text:
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Основная общеобразовательная школа № 15»
городского округа город Октябрьский
Республики Башкортостан
Рассмотрено
на заседании ШМО
протокол №____ от
«__»_________20__г.
Утверждаю:
Директор
МБОУ ООШ №15
_____/Н.Ф. Мухаметханова/
Приказ №_________
«__»__________20__г.
Рабочая программа
по башкирскому (государственному) языку
в 7 классе
на 2011-2012 учебный год
общее количество часов – 68
количество часов в неделю – 2
Составила: Алтынбаева Залия Рафаэловна
Составлена в соответствии с программой по башкирскому языку для учащихся I – XI классов школ с русским языком обучения. Составители: Усманова М.Г., Габитова З.М. – Ижевск, издательство «КнигоГрад» , 2008.
Учебник: Башкирский язык. Учебник для русскоязычных учащихся 7 класса. Габитова З.М., Усманова М.Г. – Уфа: Книга, 2008
Согласовано:
руководитель ГМО
______/Г.К.Гаскарова/
протокол №____ от
«__»_________20__г.
2011 год
Башҡортостан республикаһы
Октябрьский ҡалаһы ҡала округының
«15-се төп дөйөм белем биреү мәктәбе»
муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған
ММБ ултырышында
протокол №_____
«__»_________20__й.
Раҫлайым
15-се мәктәп директоры
_____/Н.Ф.Мөхәмәтханова/
Приказ №_________
«__»__________20__й.
2011-2012 уҡыу йылына
7-се класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
эш программаһы
дөйөм сәғәттәр һаны – 68 сәғәт
аҙнаһына – 2 сәғәт иҫәбенән
Алтынбаева Зәлиә Рафаэль ҡыҙы төҙөнө
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
нигеҙендә төҙөлдө.
Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008
Килешелгән
ҠМБ етәксеһе
______/Г.К.Ғәскәрова/
протокол №_____
«__»_________20__й
2011 йыл
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш программаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт) .
Төҙөүселәре : Алтынбаева Зәлиә Рафаэль ҡыҙы.
Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008.
Программа кимәле : базис.
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты :
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-8-се кластары өсөн «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрһәтмәләр. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2006.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт (дәүләт) теле буйынса уҡыусыларҙың телмәр үҫтереүенә, яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә берҙәм талаптар. (Протокол №4, 13 ғинуар 2010 йыл)
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М., Усманова М.Г. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «15-се төп дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының уҡыу планына ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән:
Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
Тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Маҡсаттар һәм бурыстар:
Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радиотапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп, үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
Башҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һәм башҡалар менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. Текстағы яңы һүҙҙәр, фразаларҙы аңлатыу, һүҙлек эше үткәреү мотлаҡ.
Әҫәрҙе өлөшләп, һайлап, ролдәргә бүлеп, сылбыр буйынса уҡыу, тексты магнитофон яҙмаһынан тыңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү кеүек эштәр башҡарғанда, һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.
5-6-сы кластарҙа алған белемдәр тулыландырыла. Темалар буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу, диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә.
Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала.
Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
I. Яңынан мәктәпкә (6 сәғәт)
5-6-сы кластарҙа алған белемдәрҙе тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә. Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала. Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла. Көҙ, көҙгө эштәр, уңыш йыйыу темаһы төп урындарҙың береһен алып тора.
Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк, уңыш, емеш-еләк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар менән танышыу.
Грамматика:
6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
II. Ауыл тормошо (7 сәғәт)
Ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу. Был тема буйынса яҙылған әҫәрҙәр уҡыу.
Грамматика:
Ҡылым. һүҙбәйләнеш. һөйләм төҙөлөшө.
III. Башкортостан буйлап сәйәхәт (8 сәғәт)
Башҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағы тарихи Башҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла.
Грамматика:
Яңғыҙлыҡ исемдәр.
IV. Спорт. Спорт кәрәк-ярактары (8 сәғәт)
Кешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле-радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.
Башкортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр.
Грамматика:
Башҡорт теленең үҙенсәлекле хәреф, өндәре, һөйләм төрҙәре.
V. Мин һәм беҙҙең ғаилә (9 сәғәт)
Уҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан-йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә өйрәтеү.
Грамматика:
Ҡылым. Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше.
VI. Әсәйҙәр байрамы. (З сәғәт)
Әсәй, өләсәйҙәрҙең изгелеге, ҡәҙере хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, йөкмәткеһе өҫтөндә эш төрҙәре башҡарыу, һүҙлек байлыҡтарын арттырыу. "Катын-ҡыҙҙар байрамы тураһында әңгәмәләр, иртәлектәр үткәреү, данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу.
Грамматика:
Теркәүес тураһында төшөнсә. Теҙеү теркәүестәре.
VII. Сәнғәт оҫталары. (7 сәғәт)
Республиканың данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү.
Грамматика:
Эйәртеү теркәүестәре. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Теркәүес темаһын нығытыу.
VIII. Исемең матур, кемдәр ҡушҡан? Исемдәрҙә - ил тарихы (З сәғәт)
Был тема кеше исемдәренән башҡа тау, ер, һыу атамалары мөнән берлектә алып барыла. Исемдәрҙең мәғәнәһе, уның кеше холоҡ-фиғеленә тәьҫир итеүе. Данлыҡлы кешеләрҙең исемдәренә бәйләп, төрлө тарихи ваҡиғалар һөйләү, әҫәрҙәр уҡыу. Атамалар буйынса легендалар, риүәйәттәр уҡыу ҙа дәрестәрҙе ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс итеп үткәрергә ярҙам итәсәк.
«Исемдәрҙә – ил тарихы», «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?» темаһына иртәлектәр үткәреү, уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтерергә, кеше алдында сығыш яһау өсөн ярҙам итәсәк.
Грамматика: Бәйләүестәр. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәһен ҡабатлау.
IX. Борон-борон заманда... (5 сәғәт)
Башҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат булып тора. Күберәк иғтибарҙы тексты аңлы ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү. Бында башҡорт халыҡ әкиәттәренән башҡа, Ф.Туғыҙбаеваның «Тайыштабан ниңә уйнарға сыҡманы?» әкиәте лә урын алған. Уларҙың айырмаһын билдәләп үтеү кәрәк.
Грамматика:
Киҫәксә тураһында төшөнсә.Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Х. Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ (7 сәғәт) Иң төп темаларҙың береһе - берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу.
Грамматика:
Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Ымлыҡтар. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.
XI. Йәмле йәй (5 сәғәт)
Йәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.
Грамматика:
7-се класта үткәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
7 класс өсөн телмәр күнекмәләре:
Өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең авторын, исемен белеү;
Яҙыусы ижад иткән художестволы картиналарҙы уйлап күҙ алдына баҫтырыу;
Эпик һәм лирик әҫәрҙе айыра белеү;
Программала ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең тексын ятлау, 8-10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.
Художестволы, фәнни популяр һәм публицистик текстарҙы ҡысҡырып, етеҙ уҡыу;
Художестволы әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу;
Ҙур булмаған хикәйәләрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү.
Йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдең әһәмиәте;
Фонетика, телмәр өндәре, ижек, баҫым, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр;
Графика, алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыуы төшөнсәләре;
Лексика; һүҙҙең лексик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синоним, антоним, омоним;
Исемдәрҙең һан, килеш менән үҙгәреше, күплек һәм килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы, яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы;
Ҡылымдарҙың заман, һан, зат менән үҙгәреше;
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре, уларҙың яҙылышы, һөйләмдәге роле.
Ижади диктанттар, изложениелар һәм иншалар яҙыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Һорауҙарға яуаптар-1
Диктант- 5
Изложение – 2
Инша - 2
Календарь -тематик планлаштырыу
№
Сәғәт һаны
Тема
Иҫкәрмә
VII А
VII Б
План.
Үткәр.
План.
Үткәр.
1-се сирек – 18 сәғәт.
6
Яңынан мәктәпкә.
1
1
М. Кәрим. Уҡытыусыма.VI класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
3-5 биттәр
2
1
Б.Бикбай. Туған тел. Сифат дәрәжәләрен ҡабатлау.
5-7
3
1
В.Баймырҙина.Дуҫлыҡ. Ҡылым тураһында үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
8-9
4
1
З.Биишева. Башҡорт теле. Исемдең килеш ялғауҙары.
10-12
5
1
Контроль диктант. Ҡара алтын.
6
1
Хаталар өҫтөндә эш. К.Кинйәбулатова. Көҙҙәр еткәс.
13-15
7
Ауыл тормошо.
7
1
Икмәк үткән юл. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше.
20
8
1
Алтын башаҡтар. Һөйләм.
21-22
9
1
Мәктәп ашханаһында. Һөйләм төҙөлөшө.
23-25
10
1
Т.Йосопов. Икмәк еҫе. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Изложениеға әҙерлек.
26-28
11
1
Изложение. Хеҙмәт һәм икмәк .
12
1
Хаталар өҫтөндә эш. Н.Мусин. Тәбиғәтте һаҡлау. Текст төҙөлөшө.
31-32
13
1
Бал ҡорто. Хеҙмәт һәм икмәк тураһында мәҡәлдәр.
33-34
8
Башҡортостан буйлап сәйәхәт
34-35
14
1
М.Кәрим. Башҡортостан. Исем
36-38
15
1
Урал. Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр.
38
16
1
Контроль диктант. Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
17
1
Хаталар өҫтөндә эш. Р.Ғарипов. Урал йөрәге.
39-41
18
1
Урал имәне. Кластан тыш уҡыу.
40
2-се сирек – 16 сәғәт.
19
1
Арҡайым. Исем.
41-42
20
1
Мин Уралда йәшәйем. Исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
42-43
21
1
Тәбиғәт һәйкәлдәре. Тыуған ил, Ватан тураһында мәҡәлдәр.
44-45
9
Спорт. Спорт кәрәк-яраҡтары.
22
1
Спорт – ул һаулыҡ. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре.
46
23
1
Беҙҙең ғаилә ярышта. Тексты өлөштәргә бүлеү.
47-48
24
1
Һаулығың – байлығың. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
49-50
25
1
Н.Иҙелбай. Беҙҙең катокта. Милли спорт. Изложениеға әҙерлек.
51-52
26
1
Изложение. Башҡорт халыҡ уйындары.
53
27
1
Хаталар өҫтөндә эш. “Аҡбуҙат” ипподромы. Ипотерапия.
56-57
28
1
Башҡортостан ҡалаларында спорт. Һөйләм төрҙәре.
58-59
29
1
Ғ.Рамазанов. Яңы йыл менән! Ҡотлау тексын яҙыу.
60-61
30
1
Һорауҙарға яуаптар. Спорт.
62-63
9
Мин һәм беҙҙең ғаилә.
31
1
Хаталар өҫтөндә эш. К.Шафиҡова. Әсәй күҙҙәре.
64-65
32
1
Контроль диктант. Шәжәрә. Ҡылым.
33
1
Хаталар өҫтөндә эш. В.Сидоров. Салауаттың туғандары.Ҡылымдарҙың заман формалары.
65-66
34
1
Әсә һүҙе. Ҡылымдарға өҫтәмә мәғәнә биреүсе һүҙҙәр.
67-68
3-сө сирек – 20 сәғәт.
35
1
Ҡошҡа әйләнгән әбей. Ҡылымдарҙың заман формаһы.
68-70
36
1
Беҙҙең ғаилә. Ярҙамсы. Ҡылымдарҙың зат, һан менән үҙгәреше.
71
37
1
Шәжәрә. Кластан тыш уҡыу.
72-73
38
1
Дуҫ – дуҫтың көҙгөһө. Интонация буйынса һөйләм төрҙәре.
74-75
39
1
Ғаилә, ата-әсәләр тураһында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Ҡылым тураһында үткәндәрҙе ҡабатлау.
77-79
3
Әсәй, әсәкәйем…
40
1
Ф.Рәхимғолова. Беҙҙең әсәй. Теркәүестәр.
80-83
41
1
Й.Солтанов. Ҡәнәфер сәскәһе. Иншаға әҙерлек.
84-85
42
1
Инша. Донъяла иң ҡәҙерле кеше.
7
Сәнғәт оҫталары.
43
1
Хаталар өҫтөндә эш. Х.Әхмәтов. Тыуған ауылым.
85-86
44
1
Башҡорт милли музыка ҡоралдары. Теркәүестәрҙең төрҙәре.
87-88
45
1
Ҡумыҙсы Р.Заһретдинов. Теҙеүсе теркәүестәр.
89-92
46
1
Мәшһүр бейеүсе Рәшиҙә Туйсина. Теҙеүсе теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
92-94
47
1
Башҡорт халыҡ бейеүҙәре. Эйәртеү теркәүестәре.
95-96
48
1
Ете – ғәжәп һан. Һандарҙың яҙылышын ҡабатлау.
96
49
1
Салауат Юлаев. Теркәүес тураһында үткәндәрҙе ҡабатлау.
97-99
3
Исемең матур, кемдәр ҡуйған?
50
1
Исемдәрҙә – ил тарихы. Бәйләүестәр.
99-100
51
1
Боронғо башҡорт исемдәре. Бәйләүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
101-104
52
1
Контроль диктант. Ағиҙел. Яңғыҙлыҡ исемдәр.
5
Борон-борон заманда.
53
1
Хаталар өҫтөндә эш. Әкиәт. Бәйләүестәр.
106
54
1
Ирәндек. Яңғыҙлыҡ исемдәр.
107-109
4-се сирек -14 сәғәт.
55
1
Оморҙаҡтың тапҡырлығы. Киҫәксәләр.
110-112
56
1
Ф.Туғыҙбаева.Тайыштабан ниңә уйнарға сыҡманы? Кластан тыш уҡыу.
113-116
57
1
Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. Йомаҡтар.
116-117
7
Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ
58
1
Ш.Бикҡол. Тыныслыҡ кәрәк. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.
118-119
59
1
К.Кинйәбулатова. Дуҫтарым күп. Мөнәсәбәт һүҙҙәр.
120-124
60
1
Р.Мөхәммәтов. Тауышһыҙ Талип. Мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең яҙылышы.
125-126
61
1
С.Әлибай. Ҡайын һыуы. Иншаға әҙерлек.
127-129
62
1
Инша. Урман – ҙур байлыҡ.
129-130
63
1
Хаталар өҫтөндә эш. Ярҙам. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
130-132
64
1
Яҙ сәскәһе. Ымлыҡтар.
133-135
4
Йәмле йәй.
