text:
Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)
Максимилиан I (нем. Maximilian I; 22 март 1459 йыл, Нойштадт — 12 ғинуар 1519 йыл, Вельс) — 1486 йылдың 16 февраленән Германия короле, 1508 йылдың 4 февраленән — Изге Рим империяһы императоры, 1493 йылдың 19 авгусынан — Австрия эрцгерцогы. Германия һәм Австрия дәүләт системаларының реформаторы һәм күп милләтле Европаның яртыһына ғына түгел, диңгеҙ аръяғы колонияларына тиклем йәйелгән Габсбургтар дәүләте архитекторҙарының береһе.
Йөкмәткеһе
- 1 Йәшлек йылдары
- 2 Франция менән һуғыштар
- 3 Австрияла хакимлыҡ
- 4 Изге Рим империяһында идаралыҡ. Империя реформаһы
- 5 Италия һуғыштары
- 6 Гуманистик хәрәкәт
- 7 Һуңғы йылдары
- 8 Никахтары һәм балалары
- 9 Ата-бабалары
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Иҫкәрмәләр
- 12 Әҙәбиәт
- 13 Һылтанмалар
Йәшлек йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимилиан I Австрия эрцгерцогы һәм Изге Рим империяһы императоры Фридрих III һәм Португалия короле Дуарте ҡыҙы Элеонора Португальскаяның икенсе улы[1]. 25 мартта ул Нойштадттағы Изге Георгий сиркәүендә суҡындырыла, уның крестный атаһы император Фридрихтың ышанысы менән файҙаланған воевода Николас Уйлаки була. Бала саҡта әсәһе уға ҙур йоғонто яһай, холҡо менән дә ул әсәһенә оҡшай. Әсәһенең иртә үлеүен (1467 йылда) Максимилиан бик ауыр кисергәне билдәле[2].
Уның Кристоф ағаһы сабый саҡта вафат була, һәм Максимилианды бик бәләкәйҙән үк атаһының вариҫы булараҡ әҙерләй башлайҙар. Башта Максимилианды тәрбиәләү менән әсәһе шөғөлләнә, әммә һуңыраҡ Фридрих, улы үтә иркә булып үҫә тип, уны, әсәһенән алып, тәрбиәсе итеп тәғәйенләнгән рухани Петер Энгельбрехтҡа бирә.
Яңы тәрбиәсе Максимилиандың мейеһенә белем һеңдерергә тырышып ҡарай, әммә ул тиклем уңыштарға өлгәшә алмай. Бер аҙҙан әсәһе грамматика уҡытыусыһы итеп Томас фон Циллиҙың тәғәйенләүенә ирешә. Шулай уҡ сиркәү яҙмаһына ҙур иғтибар бүленә, әммә әсәһенең йоғонтоһо аҫтындағы Максимилиан дингә үҙ аңлауынса ғына, ҡайһы берҙә католик сиркәү менән ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерҙәргә килеп, ышана[2]. Ул заман йылъяҙмасылары Максимилиандың ҙур күләмле белемде үҙләштерә алмағанын йәшермәй.
Максимилиан телдәр өйрәнеүгә һәләтле була һәм фламанд, француз һәм инглиз телдәрен үҙләштерә, латин телен бигүк яҡшы белмәй. Уҡытыусылар Максимилиандың тотлоғоуын бөтөрөргә тырыша, әммә ҙур уңышҡа ирешә алмай. Физик күнегеүҙәргә һәм һунарға ҙур иғтибар бүленә. Һөҙөмтәлә Максимилиан бик ҙур физик көскә эйә була, хатта был һәләте тураһында легендалар йөрөй. Ул бик яҡшы турнир көрәшсеһе була[3].
Туйы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
15 йәшендә Максимилианға кәләш табалар. Бургундия герцогы Ҡыйыу Карлдың ҡыҙы Мария Бургундская була ул. Мария үҙ ваҡытының иң бай кәләштәренең береһе һанала, Бургундия, Люксембург, Брабант, Лимбург һәм Гелдерн герцоглыҡтары, Бургундия (Франш-Конте) пфальцграфлығы, Фландрия, Геннегау (Эно), Голландия, Зеландия, Фрисландия, Намюр, Осер, Макон, Булонь, Пикардия графлыҡтарына хужа булған атаһының вариҫы була. Франция короле Людовик XI уға өйләнергә теләй, башҡа дәғүәселәр ҙә була, шул иҫәптән Англия короленең ағаһы һәм герцог Клевскийҙың улы, әммә герцог Карл Бургундия герцогына король титулын бирә алырлыҡ император улы Максимилианды һайлай[4].
Никахлашыу тураһында һөйләшеүҙәр 1473 йылда башлана, әммә император Фридрих Карлға король титулын бирергә ашыҡмай, шулай уҡ хәрби сығымдарға аҡса бүлеүҙән дә баш тарта. Һәйләшеүҙәр көрсөккә инә. 1477 йылдың ғинуарында Нанси янындағы алышта Карл һәләк булғандан һуң, герцогиня булып киткән Мария, дофинға кейәүгә сығырға өндәгән Франция короле Людовиктан шөрләп, Максимилиан менән никах тураһындағы һөйләшеүҙәрҙе яңырта. Мария атаһының күп кенә талаптарынан баш тарта, Фридрих ризалаша һәм 21 апрель көнө Призендорфта тантана per procurationem (ышаныс ҡағыҙы буйынса никах) ойошторола, тантанаға Максимилиандың вәкиле булып герцог Людвиг Баварский килә. Һуңыраҡ тантана Гентта ҡабатлана. Франция короле Людовик никахҡа төрлөсә аяҡ салып ҡарай, мәҫәлән, Марияның сюзерены булараҡ никахҡа ризалыҡ бирмәүе тураһында хәбәр итә. Максимилианға 18 августа ғына Гентҡа килергә форсат тейә. Икенсе көндә никах тантанаһы уҙғарыла[5].
Франция менән һуғыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бургунд мираҫы өсөн һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимилиан менән Марияның никахы Габсбургтарғы Бургундия герцоглығы ерҙәренә дәғүә итергә мөмкинлек бирә. Өйләнгәндән һуң Максимилиан Бургундия нәҫеле һарайында йәшәй. 1477 йылдың 17 сентябрендәге килешеү нигеҙендә Максимилиан Марияның вариҫы тип иғлан ителә. Был хәлдән алдараҡ, Бургундия ҡалалары менән төҙөлгән килешеүҙә Бургундия биләмәләре бүленмәҫ булырға тейеш тип билдәләнә.
Франция короле Людовик XI Бургундияны юғалтыу менән ризалаша алмай, һәм 1478 йылдың яҙында уҡ Максимилиан менән уның араһында Бургундия мираҫы өсөн һуғыш тоҡана. Шул уҡ ваҡытта Максимилиандың атаһы, император Фридрих III, бер нисек тә улына ярҙам итмәй[6][7].
1477 йылдың ғинуарынан Людовик армияһы Бургундияның, Франш-Контеның, Пикардияның һәм Артуаның күп өлөшөн биләй, әлеге биләмәләр менән идара итеү өсөн Людовик өс комиссарын тәғәйенләй. Комиссарҙар Дижонда урынлаша. Әммә тиҙҙән Франш-Контела ихтилал башлана, ул Бургундияға ла тарала. Людовиктың бер комиссары, Жан де Шалон, принц Оранский, Мария яғына күсә һәм июнь айына Бургундияның күп өлөшөн француздарҙан азат итеүгә өлгәшә. Франция армияһының баш командующийы Жорж де Ла Тремуйль Дижонды кире ҡайтарып ала, әммә уңышты ҡулда тота алмай, сөнки Максимилиан тиҙ арала армияһын тулыландыра. 1478 йылдың 11 июлендә Максимилиан менән Людови бер йылға солох тураһында килешеү төҙөй[6].
Ваҡытлы солох мөҙҙәте үткәс, 1479 йылда хәрби хәрәкәттәр ҡабат башлана. Граф Ангулемский Карл командованиеһы аҫтында Франция армияһы Бургундия менән Франш-Контеға бәреп инә, унда уға бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Бон, Семюр, Доль, Осон һәм Безансонды алырға форсат асыла. Максимилиан Бургундияла һуғышыуҙы Мария яҡлыларға ҡалдыра, ә үҙе Фландрия менән Артуалағы хәрби хәрәкәттәргә етәкселек итә[6].
1479 йылдың 7 авгусында Гинагет янында алыш була. Башта өҫтөнлөк Филипп де Кревкёр командалыҡ иткән француздар яғында була, әммә алыш уртаһына ташланған Максимилиан шәхси батырлығы арҡаһында еңеү яулай.
Француздар талау сабауылдарын дауам итә, ә Максимилианға көрәште дауам итер өсөн аҡса етмәй[7].
1482 йылдың 6 мартында Максимилиандың ҡатыны Мария ыласын һунарында аттан ҡолап бик ныҡ имгәнә[8]. Өс аҙнанан вафат була, уны Брюгта ерләйҙәр. Ҡатынының үлеме, шәхси ҡайғынан башҡа (замандаштар һүҙҙәренән, Максимилиан ҡатынын бик ныҡ яратҡан һәм «уның йөрәге Брюгта ҡалған»), Максимилианға өҫтәмә сәйәси проблемалар алып килә. Марияның васыятнамәһе буйынса яңы герцог итеп уларҙың кескәй улы Филипп улы иғлан ителә, йәш герцогтың регенты Максимилиан була. Әммә нидерланд сословиелары Марияның васыятнамәһенең регентлыҡҡаҡағылышлы өлөшөн танырға теләмәй, бының менән Франш-Конте территорияһына баҫып ингән һәм Карл Ҡыйыуҙың барлыҡ мираҫына дәғүәләшкән Франция короле Людовик XI файҙаланып ҡалырға ашыға.
Генераль штаттар 1482 йылдың 23 декабрендә Франция короле менән Максимилиан ҡатнашлығынан тыш Бургундия, Франш-Конте, Артуа һәм Пикардияны — Францияға, ә Нидерланд һәм Люксембургты Габсбургтарға беркеткән Аррас килешеүенә ҡул ҡуя. Йәнә француз дофины Карл Максимилиандың ҡыҙы Маргарита менән йәрәшергә, ә Маргарита Францияла тәрбиәләнергә тейеш була. Артуа менән Франш-Корте Маргаританың бирнәһе итеп вәғәҙәләнә[6].
Максимилиандың Генераль штаттарҙың ҡарарына ҡаршы сығырлыҡ көсө булмай — үҙе әйтмәксе, ул үҙен «улын — бүре, ә ҡыҙын арыҫлан урлаған изге Евстахий» һымаҡ хис итә[9] — һәм аяуһыҙ һуғыш аса, француздарҙы ла, үҙенең ҡалаларын да ҡыйрата. Ул Нидерландта мажара эҙләүселәрҙе таба һәм 1483 йылда уларҙан данлыҡлы ландскнехттар ғәскәрен ойоштора. Һуғыш 1485 йылдың июненә тиклем, Гент ҡала идаралығы Максимиандың улы өҫтөнән опекунлыҡҡа хоҡуғын танып, уның менән солох килешеүенә ҡул ҡуйғансы бара. Һөҙөмтәлә Максимилиан ныҡ үҫешкән Нидерландты һәм Франция менән Германияның бер нисә өлкәһен үҙенә ала. Былар Максимилианды Европа сәйәсәтенең үҙәгенә сығара һәм Габсбургтар нәҫеленең абруйын бик ныҡ күтәрә[10].
1494 йылдың сентябрендә Максимилиандың Филипп Матур улына 16 йәш тула, һәм ул бәлиғ тип иғлан ителә. Лёвенда уға Бургундия дәүләтенә идара итеү тапшырыла. Әммә Филипп Франция короле Людовик XII менән дуҫ була һәм ул алып барған сәйәсәт Франция мәнфәғәтенә яуап бирә, хатта Людовикка лен анты бирә. Был атаһы менән араһы боҙолоуға сәбәп була<[11].
1496 йылда Филипп Испания инфантаһы Хуанаға өйләнә. Хуананың ағаһы (Испания тәхетенең законлы вариҫы) ҡапыл вафат булғанлыҡтан 1504 йылда Филипп Кастилия менән Леон короле тәхетен биләй. Әммә 1506 йылдың 23 сентябрендә Филипп, киләсәктә Испания короле (Карл I исеме аҫтында) һәм император (Карл V исеме аҫтында) булып китәсәк сабый Карл улын тәхет вариҫы итеп ҡалдырып, ҡапыл вафат була. Карл өҫтөнән опекунлыҡты уның инәһе, артабан Нидерландтың идарасыһы булып киткән Максимилиан ҡыҙы Маргарита ала[12].
Бретань мираҫы өсөн һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1486 йылда, Германия короле итеп һайланғандан һуң, Максимилиан Нидерландҡа ҡайта. 1488 йылда француз короле Карл VIII Бретань герцоглығына дәғүәләшеүен белдерә. Алдараҡ герцогиня Анна Бретонская Максимилиан I-гә ҡатынлыҡҡа вәғәҙә ителгән була, шуға күрә ул Бретань мираҫы тураһындағы бәхәскә ҡыҫыла. Һуғыш башлана, был һуғышта Максимилиан менән Аннаға Англия һәм Кастилия ярҙам итә.
1488 йылдың февраль айында Брюгге халҡы баш күтәрә, өҫтәүенә Максимилиан үҙе уларға әсирлеккә эләгә. Тиҙҙән ихтилалға Гент та ҡушыла. Максимилиан иреккә сығыр өсөн май айында килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү уның хоҡуҡтарын кесерәйтә, регентлыҡтан баш тартырға һәм Франция менән солох төҙөргә мәжбүр итә. Килеп сыҡҡан хәл менән Бретанде оккупациялаған Франция оҫта файҙалана. Улына ярҙамға йыйған армия менән император Фридрих III сыға, әммә халыҡты талауҙар Фландрияның күп кенә ҡалаларының күтәрелеүенә алып килә. Һөҙөмтәлә 1489 йылда көрәштән арыған Максимилиан Нидерланд менән хакимлыҡты үҙенең дуҫы һәм көрәштәше герцог Альбрехт Саксонскийға тапшыра, ә үҙе Германияға күсенә[13]. 1489 йылдың 13 июлендә Диксмюнд янындағы алышта Англияның император ғәскәрҙәре Нидерланд боласыларын еңә һәм тиҙҙән Габсбургтар хакимлығы тергеҙелә.
Максимилианға тағы ла бер ҡат Бретань мәсьәләһенә әйләнеп ҡайтырға мөмкинлек тыуа һәм ул 1490 йылда, Анна Бретонскаяның атаһы Бретань герцогы Франциск II тере сағында, никахҡа рәсми ризалыҡ ала. 1490 йылдың 19 декабрендә Реннда ышаныс ҡағыҙы (доверенность) буйынса уның никахы теркәлә, әммә был ваҡытта Венгрия короллеге проблемалары менән булышҡан Максимилиан үҙе Бретангә барырға ашыҡмай. Бының менән Франция короле Карл VIII-нең регенты Анна де Божё файҙалана. Карл VIII Максимилиандың бәләкәй ҡыҙы менән йәрәшкән була. Бретань Максимилианға эләкмәһен өсөн, ул Бретангә никахты тамамлар өсөн килеп етмәҫ борон, король Бретандең сюзерены булғанлыҡтан герцогиня унан никахҡа рөхсәт алырға тейеш тигән сәбәп менән, Анна менән Карл герцоглыҡҡа поход ойошторорға ҡарар итәләр. Походты йәш король үҙе етәкләй. Ул Реннды баҫып ала һәм Аннанан уның ҡатыны булырға ризалығын талап итә. 1491 йылдың 6 декабрендә Луаралағы Ланже замогында никах килешеүе төҙөлә һәм бынан һуң Бретань Франция короллеге составына инә[14].
Был никахты Европа хупламай. Шул иҫәптән Рим папаһы Иннокентий VIII лә ҡәнәғәт булмай, сөнки Карл Маргарита менән элгәрге йәрәшеүенең өҙөүен көтмәй. Йәне көйгән Максимилиан Карлды намыҫһыҙлыҡта ғәйепләй һәм Франция короленең әшәке даны бөтә ергә лә йәйелһен өсөн тырышлыҡ һала. Шул уҡ ваҡытта уға Францияға ҡаршы һуғыштан баш тартырға тура килә, сөнки император кенәздәре уның шәхси ҡонон финанслауға риза булмай. Шулай ҙа Максимилиан 1493 йылда Санлис янында француздарҙы тар-мар итеп, Франш-Контены ҡайтарыуға ирешә. Санлис килешеүенә ярашлы, Карл был яулап алыуҙы танырға мәжбүр була, бынан тыш Франция рәсми рәүештә Нидерландта Габсбургтарҙың хакимлыҡ хоҡуҡтарын таный[14].
Австрияла хакимлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Австрия ерҙәренең берләштерелеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1487 йылда Бавария һәм Мюнхен герцогы Альбрехт IV Максимилиандың һеңлеһе Кунигундаға өйләнә. Өйләнер алдынан ул Алғы Австрияның герцогына һәм Тироль графы Максимилиандың ике туған ағаһы Сигизмундҡа мөһим стратегик әһәмиәтле Тиролде һатып алырға теләүен белдерә. Сигизмундты был килешеү күп һанлы бурыстарынан ҡотҡарыр ине. Император ҡыҙы менән никахты Альбрехт үҙенсәлекле һаҡлыҡ төрө тип һанай — Сигизмундтың балалары булмай һәм уның биләмәләрен император мираҫҡа алырға тейеш була, ә уның ҡыҙының ире булһа, Альбрехт ҡатыны исеменән мираҫтың бер өлөшөнә дәғүә итә алыр ине. Кейәүенең пландары хаҡында белеп ярһыған император Фридрих Альбрехтҡа ҡаршы һуғыш башлай. Швабия ҡалалар союзы ла Альбрехтҡа ҡаршы сыға. Бәрелеш Максимилиандың ҡыҫылышы менән генә яйға һалына, ул Сигизмундты пландарынан баш тартырға күндерә. Өҫтәүенә 1490 йылда Сигизмунд Максимианға үҙенең биләмәләрен дә бирә. Альбрехт Баварский ризалашырға мәжбүр була, сөнки уға компенсация рәүешендә вариҫтары булмаған герцог Георгтың вафатынан һуң Лансгут-Бавария герцоглығын вәғәҙә итәләр. Шул уҡ ваҡытта Максимилианға Альбрехт менән Фридрихты яраштырыр өсөн үҙенең бар дипломатик һәләтен егергә тура килә[15].
