text:
Көйгәнәк
Көйгәнәк, торомбай (урыҫ. Лугово́й лу́нь, лат. Circus pygargus) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған, күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош. Киң таралған күсмә ҡош, тропик Азияла һәм Сахаранан көньяҡтараҡ Африкала ҡышлай. Оя ҡороу өсөн дымлы ландшафты — йылға үҙәндәрен, һаҙлы урындарҙы, бейек үләнле болондарҙы, күл буйҙарын һайлай. Ҙур булмаған кимереүселәргә, кәҫәрткеләргә, ваҡ ҡоштарға һунар итә.
Башҡорт һөйләштәрендә баҫыу көйгәнәге, һаҙ көйгәнәге, ялан көйгәнәге, бейеүсе көйгәнәк тигән вариаттары осрай.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо — 41-52 см, ҡанат йәйеме — 97-120 см.
Ҡанаттарын йәйеп осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Ата ҡоштоң ҡанат остары ҡара, түбәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Арҡаһы ерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ, уҡ башағына оҡшаған ҡара таптар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән, кәүҙәләренең аҫ яғы буй-буй өҙөк һыҙыҡлы. Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли».


c: text/html

text:
Аруба
Ару́ба (нидерл. һәм папьям. Aruba) — Кариб диңгеҙенең көньяғында Венесуэла ярҙары янында үҙидараһы булған дәүләт төҙөлөшлө утрау.Кесе Антил утрауҙарының иң көнсығышта урынлашҡаны. Нидерландтар Короллеге федерацияһы составындағы субъект. Ҡоро ер майҙаны — 193 км². Халҡы — 103 065 человек (2009). Баш ҡалаһы — Ораньестад ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Климат[үҙгәртергә]
Аруба климаты — ҡоро тропик климат. Уртаса йыллыҡ температура 28 °C һәм йыл әйләнәһенә үҙгәрмәй тиерлек.[2] Тәүлек температура амплитудаһы, шулай уҡ 4 °C-тан артмай. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 432 мм, күп өлөшө октябрь һәм ноябрь айҙарында ҡойма ямғырҙар булып яуа.[3] Аруба тропик циклондар юлынан көньяҡтараҡ урынлашҡан, шуға күрә циклондар утрау иҡтисанына һирәк зыян уилтерә.[2]
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Яуым-төшөм кимәле бик түбән булыуға арамаҫтан утрау флораһы бик бай. Утрауҙа иң таралған үҫемлек — диви-диви ағасы. Шулай уҡ кактустар киң тралған. Шулай уҡ Алоэ үҫә, тик хәҙер XX быуат башындағы кеүек киң таралмаған. Көньяҡ яр буйлап плюмерия, гибискус, бугенвилия, деллоникс царский, олеандр, кокосовая пальма, папайя, манго, лимон, миндаль һәм башҡа үҫемлектәр үҫә[4].
Аруба утрауында хайуандар юҡ, әммә кәҫәрткеләрҙең 8 төрө осрай — 3 төр тейид (Teiidae) һәм 5 төр геккон (Gekkonidae), йыландарҙың ике төрө — каскавелла, йәки шаңғырауыҡ йыландар (Crotalus durissus) һәм аруба бесәй күҙле йыландар (Leptodeira bakeri), яр буйы һыуҙарында бисса (Eretmochelys imbricata) ташбаҡалары тереклек итә[5].
Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка араһындағы миграция осоронда тиҫтәләгән ҡоштар туҡталып китә. Улар араһында сарҡылдаҡтар, селәндәр, берғаҙандар, аҡсарлаҡтар, бакландар бар. Яр буйҙарындағы һыуҙарҙа диңгеҙ алабуғаһы, балыҡ-попугай, диңгеҙ фәрштәһе, йыланбалыҡ, манта, лобстерҙар тереклек итә.[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Aruba from the CIA World Factbook
- ↑ 2,0 2,1 Aruba Weather (en). Visitaruba.com. 17 сентябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Aruba (en). Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia. 6 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 Aruba Flora and Fauna (en). Aruba-travelguide.com. 6 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Reptile Database
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аруба хөкүмәте Ҡалып:Ref-nl
- Центральное бюро статистики Арубы (инг.)
- Аруба утрауы. Белешмә (урыҫ.)
- Арубаның рәсми турист сайты (инг.) Ҡалып:Ref-nl (исп.)
- Historia di Aruba (инг.) Ҡалып:Ref-nl Ҡалып:Ref-pap
Ҡалып:Нидерландтарҙыә Кариб диңгеҙендәге биләмәләре Ҡалып:Төньяҡ Америка Ҡалып:Кариб диңгеҙе янындағы илдәр Ҡалып:Вест-Индия Ҡалып:КАРИКОМ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
3 апрель
3 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 93-се (кәбисә йылында 94) көнө. Йыл аҙағына тиклем 272 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Гвинея — Икенсе Республика иғлан итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1502 — Христофор Колумб етәкселегендә дүртенсе экспедиция башлана.
- 1879 — София Болгарияның башҡалаһы тип иғлан ителә.
- 1966 — Луна-10 совет автоматак станцияһы Ай тирәләй орбитағв сыҡты.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1930 — Гельмут Коль, 1982—1990 йылдарҙа ГФР федераль канцлеры, 1990-1998 йылдарҙа берләшкән Германия канцлеры.


text:
Анна Иоанновна
А́нна Иоа́нновна (А́нна Ива́новна) — Романовтар династияһынан Рәсәй императрицаһы. Батша Иван V-нең (Петр I-нең ҡустыһы һәм хакимдашы) Прасковья Фёдоровнанан тыуған ҡыҙы.
1710 йылда Курляндия герцогы Фридрих Вильгельмға кейәүгә бирелә; 4 айҙан тол ҡалып, Курляндияла ҡала. Петр II үлгәндән һуң, 1730 йылда Юғары йәшерен совет уны Рәсәй тәхетенә вәкәлләттәре сикләнгән монарх итеп саҡыра. Әммә ул Юғары советы таратып бөтә власты үҙ ҡулына ала.
Уның хаким иткән йылдары тарихҡа һөйәре (фаворит) Бирон исеменән бироновщина булып кереп ҡала.
Тәхеткә ултырыуына тиклем[үҙгәртергә]
1682 йылдан Рәсәй тәхетендә бер туғандар Пётр I һәм Иван V батшалыҡ итә. 1684 йылда Иван (Иоанн) Прасковья Фёдоровнаға өйләнә, һәм уларҙың 5 ҡыҙы тыуа. Уртансы ҡыҙҙары Анна 1693 йылда тыуа.
1710 йылда Пётр I Балтик буйында Рәсәй йоғонтоһон көсәйтеү өсөн Аннаны Курляндия герцогы Фридрих-Вильгельмға кейәүгә бирә. Никах 31 октябрҙа Петербургта үтә. Бынан һуң яңы өйләнешеүселәр ваҡытын мәжллестәрҙә үткәрә. 1711 йылда үҙ биләмәлеренә ҡайтышлай Фридрих-Вильгельм, мәжллестә саманан артыҡ эсеүҙән вафат була.
Петр I талабы буйынса Анна Латвияның көнсығышындағы Митав ҡалаһында йәшәй. Биләмә менән Рәсәй вәкиле, Аннаның һөйәре П. М. Бестужев-Рюмин идара итә. Анна граф Моричҡа кейәүгә сығырға ризалығын бирә. Шул ваҡыт Аннаның тормошона 28 йәшлек дворян Эрнест-Иоганн Бюрен килеп керә һәм тормошоноң һуңғы көндәренә тиклем ҙур йоғонто яһай.
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә]
1730 йылдың 19 ғинуарында Петр II үлгәс, Юғары йәшерен совет Рәсәйҙең киләсәге тураһында кәңәшләшә башлай. Мәсьәлә еңелдән булмай — Романовтар династияһында ир тоҡомонан вариҫтар ҡалмай.
Ҡатын-ҡыҙ тоҡомонан бер нисә кандидатураны ҡарағас, совет 19 йыл Курляндияла йәшәгән Анна Иоанновнала туҡтала. Аннаның Рәсәйҙә фавориттары һәм партиялары булмағанға күрә, был кандидатураны барыһы ла хуплай. Анна ышанып барыусан, йыуаш булып күренә. Форсаттан файҙаланып, совет Анна менән, ысын власть Юғары йәшерен совет ҡулында, ә монарх тик вәкиллек эшен алып бара, тигән килешеү төҙөй. 28 ғинуарҙа Анна килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса Анна Иоанавна, Юғары совет менен килешмәйенсә, һуғыш башлай алмай, солох килешеүе төҙөй алмай, яңы һалым индерә алмай, ҡаҙна менән идара итә алмай, полковниктан юғарыраҡ дәрәжә бирә алмай, аҫаба ерҙәрҙе ала алмай, дворяндарҙың мөлкәтен һәм ғүмерен судһыҙ ала алмай, үҙенең вариҫын иғлан итә алмай.
15 февралдә ул тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп керә. Ғәскәр һәм юғары дәүләт чиндары батшабикәга ант бирә. Анттың яңы формаһында идара итеү формаһы һәм Юғары йәшерен совет тураһында бер һүҙ ҙә булмай.
1730 йылдың 25 февралендә бер төркөм дворян һәм офицерҙар Анна Иоанновнаға бөтә власты үҙ ҡулығыҙға алығыҙ, тигән үтенес ҡағыҙы тапшыра. Хаким үтенесте ҡабул итә.
1 мартта халыҡ императрицаға, тулы самодержавие шарттарында, икенсе тапҡыр ант бирә.
Хакимлыҡ осоронда Анна Иоанновнаны дәүләт эштәре ҡыҙыҡһындырмай. Ил менән фавориты Бирон, баш етәкселәр Головкин, кенәз Черкасский, эшке эштәр менән Остерман, хәрби эштәр менән фельдмаршал Миних идара итә.


text:
Үтә бейек йорттар
Иң бейек йорттар (ингл. skyscraper) — донъялағы иң бейек биналар, манаралар. Улар кеше хеҙмәте өсөн төҙөлгән бина булып тора.
Минималь бейеклеге бөгөн дә бәхәсле булып тора. АҠШ һәм Европала уның минималь бейеклеге 150 м йәки 500 фут[1].
300 метрҙан бейек биналар иң бейек йорттар тип атала[2].
Иң бейек йорттарҙың бейеклеген иҫәпләгәндә теле — һәм радиоманаралар оҙонлоғо бында кермәй.
Бина бейеклеген үлсәүҙәге өс критерий:
- бинаның конструктив бейеклеге.
- өҫтәге ҡатҡа хәтле .
- антенна(һ.б.) осонаса.
Төп критерий булып — 1-се тора.
19 быуатҡа ҡәҙәре бейек биналар һирәк төҙөлгән.
2011 йылдың октябренә донъяла 150 метрҙан бейек 2490 бейек ҡоролма иҫәпләнә[3].
Йөкмәткеһе
Беренсе иң бейек ҡоролма[үҙгәртергә]
Иң беренсе бейек ҡоролма булып 1985 йылда төҙөлгән Чикаголағы The Home Insurance Building иң бейек бина һанала. Ул 1931 йылға хәтле була. Башта ул 42 метрлы һәм 10 ҡатлы булып төҙөлә, ә 1891 йылда тағын ике ҡат өҫтәлә (бейеклеге 55 метрға етә). Проект авторы — Уильям Ле Барон Дженни. Ул бина төҙөүҙә беренсе булып каркастар ҡуллана.
Иң бейек 10 ҡоролма[үҙгәртергә]
Ерҙәге иң бейек 10 ҡоролма[үҙгәртергә]
Ҡитғалар буйынса иң бейек ҡоролма[үҙгәртергә]
Тарихи иң бейек ҡоролмалар[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Быны ла ҡарап алығыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Skyscrapernews
- ↑ CTBUH Criteria for Defining and Measuring Tall Buildings (en). — Критерии CTBUH по классификации высотных зданий. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 9 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ CTBU. List of all completed buildings in the world (инг.)
- ↑ Tallest skyscrapers | Emporis.com
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Kingdom Tower - Иң бейек ҡоролма
- Бейек мода «Новые известия» 15.02.2007
- Skyscraperpage — Донъяның иң бейек ҡоролмалары
- Күктерәүҙәр төҙөлөшө(инг.)
- Бейек биналар базаһы(инг.)
- Күктерәүҙәр виртуал музее(инг.)
- Бейек биналар һәм ҡалалар советы(инг.)
- Мәскәү биналары фотолары(урыҫ.)


text:
Никколо Макиавелли
Никколо́ Макиаве́лли (Макьявелли, итал. Niccolò di Bernardo dei Machiavelli; 3 май 1469, Флоренция — 21 июнь 1527, шунда) — итальян фекер эйәһе, философы, яҙыусы, сәйәси эшмәкәре — Флоренцияла икенсе канцелярия секретаре урыны торған, республикаһың дипломатик бәйләнештәр яуаплы булған, хәрби-теоретик хеҙмәттәр авторы. Көслө дәүләт хөкүмәт яҡлаусы менән булған, нығытыуға теләһә ҡайһы саралар инергән.
Йөкмәткеһе
Макиавелли Элиталар теорияһы тураһында[үҙгәртергә]
Никколо Макиавелли буйынса дәүләт – төрлө социаль төркөмдәрҙен эше һөҙөмтәһе. Һуңыраҡ «Дәүләтсе. Тит Ливий тураһында» китабында тарихи процесста кешеләрҙен субъектив күренештәре түгел, ә «объектив тарихи закондар» ғәйепле тип яҙа.
Йәмғиәттә власты бер кеше тормошҡа ашыра алмай, бөтә кешеләрҙә власта булырға шартттар юҡ. Шулай булғас йәмғиәт менән әҙер әҙселек (элиталар) идара итә. «Башлыҡ авторитеты кәрҙәштәр һуплауҙа» була.
Күпселек конфликттар элиталар араһында бара. Макиавелли дәүләттен тормошонда циклдарҙы айыра: демократия; олигархия; аристократия; монархия.


