың да, урындағыларҙың да күңеленә хуш килде.
Шулай уҡ Лейпцигтан тағы бер милләттәшебеҙ, Барҙа башҡорто – Нәсүр Йөрөшбаев, ирекле кинорежиссер булараҡ, үҙенең ижадын башҡорт халҡына бағышлап йәшәй. Былтыр ул 1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында немец-фашист тотҡонлоғонда ыҙа сиккән яҡташтарына, башҡорт яугирҙәренә арнап документаль кино төшөрҙө.
Дондағы Ростов ҡалаһында төпләнгән яҡташыбыҙ, отставкалағы подполковник, Кавказдағы хәрби операциялар ветераны, яҙыусы Мәхмүт Сәлимов та Ростов өлкәһендә ерләнгән яҡташтарыбыҙ Зөбәй Үтәғолов менән Тимерәй Ҡубаҡаевтың ҡәберҙәрен тәрбиәләп тора. Мәхмүт Бакир улы Ростов өлкә гәзитендә батыр яугирҙәр тураһында документаль очерк та баҫтырҙы. Ул шулай уҡ Ростов өлкәһендә йәшәгән милләттәштәребеҙҙе туплаусы, әйҙәүсе булараҡ та бик ҙур эш башҡара. Стәрлетамаҡ филармонияһы, Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы менән тығыҙ бәйләнеш булдырған, өлкәлә Башҡортостан мәҙәниәте көндәре, мәҙәни саралар ойошторорға ла ваҡыт таба.
Өфөлә көн иткән клуб ағзалары — халыҡ артисы Рафаэль Амантаев менән шәхси эшҡыуар Юлай Ғәлиуллин да әүҙем эш алып бара. Улар икәүләшеп, уҡ атыу оҫталығын камиллаштырып, башҡорт яугиренең яу йәйәһен халыҡ-ара кимәлгә сығарыу маҡсаты менән шөғөлләнә. Рафаэль Альберт улы үҙ оҫтаханаһында күп эҙләнеүҙәр, тәжрибәләр аша, ниһайәт, ике быуатҡа яҡын юғалып торған башҡорт ҡоралын тергеҙҙе! Әйткәндәй, йәйә эшләү серҙәренә төшөнөр өсөн беҙ күмәкләшеп Венгрияға ла барып ҡайттыҡ, шулай уҡ ҡаҙаҡ, төрөк оҫталары менән бәйләнешкә индек. Был эштә тағы бер оҫтабыҙ Марс Мофаззалов та ярҙам итә.
Пегасты эйәрләп маташа
Клубтың Башҡортостандан алыҫта йәшәгән вәкилдәре араһында Кипр утрауындағы Ларнака ҡалаһы янындағы бер ауылда төпләнгән милләттәшебеҙҙең тормошо, ижады, башҡорт рухлы татыу ғаиләһе күңелебеҙгә йәнә шатлыҡ өҫтәй. Һүҙ — билдәле микрохирург, шағир һәм скульптор Камил Ғәлимов тураһында. Миңә уның менән былтыр осрашып-күрешергә насип булды.
Бер осрашыу – үҙе бер ғүмер, тиҙәр бит. Тәү күреүҙән үк уның рухи ныҡлығы, юғары мәҙәнилеге әсир итте. Камил Өфөлә тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағас, 1990 йылдарҙа Мәскәүҙә эшләп, үҙен оҫта микрохирург итеп таныта. Яңы ғына иллеһен уҙған ир-уҙаман нимәгә тотонһа ла, еренә еткереп, сифатлы башҡарырға өйрәнгән. Йәшәгән ауылында ла, Ларнака ҡалаһы биләмәләрендә лә уны оҫта микрохирург һәм зооветеринар булғаны өсөн хөрмәт итәләр. Буш ваҡытында ағастан бәләкәй ат, бүре һындарын юныу менән үҙенә күңел зауығы таба. Әйтерһең дә, ул тәрән быуаттар төпкөлөндә ҡалған Урта диңгеҙ буйҙарындағы илаһи зат Аполлондар һәм Венералар ғына күргән ҡанатлы толпар Пегасты ялынан эләктереп тотҡан да эйәрләп маташа!
Ана шул аттарҙы күрһәтеү ниәте менән ул мине үҙенә саҡырҙы. Бик зауыҡлы һәм дөрөҫ пропорцияла яһалған башҡорт аттарының һындары… Мәскәүҙә һәм Өфөлә сыҡҡан шиғырҙар йыйынтығы… Һоҡланыуымдың сиге булманы. Камил Нуриман улы — биш бала атаһы ла. Ҡырым ҡыҙы Зарема һылыу менән ҡорған донъяларына күҙ теймәһен!
