text:
Песах
Пе́сах (йәһ. פֶּסַח, «эргәнән үтеү», ашкеназ һөйләшендә — Пе́йсах / Пе́йсох / Па́йсох; арам. פִּסְחָא, Пи́сха; грексә һәм урыҫса— Пасха) — йәһүдтәрҙең Мысырҙан китеү иҫтәлегенә үткәрелгән төп йәһүд байрамы. Нисан айының 15-се көнөндә башлана һәм Израилдә 7 көн байрам ителә, Израилдән ситтә 8 көн байрам ителә.
Байрам көндәрендә Тора йәһүдтәргә икмәк һәм игендән әсетелеп (йәһ. חָמֵץ, «хаме́ц» — әсегән) әҙерләнгән ризыҡтарҙы ашауҙы тыя. Шулай уҡ Тора был көндә маца ашарға тәҡдим итә.
Израилдә Песах ете көнлөк байрам, беренсе һәм һуңғы көндәре — ял көнө. Арауҡтағы көндәр — байрам эш көндәре (). Израильдән ситтә һигеҙ көнлөк байрам. Беренсе ике һәм һуңғы ике көндәре — ял көндәре.
Байрам тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тора буйынса, ун Мысыр языһының һуңғы язаһы алдынан йәһүдтәр еңелә. Аллаһ һарыҡ бәрәстәрен һуйып итен бешерергә, ә ҡанын ишек яҡтарына буярға ҡуша. 15 нисан төнөндә Аллаһ эргәнән үтә (пасах) һәм йәһүдтәр ҡотҡарыла.


c: text/html

collection: archivebot

text:
Яңы Зеландия
Яңы Зеландия (ингл. New Zealand, маори Aotearoa) — Тымыҡ океандың көньяҡ-көнсығышта дәүләт.
Яңы Зеландия ике ҙур (Төньяҡ һәм Көньяҡ) һәм күп бәләкәй (700 яҡын) утрауҙарында урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Веллингтон. Яңы Зеландияла 2012 йылда 4 443 900 кеше йәшәгән. Дәүләт конситутуция монархия һәм парламент демократияһы нигеҙҙәрендә төҙөлгән һәм донъяның иң уңышлы дәүләттәрҙән береһе.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
X—XIV быуаттарҙа Полинезиянан сыҡҡан кешеләр Яңы Зелландияла йәшәргә башлайҙар. Европа сәйәхәтселәр уны 1642 йылда асты. 1762 йылдан Бөйөк Британия илде шәп өйрәнә башлай. 1907 йыл — Бөйөк Британия илғә доминион статусын бирҙе.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы Зелландияның айырым билдәһе — георафик алыҫлыҡ.
Илдең яҡын күршеләр: көнбайышта Австралия (иң ҡыҫҡа ара 1700 км), Тога, Яңы Каледния, Фиджи.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Испания
Испа́ния (исп. España), рәсми исеме — 1000 спа́ния Короллеге (исп. һәм галис. Reino de España, кат. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma, окс. Reialme d'Espanha, Ҡалып:Lang-ast) — Европаның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт, баш ҡалаһы Мадрид. Испания Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй.
Ҡайһы бер юрауҙар буйынса, «Испания» һүҙе финикия телендәге «и-шпаним» һүҙенән алынған һәм «ҡуянлы яр» тигән мәғәнәне бирә.
Майҙаны 504 645 км, ҙурлығы буйынса Европала, Рәсәй, Украина, Франциянан һуң дүртенсе урында. Испанияның диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 650 м. Европалағы иң таулы илдәрҙең береһе.
Сиктәш илдәр:
- Пиреней ярымутрауының көнбайышынан Португалия;
- Пиреней ярымутрауының көньяғына Британия биләмәһе Гибралтар;
- Төньяҡ Африкалағы Марокко (ярыманклавы Сеута һәм Мелилья);
- Франция һәм Андо ff6 ра төньяҡтан.
Испанияның административ бүленеше буйынса — илдең составына 17 автономиялы берләшмә һәм 2 автономиялы ҡала инә.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Испанияның тарихын бер нисә дәүергә бүлергә була:
- Рим империяһына тиклем. Ул заман б.э.т. 3-2 мең йыллығында булған Тартесс цивилизацияһы менән бәйле. Тартесс дәүләтенән Финикияға металл килтерелгән. Шул уҡ ваҡытта финикиялылар Пиреней ярымутрауында колониялар төҙөп өлгөргән. Шахталарҙың ресурстары бөткәс, Тартесс цивилизацияһы ла бөлгөнлөккә төшә. Шул уҡ ваҡытта Испанияның көнсығышында иберия ырыуҙары күсеп ултыра башлай. Уларҙың телдәре һәм мәҙәниәте тартесстарға туған булмаһа ла, тартесстар уйлап сығарған имләне ҡулланғандар. Б.э.т. 1 мең йыллыҡта хәҙерге Испания территорияһына кельттар үтеп инә башлаған. Ибериялылар һәм кельттар аралашыуынан яңы кельтиберия культураһы барлыҡҡа килә. Шул осор кельтиберия мәҙәниәте хәҙерге ғалимдарға күп һорауҙар ҡалдырған. Финикияның Испания илдәренә баш булыуы б.э.т 210 йылына тиклем даам иткән.
- Рим империяһы заманы. Б.э.т. 210 йылында Рим ғәскәрҙәре Пиренея ярымутрауын яуланын башлай. Оҙаҡ быуаттар барған Перенеяны яулап алыу һуғышын Рим дәүләте беҙҙең эраның 19-сы йылында ғына тамамлай. Яулап алынған Пиренея халыҡтары рим ассимиляцияһына эләгәлә юҡҡа сыға. Римдың Испания провинцияһы империяның Италиянан һуң торған төп провинция һымаҡ һаналған. Унда сауҙа, ауыл хужалығы, сәнәғәт ныҡ үҙгәргән булған. Оло Плиний яҙыуы буйынса хәҙерге Испания территорияһында 360 ҡала һаналған.
- Вестготтар заманы V быуаттың башында Испания территорияһына аландар, вестготтар һәм башҡа варвар ырыуҙары инеп үҙенең илдәрен төҙөй башлайҙар. Әммә яңы властарҙың сәйәсәте, эске талашыуҙар берҙәм милләт төҙөй алмаған. 589 йылда вестготтар короле христианлыҡ диненә күсә, ә VII быуатта йәһүдтәр һәм башҡа диндәргә ҡараған әҙәмдәр ҡыуыла башлай.
- 1000 Мосолмандар заманы-Реконкиста. 711 йылда вестготтарҙың бер биләмәһе төньяҡ Африканан бербер һәм ғәрәптәрҙе ярҙамға саҡыра. Тариҡ ибн Зийәттең Ғәрәптәр әрме корпусы 711 йылда Херес-де-ла-Фронтера эргәһендәге яуҙа еңеп вестготтар дәүләтен юҡҡа сығара. Шул уҡ йылдан 719 йылға тиклем бөтә Испания территорияһы Омейяд хәлифәтенең составында инә. Ә ҡалған вестготтар хәҙерге Испанияның төньяҡ-көнбайшына китәлә бер нисә короллекте барлыҡҡа китерә. 755 йылда Кордова Әмирлегенә әйләнә лә 929 йылда хәлифәт статусын ала. Әммә хәлифәт статусы илдең бөтөүенән яҡламай. 976 йылдан башлап илде үҙ-ара талашыуҙар, ҡыҫҡа ваҡытлы илдәр килеп сыға башлай. Шул арала христианлыҡ яҡлыларҙың көстәре арта — улар бер нисә берҙәм дәүләт төҙөй алған. Леон, Наварра корллектәре аша яңы Испан иленең фундаменты һалына. Ә мосолмандар дәүләтлеге аҙаҡы илкәйе Гренада әмирлеге менән 1492 йылда юҡҡа киткән. Испандарҙың шул үҙаллы дәүләтен ҡайтарыу замандары — Реконкиста тигән атама бирелгән.
- Испанияның алтын заманы. 1492 — 1659 йй. Ул заман Бөйөк географик асыуҙар ваҡыты менән бәйле. Ул заманда Испания колониялар яулап ала. Уның ҡулына яңы асылған Америка ҡитғаһынан иң күп колония эләгә.
- XVII б. — 1976 й. XVII быуатта Испанияның бөйөк иленән бер нимәлә ҡалманы. Ул банкротлыҡ, династияларҙың алмаштырыуы (XVIII—XIX бб.) күрә, XIX быуатта колонияларын юғалта башлай, граждандар һуғыштары уҙа, 1873-1874 й. ҡыҫҡа ваҡытҡа Испания республика статусын яулай. Әйтергә кәрәк Испания 1936 йылға тиклем тыныс күрмәгән. 1975 й. тиклем — Франко эпохаһы. Франко режимы фашизмға яҡын бер партиялы авторитаризм формалағы ил төҙөгән. 1939—1945 й. Испания һуғыштан ситтә торған. Әммә Ленинград блокадаһында Герман әрмеһе яҡлап Испаниянан «Күк дивизия»(División Azul) ҡатнашҡан булған. 1947 й. Ф.Франко Испан короллеген реставрациялау тураһында иғлан итте, әммә яңы королдең исемен 1969 й. тиклем әйтмәне. 1969 йылда Фр. Франко Хуан-Карлос де Бурбонды яңы испан короле итеп иғлан итте. Хуан-Карлос де Бурбон
- 1976 й. — хәҙерге ваҡыт. Франко үлгәс кенә Хуан-Карлос власты үҙенең ҡулында алды. Уның власть заманы 2014 йылға тиклем уҙҙы. 2014 й. Хуан-Карлос власын үҙенең улына -Филипп VI-ға бирҙе. Хуан-Карлос ваҡытында демократик реформалар үткәрелгән, 1982 й. яңы Конституция рөсхәт ителде.[1][2][3]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һанлы исемлектең бер юлы


text:
Бауырһаҡ
Бауырһаҡ (сәк-сәк, моҡом) - йомортҡаға ғына баҫып бәләкәй шар рәүешендә майҙа бешерелгән ашамлыҡ.
Бауырһаҡ әҙерләү:
Он 600г., йомортҡа 5 шт., шәкәр ҡомо 1 аш ҡалағы, һөт 50мл., һары май 1 аш ҡалағы, тоҙ .
600 г май бешереү өсөн. Юғары сортлы он, яңй йомортҡа, һөт, май, шәкәр ҡомо, тоҙ ярҙамында сөсө ҡамыр әҙерләнә. Ул йомшаҡ ҡына булырға тейеш. Ҫамырҙы өлөштәргә бүлеп, ҡабарһын өсөн әҙерәк кенә көтәбеҙ. Унан һуң уларҙы оҙонса итеп йәйәбеҙ, киҫәктәргә киҫеп сығабыҙ.Киҫәктәр 1,5 -3 см оҙонлоғонда булырға тейеш. Ҡаҙанда һары майҙабер туҡтауһыҙ әйләндергеләп, алтынһыу төҫкә кергәнсе бешереп алабыҙ ҙа, тишекле сүлмәк аша һөҙөп алып һыуытырға һалабыҙ. Әҙер бауырһаҡты әгәр ҙә баллап, йәки эретелгән шәкәогә буташтырырға кәрәк тапһағыҙ, балда әүәләп алырға, ә шәкәр онтағын(пудра) өҫтөнә һибеп сығаһың. Һыуынғас, сәйгә бирергә мөмкин.
Әҙәбиәт [үҙгәртергә]
М.И. Баһауетдинова. Этнографик терминдар һүҙлеге. 1994 йыл. Өфө.52 бит


text:
Грек теле
Грек теле (юнан теле (иҫке.)) – Һинд-Европа телдәре араһында иң оҙаҡ йәшәүсе тел – документтар буйынса, уның ғүмер оҙонлоғо – 3,500 йыл тирәһе. Шулай уҡ ул һинд-европа телдәре араһында иң боронғо тел булып һанала, Микен яҙмалары фрагменттары беҙҙең эраға тиклемге 15-се йәки 14-се быуаттарға ҡарай. Бөгөнгө көндә был телдә Грецияла, Кипрҙа, Албанияла, Австралияла, Болгарияла, Македонияла, Италияла, Төркиәлә, Арменияла, Грузияла, Украинала, Молдавияла, Румынияла , Мысырҙа һәм эмигранттар берекмәләрендә яҡынса 12-15 миллион кеше һөйләшә. Грек теле беҙҙең эраға тиклемге 9-сы быуаттан алып Грецияла һәм беҙҙең эраға тиклемге 4-се быуаттан алып Кипрҙа грек әлифбаһы ярҙамында яҙыла. Грек әҙәбиәте тарихы үҙ эсенә яҡынса өс мең йыллыҡ дәүерҙе һыйҙыра.
Тарихы [үҙгәртергә]
Грек теленең тарихы шартлы рәүештә һанап үтелгән осорҙарға бүленә:
- Микен грек теле: Микен мәҙәниәтенең теле.
- Классик грек теле (шулай уҡ боронғо грек теле исеме аҫында билдәле): Был телдең төрлө диалекттары – грек мәҙәниәтенең архаик һәм классик осорҙарының телдәре. Боронғо грек теле Рим империяһында киң билдәле булған.
- Эллинистик грек теле: төрлө боронғо грек теле диалекттарының аттик диалектҡа (Афина диалекты) ҡушылыуы. Шулай итеп, уртаҡ грек диалекты барлыҡҡа килә. Эллинистик грек теле иң тәүҙә Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәрендә һәм ул буйһондорған территорияларҙа ҡулланыла, әммә Эллинистик колонизация дәүеренән һуң Мысырҙан алып Индия сиктәренә тиклем таралыу ала.
- Урта быуат грек теле: Эллинистик грек теленең Урта быуат дәүерендә Византия империяһының рәсми һәм аралашыу теле булараҡ үҫешеүе. Был тел Византия империяһының 15-се быуатта юҡҡа сығыуына тиклем ҡулланыла.
- Яңы грек теле: грек теленең Византия дәүеренән һуңғы үҫешеүе.
Урта быуат аҙағынан грек теленең ике төп формаһы ҡулланыла: аралашыу теле һәм 19-сы быуат, 20-се быуат башында әҙәби, юридик, административ һәм ғилми өлкәләрҙә ҡулланылған классик грек теле. 1976 йылда аралашыу теле Грецияның рәсми теле итеп иғлан ителә.
Грек әлифбаһы [үҙгәртергә]