Фридрих III-нөң вафатынан һуң 1493 йылда Максимилиан Австрия, Штирия, Каринтия һәм Крайна эрцгерцогы булып китә. Шулай итеп, Максимилиан хакимлығы аҫтына Габсбургтарҙың бөтә ерҙәре лә инә, Австрия монархияһының быуат буйы бүлгеләнеүе тамамлана. 1500 йылда Гориция династияһы ахырына еткәс, Максимилиан I үҙенең биләмәләренә Гориция графлығын, шул иҫәптән Көнсығыш Тиролдәге ерҙәрен дә ҡуша.
Венгрия мәсьәләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хакимлыҡ осоронда Венгрия менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшә. Император Фридрих III контрибуция түләмәгәнлектән король Матьяш Корвин 1482 йылда уға һуғыш иғлан итә, һуығаш Фридрих өсөн бик уңышһыҙ була. 1485 йылда Матьяш уның яңы резиденцияһына әүерелгән Венаны баҫып ала. Хакимлығының һуңында Матьяш үҙ биләмәләренә элек Габсбургтарҙыҡы булған Алғы Австрияны, Славонияны, Штирия һәм Каринтияны ҡуша. Австрияға күсенгәс, Максимилиан көрәшкә ҡушылып китә, әммә венгрҙар менән көрәштә уңыш яулар өсөн бик күп аҡса кәрәклеген аңлай. Етмәһә, Неаполитания принцессаһына өйләнгән Матьяшҡа Неаполитания короллеге лә ярҙамға килергә тора[16].
Һөҙөмтәлә Максимилиан бәрелеште солох менән көйләргә ҡарар итә. Ул Матьяшҡа Түбәнге Австрияны тәҡдим итә, әммә был тәҡдимде Фридрих III киҫкен кире ҡаға. Хәлде 1490 йылдың 6 апрелендә Матьяштың Венала көтөлмәгән вафаты үҙгәртә. Ландскнехттарҙы йыйып алып, Максимилиан Венаны үҙенә ҡайтара һәм Венгрия ерҙәренә баҫып инә. Әммә уңышты үҫтерергә уға хеҙмәткә ялланыусыларҙың болаһы ҡамасаулай, шуға ла уға ҡайтып китергә тура килә. Һөҙөмтәлә Венгрия короле итеп Чехия короле Владислав II-не һайлайҙар. Шул уҡ ваҡытта Максимилиан, Владислав вариҫтарһыҙ вафат булып ҡалһа, уларҙы Венгрия Габсбургтарға күсәсәгенә инандыра ала. 1491 йылдың 7 ноябрендә бер нисә тиҫтә йыл дауам иткән Венгрия менән Австрия араһындағы һуғышты тамам иткән Пресбург солохона ҡул ҡуйыла[16].
Австрия дәүләтенең киңәйтелеүендә яңы этап шулай уҡ Максимилиан I исеме менән бәйле: 1515 йылда ул Венала Венгрия һәм Чехия короле Владислав II, Польша короле Сигизмунд I, Ягеллон династияһы вәкилдәре менән осрашыу ойоштора. Максимилиан I ейәнсәре Марияның һәм Владислав II-нең улы Лайош II-нең никахы, шулай уҡ Максимилиандың ейәне Фердинандтың Владислав II-нең ҡыҙы Аннаға өйләнеүе тураһында килешеү төҙөй. Был династиялар берләшмәһе 1526 йылда, Людовик II төрөктәр менән һуғышта үлгәндән һуң, Венгрияны һәм Чехияны Габсбургтар биләмәләренә ҡушып алырға форсат бирә[16].
Бавария мираҫы өсөн бәхәстәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1503 йылда герцог Георг Бай Лансгут-Баварский вафат була. Биләмәләре Альбрехт IV Баварский-Мюнхенскийға эләгеүен теләмәгән Георг Бай вафатына тиклем ҡыҙы Елизаветаға өйләнгән Рупрехт Пфальцскийҙы үҙенең вариҫы итеп күрһәткән васыятнамә ҡалдыра. Әммә Максимилиан үҙ ваҡытында Лансгутты уға ҡалдырырға вәғәҙәләгән Альбрехт менән килешеү төҙөгән була. Һөҙөмтәлә Альбрехт ҡатыны исеменән Лансгутты баҫып алған Рупрехтҡа ҡаршы һуғыш башлай. Альбрехт үҙенең хоҡуҡтарын Германияла ҡатын-ҡыҙ яғындағы биләмәләрҙе мираҫ итеп алыу законға ярашлы түгеллегенә таянып дәлилләй. Максимилиандың конфликтты солох менән яйларға тырышыуы уңыш килтермәй[17].
Лансгут мираҫы өсөн ҡабынған һуғышта Максимилиан апаһының ире Альбрехт яҡлы була. Уның Рупрехтты закондан тыш тип иғлан итеүе конфликтты тағы ла нығыраҡ көсәйтә. Рупрехтты уның атаһы, Пфальцтың курфюсты Филипп, шулай уҡ Чехия короле яҡлай. Баҫып алынған территорияларҙы бушлыҡҡа әйләндергән һуғышта әле бер, әле икенсе яҡ еңә. 1504 йылдың авгусында Лансгут янындағы алышта Рупрехт һәләк була. Әммә тыныслыҡ тик сентябрҙә, Венценбах янындағы алышта (Регенсбург эргәһендә) Максимилиан етәкселендәге армия пфальц-чех ғәскәрҙәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң ғына, урынлаша. Тик мөғжизә менән генә һәләк булыуҙан ҡотолған Максимилиан үҙен батыр яугир итеп күрһәтә[17].
Һуғыш һөҙөмтәһе булып Альбрехт IV-нең үҙ ҡулдарында Бавария ерҙәрен берләштереүе һанала. Өҫтәүенә Максимилиан үҙенең биләмәләренә элек Баварияға ингән Тиролдең өлөшөн (Куфштейн, Раттенберг, Китцбюель, Циллерталь һәм Мондзенды уратҡан өлөшөн) ҡуша. Яңы замандағы Австрия державаһының үҙәген һалыу шулай тамамлана.
Максимилианға баварҙарҙың эштәренә тағы ла бер тапҡыр, Альбрехт IV 1508 йылда вафат булғандан һуң, ҡыҫылырға тура килә. Вафатынан алда Альбрехт Бавария ерҙәренең ырыулыҡ хоҡуғына ярашлы мираҫлығы тураһында яңы закон сығара. Улдары араһында ыҙғыш булыуынан ҡурҡып, Альбрехттың тол ҡатыны Кунигунда ағаһына кесе улдарына ла вариҫлыҡты рөхсәт итеүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Закон үҙгәртелә, әммә ике кесе улының да балалары булмай[17].
Максимилиан I реформалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимилиандың идара итеү дәүере Австрия дәүләте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Эрцгерцог дәүләткә идара итеү системаһын үҙгәртеү программаһын йәйелдерә. 1493 йылда Австрия ерҙәре ике округка бүленә: Үрге Австрия (Тироль менән Алғы Австрия) һәм Түбәнге Австрия (Австрия, Штирия, Каринтия, Крайна). Өлөштәрҙең һәр береһендә эрцгерцог тәғәйенләгән наместник һәм уның советниктарынан торған айырым хөкүмәт булдырыла. Венала бөтә ерҙәр өсөн берҙәм казначейство (һуңынан Инсбрукка күсерелә) һәм иҫәп идаралығы ойошторола. 1498 йылда Максимилиан юғары идара органдарының бөтөн бер системаһын булдыра, система Һофрат советынан (иң юғары административ һәм суд органдары), Һофрат палатаһынан (юғары фискаль һәм финанс органдары) һәм Һофрат канцелярияһынан (тышҡы мөнәсәбәттәр һәм закон сығарыу эшмәкәрлеге) тор. Шулай уҡ Австрияның барлыҡ ерҙәренең хәрби ведомстволары берләштерелә. Һөҙөмтәлә дәүләт идаралығының яңы үҙәкләштерелгән системаһы барлыҡҡа килә һәм Габсбургтарҙың биләмәләрен берҙәм Австрия дәүләте итеп берләштерелеүгә нигеҙ һалына.
Максимилиан I-нең реформалары сословиеларҙың ҡаршылығын тыуҙыра. 1502 йылда Түбәнге Австрияның берҙәм ландтагында дворяндар эрцгерцогтың үҙәкләштереү аҙымдарына киҫкен ҡаршы төшә. Италияла һәм төрөктәр менән һуғыш алып барыу өсөн аҡсаға бик ҙур мохтажлыҡ кисергән Максимилиан компромисҡа барырға һәм ҡатламдарҙың суд хоҡуҡтарын тергеҙергә мәжбүр була. 1518 йылда Һофрат советы составына ландтаг вәкилдәре лә индерелә. Шулай итеп, административ реформалар әлегә тамамланмаған була, әммә улар Австрияла дәүләт власының нығыуына һәм артабан һөҙөмтәле бюрократик система ойошторорға булышлыҡ итә.
Изге Рим империяһында идаралыҡ. Империя реформаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимилиан, баҙнатһыҙ һәм даланһыҙ атаһы Фридрих III-нән айырмалы, йәш сағында уҡ үҙен король власын нығытырлыҡ һәм Германия менән Австрияның иҫкергән дәүләт системаһын үҙгәртеп ҡорорлоҡ ғәйрәтле дәүләт эшмәкәре итеп күрһәтә. 1480 йылдарҙа етмеш йәшкә еткән император Фридрих III, хакимлыҡ йүгәндәрен ғәмәлдә улына тапшырып, биләмәләренә идара итеүҙән бөтөнләй алыҫлаша. 1486 йылда Фридрих Франкфуртҡаалты курфюрстты йыйып ала (Чехия короле генә булмай) һәм улар Максимилианды Германия короле итеп һайлай. Алтын булланы боҙоп, һайлау император алдында үтә[18]. Таж кейҙереү йолаһы 9 апрель Ахенда үтә.
Германия короле итеп һайланғандан алып Максимилиан империяға идара итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта уға Англияның яңы короле Генрих VII менән империяға ҡаршы килешеү төҙөгән Франция короленә ҡаршы ла, Габсбургтарҙың дошманы булған Венгрия короле Матьяш Корвинға ҡаршы ла көрәш алып барырға кәрәк була.
1493 йылдың 19 авгусында атаһы вафат булғандан һуң империялағы власть тулыһынса Максимилианға күсә. Был ваҡытта империяға идара итеү системаһы тәрән кризис кисерә: Германияла төрлө кимәлдәге һәм төрлө финанс һәм хәрби потенциаллы бер нисә йөҙ дәүләт ойошмаһы барлыҡҡа килгән була. Ә императорҙың империя кенәздәренә йоғонто яһау ҡоралдары иҫкергән һәм һөҙөмтәһеҙ булып сыға. Эре кенәзлектәр ысынында үҙ аллы тышҡы сәйәсәт алып бара, шул уҡ ваҡытта күршеләрендәге рыцарҙарҙың биләмәләрен, империя ҡораллы көстәренең һәм бюджетының нигеҙен тәшкил иткән император ҡалаларын буйһондорорға тырыша. Фридрих III улы менән ғорурланһа ла, араларында йыш ҡына аңлашмаусанлыҡтар булып тора. Мәҫәлән, Фридрих йыш ҡына Максимилиан үткәрергә тырышҡан реформаларға ҡәтғи ҡаршы була[19].
1495 йылда Максимилиан I Вормста Изге Рим империяһының дөйөм рейхстагын саҡыра. Рейхстагҡа ул империяның дәүләт идаралығы реформаһы проектын раҫлау өсөн тәҡдим итә. Фекер алышыу һөҙөмтәһендә «Император реформаһы» (нем. Reichsreform) ҡабул ителә. Германия алты император округына (1512 йылда уларға тағы ла дүртте ҡушалар) бүленә. Округтың идаралыҡ органы итеп округ йыйылышы һанала. Йыйылышта округтың территорияһындағы барлыҡ дәүләт ойошмалары — донъяуи һәм дини ойошмалар, император рыцарҙары һәм ирекле ҡалалар — ҡатнашырға хоҡуҡлы була. Һәр дәүләт биләмәһе бер тауышҡа эйә була (ҡайһы бер округтарҙа был императорҙың терәге булған рыцарҙарҙың, ваҡ кенәзлектәрҙең һәм ҡалаларҙың өҫтөнлөгөн тәьмин итә). Округтар хәрби төҙөлөш, оборона ойоштороу, армия йыйыу, шулай уҡ император һалымдарын йыйыу һәм бүлеү мәсьәләләрен хәл итә. Германия суд власының юғарғы органын — Юғары император судын булдырыу бик ҙур әһәмиәткә эйә була, ул императорҙың территориялар кенәздәренә төп йоғонто яһау ҡоралына һәм империяның барлыҡ дәүләт биләмәләрендә берҙәм сәйәсәт үткәреү механизмына әүерелә[20][21].
Әммә Максимилиандың империя реформаларын тәрәнәйтергә һәм берҙәм башҡарма власть органдарын, берҙәм император армияһын булдырырырға тырышыуы юҡҡа сыға: империя кенәздәре ҡәтғи ҡаршы төшә һәм рейхстаг был тәҡдимдәрҙе үткәртмәй. Улай ғына түгел, империя сословиелары Максимилиандың Италия кампанияларын финанслауҙан баш тарта (аҫтараҡ ҡарағыҙ), былар империя эсендә һәм халыҡ-ара майҙанда императорҙың абруйын ҡаҡшата. Германиялағы император власы институтының көсһөҙлөгөн аңлап, Максимилиан элгәрҙәренең Австрия монархияһын империянан айырымландырыу сәйәсәтен дауам итә: 1453 йылғы «Privilegium Maius»ҡа таянып, Максимилиан I Австрия эрцгерцогы булараҡ император учреждениеларын финанслауҙан баш тарта, Австрия ерҙәрендә император һалымдарын йыйырға рөхсәт итмәй. Австрия герцоглыҡтары император рейхстагы эшендә һәм башҡа дөйөм органдарҙа ҡатнашмай. Австрия ысынбарлыҡта империянан өҫтөн ҡуйыла, уның бойондороҡһоҙлоғо киңәйтелә. Максимилиан I сәйәсәте тулыһынса Австрия һәм Габсбургтар династияһы мәнфәғәттәрендә үткәрелә, Германия мәнфәғәттәре икенсе сиратҡа ҡала[21][22].
Изге Рим империяһы конституцияһы өсөн императорға таж кейҙереү йолаһын Рим папаһы рөхсәтенән тыш башҡарырға ярамай тигән принциптан баш тартыу ҙа ҙур әһәмиәткә эйә була. 1508 йылда ул Таж кейеү йолаһын атҡарыр өсөн Римға экспедицияға юллана, әммә Германия яғынан Италияға юлдарҙы контролдә тотҡан венецианлылар уны үткәрмәй. 1508 йылдың 4 февралендә Триентола үткән байрам тантанаһында ул император тип иғлан ителә. Папа Юлий II Венецияға ҡаршы киң коалиция булдырыу өсөн бик кәрәкле булған Максимилиан I-гә «һайланған император» титулы менән файҙаланырға рөхсәт итә. Артабан Максимилиандың вариҫтары (Карлдан башҡалары) таж кейҙереү йолаһын атҡарыуға ынтылмай, император хоҡуғына курфюсттарҙың Германия королен һайлауы уның император икәнен аңлатҡан ҡанун инә[23][24].
Италия һуғыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимилиан I, уға тиклемге императорҙарҙан айырмалы, Италияға дәғүәләшеүҙән бер ҡасан да баш тартмай. 1493 йылдың 24 авгусында Максимилиан Инсбрукта Бьянка Мария Сфорца менән никах килешеүенә ҡул ҡуя. Мария — герцог Миланский Галеаццо Мария Сфорцаның ҡыҙы, Милан хакимы Лодовико Мороның туғаны һәм вариҫы булыуға дәғүәсе. Тантана 1493 йылдың ноябрендә Миланда (ышаныснамә нигеҙендә) һәм 1494 йылдың март айында Тиролдә үтә. Был никах Максимилианға бик ҙур бирнә килтерә, әммә аҡсаның күп өлөшө уның бурыстарын түләүгә китә. Шулай уҡ Максимилиан Милан герцоглығына ла хоҡуҡ ала[25].
1495 йылдың мартында Максимилиан I француздарға ҡаршы Испания, Венеция республикаһы, Милан герцоглығы һәм Папа өлкәһе ингән «Изге лигаға» ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Максимилиан Венеция республикаһы менән ваҡытлыса һуғышты туҡтатып тороу хаҡында килешеү төҙөүгә өлгәшә. Империя Адриатик диңгеҙ буйындағы Венеция тартып алырға тырышҡан ҡалалары арҡаһында был дәүләт менән оҙайлы конфликт эсендә була. Әммә 1495 йылда Италияға бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ тиерлек Франция короле Карл VIII армияһы баҫып инә һәм Неаполь короллеген яулай. Ошо ваҡиғалар ярты быуат буйы тиерлек Европа дәүләттәренең сәйәсәтен билдәләгән оҙайлы Италия һуғыштарына башланғыс һала. Шулай ҙа Карл Италияла нығына алмай, сөнки Карл VIII-не Италиянан Лига армияһы ҡыуып сығара ала[26].
