text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Әсә улын дүрт тиҫтәгә яҡын йыл үткәндән һуң ғына таба
Әсә улын дүрт тиҫтәгә яҡын йыл үткәндән һуң ғына таба
Эштән ҡайтып арлы-бирле итеп, телевизорҙы ҡабыҙһам,”Жди меня” тапшырыуы бара. Экрандан таныш ҡына йөҙ ҡарай. Беҙҙең күрше подъездағы Динә апайға ҡайһылай оҡшаған, тип уйлап ҡуйҙым.
Был ҡатын 38 йыл элек 6 йәшлек кенә улын юғалтып, әле саҡ осрашҡандар, икән. Ниндәй үкенесле хәл… Тапшырыу уларҙың күңелле осрашыуы менән тамамланды. Теге апайҙың ҡайҙан икәнен дә, кем икәнен дә белмәй ҡалдым.
Ошонан һуң бер-ике көн үттеме-юҡмы, магазинға тип сыҡһам, Динә апай ҙа урамда йөрөп ята. Теге хәлде һөйләп бирҙем. Һеҙгә шул тиклем ныҡ оҡшаған ҡатынды күрһәттеләр, моғайын, һеҙ булмағанһығыҙҙыр ул, тип һораулы ҡарашымды уға төбәйем. Динә апай бер аҙға шым ҡалып, аҫҡа ҡарап торҙо ла ҡапыл башын күтәрҙе. Ике күҙе туп-тулы йәш. “Яңылышмағанһың, ул ҡатын, ысынлап та, мин, – тине ул күҙ йәштәре аша йылмайып. – Барыһын да һөйләрмен, әле ваҡытым юҡ, бөгөн кискә ин”, – тип күршем китеп барҙы.
Бер бүлмәле ыҡсым ғына фатирҙа көн күрә Динә Сәлихйән ҡыҙы. һуғыш осоро балаһы. 1942 йылда Саҡмағош районының Иҫке Иҡсан ауылында донъяға килгән. Шул замандағы балалар кеүек, һуғыш һәм унан һуңғы йылдарҙағы бөтөн ауырлыҡтарҙы күреп, үҙ елкәһендә татып үҫә. Тыуған ауылында ете синыфты тамамлай. Аҙаҡ фермала эшләй. Шунан ауылдарына йәштәрҙе торф сығарырға Свердловск ҡалаһына алып китергә тип бер апай килә. Динә лә китә. Ул миҙгелле эш була. Аҙаҡ Өфөгә ҡайтып, моторҙар эшләү заводына урынлаша. Кейәүгә сыға. Новоалександровканан үҙҙәренә фатир ҙа бирәләр. Бер-бер артлы Рөстәм һәм Рәдис исемле малайҙары донъяға килә. Шулай һәйбәт кенә йәшәп ятҡанда ғаиләгә бәлә килә. Башта балаларҙың атайҙары ташлап китә. Бер үҙенә ауыр булғас, өлкән улдары Рөстәмде Динә әсәһе янына алып ҡайта.
Рәдискә алты йәш булғанда Динә апай ҡапыл сирләп китә. “Табиптарға күренергә кәрәк. Тиҙ генә ҡайтып етергә тырышырмын, Рәдискә күҙ-ҡолаҡ булырһығыҙ әле”, – тип күршеләренә әйтә лә дауаханаға юллана. Бер аҙҙан малайҙың хәлен белергә тип күршеләре инһә, Рәдис өйҙә булмай сыға. Эҙләп ҡарайҙар, тик бер ҡайҙан да таба алмайҙар. Йүгереп барып был турала әсәһенә әйтәләр. Милиция саҡыралар, водолаздар килеп, эргә-тирәләге күлдәрҙе, Ағиҙел йылғаһын тикшерә. Малай табылмай. Әсә ҡайҙа ғына мөрәжәғәт итеп ҡарамай, бөтәһе лә файҙаһыҙға. Эҙләүҙәр бер ваҡытта ла туҡтамай. Шулай 38 йыл ваҡыт үтеп китә.
Ә Рәдис иһә , әсәһе дауаханаға сығып киткәс тә уның артынан йүгерә. Тик күҙ яҙлыҡтыра. Йөрөй торғас, аҙаша. Аҙаҡ, ҡайтам тип, трамвайға ултыра. Уныһы бөтөнләй икенсе яҡҡа алып сығып китә. Бер ҡатын унан фамилияһын, адресын һорап ҡарай, тик малай бер нимә лә белмәй. Шунан апай уны үҙе менән алып китә. Бәләкәй Рәдис әсәһенә алып бара икән тип, эй ҡыуана. Юҡ шул. Уны милиция бүлмәһенә килтерәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, сабый әсәһенең исеменән башҡа бер ни ҙә әйтә алмай.
Уны Бәләбәйҙәге 1-се балалар йортона килтерәләр. Аҙаҡ Октябрьский ҡалаһындағы 2-се интернат-мәктәпте тамамлай. Армия сафына алына. Ырымбур өлкәһенә эләгә. Хеҙмәтен тултырғас, йәнә ике йылға килешеү менән тороп ҡала. Шунда бер иптәшенең туйында мөхәббәтен осрата. Хәҙер ҡатыны Гүзәл менән бер ул, бер ҡыҙ үҫтерәләр.
“Жди меня” тапшырыуына хатты Динә апай өс йыл элек ебәргән була. Бер көндө, май айының матур иртәһендә, ишектә ҡыңғырау шылтырай. Әсәнең йөрәге ниҙер һиҙенеп, ярһып тибә башлай. Кем булыр икән? Ишекте аса. Ә унда бөтөнләй ят кешеләр. Ҙур аппаратуралар менән.
– Кемдәр булаһығыҙ? Ҡайҙан килдегеҙ?– тип аптырап ҡаршы ала уларҙы Динә апай Сәйетова.
– “Жди меня” тапшырыуынан.
– Улым тураһында берәй яҡшы хәбәр алып килдегеҙме әллә?
– Әлегә һеҙҙең үҙегеҙ менән тапшырыу төшөрәбеҙ, – тип йылмая Мәскәү ҡунаҡтары.
Улар элек йәшәгән Новоалександровкала булалар. Өлкән улы Рөстәмдең ғаиләһе менән осрашалар ҙа самолетҡа бушлай ике билет тотторалар. Билдәләнгән көндө әсәһе менән Рөстәм Мәскәүгә оса. Алда тулҡынландырғыс осрашыу көтә.
Шатлыҡтар, күҙ йәштәре – барыһы ла була унда. Әсә менән улының һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Шуныһы үкенесле: Рәдис буй еткергәнсе ҡәҙерле кешеһе менән бер Башҡортостанда йәшәп тә “әсәй” һүҙен әйтә алмай, ғаилә йылыһын татымай үҫә.
Яңыраҡ Рәдистәр ғаиләһе менән Өфөлә әсәләре, өләсәләре янында ҡунаҡ булып киткән. Инде бер ваҡытта ла бер-берегеҙҙе юғалтырға яҙмаһын һеҙгә!
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.
Өфө ҡалаһы.
Был ҡатын 38 йыл элек 6 йәшлек кенә улын юғалтып, әле саҡ осрашҡандар, икән. Ниндәй үкенесле хәл… Тапшырыу уларҙың күңелле осрашыуы менән тамамланды. Теге апайҙың ҡайҙан икәнен дә, кем икәнен дә белмәй ҡалдым.
Ошонан һуң бер-ике көн үттеме-юҡмы, магазинға тип сыҡһам, Динә апай ҙа урамда йөрөп ята. Теге хәлде һөйләп бирҙем. Һеҙгә шул тиклем ныҡ оҡшаған ҡатынды күрһәттеләр, моғайын, һеҙ булмағанһығыҙҙыр ул, тип һораулы ҡарашымды уға төбәйем. Динә апай бер аҙға шым ҡалып, аҫҡа ҡарап торҙо ла ҡапыл башын күтәрҙе. Ике күҙе туп-тулы йәш. “Яңылышмағанһың, ул ҡатын, ысынлап та, мин, – тине ул күҙ йәштәре аша йылмайып. – Барыһын да һөйләрмен, әле ваҡытым юҡ, бөгөн кискә ин”, – тип күршем китеп барҙы.
Бер бүлмәле ыҡсым ғына фатирҙа көн күрә Динә Сәлихйән ҡыҙы. һуғыш осоро балаһы. 1942 йылда Саҡмағош районының Иҫке Иҡсан ауылында донъяға килгән. Шул замандағы балалар кеүек, һуғыш һәм унан һуңғы йылдарҙағы бөтөн ауырлыҡтарҙы күреп, үҙ елкәһендә татып үҫә. Тыуған ауылында ете синыфты тамамлай. Аҙаҡ фермала эшләй. Шунан ауылдарына йәштәрҙе торф сығарырға Свердловск ҡалаһына алып китергә тип бер апай килә. Динә лә китә. Ул миҙгелле эш була. Аҙаҡ Өфөгә ҡайтып, моторҙар эшләү заводына урынлаша. Кейәүгә сыға. Новоалександровканан үҙҙәренә фатир ҙа бирәләр. Бер-бер артлы Рөстәм һәм Рәдис исемле малайҙары донъяға килә. Шулай һәйбәт кенә йәшәп ятҡанда ғаиләгә бәлә килә. Башта балаларҙың атайҙары ташлап китә. Бер үҙенә ауыр булғас, өлкән улдары Рөстәмде Динә әсәһе янына алып ҡайта.
Рәдискә алты йәш булғанда Динә апай ҡапыл сирләп китә. “Табиптарға күренергә кәрәк. Тиҙ генә ҡайтып етергә тырышырмын, Рәдискә күҙ-ҡолаҡ булырһығыҙ әле”, – тип күршеләренә әйтә лә дауаханаға юллана. Бер аҙҙан малайҙың хәлен белергә тип күршеләре инһә, Рәдис өйҙә булмай сыға. Эҙләп ҡарайҙар, тик бер ҡайҙан да таба алмайҙар. Йүгереп барып был турала әсәһенә әйтәләр. Милиция саҡыралар, водолаздар килеп, эргә-тирәләге күлдәрҙе, Ағиҙел йылғаһын тикшерә. Малай табылмай. Әсә ҡайҙа ғына мөрәжәғәт итеп ҡарамай, бөтәһе лә файҙаһыҙға. Эҙләүҙәр бер ваҡытта ла туҡтамай. Шулай 38 йыл ваҡыт үтеп китә.
Ә Рәдис иһә , әсәһе дауаханаға сығып киткәс тә уның артынан йүгерә. Тик күҙ яҙлыҡтыра. Йөрөй торғас, аҙаша. Аҙаҡ, ҡайтам тип, трамвайға ултыра. Уныһы бөтөнләй икенсе яҡҡа алып сығып китә. Бер ҡатын унан фамилияһын, адресын һорап ҡарай, тик малай бер нимә лә белмәй. Шунан апай уны үҙе менән алып китә. Бәләкәй Рәдис әсәһенә алып бара икән тип, эй ҡыуана. Юҡ шул. Уны милиция бүлмәһенә килтерәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, сабый әсәһенең исеменән башҡа бер ни ҙә әйтә алмай.
Уны Бәләбәйҙәге 1-се балалар йортона килтерәләр. Аҙаҡ Октябрьский ҡалаһындағы 2-се интернат-мәктәпте тамамлай. Армия сафына алына. Ырымбур өлкәһенә эләгә. Хеҙмәтен тултырғас, йәнә ике йылға килешеү менән тороп ҡала. Шунда бер иптәшенең туйында мөхәббәтен осрата. Хәҙер ҡатыны Гүзәл менән бер ул, бер ҡыҙ үҫтерәләр.
“Жди меня” тапшырыуына хатты Динә апай өс йыл элек ебәргән була. Бер көндө, май айының матур иртәһендә, ишектә ҡыңғырау шылтырай. Әсәнең йөрәге ниҙер һиҙенеп, ярһып тибә башлай. Кем булыр икән? Ишекте аса. Ә унда бөтөнләй ят кешеләр. Ҙур аппаратуралар менән.
– Кемдәр булаһығыҙ? Ҡайҙан килдегеҙ?– тип аптырап ҡаршы ала уларҙы Динә апай Сәйетова.
– “Жди меня” тапшырыуынан.
– Улым тураһында берәй яҡшы хәбәр алып килдегеҙме әллә?
– Әлегә һеҙҙең үҙегеҙ менән тапшырыу төшөрәбеҙ, – тип йылмая Мәскәү ҡунаҡтары.
Улар элек йәшәгән Новоалександровкала булалар. Өлкән улы Рөстәмдең ғаиләһе менән осрашалар ҙа самолетҡа бушлай ике билет тотторалар. Билдәләнгән көндө әсәһе менән Рөстәм Мәскәүгә оса. Алда тулҡынландырғыс осрашыу көтә.
Шатлыҡтар, күҙ йәштәре – барыһы ла була унда. Әсә менән улының һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Шуныһы үкенесле: Рәдис буй еткергәнсе ҡәҙерле кешеһе менән бер Башҡортостанда йәшәп тә “әсәй” һүҙен әйтә алмай, ғаилә йылыһын татымай үҫә.
Яңыраҡ Рәдистәр ғаиләһе менән Өфөлә әсәләре, өләсәләре янында ҡунаҡ булып киткән. Инде бер ваҡытта ла бер-берегеҙҙе юғалтырға яҙмаһын һеҙгә!
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.
Өфө ҡалаһы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


c: text/html

text:
Каланка
Каланка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 344 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004435
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200443
- Бассейн коды — 13.01.02.005
- ГӨ буйынса томы — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Каланка.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 166
ПРИИСКЫЛАР ҺӘМ РУДНИКТАР, тау‑ҡаҙылма сәнәғәтенең һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү (прииск), ер аҫтынан мәғдән, тау‑химия сеймалы һәм төҙөлөш материалдары сығарыу (рудник) пр‑тиелары. Ярҙамсы цехтар һәм ҡоролмалар комплексын (ваҡлау‑сортлау һәм байыҡтарыу ф‑калары, механика цехтары һ.б.) үҙ эсенә ала. Көньяҡ Уралда П.һ.р. барлыҡҡа килеүе баҡырлы ҡомташтарҙы үҙләштереү м‑н бәйле һәм энеолит дәүеренә (ҡара: Бронза быуаты) ҡарай: баҡыр рудниктары йыш ҡына бер‑береһе м‑н тоташҡан шахта, штольня һәм карьер системаһынан тора (ҡара: Баҡырүҙәк, Ҡарғалы). Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡтарҙың формаһы мәғдән есеменең конфигурацияһын ҡабатлай, ишелеп төшөүҙе иҫкәртеү маҡсатында түбә ағас терәүҙәр йәки ҙур таштар м‑н нығытыла, уға көмбәҙ йәки арка формаһы бирелә. Массивты ватыуҙа таш һәм металл бырауҙар, кәйләләр ҡулланыла. Елләтеү вертикаль ҡыуышлыҡтар аша башҡарыла, ҡойма ямғырҙарҙан һаҡланыу өсөн шахта үҙәге янында плотиналар төҙөлә, ер аҫты һыуҙары һыу йыйыу соҡорҙарына йыйыла. Мәғдән ҡаҙыусыларҙы төшөрөү һәм өҫкә күтәреү өсөн вертикаль ҡыуышлыҡтың стенаһында киртләс ҡалдырыла, киртекле бүрәнәләр, мәғдәнде күтәреү өсөн — күн тоҡтар һәм үрелгән кәрзиндәр файҙаланыла. Тау эшенең үҫеше П.һ.р. камиллашыуына булышлыҡ итә. 18 б. 1‑се ярт. П.һ.р. таралыуы һибелмә алтын, баҡыр колчеданы мәғдәндәре, тимер мәғдәндәре, марганец мәғдәндәре сығарыу м‑н бәйле. Ятҡылыҡтарҙың күбеһе асыҡ ысул, мәғдән ятҡылыҡтары — башлыса киҫелештәр (карьерҙар), ваҡтары соҡор һәм дудкалар м‑н үҙләштерелә. Ҡыуышлыҡтарҙың тәрәнлеге арта барған һайын ер аҫты юлдары, өңдәр, шахталар, штректар һәм штольнялар (тәрәнлеге 60 м тиклем, ҡайһы берҙә 100 м ашыу) төҙөлә. Мәғдән ҡул көсө м‑н сығарыла. Ерҙә шурф (ҡоҙоҡ) ҡаҙыла, унда ағып төшкән һыу насос йәки ситкә ебәрә торған каналдар ярҙамында бушатыла. Тоҡомдарҙы йыуыу өсөн һыу плотиналар төҙөү юлы м‑н йыйыла. Шахталар мәғдән күтәреү, насос һәм баҫҡыс (эшселәрҙе төшөрөү өсөн) бүлектәренән тора. Приискыларҙағы эш этаптары: торф йыйып алыу, ҡом сығарыу, йыуыу ҡулайламаларына ташыу, йыуыу һәм металды айырып алыу, торфты һәм эшкәртелгән ҡомдо отвалдарға еткереү. Ҡайһы берҙә ер аҫты эштәре үткәрелә: төрлө дәүмәлдәге шахта һәм дудкалар уйыла, уларҙан мәғдәнде соҡоп сығарыу ҡат‑ҡат штректар м‑н аҫтан өҫкә алып барыла. Ҡом һәм мәғдән сығарыу урынынан тау з‑дта‑ рына һәм байыҡтырыу ф‑каларына — носилкаларҙа йәки ике тәгәрмәсле ҡул арбаһында, ат арбаһында (арты асыла торған йәшниктәрҙә), 1837 й. башлап күсмә тимер юл буйлап вагонеткаларҙа (ҡара: Мейәс алтын приискылары) ташыла. Беренсел мәғдән эшкәртеү ысулдары: ваҡлау, сорттарға бүлеү, көйҙөрөү, тимер киртләсле һәм рәшәткәле ҙур мискәләрҙә (19 б. 30‑сы йй. алып вашгерд мискәләрҙә) “йыуыу”. Ҡомдо йыуыу техникаһы камиллаштырыла (алтынды, көмөштө йәки ағалтынды ҡушылмаларҙан айырып алыу). Иң ябай эш ҡоралдары — улаҡ, түмәр, ҡатмарлыраҡ ҡоралдар — ҡул станоктары, вашгердтар (рейкаларҙан торған 3 арҡыры кәртә беркетелгән бер нисә киртләсле һөҙәк төплө ағас йәшник), эре иләктәр, ҡул тырмалары, бутарҙар (ҡул көсө, ат сығыры йәки һыу насосы ярҙамында эшләтелгән цилиндр йәки конус формаһындағы барабан, етештереүсәнлеге сменаға 2500 ботҡа тиклем ҡом), шлюздар, венгр станоктары (береһенең осо икенсеһенең баш өлөшө аҫтында ятҡан 3—4 яруслы бер нисә рәшәткә; етештереүсәнлеге сменаға 80—1160 бот ҡом). Һыу ҡул насостары ярҙамында плотиналарҙан улаҡтар буйлап килә; плотиналар янында бер нисә йыуыу станогы ҡуйыла. 18 б. 1‑се ярт. П.һ.р. Л.И.Брусницын, Е.А.Черепанов һ.б. төҙөгән йыуыу машиналары файҙаланыла. 1830 й. А.А.Агте тарафынан алтын йыуыу машинаһы (үҙ күсәрендә әйләнеүсе киҫелгән конус һәм ярым түңәрәк ялғаш формаһындағы тимер мискә) уйлап табыла. Алтындың юғалыуы 100 ботта 2—4 өлөш тәшкил итә. П.П.Аносов (ҡара: Аносовтар) мис‑ кәне һәм туҫтаҡты тишекле ике ялғаш м‑н алыштырып конструкцияны камиллаштыра, етештереүсәнлек арта: сменаға 1 кеше 800 бот балсыҡлы һәм 1200 бот сәсмә ҡом йыуа. 1844 й. Аносовтың яңы машинаһы — алтын йыуа торған пар тирмәне (етештереүсәнлеге тәүлегенә 16—18 мең бот ҡом) эшләй башлай. Һуңыраҡ ҡеүәте 18 ат көсө булған пар двигателле Комарницкий туҫтағы ҡулланыла (етештереүсәнлеге тәүлегенә 391 т тиклем). Металды айырып алыу өсөн амальгамалау, цианлау һ.б. технологиялар файҙаланыла (ҡара: Гидрометаллургия). 19 б. 30‑сы йй. башында Н.И.Варвинский амальгамалауҙы көкөрт кислотаһы м‑н бергә үткәреүҙе тәҡдим итә. 19 б. аҙ. ҙур П.һ.р. электрлаштырыла, пневматик быраулау, һибелмә ятҡылыҡтарҙа драга м‑н сығарыу индерелә. Граждандар һуғышы йылдарында П.һ.р. башлыса емерелә, 20 б. 20‑се йй. уртаһында уларҙы яңынан тергеҙеү һәм реконструкциялау башлана. Шулай уҡ ҡара: Алтын табыу сәнәғәте, Тау сәнәғәте.
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Ульяновскийҙан оло еңеү менән!
Ульяновскийҙан оло еңеү менән!
Баймаҡ ҡалаһының баскетбол буйынса «Шторм» командаһы ҡыҙҙары Волга буйы федераль округында иң көслөһө тип танылды.«Кэс-Баскет» уйындарында яҡташтарыбыҙ бөтә командаларҙы ла еңеүгә өлгәште. Шулай итеп улар икенсе йыл рәттән чемпион исемен яуланы. Финалда «Шторм»дар Киров өлкәһе ҡыҙҙары менән осрашты. Көсөргәнешле уйын 52:45 иҫәбенә тамамланды. Был уңыш Баймаҡ ҡалаһы командаһына апрелдә Екатеринбургта үтәсәк Мәктәп баскетбол лигаһының суперфиналында ҡатнашыу хоҡуғы бирҙе. Баймаҡҡа ҡайтҡас райондың мәғариф бүлегендә ҡыҙҙар менән осрашыу ойошторолдо. Йылы шарттарҙа үткән тантанала баскетболсыларға Рәхмәт хаттары, бүләктәр тапшырылды.


