text:
Башҡорт Совет Республикаһы Рәсәй федерализмына башланғыс һалды – эксперт Фото: Олег Яровиков
Башҡорт Совет Республикаһы Рәсәй федерализмына башланғыс һалды – эксперт
Башҡорт Совет Республикаһы Рәсәй федерализмына башланғыс һалды – эксперт Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
20 мартта Рәсәй Эшсе-Крәҫтиән Хөкүмәте менән Башҡорт Хөкүмәтенең Башҡорт Совет Автономияһын төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу көнө билдәләнә. Башҡортостандың Милли архивы фондында Башҡорт республикаһы ойошторолоуының тәүге аҙымдарын сағылдырған байтаҡ документтар һаҡлана.
«Башҡорт автономиялы республикаһын барлыҡҡа килтереүгә юл еңелдән булманы, — тип һөйләне Башҡортостандың Милли архивы директоры урынбаҫары Нияз Сәлимов. — Башҡорттар XVI быуаттың икенсе яртыһында уҡ Мәскәү батшалары менән килешеү төҙөгән. Улар, үҙ сиратында, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә хоҡуғын нығытыусы жалованный грамоталар биргән. Ләкин ебәрелгән ғәскәр башлыҡтары урындағы халыҡты ҡыҫырыҡлай башлай, ерҙәрҙен тартып ала, ҡәлғәләр һәм ҡалалар төҙөй, шуның менән халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра».
Мосолман халыҡтарының территориаль автономиялары тураһында мәсьәлә тәүге тапҡыр 1917 йылдың 11 майында Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй мосолмандар съезында Әхмәтзәки Вәлидиҙең докладында яңғырай. 1917 йылдың июлендә Ырымбурҙа һәм авгусында Өфөлә үткәрелгән I һәм II башҡорттар съездарында тағы ла ентекләберәк тикшерелә. Ҡабул ителгән ҡарарҙарҙа Башҡорт автономиялы республикаһын ойоштороу кәрәклеге аныҡ билдәләнә.
1918 йылдың ноябрендә Совет власы менән һөйләшеүҙәрҙең һәм Килешеү төҙөүҙең төп шарттары булдырыла. Декабрҙә һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Муллайән Халиҡов етәкселегендәге Башҡорт шураһы делегацияһы ойошторола.
Һөйләшеүҙәрҙең тамамланыуын көтмәйенсә, Башҡорт хөкүмәте 1919 йылдың 18 февраленән Совет власы яғына күсеү һәм Кесе Башҡортостан биләмәһен Башҡорт Совет республикаһы тип иғлан итеү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Һөйләшеүҙәрҙе тамамлау өсөн Мөхәмәтхан Ҡулаев етәкселегендәге Башҡорт хөкүмәте делегацияһы Мәскәүгә юллана. 1919 йылдың 9 мартында 14 параграфтан торған яҡынса килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уның күсермәләре килешеү һәм иҫкәрмәләр индереү өсөн РСФСР халыҡ комиссариаттарына ебәрелә.
17 мартта Үҙәк яғынан — милләттәрҙең халыҡ комиссары Иосиф Сталин, Башҡортостан яғынан Башҡорт хөкүмәте рәйесе Мөхәмәтхан Ҡулаев, Башҡортостан өлкә Советы ағзаһы Муллайән Халиҡов, башҡорт ғәскәрҙәре командующийы адъютанты Әбдрәшит Бикбауов килешеүҙең һуңғы тексына ҡул ҡуя. 20 мартта документты халыҡ комиссарҙары Советы ла, Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ла раҫлай. Документҡа Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Михаил Владимирский, Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе Владимир Ульянов (Ленин), секретарь Авель Енукидзе ҡул ҡуя.
1919 йылда федерализмды тормошҡа ашырыуҙа тәүге ҡарлуғас булған төп сәйәси документ 1919 йылдың 23 мартында «Известия» гәзитендә баҫылып сыға. Был көн Башҡортостан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының тыуған көнө тип иҫәпләнә.
1919 йылдың 20 мартында Рәсәй Эшсе-Крәҫтиән Хөкүмәте менән Башҡорт Хөкүмәтенең Башҡорт Совет Автономияһын төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы күп милләтле Рәсәй дәүләте тормошонда тарихи ваҡиға булды. Башҡортостан өсөн ошо сәйәси акт — үҙ дәүләтселеген булдырыуҙа мөһим этап. Килешеү Башҡортостандың яңы статусын юридик яҡтан нығытты һәм уның беренсе Конституцияһы булды.


c: text/html

text:
Башҡортостан уҡыусылар олимпиадаһы еңеүселәре һаны буйынса ла алда
2009 йылда Башҡортостан уҡыусыларҙың Бөтә Рәсәй олимпиадаһы еңеүселәре һәм призерҙары һаны буйынса Рәсәйҙең егерме иң яҡшы төбәгенә инде. Был турала БР Мәғариф министрлығынан хәбәр иттеләр. Олимпиаданың йомғаҡлау этабында еңеп сыҡҡан 29 уҡыусыбыҙ Рәсәй Федерацияһы төбәктәре рейтингында 11-се урын яуларға мөмкинлек бирҙе.
БР Мәғариф министрлығының дөйөм мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары Наталья Кот әйтеүенсә, уҡыусыларҙың Бөтә Рәсәй олимпиадаһы — һәләтле балалар менән эшләүҙең иң таралған формаларының береһе. Уның нигеҙендә мәктәп программаһы ята. Был һәр балаға олимпиаданың башланғыс этабында ҡатнашыу мөмкинлеге бирә. Мәҫәлән, 2008-2009 уҡыу йылында мәктәп этабында — 71 мең бала, муниципаль этапта — 40 меңдән ашыу, республика этабында 1934 кеше ҡатнашты. Йомғаҡлау этабы һөҙөмтәләре буйынса 29 уҡыусы беренсе, икенсе һәм өсөнсө дәрәжә дипломдар менән бүләкләнде. 2008 йылда улар 24 ине. Шуларҙан география буйынса олимпиадала — Алмас Саҙрисламов менән Әнүәр Халиев, технология буйынса — Ринат Мотаһаров, экология буйынса — Василий Свистунов, хоҡуҡ буйынса Динара Ялалетдинова хаҡлы рәүештә беренсе урын яуланы.
Быйыл октябрҙә республикала уҡыусыларҙың 2010 йылғы Бөтә Рәсәй предмет олимпиадаһының мәктәп этабы старт алды, ноябрҙә инде муниципаль этабы башланасаҡ. Бөтә Рәсәй олимпиадаһының төбәк этабы — ҡышҡы каникул көндәрендә, йомғаулау этабы яҙ үтәсәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Облив ҡарбузы байрамы
Облив ҡарбузы байрамы — 2014 йылдарҙа ойошторолған сара. Күңелле байрам йыл һайын Ростов өлкәһе Облив районының Облив станицаһы үҙәк майҙанында үткәрелә[1].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Облив Ҡарбуз көнө Облив станицаһының тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. Үҙ мәлендә станица, нигеҙҙә, өс яҡтан һыу менән уратылған була. Һуңыраҡ һыу киңлектәре ҙур булмаған күл, һыу ҡултыҡтарына әйләнә. Был ҡомло һәм балсыҡ ҡатыш ҡомло тупраҡтың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. Бындай уңайлы шарттарҙа ҡарбуз үҫә башлай. Станицанан алыҫ булмаған урында казак ҡарбуз баҙарҙары ойошторолған, унда ҡарбуз килтереп һатҡандар.
Байрам үҙе 2014 йылда Облив станицаһына нигеҙ һалыуға 270 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. Ул байрам 2014 йылдың 20 сентябрендә билдәләнде. Ҡарбуз байрамын иң яҡшы рекламалауға конкурс ойошторолдо. Бөтә еңеүселәр дипломдар һәм иҫтәлекле приздар менән бүләкләнде. Шулай уҡ иң яҡшы эмблемаға, таҡмаҡҡа һәм байрамға арналған шиғырға конкурс үткәрелде. Конкурс иң яҡшы балалар коляскалары һәм велосипедтар парадына ла конкурс уҙҙы. Байрам 2015 йылдың 22 авгусында[2], ә 2016 йылда — 13 августа үтте. Был сарала Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары Вячеслав Николаевич Василенко ҡатнашты[3].


