text:
- Подробности
- Просмотров: 239
ТАУ СӘНӘҒӘТЕ КРӘҪТИӘНДӘРЕ, Рәсәйҙә 17—19 бб. төп һалымдарын тау заводтарында эшләп түләгән крәҫтиәндәр. Башлыса батша һарайы крәҫтиәндәре, дәүләт крәҫтиәндәре, алпауыт крәҫтиәндәре, удел крәҫтиәндәре, ялланма эшселәрҙән торған. Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәргә һәм посессион крәҫтиәндәргә бүленгәндәр. Күбеһенсә ярҙамсы эштәрҙе башҡарғандар: утын әҙерләп ташығандар, мәғдән сығарғандар, күмер яндырғандар, завод биналары, юлдар төҙөгәндәр һәм йүнәткәндәр. 1724 й. 13 ғин. указ б‑са Т.с.к. эш хаҡы билдәләнгән: йәйен — көнөнә 10 тин (атһыҙ — 5), ҡышын — 6 тин (атһыҙ — 4). Шулай уҡ игенселек (ер бүлеменә йорт, баҫыу һәм сабынлыҡ биләмәләре ингән) м‑н шөғөлләнгәндәр, мал тотҡандар (башлыса төрлө завод эштәрен башҡарыу өсөн ат үрсеткәндәр). Үҙ хужалыҡтарында эшләү өсөн 1 майҙан — 1 июнгә һәм 10 июлдән 1 сент. тиклем завод эштәренән бушатылғандар. Т.с.к. рекрутҡа алынмаған. Башҡортостанда Т.с.к. 18 б. башында тау сәнәғәте нығынған осорҙа барлыҡҡа килә. Батша һарайы, дәүләт (яҡындағы ауыл крәҫтиәндәре беркетелгән), алпауыт (һатып алынғандан һуң заводҡа күсерелгәндәр һәм үҙҙәре м‑н килтерелгәндәр) һәм яһаҡлы крәҫтиәндәрҙән, халыҡтың төрлө соц. төркөмдәренән сыҡҡан ялланма эшселәрҙән ойошторолған. Башҡорттар ш. уҡ заводҡа эшкә ялланған: күберәк мәғдән сығарыу (ҡара: Мәғдән белгестәре һәм мәғдән эҙләүселәр), төрлө йөк ташыу, утын әҙерләү м‑н шөғөлләнгәндәр. 18 б. аҙ. Башҡортостан заводтарында 90 меңгә яҡын Т.с.к. (ир‑ат) иҫәпләнгән. Ырымбур губернаһында, 7‑се ревизия (1825) мәғлүмәттәре б‑са, 22 меңдән ашыу Т.с.к. (ир‑ат) булған, шуларҙан Өфө өйәҙендә — 9,8 (44,3%), Стәрлетамаҡ өйәҙендә — 6,4 (28,8%), Верхнеурал өйәҙендә — 2,4 (10,7%), Бәләбәй өйәҙендә — 1,4 (6,3%), Ырымбур өйәҙендә — яҡынса 1,4 (6,2%), Минзәлә өйәҙендә — яҡынса 0,5 (2,2%), Бөгөлмә өйәҙендә 0,2 меңдән ашыу кеше (1,1%); 10‑сы ревизия (1858) мәғлүмәттәре б‑са — 40,7 меңдән ашыу кеше, шуларҙан Өфө өйәҙендә — 19,3 (47,6%), Стәрлетамаҡ өйәҙендә — 13,6 (33,4%), Ырымбур өйәҙендә — 2,4 (5,8%), Верхнеурал өйәҙендә — 2,3 (5,7%), Бәләбәй өйәҙендә — 2,1 (5,1%), Бөгөлмә өйәҙендә — 0,5 (1,2%), Минзәлә өйәҙендә — 0,4 (0,9%). Крәҫтиән реформаһы алдынан 43 меңдән ашыу Т.с.к. (ир‑ат) иҫәпләнгән, шуларҙың 38,4 меңдән ашыуы — аҫаба, 4,6 меңдән ашыуы посессион заводтарға ҡараған. Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) Богоявленск заводы, Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы, Воскресенка заводы, Златоуст (Косотур) заводы, Ирген заводтары, Кәҫлезаводы, Ҡананикольск заводы, Ҡыштым заводтары, Троицк заводтары, Түб. Әүжән-Петровск заводы, Уй заводы крәҫтиәндәре ҡатнашҡан. Т.с.к. күбеһе яйлап тау сәнәғәте эшселәре составына ингән (ҡара: Эшселәр синыфы).
Әҙәб.: К у л б а х т и н Н.М. Горнозаводская промышленность Башкортостана в XVIII веке. Уфа, 2000.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 146
Балалар баҡсаһына йөрөтөргәме, юҡмы?
Махсус бит / Проблема // 15-02-2011, 10:05
Мәктәпкәсә йәштәге баланы балалар баҡсаһына урынлаштырыу бер мәсьәлә булһа, икенсеһе – унда баланың күнегеп китеүе. Сөнки ғаиләлә һәр саҡ ата-әсәһенең, башҡа туғандарының иғтибары үҙәгендә булып өйрәнгән бәләкәскә ят мөхиткә, тәрбиәселәргә һәм балаларға өйрәнеп китеүе еңелдән түгел. Шуға күрә балалар баҡсаһына биреү мәсьәләһен, уның төрлө яҡтарын уйлап, өйҙә яҡшыраҡ булырмы, балалар баҡсаһындамы – сағыштырып ҡарап хәл итергә кәңәш итер инек....
Сусҡа күҙе йондоҙ күрмәҫ
Махсус бит // 12-02-2011, 11:43
Хәҙерге заман гөрләп, аҡтарылып аҡҡан ташҡын йылға менән бер. Ул таштарҙы ҡуҙғатырға маташа, ярҙарҙы йыуа, ағас-ҡыуаҡтарҙы тамырынан аҡтара. Монтарлы һыуҙың төбөндә һәр саҡ ҡом ҡайнай, өҫтөндә сүп-сар өйөрөлә.
Ошо күренештең сағылышылыр инде, Мәскәү гәзиттәренең ҡайһыһын ғына асма, олигархтар һәм милек бүлешеү тураһында мәҡәләләргә төртөләһең. Теманың көнүҙәк булыуы Рәсәйҙә баҙар иҡтисадының формалашыуы ниндәйерәк баҫҡыста тороуын күрһәтә. Әйткәндәй, миңә ошо мәсьәләләр буйынса гәзит һәм журналдарҙа, радиолағы сығыштарҙа ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашыу форсаты булды....
Ошо күренештең сағылышылыр инде, Мәскәү гәзиттәренең ҡайһыһын ғына асма, олигархтар һәм милек бүлешеү тураһында мәҡәләләргә төртөләһең. Теманың көнүҙәк булыуы Рәсәйҙә баҙар иҡтисадының формалашыуы ниндәйерәк баҫҡыста тороуын күрһәтә. Әйткәндәй, миңә ошо мәсьәләләр буйынса гәзит һәм журналдарҙа, радиолағы сығыштарҙа ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашыу форсаты булды....
Ғәйебен таныны, бурысын түләмәне
Махсус бит / Проблема // 12-02-2011, 11:38
Гәзитебеҙ редакцияһына Сибай ҡалаһынан ошондай йөкмәткеле хат килде:
«Хөрмәтле редакция!
«ИП Куликова» шәхси эшҡыуарҙың һөт заводында эшләп-эшләп, әлеге ваҡытта үҙебеҙгә тейеш эш хаҡын түләтә алмайбыҙ.
Куликова Екатерина Андреевна беҙгә, үҙенең эшселәренә, 2009 йылдың 1 ноябренән эш хаҡы түләгәне юҡ. Һуңғы ике йылда, эш хаҡы алыуҙан төңөлөп, күптәр эштән сығып бөттө. 2010 йылдың 24 ноябрендә, коллективтың ғаризаһына ярашлы, Куликова суд яуаплылығына тарттырылды һәм ғәйепле тип табылды. Әммә, судтан һуң ике ай үтеүгә ҡарамаҫтан, беҙ һаман үҙ аҡсабыҙҙы ала алмайбыҙ, бер ниндәй ҙә ыңғай хәрәкәт юҡ был йүнәлештә. Телевизорҙан Рәсәй Президенты ла, Башҡортостан Президенты ла даими рәүештә, эш хаҡы түләмәүселәргә ҡаршы ныҡлап көрәшергә кәрәк, тип һөйләй. Әммә Куликова ханымды суд та, приставтар ҙа ҡурҡыта алмай, күрәһең. Хәҙер инде икенсе кеше исеменә күсереп яҙылған һөт комбинаты һаман да эшләй, уның продукцияһын Магнитогорск, Орск, хатта Сибай магазиндарында ла күрергә була, ә беҙгә эш хаҡы буйынса бурыстарҙы берәү ҙә түләргә йыйынмай. Беҙҙең хәлде гәзит аша фаш итһәгеҙ, бәлки, Куликова Екатерина Андреевна оялыр, йә булмаһа, хоҡуҡ яҡлау органдары проблемаларыбыҙға иғтибар итер ине. Балаларын мәктәпкә әҙерләй алмай, коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләй алмай хитланған ғаилә башлыҡтарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы аңлап, хәлебеҙгә инер кеше табылыр, бәлки.
Ихтирам менән – «ИП Куликова»ның элекке эшселәре төркөмө»....
«Хөрмәтле редакция!
«ИП Куликова» шәхси эшҡыуарҙың һөт заводында эшләп-эшләп, әлеге ваҡытта үҙебеҙгә тейеш эш хаҡын түләтә алмайбыҙ.
Куликова Екатерина Андреевна беҙгә, үҙенең эшселәренә, 2009 йылдың 1 ноябренән эш хаҡы түләгәне юҡ. Һуңғы ике йылда, эш хаҡы алыуҙан төңөлөп, күптәр эштән сығып бөттө. 2010 йылдың 24 ноябрендә, коллективтың ғаризаһына ярашлы, Куликова суд яуаплылығына тарттырылды һәм ғәйепле тип табылды. Әммә, судтан һуң ике ай үтеүгә ҡарамаҫтан, беҙ һаман үҙ аҡсабыҙҙы ала алмайбыҙ, бер ниндәй ҙә ыңғай хәрәкәт юҡ был йүнәлештә. Телевизорҙан Рәсәй Президенты ла, Башҡортостан Президенты ла даими рәүештә, эш хаҡы түләмәүселәргә ҡаршы ныҡлап көрәшергә кәрәк, тип һөйләй. Әммә Куликова ханымды суд та, приставтар ҙа ҡурҡыта алмай, күрәһең. Хәҙер инде икенсе кеше исеменә күсереп яҙылған һөт комбинаты һаман да эшләй, уның продукцияһын Магнитогорск, Орск, хатта Сибай магазиндарында ла күрергә була, ә беҙгә эш хаҡы буйынса бурыстарҙы берәү ҙә түләргә йыйынмай. Беҙҙең хәлде гәзит аша фаш итһәгеҙ, бәлки, Куликова Екатерина Андреевна оялыр, йә булмаһа, хоҡуҡ яҡлау органдары проблемаларыбыҙға иғтибар итер ине. Балаларын мәктәпкә әҙерләй алмай, коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләй алмай хитланған ғаилә башлыҡтарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы аңлап, хәлебеҙгә инер кеше табылыр, бәлки.
Ихтирам менән – «ИП Куликова»ның элекке эшселәре төркөмө»....
Гөл һайлайбыҙ
Махсус бит // 12-02-2011, 11:05
Тышта һалҡын ҡыш, уның төҫтәре лә тыныс ҡына, сағыу түгел. Донъяның бер мөйөшөндә генә булһа ла йәйҙең сағыу төҫтәрен күрге, матур сәскәләргә төрөнгө килә.
Йортҡа йәй еҫен, төҫөн, тәмен килтереү өсөн бер юл бар – ул гөлдәр ултыртыу. Бөгөн беҙ үҙебеҙ үрсеткән гөлдәр хаҡында түгел, һатып алынған гөлдәр хаҡында һөйләмәксебеҙ. Беренсенән, уларҙы йортҡа алып ҡайтҡас, нисек ҡарарға, нисек һайлап алырға тигән һорауҙар күптәрҙе борсой. Икенсенән, һатып алынған гөлдәрҙе бүләк итеү модаһы һаман дауам итә, ә улары бер аҙна тирәһендә ҡорой ҙа ҡуя....
Йортҡа йәй еҫен, төҫөн, тәмен килтереү өсөн бер юл бар – ул гөлдәр ултыртыу. Бөгөн беҙ үҙебеҙ үрсеткән гөлдәр хаҡында түгел, һатып алынған гөлдәр хаҡында һөйләмәксебеҙ. Беренсенән, уларҙы йортҡа алып ҡайтҡас, нисек ҡарарға, нисек һайлап алырға тигән һорауҙар күптәрҙе борсой. Икенсенән, һатып алынған гөлдәрҙе бүләк итеү модаһы һаман дауам итә, ә улары бер аҙна тирәһендә ҡорой ҙа ҡуя....
Быҙауҡайҙың тәүге көндәре
Махсус бит // 12-02-2011, 11:04
Хәҙер, быҙау тыуғас, уны һыйырға ғына ҡушып ҡуйыу, теләгән бер ваҡытта бесән ашата башлау ғәҙәте бөттө – кешеләр малды әллә ни күп булмаһа ла, берәгәйле итеп аҫрарға тырыша. Шуға ла һыйыр быҙаулау менән уны яҡшылап тәрбиәләй башларға кәрәклеген һәр кем аңлай. Малды бер өҙлөктөрһәң, йүнле тоҡом да, күп һөт тә, тәмле һәм күп ит тә көтөргә кәрәкмәгәнлеген аңлайбыҙ....
ҠОШ-ҠОРТ АҪРАУ ОТОШЛО
Махсус бит // 12-02-2011, 11:02
Ҡаты ҡыш көндәре үтеп, саҡ ҡына яҙ һиҙелә башлау менән шәхси хужалыҡтарҙа ҡош-ҡорт үрсетә башлайҙар. Шөкөр, хәҙер себештәрҙең төрлөһөн һайлап алырға мөмкинлек бар. Ҙурлығын да ҡарап, тоҡомоноң да иң шәбен, үҙеңдең хужалығыңа тура килгәнен табырға була. Шулай ҙа һатып алынған себештәрҙең йыш ҡына үлеүе күңелде ҡыра. Әлбиттә, йомортҡанан яңы ғына сыҡҡан себештәрҙең үлеүенең сәбәптәре төрлө булыуы мөмкин. Шулай уҡ тауыҡтарҙың йомортҡаны аҙ һалыуы ла йыш күҙәтелә. Бөгөн тауыҡ аҫрау өсөн ябай ғына кәңәштәр бирмәксебеҙ. Уларҙы тотоу өсөн артыҡ сығымдар ҙа кәрәкмәй, күп ваҡыт та талап ителмәй....
Бөтә бәлә эскелектән
Махсус бит / Проблема // 12-02-2011, 10:59
Республикабыҙҙа рәсми сәфәр менән Рәсәй Дәүләт Думаһының эксперт советы ағзаһы Владимир Жданов булып китте. Профессор өс көн дауамында уҡыу йорттарында, предприятиеларҙа айыҡ тормош, эскелектең кире эҙемтәләре буйынса лекциялар уҡыны, журналистар менән осрашты. Уның ҡыҙыҡлы тәҡдимдәрен, урынлы фекерҙәрен һеҙҙең иғтибарға еткерәбеҙ....
Әсәйем һабаҡтары
Махсус бит // 12-02-2011, 10:59
Ошо көндәрҙә Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, педагогия фәндәре докторы, БДУ профессоры Рафаэль Аҙнағолов үҙенең 70 йәшлек юбилейын билдәләй. Ул шулай уҡ «Йәшлек» гәзитенең тоғро дуҫы, әүҙем авторы ла. Рафаэль ағайҙы байрамы менән ихлас ҡотлап, һаулыҡ һәм оҙон ғүмер теләп, юбилей айҡанлы уның сираттағы фәһемле мәҡәләһен тәҡдим итәбеҙ....
