text:
Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы Хисмәтуллина 1927 йылдың 24 ноябрендә Башҡортостандың Шишмә районы Ябалаҡлы ауылында тыуған. Ябалаҡлы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, ул Дәүләкән педагогия училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын ул башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай. Тормош иптәше хәрби кеше булғанлыҡтан, уға күп йылдар хәрби тормошта йәшәргә тура килә. Өфөгә ҡайтҡандан һуң, тәүҙә радиокомитетҡа эшкә урынлаша. Байтаҡ йылдар “Башҡортостан ҡыҙы” журналында, пенсияға киткәнсе, ҡаланың “Уфа-горремстрой” тресы ятаҡханаһында тәрбиәсе һәм китапханасы булып эшләй.
М. Хисмәтуллина студент йылдарынан уҡ яҙыша башлай. 1983 йылда Яҙыусылар союзы ағзаһы була. Уның “Бесәй китте еләккә” исемле шиғырын бөтә бәләкәстәр ҙә белә һәм яратып ятлайҙыр:
Бесәй китте еләккә,
Тырыз элеп беләккә,
Аяғында йөн ойоҡ,
Тырызының төбө юҡ.
Килеп етте еләккә,
Менеп китте тирәккә,
Тырнай-тырнай тирәкте,
Эҙләй бешкән еләкте
Еләкһеҙ тирәк икән,
Әллә бейектә микән
Үрмәләне бейеккә,
Күренмәй бер еләк тә.
М. Хисмәтуллина – “Дим тамсыһы”, “Бесәй китте еләккә”, “Ҡала ҡыҙы” һ.б китаптар авторы. Шағирә 2004 йылда вафат була.
Г.Х. Сәмерханова, филол.ф.к.,
Д.М. Йәрмөхәмәтова, педагогика факультеты студенты
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 1998-2017
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 237
УРАЛ ТӘБИҒӘТ БЕЛЕМЕН ЯРАТЫУСЫЛАР ЙӘМҒИӘТЕ, Урал тарихын, этнографияһын һәм тәбиғәтен өйрәнеү б‑са ғилми йәмғиәт. 1870 й. 29 дек. Екатеринбург ҡ. асыла. Ойоштороусыһы — О.Е.Клер. Етәксе органы — президент етәкселегендәге комитет. Йәмғиәт 12 комиссиянан торған: метеорология, археология, тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау, фенология һ.б.; китапханаһы, минералогия оҫтаханаһы, экскурсиялар һәм энтомология бюролары, умартасылыҡ секцияһы, музейы (уның нигеҙендә Свердловск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойошторола, коллекцияларҙың бер өлөшө Екатеринбург һынлы сәнғәт музейына, Екатеринбург Берләшкән Урал яҙыусылары музейына, Таш уйыу һәм зәргәрлек сәнғәте тарихы музейына бирелә) булған. 1890 й. Пермь бүлеге асыла. Йәмғиәт тарафынан Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәре һәм йылғалары, уларҙың флораһы һәм фаунаһы, һоро күмер, нефть ятҡылыҡтары өйрәнелә һәм тасуирлана; Уралтау, Егәлгә һырттары, Ирәмәл, Ямантау тауҙары тикшерелә, Өфө һәм Ырымбур губ. метеорология станциялары селтәре һ.б. ойошторола. “Записки Уральского общества любителей естествознания” (“Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте яҙмалары”; 40 томда, 1873—1927) ж. нәшер ителгән. Себер‑Урал фәнни‑сәнәғәт күргәҙмәһе (1887), Урал музей эшмәкәрҙәренең 1‑се съезы (1921), тыуған яҡты өйрәнгән эшмәкәрҙәрҙең 2‑се өлкә съезы (1924) һ.б. үткәрелгән. 1929 й. ябыла. Йәмғиәттә 2,5 мең ағза була, улар араһында И.М.Крашенинников, Д.Н.Мамин‑Сибиряк, Л.П.Сабанеев, А.А.Черданцев, Ф.Н.Чернышёв, ш. иҫ. почётлы ағзалар: А.П.Карпинский, Д.И.Менделеев, А.Е.Ферсман һ.б. Президенттары: В.А.Грамматчиков (1870 й. алып), И.И.Иванов (1873 й. алып), А.А.Миславский (1896 й. алып), Клер (1919 й. алып).
Әҙәб.: А р х и п о в а Н.П. Роль Уральского общества любителей естествознания в развитии краеведения на Урале //Учёные записки Свердловского пединститута. 1959. №18.
К.И.Әғлиуллина
Тәрж. И.М.Япаров

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
285-77-85 (прямой эфир)
262-88-08 (реклама)
262-88-18 (поздравление)
+7 (937) 167-54-66 (WhatsApp)
ҺАБАНТУЙҘА ӨШӨП ЙӨРӨП ЯТАМ…
Санкт-Петербургта йөрөп ҡайтылды. Дөрөҫөн әйтәм - өшөп. Хатта – күшегеп. Әҙәм балаһы шулай бит инде ул – башҡа ерҙәрҙә лә, үҙенең тыуған илендәге ише, шәп тип уйлай. Сәфәргә сығыр алдынан, Интернетҡа инеп, ундағы һауа торошон ҡарай ул, ай-һа-ай, тип башын да сайҡай, әммә… Әммә, әллә синоптиктарҙың фаразына, ғәҙәтенсә, ышанмай, әллә юлға артыҡ йөк алғыһы килмәй, әллә бынауындай ҙа йәй көнөндә куртка кейеп йөрөүҙе хуп күрмәй, ҡыҫҡаһы: ни булды – шул булды инде. Ана, фотоларҙа күрәһегеҙ: яңы кейем – шыптыр алырға тура килде. Әйткәндәй, ул Өфөлә ике ятып бер төшөмә лә инмәй торғайны.
Етмәһә - урман араһындабыҙ, ҡалын урман араһында – сөнки, Петербург һабантуйы тип аталһа ла, үҙе Ленинград өлкәһенең Всеволожск районында үтте.
Бына фотолар һалам.
Рәсүл Сәғитов.
105.5 FMАудиопоток


text:
- Подробности
- Просмотров: 583
ВАЛЯВИН Геннадий Георгиевич (25.12.1938, БАССР‑ҙың Йылайыр р‑ны Йылайыр а.), инженер-технолог. Техник ф. д‑ры (1987). БР‑ҙың атҡ. нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1966) Нефтехимия эшкәртеү проблемалары ин‑тында эшләй: 1976 й. алып лаб. мөдире, 1978— 87 йй. һәм 1994 й. башлап бүлек мөдире, 1987—94 йй. дир. урынбаҫары. 2000 й. башлап ӨДНТУ‑ла эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге төрлө нефть сеймалының термик әүерелештәре кинетикаһын һәм механизмын, юғары т‑раға еткерелгән нефть системаларының физик-химик механикаһын өйрәнеүгә арналған. В. ҡатнашлығында анизотропик структуралы коксты сәнәғәттә етештереү технологияһы эшләнә, ул Яңы Өфө һәм Красноводск (Төркмәнстан) НЭЗ‑дарында индерелә; 21 яйлатып кокслаштырыу ҡорол маһы төҙөлә һәм үҙгәртеп ҡорола (Ангарск, Атырау, Баҡы, Фирғәнә ҡҡ. һ.б.), БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендәге нефть эшкәртеү з‑дтарында термик крекинг һәм висбрекинг процестары индерелә. В. етәкс. РФ‑та тәүге тапҡыр нефть эшкәртеү тәрәнлеген 95%‑ҡа еткергән яйлатып кокслаштырыу технологияһы эшләнә һәм “Уфанефтехим” ААЙ‑нда индерелә. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 85 уйлап табыу авторы.
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Алина Зәңгәр болондар өҫтөндә Алһыу нурҙар уйнайҙар.
Азамат. Йырҙар йырлап эшкә бара
Йәш егеттәр, йәш ҡыҙҙар.
Ирина. Эх, йәш ҡыҙҙар, эх, йәш егеттәр,
Матурҙар, алтын кеүектәр,
Эштә ялҡын кеүектәр.
Музыка дауам итә.
Рәсим. Малайҙар Чапай, Челюскин, Водопьянов булып уйнап йөрөгән осор ине.
Айгөл. Илебеҙҙә күңелле йырҙар, байрамдар мәле ине.
Беҙҙең көндәребеҙ яҡты һәм тыныс ине.
“Һабантуй” музыкаһы
Ирина. 1941 йылдың 22 июнь көнө салт аяҙ ине. Көтмәгәндә радиолар аша шомло хәбәр таратты: илебеҙгә бөгөн немец фашистары баҫып инде…
Рәсим. Сәскәле болондарҙа бесән сабып йөрөгән ағайҙар өйҙәренә ашыҡты.
Илсур. Бөтә ил дәррәү аяҡ үрә баҫты. Ошо көндән алып Бөйөк Ватан һуғышы башланды.
Левитан тауышы
Һуғыш музыкаһы аҫтында.
Алина.
Һуғыш сыккан көндө хәтерләйем мин,
Бөгөнгөләй асык хәтерләйем.
Күҙе йәшле, hаман көлөп торған
Йөҙө ҡырыҫ ине атайҙың.
Кайһыбыҙҙы ҡосоп йоклаһын ул,
Нисек дүрткә бүлһен бер төндө?!
Әй, һин,тормош, ниңә гел-гел шулай
Аямыйһың икән бер кемде?
Төшөндәме күреп уянды ул
Юлаусылар аттар еккәнде:
«Балаларым,»- тине, бүтән бер һүз
Әйтер өсөн көсө етмәне.
Кабатланы микән айырылғанда:
«Балаларым, бойок булмагыҙ…»
Ә ҡалғанын ауыл башындағы
Яңғыҙ кайындарҙан һорағыҙ.
Р.Гәрәй
Уҡытыусы.
Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле ҡунаҡтар, уҡыусылар! Бөгөнгө дәресебеҙҙе Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына бағышлайбыҙ. Ул утлы йылдарҙы тағы ла тулыраҡ күҙаллау өсөн, беҙ бөгөн тағын һуғыш йылдарына күҙ һалабыҙ. Был эштә беҙгә ҡунаҡҡа килгән хөрмәтле ветерандарыбыҙ ярҙам итер.Һәр ауыл күренекле кешеләре менән ғорурлана.Шул уҡ ваҡытта был ут шәхестәр бөтә райондың ғорурлығы булып тора.Ул- Айытбаев Таһир Юлай улы. Уның бала саҡтары ла тыуған ауылы Тирәкле лә үтә. Үҫмер сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. 14 йәшенән тиҫтерҙәре менән колхоз баҫыуында һабан һөрә, ҡыш килһә, колхоз малын, бесән, һалам йыла ташый. Етенсе синыфта бөтөүенә әрмегә алалар һәм ул көнсығышта япондар менән һуғышта ҡатнаша. Яугирҙың хеҙмәт юлы урау була, ете йыл, тигәндә генә тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. Һуғыш ветераны булараҡ һәм эшендә өлгөлө хеҙмәте өсөн Таһир Юлай улының түшен «Ватан һуғышы орден»ы, ике тиҫтәгә яҡын миҙалдар биҙәй.
Ә хәҙер һүҙҙе утты-һыуҙы кискән хөрмәтле ҡунағыбыҙ Айытбаев Таһир Юлай улына бирәбеҙ.
Ирина
-Һуғыш кешеләрҙе ниндәй булырға өйрәтте
Сабый сакта ук йәтим ҡалған, “атай” һүҙен әйтергә тилмереп йәшәгән, бәхетле баласактарын һуғыш урлаған ауылдаштарыбыҙ бар: Фазылов Хәбир Әғзәм улы, Мозафаров Рафаил Имаметдин улы, Гәҙелшин Әнүәр улы. Беҙ уларҙы һуғыш осоро балалары тип йөрөтәбеҙ. Бик йәш килеш кот оскос һуғыштың әсе хәсрәтен үҙ елкәләрендә татыган сабыр йөрәктәр бит улар. Уларҙың ҡайһы берҙәре атайҙарын бер күргәндер. Кайһы берҙәре, кескенә булыу сәбәпле, атаһының йөзөн дә хәтерләмәйҙер, ә ҡайһы берҙәре атайҙары һәләк булғанда хатта тыумаған да булғандыр… Улар әсәй наҙын да бик аҙ татыған, сөнки бөтөн тормош йөгө тылдағы ҡатын-ҡыҙҙар елкәһендә булған бит. Халҡыбыҙ дошманды еңеү өсөн барыһын да эшләне.Фронттағылар һуңғы һуғышсыларына тиклем көрәштеләр.
Ваҡыт яраларҙы төҙәтә, тиҙәр. Ә уларҙыларҙың яралары нигәлер төзәлмәй…
Һуғыш бөткәнгә лә етмеш йыл. Әммә уның дәhшәте – көл булган ҡалалар, ауылдар өҫтөндә, яу ҡырынан кайтмай ҡалған ир-егеттәр , атай-олатайҙар ҡәберлегендә. Уның һары һағышы – атайһыҙҙар йөҙөндә. Улар һуғыш тигән әсе хәсрәттең фаҗиғәһен тыуғандан уҡ тойоп, үҙ күҙҙәре менән күреп, аслыҡ- яланғаслыктың ни икәнен татып үҫкән. Улар – утлы йылдарҙа тыуған балалар. Шуға күрә сабыр, нык улар.
Ә хәҙер һүҙҙе хөрмәтле Хәбир бабайға бирәбеҙ.
Рәсимә.
-Һуғыш йылдары һеҙҙә ниндәй хәтирәләр ҡалдырҙы
- Эйе, һуғыш сабыйҙарға ла ир-егетләр яуаплығы һалған. Бер аҙ ҡул араһына керә башлаған малайҙар, ҡызҙар өлкәндәр менән бер рәттән хеҙмәт иткән. Һуғыш ғәрәсәте тынғандан һуң байтаҡ йылдар үтһә лә, уларҙың юғалтыу яралары hаман асык, күҙ йәштәре бик кайнар әле… Беҙ тарих итеп тыңлаған хикәйәттәр ҙә уларҙың үҙ баштарынан үткән хәтирә бит.
Артабан һүҙ хөрмәтле Әнүәр бабайға бирелә.
Лиана.
-Еңеү һеҙҙең өйгә нисек килеп керҙе, ул көн һеҙҙә ниндәй хәтирәләр ҡалдырҙы.
-Артабан һүҙ Мозафаров Рафаил Имаметдин улына бирәбеҙ
Бөйөк Ватан һуғышы 4 йыл дауам итә - был 1418 көн һәм төнгә, 34 мең сәғәткә тиң.
Тотош ил буйынса 27 миллион ҡорбан!
Тимәк, көн һайын 19 мең, сәғәтенә 800, минутына 13 кеше һәләк булған тигән һүҙ. Һуғыш үткән СССР биләмәләрендә 1710 ҡала, 70 меңдән артыҡ ауыл яндырыла.
Беҙҙең Башҡортостандан һуғышта 700 меңдән ашыу яугир ҡатнашып,
шуларҙың 300 меңдән ашыуы яу яландарында ятып ҡала. Беҙҙең ауылдан һуғышҡа киткән, уларҙың тик генә тыуған ауылана иҫән-һау әйләнеп ҡайтырға насип булған.
Һуғыш дауам итә.Тормош көндән-көн ауырая. Фронттан өсмөйөш хаттар килә.Улар һағыныу менән һуғарылған.(Илсур)
Ҡарт олатайым Шәһиев Зиннәт Харис улы 1909 йылда Архангел районы Тирәкле ауылында тыуа. 1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына.
«Өсмөйөшлө хат»ты ул 1942 йылдың 2 апрелендә ҡарт өләсәйем Шәһиева Фатима Арслан ҡыҙына яҙа. Был уның ғәрәп алфавиты менән яҙылған һуңғы хаты. 1942 йылда Сталининград яуында 33 йәшендә һәләк булған. Быны уның дуҫы Хәйбулла яуҙан алып ҡайтҡан фотоһүрәттәге яҙыу дәлилләй: «1942 йылдың 4 майы, яуҙа Шәһиев Зиннәт һәләк булды». Яҙыу уның 9 йәшлек улы Ғиззәтулланың ҡулы менән яҙылған. Уның 5 балаһы атайһыҙ үҫә һәм ҡарт өләсәйем тол ҡала. Ул ғүмере буйына иренә тоғро ҡалған.
Хаттың эстәлеген һеҙгә лә уҡып ишеттерәм.
«Һаумы, минең ҡәҙерле тормош иптәшем Фатима. Һиңә ҡайнар фронт хәбәре ебәрәм. Ҡыҙҙарым - Ғәйшә, Хәҙисә, улдарым- Ғиззәтулла, Сәитгәрәй һәм Сәйфетдингә лә, туғандарға ла сәләм, бигерәк тә ҡайным менән ҡәйнәмә.
Мин иҫән- һаумын. Беҙ Мәскәү яғына позда китеп барабыҙ. Шәмсетдин, Мирсәйетте осраттым, быға бик шатмын. Улар икенсе вагондалар. Ә беҙҙең вагонда- Батыргәрәй кейәү, Ғәйнислам ҡоҙа, Абҙандан Яныбай, Аҙауҙан Ғибатулла, Хәйбулла, Айтмәмбәттән Дәүләтбай һәм Ҡыҫындынан Мөхәмәтғәле, Үтәгәндән Ғәйнулла ла бар. Хатты һеҙгә 29 март яҙам. Беҙ бөгөн туҡтаныҡ. Ә бөгөн 2 апрелдә хатымды дауам итәм.