Әммә 1499 йылда Филипп Матурҙан нейтралитетҡа ризалыҡ алып, француздар ҡабат Италияға инә һәм Миланды баҫып ала. Максимилиан был ваҡытта Швейцария союзы менән һуғышҡа сумған була, әммә яу уның өсөн уңышһыҙ тамамлана: Дорнах янында алышта швейцарлылар император ғәскәрҙәрен тар-мар итә һәм, 1499 йылдағы Базель солохона ярашлы, император Швейцарияның Габсбургтарҙан да, империянан дә бойондороҡһоҙлоғон таный[27]. Швейцария һуғыштарын тамамлағас, Максимилиан I 1500 йылда Миланды тартып ала алған герцог Лодовико Мороға хәрби ярҙам күрһәтә. Әммә тиҙ арала француздар Милан армияһын ҡыйрата, Лодовиконы әсирлеккә ала һәм Ломбардияла нығына. Француз короле Людовик XII, ҡыҙы Клодты Максимилиандың ейәне Карл менән йәрәштереп, императорҙы Италиялағы көрәштән бер аҙ ваҡытҡа сығара ала. Людовик XII бирнә итеп Бургундия герцоглығын һәм Миланды вәғәҙәләй.
1505 йылдың апрелендә Максимилиан Людовик XII-гә Милан герцоглығына инвеститура (парламенттың хөкүмәт эшмәкәрлеге башланыуына ризалығы) бүләк итә.
Француз-император союзы Франция тәҡдиме буйынса 1506 йылда тарҡала, әммә тәүҙә эш ҡораллы бәрелешкә тиклем барып етмәй. 1508 йылда Венеция республикаһы ғәскәрҙәре императорҙы Римға таж кейҙереү тантанаһына үткәрмәй һәм Макимилианды Венецияға Истрия һәм Фриулдәге бер нисә территорияны бирергә күндерә. Республиканың дошмансыллығы шул уҡ йылда Венецияға ҡаршы Камбре Лигаһын ойоштороуға алып килә. Лига башында Рим папаһы Юлий II, Франция короле һәм император тора. Франция армияһы 1509 йылда Венеция ғәскәрҙәре өҫтөнән бер нисә тапҡыр еңеү яулай, был хәл папаны борсоуға һала, ул 1510 йылда Максимилиан һәм Венеция менән Францияға ҡаршы Изге лига ойоштора[28].
Артабанғы һуғыштарҙа император ҡатнашлығы бик сикләнгән була: император кенәздәре уның хәрби кампанияларын финанслауҙан баш тарта, ә Габсбургтарҙың ерҙәренән алған килем эре хәрби берләшмәләр ойоштороу өсөн етмәй. Максимилиан I башҡа юлдар менән аҡса табырға тырыша: ул Тиролдең көмөш рудниктарын Фуггерҙарҙың банк йортона һала, артабан был аҙым төбәктең иҡтисади үҫешендә бик кире роль уйнай, бынан тыш ул Англия короленән дә үтес ала. Финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ Максимилиан I рыцарҙар ополчениеһына алмашҡа килгән һәм тиҙ арала барлыҡ Европа дәүләттәрендә төп хәрби көс булып киткән ялланма ландскнехтар ғәскәрҙәренән яңы типтағы армияны ойоштороусы була. Ул бай сит дәүләттәргә немец һалдаттарын һатыуға ла башланғыс һала. Шул уҡ ваҡытта императорҙың үҙенең хәрби кампаниялары бик уңышһыҙ бара: 1511 йылда ул Артуала француздар һөжүменә ҡаршы торорға тырышып ҡарай, ә 1515 йылда Миланға поход ойоштора, әммә ҡалаға килеп етмәҫ элек үк ҡыйратыла. Һөҙөмтәлә Төньяҡ Италияла Францияның өҫтөнлөгө урынлаша, ә император Италияға ҡағылышлы бөтә йоғонтоһон юғалта.
Гуманистик хәрәкәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимилиан I идара иткән дәүерҙә Германияла гуманистик хәрәкәттең сәскә атҡан мәле күҙәтелә. Эразм Роттердамский идеялары, гуманистарҙың Эрфурт түңәрәге Европала билдәлелек яулай. Император сәнғәткә, фәнгә, яңы фәлсәфә идеяларына булышлыҡ итә. Уның һарайы янында Иоахим Вадиан, Стибориус, Георг Таннштеттер эшләй, ә Австрия гуманисы Иоганн Куспиниан Вена университеты профессоры итеп тәғәйенләнә. Донъяға ҡарашта сиркәү йоғонтоһонан азат булыу 1517 йылда Виттенбергта Мартин Лютерҙың Европала Реформацияға башланғыс һалған сығышында кәүҙәләнә[28].
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1516 йылдың 23 ғинуарында Арагон короле Фердинанд II-нең вафаты Максимилиандың өлкән ейәне Карлға берләштерелгән Испания короллеге короле булырға мөмкинлек бирә. Карлға император тажын алып биреү теләге менән янған, әммә Франция менән көрәште дауам итерлек мөмкинлеге булмаған Максимилиан Франция короле Франциск I менән килешеү төҙөй. Был Венециянан һаҡланыүға иғтибарҙы туплау мөмкинлеген дә бирә.
Ғүмеренең һуңғында Максимилиан көнсығыштағы сәйәсәткә иғтибарҙы көсәәйтә, Төркиәгә ҡаршы Тәре походына сығырға ниәтләнә. Ул Мәскәү бөйөк кенәзе Василий III йөҙөндә союздаш эҙләргә буҫтанла һәм илсе сифатында уға яҡын дуҫы Сигизмунд фон Герберштейнды ебәрә. Шулай уҡ христиан батшаларға папа Лев X мөрәжәғәт итә, әммә әлеге походҡа Максимилиандан башҡа бер кем дә ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй[28].
Максимилиан 1519 йылдың 12 ғинуарында Вельста вафат була. Уның кәүҙәһе Нойштадта Изге Георг капеллаһы миһрабы күтәрмәһе аҫтында, ә йөрәге, васыятнамәгә ярашлы, Брюггелта, беренсе ҡатыны Мария Бургундская янында ерләнә[29].
Никахтары һәм балалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе ҡатыны: 1477 йылдың 19 авгусынан Мария Бургундская (1457—1482), 1477 йылдан алып Бургундия герцогиняһы, Бургундия герцогы Карл Ҡыйыуҙың ҡыҙы. Балалары:
- Филипп I Матур (22 июль, 1478 — 25 сентябрь, 1506), Кастилия короле (1504 йылдан), Брабант, Лимбург, Люксембург һәм Гелдерн герцогы, Бургундия пфальцграфы, Артуа, Фландрия, Геннегау (Эно), Голландия һәм Зеландия графы, Намюр маркграфы, 1482 йылдан алып Бургундия титуляр герцогы.
- Маргарита (10 ғинуар, 1480 — 1 декабрь, 1530), 1493 йылдан Артуа, Бургундия һәм Шароле графиняһы, 1519 йылдан Испания Нидерланды штатгальтеры; 1-се ире: 1497 йылдан — инфант Хуан Арагонский; 2-се ире: 1501 йылдан — Филиберт II, Савойя герцогы.
- Франц (2/10 сентябрь, 1481 — 26 декабрь, 1481).
Икенсе ҡатыны: 1494 йылдың 16 мартынан (Тироль) Бьянка Мария Сфорца (1472—1510), Милан герцогы Галеаццо Мария Сфорцаның ҡыҙы.
Шулай уҡ Максимилиан I-нең һөйәркәлеренән никахтан тыш тыуған бер нисә балаһы булған:
Билдәһеҙ ҡатындан:
- Маргарита (1480 тирәһе — июнь, 1537); 1-се ире: 1497 йыл тирәһе Иоганн фон Хилле; 2-се ире: Людвиг (16 апрель, 1525 йыл вафаты), граф фон Хелфенштейн
Маргарита фон Эдельсхеймдан:
- Барбара фон Роттал (29 июнь, 1500 — 31 март, 1550); 1-се ире: 1515 йылдың 22 июленән Зигмунд фон Дитрихштейн (19 март, 1484 — 19 май, 1533); 2-се ире: 1535 й. тирәһе Ульрих фон Кцеттриц (вафаты 1543 й.); 3-се ире: 1544 й. тирәһе Балтазар фон Швайниц (1572 йыл вафаты)
- Георг Пирет (1504 — 4 май, 1557), Бриксен епискобы (1525—1539), Брешия епискобы (526—1538) Валенсия архиепискобы (538—1544) Льеж епискобы (544 йылдың 24 июненән алып)
Анна фон Хелфенштейндан:
- Максимилиан Фридрих фон Амберг (10 июнь, 1511 — 21 апрель, 1533), сеньор цу Фелдкирх; ҡатыны: 1534 йылдан алып Елизавета фон Эттинген (16 июнь, 1499 — 31 август, 1553).
- Леопольд (1515 — 17 сентябрь, 1557), Кордова епискобы (1541 йылдан).
- Доротея (1516—1572), алькенберг, Дарбюи һәм Халем вариҫы, королева Мария Венгерскаяның фрейлинаһы; ире: 1539 йылдың 11 ноябренән Иоганн Восточнофрисладский (вафаты 1572 йылдың 6 июне), Фалькенберг, Дарбюи һәм Халем сеньоры.
- Анна; m.Луи д'Ирлемон.
- Анна Маргарита (1517 йыл тирәһе —?), королева Мария Венгерскаяның фрейлинаһы; ире: яҡынса 1545 йылдан Франсуа де Мелюн (вафаты 1547 йыл), граф д'Эпине 1514 йылдан алып, Фландрия коннетабле
- Елизавета (1581/1584 тирәһе — ?); ире: 1531 йылдан Людовик III де ла Марк (вафаты 1544 йылдың 6 майынан һуң), граф де Рошфор
- Барбара; ире: Вольфганг Плайсс
- Корнелиус (сентябрь, 1507 — вафаты 1527 йылдан һуң).
- Кристоф Фердинанд (вафаты 1522 йылдан һуң).
Максимилиандың никахтан тыш тыуған ҡыҙы булыуы ихтимал:
- Гуэльма; ире :Рудигер фон Вестернах
Ата-бабалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Максимилианды өлкән ағаһы Кристоф, сабый саҡта үлә
- ↑ 2,0 2,1 Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 23—25.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 30—35.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 39—43.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 50—65.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Эрс Ж. Людовик XI: Ремесло короля — Б. 80—83.
- ↑ 7,0 7,1 Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 74—79.
- ↑ Филипп де Коммин Мемуарыҙар — Б. 229.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 80—82.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 83—84.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 144—145.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 159—165.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 87—90.
- ↑ 14,0 14,1 Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 103—110.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 94—97.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 100—102.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 98—100.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 84—86.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 112—113.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 217—220.
- ↑ 21,0 21,1 Максимилиан I. Энциклопедия «Кругосвет». Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 23 декабрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 185—186.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 114—115.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 252—254.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 116—130.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 169—172.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 190—192.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 254—258.
- ↑ Грёссинг З. Максимилиан I — Б. 288.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Грёссинг З. Максимилиан I / Пер. с нем. Е. Б. Каргиной — М.: АСТ, 2005. — 318 б. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-027939-6.
- Филипп де Коммин Мемуары / Перевод, статья и примечания Ю. П. Малинина — М.: Издательство «Наука», 1987. — 495 б. — 50 000 экз.
- Митрофанов П. История Австрии с древнейших времён до 1792 г — М.: Едиториал УРСС, 2003. — 160 б. — (Академия фундаментальных исследований: история). — 600 экз. — ISBN 5-354-00214-1.
- Пристер Е. Краткая история Австрии / Под ред. и с предисл. М. А. Полтавского ; Пер. с нем. Н. М. Соболева и др — М.: Иностранная литература, 1952. — 510 б.
- Шимов Я. Австро-Венгерская империя — М.: Эксмо, 2003. — 608 б. — (Имперское мышление). — 4 100 экз. — ISBN 5-699-01891-3.
- Эрс Ж. Людовик XI: Ремесло короля / Пер. с фр. Е. В. Колодочкиной; вступ. ст. и научн. ред. А. П. Левандовского — М.: Молодая гвардия, 2007. — 376[1] б. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 1252 (1052)). — ISBN 978-5-235-03000-8.
- Thomas Schauerte. Die Ehrenpforte für Kaiser Maximilian I. Dürer und Altdorfer im Dienst des Herrschers (= Kunstwissenschaftliche Studien; 95), München / Berlin 2001.
- Larry Silver. Marketing Maximilian. The Visual Ideology of a Holy Roman Emperor, Princeton / Oxford: Princeton University Press, 2008.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Генеалогия Габсбургов (инг.). GENEALOGY.EU. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 ғинуар 2012. 4 ноябрь 2009 тикшерелгән.
- DUKES of AUSTRIA 1276-1493 (HABSBURG) (инг.). Foundation for Medieval Genealogy. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 ғинуар 2012. 14 ноябрь 2009 тикшерелгән.
Каролингтар — Саксонская династия — Салическая династия — Гогенштауфендар — Виттельсбахтар — Габсбургтар


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 565
ВАҠЫТЛЫСА БУРЫСЛЫ КРӘҪТИӘНДӘР, 1861 й. 19 февр. Положениелар б‑са крепостной бойондороҡлолоҡтан азат ителгән, ләкин түләп алыуға күсерелмәгән крәҫтиәндәр категорияһы (ҡара: Крәҫтиән реформаһы). Крәҫтиәндәрҙең ваҡытлыса бурыслы булыу хәленең тамамланыу ваҡыты юридик яҡтан билдәләнмәгән була, ләкин уларға 9 йыл буйы бүлеп бирелгән баҫыу ерҙәрен һатып алыуҙан баш тартыу тыйыла. В.б.к. ер бүлемдәрен файҙаланған өсөн закон м‑н билдәләнгән күләмдә йөкләмәләр (барщина йәки оброк) үтәргә тейеш була. Ер бүлемдәренең майҙаны (юғары, түбәнге һәм “указлы”) һәм крәҫтиәндәрҙең уларҙан файҙаланған өсөн йөкләмәләре “Крәҫтиәндәргә ер биләүҙе ойоштороу тураһында урындағы положениелар”ға ярашлы билдәләнгән. Ер бүлемдәре алғас, В.б.к. ер биләүселәр ҡатламына күскән. Ырымбур губернаһында һәм Өфө губернаһында юғары бүлем 4,5—6 дисәтинә ер тәшкил иткән, түбәнгеһе — юғары бүлемдең 1/3 өлөшө; Стәрлетамаҡ өйәҙенең һәм Ырымбур өйәҙенең далалы өлөшөнә 6—7 дисәтинә ер күләмендә “указлы” бүлем билдәләнә. Һатып алыу хаҡы бер ер бүлеменә 150 һум күләмендә ҡуйылған; йылына оброк — 9 һум, барщина 70 көн тәшкил иткән. 1870 й. Өфө һәм Ырымбур губ. В.б.к. 86%‑ы түләп алыу операцияһын тамамлаған (Рәсәй б‑са 66%). Түләп алыусыларҙың күбеһе — Бөрө өйәҙендә, Ырымбур өйәҙендә, Өфө өйәҙендә һәм Силәбе өйәҙендә, иң аҙы Бәләбәй өйәҙендә, Стәрлетамаҡ һәм Троицк өйәҙҙәрендә була. 1881 й. 28 дек. законға ярашлы, бөтә В.б.к. 1883 й. 1 ғин. алып мәжбүри түләп алыуға күсерелә; 1905 й. 3 нояб. указ м‑н 1906 й. 1 ғин. башлап түләп алыу хаҡы яртылаш кәметелә, 1907 й. 1 ғин. туҡтатыла.