text:
Әбйәлил аграрийҙарына Аргентина сәскестәре ярҙам итә
Башҡортостандың Әбйәлил районы хеҙмәтсәндәре ауыл хужалығы эштәрендә үҙенсәлекле техниканы файҙалана. «Красная Башкирия» ауыл хужалығы етештереү кооперативы ҡарамағында — Аргентинаның «GUER-AROI» заводынан ҡайтарылған заманса сәскестәре. Улар нуль технологияһы буйынса сәсеү эштәрен алып барыу өсөн тәғәйенләнгән, ауыл хужалығы кооперативы директоры, республиканың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Раил Фәхрисламов тәҡдиме менән бер нисә йыл инде хужалыҡта тап ошо технология ҡулланылышҡа индерелә.
Сит ил техникаһын Әбйәлил баҫыуҙарында уларҙы етештергән заводтың техник мастерҙары Леон Нестер һәм Урбано Давид һынай. Улар менән бергә көнбағыш ултыртыуҙа хужалыҡтың тәжрибәле механизаторҙары Фәтих Астанғәлин, Марат Яуымбаев, Руслан Валеев, Рәшит Сәфиуллин эшләй.
12 һәм 8 метр оҙонлоғондағы ике сәскес ауыл хужалығы кооперативына 9 млн һумға барып баҫҡан. Бындай техника әлегә республиканың бер хужалығында ла юҡ, тип раҫлай Әбйәлил аграрийҙары.


text:
- Подробности
- Просмотров: 122
ПУГАЧЁВ Емельян Иванович [1740 (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1742), Дон ғәскәре өлк. Зимовейская станицаһы — 10.1.1775, Мәскәү], Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) етәксеһе. Дон казактарынан. 1756—63 йй. Ете йыллыҡ, 1768—74 йй. рус-төрөк һуғыштарында ҡатнашыусы. Хорунжий (1770). Яйыҡ казактарының 1772 й. ихтилалы баҫтырылғандан һуң уларҙы Кубань аръяғына ҡасырға өгөтләй. Дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, 1773 й. ғин. Ҡазан төрмәһенә ябыла һәм ғүмерлеккә һөргөнгә хөкөм ителә. Майҙа ҡаса, авг. Яйыҡ казак ғәскәре ауылдарында күренә. 1772 й. ихтилалда ҡатнашыусы И.Н.Зарубин, Д.К.Караваев, М.Г.Шигаев һ.б.м‑н килешеп, мәрхүм император Петр III исеменән казактарҙың (ҡара: Казак ҡатламы) яңы сығышын ойоштора. 27 сент. П. отряды (800‑гә яҡын кеше) бригадир Х.Х.Билов командаһын (400‑ҙән ашыу кеше) ҡыйрата һәм бер нисә ҡәлғәне баҫып ала. 5 окт. алып ярты йылға тиклем һуҙылған Ырымбур ҡ. ҡамауға етәкселек итә. Көньяҡ Урал һәм Волга буйын солғап алған ихтилалға етәкселек итеү өсөн Берда биҫтәһендә Йәшерен совет һәм Төп ғәскәргә идара иткән Хәрби коллегия ойоштора. Башында халыҡтың соц. мәнфәғәттәренә яуап биргән сәйәсәт алып барыусы ғәҙел батша торған казак-крәҫтиән дәүләте ойоштороу өсөн сығыш яһай. Крәҫтиәндәр, казактар, башҡорттар араһында таратылған указдары һәм манифестарында яңы “батша”ға тоғро хеҙмәт итергә саҡырған, крепостной хоҡуҡты бөтөрөүҙе һәм ерҙе халыҡҡа биреүҙе, дин азатлығы вәғәҙә иткән. 1774 й. 8 сент. Волга аръяғы далаларында фетнәселәр тарафынан ҡулға алына һәм властарға тапшырыла. Яйыҡ ҡаласығында, Сембер ҡ., нояб. алып Мәскәүҙә Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. Язалап үлтерелә. П. башҡ. фольклоры әҫәрҙәре арналған. Һарытау өлк. ҡала, БР‑ҙа һәм РФ‑та урамдар һәм торама пункттар уның исеме м‑н аталған.
Әҙәб.: Буганов В.И. Пугачёв. М., 1984; Овчинников Р.В. Следствие и суд над Е.И.Пугачёвым и его сподвижниками: источниковедч. исслед. М., 1995.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 276
ГЛИКОЛДӘР, д и о л д а р, ике атомлы спирттар. Түбән (моно‑, ди‑, три‑ этиленгликолдәр; 1,2‑ һәм 1,3‑пропиленгликолдәр һ.б.) һәм юғары (полиэтиленгликолдәр) Г. айыралар. Түбән Г. — төҫһөҙ, татлы, еҫһеҙ ҡуйы шыйыҡсалар, tҡайнау 190°С юғарыраҡ, tтуңыу ‒4°С түбәнерәк, һыу, альдегидтар, аминдар һ.б. м‑н яҡшы ҡаты‑ шалар; юғары Г. — ҡаты матдәләр, спиртта һәм эфирҙа яҡшы эрейҙәр. Һелтеләр һәм һелтеле металдар м‑н тоҙҙар (гликоляттар), карбон кислоталары һәм уларҙың ангидридтары м‑н — ҡатмарлы эфирҙар, альдегидтар һәм кетондар (катализатор ҡатнашлығында) м‑н — циклик ацеталдәр, ацетилендар м‑н — винил һәм дивинил эфирҙар, галоген- водородтар м‑н галогенгидриндар бар‑ лыҡҡа килтерәләр. Хлоргидриндарҙы, a‑окистарҙы гидролизлау, дикарбо‑ ниллы берләшмәләрҙе ҡайтарыу һ.б. юлдар м‑н алалар. Лак һәм буяу эреткесе, синтетик сүс, дарыу препараттары, антифриздар һ.б. етештереүҙә сеймал сифатында ҡулланалар. Башҡортостанда 20 б. 60‑сы йй. башында Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) 170—178°С тиклем т‑рала 1,2 МПа тиклем баҫым аҫтында этилен окисын гидратациялау юлы м‑н моно‑ һәм диэтиленгликоль ҡатышмаһы (1:1 нисбәтендә) алыу ҡоролмаһы (ҡеүәте — йылына 19,5 т); 70‑се йй. башында моноэтиленгликоль етештереү ҡоролмаһы (йылына 16 мең т) сафҡа индерелә. 80‑се йй. аҙ. технологик процесты камиллаштырыу һөҙөмтәһендә моноэтиленгликоль етештереү күләме йылына 23 мең т, ә моно‑ һәм диэтиленгликоль ҡатышмаларын етештереү йылына 25 т ашыу тәшкил итә. Шулай уҡ Г. синтезлауҙа барлыҡҡа килгән эйәрсен продукттар — триэтиленгликоль һәм полигликолдәр (ди‑, триэтиленгликолдәр һәм юғары Г. ҡатышмаһы) етештерелә. Респ. НЭЗ-дарында ароматик углеводородтарҙың экстрагенттары (ҡара: Экстракция) сифатында ҡулланалар; моноэтиленгликоль — пластмасса етештереүҙә, күн, лак‑буяу сәнәғәтендә, триэтиленгликоль — пластификаторҙар, йомшартҡыстар, углеводород газдарҙы киптереү өсөн, полигликолдәр ҡаҙанлыҡ яғыулығы компоненты һ.б. булараҡ ҡулланыла. Г. РФ‑тың (Волгоград, Томск, Түб. Варта, Әстерхан ҡҡ. һ.б.), яҡын (Украина) һәм алыҫ (Венгрия, Финляндия) сит илдәрҙең химия һәм нефтехимия пр‑тиеларына оҙатыла.
Әҙәб.: Л е б е д е в Н.Н. Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза. М., 1981; И м а ш е в У.Б. Промышленная органическая химия на предприятиях Республики Башкортостан. Уфа, 2000.