65
1
З.Ҡотлогилдина. Йәй. Б.Бикбай. Лагерь иртәһе. Һөйләм төрҙәрен ҡабатлау.
138-140
66
1
Контроль диктант. Лагерь.
67
1
Хаталар өҫтөндә эш. Н.Ҡотдосов, Х.Әйүпов. Ҡырмыҫҡа.
143-146
68
1
Тыуған яҡтар. Кластан тыш уҡыу.
147-149
Йәмле йәй. Грамматика буйынса үткәндәрҙе ҡабатлау.
Башҡорт милли халыҡ уйындары.
Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-8-се кластары өсөн «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрһәтмәләр. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2006.
Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүселәр өсөн. – Өфө: Китап, 2009. – 128 бит.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт (дәүләт) теле буйынса уҡыусыларҙың телмәр үҫтереүенә, яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә берҙәм талаптар. (Протокол №4, 13 ғинуар 2010 йыл)
Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.
Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видео әсбаптар.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы. 2005.
Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. - Башҡортостандың бәләкәй даһийы. Өфө : «Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.
Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, 2004.
Русса-башҡортса һүҙлек. Ураҡсин З.Г., Саяхова К.Г. – Өфө, 1997.
Омонимдар һүҙлеге. Әхтәмов М.Х. – Өфө, Китап, 2006.
Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, Китап, 2006.
Башҡортостан энциклопедияһы. Шәкүров Р.З. – Өфө, Китап, 1997.
Балалар әҙәбиәте антологияһы. Әлибаев С. – Өфө, Китап, 1999.
Электрон дәреслек. Башҡорт (дәүләт) теле. 5-11 – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
Электрон дәреслек. Башҡорт әҙәбиәте. 5-9 класс – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
Раҡаева Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. – Өфө: Педкнига, 2008. – 96 бит
Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.
Материаль-техник ҡулланмалар
телевизор;
компьютер;
принтер;
DVD-проигрыватель,
Аудио-видеомагнитофон.
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт
Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. һ.б. – Өфө: Китап, 2008
Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
Әүбәкирова З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым – Өфө: Китап, 2007.
Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
Балалар уйын фольклоры. Сөләймәнов А.М. – Өфө, Китап, 2007.
Балалар өсөн йөҙ йыр. Юнысова Г.А. – Өфө, Китап, 2003
«Башҡортостан уҡытыусыһы», «Йәншишмә», «Аҡбуҙат», «Аманат», «Йәшлек» гәзит-журналдары.
Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008
Мостай Кәрим ижадында милли тәрбиә нигеҙҙәре. Вәлиев И.И. – Өфө, Китап, 2005.
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Основная общеобразовательная школа № 15»
городского округа город Октябрьский
Республики Башкортостан
Рассмотрено
на заседании ШМО
протокол №____ от
«__»_________20__г.
Утверждаю:
Директор
МБОУ ООШ №15
_____/Н.Ф. Мухаметханова/
Приказ №_________
«__»__________20__г.
Рабочая программа
по башкирскому (государственному) языку
в 7 классе
на 2011-2012 учебный год
общее количество часов – 68
количество часов в неделю – 2
Составила: Алтынбаева Залия Рафаэловна
Составлена в соответствии с программой по башкирскому языку для учащихся I – XIклассов школ с русским языком обучения. Составители: Усманова М.Г., Габитова З.М. – Ижевск, издательство «КнигоГрад» , 2008.
Учебник: Башкирский язык. Учебник для русскоязычных учащихся 7 класса. Габитова З.М., Усманова М.Г. – Уфа: Книга, 2008
Согласовано:
руководитель ГМО
______/Г.К.Гаскарова/
протокол №____ от
«__»_________20__г.
2011 год
Башҡортостан республикаһы
Октябрьский ҡалаһы ҡала округының
«15-се төп дөйөм белем биреү мәктәбе»
муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған
ММБ ултырышында
протокол №_____
«__»_________20__й.
Раҫлайым
15-се мәктәп директоры
_____/Н.Ф.Мөхәмәтханова/
Приказ №_________
«__»__________20__й.
2011-2012 уҡыу йылына
7-се класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
эш программаһы
дөйөм сәғәттәр һаны – 68 сәғәт
аҙнаһына – 2 сәғәт иҫәбенән
Алтынбаева Зәлиә Рафаэль ҡыҙы төҙөнө
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
нигеҙендә төҙөлдө.
Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008
Килешелгән
ҠМБ етәксеһе
______/Г.К.Ғәскәрова/
протокол №_____
«__»_________20__й
2011 йыл
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш программаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт) .
Төҙөүселәре : Алтынбаева Зәлиә Рафаэль ҡыҙы.
Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008.
Программа кимәле : базис.
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты :
1. Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
2. Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
3. Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-8-се кластары өсөн «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрһәтмәләр. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2006.
4. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт (дәүләт) теле буйынса уҡыусыларҙың телмәр үҫтереүенә, яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә берҙәм талаптар. (Протокол №4, 13 ғинуар 2010 йыл)
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М., Усманова М.Г. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «15-се төп дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының уҡыу планына ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән:
1. Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
2. Тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
3. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Маҡсаттар һәм бурыстар:
- Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радиотапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
- Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп, үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
- Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
- Башҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һәм башҡалар менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. Текстағы яңы һүҙҙәр, фразаларҙы аңлатыу, һүҙлек эше үткәреү мотлаҡ.
- Әҫәрҙе өлөшләп, һайлап, ролдәргә бүлеп, сылбыр буйынса уҡыу, тексты магнитофон яҙмаһынан тыңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү кеүек эштәр башҡарғанда, һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.
- 5-6-сы кластарҙа алған белемдәр тулыландырыла. Темалар буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу, диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә.
- Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала.
- Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
I. Яңынан мәктәпкә (6 сәғәт)
5-6-сы кластарҙа алған белемдәрҙе тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә. Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала. Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла. Көҙ, көҙгө эштәр, уңыш йыйыу темаһы төп урындарҙың береһен алып тора.
Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк, уңыш, емеш-еләк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар менән танышыу.
Грамматика:
6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
II. Ауыл тормошо (7 сәғәт)
Ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу. Был тема буйынса яҙылған әҫәрҙәр уҡыу.
Грамматика:
Ҡылым.һүҙбәйләнеш.һөйләм төҙөлөшө.
III. Башкортостан буйлап сәйәхәт (8 сәғәт)
Башҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағы тарихи Башҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла.
Грамматика:
Яңғыҙлыҡ исемдәр.
Оставьте свой комментарий:
Комментарии:


c: text/html

text:
Мең
Мең (меңле) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм көньяҡ диалектының дим һәм өршәк һөйләштәренә ҡарай[2][3].
Йөкмәткеһе
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Мең» этнонимы мең («тысяча») һанынан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә[4].
«Дәфтәр-и Сыңғыҙнамә» составына ингән «Ҡысса-и Сыңғыҙхан» дастанына ярашлы, Сыңғыҙхан мең ҡәбиләһе башлығына «Мең Һаҙаҡлы Урҙас-бей» тип мөрәжәғәт итә. Ж. М. Сабитов буйынса, «мең» этнонимы ҡәбилә башлығы Урҙас-бейҙең «Мең Һаҙаҡлы» («Тысячеколчанный») лаҡабынан барлыҡҡа килгән. Г. Е. Грум-Гржимайло гипотезаһына ярашлы, тыва халҡы составындағы меңгәт (мингат) этнонимы аҫтында билдәле булған төп ырыу атамаһының бер өлөшөн «мең» атамаһы тәшкил итә, бында -әт (-ат) — күплек ялғауы булып тора. Шул уҡ ваҡытта этнонимдың монголдарҙың «маңғыт» ҡәбиләһе атамаһынан барлыҡҡа килеү версияһы кире ҡағыла, сөнки һуңғы «Сокровенное сказание»һы —ла телгә алынған «Маңғытай» антропонимынан барлыҡҡа килгән[4].
Мең этнонимы шулай уҡ ҡырғыҙҙар, нуғайҙар һәм үзбәктәрҙең составында теркәлгән[5].
Ырыу составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Р. Ғ. Кузеев буйынса мең ҡәбиләһе 7 ырыуҙан тора[6]:
- ҡыбау-мең
- күл-мең
- ҡырҡөйлө-мең
- мең
- меркет-мең
- ҫыбы-мең
- ҫарайлы-мең
Хәҙерге тикшеренеүселәр ҡыбау һәм меркеттәрҙе айырым башҡорт ҡәбиләләре тип билдәләй[7][8].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Меңлеләр ҡәбилә булып боронғо төрки дәүерҙә (VI—VIII бб.), уғыҙ берләшмәһе тупланған Саян-Алтай төбәгендә ойошҡан[9].
Боронғо төрки мифологияһына ярашлы, төркиҙәрҙең ата-бабаһы Яфестың (Яфаның) 8 улдарының береһенең исеме Мең булған. Риүәйәттәрҙә меңлеләрҙең боронғо ата-бабаларының (Төклө-ата, Сәсле-ата, Ҡорсоба-ата) Алтайҙағы эпик батырлыҡтары, «оло һуғыштар» арҡаһында яңы ерҙәргә күсенеүе сағыла. XIX быуатта С. Ғ. Мирасов тарафынан табылған шәжәрәгә ярашлы, меңлеләр һундарҙың Баламир ханын үҙенең ата-бабаһы тип иҫәпләгән. Меңлеләрҙең фольклоры уларҙың ата-бабалары Мәүернаһрҙан килгән тип хәбәр итә. «Мең һаҙаклы Урҙас бей» ҡушаматлы меңлеләрҙең башлығы Санаҡлы яҡынса XIV быуаттың уртаһында Мәүернаһр хакимдарының береһе булған, ул үҙ-ара һуғыштар арҡаһында үҙенең ҡәбиләһе менән Уралға күскән. Ауыҙ-тел ижадында Урҙас бейҙең исеме Урта Азия, Сырдаръя йылғаһы үҙәне менән бәйләнә[10]. Р. Ғ. Кузеев буйынса Санаҡлының ҡушаматы «Урҙа» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Бынан сығып уның ғәскәре Мең һаҙаҡлы урҙа — Мең уҡсылы ғәскәр тип аталырға һәм ваҡыт үтеү менән «Урҙа» һүҙе халыҡ телендә Урҙас исеменә әүерелергә мөмкин тип фараз итергә була[11].
XII—XIII быуаттарҙа меңлеләр күп ҡәбиләле ҡыпсаҡ донъяһының бер өлөшө булып торған. XIII быуатта киң территорияла Алтын Урҙа дәүләте барлыҡҡа килә. XIV быуатта меңлеләр ҡатай ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була. Был осорҙа улар бергәләп көнбайыш Башҡортостанда, башлыса Ыҡ йылғаһының түбәнге ағымы буйында, шулай уҡ Зәй, Минзәлә һәм Сөн йылғалары буйлап көн итәләр. Ҡыбау ырыуы башҡорттары үҙҙәренең туған яғы тип, ҡатайҙар һәм ҡошсолар кеүек, Мәләкәҫ тигән урынды атайҙар. Улар буйынса был урын Ыҡ йылғаһы аръяғында урынлашҡан. Ҡыбауҙарҙың бер араһы мәләкәҫ-ҡыбау тип атала. Күл һәм суби ырыуҙары риүәйәттәре ата-бабаларының «боронғо ерҙәре» тип Ыҡ буйы үҙәнен күрһәтә. Риүәйәттәр буйынса күл-меңлеләр Дим буйына Ҡунҡас һәм Иштәкә[12] аҡһаҡалдар етәкселегендә күсә[13].
XIV быуаттан, башҡорт ҡәбиләләре Бөгөлмә ҡалҡыулығынан әүҙем күсеше осоронда, мең ырыуҙары ҡатайҙар артынан Ағиҙел аша үтеп Ағиҙел-Ҡариҙел йылғалары араһының көньяҡ өлөшөн биләй, артабан Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙелгә ҡойған ерҙәр тирәһендә төйәкләнә. Риүәйәттәргә ярашлы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының үҙәк өлөшө, Өфө ҡалаһы тирәһе менән бергә, меңлеләрҙең аҫаба ерҙәре була. 1480-се йылдарҙан Башҡортостандың күп өлөшө Нуғай Урҙаһы составына буйһона башлай, нуғай наместнигы башҡорттар менән Имән (Өфө) ҡалаһынан идара иткән[14]. XV быуатта меңлеләр Дим үҙәнендә йәшәһәләрҙә, Нуғай Урҙаһы хакимлыҡ итеүе осоронда был ерҙәр өсөн низағтар булғылай һәм бында хәл тотороҡһоҙ була. XVI быуат уртаһында меңлеләр, юрматылар һәм башҡа башҡорт ҡәбиләләре менән берлектә нуғайҙарға ҡаршы асыҡ көрәш юлына баҫалар. Был көрәш барышында меңлеләр тулыһынса Дим һәм Өршәк йылғалары үҙәндәрендә урынлашалар[13]. Төньяҡ-көнбайыш Башҡортостанда, Минзәлә йылғаһы буйында йәшәүсе ҫарайлы-мең ырыуы вәкилдәре Ҡазан ханына хеҙмәт иткән[15].
Дим буйында йәшәүсе меңлеләр көньяҡ-көнбайышта — йылан, көнбайышта — ҡаңлы, төньяҡ-көнбайышта — ҡаршын, төньяҡта — көҙәй һәм ҡыбау, төньяҡ-көнсығышта — табын (бишул, табын, йомран-табын һәм дыуан-табын), көнсығышта — меркет, көньяҡ-көнсығышта — юрматы ҡәбиләләре уларға күрше була[16]. Минзәлә үҙәнендә йәшәүсе ҫарылы-мең ырыуының күршеләре — байлар һәм ирәкте ҡәбиләләре[17].