Б.С.Дәүләтбаев
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 505
БАЙЫМ ҠЫҘРАЕВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Нуғай даруғаһы Күбәләк улусы башҡорттарынан. Тархан. Ш. уҡ улустың старшинаһы. 6 мең баш тирәһе йылҡыһы булған. Бер нисә тимер мәғдәне ятҡылығын, ш. иҫ. Магнит тауын, беренсе булып асыусы (ҡара: Мәғдән белгестәре һәм мәғдән эҙләүселәр). 1755 й. Ырымбур губернаһы Ҡыҙыл ҡәлғәһендә сик хеҙмәтен үтәй, бында ул, башҡорт ихтилалында (1755—56) ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына һәм язалауҙарға дусар ителә. 1773 й. аҙ. — 1774 й. башында ихтилалға ҡушыла. Пугачёв хәрби коллегияһы тарафынан Башҡортостан судьяһы итеп тәғәйенләнә. 1774 й. ҡыш—йәйендә Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе (ҡара: Верхнеурал ҡәлғәһе) эргәһендә эш итә, майҙа Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Троицк ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Әбйәлил р‑нындағы Байым а. уның исеме бирелгән.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 386
КОДИКОЛОГИЯ (лат. codex — китап һәм ...логия), боронғо ҡулъяҙма китаптың һәм уның йыйынтыҡтарының ижад ителеү һәм таралыу тарихын, матди һәм мәҙәни ҡиммәтен, хәҙ. торошон өйрәнгән ярҙамсы тарихи-филол. фән; төбәктәге ижт. фекерҙе формалаштырыуға булышлыҡ иткән яҙма-мәҙәни традицияларҙың йәшәйәше һәм үҫеше т‑дағы мәғлүмәттәрҙе асыҡлай. К. формаль-тарихи (фонд һәм титул белешмәләре, күләмгә, форматҡа, тышлыҡҡа, төпләүгә, ҡағыҙға характеристика; декоратив сараларҙы, иллюстрацияларҙы, яҙыуҙың тышҡы күренешен һәм графикаһын тасуирлау; күсереп яҙыусының яҙыуының төрөн, каллиграфия м‑н ни дәрәжәлә яҙа белеүен асыҡлау; ҡулъяҙма йыйынтыҡтарҙы структур-типологик анализлау һ.б.) һәм соц. (авторлыҡ; китапты күсереп яҙыусының шәхесен, уның соц. сығышын һәм оҫталығын билдәләү; уҡыусыларҙың һәм китап хужаларының яҙмалары; ҡулъяҙма китапты күсереп яҙыуҙың урыны, ваҡыты һәм сәбәптәре, һатыу һәм ҡулланыу т‑дағы мәғлүмәттәр һ.б.) планда тикшеренеүҙәрҙе үҙ эсенә ала. 20 б. 2‑се ярт. алып археография, дипломатика, иҡтисад, палеография, социология, сығанаҡтар өйрәнеү, текстология һ.б. м‑н тығыҙ бәйләнештә үҫешә. БР‑ҙа К. өлкәһендәге фәнни ҡыҙыҡһыныу археографик экспедициялар ойоштороу һәм китап‑ҡулъяҙмалар фондын булдырыуға бәйле барлыҡҡа килә. Башҡорт әҙәбиәте б‑са ҡулъяҙма материалдарға анализ тәүге тапҡыр Ә.И.Харисов тарафынан үткәрелә. К. өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә И.Ғ.Ғәләүетдинов, Ғ.С.Ҡунафин, М.Х.Нәҙерғолов, Р.Х.Халиҡова, Ғ.Б.Хөсәйенов, З.Я.Шәрипова һ.б. хеҙмәттәре арналған. К. методологик нигеҙҙәре һәм терминологик аппарат Р.М.Болғаҡов тарафынан эшләнә, уның тикшеренеүҙәрендә, башҡорттарҙың яҙма мәҙәниәте формалашыу процесына бәйле, Башҡортостандағы ҡулъяҙма китаптарҙың барлыҡҡа килеүе һәм йәшәүенең төп этаптары күҙәтелгән.
Әҙәб.: Булгаков Р.М., Галяутдинов И.Г. Письменные памятники и некоторые вопросы кодикологии //Вопросы описания и каталогизации восточных рукописей Южного Урала. Уфа, 1985; Булгаков Р.М. Описание восточных рукописей Института истории, языка и литературы. Ч.1. Тюркские рукописи. Уфа, 2002.
Р.М.Болғаҡов, И.Ғ.Ғәләүетдинов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Сибай ит комбинаты һуйыу цехын модернизациялағандан һуң тулы ҡеүәтенә эшләй башлаясаҡ
Баймаҡ районына эш сәфәре дауамында БР Президенты Рөстәм Хәмитов Сибай ит комбинатын модернизациялау барышы менән танышты. Һуңғы ике йылда был эшкә 2,5 миллион һум тотонолған, яңы ҡорамалдар һатып алынған. Әммә предприятие тулы ҡеүәтенә эшләһен өсөн күпкә ҙурыраҡ капитал һалыуҙар талап ителә. 1971 йылда нигеҙләнгән ит комбинаты Совет заманында СССР Оборона министрлығы заказы буйынса эшләгән һәм айына 120 тонна колбаса изделиелары сығарған. Әлеге мәлдә уның етештереүсәнлеге ике тапҡырға кәмерәк.
Конкурс буйынса идарасы Евгений Лысовтың әйтеүенсә, бөгөнгө көндә төп бурыс – һуйыу цехын модернизациялау, уға 150 миллион һум талап ителәсәк.


text:
Быйылғы Ирекмәндәр йылында байтаҡ изге эштәр башҡарып өлгөрҙөк. Ветерандарыбыҙға ярҙам иттек, «Сайран» ял итеү базаһы тирәләй таҙартыу эштәре алып барҙыҡ, Сибай «Ышаныс» балалар приютына кейем-һалым, уйынсыҡтар йыйып тапшырҙыҡ. Урамдарҙа ҡарауһыҙ ҡалған бесәйҙәрҙе лә ашаттыҡ. Был изге ниәтебеҙҙе тәрбиәсебеҙ Нурия Нуриман ҡыҙы менән уның ярҙамсыһы Альбина Бикташевалар ойошторҙо.
Ирекмәндәрҙе дәртләндереп, сәмләндереп тороусы һабаҡташтарым Динә Күскилдина, Эльвира Алсынова, Салауат Дәүләтҡолов, Миңлегөл Нураева, Динислам Яҡшыбаевтар булғанда, беҙҙең «Арғымаҡ»тар ярты юлда туҡтап ҡалмаясаҡ. Әйткәндәй, уҡыу йылы аҙағында гимназиябыҙҙа йыл йомғаҡтары буйынса еңеүсе синыф булып бүләкләнгәйнек һәм әле яңыраҡ иң әүҙем, тырыш, берҙәм икәнлегебеҙҙе йәнә бер тапҡыр иҫбатланыҡ.
Беҙҙең интернат-гимназияла йыл һайын үткәрелгән «Һаулыҡ көнө» лә Ирекмәндәр йылына бағышланды. Төрлө этаптарҙан торған эстафета турҙарын үтеп, сәмләнеп ярыштыҡ. Дәртле йырҙар йырлап, ҡырҙа саф һауала матур ял итеп ҡайттыҡ. Беҙҙең «Арғымаҡ» ирекмәндәр командаһы ла был ярышта ҡатнашмайынса ҡалманы. Үҙебеҙ уйлап сығарған ярыш тураһында йыр башҡарып, һәр бер этапты лайыҡлы үтеп, жюриҙы таң ҡалдырҙыҡ һәм тағы I урын яуланыҡ.
Юҡҡа ғына: «Тырышҡан – мораҙына ирешкән», – тип әйтмәйҙәр бит. Юғары маҡсат ҡуйып, гел алға әйҙәүсе хөрмәтле тәрбиәсебеҙ Нурия Нуриман ҡыҙы Туйсинаға рәхмәтлебеҙ. Кешегә изгелек эшләгән һайын ул үҙеңә меңләтә әйләнеп ҡайта, тигәнгә беҙҙең «Арғымаҡ» ирекмәндәр төркөмө тоғро ҡалырға тырыша.
Гөлсинә РАХМАНҒОЛОВА,
IX «В» синыфы уҡыусыһы.
Сибай ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 569
ИҪӘН ХАН, Әсән хан, башҡ. ханы, башҡорттарҙың ирәкте ҡәбиләһе башлығы. Майҡы бей нәҫеленән. Ҡазан ханлығы тарханы. 16 б. 1‑се ярт. Башҡортостандың төньяғында байҡы (ҡара: Ун), балыҡсы, гәрә, ирәкте, ҡайпан (ҡара: Танып), таҙ, уран башҡ. ҡәбиләләре берләшмәһе етәксеһе. Беүә һәм Тере Танып йй. алып Ағиҙел һәм Бөрө йй. түбәнге ағымындағы терр‑яға тиклем үҙ власын урынлаштыра. Ҡазан ханлығын Иван IV ғәскәрҙәре яулап алғандан һуң И.х. урыҫ батшаһы подданныйлығын ала (ҡара: Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы). И.х. ҡәбере Тәтешле р‑ны Иҫке Соҡор а. эргәһендә урынлашҡан.
Ю.М.Йосопов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
«Табын ырыуы» ижтимағи ойошмаһы Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл тулыуға арнап «Табын ырыуының арҙаҡлы шәхестәре» тигән акция үткәрергә ҡарар итте. «100 йыллыҡҡа — 100 шәхес» кеүек проекттарҙан айырмалы рәүештә, ойошма идараһы ырыуыбыҙҙың күренекле вәкилдәрен һан менән сикләмәҫкә булды.
Табын ҡәбиләһе данлыҡлы ул-ҡыҙҙарға бик тә бай, шуға ла улар араһынан иң-иңдәрен һайлап алыу еңел түгел. Был эште бары тик бергәләп атҡарып сыға аласаҡбыҙ. 25 февралдә Табын ырыуы вәкилдәренең IV йыйынында мөһим мәсьәләләр менән бер рәттән ошо хаҡта ла һүҙ буласаҡ.
Бөгөнгө көндә Табын ырыуы вәкилдәренең иң күп өлөшө Ғафури, Архангел, Ҡырмыҫҡалы, Учалы райондарында йәшәй. Ауырғазы, Балтас, Белорет, Благовар, Дәүләкән, Салауат, Әбйәлил, Тәтешле райондарында ла ҡандаштарыбыҙ байтаҡ ҡына. Бынан тыш, Силәбе, Ырымбур, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә һәм Татарстандың Мөслим районында ла ғүмер кисерә улар. Маҡсатыбыҙ – ошо төбәктәрҙә тыуып үҫеп, ил-йорттоң мәртәбәһен күтәргән данлыҡлы ата-бабаларыбыҙҙы барлау, тарихи хәҡиҡәтте тергеҙеү, Башҡортостан Республикаһын төҙөүҙә фиҙакәрлек күрһәткән һәм уның социаль-иҡтисади, рухи-мәҙәни үҫешенә тос өлөш индергән шәхестәрҙе асыҡлау, уларҙың исемдәрен мәңгеләштереү, ырыу-нәҫел шәжәрәләрен төҙөүҙе йәнләндереү, ахыр сиктә, йәш быуында ғорурлыҡ тойғоһо тәрбиәләү.
Мәртәбәле «Табын ырыуының арҙаҡлы шәхестәре» исемлегенә индерелергә лайыҡ тип табылған кешеләр абруйлы комиссия тарафынан түбәндәге критерийҙар буйынса һайлап алынасаҡ:
- борондан алып бөгөнгәсә башҡорт халҡы тарихында, уның рухи-мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнаған Табын ырыуы вәкилдәре – киң билдәле хәрби етәкселәр, мәғрифәтселәр, сәсәндәр, әҙиптәр, ғалимдар;
- халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарында дан ҡаҙанған хеҙмәт уңғандары (Социалистик Хеҙмәт Геройҙары һ. б.);
- ил батырҙары (Советтар Союзы һәм Рәсәй Геройҙары, Дан орденының тулы кавалерҙары);
- Рәсәй һәм Башҡортостандың юғары дәүләт наградаларына (ордендар, маҡтаулы исемдәргә) лайыҡ булған, республиканың ижтимағи-сәйәси тормошонда, милли хәрәкәттә әүҙем ҡатнашҡан, илем, ерем, телем тип янып йәшәгән күренекле ырыуҙаштар.
Миҫал рәүешендә бер нисә төбәк буйынса айырым шәхестәр тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәттәр тәҡдим итәбеҙ:
Архангел районы буйынса
- Алсынбаев Мөхәммәт Мөхәммәтулла улы – ғалим, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, II һәм III саҡырылыш БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, медицина фәндәре докторы, РФ һәм БР-ҙың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, Петр I исемендәге премия лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры. «Красноусол» шифаханаһы биләмәһендә Күрпәс бейгә һәйкәл ҡуйған шәхес. Ҡыҙылъяр ауылынан (8.03.1949)
- Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы – Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы, БР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы, Башҡортостандың халыҡ артисы. Тирәкле ауылынан (3.01.1946)
- Мөлөков Харис Яҡуп улы – ғалим, техник фәндәр докторы, Өфө авиация техник университеты профессоры, БР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Аҙау ауылынан (1.10.1938)
- Ханов Олег Закир улы – театр һәм кино актеры, М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының художество етәксеһе, профессор, РФ һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы, БАССР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (11.08.1951)
- Хәсәнов Рим Мәхмүт улы – композитор, яҙыусы, Композиторҙар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ. Сәләм һәм Ғ. Туҡай исемендәге премиялар лауреаты. Ҡыҙылъяр ауылынан (9.03.1947)
- Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы – геолог, техник фәндәр докторы, Өфө нефть техник университеты профессоры, СССР-ҙың уйлап табыусыһы, РФ-ҙың маҡтаулы нефтсеһе, БР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе. Муллаҡай ауылынан (22.01.1939) һ. б.
Тәтешле районы буйынса
- Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы – шағир, драматург, Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостандың халыҡ шағиры, РСФСР һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ. Сәләм исемендәге республика премияһы лауреаты, II дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалеры. Иҫке Күрҙем ауылынан (23.02.1928 — 1999)
- Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы – М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, РСФСР һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Иҫке Күрҙем ауылынан (21.12.1934)
- Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы – Советтар Союзы Геройы. Сорғолдо ауылынан (1901 — 1943)
- Ғәли Соҡорой (Кейеков Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улы) – шағир-суфый, мәғрифәтсе, ғалим. Иҫке Соҡор ауылынан (1826 — 1889)
- Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы – шағир, мәғрифәтсе, ғалим, публицист. Иҫке Соҡор ауылынан (4.04.1861 — 1918) һ. б.
Учалы районы буйынса
- Ниғмәтуллин Рамазан Муллағәли улы – Социалистик Хеҙмәт Геройы. Иманғол ауылынан (16.07.1924 — 2002)
- Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы — күренекле дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре, мәғрифәтсе, Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе, йәҙитселек етәкселәренең береһе. Шәрип ауылынан (20(25).03.1833 — 1917)
- Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы – дин әһеле, 1936-1950 йылдарҙа Рәсәй мосолмандарының Диниә назараты рәйесе, мөфтөй. Юлдаш ауылынан (1881 — 1950)
- Солтанов Абдулла Афзал улы – мәшһүр йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. Ҡобағош ауылынан (25.09.1928)
- Сөнәғәтуллин Жәүҙәт Ғоморҙаҡ улы – Советтар Союзы Геройы. Иманғол ауылынан (12.06.1924 — 2007) һ. б.
Силәбе өлкәһе буйынса
- Абдулҡадир Инан (Сөләймәнов Фәтхелҡадир Мостафа улы) – ғалим, яҙыусы, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, «Башҡорт» гәзите мөхәррире, 1919-1920 йылдарҙа Башҡортостан хөкүмәте ағзаһы. Шығай ауылынан (29.11.1889 — 1976)
- Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы – летчик, майор, Советтар Союзы Геройы. Арғаяш ауылынан (1.01.1913 — 1948)
- Вәлиев Дамир Жәүәт улы – ғалим, йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡорт дәүләт университеты профессоры, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, «Урал» башҡорт халыҡ үҙәген һәм Башҡорт халыҡ фирҡәһен төҙөүселәрҙең береһе. Этбай ауылынан (2.01.1940 — 2002)
- Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы – шағир, публицист (1960-1980 йылдарҙа Башҡортостанда иң яҡшы әҙәбиәт һәм сәнғәт әҫәрҙәре өсөн уның исемендәге премия булдырыла). Сосновка районының Тәгес ауылынан (18.01.1911 — 1939)
- Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы – шағирә, Яҙыусылар союзы ағзаһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Почет Билдәһе» ордены кавалеры. Мәүлит ауылынан (15.09.1920 — 2011)
- Ҡадир Даян (Даянов Ҡадир Хәким улы) – шағир, Яҙыусылар союзы ағзаһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почет Билдәһе» ордендары кавалеры. Ҡонашаҡ ауылынан (14.02.1910 -1975) һ. б.
Ошо өлгө буйынса һәр төбәктән данлы яҡташтарығыҙ тураһында мәғлүмәттәр көтәбеҙ. Һеҙгә үтенесебеҙ шул: исемлеккә индереләсәк шәхестәрҙең Табын ырыуы вәкилдәреме-түгелме икәнлеген ныҡлап асыҡларға һәм республикабыҙҙа ғына түгел, Рәсәйҙә, хатта донъяла танылыу алған арҙаҡлы ырыуҙаштарҙы эҙләүҙе дауам итергә кәрәк.
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тиҙәр. Тарихта тороп ҡаласаҡ был изге эштә барлыҡ ырыуҙаштарыбыҙ, айырыуса тыуған яҡты өйрәнеүселәр, зыялылар, тарих уҡытыусылары, студенттар һәм мәктәп уҡыусылары әүҙем ҡатнашыр тип ышанабыҙ. Тупланған мәғлүмәттәр комиссия тарафынан хупланғас, Башҡортостандың 100 йыллығына арналған брошюра нәшер итеү күҙҙә тотола.
Тәҡдимдәр һәм иҫкәрмәләрҙе 3 апрелгә тиклем түбәндәге электрон адрес буйынса ебәрергә була: salimov@gasrb.ru.
Нияз СӘЛИМОВ,
проект етәксеһе, Табын ырыуы вәкилдәренең
IV йыйынын ойоштороу комитеты рәйесе.
Просмотров (264)


text:
Әүәл заманда, яҙғы сәсеү эше бөткәс тә, бесән алдынан сиҙәм ере һөрөп биреү өсөн, Юлғотло исемле бер ярлы егет ауылдың бер байына яллана. Ул ауылға ҡайтып йөрөмәгән, эшләгән урынында ҡыуыш ҡороп, шунда ашап-эскән һәм шунда йоҡлаған. Аҙыҡты бай һәр көн үҙе алып бара, Юлғотлоноң эшен дә ҡарап йөрөй торған булған. Юлғотлоноң эшенән бай ҡәнәғәт икән. Торараҡ бай яланға ашамлыҡ алып барыуҙы еткән ике ҡыҙына тапшыра. Ҡыҙҙар икеһе лә һылыу һәм тиң үҫеп киләләр. Был ҡыҙҙар, яҡшы кейенеп, һыланып-һыйпанып, икәүләп Юлғотлоға һәр көн аҙыҡ килтерә башлайҙар. Юлғотло ике һылыу ҡыҙҙы һәр көн яҡты йөҙ менән ҡаршы алған, шаян һүҙҙәр һөйләп, мауыҡтырған. Ҡурай тартып бейеткән. Шулай уҡ улар мауығырлыҡ йырҙар ҙа йырлаған. Юлғотло төҫкә лә һылыу булған. Ҡыҙҙар Юлғотло янында оҙағыраҡ булырға ынтылып торғандар. Шулай һәр көн килеп йөрөй торғас, уларҙа Юлғотлоно яратыу тойғолары ла уяна башлай. Аҙағыраҡ ҡыҙҙар аҙыҡты икәүләп түгел, ә алмашлап килтерә башлайҙар. Бер көн апаһы, икенсе көн һеңлеһе Юлғотло янына аҙыҡ менән килә. Хәҙер инде Юлғотло ла, үҙе лә һиҙмәҫтән, ҡыҙҙарға алмашлап мауығып китә. Ҡыҙҙар һәр көн кисләтеп йорттарына ҡайта. Ҡыҙҙарҙың әсәһе, ни эшләп шулай оҙаҡ йөрөйһөгөҙ, тип һорауына, ике-өс рәт сәй ҡайнатып эсерҙек Юлғотло ағайға, тип яуап бирәләр.