text:
Гөлйемеш
Гөлйемеш-(диалекттарҙа әлморон) (урыҫ. Шипо́вник ма́йский) (лат. Rósa majális) Бейеклеге ике метрға етә алған ҡыуаҡ. Майҙың икенсе яртыһында һәм июндә алһыу төҫтәге сәскә ата, емеше август- сентябрь айҙарында өлгөрә. Гөлйемеш йылға буйҙарында, урман ситендә, ағас ҡырҡылған урында, йырғанаҡтарҙа, әрәмәлектә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек.
Гөлйемеш — роза сәскәлеләр ғаиләһе үҫемлеге [үҙгәртергә]
Июнь — июль айҙарында урманда, юл буйҙарында хуш еҫле алһыу йәки аҡ эре сәскә атып ултырған гөлйемеш ҡыуағы йәки ҡырағай роза йыш осрай . Гөлйемештең һабаҡтары, шулай уҡ япраҡ һаптары, хатта япраҡ уртаһындағы һеңерсәләре лә осло энәләр менән ҡапланған, был энәләр үҫемлекте үлән ашаусы хайуандарҙан һаҡлай.
Сәскә төҙөлөшө [үҙгәртергә]
Сәскә төбө бокалға оҡшап соҡорайған. Был «бокалдың» сите буйлап каса япраҡсалары, таж япраҡсалары һәм һеркәстәр урынлашҡан. Ә «бокалдың» эсендә емешлектәр була; тик уларҙың оҙон бағанасыҡтарында урынлашҡан емешлек ауыҙҙары ғына сығып тора. Сәскәнең сағыу төҫө, күп һандағы һеркәстәрҙең һеркәлектәрендәге һеркәләрҙең мул булыуы гөлйемеш сәскәләренә бөжәктәрҙе күпләп ылыҡтыра, һеркәләр менән туҡланып, бөжәктәр емешлек ауыҙҙарын һеркәләндерә.
Емештәре [үҙгәртергә]
Ҡыҙғылт һары йәки ҡыҙыл һутлы «емештәре» өлгөргәс, гөлйемеш көҙ көнө лә әллә ҡайҙан күренә. Уның емештәре ныҡ үҫешкән сәскә төбөнән барлыҡҡа килгән. Гөлйемештең ысын емештәре — ваҡ ҡына аҡһыл орлоҡтар. Улар емшәндәрҙән барлыҡҡа килә һәм бокал һымаҡ сәскә төбө эсендә урынлаша. Сәскә төбө эстән ҡаты һырышҡаҡ төксәләр менән ҡапланған, һутлы сәскә төбөндә витаминдар күп була.
Япраҡтары [үҙгәртергә]
Гөлйемештең япраҡтары ишһеҙ ҡыйғас япраҡ. Япраҡ һабында 5—7 япраҡса урынлашҡан, остағыһының ише юҡ.
Таралышы [үҙгәртергә]
Беҙҙең илдә гөлйемештең төрҙәре күп,шулай уҡ Урта Азияла, Кавказда йыш осрай. Уның бөтә төрҙәре лә тиерлек күп ҡатлы сәскәле. Гөлйемештең ошо үҙенсәлеген файҙаланып, кеше бик күп матур сәскә атыусы раузалар уйлап сығарған. Майлы розаның хуш еҫле таж япраҡсаларынан хуш еҫле роза майы алалар.
Халыҡ медицинаһы [үҙгәртергә]
Дауалау өсөн гөлйемештең, нигеҙҙә, емеше ҡулланыла. Емешендә төрлө биологик актив матдәләр бар, ул С витаминына бай. Емеште көҙгөһөн ҡырау төшкәнгә тиклем йыялар. Эҫе булмаған мейестә (температура 80-90 градустан артмаһын) йәки махсус киптергестә киптерәләр. Гөлйемеште ҡулланыу ҡышҡы һәм яҙғы айҙарҙа айырыуса файҙалы. Сөнки ошо ваҡытта организм витаминдарға, бигерәк тә С витаминына, ныҡ мохтаж. Гөлйемеш төнәтмәһе (йә ҡайнатмаһы) кешенең ағза- туҡымалары ҡанаусан булғанда (кровоточивость), геморрой менән сирләгәндә, тын алыу юлдары шешкәндә (бронхит, трахеит һ. б.), атеросклероз, үпкә туберкулезы, ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра (язва) ауырыуы булғанда, дөйөм шешенгәндә, һаулыҡ физик һәм психик яҡтан ҡаҡшағанда, йөклө һәм имеҙгән әсәләргә ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 4 аш ҡалағы киптереп ваҡланған емешен 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш бер тәүлек тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 2 тапҡыр 1/2-1 стакан эсергә. Гөлйемеш үҫемлегенең япрағы һәм тамыры ла шифалы. Гөлйемеш япрағын (кипкәне лә ярай) эҫе һыуҙа йомшартып экзема кеүек тире ауырыуы сабыртмаһына ҡаплап, 1-2 сәғәткә бәйләп һалырға кәңәш ителә. Төнәтмә яһап был ауырыуҙар¬ҙан примочка, ванна яһарға ла мөмкин. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған япрағын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 1 сәғәт тоторға кәрәк. Халыҡ медицинаһында гөлйемеш тамырынан әҙерләнгән төнәтмә ярҙамында һейҙек ҡыуығы һәм бөйөр ташынан ҡотолоу өсөн эсергә кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тамырын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш 2-3 сәғәт тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3 тапҡыр, ас ҡарынға, 2-3 аш ҡалағы эсергә.


text:
Серәкәйҙәр
Серәкәйҙәр, ( урыҫ. настоящие комары,лат. Culicidae) — ике ҡанатлылар ғаиләһенән булған бөжәк, оҙонморондар (Nematocera) төркөмөнә ҡарай. Был ғаиләнең ауыҙ ағзалары бик үҫешкән. Өҫкө һәм аҫҡы ирендәре һуҙынҡы, улар нәҙек кенә энәләр өсөн футляр барлыҡҡа килтерә ( яңағы 2 пар ); ата серекәйҙең яңаҡтары үҫешмәгән, улар тешләшмәй. Аяҡһыҙ личинкалары һәм ҡурсаҡтары аҡмаған һыуҙа йәшәй. Донъяла барлығы 3000 төр серекәй иҫәпләнә. Улар 38 ырыуға берләшә [1]. Рәсәйҙә 100 төрө билдәле. Ҡаҙылма серекәйҙәр аҡбур осоронан алып билдәле.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Серәкәйҙәр бик бәләкәй һәм йоҡа кәүҙәле (оҙонлоҡтары 4—14 мм), аяҡтары оҙон, тар һәм үтә күренмәле ҡанатлы. Төҫө һары, һоро һәм көрән. Ҡорһаҡ өлөшө оҙонса, ун бүлкәттән (сегменттан) тора. Күкрәге ҡорһаҡ өлөшөнә ҡарағанда киңерәк. Аяҡтары пар тырнаҡтар менән тамамлана. Ҡанаттары тәңкә менән ҡапланған, ҡайһы саҡ уларға биҙәктәр төшә. Антенналар оҙон, 15 быуынтыҡтан тора. Ауыҙ аппараты беҙ һәм һурғыстан тора. Инә бөжәктең мороно оҙон, ул сәнскес энәнән тора. Ата бөжәктең мороно юҡ.[2][3]
Ауыҙ аппараты төпкә аҫҡы ирендәргә йәшеренгән. Уның эсендә ваҡ ҡына бысҡы тештәренә оҡшаған бер нисә яңағы бар. Шул яңаҡтар ярҙамында тирегә тишек тишә һәм моронон аҫҡа төшөрә. Ул төпкә ҡан капиллярҙарынаса барып етә һәм ҡанды һура.
Таралышы[үҙгәртергә]
Серәкәйҙәр Антарктиданан башҡа барлыҡ ҡитғаларҙа ла киң таралған. Уның иң киң таралған ареалы төп ҡорбаны кеше йәшәгән һәр урын.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Уртаса бүлкәттә, ғәҙәттә, майҙан алып октябргәсә бик әүҙемдәр. Әгәр ҡышын ҡар күп булып, яҙ иртә килһә, дымлы һәм йылы булһа апрелдә уҡ сыға башлайҙар.
Башҡа ике ҡанатлы бөжәктәр кеүек үк серәкәйҙәрҙең үҫеше 4 фазанан тора: йомортҡа, личинка, ҡурсаҡ, имаго. Имагонан башҡа фазаларҙа улар һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Һыуҙа йәшәүсе личинкалар һәм ҡурсаҡтар алтмосфера һауыһын тын алыу көпшәләре аша уларҙы өҫкә ҡаратып ҡуйып һулай. серәкәйҙең личинкалары — фильтраторҙар — һыуҙағы микроорганизмдар менән туҡлана. Үҫеп еткән бөжәк(имаго) инә серәкәйҙәр башлыса һөтимәрҙәр, ҡоштар, рептилиялар һәм амфибиялар ҡанын һурып туҡлана, ата серәкәйҙәр сәскәле үҫемлектәрҙең һуттары- нектарҙар менән туҡлана.
Ҡан һурыусы үҫеп еткән инә серекәй йәйен һәр ерҙә лә осрай: һаҙамыҡ һәм еүеш урындарҙа, мал - тыуар ҡаралтыларында, кеше йәшәгән торлаҡ стеналарында,күләгәле урындарҙа. Ҡышын уларҙы мал ҡаралтыларында, йылы подвалдарҙа осратырға мөмкин. Улар хәрәкәтһеҙ (әгәр температура 0 °C түбән булһа) аҙ хәрәкәтле формала булалар..[2]
Ҡорбанын эҙләгәндә инә серәкәй кешенән бүленеп сыҡҡан углекислый газға ҡарап йүнәлешен билдәләй. Ул 12 метр радиусында һиҙелә. Шулай уҡ йылылыҡҡа , хәрәкәткә, тирҙә булған һөт кислоты еҫенә лә ҡарап билдәләй ала. [4] Шулай уҡ инә серәкәй яҡтылыҡ буйынса ла билдәләй ала. Ҡаланың насар яҡтыртылғанбиналарҙа, бүлмәләрҙә ҡараңғы тормош алып бара.
Инә серәкәйҙең уртаса йәшәү осоро температураға бәйле. Лаборатор шарттарҙа (подвалдарҙа күҙәтеүҙәр ойошторолманы) углевод туҡланыуында, 25 °C йылылыҡта инә серәкәйҙәр уртаса 43 көн, 20°С йылылыҡта — 57 көн, ә инде 10—15°С — 114—119 көн; туҡланыу булмаған осраҡта йәшәү осоро бик ныҡ ҡыҫҡара. Ата серәкәйҙәрҙең ғүмер оҙонлоғо бар осраҡтарҙа ла 25 °C 19 көнгә генә һуҙыла.
Серәкәйҙәрҙең ҡайһы бер төрҙәрең йәшәү осоро мәғлүм осраҡтарҙа оҙағыраҡҡа һуҙыла. Улар ҡышлап сыҡҡас та 1-2 ай йәшәй.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Аталанған осорҙа инә серекәй ата серекәйҙәрҙе ҡанаттарын елпеүе ярҙамында нәҙек кенә беҙелдәгән тауышы менән йәлеп итә. Серекәйҙәр тауыш тирбәлеүен һиҙгер мыйыҡсалары менән һиҙә. Инә бөжәк ата бөжәккә ҡарағандә нәҙегерәк, йәш бөжәктәр ололарынан айырмалы беҙелдәй. Шуға ҡарап, ата серекәйҙәр һаҡ ҡына тыңлап, олораҡ серекәйҙәрҙе бик тиҙ таба. Аталаныу осоронда ата һәм инә серекәйҙәр күс барлыҡҡа килтерә.
Инә бөжәк 2-3 көн эсендә 30-150, хатта 280-гә ҡәҙәре күкәй һала. Йомортҡанан бер аҙна эсендә оло серекәй үҫеп етә. Йомортҡа һалыу өсөн инә серекәйгә ҡан эсең бик мөһим. Шуға ла күкәй һалыуы ҡанды күпме эсеүгә бәйле.
Йомортҡаларҙы аҡмай ятҡан, йәки талғын аҡҡан һыу өҫтөнә һала. ( Anopheles и Culex) ырыуы, ( Aedes) ырыуына ҡараған төрҙәре яҙ һыу аҫтында ҡалған ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән күләүектәр ситенә ергә һала..[2]
Серекәйҙең тешләүе[үҙгәртергә]
Тешләр алдынан серекәйҙәр ҡанды ойоштороусы антикоагулянттар ебәрә. Серекәйҙең ошо һеләгәйе тәнде ҡысыта, сабырттыра, шешендәрә, ҡыҙыл тапсыҡтар барлыҡҡа килтерә. Айырым осраҡта хатта аллергик реакция барлыҡҡа килә. Шул һеләгәйҙән серекәйҙәр аша таралыусы инфекциялар тарала ла инде.
Кеше тормошондағы әһәмиәте[үҙгәртергә]
Серекәйҙәр малярия, һары лихорадка, зәңге һәм башҡа төр энцефалиттар таратыусылар булып торалар. Ошо ауырыуҙар араһынан берәүһе генә (малярия) йыл һайын ике миллион кешенең үлеменә сәбәпсе була.[5]. Унан башҡа серекәй тешләүе аллергия һәм сабыртма килтереп сығара.
Классификация[үҙгәртергә]
Ғаилә эсендә тағы ла өс бүлендек ғаиләләр бар :
- Подсемейство Малярийные комары (Anophelinae)
- Малярия серекәйҙәре ырыуы (Anopheles)
- Род Bironella
- Род Chagasia
- Подсемейство Немалярийные комары (Culicinae)
- Триба Culicini
- Род Кусаки (Aedes)
- Род Coquillettidia
- Род Настоящие комары (Culex)
- Род Теобальдии (Culiseta, ранее — Theobaldia)
- Род Deinocerites
- Род Haemagogus
- Род Mansonia
- Род Orthopodomyia
- Род Psorophora
- Род Uranotaenia
- Триба Sabethini
- Род Limatus
- Род Phoniomyia
- Род Sebethes
- Род Wyeomyia[6]
- Триба Culicini
- Подсемейство Toxorhynchitinae
- Род Toxorhynchites
Серекәйҙәр менән көрәш[үҙгәртергә]
Серекәйҙән һаҡланыуҙың барлыҡ саралары түбәндәгеләргә бүленә:
• экологик — һыу ятҡылыҡтарын төҙөкләндереү, подвалдарҙы төҙөкләндереү;мәҙәни ландшафт шарттарын экологик юл менән төҙөү батҡаҡ урындарҙы киптереү, һыу ятҡылыҡтары ярҙарын тәрәнәйтеү, дым тотоусы үҫемлектәрҙән таҙалау);
• физик — тәпеләр, йәбешкәктәр, москитка ҡаршы селтәрҙәр, серекәйҙән һаҡлаусы битлектәр, полагалар, тығыҙ кейемдәр ҡулланыу ;
• халыҡ сараһы — серекәйҙәр өсөн еҫе тәьҫир итеүсе үҫемлектәр һәм уларҙың экстракттарын ҡулланыу;
• биологик — серекәйҙәрҙең ҡурсаҡтарын, личинкаларын юҡ итеүсе биологик бактериялар ҡулланыу;
• химик — дезинсекция. Шәхси һаҡланыу саралары: репелленттар, инсектицидтар, фумигаторҙар (спиралдәр, электр-фумигаторҙары);
• техник — ультратауыш ҡоролмаһы — моделена ҡарап 20- нән 5000-гәсә метр аралыҡта серекәйҙәрҙе юҡ итә2); ультрафиолет ҡулайламаһы — серекәйҙәрҙе юҡ итеүсе москит лампаһы.
Для массовой борьбы с комарами оказалось высокоэффективным применение экологически чистых биологических препаратов на основе бактерий Bacillus thuringiensis. Личиночная стадия комаров наиболее уязвимая, именно на этом основано действие препарата Bacillus thuringiensis — уничтожить комаров ещё в личиночной стадии, не дожидаясь, когда они превратятся во взрослую особь и разлетятся по всей округе. В состав препарата входят споры и белковые кристаллы специальной микробной культуры Bacillus thuringiensis. Плавая в воде, личинки комаров поедают споры и белковые кристаллы и погибают.
Комары очень восприимчивы к запахам, что помогает в борьбе против них. Например, комары не любят запах помидорной ботвы, свежих листьев грецкого ореха, цветов базилика, черёмухи, веток бузины, пырея, аниса, гвоздики, валерианы, эвкалипта, лаванды, чабреца, герани, мяты, кедрового масла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Горностаева Р. М., Данилов А. В. Комары Москвы и Московской области. — М.: KMK Scientific Press, 1999
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Агринский Н. И. Насекомые и клещи, вредящие сельскохозяйственным животным.
- ↑ Паразитология и инвазионные болезни животных / М. Ш. Акбаев, А. А. Водянов, Н. Е. Косминков и др.; под ред. М. Ш. Акбаева.
- ↑ Anna Petherick How DEET jams insects' smell sensors. Nature (2008-03-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 15 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Top 10 deadliest animals on the planet, Telegraph.co.uk (14 Apr 2009). Проверено 14 апрель 2009.
- ↑ Animal Diversity Web — Culicinae
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Комары, двукрылые насекомые // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Агринский Н. И. Насекомые и клещи, вредящие сельскохозяйственным животным. — М.: Сельхозиздат, 1962. — С. 74—91.
- Плавильщиков Н. Н. Определитель насекомых: Краткий определитель наиболее распространённых насекомых европейской части России. — М.: Топикал, 1994.
- Паразитология и инвазионные болезни животных / М. Ш. Акбаев, А. А. Водянов, Н. Е. Косминков и др.; под ред. М. Ш. Акбаева. — КолосС, 2002. — С. 710—712.
{{{эстәлек}}}