text:
"Салауатнефтьоргсинтез" күргәҙмәгә 24 төр продукция ҡуясаҡ
"Салауатнефтьоргсинтез" асыҡ акционерҙар йәмғиәте Мәскәүҙә үтәсәк "Бөтә Рәсәй маркаһы (III мең йыллыҡ). ХХI быуат Сифат билдәһе" ХХI халыҡ-ара күргәҙмәһенә 24 төр продукция ҡуясаҡ.
Күргәҙмә 2009 йылдың 12 майынан 15-енә тиклем Рәсәйҙең иң яҡшы тауарҙарын, хеҙмәттәрен һәм технологияларын Рәсәй баҙарына сығарыуға, донъя баҙарына продукция интеграцияһы проблемаларын хәл итеүгә йүнәлтелгән милли программа сиктәрендә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә үтәсәк.
"Салауатнефтьоргсинтез" асыҡ акционерҙар йәмғиәте "Бөтә Рәсәй маркаһы (III мең йыллыҡ). ХХI быуат Сифат билдәһе" халыҡ-ара күргәҙмәһендә тәүге тапҡыр 2007 йылдың декабрендә ҡатнашҡайны, тип хәбәр иттеләр предприятиеның матбуғат хеҙмәтенән. Өс төр продукция — алтын сифат билдәһенә, ә нефть эшкәртеү комплексы үҙе "Юғары сифатлы предприятие" исеменә лайыҡ булғайны.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Әхлаҡи тәрбиә нигеҙҙәре миллиардтар талап итмәй»
26 августа, Ҡала мәҙәниәт һарайында уҙған, Өфө мәғариф хеҙмәткәрҙәренең август кәңәшмәһендә Рөстәм Хәмитов мәғариф системаһында төп бурыстарҙың береһе тип үҫеп килгән быуынды әхлаҡи яҡтан тәрбиәләүҙе билдәләне.
— Милләттең тәрбиәһе, әхлаҡи нормаларҙы тәрбиәләү, әхлаҡи белем биреү мәғариф системаһында ҙур аҡсаларҙы талап итмәй, – тине Рөстәм Хәмитов. – Һеҙ компьютерҙар, эш хаҡы һәм башҡа нәмәләр тураһында әйтә алаһығыҙ, әммә әхлаҡи тәрбиә нигеҙҙәре миллиардтар талап итмәй, улар күңел биреп эшләүҙе, һеҙҙең ҡулдарығыҙҙа – илдең иң мөһим байлығы – уның граждандары булыуын аңлауҙы талап итә. Нефть тә, газ да, урмандар ҙа, металл да байлыҡтың төп үлсәме булып тормай, ә тик кешеләр генә. Һеҙ – ошо кешеләрҙе тәрбиәләүселәр.
Республика етәксеһе, залда ултырған педагогтарҙың күбеһе тәртипле һәм әҡлаҡи яҡтан өлгөргән кешеләрҙе тәрбиәләү бурысын уңышлы атҡара, тип билдәләне. Рөстәм Хәмитов уларға шуның өсөн рәхмәт әйтте һәм Өфөнөң иң яҡшы уҡытыусыларына дәүләт наградаларын тапшырҙы.
Бүләкләнгәндәрҙең исемлеге Башҡортостан Президентының рәсми сайтында баҫылған.


text:
ҺЕҘҘӘН – ЯҘЫЛЫУ, БЕҘҘӘН – БҮЛӘК!ӨЛӨШЛӨЛӘРГӘ – БҮЛӘКТӘР! 20 ноябрҙә 2018 йылдың беренсе ярты йыллығына “Башҡортостан ҡыҙы”на яҙылыусылар араһында “Аҙна һайын бүләк” конкурсының еңеүселәрен билдәләнек. Шулай итеп, был лото-уйында 2 бүләк уйнатылып, түбәндәге тоғро дуҫтарыбыҙ...
ҺЕҘҘӘН – ЯҘЫЛЫУ, БЕҘҘӘН – БҮЛӘК!ТӘҮГЕ ЕҢЕҮСЕЛӘР БИЛДӘЛӘНДЕ! Матур традициябыҙға тоғро ҡалып, быйыл да “Аҙна һайын бүләк” конкурсын башлап ебәрҙек. 13 ноябрҙә 2018 йылдың беренсе ярты йыллығына “Башҡортостан ҡыҙы”на яҙылыусылар араһынан лото-уйындың тәүге еңеүселәрен билдәләнек....
ҺЕҘҘӘН – ЯҘЫЛЫУ, БЕҘҘӘН – БҮЛӘК!ҺЕҘҘӘН – ЯҘЫЛЫУ, БЕҘҘӘН – БҮЛӘК! “Башҡортостан ҡыҙы” журналына яҙылыусылар араһында аҙна һайын бүләктәр уйнатыуҙы башлайбыҙ. Был конкурста ҡатнашыу өсөн 2018 йылдың I ярты йыллығына “Башҡортостан ҡыҙы”на яҙылып, квитанция күсермәһен редакцияға...
«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан һатып алырға була«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан ҺАТЫП АЛЫРҒА БУЛА ДУҪТАР! Әгәр ҙә Һеҙ ниндәйҙер сәбәп менән «Башҡортостан ҡыҙы»на ЯҘЫЛМАҒАН БУЛҺАҒЫҘ йәки кемгәлер өҫтәмә рәүештә ЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте...
Текә таҡыяБашҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының ярымшар рәүешендәге традицион баш кейеме – таҡыяны йәш ҡыҙҙар, ҡатындар байрамда һәм туйҙа кейгән. Милли кейемдәр, биҙәүестәр оҫтаһы Асия ҒӘЙНУЛЛИНА был һанда текә таҡыя менән таныштыра. Текә таҡыяның нигеҙе кейеҙҙән, йөн...
Һөймәлекле уйынсыҡтар«Ынйы» башҡорт ижади үҙәгенең ҡурсаҡтары, милләтебеҙҙе танытып, донъяның төрлө төбәктәренә таралған. Сәрүәр Аслаева өй биҙәүгә тәғәйенләнгән уйынсыҡтарҙың кәүҙәһен ҡатырғанан эшләй, башы менән ҡулдарын оҫтанан яҙҙыртып ала. Уларҙы боронғоса...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 207
НЕФТЬ ПРОДУКТТАРЫН ҮТКӘРГЕСТӘР, нефть продукттарын ташыу өсөн тәғәйенләнгән үткәргес торбалар. Магистраль, тармаҡлы, айырғыс, килтергес, блокировка һәм технологик Н.п.ү. айыралар. Магистраль Н.п.ү. нефть продукттарын баш һурҙырыу станцияһынан һуңғы пунктҡа тиклем ҡыуыу өсөн тәғәйенләнгән. Тармаҡлылары нефть продукттарын магистраль Н.п.ү. алып бүлеү йәки ҡулланыу пр‑тиеларына тиклем, айырғыстары (уларға ҡыҫҡалыҡ, даими ҡабатланып торған һәм миҙгелле эшләү хас) — магистраль Н.п.ү. йәки тармаҡтарынан ҡулланыусыға тиклем күсерә. Килтергестәре нефть продукттарының бер йәки бер нисә төркөмөн нефть эшкәртеү заводтарынан йәки күсереп тейәү пункттарынан алып һурҙырыу станцияларының резервуарҙары паркына йәки магистраль Н.п.ү. тиклем биреү өсөн; блокировка — һурҙырыу станцияларын һәм Н.п.ү. линия участкаларын, ш. уҡ нефть эшкәртеү з‑ды м‑н баш һурҙырыу станцияһы араһындағы Н.п.ү. линия участкаларын файҙаланыу өсөн; технологик Н.п.ү. технологик операцияларҙы башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Н.п.ү. системаһы нефтебазаларға, автомобилдәрҙе заправкалау станцияларына, тултырыусы т. юл һәм автомобиль пункттарына һ.б. тиклем булған үткәргес торбалар селтәренән ғибәрәт. 1951 й. Башҡортостанда оҙонлоғо 217 км, торбаһының диам. 350 мм булған тәүге магистраль Өфө—Берҙәүеш Н.п.ү. төҙөлә. 2008 й. респ. Н.п.ү. дөйөм оҙонлоғо 1000 км самаһы тәшкил итә, ш. иҫ. ҙурҙары: Өфө—Омск, Өфө—Петропавловск, Өфө—Камбарка, Өфө—Салауат һ.б. 20 б. 70‑се йй. ИПТЭР‑ҙа нефть продукттарын Н.п.ү. буйлап ташыу өсөн технологиялар тикшерелә һәм булдырыла; 90‑сы йй. башында__магистраль Н.п.ү. һурып ҡыуыуҙы туҡтатмайынса изоляция ҡаплауын алмаштырып капиталь ремонт үткәреү технологиялары һәм техникаһы уйлап табыла (ҡара: Үткәргес торбаларҙы изоляциялау). БР терр‑яһындағы Н.п.ү. системаһын “Уралтранснефтепродукт” ААЙ хеҙмәтләндерә.
М.Х.Солтанов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Үрмәксе һымаҡтар
Үрмәксе һымаҡтар (лат. Arachnida) — быуынтыҡ аяҡлы хайуандар, уларға үрмәкселәр, саяндар, талпандар, ялған саяндар һ.б. инә Үрмәксе һымаҡтарҙың латинса исеме грек һүҙе ἀpάxvn "үрмәксе"нән килеп сыҡҡан. Алиһә Афина үрмәксегә әйләндергән Арахна тураһында миф бар. Үрмәксе һыаҡтарҙы өйрәнә торған фән арахнология тип атала. Үрмәксе һымаҡтар классы 36 меңдән артың төрҙө берләштерә. Үрмәксе һымаҡтар быуынтың аяҡлылар араһында беренсе булып ҡоро ергә йәшәүгә күскәндәр. Әлеге шарттарға ярашыу барышында күп формаларға бүленгәндәр. Хайуандарҙың был төркөмөндә ослоҡтарҙын беренсе пары аҙыҡты ваҡлау һәм иҙеү органдарына хелицерарарға әйләнгән. Икенсе пар ослоҡтар табышты эләктереү һәм тотоу өсөн педипалтпалар (ҡамсы аяҡлылар) булып зеҙмәт итә. Үрмәксе һымаҡтарҙың йөрөү өсөн дүрт аяғы бар. Улар үпкәләр һәм трахеялар ярҙамында һулыш ала.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үрмәксе һымаҡтарҙың ҙурлығы бер нисә микрондан алып бер нисә см-ға тиклем етергә мөмкин. Тәне күкрәктән һәм башкүкрәктән тора. Башкүкрәктә алты пар ослоҡтар урынлашҡан. Беренсе ике пар — хелицералар (аҙыҡты ваҡлау өсөн) һәм педипальпалар (аҙыкты тотоу өсөн). Хелицерҙар ауыҙ алдында урынлашҡан, улар күберәк өс быуынлы ҡыҫҡыстарға оҡшаған. Һуңғы быуыны хәрәкәтсән бармаҡ ролен үтәй. Педипальпалар (икенсе пар ослоҡтар) бер нисә быуынтыҡтан тора. Педипальпаларҙың төп быуынтығы аҙыҡты ваҡлай һәм иҙә. Саяндарҙа педипальпалар көслө оҙон кыҫкыстарға әүрелгән. Башкүкрәк ослоҡтарының ҡалған дүрт пары 6-7 быуынтыҡлы. Ослоҡтар тырнаҡ менән ҡапланған һәм хәрәкәт итеүҙә ҡатнаша. Үҫеп еткәс урмәксе һымаҡтарҙың ҡорһағында ослоҡтар булмай.
Нервы системаһы үрмәксе һымаҡтарҙың төҙөлөшө буйынса төрлө. Һиҙеү органдары менән бәйләнгән йотҡолоҡ өҫтө нерв төйөнө ныҡ үҫеш алыуы уралҙың дөйөм билдәһе булып тора. Баш мейе ҡыҫала һымаҡтарҙыҡына карағанда ҡатмарлыраҡ. Һиҙеү орнандары механик тынысһыҙландырыуҙы үабул итә. Һиҙеү төктәре ҡармауыс аяҡтарҙа бик күп. Күреү органдары ябай төҙөлөшлө. Күҙҙәр башкүкрәктең артҡы аяғында ғәҙәттә 12, 8, 6, һирәк кенә 2-шәр булыр урынлашаҡан. Саяндарҙа уртала бер пар ҙүрыраҡ күҙ һәм 2-5 пар ян күҙҙәр урынлаша. Үрмәкселәрҙә 8 күҙ була.
Ҡан әйләнеше системаһы йомоҡ түгел. Ҡапсыҡ һымаҡ йөрәктән башланып тән ҡыуышлығына асылған бер нисә ҡан тамырынан тора. Һулыш алыу органдары. Ҡайһы бер төрөндә үпкә ҡапсығы, икенселәрендә трахеялар, өсөнсөлңәрендә үпкәләр һәм трахеялар хеҙмәт итә. Талпандарҙа газ алмашыу йоҡа тән япмаһы аша башҡарыла.
Аш һеңдереү системаһы йотҡолоктан башлана. Йотҡолоҡта ҙур булмаған бер пар төкөрөк биҙҙәре урынлашҡан, улар эшләп сығарған сыйыҡса аҡһымдарһы таратырға һәләтле. Был сыйыҡса үлгән табышның тәненә керетелә һәм уның есен сыйыҡ бутҡаға әйлендерә. Бер аҙҙан үрмәксе ҡайнатылған сыйыҡ аҙыҡты һура. Шулай итеп үрәкселәрҙә тышҡы аш ҡайнатыу ҡвуышлыҡтан ситтә башкарыла.
Күпселек үрмәксе һымаҡтар — йыртҡыстар. Улар араһында ҡан менән туҡланыусы паразит формалары ла, үҫемлек һутын һурыусы йәки үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡланыусылар ҙа бар.
Бүлеп сығарыу системаһы ғәҙәттә тармаҡлы бер пар мальпиги көпшәһенән — эсәклектең һыҡыр үҫентеләре булған көпшә каналдарҙан тора. Матдәләр алмашы продукттары ошы көпшәләр буйлап эсәклеккә йыйыла һәм организмдан сығарыла.
Үрсеүе һәм үҫеше. Үрмәкес һымаҡтар айырым енесле. Енес биҙҙәре ҡорһакта урынлашҡан, ҡайһы саҡ парлы була. Үрмәксе һымаҡтарҙа эске аталаныу барлыҡҡа килә. Кубеһе туҡлыҡла матдәләргә бай эре күкәйҙәр һала. Яралғының эмбриональ үҫеш осоро куҙы эсендә уҙа. Талпандарҙан башҡа, үрмәксе һымаҡтарҙа постэмбриональ уҫеш осоро личинка барлыҡҡа килтермәйсә барлыҡҡа килә. Күпселек саяндарҙа һәм ҡайһы бер талпандарҙа тереләй тыуҙырыу күҙетелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. (том посвящен сухопутным членистоногим). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с. (рус.)
- Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д. Членистоногие // Зоология беспозвоночных. Функциональные и эволюционные аспекты = Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach / пер. с англ. Т. А. Ганф, Н. В. Ленцман, Е. В. Сабанеевой; под ред. А. А. Добровольского и А. И. Грановича — 7-е издание. — М.: Академия, 2008. — Т. 3. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7695-3496-6. (рус.)