Хәҙер, ҡыҙҙарға әүрәп, Юлғотлоноң эше лә әллә ни ырамай башлай. Ә әсә кеше, ҡыҙҙарының йөҙҙәренә ҡарап, ниҙер һиҙенә башлай.
Был хәлде бай ҙа аңлап, ни эшләргә белмәй, аптырауға ҡала.
Бай мулла саҡырта һәм шәриғәт законы менән Юлғотлоно язаға тарттырыу мәсьәләһен ҡуя. Ауыл халҡын йыйып, сход алдында Юлғотлоға хөкөм сығармаҡ булалар. Сходта тәүге һүҙҙе бай алып, Юлғотло өҫтөнән, уны ғәйепләп, һөйләп бирә. Ауылдың ярлы халыҡтары Юлғотлоноң үҙенән һөйләтеүҙе талап итәләр. Эштең нисек булғанын һөйләп бир, тигәндәр.
Шул саҡ Юлғотло эштең нисек булғанын йырлап аңлатып бирә:
Аяҙлы ла түгел, эй, болотло,
Нишләп йөрөйһөң, кинйәм һин Юлғотло?
Юлғотло ла меҫкен йөрөй торғас,
Ике лә матур ҡыҙға ла юлыҡты.
Байҙар ғына ҡыҙҙарын, әй, үҫтерә
Сатин-бурлат күлдәктәр кейҙереп.
Сәскәйҙәрен тарап, һылап-һыйпап,
Йөрөйҙәр бит йәнемде көйҙөрөп.
Юлғотло йырлап бөтә, халыҡ геүләп китеп, бында Юлғотлоноң ғәйебе юҡ, ҡыҙҙар үҙҙәре егеткә һарылғандар, хатта улар алмашлап яңғыҙар ғына Юлғотло янына барғандар, тип ҡаршы төшөп, егетте ҡамсы менән туҡмауҙан ҡот саралар.
Ошо ваҡиғнан һуң Юлғотло был тирәнән ҡайҙалыр китеп, бөтөнләйгә юғала. Тик уның моңо һәм йыры ғына халыҡ күңелендә мәңгегә һаҡланып ҡала.
Ниғәмәт ауылы ҡурайсыһы Абдрахман ағай Абайҙуллин Юлғотло көйөнөң тарихын шулай һөйләр һәм, ҡурайҙа уйнап, үҙе йырлар ине.


text:
- Подробности
- Просмотров: 227
УРАЛ АЛДЫ БӨГӨЛӨ, Уралдың алғы йыйырсыҡтары һәм Көнсығыш Европа платформаһы араһында урынлашҡан 1‑се дәрәжәле кире тектоник структура. Моғажарҙан алып Баренц диңгеҙе ярҙарына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 2000 км, респ. сиктәрендә 525 км, киңлеге 70 км тиклем. Ҡаратау ҡалҡыуы төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәргә бүлә. Төньяҡ өлөшөндә Йүрүҙән‑Сылва депрессияһы, көньяҡ өлөшөндә — Шихан‑Ишембай биләне бүлгән Мораҡ депрессияһы һәм Ағиҙел депрессияһы айырыла. У.а.б. кембрий алдының өҫкө өлөшө, палеозой һәм кайнозой ултырмаларынан тора. Әселе‑әртә йәшендәге платформа фацияһының карбонатлы тау тоҡомдары м‑н шул уҡ йәштәге депрессия фацияһының карбонатлы‑балсыҡлы тау тоҡомдарының алмашыныуы риф массивтары зонаһы м‑н кәүҙәләнгән У.а.б. көнбайыш сиген билдәләй, уға аҫҡы пермь һәм өҫкө карбон ҡатламдарының гравитация баҫҡысы йәки флексура бөгөмө тура килә; көнсығыш сиге әртә ярусының терриген тоҡомдары тотош үҫешенең карбон карбонаттарына алмашыныуы м‑н билдәләнә. Аҫҡы пермь ултырмаларын геол.‑геофизик тикшереү нигеҙендә У.а.б. киңлек һәм меридиональ зоналлеге иҫбатлана. Көнбайыштан көнсығышҡа табан тышҡы, үҙәк һәм эске зоналары айырыла. Тышҡы зонала, әселе‑әртә ҡатламдарында, барьер тибындағы риф массивтары киң үҫешкән. Шихан‑Ишембай биләнендә улар өлөшләтә ер өҫтөнә сыға, Ҡаратау яны районында, Ағиҙел депрессияһында һәм Йүрүҙән‑Сылва депрессияһының барлыҡ һуҙымында тулыһынса ер өҫтөндә ята. Күмелгән риф массивтарының күпселеге нефть һәм газ тоҙаҡтары булып тора (Ишембай, Столяровка, Введеновка һ.б. ятҡылыҡтар). У.а.б. үҙәк зонаһы тышҡы зонаның риф ҡоролмаларынан көнсығыштараҡ үҫешкән һәм көңгөр ярусының макс. ҡалынлыҡтағы тоҡомдары киҫелешендә билдәләнә. У.а.б. төньяҡ өлөшөндә өҙәр боҙоҡлоҡтар буйлап көнсығыш йүнәлештә платформа ҡапламаһы ултырмаларының баҫҡыс рәүешендә күмелеүе күҙәтелә. Айырылған бер нисә баҫҡыс сигендәге урта һәм өҫкө карбон ҡатламдарында нефть‑газ һәм нефть ятҡылыҡтары асылған (Мәтәле, Ҡыҙылбай, Әләгәҙ һ.б.). У.а.б. көньяҡ өлөшөндә ҡаплау шыуҙырмалары киң үҫешкән, уларҙың фронталь өлөштәрендә кинйәбулат тибындағы теҙмә йыйырсыҡтар формалашҡан, артҡы өлөштәрендә тәйрүк тибындағы көмбәҙгә оҡшаш йыйырсыҡтар таралған. Ҡаплау шыуҙырмаһының типик өлгөһө — Ҡарлы‑Волостновка‑Тәүәкән ҡаплау шыуҙырмаһы (төньяҡтан көньяҡҡа табан 220 км һуҙылған), уны ҡатмарландырған асимметрик йыйырсыҡтарҙың оҙонлоғо 3—8 км, киңлеге 1—3 км. Йыйырсыҡтарҙың көнбайыш битләүҙәре текәрәк, уларға өҫкө франс‑турней, урта карбон һәм аҫҡы пермь ултырмаларындағы ятыштар м‑н Ҡарлы, Борон, Цветаевский, Сәлих, Кинйәбулат, Воскресенск, Волостновка һәм Тәүәкән нефть ятҡылыҡтары тура килә. Көньяҡ‑көнсығыштараҡ урта карбондың сатнаған нефть һәм газ коллекторҙарында күбеһенсә көкөртлө водородлы газ ятҡылыҡтарын (Бөркөт, Исем, Һарытау, Подгорный) контролдә тотҡан ҡаплау шыуҙырмаһы табылған. У.а.б. эске зонаһына аҫҡы пермдең әртә һәм һаҡмар ярустарының макс. ҡалынлыҡтағы депрессия ултырма тоҡомдары хас, көңгөр ярусы тоҡомдары юҡ. Тектоник төҙөлөшөн ш. уҡ Йүрүҙән‑Сылва депрессияһында һуҙылған ҡаплау шыуҙырмаларының дислокациялары билдәләй. Эске зона ҡаплау шыуҙырмаларына ҡатмарлы төҙөлөш хас, улар м‑н бәйләнгән йыйырсыҡтар оҙонораҡ, битләүҙәре текәрәк. Эске зонала Йүрүҙән‑Сылва депрессияһы сиктәрендә Апут газ ятҡылығы асылған.
Р.Х.Мәсәғүтов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 370
КЛИМАНОВ Владимир Владимирович (17.2.1942, Бәләбәй ҡ.), балалар хирургы. Мед. ф. д‑ры (1990), проф. (1993). БР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1967) Респ. клиник дауаханаһында эшләй (1970 й. алып бүлек мөдире), 1972 й. алып Респ. балалар клиник дауаханаһында бүлек мөдире. 1974 й. башлап БДМУ-ла уҡыта. Фәнни тикшеренеүҙәре балаларҙа хирургик дауалауға сәбәптәр тыуғанда хроник шешеү дәрәжәһен билдәләүгә, ҡотолғоһоҙ процестарҙы диагностикалауға һәм ҡурылдайҙың, үпкәнең, йыуан эсәктең хроник ауырыуҙарын хирургик дауалауҙы камиллаштырыуға, педиатрҙарҙы һөнәри йәһәттән әҙерләү мәсьәләләренә арналған. К. тарафынан балаларҙа йыуан эсәк һәм ҡурылдай мускулдары төҙөлөшөнөң функциональ торошоноң электромиографик күрһәткес параметрҙары эшләнә, улар БР‑ҙа дауалау практикаһында ҡулланыла. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Клиническая патофизиология детского возраста: диагностика патологических состояний у детей с позиций патологической физиологии. СПб., 1997 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Википедия:Ҡыҙыҡ мәғлүмәт/Тәҡдим
Йөкмәткеһе
- 1 6 апрель 2014 йыл
- 2 8 октябрь 2015 йыл
- 3 20 ноябрь 2015 йыл
- 4 20 март 2016 йыл
- 5 апрель 2016
- 6 октябрь 2016
- 7 ғинуар 2017
- 8 30 апрель — 2 июль 2017
- 9 25 август 2017
- 10 ноябрь 2017
- 11 ғинуар 2018
- 12 март 2018
- 13 апрель 2018
- 14 февраль 2018
- 15 май 2018
- 16 июнь 2018
- 17 июль 2018
- 18 август 2018
- 19 сентябрь 2018
- 20 октябрь 2018
- 21 ноябрь 2018
- 22 октябрь
6 апрель 2014 йыл
- Жираф муйынында, кешенеке кеүек үк, барлығы ете умыртҡа һөйәге бар. — Регион102 (әңгәмә) 22:55, 6 апрель 2014 (UTC)
8 октябрь 2015 йыл
- 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.
- 840-сы йылдарҙа Көньяҡ Уралда ғәрәп сәйәхәтсеһе Сәлләм Тәржемән була, ул башҡорт илен тәүгеләрҙән булып үҙ исеме менән атап һүрәтләй.
- Исмәғил Тасимов, Туҡтамыш Ишбулатов, Мөхәмәтғата Мансуров сығышы менән ғәйнә ырыуы башҡорттары.
- 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ арҡаһында Башҡортостандың халҡы 650 мең кешегә йәғни 22 процентҡа кәмей.
- Мәхмүт Ҡашғари (1029—1101) билдәләүенсә, башҡорттарҙың теле төрки телдәргә ҡарай.
- Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырыусы боронғо каруан сауҙа юлының аҙ ғына өлөшө әле лә һаҡланған.
- Самрау иле образында башҡорттар сәйәси идеал күргән.
- Тәүге тапҡыр 1907 йылда Мөхәммәтша Буранғолов яҙып алған «Аҡһаҡ ҡола» эпосының егермегә яҡын варианты билдәле.
- 1391 йылдың 18 июнендә Урта Азия әмире Аҡһаҡ Тимер һуғышсылары һәм Алтын Урҙаның Туҡтамыш хан етәкселегендәге ғәскәре араһында булған Ҡондорса буйындағы яу башҡорт ҡәбиләләре биләмәләрендә барған һәм был ерҙәргә иҫ киткес ҙур һәләкәт килтергән.
- Иҫән хан, Ғәли Соҡорой, Ғарифулла Кейеков, Әнғәм Атнабаев, Салауат Фәтхетдинов, Хәниә Фәрхи сығыштары менән башҡорттарҙың ирәкте ырыуынан.
- Геродот (б.э.т. 484 — б.э.т. 425) тәүгеләрҙән булып Урал халыҡтарын тасуирлай.
20 ноябрь 2015 йыл
- Бер батальонды һәм ике рота дошманды юҡ иткән снайпер Әхәт Әхмәтйәновҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелмәй ҡала һәм уға хәҙерге ваҡытта һәйкәлдә ҡуйылмаған.
- 1977 йылғы Төньяҡ ҡотопҡа «Ленин» атом боҙватҡысының легендар экспедицияһында Башҡортостандан барлығы өс кеше ҡатнаша, шуларҙың береһе Фидус Әсхәҙуллин СССР флагын ҡотопта урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
- 1979 йылдың 25 декабрендә Афған һуғышы башлана.
- Кубала Яңы йыл алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш булһын өсөн сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашайҙар.
- 1993 йылдың 12 декабрендә Мортаза Рәхимов Башҡортостан Республикаһының Президенты вазифаһына һайлана.
- Балыҡтарҙың төрөлөлөгө буйынса Рәсәйҙә Амурға еткән йылға юҡ, бында 139 төр балыҡ тереклек итә.
20 март 2016 йыл
- 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында командованиеның оператив бойороҡторы асыҡ эфир аша башҡорт телендә лә бирелгән, был дошмандар араһында ошо телде белеүселәр булмауы менән аңлатылған.
- Күмертау авиация етештереү предприятиеһы — донъяла күсәрле системалы күтәргес винтлы вертолёттар етештереүсе берҙән-бер предприятие.
- XIX быуат уртаһында башҡорттарҙа сәй эсеү традициялары таралыу ала. Сауҙагәрҙәр сәйҙе Ҡытайҙан алып килгәнгә күрә, уны хаҡы юғары булған.
- Учалы районының Сораман ауылында Рәсәйҙә тәүге тапҡыр диңгеҙ мәсете асыла.
- «Янғантау» шифаханаһында дауалау маҡсаттарында Ҡорғаҙаҡ шишмәһенең даими температураһы +160 °С булған аҙ минералләшкән гидрокарбонатлы-кальцийлы-магнийлы һыуы һәм Ҡырымдан килтерелгән Саки ләме ҡулланыла.
- Башҡортостанда Мәскәү, Париж, Бохара, Урыҫ Швейцарияһы, Венеция исемле тораҡ пункттар бар.
- 1980 йылда Өфөлә миллионынсы кеше донъяға килә.
- 2014 йылда «Пегас» йондоҙлоғоның бер йондоҙона «Урал батыр» исеме бирелгән.
апрель 2016
- 1930 йылдың 18 апрелендә Би-би-си радиоһы дикторы «Бөгөн һөйләрлек яңылыҡтар бөтөнләй юҡ» тигән белдереү яһай. Яңылыҡтар урынана радионан көнөн буйы фортепиано музыкаһы тапшырыла.
- 364 млн йыл элек, девон осоронда, диңгеҙҙәге төрҙәрҙең 50 % юҡҡа сыға.
- Бөгөнгө көндә ҡайһы бер ғалимдар венгрҙарҙы Волганан көнсығыштағы Көньяҡ Урал далаларын һәм Тарихи Башҡортостан биләмәләрен төбәк иткән төрки һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы тип иҫәпләй.
- Эмпайр-стейт-билдинг бинаһы бейеклеге буйынса Ҡушма Штаттарҙа дүртенсе урында тора.
- Боронғо грек мифологияһындағы башта улы Ясон алтын тире эҙләп сәйәхәт иткән ваҡытта тик ҡатын-ҡыҙҙар хакимлек иткән Лемос уртауына юлыға.
- 18 апрелдә күренекле башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре Дауыт Юлтыйға 120 йәш тула.
октябрь 2016
- Һынташты мәҙәниәтенә ҡараған Арҡайым ҡаласығында кешеләр беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағы — 2-се мең йыллыҡ башында көн иткән.
- XVI быуатта ирәкте ҡәбиләһенең башлығы Иҫән хан балыҡсы, гәрә, ирәкте, ҡайпан, байҡы, таҙлар һәм уран башҡорт ырыуҙары һәм ҡәбиләләре берләшмәһенең етәксеһе булған.
- Бал ҡорто һауаға үҙенең ауырлығынан 6 тапҡыр ҙурыраҡ йөктө күтәрә ала.
- 1979 йылда Бельгия астрономы А. Дебеоне тарафынан асылған Салауат бәләкәй планетаһы Ҡояштан уртаса 392 миллион километр, ә Ерҙән яҡынса 201 миллион километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
- Башҡортостан Республикаһының географик үҙәге Ағиҙел һәм Еҙем йылғалары араһында Ғафури районы Ерек ауылы эргәһендә урынлашҡан.
- Бөйөк Ватан һуғышы барышында ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев 250-нән ашыу хәрби осош яһай.
- Өфөлә тәүге кино сеансы 1901 йылда була, ә тәүге даими эшләүсе кинотеатр 1908 йылда асыла.
- «Шайморатов генерал» йырының авторы башҡорт теленең стилистикаһы һәм грамматикаһы буйынса хеҙмәттәр яҙа.