text:
Гелиоцентризм
Ғаләмдең гелиоцентрик системаһы (гелиоцентризм) — Ҡояш ғаләмдең уртаһында, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Был тәғлимәткә боронғо заманда уҡ нигеҙ һалынған, Ренессанс (Яңырыу дәүере) дәүерендә киң билдәлелек ала. Был системала Ер Ҡояш тирәләй бер йыл эсендә әйләнеп сыға, үҙ күсәре тирәләй бер тәүлек эсендә әйләнеп сыға, тип фараз ителә.
Гелиоцентризмдың ҡапма-ҡаршыһы геоцентризм.
Гелиоцентризма тураһында фәнни бәхәстәр [үҙгәртергә]
Гелиоцентризм дошмандарының бер нисә дәлиле бар:
- Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнеп йөрөһә, үҙәктән ҡасыу көсө менән бер нисә киҫәккә ботарланыр ине.
- Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтөндәге еңел әйберҙәр йыһанға осоп бөтөр ине.
- Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтән ташланған әйберҙәр көнбайышҡа тайпылыр ине, ә болоттар Ҡояш менән бергә көнсығыштан ҡөнбайышҡа ағыр ине.
- Күк есемдәре ауырлыҡһыҙ туҡыманан торалар, шуға хәрәкәт итәләр. Ә ауыр ҙур Ерҙе ниндәй көс хәрәкәткә килтерә ала?
Классик механика әҫәр ителгәс, был дәлилдәр көсөн юғалта. Үҙәктән ҡасыу көсө, сағыштырмалыҡ, инерция кеүек төшөнсәләр геоцентристарҙың дәлилдәрен юҡҡа сығарыу өсөн барлыҡҡа килә.


text:
Архипелаг
Архипела́г (бор. грек. ApxιπέλaYoς': Apxι "тәү, баш" + πέλaYoς "дингеҙ") — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған дингеҙ утрауҙары төркөмө.
Архипелаг төрҙәре [үҙгәртергә]
Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филлипиндар, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг дингеҙе.
Билдәле архипелагтар [үҙгәртергә]
- Аланд утрауҙары
- Александр архипелагы
- Амирант утрауҙары
- Антиль утрауҙары
- Бисмарк архипелагы
- Гавай утрауҙары
- Гебрид утрауҙары
- Грек утрауҙары
- Франц-Иосиф Ере
- Канада арктик архипелагы
- Каролина утрауҙары
- Кергелен
- Корея архипелагы
- Малай архипелагы
- Моонзунд архипелагы
- Яңы Ер
- Новосибирск утрауҙары
- Норденшельд архипелагы
- Норманд утрауҙары
- Утлы Ер
- Оркней утрауҙары
- Парри архипелагы
- Төньяҡ Ер
- Сенкаку
- Соломон утрауҙары
- Фарер утрауҙары
- Фолкленд утрауҙары
- Чили архипелагы
- Шантар утрауҙары
- Шпицберген
- Көньяҡ Шетланд утрауҙары
- Япон утрауҙары


text:
Ватикан
Ватика́н итал. Stato della Città del Vaticano, Ватика́н дәүләт ҡалаһы исеме ҡулланыла[2]) — Рим эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата.
Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙалла территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора.
Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Простолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.[3]
БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора.[4] 2004 йылдан БМО-ла Изге Проетол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан Интерпол менән даими хеҙмәттәшлек итә.[5][6]
Тарихы [үҙгәртергә]
Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәгән, сөнки Боронғо Римдә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда христианлыҡ урынлашҡас, изге Петр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базаликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай.
VIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә.
Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре нәтижәһендә барлыҡҡа килә.
Сәйәси система [үҙгәртергә]
Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик монархия. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотусы булып тора. Рим Папаһые кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа инаугурацияһына тиклем, уның бурысые камерленго башҡара.[7]
География [үҙгәртергә]
Ватикан Римдың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ватикан тауында урынлашҡан, Тибрҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙрнлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. Изге Петр соборы майҙан алдындағы сик һыҙаты овпл формаһындағы майҙан булып тора.
Иҡтисад [үҙгәртергә]
Ватикан иҡтисады - коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. Туризм, поча маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, музейға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һәпереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары.
Халҡы [үҙгәртергә]
Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары.
2005 йылдың 31 декабре торошло Изге Престол подданныйҙары 557 кеше булған. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә никах та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.[8]
1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия граждандығы бирелә.
Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе итальяндар. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә.
Иҫкәрмәләр [үҙгәртергә]
- ↑ Vatican City. CIA — The World Factbook(инг.)
- ↑ Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2
- ↑ Адрес посольства Ватикана в Италии
- ↑ at Holyseemission.orgҠалып:Недоступная ссылка
- ↑ List of Member States
- ↑ http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf
- ↑ Камерленго / Католическая энциклопедия. EdwART. 2011.
- ↑ В Ватикане зарегистрированы 557 граждан
Әҙәбиәт [үҙгәртергә]
- Красиков А. А. Ватикан: история и современность. М., 1991
- Музеи Ватикана. Рим. М., 1974
- Колупаев В.Е. Российско-ватиканские отношения в ХХ веке: новые документы Русского зарубежья // Современная Европа : Журнал общественно-политических исследований. 2011, № 3. С. 106-111.
- Колупаев В.Е. Восточные коллекции Ватикана // Восточная коллекция. 2008. № 4. 135—142.
Һылтанмалар [үҙгәртергә]
{{{эстәлек}}}
- Официальный сайт Святого Престола — на немецком, английском, испанском, французском, итальянском, португальском языках и латыни
- Официальный сайт государства Ватикана — на итальянском, английском, немецком, испанском, французском языках
- Государство Град Ватикан — сайт Ватикана на русском языке
- Сайт о Ватикане — история, культура достопримечательности Ватикана
- Город — государство Ватикан — статья о Ватикане, его истории и достопримечательностях
- Статьи о Ватикане — сайт о Бенедикте XVI
Ҡалып:Ватикан в темах Ҡалып:Папские символы и церемониал Ҡалып:Города-государства Ҡалып:Столицы Европы Ҡалып:Европа Ҡалып:Всемирное наследие в Италии Ҡалып:Итальянские государства


text:
Тверь
Тверь ( 1931—1990 ивлӓн. — Кали́нин) — Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала Россий Федерациштӹ. Халалан негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1135-шӹ и шотлалтеш. 1247-шӹ ин Тверь лужавуй кымдемӹн вуйхалажы. Монгол-тадарвлӓ годым пыт нӹнӹ ваштареш шалген, 1327-шӹ ин халыкын ял вӹкӹ шагалмыжы ылын. Мӧскӓ хала доно руш мӱлӓндӹвлӓн вуй хала ылмы верц кредӓлӹн. 1304-шы и дон 1327-шӹ ивлӓ лошты руш мӱлӓндӹвлӓн вуйхалажы ылын. 1485-шӹ ин Московишкӹ ушымы лин. 1796-шы и гӹц 1929-шӹ и якте Тверь губернин покшалжы. 1935-шӹ ин Калинин областьын цетржы лин, ти лӹмӹм 1990-шы ин Тверь областьышкы вашталтымы. 1941-шӹ ин немӹсвлӓ ти халам нӓлӹнӹт. 2010-шы ин халашты 410 400 эдем ӹлен.


text:
Мадрид
Мадри́д (исп. Madrid [maˈðɾið]) — Испанияның баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы, шулай уҡ шул исемдәгепровинцияһының һәм автоном берәшмәһенең административ үҙәге. Муниципалитет (комарки) Ареа-Метрополитан районына (комарка) ҡарай. Илдең эре иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала халҡы — 3,273 млн кеше (2010).
Ҡала Пиреней ярымутрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Оло Мадрид 1,2 мең км² майҙанға йәйелгән ҡала агломирцияһы булып тора. Ҡала үҙе 607 км² майҙанды биләй һәм 21 административ районды берләштерә. Эре транспорт узеле (тимер юл, тиҙ йөрөшлө шоссе юлы, донъялағы иң ҙур аэропорттарҙың береһе).
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Мидрид Испанияның үҙәк өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 667 м бейеклектә урынлашкан. Ҡала аша ҙур булмаған, элек тарихи Кастилия өлкәһенә ҡараған, Мансанарес йылғаһы аға. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Сьерра-де-Гуадаррама тау массивы урынлашҡан.


text:
Һоро ябалаҡ
Һоро ябалаҡ (Серая неясыть) (лат. Strix aluco) — ябалаҡтар ғаиләһендәге, уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ху-ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix aluco: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: серая неясыть
- Прямая веб-трансляция из дупла неясыти на сайте эстонского орнитологического общества: [1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


text:
Будда
Бу́дда (Ҡалып:Lang-sa, уянған, асыҡ күлелле) )))— аң-зиһене дөрөҫ булыуға ирешкән бодхи.
Йөкмәткеһе
- 1 Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе
- 2 Иҫкәрмәләр
- 3 Һылтанмалар
Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе[үҙгәртергә]
Берҙән- бер булмауы[үҙгәртергә]
Б.э.т. 623 йылдан 543 йылға тиклем йәшәгән Сиддхартха Гаутама, аңы уянғандан һуң б.э.т 588 йылдар тирәһендә бодхи дәрәжәһенә ирешкәнден һуң "Будда Шакьямуни" тип аталған, беренсе будда тип тә, һуңғы будда тип тә аталмай. Классик доктрина буйынса, үҙендә драхма (хаҡлыҡ) асҡан һәм ыңғай карма йыйып аң-зиһенен дөрөҫ юлға ҡуйырға ирешкән һәр кем будда була ала. Буддизмда, йыһан тарихында бындай йән эйәләре күп булған тип иҫәпләнә, шулай итеп Гаутама-будда алыҫ үткәндән алыҫ киләсәккә һуҙылған буддалар сиратында бер сылбыр булып тора. Унан алда килеүсе будда булған, һуңыраҡ килеүсе будда Майтрейя тип атала.
Башҡа диндәрҙең төп фигураларынан айырмаһы[үҙгәртергә]
Буддизмдың төп төшөнсәһе буйынса, тарихи Будда хоҙайҙа, ҡотҡарыусыла түгел, ә аҡыллы йән эйәләрен сансаранан (бер-бер артлы яңынан тыуыу теҙмәһендә) сығарарға һәләтле мәғәллим итеп һүрәтләнә.
Башҡа буддаларҙан айырмаһы[үҙгәртергә]
Башҡа будда фигуралары араһындағы айырмалар:
- буддалар,
- бодхисаттва (башҡа йән эйәләрендә аң-зиһен уятыу миссияһын алғандар),
- дхармапала (тәғлимәтте һәм уны йөрөтөүселәрһк яҡлаусылар),
- дакинями (тантрик буддизмда — ҡатын-ҡыҙ рухы, йәшерен тәғлимәт йөрөтөүселәр),
- йидам (будданың медитацион формаһы),
- алиһәләр (санскрипттә дэва, тибетсә лха — буддизмда урар ҙа кешеләр, йәғни сансар йән эйәләре, улар сәбәпле-эҙмә-эҙлекле бәйләнештә һәм үҙ тәбиғете менән хәбәрҙар түгел.
- һәм башҡалар
Әҙерһеҙлекһеҙ, башҡа теистик фигуралар араһында аҡшашлыҡ эҙләгән кешегә улар араһындаға айырмалар күҙгә күренмәй, әммә буддистар һәм буддологтар өсөн айрма ҙүр һәм мөһим.
Ҡаршылыҡлылыҡ[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тикшереүселәр тарихи будда Гаутаманың тәғлимәте үҙгәреүсәнлек һәм барлыҡ күрентәрҙең тамамланмаған булыуы тизисына ҡаршы килә тип иҫәпләй. Сансараның хаҡлы асылы юҡ, шул уҡ ваҡытта Будда тураһында шулай тип әйтеү — тимәк тәрән рәнйетеү һәм хаҡ драхма юлынан ситкә тайпылыу, тип әйтелә унда.
Будданың һәр кемгә аңлайышлы булыуы[үҙгәртергә]
Ләззәтле аҡыл асылған хәл, нирвана — буддизм буйынса һәр кем керә алған хәл, ортодоксаль буддизмда нирванаға кереү өсөн башта кеше булып тыуырға кәрәк тип иҫәпләнә. Һәр кем керә алырлыҡ булыуые иҫәпкә алып һәм бодхисаттв күплеген иҫәпкә алып нәҙер әйтәләр: башҡаларға ярҙам итеү өсөн үҙ нирванаңды аҙаҡҡа ҡалдырыу (Махаяна тәғлимәте буйынса) башта үҙең аҡыл асылыу (нирвана) хәленә керергә, ә һуңынан башҡаларҙы интегеүҙен азат итергә.
Будда Шакьямуни[үҙгәртергә]
«Будда» һүҙе баш хәреф менән яҙылған булһа, был будда тарихи шәхес булған. Сиддхартху Гаутаму — хәрбиҙәр һәм хакимдәр кастаһынан, билдәле Шакьев нәҫеле вариҫы. Сиддхартхи Гаутама биографияһы тарфдарҙары һөйләүе буйынса ғына билдәле. Башта телдән һөйләнгән хикәйә, һуңынан яҙып алынған. Будда тураһында иң билдәле хикәйәттәр б.э.т. II быуатта пали телендә яҙылған "Джаката" йыйынтығанда яҙылған.
Майтре́йя[үҙгәртергә]
Будда үлер алдынан үҙенең яңынан килеүен әйтә. Ана́нда, уның шәкерте, нисек танырға тип һорай. Будда яуап бирә: уның сәсе алтын буласаҡ, ул Көнбайышта тыуа, уның ғилеме азатлыҡ килтерәсәк.[1]
Будда скульптуралары[үҙгәртергә]
Төп буддалар (алфавит тәртибендә)[үҙгәртергә]
- Акшобья
- Амитабха
- Амогхасиддхи
- Будда Гаутама
- Будда Самантабхадра
- Ваджрадхара
- Вайрочана
- Майтрея
- Ратнасамбхава
- Самвара
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рон Хаббард "Гимн Азии"
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Будды / Ю. Н. Рерих «Тибетская живопись»
- Буддийская энциклопедия
- Буддийская скульптура из Китая: фотографии
- Учение Будды в сутрах и джатаках в Библиотеке сайта Индостан. Ру
- Будда в веб-комиксе Sinfest
- Кто такой Будда? Сангхаракшита
- Благородный Восьмеричный Путь Будды Сангхаракшита
- Какой жизненной мудрости учил нас Будда?
- Рон Хаббард "Гимн Азии" (урыҫ.)