text:
Һарытамаҡ турғай
Һарытамаҡ турғай (лат. Садовая овсянка, лат. Emberiza hortulana)— һоло турғайҙары ғаиләһенән ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ерҙә сүпләнә. Ата ҡоштоң башы һәм түше аҡһыл һоро. Тамағында сағыу һары табы бар. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө көрән ҡауырһынлы. Арҡаһынан нәҙек өҙөк һыҙыҡтар үтә. Ҡара-көрән ҡойроғоноң ике яғында аҡ һыҙыҡтар бар. Инә ҡоштоң төҫө тоноғораҡ, түшендә буй һыҙыҡтар бар. һоло турғайынан тик тамағы һары булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көсһөҙ генә: «сик-сик». һайрауы яңғырауыҡлы: «тййү-тййү-тййүррр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
йылға буйҙарында, һирәк ағаслы һәм ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡара таплы 4-6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Аҡ ағуна
Ағуна (лат.Lagopus lagopus (Linnaeus), 1758, урыҫ. Белая куропатка)− ҡорҙар ғаиләһе тауыҡтар төркөмөнә ҡараған, ҡышын аҡ, йәйен көңгөрт төҫтә була торған ҡырағай ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы ҡарғалай. Йопланып (парлашып)йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата ҡоштар аҡландарға уйнарға сыға.Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә.Йәй көнө ҡауырһындары ҡара һәм көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған ерән төҫтә. Ҡанаттары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡышҡыһын ап-аҡ, тик ҡойроғоноң ситтәре генә ҡара.Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡаштары бар. Суҡышы ҡара, аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөнлө.
Ҡыш аҡ төҫтә була, ҡойроғо һәм ҡанаттарының үҙәге ҡара килеш ҡала. Йәйгелеккә ала-сыбарға әйләнә, уларҙа ҡыҙғылт-һары төҫ өҫтөнлөк итә. Аяҡтарында тырнаҡтарына тиклем ҡауырһын үҫә. Оса башлағанда яңғырауыҡлы итеп ҡысҡыра. Мүкле һәм үләнле һаҙлыҡтарҙа, киң үртәндәрҙә төпләнә. Ояһын ерҙә ҡора, ҡара таптары булған һары йомортҡалар һала.
Башҡортостанда Әбйәлил, Хәйбулла, Учалы, Балаҡатай, Ейәнсура райондарында осрай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Башҡортостан. 3 сентябрь 2013 й. №173 (26523)


text:
Әүернәле үрмәксе
Әүернәле үрмәксе[1] (Araneus diadematus, Обыкновенный крестовик ) — бөтә Европала осрай, түңәрәк итер ау ҡора торған үрмәксе[2]; аранеидтар ғаиләһенән үрмәксе.
Инә заттарының оҙонлоғо 20-25 мм, ата заттарының - 10-11 мм. Төҫө тоноҡ көрәндән алып ҡара көрәнгә ҡәҙәр. Башкүкрәктең уртаһында һәм ҡырыйында ҡара һыҙыҡтары бар. Аяҡтары аҡһыл, ҡара төҫтәге божралы. ҡорһағы оҙон, өҫкө өлөшөндәге аҡ таптар әүернә һүрәте хасил итә (исеме шуан). Урман төрө. Лишайниклы һәм мүкле, еләкле ҡарағайлыҡтарҙа, шыршылыҡтарҙа йәшәй. Йыртҡыс. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарына, ҡайһы ваҡыт бейек үлән һабаҡтары араһына тәгәрмәс һымаҡ вертикаль ау үрә, уға эләккән бөжәктәр (ғәҙәттә себендәр) әүернәле үрмәкескә аҙыҡ булып торалар. Аталану һәр ваҡыт инә зат йәтмәһендә «туй бейеүҙәре» менән уҙа. Инә әүернәле үрмәкес 5-6 ҡуҙы һала, уларҙың һәр береһендә 15 тән алып 1 меңгә ҡәҙәр йомортҡа була. Йышыраҡ йомортҡалар йәки ҡуҙылағы нимфалар, һирәгерәк - енси етлекмәгән үрмәксе ҡышлай. Яҙын йәш үрмәкселәр ҡуҙынан сыға, башта төркөмләр йәшәйҙәр, ә һуңынан, таралып, ау йәтмәләре үрә башлайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Чена
Чена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Нельнюга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038269
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003826
- Бассейн коды — 03.02.03.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Чена.


text:
Адвокатура
Адвокатура (лат. advoco — саҡырам) — адвокаттарҙың профессиональ берләшмәһе.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Рәсәй[үҙгәртергә]
Гражданлыҡ йәмғиәте институты булып тора һәм дәүләт власы менән урындағы үҙидаралыҡ органдары системаһына инмәй. Суд реформаһына (1864) ярашлы Өфө, Троицк һәм Ырымбур округ судтарында 1898 йыл суд эштәре буйынса присяжныйҙар вәкилдәре институты, башҡа судтарҙа һәм административ органдарҙа — хосуси вәкилдәр институты ойошторола. 1910 ййыл Өфө губернаһында 12, 1916 йыл — 10 хосуси вәкил була. Присяжныйҙар вәкилдәре үҙидаралыҡлы корпорациялар төҙөй, уларҙың эшмәкәрлеген присяжныйҙар вәкилдәре советы һәм округ судтары күҙәтә. 1917 й. 22 нояб. Суд тураһындағы 1-се декрет м‑н хосуси һәм присяжный А. институттары бөтөрөлә. 1918 й. 15 февр. Суд тураһында 2-се Бөтә Рәсәй ҮБК декреты нигеҙендә эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары советтары эргәһендә судта йәмәғәт яҡлауын һәм ғәйепләүен булдырыусы хоҡуҡ яҡлаусылар коллегиялары булдырыла.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
1922 й. 26 майында раҫланған Адвокатура тураһындағы положение нигеҙендә 1922 й. 12 авг. БашҮБК декреты м‑н Башҡ-н яҡлаусылар коллегияһы ойошторола (1939 й. — Башҡ-н респ. адвокаттар коллегияһы). Коллегия 1922 й. 1 сент. эш башлай, 18 ағза иҫәпләнә. А. ойоштороу, уның эшмәкәрлеге БАССР яҡлаусылар коллективы положениеһы (1936), СССР адвокатураһы тураһында положение (1939), “СССР адвокатураһы тураһында” (1979) закон, РСФСР адвокатураһы тураһында положениелар (1962, 1980), БР‑ҙың “Адвокатура тураһында” (1992 й., 2003 й. ғәмәлдән сыға) законы м‑н көйләнә. 2002 й. 31 майындағы “Рәсәй Федерацияһында адвокат эшмәкәрлеге һәм адвокатура тураһында” Федераль законға ярашлы 2002 й. 22 нояб. респ. бөтә терр. халыҡҡа квалификациялы юридик (ш. иҫ. бушлай) ярҙам күрһәтергә, дәүләт власында, урындағы үҙидаралыҡ органдарында, йәмәғәт берекмәләрендә һ.б. вәкиллек булдырырға һәм адвокаттарҙың мәнфәғәтен яҡларға, адвокаттарҙы проф. әҙерләүҙе һәм проф. этика кодексын һаҡлауҙы контролдә тоторға тейешле БР Адвокат палатаһы ойошторола. Мотлаҡ ағзалыҡ принцибына нигеҙләнә (1 меңдән ашыу кешене берләштерә) һәм РФ адвокаттарының Федераль палатаһына инә. БР Адвокат палатаһының юғары органы булып адвокаттар конф. тора, коллегиаль башҡарма орган — палата президенты етәкселегендә Палата советы. БР Адвокат палатаһы системаһында төрлө адвокат берекмәләре эшләй: 10 коллегия, 8 бюро, 127 адвокат кабинеты (2004), ш. уҡ юридик консультациялар. Иң ҙур берекмә булып БР ҡалалары һәм райондарында 90-дан ашыу структур бүлектәрҙе берләштергән Башҡ-н респ. адвокаттар коллегияһы һанала (750-нән ашыу ағза).
Башҡортостанн республика адвокаттар (яҡлаусылар) коллегияһы Президиумы рәйестәре[үҙгәртергә]
- С.П.Кастров (1922 й. алып)
- П.В.Змеевский (1929 й. алып)
- И.Г.Әхмәров (1930 й. февр.— окт.)
- П.Н.Стариков (1933 й. алып)
- И.И.Супонин (1937 й. алып)
- М.П.Дмитриев (1940 й. алып)
- Л.С.Аблеев (1941 й. алып)
- Н.Н.Атнакаев (1947 й. алып)
- И.В.Хрулёв (1954 й. алып)
- Д.Б.Мурзин (1969 й. алып)
- Ш.Ә.Мәхмүтов (1985 й. алып)
- Б.Ғ.Йомаҙилов (2003 й. алып)
БР Адвокат палатаһы президенты[үҙгәртергә]
- Мәхмүтов (2002 й. алып)
- Йомаҙилов (2009 й. алып)
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Адвокатура // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Адвокатская палата города Москвы | Адвокатура
- Информационная система, цель которой - объединение информации о профессиональном сообществе адвокатов – Адвокатуре, освещение деятельности адвокатов и адвокатских образований, а также информирование граждан об институте адвокатуры
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- П.Д. Баренбойм, Роль московской адвокатуры в формулировании понятий правового государства и гражданского общества, журнал "Адвокат", № 9, 2010


text:
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш — инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Был картина 1790 йылда яҙылған һәм 1790, 1791 йылдарҙа Дерби күргәҙмәһендә, 1839 йылда Механика Институтында, һәм хәҙерге көндә Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә. Картинала, Уильям Шекспир драмаһындағы,Ромео кәүҙәһе янында теҙленеп торған Джульетта төшөрөлгән. Джульетта кемдеңдер аяҡ тауышын ишетеп, үҙен үлтереү өсөн, үҙенә кинжал сәнсә[1][2].
Картинанаң үлсәмдәре — 180-гә 240 см[3]. Музейҙа картинанан башҡа табут рәсемен үҙгәртеп, уң яң уйымды яҡтыртып, рәсем үлсәмдәрен ҙурайтып эшләгән эскиздар күрһәтелә. Рәсемдә Джульеттаның героик һыны, Ромеоның Микеланджелоның «Титий» һыны менән оҡшаш булыуы күҙгә салына[4][5]. Картинала Райт шәмдән төшкән яҡтылы эффектын бик оҫта файҙалана.
1776 йылда Райтҡа «Джульетта төрбәлә уяна» тигән картина яҙыу фекере килә. Картина яҙырға заказды «Шекспир галереяһы» өсөн Альдерман Джон Бойделл (Alderman John Boydell) нәшриәте бирә (Шекспир пьесаларын иллюстрацияған инглиз рәссам мәктәбен дәртләндереү өсөн йүнәлтелгән проекттың беренсе өлөшөндә). Әммә был хеҙмәт улар араһында бәхәс тыуҙыра[6]. Бойделл художниктарҙы ике сортҡа бүлеүе билдәле була, Райт икенсе сортлы була. Башҡа художниктарҙың килеме меңәрләп иҫәпләнгәндә, уға 300 фунт түләргә тейеш булалар. Бәхәс аҡса өсөн түгел, абруйын һаҡлап ҡалыу өсөн сыға.
Картина ваҡытында әҙер булһала, Бойделл бирешмәй. Хәҙерге заманда иң яҡшылар иҫәбендә йөрөгән «Ромео һәм Джульетта» картинаһы Райтта ҡала, галереяға уның «Буран» (юғалған), «Ҡышҡы әкиәт» тигән картиналары ҡуйыла. Бәлки, Райт менән Бойделл араһында башҡа килешмәүсәнлектәр булғандыр. Ошо сәбәп менән Джеймсон Норткот 9-ға 11 фут үлсәмле Ромео һәм Джульетта ҡәбер янында күренешен күрһәткән картина яҙа[6]. Был картинаны музейға килеүселәр бик йылы ҡабул итә[7].
Райт картинаһы 1790 йылда Король Академияһында күрһәтелә, әммә ул картина һуң ҡуйылғанға ҡәнәғәт булмай. Райт үҙен Король сәнғәт академияһы тарафынан кәмһетелгән тип иҫәпләй һәм Бөйөк Британия рәссамдары Йәмғиәтенә биш картинаһын ҡуя[8]. Картина Йәмғиәттә ике йыл күрһәтелә, әммә һатып алыусы булмай[3]. Картина дерби механика институты күгәҙмәһенә ҡуйылыуы билдәле, был картина Самуэл Райнер рәсемендә күренә. Рейнер коллекцияһының бик күп экспонаттары Дерби музейы йыйынтығында һаклана[9], әммә «Ромео һәм Джульетта»ға коллекцияға әйленеп ҡайтыу өсөн бик күп йылдар талап ителә.
Картина Райт үлгәс тә (1797 йыл) 1801 һәм 1810 йылдарҙа һатыуға ҡуйыла,әммә был юлы ла һатып алыусы табылмай. Һәм ниһәйәт, 1883 йылда Окс ғаиләһе Райттың васыятын үтәүселәрҙән картинаны һатып ала. 1981 йылда картинаны Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы 33250 фунт стерлигҡа һатып ала[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Romeo and Juliet by Joseph Wright, Artfund, accessed March 2011
- ↑ Romeo and Juliet by Joseph Wright of Derby, Europeana, accessed March 2011
- ↑ 3,0 3,1 Modes, Derby Museum Catalogue, accessed March 2011
- ↑ Royal Collection
- ↑ Nicolson Benedict Joseph Wright of Derby: painter of light, Volume 1 — Paul Mellon Foundation for British Art, 1968. — P. 295.
- ↑ 6,0 6,1 Nicolson Benedict Joseph Wright of Derby: painter of light, Volume 1 p.155 — Paul Mellon Foundation for British Art, 1968. — P. 295.
- ↑ James Northcote, A Monument Belonging to the Capulets (1789), Shakespeare Illustrated, accessed March 2011
- ↑ 'Candidates for fame': the Society of Artists of Great Britain, 1760—1791, Matthew Hargraves, Yale University Press, 2005, 244 pages, accessed March 2011
- ↑ Allard Sarah Goodey's Derby p.96 — Breedon Books, 2003. — P. 157. — ISBN 1 85983 379 9.


text:
4 апрель
4 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 94-се (кәбисә йылында 95) көнө. Йыл аҙағына тиклем 271 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара интернет көнө.
- Сенегал — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1719 — Рәсәй империяһында Ладога каналын төҙөү башлана.
- 1945 — Венгрия фашизмдан азат ителә.
- 1959 — Судан менән Сенегал берләштерелгән дәүләт төҙөй (дәүләт бер йылдан һуң тарҡала).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1932 — Андрей Тарковский, кинорежиссёр, сценарист.


text:
23 февраль
23 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 54-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 311 көн ҡала (кәбисә йылында 312).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Рәсәй — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
- Бруней — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Гайана — Республика көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1893 — Рудольф Дизель дизель ҡоролмаһына патент ала.
- 1943 — Советтар Союзы геройы Александр Матросов батырҙарса һәләк була.
- 1944 — Сталин Чечен-Ингуш Автономиялы Республикаһын юҡ итә. Чечен һәм ингуштар Урта Азияға депортациялана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1907 — Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы, башҡорт балалар яҙыусыһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1945 — Алексей Николаевич Толстой, яҙыусы.


text:
Мосолман архитектураһы
Мосолман архитектураһы — төрлө архитектура стилдәрҙен ҡушымтаһы.
Һаҡланып ҡалған тарихи төҙөлөш өлгөләрендә( Мәҙәни мираҫ объекттары) Европа һыҙаттары менән бер рәттән Азия архитектураһы традициялары ла күҙәтелә. Мосолман архитектураһы һыҙаттары фасадтарҙы декоратив биҙәү элементтарында (төрлө “сатырҙар”, башнялар, көмбәҙҙәр, шпилдәр, орнамент; Килем мәсете, Килем һарайы) сағыла. Нигеҙҙә, классицизм архитектураһына ярашлы төҙөлгән Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете архитектураһында мосолман мотивтары — сатыр менән тамамланыусы бейек манара һәм намаҙ уҡыу залының көмбәҙе — дүрт колонналы өсмөйөш формаһындағы портик м‑н берләшә.


text:
Ялан торомтайы
Ялан торомтайы (урыҫ. Степна́я пустельга, лат. Falco naumanni) — ыласындар ғаиләһенән ваҡ йыртҡыс ҡош; Рәсәйҙең урта һыҙатында йәшәй, бөжәктәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана торған уртаса ҙурлыҡтағы йыртҡыс ҡош[1]; ыласындар ғаиләһенә ҡараған оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Алан Тьюринг
Алан Мэтисон Тьюринг (ингл. Alan Mathison Turing; 1912 йылдың 23 июне — 1954 йылдың 7 июне) — инглиз математигы, логигы, криптографы, компьютер фәндәре ғалимы. Тьюринг компьютер фәндәре һәм яһалма интеллект тәғлимәтенең атаһы булараҡ танылыу яулаған. Ул тәҡдим иткән, хәҙерге компьютерҙың моделе булараҡ билдәле Тьюринт машинаһы «алгоритм» төшөнсәһен формалләштерергә мөмкинлек бирә.
Ғалимдың хөрмәтенә булдырылған Тьюринг премияһы — информатика өлкәһендә донъялағы иң юғары дәрәжәле бүләк.


text:
Йоҡо үләне
Йоҡо үләне (лат. Pulsatilla vulgaris, (урыҫ. Прострел)— Лютик һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек төрө. Япрағы күренеү менән апрель-май айында сәскә ата, июньдә емеше өлгөрә. Орлоҡтан үрсей.
Төньяҡ ярымшарҙың субтропик, уртаса һәм һалҡын поясында таралған. Ҡарағай урманында, ҡыуаҡлыҡта, һөҙәк урындарҙа үҫә. Бейеклеге 15-50 см.
Тамыры верикаль булып төшә, көрән төҫтә. Сәскәләре яңғыҙ, шәмәхә төҫөндәге ҡыңғырау һымаҡ. Сәскә уртаһында күп һанлы сәскәлек һәм емешлектәр урынлашҡан. Үҫемлек көмөштәй төксәләр менән ҡапланған.
Үҫемлек ағыулы. Халык медицинаһында ялҡынһыныуға ҡаршы һәм ҡан туҡтату, тынысландырыу сараһы булараҡ файҙаланыла.
Декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йоҡо үләне GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.)
- Йоҡо үләне: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.)
- Прострел обыкновенный на сайте USDA NRCS(инг.)
- Прострел обыкновенный на сайте Травник (урыҫ.)