- Мөфтөй Мөхәмәтйәр Солтанов, башҡорт милли-азатлыҡ эшмәкәре Искәндәрбәк Солтанов һәм музыка белгесе Мөхәммәтмансур Солтанов сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Солтановтарҙан булғандар.
ғинуар 2017
- Мәскәүҙәге кенәз Владимир, Столыпин, Чехов, Александр I һәйкәлдәрен башҡорт сығышлы скульптор Салауат Щербаков эшләгән.
- Республикала йөрәккә тәүге операция 1935 йылда хирург Нурлығаян Байтирәков тарафынан башҡарыла.
- Кинорежиссёр Нәсүр Йөрөшбаев һәм Германияла йәшәүсе рәссам Ирек Баишев Халыҡтарҙың 1813 йылғы һуғышы ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына Лейпцигта һәйкәл ҡуя (һүрәтте ҡарағыҙ).
- Исмәғил Бикмөхәмәттең Һиндостанға сәйәхәте 30 йылға һуҙылып китә.
- Тирмән ташы тәгәрмәстән алдараҡ барлыҡҡа килгән тигән фекер бар. Тирмән ташына ҡарап тәгәрмәс эшләй башлаған булыуҙары ла ихтимал.
- Африкалағы Конго йылғаһы экваторҙы ике мәртәбә киҫеп үтә.
30 апрель — 2 июль 2017
- «Башҡортостан» милли паркы биләмәһендәге Иманай мәмерйәһендә ғалимдар мәмерйә арыҫланы, ҡыҙыл бүре, гималай айыуы, йөнтәҫ мөгөҙморон һәм дикобраздың һөйәктәрен таба.
- Боронғо төркиҙәрҙең ҡырлап, өсмөйөшләп яҙылған алфавитын боронғо германдарҙың имләһе һымаҡ рун яҙыуы тип атайҙар.
- ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы яңы ойоштороласаҡ Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкын ут тотоу ҡеүәтен көсәйтеү маҡсатында 16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһына тапшырылыуын һорап СССР-ҙың Оборона халыҡ комиссарына мөрәжәғәт итә, әммә был ниәт тормошҡа ашырылмай ҡала.
- Свердловск киностудияһы «Совет Уралы» («Советский Урал») киножурналы өсөн башҡорт макизары хаҡында документаль фильм төшөргән.
- Саҡмағош батыры Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙың ҡораллы көстәрен юҡ итеүҙә, 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан.
- Әлеге ваҡытта Башҡортостанда 229 махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, шул иҫәптән 3 ҡурсаулыҡ, 1 милли парк, 5 тәбиғәт паркы, 29 заказник, 182 тәбиғәт ҡомартҡыһы, 1 ботаник баҡса, 7 дауалау-һауыҡтырыу урындары һәм курорты бар.
- Евро валютаһы банкноттары дизайнын австрия рәссамы Роберт Калина уйлап тапҡан. Артабан ул Босния һәм Герцеговина маркаһы, Сүриә фунты (2010 йылдағы модификация), Әзербайжан манаты банкноттары дизайнын тәҡдим итә.
- Ҡарман ДРЭС-ы эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығында йылына 700 кг бикре ыуылдырығы етештерелә.
- «Көтөлмәгәнлек тик яҡшы әҙәбиәттә булмай, ә Тормош мәғәнәһеҙ ваҡиғалар менән тулы». Ремарк Эрих Мария, Триумф аркаһы (1945).
- Java телендә яҙылған программалар виртуаль Java-машина (JVM) башҡара торған байт-кодҡа «тәржемә» ителә. Java-машина — интерпретатор кебе, бай-кодты эшкәртеп, инструкцияларҙы компьютерға тапшыра. Программаларҙың бындай юл менән эшләүе байт-кодтың компьютер архитектураһынан һәм операцион системала бәйһеҙлеген килтерә. Шуның өсөн Java-Java программа-машина булған барлыҡ йыһаздарҙа ла башҡарыла ала.
- Хәҙерге әзербайжан әлифбаһы төрөк әлифбаһы нигеҙендә төҙөлгән. Ул 32 хәрәфтән тора. Шул иҫәптән 29 хәреф төрөк әлифбаһынан, 3 хәреф телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Х Х, Q q хәрефтәре.
25 август 2017
- Ғалимдар фекеренсә башҡорт этнонимы «биш ҡәбилә, биш уғыр» тип аңлатылған һәм beshgur, bashgur формаларынан барлыҡҡа килгән. Хәҙерге телдәге Sh өнөнөң болғар телендәге L өнөнә тура килеүе нигеҙендә, башҡорт (bashgur) һәм булғар (bulgar) этнонимдары эквивалентлы булып тора.
- Беҙҙең эраға тиклем VII—VI меңлеккә ҡараған Муллино II һәм Дәүләкән II торамаларында йорт атының иң боронғо ҡалдыҡтары табылған. Был йылҡы малының тәүге тапҡыр Көньяҡ Уралда ҡулға эйәләштерелеүен дәлилләй.
- Һундарҙың юлбашсыһы Аттила уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөгән.
- Ырымбур өлкәһенеӊ Кваркен ауылы исеменең барлыҡҡа килеүе Финляндия һәм Швеция араһындағы Ботния ҡултығының Кваркен утрауҙары атамаһына бәйле. Ауылға был исемде 1808—1809 йылдарҙағы Рус-швед һуғышында ҡатнашҡан яйыҡ казактары биргән.
- Конго йылғаһыныӊ уӊ ярында Конго Республикаһының баш ҡалаһы Браззавиль урынлашҡан. Уныӊ ҡаршыһында, йылғаныӊ һул ярында, Конго Демократик Республикаһының баш ҡалаһы Киншаса урынлашҡан.
- Латин яҙыуы нигеҙендәге башҡорт алфавитында хәҙер «и» хәрефе менән билдәләнгән ҡалын өнгә ьj (мәҫәлән, sagьjr — шағир), ә нәҙегенә i (мәҫәлән, ike — ике) тура килгән. Был алфавитта башҡорт телендәге барлыҡ 10 һуҙынҡы өндөң дә билдәләмәһе булған.
ноябрь 2017
- Беренсе штрих-код һағыҙ төргәгенә баҫтырылған булған.
- Ишембай районы биләмәһендә урынлашҡан Левашёв ҡәберлеге Уралда тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.
- XVIII быуатта диңгеҙселәр көнөнә 30 г лимон һуты эсергә тейеш булған.
- Марсель Сәлимов беренсе шиғырын 1957 йылда 2 синыфта уҡығанда мәктәп стена гәзетаһы өсөн яҙа.
- Гиннесстың рекордтар китабына ингән иң ҙур ҡыҫтыбыйҙы 2011 йылда Өфөлә «Аҡбуҙат» рестораны ашнаҡсылары бешерә.
ғинуар 2018
- Василий Блаженный сиркәүе (һүрәттә) Иван Грозный бойроғо буйынса Ҡазанды яулау иҫтәлегенә төҙөлә.
- Бынан 500—300 миллион йылдар элек хәҙерге Урал тауҙары урынында ике ҡитғаны бүлеүсе Урал океаны булған, уның ҡайһы бер рифтарынан барлыҡҡа килгән шихандары әле лә һаҡланған.
- Бер бөтөн булған серб халҡын дин бүлгән: мосолман өлөшө Босния һәм Герцеговинала, православие өлөшө Сербияла һәм католик өлөшө Хорватияла айырым дәүләттәрҙә йәшәй.
- Рәшит әд-Диндең «Уғыҙнамә»һенә ярашлы, Уғыҙ хандың ғәскәрҙәре башҡорттарҙың Оло Балғур исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, шулай уҡ уларҙың Ҡарашит тигән падишаһын әсиргә ала.
- Европа илдәрендә Сиркәү һалымы (ингл. Church tax) — ғәҙәти хәл. Был һалым дин конфессияларына һалына. Финляндияла граждандарҙың килеменән 2 %-ҡа етә. Австрияла Сиркәү һалымын 1939 йылда Гитлер индерә һәм артабан Сиркәүҙең азатлығын һаҡлау маҡсаты менән ҡалдырыла.
- Урыҫтарҙан Санкт-Петербург Фәндәр академияһының беренсе ағза-корреспонденты Пётр Иванович Рычков яҙып ҡалдырыуынса, башҡорттар Бөрө ҡалаһына исем биргән йылғаны йәнлек исеме менән — Бүре тип атағандар.
- 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының быйыл 100 йәшлек юбилейын билдәләгән артиллерисы ике тапҡыр «Советтар Союзы Геройы» званиеһына лайыҡ тип күрһәтелә, әммә был исем уға бирелмәй.
март 2018
- Урта быуаттарҙа Волга йылғаһы Иҙел тип аталған, әммә ул хәҙерге Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.
- 1866—1870 йылдарҙағы Бразилия, Аргентина һәм Уругвайға ҡаршы һуғыш һөҙөмтәһендә Парагвай үҙенең ярты территорияһының юғалта, ә халҡы 60—70 %-ҡа тиклем кәмей.
- 1918 йылдың мартында Борай ауылында Борай башҡорт кантоны ойоштороу тураһында иғлан ителә, үҙидара орган — Борай башҡорт милли советын төҙөлә.
- Бынан йөҙ йыл элек 1918 йылдың 7 мартында Баймаҡта Башҡорт Хөкүмәте ағзалары Ғабдулла Иҙелбаев, Ғимран Мағазов һәм уларҙың кәңәшсеһе булған 5 поляк офицеры большевиктар тарафынан атып үлтерелә.
- 15 йәшлек Рәсәй фигурисы Алина Заһитова 2018 йылда Пхёнчханда уҙған Ҡышҡы Олимпия уйындарында алтын һәм көмөш миҙалдарын яулай.
- 21 мартта, көн менән төн тигеҙләшкән ваҡытта, Халыҡ-ара Науруз көнө билдәләнә.
апрель 2018
- Башҡорттарҙың мең һәм ғәйнә ҡәбиләләренең атамаһы 1000 һанын аңлата: улар икеһе лә боронғо ғәскәри берәмек исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин.
- «Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығында Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең хакимы Һарун әр-Рәшит ғәҙел батша булып һүрәтләнә.
- 1230-сы йылдарҙа Көньяҡ Уралда йәшәгән мадьяр монахы Юлиан, Башҡортостан хакимының мосолман диненә ныҡ инаныуы тураһында хәбәр иткән.
- 1386 йылдың 14 февралендә Краковта Бөйөк Литва кенәзе Ягайло суҡындырылып, Польша королеваһы Ядвига менән никахлашҡандан һуң Речь Посполитая дәүләте барлыҡҡа килә.
- Беҙҙең эраға тиклем VII—VI меңлеккә ҡараған Мулла II һәм Дәүләкән II торамаларында йорт атының иң боронғо ҡалдыҡтары табылған. Шулай уҡ беҙҙең эраға тиклемге 2026 йылға ҡараған Көньяҡ Уралда табылған археология ҡаҙылмаларына ярашлы Ике тәгәрмәсле арбаларҙы (рус.)баш. тәү башлап һынташты мәҙәниәте кешеләре ҡуллана башлаған.
- Мали империяһы хакимы Муса Манса 1324 йылда хаж ҡылғанда уны 60—80 мең кеше оҙатып барған. Мәккәгә барған юлда Мали хакимы үҙенең 12 750 тонна алтынын халыҡҡа таратҡан.
- Алтын Урҙала рәсми рәүештә ислам динен ҡабул иткән ханға ғәрәп илсеһе Ибн Баттута бик юғары баһа бирә: «Донъялағы иң бөйөк һәм иң ҡеүәтле ете батшаның береһе ул».
февраль 2018
- 1728 йылдың мартында Йәркәй Ейәнсурин етәкселегендәге башҡорт делегацияһы император Пётр II «башҡорттарҙың Ҡазан чиновниктарынан ҡыҫырыҡлауға дусар ителеүҙәре һәм уларҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлау тураһында» прошение бирә, һөҙөмтәлә Өфө провинцияһы махсус статуслы үҙ аллы территория тип иғлан ителә һәм Ҡазан губернаһы составынан сығарыла.
- Бынан йөҙ йыл элек 1918 йылдың апрелендә Ырымбурҙа большевиктар тарафынан ҡулға алынған Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын (Мутин, Йәғәфәров, Мерәҫов, Вәлидов, Айытбаев, Әҙеһәмов, Сәлихов) Әмир Ҡарамышев етәкселегендәге отряд азат итә һәм артабан автономия хөкүмәтенең эшмәкәрлеге тергеҙелә.
- Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары һөнәре буйынса инженер-архитектор булған.
- Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт ҡатын-ҡыҙы да яңы технология уйлап табыуы һөҙөмтәһендә, Өфө нефть эшкәртеү заводында етештерелгән яғыулыҡ материалдарының фронтҡа өҙлөкһөҙ тапшырылыуы тәьмин ителә.
- 2018 йылда Шәкетау шиханында быға тиклем Евразияла осрамаған боронғо моллюск төрө — Проперринитес аммонитының ҡалдыҡтары табыла. Аммонит 295 миллион йыл элек океан төбөндәге ошо шихан-рифта йәшәгән.
май 2018
- Көньяҡ Уралда урынлашҡан Ҡараташ тауы (рус.) — донъяла иң боронғо тауҙарҙың береһе, уның тау тоҡомдары 4,2 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән.
- XII быуат ғәрәп географы Иҙриси хәбәр итеүенсә, болғар ҡәбиләләре йыш ҡына башҡорттарҙың Ҡараҡыя, Ҡазира (Ҡастра, Ҡастр) һәм Мазира (Масра, Мастр) ҡалаларына һөжүм иткәндәр.
- Шота Руставелиның «Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир» поэмаһы Грузия батшабикәһе Тамараны данлауға йүнәлтелгән.
- 13 йыл хакимлыҡ итеү дәүерендә бер туҡтауһыҙ тиерлек алып барған һуғыштарҙа Ғосман солтаны Баязит I бер генә тапҡыр еңелә һәм был еңелеү уның өсөн фажиғәле тамамлана — 1402 йылда Анкара алышында Аҡһаҡ Тимер ғосман ғәскәрен тар-мар итә һәм солтанды әсирлеккә ала.
- Бынан йөҙ йыл элек 1918 йылдың 15—17 майында Ҡостанай ҡалаһында башҡорт (Башҡортостан автономияһы) һәм ҡаҙаҡ (Алаш автономияһы) милли-азатлыҡ хәрәкәттәре вәкилдәренең кәңәшмәһе үтә, бында берҙәм контрреволюцион көрәште ойоштороу мәсьәләләре ҡарала.
- Бер батальонды һәм ике рота дошманды юҡ иткән башҡорт снайперына Советтар Союзы Геройы исеме бирелмәй ҡала һәм уға хәҙерге ваҡытта һәйкәлдә ҡуйылмаған.
- Икенсе донъя һуғышы осоронда партизан отрядын ойошторған македон ҡыҙына милли герой исеме бирелә.
- Ҡөрьәндә һөҙһөт ҡоштар батшаһы булараҡ телгә алына, уға ҡурайҙа башҡарылған башҡорт халыҡ көйө арналған.
- Әлеге ваҡытта Википедияла Башҡортостан Республикаһы тураһында 110 телдә мәҡәлә бар. 2017 йылда уларҙы 950 913 мәртәбә уҡығандар (шул иҫәптән рус телендә — 554 498, инглиз телендә — 143 641, немец телендә — 39 899, төрөк телендә — 17 826, поляк телендә — 13 995, япон телендә — 12 671, итальян телендә — 10 383, ғәрәп телендә — 7 080, фарсы телендә — 6 458, мадьяр телендә — 6 116, башҡорт телендә — 3 734, татар телендә — 1 407)
июнь 2018
- Ерҙә иң ҡоро Атакама сүле — Ерҙең иң ҡоро төбәге булып тора, бында 1570 йылдан 1971 йылға ҡәҙәр ҙур яуым-төшөмдәр булмауы хаҡында дәлилдәр бар.
- «Һуңғы Һартай» хикәйәтенә ярашлы, һарт ҡәбиләһе башлығы Ялыҡ бей улдары Сәрмәсән һәм Ҡармасан менән бергә әмир Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡаршылыҡ күрһәткән, Хөсәйенбәк кәшәнәһе һәм Хажи мәсетендә доға ҡылған.
- Бынан йөҙ йыл элек, 1918 йылдың июнендә Башҡорт хәрби шураһы һәм 1-се Башҡорт пехота полкы ойошторола.
- Башҡортостан автономияһы ойоштороусыларының береһе Әхмәтзәки Вәлиди башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарырға яратҡан, ҡурайҙа ла уйнай белгән.
- Бер ауылдан — БАССР-ҙың өс халыҡ комиссары (Абыҙбаев,Дауытов,Ишмөхәмәтов) сыҡҡан.
июль 2018
- Фараз буйынса тарихи Башҡортостандың төп ғибәҙәтханаһы тип иҫәпләгән Ҡазый мәсетенә нигеҙ һалыныуын XIV быуат башында йәшәгән «Башҡортостандың беренсе имамы» — ҡазый Хөсәйенбәктең эшмәкәрлегенә бәйле. 1736 йылдың яҙында башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында был таш мәсет И. К. Кириловтың каратель отрядтары тарафынан емерелгән.
- Бынан йөҙ йыл элек, 1918 йылдың июль-авгусында Башҡортостан автономияһының милицияһы ойошторола, уның етәксеһе итеп Ә. Ә. Бейешев тәғәйенләнә.
- Кинйә Арыҫлановтың атаһы Арыҫлан Аҡҡолов 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы буйынса батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә һәм 1722 йылдың 12 февралендә Сергеевты үлем язаһына хөкөм итеүсе суд процессында ла ҡатнашырға ирешә. Бындай «ғәҙеллеккә ирешеү» ул осор өсөн көтөлмәгән хәл була (мәҫәлән, ошондай уҡ башҡорт илселеген етәкләгән Дөмәй Ишкәевтең үҙен язалап үлтерәләр).
