text:
- Подробности
- Просмотров: 749
ҒӘРӘП ТЕЛЕ, семит телдәренең береһе (көньяҡ-көнбайыш төркөм). Бөтә ғәрәп илдәренең (Ираҡ, Ливан, Сүриә һ.б.), Сомали һәм Джибути Республикаларының рәсми теле; БМО‑ның рәсми һәм эш телдәренең береһе. Шулай уҡ Азияның һәм Төньяҡ Африканың башҡа илдәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 200 млн ашыу кеше. Иврит теленә яҡын. Ғ.т. боронғо төньяҡ ғәрәп теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. Классик Ғ.т. исламға тиклемге шиғриәттә (5—6 бб.) һәм Ҡөрьән телендә (7 б.) формалаша. Ғ.т. боронғо ваҡыттарҙан диалекттарға тармаҡланыу хас; хәҙ. диалекттарҙың төп төркөмдәре: ғәрәбстан, көнсығыш (йәки месопатамия), үҙәк ғәрәп, мысыр-судан, төньяҡ африка (йәки мәғриб). Ғ.т. фонетикаһына хас һыҙаттарҙың береһе — теш араһы фрикативтарының [з,с], тамаҡ [‘] һәм яңғырау [дж] аффрикатаһының булыуы. Тартынҡылар ғәҙәттә һүҙ тамырының тәүге мәғәнәһен билдәләй, ә һуҙынҡылар һүҙҙең эске структур үҙгәреүе иҫәбенә лексик-грамматик мөнәсәбәттәрҙе сағылдыра һәм һүҙҙең мәғәнәһен асыҡлай. Мәҫ., ‑ктб- (яҙыу) тамырынан һуҙынҡыларҙы үҙгәртеү юлы м‑н түбәндәге һүҙҙәрҙе яһарға мөмкин: “кәтб” (яҙма), “кәтиб” (яҙыусы, әҙип), “китаб” (китап), “кутиба” (яҙылған), “мәктәб” (мәктәп), “мәктүб” (хат). Ғ.т. төп морфол. үҙенсәлектәре: бөтә исемдәр өсөн билдәлелек-билдәһеҙлек категорияһы һәм грамматик категорияларҙың берҙәм системаһы; ике төрлө үҙгәрешле (2 һәм 3 килешле) килештәр системаһы; исемдә лә, ҡылымда ла өс грамматик һандың (берлек, парлылыҡ һәм күплек) һәм ике енестең (ир һәм ҡатын-ҡыҙ) булыуы; ҡылымдың ваҡыт формаларының үҫешкәнлеге (3 ябай һәм 3 ҡатмарлы ваҡыт) һ.б. Ғ.т. синтаксисында ҡылымлы һәм исемле һөйләмдәр системаһы үҫешкән. Телмәрҙе теркәү өсөн ғәрәп яҙмаһы файҙаланыла. 10 б. алып Ғ.т. Волга буйы һәм Урал алды мосолмандары бөтә ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы башҡарыу өсөн ҡуллана, дини һәм донъяуи уҡыу йорттарында мотлаҡ өйрәнелә торған предмет була. Ғ.т. лексик берәмектәре башҡорт теленә ингән (ҡара: Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр). Хәҙ. ваҡытта Ғ.т. байтаҡ мәктәптәрҙә, мәҙрәсәләрҙә, БДУ һәм БДПУ‑ның филол. ф‑ттарында уҡытыла.
Әҙәб.: Баишев Ф.Н., Ғафаров И.З., Ғәләүетдинов И.Ғ. Ғәрәп теле. Өфө, 1998; Юшманов Н.В. Строй арабского языка. Л., 1938; Халидов А.Б. Арабские рукописи и арабская рукописная традиция. М., 1985.
И.Ғ.Ғәләүетдинов
Тәрж. Р.Ә.Сиражетдинов


c: text/html

text:
Боҫоп та ғына һайрай һандуғасБашҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Яныбай Хамматов, Ғәли Ибраһимов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты Сабир Шәриповтың ижады киң ҡоласлы – юл мәҙәктәрен, хикәйәләрен, романын әҙәбиәт һөйөүселәр яратып ҡабул иткән. Мауыҡтырғыс сюжеты,...
Тәскирә Даянова хикәйәһе: "Ташлама, һөйөклөм, китмә!"Мәсетле районы Йонос ауылында ғүмер кисергән Тәскирә Даянованың әҫәрҙәрендә тәбиғәткә яҡын булған кешеләргә генә хас саф мөхәббәткә, мөғжизәле мажараға шикһеҙ ышаныу бар. Яҙыусының яңы хикәйәһе лә уҡыусыларыбыҙҙы бер аҙға булһа ла аяуһыҙ...
ЕҘНӘМХикәйә Бөрйәндә тыуып үҫеп, Сибай ҡалаһында төпләнгән баҫмабыҙҙың күптәнге дуҫы Миләүшә Ҡаһарманованың һәр хикәйәһе уҡыусылар тарафынан көтөп алына, ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыла. Әтнәкәһе – кем дә осрарлыҡ хәл-ваҡиғаларға ҡоролған, тормошсан...
Өмөттө дауа итеп яп, әгәр ҙә булһа яраң...Нефтекама ҡалаһында йәшәп ижад иткән яҙыусы – Борай районы Бүстәнәй ауылы ҡыҙы Рафиға Усманованың ҡәләменән тамған юлдар ихласлығы, ҡатын-ҡыҙ асылына тоғролоғо менән арбай. Уның күп кенә шиғырҙары көйгә лә һалынған. Был да шағирәнең моңлолоғон,...
«Нескә, нәфис затты ҡурсаларлыҡ Азаматтар бармы Рәсәйҙә ?»Ғәжәйеп сонеттар оҫтаһы Әнисә Таһирова – егерменсе быуат башҡорт шиғриәтенең иң сағыу йондоҙҙарының береһе. Ғүмер буйы ижад ҡаҙанының уртаһында ҡайнаған, бик күп китаптар сығарған һәләтле һәм егәрле ҡәләм оҫтаһы бөгөн дә, хаҡлы ялда булыуына...
АЛМАСЫБАР ҺӘМ АЗАТЛЫҠ ОСОШОАтайымдың иҫтәлегенә бағышлайым Гөлбаныу Яныбай ҡыҙы Ырыҫбаева 1961 йылдың 5 сентябрендә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Мәскәүҙәге М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған. Әлеге ваҡытта Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентын һайлауҙа ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентын һайлауҙа ҡатнашты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Бөгөн Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Президентын һайлауҙа ҡатнашты. Республика етәксеһе «Башҡортостан» концерт залында урынлашҡан 109-сы һайлау участкаһында тауыш бирҙе.
– Беҙҙең өсөн иң мөһиме – илдең иҡтисади, социаль үҫеше, халыҡтың тейешле йәшәү сифатын тәьмин итеү. Беҙ – илдең һәм республиканың динамикалы, даими, ышаныслы үҫеше өсөн, – тине Рөстәм Хәмитов. – Әлбиттә, бөгөнгө һайлау бик мөһим. Ил ҡатмарлы осор кисерә. Тышҡы яҡтан баҫым бар. Бер үк ваҡытта беҙ илебеҙҙең үҫеш өлгөһөн күрһәтергә тейешлеген аңлайбыҙ. Ошо күҙлектән ҡарағанда, һайлауҙа ҡатнашыу бик мөһим. Халҡыбыҙ ил һәм республика яҙмышына битараф булмауын күрһәтергә тейеш. Тауыш биреү әүҙем үтер, участкаларҙа, ә улар беҙҙә 3 меңдән ашыу, һайлаусылар күп булыр тип ышанам. Республикабыҙҙа йәшәүселәр әйтеп үтелгән тезистарҙы: үҫеште, иҡтисадты, социаль именлекте хуплар тип уйлайым.
Төбәк башлығы ҡала биләмәһе өсөн рейтинглы тауыш биреүҙә лә ҡатнашты.
– Һуңғы ваҡытта беҙ Непейцев дендропаркын үҫтереү хаҡында күп һөйләйбеҙ. Миңә был идея оҡшай, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Беҙ Урмансылар паркын төҙөкләндерҙек. Хәҙер сиратта — Непейцев дендропаркы. Мин шуның өсөн тауыш бирҙем. Матур объект, ҡала халҡы өсөн ял итеү урыны булырына ышанам.


text:
Ҡытай календары
Ҡытай календары ике төр календары менән күрһәтелгән: ҡояш (ауыл хужалығы) һәм ҡояш-ай. Һуңғыһы ике вариантта билдәле: бигерәк тә Көнсығыш Азияла популяр булған Ся календары (ҡыт. 夏, Ся ярым мифик династияһы исеме буйынса аталған) — йылды яҙ миҙгеле буйынса һанай; һәм шулай уҡ Чжуань календары (ҡыт. 顓頊曆, Цинь династияһын нигеҙләүсе Чжуань-сюй исеме буйынса аталған) — йылды көҙ миҙгеле буйынса һанай.
Хәҙерге Ҡытайҙа шулай уҡ ҡулланышҡа григориан календары индерелгән, әммә ай календары, элекке замандағы һымаҡ, бөтә урындарҙа ла традицион байрамдарҙың ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланыла: «Яҙ байрамы» (Ҡытай Яңы йылы), Көҙ уртаһы байрамы һәм башҡаларҙы, шулай уҡ теге йәки был ауыл хужалығы эш төрҙәрен башлау ваҡытын билдәләү өсөн файҙаланыла. Ай календары буйынса «Яҙ байрамы» (Яңы йыл) үҙгәреүсән һәм йыл һайын «Тәүге яңы ай» көнөнә тура килә. Яңы йылдың килеп етеүе тип ҡышҡы ҡояш торошонан (21—22 декабрь) һуң, 1645 йылдан 2644 йылға ҡәҙәр 21 ғинуарҙан иртәрәк һәм 21 февралдән һуң булмаған икенсе яңы ай һанала[1] (мәҫәлән, 4713 ҡыҙыл маймыл йылы 2016 йылдың 8 февраленән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам итә). Ся календарына ярашлы, «Яҙ башланыу» йыл һайын 4, 5 йәки 6 февралгә тап килә.
Ся календарын мантик маҡсаттарҙа ла, мәҫәлән, никах тантанаһын уҙғарыуҙың, учреждениеларҙы асыуҙың һ.б. иң уңайлы көнөн һайлауҙа, шәхсән «яҙмыш картаһын» (мин шу 命书) иҫәпләүҙә ҡулланалар.
Ҡытайҙа григориан календарын «стандарт» (公曆 gōnglì), «көнбайыш» (西曆 xīlì) йәғни "ҡояш" (日曆 rìlì) календары тип атайҙар. Григориан календары индерелгәндән һуң уны шулай уҡ - яңы, ә ай календарын иҫке тип исемләйҙәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Варианттар
- 3 Ҡытай ауыл хужалығы календары
- 4 Ҡытай циклик календары
- 5 60 йыллыҡ циклды беҙҙең эра быуаттарына күсереүҙең хронологик таблицаһы
- 6 Ай календары буйынса дөрөҫ даталар
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шан дәүере календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шан дәүеренең (б.э.т. XVI—XI бб.) күҙаллау һөйәктәрендәге (цзягувэнь) боронғо яҙыуҙарҙа йыл 12 ай айҙан тора тип һүрәтләнә. Календарь шылмаһын өсөн һәм уны йыл миҙгелдәренә, ҡояш торошона бәйләү маҡсатында уға эмпирик рәүештә 13-сө һәм 14-се айҙар өҫтәлмәләр булып торған.
Шул ваҡытта уҡ йылдарҙы һәм көндәрҙе иҫәпләү маҡсатында алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланылған. Был традиция буйынса йыл ҡышҡы ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙан башланған.
Чжоу дәүере календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чжоу дәүеренең (б.э.т. XI—III бб.) иртә яҙмалары, шул иҫәптән Чуньцю хроникаһы, йылды 12 ай айынан тора тип һүрәтләгән, йыл аҙағында эмпирик күҙлектән сығып, ун өсөнсө ай өҫтәлгән. Айҙарҙың оҙонлоғо алмашынып 29 һәм 30 көндән тора, ә ай аҙағында ҡайһы саҡта, айҙың башланыуын һәм күҙәтелгән яңы айҙы тап килтереү өсөн, йәнә бер көн өҫтәлгән.
Өҫтәмә көн һәм ай һайлауҙа башбаштаҡлыҡ элементы булғанға күрә, төрлө батшалыҡтарҙың календарҙары бер ни тиклем айырылған, әммә рәсми календарь булып Чжоу батшалығы календары иҫәпләнгән.
Йылдың башы бер айға артҡа шылдырылған, һәм ҡышҡы ҡояш торошона тиклемге яңы ай тулыу иҫәпләнгән. Әммә Чуньцю хроникаһына ярашлы, урыны менән (мәҫәлән Лу батшалығында) хатта б.э.т. VII быуатта, Шан дәүерендә һымаҡ, яңы йыл башланыуы ҡышҡы ҡояш торошонан һуң билдәләнгән һәм уның бер айға артҡа шылыуы б.э.т. 650 йылда булған тип фаразлайҙар.
Цинь дәүере календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б.э.т. 221 йылда император Цинь Шихуанди Ҡытайҙы берләштергәс, берҙәм календарь урынлаштыра. Стихиялар өҫтөнлөгө нигеҙендә, йыл башы йәнә бер айға артҡа, ҡышҡы ҡояш торошо алдынан икенсе яңы айға (унынсы айҙың аҙағына) шылдырыла.
Цинь династияһы осоронда эклиптикалағы ҡояш торошо (йондоҙнамәнең 12 знагы аналогияһы), буйынса билдәләнгән 24 миҙгел ғәмәлгә индерелә, аҙаҡ улар ауыл хужалығы календарының нигеҙе була. Миҙгелдәр Ай хәрәкәтенә тура бәйләнмәгәндәр.
Хань календарҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тайчу
Конфуциан ғалимдарының, шул иҫәптән Сыма Цяндең, күп йыллыҡ эштәре һөҙөмтәһендә хәҙерге заман төрөнә яҡын булған Ҡытай календары Хань династияһы императоры У-ди указына ярашлы б.э.т. 104 йылда ҡабул ителә[2] Был календарь Тайчу (太初, Бөйөк Башланғыс) исемен ала, У-ди идара итеүенең яңы дәүере шул уҡ рәүештә аталған. Ошо календарға ярашлы йыл башы яҙ башына (Инь юлбарыҫ өсөнсө цикл знагына) күсерелгән, йылдың башланыуы ғинуар аҙағы — февраль башы яңы айға тура килгән, ә өҫтәмә ай айы ҡояш ай дауамында эклиптиканың ("йондоҙлоҡ билдәһенә", дөрөҫөрәге ике ауыл хужалығы миҙгеле) тейешле секторы сиктәренән сыҡмағанда индерелә, ай башы ҡояш менән айҙың уртаса хәрәкәте буйынса иҫәпләнә.
- Саньтун ли 三统历
Лю Синь етәкселегендәге комиссия тарафынан Ван Мандың (б. э . т. 9 - 23 йылдарҙа) реформалары аҙымы булараҡ эшләнә. Астрономик принциптар менән бер рәттән нумерологик принциптарҙы ла файҙалана.
- Хань ли
Көнсығыш Хань календары саньтун ли календарына төҙәтмәләр индерә. Беҙҙең эраның 85 йылында ҡабул ителә.
- Цяньсян ли 乾象历
Лю Хун 刘洪 (яҡынса 135—210) тарафынан тәҡдим ителгән календарь реформаһы проекты: Хань 220 йылда Хань империяһы тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән батшалыҡтарҙың береһе менән ҡабул ителгән.
Варианттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа көнсығыш календарҙары йә тулыһынса ҡытайҙыҡына тап килә (корей), йә күбеһенсә ҡытайҙыҡына оҡшаш, әммә бер ни тиклем айырмалары була (вьетнам календарында — йондоҙлоҡ циклда Ҡуян Бесәй менән алыштырылған; тибет календарында — зодиак буйынса хайуандарҙың исемдәре бер ни тиклем үҙгәртелгән; япон календарында — иҫәпләү принцибы үҙгәртелгән, шунлыҡтан башҡа календарҙар менән сағыштырғанда йылдарҙа айырмалыҡтар барлыҡҡа килә).
Ҡытай (ҡытай-уйғыр) календары элементтары монгол баҫып алыуҙары арҡаһында мосолман халыҡтары араһында таралыу ала. Айырым әйткәндә, монгол теленән төрөк (ғосман) һәм фарсы телдәренә тәржемә ителгән хайуан атамалары хронологик яҙмаларҙы, рәсми һәм тарихи документтарҙы алып барыу өсөн урта быуаттарҙан яңы тарихҡа тиклем фарсы һәм төрөк телдәре таралған территорияларҙа — Кесе Азиянан Һиндостанға ҡәҙәр ҡулланылған. Иранда ай календары менән крәҫтиәндәр һәм һалым йыйыусылар 1925 йылда тыйылыуына тиклем файҙаланған.
Ҡытай ауыл хужалығы календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был календарь йылды Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса 24 ауыл хужалығы сезонына бүлеүҙе билдәләй. Сезондар бер нисектә Айҙың хәрәкәтенә бәйләнмәгән.
Ҡытай циклик календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытай циклик календары алтмыш йыллыҡ циклды ҡуллана, 10 йыллыҡ («күк олондары») һәм 12 йыллыҡ («ер ботаҡтары») циклдар комбинацияһынан тора.
Циклда йыл ике иероглиф менән билдәләнә: [күк олоно] һәм [ер ботағы]. Ҡайһы саҡта «ер ботағын» ғына күрһәтәләр.
Григориан календары йылы буйынса циклдың номерын иҫәпләп сығарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хәҙерге заман ысулы:[5]
- 2006 年 − 3 = 60 × 33 + 23; 2006 ≈ 34-се цикл, 23-сө йыл
- Традицион ысул:[5]
- 2006 年 + 2397 = 60 × 73 + 23; 2006 ≈ 74-се цикл, 23-сө йыл
- Бик боронғо ысул:[5]
- 2006 年 + 2697 = 60 × 78 + 23; 2006 ≈ 79-сы цикл, 23-сө йыл
- Тағы бер ысул:[6]
- 2006 年 + 2637 = 60 × 77 + 23; 2006 ≈ 78-се цикл, 23-сө йыл
Йылдарҙы (1888…2067) һәм ботаҡтарҙы тап килтереү буйынса ябайлаштырылған таблица[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
60 йыллыҡ циклды беҙҙең эра быуаттарына күсереүҙең хронологик таблицаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ай календары буйынса дөрөҫ даталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(Даталар КК.АА.ЙЙ форматында бирелгән, йылдың тәүге 2 цифрҙары күрһәтелмәгән)[4]
Йылдың тәүге ике цифрҙары: 19[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылдың тәүге ике цифрҙары: 20[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 The Mathematics of the Chinese Calendar. (инг.)
- ↑ Сыма Цянь, Исторические записки, перевод Р. В. Вяткина, т.2 гл. 12, стр. 282.
- ↑ 3,0 3,1 Климишин И. А. Календарь и хронология — Изд. 3. — М.: Наука, 1990. — Б. 201. — 478 б. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5..
- ↑ 4,0 4,1 New year on the Chinese calendar year of 1645—2644. (инг.)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Климишин И. А. Календарь и хронология — Изд. 3. — М.: Наука, 1990. — Б. 196—197. — 478 б. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5..
- ↑ Володомонов Н. В. Календарь: прошлое, настоящее, будущее — Изд. 2. — М.: Наука, 1987. — Б. 15. — 80 б. — 310 000 экз.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Воробьёв А. Н. Традиционный китайский календарь: Ежегодник, 2002 год /Авт. ст. и пер. с кит. А. Н. Воробьёв; Отв. ред. М. Л. Титаренко.- М.: Изд. дом «Восток», 2001.- 102 с.: ил., схемы, вкладыш.
- Крюков М. В. К проблеме циклических знаков в древнем Китае // Древние системы письма. Этническая семиотика. М., 1986.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени» — приведены инструкции по датировке монет китайских провинций конца XIX — начала XX веков в соответствии с китайским циклическим календарём.
- The Mathematics of the Chinese Calendar (инг.) — «Математика китайского календаря».
- Клаус Тондеринг. Часто задаваемые вопросы о календарях. Раздел 9. Китайский календарь.
- Циклическая Хронология Вьетнама
- 12 животных восточного календаря
- Календарь на 1—3999 год с праздниками и памятными датами (Китай, 1—1752 по юлианскому календарю, 1753—3999 по григорианскому календарю, англ.)
- Календарь на 1583—2299 год с датами начала года.