text:
Китап, башҡортостан, силәбе елизов 1, әммә атаһыҙ алдан матбуғат хеҙмәтендә заказ бирергә мөмкин, уны туранан-тура әле бында.
Обзоры
Татлы Еңеү Видео
Тикшерегеҙ видео өсөн Еңеү татлы йөрөп ҡайтыу-се’һуңғы альбом, Үҫеш
Тысячник һәм красовского примирение
Был сәйәхәт’ң һөйләшербеҙ менән вершины булараҡ, Евангелие һәм красовского примирение. Түбәнерәк рукопись шунан хәбәрҙәр. Был кисә, Мине һоранылар һөйләшергә тураһында тысячник һәм красовского примирение. Һәм минең өсөн бик оло дәрәжә торорға бында сығыш яһау сифатында өлөшөндә моның удивительного тырышлығы өлгәшеү өсөн үҙ-ара бәйләнеш " Боже сиркәүе. Ҡайһылай
Ниндәй темалар бында китаптар тураһында фекер алыша?
Был сәйәхәт’ң яңы китап, Үҫеш, ул теләнем тураһында яҙырға вах эйә булған мөнәсәбәте быға быуынға. Ҡарарға, ул нисек аша уҙа ҡайһы бер район етәкселәре бирә һәм түбәһен подхалим тотоуға.
Үҫеш Индостан
"Сәйәхәт китап яҙған тип, минең уйлауымса, һәр йәш кеше уҡырға тейеш. Уның страсть к Иисус һәм был быуын аша килә сыр-сыу килеп, һәм күренә, һәр битендә. Мин алмыйм көтөргә күреү өсөн, ниндәй йоғонтоһо был хәбәр бөгөнгө быуын, ул ждет маҡсаттары". — Һеҙҙең алда, Бүләк Итеү Грэмми- еңеү рәссам @алда "баш күтәреү
Пайпер’ң арттырып ебәреү Предисловие
Сәйәхәт’яңы китап, Үҫеш, туранан-тура әле! Предисловие уҡырға Джон Пайпер түбәнерәк китаптар. Һеҙ башта матбуғат хеҙмәтендә заказ бирергә мөмкин китабын һәм күберәк белергә Risebook.tv уларҙың береһе-төп әйберҙәр, миңә оҡшай сәйәхәт тураһында Бармы һәм уның китаптары, Үҫеш, үҙ-ара благоговение һәм актуаллеге. Төп идея әһәмиәте буйынса татарстанда америка мәҙәниәтенә дөйөм өҫтәрәк ҡушыла.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» төшөнсәһе - социаль категория
Бөгөн Өфөлә Башҡортостан Республикаһының ведомство-ара йәмәғәт хәүефһеҙлеге Советы экология мәсьәләләрен тикшерҙе. «Һәр илдә лә экологик хәүефһеҙлек милли хәүефһеҙлектең бер өлөшө тип иҫәпләнә», — тип темаға иғтибар бүлеүгә асыҡлыҡ индерҙе ултырышты алып барыусы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов.
— Сәнәғәт потенциалының ҙур булыуына, тимәк, уның тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүенә ҡарамаҫтан, республикала ярайһы уҡ ҙур ғына саф, кеше аяғы баҫмаған тәбиғәт майҙандары бар. Айырыуса һаҡланған территориялар майҙандың 7 процентын тәшкил итә, был беҙҙең милли байлығыбыҙ. Әммә ҡалған территорияла хәл ҡатмарлы ғына. Республикала экологик йәһәттән бысраҡ производстволарҙың күп булыуы – тарихи яҡтан барлыҡҡа килгән хәл. Был нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, химия.
Рөстәм Хәмитов айырыуса иғтибарын ғәмәлдәге ике объектҡа йүнәлтте — «Уфахимпром» акционерҙар йәмғиәтенә һәм Баймаҡ районындағы Семеновск алтын сығарыу фабрикаһына. Республика властары алдында был предприятиеларҙа әле Совет осоронда уҡ йыйылған зарарлы матдәләрҙе юҡ итеү бурысы тора. «Химпром» ҡалдыҡтарында диоксин бар, Семеновск фабрикаһы биләмәһендә терегөмөш, ауыр металдар, цианид бар.
— Банкрот булған был предприятиеларҙың эшмәкәрлеген бөтөрөү дәүләт иңенә ята. Был ярайһы уҡ ауыр йөк. Проектлаусылар иҫәпләп сығарыуынса, «Химпром» биләмәһен санациялау өсөн – ике миллиард һум, Семеновск фабрикаһын санациялау өсөн бер миллиард һум аҡса талап ителә. Был аҡсаларҙы ҡайҙан алырға? Федераль бюджет ярҙамынан тыш был һорауҙы хәл итә алмауыбыҙ билдәле. Һәм ошо юҫыҡта Рәсәйҙең Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы менән әүҙем эш алып барыла, — тип хәбәр итте Рөстәм Зәки улы.
Банкрот булған предприятиеларҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдәге предприятиелар түләүгә һәләтле, шуға күрә экологик зыянды юҡ итеү уларҙың үҙҙәренең иңенә ятырға тейеш, тип иҫәпләй Президент.
— Әлегә ғәмәлдәге предприятиелар тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүен дауам итә. Президент Хакимиәтенә Өфөлә, Стәрлетамаҡта, Салауатта һауаның газдар менән бысратылыуына бәйле күп һанлы ялыуҙар килә. Яңыраҡ Салауат ҡалаһына Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота килде. Көн елһеҙ ине, һәм ул вертолеттан ҡала өҫтөндәге атмосфера торошоноң ғәмәлдә нисек булыуын күрҙе. Тулы хоҡуҡлы вәкил «сағыу» тәҫьораттар алды.
Президент предприятиеларҙың үҙҙәренең отчеттарында ҡалдыҡтар күләмен кәметеп күрһәтеүенә иғтибарын йүнәлтте. Ә халыҡтан килгән ялыуҙар һаны һис кәмемәй.
— Быйыл йәй Өфөнөң Орджоникидзе районы халҡынан күп һанлы ялыуҙар килде. Өҫтәүенә ҡалдыҡтар төндә, таңға табан, ял көндәрендә сығарыла. Был беҙҙең һыу ятҡылыҡтарына ағыҙылған бысраҡ һыуҙарға ла ҡағыла. Республикала ҙур йылғаларҙың, тәү сиратта Ағиҙел йылғаһының сифаты яҡшырмай.
Рөстәм Хәмитов проблеманан сығыу юлын производствоны модернизациялауҙа һәм заманса технологияларҙы ҡулланылышҡа индереүҙә күрә.
— Экологик хәлдең насарайыуын тәү сиратта приборҙар һәм лабораториялар түгел, ә кешеләр һиҙә. Һәр кеше барыһынан өҫтөн үҙенең һаулығын ҡайғырта. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттарының мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың сәләмәтлеге уртаса 50 процентҡа – кешеләр тормошоноң иҡтисади йәһәттән тәьмин ителеүенә, 25 процентҡа тирә-яҡ мөхит торошона бәйле. Дүрттән бер өлөшө — ул ярайһы уҡ ҙур күрһәткес. Шуға күрә «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» төшөнсәһе – техник ҡына түгел, социаль категория ла. Халыҡ үҙенең именлеген нәҡ экология менән бәйләй, — тине республика Президенты.


text:
Инвесторҙаға өҫтәмә ташлама яһаласаҡ
Башҡортостан Хөкүмәте республика парламентына һалымдар тураһында айырым закондар сығарыу акттарына төҙәтмәләр индерҙе.
Яңы закон проекты менән 2014 йылдың 1 ғинуарынан алып инвесторҙарға өҫтәмә дәүләт ярҙамы саралары билдәләргә – капитал һалыуҙар буйынса талапты 100 миллион һумдан 30 миллионға тиклем төшөрөргә, шулай уҡ табышҡа һалым буйынса иң түбән ставка (13,5 процент) билдәләргә һәм инвесторҙы ойошмалар мөлкәтенә һалым түләүҙән азат итергә тәҡдим ителә.
Премьер-министр урынбаҫары Илшат Тажетдинов билдәләүенсә, «был закондар сығарыу яңылығы республиканың Урал аръяғы һәм төньяҡ-көнсығыш райондарын иҡтисади үҫтереү йәһәтенән урта сроклы комплекслы программаларҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән».
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, «закон проектын ҡабул итеү муниципалитеттарҙың инвестициялар йәлеп итеүсәнлеген күтәрәсәк һәм һөҙөмтәлә өҫтәмә эш урындары булдырыласаҡ, урындағы халыҡтың эш менән тәьмин ителеүе һәм килеме артасаҡ», тип хәбәр ителә республика Хөкүмәтенең рәсми сайтында.


text:
Әсәйемдең әсәһе Сәмәрә Ғәбиҙуллина 1945 йылда Бөрйән районының Брәтәк ауылында доньяға килә, ағаһы менән ҡустылары эргәһендә сәскә кеүек үҫеп етә. Олатайым менә алты бала үҫтереп, 48 йыл татыу ғүмер итәләр, икеһе лә ауылыбыҙҙың абруйлы, ихтирамлы кешеләре. 16 ейән-ейәнсәрҙәренә, ике бүлә-бүләсәрҙәренә оло терәк улар.
Атайымдың әсәһе Рәмилә Зиннур ҡыҙы Мырҙабулатова Ишембай районының Иҫке Һәйет ауылында тыуып үҫкән. Олатайым менән ете баланы аяҡҡа баҫтыралар. Уртаҡ тормош ҡороуҙарына 38 йыл тулғас, олатайым мәрхүм булып ҡалды. Өләсәйем был ҡайғы алдында бөгөлөп төшмәй, балалар хаҡына тик алға ынтыла. Әле дүрт ейәне, алты ейәнсәре бар. Ҡәҙерлебеҙ хәҙер кинйә ҡыҙы Рәйсә менән йәшәй.
Өләсәйҙәремдең икеһе лә уңған: өйҙәре һәр саҡ таҙа, өҫтәлдәренән тәмле икмәктәре, ҡайнар аштары өҙөлмәй, күпләп мал, ҡош-ҡорт аҫрайҙар, баҡса үҫтерәләр, ҡышҡылыҡҡа төрлө салат, ҡайнатма әҙерләйҙәр, күҙ яуын алырҙай сағыу биҙәкле ҡорама түшәктәр эшләйҙәр, ҡабарып торған йылы ойоҡ-бейәләй бәйләйҙәр. Улар беҙҙе лә хеҙмәт һөйөргә, эштән ҡурҡмаҫҡа, тәртипле булырға өйрәтә.


text:
Төбәк етәксеһе: «Авиация спортын үҫтереү – өҫтөнлөктәребеҙ иҫәбендә»Фото: Олег Яровиков
Төбәк етәксеһе: «Авиация спортын үҫтереү – өҫтөнлөктәребеҙ иҫәбендә»
Төбәк етәксеһе: «Авиация спортын үҫтереү – өҫтөнлөктәребеҙ иҫәбендә»Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда авиация спортын үҫтереү республика Хөкүмәте өҫтөнлөктәре иҫәбендә тора. Был хаҡта Рөстәм Хәмитов 27 июндә, Кушнаренко районының «Первушино» аэродромында уҙған, Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дөйөм тәғәйенләнештәге авиацияны үҫтереү мәсьәләләре буйынса комиссияның күсмә ултырышында белдерҙе.
Төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ултырыш башланыр алдынан уның ҡатнашыусылары төбәктә үтә еңел гражданлыҡ авиацияһы үҙәген ҡараны. Ул Рөстәм Хәмитовтың 2011 йылда биргән ҡушыуы буйынса «Первушино» аэродромында ойошторолған. Үҙәктең генераль директоры Сергей Миңлеғолов һөйләүенсә, өс йыл эсендә етди матди-техник база эшләп булды. Бында бөгөн 22 берәмек осоу техникаһы бар, парашют, автожир һәм вертолет үҙәктәре эшләй.
Ултырышты асып, Рәсәй Федерацияһы Президенты ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дөйөм тәғәйенләнештәге авиацияны үҫтереү мәсьәләләре буйынса комиссия Рәйесе Игорь Левитин, авиация спорт төрөнөң үҫешенә дәүләт кимәлендә ярҙам күрһәтелергә тейеш, тип билдәләне.
«Әле беҙ булған аваиация байрамы «Асыҡ һауа» тип атала. Ул административ барьерҙарҙан да асыҡ булырға тейеш», — тине үҙенең тәбрикләү телмәрендә Игорь Левитин.
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов үҙенең сығышында, авиация спорт төрҙәре 2021 йылда уҙасаҡ XI Бөтә донъя уйындарының бик ҙур программаһына инә, һәм Өфөнөң, шул иҫәптән «Первушино» аэродромында, был Уйындарҙы үткәрергә бөтә мөмкинлектәре бар, тип билдәләне.
Республика етәксеһенең әйтеүе буйынса, Башҡортостан үтә еңел авиацияны үҫтереү һәм популярлаштырыу буйынса яҡшы күрһәткестәргә эйә. Ул 1979 йылдан алып – төбәктә дельтапланеризм барлыҡҡа килгәндән алып үҫешә. Күмертауҙа күп йылдар «Ротор» клубы уңышлы эшләп килә, уның ағзалары егерме тапҡыр самаһы «моторлы үтә еңел авиация» класында Рәсәйҙең һәм СССР-ҙың чемпиондары булды. Республикала Башҡортостандың берләштерелгән үтә еңел авиация федерацияһы эшләй. «Первушино» аэродромында Өфө уҡытыу-методика үҙәге республикала үтә еңел авиация һәм авиация-техник спорт төрҙәрен үҫтереү программаһын уңышлы ғәмәлгә ашыра. Вертолет һәм ике автожир үҙәк, һауа судноларын йыйыу буйынса предприятие эшләй.
«Республикала әле беҙ үҫтергән иң асыҡ авиаспорт төрҙәре – ул дельтапланеризм һәм парапланеризм», — тип дауам итте Рөстәм Хәмитов. Ул республикала 150-ләп кешенең мотор һәм моторһыҙ параплан авиатехникаһына эйә булыуын һөйләне. Башҡортостандың делтапланерҙар командаһы күп тапҡыр Рәсәй чемпиондары, Рәсәй чемпионаттары һәм кубоктары призерҙары булды. Йәштәр «ASA-Өфө» һәм «Вектор» параплан мәктәптәрендә әүҙем шөғөлләнә, уларҙың тәрбиәләнеүселәре шулай уҡ Рәсәй чемпионаттарында яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. «Йәш пилот» программаһы бар, уның сиктәрендә Өфө кадет корпусы һәм баш ҡала мәктәптәре уҡыусылары дельтапланеризмды өйрәнә. Бөгөн 700-ҙән ашыу кеше авиамоделдәр менән шөғөлләнә. Быйыл Башҡортостандың һауа көрәше командаһы Рәсәй һәм донъя кубоктарында маҡтаулы өсөнсө урынды яуланы.
«Өс йыл элек асылған «Первушино» аэродромы республикала ысын авиаспортты үҫтереү үҙәге булып тора. Бында пилоттар профессиональ яҡтан әҙерләнә, теникалар хеҙмәтләндерелә, бөтә Рәсәй яраштары һәм слеттары ойошторола», — тине Рөстәм Хәмитов.
«Первушино» аэродромының осоп менеү-төшөү юлдары үтә еңел авиация, Ан-2 самолеттарының, төрлө модификациялағы вертолеттарҙың осоп китеүе һәм төшөүе өсөн яраҡлы. Аракүлдә гидромайҙансыҡ та бар. Уҡытыу-методика үҙәгендә пилот-инструкторҙарҙы, пилот-һөйөүселәрҙе, коммерция пилоттарын әҙерләйҙәр. Был көндәрҙә аэродромда туғыҙынсы «Асыҡ һауа» бөтә Рәсәй авиация һөйөүселәр слеты һәм махсус бәләкәй авиация күргәҙмәһе уҙа. Уларҙың сиктәрендә түңәрәк өҫтәлдәр үтә. Унда авиация тармағын үҫтереү, һауа судноларының техник ҡоролошо һәм хеҙмәтләндерелеүе, осоуҙарҙы планлаштырыу һәм уларҙың именлеген тәьмин итеү мәсьәләләре тикшерелә. Слетҡа 250-ләгән ҡатнашыусы йыйылды, аэродромға 72 берәмек осоу техникаһы килде.
«Авиаспортты үҫтереүгә, уның киң таралғанлығын арттырыуға ҡағылғанда, тренер кадрҙары, методикалар тураһында, әммә шулай ҙа тәү сиратта был техник спорт төрҙәре өсөн ныҡлы матди база булдырыуҙа етди ярҙам тураһында һүҙ алып барырға кәрәк», — тине Рөстәм Хәмитов.
«Первушино» уҡытыу-методика үҙәгендә пилоттар әҙерләү һәм һатып алынған йәки RV-7 «Cetus» маркалағы үҙебеҙҙең самолеттар иҫәбенә юғары пилотаж буйынса программаны яңыртыуҙы планлаштыралар. Әммә киң таралғанлығы тураһында һүҙ алып барып булмай, сөнки был техника шәхси буласаҡ һәм спорт һөйөүселәр өсөн осоу сәғәте 12-14 мең һумға барып баҫасаҡ.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, дельтапланеризм буйынса ярыштар уҙғарыу өсөн республикала иң популяр урын — Әбйәлил районының Асҡар ауылында тау-саңғы комплексы.
«Бында халыҡ-ара дельтапланеризм һәм парапланеризм үҙәген төҙөргә кәрәк», — тине республика етәксеһе.


text:
Башҡортостан Кинематографсылар союзын Фәрит Ғәбитов етәкләне
ӨФӨ, 2014 йыл, 13 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Фәрит Ғәбитов Башҡортостан Республикаһы Кинематографсылар союзы рәйесе итеп һайланды. Ҡарар БР Кинематографсылар союзының отчет-яңынан һайлау йыйылышында ҡабул ителде. Фәрит Ғәбитов республиканың иң әүҙем кино эшмәкәрҙәренең береһе булараҡ билдәле, етәкселек тәжрибәһенә эйә, шул иҫәптән кинопрокат тармағында ла.
Союз башлығы вазифаһына өс кандидатура күрһәтелә – әле эшләп килгән Айсыуаҡ Йомағолов, кинорежиссер Вилүрә Иҫәндәүләтова һәм Башҡортостан Кинематографсылар Союзының яуаплы секретары Фәрит Ғәбитов.
Кинематографсылар союзының отчет-яңынан һайлау йыйылышы эшендә Рәсәй Кинематографсылар союзының төбәктәр менән эш итеү буйынса бүлек начальнигы Андрей Трещалин һәм БР мәҙәниәт министры урынбаҫары Шамил Абраҡов ҡатнаштылар.
Дүрт йыл эсендә эшләнгән эш тураһында ентекле отчет менән Кинематографсылар союзы рәйесе, кинорежиссер Айсыуаҡ Йомағолов сығыш яһаны. Ул «Башҡортостан» киностудияһы менән бергәләп эшләнгән киносараларҙы: фильмдарҙың презентацияларын, киногастролдәрҙе, республика ҡалаларындағы һәм унан ситтәге ижади осрашыуҙарҙы, анимацияның 100 йыллығына арналған «Родина» кинотеатрындағы «Башҡорт йәнһүрәт-әкиәтен» һәм башҡа ижади проекттарҙы хәтергә алды.
Союз шулай уҡ кино ветерандарына һәм йәш кинематографсыларға матди ярҙам күрһәткән. Ойошма йәмәғәттә айырым урын биләй һәм республика мәҙәниәтен үҫтереүгә һәм милли киноны пропагандалауға үҙ өлөшөн индерә, тип хәбәр итте «Башҡортостан» киностудияһы матбуғат секретары Зөһрә Бураҡаева.
Шамил Абдраҡов башҡорт кинематографына дәүләт ярҙамының әһәмиәтен билдәләне: ул кинопроекттарға республика Президентының гранттары, киностудияның яңы, үҙ бинаһына күсеүе, кино төшөрөү павильонын реконструкциялау һәм «Аҡбуҙат» Халыҡ-ара милли һәм этник кино фестивален уҙғарыу.


