text:
Ундай ирҙәр ерҙә һирәк тыуа
Башҡорт халҡының музыка фольклорын өйрәнеү тарихында айырыуса ҡәҙерле, ғәжәп ҙур һәм ҡиммәтле милли мираҫ ҡалдырған исемдәр бар. Фәрит Камаев был исемлектә, мәшһүр С. Г. Рыбаков, Л. Н. Лебединскийҙар менән бергә, иң хөрмәтле урындарҙың береһен алып тора. Ул башҡорттарҙан беренсе булып башҡорт халыҡ йыр мелодикаһының композицион- ритмик законлылыҡтарын, башҡорт музыка фольклорының стиль һәм жанр үҙенсәлектәрен, башҡортта шиғыр төҙөлөшө һәм көй структураһы мәсьәләһен өйрәнеп, төрки музыка фольклорсылығында бығаса булмаған теоретик бейеклеккә күтәрелде. Фәрит Хәснулла улы үҙ халҡының илаһи йыр-моң донъяһына, рухи мәҙәниәтенә йәне-тәне менән ғашиҡ һәм оло йөрәкле, юғары профессиональ әҙерлекле белгес ине. Үҙенең ғилми- теоретик эшмәкәрлеген ул халыҡ араһында фольклор әҫәрҙәрен йыйыу, өйрәнеү, баҫып сығарыуға әҙерләү, пропагандалау эше менән бергә алып барҙы, шулай уҡ күп йылдар буйы, сәнғәт институтының уҡытыусыһы, проректоры, кафедра мөдире булараҡ, музыка белеме буйынса кадрҙар тәрбиәләү эшенә ҙур өлөш индерҙе.
Фәрит Хәснулла улы Камаев 1944 йылдың 19 апрелендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Ҡустанай ҡалаһында хәрби летчик ғаиләһендә тыуған. (Уның атаһы Хәснулла Камаев сығышы менән хәҙерге Силәбе әлкәһенең Арғаяш, әсәһе —Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районынан.) Камаевтар ғаиләһенә әленән-әле бер ҡаланан икенсеһенә күсеп, төрлө урындарҙа асылда сиған тормошо менән йәшәргә тура килә. Фәриткә бәләкәйҙән туған телдә һөйләшеп, туған моңдарҙы тыңлап үҫергә тура килмәй. Әммә барыбер тәбиғәт үҙенекен итә: үҫә төшкәс, яҙмыш уны йыр-моң донъяһына алып килә, башҡорт халыҡ йырҙары уның мәңгелек мөхәббәтенә, ғүмерлек илһамына әйләнә. Дөрөҫ, быға тиклем Фәриткә урау-урау юлдар үтергә, тормошта үҙ юлын табыр өсөн эҙләнергә, ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға кәрәк була әле. Хәрби ҡаласыҡтарҙа йәшәгән саҡтарында, һеңлеһе Ғәлиәне етәкләп, алыҫ араны үтеп, музыка мәктәбенә йөрөй ул. 1957-1960 йылдарҙа Павлодар ҡалаһында төҙөлөш техникумында уҡый. Шул уҡ йылда музыка мәктәбенең етенсе класын тамамлай. Тиҙҙән Фәриттең атаһы Хәснулла Камаев, подполковник дәрәжәһендә демобилизацияланып, ғаилә Башҡортостанға, Өфөгә, ҡайтырға ҡарар итә. Өфөлә Фәрит урта мәктәптә һәм музыка мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Әммә киләһе йылына уның алдына ла әлеге лә баяғы «Уҡырға ҡайҙа барырға?» тигән һорау килеп баҫа. Ул үҙе, әлбиттә, күптән инде музыкаға ғашиҡ. Әммә атаһының теләге ҡәтғи: «Инженер булыр минең улым!»— тип бер генә һүҙҙе ҡабатлай ҙа тора. Фәрит Камаевтың тормош юлындағы ошо боролошло көндәр тураһында филология фәндәре докторы, профессор Әхмәт Сөләймәнов «Ирҙең даны илендә»1 тигән биографик очеркында бик ҡыҙыҡлы итеп, ентекләп һөйләп биргән. Беҙ иһә был хаҡта шуны ғына әйтеп үтәйек: Фәрит ул йәйҙә бер ыңғай авиация институтына ла, Өфөнөң сәнғәт училищеһына ла инеү имтихандары тота. Институтҡа һуңғы имтихан ҡалғас ҡына ғаиләлә, ниһәйәт, училищеға барырға тигән ҡарарға киләләр. Бында ул һеңлеһе Фәриҙә, ике туған һеңлеһе Земфира Күләева менән бергә уҡый, бергәләп музыка серҙәренә төшөнәләр. 1965 йылда Фәрит Камаев, сәнғәт училищеһын тамамлап, Ейәнсура районының үҙәге Иҫәнғолға балалар музыка мәктәбенә эшкә ебәрелә. Шул уҡ йылда Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтының Өфөләге уҡыу-консультация пунктына уҡырға инә, йыл ярымдан, Мәскәүгә барып, институттың тарих-теория-композиторлыҡ факультетының көндөҙгө бүлегендә уҡыуын дауам итә.
Фәрит Камаевтың тормошонда Мәскәүҙә уҙғарылған студент йылдарының (1967—1972) әһәмиәте ғәйәт ҙур була. Әммә төпкөлдәге Ейәнсура районында, үҫәргән башҡорттары араһында йәшәгән аҙ ғына — йыл ярым ваҡыт уның рухи үҫешендә ғүмер буйына һағынып иҫкә алырлыҡ яҡты эҙ ҡалдыра. Нәҡ ана шул Иҫәнғолда йәшәгән осорҙа ул, саф шишмә һыуҙарынан ауыҙ иткәндәй, йәнле фольклор сығанаҡтары менән осраша, шул төбәктең ҡабатланмаҫ йыр-моң хазинаһы, йырсылар, ҡурайсылар менән таныша. Буш ваҡыттарында үҙ алдына магнитофон таҫмаһына халыҡ йырҙарын яҙып алыу менән шөғөлләнә башлай. Был эшен ул аҙаҡ күп йылдар буйы эҙмә-эҙлекле дауам итә. Иҫәнғолдан һуң Мәскәүгә барып, институтта уҡырға төшөү менән үк, ул үҙен һәр йәһәттән дә һәләтле, маҡсатҡа ынтылышлы студент итеп күрһәтә. Ә маҡсаты иң элек музыканан төплө белем алыу, донъя классикаһы кимәлендә фекер йөрөтөргә өлгәшеү. Бары тик шул юғарылыҡтан тороп ҡына милли музыканы үҫтереүгә, халыҡ ижадын өйрәнеүгә етди рәүештә тотонорға мөмкин. Институтта Фәрит ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ егеттәре менән аралаша, был халыҡтарҙың фольклор өлгөләрен, композиторҙарҙың популяр йырҙарын тыңлап илһамлана. Был иһә артабан башҡорт халҡының музыкаль-поэтик ижадын дөйөм төрки дала мәҙәниәте менән сағыштырып өйрәнеү, боронғолоҡ тамырҙарын юллау, йыр-көйҙәре беҙҙең милли үҙенсәлеген асыҡлау идеяһына этәргес бирә.
1971 йылдан башлап һуңғы көндәренә тиклем, йәғни ике тиҫтә йылдан артығыраҡ, Фәрит Камаев Өфө дәүләт сәнғәт институтында эшләй. Башта музыка теорияһы кафедраһының уҡытыусыһы була, 1979 йылдан — институттың ғилми эштәр буйынса проректоры, 1989 йылдың мартында уның тырышлығы менән институтта башҡорт халыҡ музыкаһы һәм фольклоры кафедраһы асыла һәм Ф. X. Камаев уның тәүге мөдире итеп билдәләнә. Институтта яуаплы вазифалар атҡарыу менән бергә ул 1972—1976 йылдарҙа, ситтән тороп, Гнесиндар исемендәге институттың аспирантураһын тамамлай. Уның «Башҡорт халыҡ йырҙары мелодикаһының композицион-ритмик законлылыҡтары» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы милли музыка белеме үҫешенә ғәйәт ҡиммәтле өлөш тип баһалана. Фәрит Камаевтың һабаҡташы, сәнғәт белеме докторы Булат Ҡараҡолов (Алматы) был хаҡта бына нисек хәтерләй: «Уның диссертацияһы айырыуса ныҡ тәьҫир итте. Фәриттең структура анализына, фәнни билдәләмәләр, һығымталар теүәллегенә ынтылышы, күп йылдар ныҡышмалы эшләүе башҡорт музыка фәненә хаҡлы рәүештә ғорурланырлыҡ хеҙмәт өлгөһө бирҙе»2. Шуны ла әйтергә кәрәк: ул хеҙмәт башҡорт музыка фольклорына арналған өсөнсө генә диссертация була. Ошо монографияһында башланған бик мөһим фәнни күҙәтеүҙәрен ғалим артабанғы хеҙмәттәрендә үҫтерә, тәрәнәйтә бара. Фәрит Камаев башҡорт халыҡ йырҙарының, классик оҙон көйҙәребеҙҙең композицион-ритмик үҙенсәлектәрен йырҙарҙың һүҙҙәре, поэтик текстың төҙөлөшө менән сағыштырып өйрәнеүҙе асылда билдәле бер тикшеренеү методикаһы кимәленә күтәрә. Был иһә, Әхмәт Сөләймәнов билдәләүенсә, «донъя музыка мираҫында феноменаль күренеш булған башҡорт йыр-көйөнөң эске булмышына тәрән үтеп инергә мөмкинлек биргән»3. Дөрөҫ, был фекер, йәғни башҡорттоң оҙон көйҙәрендә йыр тексының, көйҙөң, шуға нигеҙ булған тарихи ваҡиғаның органик берлеге күптән билдәле. Өҫтәүенә йырҙы, көйҙө ижад итеүсенең шәхесе, ул йәшәгән мөхит, тормош-көнкүреш шарттары, традицияларҙың йәшәйеше, ниһәйәт, халыҡ тарихы — һәммәһен дә тикшеренеүсе иҫәпкә алырға тейеш. Фәрит Камаев, был факторҙарҙы иҫәпкә алып, ысын мәғәнәһендә киң ҡоласлы, тәрән һәм оригиналь фекерле музыка белгесе булып өлгөрә. Башҡорт халҡының тарихи йырҙарында уны, бер яҡтан, ысын мәғәнәһендә тарихилыҡ, уй-фекерҙәр юғарылығы таң ҡалдыра, икенсе яҡтан, һүҙ һәм көйҙөң теүәллеге, төҙөклөгө, камиллығы һоҡландыра. Шуның өсөн дә Фәрит Хәснулла улы үҙе лә һәр ваҡыт илһамланып, үҙ шөғөлөнә оло һөйөү тойғоһо менән ҡанатланып эшләне. Был сифат уға башҡорт халыҡ йыр сән- ғәтенең яңынан-яңы серҙәрен сисергә булышлыҡ итте, уның алдында яңы киңлектәр асыла барҙы. Халыҡ тарихы, этнография менән ҡыҙыҡһыныу уны башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыуҙа айырым ырыу-ҡәүемдәргә, тарихи-этнографик зоналарға хас локаль үҙенсәлектәрҙең тәбиғәтен асыҡлауға алып килде. Был иһә, халыҡ араһына сығып, фольклор ҡомартҡылары йыйғанда ла, төрлө төбәктәрҙә һәм төрлө ваҡытта яҙып алынған йыр-көйҙәрҙе асыҡлаған саҡта ла, сағыштырма ысул ҡулланып, хаталаныуға юл ҡуймайынса эш итергә мөмкинлек бирә. Йырҙы башҡарыу манераһында, мәҫәлән, көньяҡ-көнбайыш башҡорттарында хикәйәләү элементы өҫтөнлөк итһә, көньяҡ-көнсығышта һуҙыңҡырап, биҙәкләп йырлау характерлы. Ә инде Ҡурған әлкәһендә йәшәүсе ялан-ҡатайҙар баш- ҡарыуында йыш ҡына оҙон көйлө йырҙың һәр строфаһында беренсе, өсөнсө юлдарҙы, хатта ҡайһы берҙә һәр бер юлды һуҙып, «Э-э-эй» тип башлау киң таралған. Бына 1983 йылдың июлендә экспедиция ваҡытында Ҡурған әлкәһе Сафакүл районының Оло Солтан ауылында талантлы йырсы Хәлит Сабит улы Асҡаровтан яҙып алынған «Низаметдин» тигән йырҙың бер строфаһы нисегерәк йырлана:
Текста йәнә шуға ла иғтибар итегеҙ: һуҙынҡы өнгә бөткән һүҙҙәргә (Ҡара, ғына, уртаһында) күп ваҡыт -й йәки -у өндәре өҫтәлеп, үҙенсә ябыҡ ижек барлыҡҡа килтерә. Был күренеш тә йырҙы башҡарыу манераһынан килә.
Тикшереүсенең ғилми эштәр исемлегендә ҡулъяҙма көйөнсә тороп ҡалған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» (1972), «Ейәнсура районының башҡорт музыка фольклоры» (1972), «Башҡорт халыҡ йырҙарының мелодикаһы» (1980— 1982) һымаҡ хеҙмәттәре бар. Был мираҫ ентекләп өйрәнеүҙе һәм баҫып сығарыуҙы көтә. Ф. X. Камаевтың төрлө ғилми йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре, ғилми конференцияларҙа һөйләгән докладтарының текстары хаҡында ла шул уҡ фекерҙе әйтергә мөмкин. Ул хеҙмәттәр, исемдәренән үк күренеүенсә4, башҡорт халыҡ йыр һәм көйҙәренең төҙөлөшөн, ритмикаһын, жанр һәм стиль үҙенсәлектәрен һәр яҡлап ентекле өйрәнеүгә арналған.
Фәрит Камаевтың ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендә башҡорт халыҡ көйҙәрен нотаға һалыу, йыр-көй байлыҡтарын баҫып сығарыуға әҙерләү менән бәйле хеҙмәттәр мөһим бер йүнәлеште билдәләй. Уға үҙ ғүмерендә башҡорттоң 3 мең йыр-көйөн йыйыу, 2 меңдән ашыу халыҡ көйөн нотаға һалыу насип була. 80-се йылдар аҙағында Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында уның концепцияһы нигеҙендә өс томдан торасаҡ «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» тигән капиталь хеҙмәт планлаштырыла. Ғалим нотаға һалып өлгөргән әлеге 2 мең йыр- көйҙөң күбеһе шул томдарҙа урын аласаҡ. 1991 —1992 йылдарҙа Фәрит Камаев инициативаһы менән Өфө дәүләт сәнғәт институғы уҡытыусыларының ғилми хеҙмәттәр каталогы төҙөлә. Был эш уның фәндә киң ҡарашлы, ҙур маҡсаттар ҡуйып йәшәүсе белгес булғанлығын тағы бер тапҡыр раҫлай.
Фәрит Хәснулла улы ҡурайсы-сәсәндәр, йырсылар менән тығыҙ бәйләнештә йәшәне, атаҡлы башҡорт халыҡ музыканттарының ижадын өйрәнеүгә күп көс һалды. Улар менән экспедицияларҙа, командировкаларҙа осрашыуҙарҙан тыш, Өфөлә уҙғарылған һәр төрлө фольклор байрамдарында, смотрҙар, конкурстар ваҡытында аралашып, танышып, йыр-көйҙәрҙе яҙып алырға тырышты. Миңә Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында йәшәгән халыҡ ҡурайсыһы Кәрим Дияровтың репертуарынан айырым йыйынтыҡ әҙерләгән осорҙа Фәрит Камаев менән бергәләп эшләргә тура килде. Фәрит үҙе Ниғәмәт ауылына әллә нисә тапҡырҙар барып йөрөнө. Бер ваҡыт хатта Кәрим ағай менән уның ҡатыны Фәрзәнә апайҙы Өфөгә саҡырып алып, үҙҙәренең фатирында йыр, ҡурай моңдарын тыңлап, яҙып алып ултырҙы, һөҙөмтәлә беҙ икәүләп 70-ләп башҡорт халыҡ йыр-көйҙәренән, йыр тарихтарынан һәм нота яҙмаларынан торған ғәйәт ҡиммәтле йыйынтыҡ төҙөнөк. Китап 1988 йылда 2000 генә дана тираж менән баҫылып сыҡты5 һәм аҙна- ун көн эсендә үк таралып та бөттө.
1982 йылда Фәрит Камаевтың «Ҡурай моңо» тигән китабы донъя күрҙе. Йыйынтыҡҡа атаҡлы халыҡ ҡурайсыларынан яҙып алынған башҡорттоң тарихи йырҙары тупланған. Йәнә килеп, автор бөйөк Ғәбит Арғынбаев сәсәндән (1822—1921) башлап беҙҙең дәүерҙең күренекле ҡурайсылары Сәғәҙәт Бараков (1906—1978). Рәхмәтулла Бүләкәновҡа (1909—1981), йәштәрҙән Азат Айытҡоловҡа, Юлай Ғәйнетдиновҡа, Зыя Хәлиловҡа тиклем күп кенә халыҡ музыканттары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт тә биргән. Фәрит Хәснулла улы халыҡ йырсыһы, драма артисткаһы Бибикамал Мәһәҙиеваның башҡарыу оҫталығын юғары баһалар ине. Әйткәндәй, был исем музыка белгестәренә Л. Н. Лебединскийҙың киң билдәле («Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре». М., 1962) китабы буйынса яҡшы таныш. Халыҡ йырсылары, ҡурайсылар, күңел түрендә йыр- моң байлығын һаҡлаусылар Фәрит Камаевты һәр ерҙә яратып ҡаршы алырҙар, уға ҙур хөрмәт менән ҡарарҙар ине.