Фатима, күршеләргә өндәш - һиңә картуф сәсергә ярҙам итһендәр. Беләм, һиңә донъя көтөүе бик ауыр. Бәлки, һеҙгә башҡаса хат яҙа алмаҫмын. Мин һеҙҙең янға иҫән- һау әйләнеп ҡайтырмын. Фатима, әгәр аҙыҡ менән ҡыйынлыҡтар булһа, военкоматҡа ғариза менән мөрәжәғәт ит.
Ярай, хатымды ошо урында тамамлайым. Иҫән- һау булығыҙ. Һинең ирең Зиннәт»
«Өсмөйөшлө хат» иң изге ҡомартҡыһы булып һанала һәм ҡәҙерләнеп һаҡлана.
Шулай итеп,һуғыштың тиҙ генә бөтөүенә өмөттәр юҡҡа сыға.Тормош ауырлығы тулыһы менән әсәйҙәр һәм әле нығынып та бөтмәгән, бала саҡтарынан да айнымаған балалар елкәһенә төшә.Бер ҡайғыһыҙ туҡ көндәр онытыла.
Гүзәл.
Һибә ҡояш, тама тамсы
Йырғанаҡтар аға, әсәйем.
Тағын етте был яҙ, ниңә ҡайтмай,
Ниңә ҡайтмай инде атайым.
Тиҙҙән беҙгә матур ҡоштар ҡайтыр,
Береһен-береһе ҡыуып уйнарҙар.
Тәҙрәгә ҡунып улар минән:
Атаҡайың ҡайттымы- тип һорарҙар.
Мине яҡын иткән был ҡоштарға
Нисек яуап бирәйем, әсәйем
Тағын етте был яҙ, ниңә ҡайтмай,
Ниңә ҡайтмай инде атайым.
Ауыр ҡыштар, яҙҙар, йәйҙәр, көҙҙәр үтә тора. Фронттан да инде якшы хәбәрҙәр ҙә ишетелә башлай. Һәм ниһайәт Еңеү!
Бөйөк Еңеү! Һин бит беҙҙең өсөн
Яҙғы гөлдәй йәшһең, күркәмһең.
Ләйсән төҫлө сафһың. Ә бит үҙең
Тамуҡ яфалар күргәнһең.
Ҡояш булып балҡып ҡарар өсөн
Күпме күҙ йәштәре түккәнһең.
Шулай ғорур атлап үтер өсөн
Дүрт йыл ғаҙап юлы үткәнһең.
Бына уҡыусылар, беҙ һеҙҙең менән һуғыш йылдарында булдыҡ кеүек. Күрәһегеҙ, был тыныс көндәр беҙгә анһат ҡына килмәгән.
Күп ҡорбандар менән яулап алынған был бөгөнгө тормош.
- Әйҙәгеҙ, һуғышта ҡорбан булғандарҙы, яу яраларынан, әсирлектә, төрлө михнәт-сирҙәрҙән һәләк булғандарҙы, хәбәрһеҙ юғалғандарҙы, тылдағы ауырлыҡтарҙы үҙ иңендә күтәреп йонсоп, арабыҙҙан ваҡытһыҙ киткән фиҙәкәр йәндәрҙе хәтерләп бер минут тын ҡалайыҡ!
Тынлыҡ.
Рәхмәт! Беҙгә яҡты, тыныс көндәр бүләк итер өсөн ғүмерҙәрен аямай утҡа ингән, ҡанын ҡойған, бөтө көсөн, һаулығын биргән яу һәм тыл батырҙары алдында мәңге бурыслыбыҙ. Улар алдында баш эйәбеҙ.
Видеоролик . Счастливый май
Уҡыусылар,беҙ тыныс тормоштоң ҡәҙерен белеп, Ватаныбыҙҙы яратырға, һуғыштың бар ауырлығын үҙ елкәһендә күтәргән ветерандарыбыҙҙы хөрмәт итергә, уларға кәрәк сағында ярҙам итергә лә тейешбеҙ.
Тыуыр көндәребеҙ тыныс, йырлы-һандуғаслы, төндәребеҙ ай-йондоҙло булһын. Күгебеҙҙә тыныслык күгәрсендәре осһон! Бөйөк Еңеүҙең 70 – се яҙы һәммәбеҙгә лә ныҡлы һаулыҡ, бәхет, йорт – еребеҙгә именлек килтерһен.
Ә хәҙер әйҙәгеҙ беҙҙең саҡырыуыбыҙҙы ҡабул итеп, ҡунаҡҡа килгәндәре өсөн хөрмәтле ветерандарыҙға рәхмәт белдерәйек.
Ғәниев Заһир башҡарыуында йыр
(Бүләктәр тапшырыу)
Һеҙҙең барығыҙҙы ла байрам сәй табынына саҡырабыҙ.


text:
Күрше ауылда мәктәп ябылғас, район үҙәгендә эшләй башланы Гөлмирә.
– Пенсияға тиклем ике йыл ғына ҡалды, нисек тә түҙермен инде, аҡса кәрәк бит, – тине ул миңә. – Өй тирәһенә күҙ һалып тор, маршрут автобусында кискә ҡайтып етермен!
Аҙнаһына өс көн барып, район үҙәге мәктәптәренең береһендә уҡыта ла башланы.
– Автобуста йөрөүе ҡыйындыр, үҙең праваға уҡыйһыңмы әллә?– тинем, көлөмһөрәп. Уның техникаға яҡын килергә лә ҡурҡыуын беләм инде. – Транспортта урын бирәләрме һуң?
– Юлда төрлө кеше осрай, урын биргәндәр ҙә бар, айырыуса элекке уҡыусыларым,– тине ул, ғорурланып. – Ҡайһы бер көндәрҙә 35 саҡрымды үткәнсе аяғөҫтө ҡайтырға ла тура килә.
– Шулайҙыр инде.
– Бөгөн бер ҡыҙыҡ та, ҡыҙғаныс та хәлгә юлыҡтым әле, – тип серле генә әйтеп ҡуйҙы уҡытыусы күршем.
– Йәле, һөйлә.
– Шулай маршрут автобусы килеп туҡтаны. Байрам алды булғас, ауылға ҡайтыусылар ифрат күп. Этеш-төртөшкә ҡыҫылмай ғына иң аҙаҡҡы булып индем. Алда ултырғандарға күҙ һалам: беренсе рәттә 12-13 йәш тирәһендәге малай. Мине таный, әлбиттә, ололарға урын тәҡдим итергә кәрәклеген дә аңлай, тик баҫып барыуы уңайһыҙ икәнен белә. Етмәһә, артҡы рәттә ултырған әсәһе ҡарашы менән генә малайын тыйып бара. “Ултыр, ултыр, билетҡа, урынға аҡса түләнгән, ниңә һин баҫып барырға тейеш?” – ти әсәнең күҙҙәре. Малай яңы ғына һатып алған телефон ҡумтаһындағы ялтыр хәрефтәрҙе уҡырға маташа. Ҡытайса яҙылған иероглифтарҙы аңламаһа ла, иғтибарын шунда йүнәлткән.
Уның янында тынсыу салонда ҡыҙарып бешеп урта йәштәрҙәге ир ултыра. Битенә йәбешкән күҙлеген ара-тирә сисеп һөртөштөрөп ала. Әллә шулайтып үҙен меҫкен хәлдә күрһәткеһе килә: йәнәһе, уға ла еңелдән түгел.
– Кит, оятһыҙҙар, урын бирһәләр, нимә булған? Ир баштары менән, ниңә үҙең әйтмәнең? – тинем мин түҙмәй.
– Юҡ, уларҙың да ултырып барырға хаҡы бар. Түләгәндәр бит...
– Аһ-аһ, эш аҡсала ғынамы ни! Кешелек сифаты кәрәк!
– Ярай, тыңлап бөт әле. Автобуста юл ыңғайындағы урыҫ ауылы кешеләре лә бар, тик үҙебеҙҙең яҡтыҡылар күберәк. Урта рәттә ҡара күҙлек аша тәҙрәгә бағып таныш бер ҡыҙ бара. Ҡолағына тыҡҡан наушниктары аша күңелле көй тыңлайҙыр йә булмаһа яуапһыҙ мөхәббәт хаҡында моңһоу йыр... Тышҡы ҡиәфәте ялтырап торһа ла, урын тәҡдим итергә күңел матурлығы кәрәк шул.
– Ә-ә-ә, һабантуйҙа йырлаған йырсы ҡыҙмы ни?
– Нәҡ үҙе!
Эргәмдә генә барған йәш егет урыҫ милләтенән. Уның да тороп урын бирергә тәрбиә кимәле етеңкерәмәй.
Аяҡтарҙы алмаш-тилмәш баҫҡылап барыуымды дауам итәм. Күрше ауылдарҙан бер нисә кеше төшөп ҡалды. Салонда баҫып барыусылар иҫәбендә һаман да юлымды дауам итәм.
Эйе, беҙ мәктәптә уҡыған осорҙа тормош ҡиммәттәре икенсерәк ине. Уҡытыусылар ҙа, атай-әсәйҙәребеҙ ҙә ололарға урын бирергә, уларға ҡарата ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтте. “Изгелек күрһәтһәң, үҙең дә изгелек күрерһең” тип әйтә ине өләсәйҙәр. Тик йәш саҡта ҡартлығың бик алыҫта кеүек күренә шул. “Эй, балалар, һеҙ булырһығыҙ, беҙ генә булалмабыҙ”, – ти торғайны күршебеҙҙә генә йәшәгән әбей. Ҡойонан көйәнтәләп һыу алып килеп, магазинға барып йомоштарын йомошлап, керҙәрен йыуып биреүем иҫемә төштө. Яңғыҙ әбейҙең рәхмәттәрен, фатихаһын алып ҡалғаныма әле лә һөйөнәм. Бер рәхмәт мең бәләнән ҡотҡарыр.
Баянан бирле эргәмдә бәхәсләшеп ултырғандарға күҙ һалдым. Ирле-ҡатынлы был икәүҙе ауыл халҡы “аҡылға бер төрлөрәк” тип йөрөтә. Бәләкәй бер ауылда үҙаллы көн күрә улар. Икеһе лә инвалидлыҡ пенсияһын алып йәшәй, балалары юҡ. Аҙыҡ-түлеккә район үҙәгенә йыш йөрөйҙәр, үҙҙәренең хоҡуҡтарын яҡшы беләләр, шунлыҡтан район хакимиәте юлын да тапарға күнеккәндәр. Улар ауыл яңылыҡтарын күп белә, һинең хәлеңде әллә ҡайҙан белеп-ишетеп тора. Һаулыҡ һорашмайынса эргәңдән үтеп китмәҫ, таныш-тоношҡа сәләм ебәрмәй ҡалмаҫ.
Ире – төҫһөҙләнеп бөткән иҫке кейемдә, битен һаҡал-мыйыҡ баҫҡан. Ҡатын кеше, йәйге селлә булыуға ҡарамаҫтан, ҡара-һоро күлдәктән, ағара башлаған сәсен яулыҡ аҫтына йәшергән, бер шәлкеме сығып, тирләгән маңлайына уҡмашҡан.
– Тик кенә ултыр! Һинең дә аяғың ауырта, – тине ҡатын, ҡарашын кәрәкле урынға йүнәлтә алмай алан-йолан ҡаранып.
– Өйрәтмә миңә! – тине ир, баһаһын белеп.
Урынынан ҡуҙғалған ирен йән асыуынан тотоп ҡатын кире урындыҡҡа тартты.
– Ултыр, тигәс, ултыр!
Иргә уңайһыҙ булып китте, ахыры, ул ғәйепле ҡарашын йәшереп, тороп баҫты ла:
– Ултырығыҙ, – тине.
Мин рәхмәт әйтеп урындыҡҡа ултырҙым. Асыуланған ҡатын ауыҙ эсенән ниҙер мыңғырлап ҡуйҙы ла тынып ҡалды...
Мин дә уйға ҡалдым: ауылда кем аҡылға бер төрлөрәк?
Ауырғазы районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 283
ПОЛИМЕРЛАШЫУ, мономер молекулаларын актив үҙәккә эҙмә‑эҙлекле тоташтырып юғары молекуляр берләшмәләр алыу процесы; сылбырлы реакция, кинетик сылбырҙың үҫеше макромолекуланың материал сылбыры үҫеше м‑н оҙатыла. Мономерҙар һанына ҡарап гомо‑ (1) һәм со‑ (2 һәм унан да күберәк) П., актив үҙәк тибы б‑са — радикаль (ирекле радикалдар), ионлы (иондар, полярлашҡан молекулалар; төрҙәре: анионлы, катионлы, ион‑координацион) П. айыралар. Стереоспецифик П. стереорегуляр полимерҙар алыу өсөн ҡулланыла. П. сылбырҙың инициирлау (инициаторҙар, катализаторҙар, ионлаштырыусы, йылылыҡ, электромагнит һ.б. нурланыш тәьҫире аҫтында актив үҙәктәр барлыҡҡа килеү), үҫеү (мономер молекулаларының актив үҙәккә күп тапҡыр ҡушылыуы), өҙөлөү (бер актив үҙәкте икенсеһе м‑н активһыҙлаштырыу) йәки тапшырыу (үҫеүсе макромолекуланың актив үҙәге мономерға, эреткескә, полимерға һ.б. күсә) стадияларын үҙ эсенә ала. П. ваҡытында С=С, С=О, С=N һ.б. ҡабатлы бәйләнештәр, цикллы төркөмдәр асыла (ионлы‑координациялы П. мономерҙы актив үҙәккә индереү уның координацияһы унда алдан булыуға бәйле); ҡайһы берҙә сылбырҙы тапшырғанда — ингибирлау, тапшырыусыларҙы күпләп индергәндә — теломеризация барлыҡҡа килә. Агрегат хәленә ярашлы П. реакцион мөхиттәрен массала йәки блокта (эреткес булмағанда шыйыҡ мономер П.), һыулы дисперсияларҙа (эмульсион, суспензион), тултырғыстарҙа, эретмәлә (радикаль, ионлы инициаторҙар йәки үтә ныҡ ваҡланған, гранулаланған ҡаты катализаторҙар тәьҫирендә), ҡаты (ионлаштырыусы нурланыш) йәки газ (ионлаштырыусы нурланыш йәки ҡаты катализатор өҫкө йөҙөндә) фазаларында, каналлы комплекстарҙа (мочевина) һ.б. атҡаралар. Башҡорто-станда 20 б. 60‑сы йй. Химия ин‑тында Ю.Б.Монаков етәкс. диендарҙың ионлы‑координациялы П. һәм винил мономерҙарының комплекслы‑радикаллы П. тикшерелә башлай, синтетик гуттаперча, полихлоропрен алыу ысулдары эшләнә, ионлы‑координациялы каталитик системаларҙың актив үҙәге составындағы күсемһеҙ металл берләшмәләре роле асыҡлана, тәүге тапҡыр уларҙың күп үҙәкле булыуы иҫбат ителә, актив үҙәктәрҙең һанына тәьҫир иткән факторҙар асыҡлана, винил мономерҙар нигеҙендә комплекслы‑радикаль П. ысулы м‑н юғары стереорегуляр булған полимерҙар алыу мөмкинлеге күрһәтелә. “Каучук” ЯАЙ‑нда синтетик каучуктар етештереү өсөн радикаль, стереоспецифик П., “Каустик” ААЙ‑нда суспензион П. — поливинилхлорид, гомополимерлашыуҙы — полиэлектролит; “Газпром нефтехим Салават” ААЙ‑нда радикаль П. — полиэтилен, сополимеризацияны — полистирол, “Уфаоргсинтез” ААЙ‑нда радикаль П. — полиэтилен, ионлы‑координациялы П. — полипропилен һәм этилен‑пропиленлы каучук, “Авангард” пр‑тиеһында тултырғыстарҙа П. — компанор етештереү өсөн ҡулланалар.
Н.Н.Сигаева
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
Республика Хөкүмәтенең сираттағы ултырышы иғтибарына 2019 – 2025 йылдарға “Башҡортостанда сауҙа үҫеше” һәм төбәк Башлығы грантына юғары квалификациялы ғилми белгестәр әҙерләүгә йүнәлтелгән ҡарар проекттары сығарылды.
Рөстәм Хәмитов тәүҙә сауҙа һәм хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенең баҙар иҡтисады шарттарында мөһим тармаҡ булып тороуын билдәләне.
– Республиканың тупланмалы бюджеты табышында ул, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм эшкәртеүсе сәнәғәттән ҡалышып, ете процент өлөш менән өсөнсө урынды биләй, – тине Рөстәм Зәки улы. – Тулайым төбәк продуктында сауҙа күләме – 16 процент самаһы. 26 мең сауҙа ойошмаһында 144 мең кеше хеҙмәт менән мәшғүл. Был республикала эшләгән халыҡтың 13 процентын тәшкил итә.
Документ менән Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Гүзәл Аҫылова таныштырҙы. Программа ҡулланыусылар баҙары, күмәртәләп һатыу, тышҡы реклама, сауҙа үҫеше кеүек төркөмдәрҙе үҙ эсенә ала.
