text:
777c
"Гүзәл Башҡортостаныбыҙ – изге төйәгебеҙ" темаһына инша.
Гүзәл Башҡортостаныбыҙ – изге төйәгебеҙ.
Башҡортостан! Һинең гүзәллеккә
Тиң булырлыҡ ерҙәр бармы икән?
Аҡҡош кеүек ап-аҡ Ағиҙелкәй
Ҡайһы илдә генә бар икән?
(З.Күлбәков)
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең Башҡортостан тураһында шундай һүҙҙәре бар : «Донъяла төрлө илдәр бар. Бер ил – үҙенең тауҙары менән дан тота, икенселәре – далалары, өсөнсөләре – һыуҙары, дүртенсеһе урмандары менән дан тота. Ә Башҡортостан шуларҙың барыһы менән дә мәшһүр». Эйе, минең Тыуған илем – Башҡортостаным – күреп туймаҫ матур, гүзәл ил. Уның ҡайһы төбәгенә генә баҡма – ни менәндер хайран итер, маҡтандырыр, ғорурландырыр, әллә күпме байлыҡ, муллыҡ, матурлыҡ, үҙенә генә хас биҙәктәр, төҫтәр, аҫыл заттар барлығын күрергә мөмкин. Беҙҙең еребеҙ бик ҙур һәм бай. Уның икһеҙ-сикһеҙ баҫыуҙары, саф һыулы ҙур-ҙур күлдәре, үтеп сыға алмаҫлыҡ ҡалын-ҡалын урмандары, төрлө төҫлө сәскәләргә күмелгән болон-туғайҙары ғына ни тора! Ҡан тамырҙары һымаҡ һуҙылған йылғалары – үҙе бер мөғжизә! Ағиҙел, Һаҡмар, Дим, Йүрүҙән һәм башҡа йылғаларҙың матурлығы тураһында халыҡ бик күп төрлө йырҙар сығарған. Ул йырҙарҙа халҡыбыҙҙың бөтә тарихы асыҡ сағыла. Асылыкүл, Яҡтыкүл, Ҡандракүл күлдәре менән һоҡланмаҫлыҡмы, ғорурланмаҫлыҡмы ни?! Үтеп сыға алмаҫлыҡ ҡуйы урмандары, нәфис туғайҙары, болоттарға уҡ тоташҡан тауҙары һәм тәнгә сихәт, күңелдәргә рәхәт бирә торған саф һауаһы үҙенә тартып тора. Беҙ йәшәгән ерҙең ҡуйынындағы байлыҡтарҙы һанап бөткөһөҙ : нефть һәм газ тиһеңме, күмер һәм металл тиһеңме, алтын һәм баҡыр тиһеңме – бөтәһе лә бар был ерҙәрҙә. Уралдың файҙалы ҡаҙылмалары тураһында төрлө легендалар ҙа йөрөй. Иң матур таштарҙың береһе иҫәпләнгән зөбәржәт тураһында ҡыҙыҡлы тарих һаҡланып ҡалған. Крепостной Максим Кожевников ел ауҙарған ҡарт ҡарағай төбөндә ялтырап ятҡан йәшел таштар күрә. Улар ҡояш нурҙарында балҡып ята. Максим таштарҙы алып ҡайтып, балаларына уйынсыҡ итеп бирә. Шул саҡ ошо ауылға аҫыл таштар белгесе килеп сыға. Ул зөбәржәтте уйынсыҡ итеп йөрөткәнде күреп аптырай. Һуңынан был урында зөбәржәт ятҡылығы табыла. Бына бер фажиғәле хәл. Крепостной Никифор Соткин донъяла иң ҙур алтын киҫәген таба. Уның ауырлығы 33 килограмм самаһы тарта. Был хәбәр бөтә донъяға тарала. Урал заводтарының хужаларын бүләкләйҙәр, данлайҙар. Ә крепостной Соткин, иреккә сыға алмай, хәйерселектә үлә.
Һоҡланып һөйләп бөткөһөҙ ошо гүзәл ерҙә беҙҙең ата-бабаларыбыҙ ғүмер кисергән. Уралға башҡорт борон-борондан килеп төпләнгән. Уны тыуған ере, изге төйәге иткән. Урманында солоҡ ҡараған, кейек аулаған, торор өйөн, ҡаралтыһын ағастан һалған. Үҙәндәрендә мал көткән, тауҙарында бесән сапҡан, уйһыуҙарында иген иккән. Шул саҡтарҙан бирле ҡиммәтле тиреле хайуандары, иҫ киткес балы менән дан ҡаҙанған Башҡортостан. Башҡорт ерен баҫып алырға, башҡорт халҡын ҡол итеп тоторға теләүселәр бик күп булған. Урал илен тапарға, баш эйҙерергә килгән дошмандарҙың яуҙарын ата-бабаларыбыҙ кире ҡағып торған, тыуған ерен, илен баҫҡынсыларҙан һаҡлаған. Эштә – тире, яуҙа ҡаны ҡойолған. Ни үтмәгән башҡорт баштарынан, ниндәй язаларға дусар булмаған! Был турала Баязит Бикбай үҙенең «Ер» поэмаһында былай тип яҙған :
«…Батша итегенең ауырлығын
Икеләтә иңдә татыныҡ,
Урыҫ байы теҙгә йөгөндөрһә,
Башҡорт байы ергә ятҡырҙы…».
Күпме башҡорт ерҙәрен урыҫ байҙары алдап,талап алғандар, ә ерһеҙ, һыуһыҙ ҡалған ярлылар бушҡа байға ҡоллоҡ иткәндәр. Беҙҙең олатайҙар байҙарҙы туйындырыу өсөн көнө-төнө бил бөксәйткән, тир түккән, ә үҙҙәре асҡа тилмергән, иҙелеп йәшәгән. Ниндәй генә золом, йәберҙәр ябырылһа ла, халҡым ғорур намыҫлы булып ҡалған. Башҡорт халҡы үҙ иркен, илен, телен һаҡлап ҡалыу һәм киләсәк быуынға аманат итеп тапшырыу өсөн быуаттар буйына көрәшкән.
Башҡортостандың тәбиғәте генә түгел, тарихы ла бик бай. Сал Урал тауының һәр ташына башҡорт халҡының ҡанлы-данлы тарихы яҙылған. 1557 йылда башҡорт халҡы үҙ теләге менән Рәсәйгә ҡушылған. Шунан башлап башҡорт халҡы рус халҡы менән татыу ғүмер итә.
1773-1775 йылдарҙа башҡорт крәҫтиәндәре рус крәҫтиәндәре менән бергә батшаға ҡаршы яуға күтәрелгән. Башҡорт атлы ғәскәрҙәренә ихтилалсылар көрәшенең тиң мөһим алыштарында милли геройыбыҙ Салауат Юлаев етәкселек иткән. Салауат үҙен һәләтле ғәскәр башлығы итеп таныта.
1812 йылда атаҡлы Бородино яланында, уртаҡ Ватаныбыҙ һаналған Рәсәйҙе һаҡлап, өс тиҫтәгә яҡын башҡорт полкы һуғышҡан һәм ҙур батырлыҡтар күрһәткән. Һуғыша-һуғыша улар Парижға ла барып еткән. Айырыуса Ҡаһым түрә етәкселегендәге башҡорт полктарының батырлыҡтары билгеле.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк башҡорт халҡы башҡа халыҡтар менән бергә илебеҙҙең азатлығы өсөн дәррәү көрәшкә күтәрелде, үҙҙәре теләп, иң беренселәрҙән булып фронтҡа киттеләр. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында фашизмға ҡаршы илебеҙҙең бәхете, кешелектең артабанғы яҙмышы хәл ителгән аяуһыҙ көрәш яланында меңәрләгән яҡташтарыбыҙ үҙҙәренең ғүмерҙәрен ҡорбан итте. Азатлыҡ, «тыуасаҡ таң, тыуасаҡ яҙ өсөн, яҙын япраҡланыр гөл өсөн, йырланыр йыр өсөн һәм тыуған ер өсөн» барған һуғышта улар бөтә көстәрен, хатта ғүмерҙәрен Бөйөк Еңеү өсөн бирҙеләр. Тыуған илгә ҡайнар һөйөү, дошманға әсе нәфрәт, көрәштәге ҡаһарманлыҡ башҡорт халҡын башҡа халыҡтар менән берләштерҙе.
Илебеҙҙең үткән шанлы-данлы йылдарын һәм юлдарын, Ҡаһым түрә, Ҡараһаҡал, Батырша, Салауат Юлаев, Зәки Вәлиди, Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин, Миңлеғәли Шайморатов, Шәкирйән Мөхәмәтйәнов, Таһир Күсимов кеүек данлыҡлы шәхестәрен оноторға хаҡыбыҙ юҡ беҙҙең. Уларҙың мең һынауҙар үткән юлының һәр аҙымы таң ҡалырлыҡ! Ата-бабаларыбыҙ беҙҙең бөгөнгө бәхетле тормошобоҙ өсөн ғүмерҙәрен ҡорбан иткәндәр. Ваҡыт даръяһы рәхимһеҙ, ул беҙҙең теләгебеҙгә ҡарап тормай, алға ынтыла. Тарих тәгәрмәсе лә кирегә әйләнмәй, һәр үткән көн тарих була бара. Ә кем тарихын белмәй, онота, ул – маңҡорт. Шуға ла бөгөнгө бурыс : үткәндәребеҙ менән һоҡлана һәм ғорурлана белергә, тарихыбыҙҙы башҡалар хөрмәт итерлек итеп күтәрә белергә тейешбеҙ. Әгәр ҙә беҙ үткәндәребеҙҙе белмәһәк, онотһаҡ, был – беҙҙең ата-бабаларыбыҙға, илебеҙгә, еребеҙгә, телебеҙгә хыянатыбыҙ. Халҡыбыҙҙың шағиры Риф Мифтаховтың 174a «Замандашым, һаҡла иҫеңдә!» шиғырында шундай юлдар бар:
«Халҡыбыҙҙың ниҙәр кисергәнен
Аҙым һайын һаҡла иҫеңдә!
Тыуған ерҙең ниҙәр кисергәнен
Замандашым, һаҡла иҫеңдә!»
Үҙенең башҡорт балы, шифалы ҡымыҙы, күпереп бешкән икмәге менән данлыҡлы булған гүзәл Башҡортостаныбыҙҙа йөҙҙән артыҡ милләт вәкилдәренең дуҫ, татыу йәшәүе менән дә ғорурланабыҙ беҙ. Башҡортостан – дуҫлыҡ иле, быға күптәр көнләшә. Гүзәл Башҡортостаныбыҙ бәләкәйҙән минең күңелемде тәмле һыуҙары, моңло йырҙары, наҙлы, йомшаҡ елдәре, йәшел туғайҙары, ҡоштарҙың моңло һайрауы, тәрән, мул һыулы йылғалары, саф һауаһы, аҡ ҡайындары, баһадир ҡарағайҙары, гүзәл баҡсалары, бейек тауҙары, аяҙ зәңгәр күктәре, сағыу төҫтәге сәскәләре, ҡояшлы көндәре, йондоҙло төндәре, дәртле ҡурай моңо, һылыу ҡыҙҙары, батыр эшсән егеттәре, татыу хеҙмәтсән халҡы менән арбаны. Яратам мин гүзәл илемде, тыуған еремде.
Тыуған ил! Унан да ҡәҙерлерәк ни бар тағы донъяла! Һағындырып һәм һағынып көтөр ерең булыу – ниндәй ҙур бәхет! Донъяла йәшәүҙең оло мәғәнәһе - тыуған ереңде, ғәзиз илеңде ихлас яратыу, үҙеңде уның ысын улы итеп тойоу, кәрәк саҡта йәнеңде фиҙа ҡылырға әҙер тороу. Үҙеңде үҫтергән тупраҡҡа хыянат итергә ярамай, ул – һиңә икенсе әсә һәм ата.
Афонькин С. Ю. Приключения в капле воды
Распускающиеся бумажные цветы на воде
Мастер-класс "Корзиночка"
Одеяльце
Снежная книга


