text:
Изге эштәр күберәк булһын!
13 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Билдәле булыуынса, социаль өлкәләге именлек, халыҡтың йәшәү кимәле һәм сифаты, күрһәтелгән хеҙмәттәр тормошобоҙҙа мөһим роль уйнай. Райондың социаль өлкәһендәге йыл йомғаҡтары тураһында ра-йон хакимиәте башлығы урынбаҫары Руслан Йәғәфәр улы Салауатов бына нимәләр һөйләне:
Ҙур еңеүегеҙ менән!
13 января 2017 йыл | Мәғариф
9-11 ғинуарҙа Өфө ҡалаһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада үтте.
Республиканың ғына түгел, күрше төбәктәр мәктәптәренән килгән уҡыусылар араһында Красноусолдағы 1-се мәктәптең 9-сы класс уҡыусыһы Илнара Айытова (уҡытыусыһы – Ф.Й.Шәрәфетдинова) (башҡорт телен туған тел булараҡ өйрәнеүселәр араһында) 1-се урынды яуланы, Красноусол башҡорт гимназия-интернатының 10-сы класс уҡыусыһы Илүзә Мәхийәнова (уҡытыусыһы – Ю.Р.Мәүлетҡолов) (милли мәктәптәр араһында) призер булды. Уларға Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау грамоталары, иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Еңеүегеҙ менән ҡотлайбыҙ, тағы ла ҙурыраҡ уңыштар теләйбеҙ!
Республиканың ғына түгел, күрше төбәктәр мәктәптәренән килгән уҡыусылар араһында Красноусолдағы 1-се мәктәптең 9-сы класс уҡыусыһы Илнара Айытова (уҡытыусыһы – Ф.Й.Шәрәфетдинова) (башҡорт телен туған тел булараҡ өйрәнеүселәр араһында) 1-се урынды яуланы, Красноусол башҡорт гимназия-интернатының 10-сы класс уҡыусыһы Илүзә Мәхийәнова (уҡытыусыһы – Ю.Р.Мәүлетҡолов) (милли мәктәптәр араһында) призер булды. Уларға Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау грамоталары, иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Еңеүегеҙ менән ҡотлайбыҙ, тағы ла ҙурыраҡ уңыштар теләйбеҙ!
Һалым инспекцияһы семинар үткәрә
13 января 2017 йыл | Яңылыҡтар
Хөрмәтле һалым түләүселәр! Һалым инспекцияһы "Рәсәй Федерацияһының һалым ҡануниәтенә индерелгән, 2017 йылдың 1 ғинуарында үҙ көсөнә ингән үҙгәрештәр”, "Түләү документтарын тултырыу нескәлектәре”, "Контроль-иҫәп техникаһын ҡулланыу һәм теркәүҙең яңы тәртибенә күсеү” темаларына семинарҙар үткәрә.
Һеҙҙе 19 ғинуарҙа 11.00 сәғәттә район хакимиәтенең (Красноусол ауылы, Октябрь урамы, 2) ултырыштар залында көтөп ҡалабыҙ.
Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең
Башҡортостан Республикаһы буйынса
3-сө район-ара инспекцияһы.
Һеҙҙе 19 ғинуарҙа 11.00 сәғәттә район хакимиәтенең (Красноусол ауылы, Октябрь урамы, 2) ултырыштар залында көтөп ҡалабыҙ.
Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең
Башҡортостан Республикаһы буйынса
3-сө район-ара инспекцияһы.
Үткәндәрҙе хәтерләп
13 января 2017 йыл | Хаттар
Йәғәфәр ҡатыны Гөләйшә менән ауылда йәшәнеләр, ҡартайып үлделәр. Балалары: Суфия ҡыҙҙары ире Әсҡәт менән Салауат ҡалаһында йәшәй. Улдары Винер ҙа ошо ҡалала ине, вафат булды. Наилә ире Фәрит Вахитов (билдәле журналист, эҙәрмән, хәрби "Дан” музейы хеҙмәткәре) менән Өфө ҡалаһында йәшәйҙәр. Вилсур үлде, ҡатыны Рәйсә менән Ҡотлоғужала йәшәнеләр. Нурия ире Риф менән Өфөлә йәшәп, донъя ҡуйҙылар.
Минең ҡартатайҙың - Сабирҙың алты балаһы булған. Балаларының иң олоһо Мәсүрә, ире Фәрхетдин бабай Сәхәүетдин улы булған. Игенйылғала күмәк хужалыҡ ойошторғанда уларҙың өйҙәрен тартып алып, үҙҙәре Урта Азия яғына сығып киткәндәр. Ә өйҙәре оҙаҡ йылдар Ҡотлоғужала колхоз контораһы булып хеҙмәт итте. Фәрхетдин бабай ҡайтып та йөрөгән, Латип ауылына ла барған. Һуңынан улар Ишембай яғындағы Бурансы тигән ауылда (хәҙер Ишембай ҡалаһына ҡарай) йәшәнеләр һәм вафат булдылар.
Икенсе балалары - минең әти Вафир. Өсөнсө балалары Миәссәрә. Миәссәрәнең балалары: Мәрйәм - Салауатта, Сәбилә – Ишембайҙа, Рая – Урта Азияла.
Сабир ҡартатайҙың дүртенсе балаһы Шакир, ҡатыны Ғәлиә. Улар һуғышҡа тиклем Латип ауылында йәшәгәндәр. Ғәлиә еңгәнең ата-әсәһен - Хәмзиндарҙы өйҙәренән ҡыуып сығарып, туғандары яғына Төркмәнстанға сығып киткәндәр. Уның апаһының улы Рәйес Баһауетдинов оҙаҡ йылдар Стәрлетамаҡ районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе булып эшләне, Юғары Услы ауылында йәшәне. Уға юғары ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелде. Мин Бельский ауыл Советы рәйесе булып эшләгәндә ошо хужалыҡта семинар үткәрҙеләр. Был хужалыҡта һәр ерҙә тәртип ине. Комбайндар, барлыҡ тағылма инвентарь, башҡа техника асыҡ һауала ҡар-ямғыр аҫтында ултырмай, барыһы ла келәттә йә япмала һаҡланыуына һоҡланып ҡайтҡан инек.
Шакир ағайҙар 1949 йылға тиклем Ҡотлоғужа ауылында йәшәне. Ул Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Ҡотлоғужала "Ҡыҙыл ялан” колхозы рәйесе булып та эшләне. Уларҙың Әнүәр, Фәнил, Рауил, Хәлиҙә, Рафаэль, Ҡасим исемле балалары бар ине. 1949 йылда Төркмәнстанға сығып киттеләр. Унда башта ауылда, һуңынан Чарджоу ҡалаһында йәшәнеләр. 1989 йылдың декабрендә әни менән уларға барып, 15 көнләп ҡунаҡ булып ҡайттыҡ. Бик яҡшы йәшәйҙәр ине. Шакир ағай ҙа, еңгә лә был яҡты донъяла юҡтар инде.
Ҡартатайым Сабирҙың тағы ла бер улы Сабит Баймаҡ районында йәшәгән. Ә кесе улы Садир һуғышта үпкәһенә һыуыҡ алдырып, ҡайтҡас үлде.
Латип ауылындағы тормош
Минең әти-әни Латип ауылында колхоз ойоштороп, шунда йәшәгәндәр. Был тирәлә ер күп һәм тупраҡ уңдырышлы булған. Әти ферма мөдире, әни төрлө эштә эшләгән. Хеҙмәт хаҡына игенде лә күп алғандар, малды ла күп аҫрағандар. Мул тормошта, бай йәшәгәндәр. Һуғыш ваҡытында ла беҙҙең иген бар ине әле. Өй эргәһендәге баҡса ла бик ҙур ине, 0,5 гектар булғандыр. Әни унда арпа, ҡабаҡ сәсә ине. Ҡабаҡ бик уңа. Әни арпа ярмаһы менән бик тәмле ҡабаҡ бәлеше бешерә. Ул ауылда иң үҙәккә үткәне - яғыулыҡ булмауы. Техника, газдың нимә икәнлеген белгән кеше лә юҡ. Мейескә тиҙәк, һалам яғырҙар ине. Тиҙәкте ферманан килтереп, ат менән тапатып, кирбес формаһындағы ҡалыпҡа һалып, киптерергә өйөп ҡуя инек.
Беҙҙең ауыл Стәрлебаш районының ситендә урынлашҡан. Ауылдан 30 километр алыҫлыҡта урман да булған. Ләкин һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осорҙа аттар бик аҙ, булғандары ла бик арыҡ ине. Автомобиль, тракторҙар юҡ. 1958 йылда МТС-тарҙы ремонт предприятиеһы итеп, тик шунан һуң ғына колхоздарға техника таратып бирелде. Беҙҙең күрше Сәмих (Сәмиғулла булғандыр инде) үҙенең үгеҙен егеп шул урмандан утын алып ҡайта ине. Беҙҙең әни ҙә колхоздан ат алып тороп, уға эйәреп утынға китте. Сәмих бабай ҡайтты, ә беҙҙең әни юҡ. Аты юлда арып, ике көн йөрөнө. Әллә утын алып ҡайтты, әллә юҡ, хәтерҙә ҡалмаған. Ошо хәлдән һуң Ғафури районындағы тыуған
ауылы Ҡотлоғужаға ҡайтырға булған. Был хәл 1947 йылдың ҡышы ине.
Ҡотлоғужа ауылындағы тормош
Ҡайтырға тип әйтеүе генә еңел. Һуғыштан һуңғы ауыр ваҡыттар. Алда әйтеп үтеүемсә, колхоздың бер ниндәй техникаһы юҡ, аттар ябыҡ. Әни тәүәккәл, үҙ-үҙенә ныҡлы ышанған, батыр йөрәкле ҡатын булғандыр инде. Ниндәй ауырлыҡтар алдында ла ҡаушап, аптырап ҡалмаған. Балалары ла бик бәләкәй: олоһо Хәлимәгә – 11, Әминәгә -10, миңә – 8, һеңлем Хәлиҙәгә 5 йәш булған. Уйлап ҡараһаң, өйөңдө һатып, донъяңды туҙҙырып, бөтөнләй урамда тороп ҡалыу ихтималлығың да бар бит әле. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, әни булған ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға үҙендә көс тапҡан. Ҡотлоғужа ауылына килеп, колхозға ағза булып кереп, бәрәңге сәсеү өсөн ер алыуға өлгәшкән. Һыйырың, бәрәңгең булһа, йәшәп була, астан үлмәйһең. Күсенергә Шакир ағай ҙа ярҙам иткән. Ҡотлоғужа ауылы кешеләре – Абдразаҡ Ғәлимулла улы Сәфәрғәлиев менән Хөрмәт Ғәлиулла улы Ғилмановтар һыйырҙарын егеп килеп, кәрәк-яраҡты күсерешергә ялланғандар.
Улар Латип ауылына 1947 йылдың 19 майында һыйырҙарын егеп, өсәүләшеп килделәр. Был ваҡытҡа өй һатылған ине. Ә 20 майҙа барлыҡ әйберҙәрҙе ике арбаға тейәп, һыйыр менән үгеҙ тананы, һарыҡтарҙы ҡыуып, юлға сыҡтыҡ. Ололар йәйәүләп, Хәлиҙә туғанымды арбаға ултыртып, юлда ике кис ҡунып, 70 километр араны үтеп, 22 майҙа кис көнө Ҡотлоғужа ауылына килеп еттек. Фатима ҡарт әниҙәрҙең
(әниҙе ҡарап үҫтергән үгәй әниһе, үҙ инәһе Ишембай районына ҡараған Ишәй ауылынан булған, минең әнигә 3 йәш булғанда үлгән) йортона килеп морон төрттөк. Улар ҡыҙы Фәүзиә апай менән бергә йәшәйҙәр ине. Әниҙең үгәй инәһе Фатиманың 1925 йылғы улы – Әхмәт ағай. Ул һуғышта ҡатнашҡан, лейтенант дәрәжәһендә хәрби хеҙмәттә ҡалып, Германияла хеҙмәт итә ине. Беренсе көндө бик яҡшы һый менән ҡаршы алдылар. Ҡарт әни юҡты бар итергә тырышҡандыр инде. Һуңынан ашау яғы насарланды. Балтырған, төрлө үлән ашауға күстек. Иген дә бөткән ине.