Фәндәр академияһы президенты Әлфис Ғаязов юғары квалификациялы ғилми белгестәр әҙерләүгә йүнәлтелгән республика Башлығы гранттары булдырылған проекттың положениеһы менән таныштырҙы.
Тәҡдим ителгән программа Рәсәйҙә фәнде үҫтереүгә этәргес биреүҙең яңы төрө булып тора. Был –− көндөҙгө бүлектәге аспиранттар һәм 35 йәшкә тиклемге фән кандидаттары өсөн асыҡ конкурс. Йыл һайын берәр миллион һумлыҡ 30 грант булдырырға тәҡдим ителә: 15 грант − аспиранттар, 15-е йәш фән кандидаттары өсөн.
– Йәш белгестәребеҙ донъялағы абруйлы фәнни учреждениеларҙа һәм университеттарҙа уҡыу мөмкинлегенә эйә булһын өсөн 30 миллион һум аҡса йүнәлтәбеҙ. Бының һөҙөмтәһе булырына ышанам, – тине төбәк Башлығы. – 30 кеше республикабыҙ өсөн күп тә түгелдер, бәлки, ләкин әлегә етерлек. Артабан, әгәр барыһы ла һәйбәт булһа, гранттар һанын да арттырырбыҙ.
Башҡортостан етәксеһе махсус комиссия төҙөргә, грантҡа дәғүә иткән кандидаттарҙы һайлап алырға һәм тәҡдим ителгән эштәргә эксперт баһаһын бирергә ҡушты. Киләһе йылдың башында йәш ғалимдар тәүге гранттарын алырға тейеш.


text:
Бәләкәйҙән балаларыбыҙҙа туған телебеҙгә һөйөү тәрбиәләйек, гәзит-журналдарҙы яҙҙырайыҡ. Телебеҙ бар икән, халҡыбыҙ ҙа, илебеҙ ҙә йәшәр. Милли матбуғат – күңелдәрҙе рухи яҡтан байытыусы ла, халҡыбыҙҙы берләштереп, бар итеүсе лә ул.
Мораҡ ауылында үткән «Әйтер һүҙем бар халҡыма» тип аталған милли матбуғат байрамында һүҙ ана шул көнүҙәк тел мәсьәләһе, гәзит-журналдарға яҙылыу хаҡында барҙы. Унда «Мораҙым», «Йәншишмә», «Йәшлек», «Киске Өфө» гәзиттәре, «Аҡбуҙат», «Аманат», «Башҡортостан ҡыҙы», «Шоңҡар», «Ағиҙел» журналдары вәкилдәре телмәр тотто. Сәхнә түрен дәртле йыр-бейеүҙәр ҙә биҙәне.
Был сараға төрлө ауылдарҙан китапханасылар, уҡытыусылар, матбуғат тормошона битараф булмаған кешеләр килгәйне. Милли кейемдәр кейеп, күкрәксәләр тағып, Мәҡсүт, Волостновка ауыл советы ағинәйҙәре лә ситтә ҡалманы. Улар үҙҙәренең ҡул эштәре, халҡыбыҙҙың милли ризыҡтарынан торған матур күргәҙмә лә тәҡдим итте. Балалар ижады йортонда шөғөлләнеүсе уҡыусыларҙың бәйләгән уйынсыҡтары ла бик һоҡланғыс ине!
Әлиә менән Лилиә бөтәһенә лә өлгөрә
Матбуғат байрамында гәзитебеҙ ойошторған «Мәктәбем ғорурлығы» конкурсы еңеүселәре – Мораҡ башҡорт гимназияһы уҡыусылары Әлиә Моталлапова менән Лилиә Абдуллинаны ла ихлас ҡотланыҡ. Улар уҡыуҙа ғына түгел, спорт буйынса ла шәптәр икән. Әлиә, мәҫәлән, баскетбол, футбол, волейбол уйнау менән мауыға, район кимәлендә призлы урындар ҙа яулай. Ҡыҙҙың бейеү, йырлау, яҙыуға ла әүәҫлеге барлығын белдек. Ижади эштәрен башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Зилә Мәхмүт ҡыҙы Псәнчина тикшереп, файҙалы кәңәштәрен биреп тора. Синыфташы Лилиә лә тырышлығы, уңғанлығы менән алдыра. Баскетбол ярыштарында ҡатнашмай ҡалмай. Инде район кимәлендә һынатмаҫҡа иҫәбе. Тарих, йәмғиәтте өйрәнеү фәндәрен бигерәк тә яратып өйрәнә.
– Интернатта бер ғаилә булып йәшәйбеҙ. Тормош-көнкүрешебеҙҙе лә үҙебеҙ ойошторабыҙ. Шул йәһәттән беҙҙә интернат советы эшләп килә. Таҙалыҡ, хеҙмәт, спорт комиссиялары, мәҙәниәт секторы бар. Уларҙың һәр береһенә куратор итеп бер тәрбиәсе беркетелгән. Был ҡыҙҙар спорт комиссияһының әүҙем ағзалары булып тора. Интернат советы ултырыштарын да ҡалдырмайҙар, – ти улар хаҡында тәрбиәселәре Гүзәл Зәйнәғәбдин ҡыҙы Кинйәбаева.
Әйткәндәй, ҡыҙҙар уҡыған белем усағында балаларҙа туған телгә һөйөү уятыу йәһәтенән күп эштәр башҡарыла. Шәжәрә байрамы нәҫел-нәсәбен барларға ярҙам итһә, йолаға әйләнгән «Гимназия һылыуҡайы», «Интернат һылыуҡайы», «Ҡыпсаҡ батыры» конкурстары милли үҙаңды үҫтерергә ярҙам итә. Милли көрәш, уҡ атыу буйынса ярыштар ҙа матур йолаларыбыҙға һөйөү тәрбиәләй. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Гөлфиә Хәсән ҡыҙы Искәндәрова әйтеүенсә, йыл һайын «Урал батыр»ҙы яттан һөйләүселәр бәйгеһендә ҡатнашып, төбәк, республика кимәлендә лә гел генә призлы урын алалар. Фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ла һынатҡандары юҡ.
Бына шундай шәп ҡыҙҙар менән дә таныштыҡ матбуғат байрамында.
Гәзит уҡыусыларыбыҙ ҙа Күгәрсен районында күберәк булһын ине.
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.
Күгәрсен районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 390
КОЛЛЕДЖДАР (ингл. college), махсуслаштырылған уҡыу йорттары. Бөйөк Британия, АҠШ һ.б. илдәрҙә К. 3 төрө айырыла: юғары белемдең база курсы кимәлендә әҙерлек биргән; юғары һәм урта белем араһы кимәлендә әҙерлек биргән; урта белем биреү кимәлендәге. РФ‑та 1990 йй. башында база һәм юғарыраҡ кимәлдәге урта профессиональ белем биреү программаларын тормошҡа ашырыусы яңы йәки үҙгәртеп ҡоролған урта махсус уҡыу йорттары (һөнәрселек-техник училищелар, техникумдар) К. тип үҙгәртелә. БР‑ҙа 1990 йй. башында тәүгеләрҙән булып Автотранспорт колледжы, Радиоэлектроника колледжы К. статусын ала. 1996 й. республикала — 23 (26 мең студент), 2001 й. — 31 (41,8 мең), 2006 й. — 45 (52,5 мең), 2011 й. 48 (44,7 мең) дәүләт К. иҫәпләнә. Улар араһында — Белорет металлургия колледжы, Бәләбәй медицина колледжы, Бөрө медицина‑фармацевтика колледжы, Ишембай нефть колледжы, Күмертаутау колледжы, Мәсәғүт педагогия колледжы, Сибай педагогия колледжы, Өфөлә — Музыка колледжы, Сауҙа‑иҡтисад колледжы, Статистика, информатика һәм хисаплау техникаһы колледжы, Технология һәм дизайн колледжы, Яғыулыҡ‑энергетика колледжы һ.б.
Р.Н.Хәзиәхмәтова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Күгәрсен районының Ҡаран ауылында йәшәүсе Людмила менән Павел Верясовтарҙың ялан кәртәһендә ҡәҙимге һыйыр, һарыҡ эргәһендә, баштарын юғары күтәреп, эмулар сабыша.
– Экзотика булһа ла, ашау яғынан тауыҡтан бер ҙә айырылмай – емен дә, үләнен дә сүпләй, әсе әремдән дә баш тартмай,– ти Павел Алексеевич.
Үҙенсәлекле хайуандарҙы был йортта Людмила Сәйет ҡыҙы ярата. Төрлө йылдарҙа уларҙа тутыйғоштар, хомяктар, Африка дөйәғоштары йәшәгән.
Бесәйҙәре лә ябай түгел – мэйн-кун тоҡомло мыраубай ҡәҙимгеләрҙән ике-өс тапҡырға ҙурыраҡ. Сусҡалары иһә – ҡорһаҡтары ергә тейә яҙып торған вьетнам тоҡомонан.
Африка дөйәғоштары ун йәшкәсә йәшәгән. Уларҙың үлемен хужабикә ауыр кисергән, шуға күрә ире Мәләүез ҡалаһынан алты айлыҡ ике эмуны алып ҡайтҡан (Павел Алексеевич сер итеп әйтте – һәр береһе 25 мең һум торған). Хәҙер Австралия ҡоштары ике йәшкә еткән. Уларҙың тауышы барабандыҡына оҡшаған һәм ике километр алыҫлыҡҡа таралырға мөмкин.


text:
Республиканың халыҡ ижады йүнәлешендә эшләгән иң билдәле коллективтарының береһе – “Мираҫ” йыр һәм бейеү фольклор ансамбле ижади миҙгелен премьера менән асырға йыйына. 12 октябрҙә ҡала Мәҙәниәт һарайы сәхнәһендә уҙасаҡ тамашала “Башҡорт балы” тип аталған өр-яңы вокаль-хореографик композиция тәҡдим ителәсәк.
Концерт барышында Өфө тамашасылары “мираҫ”тар башҡарыуында тағы бер премьера – “Imagine” вокаль композицияһын ҡарай аласаҡ. Ансамбль артистары был бейеүҙе Парижда, ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында, “Донъя бейеүҙәре һәм музыкаһы” фестивален асыу тантанаһында башҡарғайны.


text:
Рәсәйҙә алкоголь һатҡанда йәш сикләүҙәрен арттырыуҙары ихтимал
Рәсәйҙә алкоголь һатҡанда йәш сикләүҙәрен арттырыуҙары ихтимал Фото: Башҡортостандың Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Рәсәйҙә тәмәке һәм алкоголь продукцияһын ҡулланыуҙы кәметеү буйынса өҫтәмә саралар ҡабул итеүҙәре мөмкин. Алкоголь продукцияһын һатып алыусылар йәшен 20 йәшкә тиклем күтәреү шуларҙың береһе булыуы ихтимал, тип белдерҙе «РИА Новости» агентлығына интервьюһында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең социаль мәсьәләләр буйынса вице-премьеры Татьяна Голикова.
«Демография» милли проекты сиктәрендә сәләмәт йәшәү рәүеше менән бәйле махсус федераль проект бар һәм ул алкоголде, тәмәкене сикләү йәки уларҙан баш тартыу буйынса сараларҙан тыш, дөрөҫ туҡланыу, физик культура, спорт менән бәйле сараларҙы ла үҙ эсенә ала, тип хәтергә төшөрҙө ул.
«Тәмәкегә һәм спиртлы эсемлектәргә ҡарата ниндәйҙер өҫтәмә саралар ҡабул ителерме, юҡмы икәне тураһында һөйләгәндә, ҡабул итербеҙ тип уйлайым, сөнки, өлгәшелгән һөҙөмтәләргә ҡарамаҫтан, әлегә һандар беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй, — тип белдерҙе Голикова. — Бер кем дә бөтә нәмәне тыйыу тураһында һөйләмәй. Ләкин, шуға ҡарамаҫтан, алкоголгә ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара тәжрибә бар. Күп кенә илдәрҙең, шул иҫәптән Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенән күршеләребеҙҙең алкоголде 18-ҙән түгел, ә 20 йәки 21 йәштән һатыу тураһында ҡарар ҡабул итеүҙәре осраҡлы түгелдер, моғайын».
http://www.bashinform.ru/news/1215328-v-rossii-mogut-povysit-vozrastnye-ogranicheniya-pri-prodazhe-alkogolya/


text:
- Подробности
- Просмотров: 245
НИКОВ Николай Петрович (23.3.1930, Украина ССР‑ының Николаев ҡ. — 22.8.1998, Өфө), хирург, онколог. Мед. ф. д‑ры (1976), проф. (1980). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Г.П.Никовтың ҡустыһы. БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1954) Фёдоровка р‑ны Дедов дауаханаһында баш табип, 1957 й. алып БДМИ‑ла (1975 й. башлап онкология каф. мөдире), 1986 й. — Шишмә үҙәк район дауаханаһында эшләй, 1988 й. алып БДМУ‑ның дипломдан һуң белем биреү ин‑тында уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге ҡан тамырҙары ауырыуҙарын, ш. иҫ. атеросклероз, ҡан тамырҙарының варикоз киңәйеүе, облитерациялы тромбангиитты дауалау, үпкә, һөт биҙҙәре һ.б. рагын диагностикалау һәм дауалау проблемаларына, онкологик ауырыуҙарҙы диспансерлаштырыу һәм яман шештәрҙе иртә асыҡлау мәсьәләләренә арналған. Н. тарафынан тура эсәкте Гартман б‑са резекциялағандан һуң эсәктең өҙлөкһөҙ эшләүен тергеҙеү ысулы уйлап табылған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы. БАССР онкологтары йәмғиәте рәйесе (1976—86).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Шишмә районың Әлкә-2 ауылында ата-әсәләр балаларының сығарылыш кисәһенә үҙенсәлекле бүләк әҙерләгән. Ата-әсәләр уҡытыусылар менән бергә БДИ темаһына «Время и Стекло» төркөмөнөң «Навернопотомучто» көйөнә юмористик йыр яҙҙырған.
Өфөлә Башҡортостан Республикаһы көнөнә ҡарата шәп клип төшөрөлгән. Патриотик видеороликты байрам алдынан 136-сы башҡорт лицейы уҡыусылары яҙҙырған.
Тыңларға: [Audio clip: view full post to listen]
Тыңларға: [Audio clip: view full post to listen] Гөлнара Хәлфетдинова һүҙҙәре, Гөлдәр Ишҡыуатова көйө.
Тыңларға: [Audio clip: view full post to listen] Рим Хәсәнов көйө. Сафуан Әлибай шиғыры. Яҙ турында көй сығарып, Тағы тамды тамсылар. Әллә шатлыҡ йәше булып, Күҙҙәремдән тамдылар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 619
ВАБА (гр. cholera), кешенең үтә хәүефле инфекциялар төркөмөнә ҡараған киҫкен инфекцион ауырыуы. В. тыуҙырыусы — Vibrio choleraе бактерияһы, киптереүгә, ҡайнатыуға, дезинфекция саралары тәьҫиренә һиҙгер. Ауырыу барышы ауырлығының 4 клиник дәрәжәһе бар, вибрион йөрөтөүсәнлек булыуы ихтимал. В. тыуҙырыусы аш һеңдереү юлына эләккәндә (йышыраҡ — зарарланған һыу эскәндә) йоға. Вибриондар эсәк туҡымаларында үрсей һәм токсин бүлеп сығара, уның йоғонтоһонда организмдан шыйыҡлыҡ сығыу көсәйә һәм был һыуһыҙланыуға килтерә. Инкубация осоро бер нисә сәғәттән 5 тәүлеккә тиклем дауам итә. Төп симптомдары: ҡоҫоу, дөйөм хәлһеҙлек, йыш ярау итеү, тиҙәктең һыуһыл, дөгө бешерелгән һыуҙы хәтерләткән тоноҡ аҡ төҫтә булыуы. Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез, клиник һәм лаб. (бактериологик, серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (регидратация терапияһы, бактерияларға ҡаршы препараттар һ.б.). Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: гиповолемия шогы, икенсел инфекция ҡушылыу һ.б. Башҡортостанда В. эпидемиялары 1948 й., 1972 й. билдәләнә; 1985 й. ауырыуҙың айырым осраҡтары теркәлә. Медицина университетында 20 б. 70‑се йй. алып В. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү ысулдары камиллаштырыла (Д.Х.Хунафина, Р.Ф.Әбдерәшитов һ.б.).
Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
АҠСА ӘЙЛӘНЕШЕ, тауарҙың әйләнешен, тауарһыҙ түләүҙәрҙе, иҫәп‑хисапты хеҙмәтләндереүсе ҡулаҡсалы һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡса хәрәкәте. Ҡулаҡсалы А.ә. тауарға һәм хеҙмәтләндереүгә түләү б‑са иҫәп‑хисапта, эш хаҡын, премия, пособие, пенсия, стипендия, страховкаларҙы түләүҙә ҡулланыла.