c: text/html

collection: archivebot

text:
Башҡорт теле уҡытыуҙа яңы уҡыу-уҡытыу технологияларын ҡулланыу.
статья на тему
Башҡорт теле уҡытыуҙа яңы уҡыу-уҡытыу технологияларын ҡулланыу алымдары
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡорт теле уҡытыуҙа яңы уҡыу-уҡытыу технологияларын ҡулланыу.
Ижади эшләүсе уҡытыусы традицион методтар, алымдар менән генә ҡәнәғәтләнеп ҡалмай. Балаларҙың йәш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, телгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятырлыҡ яңы алымдарҙы әҙерләргә, уҡыусыларҙың үҙҙәрен эҙләнергә мәжбүр иткән дирижер булырға тейеш уҡытыусы.
Уҡыусылар дәрескә теләк менән килһен өсөн, унда ғәжәпләнеү, һоҡланыу, ҡәнәғәтләнеү тойғолары уятырлыҡ эш төрҙәре , төрлө алымдар ҡулланыу предметҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятасаҡ. Теләп башҡарылған, күңелгә ятыш эш иҫтә ҡала, баланың һәләтен, аңын үҫтерә. Әгәр материалды үҙләштереү ҡыйын,ялҡытҡыс, бер төрлө икән, уҡыусының күңеле һыуына, активлығы кәмей һәм телде өйрәнергә булған теләге бөтөнләй һүнергә мөмкин. Шуға күрә уҡытыусы яңы ысулдар, эш алымдары уйлап тапҡанда йәки ижади эшләгәндә генә балалар ҙа ижади фекер йөрөтә аласаҡ, үҙҙәрен “асыш яһаусы” , “уйлап табыусы” итеп тоясаҡ.
Системаға һалынған, традицияға ингән, ыңғай һөҙөмтәләр биргән төрлө эш алымдары менән уртаҡлашып китмәксемен.
Хәҙерге ваҡытта тел практик маҡсаттан йәки функциональ күҙлектән сығып өйрәнелә. Телгә өйрәтеүҙең төп маҡсаты - һөйләү телмәренең һәр бер төрөнә - һөйләшергә, тыңларға, уҡырға, яҙырға өйрәтеү. Был маҡсат яңы методтар, алымдар тыуыуына, яңы дәреслектәр яҙыуға сәбәп була.
Телдә,уның һүҙҙәрендә, грамматик формаларында халыҡтың донъяуи аңлауы, менталитеты сағылыуын өйрәткән саҡта материал онотолмаҫлыҡ итеп үҙләштерелгә тейеш. Ҡағиҙә ятлатып ҡына телгә өйрәтеп булмай, шуға ла матур һөйләмдәр, төҙөк текстар аша телдең һығылмалығын мөмкинлектәрен күрһәтеү буйынса уйындар, мауыҡтырғыс күкегеүҙәр, төрлө ҡыҙыҡтырырлыҡ саралар дәрестә урын алырға тейеш. Уҡытыусы өйрәнелергә тейешле материалдың йөкмәткеһенә ҡарап төрлө уйындар һайлап, уларға төрлө ҡыҙыҡһындырырлыҡ исемдәр бирә ала. Мәҫәлән,”Серле ҡумта” , “Серле тоҡсай”,” Кем күберәк”,” Һүҙҙәр үреү”,” Китек диктант”, “Кире-мире”, “Йомаҡ ҡойошоу”,” Мәҡәл әйтешеү” һ.б. шундай исемдәр менән”“донъяны таныу юлы” булған ҡыҙыҡ уйындарҙы, аҡыл операцияһының эшен һәм эҙләнеүҙе талап иткән һорау һәм мәсьәләләрҙе файҙаланырға кәрәк. “Бала тик уйында ғына туған телдең нескәлектәренә өйрәнә”, телдең рухы тип атап йөрөткән нәмәне үҙләштерә”,- тигән М. Горькиҙың һүҙҙәре менән килешмәү мөмкин түгел.
Уйын аша уҡыусыны туған тел серҙәренә, әҙәбиәт донъяһына һиҙҙермәйсә генә алып инеп була. « Метод һәм алымдарҙы һайлағанда уҡытыусы һәр саҡ дәрестәрҙең этаптарын,һәр этаптың алдында торған маҡсаттарҙы күҙ алдында тоторға тейеш. Методтар, алымдар ошо маҡсатҡа ғына йүнәлгәндә генә уҡытыусы ҡулында еңел инструмент була алалар “. (Ғималова М.Ғ. Урта мәктәптәрҙең IV-VII кластарында башҡорт әҙәбиәте уҡытыу методикаһы. Өфө, 1982.-74-се бит).
Балаларҙа башҡорт телен уҡыуға ҡыҙыҡһындырыу тәрбиәләү өсөн компьютер технологияларын ҡулланыу һуңғы йылдарҙа иң мауыҡтырғыс сара булып иҫәпләнә. Сөнки уҡыусылар,үҙҙәрен уҡытҡан уҡыусыларҙан айырмалы рәүештә, донъяны танып белеүҙә компьютерҙың мөмкинселектәре менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына, был “машинаның” серҙәренә тиҙерәк төшөнөргә тырыша. Хәҙер был заман талабы. Тик компьютерҙы урынлы һәм дөрөҫ файҙалана белергә кәрәк. Дәрес буйына компьютер йәки техниканың һуңғы яңылығы булған интерактив таҡта ҡулланыу дөрөҫ булмай. Һәр нәмәне сама белеп, компьютерҙың дәрескә ҡуйған маҡсатҡа ирешеүҙә эште нисек еңеләйтеүен асыҡлап ҡулланыу кәрәк. Минеңсә, компьютерҙы түбәнге осраҡтарҙа ҡулланыу маҡсатҡа ярашлы:
- яңы теманы аңлатҡанда;
- яңы теманы үткәндән һуң ғәҙәти күнекмәләрҙе ҡабатлағанда;
- материалды үҙләштереүҙе текст ярҙамында тикшергәндә;
- үтелгәндәр буйынса схема-иллюстрация яһағанда;
- йомшаҡ өлгәшеүсе уҡыусыларҙы әүҙемләштергәндә;
- үҙаллы белем алғанда;
Уҡытыу процесында компьютер ҡулланыу өлгөрөштөң сифатын күтәрергә лә ярҙам итә. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса электрон дәреслектәрҙе, методик ҡулланмаларҙы дәрестә оҫта ҡулланыу уҡытыусыға яңы теманы аңлатыуҙы еңеләйтһә, уҡыусыға ҡыҙыҡһыныу уята. Башланғыс класс уҡыусылары өйҙә һүҙлек һүҙҙәрен компьютерҙа йыйып уларҙың дөрөҫ яҙылышы өҫтөндә эшләһә, дәрескә килгәс яҙған һүҙҙәрен уҡып әйтелешен нығыталар. Өлкән класс уҡыусылары үткән теманы йомғаҡлап,уҡытыусылары, ата-әсәләре ярҙамында һәм үҙ аллы материал йыя, интернет селтәрендә эшләй, һөйләмдәр,бәләкәй генә хикәйәләр төҙөй һәм үҙҙәренә оҡшаған, иллюстрацилар һайлап презентация эшләйҙәр. Шулай итеп, компьютер технологияһын ҡулланыу сәбәпле уҡыусының тел өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныуы арта, үҙҙәре яңы юлдар эҙләй башлай.
Ғөмүмән, туған тел уҡытыусыһы уҡыусыларҙың ижади фекерләүен үҫтереү, тел шәхесен тәрбиәләү эшмәкәрлегендә әллә күпме яңы ысулдар, ҡыҙыҡлы эш төрҙәре, алымдар уйлап сығара ала. Яңылыҡтар, асыштар яһағанда, әлегә тиклем билдәле булғандарын белеү, берләштереү, таныш булғандарын күҙ уңында тоторға тейеш.
Ҡулланылған әҙәбиәт.
Ғималова М.Ғ. Урта мәктәптәрҙең IV-VII кластарында башҡорт әҙәбиәте уҡытыу методикаһы. Өфө, 1982.-74-се бит).
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
«Башҡорт теле дәрестәрендә төркөмдәрҙә эшләү технологияһын ҡулланыу»
ldquo;Дәрес– ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм әхлаҡиинаныуҙар факелын тоҡандырыусы осҡон”.В.А. Сухомлинский...
Выступление на межрегиональной конференции на тему "Әсә теле уҡытыуҙа халыҡ педагогикаһын ҡулланыу"
Әсә теле уҡытыуҙахалыҡ педагогикаһының ролеҺуңғы йылдарҙа, фәнни педагоғика менән бер рәттән,халыҡ педагогикаһы ла уҡытыу-тәрбиә эшендә киңерәк ҡулланыла бара.Үткән быуаттың күренекле педагогтары халы...
Белем биреү учреждениеларында башҡорт теле һәм әҙәбиәтен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙа ике теллелекте булдырыу.
Белем бире7 учреждениеларында баш3орт теле89м 929би9тен д97л9т теле булара3 у3ытыу2а ике...
Башҡорт теленә өйрәтеүҙә үҫтереүле уҡытыу системаһын ҡулланыу
Хәҙерге яңы технологиялар ҡулланып уҡытыу заманында үҫтереүле уҡытыу системаһын ҡулланыу бик отошло. Үҫтереүле уҡытыу системаһы башланғыс кластар өсөн төҙөлгән. Был системаны ҡулланғанда белем биреүҙе...
Телмәр компетентлығын үҫтереүҙә компьютер технологияларын ҡулланыу
Башланғыс кластан алып мәктәптә туған телде уҡытыу юғары кластарҙа өйрәнеләсәк тел һәм әҙәбиәт дәрестәренә әҙерлек этабы булып тора. Әгәр уҡыусы т...
Мастер-класс «Белем биреүҙә федераль дәүләт стандарттарын ғәмәлгә ашырыу осоронда башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыуҙа проекттар методын ҡулланыу»
Мастер – кластың маҡсаты:1)башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен заманса технологияларға нигеҙләнеп үткәреү мөмкинлектәрен күрһәтеү;2) хәтерҙе, иғтибарҙы, логик фекерләү һәләттәрен үҫтереү, диало...
Статья. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыуҙың эффектив формаларын ҡулланыу
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыуҙың эффектив формаларын ҡулланыу...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
5 класта "Башҡортостан тәбиғәте. Ҡылым." темаһы буйынса дәрес.
презентация урока для интерактивной доски (5 класс) по теме
5 класта "Башҡортостан тәбиғәте. Ҡылым" темаһы буйынса дәрескә презентация материалдары.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 4
Башҡортостан, һин беҙҙең Тыуған, үҫкән илебеҙ. Беҙгә икмәк, өй биргән, Һыуын эскән еребеҙ. Тауың бирә һары алтын, Ерең бирә ҡара алтын. Балыҡҡа бай һыуҙарың, Ашлыҡҡа бай ҡырҙарың Г. Юнысова.
Слайд 5
Башҡортостан – ҡурай иле, Башҡортостан – Урал ере, Башҡортостан – ҡумыҙ теле, Башҡортостан – ҡымыҙ сере. Ә. Үтәбай.
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1Башҡортостан йылғалары, күлдәре Асылыкүл Ҡандракүл Ағиҙел Ҡариҙел Йүрүҙән Әй
Слайд 2
Уралҡайҙан, бейек, ай тау булмаҫ, Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ. Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.
Слайд 3
Ҡылым ни эшләргә? уҡырға һаҡлрға белергә йәшәргә яҙырға тыңларға
Слайд 4
Беҙ бай тәбиғәтле Башҡортостанда йәшәйбеҙ. Башҡортостан тәбиғәтен һаҡлағыҙ! Урмандарҙа ағастарҙы киҫеү тыйыла! Бәшмәктәрҙе тибеп китмә! Ҡырмыҫҡа иләүҙәрен туҙҙырырға ярамай! Урманда көслө музыка тыңларға ярамай! Урманда сүп-сар, быяла ташларға ярамай!
Слайд 5
Ял минуты: Беҙҙең Башҡортостанда ошондай бейек тауҙар, Шулай бөгөлә талдар, Ошондай шаулай урмандар, Ошондай тәрән күлдәр, Ошолай үҫә гөлдәр.
Слайд 6
Башҡортостандың ете мөғжизәһе Салауат Юлаев һәйкәле Урал батыр эпосы Шүлгән таш мәмерйәһе Красноусол шифаханаһы Янғантау Ҡурай сәскәһе Башҡорт балы
Слайд 7
Башҡортостан нимә менән дан тота? Ҡ Ы М Ы Ҙ К У Р М А Н Ү Р Х И Ҡ Ү Л А А Л Ы Т Ь Й Ы Л Ғ А Т Б Ө Ә Ҙ У Ф А Л Т Ы Н Е
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
: Яҙ темаһы буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Предмет: Башкирский языкКласс:5Учебник: Башкирский языкАвтор учебника: Габитова З.М., Усманова М.Ғ.,Демонстративные материалы:карточки, электронная доскаv...
Р.Ғарипов буйынса йомғаҡлау
Р.Ғариовтың тормошо һәм ижады буйынса йомғаҡлау...
М. Кәримдең "Ярлыҡау" повесы буйынса дәрес-хөкөм
М. Кәримдең "Ярлыҡау" повесы буйынса дәрес-хөкөм...
Ғ. Сәләмдең "Бала" поэмаһы буйынса презентация
презентация...
"Ҡылым" темаһы буйынса тест
"Ҡылым темаһын өйрәнә башлағанда бирелгән тесты ҡулланырҡа мөмкин....


c: application/octet-stream

text:
Уралҡайҙан, бейек, ай тау булмаҫ,Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ.Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булғанИр-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.
Ҡылымни эшләргә?уҡырға һаҡлрғабелергәйәшәргә яҙырғатыңларға
Башҡортостан нимә менән дан тота?{5940675A-B579-460E-94D1-54222C63F5DA}ҠЫМЫҘКУРМАНҮРХИҠҮЛААЛЫТЬЙЫЛҒАТБӨӘҘУФАЛТЫНЕ
Беҙ бай тәбиғәтле Башҡортостанда йәшәйбеҙ.Башҡортостан тәбиғәтен һаҡлағыҙ!Урмандарҙа ағастарҙы киҫеү тыйыла!Бәшмәктәрҙе тибеп китмә!Ҡырмыҫҡа иләүҙәрен туҙҙырырға ярамай!Урманда көслө музыка тыңларға ярамай!Урманда сүп-сар, быяла ташларға ярамай!
Башҡортостандың ете мөғжизәһеСалауат Юлаев һәйкәлеУрал батыр эпосыШүлгән таш мәмерйәһеКрасноусол шифаханаһыЯнғантауҠурай сәскәһеБашҡорт балы
Ял минуты:Беҙҙең Башҡортостанда ошондай бейек тауҙар,Шулай бөгөлә талдар,Ошондай шаулай урмандар,Ошондай тәрән күлдәр,Ошолай үҫә гөлдәр.
Башҡортостан йылғалары, күлдәреАсылыкүлҠандракүлАғиҙелҠариҙелЙүрүҙәнӘйstyle.visibilitystyle.visibilitystyle.visibilitystyle.visibilitystyle.visibilitystyle.visibilitystyle.visibility