Көньяҡ-көнбайыш йәғни Дим башҡорттарына меңлеләрҙән башҡа ырыуҙарҙа ҡарай. Күл-мең башҡорттары 1706 йылда Иҫәт провинцияһынан үҙҙәренең «боронғо ерҙәренә» ҡайтҡан һалйоттарҙы керҙертәләр[18]. Ил-күл-мең ырыуы ерҙәрендә бөрйәндәр Сәтәй-Бөрйән һәм Миәкәбаш ауылдарын нигеҙ һалалар, шулай уҡ Илсеғол һәм Түбәтәй ауылыдары халҡының бер өлөшө бөрйән ҡәбиләһе вәкилдәре тәшкил иткән. Ҡырҡ-өйлө-мең ырыуы ерҙәрендә бөрйәндәр Дүртөйлө, Көрмәнкәй, Итҡол, Исмәғил ауылдарын нигеҙләйҙәр. Яйыҡ-cуби-мең ырыуы ерҙәрендә ҡыпсаҡтар тарафынан Ҡыпсаҡ-Асҡар, Бәләкәй Ҡыпсаҡ һәм Һарыш ауылдарына нигеҙ һалалар. Асылыкүл тирәһендәге ҡырҡ-өйлө-мең ырыуы һәм ҡаңлы ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәрендә табындар Мәкәш, Буранғол, Ҡыҙрас ауылдарын нигеҙләйҙәр. Ил-күл-мең ырыуының аҫаба ерҙәрендә тамъяндар — Тамъян-Таймаҫ, Ҡолтай-Ҡаран һәм Ереклекүл ауылдарына нигеҙ һала, ә һуңғыһына Минзәлә өйәҙенән килгән ҫарайлы-мең башҡорттары керҙәш булып төйәкләнгәндәр. XVIII быуаттың беренсе яртыһында ил-күл-меңлеләр үҙ аҫаба ерҙәренә ғәйнә башҡорттарын керҙерәләр, улар Гәйнәямаҡ һәм Мәнәүез-Мәскәү ауылдарына нигеҙ һалалар[19].
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, XVI быуатта мең башҡорттары Башҡортостандың барлыҡ тиерлек көньяҡ-көнбайыш өлөшөн биләүҙәрен раҫлаусы аҫабалыҡ грамоталар алалар. Ҡәбиләнең ерҙәре Нуғай даруғаһы составында Мең улусын барлыҡҡа килтерә. Дим башҡорттарының мөрәжәғәте буйынса батша Алексей Михайловичтың 1646 йылдың 15 авгусындағы грамотаға ярашлы Мең улусы 11 өлөшкә бүленә. Һәр бер түбәгә етәкселек иткәндәр: 1) Тепергул Асанов «с товарищи», 2) Ураҙлы Урманов, 3) Айымбәт, Баҡый, Байымбәт Теренғоловтар, 4) Кумары Курясмаков, Кельтей Узряк, 5) Сихамбет, 6) Ахымбет Теперғолов, 7) Токомчик Супин, 8) Тоҡомбәт Теренғолов, 9) Ҡәҙерғол Баҡаев, 10) Аҡымбәт, 11) Кулка, Баҡай Нәҙерғоловтар[20].
Әммә аҫаба биләмәләр сиктәренең аныҡ итеп билдәләнмәлеүе, бихисап бәхәстәр тыуҙырған. Шунлыҡтан меңле башҡорттары үҙ ерҙәрен үҙ-ара килешеп яңынан 11 өлөшкә бүлгән. Был бүленеш 1671 йылдың 9 февралендә батша Алексей Михайлович тарафынан раҫлана. Уртаҡ аҫаба ерҙәрҙе бүлеүҙә Мең улусы башлығы кенәз Ҡәнзәфәрҙең 4 улы — Козябахты, Дистан, Кудабахты, Ҡоҙаш-кенәз һәм Сөплөктең 4 улы — Яйыҡ-Ҫыбы, Ҡадир-Ҫыбы, Меңле-Ҫыбы һәм Иҙел-Ҫыбы, һәм шулай уҡ Ураҙлы Урманов, Мәмбәтҡол Теникеев һәм Аҡҡонды Аҡманов ҡатнашҡан[21]. Һуңыраҡ Кузябахтының ерҙәре — Мең улусы, Дистандың ерҙәре — Ҫарайлы-Мең улусы, Ҡоҙабахтының ерҙәре — Суби-Мең улусы, Ҡоҙаштың ерҙәре — Өршәк-Мең улусы, Яйыҡ-Ҫыбының ерҙәре — Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы, Ҡадир-Ҫыбының ерҙәре — Бәғәнәш-Мең улусы; Иҙел-Ҫыбының ерҙәре — Слю-Мең улусы; Аҡҡондо Аҡмановтың ерҙәре — Меркет-Мең улусы; Меңле-Ҫыбының ерҙәре — Күл-Ил-Мең улусы; Мәмбәтҡол Теникеевтың ерҙәре ерҙәре — Илекәй-Мең улусы тип атала башлай[20].
Мең башҡорттарының аҫаба ерҙәре заводчиктар, аҡһөйәктәр, чиновниктар, крәҫтиәндәрҙең баҫып алыуы һәм хөкүмәт тарафынан конфискациялау һөҙөмтәһендә, һәм тағы ла керҙәшлеккә биреү арҡаһында, йылдан йыл кәмей бара. Әүҙем баш күтәреүселәрҙең дә аҫаба ерҙәрен тартып алалар[22].
XVIII быуат уртаһында П. И. Рычков Мең улусы составында 11 аймаҡты теркәй: Ҫыбы (Субинский), Ҡырҡ-Өйлө (Кыркулинский), Яйыҡ-Ҫыбы (Яиксубинский), Күл-Ил-Мең (Кули-Минский), (Слы-Минский), Нуғай-Мең (Нагайляр-Минский), Меркет (Меркитский), Өршәк-Мең (Уршак-Минский), Ҫарайлы (Саралинский), Ҡыбау (Кубовский), Ыҡ-Мең (Ик-Минский)[23]. Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай, мең башҡорттары улустары составында 1102905 дИҫәтинә ер була[20].
Меңлеләр барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашалар. Ҫыбы-Мең аймағы башлығы Ишәле Ҡайҙалин, шулай уҡ Әлшәй батыр 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙың етәксеһе Килмәк Нурышевтың көрәштәштәренең береһе булғандар. Аса Атаев баш күтәреүселәрҙең лидерҙарының береһе Төлкөсура Алдағоловтың көрәштәше булған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, ихтилал етәкселәре араһында Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы тарханы һәм старшинаһы Әлибай Мырҙағолов була, ә Ҫыбы-Мең улусы старшинаһының ярҙамсыһы Тура Ишәлин Өфөнө ҡамауға алыуҙың етәкселәренең береһе була. Баш күтәреүселәр араһында Өршәк-Мең улусы старшинаһы Ибраһим Мираҫов, Илекәй-Мең улусы старшинаһы Илсеғол Таймаҫов, Бәгәнәш-Мең улусы старшинаһы Рахманғол Яҡупов, Күл-Иле-Мең йөҙбашы Буҙан Смаҡов[24] була. Шулай уҡ меңлеләр Рус дәүләте ғәскәре составында күп кенә һуғыштарҙа, шул иҫәптән Азов һәм Ҡырым яуҙарында, Төньяҡ һәм Ете йыллыҡ һуғыштарҙа, 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм башҡаларҙа ҡатнашалар. Наполеон һуғыштарында ҡатнашҡан иң данлыҡлы башҡорт яугиры мең ҡәбиләһе вәкиле подпоручик Әйүп Ҡәйепов[25] була. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан Әйүп Ҡәйепов күрһәткән батырлыҡтары өсөн төрлө бүләктәргә лайыҡ була, шул иҫәптән императорҙың үҙенән орден ала[26], ә һуғыш тамамланғандан һуң уға дворянлыҡ хоҡуғы бирелә[27].
Һуңыраҡ Мең улусы ерҙәре Ырымбур губернаһының Бәләбәй, Минзәлә, Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәре составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙҙәр Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 2-се, 3-сө (4-се), 5-се, 7-се (8-се, 9-сы), 8-се (7-се, 8-се), 9-сы (10-сы) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡарай[28].
1917 йылғы февраль инҡилабынан һуң башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте көслө һулыш ала, Башҡортостан автономияһы ойошторола. 1918 йылдың 20 февралендә Әлшәй (хәҙерге Раевка ҡасабаһы) ауылында «Башҡортостан штатын ойоштороу» буйынса съезд уҙғарылырға тейеш була, әммә уға Өфө губернаһы властары ҡаршы төшә. Меңлеләрҙең Өйҙөрәкбаш ауылынан сыҡҡан генерал-лейтенант Хажиәхмәт Ишбулатов 1918 йылда Башҡорт корпусының командиры була. 1920 йылда Өфө губернаһында тоҡанған «Ҡарағош яуы» барышында, ихтилалсылар халыҡты Автономиялы Башҡортостан Совет Республикаһына ҡушылырға саҡырғандар, ә 1 мартта баш күтәреүселәр Бәләбәй ҡалаһын баҫып алалар. 1921 йылдың июлендә уҙған АБСР Советтарының II съезына Бәләбәй өйәҙенең башлыса меңлеләр йәшәгән 17 улусынан делегация килә, улар Башҡортостанға ҡушылыуҙы даулайҙар, 1922 йылдың 14 июнендә Өфө губернаһы территорияһы республика составына ҡушыла[29].
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Меңле ҡәбиләһе башҡорттары Дим йылғаһы бассейнының киң территорияһын биләй. Йәнә Өршәк йылғаһы үҙәне, Асылыкүл һәм Ҡандракүл күлдәре араһындағы Сәрмәсән йылғаһының үрге ағымы, Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының түбәнге ағымы ерҙәрендә йәшәй. Хәҙерге ваҡытта был территория административ рәүештә Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы, Бишбүләк, Благовар, Благовещен, Дәүләкән, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә, Өфө, Шишмә һәм Әлшәй райондарына ҡарай. Минзәлә йылғаһының үҙәне шулай уҡ мең ҡәбиләһе тупланып йәшәгән урындарының береһе булып тора. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр административ рәүештә Татарстан Республикаһының Сарман һәм Туҡай райондары составына керә. Меңлеләр башҡа башҡорт ҡәбиләләре вәкилдәре менән берлектә Туҡ, Оло һәм Кесе Соран, Һамар, Быҙаулыҡ, Кәмәлек һәм Оло Ырғыҙ йылғалары территорияһын биләй. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр административ рәүештә Һамар өлкәһенең Оло Глушица һәм Оло Чернигов райондары, Һарытау өлкәһенең Перелюб һәм Пугачёв райондары, Ырымбур өлкәһенең Красногвардейск районына ҡарай[30][31].
Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡмулла — сәсән, шағир-мәғрифәтсе
- Илдар Ғимаев — дәүләт эшмәкәре
- Хәмит Ғәҙелшин — Советтар Союзы Геройы
- Илдар Зөлҡәрнәй — педагог
- Тимербулат Имашев — актёр һәм кинорежиссёр
- Хажиәхмәт Ишбулатов — генерал-лейтенант
- Төхфәт Йәнәби — яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре
- Фәтих Кәрим — шағир
- Мөхәмәт Сәлимов — Социалистик Хеҙмәт Геройы
- Кәрим Хәкимов — дипломат[35]
- Нурмөхәмәт Шәрипов — Советтар Союзы Геройы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 110
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 48—53
- ↑ Шәкүров Р. З. Башҡорт диалектологияһы — Өфө: Китап, 2012. — Б. 101, 112, 203. — 240 б. — ISBN 978-5-295-05479-2. (баш.)
- ↑ 4,0 4,1 История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 15—17
- ↑ Кузеев Р. Г., 2010, с. 289
- ↑ Кузеев Р. Г., 1974, с. 300
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 39
- ↑ История башкирских родов. Кобау. Том 8. / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Ф. С. Тикеев, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, А. М. Зайнуллин, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2015. — Б. 13-14. — 192 б. — ISBN 978-5-85051-605-5. (рус.)
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 17
- ↑ Кузеев Р. Г., 2010, с. 288—290
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 20
- ↑ Был исемдәр йыш ҡына ҡатайҙарҙың шәжәрәләрендә осрай.
- ↑ 13,0 13,1 Кузеев Р. Г., 1974, с. 301—302
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 26
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 32
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 79
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 115
- ↑ Кузеев Р. Г., 2010, с. 287
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 79—80
- ↑ 20,0 20,1 20,2 Асфандияров А. З., 2009, с. 420—421
- ↑ 1671 йылдың 9 февралендәге документ буйынса Мең улустарының сиктәре:
- ↑ Асфандияров А. З., 2009, с. 422
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 38-39
- ↑ Күл-Ил-Мең йөҙбашы Буҙан Смаҡов хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Аҙнай ауылында йәшәгән.
- ↑ Әйүп Ҡәйепов хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы Сәпәш ауылында йәшәгән.
- ↑ Император Александр I указы:
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 44—46
- ↑ Йәнғужин Р. З. Мең // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 47
- ↑ 30,0 30,1 История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 79—112
- ↑ Кузеев Р. Г., 1974, с. 299
- ↑ Асфандияров А. З., 2009
- ↑ Асфандияров А. З. Аулы мензелинских башкир — Уфа: Китап, 2009. — Б. 54-70, 168-174, 198-206, 211-214, 218-225, 229. — 600 б. — ISBN 978-5-295-04952-1.
- ↑ Этническая история и расселение, 2013
- ↑ История башкирских родов. Ч.1, 2016, с. 66, 118—123
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асфандияров А. З. Аулы мензелинских башкир — Уфа: Китап, 2009. — 600 б. — ISBN 978-5-295-04952-1. (рус.)
- Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. (рус.)
- Асылгужин Р. Р., Сабитов Ж. М., Хибатуллина Л. А., Юсупов Ю. М. Этническая история и расселение башкир племени Мин — Уфа: «Идель Пресс», 2013. (рус.)
- История башкирских родов. Минг. Том 17. Ч. 1 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН; Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой, 2016. — 488 б. — ISBN 978-5-85051-605-5. (рус.)
- Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б. (рус.)
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — 2-е изд., доп. — Уфа: ДизайнПолиграф-Сервис, 2010. — 560 б. — ISBN 978-5-94423-212-0. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәнғужин Р. З. Мең // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Нәҙерғолов М. Х. Мең ырыуы шәжәрәһе // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостан архитектураһы
Башҡортостан архитектураһы — төҙөлөш объекттары йыйылмаһы — Башҡортостан территорияһында кешенең йәшәү мөхитен матди тәьмин итеүсе бина һәм ҡоролмаларҙы булдырыу, төҙөү.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан[1] архитектураһы тарихы таш быуатта ябай ҡыуыштарҙың һәм торлаҡтарҙың барлыҡҡа килеүе менән башлана. Тәүтормош кешеһе тәбиғи ышыҡ урын һәм ғибәҙәтхана сифатында Башҡортостан биләмәләрендәге карст мәмерйәләрен ҡулланған (Ямаҙы-Таш мәмерйәһе, Шүлгәнташ мәмерйәһе). Беренсе торлаҡтар ҡая тарлауыҡтарында (Урта-Түбә) йәки ҡаяларҙы бер аҙ уйып ҡырҡып, бүрәнәләр менән ҡаплап ҡорғандар (Суртанды торалары).