text:
Республика ЮХХДИ идаралығы Яңы йыл каникулдарында теркәү-имтихан ҡабул итеү бүлексәләренең эш графигын хәбәр итте Фото: kiarioinfo.ru
Республика ЮХХДИ идаралығы Яңы йыл каникулдарында теркәү-имтихан ҡабул итеү бүлексәләренең эш графигын хәбәр итте
Республика ЮХХДИ идаралығы Яңы йыл каникулдарында теркәү-имтихан ҡабул итеү бүлексәләренең эш графигын хәбәр итте Фото: kiarioinfo.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 29 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан Республикаһы буйынса ЮХХДИ идаралығы теркәү-имтихан ҡабул итеү бүлексәләренең эш графигын хәбәр итте. 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8 ғинуар – ял көндәре.
Йома, 5 ғинуарҙа, бөтә теркәү-имтихан ҡабул итеү бүлексәләре иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 6-ға тиклем эшләй.
Транспорт теркәү һәм водитель таныҡлығын алмаштырыу кеүек дәүләт хеҙмәттәре күрһәтелә. Имтихандар уҙғарылмай.
Документтар киске сәғәт 5-кә ҡәҙәр ҡабул ителә, 6-ға тиклем бирелә.
http://www.bashinform.ru/news/1099351-gibdd-bashkirii-soobshchilo-grafik-raboty-rep-v-novogodnie-kanikuly/


text:
Синоптиктар күҙаллауынса, йәйҙең һуңғы көндәре йылы торасаҡ
Синоптиктар күҙаллауынса, йәйҙең һуңғы көндәре йылы торасаҡ
Шул уҡ ваҡытта республиканы ҡыҫҡа ваҡытлы ямғырҙар көтә.Бөгөн төндә һәм шәмбе яуым-төшөм күләме артыуы ихтимал. Уртаса һауа торошо төндә 8-13, көндөҙ 22-27 градус йылы буласаҡ. Ял көндәрендә бер аҙ һалҡынайта, төндә - 3, көндөҙ 16 градус йылы булыуы ихтимал.
Анна Козаева, баш синоптик: «Аҙна аҙағына ҡарай һалҡынайта. Әммә яуым-төшөм көтөлмәй. Киләһе аҙнала ла ошондай һауа торошо һаҡланыр тип күҙаллайбыҙ, температура 13-18 градустан юғары күтәрелмәҫ тип көтөлә».


text:
Гусев кратеры
{{Геокар|Параметр|0|d=p2234|[[Күләме]||км³|Стиль=4}}
Гусев кратеры — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге импактлы кратеры. Дон һыртында, Каменск-Шахтинский ҡалаһы янында, Северский Донец йылғаһы бассейнында урынлашҡан.
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гусев кратеры Каменский кратерының сателлиты; ике кратер ҙа бер үк ваҡытта төп астероид һәм уның бәләкәй юлдашы ергә төшөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кратерҙың йәше, импактный быяланы даталауға нигеҙләү буйынса, 49 миллион йыл тәшкил итә (эоцен). Каменское ваҡиғаһы һай диңгеҙ бассейнында булған тип фаразлана[1].
Кратерҙың диаметры яҡынса 3 км булып, уның йәше, баһалау буйынса, 49.0 ± 0.2 миллион йыл тәшкил итә. Кратер ер өҫтөндә урынлашҡан.
Үҙенең структураһы буйынса Гусев кратеры ябай структуралы, ул шулай уҡ түңәрәк соҡорҙан ғибәрәт, үлсәме яҡынса 4,5 км х 2,5 км, тәрәнлеге 600 метр. Йыһандан төшөрөлгән фотола кратер һыҙатланмай. Соҡор күмер тоҡомдарында барлыҡҡа килгән һәм үҙәгендә ҡалынлығы яҡынса 360 м булған аллогенный брекчия менән тултырылған. Импактиттың (аллогенный брекчия) тәбиғәткә сыҡҡан ере әҙ, ул Северский Донец йылғаһы үҙәндәрендә һәм уның ҡушылдыҡ йылғалары янында, шулай уҡ Гусев тораҡ пунктының көнбайышында һәм төньяҡ-көнбайышында күҙәтелә.
Был тирәнең ҡатламдарын тикшереү ваҡытында структураһында глубокинская свитаның барлығы билдәләнә, свитаның кратер территорияһындағы һәм уның яҡын-тирәһендәге майҙаны 40х60 км тәшкил итә. Глубокинская свитаның ҡапланыу формаһы күбәләкте хәтерләтә: билатеральный күсәре көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған. Гусев кратеры өҫтөндәге Глубокинская свита ҡатламдарының ҡалынлығы 200—300 м тәшкил итә. Свита тоҡомдары мергель, ҡомло мергель, конус һымаҡ сәсрәгән кратерҙар мишендары тоҡомоноң киҫәктәренән ғибәрәт[2].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Список ударных кратеров России
- Гусев (Каменский район)
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Описание кратера на сайте Лаборатории математических задач геофизики ИВМиМГ Сибирского отделения РАН (архивная копия от 21 февраля 2008 на бывшем сайте Сибирского центра глобальных катастроф при Отделении математических задач геофизики СО РАН)
- ↑ Бадюков Д. Д. (2005) Метеоритные кратеры на территории России.


text:
Ҡотлайбыҙ!
30 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Ҡотлайбыҙ!
Красноусолда ғүмер итеүсе Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Ғәбдрәхим Саттар улы САДИҠОВты 91 йәше тулыуы айҡанлы ҡотлап, хөрмәтле ветеранға ныҡлы һаулыҡ, күңел көрлөгө, яҡындар һөйөүе солғанышында бәхетле ғүмер кисереүен теләйбеҙ.
Эльвира МӨЛӨКОВА,
район ветерандар советы рәйесе.
район ветерандар советы рәйесе.
Хеҙмәтенә күрә - хөрмәте
30 марта 2015 йыл | Уңғандарыбыҙ
Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль район хакимиәтенең Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнделәр:
Килегеҙ һәм көлөгөҙ!
30 марта 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
4 апрелдә 16.00 сәғәттә Район мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙанда Көлкө көнөнә арналған байрам була.
Программала "Атай ҡыҙҙары” КВН командаһы сығышы, художестволы үҙешмәкәрлек сығыштары, флешмоб, бүләктәр отошо һәм "Смайл” нәфис фотография студияһынан бушлай фотосессия.
Сараға балалар һәм өлкәндәр, олатай-өләсәйҙәр – һәммәһе лә саҡырыла. Рәхәтләнеп бер көлөү арыу-талыуҙы бөтөрә, йөрәкте сәләмәт итә, тәнгә көс бирә тип юҡҡа әйтмәгәндәр бит. Килегеҙ һәм онотолмаҫ шат кәйеф алығыҙ!
Программала "Атай ҡыҙҙары” КВН командаһы сығышы, художестволы үҙешмәкәрлек сығыштары, флешмоб, бүләктәр отошо һәм "Смайл” нәфис фотография студияһынан бушлай фотосессия.
Сараға балалар һәм өлкәндәр, олатай-өләсәйҙәр – һәммәһе лә саҡырыла. Рәхәтләнеп бер көлөү арыу-талыуҙы бөтөрә, йөрәкте сәләмәт итә, тәнгә көс бирә тип юҡҡа әйтмәгәндәр бит. Килегеҙ һәм онотолмаҫ шат кәйеф алығыҙ!
Ауылдар таҙа булһын
30 марта 2015 йыл | Урындағы үҙидара
Район хакимиәте башлығы 1 апрелдән 1 июнгә тиклем ауыл биләмәләрен санитар таҙартыу, төҙөкләндереү, йәшелләндереү буйынса экологик өмәләр үткәреү тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
Ҙур юбилейҙар көтә
30 марта 2015 йыл | Урындағы үҙидара
Быйыл августа башҡорт әҙәбиәте классигы, исемен районыбыҙ йөрөткән мәшһүр яҡташыбыҙ Мәжит Ғафуриҙың тыуыуына – 135, Ғафури районы ойошторолоуға 85 йыл тула. Был ҙур юбилейҙарҙы киң билдәләү маҡсатында Ғафури районы муниципаль район хакимиәте ҡарар ҡабул итте.


text:
Гасдрубал Баркид
Гасдрубал йәки Газдрубал (Hasdrubal; б.э.т. 207 йылдың 23 июнендә үлгән) — карфаген полководецы, Икенсе Пуник һуғышында иң мөһим хәрби эштәрҙе башҡарған.Ул Гамилькар Баркидтың икенсе улы булған Уның ағаһы-Ганнибал Баркид.Ағаһы Ганнибал Италияға (б.э.т. 218 йыл) походҡа сыҡҡанда Гасдрубал Испанияла карфаген ғәскәрҙәренең командующийы булған. Шул уҡ йылда римлеләрҙең ғәскәре бер туған Сципиондар етәкселегендә был төбәккә килеп сыҡҡан. Уларға ерле халыҡтарҙың айырым ҡәбиләләре ярҙам иткән. Гасдрубал уларға ҡаршы берсә еңеп, берсә еңелеп һуғышҡан булған. Б.э.т. 216 йылда ул Карфаген дәүләтенең бойороғо буйынса Италияға, ағаһы Ганнибал ғәскәре менән ҡушылырға тип,барырға сыҡҡан., ә Юлға сыҡҡас та Ибер йылғаһы янында тулыһынса тармар ителгән һәм походын туҡтатырға мәжбүр булған.


text:
Колосс Родосский (
Мысырҙа раҫланғас, Родос менән
Б. э. тиклем 305 йылда Бер күҙле Антигондың улы Деметрий Македонский ҡырҡ меңлек ғәскәре менән Родос эргәһенә килә.
Утрауҙағы төп ҡаланы йыл буйы б. э. тиклем 305—304 йй. ҡамауҙа тота. Әммә әллә күпме ҡамау ҡоралдары булып та, сигенергә мәжбүр була.
Родос халҡы Ҡояш аллаһы Гелиосҡа табынған була. Риүәйәттәре буйынса, Гелиос ҡурсалаусы ғына түгел, ә утрауҙы барлыҡҡа килтереүсе лә була. Үҙенә арнап, Ҡояш аллаһы уны үҙ ҡулдары менән диңгеҙ төбөнән алып сыҡҡан. Родос халҡы ятып ҡалған ҡоралдарҙы һата ла, рәхмәт йөҙөнән, ҡурсалаусыһына һәйкәл ҡуйырға була.


text:
Туған тел байрамы
Туған тел байрамы
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт гимназия-интернатында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада башланды. Бөгөн белем усағында башҡорт телен туған тел һәм телде дәүләт теле булараҡ өйрәнеүселәр бәйгеһен асыу тантанаһы үтте.Олимпиадаға республика мәктәптәренән, Ырымбур, Силәбе, Ҡурған өлкәләренән 300-гә яҡын уҡыусы килде. Улар тәүҙә юғары уҡыу йорто студенттары тарафынан әҙерләнгән бай концерт программаһын ҡараны. Әлеге ваҡытта 9-11 синыф уҡыусылары араһында сәмле бәйге бара. Шуны билдәләргә кәрәк, туған тел буйынса олимпиадаға ҡатнашыусылар барыһы ла район-ҡала этабында еңеү яулаусылар. Бөгөн улар инша яҙһа, иртәгә тест һорауҙарына яуап бирәсәк.
Өс көн дауам итәсәк олимпиадала төрлө төбәктәрҙән йыйылған һәләтле балаларҙы шулай уҡ билдәле шәхестәр, шағир-яҙыусылар менән осрашыуҙар көтә. Ойоштороусылар билдәләүенсә, башҡорт теле буйынса бәйге уҡыусыларҙы берләштереү сараһы ла булып тора. Бөгөн шулай уҡ туған телдәр буйынса олимпиада Ҡасим Дәүләткилдиев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернатында ла уҙа. Тулыраҡ «Яңылыҡтарҙың киләһе сығарылыштарында ҡарағыҙ.


text:
Урман зонаһы мәҙәниәт йорттары осрашты
24 февраля 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ошо көндәрҙә Ташлы ауылы мәҙәниәт йортонда урман зонаһы мәҙәниәт йорттары араһында халыҡ араһынан сыҡҡан үҙешмәкәр ҡәләм тирбәтеүсе яҙыусылар менән осрашыу үтте. Был сара Әҙәбиәт йылына бағышлап үткәрелде.
ИСЕМДӘРЕ ҠАЛДЫ ИЛЕНДӘ...
24 февраля 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда 2015 йыл Әҙәбиәт йылы иғлан ителеү менән районыбыҙҙың әле бер, әле икенсе урынында Әҙәбиәт йылын рәсми асыу тантаналары, ижади кисәләр, төрлө бәйгеләр уҙғарылып тора. Йыл эмблемаһын сағылдырған ҙур китап төрлө биләмәләр буйлап сәйәхәт итеп Сәйетбаба яҡтарына ла килеп етте.
Матур үтте был көн
24 февраля 2015 йыл | Йәмғиәт
Гәзитебеҙҙең үткән һанында хәбәр итеүебеҙсә, 14 февралдә район үҙәгендә совет ғәскәрҙәрен Афғанстан еренән сығарыуҙың 26 йыллығына арналған саралар үтте.
Ул ҡайтты
24 февраля 2015 йыл | Хаттар
Хәтер… Ил хәтере, халыҡ хәтере…
Тарихта ил һәм халыҡ хәтеренән мәңге юйылмаҫлыҡ ваҡиғалар була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығы яҡынлашып килһә лә, ул килтергән ҡайғы-хәсрәт, ул һалған яра һәм йәрәхәт күптәрҙең йөрәгендә әле һаман төҙәлмәй, әле лә әрней. Сөнки ул әрнеү быуындан-быуынға күсә килеп, халыҡ хәтерендә мәңгелеккә уйылып ҡала.
Тарихта ил һәм халыҡ хәтеренән мәңге юйылмаҫлыҡ ваҡиғалар була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығы яҡынлашып килһә лә, ул килтергән ҡайғы-хәсрәт, ул һалған яра һәм йәрәхәт күптәрҙең йөрәгендә әле һаман төҙәлмәй, әле лә әрней. Сөнки ул әрнеү быуындан-быуынға күсә килеп, халыҡ хәтерендә мәңгелеккә уйылып ҡала.
Шаяндар һәм тапҡырҙар Еңеүҙе ҙурлай
24 февраля 2015 йыл | Хаттар
Красноусол башҡорт гимназия-интернатында КВН уйыны ярыштары үтте. ЮХХДИ планында ҡаралған "Бала саҡтың хәүефһеҙ юлы” профилактик сара сиктәрендә уҙған был уйындар Бөйөк Ватан һуғышының 70 йыллығына арналды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 354
БАШҠОРТ ВӘКИЛЛЕКТӘРЕ, 1) Бөтә Рәсәй ҮБК Президиумы эргәһендәге БАССР вәкиллеге, БАССР‑ҙың һәм РСФСР-ҙың мәҙәни, иҡт. һәм юридик мөнәсәбәттәрен көйләү маҡсатында булдырылған учреждение. 1919 й. 30 мартында Мәскәүҙә “Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү”гә ярашлы Бөтә Рәсәй ҮБК эргәһендәге АСБР вәкиллеге булараҡ ойошторола; 1920 й. алып РСФСР Милләттәр эштәре б‑са ХК эргәһендәге АСБР вәкиллеге, 1924 й. башлап Бөтә Рәсәй ҮБК Президиумы эргәһендәге БАССР вәкиллеге. 1920 й. эштәр м‑н идара итеү, тәьминәт, мәғлүмәт, автомобиль, дөйөм һәм иҫәп‑финанс бүлектәрен үҙ эсенә ала. Башҡ. респ. тулы хоҡуҡлы вәкилдәре Бөтә Рәсәй ҮБК, ХКС һәм РСФСР ХК ултырыштарында кәңәш биреү хоҡуғына эйә була. РСФСР ЮС‑ы Президиумы ҡарары б‑са Вәкиллек 1938 й. 3 дек. бөтөрөлә, вазифалары СССР ЮС‑ының Милләттәр Советына тапшырыла. Бөтә Рәсәй ҮБК эргәһендәге БАССР вәкилдәре: Ә.И.Бикбауов, Ш.М.Дауытов, Ғ.Ғ.Ҡыуатов, Ш.Ә.Манатов, А.К.Әҙеһәмов һ.б.
2) АСБР‑ҙың Төркөстандағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге, 1921 й. 26 авг. Ташкентта АСБР ҮБК ҡарары б‑са АСБР һәм Төркөстан АССР‑ының мәҙәни, иҡт. һәм юридик мөнәсәбәттәрен көйләү маҡсатында ойошторола. 1922 й. 3 ғин. бөтөрөлә. 3) Ҡара: Башҡортостан Республикаһы вәкиллектәре.
Әҙәб.: Касимов С.Ф. Из истории башкирского представительства в Москве //Исторический опыт развития духовной культуры Башкортостана: тенденции, современность, перспективы. Уфа, 1992.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 378
БӨРӨ ЗАКАЗНИГЫ. 1967 й. һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоол. заказник булараҡ ойошторола. Бөрө ҡ. төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. уң ярында урынлашҡан. Майҙаны 20,6 мең га, терр‑яның 53,3%‑ын урман ҡаплаған. Рельефы һыубаҫар туғайлы, уйһыу, йырындар м‑н йырғыланған. Муйыл, зелпе, мурт эт муйылы, сәтләүек ағасы һ.б. торған йүкә, ҡайын, уҫаҡ һәм имән урмандары, ш. уҡ ҡарағай культуралары таралған. Терр‑яһында БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һары күбәләк сәскәһе үҫә. Аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, аҫ, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, урман эте, һары шәшке, һеләүһен, һуҡыр сысҡан, һыуһар, ябай төлкө, алатуба, ала күгәрсен, ҡашҡабаш, урман күгәрсене, һуйыр, һуна өйрәк һ.б. йәшәй. Заказникта БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән европа шәшкеһе, ҡама, бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, ҡарағанат, үлән тәлмәрйене һ.б. осрай.
Ф.Ф.Абдуллин, Л.А.Едрёнкина
Тәрж. З.Б.Латыпова