"һалҡын һуғыш" әсирҙәреме беҙ?
Махсус бит / Проблема // 12-02-2011, 10:57
Беҙҙең донъя тотошлайы менән «Ниңә?», «Нисек?», «Нишләп улай?» тигән һорауҙарҙан, «Аһ-аһ!», «Бынағайыш!», «Ыстағәфирулла!» тигән аптырауҙарҙан тора кеүек. Уйлай китһәң, аҙым һайын нәҡ ошо һүҙҙәр тел осона килә лә ҡуя. Эшкә юлым баш ҡаланың транспорт та, кеше лә мыжғып торған Октябрь проспектының буйынан буйына һуҙылған. Туҡталышҡа сығып барғанда уҡ башымда үрҙә әйткән һорауҙар, аптырауҙар ҡайнай. Ниңә ошо подъезд шул тиклем тәмәке төпсөгөнә, төкөрөккә батҡан? Ниңә бынау йәш кенә ҡыҙыҡай ауыҙына тәмәке ҡабып, иртә менән айҡала-сайҡала китеп бара? Атаҡ-атаҡ! Был автобус водителе бүрәнә ташыймы, кешеләрҙеме? Магазиндағы (почтала, поликлиникала һ.б.) сиратта ниңә тик торғандан талашып китәләр һуң ул? Әйткәндәй, аҙыҡ-түлек хаҡтары нишләп улай, сүпрә ондо ҡабартҡандай, үҫә лә үҫә икән? Ҡыҫҡаһы, бер кем дә, бер нәмәне лә «йүгәнләй» алмай кеүек тойола....
Яҙмышҡа буйһонмағыҙ...
Махсус бит // 12-02-2011, 10:56
Мәктәптә уҡығанда баҙнатһыҙ ғына егет инем. Үтә лә шым, ҡыйыуһыҙ булғаныма күрә лә ҡыҙҙар миңә бик иғтибар итеп тә бармағандыр. Урта мәктәпте тамамлағас, ауыл хужалығы институтына ситтән тороп уҡырға индем. Үҙебеҙҙең совхозда механизатор булып эшләй башланым. Шул йылды ауылыбыҙға киномеханик булып бер сибәр ҡыҙ эшкә килде. Күҙем төштө бит шул һылыуға. Тик уны күреү өсөн генә киноға йөрөйөм....
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 198
УРБАНОБОТАНИКА, ҡалаларҙың флораһын һәм үҫемлектәр донъяһын өйрәнгән ботаника бүлеге. Башҡортостанда 20 б. башында А.К.Носков тарафынан тәүге тапҡыр Бөрө һәм Өфө ҡҡ., 1923 й. С.Ю.Липшиц тарафынан Өфөнөң һәм уның тирә-яғының (мосолман зыяраты терр‑яһынан алынған үҫемлектәрҙең гербарий өлгөләре МДУ‑ла һаҡлана) флораһын өйрәнеү башланған; Е.Н.Клобукова‑Алисова тарафынан 4500 биттән торған гербарий йыйылған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Украина ССР‑ы Фәндәр академияһы хеҙм‑рҙәре (Е.М.Брадис, Е.Д.Карнаух, М.И.Котов һ.б.), ш. уҡ В.И. Грубов тарафынан үҫемлектәрҙең респ. (ш. иҫ. ҡалалар терр‑яһында) таралыуы өйрәнелгән, тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре “Башҡорт АССР-ының үҫемлектәр белешмәһе” (“Определитель растений Башкирской АССР”; 1966) хеҙмәтендә дөйөмләштерелгән. 60–70‑се йй. Биология институтында — Өфөнөң тәбиғәт ҡомартҡылары терр‑яһында үҫкән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен һаҡлап ҡалыу мәсьәләләре (Е.В.Кучеров), 80– 90‑сы йй. Башҡорт дәүләт университетында (А.Р.Ишбирҙин, Б.М.Миркин) һәм Биология ин‑тында (Л.М.Ишбирҙина) Өфөнөң флораһы һәм үҫемлектәр донъяһы, уларҙың 80 йыл эсендә үҙгәреүенең динамикаһы һәм сәбәптәре өйрәнелгән. БДУ‑ла һәм Педагогия университетында — эпилиттар, эпифиттар һәм ҡала экосистемаларының башҡа аэрофиль (Ш.Р.Абдуллин, И.Е.Дубовик, М.Ю.Шәрипова һ.б.), сөсө һыу (Ф.Б.Шкундина) һәм тупраҡ ылымыҡтары (Дубовик, Р.Р.Кәбиров, Г.Ғ.Ҡужәхмәтов һ.б.), БДУ‑ла — синантроп ағас берләшмәләре (Ишбирҙин, Ишбирҙина), Ботаника баҡса‑институтында — Өфө газондарының фитоценоздары (И.Е.Анищенко), Биология ин‑тында мүк һымаҡтар һәм уларҙың антропоген субстраттарҙағы төркөмдәре (Э.З.Байышева), ҡалаларҙың тирә‑яҡ мөхите металдар м‑н бысраныуы шарттарында ағас тоҡомдарының экологик‑физиологик үҙенсәлектәре (Р.Х.Ғиниәтуллин, А.Ю.Кулагин һ.б.) өйрәнелгән. 21 б. башынан БДУ‑ла парктар һәм баҡсалар терр‑яһында үҫкән үҫемлектәрҙең файҙалы һәм һирәк осраған төрҙәрен (С.С.Хәйретдинов), Биология ин‑тында Өфө флораһының антропоген трансформацияһы кимәлен билдәләү һәм йәшел (һаҡлана торған) зонаһының тәбиғи үҫемлектәрен һаҡлау, биол. төрлөлөгөн (В.А.Едрёнкина, Миркин, А.Ә.Мулдашев һ.б.) асыҡлау б-са тикшеренеүҙәр алып барыла.
Әҙәб.: И ш б и р д и н а Л.М., И ш б и р д и н А.Р. Синантропные древесные сообщества г.Уфы //Ботанический журнал. 1991. Т.76. №4; Х а й р е т д и н о в С.С. Экологический мониторинг состояния парка им. Калинина //Журнал экологии и промышленной безопасности. 2007. №4.
А.Р.Ишбирҙин, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 551
АНТРОПОЛОГИК ТИПТАР, кешеләрҙең билдәле бер төркөмдәрен һүрәтләүсе физик төҙөлөштөң нәҫел билдәләре комплексы. А.т. расогенез һәм этногенез һөҙөмтәһендә формалаша. Антропологик тикшеренеүҙәр (ҡара: Антропология) башҡорттарҙың төп 4 антропологик тибы барлығын күрһәтә: субурал, понтий, аҡһыл европеоид, көньяҡ себер. Субурал тибы (баш һәм бит үлсәмдәре уртаса, танау буйы батынҡы, тиреһе, йомшаҡ тура сәстәре, күҙенең төҫлө селтәре сағыштырмаса асыҡ пигментациялы) Башҡортостандың төньяҡ‑көнбайыш һәм төньяҡ райондары башҡорттарына хас, ш. уҡ ханттарҙа, мансиҙарҙа, мариҙарҙа, удмурттарҙа, сыуаштарҙа, татарҙарҙа күҙәтелә. Понтий тибы (баш һәм бит үлсәмдәре ҙур, танау буйы төҙ йәки көмрө, тиреһе, тулҡынлы сәстәре, күҙенең төҫлө селтәре ҡуңыр пигментациялы) көньяҡ‑көнбайыш һәм көньяҡ‑көнсығыш райондары башҡорттарында осрай, үзбәк, тажик, төркмәндәрҙә киң таралған. Аҡһыл европеоид тибы (баш һәм бит үлсәмдәре ҙур, танауы төҙ, тиреһе, тура йәки тулҡынлы сәстәре, күҙенең төҫлө селтәре асыҡ пигментациялы) көнбайыш һәм төньяҡ‑көнбайыш райондары башҡорттарында осрай, ш. уҡ урыҫтарға, мариҙарға, удмурттарға, сыуаштарға һ.б. хас. Көньяҡ себер тибы (баш үлсәмдәре ҙур, киң оҙонса битле, танауы төҙ, тиреһе, шырт тура сәстәре, күҙенең төҫлө селтәре ҡуңыр пигментациялы) Урал аръяғы башҡорттарында, төньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ‑көнсығыш райондары башҡорттарында, ҡаҙаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, алтай халыҡтарында киң таралған. Дөйөм алғанда башҡорттар уртаса буйлы, баш һәм бит үлсәмдәре ҙур, тиреһе, сәстәре, күҙенең төҫлө селтәре ҡуңыр пигментациялы булыуы м‑н һыҙатлана һәм европеоид һәм монголоид расалары араһында урталыҡты алып тора. Төбәктең боронғо халҡы м‑н хәҙ. башҡорттарға ҡағылышлы краниологик мәғлүмәттәрҙең сағыштырма анализы күрһәтеүенсә, тәүге өс А.т. боронғораҡ. Европеоид тибы Көньяҡ Урал буйында неолит, бронза быуаты, иртә тимер быуат дәүерҙәрендә өҫтөнлөк итә. Субурал тибы — Пьяный Бор мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте халҡына; понтий тибы Савромат мәҙәниәте, Сармат мәҙәниәте халҡына хас. Көньяҡ себер тибы барлыҡҡа килеү төбәккә төрки ҡәбиләләр (9—12 бб.) һәм ҡыпсаҡтар (13—14 бб.) күсенеүе м‑н бәйле. Уның билдәләре Иҫке Муса ҡурғандары, Иҫке Хәлил ҡурғандары, Ҡаранай ҡурғандары, Мерәсем ҡурғандары, Мораҡай ҡурғандары, Һынташтамаҡ ҡурғандары материалдарында күҙәтелә.
Әҙәб.: Акимова М.С. Антропологические исследования в Башкирии // Антропология и геногеография. М., 1974.
Р.М.Йосопов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 465
ИҘЕБАЙ АҠБАЕВ, И.Янбаев (1732; башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1733—1800), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Уҫы даруғаһы Бөрөбаш а. (Мишкә р‑ны) марийы. 1773 й. декабрендә И.А. отряды Йәлдәк ҡәлғәһен ала. 1774 й. ғин.—апр. Уҫы һәм Себер даруғаларында баш күтәреүселәр отрядтары ойоштора. Май—июндә Бәхтейәр Ҡанҡаевтың берләштерелгән отряды составында О.И.Дуве етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа, Бөрөнө алыуҙа ҡатнаша, Абдулла Туҡтаров м‑н берлектә Өфө—Екатеринбург юлын күҙәтеү аҫтында тота. Окт. Ташкир а. әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында тотола. Тән язаһына дусар ителә, Ырымбур ҡ. һөргөнгә ебәрелә, һуңыраҡ улус хакимиәте яуаплылығына бирелә.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Таштимер ауылы
Таштимер ауылы
Әбйәлил районы Таштимер ауылы тарихенә килгәндә, боронғо документарға таянып яҙһаҡ, хаҡ ошолай; Ҡараһаҡал яуын баҫтырған ваҡытта 1740 йылдарҙа, батша карателдәре тарафынан ошо беҙҙен яҡтарҙа Өлкән һәм Бәләкәй Ҡыҙыл йылғалары буйында 43 ауыл, Ҡаға, Иләкте, Уҙән буйҙарында 73, ә Ҡырҡты тау тирәләй 100 ашыу ауылдар яндырыла, шуға ла ауылдарҙын исемдәрелә үҙгәреп һәм урындарыла тәүге урындарында тип әлеге ваҡытта әйтеп булмай.
Урал аръяғы волостарында әлеге документәр буйынса ошо 1740 йылда ғына 537 ауыл 3899 өйө һәм 3207 ҡаралты-һарайы менән яндырыла. Ә күпме яуҙар була 1704—1711, 1735—1739, 1740, 1755 йылдарҙа? Шуға ла карателдәр тарафынан яндырылған күп ауылдарҙын исемдәре юғалған, икенселәренен халҡы күсеп киткән, яңы исемдәр ҡушылған.
Беҙҙен халыҡ ярым күсмә торошло булған.Әммә 1812—1816, 1834, 1857—1859 йылдарҙа Оренбургтен хәрби губернаторҙары Г.С.Волконский, В.А.Перовский, А.А.Катенин тарафынан йәйләүҙәргә күсеп йөрөү тыйыла.
Шуға ла беҙҙен башҡорт үҙенен аҫаба ерен юғалтмаҫ өсөн йәшәгән ерҙәрен ауылдарға әйләндереп, шул властар алдында буйһоналар.Ауыл исемдәренә килгәндә, ошо ауылдарҙа йәшәүсе чине ҙур булған кешеләрҙе исемдәренән алына. Былар тирмә старшиналары, есаул, сотник, хорунжий, урядник һәм башҡа шундайыраҡ кешеләр исемдәре. Шулай уҡ хөрмәтле дин әһелдәренен исемдәрелә ҡушыла.Унан башҡа ҡайһы бер ауылдарға шул йәшәгән ерҙен исеме һәм йә иһә боронғо исемелә ҡала. Халыҡ ошо ауыл ерҙәренә һыйына, улар өҫтөнән ауыл сташиналары, тирмә башлыҡтары, йәки йөҙбашы ҡарауылсы булып тора. Былар батша властары тарафынан электән һалынған йөкләмә-бурыстарҙы һәм яһаҡ-түләүҙәр тәртиптә алып барыу өсөн эшләнә.
Был яҙылғандар күктән түгел, ә ысын барлыҡ документәрҙән. Бына ул ваҡытта был эш нисегерәк ойошторолған; Батша власы тарафынан бик күп һәм тентекле ревизиялар була. 18-се быуатта ғына биш, ә 19-сы быуаттын башында ғына тағы биш ревизия була. Был ревизияларҙа старшина, староста тарафтарынан мәғлүмәттәр йыйылып, ауыл йыйындарында өс тапҡыр тикшерелә. Был исемлектә (списектә) исемдәре, йәштәре, туғанлыҡтары тикшерелә. Ревизия эшләргә килгән батша дворяндары, чиновниктәре тарафынанда ошо документта йәшерелгән, йәки төшөп ҡалған кешеләр өсөн яуаплы кешеләргә ҡаты язалар була. Ревизия бланкыларында ғаиләләрҙен һәр береһенен исеме, фамилияһы, йәше, туғанлығы һәм дәрәжәһе күрһәтелә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы уң яҡҡа, ирҙәрҙе бланкынын һул яғына яҙып, тирмә һәм старосталар тарафынан ҡул ҡуйылып кантон хужаларына ебәрелгән. Бына шуға ла һеҙ уҙҙегеҙен шәжәрәгеҙҙе архив тарафынан эшләтһәгеҙ, андағы мәғлүмәттәр бик дөрөҫ.
Беҙҙен Таштимер ауылы шул элеке батша карателдәре тарафынан яндырылған берәй ауылдын ерелер инде. Янмаған, ҡырылмаған ауыл ҡалдымы икән. Америка индейстәренә киноларҙа ҡарап, иҫебеҙ китеп һоҡланабыҙ, үҙҙебеҙҙә 50 -се йылдарҙа советтәр тарафынан төшөрөлгән *Салауат Юлаев* киноһыла һәм һуңғараҡ төшөрөлгән *Кинйә*. Голливудтарға сценарийҙәр яҙһаҡ бына мы тигән кинолар төшөрөрҙәр ине беҙгә.