Ҡулаҡсаһыҙ А.ә. — хаҡтың ҡулаҡсаның ҡатнашлығынан тыш кредит ойошмаларының иҫәптәренә аҡса күсереү һәм үҙ‑ара талаптарҙы чектар, векселдәр, банк карталары һ.б. кредит ҡоралдары ярҙамында иҫәпләү рәүешендәге хәрәкәте (ҡара: Ҡулаҡсаһыҙ иҫәп‑хисап). Ҡулаҡсаһыҙ А.ә. үҫеше әйләнеш сараларының хәрәкәтен тиҙләтеүгә, ҡулаҡса күләменең һәм әйләнеш сығымдарының кәмеүенә килтерә. Аҡса һәр ваҡыт үҙенең формаһын үҙгәртеп, әйләнештең бер сфераһынан икенсеһенә күсеп йөрөй. Әйләнештәге ҡулаҡсаның күләмен, уны сығарыу һәм әйләнештән алыу күләмдәрен эмиссияға монополь хоҡуғы булған илдең Үҙәк банкыһы көйләй.
Әйләнештә булған ҡулаҡсаның һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡсаның күләме аҡса массаһы м‑н үлсәнә. Аҡса массаһының составы һәм структураһы аҡса баҙарының үҫеш кимәле һәм характеры, ш. уҡ Үҙәк банкының сәйәсәте м‑н билдәләнә. РФ‑та 2006 й. аҡса массаһының күләме 6045,6 млрд һум тәшкил иткән, шуның 33,2%‑ы — ҡулаҡса, 66,8%‑ы — ҡулаҡсаһыҙ аҡса. РФ субъекттарында төбәк аҡса массаһының күрһәткесе (төбәк терр‑яһында ҡалған әйләнештәге ҡулаҡсаны, төбәк терр‑яһында урынлашҡан коммерция банкыларының һорап алғанға тиклем һәм билдәле сроклы иҫәптәрендә ҡалған ҡулаҡсаһыҙ сараларҙы үҙ эсенә ала) иҫәпләнә, 2006 й. БР‑ҙа 139,7 млрд һум булған, шуның 42,5%‑ы — ҡулаҡса, 57,5%‑ы — ҡулаҡсаһыҙ аҡса.
Иҡтисадты аҡса м‑н тәьмин итеү кимәле эске тулайым продукттың (субъекттарҙа — тулайым төбәк продуктының) монетизация күрһәткесе, йәғни аҡса массаһының тулайым продукт күләменә ҡарата мөнәсәбәте м‑н характерлана. 2005 й. респ. был күрһәткес 27,8%‑тан 30,4%‑ҡа тиклем үҫә (РФ‑та — 26,1%‑тан 27,9%‑ҡа тиклем).
В.Ғ.Йәрмөхәмәтов, И.Р.Кощегулова
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
УДМУРТИЯ, У д м у р т Р е с п у б л и к а һ ы, РФ субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Вятка м‑н Кама йй. араһында урынлашҡан. Киров өлкәһе, Пермь крайы, Башҡортостан Республикаһы, Татарстан респ. м‑н сиктәш. Баш ҡалаһы — Ижевск. Юғары вазифалы кешеһе — Удмурт респ. башлығы. 1920 й. Вотск авт. өлкәһе булараҡ ойошторола, 1932 й. алып Удмурт авт. өлк., 1934 й. — Удмурт АССР‑ы, 1991 й. — Удмурт Республикаһы. 25 район, 6 ҡала, 11 ҡала тибындағы ҡасабаны үҙ эсенә ала. Волга буйы федераль округына инә. Майҙаны — 42,1 мең км2.
Халҡы — 1521,4 мең кеше, ш. иҫ. 3,4 мең башҡорт (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 36,1 кеше/км2. Халыҡтың — 67,8%‑ы ҡалала йәшәй. Ҙур ҡалалары — Ижевск (627,7 мең кеше), Сарапул (101,4 мең), Воткинск (99 мең), Глазов (95,8 мең). Иҡт. әүҙем халыҡтың һаны – 786,8 мең кеше. Милли составы (%): урыҫтар—62,2, удмурттар—28, татарҙар—6,7 һ.б. Дәүләт телдәре — удмурт теле, урыҫ теле. У. башҡорттары Кама-Ыҡ башҡорттарына ҡарай.
У. терр‑яһы Волга буйы Болғары, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Рәсәйгә ҡушылғандан һуң — Ҡазан губернаһы һәм Себер губернаһы, 1780 й. алып Вятка наместниклығы, Вятка губернаһы составына ингән. Волга‑Урал тарихи‑этнография өлкәһенең бер өлөшө. Ҡазан даруғаһы Йәнәй улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Бемыш заводы эшләгән. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) осоронда Уҫы‑Сарапул баш күтәреүселәр үҙәге барлыҡҡа килә, бында Батырҡай Иткинин, Салауат Юлаев, Сәйфулла Сәйҙәшев, Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнев отрядтары хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан. 1803 й. Алабуға өйәҙенең һәм Сарапул өйәҙенең бер өлөшө 11‑се башҡ. кантонына ингән (ҡара: Идара итеүҙең кантон системаһы). 30‑сы йй. аҙ. — 40‑сы йй. башында башҡ. үҫмерҙәре һөнәрҙәргә өйрәнеү өсөн Ижевск Заводы ҡасабаһына (хәҙ. Ижевск ҡ.) ебәрелгән.
БР һәм У. араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1993) Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм У. Хөкүмәте араһында, нефть сығарыу һәм эшкәртеү (1996), яғыулыҡ‑энергетика комплексында бәйләнеште нығытыу (1999) һәм автомобиль эшләү өлкәһендә хеҙмәттәшлек (2000, 2001), сауҙа‑иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек (2008), транспорт инфраструктураһы үҫеше (2014), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы–Ҡоролтай һәм Удмурт Респ. Дәүләт советы (2011), БР Йәштәр эштәре б‑са Дәүләт ком‑ты һәм У. Йәштәр сәйәсәте б‑са дәүләт ком‑ты араһында хеҙмәттәшлек (1995) т‑да килешеүҙәрғә ҡул ҡуйылған.
БР м‑н У. араһында сауҙа әйләнеше 2014 й. 7 млрд һум тәшкил итә. 1991 й. алып БР һәм У. РФ субъекттарының “Оло Урал” иҡт. хеҙмәттәшлек төбәк‑ара ассоциацияһына инә. У. делегаттары 1—4‑сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгрессы)] эшендә ҡатнаша. 2008 й. БР Президенты М.Ғ.Рәхимов У. Рәсәй составына инеүенең 450 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша (Ижевск). 1997 й. У. терр‑яһында нефть ятҡылыҡтарын разведкалау, уларҙы йыһазландырыу һәм нефтьсығарыуҙы яйға һалыу маҡсатында “Белкамнефть” АЙ (Ижевск) асыла (ойоштороусыларының береһе “Башнефть” АНК асыҡ АЙ). У. ятҡылыҡтарында берлектә сығарылған нефть БР НЭЗ‑дарында эшкәртелә. “Ижевск машиналар эшләү заводы” ААЙ өсөн двигателдәр Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә йыйыла. Удмуртия башҡорттары ҡоролтайы (Ижевск), “Салауат” башҡ ижт. ойошмаһы (Воткинск; икеһе лә — 1998 й. алып) эшләй. У. башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә һәм уларҙың квалификацияһы күтәрелә, мәктәптәр башҡ. телендәге дәреслектәр м‑н тәьмин ителә; БР‑ҙа У. уҡыусы һәм абитуриенттары гимназия, колледж, мәктәп‑интернат, вуздарға маҡсатлы ҡабул ителә. 1996 й. алып Нефтекама педагогия колледжында удмурт теле уҡытыла. 2013 й Ижевск ҡ. РБ Урыҫ драма театрының һәм Өфөлә У. Дәүләт урыҫ драма театрының гастролдәре була. У. тыуып үҫкән Е.Ф.Журавлёв, Д.К.Зеленин, Г.А.Әминев һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Мәхмүт Хужин
Ваҡытты эйәрләгән һыбайлы
«Унынсыны бөткәндән бирле аттан төшкәнем юҡ, сабам да сабам», – юғары категориялы хирург Әхтәм Фәйзуллин һуңғы ҡырҡ йыллап ғүмеренең көсөргәнешлеген шулай баһалай. Әҙәби ижад мөхитендә ҡәләм һынап ҡараған кеше булмаһа ла, бик тапҡыр, образлы әйтә алған. «Урта мәктәпте тамамлап, өлгөргәнлек аттестаты ҡулына килеп эләккәндән бирле йән менән тәнемдең тынғылыҡ күргәне юҡ» тигәнде аңлата ул. Бәләкәй генә төҙәтмә индерәйек, сөнки табипҡа, ғөмүмән, ат өҫтөндә түгел, ә үҙенең ике аяғында сабырға тура килә. Әлбиттә, яйы килгәндә, еңел машинаһын да «эйәрләп» ала. Ни ҡылмаҡ кәрәк, хирург ярҙамына күҙ терәп тороусыларҙың арта барыуы технократик үҫеш юлынан тайпылышһыҙ барған йәмғиәтебеҙҙә ғәрипләнеүселәрҙең һуңғы «автомобилләштереү» йылдарында айырыуса юғары тиҙлектә күбәйеүенә бәйле. Үкенесле, әлбиттә, еңел тормошто күҙе тоноп ҡыуған йәмғиәтебеҙ әлегә бының менән иҫәпләшергә теләмәй. Әхтәм Әнәс улының һүҙҙәренә ҡарағанда, ауыр һәм еңел техника мыжғып торған юлдарҙа ҡазаға осрап имгәнеү арҡаһында операция өҫтәленә һалыныусылар ул эшләгән 21-се дауаханала ғына тәүлегенә өс-дүрт кешенән дә кәм түгел. Ә ҡыш һәм яҙҙарын боҙло юлдарҙа тайып йығылып, аяҡ-ҡулын һындырыусылар, теге йәки был ауырыу арҡаһында операцияға мохтаждар – уларҙан да күберәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, Өфө ҡалаһының 21-се дауаханаһында имгәнгән ауырыуҙарҙы дауалау (травмотология) бүлеге мөдире Әхтәм Фәйзуллин – меңәрләгән кешенең кисектергеһеҙ йомошо төшкән иң кәрәкле, иң ихтирамлы табиптарҙың береһе.
«Сабам да сабам…» Хирург менән өс тапҡыр осрашып, мотлаҡ асыҡларға кәрәкле байтаҡ һорауҙар әҙерләп барһам да, барыһына ла яуап алыу мөмкинлеге тәтемәне. Табиптың өҫтәлдәге эш йәки кеҫә телефоны бер өҙлөкһөҙ шылтырауы етмәгән – кабинетына рөхсәт һорап та, унһыҙ ҙа инергә атлығып тороусылар тынғы бирмәй. Һуңғы тапҡыр хушлашҡанда: Моғайын, төнгө йоҡоғоҙҙо боҙоп мөрәжәғәт итеүселәр ҙә барҙыр?» – тигән һорау тыуғайны ла, табиптың үҙенә биреүҙе кәрәк тапманым. Былай ҙа күренеп тора бит.
Тынғыһыҙ эштән күптәрҙең түҙемлеге шартлап һыныр ине. Әммә: «Һайлаған һөнәрегеҙ өсөн үкенергә тура килмәнеме?» – тигән һорауға Әхтәм Әнәс улы, уйланып та тормай: «Юҡ, үкенмәйем», – тигән ышаныслы һәм тәүәккәл яуап ҡайтарҙы. Бындай мөһим һорау, ғәҙәттә, кешене уйға һала, сөнки үткән ғүмереңде барлап, ҡылыҡ-фиғелеңде үлсәп ҡарау, нигеҙле һығымта яһау өсөн күпмелер ваҡыт кәрәк була. Бәғзе берәүҙәр «әлләсе» тип яуаплай, «әлегә – юҡ», хатта, «булғыланы» тиеүселәр ҙә осрай. Геройыбыҙҙың эш урынында үҙен иркен тотоуы, ҡатмарлы шарттарҙа ла юғалып ҡалмай, хәлдән еңел сыға белеүе кеүек күҙгә бәрелеп торған һыҙаттары уның ысынлап та «Аллаһы Тәғәләнән – хирург» икәнлегенә шик ҡалдырмай. Тимәк, ул, боронғолар әйтмешләй, тыуғанда уҡ маңлайына яҙылған ҡанунға тоғро. Хәйер, бар булмышын әҙәм балаһының иң ҙур байлығы тип хаҡлы рәүештә һаналған һаулыҡ һаҡлауға арнаған шәхестәрҙә үкенеү тойғоһо кисерерлек сәбәп-ерлек тә булмай торғандыр. Ә хирург иһә, ғөмүмән, – һирәк талант эйәһе, кешенең теләһә ҡайһы ағзаһына үтеп, «реконструкция яһау»ға меңдәрсә ҡәүемдең береһе генә ҡыйыулыҡ итә. Был фекергә дауахананың 5-се ҡатында урынлашҡан киң коридорҙан теләһә ҡайһы палата ишеген асып ҡарап, унда ятыусыларҙың хәленә бер күҙ һалыу ҙа етә. Гипсҡа ҡатырылған аяҡ-ҡулдар, хирург скальпеле һалған тәрән йөйҙәр, ауырыуҙарҙың һыҙланыуҙан сирышҡан йөҙҙәре, тынсыу һауа һәм һирәк кеше генә тойорға һәләтле аура-мөхит. Һуңғыһы айырыуса ауыр тәьҫир ҡалдырып, дауахананан сыҡҡандан һуң да унан оҙаҡ ҡына арына алмай йөрөйһөң. Ошоларҙы тоймау өсөн унда көн һайын һигеҙ – ун сәғәт үткәргән кешелә һәр кемдә осрамаған ниндәйҙер айырым сифаттар булыуы кәрәктер.
Ғаиләлә ир бала тыуыу барлыҡ халыҡтарҙа ла борон отошлораҡ һаналған, сөнки уны нәҫелде дауам итеүсе тип кенә түгел, ҡартайған ата-әсәһен тәрбиәләйәсәк йән тип тә ҡабул иткәндәр. Аҫабалыҡ институтына эйә булған башҡорттарҙа, мәҫәлән, 1917 йылғы Октябрь инҡилабына тиклем ир бала тыуһа, ғаиләгә 4 дисәтинәләп ер бүлеп бирелгән. Был тәртиптең асылы ҡатын-ҡыҙҙарҙың дәрәжәһен төшөрөүгә түгел, ә донъяны ғәмәлдә ғаилә башлығы – ир кешенең алып барыуына тоташа. Көйөргәҙе районының Тимербай ауылында көн иткән 25 йәшлек колхозсы Әнәс Фәйзуллиндың да 1954 йылда улы донъяға килгәс, моғайын, атай кеше шатлыҡ тойғоһо кисергәндер, сөнки хәрби хеҙмәткә саҡлы уҡ өйләнеп өлгөргән йәш ғаилә башлығының тәүге улы Рузит йәш ярымлыҡ саҡта уҡ, ата-әсәһен ауыр ҡайғыға һалып, донъя ҡуя. Икенсе улына атаһы Тәлғәт тигән исем ҡуша. Тормошта һирәкләп булһа ла осрай торған күренеш: унынсы класты тамамлағансы геройыбыҙ, ата-әсәһе ҡушҡанса, Тәлғәт Фәйзуллин булып йөрөй. Баҡтиһәң, ул донъяға килгәс тултырылған тыуыу тураһында таныҡлыҡҡа ауыл Советында эшләүселәрҙең ҡайһыһылыр, атаһының исеменә оҡшаш булһын тип, «Әхтәм» тип яҙып ҡуйған, имеш. Эйе, ташҡа баҫылған документ – көслө ҡорал, уның менән бәхәсләшеү урынһыҙ, егеткә яңы исеменә яраҡлашмай сара ҡалмай.
Әнәс Фәйзуллин колхозда мал ҡарай, улының һөйләүенсә, ҡыйыу тәбиғәтле кеше була. Әсәһе Миңлеямал да ауыл ҡатын-ҡыҙҙары араһында ҡатыраҡ холоҡлолоғо, ҡыйыулығы менән айырылып тора, колхозда һауынсы булып эшләй. Миңлеямал Фәйзуллинаның ауыл Советы депутаты итеп һайланыуы ла, моғайын, ошондай приниципаллеге менән бәйлелер. Олатаһы Миңлеғәли тураһында иһә геройыбыҙҙың хәтерендә өҙөк-йыртыҡ ҡына мәғлүмәт һаҡланып ҡалған. Ҡурай тартҡан, йырға оҫта булып, аҙыраҡ эскеләп тә ебәргән. Улы Әнәс бәләкәй саҡта уҡ ҡайһылыр тарафҡа сығып киткән дә эҙһеҙ юғалған.
Ырымбур яҡтарының киң далаһын төйәк иткән Тимербайҙа мал салыуҙа Әнәстең алдына сыҡҡан кеше, моғайын, булмағандыр. Ҡырҡ минут эсендә һуйып, тиреһен тунап, эс-ҡарынын алырға өлгөрөү – үҙенә күрә таҫыллыҡ, етеҙлек талап итә. Һәр эштең үҙ яйы булғандай, ҡорбан салыу ҙа теләһә кемдең ҡулынан килә торған эш түгел, мал аҫраған халыҡтарҙа йәшәп килгән традиция буйынса, һуғымды ҡул арты еңел, йәғни «ҡулы тәмле» кешенән генә салдыралар.