text:
A (латин хәрефе)
A, a - латин алфавитының беренсе хәрефе. Бик күп телдәрҙә /a/ өнө өсөн ҡулланыла.
Тарих[үҙгәртергә]
А хәрефенең яҙылышы Египет иероглифындағы үгеҙ башын хәтерләткән символға барып тоташа, тип самаларға була. Беҙҙең эраға тиклем 1600 йылда финикия алфавитында һыҙыҡла А хәрефе барлыҡҡа килә. Уның исеме Алеф (йәһүд хәрефе) менән туғандаш.
Боронғо гректәр финикей алфавитын ҡабул итә, уларҙың телендә финикия һәм башҡа семит телдәрендәге өн булмағас, А хәрефен /а/ өнө өсөн ҡуллана башлай. Хәрефтең исеме «Альфа»ға әйләнә. Тәү осор (беҙҙең эраға тиклем VIII быуаттағы) грек яҙмаларында А хәрефе ҡабырғыһында ята, һуңғараҡ хәҙерге А хәрефенә оҡшатып яҙылар.


text:
Эсперанто теле
Эсперанто теле – яһалма телдәр араһында иң киң кулланылған тел. Был телдең исеме 1887 йылда тәү башлап Unua Libro (Беренсе китап) мәҡәләһен баҫтырыусы Лазарь (Людвиг) Марк улы За́менһофтың псевдонимынан (Доктор Эсперанто) алынған. Эсперанто "өмөтләнеүсе" тигәнде аңлата. Заменгофтың маҡсаты – халыҡ-ара аңлашыу өсөн өйрәнеүгә еңел булған тел барлыҡҡа килтереү булған. Уның уйынса, был тел туған телдәрҙе алмаштырырға түгел, ә ярҙамсы тел булараҡ хеҙмәт итергә тейеш була. Рәсми рәүештә бер ил дә был телде ҡабул итмәһә лә, 100 000-дән алып 2 миллионға тиклем кеше эсперантоны ҡуллана, яҡынса 1 000 кеше өсөн был тел - туған тел. Бөгөнгө көндә эсперанто теле донъя сәйәхәттәрендә, киң мәғлүмәт сараларында, әҙәбиәттә, телевидениела һәм радиола ҡулланыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙең уҡыу системаһы һайланма рәүештә уҡытыу курстарын эсперанто телендә тәҡдим итә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Эсперанто 1870-се йылдар аҙағында – 1880–се йылдар башында поляк офтальмологы Людвиг Заменгоф тарафынан барлыҡҡа килтерелә. Эсперанто телен уйлап сығарғандан һуң ун йыл дауамында Заменгоф әҙәби әҫәрҙәрҙе был телгә әйләндергән һәм шулай уҡ ошо телдә прозаик әҫәрҙәр һәм шиғырҙар ижад иткән, ә 1887 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында эсперанто теленең грамматикаһы баҫылып сыҡҡан. Артабанғы 50 йыл эсендә был телдә һөйләшеүсе кешеләр һаны Рус империяһы һәм Көнсығыш Европала, һуңынан Америкала, Ҡытайҙа һәм Японияла бик тиҙ артҡан. Тәүге йылдарҙа эсперанто телендә һөйләшеүселәр почта һәм матбуғат аша аралашҡан, ә 1905 йылда Францияның Було́нь-сюр-Мер ҡалаһында беренсе донъя Эсперанто телендә һөйләшеүселәр конгресы үткәрелгән. Шунан алып, бындай донъя конгрестары биш континентта, ике Донъя һуғышын һанамағанда, йыл һайын уҙғарылып, 6000-гә тиклем кеше йыйған. 20-се быуат башында ҡыҫка ваҡыт йәшәүсе Нейтраль Мореснет иле беренсе эсперанто иле итеп булдырылған. Ҡытайҙа 1911 йылғы Синьхай революцияһынан һуң ҡайһы бер төркөмдәрҙә ил менән 20-се быуатҡа сағыу итеп аяҡ баҫыу өсөн рәсми тел рәүешендә ҡытай теле урынына эсперанто телен ҡабул итеү тураһында һүҙ йөрөгән, әммә был йүнәлеш яраҡһыҙ тип табылған. Эсперанто ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡулланыла, тик был ойошмаларҙың күбенеһе – эсперантоның үҙенә арналған ойошмалар. Шуларҙың иң ҙуры – Эсперанто донъя ойошмаһы, был ойошма БМО һәм ЮНЕСКО менән рәсми бәйләнеш тота.
Эсперантола һөйләшеүселәр йәмғиәте[үҙгәртергә]
Телдең географияһы[үҙгәртергә]
Эсперанто телендә һөйләшеүселәр Америка, Африка һәм Океанияға ҡарағанда Европа һәм Көнсығыш Азияла күберәк һәм ауылдарға ҡарағанда ҡалаларҙа күберәк. Бигерәк тә ул Европаның төньяҡ һәм көнсығыш илдәрендә, Азияның Ҡытай, Корея, Япония, Иран илдәрендә, Американың Бразилия, Аргентина һәм Мехико илдәрендә, Африканың Того һәм Мадагаскар илдәрендә киң таралған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, эсперантола һөйләшеүселәр һаны – 2 миллион кеше. 200-2000 кеше өсөн эсперанто - туған тел, улар был телде эсперантола һөйләшеүсе ата-әсәһенән өйрәнгән (ҡайһы берҙә ҡатнаш ғаиләләрҙә һәм эсперанистар ғаиләһендә эсператно ғаилә теле булып тора).
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
Эсперанто телендә ижад ителгән һәм тәржемә ителгән әҙәбиәт йыйынтығы байтаҡ - 25 меңдән ашыу китаптар менән бер рәттән 100-ҙән ашыу журналдар даими баҫыла. Эсперанто телендә һөйләшеүселәрҙең күбеһе был телде донъя сәйәхәттәрендә ҡуллана. Йыл һайын эсперантола һөйләшеүсе 1500 – 6000 кеше эсперанто телендә һөйләшеүселәр конгресында осраша. Эсперанто телендә яҙылған музыканың күбеһе төрлө халыҡ йолаларына нигеҙләнә, ә аҙаҡҡы йылдарҙа әҫәрҙәр рок һәм башҡа жанрҙарҙа ижад ителә. Эсперанто телендә ике нәфис фильм төшөрөлгән.
Фән[үҙгәртергә]
Эсперанто теленең барлыҡҡа килеүенән алып тиерлек был тел ғилми мәҡәләләр баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Эсперанто – "Эсперанто Университеты" булараҡ билдәле Сан-Марино халыҡ-ара фәнни академияһының тәуге уҡытыу һәм етәкселек итеү теле булып тора.
Шулай уҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Өфөлә Эсперанто телен һөйөүселәр берләшмәһен ойоштороусы Борис Колкер*
- Борис Колкер. Эсперанто телен өйрәнеселәр өсөн әсбәп. *
- Борис Колкер. Эсперанто телен өйрәнеселәр өсөн тағы бер әсбәп. *
- a,b,c alfabeto*
- ru.lernu.net - Эсперанто теле уҡыу өсөн сайттың урыҫ телендәге версияһы*
Notes[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference


text:
Портал:Шәхестәр
Шәхестәр
Төрлө илдәрҙә, төрлө дәүерҙәрҙә һәм төрлө халыҡтан булған шәхестәрҙең биографияһын яҙыу —Википедияның мөһим өлөшө. Был порталда үҙҙәренең ҡаҙаныштары менән билдәле булған йәки тарих ағышына йоғонто яһаған шәхесәр тураһында мәғлүмәт тупланған.
Һайланған мәҡәлә
Зигмунд Фрейд психоанализға нигеҙ һалыусы тип һанала, ул XX быуатта психологияға, медицинаға, социологияға, антропологияға, әҙәбиәткә һәм сәнғәткә һиҙелерлек йоғонто яһаған Уның теориялары менән ҡыҙыҡһыныу бөгөн дә һис кәмемәй.
Фрейд ҡаҙаныштарынан иң мөһимдәре - психиканың өс компонентлы моделдән тороуын асыу , шәхестең психосексуаль үҫешендә специфик фазаларҙы билдәләү, эдип комплексы теорияһын булдырыу, психикала һаҡлағыс механизмдар булыуын табыу, «аңһыҙҙан» төшөнсәһен психика менән бәйләү, трансфер һәм контр-трансферҙы асыу, к ирекле ассоциациялар ысулын һәм төш юрауҙы терапевтик методикаларҙа ҡулланыу. (дауамы…)
Һайланған рәсем
Беләһегеҙме…
Яңы мәҡәләләр
Һайланған шәхес
Категориялар
Бүлендек порталдар
Нисек ярҙам итергә
Проекттар
Туғандаш порталдар


text:
Ҡорбан байрамы
Ҡорбан байрамы (Ид аль-Адха; ғәр. عيد الأضحى ‘Īdu l-’Aḍḥā, Әзерб. Qurban Bayramı, Ҡалып:Lang-bs, фарс. عید قربان Eydê Qurban / Eid-e Gorbān, индон. һәм яв. Idul Adha, ҡаҙ. Құрбан айт, ҡырғ. Kурман айт, курд. Cejna Boraqê, Cejna Kûrbanê, мал. Hari Raya Aidiladha, Hari Raya Haji, Ҡалып:Lang-sq, Ҡалып:Lang-tg, төр. Kurban Bayramı, татар. Корбан бәйрәме / Qorban bäyräme, Ğäyd-äl-Ädxä, Ҡалып:Lang-ug3, Ҡалып:Lang-ur)— Хаж тамамланыуын белдергән, Зөлхизә айының 10-сы көнөндә, йәғни ураҙанан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла.
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡөръән буйынса, Ибраһимдың төшөнә Аллаһ беренсе улы Исмәғилде ҡорбан итеп килтерергә ҡушҡан икән, тип керә. Ибраһим Аллаһ бойороғон башҡарыу өсөн хәҙергә Мәккә ҡалаһы урынлашҡан үҙәнгә килә. Әммә, Ибраһим өсөн, был һынау ғына була. Аллаһ ҡорбанға килтереләсәк улын һарыҡ бәрәсенә алыштыра.
Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.
Ҡорбан малы[үҙгәртергә]
Һыйыр, буйвол, дөйә, һарыҡ-кәзә ҡорбан малы була ала.Ғәҙәттә, һарыҡ-кәзәнең тәкәһе, инә дөйә,тыу һыйыр ҡобанға килтерелә. Һарыҡ-кәзә кәмендә Бер йәш булырға тейеш, 6-7 айлыҡ бәрәстәрҙе лә ҡорбан итергә мөмкин. Һыйыр малына ике йәш тулып үткән булырға тейеш.
Ҡырағай хайуандар (мышы, болан, ҡыр кәзәһе) ҡорбан була алмай.


text:
Барҡылдаҡ
Барҡылдаҡ ( урыҫ.деря́ба, лат. Turdus viscivorus) — турғай һымаҡтар отрядынан булған сыбар буҙ төҫтәге урманда йәшәүсе һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Кешене күреп ҡалһа, тырҡылдап баш осонан оса башлай. Һырты көрәнһыу һоро. кәүҙәһенең аҫ яғы эре генә тамсы һымаҡ ҡара таптарп менән сыбарланған аҡ төҫтә. Йырсы барҡылдаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Тауышы көслө "барррҡ- барррҡ! Төрлө тауыш менән һыҙғырып һайрай..
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Барҡылдаҡ Үҙәк Европаның урмандарында, парк, скверҙарында осрай. Ҡоштарҙың күпселеге ҡышҡа көньяҡ-көнбатын Европаға күсенә. Парлашып аялайҙар. Оя эсен сөрөкләнгән ағас менән һылап сығалар. Ҡайһы саҡта ҡыҙыл балсыҡ менән һылайҙар. Урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ботаҡтарына оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары меән туҡлана. Яҙғыһын һәм йәйгеһен төрлө бөжәктәр аулай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Инә ҡош ҡара таплы 4-6 бөртөк алһыу йомортҡа һала һәм ике аҙнаға яҡын баҫа. 12-15 көндән ҡауырһындары сыға, шулай ҙа ата- әсәләре тағы ла бер нисә көн ем менән туйындыра.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
Сыбар барҡылдаҡ, муйыл барҡылдағы, дәүғош, дәүсыпсыҡ
Төрҙәштәре[үҙгәртергә]
- Сыбар барҡылдаҡ(диал. ҡоролдаҡ)
- Мышар барҡылдағы (диал. мышар турғайы, миләш сыпсығы,шоморт сыпсығы)
- Йырсы барҡылдаҡ (диал. һайраусы барҡылдаҡ)
- Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ (диал. юҡ)
- Ҡара барҡылдаҡ (диал. ҡара турғай)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/139.php Рәсәй ҡоштары
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 98- се бит


text:
Адмиралтейская (метро станцияһы)
«Адмиралтейская» (башҡ. Адмирал[1]) — Петербург метрополитенының Фрунзенско-Приморская юлының метро станцияһы. «Спортивная (метро станцияһы)» һәм Садовая (метро станцияһы) араһында урынлашҡан.
1997—2011 йылда Станция-призрак булды.
2011 йылда асыла. Исем Адмиралтейство бинаһы менән бәйле.
Хәҙерге көндә Санкт-Петербург метрополитенының иң тәрән ятҡан метро станцияһы (86 метр ер аҫтында).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Транспорт объекттар һәм географик исемдәрҙә тура тәржемә ҡулланылмай, халыҡ-ара практика


text:
Селән
Селән (урыҫ.Серая цапля, лат. Ardea cinerea) - селәндәр ғаиләһендәге эре һаҙ ҡошо. Африкала һәм Евроазияла таралған.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл.Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.Тауышы көслө:"ҡау-ҡау".Бик һирәк осрай.
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй.Ағас ботаҡтарында оялай.Ояһы башҡа селәндәрҙекеә оҡшаған. Күсмә ҡош.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Башлыса тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
3-5 аҡһыл йомортҡаһы була. 26 көндә себештәре моронлай. Ике ҡош та (аталы- инәле) алмашлап баҫа.
Галерея[үҙгәртергә]
-
Изображение:Ardea cinerea 2 (Marek Szczepanek).jpg
Бала селән
-
Изображение:Ardea cinerea in flight Jojo A.jpg
Осоусы селән
-
Изображение:Ardea cinerea.jpg
-
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡртостан ҡоштары.Өфө-1986. 55-се бит.


text:
Суворов ордены
Суворов ордены (урыҫса Орден Суворова) — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында булдырылған совет ордены. Был орден менән, айырым хәрби алыштарҙы бик яҡшы ойошторғандары һәм алып барғандары өсөн, батальон командирынан алып унан юғарыраҡ хәрби етәкселәр бүләкләнгән. Орден өс дәрәжәлә булған.
- I дәрәжә — фронт һәм армия командующийҙары, уларҙың урынбаҫары, штаб башлыҡтары, оператив идаралыҡтарҙың һәм бүлексәләрҙең башлыҡтары, ғәскәр төрҙәренең башлыҡтары (тупсылар, һауа көстәре һәм башҡа) бүләкләнгән;
- II дәрәжә — корпус, дивизия и бригада командирҙары, уларҙың урынбаҫары, корпус, дивизия и бригада штаб башлыҡтары бүләкләнгән;
- III дәрәжә — полк, батальон командирҙары һәм полк штабы башлыҡтары бүләкләнгән.