Беҙгә кеше тупһаһынан арынып, үҙ өйөбөҙҙө йүнләргә кәрәк ине. Һатып алырлыҡ өйҙәр бар, ләкин бик бәләкәй, йә булмаһа тирә-яғы емерелеп бөткән. Ҡотлоғужалағы өйҙәрҙең хаҡы беҙ Латип ауылында һатып киткән өйҙән байтаҡҡа ҡиммәт булып сыҡты. Шәйхетдин бабай Ғәлиев йортон һата икән, тип ишеткәс, әни уның менән килешеп, өйҙө һатҡан аҡсаға ҡушып үгеҙ тананы, һарыҡтарҙы биреп, уның өйөн һатып алып, июль айы урталарында унда күсендек. Ә Шәйхетдин бабай урмандан диләнкә алып, беҙҙән йыраҡ түгел ҡалҡыулыҡ итәгендә өй һалып керҙе. Ул үҙе балта оҫтаһы ине, ярҙам итергә үҫеп еткән Фәрит, Зөфәр исемле улдары ла бар ине. Бүрәнәне беҙ өй хаҡы өсөн биргән үгеҙҙе егеп ташынылар. Был өйҙө һатыуҙың хикмәте лә булған икән: яҙ көнө Егән йылғаһы ташҡан осраҡта ошо тирәләге йорттар һыу аҫтында ҡала торған булған. Ләкин ни ғәжәптәндер беҙ йәшәй башлағандан һуң йортобоҙҙо бер ҡасан да һыу баҫманы. Дөрөҫ, беҙ был йортто һатып алғандан һуң ике йыл рәттән (1948, 1949) Егән йылғаһы ташып, һыуы ярҙарынан сыҡты, ләкин беҙҙең өйгә килеп етмәне, баҡсаға ла кермәне. Беҙҙән ике өй аша түбән "Йырын” тигән ерҙән ағып ятты. Шул йылдарҙан һуң бөтөнләй һыу баҫыу булғаны юҡ. Егән йылғаһы Яңы Ҡарамыш ауылы йорттарының баҡса артынан дуға яһап ағып ята ине, уны турыға йырып ебәрҙеләр. Һуңғы йылдарҙа ҡар ҙа аҙ яуа башланы.
1990 йылда демократия исеме аҫтында бөтөн нимә үҙ ағышына ҡуйылғас, Нөгөш һыуһаҡлағысын ваҡытында ебәреүсе булмаған. 9 майҙа һыу һаҡлағыс тулып, уны ебәргәс, Ағиҙел йылғаһының һыуы ныҡ артып, күп ерҙәрҙе һыу баҫты. Беҙҙең баҡсаға ла һыу керҙе, һарай артына тик-лем килеп етте, артабан кире ҡайта башланы. Яңы Ҡарамыш фермаһы ла һыу аҫтында ҡалды. Һыу төндә килеп кергән ине, ҡараңғы, ут юҡ, 11 баш быҙау һыуға батып үлде. Ҡалған малдарҙы Ҡотлоғужа фермаһына килтерҙеләр.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа беҙгә лә аслыҡ касафатын күрергә тура килде. Һыйыр аҫрау һөҙөмтәһендә һыйырһыҙ ҡалғандар кеүек ныҡ интекмәнек. Һөт, ҡатыҡ булғас, яҙын ҡаҡы, йыуа, балтырған, йәйен еләк-емеш йыйып та тамаҡты туйҙыра инек. Еләк йыйып, уны Әминә апай Стәрлетамаҡ баҙарына алып барып һатып, икмәк алып ҡайтҡылай ине.
Ул ваҡыттарҙа һәр ауылда колхоз булды. Ҡотлоғужа ауылында ла 1930 йылда "Ҡыҙыл ялан” колхозы ойошторолоп, дөйөм хужалыҡтың тәүге рәйесе Сабир Йомағужин булған. Унан һуң Абдулла Сәфәрғәлиев, Шакир Рамазанов эшләне.
1950 йылда Ҡотлоғужа, Игенйылға, Яңы Ҡарамыш ауылдарындағы хужалыҡтарҙы бергә ҡушып, Куйбышев исемендәге колхоз ойошторолоп, уның рәйесе булып Ғәли Йомағужин эшләне. Унан һуң Имам Мозафаров колхоз рәйесе булды.
Уҡыу йылдары
1947 йылдың 1 сентябрендә Хәлимә, Әминә апайҙар 2-3-сө кластарға, ә мин 1-се класҡа уҡырға барҙыҡ. Класта 38 бала ине. Башта Асия Абдуллина уҡытты, унан һуң 4-се класҡа тиклем Заһира Йәнешева белем бирҙе. Ә 4-се класта Нурғәни Туҡаев һабаҡ бирҙе. Бишенсе кластан етенсе класҡа тиклем төрлө уҡытыусылар уҡытты. Мәктәп директоры булы Ғәли Йомағужин, Камал Мукамаевтар эшләне. Татар теленән һәм класс етәксеһе булып Асия Рамазанова, рус теленән Юныс Вәлишин, алгебра, геометриянан Менәүәрә Зәйнуллина, физиканан Мансур Вәлишин, ботаниканан Әбүбәкир Камалов, физкультуранан Мәхмүт Мансуров уҡытты.
1954 йылда ауылдағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Яңғыҙҡайын урта мәктәбенә уҡырға барҙым. Өс йыл буйы яҙын-көҙөн 8 километр араны йәйәү йөрөп, ҡышын интернатта ятып уҡырға тура килде. Егән йылғаһы аша күпер булмауы бик күп ҡыйынлыҡтар тыуҙыра ине. Һигеҙенсе класта уҡығанда МТС эшселәре Егән йылғаһы аша баҫма эшләнеләр. Йылға ташҡан, һыу баҫмаға саҡ-саҡ етмәй тора. Ялдан һуң бер аҙналыҡ аҙыҡ күтәреп, шул баҫма аша сығып барам. Уртаһына еткән инем, баш әйләнә башланы, баҫма һыу менән бергә аҡҡан кеүек. Ә тотонорға бер нимә лә ҡуйылмаған. Сүгәләп ултырҙым да, баш әйләнеүе баҫылғандай булғас, баҫманы көскә сығып еттем. Бер яңғыҙым инем, тирә-йүндә бер кем юҡ. Ярға сыҡтым да һыуға ҡарап торам, йылға ҡотороп аға. Ғүмер бар икән әле, тип уйлап ҡуйҙым.
Икенсе шундай бер ваҡиға яҙ көнө булды. Рина Әхмәтшина исемле класташ ҡыҙ менән Егән ярына килеп еттек. Боҙ тығылып йылғаны быуған. Кәмә беҙҙең яҡ ярҙа. Яңғыҙҡайын ауылы яғындағы ярҙа халыҡ йыйылған. Кәмәне алып сығығыҙ, тип ҡысҡыралар. Минең бер ваҡытта ла кәмә ишкәген ишкән юҡ, ағын һыуҙа ишергә оҫталыҡ та кәрәк бит, шулай ҙа тәүәккәлләнем. Яр буйынан ағымға ҡаршы барып, унан һуң икенсе ярға сығырға кәрәк. Йылға ныҡлы ташҡан, болғансыҡ һыу аға. Ярға етергә күп тә ҡалмаған ине, көслө ағым кәмәне ағыҙып алып китте. Боҙ өйөмөнә барып төртөлдөк, ҡаушап ҡалдым. Әл дә бер сос ағай боҙҙан-боҙға һикереп килеп, кәмәне тартып алыуға өлгәште. Беҙ ярға сығып та еттек, боҙ өйөмө шатыр-шотор ағып та китте. Шунан һуң Егән йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн тростан аҫылмалы күпер һалдылар.
Яңғыҙҡайын урта мәктәбендә директор булып Әҙеһәм Сәғитов эшләй ине, ул тарих фәненән дәрес бирҙе. Һигеҙенселә уҡығанда класс етәксебеҙ Нәжибә Сабитова булды, татар теленән дә уҡытты. Алгеб-ранан - М. Суркиева, кеше физиологияһы һәм анатомиянан - Лотфрахман Фәйезов, инглиз теленән – Дашкина, хәрби әҙерлек дәресенән – Мөхәммәт Уразаев, физкультуранан Каслицина уҡытты. Ул беҙҙе бейергә лә өйрәтте.
9-10-сы кластарҙа алгебранан - Иҙрис Вәлишин, геометриянан - Камил Насиров, астрономиянан – Фаяз Ихсанов, рус теленән - Валентина Пестова, инглиз теленән – Бикмеева, физиканан Земфира Еникеева уҡытты, класс етәксеһе лә булды.
Минең ҡартатайҙың - Сабирҙың алты балаһы булған. Балаларының иң олоһо Мәсүрә, ире Фәрхетдин бабай Сәхәүетдин улы булған. Игенйылғала күмәк хужалыҡ ойошторғанда уларҙың өйҙәрен тартып алып, үҙҙәре Урта Азия яғына сығып киткәндәр. Ә өйҙәре оҙаҡ йылдар Ҡотлоғужала колхоз контораһы булып хеҙмәт итте. Фәрхетдин бабай ҡайтып та йөрөгән, Латип ауылына ла барған. Һуңынан улар Ишембай яғындағы Бурансы тигән ауылда (хәҙер Ишембай ҡалаһына ҡарай) йәшәнеләр һәм вафат булдылар.
Икенсе балалары - минең әти Вафир. Өсөнсө балалары Миәссәрә. Миәссәрәнең балалары: Мәрйәм - Салауатта, Сәбилә – Ишембайҙа, Рая – Урта Азияла.
Сабир ҡартатайҙың дүртенсе балаһы Шакир, ҡатыны Ғәлиә. Улар һуғышҡа тиклем Латип ауылында йәшәгәндәр. Ғәлиә еңгәнең ата-әсәһен - Хәмзиндарҙы өйҙәренән ҡыуып сығарып, туғандары яғына Төркмәнстанға сығып киткәндәр. Уның апаһының улы Рәйес Баһауетдинов оҙаҡ йылдар Стәрлетамаҡ районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе булып эшләне, Юғары Услы ауылында йәшәне. Уға юғары ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелде. Мин Бельский ауыл Советы рәйесе булып эшләгәндә ошо хужалыҡта семинар үткәрҙеләр. Был хужалыҡта һәр ерҙә тәртип ине. Комбайндар, барлыҡ тағылма инвентарь, башҡа техника асыҡ һауала ҡар-ямғыр аҫтында ултырмай, барыһы ла келәттә йә япмала һаҡланыуына һоҡланып ҡайтҡан инек.
Шакир ағайҙар 1949 йылға тиклем Ҡотлоғужа ауылында йәшәне. Ул Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Ҡотлоғужала "Ҡыҙыл ялан” колхозы рәйесе булып та эшләне. Уларҙың Әнүәр, Фәнил, Рауил, Хәлиҙә, Рафаэль, Ҡасим исемле балалары бар ине. 1949 йылда Төркмәнстанға сығып киттеләр. Унда башта ауылда, һуңынан Чарджоу ҡалаһында йәшәнеләр. 1989 йылдың декабрендә әни менән уларға барып, 15 көнләп ҡунаҡ булып ҡайттыҡ. Бик яҡшы йәшәйҙәр ине. Шакир ағай ҙа, еңгә лә был яҡты донъяла юҡтар инде.
Ҡартатайым Сабирҙың тағы ла бер улы Сабит Баймаҡ районында йәшәгән. Ә кесе улы Садир һуғышта үпкәһенә һыуыҡ алдырып, ҡайтҡас үлде.