Һуғым бысағы менән скальпель араһында, әлбиттә, уртаҡлыҡ самалы, әммә улар менән эш итә белеүҙә, моғайын, оҡшашлыҡ юҡ тип раҫлау ауырыраҡ. Совет власы осоронда инҡар ителеп, «буржуаз фән» мөһөрө һуғылған генетика ғилеме бар, йәғни теге йәки был кешеләге сифаттар киләсәк быуындарға генетик кимәлдә ата-бабаларҙан бирелә. Мотлаҡ атаһы йәки әсәһенән генә түгел, алыҫыраҡ нәҫел остоҡтарынан да. Өләсәһе менән атаһынан геройыбыҙ ҡыйыулыҡ һәм тәүәккәллекте мираҫ итеп алһа, табип һөнәрен һайлауында, моғайын, әсәһе яҡлап өләсәһе, Яҡшымбәт ауылы кешеһе Сәғиҙә инәйҙең гендары хәл иткес булғандыр. Бер ниндәй уҡыу йорто тамамламаһа ла, ейәненең хәтерендә ул бик йомшаҡ, изге күңелле быуын ултыртыусы, кендек инәйе, ауылдаштарын төрлө юлдар менән дауалаусы шәхес булып һаҡланып ҡалған. Тәлғәт-Әхтәмдең холоҡ-фиғелендә, донъяға ҡарашы барлыҡҡа килеүе һәм интеллекты үҫеүендә атап киткән кешеләрҙең ниндәйҙер сифаттары, һис шикһеҙ, күҙәтелә торғандыр.
«Ояһында ни күрһә, осҡанында ла шуны күрә» ти халыҡ мәҡәле. Ата-әсәһенең тәрбиәһен тәжрибәле хирург ихтирам менән телгә ала. «Күршеләр менән бик татыу йәшәнеләр, бер кемгә лә ауыр һүҙ әйтмәнеләр, миңә лә өгөт-нәсихәт яһап ултырманылар», – ти ул. «Тәлғәт, бар әле бәрәңге баҡсаһын ута!» йәки «Тәлғәт! Утын ярып индер!» кеүек әмер-бойороҡтар ишетмәй генә үҫә ул, сөнки барыһын да үҙе белеп атҡара. Ғаиләлә берҙән-бер бала булыуға ҡарамаҫтан, ата-әсәһе уны иркәләп, осондороп бармай. Дөрөҫ, күп балалы ғаиләләрҙә тәрбиә алған тиҫтерҙәре кеүек ямалған йәки үҙенән өлкән туғандары яурынынан төшкән кейем-һалым менән ҡәнәғәтләнеү кеүек яҙмыш уны урап үтә.
«Атанан күргән – уҡ юнған» тигәндәй, Тәлғәт-Әхтәмдең атаһы оҫта файҙаланған һуғым бысағын скальпелгә алмаштырыуын Фәйзуллиндар тоҡомоноң прогресы тип баһаларға кәрәктер. Сабый әле сәңгелдәктә ятҡанда, Тимербай ауылына берәй маһир күрәҙәсе килеп сығып, Әнәскә: «Улың хирург буласаҡ», – тиһә, атаһы, моғайын, әкиәт һөйләп йөрөмә әле, тип уны өйөнән ҡыуып сығарыр ине. Дөрөҫ, ундай мөғжизәләр ҙә була, ләкин – һирәк. Ниндәй «хирург» ти ул, ата-әсәһе күҙ терәп торған берҙән-бер улдарының агроном йәки зоотехник һөнәрен үҙләштереп, ерҙә эшләүенә, тимәк, ауылда үҙ яндарында ҡалыуына өмөтләнә.
– Мин элек, йә уҡытыусы, йә, атайымдар теләгәнсә, агроном йәки зоотехник булырмын, тип уйлай торғайным, – тип ул йылдарҙы иҫенә ала геройыбыҙ дауахананың оҙон коридоры буйлап атлағанда. – Сөнки баҡсала эшләргә, үҙебеҙ аҫраған кроликтар өсөн оя яһарға ярата инем. Уҡырға китмәһәм, умартасылыҡ менән шөғөлләнергә лә иҫәп бар ине.
Ата-әсәһе һүҙен йығырға өйрәнмәһә лә, Әхтәм, ҡыҙғанысҡа ҡаршымы, әллә бәхетенә күрәме, һөнәр һайлауҙа уларҙың өмөтөн аҡламай. Хәйер, бала һәм үҫмер саҡтар кем ниндәй һөнәр эйәһе булыу тураһында ғына хыялланмай! Һауала киҫкен боролоштар яһап осҡан самолетты күреп, мин летчик булам, тип аңын-тоңон белмәй хыялланған малай-шалай аҙмы ни! Хәтерҙә, беҙҙең Табылды ауылында (Стәрлебаш районы) бер уҡыусы һөнәр һайлауға бағышланған дәрестә «Мин Чапаев булам!» тигән һүҙ ысҡындырып, ғүмерлеккә Чапай Тәлғәт булып ҡалды. Әхтәм Фәйзуллиндың улы Аяздың һүҙҙәре буйынса, ул хирургтар һөнәренә АҠШ телесериалдарын ҡарап ғашиҡ булған. Сериал – ихтимал, әммә хәл иткес йоғонто, әлбиттә, медицина институтында белем алған ата-әсәһенең гендары булғандыр.
Үкенескә ҡаршы, күптәр теге йәки был һөнәр эйәһе булып китеүендә мәктәптең ролен баһалап еткермәй кеүек. Яратҡан предметтар, уҡытыусылар был йәһәттән бөтәбеҙ өсөн дә йүнәлеш биргән маяҡ түгелме ни? Тимербай башланғыс мәктәбендә ғилем донъяһына ауыл балаларының күҙен асҡан Ләлә Әҙеһәмова-Тимербаеваның мауыҡтырғыс һәм фәһемле дәрестәрен элекке уҡыусыһы Тәлғәт Фәйзуллин ихтирам менән телгә ала: «Бөтә ауыл балаларын уҡытты, талапсан булды». Свобода урта мәктәбендә географиянан дәрес биргән Кинйәабыҙ ауылы ҡыҙы Зифа Арыҫланованың үрнәктәре тураһында ла элекке уҡыусыһы яҡты иҫтәлектәр һаҡлай. Үҙ ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағас, бишенсегә, күп ауылдаштары кеүек үк, 15 саҡрымдағы Абдул мәктәбенә уҡырға йыйынып йөрөгәндә, атаһы улының яҙмышын икенсе төрлө хәл ҡыла.
– Ул ат екте лә, бер нисә класташым менән бергә арбаһына тейәп, алты саҡрымдағы Кузьминовка ауылына алып китте, – тип иҫкә ала Әхтәм Әнәс улы. – Бер ауыҙ һүҙ белмәһәк тә, русса уҡырға тура килде.
Ырымбур өлкәһенә ҡараған был ауыл мәктәбендә, әлбиттә, дәрестәр уларҙың теле асылған татар телендә алып барылмай. Ләкин атай ихтыяры – закон, уҡыусыларға яҙмыштарына күнеп, урыҫсаны яҡшылап өйрәнеүҙән башҡа юл ҡалмай. Эйе, 60 – 70-се йылдарҙа ауылдарҙа ата-әсәләр араһында «балам урыҫса уҡымаһа, кеше була алмаясаҡ» тигән бер яҡлы ҡараш ныҡлы урынлашып алғайны. «Кеше булыу» төшөнсәһе яҡшы, ҡулдан килерлек булһа, юғары белемгә эйә булып, «урында» эшләүҙе аңлатты. Ҡайһы берәүҙәр, ысынлап та, балаларын күрше урыҫ ауылдары мәктәптәренә биреп уҡытты. Беҙҙең Табылдыла һигеҙ йыллыҡ башҡорт мәктәбе була тороп, дүрт саҡрымдағы Раевка урыҫ мәктәбенә йөрөп урыҫса белем алғандар араһында минән алты йәшкә оло Әхмәтша ағайым да бар ине. Тәлғәт Фәйзуллинға ла ошо үҙенсәлекле һынау-тәжрибәне үҙ елкәһендә татырға тура килә. Иң мөһиме, ата-әсә иғтибарынан, тыуған нигеҙҙән айырылып йәшәгән алты йылға һуҙыласаҡ өр-яңы тормош башлана, сөнки Кузьминовка һигеҙ йыллыҡ, Свобода урта мәктәптәрендә улар көн һайын өйгә ҡайтып түгел, интернатта ятып белем ала. Ә быныһы инде тиҫтерҙәрең араһында өҙлөкһөҙ ҡайнап йәшәү, башҡалар араһында юғалып ҡалмау өсөн, үҙеңдә ниндәйҙер өр-яңы сифаттар, иң элек үҙаллылыҡ тәрбиәләү тигән һүҙ.
Артабанғы тормош юлы шуны раҫлай: геройыбыҙ күберәк ыңғай сифаттар үҙләштерә, сөнки етенсе класта уҡығанда уҡ ике йыл элек кенә бер ауыҙ һүҙ урыҫса белмәгән үҫмер урыҫ мәктәбенең комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана. Сит ауылда, ғөмүмән ят мөхиттә балалыҡтан сығып та өлгөрмәгән кешелә ошондай юғары сифатты таныһындар өсөн ниндәй дәрәжәлә өлгөргән булыуҙы иҫбатлап тороу кәрәкме икән?
Ҡайһы бер тиҫтерҙәре кеүек, мәктәптән ҡайтып инеү менән тамаҡ ялғап алғас, китап-дәфтәрҙәре һалынған портфелен бер яҡ ситкә ырғытып, урамға сығып йүгермәй Тәлғәт Фәйзуллин.
– Көн һайын бер сәғәт-сәғәт ярым дәрес әҙерләй торғайным, – тип хәтерләй ул бала сағын. – Ул мәлдәрҙә миңә бер кем дә ҡамасауламаны.
Яҡшы әҙерлек үткән уҡыусы, билдәле, төплө белем алып сыға. Кузьминовка һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡығанда математиканан «бишле»гә генә өлгәшә. Юғарыраҡ кластарҙа иһә геройыбыҙ дәрес әҙерләү генә түгел, матур әҙәбиәткә лә өлөш сығара.
– «Ағиҙел» журналын беҙҙең өйҙә һәр саҡ алдыралар ине, – ти табип. – Зәйнәб Биишеваның «Кәмһетелгәндәр», Булат Рафиҡовтың «Ҡараһаҡал» романдарын, башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен ошо баҫманан уҡып белдем.
Ниндәй генә яҡты хистәргә тулы булмаһын, һуғыш уйындары менән мауығып, хатта мәктәпкә лә ағастан эшләнгән ҡорал тағып йөрөгән бала саҡ, үҫмер йылдар барыбер артта ҡала. Тәлғәткә лә был юлы Әхтәм Фәйзуллин исеменә документтар тотоп, киләсәктә үтәсәк оло юлға сығыу мәле етә. Ғүмеренең асылын тәшкил итәсәк һөнәр һайлағанда, егет ҡорона аяҡ баҫҡан үҫмер үҙен юлдар сатындағы кеүек хис итмәй: «Мин врач буласаҡмын!» Ауылдаш егет менән Өфө ҡалаһына килгәс, ул документтарын ауыл хужалығы институтына түгел, ә медицина институтының дауалау факультетына тапшыра. «Агроном йәки зоотехник булып эшләһәм, кеше өсөн дә яуап бирергә тура киләсәк, – тип аңлата ул бөгөн ошо тәртибен, – ә врач үҙ эше өсөн генә яуаплы». Был ашығыс һығымтаһын ул, колхоз эшмәкәрлеген йылдар буйы күҙәтеп йөрөгәнлектән, шулай бик ябай ғына яһағандыр. Йылдар үтеп, бүлек мөдире вазифаһына ҡуйылғас ҡына, ул фекеренең тәрән уйлап еткерелмәгәнлеген таный. Етәксе табип өҫтөнә төшкән яуаплылыҡ ауыл хужалығы белгесенеке ише генә түгел: һүҙ бит һаулыҡ, ғөмүмән кеше ғүмере тураһында бара. Шулай булмаһа, юғары категориялы хирургҡа «сабам да сабам» тип әйтергә урын да ҡалмаҫ ине.
Әллә ауыл мәктәбендә үҙләштергән белем самалырыҡ булып сыға, әллә башҡа объектив сәбәптәр ҡамасаулай – абитуриент Әхтәм Фәйзуллинды «конкурс» тип аталған иләктән үткәрмәйҙәр. Егет кеше өсөн артабанғыһы яҡшы билдәле: хәрби форма, казарма һәм – «с места строевым шагом марш!» Һигеҙ йыллыҡ мәктәптә комсомол секретары вазифаһын атҡарыу осраҡлы булмаған икән. Хәрби хеҙмәттә лә уның был яҡлап әҙерлекле булыуын тиҙ самалап алалар. Взвод командиры урынбаҫары, ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары кеүек ябай һалдат өсөн үтә лә абруйлы вазифаларҙы алып бара. Киләсәктә яҙмышын медицина менән бәйләйәсәге шунда ла үҙен күрһәтә биреп ҡуя: махсус таныҡлығы булмаһа ла, сержант Әхтәм Фәйзуллин ваҡытлыса фельдшер эшен дә атҡара. Ваҡыт тығыҙлана, күберәк сабырға тура килә. Фани донъяла бер ни ҙә осраҡлы түгел, юртаҡтарға йәки сабыш аттарына, көн һайын булмаһа ла, даими күнекмә үткәреү кәрәк булған кеүек, туҡтауһыҙ «сапҡан» юғары класлы хирург Әхтәм Фәйзуллин да, ошо күнекмәһе етерлек булмаһа, ҡырҡ йыл буйы ваҡытты эйәрләп саба алмаҫ ине.
«Ныҡышмалылыҡ ҡалалар ала» тигән әйтем бар. Хеҙмәтен тамамлап, Свердловск ҡалаһынан тыуған ауылына ҡайтып барышлай уҡ хыял иткән һөнәрен, ниһайәт, тормошҡа ашырыу ваҡыты еткәнен самалап, хәрби кейемдәге геройыбыҙ Өфөгә һуғыла. Һигеҙ айлыҡ әҙерлек курстарына урынлашыу өсөн кисәге взвод командиры урынбаҫарына ныҡышмалылыҡ ҡына түгел, хәрбиҙәрсә ҡыйыулыҡ та күрһәтеп алырға тура килә, һәм ул маҡсатына ирешә. Юғары уҡыу йортоноң беренсе курсына ҡабул ителеү – бик ныҡ тырышлыҡ һәм көс түгеүҙе талап иткән социаль статус, уға теләһә кем өлгәшә алмай. Алты йыл дауам иткән студент тормошо ла Әхтәм Фәйзуллин өсөн «сабам да сабам» сериалының дауамы булып сыға, сөнки егеттәр самалы уҡыған медицина институтында уларҙың һәр береһе иҫәптә. Ятаҡта студенттар советының алмаштырғыһыҙ рәйесе, институттың ВЛКСМ комитетында яуаплы эштә өҙлөкһөҙ ҡатнашыу, төрлө кисәләр ойоштороу, йәйге хеҙмәт семестрҙарында райондарға сығып эшләү, өлгөлө хеҙмәт өсөн наградалар… Былар бөтәһе лә – ана шул өҙлөкһөҙ сабыу емеше, «Иң аҙаҡҡы булып йоҡларға ятам, беренселәрҙән булып торам», – тип хәтерләй ул йыраҡ йәшлек йылдарының иң матур миҙгелдәрен.
«Сабам да сабам». Әллә уҡыу менән мауығып китеп, әллә башҡа төрлө сәбәп менән геройыбыҙ ғаилә ҡороу кеүек финиш-ваҡыттың да уҙып барыуын шәйләмәй ҡала. Атаһы:
– Улым, егерме ете йәшкә еттең бит инде! Ҡасан өйләнәһең?! – тип ирекһеҙләмәһә, кем белә...
Ата-әсәһенең һүҙен йығырға өйрәнмәгән улдары атай ихтыяры менән бәхәскә инмәй, күндәм ғәмәлгә ашыра: тормош иптәше Диананы ла үҙе кеүек ғүмерен һаулыҡ һаҡлауға арнарға йыйынғаны өсөн һайлай. Дөрөҫ, был осорҙа әле ул үҙенең ҡыҙы менән улы тыуасағы, уларҙың да ата-әсәһе юлынан китәсәге, үҙенең табип Фәйзуллиндар тоҡомона нигеҙ һалыусы буласағы хаҡында уйланмай. Бөгөн генә ул ҡыҙы Гүзәлиә – медицина фәндәре кандидаты, улы Аяз – атаһы янында уҡ хирург, ҡатыны Диана – теш табибы, кейәүе Асҡар – гинеколог.
Ниһайәт, ҡулда – юғары белем тураһында диплом һәм институтта алған белемеңде һынап, үҙ аллы хеҙмәт юлын башлап ебәреү. Баш ҡаланың 6-сы дауаханаһында хирургия буйынса интернатура үткәс, геройыбыҙҙы 21-се больницаға эшкә ебәрәләр. Тәүҙә ул бер нисә йыл имгәнгән ауырыуҙарҙы ҡабул итеү пунктында эшләп, бер ни тиклем тәжрибә туплай. «Көн һайын 70-ләгән ауырыу килә ине», – тип иҫләй ул мәлдәрҙе Әхтәм Әнәс улы.