Неолит дәүерендә тура мөйөшлө оҙонса бер-береһе менән тоташҡан йорттар төҙөгәндәр. Бронза быуатында (абаш мәҙәниәте) ағас йәки балсыҡ менән һыланған стеналы йорттар өҫтөнлөк алған. Бындай йорттар һаҡ сифатында торалар сите буйлап урынлаштырылған (Түбәк). Бура мәҙәниәте өсөн бағана конструкциялы тура мөйөшлө бурап яһалған ер өйҙәр һәм ярым ер өйҙәр ғәҙәти булған (Юмаковские торалары). Стена яны ҡоролмалары булған ҡатмарлы ер өҫтө торлаҡтары андронов мәҙәни-тарихи бергәлегендә лә була.
Урал аръяғы боронғо архитектура ҡомартҡылары араһында Ҡалалар иле ҡуласаһына ингән Арҡайым, Бөрсөт, Һынташты һәм башҡа торалар айырым урын биләйҙәр.
Тимер быуат дәүерендә Ананьин, Пьяный Бор һәм Ҡара Абыҙ мәҙәниәтендә нығытылған һаҡ стеналы ҡаласыҡтар (торамалар) барлыҡҡа килә. Торалар урҙар, соҡорҙар, һайғауҙар, стеналар һәм башҡа төр ҡоролмалар менән нығытылған. Ҡәберлектәр ҡомартҡылары булып ҡәберлек ҡурғандары (Байыш ҡурғаны, Һынташты, Филипп ҡурғаны һәм башҡалар) һанала. Көньяҡ Урал халҡының (башҡорттарҙың, болғарҙарҙың, ҡыпсаҡтарҙың һәм башҡаларҙың) традицион торлағы тирмә була. Бындай торлаҡтарҙы ҡулланыу күсмә һәм ярым күсмә тормош алып барыу менән аңлатыла. Башҡорттар шулай уҡ ер өйҙәр, каркаслы, саман һәм бура йорттар ҙа төҙөгәндәр.
Таш архитектураның тәүге фориаларына менгирҙар[2] — таш бағанала инә, улар күсмә тормош алып барған туғандаш ҡәбилиләр өсөн йүнәлеш биреүсе беренсе монумент ролен уйнайҙар. Менгирҙар Стәрлебаш районының Табылды ауылы янында һаҡланып ҡалған.
10-15 быуаттарҙа Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аҡрынлап ултыраҡ тормошҡа һәм примитив игенселеккә күсеү бара. Иң арзан ҡул аҫты төҙөлөш материалдарынан ағас архитектураһын үҫтереү өсөн шарттар тыуа һәм ҡатмарлы типтағы торлаҡтар формалаша. Беренсе ауылдар дуға һәм нур схемаһы буйынса планлаштырыла. Ағас йорттар араһында иң таралғаны дүрт мөйөшлө өйҙәр, бер-береһе менән солан аша тоташҡан ике дүрт мөйөшлө өйҙәр (ҡара-ҡаршы өй) киң таралған була. 19-20 быуаттарҙа биш мөйөшлө өйҙәр барлыҡҡа килә. 30-сы быуаттың 20-се йылдарында БАССР-ҙа дүрт мөйөшлө төкөтмәле өйҙәр киң тарала. Был йорттарҙың эске өлөшө башҡорттарҙың социаль тормошондағы үҙгәрештәр процесына ярашлы үҙгәреүгә дусар ителәлр.
XIV быуатта мемориаль һәм ғибәҙәт ҡылыу әһәмиәтенә эйә булған тәүге таш ҡаралтылар — кәшәнәләр (Бәндәбикә кәшәнәһе, Хөсәйенбәк мавзолейы , Тура-хан мавзолейы, Кесене Мавзолейы һәм башҡалар).
XVI быуатҡа мәсеттәр һаны арта, уларҙы торлаҡ рәүешендә ағастан төҙөләләр. Тәүҙә мәсеттәрҙе подклет (хужалыҡ итеү өсөн тәғәйенләнгән таштан йәки ағастан төҙөлгән аҫҡы ҡат) өҙтөнә ҡорғандар. Унда һигеҙ ҡырлы йәки түңәрәк намаҙ уҡыу залы була. Бындай типтағы иң тәүге бина — Балтас районындағы Тушҡыр мәсете (XVI аҙағында — XVII быуат башында). Архитектураның артабанғы үҫеше Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы менән бәйле.
XVII быуат башында Өфөлә кремль янында иң тәүге христиан сиркәүе — Смоленск сиркәүе ҡалҡа. Успенский һәм Христо-Раштыуа монастырҙары күтәрелә.
XVIII быуат ҡомартҡыларына тәүге рус барокко элементтарын үҙ эсенә алған Ҡазан Сиркәүе (1758, хәҙер Ҡазан-Богородица Сиркәүе), Туймазы районы Үрге Троицк ауылындағы Троицк сиркәүе (1758) һәм Өфө районы Березовка ауылындағы Христо-раштыуа сиркәүҙәре инә. XVIII быуатта сәнәғәт архитектураһы барлыҡҡа килә. Тәрлө юҫыҡтағы тәүге комплекстар — Воскресенский һәм Верхоторск заводтары рус барокко стилендә төҙөлә.
XIX быуат архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуаттың беренсе яртыһында классицизм үҫеш ала, ултыраҡ урындарҙы планлаштырыуға күсәләр. Йорттарҙы күберәген таштан төҙөйҙәр. Өфөлә XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыларына Каруанһарай, Дини семинария (1827, арх. Трофимов), Губернатор йорто инә.
Был периодтағы иң күренекле ғибәҙәт ҡоролмаларға: Покров (1817-23) һәм Спасс (1824−45) сиркәүҙәре, Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете (1830), Воскресенск кафедраль собор (1841) Иоан Предтеча сиркәүе (1831-45), Бәләбәйҙә Михаил Архангель соборы (1828), Николо-Березовка ауылында Троицк сиркәүе (1808—1904) инәләр. Өфө ҡомартҡыларына классицизм стилендә төҙөлгән Сауҙа рәттәре (1820-36, арх. А. И. Мельников) ҡарай.
Өфөләге Дүртенсе (1906) һәм Бишенсе (1906-09) йәмиғ мәсеттәре - романтика, эклектика өлгөһөндәге, Азия стилендәге архитектура ҡоролмалары.
XX быуат архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1920-се йылдарҙа төҙөлөш тарҡалыу кисерә. Конструктивизмға яҡын стилдә Коммуна йорто (1930-сы йылдар, арх. Г. Вагин) һәм ҮЭС (1929, икеһе лә Өфөлә Ленин урамында) күтәрелә. Өфө янында торлаҡ йорттар ҡаласығы менән бергә сәнәғәт районы — буласаҡ Черниковка ҡалаһы төҙөлә (1920-се йыл аҙағы — 1930-сы йыл башы, арх. М. Гинзбург, Өфө).
1930 йылда Башҡортостан архитектураһы конструктивизмдан неоклассикаға күсә. Постконструктивизмдан күсеш осоро төҙөлөштөң күп булыуы менән һүрәтләнә. Уларҙың декоратив-пластик асылы классик ордер элементтарын ябайлаштырыу һәм схематизациялау йүнәлешендә эшкәртеүгә ҡайтып ҡалған: ҡулланыусылар союзы (1936-1937, арх. Д. Коршунов), Почтамт (1935), БАССР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы (1935-1937, арх. Н. Зарубин), Наркомлегиром (1936-1937, арх. Б. Кәлимуллин, г. Вагин), Башҡортостан медицина институты (1936-1937), "Башҡортостан" ҡунаҡханаһы (1937-1941, арх. В. Румянцева) һәм башҡа биналар.
1935 йылда Башҡортостан профессиональ архитекторҙар, төҙөүселәр һәм граждан инженерҙарының беренсе йәмәғәт берләшмәһе барлыҡҡа килә. Иң беренсе архитектура темаларын эҙләүгә башланғыс һалған, урындағы йолаларҙы күтәргән ҡоролмалар булып Социалистик мәҙәниәт һарайы бинаһы (1934 - 1937, арх. В. Кокорин, 1980-1985 й.й. реконструкциянан һуң Профсоюздар йорто, Киров урамы, 1; арх. Р. Кирайдт, Р. Авсахов) һанала.
Һуғыштан һуң Өфөлә неоклассика йүнәлешендә үҫешеүсе төҙөлөштә биналарҙы биҙәү өсөн милли декоратив-орнаменталь мотивтар ҡулланыуҙы дауам итәләр: Башҡорт дәүләт университетының төп корпусы (1950-1957, арх. Б. һәм С. Кәлимуллин), Достоевский урамындағы торлаҡ йорт (1955, арх. С. Кәлимуллин). Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөштәр - Сәнәғәт йорто (1956, архар. А. Любарская, В. Любарский; хәҙер "Башнефть" бинаһы, С. Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы (1955, арх. Н. Шабаров), "Еңеү" кинотеатры (1949, арх. Яшвин М.) һәм "Родина" (1954, арх. шул уҡ).
1950 йылдарҙа башланған неоклассиканан алыҫлашыу, ике тиҫтә йыл самаһы архитектура сәнғәтенең тарҡалыуына килтерә, һөҙөмтәлә төҙөлөш масштаблы программа менән типовой проект буйынса алып барыла. Торлаҡ йорттарҙы ғына түгел, хатта йәмәғәт биналарын — кинотеатрҙар, мәҙәниәт һарайҙары, спорт һарайҙары, универмагтар шулай күтәрелә. Шул сәбәпле ҡалаларҙың индивидуаль йөҙө һәм төбәк үҙенсәлектәре, милли колориты юғала. Республикала ҡыҫҡа ғына ваҡыт арауығында, тотҡондар хеҙмәтен ҡулланып, типовой проекттар буйынса Салауат ҡалаһы кеүек тотош ҡалалар үҫеп сыға.
]]
1970 йылда типовой төҙөү принциптарын ҡайтанан баһалау процесы башлана, ҡалаларҙың генераль пландары ҡайтанан ҡарала һәм ҡала инфраструктураһын комплекслы ойоштороу, территорияларҙы төҙөкләндереү мәсьәләларе айырым һәм тулыраҡ хәл ителә. 1977 йылда асылған Өфө нефть институтының архитектура-төҙөлөш факультеты Республика өсөн кадрҙар әҙерләүгә тотона. Өфөләге 1970-1980 йылдарҙағы төҙөлөштәрҙең иң әһәмиәтлеләре араһында — Актерҙар йорто (1968-1969, арх. Пацков., А. Семенов), Сәнғәт училищеһы комплексы (1971-1973, арх. Л. Хихлуха, 2-се сиратта 1996, архар. С. Голдобин), Нефтселәр мәҙәниәт һарайы (1974-1981, арх. М. Мазин, О. Новиков һ. б.), БАССР-ҘЫҢ ДИК комплексы (1981-1985, арх. Мазин, О. Тадиашвили).
Архитектураның үҫеше 1980-се — 1990-сы йылдар башында проектлау типологияһының киңәйеүе, эре ҡалаларҙа төҙөлөш фондын ҡулланыуға бәйләнгән сараларҙың күләмдәре артыуы, шулай уҡ яңы архитектура объекттарының барлыҡҡа килеүе менән характерлана: офистар, коммерция банктары вәкиллеге һ. б.. Өфөлә Дәүләт опера һәм балет театры (1-се сиратта 1985-1986 , арх. Мазин, Пацк; 2-се сиратта 1992-1994 , арх. Мазин), Башҡорт дәүләт филармонияһы (1986-1987, арх. Мазин, Пацк), Мемориаль зона (хәҙер Башҡортостан халыҡтары этнографияһы музейы, 1987, архар. Мазин, Пацк), Союздар йорто (1980-1985, архар. Кирайдт, Авсахов) биналарын реконструкциялау үткәрелә.
Өфө ҡалаһында Өфө мәсет-мәҙрәсәһе "[[Ләлә-Тюльпан]]" — ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге (архитекторы Вәкил Дәүләтшин)1998 йылда асылған.
Хәҙерге архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заманса архитектура тенденцияһы Өфө банк биналарында сағылыш таба — Һаҡлыҡ банкы, Уралсиб банкы, Башпромбанк, Милли банк, театрҙар, уҡыу йорттары, спорт комплекстары, тимер юлдар һәм автовокзалдар (Ѳфѳ).
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы ҡала һәм ауыл биләмәләренең генераль пландарын эшләү буйынса алдынғы ойошма булып «Башкиргражданпроект» һәм «Башагропромпроект» ЯАЙ-һы тора.
Торлаҡ төҙөлөшө өлкәһендә яңы тенденциялар түбәндәге объекттарҙа сағылалар: Өфөнөң Сипайлово, Инорс, Ҡариҙел микрорайондары, Дорофеев һәм Киров урамдары, Октябрь проспекты, Салауат, Сибай, Белорет, Нефтекама, Октябрьский, Бөрө ҡалалары торлаҡ комплекстары һәм Балаҡатай районы Яңы Балаҡатай ауылындағы торлаҡ йорттар.
Белгестәр әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1971 йылда Өфө нефть институтыһәм Башҡорт архитектура-төҙөлөш колледжы[3] базаһында "Архитектура" кафедраһында Республика өсөн архитекторҙар әҙерләү ойошторола.
1986 йылдан ӨДНТУ-ның архитектура кафедраһы Халыҡ-ара архитектура мәктәптәре педагогтары ассоциацияһы ағзаһы булып тора, ә 1996 йылдан — Америка университетының архитектура мәктәптәре ассоциацияһы ағзаһы. Университетта 1978 йылдан йәш архитектор мәктәбе, "Башҡорт Йорто" төбәк проекты мәктәбе, балалар архитектура оҫтаханаһы эшләй.
Архитекторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда күп кенә биналар һәм ғибәҙәтханалар типовой проект буйынса төҙөлә. Ҡалаларҙы проектлауҙа ҡатнашыусы беренсе архитекторҙар: 1723 йылда Өфө планын төҙөүсе инженер А. Ротиславский; Өфө генпланының беренсе авторы архитектор В. Гест; 1820 йылда ҡаланың административ үҙәге проектын тәҡдим итеүсе Симбирск губерна архитекторы И. Тоскани.