август 2018
- Ҡорбан байрамы мосолмандарҙың иң мөһим байрамдарының береһе, ул хаж тамамланыуын белдерә, һәм зөлхизә айының 10-сы көнөндә, йәғни Ураҙа ғәйетенән һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла.
- Көньяҡ Месопотамияла — Тигр һәм Евфрат йылғалары үҙәнендә цивилизация барлыҡҡа килеүҙе ғәҙәттә шумерҙар менән бәйләйҙәр.
- Астрономияла Әбүғәлисина Аристотелдең «йондоҙҙар Ҡояш яҡтыһын сағылдыра» тигән фекерен тәнҡитләй һәм йондоҙҙар үҙ яҡтыһы менән яҡтыра тип раҫлай, әммә планеталар ҙа яҡтыра тип уйлай.
- Ҡурай менән бер рәттән ҡумыҙ иң боронғо башҡорт милли музыка ҡоралдарының береһе булып тора.
- Балыҡтар һыу ағымына ҡаршы йөҙгәндә, тыныс һыуҙа йөҙөүгә ҡарағанда аҙыраҡ көс сарыф итә.
- 1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы үтә, унда йөҙгә яҡын делегат ҡатнаша. Ҡоролтай Рәсәйҙең федератив-демократик ҡоролошло булырға тейешлелеген билдәләй һәм Башҡорт мәркәз шураһы составын ҡабаттан һайлай.
- Иран-Ираҡ һуғышы дауамлығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Икенсе донъя һуғышынан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була.
- 1960 йылдарҙан Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының һыуын баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн тотонола башлағас, ул осорҙа ҙурлығы буйынса донъяла 4-се урында биләгән Арал диңгеҙенең кимәле ҙур тиҙлектә кәмей башлай. Һөҙөмтәлә элекке күлдең ҙур өлөшөндә Аҡҡом сүле барлыҡҡа килә һәм төбәктә климат ҡырҡа үҙгәрә.
сентябрь 2018
- Ғәрәп сәйәхәтсеһе әл-Гарнати бер нисә тапҡыр Волга буйы Болғарында була һәм 1135—1136 йылдарҙа «Тәуарихи Болғарийа» әҫәренең авторы Яҡуп ибн Ноғман менән осрашҡан.
- Ғәли Соҡорой ирәкте (ҡара табын) башҡорттары шәжәрәһен яҙып ҡалдыра, бында Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуында ҡатнашҡан Иҫән хандың өс тапҡыр батша Иван Грозныйға барыуы тураһында телгә алына.
- Бынан 100 йыл элек 1918 йылдың сентябрендә генерал Хажиәхмәт Ишбулатов командалағында Башҡорт айырым корпусы булдырыла, уның составында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полктары инә.
- 1918 йылдың 8—23 сентябрендә Өфөлә Дәүләт Кәңәшмәһе була, бында Башҡорт Хөкүмәте делегацияһы Өфө директорияһы исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй ваҡытлы хөкүмәтен булдырыуҙа ҡатнаша.
- 2000 йылда Минск ҡалаһында бәрәңгегә һәйкәл асыла, ә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 2008 йылды халыҡ-ара бәрәңге йылы тип иғлан иткән.
- Майҙанының 90 проценты урман менән ҡапланған «Еҙем тәбиғи паркы» биләмәләрендә 68 мәмерйә, шул иҫәптән Киндерле, Октябрь һәм башҡалар бар.
- Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында Кавказ тауҙарының Чегем тарлауығындағы балҡар шағиры Ҡайсын Кулиев исемендәге түбә эргәһендәге түбәгә башҡорт шағиры Мостай Кәримдең исеме бирелгән.
октябрь 2018
- Үҙ ғүмерендә ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута 117 500 километрҙан ашыу юл үтә һәм хәҙерге заман эквивалентына тура килгән 44 илдә була.
- 1918 йылдың 2 октябрендә Сәғит Мерәҫов рәйеслегендә Башҡортостан мосолмандары диниә назаратының йыйыны уҙа, бында мәхәлләләрҙең кантон идаралыҡтары буйынса бүленеше раҫлана һәм кантон ҡазыйҙары һайлана.
ноябрь 2018
- Бынан йөҙ йыл элек 1918 йылдың 18 ноябрендә Колчак хәрби түңкәрелеш яһай һәм үҙен «Рәсәйҙең юғары хакимы» һәм «Рәсәй ҡораллы көстәренең баш командующийы» тип иғлан итә, ул Башҡортостан мөхтәриәтен танырға теләмәй һәм Башҡорт Хөкүмәтенә үҙ эшмәкәрлеген туҡтатырға бойора.
октябрь


text:
Киндерле мәмерйәһе
Киндерле мәмерйәһе (рус. Пещера Победа) — Көньяҡ Уралда оҙонлоғо буйынса икенсе урында торған мәмерйә. Ул Ғафури районының «Еҙем» тәбиғәт паркы биләмәһендә, Ташаҫты ауылынан 5 км йырыҡлыҡта Еҙем йылғаһының уң яҡ ҡушымтаһы Киндерле[1]. йылғаһының тамағында урынлашҡан.
Мәмерйә юғары Девон осоро эзбизташтарында өңөлгән дүрт ҡатлы горизонталь юлдар галереялар систамаһын хасил итә. Мәмерйәгә ингән урында 720 кв. м. майҙанды боҙ ҡатламы биләп тора, уның оҙонлоғо 720 м, ҡалынлығы 8 м-ға етә.Боҙ өҫтөнән төрлө ҡиәфәттәге сталагмиттар ҡалҡып тора.
Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 8130 м (шуның 230 м һыу аҫтында), күләме 229600 куб.м, иҙәненең майҙаны 39400 кв.м., юлдарының уртаса киңлеге 5,4 м, бейеклеге 7,1 м. Киндерле Уралдың иң тәрән мәмерйәһе. Уның амплитудаһы 215 м. Мәмерйәгә инеү урыны трапецияға оҡшаған.
Ерле халыҡ был мәмерйәне тирә яғында киндер үҫкәнгә күрә Киндерле тип атаған. Мәңгелек боҙлоғонда йәйен ит һаҡлағандар.
Тәү башлап мәмерйәне 1974 йылда А. Андреев етәкселегендәге Стәрлетамаҡ спелеологтары тикшерә. Фашист Германаяһын еңеүҙең 30 йыллығына Киндерле мәмерйәһен Башҡортостан туризм экскурсиялар өлкә советы экспедицияһы ентекләберәк өйрәнеп «Еңеү мәмерйәһе» тигән яңы исем бирә.
Еҙем тәбиғәт паркы биләмәһендә барлығы 67 мәмерйә булыуы билдәле.
Иҫкәрмәләр
- ↑ А. Р. Калмурзин. Гафурийский район. Природные условия, население, хозяйство и экология. — Уфа, 1999 г.


text:
Башҡорт дәүләт университетында “Рәсәй халыҡтары филологияһының көнүҙәк мәсьәләләре” тигән темаға Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы булды. Халыҡ-ара сарала ғалимдар, аспиранттар, магистранттар һәм студенттар ҡатнашты.
Конференция башҡорт ғалимдары Роберт Байымовтың тыуыуына – 80, Ким Әхмәтйәновтың тыуыуына 85 йыл тулыуға ҡарата үткәрелде. Сара иһә пленар һәм секциялар ултырышына бүленде. Тәүге өлөшөндә докладтар уҡылды. БДУ профессоры Ғиниәт Ҡунафин: “Конференцияға мәҡәләләр бик күп килде, был ҡыуаныслы. Шуға ла йыйынтыҡ ике томдан торор”, – тип белдерҙе.
Секциялар эше иһә Рәсәй һәм милли әҙәбиәт, тел, фольклористика, журналистика йүнәлештәре буйынса бүленде. Һәр береһенең темаһына ҡағылышлы мәҡәләләр ҡаралды. Роберт Байымов менән Ким Әхмәтйәновтың ижадына төплө иғтибар йүнәлтелде. Ғилми хеҙмәттәр, Башҡортостандың төрлө юғары уҡыу йорттарынан тыш, Тверь, Краснодар, Белгород, Әстрхан, Ижевск, Ҡазан ҡалаларынан, Ҡаҙағстан, Төркмәнстан, Дағстан, Үзбәкстандан, Украина, Бүрәт, Ҡалмыҡ республикаларынан килгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 406
КАРСТ ҺЫУҘАРЫ, ярыҡлы карст һыуҙары, ярыҡтар һәм бушлыҡтар буйлап карсланған тоҡомдарҙа (тоҙ, гипс, карбонатлы тоҡомдар) хәрәкәт иткән ер аҫты һыуҙары. К.һ. ер өҫтө һыуҙарының һарҡыуы, ер аҫты һыуҙарының сиктәш һыулы горизонттарҙан ағып сығыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. К.һ. химик составы башлыса һыу һыйҙырған тоҡомдарҙың составы, ш. уҡ гидродинамик зона м‑н бәйле. Актив һыу алмашыу зонаһындағы карбонат ҡатламдарҙа К.һ. ғәҙәттә сөсө, үтә сөсө гидрокарбонатлы кальцийлы; гипстарҙа һәм ангидриттарҙа — юғары минераллы (2—3 г/л) сульфатлы кальций‑магнийлы; әкрен һыу алмашыу зонаһында — хлоридлы натрийлы, юғары минераллы, ныҡ тоҙлоға тиклем. К.һ. бер‑береһе м‑н тоташҡан ярыҡтар, бушлыҡтар һәм карст ҡыуышлыҡтары, каналдар (мәмерйәләр) системаһы буйлап хәрәкәт итә. К.һ. ер аҫты инештәренә һәм йылғаларына туплана, улар ер өҫтөнә күп дебитлы карст шишмәләре булып сыға. БР‑ҙағы киң билдәле карст сығанаҡтары: Красный Ключ, Саруа, Берғамыт, Шүлгән һ.б. Иң ҙур ер аҫты йылғалары: Ҡотоҡ төбәгендәге Ҡотоҡ, Шүлгәнташ мәмерйәһендәге Шүлгән, Яңы Мораҙым мәмерйәһендәге инештәр һ.б. “Асы”, “Красноусол”, “Янғантау” һ.б. шифаханалар карст минераль һыу сығанаҡтары нигеҙендә асылған. К.һ. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы торама пункттарының күбеһен (Белорет, Сибай, Учалы ҡҡ., Бүребай, Миндәк ауылдары һ.б.) һыу менән тәьмин итеү сығанағы булып тора. Шулай уҡ ҡара: Карст.
В.И.Мартин
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
ТУҒАНЛЫҠ СИСТЕМАҺЫ, әңгәмәсегә мөрәжәғәт итеү һәм туғанлыҡты белдерер өсөн хеҙмәт иткән туғанлыҡ терминдары йыйылмаһы. Башҡорттарҙа Т.с. йәйләүгә сығыу м‑н бәйле малсылыҡ хужалыҡ-мәҙәни тибы (ҡара: Күсмә тормош, Һыйырсылыҡ) өҫтөнлөк иткән шарттарҙа барлыҡҡа килеп, соц. һәм мәҙәни традицияларғабәйле булған; уның күп ҡатлылығы йәшәп килгән ырыу-ара һәм ғаилә-никах мөнәсәбәттәренең үҙенсәлектәренә тура килгән. Башҡорттарҙа Т.с. туғанлыҡтың ҡайһы яҡтан булыуын [ҡан ҡәрҙәшлек (туғанлыҡ системаһы бүленеше), никах (ҡоҙа- ҡоҙағыйлыҡ системаһы бүленеше)], зат [дөйөмләштерелгән терминдарҙан башҡа (туған-тыумаса, туған, зат-ырыу, ҡәрҙәш)], ҡайһы бер осраҡта атай һәм әсәй яғынан туғанлыҡ, ҡорҙашлыҡ, ш. уҡ өндәшеүсенең йәше һәм уның туғандары (ҡайһы берҙә ниндәй енестән булыуы иҫәпкә алынған) б‑са айырыла. Туғанлыҡ терминдарының күбеһе күмәк мәғәнәлә әйтелеп, айырым ғаилә сиктәренән сыҡҡан күп туғандарҙы үҙ эсенә ала. Башҡорттарҙың Т.с. быуындарҙы баҫҡыстарға бүлеп һанау хас: бер туғанлыҡ баҫҡысына ике быуын кешеләре ингән (нәҫелдәге иң оло кешеләр һәм уларҙан һуң үҫеп килгән быуын). 1‑се баҫҡыстағы туғанлыҡ бүленешенә иң өлкән бер туған ағайҙар, ҡустылар һәм атай м‑н әсәйҙең бер туған ҡустылары (ағай), уларҙың ҡатындары (еңгә), өлкән бер туған апайҙар, уларҙың ҡыҙ балалары, атай м‑н әсәйҙең бер туған кесе ҡыҙ туғандары (апай), уларҙың ирҙәре (еҙнә); 2-се баҫҡысҡа — атай, әсәй; 3-сө баҫҡысҡа — атайҙың һәм әсәйҙең өлкән ағалары, олатайҙың һәм өләсәйҙең ҡустылары, атайҙың һәм әсәйҙең апалары, олатайҙың һәм өләсәйҙең бер туған һеңлеләре (инәй); 4-се баҫҡысҡа — олатай, өләсәй (ҡартәсәй); 5-се баҫҡысҡа ҡарт олатай (ҙуратай), ҡарт өләсәй (ҡартәсәй) һәм уларҙан өлкән туғандар ингән. Уларҙан һуң килгән 1‑се баҫҡыста бер туған ҡустылар, бер туған һеңлеләр һәм ҡәрендәштәр (ир кеше шулай мөрәжәғәт итә); 2‑се баҫҡыста — балалар: ул, ҡыҙ, ейәндәр һәм кесе туғандарҙың балалары тора. Уларҙан һуң килгән баҫҡыстағы ҡәрҙәш ҡыҙ туғандарҙың ирҙәренә “кейә .”, ир туғандарҙың ҡатындарына “килен” тип мөрәжәғәт иткәндәр. “Атай”, “әсәй”, “улым”, “ҡыҙым” тип, ш. уҡ ата-әсәләре йәки балалары йәшәгән быуынға тура килгән бар кешегә лә мөрәжәғәт итеү ғәҙәте булған. Ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ бүленеше ҡәрҙәшлек бүленешенең билдәле бер үҫеше осоронда барлыҡҡа килгән һәм уның һөҙөмтәһендә ир (кейәү) һәм ҡатын (бисә) яғынан булған туғандар исемлеге байтаҡ ҡына кимәлдә уның төҙөлөшөн ҡабатлай. Ир һәм ҡатындың бер-береһенә, шулай уҡ хәләл ефетенең ата-әсәһенә исемдәре м‑н мөрәжәғәт итеү ғәҙәте булмаған. Ҡатын иренә — “атаһы”, ир ҡатынына “әсәһе” тип мөрәжәғәт иткән. Был туғанлыҡ бүленешенең 1‑се үҫә барған баҫҡысына — хәләл ефеттең ата-әсәһе яғынан өлкән бер туған ағайҙары һәм ҡустылары (ҡайнаға), шулай уҡ уларҙың ҡатындары (ир кеше мөрәжәғәт иткәндә — ҡайынеңгә; ҡатын — еңгә), хәләл ефеттең ата-әсәһенең бер туған апалары һәм һеңлеләре (ҡайынбикә), ш. уҡ иренең ҡәрҙәш һеңлеләренең ирҙәре (ҡайынеҙнә, еҙнә), 2-се баҫҡысына ҡайны, ҡәйнә ингән. Унан һуңғы баҫҡыста хәләл ефеттең бер туған ҡустылары, ағалары һәм ҡустылары (ир кеше — ҡәйнеш, балдыҙ тип, ҡатын кеше ҡәйнеш тип мөрәжәғәт иткән), уларҙың ҡатындары (килен), бер туған һеңлеләре, апалары һәм уларҙың ҡыҙ балалары (ир кеше — балдыҙ, ҡатын кеше бикәс, ҡайынһеңле тип мөрәжәғәт иткән), уларҙың ирҙәре (ҡатын кеше кейәү тип мөрәжәғәт иткән) ингән. Ирҙәр ҡатыны яғынан ҡыҙ туғандарҙың иренә — “бажа” тип, ҡатыны ир яғынан булған туғандарының ҡатынына “апһын”, “килендәш” тип өндәшкән. Кейәүҙең йәки килендең ир туғандарына — “ҡоҙа” (йәш айырмаһына ҡарап “оло”, “йәш” һүҙҙәре ҡушылған), өлкән йәштәге ҡатындарға “ҡоҙағый” (кейәүҙең йәки килендең әсәһе йәки уларҙан өлкән ҡатындар) һәм “ҡоҙаса” (килендең апаларына һәм унан кесерәк ҡатындарға) тип мөрәжәғәт иткәндәр. Мөрәжәғәт иткәндә, ғәҙәттә, туғанлыҡ терминына кешенең исемен дә ҡушҡандар (атайҙан, әсәйҙән, олатай һәм өләсәйҙән, иң өлкән бер туған ағай һәм апайҙан башҡа). Т.с. һәр кешенең статусын, ғаиләләге, общиналағы тотҡан урынын һәм бурыстарын билдәләгән. Ауыл халҡының күптәре үҙ-ара туған булған, шуға күрә, ҡағиҙә булараҡ, кешегә исеме м‑н һирәк өндәшкәндәр. Ҡайһы бер исемдәр Т.с. терминдары нигеҙендә барлыҡҡа килгән: Кинйә, Ейән, Атабай, Ҡустыбай һ.б.
Ф.Ф.Фәтихова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Обсерватория
Обсерватория һүҙе латин телендәге (observatio) «күҙәтәм» тигән һүҙҙән алынған.