Латип ауылындағы тормош
Минең әти-әни Латип ауылында колхоз ойоштороп, шунда йәшәгәндәр. Был тирәлә ер күп һәм тупраҡ уңдырышлы булған. Әти ферма мөдире, әни төрлө эштә эшләгән. Хеҙмәт хаҡына игенде лә күп алғандар, малды ла күп аҫрағандар. Мул тормошта, бай йәшәгәндәр. Һуғыш ваҡытында ла беҙҙең иген бар ине әле. Өй эргәһендәге баҡса ла бик ҙур ине, 0,5 гектар булғандыр. Әни унда арпа, ҡабаҡ сәсә ине. Ҡабаҡ бик уңа. Әни арпа ярмаһы менән бик тәмле ҡабаҡ бәлеше бешерә. Ул ауылда иң үҙәккә үткәне - яғыулыҡ булмауы. Техника, газдың нимә икәнлеген белгән кеше лә юҡ. Мейескә тиҙәк, һалам яғырҙар ине. Тиҙәкте ферманан килтереп, ат менән тапатып, кирбес формаһындағы ҡалыпҡа һалып, киптерергә өйөп ҡуя инек.
Беҙҙең ауыл Стәрлебаш районының ситендә урынлашҡан. Ауылдан 30 километр алыҫлыҡта урман да булған. Ләкин һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осорҙа аттар бик аҙ, булғандары ла бик арыҡ ине. Автомобиль, тракторҙар юҡ. 1958 йылда МТС-тарҙы ремонт предприятиеһы итеп, тик шунан һуң ғына колхоздарға техника таратып бирелде. Беҙҙең күрше Сәмих (Сәмиғулла булғандыр инде) үҙенең үгеҙен егеп шул урмандан утын алып ҡайта ине. Беҙҙең әни ҙә колхоздан ат алып тороп, уға эйәреп утынға китте. Сәмих бабай ҡайтты, ә беҙҙең әни юҡ. Аты юлда арып, ике көн йөрөнө. Әллә утын алып ҡайтты, әллә юҡ, хәтерҙә ҡалмаған. Ошо хәлдән һуң Ғафури районындағы тыуған
ауылы Ҡотлоғужаға ҡайтырға булған. Был хәл 1947 йылдың ҡышы ине.
Ҡотлоғужа ауылындағы тормош
Ҡайтырға тип әйтеүе генә еңел. Һуғыштан һуңғы ауыр ваҡыттар. Алда әйтеп үтеүемсә, колхоздың бер ниндәй техникаһы юҡ, аттар ябыҡ. Әни тәүәккәл, үҙ-үҙенә ныҡлы ышанған, батыр йөрәкле ҡатын булғандыр инде. Ниндәй ауырлыҡтар алдында ла ҡаушап, аптырап ҡалмаған. Балалары ла бик бәләкәй: олоһо Хәлимәгә – 11, Әминәгә -10, миңә – 8, һеңлем Хәлиҙәгә 5 йәш булған. Уйлап ҡараһаң, өйөңдө һатып, донъяңды туҙҙырып, бөтөнләй урамда тороп ҡалыу ихтималлығың да бар бит әле. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, әни булған ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға үҙендә көс тапҡан. Ҡотлоғужа ауылына килеп, колхозға ағза булып кереп, бәрәңге сәсеү өсөн ер алыуға өлгәшкән. Һыйырың, бәрәңгең булһа, йәшәп була, астан үлмәйһең. Күсенергә Шакир ағай ҙа ярҙам иткән. Ҡотлоғужа ауылы кешеләре – Абдразаҡ Ғәлимулла улы Сәфәрғәлиев менән Хөрмәт Ғәлиулла улы Ғилмановтар һыйырҙарын егеп килеп, кәрәк-яраҡты күсерешергә ялланғандар.
Улар Латип ауылына 1947 йылдың 19 майында һыйырҙарын егеп, өсәүләшеп килделәр. Был ваҡытҡа өй һатылған ине. Ә 20 майҙа барлыҡ әйберҙәрҙе ике арбаға тейәп, һыйыр менән үгеҙ тананы, һарыҡтарҙы ҡыуып, юлға сыҡтыҡ. Ололар йәйәүләп, Хәлиҙә туғанымды арбаға ултыртып, юлда ике кис ҡунып, 70 километр араны үтеп, 22 майҙа кис көнө Ҡотлоғужа ауылына килеп еттек. Фатима ҡарт әниҙәрҙең
(әниҙе ҡарап үҫтергән үгәй әниһе, үҙ инәһе Ишембай районына ҡараған Ишәй ауылынан булған, минең әнигә 3 йәш булғанда үлгән) йортона килеп морон төрттөк. Улар ҡыҙы Фәүзиә апай менән бергә йәшәйҙәр ине. Әниҙең үгәй инәһе Фатиманың 1925 йылғы улы – Әхмәт ағай. Ул һуғышта ҡатнашҡан, лейтенант дәрәжәһендә хәрби хеҙмәттә ҡалып, Германияла хеҙмәт итә ине. Беренсе көндө бик яҡшы һый менән ҡаршы алдылар. Ҡарт әни юҡты бар итергә тырышҡандыр инде. Һуңынан ашау яғы насарланды. Балтырған, төрлө үлән ашауға күстек. Иген дә бөткән ине.
Беҙгә кеше тупһаһынан арынып, үҙ өйөбөҙҙө йүнләргә кәрәк ине. Һатып алырлыҡ өйҙәр бар, ләкин бик бәләкәй, йә булмаһа тирә-яғы емерелеп бөткән. Ҡотлоғужалағы өйҙәрҙең хаҡы беҙ Латип ауылында һатып киткән өйҙән байтаҡҡа ҡиммәт булып сыҡты. Шәйхетдин бабай Ғәлиев йортон һата икән, тип ишеткәс, әни уның менән килешеп, өйҙө һатҡан аҡсаға ҡушып үгеҙ тананы, һарыҡтарҙы биреп, уның өйөн һатып алып, июль айы урталарында унда күсендек. Ә Шәйхетдин бабай урмандан диләнкә алып, беҙҙән йыраҡ түгел ҡалҡыулыҡ итәгендә өй һалып керҙе. Ул үҙе балта оҫтаһы ине, ярҙам итергә үҫеп еткән Фәрит, Зөфәр исемле улдары ла бар ине. Бүрәнәне беҙ өй хаҡы өсөн биргән үгеҙҙе егеп ташынылар. Был өйҙө һатыуҙың хикмәте лә булған икән: яҙ көнө Егән йылғаһы ташҡан осраҡта ошо тирәләге йорттар һыу аҫтында ҡала торған булған. Ләкин ни ғәжәптәндер беҙ йәшәй башлағандан һуң йортобоҙҙо бер ҡасан да һыу баҫманы. Дөрөҫ, беҙ был йортто һатып алғандан һуң ике йыл рәттән (1948, 1949) Егән йылғаһы ташып, һыуы ярҙарынан сыҡты, ләкин беҙҙең өйгә килеп етмәне, баҡсаға ла кермәне. Беҙҙән ике өй аша түбән "Йырын” тигән ерҙән ағып ятты. Шул йылдарҙан һуң бөтөнләй һыу баҫыу булғаны юҡ. Егән йылғаһы Яңы Ҡарамыш ауылы йорттарының баҡса артынан дуға яһап ағып ята ине, уны турыға йырып ебәрҙеләр. Һуңғы йылдарҙа ҡар ҙа аҙ яуа башланы.
1990 йылда демократия исеме аҫтында бөтөн нимә үҙ ағышына ҡуйылғас, Нөгөш һыуһаҡлағысын ваҡытында ебәреүсе булмаған. 9 майҙа һыу һаҡлағыс тулып, уны ебәргәс, Ағиҙел йылғаһының һыуы ныҡ артып, күп ерҙәрҙе һыу баҫты. Беҙҙең баҡсаға ла һыу керҙе, һарай артына тик-лем килеп етте, артабан кире ҡайта башланы. Яңы Ҡарамыш фермаһы ла һыу аҫтында ҡалды. Һыу төндә килеп кергән ине, ҡараңғы, ут юҡ, 11 баш быҙау һыуға батып үлде. Ҡалған малдарҙы Ҡотлоғужа фермаһына килтерҙеләр.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа беҙгә лә аслыҡ касафатын күрергә тура килде. Һыйыр аҫрау һөҙөмтәһендә һыйырһыҙ ҡалғандар кеүек ныҡ интекмәнек. Һөт, ҡатыҡ булғас, яҙын ҡаҡы, йыуа, балтырған, йәйен еләк-емеш йыйып та тамаҡты туйҙыра инек. Еләк йыйып, уны Әминә апай Стәрлетамаҡ баҙарына алып барып һатып, икмәк алып ҡайтҡылай ине.
Ул ваҡыттарҙа һәр ауылда колхоз булды. Ҡотлоғужа ауылында ла 1930 йылда "Ҡыҙыл ялан” колхозы ойошторолоп, дөйөм хужалыҡтың тәүге рәйесе Сабир Йомағужин булған. Унан һуң Абдулла Сәфәрғәлиев, Шакир Рамазанов эшләне.
1950 йылда Ҡотлоғужа, Игенйылға, Яңы Ҡарамыш ауылдарындағы хужалыҡтарҙы бергә ҡушып, Куйбышев исемендәге колхоз ойошторолоп, уның рәйесе булып Ғәли Йомағужин эшләне. Унан һуң Имам Мозафаров колхоз рәйесе булды.
Уҡыу йылдары
1947 йылдың 1 сентябрендә Хәлимә, Әминә апайҙар 2-3-сө кластарға, ә мин 1-се класҡа уҡырға барҙыҡ. Класта 38 бала ине. Башта Асия Абдуллина уҡытты, унан һуң 4-се класҡа тиклем Заһира Йәнешева белем бирҙе. Ә 4-се класта Нурғәни Туҡаев һабаҡ бирҙе. Бишенсе кластан етенсе класҡа тиклем төрлө уҡытыусылар уҡытты. Мәктәп директоры булы Ғәли Йомағужин, Камал Мукамаевтар эшләне. Татар теленән һәм класс етәксеһе булып Асия Рамазанова, рус теленән Юныс Вәлишин, алгебра, геометриянан Менәүәрә Зәйнуллина, физиканан Мансур Вәлишин, ботаниканан Әбүбәкир Камалов, физкультуранан Мәхмүт Мансуров уҡытты.
1954 йылда ауылдағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Яңғыҙҡайын урта мәктәбенә уҡырға барҙым. Өс йыл буйы яҙын-көҙөн 8 километр араны йәйәү йөрөп, ҡышын интернатта ятып уҡырға тура килде. Егән йылғаһы аша күпер булмауы бик күп ҡыйынлыҡтар тыуҙыра ине. Һигеҙенсе класта уҡығанда МТС эшселәре Егән йылғаһы аша баҫма эшләнеләр. Йылға ташҡан, һыу баҫмаға саҡ-саҡ етмәй тора. Ялдан һуң бер аҙналыҡ аҙыҡ күтәреп, шул баҫма аша сығып барам. Уртаһына еткән инем, баш әйләнә башланы, баҫма һыу менән бергә аҡҡан кеүек. Ә тотонорға бер нимә лә ҡуйылмаған. Сүгәләп ултырҙым да, баш әйләнеүе баҫылғандай булғас, баҫманы көскә сығып еттем. Бер яңғыҙым инем, тирә-йүндә бер кем юҡ. Ярға сыҡтым да һыуға ҡарап торам, йылға ҡотороп аға. Ғүмер бар икән әле, тип уйлап ҡуйҙым.