text:
Фотосинтез
Фотосинтез (от грек. φwto- — яҡтылыҡ һәм σύvθeσις — синтез бергә ҡушыу) — үҫемлектәрҙә яҡтылыҡта углекислый газ һәм һыуҙан фотосинтетик пигмент (үҫемлектәрҙә хлорофилл, бактерияларҙа бактериохлорофилл һәм бактериородопсин) ҡатнашлығында органик матдәләр барлыҡҡа килеү процесы.
Фотосинтез реакцияһын ҡыҫҡаса ошолай яҙырға мөмкин:
6H2O + 6CO2 + яҡтылыҡ → C6H12O6 (глюкоза) + 6O2
Йөкмәткеһе
Фотосинтездың әһәмиәте[үҙгәртергә]
Фотосинтез биологик энергияның төп сығанағы булып тора. Ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы (күмер, нефть, тәбиғи газ, торф) яндырып алынған энергия нигеҙендә шулай уҡ фотосинтез процесында һаҡланып ҡалған энергия тора. Фотосинтез — углеродтың биологик циклға төп инеү юлы. Атмосфералағы кислород фотосинтездың өҫтәмә продукты булып тора. Кислородлы атмосфера барлыҡҡа килеүе ер өҫтөнөң торошон тулыһынса үҙгәртә, һулыш алыу мөмкин була. Һуңыраҡ озон ҡатламы барлыҡҡа килгәс, тереклеккә ҡоро ергә сығырға мөмкинлек асыла.
Фотосинтезды өйрәнеү[үҙгәртергә]
Фотосинтезды өйрәнеү буйынса беренсе тәжрибәләрҙе Джозеф Пристли 1770—1780 йылдарҙа үткәрә. Ул герметик һауыт эсендә шәм янғанда һауа «боҙолоу»ына иғтибар итә. Һауа яныуға булышлыҡ итмәй, эсенә бикләнгән хайуандар тонсоға. Боҙолған һауаны үҫемлектәр төҙәтә ала. Пристли үҫемлектәр кислород бүлеп сығара тигән нәтижәгә килә, тик бының өсөн яҡтылыҡ кәрәклеген иҫәпкә алмай. Оҙаҡламай быны Ян Ингенхауз асыҡлай.
Һуңыраҡ үҫемлектәр кислород бүлеп сығарыуҙан башҡа, углекислый газды йотоп, органик матдәләр синтезлауы асыҡлана. 1842 йылда Роберт Майер, энергия һаҡлау законына нигеҙләнеп, үҫемлектәр ҡояш энергияһын химик бәйленеш энергияһына әүрелдерә тигән нәтижәгә килә. 1877 йылда Пфеффер был процесты фотосинтез тип атай. Ж. Пельтье һәм Ж. Кавенту 1818 йылда беренсе тапҡыр хлорофилды айырып ала.
Фотосинтездың окисландырыу-ҡайтарыу аҫылын Корнелис ван Ниль асып бирә. Был кислород һыуҙан барлыҡҡа килә тигәнде аңлата. Быны 1941 йылда А. П. Виноградов изотоплы тамға ярҙамында иҫбат итә.
Мельвин Кальвин углерод изотобы менән CO2 йотолоу процесын иҫбат итә, был эш өсөн уға 1961 йылда Нобель премияһы бирелә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
Лайлалы диңгеҙ ҡусҡары (Elysia chlorotica) һыу үҫентеләре (Vaucheria litorea) хлоропластарын аш һеңдереү юлында үҙләштерә. Диңгеҙ ҡусҡары организмындағы хлоропласт глюкоза синтезлап, ҡусҡарға бер нисә ай йәшәргә мөмкинлек бирә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Холл Д., Рао К. Фотосинтез: Пер. с англ. — М.: Мир, 1983.
- Физиология растений / под ред. проф. Ермакова И. П. — М.: Академия, 2007
- Молекулярная биология клетки / Альбертис Б., Брей Д. и др. В 3 тт. — М.: Мир, 1994
- Рубин А. Б. Биофизика. В 2 тт. — М.: Изд. Московского университета и Наука, 2004.
- Чернавская Н. М., Чернавский Д. С. Туннельный транспорт электронов в фотосинтезе. М., 1977.
- В. Любименко. Влияние света на усвоение органических веществ зелёными растениями. http://www.archive.org/download/izviestiaimper06011218impe/izviestiaimper06011218impe.pdf%7C Известия Императорской Академии наук. VI серия. 1907. номер 12. стр. 395—426, с 6 табл.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Анимация из Molecular Cell Biology (Lodish et al.) на сайте издательства Freeman
- Учебное пособие по фотосинтезу (начальный уровень)
- Статья "Фотосинтез" в Физической энциклопедии


text:
Ғәрәп илдәре лигаһы
Ғәрәп Лигаһы (ғәр. جامعة الدول العربية Җәмгыять әд-Дувәл әл-Гарәбия; ГЛ) — ғәрәп дәүләттәрен һәм ғәрәп теле рәсми тел булғған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма. 22 дәүләт-ағзаһы бар.
Ойошма 1945 йылда нигеҙләнә. Ойошманың төп органы — Лига Шураһы. Һәр илдең был шурала бер тауышы бар. Ойошма штаб-фатиры Ҡаһирәлә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ғәрәп илдәре араһында мөнәсәбәттәрҙе нығытыу һәм сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм социаль өлкәләрҙә ғәмәлдәрҙең координацияһы маҡсатынан 1944 йылдың 7 октябрендә Александрияла Сүриә, Иордан, Ираҡ, Ливан һәм Египет тарафынан Лиганы булдыру тураһында протокол имзалана. 1945 йылдың 22 мартында Ғәрәп Лигаһын булдырыу тураһында килешеү имзалана. Юғарыла һаналған илдәрҙән тыш уға Сәғүд Ғәрәбстаны ла ҡул ҡуя.
Шул уҡ йылдың 5 майында килешүегә Төньяк Йемен ҡушыла. 1956 йылдың 19 ғинуарында ойошмаға — Судан, 28 мартында Ливия инә. 1958 йылда ойошмаға Марокко һәм Тунис ҡушыла.
Ағзалар[үҙгәртергә]
- Алжир
- Бәһрәйен
- Джибути
- Мысыр
- Иордан
- Ираҡ
- Йемен
- Катар
- Comoros . Коморҙар
- Күвейт
- Ливан
- Ливия
- Мавритания
- Марокко
- БҒӘ
- Оман
- Palestina2. Палестина
- Сәүд Ғәрәбстаны
- Сомали
- Судан
- Тунис
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (ғәр.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Revista Eletrônica Estratégia Brasileira de Defesa — A Política e as Forças Armadas em Debate: Árabes apóiam reconstrução do Haiti
- ↑ People’s Daily Online — Arab League accepts Venezuela as observer
- ↑ India invited as observer for Arab League summit — Express India
- ↑ Eritrea Joins Arab League As Observer


text:
Балғабаш
Балғабаш (урыҫ. дубонос, лат. Coccothraustes coccothraustes) — Европала, Азияла,[Төньяҡ Африкала йәшәй торған, тупаҡ ҙур суҡышлы ваҡ ҡош йәки турғай.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡалынморон турғай, сүкешбаш. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. һирәк осоусы ҡыҫҡа ҡойроҡло, йыуан, ауыр кәүҙәле ҡош. Осло ғына суҡышының төбө бик йыуан. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө алйыуыраҡ ерән. Суҡыш төптәре, тамағы, ҡанат ситтәре, ҡойроғо ялтыр ҡара. Елкәһе, яурындары, ҡорһағы һәм ҡойроҡ осо аҡ. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө һоро. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы яңғы-рауыҡлы: «сыҡ-сыҡ». һайрауы сыйылдаҡ һәм безелдәк тауыштарҙан тора. Ҡыуаҡлыҡтарҙа, япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Емеш:еләк һөйәктәре эсендәге емдәр, сәтләүектәр, ағас орлоҡтары менән туйына. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағастарҙа оялай.
Ҡара-көрән таплы, сыймадаҡлы 4—5 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Н. П. Кныш. Некоторые черты биологии дубоноса в лесостепье Сумщины [1] // Екологія. Вип. 1-2. 1998. С. 70-81.


text:
Алатуба
Алатуба (урыҫ. вя́хирь, витю́тень, лат. Columba palumbus) — күгәрсендәр ырыуындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт күгәрсененән байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙаттар ҡара. Күҙҙәре ҡара көрән,аяҡтары ҡара ғыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарының ҡара таптары менән айырыла. Тауышы тоноҡ:"ху-хууу".
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Европа һәм Көнбайыш Себерҙең урта һыҙаттарында, Африканың төньяҡ көнсығышында йәшәйҙәр. Йәшәү регионына ҡарап ултыраҡ, күсмә һәм ярым күсмә ҡоштар. Башҡортостанда күсмә ҡош иҫәпләнә.Киң таралған. Ите өсөн аулайҙар. Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуыштарында, ғайһы саҡ ағас баштарында оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
2 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
Ҙур күгәрсен, алатүбә, аладыуа, дәү күгәрсен,урман күгәрсене.


text:
PT Sans
PT Sans — ПараТайп компанияһы эшләп сығарған һәм ирекле таратыла торған тамғаһыҙ компьютер шрифты[1].
Шрифттар ПараТайп[2] компанияһының асыҡ ҡулланыусы шрифты лицензияһы буйынса таратыла.
Маҡсаты[үҙгәртергә]
ПТ Санс гарнитураһы, күп милләтле илдең шрифтҡа булған ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсаты менән һәр кем ирешә алған асыҡ ҡулланыуcы лицензияһына эйә рәсәй шрифттары комплектын эшләү проектының бер өлөшө булып тора. Был шрифт, рәсми һәм эш яҙышыуҙарына ярҙамсы ғына булып ҡалмай, милли яҙыуҙарҙың һәм мәҙәни аралашыу үҫешенә мөмкинселек бирәсәк. Шрифттар, Көнбайыш һәм Көнсығыш Европа телдәре менән эшләү өсөн кәрәкле билдәләрҙең стандарт йыйылмаһынан һәм шулай уҡ стандарт кирил алфавиты комплектынан башҡа, Рәсәй Федерацияһының титуллы телдәре алфавиттарының барлыҡ билдәренә эйә булыу һөҙөмтәһендә уникаль һәм хәҙерге заман компьютер аша аралашыу мөхитенең бик мөһим сараһы булып тора.
20B9—20CF диапазонында рәсми булмаған һум (рубль) билдәһе бар[3].


text:
Шәм яҡтыһында философ
Шәм яҡтыһындағы философ - инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ "Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш" (A Hermit Studying Anatomy) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Картина 1801 йылғы тауарҙар каталогында "Фосфор асыусы алхимик" картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.
Картинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған дингеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.
Мәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе Ай йәмғиәте ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора.
Эксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның "Демокрит медитацияла" (Democritus in Meditation) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал. Райт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте. Философтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.


text:
Ғабдул-Хәмит I
Ғабдул-Хәмит I (1725 йыл — 7-се апрель, 1789 йыл ), (ғосманса عبد الحميد اول — Abd ül-Hamîd-i evvel, төрөксә — Birinci Abdülhamit), Ғосман империяһының 27-се солтаны. Ул — солтан Әхмәт III-сенең улы, 1774-се йылдың 21-се ғинуарында ағаһы Мостафа III-сенән һуң тәхеткә ултыра.
Оҙайлы ваҡыт дауамында һарайҙа дәүләт эштәренән ситтә тороу Ғабдул-Хәмитте диндар, Хоҙайҙан ҡурҡыусы һәм мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә яй кешегә әйләндерә. Уның тәхеттә ултырыуы ваҡытында дәүләттең иҡтисади сығанаҡтары янычарҙарға ғәҙәти хеҙмәт хаҡын түләргә аҡса етмәҫлек дәрәжәгә барып етә.
Ғабдул-Хәмит солтан тәхеткә ултырғандан һуң бер йыл да үтмәй, Рәсәй менән һуғыш башлана. Төрөктәр Козлуджа янында еңелә һәм 1774 йылдың 21 июлендә Көсөк-Ҡайнарсы солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була. Был килешеүгә ярашлы, Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә хәрби-диңгеҙ флоты булдырырға, Балҡан һәм Ҡырым ярымутрауҙарында йәшәгән Ғосман империяһының мосолман булмаған халҡына үҙ тәьҫирен йәйергә хоҡуҡ бирелә.
Етди еңелеүҙәр Ғабдул-Хәмитте административ һәм хәрби реформалар үткәрергә мәжбүр итә.
Сирияла һәм Мореяла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәштә ҡайһы бер уңыштар Рәсәй тулыһынса үҙ ҡарамағына алырға ниәтләгән Ҡырымды юғалтыуҙы ҡаплау алмай. 1787-се йылда Рәсәй менән ҡабаттан һуғыш башлана. Был һуғышта 1788-се йылдан Австрия ла ҡатнаша. Әммә Австрия императоры Иосиф II тулыһынса Бөйөк Екатерина II яғында була һәм уның Ҡырымға еңеүле һөжүменә булышлыҡ итә. 1788-се йылда Рәсәй Очаков ҡалаһын тартып ала.
Солтан Ғабдул-Хәмит I, Очаковтың ҡолауынан уң 4 ай үткәс, 64 йәштә апоплексия һуғыуынан вафат була.


text:
Таиланд
Таила́нд (тай. ประเทศไทย) Таиланд короллеге (тай. ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт, Һинд-Ҡытай ярымутрауында һәм Малакка ярымутрауында урынлашҡан. Көнсығыштан Камбоджа һәм Лаос, көнбайыштан Мьянма, көньяҡтан Малайзия менән сиктәш.
1939 йылға тиклем Сиам тип атала. «Тхай» (Ҡалып:Lang-th2) һүҙе «азатлыҡ» тигәнде аңлата. Һүҙ үҙен-үҙе аҡлай: башҡа дәүләттәр Франция һәм Бөйөк Британия колониялары булғанда, Таиланд Көняҡ-Көнсығыш Азияла мөстәҡиллеген һаҡлап ҡалған берҙән-бер дәүләт.
«Таиланд» (Thailand) — XX быуаттың 30-сы йылдарында ғәҙәттти тормошҡааа инеп ҡалған инглизлаштырылған тайҙар йәшәгән ил исеме. Тайса ил исеме «Мыанг Тхай» йәки «Пратхет Тхай» тип яңғырай.


text:
Мышар барҡылдағы
Мышар барҡылдағы, мышар турғайы, миләш сыпсығы, шоморт сыпсығы (урыҫ. дрозд-рябинник, лат. Turdus pilaris) — Евразияла таралған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Түбәһе, елкәһе, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы күкһел һоро. Арҡаһы, ҡа¬наттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара буй таптар менән сыбарланған һарғылт ерән, ҡорһағы аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан түбәһендәге, елкәһендәге-һәм ҡойроҡ төбөндәге һорғолт күк төҫө менән айырыла
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «трррҡ-трррҡ». һайрауы сырылдаҡ, тауыштарҙан тора
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Башлыса мышар һәм балан менән туҡлана, бөжәктәр ҙә аулай. Ҡайһы ваҡыт йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе-урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ояһы ағастарҙа була. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Әбү Хәнифә
Имам Әғзәм Әбү Хәнифә ибне Сабит ибне Зута әл-Фариси 699 - 769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Үәнифә - әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ғүмеренең күп өлөшөн Күфәлә үткәрә һәм фикх буйынса вәғәздәрен шунда һөйләй. Әбү Хәнифәнең ғүмере ғәбәсиҙәр менән сәйәси көрәштә үтә. Шунлыҡтан, ғәббәсиҙәр хәлифәһе Ғабдулла 2 әмере менән ул зинданға ултыртыла һәм шунда үлә. Әбү Хәнифә өйрәтеүҙәренән күп сөнниҙәр ҡабул итә. Уға эйәреүселәр хәнәфиҙәр тип атала. Хәнәфиҙәр шәриғәт закондарын хаким синыф ҡатламына яраҡлаштырырға ынтылалар. Хәнәфиҙәр беҙҙең илдәге сөнни мосолмандарҙың күпселеген тәшкил итә.Ҡытайҙа, Афғанстанда, Һиндостанда, Сүриәлә һәм башҡа төрки илдәрендә улар күпселекте тәшкил итә.
Әбү Хәнифәне тәҡъүәле (алланан ҡурҡыусан), йомарт, аҙ һөйләүсән, уйға бирелеүсән, буш, файҙаһыҙ һөйләшеүҙәрҙән ситләшеүсән булған тип һөйләйҙәр. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.
Имам Әбү Хәнифә мәзһәбе[үҙгәртергә]
Әбү Хәнифә мәзһәбе Мөхәммәдтән (саләллаһу ғаләйһи үәссәләм) алынған белемгә нигеҙләнгән.
Мөхәммәт пәйғәмбәр
- Ғабдуллаһ ибне Мәсғүд
- Ғабдуллаһ ибне Кайс
- Ибраһим ән-Нәхаи
- Хәммад ибне Әбу Сөләймән
- Әбу Хәнифә Ногман ибне Сабит
- Хәммад ибне Әбу Сөләймән
- Ибраһим ән-Нәхаи
- Ғабдуллаһ ибне Кайс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Ырымбур губернаһы
Ырымбур губернаһы (виләйәте) — XVIII-XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге Ырымбур өлкәһе, өлөшләтә Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренә һәм Ҡаҙағстандың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — Ырымбур ҡалаһы.
Тарих[үҙгәртергә]
Борондан төбәкте төрлө ерле төрки халыҡтар биләй: Көньяҡ Урал һәм тирә-яҡтары - башҡорттарҙың борондан тыуған йорто; көнбайышыраҡ — татарҙар ере; башҡорт йортонан көньяҡ-көнсығыштағы далаларҙа ҡаҙаҡҙар күсмә тормош итә; Түбәнге Яйыҡ — нуғайҙар биләмәһе булараҡ билдәле.
XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып Рәсәй империяһы Көньяҡ Уралда һәм тирә-яҡ төбәктәрҙә йоғонтоһон көсәйтә килә. Төбәктәге тәүге урыҫтар Иван Грозныйҙың язаларынан ҡасып, Яйыҡ буйына күсеп килә. Пётр I Ырымбур ерҙәрен Рәсәй өсөн мөһим терәк майҙан, Урта Азияға инер өсөн уңайлы ҡапҡа тип күрә. Хәйер, уның ниәттәре Анна Иоанновна осоронда ғына ғәмәлғә аша башлай. Төбәккә казактар күсереп ултыртыла, башҡорт менән ҡаҙаҡ ерҙәре араһында ҡәлғә һыҙаты төҙөлә.
1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторола; 1752 йылға уға Әстрәхән губернаһынан Гурьев ҡаласығы, 1773 йылда Ҡазан губернаһынан Һамар ҡалаһы ҡушыла.
1775 йылың октябренә торошло губерна түбәндәге өс провинциянан тора [2]:
1782 йылда Өфө наместниклығы ойошторола; уға ике өлкә (область) – Өфө һәм Ырымбур өлкәләре инә.
Өфө өлкәһенә түбәндәге 8 өйәҙ ҡарай:
- Өфө өйәҙе
- Бөрө өйәҙе
- Минзәлә өйәҙе
- Бөгөлмә өйәҙе
- Боғорослан өйәҙе
- Бәләбәй өйәҙе
- Стәрлетамаҡ өйәҙе
- Силәбе өйәҙе
Ырымбур өлкәһенә 4 өйәҙ ҡарай:
- Ырымбур өйәҙе
- Верхнеурал өйәҙе (Үрге Яйыҡ өйәҙе )
- Быҙаулыҡ өйәҙе
- Сергиев өйәҙе.
Шул уҡ ваҡытта Гурьев менән Уральск ҡалалары Әстрәхән губернаһына күсерелә; Ырымбур башҡала тип билдәләнә. 1796 йылда Өфө наместниклығының атамаһы “Ырымбур губернаһы”на үҙгәртелә, Ырымбур башғалаһы булып ҡала. 1802 йылы башҡала Өфөгә күсә. 1850 йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған Һамар губернаһына бирелә. 1865 йылы губерна икегә – Өфө һәм Ырымбур губернаһына– бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.
1919 Ырымбур губернаһынан Силәбе губернаһы бүленә. 1928 йылда төбәк Урта Волга өлкәһенә индерелә, 1934 йылда айырым Ырымбур өлкәһе булдырыла.
-
-
-
Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл
-
-
-
-
Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл
Административ бүленеш[үҙгәртергә]
1865 - 1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы 5 өйәҙҙән тора:
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Дөйөм халыҡ һаны — 1 836 мең; халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 10 кеше; 6 ҡалала 174 мең кеше тора.
1897 йылға торошло халыҡ иҫәбе (туған тел буйлап)[3]:
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии).
- ↑ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей


text:
Мысыр
Мысыр (шулай уҡ Египет, ғәрәп телендә مصر Миср/Miṣr [misˤɾ], мысыр ғәрәп телендә مصر Маср/Maṣr [ˈmɑsˤɾ], урыҫ телендә Египет), рәсми исеме — Мысыр ғәрәп республикаһы, — Африканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Азиялағы Синай ярымутрауында урынлашҡан ил, Синай ярымутрауы ярҙамында Африканан көньяҡ-көнбайыш Азияға оҙон күпер яһап тора. Майҙаны — 1 001 450 кв. км. Мысыр төньяҡтан Урта диңгеҙ, төньяҡ-көнсығыштан Газа секторы һәм Израиль менән, көнсығыштан Ҡыҙыл диңгеҙ, көньяҡтан Судан һәм көнбайыштан Ливия менән сикләнгән. Башҡалаһы — Ҡәһир.
Мысырҙа 80 миллиондан ашыу кеше йәшәй; уларҙың күпселеге Нил буйында, бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй.
Мысыр үҙенең боронғо цивилизацияһы һәм донъяляғы иң билдәле һәйкәлдәре, шулар араһында Гизалағы пирамидалар һәм Ҙур Сфинкс менән танылған. Көньяҡтағы Луксор ҡалаһын «асыҡ һауалағы иң оло музей» тип атайҙар — бында Карнак һарайы, Батшалар үҙәне һымаҡ бик күп боронғо архитектура һәйкәлдәре урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Сит илдәр менән мөнәсәбәте
- 4 Географияһы
- 5 Административ-территориаль бүленеше
- 6 Египтология
- 7 Халҡы
- 8 Иҡтисады
- 9 Туризм
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо Мысыр[үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 3150 йылда Минес батша бер-береһенә ҡаршы тороусы ике батшалыҡты — Түбәнге һәм Үрге Мысырҙы — берләштереп, Мысыр батшалығына нигеҙ һала һәм Мысыр менән өс меңйыллыҡ дауамында хакимлыҡ итеүсе династияға башланғыс бирә. Түбәнге Мысырҙағы Мемфис ҡалаһы батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 3000—2700 йылдарҙағы беренсе ике династия хакимлығы осоро Тәүге батшалыҡ исемен йөрөтә. Ошо оҙайлы ваҡытта Мысыр мәҙәниәте үҫешеп, дине, сәнғәте, теле һәм ғөрөф-ғәҙәте формалаша.
Боронғо батшалыҡ осоро беҙҙең эраға тиклемге 2700—2200 йылдарҙы үҙ эсенә ала. Был осор үҙенең Гиза пирамидалары һымаҡ бөйөк пирамидалары менән билдәле.
Беренсе үҙгәреш дәүере 150 йыл дауамында бара, был ваҡытта Боронғо Мысыр сәйәси тотороҡһоҙлоҡ хәлендә була. Әммә беҙҙең эраға тиклемге 2040 йылдан башланған Урта батшалыҡ осоронда идаралыҡ нығынып, Боронғо Мысыр ҡайтанан үҫеш юлына баҫа. Илгә беренсе сит ил династияһы — гискос исемле семит ҡәбиләһе килеүе Икенсе үҙгәреш дәүеренә башланғыс булып тора. Гискос баҫҡынсылары беҙҙең эраға тиклемге 1650 йылдар тирәһендә Түбәнге Мысырҙың күпселек өлөшөн хакимлыҡ аҫтында тота һәм Аварис исемле яңы башҡалаға нигеҙ һала. Яхмос I етәкселек иткән Үрге Мысыр ғәскәре уларҙы илдән ҡыҫырыҡлап сығара. Яхмос I ун һигеҙенсе династияға башланғыс бирә һәм баш ҡаланы Мемфистан Үрге Мысырҙағы Фива ҡалаһына күсерә.
Беҙҙең эраға тиклемге 1550—1070 йылдарҙа Яңы батшалыҡ дәүере дауам итә. Был дәүерҙә Мысырҙың ҡеүәте үҫә, биләмәләре баҫып алыу сәйәсәте арҡаһында киңәйә. Яңы батшалыҡ ваҡытында хаким иткән фирғәүендәрҙең исеме тарихҡа айырыуса билдәле. Ошо осорҙа иң уңышлы фирғәүен-ҡатын — Хатшепсут Мысыр тәхетендә ултыра. Аменхотеп IV үҙенең хакимлығы осоронда Мысырҙа берҙәм дин урынлаштыуға аҙым яһай — Атон динен Мысырҙың төп дине тип иғлан итә. Әммә был реформа ҡапша-ҡаршы фекерҙәр тыуҙырып, Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмеүенә килтерә. Рамсес II-нең 66 йылға һуҙылған хакимлығы ваҡыты — Мысырҙың сәйәси һәм иҡтисади үҫеше ваҡыты булараҡ билдәле.
Әммә был дәүерҙең аҙаҡҡы йылдарында Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмей бара. Илгә ливийлылар, ассирийлылар баҫып инә башлай.
Фарсы, грек һәм римлыларҙың баҫып алыуы[үҙгәртергә]
Фирғәүендәр дәүерендә утыҙынсы династия — Мысырҙың иң һуңғы хаким иткән үҙ династияһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 343 йылда, һуңғы урындағы фирғәүен Нектанеб II яуҙа еңелгәндән һуң, илде фарсылар баҫып ала. Әммә б.э.т. 332 йылда Мысырҙы Искәндәр Зөлҡәрнәй яулай һәм Македонияның биләмәләренә ҡуша, Александрия ҡалаһын нигеҙләп, Мысырҙың баш ҡалаһын шунда күсерә. Искәндәрҙең ғәскәр башлығы Птолемей I Сотер яңы Птолемей династияһын нигеҙләй, Мысырҙа эллинистик дәүер башлана.
Птолемей династияһынан һуңғы фирғәүен Клеопатра VII, Римдың хакимы Юлий Цезарҙы, уның үлеменән һуң Марк Антонийҙы арбап, үҙенең тәхеттәге урынын нығытыуға ирешә. Әммә, Марк Антоний менән берлектә Октавиан Авгусҡа ҡаршы яуҙа еңелгәс, үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә. Бынан һуң Мысыр дүрт быуат дауамына Рим ҡулына күсә.
Беҙҙең эраның беренсе быуатында апостол Марк тарафынан Мысырҙа христиан дине тарала. Диоклетиан һәм Галерий хакимлығы ваҡытында христиандарҙы эҙәрлекләү көсәйә, был монахтар хәрәкәте үҫешенә килтерә. Артабан Мысырҙа рәсми христиан диненән айырылып, урындағы дини йүнәлеш — копт христиан дине барлыҡҡа килә, 451 йылда Мысыр копт сиркәүе ойошторола. Рим империяһы тарҡалғандан һуң, Мысыр Византия составына керә, Мысырҙа Византия дәүере башлана.
Ғәрәп һәм төрөктәрҙең баҫып алыуы[үҙгәртергә]
616 йылда Мысырға фарсылар баҫып ингәндән һуң, Византия ғәскәре илде кире үҙенә ҡайтарыуға ирешә. Әммә был ваҡытта ҡеүәтле мосолман иле — Ғәрәп хәлифәте баҫып алыу сәйәсәтен алып бара. 639 йылда улар Мысырҙы баҫып алып, үҙ биләмәләренә ҡуша. Илдә исламдың сөнни йүнәлеше тарала башлай, Византия тарафынан ҡыҫырыҡланған мысырлылар быға артыҡ ҡаршылашмай. Киләһе алты быуат дауамында Мысыр Ғәрәп хәлифәтенә буйһона. 972 йылда Ҡәһир ҡалаһы төҙөлөп, был ваҡытта Мысырҙы үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Фатимиҙар хәлифәтенең баш ҡалаһына әйләнә. 1171 йылда Сәләхетдин Фатимиҙарҙы ҡолатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына ала, Әйүбиҙәр династияһын нигеҙләй. Был династия Мысыр менән 1520 йылға тиклем етәкселек итә, әммә 1520 йылда төрөк, черкес ҡолдарынан торған хәрби каста - мәмлүктәр — хәлифте тәхеттән ҡолатып, власты үҙ ҡулына ала, Мәмлүк солтанаты барлыҡҡа килә. 1260 йылда Байбарс етәкселеге аҫтында мәмлүктәр монгол ғәскәренә ҡаршы тороп, ғәскәрҙең илде баҫып алыуына юл ҡуймауға ирешә.
1517 йылда ғосман төрөктәре мәмлүк ғәскәрен ҡыйратҡандан һуң, Мысырҙы Ғосман империяһы ғәскәре баҫып ала. Мысыр Ғосман империяһының өлөшөнә әйләнә, ил менән ғосман солтаны тарафынан тәғәйенләнгән паша идаралыҡ итә. Әммә 17-се быуат аҙағына мәмлүк бейҙәре, рәсми рәүештә Ғосман империяһына буйһонһа ла, ғәмәлдә ил менән етәкселекте үҙ ҡулына алыуға ирешә.
Хәҙерге тарих[үҙгәртергә]
1798 йылда Наполеон Бонапарт етәкселегендә француз ғәскәре Мысырҙы баҫып ала. Был кампанияның маҡсаты — Һиндостан өсөн Бөйөк Британия менән көрәш ваҡытында уңайлы плацдарм булдырыу була. Әммә төрөк, мәмлүк, британ көстәре 1801 йылда француздарҙы илдән ҡыуа. Бынан һуң илдә дүрт йыл дауамына анархия урынлаша, төрөктәр, мәмлүктәр һәм албандар хакимлыҡ өсөн көрәшә. Был тәртипһеҙлек ваҡытында ғосман солтаны тарафынан француздарға ҡаршы ебәрелгән албан полкы коммандиры Мөхәммәт Али төп фигура булараҡ ҡалҡып сыға, 1805 йылда Стамбул солтаны уны үҙенең Мысырҙағы пашаһы итеп тәғәйенләй. Ысынбарлыҡта иһә Мөхәммәт Али — амбициялы һәм булдыҡлы юлбашсы — етәкселекте тулыһынса үҙ ҡулына ала, Мысыр менән етәкселек иткән яңы династияға башланғыс бирә. Был династия башта үҙаллы, һуңынан Британияның баҫымы аҫтында 1952 йылғы революцияға тиклем Мысыр менән хакимлыҡ итә.
Мөхәммәт Али мәмлүктәрҙең ерен миллиләштереп, Мысырҙа етештерелгән тауарҙарҙың күпселегенә дәүләт монополияһын урынлаштыра. Ошо ваҡытта ул мамыҡ үҫтереү күләмен ҡырҡа арттыра, — АҠШ-та барған Граждандар һуғышы арҡаһында мамыҡтың хаҡы бик юғары була, — был Мысыр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә.
Бынан тыш, Мөхәммәт Али баҫып алыу сәйәсәтен башлай. 1820 йылда ул Суданға баҫып инә, 1833 йылда Сүриәне яулай, шулай уҡ Ғәрәп ярымутрауын һәм Анатолияны үҙ биләмәләренә ҡуша. Әммә 1841 йылда Европа илдәре һәм Ғосман империяһы, уның үҫә барған ҡеүәтенән ҡурҡып, ғәскәрен баҫтырыр өсөн берләшә, һөҙөмтәлә Мөхәммәт Али яулап алынған илдәрҙең күпселек өлөшөнән ғәскәрен сығарырға мәжбүр була, әммә Суданды үҙ хакимлығы аҫтында ҡалдыра.
1848 йылдың сентябрендә Мөхәммәт Али үҙенең вариҫы итеп улы Ибраһимды ҡалдыра, Ибраһим 1848 йылдың ноябрендә үлгәс, вариҫы булып ейәне Аббас I ҡала, унан һуң — 1854 йылда Мөхәммәт Алиҙың дүртенсе улы Саид, унан һуң — 1863 йылда Ибраһимдың улы Исмаил тәхеткә ултыра. Саид һәм Исмаил Мысырҙа әүҙем төҙөлөштәр алып бара. 1858 - 1869 йылдарҙа Франция менән берлектә Суэц каналы төҙөлә. Был һәм башка төҙөлөштәр арҡаһында Мысыр Европа банктары алдында оло бурыстарға бата. Был бурыстар Исмаилды 1875 йылда каналдың Мысыр эйә булған өлөшөн Бөйөк Британия хөкүмәтенә һатырға мәжбүр итә. Бынан тыш, Бөйөк Британия һәм Франция хөкүмәте Мысырҙың финанс һорауҙарын тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала.
Европаның ил хакимиәтен баҫып алыуы менән ризаһыҙлыҡ арҡаһында, 1879 йылда милли-азатлыҡ хәрәкәте башлана. Был хәрәкәт 1881 йылда ихтилалға әүерелә, һөҙөмтәлә хөкүмәт таратылып, яңы милли хөкүмәт йыйыла, был хөкүмәттә ихтилалдың етәксеһе Араби-паша хәрби министр урынын биләй. Артабан Араби-паша идаралыҡты тулыһынса үҙ ҡулына ала. Үҙәренең Мысырҙа йоғонтоһон юғалтҡан Бөйөк Британия һәм Франция 1882 йылдың июлендә Александрияны ут аҫтында тота. Бынан һуң Араби-паша ғәскәр йыя, әммә Тель Әл-Кәбир ҡалаһы янында британ ғәскәрҙәре уны ҡыйрата. Һөҙөмтәлә, Исмаилдың улы Тәүфиҡ хөкүмәт башына ултыра, тик ғәмәлдә идаралыҡ тулыһынса британдар ҡулында була. 1914 йылда иһә Мысыр рәсми рәүештә Бөйөк Британияның протекторатына әүерелә.
1882 йылдан 1902 йылға тиклем үҙаллылыҡ яулау өсөн милли хәрәкәттәр ойошторола. Ошо осорҙа беренсе сәйәси фирҡәләр барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышынан һуң Саад Заглюль һәм уның Вафд фирҡәһе, закондар сығарыу ассамблеяһында күпселекте яулап, милли хәрәкәтте етәкләй. 1919 йылдың 8 мартында британдар Саадты һәм уның иптәштәрен Мальтаға һөргәс, илдә беренсе революция башлана. Мысырлылар тарафынан даими күтәрелештәр арҡаһында 1922 йылдың 22 февралендә Бөйөк Британия Мысырҙың үҙаллылығын иғлан итергә мәжбүр була.
1923 йылда Мысырҙың яңы хакимиәте парламентар системаға нигеҙләнгән яңы конституция төҙөп, ғәмәлгә керетә. 1924 йылда Саад Заглюль Мысырҙың премьер-министры итеп һайлана. 1936 йылда Британия һәм Мысыр араһында килешеү төҙөлә.
Әммә хакимиәт Британияның туҡтауһыҙ ҡыҫылышы арҡаһында тотороҡһоҙ хәлдә була. Был 1952 йылда революция башланып, монархияның ҡолауына һәм парламент тарҡалыуына килтерә. Хәрби офицерҙарҙан торған «Азат офицерҙар» төркөмө Мысыр короле Фарукты улы Фуад ыңғайына тәхеттән бар тартырға мәжбүр итә.
1953 йылдың 18 июнендә Мысыр республикаһы иғлан ителә, генерал Мөхәммәт Нәғиб республиканың беренсе президенты вазифаһын биләй. 1954 йылда Ғәмәл Әбдел Насер — 1952 йылғы хәрәкәтте башлаусы офицер — уны вазифаһын ҡалдырырға мәжбүр итә һәм һуңынан уны өй арестына ала. 1956 йылдың июнендә Насер президент вазифаһына һайлана.
1956 йылда Әбдел Насер Суэц каналын миллиләштерә, каналдан килгән килемде ул Асуан ҡалаһы янында Нилды быуыу өсөн тотонорға була. Был Бөйөк Британия, Франция һәм Израиль ғәскәренең Мысырға баҫып инеп, Суэц көрсөгө башланыуына килтерә. Һөҙөмтәлә, Суэц каналын күҙәтеү аҫтында тотоу өсөн, бында БМО көстәре керетелә.
1967 йылғы Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль Синай ярымутрауын баҫып ала. Бынан һуң өс йыл үткәс, Насыр үлеп китә һәм президент вазифаһы Әнүәр Сәдатҡа ҡала. Сәдат Әбдел Насер сәйәсәтен ҡырҡа үҙгәртә һәм Һалҡын һуғыш ваҡытында Советтар Союзы ярҙамынан баш тартып, Ҡушма Штаттар менән яҡынлаша башлай. 1972 йылда ул Совет хәрби кәңәшселәрен илдән ҡыуа. 1974 йылда Сәдат сит ил һәм Мысыр шәхси инвесторҙарын йәлеп итер өсөн Инфитах («асыҡ ишек») исемле иҡтисади реформалар башлай.
1973 йылда Мысыр Сүриә менән берлектә Израилдең Синай ярымутрауын һәм Голан бейеклеген баҫып алған көстәренә көтөлмәгәндә һөжүм итеп, Октябрь һуғышын башлай. Сәдат Синай ярымутрауының ҡайһы бер өлөшөн хәрби көс менән, ҡалған өлөшөн дипломатик килешеү ярҙамында кире ҡайтарырға өмөтләнә. Был конфликтҡа бер-береһенә ҡаршы торған ике донъя титаны — АҠШ менән Советтар Союзы ҡыҫыла. БМО-ның утты туҡтатыу тураһында икенсе резолюцияһынан һуң хәрби хәрәкәттәр тамамлана.
1977 йылда Сәдат Израилгә тарихи визит яһай. Һөҙөмтәлә, 1979 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, был килешеү буйынса Израиль Синай ярымутрауындағы ғәскәрен тулыһынса сығарырға ризалыҡ белдерә. Сәдаттың Иерусалимға визиты Мысырҙың бүтән ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәтен боҙа, Мысыр Ғәрәп берлегенән сығарыла.
1981 йылда Сәдат Ҡәһир ҡалаһында үлтерелә. Президент урыны Хөсни Мөбәрәккә ҡала.
2011 йылдың 25 ғинуарынан 30 йыл дауамында президент вазифаһын биләгән Хөсни Мөбәрәк һәм уның режимына ҡаршы Мысыр ҡалаларының урамдарында демонстрациялар башлана. Урамға сығыусылар, президенттың отставкаһынан тыш, эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итеүҙе, минималь эш хаҡы күләмен күтәреүҙе талап итә һәм аҙыҡ-түлеккә хаҡтар күтәрелеүгә, түбән тормош кимәленә ҡаршы сығыш яһай.[4][5][6] Һөҙөмтәлә, 2011 йылдың 11 февралендә Хөсни Мөбәрәк, ил менән идара итеүҙе Юғары хәрби көстәр советына ҡалдырып, президент вазифаһынан китә.[7]
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
1953 йылдың 18 июненән Мысыр — республика. Дәүләт башлығы — президент. Президент алты йылға һайлана. 1980 йылда ҡабул ителгән закон буйынса, президент сикһеҙ мәртәбә үҙенең урынына ҡабаттан һайлана ала. Мысырҙың хөкүмәт башлығы — премьер-министр. Юғары закондар сығарыу органы — 454 урындан торған бер палаталы Милли йыйын. Йыйындың күпселеген Милли-демократик фирҡә тәшкил итә.
Сит илдәр менән мөнәсәбәте[үҙгәртергә]
Мысырҙа йәшәүсе кешеләр һаны, бындағы тарихи ваҡиғалар, илдең хәрби ҡеүәте, килешеү оҫталығы, географик урыны буйынса өҫтөнлөгө арҡаһында Мысырҙың Африкала һәм Яҡын Көнсығышта сәйәси йоғонто бик киң. Ҡәһир ҡалаһының дини һәм рухи институттары урындағы ижтимағи һәм мәҙәни үҫештең үҙәге булып тора.
Ғәрәп берлегенең үҙәге Ҡәһирҙә урынлашҡан, берлектең генераль секретары вазифаһын шулай уҡ ғәҙәттә мысырлылар биләй. 1978 йылда Ғәрәп берлеге ҡыҫҡа ваҡытҡа, Мысырҙың Израиль менән тыныслыҡ килешеүе төҙөүенән һуң, Тунисҡа күсә, әммә 1989 йылда кире ҡайта.
Мысырҙың башҡа ғәрәп илдәренә йоғонтоһо бик ҙур, һәм ул ғәрәп илдәре араһында тыуған бәхәстәрҙә, шулай уҡ Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликт ваҡытында килештереүсе ролен башҡарыусы булараҡ тарихҡа билдәле.
Мысыр БМО-ның 1945 йылда нигеҙләнгән көнөнән алып уның ағзаһы булып тора, һәм хәҙерге көндәрҙә лә был ойошмала төп ролдәрҙең береһен уйнай. 1991 йылдан 1996 йылға тиклем Мысырҙың элекке премьер-министры урынбаҫары Бутрос Бутрос Ғәли БМО-ның генераль секретары вазифаһын биләй.
Мысыр үҙенең Африкалағы күршеләре — Ливия һәм Судан менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙә, тик Мысыр һәм Судан сигендәге Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Халаиб өсмөйөшө» тип исемләнгән ҙур булмаған район ике ил араһында бәхәсле район булып тора.
Мысыр — Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәр башлаған беренсе ғәрәп иле. Израиль менән Мысыр араһында төҙөлгән 1979 йылғы килешеү хәҙерге көндәрҙә лә көскә эйә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мысыр хакимиәте, бигерәк тә Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликттан һуң, был ил менән мөнәсәбәттәргә шик менән ҡарай.
Географияһы[үҙгәртергә]
Мысырҙың майҙаны 1 001 450 квадрат километр тәшкил итә. Әммә илдәге климаттың ҡоролоғо арҡаһында, кеше башлыса Нил буйында тупланған, икенсе һүҙ менән, бында йәшәүсе халыҡтың 99 процент тирәһе бөтә территорияның яҡынса 5,5 процентын ҡуллана.
Мысыр көнбайыштан Ливия, көньяҡтан Судан, төньяҡ-көнсығыштан Газа секторы һәм Израиль менән сикләнгән. Төньяҡтан ул Урта диңгеҙ, көнсығыштан — Ҡыҙыл диңгеҙ менән уратып алынған. Мысыр биләгән урыны арҡаһында ҙур сәйәси роль уйнай: континент-ара ил булараҡ, ул Синай ярымутрауы ярҙамында Африка һәм Азия араһында күпер булып тора, ә Суэц каналы иһә, Урта диңгеҙ менән Һинд океанын Ҡыҙыл диңгеҙ аша тоташтырып, караптар йөрөү юлын барлыҡҡа килтерә.
Мысырҙың күпселек өлөшө — сүллек. Сүллектә иҫкән елдәр бейеклеге 30 метрҙан ашҡан ҡомло убалар — дюналар барлыҡҡа килтерә. Мысыр Сахара сүллегенең һәм Ливия сүллегенең өлөштәрен үҙ эсенә ала.
Мысырҙың бөтә территорияһы буйлап көньяҡтан төньяҡҡа табан донъялағы иң оҙон йылға — Нил аға. Мысырҙың Асуандан алып Ҡәһиргә тиклем Нил ярҙары буйлап һуҙылған районы — Үрге Мысыр исеме аҫтында билдәле. Ҡәһирҙән аҫтараҡ, Нил киңәйгән урында, Түбәнге Мысыр башлана.
Климаты[үҙгәртергә]
Мысырҙың климаты эҫе һәм ҡоро. Уның үҙенсәлеге — тәүлек эсендә һауа температураһы ҡырҡа үҙгәрә. Сүллектә көндөҙ температура +50-60° -ҡа тиклем күтәрелеп, төндә 0-гә тиклем төшөүе мөмкин.
Мысырҙа иң эҫе ай — июнь, был ваҡытта уртаса температура төньяҡта +25-26° , көньяҡта +30-34° тәшкил итә. Иң юғары температура +35-40° -ҡа тиклем барып етеүе мөмкин. Иң һалҡын айҙар — декабрь - март айҙары, айырыуса ғинуар айы. Төньяҡта температура +11-12° -ҡа, көньяҡта +15-16° -ҡа тиклем төшә.
Ҡыш ағастарҙың япраҡтары йәшел килеш ҡала. Ямғырҙар бик һирәк, башлыса ҡыш айҙарында ғына яуа. Сүллектә бер нисә йыл дауамында ямғыр яумауы мөмкин. Әммә әгәр ямғыр яуһа, ул ғәҙәттә оло ҡойон була. Мысырҙа был турала «Сахарала кеше эҫенән үлгәндән күберәк батып үлгән», — тигән әйтем бар.
Апрель-май айҙарында көньяҡ-көнсығыштан эҫе ҡоро ел иҫә. Был ел «хәмсин» исеме аҫтында билдәле. Ул 50 көн дауамында иҫә, исеме лә уның оҙайлылығынан алынған. Был ваҡытта температура 40° -ҡа тиклем күтәрелә, ел ҡом, туҙан килтереп, бөтә ергә тарата.
Губернаторлыҡтар[үҙгәртергә]
Мысыр 29 губернаторлыҡҡа (провинцияға, мухафазаға) бүленгән, шул иҫәптән дүрт ҡала-губернаторлыҡ: Александрия, Каир, Порт-Саид һәм Суэц. Туғыҙ губернаторлыҡ Нил дельтаһында Түбәнге Мысырҙа, һигеҙ губернаторлыҡ Нил үҙәне буйлап Үрге Мысырҙа, дүрт — Каир — Асуан линияһында һәм биш сик губернаторлыҡтары Синайҙа һәм Нилдың көнсығыш һәм көнбайышындағы сүллек регионларында урынлашҡан.
Физик-географик региондар[үҙгәртергә]
Мысырҙың күп өлөшөн сүллектәр ҡаплаған. Эшкәртеүгә яраҡлы майҙаны 35000 км² ҡына — дөйөм территорияның 3,5 %. Илдең күп өлөшө Атлантик океандан Алғы Азияға тиклем һуҙылған сүллек һыҙатында ята.
Мысырҙың геологик тарихы дүрт төп физик-географик регионын билдәләй:
- Дельта һәм Нил үҙәне,
- Ливия сүллеге,
- Аравия сүллеге,
- Синай ярымутрауы.
Нил үҙәне һәм Дельта Мысырҙың дөйөм территорияһының 5.5 % биләүенә ҡарамаҫтан бик мөһим регион тип иҫәпләнә - унда ауыл хужалығы алып барыла һәм халыҡтың 99 % йәшәй.
Территорияһы һәм сиктәре[үҙгәртергә]
Майҙан:
барыһы: 1 001 450 км²
ҡоро: 995 450 км²
һыу: 6 000 км²
Ҡоро ер сиктәре:
барыһы: 2689 км
илдәр менән сиктәре: Газа Секторы 11 км, Израиль 255 км, Ливия 1150 км, Судан 1273 км
Яр буйы: 2450 км
Бейеклектәр:
иң түбән нөктә: Каттара сөңгөлө −133 м
иң юғары нөктә: Изге Екатерина тауы (Синай) 2629 м
Ресурстар һәм ер файҙаланыу[үҙгәртергә]
Тәбиғәт ресурстары: нефть, тәбиғи газ, тимер рудаһы, фосфаттар, марганец, известняк, гипс, тальк, асбест, ҡурғаш, цинк
Ер файҙаланыу:
һөрөлгән ер: 2 %
монокультуралар: 0 %
даими көтөүлөктәр: 0 %
урмандар: 0 %
башҡа: 98 % (1993, баһалау)
Һуғарылған ерҙәр: 32 460 км² (1993, баһалау)
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Мысыр административ яҡтан 29 мухафазаға (ғәр. محافظة muḥāfaẓä) бүленгән .
2008 йылда Хелуан һәм 6 октябрь мухафазалары төҙөлгән. 2009 йыл декабрь айында Луксор мухафазаһы төҙөлгән.
Мухафазалар административ үҙәктәргә йәки райондарға (мәркәздәр) һәм ҡалаларға бүленәләр. Мәркәздәр нахияларға бүленә.
Египтология[үҙгәртергә]
Танылған египтологтар:
- Бернардино Дроветти (1776—1852)
- Джованни Баттиста Бельцони (1778—1823)
- Жан-Франсуа Шампольон (1790—1832)
- Карл Лепсиус (1810—1884)
- Огюст Мариет (1821—1881)
- Генрих Бругш (1827—1894)
- Георг Эберс (1837—1898)
- Гастон Масперо (1846—1916)
- Флиндерс Питри (1853—1942)
- Людвиг Борхардт (1863—1938)
- Говард Картер (1873—1939)
- Михаил Коростовцев (1900—1980)
- Мухаммед Гонейм (1905—1959)
- Пьер Монтэ (1885—1966)
Халҡы[үҙгәртергә]
Мысырҙа 80 миллиондан артыҡ кеше, уларҙың күпселеге Нил буйында, һәм бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй. Рәсми теле — ғәрәп теленең Мысыр диалекты.
Илдә йәшәүселәрҙең 91 проценты — мысырлылар. Бынан тыш, илдә абазиндар, төрөктәр, гректар, нубийлылар, көнсығыш сүллектәрҙә һәм Синай ярымутрауында бәҙүәндәр, Сива оазисында берберҙар йәшәй.
Илдә йәшәүселәрҙең 90 проценты сөнни йүнәлештәге ислам динен тота. Исламдан һуң иң таралған дин — копт йүнәлешендәге христиан дине.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Мысыр — Төньяҡ Африкала иң иҡтисади үҫешкән ил. Мысырҙың төп экспорт тауары — нефть. Нефть ятҡылыҡтары башлыса Синай ярымутрауы һәм Суэц каналы райондарында урынлашҡан. Нефттән тыш, Мысыр тәбиғи газға бай.
Мысырҙың иҡтисады өсөн Суэц каналы ҙур роль уйнай. Канал аша үткән караптарҙан йыйылған һалым дәүләт ҡаҙнаһына ярайһы өлөш индерә.
Мысырҙа йәшәүселәрҙең күп өлөшө ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Бында башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр. Илдең климаты йыл әйләнәһенә уңыш йыйырға мөмкинлек бирә.
Мысырҙың төп энергия сығанағы — илдә сығарылған нефть. Бынан тыш, СССР ярҙамы менән төҙөлгән Асуан быуаһы янында урынлашҡан ике ГЭС мөһим энергия сығанағы булып тора.
Транспорт[үҙгәртергә]
Суэц каналы транспорт системаһы Мысыр иҡтисады өсөн бик әһәмиәтле.
Автомобиль юлдары
- Барыһы 92370 км
- Ҡаты япмалы 74820 км
- Ҡаты япмаһыҙ 17550 км
Тимер юлдар
- Барыһы 5063 км
Аэропорттар
- Барыһ 88
- Осоу-ултырыу һыҙығы ҡаты япмалы 72
- Осоу-ултырыу һыҙығы ҡаты япмаһыҙ 16
Макроэкономика[үҙгәртергә]
Элемтә[үҙгәртергә]
Мобиль операторҙар[үҙгәртергә]
Мысырҙа төп өс оператор бар:
Интернет[үҙгәртергә]
Мысырҙың глобаль интернет провайдерҙары:[8]
- Etisalat Misr — AS36992
- Internet Egypt — AS5536
- Link Egypt (Link.net) — AS24863
- Noor Group (Noor.net) — AS20928
- Telecom Egypt (TE) — AS8452
- Raya Telecom — AS24835
Энергетика[үҙгәртергә]
Мысырҙ ике идара итеүсе ойошма бар — Мысыр электрик холдинг компанияһы (Egyptian Electricity Holding Company) һәм Электричество һәм энергетика министрлығы[9][10].
Туризм[үҙгәртергә]
Туризим илдең төп килем алыу тармағы иҫәпләнә[11]. Шуға ла уны үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә. Диңгеҙ ярҙарында урынлашҡан Шарм-әл-Шәйх, Хургада һәм башҡа ҡалаларҙа курорт комплекстары төҙөлә һәм модернизациялана. Мысырҙа төрлө дәүерҙең — Боронғо Мысыр, копт заманы (христианлыҡ), Урта быуаттарҙағы ғәрәп цивилизациялары — һәйкәлдәре һаҡлана.
Иң күп кеше йәлеп иткән иҫтәлекле урындар:
- Некрополдәр (Гиза һәм башҡа дәүер пирамидалары, Луксорҙағы Батшалар һәм Батша ҡатындары үҙәне, әүлиәләр кәшәнәләре.
- Фирғәүендәрҙең ғибәҙәтханалары, бигерәк тә Әбү-Симбелдәге һәм Луксорҙағы ғибәҙәтханалар.
- Урта быуаттарҙағы һәйкәлдәре — Ислам осорондағы һәм Иҫке Ҡаһирә.
Мысыр туризмы ерле халыҡ менән аралашыу үҙенсәлеге менән айырылып тора. Бындағы һатыулашыу ғәҙәте йыш ҡына тәүгә килеүселәрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Сит ил кешеһен күреү менән, һатыусылар хаҡты күпкә күтәрә, шуға ла ҡыйыу һатыулашырға кәрәк. Бынан тыш, туристар күп тупланған башҡа урындарҙағы кеүек үҡ, бында ла мутлашыусылар һәм уғрылар булыуын күҙ уңында тотоп, ҡиммәтле әйберҙәрғә иғтибарлы булыу хәйерле. Шулай ҙа мысырлылар сәйәхәтселәргә ҡарата йылы мөнәсәбәттә, Мысыр үҙенең ҡунаҡсыллығы менән дан алған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ World Gazetteer: Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung
- ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Population Clock (3 ноября 2012)
- ↑ 3,0 3,1 ЦРУ (2010)
- ↑ «Ҡаһирәлә һаман тыныс түгел…, «Шоңҡар» сайтында 2011 йылғы сыуалыш тураһында
- ↑ «Ҡаһирәлә Башҡортостандан 50 студент ҡамауҙа ҡала» «Шоңҡар» сайтында 2011 йылғы сыуалыш тураһында
- ↑ "Российские студенты просят вывезти их из Египта" Би-би-си сайтында репортаж
- ↑ Меңләгән мысырлылар Ҡаһирә үҙәгендә Мөбәрәктең китеүен байрам итә. Би-би-си
- ↑ renesys.com :: 27.01.2011 :: Глобальные интернет провайдеры в Египте
- ↑ Ministry of Electricity and Energy
- ↑ EEHC
- ↑ В Египте упали доходы от туризма — Египет — TURIZM.RU