В.А.Потеряхин, И.Н.Сираева
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Jooble - это один сайт, на котором Вы можете искать работу по всему Интернету.узнать больше
Работа Белорецком районе
Популярные вакансии Белорецкий район, Республика Башкортостан
Поиск работы по городам, работа Белорецкий район, Республика Башкортостан
бухгалтер Белорецкий район, Республика Башкортостан
водитель Белорецкий район, Республика Башкортостан
директор Белорецкий район, Республика Башкортостан
менеджер Белорецкий район, Республика Башкортостан
менеджер по продажам Белорецкий район, Республика Башкортостан
hr Белорецкий район, Республика Башкортостан
php Белорецкий район, Республика Башкортостан
web Белорецкий район, Республика Башкортостан
администратор Белорецкий район, Республика Башкортостан
аналитик Белорецкий район, Республика Башкортостан
банк Белорецкий район, Республика Башкортостан
бармен Белорецкий район, Республика Башкортостан
бухгалтер по расчету заработной платы Белорецкий район, Республика Башкортостан
водитель руководителя Белорецкий район, Республика Башкортостан
генеральный директор Белорецкий район, Республика Башкортостан
геодезист Белорецкий район, Республика Башкортостан
главный бухгалтер Белорецкий район, Республика Башкортостан
главный инженер Белорецкий район, Республика Башкортостан
главный энергетик Белорецкий район, Республика Башкортостан
грузчик Белорецкий район, Республика Башкортостан
дизайнер Белорецкий район, Республика Башкортостан
директор магазина Белорецкий район, Республика Башкортостан
директор по персоналу Белорецкий район, Республика Башкортостан
директор по продажам Белорецкий район, Республика Башкортостан
директор руководитель Белорецкий район, Республика Башкортостан
диспетчер Белорецкий район, Республика Башкортостан
для студентов Белорецкий район, Республика Башкортостан
закупка Белорецкий район, Республика Башкортостан
инженер Белорецкий район, Республика Башкортостан
инженер конструктор Белорецкий район, Республика Башкортостан
инженер по охране труда Белорецкий район, Республика Башкортостан
кассир Белорецкий район, Республика Башкортостан
кладовщик Белорецкий район, Республика Башкортостан
конструктор Белорецкий район, Республика Башкортостан
личный водитель Белорецкий район, Республика Башкортостан
логист Белорецкий район, Республика Башкортостан
логистика Белорецкий район, Республика Башкортостан
маркетинг Белорецкий район, Республика Башкортостан
маркетолог Белорецкий район, Республика Башкортостан
мастер ногтевого сервиса Белорецкий район, Республика Башкортостан
медсестра Белорецкий район, Республика Башкортостан
менеджер по персоналу Белорецкий район, Республика Башкортостан
менеджер по работе с клиентами Белорецкий район, Республика Башкортостан
менеджер по рекламе Белорецкий район, Республика Башкортостан
менеджер проекта Белорецкий район, Республика Башкортостан
мерчендайзер Белорецкий район, Республика Башкортостан
модель Белорецкий район, Республика Башкортостан
на дому Белорецкий район, Республика Башкортостан
начальник Белорецкий район, Республика Башкортостан
оператор Белорецкий район, Республика Башкортостан
оператор пк Белорецкий район, Республика Башкортостан
офис менеджер Белорецкий район, Республика Башкортостан
официант Белорецкий район, Республика Башкортостан
охранник Белорецкий район, Республика Башкортостан
повар Белорецкий район, Республика Башкортостан
повар-универсал Белорецкий район, Республика Башкортостан
помощник Белорецкий район, Республика Башкортостан
помощник бухгалтера Белорецкий район, Республика Башкортостан
помощник руководителя Белорецкий район, Республика Башкортостан
представитель торговый Белорецкий район, Республика Башкортостан
программист Белорецкий район, Республика Башкортостан
продавец Белорецкий район, Республика Башкортостан
продавец консультант Белорецкий район, Республика Башкортостан
продавец продовольственных товаров Белорецкий район, Республика Башкортостан
продажи Белорецкий район, Республика Башкортостан
промоутер Белорецкий район, Республика Башкортостан
прораб Белорецкий район, Республика Башкортостан
психолог Белорецкий район, Республика Башкортостан
региональный Белорецкий район, Республика Башкортостан
региональный менеджер Белорецкий район, Республика Башкортостан
региональный представитель Белорецкий район, Республика Башкортостан
редактор Белорецкий район, Республика Башкортостан
руководитель Белорецкий район, Республика Башкортостан
руководитель отдела продаж Белорецкий район, Республика Башкортостан
руководитель проекта Белорецкий район, Республика Башкортостан
сварщик Белорецкий район, Республика Башкортостан
секретарь Белорецкий район, Республика Башкортостан
сметчик Белорецкий район, Республика Башкортостан
снабжение Белорецкий район, Республика Башкортостан
супервайзер Белорецкий район, Республика Башкортостан
территориальный менеджер Белорецкий район, Республика Башкортостан
технический директор Белорецкий район, Республика Башкортостан
технолог Белорецкий район, Республика Башкортостан
тренер Белорецкий район, Республика Башкортостан
уборщик производственных и служебных помещений Белорецкий район, Республика Башкортостан
уборщица Белорецкий район, Республика Башкортостан
удаленная Белорецкий район, Республика Башкортостан
управляющий Белорецкий район, Республика Башкортостан
финансовый Белорецкий район, Республика Башкортостан
финансовый директор Белорецкий район, Республика Башкортостан
финансовый менеджер Белорецкий район, Республика Башкортостан
фотограф Белорецкий район, Республика Башкортостан
химик Белорецкий район, Республика Башкортостан
художник Белорецкий район, Республика Башкортостан
шеф повар Белорецкий район, Республика Башкортостан
экономист Белорецкий район, Республика Башкортостан
экспедитор Белорецкий район, Республика Башкортостан
электрик Белорецкий район, Республика Башкортостан
энергетик Белорецкий район, Республика Башкортостан
работа Инзер, Республика Башкортостан
работа Ассы, Республика Башкортостан
работа Абзаково, Белорецкий р-н, Республика Башкортостан
работа Кага, Республика Башкортостан
работа Серменево, Республика Башкортостан


text:
- Подробности
- Просмотров: 99
СИЛОС (исп. silos, күплектә silo — ер аҫты бинаһы, иген һаҡлау өсөн соҡор), һутлы мал аҙығы, үҫемлектәрҙең йәшел массаһын анаэроб шарттарҙа консервалау ярҙамында әҙерләнә. Силослау өсөн силос культураларының йәшел массаһы ҡулланыла, уларҙы үҫешенең иң уңайлы фазаларында сабып алалар, ваҡлайҙар (массаның дымлылығы 65—70% булғанда турау үлсәме 1,5—2,0 см), соҡорға һалалар, тығыҙлайҙар, полимер плёнка м‑н ҡаплайҙар. 1 кг С. составына 0,16—0,20 мал аҙығы берәмеге, 11—15 г үҙләштерелеүсе протеин, 15—20 мг каротин инә; pH 4,0—4,2. С. барлыҡ а.х. малдарына башлыса ҡышҡы осорҙа ашаталар. Һыйыр малының йыллыҡ рационында С. өлөшөнә энергетик туҡлыҡлылыҡтың 10—20%‑ы тура килә. Сусҡаларҙы һәм а.х. ҡоштарын ашатыу өсөн күп йыллыҡ үләндәрҙең тамыраҙыҡтары, ҡурпыһы, иген ҡалдыҡтары, бесән оно, борсаҡ һаламы оно ҡатышмаһынан ҡатнаш С. әҙерләнә. 1 кг ҡатнаш С. составында 0,23—0,25 мал аҙығы берәмеге, 20—30 г үҙләштерелеүсе протеин, 15—25 г каротин бар. Башҡортостан хужалыҡтарында йыл һайын 1,3—1,5 млн т С. әҙерләнә. 20 б. 50‑се йй. башлап Ауыл хужалығы институтында (И.Л.Аллабирҙин, Л.В.Сипатова һ.б.) кукуруздың һәм ҡуҙаҡлы культураларҙың ҡатнаш сәсеүлектәрен файҙаланыу, силослау технологиялары б‑са, Аграр университетта (Т.Ә.Фәритов, Ф.С.Хәзиәхмәтов һ.б.) химик һәм биол. консерванттар ҡулланыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Шулай уҡ ҡара: Мал аҙығы етештереү.