text:
Илһам сығанағы – тыуған төйәге
25 августа 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Яҡташыбыҙ, Башҡор-тостандың халыҡ рәссамы, республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Өфө дәүләт сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт факультеты деканы, профессор Рәшит Сәйфетдин улы Зәйнетдиновты белмәгән кеше юҡтыр. Яңы Ҡауарҙы ауылында тыуып үҫкән бөйөк яҡташыбыҙ Рәсәйҙә генә түгел, тотош
донъя кимәлендә танылыу яулаған билдәле шәхес. Уның ижад емештәре – һоҡланғыс картиналары Франция, Англия һәм башҡа күп илдәр күргәҙмәһенә ҡуйылған. Рәшит ағайҙың ҙур оҫталыҡ менән эшләгән һүрәттәрен, ысынлап та, тыныс күңел менән ҡарау мөмкин түгел. Ниндәйҙер серле нур бөркөлөп торғандай уларҙан. Күңел хистәренә, тойғоларға илаһи моң ҡағылып үткәндәй була.
донъя кимәлендә танылыу яулаған билдәле шәхес. Уның ижад емештәре – һоҡланғыс картиналары Франция, Англия һәм башҡа күп илдәр күргәҙмәһенә ҡуйылған. Рәшит ағайҙың ҙур оҫталыҡ менән эшләгән һүрәттәрен, ысынлап та, тыныс күңел менән ҡарау мөмкин түгел. Ниндәйҙер серле нур бөркөлөп торғандай уларҙан. Күңел хистәренә, тойғоларға илаһи моң ҡағылып үткәндәй була.
"Табын"һыҙ йәшәп булмай"
25 августа 2014 йыл | Матбуғат
- Уйламаған ерҙән бүләк алыуы бигерәк тә һөйөнөслө икән. Кеҫә телефоны отҡанымды уҡып белгәс, сикһеҙ шатландым. Телефонлы булдым тип кенә түгел, оло бер әбейҙе иғтибарһыҙ ҡалдырмағандары өсөн һөйөндөм, - тип теҙеп алып китте үҙенә яҙған кеҫә телефонын алырға килгән Фәриҙә апай Ҡолгилдина (һүрәттә). – Гәзитте "Еңербеҙ” сағынан уҡ уҡыйбыҙ инде. "Йондоҙ”ҙо ла ҡалдырманыҡ. "Табын”ға инде ауылда иң беренселәрҙән булып яҙылам…
Ямғырҙар ҡамасаулай
25 августа 2014 йыл | Ауыл хужалығы
Район игенселәре уңыш өсөн ауыр көрәш алып бара. Быйыл игенселәр етди һынау алдында
тора – көн торошо улар файҙаһына түгел. Көн дә тиерлек яуып торған ямғырҙар һөҙөмтәһендә уңыш йыйыу тотҡарлана, ырҙын табаҡтарына еүеш иген килә. Район хакимиәте башлығының ауыл хужалығы буйынса урынбаҫары Флүр Фәрит улы Ибраһимов быйылғы ураҡ барышы һәм киләсәккә бурыстар хаҡында һөйләй. Һүҙ – уға:
тора – көн торошо улар файҙаһына түгел. Көн дә тиерлек яуып торған ямғырҙар һөҙөмтәһендә уңыш йыйыу тотҡарлана, ырҙын табаҡтарына еүеш иген килә. Район хакимиәте башлығының ауыл хужалығы буйынса урынбаҫары Флүр Фәрит улы Ибраһимов быйылғы ураҡ барышы һәм киләсәккә бурыстар хаҡында һөйләй. Һүҙ – уға:
полиция хәбәр итә
25 августа 2014 йыл | ---
Геройҙар ауылында
25 августа 2014 йыл | Йәмғиәт
Ауыл халҡы һәм байрамға ҡайтҡан туғандарҙың олоһо-кесеһе, күрше ауылдарҙан килгән ҡунаҡтар сара үтәһе "Төпкүл” майҙанына дәррәү йыйылды. Көндөң оҙайлы ямғырҙарҙан һуң бер аҙ һалҡынайтып ебәреүе лә һиҙелмәне.
Ана, байрам үтәһе сәхнә лә килешле итеп тейешенсә биҙәлгән, әйҙәп, саҡырып тора. Геройҙарға арнап әҙерләнгән стенд-плакаттар, быуындар сылбыры – нәҫел-нәсәптәр тураһында һөйләгән шәжәрәләр менән бергә ауылдың социаль йәшәйеше, алда торған ҡыҙыу ураҡҡа әҙерлек барышы тураһындағы "Молния”лар күптәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятып, үҙенә йәлеп итеп тора.
Сара мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм "Ҡартаймаҫ күңелдәр” ансамбленең йырлы сәләмдәре, икмәк һәм бауырһаҡ тотоп ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыу менән башланып китте.
Ана, байрам үтәһе сәхнә лә килешле итеп тейешенсә биҙәлгән, әйҙәп, саҡырып тора. Геройҙарға арнап әҙерләнгән стенд-плакаттар, быуындар сылбыры – нәҫел-нәсәптәр тураһында һөйләгән шәжәрәләр менән бергә ауылдың социаль йәшәйеше, алда торған ҡыҙыу ураҡҡа әҙерлек барышы тураһындағы "Молния”лар күптәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятып, үҙенә йәлеп итеп тора.
Сара мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм "Ҡартаймаҫ күңелдәр” ансамбленең йырлы сәләмдәре, икмәк һәм бауырһаҡ тотоп ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыу менән башланып китте.