Икенсе шундай бер ваҡиға яҙ көнө булды. Рина Әхмәтшина исемле класташ ҡыҙ менән Егән ярына килеп еттек. Боҙ тығылып йылғаны быуған. Кәмә беҙҙең яҡ ярҙа. Яңғыҙҡайын ауылы яғындағы ярҙа халыҡ йыйылған. Кәмәне алып сығығыҙ, тип ҡысҡыралар. Минең бер ваҡытта ла кәмә ишкәген ишкән юҡ, ағын һыуҙа ишергә оҫталыҡ та кәрәк бит, шулай ҙа тәүәккәлләнем. Яр буйынан ағымға ҡаршы барып, унан һуң икенсе ярға сығырға кәрәк. Йылға ныҡлы ташҡан, болғансыҡ һыу аға. Ярға етергә күп тә ҡалмаған ине, көслө ағым кәмәне ағыҙып алып китте. Боҙ өйөмөнә барып төртөлдөк, ҡаушап ҡалдым. Әл дә бер сос ағай боҙҙан-боҙға һикереп килеп, кәмәне тартып алыуға өлгәште. Беҙ ярға сығып та еттек, боҙ өйөмө шатыр-шотор ағып та китте. Шунан һуң Егән йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн тростан аҫылмалы күпер һалдылар.
Яңғыҙҡайын урта мәктәбендә директор булып Әҙеһәм Сәғитов эшләй ине, ул тарих фәненән дәрес бирҙе. Һигеҙенселә уҡығанда класс етәксебеҙ Нәжибә Сабитова булды, татар теленән дә уҡытты. Алгеб-ранан - М. Суркиева, кеше физиологияһы һәм анатомиянан - Лотфрахман Фәйезов, инглиз теленән – Дашкина, хәрби әҙерлек дәресенән – Мөхәммәт Уразаев, физкультуранан Каслицина уҡытты. Ул беҙҙе бейергә лә өйрәтте.
9-10-сы кластарҙа алгебранан - Иҙрис Вәлишин, геометриянан - Камил Насиров, астрономиянан – Фаяз Ихсанов, рус теленән - Валентина Пестова, инглиз теленән – Бикмеева, физиканан Земфира Еникеева уҡытты, класс етәксеһе лә булды.
Яңғыҙҡайын мәктәбе бер нисә ағас бинанан тороп, Мораҡ ауылы яғындағы оста ине. Беҙ уҡығанда өс параллель класс булды. "А” класында Яңғыҙҡайын ауылы балалары, "Б” класында Татар Саскүле, Игенйылға, Ҡотлоғужа, Яңы Ҡарамыш, Мораҡ, Туғай ауылдарыныҡылар, "В” класында Мораҡ, Буруновка ауылдарынан килеүселәрҙе рус телендә уҡыталар ине.
Миңлерәхим РАМАЗАНОВ,
"Почет Билдәһе" ордены кавалеры.
(Дауамы. Башы 1-2-се, 3-сө һандарҙа).
Яуа ҡарҙар
13 января 2017 йыл | Хаттар
Мамыҡ ҡына ҡарҙар яуа
Ауылым өҫтәренә.
Бар матурлыҡ сағыла
Аҡ ҡарҙың төҫтәрендә.
Ҡарҙар менән ер өҫтөнә
Әйтерһең, сафлыҡ инә.
Шундай сихри халәт:
Шиғыр ҙа тыуа миндә.
Килә яҙаһы ауылдың
Тәбиғәт матурлығын.
Кешеләрҙең тырышлығын,
Ғаиләләр татыулығын,
Балалар игелеген,
Донъялар именлеген.
Саф мөхәббәт, оло хистәр…
Күңелдәр керһеҙлеген.
Ҡарҙар яуа, ҡарҙар яуа,
Ергә ынйы ҡойола.
Ҡарҙың һәр бер бөртөгөндә
Бәхет кеүек тойола.
Эйе, эйе, бәхет ҡары
Яуһын ергә ишелеп.
Йәшәһен ерҙә һәр кеше
Тик бәхеткә төрөнөп.
Ҡарҙар яуа, ҡарҙар яуа
Ауылым өҫтәренә.
Эй, Хоҙайым, йыл буйына
Гел шатлыҡ өҫтә генә,
Гел шатлыҡ өҫтә генә.
Ауылым өҫтәренә,
Ауылым өҫтәренә.
Зилә СӘЙЕТБАТТАЛОВА.
Игенйылға ауылы.
Ауылым өҫтәренә.
Бар матурлыҡ сағыла
Аҡ ҡарҙың төҫтәрендә.
Ҡарҙар менән ер өҫтөнә
Әйтерһең, сафлыҡ инә.
Шундай сихри халәт:
Шиғыр ҙа тыуа миндә.
Килә яҙаһы ауылдың
Тәбиғәт матурлығын.
Кешеләрҙең тырышлығын,
Ғаиләләр татыулығын,
Балалар игелеген,
Донъялар именлеген.
Саф мөхәббәт, оло хистәр…
Күңелдәр керһеҙлеген.
Ҡарҙар яуа, ҡарҙар яуа,
Ергә ынйы ҡойола.
Ҡарҙың һәр бер бөртөгөндә
Бәхет кеүек тойола.
Эйе, эйе, бәхет ҡары
Яуһын ергә ишелеп.
Йәшәһен ерҙә һәр кеше
Тик бәхеткә төрөнөп.
Ҡарҙар яуа, ҡарҙар яуа
Ауылым өҫтәренә.
Эй, Хоҙайым, йыл буйына
Гел шатлыҡ өҫтә генә,
Гел шатлыҡ өҫтә генә.
Ауылым өҫтәренә,
Ауылым өҫтәренә.
Зилә СӘЙЕТБАТТАЛОВА.
Игенйылға ауылы.


c: text/html

text:
Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе
Башҡорттарҙың Рәсәйгә инеүе — башҡорттарҙың Килешеү нигеҙендә Рәсәй дәүләте составына инеүе.
Йөкмәткеһе
Процестың дөйөм характеристикаһы
Тарихи Башҡортостандың Рус дәүләтенә инеүе тарихнамәлә бәхәсле тип һанала һәм ул өс төрлө ҡылыҡһырлана:
- үҙ ирке менән инеү (Василий Никитич Татищев, П. И. Рычков, Николай Михайлович Карамзин, Д. Н. Соколов, М. И. Өмөтбаев, Николай Владимирович Устюгов, Әбүбәкер Нурйән улы Усманов, Р. Ғ. Кузеев, И. Ғ. Аҡманов һ.б.)
- мәжбүри инеү (Сергей Михайлович Соловьёв, Владимир Николаевич Витевский, Ә. Ә. Вәлидов, П. Ф. Ищериков, Ш. И. Төпәйев, Александр Петрович Чулошников, А. С. Доннелли һ.б.)
- үҙ ирке менән дә, мәжбүри ҙә инеү (Ә. З. Әсфәндийәров, Н. Ә. Мәжитов, Ә. Н. Солтанова, Вадим Винцерович Трепавлов һ.б.)
Процесты атап йөрөтөү буйынса ла фекерҙәр төрлөсә, берәүҙәр уны инеү, икенселәр — ҡушылыу ти. Шулай уҡ аныҡ датаны билдәләү буйынса ла һәм был тарихи фактҡа ҡарата ла альтернатив фараздар бар[1].
Тарих
XVI быуат урталарында Тарихи Башҡортостан территорияһы — Нуғай Урҙаһы, Әстерхан, Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары дәүләттәре составына инә. Бындай факт башҡорт ҡәбиләләренең Мәскәү подданствоһын бер үк ваҡытта алыу мөмкинлегенә аяҡ сала һәм процесты ҡыйынлаштыра, оҙаҡҡа һуҙа.
1552 йылда Ҡазан ханлығын буйһондорған батша Иван IV башҡорттарға Рус дәүләтенә үҙ ихтыярҙары менән инеү тәҡдиме яһай.
Шул уҡ ваҡытта Нуғай Урҙаһында XVI быуат уртаһында сәйәси хәл-торош тотороҡһоҙ була. Элекке Ҡазан ханлығына ингән башҡорт ерҙәренә нуғай мырҙалары һәм себер хакимдары ҡул һуҙыуҙан тартынмай. Төбәктәге хәл стихиялы афәттәр, аслыҡ һәм тағун (чума) сире менән ҡатмарлаша, өҫтәүенә, биләмәләрҙең үҙ-ара тарҡалыш һуғыштары башлана[2]. XVI быуаттың икенсе яртыһына нуғайҙар Башҡортостан территорияһынан Иҙел аръяғына һәм артабан көнбайышҡа, Кубань йүнәлешендә, йәиһә көньяҡҡа, Каспий һәм Арал диңгеҙҙәре районына күсеп китә.
Халыҡ йыйындарында башҡорт ырыуҙары вәкилдәрен һайлағандар һәм улар, һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында, башта Ҡазанға, артабан Мәскәүгә бара.
1554—1557 йылдарҙа Ҡазандағы батша наместнигы бояр Александр Борисович Горбатый-Шуйский менән тәүҙә Ҡазан ханлығының элекке подданныйҙары — төньяҡ-көнбайыш башҡорттары — байлар, бүләр, ғәйнә[3], ирәкте, ҡаратабын, уран, артабан үҙәк — мең һәм юрматы, көньяҡ-көнсығыш — бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян, үҫәргән[4], көнсығыш ҡәбиләләре — табын, көҙәй һ.б. башҡорт ырыу-ҡәбилә вәкилдәре һөйләшеүҙәр алып бара. Башҡорттарҙың Рус дәүләтенә инеүенең йомғаҡлау этабы 1557 йылда илселәрҙең Мәскәүгә барыуы һәм унда Мәскәү властары менән һөйләшеүҙәр ойошторолоуы, башҡорттарҙың Иван IV-нән Жалованный грамоталар алыуы менән тамамлана. Грамоталарҙа ҡушылыуҙың төп шарттары тасуирлана, башҡорт ҡәбиләләренең башлыҡтары тархан һәм кенәз, ҡайһы берҙәре староста дәрәжәһенә лайыҡ була. Батша Иван IV-нең Грамоталары - Рус дәүләте менән башҡорттар араһында башҡорттарҙың Рәсәй дәүләтенә инеүе тураһындағы Килешеүе.
Урал аръяғы башҡорттарының бер өлөшө (төньяҡ-көнсығыш) Рәсәй ғәскәрҙәренең Күсем хан вариҫтары менән бәрелештәре барышында, йәғни XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында, Себер ханлығы ер йөҙөнән юғалғас, Рус дәүләтенә инә.
Ҡушылыу шарттары
Башҡорт шәжәрәләрендә күп тапҡырҙар башҡорттарҙың ҡушылыуы тыныслыҡ шарттарында һәм батша власы менән Килешеү нигеҙендә башҡарылыуы ғына түгел, инеүҙең айырым шарттары булыуы һәм уларҙың бер яҡлы ғына үҙгәртелә алмауы тураһындағы фекер һыҙыҡ өҫтөнә алына. Батша хөкүмәте тыныс тормош, дошман агрессияһын бергәләп кире ҡайтарыу, башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын, дин тотоу иреклеген, эске эштәренә ҡыҫылмауҙы һәм урындағы үҙидараны һаҡлауҙы гарантиялай. Ә башҡорттар үҙҙәрен Рус дәүләтенең подданныйҙары итеп таный, хәрби хеҙмәт бурысын үтәү һәм яһаҡ түләү йөкләмәһен үҙ иңенә ала.
Әһәмиәте
Башҡорттарҙың ҡушылыуының һөҙөмтәһе булып Рәсәй дәүләте территорияһының ҙурайыуы һәм халыҡ һанының байтаҡҡа артыуы тора. Башҡортостанда биләмәләр араһындағы үҙ-ара бәрелештәр туҡтатыла, сәнәғәт үҫеш ала. Әммә был үҙгәрештәр арҡаһында башҡорт халҡы үҙ аллы милли дәүләтен төҙөү мөмкинлеген юғалта.
Һуңғараҡ батша властары тарафынан Килешеү шарттары боҙола (аҫаба ерҙәр баҫып алына, һалымдар арттырыла, үҙидара юҡҡа сығарыла, көсләп суҡындырыу, христианизациялау һ.б. башлана). Атап үтелгән сәбәптәр башҡорт ихтилалдары тоҡаныуға килтерә.