Баш ҡаланың Урман паркы зонаһында урынлашҡан 21-се дауахананың П хәрефенә оҡшатып һалынған ғәләмәт ҙур бинаһы, ситтән ҡарағанда, ҙур комбинатты хәтерләтә, ә уның туғыҙ ҡатындағы дауалау бүлектәре – цехтарҙы. Хәйер, бындағы дауаланыусылар ҙа меңәрләптер. Мәҫәлән, Әхтәм Әнәс улы мөдирлек иткән бүлектә генә 75 койка-урын иҫәпләнә. Бүлек мөдире үҙе генә аҙнаһына 8 – 10 кешегә төрлө ҡатмарлыҡтағы операция яһай. Бүлектә йылына 2700 самаһы ауырыу дауаланып сыға. «Ат аунаған ерҙә төк ҡала» тигәндәй, хирург скальпеле тейгән урында мотлаҡ йөйө ҡала. Эйе, яралар йөйһөҙ булмай, тик ул йөйҙәрҙең тәбиғәте лә – кеше һаулығын нығытыу йәки һаҡлап ҡалыу.
Операция өҫтәлендә дүрт тапҡыр ятырға тура килеүгә ҡарамаҫтан, уның ни рәүешле үтеүен күрергә тура килмәне. Шул хаҡта үҙенә белдергәс, тәжрибәле хирург ҡаршы килмәне, ләкин ҡарашында: «Ниңә кәрәк инде ул? Бер әһәмиәтен дә тапмайым», – тигән яуапты уҡырға мөмкин ине.
…Иртәнге сәғәт 10. Серле, хатта ниндәйҙер дәрәжәлә шомлолоҡ эркелгән операция залына тиҫтәгә яҡын аҡ халатлы йәки йәшел костюмлы медицина персоналы йыйылған. Был күренеш – тәжрибәле хирургтың көндәлек, тиҫтәләрсә йылдар дауам иткән сағылышы. Операция өҫтәлендә ятҡан илле йәштәр тирәһендәге ирҙең таз һөйәгенә тоташҡан һул аяҡ һөйәгенең йомро башы тамам ашалып, түҙерлек әмәле ҡалмағас, операцияға килергә мәжбүр иткән. Хәҙер ана шул аяҡ һөйәгенең йомро осон махсус инструменттар менән киҫеп алып, сит илдә эшләнгән махсус металл конструкцияға алмаштырырға кәрәк. Хирургик операция менән таныш булмаған кеше уның ни рәүешле атҡарылыуын күҙ алдына ла баҫтыра алмай.
Тәүҙә операция эшләнәсәк урын оҙаҡ ҡына дезинфекциялана, ауырыу ҡуҙғалып ҡамасауламаһын өсөн, төрлө штативтар менән кәүҙәһен операция өҫтәленә нығытып ҡуялар. Бына операцияны яһаусы хирург ҡулына скальпель алып, ауырыуҙың оса тиреһен тәрән генә ярып ебәрә. Ярылған эҙ буйлап тамсы-тамсы ҡуйы ҡан һарҡый. Был күренеш, әлбиттә, нескә нервылы кешеләр өсөн түгел. Ҡан, ара-тирә операция залын баҫып киткән көйгән ит еҫенә бер булып, Әхтәм Фәйзуллин сәғәт дауамында ауырыуға яңы «аяҡ» яһап биреү өсөн көс түгә. Дөрөҫ, махсус битлек аша уның йөҙөндә ниндәй кисерештәр сағылғанын күреү мөмкин түгел, күҙҙәре генә ялтырап күренә.
Юғары категориялы табип, медицина фәндәре кандидаты, БР-ҙың атҡаҙанған табибы Әхтәм Әнәс улы Фәйзуллин киң профилле һаулыҡ һаҡлау тармағының иң тынғыһыҙ ҡаҙанында ҡайнай. Таныштары һанап бөтөргөһөҙ булһа ла, дуҫтары, йырҙа йырланғанса, тормош көтә торғандары, бер нисә генә. Институтта саҡта уҡ бер «һуҡмаҡтар»ҙан йөрөгән Альфред Ғәтиәтов хәҙер – Өфөнөң 22-се дауаханаһында баш табип урынбаҫары, Самат Ғарифуллин – Сипайлово биҫтәһендәге теш поликлиникаһында баш табип, Энгель Ғатиндың Туймазы ҡалаһында үҙ клиникаһы бар, Зәбир Шәйәхмәтов – Бөрө ҡалаһындағы поликлиникала баш табип урынбаҫары. Вәрис Богданов, Алберт Шәрәфетдинов… Барыһы ла – ҡасандыр Гиппократ анты биргән һәм уға тоғролоҡ һаҡлаған егеттәр.
Ирмен тигән кеше өй һалырға, балалар үҫтерергә, ағас ултыртырға бурыслы. Киң мәғәнә һалынған был һүҙҙәргә. Өйһөҙ тормош көтөү мөмкин булмаған кеүек, балаларһыҙ нәҫел ҡорой, ә ағас – тәбиғәт һынланышы. Шуларһыҙ әҙәм балаһы аҡыллы йән эйәһеләй ғүмер итерлек мөхитте күҙ алдына баҫтырып булмай. Күрә-белә торопмо, әллә эске кисерештәре менән аңлапмы, Әхтәм Фәйзуллин был шарттарҙың барыһын да үтәп сыҡҡан. Ҡасандыр Тимербай ауылы урамы ғына белгән үҫмерҙән исеме меңдәргә билдәле, көн-сәғәт һайын эскерһеҙ рәхмәт һүҙҙәре ишеткән абруйлы шәхес үҫеп сыҡҡан. Тимәк, ғүмерҙең бер генә минуты ла бушҡа үтмәгән. Ә бит, уйлап ҡараһаң, ҡаҙанған уңыштарының барыһы өсөн дә ул тәүәккәллек кеүек үҙ шәхесенең төп сифатына бурыслы. Хәйер, ирмен тигән ир кеше өсөн тәүәккәллек, моғайын, иң мөһим һыҙаттыр.


text:
- Подробности
- Просмотров: 355
ӨФӨ ИКЕНСЕ ҠЫҘ БАЛАЛАР ГИМНАЗИЯҺЫ. 1899 й. Өфө ҡыҙ балалар прогимназияһы булараҡ асыла, 1903 й. алып батшабикә императрица Александра Фёдоровна ис. Ө.и.ҡ.б.г. Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында була. Ҡаҙна, Өфө губ. земствоһы һәм айырым кешеләрҙең аҡсаһына тотола. Инеү имтихандарын тапшырған 9—12 йәшлек бөтә ҡатлам балалары ҡабул ителә. Уҡыу түләүле була. Гимназияла 7 дөйөм белем биреү һәм пед. класы эшләй. Уҡыу курсы 8 йыл тәшкил итә. Программаға гимназияның традицион уҡыу предметтары инә, пед. класында ш. уҡ пед., психология, уҡытыу методикаһы өйрәтелә. Китапханаһы, физика кабинеты була. Ө.и.ҡ.б.г. Мохтаж уҡыусыларға ярҙам итеү йәмғиәте, Попечителдәр советы (рәйесе А.И.Верниковский) эшләй. 1914 й. гимназияла 10‑ға яҡын уҡытыусы була. 1918 й. 4‑се икенсе баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбенә үҙгәртелә. Дир.: М.А.Галанов, А.Я.Новикова. Бинаһы (1904 й. төҙөлгән; хәҙ. БДУ‑ның роман‑герман филол. ф‑ты корпусы) тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора, уға РСДРП‑ның 1917 й. үткән 1‑се губерна конф. арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
В.Н. Буравцов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Ғөшөр
Ғөшөр (унынсы өлөш) — Исламда күп мәғәнәгә эйә төшөнсә, ундан бер өлөш һалым йәки йыйым, төшөмдөң ундан бере.
Ғөшөр- мосолмандарҙа ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ул бөтә уңыштың ундан бер өлөшөн тәшкил итергә тейеш. Бирелгән хәйерҙең күләме биреүсенең үҙенең ихтыярында, ни тиклем күберәк бирһәң, шул хәтле сауабы күберәк була. Бында ҡул менән һыу ташып һибеп үҫтерелгән йәшелсә инмәй. Ғөшөрҙөң зәкәттән айырмаһы шунда: ғөшөр алынған уңыштан бирелһә, фытыр саҙаҡаһы ғаилә иҫәбенән, йәғни йән башынан бүленгән хәйер. Ғөшөр Ислам дине тотҡан илдәрҙә дәүләт ҡаҙнаһына бирелә, ә Рәсәйҙә элек һәм хәҙерге заманда ярлыларға таратыла, руханиҙарға, мәҙрәсәлә уҡыған шәкерттәргә бирелә.
Ғөшөр түләү мотлаҡлығы Ҡөрьәндә, Сөннәттә раҫланған һәм ислам ғөләмәләре тарафынан да фәтеүә сығарылған (иджмә)[1]:
Саҙаҡа биреү тураһында: сиктән сыҡмағыҙ, йәғни ҡулығыҙҙағы нәмәнең һәммәһен бер юлы биреп бөтөрөп, үҙегеҙ аптырап ҡалмағыҙ. Шулай уҡ - һаранлыҡта сиктән сыҡмағыҙ, тип әйтеү ҙә. Аллаһы Тәғәлә белеүсерәк.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Перейти к:1 2 Али-заде, А. А., 2007
- ↑ Ислам: ЭС, 1991, с. 248
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Большаков О. Г. Ушр // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 247-248.
- Али-заде, А. А. Ушр (архив ) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.


text:
Камалов Ринат Әлтәф улы
Ринат Камал, Ринат Камалов, Ринат Әлтәф улы Камалов, (28 июнь 1954) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010), Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Камалов Ринат Әлтәф улы 1954 йылдың 28 июнендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, үҙ ауыоларындағы «Комсомолец» колхозында эш башлай. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Әммә әҙәбиәткә булған һөйөүө көслөрәк булып сыға. Беренсе курсты уңышлы тамамлауына ҡарамаҫтан, 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.
Университетты тамамлағас (1980), башта Учалы районы Өргөн һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә, унан һуң Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә башҡорт, рус телдәрен һәм әҙәбиәтен уҡыта.
1985 йылда ғәиләһе менән Өфөгә күсеп килә. Биш йыл БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының совет төҙөлөшө һәм әҙәбиәт редакцияларында эшләй.
1990—1991 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының пропаганда бюроһы директоры.
1991—2004 йылдарҙа «Ағиҙел» журналының әҙәби тәнҡит бүлеге мөхәррире, Зәки Вәлиди исемендәге республика милли китапханаһында бүлек мөдире.
2005 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт мөхәрририәте мөдире.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ринат Камал әҙәбиәткә уҙған быуаттың 90-сы йылдарында, етерлек тормош һәм ижад тәжрибәһе туплап, ныҡлап аяҡ баҫты һәм артабанғы сирек быуат эсендә үҙен таланты яҙыусы итеп танытты. 1993 йылда повесть, хикәйәләр һәм новеллалар тупланған «Бәлә» исемле тәүге китабы менән, тәнҡитсе Суфиян Сафуанов билдәләүенсә, «әҙәбиәтебеҙгә шаҡтай өлгөрөп еткән проза оҫтаһының килеүе тураһында хәбәр» иткән әҙип артабан яңынан-яңы нәҫерҙәрен, хикәйә һәм повестарын уҡыусыға тәҡдим итте. Ул ғына түгел: Ринат Камалдың XXI быуаттағы тәүге ун йыллыҡта нәшер ителгән романдары башҡорт әҙәбиәтендә һиҙелерлек күренеш булды. «„Таня—Таңһылыу“, „Оҙонтал“, „Сабыр йән“, „Әлфирә“, „Ағай-энеләр“ ише романдары менән проза донъяһы байыны, ҡотайҙы. Ринат Камалдың ғына уңыштары түгел, ә тотош нәфис һүҙ сәнғәтебеҙҙең ҡото, ырыҫы тип баһаланырға хаҡлы улар», тип яҙған Рафаль Аҙнағоловҡа ниҙер өҫтәү урынһыҙ.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бәлә: Повесть, Хикәйәләр, новеллалар. — Өфө: Китап, 1993. — 192 б.
- Таня—Таңһылыу: Роман һәм повестар. — Өфө: Китап, 1996. — 368 б.
- Мөхәббәт дошмандары: Повестар. — Өфө: Китап, 2001.
- Кеше драмаһы: Романдар. — Өфө: Китап, 2014.
- Оҙонтал: Романдар. — Өфө: Китап, 2004. — 520 б.
- Әлфирә: Ҡатыным тураһында. — Өфө: Ғилем, 2005.
- Әлфирә: Романдар. — Өфө: Китап, 2008.
- Мединститут эше: Роман. — Өфө: Китап, 2015[1].
Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бер яланғас йөрәк. «Башҡортостан» гәзите. 2013 йыл, 13 март.
Әҙип һәм уның ижады тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ватандаш» журналында мәҡәлә. Томан эсендәге кешеләр. Рафаэль Аҙнағолов
- Ринат Камалдың «Кеше драмаhы» — ул илебеҙҙең тарихы
- Самый плодовитый в Башкирии писатель получает за роман… 15 тысяч рублей — сайт рус.
- Кунафин Г. Күңел ятуларын ачучы. «Өмөт» гәзите, 2014[2]
- Ғөбәйҙуллина Ф. Романдар оҫтаһы. , 2014, 2 июль[3].
Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998);
- Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002);
- Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Өфөлә Ринат Камалдың «Мединститут» эше" романының исем туйы үтә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 17 декабрь
- ↑ «Өмөт» гәзите, 2014 (тат.)
- ↑ , 2014, 2 июль (Тикшерелгән 27 октябрь 2016)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
- Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аралбаева Л. Өфөлә Ринат Камалдың «Мединститут» эше» романының исем туйы үтә. «Башинформ» (2015-12-17). 17 декабрь 2015 тикшерелгән.
- «Литературная карта Республики Башкортостан» сайтында мәҡәлә рус.
- «Зәйнәб Биишева исемендәге „Китап“ нәшриәте» сайтында мәҡәлә рус.
- Башҡортстан Республикаһының милли электрон китапханаһында Ринат Камаловтың электрон китаптары (дөйөм исемлек)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 28 июндә тыуғандар
- 1954 йылда тыуғандар
- Мәсетле районында тыуғандар
- Дыуан-Мәсетле ауылында тыуғандар
- Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары
- Башҡортостан уҡытыусылары
- Башҡорт яҙыусылары
- Башҡортостан журналистары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
- Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаттары
- Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК
- «Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре
- «Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре


text:
Хайуандар (лат. Animalia йәки Metazoa) — Аристотель заманында уҡ айырым категорияға бүленгән, хәҙерге заманда биологик батшалыҡ булып ҡаралған организмдар. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Хайуандар эукариоттарға ҡарай. Хайуандарҙың төп билдәһе — гетеротрофлыҡ (әҙер органик ҡушылмалар менән туҡланыу) һәм әүҙем хәрәкәт итеү. Ә шулайҙа, хәрәкәт итмәй тереклек итеүсе хайуандар бик күп һәм гетеротроф бәшмәктәр, паразит-үҫемлектәр бар.
Көнкүрештә дүрт аяҡлы, һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуандарына ҡараған йән эйәләрен күҙ алдына килтерәләр. Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә.Кеше лә хайуандар батшалығына керә, профессиональ биологтар «хайуандар һәм кеше» тигән термин ҡуллана.
Хайуандар донъяһының шәжәрәһе[1]


text:
- Подробности
- Просмотров: 512
ДӘҮЛӘКӘН ПЕДАГОГИЯ УЧИЛИЩЕҺЫ, 1930 й. нигеҙ һалына. 1955 й. Бәләбәй пед. уч‑щеһы составына инә (ҡара: Бәләбәй педагогия колледжы). Көндөҙгө уҡыу бүлектәре эшләгән: башҡ. һәм татар, 1939 й. алып урыҫ (1945 й. тиклем ситтән тороп уҡыу). Урыҫ бүлегендә 1939—45 йй. экстернат булған. Училище башланғыс класс уҡытыусыларын әҙерләгән. 1946 й. күп уҡытыусылар, студенттар һәм матди базаның бер өлөшө Күгәрсен р‑ны Мораҡ а. күсерелә (ҡара: Мораҡ башҡорт педагогия училищеһы), татар бүлеге Бәләбәй пед. уч‑щеһы составына индерелә. Д.п.у. китапханаһы, ярҙамсы хужалығы булған. Йыл һайын 250‑нән ашыу студент белем алған. Училище м-н С.Агиш, Х.Ҡунаҡбай, С.С.Һатыусин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 2 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән, улар араһында Ш.Анаҡ, Ш.Бикҡол, Х.Ғиләжев, С.Х.Зайлалова, И.Е.Карпухин, А.Х.Пшеничнюк, Ә.Хәким; бында ш. уҡ Х.Х.Абдрахманов, М.Ғәли, Ғ.Й.Рамаҙанов уҡыған.