text:
Олонхо
Олонхо, яҡут Олоҥхо — яҡут (саха) халҡының героик эпосы. 10 000 — 20 000 (һәм унан да күберәк) шиғыр юлынан торған олонхо риүәйәтсе һәм сәсәндәр тарафынан һөйләнә. 2005 йылда ЮНЕСКО олонхоны «кешелектең материаль булмаған мираҫы һәм телдән һөйләнгән матур әҫәре» тип иғлан итте.
Иң оҙон олонхо ете төн буйы һөйләнә. Киң билдәле олонхо яҡут «Дьурулуйар Ньургун Боотур» (инглиз "Nyurgun Bootur the Swift") 36 000 шиғыр юлынан тора. Олонхо – төрки халыҡтарҙың иң боронғо эпостарының береһе, саха халҡының эпик традицияларын берләштергән эпостарҙың төп эпосы. Бөгөн Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыштағы Саха Республикаһында был сәнғәт тергеҙелә. Йырсы һәм хикәйәсе тарафынан һөйләнгән поэтик хикәйә ике өлөштән тора: эпостың йырланған өлөшө, цитаталарҙан торған проза менен алышына.
Һөйләүсе йомарт телле һәм импровизация оҫтаһы булырға тейеш. Эпопея боронғо һуғышсылар, аллалар, рух һәм хайуандар тураһында легендалар һөйләй, әммә хәҙерге заманға күсмә тормош тарҡалыуы тураһында мөрәжәғәт итә.
Һәр замандың бай репертуарлы сәсәндәре булғанға күрә, Олонхоның күп төрлө варианттары осрай. Йола ғаиләлә күңел асыу һәм белем биреү сараһы буларак таралған. Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр климатик һәм географик шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып яҡут (саха) халҡынын дини ҡарашын сағылдыра.
XX быуаттағы үҙгәртеп ҡороуҙар Саха Республикаһындағы эпик йолаларҙы ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы. Шулай ҙа, өйрәнеүселәр аҙ булыуға ҡарамастан, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Олонхоға ҡыҙыҡһыныу артты.
Олонхо өйрәнеүселәр[үҙгәртергә]
- Ойунский, Платон Алексеевич — яҡут совет яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәте.
- Илларионов, Василий Васильевич — яҡут фольклорсыһы, профессор, филология фәндәре докторы, Саха Республикаһының аткаҙанған фән эшмәкәре.
Рәсем сәнғәтендә Олонхо[үҙгәртергә]
Рәссамдар ижадында олонхо халыҡ фольлоры һәм әкиәт образдары менен берлешә.
-
Olonho8.jpg
-
Olonho4.jpg
-
Olonho3.jpg
-
Olonho7.jpg


text:
Һаҙағай
Һаҙағай (лат. Aurora Borealis, Aurora Australis) – Ерҙең (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ; йыһандан планетаның магнит ҡыры тарафынан тартылып ионосфераға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә. Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72-ке градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй.
Күҙәтеүсенең төньяҡ магнит полюсына яҡыныраҡ килгән һайын, һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш. Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙ осорҙарында йышыраҡ күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа һаҙағай Антарктидала, Көньяҡ Американың һәм Австралазияның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә.
Башҡа планеталарҙа[үҙгәртергә]
Юпитер менән Сатурндың магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр Хаббл телескобынән үткәрелде. Уран менән Нептунда ла һаҙағайҙың барлығы асыҡландыESA Portal - Mars Express discovers aurorae on Mars. Esa.int (2004-08-11). 5 август 2010 тикшерелгән. . Ерҙә кеүек, газ гиганттарында ла һаҙағай ҡояш еленә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә Ио, электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.


text:
Миләш
Миләш (шулай уҡ мышар, лат. Sorbus)— ағас, йәки ҡыуаҡ. Төрө миләштәр төркөмөнән, розалар ғаиләһенән.
Йөкмәткеһе
Таралыуы һәм мөхит[үҙгәртергә]
Таралыу арауығы — бөтә Европа тиерлек, Алғы Азия, Кавказ, хатта Алыҫ Төньяҡҡа тиклем барып еткән, ә тауҙарҙа өҫкө үҫемлектәр донъяһының сигенәсә үҫә. Иң бейек ерҙәрҙә ҡыуаҡлыҡтарға әүерелә. Рәсәй сиктәрендә Европа өлөшөндә һәм Төньяҡ Кавказда урмандарҙа, урманлы далаларҙа таралған. Айырым һәм шулай уҡ тотош шырлыҡтар булып үҫә. Урман алдарында, ылыҫлы, ҡатнаш һәм бик һирәк япраҡлы урмандарҙа осрай. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһын да үҙ итә. Ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙам, ҡараңғы, күләгәле урындарҙа ла үҫә.
Биологик белешмә[үҙгәртергә]
12 метрғаса етә (ғәҙәттә 5—10 м). Олоно түңәрәк. Йәш һабаҡтары һоро –ҡыҙыл төҫтә, һалынып тора.Өлкән ағастарҙың ҡайырыһы шыма, ялтыр, төҫө һоро—көрән йәки һары—һорғолт. Бөрөләре кейеҙ һымаҡ, йомшаҡ. Япраҡтары 20 см-ғаса прһыҙ ҡауырһын һымаҡ, 7-15 япраҡсанан ғибәрәт. Улар сиратлашып тора. ланцетлы һәм һуҙынҡы, осланған, ситтәре тешле, аҫҡы өлөштә бысҡы һымаҡ. Төҫө өҫтә тоноҡ йәшел, аҫ яғында төҫһөҙөрәк. Көҙ көнө алтынһыу һәм ҡып - ҡыҙыл төҫкә керә.
Халыҡ медицинаһы[үҙгәртергә]
Дауаланыу өсөн миләштең емеше ҡулланыла. Уның составында төрлө биологик актив матдәләр: каротин,С, Р,В, РР витаминдары, алма, сорбин кислоьалары, шәкәр, гликозид, флавонноидтар һ.б. бар.
1. Кеше ябыҡҡанда, ҡаны аҙайғанда, ашҡаҙандың әселеге тңбәнәйгәндә, бөйөр, үт ҡыуығы шешкәндә, берәй ағзанан(ашҡаҙандан, аналыҡтан һ.б.) ҡан килгәндә, бөйөрҙәрҙә таш барлыҡҡа килгәндә миләш емешенең һутын эсәләр.
Сеймал йыйыу һәм әҙерләү[үҙгәртергә]
Миләш емеше ҡырау төшкәс йыйыла һәм мейестә киптерелә. Унда температура 50-60 градустан артырға тейеш түгел Ғәҙәттәгесә һаҡлана.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
1. Төнәтмә: 2 аш ҡалағы ваҡланған емеште 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 30-40 минут тоторға. Көнөнә өс тапҡыр, ас ҡарынҡа ярты стакан эсергә.
2. Сәй һымаҡ бешереп тә эсергә мөмкин.
Миләш башҡорт көнкүрешендә[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа миләш ағасы бер илаһи көскә эйә тип иҫәпләгәндәр. Унан мунсаҡтар эшләгәндәр. Балаға күҙ тимһен өсөн, башлығына миләштән “Һаҡлағыс” (оберег) эшләп ҡуйғандар. Өйҙә яман көстәр булмаһын өсөн, миләш ботағын емештәре менән ишек башына элгәндәр. Миләште өй эргәһенә ултыртыу ҙа йорт тирә яғын яман көстәрҙән һаҡлаған.
Халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Миләш уңған йылы көҙ ямғырлы булыр.