text:
Һаҙ турғайы
Һаҙ турғайы урыҫ. Дубровник, лат. Emberiza aureola Pall— Рәсәйҙең һҙәм Себерҙең үҙәк һыҙатында йәшәй торған ваҡ ҡош йәки турғай.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Күберәк яңғыҙ йәки парлашып йөрөй¬ҙәр. Үлән йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ата ҡоштоң һырты көрән, сикәләре, тамағы йымылдап торған ҡара. Түшендә арҡыры көрән һыҙыҡ бар. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Яурынынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҫ яғы аҡһыл һары. Инә ҡоштоң һырты аҡ таплы һорғолт көрән, һоло турғайынан ҡара сикәләре һәм ҡара тамағы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «тик-тик». Матур һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Болондарҙа, таллы туғайҙарҙа, һыу буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле бөртөк йәшкелт һоро йәки алһыу зәңгәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Птицы. Энциклопедия природы России. / В.Е. Флинт — 2-е. — Москва: ABF, 1997. — С. 406. — 430 с.


text:
Иран
Ира́н Исла́м Респу́бликаһы (фарс. جمهوری اسلامی ایران — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н, шулай уҡ ҡулланыла Ира́н (фарс. ایران [ʔiˈɾɒn]) йәки Пе́рсия) — Азияның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тегеран.
Көнбайышта Ираҡ, төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан[1], Әрмәнстан[1], Төркиә менән сикләшә[1] һәм шулай уҡ БМО ХШның 1993 йылғы ҡарарына ярашлы, әрмән көстәре тарафынан яулап алынған[2][3][4][5] биләмә танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһы[6] хәүефһеҙлек һыҙаты, төньяҡтан — Төрөкмәнстан[1], көнсығыштан — Афғанстан[1] һәм Пакистан сиктәш[1].
Төньяҡтан Каспий диңгеҙе, көньяҡтан Һинд океанының Фарсы ҡултығы һәм Ғосман ҡултығы.
Яҙмаларға ҡарағанда Иран тарихы биш мең йылды эсенә ала. Беренсе дәүләт булараҡ беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылда, Хузестанда Элам дәүләте төҙөлгән. Ә беҙҙең эраға тиклемге 3 меңенсе йылда инде Дарий I Ахеменид дәүере Фарсы империяһы булған. Ул Грек иленән алып Һинд йылғаһынаса киңәйгән. Ул ваҡытта ил зороастризм динендә булған. XVI быуатта ислам ҡабул ителгән.
1979 йыл Иранда Ислам революцияһы булып уҙа. Етәксеһе булып аятулла Хомейни торған. Ошо ваҡытта монархия ҡолатыла һәм Ислам Республикаһы төҙөлә.
Иран иҡтисады ЭТП күләме буйынса Көнбайыш Азияла һәм Ислам донъяһында Төркиәнән ҡала икенсе урында килә[7] һәм регионда технология яғынан иң үҫешкән илдәр иҫәбендә. Иран Евразияла стратегик мөһим төбәк, ул нефть, тәбиғи газ запастарының ятҡылыҡтарына бай.
В 2012 йылдан (ошо йылдың 3 авгусынан сәркәтиб-ил булараҡ) Иран Берләшмәүселәр хәрәкәте лидеры, БМО-нан ҡала халыҡ-ара икенсе хәрәкәт булып тора.[8]
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә]
Ирандың әлеге исеме (фарс. ايراﻥ) пехл. Erān һүҙе аша авест. Airyāna килеп сыҡҡан, һәм үҙ атама һүҙ борноғо һинд иран халҡы — «arya» булып киткән. Йәғни арийҙар иле.[9]
Беҙҙең эраға тиклем (550—327 йылдар) Әһәмәниҙәр осоронда «Aryānam Dahyunam» төшөнсәһе үҙгәреп Ҡалып:Lang-peo — «Арийҙар дәүләте» исеменә алмаштырылған. Тәүҙәрәк, беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа һәм беҙҙең эраның 224 йылдарында Аршакиҙар иле тип йөрөтөлгән. Фрай Ричард билдәләүенсә: парфяндар экспансияһынан Aria термины (грек сығанаҡтарынан Ariane) таралып, ҙур арияға әйләнеп, арийҙар батшалығы эквивалент исемен ала һәм йәйерәп ятҡан Сәсәниҙәр үҙҙәренең илен шулай атай.[10] Страбон Ариана (Άpιavή) атамаһы аҫтында фарсы батшалығының көнсығыш провинцияларын: Гедрозия, Дрангиана, Арахозия, Паропамиз, Ария (йәғни Areia, боронғо фарсы телендә Haraiva, хәҙерге Герат), Парфия и Карманияны күҙ уңында тотҡан.[11]
Беҙҙең эраның 224—651 йылдарында ил Сәсәниҙәр иле тип йөрөтөлгән — пехл. Erānšahr () был исем авест. «Airyānam Xšaθram» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «ариҙар батшалығы» тип йөрөтөлгән. Авест «ai» дифтонгһы фарсы телендә үҙгәреп киткән «е» тип [12]. Сәсәниҙәрҙең рәсми титулы Эран һәм Анеран батшаларының батшаһы булған.[11].
Иранлыларҙың үҙ атамаһы — ирани. Бер нигә ҡарамай борон-борондан Иран тип йөрөткәндәр. Башҡа илдәрҙә «Персия» тип иҫкесә атап йөрөтөлгән. 1935 йылда шаһ Реза барыһына ла Иран тип йөрөтөргә талап иткән.
Тарихы[үҙгәртергә]
Иран дәүләтселеге тарихы донъяла иң боронғоларҙан иҫәпләнә. Быуаттар буйына ил Көнсығышта мөһим роль тота. Дарий 1-се ваҡытында Фарсы империяһы Грециянан алып, Һинд океанынаса йәйрәп ятҡан. Урта быуаттарҙа ла(XVII быуат һәм XVIII быуат) Иран бик көслө ил һаналған.XIX быуат аҙағында ил ярым колониаль илгә әйләнгән. 1935 йылдан исемен үҙгәртеп - Иран булып киткән. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң, Ислам республикаһы исемен алған.
Боронғо Иран[үҙгәртергә]
Иран биләмәһендә тәүге халыҡтарҙың килеп ултырыуы бик боронға барып тоташа. Иран халыҡтары был ерҙәрҙә тәү халыҡтар булараҡ, беҙҙең эраға тиклемге I быуатта уҡ билдәле. (Фарсы, мидия, бактриялылар, парфяндар) ҡәбиләләренең бер өлөшө көнбайышта тау типһәненә килеп урынлашҡан, ә киммерийҙар, сарматтар, аландар, белуджиҙар Ғосман ҡултығы буйына яр буйлап ултырған.
Мөһим иран дәүләте булараҡ Мидия батшалығы танылған, ул беҙҙең эраға тиклемге VIII быуат аҙағында VII башында нигеҙләнгән. Баш ҡалаһы булып, Хамадандағы (Экбатана). Улар тиҙ рәүештә көнбайыш иранды тотош, көнсығышын яртылаш контролгә алған. Вавилондар менән бергәләп Ассирия империяһын тар-мар иткән. Йылға арауығын һәм Урартуҙы буйһондорған, һуңғараҡ Әрмән тауҙарын баҫып алған.
Әһәмәниҙәр[үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 553 йылда йәш фарсы Аншан һәм Фарс останы батшаһы Бөйөк Кир II (Әһәмәниҙәр династияһы) мидийҙарға ҡаршы сыға. Кир Экбатанды яулап ала һәм үҙен Персия һәм Мидия батшаһы тип иғлан итә. Шул ваҡытта Мидия батшаһы Иштувегу әсирлеккә алына. Һуңғараҡ бер провинцияның наместнигы итеп билдәләнә. Бөйөк Кир II үҙенең үлеменә хәтле (беҙҙең эраға тиклемге 529-сы йыл) Әһәмәниҙәр империяһын буйһондора, бөтә Көнсығыш Азияны, Урта диңгеҙҙән һәм Анатолиянан алып Һырдаръяға хәтле баҫып ала. Кир беҙҙең эраға тиклемге 546-сы йылда батшалыҡтың баш ҡалаһы Пасаргадты нигеҙләй һәм шунда уҡ ерләнә. Уның улы Камбиз II атаһы биләмәһен Мысыр һәм Эфиопияғаса киңәйтә.
Камбиз вафатынан һуң уның вариҫтары һәм яҡындары араһынан власҡа Дарий Гистасп килә. Дарий тиҙ рәүештә тәртип керетә башлай һәм баҫып алыу сәйәсәтен яңынан башлап ебәрә. Әһәмәниҙәр дәүләте Балҡанға ҡәҙәре киңәйә, ә көнсығышта Һинд йылғаһына ҡәҙәре барып етә һәм шул ваҡыттағы иң көслө, ҡеүәтле дәүләткә әүерелә. Ул илде эске административ берәмектәргә — сатрапияларға бүлгеләй. Власть сатраптарға бирелә, тик ғәскәр уларға буйһондоролмай, шул уҡ ваҡытта хәрби башлыҡтарҙың административ хакимлыҡ хоҡуғы булмай. Дарий шулай уҡ аҡса реформаһы ла үткәрә, әйләнешкә алтын дарик аҡсаларын керетә. Сауҙа селтәре үҫешә.
Дарий зороастризм динен үҙ итә, ул дәүләт дине булараҡ ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта баҫып алынған дәүләттәренң диндәренә тыныс ҡарай, түҙемлелек күрһәтә.
Дарий I вариҫтары эске ҡоролошто емерә башлай. Страпиялар үҙаллылыҡ ала, ил тарҡала. Ошо шарттарҙа Македония ғәскәре башлығы Александр Македонский фарсыларға ҡаршы хәрби поход башлай һәм беҙҙең эраға тиклемге 330 йылда Әһәмәниҙәр дәүләтен ҡолата.
Парфия һәм сәсәниҙәр[үҙгәртергә]
Александр Македонский вафатынан һуң (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл) уның империяһы бер нисә дәүләткә бүлгеләнә. Хәҙерге Иран биләмәһенең ҙур өлөшө Селевкияла тороп ҡала, шулай ҙа Парфия батшаһы Митридат I селевикиҙарға ҡаршы һуғыш башлай һәм Персияны, шулай уҡ Месопотамияны үҙ дәүләтенә индерә. Беҙҙең эраға тиклемге 92 йылда Парфия һәм Боронғо Рим араһында Евфрат буйлап сик билдәләнә. Әммә римлеләр шунда уҡ килешеүҙе боҙа һәм баҫып керә, әммә еңелеү кисерә. Яуап итеп парфяндар бөтә Левантты һәм Анатолияны яулай, тик Марк Антоний кире Ефратҡаса сигендерә. Ошонан һуң парфяндарҙа Рим ҡыҫылышы менән граждандар һуғышы тоҡана.
224 йылда Ардашир Папакан, Фарсылағы Хәйер ҡалаһы башлығы улы, Артабан IV-сенең армияһын ҡыйрата һәм Фарсы империяһы — Ираншахрға («Арийҙар батшалығы») — нигеҙ һала. Баш ҡалаһы итеп Фирузабад һайлана. Сәсәниҙәр династияһы башлана. Аристократия һәм зороастрий руханилыҡтары көсәйтелә. Башҡа диндәгеләргә ҡарата эҙәрлекләүҙәр башлана. Административ реформалар үткәрелә. Сәсәниҙәр римлеләр һәм Урта Азияның күсмә халыҡтарына ҡаршы көрәшен дауам итә.
Хөсрәү I (531—579) хакимлыҡ иткән саҡта әүҙем экспансиялар башлана. Антиохия, 540 йыл Мысыр баҫып алына. Шулай уҡ Ғәрәп ярымутрауы яр буйҙары, шул иҫәптән Йемен яулана, Хәсрәү хәҙерге Тажикстан биләмәһендәге эфталиҙар дәүләтен юҡҡа сығара. Хәсрәүҙең хәрби уңышлыҡтары Иран мәҙәниәтенең һәм сауҙаһының сәскә атыуына килтерә.
Хөсрәү I-нең ейәне Хөсрәү II (590—628) Византия менән һуғышты тергеҙә. Әммә еңеү яулай алмай. Хәрби сығымдар сауҙанан килгән һалым менән ҡаплана, быға риза булмаған сауҙагәрҙәр баш күтәрә. Ихтилал ваҡытында Хәсрәү тотоп язалап үлтерелә, ейәне Йездигерд III (632—651) сәсәниҙәрҙең һуңғы батшаһы була. Византия менән һуғыш тамамланһа ла, дәүләт юҡҡа сығыуын дауам итә. Көньяҡтан фарсылар яңы дошмандары — ғәрәптәр менән бәрелешә.
Ғәрәп һәм төрөк ябырылыуҙары[үҙгәртергә]
Сәсәниҙәр Иранына ғәрәптәр 632 йылдан сапҡындар ебәрә башлайҙар. 637 йыл Кадисиә янындағы һуғышта фарсы ғәскәре еңелә. 652 йылғаса барған ғәрәп ябырылыуҙары һөҙөмтәһе булып, Персия Хәлифәткә керетелә. Ғәрәптәр Персияға ислам керетә. Исламлашҡан Иран ныҡ үҫешә башлай. Әҙәбиәт, фәлсәфә, сәнғәт, медицина бик үҫешә. Фарсы мәҙәниәте ислам алтын дәүерен башлап ебәрә.
750 йылда фарсы генералы Әбү Мөслим Әмәүиҙәргә ҡаршы Ғәббәсиҙәрҙең тәүҙә Дәмәшкегә, унан һуң Хәлифәт баш ҡалаһы Бағдадҡа походына етәкселек итә. Яңы хәлиф уға яуап итеп фарсы губернаторҙарына билдәле автономия бүләк итә. Шулай уҡ бер нисә фарсы вәкилен вәзирлекә ала. 822 йылда Хөрәсән губернаторы Таһир ибн Хөсәйен ибн Мусаб провинцияларға бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм үҙен Таһириҙар династияһының беренсе ырыу башлығы итеп таныта. Саманиҙар етәкселек итә башлауға, Иран ғәрәптәрҙән үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.
Фарсы йәмәғәтселеге исламды ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, Иранда ғәрәпселек уңыш ҡаҙанмай. Ғәрәп мәҙәниәтен тағыу, киреһенсә фарсыларҙы ғәрәптәргә ҡаршы торорға этәргес була. Милли үҙаңды тергеҙеүгә фарсы теленең һәм әҙәбиәтенең яңыртылыуы мөһим роль уйнай. Пик ваҡыты булып IX—X быуаттар тора. Ошо айҡанлы Фирҙәүсиҙең тулыһынса фарсы телендә ижад ителгән «Шахнамә»һе билдәлелек ала.
962 йылда төрөк полководецы Алп-Тиген Саманиҙарға ҡаршы сығып, Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Баш ҡалаһы — Ғәзни (Афғанстан). Ғәзнәүиҙәр ваҡытында фарсы мәҙәниәте сәскә атыуын дауам итә. Уның баш ҡалаһын силжүктәр Исфаханға күсерә.
1220 йыл Ирандың Хәрәзм ханлығына ҡараған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Сынғыҙхан ғәскәре һөжүменә эләгә. Бөтә Хөрәсән һәм хәҙерге Ирандың көнсығыш өлөшө бөлгөнлөккә төшә. Ярты халыҡ монголдар тарафынан үлтерелә. Аслыҡтан һәм һуғыш һөҙөмтәһендә 2,5 миллион халҡы булған Иранда ни бары 250 мең кешеһе тороп ҡала. Иранды буйһондороуҙы Сынғыҙхандың ейәне Хулагу тамамлай. Бында улар ил хандары булып XIV быуат урталарына тиклем тора.
Аҡһаҡ Тимер үҙенең империяһының башҡалаһы Сәмәрҡәндкә нигеҙ һала. Ул Ирандың барлыҡ маһир оҫталарын йыйып, Сәмәрҡәндте төҙөүгә йәлеп итә. Мәҫәлән, Тәбриз оҫталары Гүр Әмир кәшәнәһен төҙөй. Аҡһаҡ Тимерҙең кесе улы Шаһрух иран мәҙәниәтен һәм фәнен сәскә атуыға килтерә. Был тимури Солтан Хөсәйен Байҡара етәкләгән осорҙа дауам итә.
Иран дәүләтен үҙәкләштереү Сәфәүиҙәр династияһы килгәс яңыртыла. Улар монголдар династияһы хакимлығына сик ҡуя.
Ислам Ираны[үҙгәртергә]