text:
Миләүшә Годбодь. Шиғри биҙәккә бай монло ижад17.03.2017 08:37
ШИҒРИ БИҘӘККӘ БАЙ МОНЛО ИЖАД
(Творчество, богатое на литературные узоры)
на башкирском языке
Филология фәндәре кандидаты, шағирә Гөлназ Ҡотоеванын әҙәби тәнҡит хаҡында ошондай һүҙҙәре бар: “Тәнҡит һәр шағир эсендә ултыра, әгәр ул үҙенә һәм башҡаларға талапсан булмаһа, үҫмәй. Тәнҡитсе ижадҡа фатиха биреүсе лә ул. Йәштәр менән эшләгәндә тәнҡитсе туҡтауһыҙ эҙләнә һәм үҙе лә үҫә”. Ысынлап та ижадсынын әҫәрҙәре дөрөҫ баһаланырға тейеш, тәнҡит яҙыусынын артабан үҫеүе өсөн бик кәрәк нәмә. Ләкин тәнҡитсе ижадсы йөрәгендәге утты һүндермәҫкә, киреһенсә, дөрләтеп ебәрергә, яҙыусыға дөрөҫ йүнәлеш бирергә тейеш. Шул ваҡытта ғына ул маҡсатына ирешә һәм унын менән ижадсы араһында эшлекле бәйләнеш булдырыла.
Мин үҙемде тәнҡитсе һанамайым, сөнки был яуаплы исемде ныҡ итеп аҡларға кәрәк – ләкин әҙәбиәтте, шиғриәтте, сәнғәтте мөкиббән китеп яратам. Төрлө йылдарҙа байтаҡ башҡорт әҙиптәре, шул иҫәптән Башҡортостандын халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Асанбаев, халыҡ шағирҙары Мостай Кәрим һәм Марат Кәримов, шағирҙар Яҡуп Ҡолмой, Файыҡ Мөхәмәтйәнов, Риф Мифтахов, Рауил Ниғмәтуллин, Фәниә Чанышева, Тамара Ғәниева, Гөлназ Ҡотоева, Нефтекама төбәге шағиры Мәснәүи Зәйнуллин, прозаиктарҙан Марат Муллаҡаев, Орбелий Әхмәтов, Эдуард Байков, билдәле Рәсәй сатиригы, Чехия Республикаһынын рус телле яҙыусылар һәм журналистар союзы рәисе Сергей Левицкий ижады буйынса рус һәм башҡорт телдәрендә рецензиялар һәм тәнҡит мәҡәләләре әҙерләп баҫтырҙым.
Әле уҡыусыларға һәр шиғыры бәғерҙәрҙе өҙөрҙәй монло, ҡаранғыны телерҙәй нурлы таланты менән яҡтыртҡан шағирә Гөлнара Хәлфетдинова ижады буйынса әҙерләнгән мәҡәләмде тәҡдим итәм. Унын уҡыусыларға ла, авторҙын үҙенә лә файҙаһы булырына ышанам.
Автор.
Шиғриәт һүҙе ғәрәп телендә матур, нәфис һүҙ сәнғәте тигәнде анлата. Унын ныҡлығы – хис-тойғолар һәм һүҙ көсөндә. Шиғыр оҫтаһы унда үҙен уратып алған донъяға, йәмғиәткә, тәбиғәткә булған мөнәсәбәтен, ваҡиғалар, күренештәрҙен фәлсәфәүи асылын күреү-анлатыуҙы төп урынға ҡуя ята. Һәм тулҡынландырғыс уй-кисерештәре, йөрәк тибеше аша шул замандын, шул быуындын тын алышын сағылдыра. Быға өҫтәп әгәр шағирҙын күнеле лә, шиғырҙары ла йырлап торһа, ҙур тормоштон бөтә бөйөк гармонияһы – донъяға, тәбиғәткә бәйлелек һәм уға ынтылыу көсө менән әҫәрҙен үҙенә генә хас эске моно ла үрелеп килһә, әҫәрҙен тәьҫир итеү көсө тағы ла көслөрәк була.
Шағир өсөн шиғриәт менән йәшәү – ҙур бәхет ул. Билдәле башҡорт шағиры Муса Ғәли “Шиғриәт – күп монло сәнғәт ул, ә сәнғәт ишектәрен асыу үтә лә яуаплы эш. Шағирлыҡ кешегә тыумыштан бирелә. Ә бына шиғыр тыуыуын мин тәбиғәттен һирәк осрай торған күренештәренә тинләр инем. Сөнки шиғырҙын сере һүҙҙәрҙе теүәл үлсәүҙәргә теҙеп, уларҙы рифмалар менән генә сынлатып ебәреүҙә түгел, ә шағирҙын йөрәгендә ята”, тигән хикмәтле һүҙҙәр әйткән. Тимәк, поэзия ҡыйыуҙар, ҡайнар йөрәклеләр эше, ә талантлы шиғыр ҙур ауырлыҡтар, даими уйланыуҙар, фекерҙәр өҫтөндә өҙлөкһөҙ эшләү нәтижәһендә тыуа. Ысын шағир тормош ниндәй генә булмаһын һәр саҡ үҙе булып ҡала: ауырлыҡтарға бирешмәҫкә, ижадтан айырылмаҫҡа тырыша.
Өҫтә әйтелгән һүҙҙәрҙе йөпләп, балҡар шағиры Ҡайсын Кулиевтын: “Поэзия иҫ киткес һоҡланыуҙарҙан, тетрәнеүҙәрҙән, сикһеҙ тулҡынланыуҙан, йоҡон ҡасып тәрән уйланыуҙарҙан тыуа”, тигән һүҙҙәрен дә килтерер инем. Шағир поэзияны тоя белергә тейеш. Унын оҫталығы тормошто анлай һәм күрә белеүендә күренә. Шағир булырға йыйынған кеше ин башта үҙен тапһын, ижады эш араһындағы кәсеп булмаһын, уға ғүмерен бағышлаһын һәм хеҙмәт итһен. Шул саҡта ғына шиғырҙары көйҙөрөр ҙә, яндырыр ҙа, шатландырыр, ашҡындырыр ҙа.
Миненсә, оло әҙиптәр әйткән был фәһемле һүҙҙәр шағирә Гөлнара Хәлфетдинованын ижадына тап-таман килеп тора. Әгәр ҙә шағирә үҙе үк, ”Күнел тулы хистәремдән ҡара, сәсеп түгер инем, йәл минә. Енел түгел, һағыштарҙан-мондар, мондарымдан минә хәл инә”, тип яҙа икән, тимәк, шиғриәтте яҙмышы иткән. Был юлдарҙа әҙибә шиғриәткә булған һөйөүенбашҡалар тоймаған хис-тойғолар һәм һүҙҙәр аша һынландырырға тырышҡан.
Гөлнара Хәлфетдинованын шиғриәтен байтаҡтан бирле уҡып, күҙәтеп барам. Шөкөр, Интернет тигән техника ҡаҙанышы бар бөгөн – үҙенен сайтына ҡуйған яны шиғырҙарын да уҡыйым. Уҡып ҡына ҡалмайым, һоҡлана! Тик әле мин шағирәнен яны әҫәрҙәре хаҡындағы һүҙҙе ситкәрәк ҡуйып тороп, унын ваҡыт һынауын үткән 2005 йылда нәшер ителгән “Ҡынғыраулы яланда...” исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы хаҡында һөйләмәксемен.
Ыҡсым ғына был китапсыҡҡа 104 шиғыр һыйған, ул өс бүлектән тора. Ләкин эш һанда түгел бит, ә сифатта. Яҙыуҙын хикмәте-нимә яҙыуҙа түгелме ни? Тәүҡарашҡа тәүге йыйынтығына ингән әҫәрҙәре аша лирик героиняны тормош ауырлыҡтарына бирешмәйсә донъянан йәм-тәм табып зауыҡланып ижад итеүсе темпераментлы, ут-йөрәкле, сая шағирә булараҡ ҡабул итәһен. Һәр әҫәренен ҡайнар тойғолар, ҡанатлы фекерҙәр менән нығытылып сағыу эмоциялар, романтик хыял-ынтылыштар, ташҡын хистәр тулҡыныны солғанышында ижад ителгәнен тояһын. Автор донъяны, кешеләрҙе тормоштағыса йәнле, теремек итеп һүрәтләй, уйлағандарын, борсолоуҙарын, теләк-ашҡыныуҙарын хыял менән тултырып анлатырға тырыша. Телден һәм образлылыҡтын ҡәҙерен белә шағирә, үҙенен төп ижад ҡоралы – тел менән бик уйлап эш итә, урынлы ҡулланылған һүҙҙәр ярҙамында әйләнә-тирәләге донъяны, лирик геройынын ҡылыҡтарын йәнле итеп һүрәтләүгә өлгәшә, ритм-интонация яғынан шиғырҙары йырлап тора. Һәр образы хәтерҙә ҡала, былар иһә шағирәнен әҙәби оҫталығына бәйле.
Гөлнара Хәлфетдинованын был йыйынтығына ингән әҫәрҙәрен яҡынса түбәндәгесә төркөмләргә мөмкин: фәлсәфәүи шиғырҙары, тәбиғәт һәм мөхәббәт, ил-йорт, ғүмер асылы һәм тормош, яҙмыш хаҡындағы уйланыуҙары, шағирә-әсә булараҡ ижад ителгән әҫәрҙәре һ.б. Былары, миненсә, ин-индәре. Күренеүсенсә, ул трибун – шағир түгел, ә лирик планда ижад итеүсе шағирә. Ижадындағы төп йүнәлеш – лирика. Мәҫәлән, фәлсәфә, пейзаж, мөхәббәт лирикаһы һ.б. Йәнә лә шуны өҫтәргә кәрәк: ижадында публицистик элементтар ҙа юҡ түгел. Ләкин төрлө йүнәлештә, төрлө темаға ижад ителгән әҫәрҙәрен бер уртаҡ сифат – үтә лә нескә уй-тойғолар, күнел һәм йөрәк хистәре берләштерә. Гөлнаранын лирикаһы нескә һәм сағыу, ә лирик героиняһы шиғри тәбиғәтле, йөрәге, күнеле менән хисле, хыял-фантазияға бай, тәбиғәте менән күркәм һәм бер аҙ шаталағыраҡ, ҡыйыу холоҡло үҙаллы шәхес. Донъяға берсә һоҡланып, берсә һағышланып баға, матурлыҡты анлай, изгелеккә табына, ғәҙелһеҙлеккә һыҙлана, йыйып әйткәндә, күнел һәм зиһен ҡанундарына буйһоноп йәшәй һәм ижад итә. Ихласлыҡ һәм тәбиғилек Гөлнаранын лирикаһында өҫтөнлөк итеүсе сифаттар.
Шиғриәттен нигеҙендә мөхәббәт ята. Шуғамылыр бигрәк тә мөхәббәт темаһына яҙылған шиғырҙары күнел даръяларын сайпылтып-сайҡалтып, тулҡынландырып тора. Шул сәбәпле һүҙемде шағирәнен мөхәббәт шиғырҙарына күсеп дауам итәм.
Гөлнара Хәлфетдинованын лирик героиняһы утты-һыуҙы кискән, сирҡаныс алған, тормоштон асылын анлаған, шәхес булып формалашҡан кеше. Болоҡһоған, йәки шатлыҡлы мәлдәре булһынмы, һөйгәне менән айырылышыу ғазабын да, осрашыу шатлыҡтарын да татығанын, ярһып-шашып һөйә белеүен кисерһенме, йә булмаһа тыны менән тартып алырҙай булып һөйгәнен көтһөнмө, хаталанһынмы, бер ваҡытта ла кешелеклеген ташламай. Мөхәббәттән ваз кисмәй, килеп сыҡҡан хәлдәрҙән ҡотолоу юлдарын эҙләй. “Ҡыҙым бар, ҡыҙғынамдын наҙы бар”, – ти халыҡ. Тәбиғәте менән шар-шаруан кеүек күренһә лә, наҙлы һәм алсаҡ лирик героинянын һөйөү-һыҙланыуҙары, янып-көйөүҙәре барыбер сабыр һәм тыйнаҡ. Әҙәп һаҡлай белә ул, өмөткә урын ҡалдыра. Кәрәк ерҙә уй йома белә.
Бына, мәҫәлән, бер-береһенен йөрәгенә юл табалмайса икеһе ике утрау булып йәшәгән парҙар хаҡында шаиғрә былай тип яҙа:
Йөрәктәрҙе тоташтырған
Ептәрҙе.
Өҙә алмайҙар.
Икәүләшеп бер ағымдын
Ынғайына
Йөҙә алмайҙар.
Тартылалар бер-береһенә,
Тағы ла
Ҡаҡлығып китәләр.
Осрашыуҙар һиркәләнһә
Үҙҙәре
Йотлоғоп көтәләр.
Үле түгел ул мөхәббәт,
Терелмәй ҙә.
Таш сәскә ул,ә нурҙары
Һүрелмәйҙәр (“Таш сәскә”).
Мөхәббәтһеҙ донъянын йәме лә, йәне лә юҡ шул. Шулай ҙа йөрәгендә мөхәббәт тойғоһо дөрләгән саҡтарында ла лирик героиняһы донъянан йәм тапмай болоҡһоп, монайып ултырыуҙы хуп күрмәй. Кәрәк саҡта наҙлана, иркәләнә лә белә:
Ә мин һип-һил көн балаһы,
Тандырса ғына усаҡ,
Осондороп йәшәтергә
Кәрәкме һинен һинен ҡосаҡ?
Күпертһән дә,үлтертһән дә,
Ихтыяр, теләгендә.
Ойоп ҡына бәүеләмен
Әле бер беләгендә (“Бурандарым”).
Гөлнара Хәлфетдинованын мөхәббәт шиғырҙары нурҙан, мондан яралған, аҫыл сифаттары – матурлыҡ, тәбиғилек һәм эскерһеҙлек. Рус шағирәһе Марина Цветаева: “Ваҡыт үтеүҙән шиғыр үҙенән-үҙе яҡшырмай, әммә поэтик натуранын сафлыҡ, эскерһеҙлек, анлайышлылыҡ сифаттары артабан кешенен ғәҙәт-холоҡҡа әүерелә” тигән. Унын был матур һүҙҙәре әҙибәнен аҡыл һәм хистән туҡылған, нурҙан-мондан яралған мөхәббәт шиғырҙарына ҡарата төбәп әйтелгән кеүектәр.
Шағирәнен “Аҡ томандар иле”, “Зәнгәр күлем”, “Ҡайнар сәләм”, “Икеләнеү”, “Күләгән”, “Ғәфү ит, мөхәббәт!”, “Әрнеүле йән монологы”, “Яуапһыҙ мөхәббәт” мөхәббәт темаһына яҙылған шиғырҙары йыйынтыҡтын икенсе бүлегенә урынлаштырылған. Уларҙа автор өгөт-нәсихәткә бирелмәй, бөҙрә һүҙҙәр ҙә эҙләмәй, барыһын да ябай ғына итеп, тормоштағыса һүрәтләгән. Ел-дауыллы, көсөргәнешле хис-тойғолар йомғағынан торған был әҫәрҙәрендә бер ниндәй ҙә яһалмалылыҡ юҡ, теле йәнле, образлы. “Мөхәббәтен артыҡ ышаныслы, һиндәге наҙ, түҙем. Шуларға бер үҙем ҡашҡамын. Ҡалай тыныс был донъялар, тиеп, бәхетемә көйҙөм, һәм янынан һөйҙөм башҡаны (“Үләм дә тереләм”); Һин эҙләгән йырҙы мин юғалттым, дөрөҫө шул. Шуныһы шау-ысын. Берәү йырлар әле минеке тип, отоп алған булһа тауышын (“Үкенес”); Барлыҡҡа мин бармын да ул, бар булырға бар барым, белмәнем шул бар барлыҡты, бушлыҡ килеп арбарын (“Шартлауҙар”); Йәшлек иле йәшәр. Һандуғас та шул уҡ көйөн һуҙып башҡарыр. Тан һыҙыуға аҡ томандар ярып һуҡмаҡтарҙан уҙыр башҡалар” (“Аҡ томандар иле”) тигән юлдарҙа бер-береһен һөйгәндәрҙен мөхәббәттә яуаплы булырға тейешлеге, тоғролоҡҡа саҡырыу, йән һөйгән кешенде һағыныуҙар, йөрәкте һыҙлатҡан үкенестәр, күнелдәрҙе тетрәндерер ярһыу хис-тойғолар – барыһы ла бар. Йәғни шағирә Гөлназ Ҡотоеванын “Сыраҡ” поэмаһында әйтелгәнсә, “Был донъянын асылдары тетрәнеүҙән тора һымаҡ” тигәнсә, барыһы ла бар.
Гөлнара Хәлфетдинованын пейзаж лирикаһы үҙе бер донъя, сафлыҡ һәм гүзәллек иле. Тыуған ерҙән илһам алып тәбиғәт менән бер бөтөн булып йәшәү – әҫәрҙәрендә үҙәк урында тора. Ә тәбиғәт автор өсөн үҙе бер йәнле тормош китабы. Шиғриәтенен матур биҙәктәре шағирәнен тәбиғәт менән бәйләнешенән дә, үҙенен поэтик тәбиғәтенән дә киләлер тим. Тәбиғәттен бит унын драматизм менән тулы үҙ донъяһы бар: йыл миҙгелдәре бер туҡтауһыҙ үҙгәреп тора, унын йәмле мәлдәре лә, ҡайһы саҡта ҡырыҫлыҡтары ла була. Ошо миҙгелдәрҙен үҙенсәлектәрен тасуирлағанда шағирә уларҙын башҡаларға билдәле булмаған яҡтарын күрә, әйтергә теләгәндәрен тәбиғәт күренештәре менән йәнәшә ҡуйып анлата, фекер таба белә. Шулай итеп лирик герой менән тәбиғәт араһында күнел берҙәмлеге хасил була, ә тәбиғәт шағирәнен күнел көҙгөһөнә әйләнә.
Ләкин Гөлнаарнын шиғырҙары тәбиғәткә бәйле булһа ла, саф пейзаж лирикаһына ғына ҡоролмаған. Уларҙын эсендә тәрән фәлсәфә ята. Быларҙы авторҙын кеше күнелендәге төрлө уй-тойғолар һәм кисерештәрҙе тәбиғәт күренештәренә күсереп тасуирлаған “Ер”, “Илһам”, “Ағиҙел зары”, “Ҡынғыраулы ғына яланда”, “Ай тулған төн”, “Ап-аҡ донъя”, “Тәбиғәт” тигән шиғырҙарында күрергә була. Тәбиғәт миҙгелдәре һәм унын матурлығы хаҡында һүҙ алып барғанда автор тәбиғәтте һаҡлау һәм уны киләсәккә алып барып еткереү хаҡында ла уйлана – ә был әҫәрҙен публицистик көсөн арттыра.
Поэзия мондан ярала. Ә йөрәк йылыһы поэзияһын эстән балҡыта, уны сыуаҡ һәм нурлы яһай. Шул саҡта ғына мон һәм нурҙан яралған шиғырҙар ысын гүзәллек донъяһына әйләнә. Шағир Н. Нәжмиҙен: “Шағир йөрәге-шиғриәт ҡоралы ул. Монло скрипка ҡылдары һымаҡ ул һәр ваҡыт көйләп ҡуйылған һымаҡ булһын да, ошо ҡорал заманыбыҙҙын төп көйөн тотоп алһын ине”, тигән фәһемле һүҙҙәре бар. Гөлнаранын яҙмыш, тормош хаҡында уйланыуҙарға ҡоролған “Бары йән генә ҡала”, “Үтеккә үтенес”, “Янылыштым”, “Кейек кеүек”, “Дыуамалым минен”, “Бөжәк-ҡурсаҡ”, “Эскерһеҙлек”, “Ҡара монолог”, “Бәхет ҡошо”, “Ҡурҡам” тигән шиғырҙары әҙәм балаһынын тормоштағы урыны, бурыстары һәм яуаплылығы хаҡында һөйләй, булғанды ҡәҙерләргә, үткәнгә ҡарап һабаҡ алырға, тәбиғәт-әсәне һаҡларға, рәнйетмәҫкә, киләсәк быуындарға ҡалдырырға саҡыра. Шиғырҙағы был төп фекер әҫәрҙен публицистик көсөн арттыра:
Зәнгәр күлем минен, зәнгәр күлем,
Зәнгәр күҙҙәренә ғашиҡмын.
Дауылдарҙа йән өшөткөс инен,
Нинә кисерергә ашыҡтым?
Ҡара болоттарҙы ҡунаҡ итеп,
Ағыу эсеүҙәрен һанмы ни?
Офоҡтарын шуға ҡыҙыл,ҡыҙыл,
Күҙҙәренә һауған ҡанмы ни? (“Зәнгәр күлем”).
Гөлнара Хәлфетдинова ғүмер һәм йәшәү асылы, тормош, ғаилә, ир һәм ҡатын бурыстары, әсә һәм бала мөнәсәбәттәре хаҡындағы ҡарап тороуға ғәҙәти генә күренгән донъяуи темаларға ла ҡыйыу мөрәжәғәт итә. Һәр әҫәрендә фәлсәфәнен урыны түрҙә: шағирә әйтергә теләгән һүҙҙәренә ниндәйҙер бер эске мәғәнә һалып уларҙы өр-яныса балҡыта ебәрә белә, лирик геройы аша үҙ тормош тәжрибәһе менән дә бүлешә. Йәғни В. Г. Белинский һүҙҙәре менән әйткәндә, “кешене мауыҡтырған, шатландырған, тулҡынландырған, монайтҡан, ғазаплаған, йыуатҡан, рухи донъяһынын асылын тәшкил иткән, унын йөрәгенә үтеп инә алған һәр нәмә” унын күнеленә яҡын. Мөхәббәт һәм нәфрәт, шатлыҡ-ҡайғы, табыштар һәм юғалтыуҙар кеүек ҡиммәттәр хаҡында уйланғанда, йәшәү асылы һәм тормошта үҙ урынынды билдәләү, кешелектен киләсәге хаҡында уйланғанда тос фекерҙәр әйтә, хатта ҡайһы саҡта үҙ йәшенән олораҡ һығымталар ҙа яһап ҡуя. Көсөргәнешле кисерештәрҙән торған ошондай шиғырҙары һине уйландыра, битараф ҡалдырмай. Әлбиттә, бер мәҡәләлә генә шағирәнен йөҙҙән ашыу шиғыры хаҡында һөйләп бөтөү мөмкин булмаған хәл, шуға күрә мин миҫалдарҙы күп килтермәйем. Йыйынтыҡтын өсөнсө бүлегенә ингән шиғырҙарҙы ҡыҙыҡһынғандар үҙҙәре табып уҡыр. Ә бына бала һәм әсә темаһына яҡыныраҡ үтеп инмәксемен. Былары йыйынтыҡтын һунғы бүлегенә ингән.
Шағир Яҡуп Ҡолмой балаларҙы “Ғүмер сәскәләре” тип атаған. Гөлнара өсөн әсә күнеле саф шәфҡәт дингеҙе. Балаһы өсөн өҙөлөп тора. “Зомби”, “Әсә”, “Әсәй”, “Атай һүҙе”, “Фәрештә”, “Төҫһөҙ йәнһүрәт” тигән шиғырҙары, мәҫәлән, ана шундайҙар. Уларҙа әҙибә донъяға әсә күҙҙәре менән ҡарай:
Үҙ-үҙемдән ҡотолдомдор, бәлки...
Юғаламын хәҙер баламда...
Ҡынғыраулы ғына юлдарымда,
Ҡынғыраулы ғына яланда...
Былай тип, миненсә, балаһын өҙөлөп һөйгән әсә генә әйтә ала торғандыр.
Һөйөүе ихлас, эскерһеҙ унын лирик героиняһынын. Унын балаһын яратыу хисе шул тиклем ҙур, хатта ихлас мөхәббәте бөтә донъяны яҡтыртырға, бөтә сабыйҙарҙы бәхетле итергә етер ине һымаҡ. Сабыйына булған мөләйем наҙын әҙибә әллә күпме поэтик биҙәктәрҙә балҡыта белә:
Бәләкәс кенә кеше.
Мөхәббәтем емеше.
Үҙ көйөнә бейетеүсе
Хоҙайҙын бер енмеше
Бәләкәс кенә кеше,
Без-без иткән инкешем.
Мон-даръямдын инешеһен,
Тиндәр менән тин кеше (“Бәләкәс кенә бер кеше”.)
Шағирәнен ҡатын-ҡыҙ һәм унын тормошта тотҡан урыны, әсә менән бала, ата-әсә бурыстары, ғаилә һәм яҡындарын хаҡындағы уйланыуҙарға ҡоролған әҫәрҙәрендә ҡаты тормош һынауҙары үткән лирик героинянын әсә булараҡ холоҡ-фиғеле лә асыла. Балаһына енел, рәхәт булһын өсөн сабыйын ҡурсалап ул ниндәй генә ауырлыҡтар күтәрмәй ҙә, ниндәй генә ҡайғы-һағыштар, борсолоуҙар кисермәй! Ә шағирә-әсәләр быларҙы икеләтә кисерә бит. Әсә булараҡ та, шағирә булараҡ та. Гөлнаранын лирик героиняһы ла шулай. Ләкин ул бәхетле, ауырлыҡтарға зарланмай. Йылы поэтик тойғолар менән һүрәтләнгән шундай юлдарҙы уҡығанда үҙен дә һиҙмәҫтән Гөлнаранын үҙенә тиклем ижад иткән Кәтибә Кинйәбулатова, Фәүзиә Рәхимғолова, Гөлфиә Юнысова, Факиһа Туғыҙбаева, Әнисә Таһирова, Танһылыу Ҡарамышева, Рәмзилә Хисаметдинова, Тамара Ғәниева, Йомабикә Ильясова, Гөлназ Ҡотоева, Зөһрә Ҡотлогилдина, Гөлшат Әхмәтҡужиналар лирикаһы традицияһын дауам иткәнен күрәһен. Тик Гөлнаранын үҙ моно, үҙ буяуы бар, башҡалар менән бутап булмай. Унын лирик героиняһы нескә, наҙлы, хәстәрлекле һәм сабыр:
Уйламаған ерҙән уй(ы)лып инден,
Көтмәгәндә килден кәйелеп.
Убып инден, үбеп инден йәнгә,
Төпкөлдәргә тиклем йәйелеп.
Йәйҙәремде һин йәмлерәк иттен,
Көҙҙәремде иттен көлдөрөк.
Күнел ҡылдарымды көйләп ҡуйҙын,
Үҙ көйөнә тура килтереп.
Һинен минә тындай кәрәклеген,
Минен һинә йәндәй кәрәгем.
Гөжләп кенә торған умартанын
Ғаиләбеҙ – бөртөк кәрәҙе.
Урау-урау юлдар аша үтеп,
Килден бит мон беҙҙен йөрәккә.
Мөхәббәттен фәрештәһе ана,
Күмелеп ята ап-ап йүргәккә (“Килде бит мон”).
Иман һүҙе ғәрәп телендә ышаныу, инаныу тигәнде анлата. Иманлы һүҙ-дөрөҫлөктө нығытыу ул. Гөлнара Хәлфетдинованын поэзияһында әшәкелек, бер-беренде һанламау, ихтирамһыҙлыҡ, һатлыҡ йәнлек, ялағайлыҡ, көнсөллөк, ғәҙелһеҙлек кеүек беҙҙе уратып алған йәмһеҙ күренештәрҙе фашлау, бейеклеккә, бөйөклөккә, матурлыҡҡа саҡырыуға әйҙәгән әҫәрҙәр ҙә бар. “Тау билгеһе таш булыр, бай билгеһе аш булыр. Аҙғын илден билгеһе – бер-береһенә хас булыр”, тигән әйтемдә әйтелгәнсә, бөгөнгө ата улды, әсә ҡыҙҙы айырмаған, ололарға, ил һаҡлап яуҙа ятып ҡалған ветерандарға, үҙен үҫтергән ата-әсәһенә хөрмәт юғалған болғауыр заманда әҙәп-әхлаҡ ҡиммәттәренен арзанланыуына ла борсола шағирә. Мәҫәлән, “Ҡәҙер төнө алдынан”, “Берҙәмлек”, “Ҡоралай хәтирәһе” тигән шиғырҙары ана шундайҙарҙан. Рухташ ҡәләмдәштәрен күтәреп яҙған бер шиғырында әҙибә яманлыҡҡа-яһиллыҡҡа булған ҡарашын былай тип белдерә:
Эй, маһирым, ҡанығыр ул хөсөт,
Мөһөр һуғыр, һаһырынды бесеп.
Һәләт алты гәүһәр мәһәрен дә
Йәлләт затлы зәһәр ҡәһәрендә.
Эй, һәләтем һәләк кенә булып,
Осоп китмә мәләк кенә булып.
Замандарҙы яман бутағанда,
Бар өмөтөн имән ботағында.
Иман тамырҙарын ҡанатҡанда
Сусҡа көсө менән сынбарлығын,
Һин йыр сығар һаман, тан атҡанда,
Сәскә ише генә сынларлығын... (“Эй,маһирым”).
Талантлы шағирә Тамара Ғәниеванын: “Милләттен ҙурлығын мәҙәниәт билдәләй. Ә мәҙәниәттен төп күрһәткесе-тел сәнғәте. Ә милләттен ин ҙур ҡиммәте тел һәм рухиәт ул”, тигән ҡанатлы һүҙҙәре бар. Йәмғиәттен йәшәү һәм үҫеү шарты булған телден үҙәген һүҙҙәр тәшкил итә. Ә һүҙ – яҙыусынын төп эш ҡоралы. Төҙөүсе кирбес менән эш итһә, шағирә һүҙ менән эш итә. Был ҡорал яҙыусыға дөрөҫ ҡулланғанда халыҡ күнеленән йыйылған аҫыл һүҙҙәр ярҙамында поэзия тыуҙырырға, һүҙҙәргә йән өрөп саф ынйыларҙан торған шиғри юлдар ҡойорға ярҙам итә.
Ғәҙәттә, шиғыр китабын уҡый башлаһан, ин тәүҙә авторҙын тел-стиль үҙенсәлектәре, һүҙ байлығына иғтибар итәһен. Ә телебеҙ бай беҙҙен, тамырҙары сал тарих төпкөлөндә ята. Туған телебеҙ – башҡорт теле һүрәтләү сараларына бик бай, музыкаль тел. “Әҙәбиәт, шиғриәт кешеләренә һүҙҙәрҙен аҫыл мәғәнәләрен анлап, төшөнөп, һәр һүҙҙе нәҡ үҙ урынында ҡуллана белергә кәрәк. Һүҙ үҙ урынына тура килгәндә генә аҫылташ кеүек үҙенен бөтә нурҙары менән балҡып-нурланып китә. “Әгәр әҙип һүҙҙен мәғәнәһен анламайынса эш итеп уны тегенән, бынан эләктереп алып сит-ят ояға ябып ҡуя икән, ул шыҡһыҙ өйрәк бәпкәһе шикелле, зар илаясаҡ”, тигән тел ғалимы Ғ. Бәширов та. Хаҡ һүҙҙәр. Әгәр, мәҫәлән, әллә күпме варианттары (синонимдары) булған бер матур һүҙен генә алғанда ла күпме әҫәрҙәрҙә ул кәрәгенән артыҡ йәки урынһыҙ ҡулланылып йөрөй! Йәғни мәҡәлдә әйтелгәнсә: “Уйҙын күрке-тел, телден күрке – һүҙ”.
Гөлнара Хәлфетдинованын һүҙлек хазинаһы ғәжәп бай. Әҫәрҙәренен теле анлайышлы, халыҡсан һәм образлы. Унын телмәрендә тамыр, яһалма, ҡушма һүҙҙәр, ҡулланыштан төшөп ҡалғандары һәм яныртып ҡулланыуҙар, ҡапма-ҡаршылыҡ, һүҙ уйнатыу, образлылыҡты арттырыу маҡсатында ҡулланылған эпитеттар, бер нисә күренеште йәнәш ҡуйып һүрәтләүгә нигеҙләнгән йәнәшәлек, шиғыр туҡымаһында унышлы ҡулланылған күп мәғәнәле һүҙҙәр (омонимдар), ҡушма, игеҙәк һәм тапҡыр һүҙҙәр, синонимдар,антонимдар, ялғау менән береккән һүҙҙәр (мәҫәлән, әрһеҙ, үкһеҙ) кеүек һәм башҡа алтын-көмөш һүҙ биҙәктәре бихисап. Шиғырҙын музыкаллеге, мәғәнәүи һәм эмоциональ көсөн арттырыу маҡсатында поэтик ҡабатлауҙарҙы ла урынлы ҡуллана автор, шулай шиғри телмәрен ан-аҡыл яғынан да, хис-тойғолар яғынан да байытып, һүҙҙен утын-ҡуҙын анлап, бәпләп-көйләп ижад итә.
Гөлнара Хәлфетдинова шиғыр төҙөлөшөндә кәрәк булған теҙемдәр, метафоралар, тапҡыр һәм көтөлмәгәнлекте анлатҡан һүҙҙәр, мәҡәл-әйтемдәрҙе, пейзаж, әйбер йәки күренештәрҙен исемен йәки сифатын икенсе төрлө атау өсөн алмаштырып һүрәтләгән перифраз, шиғырҙа ниндәйҙер һүҙгә иғтибарҙы йүнәлтеү өсөн тик үҙенсә генә ҡуйылған тыныш билдәләре йәки поэтик пунктуациялар, эмоционаллекте көсәйтеү өсөн өндәш рәүешендә әйтелгән поэтик һөйләмдәр һәм риторик һорауҙар, лирик шиғырҙарҙағы ҡырҡыу уй-тойғолар һәм борсолоу-ярһыуҙарҙы күрһәтеү өсөн ҡулланылған драматизм элементтарын да белеп файҙалана. Унын әҫәрҙәрендә урын алған ошондай һүҙ биҙәктәрен зауыҡ менән йыйылған ялан сәскәләренән торған матур бер гөлләмәгә сағыштырып булыр ине. Шағирә ябай ғына нәмәләрҙән дә йәшәү шатлығы, тормош йәмен таба, уларҙы поэтиклаштыра белә – ғәҙәти күренештәрҙән тәрән мәғәнә табыу, ябайлыҡтын матурлығын асыу үҙе ошо түгелме ни?
Һүҙҙе автор әҫәрҙәренен тел-стиль үҙенсәлектәренә күсерһәк тә байтаҡ табыштарға юлығаһын: “Барлыҡҡа мин бармын да ул, бар булырға бар барым, белмәнем шул бар барлыҡты бушлыҡ килеп арбарын (“Шартлауҙар”); “Үҙе бәләкәй булһа ла, хәбәрҙәре олонан” (“Йөрәгем сенләгәндә”); Минен һинә артыҡ талабым юҡ, тик түнәрәк булһын арабыҙ. Гел әйтерлек булһын, етәкләшеп, бер-беребеҙгә китеп барабыҙ” (“Бер-беребеҙгә китеп барабыҙ”); Матурла ла күнелден битәрләнгәнен дә, турайт йәнемде өшөп бөгәрләнгәнендә, тик үтекләп ҡуйма сырыштарын мейемден (“Үтеккә бер үтенес”); “Үтә ҡыҙыл тиҙ уна”, “ундыммы мин, тундыммы”, “өлөшөмә төшкән көмөшөм” тигән мәҡәл-әйтемдәр; “Һин яратҡан һүҙбәйләнеш:кәләш-кәләш, йәнкәй-йәнәш. Яҙмышыбыҙ күҙ бәйләне, юлдарыбыҙ йәнәш-йәнәш” (“Йәнкәй-йәнәш”) һ.б. Әлбиттә, бер мәҡәләлә генә шағирәнен тел байлығы хаҡында һөйләп бөтөрөү мөмкин түгел. Шуға тағы ла миҫалдар килтерәйек: “Яҙ тунҡанбаш йөрөгәндә” (“Табандарым эреләнә”) – тунҡанбаш диалект һүҙе; “Йәнкәй-йәнәш”, кәләш-кәләш (“Йәнкәй-йәнәш” – парлы һүҙ), “Биләүенде бутап-бутап” (“Бәхет ҡошо, йәки Кассандра илауы”), “Янғыҙ-арпы” (“Был енләнгән ваҡыт өйөрмәһе”), “Һинән күргән биҙа-ыҙаларҙан... Манлайыма һырҙар һыҙа барһан. Һиҙә барам, һаман биҙә барам” (“Әрнеү, әрем тигәндәрем”) – ҡушма һүҙҙәр; “Бимазанды улай ҡылыҡ итмә, үҙен кит һин, йәме, талаҡ көтмә” (“Әрнеү, әрем тигәндәрем” ) – бимазалау ҡулланыуҙан төшөп ҡалып барған һүҙ; “Йән көйгәндә шәмде тотоп, баҫтырам ҡороғорҙо” (“Шәм янында”), “Һеҙ бит энер, бары энер генә, арзан ейәнкәсе ҡара тандын” (“Энер”), “мөһөр һуғыр наһырынды эсеп” – диалект һүҙҙәре ҡулланыла; “Бер ҡараһан – алданһын, мин һине батырым, тиеп, әйҙә күнел алданһын” (“Алданһын”) – омоним һ.б. Бер һүҙ менән әйткәндә Гөлнаранын монға бай шиғырҙары йырлап-көйләп торғандай, ритм-интонация яғынан да камил.
Башҡорт поэзияһында ин боронғо алымдарҙын береһе ҡабатлауҙы, ғәҙәттә күберәк ҡобайырҙарҙа осратабыҙ: борон сәсәндәр үҙҙәренә оҡшап ҡалған ниндәйҙер фекерҙе иҫтә ҡалдырыу өсөн уны бер аҙ үҙгәртеп ҡат-ҡат ҡабатлар булған. Ләкин айырым һүҙҙәрҙен мәғәнәүи әһәмиәтен арттырыу йәки шиғри ритм өсөн ҡулланылған шиғри телмәргә хас был стилистик алымды шағирҙар ҙа яратып ҡуллана. Ул Гөлнарала ла бар: “Илһөйәрлек – инде мен быуатлап килгән йолаларға таяныу. Аһ, халҡым тип ятып китеүҙәрен, аһ, балам, тип килеп уяныу (“Илһөйәрлек”); “Асылына ҡайтыр шайтандар ҙа, асылына ҡайтыр фәрештәләр (“Иҫке ерҙә”); Нисә тапҡыр инде алдыҡ тәнкә төшә тора минен өлөшкә. Табыш алам, тиеп, табып алдым инде тынысһыҙлыҡ (“Тағы янылыштым”); “Тимер ҡолдар ҡаты ҡулда, биләүенде тишеп инер. Биләүенде бутап-бутап, тәнкәйенде тишеп инер (“Бәхет ҡошо, йәки Кассандра илауы”) һ.б. Лирик геройҙын сараһыҙлығын, тыумаған сабыйҙын бәхетһеҙлеген һәм ғазраилдан ҡасып ҡотола алмаясағын анлатыу өсөн ул хатта “ҡ”, “д” өндәренен унышлы ҡабатлай. Өндәрҙе лә тынлай-тоя белә шағирә. Әйткәндәй, башҡорт шиғриәтендә бөгөн был алымды унышлы ҡулланыусылар араһынан Гөлназ Ҡотоеваны миҫал итеп килтерер инем.
Бер телдә лә артыҡ һүҙҙәр булмай. Уларҙын һәр ҡайһыһы үҙ урынында ҡулланыла. Шағирә тәбиғәттә әйләнә-тирәләге тауыштарға оҡшатып төҙөлгән ауаздар, йәки икенсе төрлө уларҙы һүҙ эйәртемдәре тиҙәр, телден лексик-грамматик мәғәнәһе һәм формаһы, һөйләм ҡулланышы яғынан хәбәрлекте белдереп йөрөгән һүҙҙәрҙе, шиғыр юлы һәм строфаларҙа бер төрлө йәки оҡшаш өндәрҙен ҡабатланып килеүе кеүек алымдарҙы ла, әҙәбиәт ғилемендә шиғри телмәрҙен янғырашлылығын, аһәнлелеген арттырыуға булышлыҡ иткән аллитерация күренешен дә унышлы ҡуллана Гөлнара: “Әфиүндән улар иҫергәнме, әллә баш төҙәтеп ҡырын һалған (“Иҫке ерҙә”); “Уйҙарым ни менән ҡәҙерле? Уйын булыуы менән. Уй-хистәрһеҙ тороуҙары Ҡыйын булыуы менән. Һөйөүем ни менән ҡәҙерле? Һүрәт булыуы менән. Һүрәт кенә булһа ла шул, Терәк булыуы менән (“Йәйғор”) һ.б.
Халыҡ мәҡәлендә “Һүҙ – фекерҙен ҡоралы” тигән әйтем бар. Гөлнара Хәлфетдинова телден асылын, тел һәм уй-фекер, күнел һәм һүҙ, һүҙ һәм унын көсө, һүҙҙе дөрөҫ ҡулланыу кеүек поэзия ҡанундары менән әҙәпле, мәҙәниәтле эш итә. Һөйләмдәре төрлө-төрлө һәм монло унын. Һүҙгә көс-ҡеүәт биреү, уны матурлыҡ өлгөһөнә әйләндереү өсөн шағирә әйберҙәрҙен төрлө төҫөн, сифаттарын билдәләгән эпитеттарҙы, унышлы сағыштырыуҙар, гипербола, антонимдар, нығынған һүҙбәйләнештәр, ҡапма-ҡаршы мәғәнәле һүҙҙәрҙе лә ситкә типмәй. Шиғриәттә йәнләндереп-һынландырып, йәнһеҙ әйбер-предметтарҙы, төрлө күренештәрҙе һәм тәбиғәт миҙгелдәрен тормоштағыса йәнле итеп һүрәтләү оҫталығына ирешеүе енел түгел. Һүҙ биҙәгестәр шағирәгә буш шалтырауыҡ уйынсыҡ түгел, ә әҫәрҙә аҙ һүҙ менән күп мәғәнә анлатыу, йәнле бер картина тыуҙырып образлылыҡҡа ирешеү, лирик геройҙын эске һәм тышҡы сифаттарын асыҡлау өсөн хеҙмәт итә. Лирик героинянын уй-фекере, хистәрен сағылдырған һүҙҙәрҙен һәр береһенен шиғырҙа үҙ урыны, үҙ күркәмлеге бар. Миҫал өсөн “Монға талаҡ” шиғырынан өҙөк алайыҡ:
Бер хәсрәтһеҙ,
Бер хәстәрһеҙ ҡоштар
Һайрауҙарын ғына беләләр.
Бер көнләшкән, бер көйләшкән ҡуштан,
Монлолоҡтан бөтә бәләләр.
Мондарҙын ни – моно сыға ла,
Хаҡы ғына сыҡмай,
Хаҡы юҡ бит.
Ҡәҙер юйғас ҡоно сағыла.
Халҡы ғына сыға,
Ханы юҡ бит.
Вәт,мин илаҡ,
Бер таяныс эҙләп
Күнел сиҙәмдәрен ҡайырған.
Йәтим талаҡ...
Талаҡ әйтеп кенә
Төнөлдөрһән мондан... айырһан...
Кеше-тәбиғәт балаһы. Унын йәне тәбиғәт йөрәге менән бәйле. Шуға әҙәм балаһы ҡайғыһы, шатлығы булһа ла, тәбиғәткә мөрәжәғәт итә, серҙәрен айға, йондоҙҙарға һөйләүсән. Шундай саҡтарҙа шағирәнен лирик героиняһы ла тәбиғәт күренештәренә әллә ниндәй төҫтәр, билдәләр өҫтәп, тәбиғәттәге йәнһеҙ әйберҙәрҙе йәнләндерә башлай. Тасуирлау сараһынын был төрөн яҡшы үҙләштергән әҙибә йәнләндереү алымына шиғыр эстәлеген тәрәнерәк асыу, йәки мөрәжәғәт итә, тик енел-елпе һүҙҙәр ҡулланмай. Бер нисә миҫал ҡарап китәйек:
Ялҡып бөттөм. Күнелемде тойған
Ос(о)рар тип тип өмөтләнеп көттөм.
Бер көн килеп йөрәгемә тулғас
Мин тәгәрәп күккә менеп киттем (“Ғәфү ит һин мине,эй,мөхәббәт”);
Был енләнгән ваҡыт өйөрмәһе,
Аҡ көймәмде күсәренән өҙгәс,
Юл-енгәмдән ялҡып эйәрмәһә,
Юҡ йәйемде кисерһәнә, көҙкәс.
Юртаҡ ялы, ана, офоҡ ялай,
Йәйем хәсрәт тәпәй генә әле.
Уртаҡ юлым, эй, мыуафиҡ былай,
Йәнем хәс тә бәпәй генә, илай (“Был енләнгән ваҡыт өйөрмәһе”);
“Һин йотмаһан,һине йота торған,
Һин йоҡмаһан һинә йоғорлоҡ”,
“Бер-беребеҙгә үлем булһаҡ та беҙ,
Тере етемдәр юҡ далала.
Тере көйөктәр юҡ, бөйөктәр юҡ,
Ҡҡ далала ябай алла ла (“Ҡоралай хәтирәһе”).
Поэтик образлылыҡ өлөгөһө булған “Аҡман-тоҡман” шиғырынан өҙөк килтерәйек:
Шашып-шашып бейей бар тәбиғәт,
Барабаны унын бурандар.
Билдәренән елкәй ҡосаҡлағас,
Тартҡылашҡан була ҡорғандар.
Тәҙ(е)рәһе уны ҡыҙғаныуҙан
Күҙ йәшенә йөҙөн сылата.
Был буранда сатандар ҙа бейей,
Ихлас ҡул сабалар сулаҡтар.
Ҡурҡыуынан ай ҙа ҡарпышлана,
Олоуынан мен-мен торбанын.
Аждаһалар юха булам, тиеп,
Эҙләп йөрөй һунғы ҡорбанын.
Ишек алдарында март ҡоҙалар
Ҡыштын кинйәкәүен дөмбәҫләй.
Иҫе китмәй завод бабай ғына –
Төрөпкәһе һауа төтәҫләй (“Аҡман-тоҡман”).
Һүҙҙен тәьҫир көсөн арттырыу маҡсатында төрлө төшөнсәләрҙе, күренештәрҙе, образдарҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйып һүрәтләү кеүек поэтик биҙәктәр түбәндәге шиғыр куплетында ап-асыҡ күренеп тора:
Шатлыҡтарым ҡайғыралар
Ҡайғыларым үлгәнгә.
Илап тороп таптыралар,
Күмеп ҡайттым Шүлгәнгә.
Ҡайғыларым шатланалар
Шатлыҡтарым үлгәнгә.
Аптыраным ҡайғы-шатлыҡ
Бергәлеген белгәнгә (“Шул минен ҡайғыларым”) һ.б.
Шиғриәттә әҫәрҙен иҫтә ҡалырлыҡ бай йөкмәткеһе булыу өҫтөнә әгәр унын ритм, рифма һөйкөмлөлөгө лә булһа, яны шиғыр тыуған тигән һүҙ. Гөлнара иһә йәштәргә хас ҡыйыулыҡ-дәрт менән ритм – интонация төрлөлөгөнә лә ынтыла, төрлө шиғыр үлсәмдәренә мөрәжәғәт итә. Шиғыр үлсәменен ете, һигеҙ, туғыҙ, ун ижеккә нигеҙләнгәндәрен дә, дүрт, биш ижеклеләрен дә ҡыйыу ҡуллана. Унға туғыҙ ижек менән яҙылған “Ап-аҡ донъя” тигән шиғырынан алынған өҙөккә иғтибар итәйек, мәҫәлән:
Күпме хаталандым һәм алдандым,
Ҡан тамғанды тиеп бал тамды...
Кеше ынғайына янылыштан
Күтәрҙем бит мин дә балтамды.
Фәрештәләр осто микән өркөп,
Яҡынларға ҡабат ҡурҡтылар.
Бер аяулы ғына бала инем,
Ҡурсаҡлыҡты кемдәр ҡырҡтылар?.. (“Ҡынғыраулы ғына яланда”).
Ләкин шиғырҙы рифма-ритм ғына шиғыр яһамай бит, шуға әҙибә сағыштырыу-оҡшатыу кеүек һүҙҙәргә лә мөрәжәғәт итә. Был унын ижадында ин йыш осраған шиғри биҙәктәренен береһелер, моғайын. Ғөмүмән, сағыштырыу поэзияла ин ныҡ ҡулланылған алым, унын үҙ көйө, үҙ законы бар. Шиғриәттә лә, прозала ла ин ныҡ таралған был һүрәтләү сараһынын игеҙендә ике әйбер йәки күренеш араһындағы образлы, күсмә мәғәнәле бәйләнеш ята. Гөлнаранын шиғриәтендә был шиғри биҙәк әйберҙен әллә күпме үҙенсәлеге, матурлығы, ҡупшылығын билдәләй, тормош күренештәрен һүрәтләгәндә ин мөһим фекерҙе әйтеү өсөн хеҙмәт итә. Автор уларҙын ин унышлыларын, поэтик янғырашлыларын, матур эстәлеклеләрен, көндәлек тормошта тәбиғи ҡулланылғандарын һайлап ала. Аҙ һүҙ менән күп мәғәнә анлатырҙайҙарына, әҫәрҙен асылына тура килерҙәйҙәренә мөрәжәғәт итә. Шуға ла улар поэтик образлылыҡтын ерлеге, сығанағы, йәғни поэтик һүрәтләүҙен йәнәшәлек, метафора, гипербола кеүек ҡатмарлы төрҙәре булараҡ ҡабул ителә, мәҫәлән: “Ике бите бер тәнкәнен, беҙ икән дә беҙ икән. Бер-беребеҙ донъяһына сумдыҡ, инде сырмалдыҡ. Был ҡояш беҙҙе йылыта, был төн – беҙҙен сымылдыҡ (“Ысын”); “Офоҡтарын шуға ҡыҙыл, күҙҙәренә һауған ҡанмы ни? (“Зәнгәр күлем”); “Ҡурмағыҙ һеҙ дингеҙ шауҙарынан, һаҡланығыҙ кеше-дейеүҙәрҙән” (“Юҡ, иламай йәндәр...”), “Ике усым йөрәк тапҡырында, йөрәк – һалдат минен. Һинән бит мин күпте һорамайым, бары алдат мине” (“Йөрәк – һалдат минен”); “Пассажирҙар бит беҙ был тормошта, хаҡыбыҙ юҡ бер ҙә туҡтарға” (“Салют”)”; “Көйә күбәләге генә булып төрөндөм дә һоро шәлдәремә, бар донъянан ҡасып ҡатып ҡалдым, инеп ҡурсаҡ-бөжәк хәлдәренә” (“Бөжәк-ҡурсаҡ”); “Йыһандай булыуын да, бер сандай булыуын да ҡалай бәхет – әгәр һин кемгәлер кәрәк икән!” (“Күккә олғашыу”); “Көттөм, көттөм инде, арып бөттөм, юллап ҡына сыҡтым далаға. Тан йөҙөндә йыртҡыс күҙҙәреләй ялтлап ҡына китте ялағай” (“Ҡоралай хәтирәһе”) һ.б.
Ә ниндәй образдар, ниндәй поэтик деталдәр менән эш итә шағирә Гөлнара Хәлфетдинова? Әҙибәнен күнеленә борондан ҡулланылған ай, ҡояш, ҡар бөртөгө, ямғыр, тамсы, ел, төн кеүек традицион образдар яҡын булһа – буран, ҡар яуыу кеүек тәбиғәт күренеше, аҡтамыр, ҡынғырау сәскәһе, былбыл, ҡарға, ҡоралай кеүек ҡоштар-йәнлектәр, сәскәләр, үтек, шәм, тәҙрә ҡорғаны кеүек предметтар – барыһы ла йәнле, ҡәҙерле. Кешеләрҙе, уларҙын ҡылыҡ-холоҡтарын, тормошто һынландырыу өсөн хеҙмәт иткән бындай деталдәр менән бик һаҡ эш итә шағирә, уларға йән өрөп “терелткәндән һун” улар менән серләшә, уй-хистәрен менән уртаҡлаша:
Ҡар күҙҙәре төшә устарыма,
Семәрҙәре һуштан юйырлыҡ.
Ҡарашында ғына боҙ һыуығы,
Семәрләтеп усты уйырлыҡ.
Мәнгелеккә түгел, ваҡытлыса,
Аҡлығына кеше ышана.
Иреһәләр улар төҫһөҙ бит ул,
Йәлләмәй күк, шуға бушана.
Бына бөгөн ҡарҙар булып яуа,
Бик юғары сәнғәт өлгөһө.
Һары ҡояш тетрәп ағарына,
Килмәй унын әле көлгөһө (“Сәнғәт һәм сәнәғәт”) һ.б.
Әгәр шиғырға образлылыҡ, мәғәнә, идеялылыҡ, хис-тойғо йәки эмоционаллек етешмәй икән, шиғыр күренмәй һәм хәтерҙә ҡалмай. Шуға Гөлнара биҙәкле ябай ғына ҡар бөртөгө образы ярҙамында ғына ла, мәҫәлән, һәр кешенен ҡабатланмаҫ булыуы, һоролоҡтан ҡотолоу, бөтә кешене бер сыбыҡтан ҡыумау, ҡайһы берҙә яҡшы иптәш тип иҫәпләгән бәғзе берәүҙәрҙен тыштан ялтырап, эстән ҡалтырап тороуы кеүек күренештәрҙе тасуирлау өсөн ҡуллана, килеп сыҡҡан хәл-ваҡиғаларға үҙ ҡарашын белдерә, уйландыра. Ҡар бөртөгө һине әллә күпме уйҙарға тарыта, уйландыра. Бына ниндәй көскә эйә унын ҡар бөртөгө! Шағирәнен ин һөйкөмлө поэтик табышы ул. Әлбиттә, бер мәҡәләлә генә Гөлнаранын бөтә шиғырҙарына ла туҡталыу мөмкинлеге юҡ, шулай ҙа “Ап-аҡ донъя” тигән шиғырын уҡып үтәйек – авторҙын әйтергә теләгәндәрен анлай-тойоу өсөн шиғырҙы тулыһынса килтермәйенсә булмаҫ:
Битараф һәм монһоу ғына
Ҡарҙар яуа.
Талғынлығы, тыныслығы
Йәнгә дауа.
Ҡар биҙәге ҡабатланмай
Тиһәләр ҙә.
Бер иш кеүек беҙ йәшәгән
Тирәләрҙә.
Ап-аҡ донъя. Ҡар ниндәй һун?
Мамыҡ һәм тун.
Мин дә һинә ҡар бөртөгө
Һымаҡ? Кем һун?
Минен дә бит үҙ биҙәгем,
Үҙ көйөм бар.
Беләм, һине күмеп киткән
Бер өйөм ҡар.
Араһында мин дә төҫһөҙ
Төймә инде.
Тик усына ала күрмә,
Теймә инде.
Иреп тамсыға әйләнһәм,
Танымаҫһын.
Мин бүтәндәр һымаҡ булһам,
Табынмаҫһын.
Тамсы йәне әллә нисә,
Игеҙәкле.
Күрмәһәм дә семәремде,
Мин биҙәкле.
Халыҡ: “Бер һүҙҙә мен биҙәк”, ти. Һүҙҙен эске мәғәнәһе, образлылыҡтын нигеҙе һәм унын эстетик ҡеүәте стилистик маҡсатта дөрөҫ ҡулланылғанда ул ниндәйҙер яны сифаттар менән байып, үҫеп китә. Миҫалға “Көнсөллөк тигән ҡурсаҡ” тигән шиғырҙа шағирәнен “ҡара” һүҙен төрлө мәғәнәлә уйнатып бер һүҙ-детал аша кеше күнеленен эсенә үтеп инә алыуына иғтибар итәйек. Әҫәрҙә яҡшылыҡ менән яманлыҡ, кешелелек һәм кешеһеҙлек, шәфҡәтлелек һәм шәфҡәтһеҙлек, тәрбиәлелек һәм тәрбиәһеҙлек кеүек төшөнсәләргә баҫым яһала, көтөлмәгән һығымталар яһала:
Ҡара уйын. Ҡара, йыуан!
Ҡурҡытманымы?
Ҡара, уйым, ҡарайыуым
Ҡырҡ отманымы?
Үҙем үҙемде кимергән
Аяуһыҙ ҡурҡаҡ.
Ан-тон нисбәтен емергән
Аяҡһыҙ ҡурсаҡ (“Көнсөллөк тигән ҡурсаҡ”).
Әгәр телдә һәр төшөнсәгә бер генә һүҙ булһа, һәр һүҙ бер генә мәғәнәлә бирелһә, телгә бик күп һүҙҙәр кәрәк булыр ине. Бәхеткә ҡаршы, һүҙҙәр күп мәғәнәле. Ләкин бер генә мәғәнә лә осраҡлы бирелмәй, улар һөйләм эсендә үҙ-ара бәйләнеп киләләр. Ләкин мәғәнәләре бер-береһенән айырыла башлаһа, шағирә аптырап ҡалмай – айырым һүҙ таба һала. Шулай, оҫта ювелир төҫлө, шағирә тел биҙәктәре менән оҫта эш итә, һүҙҙе дөрөҫ файҙалана-ҡуллана, уларҙы образлы фекерләү өсөн хеҙмәт иттерә белә. Был осраҡта әҙибәнен интеллекты һәм ижади талантын күрмәү мөмкин түгел.
Поэзияла элек-электән шиғыр яҙыусылар күп булһа ла, ысын шағирҙар һирәк булған. Рифма-ритмды тойоу ғына кешене шағир итмәй, шағир булып тыуалар. Шиғри оҫталыҡ иһә шағирҙын тырышлығына бәйле. Йәғни Владимир Маяковский һүҙҙәре менән әйткәндә: “Бер алтын һүҙ табыу өсөн менләгән көрәк тау-таш аҡтарырға кәрәк”. Миненсә, шиғриәттә үҙен асҡан, үҙ стихияһынын һүҙ асҡысын тапҡан шағир ғына был бөйөк исемгә дәғүә итә ала. Алда һөйләнгәндәрҙен барыһы ла шуны раҫлай – дәлилләй. Поэзиянын хис, хыял ҡанатында яралауы хаҡында Эрнест Хемигуэйҙын да: “Шағирлыҡ – тәбиғи һәләт ул. Әҙәби ижад ни тиклем ауыр һәм ғазаплы булмаһын, яҙыусы өсөн ул ҙур ҡәнәғәтлек һәм күнел байрамы алып килә. Ижад – минен өсөн байрам”, тигән фәһемле һүҙҙәре бар. Ошоға ауаздаш фекерҙе Гөлнара Хәлфетдинованын “Йөрәгемден осҡан минуты” тигән шиғырында ла тойорға мөмкин:
Кем әле ул минен Салауатым,
Хыял, уймы, әллә уйынмы?
Әй, арманһыҙ анау ҡояш килеп
Йәйғоромдо тағы юйһынмы?
Салауатым-тик сынъяһау хыял,
Юғарыла йөрөр юлдары.
Ирендәрем ҡыбыр-ҡыбыр килә,
Күккә күтәрелә ҡулдарым.
Кем әле ул минен Салауатым,
Йөрәгемден осҡан минуты.
Үҙәктәрем, аһ, өҙөлөп бара,
Йылы эҙләп ҡосҡанмын утты.
Йыйып әйткәндә, Гөлнара Хәлфетдинова башҡорт шиғриәтендә күптән үҙ поэтик йөҙө, әйтер һүҙе, үҙ һуҡмағы булған өлгөрөп еткән шағирә. Әҙерҙе ҡабатлауҙан яны мон яралмай – ижадта ул башҡаларҙы ҡабатламай, кешегә эйәрмәй, кеше йырын дауам итмәй. Ә замандаштары, быуындаштары араһында юғалып ҡалмау, үҙ тауышын ишеттереү өсөн арымай-талмай эшләй, үҙ поэтик тауышын баҙыҡландыра. Әҫәрҙәренен художество ҡиммәте, биҙәк-нурҙары, затлы-зауыҡлы поэтик үҙенсәлектәре өҫтөндә эшләй, камиллаштыра. Унын ижадында Бабич рухы, Рәми уйланыуҙары, Бикбайҙар, Ниғмәтиҙәрҙен тормошто күнел күҙенән үткәреү, Игебай, Ҡолмойҙарҙын ихласлығы, Фәниә, Әнисә алсаҡлығы, Рауил Бикбай ижадына хас гражданлыҡ тойғолары ла сағыла. Шиғырҙарынын тормош асылы, йәшәү мәғәнәһе хаҡында иҫкәртеүе уйландыра-һиҫкәндерә, монһоҙ ҡалдырмай. Минен бер ваҡытта ла әҙибәнен ижадта торғонлоҡ кисергәнен, зарланып ултырғанын күргәнем булманы. Ижади әүҙемлеге һоҡландырғыс: тағы ла бер китаплыҡ өр-яны әҫәрҙәре күптән әҙер унын, йыйынтыҡтары йышыраҡ сыҡһын да, башҡорт шиғриәте хазинаһын байытһын ине.
Заман һулышын һиҙгер тойған, ин мөһиме мәнгелек алдында кеше ғүмеренен бары тик бер миҙгел генә икәнен анлап ижад иткән шағирәләр көн дә тыуып тормай. Ихлас, алсаҡ, матур йөрәкле әҙибәләр кәрәк беҙгә, уларҙы һаҡларға, яҡларға кәрәк. Бөгөнгө болғауыр заманда ихласлыҡ, ярҙамсыллыҡ, туғанлыҡ бәйләнештәре юҡҡа сыға, көнсөллөк, берәүҙен үҫкәненә ҡара көйгән, алға сыҡҡанына таяҡ тыҡҡан тар күнеллеләр күпләп үрсегән заманда ысын ижадсыларҙын ҡанаттыр һынмаһын-ҡайырылмаһын ине. Хәйер минен әйтергә теләгәндәремде Гөлнара Хәлфетдингованын “Көйөнөс” исемле шиғыры яҡшыраҡ анлатыр кеүек:
Эскерһеҙме һин, ҡояшым,
Эскерһеҙме һин айым.
Эскерһеҙме мөхәббәтен,
Йәрем, һинән һорайым.
Бүтәндәр мине ишетмәй,
Үҙ-үҙемдән һорайым.
Эскерһеҙме эске моном,
Эскерһеҙме ҡурайым?
Эскерһеҙме болоҡһоуҙар,
Эскерһеҙме һөйөнөс?
Ә яуаптар ихласмы һун?
Белеп булмай, көйөнөс.
Әле мин Гөлнара Хәлфетдинованын ҡәҙерленән-ҡәҙерле тәүге балаһы “Ҡынғыраулы ғына яланда...” шиғри йыйынтығы буйынса ғына һүҙ алып барҙым, әгәр шағирәнен унан һун яҙылған әҫәрҙәре хаҡында һөйләй китһән, тотош бер кандидатлыҡ диссертацияһы яҙырға мөмкин булыр ине. Әҙибәнен ижад потенциалы ҙур, иманым камил: ул киләсәктә башҡорт шиғриәтенен бәҫен күтәрерлек заман һулышын сағылдырған өр-яны әҫәрҙәр, поэмалар ижад итер, балалар өсөн дә яҙыр, публицистиканы ла үҙ итер, тигән теләктә ҡалайыҡ.
Шиғырҙарын да, үҙен дә эскерһеҙ, ихлас, һылыу. Ихласлығына һоҡланам, шиғырҙарындан һөйөн! Бәхетле ижади яҙмыш насип булһын һинә – фатихам шул.
Миләүшә Годбодь (Ҡолмөхәмәтова), Чехия.
© Миляуша Годбодь (Кульмухаметова), текст, 2017
© Книжный ларёк, публикация, 2017
Теги:
—————