1822 йылда губерна архитекторы Щербаков Өфө урамдарын планлаштырыу менән шөғөлләнгән, архитектор Р. И. Карвовский — Өфөлә ҡышҡы театр авторы, Ф. Ф. Эссен — Өфө тимер юл вокзалы авторы, Друккер — Крәҫтиән Ер банкы, Скповский — Епархиаль ҡатын-ҡыҙҙар училище, П. П. Рудавский — Аксаков халыҡ йорто.
19 быуатта Өфөлә архитектура һәм төҙөлөш Юл һәм асыҡ биналар баш идаралығы (ГУПСи ПЗ) күҙәтеүе аҫтында була. 1857 йылдан Төҙөлөш Уставы эшләй башлай. Өфөлә төҙөлөш 1919 йылғы Устав һәм план менән көйләнгән. 1819 йылдан 1864 йылға ҡәҙәр Өфө төҙөлөшө менән Өфөнө планлаштырыу комитеты һәм Ырымбур ҡаҙна палатаһы янындағы юл төҙөү комиссияһы шөғөлләнә, ә аҙаҡ — губерна идаралығының төҙөлөш бүлеге. Ҡаланы төҙөкләндереү ҡала ҡарамағында була, эш алып барыу — Өфө йәмғиәте юл комитеты ҡарамағында.
1875 йылдан башлап земство идаралығы ҡарамағына күперҙәр төҙөү, йәмәғәт биналарының, дауахана һәм казармаларҙың торошон ҡарау тапшырыла.
XIX—XX быуат башында — губерна архитекторҙары һәм Өфөнөң баш архитекторы вазифаһында Свенцицкий, Ланевский, Ерохин, Сахалтуев, К. А. Гуськов, Плудермахер булған.
Ҡатмарлы проекттар эшләү өсөн Санкт-Петербургтан белгестәр саҡырыла. 1870-се йылдарҙа Өфө йылғаһы тамағы янында Ағиҙел йылғаһының ярҙарын нығытыу проекты төҙөү өсөн профессорҙар Боголюбский һәм Березин саҡыртыла. Улар тарафынан Ағиҙел йылғаһы аша тимер юл күпере проекты төҙөлә. БАССР-ҙа Өфөнөң генпланы менән профессор М. Я. Гинзбург етәкселегендә Мәскәү төркөмө (М. Барщ, Г. Вегман, В. Владимиров, С. Лисагор) шөғөлләнә. Өфөнөң артабанғы генпланын Ленгипрогор институты эшләй: Д. Шибаев бригадаһы (1939 й.).
Әлеге ваҡытта Республика архитекторҙары ойошмаға берләшкәндәр — Архитекторҙар союзы Башҡорт АССР-ында 1938 йылдың 23 ғинуарында теркәлгән. Территориаль бүлексә сифатында ул Совет архитекторҙар союзына инә. Стәрлетамаҡ ҡалаһының баш архитекторы К. Гусев (1933), Н. Ю. Лермонтов (1934), ул саҡта Башҡортостанда берҙән-бер «Башпрогор» проектлау ойошмаһы баш архитекторы Н. В. Чаплиц (1935), революцияға тиклем Өфө һәм Турғай губерналарының мәктәптәр һәм дауаханалар төҙөүгә яуаплы И. Бай (1935) Башҡортостан ойошмаһы архитекторҙар союзының беренсе рәйестәре булғандар.
Һуғышҡа ҡәҙәр БАССР-ҙа Башҡортостан ҡалаларының яңы генераль пландарын төҙөү һәм булғандарына үҙгәрештәр индереү буйынса ҙур эш үткәрелә — Өфө (1934—1937 йылдарҙа, архитектор Шибаев етәкселегендәге бригада, «Гипрогор» институтының Мәскәү бүлексәһе), Ишембай (1938—1939 йылдарҙа архитекторҙар А. И. Филонов, Г. Б. Кәлимуллин, И. П. Тришин , П. П. Дохтуров һәм башҡалар), Стәрлетамаҡ (1939 йыл, арх. С. Ғ. Кәлимуллин, Г. Б. Кәлимуллин һ. б.), Белорет (1945 йылда, архар. С. Ғ. Кәлимуллин, Б. Ғ. Кәлимуллин һ. б.), Бөрө (арх. А. И. Филонов), Баймаҡ, Күмертау, Сибай.
Һуғыш ваҡытында бик күп архитекторҙар фронтҡа китә йәки тылда илдең сәнәғәт предприятиеларын күсереп улынлаштырыу менән бәйле эштәрҙә ҡатнашалар. Башҡортостанда эвакуацияланған белгестәр араһында эре сәнәғәт архитектураһы буйынса белгес профессор С. И. Николаев, Өфөлә витамин заводы урынлаштырыуҙы етәкләүсе билдәле архитектор профессор Я. Корнфельд , Украинан — Одесса ҡалаһының АС рәйесе, Одесса сәнғәт музейы директоры профессор В. Заболотный (УССР юғары советы бинаһы авторы) булалар. Өфөлә эвакуацияланған предприятиеларҙы урынлаштырыуҙа Ленинград архитекторы Д. И. Сметанников ҙур өлөш индергән (1941 йылдың февраленән 1946 йылға тиклем Өфөнөң баш архитекторы).
Һуғыштан һуң Республиканың баш ҡалаһы Өфөнө күркәм урамдар һәм майҙандар яһап, мөһабәт торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары биҙәргә тейеш була. Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы (1965 йыл, арх. Н. И. Шибаров) һәм Беренсе май урамында комплекслы йорттар — данлыҡлы «восьмиэтажка» (1950 йылда, арх. М. Лысогорский, В. А. Голосов) ошо йүнәлештә төҙөлгәндәр.
Үҙәктә проекттарҙы тормошҡа ашырыу һуңлай һәм С. Хрущев башлаған биҙәүгә ҡаршы компанияға тура килә. Архитектура деталдәре әҙер һәм төҙөлөш майҙанына килтерелгән осраҡта ғына уларҙы урынлаштырыу рөхсәт ителгән. Бөтә проекттар ябайлаштырыу һәм декорҙы схематизациялау йүнәлешендә ҡайтанан эшләнеләләр. Ҡала төҙөлөшө ҙур юғалтыуҙар кисерә — ҡаланың төп ҡыҙыл урамдары вәкиллелек сифатын, күләмлелеген һәм силуэт кәрен юғалтып, арт яҡ урамдарға әүерелә (Ленин урамындағы торлаҡ йорттар, В. Нудельман, 1956 йыл һәм Революция урамы, 1957 йыл, И. Ф. Минкин).
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Республика шифаханаларын үҙгәртеп ҡороу һәм тергеҙеү буйынса эштәр әүҙемләштерелә, уларҙың күпселеге госпиталдәр сифатында ҡулланыла. 1946 −1960- сы йылдарҙа «Йоматау», «Аксаков», «Янғантау», «Красноусольск» һ. б. санаторийҙары пландары эшләнелә.
1970 йылдар башында типовой төҙөлөштө баһалау процесы башлана, ҡайтанан эшкәртелгән күп типовой проекттар, һығылмалы һәм уңайлы сериялы, яңы типтағы биҙәүҙәр барлыҡҡа килә. Өфө дәүләт циркы (арх. Г. Наприенко), «Рәсәй» ҡунаҡханаһы (хәҙер «Азимут»)(арх. Ю. А. Пацков, Э. В. Павлова), спорт һарайы, «Өфө» универмагы, «Искра» кинотеатры һалына.
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы, хәҙерге Башҡортостостан архитектураһы бизнес-үҙәктәрҙең, айырым ҡала йорттарының, элиталы торлаҡ комплекстарының барлыҡҡа килеүе менән характерлана. Быға Башҡортостан архитекторҙар союзы янындағы «Өфөархпроект» ижади төркөм булышлыҡ итә (1988, А. В. Клемент). Ул тиҙ арала Республиканың өҫтөнлөклө проект берләшмәһенә әүерелә. Бөгөнгө көндә, мәртәбәле архитектура көстәрен үҙендә туплап, «Архпроект» берекмәһе эре торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналар, комплекстар төҙөүҙе алып бара.
Республикала архитектура үҫешенә Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың маҡтаулы исемдәре менән билдәләнгән архитекторҙар һәм төҙөүселәр ҙур өлөш индерәләр:
- Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторҙары — Ф. И. Рехмуков, Р. И. Кирайдт (Авиация техникумы бинаһы, торлаҡ йорттар (Өфөнөң төньяҡ микрорайонында «түңәрәк» өй, 1981; Телеүҙәк янында 12 ҡатлы йорт, 1982; Яңауыл микрорайонында терраса тибындағы йорттар, 1991, «Ассы» санаторийында дауалау-һауыҡтырыу корпусы); А. Ф. Козлов, (Сәнәғәт йорто (1956, Өфө, хәҙер «Башнефть» АНК), С. М. Киров исемендәге нефтселәр һарайы (1961) һәм Ишимбайҙа Балалар туберкулез санаторийы (1973), Ишимбай, Нефтекама, Октябрьск ҡалаларының, Дүртөйлө, Йылайыр, Малояҙ, Мораҡ ауылдарының, Приют, Серафимовоск ҡаласыҡтарының һ.б. генпландары); Кәлимуллин Б. Г. , И. И. Мироненко (1966—1968 йылдарҙа БАССР архитекторҙар союзы идаралығы рәйесе), И. Н. Сабитов (Өфөнөң Совет районы административ бинаһы, 20-нән артыҡ мәсет).
- Башҡортостан Республикаһы Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары — А. В. Клемент, Л. В. Хихлуха, С. А. Голдобин, С. Б. Голдобина («Көньяҡ» банкы бинаһы проекты (1990), «Башкирэнерго» ААЙ административ бинаһы (1999—2001); Үрге сауҙа майҙанын һәм Өфө Ҡунаҡ һарайын реконструкциялау (1995—2000)), А. В. Давыденко, В. В. Дәүләтшин («Ләлә-Тюльпан» мәсете).
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүселәре — М. П. Мазин (Башкҡорт дәүләт филармонияһы, нефтселәт һарайы, БАССР КГБ комплексы, Республика йәмәғәт-сәйәси үҙәк), Ю. А. Пацков («Рәсәй» ҡунаҡханаһы (1967), Актёрҙар йорто (1970), Башҡорт филармонияһын реконструкциялау (1987)), И. Ф. Минкин, А. С. Дмитриенко, Н. М. Мөхәмәҙиев, О. В. Новиков, Ф. Б. Кәлимуллин, П. С. Колосов, Р. Х. Әхмәҙиев.
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторҙары — Р. Р. Авсахов, Г. П. Ғәрипов, Л. Ш. Дубинский, С. А. Голдобин, В. Ф. Сафарова, М. Н. Сәхәүтдинова, О. С. Тадиашвили, М. Р. Батырова, П. П. Петров, Д. Ф. Ахмәтшин, З. З. Баһаутдинов, Д. А. Винкельман, Р. Г. Садрисламов, А. М. Сәрүәров, О. А. Томилов, В. С. Фирсов, С. А. Харичков, Р. Т. Хәйруллин, У. Г. Ураскин, Р. М. Маскулов, А. А. Андрианов, К. А. Донгузов, Т. В. Мелякова, Д. Д. Хәлитов, Р. И. Хәлиуллин.
2000-се йылдарҙа Башҡортостанда архитектураның заманса үҫеш тенденцияларын яңы мәҙәниәт объекттарында сағыла:
- Хәрби дан музейы (2000 йыл, арх. Д. А. Винкельман), Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры (2002 йыл, арх. К. А. Донгузов, Д. Ю. Мирсаяпов),
- «Өфө уттары» күңел асыу комплексы (2003 йыл, арх. Р. Х. Әхмәҙиев, С. Э. Миһранова, А. У. Байрамғәлина),
- яңы административ, сауҙа һәм мәҙәниәт йорттары — РФ пенсия фондының Башҡортостан бүлексәһе (2005 йыл, О. А. Томилов, В,П, Скулимовский),
- Богородица раштыуаһы кафедраль собор храмы (2004 йылда, К. А. Донгузов, Фаворская А. Ермак, А. Д. Павлов),
- «Мир» сауҙа һәм күңел асыу үҙәге, 2004 йыл, о. а. Байдин),
- «Ирәмәл» сауҙа үҙәге, (2005 йыл, архар. Маскул р. м.),
- «Европа»[4] сауҙа үҙәге (2007, арх. Д. А. Винкельман).
Өфөлә һуңғы ваҡытта иң мөһим төҙөлөш объекттары:
«Башпромбанк» (1996, арх. Л. Ш. Дубинский), Милли банк (1995, А. С. Рәсүлев), «Социнвестбанок» (1997, арх. М. О. Еси, В. Н. Соловьев), «Ләлә-Тюльпан» (1998, В. В. Дәүләтшин, Кирайдт), «Нур» театры (2000, арх. П. м. Андреев, Г .Г. Богатырев), Республика хәрби дан музейы (2000, арх. Д. А. Винкельман), Милли йәштәр театры (2002, арх. К. А. Донгузов, Д. Ю. Мирсаяпов).
Башҡорт академия драма театры (1999, арх. Воскресенская Л. В.), Каруанһарай (1999, арх. Голдобин, С. В. Голдобин, А. В Давыденко), Богородица раштыуаһы сиркәүе (2004, арх. Донгузов, Д. А. Павлов, Е. А. Фаворская) реконструкциялана.
С. Т. Аксаковтың йорт-музейы (ҡара Аксаков музейы), Бәләбәй районы Надеждино ауылында Аксаковтарҙың ырыу имениеһын тергеҙеү маҡсатында Дмитрий Солунский сиркәүе (1991, арх. З. М. Хәтмуллин) реставрациялана.
М. В. Нестеров исемендәге башҡорт дәүләт художество музейының яңы корпусы төҙөлә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башкирская энциклопедия, т. 1 Уфа, 2005.
- История Уфы: крат. очерк. Уфа, 1981.
- Калимуллин Б. Г. Салават. Планировка и застройка города, ред. Н. А. Пекарева ; Акад. строительства и архитектуры. СССР М. Госстройиздат, 1962. 60 с.
- Обыдённов М. Ф. Древняя архитектура Урала. Уфа, 1995.
- Обыдённов М. Ф., Корепанов К. И. Искусство Урала и Прикамья: эпоха камня и бронзы. Уфа, 1997.
- Города России. Энциклопедия — М.: Большая Российская Энциклопедия. И. Кондратьева. 1994.