Уложенный комиссия ултырыштарында үҙҙәренең наказдары һәм сығыштарында башҡорт депутаттары Туҡтамыш Ишбулатов һәм Баҙарғол Юнаев йыш ҡына Рус дәүләте составына ингәндә алынған Жалованный грамоталарға һылтана[5]. Йомғаҡлап шуны әйтергә кәрәк: башҡорттар менән Рәсәйҙең айырым мөнәсәбәттәре 1649 йылғы «Соборный Уложение»ла сағыла. Был документта, «… мөлкәттәрен тартып алыу һәм батша йәберендә булыу ҡурҡынысы аҫтында, боярҙарға, околничийҙарға, һәм думный халыҡҡа, һәм стольниктарға, һәм стряпчийҙарға һәм мәскәү дворяндарына, ҡала дворяндарына һәм бояр балаларына һәм төрлө чиндағы рус кешеләренә башҡорттарҙан ер һатып алыу, ерҙе заклад менән алмашыу, ҡортомға алыу» тыйыла. («…бояром, околничим, и думным людям, и стольникам, и стряпчим и дворяном московским и из городов дворяном и детям боярским и всяких чинов русским людям поместным всяких земель не покупать и не менять и в заклад, и сдачею и в наём на многие годы не имать.»)
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыу ваҡиғалары Башҡорт шәжәрәләрендә урын ала һәм башҡорт ауыҙ-тел ижадында тасуирлана. Республикала 1957 һәм 2007 йылдарҙа Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400 һәм 450 йыллығына бағышланған тантаналы саралар һәм ғилми конференциялар ойошторола. Ошо тарихи ваҡиғаға бағышлап Өфөлә 1957 йылда Дуҫлыҡ Монументы ҡуйыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әҙәбиәт
- Горохов А. В. XVII б. һуңында — XVIII б. беренсе яртыһында Урал һәм Көнбайыш Себерҙең Рәсәйгә ҡушылыуы.
- Алтон С. Доннелли. Рәсәйҙең Башҡортостанды яулап алыуы. Л. Р. Бикбаеваның инглиз теленән тәржемәһе. Өфө, 1995.
- Йәнекәйев Зөфәр Ирғәле улы. Башҡортостандың Рәсәй составындағы хоҡуҡи статусы. Өфө: «Ғилем», 2002. — 374 с.
- Башҡорт халҡының тарихы: 7 т./ баш ред. М. М. Ҡолшәрипов; РФА-ның Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты. — Өфө: Ғилем, 2011. — 476 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. Т. III. — 2011. — ISBN 978-5-7501-1301-9 (т. 3) (в пер.)
- Боронғо замандарҙан алып бөгөнгө көнгә тиклем Башҡортостан тарихы: В 2 т. / И. Ғ. Аҡманов, Н. М. Ҡолбахтин, Ә. З. Әсфәндийәров һ.б.; И. Ғ. Аҡманов редакцияһында. Т.1. Боронғо замандарҙан алып XIX б. аҙағына тиклем Башҡортостан тарихы — Өфө: Китап, 2004. — 488 б.: ил. — 111-се б..
- Нияз Әбделхаҡ улы Мәжитов, Солтанова Ә. Н. Боронғо замандарҙан алып XVI б.тиклем Башҡортостан тарихы - Өфө, 1994.
- Йосопов Ю. М. XV б. — XVI б.беренсе яртыһында Башҡортостан: социаль-сәйәси аспект. Кандидатлыҡ диссертацияһы — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты (БашДУ), 2009.
- Шәрипов Р., Исҡужин Т. Башҡортостандың Рәсәй составына инеүе: теоретик һәм тарихи-хоҡуҡи аспекттар.// "Ватандаш" ж-ғы мәҡәлә.
- Йомағужин Ф. Рәсәйгә беҙ нисек ингәнбеҙ? // «Ватандаш» ж-ғы мәҡәлә. 1999, 2-се һан, 141—150 бб.
Иҫкәрмәләр
- ↑ . Мәҫәлән, Ф. Йомағужиндың альтернатив фаразы буйынса, 1554 йылда нуғай мырҙаһы Йософ Рәсәй вассаллығына эйә булған. XVII быуат башындағы ауыр шарттарға бәйле (ҡалмыҡтарҙың баҫҡынсыллығы, рустарҙың арта барған йоғонтоһо, башҡорттарҙың ризаһыҙлығы), нуғайҙар Кубангә күсенә. Ҡалмыҡтар менән һуғыш башҡорттарҙы Рус дәүләтенә ҡушылырға мәжбүр иткән: 1659 йылдың 21 авгусында Мәскәүҙә юрматы ҡәбиләһе вәкилдәре, 1671 йылдың февралендә — меңлеләр вәкилдәре, һуңғараҡ бүтәндәре ҡабул ителгән. Башҡорттарҙың Мәскәү дәүләтенә инеү процесы йөҙ йылға һуҙылған оҙон тарихи периодты үҙ эсенә алған һәм 1557 йылда башҡорттарҙан бер төркөмдөң Ҡазанға яһаҡ килтереү менән тамамланһа, ә киләһе, XVII, быуаттың икенсе яртыһында, башҡорттарҙың Мәскәү менән үҙенең мөнәсәбәттәрен иң юғары даирәләрҙә беркетеп ҡуйыуы менән тамамланған//Юмагузин Ф. Как мы вошли в состав России? // Статья в ж. «Ватандаш». 1999. № 2. С. 141—150.
- ↑ Шаһиттар әйтеүенсә, был йылдарҙа ҡыштар «…ныҡ зәһәр ҡаты һыуығы менән айырылып торҙо, нуғайҙарҙың бөтөн малы һәләк булды, ат өйөрҙәре генә түгел, башҡа төрлө малы ла, ә йәйгә табан үҙҙәре лә юҡҡа сыҡты»(По сведениям очевидцев, зимы были «… зело лютые и студеные, весь скот их [ногайцев] помер, яко стада конские, так и других скотов, а на лето и сами исчезоша»). Кенәз Андрей Курбский һәм инглиз илсеһе Дженкинсон мәғлүмәттәрендә, XVI б. 50-се йй. беренсе яртыһындав Нуғай Урҙаһында бер сығанаҡтарҙа хәбәр ителгәнсә, 100 мең, икенсе сығанаҡтарға ышанһаң — 1 млн кеше үлгән, тиелгән.//История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 44—58. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- ↑ Согласно Р. Г. Кузееву, который опирается на обнаруженные в Ленинградском отделении Института востоковедения шежере племени гайна, посольство гайнинцев в 1554—1555 гг. приехало в Чердынь.//История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 44—58. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- ↑ По утверждению Н. М. Кульбахтина, опубликованные Ю. С. Бикбовым в конце XIX века в «Оренбургской газете», а затем в 1925 году С. Г. Мирасовым копия грамоты башкирам племен Усерган, Бурзян, Кыпсак и Тамьян на самом деле представляет собой копию жалованной грамоты русского царя Ивана IV, данной башкирам этих племен в середине XVI века при их вхождении в состав Русского государства. //История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 44—58. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- ↑ Жалованный грамоталарҙы улар үҙҙәренең наказдары нигеҙе итеп алған: «Беҙгә һәм беҙҙең ата-бабаларыбыҙға бағышланған Жалованный грамоталар ниндәй йөкмәткеле булған һәм илде обороналаған өсөн бирелгән маҡтау указдары беҙҙе төрлө дәүерҙәрҙә күп йәберләүҙәрҙән ҡурсалау маҡсатында бирелгән - уларҙың төгәл күсермәләрен юғары комиссия ҡарамағына тапшырабыҙ» // («Какого содержания жалованные грамоты и похвальные указы как нам, имянованным, так и предкам нашим за многие их оказанные службы во оборону, от всяких обид в разные времена даны были, со оных на высокое рассмотрение комиссии прилагаем при сем точные копии») //История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 44—58. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡыҙыл бүлмәләге төш
Ҡыҙыл бүлмәләге төш (ҡыт. ғәҙәти 紅樓夢, ябайл. 红楼梦, пиньин: hónglóumèng, палл.: хунлоумэн) — ҡытай телендәге дүрт классик романдың береһе. Тәүге 80 бүлеген Цао Сюэцинь яҙған, был өлөш «Таш тураһында яҙмалар» (ҡыт. ғәҙәти 石頭記, ябайл. 石头记, пиньин: shítóu jì, палл.: шитоу цзи) тигән исем менән уның вафаты алдынан 1763 йылда баҫылып сыҡҡан. Өс тиҫтәгә яҡын йылдан, 1791 йылда, нәшерсе Гао Э[1] ярҙамсыһы менән бергәләп, тағы ҡырҡ бүлекте баҫтыра, шулай итеп, романдың сюжет һыҙығы тамам була. Романды тикшереүселәр был өлөштөң Цао ниәтенә ни тиклем тап килгәнлеге тураһында даими бәхәстәр алып бара.
«Ҡыҙыл бүлмәләге төш» — Цзя тоҡомона ҡараған ике тармаҡтың бөлөүе һәм бөтөүе тураһында күп планлы хикәйәт, шул ерлектә — был тоҡомдоң өс быуынынан тыш — уларҙың иҫәпһеҙ-һанһыҙ зат-зәүере һәм ғаилә ағзалары күҙ алдынан үтә. Алдараҡ яҙылған ҡытай романдарынан айырмалы, "Төш"тә аныҡ сюжет һыҙығы һәм төҙөк композиция бар[2], был әҫәр — геройҙарҙың кисерештәре һәм кәйеф алмашыныуҙары ентекләп асылған тәүге роман[2][3]. Романда автобиографик көнкүреш яҙмалары (Цао Сюэцзинь ғаиләһенең күтәрелеүе һәм түбән тәгәрәүе[4]) менән уйҙырмалар ҡатнаштырыла, көндәлек ваҡиғалар менән ғәҙәттән тыш хәл-ваҡиғалар сиратлашып килә. Роман әхләҡһеҙлеге арҡаһында Ҡытайҙа бер нисә тапҡыр тыйыла[2].
Йөкмәткеһе
Хикәйәләү теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡыҙыл бүлмәләге төш» классик ҡытай телендә түгел, ә көнкүреш һөйләшендә яҙылған; Цао тәжрибәле шағир булараҡ классик ҡытай телен яҡшы белгән, ләкин "Төш"тә автор һүҙҙәре — ярымклассик стилдә, ә диалогтар пекин диалектында яҙылған. Пекин диалекты путунхуа тип йөрөтөлгән хәҙерге әҙәби ҡытай теле нигеҙенә ята, һәм китап егерменсе быуат лексикографтары тарафынан путунхуа һүҙлеген төҙөүҙә ҡулланыла. Бынан тыш, «Ҡыҙыл бүлмәләге төш» яңы телде рекламалауҙа файҙаланыла[5].
Хикәйәләү темалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романдың исеме «ҡыҙыл бүлмә» тигән идиоматик һүҙбәйләнештән алынған. Ул күп мәғәнәгә эйә, мәғәнәләренең береһе — «бай ғаиләләрҙең ҡыҙҙары йәшәй торған бүлмә»[6]; китаптың исемендәге икенсе төшөнсә — төш, уны Баоюй бишенсе бүлектә күрә: был төштә күп геройҙарҙың буласаҡ яҙмышы ҡыҙыл бүлмәлә әйтелә. Ҡыт.трад. 樓, ябайл. 楼 иероглифы «башня; вышка; бүлмә» тип тәржемә ителә. Дахун төҫмөрөндәге ҡыҙыл төҫтө (ҡыт. трад. 大紅, ябайл. 大红, пиньинь: dàhóng) йыш телгә алыу, ҡытай костюмы белгесе Лев Сычев фекеренсә, ғүмерҙең тиҙ үтеүенә көйөнөүҙе сағылдыра.