Өфөлә тыуып үҫһә лә, ата-әсәһенең төйәген – Салауат районын – үҙенең кескәй Ватаны тип таный ул. Салауат Юлаевтан рухи көс-ҡеүәт, үрнәк алып йәшәй. Хушлашҡанда ул Рәсимә Ураҡсина тәржемәһендә донъя күргән “Салауат уғы” исемле шиғырҙар йыйынтығын бүләк итте.
Беҙ — ауылдың
шәп егеттәре…
Ғөмүмән, Башҡортостанда, район-ҡалаларҙа йәшәгән фекерҙәштәребеҙ һис бер кемгә алыштырғыһыҙ. Мәҫәлән, Баймаҡ районының Өмөтбай ауылы мәктәбе директоры, тарих уҡытыусыһы Айҙар Мәжитов — шундай дәртле, ғәйрәтле егеттәребеҙҙең береһе. Былтыр ул клуб исеменән Франциялағы Шато-Бриенн ҡалаһына барып, Парижды алыуҙың 200 йыллығына бағышланған халыҡ-ара хәрби-тарихи сарала ҡатнашып ҡайтты.
Районында ла, республика кимәлендә лә үҫмерҙәрҙе илһөйәрлек рухында тәрбиәләүгә күп көсөн, ваҡытын бирә, милләтем тип йәмәғәт эштәрендә янып йәшәй.
Ошо уҡ райондың Ҡаратал ауылы фермеры Айбулат Байғотлин да Айҙарҙан һис ҡалышмай, баймаҡтарса сәмләнеп клуб эшмәкәрлегенә үҙ өлөшөн индерә. Ул Урал аръяғының ҡырыҫ тәбиғәт шарттарында ялансылыҡ тармағында ҙур тәжрибә туплаған, һары таңдан ҡара төнгәсә ваҡытын ерҙә, яланда үткәреүгә ҡарамаҫтан, клуб ойошторған сараларҙа ҡатнаша, ауылдаштарына, йәштәргә халҡыбыҙҙың йолаларына, тарихына хөрмәт менән ҡарау өлгөһөн күрһәтә.
Миәкә районында йәшәгән Ғәлинур Зарипов хаҡында ла тик маҡтау һәм ғорурланыу хистәре менән әйтә алам. Ул ун йылдан артыҡ башҡорт тирмәләре эшләү, тергеҙеү өҫтөндә шөғөлләнә. Был өлкәлә уға еткән оҫта яҡын-тирәлә юҡтыр ҙа, бәлки. Уның ағасты бөгөп, боронғо йола буйынса кейеҙҙән сынъяһау итеп етештергән тирмәләрен милләттәштәребеҙ генә түгел, сит өлкәләрҙән дә заказдар биреп, яһатып алалар.
Өфөлә йәшәгән ағас оҫтаһы Марс Мофаззаловты ла бик күптәр белә. Ул яһаған шпон ҡурайҙар, ҡумталар хәҙер инде клуб бүләктәре сифатында ҡайҙа ғына булманы – Украинала, Венгрияла, Лейпцигта һ.б. Әле лә уның ҡурайҙарына музыка ҡоралдары һатҡан кибеттәрҙә ихтыяж ҙур.
Арабыҙға яңыраҡ килеп ҡушылған тағы бер шәп егетебеҙ — Башҡортостандың халыҡ артисы Ринат Мәжитов хаҡында ла бер-ике ауыҙ һүҙ әйтмәй ярамаҫ. Хаҡлы ялда булыуға ҡарамаҫтан, сараларыбыҙҙы дәртле бейеүҙәре менән биҙәй ул. Уның башҡорт атлы яугире йәки һунарсы кейемендә сығып, ҡулында шашка йәки ҡылысты уйнатып бейеүен күреү, уның менән аралашыу һәр саҡ илһам һәм дәрт өҫтәй.
Европа башҡорт
атлылары хаҡында уҡый
Беҙҙең үҙешмәкәр хәрби-тарихи ойошмабыҙ алдына яңынан-яңы бурыстар ҡуйып хәрәкәт итә. Клуб ағзалары яңы үрҙәр яуларға һәр саҡ әҙер. Әйтәйек, былтыр йәйҙең аҙаҡҡы көндәрендә Башҡортостанға Лейпцигтан Ирек Байышев килеп ҡайтты. Ул беҙгә һөйөнөслө яңылыҡтар килтерҙе. Мәҫәлән, Лейпцигта 1813 йылда Халыҡтар һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә бағышлап тарихи музей бинаһында бер бүлмә һәм стенд буленгән икән. Хәҙер шул музейҙы тулыландырыу өҫтөндә күмәкләшеп эшләйбеҙ. Польшала Азат Ҡужин стендтарҙы биҙәү өҫтөндә ижад итә. Күмәкләгән — яу ҡайтарған, тиҙәр бит, беҙ ҙә Ирек аша үҙебеҙҙә һаҡланған бер нисә ҡомартҡыны биреп ебәрҙек тә инде. Экспонаттар йыйыу дауам итә, был эштә теләге булған һәр кем ҡатнаша ала.