text:
Фото:
«Ирәндек моңдары-2010» конкурсында ҡатнашыуға 110 кеше заявка биргән
Фото:
Бөгөнгө көндә башҡорт йырын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары-2010» төбәк-ара конкурсында ҡатнашыуға Башҡортостан һәм Татарстандан, Ҡурған һәм Силәбе өлкәләренән 110 кеше заявка биргән. Был турала «Башинформ» агентлығына сараның кураторы — Республика халыҡ ижады үҙәге бүлеге начальнигы Эльвира Әхмәтйәнова хәбәр итте.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, X «Ирәндек моңдары-2010» юбилей конкурсы Сибай ҡалаһында 27-29 майҙа үтәсәк. Унда 35 йәшкә тиклемге һәүәҫкәр һәм профессиональ башҡарыусылар ҡатнаша ала.
Эльвира Искәндәр ҡыҙы әйтеүенсә, конкурсанттарҙы тыңлап ҡарау Сибай «Сулпан» башҡорт балалар театрында һәм Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театрында 27, 28 майҙа үтәсәк. «Ирәндек моңдары-2010» лауреаттарының гала-концерты 29 майға билдәләнгән. Ул Сибай дәүләт филармонияһы сәхнәһендә ойошторола.
Юбилейлы конкурстың жюри составына фольклорсы-ғалимдар, Башҡортостандың билдәле мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм сәнғәт оҫталары индерелгән. Улар иҫәбендә Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрзәнә Сәғитова, РФ һәм БР-ҙың халыҡ артисы Флүрә Килдейәрова, РФ һәм БР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре Әхмәт Сөләймәнов, БАССР-ҙың аҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Розалия Солтангәрәева, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының башҡорт музыкаһы факультеты деканы Айрат Ҡобағошов һәм башҡалар бар.
Конкурс саралары программаһында ғалим-фольклорсылар һәм арҙаҡлы халыҡ йырсылары менән осрашыуҙар ҡаралған. Башҡорт вокалы буйынса ижади лаборатория ла ойоштороласаҡ.
Конкурсты Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте һәм «Урал аръяғы» ассоциацияһы ойоштора.