text:
- Подробности
- Просмотров: 1183
БЕЛОРУСТАР (үҙ атамаһы беларустар), халыҡ, Белоруссияның төп халҡы. Б. һаны 1989 й. Белорус ССР‑ында — 7904,6 мең, РСФСР‑ҙа — 1206,2 мең; 2002 й. РФ‑та — 814,7 мең; 2010 — 521,4 мең кеше. БАССР‑ҙа 1989 й. Б. һаны 17 меңдән ашыу тәшкил итә; БР‑ҙа 2002 й. — 17,1 мең; 2010 — 11,7 мең кеше. Айырыуса Иглин р‑нында (2002 й. — 6,6 мең кеше) һәм Өфөлә (5,6 мең кеше) тупланып йәшәйҙәр. Б. бер өлөшө белорус телендә, бер өлөшө башҡорт теле, татар теле, украин телендә һөйләшә; күпселеге урыҫ телен туған теле тип һанай. Диндарҙарҙың төп өлөшө православие динен тота. Б. Башҡортостанға күпләп күсенеүе (ҡара: Күскенселек хәрәкәте) 19 б. аҙ. башлана, Столыпин аграр реформаһы барышында көсәйә. Күскенселәр ерҙе дәүләттән, башҡорттарҙан айырым йәки бергәләп биләү өсөн һатып ала. Б. м‑н пайға йыш ҡына латыштар, украиндар, урыҫтар һ.б. инә. Тәүге Б. анклавтарының береһе Урал буйында, Эҫем й. басс. барлыҡҡа килә. 1912—13 йй. һәр йорттан халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, Өфө өйәҙендә 83 ауылда 5,6 мең, Бәләбәй өйәҙендә (нигеҙҙә, Могилёв һәм Минск губ. күсеп килеүселәр) 1,7 меңдән ашыу Б. теркәлгән. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Б. ҡасаҡтарының күпләп күсеп килеүе күҙәтелә, улар башлыса Һамар—Златоуст т. юлы буйлап урынлаша. Б. хужалығы яңы ерҙә традицион һыҙаттарын һаҡлай. Игенселек төп тармаҡ була, малсылыҡ, йорт һөнәрҙәре һәм кәсептәр ярҙамсы роль уйнай. Ер һөргәндә, традицион һуҡанан тыш, бер төрәнле һәм һыңар төрәнле һабан файҙаланғандар (ҡара: Ер эшкәртеү ҡоралдары). Үҫтерелгән культуралар йыйылмаһы тәбиғәт шарттарына бәйле булған: Урал буйында, нигеҙҙә, арыш һәм арпа, көньяҡ‑көнбайыш дала райондарында бойҙай сәскәндәр; иген культураларынан ш. уҡ һоло, тары һәм ҡарабойҙай, техник культураларҙан етен һәм киндер, йәшелсә культураларынан картуф таралған була. Урал буйында йәшелсәселек, сусҡасылыҡ, көньяҡ-көнбайыш райондарҙа һарыҡсылыҡ м‑н шөғөлләнгәндәр. Умартасылыҡ, мискә, мебель, рамлы умарта, сана, арба яһау, талдан һәм һаламдан кәрәк‑яраҡ үреү таралған була. Киндер, етен, йөн эшкәртеү, туҡыусылыҡ (байрамдар өсөн тәғәйенләнгән йоҡа туҡыма, ҡалын киндер, тоҡ әҙерләгәндәр), сигеү, бәйләү һ.б. м‑н шөғөлләнгәндәр. Яҡынса 10 йорттан торған утарҙар төп торама булған. Колонияларҙа һәм милли йәһәттән ҡатнаш ултыраҡтарҙа бер нисә тиҫтә хужалыҡ берләшкән. Ағас төп төҙөлөш материалы һаналған. Ялан яҡтарында ҡаралты аҙыраҡ булған (төҙөлөш өсөн ағастан тыш ситән, һалам һәм яҫы таш ҡулланылған). Б. йорттары соланлы һәм ике яҡлы ҡыйыҡлы буралған өй була, ҡыйығы ҡабыҡ, транса, ялан яҡтарында һалам м‑н ябылған. Традицион интерьер иконалар ҡуйылған “ҡыҙыл мөйөш”тән, аш‑һыу урынынан (өҫтәл, стеналар буйлап ике эскәмйә), һикеле ҙур мейестән, уның артына ултыртылған һандыҡтан, хужалыҡ урындығы һәм һәндерәнән торған. Йорт ҡаралтыһы башлыса йомоҡ (“таж һымаҡ” йәки П рәүешендә) итеп ҡоролған. Йортҡа төкәтеп келәт йәки мал һарайы төҙөлгән. Ихата әйләнәһе буйлап амбар, ат һарайы урынлашҡан; ихата артында мунса булған. Башҡа ҡаралтыларҙан ситтәрәк көлтә һәм ашлыҡ һаҡлағыс төҙөлгән. Традицион ҡатын‑ҡыҙ кейеме яурындары сигелгән (нигеҙҙә, ҡыҙыл төҫлө еп ҡулланғандар) аҡ киндер күлдәктән, шаҡмаҡлы киндер йәки бер төҫлө буҫтау итәктән, селтәр һәм сигеү м‑н биҙәлгән оҙон алъяпҡыстан, билле еңһеҙ кейемдән торған. Кәләштең туй баш кейеме сәскәле таж булған, кейәүгә сыҡҡан ҡатындыҡы — йомшаҡ туҡыма башлыҡ, өсмөйөшләп уртаға бөкләнгән яулыҡ. Традицион биҙәүестәр — гәрәбә, быяла мунсаҡтар, балдаҡтар, һырғалар, күлдәк яғаһына ҡаптырмалар. Ирҙәр кейемендә традицион билдәләр аҙ һаҡланған. Ирҙәр, билен туҡыма билбау м‑н быуып, оҙон итеп тегелгән туҡыма күлдәк, туҡыма йәки буҫтау ыштан кейгән. Буҫтауҙан тегелгән билле йылы өҫкө кейемдәрҙе, һарыҡ тиреһенән тун һәм ҡыҫҡа тундарҙы ҡатын‑ҡыҙ ҙа, ирҙәр ҙә кейгән. Баш кейеменән кейеҙ һәм буҫтау кәпәстәр, һарыҡ тиреһенән бүректәр, кейеҙ һәм һалам эшләпәләр киң таралған була. Ир һәм өлкән ҡатын‑ҡыҙҙың аяҡ кейеме итек булған, йәш ҡатындарҙыҡы — баулы ботинка һәм ҡыҫҡа итек, ш. уҡ сабата кейгәндәр. Б. милли аш‑һыуы иген һәм йәшелсә (иң элек картуф) культураларын ҡулланыуға нигеҙләнгән. Йәшелсә аштары — щи, шалҡан, кишер, ҡабаҡтан шыйыҡ аш, сөгөлдөр япрағынан борщ, ҡуҙғалаҡ ашы киң таралған була. Ҡайһы бер йәйге аштарҙы кеүәҫ ҡушып әҙерләгәндәр. Байрамдарҙа ҡырылған картуфтан әсе ҡоймаҡ, ҡоймаҡ бешергәндәр. Кеүәҫ, емеш- еләк эсемлеге, кеҫәл һ.б. эскәндәр.
Ғаилә‑никах мөнәсәбәттәрендә Б. традицион һыҙаттарҙы һаҡлаған: 19 б. аҙ. тиклем 6—9 кешенән торған ҙур ғаилә (нигеҙҙә, өс быуын), 20 б. башынан 4—5 кешеле бәләкәй ғаилә өҫтөнлөк иткән. Ғаилә көнкүрешендә патриархаль традициялар һаҡланған: ата кеше, өлкән ағай абруйы, хужалыҡ, баҫыу һ.б. эштәр т‑да фекер алышҡанда өлкән ғаилә ағзаларының бөтәһенең дә ҡатнашыуы. Үҙ-ара ярҙам һәм байрамдарҙы бергә билдәләү йолалары таралған була. Б. иң сағыу йолалары туй м‑н бәйле, унда, яҡын туғандарҙан тыш, исем атаһы һәм исем инәһе, кейәүҙең иптәштәре, кәләштең әхирәттәре, дружка (староста, туй йолаһын төп башҡарыусы) ҡатнашҡан. Туй йолаларының тәүге өлөшө кәләш йортонда үткәрелгән, төп өлөшө кейәү йортонда барған. Йәштәргә туй икмәге м‑н фатиха биргәндәр, уны туйҙа ҡатнашыусыларҙың барыһы ла ауыҙ итергә тейеш булған. Баланы суҡындырыу туған‑тыумаса м‑н бергә тантаналы рәүештә билдәләнгән. Раштыуа, Крещение, Масленица, Пасха, Троица һ.б. байрамдар (ҡара: Православие байрамдары) үткәрелгән. Раштыуа ваҡытында (Каляды) йәштәр коляда йолаһын башҡарған — бәхет, именлек теләп, йырлашып, өйҙән өйгә йөрөгән; килеүселәрҙе тәм‑том, бәлеш м‑н һыйлағандар. Святка аҙнаһында йәштәр традицион персонаждар — Кәзә, Бабай, Байбисә, Йәш килен булып кейенеп, сәхнәләштерелгән тамашалар күрһәтеп, уйындар үткәргән. Иван Купала байрамы киң билдәләнгән. Күп байрам һәм йолалар игенселек календарына бәйле булған. Музыка ҡоралдарынан Б. ҡыуыҡлы һорнай, һыбыҙғы, жалейка, мөгөҙ, скрипка, цимбал, шөңгөр таралған була. Муз. фольклор күп төрлө: һәр байрамға йырҙар шәлкеме бағышланған; лирик, бишек, бейеү, шаян йырҙар киң билдәле булған. Традицион бейеүҙәре: яҙғы-йәйге һәм ҡышҡы әйлән‑бәйлән, полька, кадриль һ.б.
20 б. дауамында Б. урыҫтар тарафынан ассимиляцияланыу (ҡара: Ассимиляция) тенденцияһы күҙәтелә. БР‑ҙа белорустарҙың “Спадчына” милли‑мәҙәни үҙәге, Иглин р‑ны Балтика а. белорус тарихи-мәҙәни үҙәге, белорус халҡын хеҙмәтләндергән төп китапхана эшләй. Иглин р‑ны Балтика һәм Пушкинский аа. фольклор ансамблдәре ойошторолған, мәктәптәрҙә белорус теле уҡытыла.
Әҙәб.: Титов В.С. Историко‑этнографическое районирование материальной культуры белорусов. Минск, 1983; Этнография восточных славян: очерки традиционной культуры. М., 1987.
С.Н.Шитова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 456
БАШҠОРТОСТАН КЕРАМИКА ЗАВОДЫ, 1934 й. Нуриман р‑ны Көҙөй а. (хәҙ. Иглин р‑ны) нигеҙ һалына, 1938 й. керамик канализация торбаларын етештереү б‑са Таутөмән керамика з‑ды булараҡ файҙаланыуға тапшырыла, 1973 й. алып Б.к.з., 1996 й. — ААЙ, 2005 й. ябыла. Завод составына кислотоупорҙар етештереү, механика, автотранспорт, ремонт-төҙөлөш, электр цехтары ингән (1999). 1999 й. 296 кеше эшләгән. Кислотаға бирешмәүсән изделиелар етештергән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған, яҡын сит илдәргә сығарылған.
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Боронғораҡ заманда, мәжүсилек осоронда, йәғни кешеләр тәбиғәт ҡөҙрәтенә инанғанда, ҡояшҡа, утҡа, һыуға һәм башҡа илаһи көстәргә табынғанда, йәшәгән, ти, бер имсе. Тупраҡ менән дә, һыу менән дә имләгән ул сирле бәндәләрҙе, ут менән дә ҡыуған сырхауҙарын, үлән төнәтмәләре эсереп тә дауалаған. Ҡыҫҡаһы, ҡулында им булған уның.
Көндәрҙән бер көндө ошо имсе үҙе ҡаты ауырыуға дусар булған: аяҡтары гел шешеп, имәнес шешектәр менән ҡапланған, имеш, ти. Ахыр сиктә, ул түшәккә йығылған. Үҙенең билдәһеҙ сирҙән еңелә барыуын имсе ауыр кисергән. Башҡаларҙы сәләмәт итә алған башың менән күҙ алдында аяҡһыҙ булып ят инде! Ғазаплана торғас, ул төн йөҙөндә төйәгенән ҡасып китергә булған: кешеләр уның мөшкөл хәлен күрмәһен, ауырыуынан ҡотолғандыр ҙа яланға дарыу үләне йыйырға сыҡҡандыр, тип уйлаһындар, йәнәһе.
Ысынында иһә урман эсендәге бер тәрән күлгә барып батырға уйлаған имсе. Саф һыулы, төбө йомшаҡ ләм менән ҡапланған был урында ырыуҙаштары йәйге селләләрҙә һыу инә, унда батыу килешмәҫ тәһә? Шулай уйлап, ары имгәкләгән, ти. Тымыҡ ҡына аҡҡан йылғаға ла батмаған – унан сәйгә һыу алалар, бала-саға ҡойона, ә быуаһында ат йөҙҙөрәләр. Шул тирәнән әллә ни алыҫ та түгел уфылдап ятҡан һаҙлыҡ яғына шылыша имсе, ахырҙа. Ай күрҙе, ҡояш алды булыр, бер кем юллап тапмаҫ эҙемде, мәңге сер булып ҡалыр минең юғалыуым, тип фараз итә лә тәүәккәлләй.
Имгәкләп һаҙлыҡҡа инеп бара, инеп бара, ти, был. Әммә һис убылмай, туп кеүек өҫкә ҡалҡып килә лә сыға, килә лә сыға икән. Таң атҡан да кис булған, тағы ла таң атҡан… Өс көн шулай аҙапланған, ахырҙа, башын түмгәккә ҡуйып, аяҡтарын һаҙ күрәненә һуҙып һалып, йоҡлап киткән. Уянғас, ары шыуышмаҡ иткән, хәлһеҙ аяҡтарына күҙ һалған: абау! Ике аяғы ла тубыҡ тиңентен ҡарайған, яп-ялтыр булып күпкән, ти. Ҡото осоп ҡарап торғанда, бер заман тыптыр-тыптыр итеп, йоп-йомро ҡара бармаҡ кеүек әллә нәмәкәйҙәр балтырҙарынан өҙөлөп төшә башлаған, имеш. Имсе иҫен юйған, бындай ғибрәтте күргәс…
Аңына килгәс, күрә икән: аяҡтары ағарып, таҙарып ҡалған, шеше ҡайтҡан, ә эргә-тирәлә теге ҡара нәмәкәйҙәр тәгәрәшеп ята. Төрткөләп ҡараһа, эстәре тулы ҡара ҡан, ти, ул мәхлүктәрҙең. Бәй, былар бит уның шешкән аяҡтарындағы яман ҡанды һурып һәләк булған, әләйһәң?!
Имсе үҙенең ҙур асыш яһауын аңлаған һәм тиҙерәк был хаҡта кешеләргә еткерергә теләгән, тик еп өҙөрлөк тә хәлгенәһе юҡ, ти, шул. Һәр саҡ билбауында ҡыҫтырыулы йөрөгән һыбыҙғыһы иҫенә төшкән әлдә, шуны алып һыҙғыртып ебәргән икән, уны эҙләп сыҡҡан ырыуҙаштары ишетеп килеп тә еткән.
Ә теге мәхлүктәрҙе шунан бирле дарыу һөлөгө тип йөрөтә башлағандар: дауалайҙар бит үҙҙәренсә. Имсе иһә һөлөк һалыу һөнәрен үҙләштереп алған, ти.
* * *
Әйткәндәй, һөлөктәр тәрән күлдәрҙә, һәлмәк ағышлы йылғаларҙа, быуа һәм һаҙлыҡтарҙа үрсей, шундағы тереклектең ҡанын һурып туҡлана икән.
…Күргәнем бар дарыу һөлөгөн: ҡарағусҡыл йәшкелт төҫтә, башы яғы йыуаныраҡ, ҡойроҡҡа табан нәҙегерәк селәүсенгә оҡшаған. Һыртында өҙөк-өҙөк буй һыҙыҡсалары күренә, ҡорһағы һарғылтыраҡ. Үҙе шундай шыма, ҡан һурғыс имгестәре бар, әммә улар күҙгә салынып тормай.
Дарыу һөлөгө менән дауалау бөгөнгө медицинала киң ҡулланыла һәм гирудотерапия тип атала, белгегеҙ килһә.
Гөлнур ЯҠУПОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 304
ФОТОРӘССАМДАР СОЮЗЫ, БР‑ҙағы ижади берекмә. 1992 й. Өфөлә ойошторола. Төп маҡсаттары һәм бурыстары — БР‑ҙа фото сәнғәте үҫешенә, уның художество‑эстетик потенциалын, ижт. әһәмиәтлелеген күтәреүгә, Союз ағзаларының соц.-хоҡуҡи һәм проф. ҡыҙыҡһыныуҙарын яҡлауға булышлыҡ итеү. ФРС документаль һәм художестволы фотография конкурстары, фестивалдәр, тематик һәм персональ фотокүргәҙмәләр, ижади лабораториялар, семинарҙар ойоштора; халыҡ‑ара һәм бөтә Рәсәй фотопроекттарына ҡатнаша. ФРС структураһына Белорет, Нефтекама, Октябрьский, Стәрлетамаҡ ҡҡ. филиалдар инә. Юғары етәксе органы — йыйылыш (5 йылға 1 тапҡыр), башҡарма органы — идара. Составына 131 ағза инә (2009). Идара рәйестәре: Р.И.Килмәмәтов (1992 й. алып), Ф.Ҡ.Абсатаров (2003 й. алып), С.А. Миланов (2004 й. алып), А.Ю. Витковская (2005 й. алып), М.К. Суфиянов (2006 й. алып), Э.Р.Ураҡов (2007 й. алып).
Р.А.Нафиҡов
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Чарли Чаплин
Чарли Чаплин (ингл. Charles Spencer «Charlie» Chaplin; 16 апрель, 1889 йыл — 25 декабрь 1977 йыл) — американ һәм инглиз кино актеры, сценарист, композитор һәм кинорежиссер. Күп яҡлы кинематограф оҫтаһы, донъяла киң билдәле берәҙәк Чарли образын[1]. тыуҙырыусы киноактер. Чаплин пантомима һәм буффонада алымдарын актив ҡуллана.
1919 йылда Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс һәм Дэвид Гриффит менән берлектә Чарли Чаплин «United Artists» киностудияһын нигеҙләй.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чарли Чаплин 1889 йылдың 16 апрелендә мюзик-холл артистары ғаиләһендә тыуа. Уның ата-әсәһе — Чарльз Спенсер Чаплин һәм Ханна Чаплин (сәхнәлә Лили Герл) эстрада артистары була. Әсәһе йыр, бейеү менән төрлө театрҙарҙа, билдәле Джильберта һәм Салливена оперетталары композиторҙарының антрепризында (шәхси театрында) сығыш яһай. Атаһы яғымлы баритон тауышы менән Лондон мюзик-холында билдәле кеше була. Ул Нью-Йоркта сығыш яһай, Европа буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Чарльз Спенсер Чаплиндың сәхнә карьераһы фажиғәле тамамлана: ул тауышын юғалта; ангажементтан (артистарҙы эшкә саҡырыуҙан) мәхрүм була; эсә башлай һәм 1901 йылдың 9 майында 37 йәшендә Лондон госпиталендә вафат була.
Ханна Чаплин ире үлгәс сирләй башлай. 1896 йылда аҡылын юғалта һәм психиатрик клиникаға эләгә. Ағалы-энеле Сид һәм Чарли етемдәр һәм ярлылар мәктәбенә бирелә. Йәшәү өсөн үҙҙәре эшләп табырға мәжбүр булалар.
Чарли 1894 йылда, 5 йәшлек сағында, сәхнәлә әсәһе урынына сығыш яһай. 1898 йылда балалар бейеү группаһында ҡатнаша. Чарли мәктәпкә һирәк йөрөй; гәзит һатыусы, врач ярҙамсыһы булып һәм типографияла эшләй, бәләкәй булғанға оҙаҡ эшләй алмай.
14 йәшлек сағында Чарли театрға даими эшкә алына һәм уға «Шерлок Холмс» пьесаһында йомошсо Билл ролен бирәләр. Чарли ул ваҡытта уҡый-яҙа белмәй, тексты ҡысҡырып уҡырға ҡушырҙар тип хәүефләнә. Ролде ятларға ҡустыһы Синди ярҙам итә. Бер нисә йыл Чарли варьетела уйнай. 16 йәшенән театр дирижёрынан һәм таныштарынан скрипкала уйнау дәрестәре ала. 1910 йылдан 1912 йылға тиклем Чарли Карно театры менән АҠШ-та гастрольдәрҙә була. 1912 йылда биш айға Англияға ҡайта, һәм 1912 йылдың 2 октябрь2 октябрендә йәш Чарли Корно төркөмө менән АҠШ-ҡа китә һәм был илдә ҡала. Тамаша ваҡытында Чарлины кинопродюсер Мак Сенат күреп ҡала. Уға уның уйнағаны оҡшай, Уны «Кистоун Филм» (Keystone Film) киностудияһына саҡыра. 1913 йылдың 23 сентябрендә Чарли 150$ эш хаҡы алып, киностудияла эшләй башлай. Баштараҡ Чарли тупаҫ комедияларҙа ҡатнаша. Һуңыраҡ йылылыҡ, лиризм менән тулы берәҙәк роле уның өсөн уңышлы икәнен аңлай. Чарли актёр эше менән генә ҡәнәғәтләнмәй. Үҙенә фильмдар ҡуйырға рөхсәт һорай. Актёр эше уның ижади мөмкинлектәрен сикләй, ул «Кистоун Филм»дан китә. 1914 йылда Чаплин үҙенең беренсе «Ямғырҙа ҡалған» фильмын төшөрә. Фильмда ул актёр, режиссёр һәм сценарист була. Чаплиндың эш хаҡы бик тиҙ үҫә. 1914 йылда "Кистоун"да ул аҙнаһына 150$-ға эшләй, 1915 йылда «Эссеней Филм» (Essanay Film) киностудияһында аҙнаһына 1250$ һәм 10 000$ бонус ала. "Мьючуэл Филм"да (Mutual Film) — аҙнаһына 10 000$ һәм контракт өсөн 150 000$ ала. 1917 йылда «Фёрст Нэшнл» (First National Pictures) студияһы менән 1 млн долларға контракт төҙөй һәм ул замандың иң ҡыйбат актёры була. 1919 йылда ирекле ижад өсөн үҙенең «Юнайтед Артистс» студияһын аса. Чаплинға билдәлелекте «телһеҙ кино» килтерә. Тауышлы кино 1927 йылда уҡ барлыҡҡа килһә лә, ул иҫке кинотехникаға тағы тиҫтә йыл тоғро ҡала. Чаплиндың тәүге тауышлы киноһы 1940 йылда төшөрөлә. Гитлерға ҡаршы төшөрөлгән кино «Бөйөк диктатор» тип атала.
Артист 1978 йылдың 25 декабендә үҙ йортонда, Швейцарияның Вефе ҡалаһында, вафат була. Уның иҫтәлегенә Женева күле буйында һәйкәл ҡуйыла. 1978 йылдың 1 мартында Чаплиндың мәйетен ҡаҙып алып йолом алыу өсөн урлайҙар[2]. Полиция енәйәтселәрҙе ҡулға ала. Бындай хәл башҡа ҡабатланмаһын тип, актёр 6 фут (1,8 м) бетон аҫтына ерләнә.
Чаплин дүрт мәртәбә өйләнә, уның 12 балаһы ҡала. Ҡайһы берҙәре үҙҙәрен актёр һөнәрендә һынап ҡарай, мәҫәлән, Джералдина Чаплин билдәле актёр була.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чаплин, «Бөйөк диктатор» фильмында үҙе пародиялаған Адольф Гитлерҙан 4 көнгә олораҡ була.
- Чаплиндын күҙҙәре зәңгәр була.
- Чаплин һулаҡай була, хатта скрипкала ла һул ҡулы менән уйнай.
- Беренсе автомобиле en:Locomobile компанияһы етештергән 4900 $ Locomobile автомобиле була.
- Боксты бөтә спорт төрҙәренән өҫтөн ҡуя.
- Яратҡан бейеүе — танго.
- Чаплин фильмдәрендә 10,5$ аҡса эшләй.
- Чаплин, Бөйөк депрессия алдынан эшһеҙлек тураһында мәғлүмәткә нигеҙләнеп, 1928 йылда бөтә акцияларын һата.
- Фильм төшөргән ваҡытта Чаплин бер генә бәхетһеҙ осраҡҡа тап килә. «Тыныс урам» фильмендә аяғын йәрәхәтләй.
- Чаплин бер ваҡыт ялған исем менән, үҙенең образы, Берәҙәккә оҡшаш кешеләр конкурсында ҡатнаша. Ул был конкурста финалға ла үтә алмай[3].
- Чаплиндың яратҡан комигы Бенни Хилл була.
- 20-се йылдарҙа Чаплин персонажы Европала «Шарло» исеме менән билдәле.
- Револяцияға тиклем Рәсәйҙә Чаплин уңышҡа ирешә алмай. Уның тураһында «Проектор» журналы былай тип яҙа: " … Чаплин комик актёрҙарҙан бик алыҫ тора. Ул үҙен мәсхәрә итә торған клоун ғына.   Ул Рәсәйҙә билдәле була алмай: ул тупаҫ, бер ҡатлы, күркәм түгел.  Макс Линдер, Пренс, Паташон, хатта Андре Дид кеүек комиктар беҙгә яҡыныраҡ та, аңлайышлы ла[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Blanke David The 1910s — illustrated. — Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 226. — ISBN 0313312516.
- ↑ Источники: 25 лет назад скончался Чарли Чаплин, Чарли Чаплин: Большая любовь маленького человека
- ↑ Milton, Joyce. Tramp: The Life of Charlie Chaplin. New York: HarperCollins, 1996. ISBN 0-06-017052-2 (pp. 92-93).
- ↑ О. Б. «Из сказок жизни. Карьера Чарли Чаплина». — «Проектор», 1916, № 10, с. 10.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Стефен Вейсман. Чарли Чаплин: История великого комика немого кино = Chaplin: A Life. — М.: ЭКСМО, 2010. — С. 352. — ISBN 978-5-699-40883-2 (рус.)
- Лита Грей Чаплин. Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания = My Life With Chaplin. — М.: «Альпина Нон-фикшн», 2009. — С. 411. — ISBN 978-5-91671-037-3 (рус.)
- Чаплин Ч. С. Моя биография. Пер. с англ. З. Гинзбург. — М.: «Вагриус», 2000. — 520 с. ISBN 5-264-00127-8. (рус.)
- Кукаркин А. В. Чарли Чаплин. 2-е изд., дораб. и доп. — М.: «Искусство», 1988. — 287 с. (рус.)
- Садуль Ж. Чарли Чаплин. Пер. с франц. — М.: «Искусство», 1981. — 209 с. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- О Чарли Чаплине (рус.)
- Чарли Чаплин: русская страница (рус.)
- Биография, фильмография режиссёра — Чарлз Спенсер Чаплин (рус.)
- ru/ «Чарли Чаплин: гражданин Мира» (рус.)
- «Когда я полюбил себя…», речь Чарли Чаплина на своём 70-летии (рус.)
- Чарлз Чаплин (инг.) Internet Movie Database сайтында
- «Чарли Чаплин: гражданин Мира» (рус.)
- Чаплин Ч. С. Моя биография (Перевод с англ. З. Гинзбург) (рус.)
- Памятник Чарли Чаплину в Лондоне (рус.)
- Чарли Чаплин на фотографиях (рус.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 16 апрелдә тыуғандар
- 1889 йылда тыуғандар
- Лондонда тыуғандар
- 25 декабрҙә вафат булғандар
- 1977 йылда вафат булғандар
- Швейцарияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса актёрҙар
- АҠШ актёрҙары
- XX быуат актёрҙары
- Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар
- АҠШ кинорежиссёрҙары
- XX быуат кинорежиссёрҙары
- Алфавит буйынса сценаристар
- АҠШ сценаристары
- XX быуат сценаристары
- Алфавит буйынса кинопродюсерҙар
- АҠШ кинопродюсерҙары
- XX быуат кинопродюсерҙары
- Британия империяһы ордены Рыцарь-Командорҙары
- АҠШ кинематографының актёрҙары
- АҠШ тауышһыҙ киноһы актёрҙары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- АҠШ кинокомпозиторҙары
- XX быуат кинокомпозиторҙары
- АҠШ комиктары
- Тауышһыҙ кино режиссёрҙары
- BAFTA премияһы лауреаттары
- «Оскар» премияһы лауреаттары
- «Оскар» почётлы премияһының лауреаттары
- Репрессияланғандар
- Эразм премияһы лауреаттары
- АҠШ-та репрессияланғандар
- Актёр балалар