1501 йыл Сәфәүиҙәр династияһынан Исмәғил I шаһ булған саҡта Иранға исламдың шиғый ағымын дәүләт дине булараҡ ҡабул итә. 1503 йыл Исмәғил Аҡ ҡайынлыны тар-мар итә һәм емереклектәр өҫтөнә баш ҡалаһы Тәбриз менән яңы дәүләт төҙөй. Сәфәүиҙәр династияһы осоронда Ирандың иң үҫешкән осоро Бөйөк Ғәббәс ваҡытында була. Ул Ғосман империяһын тар-мар итә, үҙенә хәҙерге Ираҡты, Афғанстанды, Әзербайжан менән Әрмәнстан, Грузия биләмәләрен ҡуша. Шулай уҡ Гилән һәм Мазендеранды ла ҡушып, биләмәһен Тигр йылғаһынан алып Һинд ярҙарынаса киңәйтә. Баш ҡала Тәбриздән Ҡәзвингә, унан һуң Исфаханға күсерелә.
Баҫып алыуҙар Иранға байлыҡтар килтерә. Мәҙәниәт алға китә. Иран үҙәкләштерелгән илгә әйләнә. Ҡораллы көстәр яңыртыла. Бөйөк Ғәббәс вафатынан һуң империя аҫҡа тәгәрәй. Етәкселек итә белмәгәнлектән Ҡандағар һәм Бағдадты юғалта. 1722 йыл әфған-ғизәйлеләр Иранға яу саба. Улар Исфаханды ала һәм Сәфәүиҙәрҙең ил етәксеһен үлтерә. Иранда Афшариҙар власҡа килә.
Нәҙер шаһ дәүләт динен сөнни исламға үҙгәртә. Унан һуң Афғанстанды яулай һәм кире Фарсы иленә Ҡандағарҙы ҡайтара. Еңелгән афған ғәскәре Һиндостанға ҡаса. Нәҙер шаһ һинд мағоло Мөхәммәд шаһҡа ҡабул итмәҫкә саҡыра, тик шаһ уның һүҙен ҡолағына элмәй. 1739 йыл Нәҙер шаһ ғәскәре Дәһлигә бәреп керә. Тик унда ихтилал ҡуба. Фарсылар ҡалала һуйыш ойоштора. Һиндостанды талап, кире Иранға ҡайталар. 1740 йылда Нәҙер шаһ Төркөстанға поход яһай, һөҙөмтәлә, Иран сиге Амударъяға хәтле киңәйә. Кавказда фарсылар Дағстанғаса барып етә. 1947 йыл Нәҙер шаһ үлтерелә.
1750 йыл власҡа Кәрим хан килә, ил менән етәкселек Зендтарға күсә. Ил башлығы булып 700 йылдан һуң, ниһәйәт фарсы милләтле кеше ултыра. Ул баш ҡаланы Ширазға күсерә. Илдә тыныслыҡ урынлаша. Һуғыштар булмай, мәҙәниәт сәскә ата. Зендтар династияһы өс быуын ғына хакимлыҡ итә. 1781 йыл власть Ҡаджарҙар династияһына күсә. Династияны башлап ебәреүсе Аға Мөхәммәт Ҡаджар хан Зендтар һәм Афашариҙар династияһы вариҫтарына ҡарата ҡырылыш ҡуптара, Иранда Ҡаджарҙар династияһын нығыта. Мөхәммәт хан Грузияның Тифлис ҡалаһына поход яһай, 20 мең халыҡты юҡ итә. Икенсе тапҡырға Грузияға поход 1797 йыл ойошторола. Тик ул барып сыҡмай, Мөхәммәт хан ҡул аҫтындағы грузин һәм ҡорд ялсылары уны үлтерә. Үҙенең үлеме алдынан ул баш ҡаланы Тәһаранға күсерә.
Рәсәйгә ҡаршы уңышһыҙ һуғыштар арҡаһында Ҡаджар ваҡытында фарсы иле яртылаш биләмәһенән ҡолаҡ ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаршылыҡ акцияларынан һуң, 1906 йыл илдә Конституцион революция була. Иран конституцион монархия иленә әүерелә. 1918 йылдың йәйендә британ ғәскәре Иранды баҫып ала. 1919 йылдың 9 авгусында инглиз-иран килешеүе төҙөлә. 1920 йыл Гилән останында Гилән Совет Республикаһы иғлан ителә. Ул 1921 йылдың сентябренәсә йәшәй. 1921 йылдың 21 февралендә Риза Бәхләүи хан Әхмәт шаһты ҡыйрата һәм 1925 йылда яңы шаһ тип иғлан ителә. 1921 йылдың 26 февралендә РСФСР Ирандың бойондороҡһоҙлоғон танып килешеү төҙөй.
Бәхләүи «шахиншах» («шаһтар шаһы») тигән термин индерә. Уның осоронда Иранда индустриализация башлана., инфраструктура бөтөнләй модернизациялана Икенсе бөтә донъя һуғышында Бөйөк Британия менән Советтар союзына үҙҙәренең ғәскәрен керетеүгә рөхсәт һорай, шаһтар шаһы баш тарта. Союзташтар И ранға бәреп керә. Шаһты төшөрәләр һәм нефть ятҡылыҡтарына, тимер юлына контроллекте үҙҙәренә алалар. 1942 йыл И рандың суверенлылығы тергеҙелә. Власть Бәхләүиҙең улы Мөхәммәт Реза ҡулына күсә. Советтар союзы Төркиәнең баҫып кереүенән һаҡланыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен 1946 йылғаса Иранда тота.
Һуғыштан һуң Мөхәммәт Реза вестернизация һәм деисламизация буйынса әүҙем сәйәсәт алып бара, әммә халыҡ уны аңлай алмай. Бик күп забостовкалар митингылар уҙа. 1951 йылда Ирандың Хөкүмәт рәйесе булып Мөхәммәт Мосадиҡ килә. Ул реформасылыҡ менән әүҙем шөғөлләнә, British Petroleum компаниеһының килемен тәғәйенләү буйынса килешеүҙе яүынан ҡарарға өлгәшә. Ирандың нефть сәнәғәтен шәхси милектән дәүләт милкенә әйләндереү (национализация) уҙғарыла.
1957 йыл йәшертен полиция САВАК булдырыла.
1963 йыл радикаль реформалар һөҙөмтәһендә илдән («Аҡ революция») аятолла Хомейни ҡыуыла.
1965 йыл «Федаяне Ислам» группировкаһы кешеләре пример-министр Хәсән Әли Мансурҙы үлемесле яралай.
1973 йыл шаһ власын көсәйтеү сәйәсәте ваҡытында сәйәси фирҡәләр һәм берекмәләр тыйыла.
1970-се йылдар аҙағында Иран Бәхләүи режимына ҡаршы күпләп баш күтәреүҙәр башлана, һәм монархия бөтөрөлә.
1979 йыл Илдә Ислам революцияһы уҙа, ислам республикаһы төҙөлә.
Географияһы[үҙгәртергә]
Иран көньяҡ-көнбайыш Азияның урта көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны буйынса (1648 мең км²) донъяла ун етенсе урынды биләй. Төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан (611 км, Нахичевань АР-һын да керетеп — 179 км арауыҡта) [13] һәм Әрмәнстан менән (35 км), төньяҡ-көнсығышта Төрөкмәнстан менән (992 км), көнсығышта Пакистан менән (909 км) һәм Афғанистан менән (936 км), көнбайышта Төркиә менән (499 км) һәм Ираҡ менән (1458 км арауыҡта) сиктәш. Төньяҡта Каспий диңгеҙе, көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенең Фарсы һәм Ғосман ҡултыҡтары ярҙарын йыуа.
Төп ҡалалары[үҙгәртергә]
Ирандың админстратив бүленеше[үҙгәртергә]
Ирандың төп административ берәмеге булып остандар (фарс. استان ostān; күпл. — استانﻫﺎ — ostānhā) тора. Улар кесерәк биләмәләргә шәһәростандарға бүленә (фарс. شهرستان), ә улар тағы ла бахштарға (фарс. بخش) бүленә. Иң эре остан баш ҡала (фарс. مرکز — markaz) булып тора. Һәр остан етәксеһе булып остандар (остандар — استاندار) тора. Иран 31 останға бүленә.
Халҡы[үҙгәртергә]
1950—1990 йылдарҙа ил демографик шартлау кисерә. 1979 йылдан алып 2006 йылғаса ил халҡы 70,495782 млн кешегә етә. Тик 1990 йылдарҙа тыуым һиҙелерлек кәмей һәм әле быуындар күсәгилешлеге буйынса түбән. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — 1,87, был бик түбән күрһәткес. Тыуымды үҫтереү өсөн кәмендә 2,15[14] булыуы кәрәк. Халыҡтың 61%-ты утыҙ йәшкә етмәгән (2009 йылдың майына ҡарата). Белемлелек (грамоталылыҡ) кимәле — 84%, урбанизация кимәле — 71 %.
Иранлыларҙың һаны сит мәмләкәттәрҙә 4 миллион кешене тәшкил итә. Уларҙың күбеһе 1979 йылғы Ислам инҡилабынан һуң Австралияға, Төньяҡ Америкаға һәм Европаға күсенгән. Унан башҡа 1996 йылға ҡарата мәғлүмәттәрҙә Иранда Афғанстандың һәм Вәзирстандың миллиондан артыҡ ҡасаҡтары йәшәгән[15].
Иран конституцияһы милләтенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамайынса һәр гражданына социаль һаҡлау гарантиялай: пенcия, эшһеҙлек һәм ғәриплек буйынса түләү (пособие), медицина страховкаһы. Мәғариф һәм медицина хеҙмәттәре бушлай. Ил халҡының йән башына йыллыҡ килеме — 2700 АҠШ доллары (2006). Халыҡтың 18% хәйерселек сигендә көн күрә[16].
Иран — күп милләтле (полиэтник) дәүләт[17]. Этник состав тураһында рәсми сығанаҡтар юҡ. ҮРЕ(ЦРУ) мәғлүмәттәре буйынса илдә: фарсылар (61%), әзербайджандар (16%), ҡордтар (10%), лурҙар (6%), ғәрәптәр (2%), белуджиҙар (2%), төрөкмәндәр һәм төркиҙәр (2%) йәшәй[18].
Дин[үҙгәртергә]
Иранлыларҙың күпселеге мосолмандар. Халҡының 89%-ты шиғый мосолмандар (дәүләт дине иҫәпләнә). Иран дәүләте Ираҡ, Әзербайжан һәм Бахрейн менән бер рәттән шиғыйҙар күпселекте тәшкил иткән дәүләт булып тора. Иранда ике изге ҡала иҫәпләнә: Береһе Мәшхәд ҡалаһы. Унда Реза имамы кәшәнәһе урынлашҡан. Икенсеһе Ҡом ҡалаһы. Был ҡала шиғыйҙарҙың дини үҙәге булып тора. Ҡалала шиғый университеттары һәм семинарийҙары урынлашҡан.
Сөнни мосолмандар йәмғеһе 9% тирәһе. Башҡа диндәгеләр 2% — бахаиҙар, мандейҙар, индустар, езидтар, зороастрийсылар, йәһүдтәр һәм христиандар[19].
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре: донъяла ОПЕК илдәре араһында нефть етештереү буйынса икенсе урын; 2000 йылдан донъя баҙарында нефттең хаҡы күтәрелә бара. Уның традицион экспортҡа ебәреү өсөн сәнәғәт тармаҡтары: келәмдәр етештереү, ыуылдырыҡтар һәм төрлө сәтләүектәр (фисташка) етештереү үҫә.
Насар яҡтары: 1979 йылда АҠШ-тың Иранға ҡаршы санкцияһы Иран менән аралашыуҙы һәм илгә төрлө технологияларҙы индереүҙе тыя. Иң юғары эшһеҙлек (12%) һәм инфляция (2004 йыл — 11,3%; 2008 йыл — 28,2%).
2009 йыл инфляция бик ныҡ тәгәрәй. Ул октябрҙә 16,7% тәшкил итә. Был илдә ҙур иҡтисади проблемаларға алып килә. Бында ил призеденты Мәхмүт Әхмәдинежад ғәйепләнә, ул урындағы иҡтисадты нығытыу өсөн, бик түбән проценттарға заемдар тарата.
Иран Азия ҡитғаһында эре иҡтисади дәүләт булып тора. Ул тик Ҡытайҙан, Япониянан, Һиндостандан, Төркиәнән, Индонезиянан һәм Көньяҡ Кореянан ғына ҡалыша.
Иран нефть сәнәғәте үҫешкән индустриаль дәүләт. Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиелары бар. Нефть, күмер, тәбиғи газ сығарыу һәм баҡыр, тимер, марганец, ҡурғаш, цинк рудалары етештереү үҫешкән. Машина төҙөлөшө, металл эшкәртеү, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм текстиль сәнәғәте йәйелдерелгән. Шулай уҡ келәм һәм метиздар етештереүҙең кустар тармағы әүҙемләшкән. Ауыл хужалығы сәнәғәтенең тармаҡтары: бойҙай, арпа, дөгө, ҡуҙаҡлылар, мамыҡ, шәкәр сөгөлдөрө, шәкәр ҡамышы, тәмәке, сәй, сәтләүектәр, фисташкалар үҫтерелә. Малсылыҡта һарыҡтар, кәзәләр, дөйәләр һәм һыйыр малы үрсетелә. 7,5 млн га ер эшкәртелә.
Бюджет килеменең 45%-ты экспортҡа нефть һәм газ һатыуҙан килә. 31%-ты — һалым һәм йыйымдарҙан. 2007 йылғы ЭТП 852 млрд АҠШ доллары тәшкил иткән.
Экспорттың төп тауарҙары: сей нефть һәм нефть эшкәртмәләре, металл мәғдәндәре, емеш-еләк һәм сәтләүектәр, келәмдәр.
Төп һатып алыусы илдәр (2008 йыл): Ҡытай 15,3%, Һиндостан 10,4%, Көньяҡ Корея 6,4%, Төркиә 6,4%, Италия 4,5%.
Импорттың төп тауарҙары: ауыр машина төҙөлөшө продукцияһы һәм химия сәнәғәте, автомобилдәр, тимер, ҡорос, тәбиғи сеймал, аҙыҡ-түлек, ҡулланыу тауарҙары, текстиль, ҡағыҙ. Иранға һатыусы илдәр (2008 йыл) — БҒӘ 19,3%, Ҡытай 13%, Германия 9,2%, Көньяҡ Корея 7%, Италия 5,1%, Франция 4,3%, Рәсәй 4,2%.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Ирандың почта индектары буйынса эҙләү «ПроГрафик» компанияһынан, Мәскәү. (урыҫ.)
- Иран Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында. (урыҫ.)
- Хөкүмәт сайттары
- Иран яңылыҡтары
- Иран Президенты
- Һаҡсылар советы
- Ислам кәңәш биреү советы
- Эксперттар советы
- Маҡсатҡа ярашлылыҡ советы
- Иранға сәйәхәт
- Юстиция министрлығы
- Атом энергияһы буйынса ойошма
- Башҡалар
- Израиль насар уйында яҡшы сырай яһай Густерин В. П. (урыҫ.)
- Тонсоҡтороу алымы Густерин В. П. (урыҫ.)
- Иран-Рәсәй иҡтисади бәйләнештәр тураһында (урыҫ.)
- IRNA мәғлүмәт агентлығы (урыҫ.)
- РИА IRAN яңылыҡтары (урыҫ.)
- Һуңғы шаһтың ғаиләһе тураһында (урыҫ.)
- Иран һынлы сәнғәте (урыҫ.)
- Иран ғинуарҙа: Тере көндәлек Глеб Шульпяков. (урыҫ.)
- Геннадий Литвинцев. Глобалистандан ситтә (урыҫ.)
- Иран һәм фарсы теле тураһында сайт. Иран тураһында яңылыҡтар таҫмаһы(урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Иран — Общие сведения о стране
- ↑ Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года
- ↑ Оджалан подался в Карабах
- ↑ Сравнение ВВП (инг.)
- ↑ Ахмадинежад заложил бомбу под ООН
- ↑ История древнего Востока: От государственных образований до древних империй / Под ред. А. В. Седова; Редкол.: Г. М. Бонгард-Левин (пред.) и др.; Ин-т востоковедения. — М.: Вост. лит., 2004. — 895 с.: ил., карты. — ISBN 5-02-018388-1 (в пер.)
- ↑ Ричард Фрай. Наследие Ирана — М.: «Восточная литература» РАН, 2002. — С. 20. — ISBN 5-02-018306-7.
- ↑ 11,0 11,1 Иран // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Этимологический словарь иранских языков. Том 1. — М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2000. — 327 с. — ISBN 5-02-018124-2; ISBN 5-02-018125-0
- ↑ CIA — The World Factbook
- ↑ Iranian People (en). NationMaster.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Iran popin pages: Tables — Population by sex and nationality, Iran 1996 (en). Social Development Division. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Иран (en). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ YouTube — Broadcast Yourself
- ↑ Ethnic groups (en). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дискриминация бахаи в Иране