19 –сы быуаттын башында Ҡотлоғилде тигән ауыл барлыҡа килә, хәҙерге исеме Таштимер. Тирмә башлығы старшина Таштимер Ҡотлоғилден атаһы Ҡотлоғилде исемен иң башта йөрөтә ауыл. Шунан һуң аҙаҡ инде улы Таштимер исеме менән билдәле булып китә. Шулай уҡ был ауылда уларҙын улдары, туғандары Мырҙабай һәм Яманһары Ҡотлоғилдендәрҙә йәшәгәндәр. Мәғлүмәтә ауылда беренсе йәшәүселәрҙен ейәндәре Мөхәмәтхәниф һәм Мөхәмәтсадик Таштимеровтар тураһындала һүҙ бар. 1816 йылда ауылда бөтәһе 14 йорт һаналған. Өс ғаилә Тупаҡ, Балапан, Ҡусҡар ауылдарына күсеп киткәндәр. Был хәл ошо тирәләге халыҡтын бер яҡтан туғандар икәнен иҫбатлай. Тота килеп ул ваҡытта белмәгән ереңә күсеп китеү уңайлы мы. Үҙ туғандарын менән йәшәү хәйерле. Ә халыҡ ул ваҡытта үҙ туғанын ныҡ тартҡан, хәҙерге көндө беҙҙен хата бер әсәнән булһаҡта, үҙ туғандарыбыҙҙы тартмайбыҙ.
Ошо Ҡотлоғилде ауылы кешеһе Байсал Ырыҫбаев француздарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашып, император Наполеонды иленә тиклем ҡыуыу ҙа ҡатнаша. Батырлыҡтары өсөн медалдар ала. Береһе *Парижды 1814 йылдын 19 мартында алған өсөн*, икенсеһе *1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан өсөн*.
Ауыл хәлдәренә килгәндә, ул ваҡытта халыҡ мал тотҡан, 24 йорттан 20 -һе ваҡытлыса йәйләүҙәрҙә булған. Йәйләүҙәр Ҡыҙыл, Мәйгәште, Ҡырҡты буйҙарында урынлашҡан булғандар. Уларҙын ҡулында үҙ малдары 200 ат, 150 һыйыр, 80 һарыҡ, 30 кәзә булған. Бөтә ауылға 20 десятинә (1 десәтинә – 1.09 гектар) һөрөнтө ер булған. 1842 йылда 162 кешегә 825 бот иген сәскәндәр. (1 бот – 1 пуд – 16.3 килограм). Яманһары Ҡотлоғилдин 155 бот сәскән, Нәҙирғол Ғәиткилдин 130 бот иген йылына сәскән. 9 ревизия буйынса ауылдын халҡы 232 кешенән һәм 31 йортан торған.
1920 йылда 95 өй һаналып 470 кеше иҫәпкә алынған.
Таштимер ауылы Тамъян ырыуына ҡарай, боронғо Верхнеурал уезында булған. Хәҙер инде 1930 йылдын 20 авгусында барлыҡҡа килгән Әбйәлил районын бер ауылы. Урынлашыуы буйынса Көньяҡ Уралдын аръяғында. Ҡырҡты тауҙар теҙмәһенен алдында, эргәлә 20 саҡрым аралыҡта Азия-Европа линияһы Урал йылғаһы уртаһынан үтә. Эргәлә Талгиҙәр тауы, Сағыл тауҙар теҙмәһе.Тауҙар тәпәшәйеп, яланға тартҡан тирәлә, бик матур урында. Бер яҡтан тау урмандар китһә, икенсе яҡтан тигеҙлек башлана.Таштимер ауылы эргәһенән Мунсыҡ (Моһаҡ) йылғаһы ағып ята, түбәнерәк китә торғас исеме Йәнгелкәгә әйләнеп Урал йылғаһына барып ҡоя. Шулай уҡ Әбйәлил районы күлдәргә бай булғас, Таштимер ауылы тирәһендә лә күлдәр күп.
Эргәлә өс-дүрт саҡрым йыраҡлыҡта Йәлембәт, Әүмеш, Самар, Михайловка, Әбйәлил, Тупаҡ, Ҡужан, Салауат ауылдары ята. Магнитогорск ҡалаһына ла, Әбйәлил районы Асҡар үҙәгенә лә Таштимер ауылынан 20 саҡрым асфальт юл, Белорет һәм Сибай ҡалаларынала 80 километр ара. Үҙенсә бер үҙәктә урынлашҡан килеп сыға.
Электән Таштимер ауылы советы күрше Михайловка ауылында урынлашҡан. Урта белем мәктәбе һәм профессионал һөнәрселек училищеһе курше Әбйәлил ауылында урын тапҡан.
Хәҙерге ваҡытта ауыл тиҙ үҫә, халыҡ һаны 400 кешенән ашыу. Яңы мәсет төҙөлгән, 19 –сы быуаттын урталарында (1850 –се йылдар тирәһе) Тупаҡ, Таштимер, Юлдаш,Ҡаҙмаш ауылдарында мәсет мәктәбтәрендә уҡыуҙар алып барылған.
Мәғлүмәттәрҙе А.З. Асфәндийәревтен (Асфандияров) *История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий* тигән китабынан алдым, автор был китабты архивтәрҙән йыйып алып яҙған.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 11.02.2016 в 22:14, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 345
ПАРАЗИТОЛОГИЯ (паразиттар һәм ...логия), паразиттарҙы, уларҙың хужалары һәм тирә‑яҡ мөхит м‑н үҙ‑ара мөнәсәбәтен, ш. уҡ паразитар ауырыуҙарҙы һәм улар м‑н көрәш сараларын өйрәнгән фән. Паразиттарҙың булмышына ҡарап, фитопаразитология (паразит үҫемлектәрҙе, вирустарҙы, бактерияларҙы, бәшмәктәрҙе һәм улар тыуҙырған ауырыуҙарҙы өйрәнә) һәм зоопаразитология [паразит хайуандарҙы һәм улар тыуҙырған йоғошло ауырыуҙарҙы өйрәнә; гельминтологияны, арахнологияны, карцинологияны (ҡыҫала һымаҡтарҙы), протозоологияны (иң ябайҙарҙы), энтомологияны үҙ эсенә ала] айырыла. Дөйөм (паразиттарҙың биол. циклы, биохимияһы, морфологияһы, систематикаһы, физиологияһы һәм экологияһы), мед., ветеринария һәм агрономия П. бүленә. Ботаника, зоология, иммунология, эпидемиология, эпизоотология һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. П. тикшеренеүҙәрҙең анатомик, физиологик, гистологик, биохимик һ.б. ысулдары ҡулланыла. Башҡортостанда П. үҫеше СССР ФА‑ның 160‑сы Союзгельминтология экспедицияһы (1936—38) м‑н бәйле. Тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре “Башҡортостан гельминтология экспедицияһы хеҙмәттәре” (“Труды Башкирской гельминтологической экспедиции”; 1938) китабында дөйөмләштерелгән. 40‑сы йй. алып Башҡ‑н ғилми‑тикшеренеү ветеринария тәж. ст. (ҡара: Ветеринария лабораторияһы) респ. төрлө геогр. зоналарында а.х. һәм йорт хайуандарының гельминтофаунаһы өйрәнелә, дикроцелиоз (Х.В.Әйүпов), эхинококкоз һәм альвеококкоз (С.М. Вәлиуллин), йылҡы малының гемоспоридиоз ауырыуҙары (И.И. Насырова), һарыҡтарҙың трихостронгилятоздары (Р.Н.Сәмиғуллин), быуа һәм тәбиғи һыу ятҡылыҡтары балыҡтарының гельминтоздары (П.П.Антонов, П.М.Тетерюк) һ.б. осраҡтарҙа комплекслы һауыҡтырыу сараларының схемалары эшләнә. Аграр университетта һыйыр һәм йылҡы малының телязиозы (О.Н.Третьякова), а.х. малдарының дикроцелиозы (Әйүпов), йорт ҡоштарының гельминтоздары (Ғ.З.Хәзиев), һарыҡ‑кәзә һәм һыйыр малының мониезиозы (З.Н.Ғәбитов, Р.Ғ.Дәүләтбаев), эхиностоматидозы (А.С.Сәғитова), токсокарозы (Г.Ф. Каспранова һ.б.), гангулетеракидозы (И.Р.Ғәйнуллина), эхинококкозы (В.С. Буранбаев), фасциолёзы (К.А.Гәрәев, Х.Ғ.Нурхәмитов һ.б.), парамфистомозы (Б.Ә.Ғәлимов, Р.Ғ.Фазлыев һ.б.), көйшәүсе малдарҙың стронгилятоз‑ дары (В.З.Ғәлимова), тауыҡтарҙың эймериоздары (Е.Н.Сковородин, Р.Р. Фазлыев) һ.б. өйрәнелә; антгельминтиктарҙың һөҙөмтәлелеге баһалана, хайуандарҙы дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу б‑са тәҡдимдәр (Каспранова, Сәғитова, Хәзиев, С.М. Шәйәхмәтов, Әйүпов һ.б.), ассоциатив йоғошло ауырыуҙар осрағында эсәклектең микробиоценозын төҙәтеү ысулдары (Р.Т. Маннапова һ.б.) эшләнә; тикшеренеү материалдары б‑са БР терр‑яһында гельминттарҙың яңы төрҙәре табыла һәм тасуирлана: тауыҡтың мускуллы ашҡаҙанының кутикулаһы аҫтынан нематодалар; күгәрсен бауырынан (Әйүпов) һәм ҡашыҡморондың йоғошло бурситынан (Хәзиев) трематодтар. 60‑сы йй. башлап Башҡорт дәүләт университетында ҡырағай ҡоштарҙың, балыҡтарҙың, ер‑һыу хайуандарының һ.б. гельминтоздары (М.Ғ.Баянов); Биология институтында ҡырағай имеҙеүселәрҙең (Вәлиуллин), картуфтың (М.С. Мөхәмәтшин) гельминттары өйрәнелә; Ауыл хужалығы институтында вируслы инфекция м‑н индуцияланған картуфтың гормональ балансы үҙгәреүенә микроэлементтарҙың йоғонтоһо (Ш.Й.Ғиләжетдинов, Л.И.Пусенкова һ.б.), ҡыяҡлыларҙың, йәшелсә культураларының гельминттары (А.М. Ишмаев), Биохимия һәм генетика институтында — кобальт һәм никель тоҙҙарының тәмәке мозаикаһы һәм картуфтың башҡа вирустарының репродукцияһына йоғонтоһо (Ғиләжетдинов); Медицина университетында респ. гельминтофаунаһы, гельминтоздарҙың, ш. иҫ. кеше тениозының, тениаринхозының (З.М. Ғафурова, Р.Ю.Мөхәмәтов), эхинококкозының (Г.И.Лоҡманова), описторхозының (Ф.Ф.Мусыргалина) һәм фасциолёзының (Д.Ә.Йәнекәев) таралғанлығы һәм патогенезы, балаларҙа лямблиоздың клиник‑лаб. үҙенсәлектәре (Г.Т. Туперцева, Р.Ә.Әхмәтова) тикшерелә, уларҙы дауалау ысулдары һәм улар м‑н көрәш саралары эшләнә, эхинококкозды (А.Х.Мостафин, Д.Р.Мөшәрәпов, М.Ә.Нартайлаҡов, И.Ә.Сафин), ш. иҫ. балаларҙыҡын (Н.П.Васильева, А.Ә.Ғүмәров, М.И.Ғүмәров), диагностикалау һәм хирургик дауалау камиллаштырыла. Республикала СССР ФА эргәһендәге Акад. К.И. Скрябин ис. Бөтә Союз гельминтоогтар йәмғиәтенең Башҡ‑н бүлексәһе эшләй (ҡара: Ғилми йәмғиәттәр). Әйүпов етәкс. Башҡортостан гельминтологтарының ғилми мәктәбе ойошторолған. Шулай уҡ ҡара: Вирусология, Микология.
Әҙәб.: Х а з и е в Г.З. Зооантропонозы и их профилактика. Уфа, 1998; С а г и т о в а А.С., Х а з и е в Г.З. Гельминты и гельминтозы птиц в Башкортостане и их профилактика. Уфа, 2002.
Д.Ә.Вәлишин, Ғ.З.Хәзиев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Белорус Совет Социалистик Республикаһы
Белорус Совет Социалистик Республикаһы, БССР (бел. Белару́ская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка, БССР) — Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) составындағы союздаш республикаларҙың береһе, 1991 йылдың 19 сентябренән — Беларусь Республикаһы.
Тәүге тапҡыр 1919 йылдың 1 ғинуарында Белорус Сове́т Социалисти́к Респу́бликаһы атамаһы менән иғлан ителгән[2], шул уҡ 1919 йылдың 31 ғинуарында, бер ай эсендә, ул Рәсәй СФСР-ы (РСФСР) составынан сыҡҡан, ә 27 февралдә Литва Совет Республикаһы менән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһына берләшкән һәм Литва һәм Белорус Социалистик Совет Республикаһын барлыҡҡа килтергән (ЛитБел ССР-ы)[3], артабан Белорус Совет Социалистик Республикаһы тигән атама менән йөрөтөлгән. 1922 йылдың 30 декабрендә Белорус ССР-ы, 4 совет республикаһы араһында, СССР ойоштороу тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйған.
1990 йылдың 27 июлендә Беларусь Республикаһы (БССР) дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул ителгән.
1991 йылдың 19 сентябрендә БССР-ҙың атамаһы Беларусь Республикаһы тип үҙгәртелә, ә 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина вәкилдәре Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (СНГ) ойоштороу тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйған. Белорус ССР-ы ла, Украин ССР-ы менән бер рәттән, 1945 йылда барлыҡҡа килгән[4] Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына (БМО) суверенлы тиң хоҡуҡлы нигеҙ һалыусы (сооснователь) булып тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР составынан сығыу моментына булған флаг, 1995 йылға тиклем ҡулланылған. 1991 йылдың 19 сентябрендә Беларусь Республикаһының Юғары Советы «Беларусь Республикаһы Флагы тураһында» Законын ҡабул иткән: "Беларусь Республикаһының Дәүләт флагы тигеҙ киңлектәге горизонталь урынлаштырылған өс төҫлө буй киҫәк туҡыманы кәүҙәләндерә: юғары һәм аҫҡы киҫәге аҡ, ә урталағыһы ҡыҙыл төҫтә. Флагтың киңлегенең буйына ҡарата нисбәте -- 1:2". 1995 йылғы референдум йомғаҡтары буйынса юҡҡа сығарылған .
Тарихҡа тиклемге дәүер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылдың 25 мартында герман оккупацияһы шарттарында белорус милли хәрәкәте вәкилдәре бойондороҡһоҙ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) булдырыу тураһында иғлан иткән. Герман империяһы Беренсе Бөтә донъя һуғышында ҡыйратылғандан һәм 1918 йылда герман ғәскәрҙәре эвакуацияланғандан һуң, Белорус Халыҡ Республикаһының күпселек өлөшө Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы (РСФСР) Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы ҡулында ҡалған. Белорус Халыҡ Республикаһы хөкүмәте Гродноға, артабан өлөшләтә Ковноға (Каунас) күсенгән.
Нигеҙ һалыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йыл һуңында белорус сәйәси һәм ижтимағи структуралары белорус дәүләтселеген төҙөү мәсьәләһенә төрлө ҡарашта торған. РКП (б)-ның Көнбайыш өлкә һәм фронты өлкә башҡарма комитеты һәм Төньяҡ-көнбайыш өлкә комитеты уны төҙөүгә ҡаршы сыҡҡан саҡта, Петербургтағы, Мәскәүҙәге һәм башҡа ҡалаларҙағы этник белорус ҡасаҡтары үҙҙәренең абруйлы ижтимағи-сәйәси ойошмаларын төҙөгән һәм үҙбилдәләнеш яҡлы булған.
1918 йыл һуңында белорус сәйәси һәм ижтимағи структуралары белорус дәүләтселеген төҙөү мәсьәләһенә төрлө ҡарашта торғандар[5]. РКП (б)-ның Көнбайыш өлкә һәм фронты өлкә башҡарма комитеты (бел. Аблвыканкамзах) һәм Төньяҡ-көнбайыш өлкә комитеты уны төҙөүгә ҡаршы булған саҡта, Петербургтағы, Мәскәүҙәге һәм башҡа ҡалаларҙағы этник ҡасаҡ-белорустар үҙҙәренең влиятельный ижтимағи-сәйәси ойошмаларын төҙөгән була һәм үҙбилдәләнеште хуплағандар[5].