Ғилми экспедициялар тураһында бер нисә һүҙ. Фәрит үҙенең тәүге экспедицияһына аспирантураның һуңғы курсында, 1976 йылда сыға. Был ваҡытта ул билдәле фольклорсы, профессор Э. Е. Алексеев етәкселегендә Монголияла, оҙон юлдарҙы үтеп, боронғо дала моңдарын тыңлап, халыҡ йырсыларының, музыканттарының ижады менән танышып ҡайта. Бер йыл үтеүгә уға Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Наил Бикбулатов тарафынан ойошторолған этнографик экспедицияла ҡатнашырға тәҡдим итәләр. Был юлы тикшеренеүселәр төрки донъяһының боронғо төйәге Алтайға йүнәлә. Был сәйәхәттәр йәш фольклорсының күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра. Артабан Ф. X. Камаев йәй һайын ғилми командировкаларҙа, экспедицияларҙа йөрөп, алһыҙ-ялһыҙ башҡорт музыка фольклоры ҡомартҡыларын йыйыу эшенә тотона. Көньяҡ Башҡортостан, Урал аръяғы райондары, Дим буйы, Ҡурған әлкәһе — былар Фәрит Камаев үткән маршруттарҙың иң ҙурҙары ғына әле. Миңә 1982, 1983 йылдарҙың йәйге айҙарында Дим буйының Дәүләкән һәм Әлшәй райондарына, Ҡурған әлкәһенең Сафакүл районына Фәрит Камаев етәкселегендәге фольклор экспедицияларында ҡатнашыу, талантлы музыка белгесе менән, иңгә-иң терәп тигәндәй, бик күп ауылдарҙа бергәләп башҡорт халыҡ йырҙарын, легендалар, риүәйәттәр, ауыл тарихтарын, шулай уҡ топонимик материалдар яҙып алыу насип булды. Алыҫ юлдарҙа үткәргән ул көндәр, ул сәфәрҙәр тураһында күңелемдә бары тик яҡты һәм ҡәҙерле хәтирәләр һаҡлана.
Фәрит Хәснулла улының киләсәккә пландары, ниәт һәм маҡсаттары бик ҙур ине. Беҙ уның менән Башҡортостандың иң көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен — Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла яҡтарының төпкөл ауылдарын үтеп сығырға, 1997 йылда, «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» китабының донъя күреүенә 100 йыл тулыу айҡанлы, С. Г. Рыбаковтың маршруты буйынса экспедицияла йөрөргә хыяллана инек.
Башҡорт моңоноң донъяла феноменаль күренеш булыуы, унда илаһи серҙәр һаҡланыуы тураһында һүҙ сыҡҡанда Фәрит Хәснулла улы, йыр тексының поэтикаһы менән бергә, башҡорттоң телмәр мелодикаһына иғтибар итеү кәрәклеген бик йыш әйтә торғайны. Уныңса, башҡортса һөйләшеүсе асылда шул уҡ башҡорт йырының, башҡорт моңоноң төҙөлөшөн ҡабатлай. Профессор М. Ғ. Мортазинаның хәтерләүенсә, Ф. X. Камаев кемгәлер «Йырлау сәнғәтендә башҡорт фонетикаһы» тигән тема тәҡдим иткән, бында ла асылда шул уҡ фекерҙең дауамын күрергә мөмкин.
Фәриттең тынғыһыҙ, эҙләнеүсән тәбиғәте, оригиналь фекерләүсе белгес булыуы ошондай иҫтәлектә лә асыҡ күренә. Әхмәт Сөләймәнов Баймаҡта бергәләп командировкала булған саҡтарында башҡорт халыҡ ижады, өзләү сәнғәте, классик оҙон көйҙәребеҙ тураһында һөйләшеү, фекер алышыуҙары хаҡында уртаҡлашып, ошондай бер диалогты иҫенә төшөрә.
— Беләһеңме, Әхмәт ағай, теләһә, асылда һәр башҡорт оҙон көйҙө йырлай, өзләү сәнғәтен дә үҙләштерә ала,— ти Фәрит Хәснулла улы.
— Булмаҫ та,— ти Әхмәт Мөхәмәтвәли улы.
— Өзләү, оҙон көйгә йырлау сәнғәтенә эйә булған халыҡтарҙың күбеһеңдә булып сыҡтым,— тип дауам итә Ф. X. Камаев.— Уларҙың барыһының да тауыш аппараты бындай сәнғәте булмаған халыҡтарҙыҡынан айырылып тора... һәм был үҙенсәлек гендар менән быуындан-быуынға бирелеүсән,— тип өҫтәп ҡуя.
Фәндә, ғилемдә бындай асыштарҙың ҡиммәте, әлбиттә, баһалап бөткөһөҙ.
Фәрит Камаев республикабыҙҙың музыка йәмәғәтселеге араһында һәм унан ситтә лә ҙур абруй ҡаҙанған белгес булды. 1973 йылдан бирле Башҡортостан Композиторҙар союзының ағзаһы булып торҙо. Союзда музыка белеме секцияһына етәкселек итте. Уға Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелде.
Үкенескә ҡаршы, талантлы ғалим, тәрән фекерле, киң ҡоласлы музыка белгесе Фәрит Хәснулла улы Камаевтың ғүмере бик иртә өҙөлдө. 1993 йылдың ғинуарында ул Өфө ҡалаһында ҡаты ауырыуҙан үлеп ҡалды.
Фәрит Камаевтың исеме башҡорт музыка фольклорын өйрәнеү тарихында иң хөрмәтле, һис ваҡыт онотолмаҫ урындарҙың береһен алып тора.
- Сөләймәнов Ә. Ирҙең даны илендә //Йәшлек, 1994, 30 апр.
- Ҡариҡолов Б. Фекерҙәш //Башҡортостан, 1994, 20 апр.
- Сөләймәнов Ә. Шул уҡ хеҙмәт.
- Миҫал өсөн ғалимдың ошондай мәҡәләләрен атап үтәйек: Стилевые и жанровые особенности башкирского музыкального фольклора //Научно- методические записки, вып. 1.— Уфа, 1973; К вопросу о структурной типологии башкирских народных песен //Вопросы музыковедения, вып. 2.— Уфа, 1977; К сравнительному изучению фольклора западных и юго-западных башкир (вокальная часть) //Вопросы музыковедения, вып. 3.— Уфа, 1977.
- Уның хаҡында ошо уҡ китаптағы «Ҡурайсы аманаты» тигән очерктан уҡығыҙ.
Тарих һөйләй ҡурай
Ҡурай тураһында легендалар бик күп.
...Сабыр тигән батыр, берҙән-бер улы — Сынбулат 17 — 18 йәшкә еткәндә, яуҙа һәләк була. Сынбулат әсәһе менән, баҫҡынсыларҙан ҡасып, ҡуйы урманлы тау битендәге мәмерйәгә йәшеренеп йәшәй. Әсәһе Зөлхиә бик һылыу була, матур йырлаған. Сынбулат әсәһен хайран ҡалып тыңлаған. Уның да шул көйҙәрҙе йырлағыһы, берәй музыка ҡоралы аша ишеттергеһе килә. Урманда йөрөгәндә, төрлө үләндәр ҙе алып, өрөп-һыҙғыртҡылап ҡарай. Бына шулай оҙаҡ тырышҡандан һун, бер көн ур манда үҫкән таҡыябаш ҡурай алып ҡайта ла тишкеләп, өрөп ҡарай. Көй сыға. Тырыша торғас, тишектәрҙе төрлөсә урынлаштырып, бармаҡтары менән яйлағас, әсәһенең йырҙарын да һыҙҙырта башлай. Бына шунан һуң ҡурай музыка ҡоралы итеп ҡулланыла башлаған.
Ҡурай башҡорт халҡын күп йылдар буйы дәртләндергән, моң-илһам биргән аманат. Уны ҡайҙа ғына бармаһын: яуғамы, туйғамы, эшкәме — оҫталар һәр ваҡыт үҙҙәре менән йөрөткән. Мәҫәлән, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт ғәскәрҙәре сафында байтаҡ ҡурайсы була. Башҡорт корпусы Парижға ингәс, Елисей майҙанына (Елисейское поле) урынлаша. Унда ҡурай уйнап, йырлап, бейеп, ял итәләр.
Икенсе миҫал. Ырымбур губернаторы Перовский Аҡмәсетте алыу өсөн армия ойоштора, унда ла бер нисә башҡорт полкы инә. Яу бик ҡаты була, уны алғас, ошо еңеү хөрмәтенә Перовский уйын-бәйге үткәрә. Шунда 22 йәшлек ҡурайсы Ибраһим исемле егет, һалмаҡ, әммә дәртле көйгә уйнап, Перовскийҙы бейетә.
Ибраһим Перовскийға:
Генерал-губернатор әфәнде, был көйҙө һеҙгә бағышлап сығарҙым,— ти.
Перовскийға был көй бик оҡшай, ул ҡурайсыға бүләк бирә һәм ер вәғәҙә итә. Ибраһим яуҙан ҡайтҡас, кантон идараһы уға бүләк ителгән ерҙе күрһәтә. Егет әлеге урында төпләнә, шунда Ибраһим ауылы барлыҡҡа килә. Ауыл хәҙер ҙә бар. Ырымбур әлкәһендә Ҡыуандыҡ районында.
Порт-Артур тарихында ла ҡурай сынлай...
Мин белгән ваҡыттарҙа башҡорттар һабантуйҙарында, башҡа йыйын-мәжлестәрҙә ҡурай, ҡумыҙ һәм думбыра уйнай торғайнылар.
Бөтә донъяға дан алған мәшһүр Йомабай Иҫәнбаев Турат ауылында тыуған, Йомабай ағай - беҙҙең яҡтарҙа ла оер нисә мәртәбә булғаны бар. Ул үҙенең Парижда сыгыш яһауы тураһында ҡыҙыҡ итеп һөйләр ине:
«Миңә Францияға барыу өсөн әҙерләнергә ҡушҡас, бер аҙ аптырап, ҡаушап ҡалдым. Ни эшләргә? Шунан башҡа бер уй килде. Минең һөнәр - ҡурай уйнау. Француз халҡы ҡурайҙың нимә икәнен белмәй. Шулай булғас, уны уларҙың күҙ алдында яһап күрһәтергә булдым. Тамыры, һабағы менән бер нисә таҡыябаш ҡурай әҙерләргә тотондом.
Парижға килеп төшкәс, йөрәк урынында түгел, тулҡынланам. Бына сәхнә, мин ҡулыма тамыры-һабағы менән ҡурай тотоп сыҡтым. Бер ҡулда
тамырлы ҡурай, икенсе ҡул менән кеҫәмдән бәке сығарып, ҡурайҙы үлсәйем дә артығын киҫеп ташлайым, тишектәр уям. Халыҡ күҙ алмай. Күбеһе бинокль менән ҡарай. Ярай, ҡурай әҙер. Шунан «Урал» көйөн уйнап ебәрәм. Уйнап бөтөү менән, халыҡ, аяҡ өҫтө баҫып, 5-6 минут алҡышланы. Ҡайһылары сәхнә янына килеп, ҡурайҙы тотоп ҡарай. Бер нисә оҙон көй уйнағас, тәнәфес иғлан ителә. Тәнәфес ваҡытында ике ҡурайҙы һорап алалар. Ҡайһы еренән шундай моң сыға, тип аптырап, ҡапшап, өрөп, эсендә берәй эйбере юҡмы, тип ҡарайҙар. Ҡайһылары сәхнәгә менеп, ҡурай тоттороп, фотоға төшөрәләр, ҡайһы яҡтан икән емде, был ҡурайҙың ҡайҙа үҫеүен һорашалар. Һорауҙарға яуап биреп тә өлгөрөрлөк түгел. Шуға күрә концерт бөткәс, бөтә һорауҙарға яуап бирергә булдым.
Мин ҡурайҙа 9-10 йәштәрҙә үк уйнай башланым, ҡурайҙың башҡорт халҡының музыка ҡоралы икәнлеген әйттем».
Йомабай ағай бына шулар тураһында һөйләне осрашҡан саҡтарҙа. Ул һабантуйҙар үткәргәндә, йә Аҡъярҙа, йә Зианчурала, ҡатнашмай ҡалмаҫ ние.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡурай уйнаусылар һирәгәйә төштө. Хәҙер инде ҡурай һәр ҡалала, һәр ауылда тиерлек яңғырай. Ул гүйә тарих һөйләй.
Моңо ҡалды халыҡ күңелендә...
1946 йылдың март айҙары ...
Бөтә илде ялмап уткан дәһшәтле Һуғыш илде ялмап куп ерҙә ярылып ята. Халыҡтың өҫ башына ла, ашарына ла наҡыҫ, ләкин киласәккә яхты өмат һәр кемда миндәйҙер дәрт һәм ышаныс уята. Ул саҡтарға даны Урал аръяғына ғына түгел, төрлө тарафтарға киткән Сибай руднигына яҡын тира ауылдарҙан кеше ағыла. Уларҙың күбеһе — әле иңенән харби шинелдәрен да һалмаған кисәге һалдаттар, мылтыҡ, ҡылыс тотҡан ҡулдарына кәйлә, көрәк алып, илгә көрәкле металл табыу өсөн шахталарға, карьерҙарға төштө. Ул ваҡытта «Сибайзолото» тип аталған рудникта төрлө яҡтан йыйылған халыҡ көндән-көн кубәйә. Торлаҡ, уңайлы тормош шарттары тураһында уйлаған, уны администрациянан даулаған бер әҙәм дә юҡ. Сибайға килеп туҡталған һәр кеше үҙ көрәге менән сиҙәм ала ла, кәҫтән торлаҡ һалып керә. Үҙе генә түгел, шул ояһына туған-тумасаларын, таныш-тоноштарын да фатирға индерә. Үҙ-ара бер ниндәй талаш-тартыш та сыҡмай, бер кемдә, артыҡ байлыҡ булмағас, көнләшеү ҙә, ыҙғышыу ҙа юҡ, барыбыҙ ҙа бер тигеҙ.
Ләкин, тормош нисек кенә ҡыҫынҡы, ауыр булмаһын, рудникҡа йыйылған, нигеҙҙә йәш халыҡтың, йыр-моңға һыуһағаны күренеп тора. Шунда уҡ һуҡыр сысҡан шикелле, ярты биленә ҡәҙәр ер ҡаҙып йәштәр ятағы итеп эшләнгән землянкаға, көн һайын тиерлек киске уйындарға йыйылабыҙ. Йәштәрҙең ошо эске дәрте урғылып тороуын белгән шикелле бындағы алтынсьлар янына Баймаҡ күсмә колхоз-совхоз театры йыш ҡына килеп китә. Ул коллектив үҙ спектаклдәрен ғәҙәттә Сибай баҡыр заводының ағас клубында ҡуя, ләкин ул спектаклдәрҙе ҡарау бәхете бөтә кешегә лә тәтемәй. Сәхнәлә күбәләк һымаҡ осҡан театр артистарын эстән йылы боҫ бөрккән шар асыҡ ишектән күҙ ҡырыйың менән генә күpeп ҡайтһаң да бик шатһың.
Шулай бер көн мин, фатир хужалары менән бергә иртәнге сәйҙе эсеп тә өлгөрмәнем, землянкаға береһенән-береһе һылыу, тал сыбығылай өс егет килеп инде. Улар беҙҙең менән ҡулдарҙы һелкә-һелкә күреште лә, шунда уҡ, танышырға тотондо. Хужабикәнең туған тейешлеһе, ҡуңыр түңәрәк битле, муйыл кеүек, дөм ҡара күҙҙәре янып торған Рыскужин Фәйзрахман тигәне үҙ иптәштәрен:
— Бына быныһы театрыбыҙҙың әле атаҡлы түгел, ләкин киләсәктә шуға еметен өҙмәгән мәшһүр ҡурайсыһы Ишмулла Дилмөхәмәтов була,— тип билен һыға быуған, һалдат гимнастеркаһы өҫтөнән иҫке генә һоро пинжәк, галифе салбар, бигүк яңы булмаһа ла ниҙер менән йылтыратып майланған итекле, ҡарсыға танаулы, оҙонсараҡ күркәм битле, артҡа таралған ҡара ялтыр сәсен һыйлап, күкрәген киреберәк, ситтәрәк торған зифа буйлы егеткә төрттө. Ул, үҙ иптәшенең тәҡдимен ысын күңелдән ҡабул иткән һымаҡ, һул ҡулына тотҡан ҡурай ҡынын айбашына ҡыҫты ле, нур сәсеп торған күҙҙәрен уйнатып, ҡарлуғас ҡанатындай ҡыйғас ҡаштарын яҙып, беҙгә баш эйҙе
— Ә инде быныһы, тип дауам итте Фәйзрахман, —киләсәктә данлыҡлы Ғиниәт Ушановты алмаштыра торған артисыбыҙ Марат Баһауетдинов була,—тип ыҫпай кейенгән, аҡ ҡына битле, ҙур түңәрәк күҙҙәренең ҡабағын уратып тигәндәй алған ҡуйы ҡара ҡашлы егеткә күрһәтте.
— Ә инде мине белмәгән кеше бында юҡтыр, тип уйлайым. Белмәһәләр, күптән белергә ваҡыт,—тип ырҙын шикелле тапалған ер иҙәнгә дағалы итегенең эҙҙәрен ҡалдырып, тыпырсынып алды.
Хужабикә самауырҙы яңынан шаулатып ебәрҙе. Тәпәш кенә тәҙрә төбөнә һөйөп ултыртылған өҫтөлгө һыйынышып ултырып, сөйгө яңынан тотондоҡ, хәйер, башҡа аҙыҡ-ризыҡҡа етешһеҙлек булһа ла Сибай старателдәренә таҡта сәйҙе һәр саҡ етерлек биреп торалар ине. Хужабикә, уңайһыҙланыуынан яулығының осо менән ярты битен ҡаплап, аш-яулыҡ өҫтөнә һоло ононан көлгө күмелгән бер өшә килтереп һалды.
— Ошо Фәйзрахман ағайымдың ғәҙәте һәр саҡ шул булыр инде, алдан әйтмәй-нитмәй, кеше оялтып, баҫып килә лә инә,— тип һуҡранды хужабикә.
— Ай әттәгенәһе, был айға тейешле нурмыбыҙҙы алалмай торабыҙ ҙабаһа, Мынауындай ҡунаҡтар алдында ҡайһылай ҙа уңайһыҙ булды, —тип өтәләнде.
Фәйзрахман, ынйы һымаҡ ап-аҡ тештәрен ялтыратып, келдө лә:
— Әй, беҙгә, әртис кешегә, ошо өҫтәлдәге һый ҙа тап-таман, беҙ яҡшы һый-хөрмәткә ғәҙәтләнмәгән, ауыл һайын йөрөп, беҙ һәр төрлөһөнә өйрәнеп бөткәйбеҙ инде, — тине лә, —өйҙә, ағай-эне, етешегеҙ, — тип, иптәштәрен ҡыҫтаны. Ә улар инде бигүк тартынып торманы. Хужабикә ҡулы менән һындырып һәр кемгә тотторған һыныҡҡа ҡушып маҡтай-маҡтай шәкәрләп сәй эстеләр.
Сынаяҡ аҫтына һалған сәйҙе бейәләйҙәй ҙур усына йомоп, уртала сәй һемереп ултырған Ишмулла тигәне, һоло икмәген көйшәй-көйшәй, башын яурынына ҡырын һалды ла, һул ҡашының ҡойроғон өҫко сойөп, һүҙ башланы:
— Уйлап ҡараһаң, тәмле-татлыны самаһыҙ ашауҙың бер яғынан зыяны ла күп. Әртис кешегә ашау килешмәй ул. Яратылған ат шикелле, уның эсе һар саҡ һыртына йәбешеп торорға тейеш. Шулаймы? — тип ул иптәштәренән яуап коттө. Тегеләре икеһе берҙәй баш һелккәс, һүҙен дауам итте:
— Бына, пример, мин үҙәм ныҡ туйһам, дәртләнеп, ҡурай уйнай алмайым,—тип хәйләкәргенә йылмайҙы. Уның был һүҙен үҙенә төбәлгән, төртмә хәбәр тиеберәк ҡабул иткән хужабикә шунда уҡ эләктереп алды:
— Ҡана һуң мынауы сәйгә тәрилкә тултырып һары май сәнсеп, шуны табала күмелгән эҫе икмәк мөнән ашап ебәрһәң, беребеҙҙең дә эсен тишмәҫ ине лә ул, юҡ бит, хәйерһеҙ,— тине.
— Ҡарындаш тиемме, еңгәй тиемме, ләкин ундай ризыҡ асҡаҡһып йөрөгән әртискә килешмәй ул. Әртис һәр саҡ фәҡир булырға тейеш, байлыҡ әртис кешегә йоҡмай ул,— тип Ишмулла башын артҡараҡ ташлап, ҡуңыр биттәренә ризалыҡ һыҙаттары йүгертте лә, яңынан киң йылмайҙы. Хужабикә уның һайын ҡыҫтай-ҡыҫтай сәй яһаны. Сәй эсеп, камил туйғас, ҡунаҡтар, рәхмәт әйтеп,үҙҙәре ултырған эскәмйәһен стена ҡырына ҡуйҙы ла, яңынан теҙелешеп ултырҙы. Ишмулла ике киң усын ҡайыш аҫтына тыҡты ла, бармаҡтары менән эсенә һуҡ. ҡылап алды.
— Туҡландыҡ, егеттәр, тамаҡ туйҙы бит, әй,— тине. Шунан бер аҙ ултыра биргәс:
— Әй, егеттәр, был һоло икмәге ашағандан һуң, беҙ сәхнәгә сығып, өсәүләп кешнәргә тотонмаһаҡ ярар ине,тип үҙе башлап келөп ебәрҙе. Барыбыҙ ҙа уға ҡушылып, шарҡылдап көлдөк.— Ну, малай, Абыҙгилдина1 апайҙы аптыратыр инек. Нишләр ине икән, әй? — тип ул иптәштәренә хәйләкәр ҡарап ҡуйҙы. Фәйзрахман көлөүҙән туҡтағас, битенә етдилек йүгертеп:
— Һин, Ишмулла, давай, теләһә ни һөйләп ултырма әле, бейеү көйөн уйнап ебер, Бер тапап, сәй һеңдереп алайыҡ. Хәсөндөрҙән сыҡҡан бейеүсе мин генә тип уйлама. Бына бында Биишевтарҙан йөнә бер бейеүсе ултыра әле,—тип хужабикәгә ымланы. Уға ҡаршы ағастан юнып эшләнгән карауат өҫтөндө ултырған хужабикәнең сикәһендө ике бәләкәй генә соҡоро яҙыла төштө, ағаһына үпкәләгәндәй, ул алһыуланған битен уға борҙо ла йоҡа ғына ирендәрен бүлтөйтеп ҡуйҙы.
Ишмулла мөйөшкә һөйәлгән ҡыны эсенде ҡылтырлап ҡатҡан ҡурайҙарынан береһен һайланы ла, башта теленең осон сығарып, уның тишектәрен еүешләне, шунан бармаҡ остарына токөроп алды ла,ҡурайҙың йыуан башын усы эсендә әйландереп, саңын һөрттө. Башын уң яҡҡа ҡырын Һалып, ҡурайын ауыҙына ҡуйҙы ла, күҙен йомоп, бергә төйнәлгән ҡуйы дөм ҡара ҡаштарын һикертте. Ҡурайҙы ҡымтыған ирендәрен дерелдәтеп, бер ниса тапҡыр һыҙғыртып, башта көй самаланы. Шунан һуң ғына ҡырын һалған битенә етдилек һыҙаттары өҫтәп, һажлатып «Зарифа»ны уйнап ебәрҙе. Ирекһеҙҙән беҙҙең аяҡтар тыбырсына башланы. Бәләкәй генә, тәпәш землянка ҡурайсының киң күкрәгенән ағылған дәртле моң менән тулды. Балсыҡ менән һыланған кәҫ стеналарға бәрелеп, ҡурайҙың көслө моңо ярым асыҡ ишек аша урамға атылды. Тәүҙә бер нисә, ә һуңынан байтаҡ кеше минең хужаның землянкаһын һырып алды. Дүрт йыл ситтә йөрөп, башҡорт моңона, бигерәк тә уның тылсымлы, сихри ҡурайына сарсап ҡайтҡан минең күңелдә был моң әллә ниндәй тәрән кисерештәр уятты.
Беренсенән, һуғышта ятып ҡалған ауылдаштарҙың, төрлөһө төрлө урында баш һалған, бергә ауыр фронт юлдары үткән иптәштәрҙең был көйҙе ишетеүҙән мәңге мәхрүм булыуҙарын, яңынан тороп бер ҡасан да өҙә баҫып бейей алмаясағын уйлап йән әсене, йөрәк әрнене. Икенсенән, сылтырап аҡҡан көмөш шишмә шикелле, бер талпынып, берсә моңайып сыҡҡан ҡурай тауышы йәшәү мәңгелеген раҫланы, тыңлаусылар йөрәгенә дәрт өрҙө, етешһеҙ донъя мәшәҡәттәрен ваҡытлыса булһа ла оноттороп, йәндәрен елкендерҙе.
Бик артыҡ ҡыҫтатып тормай, күптән «табаны ҡысып ултырған» хужабикә, иҙән уртаһында ике ҡулы менән күлмәк итәктәрен тотҡолап бер аҙ торҙо ла, зыр әйләнеп, бармаҡтарын шартлатып, бейергә төшөп китте. Эске дәрт менән тулған күҙҙәренән ҡыуаныс сатҡылары һибеп, Фәйзрахман, хужабикә бейегәндә, ҡулдарын сәпәкәйләп:
— Ана шулай-шушылай, өҙә баҫа бииштәр,—тип һамаҡлап,ҡарындашына ҡеүәт әҫтәне. Ҡыҫтап-ҡыҫтап, барыбыҙҙы ла бейергә төшөрҙөләр. Мин иҙән уртаһына баҫҡас, Ишмулла ҡурай тартыуынан туҡтап, үҙенә генә хас, йылы мөләйем ҡарашын миңә һирпте лә:
— Йә, Һалдат ағай, һиңә ниндәй көй тартайым?— тип һораны. Мин, әллә ниндәй оҫта бейеүсе кеше шикелле:
— «Ҡарт Байыҡты» тарт,—тип махсус заказ биреп ебәргән кеше булдым. Ҡапыл үҙ-үҙемдән үҙем оялдым. «Мыҡты кеше, әллә кем булып, оялмай заказ биреп торған була»,— тип аҙаҡтан үҙ үҙемде әрләнем. Ошоға тиклем ҡурайҙа «Ҡарт Байыҡ»ты уның һымаҡ башҡарған кешене ишетмәгәс, мин, иҙән уртаһында торған килеш, ҡаушап кйлдым. Әлеге лә баяғы Фәйзрахман:
— Әйҙә, әйҙә, ағай кеше, көйҙө әрәм итмә, баҫ!— тип ҡыҫтағас, бер нисә тапҡыр иҙәнде әйләнеп бейергә тура килде. Землянка тирәһен һырып алған кешеләрҙән бер нисәүһен, Фәйзрахман һөйрәп тигәндәй, өйгә бейетергә алып инде.
Бейеүҙәр туҡталғас, Ишмулла маңлайына сыҡҡан тир бөрсөктәрен усы менән һөртөп алды ла, ҙур эске әҫәрләнеү менән, дәртләнеп оҙон көй уйнарға тотондо. Ләкин уға ҡушылып йырларға баҙнат итеүсе табылманы. Оҙон башҡорт көөйҙәрен йәштән әҙ-мәҙ һуҡалауыма, ҡурай тауышына йәшлек дәрте күкрәккә һыймай урғылып ҡайнауына ҡарамаҫтан, ауыҙ күтәреп, уға ҡушылып йыр башларға минең дә батырсылығым етмәне. Ул батырсылыҡ, Ишмулланы яҡындан белә башлағас, бик оҙаҡ йылдар үткәндән Һуң, аҙаҡтан ғына килде. Мин уның моңон тәүге тапҡыр ишеткәндә, ул әле ҡурайҙы «күкрәккә Һалып» түгел, нескә бай тембрлы көйҙәрен таҙа тауыш менән уйнай ине ләкин шул тәүге күреүҙә үк уның куплет аҙағында өзләүгә күсергә тырышыуы төҫмөрләнә ине.
1947 йылдың аҙағында эшкә райкомға, уның пропаганда Һәм агитация бүлегенә күскәс, Ишмулла эшләгән Баймаҡ күсмә колхоз-совхоз театры беҙҙең туған коллективҡа әйләнде. Улар әҙерләгән һәр спектаклде ҡабул итеүҙән тыш, театрҙың байтаҡ ҡына башҡа мәсьәләләре менәй дә шөғөлләнергә тура килде. Шул саҡта артистар йәшәгән саман барактың бер тәҙрәле генә бүлмәһендә Ишмулланың йыш ҡына ниңәлер зарығып-зарығып оҙон көй уйнауҙары әле лә ҡолаҡ төбөндә яңғырап тора. Ләкин Ишмулла театрға ҡурайсы сифатында түгел, ә драма артисы булып килде. Уның тал сыбығындай бейек, зифа буй-һыны ла, бөтә кешене үҙенә тартырлыҡ күркәм йөҙөнә ҡарап, уны сәхнәлә артист итеп уйнатмау мөмкин булмағандыр шул.
Уның атаһы Ишғәле ағай, Баймаҡтағы артистар йәшәгән саман баракты табып, үҙенең ун алты йәшлек улын етәкләп нисек итеп беренсе тапҡыр театрға алып килгәнен Ғәшиә Абыҙгилдина бик ҡыҙыҡ итеп һөйләп тә ишеттергәйне, ләкин уның һүҙен ҡабатларға минең выжданым ҡушманы. Мәрхүм Ишмулла һәм уның яҡты образы хаҡында ул үҙ һүҙен үҙе әйтер, тип уйлайым. Ишмулла Дилмөхәмәтовтың
«Таңсулпан», «Ғәлиәбаныу» һәм «Балҡан» («Зимагорҙар») спектаклдәрендә төп ролдәрҙе башҡарыуы хәтерҙә. Уның драма артисы булараҡ, ролдәрҙе нисек башҡарыуын һөйләү театр белгестәре выжданында, ләкин мин шуны ғына әйтә алам: киң күкрәкле, ҡыйғас ҡара ҡашлы ҡуңыр йөҙөндә һәр саҡ нур балҡып торған, көслө, тоноғораҡ тауышлы Ишмулла Дилмөхәмәтовтың сәхнәлә күренеүе залда ултырған бер тамашасыны ле тыныс ҡалдырмай торғайны.
...Мин эшләгән кабинетҡа, Ишмулла Дилмөхәмәтовты артынан эйәртеп, урта йәштәрҙәге бер ағай килеп инде. Ул миңә көрәктәй ҡулын һоноп күреште лә:
— Мин бына ошо еғеттең атаһы Ишғәле булам, — тип таныштырҙы.
Ул Ишмуллаға ҡарағанда байтаҡ бейегерәк, эре һөйәкле, киң яурынлы, дүрткелерәк битен матурлатыл ҡара мыйьгк ебәргән, типһә тимер өҙерлек ир уртаһы кеше ине. Уның тышҡы ҡиәфәтенә ҡарап, мин: «Был кешегә хоҙай кәүҙәһен дә, көсөн дә йәлләмәгән икән», — тип уйлап ҡуйҙым. Ысынлап та, ул тәү ҡарамаҡҡа, һабантуйҙарында бил бирмәй көрәшә торған бәһлеүәндәргә оҡшағайны. Мин уға ултырғыс шылдырҙым. Ул үҙенең ҡарсығалай күҙҙәре менән минең кабинетты байҡап сыҡты ла, шкаф мөйөшөндә ултырған ике ботлоҡ ' гергә текәлде. Уның бында нишлөп килеп инеүенә ғәжәпләнгән кеше һымаҡ тыйнаҡ ҡына һорап ҡуйҙы-
— Ҡустым, әллә быны күтәреүселәр ҙә бармы?— тип, кабинетта ултырған йәштәргә ҡарашын һирпте.
— Эйе, Ишғәле ағай, дәртләнеп китһәк, күтәреп тә ташлайбыҙ уны,— тигәс, минең һүҙгә ышанмағанын һиҙҙереп, ирен ситтәренә йылмайыу һыҙаттары йүгертте. Бына-бына ул үҙенең өҫтөндәге иҫкерәк пальтоһын һыпырып ташлар ҙа ике ботлоҡ герҙе күккә сөйә башлар төҫлө тойолдо миңә. Ләкин ул урынынан ҡуҙғалманы. Бер аҙ ултырғас, ул һәлмәк кенә һүҙ башланы:
— Бына ошо егет минең Ишмулла тигән малайым була,.— тине лә, усы менән ауыҙын ҡаплап, әҙәпле генә йүткереп алды.
— Мин, ағай, Ишмулланы беләм. Райкомға килгәнгә тиклем үк танышбыҙ,— тинем.
— Эйе, эйе. Ул миңә юлда һөйләп килде,— тип дөрөҫләне Ишғәле ағай... Ул киң күкрәген тултырып тын алды ла, һүҙен дауам итте:
— Ҡустым, әйтәһе һүҙем шул; ул бында театрҙа әртис булып эшләп йөрөгөн була. Сит ер. Туған-таныштар ҙа юҡ. Яҡуп ауылы яҡын ара ла түгел, донъя мәшәҡәттәренән бушап, йыш ҡына килеп йөрөп тә булмай. Йәштәрҙең аҙып-туҙып китә торған холҡо ла бар. һин, ҡустым, әтдил пыра паганда бит — бына ошо егеткә күҙ-ҡолаҡ булып тор инде. Боронғоса әйткәндә; «Ите һиңә, һөйәге миңә»,— тимәксемен, тип, шкафҡа һөйәлеп торған Ишмуллаға ата мөхәббәте тулған һоро күҙҙәрен төбәне. Ишмулланың ҡуңыр битенә ҡыҙыллыҡ йүгерҙе. Кабинет эсе бер аҙға тынып ҡалды. Мин, урынымдан тороп, уның ҡулдарын ҡыҫтым да:
— Ишғәле ағай, борсолмағыҙ. Был егеткә аҙырға ирек бирмәбеҙ. Үҙең әйтмәксе, күҙ-ҡолаҡ булып торорбоҙ,— тил вәғәҙә бирҙем. Ул урынынан торҙо ла:
— Ярай, рәхмәт, ҡустым, йомошом шул ғына ине,— тип, Ишмулланы эйәртеп, кабинеттан сығып китте.
Тик һуңынан ғына, Ишғәле ағай Баймаҡҡа йышлай башлағас, артистарҙың бер мәжлесендә бергә булған саҡта, ул Ишмулланыҡына ҡарағанда ла йыуаныраҡ ҡурайҙан мәшһүр «Урал»ды, төрлө биҙәктәр менән һырлап, уйнап ебәргәс кенә, уның «атаҡлы Ишғәле ҡурайсы» икәнен белдем. Уның атаһы ла, йәғни Ишмулланың олатаһы ла, бөтә Урал аръяғында танылған ҡурайсы булыуын шул мәжлестә Ишғәле ағайҙың үҙенән ишеттем. Тиҙҙән, 1946 йылдың март айында, мин беренсе тапҡыр Сибайҙа осратҡан өс артисты ла Совет Армияһына оҙаттылар. Ике-өс йыл үтеүгә был өс егет театрға яңынан әйләнеп ҡайтты. Ул мәлдә ир-егеттәргә йотлоҡ кисергән театрға быларҙың ҡайтып төшөүе оло байрам булды. Бер нисә көн үткәс, билен яңы ҡайыш менән һыға быуып, бите ҡара янған, элеккегә ҡарағанда ла мөһабәтләнеп киткән Ишмулла Дилмөхәмәтов райкомға килеп инде, хәл-әхүәл дә Һорашып тормай, иҙән уртаһында шаҡылдатып үксәләрен бер-береһенә һуҡты ла, кәүҙәһен турайтып честь бирҙе.
— Һиңә йәүитсә булырға килдем,— тип йылмайҙы.
Иҫәнлек-Һаулыҡ һорашып ултъ1рғас, мин Ишмулланан һорай ҡуйҙым:
— Хеҙмәт нисегерәк үтте? һалдат йөгө бик ауыр булманымы?— тинем.
Ишмулла, башын түбәнерәк эйеп, үҙенә генә хас илле йылмайыу менән көлдө лә:
— Беҙ ни, ағай, унда ла ансамблдә йөрөнөк,— тип яуап бирҙе.
— Кем һуң ул беҙ?— тип һораным.
— Әлеге лә баяғы инде — Рыҫҡужин Фәйзрахман, Марат Баһауетдинов, мин. Мин ҡурай тарттым, Фәйзрахман бейене, ә Марат мандолинала уйнаны,—тип көлдө.—Фәйзрахман армиянан рус бейеүе алып ҡайтты. Хәҙер ул «Перовский»ҙы ғына бейемәй,— тип өҫтәне.
Ошо осрашыуҙан һуң беҙ уның менән бер аҙ айырылышып торҙоҡ. Яңынан беҙ уның менән Өфөлө генә күрештек. Өфөгә килгәс, ул башта Баш ҡорт академия драма театрында артист булып эшләне, ара-тирә төрлө концерттарҙа ҡурай уйнаштырҙы. Был саҡтарҙа ул бик тә ауыр кисерештәргә дусар булды. Материаль һәм мораль яҡтан да уның өсөн тормош ауырайып китте. Ләкин ул үҙенең көслө ихтыярын бергә төйнәп, ситтән бер ниндәй ярҙамһыҙ, ошо хәлдән ҡотолорлоҡ көс тапты.
Драма театры сәхнәһен ҡалдырып, филармонияға күскәс, үҙенең төп һәнәрен — ҡурайҙа уйнауҙы һаман камиллаштыра барып, алтмышынсы йылдар уртаһында республиканың тиңдәшһеҙ ҡурайсыһына әүерелде. Был ваҡытҡа ул элекке быуындың атаҡлы ҡурайсылары Йомабай Иҫәнбаев, Хәмит Әхмәтовтарҙың уйнау традицияларын, уларҙың үҙенсәлектәрем, алымдарын үҙләштереп кенә ҡалмай, ә артабан үҫтерә барып, һәр көйгә үҙенә генә хас бай биҙәктәр өҫтәне, бөтөнләйгә «күкрәккә һалып» уйнауға күсте. Көйҙөң икенсе строфаһы аҙағында, бигерәк тә куплет бөткәс, ҡурайын ауыҙынан алып, зал яңыратып, өзләүгә күсеп китеүе бөтә тыңлаусыларҙы таң ҡалдырҙы.
Бер мәл ул йөрәк сире менән интегә башланы. Шул саҡ мин унан:
— Ишмулла ҡустым, бәлки, сәхнәгә сыҡҡас, һин бигерәк йөрәкһеп китә торғанһыңдыр? Шуға күрә лә йөрәгең сыҙамайҙыр?—тип һораным. Ул башын ҡырын һалып, дөм-ҡара ҡаштарьж төйөп, алыҫ офоҡҡа оҙаҡ ҡына текләп ултырҙы ла:
— Ағай, ҡурайҙы ғәмһеҙ гене, йоҡомһорап, һүнгән йөрәк менән уйнап булмай ул. Йә йөрәгеңдең бөтә ялҡынын ҡушып уйнарға кәрәк, йә, ҡурай тартам тип, сәхнәгә бөтөнләй сыҡмаҫҡа кәрәк — икенең бере,— тип яуап бирҙе.
Ҡайһылай тура һәм дөрөҫ яуап ине был.
Бер саҡ шулай, йөрәге тағы ла насарая башлағас, уға Министрҙар Советы аша пенсия алып биреүҙә ярҙамлаштым, уның шатлығының иге-сиге булманы, бәләкәй - балалар шикелле ҡыуанды. Бер тапҡыр мин унан тағы Һорай ҡуйҙым.
— Ишмулла, хәҙер нишләрбеҙ инде? Ҡурай уйнай алмаҫһың бит?— тип йәлләнем, Ул мөләйем ге нә йылмайҙы ла:
— Әй, ағай-ағай, бушка ҡайғырма. Мине сығарып, сәхнәгә һөйәп ҡуйһалар,- шул eткән, ҡустың шул саҡта ла ҡурайын өрөп торасаҡ,— тип мәрәкәләне.
Ысынлап та, ошо һөйләшеүҙән һуң ул республика хеҙмәтсәндәрен генә тугел башҡа бик күп тарафтарҙың тамашасыларын да үҙ моңо менән әсир итте. Сит илдәргә сыҡты. Швецияға, Парижға Токиоға һәм башҡа бик күп илдәргә барып, үҙенең Һоҡланғыс һәнәрен күрһәтте.
Швециянан йөрөп ҡайтҡас, миңә швед телендә баҫылған бер төргәк рецензиялар, афишалар тотторҙо ла:
— Мә, ағай, һин швед теленә бик тә маһир шикелле, ошо нәмәләрҙе форсатың барҙа уҡып сыҡ,— тип көлдө.— Ә инде бына быныһы, үҙе бәләкәй генә булһа ла, улар тарихы өсөн бик тә ҡиммәт ле нәмә,— тип, фарфорҙа) эшләнгән кескенә статуэтканы өҫтәлгә ҡуйҙы. Ул ҡулына ҡурай тотоп ултырған кешегә оҡшағайны.
Ҡурайсының күңеленә хуш килгәндер инде был статуэтка. Мин әле лә ошо бүләкте уның һүнмәҫ образы итеп һаҡлайым, ул әле лә минең шкафым өҫтөндә иң ҡәҙерле урынды биләп тора. Ҡайҙа ғына бармаһын, үҙебеҙсә әйткәндә, Дилмөй, үҙ яҡындарын, шул иҫәптән мине лә, бер ҡасан да иғтибарһыҙ ҡалдырманы. Париждан алып ҡайтҡан күлдәктең ең осона ҡуя торған запонкаларҙы ут яҡтыһында:
— Ҡара, ҡара ағай, уның ташы төрлө яҡтан төрлөсә күренә,— тип, электр лампаһы яҡтыһында әйләндереп-әйләндеpeп күрһәтте лә, күлдәк енемә үҙе ҡаптырып ҡайтып китте.
Эсе бошҡан саҡтарҙа ул, телефондан шылтыратып, оҙаҡ-оҙаҡ һөйләшер ине, йәки йыш ҡына өйгә килеп тә сығыр ине. Ҡолаҡтарын өҫкә түгел, артҡа тарттырып бәйләгән бүркен кейем элгес башына ырғытыр ине лә, пальтоһын элгәс, ойоҡ менән залға үтеп, оҙаҡ ҡына: «Бында ниҙәр үҙгәргән икән?», — тигән һымағыраҡ бүлмәне байҡап сығыр ине. Беҙгә килгәндә мотлаҡ бер ҡыҙыҡ хәбәр алып килер ине. Йә гастролдәрҙә йөрөгәнендә берәр мәрәкәгә юлығыуын, йә үҙ баҡсаһын төҙөгән саҡта ниндәйҙер бер мәҙәк килеп сығыуын яйлап ҡына, тәмләп һөйләр ине лә, ике күҙе йомолғансы рәхәтләнеп көлөр ине. Бер килгәнендә:
— Ағай, миңә Федерацияның персональ пенсияһын бирмәнеләр әле, бөтә юллау документтары кире әйләнеп ҡайтты, — тине. Мин ғәжәпләнеп:
— Ул нисек була һуң? һиңә лә бирмәгәс, ул кемдәргә тейеш икән? — тип аптыраным. Ул киң усы менән битен һыйпап алды ла, йөҙөнә ниндәйҙер болоҡһоу һыҙаттары йүгертеп:
— Ордены юҡ, тип әйтәләр ти. Ошоға тиклем булмағас, хәҙер уны ҡайҙан алмаҡ кәрәк? — тип уйға ҡалды. Ысынлап та, ул бер орденһыҙ, бер миҙалһыҙ оло талант эйәһе ине. Ҡырҡ йылға яҡын үҙенең ҡурайы менән республика халҡын ғына түгел, илебеҙҙең төрлө мөйөштәрендә меңәрләгән тамашасыны таң ҡалдырған, төрлө дәүләттәрҙең баш ҡалалары Токио, Стокгольм, Париж, Берлин, Ханой һәм башҡаларҙың мәрмәр һарайҙарын яңғыратып ҡурайын уйнаған Ишмулла Дилмөхәмәтов түшенә бер орден тағырға ла лайыҡ була алмай донъя ҡуйҙы. Бының өсөн, беҙ, донъяла йәшәп ятҡан уның иптәштәре, яҡындары, барыбыҙ ҙа хәҙер ҙә күңел ғазабы кисерәбеҙ. Үкенескә ҡаршы, беҙ бөтәбеҙ ҙә үҙ иптәштәребеҙҙең, яҡындарыбыҙҙың ҡәҙерен улар донъянан киткәс кенә баһалайбыҙ шул.
Ул беҙгә килгән һайын, дәртләнеп ҡурай уйнамай ҡайтманы. Мин үҙ квартирамда ҡурайҙарҙың яһалғанын да, яһалмағанын да уның өсөн махсус тоттом. Ул, өҫтәл артына ултырып, хәл-әхүәл һорашҡас, ашыҡмай ғына сәй эсеп алабыҙ ҙа ҡурайға тотонабыҙ. Мин уның алдына биш-алты ҡурай килтереп һалам да үҙем ситтән генә уға диҡҡәт менән ҡарап ултырам. Ул, иҙән сүпләнмәһен өсөн, тубыҡтарына берәй сепрәк йәйә лә, кеҫәһенән бәкеһен сығарып, ҡурай эшләргә тотона. Иң башта бер күҙен ҡыҫып, өҫтәлдә ятҡан һәр ҡурайҙың эсен яҡтығаҡуйып ҡарап ала. Шунан йыуан башын ирененә терәп, теле менән ҡурай буйлатып «тыф», «тыф» тип тауыш сығара. Үҙе эш менән мәшғүл булһа ла һорап ҡуя.
— Ағай, был ҡурайҙарҙы һиңә кем ҡырҡып ебәргән?
— Баймаҡ районы Ленин исемендәге колхоз председателе Хәсәнов Хөрмәтулла ебәргән, тигән яуапты ишеткәс:
— О, улай булғас, яҡшы, яҡшы. Үҙе ҡурайсы кеше уның ниндәйен һайларға белә инде. Председатель кешенең машинаһы ла булғас, Уралдың ҡыразынан тороп йыйҙы инде уны. Беҙҙең ише йәйәүле Мәхмүтме ни ул? — тип мәрәкәләй ҙә:
— Пажалый, мынауһы барыр,— тип биш-алты ҡурай араһынан береһен алып, көрәктәй ҡулдары менән тотамлап сыға. Ҡурай өҫтөнә бармаҡтарын һалып үлсәй ҙә тишек тишә башлай. Мин инде, магнитофонды йәтешләп, түҙемһеҙлек менән көтә башлайым. Ғәҙәттә ул беҙгә һәр ҡасан тиерлек Башҡорт АССР-ы- ның халыҡ артисы Рамазан Йәкбәков менән килде.
— Йә, Рамазан, нимәне тартайым?, — тип ауыҙынан ҡурайын алмай ғына уға башын бора.
— Давай, Ишмулла ағай, «Сибай»ҙы ебәр, булмаһа,— ти ҙә Рамазан да күҙҙәрен йомоп, ҡурайға ҡушылырға әҙерләнә. Тәүҙә бәләкәй генә залды ярырҙай итеп, Ишмул- ланың ҡурай тауышы яңғырай, ә унан инде Рамаҙандың йөрәктәргә үтеп ингән моңло йыры ағыла. Шулай бер аҙ дуэт менән концерт ҡуйып алғас, мин магнитофонды ҡайтанан ебәрәм. Инде улар икәүләп үҙ тауыштарын тыңлай. Йыр аҙағында, һоҡланыуымды йәшерә алмай, мин үҙем дә һиҙмәҫтән: «Ай, афарин!», тип көй күтәреп ебәрәм.
— Ну, шәп уйнаның да, оҫта йырланың да, — тип уларҙың икәүһенә ҡарайым. Ишмулла күҙҙәре менән генә көлә лә:
— Юҡ, ағай, уйнау уртаса ғына булды, ләкин магнитофоның бик тә шәп яҙа икән,тигән була.—Ағай, һиношо ҡурайҙы берәй ереңә әтдилнерәк һалып тор әле, тыштан ҡарамаҡҡа әллә ни күренмәһә лә, тауышы бик яңғырап сыға,— тип уйнаған ҡурайын бер яҡҡа һалып ҡуя. Шулай итеп, улар икәүләп беҙҙең квартираға килеп, күп кенә көй, шулар араһында бик һирәк йырланған көйҙәрҙе лә, яҙҙырып китә. Мин уларҙы хәҙер, Ишмулланың вариҫы булып, уның изге ҡомартҡыһы итеп һаҡлайым.
Ҡурайсы булыу менән бер рәттән, ул көйҙәребеҙҙең тарихын да яҡшы белде. Ҡайһы саҡтарҙа ул беҙгә килеп, башҡорт эпостарынан, легендаларынан өҙөктәр һөйләп, яҙҙырып китер ине.
«Емельян Пугачев» фильмы төшөрөлә башлағас, уны Юлай ролен башҡарырға Минскиға саҡырҙылар. Шунан йөрөп ҡайтҡас, күп тә тормай, беҙ уның менән яңынан осраштыҡ. Өйгә килеп инеп, бер аҙ ултырғас, ул иҙән уртаһына баҫып, Салауат Юлаевҡа бағышлап сығарған үҙ шиғырын уҡыны. Шул саҡ ҙур эске тулҡынланыу менән бөтә йөрәгенән уҡыған уның шиғыры тойғоло хистәр, сихри уйҙар менән беҙҙең бөтә булмышыбыҙҙы солғап алды, эске әҫәрләнеүебеҙҙән күҙҙәребеҙгә әсе йәш эркелде. Беҙ, Салауат Юлаев образын кәүҙәләндереп, иҙәндә хәрәкәтһеҙ тынып ҡалған Ишмулланы ысын күңелдән тәбрикләп, ҡосаҡлап алдыҡ. Ысынлап та, бындай кеше йәнен ялмап алырлыҡ ҡайнар хисле шиғырҙы ғәмһеҙ, һалҡын йөрәкле әҙәм сығара алмайҙыр, әлбиттә.
Беҙҙең ауылдан өс кенә саҡрым ерҙә, Ҡыҙыл йылғаһы буйлап үрҙәрәк, Мунаш тигән бик тә боронғо ауыл ултыра. Ул ауылда бик тырыш, эштә лә, ашта ла намыҫсан, ал бирмәҫ кешеләр, минең яҡташтар йәшәй. Беҙ бала саҡта шул ауылдың ҡайһы бер яғаһынан кеше алдырмаҫ ирҙәре, башын артҡа ташлап, салғыйҙарын һирпеп ебәрә торғайны. Ишмулланың сираттағы бер концертында уның сәхнәгә килеп сығыу ғәҙәтен яңынан күҙәтеп ултырҙым да, икенсе бер осрашҡанда уға һорау бирҙем:
— Һин, Ишмулла, мин әйтәм, сәхнәгә тәс минең күрше Мунаш ауылының ҡайһы бер кешеләре кеүек килеп сығаһың, — тим.
Ишмулла: «Ул Мунаш тигәнең ниндәй ауыл һуң, ул ҡайһы тирәләрҙә ята?»—тип һорап та торманы. Шундуҡ һис бер уйлап тормаҫтан:
— Һуң, Рамаҙан ағай, мин Мунаштың ейәне булғас нишләтәйем? — тип яуап бирмәһенме. Мин торған урынымда йығылып уҡ китә яҙҙым, ғәжәпләнеүем шул тиклем булды.
— Ишмулла, китһәнә, һин нишләп Мунаш ауылының ейәне булаң, ти? — тип һорарға ашыҡтым. Ул һис тә аптырамай ғына:
— Һин әллә боронғо ҡурайсылар өйөндә генә ятҡантип уйлайһыңмы ни? Улар беҙҙең ише ил ҡыҙырып, ауылдан-ауылға, йыйындан-йыйынға йөрөп ятҡандар ул - тип яуап бирҙе ләмәкерле генә йылмайып, алсаҡ күҙҙәрен уйнатты. —Бына шулайтыпауыл һайын ҡурай тартып цөрөй торғас, минең олатай Һеҙҙең Мунаш ауылында бер сибәрҙе күҙләгән дә, шундуҡ әйттереп, Яҡупҡа (Ишмулланың тыуған ауылы. Хәҙер Йылайыр районына керә) альп ҡайтып та киткән. Шулай булғас, хәҙер минең ҡыланыштарҙа үҙ ауылдаштарыңдың ғәҙәттәрен табыуың ғәжәп түгел тип өҫтәне лә,— төптәнерәк тикшерә башлаһаң, һин миңә моғайын, бер сыбыҡ осолор әле,— тип көлдө.
Ҡырҡ йылға яҡын Ишмулла менән күрешеп-һөйләшеп йөрөгән минең өсөн был ысынлап та көтөлмәгән асыш ине Ләкин Мунаш ауылындағы оләсәһе яғынан туған-тумасаларын тикшереп, тағы ла ентекләберәк һорашырға нисектер форсат табылманы. Был серҙе ул үҙе менән бергә алып китте.
Икенсе тағы бер шылтыратҡанында ул һүҙ араһында минән һорап ҡуйҙы:
— Ағай, теге мин эшләп ҡалдырып киткән ҡурай иҫәнме әле? Шуны һағындым әле нишләптер төшөмә керә шул ҡурай? — тине. Үкенескә ҡаршы мин уны шатландыра алманым. Мин өйҙә юҡта ниндәйҙер бер ҡурайсы йораты килеп ингән дә, ҡурайҙарҙы аҡтарырға керешкән. Беҙҙең өйҙәгеләр:
— Был Ишмулла Дилмөхәмәтовтың ҡурайы, зинһар, тейә күрмәгеҙ, — тип киҫәткән. Ә теге кеше, киреһенсә, уның ҡурайы менән уйнап ҡарарға уйлаған. Килешһеҙ бармаҡтарын ҡаты баҫып, уның ҡурайын нәҡ уртаһынан һындырып сығарған. Был хәлде күргәс, мин, үҙемде ҡәһәрләп, оло ҡайғыға юлыҡтым. Ҡыйын булһа ла бына шул турала уға телефон аша әйтергә тура килде. Бындай хәбәрҙе ишеткәс, ул ҡаты уфтанып, телефондың теге башында бер аҙ һүҙһеҙ ултырҙы.
— Әй, әттәгенәһе, ауыҙына май биргән, ҡурайсының яратҡан ҡурайы һыныуы, йә тикторған көйөнсә кибеп ярылыуы борон-борондан бик шәп нәмә түгел инде. Уны элек-электән насарға юрайҙар. Ярай, хәйерлегә булһын, — тип трубкаһын бойоҡ ҡына һалды. Мин үҙемдә:«Берәр ҡазағаюлыҡмаһаҡ ярар ине», — тип оҙа ҡына бошоноп йөрөнөм.
Уның менән һуңғы тапҡыр опера һәм балет тарында осраштыҡ. Ул көндәрҙә Заһир Исмәғилевтың Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһы буйынса яҙылған «Урал илселәре» тигән тарихи операһы бара ине. Ул телефон аша беҙҙе операға саҡырҙы ла, театр фойеһына ингәс, уның бейек болдоронда тороп, ҡаршы алды Билдәле, уның либретто яҙа башлауын мин бик күп алданбелә инем инде. Бер тапҡыр килеп, унан өҙөктәр ҙә уҡып киткәйне.
Тамаша залына инеп, и урындарыбыҙға ултырған сакта, байрамса кейенгән Ишмулла, төҫөнә ниндәйҙер эске йыйнаҡлыҡ, тантаналыҡ, шул уҡ ваҡытта сырайына етдилек һыҙаттары йүгертеп, оло ҡайғыға дусар булған кеше шикелле, залға боролоп ингән тамашасыларҙы бойоҡ ҡына күҙәтеп тора ине. Беҙҙең урындар арттараҡ икәнен куреп ҡалды ла, йүгертеп тигәндәй килеп, беҙҙе үҙенә һәм ҡатыны Әнисә ханыма тәғәйен урындарға ултыртып китте. Эйе, Ишмулла ғүмере буйы бөтә кешегә сиктән тыш иғтибарлы һәм кеселекле булды. Уның сиктән тыш әҙәплелеге, инсафлылығы хаҡында тағы ла ҙур бер иҫтәлек яҙырға булыр ине.
Ошо осрашыу беҙҙең һуңғы күрешеүебеҙ булған икән. Сирләп больницала ятҡан. сағымда уның үлем хәбәре минең генә түгел, уны белгән бөтә кешенең йөрәген тетрәтте.
Шул фажиғәле минутында ла ул, ил һағында торған һалдат шикелле, ҡурай ҡынын ҡулынан ыскындырманы.
ИшмуллаДилмөхәмәтов башҡорт культураһы, атап әйткәндә, ҡурай сәнғәте күгендә ҡабынған мәңге һүнмәҫ яҡты йондоҙ булды, һулышының һуңғы минутына тиклем үҙ халҡына бөтә йөрәге тоғро хеҙмәт иткән Ишмулланың баҙымаҫ тылсымлы йының моңо, ҡайнар йөрәгенең ялҡынын ҡушып талнып-талпынып йырлаған ҡабатланмаҫ йырҙары уның оло талантын ихтирам иткән меңләгән тамашасылар күңелендә мәңге һаҡланыр.
1. Абыҙгилдина Ғәшиә Баязитовна — БАССР ҙың халыҡ артискаһыБаймаҡ колхоз-совхоз театрының нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ул оҙаҡ йылдар ошо театрҙың директоры, партия ойошмаһы секретары булды: Хәҙер Сибай ҡалаһында йәшәй
Ҡурайсының улы булып ҡара!
Бик үк оҙаҡ булмаһа ла, мәҙәниәт, сәнғәт өлкәһендә апаруҡ ваҡыт эшләп ташланылған икән. Быны шуның өсөн әйтәм, һәр төр сәнғәт әһелдәренең үҙенә генә хас холоҡ-фиғеле бар икәненә йылдар үткән һайын нығыраҡ инанам. Ҡурайсылар хаҡында һөйләгәндә бигерәк тә был фекер тап килгәндәй. Юҡҡа улар Ҡурайсы кодексы – халҡының намыҫына тоғролоҡ ҡануны, тигән һүҙ әйтмәй, күрәһең. Ҡурайсылар – тәбиғәттән талантлы, улар халыҡ моңона, ижадына, башҡорт көйөнә генә түгел, ә хатта бер-береһенә булған яҡты мөнәсәбәтенә тоғро заттар. Бер-береһе хаҡында һоҡланып, тәрән ихтирам менән кемдәр һөйләй? Әлбиттә, ҡурайсылар! Азат Айытҡолов, Ришат Рәхимов, Юлай Ғәйнетдинов, Ишморат Илбәков, Рәсүл Ҡарабулатов, Роберт Юлдашев, Ринат Рамаҙанов, Азат Биксурин кеүек үҙ эшенең оҫталары, ғәжәйеп моң эйәләре, мәшһүр сәнғәт әһелдәре менән бер заманда йәшәүем менән бәхетлемен! Әҙеһәм ағай Исҡужинды ла күреп ҡалдыҡ бит әле беҙ.
Бер ҡурайсы дуҫым моңдашы, ҡурай эшләү оҫтаһы Риф ДИЛМӨХӘМӘТОВ менән күптән таныштырырға ниәтләй ине, әммә бер нисек тә форсат сыҡмай ҙа ҡуя. Бына әле яңыраҡ оҫталарҙың күргәҙмәһе ойошторолдо бит Өфөлә, ана шунда барып таптым Риф Сәйфулла улын. Эйе, дөрөҫ аңланығыҙ, мәшһүр ҡурайсы Сәйфулла Дилмөхәмәтовтың улын. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә әңгәмә ҡороп өлгөрөргә тырыштыҡ. Шуны һеҙгә лә тәҡдим итәм.
– Хәйбулла районынан килдеңме, Риф? Йәшәүегеҙ шундалыр бит?
– Эйе, шунда йәшәп ятҡан көн. Атамдан ҡалған шөғөлдө дауам итеп, ҡурай эшләйем. Һөнәрем буйынса бының өсөн махсус белем алманым, әммә төрлө уҡыу йорттарында уҡып сыҡҡанға тиклем үк ҡурайҙар яһау, балаларға уйнарға өйрәтеү менән шөғөлләнә инем, әле лә был эшемде дауам итәм. Өйҙә нимә күреп үҫәһең, шул һеңә бит күңелгә.
– Һин ҙур ғаиләлә үҫкәнһең түгелме әле? Ҡурайсы Сәйфулла Дилмөхәмәтовтың балалары күп булған, тиҙәр?
– Беҙ, атам менән әсәмдең ун балаһы, бергә ҡайнашып үҫтек: биш малай һәм биш ҡыҙ. Мин – иң кесеһе. Атам менән тығыҙ аралашып, уның һәр тын алышын, һөнәрен үҙемә һеңдереп үҫкәнмендер, тим. Ул яҡты донъянан киткәндә, миңә 35 йәш ине, шуға күрә уның менән бергә ҡурай эшләп, уйнап буй еткерелде. Бал ҡорттары тотто. Беҙҙең халыҡта әйтәләр бит – егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ тип. Шуның кеүек ул һәр эште тота ла үҙе башҡара торғайны, аптырап, нисек, ни ҡылырға, тип иҫе китеп ултырманы. Ҡулы оҫта ине. Күп нәмәгә өйрәтте ул мине. Балалар менән эшләү алымы ла үҙенсә булды. Уларға яҡшы, йомшаҡ мөғәмәләлә булды, ҡаты бәрелмәне, көй тарихына ҙур иғтибар бүлер ине, уларҙы ҡыҙыҡлы итеп һөйләй белде. Ҡурай менән йәшәне, тын алды ул. Шул уҡ ваҡытта башҡа төрлө оҫталыҡтары ла булды.
Ҡурайҙы мин бишектән ишетеп үҫкәнмен. Ҡартатам Ишҡәле лә, олатам Ишмулла ла бик шәп уйнағандар. Атам аша миңә бик күп рухи мираҫ ҡалдырҙылар. Мин уларҙың юлын дауам итәм, тип тулы ышаныс менән әйтә алам. Үҙ ғаиләмдә өс ҡыҙым, бер улым бар. Мин дә бөтә ошо рухи байлыҡты улыма тапшырырмын, тип уйлайым. Ул иң кесеһе. Ҡыҙҙарым да уйнай ҡурайҙа.
– Шәхсән һинең өсөн нимә ул ҡурай?
– Минең өсөнмө икән инде, белмәйем, әммә ҡурай – ул беҙҙең халыҡтың тарихы, асылы, йыры, моңо, йәне. Башҡорт ҡурайы тигән һүҙбәйләнеш тә юҡҡа барлыҡҡа килмәгән бит инде. Башҡалар ҙа ынтылып ҡарай уны үҙҙәренеке итергә, әммә берәй боронғо ҡурайсыһын, мәшһүр оҫтаһын атаһындар ине. Ҡурай ни ул бөгөн килеп кенә һинеке булып китә алмай инде. Эйе, хәҙер бик күп башҡа милләттәр ҡыҙыҡһына ҡурай менән, өйрәнергә теләйҙәр, уның сихри көсөнә хайран ҡалалар. Бына ошо күргәҙмәлә ике-өс көн эсендә әллә күпме сит халыҡ вәкилдәре килеп, ҡурай һатып алды, уйнап күрһәтеүемде һораны.
– Ошо рәүешле башҡалар уны үҙләштереп, үҙенеке итеп ҡуймаҫмы һуң?
– Юҡ, күсеп китә алмаҫ ҡурай моңо. Уны музыка ҡоралы булараҡ һатып алырға, унда уйнарға өйрәнергә лә була, әммә моңо, рухы башҡорттоң асылы менән бәйле. Алда әйткәнемсә, боронғо ҡурайыбыҙ менән бергә бик күп мәшһүр ҡурайсыларҙың исемдәре лә бергә йәшәй.
– Ә күпмегә һатаһың ҡурайҙарҙы?
– Үлән ҡурай – өс йөҙ һум, эшләнгәндәрен дүрт, биш йөҙгә һатам. Ситтә йөрөгәндә ҡурайҙар ныҡ үтә. Әммә бынан сауҙа, байыу сығанағы яһарға йыйынғаным юҡ. Ҡайһы саҡ күреп тораһың, баланың уйнағыһы килә, ә ата-әсәнең аҡсаһы юҡ – бүләк итәм дә китәм. Унан ғына мин ярлыланып китмәйем, уның ҡарауы, бер ҡурайсы үҫеп сығасаҡ. Йәнә лә бала күңелендә анау ҡурайсы ағайҙың ҡурайҙары күп ине, исмаһам, береһен булһа ла ҡалдырманы тигән тойғо һаҡланыуы ихтимал. Ынтылып, ҡурайҙа уйнайым тип торған осҡон ҡарашлы малайҙы нисек моңдан мәхрүм итәһең инде. Әллә нисә тапҡыр һынағаным бар: бала рәхмәтле булып ҡалһа, инәһе байлыҡ башҡа ерҙән дә килеп керә ул.
Мәктәптә балаларҙы ҡурайҙа уйнарға өйрәткәндә бушлай тарата торғайным. Талантлы малайҙарҙың юлын асып ебәрергә кәрәк, киләсәктә улар халҡыбыҙға хеҙмәт итәсәк бит. Ҡурай – милләтебеҙ байлығы, уның өсөн һәр ерҙә аҡса һорап ултырып булмай инде.
Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта ҡиммәтерәккә лә китә ҡурайҙар. Кешеһенә ҡарап инде (көлә – авт.).
– Әй, оҡшай ул миңә шул һүҙбәйләнеш – кешеһенә ҡарап. Башҡорттар уны йыш ҡуллана, ишеткән һайын рәхәтләнеп көлөп алам!
– Башҡорт, борон-борондан ижади ҡарашлы халыҡ булараҡ, йә арттырып, йә кәметеп һөйләргә әүәҫ булған. Атам мәрхүм дә шулай була торғайны. Ике-өс көн берәй ерҙә булып килһәң, ай буйы ҡайҙа йөрөнөң, тигән булыр ине йылмайып. Бына әле бында ла ҡурайҙы осһоҙ һатҡанды күреп, ниңә ат башы хаҡы ҡуйҙың, тип көлгәндәр бар. Бөгөн илдә хәлдәр башҡасараҡ, халыҡта аҡса юҡ. Ауылда ҡайһы бер ғаиләләр биш кеше биш меңгә көн күрә. Уларға нисек итеп бер меңгә ҡурай һатмаҡ кәрәк? Балаларҙың теләге ҙурлығын күрһәң, бирәһең дә китәһең инде.
– Ә ҡурайҙарҙы ҡайҙан алаһың? Йыяһыңмы? Эшләйһеңме?
– Ҡурайҙың төйәге – Урал. Ишмулла олатамдың йыры ла бар “Шамаилда үҫә ҡырлы ҡурай” тигән. Халыҡ көйҙәренә бик күп мәғлүмәт һалынған. Ысынлап та, Һаҡмар буйлап барһаң, был ауылдар, ҡаялар тирәһендә ҡурайҙы осратырға мөмкин. Башҡортостандың ҡурай үҫмәгән районы юҡтыр ул, элегерәк башҡорт ерҙәре ҙур булған бит инде. Бөгөн ана шул биләмәләрҙә лә үҫә ҡурай. Төмәндә лә, Красноярскиҙа ла күргәнем булды. Сит өлкәләрҙәге башҡорттарға йыш йөрөлә, уларға ла бынан ҡурай алып барам.
Мәктәптә балаларҙы өйрәткәндә лә ҡайһа берҙәре башта илтифат итмәгәндәй йөрөй, шул рәүешле әрмегә сығып китәләр. Шунан әйләнеп ҡайталар ҙа ҡурай хаҡында миңә үҙҙәре һөйләй, бирелеп китеп уйнай башлайҙар.
Атам эшләргә өйрәтте бит инде. Унан ҡалған мираҫ булған был музыка ҡоралынан айырылғаным да юҡ. Ҡайҙа барһам да, юлда туҡтап, ҡурайҙа уйнап, күңелемде күтәреп алам. Себергә йөрөгәндә лә шулай итәм.
– Һин Себергә йөрөп эшләйһеңме ни?
– Юҡ, унда минең бер туған Таһир ағайым йәшәй. Бында эш бөтөп китһә, Себергә барып аҡса эшләп ҡайтам. Ағайҙың үҙенең төҙөлөш бригадаһы бар, ул берәй ярҙам кәрәк булһа, саҡырып ала. Бер-береңә таяныс та булыр кәрәк бит инде. Атам беҙҙе шулай өйрәтте.
– Үҙең дә ҡурай эшләү буйынса шәхси предприятие асырға уйлайһыңмы? Әллә башҡа юлын таптыңмы?
– Шәхси предприятием булды ул минең, әммә хәҙер улайтып эшләмәйем. Заказдар күп килә, халыҡта ҡурайға ҡыҙыҡһыныу ҙур, балаларын йәлеп итәләр, уйнау оҫталығына өйрәтергә тырышалар. Эшләһәң, эш бара. Сит илдәргә лә алып сыҡҡаным бар. 2011 йылда “Түңгәүер” ҡурайсылар ансамбле менән – Төркиәлә, 2015-тә Илдар Юнысов тигән ҡурайсы менән Венгрияла булдыҡ.
– Ҡурай менән бәйле берәй үҙенсәлекле хәл булғаны бармы? Бәлки, Сәйфулла ағайҙың ауыҙынан ишеткәнегеҙ булғандыр? Атам да атам, тип йән атып тораһығыҙ бит...
– Атам бер мәл һөйләгәйне ул. Сәхнәгә сығып ҡурай уйнап ебәрәм тиһә, көй сыҡмаған да ҡуйған. Ул быны былай тип аңлатты: әгәр ҡурайҙы нәҙек кенә энә менән берәй еренән тишһәң, ул уйнамай ҙа ҡуя икән. Борон шәп ҡурайсылар бик күп булған бит инде, шуға күрә улар дәғүәсеһен еңер өсөн был алымды үҙ-ара ярышҡанда ҡулланған. Моң эйәһен яңынан ҡулланышҡа ярашлы булһын өсөн һыуға тотоп, рәтләп алғандар.
Боронғо ҡурайсылар үҙҙәре лә үҙенсәлекле булған. Атам улар тураһында бик мауығып һөйләр ине. Уларҙан һабаҡ алып, үҙе лә шуға балаларҙы өйрәтә башлаған. Совет осоронда башта оҫталар аҙ булған, әммә яйлап өйрәтә торғас, уларҙың һаны ете йөҙгә еткән. Ҡырҡлап ансамбль була ине, хәҙер берәй 15 ҡалғандыр. Район хакимиәте, мәҙәниәт бүлеге тарафынан ҡурайсыларға иғтибар ҙур ул. Атамдың музейын да булдырҙылар, иҫтәлекле таҡтаташ астылар, конкурс та ойошторҙолар.
Атам бит ғүмер буйы шул ҡурай менән булды: балалар өйрәтте, ҡурай яһаны, халыҡ менән аралашты. Уны һәр ергә саҡырып торалар ине. Әсәм: “Йөрөмә инде, өлкәнәйҙең бит”, – тиһә лә, йыйынып сығып китә һәм: “Ҡурай тигәндә мин ер сигенә китергә лә әҙер!” – тиер булды. Сәхнәлә яҡты донъя менән хушлашты бит мәрхүм...
– Сәхнәлә?
– Йөрәк сирле ине ул. Әммә ҡурайһыҙ йәшәмәне, халыҡ менән осрашып, аралашмай тора алманы. Сығыш яһап торғанда тотто бит йөрәге. Табиптар ҙа бер аҙ коньяк эсергә кәңәш итәләр ине, әммә ул эсмәне лә, тартманы ла. “Иҫерткес эсемлек ҡулланып, нисек ҡулыңа ҡурай алып, халыҡтың моң эйәһе менән аралашырға мөмкин? Балаларҙы нисек өйрәтмәк кәрәк?”– тиер ине. Атам мәрхүм ныҡ кеше булды, сумарт ине.
– Сумарт?
– Беҙҙең яҡта шулай тиҙәр, йомарт, йомшаҡ күңелле. Кешеләргә күп ярҙам итте. Беҙҙән халыҡ өҙөлмәне. Көн һайын кеше килде, әсәм мәрхүмә көнөнә икешәр-өсәр тапҡыр аш һала торғайны, самауыр йырлап ҡына ултырҙы.
– Кешене бит ашатырға ла бол кәрәк. Мал тотҡандарҙыр?
– Малды ныҡ күп тоттоҡ беҙ. Атам бал ҡорттары ҡараны, алда әйткәнемсә, теләһә ҡайһы эште тота ла эшләй ине. Электрик, сантехник, ташсы, ремонтлаусы һөнәрҙәрен унан өйрәндем. Мал һуйыу менән дә шөғөлләнәм. Кеше менән нисек һөйләшергә кәрәклеген дә матур ғына итеп кәңәш әйтеп өйрәтер ине. Ҡыйыуһыҙыраҡ инем, әммә атам һәр эште яйлап һеңдерҙе. Атайлы булып үҫеүҙең нимә икәнен йылдар үткәс аңлайым.
– Әйткәндәй, хәҙер ҡайһы бер ауылдарҙа мал һуйырға ла кеше юҡ, тиҙәр?..
– Эйе, ауылда хәҙер күп ирҙәр ситтә эшләй бит. Унда ҡалғандары ла йүнләп элекке шөғөлдәрҙе белмәй. Мал ҡарау, тәрбиәләй белеү – ул бит халҡыбыҙҙың иң төп кәсебе.
– Әрмелә лә ҡурай уйнағанһығыҙҙыр ул?
– Алып барып булманы шул, әммә унда бер торба табып алып, шуның менән һыҙғыртып йөрөнөм. Асҡын районынан яҡташым Владик Ғилемшин гармунда уйнаны. Шулай итеп икәүләп музыка ҡоралдарында уйнап, күңелебеҙҙе күтәреп ала торғайныҡ.
Хәҙер ҡурайһыҙ йәшәүҙе күҙ алдыма ла килтермәйем. Юлда йөрөгәндән тыш, ауыл эсендә, өйгә ҡайтып кергәнсе, йән сығырҙай булып йөрөйөм. Ҡабаланып ҡайтып инәм дә, тиҙерәк ҡулыма ҡурай алып, уйнап алам. Йыуан ҡурай бар – Түңгәүер ҡурайы тип атала. Шунан башлап бөтә төр ҡурайҙарымда ла уйнап сығам да донъям теүәлләнеп киткән кеүек була. Улымды ла өйрәттем. Ҡурай – беҙҙең тоҡомдо оҙатып йөрөгән моң эйәһе ул.
Сығанаҡ: "Башҡортостан" гәзите
Автор: Лариса АБДУЛЛИНА.
Мансур Султанов - первый профессиональный музыкант из башкир
В конце XIX века вопросы просвещения среди башкир приобрели исключительно большое значение. По уровню образования существующие мектебы и медресе не могли полностью отвечать требованиям того времени. Целый ряд ученых-просветителей оказали огромное влияние на преобразование национальных школ. Но идеологи движения за просвещение и преобразование школ не были едины в своих мнениях. В некоторых медресе помимо чисто религиозных предметов были введены уроки географии, истории, русского языка и музыки. Под влиянием этих процессов, происходящих в сфере образования и просвещения, из среды башкир вышло не мало просвещенных и культурных людей. Один из них Мансур Султанов первый профессиональный музыкант из башкир.
1
Движение за просвещение возглавила национальная буржуазия, сосредоточенная в городах Оренбурге, Троицке, Уфе. Их капиталы стали основным источником финансирования новых просветительских начинаний(1). Основными участниками и идеологами движения за образование были учителя, писатели, общественные деятели и прогрессивные представители мусульманского духовенства. Их объединяли стремление к свободомыслию и гуманизму, вера в культурологическую миссию возрожденного ислама, просвещение и силу знаний, осуждение национальной ограниченности и религиозной отчужденности, пропаганда широких культурных контактов с другими народами без различия их веры и национальной принадлежности, но с преобладающей ориентацией на восток. Однако по своим идейно-теоретическим позициям участники и идеологи просветительской реформы не представляли единого целого, хотя и были объединены общедемократической программой.
Демократический лагерь просветителей в Башкирии возглавили М. Акмулла и М. Уметбаев(2). Мифтахетдин Акмулла (1831 - 1895) был великим поэтом и передовым педагогом. Он верил в силу знаний, выступал за изменение системы образования и призывал молодежь к изучению светских предметов. В одном из своих стихотворений он писал: ”Ты можешь тонкостей намаза не знать, но знания ты должен пожинать”(3). За чистоту помыслов и деяний благодарное население и прозвало Мифтахетдина Акмуллой, благочестивым наставником (ак - по-башкирски белый, т. е. белый мулла).
Другой не менее известный башкирский писатель и общественный деятель Мухаметсалим Уметбаев (1841 - 1907) тоже посвятил свою жизнь просвещению народа, борьбе против умственного застоя и религиозной схоластики. Будущее своего народа он связывал с распространением знаний и активно пропагандировал идею школьной реформы, необходимости изучения светских наук, русского языка. Большое внимание М. Уметбаев уделял изучению истории родного народа. Он одним из первых начал сбор и изучение шежере отдельных башкирских племен и родов, сам написал ряд оригинальных сочинений. Видными представителями умеренного крыла просветительства в Башкирии были Р. Фахретдинов и 3. Расулев.
Ризаитдин Фахретдинов одним из первых на Урале начал изучение и сбор материалов по истории и культуры местных тюркоязычных народов. Часть их была опубликована в главном труде историка
’’Асаре” (Памятки)(4). Исторические труды Р. Фахретдинова были значительным шагом на нелегком пути самопознания башкирского и татарского народов, формирования у них новых культурных интересов.
Шейх Зайнулла или Зайнулла ишан Расулев родился в 1833 г. в деревне Шарип (Троицкий уезд) в семье малообеспеченного башкира. Получил хорошее образование, сблизился с шейхом Габделхакимом, под влиянием которого стал членом суфийского братства накшбандийа.
В Троицке он открыл медресе, вскоре прославившееся в округе новыми порядками и ученостью своего основателя. 3. Расулев своей деятельностью внес существенный вклад в утверждение нового религиозно-бытового мышления среди мусульман.
Авторитет и влияние 3. Расулева на российском Востоке были поистине огромными. "Если бы не внимание и ласки высокочтимого шейха, кто знает, может быть, и я в свои пятнадцать лет, стал бы обычным приказчиком у богатых торговцев”, - так пишет в своих ’’воспоминаниях” крупнейший востоковед, профессор Стамбульского университета, почетный член многих европейских и других Академий Ахмед-Заки Валиди Тоган(5).
В этот период вместе с большими переменами в общественной жизни оживляется и культурная жизнь. В Оренбурге активно действовали научные общества, изучавшие быт, культуру, экономику края. В газетах и журналах периодически печатались материалы по вопросам краеведения, этнографии, народного творчества. Выходили и работы, посвященные музыкальному фольклору. Большая роль в этом принадлежала ’’Известиям Оренбургскому отдела Русского географического общества” и трудам ’’Оренбургской ученой архивной комиссии”. В 1900 г. в Оренбурге появляются любительские музыкальные и драматические кружки, музыканты из числа башкир и татар.
Таким музыкантом, например, был Мушарап Валеев - скрипач, знавший нотную грамоту, возглавлявший небольшие инструментальные ансамбли. С оренбургскими полупрофессиональными оркестрами и ансамблями была связана юность башкирского композитора Масалима Валеева.
К сложившимся еще в начале XIX века музыкальным традициям Уфы и других городов башкирского края прибавились новые явления, свидетельствующие о росте демократических тенденций среди населения и активном развитии башкирской национальной культуры. Одним из национально-просветительских очагов той поры было Уфимское медресе ’’Галия”, открывшееся осенью 1906 г. Несмотря на свою программную цель воспитать из числа шакирдов преимущественно служителей мусульманского культа, в медресе были довольно передовые, демократические тенденции. Не случайно из стен медресе вышло немало таких выдающихся деятелей культуры и литературы, как Султан Габяши, Хасан Туфан, Шаихзада Бабич и др. В медресе ’’Галия” постоянно работал кружок ’’Национальной культуры и искусства”, который объединил любителей поэзии, музыки, фольклора и драматического искусства. Руководство медресе ’’Галия” ввело в качестве предмета преподавания музыку. Педагогом был приглашен бывший профессор Варшавской консерватории Вильгельм Клемец. Он организовал в «Галие» хор и оркестр из числа шакирдов, который постоянно участвовал в концертах. В 1917 - 1918 гг. концерты кружка ’’Национальные мелодии, сцена и литература” проводились систематически и имели большой общественный резонанс. Программы концертов были интересными и разнообразными. Ставились национальные и переводные пьесы, чаще всего одноактные. В их числе была, например, пьеса ’’Музыкант” Сагита Сюнчелея, посвященная силе и красоте башкирской народной музыки. Концерты обычно состояли из музыкального и литературного отделений. Читались стихи башкирских и татарских поэтов. Чаще звучали произведения Г. Тукая, М. Гафури и Ш. Бабича. В целом же в программах преобладали башкирские песни и наигрыши. Они звучали в хоровом и сольном исполнении оркестра под управлением В. Клеменца.
Наиболее часто встречались в программах протяжные башкирские песни ”Һаҡмар”, ’’Шәурә килен”, ’’Уйыл”, ’’Салауат”, ’’Хандуғас”. По воспоминаниям очевидцев, участников кружка, хоровое исполнение песен было в основном унисонным, но с элементами разделения на хоровые партии, в связи с наличием теноров и басов в хоре. По рассказам С. Кудаша, певшего в хоре, басовую группу возглавлял Ш. Бабич, а С. Габаши пел тенором(6). Двух- и трехголосие было основой оркестровых переложений, которые делал В. Клеменц. Разумеется, все это приучало слушателей, воспитанных на монодийной культуре, к многоголосию, ансамблевому исполнению национальной музыки.
2
В начале XX века из среды ’’уральских мусульман” вышло два музыканта профессионала, активно занимавшихся собиранием башкирского и татарского фольклора. Это Султан Габаши и Мансур Султанов. Музыкально-исполнительская, педагогическая и собирательско-исследовательская деятельность М. И. Султанова относится к дореволюционному времени и наглядно иллюстрирует те сдвиги, которые происходили в культурной жизни башкир, особенно в городской среде, в конце XIX - начале XX века.
Как известно, до революции только немногим башкирам, преимущественно выходцам из буржуазно-дворянской среды или из мусульманского духовенства, удавалось получить высшее образование и профессиональную подготовку в области музыки или живописи. Одним из таких был Мухаммедмансур Исламович Султанов. Родился М. И. Султанов 25 апреля 1875 года в семье башкирских дворян, в имении родителей Мастеево Мензелинского уезда Уфимской губернии.
Султан, от которого происходит вся фамилия Султановых, был одним из просвещенных башкир того времени. С установлением кантонного управления в Башкирии он одним из первых был назначен начальником кантона. Мухамметшариф, дедушка Мансура, также состоял на службе начальником 11-го кантона. Известно, что он был крупным землевладельцем, имел в Мензелинском уезде 2 мельницы, в Белебеевском - 4 поташных завода и несколько десятков крестьянских душ. Байет ’’Мукай кантон”, распространенный в нашем народе, рассказывает об этом человеке(7). Родной брат отца Мансура был первым муфтием мусульман внутренней России и Сибири. Вот из такого высокочтимого ученого рода и вышел первый профессиональный музыкант Мансур Султанов.
Начальное образование Мансур получил в Уфимском реальном училище, по окончании которого должен был поступить в Оренбургское Неплюевское училище, где получали военное образование дворянские дети из башкир. По традиции мужчины из рода Султановых становились военными или служителями культа. Военная карьера была уготована и Мансуру, но вопреки воле родных в 1887 г. он едет в Москву и поступает в Московскую консерваторию, по классу флейты профессора В. В. Крейчмана. В этом решении посвятить себя музыке сказалось не только огромное влечение юных лет, пробудившееся у Мансура под воздействием народных музыкантов и певцов, но и влияние дирижера и флейтиста П. С. Копылова, который руководил оркестром Уфимского реального училища.
В Московской консерватории, занимаясь у В. В. Крейчмана, Султанов получил так же солидную музыкально-теоретическую подготовку в классах С. И. Танеева, Г. Э. Конюса, Н. М. Ладухина, Ф. Ф. Кенемана. Дирекция консерватории отметила дарование Султанова и его упорство в занятиях. Три последние года пребывания в консерватории он получал стипендию И. И. Маслова. Уже в студенческие годы М. Султанов выделялся как многообещающий флейтист-виртуоз, обладавший блестящей техникой и красивым полным звуком, поэтому ему поручили самые ответственные выступления.
В 1903 г. окончил Московскую консерваторию с серебряной медалью и званием свободного художника. Еще до окончания консерватории Мансур Султанов работал в частной опере Солодникова в качестве флейтиста, в 1906 г. был принят по конкурсу в оркестр Большого театра(8). В год окончания консерватории Султанов женился на москвичке Т. А. Фувакиной. Это был гражданский брак, так как церковь запрещала браки между иноверцами. В связи с болезнью жены М. Султанов вынужден был покинуть Москву и уехать с ней в Крым. Там он более 10 лет концентрировал с симфоническими оркестрами под управлением А. Орлова, А. Эйхенвальда и других дирижеров.
В 1912 году М. И. Султанов принял приглашение стать преподавателем открывшейся в Саратове консерватории. Здесь он вел классы флейты, теории музыки и сольфеджио. Примечательно, что в числе учеников по теории и сольфеджио был И. В. Салтыков, впоследствии музыкант-фольклорист, занимавшийся собиранием башкирских, татарских и чувашских народных песен.
М. И. Султанов принимал активное участие в музыкальной жизни Саратова, играл в симфоническом оркестре, выступал на вечерах камерной музыки в составе квартета духовых инструментов.
По отзывам музыкантов, знавших близко Султанова, он отличался сдержанностью и даже некоторой замкнутостью. Говорил негромко, не торопясь, имел изящные манеры, любил во всем точность, аккуратность. Страстно любил природу и музыку, увлекался фотографированием.
3
Важнейшим делом своей жизни Султанов считал собирание башкирских народных мелодий, он занимался этим систематически с юных лет. Живя вне Башкирии, он не прерывал связи с родиной, каждое лето приезжал в родные края и записывал песни и наигрыши кураистов.
К 1914 г. у него скопилось много записей, и он решил их издавать отдельными выпусками. В 1916 г. была опубликована первая тетрадь инструментальных мелодий, озаглавленная: ’’Башкирские и татарские мотивы. Записал преподаватель Саратовской консерватории Мансур Султанов. Выпуск I. Саратов”.
Свой сборник Мансур Султанов посвящает Салимгарею Джантурину, который помогал ему в сборе народных песен. Джантурин был потомком казахских султанов, занимался политической деятельностью - боролся за территориальную автономию восточных тюрков(9). В кратком предисловии к сборнику автор характеризует исполнительские возможности курая и указывает, что десять мелодий, составляющих первый выпуск сборника, являются курайными, записанными им в Уфимской губернии. Эта публикация привлекла внимание русской музыкальной общественности и представителей татаро-башкирской интеллигенции. Если русская пресса в лице ’’Русской музыкальной газеты” (1916, № 7) отмечала музыкальную ценность сборника Султанова, видела в нем продолжение начинаний С. Рыбакова, то в откликах национальных газет была высказана определенная критика. Автора упрекали за недостаточно точное воспроизведение как самих народных напевов, так и их названий(10). Замечания не безосновательны, но бесспорен и тот факт, что для людей, чей слух воспитан на звучании родной башкирской песни со всеми ее подчас не поддающимися нотации своеобразными оттенками, записи Султанова, как и большинство нотных слуховых записей, и не могли полностью соответствовать их живому народному звучанию. Продолжить издание башкирских и татарских мелодий Султанову не удалось, в 1919 году он умер от брюшного тифа.
4
Сборник ’’Башкирские и татарские мотивы”
Сборник Султанова начинается с исторических напевов, затем дается несколько лирических мелодий, в конце переходит к скорым и плясовым.
К каждой песне в сборнике даны точные темповые обозначения, тщательно выписаны ферматы, лиги, стаккато, динамические оттенки, знаки повторения. Прослеживается определенный замысел и в отборе мелодий.
Открывается выпуск двумя напевами о Салавате. Первый - энергичного маршевого характера является вариантом широко распространенного наигрыша «Салават». Сходные с ним варианты имеются у С. Рыбакова, записаны они и собирателями советского периода - И. Салтыковым, Р. Габитовым.(11)
Вторая мелодия - тоже наигрыш, в основе которого лежит напев о Салавате. Вероятно ее имел ввиду Султанов, когда писал в предисловии: ’’Отчасти эти мотивы представляют собою самостоятельные инструментальные наигрыши, отчасти же, не считаясь со словами текста народных песен, есть повторения таковых со всевозможными изменениями”(12). Здесь есть и сходство отдельных оборотов с записью этой песни у А. Тихомирова(13).
Учитывая, что оба напева имеют мелодическую общность с записями наигрышей и песен о Салавате, сделанными разными авторами в разное время, можно считать их типовыми, распространенными по всей Башкирии.
Отличительной чертой записей М. Султанова является то, что они наглядно демонстрируют вариантность, импровизационную природу башкирской народной песенности, показывают ее на основе мелодий, различных в жанровом отношении.
Показательно в этом отношении сравнение наигрыша ’’Салават” (№ 2) с мелодией № 4 ’’Куюргазы”.
Во втором случае мелодия уже не в ре-мажоре, а в ля-мажоре, указан более медленный темп. Напев этого варианта течет плавно, фразы более округлые, ритмика гибкая и свободная, что при записи получило свое выражение в использовании переменных размеров 4/4 и 3/4. Все это снимает оттенок маршевости, который имелся в наигрыше № 2, и вносит черты, свойственные лирическим песням. Подобный случай - не единственный у М. Султанова.
Нужно отметить, что оба напева представляют варианты одной и той же протяжности мелодии, бытовавшей под разными названиями. В первом случае (№5) она звучит решительно и размашисто, как широкий, но с чертами маршевости напев. На первом плане по выразительности стоит пунктирный ритм и т. д. и характерный ход вниз на малую септиму.
Во втором случае (№6) напев имеет очень медленный темп и широкий диапазон, мелодия орнаментирована, орнамент сглаживает и заполняет скачки, в том числе и нисходящий скачок на малую септиму, отчего он теряет свою остроту. Мелодия приобретает оттенок лирико-созерцательный, столь свойственный башкирскому узун-кюй, посвященный образам природы.
Очень большой интерес представляет запись курайного варианта исторической песни ’’Караван-сарай” (№3). Значительное сходство имеет напев №7, озаглавленный М. Султановым ’’Унган ирляр” с песней ’’Бэгасау” или ”Оло юл”, записанной в 1961 году фольклористом С. Галиным и нотированная К. Рахимовым от уроженца Пугачевского района Саратовской области Мухтара Абдулвахитова.
Вероятно, оба напева являются вариантами одной и той же лирической песни маршевого характера. Так как многие кюй, посвященные Салавату Юлаеву, вследствие запретов и преследований царского самодержавия на всякое упоминание о национальном герое, в народе бытовали под другим названием. Возможно с этой песней произошло то же самое.
Такого же мнения придерживается музыковед Л. Атанова, которая впервые в истории музыкальной фольклористики обратилась к творчеству М. Султанова. В своей монографии ’’Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора” она отмечает, что ’’Есть все основания отнести оба эти варианта к историческим песням ’’Салаватского цикла”.
В очерке ’’Золотая промышленность Южного Урала”, напечатанном в 7-м номере журнала ’’Русское богатство” за 1895 г., один безымянный автор (инициалы П. Б.) писал, что ему довелось слушать кураиста, исключительного мастера своего дела, и записать у него песни, но услышать песни о Салавате ему так и не удалось. Даже С. Г. Рыбаков не добился полного доверия кураистов. Когда он записывал у них мелодию ’’Салават”, его уверяли, что Салават - это батыр, живший где-то в 27 кантоне Мензелинского уезда. Объясняли и иначе: Салават, мол, это батыр, командовавший отрядом в одной из битв с киргизами(14).
Разумеется, никакие запреты и гонения не могли убить в народе память о Салавате. Отважный батыр в течение двух веков живет в музыкальном и поэтическом творчестве башкир.
Жанр скорой башкирской песни и наигрыша представлен напевом ’’Еҙнәкәй” № 8. Он отчетливо и ясно записан и может считаться типовым примером башкирской кыска-кюй. Сходные варианты мы находим в книге С. Рыбакова.
Таким образом, не задаваясь специальными научно-фольклористскими задачами, М. Султанов в своем кратком сборнике сумел дать типичный репертуар инструментальной народной музыки своего времени. Мансур Исламович Султанов был первым башкиром, который до Октябрьской революции окончил высшее музыкальное заведение, стал крупным музыкантом-профессионалом, энтузиастом башкирского и татарского музыкального фольклора.
Для его сборника характерна точность фиксации народных напевов и их исполнения. По нашему мнению, в этом проявляется высокая профессиональная культура музыканта-собирателя и исполнителя, каким был М. Султанов. Напевы, представленные в сборнике, несмотря на различную жанровую принадлежность и индивидуальность их мелодий, во многом объединены общими интонационно-ритмическими напевами, своеобразной общностью почерка. Это можно объяснить либо тем, что Султанов записал большую часть напевов от одного исполнителя или же это указывает на индивидуальность самого собирателя и его манеры расшифровки народной музыки. Все эти особенности делают сборник М. Султанова уникальным, ценным памятником башкирского музыкального фольклора предреволюционного периода.
- Фархшатов М. Н. Народное образование в Башкирии в пореформенный период 60 - 90-е годы XIX века - М.: Наука, 1994 - 78 с.
- Там же.
- Акмулла Мифтахетдин. Стихи - Уфа, 1986 - С. 124-145.
- Фахретдинов Р. Асрар, Оренбург, 1900.
- А-3. Валиди Тоган. Воспоминания - Уфа: Китап, 1994 - С. 50.
- С. Кудаш. Незабываемые минуты. Уфа, 1962 - С. 9.
- Хусаинов Г. Журнал Агидель. Ризаитдин бин Фахретдин, Докум. очерк. Уфа, 1994, № 11. С. - 95.
- Атанова Л. П. Собиратели и исследов. баш. музык. фольклора. Уфа, 1992.
- А.-З. Валиди Тоган. Воспоминания. - Уфа; Китап, 1994 - С. 17.
- Газета ’’Тормыш”, 1916 - 8 марта, № 428.
- Атанова Л. П. Собиратели и исследов. баш. музык. фольклора, Уфа - 1992. С. 141.
- Султанов М. И. Башкирские и татарские мотивы - Саратов, 1916
- Башкирские народные песни - Уфа, 1954. в С. 52, 62.
- Харисов А. И. Литературное наследие башкирского народа, Башкирское книжное издательство, Уфа, 1973. С. 115.
Служитель муз
Он являлся одним из самых ярких представителей первого поколения деятелей культуры и искусства Башкортостана, на долю которых выпала и ранняя слава, и удачи, и множество драм и трудностей, неотделимых от времени, в котором им пришлось жить и творить.
Газиз Салихович Альмухаметов... Уникальная личность. Выдающийся певец, талантливый музыкант, композитор. При этом — прекрасный организатор, крупный общественный деятель, много сил и энергии вложивший в становление башкирской и татарской профессиональной музыки, исполнительства.
Ҡурайҙы башҡорт ерлегенән айырһаң...
...ул биш тишекле һыбыҙғы ғына буласаҡ
Мәҙәниәт йылында мәҙәниәт хаҡындағы әңгәмәләрҙе дауам итәбеҙ. Әгәр ҙә "Мәҙәниәт ҡайҙан башлана?" тигән һорау ҡуйылһа, "халыҡ сәнғәтенән" тигән яуап ишетер инек. Был, һис һүҙһеҙ, шулай. Тамырһыҙ ағас булмағандай, халыҡ сәнғәте булмаһа, мәҙәниәт тә юҡ. Мәҙәниәтһеҙ милләт тә булмай. Тап шуның өсөн беҙ бөгөн башҡорт милли мәҙәниәте хаҡында һүҙ алып барабыҙ икән, бының нигеҙендә халҡыбыҙ сәнғәте ятҡанын аңларға тейешбеҙ.
И профессия, и призвание
Виртуозное исполнение на курае и ни с чем не сравнимая мелодия, которая льется из этого инструмента, вызывают у слушателей чувство гордости за родную культуру. Движения пальцев его рук быстры и легки. Кто же этот талантливый музыкант, успевший завоевать сердца татышлинцев?
Я говорю о преподавателе по классу курай Детской школы искусств Айнуре Киямове. Этот способный парень вырос в селе Беляшево. С восьмого класса продолжил обучение в средней школе №2 с.В. Татышлы и занимался в классе баяна Детской музыкальной школы.
В те годы артист Башгосфилармонии Рустам Шарипов в Доме пионеров проводил уроки игры на курае. Айнур с удовольствием начал посещать эти занятия. Его увлечение национальным инструментом с возрастом переросло в большую любовь к музыке. Юноша со всей серьезностью постигал это искусство, которому решил посвятить жизнь. За правильный выбор в жизни Айнур признателен своим ныне покойным наставникам Фатхулле Хуснулловичу Ханову и Венеру Сабитовичу Халикову.
Впоследствии Айнур учился на отделениях курая Уфимского училища искусств и Уфимской государственной академии искусств. Его преподавателями были такие прославленные кураисты, как Юлай Гайнетдинов, Айрат Кубагушев, Ришат Рахимов. Сам Роберт Загретдинов делился секретами игры на кубызе! Будучи учеником таких мастеров, Айнур был очень требователен к себе, постоянно участвуя в творческих конкурсах, совершенствовал профессиональное мастерство. В Казани в конкурсе исполнителей на народных музыкальных инструментах имен С. Сайдашева в 2006 году Айнур стал дипломантом. Через год в конкурсе кураистов в Сибае удостоился второго места. В 2011 году в г. Октябрьский он снова стал дипломантом. Эти достижения говорят о старательности Айнура, преданности и любви к избранной профессии.
Я очень горжусь тем, что в книги о кураистах, изданные в республике, вошло и имя Айнура Киямова. Ему также посчастливилось принять участие в грандиозном мероприятии в Куюргазинском районе, посвященном 200-летию Отечественной войны 1812 года.
На занятиях ученики никогда не видят своего учителя в плохом настроении. Айнур Саубанович всегда поощряет их, ободряет добрым словом. Он умеет воспитывать детей посредством мелодии курая, конечно, это особый дар. Мне кажется, человек, не слышавший звуки курая, лишен в жизни необыкновенного чуда. Каждый народ должен сохранять и оберегать свой язык, свою культуру. Наш кураист прекрасно это осознает. Старание и труд к счастью ведут, гласит народная мудрость, и, пожалуй, не только к счастью профессиональному, но и личному.
Лиза ФАТХУЛЛИНА
Курай ведёт меня по жизни
«Давайте сфотографируемся», — предложили нашему герою. Он поднялся, пригладил волосы, потянулся к лежащему на столе футляру, быстро выбрал нужный инструмент и заиграл. Потом сделал небольшую паузу, кивнул: «Можно». Без курая, который Рамзиль Абсалямов впервые увидел и услышал еще тогда, когда бегал деревенским мальчишкой в шестой класс средней школы, он своей жизни уже не представляет. И неизвестно, кто кого выбрал много лет назад.
Старинный башкирский инструмент возник в его жизни вроде бы случайно. К отцу в деревню Темясово Баймакского района приехал погостить армейский друг Адигам Искужин, известный кураист. Он сам сделал инструмент из тростника, научил Рамзиля извлекать из него звуки и даже одной несложной мелодии обучил. Гость уехал, а парень заболел музыкой. И даже в музыкальную школу записался. Были в его жизни и другие инструменты — например баян, которым неплохо владел отец. Чуть позже появилась гитара — Рамзиль и сейчас может сыграть на ней. Но сердце оказалось отданным только ему — инструменту, голос которого не спутаешь ни с каким другим. Скорее всего, случайное знакомство со случайным человеком было вполне закономерным в судьбе будущего кураиста.
После окончания музыкального училища в Учалах вопрос, куда двигать дальше, не стоял: только в Уфу, в академию искусств. Вскоре Рамзиль Абсалямов стал студентом этого учебного заведения. По классу тромбона. Отучился год и окончательно понял, что курай ему ближе и роднее — пришлось переводиться на факультет башкирской музыки. Он стал одним из первых его выпускников. Ну а дальше, как говорит сам герой, курай повел его по жизни. Пять лет отработал по распределению в Октябрьском музыкальном училище, а пару лет назад переманили его в Туймазы, в районный Дом культуры «Родина».
— Почему на курае не играют женщины? — спрашиваю у Рамзиля.
— Еще как играют, — невозмутимо отвечает он. — В нашем фольклорном коллективе и девушки есть. Правда, в концертах они не участвуют, занимаются для собственного удовольствия. А вообще-то курай — дело действительно мужское, чтобы играть на нем одновременно с горловым пением, большая сила легких нужна.
А еще инструмент этот не терпит расхлябанности и нерегулярности. У одних утро — это традиционная пробежка, у других — свежий номер любимой газеты, у третьих — кнопка телевизионного пульта. Рамзиль Абсалямов каждый новый день начинает с музыки — не менее часа посвящает упражнениям, этюдам, стараясь не потерять форму. «Стоит несколько дней не позаниматься, все — игра уже не та, — делает вывод опытный музыкант. — Я вообще без курая никуда не выезжаю, он всегда со мной». На встречу с журналистами он принес сразу несколько инструментов, которые покупает исключительно у одного человека — мастера Шугаюпова из Уфы. Долго перебирал кураи в руках, гладил отполированную поверхность, демонстрировал, чем отличается их звучание. Оказывается, на далеком Алтае живет достаточно близкий родственник башкирского национального инструмента — ней, который делают из бамбука. По звуку очень похож на курай, только строй другой.
Увлеченный человек на многое способен. Где появляется Рамзиль Абсалямов со своим футляром для любимых инструментов, там неизменно возникает интерес к кураю. В Октябрьском по его инициативе и при поддержке местной администрации с 2001 года стали проводить республиканский праздник курая, который сегодня стал уже традиционным. В прошлом году в нем участвовали 130 человек. Был среди них и коллектив Абсалямова, который он собрал уже на новом месте в Туймазах, — «Хазина» заняла тогда третье место. Только концертный состав коллектива — двадцать пять человек, а вообще-то занимаются здесь гораздо больше, сорок. В основном это студенты, которые три раза в неделю приходят в Дом культуры, чтобы взять в руки народные инструменты — курай, кубыз и вспомнить традиции своих предков. В Октябрьском живет и здравствует ансамбль кураистов, созданный Рамзилем, а в здешней музыкальной школе он до сих пор ведет свой класс. Благо, Туймазы и Октябрьский — довольно близкие соседи.
— Молодежь нынче потянулась к кураю, — замечает Рамзиль. — Раньше этого инструмента как будто не замечали. А сегодня в гостях не на гармошке или пианино — на курае играют. Я, например, всегда выступаю перед односельчанами, когда приезжаю в родной район. Им очень нравится.
— А отец не ревнует? Он ведь вроде хотел, чтобы сын баянистом стал? — Нет, говорит: «Правильную дорогу выбрал, сынок».
Так и идут они вместе по этой дороге — еще достаточно молодой, искренне увлеченный своим делом человек и курай, ставший национальным символом башкир. Впрочем, интерес к нему приобретает все более интернациональный характер. В Туймазинской музыкальной школе у Рамзиля Абсалямова занимаются четыре мальчика, один из них — четырнадцатилетний Андрей Макаров, подающий очень большие надежды и мечтающий после окончания школы поступить в Уфимскую академию искусств. По классу курая, естественно.
ҠУРАЙ ҠӨҘРӘТЕ
Ҡурайсылар борон-борондан илаһи, тәбиғи музыка ҡоралы аша быуаттарҙан быуаттарға рухи көс биреп, халҡыбыҙ тарихын яҙып килә. Үҙ һөнәрҙәренең оҫтаһы, тәбиғәт биргән һәләттәренә тоғро ҡалып, ҡурайҙы, ҡурай менән бергә халҡыбыҙ мәртәбәһен һаҡлаусы ҡурайсыларҙы әңгәмәбеҙ ҡорона саҡырҙыҡ. Бөгөн беҙҙең менән – Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Азат Айытҡолов һәм Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Роберт Юлдашев.
ҠУРАЙЫН ТОТОП КИТТЕ... - Фәрит Әхмәров.