text:
Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты делегацияһы ТӨРКСОЙ-ҙың штаб-фатирында булды
Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты делегацияһы Төркиә Республикаһында булып ҡайтты. Делегация составына Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесенең ярҙамсыһы Рөстәм Шәрәфетдинов, Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете имам-хатибы Вәсил Тимерғәлиев һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты Советы ағзаһы Әнғәметдин Афзалов инде. Рәсәйҙең дини хеҙмәткәрҙәре Төркиәнең дәүләт, йәмәғәт, дини эшмәкәрҙәре, ғалимдары һәм студенттары менән осрашты.
Өфөнән килгән ҡунаҡтар Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһының (ТӨРКСОЙ) штаб-фатирында булды. Осрашыуҙа ТӨРКСОЙ-ҙың генераль секретары урынбаҫары Фырат Пурташ, Төрки халыҡтары интеллигенцияһы ойошмаһының генераль директоры Мехмет Мемиш, Төркиәнең Инженерҙар һәм архитекторҙар союзы директоры Ильяс Демирджи, ТӨРКСОЙ ағзаһы илдәренән вәкилдәр, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы вәкиле Әхәт Сәлихов ҡатнашты.
Фырат Пурташ, уҙған 2010 йыл ТӨРКСОЙ менән Әхмәтзәки Вәлиди йылы тип иғлан ителгәйне, ошоға бәйле Башҡортостан Республикаһына арналған бихисап мәҙәни саралар үткәрелде, тип билдәләне. Ә Тәлғәт Тажетдин Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты эшмәкәрлегенең бар донъя халыҡтары араһындағы дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелеүен һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Анкарала Рәсәй дин әһелдәре йәнә Төркиәнең Дини эштәр буйынса фонды башлығы Мехмет Гермез һәм Төркиә Республикаһының мәғариф министры Нимет Чубукчу менән осрашты.


text:
Фото:
25 августа Өфөлә ИКЕА гипермаркеты асыласаҡ
Фото:
Бер аҙнанан, 25 августа, ИКЕА гипермаркеты асыласаҡ. Элекке рус йолаһы буйынса ишек аша тәүҙә бесәй үтәсәк. Соната Грэй исемле дүрт айлыҡ бесәйҙе кисә ғаилә сауҙа үҙәген асыуға ҡарата үткәрелгән матбуғат конференцияһында журналистар билдәләне. Ә унан алда, 21 июлдән 10 авгусҡа ҡәҙәр, ИКЕА-Өфө сайтында онлайн-тауыш биреү булған.
Журналистар өй һәм ғаилә өсөн бай тауарҙар ассортименты тәҡдим ителгән магазин буйлап экскурсияла ҡатнашты. Бында ҡунаҡ, балалар, йоҡо, аш-һыу бүлмәләре өсөн интерьер өлгөләре тәҡдим ителә.
Магазиндың матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, ИКЕА компаниялар төркөмө 60 йылдан ашыу инде үҙҙәренең дизайны буйынса йорт йыһаздары эшләй. Рәсәйҙә ИКЕА гипермаркеттары МЕГА сауҙа үҙәктәре составында асыла. Бөгөн Рәсәйҙең эре ҡалаларында бындай 12 комплекс эшләй.
Республика Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашлығы һәм уның компания етәкселеге менән һөйләшеүҙәр үткәреүе арҡаһында Өфөлә, ниһайәт, ИКЕА гипермаркеты асыла. Төрлө техник сәбәптәр арҡылы магазинды асыу көнө бер нисә тапҡыр күсерелде, һәм бына оҙаҡламай республика халҡы көтөп алған сара буласаҡ.
Өфөнөң ИКЕА магазинында 240 эш урыны булдырылған, бында күпселеге йәштәр эшләй. Компания менеджменты һүҙҙәренә ҡарағанда, артабан үҫер өсөн уларҙың бөтә мөмкинлектәре лә бар.
Өфөлә ИКЕА гипермаркетын асыу тантанаһына Башҡортостан Республикаһының һәм Өфөнөң рәсми кешеләре, Швецияның Рәсәйҙәге илселеге вәкилдәре саҡырылған.


text:
Өфөлә мосолман ЗАГС-ы асыла
Өфөлә ҡалала ғына түгел, бөтөн Башҡортостанда беренсе тапҡыр никах йорто асыласаҡ. Унда мосолмандар Ислам ҡанундары буйынса һәм Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы никахын теркәй аласаҡ.
Никах йортон 30 августа Ураҙа байрамына асыу планлаштырыла. Ул Сипайлово биҫтәһенең Ю.Гагарин урамындағы Хәмзә мәсетендә урынлашасаҡ. Был мәсет бинаһы ун йыл дауамында күтәрелеп, 2006 йылда меценат Хәмзә Ғәлләмов етәкселегендәге хәйриә фонды средстволарына төҙөлөп бөттө.
Никах йорто 50-гә яҡын кешене һыйҙыра ала. Күҙалланыуынса, ул никахлашыу йолаһын атҡарыуға ғына түгел, дәрестәр үткәреү өсөн дә файҙаланыласаҡ.


text:
Фото:
Өфөлә Башҡортостан парламентының 47-се ултырышы үтә
Фото:
Өфөлә Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 47-се ултырышы үтә.
Тикшереү өсөн республиканың 25-кә яҡын закон проекты көн тәртибенә индерелгән. Уларҙың күбеһен федераль ҡануниәткә ярашлы хәлгә килтерергә кәрәк.
Унға яҡын документ өсөнсө уҡыуҙа ҡарауға тәҡдим ителә. Улар араһында — «Норматив хоҡуҡи акттар тураһында», «Йәнлектәр донъяһы тураһында» һәм «Башҡортостан Республикаһында ерләү һәм ерләү эштәре тураһында»ғы БР Закондарына төҙәтмәләр.
Ундан ашыу закон проектын Дәүләт Йыйылышы депутаттары беренсе уҡыуҙа ҡараясаҡ. Закон сығарыусылар Башҡортостандың Экология кодексына, шулай уҡ етем балаларға бушлай хоҡуҡи ярҙам алыуға хоҡуҡ бирәсәк законға төҙәтмәләр индерергә ниәтләй.
Бынан тыш парламентарийҙар Йәштәр йәмәғәт палатаһы Положениеһына үҙгәрештәр индерергә планлаштыра. Улар палата ағзаларының йәш цензына ҡағыла.
Дәүләт Йыйылышы ултырышында йәнә «2011 йылда Башҡортостан закондарының торошо тураһында»ғы доклад тәҡдим ителәсәк. Шулай уҡ депутаттарға республиканың дүрт суд участкаһының мировой судьяларын һайларға тура киләсәк.