text:
Адмиралтейская (метро станцияһы)
«Адмиралтейская» (башҡ. Адмирал[1]) — Петербург метрополитенының Фрунзенско-Приморская юлының метро станцияһы. «Спортивная (метро станцияһы)» һәм Садовая (метро станцияһы) араһында урынлашҡан.
1997—2011 йылда Станция-призрак булды.
2011 йылда асыла. Исем Адмиралтейство бинаһы менән бәйле.
Хәҙерге көндә Санкт-Петербург метрополитенының иң тәрән ятҡан метро станцияһы (86 метр ер аҫтында).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Транспорт объекттар һәм географик исемдәрҙә тура тәржемә ҡулланылмай, халыҡ-ара практика


text:
Колкер Борис Григорий улы
Борис Григорий улы Колкер (1939 йылдың 15 июлендә тыуған) – совет эсперантологы, телдәр уҡытыусыһы һәм тәржемәсе. Бер нисә эсперанто теле дәреслектәренең авторы. 1993 йылдан Кливлендта (Огайо штаты, АҠШ) йәшәй.
Йөкмәткеһе
Тормош һәм хеҙмәт юлы[үҙгәртергә]
1962 йылда Кишинев университетын, «Урыҫ теле, әҙәбиәт һәм француз теле» бүлеген тамамлай. 1985 СССР Фәндәр Академияһының Тел белеме Институтында эсперанто темаһына дөйөм тел белеме буйынса кандидат диссертацияһын яҡлай.
1965 йылдан 1993 йылға тиклем Борис Колкер Башҡортостанда йәшәй. Ул Бирск педагогика институты, Өфө педагогика институты һәм Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә сит ил белгестәре менән тәржемәсе булып эшләй. 20 йыл дауамында Бөтә Рәсәй нефть геофизикаһы ғилми тикшеренеү институтында тәржемә бюроһы етәксеһе вазифаһын биләй. Уның мәҡәләләре Совет Башҡортостаны һәм Ҡыҙыл таң гәзиттәре менән бер рәттән, бөтә Өфө гәзиттәрендә баҫыла. 1973 йылда Ленинец гәзитендә уның эсперанто дәрестәре баҫылып сыға, был дәрестәр рус телендәге иң киң билдәле эсперанто дәреслектәренең нигеҙе булып тора һәм күп мәртәбә яңыртыла. Вечерняя Уфа гәзитендә эсперанто тураһында даими рубрика алып бара.
1957 йылдан эсперанто хәрәкәтенә ҡушыла. Төрлө кимәлдәге өс эсперанто теле дәреслектәренең, халыҡ-ара тел ғилеменән мәҡәләләр һәм баһаламалар авторы. Эсперанто Aкадемияһының ағзаһы, Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһенең (Universala Esperanto Asocio, UEA) ағзаһы, эсперанто телендәге Monato (Ай) журналы мөхәррирҙәренең береһе. Ике тиҫтә йыл дауамында Рәсәйҙә эсперанто телен ситтән тороп уҡыу курстарын алып бара, был курстарҙы 900-гә яҡын кеше тамамлай. Әлеге мәлдә интернет аша көсәйтелгән курстар (Internacia Perfektiga Koresponda Kurso, IPKK) алып бара.
Төрлө ваҡыттарҙа Борис Колкер Совет эсперанто йәштәре хәрәкәте (Sovetia Esperantista Junulara Movado, SEJM), Өфө эсперанто клубы, Совет эсперантистары берләшмәһе (Asocio de Sovetiaj Esperantistoj, ASE), Совет республикалары эсперантистары союзы (Sovetrespublikara Esperantista Unio, SEU), Рәсәй эсперантистары союзының (Rusia Esperantista Unio, REU) нигеҙ һалыусыларының һәм етәкселәренең береһе була, СССРҙа һәм Рәсәйҙә эсперанто телен өйрәтеү буйынса вәкил, Бөтә донъя эсперантист йәштәр ойошмаһы (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, TEJO) комитетының ағзаһы, Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһенең (Universala Esperanto Asocio, UEA) ағзаһы һәм СССРҙа төп вәкиле, Эсперанто телендә яҙыусылар ойошмаһының (Esperantlingva Verkista Asocio, EVA) нигеҙ һалыусыһы һәм ағзаһы. Бөтә донъя эсперантистары конгрестарында 1963 йылда София ҡалаһында үткән 48-се конгрестан алып докладтар менән сығыш яһай, 2000 йылда Тель-Авивта үткән 85-се Конгрестың темаһын билдәләй.
Төп хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
Кандидат диссертацияһы[үҙгәртергә]
Эсперанто теленең яһалыуында һәм үҫешендә рус теленең өлөшө. Мәскәү: СССР Фәндәр Академияһы, Тел белеме институты, 1985. – 23 бит. Диссертацияға автореферат
Эсперанто теленән дәреслектәр[үҙгәртергә]
- Эсперанто халыҡ-ара теле. Тулы дәреслек.
- Vojaĝo en Esperanto-lando. Эсперанто теленән тәрәнәйтелгән курс һәм эсперанто мәҙәниәтенә юл күрһәткес.
- Эсперанто теленән дәреслек. Төп курс.
- Эсперанто 16 көн эсендә. Тиҙләтелгән курс.
Һүҙлек[үҙгәртергә]
- Эсперанто-русса һүҙлек. 3000 тирәһе һүҙ. – Мәскәү: Импэто, 1993. – 53 бит. ISBN 5-7161-0002-3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Борис Колкер тураһында:
- "Известия-Башкирия" гәзитендә интервью, 2008 йыл, 5 март. Интервьюны Лилиә Ғабдрафиҡова алып бара. PDF форматында. (урыҫ.)
- "Молдавские ведомости" гәзитендә интервью, 2008 йыл, 24 октябрь. Интервьюны Игорь Мельник алып бара. (урыҫ.)
- Шәхси бит (урыҫ.)
- Биографик белешмә (урыҫ.)
- E-Mail: b_kolker-@-yahoo.com


text:
Азауад
Азавад (йәки Азауад; Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләте; тамашек ⴰⵣⴰⵓⴷ, ғәр. أزواد, Azawād) — названия географической области на северо-востоке Малиҙың төньяҡ-көнсығышындағы географик өлкә исеме, танылмаған Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләте һәм үҙәк-көнбайыш Африка Сахараһында күпселек Туарегҙар йәшәгән төбәк.
Донъя йәмғиәте Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләтен танымағас, уны Малиҙың айырылғыһыҙ өлөшө тип ҡарағас, 2012 йылдың 15 июлендә «Азавад Милли азатлыҡ хәрәкәте» вәкилдәре Азавад дәүләте төҙөү идеяһынан баш тарталар. Малиҙан айырылыуға ҡарағанда мәҙәни һәм иҡтисади үҙаллылыҡты өҫтөнөрәк күрәләр [1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Ҡалып:Mali-stub Ҡалып:Azawad-stub


text:
Приговор
Пригово́р шулай уҡ хөкөм, суд ҡарары — ғәҙел хөкөмден процессуаль акты. 1-се инстация йәки аппеляция инстанцияның суды Судьяның ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар (5-се статья, РФ Енәйәт-процесс Кодексы).
Приговор дәүләт исеменән сығарыла һәм законға тиңләштерелә. Дәүләт судының приговор нигеҙендә енәйәтте эшләғән субъектҡа санкция бирә.
Приговорҙар төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ғәйепләү ҡарары, яза сығарыу менән (п. 1 ч. 5 ст. 302 УПК)
- Ғәйепләү ҡарары, язаһыҙ (п. 3 ч. 5 ст. 302 УПК РФ)
- Ғәйепләү ҡарары, язаны үтәү ваҡытын оҙайтыу менән
Аҡлау Приговор РФ Енәйәт-процесс Кодексының 18-сы статья буйынса сығарыла.
Приговор ҡоролошо[үҙгәртергә]
- Инеү (дата, приговор сығарыу урыны, приговор һалған суды, суд составы, суд йыйылышы кәтибе һәм башҡа мәғлүмәт)
- Һүрәтләү- сәбәп бүлеге
- Ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар
- Резолюция (һуңғы ҡарарҙар)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- УПК РФ
- Федеральный закон «О судебной системе РФ»
- Федеральный закон «О статусе судей РФ»
- Мирецкий С. Г. Приговор суда. - М., 1989.


text:
Хлор
Хлор (от грек. xλwpός — «йәшел») — химик элементтарҙың периодик системаһында 7-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент.
Атом массаһы 17[2]. Cl (лат. Chlorum) символы менән билдәләнә. Химик актив неметалл. Галогендар төркөмөнә инә (беренсе тапҡыр «галоген» һүҙен немец химигы Швейгер хлор өсөн ҡуллана ( «галоген» тоҙ барлыҡҡа килтереүсе тигәнде аңлата, һүңыраҡ был һүҙ хлор кергән VII төркөм элементтары өсөн ҡулланыла [3]).
Ябай матдә хлор (CAS- теркәү номеры: 7782-50-5) нормаль шарттарҙа һауанан ауырыраҡ йәшел-һары төҫтәге әсе еҫле ағыулы газ. Хлор молекулаһы ике атомлы (формулаһы Cl2).
Хлорҙы асыу тарихы[үҙгәртергә]
1772 йылда Джозефом Пристли хлор менән водород ҡушылмаһы хлороводород ала. 1774 йылда швед химигы Шееле, Карл Вильгельм, үҙенең ғилми хеҙмәтендә, пиролюзит менән тоҙ кислотаһы тәҫир итешкәндә хлор бүленеп сығыуы тураһында яҙа:
- 4HCl + MnO2 = Cl2 + MnCl2 + 2H2O
Шееле хлорҙың еҫе батша араҡыһына оҡшаш булыуын билдәләй, алтын һәм киноварь менән тәҫир ителешеүен һәм ағартыу үҙәнсәлеген билдәләй. Тик Шееле ул заманда өҫтөнлөк иткән флогистон тәғлимәтенә ярашлы хлор флогистоны алынған тоҙ килотаһы тип билдәләй.
Бертолле һәм Лавуазье кислород теорияһына ярашлы яңы матденең оксиды тип билдәләй. Әммә хлорҙы тарҡатыу уңышһыҙ була. Дэви электролиз ярҙамында аш тоҙон тарҡатып хлорҙын айырым элемент булыуын иҫбатлай.
Тәбиғәттә таралыуы[үҙгәртергә]
Хлор тәбиғәттә ҡушылмаларҙа ғына осрай. Ер ҡабығында ул масса буйынса 1,7 * 10-2%, вулкан тоҡомдарында – гранитта 2,4 *10-2%. Ион хәлендә хлор донъя океанында ла бар (1,93%). Сотавында хлор булған 97 минерал булыуы билдәле.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1999. — Т. 5. — С. 280.
- ↑ Таблица Менделеева на сайте ИЮПАК
- ↑ Петрянов-Соколов И.В. (отв. ред.), Станцо В.В., Черненко М.Б. (составители) Популярная библиотека химических элементов. Книга первая. Водород — палладий — 3 изд. — Москва: Издательство «Наука», 1983. — С. 238-247. — 575 с.


text:
Яҙма (Әлифба)
Яҙма (Әлифба) — тамғалар системаһы. Ул телмәр мәғлүмәттәрен, мәғәнәләрҙе формалләштереү, хәтергә һалыу һәм төрлө алыҫлыҡтарға һәм ваҡыттарға бәйһеҙ рәүештә тапшырыу өсөн ҡулланыла. Яҙмалар — кеше теле йәшәп килеүҙең бер формаһы.
Өндәрҙең саҡ ҡына айырмаларын да күрһәтә торған тамғалар - графемалар.
Йөкмәткеһе
Яҙмалар формалашыуҙың киҫемдәре[үҙгәртергә]
Бөгөнгө яҙмалар бик оҙайлы үҫеш юлы үткән һәм был осорҙарҙы ошондай киҫемдәргә бүлергә була:
Әйберләтә яҙма[үҙгәртергә]
Яҙмалар юҡ саҡта кешеләр төрлө әйберҙәр ебәреү юлы менән мәғлүмәт тапшырырға тырышҡан. Мәҫәлән, вампум (ирокездарҙың төрлө ҡабырсаҡтар ярҙамында тапшырылған мәғлүмәте); кипу (перу яҙмаһы - ептәге төйөндәр һәм төҫтәр менән хәбәр итеү).
Пиктографик яҙма[үҙгәртергә]
Пиктографик яҙмала тамғалар айырым төшөнсәләрҙе аңлатҡан. Унан һуң камилыраҡ яҙма - идеография («төшөнсәләр менән яҙыу») барлыҡҡа килгән. [1]
Иероглифтар яҙмаһы[үҙгәртергә]
Иероглифтарҙың ниндәй һүрәттән килеп сығыуын аңлауы ауыр. Улар төрлө һүҙҙәргә өлөш булараҡ инә. Вероятно, причиной этого было стремление человека упростить запись письменного текста, упростить обучение письму. Иероглифтар әйтелеш менән бәйле булмауы ауырлыҡ тыуҙыра һәм һөйләм аңлайышлы булһын өсөн махсус тамғалар индерергә мәжбүр булалар. В результате письменная и устная речь существовали как бы по отдельности. Кроме того, в языках, для которых характерно изменение формы слова в зависимости от его синтаксической роли, приходилось дополнять иероглифы специальными обозначениями для форм слов.
Ижекле яҙма[үҙгәртергә]
Ижекле яҙма уңайлыраҡ була. Иң билдәлеләре: боронғо фарсы, аккад, шумер һәм башҡа шына яҙмалар. Финикия яҙмаһы кешелек өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул грек яҙмаһына нигеҙ һала, латиница менән кириллица унан айырылып сыҡҡан.
Әлифба яҙмаһы[үҙгәртергә]
Финикия яҙмаһында һуҙынҡы өндәр булмаған. Гректар был өндәр өсөн хәрефтәр уйлап таба һәм яҙма тағы ла уңайлыраҡ төҫ ала. Әлифба яҙмаһы уңайлы булыуы менән донъя йөҙөндә киң таралып китә.
Яҙмаларҙың төп төрҙәре[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында әйберләтә яҙма[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында Ислам ҡабул иткәндән һуң ғәрәп яҙмаһы ҡулланыла. Әммә ҡыҙҙарҙы уҡырға өйрәткән осраҡта ла, йыш ҡына яҙырға өйрәтмәгәндәр - егеттәр менән хатлашып, исеме сығыуҙан хәүефләнгәндәр. Шулай ҙа теләгән кеше яйын таба инде: Һәҙиә Дәүләтшинаның "Ырғыҙ" романында ошоға дәлил күрәбеҙ. Төп героиня Гөлйөҙөм өҙөлөп һөйгән егете Айбулатҡа хистәрен белдереп күстәнәсле төйөнсөк ебәрә. Уның эсенә ҡыҙ аҡ кешәмир яулығының ике аҡ сәскәһен өҙөп алып һалған, яндырылған шырпының бер башына ҡош ҡанаты бәйләп, шул ал сәскәләрҙең эсенә төргән. Егет был "хаттың" йомағын бик оҫта итеп сисә: был яулыҡты һөйгәне былтыр яҙ көнө өс ҡайын төбөндә осрашҡанда ябынғайны; тимәк, сәскәләр - шул онотолмаҫ осрашыу билгеһе, уның йөрәгендә һаҡлана. Гөлйөҙөм шул янған шырпы кеүек янып-көйөп йәй үткәргән, осоп барып күрергә күгәрсен ҡанаттары ғына юҡ шул. Сит-ситенә төрлө сағыу суҡтар тағып, йәшел атласҡа ҡыҙыл бәрхәт ҡушып теккән тәмәке янсығы ла ебәргән - был инде егеткә биргән вәғәҙә.
- Һәҙиә Дәүләтшина. Ырғыҙ. - Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1957.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Реформатский А. А. Введение в языковедение, М.: Аспект Пресс, 2006. — с.352 — 353
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дирингер Д. Алфавит. М., 1963.
- Добльхофер Э. Знаки и чудеса. М., 1963.
- Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. М., 1965.
- Реформатский А. А. Введение в языкознание. М., 2006
- Фридрих И. История письма. М., 2004.
- Брейар Ж. Болезнь письма // Семиотика безумия. Сб. статей. — Париж-Москва, 2005, с. 64-72
- Әйберләтә яҙма, ҡош теле... - "Киске Өфө", 20 май, 2013, 8-9 бб.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]