- Ҡалып:Книга:Город Салават
- Ежемесячный журнал «Архитектура, Строительство, Дизайн в Республике Башкортостан»[5]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Донгузов К. А., Исмагил Р., Обыдённов М. Ф., Хатмуллина З. М. Архитектура.// Статья в Башкирской энциклопедии
- http://www.npc-ufa.ru/view/1.html
- http://in12.ru/blog/?p=383
- http://www.mknprb.ru/?part_id=283,301
- http://www.vatandash.ru/index.php?article=1443
- http://www.52m2.ru/?i=6&mode=2&sid=10&tid=5&cid=9&id=20
- http://minkult-rb.ru/culture-sectors/architecture/
- http://www.aksakov.info/index.php?id=57


text:
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации
Перейти к поиску
Был файл Викисклада базаһынан һәм башҡа проекттарҙа ҡулланыла ала.
файл тасуирламаһы битенән тулыраҡ мәғлүмәт түбәндә килтерелгән.
Мин, был эшкә авторлыҡ хоҡуҡтары эйәһе, үҙ теләгем менән уны түбәндәге рөхсәтнамә шарттарына ярашлы баҫтырып сығарам:
Файл тарихы
Ул ваҡытта файл өлгөһө ниндәй булғанын ҡарау өсөн Тарих/ваҡыт һылтанмаһына баҫығыҙ.
Һылтанмалар
Киләһе биттәрҙән был файлға һылтанмалар яһалған:
Файл, ғәҙәттә һанлы камералар йәки сканерҙар өҫтәгән мәғлүмәттәргә эйә. Әгәр файл яһалғандан һуң төҙәтелгән булһа, ҡайһы бер параметрҙар ағымдағы рәсем менән тап килмәҫкә мөмкин.


text:
Бында тау саңғыһы комплексын төҙөү ҡарала. Ахун ауылы янындағы боронғо таштар ҙа туристарҙа ҡыҙыҡһыныу уятырға тейеш. Райондағы Әүлиә шишмәһенә генә быйыл ҡырҡ мең кеше килгән. Төбәктең Азия һәм Европа киҫешкән урында булыуы ла отошло.
Башҡортостанда яңы туристик бренд булдырыла
Бында тау саңғыһы комплексын төҙөү ҡарала. Ахун ауылы янындағы боронғо таштар ҙа туристарҙа ҡыҙыҡһыныу уятырға тейеш. Райондағы Әүлиә шишмәһенә генә быйыл ҡырҡ мең кеше килгән. Төбәктең Азия һәм Европа киҫешкән урында булыуы ла отошло.


text:
Быйылғы ямғыр ялҡытты. Туҡтауһыҙ яуа ла яуа. Ҡасан тымыр икән?
Яҡшембәт мәктәбенең һигеҙенселәре һауа торошоноң яҡшырыуын көтөп ултырмай. Ана, нисек тырышып мәктәп баҡсаһында эшләп йөрөйҙәр. Етәкселәре Зилә Биктимер ҡыҙы Искәндәрова һәм Гүзәл Әхәт ҡыҙы Мирасова менән 15 көн практика үтәләр.
– Ямғыр күп яуғас, ҡый үләндәре баҫа ла китә, шуға ныҡ тырышырға тура килә. Балалар һынатмай. Айырыуса Нияз Йосопов, Азамат Хәйбуллин, Нияз Әхтәмовтарҙы маҡтарға була. Ә ҡыҙҙарыбыҙ сәскәләр ҙә ултыртты, Әлиә Саттарова, Юлиә Исхаҡова, Айгүзәл Бирҙиналарҙың уңғанлығы һоҡландырҙы, – ти Зилә Биктимер ҡыҙы.
Мәктәп баҡсаһында эш ҡайнай. Һигеҙенселәрҙән һуң сират башҡа синыфтарға ла етәсәк.
М. СӘЙЕТОВ.
Көйөргәҙе районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 565
АҘНАҒОЛ ЫРЫҪҠОЛОВ, башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡыр‑Көҙәй улусы башҡорттарынан. Бикйән Туҡтамышев м‑н бергә ш. уҡ даруғаның көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәтенә етәкс. итә. Хөкүмәт вәкилдәре м‑н ихтилалды туҡтатыу т‑да һөйләшеүҙәрҙән баш тарта. 1663 й. яҙында ихтилалдың башҡа етәкселәре м‑н бергә батша ғәскәрҙәренә ҡаршы Себер хандары м‑н союз төҙөй. Өфө воеводаһының 1664 й. 1 мартында яҙылған грамотаһында А.Ы. ярлыҡау вәғәҙә ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Әҙәб.: Материалы по истории Башкирской АССР. Ч.1. Башкирские восстания в XVII и первой половине XVIII вв. М.; Л., 1936.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Медицина фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, профессор Марс Тимербулат улы ЮЛДАШЕВ – заман талаптарын тәрән аңлаған һәм уны үҙ асыштары, табыштары менән байытҡан шәхестәребеҙҙең береһе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының “Хирургия өлкәһендә фәнни мәктәпте нигеҙләүсе” тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған ҙур ғалим – 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, 15 патент һәм 30 рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы ла. Ә бына үҙенең ярты быуаттан ашыу эшмәкәрлегендә нисәмә мең кеше ғүмерен һаҡлап ҡалған, күпме ғаиләгә шатлыҡ, бәхет бүләк иткән – быларын һанап та, бизмәнгә һалып үлсәп тә булмай.
Милләтебеҙҙең йөҙөн билдәләгән талантлы хирургты республикабыҙҙа ғына түгел, Рәсәй кимәлендә лә яҡшы беләләр. Үҙенең эшен дауам иткән, артабан алып киткән күп шәкерттәре менән ул хаҡлы рәүештә ғорурлана. Арҙаҡлы табип йәмле апрель айында үҙенең 80 йәшлек юбилейын билдәләй. Ошо уңайҙан Марс Тимербулат улына бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.
– Бер тамсыла диңгеҙ сағыла тигәндәй, кешенең киләсәген билдәләр мәлдәр бала сағында уҡ һалына. Ниндәй ине һеҙ үҫкән мөхит?
– Тыуып-үҫкән яҡтарым данлы-шанлы тарихыбыҙҙан айырылғыһыҙ. Ҡаранай Моратов Ҡараһаҡал яуы еңелгәндән һуң, батша ғәскәре эҙәрлекләүенән ҡасып, үҙенең ырыуҙаштары менән Өршәк йылғаһы буйына килә һәм беҙҙең Ҡаранай ауылына нигеҙ һала. Стәрлебаш районындағы Бөрйән ырыуы вәкилдәре йәшәгән берҙән-бер ауыл ул. Баш полковник Ҡаранай батыр 1773 – 1775 йылдарҙағы ихтилалда ла башынан аҙағына тиклем ҡатнаша. Уның ҡаһарманлыҡтары тураһында хәҙер бай материал тупланған, теләгәндәр таныша ала.
Ата-бабаларым, ауыл ҡарттары үҙ тарихын яҡшы белде. Әсәйем – Бишбүләк районының Аҙнай ауылы ҡыҙы, тимәк, уның яғынан Мең ырыуына ла ҡарайым. Ошо ауылда тыуған театр режиссеры, актер Булат Имашев менән әсәйем – ике туғандар. Шуға ла зат-ырыуҙы, тамырҙарҙы ҡыҙыҡһынып, белеп үҫтем, тиергә була.
Ҡартатайым Миңлеғәли бик рухлы һәм зиһенле кеше ине. Бөтөн башҡорт халыҡ йырҙарын белде. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашып, шунда урыҫса ла өйрәнеп ҡайтҡан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ауылда ирҙәр ҡалманы, уның кеүек ҡарттар халыҡҡа ныҡ ярҙам итте, терәк булды. Колхозлашыу осоро башланғас, тәүгеләрҙән булып ширҡәткә инә, уны рәйес итеп һайлап ҡуялар. Яңы тормош төҙөүселәр Ҡаранайҙан дүрт саҡрым алыҫлыҡта Йәшелкүл тигән ауылға нигеҙ һала. Һуғыш йылдарында мин шунда йәшәнем. 1946 йылда атайым фронттан әйләнеп ҡайтҡанда, беренсе класты тамамлағайным.
– Һуғыш һәм бала саҡ. Ике ҡапма-ҡаршы төшөнсә. Бала күңеле яуызлыҡты аңлап та бөтмәй, ул тылсымлы бер донъя эсендә йәшәй. Ул йылдарҙағы йыуаныс, шатлыҡ, өмөт... Ниндәй хәтирәләр һаҡлана?
– Бала саҡ йыуанысы иң яҡын кешеләреңдең эргәңдә булыуында. Әсәй, ҡартатай, туғандарым атайҙың иҫән ҡайтып төшөрөнә ышаныс менән йәшәне. Ирҙәр фронтҡа алынып бөттө, ауылда тороп ҡалған бер нисә ҡарт, шул иҫәптән минең ҡартатай, колхоз эшендә булып, ауыр йөгөн күтәрҙе. Татыулыҡ, берҙәмлек хөкөм һөрә, шунһыҙ ҡыйынлыҡтарҙы еңеп булмаҫ ине. Бер тамсы шатлыҡ та диңгеҙ шатлығына әүерелгәндер.
Бала үҙенең хыялы менән дә шундай шатлыҡ-йыуанысты таба, күрә белә. Мәҫәлән, минән бер йәшкә өлкән ике туған ағайым Мөхәмәтйән менән мине ҡартатайым Грек утарына үҙенең танышына йомошҡа ебәрҙе. Бер мәл ағайым: “Әйҙә тал сыбығы һындырып алабыҙ ҙа шуны ат итеп сабабыҙ, шулай тиҙерәк барып етәбеҙ”, – ти. Сыбыҡ һындырып алдыҡ та ат итеп атланып, кемуҙарҙан баҫтырышып, юл буйлап йүгерәбеҙ. Шулай үҙебеҙсә тиҙ генә Грек утарына килеп еттек. Ә ҡайтышлай ҡар яуа башланы. Өҫтөбөҙҙә йоҡа күлдәк-ыштан, етмәһә, ялан аяҡбыҙ. Тубыҡтан ҡар кисәбеҙ. Өшөтә. Мөхәмәтйән: “Әйҙә алмашлап илайыҡ, илаһаң, йылындыра”, – ти хәҙер. Арыу уҡ туңған балаға күп кәрәкме ни? Ысынлап та, илап ебәргәйнем, йылынған һымаҡ булып киттем. Шунан Мөхәмәтйән илап ебәрҙе... Хатта өлкәндәр башына килмәгәндә лә, беҙ бер-беребеҙҙе йыуата белә инек.
Йәшелкүлдә тәүге һынауҙарҙы үттек, шатлыҡ-ҡыуаныстарҙы кисерҙек. 1962 йылда медицина институтын бөтөп, йүнәлтмә буйынса Яҡутияға эшкә киттем, өс йылдан ҡайтып төшкәндә, ауылым юҡ ине инде. Хрущев заманында “киләсәкһеҙ” мөһөрө һуғылып, уны юҡ иттеләр...
– Һеҙ күп милләтле Стәрлебаш районында үҫкәнһегеҙ. Ул дәүерҙә синфилыҡ алға һөрөлә, милләттәр юҡҡа сыға ла, дөйөм совет берлеге барлыҡҡа килә тигән идеология алып барыла. Шул уҡ ваҡытта көслө милли рухлы булыуығыҙ менән айырылып тораһығыҙ. Үҙегеҙҙең яҡтың тарихи шәхестәренең исемдәрен мәңгеләштереү, тамырҙарҙы барлау, хәтерҙе тергеҙеү өсөн күп эш атҡарҙығыҙ...
– Атай, ҡартатай, әсәйемдең боронғолар тураһында һөйләүен, халыҡ йырҙарын яратып йырлауын күңелгә һеңдереп үҫтем. Үҙем дә бит оҙон йырҙарҙы яратып башҡарам. Атайым ваҡытында районда юғары уҡыу йорто тамамлаған берҙән-бер кеше ине. Уҡып ҡайтыу менән уны халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп ҡуялар. 1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Еңеүҙе Одесса ҡалаһында ҡаршылай. Һуғыштан ҡайтҡас, уны партияның район комитетына эшкә алдылар. Стәрлебашта татар һәм рус мәктәбе генә бар ине. Мине татар мәктәбенә бирҙеләр. Башҡорт рухлы булдым, берәү ҙә мине һындыра алманы. Башҡортса һөйләшәм, дәрестәрҙә татарса яуап бирәм. Тик “дүртле” һәм “бишле” билдәләренә генә өлгәшкәс, хөрмәт иттеләр, беренселәрҙән булып комсомолға алдылар.
Медицина институтына барырға хыял итә башлағас, атайым мине рус мәктәбенә бирҙе. Был саҡта ул үҙе ошо мәктәптең директоры ине. Ҡабат VIII класҡа ултыртты. Мин русса белмәйем, бер йыл буйы тиерлек таҡта янына сығып һөйләгәнем булманы. Шулай ҙа уҡыу йылы аҙағында телде шаҡтай үҙләштергәйнем инде һәм, мәктәпте тамамлағанда башҡалар һымаҡ уҡ һөйләшә инем. Ҡайҙа уҡыһаң да, тырышлыҡ һәм сәм кәрәк. Шул саҡта ғына ауырлыҡтарҙы, кәртәләрҙе еңел үтәһең.
– Бынан ун дүрт йыл элек Ҡаранай ауылы тарихында һеҙ тәү тапҡыр “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамын ойоштораһығыҙ. Ҡуйған маҡсатығыҙға өлгәштегеҙме?
– Мин – Ҡаранай Моратовтың туранан-тура тоҡомо. Тимәк, уның эштәрен дауам итеү, хәтерен мәңгеләштереү бурысы минең дә өҫтә. Ауыл ҡарттары, Ҡаранай батыр ике метр буйлы баһадир булған, уны һәр ат та күтәрә алмаған, тип һөйләй торғайны. Заманында атайым да “Совет Башҡортостаны” гәзитенә уның тураһында мәҡәлә яҙғайны. Ауылдың бай тарихы бар, тик уны йыйырға, тупларға кәрәк, тип яҡташтарыма мөрәжәғәт иттем.