text:
Халыҡ күңелендә мәңге йәшәй
10 августа 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Халыҡ шағиры, олуғ шәхес Мәжит Ғафуриҙың тыуыуына 2 августа 136 йыл тулды. Бөйөк шағирҙың арабыҙҙан мәңгелеккә китеүенә байтаҡ йылдар үтһә лә, уның исемен халыҡ онотмай, үлмәҫ әҫәрҙәре күңел түрендә йәшәп килә.
Ауыл үҙәгендә бар бер сауҙа йорто
10 августа 2016 йыл | Йәмғиәт
Аҡкүл ауылы үҙәгендә Аҡкүл менән Дарьино
ауылдары киҫешкән урында бик күп сауҙа нөктәләре урынлашҡан. Шуларҙың бере-һе – шәхси эшҡыуар Николай Федоровтыҡы.
ауылдары киҫешкән урында бик күп сауҙа нөктәләре урынлашҡан. Шуларҙың бере-һе – шәхси эшҡыуар Николай Федоровтыҡы.
Моңға сорналған яҙмыш
10 августа 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Мәндем буйҙарын сихри нурға күмеп скрипка моңо ағыла. Күңелдәрҙең иң нескә ҡылдарын тибрәтеүсе илаһи көй Рәсүл ағай ҡулындағы тылсымлы музыка ҡоралынан сыға. Әкиәттәрҙән генә ишетеп белгән скрипка моңон күпме тыңлаһаң да тыңлағы килә.
Законлылыҡ һағында
10 августа 2016 йыл | Хоҡуҡ
"Прокурор” һүҙе латинсанан тәржемә иткәндә "хәстәрлек күреү” тигәнде аңлата. Һуңғы йылдарҙа прокуратура хеҙмәтҡәрҙәре хәл иткән бик күп бурыстар араһында хоҡуҡ һаҡлау функцияһы өҫтөнлөклө була бара. Ғафури район прокуратураһының 2016 йылдың I ярты йыллығында эш һөҙөмтәләре тураһында Ғафури районы прокуроры вазифаһын башҡарыусы Рөстәм Ринат улы Раянов менән әңгәмәләштек.
Уңған ғаилә
10 августа 2016 йыл | Йәмғиәт
Ирле-ҡатынлы тимер юлы хеҙмәткәрҙәре – Юлия менән Федор Бәҙретдиновтарҙы (һүрәттә) тимер юлы осраштырып ҡауыштыра, йәғни поезда таныша улар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 905
ТАТАРҘАР (үҙ атамаһы татар), халыҡ, Татарстандың төп халҡы. Т. һаны 1989 й. РСФСР‑ҙа — 5522 мең, ТАССР‑ҙа — 1765,4 мең; 2002 й. РФ‑та — 5554 мең, ТР‑ҙа — 2 млн кеше. БАССР‑ҙа 1989 й. — 1120,7 мең; БР‑ҙа 2002 й. 990,7 мең кеше тәшкил итә. Башлыса Өфө (291 мең), Октябрьский (45,6 мең), Туймазы (29,3 мең) ҡалаларында, ш. уҡ Шишмә (27,6 мең), Саҡмағош (24,7 мең), Кушнаренко (22,2 мең), Борай (15,1 мең кеше) р‑ндарында тупланып йәшәйҙәр. Т. күпселеге урыҫ телендә, татар телендә, башҡорт телендә һөйләшә. Диндарҙарҙың күбеһе — мосолман-сөнниҙәр (ҡара: Ислам, Сөнниселек). Т. Волга-Урал, Себер, Әстерхан этнографик төркөмдәре айырыла. Волга-Урал Т. составында Ҡазан, Урал буйы, Ҡасим Т., мишәр этник төркөмдәре, ш. уҡ керәшен этноконфессиональ төркөмө бар. Ҡазан Т. ноҡрат, Пермь Т. һәм типтәрҙәргә бүленә. Башҡортостанға Т. (башлыса Ҡазан Т., мишәрҙәр, керәшендәр) 16 б. 2‑се ярт. Рәсәй дәүләте Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң күсеп килә башлай. Т. күбеһенсә Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш, һуңыраҡ үҙәк райондарындағы башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә — керҙәштәр, ҡәлғәләрҙә һәм Кама аръяғы сик һыҙығындағы торамаларҙа хеҙмәтле кешеләр сифатында төпләнгән. 17—18 бб. Т. бер өлөшө бобылдәр, типтәрҙәр, нуғайбәктәр составына инеп, лашмансы, сумаҙанлы, сауҙа итеүсе ҡатлам төркөмдәре барлыҡҡа килгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, Өфө губернаһы м‑н Ырымбур губернаһында Т. һаны 1897 й. — 277,7 мең, БАССР‑ҙа 1926 й. 461,8 мең кеше тәшкил иткән. Т. хужалығы яңы урындарҙа традицион һыҙаттарын һаҡлаған. Игенселек төп тармаҡ булған, малсылыҡ, һөнәрселек һәм кәсепселек үҫешкән. Башлыса өс баҫыулы сәсеү әйләнешен ҡулланғандар. Төп ер эшкәртеү ҡоралдары — һабан, һуҡа, тырма, ураҡ, салғы. Арыш, бойҙай, һоло, арпа, ҡарабойҙай, етен, киндер үҫтергәндәр. Һарыҡ, һыйыр, йылҡы үрсеткәндәр, керәшендәр сусҡа ла аҫраған. Умартасылыҡ, һунар, балыҡсылыҡ м‑н шөғөлләнгәндәр, сауҙа иткәндәр. Һалабаш һалыу, септә һуғыу, сабата үреү, ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы, ювелир әйберҙәр яһау, тире эшкәртеү һ.б. м‑н шөғөлләнгәндәр. Йорт эштәренән туҡыусылыҡ, сигеү кеүек ҡул эштәре үҫеш алған. Т. традицион торамалары (ауыл) йылға буйында урынлашҡан һәм өйкөм ултырған (19 б. алып төҙөк урамдар һала башлағандар). Ғәҙәттә, Т. бәләкәй ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмө (ос, ара, яҡ) булып йәшәгән. Торлаҡтар 2, 4 яҡлы ҡыйығы һәм соланы булған дүрт мөйөшлө (20 б. башлап — биш мөйөшлө) буралған өйҙәрҙән торған. Өйҙөң һәм хужалыҡ ҡаралтыларының нигеҙен һалыр өсөн тәбиғи таш (аҡ таш) ҡулланғандар йәки өйҙө ағас бағаналарға һалғандар. Өй эсе традицион рәүештә ирҙәр (түр яҡ) һәм ҡатындар (мөйөш) яғына бүленгән. Урындыҡ, мейес, һандыҡ интерьерҙың төп элементы булған. Өйҙө йыйыштырғанда төрлө ашъяулыҡтар, япмалар, шаршауҙар, таҫтамалдар һ.б. әйберҙәр киң ҡулланылған. Традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме сигеүле түшелдерек (күкрәксә) м‑н бергә кейелгән күлдәктән, сигеүле алъяпҡыс, билле камзул, елән һәм ыштандан торған. Баштарына ҡалпаҡ, яулыҡ һәм япмалар (таҫтар) кейгәндәр. Традицион ирҙәр кейеме күлдәктән (күлмәк), ыштан, камзул, кәзәкей, бишмәт, елән йәки сәкмәндән торған. Түбәтәй (кәләпүш), буҫтау, кейеҙ һәм тиренән тегелгән бүрек кейгәндәр. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың йылы өҫ кейеме — тун, толоп, бишмәттән; аяҡ кейеме сабата, йүкәнән үрелгән башмаҡтан торған, ш. уҡ күн аяҡ кейеме (ҡата, ситек) йөрөткәндәр. Йәш ҡатын-ҡыҙ — аҫыл таштар һәм көмөш тәңкәләрҙән торған муйынса, сәс биҙәүестәре (сулпы, сәс тәңкәһе, теҙмә), кейәүҙәге һәм өлкән йәштәге ҡатын-ҡыҙ түш биҙәүестәре (иҙеү, тамаҡса), хәситә, көмөш ҡаптырма, йөҙөк, беләҙектәр таҡҡан. Т. традицион аш-һыуы игенселек һәм һыйырсылыҡ аҙыҡтарын ҡулланыуға нигеҙләнгән. Һыйыр, бейә, һирәгерәк кәзә һөтө эскәндәр, ҡаймаҡ, май (аҡ май, һары май, тоҙло май), аҡ һәм ҡыҙыл эремсек әҙерләгәндәр. Ҡаҙылыҡ, тултырылған тауыҡ, аш һ.б. бешергәндәр. Ғәҙәттә, үлән сәйе, ш. уҡ айран (ҡатыҡҡа һыу ҡушып эшләнә), бал, буҙа эскәндәр. Ҡамыр аштарынан икмәк, ҡоймаҡ, ярма, йәшелсә тултырып бешерелгән асыҡ бәлеш (ҡыҫтыбый, бәрәмәс), көлсә (ҡабартма, табикмәк) һ.б. ашағандар. Байрам аштарына — гөбәҙиә, ҙур итле бәлеш, ҡорот м‑н бал ҡушылған аҡ май (ҡоротло май), йола аштарына тары ҡоймағы, сәксәк һәм бауырһаҡ ингән. Т. ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: 19 б. аҙ. тиклем күмәк ғаиләләр булған (3—4 быуын), 20 б. аҙ. бәләкәй ғаиләләр күбәйгән. Ғаилә эсендә патриархаль традициялар — атай абруйы, ата-әсәне һәм үҙеңдән өлкән туғандарҙы ололау — һаҡланған. Мөлкәтте вариҫлыҡҡа ҡалдырыуҙа миноратҡа таянғандар. Никахтар патрилокаль булған, ҡайһы берҙә левират, сорорат осраған. Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре йола хоҡуғы нормаларына һәм шәриғәт ҡанундарына ярашлы көйләнгән. Ғаиләләр башлыса моногам, күп ҡатынлылыҡ һирәк осраған, башлыса бай ҡатламға хас булған. Т. традицион байрамдары ер эшкәртеү календарына бәйләнгән: һабантуй, ураҡ өҫтө һ.б. байрамдар. Үҙ‑ара ярҙам (ҡаҙ өмәһе, мал өмәһе, тула өмәһе) һәм күмәк байрамдар үткәреү йолаһы таралған. Т. традицион календары 12 йыллыҡ йәнлек циклына нигеҙләнгән. Ҡышҡы ҡояш торошо көндәрендә нардуған байрамы үткәрелгән, ул әйтештәр м‑н бергә барған (науруз әйтеүҙәр). Науруз яҙ башланыуға арналған байрамдарҙың береһе булған. Мосолман байрамдарын (ҡара: Ҡорбан байрамы, Ураҙа байрамы) үткәргәндәр. Туйға бәйле яусылау (ҡоҙалашыу), никах, кәләш йортондағы туй (никах туйы) һәм икенсе көндәге туй (ҡалын туйы) йолалары тантаналы итеп үткәрелгән; ғаиләлә бала тыуыуын билдәләгәндәр: исем ҡушыу (бәпәй туйы), бәпәй ашы йолаһы уҙғарылған. Музыка ҡоралдарынан гармун, ҡумыҙ, скрипка, керәшендәрҙә — көснә таралған була. Татар фольклоры йыр, әкиәт, мәҡәл, әйтем, легенда, бәйет, эпостар һ.б. тора. БР‑ҙа Татар йәмәғәт үҙәге, Башҡортостан Республикаһының “Азатлык” татар йәштәре союзы, Башҡортостан татарҙары конгресы, 1991—2001 йй. “Иҙел—Урал” Татар демократик партияһы; “Килем” тарихи-мәҙәни үҙәге, 2 йәкшәмбе мәктәбе, Саҡмағош р‑ны Саҡмағош а. татар халҡын хеҙмәтләндереү б‑са китапхана базаһы эшләй. Фольклор ансамблдәре (“Мәләүез ҡ. “Райхан”, Борай р‑ны Борай а. “Аҫылйәр”, Кушнаренко р‑ны Кушнаренко а. “Һандуғас” һ.б.) булдырыла, йыл һайын Ғ.Туҡайҙың тыуған көнөнә арналған шиғриәт байрамы үткәрелә. Татар телендә “Ҡыҙыл таң”, “Өмет” гәз., “Тулпар” ж. сыға, “Нур” татар театры, Туймазы татар драма театры, халыҡ театрҙары (Дүртөйлө ҡ., Стәрлебаш р‑ны Стәрлебаш а. һ.б.) эшләй.
Әҙәб.: Д а в л е т ш и н а З.М. Татарское население Башкортостана: этнодемогр. исслед. Уфа, 2001.
Р.И.Яҡупов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Һуңғы ваҡытта бер генә башҡорт йәштәре сараһы ла танылған йырсы Йәмил БАЙМЫРҘИНһыҙ үтмәй. Уны Өфөлә лә, республикабыҙҙың төрлө район, ҡалаларында ла көтөп алалар. Йырлағанын кескәйҙәр ҙә, хаҡлы ялдағы өлкәндәр ҙә бик ярата. Ә телевизорҙан «Шәмдәлдәрҙә генә уттар яна» тигән йыр башланһа, бөтәһе лә экран алдына йүгерә. Йәмилдең бейегәнен дә ныҡ оҡшаталар. Ҡайһы яҡтың егете икән …
Continue reading ‘Йәмилдең йондоҙло «шәмдәл»е’ »
Яратманың мине, яратманың, Күңел ярам яна әрнеүҙән. Тик һаман да һинең һөйөүеңә Өмөт итәм әле мин, түҙәм. Ниндәй йырҙың ҡушымтаһы әле был, танынығыҙмы, дуҫтар? Эйе, «Яратманың мине». Йәш, өмөтлө йырсы Илнур Рамаҙанов башҡара. Ул хәҙер хитҡа әйләнеп китте. Нәҡ ошо йыр Илнурға киң танылыу килтерҙе, тиһәк тә хата булмаҫ. Тәүҙә «Юлдаш-хит» конкурсында еңеү яулағайны. Шунан …
Continue reading ‘Джастин Бибер менән дуэтта йырлағым килә’ »
Лилиә Ишемйәрова, Урал Мортазин… Сәнғәтебеҙҙең күгендә сағыу балҡыған йондоҙло пар. Башҡортостандың атҡаҙанған артистары улар. Береһе моңло йырҙары менән күңелдәрҙе әсир итһә, икенсеһе күҙ эйәрмәҫ оҫта бейеүҙәре менән тамашасыларҙы һоҡландыра. Һайлаған һөнәрҙәрен ихлас яратҡан артистар һәр ваҡыт ижади эҙләнеү өҫтөндә, яңынан-яңы проекттар әҙерләй, яҡты уй-хыялдар менән йәшәй.
Һәр сағыу концертта: «Һеҙҙең өсөн йырлай Рәил Өмөтбаев!» тигән тауышты ишетеүгә, тамашасылар, бигерәк тә йәштәр, «геү» итеп ҡала. Мәғәнәле һүҙҙәргә матур көйҙәр яҙылған йырҙар менән сығыш яһаусы сәхнә йондоҙон ныҡ яраталар. «Ҡояшым – көнбағышым», «Һаҡмар һылыуы», «Юлдаш», «Һағынам», «Белмәйем», «Әсә бәхете», «Бәхетле мин», «Онот уны», «Ҡыңғырау» һәм башҡа йырҙарҙы башҡарып, танылыу алған йырсы, аранжировкалар оҫтаһы …
Continue reading ‘«Йырҙың көйө лә, һүҙҙәре лә матур булһын»’ »
Шундай халыҡсан, моңло йырҙар башҡарып, «Урал моңо», «Башҡорт йыры», «Ирәндек моңдары», «Гәлсәр һандуғас» конкурстарында ҡатнашып, тамашасы һөйөүен яулаған билдәле йырсы, ҡурайсы Юнир Һағынбаев бала саҡта бик шаян, шуҡ булған тип кем уйлаһын. Ауылдаштары, уҡытыусылары һаман да уның тураһында ҡыҙыҡ хәтирәләрҙе көлөп хәтерләп ала. Әйҙәгеҙ, был хаҡта Юнир Һағынбаевтың үҙенән һорап, бала саҡтың мөғжизәле мәлдәренә ҡайтып …
Continue reading ‘Йыр яҙмышы кеше ғүмере кеүек’ »