text:
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ингл. World Health Organization, WHO, урыҫ. Всемирная организация здравоохранения, ВОЗ) — БМОның һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә махсуслашҡан халыҡ-ара ойошмаһы. Бөгөнгө көндә ойошма 194 ил-ағзанан тора[1].Ойошманың төп маҡсаты - бөтә халыҡтарҙың һаулығын иң юғары кимәлгә еткереү[2].
Ойошма органдары[үҙгәртергә]
Ойошма эштәре түбәндәге органдар менән башҡарыла[3]:
- Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы;
- Башҡарма комитет;
- Секретариат;


text:
Аныҡлаусы
Предметтың билдәһен, иҫәбен, күләмен белдереп, ниндәй? ҡайһы? ҡайҙағы? нисек? нисәнсе? кемдең? нимәнең? һорауҙарына яуап ҡайтарыусы эйәрсән киҫәк аныҡлаусы тип атала.
Классификация[үҙгәртергә]
- Сифаттан:Ҡаршылағы мәктәп, аръяҡтағы ауыл Советы ҡыйығында ҙур ҡыҙыл байраҡтар елберләй.(«Башҡортостан пионеры».)
- Исем һәм кеүек бәйләүесенән: һыуыҡ саҡтарҙа Рәмил быҙауҙы бишмәт, юрған кеүек нәмәләр менән ураны. (Т. Килмөхәмәтов.)
- Һандан: Башҡортостанда алты йөҙҙән ашыу йылға, меңдән артыҡ күл, бер мең биш йөҙ самаһы быуа бар. («Совет Башҡортостаны».)
- Алмаштан: Көллө тирә-яҡ йәшел үлән менән ҡапланған. (Б. Бикбай.)
- Ҡылымдан: Булды: ашаманыҡ ашар ашты һәм кеймәнек кейер кейемде. (Р. Ниғмәти.)
- Исем ҡылым һәм кеүек бәйләүесенән: Ҡунаҡтарҙы аштың тәмлеһе менән һыйлау, уларға матур урындарҙы күрһәтеү кеүек яҡшы ғәҙәт румын халҡында бик көслө. (С. Агиш.)
- Сифат ҡылымдан: Оноттом өҙөлгән япраҡты, Күкрәктә талпынды шатлығым, Мин күрҙем киләсәк заманды, Тыуасаҡ ҡояштың яҡтыһын. (Б. Бикбай.)
- ғы-ге, ғо-гө ялғаулы урын-ваҡыт килештәге исемдән: Тау башындағы, һырттарҙағы, болондарҙағы үләндәр, баҫыуҙарҙағы игендәр буйға үҫте. (Я. Хамматов.) Бындай аныҡлаусыларҙы урын аныҡлаусылары тип атарға мөмкин.
- ғы-ге, го-гө ялғаулы рәүештән: Малай йәһәт кенә өйҙәрендә булып үткән кисәге, бөгөнгө хәлдәрҙе, һөйләшеүҙәрҙе күңеленән үткәрҙе. (Д. Бүләков.) Кисәге, бөгөнгө — ваҡыт аныҡлаусылары.
- лыҡ-лек ялғаулы исемдән йәки ҡылымдан: Көйөп бөткән тау түбәләрендә ат ҡыуырлыҡ сыбыҡ, олтораҡлыҡ үлән булһасы! (Ә. Вахитов.)
- һыҙ-һеҙ ялғаулы исемдән: Китапһыҙ өй-ҡошһоҙ, һандуғасһыҙ урман төҫлө. (Ғ. Хөсәйенов.)
- ҙай-ҙәй ялғаулы хәбәр һөйкәлешенән: Үҙен данларҙай, башын күккә тейҙерерлек итеп маҡтарҙай сәсәндәр, йырсылар, ҡурайсылар кәрәк кантон башлығына. (Я. Хамматов.)
Төрлө һүҙ төркөмдәре менән белдерелә, төрлө килештәге исемде асыҡлап, уның мәғәнәһен конкретлаштырып йөрөй. Һөйләмдең эйәһен асыҡлау аныҡлаусыларҙың бер генә төрлө үҙенсәлеге булып һанала. Ғөмүмән, аныҡлаусылар һөйләмдең исемдән килгән теләһә ниндәй киҫәген асыҡлай ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ураҡсин З.Ғ., Ишбаев К.Ғ. Хәҙерге башҡорт теле. Педагогия институтының башланғыс кластар факультеты студенттары өсөн дәреслек. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте,1986,300-308-се биттәр.
- Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Әсә теле. Синтаксис. 7-8-се синыфтар өсөн дәреслек. Өфө, Китап,2001,16-57-се биттәр.


text:
Ҡандала үләне
Ҡандала үләне, тәкә мөгөҙө (урыҫ. До́нник лека́рственный, До́нная трава́, Бурку́н, Буркуне́ц, До́нник же́нский, Ди́кая гре́ча, лат. Melilótus officinális) — ике йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; ҡуҙаҡлылар ғаиләһе, күбәләк сәскәлеләр ярым-ғаиләһендәге үлән; . өсәре-өсәре бер һуҡтаға урынлашҡан ваҡ ҡына киртләс япраҡлы, һабаҡ буйлап сыҡҡан аҡ, һары төҫтәге ваҡ сәскәле хуш еҫле үлән; бал ҡорттары татын, һеркәһен яратып йыя; шәкәрлелеге 150-200 кг/га[1].
Бейеклеге 3 м-ға етә. Икенсе йылдың май-август айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Япраҡтары өс тармаҡлы, сәскәләре ваҡ һары һәм аҡ төҫтә. Емеше - 1, һирәгерәк - 2, йәки 4 орлоҡло асылмый торған ҡуҙаҡ.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Ҡандалы үләнен туғайҙарҙа, юл буйында, йорт тирәһендә осратырға мөмкин. Көтөлек, бесәнлек, силос, сенаж сидераль культуралар сифатында игелә; уңышы һәм мал аҙығы булараҡ люцерна һәм туҡранбаштан ҡалышмый. Ҡандала үләне баллы үҫемлек, бал ҡорттары һалыҡынса ваҡытта ла киләләр. Унда булған кумарин матдәһе тәмәке, шарап, сыр яһағанда файҙаланыла.
Европа, Кесе, Урта, Үҙәк Азия, Кавказда таралған. Британия утрауҙарына, Яңы Зеландияға, Төньяҡ Америкаға күсереп ултыртылған. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә осрай. Башҡортостандың Баймаҡ, Ейәнсура, Хәйбулла райондарында күпләп осрай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 455. — ISBN 5-87317-128-9. (урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь по пчеловодству (Г.Д.Зайнуллина, 2001)


text:
Баҫыу көйгәнәге
Баҫыу көйгәнәге (урыҫ. полевой, или обыкновенный лунь, лат. Circus cyaneus)— ҡарсығалар ғаиләһенән ҙур булмаған йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы ҡарғалам. Ҡанаттары һәм ҡойроғо оҙон булғанға, байтаҡ ҙур Күренә. Төҫтәре бер төрлө түгел, һырты аҡһыл һоронан алып ҡара-көрәнгә тиклем. Ҡорһаҡтары һәм ҡойроҡ төптәре аҡ. Ҡайһы берҙәренең аҫ яғы сыбар. Ҡанаттарының остары ҡара. Башҡа көйгәнәктәр¬ҙән ҡойроҡ төбө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы сырылдай: «сырр-сырр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яланда, баҫыуҙарҙа йәшәй. Ваҡ кимереүселәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, үлән араларында оялай. 4—5 бөртөк йәш¬келт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Япон йылме
Япо́н йы́лме — (японла 日本語, нихонго) — япон калыкын йылмыже. Японийыште конституций да тӧртык-влак почеш кугыжаныш йылме уке, но тӱҥ шотышто Японийыште японла кутырат. 140 миллион еҥ япон йылмым пала. Шкешотан тиштерже уло, идеографий да слоговый фонографий негызеш ышталтын.
Лӱм[тӧрлаташ]
Япон йылмым тӱняште кок тӱрлын лӱмдат. Ты йылмым йот элыште тунемаш тӱҥалше-влаклан япон йылмым нихонго (日本語) манын лӱмдат. «Япон йылме» семын кусаралтеш. Но шке калыкше шке коклаште шке йылмыштым кокуго (國語 или 国語) манын лӱмдат. «Шочмо йылме» семын кусаралтеш.


text:
Йоплоҡ
Йоплоҡ — бөтөн һандың 2-гә тигеҙ бүленеүен-бүленмәүен күрһәткән һыҙаты.
Билдәләмә[үҙгәртергә]
Йоп һан — 2-гә тигеҙ бүленгән бөтөн һан, мәҫәлән …−4, −2, 0, 2, 4, 6, 8…
Был билдәләмә буйынса, ноль һаны ла — йоп.
Таҡ һан — 2-гә тигеҙ бүленмәгән бөтөн һан, мәҫәлән: …−3, −1, 1, 3, 5, 7, 9…
- m һаны йоп булһа, уны күренешенә килтереп була; таҡ булһа, күренешенә килтереп була. Бында .
һандарҙың йоплоҡ билдәһе[үҙгәртергә]
Унарлы яҙыуҙа һандың һуңғы цифраһы йоп (0, 2, 4, 6 йәки 8) һан булһа, барлыҡ һан да йоп була, юғиһә был һан таҡ булып тора. Миҫал өсөн,
Йоп һандар: 22, 78, 1522, 8111300.
Таҡ һандар: 15, 511, 87247, 18950239.
Арифметика[үҙгәртергә]
- Бүлеү:
- Йоп / Йоп = һөҙөмтәнең йоплоғон алдан әйтеп булмай: һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп та, таҡ та була ала
- Йоп / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп була
- Таҡ / Йоп = һөҙөмтә бөтөн һан була алмай, шуға күрә йоплоҡ күрһәткесенә лә эйә була алмай
- Таҡ / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, таҡ була.
Тарих һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә]
Һан йоплоғо борон-борондан билдәле; төрлө мәҙәниәттәрҙә ул мистик мәғәнәгә эйә булған. Боронғо Ҡытай фәлсәфәһендә йоп һандар Инь төшөнсәһенә, так һандар Ян төшөнсәһенә бәйле.[1]
Төрлө илдәрҙә сәскә бүләк иткәндә, уларҙың һанына бәйле йолалар бар. АҠШ-ла, Европала һәм ҡайһы бер Көнсығыш илдәрендә бүләк иткән сәскә һаны йоп булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә иһә сәскә һаны таҡ булырға тейеш – йоп һанлы сәскәне мәйетте күмеүгә генә килтерергә тейешле.
Башҡорт мифологияһында йоп һандар бөтөнлөк һәм ырыҫ төшөнсәлеренә бәйле. Таҡлыҡ иһә башҡортта етешһеҙлек, кәмселек һәм яңғыҙлыҡ мәғәнәһенә эйә. Был йола «Ғәйепһеҙ дуҫ эҙләмә - таҡ ҡалырһың» тигән әйтемдә лә сағыла.[2].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Рифтин Б. Л. Инь и Ян. Мифы народов мира. 1-се том, Мәскәү: Советская энциклопедия, 1991. 547-се бит.
- ↑ Хисамитдинова Ф. Г. Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. Өфө, 2010.


text:
Ала ҡарға
Ала ҡарға (урыҫ. Се́рая воро́на (лат. Corvus cornix) — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.
Ала ҡарға- бик билдәле ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла. Ҡарлыҡҡан тауышлы: "Ҡарр-ҡарр".
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай.
Туҡланыуы, үрсеүе[үҙгәртергә]
Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.
Шулай уҡ ҡарап ал[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Статья в энциклопедии Брокгауза и Ефрона
- Статья в БСЭ
- http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/128.php
- Серая ворона и охота на неё
- Форум о содержании врановых


text:
Бойлер
Бойлер (ингл. boiler — ҡаҙан, ҡайнатҡыс) — электр энергияһы, йәки яғыулыҡ яныуы продукттары йылылығы йәки башҡа шыйыҡлыҡ, пар, газ йылылығы иҫәбенә пар йәки эҫе шыйыҡлыҡ алыу өсөн техник ҡоролма. Уларҙа файҙаланылыусы йылылыҡ алмаштырғыс элементтың төрөнә ҡарап торба тышлыҡлы һәм пластиналы Бойлер айыралар. Торба тышлыҡлы Б. йөрөштәре һаны (бер йәки күп йөрөшлө) һәм йылылыҡ алмаштырыусы мөхиттәр төрө (һыу—һыу, пар—һыу һ.б.), уларҙың бер-береһенә ҡарата хәрәкәт итеү йүнәлеше (тура ағымлы, кире ағымлы һ.б.), йылылыҡ тапшырыусы ҡоролмаларҙың тышлыҡ м н тоташыу урыны деталдәренең конструкцияһы (йөрөмәй торған йәки йөҙөп йөрөүсе торбалы рәшәткә м н), уларҙың йылылыҡтан киңәйеүен компенсациялау ысулы (йөрөп тороусы йәки беркетеп ҡуйылған коллекторлы һ.б.) б са кластарға бүләләр. Башҡортостанда Б. 1951 й. алып “Салаватнефтемаш”, 1969 й. — “Уралтехнострой-Туймазыхиммаш”, 1996 й. — “Прогресс” (Өфө) пр тиеларында сығарыла. 1994 й. башлап Авиация техник университетында уйлап табылған һыу—һыу тибындағы Б. (үҙенә оҡшаштарҙан габариты б са 2 тапҡырға бәләкәйерәк һәм 4 тапҡырға еңелерәк) “Компинтенс” ҒПП ла етештерелә һәм БР-ҙың, РФ тың башҡа төбәктәренең һәм БДБ илдәренең коммуналь хужалыҡ пр тиеларында файҙаланыла.