Ысынлап та, был эш бик йәнле барҙы. Маҡсатҡа өлгәшеү генә түгел, ары киттек. Ырыуҙарҙы туплау халыҡты ла туплаясаҡ, быға шикләнмәнем, сөнки беҙҙе тарихи хәтер берләштерә. 2009 йылда тирмәләр ҡороп, гөрләтеп “Шәжәрә байрамы” уҙғарҙыҡ. Район хакимиәте башлығы – Ҡаранай егете Фәнил Ҡаҙаҡбаевтың ярҙамы ҙур булды. Шул йыйында ауылдаштарға: “Ҡаранай батырға һәйкәл ҡуяйыҡ!” – тип тәҡдим яһаным. Рафаэль Зинуровҡа рәхмәт. Уның ярҙамында 2011 йылдың 31 майында район үҙәгендә батырыбыҙға һәйкәлде урынлаштырып, 2 июндә уны асыу тантанаһы булды. Был сараға күренекле ғалимдарыбыҙ М. Ҡолшәриповты, Н. Ҡолбахтинды, Ә. Сөләймәновты, шағир Ҡ. Аралбайҙы саҡырҙым. Бер нәмә күңелде ҡырҙы: ул саҡта батыр тураһында райондаштарыма мәғлүмәт еткерелмәгәйне әле. Шуға ла башҡа халыҡ вәкилдәренән “Кем ул?” тип һорағандар булды. Бынан һуң район гәзитендә бер-ике тапҡыр Ҡ.Моратовҡа арнаған мәҡәлә баҫтырып сығарҙым.
– Һеҙ – йәштән үк маҡсатлы һәм уңышлы эшләгән, танылған табиптарҙың береһе. 90-сы йылдарҙағы рухи күтәрелеш бер үк ваҡытта һеҙҙе тынғыһыҙ йәмәғәт эшмәкәре итеп тә күрһәтте. Заманында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының “Башҡорт халҡының матди һәм рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән ҙур өлөшө өсөн” тигән йәмәғәтселек премияһы лауреаты ла булдығыҙ...
– Шөкөр, милләтем өсөн янып йәшәйем. Өс Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын үткәрешеүҙә ҡатнаштым. Шул йылдарҙа Башҡарма комитеттың Сәләмәтлек һәм экология, ғаилә, әсәлек, балалыҡ һәм атайлыҡ мәсьәләләре буйынса комиссияһын етәкләнем. Сәләмәтлекте һаҡлау һәр саҡ көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. Ошо йылдарҙа әлеге темаға арналған бер нисә конференция үткәреп, резолюциялар ҡабул иттек. Улар артабан йүнәлешле эш алып барырға ярҙам итте. Күп мәсьәләләр бөгөн дә мөһим. Әйтәйек, ғаилә мөнәсәбәте, ғаиләне һаҡлау. Мәғлүмәттәр буйынса, бер йыл йәшәгәндән һуң, йәш ғаиләләрҙең өстән бере тарҡала, һөҙөмтәлә илебеҙҙә етем балалар һаны арта бара. Икенсенән, йылдың-йылы зәғиф балалар күберәк тыуа. Сәбәптәре – экологияның насарайыуында, ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың баланы һуң табыуында. Ҡатындар баланы йәш, сәләмәт сағында табырға тейеш. Һаулыҡ кешенең йәшәү һәм эшләү рәүешенә, тирә-яҡ мөхиттең таҙалығына һәм нәҫелдән бирелгән генетик сирҙәргә бәйле. Ғәҙәттә, һаулыҡ һаҡлау системаһына мөрәжәғәт иткән саҡта кеше инде сәләмәтлеген юғалтҡан була.
Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы – иң ҙур ҡаза. Тәбиғәтебеҙ нисек кенә таланмай, бай нефть ятҡылыҡтары һурып алынды, тау сәнәғәте тирә-йүнебеҙҙе бысратыуын дауам итә, ул ерҙәрҙә үле һыу һәм ҡалдыҡтар ғына тороп ҡала.
2010 йылда ир-ат сәләмәтлегенә, нәҫел арттырыу мөмкинлеген сикләгән сирҙәргә бәйле конференция үткәрҙек. Был проблемаларҙы күтәрергә кәрәк ине, сөнки ир-егеттәрҙең 18-30 проценты төрлө патологияға дусар ителгән. Был һан кәмемәй. Ир балаларҙа елһенеү ауырыуҙарының артыуы күҙәтелә. Хәйер, был ҙур проблема айырым һөйләшеү талап итер ине.
– Республикабыҙҙа педиатрия хеҙмәте торошон нисек баһалайһығыҙ?
– Педиатрия хеҙмәте республикала киң үҫеш алды. Беҙ уҡыған 60-сы йылдарҙа ул саҡ ярала ғына башлағайны. Педиатрия факультетында ғына ла бөгөн өс кафедра эшләй. Студенттар өсөнсө курсты бөткәс, клиникаға бара. Бишенсе-алтынсы курстарҙа, әлбиттә, табиптар күҙәтеүендә балаларҙы ҡарай-тикшерә һәм дауалай башлайҙар. 1971 йылда республикала тәүге тапҡыр балалар хирургияһы кафедраһы асып ебәрҙек. Ул саҡта ла бик шәп хирургтарыбыҙ бар ине, тик яңы тыуған сабый организмы өлкәндәрҙекенән айырыла. Һәр йәштең үҙенсәлеге бар, был бәхәсһеҙ. Шуға ла хирургияла махсуслашыу бик мөһим. Медицина университетында йыл һайын ун-ун биш балалар хирургы уҡытып сығара башланыҡ. Артабан республика клиник балалар дауаханаһында заман талабына ярашлы эштәр башланыҡ. Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Салауат, Бөрө, Нефтекама, Күмертау ҡалаларында яңы бүлектәр асылды.
– Уларҙы асыу ауыр булманымы?
– Балалар хирургтары кәрәклеген тормош үҙе күрһәтте. Артабан Черниковкалағы 17-се ҡала дауаханаһында балалар өсөн хирургия, травматология, урология, ортопедия һәм башҡа бүлектәр булдырҙыҡ. Балалар хирургияһы буйынса табиптарҙы камиллаштырыу бүлеген асыу кәрәклеге лә асыҡланды. Профессор М. Мәүлетова менән Мәскәүгә барып, Башҡортостан өсөн уның зарурлығын иҫбатлай алдыҡ. Студенттарҙы ғына түгел, табиптарҙы ла уҡытырға тура килде.
Республикабыҙҙың педиатрия хеҙмәте бик юғары урында тора. Төрлө ҡатмарлыҡтағы операциялар эшләнә. Хәҙер беҙгә илдең ҡайһы төбәгенән генә килмәйҙәр!
– Социаль селтәрҙә шуны ла күрергә тура килә: илебеҙҙең төрлө өлкәләренән, ҡалаларҙан балаһына берәй сит илдә операция яһатыр өсөн аҡса һорап мөрәжәғәт итәләр. Ҡайһылыр операцияларҙы тик сит илдәрҙә генә яһайҙармы әллә?
– Беренсенән, илебеҙҙә балалар хирургияһы үҫешкән һәм бөтөн ауырыуҙарҙы үҙебеҙҙә дауалап була. Мәскәү, Санкт-Петербургтан тыш, Новосибирск, Ҡазан, Томск дауаханаларында ниндәй генә операциялар эшләнмәй бөгөн! Икенсенән, шундай сирҙәр була, исемләп атап тормайым инде, ундай диагнозлы бала оҙаҡ йәшәмәй. Шуға ҡарамаҫтан, аңлашыла, ата-әсә мөғжизәгә өмөт итә...
– Быйыл – Экология йылы. Һеҙ тап ошо өлкәгә ҡағылышлы күп сығыш яһанығыҙ. Сираттағы шау-шыулы хисап биреү йылы ғына булмаһын өсөн нимәгә иғтибар итергә кәрәк?
– Хәтерләһәгеҙ, 2004 йыл Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ителгәйне. Бынан тыш та тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләре йыш күтәрелә, тик күбеһенсә ҡарарҙар ҡағыҙҙа ғына тороп ҡала, шул уҡ проблемалар йылдар буйы хәл ителеште көтә. Бына нисә йыл инде урманды ҡыралар. Ситтән ҡарап үткәндә, ағас үҫкән һымаҡ. Ә бына Бөрйән, Белорет биләмәләренә өҫтән ҡараһаң, урман урталары тап-таҡыр булып ҡалған. Ағиҙел ныҡ һайыҡты, сөнки йылға-һыуҙы урман ғына һаҡлай. Бер мәл быуалар быуырға керештеләр. Шул арҡала йылғаларҙың һыуы ныҡ кәмене, ундағы тереклек юҡҡа сыҡты. Һаҡмар йылғаһының хәле бик аяныслы. Бер йылда Бөрйәндә урман янды, унда барырға тура килде. Ни өсөн янғынды һүндермәйһегеҙ, үҙ ерегеҙ яна бит, тигәнгә, урманға хәҙер беҙ хужа түгел, тип яуап бирҙеләр. Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында ла булғаным, карьерға төшкәнем бар. Ер менән мөғәмәлә итеү беҙҙә бик түбән кимәлдә. Зарарлы ҡалдыҡтар еребеҙҙә ҡала, алтын һымаҡ ҡиммәтле рудалар Екатеринбургка китә… Ул яҡтарҙа яман шеш ауырыу киң таралған. Был турала миндә мәғлүмәттәр етерлек. Сибайҙа, Бүребайҙа ҡалдыҡтар ер аҫты, ер өҫтө һыуҙарын ағыулап, йылдар буйы шул көйөнсә өйөлөп ята бирә. Ауыр металл тын юлдары ауырыуҙарын барлыҡҡа килтерә. Ул яҡтарҙа кешеләрҙә тын юлдары сирҙәре, аҙ ҡанлылыҡ йыш осрай. Ирҙәрҙең 60 проценты ғына пенсия йәшенә етә.
Беҙҙең, йәғни табиптарҙың, бурысы – ауырыуҙарҙы дауалау, эҙемтәләргә ҡаршы көрәшеү, ә экологияны яҡшыртыу, иҫкәртеү сараларын тормошҡа ашырыу менән дәүләт органдары шөғөлләнергә тейеш.
Үҙебеҙ йәшәгән, көн иткән мөхитте һаҡлау, ҡурсыу мөһимлеген аңлатып, йыш ҡына сығыш яһайым. Урал батыр васыят иткән беҙҙе туҡландырған ер, һулар һауа, эскән һыу тураһында кем ҡайғыртырға тейеш? Республикала йәшәгән бар халыҡтарҙы бергә туплау, уларҙың иғтибарын экология проблемаһына йүнәлтеү маҡсатында әле бына рус телендә мәҡәлә әҙерләгәнмен. Һаулыҡ, киләсәк быуын тураһында хәстәрлек беҙҙең милләткә генә кәрәкмәй, дөйөм йортобоҙҙо таҙа тотоу, сәләмәтләндереү – барыһы өсөн дә көнүҙәк.


text:
АрҡалыҡАрҡалыҡ – ҡыҙҙар таға торған биҙәүес. Ҡайһы төбәктәрҙә елкәлек тип тә йөрөтәләр. Ул маңлайсаға беркетелә. Арҡалыҡ эшләү серҙәре менән Асия Ғәйнуллина уртаҡлаша. Арҡалыҡ өсөн ҡыҙыл буҫтау туҡыма (башҡа төҫтәге туҡыма ла ярай), энә, еп, ҡайсы, мәрйен,...
Батырлығы – бала хаҡынаГөлнара ханым егерме туғыҙ йәшендә генә тәүге бәпесен ҡулына ала. Ауырлы саҡта еңел йөрөй ул, анализдары яҡшы була, үҙен һәйбәт тоя. Дәртләнеп йорттарына ремонт яһай. Ҡупшы өйгә бәпес алып, һөйөнөп үҫкәнен күҙәтербеҙ, тип хыяллана йәштәр. Ике яҡлап...
«Һин – байрамым минең!»Римма Амангилдина тигәндә, күңелдә ул тыуҙырған моң донъяһы хасил иткән хис, рух, һағыш айҡашы аша әллә ниндәй сөңгөлдәр аҡтарыла. Тормошто, донъяны үҙе бер байрам кеүек ҡабул итмеш көсәйә. Яҡты кисерештәр, рәхәтлек, еңеллек тояһың уны тыңлағандан...
Асыл, сәскә кеүек, көнгә!Изгелек эшлә лә һыуға һал, балыҡ белер, балыҡ белмәһә, Халиҡ белер, тигәндәр. Халиҡ, тимәк, Хоҙай. Кешене ҡыуандырғанда уның өсөн рәхмәт йә яуап көтмәҫкә баштан уҡ үҙеңде әҙерләп ҡуйыу яҡшыраҡ. Ул күпселектә шулай эшләнә лә. Кешегә изгелек...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының июль һанына күҙәтеүИюль һанын асҡан һүҙендә баш мөхәррир Гөлназ Ҡотоева бер аҡыл эйәһенең йәш һылыуға биргән һабағын бәйән итә. “Ни эшләп яҡшылығым һәр ваҡыт ергә һалып тапала икән?” – тип һорай икән ҡыҙ ҡарттан. “Сәскәләр ҙә көнгә таждарын ҡапыл ғына асмай,...
«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан ҺАТЫП АЛЫРҒА БУЛА«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан ҺАТЫП АЛЫРҒА БУЛА ДУҪТАР! Әгәр ҙә Һеҙ ниндәйҙер сәбәп менән «Башҡортостан ҡыҙы»на ЯҘЫЛМАҒАН БУЛҺАҒЫҘ йәки кемгәлер өҫтәмә рәүештә ЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Ҡарабалыҡ
Ҡарабалыҡ, Ҡара балыҡ (лат. Tinca tinca, рус. линь) — ҡылсыҡлы йылға балығы. Европаның йылға-күлдәрендә йыш осрай, Башҡортостанда ярайһы уҡ киң танылған, Уралдын көнсығышҡа һирәгерәк осрай. Йәшәү ареалы Йәнәсәй (Енисей), Байкал ға тиклем барып етә.
Ҡарабалыҡтың ҡалын кәүҙәһе тығыҙ ваҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Арҡа өлөшө ҡара йәшел, ныҡ лайлалы һәм ике яҡ ҡабырғаһы алтынһыу сағылышлы ҡарағусҡыл төҫтә.