1918 йылдың декабренә саҡлы совет партия етәкселегенең белорус совет дәүләтселеге тураһында билдәле позицияһы булмаған. Декабрь айында РСФСР Бөтөн Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына (ВЦИК) Көнбайыш өлкә башҡарма комитетынан ошондай йөкмәткеле телеграмма килә: "Белоруссия, шулай уҡ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) Радаһының, Белоруссияны халыҡ-ара таныу мәсьәләһе буйынса әүҙемлегенә бәйле, фекер алыштыҡ (будировали) ". Хәрби-сәйәси хәлдәрҙең үҙгәреүе сәбәпле, ҡарар ҡабул итеү өлгөрөп еткән була[6]. Белорус совет республикаһын төҙөү тураһындағы тәҡдимдәр алдараҡ ишетелгән булһа ла, РКП(б) Үҙәк Комитетының айырым иғтибарын РКП (б)-ның белорус секциялары конференцияһы ҡабул иткән ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтен төҙөү, коммунистарҙың бөтөн Белорус съезын йыйыу һәм милли партия үҙәге булдырыу тураһындағы ҡарарҙары үҙенә йәлеп иткән[7]. 24 декабрҙә РКП (б) Үҙәк Комитетында белорус совет дәүләтселеген булдырыу мәсьәләһе ҡаралған[7]. 25 декабрҙә милләт эштәре буйынса халыҡ комиссары Иосиф Виссарионович Сталин Дмитрий Фёдорович Жилунович һәм Александр Фёдорович Мясников менән һөйләшеүҙәр алып барған һәм уларға РКП (б) Үҙәк Комитетының БССР-һын барлыҡҡа килтереүҙе хуплауын хәбәр иткән[7]. Әммә был ҡарарҙың сәбәптәрен Сталин айырым-асыҡ әйтеп бирмәгән, Үҙәк Комитет был ҡарарҙы хуплағанын аңлатҡан — «хәҙер әйтеп тороуҙың кәрәге булмаған бик күп фекерҙәрҙе ҡарағас, иптәштәрҙең Белорус совет республикаһын булдырыу тураһындағы талаптары менән ризалашырға булды»[8]. 27 декабрҙә Сталин ҡатнашлығында Мәскәүҙә уҙғарылған һуңғы һөйләшеүҙәрҙә буласаҡ дәүләттең сиктәре билдәләнгән (Гродно, Минск, Могилёв, Смоленск, Витебск губерналары)[9].
1918 йылдың 30 декабрендә Смоленск ҡалаһының хәҙерге Филармонияһы бинаһында Белоруссияның Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһе Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы (большевиктар) (РСДРП(б) ойошмаларының VI конференцияһы уҙған. РКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы, көн тәртибенә Белорус совет республикаһын барлыҡҡа килтереү мәсьәләһе ҡуйылған[5]. Көнбайыш коммуна базаһында Белорус совет республикаһын төҙөү тураһындағы резолюция, икеләнгән биш кешене иҫәпкә алмағанда, бер тауыштан ҡабул ителгән[5].
Шул уҡ көндө яңы дәүләттең сиктәре тураһындағы Постановление ҡабул ителгән[5]. Яңы дәүләт территорияһы ете районға бүленгән — Минск, Смоленск, Могилёв, Витебск һәм Гродно губерналары, шулай уҡ Сувалков, Чернигов, Вилен һәм Ковен губерналарының бер нисә өйәҙе һәм за исключением нескольких уездов Смоленск һәм Витебск губерналарының бер нисә өйәҙен индермәгәндә, «Белорус Республикаһының төп үҙәге (ядро)» тип танылған[10].
30—31 декабрҙә ваҡытлы хөкүмәт һайланған. Был көндәрҙә Дмитрий Фёдорович Жилунович һәм Александр Фёдорович Мясников араһында, Жилуновичтың ваҡытлы хөкүмәттә Белорус милли комитеты (Белнацком) һәм Белорус коммунистик секциялары Үҙәк бюроһы вәкилдәренә күберәк урын алыу теләгенә бәйле, аңлашылмаусанлыҡ килеп сыҡҡан, әммә, Сталин ҡыҫылғас, конфликт яйға һалынған[2]. Һөҙөмтәлә, Белнацком һәм белорус секцияларының Үҙәк Бюроһы (ЦБ) ваҡытлы хөкүмәттә 7 урын, ә Көнбайыш өлкә башҡарма комитеты һәм фронты һәм Төньяҡ-Кҡнбайыш өлкә комитеты вәкилдәре — 9 урын алған. Ваҡытлы хөкүмәт председателе (рәйесе) итеп Жилунович тәғәйенләнгән[2].
1919 йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1919 йылдың 2 ғинуары кисендә радио аша Белорус Ваҡытлы эшсе-крәҫтиән совет хөкүмәтенең Манифесы тапшырылған (белорус вариантында — Маніхвэст часовага работніча-селянскаго савецкага правіцяльства Беларусі)[2]. Манифест ашығыс ҡына һәм хөкүмәттең биш кенә ағзаһы тарафынан (Жилунович, Червяков, Мясников, Иванов, Рейнгольд), башта рус телендә, һуңынан белорус теленә тәржемә ителеп, төҙөлгән була[2]. Был дата Совет Белоруссиияһының барлыҡҡа килгән көнө тип һанала.
1919 йылдың 3 ғинуарында Көнбайыш өлкәһе һәм фронты өлкә башҡарма комитеты, Белоруссия ССР-ының ваҡытлы хөкүмәтенә власть тапшырып, үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан[11]. 1919 йылдың 5 ғинуарында Белорус ССР-ы хөкүмәте Смоленск ҡалаһынан Минскиға күскән[12].
16 ғинуарҙа РКП(б) Үҙәк Комитеты пленумында «Белорус Республикаһы составында ике губерна — Минск һәм Гродно губерналарын ҡалдырып, унан Витебск, Смоленск һәм Могилёв губерналарының бүленеп сығыу» мәсьәләһе ҡаралған[13]. Бынан тыш, Литва менән ҡушылыуға әҙерләнеү, ә перспективала — Рәсәй һәм башҡа республикалар менән ҡушылыу тәҡдиме индерелгән[13].
РКП(б) Үҙәк Комитеты Постановлениеһын Белорус ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитетының күпселек ағзалары тиҫкәре ҡабул иткән[14], әммә Бөтөн рәсәй үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) председателе (рәйесе) Яков Михайлович Свердловтың «урындағы Советтар аша, ә һуңынан — Белоруссия съезы аша үткәрергә» тигән предписание яҙылған телеграммаһынан һуң был ҡарар, постановление иң ахыры губерна партконференцияларында хупланған[14]. Республика территорияһын директив үҙгәртеүгә ҡаршы булған өс халыҡ комиссары, протест күрһәтеп, хөкүмәт составынан сыҡҡан[15]. Бынан тыш, урындарҙа ла шундай эшмәкәрлек хупланмаған — шулай, Невель өйәҙ конференцияһы, 21 тауыш биреп (2 ҡаршы), РСФСР составына Витебск губернаһын тапшырыуға ҡаршы резолюция ҡабул иткән[15].
1919 йылдың 31 ғинуарында РСФСР Бөтөн Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Белоруссия ССР-ының бойондороҡһоҙлоғон таныған[16]. 1919 йылдың 2 февралендә Минскиҙа, 3 февралдә Белорус Совет Социалистик республикһының Конституцияһын ҡабул иткән, Эшсе, һалдат һәм ҡыҙылармеец депутаттарының I Бөтөн белорус съезы эшен башлаған[16]. Съезда, Минск губернаһынан 121, Смоленск губернаһынан 49 ҡатнашыусыны индереп (Витебскиҙан бер кеше лә булмай), барыһы 230 делегат ҡатнашҡан; съезда шулай уҡ Яков Михайлович Свердлов ҡатнашҡан[16]. Съезда, Мясников етәкләгән һәм тағы уның составына Белорус Милли Комитеты (Белнацком) ике вәкиле ингән Белорус ССР-ы Үҙәк башҡарма Комитеты (ЦИК) һайланды[17]. 1919 йылдың 27 февралендә ССР Белоруссия ССР-ы, Литва совет республикаһы менән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһын — ССР Литбел ССР-ын барлыҡҡа килтерҙе[17]. Литбел ССР-ы, Совет-Польша һуғышы барышында, территорияһын Польша Республикаһы ғәскәрҙәре менән яулап алыныу сәбәпле, юҡҡа сыҡҡан.
1920 йылдан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Файл: Soviet Union — Belarus (1924).svg|thumb|350px|1924 йылда Белорус ССР-ы 1920 йылдың 31 июлендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армия Белоруссияның шаҡтай ҙур өлөшөн азат иткәндән һуң республиканың үҙаллылығы тергеҙелгән һәм уның атамаһы ла Белорус Социалистик Совет Республикаһы тип үҙгәртелгән. Шул уҡ көндө газете «Совет Белорусы» гәзитендә БССР бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларация баҫылып сыҡҡан[18][19]. БССР — 1922 йылда СССР барлыҡҡа килеүе тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған дүрт республиканың береһе. 1924 йылдың мартында һәм 1926 йылдың декабрендә часть территории РСФСР территорияһының бер өлөшө, атап әйткәндә: Витебск менән бергә Витебск губернаһының бер өлөшө, Орша менән бергә Смоленск губернаһының бер өлөшө, Гомель менән бергә Гомель өлкәһенең бер өлөшө Белорус ССР-ына бирелгән. Шулай итеп, территория БССР территорияһы ике тапҡырҙан артыҡҡа ҙурайған, ә уның көнсығыш сиге Речь Посполитая дәүләтен беренсе тапҡыр бүлгән осорҙағы Бөйөк Литва кенәзлеге сиктәре менән тап килгән.
БССР составына РСФСР эсендә ҡалған башҡа этник территориялар — Смоленщина тотошо менән тиерлек һәм Брянщинаның бер өлөшө кире ҡайтарылыр тип көтөлгән була. Ләкин СССР-ҙа 1920-се йылдарҙа партия элитаһына ҡарата йүнәлтелгән сәйәси репрессиялар башланғанлыҡтан, был мәсьәлә башҡа ҡуҙғатылмаған.
1936 йылға саҡлы, белорус һәм рус теле менән бер рәттән, республиканың рәсми теле булып поляк һәм идиш телдәре һаналған. «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» («Пролетарии всех стран, соединяйтесь!») лозунгыһы БССР гербында дүрт телдә яҙылған булған.
1939 йылдың 10 октябрендә СССР һәм Литва Республикаһы араһында БССР составынан Литваға Вильнаны һәм Вилен өлкәһенең бер өлөшөн биреү тураһында Килешеү төҙөлгән[20] БССР вәкилдәре килешеү шарттарын тикшергәндә лә, һөйләшеү барышында ла, килешеүгә ҡул ҡуйғанда ла ҡатнашыуға саҡырылмаған [[s:СССР-ҙың 1939 йылдың 2 ноябрендә ҡабул ителгән СССР-ға Көнбайыш Белоруссияны ҡушыу һәм был ерҙәрҙең БССР-ға яңынан ҡушылыуы тураһындағы Законы]].
БССР һәм Литва Совет Социалистик Республикаһы араһындағы сик 1940 йылдың 6 ноябрендә урынлаштырылған s:СССР Юғары Советы Президиумының Белоруссия ССР-ы һәм Литва ССР-ы араһында сик билдәләү тураһындағы 1940 йылдың 6 ноябрь Указы менән. Һуғыштан һуң БССР-ҙан Литва ССР-ына өҫтәп тағы территориялар бирелгән (шулар иҫәбендә Швянчёнис (Свенцяны), Девянишкес (Девянишки) һ.б.)
1943 йылдағы Тәһран конференцияһында киләсәк совет-поляк сигенең нигеҙенә «Керзон линияһы» һалынған, ә Польшаға БССР составынан Белосточчинаны биреү СССР-ға Көнсығыш Пруссияның төньяҡ өлөшөн (барлыҡҡа киләсәк Калининград өлкәһе) биреү аша компенсацияланған.
1945 йылдың 25 июнендә Белорус ССР-ы һәм Украин ССР-ы шул уҡ йылдың 24 октябредә көсөнә ингән БМО (ООН) Уставына ҡул ҡуйған. Донъяның 51 иле араһында улар БМО (ООН) ойоштороусылары булып тора[21].
Белоруссия 1958 йылда Ленин ордены менән бүләкләнгән[22].
1991 йылдың 19 сентябрендә, Беларусь Республикаһы атамаһын ҡабул иткәндән һуң, тағы 3 айға яҡын СССР составында булған. «Белорус Совет Социалистик Республикаһы» тигән атаманы һәм уның ҡыҫҡартылған варианттарын 1991—1993 йылдарҙа рәсми бланкыларҙа, мисәттәрҙә, штамптарҙа һ.б. ҡулланыу рөхсәт ителгән[23]. Белоруссия 1991 йылдың 8 декабрендә СССР-ҙың юҡҡа сығарылыуы тураһындағы Беловежье килешеүенә ҡул ҡуйған өс Республиканың береһе булды (Беларусь Республикаһында 1991 йылдың 10декбрендә көсөнә инде). Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Беларусь Республикаһы (Белорус ССР-ының 1978 йылғы) Конституцияһында СССР-ҙы иҫкә алыу, 1994 йылдың март айында ҡабул ителгән яңы Конституцияһы барлыҡҡа килгәнсе, дауам иткән, тиҙәр[24].
Майҙаны һәм халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
s:СССР Юғары Советы Президиумының БССР составында Баранович, Белосток ... ойошторолоуы тураһында 1939 йылдың 4 декабрь Указы нигеҙендә БССР составында Баранович, Белосток, Брест, Вилей һәм Пинск өлкәләре ойошторолдо. 1940 йылдың 4 апрелендә СССР Юғары Советы Совет күрһәтелгән өлкәләрҙе булдырыуҙы раҫланы[27]. s:СССР Юғары Советы Президиумының Бобруйск, Гродно һәм Полоцк өлкәләрен ойоштороу тураһындағы 1944 йылдағы 20 сентябрь Указы в составе БССР составында Бобруйск, Гродно һәм Полоцк өлкәләре, [[s:СССР Юғары Советының Президиумының Белорус ССР-ы Вилейск өлкәһенең өлкә үҙәген күсереү һәм Вилейск өлкәһенең атамаһын үҙгәртеү (шул уҡ число менән күрһәтелгән Указ буйынса) тураһындағы 1944 йылдың 20 сентябре Указы нигеҙендә Вилейск өлкәһе үҙәге Молодечно ҡалаһына күсерелгән һәм Вилейск өлкәһе Молодечно өлкәһе тип йөрөтөлә башлаған.