text:
Кеҫә телефоны
Кеҫә телефоны – мобиль телефон, GSM – форматы элемтә селтәрендә ҡулланылған телефон; GSM селтәре ҡаплаған зона территорияһында телефон элемтәһе өсөн ябай радио тулҡындарын һәм традицион телефон коммутацияһын ҡуллана.
Әлеге ваҡытта GSM-элемтәһе – бөтә мобиль элемтә төрҙәренән иң таралғаны, шунлыҡтан, спутник телефоны, радиотелефон һәм магистраль элемтә аппараты мобиль телефондарҙан һаналһа ла, кеҫә телефонын ғына мобиль телефон тип һанайҙар.
Кеҫә телефоны – ҡатмарлы юғары технологик электрон ҡоролма. Уға: 2-4 СВЧ-диапазонындағы ҡабул итеү ҡоролмаһы, махсуслаштырылған идара итеү контроллёры, төҫлө/монохром дисплейы, интерфейс ҡоролмаһы, аккумулятор инә. Күп телефондар уникаль номерҙан тора (атам. IMEI – мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы). IMEI кеҫә телефоны эшләнелгән мәлдә бирелә һәм 15 һандан тора, телефондың модификацияланмаған өлөшөнә яҙыла. Был номер телефондың аккмуляторы аҫтында, этикеткаһында, баҫтырылған, шулай уҡ телефон ҡумтаһында (төргәгендә) ҡуйылған (штрих-код аҫтында). Күп кенә телефондарҙа клавиатураһында *#06# кодын йыйып белергә мөмкин.
Күп кенә мобиль элемтә стандарттары абоненттарҙы идентификациялау өсөн SIM-карта ҡуллана. SIM-карта үҙенсә пластик карта формаһында, микросхемаһы һәм уникаль идентификацион номеры бар. SIM-картаның электр ҡулланыу көсө 3,3 Вольт.
Ябай халыҡ телендә телефондың төрлө атамаһы бар, мәҫәлән, урыҫ теленән «сотовый телефон», «мобильник», «трубка», шулай уҡ «сотовый», «кәрәҙле телефон».
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1946 йыл – АҠШ-та, Сент-Луис ҡалаһында AT&T Bell Laboratories компанияһы үҙенең автомобилендә телефон элемтәһе ҡуйыу буйынса эксперимент башлай.
- 1947 йыл – Bell компанияһында эшләүсе Дуглас Ринг һәм Рей Янг мобиль элемтә өсөн алты яҡлы күҙәнәк принцибын тәҡдим итәләр.
- 6 март, 1983 йыл – Motorola компанияһы беренсе булып һатыуға кеҫә телефонын сығара. DynaTAC 8000X аппаратын уйлап сығарыр өсөн $100 млн һәм 15 йыл ваҡыт кәрәк була. Телефондың ауырлығы 794 грамм, ҙурлығы 33x4,4x8,9 см тәшкил итә. Телефон $3995 тора.
- 1984 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 300 000 кешегә етә.
- 2003 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 1 200 000 000 кешегә етә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
НТВ
НТВ (аббревиатураның мәғәнәһе юк) — Рәсәйҙең телевизион каналы. 1993 йылда эшләй башләй. Ширҡәткә НТВ каналынан тыш «НТВ Мир» (НТВ Донъя) телеканалы ла инә. Ул Рәсәйҙән тыш БДБ илдәре, Балтиҡ буйы, Көнбайыш Европа, Яҡын Көнсығыш, АКШ, Канада, Израиль, Австралия, Яңы Зеландия, Океания илдәренә лә тапшыра.
Телеканал атамаһының мәғәнәһе юк. Уны уйлап сығарған беренсе мөхәрир Игорь Малашенко уйлап тапҡан. Һуңыраҡ уны «независимое ТВ» (бәйһеҙ ТВ), «новое ТВ» (яңы ТВ) тип атарға тәҡъдим ителһә дә, журналисттар аббревиатураны асмаҫҡа ҡарар иттеләр.
1997 йылда НТВ-Холдинг ширҡәте ойошторола. Уғңа «НТВ телекомпаниеһы» ААЙ, «ТНТ-Телесеть» ААЙ, «НТВ-Плюс» ААЙ, «Эхо Москвы» ЯАЙ, «НТВ-International» ЯАЙ инә.
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (урыҫ.)


text:
Болан
Бола́н (лат. Cervus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан[1]. ҡуш тояҡлылар отрядының боландар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Евразияла, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ‑көнбайыш Африкала таралған. 19 быуаттың 1‑се яртыһына тиклем барлыҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы буйлап таралған була, 1941—42 йылдарҙа “Башҡорт” ҡурсаулығы биләмәһенә Алтайҙан килтерелгән 39 хайуан ебәрелә, улар климат шарттарына уңышлы яраҡлаша. Ҡыраҡа һәм Уралтау һырттарының япраҡлы, ҡатнаш урмандарында һәм тау далаларында тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 240 см, мундаһының бейеклеге 155 см, ауырлығы 300 кг, инә зат вағыраҡ. Төҫө йәйен ерәнһыу‑көрән, ҡышын — һорғолт йәки көрән, өҫкө ирене, ҡорһағы, аяҡтары һәм ҡойроҡ эргәһе “көҙгөһө” аҡ төҫтә. Башы ҙур, оҙонса, асығыраҡ төҫтә, ата М. тармаҡлы мөгөҙлө (9 тармаҡҡа тиклем), улар март—апрель һалына, яңылары июлгә үҫеп сыға. Ҡолаҡтары ҙур, овал формала. Муйыны ҡыҫҡа, аҫ яҡтан оҙон төк м‑н ҡапланған. Аяҡтары оҙон, тояҡтары киң. Ҡойроғо 15 см.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Полигам. Енси яҡтан 15—16 айҙа өлгөрә. Тимгелле 1, һирәк осраҡта 2 быҙау тыуҙыра. 15—16 (һирәк осраҡта 20) йыл йәшәй.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Башлыса иртән һәм кисен туҡлана. Үлән һәм ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр, ҡышын — ағас ҡабығы, бесән, имән сәтләүеге менән туҡлана. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Марко Поло
Марко Поло (итал. Marco Polo [ˈmarko ˈpɔːlo], 15 сентябрь 1254, Венеция — 8 ғинуар 1324, шунда уҡ) — итальян сауҙагәре һәм сәйәхәтсеһе, Азия буйлап сәйәхәтен киң билдәле «Донъяның күп төрлөлөгө тураһында китап» тигән әҫәрендә һүрәтләй. Ҡайһы бер урындарында шик тыуһа ла, урта быуат Әрмәнстан, Иран, Ҡытай, Монголия, Һиндостан, Һиндонезия һ.б. географияһы, этнографияһы, тарихы буйынса ҡиммәтле сығанаҡ булып тора. Диңгеҙселәр, картографтар, яҙыусылар был китапты йыш ҡулланалар, Христофор Колумб Һиндостанға юл эҙләгәндә унда 70-ләп билдә ҡалдырған[1]. 1888 йылда бер һары күбәләккә — Марко Поло һарыҡайы (Colias Marcopolo) тип исем биргәндәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Сығышы
- 2 Марко Полоның атаһы менән ағаһы сәйәхәте
- 3 Марко Полоның сәйәхәте
- 4 Ҡайтҡандан һуң тормошо
- 5 Эҙләнеүселәр китап тураһында
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
Сығышы[үҙгәртергә]
Марко Поло Венецияла зәрҡәр тауарҙары һәм тәмләткестәр һатыу менән шөғөлләнгән сауҙагәр Николо Поло ғаиләһендә тыуған. Тыуыу тураһында документтары һаҡланмағанлыҡтан уның сығышы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә.
Марко Полоның атаһы менән ағаһы сәйәхәте[үҙгәртергә]
Венеция һәм Генуя сауҙагәрҙәре ун өсөнсө быуатта Урта диңгеҙҙә иркен йөрөйҙәр, улар Урта Азияға, Һиндостан менән Ҡытайға үтергә тырышалар.
1260 йылда Николо, Маркон атаһы, Маффео тигән туғаны менән Ҡырымға, Судакҡа юлланалар. Бында уларҙың өсөнсө туғаны сауҙа йорто тотҡан була. Һарай-Батуҙа бер йыл йәшәгәс, туғандар Бохараға юл тота. Был ваҡытта Батый хандың энеһе Берке хан шул тарафта һуғыш асҡан була. Бохарала өс йыл йәшәгәс, ҡайтырға мөмкинлеге булмағанлыҡтан, Хулагу хан Ханбалыҡҡа (Пекинға) Һүбиләй тигән туғанына ебәргән фарсы каруанына эйәреп, Ҡытайға барып эләгә. Ҡытайҙарҙың Сун тоҡомон тар-мар итеп, Һүбиләй Монгол империяһының һәм Ҡытайҙың берҙән-бер хакимына әйләнә.
1266 йылдың ҡышында ағалы-энеле Пекинға барып етә, хан Һүбиләй уларҙы үҙе ҡабул итә һәм юлда тотҡарламаһындар өсөн алтын пайза бирә. Хан Рим папаһына Иерусалимдәге Ғайса пәйғәмбәр ҡәберенән май ебәреүен һорап хат һала. Юлда Никколо үҙе киткәс үк Марко тигән улы тыуыуын, ҡатынының үлеп ҡалыуын ишетә. Венецияға килгәс, (1269 йыл) Папа Климент IV тә үлеп ҡалыуын, ә яңыһы әле тәғәйенләнмәүен беләләр. Һүбиләйҙең үтенесен үтәр өсөн улар яңы Папа ҡуйылыуҙы көтөп тормай, 1271 йылда Иерусалимға йүнәләләр, Марконы ла бергә алалар.
Марко Полоның сәйәхәте[үҙгәртергә]
Ҡытайға юл[үҙгәртергә]
Ҡытайға сәйәхәте Месопотамия, Памир һәм Ҡашғария аша үтә.
Ҡытайҙағы тормош[үҙгәртергә]
1275 йылда Пололар Шачжа (бөгөнгө Дуньхуан) ҡалаһына барып етәләр. Шул йылы уҡ Һүбиләйҙең Шандулағы йәйләүенә барып етәләр (бөгөнгө Ганьсу). Полоның әйтеүенсә, хан уны ярата, Венецияға ҡайтырға рөхсәт итмәй, хатта өс йыл буйы Янчжоу ҡалаһыныү башлығы итеп тота (CXLIV бүлеге, 2-се китабы). Китапта яҙылыуынса, Поло хан ғәскәренә катапульта менән файҙаланырға өйрәтә[2].
Поло даталарҙы теүәл яҙмаһа ла, географияны ярайһы теүәл аңлатҡан. Поло ҡытайҙарҙың тормошо рәүешен, аш-һыуын, ҡағыҙ аҡсалар ҡулланыуҙарын һүрәтләй. Ҡытайҙа ул ун биш йыл йәшәй.
Венецияға ҡайтыу[үҙгәртергә]
Хан 1291 йылда ҡыҙҙарының береһен фарсы илханына кейәүгә бирә. Хәүефһеҙлек өсөн 14 карап менән уны оҙатып, хан Полоны үҙенең рәсми вәкиле итеп бергә ебәрә. Юл ыңғай Поло Суматрала һәм Цейлонда була, Иран һәм Ҡара диңгеҙ аша 1295 йылда Венецияға ҡайта.
Ҡайтҡандан һуң тормошо[үҙгәртергә]
Ҡытайҙан ҡайтҡас нисек йәшәүе әҙ билдәле. Генуя менән һуғышта ҡатнашып 1298 йыл тирәһендә әсиргә эләгеп, 1299 йылдың майында ғына иреккә сыға.
Венецияға ҡайтып өйләнә һәм өс ҡыҙы тыуа. Рио ди Сан-Джованни Crisostomo һәм Рио-ди-Сан-Лио урамдары мөйөшөндә йорто була.
1324 йылда үлемесле ауырығанда васыят яҙа. Ул Маффео ағаһынан мираҫҡа ҡалған татар ханынан алынған алтын пайцзаны ла телгә ала. 1324 вафат була һәм Сан Лоренцо сиркәүендә ерләнә. 1596 йылда йорто, Ҡытайҙан алып ҡайтылған әйберҙәре менән, яна. Ул ерләнгән сиркәү ҙә 19-сы быуатта һүтеп алына.
Эҙләнеүселәр китап тураһында[үҙгәртергә]
Марко Полоның китабы киң танылыу яулаған тарихи әҫәр булып тора. 1986 йылда төҙөлгән библиографияла европа телдәрендә генә лә 2300 фәнни хеҙмәт күрһәтелгән[3].
Китап бик күп бәхәстәр һәм шик уята. Ҡайһы берәүҙәр ул фарсы сауҙагәрҙәренең хәбәрҙәрен генә яҙып алған тигән фекерҙә
Китаптың версиялары[үҙгәртергә]
Марко Полоның күпмегә белемле булыуы билдәһеҙ. Ул сауҙа ҡағыҙҙарын үҙе тултырғандыр, әммә китабын Рустичеллоға әйтеп тороп яҙҙырғандыр тигән фараздар бар. Рустичелло яҙыусы булған, романдарын французса ижад иткән. Марко үҙе өсөн генә ҡыҙыҡ өлөштәрен һөйләп, Рустичелло үҙенсә аңлатмалар биреүе ихтимал.Поло башҡа кешеләр менән дә авторҙаш булыуы мөмкин[4].
Китап бик күп үҙгәрештәргә дусар ителгәндер тигән фекер тыуа[4].
Шикле урындары[үҙгәртергә]
Телгә алынмаған факттар[үҙгәртергә]
Франсис Вуд иероглиф та, китап баҫыу ҙа, сәй ҙә, фарфор ҙа, ҡатындарҙың аяғын шаҡарып бәйләп ҡуйыу ҙа, Бөйөк Ҡытай диуары ла телгә алынмағанына иғтибарҙы йүнәлтә.
Поло фарсы телен белгән, Ҡытайҙа монгол телен өйрәнгән (хакимиәт теле), ҡытай теленең уға кәрәге булмаған[5].
Франсис Вуд әйткән етешһеҙлектәр Марк Поло өсөн бик әһәмиәтле лә булмағандыр, ҡытайҙар менән аралашмағас, был нескәлектәрҙе белеп тә бөтә алмағандыр. Әммә ул ҡағыҙҙы нисек эшләүҙәрен ентекле һүрәтләгән, тимәк, китап тураһында яҙмаған тиеү бик дөрөҫ түгел[5].
Фарфор ҡыҫҡаса телгә алынған[5].
Бөйөк Ҡытай диуары Марко Поло булғанда айырым урҙар рәүешле генә булған. Венеция кешеһе өсөн ул әһәмиәтһеҙ тойолғандыр.
Хаталы һүрәтләүҙәр[үҙгәртергә]
Хаталы һүрәтләүҙәр күп. Мәҫәлән, Пекин күперенең аркалары ысынлап та әҙерәк[6].
Марк Поло быны хәтерҙән яҙған, фарсы теле ҡытай телендәге һүҙҙәрҙе теүәл генә биреп тә бөтмәгән. Марк Поло башҡалар һөйләгәнде лә ҡулланған. Хата уларҙан да килгән булыуы ихтиал[5].
Китабына бөгөнгө баһа[үҙгәртергә]
Күпселек фәнни тикшеренеүселәр Франсис Вудтың китап тулыһынса уйлап сығарылған тигән баһаһы менән килешмәй[7].
Сауҙа урындары ярайһы теүәл һүрәтләнгән, Рәсәй тураһындағы өлөшө лә ышанырлыҡ, Ҡытайҙың географияһы буйынса күпселек мәғлүмәт шулай уҡ дөрөҫ. Экзотик илдәр тураһындағы яҙмалары менән дә ҡыҙыҡлы[4].
Поло Ҡытайҙағы үҙ ролен бәлки арттырыбыраҡ та һөйләгәндер.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Радио ЭХО Москвы :: Все так, 16.05.2009 18:10 Марко Поло. Европейский взгляд на чудеса Востока: Наталья Басовская, Сергей Бунтман
- ↑ Был кеше ышанмаҫлыҡ факты, сөнки урыҫ ҡалаларҙың (мәҫәлән, Киев 1240 йылда) алыу ваҡытында монгол ғәскәре катапульталарҙы инде ҡулланыла.
- ↑ Watanabe, H, Marco Polo библиография 1477-1983, Токио, 1986
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Critchley, J. Marco Polo’s book, Variorum, 1993, ISBN ISBN-0860783618
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 де Rachewiltz, И. Марко Поло отправился в Китай. Zentralasiatische Studien 27: 34-92, 1997. Краткое изложение в [1]
- ↑ Wood, F., Did Marco Polo go to China?, London, 1995.
- ↑ Jackson, P. Marco Polo and his «Travels», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 61(1): 82-101, 1998.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Книга о разнообразии мира. Издание: Джованни дель Плано Карпини. История монгалов., Гильом де Рубрук. Путешествия в восточные страны., Книга Марко Поло. М. Мысль. 1997 г., перевод: И. М. Минаев
- Книга Марко Поло, пер. со старофранц. текста, вступ. ст. И. П. Магидовича, М., 1955 (имеется лит.).
- То же. Алма-Ата, 1990.
- Харт Г., Венецианец Марко Поло, пер. с англ, М:.. Издательство иностранной литературы, 1956;
- Харт Г. Венецианец Марко Поло = Henry H. Hart, Venetian Adventurer Messer Marko Polo / Пер. с англ. Н. В. Банникова; предисл. и редакция И. П. Магидовича — М.: Центрполиграф, 2001. — 368 с. — 6 000 экз. — ISBN 5-227-01492-2. (Переиздание книги 1956 года)
- Юрченко А. Г. Книга Марко Поло: Записки путешественника или имперская космография / Переводы с латинского и персидского языков С. В. Аксёнова (PhD) — СПб.: Евразия, 2007. — 864 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-8071-0226-6. (в пер.)
- В книге сэр Марко Поло, венецианский ..., 3-е изд., Т. 1-2, Л., 1921.
- Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. М., 1982. Т. 1. С. 231-235.
- Дреж Ж.-П. Марко Поло и Шёлковый путь = Marco Polo et La Route de La Soie / Жан-Пьер Дреж / Пер. И. Бородычевой — М.: АСТ, Астрель, 2006. — 192 с. — (История. Открытие). — ISBN 5-17-026151-9, ISBN 5-271-09879-6, ISBN 2-07-053076-0. (обл.)
- Дубровская Д. В, Марко Поло. Презумпция невиновности / / Вокруг Света. 20 № 3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Поло, Марко. Восточная литература. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 16 апреля 2011 тикшерелгән.
- Максим Мошков китапханаһында Марко Поло : Книга о разнообразии мира. Перевод И. П. Минаева.
- Вадим Полонский. Марко Поло
- В. Дубовицкий Венецианцы. В стране рубинов, или что писал Марко Поло о Бадахшане
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 15 сентябрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1254 йылда
- Венециия тыуғандар
- 8 ғинуар көнө вафаттар
- Вафаттар 1324 йылда
- Ҡытайға сәйәхәтселәр
- Монголияға сәйәхәтселәр
- Һиндостанға сәйәхәтселәр
- Италия сәйәхәтселәре
- Италия сауҙагәрҙәре
- Урта быуаттар сәйәхәтселәре
- Венеция сәйәхәтселәре
- Юань дәүере шәхестәр
- Италия мемуаристар