text:
"Батыр әтәс" әкиәте
план-конспект урока на тему
әкиәт
Скачать:
Предварительный просмотр:
Әтәс батыр
Автор: Борон - борон заманда Улаҡлы йылғаһы буйында йәшәгән, ти, бер ҡарт менән , бер ҡарсыҡ.Ҡарты ғүмер буйына эшләп тир түккән, бил бөккән, ә ҡарсығы байбикәләргә йөн теткән, кейем теккән. Икеһе лә сәләмәтлектәрен юғалта башлағас, бай уларҙы йортонан ҡыуып сығарған. Шунан бирле былар бер ауылдың осонда, йылға буйында, ярҙы соҡоп, землянка эшләп ингәндәр. Ауылдың бер мәрхәмәтле кешеһе әбей менән бабайға бер тауыҡ менән бер әтәс бүләк иткән. Шулай итеп улар дүртәүләп йәшәй башлағандар.
Берҙән - бер көндө, яҙ булғас, ҡарт үҙенең төйөнсөгөн элеп, хәйер һорашырға сығып киткән, ҡарсығы өйҙә тороп ҡалған, тауыҡ менән әтәсте ашатып сығарған да үҙе өйҙәге эшенә керешкән.
Әтәс менән тауыҡ яр башында, сүплек баштарында, ем эҙләп, тибенеп йөрөгән. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, тауыҡ,
Гүзәлиә : ҡыт - ҡытаҡ, ҡытайыҡ, ҡыт-ҡытаҡ,
Автор :тип, йомортҡа һалырға инеп киткән, ә әтәс ем эҙләп тороп ҡалған.
Әтәс, сүплек башында тибенеп йөрөй торғас, һабы һынған ҙур ғына ағас ҡалаҡ башын ҡаҙып сығарып, ярға табан тибеп ебәргән.Ҡалаҡ башы, ярҙан тәгәрәп китеп, һыуға барып төшә.Әтәс был икмәк ҡатыһылыр, тауыҡ йомортҡа һалып сыҡҡас, бергә ашарбыҙ тип, ярҙан осоп барып, һыу өҫтөндәге ҡалаҡ башына осоп барып ҡуна.
Ҡалаҡ башы, әтәстең ҡапыл килеп ҡуныуынан ҡуҙғалып, һыу уртаһына йөҙөп китә. Әтәс хәҙер төшөп ярға сыға алмай.
Айҙар: "Ни булһа ла булыр, ҡасан да булһа һыу мине ярға табан яҡынайтыр, шунда осоп сығырмын әле"
Автор: тигән уй менән кит кәндән - китә бара, ти.
Етмәһә, ҡуҡырая биреп:
Айҙар: "Ки - ки - ри - күк! Бына ҡайҙа китте кәкре ҡойроҡ! Минең менән кем бара? Әйҙәгеҙ, һикерегеҙ! " - тип ҡысҡырған була, ти.
Автор: Яр буйында йөрөгән ата ҡаҙға етә ҡалды, ти, әтәстең был саҡырыуы, ул да барып ултырҙы, ти, ҡалаҡ башына. Әтәс менән ата ҡаҙ йөҙөп китеп баралар, ти. Әтәс ата ҡаҙҙы ишкәксе итте, ти. Бер ни тиклем ер киткәс, бер кәзә тәкәһен курәләр. Ул яр буйына һыу эсергә килгән икән. Кәзә тәкәһе:
Асман: - Мә - ә - ә, әтәс ағай, ҡайҙа бараһығыҙ? — тип баҡыра, ти.
Айҙар: - Әйҙә беҙҙең менән барабыҙ, ти Әтәс.
Кәзә тәкәһе риза була. Ҡалаҡ башына ултырып алғас:
Асман: -Мә -ә-ә, мин тәкә, мә-кә-кә - кә, мин тәкә, тәкә, бында барыу мәрәкә, — тип, үҙенең кем икәнлеген әйтә.
Ата ҡаҙ уға яуап итеп:
Әдилә: Ҡыйғаҡ, ҡыйғаҡ, ҡа - ҡа - ҡа, ға - ға - ға. Мин һиңә аға - ға! Әтәс ағай беҙҙе ба - ға - баға !- Автор :тигән булып, үҙе менән дә, әтәс менән дә таныштырып ала. Әтәс ата ҡаҙ таныштырыуына ҡәнәғәтләнмәй:
Айҙар :Ки - ки - ри - күк ! Мин кәкре ҡойроҡ !
Автор :Яр буйында бер үгеҙ был өсәүҙең йөҙөп барғанын күрә лә:
Эмиль :Әтәс ағай, мине лә үҙегеҙ менән алмаҫһығыҙмы? һеҙгә минең кәрәгем булыр,
Айҙар :-К и - ки - ри - күк !һин кәрәк, кәрәк кеүек !-
Автор : Ишкәксе ата ҡаҙ ҡалаҡ башын үгеҙ торған яр буйына килтереп туҡтата. Үгеҙ инеп баҫа. Бер ни тиклем ер киткәс, яр ҡарлуғастарын тотоп ашарға килгән бесәй, быларҙы күреп ҡалып:
Элина :- Әтәс ағай, ҡайҙа бараһығыҙ? Мине лө үҙегеҙ менән алып китегеҙ әле.
Автор :Киң күңелле әтәс, әлбиттә, ҡаршы килмәй, алып китергә риза була.Бесәй ҙә ултыра.
Әтәс ҡалаҡ башының иң осонда, ата ҡаҙ ҡалаҡ - кәмәне алып бара, үгеҙ — ҡойроҡсо, кәмәнең ҡойроғон ҡайҙа борорға кәрәк булһа, шулай бороп бара.Бесәй менән кәзә тәкәһе уртаға ултырғандар ҙа, тирә - яҡтағы бөтә нәмәгә ҡарап, һоҡланып баралар, ти.
Шулай бара торғас, былар бик күп ер киттеләр, ти, урмандар, тауҙар, һыуҙар уттеләр, ти. Быларҙың бик ашағылары килә башланы, ти. Ҡалаҡ - кәмәне урман янына килтереп туҡтатып, яр буйына бәйләп ҡуялар ҙа, урманға инеп, һәр кем үҙ тамағын туйҙыра башлай. Төндө ошо урманда үткәрергә булалар. Әтәс ағас башына менеп төнәй, ә ҡалғандары ерҙә ҡунырға ҡалалар. Төн урталары уҙғас, Әтәс:
Айҙар :- Ки - ки - рикүк!Торорға ваҡыт!—
Автор :тип, урман яңғыратып ебәрә. Әтәстең был тауышын Төлкө ишетеп ҡала, үҙенең төнгө табышына шатланып, был яҡка килә башлай. Ләкйн, ул килеп етеү менән, эш бөтөнләй башҡаса булып сыға: әтәс ағас башында бик бейектә ултыра, ә ата ҡаҙ үгеҙ менән тәкәнең уртаһында тора, һис кенә лә алырлыҡ түгел. Шуға күрә төлкө был үгеҙ менән тәкә тирәһенә яҡын килергә лә ҡурҡа. Кире китә.Урмандағы бөтә йәнлектәрҙе йыйып килтереп, үгеҙ менән тәкәне уларға өлөш сығарырға, ә үҙе әтәс менән ата ҡаҙҙы ашарға уйлай. Төлкөнөң мәкерле уйын һиҙеп, әтәс ағас башынан төшөп, иптәштәренә:
Айҙар : Бына нәмә, дуҫтар! Мин был төлкөнө бик яҡшы беләм.Ул үҙ ғүмерендә бик күп ҡош - ҡортто ҡыйратты.Мин быны үҙемә ҡурҡыныс булғаны өсөн генә әйтмәйем. Хәҙер беҙҙең бөтәбеҙ өсөн дә үлем ҡурҡынысы тора. Бесәй, һин барып кәмәне рәтләй тор, беҙ хәҙер барып етербеҙ, - ти.
Автор :Былар юлға ҡуҙғалырға торғанда ғына, бесәй хәле бөтөп сабып килеп етә лә:
Элина :- Әтәс ағай! Әтәс ағай!Эш харап! Мин барып етер саҡта ғына әлеге ҡыҙыл төлкө ҡалаҡ - кәмәне, бәйенән ысҡындырып, ағыҙып ебәрҙе. Ә үҙе, шарҡылдап көлө - көлә, урман араһына инеп юғалды,.
Әдилә :- Әтәс ағай, мин бит бик яҡшы йөҙәм, булмаһа, барып туҡтатайым, ә һеҙ яр буйына бара тороғоҙ.Мин кәмәне ярға сығарғас,ултырып китербеҙ.
Айҙар :- Юҡ, бындай ҡараңғы төндә ағып барған ҡалаҡ башын таба алмаҫһың. Бесәй менән мин ағас башына менә алабыҙ, ә бит үгеҙ менән тәкә бер ни сек тә ҡотола алмаясаҡ.
Бергәләп : Ни булһа ла бергә булайыҡ, ҡурҡынысты бергә еңәйек. Хәҙер беҙ өй ҡорайыҡ,
- Автор : тигән уйға киләләр былар. Үгеҙ шунда уҡ, эре - эре ағастарҙы һөҙөп йығып, бүрәнәләр әҙерләй башлай. Бесәй ҡырҡылған бүрәнәләрҙе ҡойроғона тағып ташый; кәзә тәкәһе бесәй килтергән бүрәнәләрҙән өй бурай башлай; ата ҡаҙ мүк йолҡа, йолҡҡан мүкте бүрәнә араһына түшәй бара, ә әтәс яр буйынан таш, балсыҡ ташып, мейес сығара башлай. Бына өй эшләнеп бөтә. Әтәс кәштә башына, ата ҡаҙ һике аҫтына, үгеҙ менән кәзә тәкәһе һике өҫтөнә һуҙылып төшөп яталар. Рәхәтләнеп йоҡоға киткәс кенә, берәү ишек ҡаға. Бесәй тороп:
Элина :- Кем бар унда?
Арина : - Мин, төлкө, ас, ас, мин һиңә теймәйем, мин бесәй итен ашамайым,
Автор : тип йомшаҡ ҡына, юхалап ҡына әйтә, ти.
Бесәй ишекте асмағас, тыштағы йыртҡыс йәнлектәр тәҙрәгә килеп ҡапланалар.
Был хәлде күреп торған бесәй үҙенең иптәштәрен уята башлай. Үгеҙ үкерә, кәзә баҡыра, ата ҡаҙ ҡаңғылдай, бесәй мыраулай, әтәс ҡытҡылдай.
Бындай күмәк тауышты ишетеп, тыштағы төлкө, бүре, айыу шөрләй башлай, Аҙаҡ килеп, улар шым ғына төрлөһө төрлө яҡҡа ҡасып бөтә.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Исследовательская работа - презентация "Вехи Памяти" к уроку тат.литературы в 7 классе "Батыр егет-ил курке"
Исследовательская работа - презентация " Вехи Памяти"к уроку татарской литературы в 7 классе "Смелый джигит - радость страны" Использование местного материала об участниках Великой Отечественной войны...
Батыр үлә, үлмәс ат алып, Батырлыклар белән макталып, Исмең калсын, үзең үлсәң дә, Тарихларда укып ятларлык. М.Җәлилгэ багышланган кичә
БуранКүз ачкысыз каты буран чыкты,Юл табалмый атлар туктады.Кар пәрдәсе аша күренеп калаЕрак түгел авыл утлары....
Язучы да Алиш, батыр да.
Абдулла Алишның тормышы һәм иҗаты турында...
Р.Шәкүр "Урал батыр иле - сал Урал"
Р.Шәкүр "Урал батыр иле - сал Урал"....
6 нчы сыйныф өчен әдәбияттан дәрес эшкәртмәсе."Батыр егет-ил күрке".(Бәйләнешле сөйләм үстерү)
6 нчы сыйныф өчен бәйләнешле сөйләм үстерү дәресе."Батыр егет-ил күрке"....
Саҡмағош ауылының батыры - Абдулҡаһир
Фольклорный конкурс "Жемчужины Башкортостана"...
Мағжан Жұмабаев "Батыр Баян"поэмасы
Сабақтың мақс 837 ты :1. Мағжан поэмаларын атап,олардың мазмұндық тақырыбына қысқаша шолу жасау. «Батыр Баян» поэмасының тарихи-эпикалық сипатын таныту,сюжеттік-композициялық құрылысына талдау жасап...