1991 йылға ҡарата:
- Брест өлкәһе (1939 йылдың 4 декабренән)
- Витебск өлкәһе (1938 йылдың 15 ғинуарынан)
- Гомель өлкәһе (1938 йылдың 15 ғинуарынан)
- Гродно өлкәһе (1944 йылдың 20 сентябренән)
- Минск өлкәһе (1938 йылдың 15 ғинуарынан)
- Могилёв өлкәһе (1938 йылдың 15 ғинуарынан)
Элегерәк шулай уҡ бар ине:
- Баранович өлкәһе (1939 йылдың 4 декабренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, вошла в Брест, Гродно, Минск һәм Молодечно өлкәләренә ингән)
- Белорус ССР-ының Белосток өлкәһе (1939 йылдың 4 декабренән 1944 йылдың 20 сентябренә саҡлы, күпселек өлөшө Польшаға, бәләкәй өлөшө — Гродно өлкәһенә бирелде)
- Бобруйск өлкәһе (1944 йылдың 20 сентябренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, Гомель, Минск һәм Могилёв өлкәләренә ингән)
- Вилейск өлкәһе (1939 йылдың 4 декабренән 1944 йылдың 20 сентябренә саҡлы, Молодечно өлкәһе тип үҙгәртелгән, бер өлөшө Полоцк өлкәһенә ингән)
- Молодечно өлкәһе (1944 йылдың 20 сентябренән 1960 йылдың 20 ғинуарына саҡлы, Витебск, Гродно һәм Минск өлкәләренә ингән)
- Пинск өлкәһе (1939 йылдың 4 декабренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, Брест өлкәһенә ингән)
- Полесье өлкәһе (1938 йылдың 15 ғинуарынан 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, вошла в Гомель өлкәһенә ингән)
- Полоцк өлкәһе (1944 йылдың 20 сентябренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, Витебск һәм Молодечно өлкәләренә ингән)
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БССР Флагы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1922 йылға саҡлы — Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы (элекке атамаһы эпизодик рәүештә һуңғараҡ та файҙаланылған — мәҫәлән, ҡарағыҙ «Предложение комиссии оргбюро об изменении границ ССРБ» (Бригадин Пётр Иванович|Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 293); 1991 йылдың сентябренән — Беларусь Республикаһы
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 (Бригадин Пётр Иванович) Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 102
- ↑ Бригадин Пётр Иванович (Брыгадзін П. І.), Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 132
- ↑ Согласно стт. 14-15 Конституции СССР 1936 года, формально декларируемый суверенитет союзных республик был ограничен по ряду вопросов, отданных в общесоюзное ведение. Статья 20 устанавливала примат (превосходство) общесоюзных законов над республиканскими. Это, однако, не влияло на возможность самостоятельного международного представительства республик, которая отдельно подчёркивалась статьёй 18-а в редакции 1944 года.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 101
- ↑ Бригадин Пётр Иванович (Брыгадзін П. І.), Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 97
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 99
- ↑ Запись разговора по прямому проводу И. В. Сталина с председателем Северо-западного областного комитета РКП(б) А. Ф. Мясниковым о государственном строительству Белоруссии // Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 265—266
- ↑ Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 100
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
bl.267төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 102—103
- ↑ Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 103
- ↑ 13,0 13,1 Протокол пленума Центрального Комитета Российской Коммунистической партии // Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 278—279
- ↑ 14,0 14,1 Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 108
- ↑ 15,0 15,1 Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 109
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 111
- ↑ 17,0 17,1 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
bl.112төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Вадим Деружинский. Белорусские национальные реалии // Аналитическая газета «Секретные исследования», № 10, 2008
- ↑ Вадим Деружинский. «Литвины» или «литовцы»? // Аналитическая газета «Секретные исследования», № 19, 2011
- ↑ Старые газеты : Библиотека : Пропагандист и агитатор РККА : №20, октябрь 1939г.. www.oldgazette.ru. 19 сентябрь 2016 тикшерелгән.
- ↑ Подписание устава ООН — UN.org
- ↑ Старые газеты : "Северный колхозник", 25 декабря 1958 г. (стр. 1). Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2013. 26 март 2013 тикшерелгән.
- ↑ О названии Белорусской Советской Социалистической Республики и внесении изменений в Декларацию Верховного Совета Белорусской Советской Социалистической Республики о государств…
- ↑ Беларусь Республикаһы Конституцияһы (1978)/1994 йылдың 22 февраль редакцияһы
- ↑ 25,00 25,01 25,02 25,03 25,04 25,05 25,06 25,07 25,08 25,09 25,10 25,11 25,12 25,13 1938 йылдың 1 октябренә СССР союз республикаларының административ-территориаль бүленеше. Издательство «Власть Советов», Москва, 1938 год
- ↑ 26,0 26,1 26,2 Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года, Москва, 1926
- ↑ [[s:СССР-ҙың Конституцияһына (Төп Законына) 29-а, 29-б статьяларына өҫтәмәләр индереү һәм 22, 23, 27, 28, 29 һәм 77-се статьяларын үҙгәртеү һәм өҫтәмәләр индереү тураһындағы ССР-ҙың 1940 йылдағы 4 апрель Законы]]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Круталевич, В. А. Административно-территориальное устройство БССР / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1966. — 133 c.
- Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики : На пути к провозглашению Республики : Октябрь 1917 — декабрь 1918 г. / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1975. — 334 c.
- Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики : Провозглашение Республики, развертывание национально-государственного строительства : Ноябрь 1918 — февраль 1919 г. / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1979. — 334 с.
- Круталевич, В. А. На путях самоопределения : БНР — БССР — РБ / В. А. Круталевич. — Минск : Право и экономика, 1995. — 139 с.
- Круталевич, В. А. История Беларуси : становление национальной державности (1917—1922 гг.) / В. А. Круталевич. — 2-е изд., доп. — Минск : Право и экономика, 2003. — 585 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Декларация о провозглашении независимости Советской Социалистической Республики Белоруссии. (Принята партийными и профсоюзными организациями Белоруссии 31 июля 1920 года) (Вытрымка) // БарГУ, История государства и права Беларуси, 11-10-2011, 14:14
- Хронология БССР
- Это мы : Новый год в БССР
- Как это было. Первый праздник 1 Мая в послевоенной БССР


text:
Бөгөн күп милләтле Башҡортостанда ике меңдән ашыу йәһүд йәшәй. Тарихи Башҡортостан биләмәһендә улар хаҡында тәүге мәғлүмәт XIX быуат урталары менән бәйле. 1859 йылда Өфөлә өс йәһүд ғаиләһе йәшәүе билдәле. Артабан уларҙың һаны арта барып, 1880 – 1881 йылдарға 300 самаһына етә. Араларында 12 табип, 43 тегенсе, 37 сауҙагәр, 12 сәғәт йүнәтеүсе була.
ХХ быуат башында, Бөйөк Ватан һуғышы һәм унан һуңғы йылдарҙа беҙҙең төбәккә күсеүсе йәһүдтәр бермә-бер арта. Мәҫәлән, 1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостанда 7 мең 400 йәһүд халҡы йәшәй. Әммә артабан уларҙың һаны кәмей башлай, бигерәк тә СССР тарҡалғас күптәр Израилгә, Америкаға күсеп китеү яйын ҡарай.
1988 йылда Өфөлә йәһүд мәҙәниәтен һөйөүселәр клубы теркәлә, был Рәсәй күләмендә ошо йүнәлештәге тәүге ойошма була. 1992 йылда ул Йәһүд милли-мәҙәни үҙәгенә әйләнә. 2008 йылда республикабыҙҙа йәшәүсе йәһүд халҡын берләштереүсе мөһабәт, матур бина – синагога төҙөлә. Бында улар үҙҙәренең милли байрамдарын билдәләй, Еврей мәҙәниәте көндәрен уҙғара. Синагога бинаһында балалар баҡсаһы, гимназия, спорт һәм тренажер залдары, хәйриә ашханаһы эшләй. Ошонда уҡ Холокоста ҡорбандары иҫтәлегенә музей булдырылған.
Күптән түгел бында йәһүд халҡының милли байрамдарының береһе – Суккот билдәләнде. Ул ете көн дауам итә. Был байрамды улар Синай сүллегендә ҡыуыштарҙа йәшәргә мәжбүр булған, түҙеп торғоһоҙ эҫелектән, ҡыуан елдән, сарсауҙан ыҙалаған ата-бабаларының яҡты хәтеренә арнап үткәрә һәм ошо осорҙа төрлө донъяуи уңайлыҡтарҙан баш тарта.
Байрам көндәрендә “Бейт Барух” балалар баҡсаһында һәм “Ор Авнер” мәктәбендәге күнекмәләр ҙә Суккотҡа арналды. Баҡсаға йөрөүсе бәләкәстәр үҙ ҡулдары менән ағас ботаҡтарынан ҡыуыш эшләне, уны биҙәне, матур итеп өҫтәл әҙерләне.
– Беҙ был байрам осоронда ҡыуыш ҡороп, шунда тәғәмләнеп, рухыбыҙ менән ата-бабаларыбыҙға яҡынаябыҙ, уларҙың сүллектә күргән-кисергәндәрен тойорға, аңларға тырышабыҙ, – тине сараны асыу мәлендәге сығышында раввин Дан Кричевский.
Суккоттың һәр көнөн синагогаға йөрөүселәр үҙенсәлекле, иҫтә ҡалырлыҡ итеп билдәләргә тырышты. Байрамдың һуңғы көнөндә ата-бабалар рухына, донъя именлегенә арнап доғалар уҡылды.
Башҡортостанда йәшәүсе йәһүдтәр, аҙ һанлы булыуҙарына ҡарамаҫтан, берҙәм булырға, балаларына милли тәрбиә бирергә, оло йәштәгеләре тураһында даими хәстәрлек күрергә тырыша. Синагоганың барлыҡ эшмәкәрлеге ошо изге маҡсатҡа арналған.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә "Урал батыр" эпосын яттан һөйләүселәрҙең Халыҡ-ара конкурсы үтте. Унда йәш сәсәндәр, башҡорт халҡының данлыҡлы эпосын төрлө милләттәр телдәрендә һөйләүселәр - мәктәп уҡыусылары һәм студенттар ҡатнашты. Үҙенсәлекле бәйгегә республиканан, Рәсәй төбәктәренән һәм башҡа дәүләттәрҙән ярты мең самаһы кеше йыйылды. Эпостан өҙөктәр тиҫтәнән ашыу телдә яңғыраны. “Урал-батыр” эпосы башҡорт, рус, татар, сыуаш, мари, инглиз, немец, француз, испан, төрөк, иврит һәм тәүге тапҡыр грек, итальян, ғәрәп, пуштун, тамил, поляк телдәрендә яңғыраны. Халыҡ -ара бәйге быйыл 8-се тапҡыр ойошторолдо, халҡыбыҙҙың рухи мираҫына һөйөү тәрбиәләү, һаҡлау, киләсәк быуынға тапшырыу маҡсатында уҙғарылған бәйгелә быйыл 500 яҡын бәйгесе үҙ көсөн һынаны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 285
ПРОФИЛЛЕ УҠЫТЫУ, өлкән класс уҡыусыларының проф. ҡыҙыҡһыныуҙарына һәм ниәттәренә ярашлы, уҡытыу барышында айырым предметтарҙы тәрән өйрәнеүҙе тәьмин иткән дифференциациялау һәм индивидуалләштереү сараһы. Дөйөм белем биреүҙең өлкән баҫҡысында профилле уҡытыу концепцияһына (2002), РФ Хөкүмәтенең “Урта (тулы) дөйөм белем биреү программаларын тормошҡа ашырыусы дөйөм белем биреү учреждениеларында профилле уҡытыуҙы индереү буйынса эксперимент үткәреү тураһында”ғы ҡарарына (2003), 2006—10 йй. Мәғарифты үҫтереү федераль маҡсатлы программаһына ярашлы, дөйөм белем биреү мәктәптәренең өлкән кластарында индерелә. П.у. база (матем., тарих, урыҫ һәм сит телдәр, физик культура, йәмғиәт белеме һәм тәбиғәтте өйрәнеүҙең интеграцияланған курстары), профилле, электив уҡыу предметтарын үҙ эсенә ала. Рәсәйҙә 18 б. уртаһына тиклем уҡытыу йүнәлештәрен айырыу ҡулланыла: сиркәү йәки донъяуи, ҡатлам, ирҙәр йәки ҡатын‑ҡыҙҙар. 1786 й. мәктәп реформаһын үткәреү уҡыу программалары б‑са айырылған урта уҡыу йорттары: гимназиялар, коммерция училищелары, реаль училищелар, епархия училищелары, кадет корпустары һ.б. асыуға булышлыҡ итә. Берҙәм хеҙмәт мәктәбе т‑дағы положениеға (1918) ярашлы, урта мәктәптең өлкән кластарында гуманитар, тәбиғәт‑матем. һәм техник йүнәлештәр б‑са проф. уҡытыуҙы индереү ҡаралған була. Крәҫтиән йәштәре мәктәптәре, фабрика‑завод эшенә өйрәтеү мәктәптәре эшләгән. 50‑се йй. П.у. уҡытыуҙы дифференциациялау сиктәрендә тормошҡа ашырыла. 1966 й. алып факультатив дәрестәр индерелә, айырым фәндәрҙе тәрән өйрәнеү мәктәптәре, 80‑се йй. аҙ. гимназиялар һәм лицейҙар, махсус кластар һәм гуманитар, физика‑матем., тәбиғәт фәндәре, техник һ.б. йүнәлешле мәктәптәр асыла. БР‑ҙа 2005 й. — 70 гимназия (44,9 мең уҡыусы), 49 лицей (27,7 мең), 2008 й. 78 гимназия (47,2 мең) һәм 51 лицей (26,2 мең уҡыусы) иҫәпләнә.
Әҙәб.: Ф а р х ш а т о в М.Н. Народное образование в Башкирии в пореформенный период. 60—90‑е годы XIX в. М., 1994; М у х а м е д ь я н о в а Г.М. Модернизация школьного и начального профессионального образования на рубеже веков. Уфа, 2005; А л м а е в Р.З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008.
Р.З.Алмаев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
БАТЫР (төрк. — баһадир, бәһлеүән), 1) төрки һәм монгол халыҡтарында хәрби ҡаҙаныштар өсөн бирелгән хөрмәтле исем. Башҡорттарҙа ырыу‑ҡәбилә вәкиле лә, ябай община ағзаһы ла Б. була алған (ҡара: Социаль структура). Б. һуғыштар һәм сапҡындар (ҡара: Барымта, Ҡарымта) ваҡытында яугирҙар отрядын етәкләгән, күптәре башҡорт ихтилалдарының (17—18 бб.) юлбашсыһы булған (Имән, Көҫәп Солтанғолов, Ҡотоҡай һ.б.). Ҡайһы саҡта Б. ырыу һәм ырыу бүленештәре башлыҡтары булып киткән, йыйындарҙа һәм ҡоролтайҙарҙа ҡатнашҡан. Ҡайһы берҙәренә тархан исеме бирелгән (Алдар, Таймаҫ Шәимов һ.б.). Хәҙ. ваҡытта Б. тип көрәш бәйгеһендә һ.б. милли спорт ярыштарында еңеүселәрҙе атайҙар.
2) Фольклор персонажы, башҡ. эпостарының (“Аҡбуҙат”, “Алдар менән Зөһрә”, “Урал батыр”), әкиәттәренең (“Алып батыр”, “Бейеш батыр”, “Ҡамыр батыр”) һ.б. геройы. Б. төшөнсәһе халыҡтың идеаль герой т‑да күҙаллауҙарын сағылдыра. Уға ғәҙәттән тыш физик көс, ҡыйыулыҡ, ғәйрәтлелек һәм зирәклек бирелгән. Изгелек һәм ғәҙеллек хаҡына батырлыҡтар ҡыла. Б. мөғжизәле тыуыу хас (ҡартайған әсәнән, ҡаянан йә таштан, ҡамырҙан, арпа бөртөгөнән һ.б.). Персонаж башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында ла киң таралған.
Әҙәб.: Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡта. Өфө, 1999; Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. Өфө, 2005.
Тәрж. Р.Р.Мәһәҙиева


text:
Был версия исправлять ҡайһы бер хаталар, дөйөм алғанда, әлеге лә баяғы NexGEN баг галереяһы (нәмә килеп сығарға һәм башҡа мөмкин плагина файҙаланып, бындай алым). Ҡайһы бер вики етештереүсәнлеге ҡушылалар, дөйөм алғанда, кешеләр өсөн ярҙамында тәржемәсе MSN (Һеҙ күрҙегеҙме, улар арттырҙы телдәр һаны, улар ярҙам итә?)
Яңы системаһын төҙөргә, беҙ развернуть араһында эш итеү дөрөҫөн әйткәндә аңлата еңелерәк буласаҡ релиз яңы версияһы, һәм улар синхронизатор менән исходным коды репозитории.
Әгәр һеҙ теләһәгеҙ белергә тураһында күберәк беҙҙе һәм етәксе һ. б. йүнәлештәре буласаҡ, Марко менән Технологиялар эсендәге блог уҙҙырғандар интервью етәксе һ. б. үҙ Офер Вальд. Яҡшы кусок өсөн уҡыуҙары өсөн теләсә ни, кем тели, беҙ теләйбеҙ рәхмәт Марко уның өсөн түҙемлелек һәм хеҙмәт.