text:
- Подробности
- Просмотров: 228
ТЕМӘС ҠУРҒАНДАРЫ, һуң Сармат мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. 2—3 бб. ҡарай. Баймаҡ р‑ны Темәс а. көнсығышҡа табан 2,5—3 км алыҫлыҡта Һаҡмар й. уң ярында урынлашҡан. 1963 й. М.Х.Садиҡова тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1970—72 йй. Н.А.Мәжитов, М.Ш.Рәжәпов өйрәнә. Тупраҡ өйөп яһалған ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә. 19 ҡурғандан (диам. 8—20 м, бейеклеге 0,5 м тиклем) тора, 7‑һе ҡаҙылған. Мәйеттәр ябай ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, башы м‑н күбеһенсә төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән; баш һөйәктәрен яһалма рәүештә деформациялау һиҙелә. Парлап, күмәк (7 кеше) ерләү осраҡтары бар. Керамика Урта Азияның әүәләп яһалған һауыттарынан ғибәрәт, тип фараз ителә. Ҡәберҙәрҙә бронза ҡыңғырау, фибула, биҙәкле көҙгө, бронза һәм көмөш тәңкәләр, түңәрәк бронза һәм алтын һырғалар, бронза һәм тимер йөҙөктәр, тимер сымдан эшләнгән беләҙектәр, быяла, аҡыҡ, лигнит һәм таш муйынсаҡтар, биконик балсыҡ орсоҡбаштар табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Әл-Фараби
Әбү Наср Мөхәммәт ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби, ҡыҫҡаса әл-Фараби (латинлаштырылған формаһы — Alpharabius; 872[2], Фараб ҡалаһы[3][4], хәҙерге Ҡаҙағстан — вафаты 950 йылдың 14 декабре менән 951 йылдың 12 ғинуары араһында, Дамаск, хәҙерге Сүриә) — философ, математик, музыка теоретигы, Шәреҡ ғалимы. Урта быуаттарҙағы көнсығыш философияһының иң күренекле вәкилдәренең береһе. Әл-Фараби — Аристотель хеҙмәттәренә аңлатмалар авторы (шул сәбәпле уның «Икенсе остаз» тигән шөһрәтле исеме барлыҡҡа килә), Платон хеҙмәттәренә аңлатмалар яҙа. Уның хеҙмәттәре Ибн Синаға, Ибн Баджаға, Ибн Түфәйлгә, ибн Рушдҡа, шулай уҡ урта быуаттарҙағы Көнбайыш Европа философияһы менән фәненә ҙур йоғонто яһай. Отрар китапханаһының барлыҡҡа килеүен дә уның менән бәйләйҙәр.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фарабиҙың тормошо тураһында мәғлүмәт бик аҙ. Уларҙың да бер өлөшө, башҡа тарихи шәхестәрҙеке кеүек, легенда булып тора. Фарабиҙың вафат булған йылы менән Дамаскҡа күскән ваҡыты ғына асыҡ, башҡа даталар яҡынса ғына билдәле. Фарабиҙың биографияһына ҡағылышлы сығанаҡтар XII—XIII быуаттарҙа ғына яҙылған. Фарабиҙың биографтары араһында Бейхаки, Кифти, Ибн Аби Үсейбиә, Ибн Хелликан бар.
Фарабиҙың ниндәй милләткә ҡарағанлығын асыҡлау өсөн дә мәғлүмәт етешмәй[5].
Фараби Фараб тигән ерҙә (хәҙ. Отрар, Көньяҡ Ҡаҙағстан), Арыс йылғаһы Һырдаръяға ҡойған урында тыуған тип иҫәпләнелә[6]. Фарабиҙың замандашы Ибн Һауҡал билдәләгәненсә, Фараб округы ҡалаларына Весидж инә, сығышы менән Әбү-Наср әл Фараби нәҡ шунан.
Башланғыс белемде Фараби тыуған төйәгендә алғандыр тип фараз ителә. Булған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта Азиянан сығып киткәнсе Фараби Шашта (Ташкент), Сәмәрҡәндтә һәм Бохарала булған, һуңғыһында күпмелер ваҡыт уҡыған һәм эшләгән[7][8].
Белем алыуын дауам итер өсөн философ Ғәрәп хәлифәлегенең мәҙәни үҙәге һәм баш ҡалаһы Бағдадҡа йүнәлә. Юл ыңғайы Ирандың Исфаһан, Хамадан, Рей (Тәһран) ҡалаларына һуғыла. Бағдадта Фараби хәлиф әл-Мөҡтәдир хакимлыҡ иткән осорҙа (908—932) төпләнә һәм фәндең төрлө тармаҡтарын, телдәрҙе өйрәнә башлай. Уның медицинаны, логиканы һәм грек телен өйрәнгәне билдәле.
Бағдадта Йүһәннә ибн Хәйлән һәм антик текстарҙы ғәрәпсәгә тәржемә иткән Әбү Бишр Матта Әл-Фарабиҙың остазы булалар. Үсейбиә белдергәненсә, Хәйләнде Фараби Аристотель мираҫын тапшырыусы тигән. Әбү Башр логика уҡытҡан.
Тиҙҙән Фараби билдәле ғалимға әүерелә. 941 йылда Дамаскҡа күсә, ҡалған бөтә ғүмерен шунда үткәрә. Дамаскта Фараби элегерәк башлаған «Яҡшы ҡала тураһында трактат»ын тамамлай. Дамаскта Фарабиҙың тормош-көнкүреше тәүҙә еңелдән булмағандыр. Әҙәбиәттә уның баҡса ҡарауылсыһы булып эшләүе, ғилми эшмәкәрлек менән төндәрен генә шөғөлләнеүе тураһында хикәйәләүҙәр бар. Төн эшләр өсөн шәмде лә эшләп алған аҡсаһына һатып алыр булған. Әммә тиҙҙән ул бағыусы таба. Халебтың хакимы, үҙ заманының алдынғы ҡарашлы кешеләренә булышлыҡ итеүсән Сәйфетдәүл Али Хамдани (943—967) була ул. Атап әйткәндә, ул Шәреҡ шағирҙарынан Әбү Фирасҡа, Әбүл Ғәббәс ән-Намиға, Әбүл Фараж әл-Ваваға, Әбүл Фәтх Абул Кушужимға, ән-Нәшигә, әр-Раффиға, Ибн Нубатаға, әр-Рәкигә, Абдуллаһ ибн Халавейхигә, Әбү-т-Тайиб әл-Лөғәви әл-Фарисаға һәм башҡаларға бағыусылыҡ итә. Әйткәндәй, Фараби һарай ғалимына әүерелмәй һәм Халебҡа күсмәй, унда Дамасктан килеп кенә йөрөй. 949—950 йылдарҙа Фараби Мысырҙа була.
Фарабиҙың вафаты тураһында ике версия бар. Беренсеһенә ярашлы, ул Дамаскта үҙ үлеме менән мәрхүм булған, икенсеһе буйынса, Аскаланға барышлай юлбаҫарҙар тарафынан үлтерелгән[9]. Шулай уҡ Фарабиҙың дин йолаһы буйынса ерләнмәгәнлеге билдәле [10]. Әммә ҡайһы бер мосолман авторҙары Фарабиҙы тоғро мосолман итеп күрһәтергә тырыша[11].
Фарабиҙың шәкерттәре — Бағдадтағы Яхъя ибн Ади менән Алепполағы Ибраһим ибн Ади телгә алына. Остаздарының вафатынан һуң улар Фараби трактаттарына ла, грек философтары хеҙмәттәренә лә аңлатмалар яҙыуҙы дауам итә.
Интеллектуаль мираҫы һәм фән үҫешенә индергән өлөшө [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Философия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әл-Фараби көнсығыш перипатетизмына, йәғни аристотелизмына, нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле [12]. Шунлыҡтан уның йәшәйешкә ҡағылышлы ҡараштары аристотелизм һәм неоплатонизм идеяларына яҡын.
Әбү Наср әл-Фараби тәғлимәтенә ярашлы, бөтә булған нәмәләр үҙ-ара сәбәп һәм эҙемтә бәйләнеше менән бәйләнгән алты башланғыс баҫҡысҡа бүленә.
Башланғыстар ике төрлө була: ихтимали барҙар һәм ихтыяжи барҙар. Беренсе төргә асылдарынан уларҙың булыу ихтыяжлығы сыҡмаған әйберҙәр, икенсеһенә асылдарынан уларҙың булыу ихтыяжлығы сыҡҡан әйберҙәр инә. Ихтимал булыуға ҡағылышлы бөтә нәмә булыу өсөн ниндәйҙер сәбәпкә мохтаж. Был сәбәп тип донъяны мәңге итеп яралтҡан берҙән-бер алла иҫәпләнә.
Башҡа сәбәптәргә күплек хас. Беренсе сәбәптән икенсе сәбәптәр — күк есемдәре — хасил була Йыһан аңы өсөнсө сәбәп булып тора, ул йыһанды «аҡылы булған хайуан» кеүек итеп хәстәрләй һәм уны камиллыҡҡа еткерергә тырыша. Башҡа сәбәптәр реаль ер предметтары менән бәйле.
Әл-Фарабиҙың философик хеҙмәттәре:
- «Субстанция тураһында һүҙ»
- «Һорауҙар асылы»
- «Ҡанундар тураһында китап»
- «Ғаләм хәрәкәтенең даимилығы тураһында китап»
- «Аҡылдың мәғәнәһе тураһынд»
- «Йәштәрҙең аҡылы тураһында китап»
- «Логика буйынса ҡыҫҡартылған ҙур китап»
- «Логикаға инеш китабы»
- «Дәлилдәр китабы»
- «Силлогизм шарттары тураһында китап»
- «Рух асылы тураһында трактат»
- «Төштәр тураһында һүҙ»
- «Яҡшы ҡалала йәшәүселәрҙең ҡараштары тураһында трактат»
- «Фәндәрҙең билдәләмәһе һәм классификацияһы тураһында китап»
- «Фәлсәфәнең мәғәнәһе тураһында китап»
- «Фәлсәфә өйрәнеү өсөн нимә белергә кәрәклеге тураһында китап»
- «Фәлсәфәгә иҫкәрмәләр»
Өлгөлө ҡала-дәүләт тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әл-Фарабиҙың социаль-этик трактаттары араһында ижтимағи тормош тураһындағы тәғлимәткә арналғандары байтаҡ («Яҡшы ҡалала йәшәүселәрҙең ҡараштары тураһында трактат», «Бәхеткә өлгәшеү тураһында китап», «Бәхет юлдарын күрһәтеү», «Граждан сәйәсәте», «Һуғыш һәм тыныс тормош тураһында китап», «Йәмғиәтте өйрәнеү китабы», «Яҡшы холоҡтар тураһында»). Грек философтарының, бөтәһенән элек Платон менән Аристотелдең сәйәси һәм этик ҡараштарына таянып һәм боронғо Шәреҡтең социаль идеяларын ҡулланып, әл-Фараби йәмғиәт ҡоролошоноң төҙөк системаһын эшләй.
Яҡшы ҡалалар башында философ хакимдар тора, бер үк ваҡытта улар дини йәмәғәтселек етәксеһе лә була. Яҡшы ҡалаларҙа унда йәшәгән бөтәһен дә бәхетле итергә ынтылалар, унда изгелек һәм ғәҙеллек хөкөм һөрә. Яҡшы ҡалаларға Фараби наҙан ҡалаларҙы, халҡы ысын бәхет тураһында бер ни ҙә белмәгән һәм уға һис бер ынтылмаған, тик тән һаулығы, кәйеф-сафа, байлыҡ һәм ләззәт артынан ҡыуған ҡалаларҙы ҡаршы ҡуя.
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фараби музыка ғилеменә ҙур өлөш индерә. Был өлкәләге төп хеҙмәте — «Музыка тураһында ҙур китап» — Көнсығыш музыкаһы һәм боронғо грек музыкаль системаһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт сығанағы булып тора. Китабында Фараби музыкаға ентекле билдәләмә бирә, уның категорияларын аса, музыкаль әҫәрҙе хасил иткән элементтарҙы тасуирлай.
Әл-Фараби шулай уҡ «Музыка тураһында һүҙ» һәм «Ритмдарҙы классификациялау тураһында китап» яҙған.
Математика һәм астрономия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әл-Фараби Евклид һәм Птолемей хеҙмәттәренә аңлатмалар яҙған. «Геометрик төҙөлөштәр буйынса ҡулланма», «Йондоҙҙарҙың хөкөмдәрендә дөрөҫ булғандар һәм дөрөҫ булмағандар тураһында трактат» Фараби хеҙмәттәре булып тора.
Тәбиғәт фәндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Бушлыҡ тураһында һүҙ» (моғайын, вакуум тураһында тарихта беренсе хеҙмәттер)
- «Физика фәне элементтары тураһында юғары фекерләүҙәр китабы»
- «Химия сәнғәте кәрәклеге тураһында»
- «Хайуандарҙың ағзалары тураһында»
- «Кеше ағзалары тураһында»
Филология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Яҙыу сәнғәте тураһында китап»
- «Шиғыр һәм риторика тураһында китап»
- «Хәрефтәр һәм өндәр тураһында»
- «Риторика тураһында китап»
- «Каллиграфия тураһында китап»
- «Һүҙлектәр тураһында»
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡазағстандағы ҙур уҡыу йорто — Ҡаҙағстан Милли университеты уның исемен йөрөтә.
- Әл-Фараби исемендәге Шымкент мәҙәниәт педагогия институты.
- Ҡазағстандың күп ҡалаларында уның исемен йөрөткән урамдар бар.
- Алма-Ата һәм Төркөстан ҡалаларында һәйкәл ҡуйылған.
- 1975 йылда Мәскәүҙә, Алма-Атала һәм Бағдадта киң халыҡ-ара күләмдә Әл-Фарабиҙың тыуыуына 1100 йыл тулыу юбилейы үткәрелде.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118686097 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ Corbin Henry History of Islamic Philosophy — Kegan Paul, 2001. — ISBN 978-0-7103-0416-2.
- ↑ Dhanani, Alnoor (2007), "Fārābī: Abū Naṣr Muḥammad ibn Muḥammad ibn Tarkhān al‐Fārābī", in Thomas Hockey et al, The Biographical Encyclopedia of Astronomers, New York: Springer, pp. 356–7, ISBN 978-0-387-31022-0,   (PDF version)
- ↑ Согласно средневековым мусульманским источникам Фараби умер в возрасте 80 лет в 339 году хиджры.
- ↑ Gutas, Dimitri Farabi. Encyclopædia Iranica. 4 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ О родине Фараби см. например Бартольд В. В. Сочинения. М.: Изд-во АН СССР, 1963, т.1., С.234-236, Хайруллаев М. М. Абу Наср ал-Фараби, М.: Наука, 1982, С.41., Касымжанов А. Х. Абу-Наср аль-Фараби. М.: Мысль, 1982, С.7.
- ↑ John R. Pottenger Reaping the Whirlwind: Liberal Democracy and the Religious Axi — Washington, DC: Georgetown University Press, 2007. — 342 p. — (Religion and Politics series). — ISBN 1589011627.
- ↑ Edward A. Allworth The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History — Hoover Institution Press, 1990. — 424 б. — (Studies of Nationalities). — ISBN 0817987320.
- ↑ Хайруллаев М. М. Абу Наср ал-Фараби, М., 1982, С.48.
- ↑ Али Ахбар Хусейни. Мажму ал-авлиё. — Рукописный фонд Института востоковедения им. Беруни АН Республики Узбекистан, л. 230а.
- ↑ См. Абдугаффар Казвини. Нагаристани Гаффари. Бомбей. 1858, С.92.
- ↑ Статья «Фараби» в Новой философской энциклопедии (на сайте ИФ РАН).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ардакани, Р. Д. Фараби — основоположник исламской философии. Пер. с перс. А. Абсаликова. — М.: ООО «Садра», 2014. — 132 с. — ISBN 978-5-906016-37-9.
- Гафуров Б. Г., Касымжанов А. Х. Ал-Фараби в истории культуры. М., 1975.
- Даукеева С. Философия музыки Абу Насра Мухаммада аль-Фараби. Алматы: Фонд Сорос — Казахстан, 2002. — 352 с. — ISBN 9965-13-819-2.
- Касымжанов А. Х. Абу-Наср аль-Фараби. М.: Мысль, 1982.
- Кенисарин А. М., Нысанбаев А. Н. Становление историко-философских идей в учениях Аристотеля и аль-Фараби // Вопросы философии. — 2005. — № 7. — С.136-145.
- Кубесов А. Математическое наследие ал-Фараби. Алма-Ата: Наука, 1974.
- Нысанбаев А. Н. Развитие фарабиеведения в Казахстане: итоги, проблемы и перспективы. // Вопросы философии. № 5. 2011. С.119-129.
- Сагадеев А. В. Учение Ибн Рушда о соотношении философии, теологии и религии и его истоки в трудах ал-Фараби. — В кн.: Ал-Фараби. Научное творчество. М., 1975.
- Хайруллаев М. М. Фараби, эпоха и учение. Ташкент, 1975.
- Хайруллаев М. М. Абу Наср ал-Фараби: 873—950. М., 1982.
- Шаймухамбетова Г. Б. Учение Платона об идеях и теория разума ал-Фараби. В кн.: Ал-Фараби. Научное творчество. М., 1975.
- Туманян Т. Г., Держивицкий Е. В. Теория воспитания Платона в политической философии Ал-Фараби // Политика и образование. СПб. 2008. С. 135—148.
- Madkour J. La place d’al-Farabi dans l’ecole philosophique musulmane. P., 1934.
- Habib Hassan Touma. The Music of the Arabs. Trans. Laurie Schwartz. Portland (Oregon): Amadeus Press, 1996.
- Fakhry M. Al-Farabi, Founder of islamic neoplatonism: His life, works, and influence. Oxford: Oneworld Publications, 2002.
- Marcinkowski C. A Biographical note on Ibn Bajjah (Avempace) and an english translation of his Annotations to Al-Farabi’s «Isagoge». Iqbal Review, 43, p. 83-99.
- Reisman D. Al-Farabi and the Philosophical Curriculum. // Adamson P., Taylor R. The Cambridge Companion to Arabic Philosophy. Cambridge University Press, 2005.
- Corbin, H. History of Islamic Philosophy. London: Keagan Paul Int., 1993.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡалып:НФЭ
- Макаш У. О. Философские трактаты Аль-Фараби // Вестник КарГУ. — Караганда, 2004. — № 4.
- Алфараби, Абу-Наср Мохаммед // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.
- Абу Наср ал-Фарби // Казахстан. Национальная энциклопедия — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә Зәйнәб Биишева музейын асыу күҙаллана.
Музей яҙыусы оҙаҡ йылдар йәшәгән фатирҙа уның улы ғалим-химик Тельман Әминевтың башланғысы менән булдырылған. Бында көнкүреш әйберҙәре, китапхана шул килеш һаҡланған, Зәйнәб Биишеваның китаптары, ҡулъяҙмалары, портреттары, наградалары, бик күп документтары һәм фотоальбомдар тупланған. Экспозицияларҙан тыш, музейҙа яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында электрон материалдар менән танышырға мөмкин. Музейҙы киләһе йылда яҙыусының тыуыуына 110 йыл тулыуға ҡарата асыу билдәләнгән. Шуға тиклем бинаны кеше йәшәмәгән фондҡа күсереү мәсьәләләрен хәл итергә кәрәк. Шулай уҡ музейҙың рәсми сайтын булдырыу пландары бар, теләгән һәр кем ситтән тороп унда тупланған материалдар менән таныша алыр ине.


text:
Өшөрә (йылға)
Өшөрә — Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Елмерҙәк һыртынан башланған тау йылғаһы. Ул Белорет районының Уҫманғәле ауылы аша үтеп, Оло Инйәр йылғаһына ҡоя. Ҡушылдығы - Ноҡат йылғаһы. Ул Өшөрәнең тамағына килеп етеп, Уҫманғәле ауылы эргәһендә ҡоя.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уҫманғәле ауылы ҡарттары йылғаның атамаһын "өшөү" һүҙе менән бәйләй ине. Имеш, ҡыш берәү шул йылға буйынан ҡайтып килгәндә бик туңған да, теше-тешкә теймәй, "өшөтә" тип әйтәһе урынға "өшөрә" тип әйткән имеш, ти. Шунан бирле йылғаны ла "Өшөрә" тип атап йөрөй башлағандар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнын инә [1].
Һыу ресурстары федераль агентлығы РФ территорияһының һыу хужалығын районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, [1]:
- Дәүләт һыу реестрындағы һыу объекты коды — 10010200612111100019591
- Гидрологик өйрәнелгәнлеге буйынса коды (ГИ) — 111101959
- Бассейн коды — 10.01.02.006
- ГИ буйынса том номеры — 11
- ГИ буйынса сығарыу— 1
Йылға исеме менән бәйле ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шағирә Гүзәл Ситдиҡова Байыҡ сәсән иҫтәлегенә "Киске Өфө" гәзите үткәргән сәсәндәр бәйгеһендә үҙенә Өшөрә ҡушаматы алғайны (бәйге аноним рәүештә барҙы). Һуңынан ҡушаматты ул тыуған ауылының йылғаларының береһенә -Өшөрәгә бағышлап алғанын әйтте. "Айытҡужа һәм Өшөрә әйтеше" булып ул гәзиттең бер нисә һанында баҫылып сыҡты. Һөҙөмтәлә шағирә бәйгенең Гран-приһына лайыҡ булды [2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Государственный водный реестр РФ: Шура. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2012.
- ↑ http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2619
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- В статье использована информация, предоставленная Федеральным агентством водных ресурсов из перечня водных объектов, зарегистрированных в государственном водном реестре по состоянию на 29.03.2009. Перечень (rar-архив, 3,21 Мб).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- НИК Башкирская энциклопедия. Уҫманғәле
- С.Ғарипова. БАТЫР ТӨБӘГЕНДӘ БЕР КӨН, ЙӘҒНИ САЛАУАТ ЕРЕНДӘГЕ БАЙРАМ ТӘЬҪОРАТТАРЫ. — «Киске Өфө», 29 июнь, 2015


text:
- Подробности
- Просмотров: 574
ЕФРЕМКИН УРТА МӘКТӘБЕ, Ҡырмыҫҡалы р‑ны. 1893 й. башланғыс земство мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына, 1917 й. — 1-се баҫҡыс мәктәп, 1936 й. — тулы булмаған урта мәктәп, 1969 й. хәҙ. статусын ала. Уҡыу оҫтаханаһы, компьютер кабинеты, хәрби дан музейы, биҙәүҡулланма сәнғәте художество галереяһы бар. Урта мәктәпте 1,4 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2011). Мәктәп бинаһына уны тамамлаусылар И.А.Никитин (Афғанстанда хәрби хәрәкәттәр ваҡытында һәләк була) һәм Э.Л.Афанасьев (Чечняла һәләк була) хөрмәтенә мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған (2003).
Р.В.Иванова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Содержание
Закачек 3155
Средняя скорость 2994 Kb/s
Рабочая программа по родному (башкирскому) языку и литературе в 9 классе по учебнику Тикеева Д.С.
Предварительный просмотр:
по родному (башкирскому) языку и литературе
на 2015-2016 учебный год
общее количество часов – 68
количество часов в неделю – 2
Составлена в соответствии с программой по башкирскому языку и литературе для учащихся-башкир I – XI классов школ с русским языком обучения. Составители: Тикеев Д.С., Тулумбаев Х.А., Вильданов А.Х., Давлетшина М.С., Хуснутдинова Ф.А., Хажин В.И. . – Ижевск, “КнигоГрад”, 2008.
Учебник: Башкирский язык. Учебник по башкирскому языку и литературе для учащихся-башкир 9 класса русской школы.Тикеев Д.С.,Хуснутдинова Ф.Х.– Уфа: Китап, 2006
а ҙ наһына – 2 сәғәт и ҫ әбенән.
2014-2015 у ҡ ыу йылына
туған (баш ҡ орт) теленән һәм ә ҙ әбиәтенән
дөйөм сәғәттәр һаны – 68сәғәт
Баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте программаһы. (У ҡ ытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр ҙ ең I – XI кластары өсөн).
Тө ҙ өүселәре: Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х.,Дәүләтшина М.С.,Хөснөтдинова Ф.Ә., Хажин В.И.– Ижевск, “КнигоГрад” нәшриәте , 2008 йыл ниге ҙ ендә тө ҙ өлдө.
Дәреслек: Баш ҡ орт теле: Рус мәктәптәренең 9-сы класында у ҡ ыған баш ҡ орт балалары өсөн баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте дәреслеге.– Өфө: Китап, 2006
У ҡ ытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр ҙ ең 9-сы класы өсөн туған (баш ҡ орт) теленән һәм ә ҙ әбиәтенән
Баш ҡ ортостан Президентының 1999 йылдың 15 февралендәге Указы менән баш ҡ орт теле республикабы ҙҙ а, рус теле менән бер рәттән, дәүләт теле итеп ра ҫ ланды. Ошо указға ярашлы һәм Баш ҡ ортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы ниге ҙ ендә республика мәктәптәрендә у ҡ ытыу һәм тәрбиә биреү Концепцияһы тө ҙ өлдө. Унда милли мәктәптәр ҙ ә туған телдәр ҙ е у ҡ ытыу ҙ ың мөһим проблемалары, бурыстары һәм юлдары билдәләнде.
1995 йылда үткәрелгән Беренсе Бөтә донъя баш ҡ орттары Ҡ оролтайы, баш ҡ орт хал ҡ ын терге ҙ еү, туған телде, тарих менән йолалар ҙ ы, ә ҙ әбиәт менән мә ҙ әниәтте өйрәнеү кәрәклеген билдәләп, тейешле ҡ арар ҙ ар ҡ абул итте.
Эш программаһы Баш ҡ ортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан ра ҫ ланған «Баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте программаһы» (У ҡ ытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр ҙ ең I-XI кластары өсөн) ниге ҙ ендә тө ҙ өлдө. Тө ҙ өүселәре Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Дәүләтшина М.С.,Хөснөтдинова Ф.Ә, Хажин В.И. – Ижевск, “КнигоГрад” нәшриәте , 2008 йыл ниге ҙ ендә тө ҙ өлдө. Баш ҡ ортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тә ҡ дим ителгән программа Баш ҡ ортостан Республикаһы М9л97ез районы Муниципаль районы муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы Ерг9н урта дөйөм белем биреү у ҡ ыу планына ярашлы рәүештә тормош ҡ а ашырыла.
Эш программаһы 68 сәғәткә бүленгән (а ҙ наға 2 сәғәт).
Дәреслек: Баш ҡ орт теле: Рус мәктәптәренең 9-сы класында у ҡ ыған баш ҡ орт балалары өсөн баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте дәреслеге.– Өфө: Китап, 2006
Программа кимәле : базис
Программа буйынса баш ҡ орт теленә өйрәтеү ҙ ең ма ҡ саты һәм бурыстары:
- У ҡ ыусылар ҙ ы баш ҡ орт ә ҙ әби телендә дөрө ҫ һөйләшергә, өй ҙ ә, йәмәғәт урындарында, хе ҙ мәт процесында баш ҡ орт ә ҙ әби телен практик фай ҙ аланырға өйрәтеү.
- Баш ҡ орт теленең фонетик, лексик, грамматик нормалары буйынса белем һәм күнекмәләр биреү.
- Дәреслектәге, у ҡ ыу ҡ улланмаларындағы текстар ҙ ы, баш ҡ орт телендә сыға торған «Йәншишмә», «А ҡ бу ҙ ат», «Аманат», «Шоң ҡ ар», «Йәшлек» гәзит-журналдарын ү ҙ аллы һәм аңлы у ҡ ыу күнекмәләрен биреү.
- Аралашыу ҙ а кәрәк була торған типик һөйләмдәр ҙ е күсереп, ү ҙ фекер ҙ әрен билдәле кимәлдә ү ҙ аллы я ҙ ыу күнекмәләрен булдырыу.
- Баш ҡ орт телен өй ҙ ә, йәмәғәт тормошонда, хе ҙ мәт процесында практик фай ҙ аланырға өйрәтеү.
- Баш ҡ орт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балалар ҙ ы баш ҡ орт хал ҡ ының тарихы, мә ҙ әниәте, сәнғәте, ә ҙ әбиәте, милли йолалары, баш ҡ орт хал ҡ ының күренекле шәхестәре, улар ҙ ың эшмәкәрлеге, ижады һәм баш ҡ алар менән таныштырыу, балалар ҙ ы баш ҡ орт донъяһына алып инеү, баш ҡ орт хал ҡ ына, ү ҙҙ әре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.
У ҡ ытыусының тел буйынса у ҡ ыу- у ҡ ытыу методик комплекты:
«Баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте программаһы» (У ҡ ытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр ҙ ең I-XI кластары өсөн). Тө ҙ өүселәре Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Дәүләтшина М.С.,Хөснөтдинова Ф.Ә, Хажин В.И. – Ижевск, “КнигоГрад”, 2008 .
- Рус мәктәптәренең 9 класында у ҡ ыған баш ҡ орт балалары өсөн баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте дәреслеге. Өфө: Китап, 2006.
- М.Ғ Усманова, З.М Ғәбитова. Баш ҡ орт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. У ҡ ытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр ҙ ең 5-11 синыф у ҡ ыусылары өсөн ҡ улланма. Өфө, “Китап”, 2002.
- Искужина Ф.С ., «б1 бә кирова З.Ф. Баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбитенән иншалар йыйынты4ы .-Өфө,2008
- Толомбаев Х.А .,;2битова З.М., Ф2тихова Ш.Х. Баш7орт телен2н тестар 5-9 –сы кластар6а рус теленд2 у7ытыусы м2кт2пт2р 0с0н, )ф0, 2008
- Х9лилов А.М., Г9р9ева Р.М.,Арифуллина Н.М. Баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбитенән тестар (5-9 сы кластар) Өфө ,2007
- Толомбаев Х.А, Атна1олова С.В. Диктанттар йыйынты1ы : баш3орт телене 4 5-9 –сы класс у3ыусылары 0с0н 7 улланма .-)ф0 , Китап,2009
- Искужина Ф.С., В2лиева Г.Д. Баш7орт теленд2 текст теория3ы 32м методика3ы.-)ф0 : Китап,2011
- А6на4олов Р.;. М2кт2пт2 баш7орт теле у7ытыу методика3ы.-)ф0 : Китап,2011
- ;2битова З.М. У7ытыу рус теленд2 алып барыл4ан м2кт2пт2р6е8 9-11 –се кластары 0с0н « Баш7орт теле» д2реслеген2 методик к1р32тм2л2р . -)ф0 ,2009
- ;афаров Б.Б. «62би2т у7ытыу методика3ы.-)ф0 : Китап,2008
- Толомбаев Х.А.,Алсынбаева Р.Р. Баш7орт телен у7ытыу6а актив формалар 32 м алымдар: Баш7орт теле д2рест2ренд2 проектлау технология3ын 7улланыу : У7ытыусылар 0с0н 7улланма .- )ф0 :БМ ! И н2шри2те ,2006.
У ҡ ыусылар өсөн тел буйынса у ҡ ыу- у ҡ ытыу методик комплекты :
- Рус мәктәптәренең 9 класында у ҡ ыған баш ҡ орт балалары өсөн баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте дәреслеге. Өфө: Китап, 2006.
- Баш ҡ орт теле таблицалар ҙ а, схемалар ҙ а hәм ҡ ағи ҙ әләр ҙ ә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.
- Абдуллина Ф.Ф., Пс9нчин В.Ш. (с9 теле. Дидактик материалдар.8-9 –сы кластар .-%ф5 ,2009
Программа ү ҙ енсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Баш ҡ ортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан ра ҫ ланған «Баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте программаһы» (У ҡ ытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр ҙ ең I-IX кластары өсөн) ниге ҙ ендә тө ҙ өлдө. Тө ҙ өүселәре Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Дәүләтшина М.С.,Хөснөтдинова Ф.Ә, Хажин В.И. – Ижевск, “КнигоГрад”, 2008 .
Баш ҡ ортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тә ҡ дим ителгән программа, Баш ҡ ортостан Республика һ ы М9л97ез районы Муниципаль районы муниципаль д ө й ө м белем бире ү бюджет учреждение һ ы Ерг9н урта дөйөм белем биреү мәк т ә бене8 «У ҡ ыу планы»на ярашлы рәүештә тормош ҡ а ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормош ҡ а ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халы ҡ тары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Баш ҡ ортостан Республикаһы халы ҡ тары телдәре тураһында» Законы, Баш ҡ ортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы, Баш ҡ ортостан Республикаһында Милли мәғарифты ү ҫ тереү концепцияһы.
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора: т елмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу; телдең системаһын (фонетика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү; бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеү ҙ е кү ҙ уңында тота. Шулай у ҡ унда милли тәрбиә тураһында ла мәсьәлә күтәрелә .
Программаның йөкмәткеһе һәм тө ҙ өлөшө.
Рус һәм баш ҡ а мәктәптәр ҙ ә телде белмәгән балаларға баш ҡ орт телен өйрәтеү ҙ ең байта ҡ ү ҙ енсәлектәре бар. Улар ҙ ың иң мөһимдәрен һанап китәбе ҙ :
- Баш ҡ орт телен башланығыс кластар ҙ а алған белем һәм күнекмәләр ҙ е талаптарға ярашлы практик йүнәлештә тәрәнәйтеү, баш ҡ орт теленең өндәр системаһы, лексик байлығы, морфологик категориялары һәм синтаксик тө ҙ өлөшө тураһында белем биреү.
- Туған ә ҙ әбиәт материалы еңелдән ауырға барыу принцибына ярашлы урынлаштырыла. Йөкмәткеһендә ниге ҙҙ ә идея-тематик, тарихи-хронологик һәм жанр принцибы һа ҡ лана. Баш ҡ ортостандың мә ҙ әниәте, ә ҙ әбиәте, сәнғәте өйрәнелә.
- Баш ҡ орт теле мотла ҡ практик рәүештә өйрәнелә. Лингвистик һәм ә ҙ әби күренештәр, у ҡ ыу материалы ниге ҙ ендә, практик ҡ улланыу ма ҡ сатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
У ҡ ыусылар ҙ ың белем кимәленә талаптар
- Ҙ ур булмаған эпик ә ҫ әр ҙ әр ҙ е йәки улар ҙ ың ө ҙ өктәрен һөйләп биреү.
Художество ә ҫ әр ҙ әр ҙ е инсценировкалау.
- У ҡ ытыусы ҡ уйған проблемалы һорау яр ҙ амында геройға характеристика биреү.
- Тә ҡ дим ителгән ә ҫ әр ҙ әр ҙ е тәржемә итә белеү, таныш булмаған һү ҙҙ әр ҙ е айыра белеү.
- 12-14 шиғыр ҙ ы яттан тасуири һөйләй белеү.
- Эпик, лирик, лироэпик һәм драматик ә ҫ әр ҙ әр ҙ е айыра белеү.
- Һорау ҙ арға тулы яуап һәм герой ҙ арға баһалама биреү
- У ҡ ылған ә ҫ әр ҙ әргә ү ҙ мөнәсәбәтеңде белдерә белеү.
- Телмәр ағышында өндәр ҙ ең ү ҙ гәреүен айыра һәм аңлата белеү.
- Диалогтар ҙ а баш ҡ а кешеләр ҙ ең телмәрендәге орфоэпик хаталар ҙ ы кү ҙ әтә һәм төркөмләй белеү.
- Һү ҙ лектәр менән фай ҙ алана белеү
- Диктант, изложение һәи иншалар я ҙ ыу
У ҡ ыу-у ҡ ытыу программаһында планлаштарылған һө ҙ өмтәләр ҙ е ү ҙ ләштерелеүен баһалау
- Класта һәм өй ҙ ә баш ҡ арыла торған я ҙ ма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
- баш ҡ орт теленән төрлө типтағы күнегеү ҙ әр;
- тәржемә эштәре (баш ҡ орт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
- дәреслектәр ҙ әге ә ҙ әби текстарға пландар тө ҙ өү;
- һорау ҙ арға я ҙ ма яуаптар һәм иншалар;
- тел һәм ә ҙ әби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. тө ҙ өү.
- Баш ҡ орт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл а ҙ ағында, шулай у ҡ у ҡ ыу йылы башында инеү диктанты, ҙ ур темалар ҙ ан һуң йомға ҡ лау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын ү ҙ ләштереү ҙ е тикшереү ма ҡ сатында у ҙ ғарыла. Улар ҙ ың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡ атмарлылығынан, у ҡ ыусылар ҙ ың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн у ҡ ытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә фай ҙ алана ала.
- У ҡ ыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл а ҙ ағында йомға ҡ лау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә тө ҙ өлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәр ҙ е сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тә ҡ дим ителмәй.
Программа материалының ү ҙ ләштереү кимәле у ҡ ыусылар ҙ ың дәрестәр ҙ ә телдән биргән яуаптарына һәм я ҙ ма эштәренә ҡ арап баһалана. Бының өсөн баш ҡ орт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, я ҙ ма эштәр үткәреү ҡ арала:
Программа материалының ү ҙ ләштереү кимәле у ҡ ыусылар ҙ ың дәрестәр ҙ ә телдән биргән яуаптарына һәм я ҙ ма эштәренә ҡ арап баһалана. Бының өсөн баш ҡ орт теленән түбәндәге күләмдә контроль эштәр, я ҙ ма эштәр үткәреү ҡ арала:
Балалар6ы8 у7ыу 32л2тт2рен ба3алау
Йыл а6а4ына у7ыу ти6леге минутына т1б2нд2гес2 булыр4а тейеш