text:
Рабочая программа по башкирскому языку для 1 класса
рабочая программа по теме
русская группа
Скачать:
Предварительный просмотр:
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәренең 1-се кластар өсөн(һөйләшеү төркөмө) башҡорт теле дәресенә ҡуйылған бурыстар:
1) Туған республика менән танышыуҙы,уның халҡына,тарихына,тәбиғәтенә,сәңғәтенә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.
2) Тәҡдим ителгән тематика буйынса, балаларҙың һүҙлек запасын байытыу,телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.
3) Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен дөрөҫ әйтергә өйрәтеү.
4) Әйтелеше ҡатмарлы булмаған һүҙҙәрҙе, ябай һөйләм өлгөләрен тәүҙә күсереп ,шунан яттан яҙыу.
5) Уҡырға һәм яҙырға өйрәтеү.
6) Темалар буйынса шиғырҙар ятлау,йырҙар өйрәнеү һәм башҡарыу,бейеүҙәр өйрәнеү;экскурсиялар,уйындар ойоштороу;концерттар әҙерләү һәм сығыш яһау.
Уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләренә талаптар
Уҡыу йылы аҙағында 1-се класс уҡыусылары түбәндәге белем һәм күнекмәләргә эйә булырға, һаналған эштәрҙе үтәй белергә тейештәр:
1.Башҡорт теленең бөтә өндәре һәм хәрефтәре, өн менән хәрефтең айырмаһы.
2. Кем? Нимә? Кемдәр? Нимәләр? һорауҙарына һәм уларға яуап булған һүҙҙәрҙе белеү, телмәрҙә ҡулланыу.
Ни эшләй? Ни эшләне? һорауҙарын ҡуллана белеү.
Ниндәй? Ҡайҙа? Нисә? Һорауҙарының мәғәнә үҙенсәлектәрен аңлау, уларға яуап биреү.
Минең, һинең, уның, һеҙҙең, уларҙың алмаштарының мәғәнәләрен төшөнөү, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.
3. Һүҙҙәрҙе ижекләп дөрөҫ, аңлы уҡыу.
4. Әкитәт, шиғыр, хикәйә, йомаҡтар, көләмәстәр тыңлау, уҡыу, кәрәк саҡта яуаптарын табыу һәм йөкмәткеһен һөйләү. Уҡыған, ишеткән, үҙе күргәндәр тураһында бәйләнешле итеп һөйләү.
5. Яҙма һәм баҫма текстарҙы күсереп яҙыу. Яҙылышы ауыр булмаған һүҙҙәрҙе, 2-3 һүҙҙән торған типик һөйләмдәрҙе күсереп яҙыу.
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 1-се класы өсөн туған (башҡорт) теленән эш программаһы.
Эш прогаммаһы 32 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 1 сәғәт).
Дәреслек: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 1-се класс уҡыусылары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2011.
Программа кимәле : базис
Уҡытыусының тел ҙәм әҙәбиәт буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:
1.Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С.Беҙ башҡортса уҡыйбыҙ: уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 1-2 кластарында башҡорт телен өйрәнеүселәр өсөн дидактик материалдар. – Өфө: Китап, 2002.
2.Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
3.Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М. С., Сиразетдинов З. Ә. Башҡортса өйрәнәйек. Урыҫ мәктәптәренең 1-4 – се синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
4.Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.
5.Башҡорт алфавиты һүрәттәрҙә.
6.Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы, 2005.
7.Ураҡсин З.Ғ., Сиразетдинов З.Ә., Суфьянова Н.Ф. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге: Башланғыс класс уҡыусылары өсөн. – Өфө, 2005.
8.Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. 1-4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. Сәлихова М.Т., Шафикова С. Х. - Өфө: Китап, 1997.
9. Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4 - се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма– Өфө : Китап, 2006 . Толомбаев.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. "Башҡорт теле"; Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғиниәтуллина Ф.М. “Эш дәфтәре”
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы:
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф Министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре: Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Дәүләтшина М.С., Хөснөтдинова Ф.Ә., Хажин В.И.- Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы;
- «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
- Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора: башҡортса телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу, башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик үҙенсәлектәрен аңлау һәм үҙләштереү, бәйләнешле текст менән эш итә белергә өйрәтеү.
Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө:
Программа һөйләшеү, телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тотҡан тематиканы, уҡыу өсөн әҙәби әҫәрҙәрҙе, орфоэпия һәм орфография, элементар грамматик һәм пунктуацион материалдарҙы үҙ эсенә ала. Шулар менән бер рәттән мәҡәлдәр, йомаҡтар, тиҙәйткестәр, көләмәстәр, һанашмаҡтар, уйындар өҫтөндә эш үткәреү ҙә күҙ уңында тотола.
1 класта туған (башҡорт) телен уҡытыу материалының йөкмәткеһе түбәндәгесә билдәләнде:
1. Грамотаға өйрәтеү һәм телмәр үҫтереү.
2. Грамотаға өйрәтеү һәм уҡыу, яҙыу, телмәр үҫтереү.
III. Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
1 класс
- Башҡортостан- минең тыуған республикам. - 1 сәғәт.
Башҡортостандың ҡалалары, ауылдары, йылғалары, күлдәре тураһында мәғлүмәт биреү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен ҡабатлау, темаға ҡараған башҡорт һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеү күнекмәләрен камиллаштырыу.
2. Танышыу.-4 сәғәт.
Иҫәнләшеү. Танышыу диалогы. Һин ҡайҙан? Һиңә нисә йәш? Һинең туғандарың бармы?
Һорау бирергә,һорауҙарға яуап бирергә,диалог төҙөргә өйрәтеү.
3. Ғаилә. – 4 сәғәт.
Үҙенең ғаиләһе, ғаилә ағзалары, уларҙың эштәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте тураһында һөйләшеү. Башҡорт телендә эйәлек ялғауҙарын практик үҙләштереү.
4. Мәктәп. – 4 сәғәт.
Балаларҙың үҙҙәре уҡыған мәктәп, уның үҙенсәлекле билдәләрен, урынлашыуын, кабинеттарын белеүе. Һүҙҙәрҙең предметты, билдәне, эште белдереүе.
5. Төҫтәр.-3 сәғәт.
Темаға ҡараған һүҙҙәрҙе өйрәнеү. Һүҙҙәрҙә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
6. Һандар. – 2 сәғәт.
Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым хаҡы, уларҙың үлсәме, уларҙы һатып алыу, тәртипле тотоноу. Телмәрҙә һандарҙы практик ҡулланыу.
7. Уйын, уйынсыҡтар. – 3 сәғәт.
Уйынсыҡ исемдәре, билдәләре, уйындар. Башҡорт телендә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
8. Тән өлөштәре. – 2 сәғәт.
Кешенең организмы, тән өлөштәре атамаларын үҙләштереү, тәнде таҙа тотоу, һаулыҡты һаҡлау.
9. Кейем-һалым. – 2 сәғәт.
Кейем-һалым исемдәре, уларҙың үлсәме, кейем һатып алыу, уларҙы бөхтә тотоу. Башҡорт телендә килеш һәм зат ялғауҙарын ҡулланыу.
10. Йорт хайуандары һәм ҡоштар.- 2 сәғәт.
Ошо темаға ҡараған һүҙҙәр, уларҙы дөрөҫ әйтеү.
11. Ҡырағай хайуандар һәм ҡоштар.- 2 сәғәт.
Темаға ҡараған һүҙҙәрҙе өйрәнеү. Һүҙҙәрҙә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
12.Йомғаҡлау. – 2 сәғәт.
Беренсе класта өйрәнгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре, һөйләмдә һүҙҙәрҙең урыны.
IV. Уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләренә талаптар
Уҡыу йылы аҙағында 1-се класс уҡыусылары түбәндәге белем һәм күнекмәләргә эйә булырға, һаналған эштәрҙе үтәй белергә тейештәр:
1.Башҡорт теленең бөтә өндәре һәм хәрефтәре, өн менән хәрефтең айырмаһы.
2. Һүҙгә өн анализы яһау, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар, тартынҡыларҙы айыра алыу, уларҙы дөрөҫ әйтеү, шулар нигеҙен-дә һүҙҙәр төҙөү.
3. Кем? Нимә? Кемдәр? Нимәләр? һорауҙарына һәм уларға яуап булған һүҙҙәрҙе белеү, телмәрҙә ҡулланыу.
Ни эшләй? Ни эшләне? һорауҙарын ҡуллана белеү.
Ниндәй? Ҡайҙа? Нисә? Һорауҙарының мәғәнә үҙенсәлектәрен аңлау, уларға яуап биреү.
Минең, һинең, уның, һеҙҙең, уларҙың алмаштарының мәғәнәләрен төшөнөү, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.
4. Һүҙҙәрҙе ижекләп дөрөҫ, аңлы уҡыу.
5. Әкитәт, шиғыр, хикәйә, йомаҡтар, көләмәстәр тыңлау, уҡыу, кәрәк саҡта яуаптарын табыу һәм йөкмәткеһен һөйләү. Уҡыған, ишеткән, үҙе күргәндәр тураһында бәйләнешле итеп һөйләү.
6. Таныш темаға телдән хикәйә төҙөп һөйләү, уҡытыусы биргән һорауға яуап яҙыу.
7. Яҙма һәм баҫма текстарҙы күсереп яҙыу. Яҙылышы ауыр булмаған һүҙҙәрҙе, 2-3 һүҙҙән торған типик һөйләмдәрҙе тәүҙә күсереп, унан диктант итеп яҙыу.
8. Һөйләм аҙағында нөктә, һорау билдәһе ҡуя белеү.
V. Уҡыу-уҡытыу программаһында үҙләштереү өсөн планлаштарылған һөҙөмтәләргә ирешеүҙе баһалау
- Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
- башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
- тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
- дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
- һорауҙарға яҙма яуаптар;
- тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
- Башҡорт теленең ағымдағы, триместр йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау яҙма эштәре үткәрелә. Ағымдағы яҙма эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы яҙма эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
- Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау яҙма эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Яҙма эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән 1 класта түбәндәге күләмдә яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
күсереп яҙыу – 1,
һорауҙарға яуап – 1,
диктант – 1
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡара-мағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
- карточкалар менән эш;
- һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
- һүҙлек диктанты;
- һөйләмдәр төҙөү;
- һүҙлек менән эш;
Календарно-тематическое планирование
Урока башкирского языка_____________________
Класс 1а,1д __ Учитель Ялалова Аниса Авалевна
Количество часов на 1триместр ______10_________________
Количество часов на 2 триместр ______10_________________
Количество часов на 3 триместр ______12_________________
Всего ___32 , в неделю ______1________час.
Плановых контрольных работ,самостоятельных работ
__ диктанты-1, контрольных списываний-1, _ответов на вопросы-1_
Административных контрольных работ_____________________________
Планирование составлено на основе Программа по башкирскому языку для учащихся I-XI классов с русским языком обучения, Д.С. Тикеев, Х.А.Тулумбаев, Ижевск – 2008г .
Учебник: «Башҡорт теле», 1 класс, Х.А. Тулумбаев. Уфа -2011 г.___________
Башҡорт теле, 1-се класс 2014/2015 уҡыу йылы
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
рабочая программа по башкирскому языку 7 класс
рабочая программа 7 класс...
рабочая программа по башкирскому языку 6 класс
рабочая программа башкирский язык 6 класс...
Рабочая программа по башкирскому языку. 5 класс.ФГОС
Рабочая программа по башкирскому языку . 5 класс. ФГОС...
Рабочая программа по башкирскому языку. 5 класс.
5 класс башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт теленән эш программаһы....
Рабочая программа по башкирскому языку. 7 класс.
Башҡорт мәктәптәренең 7 класы өсөн башҡорт теленән эш программаһы....
Рабочая программа по башкирскому языку, 3 класс
Рабочая программа составлена на основании: Авторской программы по башкирскому языку для I – XI классов русскоязычных школ под редакцией М.Г.Усмановой, З.М.Габитовой – Ижевск: «К...
Рабочая программа по башкирскому языку, 4 класс
Рабочая программа составлена на основании: Авторской программы по башкирскому языку для I – XI классов русскоязычных школ под редакцией М.Г.Усмановой, З.М.Габитовой – Ижевск: &l...


text:
777c
Сочинение на конкурс "Пою мою республику".
" Тыуған республикамды мин маҡтап йырлайым " конкурсы.
" Гүзәл Башҡортостаныбыҙ-изге төйәгебеҙ"
темаһына инша.
Башҡарҙы: Муниципаль бюджет белем биреү
учрежденияһы 3-сө лицейының 8 -се А класс
уҡыусыһы Төхвәтуллина Ләйсән .
Уҡытыусыһы: Ялалова Әнисә Әүәл ҡыҙы.
Гүзәл Башҡортостаныбыҙ- изге төйәгебеҙ!
Минең тыуған төйәгем -Башҡортостан.Мин ошо илдә тыуғаныма бик ғорурланам. Башҡорт халҡы элек-электән тырышлығы,уңғанлығы менән дан тотҡан.Башҡорт егеттәренең уңғанлығына, батырлығына,ҡыйыулығына һоҡланмаған кеше булмаған.
Башҡорт ҡыҙы! Күпме ир-егеттәрҙе әсир иткән башҡорт ҡыҙы! Оҙон ҡалын сәс толомрына көмөш сулпылар ҡушып үргән. Нескә билле, зифа буйлы, ҡара ҡашлы,ҡара күҙле,уңған гүзәл ҡыҙға нисек һоҡланмайһың?!
Тыуған еребеҙҙең саф һауаһын һулап, теште ҡамаштырырлыҡ һалҡын һыулы, йүгерек шишмә-йылғаларының таҙа һыуын эсеп үҫкәнгә батыр ҙа,гүзәл дә ул башҡорт халҡы!
Башҡортостандың тауҙары,тау ҡыуышлыҡтары, шарлауыҡтары ниндәйҙер сихри көскә эйә. Улар ҡарашты үҙенә тарта, һине сихырлай. Был - тәбиғәт биҙәктәре. Башҡортостандың ғорурлығы - Урал тауында меңәрләгән йылдар дауамында барлыҡҡа килгәндәр. Ғорур Урал тауы ! Ниндәй бай ул! Ер аҫты байлыҡтарына ла, урман ҡырҙарға ла, шишмә-күлдәргә лә, кейек -януарҙарға ла...
Тау-таштар араһынан ағып сыҡҡан гүзәл Ағиҙел йылғаһына бағышлап күпме шағирҙәр шиғырҙар ижад иткән, йырсылар йыр һуҙғандар?!
Ярҙарында- зифа буйлы талдар, ә талдарҙа һары һандуғастар йыр һуҙа. Тау- таш араларынан ажғырып аҡҡан Ағиҙел йылғаһы талғынлана, тыныслана, ярҙары йәшеллекә күмелә. Муйыл,балан ҡыуаҡтарының сәскәләренән яҙ көнө тирә-яҡҡа хуш еҫ тарала, ә көҙгә тәлгәш- тәлгәш емештәре өлгөрә. Эх, йәмле лә һуң Ағиҙел буйҡайҙары!
Яҙғы ҡыр эштәре бөткәс туғайҙарға, болондарға халыҡ милли байрамыбыҙ-һабантуйға йыйыла. Халыҡ байрамға алдан уҡ ентекле әҙерләнә.Һандыҡ төптәренән байрамдарҙа ғына кейелә торған яҡшы кейемдәр алына, өйҙәр, ишек алдары йыйыштырыла,йыуыла, таҙартыла,байрам аштары бешерелә.Бишбармаҡтар,бәлештәр,өсмөйөш-тәр,сәк-сәктәр - береһе лә ҡалмай инде бындай саҡта.
Ә яландарҙа, болондарҙа байрам ҡыҙғандан-ҡыҙа... Иғтибарҙы үҙенә иң тартҡаны милли көрәш һәм ат сабышы. Милли көрәштә иң батыр ир-егет һыналһа, ат сабышында иң етеҙ ат данлана.
Башҡорт халҡы элек-электән ат тотҡан. Ат - уның иң беренсе ярҙамсыһы ,хужалыҡ эштәрендә лә,яуҙа ла айырылмаҫ тоғро дуҫы булған. Уның һөтөнән ҡымыҙ яһағандар. Был шифалы әскелтем эсемлекте тәмләп ҡарамаған кеше һирәктер.
Яратҡан эсемлегебеҙ-
Данлыҡлы ҡымыҙыбыҙ.
Бөтөн ауырыуҙарҙан да
Дауалай,- ти халҡыбыҙ.
Ҡымыҙҙы эсеп ебәрһәң
Йөрәк ял итеп ҡала.
Күңелдәрҙе дәртләндерә,
Тәнең йоҡоға тала.
Иң етеҙ атҡа атланған егеткә ауылдың иң уңған килене сиккән һөлгө бирелгән.
Милли көрәштә еңеп сыҡҡан егеткә тәкә бүләк ителгән. Был матур ғәҙәт әлегә көнгә тиклем һаҡланып килгән.
Шул ваҡытта бәрхәт тауышлы ҡурай моңо ағыла башлаһа,уға ҡушылып моңло тауыш йырлап ебәрһә... Ҡурай! Башҡорт халҡының милли уйын ҡоралы кемдәрҙе генә әсир итмәгән?!
Эй,ҡурай,ҡурай,ҡурай!
Нисек ул матур сыңлай!
Кәрәк саҡта илата,
Кәрәк саҡта йырлата.
Көлдөртә лә бейетә-
Эй, ҡурайға ни етә?!
Эйе,ҡайғыһын да, шатлығын да башҡорт халҡы ҡурай менән уртаҡлашҡан,ҡыйын ваҡыттарҙа ла,байрамдарҙа ла ҡулына ҡурай алған. Ҡурай уның менән илаған , уның менән көлгән.
Ә күпме данлыҡлы шәхестәр тыуып-үҫкән Башҡортостанда! Салауат Юлаев. Башҡорт халҡының милли геройы, шағиры,башҡорт,урыҫ,татар,удмурт һәм башҡа милләт кешеләренең яратҡан батыры.
Мостай Кәрим- киң ҡоласлы,шағир,талантлы драматург. Уның пьесаларын уҡымаған,ҡарамаған кеше юҡтыр.
Башҡортостан шағирҙәренең тәүге маяғы Мәжит Ғафури-күп яҡлы талант эйәһе.Шағирҙың ижады һәм ижтимағи эшмәкәрлеге юғары баһалана.Башҡорт дәүләт академия театры Мәжит Ғафури исемен йөрөтә, Өфөлә шағирҙың йорт-музейы ойошторола, яҙыусының тыуған районына Ғафури исеме бирелә.
Һәҙиә Дәүләтшина, Зәйнәб Биишева, Бейеүсе Рәшиҙә Туйсина һәм башҡа бик күп данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар, күренекле шәхестәр тыуып-үҫкән беҙҙең Башҡортостанда!
Башҡорттар борон замандарҙан уҡ дуҫ йәшәгән. Ауыр ваҡыттарҙа бер-береһенә ярҙам итеп,ҡыйынлыҡтарҙы бергә еңгәндәр. Был традициялар бөгөнгө көнгә ҡәҙәр һаҡланып килгән. Бына Башҡортостан менән күрше республика Татарстандың дуҫлығы йылдан-йыл нығый, улар араһында килешеүҙәр төҙөлә, аралар яҡыная. Улар беҙгә ҡунаҡҡа килә,беҙ уларға барабыҙ.
Ил өҫтөндә илле дуҫың булһын, ти башҡорт мәҡәле. Башҡортостан башҡа бик күп туғандаш республикалар менән дә дуҫлыҡ килешеүҙәре төҙөй.
Тыуған яғым, Башҡортостан менән, мин сикһеҙ ғорурланам! Уның бай тарихы ,өмөттәр тулы бөгөнгөһө, яҡты киләсәге хаҡында уйлайым да, үҙ илемдә йәшәү ниндәй ҙур бәхет тим.
Эта весёлая планета
Несчастный Андрей
Валентин Берестов. Аист и соловей
Алые паруса
Фильм "Золушка"