text:
Төп һаҡсыбыҙ Юха Метсоланың яңынан уйнай башлауы һөйөндөрә. Ышаныслы тора, күп тапҡыр ҡотҡара, йәғни ҡапҡаһын биктә тота белә. Бына әле тағы өс еңеүгә ирештек.
Өфөлә юлаевсылар «Барыс»ты 7:3 иҫәбенә ҡыйратып ҡайтарып ебәрҙе. Астана хоккейсылары бер нисек тә ҡаршылыҡ күрһәтә алманы. Был уйында бигерәк тә Теему Хартикайнен һоҡландырҙы, ике гол индерҙе. Шулай уҡ һөжүм итеүселәрҙән Линус Умарк, Дмитрий Кугрышев, Йоонас Кемппайнен да унан ҡалышмаҫҡа тырышты.
24 сентябрҙә беҙҙекеләрҙе Силәбелә «Трактор» көтә ине. Улар ҙа ҡаршы тора алманы. 5:0! Юха Метсола юлаевсылар составында тәүге тапҡыр «ҡоро» иҫәпкә уйнаны. Афарин! Һөжүм итеүселәребеҙ Пётр Хохряков менән Александр Кадейкин да маҡтауға лайыҡ. Командабыҙ штраф ваҡыты алып, аҙсылыҡта ҡалғанда улар икеһе лә һаҡланыу оҫталығын күрһәтеп кенә ҡалманы, гол индереүгә лә иреште. «Салауат Юлаев»ҡа ошондай хоккейсылар күптән кәрәк ине.
Ике уйында еңел генә еңдек. «Динамо» (Минск) менән нисек булыр, беҙгә «ҡунаҡсыллыҡ» күрһәтерҙәрме? Әйтергә кәрәк, алыш килеп сыҡманы. Уйын аҙағына тиклем юлаевсыларҙың өҫтөнлөгө менән үтте. Әйткәндәй, өс голды ла һаҡсыларыбыҙ Филип Ларсен (ике) менән Павел Коледов индерҙе. Шуныһы ҡыуаныслы, аҙсылыҡта, күпселектә ҡалғанда махсус уйнай торған хоккейсыларыбыҙ бар. Мәҫәлән, әлеге лә баяғы Александр Кадейкин, Пётр Хохряковтар һәм Владимир Жарков, Вячеслав Солодухин, Максим Майоров оҫта һаҡлана белһә, ә Линус Умарк, Антон Бурдасов, Йоонас Кемппайнен, Дмитрий Кугрышев, Филип Ларсен һөжүм ойоштороуҙа үҙҙәрен күрһәтә, хәл иткес голдар индерә.
Минскиҙа «Динамо»ны 3:1 иҫәбенә оттоҡ. Антон Бурдасов тағы бер гол индергәйне, һанаманылар. Баш судья сәбәбен тапты инде…
Бөгөн юлаевсыларҙы Подольскиҙа «Витязь» менән һынау көтә. Еңеп ҡайтыуҙарына ышанабыҙ. Ә 1 октябрҙә Өфөгә ЦСКА килә! Күптән түгел беҙҙең командала уйнаған, яратҡан хоккейсыларыбыҙға әйләнгән Кирилл Капризов менән Антон Слепышевты күрәсәкбеҙ!
М. КӨЙӘРМӘНОВ.


text:
“Үҙебеҙҙең тәбиғи ризыҡҡа өҫтөнлөк бирәйек”, – ти белгестәр.
Балыҡтың, башҡа диңгеҙ продукттарының файҙаһы тураһында кем генә белмәй? Улар менән туҡланғандар оҙаҡ йәшәй тип беләбеҙ. Мәҫәлән, Япония халҡы был йәһәттән донъяла тәүге урынды биләй. Ә сәбәбен төпкә төшөп тикшергәндәр, бының менән ныҡлы ҡыҙыҡһынғандар аҙҙыр. Балыҡтың кеше организмына файҙаһы ниҙә һуң? Ошо һорауға асыҡлыҡ индереү маҡсатында республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш белгес-диетологы, юғары категориялы табип, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы Рушания ЯЛАЛОВАға мөрәжәғәт иттек.
– Балыҡ нимәһе менән файҙалы, ул организмға ниндәй күләмдә кәрәк, Рушания Ғимаҙи ҡыҙы?
– Күптәр СССР мәлендәге бер йоланы һағынып иҫкә алалыр: аҙнаның бер йәки ике көнө тик балыҡҡа арнала торғайны. Хатта дөйөм туҡланыу урындарында ла ошо ҡанун һаҡланды. Ни өсөн тигәндә, беҙҙең Башҡортостан йод етешмәгән төбәктәр иҫәбендә, әле лә шулай. Ошо мәсьәләне ниндәйҙер кимәлдә контролдә тотоу, организмдың ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында башҡарылды совет осорондағы ул ғәмәл.
Ауырыған кешене күҙ алдына килтерәйек. Берәү, мәҫәлән, ҡатмарлы операция үткәрҙе, ти. Уға иң тәүҙә балыҡ һурпаһы, әҙләп итен бирә башлау мөһим. Был аҙыҡ еңел эшкәртелә, эсәктәргә, ашҡаҙанға ыңғай йоғонто яһай.
– Балыҡта һәм башҡа диңгеҙ продукттарында иң мөһим матдәләр ниндәй?
– Беҙҙең организмға тәү сиратта Омега-6 һәм Омега-3 май кислоталары кәрәк. Өҫтәүенә А, Д, В1, В2 , В12 витаминдары талап ителә. Уларҙың тәүгеләре, белеүегеҙсә, организмда кальцийҙың, фосфорҙың үҙләштерелеүенә булышлыҡ ҡыла, тештең, һөйәктәрҙең ныҡлығын тәьмин итә. Йод етешмәгән осраҡта креветкалар, диңгеҙ кәбеҫтәһе менән туҡланыу файҙалы.
– Төрлө аминокислоталар башҡа продукттарҙа юҡмы ни?
– Бар, әлбиттә, мәҫәлән, грек сәтләүегендә. Әммә балыҡтыҡы тиҙерәк үҙләштерелә.
Кешенең мейеһенә майлы балыҡтарҙың файҙаһы айырыуса ҙур. Ҡан баҫымы юғары булғанда, йөрәк сирҙәрендә мотлаҡ балыҡҡа өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Әммә шуны онотмау зарур: шәбәйеү маҡсатында көн һайын диңгеҙ продукттары менән күпләп туҡланырға ярамай, сама белеү мөһим.
– Беҙ балыҡты киптереп тә, тоҙлап та, һыуҙа бешереп тә, ҡыҙҙырып та ашайбыҙ. Ҡайһыһы яҡшыраҡ?
– Өҙөп кенә әйтеп булмай, әлбиттә. Кем ҡайһылай ярата, шулай ҡулланһын. Шулай ҙа бауыры, бөйөрө ауыртҡандарға ҡыҙҙырылған балыҡ ауыр буласаҡ, тоҙланған сельдь менән дә мауығырға ярамай.
– Шәкәр ауырыуы – киң таралған сирҙәрҙең береһе. Уның менән йонсоғандарға ниндәй балыҡ нығыраҡ файҙалы?
– Береһенән дә баш тартырға кәрәкмәй, яратаһың икән – аша. Зыяны булмаҫ.
– Майлы һәм майһыҙ балыҡтар тураһында һүҙ йөрөткәндә…
– Улар өс төргә бүленә. Беренсеһе – майлы балыҡтар (майлылыҡ 8-10 процент): скумбрия, сельдь, мәрсен. Уларҙың 100 грамында 200 – 250 килокалория иҫәпләнә. Сағыштырыу өсөн сусҡа итен алһаҡ, уның 100 грамында – 120 килокалория.
Икенсеһе – уртаса майлылар. Был төркөмгә һыла, бағры, карп, һаҙан, ставрида балыҡтары инә (майлылыҡ – дүрт процент). 100 грамында – 140 килокалория.
Өсөнсөһө – түбән майлылыҡтағы балыҡтар: ҡарман, суртан, минтай, камбала, треска, алабуға һ.б. Уларҙың йөҙ грамында – 70 – 100 килокалория. Ябығыу өсөн, әлбиттә, өсөнсө төркөмгә ингән балыҡтар кәрәк, ҡаҡланғандары менән мауығырға ярамай, сөнки яман шеш ауырыуы барлыҡҡа килеүе ихтимал. Аҙнаһына бер ҡырҡым ашау ҙа етә.
– Магазиндан балыҡ һатып алғанда нимәгә иғтибар итеү мөһим?
– “Балыҡ башынан серей” тигән әйтемде нәҡ ошонда иҫкә төшөрөргә кәрәк. Һатып алғанда мотлаҡ айғолағын ҡарарға кәңәш ителә, ул ҡыҙғылт-көрән төҫтә булырға тейеш. Күҙҙәренә иғтибар итегеҙ: асыҡ, үтә күренмәлеһе ашарға яраҡлы. Йәнә шуныһы бар: иретеп ҡабат туңдырылғандарының тиреһе теткеләнә башлай.
– Башҡа аҙыҡ-түлек араһында балыҡ ниндәй урында тип иҫәпләйһегеҙ?
– Мин, үҙләштерелеүенә ҡарап, уны йомортҡаға, иткә, ҡатын-ҡыҙҙың күкрәк һөтөнә тиңләр инем, сөнки балыҡта 25 процентҡа тиклем аҡһым бар. Кешегә үҫеш мәлендә, мейеһе формалашҡанда барыһы ла кәрәк. Балыҡ, ит менән бергә йәшелсә-емеш тураһында ла оноторға ярамай. Яҡшы туҡланаһың икән, организмдағы майҙарҙы яндырырға ла кәрәк. Был йәһәттән физик күнегеүҙәр, эш, йүгереү файҙалы. Туҡланыу бер төрлө булырға тейеш түгел. Тағы ла шуныһы бар: тән температураһы күтәрелһә, балыҡ ашарға ярамай.
Элек башҡорттар ит, ҡымыҙ, һөт, ҡатыҡ кеүек милли ризыҡтар менән генә туҡланған. Хәҙер иһә беҙ нимә генә ашамайбыҙ. Ситтән килтерелгән цитрус емештәре, мәҫәлән, үҙебеҙҙә үҫкәндәргә етәме һуң?! Әсе баланы ла һағындыра бит ҡайһы саҡ. Әйтер һүҙем шул: магазиндарҙағы матур һауытлы ризыҡ төрҙәренә ҡыҙығырға кәрәкмәй, үҙебеҙҙең аҙыҡ-түлекте һайлайыҡ.
– Балыҡ бешереү йәһәтенән яратҡан рецебығыҙ бармы?
– Әлбиттә. Ирем ял көндәрендә суртан, табан тотоп ҡайтыусан. Уларҙы төрлөсә бешерәм. Араларынан иң ябай рецепты тәҡдим итәм.
Тултырылған суртан. Бының өсөн яҡшы итеп таҙаланған балыҡтың эсенә дөгө, кишер, һуған, һарымһаҡ һалып, тәмләткестәр өҫтәп, мейескә ҡуябыҙ. Эсен еп йәки таяҡсалар менән ябырға кәрәк. Бер сәғәт тотҡас, алып, өҫтәлгә йәшел тәмләткестәр ҡушып ултыртабыҙ. Өҫтөнә ҡырғыстан үткәрелгән грек сәтләүеге һибергә лә мөмкин.


text:
“Салауат Юлаев” хоккейсылары кисә быйылғы миҙгелдә икенсе матчын уҙғарҙы. Улар Череповецта “Северсталь” командаһы вәкилдәре менән көс һынашты. Хужалар иҫәпте беренсе булып асты. Артабан өфөләр уйынды үҙ ҡулына алды, әммә артабан ошо өлгәшкән һөҙөмтәне юҡҡа сығарҙы. Хужалар алға сыҡты. Ярай әле осрашыу аҙағына бер нисә секунд ҡалғас, юлаевсы Антон Бурдасов иҫәпте тигеҙләй алды. 4:4 – рәттән икенсе матчта овертайм була. Өҫтәмә ваҡытта йәнә яҡташтарыбыҙ еңеү голын индерҙе. 4:5 – беҙҙең хоккейсылар әлегә чемпионатта юғалтыуһыҙ бара.
Иртәгә уларҙы Ярославлдә “Локомотив” командаһы көтә.


text:
Скачать мәскәү картаһында 1836 юғары сиселешле йыл менән инглиз телендә: 7150 px, 600 px. Филиалы, З. М.. Һирәк ҡалған картаһы атласы, п.. 84-85. Гравировать картаһы. Коль ҡулында. Интервики: Воробьевый ҡалҡыулыҡтар менән яңы төрө-алғы планда монастыры Devitichei — Кремлдә сиркәү Успения. Мәскәү. ...Артабан уҡырға »
Ҡырым генераль карта 1790 йыл (аҙағынаса 18 быуат)
Ҡырым аҙағында генераль исходник Скачать карту 18 века с большим разрешением 10977 px Описание: административ сиктәрен һүрәтләүсе, ҡала һәм ҡасабаларҙа, йылға, канал, һәм юлдар т. д. Титул биҙәү индереү картуш. Сығанағы: Ссср фәндәр академияһы, Санкт-Петербург Оригинальный размер: бейеклеге 46 см-ға, см киңлегендәге: 59 см-ға. Күләмендә 1:730000Артабан уҡырға »
Мәскәү Картаһында 1665 юғары сиселешле йыл менән
Скачать мәскәү картаһында 1665 йыл рөхсәте менән ҙур: 8994 px; 3000 px. Абс Исеме : Атлас Blaviana Һыу Маиор Космография, Solvm Оҙонлоғонда, Salvm, Coelvm, Accvratissime Describvntvr. Абс Һылтанмалар : Б1 Куман 56; В Krogt 2:601-3 (беренсе баш күләме 1665, барыһына баш 1662). Сығанағы: протокол HTTP://www.davidrumsey.com/Артабан уҡырға »
План-схема Москва 1956 юғары сиселешле йыл менән
Скачать план-схема Москва 1956 юғары сиселешле йыл менән: 5977 px; 600 px; 300 px.Артабан уҡырға »
1907 г.. — рәсәй империяһы картаһын почта тимер юл һәм пароход бәйләнеше
Рәсәй империяһы картаһын почта тимер юл һәм пароход бәйләнеше. Санкт-Петербург 1907 г.. Ә йорт картография. Ильин.: Эргә-Тирәһендәгеләр Менән. Петербург. Тирә-Москва. Привислянский губернаһы крайы. (витх) Азия Рәсәйҙәге. Скачать карту пароходных сообщении железных и почтовых дорог Российской Империи 1907 юғары сиселешле йыл менән: 13292 px; 3000 px.Артабан уҡырға »


text:
Биҙәгем – «бал ҡорто»Ҡариҙел районы Яңы Муллаҡай ауылында йәшәүсе Рәхимә Нурғаянова ҡул эштәренә маһир. Таҡыяларҙы ул үҙе тегә, шунан нағышлап, мәрйен менән сигеп, үҙ төбәгенә хас булғанса биҙәй. «Бал ҡорто» тип аталған был биҙәк төньяҡ-көнсығыш башҡорттарында киң...
Баймаҡ егәрлеләреҠолсора ауылынан Рәүилә Ғафарова – «Зарифа» фольклор ансамбленең оҫта, егәрле ҡатнашыусыһы. Башҡорт йолаларына битараф булмаған апай үҙе күлдәк, камзул, ҡашмау, селтәр тегә. Бала саҡта өләсәһендә күргән баш кейеменә оҡшатып эшләгән таҡыяһын бәйгегә...
Мәргән ҡыҙға мәрҙәс бар!Учалы ҡалаһынан Лилиә Низаметдинова: «Уҡтан атыу – иптәшем Рәйес Жәүҙәт улы менән уртаҡ мауығыуыбыҙ. Бындай ярыштарға тәбиғи туҡыманан тегелгән милли кейемдә килеү хуплана. Икебеҙгә лә килешле кейем тектерҙек, биҙәү эшен үҙем башҡарҙым....