Китап бер үк ваҡытта метафизик һәм реалистик стилдәрҙә яҙылған[7], композицияның үҙенсәлеге — ысынбарлыҡ менән уйҙырманы бер-береһенән айырып алмаҫлыҡ итеп бутау[7]. Романды донъя әҙәбиәтендә аңлау өсөн иң ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе тип атайҙар[8]. Ҡыҙыл бүлмәлә күрелгән төш Цин династияһы дәүеренә алып китә, шул осор кешеләрен йөрөткән уй-ниәттәр, уларҙың холоҡ-ҡылыҡтары менән таныштыра[7]. Роман аша традицион мәҙәниәтте өйрәнергә, мәҫәлән, ҡытай традицион медицинаһы, аш-һыуы, сәй тамашаһы, әйтем-мәҡәлдәре, мифологияһы, конфуцийсылыҡ, буддизм, даосизм, ир балаларҙың хөрмәт йолаһы, опера, музыка, һынлы сәнғәт, классик әҙәбиәт һ.б. тураһында киң мәғлүмәт алырға була. Роман шулай уҡ шиғриәтте киң ҡулланған өсөн дә юғары баһалана[9].
Икенсе яҡтан, Төштөң төп геройы йәмғиәттә урынлашҡан ҡанун-ҡағиҙәләрҙе һанға һуҡмай: чиновник булырға теләмәй, конфуцийсы түгел, ул ҡатын-ҡыҙҙарҙы өҫтөн ҡуя. Роман донъя күргәндән һуң уға оҡшатып яҙылған күп әҫәрҙәр барлыҡҡа килә, уларҙа Баоюй чиновник булып китә; шул рәүешле янъял сығыу ихтималы кәмей[2].
Романда ысынбарлыҡ һәм хәҡиҡәт асылы тураһында әңгәмәләргә, фекер алышыуҙарға урын күп бирелә[10]. Төп геройҙар ғаиләһенең фамилияһы Цзя (ҡыт.трад. 假, ябайл. 贾, пиньинь: jiǎ) «ялған», «юрамал» мәғәнәһендәге «цзя» (ҡыт. ғәҙәти 賈, ябайл. 贾, пиньин: jiǎ) менән һүҙ уйнатыу мөмкинлеген бирә. Икенсе ғаилә Чжэнь (ҡыт. ғәҙәти 甄, , пиньин: zhēn) тип йөрөтөлә, уға ярашлы омофон һүҙ — «дөрөҫлөк, ысынбарлыҡ» тигәнде аңлатҡан «чжэнь» (ҡыт. ғәҙәти 真, ) һүҙе. Шулай итеп, бындағы ғаиләләр — бер үк ваҡытта реаль кешеләр ҙә, авторҙың хыялында күрергә теләгән ғаилә лә.
Сюжет[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романда Цзя фамилиялы бай аҡһөйәктәр ғаиләһенең ике тармағы тасуирлана — Жунго йорто (ҡыт. ғәҙәти 榮國府, ябайл. 荣国府, пиньин: róngguó fǔ, палл.: жунго фу) һәм Нинго йорто (ҡыт. ғәҙәти 寧國府, ябайл. 宁国府, пиньин: níngguó fǔ) — улар Пекинда иркен йорт-ҡаралтыла йәшәй. Цзяның ата-бабалары герцог була һәм һарай титулдары ала, романдың башында Цзялар — ҡалалағы иң аҫыл зат. Цзя балаларының береһе императорҙың кәнизәге булып китә, һәм уның килеүе хөрмәтенә гүзәл баҡса яһайҙар. Роман Цзяның байлыҡтарын натуралистик манерала тасуирлай, артабан өс тиҫтәләп төп һәм дүрт йөҙләп икенсел герой яҙмышы аша ырыуҙың түбән тәгәрәүе, абруйы бөтөүе һәм мөлкәттән яҙыуы һүрәтләнә.
Төп сюжет һыҙығы — Нюйва исемле алиһә төшөрөп ҡалдырған йәнле йәшмә ташының сәйәхәте. Таш дао монахынан, уны үҙе менән йөрөтөп, донъя күрһәтеүен һорай. Илаһи юлдаш менән йөрөгән йәшмә (ҡыт. ғәҙәти 神瑛侍者, , пиньин: shényīng shìzhě, палл.: шэньин шичжэ), кеше ҡиәфәтенә инеп, кешеләрҙе белеү мөмкинлеген ала. Чэн менән Гао версияһында йәшмә һәм уның юлдашы бер геройға әүерелә.
"Ҡыҙыл бүлмәләге төш"төң төп геройы — Цзя ғаиләһенең оло вариҫы моңһоҙ Цзя Баоюй (ҡыт. ғәҙәти 賈寶玉, ябайл. 贾宝玉, пиньин: jiǎ bǎoyù, һүҙмә-һүҙ: «аҫыл жад»). Ул ауыҙында аҫыл жадеит ташы менән тыуған. Баоюй менән уның ике туған һеңлеһе сирләшкә Линь Дайюйҙы серле ептәр бәйләй; улар икеһе лә музыка һәм шиғриәт ярата. Ләкин Баоюйға бүтән ике туған һеңлеһенә, һылыу, ғилемле Сюэ Баочайға өйләнергә тура килә. Һомғоллоғо, теремек аҡылы Баочайҙы һәләк ылыҡтырғыс итә, әммә Баоюйҙың уға күңеле ятмай. Мөхәббәттә көндәшлек һәм дуҫлыҡ романдың төп сюжет һыҙығын тәшкил итә.
Геройҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыл бүлмәләге төш эсендә геройҙар бик күп: ҡырҡҡа яҡыны төп тип һанала, ә икенселдәре 500-гә яҡын[11]. Китапта шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ персонаждарҙың ентекле портреттары бирелгән[12].
Баоюй һәм Цзиньлиндан Ун ике сәс ҡаҙағыс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Цзиньлиндан Ун ике сәс ҡаҙағыс» (ҡыт. трад. 金陵十二釵, ябайл. 金陵十二钗, пиньинь: Jīnlíng shí'èr chāi, палл.: цзиньлин шиэр сәй) — романдағы 12 сибәрҙең шартлы исеме. Ҡытай сәс ҡаҙағысы матур ҡыҙ метафораһы булып йөрөй[13].
- Цзя Баоюй (ҡыт. трад. 賈寶玉, ябайл. 贾宝玉, пиньинь: jiǎ bǎoyù, тура мәғәнәлә: «аҫыл жад»).
- Романдың төп геройы. Хикәйәләү башында — 12-13 йәштәрҙә[14]. Цзя Чжэн һәм уның ҡатыны Ван ханымдың өлкән улы. Донъяға килгән мәлдә Баоюйҙың ауыҙында аҫыл йәшмә ташы ятҡан була (алиһә Нюйва ҡалдырған таш). Жунго йортоноң вариҫы; атаһы, эҙмә-эҙлекле конфуцийсы, уға белем бирергә тырыша, ләкин Баоюй Чжуан-цзы әҫәрҙәре менән «Көнбайыш төкәтмәнән яҙмалар»ҙы уҡый (инг.)русск., ә классик йыйынтыҡ булып торған Дүрткитапты тотоп та ҡарамай. Баоюй бик аҡыллы, тик атаһының йортонда хакимлыҡ иткән бюрократияны яратмай. Кисерештәргә, йәлләүгә һәләтле Баоюй һарайҙағы күп ҡатын-ҡыҙҙарға көслө бәйлелектә була.
- Линь Дайюй (ҡыт. трад. 林黛玉, пиньинь: lín dàiyù, тура мәғәнәлә: «ҡара жад»).
- Баоюйҙың бәләкәй ике туған һеңлеһе, Линь Жухай (ҡыт. трад. 林如海, пиньинь: lín rúhǎi) исемле Янчжоу чиновнигы менән Цзя Минь (ҡыт. трад. 賈敏, ябайл. 贾敏, пиньинь: jiǎ mǐn) ханымдың сирләшкә ҡыҙы. Ул бик матур, әммә матурлығы ғәҙәти түгел. Дайюй тын алыу ағзаларындағы етди ауырыуҙан яфа сигә. Роман башында Дайюй әсәһе үлгәндән һуң Жунгоның йортона күсеп килә. Дайюй үтә хисле, кисерештәргә бирелеүсән, көнсөл, әммә бик талантлы шағирә һәм музыкант. Ул яңғыҙ һәм ғорур, уны персонажы ифрат фажиғәле. Дайюй Баоюйға тәғәйен тап килә: төшөндә Баоюй йыр ишетә: «Барыһы ла шулай ти: // Алтын менән нефрит тәҡдир тарафынан бәйләнгән. // Ә мин хәтерләйем: // таш һәм ағас ант бирешкән»[15], ләкин был текстың мәғәнәһен тиҙ генә аңлай алмай. Дайюйҙың фамилияһы Линь «урман» тигәнде аңлата. Дайюй — үлемһеҙлек үләне әүермәне; тылсымлы ысынбарлыҡта йәшмә үләнде абайлап ҡала ла уны көн һайын татлы ысыҡ менән һуғара, ә үлән, ҡыҙға әйләнеп, йәшмәгә ысыҡ хаҡын күҙ йәштәре менән кире ҡайтарырға вәғәҙә итә. Тормошта Дайюй Баоюйға ошо вәғәҙәһе буйынса түләй. Линь Баоюйҙы уны бер кем аңламағанса аңлай, мәҫәлән, сейә сәскәһенең таждарын бысранмаһын өсөн улар бергә ергә күмәләр.
- Сюэ Баочай (ҡыт. трад. 薛寶釵, ябайл. 薛宝钗, пиньинь: xuē bǎochāi, тура мәғәнәлә: «затлы сәс ҡаҙағыс»).
- Баоюйҙың тағы бер ике туған һеңлеһе, Баоюйҙың әсәһе яҡлап Сюэ (ҡыт.трад.薛姨媽, ябайл. 薛姨妈, пиньинь: xuē yímā, палл.: сюэ има) исемле апаһының берҙән-бер ҡыҙы. Баочай менән Дайюй — ҡапма-ҡаршылыҡтар: Дайюй — үҙенсәлекле һәм һиҙгер ҡыҙ, Баочай — ул осор өсөн идеаль ҡатын булаһы ҡытай ҡыҙы. Романда ул һәйбәт, аҡыллы, ләкин аҫтыртын һәм яраҡлашыусан. Баочай белемлелеген тирә-йүндәгеләргә күрһәтмәҫкә тырышһа ла, ул күп яҡлы белемдәргә эйә, будда текстарын яҡшы белә, ғәҙәти тормошта ла аҡыллы. Баочайҙың бүлмәһе бер нисек тә биҙәлмәгән, унда бары тик хризантема сәскәләре ҡуйылған ваза ғына тора. Тыштан Баочай Дайюйға ҡарағанда хислерәк булып күренә. Баочай бала сағында будда монахы бүләк иткән алтын сулпыны гел үҙе менән йөрөтә. Баоюйҙың сулпыһы менән уның сулпыһы парлы булып сыға: уларға бер-береһенә тап килгән шиғыр юлдары яҙылған, ә Баоюй менән Баочайҙың никахы, әйтерһең дә, күктәрҙә хәл ителгән.
- Цзя Юаньчунь (ҡыт. трад. 賈元春, ябайл. 贾元春, пиньинь: jiǎ yuánchūn, тура мәғәнәлә: «беренсе яҙ»).
- Баоюйҙың өлкән апаһы. Император һарайындағы фрейлиналарҙың береһе булған Юаньчунь, императорҙы тәрбиәлелеге һәм ғилемлелеге менән әсир итеп, уның кәнизәгенә әүерелә. Шуның арҡаһында Цзя ғаиләһе абруйлы булып китә. Өҫтөнлөклө хәлдә булыуына ҡарамаҫтан, Юаньчунь үҙен император һарайының тотҡоно итеп тоя.
- Цзя Таньчунь (ҡыт. трад. 賈探春, ябайл. 贾探春, пиньинь: jiǎ tànchūn, тура мәғәнәлә: «яҙҙы эҙләргә»).
- Баоюйҙың Чжао исемле кәнизәктән тыуған кесе һеңлеһе. Сая, тура һүҙле был ҡыҙ Ван Сифэнь кеүек оҫта. Сифэнь Таньчунь менән һөйләшкән саҡта уны үҙе маҡтай. Уның үҫеп китеренә кәнизәктән тыуғанлығы ғына ҡамасаулай. Сөнки хоҡуҡи яҡтан улар законлы ҡатындарҙан тыуған балалар менән тиң түгел. Таньчунь бик талантлы шағирә, ә матурлығы өсөн уны Роза тип йөрөтәләр.