text:
6b2a
Инша.
Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының
«12-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе»
муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
(инша)
Үтәне: 7 класс уҡыусыһы Харисов Динар
Уҡытыусы: Харисова Гөлнара Марс ҡыҙы.
Башҡортостан! Һинең гүзәллеккә
Тиң булырлыҡ ерҙәр бармы икән?
Аҡҡош кеүек ап-аҡ Ағиҙелкәй
Ҡайһы илдә генә бар икән?
Башҡортостан алһыу таң иле
Гөл-баҡсалар иле,дан иле.
Эйе! Ниндәй матур ул минең һөйөклө Башҡортостаным! “Тыуған ер” тип кеше ғорурланып,һоҡланып әйтә. Ысынлап та ,тыуған ер ул тылсымлы һүҙ. Кеше иленән алыҫ йәшәһә көҙгө япраҡтай һарғая. Ә инде ғәзиз төйәгенә ҡайтһа,уға яңынан көс керә.
Бик яратам мин үҙемдең Тыуған илем-Башҡортостанымды. Ул бейек тауҙар,ҡалын урмандар,тәрән күлдәр,матур йылғалар иле.
Башҡортостан-Урал тауҙарының көньяғында урынлашҡан бәрәкәтле һәм күркәм төбәк ул. Күккә олғашҡан ҡаялы тауҙары,сылтырап аҡҡан шишмәләре,көмөш һыулы йылғалары тураһында бик күп шиғыр,йырҙар бар.
Башҡортостан-саф шипшмәләр иле,
Сылтырап аға көмөш һыуҙары.
Болоттарға терәп аҡ түбәһен,
Мәғрүр тора ҡая-тауҙары.
Эйе,республикамдың гүзәллегенә һоҡланмау мөмкин түгел. Мин Башҡортостандың гүзәл бер төбәге Октябрьский ҡалаһында тыуып,атам-әсәм ҡосағында иркәләнеп үҫәм.Ҡалам тауҙар ҡосағында,йәмле Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. Тәбиғәте матур,уға ҡарап һоҡланмаған кеше юҡтыр. Саф,тулы һыулы,балыҡҡа бай Ыҡ йылғаһы бормаланып-бормаланып ҡаламдың эргәһенән аға.Йылға буйҙарында үҫкән зифа талдар,мөһабәт өйәнкеләр йәй буйы бала-сағаның һыу инеүен күҙәтә.
Ысынлап та тәбиғәтебеҙ ғорурланырлыҡ. Ләкин ошо гүзәл тәбиғәтебеҙҙе һаҡлаусы,үҙенең бөгөнгөһөн,киләсәген уйлаусы бармы һуң? Ундайҙар бик аҙ шул. Кешеләр һыу буйҙарына сүп-сар ташлайҙар, урмандарында ҡырағайҙарса һунар итәләр,ағастарҙы ҡырҡалар,күпләп балыҡ тоталар.
Минең бөтә донъяны яңғыратып:”Ағастарҙы ҡырҡмағыҙ,тәбиғәтте бысратмағыҙ”,тип ҡысҡырғым килә. Был илаһи тәбиғәтте киләсәк быуынға ла ҡалдырайыҡ.
Астрономы получили первое изображение черной дыры
А. Усачев. Что значит выражение "Белые мухи"?
Дельфин: сказка о мечтателе. Серджио Бамбарен
Горка
Выбери путь


text:
Рабочая программа по башкирскому языку для 3 класса
рабочая программа на тему
русская группа
Скачать:
Предварительный просмотр:
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәренең 3-сө кластар өсөн(һөйләшеү төркөмө) башҡорт теле дәресенә ҡуйылған бурыстар:
- бәләкәй кластарҙа үҙләштерелгән диалогик, монологик телмәр күнекмәләрен ҡамиллаштырыу;
- һорау биреү, һорауҙарға үҙ һүҙҙәре менән яуап биреү;
- һүҙлек һүҙҙәрен үҙләштереү, һүҙ байлығын арттырыу;
- текст менән эшләү күнекмәләрен үҫтереү;
- программаға ярашлы грамматик материалды үҙләштереү;
- тыуған төйәк, кешенең һәйбәт сифаттары хағында әҫәрҙәр уҡыу, башҡорт филармония концерттарын ҡарау.
Уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләренә талаптар.
- Уҡығанды, һөйләгәнде аңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙар, һәм шул һорауҙарға яуап бирә белеү;
- Прозаик текстарҙы дөрөҫ, шыма, аңлы уҡыу белеү;
- Уҡылған тексты өлөштәргә бүлеү,исем биреү, элементар план төҙеү;
- Текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, һүҙлектәрҙе файҙаланыу;
- Башҡортостан тураһында мәғлүмәттәргә эйә булыу;
- Башҡорт халҡының мәҡәлдәре, йомаҡтарын белеү;
- Хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе матур , дөрөҫ яҙа белеү;
- Өйрәтеү диктанттар яҙа белеү.
Аңлатма яҙыу
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3 – сө класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш программаһы 102 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 3 сәғәт).
Дәреслек: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3 - сө класы уҡыусылары өсөн дәреслек. - Өфө: Китап,2010.
Программа кимәле: базис.
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
- Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
- Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М. С., Сиразетдинов З. Ә. Башҡортса өйрәнәйек. Урыҫ мәктәптәренең 1-4 – се синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
- Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.
- Башҡорт алфавиты һүрәттәрҙә.
- Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы, 2005.
- Ураҡсин З.Ғ., Сиразетдинов З.Ә., Суфьянова Н.Ф. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге: Башланғыс класс уҡыусылары өсөн. – Өфө, 2005.
- Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. 1-4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. Сәлихова М.Т., Шафикова С. Х. - Өфө: Китап, 1997.
8. Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4 - се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма– Өфө : Китап, 2006 . Толомбаев
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3-сө класы уҡыусылары өсөн дәреслек. - Өфө: Китап,2010.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған “Башҡорт теленән программа” (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М., Усманова М.Г. - Ижевск: Книгоград, 2008.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән
Программа башҡорт телен өс йүнәлештә – телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу, телдең системаһын (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү, бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеүҙе күҙ уңында тота. Шулай уҡ унда милли тәрбиә тураһында ла мәсьәлә күтәрелә.
- балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
- тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
- лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Уҡытыу рус телендә барған мәктәптәрҙең өсөнсө класс уҡыусылары алдына түбәндәге бурыстар ҡуйыла:
- бәләкәй кластарҙа үҙләштерелгән диалогик, монологик телмәр күнекмәләрен ҡамиллаштырыу;
- һорау биреү, һорауҙарға үҙ һүҙҙәре менән яуап биреү;
- һүҙлек һүҙҙәрен үҙләштереү, һүҙ байлығын арттырыу;
- текст менән эшләү күнекмәләрен үҫтереү;
- программаға ярашлы грамматик материалды үҙләштереү;
- тыуған төйәк, кешенең һәйбәт сифаттары хағында әҫәрҙәр уҡыу, башҡорт филармония концерттарын ҡарау.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
Уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләренә талаптар.
- Уҡығанды, һөйләгәнде аңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙар, һәм шул һорауҙарға яуап бирә белеү;
- Прозаик текстарҙы дөрөҫ, шыма, аңлы уҡыу белеү;
- Уҡылған тексты өлөштәргә бүлеү,исем биреү, элементар план төҙеү;
- Текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, һүҙлектәрҙе файҙаланыу;
- Башҡортостан тураһында мәғлүмәттәргә эйә булыу;
- Башҡорт халҡының мәҡәлдәре, йомаҡтарын белеү;
- Хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе матур , дөрөҫ яҙа белеү;
- Өйрәтеү диктанттар яҙа белеү.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
- башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
- тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
- дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
- һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
- тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, триместр йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, триместр һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Күсереп яҙыу - 2
Һорауҙарға яуаптар-2
Диктант- 4
Изложение – 2
Инша - 2
Календарно-тематическое планирование
Урока башкирского языка_____________________
Класс 3б,3г,3д __ Учитель Ялалова Аниса Авалевна
Количество часов на 1триместр ______31_________________
Количество часов на 2 триместр ______33_________________
Количество часов на 3 триместр ______38_________________
Всего ___102 , в неделю ______3________часа.
Плановых контрольных работ,самостоятельных работ
__ диктанты-4,изложения-2,сочинения-2, контрольных списываний-2, _ответов на вопросы-2___________________________________________
Административных контрольных работ_____________________________
Планирование составлено на основе Программа по башкирскому языку для учащихся I-XI классов с русским языком обучения, Д.С. Тикеев, Х.А.Тулумбаев, Ижевск – 2008г .
Учебник: «Башҡорт теле», 3 класс, Х.А. Тулумбаев. Уфа -2010 г.___________
Календарь-тематик планлаштырыу.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
рабочая программа по башкирскому языку 7 класс
рабочая программа 7 класс...
рабочая программа по башкирскому языку 6 класс
рабочая программа башкирский язык 6 класс...
Рабочая программа по башкирскому языку. 5 класс.ФГОС
Рабочая программа по башкирскому языку . 5 класс. ФГОС...
Рабочая программа по башкирскому языку. 5 класс.
5 класс башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт теленән эш программаһы....
Рабочая программа по башкирскому языку. 7 класс.
Башҡорт мәктәптәренең 7 класы өсөн башҡорт теленән эш программаһы....
Рабочая программа по башкирскому языку, 3 класс
Рабочая программа составлена на основании: Авторской программы по башкирскому языку для I – XI классов русскоязычных школ под редакцией М.Г.Усмановой, З.М.Габитовой – Ижевск: «К...
Рабочая программа по башкирскому языку, 4 класс
Рабочая программа составлена на основании: Авторской программы по башкирскому языку для I – XI классов русскоязычных школ под редакцией М.Г.Усмановой, З.М.Габитовой – Ижевск: &l...


text:
7784
Сочинение по творчеству Р.Нигмати
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы
Благовар районы Таң урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Ватан ул – тыуған ил,бына беҙ торған урын.
(Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти ижады буйынса инша)
Башҡарыусы: 8-се класс уҡыусыһы Хәйретдинова Индира
Етәксеһе: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Хәмиҙуллина Земфира Кинйәбай ҡыҙы.
Ватан ул – тыуған ил,бына беҙ торған урын.
Ватан ул – ҡыҙым,тыуған ил,
Бына беҙ торған урын.
Был ерҙә ғүмер кисергән
Атай-бабайҙар борон.
(Р.Ниғмәти)
Эйе,ысынлап та,Ватан –ул беҙҙең тыуған,үҫкән,ата-бабаларыбыҙҙың ғүмер кисергән,уның өсөн башын һалған,йәнен биргән ғәзиз еребеҙ.Ватан – ул беҙҙең күп милләтле,бай һәм үҫешкән Башҡортостаныбыҙ.Ватан – ул беҙҙең тәү аяҡ баҫҡан,уның һыуын эскән,шунда мәктәпкә йөрөгән тыуған ауылыбыҙ.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти үҙенең “Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар”шиғырҙар циклында ҡыҙының “Нимә ул Ватан?”һорауына яуап биреп,барлыҡ балаларға аңлайышлы телдә Ватан төшөнсәһен биргән.Был шиғырын ул, моғайын,В.Маяковскийға эйәреп яҙғандыр.Ул да бит бәләкәй улын тубығына ултыртып “Нимә ул яҡшы,нимә ул насар?”һорауына яуап биргән.
Р.Ниғмәти – ысын патриот.Шиғырҙың һәр юлы ошо тойғо менән һуғарылған.Уның һыуҙары терегөмөштәй,урманы әкиәт шикелле,ҡамыштары зифа буйлы...Ай йылмая,балыҡтар мөлдөрәп ята,елдәре иркәләй,ҡамыштар йырлай,ҡоштар ҡайнай һ.б.Һәр юлында тыуған иле менән ғорурланыу хисе ярылып ята.
Уй менән уйлап бөтмәҫлек
Бөйөк ул беҙҙең Ватан.
Хыялдар менеп етмәҫлек
Бейек ул беҙҙең Ватан.
Ай болоттарға менһәң дә
Күренмәй уның сиге.
Бына ошолай һүрәтләй шағир үҙенең Тыуған иленең ҙурлығын.
Тыуған иленең халҡы менән ғорурлана Рәшит Ниғмәти.Уларҙың тәндәре ниндәй генә төҫлө булһа ла,ниндәй генә исем-фамилия йөрөтһәләр ҙә,(Иван,Дауыт,Петренко,Шалва – бының менән ул төрлө милләт халҡын күрһәткән) улар дуҫ,татыу,берҙәм йәшәйҙәр.Был ғорурланмаҫлыҡмы ни?!Беҙҙең мәктәптә лә,мәҫәлән,ниндәй генә милләт кешеләре юҡ...Уҡытыусыбыҙ Земфира Кинйәбай ҡыҙы – башҡорт,мин – татар,Алина –немка,Бибиниса – таджик ҡыҙы,Кристина – украинка,Таня – урыҫ ҡыҙыһ.б.Беҙ милләт айырмаһын һиҙмәйбеҙ!
Данлыҡлы батырҙары,шәхестәре менән ғорурлана автор.
Булған уның Невскийы һәм
Пожарский тигән ире.
Суворов тигән даны һәм
Кутузов тигән улы.
Р.Ниғмәти был шиғырында ҡыҙының “Нимә ул Мәскәү?”тигән һорауына ла яуап бирә.
Мәскәү –ул беҙҙең баш ҡала,
Мәскәү – ул беҙҙең Ватан”
Мәскәү ҡалаһының көндән-көн үҫешкәнен,алға киткәнен күҙәтә,уға дан йырлай.Ҡалалар күп,ләкин Мәскәү бер генә,ти .Аҡындар,ашуғ,сәсәндәр хөрмәтләп ҙурлай уны.Тимәк,сәсән һүҙен ҡайҙалыр бына нисек атайҙар?Шиғырҙа балалар тағы ла ике һорауға яуап табалар.Береһе – “Нимә ул мөхәббәт?”,икенсеһе – “Нимә ул нәфрәт?”Ошо ике ҡапма-ҡаршы тойғо гел йәнәшә йөрөй,икеһе лә кешене йәшәүгә, еңеүгә алып бара.Ошо ике тойғо булғанда,кеше тыуған илен һаҡларға ҡулына ҡорал ала,һуғышҡа күтәрелә.Тыуған илеңә ҡарата мөхәббәт булып та,дошманыңа нәфрәт менән ҡарай алмайһың икән,тимәк,һин көсһөҙ,тип һанай шағир.Тыуған илгә мөхәббәт булһа,хатта сикһеҙ ҡомлоҡтар шау сәскәле болонға әйләнер,таштарҙан шишмәләр урғылып сығыр,тип әйтә Р.Ниғмәти.Оҡшаһа ошо гүзәл ер,ошо мөһабәт Ватан,-шул була мөхәббәт ҡошо. “Тыуған илеңдең матурлығын юҡҡа сығара икән дошман,уға асыу менән ҡулынан шаҡарып тотаһың икән – был нәфрәт тигән ҡош,”-тип аңлата ҡыҙына атай кеше.Был шиғырҙа наҙлы,йомшаҡ күңелле атайҙың ҡыҙына булған мөхәббәтен күрәбеҙ.Рәшит Ниғмәти үҙе лә бит ике ҡыҙға атай булған.Уларҙы ла тыуған илен һөйөргә,уға тоғро хеҙмәт итергә өйрәткән.
Фашистарҙың ҡот осҡос эштәрен һүрәтләп,шағир дошманға ҡарата нәфрәт тойғолары уята.”Фашистар соҡоп сығарған Фәрит ағайҙың күҙен,Фашистар Михась ағайҙың аяғын өҙгән атып...”
Рәшит Ниғмәти халыҡ йолаларына,халыҡ ижадына ҡағылып,мәҫәлән,”Аҡ тирәк,күк тирәк”уйыны,”Ай,Тыуған ил,тыуған ил” ҡобайыры аша халҡыбыҙҙың үткәненә ихтирам тәрбиәләй.
Әгәр ҙә шағир бөгөн беҙҙең янда булһа,Ватаныбыҙҙың гөрләп сәскә атҡанын күреп бик ҡыуаныр,уның менән ғорурланыр,яңынан-яңы әҫәрҙәр ижад итер ине.Рәшит Ниғмәти күңелендә һаҡланған Ватаныбыҙға тап төшөрмәйек,уны һаҡлайыҡ,ҡәҙерләйек!
Астрономический календарь. Март, 2019
Рисуем ананас акварелью
Медведь и солнце
Любимое яичко
Военная хитрость