Һәр кем ҡыуаныр бүләк«Был таҡыялар – ҡәйнәм Флүрә Кәлимулла ҡыҙы менән икебеҙҙең хеҙмәт емеше. Оҫта ҡуллы ҡәйнәм теккәс, мин сигеп матурлап ҡуям. Шулай бер-беребеҙгә терәк-таяныс булып эшләйбеҙ, йәшәйбеҙ. Бындай таҡыяларҙы йәйен ялға ҡайтҡан йәштәр ҙә, дингә килгән...
Еңеүселәрҙе ҡотлайбыҙ!Бала саҡты хәтергә төшөрөп, йыл буйына «ҡурсаҡ уйнаныҡ». «Селтәр» башҡорт халыҡ костюмы студияһы менән берлектә журналыбыҙ иғлан иткән «Башҡорт ҡурсағы» бәйгеһенә килгән үҙенсәлекле ҡул эштәре ҡыуандырҙы, ҡайһы бере журнал биттәрендә лә донъя күреп...
Асмандан ҙур әсә йөрәгеҠатын-ҡыҙ – донъя тотҡаһы. Гүзәл заттың оло бурысы – кешелекте дауам итеү генә түгел, шул сылбырға өҫтәлгән яңы быуындың күңелен бөтөн һәм матур, тәүфиҡлы вә ярата белеүсе, мәрхәмәтле итеп тәрбиәләү. Телебеҙгә хәүеф янатҡан глобализация шарттарында...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Июнь айы Өфөлә ниндәй була: һауа торошона фараздар
Июнь айы Өфөлә ниндәй була: һауа торошона фараздар Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Йәйҙең тәүге айы Башҡортостанда ямғырҙан башланып китә. «Гисметео» порталында баҫылған яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостандың баш ҡалаһында дүрт көн дауамында яуым-төшөм күҙәтелә.
Июнь уртаһына тиерлек һауа температураһы 10-14 градус булыр. Айҙың ундарында һауа торошо үҙгәрә: ямғырҙар сағыу ҡояш менән алмашына, ул һауаны 20 градусҡаса йылыта.
Июнь аҙағына Өфөлә ысын йәйге эҫе урынлашыр. Термометр бағанаһында күрһәткес +30 билдәһенә етер. Әммә ҡыҫҡа ваҡытлы ямғырҙар сигенмәҫ һәм ваҡыт-ваҡыт менән республиканың баш ҡалаһына «күҙ ташлар».
http://www.bashinform.ru/news/1162359-kakim-budet-iyun-v-ufe-predvaritelnyy-prognoz-pogody/


text:
Ағас әҙерләүгә яңы техника
Республикала ағас әҙерләү һәм технологик сеймалды урындағы эшкәртеү предприятиеларына оҙатыу күләме артасаҡ. Ағастарҙы үҙләштереү һөҙөмтәлелеген арттырыуға йүнәлтелгән проект башланғысы бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте Президиумы ултырышында раҫланды. Ҡуйылған маҡсаттарға ирешеү өсөн урман хужалыҡтары заманса техникалар менән тәьмин ителәсәк.
Үткән быуаттың ғорурлығы - ТТ4 тракторы беренсе тартыуҙан ғына ҡабынмай. Ул әле лә урман хужалығы хеҙмәткәрҙәренең алмаштырғыһыҙ ярҙамсыһы. Ҡариҙел районындағы был техника быуындан-быуынға тапшырылып килә. Әммә таушалған тракторға йыш ҡына күләмле ремонт та талап ителә.
Киләсәктә республиканың дәүләт ҡарамағындағы урман хужалыҡтары өсөн заманса техникалар һатып алыу ҡаралған. Башҡортостан Хөкүмәте Президиумы ултырышында билдәләнеүсә, өҫтөнлөк "Харвестер" менән "Форвардер"ға бирелгән. Скандинавияның механизацияланған системаһы бөгөн алдынғы технологияларҙың береһе. Уның ярҙамында төбәктә ағас ҡырҡыу күләмен 40 процентҡа тиклем еткерергә мөмкин. Әйтергә кәрәк, республика өсөн был оло ҡаҙаныш булмаҡсы.
Айбулат Ғәйнуллин, Башҡортостан хөкүмәтенең урман хужалығы бүлеге мөдире: «Урман әҙерләү күләме 9 миллион кубометр тәшкил итә, әммә һуңғы йылдарҙа был күрһәткес 30%-ҡа ғына еткәйне. Был күрһәткесте арттырыр өсөн урман хужалыҡтарына яңы техника алыу күҙаллана.»
Проекты ғәмәлгә ашырыу өсөн республика бюджетынан 320 миллион һум аҡса бүлеү ҡаралған. Ә инде яңы техникалар ярҙамында ағас әҙерләү күләме 250 мең кубометрға тиклем артасаҡ. Уларҙы һатыуҙан урман хужалыҡтары йылына 257 миллион һум өҫтәмә табыш алыр тип көтөлә.
Башҡортостан юлдаш телевидиниеһында видеояҙма


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостан халҡы 2030 йылға тиклемге үҫеш стратегияһын әҙерләү буйынса тәҡдимдәрен индерә ала
Башҡортостан Иҡтисади үҫеш министрлығында республиканың 2030 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһы проектын әҙерләүгә ҡағылышлы тәҡдимдәр ҡабул итеү өсөн махсус электрон почта булдырылған.
Төбәкте үҫтереүҙең стратегик йүнәлештәре буйынса үҙ тәҡдимдәрен индерергә теләгән граждандар һәм йәмәғәтселек хатты 2030@bashkortostan.ru адресына ебәрә ала. Килгән ғаризалар стратегия проектында ҡарала һәм иҫәпкә алына, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә.
Стратегия проекты «Үҫештең дөйөм мәсьәләләре», «Яңы индустрияны һәм баҙарҙы үҫтереү», «Кеше потенциалын һаҡлау һәм үҫтереү», «Һөҙөмтәле аралашыу һәм эшҡыуарлыҡ, власть мәнфәғәттәрен иҫәпкә алыу юлы менән дәүләт идара итеү системаһын төҙөү», «Биләмәләрҙе тотороҡло үҫтереү моделен булдырыу» йүнәлештәре буйынса әҙерләнә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
- Подробности
- Просмотров: 253
ТОҘУТ (Salsola), алабута һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 25 төрө билдәле, башлыса Евразияның һәм Төньяҡ Американың тропик булмаған өлөштәрендә таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Бер йыллыҡ үләндәр, ҡайһы берҙә ҡаты төктәр м‑н ҡапланған. Һабаҡтары ғәҙәттә тарбаҡлы, бейеклеге 100—150 см тиклем. Япраҡтары сиратлы, ултырма, ваҡ, ҡыяҡлы, осло. Сәскәләре күрекһеҙ, ике енесле, 1—3‑ләп сәскә яны япраҡтары ҡуйынында, башаҡ йәки һепертке рәүешле сәскәлектәрҙә урынлашҡан. Июль—сент. сәскә ата. Емеше сәтләүек һымаҡ, июль аҙ.—окт. өлгөрә. Татырлыҡ Т. тоҙло тупраҡта Хәйбулла р‑нының (Яңы Ергән а.) ҡоро далаларында, көньяҡ Т. БР‑ҙың дала зонаһындағы тимер юл өйөмдәрендә үҫә; ике төрө лә ситтән индерелгән. Ҡалҡыулыҡ Т. респ. бөтә терр‑яһында ҡалдауҙарҙа, ҡыйлы урындарҙа үҫә. Рудераль үҫемлектәр. Силоситеп файҙаланыла. Составында алкалоидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡаты есем
Ҡаты есем — мәтдәләрҙең дүрт агрегат хәленең береһе, башҡа агрегат хәлдәрҙәге матдәләрҙән (шыйыҡлыҡ, газ, плазма) формаһын һаҡлауы һәм тигеҙләнеш торошо тирәләй бәләкәй тирбәлеүҙәр башҡарыусы атомдарҙың йылылыҡ хәрәкәте үҙенсәлектәре менән айырыла[1].
Ҡаты есемдәрҙе кристалл һәм аморф есемдәргә айырып йөрөтәләр. Физиканың ҡаты есемдәрҙең составын һәм эске төҙөлөшөн өйрәнеүсе бүлеге ҡаты есемдәр физикаһы тип йөрөтөлә. Ҡаты есемдең тәьҫир, йә иһә хәрәкәт ваҡытында формаһы үҙгәреүҙе айырым фән — ҡаты (деформацияланыусы) есем механикаһы өйрәнә. Абсолют ҡаты есемдең хәрәкәте менән өсөнсө фән- ҡаты есем кинематикаһы шөғөлләнә.
Кешеләр эшләгән техник ҡоролмаларҙа ҡаты есемдең төрлө сифаттары иҫәпкә алып, ҡулланыла. Элек ҡаты есем конструкцияға яраҡлы материал итеп файҙаланылған һәм уны ҡулланғанда тәү сиратта уның һиҙелеп торған механик сифаттарын — ҡатылығын, массаһын, йомшаҡлыҡ — үҙлелеген (пластичность), һығылмалығын, муртлыҡ — ыуалыусанлығын иҫәпкә алғандар. Хәҙер ҙә донъяла ҡаты есемде ҡулланғанда уның физик сифаттарын иҫәпкә алалар, ләкин улар күп ваҡыт лабораторияла тикшеренеүҙәр һөҙөтәһендә генә асыҡлана.
Ҡаты есемдәр билдәле формала була, формаларын тик көс ҡулланғанда ғына үҙгәртәләр. Ағым тип аталған осраҡлы рәүештә хәрәкәт итә алған шыйыҡса һәм газдарҙан ҡаты есемдәрҙең төп айырмаһы ошо.
Ҡаты есемдең шыйыҡса хәленә килеү процессы иреү тип атала. Шыйыҡса туңғас ҡаты есемгә әүерелә. Ҡоро боҙ тип аталған матдәләр шайыҡса фазаһына күсмәй генә газға әйләнә ала. Был процесс сублимация тип атала.
Йөкмәткеһе
Ҡаты есем төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты есемдең атомдары араһында бәйләнеш көсө төрлөсә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, аш тоҙонда натрий һәм хлор иондары ион бәйләнеш менән бәйләнгән. Алмас һәм кремний атомдары электрондарҙы үҙ-ара бүлешеп ковалент бәйләнеш барлыҡҡа килтерә. Металдарҙа атомдарҙы электрондар металл бәйләнеше менән тотоп тора. Ҡайһа бер ҡаты есемдәрҙә һәм органик матдәләрҙә молекулар тирәләй поляризацияларған электрон болото барлыҡҡа килтерә һәм молекулалар «Ван дер Вааальс көсө» менән бәйләнгән булалар. Ҡаты есемдәрҙең күп төрлөлөгө молекулалар араһындағы бәйләнеш төрөнә бәйле.
Ҡаты есемдәр классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты есемдәрҙең электр һәм ҡайһы бер башҡа үҙенсәлектәрен, башлыса, уның атомдарының тышҡы электрондары хәрәкәте билдәләй[1]. Атомдар араһындағы бәйләнештең тибына ҡарап, ҡаты есемдәрҙе биш класҡа бүлеп йөрөтәләр[2]:
- Иондар бәйләнеше (мәҫәлән, NaCl). Төп көстәре- электростатик тартылыу көсө . Айырым үҙенсәлектәре: инфраҡыҙыл өлкәлә — инфраҡыҙыл өлкәлә яҡтылыҡты кире сағылдырыу һәм уны йотоу; түбән температураларҙа— түбән электр үткәреүсәнлек: юғары температураларҙа — яҡшы ион үткәреүсәнлеге.
- Ковалент бәйләнеш ( мәҫәлән, С (алмаз), Ge, Si).
- Металл бәйләнеше ( мәҫәлән, Cu, Al).
- Молекулалар бәйләнеше (мәҫәлән, Ҡалып:Нет АИ 2, СН4).
- Водород бәйләнеше (мәҫәлән, Н2О (боҙ), HF).
Зона структураһы төрө буйынса ҡаты есемде (электр) үткәргестәргә (проводники), ярымүткәргестәргә (полупроводники) һәм диэлектриктарға бүлеп йөрөтәләр.
- Үткәргестәр — үткәреүсәнлек зонаһы һәм валент зонаһы бер береһен ҡаплай, шулай итеп, электрон улар араһында, аҙ ғына энергия алған хәлдә лә, иркен йөрөй ала. Тимәк, ҡаты есемгә потенциалдар айырымлығын ҡушҡанда, электрондар бәлкәй потенциаллы нөктәнән ҙурыраҡ потенциаллы нөктәгә электр тогы рәүшендә иркенләп йөрөй ала. Бөтә металдар ҙа үткәргестәр.
- Ярымүткәргестәр — зоналар бер береһен ҡапламай һәм улар араһы- 4 эВ тәшкил итә. Электронды валент зонаһынан үткәреүсәнлек зонаһына күсереү өсөн диэлектрикҡа ҡарағанда әҙерәк энергия кәрәк, шуға күрә саф ҡатнаштырылмаған ярымүткәргестәр токты бик насар үткәрә .
- Диэлектриктар — зоналар бер береһен ҡапламай һәм уларһың араһы 4 эВ-тан ашыу. Шулай итеп, электронды валент зонаһынан үткәреүсәнлек зонаһына күсереү өсөн диэлектрикка бик күп энегрия кәрәк, шуға күрә диэлектриктар токты бөтөнләй үткәрмәй.
Магнит сифаттары буйынса ҡаты есемдәр диамагнетиктарға, парамагнетиктарға һәм тәртипкә һалынған магнит структуралыларға бүленә[1]. Агрегат торошҡа йә иһә температураға бик әҙ генә бәйле булған диамагнетик үҙенсәлектәр парамагнит үҙенсәлектәр тарафынан ҡаплана , улар үткәреүсәнлек атом һәм электрондарының магнит моменттары йүнәлеше эҙемтәһе булып тора. Кюри законы буйынса парамагнит ҡабул итеүсәнлек температураға кире пропорциональ әҙәйә һәм температура 300 К булғанда ғәҙәттә 10−5 тәшкил итә. Парамагнетиктар температура түбәнәйгәндә ферромагнетиктарға, антиферромагнетиктарға йә иһә ферримагнетиктарға әйләнәләр [2].
Металдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күпселек металдар ныҡлы һәм тығыҙ, улар электр һәм йылылыҡты яҡшы үткәргестәр. Периодик таблицала борҙан полонийға ҡәҙәр диагональ үткәрһәк, таблицаның һул яғында металдар буласаҡ. Ике һәм унан артығыраҡ металдар ҡушылмаһы иретмә тип атала.
Кешеләр металдарҙы борон замандан уҡ төрлө маҡсатта ҡулланған. Металдарҙың ныҡлылығы һәм һығылмалалағы биналар төҙөлөшөндә, эш ҡоралдары һәм транспорт етештереүҙә, торбалар һәм тимер юлы төҙөлөшөндә киң ҡулланыла. Тимер һәм алюминий — иң киң ҡулланылған металдар. Улар, шулай уҡ Ер ҡабығында киң таралған элементтар. Тимер ҡорос хәлендә йышыраҡ ҡулланыла. Составында 2,1 % углерод иремәһе булған тимер ҡорос тип атала.
Металдар яҡшы электр үткәргес булғанға күрә, электр энергияһын алыҫ араларға юғалтыуһыҙ тапшырыу өсөн металл сымдар ҡулланыла. Металдарҙың йылы үткәреү үҙенсәлеге булғанға, аҙыҡ бешереү өсөн металдан һауыт-һаба эшләйҙәр.
Минералдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Минералдар — төрлө геологик осорҙа юғары баҫым аҫтында барлыҡҡа килгән ҡаты есемдәр. Ысын минерал булыу өсөн есемдең кристалл структураһы һәм бер төрлө физик үҙенсәлеге булырға тейеш. Минералдар ябай элементтарҙан, тоҙҙарҙан һәм меңләгән формаһы булған селикаттарҙан составы буйынса айырылы. Тау тоҡомдары — даимим химик составы булмаған, осраҡлы минералдарҙан тора. Ер ҡабығы кварц (SiO 2 кристалы), ҡыр шпаты, слюда, хлорит, каолин, кальцит, эпидот, оливин, авгит, ялған мәғдән, магнетит, гематит, лимонит һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмаларҙан тора. Ҡыр шпаты, слюда һәм кварц тәбиғәттә киң таралған минералдар, ә ҡайһы бер минералдар тик донъяның тик айырым өлкәләрендә генә табыла. Селикаттар — иң киң таралған минералдар төркөмө (≥95 % тау тоҡомдары силикаттан тора). Составында күпселек кремний һәм кислород, бер аҙ алюминий, магний, тимер, кальций һәм башҡа металдар бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Phases of Matter. NASA. 4 май 2011 тикшерелгән.
билдәһе дөрөҫ түгел;
БСЭ төшөрмәләре өсөн текст юҡ


text:
- Подробности
- Просмотров: 385
КОЛЕСОВ Сергей Викторович (24.11.1950, Өфө), химик. Химия ф. д‑ры (1985), проф. (1990). БР‑ҙың мәғариф отличнигы (2004). РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2013). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1973) ш. уҡ эшләй, бер үк ваҡытта 2002 й. алып Органик химия ин‑тында: лаб., 2011 й. полимерҙар бүлеге мөдире. Фәнни хеҙмәттәре галоидлы полимерҙарҙың һәм полимер ҡатнашмаларының тарҡалыуы һәм стабилләшеүе, комплекслы‑радикаль полимерлашыу проблемаларына арналған. К. тарафынан полимерҙарҙың химик стабилләштереү концепцияһы төҙөлгән; уның ҡатнашлығында еңел, электротехника һ.б. сәнәғәт тармаҡтары өсөн поливинилхлорид нигеҙендә материалдар, бәләкәй габаритлы турбулент реакторҙарҙы файҙаланып химия һәм нефтехимия продукттарын (дихлорэтан, хлорлы этил, бутил-көкөрт к‑таһы, алкилбензин) синтезлау технологиялары уйлап табылған, улар “Каустик” ЯАЙ‑нда, “Салаватнефтеоргсинтез” ААЙ‑нда (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) индерелгән, һынауҙар Яңы Өфө НЭЗ‑ында үткәрелгән. 460‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 69 уйлап табыу авторы. С.Р. Рафиҡов ис. пр. лауреаты (2009).
Хеҙм.: Старение и стабилизация полимеров на основе винилхлорида. М., 1982 (авторҙ.); Degradation and Stabilization of Vinilchloride Based Polimers. Oxford, 1988 (авторҙ.).
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостан делегаттары "Клязмалағы мәғәнәләр биләмәһе" Бөтә Рәсәй мәғариф форумынан сираттағы еңеү менән ҡайтты
Башҡортостан делегаттары "Клязмалағы мәғәнәләр биләмәһе" Бөтә Рәсәй мәғариф форумынан сираттағы еңеү менән ҡайтты
Татьяна Джумма, Луиза Агишева, Байрас Азаматов - илдең 20 иң көслө йәш эшҡыуарҙары исемлегендә. Улар бизнес өлкәһендәге мәғариф проекттарын тормошҡа ашырыуға100-әр мең һумлыҡ гранттар ала. Ҡыҙҙар быйыл был суммаға төбәктә бизнес-дебаттар буйынса чемпионат һәм "Гейм-коучинг лабораторияһы"н ойошторорға йыйынһа, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенты Байрас Азаматов "Йәш эшҡыуарҙарҙың форсайт-мәктәбен" үткәрергә теләй. Егет проектта ҡатнашыусыларҙан көҙгөһөн ғаризалар ҡабул итергә ниәтләй. Улар өсөн бизнес өлкәһендә төрлө оҫталыҡ дәрестәре, лекциялар ойоштороласаҡ. Шулай уҡ Өфөнөң ҙур компания-предприятиеларына экскурсиялар уҙғарыу ҙа күҙаллана.


text:
Кем ул мәктәптең ғорурлығы булырҙай уҡыусы? Беҙҙең мәктәптә лә бар ундайҙар. X синыфты тамамлаған Тәнзилә Таһирова булыр ул. Шундай дәртле, өлгөр, әүҙем үҙе. Бер ниндәй конкурс, олимпиада, ярыштарҙан ҡалмай. Һәр береһендә ҡатнашырға тырыша. Спортта ла иң-иңе!
Тәнзиләнең иң ҙур ҡаҙанышы – «Аманат»тың йыл һылыуы – 2016» тигән исем алыуы. Тағы ла был журналдың «Йәш хәбәрсе»һе лә. Беҙ Тәнзиләнең сағыу, матур шиғырҙарын уҡып ҡыуанабыҙ. Әйткәндәй, уның ижады менән «Бәйләнештә» сайтында «Тамсыҡай» төркөмөндә таныша алаһығыҙ.
Мин Тәнзиләгә алдағы тормошонда уңыштар ғына теләйем!
Айгүзәл УРАҠОВА.
Йылайыр районы, Һабыр мәктәбе.


text:
Бөрөлә хайуандарҙың ҡотороҡ сиренә бәйле карантин индерелгән
Бөрөлә хайуандарҙың ҡотороҡ сиренә бәйле карантин индерелгән Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Бөрөлә хайуандарҙың ҡотороҡ ауырыуына бәйле карантин иғлан ителгән. Республика башлығының тейешле Указы 24 майҙа Башҡортостандың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында баҫылған.
Документҡа ярашлы, «республика биләмәһендә хайуандарҙың ҡотороҡ сире таралыуына юл ҡуймау һәм уны бөтөрөү» өсөн 18 майҙан Бөрөлә «Гагарин, Озерная, Жуков, Столяров урамдары менән сикләнгән» биләмәлә карантин индерелгән.
Ошо биләмәлә эт һәм бесәйҙәр күргәҙмәләрен ойоштороу, йорт хайуандары менән сауҙа, уларҙы карантинлы биләмәнән ситкә алып сығыу, шулай уҡ ҡырағай йәнлектәрҙе аулау тыйыла.
Карантин иғлан ителгән биләмә сигендә сикләү саралары уларҙы алыу тураһында ҡарар ҡабул ителгәнсе ғәмәлдә, тип билдәләнә документта.
http://www.bashinform.ru/news/1163234-v-birske-vveden-karantin-po-beshenstvu-zhivotnykh/


text:
Башҡортостанда һәр мәктәп уҡытыусыһы өсөн «хәүефле төймә» булдырыла
Башҡортостанда һәр мәктәп уҡытыусыһы өсөн «хәүефле төймә» булдырыла Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Башҡортостандың һәр мәктәбендә виртуаль һаҡ системаһы эшләй башлай. Ул уҡытыусыларға һәм тәрбиәселәргә мәғариф учреждениеларындағы ғәҙәттән тыш хәл тураһында еткерергә мөмкинлек бирә.
«Хәүефле төймә» мобиль телефонға ҡушымта рәүешендә ҡуйыла. Ниндәйҙер хәл була ҡалһа, уҡытыусылар тиҙ генә һаҡ агентлығына ошо хаҡта хәбәр итә ала, улар биш минут эсендә килеп етергә тейеш.
«Һаҡсылар ниндәй уҡытыусынан һәм ҡайһы кластан сигнал килеүен алдан белә. Хәҙер 161-се лицей уҡытыусыларының да хәүефле төймәһе бар», — тип һөйләне белгестәр.
Һаҡсылар билдәләүенсә, киләсәктә барлыҡ балалар баҡсаларында һәм лагерҙарҙа ошондай система булырға тейеш.
http://www.bashinform.ru/news/1163776-u-kazhdogo-shkolnogo-uchitelya-v-bashkirii-poyavitsya-trevozhnaya-knopka/


text:
Өсөһө лә бер һөнәрле
29 октября 2016 йыл | Йәмғиәт
Ауыл малайҙарының ҡайһыһы ғына бала сағында үҫкәс шофер булырға хыялланмай икән? Ысынлап та, күптәренең хыялы тормошҡа аша. Красноусолда йәшәүсе бер туған Фәнир, Фәнүр, Марсель Фәтҡуллиндар ҙа малай саҡтарында хыял итеп һайлаған был һөнәргә ғүмерҙәре буйына тоғро ҡалалар. Яҙмыш уларға автомобиль рулен тотторған, водитель һөнәрен һайлап улар бер ҙә яңылышмаған. Водитель Фәтҡуллиндар династияһының хеҙмәт стажы 28, 30 йылдан ашыу тәшкил итә.
Имен юлдар һеҙгә, автомобилселәр!
29 октября 2016 йыл | Йәмғиәт
Йылдың-йылы октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә автомобиль транспорты хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Ошо уңайҙан ”Башавтотранс” ДУП-ы филиалы Красноусол автотранспорт предприятиеһы директоры Анатолий Иванович ГРЕБНЕВҡа бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.
“Тәнгә сихәт, йәнгә дауа ҡойо һыуы”
26 октября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Район хеҙмәт коллективтарының ижади конкурсы ошо темаға арналды
20 сентябрҙә район мәҙәниәт һарайында хеҙмәт коллективтары араһында "Таланттарҙың мең төҫө” тип аталған республика конкурсының район этабы үтте.
Районда тәүге тапҡыр уҙғарылған был конкурстың Гала-концертында мәктәп коллективтары, балалар баҡсалары, медицина учреждениелары, башҡа предприятие хеҙмәтсәндәре ҡатнашты. Сығыштарҙы район
хакимиәтенең эштәргә идара итеүсеһе Ш.Н.Хәбибуллин, мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Э.Н.Насирова, Красноусол ауыл биләмәһе башлығы урынбаҫары А.М.Ғәзизова, мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәрҙәре Рәмил Ғимрани, Рәмил Ҡотдосовтарҙан торған жюри баһаланы.
20 сентябрҙә район мәҙәниәт һарайында хеҙмәт коллективтары араһында "Таланттарҙың мең төҫө” тип аталған республика конкурсының район этабы үтте.
Районда тәүге тапҡыр уҙғарылған был конкурстың Гала-концертында мәктәп коллективтары, балалар баҡсалары, медицина учреждениелары, башҡа предприятие хеҙмәтсәндәре ҡатнашты. Сығыштарҙы район
хакимиәтенең эштәргә идара итеүсеһе Ш.Н.Хәбибуллин, мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Э.Н.Насирова, Красноусол ауыл биләмәһе башлығы урынбаҫары А.М.Ғәзизова, мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәрҙәре Рәмил Ғимрани, Рәмил Ҡотдосовтарҙан торған жюри баһаланы.
Сәләмәтлек һәм спорт йәнә модала
26 октября 2016 йыл | Спорт, Йәмғиәт
"Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙер!” (ГТО) Бөтә Рәсәй физкультура-спорт Комплексының йәйге фестивале тамамланды. Красноусолда октябрь баштарында күп кенә күнекмәләрҙе – төрлө дистанцияларға йүгереү, сәпкә атыу, туп ырғытыу, йөҙөү, һикереү, һығылмалылыҡ һ.б.-ларҙы үҙ эсенә алған ГТО нормативтарын үтәү бу-йынса ярыштар үтте. Уны ойоштороп уҙғарыусылар булып Рифат Мөнир улы Ишмөхәмәтов етәкселегендә Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе торҙо.
Дәррәү эшләнеләр
26 октября 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Хаттар
Ҡаранйылға ауылын уртаға бүлеп аҡҡан Ҡаранйылға – тау-таш йырып сыҡҡан көслө йылға. Ауылдың Совхоз урамында йәшәүселәр өмә ойоштороп, йылға аша үҙҙәренә тура һәм уңайлы баҫма һалырға булдылар. Беренсенән, мәктәптә уҡыусы балаларға ла таштан-ташҡа һикереп тура юл эҙләмәҫкә, икенсенән еңел машина менән дә сығып буласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
ИҠТИСАДИ ҺӘМ СОЦИАЛЬ ГЕОГРАФИЯ, халыҡтың, тәбиғәт ресурстарының һәм шарттарының урынлашыу законлыҡтарын, хужалыҡты ойоштороу, уның үҫеш юлдарын өйрәнеү, баһа биреү т‑дағы фән. Халыҡ географияһынан, тәбиғәт байлыҡтарын файҙаланыу, мәҙәниәт, хужалыҡ, хәрби, рекреацион һ.б. географияларҙан тора. Иҡтисад, социология, статистика, регионология, глобалистика, илдәрҙе өйрәнеү м‑н тығыҙ бәйле.
Башҡортостанда иҡт.‑географик йүнәлештәге тикшеренеүҙәр 1768 й. Академик экспедициялар тарафынан башлана, уларҙың хеҙмәттәрендә халыҡтың этногеографик үҙенсәлектәре, терр‑яла халыҡты урынлаштырыу мөмкинлектәре һ.б. күрһәтелгән. 19 б. Ырымбур губернаһының И.һ.с.г. И.Л.Дебу, И.В.Жуковский, В.М.Черемшанскийҙарҙың хеҙмәттәре арналған. Статистика комитеттары төҙөлгәндән һуң төбәкте өйрәнеү планлаштырыу һәм терр‑я үҫешен өйрәнеү ысулдарын ҡулланып, статистика мәғлүмәттәре анализы нигеҙендә алып барыла, земство статистикаһы системаһы булдырыла, Өфө губернаһының соц. һәм иҡт. үҫешен тасуирлау ойошторола (Н.А.Гурвич, В.А.Новиков һ.б.). 20 б. 30‑сы йй. респ. И.һ.с.г. б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә, уның һөҙөмтәләре халыҡ хужалығын планлаштырыуҙа ҡулланыла (Ш.С.Абҙанов һ.б.). 50—60‑сы йй. сәнәғәтте һәм халыҡты урынлаштырыу, Өфө ҡала агломерацияһы үҫеше (Г.Н.Заплатина, Т.Х.Күзбәков, М.Д.Маслов, Р.Н.Нәбиуллина, М.Ф.Хисмәтов һ.б.), етештереү көстәрен урынлаштырыу проблемалары (Х.Я.Тахаев) өйрәнелә. 60‑сы йй. сәнәғәт үҙәктәрен (Ю.Н.Палеев, Ю.Г. Саушкин һ.б.), төрлө кимәлдәге биләмәләрҙең транспорт‑иҡтисад бәйләнештәрен (В.Н.Кузнецов) өйрәнеү б‑са Волга буйы экспедицияһы ойошторола. 70‑се йй. алып БДУ, БДАУ, БДПУ, ӨДАТУ‑ла ауыл ерен, ауыл хужалығын үҫтереү проблемалары өйрәнелә (Ә.Н.Арыҫланова, М.Х.Вәлиев, В.А.Максимов һ.б.), халыҡтың эш менән тәьмин ителеүе, тәбиғи артыуы һәм хеҙмәт ресурстары проблемалары ҡарала (Р.Ә.Ғәлин, З.Ш.Ҡотлобаев һ.б.), 80‑се йй. башлап эффектив төбәк үҫеш теорияһы һәм тәбиғәтте файҙаланыу географияһы проблемалары тикшерелә (Р.Ғ.Сафиуллин), соц. география, халыҡтың урынлашыуы һәм тығыҙлығы (Ғ.Ә.Ғафаров, И.В.Голубченко, Р.М.Сафиуллина, Т.П.Тельнова һ.б.), тышҡы иҡтисади бәйләнештәр (Закиров), урбанизация (И.Э.Мөхәмәтнуров) мәсьәләләре һ.б. өйрәнелә. Соц.‑иҡт. үҫеште өйрәнеү һөҙөмтәләре респ. иҡтисади районлаштырыу схемаһын эшләгәндә файҙаланыла.
Әҙәб.: Хисматов М.Ф. Башкирия: экономико-геогр. очерк. Уфа, 1979; Сафиуллин Р.Г. Эффективность территориальных промышленных систем Республики Башкортостан: экономико-геогр. подход. Ч.1. Уфа, 1995.
И.В.Голубченко
Тәрж. И.М.Япаров