Йөкмәткеһе
Астрономик обсерваториялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге обсерваторияларҙа, әйләнеп йөрөүсе йәки асылыусы көмбәҙ эсендә, бер йәки бер нисә стационар телескоп ҡуйылған була. Телескоп кеүек ҡорамдар ҡуйылған башҡа биналарҙы ла обсерватория тип атайҙар.
Радиоастрономия обсерваториялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аресибо обсерваторияһы — иң билдәле радио обсерватория
- Рәсәй фәндәр академияһының махсус радиотелескоплы астрофизик обсерваторияһы
Вулканология обсерваториялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң билдәле вулканология обсерваториялары Гавай утрауҙарында 1911 йылда төҙөлгән. Был утрау биш вулкандан (Мауна-Кеа, Мауна-Лоа, Килауэа, Хуалалаи, Кохала исемле вулкандар урынында) барлыҡҡа килгән.
Везувий вулканы битендә 1842 йылда иң боронғо вулканология обсерваторияларының береһе булдырыла.
Вулканология обсерваториялары Индонезия һәм, айырыуса, Японияла күп төҙөлгән.
Физик обсерваториялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баксан нейтрин обсерваторияһы (БНО) ИЯИ РАН
- Тифлисс физик обсерваторияһы
- Гравитацияһы ҡырының лазер-интерферометрик обсерваторияһы (LIGO)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Обсерватириялар кодтары исемлеге
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баксанская нейтринная обсерватория (рус.)
- Космическая обсерватория «ТЕСИС» (рус.)
- Обсерватория «Ка-Дар» (Частная публичная обсерватория, Подмосковье) (рус.)
- сайт Специальной Астрофизической обсерватории РАН, с крупнейшим российским оптическим телескопом (БТА) (рус.)
Обсерватории Google Maps KMZ (файл меток KMZ для Google Earth)
- Крымская астрофизическая обсерватория (рус.)
- Тартуская обсерватория (рус.)


text:
Башҡортостанда уртаса эш хаҡы билдәле булды
Башҡортостанда уртаса эш хаҡы билдәле булды Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Ағымдағы йылдың март айында хеҙмәткәрҙәргә түләнгән уртаса номиналь эш хаҡы, республиканың кесе эшҡыуарлыҡ ойошмаларын иҫәпкә алғанда, 31 655 һумға еткән. Реаль эш хаҡы, 2017 йылдың марты менән сағыштырғанда, 9,5 процентҡа күтәрелгән, тип хәбәр итә Башҡортостанстат.
Ғәҙәттәгесә, иң юғары эш хаҡы кокс һәм нефть продукттары етештереү кеүек иҡтисад өлкәләренә тура килә – уртаса 65 913 һум. Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу менән мәшғүл хеҙмәткәрҙәрҙең уртаса эш хаҡы 51 913 һум тәшкил итә.
Республикалағы өс иң юғары табышлы тармаҡҡа химик матдәләр һәм химия продукттары етештереү инә – айына 45 000 һум.
Киреһенсә, Башҡортостанда күн һәм күндән изделиелар етештереү менән мәшғүлдәр иң әҙерәге ала – 11 894 һум.
Төбәктә йорт-йыһаздары етештереү менән шөғөлләнгәндәр бер аҙ күберәк ала – 13 996 һум.
Өсөнсө урында – кейем-һалым етештереү. Был өлкә хеҙмәткәрҙәренең уртаса эш хаҡы март айында 16 717 һум тәшкил иткән.
http://www.bashinform.ru/news/1162105-stala-izvestna-srednyaya-zarplata-v-bashkirii/


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 27.05.2018
Дымлама
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 27-05-2018, 07:00
Дымлама ҡаҙанда әҙерләнә. Уға төтөн еҫе һеңгәс, йәшелсәһе лә күп булғас, бик тәмле, үҙенсәлекле ризыҡ килеп сыға. 1 кг ит (майлыраҡ булһа яҡшы), 4 уртаса ҙурлыҡтағы кишер, 1 кг кәбеҫтә, 5 – 6 помидор, 2 баш һарымһаҡ, 2 – 3 баклажан, 4 эре һуған, 3 – 4 татлы борос, петрушка, укроп, әнис, тоҙ, ҡара борос алына. Ҡаҙанға көнбағыш майы һалып ҡыҙҙырғас, итте эре киҫәктәргә бүлеп, уның өҫтөнә тоҙ, борос, һуған, һарымһаҡ һалырға. Икенсе ҡатламға түңәрәкләп киҫелгән кишер, һуңынан эре киҫәктәргә бүленгән кәбеҫтә, баклажан, татлы борос һалына, иң өҫкә помидор теҙергә. Һәр бер ҡат һайын тоҙ менән борос, йәшел тәмләткестәр һибергә онотмағыҙ.
Йәшелсәләрҙе ҡатлап теҙгәндә оҙағыраҡ бешкәндәре иң аҫҡы ҡатҡа һалына. Ҡаҙанды ике-өс сәғәт талғын утта быҡтырырға. Әлбиттә, дымламаны газ плитаһында лә бешерергә була, әммә тәбиғәттә усаҡта төтөндә ыҫланып, ул тәмле булып бешә....
Мүк өҫтөндә бөрлөгән (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 27-05-2018, 07:00
Ихсан, Сәмиғәнең бер һүҙле икәнен белһә лә, тағы ҡабатланы:
– Бәлки, кире уйларһың, Сәмиғә?..
– Юҡ, Ихсан, уйларлығы ҡалманы. Бер егелгән атты кире туғарып тормаҫмындыр. Һин мине беләһең. Уңмаған юлды артабан бергә ҡыумайыҡ инде һаман.
– Шулайын шулай ҙа. Тик, ни тиһәң дә, егерме йыл бергә ғүмер һөрҙөк...
– Һөрҙөк кенә шул, Ихсан. Бынан ары йәшәйек....
[/aviable]


text:
Маҡсат:
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тормош һәм ижад юлына күҙәтеү яһау;
Телмәр үҫтереү;
Шәхестең ижадына ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятыу.
Йыһазландырыу: әҙәби китаптарҙан күргәҙмә, проектор.
Кисә барышы
Талғын ғына ҡурай моңо аҫтында Мостай Кәримдең «Ҡоштар осорам » шиғыры яттан һөйләнә.
1-се а.б. Һаумыһығыҙ, хөрмәтле студенттар, уҡытыусылар, саҡырылған ҡунаҡтар!
2-се а.б. Һәр бер урман үҙ ағасы, һәр тау үҙ ҡаяһы, һәр болон, ялан үҙ сәскәһе менән күркәм булған кеүек һәр милләт тә үҙенең таланты менән күркәм.
1-се а.б. Шундай шәхестәрҙең береһе Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, бөтәбеҙҙең дә яратҡан шағирыбыҙ, күренекле прозаик, драматург Мостай Кәрим.
2-се а.б. 20 октябрь көнө әҙәбиәтебеҙҙең аҡһаҡалы Мостай Кәримгә 95 йәш тулған булыр ине.
Бөгөнгө кисәбеҙ халыҡтың йөрәге һәм үҙе булып йәшәгән әҙиптең данлы тормош юлы һәм уның ижады гәүһәрҙәрен тағын бер тапҡып күҙ алдына баҫтырырға ярҙам итер.
1-се а.б. Әй, ғүмерҙең сая, ҡабатланмаҫ миҙгелдәре....
Һәр кемдең үҙ яҙмышы, үҙ тормош юлы, үҙ ҡарашы бар был донъяла.
(Сәхнәгә бәләкәй Кендек сыға)
2-се а.б. Дим буйының гүзәл төбәге – Шишмә районының Келәш ауылында бер малай тыуа, уға изге ниәттәр юрап, Мостафа тип исем ҡушалар.
(Мостай Кәримдең «Бөтәһе лә йәнде бында» , «Шулай башлана йәшәү» шиғырҙарын һөйләйҙәр.)
1-се а.б. Шуҡ һәи зирәк Мостафаның бала саҡ хәтирәләре күңел һандығында мәңгелеккә урын алалар һәм, тормоштоң яҡты нурҙарына үрелеп, һәр саҡ йәнәш атлайҙар.
Кендек Минең оло инәйемде «Кендек әбейе», ә үҙемде «Кендек бабайы» тип йөрөтәләр. Мин бәләкәймен әле. Оло инәйемдең камзул кеҫәһенә буйым саҡ-саҡ етә. Ул кеҫәнән тәмле-томло нәмәләр һис ваҡытта ла өҙөлмәй.Торғаны менән хазина инде ул кеҫә, бөтмәҫ – төкәнмәҫ хазина!
(Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ»повесынан өҙөк )
2-се а.б. Ғәзиз тыуған яғының гүзәл тәбиғәте, инәһенең изгелекле кәңәш- теләктәре Мостай күңеленә мәңгелеккә һалына. Ул ҡайҙа ғына йөрөһә лә, ниҙәр генә күрһә лә йәнтөйәгебкҙҙең гәлсәр шишмәләренән илһам алып йәшәй.
(Мостай Кәримдең «Һаумы, тиҙәр гөлдәр» шиғыры)
Үҫмер Кендек Яҙмыш менән бәхәсләшеп беҙ үҫә барҙыҡ. Буйға еттек. Һабаҡ алырға ла ваҡыт етте. Һөйөклө Оло инәйем мине мөғәллимәгә алып барып тапшырҙы. Ғазаплы һәм серле лә мәктәп йылдары, белем һуҡмаҡтары минең йөрәгемдә уҡытыусыма ҡарата йыр булып яралды.
( Мостай Кәрим һүҙҙәренә яҙылған “Уҡытыусыма” йыры)
Үҫмер Кендек. Яҙмыш миңә был тормоштоң төрлө яҡтарын «ауыҙ иттерҙе». Шуларҙың береһе шанлы һуғыш йылдары.
(Мостай Кәримдең «Мин фронтҡа китәм, иптәштәр» шиғыры )
1-се а.б. Мостай Кәрим Бөйөк Ватан һуғышының башынан аҙағына тиклем яу юлдарын үтә. Дәһшәтле һуғыш йылдарында уға ғәзиз халҡы, ижад рухы һәм мөхәббәте оло терәк, таяныс була.
2-се а.б. Мостай Кәрим һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл йондоҙ ордендары һәм бик күп миҙалдар менән бүләкләнә.
1-се а.б. Һуғыштан ҡайтҡас, Мостай Кәрим әҙәби ижад эшенә ныҡлап тотона, йәмәғәт эштәрендә лә ҡатнаша.
2-се а.б. Мостай Кәрим поэзияһы – башҡорт сәсәндәренең ҡобайырҙарына, йырҙарына, дастандарына хас булғанса, тәрән мәғәнәле халыҡсан фәлсәфәгә ғәжәп бай, оло тойғоло ижад.
1-се а.б. Халыҡ шағиры Мостай Кәрим поэзияһы аҫыл һүҙ гәүһәрҙәре ул. Гәүһәрҙе ҡулда әҙ-мәҙ генә әйләндергеләһәң, ул яңынан- яңы нурҙар һибеп ялтырай башлаған кеүек, М.Кәрим шиғырҙары ла уҡыған һайын яңынан – яңы сифаттарын аса, яңы нурҙар сәсә.
(Студенттар тарафынан М.Кәрим шиғырҙарын яттан һөйләү)
2-се а.б. Мостай Кәрим ижадының ҡабатланмаҫ йәнә гүзәл бер иле бар: ул – драматургия.
1-се а.б. Мостай Кәрим – драматург , Мостай Кәрим- шағирҙан айырылғыһыҙ. Поэзияһының рухы һәм ялҡыны пьесаларына ла иркен күскән уның. 2- се а.б. Уның “Туй дауам итә”, “Яңғыҙ ҡайын”, “ Ҡыҙ урлау”, “Ай тотолған төндө”, “Айгөл иле”, “Салауат”, “Ташлама утты, Прометей”, “Диктаторға ат бирегеҙ!” кеүек пьесалары һәр беребеҙгә таныш.
1-се а.б. Мостай Кәримдең үҙ күңелендә йөрөгән бик күп һәйбәт нәмәләр хаҡында әңгәмә рәүешендә һөйләү теләге уны прозаға алып килде.
2-се а.б. Балалар әҙәбиәтенең йәме һәм төҫө булырҙай “Беҙҙең өйҙөң йәме”, “Өс таған” повестарын ижад итте ул, кескәйҙәр өсөн әкиәттәр, хикәйәләр яҙҙы.
1-се а. б. Уның “Оҙон – оҙаҡ бала саҡ” повесы һәр беребеҙҙең дә күңелен арбаны.
2-се а.б. Поэзия, драматургия, проза – М. Кәрим ижадының өс тағаны.
1-се а.б. Публицистика, әҙәби тәнҡит өлкәһендәге эшмәкәрлеге тормош, кешеләр, ижад хаҡында уйланған фекерҙәрен әйтеп тораһы ла юҡ.
2-се а.б. Ул һәр жанрҙың бынамын тигән һөнәрмән бер оҫтаһы, һәр әҫәре уның хужаһы менән затлы.
1-се а.б. Башҡортостандың халыҡ шағиры, Станиславский исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы, Салауат Юлаев исемендәге Республика премияһы лауреаты, Социалистик хеҙмәт геройы, Андерсен исемендәге Халыҡ- ара Почетлы диплом менән бүләкләнеүсе оҙон һәм бай ғүмер юлы уҙған шағирыбыҙ “Уңдым” шиғырында былай тип яҙҙы.
2-се а.б. Күп нәмәнән уңдым.
Рәхмәт һеҙгә,
Хәйерле төн һеҙгә, үткәндәр!
Эйе, уңдым. Күп нәмәнән уңдым.
Минән уңды микән бүтәндәр?
1-се студент. Уңдың, шағир, тыуған көнөңдән,
Октябрҙең аяҙ таңынан,
Илем үҙаллылыҡ яҡлап алған
Көнө лә бит һинең айыңдан.
2-се студент. Дуҫтарыңдан уңдың, мөхәббәттән,
Ғәзиз телең – туған телеңдән,
Ил ағаһы итеп хөрмәтләгән
Башҡортостан – тыуған илеңдән.
3-сө студент. Эйе, уңдыҡ! Һинән уңдыҡ, шағир!
Көслө лә һуң , ай –һай, ижадың!
“Улы булып илдең, замандың,
Аҫыл һүҙең менән дан алдың!”
4 -се студент. Шиғырҙарың беҙҙең күңелдәрҙе
Һүнмәҫ бер нур булып яҡтырта,
Һәр йөрәктә изгелек һәм шәфҡәтлелек,
Кешелеклек хисе уята!
5-се студент. 95 йәшең тулды, шағир,
Әйләнеп баҡ әле артыңа,
Һинән уңған барлыҡ дуҫтарың да
Баҫып тора һинең ҡаршыңда.
6-сы студент. Тыуған көнөң менән улар
Ҡулын ҡыҫып тәбрик итәләр,
Изге теләктәрен теләй – теләй :
Бергә Һинән уңдыҡ, шағир, - тиҙәр.
1-се а.б. Ошоноң менән Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең ижадына арналған кисә тамам.Һау булығыҙ!


text:
- Подробности
- Просмотров: 272
УҺЫЛДАҠ ТӘЛМӘРЙЕН (Bombina bombina), ҡойроҡһоҙ ер‑һыу хайуандары отрядының йомро теллеләр ғаиләһенә ҡараған ер‑һыу хайуаны. Үҙәк һәм Көнсығыш Европала таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 6 см тиклем. Тиреһе суғырмаҡлы, ағыулы биҙҙәре бар, кәүҙәһенең өҫкө яғы көрәнһыу һоро, аҫҡыһы — күкһел ҡара таптары булған ҡыҙыл йәки сағыу ҡыҙғылт һары төҫтә. Ҡолаҡ ярыһы юҡ. Күҙ ҡараһы өсмөйөш рәүешендә. Тештәре өҫкө яңағында ғына бар, теле ҡалын, диск формаһында, аҫҡы яғы тулыһынса беркетелгән (табышты эләктереү өсөн ауыҙ ҡыуышлығынан ташланмай). Артҡы аяҡтарының бармаҡтары йөҙгөс ярылар м‑н тоташтырылған. Енси диморфизм хас: ата тәлмәрйендәр вағыраҡ, парлы резонаторҙары бар. Енси яҡтан 2—3 йылда өлгөрә. Инә тәлмәрйен һыу аҫты үҫемлектәренә 2—10‑шар бөртөкләп 300—400 ыуылдырыҡ сәсә. Ыуылдырыҡтары — 4—10, сүмесбаштары 50—70 көн үҫешә. Селбәрәләре авг. башында килеп сыға. 10 йылдан артыҡ йәшәй, шарттар тыуҙырғанда — 29 йылға тиклем. Көндөҙ һәм эңерҙә әүҙем. Йофарҙың, ҡыр сысҡандарының һ.б. өңдәрендә, соҡорҙарҙа, һыу ятҡылыҡтары ярҙарындағы йомшаҡ тупраҡта, тораҡ ҡаралты аҫтарында, баҙҙа ҡышлай. Ҡурҡыныс тыуғанда ҡорһағының сағыу төҫөн күрһәтеп, арҡаһын бөгә. Серәкәйҙәрҙең ҡарышлауыҡтары, һыу умыртҡаһыҙҙары, селәүсендәр һәм үрмәкселәр м‑н туҡлана. Йылға үҙәндәренең дымлы участкаларында, яҙғы‑йәйге осорҙа — яҡшы йылынған аҡмай торған йәки аҙ ағымлы һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Башҡортостанда урманлы дала һәм урман зоналарында осрай.
Әҙәб.: Х а б и б у л л и н В.Ф. Земноводные и пресмыкающиеся Республики Башкортостан. Уфа, 2003.
В.Ф.Хәбибуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова