text:
7776
Творчество башкирского писателя Рамиля Гарипова
Слайд 1Рәми Ғариптовтың тормош юлы һәм ижады (1932 1977)
Слайд 2
Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов 1932 йылдың 12 февралендә Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында колхозсы ғаиләһендә донъяға килә . Гөлмәрйәм апай һәм Йәғәфәр ағай Ғариповтар
Слайд 3
Рәми Ғарипов туғандары менән: әсәһе , ҡустылары Рауил, Урал һәм Һеңлеһе Мәршиҙә
Слайд 5
1946 йылда Өфөгә килеп , 9-сы башҡорт мәктәбенә уҡырға инә . Фронтта аталары һәләк булған балалар өсөн асылған был мәктәптең интернатында тәрбиәләнә .
Слайд 6
Башҡортостан Яҙыусылар союзы тәҡдиме буйынса , 1950 йылда Мәскәүгә барып , М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына уҡырға керә .
Слайд 8
Рәми Ғарипов 1955 йылдан «Совет Башҡортостаны » гәзитендә эшләй башлай . Унда әҙәби хеҙмәткәр һәм бүлек мөдире вазифаларын башҡара . Бер нисә йыл Башҡортостан китап нәшриәтендә һәм « Ағиҙел » журналы редакцияһында эшләп ала.
Слайд 9
Ауыр булыр һиңә минең менән… Тик булмаҫ һис һиңә күңелһеҙ : Һинең менән сабый ҙа булам, Таба ла беләм көлкө һүҙ…
Слайд 10
Шағирҙың ғаиләһе
Слайд 11
Рәми Ғариповтың матбуғатта сыҡҡан беренсе әҫәре — 1950 йылда “ Әҙәби Башҡортостан ” журналында баҫылған “Ленин” тигән шиғыры . Әҙәбиәт институтында диплом эше булған тәүге китабы — “ Йүрүҙән ” исемле шиғырҙар йыйынтығы 1954 йылда донъяға сыға һәм матбуғатта ыңғай баһа алды .
Слайд 12
« Йүрүҙән » һәм « Таш сәскә » китаптары поэзиябыҙға ҙур әҙерлекле , үҙенә талапсан һәләтле шағирҙың килеүен хәбәр итте .
Слайд 13
Ул алтмышынсы йылдар башында тыуған яҡтарына эшкә ҡайтты . Был ҡайтыуын шағир үҙе « Йырҙарыма ҡайтам » тип атаны . Ҡайтам ! Ҡайтам ! Йырҙарыма ҡайтам ! Ҡалып тор һин , гүзәл баш ҡалам . Минһеҙ ҙә бит бер ни булмаҫ һиңә , Һин шауларһың минән башҡа ла !
Слайд 14
Рәми Ғариповтың « Һабантурғай йырҙары » (1964) һәм « Осоу » (1966) тигән китаптарына ингән шиғырҙары ауылда эшләү йылдарында яҙылған . Тормош ҡайҙа ла бар, ҡайҙа ла бер , Ҡайнап тора тормош ҡалала . Ләкин миңә ҡыҙыҡ — алғы һыҙыҡ , Ә ул һыҙыҡ бөгөн далала Мин тупраҡтан , ерҙән яралған , ерҙә тыуып үҫеп , ерҙә аунап , ерҙән йыйып йәнем йыр алған !
Слайд 15
Рәми Ғарипов халыҡ ижадының поэтик эпос традицияларына мөрәжәғәт итеп , бер нисә ҡобайыр һәм шиғри хикәйәт яҙҙы . «Урал йөрәге » Урал күкрәгендә йөрәк кеүек Башҡортостан — тыуған илкәйем . Шул йөрәктең ҡан тамыры булып Күкһелләнә Ағиҙелкәйем . Уралҡайым , һинең һәр ташыңа Ҡанлы-данлы тарих яҙылған , Илен ҡурсып үлгән ирҙәреңә Күпме бында ҡәбер ҡаҙылған !..
Слайд 16
Илкәйенең хөр көндәрен даулап , Ирек , ырыҫ , Хаҡлыҡ хаҡына Сал быуаттар аша сапты , сапты , Сапты һаман ғәзиз халҡына . Йөҙөп сыҡты етмеш даръяларҙы , Ярып сыҡты етмеш тауҙарҙы , Ҡуй һарыҡтай турай-турай сапты Ҡаршы сыҡҡан етмеш яуҙарҙы ... Ҡаһым түрә утлы Париждарға Алғасҡыла бәреп кергәндә , Салауаттың һынын олатайҙар Еңеү тыуы итеп күргәндәр . « Салауат батыр» исемле шиғри хикәйәте
Слайд 17
Рәми Ғариповтың Тыуған иле, туған халҡы , туған теле, халыҡ тарихы һәм киләсәге тураһындағы «Урал йөрәге », « Салауат батыр» хикәйәттәре , « Уйҙарым », «Аманат» ҡобайырҙары халыҡса тапҡыр мәғәнәлектәре , эпик ҡоролоуҙары менән иғтибарҙы биләй , шағирҙың фольклор жанрҙарын ижади файҙаланыу оҫталығын күрһәтә .
Слайд 18
Мең туғыҙ йөҙ утыҙ етенсе йыл !.. Мең туғыҙ йөҙ утыҙ етелә , Мең туғыҙ йөҙ Ун Етене хурлап , Илем минең етем ителә . Мең туғыҙ йөҙ утыҙ етенсе йыл !.. Мең туғыҙ йөҙ утыҙ етелә , Мең туғыҙ йөҙ Ун Етене ҙурлап , Илем минең изге ителә . « Табыныу » Кеше ниндәйҙер бер шәхескә түгел , хеҙмәтсән ғәҙел кешегә , кешелеккә табынырға тейеш . « Табыныу » поэмаһының төп айышы шунда . Алла ла , батша ла , батыр ҙа — Азат итмәҫ бер кем беҙҙе , Бары үҙ ҡулыбыҙ менән беҙ Яуларбыҙ үҙ иркебеҙҙе .
Слайд 19
«Дон-Кихот» Күпме ерҙә ялған һәм яуызлыҡ , Күпме зиһен мәкер-хәйләле . Ә һин һаман хаҡ ҡылысың менән Ел-тирмәнгә ҡалдың бәйләнеп !.. Дуҫлыҡ төҫөн кейә дошманлыҡ , Һәләтлекте иҙә булдыҡһыҙлыҡ , Түрҙә йөрөй һаман ҡуштанлыҡ , Фәлсәфәлә фекер фәҡирлеге , Ысын тойғо суйын ҡалыпта . Эше лә юҡ ерҙә хакимдарҙың Ер тотҡаһы булған халыҡта . Быуаты исеменән шағир « һәр йөрәккә изге ут » яҡҡанда , хаҡлыҡ даулар Дон-Кихоттар булғанда бер саҡ донъяла хаҡлыҡ-ғәҙеллектәр тантана итәсәк , шунһыҙ мөмкин түгел — монологтың төп асылы ошонда .
Слайд 20
«Аманат» Һай , таш булма , таш булма , Аң ғына бул телеңә, Аң булмайса, туң булһаң, Бер имгәк һин илеңә, Бер түңгәк һин илеңә ! Шағир тел яҙмышын ил яҙмышы, халыҡтың ирке менән берлектә, кешенең иң төп таяныстары – ере, күге, уты, һыуы менән айырылғыһыҙ бәйләнештә ҡарай, ошо хәөтөҡы хәүефле уйҙарын башҡаларға еткерергә ынтыла. Ҡобайырҙың төп маҡсаты – вайымһыҙлыҡтан уятыу, тел яҙмышына битараф булмаҫҡа, уны ҡәҙерләргә, һаҡларға саҡырыу. Телең барҙа илең бар, Илең барҙа иркең бар, Иркең барҙа күркең бар, Ил биҙәргә дәртең бар, Ерең , күгең — икең бар, Утың , һыуың — дүртең бар.
Слайд 21
Башҡорт теле. Мин халҡымдың сәскә күңеленән Бал ҡортондай ынйы йыямын , Йыямын да - йәнле ынйыларҙан Хуш еҫле бер кәрәҙ ҡоямын . Шуға ла мин беләм тел ҡәҙерен : Бер телдән дә телем кәм түгел - Көслө лә ул , бай ҙа , яғымлы ла , Кәм күрер уны тик кәм күңел . Халҡым теле миңә-хаҡлыҡ теле , Унан башҡа минең илем юҡ ; Илен h өймәҫ кенә телен h өймәҫ , Иле юҡтың ғына теле юҡ ! Әсәм теле миңә - сәсән теле , Унан башҡа минең халҡым юҡ , Йөрәгендә халҡы булмағандың Кеше булырға ла хаҡы юҡ ! Был шиғыры өсөн Рәми Ғариповты Яҙыусылар союзы ағзалығынан сығаралар
Слайд 22
Ул Пушкиндән , Лермомтовтан , Гейненан , Рудакиҙан , Ғүмәр Хәйямдан , Хетагуровтан , Абайҙан , Блоктан , Есениндан , Рәсүл Ғамзатовтан һ . б. һүҙ оҫталарынан поэзия өлгөләрен башҡорт теленә тәржемә итте . Бынан тыш Иван Франконың , А. Твардовскийҙың әҫәрҙәре , Рәсүл Ғамзатовтың байтаҡ шиғырҙары уның тәржемәһендә башҡортса сыҡты . Тәржемәләр Кеше булған кешелә Мең кешенең эше бар. Кеше булмаҫ кешелә Кешенең и эше бар ? Алишер Навои
Слайд 23
Ул уҡыған башҡорт мәктәп интернатына Рәми Ғарипов исеме бирелде.
Слайд 24
Рәми Ғариповтың тыуған ауылы Арҡауылда уның йорт – музейы асылды.
Слайд 25
1990 йылдың ноябрендә Рәми Ғарипов исемендәге премияһы булдырылған. Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары: Х.Назар, М.Бураҡаева, Г.Гиззәтуллина, З.Бураҡаева, 11 синыф уҡыусылары Э.Тулыбаева, Г.Ғәлимова
Слайд 26
Рәми Ғариповтың китаптары.
Повезло! Стихи о счастливой семье
Ломтик арбуза. Рисуем акварелью
Выбери путь
Астрономический календарь. Декабрь, 2018
Разлука


c: text/html

collection: archivebot

text:
Кеше хоҡуҡтары
Кеше хоҡуҡтары — шәхестең хоҡуҡи стаусы нигеҙҙәрен барлыҡҡа килтереүсе хоҡуҡтар.
Хоҡуҡи дәүләттәрҙең конституцион хоҡуҡтары нигеҙен тәшкил итә. Был хоҡуҡтарҙың аныҡ сағылышы һәм күләме төрлө дәүләттәрҙә, шлуай уҡ төрлө халыҡ-ара хоҡуҡи килешеүҙәрҙә айырылыуы мөмкин. Халыҡ-ара киңлектә уларҙы нығытып тороусы билдәле хоҡуҡи документ — БМО-ның Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы. ОБСЕ-ның ағза илдәрендә кеше хоҡуҡтары, төп азатлыҡ, демократия һәм ҡанундың өҫтөнлөгө тураһындағы мәсьәләләр халыҡ-ара әһәмиәткә эйә һәм ниндәйҙер дәүләттең эске эше генә булып тормай[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Хоҡуҡ концепциялары сиктәрендә кеше хоҡуҡтары
- 2 Тарих
- 3 Тиң хоҡуҡлылыҡ — шәхестең хоҡуҡи статусының универсаль принцибы
- 4 Кеше һәм гражданиндың хоҡуҡтарын һәм азатлығын нығытыу һәм тәьмин итеүҙең демократик принциптары
- 5 Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары һәм азатлығы классификацияһы
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 7 Иҫкәрмәләр
Хоҡуҡ концепциялары сиктәрендә кеше хоҡуҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше хоҡуҡтары теорияһы фәне тураһында һүҙ йөрөткәндә, хәҙерге юридик фәндең хоҡуҡтың төп нигеҙен тәшкил иткән концепцияларын нисек аңлауын төшөнөү кәрәк. Юриспруденцияның барлыҡ үҫеш тарихы — хоҡуҡты аңлауҙың төрлө типтарының ҡапма-ҡаршылығы тарихы ул. Йәғни социаль тормоштоң специфик күренеше булараҡ, хоҡуҡ асылын аңлауға төрлөсә ҡараш. Тап хоҡуҡ аңлатмаһының нигеҙенә һалынған асыл дөйөм хоҡуҡ теорияһы ҡоролошон билдәләй (хоҡуҡ аңлатмаһына аныҡ киң билдәләмә бирә), уның аша хоҡуҡ доктринаһы (йәғни позитив хоҡуҡ тураһында белем) һәм хоҡуҡ догмаһы (позитив хоҡуҡ тураһында юриспруденцтияла дөйөм ҡабул ителгән положениелар) булдырыуға йоғонто яһай, ижади һәм хоҡуҡты ҡулланыу эшмәкәрлегенә хоҡуҡ биреүгә һиҙелерлек тәьҫир итә. Проблеманы ниндәйҙер теоретик ҡараш күҙлегенән анализлауҙың билдәле методологияһы сиктәрендә тормошҡа ашырылып, хоҡуҡты аңлау тибы хоҡуҡ образын формалаштырыуҙың теоретик-методологик ҡарашты күҙаллай. Теорияла барлығы тиҫтә самаһы хоҡуҡты аңлау тибы бар. Позитив 1000 зм тибы социаль-философик фекерҙең айырым ағымы булараҡ, классик позитивизм методологияһына нигеҙләнгән. Уның асылы — берҙән-бер сығанаҡ тип аныҡ, тәжрибә һәм күҙәтеү юлы аша табылған эмпирик мәғлүмәттәрҙе генә таныу, метафизик (философик) һорауҙарҙы, шул иҫәптән асылды, күренештәр һәм процестар сәбәбен анализлауҙан баш тартыу. XIX быуатта социаль ысынбарлыҡты өйрәнеү мөмкинлектәренә яңы ҡараш алып килгән позитивизм юриспруденция өсөн ниндәйҙер өҫтөнлөклө булмай. Позитив хоҡуҡ, тәбиғи хоҡуҡ менән сағыштырғанда, Боронғо Грецияла сәйәси-хоҡуҡи фекер булараҡ барлыҡҡа килә (софистар, Аристотель һ. б.). Әммә Боронғо грек философтарының ғилемендә лә, Боронғо Римдең хоҡуҡи фекеренең иртә үҫеше стадияһында ла «позитив хоҡуҡ» термины ҡулланылмай. Ул Рим юриспруденцияһында Цицерон (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1-се быуат) осоронда барлыҡҡа килә һәм урта быуат юриспруденцияһында нығына. Шулай итеп, позитивистик философия өсөн төп урында торған «позитив» билдәләмәһе юриспруденцияның үҙендә барлыҡҡа килә, ә күптән түгел генә барлыҡҡа килгән позитив философиянан алынмай.
Оҙаҡ ваҡыт дауамында юриспруденция хоҡуҡи дуализм йүнәлешендә үҫешә. Унда теорияла ла, практикала ла хоҡуҡтың ике тибы таныла: кеше тәбиғәтенән, әйберҙәр тәбиғәтенән йәки ниндәйҙер йыһан тәртибенән сыҡҡан тәбиғи хоҡуҡ һәм дәүләт билдәләгән позитив хоҡуҡ. Көнбайыш Европала абсолют монархия урынлаштырылыу менән власҡа бары тик позитив хоҡуҡ, йәғни законға барып тоташҡан юридик фекер йүнәлеше өҫтөнлөклө була башлай. Хоҡуҡты власть тарафынан яҙылған, сәйәси-власть мәжбүрилеге менән тәьмин ителгән дөйөм мотлаҡ булған тәртип ҡағиҙәһе итеп аңлау легистик тигән атама ала (lex — закон, ҡанун һүҙенән). Ҡайһы берҙә бындай ҡарашты формаль-догматик тип атайҙар, сөнки нигеҙҙә барлыҡ хоҡуҡ теорияһын ул позитив хоҡуҡ догмаһы менән сикләй (йәғни ҡануниәтте яҙа, дөйөмләштерә, классификациялай, системалаштыра). Легизм тарихи яҡтан үҫешкәнерәк була, әммә позитив юриспруденцияла берҙән-бер йүнәлеш түгел. Ҡайһы бер ваҡытта тотош позитив юриспруденциян 1000 «легизм» термины менән атап йөрөтәләр.
Позитивизмдан айырмалы, тәбиғи-хоҡуҡи тип позитив хоҡуҡтың хоҡуҡи тәбиғәтен баһалау мөмкинлеге биргән идеаль нигеҙ критерийы булыуын күҙаллай. Инҡилаптар, донъя һуғыштары, тоталитаризмдың күтәрелеүе һәм ҡолауы менән билдәләнгән XX быуатта шундай идеаль, абстракт-теоретик критерий бығаса булмағанса көн үҙәгендә тора. Был хоҡуҡты аңлау идеялары һәм тәбиғи-хоҡуҡи ҡиммәттәр тыуыуға булышлыҡ итә. Хоҡуҡты аңлауҙың философик тибы нигеҙҙең һәм күренештең айырмалығы һәм сағыштырыу проблемаһынан тора. Философик тип хоҡуҡҡа философик ҡараштан айырыла. Ул хоҡуҡ асылын аңлауҙың айырым социаль күренеше һәм позитив хоҡуҡҡа ошо нигеҙ критерийынан баһалау булараҡ, хоҡуҡтың асылын аңлауға йүнәлеш ала.
Кеше хоҡуҡтары предметын билдәләүҙең ауырлығы шунда, улар (кеше хоҡуҡтары) бер яҡтан, кешелектең донъяуи тарихы үҫеше юлында барлыҡҡа килгән һәм хоҡуҡи система һәм дәүләт ошо нигеҙҙә торған объектив принциптарҙы үҙ эсенә алһа, икенсе яҡтан, кеше хоҡуҡтары — улар хоҡуҡтың хоҡуҡи мәғәнәһендә субъектҡа хас булған сифаттар. Йәғни икенсе мәғәнәлә кеше хоҡуҡтары шәхестең тыуғандан уҡ бирелгән һәм ул улар менән үҙ аллы идара иткән, һәр даим үҫтергән сифаттар комплексы.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше хоҡуҡтары концепцияһы хәҙерге аңлатмаһында Европала Яңырыу һәм Рефор ff6 мация эпохаһына барып тоташа. Был осорҙа Европа ғалимдары дини этиканың[2] үҙенсәлекле донъяуи версияһын формалаштырырға тырыша. Шәхестең хоҡуҡ һәм азатлыҡ идеялары теге йәки был формала кешелек тарихының билдәле ваҡыты дауамында йәшәһә лә, улар кеше хоҡуҡтарының хәҙерге концепцияһы менән бигүк оҡшаш булмай. Тикшеренеүсе Дж. Доннели билдәләүенсә, боронғо донъяла «традицион йәмғиәттәр кеше хоҡуҡтарынан тулыһынса айырылған булһа ла, кешелек дәрәжәһен, именлеген һәм уңыш ҡаҙаныуын тәьмин итергә тырышҡан бурыстарҙың үҫешкән системаһына… ғәҙеллек концепцияларына, сәйәси легитимлыҡҡа һәм уның үҫешенә эйә була. Бындай институттар һәм тәжрибәләр был хоҡуҡтарҙың альтернативаһы булып тора»[3]. Кеше хоҡуҡтары тураһында концепция Көнбайышта барлыҡҡа килгән, тигән фекер башҡаларына ҡарағанда йышыраҡ осрай. Әммә башҡа, иртәрәк мәҙәниәттәр үҙҙәренең әхлаҡи-этик кодекстарына эйә булған, ләкин кеше хоҡуҡтары тигән билдәләмә булмаған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр «хоҡуҡ» атамаһы XV быуатҡа[4] тиклем бер генә телдә лә осрамағанына инана.
Урта быуаттарҙың азатлыҡ тураһындағы хартиялары, мәҫәлән, инглиздәрҙеңБөйөк иркенлек хартияһы кеүек, асылда кеше хоҡуҡтары тураһындағы документ булып тормай, ә дәүләттә билдәле бер хәл-торошто көйләү өсөн тәғәйенләнгән[4] сикләнгән сәйәси һәм юридик килешеү формаһы һәм нигеҙе генә. Һуңынан был документтарҙың ҡайһы берҙәре, шул иҫәптән телгә алынған Хартия ла, кеше хоҡуҡтары тураһындағы хәҙерге заман бәхәстәренең иртә этаптарында иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Бәғзе бер тикшеренеүселәр бындай хоҡуҡтар 1265 йылғы Калиш статутында[5] өлөшләтә яҙылған була, тип иҫәпләй.
Кеше хоҡуҡтары тураһында беренсе Европа документы 1525 йылғы «Ун ике статья» — крәҫтиәндәрҙең үҙ хоҡуҡтары өсөн талаптарының бер өлөшөнән торған Германиялағы Крәҫтиәндәр һуғышы һәм Реформа манифесты булған тип иҫәпләнә. Документтың беренсе статьяһы М. Лютерҙың христиандар йәмғиәте 1000 нең доктринаны баһалау һәм үҙенә рухи етәксе[6] һайлау тураһындағы трактатында сағылыш тапҡан идеялары менән ауаздаш. Ниндәйҙер дәрәжәлә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән документ Реформа хәрәкәтенә бурыслы, тиергә мөмкин. Социаль һәм сәйәси талаптарҙын тыш, авторҙар выждан иреклегенә хоҡуҡ тураһында ла белдерә; был хоҡуҡ XVI быуатта, «кеше хоҡуҡтары» термины булмаған саҡта уҡ ҡыҙыу бәхәстәр үҙәгендә була.
XVII быуат башында, баптист теологтары, шул иҫәптән Дж. Смит, Т. Хелвис, Р. Уильямс выждан[7] азатлығын яҡлап трактаттар яҙа. Уларҙың идеяһы Дж. Мильтондың һәм Дж. Локктың дини түҙемлелек тураһындағы ҡарашына йоғонто яһай[8][9]. Бынан тыш, ул ваҡыттағы Америка колонияларында — Род-Айлендта, Коннектикутта, Пенсильванияла — дин тотоу азатлығын яҡлау өсөн шарттар булдырыла, уларҙа төрлө дини аҙсылыҡтар[10][11][12] һыйыныу таба. Бойондороҡоҙлоҡ тураһында декларация, АҠШ Конституцияһы, Американың Хоҡуҡтар тураһында билле һуңынан бындай традицияларҙы юридик яҡтан[13] нығытып ҡуя. Атап үтелгән документтар шулай уҡ БМО-ның Кеше хоҡуҡтары тураһындағы дөйөм декларацияһына[14] ла йоғонто яһай.
Тәү тапҡыр «кеше хоҡуҡтары» Францияла 1789 йылда ҡабул ителгән "Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһын"нда осрай. Шуға тиклем тыуғандан уҡ бирелгән хоҡуҡтар оҙайлы үҫеш юлы үтһә лә, ошо юлда инглиздәрҙең Иреклелектең бөйөк хартияһы (1215) һәм Хоҡуҡтар тураһында билле (1689), американдарҙың Хоҡуҡтар тураһында билле (1791) мөһим этап булып тора. XIX быуатта төрлө дәүләттәрҙә гражданда 1000 р һәм сәйәси хоҡуҡтарҙың (азатлыҡ һәм тиңлек, шәхестең тейелгеһеҙлеге, милек хоҡуғы, һайлау хоҡуғы һ. б.) либераль тупланмаһы төрлөсә һәм, хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, бик сикле була (милек һайлау цензы, сәйәси тыйыуҙар, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булмауы, раса сикләүҙәре һ. б.). Кеше хоҡуҡтарына туранан-тура ҡағылған төп йәмғиәт-сәйәси проблема булып ҡоллоҡ мәсьәләһе тора; ҡайһы бер эшмәкәрҙр, мәҫәлән, британлы Уильям Уилберфорс уны бөтөрөргә тырышып ҡарай. 1807 йылда уҡ Британия империяһында ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыйыусы акт барлыҡҡа килә, ә 1833 йылда — ҡоллоҡтан баш тартыу тураһында акт. АҠШ-та төньяҡ штаттар 1777 йылдан 1804 йылға тиклем ҡоллоҡ институтын бөтөрә, әммә көньяҡ штаттар унан баш тартырға теләмәй. Ахырҙа был низағҡа һәм бәхәскә килтереп, ҡоллоҡто яңы территорияларға таратыуға сәбәп була, һөҙөмтәлә ил бүленеп, граждандар һуғышы башлана. Һуңынан АҠШ Конституцияһына төҙәтеүҙәр индерелә, улар ҡоллоҡто тыя, тулы хоҡуҡлы гражданлыҡ һәм ошо дәүләт территорияһында тыуған һәр кемгә тулы хоҡуҡтар тупланмаһын гарантиялай, шулай уҡ ҡара тәнле американдар ҙа тауыш биреү хоҡуғына эйә була.
XX быуатта социалистик хәрәкәттәрҙең көслө йоғонтоһо аҫтында гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтарға социаль-иҡтисади хоҡуҡтар (профсоюздарға берләшеү, хеҙмәткә, ялға, социаль ярҙам алыуға хоҡуҡ һ. б.) өҫтәлә.
1922 йылда кеше хоҡуҡтары буйынса немец һәм француз лигалары инициативһы буйынса төрлө илдәрҙәге ике тиҫтә ойошма Кеше хоҡуҡтары өсөн халыҡ-ара федерация (FIDH) — донъяла кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса беренсе халыҡ-ара ойошма төҙөй. Икенсе донъя һуғышы һәм тоталитар режимдың фажиғәле тәжрибәһе кеше һәм гражданин хоҡуҡтары институтын үҫтереүгә этәргес бирә. Бында алдынғы ролде халыҡ-ара хоҡуҡ ала.
1948 йылдың 10 декабрендә БМО-ның Генераль ассамблеяһы 217 А резолюци 1000 яһы менән "Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы"н ҡабул итә:
-
Һәр кеше һәм йәмғиәттең һәр органы ғәмәлдәге Декларацияны күҙ уңында тотоп, мәғрифәтселек һәм белем алыу аша ошо хоҡуҡтарҙы һәм азатлыҡтарҙы ихтирам итергә тырышырға, милли һәм халыҡ-ара прогрессив саралар аша Ойошманың ағза илдәре халыҡтары араһында ла, уларҙың юрисдикцияһында булған территориялар халыҡтары араһында ла уларҙы һөҙөмтәле таныу һәм тормошҡа ашырырға тырышыу аша барлыҡ халыҡтар һәм дәүләттәр үтәргә ынтылырға тейешле бурыс.
— Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы, преамбула
1950 йылдан алып, йыл һайын 10 декабрҙә Халыҡ-ара Кеше хоҡуҡтары көнө билдәләнә. Шулай уҡ 1950 йылда Европала Кеше хоҡуҡтарын һәм төп азатлыҡтарын яҡлау тураһында Европа конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Уның кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге башҡа халыҡ-ара договорҙарҙан айырмаһы: иғлан ителгән хоҡуҡтарҙы аныҡ яҡлау механизмы — Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды ойоштороу була.
1966 йылда БМО эгидаһы аҫтында «Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт» һәм «Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт» ҡабул ителә. Ошо һәм артабанғы халыҡ-ара килешеүҙәр кеше һәм гражданин хоҡуҡтарының халыҡ-ара стандартын раҫлап, уларҙы тәьмин итеүҙе гарантиялай. Был хоҡуҡтар ҡатнашыусы дәүләттәрҙең конституцион ҡоролошонда ла сағылыш табырға тейеш була. Әммә бер хоҡуҡты индереү башҡа хоҡуҡтарҙы ҡыҫырға йәки кесерәтйтергә тейеш түгел.
Халыҡ-ара стандартта һанап үтелгән хоҡуҡтарҙан тыш, һәр дәүләттә улар урындағы үҙенсәлектән сығып, яңы положениелар менән тулыландырыла. Мәҫәлән, Рәсәйҙә кеше һәм граждандың имен мөхиткә[15] һәм мәғлүмәт алыуға[16] хоҡуғы бар һ.б.
Ти 1000 хоҡуҡлылыҡ — шәхестең хоҡуҡи статусының универсаль принцибы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешеләрҙең тиңлек идеяһы тамырҙары менән быуаттар төпкөлөнә барып тоташа. Әммә теге йәки был билдә буйынса дискриминациялауҙы тыйыу өсөн йөҙәр йылдар кәрәк була.
1789 йылдағы Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһындағы кеүек үк, Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһында ла барлыҡ кешеләрҙең үҙ дәрәжәһе һәм хоҡуҡтарында азат һәм тиң булып тыуыуы иғлан ителә.
Шул уҡ ваҡытта өҫтәмә рәүештә,
Ҡатын-ҡыҙ һәм ир-аттың тиң хоҡуҡлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бында ҡатын-ҡыҙ айырым иғтибар талап итә. Беренсе тапҡыр ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарының тиңлеге тураһында мәсьәлә Бөйөк француз революцияһы идеологтары тарафынан хәл ителә башлай. 1791 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы тураһында закон ҡабул ителә һәм уларға ниндәйҙер гражданлыҡ хоҡуҡтары бирелә. Әммә Термидориан реакцияһы йылдарында улар ҡыҫырыҡланып сығарыла. XIX быуат һуңында — XX быуат башында Германияла «өс К» теорияһы — Kinder, Küche, Kirche (балалар, аш-һыу бүлмәһе, сиркәү) тарала, ләкин бер үк ваҡытта йәмғиәт фекеренең башҡа йүнәлештәре лә үҫешә. 1847 йылда Бөйөк Британияла ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 10 сәғәтлек эш көнө тураһында ҡанун ҡабул ителә һәм уларға уҡытыусы һөнәренә юл асыла. 1848 йылда АҠШ-та кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ милеккә хоҡуҡ ала, ә 1880 йылдан башлап — профсоюз ағзаһы булыу мөмкинлегенә эйә була. 18 1000 93 йылда Яңы Зеландия ҡатын-ҡыҙҙары беренсе тапҡыр һайлау хоҡуғы менән файҙалана.
Кеше һәм гражданиндың хоҡуҡтарын һәм азатлығын нығытыу һәм тәьмин итеүҙең демократик принциптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демократия һәм хоҡуҡи дәүләт билдәләмәһе ниндәйҙер кимәлдә кеше хоҡуҡтары һәм азатлығы менән дәүләт власы нисбәте аңлатмаһы менән бәйле. Һәр индивид билдәле дәрәжәлә азатлыҡҡа эйә. Әммә үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырғанда ул башҡаларҙың да мәнфәғәтен иҫәпкә алырға тейеш. Индивидтың хоҡуҡ буйынса азатлығы ниндәйҙер кимәлдә сикләнеүе[17] шуға ҡайтып ҡала ла инде.
Азатлыҡ — индивидтың үҙ ҡылығын аңлы рәүештә һайлау һәләте һәм мөмкинлеге. Ул кешенең тышҡы шарттар һәм хәл-тороштан ниндәйҙер кимәлдә бойондороҡһоҙлоғон күҙаллай.
Хоҡуҡ — азат граждандарҙың бергә һыйышып йәшәүе хаҡына шәхестең азатлығының өлөшләтә сикләнеүе. Хоҡуҡ категорияһы өс төп төрҙә йәшәй: нигеҙ, тартып алып булмай торған хоҡуҡтар, ваҡытлыса тартып алып булмай торғандар һәм тулыһынса тартып алып булғандар.
Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары һәм азатлығы классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хоҡуҡи доктринала йәмғиәт мөнәсәбәттәрендә төп сағылыш өлкәһе буйынса кеше хоҡуҡтары ғәҙәттә шәхси, сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни хоҡуҡтарға бүленә, әмәмә ниндәйҙер кимәлдә был бүленеш тә шартлы ғына. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бары тик кеше хоҡуҡтары һәм гражданин хоҡуҡтары араһында ғына айырма бар. Кеше хоҡуҡтарын шулай уҡ шәхси-сәйәси; социаль-иҡтисади; мәҙәни-коллективҡа бүлергә мөмкин.
Шәхси[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шәхси хоҡуҡтар һәр кемдең хоҡуғы булып тора. Бик йыш гражданин хоҡуҡтары тип аталыуға ҡармаҫтан, дәүләт гражданлығы менән турана-тура бәйле түгел, тыуғандан алып һәр кемгә, уның гражданлығына, енесенә, йәшенә, расаһына, этник йәки дини сығышына ҡарамаҫтан бирелгән хоҡуҡтар тип һанала. Кешенең ғүмерен, дәрәжәһен һәм азатлығын һаҡлау өсөн кәрәк. Шәхси хоҡуҡтарға:
- Йәшәүгә хоҡуҡ;
- Судҡа тиклем яза биреүгә тыйыу;
- Шәхестең тейелгеһеҙлеге;
- Бер урындан икенсеһенә ирекле күсеп йөрөү, йәшәү урынын һайлау ff6 ;
- Торлаҡтың тейелгеһеҙлеге;
- Хәбәрләшеү тейелгеһеҙлеге;
- Мәжбүри эшләтеүгә тыйыу;
- Милек тейелгеһеҙлеге (ҡайһы бер хоҡуҡ белгестәре уны иҡтисади хоҡуҡтарға индерә; Францияла Бөйөк француз революцияһы ваҡытынан уҡ төп шәхси хоҡуҡ тип таныла[18]);
- Шәхес дәрәжәһе;
- Выждан һәм дин тотоу азатлығы инә.
Сәйәси[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәси хоҡуҡтар һәм азатлыҡ шәхси, социаль, иҡтисади һәм башҡа хоҡуҡтарҙан ниндәйҙер дәүләттең гражданлығы менән бәйле булыуы менән айырыла. Граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарының һәм азатлығының төп төркөмдәренең береһе булып тора, сөнки уларҙың илдең йәмғиәт һәм сәйәси тормошонда ҡатнашыуын билдәләй. Сәйәси хоҡуҡтарға:
- Закон алдындағы тигеҙлек — ҡатламдар бүленеше юҡ;
- Выждан азатлығы — теләһә нинидәй инаныуға, шул иҫәптән үҙенә оҡшаған динде тотоу йәки бөтөнләй дин тотмау;
- Һүҙ һәм матбуғат азатлығы — цензура тыйыла;
- Йыйылыштар азатлығы: йылышытарҙы ябыҡ бинала йәки асыҡ һауала үткәреү хоҡуғы;
- Союздар азатлығы — рөхсәт һорамайынса союздар ойоштороу хоҡуғы;
- Стачкалар азатлығы;
- Мөрәжәғәттәр хоҡуғы инә.
Социаль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Улар шәхестең иҡтисади ҡәнәғәтләнеүен һәм шуның менән бәйле рухи ихтыяжын тәьмин иткән матди именлек етештереү һәм бүлеү өлкәһендәге мөмкинлектәре. Социаль-иҡтисади хоҡуҡтарға: 1000
- Хеҙмәт хоҡуҡтары (хеҙмәткә һәм хеҙмәт азатлығына хоҡуҡ);
- Ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлауға хоҡуҡ;
- Социаль тәьминәткә хоҡуҡ;
- Торлаҡҡа хоҡуҡ;
- Сәләмәтлекте һаҡлауға һәм медицина ярҙамына хоҡуҡ;
- Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ғхәел хеҙмәт шарттарына, эш хаҡын эш күләменә ҡарап түләүгә һ. б. хоҡуҡ инә.
Иҡтисади[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хеҙмәт азатлығы;
- Сәнәғәт һәм сауҙа азатлығы;
- Милек һатып алыу һәм уны үҙең теләгәнсә файҙаланыу азатлығы;
- Мираҫ хоҡуғы;
- Ергә хужа булыу, уны файҙаланыу һәм уның менән эш итеү хоҡуғы.
Мәҙәни[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙәни хоҡуҡтар шәхестең рухи үҫешен тәьмин итә. Уларға:
- Тел азатлығы — туған телеңдә белем алыу һәм йыйылыштарға туған телеңдә аңлашыу хоҡуғы;
- Белем алыуға хоҡуҡ;
- Фән һәм сәнғәт азатлығы (әҙәби, ғилми һәм башҡа ижад һәм белем биреү азатлығы);
- Белем биреү азатлығы инә.
Экологик[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Имен мөхиткә хоҡуҡ;
- Урап алған мөхиттең торошо тураһында дөрөҫ мәғлүмәткә хоҡуҡ;
- Эк 1000 ологик хоҡуҡ боҙоу һөҙөмтәһендә сәләмәтлеккә йәки милеккә килтерелгән зыянды ҡаплатыу хоҡуғы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Документы универсального характера (урыҫ.)
- ↑ Ishay 2008, p. 64
- ↑ Donnelly 2003, p. 71
- ↑ 4,0 4,1 Freeman 2002, pp. 15-17
- ↑ Isaac Lewin, The Jewish community in Poland, Philosophical Library, the University of Michigan, 1985 p.19
- ↑ Полное наименование на немецком языке: Dass eine christliche Versammlung oder Gemeine Recht und Macht habe, alle Lehre zu beurteilen und Lehrer zu berufen, ein- und abzusetzen: Grund und Ursach aus der Schrift
- ↑ H.Stahl, Baptisten, in Die Religion in Geschichte und Gegenwart, 3. Auflage, Band I (1957), col. 863
- ↑ G. Müller-Schwefe, Milton, John, in Die Religion in Geschichte und Gegenwart, 3. Auflage, Band IV (1961), col. 955
- ↑ Karl Heussi, Kompendium der Kirchengeschichte, 11. Auflage (1956), Tübinhgen (Germany), p. 398
- ↑ Clifton E. Olmstead (1960), History of Religion in he United States, pp. 99-106, 111—117, 124
- ↑ Edwin S. Gaustad (1999), Liberty of Conscience: Roger Williams in North America, Judson Press, Valley Forge, p. 28
- ↑ Hans Fantel (1974), William Penn: Apostle of Dissent, New York, N.Y., pp. 150—153
- ↑ Robert Middlekauff (2005), The Glorious Cause: The American Revolution, 1763—1789, Revised and Expanded Edition, Oxford University Press, New York N.Y., ISBN 978-0-516247-9, pp. 4-6, 49-52, 622—685
- ↑ Douglas K. Stevenson (11987), American Life and Institutions, Stuttgart (Germany), p. 34
- ↑ Ст. 42 Конституция России 1993 года
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 31 декабря 1993 года № 2334 «О дополнительных гарантиях прав граждан на информацию»
- ↑ Диаконов В. В. Право и свобода // Учебное пособие по теории государства и права // diakonov.ru. — 2010.
- ↑ Колесова Н. С. Основные права и свободы гражданина во Франции. Дис. … канд. юрид. наук. — М., 1994. — С.25-40.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Инша "Минең тыуған ауылым"
творческая работа учащихся (6 класс)
Ауылымдың эргәһенән
Юшатыр йылғаһы аға.
Талғын ғына ел иҫкәндә
Тулҡынын ярға ҡаға..
Скачать:
Предварительный просмотр:
Ауылымдың эргәһенән
Юшатыр йылғаһы аға.
Талғын ғына ел иҫкәндә
Тулҡынын ярға ҡаға..
Минең тыуған ауылым гүзәл Ырымбур далаларының иң матур ерендә урынлашҡан. Ошо гүзәл ауылыбыҙ үҙенең һоҡландырғыс тәбигәте, болоттарға уҡ тоташҡан тауҙары һәм тәнгә сихәт, күңелдәргә рәхәт бирә торған саф һауаһы менән үҙенә тартып тора. Аллабирҙе тәбигәте менән генә түгел, ә уҙенең тырыш, рухи донъяһы матур, бай булған бөйөк улдары, ҡыҙҙары менән дан ҡаҙана. Ниндәй генә куренекле шағирҙар, йырсылар тыуып үҫмәгән бында! Улар барыһы ла ғәзиз еребеҙ ғорурлығы.
Тыуған еребеҙ! Сабый саҡтан уҡ уның матурлығы минең куңелемә һеңгән. Йомартлығы йөрәгемә күскән. Аунап- тәгәрәп уйнаһам, һин миңә йәйен хәтфә менән еҫле сәскәләргә төрөнгән болон булдың, күккә ҡараһам – төрлө-төрлө һүрәттәргә кергән аҡ мамыҡтай болоттарың менән мауыҡтырҙың, хыялым ҡанаттарында шул зәңгәр бейеклектәргә күтәрҙең... Мин – тик һинеке. Минең йөрәк тамырҙарым да һинең тупрағыңа тоташҡан. Алтын көмөштәргә ҡарағанда ла һин миңә ҡәҙерле һәм яҡын...
Тыуған яғым, минең Аллабирҙем,
Киң далалар, туғайҙар иле.
Ҡайҙа йөрөһәм, ҡайҙа барһам да мин,
Гел һағынып ҡайтам шул һине.
Үҙенең башҡорт балы, икмәге менән донъя күләмендә билгеле ул минең ерем.
Тыуған ауылым ҡош-ҡортҡа, еләк-емешкә, төрлө йәнлектәргә бик бай.
Йәй көнө урман кешеләрҙе уҙенә тарта. Йәй уртаһында урман яландарында салғы тауыштары ишетелә. Ауылда ҡайын, нарат урмандары шаҡтый. Тик урмандарға кергәс, киҫелгән ағас төптәрен, ташлаған сүптәрҙе күреп йөрәк әрней. Тәбигәтте бысратыу, уға һаҡһыҙ ҡарау иманлы кешеләрҙә борсолоу уята. Ауыл бөтһә, тәбигәт тә ярлылана. Әйҙәгеҙ әле, тәбигәткә ҡарата бер аҙ мәрхәмәтлерәк булайыҡ. Уны һаҡлап ҡалыу өсөн бар көсөбөҙҙө ҡыҙғанмайыҡ. Тәбигәт һәм бөтөн ғәләм киңлеген һаҡлап ҡалыу-беҙҙең бурыс.
Ауылыбыҙҙың кешеләре лә бик уңған, татыу, һәр ваҡыт ярҙам ҡулы һуҙарға әҙер тора.
Ырымбурҙа булған ҡайғыларҙы, яуҙарҙы кескәй генә ауылыбыҙ бөтөн башҡорт халҡы менән бергә кисерә.
Тыуған ауыл – бик ҡәҙерле һүҙ ул. Һәр бер кеше үҙенең ауылын, тыуған йортон ярата.
Тыуған ил тыуып-үҫкән ерҙән башлана. Кешегә иң ҡәҙерле ғәзиз әсә, тыуған тупраҡ, иң татлыһы-эскән һыу, иң йылыһы – һине йылытҡан өй, иң күркәме – тыуған өй, тыуған тәбигәт.
Мин тыуған яғым менән сикһеҙ ғорурланам. Уның үткәне, өмөттәр тулы бөгөнгөһө, яҡты киләсәге хаҡында йыш ҡына уйлайым. Үҙ илеңдә, ғәзиз тыуған яғыңда йәшәү үҙе бер бәхет икән.
Ырымбур өлкәһе Төйлөгән райрны Аллабиҙе ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет мәғәриф учреждениеһы
Минең тыуған ауылым
6-сы класс уҡыусыһы Ильзида Кәзбәкованың ижади эше
октябрь – 2019 й.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Ғәлиәкбәр ау f09 лы тирәһендәге ер-һыу атамалары тарихы
Ғәлиәкбәр ауылы ҡағылышлы ер-һыу атамаларында дөйөм башҡорт хал-ҡының тарихы ла сағылған.Ҡаҙаҡтар борондан борондан беренә баш-ҡорт еренә барымта менән килгән. Улар араһында һәр ваҡыт һуғыш булып торғ...
Ғәлиәкбәр ауылы микротопонимикаһы һәм кәсеп-һөнәр
Проектлау дәресе...
Презентация. Ғәлиәкбәр ауылы буйлап виртуаль сәйәхәт
Ғәлиәкбәр ауылы буйлап виртуаль сәйәхәт...
Буклет "Тәүәкәс ауылы ғорурлығы"
Буклет...
Ҡоҙашман ауылы байрамы
Ҡоҙашман ауылы байрамы...


text:
f776
Мостай Кәримдең әҫәрҙәре буйынса ғилми - тикшеренеү эше: "Айгөл иле" драмаһы," Ярлыҡау" повесы, "Салауат" трагедияһы,"Ай тотолған төндә" трагедияһы.
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ МӘҒАРИФ МИНИСТЕРСТВОҺЫ
РЕСПУБЛИКА ИНЖЕНЕР ЛИЦЕЙ-ИНТЕРНАТЫ
РУХТЫ БАХЫР ИТКӘН ҠОЛЛОҠ ЯМАН
Эшләне: Өфө ҡалаһының Республика инженер лицей-интернатының 9-сы класс уҡыусыһы Йәһүҙина Дилә Султан ҡыҙы
Ғилми етәксеһе: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Дәүләтшина Мәүлиха Фәрит ҡыҙы
Өфө - 2019
Тема: Рухты бахыр иткән ҡоллоҡ яман.
Маҡсат:
Эштең актуаллеге: М. Кәримдең әҫәрҙәрен өйрәнеп, милли ғорурлыҡ, батырлыҡ, илһөйәрлек, миһырбанлыҡ тураһында уйландырыу.
Тикшереү предметы: М. Кәримдең әҫәрҙәре: “Ай тотолған төндә”, “Салауат”трагедиялары,“Айгөл иле” пьесаһы, “Ярлыҡау” повесы.
Тикшереү объекты: М. Кәрим әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған проблемалар.
Эш сығанаҡтары:
Эҙләнеү гипотезаһы. М.Кәримдең әҫәрҙәре нигеҙендә бөгөнгө көндәге актуаль проблемаларҙың хәл итеү юлдарын табырға фаразлайбыҙ.
Эш алымдары:
Мин, ,Республика инженер лицей-интернатының 10 класс уҡыусыһы. Сығышым менән Баймаҡ районы Таһир ауылынан (башҡорт халыҡ йыры “Ғилмияза” йырындағы Ғилмиязаның тыуған ауылы). Һеҙгә үҙемдең Мостай Кәрим әҫәрҙәре нигеҙендә яҙылған “Рухты бахыр иткән ҡоллоҡ яман” тигән эҙләнеү эшемде тәҡдим итәм.
Ваҡыт ағышына күҙ ҙә эйәрерлек түгел – Башҡортостандың халыҡ шағиры,Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты,шәхесебеҙ Мостай Кәримдең тыуыуына тиҙҙән 100 йыл тула.
Мостай Кәрим тотош быуатҡа яҡын дәүерҙе халҡы менән бергә ҡайнап кисергән,уның бөтә тарихи үҫеш юлын бергә үткән,заманының бөтә хәсрәттәре ,шатлыҡ-ҡыуаныстары үҙәгендә йөрөгән оло йөрәкле Шәхес.Үҙ иленең тоғро улы М.Кәримдең ғүмере - ҡаһарманлыҡ өлгөһө ул.
Мин М. Кәримдең бик күп әҫәрҙәрен уҡыным.Бигерәк тә, “Ярлыҡау” повесын,“Айгөл иле”драмаһын, “Ай тотолған төндә”,”Салауат”трагедиялары менән ҡыҙыҡһындым. Был әҫәрҙәрҙе уҡығас, шундай һорауҙар тыуҙы. Әҫәр геройҙарына ҡарата ҡабул ителгән яза бөгөнгө замана, тормош күҙлегенән сығып ҡарағанда ғәҙелме, уларҙы ярлыҡап алып ҡалырға мөмкин инеме икән?
1.“Айгөл иле” пьесаһы
Һүҙемде яҙыусыны 801d ң “Айгөл иле” әҫәренән башлайым. Беҙ уны 7-се класта программа буйынса өйрәндек. Әҫәр героиняһы Айгөл һәм уның әсәһе Зөлхәбирә, Айгөлдөң бабаһы Йәғәфәр Моратшин, Зөлхәбирәнең әхирәттәре менән танышабыҙ.
Бөйөк Ватан һуғышы бара. Айгөлдөң атаһы фронтта хәбәрһеҙ юғала. Әсәһе Зөлхәбирә ирен эҙләп, фронтҡа китә. Фронтта әсирлеккә эләгә һәм унан ҡасып китә. Италия кешеһе Пиккио Зөлхәбирәне табып ҡотҡара һәм дауалай. Күп йылдар үткәс, Пиккионы эйәртеп Башҡортостанға ҡайта. Пиккиоға кейәүгә сыҡҡан Зөлхәбирә ҡыҙы Айгөлдө үҙе менән Италияға алып китергә була, әммә Зөлхәбирәнең ағаһы Йәғәфәр һәм уның әхирәттәре риза булмайҙар. Уларҙың хөкөмдәре ҡаты: хыянат кисерелмәй. Зөлхәбирәнең сит ил кешеһен – Синьор карло Пиккионы эйәртеп алып ҡайтыуы һуғышта үлгән мәрхүмдәр иҫтәлеген мыҫҡыл итеү менән бер. Зөлхәбирә Айгөлдән башҡа йәшәй алмай, мин – әсә кеше, минең яҡта әсәлек хаҡы, тип үҙен аҡларға тырыша.
Әҫәрҙән өҙөк килтерәм.
Зөлхәбирә, һөйөклө ағайым, мин әсә. Ҡанымдың әмере, аҡылымдан көслөрәк. Минең яҡта әсәм хаҡы.
Йәғәфәр. Беҙҙең яҡта ил хаҡы, ер-һыу хаҡы, анау ҡояш хаҡы.
Йәғәфәр. Әгәр әсә менән Ватан бала өсөн судлашһа, ғәҙел суд кем яғында булыр ине?
Әйҙәгеҙ, Йәғәфәр Моратшиндың һорауына яуап биреп ҡарайыҡ. Әлбиттә, һәр кеше үҙ яҙмышын үҙе хәл итә. Тимәк, үҙ яҙмышын нисек хәл итеү Айгөлдөң ҡулында. Баланың кем яғында ҡалыу хаҡында һүҙ барғанда, әсәнең баланы тәрбиәләй алыу мөмкинлектәре лә иҫәпкә алынырға тейеш. Баланы алып китеп, икенсе берәүгә һатыу ҙа законга һыймай.
Әҫәрҙән өҙөк.
Пиккио. Ярай, ярай... Айгөл үҙенең сибәрлеге менән бөтә Милананы хайран ҡалдырасаҡ,баһалап бөтә алмаҫлыҡ хазина ул. Уның хаҡы миллион, ун миллион, йөҙ миллион!
Айгөл (атылып алға сыға). Нимә һеҙ, синьор Пиккио, мине Италияға илтеп һатырға уйлайһығыҙмы ни?
Тимәк, баланы һатыу бер ниндәй законға ла һыймай, әсәнән айырыу ҙа шулай уҡ. Халыҡтың “Сит илдә солтан булғансы, үҙ илеңдә олтан бул”, тигән әйтеме был осраҡта бик тә урынлы. Айгөл яҡлылар ҙа хаҡлы, улар баланың киләсәген ҡайғырта. Был хәл аҡлана.
Айгөл әсәһе менән Италияға китте лә ти, әммә унда йәшәй алырмы? Гөлдө тамырынан аҡтарып, икенсе тупраҡҡа ултыртыу нимә бирер, тамыр йәйә алырмы? Бында мәсьәләне, Карло Пиккио уйлағанса, байлыҡ, матди яҡ ҡына хәл итә алмай. Рухи байлыҡ бөтәһенән дә өҫтөнөрәк. Әгәр Айгөл китә икән, уға икенсе шарттарҙа яраҡлашырға, телде үҙләштерергә лә кәрәк буласаҡ. Бәхетле булырмы Айгөл? Минеңсә, юҡ. Шуға күрә Айгөлдөң тормоштағы ысынбарлыҡты аңлы рәүештә ҡабул итеүе, үҙ илендә ҡалырға ҡарар итеүе - оло батырлыҡ. Әсәһен йәлләп ҡыҙғанһа ла, үҙ тыуған тупрағында ҡалыуын дөрөҫ, ти иҫәпләйем.
Хәҙерге ваҡытта бик күп милләттәштәребеҙ сит илдә донъя көтә,бер нисә телгә эйә.Заман башҡа-заң башҡа тиҙәр.Заманалар үҙгәреп тора. Хәҙер кешеләргә сит илгә барып ҡайтыу һәм унда йәшәргә ҡалыу бер ниндәй ҙә ауырлыҡтар тыуҙырмай.
2.“Ярлыҡау” повесы
Хәҙер әңгәмәбеҙҙе “Ярлыҡау” повесына күсерәйек. Белеүебеҙсә, әҫәрҙең геройы механик-водитель тапҡырлығы менән дан тотҡан Любомир Зух Подлипкиға кәләше Мария Тереза Бережная янына барып ҡайтыуҙа, төндә бронетранспортерға ултырып, постан китеп юғалып тороуҙа – дезертирлыҡта ғәйепләнә. Ә был һуғыш осоронда ил алдында хыянатҡа тиң. Любомир Зух үҙенең енәйәт эшләүенә инана, ҡасҡан кеше генә дезертир була, ә мин киттем дә ҡайттым, ти ул. Әммә яҡшыға ла, яманға ла закон бер. Етмәһә алдашыу. Постағы ефрейтор Ҡалтай Дүсәнбаевты алдап китеү енәйәтте арттыра ғына. Һөҙөмтәлә Любомир Зух Хәрби трибунал ҡарары менән атырға хөкүм ителә. Любомир Зух, мин үлергә тейеш түгелмен, әле мин һуғышта ла булып өлгөрмәнем, бер фашисты ла үлтермәнем, тип аңлатып ҡарай. Хәрби трибунал ҡарарын, дәғүәләшеп, кире ҡағырға юл ҡуйылмаһа ла был тиклеме мөмкинме, бындай ҙа әжәл буламы?
Любомир Зух-һуғыш, закон ҡорбанымы, әллә кешелеклелек, миһырбанлыҡ етмәү ҡорбанымы?
Әйҙәгеҙ, яуап биреп ҡарайыҡ.
Әҫәрҙә һуғыш ваҡытында булған мөнәсәбәттәр һүрәтләнә. Любомир Зух та, капитан Варлегас Сергеевич Казарян да, мейес сығарыусы Ефимий Лукич Буренкин да – һуғыш ҡорбандары. Әгәр В. Казарян бурысын үтәмәһә, үҙенә закон ҡарары булыр ине. Бындай енәйәтте йәшереп ҡалдырыу мөмкин түгел, ул хәбәр итергә тейеш. Язаны Хәрби трибунал бирә, ул сығарған ҡарар башҡа органдарға тикшерергә бирелмәгән. Әгәр ентекләп тикшергәндә Любомир Зух иҫән дә ҡалыр ине. Хөкөм иткәндән һуң кешегә закон буйынса тикшерер өсөн ете көн ваҡыт бирелә. Ярлыҡарға теләүселәрҙең теләктәре, ғәйепләнеүсенең кешелек сифаттары, хәл-ваҡиғалар ҙа ошо арала иҫәпкә алынырға тейеш булған. Ә һуғыш ваҡытында, ҡан ҡойолғанда, әлбиттә, бындай мөмкинлек булмаған. Минеңсә, уға Закон күҙлегенән ҡарағанда язаның бик ҡатыһы бирелгән. Ә бит мәсьәләне икенсе юл менән дә хәл итеп булған: ғәйепле Любомирҙы холоҡ төҙәтеү батальонына ебәрергә лә була ине. Әммә бөгөнгө күҙлектән сығып, һуғыш ваҡытындағы законга тикшереү үткәреп булмай. Ысынлап та, ауыр хәл, ауыр яҙмыш. Минең фекерләүемсә, шундай ҡаты яза бирелмәһә, бәлки, Бөйөк Еңеү ҙә булмаҫ ине, моғайын.
3. “Салауат” трагедияһы
Әйҙәгеҙ, хәҙер “Салауат” трагедияһына күҙ һалайыҡ. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат та ихлас күңелдән халҡын һөйә. Уның азатлығы, киләсәге өсөн яуға күтәрелә, әммә яу баҫтырыла. Илгә күпме ҡайғы, фажиғә килә. Шул ҡайғыларҙы, ҡазаларҙы күреп, Салауаттың йөрәге әрней. Ул да халыҡтан ғәҙел хөкөм – үҙен кисереүҙәрен һорай, язаһын да үҙе күтәрергә теләй. Язалаусы әмәл барҙа уға ғүмер бүләк итә, әммә батырға намыҫ һатып алған йән кәрәкмәй. Шуға ла ул ғәзиз ғүмерҙән баш тарта. Әҫәрҙе уҡығас, миндә шундай һорау тыуҙы. “Ул һайлаған юл, маҡсат изге булһа ла, был тиклем ҡорбандар хаҡына торорлоҡмо?” Ә бит ғүмер ҡәҙерле, хатта тотҡонға ла.
Мине Салауаттың тәүәккәл аҙымы, үҙе булып ҡалыуы аптырата. Ҡорбан килтергәндән һуң үҙ маҡсатынан баш тартыуы дөрөҫ булмаҫ, ул тарихта онотолор ине.
Азатлыҡ өсөн көрәш борон-борондан килгән. Баш күтәреүсене тәнҡитләү үҙен аҡламаҫ. Әлеге көндә берәү ҙә ҡол булып йәшәргә теләмәй, сөнки рухты бахыр иткән ҡоллоҡ яман. Еңелеүҙең сәбәптәре күп. Әммә батырыбыҙ Салауат - мәңге халыҡ күңелендә, ул тарихта. “Салауат” трагедияһын уҡығандан һуң, шундай фекергә килдем: азатлыҡ өсөн көрәшергә кәрәк. Бөгөнгө көндә беҙгә, башҡорттарарға, үҙ ерендә,үҙ илендә башҡорт булып йәшәүе еңел түгел. Рәсәй хакимдары башҡорттарға үҙ илдәренә хужа булып йәшәргә ирек бирмәйҙәр. Телгә лә, илгә лә, милләткә лә йәшәүгә ҡаршылыҡтар әленән-әле күбәйә.
“Салауат” трагедияһындағы ҡорбандарға килгәндә, шулай тиер инем мин: халыҡ изге яуға күтәрелә башлағас, яуҙы туҡтатыу, туҡталыу дөрөҫ булмаҫ ине, сөнки уны әйҙәүсе лә кеше кәрәк. Ул кеше – беҙҙең легендар батырыбыҙ Салауат. Ә бит был яуҙың һөҙөмтәләре лә булған: батша хөкүмәте башҡорттарға ҡарата үҙенең ҡарашын үҙгәртә. Мин бәхәсләшмәйем, әлбиттә, азатлыҡ демократик юл менән яулана. Ҡорал менән, кешене ҡоллоҡа төшөрөү юлы менән азатлыҡ яуланмай.
Бөгөнгө көндә Украина һәм башҡа илдәр менән дә мөнәсәбәттәр яҡшы түгел, был ауыр мәсьәлә. Һуғыш усаҡтары Ер шарының төрлө мөйөшөндә лә һаман тынмай. Ҡораллы конфликт ваҡытында ҡорбандар ғына өҫтәлә, ә зыян күпселек ябай халыҡҡа төшә. Минеңсә, бында уйлап, аҡыл менән эш итергә кәрәк.
4. “Ай тотолған төндә” трагедияһы
Инде һүҙҙе кешенең рухи ҡимәттәре, мөхәббәткә, йәшәүгә хоҡуғы хаҡында алып барайыҡ. Был тема яҙыусы, драматург һәм шағирҙың “Ай тотолған төндә” трагедияһында асып бирелә.
Трагедияның геройҙары ун ете йәшлек Аҡйегет һәм Зөбәржәт бер-береһен өҙөлөп яраталар. Егеттең әсәһе Тәңкәбикә уларҙы өйләндерергә вәғәҙәһен дә биргән. Ләкин яуҙа ятып ҡалған Юлмырҙы ағаһының үле хәбәре килгәс, Аҡйегет йола буйынса, тол ҡалған Шәфәҡ еңгәһенә өйләнергә тейеш. Йола шулай ҡуша. Бына ошо ҡырағай йолаға ҡаршы, үҙенең мөхәббәт хаҡына ҡаршы Аҡйегет дау күтәрә. Хөр рухлы егет хөрлөктө яҡлап ҡоллоҡҡа ҡаршы сыға. Беҙ ҡол булып түгел, хөр булып йәшәргә килгәнбеҙ. Атайым бит үҙе: хөрлөк – бәхет, ти торғайны. – ти ул.
Тәңкәбикә – байбисә лә , тәңре лә, йола ҡоло ла. Аҡһаҡалдар ҡабул иткән ҡарарға - язаға ҡаршы тора алмай. “Йолаларҙы һанға һуҡмаған берәүҙең дә һәләкәттән ҡотолғаны юҡ”, - тип ғәзиз балаларының ғүмерен үҙ ҡулдары менән ҡыйыуға юл ҡуя.
Бында ла Аҡйегеттең һорауы урынлы.
“ Ах шул ҡоллоҡ! Бәндә – ҡанун ҡоло, йола ҡоло. Үҙҙәренә ҡанун яһайҙар ҙа, шул ҡанундың ҡоло булалар. Беҙ бит мәйет түгел, әсәй, тере кешеләр. Ниңә һәр бер тере йәнде ҡанун ҡорбаны итеп ҡәберғә тығырға?”
Минең фекеремсә, бер – береһен өҙөлөп яратҡан ике йәш йөрәккә башҡа яза биреү мөмкин түгел инеме ни?
Башта мин был әҫәр буйынса видеонан спектакль ҡараным. Зөбәржәт менән Аҡйегетте, ҡулдарын бәйләп, далаға ебәргәс, ниңә ҡулдарын сисеп ҡасмайҙар икән, тип уйлағайным. Әммә тормош аяуһыҙ икән. Аҙаҡтан әҫәрҙе уҡып сыҡҡас, шундай фекергә килдем: бында кеше, шәхес тормошона яһалма кәртә булдырыуы төп урынды биләй икән. Аҡһаҡалдар сығарған язаны туҡтатып булмай, сөнки ул тәбиғәт законына ҡаршы килә. Улар үҙ мәнфәғәттәренән сығып эш итә. Шул ваҡыттағы ғөрөф – ғәҙәттәр, йолалар буйынса һәр кеше буйһоноп йәшәргә тейеш булған, бит ҡолдар менән идара итеүе еңел. Ә беҙҙең Конституцияла бөгөнгө көндә кеше мәнфәғәттәре яҡлана.
Тәңкәбикәнең йола ҡоло булыуы да бик аяныс һүрәтләнгән. Ул – әсә кеше, балаларына ғүмер биргән. Кеше үҙенең ғүмеренән мәхрүм ителергә тейеш түгел, сөнки ғүмер – ул ҙур байлыҡ, кешегә бер тапҡыр ғына бирелә. Тимәк, ике ғашиҡ Аҡйегет менән Зөбәржәт тә бер ниндәй язаға ла тарттырылырға тейеш түгел. Быға урын юҡ.
5. М. Кәрим әҫәрҙәренең бөгөнгө көндә әһәмиәте
Мостай Кәрим әҫәрҙәрендә ҡасандыр ҡылған енәйәте өсөн үҙенә урын таба алмай, ярлыҡау, ғәфү үтенеү һорап, күңел тыныслығы эҙләп йөрөүсе геройҙар ҙа бар. Айгөл һүҙҙәре менән әйткәндә шулай яңғырай. “Үткәндәрҙән ғәфү һорар өсөн кире әйләнеп ҡайтмаһаҡ ине... Кире әйләнеп ҡайтмаҫлыҡ итеп йәшәп буламы?”
Минеңсә, йәшәп була. Ундай кешеләр арабыҙҙа булмаһын өсөн, йәмғиәтебеҙҙә ғәҙеллек хөкөм һөрөргә, закондар кешелекле булырға тейеш. Яуызлыҡ-яуызлыҡ, яҡшылыҡ-яҡшылыҡ тыуҙыра. Тәртипһеҙлек беҙҙең тормошта тулып ята. Ана шул тормошобоҙҙағы ҡара таптар, тәртипһеҙлектәр, йәштәр араһындағы эскелек, бәйһеҙлек, наркомания булмаһын өсөн, тәрбиәне бала бишектә үк алырға тейеш. Әсә кеше шәхес тәрбиәләүҙә ҙур роль уйнай. Яңылыш аҙымды баҫыуға юл ҡуйылырға тейеш түгел. Бының өсөн ғаиләлә, балалар баҡсаһында, мәктәптә, юғары уҡыу йорттарында, хеҙмәт коллективында тәрбиәнең дөрөҫ ҡуйылыуы мотлаҡ. Кеше йәмғиәттәге ҡағиҙәләргә таянып йәшәй. Үҙенең маҡсатына ирешеү өсөн төрлө юл һайлай.
Йомғаҡлау.
М. Кәримдең ошо әҫәрҙәренән сығып, шуны билдәләр инем. Тормошто ул нисек бар, шулай объектив рәүештә һүрәтләгән. Әҫәрҙәрҙән шул осорҙағы закон, мораль ҡанундары көҙгөләгеләй сағыла. Ул осорҙоң үҙ законы – әҫәрҙә лә шул һүрәтләнә. Әлбиттә, беҙҙең бөгөнгө күҙлектән ҡарағанда, был закондар бик ҡаты. Әҫәрҙе уҡығандан һуң, мин кешенең йәшәү мәғәнәһе, тормошта кешенең тотҡан урыны тураһында уйландым. Геройҙарҙың яҙмышын сағыштырҙым һәм ул осорҙа йәшәмәгәнемә ҡыуанып та ҡуйҙым.
Һәр беребеҙгә тарихты белергә кәрәк, сөнки ул үткәндәрҙән һабаҡ алырға, элек эшләгән хаталарҙы ҡабатламаҫҡа, үҙ яҙмышыңа үҙең ғәйепле булмаҫҡа иҫкәртә.
Һығымта
М. Кәримдең тормош юлы һәм ижады буйынса уҡытыусылар, тәрбиәселәр һәм 7-11 класс уҡыусылары араһында опрос уҙғарҙым. Тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәләренән сығып, түбәндәге һығымталарға киленде:
1. Математика, физика, информатика, химия, биология уҡытыусылары араһынан 14 кеше ҡатнашты:
2. 20 тәрбиәсе апайҙар һәм ағайҙар араһынан:
Шундай һөҙөмтәләрҙән сығып, түбәндәге һығымталарға киленде:
Ҡулланылған әҙәбиәт:
1. М. Кәримдең әҫәрҙәре: “Ай тотолған төндә”, “Салауат” трагедиялары,“Айгөл иле” пьесаһы, “Ярлыҡау” повесы.
2. М. Кәримдең тормош юлы һәм ижады буйынса матбуғат материалдары.
3. Ғ. Хөсәйенов “Мостай Кәрим”китабы
4. Видео – материалдар.
Сила слова
Свадьба в Малиновке
Астрономический календарь. Ноябрь, 2018
Ель
Хитрость Дидоны


text:
7787
Авторҙың поэзияһын тормоштан айырып ҡарап булмай, сөнки тормош хаҡында яҙа автор...Ул шул шиғырҙары тормошонда һаман да йәшәй.
Башкортостан Республикаһының мәғариф министрлығы "КАДәүләткилдеев исемендәге һынлы сәнғәт гимназия интернаты
Рәми Ғариповтың художестволы донъяһы
7 класс укыусы һ ы Дәминдәрова
Әлмира
етәксеһе: башкорт теле әҙәбиәте укытыусыһы ҒәзизоваӘклимәСәфәрғәл и кыҙы.
Өфө – 2012
Йырым ҡалһын ҡапҡа төбөгөҙҙә, Йырымда бит минең йөрәгем...
Р.Ғарипов.
Шағир үҙ шиғырында был һүҙҙәрҙе бушҡа ғына әйтмәгән. Уның яҙмышы- Ил яҙмышы. Бөтә булмышын, ғүмерен иленә, тыуған теленә бәйләгән шағир ысын мәғәнәһендә оло хөрмәткә лайык. Әлбиттә, иҫбатлауҙарҙы беҙ уның әҫәрҙәрендә күрә алабыҙ. Рәми Ғарипов донъяға ғашиҡ шағир...
һәйбәт яҙылған шиғыр хаҡында фекер йөрөткәндә, беҙ был шиғырҙың уны яҙған шағир осон генә түгел, ә тотош бөтөн халыҡ осон ҙур әһәмиәткә эйә икәнен аңларға тейешбеҙ. Был шиғырҙы уҡый икән халыҡ, уның менән ҡыҙыҡһына икән, шул саҡта ғына ул ҡиммәтле. *
Минең уйлауымса, Рәми Ғарипов шиғырҙары тап шундай. Авторҙың поэзияһын тормоштан айырып ҡарап булмай, сөнки тормош хаҡында яҙа автор...Ул шул шиғырҙары тормошонда һаман да йәшәй.
Шағирҙың сағыу, серле шиғри донъяһына барып эләкһәң, үҙеңде тыуған йортоңда кеүек хис итәһең. Унда барыһы ла яҡын, ҡәҙерле, таныш, шул хәтлем рәхәт.Авторҙың поэтик теле ирекле, ысын, бер ниндәй ҙә яһалама күренештәр ҙә юк. Барыһы ла ысын күңелдән сыҡҡан хистәр.
Рәми Ғариповтың художестволы донъяһы бик бай. Шағирҙың" Туған тел" исемле шиғыры тураһында әйтеп китмәйенсә булдыра алмайым, сөнки был шиғыр минең осон ҙур әһәмиәткә эйә.
Мин халҡымдың сәскә күңеленән
Бал ҡортондай ынйы йыямын, Йыямын да - йәнле ынйыларҙан Хуш еҫле бер кәрәҙ ҡоямын...
Шағир үҙен бал ҡорто менән сағыштыра. Бик урынлы сағыштырыу тип уйлайым. Бал ҡорто, беренсенән, башҡорт халҡының символдарының береһе булып тора, икенсенән, бал ҡортоноң эше бик ауыр, ул шундай бәләкәй генә бер йән эйәһе булыуға ҡарамаҫтан, кәрәҙ
ҡоя.Был иһә ентекле эште талап итә. Шағир ҙа үҙ тормошон ошо бал ҡорто кеүек, үҙ эшенә бағышлаған. Кескәй генә ынйылырҙан кәрәҙ ҡоямын, ти, автор.Теленең яҙмышы әсен ҡайғырған
шағир ошо ауыр тормошта нисек тә булһа телде күтәрергә, уның бөйөк итергә тырышҡан. Ә был иһә үҙ нисбәтендә бал ҡортоноң ауыр хеҙмәтенә тиң. Башҡорт теленә булған бар һөйөүе шиғырында ярылып ята шағирҙың.
Рәми Ғарипов,әле бер кем дә үҙ теле, халҡы тураһында әҫәрҙәр ижад итеүгә баҙнатсылыҡ итмәгән осорҙа уҡ , торғонлоҡ йылдарында уҡ телен, илен, халҡын яҡлап сығыш яһай башлаған.Ул ил яҙмышы, тел яҙмышы хаҡында оран һала.Телен белмәгән кешенең аҡылына һәм эске донъяһында тотҡарлыҡ барлыҡҡа килеүен иҫкәртә. Бына был юлдарҙа халыҡҡа өндәшеү рәүешендә телгә булған ҡарашын аңлата.Телгә ҡарата битараф булмаҫҡа әйҙәй беҙҙе:
Тел асҡысы-ил асҡысы
Күҙ өҫтөндә ҡаш һымаҡ.
"Каштан яҙһаҡ, күҙҙән яҙып,
"Кашың ҡатыр таш һымаҡ.
Эй таш булма, таш булма,
Аң ғына бул телеңә.
Аң булмайса, туң булһаң,
Бер имгәк һин илеңә.
Шағирҙың әҫәрҙәренең күбеһендә художестволы образ булып халыҡ, тел, тыуған ил образы тора. Был шиғырында ла ошо сағыштырыуҙар аша телде һүрәтләй. Телде ҡиммәтле ҡаш менән сағыштыра автор, телеңә ҡарата иғтибарлы , аңлы бул ти, юғиһә ул ташҡа әйләнер, ти автор.
"Тыуған тел" һәм " Уйҙарым" шиғырҙарында туған тел, ил темаһы.Уйҙарым ҡобайырында шағирҙың уй йомғағы тағатыла- тағатыла осо табыла. Туған халҡы, Тыуған иле, Урал хаҡында теҙем булып һүтелә башлай. Йөрәгенең ҡағышы һәм һағышы етмеш ете яу күргән халҡы яҙмышы менән ҡушыла, илде ил иткән ир-егеттәр эше тирәһендә ойоша.
Оҫталыҡ ул кешелә йәшәй,- тип әйтергә ярата торған Рәми Ғарипов. Ул кешенән, уның тормошонан, әҙәби һәм йәмғиәт эшенән айырылғыһыҙ. Беҙҙең шағирыбыҙ быны аңлай, һәр яҙған шиғырында 1625 уның булмышы сағыла.
Тормош- бәйге. Була шундай саҡтар : Ярылырҙай була йөрәгең,
Ир намыҫлы булһаң был бәйгелә, Ярһымай ҙа булмай, күрәһең...
Тормош- ысын мәғәнәһендә бәйге... Шағир быны яҡшы аңлай.Яҙыусының тел байлығы, һүҙҙе тойомлауы, тормош тәжрибәһе, зиһен, хәтер ҡеүәһе менән туплана.Уның төп ҡаҙнаһы- хәтер һандығы.
Рәми Ғариповтың шиғырҙары һәр саҡ беҙҙе яңынан-яңы тәбиғәт лирикаһы темаларын, уның тәрәнлеге һәм йәмғиәттә тотҡан оло урыны менән хайран ҡалдыра.Уйлап ҡараһаң шағир беҙгә сәскә атҡан муйыл, ҡайын, әллә ҡайҙа ҡасып барған юл хаҡында тағы ла яңы нимә әйтә ала? Шулай ҙа яңынан уҡыған һайын беҙ күңелдә шатлыҡ хисе, эстетик ләззәт тоябыҙ.
Күктәге балҡыған йондоҙға Мин һине тиңләйем. Шатланам, ғорурланам,
Бөтмәҫ рәхмәттәр белдерәм.
Йондоҙҙарға тиңләһәм дә,
Барыбер аҙ тойола.
Шағирҙың үҙенә тиң,
Юҡтыр ул был донъяла.
Ошо урында һүҙемде тамамлайым... Илем билдәле шәхестәргә бай. Уларҙың араһында яҡты йондоҙҙарҙың береһе булып шағир - Рәми Ғарипов тора. Уның ижады беҙгә рух, сәм бирә. Оло ғорурлыҡ менән һинең алдыңда баш эйәм, шағир...
Аэродинамика и воздушный шарик
Рисуем пшеничное поле гуашью
Лиса и волк
Рисуем осенние листья
Ледяная внучка


text:
Талха Ғиниәтуллин ”Мәтрүшкә еҫе”хикәйәһе.
план-конспект урока (8 класс) на тему
Әсәйҙәргә ҡарата һөйөү, иғтибарлы ҡараш тәрбиәләү.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема : Талха Ғиниәтуллин ”Мәтрүшкә еҫе”хикәйәһе.
(8класс өсөн)
Автор : Хажеева Минзиля Галиулловна,
учитель башкирского языка и литературы
МБОУ СОШ №10 г.Учалы.
Тел 89063730018
Хажеева Минзилә Ғәлиулла ҡыҙы,
Учалы ҡалаһы Муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы 10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Учалы – 2016
Тема : Талха Ғиниәтуллин ”Мәтрүшкә еҫе”хикәйәһе.
Маҡсат: 1. Яҙыусының тормош һәм ижад юлы менән танышыу, әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, анализлау.
2. Уҡыусыларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтереү, һүҙ байлығын арттырыу,яңы һүҙҙәрҙе хәтерҙә ҡалдырыу.
3. Әсәйҙәргә ҡарата һөйөү, иғтибарлы ҡараш тәрбиәләү.
Йыһазландырыу : яҙыусының портреты, китаптар күргәҙмәһе, проектор, презентация.
Дәрес барышы :
Уҡытыусы һүҙе. Бөгөнгө дәресте һеҙгә таныш булған бер шиғыр менән башлағым килә .
Экранда
Бер кемдә юҡтыр
Әсәйем ише
Ул донъялағы
Иң матур кеше.
-Бер нисә баланан уҡытыу (тәржемә иттереү)
3. Дәрескә маҡсат ҡуйыу.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, нисек уйлайһығыҙ, ни өсөн дәресте ошо шиғырҙан башланым?
-Уҡыусылар дәрес әсәйҙәр, уларҙың балаларына ҡарата тәрән һөйөүе тураһында буласаҡ, тигән фекерҙәр әйтәләр.
-Әсәйҙәр тураһында тағы ниндәй әҫәрҙәр беләһегеҙ?
(“Ҡояшҡа әйләнгән әбей” әкиәте, Кәтибә Кинйәбулатова “Әсә күңеле” шиғыры, Ҡәҙим Аралбаев “Кисер, әсәй”, “Әсәйҙең сәй япраҡтары” шиғырҙары.)
Дәрестең маҡсаты әйтелә. Эйе, әсәйҙәргә яҙыусылар һәм шағирҙар бик күп әҫәрҙәр бағышлағандар. Бөгөн беҙ шундай әҫәрҙәрҙең береһе менән танышырбыҙ. Ул "Мәтрүшкә еҫе" тип атала. Хикәйәне ижад итеүсе беҙҙең яҡташыбыҙ Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Талха Ғиниәтуллиндың тормош һәм ижад юлын өйрәнербеҙ.
---Дәрескә алдан әҙерләнеп килгән уҡыусы яҙыусының тормош юлы һәм ижады тураһында һөйләй. Интерактив таҡтала яҙыусының фотоальбомы ҡарала.
Талха Ғиниәтуллин бөтә илебеҙ уҡыусыларына яҡшы таныш, киң танылған яҙыусы.
Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы Талха Йомабай улы Ғиниәтуллин (Анатолий Генатулин) 1926 йылда республикабыҙҙың Учалы районы Ураҙ ауылында тыуып үҫкән. Бөйөк Ватан һуғышы башланған йылды ФЗО-ға уҡырға китә. Уны тамамлағас, заводта әллә ни оҙаҡ эшләргә тура килмәй, 1943 йылда әле ун етеһе лә тулып өлгөрмәгән егетте хәрби хеҙмәткә алалар. Оҙаҡламай Талха фронтҡа барып эләгә һәм һуғыш тамамланғансы ауыр фронт, яу юлдарын үтә, бер нисә тапҡыр яралана. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн миҙалдар менән бүләкләнә.
1948 йылда Талха Ғиниәтуллин демобилизацияланып ҡайтҡас, Кавказ яҡтарында тоннель төҙөү эштәрендә ҡатнаша.
Илленсе йылдарҙан бирле Талха Ғиниәтуллин Мәскәүҙә йәшәй, үҙәк гәзит-журналдарҙа хикәйәләрен, повестарын баҫтыра. Ул рус телендә яҙа. Әммә башҡорт кешеһенең күпселек әҫәрҙәре үҙ туған халҡы, Башҡортостаны тураһында. Күп кенә повестары һуғыш темаһына арналған.
"Мышағыр” (1969), "Айыу таш” (1975), "Алтын бишегем” (1984), "Тау артында ниҙәр бар” (1997), "Һин аҡ ҡайын янында тора инең” (2007) йыйынтыҡтарына тупланған хикәйә һәм повестарында, Рәсәй һәм Башҡортостан матбуғатында донъя күргән әҫәрҙәрендә яҙыусы гүзәл Башҡортостан тәбиғәтен, Урал аръяғындағы тау-ташлы, урмандары, ялан-ҡырҙары, инеш-күлдәре, Яйығы һәм мәғрүр Ирәмәле менән данлыҡлы Учалы яҡтарының шифалы ерен ҡайнар һөйөү хистәренә һуғарып һүрәтләй.
Дәфтәргә дата, аҙна көнө атамаһы, тема яҙыла.
Уҡытыусы. Әҫәрҙе өйҙә уҡып килергә ҡушылғайны. Шуға күрә һеҙ уның йөкмәткеһе менән танышһығыҙ. Һеҙ белмәгән һүҙҙәр осранымы?
Һүҙлек эше.
Ылау –подвода
Мәшәҡәт-беспокойство
Кейеҙ-войлок
Шәфҡәт туташы-сестра мелосердия
-Һүҙлек һүҙҙәре таҡтала яҙылған.
-Һүҙлек китабы.
-Һүҙлек һүҙҙәрен дәфтәргә яҙыу
-Уҡыусылар һүҙлек һүҙҙәре менән һөйләмдәр төҙөйҙәр.
Әҫәрҙең йөкмәткеһе өҫтөндә эш.
-Әҫәр ниндәй жанрға ҡарай? (Хикәйә)
-Хикәйәгә хас үҙенсәлектәрҙе һанап сығығыҙ.( 1. Әҫәр күләме яғынан ҙур түгел; 2. Бер ваҡиғаға ҡоролған; 3. Хикәйә үҙәгендә ике персонаж тора.)
Әҫәрҙең йөкмәткеһен ҡыҫҡаса һөйләп үтәйек.
(1-2 уҡыусы һөйләй).
-Хикәйәнең төп геройы кем?(Әҫәрҙең төп геройы - Сафиуллин Хәбибулла)
Әҫәр буйынса һорауҙарға яуап биреү.
-Хәбибулла әҫәрҙә ниндәй ролдәрҙә күҙ алдына килеп баҫты? (Хәбибулла районда, Башҡортостанда иң хөрмәтле кешеләрҙең береһе. Ул көтөүсе. Хәбибулла – ғаилә башлығы. Уның һөйөклө ҡатыны, унынсыны бөтөргән улы, бик оло йәштәге әсәһе бар.)
-Хәбибулла ни өсөн орден менән бүләкләнә? Был хәл уны үҙгәртәме? Нисек? (Үҙен ни өсөн орден менән бүләкләгәндәрен Хәбибулла аңлап та етмәй. Уның хаҡында гәзиткә лә яҙалар, орден менән бүләкләйҙәр, Мәскәүгә лә барып ҡайта, әммә тормошонда бер үҙгәреш тә булмаған кеүек. Ул һаман көтөүсе булып ҡала. )
-Ул ниндәй ғаилә башлығы? Автор был хаҡта нимә ти? Шул юлдарҙы табып уҡырға. (Герой улы хаҡында бик йыш уйлай. Улы унынсыны бөтөрөп, институтҡа инергә әҙерләнеп йөрөй. "…Шундай тырыша егет, уҡыуға шундай әүәҫ. Һуң Сафиуллиндар нәҫеленән дә берәү юғары белемле булырға тейеш тә инде?"тип уйлай ул.)
-Атай булараҡ уға ниндәй сифаттар хас? (Хәбибулла - хәстәрлекле атай.Улының киләсәге өсөн борсола.)
-Һуғыштан һуңғы тормошо тураһында иҫтәлектәрҙә ниндәй юлдар бик йыш ҡабатлана? Текстан табып уҡырға. (Йәшәргә ҡайтып барамы ул, үлергәме; әллә үлергә ҡайтып бара, әллә йәшәргә ҡайтып бара Хәбибулла һалдат; көҙҙән дә ҡалмай был донъяны ҡуйырмын…)
-Хәбибулланың терелеренә табиптар өмөт өҙгәс, уны кем ҡурсалай? ---Әсә улын нисек дауалай?Табып уҡығыҙ (Табиптар өмөт өҙһә лә әсә кеше балаһының ғүмере өсөн аҙағынаса көрәшә, Хәбибулланы өйгә алып ҡайта. Әсәһе менән ҡустыһы ихата уртаһына соҡор ҡаҙалар, эсенә ут яғалар. Яландан бер күбә мәтрүшкә алып ҡайтып, соҡорҙо мәтрүшкә менән күмеп, өҫтөнә өс таҡта һалалар һәм кейеҙ түшәйҙәр. Ҡыҙыу соҡорҙа мәтрүшкә быуланып бешә. Әсәһе менән ҡустыһы Хәбибулланы соҡорға һалып, муйынына тиклем ҡайнарланып торған мәтрүшкә менән күмәләр. Ошо рәүешле Хәбибулланы өс аҙна дауалайҙар. Көҙгә табан ул урынынан тороп йөрөй башлай, ҡыш алдынан идараға барып эш белешә.)
-Улын һауыҡтырыуҙа әсә ниндәй дауалау ысулын ҡуллана? (Әсә мәтрүшкә үләненең, ҡымыҙҙың дауалау көсөн яҡшы белгән. Шулар ярҙамында улын аяҡҡа баҫтырған.)
-Дарыу үләндәрен нисек ,ҡасан йыйырға кәрәк тип уйлайһығыҙ? Бер уҡыусы һөйләй.Дарыу үләндәрен мин матур ҡояшлы көндә, яҡшы кәйефле саҡта, теләк теләп йыям. Уларҙы кәрәгенсә генә өҙөп, ҡәҙерләп йыйырға кәрәк, шул саҡта ғына файҙаһы була. Үҙебеҙҙә үҫкән япраҡтар, үләндәр, сәскәләр кешегә көс бирә, дәрт өҫтәй, һауыҡтыра. Тик һәр нәмәнең самаһы була, үләндәрҙе белеп кенә йыйырға һәм ҡулланырға кәрәк.
-Уҡыусылар дауалау сараһы итеп ҡулланылған мәтрүшкә, ҡымыҙ хаҡында мәғлүмәт бирәләр. Интернет селтәре “Мәтрүшкә Википедия»ны ҡарарға була.Һүрәтен күрһәтеү.Беҙҙең яҡтарҙа ниндәй мәтрүшкә үҫә?(гербарий ҡулланырға мөмкин)
(Мәтрүшкә - күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 30-80 см, июль - сентябрь айҙарында алһыу аҡ сәскә ата. Мәтрүшкә ҡорораҡ ерҙә, урман ситендә, тау биттәрендә, йылға ярҙарында үҫә. Мәтрүшкәне сәскә атҡан сағында йыйып киптерәләр. Ҡыш көнө һыуыҡ алдырғандар мәтрүшкә сәйе эсеп, мунсала мәтрүшкәле миндек менән сабынып дауаланалар.)
-Шулай уҡ «Кумыс-Википидия»ға мөрәжәғәт итәбеҙ. Ҡымыҙҙың химик составын ҡарап үтеү
Ҡымыҙ— бейә һөтөнән әсетеп әҙерләнгән күпереп торған аҡ төҫтәге эсемлек. Ҡымыҙҙы иң беренсе күсмә халыҡтар эшләргә өйрәнгәндәр һәм уны эшләү ысулын быуаттар буйына сер итеп һаҡлағандар.Рәсәйҙә ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы тәүге тапҡыр 1890 йылда С. Аксаковтың ейәнсәре О. Аксакова тарафынан төҙөлә. 1892 йылда Шафран тимер юл станцияһы тирәләй санаторийҙар селтәре барлыҡҡа килә. 1898 йылда Андреевский санаторийы асыла. Бөгөн Башҡортостан ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булып тора. «Шафран», «Йоматау», «Алкино», «Глуховская», «Чехов», «Аксаков» исемендәге шифаханалар һәм башҡа ойошмалар бар.
-Улының ғүмере өсөн көрәшкәндә әсәнең ниндәй характер һыҙаттарын күрҙек? (Ныҡышмал, сыҙам, талапсан, әсәлек хисе көслө.)
- Дәфтәрҙә эш:
-Әсәйегеҙгә хас билдәләрҙе яҙығыҙ.
-Бер нисә баланың яуабын тыңлау.
-Ял минуты.Гөлдәр Ишҡыуатова башҡарыуында “Әсәйем» йырын тыңлау
-Төп геройҙың тойғолары яңырыуына, хистәре нескәреүенә нимә сәбәпсе була? (Ауыр эш көнөнән һуң Хәбибулла мәтрүшкәле миндек менән мунсала сабына. Шул саҡ мәтрүшкә еҫе уны үткәндәренә кире алып ҡайта. Хәбибулла әсәһенең халыҡ дауаһы мәтрүшкә менән дауалауын иҫкә төшөрә, күңеле нескәрә, әсәһенә, тирә-яҡ донъяға ихласыраҡ ҡарай башлай.)
-Хәбибулла мунсанан сыҡҡас, кемде күрә? Уның әсәһенә ҡарата мөнәсәбәте үҙгәрәме? (Хәбибулла мунсанан сығыуға әсәһе күтәрмәнең икенсе баҫҡысында тора. Хәбибулла әсәһе ҡаршыһына килә, күҙҙәренә ҡарай. Әсәнең элеккесә тыныс, ҡырыҫ, талапсан ҡарашын күреп ҡаушап ҡала, өйгә инергә ярҙам итергә теләй һәм әсәһен ике беләгенә күтәреп өйгә индерә. Биш бала тапҡан, уларҙы күтәреп йөрөткән, бар ғүмере буйы балаларын кеше итер өсөн бик күп михнәттәр күргән әсәнең ҡауырыйҙан да еңел булыуына хайран ҡала.)
-Беҙ танышҡан әҫәр нимә тураһында? Был әҫәр менән Талха Ғиниәтуллин нимә әйтергә теләгән? (Әҫәрҙә ауылдың ябай кешеһе Хәбибулла Сафиуллиндың көндәлек мәшәҡәттәр менән тулы йәшәйеше һүрәтләнә. Хикәйәлә шаҡ ҡатырғыс хәлдәр тасуирланмай. Был әҫәр кешелеклелек, кешенең эске байлығы, сафлығы, күңел матурлығы тураһында.)
Йомғаҡлау;
-Дәрес башындағы һорауға кире әйләнеп ҡайтайыҡ. Ни өсөн әҫәр «Мәтрүшкә еҫе» тип атала? (Мәтрүшкә – тыуған ерҙең биҙәге. Мәтрүшкә еҫе күңелде байыта, сафландыра, йәшәү шатлығы уята. Әҫәрҙә тормош мәшәҡәттәренә сумып, әсәһенең тере кеше булыуын онотоп йөрөгән Хәйбулланың хистәрен мәтрүшкә еҫе яңырта.)
- Әсәйҙәр тураһында бик күп мәҡәлдәр һаҡланып ҡалған. Экранда бирелгән мәҡәлдәрҙең икенсе яртыһын табығыҙ һәм әҫәргә тура килгәнен айырып әйтегеҙ.
Йәннәт әсәйҙәрҙең бала күңеле далала.
Әсә күңеле балала, тәңре хаҡы.
Әсә хаҡы - бала етем булмай.
Әсә янында аяҡ аҫтында.
(Әсә хаҡы – Тәңре хаҡы. Әсә күңеле балала, бала күңеле далала.)-Беҙҙең илдә әсәйҙәрҙең бәҫен күтәреү өсөн бик күп эштәр башҡарыла. Шулай уҡ һәр йыл һайын ноябрҙең һуңғы көнөндә әсәләр көнөн билдәләү яҡшы традицияға әйләнде. Байрамдың маҡсаты бер: иң бөйөк кеше - Әсәгә - сикһеҙ хөрмәтебеҙҙе, мөхәббәтебеҙҙе белдереү, уның алдында баш эйеү, күңел йылыһын бүләк итеү.
Өйгә эш. Әсәйҙәр көнө алдынан ҡәҙерлеләрегеҙгә әйтергә теләгән иң ихлас, ысын йөрәктән сыҡҡан һүҙҙәрегеҙҙе хат итеп яҙып килегеҙ.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Флера Гыйззәтуллина иҗатына күзәтү
Флера Гыйззәтуллина...
Презентация. Т.Ғиниәтуллин. "Миҙал" хикәйәһе
Презентация. Т.Ғиниәтуллин. "Миҙал" хикәйәһе...
Рафаил Төхфәтуллин әсәрләренең тормышчанлыгы
Үз гомерендә 33 китап авторы Рафаил Төхфәтуллин укучы күңеленә тәэсир итә белә. Кешегә ул табигатьнең җанлы бер кисәге итеп карый. Сәләтле язучының хезмәте күп кенә эзләнүләргә һәм тәҗрибәләргә бай. Б...
Талха Ғиниәтуллин ижады буйынса презентация.
Талха Ғиниәтуллин ижады буйынса презентация....
Талха Ғиниәтуллиндың "Миҙал" хикәйәһен өйрәнеү
5-се класта башҡорт әҙәбиәте дәресе...
Талха Ғиниәтуллиндың “Әсә һәм бала” хикәйәһен анализлау слайд шоу.
Талха Ғиниәтуллиндың “Әсә һәм бала” хикәйәһен анализлау слайд шоу....


text:
1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арнала
материал (6 класс) на тему
1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арнала
Скачать:
Предварительный просмотр:
1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арнала
/ «Урал» көйө яңғырай.Сәхнәгә башкорт кейеменән ҡыҙҙар,егеттәр сыға/
1.Алыҫтарҙан ағарып,ай,күренгән
Ирәндеккәй тауҙың аҡ ташы.
Ҡайҙа ғына бармай,ниҙәр күрмәй,
Ир-егеткәй менән ат башы.
2.Менгән генә атым ,ай,кир булыр,
Тибенгеһе уның тир булыр.
Атҡа менеп,яуҙы ҡыуған
Үҙ илендә данлы ир булыр.
3.Борон-борондан башҡорт яугирҙары Рәсәйҙе сит ил баҫҡынсыларынан һаҡлауҙа ҡатнашҡан.Үҫеп буй еткәс,егет кеше ҡулына ҡорал алып,ата-әсәһе,туғандары менән хушлашып,ил сигенә киткән.
4.16-быуттан уҡ башҡорттар хәрби хеҙмәткә йәлеп ителә.Уларға Рус дәүләтенең көнсығыш сиктәрен һаҡлау бурысы йөкмәтелә.
5.1812 йылғы Ватан һуғышы тарихында башҡорт һыбайлылары айырыуса яҡты эҙ ҡалдыра.Улар тыуған илде Наполеон баҫҡынсыларынан һаҡлап ҡалыуҙы үҙенең изге бурысы итеп һанай.
/Башҡорт һәм рус хәрби кейемендә егеттәр алға сығып:/
6.”Һөйөклө тыуған Ватанды!
Юҡ,бирмәйбеҙ,дошманға!”-тип
Ант итеп,бәһлеүәндәр
Күтәрелгән ҙур яуға.
Һай,айбарлы баһадирҙар,
Ни генә кисермәгән,
Ҡайғыһы баштан ашһа ла,
Рухын һис төшөрмәгән.
Көрәшкән...Еңгән...Яуҙдың
Күккә осорған көлөн...
Һәм тыуған ерҙе ҡотайтып,
Ҡөҙрәтле иткән илен!
/Ҡаһым түрә ант әйтә/
Ҡаһым түрә:.Уралымдың терәге,
Ҙур илемдең йөрәге-
Мәскәү тигән ҡалаға
Дошман ҡулын һуҙғанда,
Илде һаҡлап ,батырҙар
Ҡан даръяла йөҙгәндә,
Илем һайлап,данлашып,
Мине ҡорбаш ҡылғанда,
Ил дошманын ҡыйрат ,тип
Ил намыҫын биргәндә,
Ил намыҫын һаҡламай,
Илдең йөҙөн аҡламай,
Дошманыма яу сапмай,
Дошман яуын ҡыйратмай,
Илгә аяҡ баҫмамын,
Ҡаһым батыр буламын!
/Ҡурай моңо. Ҡаһым түрәне ,егеттәрҙе һуғышҡа оҙаталар.Әсә,ҡатын-ҡыҙҙар һау буллашып ҡалалар./
Әсә:-Исән-һау бул, улым.Еңеү менән әйләнеп ҡайт туған яҡтарға.
Ҡатын-ҡыҙҙыр: Һау булығыҙ!Еңеү менән ҡайтығыҙ!
/Ҡыҙҙар егеттәргә ҡулъяулыҡ бүләк итәләр/
Егеттәр: Һау булығыҙ!Еңеү менән ҡайтырбыҙ,көтөгөҙ.
/ «Төньяҡ амурҙары» бейеүе башҡарыла/
/Сәхнәлә башкорт һәм рус һалдаттары усаҡ тирәгендә гитара көйөн тыңлап ултыралар.Йоҡоға талалар.Барабанщик француздарҙың килеүен күреп, барабан ҡағып һалдаттарҙы уята. Ҡаты һуғыш сценаһы.Француздарҙы еңеү тантанаһы./
/Еңеү парады.Рәсәй императоры Александр 1 сыға./
Александр 1 . -Амурҙармы?
Ҡаһым түрә. -Төньяҡ амурҙары!
Александр 1. -Полковник,Ватанға тырыш хеҙмәтегеҙ өсөн һеҙгә рәхмәт белдерәм!/Ҡаһым түрәгә яғымлы ҡарап./
/Көслө «Ура»яңғырай./
Александр 1. -Полковник,һеҙҙең хаҡта бик йыш ҡына яҡшы һүҙҙәр ишеттем.Хәҙер тартынмай –нитмәй әйтегеҙ,һеҙҙе нимә менән бүләкләйем?
Ҡаһым түрә. -Мәрхәмәтле булыуығыҙға рәхмәт ,Ваше высочество!Беҙ бүләк өсөн һуғышманыҡ,Рәсәй өсөн,уның азатлығы,бәхете өсөн һуғыштыҡ.Һеҙгә әйтер теләгебеҙ шул,үҙегеҙ вәғәҙә иткән ер-һыуыбыҙҙы кире ҡайтарып,ирек бирһәгеҙ,башҡа нәмә кәрәкмәй...
/Кутузов сыға/
Кутузов.-Любезные мои,башкиры,молодцы!
/Көслө «Ура!» яңғырай. /
/Башҡорт халыҡ йыры «Любизар»башҡарыла/
Дәһшәтле һуғыш йылдары артта ҡала,башҡорттоң батыр,ҡаһарман улдары 1812-1814 йылғы походтан ҡайта.Еңеүселәрҙе илдә йыр,һый-хөрмәт менән ҡаршы алалар.
Бишбүләк районы Бишбүләк ауылы 1 –се һанлы муниципаль урта дөйөм белем биреү мәктәбе
“1812 йылғы Ватан һуғышының
200 йыллығына
арналған сценарий”
Сценарийҙы төҙөнө:
Рәхмәтуллина Гөлнара Тимерғәле ҡыҙы
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Бөек Ватан сугышы елларында этләр батырлыгы. .
Рус төркемендә укучы балалар белән Бөек Ватан сугышы елларында этләр күрсәткән батырлыклар белән танышу, яңа сүзләр өйрәнү....
"Ватан чиге"
шигырь Ватан турында...
"Ватан бит ул"
Ватан турында шигырь...
"Отечественная война 1812 года" ("1812 елгы Ватан сугышы")
8 класста яңа теманы өйрәнү дәресе. Схема, презентация, милли-региональ компонентлардан файдаланылды....
1-се ярты йыллыҡҡа башҡорт әҙәбиәтенән контроль тест һорауҙары
1-се ярты йыллыҡҡа башҡорт әҙәбиәтенән контроль тест һорауҙары...
“Алтын тирмә” интеллектуаль уйыны. Һөйөклө мәктәбебеҙ (мәктәбебеҙҙең 80 йыллыҡ юбилейына ҡарата класс сәғәте)
http://mobu.ucoz.ru/prikas/altyn_tirm_intellektual_ujyn.pdf...
Республикабыҙҙың 100 йыллығына арналған “Башҡортостандың тарих биттәре” буйынса мәктәп кисәһе өсөн сценарий.
В эти дни наша республика отмечает свой 100-летний юбилей со дня образования. И мы приглашаем Вас на прогулку по страницам истории Башкортостана....


text:
Рауил Бикбаев
презентация к уроку на тему
Рауил Бикбаев ижады
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 2
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев Беҙҙә ҡунаҡта
Слайд 4
шағирыбыҙҙың атаһы һәм әсәһе
Слайд 5
1953 йылда Ырымбурга у ҡырға инә. Аҡ-Булағым минең, әй, аҡ шишмәм, Улың кеүек мие үҫтерҙең. Һиңә килгән сибек бер малайҙы Еткән егет итеп үҫтерҙең. Һин өйрәттең һис бер кәмһетмәҫкә Кешеләрҙең милләт-тоҡомон. Дүрт йыл буйы бер үк һабаҡтарҙы Төрлө-төрлө телдә уҡыныҡ.
Слайд 6
Рауил Төхфәт улы Бикбаев 1938 йылдың 12 декабрендә Ырымбур өлкәһенең Покровка районы Үрге Ҡунаҡбай ауылында тыуған . Күрше Ғәбдрафик ауылындағы ете йыллыҡ мәктәпте , Аҡ-Болаҡ педагогия училищеһын , Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай . Аспирантуранан һуң оҙаҡ йылдар Тарих , тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй . 1995 йылданБашҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе вазифаһын башҡара . Рауил Бикбаев университетта уҡыған йылдарында яҙыша башлай . " Дала офоҡтары " тигән тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1964 йылда донъя күрә . Шунан бирле ул ике тиҫтәгә яҡын китап сығарҙы , хәҙерге башҡорт поэзияһының кимәлен билдәләрлек күренекле шағир булып танылды .
Слайд 7
Рауил Бикбаев поэзияһында халыҡ яҙмышына бәйле проблемалар күтәрелә , заман , ил, халыҡ , киләсәк алдында яуаплылыҡ тураһында һүҙ бара. " Карауанһарай ", " Баҙар балтаһы ", " Һыуһаным , һыуҙар бирегеҙ !" поэмаларында , " Халҡыма хат" шиғырында был бигерәк тә асыҡ күренә . Рауил Бикбаев – күренекле әҙәбиәт белгесе . Ул филология фәндәре докторы , профессор. Хәҙерге башҡорт поэзияһының үҫеү проблемаларына арналған күп ғилми хеҙмәттәрҙең авторы. Уның бигерәк тә Ш.Бабич ижадын өйрәнеү , әҫәрҙәрен халыҡҡа ҡайтарыу буйынса хеҙмәте ҙур . Рауил Бикбаев республикабыҙҙың Ғ.Сәләм исемендәге йәштәр премияһы , Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. 1992 йылда уға Башҡортостандың халыҡ шағиры тигән маҡтаулы исем бирелде .
Слайд 8
1962 йыл — Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай . 1965 йылдан башлап — Рәсәй Федерацияһының Өф ө ғилми үҙәгеТарих , тел һәм әҙәбиәт институтында әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре булып эшләй . 1995 йылдан башлап — Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе
Слайд 9
Маҡтаулы исемдәре 1989 йыл — Салауат Юлаев исемендәге Республика премияһы лауреаты 1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре 1993 йылдан — Башҡортостандың халыҡ шағиры 1996 йылдан — Филология фәндәре докторы
Слайд 10
Фото альбом битт әренән...
Слайд 19
Әҫәрҙәре 1967 йыл : Ҡош юлы: Шиғырҙар , поэмалар . Өфө , 1967. 1976 йыл : Ғүмер уртаһы : Шиғырҙар , поэмалар . Өфө , 1976. 1985 йыл : Бураҙналар : Шиғырҙар , поэмалар . Өфө , 1985. Звездный дом: Стихи. ( урыҫ .) Мәскәү , 1985. 1986 йыл : Поющие скалы: Стихи. ( урыҫ .) Мәскәү , 1986. Время. Поэт. Народ. ( урыҫ .) Мәскәү , 1986. 1991 йыл : Эволюция современной башкирской поэзии. Москва, 1991. 1995 йыл : Шайехзада Бабич : Жизнь и творчество. Литературоведение. ( урыҫ .) Өфө , 1995.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Рауил Бикбаев. Биография. Презентация
12 декабря 2013 года отмечается юбилей народного поэта Башкортостан Рауиля Бикбаева. Данных о поэте много, но очень мало фотоматериалов. Эта презентация будет полезна во всех классах при изучении жизн...
Рауил Бикбаевтың "Уралыма", \' Салауат ҡылысы\' шиғырҙарын өйрәнеү.
Туған әҙәбиәтенән дәрес планы...
Рауил Бикбаев "Салауат ҡылысы" шиғырын өйрәнеү, 6-сы класс
Рауил Бикбаев -Башҡортостандың халыҡ шағиры....
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән план-конспект. 3 класс. Тәңкә-тәңкә ҡарҙар яуа. Рауил Бикбаев. «Зәп-зәңгәр күк, ап-аҡ ҡар». Предметтың билдәһен белдереүсе һүҙҙәр.
Ҡышҡы матурлыҡты күреү, тойоу, тасуирлау һәләтенә өйрәтеү....
"Башҡорт халыҡ шағиры Рауил Бикбаевка - 75 йәш" дәрес өлгөһө.
Башҡорт халыҡ шағиры Рауил Бикбаевка - 75 йәш.Маҡсат:Рауил Бикбаев ижады буйынса алған белемдәрҙе системаға килтереү,йомғаҡлау.Йыһазландырыу.1.Магнит таҡтаһы,мағниттар,мағнитофон. 2....
Рауил Бикбаев. Биография. Презентация
12 декабря 2023 года отммечается юбилей народного поэта Республики Башкортостан Рауиля Бикбаева, имя которого грддо носит наша гимназия. Фото материалов о поэте не так много.. Эта презентация будет по...


c: application/octet-stream

text:
1962 йыл — Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.1965 йылдан башлап — Рәсәй Федерацияһының Өфө ғилми үҙәгеТарих, тел һәм әҙәбиәт институтында әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.1995 йылдан башлап — Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе
Рауил Бикбаев поэзияһында халыҡ яҙмышына бәйле проблемалар күтәрелә, заман, ил, халыҡ, киләсәк алдында яуаплылыҡ тураһында һүҙ бара. "Карауанһарай", "Баҙар балтаһы", "Һыуһаным, һыуҙар бирегеҙ!" поэмаларында, "Халҡыма хат" шиғырында был бигерәк тә асыҡ күренә. Рауил Бикбаев – күренекле әҙәбиәт белгесе. Ул филология фәндәре докторы, профессор. Хәҙерге башҡорт поэзияһының үҫеү проблемаларына арналған күп ғилми хеҙмәттәрҙең авторы. Уның бигерәк тә Ш.Бабич ижадын өйрәнеү, әҫәрҙәрен халыҡҡа ҡайтарыу буйынса хеҙмәте ҙур. Рауил Бикбаев республикабыҙҙың Ғ.Сәләм исемендәге йәштәр премияһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. 1992 йылда уға Башҡортостандың халыҡ шағиры тигән маҡтаулы исем бирелде.
Рауил Төхфәт улы Бикбаев 1938 йылдың 12 декабрендә Ырымбур өлкәһенең Покровка районы Үрге Ҡунаҡбай ауылында тыуған. Күрше Ғәбдрафик ауылындағы ете йыллыҡ мәктәпте, Аҡ-Болаҡ педагогия училищеһын, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Аспирантуранан һуң оҙаҡ йылдар Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1995 йылданБашҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе вазифаһын башҡара. Рауил Бикбаев университетта уҡыған йылдарында яҙыша башлай. "Дала офоҡтары" тигән тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1964 йылда донъя күрә. Шунан бирле ул ике тиҫтәгә яҡын китап сығарҙы, хәҙерге башҡорт поэзияһының кимәлен билдәләрлек күренекле шағир булып танылды.
1953 йылда Ырымбурга уҡырға инә.Аҡ-Булағым минең, әй, аҡ шишмәм,Улың кеүек мие үҫтерҙең.Һиңә килгән сибек бер малайҙыЕткән егет итеп үҫтерҙең.Һин өйрәттең һис бер кәмһетмәҫкәКешеләрҙең милләт-тоҡомон.Дүрт йыл буйы бер үк һабаҡтарҙыТөрлө-төрлө телдә уҡыныҡ.
шағирыбыҙҙың атаһы һәм әсәһе
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев Беҙҙә ҡунаҡта
Маҡтаулы исемдәре1989 йыл — Салауат Юлаев исемендәге Республика премияһы лауреаты1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре1993 йылдан — Башҡортостандың халыҡ шағиры1996 йылдан — Филология фәндәре докторы
Әҫәрҙәре1967 йыл: Ҡош юлы: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1967.1976 йыл: Ғүмер уртаһы: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1976.1985 йыл:Бураҙналар: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1985.Звездный дом: Стихи. (урыҫ.) Мәскәү, 1985.1986 йыл:Поющие скалы: Стихи. (урыҫ.) Мәскәү, 1986.Время. Поэт. Народ. (урыҫ.) Мәскәү, 1986.1991 йыл: Эволюция современной башкирской поэзии. Москва, 1991.1995 йыл: Шайехзада Бабич : Жизнь и творчество. Литературоведение. (урыҫ.) Өфө, 1995.
Фото альбом биттәренән...


text:
Конспект мероприятия посвященного памяти о погибших при захвате школы в г.Беслане Северной Осетии
классный час по теме
День памяти погибших при захвате школы в г.Беслане Северной Осетии - мероприятие на башкирском языке
Скачать:
Предварительный просмотр:
Беслан ҡалаһында булған фажиғәле хәл – мәктәпте террористар ҡамауға алған ваҡиғаны иҫкә алыу маҡсатында линейка үткәреү (2004-2014)
Маҡсат: Уҡыусыларҙа толерантлылыҡ, ҡайғы уртаҡлашыу, үҙеңде, эргәңдәгеләрҙе аңһыҙ бәлә – фажиғәләрҙән һаҡларға өйрәтеү
- «терроризм» төшөнсәһен аңлатыу
- кеше ғүмеренең, иркенлектә йәшәүҙең ҡәҙерен белергә өйрәтеү, кешеләрҙең хоҡуҡтары бер һәм тигеҙ икәнлеген аңлатыу, тирә-йүндәгеләргә хөрмәт менән ҡарарға, шәхси хоҡуҡты боҙмаҫҡа, кешегә уҫаллыҡ күрһәтмәҫкә өйрәтеү.
- Тыуған илде хөрмәт итергә, патриот булырға өйрәтеү.
Йыһазландырыу: хәүефһеҙлек сараларын үтәү плакаттары, балалар һүрәттәре, аҡ күгәрсендәр, шарҙар.
Тәрбиүи эштәре буйынса директор урынбаҫары: Беслан һүҙе һәр кемгә таныш, уны белмәгән кеше юҡтыр ул был яҡты донъяла. Беслан – ул Төнъяҡ Осетия Республикаһының ҡалаһы, 2004 йылдың 1 сентябрендә ул ҡалала йөҙәрләгән бала һәм ололарҙың ҡурҡыныс фажиғә арҡаһында ғүмере өҙөлдө.
Терракт ваҡытында 1-3 сентябрь көндәре Беслан ҡалаһында 334 кеше үлде, уларҙың
186-һы бала, 15-е уҡытыусы, 900 – ҙән ашыуы төрлө яралар алды.
Йыр йырлайҙар М.Сәлимов, «Тыныслыҡ йыры»
А.б. - «терроризм» һүҙен ишеткәс һеҙгә нисек була?
(балаларҙың яуаптары).
А .б. Хәҙерге тыныс ваҡытта 1 сентябрҙә Беслан ҡалаһының мәктәбендә булған хәл уҡысыларҙы ныҡ ҡайғыға һалды. 334 бала һәм оло кешеләр кешеһеҙлек шарттарҙа үләләр. Ул уҡыусыларҙы, байрамға килгән ата-әсәләрҙе, уларҙың туғандарын, заложниктарҙы ҡотҡарыусы спецназ кешеләрен – өйҙәренә ҡайта алмай һәләк булғандарҙы бер ҡасан да онотоп булмай. 18 беренсе класс уҡыусылары быйылғы йылда ҙур юғары уҡыу йорттарына кергән булырҙар ине, тик улар өсөн беренсе ҡыңғырау һуңғы тапҡыр шылтыраны.
Кешеләр тыныслыҡтың ҡәҙерен белергә тейештәр, ватандаштарының тормошо менән ҡыҙыҡһынып торорға тейештәр, һәм ғәйепһеҙгә ҡорбан булғандарҙы иҫкә алырға тейештәр. 3 сентябрь көнө – Бесланда һәләк булғандарҙы, терроризм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. Беслан фажиғәһен иҫкә алып һәм бөтә терроризм ҡорбандарын иҫкә алып – бер минутлыҡ тынлыҡ иғлан итәм.
Шәм яндырыу
Бер минутлыҡ тынлыҡ
А.б. Байрам ваҡытында мәктәпте ҡамауға алыу, шул ҡурҡыныс фажиғә бөгөнгө көнгә тиклем йәшәй алмағандарға һуңғы ҡыңғырау булды. Терроризм – ул ҡайғы, ул бөтә нәмәне емереү, ул аңһыҙ үлем, ул уҫаллыҡ, уға хәҙерге беҙҙең тыныс ваҡыттағы тормошта урын юҡ, тигәнде мәңге иҫкәртеп тора. Күҙ йәштәре, күрәалмау, ҡайғы... Был ҡот осҡос датаны оноторға ярамай!
Терроризм – ул ҡот осҡос һүҙ, политика. «Террор» (лат. terror — страх, ужас) һүҙенең синонимы «көс менән алыу», «ҡурҡытыу», шартлатыу, яндырыу. ( насилие, устрашение, запугивание.)
Шуға күрә, башҡаса ундай хәл ҡабатланмаһын өсөн, хәлдән килгәнсе тырышыр кәрәк, һаҡ булыр кәрәк, уяу булыр кәрәк!
А.б. Бесландағы терракт ваҡытында заложниктарҙы азат иткәндә беҙҙең ватандашыбыҙ - Дмитрий Александрович Разумовский һәләк була. Ул спецназ үҙәгенең хәүефһеҙлек эше буйынса РФ Федераль хеҙмәтенең «Вымпел» етәкләү бүлегенең начальнигы була, подполковник.
1968 йылдың 16 мартында Ульяновск ҡалаһында тыуа. Разумовскиҙең атаһы төҙөүсе-инженер, әсәһе – музыка уҡытыусыһы булып эшләй. Разумовский өсөн Бесланда һуңғы көрәш була. Ул үҙенең «Вымпел» исемле группаһы менән ҡалаға килә. 32 террорист меңдән ашыу уҡыусыларҙы һәм ололарҙы өс көн буйына спортзалда ҡамауҙа тоталар. Өсөнсө көндө шартлау булдыралар, спортзалдың стенаһы емерелә. Иҫән-һау ҡалған заложниктар йүгерешә башлайҙар, ә Разумовскийҙың штурмға алыу группаһы мәктәп бинаһын штурмға алырға тигән приказ ала. Улар дошмандың ут нөктәһенә инәләр, ләкин снайперҙың пуляһынан мәктәп территорияһында уҡыусылар ҙа, ҡотҡарыусылыр ҙа һәләк булалар.
А.б. Бесланда терракт ҡулынан һәләк булғандар беҙҙең йөрәктәрҙә, төрлө ҡалаларҙа һалынған монументтарҙа, һәйкәлдәрҙә мәңге йәшәйәсәк.
Тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары Зилдә Мәүлитова әҙерләне
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Конспект мероприятия, посвященного Дню Знаний в 1 классе
Конспект мероприятия, посвященного Дню Знаний в 1 классе...
Конспект мероприятия "Посвящение в первоклассники"
Праздник «Посвящение в первоклассники»Дата проведения: 30 октября 2014 года.Цель: поиск новых, нетрадиционных форм в деле проведения традиционных праздниковЗадачи: ·...
Сценарий урока мужества "Живая память", посвященный памяти воинов, погибших в Чечне
Сценарий урока мужества "Живая память", посвященный памяти воинов, погибших в Чечне...
Конспект мероприятия, посвященного святому празднику-Пасха.
Работа состоит из презентации и конспекта мероприятия, посвященному празднованию торжества - Пасха. Основные вопросы, рассматриваемые с детьми, - традиции праздника, атрибуты проведения Пасхи, пасхаль...
Конспект мероприятия, посвященный Дню Победы
Мероприятие рекомендовано для коррекционных школ.Цель мероприятия: создать условия для формирования чувства гордости за свою Родину, сохранения памяти о подвиге наших солдат в Великой Отечественн...
Внеклассное мероприятие, посвященное памяти Героя России Алдара Цыденжапова
Внеклассное мероприятие, посвященное памяти Героя России Алдара Цыденжапова.Цель: Познакомить учащихся с подвигом Алдара Цыденжапова.Задачи:1. Нравственно- патриотическое воспитание учащихся на пример...
Конспект мероприятия, посвященного прощанию с начальной школой
Выпускной вечер в 4 классе....


text:
Спорт- ул уҡыусылар һаулыҡ, көс, матурлыҡ. Әгәр Булат кеүек сәләмәт һәм матур булғың килһә, спорт менән шөғөллән.Спорт үҙеңдең етешһеҙлектәреңде лә еңергә өйрәтә. Тыуған илебеҙҙе һаҡлау өсөн көслө, сыҙамлы кешеләр кәрәк.
Сәләмәт тәндә - таҙа аҡыл.Һаулығың – байлығың.
һау- сәләмәткөслөяҡшы уҡыйдуҫтары күбәйгән
Ауырыған Көсһөҙ Насар уҡыған Дуҫтары булмаған
Беҙ һеҙҙең менән ниндәй хикәйә уҡыныҡ? З.Биишеваның хикәйәһе оҡшанымы? Һеҙ Булат кеүек булырға теләйһегеҙме? Һау- сәләмәт булыр өсөн нимә эшләргә кәрәк?
Булат ниндәй малай булған?Ул ауырыуҙан нисек ҡотолған?Хикәйәне ике өлөшкә бүлегеҙ, һәр бүлеккә исем бирегеҙ.
Зәйнәб Абдулла ҡыҙы Биишева 1908 йылдың 15 (2) ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Төйөмбәт ауылында донъяға килә. 1930 йылда “Октябрь” журналында тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. 1942 йылда “Партизан малай” тигән тәүге китабы донъя күрә.1949 йылда СССР Яҙыусылар союзы ағҙалығына ҡабул ителә. Зәйнәб Биишева 1996 йылдың 24 авгусында Өфө ҡалаһында донъя ҡуйҙы.
Эштәре шәптән түгел, күҙе төштө, һыуыҡ теймәй, әйләнгән һайын һүҙбәйләнештәренең мәғәнәләрен аңлатығыҙ. Ошо һүҙбәйләнештәр менән һөйләмдәр төҙөгөҙ.
Ауырый - болеетСаңғы - лыжиҠалдыра - пропускаетАйырып – особоАлыҫҡа - далекоҠалышмай - не отстает
Имя Зайнаб Биишевой носитиздательство "Китап" - крупнейшее в Республике Башкортостан


text:
Исследовательская работа "Яшма нашей местности"(на башкирском языке), выполнил ученик 3 класса Буляков Фидан
творческая работа учащихся по окружающему миру (3 класс) на тему
Мәҫкәү ауылының Өлкәнтауында табылған йәшмә таштары тураһында
Скачать:
Предварительный просмотр:
Баш7ортостан Республика3ы Учалы районы муниципаль районыны8
муниципаль бюджет дөйөм белем бире1 учреждение3ы
М29к21 ауылы урта д0й0м белем бире1 м2кт2бе
Тирә-яҡты өйрәнеү дәресенән
тикшеренеү эше
Мәҫкәү йәшмәһе
Башҡарҙы: Мәҫкәү урта мәктәбенең
3 класс уҡыусыһы Бүләков Фидан
Етәксеһе: башланғыс кластар уҡытыусыһы
Мәүлитова Зилдә Әхмәҙиә ҡыҙы
Мәҫкәү 2015
Йөкмәткеһе
Инеш ......................................................................................2-се бит
I бүлек. Ниндәй таш ул йәшмә. Йәшмәләр табылған
ятҡылыҡтар ............................................................................3-сө бит
II бүлек. Йәшмә һәм кеше.................................................... 4-се бит
III бүлек. Йәшмәнең дауалау һәм магик көсө..............4-5-се биттәр
IV бүлек. Мәҫкәү йәшмәһе...........................................5-6-сы биттәр
Йомғаҡлау..............................................................................7-се бит
Ҡулланылған әҙәбиәт........................................................... 8-се бит
Ҡушымта................................................................................9-сы бит
1
Инеш
Тикшеренеү эшемде «Мәҫкәү йәшмәһе» тип атаным. Сөнки, был файҙалы тау тоҡомо менән ауылымда ҡыҙыҡһыныусылар булыр һәм уны көнкүрештә файҙаланырҙар, тип уйлайым. Ата-бабам борондан уның дауалау үҙенсәлеген, магик көсөн белгән, шуны ауылдаштарыма еткерергә уйлайым.
Тикшеренеү эшенең актуаллеге. Матурлыҡты күрә белгән кешеләргә, йәшмә ташын биҙәкләү материалы итеп, йорт эштәрендә файҙаланырға һәм дауаланыу маҡсатында был таштың көсөнә ышанырға өндәйем.
Тикшеренеү объекты. Йәшмә ташы
Эҙләнеү предметы. Йәшмә ташы табылған урын (ятҡылыҡ)
Тикшеренеү маҡсаты. Тыуған йәнтөйәгемдең мөғжизәле тәбиғәт ҡомартҡыларын асыҡлап, йәшмә ташы барлығын бөтә халыҡҡа еткереү. Уларҙа ғорурлыҡ һәм тәбиғәт-әсәбеҙгә һаҡсыл ҡараш уятыу. Йәшмә ташын танып табырға һәм көнкүрештә файҙаға ҡулланырға өйрәтеү. Таштарға ҡарата кешеләрҙә ҡыҙыҡһыныу һәм күҙәтеүсәнлек уятыу.
Эҙләнеү эшенең бурыстары.
1. Йәшмә ташы тураһында белешмә йыйыу;
2. Йәшмә таштарын эҙләп табыу һәм уларҙың төрҙәрен өйрәнеү;
3. Йәшмә таштарын тормошта файҙаланыу;
Эҙләнеү эшенең гипотезаһы. Әгәр йәшмә ташын тормошта биҙәү әйбере йә дауалау сараһы итеп файҙаланам тиһәң, уның төрҙәрен яҡшылап өйрәнер һәм ятҡылыҡтан эҙләп алыр кәрәк.
Эҙләнеү эшенең методтары.
1. Йәшмә ташы тураһында китаптар уҡыу.
2. Тауҙа - йәшмә ташы ятҡылығында эҙләнеү.
2
I бүлек. Ниндәй таш ул йәшмә? Йәшмәләр табылған ятҡылыҡтар
Йәшмә – ул кремнезёмлы ултырма тау тоҡомо. Кварцтан тора, ҡайһы берҙә халцедон ҡушылмаһы була. Структураһы - криптокристаллы, текстураһы - массив. Ҡыҙыл, һары, көрән, күкһел һоро, йәшел төҫтәрҙең төрлө төҫмөрҙәре тимер һәм марганец окиселдары булыуы менән аңлатыла. Шулай уҡ сыбар, юлаҡлы йәки тимгелле (пейзажлы) йәшмәләр осрай. Улар биҙәү ташы һәм биҙәкләү материалы итеп ҡулланыла. Магнитогрск мегасинклинорийының көнбайыш ҡанатында таралған, ул бында ирәндек свитаһы, ҡарамалыташ свитаһы, олотау свитаһы составында Урал йәшмә һыҙатын хасил итә. Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил райондары биләмәләрендә йәшмәнең 80-дән ашыу ятҡылығы һәм сығанағы билдәле. Фәйзулла, Балтатау ятҡылыҡтарында ҡарағусҡыл-ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәрҙәге йәшмәләр табылған. Наурыз, Сәфәр ятҡылыҡтары таҫмалы йәшмә менән дан тота. Малай-Муйнаҡ сығанағы йәшкелт-алһыу тондарҙың ҡатлы-ҡатлы тоноҡ контурҙа һүрәтләнгән семәрле-ялтырауыҡ йәшмәһе менән маҡтана. Туңғатар ятҡылығында сыбар төрлө йәшмәләр күп. Ҡалҡан, Мулдаҡай ятҡылыҡтарында ла йәшмәләр бар. Башҡортостандың йәшмәләренән эшләнгән әйберҙәр С- Петербург Эрмитажында, Мәскәү Кремле залдарында, Париж һарайҙарында, Британия милли галереяһында (Лондон), Геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейында ҡуйылған.
Йәшмә ташын нидәй үҙенсәлектәре өсөн баһалайҙар? Йәшмә – ҡаты таш: уны хатта иң яҡшы ҡорос менән дә сыйғыслап булмай, эшкәртеүе лә ауыр. Эшкәрткәндән һуң, ул көҙгөләй шыма, ялтырауыҡ була һәм шул үҙсәнлеген оҙаҡ һаҡлай. Төҫтәре лә мәңгелек, башҡа таштар кеүек уңмайҙар. Тик төҫө өсөн йәшмәне юғары баһалайҙар. Һәр бер йәшмә ташында үҙенсә биҙәк-һүрәттәр бар.
3
II бүлек. Йәшмә һәм кеше
Йәшмә - иң тәүҙә тәүтормош кешеһе танышҡан бик боронғо таш материал. Унан тәүҙә төрлө ҡоралдар яһағандар, урта быуаттарҙа – биҙәү әйберҙәре эшләгәндәр. Ун ике изге таштар араһында йәшмәгә лә урын бирелгән, сиркәүҙәрҙе биҙәгәндәр. 18-19 быуаттарҙа махсус станоктарҙа йәшмәне эшкәртеп, һарайҙарҙы төрлө биҙәктәр менән биҙәп, Рәсәй дан ҡаҙанған. Екатерина II ваҡытында йәшмә ҙур танылыу ала, таш эшкәртеү эше буйынса бер-нисә ҙур заводтар асыла.
Хәҙерге көндә йәшмә, бигерәк тә Рәсәйҙә, ҡиммәт булмаған ювелир эштәрен эшләү буйынса танылған таш. Уның бигерәк тә юлаҡлы, тимгелле (пейзажлы) төрҙәре нығыраҡ баһалана.
Кешеләр йәшмәне бик борон замандарҙан файҙаланғандар. Мисәт эшләр өсөн ҡулланғандар. Йорт эстәренә мозаика биҙәктәре эшләгәндәр.
III бүлек. Йәшмәнең дауалау һәм магик көсө
Кешелә көс артһын өсөн, һаулыҡты һәм матурлыҡты һаҡлау өсөн амулеттар эшләп таҡҡандар. Ямғыр саҡырыр өсөн ҡулланғандар. Көнсығыш илдәрендә йәшмә матурлыҡ, байлыҡ символы булып торған. Боронғо Грецияла был таш баланы һәм йәш әсәне күҙ тейеүҙән һаҡлау талисманы булған. Гиппократ лихорадканы һәм эпилепсияны йәшмә ташы менән дауалаған.
Ҡыҙыл төҫтәге йәшмәләр ҡатын-ҡыҙҙар ауырыуын бөтөрә, тип иҫәпләгәндәр. Унда ҡан туҡтатыу үҙсәнлеге лә бар. Ҡайһы бер илдәрҙә уны ашҡаҙан, бөйөр, күҙ ауырыуҙарын дауалау өсөн файҙаланғандар. Шуға күрә йәшмә ташын эстең өҫтөндә тағып йөрөү кәңәш ителгән. Йәшмә ташының психик ауырыуҙарҙы дауалау көсө бар, йоҡоно яҡшырта, насар төштәрҙе бөтөрә.
4
Борондан йәшмә ташын тылсым көскә эйә тип ышанғандар. Уны магик йолаларҙа киң ҡулланғандар. Бигерәк тә йортто сит-ят күҙҙәрҙән һаҡлау өсөн файҙалы тигәндәр. Насар күҙҙәрҙән һаҡланыу өсөн храмдарҙың иҙәнен йәшмәнән һалғандар, һауыт-һабаларҙы, вазаларҙы йәшмәнән эшләгәндәр. Уҫал хайуандарҙан да йәшмә һаҡлай тип ышанғандар.
Кешенең тормошона тәьҫир итер өсөн, фоторамканы йәшмәнән эшләтеп фотоһын ҡуйғандар.
Йәшмә ташының кешене ыңғай энергия менән тәьмин итеүе күптән билдәле. Ғаиләлә һәр ваҡыт тыныслыҡ булһын тиһәң, өйҙө йәшмәнән эшләнгән ваза һәм шкатулкалар менән биҙәгәндәр. Шулай иткәндә, өйҙө көнләшкән, насар уйлы кешеләрҙән һаҡлап була тип ышанғандар. Күп илдәрҙә йәшмә йортҡа уңыш, бәхет һәм етеш тормош килтерә тип иҫәпләгәндәр. Таштарҙың магик көсөн өйрәнеүсе белгестәр иҫбатлауынса, иң ҡәҙерле кешенең кеҫәһенә күрһәтмәй генә йәшмә киҫәген һалһаң, ул уны күҙ тейеүҙән, ҡарғыштан, уңышһыҙлыҡтарҙан һаҡлай тигәндәр.
Бөгөнгө көндә йәшмә ташын тағып йөрөү – матурлыҡ ҡына түгел, ә ғорурлыҡ, сөнки Рәсәйҙә генә бай йәшмә ятҡылыҡтары бар.
Ә инде эшкәртелмәгән йәшмә ташы – уңыш килтереүсе һәм көнләшеүҙән һаҡлаусы талисман.
IV бүлек. Мәҫкәү йәшмәһе
Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, XVIII быуаттан рудниктар барлыҡҡа килә. Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары, айырыуса йәшмә күп табыла.
Күрше Науырҙа ауылында табылған йәшмәләр иҫ киткес матур. Уны хатта мозаика ташы тип йөрөтәләр. Науырҙа йәшмәһен «урыҫ
5
мозаикаһына» нигеҙ һалыусы тиҙәр, унан тормош-көнкүреш әйберҙәре, күп кенә скульптура һындары, архитектура эштәре эшләнә. Сувенирҙар, шкатулкалар, ҡатын-ҡыҙҙарҙың биҙәү әйберҙәре араһында Науырҙа йәшмәһенән эшләнгәндәре әллә ҡайҙан айырылып тора, тиҙәр.
Ер шарында иҫ киткес урындар бар. Бөтә донъяның, Башҡортостандың да ете мөғжизәһе булған кеүек, Учалы районы Мәҫкәү ауылы ла мөғжизәле урындарға бай. Тыуған ерһеҙ һәм тәбиғәтһеҙ кешегә, тереклеккә йәшәү юҡ. Тәбиғәт ул – йәшәү, хеҙмәт, шиғриәт, бөтә асылған һәм асылып етмәгән фән серҙәренең нигеҙе, асылы. Тыуған тәбиғәтем минең өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ илһам сығанағы, мәңгелек шатлыҡ төйәге. Ауылымдың мөғжизәле урынының береһе тип, Өлкәнтауҙы атар инем. Тауыбыҙ ҙурлығы, бейеклеге, матурлығы буйынса башҡа тауҙарҙан айырылып тора. Уның һул яғы буйлап тауға күтәрелһәң, тәрән-тәрән йырындар бар. Был йырындарҙы, ямғырҙан һуң тауҙан ағып төшкән, көслө йырғанаҡтар яһаған. Йылдан-йыл тау йыуылып йәшмә таштары күренә башланы. Тимәк, был тауҙа йәшмә ятҡылығы бар, тик әлегә өйрәнелмәгән. Борам кисеүенә кергән ерҙә лә йәшмә табыла, тиҙәр. Мин Өлкәнтау буйында йәшел, күгелйем, сыбар, юлаҡлы, таҫмалы, һары төҫтәге йәшмәләрҙе таптым. Ҡыҙылдары бик һирәк осраны. Ҡайһы берҙәре ҙур ғына, ер аҫты буйлап киткәндәре бар. Ҙур йәшмә ташы өҫтәренә ултырып ял итергә була. Ҡайһы берҙәре онталып тора. Ҡояш нурына ялтырап, әллә ҡайҙан матур күренеп ятҡандары бар.
Ауылдан белгән кешеләр йәшмә ташын алып ҡайтып көнкүрештә файҙаланалар. Әхнәф ағай йорт нигеҙе стенаһын йәшмә ташы менән биҙәкләп ҡуйған. Йәнәһе, йортҡа байлыҡ, муллыҡ килһен тигәндер. Фәнүзә апай сәскәләр түтәлен йәшмә таштары менән уратып алған. Баҡсаға ҡот теләп эшләгән икән. Ысынлап та, был таштарҙы күрһәң, уны ҡулға алмау мөмкин түгел. Уны тотоп ҡарау ғына түгел, өйгә алып ҡайтып, нимәнелер биҙәгәндә ҡулланғы килә.
6
Йомғаҡлау.
Мөғжизәле һәм иҫ киткес минең тыуған ауылым. Бына улар : ауылым эргәһенән ағып ятҡан Яйыҡ йылғаһы, Үлгән Яйыҡ, Ҡарайылға, Урта түбә, Сәлимә түбәһе , тарихи урын - Ҡантүбә, Өлкәнтау һәм уның йәшмәһе. Тикшеренеү эшенең аҙаҡҡы этабында 2204 әҙер продуктты презентация формаһында яҡташтарыма интернет бәйләнеше аша еткерәм.
7
Ҡулланылған әҙәбиәт.
1. Башҡортостан энциклопедияһы
2. Интернет селтәренән материалдар
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе
Рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе башкирских школ...
рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе
Рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе башкирских школ...
Башҡорт теленән эш программаһы(Рабочая программа по родному башкирскому языку для 1 класса)
Рабочая программа предназначена для первого класса...
Рабочая программа по учебному предмету "Родной башкирский язык и литературное чтение на родном башкирском языке" для 1 класса.
Автор учебника: З.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина. В русских школах где есть родной башкирский язык....
Рабочая программа по учебному предмету "Родной башкирский язык и литературное чтение на родном башкирском языке" для 2 класса
Автор учебника: З.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина. В русских школах где есть родной башкирский язык....
Рабочая программа по учебному предмету "Родной башкирский язык и литературное чтение на родном башкирском языке" для 3 класса
Автор учебника: З.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина. В русских школах где есть родной башкирский язык....
Одушевлённые и неодушевлённые имена существительные. Интегрированный урок (русский язык +башкирский язык) во 2 классе.
Цель урока: 1. Учить классифицировать имена существительные на...


text:
К.Д.Ушинский “Дүрт теләк”. Билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары.
план-конспект урока (5 класс) на тему
Башҡа халыҡ яҙыусыларының әҫәрҙәрен өйрәнеү, уҡыусыларҙың телмәр күнекмәләрен үҫтереү, билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары менән таныштырыу, уларҙы телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: К.Д.Ушинский “Дүрт теләк”. Билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары.
Класс: 5
Маҡсат: башҡа халыҡ яҙыусыларының әҫәрҙәрен өйрәнеү, уҡыусыларҙың телмәр күнекмәләрен үҫтереү, билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары менән таныштырыу, уларҙы телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү.
Йыһазландырыу: К.Д.Ушинский портреты, алмаш темаһы буйынса таблицалар, йыл миҙгелдәренә ҡарата һүрәттәр, ҡояш һүрәте, сәғәт һүрәттәре – барыһы ла проектор аша күрһәтелә. Карточкалар
Дәрес барышы
I. Ойоштороу мәле.
- Яҡшы психологик атмосфера булдырыу.
Уҡытыусы. Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Ултырығыҙ. Ҡарағыҙ әле, балалар, бөгөн беҙгә дәрескә ҡояш апай ҡунаҡҡа килгән. Ул үҙенең йылыһын беҙгә өләшәсәк, ә беҙ уның кеүек бер-беребеҙгә ҡарап
йылмаяйыҡ, яҡшы кәйеф теләйек.
II. Дәрестең маҡсатын билдәләү.
Уҡытыусы. Ошонда (проектрға күрһәтеү: сәғәт һүрәттәре эсендә ҡәләм, китап, ике кеше төшөрөлгән) ҡарағыҙ әле, нимәләр күрәһегеҙ? Дәрестә нимә эшләйәсәкбеҙ? (Уҡыусылар яуабы).
Дөрөҫ, тиҙәйткес әйтәсәкбеҙ, яҙасаҡбыҙ, уҡыясаҡбыҙ һәм парлашып эшләйәсәкбеҙ, йыл миҙгелдәре хаҡында һөйләшәсәкбеҙ.
III. Артикуляцион күнегеү.
Уҡытыусы. Балалар, хәҙер башҡорт теле өндәрен дөрөҫ әйтеү өсөн, тиҙәйткес уҡып алайыҡ.
Һәр ваҡыт һәр беребеҙ һәр төрлө эштә әүҙем булайыҡ. (Бергәләп)
IV. Яңы тема өҫтөндә эш.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, бөгөн нисәһе? Аҙнаның ниндәй көнө?
Тышта ниндәй һауа торошо?
(Уҡыусылар яуабы)
Хәҙер дәфтәрҙәрегеҙгә матур итеп бөгөнгә числоны, дәрестең темаһын яҙып ҡуябыҙ.
V. Уҡытыусы һүҙе.
Уҡытыусы. Балалар, был бөйөк рус педагогы, яҙыусы Константин Дмитриевич Ушинский. Ул үҙенең китаптарында атай-әсәйҙәребеҙҙе тыңларға, тәртипле, иғтибарлы булырға, эш һөйөргә, тип яҙып ҡалдырған. Әйҙәгеҙ, беҙ дәрестә матур итеп яҙайыҡ, иғтибар менән тыңлап ултырайыҡ, һорауҙарға яуап бирәйек. (Карточкалар таратыу. Уларҙа үрҙә әйтелгән һүҙҙәр яҙылған)
Хәҙер ошо һүрәттәрҙе ҡарайыҡ. Һеҙ бында нимәләр күрәһегеҙ? (Йыл миҙгелдәре һүрәттәре. Уҡыусылар яуабы)
Уҡытыусы. Дөрөҫ, был һүрәттәрҙә йыл миҙгелдәре күрһәтелгән. Уларҙың һәр береһе хаҡында һөйләшеп китәйек әле. Ҡыш беҙ нимә эшләйбеҙ?
Уҡыусы. Ҡыш көнө беҙ сана шыуабыҙ, хоккей уйнайбыҙ.
Уҡытыусы. Яҡшы, яҙ еткәс, ниндәй мауыҡтырғыс эштәр беҙҙе көтә?
Уҡыусы. Яҙын беҙ гөрләүектәр буйлап кораблдәр ағыҙабыҙ, күбәләктәр ҡыуабыҙ, сәскәләр йыябыҙ.
Уҡытыусы. Дөрөҫ. Йәй булғас, нисек ял итәбеҙ?
Уҡыусы. Йәй көнө һыу инәбеҙ, еләк йыябыҙ, балыҡ тотабыҙ.
Уҡытыусы. Афарин,балалар! Көҙ айҙары килеп еткәс, беҙҙе ниндәй эштәр көтә?
Уҡыусы. Көҙ ҡып-ҡыҙыл алма, һап-һары грушалар йыябыҙ.
Уҡытыусы. Һай, маладис! Шулай итеп, беҙ һәр йыл миҙгелендә була торған эштәрҙе, нисек ял иткәндәребеҙҙе һанап сыҡтыҡ. Бик яҡшы.
Хәҙер бөтәбеҙ ҙә 74-се биттәге 177- се күнегеүҙе таптыҡ. Иғтибар менән мин уҡығанды тыңлайбыҙ.
VI. “Дүрт теләк” тексты өҫтөндә эш.
- Уҡытыусының тасуири уҡыуы;
- Һүҙлек эше: һәр ваҡыт, ҡуйын дәфтәре, булһын ине. (һүҙҙәрҙе хор менән уҡыу);
- Тексты сылбырлы уҡыу;
- Тәржемә итеү;
- Һорауҙарға яуап биреү:
1) Ҡыш Митя нимә эшләне?
2) Уға ҡыш оҡшаймы?
3) Яҙ көнө малай нимә эшләне?
4) Митя яҙ тураһында нимә тине?
5) Йәйҙе ул нисек үткәрҙе?
6) Уға йәй оҡшаймы?
7) Был малай көҙҙө яратамы?
8) Ә һеҙҙең яратҡан миҙгелегеҙ бармы?
Һығымта яһау.
VII. Ял минуты.
Уҡытыусы. Йәй көнө бәшмәк, еләк сүпләнек, (эйелеү)
Көҙ еткәс, баҡсаларҙа алма, грушалар йыйҙыҡ. (үрелеү)
Ҡыш саңғыла йөрөнөк елдереп, (саңғыла йөрөгәнде күрһәтеү)
Яҙ килгәс, болондарҙа һикерҙек елпенеп. (һикереү)
VIII. Грамматик тема буйынса эш.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, таблицаларға иғтибар итегеҙ. Бында алмаш төркөмсәләре бирелгән. Уларҙы ҡарап үтәйек (билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары). (Хор менән уҡыу). Был алмаштар менән һөйләмдәр төҙөйөк.
Мәҫәлән: Һәр ваҡыт өйгә эшеңде эшлә.
Уҡыусы. Һәр кем белергә тейеш. Бөтәһе лә белә.
Уҡыусы.Кемдер килмәне. Әллә ҡасан беләм.
Уҡытыусы. Яҡшы. Хәҙер ошо һүҙҙәргә ҡарағыҙ.(Тиҙәйткес) . Бында алмаштар бармы?. (яуаптар)
Текстҡа ла күҙәтеү яһайыҡ. Билдәһеҙлек һәм билдәләү алмаштары булһа, дәфтәрҙәргә күсереп яҙайыҡ.
Һығымта яһау.
IX. Парлашып эшләү.
Һүрәттәрҙе ҡарап, йыл миҙгелдәренең атамаларын яҙыу. Һәр миҙгелгә хас булған эштәрҙе атау. (Уҡыусылар бер-береһенең эшен тикшерә)
X. Йомғаҡлау.
Уҡытыусы. Шулай итеп, беҙ бөгөн дәрестә нимәләр тураһында һөйләштек? (яуаптар)
Балалар, миҙгелдәр сиратлап сағыу биҙәктәрен ергә һала. Беҙ шуға йылдың һәр бер айын һағынып көтөп алабыҙ. Эйе, һәр йыл миҙгеле үҙенсә матур, тик уны күрә белергә генә кәрәк.
XII. Өйгә эш.
Тексты тасуири уҡырға. Бер йыл миҙгеленә ҡарата һүрәт төшөрөргә (теләк буйынса)
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән план-конспект. 3 класс. Тәңкә-тәңкә ҡарҙар яуа. Рауил Бикбаев. «Зәп-зәңгәр күк, ап-аҡ ҡар». Предметтың билдәһен белдереүсе һүҙҙәр.
Ҡышҡы матурлыҡты күреү, тойоу, тасуирлау һәләтенә өйрәтеү....
К.Ушинский. "Дүрт миҙгел". Күрһәтеү алмаштары.
Маҡсат: башҡа халыҡ яҙыусыларының әҫәрҙәрен өйрәнеү, уҡыусыларҙың телмәр күнекмәләрен үҫтереү, күрһәтеү алмаштары менән таныштырыу, уларҙы телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү....
Антонимдарҙы билдәлә
http://LearningApps.org/watch?v=pu1ef3jpt16...
Үҫемлектәрҙе билдәлә
http://LearningApps.org/watch?v=p7uujat3a16...
Тема:“Минең яратҡан миҙгелем” . Предметтың билдәһен белдереүсе һүҙҙәр
Тема:“Минең яратҡан миҙгелем” . Предметтың билдәһен белдереүсе һүҙҙәр.3-сө класс өсөн дәрес конспекты...
Тыныш билдәләренең ҡуйылышын ҡабатлау,8класс һәм 16-19 быуаттар әҙәбиәте,9класс
Тыныш билдәләренең ҡуйылышын ҡабатлау,8класс һәм 16-19 быуаттар әҙәбиәте,9класс...
Дәрес темаһы Ф.Рәхимғолованың Беҙҙең әсәй шиғыры. Алмаштар. Зат алмаштары.
Дәрес темаһы Ф.Рәхимғолованың Беҙҙең әсәй шиғыры. Алмаштар. Зат алмаштары....