2004 йылдың 27 август, йома көнө, Хәйбулла районының Иҫәнгилде ауылы янындағы бәләкәй гөнә аҡланда данлыҡлы ҡурайсы, Башкортостандың аткаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сәйфулла Ишҡәле улы Дилмөхәмәтов халыҡ алдында сығыш яһап торған ерҙән ҡапыл ғына вафат булып ҡалды.
Иҫәнгилде ауылы халҡы яҡташтарын, күршеләре — баймаҡтарҙы башкорт тарихында тәрән эҙ ҡалдырған сәсән, йырсы Буранбайҙың һуңғы төйәген күрһәтергә, уға зыярат ҡылырға саҡырған ине ул көндө. Сәйфулла ағай ҙа килде. Сәсән иҫтәлегенә аят уҡытып бөтөп, Буранбай үҙәгенән Тулыбай йылғаһы буйына төшкәс тап иттем мин Сәйфулла ағайҙы. Йөҙө көләс, йәшәреп, матурайып киткән кеүек.
БАШҠОРТ ЙЫРЫ - ИЛҺӨЙӘРҘӘР МОҢО - Әҙһәм Исҡужин
Патриотизм — иң юғары тойғоларҙың береһе, һәм ул Ватаныңдың, халҡыңдың, уның яҡты традицияларын һөйөү, Ватан алдында үҙ бурыстарыңды тәрән аңлап эш итеү кеүек юғары гражданлыҡ төшөнсәләрен үҙ эсенә ала.


c: text/html

text: Айырым шәхестәр, бигерәк тә бар яҡтан уңған, алдынғы ҡарашлы, тарихҡа ла битараф ҡалмаған ғаиләләр республика йөҙөн күркәмләй. Айгөл менән Илфат Таҡаловтарҙың ғаиләһе лә – күптәр өсөн матур өлгө. Унда һәр балала эшкә, ижадҡа, тыуған ергә ҡарата һөйөү тәрбиәләнә, ололарға ихтирам да күҙ уңынан сығарылмай. Балаларға дөрөҫ тәрбиә биреү, татыу һәм бәхетле ғаилә ҡороу серҙәре тураһында “Әсә” фильмында ҡатнашҡан игеҙәктәр Айгиз менән Нургиз, оҫта бейеүсе һәм спортсы Алмас, бәләкәс Рушананың әсәһе Айгөл Таҡалова менән серләштек.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Райондың төпкөлдә генә урынлашҡан Йылым ауылын быға тиклем күргәнем юҡ ине. Урманға һыйынып ултырған матур ғына ауыл икән. Ике яҡлы өй рәүешендә эшләнгән мәсеттәре иркен дә, ҡотло ла. Ауылда уҙғарылған саралар йыш ҡына ҡатын-ҡыҙ көсө менән атҡарылып сыға. Ә Йылымда барлығы 105 гүзәл зат йәшәй. Шуларҙың 30-ы хужабикә булһа, 14-е ауылда йә ҡырҙа эшләй, 26-һы хаҡлы ялдағылар, 7 студент, 24 уҡыусы (12-һе ауылда, 12-һе ҡырҙа уҡый). Иң оло йәштәге инәйгә быйыл 90 йәш тула: ул Мөкәрәмә Ишбирҙина. Иң йәшенә бер йәш – Илмира Кейекбирҙина. Күп балалы ғаиләләр тураһында ла яҙып үтмәй булмай. Сулпан һәм Разгил Кейекбирҙиндар – 5 бала, Рәмилә һәм Юлай Байтуриндар 4 бала үҫтерә. Етем балаларҙы уллыҡҡа алғандар ҙа юҡ түгел. Шулай Әсмә һәм Ғәйнислам Ишбаевтар ике ҡыҙ баланы – Фирүзә һәм Илүзәне, Рәшиҙә һәм Фуат Ҡорбанғоловтар ике малайҙы – Йәмил һәм Юлмөхәмәт Сирбаевтарҙы тәрбиәгә алған.
Эйе, әсә булыуҙан да олораҡ бәхет юҡ. Быны олоһо ла, кесеһе лә яҡшы аңлай. Бәләкәс кенә ҡыҙсыҡ ҡурсағын төрөп уйнаһа, еткән ҡыҙҙар кейәүгә сығып бала табырға хыяллана. Ололар иһә ейән-ейәнсәрҙәренең донъяға килеүен ашҡынып көтә. Был тәбиғәттән һалынған күренеш. Район китапханаһы иғлан иткән “Һәр бала – илгә бүләк” акцияһы сиктәрендә Йылым ауылы мәсетендә “Ҡатын-ҡыҙҙың күрке – әсә булыуҙа” тип аталған “түңәрәк өҫтәл” артында һөйләшеү уҙғарылды. Сараға ололар ҙа, йәш кенә ҡыҙ балалар ҙа йыйылды. Уны район китапханаһы методисы С.М. Иҙелбаева ойошторһа, уға Ишбирҙе мәктәбенең Йылымдағы филиалы мөдире Зилә Мостафина ярҙам итте. Шулай уҡ “түңәрәк өҫтәл” артында һөйләшеүгә Баймаҡ “Ағинәйҙәр” клубы ағзаһы С.М. Иҫәнғолова менән Аҡморондан абыстай К.С. Хәләфетдинова ла килде.
Был һөйләшеү икенсе төрлө булды. Киң популярлыҡ яулаған, танылған яҙыусы Гөлсирә Ғиззәтуллинаның, Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваның, Рәлис Ураҙғоловтоң, Айгиз Баймөхәмәтовтың ғибрәтле яҙмышлы героиняларын тормоштан эҙләнеләр. Ундайҙар Йылымда ла бихисап икән. Мәҫәлән, Г.Ғиззәтуллинаның “Һаумы, әсәй!” әҫәренән тәүге саф тойғоло мөхәббәтенән алданып ҡалған Гөлнара образы мәсеткә йыйылыусыларҙы тәрән уйға һалды. Улар хисләнеп тәүге тапҡыр ҡулына сабыйын алған йәш әсәләргә йәлләмәйсә кәңәштәрен өләшә башланы. “Иң тәүҙә үҙеңде яратыр кәрәк. Ул сағында һине лә яратырҙар”, – тип мөйөшкә генә һыйынышып ултырған ҡыҙсыҡтарға өндәштеләр. Йәш кәләштәрҙе иһә түҙем булырға өндәнеләр: “Йәштәр хәҙер иркәрәк булып үҫә. Шуға ла тәүге ауырлыҡтарҙы уҡ күтәрә алмай, айырылышыу яғын ҡарайҙар. Ғаилә нигеҙе сабырлыҡта һәм бер-береңде хөрмәт итә белеүҙә.”
37 йыл уҡытыусы булып эшләгән, әле хаҡлы ялдағы Сәкинә Иҫәнғолова ағинәй булыу өсөн кәрәк булған тәүге принциптарҙы аңлатып үтте: “Кеше тәүҙә ғаиләлә, унан урамда хөрмәт ҡаҙанырға тейеш. Күңелдә изгелек осҡонон һаҡлап, уны тирә-яҡҡа таратырға кәрәк”, – тине.
Сарала ҡатнашҡан берҙән-бер ир-егет Ишбирҙе ауылы биләмәһе башлығы Мансур Салауат улы Вәлишин ошондай һөйләшеүҙең тап Йылымда үтеүенә шатлығын белдерҙе һәм ғаиләлә ҡатын-ҡыҙҙы ихтирам итергә кәрәк, көсһөҙ затҡа ҡул күтәреүҙе иң насар һыҙаттарҙың береһе, тип билдәләне: “Киләсәктә балалар матур булып үҫһен өсөн уларҙың әсәһен ихтирам итергә кәрәк”, – тине. Тап ошо урында һөйләшеү ирекһеҙҙән ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәт тураһында башланып китте. Көнһылыу абыстай Хәләфетдинова ҡыҙғаныу тураһында түбәндәгеләрҙе бәйән итте: “Бала саҡтан тәрбиә булмағас, ҡыҙҙар еңел генә кейәүгә сығып китә. Ете быуын түгел, яҡын туған-ырыуын да ҡараусы юҡ бит”, – тине әсенеп. Ҡыҙғаныу, хыянат... Ҡайһы саҡта ғаиләлә ошондай кире күренештәр ҙә осрап ҡуя. Шулай ҙа хыянатты кисереп буламы? Был һорауҙан хатта ауылдың ағинәйҙәре ҡаушап ҡуйҙы. Унан: “Олоғайғас юҡҡа ғына ир кеше ғаиләһен ташлап сығып китмәй. Тимәк, уның йәшлектә үк ундай уйы булған. Башта ул балаларын етем итмәҫкә тырыша, унан балалар үҫеп еткәс, сыға ла китәлер инде. Эйе, ҡатын – ул иң тәүҙә әсә кеше. Ошо бурысты атҡарған бер мәлдә ул, бәлки, ирен “онотоп” та ебәрәлер инде. Шулай ҙа нисек кенә ауыр булмаһын, ҡатын-ҡыҙ икәнеңде оноторға ярамай. Иртән тор ҙа сәсеңде тара, йөҙ-ҡиәфәтеңде тәртипкә килтер. Ул сағыңда ирең дә йәш саҡтағылай һине яратып торор”, – тип йәштәргә кәңәш өләшергә ашыҡты улар.
Ир менән ҡатын, килен менән ҡәйнә, ҡыҙ менән әсә мөнәсәбәте лә төп урынды алып торҙо был һөйләшеүҙә. Ауылдарында ҡәйнәһенә ҡул күтәргән килендең дә булыуын әсенеп һөйләне улар. Сара тамамланыу менән ул киленде күреү өсөн өйөнә ашыҡтыҡ. Тик, үкенескә, бәлки, ҡыуанысҡалыр, килен кеше өйҙә булмай сыҡты. Ҡәйнәһенең мал өйөндә быҙауы менән бергә йәшәүен күреп йөрәк һыҡтап ҡуйҙы. Бер мәл улы үҫеп етеп, ул килен дә ҡәйнә булыр. Ҡыҙғаныс, уның үҙен дә тап ошондай ҡартлыҡ көтә түгелме?
Сара һуңында ауылдың дүрт ҡаһарманы – Бөйөк Ватан һуғышы тыл ветерандары Бибисара Һибәт ҡыҙы Кейекбирҙина, Миңлевафа Ҡотлоәхмәт ҡыҙы Фәйезова, Гөлсөм Рәхмәтулла ҡыҙы Рәхмәтуллина һәм Мөкәрәмә Мөхәмәҙиә ҡыҙы Ишбирҙина Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына ҡарата юбилей миҙалдары менән бүләкләнде. Тыл ҡаһармандарын тағы бер тапҡыр ҡотлайбыҙ. Һаулыҡ, бәхетле ҡартлыҡ, балаларының ҡәҙер-хөрмәтендә йәшәргә яҙһын, тип теләйек.
Эльмира Харисова.
Автор фотоһы.


text:
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы депутаттары төбәктә торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауҙы контролдә тота
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары был аҙнала урындарҙа коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренең эшмәкәрлеге менән танышасаҡ. Төбәктә торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауға контроллек итеү буйынса эш төркөмө составына инеүсе парламентарийҙар бер нисә муниципаль берәмектә буласаҡ, тип хәбәр итә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте. Эш төркөмө составында – депутаттар Елена Родина, Михаил Бугера, Шамил Бикҡолов, Вячеслав Гордиенко, Вилүр Ҡасимов, Николай Крюков, Рөстәм Күзбәков, Алексей Щербацкий. Сәфәрҙәр РФ Хөкүмәтенең «Күп фатирлы йорттарға идара итеү өлкәһендә эшләүсе ойошмалар тарафынан мәғлүмәт менән бүлешеү стандартын раҫлау тураһында»ғы ҡарарын тормошҡа ашырыу сиктәрендә үтәсәк. «Башҡортостан Республикаһының Йорт комитеттары союзы» йәмәғәт хәрәкәте һәм торлаҡ инспекцияһы вәкилдәре менән берлектә закон сығарыусылар 7-10 февралдә Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Салауат ҡалаларында буласаҡ. Бынан һуң эш төркөмө рәйесе, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары Рафаил Зинуров республиканың Дәүләт Йыйылышы Президиумына башҡарылған эш һөҙөмтәләре тураһында отчет тәҡдим итәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
ҠУМЫҘ, үҙьяңғырашлы телле башҡ. музыка ҡоралы. Металдан йәки ағастан (һирәкләп һөйәктән) эшләнә, оҙонлоғо яҡынса 8 см. Тимер Ҡ. (дуға рәүешле) остарына табан тарая барған даға рәүешендә, уның уртаһына осо бөгөп ҡуйылған нәҙек ҡорос тел беркетелә, ағас ҡумыҙ (рамлы) ҡайындан йәки сағандан тел уйып яһалған тура мөйөшлө пластинканан ғибәрәт. Тимер Ҡ. уйнағанда, уны бер ҡул м‑н тотоп, тешкә яҡын терәйҙәр ҙә ирендәр м‑н ҡымтыйҙар; ауыҙ ҡыуышлығы резонатор вазифаһын башҡара. Ҡорос телде икенсе ҡул бармаҡтары м‑н сирткән саҡта — бурдон тауыш, ауыҙ артикуляцияһын төрлөсә үҙгәрткәндә обертондар барлыҡҡа килә. Ағас Ҡ. тел осона беркетелгән епте тартҡанда тауыш сығара. Ҡ. тауышы көслө түгел, диапазоны — октава. Ҡ. — иң боронғо музыка ҡоралдарының береһе. Башҡортостанда тимер Ҡ. киң таралған, ағас Ҡ. респ. төньяҡ‑көнсығыш райондарында осрай. Элек Ҡ. башлыса ҡатын-ҡыҙ һәм балалар музыка ҡоралы булып һаналған. Унда күбеһенсә инструменталь көйҙәр һәм төрлө тауышҡа оҡшатыу өндәре башҡарыла. Яңғыҙ һәм ансамбль музыка ҡоралы булараҡ ҡулланыла. 20‑се б. 80‑се йй. Р.А.Заһретдинов Ҡ. камиллаштыра: уның яңы төрҙәрен эшләй. Күренекле ҡумыҙсылар араһында А.Б.Ғайсаров, Заһретдинов, М.М. Зәйнетдинов, Э.И.Мөфтәхетдинова. М.Х.Әхмәтовтың “Варган‑синфония”һы һ.б. әҫәрҙәрҙә Ҡ. партияһы бар. Ҡ. Л.З.Исмәғилеваның “Арҡайым” (“Аркаим”) балетында яңғыҙ һәм оркестр партияларында яңғырай. 1999 й. алып Ҡ. уйнау Й.Иҫәнбаев ис. призға Респ. ҡурайсылар, ҡумыҙсылар, думбырасылар һәм өзләүселәр конкурсы программаһына инә. 2007 й. башлап БР‑ҙың Мәсетле р‑нында Төбәк‑ара ҡумыҙсылар һәм өзләүселәр конкурсы үткәрелә. 2010 й. Заһретдинов инициативаһы м‑н Мәсетле р‑нының Оло Ыҡтамаҡ а. район тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы составында Ҡумыҙ музейы ойошторола.
Әҙәб.: З а г р е т д и н о в Р.А. Школа игры на кубызе: учеб.‑метод. пособие. Уфа,1997; К у б а г у ш е в А.М. Традиционные башкирские народные инструменты. Уфа, 1997.
А.М.Ҡобағошов
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Башҡортостанда «Ирәмәл» тәбиғәт паркы булдырыласаҡ
2011 йылда Башҡортостан Республикаһының Белорет һәм Учалы райондары территорияһында яңы «Ирәмәл» тәбиғәт паркы барлыҡҡа киләсәк.
Был паркты ойоштороу тураһында мәсьәлә бер нисә тиҫтә йылдар элек үк ҡуҙғатылды. Республиканың милли ҡаҙанышы — легендар Ирәмәл тауы үҙенең популярлығы арҡаһында антропоген йоғонтоға дусар ителде. Ҡыҙыл китапҡа ингән күп үҫемлектәр тулыһынса юҡ ителеү ҡурҡынысы аҫтында ҡалды. Тау тирәләй вездеходтар менән йөрөү үҙенсәлекле тундра мүктәрен юҡҡа сығарҙы, үҫемлектәргә зыян килтерҙе. Тау һәм уның тирә-яғы сүп-сар һәм ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарына күмелде.
Республика йәмәғәтселеге уникаль тәбиғәт объектының катастрофа сигенә етеүенә властарҙың иғтибарын йәлеп итеүгә байтаҡ көс һалды.
31 декабрҙә, 2010 йылдың һуңғы көнөндә, БР Хөкүмәте Премьер-министры вазифаһын башҡарыусы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, «Ирәмәл» тәбиғәт паркы дәүләт бюджет учреждениеһын ойоштороу тураһында» 524-се ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
Парк «Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары тураһында» Федераль законға, «Башҡортостан Республикаһында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына ярашлы булдырыла.
«Ирәмәл» тәбиғәт паркы БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағына тапшырыла.
БР Хөкүмәте ҡарарына ярашлы, министрлыҡҡа парк булдырыуға бәйле ойоштороу сараларын тормошҡа ашырырға ҡушылды. Рөхсәт ителгән хеҙмәткәрҙәр һаны 21 штат берәмеге иҫәбендә билдәләнде.
Республика Хөкүмәте БР Урман хужалығы министрлығына Белорет, Тирлән һәм Учалы лесничестволарындағы “Ирәмәл” тәбиғәт паркы сиктәрендә урынлашҡан, дөйөм майҙаны 49338 гектар булған урман участкаларын учреждениеға сикләнмәгән ваҡытҡа даими файҙаланыуға тапшырырға күрһәтмә бирҙе.