Икенсе яңылыҡ тағы ла ҡыҙығыраҡ. Былтыр немец яҙыусыһы Сабина Еберт ханым Германияла ике роман баҫтырып сығарған. Китаптың беренсе томы — “1813 йыл. Һуғыш уты”, ә икенсеһе “1815 йыл. Ҡанлы солох” тип атала. Был романдарҙа Европаны солғап алған Наполеон яуы һүрәтләнә. Рәсәйҙән ҡасып ҡотолған Наполеон Көнбайыш Европала, айырыуса Германия ерендә ҡайтанан яңы көс туплап, ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә. Беренсе томда шулай уҡ Лейпциг янында барған ҡан ҡойошло “Халыҡтар һуғышы” тураһында бай тарихи мәғлүмәт бирелә. Был алыштарҙа башҡорт халҡының 2500-гә яҡын яугире биш атлы полк сафында ҡатнаша.
Китаптың икенсе өлөшөндә Франция, Голландия ерҙәренә сигенгән Наполеон армияһында, Көнбайыш Европала барған хәрби-сәйәси хәл-ваҡиғалар һүрәтләнә. 1814 йылдың 19 мартында Наполеон ғәскәрен еңеп, Парижға кергән союздаштар һәм Рәсәй армияһы, казактар, башҡорт полктары тураһында бәйән ителә, Вена конгресы, Эрфурт крепосын ҡамау һәм штурмлау ваҡиғалары һүрәтләнә. Эрфурт крепосы ҡомартҡылары араһында яҡташыбыҙ Нәсүр Йөрөшбаев тапҡан дүрт башҡорт уҡ-һаҙағы тураһында ла мәғлүмәт бар.
Беҙҙең өсөн үтә лә әһәмиәтле бүлеге лә бар романдың. Был бүлек тотошлайы менән шул тарихи походтарҙа, яуҙа ҡатнашып йөрөгән ирле-ҡатынлы башҡорт яугирҙәре – Фәнүрйән менән уның ҡатыны Садиҡа тураһында. Беҙҙеңсә әйткәндә, “Йәнтүрә хикәйәте” була инде.
Бына шулай, башҡорт халҡы, уның батыр, ҡыйыу яугирҙәре хаҡында ошо романдарҙы уҡыған европалар тағы ла күберәк белә аласаҡ. Билдәле булыуынса, был китап ҙур тираж менән сыҡҡан – бестселлер булып танылған. Тимәк, Яныбай Хамматов кеүек ир-уҙамандарҙан өлгө алып, үҙебеҙҙең тарихты үҙебеҙгә яҙырға, ятып ҡалғансы атып та ҡалырға ваҡыт!
“Любизар” 1-се башҡорт
атлы полкы” хәрби-тарихи
клубының идара рәйесе.


text:
«Салауат Юлаев» командаһын Анатолий Емелин етәкләне
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
«Салауат Юлаев» хоккей клубының матбуғат хеҙмәте команда структураһындағы үҙгәрештәр хаҡында хәбәр итә.
Генераль менеджер вазифаһына Леонид Вайсфельд тәғәйенләнгән (быға тиклем ул Екатеринбургтың «Автомобилист» командаһында ошо уҡ вазифаны биләгән).
Клубтың спорт директоры вазифаһына Роман Беляев раҫланған (Екатеринбургта башҡарма директор һәм генераль менеджер ассистенты булып эшләгән).
Команданың баш тренеры итеп уҙған миҙгелдә «Автомобилист»тың тренерҙар штабын етәкләгән Анатолий Емелин тәғәйенләнгән.
Уның менән бергә Башҡортостандың баш ҡалаһына Аркадий Андреев күсеп килгән, ул өлкән тренер буласаҡ. Шулай уҡ команданың тренерҙар штабында Өфө хоккейы тәрбиәләнеүсеһе Андрей Зюзин бар.
Дмитрий Курошин — ҡапҡасыларҙың тренеры, профессор Василий Коновалов — физик әҙерлек буйынса тренер.