text:
- Подробности
- Просмотров: 408
КАМИЛОВ Феликс Хөсәйен улы (7.11.1940, Ташкент ҡ.), биохимик. БР ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1991), мед. ф. д‑ры (1977), проф. (1979). РФ‑тың (2004) һәм БССР‑ҙың (1991) атҡ. фән эшмәкәре. Силәбе мед. ин‑тын тамамлаған (1964), 1967 й. алып шунда уҡ эшләй. 1978 й. БДМУ‑ла: биол. һәм биоорганик химия каф. мөдире, бер үк ваҡытта 1982 й. алып дауалау ф‑ты деканы, 1983 й. башлап фәнни эштәр б‑са проректор, 1988—94 йй. ректор. Фәнни эшмәкәрлеге дарыуҙарҙың биохимик тәьҫир итеү механизмын, балаларҙа бешеү ауырыуы булғанда метаболизмдың боҙолоуын өйрәнеүгә; диоксинлы гербицидтар һәм полихлорлы бифенилдар тәьҫире ваҡытында геморрагик биҙгәкте, йөрәк‑ҡан тамырҙары ауырыуҙарын, тоташтырыусы һәм һөйәк туҡымалары патологияһын, эндокрин, гематологик, иммунохимик һәм репродуктив боҙолоуҙарҙы иртә диагностикалауҙың биохимик критерийҙарын эшләүгә, иммунологик әүҙемлеккә эйә пептидтар алыу ысулын үҙләштереүгә, йод етешмәүен иҫкәртеү өсөн биол. актив өҫтәмәләр һ.б. булдырыуға арналған. 600‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 35 уйлап табыу авторы. Бөтә Рәсәй биохимиктары йәмғиәтенең Башҡ‑н бүлексәһе рәйесе (1996 й. алып), БР ФА‑ның соматик һәм йоғошло ауырыуҙарҙы иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау б‑са ғилми советы рәйесе (1993 й. алып).
Хеҙм.: Иммунотропные эффекты феноксигербицидов. Уфа, 2000 (авторҙ.); Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом: вопросы патогенеза и диагностики. Уфа, 2002 (авторҙ.); Комплемент и антитела при онкологических заболеваниях. Уфа, 2011 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Илл.: Ф.Х.Камилев


text:
- Подробности
- Просмотров: 522
АЛТЫНҺЫУ ЫЛЫМЫҠТАР (Chrysophyta), ябай төҙөлөшлө үҫемлектәр бүлеге. 800 төрө билдәле, бөтә Ер шарында, башлыса сөсө, һирәгерәк тоҙло һыу ятҡылыҡтарында һәм диңгеҙҙәрҙә, бер нисә төрө тупраҡта таралған. Эукариот, бер күҙәнәкле (яңғыҙ йәки колониаль) йәки күп күҙәнәкле, микроскопик, хәрәкәтһеҙ йәки ирекле йәшәүсе ылымыҡ. Монада, амёба, пальмелла, һирәгерәк кокк, еп һәм пластинка һымаҡ төҙөлөшлө була. А.ы. монада стадияларында һәм формаларында төҙөлөшө һәм оҙонлоғо б‑са төрлө, һирәгерәк бер үк төрлө 1—2 (һирәкләп 4) ҡамсыһы бар. Күҙәнәгенең күпселек осраҡта күҙәнәк тышсаһы юҡ, ул ҡайһы ваҡыт плазмалемма йәки ваҡ кремнезём тәңкәләр (йыш ҡына ҡаты ҡабыҡ булып берләшеп үҫә) м‑н ҡапланған, һирәгерәк тышсаһына эзбизташ һәм тимер тоҙҙары һеңгән күҙәнәклектән төҙөлгән йорттарға бикләнгән. А.ы. хлоропластары составында a һәм c хлорофилдары, каротиндар һәм ксантофилдар, ш. иҫ. уларға алтынһыу һары йәки көрәнһыу төҫ биреүсе фукоксантин, бар. Ассимиляция матдәләре — пластиданан тыш майҙар һәм хризоламинарин. Вегетатив (күҙәнәктең икегә бүленеүе, колония тарҡалыуы, күп күҙәнәкле төрҙәрҙә ҡатлансыҡ айырылыуы һәм бөрөләнеү) йәки енесһеҙ (бер йәки ике ҡамсылы зооспоралар, амебоидтар, апланоспоралар м‑н), һирәкләп енси (гологамия, изогамия һәм автогамия) юл м‑н үрсей. А.ы. үҫеш циклына хас үҙенсәлек — цисталар барлыҡҡа килеү. Башҡортостанда башлыса әсе реакциялы мөхит булған сфагнум һаҙлығында, үле һыу ятҡылығында үҫә. Планктон (күпселек төрҙәре), бентос, нейстон составына инә, һыу экосистемаларының трофик сылбырының мөһим быуыны булып тора. Күп төрҙәре — һыу ятҡылыҡтарының таҙалыҡ күрһәткесе. Күпләп үҫкән осраҡта һыу йәшелләнеүгә килтерә. Ҡороған А.ы. сапропель составына инә.
Ф.Б.Шкундина
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 327
ПОНОМАРЁВ Николай Георгиевич (21.3.1900, Өфө – 19.5.1942, Ковров ҡ.), оптик, астрономия инструменттары конструкторы. ЛДУ‑ны тамамлаған. 1920 й. алып Ленинградта: Оптика һәм Астрономия ин‑ттарында, 1934 й. башлап Оптика‑механика з‑дында КБ етәксеһе, бер үк ваҡытта Пулково обсерваторияһы хеҙм‑ре. П. 30 сантиметрлы рефрактор; Пулково обсерваторияһында урынлаштырылған горизонталь ҡояш телескобын (1941, Д.Д.Мәҡсүтов м‑н берлектә); башнялы ҡояш телескобын уйлап сығарған; Абастуман астрофизика обсерваторияһы (Грузия) өсөн тәүге рефлектор проектын эшләгән; телескоптарҙың еңеләйтелгән кәрәҙле көҙгөләрен яһау өсөн быяла шариктарҙы юғары баҫымда формалау ысулын уйлап сығарған. П. идеялары Зеленчук обсерваторияһында урынлаштырылған 6 м диам. азимут телескобы конструкцияһының нигеҙенә һалынған (Ҡарасәй‑Черкес, 1976). Сталин пр. лауреаты (1941).
Әҙәб.: Е р г и н Ю.В. Уфимский физический институт (1919–1937). 2‑е изд., доп. Уфа, 2006.
Ю.В.Ергин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Березовский Иван Афанасьевич
Иван Афанасьевич Березовский (20 август 1906 йыл, Мариуполь ҡалаһы — 18 декабрь 1993 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — оло СССР химия сәнәғәтен ойоштороусы, «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, Салауат ҡалаһының почетлы гражданы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1906 йылдың 20 майында Мариуполь ҡалаһында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған[1].
Мәктәптән һуң 1919 йылдан 1921 йылға тиклем Эстон уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәтен тултырғас, Киев губернаһы крәҫтиәндәренә эшкә яллана. 1927 йылда Славянск ҡалаһы фарфор заводы фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәбенә уҡырға инә. Фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәбендә политсекретарь булып эшләй.
1928-1932 йылдарҙа Днепропетровск химия-технология институтында «Аммиак һәм азот ашламалары етештереү технологияһы» һөнәре буйынса уҡый. Институтты тамамлағандан һуң аспирантураға уҡырға инә. Тамбов ҡалаһында инженер, 1935 йылдан алып Сталиногорск ҡалаһында химия комбинаты инженеры, башлығы (1937—1938 йылдарҙа) булып эшләй.
1939 йылдан алып — химия сәнәғәте халыҡ комиссары урынбаҫары.
1943 йылда «Газоочистка» тресы идарасыһы вазифаһына күсерәләр, 1947 йылда 484-се һанлы завод директоры итеп тәғәйенләнә (Мәскәү ҡалаһы).
1952—1962 йылдарҙа Салауат ҡалаһында 18-се комбинат директоры, аҙаҡ — комбинат төҙөлөшө дирекцияһы директоры. Уның етәкселеге аҫтында 1957 йылда 18-се һанлы Салауат нефть химияһы комбинатында нефть эшкәртеү заводы төҙөлә, аммиак, карбамид, полиэтилен етештереү үҙләштерелә, Яңы Ишембай нефть эшкәртеү заводы, "Нефтехимик" мәҙәниәт һарайын төҙөүҙә ҡатнаша.
1965 йылдан Мәскәүҙә эшләй. 1993 йылда вафат була. Мәскәүҙә ерләнә.
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «БАССР-ҘЫҢ атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1965)
- «Салауат нефть химияһы комбинатының атҡаҙанған ветераны»
- Ленин ордены (1939)
- Дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1947, 1949, 1958, 1965)
- Салауат ҡалаһының почетлы гражданы
- «СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте алдынғыһы» тамғаһы (1967)
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«30-сы йылдарҙа Иван Афанасьевич химия комбинаты менән етәкселек иткәндә, уны халыҡ комиссары В. М. Каганович саҡыртып ала һәм тупһанан уҡ ҡысҡырып ебәрә: «Һин нимә унда ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнәһең? Нисек предприятиены туҡтатырға баҙнат иттең? Әгәр хәҙер үк эшләтеп ебәрмәһәң, лагерға оҙатам». Ләкин Березовский үҙ һүҙендә ныҡ тора – ремонтламайынса эшләтергә ярамай. Һәм Каганович, быға ышаныуы ла ҡыйын, сигенә….»
«Нефтехимик» журналы №2, 2005 В. А. Фершалов|Подпись='}}
- Березовский Иван Афанасьевич ҡатыны Елизавета Григорьевна (1906 йылда тыуған) менән Мәскәүҙә 1939 йылдың 9 майынан 1940 йыл бөткәнсе Яр буйы урамында 170-се фатирҙа (хөкүмәт йорто)[2], Салауат ҡалаһында — иҫке райондағы коттеджда (Пушкин урамында) йәшәйҙәр[3].
- Йәш белгестәр Анатолий һәм Валентина Кондратенколарҙың торлағы юҡлығы тураһында белеп ҡалғас, Березовский уларҙы балаһы менән, айырым инеү урыны эшләтеп, Салауаттағы коттеджына урынлаштыра.
- Салауат тыуған яҡты өйрәнеү музейында стилизация — 18-се комбинат директоры И. А. Березовскийҙың эш кабинеты һәм беренсе төҙөүселәрҙең эш шарттары — бар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Журнал «Нефтехимик» № 2, 2005 г.
- «Остаёмся с тобой, Салават» под ред. А. Т. Галиева, Уфа, Изд. «Лето», 2000 г. ISBN 5-87308-316-9


text:
- Подробности
- Просмотров: 444
ОЛО БАШҠОРТОСТАН, Б а ш ҡ о р т А в т о н о м и я л ы С о в е т С о ц и а л и с т и к Р е с п у б л и к а һ ы, Өфө губернаһы терр‑яһы ҡушылғандан һуң авт. Башҡ. республикаһына бирелгән исем. Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты һәм РКП(б)‑ның Башҡ‑н өлкә ком‑ты президиумдарының Өфө губ. АСБР составына ҡушыу т‑дағы ҡарарҙарын Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты 1922 й. 7 ғин. хуплай. Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1922 й. 14 июнендәге “Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы сиктәрен киңәйтеү тураһында” һәм 1922 й. 17 авг. “Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы сиктәрен өҫтәмә үҙгәртеү тураһында” декреттары б‑са О.Б. составына Бәләкәй Башҡортостан (Туҡ‑Соран кантонынан һәм Ялан кантонынан башҡа), Бөрө өйәҙе, Бәләбәй өйәҙе һәм Өфө өйәҙе инә. БАССР ҮБК‑ның 1922 й. 5 окт. ҡарары м‑н О.Б. терр‑яһы 8 кантонға: Арғаяш кантоны, Бөрө кантоны, Бәләбәй кантоны, Йылайыр кантоны, Мәсәғүт кантоны, Өфө кантоны, Стәрлетамаҡ кантоны һәм Тамъян‑Ҡатай кантонына бүленә. Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1923—29 йй. декреттары м‑н О.Б. сиктәре билдәләнә. О.Б. башҡорттарҙың 87%‑ы (1922) туплана, республиканың халҡы 3022 мең кешегә етә, терр‑яһы 156 мең км2 тәшкил итә. О.Б. ойошторолғас, Башҡорт милли хәрәкәтенең авт. Башҡ. республикаһының сиктәре һәм адм. ҡоролошо т‑дағы төп положениелары тормошҡа ашырыла. “О.Б.” атамаһы Бөтә Рәсәй ҮБК Президиумының һәм РСФСР ХКС‑ының 1930 й. 20 авг. “Башҡорт АССР‑ында кантондар һәм улустарға административ бүлеүҙе бөтөрөү, райондарға бүлеүҙе һәм район системаһы буйынса идара итеүҙе урынлаштырыу тураһында” ҡарарын (ҡара: Административ‑территориаль ҡоролош) ҡабул иткәнгә тиклем ҡулланыла.
Әҙәб.: Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики: сб. док. и материалов. Өфө, 1959.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. М.Х.Хужин
Картала: Оло Башҡортостан (1922)


text:
- Подробности
- Просмотров: 241
“УРАЛ МОСОЛМАНДАРЫНЫҢ КӨНКҮРЕШ ТАСУИРЛАМАҺЫ МЕНӘН МУЗЫКАҺЫ ҺӘМ ЙЫРҘАРЫ” (“Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта”), башҡорттар, татарҙар, типтәрҙәр һәм нуғайбәктәрҙең халыҡ муз. ижадына арналған ғилми баҫма (1897). С.Г.Рыбаков тарафынан 1893—94 йй. Көньяҡ Урал буйлап экспедиция ваҡытында тупланған материалдар нигеҙендә төҙөлә. Китап Урал һәм Урал алды төрки халыҡтарының муз. фольклоры б‑са рев‑цияға тиклемге тәүге һәм берҙән-бер академик баҫма булып тора. “Уралдың башҡа милләт халыҡтарының хәҙерге хәле һәм көнкүреше тураһында очерктар” (“Очерки быта и современного состояния инородцев Урала”) һәм “Урал мосолмандарының ижади әҫәрҙәре” (“Произведения творчества уральских мусульман”) бүлексәләренән торған инеш өлөшөндә халыҡ музыкаһы т‑да мәғлүмәттәр бирелә; “Уралдың башҡа милләт халыҡтарының баҫма ижады өлгөләре” (“Образцы книжного творчества инородцев Урала”) бүлегендә мөнәжәттәр һәм бәйеттәр тикшерелә; ноталар бүлегенә йырҙар һәм инструменталь көйҙәр (204, шуларҙың 128‑е — ҡурай өсөн) индерелгән; китап “Урал мосолмандары араһындағы йырсылар һәм музыканттар (сәйәхәт очерктары)” [“Певцы и музыканты среди уральских мусульман (очерки путешествия)”] бүлеге м‑н тамамлана. Йыйынтыҡҡа ҡушымталарҙа экспедиция маршруттарының картаһы, ҡалмыҡ, ҡаҙаҡ, әрмән халыҡтарының, ҡазан һәм әстерхан татарҙарының йырҙарын һәм көйҙәрен туплаған “Азиатский музыкальный журнал” (“Азия музыка журналы”, 1816), Орск өйәҙе 2‑се Этҡол а. башҡ. ҡурайсыһы Т. Ғөбәйҙуллиндың портреты бирелгән. Һәр йырсы һәм ҡурайсының репертуарын, уларҙың тышҡы ҡиәфәтен һәм башҡарыу манераһын, тыңлаусыларҙың нисек ҡабул итеүен, яҙмалар эшләнгән урын һәм шарттарҙы (юлда, төнгө усаҡ янында, трактирҙа, туйҙа һ.б.) һүрәтләү 19 б. аҙ. муз. көнкүреште асыҡ күҙ алдына баҫтыра. Башҡорттарҙың муз. мәҙәниәте үҙенсәлектәрен өйрәнеп, автор бер тауышлы муз. мәҙәниәтте асыҡлай, көйҙәрҙе һуҙып йырланғандарына, йәғни оҙон көйгә һәм тиҙ башҡарылғандарына бүлә; вокаль музыканы һәм музыка ҡоралында көйҙө башҡарғанда йырҙың легендаһын йәки барлыҡҡа килеү шарттарын һөйләүҙе, ҡурайҙың киң таралыуын, фәҡәт музыка ижад итеү һәм башҡарыу м‑н шөғөлләнгән халыҡ музыканттары барлығын билдәләй; яңғыҙ ике тауышлы өзләү процесын һ.б. һүрәтләй; муз. әҫәрҙәрҙе тематика б‑са төркөмдәргә бүлә: батырҙар һәм күренекле эшмәкәрҙәр (“Буранбай”, “Ҡаһым түрә”, “Салауат” һ.б.), тәбиғәт һәм хайуандар (“Ҡара юрға”, “Ҡурташ” һ.б.), өноҡшаштар (“Бүҙәнә”, “Кәкүк”, “Сыңрау торна” һ.б.), башҡорттар эшкәртмәһендә башҡа халыҡтарҙың әҫәрҙәре (“Барыня”, “Йылға буйлап” — “Вдоль по речке”, “Бесәнселәр” — “Косари” һ.б.). 2012 й. баҫма “Китап” нәшриәтендә ҡайтанан баҫтырып сығарыла.
Л.Ҡ.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 200
ТАТЫШ, Ағиҙел й. басс. күл, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Илеш р‑ны Иҫке Татыш а. эргәһендә урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 0,38 км2, оҙонлоғо яҡынса 4 км, макс. киңлеге 360 м. Иҫке үҙән, соҡоро даға һымаҡ (көньяҡҡа табан тарая). Тымыҡ күл. Тирә‑яҡ ландшафы аллювиаль, һаҙ тупраҡтарындағы һаҙланған болондарҙан, ҡыуаҡлыҡ һәм урмандарҙан тора, аҡ тал, һары тал һ.б. осрай. Яр буйын күл ҡамышы, ябай уҡъяпраҡ, яҫыяпраҡ екән һ.б. ҡаплаған, күлдә һары томбойоҡ, һыу үләненең төрлө төрҙәре үҫә. Ажау, алабуға, суртан, һары һәм көмөш табан балыҡ йәшәй, ҡыҫала бар. Көньяҡ өлөшөндә ышылдаҡ аҡҡош, алаҡаҙ, өйрәктәроя ҡора. Исеме антропонимдан алынған.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
АҘНА ЯҢЫЛЫҠТАРЫ. Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа бәйле тағы бер халыҡ яратҡан урын барлыҡҡа киләсәк
АҘНА ЯҢЫЛЫҠТАРЫ. Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа бәйле тағы бер халыҡ яратҡан урын барлыҡҡа киләсәк
Батырыбыҙҙың тыуған төйәгендә уның ауылы тергеҙеләсәк. Йәшәү өсөн түгел, этнотуризмды үҫтереү маҡсатында. Проект авторҙары уны мөмкин тиклем боронғо оригиналға оҡшатып эшләргә уйлай. Килгән ҡунаҡтар башҡорттоң көнкүреше менән танышып ҡына ҡалмай, үткәндәргә сәйәхәт ҡыла ала.Ауылда һөнәрселектәр эшләйәсәк. Шулай уҡ атта йөрөү, уҡ атыу кеүек күңел асыу саралары ла ҡаралған. Тик бына урында йәшәүселәр был проекттың тормошҡа ашырына ышанып етмәй. Улар әйтеүенсә, был ерҙәрҙә шайтандар хакимлыҡ итә. Сихри көстәр ситтән килеүселәр менән төрлө мутлыҡтар ҙа ҡылғылай. Шуға күрә туристарҙың килеүе икеле, тип борсола улар. Ниндәй серҙәр һаҡлай Салауат ере? Урындағы халыҡ күҙенә ниндәй шайтандар күренгән?