text:
Ҡандалагөл
Ҡандалагөл — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 150 төрө билдәле, ер шарының арктик булмаған өлкәләрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бер, ике йәки күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 10—80 см.
Һыу ятҡылыҡтары ярҙарында, ҡалдауҙарҙа, ташландыҡ ерҙәрҙә, юл ситтәрендә, ҡоро далаларҙа үҫә. Сүп ҡандалагөлө республиканың бөтә биләмәһендә таралған, киң япраҡлы ҡандалагөл башлыса Башҡортостандың Урал алдында, итләс япраҡлы ҡандалагөл шулай уҡ. Хәйбулла районында, ҡуйы сәскәле ҡандалагөл һәм теҙмә ҡандалагөл Өфөлә, Өфө районында осрай.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Һабаҡтары төҙ, ябай йәки тарбаҡлы. Япраҡтары йомортҡа, ланцет йәки таҫма формаһында, бөтөн ситле йәки теленмә, сиратлы, ултырма йәки япраҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре аҡ йәки һары төҫтә, һирәк йәки ҡуйы тәлгәштәргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, июль—сентябрҙә өлгөрә.
Файҙаланылыуы[үҙгәртергә]
Ҡандалагөл составында С, Е витаминдары, каротин, дуплаусы матдәләр, кумариндар, сапониндар, флавоноидтар һ.б. бар. Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы, инсектицид ҡый үләне. Киң япраҡлы Ҡ. — ашарға яраҡлы үҫемлек. Культурала сәсеүлек Ҡ. йәки кресс‑салатты ҡулланалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- León, J. (1964) — The «Maca» (Lepidium meyenii), a little known food plant in Peru. — Econ. Bot. 18: 122—127(инг.)
- Tello, J., M. Hermann & A. Calderón (1992) — La maca (Lepidium meyenii Walp.): cultivo alimenticio potencial para las zonas altoandinas. — Bol. Lima 81: 59-66(исп.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡандалагөл GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 14 октября 2008 г.
- Мака перуанская на сайте USDA NRCS(инг.) Проверено 14 октября 2008 г.


text:
Аҫыл таштар
Аҫыл таштар - зәргәрлек эшендә ҡулланылыусы, үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған минерадар.Улар шулай уҡ техник маҡсаттарҙа ла файҙаланыла: аныҡ приборҙар эшләүҙә, оптика, сәғәт, радиоэлектроника сәнәғәтендә, быраулау эше техникаһында һ.б.
Йөкмәткеһе
Аҫыл таштар төркөмдәре[үҙгәртергә]
Күпселеге үтә күренмәле, ялтыр, юғары ҡатылыҡта, көслө яҡтылыҡты таратыу, ҡырлауҙы ҡабул итеү һәләте булыуы менән айырылһа; матур саф төҫтә йә төҫһөҙ була. А.Е. Ферсман һәм М. Бауэр классификацияһына ярашлы, берләштерелеүсе таштарҙың сағыштырмаса ҡиммәттәренә бәйле төркөмдәренә бүленә.
1-се төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә]
1-се төркөм аҫыл таштар: алмас, Сапфир, рубин, зөбәржәт, александрит, затлы шпинель; уларға шулай уҡ органик сығышлы аҫыл таш - ынйы инә.
2-се төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә]
2-се төркөм аҫыл таштарға топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гемодар), алһыу турмалин (рубеллит), аметист, алмандин, уваровит, циркон (гиацинт, һары һәм йәшел циркон), затлы аҡ аҡыҡ инә.
3-сө төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә]
3-сө төркөм аҫыл таштарға фирүзә, йәшел һәм күп төрлө турмалиндар, кордиерит, диоптаз, эпидот, тау гәлсәре, күкһел кварц (раухтопаз), яҡты аметист, гелиотроп, хирзопраз, ярым аҡ аҡыҡ, аҡыҡ, ҡыр шпаты (ҡояш ташы, айташ), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит инә.
Башҡортостандың аҫыл таштары[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы территорияһында Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдыҡтарының аллювиаль ултырмаларында алмас бөртөктәренең (ҙурлығы 2,5 мм тиклем) күп табылыуы билдәле: һирәк кенә рубин бөртөктәре (0,5 мм кәмерәк) осрай. Тау гәлсәре ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелгән) мәҡсүт метаморфик комплексына һәм белорет метаморфик комплексына тура килә, һуңһыһында Теплое күкһел кварц сығанағы (Белорет районы)бар.
Аҫыл таштар[үҙгәртергә]
- Алмас
- Сапфир, Зәңгәр яҡут
- Рубин, Ҡыҙыл яҡут, Ҡыҙыл йәүһәр
- Зөбәржәт
- Александрит
- Затлы шпинель
- Ынйы
- Топаз, Һары яҡут
- Берилл
- Алһыу турмалин
- Аметист
- Альмандин
- Уваровит
- Циркон
- Затлы аҡ аҡыҡ
- Фирүзә
- Кордиерит
- Диоптаз
- Эпидот
- Тау гәлсәре
- Күкһел кварц
- Яҡты аметист
- Гелиотроп
- Хирзопраз
- Ярым аҡ аҡыҡ
- Аҡыҡ
- Ҡыр шпаты
- Содалит
- Пренит
- Андалузит
- Диопсид
- Гематит
- Пирит


text:
Мадрид
Мадри́д (исп. Madrid [maˈðɾið]) — Испанияның баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы, шулай уҡ шул исемдәге провинцияһының һәм автоном берәшмәһенең административ үҙәге. Муниципалитет (комарки) Ареа-Метрополитан районына (комарка) ҡарай. Илдең эре иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала халҡы — 3,273 млн кеше (2010).
Ҡала Пиреней ярымутрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Оло Мадрид 1,2 мең км² майҙанға йәйелгән ҡала агломирцияһы булып тора. Ҡала үҙе 607 км² майҙанды биләй һәм 21 административ районды берләштерә. Эре транспорт узеле (тимер юл, тиҙ йөрөшлө шоссе юлы, донъялағы иң ҙур аэропорттарҙың береһе).
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Мидрид Испанияның үҙәк өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 667 м бейеклектә урынлашкан. Ҡала аша ҙур булмаған, элек тарихи Кастилия өлкәһенә ҡараған, Мансанарес йылғаһы аға. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Сьерра-де-Гуадаррама тау массивы урынлашҡан.


text:
Германия
Герма́ния (шулай уҡ Әлмәниә (иҫке әҙәби)); рәсми исеме Герма́ния Федерати́в Республика́һы, нем. Deutschland, Bundesrepublik Deutschland) — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе ағзаһы. Майҙаны — 357 022 км², донъяла 61 се урында тора. Баш ҡалаhы — Берлин, Европаның иң ҙур ҡалаларының береһе (икенсе урында тора). Дәүләт теле — немец теле.
Дәүләт төҙөлөшө — федератив ил, административ-берәмеге булып 16 федератив ер тора. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — федератив республика. 2005 йылдан башлап Ангела Меркель федерал канцлер. Германия Европаның үҙәгендә урынлашҡан, Балтик диңгеҙе һәм Төнъяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Төнъяҡтан Дания менән, көнсығыштан Польша һәм Чехия менән, көнъяҡтан Австрия һәм Швейцария менән, көнбайыштан Франция, Люксембург, Бельгия һәм Нидерланд менән сик буйҙары киҫешә.
Тиҙ үсешкән иҡтисадлы индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион Америка доллары, йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — евро.
Германия Ҙур етәүгә инә. Германия Америка Ҡушма Штаттарынан ҡала имиграция буйынса икенсе урында тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо тарихы[үҙгәртергә]
Урта быуаттар[үҙгәртергә]
Пруссияның күтәрелеүе[үҙгәртергә]
XVIII—XIX быуат[үҙгәртергә]
Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң түбәнге иле.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Германия Федератив Республикаһының майҙаны 357 021 квадрат км. Германия — федератив ил, уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.
Йәшәү кимәле[үҙгәртергә]
Географик урынлашыуы[үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә]
2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында тора ине (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. Made in Germany бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.
Халҡы[үҙгәртергә]
Германия Федератив Республикаһының майҙаны Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә. Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке Югославия республикаһы граждандары, 187,5 мең Рәсәй һәм 129 мең Украина граждандары тәшкил итә.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Спорт[үҙгәртергә]
Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. Германияның футбол йыйылма командаһы донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың исәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла ҙур теннис та киң таралған. 80се йылдар аҙағында Борис Беккер һәм Штеффи Граф теннис олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, Ҙур Алтын Шлемда берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла. Формула 1ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы Михаэль Шумахер ҙа — немец. Германияла биатлон да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — Магдалена Нойнер, ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр биатлондан донъя чемпионы, өс тапҡыр донъя кубогын яулаусы.
Климаты[үҙгәртергә]
Хәрби көстәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Азот
Азот – Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се һанында, 5-се төркөмдә урынлашҡан, сағыштырма атом массаһы 14,0067 булған химик элемент. Уның исеме грек һүҙе azoosг – терекһеҙ тигән һүҙҙән яһалған, латинса әйтелеше Nitrogenium. Азот – төҫһөҙ һәм еҫе булмаған газ.
Азот (ябай мәтдә) —— атмосфераның иң кәрәклеләрҙән булған өлөшө (78% күләм тәшкил итә). Азот атомдары үҫемлектәрҙең аҡһым составында, шулай уҡ ер аҫтындағы натрий нитраты составында осрай. Тәбиғи азот ике изотоптан тора: 14N(99,635% массанан) һәм 15N (0,365% массанан)
Йөкмәткеһе
Тарихи белешмә[үҙгәртергә]
Азот ҡушылмалары – селитра, азот кислотаһы һәм аммиак – азотты ирекле хәлдә табыуға хәтле үк белгәндәр. 1772 йыл Д. Резерфорд быяла һауытта фосфор һәм башҡа матдәләрҙе яндырып, һулауға һәм яныуға ярҙам итмәүе, ул үҙе "быуыусы һауа" тип исем биргән газ таба. 1787 йылда А. Лавуазье һауа күләменә кереүсе был газдың ябай икәнен иҫбатлай һәм уға "азот" исемен тәҡдим итә. 1784 йылда Г. Кавендиш азоттың селитра составына инеүен билдәләй.
Тәбиғәттә таралышы[үҙгәртергә]
Азот – тәбиғәттә иң таралған элементтарҙың береһе. Уның төп массаһы ирекле килеш атмосферала таралған. Ирекле азот (N 2 молекулаһы) һауаның күләм буйынса 78,09% ын, ә ауырлык буйынса 75,6% ын алып тора. Литосферала азоттың масса буйынса уртаса өлөшө – 1,9*10< -3 %. Азот таралышы буйынса Ҡояш системаһында 4-се элемент (водорд, гелий һәм кислородтан ҡала)
Физик һәм химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Азот һауанан бер аҙ ғына еңелерәк; уның тығыҙлығы 1,2506 кг/м 3 (0 С һәм 101325 н/м 2 йәки 760 мм. төр. бағ. булғанда) , t эреү -209,86 0 С, t ҡайнау -195,8 0 С. Шыйыҡ азоттың тығыҙлығы 808 кг/м<3. Азот һыуҙа аҙ ирей: 0 С та 1м<3 һыуҙа 23,3 г азот ирей.
Азот сағыштырмаса аҙ температураларҙа литий, магний, кальций кеүек актив металдар менән генә тәьҫирләшә. Ә башҡа элементтарның күбеһе менән юғары температураларҙа һәм катализаторҙар булғанда реакцияға керә.
Азот күп кенә бик мөһим органик ҡушылмаларҙың өлөшө булып тора (аминдар, аминокислоталар, нитроҡушылмалар һ.б.)
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Табылған ирекле азоттың күп өлөшө аммиак етештерү өсөн ҡулланыла. Аммиакты һуңынан азот кислотаһы, ашламалар, шартлағыс матдәләр етештерү өсөн ҡулланалар.
Ирекле азотты сәнәнғәттең төрлө тармаҡтарында ҡулланалар: химик һәм металлургик процесстар ваҡытында инерт мөхит булараҡ, терегөмөш термометрҙарында буш урынды тултырыр өсөн, яныусан шыйыҡлыҡтарҙы һурҙыртҡанда һ.б. Шыйыҡ азотты төрлө һыуытҡыс йыһаздарҙа ҡулланалар. Шыйыҡ азотты Дьюар һауыттарында, ә газ һымаҡ азотты ҡыҫылған килеш – балондарҙа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кузнецова Н.Е., Титова И.М., Гара Н.Н. Химия 9 класс. Учебник. ISBN: 5-346-00201-4
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Nitrogen: electronegativities (en). WebElements. 5 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 тт — Москва: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 58. — 623 с. — 100 000 экз.


text:
Ҡолаҡлы сыпҡай
Ҡолаҡлы сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(урыҫ. Красношейная поганка)(лат. Podiceps auritus) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы сума һәм йөҙә. Ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата өйрәктең башы сем ҡара, ике яҡлап күҙҙәре өҫтөнән ҡолаҡҡа оҡшаған оҙон ғына ҡауырһындар үҫеп сыға. Сикәләре ҡара, муйыны, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. һырты ҡара-көрән. Түше, ҡорһағы көмөш кеүек йымылдаҡ аҡ. Ҡара сыпҡайҙан ҡыҙғылт ерән муйыны менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яҙғыһын яғымлы ғына: «түрр-лүрр-лүрр», башҡа ваҡытта: «кейк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Үҫемлектәргә бай ҙур булмаған күлдәрҙә, ятыуҙарҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә, һирәкләп һыуға яҡын ярҙа була. 4—5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]