Әҙәб.: Сенаж мәҡ. ҡарағыҙ.
Т.Ә.Фәритов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Рөстәм Хәмитов Ҡолғона ауылы халҡының йәшәйеше менән танышты һәм Белорет районында юл төҙөү барышын тикшерҙе
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов бөгөн Ишембай районының Ҡолғона ауылында булды, унда бер нисә социаль объектты, шул иҫәптән балалар баҡсаһын, урта мәктәпте һәм БР халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусиндың Ижад йортон ҡараны.
Ҡолғона халҡының төп проблемаһы – ауылда бер генә яҡшы юл да юҡ. Бөгөнгө көндә унда 350-гә яҡын йорт иҫәпләнә. Халыҡ һөйләүенсә, ауылда булған юлды юл тип әйтеүе лә ҡыйын. Сөнки унан ҡыш һәм йәй көндәрендә генә үтеп була, яҙлы-көҙлө уны һыу баҫа йәки ямғыр йыуа. Бынан тыш, ҡыш көнө юлды ҡарҙан таҙартыу өсөн яңы транспорт та талап ителә.
Юл булмағанлыҡтан ололар ҙа, балалар ҙа йонсой. Ҡолғона урта мәктәбе уҡытыусылары һүҙҙәренсә, күрше ауылдарҙан килеп уҡыған балаларға ҡайһы саҡта бер нисә километр йәйәү атларға ла тура килә. Сөнки уларҙы ташыған автобус ҡыш көндәре тауға менә алмаған осраҡтар ҙа була.
Урындағы мәктәп уҡытыусылары шулай уҡ республика Президентына уҡыусыларҙы төрлө олимпиада, конкурс һәм ярыштарға йөрөтөү өсөн автотранспорт бүлеү үтенесе менән мөрәжәғәт итте. Әлегә уларҙың бындай мөмкинлеге юҡ.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, мәктәп өсөн транспорт табыу – хәл итерлек мәсьәлә.
Ҡолғона халҡы алдында торған йәнә бер мөһим проблема – ауылда элемтә юҡ. Ауылдың тауҙар араһында урынлашҡан булыуы һәм бында халыҡ һанының әҙ булыуы сәбәпле, элемтә операторҙарына был урында үҙҙәренең вышкаһын урынлаштырыу отошло түгел, тип аңлатты Рөстәм Хәмитов. Шулай ҙа ул район хакимиәте башлығына операторҙар менән һөйләшеп, БР Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлығы менән берлектә был мәсьәләне хәл итергә ҡушты.
Рөстәм Хәмитовҡа һөйләүҙәренсә, ауылдың һәр йортонда тиерлек бал ҡорто тоталар. Бал күп була, әммә уны һатыу ауырлыҡ тыуҙыра.
— Ауырғазы районында «Йәнле ауыл» проекты уңышлы тормошҡа ашырыла. Бында ла шундай уҡ программа булдырырға кәрәк. Кооперативһыҙ был мәсьәләне хәл итеүе ауыр буласаҡ, — тигән фекерен белдерҙе Башҡортостан Президенты.
Белгестәр фекеренсә, умартасылыҡтан тыш, бында фермер хужалыҡтарын, малсылыҡ тармағын, шулай уҡ туризмды үҫтереп була. Бының өсөн төбәктә мөмкинлектәр етерлек.
Артабан республика етәксеһе Белорет районының Үрге Әүжән ауылында булды. Бында Үрге Әүжән ауылы, Стәрлетамаҡ, Белорет һәм Магнитогорск ҡалаларын үҙ-ара бәйләйәсәк юл төҙөү барышы тикшерелде. Алдағы ике йылда юлдың Стәрлетамҡтан алып Үрге Әүжәнгә тиклемге өлөшөн төҙөүгә 3,3 миллиард һум аҡса тотоноу планлаштырыла. Юл оҙонлоғо 115 километр тәшкил итәсәк. Рөстәм Хәмитовҡа хәбәр итеүҙәренсә, әлегә 11 километр юл һалынған.


text:
Хөрмәтле редакция!
Мин һеҙҙең журналды ғүмер буйы алдырып килеп, почта хеҙмәте эшләмәү сәбәпле хәҙер уны алдырып уҡыуҙан мәхрүммен. Ә шулай ҙа элекке бәйләнештәр ҡалған икән, шуға ҡайһы бер уйҙарым менән уртаҡлашып китергә булдым. Яңыраҡ беҙҙең ҡалала Өфөнән бер төркөм яҙыусылар булып киткән икән, тигән хәбәрҙе ишетеп ҡалдым да, ҡасандыр үҙем яратып уҡыған “Ағиҙел” иҫкә төштө.
«АҒИҘЕЛ»ГӘ ХАТТАР КИЛӘ
Яптым илә бөттөммө?
Хөрмәтле редакция!
Февраль 2017
“АҒИҘЕЛ”ГӘ ХАТТАР КИЛӘ.
Оло башланғысты башлаусы
Ҡаҙмаш ауылындағы тәүге осрашыуға — ярты быуат…
Теүәл ярты быуат элек танылған шәхес, күренекле яҡташыбыҙ Ғәли Ишбулатовтың башланғысы менән уның тыуған төйәге – Ҡаҙмаш ауылында «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы үткәрелә. Бөгөн туғандар-ҡәрҙәштәр, бер ауылда тыуып-үҫкәндәрҙең осрашыуы районда ғына түгел, республикала киң танылыу яуланы һәм йәй һайын төрлө тарафтарҙа ауылдаштар байрамдары гөрләй. Матур традицияға нигеҙ һалған Ғәли Ирғәли улы туғандар бер-береһен танып үҫһен,
Январь 1970
“АҒИҘЕЛ”ГӘ ХАТТАР КИЛӘ
АҢДАН ҠЫЙЫЛҒАН ЮЛ
Урал Мостафиндың “Айҙан ҡыйылған юл”
исемле яҙмышнамәһен уҡығас
(“Ағиҙел”, 4 – 6-сы һандар)
Бындай тойғо-кисерештәр, һығымта-баһалар, ғәйепләү һ.б. менән тулы яҙманың “Ағиҙел” биттәрендә күренгәне юҡ ине, тиһәм хаталанмам кеүек. Улар иң элек йәмғиәтебеҙҙең күрер күҙгә ташланып бармаған, әммә оло етешһеҙлектәренә күрһәтеп торған табыш. Көтөлмәгән ауыр бәлә бәғзе берәүҙәрҙең тормошоноң аҫтын өҫкә әйләндереп кенә ҡалмай, уйланырға,
Июль 2016
«Ағиҙел»гә хаттар килә
“Иҙел башы“ башланғысы
Хөрмәтле редакция! Ошо хатыбыҙҙа Белорет ҡалаһы һәм районындағы әҙәби тормошобоҙ хаҡында һөйләргә булдым. Мәғлүм ки, төбәктә былтырғы Әҙәбиәт марафонынан һуң “Иҙел башы“ ойошмаһы үҙ эшен һиҙелерлек йәнләндерҙе. Хәҙер әҙәби-мәҙәни саралар аныҡ план нигеҙендә уҙғарыла, ай һайын тиерлек алыҫ ауылдарға сығырға, унда әҙәбиәт һөйөүселәр менән осрашыуҙар ойошторорға тырышабыҙ. “Иҙел башы – юл башы“ исемле әҙәби альманахтың инде 4-се һаны әҙерләнә, тәүгеләре, уҡыусылар әйтеүенсә, ярайһы уҡ матур һәм уҡымлы (2 телдә) сыҡты. Район-ҡала гәзиттәрендә, шул иҫәптән “Урал“да, әҙәби конкурстар иғлан ителә, яңы авторҙарҙың, йәш ҡәләмгирҙәрҙең, хатта мәктәп балаларының ижад емештәре донъя күрә.