text:
Зәйтүн майы
Зәйтүн майы — зәйтүн ағасының емештәренән һығып алынған үҫемлек майы лат. Olea europaea. Олеин кислотаһы эфиры менән майлы кислоталарҙың триглицериды ҡушылмаһынан хасил. Сортына ҡарап, һарғылт төҫтән башлап, ҡуйы йәшел төҫтә булыуы мөмкин. Тәме әскелт. Иреү температураһы 7-10 °C[1].
Греция, Италия һәм Испанияла милли ризыҡҡа һанала. Антик замандарҙан бирле урта диңгеҙ диетаһының айырылмаҫ бер өлөшө. Уның менән ҡорамдарҙы һәм мәсеттәрҙе таҙарталар. Шулай уҡ христиан һәм иудей диндәренең йолаларын үтәгәндә лә ҡулланалар.
Клазомена (Иония) — иң боронғо май һығыу урыны. Зәйтүн ағасы ҡырағай хәлдә Урта диңгеҙҙән төньяҡ-көнсығышҡа табан, Кесе Азияғаса осрай. Ҡасан һәм ҡайҙа иң башлап баҡса ағасына әйләндереүҙәре бәхәсле һорау. Әммә миноя цивилизацияһының сәскә атауы уның менән бәйле икәне мәғлүм[2]. Крит утрауында табылған зәйтүн майы өсөн махсус һауыттар (прото-амфоралар) беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡ уртаһына ҡарай.
Боронғо Египет зәйтүн майын Криттан һәм Ханаандан һатып алған. Был турала мәғлүмәт Эбланың архив документтарында (б.э. тиклем 3-сө меңйыллыҡ уртаһы) теркәлгән. Май ашарға аҙыҡ итеп кенә түгел, һабын эшләү өсө 47B һәм дини йолалар үтәү (май шәмдәре) өсөн ҡулланыла. Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта зәйтүн майын финикийҙар Карфагендан Испания ярҙарына, ә боронғо гректар — Италияға ташый. Латинса исеме (oleum) боронғо грек теленән үҙләштерелгән.
Зәйтүн ағасы — гректарҙың милли ағасы[3]. Был үҫемлекте Аҫина (Афина Паллада) уйлап тапҡан тип һанала. Аҫина ҡалаһының исеме, риүәйәт буйынса, ошо алланың исеменән алынған. Аттикала йәшәүселәр уны тоҙ сығанаҡтары менән ылыҡтырырға маташыусы Посейдондан өҫтөн күрәләр[4]. Зәйтүн майының (лаҙи) дауалау ү 3FC0 ҙенсәлектәрен Гиппократ та таныған. Был май менән бөтә эллин атлеттары ыуынған. Плиний, Италиянан килтерелгән майҙы өҫтөнөрәк күргән, тиҙәр. Француз Пьер-Жозеф Аморё «Traité de l’olivier» исемле китабында (Монпелье, 1784) зәйтүн ағасы һәм майы тарихы, май һығыу ысулдары тураһында тәжрибәләрҙе туплай һәм дөйөмләштерә. Хәҙерге заманда был ризыҡ тураһында мәғлүмәт Франция, Испания, Греция һәм башҡа Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙең махсус музейҙарында һаҡлана.
Таралыу даирәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылда донъя буйынса зәйтүн майының 44 % -ы Испанияла, күберәген — Андалусияның көньяҡ провинцияһында етештерелә[5]. «Мин һинең мөғжизәңде беләм, зәйтүн, һин донъя өсөн ерҙең ҡанын һурып сығараһың», — тип яҙған ине испан шағиры Федерико Гарсия Лорка. Италия етештергән майҙың төп өлөшөн үҙе тотона, шулай уҡ башҡа илдәрҙән дә һатып ала. Греция — зәйтүн майын етештереүсе өс илдең береһе һанала. Гректар уны итальян һәм испандарға ҡарата күберәк ҡуллана — кеше башына йылына 20 литр[6]. Европанан тыш, зәйтүн майын Сүриә һәм Марокко етештерә[7].
Зәйтүн майы буйынса Халыҡ-ара кәңәшмәнең (IOC) Мадридтағы штаб-квартираһы етештерелгән бөтә майҙың 95 % контролдә тота[8]. Был ойошма Евросоюз ярҙамында бөтә донъя буйынса майҙың был төрөн популяризациялау менән шөғөлләнә, шуға күрә Европанан тыш башҡа илдәрҙә был аҙыҡты ҡулланыу даирәһе үҫә бара. Донъя буйынса зәйтүн майын етештереү һәм ҡулланыу статистикаһы түбәндәге таблицала күрһәтелгән:
Зәйтүн ағасы яҡынса 500 йыл, хатта ҡайһы берҙәре 1500 йыл һәм унан да оҙағыраҡ йәшәй. Иерусалимдағы Зәйтүн тауындағы ағастарҙың ғүмере 2000 йылдан артығыраҡ икәне билдәле[12].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ См. «Толковый словарь живого великорусского языка», статья «Масло»
- ↑ F. R. Riley, «Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil», Oxford Journal of Archaeology 21:1:63-75 (2002).
- ↑ http://books.google.ru/books?id=-aFtPdh6-2QC&pg=PA512
- ↑ С. Б. Охотников. Никоний и античный мир Северного Причерноморья. Одесса, 1997. Стр. 155.
- ↑ Olive Oil production in tons statistics — Countries compared — NationMaster(недоступная ссылка)
- ↑ http://books.google.ru/books?id=VBOC_RQPUvcC&pg=PA33
- ↑ Faostat
- ↑ International Olive Council
- ↑ 9,0 9,1 Статистика 2009 йылдың 31 май көнөндә архивланған. на сайте ООН
- ↑ California and World Olive Oil Statistics (PDF) (инг.). cesonoma.ucdavis.edu. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 февраль 2006. 2009 йылдың 27 март көнөндә архивланған.


text:
“Алға” ярҙамында иҫәпләшеү – иң отошло һәм хәүефһеҙ алым 21.05.2020
Бөтә республика буйынса автобустар, троллейбустар, трамвайҙарҙа, шулай уҡ шәхси предприятиеларҙың маршрут таксиҙарында “Алға” менән иҫәпләшергә мөмкин. Ентеклерәк мәғлүмәтте algacard.ru сайтында йәки 8 (917) 347-88-00 телефоны аша алырға була.
“Халыҡ хәлде аңлап ҡабул итә” 21.05.2020 // Хәүефһеҙлек
Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров республиканың дин әһелдәре менән осрашты.
Радий Хәбиров: “Предприятиеларҙың проектта әүҙем ҡатнашыуы ҡыуандыра” 21.05.2020 // Иҡтисад
Башҡортостан Башлығы "Инвестиция сәғәте" тәртибендә онлайн-осрашыу үткәрҙе.
Тотош уҡырға
Юғары әҙерлек тураһындағы Указға – сираттағы үҙгәрештәр 21.05.2020 // Хәүефһеҙлек
65 йәштән өлкәнерәктәр һәм хроник сирле кешеләр өсөн мотлаҡ ҡурсаланыу тәртибе һаҡланып ҡала.
Тотош уҡырға
"Биләмәнән машиналарығыҙҙы алыуығыҙ һорала" 21.05.2020 // Милли проекттар
Сипайлово биҫтәһендә "Башҡорт ихаталары" программаһы буйынса ҙур күләмле эш башланды.
Тотош уҡырға
Аҙаштырҙым бесәй балаһын... 21.05.2020 // Йәмғиәт
Шағир Фәнис Сирбаев бер шиғырында яҙғанса, "әйҙә, намыҫ йәнде талаһын, аҙаштырҙым бесәй балаһын..." тиҙәрме?
Тотош уҡырға
Икенсеһенең дә кәүҙәһе табылған 21.05.2020 // Хәүефһеҙлек
Кис балыҡҡа тип сығып киткән ерҙән кире әйләнеп ҡайтмағайнылар...
Тотош уҡырға
Һөйәрен сәнсеп үлтергән... 21.05.2020 // Йәмғиәт
Фатирҙағы ығы-зығы ҡан ҡойош менән тамамланған.
Тотош уҡырға
Редис маринадлайбыҙ 21.05.2020 // Баҡса
Баҡсала иң иртә йәшелсәләрҙең береһе - редис өлгөрҙө. Уны ваҡытында ашамаһаң, бик тиҙ ҡатып, тәмен юғалтып бара. Һеҙҙең иғтибарға редисты маринадлау рецебын тәҡдим итәбеҙ.
Тотош уҡырға
5-8 йәшлек малай кәрәк 21.05.2020 // Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
Кино Башҡортостандың иң матур урындарында төшөрөләсәк.
Тотош уҡырға
Йәмәғәт күҙәтеүселәрен туплайҙар 21.05.2020 // Сәйәсәт һәм хоҡуҡ
"Йәмәғәт ойошмалары, сәйәси партиялар вәкилдәре, шулай уҡ ябай граждандар күҙәтеүсе була ала. Ғаризалар 27 марттан ҡабул ителә. Документтарҙы һәм ғаризаларҙың формаһын https://op.bashkortostan.ru/ сайтынан табырға мөмкин”.
Тотош уҡырға
Ғәйет намаҙына телевизор аша ҡушылайыҡ 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Тәлғәт хәҙрәт ТАЖЕТДИН, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе: "Ауырыуҙар үтеп, киләсәктә изге Рамаҙаныбыҙҙы шатлыҡ-ҡыуаныста, берҙәмлектә генә ҡаршыларға насип булһын!"
Тотош уҡырға
Балалар баҡсалары ҡасан асыла? 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Күптәрҙе мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларының ҡасан ҡәҙимге эш режимына күсеүе, дежур төркөмдәрҙе арттырыу мәсьәләһе борсой.
Тотош уҡырға
Ҡыҙыҡһыныу кәмемәй, арта ғына 21.05.2020 // Сәйәсәт һәм хоҡуҡ
Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Гражданлыҡ йәмғиәте һәм кеше хоҡуҡтары буйынса совет ағзаһы Александр Брод ил Конституцияһына төҙәтмәләргә ҡарата йәмәғәтселектең ҡыҙыҡһыныуы артыуы хаҡында белдерҙе.
Тотош уҡырға
Беҙ һаулығыбыҙҙы һаҡларға бурыслы 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Айнур хәҙрәт БИРҒӘЛИН: "Барығыҙҙы ла етеп килгән байрам менән! Үҙегеҙҙе һаҡлағыҙ!"
Тотош уҡырға
Ул сирлеләрҙе ҡотҡарасаҡ 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Радий Хәбиров антиковид плазмаһы донорҙарына өҫтәмә аҡса түләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы.
Тотош уҡырға
Ирекмәндәрҙең үҙ “йорто” буласаҡ 21.05.2020 // Йәмғиәт
Ошо көндәрҙә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров республикалағы ирекмәндәр хәрәкәте лидерҙары менән онлайн тәртиптә осрашты. Республика етәксеһе тура эфирҙа ҡатмарлы осорҙа мохтаждарға ярҙамға килгән ирекмәндәрҙең һәр береһенә оло рәхмәт белдерҙе.
Тотош уҡырға
“Һөт кухняһы”ның күсмә пункттары эшләй 21.05.2020 // Йәмғиәт
"Әлбиттә, бик уңайһыҙ була торғайны. Шуға күрә "Һөт кухняһы" продукцияһы менән машина килә тигән яңылыҡты ҡыуанып ҡабул иттек".
Тотош уҡырға
Булгаков ауылында баҙар ябылған 21.05.2020 // Хәүефһеҙлек
Тәртип боҙоу осраҡтарының иң киң таралғаны - һатыусыларҙың һәм һатып алыусыларҙың битлек менән бирсәткәләрһеҙ булыуы, Башҡортостан Башлығының Указына ярашлы эшмәкәрлеген туҡтатып торорға тейешле ойошмаларҙың хеҙмәт күрһәтеүен һаман дауам итеүе.
Тотош уҡырға
Бер йылда – өс мәҙәни объект 21.05.2020 // Социаль мәсьәлә
"Район тарихында бындай ҙур төҙөлөштөң булғаны юҡ ине әле", - тип шатлана ҡариҙелдәр.
Тотош уҡырға
Ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырылды 21.05.2020 // Милли проекттар
Быйыл республиканан ете муниципаль берәмек милли проектта ҡатнаша.
Тотош уҡырға
Табынға - армыттан бәлеш 21.05.2020 // Матур үтһен ялығыҙ
Ҡамыр ризыҡтары әҙерләнгән йорттан ҡот, ырыҫ китмәҫ. Ошондай бәлеш рецебы тәҡдим итәбеҙ. Ашығыҙ тәмле, кистәрегеҙ йәмле булһын, дуҫтар!
Тотош уҡырға
Һуңғы ҡыңғырау ҡасан яңғырар? 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Абитуриенттар өсөн талаптар элеккесә ҡаласаҡ. Коронавирус инфекцияһы булмауы тураһында бер ниндәй ҙә белешмә талап ителмәй.
Тотош уҡырға
“Ҡарағай”ҙағы обсерватор ҙа бушаны 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Бигерәк тә шифахананың үҙе етештергән кәзә ҡымыҙына, бал, һөт ризыҡтары һәм тәм-томға ихтыяж ҙур булды.
Тотош уҡырға
Йәмәғәтселек күҙәтеүе мөһим 21.05.2020 // Сәйәсәт һәм хоҡуҡ
Йәмәғәтселек күҙәтеүенең төп маҡсаты – кешенең гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтары буйынса ҡабул ителгән дөйөм халыҡ-ара стандарттарға ярашлы, һайлауҙың ғәҙел үтеүен тәьмин итеү ул.
Тотош уҡырға
Шәрә шәфҡәт туташын аҡлайбыҙмы, әрләйбеҙме? 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Шуныһы: пациенттар, айырыуса ир-ат уның был кейеменә һис тә ҡаршы булмаған, тип яҙа урындағы баҫмалар. Ни бары саҡ ҡына уңайһыҙлыҡ кисергәндәр.
Тотош уҡырға
Битлектәрҙе сисергә иртә әле 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Хеҙмәт мигранттары араһында коронавирустың таралыуы хәүеф тыуҙыра. Салауат районында вирусты йоҡторған ауырыуҙар 68-гә еткән, Үзбәкстан егеттәре Силәбе өлкәһендә эшләһә лә, беҙҙең республикала йәшәгән булған. Барыһына ла тест үткәрелгән, бөтә һаҡланыу саралары күҙәтелә.
Тотош уҡырға
Депутат иҫерек булған 21.05.2020 // Йәмғиәт
Уны “Берҙәм Рәсәй” партияһынан ҡыуғандар...
Тотош уҡырға
Кем тыңламай, шул эшләмәй 21.05.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Спорт объекттары әле асылмай, талапты үтәмәгән төҙөлөштәр ябыла. Ә битлек кейеү - мотлаҡ!
Тотош уҡырға