Р.М.Ғилманов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 432
ДИФЕНИЛОЛПРОПАН, 4,4‑диоксифенилдиметилметан, бисфенол А, диан, (C6H4OH)2С(СН3)2. Төҫһөҙ кристалл матдә; tиреү 156—157°С, tҡайнау 250—252°С (1,7 кПа түбән баҫым аҫтында). Ацетонда, бензолда, спиртта, хлороформда, бер аҙ углеводородтарҙа һәм һыуҙа эрей. Тирене, тын юлдары һәм күҙҙең лайлалы тиресәһен ҡуҙғыта (ПДК 5 мг/м3). Башҡортостанда 1987 й. “Химпром” ПБ‑нда (ҡара: “Уфахимпром”) көкөрт к‑таһы ҡатнашлығында фенолды ацетон м‑н конденсациялау юлы аша Д. күп тонналап етештереү үҙләштерелә. Продукт А, Б һәм В тауар маркалары аҫтында сыға; 2004 й. алып Д. Өфө нефть эшкәртеү заводында етештерелә. Англия, Германия, Италия, Ҡытай, Финляндия һәм Францияға ебәрелә; Д. бер өлөшө төрлө эпоксид ыҫмалалары маркаларын һәм уларҙың композицияларын, гербицидтар алыу өсөн файҙаланыла.
Ғ.Ғ.Бикбаева
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире
«Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире» («Известия башкирского областного бюро») — Зәки Вәлиди нигеҙ һалған, Февраль революцияһынан һуң башланып киткән башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте гәзите.
Тәүге һаны Ырымбурҙа 1917 йылдың 14 июнендә сыға. Гәзит 1917—1918 йылдарҙа башҡорт хәрәкәттәрен ооштороуҙа, I Башҡорт съездын әҙерләүҙә ойоштороусы була.
Гәзиттә Зәки Вәлидиҙең «Башҡорттар алдында торған эштәр» тигән ҙур ғына мәҡәләһе урын ала. Ул башҡорт халҡы үҙ ерендә юғалып бара, Милли хәрәкәттең асылын һәм бурыстарын аңлата; ер, мәғариф,аҡса мәсьәләләрен йүнәлтеп, башҡорт халҡының юғалтҡан байлығын кисекмәҫтән ҡайтарып алырға һәм башҡорт дәүләте төҙөүгә саҡыра.
Гәзит Мәскәүҙә үткән I Мосолман съезы ҡарары менән башҡорт делегацияһы риза булмауы тураһында, I Башҡорт съезына әҙерлек тураһында мәғлүмәт бирелә.
Бер айҙан, 15 июлдә, II Башҡорт съезы алдынан гәзит исеме «Башҡорт» тип үҙгәртелә. 1918 йылда, Ырымбурҙы ҡыҙылдар алғас, Мосолман комиссариаты ла «Мөхбир» исемле гәзит сығара.
1918 йылдың февралендә Ырымбур Ваҡытлыса Революцион комитеты Башҡорт Шураһы ағзаларын ҡулға ала. Гәзит сығарыу туҡтатыла, типография конфискациялана. Гәзит 1918 йылдың 6 июнендә Силәбе ҡалаһында Т. Ғисмәти һәм Ғ. Сөләймәнов редакцияһында, «Урал» типографияһында сыға башлай. 1918 йылдың июлендә Ырымбур ҡабат аҡтар һәм аҡ чехтар ҡулына күсә. Вәлидов хөкүмәте Силәбенән Ырымбурға күсә. Бында «Башҡорт» гәзите менән берлектә «Башҡорт тауышы» гәзите сыға. 20 августа «Башҡорт тауышы» «Башҡорт хөкүмәтенең теле» исеме менән баҫтырыла, «Башҡорт» гәзите сығыуҙан туҡтатыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Янаби Т. Башкирская периодическая печать. 1919–1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. Уфа. 1929;
- Павлов В.А. Крах буржуазной прессы Урала 1917 года // Вопросы истории печати. Свердловск, 1974


text:
- Подробности
- Просмотров: 518
КАРТУФ (Solanum), эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенең эт ҡарағаты затына ҡараған күп йыллыҡ бүлбеле үҫемлек төрө. Яҡынса 150 төрө билдәле, Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала таралған. Культурала (бер йыллыҡ үҫемлек булараҡ) башлыса 2 оҡшаш төрө бар: андия һәм чили К., йәки бүлбеле К. Башҡортостанда бүлбеле К. үҫтерелә. Үлән үҫемлеге. 3—6 һабаҡтан торған 50—80 см бейеклектәге ҡыуаҡ. Һабағы төҙ, һирәк осраҡта ситкә бөгөлөүсән, йәшел төҫтә йәки антоцианлы. 15—50 см оҙонлоҡтағы ер аҫты үренделәрендә (столондарында) аҡ, һары, алһыу, ҡыҙыл, күк төҫтәге, башлыса йомро йәки оҙонса формалағы бүлбеләр барлыҡҡа килә. Япрағы ябай, ишһеҙ, ҡауырһын һымаҡ теленмә, асыҡтан алып ҡуйы йәшелгә тиклемге төҫтә, төклө. Сәскәһенең төҫө аҡтан алып ҡыҙғылт шәмәхәгә тиклем. Июнь—июлдә сәскә ата. Сәскәлеге 2—3 (һирәк осраҡта 4) сәнске рәүешендә таралыусан мыйыҡтарҙан тора. Емеше — шар йәки овал формаһындағы еләк, респ. шарттарында ғәҙәттә өлгөрмәй. 1000 орлоғоноң ауырлығы 0,5—0,6 г. К. бүлбеләренең составында уртаса 23,7% ҡоро матдә, ш. иҫ. 1—2% аҡһым, 17,5% крахмал, 0,5% шәкәр, С, В төркөмө, РР, К витаминдары, кальций, калий, фосфор, тимер һ.б. бар. Дым, яҡтылыҡ яратыусы, һыуыҡҡа сыҙамлы үҫемлек. Вегетация осоро 80—140 көн. Вегетатив ысул м‑н (бүлбеләренән) һәм орлоҡтарынан (селекция маҡсаттарында) үрсетелә. Төп элгәрҙәре — ужым иген культуралары, бер йыллыҡ ҡуҙаҡлы культуралар (борсаҡ, кәрешкә, ҡара борсаҡ һ.б.). Киң рәт ысулы м‑н ултыртыла (рәт аралары 60 йәки 70 см, үҫемлектәр араһындағы алыҫлыҡ 25, 30 йәки 35 см). Сәсеү нормаһы 2,5—3,5 т/га бүлбе (бүлбенең уртаса ауырлығы 50—80 г), сәсеү тәрәнлеге 8—12 см (һыртлы, ярым һыртлы һәм шыма ултыртыу ҡулланыла). Респ. 20 б. 70—80‑се йй. К. майҙандары 250 мең га, уңдырышлылығы 100—110 ц/га тәшкил иткән; 2011 й. — ошоға ярашлы 91,022 мең га һәм 132,5 ц/га. Иң юғары уңдырышлылыҡ 305 ц/га (Салауат исемендәге колхоз, 2005), 280 ц/га (“Әғли”, 2011), 330 ц/га (“Тәүәкән”, 2011) була. Ашарға яраҡлы үҫемлек (аҙыҡ булараҡ, крахмал, этил спирты һ.б. етештереү өсөн файҙаланыла) һәм мал аҙығы үҫемлеге (бүлбеләре, һабағы, бардаһы һәм мезгаһы ҡулланыла). К. селекцияһы һәм агротехникаһы б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 30—40‑сы йй. алып Аграр университетта (Д.А.Андрианов, А.Т.Гладков, М.М.Хәйбуллин, М.М.Хәмиҙуллин һ.б.), Ауыл хужалығы институтында (Л.П.Акатьева, И.С.Мәрҙәншин, Е.Н.Прянишникова, Л.И.Пусенькова һ.б.) үткәрелә. К. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. Респ. селекционерҙары тарафынан Уфимец сорты сығарыла. БР б‑са иртә өлгөрөүсе Винета, Жуковский ранний, Лидер, Снегирь, уртаса иртә өлгөрөүсе Невский, Оредежский, Ромула, уртаса өлгөрөүсе Аспия, Луговской, уртаса һуңыраҡ өлгөрөүсе Лорх һ.б. сорттары ҡулланылышҡа индерелгән.
Әҙәб.: Анисимов Б.В. Сортовые ресурсы и передовой опыт семеноводства картофеля. М., 2000; Хайбуллин М.М. Физиологические и химические методы исследования растений картофеля и почвы. Уфа, 2005.
М.М.Хәйбуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аҡҡашҡа
Йөкмәткеһе
WAM Address Collection - 1st reminder[вики-тексты үҙгәртергә]
Hi there. This is a reminder to fill the address collection. Sorry for the inconvenience if you did submit the form before. If you still wish to receive the postcard from Wikipedia Asian Month, please submit your postal mailing address via this Google form. This form is only accessed by WAM international team. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. If you have problems in accessing the google form, you can use Email This User to send your address to my Email.
If you do not wish to share your personal information and do not want to receive the postcard, please let us know at WAM talk page so I will not keep sending reminders to you. Best, Sailesh Patnaik
Confusion in the previous message- WAM[вики-тексты үҙгәртергә]
Hello again, I believe the earlier message has created some confusion. If you have already submitted the details in the Google form, it has been accepted, you don't need to submit it again. The earlier reminder is for those who haven't yet submitted their Google form or if they any alternate way to provide their address. I apologize for creating the confusion. Thanks-Sailesh Patnaik
Рәхмәт билдәһе[вики-тексты үҙгәртергә]
Иғтибарығыҙ өсөн: 25 мартҡа тиклем Ҡышҡы Олимпия һәм Паралимпия уйындарына арналған мәҡәләләр яҙып Wiki Loves the Olympics 2018 — донъя күләмендәге викимарафонда ҡатнашырға мөмкин.--Ryanag (әңгәмә) 06:17, 13 февраль 2018 (UTC)
Рәхмәт, Ryanag туғаным! Тырышырмын дөйөм эш өсөн артабан да! --Аҡҡашҡа (әңгәмә) 19:33, 15 февраль 2018 (UTC)
Конкурс — «Узнай Россию. Города и регионы ЧМ по футболу 2018»[вики-тексты үҙгәртергә]
Здравствуйте, Аҡҡашҡа!
Информируем вас о старте марафона по написанию статей «Узнай Россию. Города и регионы ЧМ по футболу 2018», как видно из названия, конкурс посвящен туристическим местам и достопримечательностей ряда регионов которые примут матчи Чемпионатам Мира по футболу 2018 года. В рамках конкурса есть номинация для статей на всех языках мира.
Мы искренне будем рады видеть вас среди участников конкурса!!! JukoFF (әңгәмә) 11:33, 14 март 2018 (UTC)
Гарриэт Босс[вики-тексты үҙгәртергә]
Ни өсөн юйылды? Мин бит уны инглиз теленән күпме мәшәҡәт менән тәржемә иттем,ваҡытымды сарыф иттем. Әлбиттә,мин инглиз телен өйрәнмәгәнмен, немец телен уҡығанмын. Яндекс-тәржемәсе ярҙамында эстәлеген рәтләп, шунан ғына башҡорт теленә тәржемә иттем, Шведтарҙың конкурсы өсөн. Күптән ниәт иткән ынтылышым ине, инглиз теленән туранан-тура тәржемә итеү. Ярамаймы ни? Белһәм, Вордта копияһын алып ҡалған булыр инем. Биғлованы ла юйырһығыҙ микән? Ул мәҡәлә лә ике телдә яҙылған. Мин замагнында таҙа рус филфагын тамамлағанмын, оҙаҡ йылдар рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләнем. Рус Википедияһы ла мәҡәләләр менән тулыланыр ине бит. Зыяны юҡ - файҙаһы ғына!Аҡҡашҡа (әңгәмә)13:27, 21 март 2018
- Бер үк мәҡәләнең ике версияһын - башҡорт һәм урыҫ телендә яҙғанһығыҙ, урыҫ телендәге юйылды. --Ryanag (әңгәмә) 04:39, 23 март 2018 (UTC)
- Тергеҙҙем һәм исемен үҙгәрттем. Урыҫ телендәге мәҡәләләреңде әҙерләмә итеп шәхси бит артына ҡуйып өйрәнегеҙ. Ҡатнашыусы:Аҡҡашҡа/Босс, Гарриет. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 05:17, 23 март 2018 (UTC)
- Рәхмәт, Рөстәм энем! Ҡалай ҡыуандырҙығыҙ әле! Тимәк, Шәхси бит тигәне -ул Ҡатаншыусы Аҡҡашҡа бите инде. Шунда ҡуйһаң була инде?
- Бер үк мәҡәләнең ике версияһын - башҡорт һәм урыҫ телендә яҙғанһығыҙ, урыҫ телендәге юйылды. --Ryanag (әңгәмә) 04:39, 23 март 2018 (UTC)
(Аҡҡашҡа (әңгәмә) 10:22, 23 март 2018 (UTC))
Башҡортостан мәҡәләләре[вики-тексты үҙгәртергә]
Сәләм! Вики-яҙ 2018 конкурсының ҡағиҙәләренә ярашлы үҙ илең тураһында мәҡәлә конкурста ҡатнашмай: Тема мотлаҡ Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә ҡағылышлы булырға тейеш (илдәр исемлеген бында ҡарарға мөмкин). Башҡорт Википедиясыларының Башҡортостан тураһындағы мәҡәләләре конкурста ҡатнашмай. Шунлыҡтан Башҡортостанға арналған мәҡәләләрҙе Башҡортостан 100 конкурсына күсерергә тәҡдим итәм. --Ryanag (әңгәмә) 01:03, 22 май 2018 (UTC)
CEE Spring 2018 Erzya language day[вики-тексты үҙгәртергә]
Шумбрачи! Сәләм! Огромное спасибо за участие в CEE Spring 2018 Erzya language day! Cообщите в личном сообщении или на e-mail:erzyaks@gmail.com свой почтовый адрес с индексом и ФИО. Это необходимо для отправки призов. Спасибо. --Erzianj jurnalist (әңгәмә) 22:21, 10 сентябрь 2018 (UTC)
ауыл советы — ауыл Советы[вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡалар яҙғанды әҙерәк ҡараһағыҙ ине. --Айсар (әңгәмә) 19:03, 20 сентябрь 2018 (UTC)
- Шулай яҙыу дөрөҫ тип иҫәпләйһегеҙме?. Берҙән-бер генә күренеш булһа икән ул ауыл советтары? Советтар Союзы бына Ер шарында берҙән-бер ине!(Аҡҡашҡа (әңгәмә) 19:13, 20 сентябрь 2018 (UTC))
- Беренсенән, был минең иҫәпләүем түгел, ә ҡағиҙә һәм Республика законы талабы, икенсенән, был турала һөйләшеү күптән булды. --Айсар (әңгәмә) 19:17, 20 сентябрь 2018 (UTC)
- Тағы ла. Билдәле шәхестәрҙе, конкрет ауылдан алып, ауыл Советына индереү нимә бирә һуң? Улар районға ла ҡуйыла бит. --Айсар (әңгәмә) 19:22, 20 сентябрь 2018 (UTC)
- Миңһылыу апай, шәхестәрҙе «теге йәки был ауыл Советында тыуған» тип йөрөтмәйҙәр бит, уларҙы ауылдарына ғына яҙыу ҙа етә, шунан район кимәлендә. Һеҙҙеңсә яҙыу бары буталсыҡ тыуҙыра. --Айсар (әңгәмә) 12:17, 21 сентябрь 2018 (UTC)
- Шәхестәрҙе мин яҙманым, ә рус телендә булғанын ғына тәржемә иттем. Яҙылһын да ти, ғәйеп юҡ. Мәҫәлән, Ғимаев ағай Ибрайҙа тыуған, әйҙә Ибрай ауылының да, тыуған ауылы исемен йөрөткән ауыл Советының да ғорурлығы булһын! Бындай гәүһәрҙәр аяҡ аҫтында тапалып ятмайҙаһа.(Аҡҡашҡа (әңгәмә) 12:32, 21 сентябрь 2018 (UTC))
- Тағы ла. Билдәле шәхестәрҙе, конкрет ауылдан алып, ауыл Советына индереү нимә бирә һуң? Улар районға ла ҡуйыла бит. --Айсар (әңгәмә) 19:22, 20 сентябрь 2018 (UTC)
Минһылыу апай, ауыл Советтары мәҡәләләре эшләнеп бөтмәгән, йәки дөрөҫ эшләнмәгән. Мәҡәлә исеме һәм иң беренсе торған ҡалып-карточканан башлап ({{Ук}} ҡалыбын ҡуйырға тип Мәскәүҙә бергәләп килешкәйнек), иң һуңғы Категория атамаһына тиклем ниндәйҙер айырма индерәһегеҙ. Урыҫтыҡын түгел, ә башҡорт вики-өләсәйҙәре эшенә лә күҙ һалығыҙ әле. Өлгө өсөн Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы). Уңыштар. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 19:47, 28 сентябрь 2018 (UTC)
Тәҡдим[вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәҡәләләре булған шәхестәрҙе ауылдарға яҙғанда, уларға айырым һылтанмалар ҡуйып, ваҡытығыҙҙы ғына әрәм итәгеҙ бит. Кәрәк булғанда, мәҡәләне асып ҡарарға була, сөнки һылтанмалар унда башлыса бар. --Айсар (әңгәмә) 16:38, 28 сентябрь 2018 (UTC)
- Мин Ғирфанов Вәкил ағай Кәлей улы буйынса дөрөҫ һылтанма табып, Таймый һәм Салауат районы биттәренә өҫтәнем. Әтеү рус викиһында недоступная ссылка тора һаман. Быны ваҡыт әрәм итеүгә һанамайым.(Аҡҡашҡа (әңгәмә) 16:49, 28 сентябрь 2018 (UTC))
- Уны район һәм ауыл биттәренә өҫтәгәнсе, мәҡәләгә өҫтәр инегеҙ, сөнки мәҡәлә - төп булып һанала, ауыл һәм районда - ябай исемлек кенә бит. --Айсар (әңгәмә) 16:55, 28 сентябрь 2018 (UTC)
- Эшләп ҡуярмын(Аҡҡашҡа (әңгәмә) 19:53, 28 сентябрь 2018 (UTC))


text:
Горняк (хоккей клубы, Учалы)
«Горняк» хоккей клубы — Башҡортостандың Учалы ҡалаһында 2012 йылда Рәсәйҙә ойошторолған шайбалы хоккей буйынса йәштәр командаһы. 2013 йылда Юниорҙар хоккей лигаһы чемпионы исемен яулай һәм шул йылдан башлап Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә сығыш яһай башлай. Шунда өс йыл эсендә бер тапҡыр чемпион була, Региондар кубогын яулай (2016) һәм көмөш миҙалдарҙы еңә (2015). 2016 йылдан башлап Милли йәштәр хоккей лигаһында ҡатнаша. Тәүге миҙгелендә уҡ чемпион була һәм үҙендә Региондар кубогын һаҡлап ҡала.