Январь 1970
«Ағиҙел»гә хаттар килә
«Ағиҙел» менән бергә булайыҡ!
Тормошобоҙ, йәшәйешебеҙ, донъялағы үҙгәрештәр һәм төрлө хәлдәр, кисәгебеҙ, бөгөнгөбөҙ һәм иртәгәбеҙҙе күҙаллағанда башҡорт телендә нәшер ителгән матбуғатты иҫкә алмай булмай. ”Йәншишмә”, “Аманат”, “Йәшлек”, “Башҡортостан”, “Ватандаш”, “Шоңҡар”, ”Аҡбуҙат”кеүек халыҡҡа нур сәсеүсе гәзит һәм журналдарыбыҙ башҡорт донъяһын яҡтыртҡан, халыҡ тураһында хәстәрлек күргән, өмөт уятҡан баҫмалар ул. Ләкин шулар араһында олпат “Ағиҙел”ебеҙ айырым урын тота: был баҫма хәҙер бер быуатҡа яҡын милли анды уятҡан, халыҡтың йыуанысы, иреккә ынтылышы, рухын үҫтереүсеһе, үҙе артынан башҡаларҙы эйәртеүсеһе, уятыусыһы һәм таянысы булып ҡала.
Январь 1970
«Ағиҙел»гә хаттар килә
Әбей батша
Күмертау башҡорттары мине «Әбей батша» тип йөрөтә. Был миңә оҡшай. Асыуланмайым. Тура һүҙле, дөрөҫөн күҙен сығарғансы әйткән өсөн шулай тиҙәр. Араларында үпкә һаҡлап йөрөгәндәре лә юҡ түгел. Шулай ҙа күпселеге ихтирам итә. Башҡорт әҙәбиәте классигы, яҙыусы Рәшит Солтангәрәевтың бер туған апаһы булғанға түгел, ә башҡорт теле уҡытыусыһы Хәҙисә Ғимран ҡыҙы Кинйәбаева булғаным өсөн. Башҡорт балаларына туған телен
Ноябрь 2015
«Ағиҙел»гә хаттар килә
Бергә ҡартайҙылар
– Атаһы, быйылғы ҡышты иҫән-һау сыҡһаҡ, алдағы йылдарға Дәүләтбикә- беҙ ҡул араһына инә башлар. Анау Гәрәй байға көлтәләрҙе нисек бәйләште, ололар кеүек тотона бит! Ураҡ урыуына ла һоҡланып ҡарап торҙом. Үҫеп килә шул ҡыҙыбыҙ, үҫеп килә, үҙе бер йыуаныс, бер терәк инде.
Иртәнге сәйҙе эсә-эсә Мәрйәм апай ихласлыҡ менән үҙ тормоштары хаҡындағы уйҙарын түгә башланы. Киләсәктә донъялары, һис шикһеҙ, ҡотайып китер кеүек уға. Тәминдәр ағайҙың да кәйефе күтәренке генә, ҡатынының һүҙҙәрен һәүетемсә генә ҡеүәтләп ултыра.


text:
- Подробности
- Просмотров: 3290
БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ. Б.ә., боронғо төрки әҙәбиәте һәм көнсығыш әҙәбиәте традицияларына таянып, башҡ. фольклоры нигеҙендә үҫешә. Башҡ. һүҙ сәнғәтенең иң боронғо ҡомартҡылары болғар осорона (ҡара: Волга буйы Болғары) ҡарай. Волга буйы Болғары осоронда Урал‑Волга буйы халыҡтарының төрлө этник төркөмдәренең күп яҡлы һәм тотороҡло бәйләнештәре һәм үҙ‑ара йоғонтоһо, терр. һәм тел яҡынлығы төрки телендә ижад ителгән боронғо болғар тип йөрөтөлгән берҙәм әҙәбиәтте барлыҡҡа килтерә. Был осор әҙәбиәте тар милләтле булмай, ул Волга буйы Болғары составына ингән болғарҙар һ.б. төрки телле халыҡтар тырышлығы м‑н барлыҡҡа килә. Тарихҡа Борханетдин Ибраһим әл‑Болғари, Хәмид ибн Иҙрис һ.б. болғар яҙыусыларының исемдәре билдәле. Яҡуп ибн Ноғмандың “Тәуарихи Болғарийа” тарихи-әҙәби әҫ. традициялары 19 б. башҡ. яҙыусылары Ғ.Соҡорой һәм Т.Ялсығолдоң ш. уҡ исемле әҫәрҙәрендә дауам ителә. Ҡол Ғәлиҙең “Ҡиссаи Йософ” (13 б.) әҫ. болғар осоро әҙәбиәтенең классик өлгөһө булып тора, ул башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың уртаҡ байлығы. Орхон- Йәнәсәй ҡомартҡыларынан башланған ҡәбер таштарындағы шиғри яҙмалар традицияһы болғар осоронда дауам итә (ҡара: Хөсәйенбәк кәшәнәһе). Эпитафиялар теге йәки был осор әҙәбиәтенең үҙенсәлектәрен һәм тел айырмалыҡтарын сағылдыра. Уларҙың ҡайһы бер шиғри өлгөләре һуңыраҡ башҡ. шәжәрәләре, тарихи яҙмалар, бәйеттәрҙең традицион башланышы элементына әүерелә. Урал-Волга буйы әҙәбиәте 19 б. тиклем ҡулдан яҙыла һәм, нигеҙҙә, аноним була. Ижадсы йә исемен яҙмай, йә күп тапҡыр күсереп яҙыу һөҙөмтәһендә автор исеме юғала, һәм әҫәр халыҡтыҡы булып китә. Текстар ғәҙәттә бер нисә вариантта һәм редакцияла була; әҫәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар һәм ҡатнашыусылар йыш ҡына шартлы, абстракт характерҙа. Урта быуаттарҙа Урал-Волга буйы төрки телле әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд әҙәбиәттәренең күп әҫәр сюжеттары килеп инә (“Хужа Насретдин көләмәстәре”, “Кәлилә менән Димнә”, “Ҡырҡ вәзир” һ.б.) һәм уларҙың төбәк версиялары барлыҡҡа килә (“Әл‑ҡисса Буҙйегет”, “Бәхтейәрнамә” һ.б.).
13 б. 2-се яртыһынан Б.ә. үҫешенең ҡыпсаҡ дәүере (ҡара: Ҡыпсаҡтар, Алтын Урҙа) башлана. Система булараҡ был осор әҙәбиәтенә бер төбәккә бәйләнгәнлек хас. Мәҫ., ошо осорҙа ижад ителгән һәм дөйөм әҙәби тел һәм художество системаһына эйә булған С.Сараиҙың “Гөлөстан бит-төрки”, Хөсәм Кәтибтең “Жөмжөмә солтан”, Харәзмиҙың “Мөхәббәтнамә”, Ҡотбтың “Хөсрәү вә Ширин” һ.б. әҫ. башҡорттар, ҡаҙаҡтар, татарҙар, үзбәктәр һ.б. төрки телле халыҡтар өсөн уртаҡ ҡомартҡыға әүерелә. Урта быуаттар Б.ә. ғәзәл, дастан, ҡасидә, ҡисса, хикәйәт кеүек көнсығыш әҙәбиәтенә хас булған жанрҙар өҫтөнлөк итә. Мәхмүт Ғәлиҙең “Нәһж әл-фәрадис” (“Ожмахҡа ҡапҡа”) дастаны һәм дини-дидактик йөкмәткеле башҡа әҫәрҙәре проза жанрҙарының үҫешенә этәргес бирә. “Ғәли батыр”, “Киҫекбаш китабы”, “Ҡиссаи Сәҡам”, “Ҡиссаи Фәттәхетдин” ҡисса һәм дастандары агиографик әҙәбиәттең нигеҙен тәшкил итә. Суфыйсылыҡ шиғриәтенең иң яҡшы өлгөләре — Урта Азия шағирҙары Ә.Йәсәүи, Баҡырғани, Чәләби, Аллаяр суфый һ.б. әҫ. — Б.ә. эпик традициялар үҫешенә, ҡайһы бер популяр жанрҙарҙың ныҡлы урын алыуына, стиль үҙенсәлектәренең формалашыуы һәм нығыныуына килтерә. 15—17 бб. cуфыйсылыҡ мотивтары Өмми Камал, Мәүлә Ҡолой һ.б., 18—19 бб. Ш.Зәки, Ә.Ҡарғалы, М.Ҡотош-Ҡыпсаки, Ғ.Соҡорой, Һ.С.Сәлихов, Ғ.Усман, Т.Ялсығол һ.б. шағирҙарҙың ижадында сағылыш таба. Алтын Урҙа дәүерендә төрки ғалимдары һәм яҙыусыларының күбеһе, тыуған ерен ташлап, ижадын башҡа илдәрҙә дауам итергә мәжбүр була. Мысырҙа йәшәгән башҡ. шағирҙары Сәнжар Ғилметдин әл-Башҡорди һәм Насретдин ән‑Насыри т‑да мәғлүмәттәр һаҡланған.