Ҡарабалыҡ йылғаларҙа, ағым күлдәрҙә һәм төбөнә ләм ултырған мәтеле, ҡуйы үлән ҡатыш ҡамыш үҫкән быуаларҙа тереклек итә. Ҡарабалыҡ аҙыҡты ләмдән соҡсоноп таба — ул ҡыҙыл ҡорт, ямғыр һәм тиреҫ селәүсендәрен, төрлө бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтарын ашай. Май айында, быуаларҙа һыу ҡайтҡас, ҡарабалыҡҡа ҡармаҡ һалыу башлана. Йәй урталарында ул әллә ни ҡапмай, әммә август айында сиртеүе яҡшыра төшә. Ул ҡыҫала итенә, себен ҡортона арыу ҡаба. Әммә балыҡты алдатыу өсөн иң яҡшыһы — селәүсен. Ҡарабалыҡты, емде үлән араһындағы һыуға һалып, ярҙан тоталар. Был төр балыҡ һыуға ауған ботаҡ-сатаҡлы ағастар аҫтында ял итергә ярата. Ҡамыш, үлән баҫҡан күлдәрҙә һәм быуаларҙа кәмәнән ҡармаҡларга була. Бының өсөн һыу үҫемлектәре баҫмаған иркен урынды һайлайҙар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 727
“УРАЛ БАТЫР”, башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, эпос. Төп версияһы (шиғри‑сәсмә формала) 1910 й. М.А.Буранғолов тарафынан Ғәбит сәсәндән һәм Х.Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып алынған. “У.б.” проза версияһы Ә.И.Харисов тарафынан теркәлгән. Эпоста ваҡиғалар ҡәҙимге кеше мөмкинселектәренән өҫтөнөрәк һәләткә эйә булған геройҙар изге йәки яуыз эштәр ҡылған фантастик донъяла бара. “У.б.” изгелек һәм яуызлыҡ темаһы м‑н органик үрелеп барған йәшәү һәм үлем, үлемһеҙлек темаһы төп урынды биләй. Композицион яҡтан 3 быуын батырҙарҙы һүрәтләгән бер нисә өлөштән тора. Инеш өлөштә Бөтә донъяны һыу баҫыу, тәүге кешеләр — Йәнбирҙе һәм Йәнбикә, уларҙың Урал батыр һәм Шүлгән исемле улдарының донъяға килеүе т‑да һөйләнелә. Эпоста боронғо кешеләрҙең дуалистик ҡараштарына нигеҙләнгән игеҙәк архаик мифтарҙың шауҡымы һаҡланған. Шүлгән м‑н Урал игеҙәк түгел, әммә уларҙың ҡылыҡтары һәм эштәре ниндәйҙер кимәлдә башҡа халыҡтарҙың мифтарындағы һәм эпик хикәйәләрендәге игеҙәктәрҙең образдарына, ҡыланыштарына оҡшаш. Үлемдең кешенән көслөрәк икәнен белгәс, Урал батыр м‑н Шүлгән һыуы кешене һәм Тәбиғәтте үлемһеҙ иткән Йәншишмәне эҙләргә сығып китәләр. Туғандар араһында өйҙә үк башланған ҡаршылыҡ тере һыу артынан булған сәйәхәттә үҙенең артабанғы үҫешен ала: мәкерле Шүлгән ҡот осҡос ҡара көстәр м‑н һүҙ ҡуйыша, Яуызлыҡ һәм Ҡараңғылыҡ яғына сыға, Урал Яҡтылыҡ һәм Изгелек донъяһының яҡлаусыһы һәм хакимы булып китә, ул Аҡбуҙат һәм Һомай ярҙамында тере һыуҙы таба һәм Тәбиғәткә үлемһеҙлек бүләк итә. Әҫәрҙә Урал батырҙың героик эштәрен тасуирлау үҙәк урынды алып тора. Беренсе өлөшө уның Ҡатил илендәге батырлыҡтарына, икенсеһе – Ҡәһҡәһә батшалығындағы имәнес заттар м‑н көрәшкә арналған, артабанғы өлөшөндә батыр кешеләрҙе, ҡоштарҙы һәм хайуандарҙы ҡотҡарыу өсөн Әзрәҡә һәм уның күп һанлы дейеүҙәре м‑н көрәшә. Һуңғы өлөштә Уралдың Ҡәһҡәһәне еңеүе, уның ҡалған дейеүҙәр һәм Шүлгән м‑н алышы, ерҙәге кешеләрҙең киләсәге өсөн үҙен ҡорбан иткән Уралдың үлеме; ш. уҡ уның улдарының (Яйыҡ, Нөгөш, Иҙел) һәм Шүлгәндең улының (Һаҡмар) батырлыҡтары т‑да хикәйәләнә. Фәлс. планда үлемдең ҡотолғоһоҙ булыуы, кәрәклеге т‑да фекер бирелә. Мәңге йәшәргә дусар ителгән ҡарттың һүҙҙәре һәм Урал батырҙың үлер алдынан әйткән васыяты үлемһеҙлектең ысын мәғәнәһен аса (кешеләр физик яҡтан түгел, ә изге эштәре м‑н үлемһеҙ). Эпоста “тәүге заттар”, Ғаләмдең трихотомик варианттағы космик моделе – һауа, ер һәм ер аҫты (һыу аҫты) донъялары, донъя тауы, мәҙәни геройҙарҙың донъя төҙөлөшөндәге роле һ.б. т‑дағы боронғо күҙаллауҙар сағылған; антропоморфизм сағыу бирелгән: Ҡояш м‑н Ай ҡоштар батшаһы Самрауҙың кәләштәре итеп һүрәтләнгән, уның ҡыҙҙары Һомай һәм Айһылыу үҙҙәренең ҡиәфәтен үҙгәртеп һылыу ҡыҙҙарға әүерелә ала; ҡоштар, хайуандар, демонологик йән эйәләре кеше телмәрен белә. Кешеләрҙең ата‑бабалары рухына, Һауа‑Тәңрегә һ. б. аллаларға (ҡара: Ата‑бабалар культы, Тәңрелек) кешеләрҙе ҡорбан килтереү мотивтары бик боронғо. “У.б.” ҡайһы бер образдары һәм мотивтары башҡа башҡ. эпостарында ла осрай (“Ҡара юрға”, “Ҡуңыр буға”, “Иҙеүкәй менән Мораҙым”, “Юлай менән Салауат”), “Аҡбуҙат” эпосы “У.б.” логик дауамы булып тора. Эпостың байтаҡ образдары һәм мотивтары башҡа халыҡтарҙың эпик хикәйәләре образдары һәм мотивтары м‑н ауаздаш (“Авеста”, Гилгәмеш һ.б. т‑дағы эпос). “У.б.” машинкала баҫылған тексы Ғилми архивта һаҡлана. Әҫәр урыҫ, инглиз, абхаз, төрөк, сыуаш, иврит телдәренә тәржемә ителгән. А.Р.Абдуллиндың “Мәҙәниәт һәм символ” (“Культура и символ”; 1999), Г.Һ.Бохарованың «Башҡорт халыҡ эпосы “Урал батыр” — когнитив‑дискурсив һәм концептуаль анализ» («Башкирский народный эпос “Урал‑батыр” — когнитивно‑дискурсивный и концептуальный анализ»; 2009), В.Г.Котовтың «Башҡорт эпосы “Урал батыр”: тарихи-мифологик нигеҙҙәре» («Башкирский эпос “Урал‑батыр”: историко‑мифологические основы»; 2006), Ш.Р.Шәкүрованың «Башҡорт халыҡ эпосы “Урал батыр”: архив тәү сығанағы һәм уға текстологик анализ» («Башкирский народный эпос “Урал‑батыр”: архивный первоисточник и его текстологический анализ»; 2007) һ.б. хеҙмәттәре “У.б.” эпосын тикшереүгә арналған. 1995 й., 2003 й., 2010 й., 2011 й. “У.б.” арналған конф. үткәрелә. РФА Өфө ФҮ- нең ТТӘИ тарафынан «“Урал батыр” ҡобайырҙар циклын ЮНЕСКО‑ның кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерер өсөн досьеға материалдар» әҙерләнгән (2013). 1997 й. алып Респ. йәш башҡарыусыларҙың эпосты һөйләү конкурсы үткәрелә. Эпос мотивтары б‑са Ҡурсаҡ театрында “Сәсән йыры”, БАДТ‑ла “Урал батыр” (икеһе лә – Ғ.Ғ.Шафиҡов инсценировкаһында) һ.б. спектаклдәр ҡуйыла.
Әҙәб.: С ә ғ и т о в М.М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. Өфө, 1987; Башкирский народный эпос. М., 1977; Урал батыр: башҡорт халыҡ ҡобайыры=Урал-батыр: башкирский народный эпос=Ural-batur: bashkort Folk Epic. Өфө, 2005.
Ф.А.Нәҙершина
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 503
АВИАЦИЯ СИСТЕМАЛАРЫ АГРЕГАТТАРЫ, авиация системаларының агрегатлау принцибы ярҙамында эшләнеүсе, бер‑береһен алмаштыра алыусы айырым ҡоролмалар рәүешендәге функциональ өлөштәре. Төп А.с.а. пилотаж‑навигация комплексы агрегаттары (ҡара: Авионика); фильтрҙар, форсункалар, оптик пирометрик үҙгәрткестәр, ионлаштырыусы ялҡын датчиктары (яғыулыҡ м‑н тәьмин итеү һәм энергия ҡоролмаһын көйләү системаһы); стартерҙар, ярҙамсы энергия ҡулайламалары, тоҡандырғыс система агрегаттары, электрик һәм гидромеханик автоматика агрегаттары (двигателдәрҙе эшләтеп ебәреү системаһы) һ.б. инә. БР‑ҙа Ан‑24, Ан‑70, Ан‑74, Ан‑124, Ан‑224, Ан‑225, Ил‑114, МиГ‑29, Як‑42 самолёттары өсөн А.с.а. “Молния” ҒПП‑нда (тоҡандырыу агрегаттары һәм электрон идара итеү аппараттары, газ турбиналы двигателдәр өсөн оптик пирометрик үҙгәрткестәр һәм ионлаштырыусы ялҡын датчиктары); Өфө агрегат производство берекмәһендә (электр стартерҙары, тоҡандырыу агрегаттары, газ турбиналы двигателдәр өсөн электромеханик башҡарыусы механизмдар); Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә (авионика саралары), “Гидравлика” ФДУП‑ында һәм “Гидромеханика” КБ‑нда (фильтрҙар, ярҙамсы энергия ҡулайламалары) һ.б. уйлап табыла һәм етештерелә.
Әҙәб.: Раздолин М.В., Сурнов Д.Н. Агрегаты воздушно‑реактивных двигателей. М., 1973.
Г.Г.Куликов, В.С.Фатиков
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 304
НЕРВЫ АУЫРЫУҘАРЫ, нервы системаһының органик (структур) һәм функциональ үҙгәрештәренә бәйле ауырыуҙар. Патологик процестың ҡайһы урында барыуына ҡарап — баш, арҡа мейеһенең йәки периферик нервыларҙың изоляцияланған Н.а., үҙәк һәм периферик нервы системаһының төрлө бүлкәттәрен процесҡа йәлеп итеп таралған (диффуз) зарарланыу; барлыҡҡа килеү сәбәбенә ҡарап нервы системаһының травма, шеш, ҡан тамырҙары (баш мейеһенең ҡан тамырҙары атеросклерозы, гипертония ауырыуы һ.б.), инфекцион (менингококк инфекцияһы ваҡытында менингит, талпан энцефалиты, полиомиелит һ.б.), токсин тәьҫирендә (нейротроп тәбиғәтле химик матдәләр м‑н ағыуланыу), метаболик, дегенератив, психоген, нәҫел ауырыуҙары һәм һөнәри ауырыуҙары, вегетатив һәм невротик ҡаҡшау (невроздар) айырыла. Н.а. клиникаһы хәрәкәт, тойоу, вегетатив, нейроэндокрин, когнитив, юғары мейе һәм психик функцияларҙың йәки уларҙың бергәлегенең айырым боҙолоуҙарында күренә. Диагностика өсөн клиник, лаб. (биохимик, гормональ, иммунологик, молекуляр‑генетик һ.б.) һәм инструменталь (ультратауыш, электрофизиол., нейровизуализация һ.б.) тикшереү ысулдарының мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (этиотроп, патогенетик, симптоматик), хирургия (шеште, геморрагик инсульт ваҡытында гематоманы, радикулит булғанда умыртҡалар араһы дискыһы бүҫерен һ.б. алып ташлау), физиотерапия, энә рефлексотерапияһы, массаж, дауалау физкультураһы, шифахана‑курорт учреждениеларында реабилитациялау. Иҫкәртеү: диспансерлаштырыу, медицина‑генетика консультацияһында тикшерелеү, вакцинация (нейроинфекциялар профилактикаһы), сәләмәт йәшәү рәүеше һ.б. Башҡортостанда Н.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү проблемалары б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. башынан Өфөлә физиотерапия ҒТИ асылыу м‑н үткәрелә башлай, уның базаһында 1936 й. БДМИ‑ның (ҡара: Медицина университеты) нервы ауырыуҙары каф. асыла. Өфөлә респ. неврология, нейрохирургия үҙәктәре һәм 2‑се Респ. клиник дауаханаһы эргәһендә Балалар психоневрология һәм эпилептология үҙәге эшләй. Шулай уҡ ҡара: Неврология.
Р.В.Мәғжәнов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)
Ошибка: блок «Халыҡ тығыҙлығы» отсутствует в шаблоне Геокар.
Төньяҡ утрау (ингл. North Island, маори Te Ika-a-Māui) — Яңы Зеландияның ике төп утрауының береһе.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны — 113 729 км²[1]. Ҙурлығы буйынса Яңы Зеландияла Көньяҡ утрауҙан һуң 2-се, ә донъяла — 14-се урында.
Көньяҡ утрау менән Кук боғаҙы аша айырыла.
Көньяҡ утрауменән сағыштырғанда Төньяҡ утрау тауҙар менән байтаҡҡа күберәк ҡапланған. Иң бейек нөктәһе — әүҙем вулкан Руапеху (2797 м). Утрауҙа юғары вулканик әүҙемлек күҙәтелә, ер тетрәүҙәр булып тора.
Утрауҙың үҙәгендә Яңы Зеландияның иң ҙур күле — Таупо урынлашҡан. Ошо күлдән илдең иң оҙон йылғаһы Уаикато башлана, уның оҙонлоғо 425 км тәшкил итә.
Уртаса йыллыҡ температура +19 °C тәшкил итә.
Төньяҡ утрауҙың көнбайышында Эгмонт милли паркы урынлашҡан.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрауҙа илдең төп ҡалалары, шул иҫәптән иң ҙурҙары — Окленд һәм Яңы Зеландияның баш ҡалаһы — Веллингтон урынлашҡан. 2011 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәренә ярашлы Төньяҡ утрауҙа 3366100 кеше йәшәй, был ил халҡының яҡынса 76 %-ын тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Quick Facts - Land and Environment : Geography - Physical Features. Statistics New Zealand (2000). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 13 август 2012 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Атлас Новой Зеландии (инг.)