2017 йылдан башлап «Горняк» КХЛ-да сығыш яһаған «Автомобилист» хоккей клубының ЮХЛ-да фарм-клубы ролен башҡара башлай.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Сығыш яһауҙар тарихы
- 3 Стадион
- 4 Бағыусы
- 5 Етәкселек
- 6 Баш тренерҙар
- 7 Тренер штабы һәм состав
- 8 Капитандар
- 9 Команданың ҡаҙаныштары
- 10 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
- 11 Иҫкәрмәләр
- 12 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Горняк» хоккей клубы 2012 йылда нигеҙләнә. Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты команданың спонсоры була. Команданың тәүге баш тренеры итеп Владимир Герасимов ҡуйыла. 2012/13 йылдар миҙгелендә «Горняк» Юниорҙар хоккей лигаһында ҡатнаша. Учалы хоккейсылары «Урал — Көнбайыш Себер» дивизионында беренсе урынды яулайҙар һәм финалға сығалар, икенсе урында килгән «Трактор» командаһын 10 мәрәйгә уҙалар[1]. ЮнХЛ финалында 8 команда ҡатнаша. Улар ике төркөмгә бүлешәләр. «Горняк» үҙ төркөмөндә беренсе урынды яулай һәм финалға сыға. Шунда Учалы клубы Түбәнге Каманан «Нефтехимик» хоккей клубын 3:0 иҫәбе менән еңә үҙенең тәүге миҙгелендә үк чемпион була[2][3].
ЙХЛ беренселегендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юниорҙар араһында чемпион булғас, клуб етәкселеге Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә ҡатнашырға хәл итә. 2013 йылдың 19 июнендә «Горняк» рәсми рәүештә Лига составына аланы[4]. ЙХЛ-да дебют миҙгелендә команданың төп өлөшөн Өфө һәм Силәбе хоккейсылары тәшкил итә. Даими чемпионатты Башҡортостан командаһы 38 осрашыуҙа 82 мәрәй менән «Урал — Себер» дивизионында икенсе һәм конференцияла өсөнсө урындарҙа тамамлай. Региондар кубогында конференциялар сирекфиналында «Горняк» дүрт уйында «Дизелист» хоккей клубын ота. Ә киләһе раундта Әлмәттән «Спутник» командаһына биш уйында еңелә һәм көрәштән төшөп ҡала.
2014/15 йылдар миҙгеле «Ангарский Ермак» менән «Горняк» араһында Асыш кубогы өсөн уйын менән башлана. Учалы хоккейсылары 5:6 иҫәбе менән еңелә. Әммә был уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан, улар, 52 уйында 126 мәрәй йыйып, Көнсығыш конференцияһында тәү тапҡыр беренсе урынды ала. «Горняк» плей-оффта бер-бер артлы «Красноярские Рыси», «Юниор-Спутник» һәм «Зеленоград» хоккей клубтарынан көслөрәк булып сыға һәм тәү тапҡыр ЙХЛ беренселегенең финалына сыға. Шунда ул төп трофей өсөн Воронеж өлкәһенән «Россошь» хоккей клубы менән уйнарға тейеш була[5]. Был серия максималь булған биш уйынға һуҙыла. Тәүге уйында еңелһәләр, киләһе икәүҙә «Горняк» ҙур айырма менән ике еңеү яулай һәм кубокка яҡыная. Тик һуңғы аҙымды яһай алмай — «Россошь» ҡалған ике осрашыуҙа көслөрәк була ла үәҙ тарихында тәү тапҡыр Региондар кубогын еңә. Владимир Герасимов миҙгелдең иң яҡшы тренеры тип билдәләнә, ә Никита Сафронов плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһына бүләген ала[6].
2015/16 йылдар миҙгеле алдынан команданың яңы тренеры итеп Ҡаҙағстан белгесе Сергей Могильников ҡуйыла. «Горняк» даими чемпионатты тағы ла конференцияла беренсе урында тамамлай. Миҙгел барышында «Салауат Юлаев» хоккей клубы «Горняк» менән хеҙмәттәшлек тураһына килешеү төҙөй[7]. Региондар кубогының конференциялар сирекфиналында «Горняк» һәм «Батыр» тәү тапҡыр плей-оффта бер-береһенә ҡаршы булалар. Серияны Учалы хоккейсылары дүрт уйында еңә. Артабан шул уҡ дүрт уйында «Красноярские Рыси» командаһын үтәләр. Ярымфиналда «Горняк» Яр Саллынан «Челны» хоккей клубына бер мөмкинлек тә ҡалдырмай һәм серияны өс уйында ғына еңә. Шулай итеп, Учалы хоккейсылары икенсе йыл финалға сығалар, һәм үткән йылдағы кеүек, уларға «Россошь» ҡаршы була. 2016 йылдың 18 апрелендә «Горняк» Региондар кубогын һәм алтын миҙалдарҙы яуланы. Учалы командаһы финал серияһында 3:0 иҫәбе менән «Россошь» хоккейсыларын еңә һәм үткән йылғы еңелеү өсөн реванш ала[8]. Сергей Могильников ЙХЛ беренселегенең иң яҡшы тренеры тип таныла, Анатолий Наговицын Борис Михайлов исемендәге бүләкте алһа, Дмитрий Антонов плей-оффтың иң ҡиммәтле уйынсыһы була. 30 апрелдә ЙХЛ беренселеге чемпионы булараҡ «Горняк» ЙХЛ суперкубогында ҡатнаша, әммә унда «Локо» хоккей клубына отола[9]. Шулай уҡ команданың ЙХЛ чемпионатына күсеү тураһында һүҙҙәр була, әммә ул ғәмәлгә ашмай[10].
Милли йәштәр хоккей лигаһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ЙХЛ беренселеге урынына 2016 йылда Милли йәштәр хоккей лигаһында барлыҡҡа килә. «Горняк» шунда ла көслө командаларҙың береһе булғанын иҫбәтлай. Ул даими чемпионатты конференцияла беренсе урында тамамлай һәм тура конференция ярымфиналына эләгә. Шунда икенсе тапҡыр «Батыр» хоккей клубын биш уйында ота һәм конференция финалына сыға. «Горняк» Ҡурғандан «Юниор» хоккей клубына бер мөмкинлек тә ҡалдырмай һәм серияны 3-0 иҫәбе менән еңә. Учалы хоккейсылары финалға өс йыл дауаманды сыға. Региондар кубогының финалында улар Пензанан «Дизелист» хоккей клубына серияла 3-2 иҫәбе менән ота һәм икенсе тапҡыр Региондар кубогын яулай һәм беренсегә МЙХЛ чемпионы исемен яулай.
Миҙгел барышында Учалыла «Автомобилист» ЮХЛ-да фарм-клубы барлыҡҡа килеүе тураһында һүҙ күтәрелә[11]. Сөнки «Автомобилист» һәм «Горняк» командаларының спонсорҙары бер үк. Әммә «Салауат Юлаев» генераль менеджеры Леонид Вайсфельд был турала икенселәй әйтә: «Автомобилист» Учалыла яңы ЮХЛ командаһын төҙөйсәк, әммә «Горняк» уға бер нисек тә ҡағылмай[12].
Юғары хоккей лигаһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2017 йылдан башлап «Горняк» Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Автомобилист» хоккей клубының фарм-клубына әйләнә һәм Юғары хокей лигаһында сығыш яһай башлай. Команданың баш тренеры итеп Венер Сафин ҡуйыла[13]. «Горняк» тәүге миҙгелдә плей-оффҡа эләгә алмай һәм даими миҙгелде 23-сө урында тамамлай. Команданың һөжүмсеһе Никита Сетдиков 53 мәрәй йыя — лигала был миҙгелдә уға тиң булған уйынсы булмай.
Сығыш яһауҙар тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, ШК — керетелгән шайбалар, ҮШ — үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр, %М — мәрәйҙәр проценты
Стадион[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Горняк» хоккей клубы Милли йәштәр хоккей лигаһында үҙенең өйҙәге уйындарын «Горняк» боҙло аренаһында үткәрә. Аренаның асыу тантанаһы 2010 йылдың 24 декабрендә үтә. «Горняк» тәүге рәсми уйындарын бында 2012 йылдың сентябрендә үткәрә. Шулай уҡ был спорт һарайы 2014 йылда ЙХЛ Быуындар кубогы — Йхл беренселегенең иң яҡшы йәш уйынсылар осрашыуын ҡабул итә. Аренаның ҙурлығы 30 метрға 60 метр. Ул иң күбендә — 200, күнекмәләр ваҡытында 50-ләп кешене һыйҙыра. Ярыштарҙы трибунанан 1500 тамашасы ҡарай ала. Боҙ майҙанының үҙенән тыш комплекстың беренсе ҡатында универсаль спорт залы, кейем алмаштырыу бүлмәләре, медицина-аяҡҡа баҫтырыу үҙәге урынлашҡан. Икенсе ҡатта матбуғат үҙәге, спорт бары, боулинг бар. Боҙ аренаһы проектын «Башкиргражданпроект» проект институты эшләгән. Заказсы-төҙөүсе булып сығыш яһаған Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты аренаны ҡалаға тапшыра[14].
Бағыусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты — команданың төп спонсоры, «Горняк» боҙло аренаһының төҙөүсө-заказсыһы.
Етәкселек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш тренерҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Горняк» командаһының бөтә баш тренерҙары:
- Владимир Герасимов (2012—2015)
- Сергей Могильников (2015—2017)
- Венер Сафин (2017—ә.в.)
Тренер штабы һәм состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баш тренер — Венер Сафин
- Тренер — Сергей Могильников
- Тренер — Рөстәм Ғәнеев
Капитандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Горняк» командаһының бөтә капитандары:
- Александр Тепляков (2013—2014)
- Никита Сафронов (2014—2015)
- Егор Шалапов (2015—2016)
- Антон Кошелев (2016—2017)
- Роман Кобелев (2017—ә.в.)
Команданың ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- МЙХЛ чемпионы һәм Региондар кубогын еңеүсе (2016/2017).
- ЙХЛ беренселеге чемпионы һәм Региондар кубогын еңеүсе (2015/2016).
- Юниорҙар хоккей лигаһы чемпионы (2012/13).
- Учалының 50 йыллығына арналған турнирҙа еңеү (2013).
- Йәштәр хоккей лигаһы беренселегенең көмөш миҙалын алыусы (2014/2015).
- В. В. Алеко иҫтәлегенә турнирҙа икенсе урын (2014).
- Д. Ляпин иҫтәлегенә турнирҙа өсөнсө урын (2014).
- «Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогында өсөнсө урын (2016).
- Магнитогорскиҙа ЙХЛ турнирында өсөнсө урын (2016).
- Ырымбур өлкәһе губернаторы кубогында өсөнсө урын (2017).
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бер гол да үткәрмәйенсә иң ҙур айырма менән еңеү: 8:0 «Юниор» Ҡурған (2016/17).
- Иң ҙур айырма менән еңеү: 9:1 «Красноярские Рыси» Красноярск (2014/15), 8:0 «Юниор» Ҡурған (2016/17).
- Еңеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын: 10:3 «Южный Урал-Металлург» Медногорск, 8:5 «Батыр» Нефтекама (2016/17).
- Еңелеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын: 6:7 «Батыр» Нефтекама (2016/17), 4:9 «Торпедо» Усть-Каменогорск (2017/18).
- Бер гол да керетмәйенсә иң ҙур айырма менән еңелеү: 0:7 «Звезда» Чехов (2017/18).
- Иң ҙур айырма менән еңелеү: 0:7 «Звезда» Чехов (2017/18).
- Иң оҙон еңеүҙәр серияһы: 17. Иң оҙон еңелеүҙәр серияһы: 7
- Клуб тарихында бөтә уйынсыларҙа Рәсәй Федерацияһынан була.
Уйынсылар рекордтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иң куп уйын үткәргән уйынсы: Дмитрий Антонов (215).
- Иң күп мәрәй йыйған уйынсы — Дмитрий Антонов (222).
- Иң куп гол индергән уйынсы — Дмитрий Антонов (93).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Горняк» ЮХЛ финалына сыға
- ↑ ХК "Горняк" - чемпион России среди команд ЮХЛ!
- ↑ В Липецке завершился финальный турнир Первенства Юниорской хоккейной лиги
- ↑ Австрийский «Ред Булл» официально включен в МХЛ
- ↑ Региондар кубогы финалы: «Россошь» — «Горняк»
- ↑ ВЛАДИМИР ГЕРАСИМОВ И НИКИТА САФРОНОВ ПОЛУЧИЛИ ПРИЗЫ ПО ИТОГАМ СЕЗОНА
- ↑ Заключили договор с «Горняком»
- ↑ «Горняк» — обладатель Кубка Регионов
- ↑ Суперкубок МХЛ. «Горняк» уступил «Локо»
- ↑ «Горняк» ЙХЛ чемпионатына күсергә тейеш
- ↑ Детские спортшколы вместо контрактов со звездами. План УГМК по возрождению хоккея в Свердловской области
- ↑ Леонид Вайсфельд: «В 95 процентов случаев играющий силовой форвард спустя год думает, что он Игорь Ларионов»
- ↑ Главным тренером молодежной команды «Авто» стал Виталий Соловьев
- ↑ Учалыла Боҙ аренаһы төҙөлгән


text:
- Подробности
- Просмотров: 476
ДИСТАНЦИЯ (тарихта), нығытмалы сик һыҙығының бер өлөшө. Д. 10‑ға яҡын ҡәлғәнән, редуттан һ.б. нығытмаларҙан торған. Д. м‑н нач. етәкселек иткән (вазифаға ҡәлғәләрҙең береһенең дәрәжәһе б‑са өлкән коменданты йәки гарнизон командиры тәғәйенләнгән); ул, хәрби бурыстарҙан тыш, суд эшен алып барған, һалым йыйыуҙы, башҡа йөкләмәләрҙе үтәүҙе күҙәткән. Д. регуляр һәм иррегуляр ғәскәрҙәрҙең һалдаттары сик буйы хеҙмәтен үтәгән. Ырымбур сик һыҙығы тәүҙә — Красногорск (Верхнеозёрный), Орск, Түбәнге Уй (Троицк), Түбәнге Яйыҡ, Үрге Уй, Үрге Яйыҡ, Һаҡмар һәм Һамар участкаларына; идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәндән һуң — 1–5‑се; 19 б. 20‑се йй. Баҡсай, Верхнеурал, Звериноголовский, Илек, Ҡалмыҡ, Ҡыҙыл, Кожехар, Нижнеурал, Орск, Рубежинский һәм Троицк, Ырымбур Д. бүленә. Д. Ырымбур сик буйы батальондары, ландмилиция полктары (18 б. 40‑сы йй. Яңы Кама аръяғы сик һыҙығынан күсереләләр), башҡорттар, мишәрҙәр (ҡара: Башҡорт ғәскәре) һәм казактар (ҡара: Ырымбур казак ғәскәре, Урал казак ғәскәре) хеҙмәт итә. 1–4‑се Д. — башҡорттар, мишәрҙәр һәм Ырымбур казактары, 5‑сегә (Уральск ҡ. алып Гурьев ҡ. тиклем) Урал казактары ебәрелә (ҡара: табл. 328 б.).
Әҙәб.: Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярях и бобылях: сб. док. и материалов. Уфа, 1999.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев
Ырымбур сик һыҙығы дистанциялары буйынса башҡорттарҙың, мишәрҙәрҙең һәм Ырымбур казактарының һаны (1800)