11—16 бб. Урал һәм Волга буйҙарында йәшәп килгән төрки телле әҙәбиәттең аныҡ милли сиктәре булмай. Төбәк системаһы эсендә башҡ. милли әҙәбиәтенең айырымланыуы 16 б. башлана: башҡ. һүҙ сәнғәтенә генә хас булған милли тематика элементтары барлыҡҡа килә, фольклор м‑н тығыҙ бәйләнеш урынлаша. Әҙәбиәт м‑н фольклор сигендә торған ижад төрө — ауыҙ-тел әҙәбиәте — әүҙем үҫешә. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы башҡорттарҙың рухи мәҙәниәте үҫешендә һынылыш осоро була. Халыҡ нығыраҡ туплана, прогрессив рус мәҙәниәте м‑н киң бәйләнеш һәм үҙ-ара ижади йоғонто яһау мөмкинлеге тыуа. Дөйөм төбәк һыҙаттары м‑н бер рәттән Урал, башҡорттарҙың тормош-көнкүреше м‑н бәйле милли һәм терр.-геогр. тематика, тик башҡ. шиғриәтенә хас яңы жанрҙар, шиғри формалар барлыҡҡа килә. Ҡулъяҙма әҫәрҙәр араһында шәжәрәләр айырым урын алып тора, уларҙа ырыу йылъяҙмаһы, генеалогия тарихи ваҡиғалар һүрәтләнеше, риүәйәттәр һәм легендалар м‑н тығыҙ үрелеп бара. “Әйле ырыуы шәжәрәһе”, “Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе”, “Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе”, “Юрматы ырыуы шәжәрәһе” — дастан, “Сыңғыҙнамә” тәуарих жанрында яҙылған. Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.) әҙәбиәттә демократик йүнәлеште һәм халыҡ публицистикаһын әүҙемләштерә. Ижт.-сәйәси шарттарҙы сағылдырыусы һәм ихтилал сәбәптәрен асып биреүсе иң әһәмиәтле әҫәр — Батыршаның императрица Елизавета Петровнаға яҙған хаты (ҡара: Батыршаның батшаға яҙған хаты). Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) осорондағы Б.ә. өсөн Салауат Юлаев ижады ҙур әһәмиәткә эйә, ул ауыҙ- тел һәм яҙма башҡ. шиғриәтенең иң яҡшы традицияларын кәүҙәләндерә. 17—18 бб. Башҡортостанда мәҙрәсәләр асыу, уларҙа ғәрәп телен һәм фарсы телен уҡытыу көнсығыш әҙәбиәт м‑н бәйләнештең көсәйеүенә килтерә. Науаи, Низами, Сәғҙи, Фирҙәүси, Хафиз ижадының йоғонтоһо арта; ғәзәл, мәҫнәүи, хикмәт һ.б. жанрҙар үҫешә. Шиғриәттә ҡанунлаштырылған ғаруз шиғыры өҫтөнлөк ала. 1812 й. Ҡазанда Т.С.Беляев тарафынан яҙып алынған “Ҡуҙыйкүрпәс, бер ҡурайсы тарафынан башҡорт телендә яҙылған һәм 1809 йылда Рифей тауҙары үҙәндәрендә урыҫ теленә тәржемә ителгән башҡорт повесы” (“Куз-Курпяч, башкирская повесть, писанная на башкирском языке одним курайчем и переведённая на российский в долинах гор Рифейских, 1809 года”) китабы баҫылып сыға. Башҡ. ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы “Алдар менән Зөһрә” ш. уҡ Беляев тарафынан яҙып алынған, тип фаразлана.
19 б. Ә.Ә.Диваев, Х.Жданов, З.Х.Рәсүлев һ.б. реформаторҙарҙың эшмәкәрлеге әҙәбиәттең яңы заман рухында үҫешеүенә булышлыҡ итә. 19 б. 2‑се ярт. мәғрифәтселек әҙәбиәте үҫешә. Уның барлыҡҡа килеүе һәм аяҡҡа баҫыуында ижадтарында һәм ғилми‑пед. эшмәкәрлектәрендә прогрессив рус мәҙәниәтенә һәм мәғрифәтенә йүнәлеш тотҡан Неплюев кадет корпусы уҡытыусылары М.М.Биксурин, М.И.Иванов, С.Б.Күкләшев ҙур роль уйнай. Мәғрифәтсе башҡ. яҙыусыларының күбеһе урыҫ уҡыу йорттарында һәм яңы методика б‑са белем биреүсе мәҙрәсәләрҙә уҡып сыға (ҡара: Йәдитселек). Башҡортостанда Аҡмулла һәм М.И.Өмөтбаев мәғрифәтселек хәрәкәтенең күренекле вәкилдәре була. Әҫәрҙәрендә ижт. тематикаға мөрәжәғәт итеп, мәғрифәтсе шағирҙар аң-белем таратыуҙы йәмғиәттәге ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы хәл итеү юлы итеп күрә, зыялыларға өмөт бағлай. 19 б. аҙағында башҡ. драматургияһы формалаша башлай, уның жанр формалары һәм структур үҙенсәлектәре төҫмөрләнә. 19 б. һуңғы сирегендә Б.ә. яйлап мәғрифәтселек реализмы һыҙаттары нығына. Проза һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Урыҫ һәм көнбайыш әҙәбиәте традициялары йоғонтоһонда повесть, хикәйә кеүек жанрҙар барлыҡҡа килә. Ш.Кәшәфетдиндең традицион көнсығыш жанрҙарында ижад ителгән “Ҡиссаи Жәмшид” (1889), “Ҡиссаи хикмәт” (1897) китаптары һәм “Белек” хикәйәләр йыйынтығы (1872, төҙөүсеһе В.В.Радлов) м‑н бер рәттән реалистик әҫәрҙәр — Р.Ф.Фәхретдиновтың “Сәлимә, йәки Ғиффәт” (1899), “Әсмә, йәки Ғәмәл вә яза” (1903) повестары, З.Һаҙыйҙың хикәйәләре һәм повестары — барлыҡҡа килә. 20 б. башында Б.ә. тәнҡитле реализм методы формалаша башлай. Ижт. нигеҙҙәрҙең ныҡлы түгеллеге торған һайын асығыраҡ күренә; шәхес яҙмышы ғына түгел, тотош йәмғиәттең яҙмышы ла художестволы өйрәнеүгә мохтаж булған ҡырҡыу проблема итеп ҡарала. “Урал” гәз. һәм “Ҡарсыға”, “Сүкеш” сатирик ж. биттәрендә революцион шиғырҙар һәм публицистик әҫәрҙәр баҫыла. Был дәүерҙә Ш.Бабич, Ф.Вәлиев, М.Ғафури, Ғ.Ғүмәрский, Ә.С.Иҫәнбирҙин, Я.Ғ.Йомаев, Б.Ғ.Мирзанов, Ғ.Х.Ниязбаев, Ғ.Рафиҡи, Ф.М.Сөләймәнов, Һ.Сәғҙи, Ә.Й.Таңғатаров, Ф.К.Туйкин, С.С.Яҡшығоловтар әүҙем эшләй. Әҫәрҙәрендә улар башҡ. халҡының тарихи үткәненә мөрәжәғәт итә, уның ауыр хәле т‑да уйланып, халыҡты үҙ хоҡуғы өсөн әүҙем көрәшкә саҡыра.