text:
Украиналағы аслыҡ (1932—1933)
Украиналағы аслыҡ (1932—1933) — 1932—1933 йылдарҙа ул ваҡыттағы Украина ССС-ын[1][2] ялмаған һәм күп миллионды ҡорбандарға килтергән аслыҡ.[⇨]
Был осорҙағы СССР-ҙың башҡа территорияларындағы аслыҡ тураһында СССР-ҙа аслыҡ (1932—1933) мәҡәләһен ҡарағыҙ.
Украинала 1932—1933 йылдарҙағы киң күләмле аслыҡ үләте — «Голодомор» (аңлы рәүештә халыҡты астан ҡырыу) тип атала. 2006 йылда Украинаның Юғары радаһы аслыҡты украин халҡына ҡарата геноцид[3] тип таный. «Голодомор» билдәләмәһе украин теленән башҡа телдәргә киң тарала[4], шул иҫәптән рус[5][6]) теленә килеп инә.
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аслыҡ һөҙөмтәһендә һәләк булыусыларҙың аныҡ һаны билдәле түгел. 2015 йылда Украинаның Тарих институты баҫтырып сығ 1000 арған һәм көнбайыш тарихсыларының ҡайһы берҙәре тарафынан хупланған һуңғы баһаларға ярашлы, 1932—1933 йылдарҙағы демографик юғалтыуҙар 4 млн кешенән артып китә[7].
Британника энциклопедияһы версияһы буйынса, 1932—1933 йылдарҙа 4—5 млн украин[8][юҡ источник] һәләк була. Брокгауз энциклопедияһы күрһәткестәренә ярашлы, СССР-ҙа аслыҡтан 4—7 миллион кеше үлә, бигерәк тә Украинала[9] юғалтыуҙар күп була. 2002 йылда INED-тың заман демографтары иҫәпләүенсә, Украин ССР-ында дөйөм юғалтыу 4,6 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 0,9 миллионы мәжбүри миграция сәбәпле, 1 млн — тыумай ҡалыусылар иҫәбенә, 2,6 млн — һәләк булыусылар[10][11].
Киев ҡалаһы Аппеляция судының 2010 йылдың 13 ғинуарындағы ғәйепләү ҡарарында 1932—1933 йылдарҙа Украинала һәләк булғандар 3941 мең кеше[12][13][14] булыуы раҫлана. Шул уҡ ваҡытта 2009 йылдың 22 декабрендә үткән судҡа тиклемге тикшереү барышы тураһындағы ведомство-ара ведомствоара кәңәшмәлә 13613 биләмәлә 1847,5 мең ҡорбан булыуы билдәләнә[15]. Украина Именлек хеҙмәте һорауы буйынса башҡарылған иҫәпләүҙәргә ярашлы, украин этносының юҙалтыуы, аслыҡ үләте һөҙөмтәһендә тыумаған балаларҙы ла ҡушып, 6,122 мең кеше тәшкил итә.
Аслыҡтың иң көслө осоро 1933 йылға тура килә. Тарихсылар фекеренсә, 1932 йылғы аслыҡ саманан тыш иген сәсеү эҙемтәһе булып, дөйөм СССР-ҙағы 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡҡа килтерһә, 1933 йылдағы аслыҡ украин халҡының барлыҡ аҙыҡ-түлек запасын тартып алыу һөҙөмтәһе була[16].
Тарихсылар һәм сәйәсмәндәр киң күләмле йотлоҡҡа килтереүсе сәбәптәр буйынса уртаҡ фекергә килә алмай. Аңлы рәүештә"Аслыҡ менән тынысландырыу" теорияһы яҡлылар, Украиналағы 1933 йылдың тәүге яртыһындағы киң күләмле аслыҡ 1000 овет етәкселеге тарафынан аңлы рәүештә, украин крәҫтиәндәренең милли-азатлыҡ ынтылыштарын баҫтырыу һәм бойондороҡһоҙ украин дәүләте[12] төҙөү мөмкинлеге бирмәү өсөн аңлы һәм маҡсатлы рәүештә башҡарылған ғәмәле, тип раҫлай. Уларға ҡаршы булыусылар, был тарихи ваҡиғалар индустриалләштереүҙең, радикаль иҡтисади реформаларҙың һәм 1920 йылдар һуңында — 1930 йылдар башында СССР-ҙа уңыш йыя алмауҙары һөҙөмтәһе, тигән фекер белдерелә.
1933 йылдың беренсе яртыһында УССР-ҙа булған ваҡиғалар Көнбайыш мәҡәләләрендә, мөрәжәғәттәрендә һәм акцияларҙа файҙаланыла. СССР-ҙа аслыҡ үләте тураһында асыҡ мәҙлүмәт булмау сәбәпле, улар оҙаҡ ваҡыт советтарға ҡаршы эшмәкәрлек тип баһалана[18].
Аслыҡ үләте темаһы әүҙем рәүештә 1970 йылдар һуңында — 1980-се йылдар башында сит илдәрҙә, атап әйткәндә, Икенсе донъя һуғышынан һуң украина мигранттарының[19][20] бер өлөшө йәшәгән АҠШ һәм Канадала тикшерелә һәм һөйләнелә.
СССР-ҙа аслыҡ үләте темаһы 1980 йылдар һуңында — «үҙгәртеп ҡороу» уртаһында күтәрелә. СССР тарҡалырҙан алда 1930 йылдарҙағы аслыҡты аңлатыу Украинала украин милләтен аңлы рәүештә юҡ итеү кеүек нығына һәм союздаш бәйләнештәрҙе туҡтатып, үҙаллылыҡ алыу[21] идеологияһының нигеҙе булып тора. 1990 йылдар уртаһынан «Аслыҡ үләте» (ингл. Holodomor) һүҙе «1932—1933 йылдарҙа Украинала ҙур аслыҡ» мәғәнәһендә әкренләп халыҡ-ара документтарға инә, ә 2003 йылдан ҡайһы бер илдәрҙең вәкәләтле органдары (украин диаспораһы күпләп йәшәгән) Украинала «Сталин режимы аңлы рәүештә ойошторған» аслыҡ һөҙөмтәһендә 7 миллиондан ашыу этник украин үлгән" аслыҡ «геноцид»ҡа тиңләнгән хоҡуҡи документтар ҡабул итә башлай.
Украинала аслыҡ үләте темаһы власҡа Виктор Ющенко (2005 йыл) килгәс, ил етәкселегенең төп идеологик сәйәсәте була. Тотош Украинала аслыҡ ҡорбандарына һәйкәлдәр, музейҙар, күргәҙмәләр асыла. Ющенконың дәғүәселәре белдереүенсә, аслыҡ үләте президент өсөн саҡ халыҡты үҙе тирәләй тупларға тырышҡан милли идея булып китмәй[21]. 2006 йылда Украинаның Юғары радаһы 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡты украин халҡына ҡарата геноцид[22][23][24] тип билдәләгән закон ҡабул итә.
2009 йылда Украина Именлек хеҙмәте ошо факт буйынса енәйәт эше ҡуҙғыта[25].
2009 йылдың 25 декабрендә совет һәм партия етәкселәре — И. В. Сталин, В. М. Молотов һәм Л. М. Каганович, П. П. Поташев, С. В. Ҡосиор, В. Я. Чубар һәм М. М. Хатаевичҡа ҡарата яңы енәйәт эше асыла. Суд, ғәйепләнеүселәрҙең аңлы рәүештә енәйәт эшләүен билдәләй һәм уларҙың вафат булыуы сәбәпле, енәйәт эшен яба.
2010 йылдың 27 апрелендә һайлауҙарҙа еңгән Украина президенты В. Ф. Янукович, 1930 йылдарҙағы киң күләмле аслыҡты украиндарға ҡарата булған геноцид тип баһаларға ярамай, ул СССР составына ингән халыҡтарҙың дөйөм фажиғәһе, тип белдерә
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ без Западной Украины, находившейся в составе Польши, Черновицкой области и части Одесской области, находившихся в составе Румынии, Закарпатской области, находившейся в составе Чехословакии, а также Крымской АССР, находившейся в составе РСФСР; в указанный период в состав Украинской ССР входило Приднестровье
- ↑ Закон України Про Голодомор 1932—1933 років в Україні от 28 ноября 2006 года
- ↑ Верховная Рада признала голодомор геноцидом. Lenta.ru (28 ноября 2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ См.
- ↑ Голодомор//Универсальный дополнительный практический толковый словарь. И. Мостицкий. 2005—2012.
- ↑ Голодомор//Слитно или раздельно? Орфографический словарь-справочник. — М.: Русский язык. Б. З. Букчина, Л. П. Какалуцкая. 1998.
- ↑ Demography of a man-made human catastrophe: The case of massive famine in Ukraine 1932—1933.
- ↑ The famine of 1932-33
- ↑ Данный абзац в разделе «История» статьи «Украина» выглядит следующим образом (перевод с немецкого):
- ↑ Chapitre 1 La crise des anées 1930 prepared by J.Vallin, F. Mesle, S.Adamets and S. Pyrozhkov из «Causes de décès en Ukraine au XXè siècle» + CDRom (Смертность и причины смертей на Украине в XX веке. Франс Месле и Жак Валин при участии В. Школьникова, С. Пирожкова, С. Адамца 2003 INED) ISBN 2-7332-0152-2 [1]
- ↑ Скільки людей загинуло під час Голоду і чому це важливо | Українська правда
- ↑ 12,0 12,1 Текст Постановления Апелляционного суда Киева от 13 января 2010 года на официальном сайте СБУ
- ↑ Постановление апелляционного суда г. Киева по уголовному делу по факту совершения геноцида в Украине в 1932—1933 гг. (урыҫ.)
- ↑ Большевистские лидеры признаны виновными в организации геноцида в Украине // Корреспондент.net, 13 января 2010
- ↑ В. о. Голови УІНП Ігор Юхновський взяв участь у міжвідомчій нараді щодо стану розслідування кримінальної справи за фактом геноциду в Україні у 1932—1933 роках
- ↑ Кульчицкий С. В. [2]укр. «Голод 1932 р. в затінку голодомору-33»«Голод 1932 р. в затінку голодомору-33» — урыҫ. Голод 1932 в тени Голодомора-33
- ↑ Государственная архивная служба Украины
- ↑ The Famine of 1932-33 in the Discussion of Russian-Ukrainian Relations
- ↑ The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor)
- ↑ ОПЕРАЦИЯ «ГОЛОДОМОР»
- ↑ 21,0 21,1 Заклятые соседи // Особенности национального геноцида.
- ↑ Текст Закона о Голодоморе.
- ↑ Ющенко утвердил Голодомор геноцидом украинцев. Lenta.ru (2006-11-29). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Верховная Рада признала голодомор геноцидом. Lenta.ru (2006-11-28). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ СБУ возбудила уголовное дело по факту совершения Геноцида (дополненная) // UNIAN, 25.05.2009 16:01
- ↑ Янукович: массовый голод в СССР в прошлом веке нельзя считать геноцидом украинского народа // Интерфакс, 27 апреля 2010