text:
Апрель
Апрель (Алағарай)
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үлемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2 апрель — Халыҡ-ара балалар китабы көнө
- 2 апрель — Халыҡтарҙың берләшеү көнө
- 7 апрель — Бөтә донъя сәләмәтлек көнө
- 12 апрель — Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө
- 18 апрель — Халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө
- 23 апрель — Халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғын яҡлау көнө
- 24 апрель — Бөтә донъя туғанлашҡан ҡалалар көнө
- 24 апрель — Йәштәрҙең халыҡ-ара теләктәшлек көнө
- 28 апрель — Бөтә донъя хеҙмәтте һаҡлау көнө
- 29 апрель — Халыҡ-ара бейеү көнө
Рәсәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 7 апрель — Һыу аҫты кәмәләрендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө
- 8 апрель — Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре көнө
- 8 апрель — Хәрби комиссариаттар хеҙмәткәрҙәре көнө
- 11 апрель — Фашистик концлагерь тотҡондарын халыҡ-ара азат итеү көнө
- 12 апрель — Космонавтика көнө
- 15 апрель — Фән көнө
- 15 апрель — Радиоэлектрон көрәш буйынса белгес көнө
- 21 апрель — Урындағы үҙидара көнө
- 26 апрель — Радиация аварияларында һәм фажиғәләрендә һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө
- 30 апрель — Янғындан һаҡлау көнө


text:
Йылан йылында тыуғандарҙың тәьҫораттарыМәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, йырсы Фирүзә Париж (Аллаярова): “Йондоҙнамәгә әллә ни әһәмиәт бирмәйем. Ер йөҙөндә холҡо менән дә, йөҙө менән дә тамсы һыуҙай бер-береһенә оҡшаған әҙәм заты юҡтыр. Әгәр бер...
Иш янына ҡуш2012 йылда бала тәрбиәләүсе ғаиләләрҙе яҡлау буйынса күрелгән ҡайһы бер саралар 2013 йылдың 1 ғинуарынан Башҡортостанда йән башына уртаса табыш йәшәү минимумынан (5600 һумдан) артмаған өс һәм унан күберәк бала тәрбиәләүсе ғаиләләргә 1,5 – 3 йәшкә...
Йµрәгенән – моңдар, теленән бал тамаҺағынһаң, һарғайһаң, Хәбәр һал елдәргә, Мин килеп етермен Һин көткән ерҙәргә... Йор һүҙле, киң күңелле, мөләйем йөҙлө йырсыбыҙ, композиторыбыҙ Нурия Абдуллина килен булып төшөп, балалар үҫтергән, ғүмеренең сәскәләй сағы үткән Ейәнсура ерен...
Стихи Юмабики ИльясовойДонъя миңә яңы яраламы, Түңкәрелеп, ҡупҡанмы ҡиәмәт, Селпәрәмә килә табынғаным, Ни ҡәҙерле миңә, нимә ҡиммәт? Саҡ көн кеүек ҡалҡҡан ят был Ергә Бар ҡылған да Хоҙай мин – бәндәне, Яңғыҙлыҡтан үрһәләнер сикте Сыҡмаҫ өмөт иткән йәнемдәге. Тирә-яғым –...
Тәҡдир һәм сабыйӘсәй менән атай сабыйын нисек кенә ҡурсаламаһын, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, донъяға тыуған һәр бәндәнең Юғары көс тарафынан билдәләнгән үҙ тәҡдире була. Баланы яҙмыш ҡаршылыҡтарынан һаҡлап булмай. Әммә үҙ аллы ҡарар ҡабул итеү, яҙмыш һынауын үтеү,...
Үҙемде ярата башлағас...Төшөнкө кәйефте, рухты күтәреү өсөн һәр кемдең үҙ ысулдары бар. Бөйөк актер һәм режиссер Чарли Чаплиндың исемен ишетеү менән үк йылмайғы килеп китә. Ә уның һәр саҡ юғары кәйефтә йөрөү һәм тирә-яғындағыларҙың да күңелен күтәреү өсөн үҙ ысулдары...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Проект тураһында
«Башҡортостандың электрон белем биреү» порталына рәхим итегеҙ!.
Порталдың миссияһы:белем биреү сифатын камиллаштырыу өсөн төрлө ҡатлам халҡына тәғәйенләнгән берҙәм мәғариф киңлеген булдырыу.
Порталдың төп бурыстары: электрон уҡытыу һәм дистанцион мәғариф технологиялары ярҙамында белемлелек кимәлен арттырыу; Башҡортостан Республикаһында электрон белем биреүҙе, заманса мәғлүмәт-коммуникация технологиялары менән файҙаланыусылар һанын үҫтереү.
Порталдың бурыстары:
- халыҡтың йәшәү урыны, физик хәленә ҡарамаҫтан төрлө кимәлдә юғары сифатлы белем алыу, уны камиллаштырыу йәки яңынан белем алыу мөмкинлеге биреү;
- сифатлы белем биреү контентына юл асыу һәм электрон мәғариф системаһында ҡатнашыусыларҙың берлектәге эшмәкәрлеген тәьмин итеү;
- электрон мәғариф контентына, шул иҫәптән башҡа порталдарҙа урынлашҡан мәғлүмәт менән файҙаланыу өсөн, берҙәм тоташыу урыны проектын ғәмәлгә ашырыу;
- порталды заманса белем биреү алымдары һәм уҡытыу технологиялары менән уртаҡлашыу майҙансығы булараҡ файҙаланыу.
Техническая поддержка портала
В случае возникновения технических проблем при работе с системой необходимо обращаться в техническую поддержку:
телефон: 8 (347) 258-81-28
E-mail: support@demiusgroup.ru
Организационные вопросы (пн-пт: с 9-00 до 18-00)
В случае возникновения организационных вопросов необходимо обращаться к следующим специалистам Госкомитета РБ по информатизации:


text:
- Подробности
- Просмотров: 324
ФРИСТАЙЛ (ингл. free — ирекле һәм style — стиль), саңғы спорты төрө. Саңғы акробатикаһында (трамплиндан акробатик элементтар яһап һикереү), могулда (ҡытыршылы трассанан тау саңғыларында тиҙлеккә төшөү, мотлаҡ һикереү м‑н), ски‑кроста (төрлө вираждар, тулҡын һәм трамплиндар кеүек ҡарлы ҡаршылыҡтар булған махсус трассала уҙыш), слоупстайлда (трассаның буйынан-буйына эҙмә-эҙлекле урынлашҡан трамплинда, пирамидала, перилала һ.б. акробатик һикереү сериялары башҡарыу) һәм хаф-пайпта (бер стенанан икенсеһенә күсеп төрлө акробатик трюктар эшләргә мөмкинлек биргән ҡар улағы буйлап тау саңғыларында төшөү) ярыштар айырыла. Башҡортостанда Ф. 1986 й. үҫеш ала, тау саңғыһы спорты һәм батутта һикереү м‑н шөғөлләнгән спортсыларҙың күбеһе Ф. б‑са саңғы акробатикаһында сығыш яһай башлай. 1990 й. Өфөлә Профсоюздар спорт йәмғиәтенең тау саңғыһы спорты б‑са ДЮСШ‑нда Ф. бүлексәһе асыла. Өфөлә ски‑кросс б‑са Рәсәй кубоктары этаптары һәм могул б‑са үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселеге (бөтәһе лә — 2005—06), могул б‑са Рәсәй кубогы финалы (2006), Халыҡ-ара ҡышҡы балалар уйындары сиктәрендә ски- кросс б‑са ярыштар (2013), Октябрьский ҡ. — үҫмер спортсылар һәм үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселеге һәм Рәсәй уҡыусылар Спартакиадаһының финалы (икеһе лә — 2011), Рәсәй Кубогы һәм Рәсәй чемпионаты (икеһе лә — 2012), үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселеге һәм Рәсәй уҡыусылары Спартакиадаһы финалы (икеһе лә — 2013) үткәрелә. Халыҡ‑ара ярыштарҙа Е.В.Королёва, А.В.Михайлов юғары һөҙөмтәләр күрһәтә, ш. уҡ могул б‑са А.С.Чистяков —Европа кубогының көмөш призёры (1997), ски‑кросс б‑са Д.А.Васильева — Бөтә донъя универсиадаһының бронза призёры, А.В.Данилов — Европа кубогы этабының көмөш призёры (икеһе лә — 2011), саңғы акробатикаһында К.С.Спиридонова — Европа кубогы этабы еңеүсеһе һәм дөйөм зачётта Европа кубогының көмөш призёры (икеһе лә — 2016), Т.С.Бабич — дөйөм зачётта Европа кубогының бронза призёры (2016) була. Респ. БР‑ҙың Тау саңғыһы һәм сноуборд үҙәк клубы эшләй, уның Өфөлә һәм Октябрьскийҙа Ф. бүлексәләре бар, уларҙа 200‑гә яҡын кеше шөғөлләнә (2016). Тау саңғыһы б‑са олимпия резервы спорт мәктәбе базаһында (Өфө) һәм “Өйәҙе тау” тау саңғыһы комплексында (Октябрьский) Ф. м‑н шөғөлләнеү өсөн махсус трассалар бар. 2006 й. алып БР Ф. Федерацияһы эшләй. Ф. м‑н тренерҙар Михайлов, Р.А.Муллағәлиев, А.В.Панов, Л.П.Финк һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Ришат Вәкил улы Ишембәтов етәкләгән Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты иң әүҙем эш алып барған йәмәғәт ойошмаларының береһе булараҡ билдәле. Тап уның уңған етәкселегендә ике йыл эсендә генә лә ғәйәт ҙур эштәр бойомға ашырылды һәм ашырыла. Тәбиғи, милләтебеҙҙе борсоған мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә район хакимиәте етәкселеге һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙа һәм ҡоролтайсыларға бар яҡлап […]
Продолжить чтение…
Баймаҡ районында ир-егеттәр ҡоро булдырыла
Ришат Вәкил улы Ишембәтов етәкләгән Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты иң әүҙем эш алып барған йәмәғәт ойошмаларының береһе булараҡ билдәле. Тап уның уңған етәкселегендә ике йыл эсендә генә лә ғәйәт ҙур эштәр бойомға ашырылды һәм ашырыла. Тәбиғи, милләтебеҙҙе борсоған мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә район хакимиәте етәкселеге һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙа һәм ҡоролтайсыларға бар яҡлап […]


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
ОРГАНИК ПЕРОКСИДТАР, дөйөм формулаһы R—On—R’ булған химик берләшмәләр, органик алыштырыусылар йәки водород атомы м‑н бәйле 2—4 кислород атомынан торған сылбырҙы үҙ эсенә ала. Алыштырыусы төрөнә ҡарап (R, R') гидропероксидтар, пероксикислоталар, пероксиэфирҙар һ.б. айырыла. Гидропероксидтар, пероксинитраттар — фотохимик смог компоненттары. Тере организмдарҙа О.п. липидтар окисланғанда барлыҡҡа килә; уларҙың патология йәки тышҡы йоғонто (мәҫ., нурҙан зарарланыу) арҡаһында контролһеҙ тупланыуы күҙәнәктәрҙең һәм, ғөмүмән, организмдың һәләк булыуына килтерә. Ирекле радикалдар (радикаллы реакциялар, полимерлашыу, каучукты вулканизациялау һ.б. инициаторҙары) барлыҡҡа килеү м‑н пероксид бәйләнеше б‑са тарҡала; окисландырыу үҙенсәлеге бар (кислородлы продукттар алыу өсөн ҡулланыла), алмаш валентлыҡ металдары булғанда һәм фото нурланышында шартлайҙар. Тирене һәм лайлалы тиресәләрҙе ҡуҙғыта. Пероксид төркөмө органик молекулаға кислород, озон м‑н тәьҫир итешкәндә индерелә, башҡа О.п. углеводородтарҙы автоокисландырыу, спирт, эфир, алкилгалогенид һ.б. м‑н водород пероксидын һәм уның тоҙҙарын тура алкиллаштырыу, пероксикислоталар альдегидтарҙы автоокисландырыу юлы м‑н алына. Туҡымаларҙы һәм аҙыҡ‑түлек продукттарын ағартыу өсөн, дизель яғыулығына өҫтәмә булараҡ, елем композицияларының һәм лактарҙың компоненттары булараҡ ҡулланыла. Башҡортостанда 1964 й. Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”) кумилгидропероксид нигеҙендә күп күләмле фенол һәм ацетон етештереү башлана. 70—90‑сы йй. Химия ин‑тында (В.Д.Комиссаров, В.В.Шерешовец) тәүге тапҡыр О.п. яңы кластары — триоксидтар, гидротриоксидтар, озонидтар, озон комплекстары — синтезлана, уларҙың физик‑химик үҙенсәлектәре өйрәнелә; диоксирандарҙың үҙенсәлектәренә тикшеренеүҙәр үткәрелә. Гидроперекислы эпоксидлау реакцияларының стереойүнәлеше м‑н идара итеүҙең фәнни нигеҙҙәре эшләнә (У.М. Джемилев, Г.А.Толстиков, В.П.Юрьев һ.б.). Цикллы О.п. люминесцентлы реакциялары (В.П.Казаков), сульфонадкислоталарҙың үҙенсәлектәре (Р.Л.Сафиуллин), О.п. физик һәм квант химияһы (С.Л.Хурсан) тикшерелә.
Әҙәб.: А н т о н о в с к и й В.Л., Х у р с а н С.Л. Физическая химия органических пероксидов. М., 2003.
С.Л.Хурсан
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Алыҫ барған поездарға билеттар 90 тәүлек алдан һатыла башлай
Алыҫ барған поездарға билеттар 90 тәүлек алдан һатыла башлай Фото: Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе
ӨФӨ, 2017 йыл, 6 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Рәсәй тимер юлдары поездарға билеттарҙың 90 тәүлек алдан һатыла башлауы хаҡында белдерҙе. Был турала «Известия» гәзите хәбәр итә «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә һылтанып.
10 декабрҙән алыҫ барған поездарға һәм дәүләт эсендә йөрөгән тағылмалы вагондарға 90 тәүлек алдан билеттар һатыла башлай. Билетты тимер юл кассаларында һәм Рәсәй тимер юлдарының рәсми сайтында алырға мөмкин.
Рәсәй тимер юлдары етәкселеге фекеренсә, был сара пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү сифатын яҡшыртырға һәм ташыу уңайлығын күтәреүгә булышлыҡ итәсәк.
Әлеге ваҡытта алыҫ барған поездарға билеттарҙы 60 көн алдан алырға мөмкин. 2016 йылғаса билетты резервта һаҡлау ваҡыты 45 тәүлек тәшкил итте.