Октябрь революцияһынан һуң Б.ә. ике идея‑художестволы йүнәлеш алға сыға: башҡ. автономияһы, милли мәҙәниәттең үҙ аллы үҫеше идеяларын алға һөрөүсе милли-патриотик (Ш.Бабич, Х.Ғ.Ғәбитов, Сөләймәнов һ.б.) һәм большевиктарҙың ҡараштарын уртаҡлашыусы революцион-демократик (С.Ҡудаш, А.М.Таһиров, Ш.Хоҙайбирҙин, Д.Юлтый һ.б.). Был йылдарҙа Ш.Бабич етәкс. милли-патриотик йүнәлешле “Тулҡын” йәштәр әҙәби ойошмаһы эшләй, ул 1920 й. Башҡорт хөкүмәте таратылғандан һуң тарҡала. Граждандар һуғышы осоронда әҙәби көстәр “Башҡортостан хәбәрҙәре”, “Ҡыҙыл ҡурай”, “Ҡыҙыл юл”, “Ҡыҙыл батыр” һ.б. большевистик гәз. тирәһендә берләшә, унда М.Ғафури, Таһиров, Д.Юлтый, йәш шағирҙар Ғ.Ғүмәр, Б.Ишемғол, Шамун Фидаи, Ярлы Кәрим һ.б. әҫ. баҫыла. Шағирҙарҙың әҫәрҙәрендә революцион пафос, яңы тормош төҙөү мотивтары, героик тематика өҫтөнлөк итә. Йыр, мәҫәл, памфлет, шиғри мөрәжәғәт, шиғыр‑агитка, эпиграмма кеүек жанрҙар киң тарала. Прозала, нигеҙҙә, публицистик характерҙағы нәҫер, очерк, хикәйә, һүрәтләмә кеүек бәләкәй күләмле жанрҙар үҫеш ала. Драматургияның аяҡҡа баҫыуы 1919 й. аҙ. Башҡорт драма театры асылыу м‑н бәйле. Уның репертуарына М.А.Буранғолов, Х.К.Ибраһимов, Ниязбаев, Д.Юлтый пьесалары инә. Д.Юлтыйҙың “Ҡарағол” (1920) драмаһы, Ибраһимовтың “Башмағым” комедияһы ҙур популярлыҡ яулай. Ил тормошондағы ижт. үҙгәрештәр, пролетар массаларҙың уй-фекерҙәре һәм хис‑тойғолары Д.Юлтыйҙың “Ҡомартҡыларым” (1924), М.Ғафуриҙың “Ҡыҙыл тәлгәштәр” (1925), Т.Йәнәбиҙең “Эш сыуағы” (1926), С.Ҡудаштың “Һабан йырҙары” (1926) китаптарында сағылыш таба. “Белем”, “Яңы юл” (1923), “Яңылыҡ” (1927), “Сәсән” (1927), “Октябрь” (ҡара: “Ағиҙел”) әҙәби ж. нәшер ителә башлай, уларҙа С.Агиш, Ғ.Амантай, Б.Вәлид, А.Карнай, Ғ.Хәйри әҫ. баҫыла. 20‑се йй. Б.ә. ҡырҡыу идея‑эстетик көрәштә үҫешә һәм формалаша. Төрлө ижади йүнәлештәр, стилдәр барлыҡҡа килә: поэзияла абстрактлылыҡ һәм риториклыҡ, прозала натурализм, драматургияла экспрессионизм һәм конструктивизм. Башҡ. халҡының ауыр үткәнен һәм уның яҡты киләсәк өсөн көрәшен һүрәтләгән М.Ғафуриҙың “Ҡара йөҙҙәр” (1926), “Тормош баҫҡыстары” (1928); Таһировтың “Беренсе көндәр” (1929), “Ташҡын даръя тармағында” (1928) повестары донъя күрә. И.Насыриҙың романтизм рухы м‑н һуғарылған хикәйәләре, нәҫерҙәре, “Гөлдәр” (1927), “Һөжүм” (1930) повестары һ.б. ижад ителә. Ғ.Хәйриҙең “Боролош” (1925— 28, 1967 й. баҫыла) романы Беренсе донъя һуғышынан алып 20‑се йй. уртаһына тиклемге осорҙо үҙ эсенә ала һәм башҡ. халҡы тормошондағы киҫкен ижт. үҙгәрештәрҙе һүрәтләй. Башҡ. драма театры сәхнәһендә яңы пьесалар — М.Ғафуриҙың “Ҡыҙыл йондоҙ” (1926), Таһировтың “Күсеү осоронда” (1926), Д.Юлтыйҙың “Тирмәндә” (1926) спектаклдәре — ҡуйыла. Тәүге яҙыусылар ойошмалары барлыҡҡа килә. 1923 й. Өфөлә Башҡортостан шағирҙары берекмәһе ойошторола. Респ. Журналистар бюроһы эргәһендә яҙыусыларҙың ижади секцияһы эшләй. 1928 й. был ике ойошма Башҡортостан пролетар яҙыусылар ассоциацияһына берләшә. 1934 й. уның нигеҙендә БАССР Яҙыусылар союзы ойошторола.
30‑сы йй. 1‑се яртыһы Б.ә. күтәрелеш осоро була. Был йылдарҙа поэзия, проза, драматургия жанрҙары әүҙем үҫешә. 20‑се йй. уҡ билдәлелек алған әҙиптәр (М.Ғафури, Ғ.Д.Дәүләтшин, Б.Ишемғол, Т.Йәнәби, С.Ҡудаш, Таһиров, Ғ.Хәйри, Д.Юлтый) уңышлы эшләүен дауам итә. Әҙәбиәткә һүҙ оҫталарының яңы быуыны килә: Ҡ.Даян, Һ.Л.Дәүләтшина, С.Кулибай, М.Кәрим, К.Мәргән, М.Харис. Әммә тоталитар режимдың нығыныуы шарттарында яҙыусылар ижад итеү азатлығынан, үҙ фекерен белдереү хоҡуғынан мәхрүм була. Мәжбүри рәүештә социалистик реализм индерелә. Синфи көрәш, яңы тормошто маҡтау, партияны һәм уның юлбашсыларын данлау күп әҫәрҙәрҙең нигеҙен тәшкил итә. Был осор шиғриәтенең төп тематикаһы — тормошто соц. үҙгәртеп ҡороу: Б.Ишемғолдоң “Тракторсы Айһылыу” (1933), Ғ.Ғүмәрҙең “Ишембай” (1934), Ғ.Сәләмдең “Өс йыр” (1935), Б.Бикбайҙың “Ер” (1936), Р.Ниғмәтиҙең “Йәмле Ағиҙел буйҙары” (1939), Х.Кәримдең “Ауыл” (1940) поэмалары һ.б. Драматургтар, яңының иҫкене еңеүен һүрәтләп, уны кешеләрҙең рухи‑әхлаҡи камиллашыуы м‑н бәйләй: С.М.Мифтаховтың “Һаҡмар” (1932), “Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт” (1939), “Ялан ҡыҙы” (1939) драмалары; Таһиров, Н.Ҡ.Ҡәрипов пьесалары һ.б. Прозала роман әүҙем үҫешә. 30‑сы йй. романдарындағы ваҡиғалар Беренсе донъя һуғышы һәм Граждандар һуғышы осоронда бара. Образдар тыуҙырыуҙың төп принцибы — синфи күҙлектән, коммунистик партиялылыҡ позицияһынан “тормошсан”, ҡайһы берҙә образды хатта документаль итеп һүрәтләү. Таһировтың “Һалдаттар” (1933), “Ҡыҙылгвардеецтар” (1936), “Ҡыҙылармеецтар” (1962); Д.Юлтыйҙың “Ҡан” (1934); И.Насыриҙың “Күҙәй” (1936) романдарына сюжеттың эпик киңлеге һәм характерҙарҙы динамикалы һүрәтләү хас. Әҫәрҙәрҙә заман геройы, ижт. ғәҙеллек өсөн көрәшсе сағыу кәүҙәләнеш ала. Ләкин алғы планға тик ижт.‑синфи акценттарҙы ғына сығарыу художестволы образдарҙы ярлыландыра, айырып торорҙай билдәләрҙе, милли ерлекте юҡҡа сығара, вульгар социологизм, реаль ысынбарлыҡты һүрәтләүҙә бер яҡлылыҡ тенденцияларының көсәйеүенә килтерә.