- Ши Сянъюнь (ҡыт. трад. 史湘雲, ябайл. 史湘云, пиньинь: shǐ xiāngyún, тура мәғәнәлә: «Сянцзян йылғаһы өҫтөндәге болоттар»).
- Цзя Баоюйҙың кескәй һеңлеһе, өләсәһе менән бер туғандың ейәнсәре. Иртә етем ҡалған Сянъюанде әсәһе яҡлап бай бабаһы һәм уның ҡатыны бик йәберләп үҫтерә. Шуға ҡарамаҫтан, Сянъюнь алсаҡ, шаян ҡыҙ, ә уның малайҙарға тартымлығы арҡаһында уға ирҙәр кейеме бик килешә (бер тапҡыр Сянъюнь Баоюйҙың кейемен кейә, ә Цзя өләсәй уны ир-ат тип уйлай), бынан тыш, ҡыҙ эсергә ярата. Асыу һаҡламай, Дайюй менән Баоюй кеүек шиғыр сығарырға оҫта.
- Мяоюй (ҡыт. трад. 妙玉, пиньинь: miàoyù, тура мәғәнәлә: «гүзәл йәшмә»).
- Жунго йортоноң монастырынан йәш монахиня. Белемле сибәр Мяоюй һалҡын, кеше менән аралашмай, йомоҡ. Бынан тыш, Мяоюй саманан тыш таҙалыҡ ярата. Романда әйтелеүенсә, ул сәйәси ығы-зығынан ҡасып, монастырға китергә мәжбүр була.
- Цзя Иньчуан (ҡыт. трад. 賈迎春, ябайл. 贾迎春, пиньинь: jiǎ yíngchūn, тура мәғәнәлә: «яҙҙы сәләмләргә»).
- Юаньчундең кесе һеңлеһе. Иньчунь — Баоюйҙың бабаһы Цзя Шэҙың ҡыҙы. Изге күңелле, йомшаҡ холоҡло, донъяла барған ваҡиғалар уны ҡыҙыҡһындырмай. Шулай ҙа һөйкөмлө, уҡымышлы Иньчунь ике туған ҡәрҙәштәре менән сибәрлектә лә, белемлелектә лә ярыша алмай. Иньчунде чиновникка кейәүгә бирәләр, әммә был туй — Цзя ғаиләһенең юғалтҡан абруйын ҡайтарырға тырышыу сараһы ғына. Йәш кәләш Иньчунь яңы ғаиләлә иҙелеүгә дусар була: ире — ҡанһыҙ йәберләүсе.
- Цзя Сичунь (ҡыт. трад. 賈惜春, ябайл. 贾惜春, пиньинь: jiǎ xīchūn, тура мәғәнәлә: «ҡиммәтле яҙ»).
- Баоюйҙың Нинго ғаиләһенән Жунго йортона күсеп килгән һеңлеһе. Һәләтле рәссам, ныҡ диндар буддасы. Ул Нинго йорто хужаһы Цзя Чжэндең һеңлеһе. Роман аҙағында, Цзя ғаиләһе бөлгәндән һуң, ул монахиня булып китә. Ул Ун ике сәс ҡаҙағыстың иң кесеһе, хикәйәләүҙең күп өлөшөндә ул үҫмер йәшендә була.
- Ван Сифэн (ҡыт. трад. 王熙鳳, ябайл. 王熙凤, пиньинь: wáng xīfèng, тура мәғәнәлә: «ҡупшы феникс») йәки Фэн Цзэ (ҡыт. трад. 鳳子, ябайл. 凤子, пиньинь: fèng zi).
- Цзя Ляндең йәш бисәһе (Баоюндың атаһы яҡлап ағаһының ике туған ҡәрҙәше), Ван ханым менән бер туғандың ҡыҙы. Сифэн аҡыллы, матур, шаян, ләкин ҡаты күңелле һәм аҙғын. Романдағы иң тәтелдәк ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Сифэн йорт өсөн яуаплы, шунлыҡтан унда ҙур иҡтисади һәм сәйәси власҡа эйә. Цзя өләсәй уны бик ярата, Сифэн, шәп килен ролен уйнап, уға ярап алған, шаяртыуҙары менән гел күңелен күтәрә, ә йортҡа ҡәтғи идаралыҡты тормошҡа ашыра. Ул ҡатмарлы персонаж: Сифэн ярлыларға изгелекле, ләкин үҙе бик ҡанһыҙ, кеше үлтерергә лә һәләтле. Сифэндың ҡысҡырып көлөүе XVIII быуаттағы идеаль ҡытай ҡатыны образына ҡаршы килә.
- Цзя Цяоцзе (ҡыт. трад. 賈巧姐, ябайл. 贾巧姐, пиньинь: jiǎ qiǎojiě).
- Ван Сифэн менән Цзя Ляндең ҡыҙы. Романда ул бала. Цзя йорто ҡолағандан һуң, Гао Э версияһында Цяоцзе бай крәҫтиәнгә кейәүгә сыға һәм эс бошорғос игенсе ҡатыны тормошо менән көн итер өсөн ауылға күсеп китә.
- Ли Вань (ҡыт. трад. 李紈, ябайл. 李纨, пиньинь: lǐ wán, тура мәғәнәлә: «аҡ ебәк»).
- Өлкән килен, мәрхүм ағай Цзя Чжуҙың (賈珠) тол ҡатыны. Тормоштағы төп маҡсаты — улы Ланде кеше итеү һәм уның апай-һеңлеләренә күҙ-ҡолаҡ булыу. Ли Вань, өсөнсө тиҫтәне ваҡлаған йәш тол ҡатын, бер ниндәй теләге булмаған алсаҡ ҡатын, конфуцийса тол ҡатын идеалы итеп һүрәтләнә. Ул имтихандарын яҡшы тапшырған улы артынан абруй яулай бара, ләкин яҙмышы фажиғәле — йәш ҡатынға ҡаты тәртип ҡанундарына буйһонорға тура килә.
- Цинь Кэцин (ҡыт. трад. 秦可卿, пиньинь: qín kěqīng).
- Цзя Чжэндың килене. Романдағы иң серле персонаж. Һылыу, ҡылансыҡ Кэцин ҡайныһын аҙҙыра, ул романдың беренсе яртыһында мәрхүм була. Уның йоҡо бүлмәһе боронғо ысын һәм мифик ҡатын-ҡыҙҙарҙың һанһыҙ биҙәүестәре менән биҙәлгән. Уның карауатында йоҡлағанда Баоюй Хыялдар донъяһы буйлап сәйәхәт итә, Кэцин исемле тылсымлы зат менән енси бәйләнешкә инә.
Башҡа төп геройҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Цзя өләсәй (ҡыт. трад. 賈母, ябайл. 贾母, пиньинь: jiǎmǔ)
- Цзиньлиндан маркиз Ши ҡыҙы. Баоюй менән Дайюйҙың өләсәһе, Жунго йортондағыларҙың иң өлкәне һәм иң йоғонтолоһо. Уның ике улы, Цзя Шэ менән Цзя Чжэн, һәм ҡыҙы, Минь, Дайюйҙың әсәһе, бар. Дайюйҙы Жунго йортона Цзя өләсәйҙең талабы буйынса алып киләләр, ул Баоюй менән Дайюйға рухи элемтә урынлаштырырға ярҙамлаша.
- Цзя Шэ (ҡыт. 贾赦, пиньинь: jiǎ shè)
- Өләсәйҙең өлкән улы. Цзя Лянь менән Цзя Иньчундең атаһы. Һаран, хыянатсы һәм йөрөмтәл.
- Цзя Чжэн (ҡыт. трад. 賈政, ябайл. 贾政, пиньинь: jiǎ zhèng)
- Баоюйҙың атаһы, Цзя өләсәйҙең кинйә улы. Конфуцийсылыҡ ғалимы. Вариҫы боҙолоуҙан ҡурҡа, шуға уны ҡаты тота, туҡмай. Ҡатыны — Ван ханым, тағы Чжао менән Чжоу исемле ике кәнизәге бар.
- Цзя Лянь (ҡыт. трад. 賈璉, ябайл. 贾琏, пиньинь: jiǎ lián)
- Сифэндың ире, йөрөмтәл, иҫәпһеҙ-һанһыҙ һөйәркәләре арҡаһында көнсөл ҡатынынан гел әрләнә. Ирҙәр менән дә енси бәйләнешкә инә, быныһын Сифэн белмәй. Ляндең ауырға ҡалған кәнизәге Сифэн ҡулынан һәләк була. Ул һәм ҡатыны йорттоң аҡсаһына хужа.
- Сянлин (ҡыт. трад. 香菱, пиньинь: xiāng líng)
- Сюэҙың хеҙмәтсеһе, тыуғас та ҡушылған исеме — Чжэнь Инлянь (ҡыт. трад. 甄英蓮, ябайл. 甄英莲, пиньинь: zhēn yīnglián, «йәлләүгә лайыҡ» мәғәнәһендә), Чжэн Шииндең (беренсе бүлектең геройы) урлап алып кителгән ҡыҙы. Сюэ Пандең ҡатыны Ся Цзяньгуй уны Цюлин (ҡыт. трад. 秋菱, пиньинь: qiūlíng) тип йөрөтә.
- Пинъэр (ҡыт. трад.平兒, ябайл. 平儿, пиньинь: píngér)
- Баш хеҙмәтсе һәм Сифэндың серҙәше, Цзя Линдең кәнизәге. Бик сибәр.
- Сюэ Пань (ҡыт. трад. 薛蟠, пиньинь: xuē pán)
- Баоюйҙың өлкән ағаһы. Аҙғын, йөрөмтәл, хулиган. Әҙ уҡыған. Бер тапҡыр кеше үлтергән, ғаилә иһә был эште түләнеп яптыра.
- Лю әбей (ҡыт. трад. 劉姥姥, ябайл. 刘姥姥, пиньинь: liú lǎolao)
- Ауылдан килгән алыҫ туған, ябай бер ҡарсыҡ, көлкөлө хәлдәргә тарый.
- Госпожа Ван (ҡыт. трад.王夫人, пиньинь: wáng fūren)
- Буддасы, Цзя Чжэндың баш ҡатыны.
- Сюэ апаҡай (ҡыт. трад. 薛姨媽, ябайл. 薛姨妈, пиньинь: xuē yímā)
- Баоюйҙың әсәһе яҡлап апаһы.
- Хуа Сижэнь (ҡыт. трад. 花襲人, ябайл. 花袭人, пиньинь: huā xírén)
- Баоюйҙың баш хеҙмәтсеһе һәм һөйәркәһе.
- Цинвэнь (ҡыт. трад. 晴雯, пиньинь: qíngwén)
- Баоюйҙың хеҙмәтсеһе.
- Юаньян (ҡыт. трад. 鴛鴦, ябайл. 鸳鸯, пиньинь: yuānyang, тура мәғәнәлә: «пар мандарин өйрәге»)
- Цзя өләсәйҙең баш хеҙмәтсеһе.
- Минъюань (ҡыт. трад. 茗煙, ябайл. 茗烟, пиньинь: míngyān)
- Баоюйҙың пажы.
- Цзыцзюань (ҡыт. трад. 紫鵑, ябайл. 紫鹃, пиньинь: zǐjuān, тура мәғәнәлә: «алһыу ҡыҙыл кәкүк»)
- Дайюйҙың тоғро хеҙмәтсеһе.
- Сюэюань (ҡыт. трад. 雪雁, пиньинь: xuěyàn, тура мәғәнәлә: «ҡырағай ҡар ҡаҙы»)
- Дайюйҙың хеҙмәтсеһе.
- Чжао. кәнизәк (ҡыт. трад. 趙姨娘, ябайл. 赵姨娘, пиньинь: zhào yíniáng)
- Цзя Чжэндең кәнизәге. Цзя Таньчунь менән Цзя Хуандең әсәһе.