text:
Новороссия
Новороссия (Новороссия крайы) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй империяһына рус-төрөк һуғыштары һөҙөмтәһендә ҡушылған Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы киң тарихи-мәҙәни төбәк. Новороссияның айырылып торған һыҙаты — уның халҡы, инфраструктураһы һәм тормош рәүеше сағыштырмаса ҡыҫҡа тарихи осорҙа формалаша, ә төбәк үҙе иһә үҙләштерелмәгән яландан тәүҙә Рәсәй империяһының, һуңыраҡ — Украина ССР-ының[1] иҡтисадын тотоп тороусы ҡеүәтле сәнәғәт районына әүерелә.
Административ йәһәттән был ерҙәр төрлө ваҡытта Новороссийск губернаһын һәм Новороссийск-Бессарабия генерал-губернаторлығын барлыҡҡа килтерә. XX быуат башының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, Новороссия үҙ эсенә тар мәғәнәлә Херсон, Екатеринослав һәм Таврия губерналарын, киң мәғәнәлә — шулай уҡ Бессарабия, Ставрополье губерналарын, Дон ғәскәрҙәре өлкәһен[2] үҙ эсенә ала. Новороссия атамаһы XX быуат[3] башына тиклем ҡулланыла, әммә Граждандар һуғышынан һуң терминды ҡулланыу тыйыла. Ошо ерҙәр Украина составына ингәндән һуң Новороссия урынына «Яңырыу» «Көньяҡ Украина» һәм «Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы» терминдары лексиконға инә.
2014 йылда термин Украинаның Көньяҡ-Көнсығышындағы[4][5] Рәсәй мәнфәғәтендәге[6] ҡаршылыҡтар барышында яңы ҡулланылыш ала. Украинаның көнсығышында ҡораллы низағ башланғандан һуң тарихи «Новороссия» исеме аҫтында 2015 йылда Минск килешеүҙәрен имплементациялау өсөн эшмәкәрлектәре ваҡытлыса туҡтатылған Донецк һәм Луганск халыҡ республикала 1000 рының конфедератив берлегенә инә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элек Рустә Ҡырағай ялан тип атап йөрөтөлгән был ерҙәрҙе Ҡырым ханлығы һәм уның сюзерены Ғосман империяһы менән һуғыш барышында Рәсәй империяһы яйлап үҙенә ала бара. XV—XVII быуаттар дауамында Новороссия урынында Ҡырым ханлығы, 1000 көнбайышта — Молдова кенәзлеге, төньяҡ өлөшөндә — Речь Посполитаяға буйһонған Запорожье казактары ере була. Переяславск радаһы һәм Гетманщинаның Рус батшалығы составына инеүенән һуң, батшалыҡ көньяҡҡа киңәйеүен һәм территорияны колонизациялау процесын әүҙемләштерә башлай. Крайҙа иң тәүҙә Запорожье казактарынан һәм батша хеҙмәтендәге кешеләр гарнизонын тәшкил иткән хәрби биләмәләр төҙөлә. Уларҙың күбеһе нығытма острогтары һәм станицалары булып, ҡырым-нуғай баҫҡынсылығына ҡаршы тора һәм яңылары, дала эсендә, Изюм һыҙаты кеүек, төпкөлдә урынлашҡан нығытма һыҙаттары булдыра.
XVIII быуаттың беренсе яртыһында бында беренсе тапҡыр Рәсәй менән Төркиә[7] араһында сик билдәләнә.
1752 йылда Габсбург империяһының сербтары һәм венгрҙарынан беренсе хәрби-ер эшкәртеү биләмәһе ойошторола, һуңынан уларға булғарҙар һәм волохтар эйәрә. Артабан край Яңы Сербияға (Польша ерҙәрен Днепрға тиклем) һәм Славяносербияға (Днепрҙан Украина сик буйы линияһы буйынса көнсығышҡа) сиктәш була.
1764 йылда барлыҡ ир-егеттәрҙе туплаған Новосерб хәрби корпусының дислокация территорияһы Новороссийск губернаһы тип үҙгәртелә. Уға Славяносербия һәм Украин линияһы[7] ла инә. Великороссия һәм Малороссия[1] менән бер рәттән булыуын күҙ уңында тотоп, Екатерина Икенсе уны Новороссия тип атай. Башта Новороссия Бахмут өйәҙе, Миргород һәм Полтава полктары (Гетманщинанан) территорияларын биләй. 1765 йылдан губерна үҙәге Кременчуг була.
Новороссияны киң ҡолас менән үҙләштереү XVIII быуат һуңында кенәз Потемкин етәкселегендә алып барыла. Был маҡсатта ул Екатерина II -нән сикләнмәгән вәкәләттәр ала. Ул идара иткән осорҙа Новороссияға тарихи Запорожье ла ҡушыла, яңы үҙәк — Екатеринослав (1776) төҙөлә. 1778 йылда Новороссияның иң көньяҡ-көнбайыш ҡалаһы булып Херсон тора. 1783 йыл Новороссия Ҡырым иҫәбенә үҫә. Административ йәһәттән Новороссийск губернаһы Екатерина II идара иткән осорҙа 1764—1775 йылдарҙа йәшәй.
Павел I үҙенең указы нигеҙендә 1796 йылдың 12 декабрендә үҙәге Екатеринослав (Павел І ваҡытында Новороссийск тип атала) булған Новороссийск губернаһын тергеҙә. Унда өйәҙ ҡалалары булып Бахмут, Екатеринослав, Елизаветград, Константиноград, Мариуполь, Полиол, Павлоград, Перекоп, Ростов, Симферополь, Тирасполь, Херсон тора. Ул 1802 йылға тиклем ff6 йәшәй, һуңынан Николаевск, Екатеринослав һәм Таврида губерналарына бүленә. 1803 йылда Николаевск губернаһы Херсон губернаһына әйләндерелә.
1805 йылда Новороссийск-Бессарабия генерал-губернаторлығы формалаштырыла, уның беренсе идара башлығы Дюк Ришелье[8] була. Губернаторлыҡ 1873 йылға тиклем йәшәй, уның һуңғы губернаторы край менән 1874 йылға тиклем идара Иткән Коцебу була.
Граждандар һуғышы йылдарында был территорияла Украин Халыҡ Республикаһы, совет республикалары (Одесса Совет Республикаһы, Донецко-Криворожск Совет Республикаһы, Таврида Совет Социалистик Республикаһы) һәм Аҡ Хәрәкәт отрядтары араһында көрәш бара. 1919—1920 йылдарҙа Рәсәйҙең Көньяғы (Рәсәйҙең Көньяғының Аҡ гвардия Ҡораллы Көстәре (ВСЮР) тарафынан контролләнгән территорияларҙағы автономиялы дәүләт берәмег 1000 ) ВСЮР баш командующийы бойороғо менән административ йәһәттән дүрт өлкәгә бүленә, уның береһе Новороссийск өлкәһе, йәғни үҙәге Одесса булған Новороссия була (ҡалған өсөһө: Харьков, Киев, Төньяҡ Кавказ өлкәләре). 1919 йылда Новороссия территорияһында Махно отрядтары идара итә.
Новороссияның рус булмаған халыҡ күберәк йәшәгән территорияларында 1920—1930 йылдарҙа аҫабалаштырыу сәйәсәте үткәрелә һәм уның барышында ошо ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтың (украин, немец, грек, болгар һ.б.) теле, мәҙәниәте элементтары индерелә. 1930 йылдар һуңында аҫабалаштырыу бөтөрөлә, уның урынына руслаштырыу[9] килә. Бөйөк Ватан һуғышы барышында һәм ул тамамланғандан һуң немец күскенселәре һәм ҡырым татарҙары -тулыһынса, гректар һәм башҡалар өлөшләтә Себергә, Ҡаҙағстанға, Үзбәкстанға һөрөлә.
Губернаторҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй империяһында Новороссия беренсе губернаторҙары һәм ҡала башлыҡтары (Г. А. Потёмкин, И. Н. Инзов һәм башҡалар)[7] юғары Европа мәҙәниәтле, ҙур ойоштороу һәләтенә һәм дәүләт инициативаһына эйә булыуҙары менән айырылып тора.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Новороссиялағы ерҙәр украиндарға, урыҫтарға, немецтарға, сербтарға, болгарҙарға, әрмәндәргә, гректарға һ. б. таратыла. Шулай уҡ йәһүд колонистарын урынлаштырыу ынтылышы ла була. Ҙур булмаған казак һәм татар биләмәләре урынында йәки уларға яҡын ерҙәрҙә Екатеринослав (хәҙерге Днепропетровск), Николаев, Херсон, Елизаветград (хәҙерге Кировоград), Одесса, Тирасполь, Севастополь, Симферополь, Мариуполь кеүек ҡалалар төҙөлә.
Һөҙөмтәлә, бындағы халыҡ составы күп төрлө була. 1779 йылда Новороссияның күпселеген, бигерәк тә ауыл ерендә, украиндар (64,75 %) тәшкил итә, ; икенсе урында — Бессарабияла йәшәүсе молдавандар (11,3 %); урыҫтар (9,85 %) оҙаҡ ваҡыт ҡала халҡының күпселеге алып 1000 тора, шулай уҡ улар ауыл райондарында ла йәшәйҙәр, гректар (6,31 %) — Мариуполь өйәҙенең ауылдарында йәшәй. Екатеринослав губернаһында украиндар өлөшө дөйөм халыҡтың 59,39 %алып тора, ә Херсон губернаһында — 70,39 %.[10] Йәһүдтәр күбеһенсә ҡалаларҙа төпләнә, болгарҙар Бердянск өйәҙендә һәм Бессарабияның көньяғында һиҙелерлек процент тәшкил итә, немецтар Перекоп өйәҙе халҡының дүрттән бер өлөшөн тигәндәй ала. 1910 йылға Новороссияның ҙур этнографик төркөмдәре булып украиндар («малоростар һәм русиндар») — 42,4 %, урыҫтар («великоросстар») — 31,8 процент, молдавандар (румындар) — 9,3 %, йәһүдтәр — 6,4 %, немецтар — 3,3 %, татарҙар — 1,8 %, болгарҙар 1,5 %[11] тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Юрий Петров Институт истории РАН возрождает понятие "Новороссия". BBC.
- ↑ «Новороссия, состоящая из губерний Бессарабской, Херсонской, Таврической, Екатеринославской, области Войска Донского и Ставропольской губернии, занимает южную окраину Европейской России, примыкающую к Чёрному морю и к Манычу».
- ↑ В. М. Хмарський НОВОРОСІЙСЬКИЙ КРАЙ. (укр.). Енциклопедія історії України: Т. 7: Мі-О / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка», 2010. — 728 с.: іл.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 декабрь 2012. 27 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Новороссия… Что за земля?. Радио «Свобода» (2014-04-26). 9 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Кэрол Мэтлэк Почему путинская Новороссия может превратиться в неуправляемый хаос. Bloomberg Businessweek (2014-05-06). — перевод ИноСМИ.ру. 9 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Донецк, Луганск, Харьков - новая волна протестов. Русская служба Би-би-си (2014-04-07). 5 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Дергачёв В. А. Глава 1. Геополитическая трансформация Причерноморья // Геополитическая трансформация украинского Причерноморья. Научные труды в семи книгах — 1-е. — Издательский дом профессора Дергачёва. — Т. 7.
- ↑ 14 сентября 1766 года родился Арман Эммануэль дю Плесси (на русской службе Эммануил Осипович), герцог де Ришелье, потомок кардинала Ришелье, градоначальник Одессы, генерал-губернатор Новороссийского края и Бессарабии
- ↑ Борисёнок Елена, Феномен советской украинизации. 1920—1930-е годы. Москва. 2006, Европа
- ↑ В.
- ↑ В. П. Семёнов, 1910.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шубин А. В. История Новороссии — 1-е. — М.: ОЛМА Медиа групп, 2014. — 480 б. — (Российская военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 978-5-373-07364-6.
- Багалей, Д. И. Колонизация Новороссийского края и первые шаги его по пути культуры : Исторический этюд. — К. : Тип. Г. Т. Корчак-Новицкого, 1889. — 120 с.
- Кабузан, В. М. Заселение Новороссии (Екатеринославской и Херсонской губерний) в XVIII — первой половине XIX века (1719—1858 гг.). — М. : Наука, 1976. — 308 с.
- Полищук, М. Евреи Одессы и Новороссии : Социально-политическая история евреев Одессы и других городов Новроссии 1881–1904. — М. : Мосты культуры ; Иерусалим : Гешарим, 2002. — 448 с. — 1000 экз. — ISBN 5-93273-082-X.
- Сумароков, П. И. Путешествие по всему Крыму и Бессарабии в 1799 году / Предисл. и комм. Т. М. Фадеевой; Рецензент: д-р ист. наук, проф. Э. Б. Петрова. — Симферополь : Бизнес-Информ, 2012. — 208 с. — 2000 экз. — ISBN 978-966-648-268-9. — ISBN 978-966-2953-11-4 (в пер.).
- Kyoko Shida. The Russian Annexation and Administration of the New Russia-Bessarabia // Slavic Studies. — 2002. — Issue 49. — PP. 245—268.
- Сапожников И. В., Сапожникова Г. В. Запорожские и черноморские казаки в Хаджибее и Одессе: 1770—1820-е годы. — Одесса, 1998. — 272 с.
- Россия. Полное географическое описание нашего отечества. Настольная и дорожная книга для русских людей /Под редакцией В. П. Семенова и под общим руководством П. П. Семенова-Тян-Шанского и В. И. Ламанского. — Т. XIV. Новороссия и Крым / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин и др. — СПб.: Изд. А. Ф. Девриена, 1910. — 983 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Новороссийский край // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Новороссия. «Ҙур Энциклопедия», аҫтында редакцияһы С. Н. Южакова, Спб. Г. 1904
- Белова Е. В. Из прошлого Новороссии: сербы на охране российских границ (1750—1760-е гг.) // Новый исторический вестник : журнал. — 2008. — Т. 17. — № 1.
- Васильев А. тыуған Көн Яңырыу. Одесский новостной портал «Таймыр» (30 июль, 2013). Тикшерелгән 13 сентябрь 2013.
- Холмогорова, Е. С. Путин Яңырыу, унда уның йорто. Көҙгө Ҡырым (18 апрель, 2014). Тикшерелде 18 апрель 2014.
- Саленко А. Нимә ул Новороссия?. Известия (20 март, 2014). Тикшерелде 7 май 2014.


text:
Беренсе канал
«Беренсе канал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Первый канал) — Рәсәй Федерацияһының телевизион каналы. Рәсәй телеканалдары араһында Рәсәй аудиторияһын иң күп ҡаплаган канал (98,8 %). Йәше буйынса Санкт-Петербургтың Бишенсе каналынан һуң СССРҙың һәм Рәсәйҙең икенсе каналы. Тапшыруҙарын Мәскәүҙән, «Останкино» телеүҙәгенән алып бара.
Беренсе канал үҙен Рәсәйҙең төп каналы итеп күрһәтә. Канал тарихы 1951 йылдан, СССР ҮТ -ның беренсе тапшыруынан башлана. 1991 йылда Үҙәк Телевидение «Останкино» РДТРК-ға үҙгәртелә, 1995 йылда канал ОРТ исемен йөрөтә башлай. Беренсе канал исеме 2002 йылда бирелә.
Йөкмәткеһе
Хужалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Директорҙар Советы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Директорҙар советы Рәйесе — Торкунов, Анатолий Васильевич, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының Ректоры.