Фекерҙәр һәм йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуат аҙағында "Төш"төң йоғонтоһо бик ҙур була, шунлыҡтан реформатор Лян Цичао уны, йәнә «Йылға ҡултыҡтары»н «урлашыуға һәм аҙғынлыҡта этәреүҙә»[16] ғәйепләп тәнҡитләй. Мәҙәни инҡилап башланғас, конфуцийсы классик әҫәрҙәрҙең күбеһе кире фекер алғанда, ғалим Ху Ши романды яңы күҙлектән өйрәнә, һәм әҫәр милли мәҙәниәт өсөн нигеҙ ташы тип табыла. Ху үҙенең уҡыусылары Гу Цзеган һәм Ю Пинбо менән тәү башлап Цао Сюэциндең авторлығын иғлан итә.
1920-се йылдарҙа «хунсюэ», йәки «Ҡыҙыл бүлмәләге төштө өйрәнеү» фәне барлыҡҡа килә.
Тәржемәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Цао прозаһын тәржемә итеүҙе уның бер нисә һөйләш һәм әҙәби стилде ҡатнаштырып яҙыуы ҡатмарлаштыра[17] .
Көнсығышта роман XX быуатта тәржемә ителә. 1920 йылда ул япон телендә сыға. Романды Юкида Рохан менән Хираока Рюдзё тәржемә итә.
Европа телдәренә роман XIX быуатта тәржемә ителә. Инглиз теленә ауҙарыуҙы беренсе тапҡыр билдәле протестант миссионеры һәм Ҡытай белгесе Роберт Моррисон (1782—1834) 1812 йылда башҡара.
Урыҫ дини миссияһы шәкерте А. И. Кованько 1836 йылда Ҡытайҙан ҡайта ла Дэ Мин псевдонимы аҫтында очерктар нәшер итә («Отечественные записки» журналы, 1841—1843 йылдар). Йомғаҡлау өлөшөнә ул "Ҡыҙыл бүлмәләге төш"төң инеш һүҙен тәржемә итеп бирә.
Урыҫсаға тулы тәржемәне В. А. Панасюк эшләй, ул 1958 йылда баҫылып сыға.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ David Hawkes, "Introduction, " The Story of the Stone Volume I (Penguin Books, 1973), pp. 15-19.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 О. Л. Фишман «Сон в красном тереме», История всемирной литературы. — Т. 5. — М., 1988. — стр. 593—599
- ↑ CliffsNotes, About the Novel: Introduction.
- ↑ Jonathan D. Spence, Ts’ao Yin [Cao Yin] and the K’ang-Hsi Emperor: Bondservant and Master (New Haven,: Yale University Press, 1966) is a study of Cao’s grandfather.
- ↑ Vale: David Hawkes, Liu Ts’un-yan, Alaistair Morrison.
- ↑ 词语"红楼"的解释 汉典.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 The Story of the Stone (The Dream of the Red Chamber).
- ↑ Chennault, Cynthia.
- ↑ Liu, Zaifu and Yunzhong Shu Reflections on Dream of the red chamber — Cambria Press, 2008. — P. 115. — ISBN 1604975245.
- ↑ Boellstorff, Tom.
- ↑ 《红楼梦》辞典. — 山东文艺出版社, 1986.
- ↑ Helen Tierney.
- ↑ МПГУ, дипломная работа «Метафора сна в романе Цао Сюэциня Сон в красном тереме», Куан Цзиньмяо
- ↑ Cao Xueqin.
- ↑ перевод Л.
- ↑ Leo Ou-fan Lee, «Literary Trends I: The Quest for Modernity, 1895—1927,» in John K. Fairbank, ed., Cambridge History of China Vol. 12 Republican China 1912—1949 Pt I (Cambridge: Cambridge University Press, 1983): 455.
- ↑ Li Liyan.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Панасюк В. А. тәржемәһендә урыҫ телендәге роман.
- Предисловие Л . Н. Меньшикова
- Аудиокнига — «Ҡыҙыл бүлмәләге төш» урыҫ телендә, 2 томда (104 сәғәтлек)


text:
Апайлы-һеңлеле ҡорған бәрәкәтле донъя«Был ике тыйнаҡ һылыу үҙҙәренең ниндәй дәрәжәләге оло эштәр атҡарғанын төшөнөп тә бөтмәйҙер тип уйлайым», – ти жюри рәйесе, Рәсәй дәүләт китапханаһы генераль директоры Виктор Федоров «Деловой Мир Башкортостана» гәзите етәкселәре Ләлә Әйүпова менән...
Һыуынмаһын ошо йылылыҡ!«Башҡортостан ҡыҙы», йыллыҡ йомғаҡтарҙы барлап, «Милли биҙәк», «Әсә йөрәге», «Өйөм йәме гөл генә» бәйгеләренең еңеүселәрен бүләкләне....
«Башҡортостан ҡыҙы»ның 2016 йыл лауреаттары!Тамара Ишбулды ҡыҙы Юлдашева – беренсе һанда баҫылған «Юҡ, китмәй ул бәхет һис ҡасан да» исемле шиғри шәлкеме өсөн. Ғәлиә Әхәт ҡыҙы Сәлихова – йыл дауамында «Психолог нимә ти?» рубрикаһын даими алып барып, журналыбыҙҙа көнүҙәк мәсьәләләрҙе ...
Күңел ҡушыуы«Башҡорт милли күлдәктәрен яратам, рәхәтләнеп кейеп йөрөйөм. Уларҙы районыбыҙҙа төрлө сараларҙа ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар һорауы буйынса ла тегергә тура килә. Күңелемдә һәр саҡ заманса мосолман кейеме булдырыу теләге ятты. Әлеге күлдәк менән...
Башҡорт сәхнәһе алиһәһеСССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, профессор Гөлли Мөбәрәковаға – 80 йәш …Гөлли Мөбәрәкова – XX быуат аҙағы – XXI быуат башындағы башҡорт театрының төп көстәренең береһе....
Хыялдар тормошҡа аша…Халыҡ ижады геройҙарының ҡаршыһына бер-бер килеп: «Ҡайһы яҡҡа китергә?» – тигән һорау тыуа. Әкиәт тормоштан алынһа ла, кеше иһә ысынбарлыҡта ваҡыт һәм йәшәгән урыны арауығында, теге йәки был социаль ҡыҫала йәшәй, эшләй. Сибай ҡалаһы...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
«Мин – башҡорт, тип танышығыҙ…»: күңелдәрҙе телде, юғарыға сөйҙө, рухиәткә илһам көсө бирҙе (Зөлфиә Ханнанованың яңы сыҡҡан китабының исем туйы хаҡында)
Башҡорт шағирәһе, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы Зөлфиә Ханнанованың «Мин – башҡорт, тип танышығыҙ...» тигән китабының исем туйынан һәр кем рухланып, ғорурланып, яҡты һәм тәрән уйҙар, татлы һәм ялҡынлы хыялдар, наҙлы һәм әйтеп бөтөрә алмаҫлыҡ хистәр менән ҡайтҡандыр кисәге саранан.
Сарала әҙибәнең шиғырҙарын Фәнзил Санъяров, Хөрмәтулла Үтәшев, Фирҙәт Ғәлиев, Флүрә Мурзина, Риф Ғәбитов, Гөлфиә Янбаева, Рәсүл Ҡарабулатов, Йәмил Ишмөхәмәтов, Ғәзиз Әбделмәнов, Филүс Ҡасимов кеүек һ.б. мәғариф һәм сәнғәт алдынғыларының, һүҙ оҫталарының үҙе кеүек үк еренә еткереп, күңел ҡылдарын тетрәндереп, күңелдең һәр күҙәнәген ҡуҙғытып уҡыуы ғына ла үҙе ни торҙо! Байрамға сәхнә йондоҙҙары Венер Камалов менән Гөлсөм Бикбулатованың, шағирәнең кинйә ҡыҙы Әминә Әлибаеваның сығышы тағы ла йәм өҫтәне. Улар Зөлфиә Ханнанованың шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы башҡарҙы. Мосолмандарҙың изге Рамаҙан айында уҙғарылған был сарала Авзал, Айнур, Морат, Хаммат хәҙрәттәрҙең ҡатнашыуы ла бик урынлы һәм әһәмиәтле булһа, Хаммат хәҙрәттең бәләкәй улы Йософтоң «Фатиха» сүрәһен уҡып ишеттереүе байрамдың тағы ла мәртәбәһен күтәрҙе, бәҫен арттырҙы.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында уҙғарылған китап туйы ысын мәғәнәһендә оло байрам – күңел байрамына әүрелде. Халыҡтың шиғриәткә, һүҙ ҡөҙрәтенә һыуһаған мәлендә Зөлфиә Ханнанованың «Китап» нәшриәтенең «эҫе мейесенән» генә сыҡҡан яңы китабы халыҡ өсөн ҡыуаныслы оло ваҡиғаға әйләнде.
Һүҙ ҡеүәте менән күңелдәрҙә күптән урын алған Зөлфиә Миндебай ҡыҙының шиғриәтендә үткерлек тә, саялыҡ та, эскерһеҙлек тә, саф күңеллелек тә, тыйнаҡлыҡ та ярылып ята. Шағирәнең һәр һүҙендә халҡыбыҙ яҙмышы, уның үткәне һәм яҡты киләсәге балҡый.
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте ойошторған китап-күргәҙмәһенәнән сараға килгән һәр кем шағирәнең яңы китабын алып ҡыуанды.
Сарала әҙибәнең шиғырҙарын Фәнзил Санъяров, Хөрмәтулла Үтәшев, Фирҙәт Ғәлиев, Флүрә Мурзина, Риф Ғәбитов, Гөлфиә Янбаева, Рәсүл Ҡарабулатов, Йәмил Ишмөхәмәтов, Ғәзиз Әбделмәнов, Филүс Ҡасимов кеүек һ.б. мәғариф һәм сәнғәт алдынғыларының, һүҙ оҫталарының үҙе кеүек үк еренә еткереп, күңел ҡылдарын тетрәндереп, күңелдең һәр күҙәнәген ҡуҙғытып уҡыуы ғына ла үҙе ни торҙо! Байрамға сәхнә йондоҙҙары Венер Камалов менән Гөлсөм Бикбулатованың, шағирәнең кинйә ҡыҙы Әминә Әлибаеваның сығышы тағы ла йәм өҫтәне. Улар Зөлфиә Ханнанованың шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы башҡарҙы. Мосолмандарҙың изге Рамаҙан айында уҙғарылған был сарала Авзал, Айнур, Морат, Хаммат хәҙрәттәрҙең ҡатнашыуы ла бик урынлы һәм әһәмиәтле булһа, Хаммат хәҙрәттең бәләкәй улы Йософтоң «Фатиха» сүрәһен уҡып ишеттереүе байрамдың тағы ла мәртәбәһен күтәрҙе, бәҫен арттырҙы.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында уҙғарылған китап туйы ысын мәғәнәһендә оло байрам – күңел байрамына әүрелде. Халыҡтың шиғриәткә, һүҙ ҡөҙрәтенә һыуһаған мәлендә Зөлфиә Ханнанованың «Китап» нәшриәтенең «эҫе мейесенән» генә сыҡҡан яңы китабы халыҡ өсөн ҡыуаныслы оло ваҡиғаға әйләнде.
Һүҙ ҡеүәте менән күңелдәрҙә күптән урын алған Зөлфиә Миндебай ҡыҙының шиғриәтендә үткерлек тә, саялыҡ та, эскерһеҙлек тә, саф күңеллелек тә, тыйнаҡлыҡ та ярылып ята. Шағирәнең һәр һүҙендә халҡыбыҙ яҙмышы, уның үткәне һәм яҡты киләсәге балҡый.
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте ойошторған китап-күргәҙмәһенәнән сараға килгән һәр кем шағирәнең яңы китабын алып ҡыуанды.
01.06.2018