30‑сы йй. аҙ. — 40‑сы йй. башы тотош йәмғиәт өсөн дә, Б.ә. өсөн дә юғалтыуҙар осоро була. 1937—38 йй. күп яҙыусылар (Ғ.Амантай, Дәүләтшин, Б.Ишемғол, Т.Йәнәби, И.Насыри, Таһиров, Д.Юлтый һ.б.) сәйәси репрессияға дусар ителә. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән күп яҙыусылар фронтҡа китә. М.Ғ.Абдуллин, А.Карнай, Х.Ҡунаҡбай, Ҡәрипов, Мифтахов, Б.Моҡамай, М.Харис, М.Хәй һ.б. батырҙарса һәләк була. Һуғыш әҫәрҙәрҙең тематикаһын тамырҙан үҙгәртә. Һалдаттарҙың фронттағы батырлығы, тылдағы фиҙаҡәр хеҙмәт, Тыуған илгә һөйөү — ул йылдарҙағы әҙәбиәттең төп темалары. Һуғыш йылдары прозаһы хикәйә, очерк, новелла кеүек бәләкәй һәм уртаса күләмле жанрҙарҙан тора. Көрәшеүсе халыҡ үҙәк образға әүерелә: С.Агиштың “Атлы Илмырҙа”; Ҡ.Даяндың “Байғужа Сәйетғәлин”; Б.Димдең “Политрук Лавров”, “Настя”; Х.Кәримдең “Ил саҡыра”, “Мөхәббәткә үлем юҡ”, “Сержант Галин”; Ж.Ғ.Кейекбаевтың “Фашист — кеше түгел”, “Дошманға бирелмәҫкә” (бөтәһе лә — 1942), “Зөбәй Үтәғолов” (1943); Ә.Чаныштың “Һалдат” (1944) хикәйәләре. Һуғыш т‑дағы очерктар һәм хикәйәләр циклдарға һәм йыйынтыҡтарға берләштерелә: С.Ҡудаштың “Дон далаларында” (1942); С.Агиштың “Фронтҡа” (1943); К.Мәргәндең “Башҡорттар” (1943), “Егеттәр” (1944) йыйынтыҡтары. Шиғри хат формаһы тарала: “Фронттағы башҡорт егеттәренә башҡорт халҡынан хат” (1943) коллектив поэмаһы; Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!” (1942), “Һинең кәләшеңдең хаттары” (1943) поэмалары, М.Кәримдең “Башҡорт халҡына яуап хат” (1943) шиғыры һ.б. Был осор драматургияһы Б.Бикбайҙың “Ҡаһым түрә” (1942), Буранғоловтың “Иҙеүкәй менән Мораҙым” (1943) пьесаларында халыҡтың героик үткәнен һүрәтләгәндә лә, Р.Ниғмәтиҙең “Урман шаулай” (1942), Б.Бикбайҙың “Бер туғандар” (1944), К.Мәргәндең һәм В.С.Кедровтың “Яу” (1944) пьесаларында заманды кәүҙәләндергәндә лә 20— 30‑сы йй. традицияларын дауам итә.
50‑се йй. башҡ. әҙәбиәте үҫешендә яңы осор башлана. Яҙыусылар сафын И.Ә.Абдуллин, Ш.Бикҡол, Ә.Һ.Бикчәнтәев, Х.Ғиләжев, М.Ғәли, Д.Исламов, Я.Ҡолмой, Н.Нәжми, Ғ.Й.Рамазанов кеүек фронтовиктар тулыландыра. Улар әҙәбиәткә һуғыш утында янған- көйгән юлдар ғына түгел, донъяға яңы ҡараш та алып килә. Лирик герой сағыштырғыһыҙ ҙур үҫеш кисерә, ул бөйөк патриотик хистәргә эйә, ш. уҡ ваҡытта бөтөн кешелек алдында яуаплылыҡ тоя. Был осорҙа әҙәбиәттә йәш шағирҙарҙың тотош быуыны үҫеп сыға: Р.Й.Ғарипов, А.Игебаев, М.Н.Кәримов, Р.Ә. Сафин һ.б. Респ. сәнәғәттең үҫеше эшсе синыф т‑да әҫәрҙәр ижад итеүгә этәргес бирә. БАДТ сәхнәһендә Бикчәнтәев һәм Р.Х.Хәйруллиндың “Сәғиҙә” (1948), И.Ә.Абдуллиндың “Тәрән һулыш” (1949), К.Мәргәндең “Ҡала иртәһе” (1950) пьесалары ҡуйыла. Был тема К.Мәргәндең “Нарыштау итәгендә” (1950), Бикчәнтәевтың “Ҡарасәй юлы” (1954), Б.Бикбайҙың “Аҡселән ташҡанда” (1955) романдарында асыла. Рев‑ция һәм рев‑циянан һуңғы осор ваҡиғаларын яңыса баһаларға ынтылған әҫәрҙәр барлыҡҡа килә: ер кешеһенең драматик яҙмышы т‑да С.Агиштың “Нигеҙ” (1951); рев‑циянан һуңғы башҡ. интеллигенцияһының тәүге быуыны т‑да Ә.Вәлиҙең “Беренсе аҙымдар” (1952) романдары. Д.Исламовтың “Ҡыҙҙар” (1954), Ғ.Ғүмәрҙең “Тулҡын өҫтөндәге ҡала” (1954) повестары; М.Кәримдең “Туй дауам итә” (1947), И.Ә.Абдуллиндың “Беҙ айырылышмабыҙ” (1949), “Бажалар” (1954); Н.Нәжмиҙең “Яҙғы йыр” (1961) пьесалары һуғыштан һуңғы осорҙо оптимистик рухта һүрәтләй. Дәүләтшинаның эҙәрлекләү шарттарында ижад ителгән “Ырғыҙ” (1957) романының баҫылыуы Б.ә. ҙур ваҡиға була. Б.ә. тәүге трилогия — дәүерҙәр һынылышында башҡ. халҡы тормошоноң сағыу күренештәрен һәм яңы осор ҡатын-ҡыҙы образын тасуирлаған З.А.Биишеваның “Яҡтыға” (1959— 70) трилогияһы баҫылып сығыуы 60‑сы йй. Б.ә. үҫешендә яңы баҫҡыс була. Был осорҙа ысынбарлыҡ күренештәрен яңыса аңлау М.Кәрим ижадына хас. “Яңғыҙ ҡайын” (1950) һәм “Йырланмаған йыр” (1961) драмаларында автор көнүҙәк ижт. проблемаларҙы һәм улар м‑н бәйле шәхес тарҡалыуы ише әхлаҡ мәсьәләләрен күтәрә. Д.Исламовтың “Йомарт ер” (1959), Х.Ғиләжевтең “Погонһыҙ һалдаттар” (1965), Ш.М.Янбаевтың “Зәңгәр сатыр” (1976), Ф.Ә.Иҫәнғоловтың “Алтынбикә” (1960) һәм “Аҡҡошом минең” (1964), Н.С.Мусиндың “Ауылым юлы” (1963) һәм “Ер биҙәге” (1967), Р.Ғ.Низамовтың “Кейәү” (1968) һәм “Пароход тауыштары” (1976), Й.Ә.Солтановтың “Таң нурҙары” (1971), Ә.Хәкимдең “Гөлбикә” (1973) һәм “Йәйғор” (1973), Ф.А.Әсәновтың “Ҡалды уттары ғына” (1981) әҫ., ш. уҡ Т.Х.Ғарипова, Н.Ғәйетбай, С.Н.Шәрипов, М.Ямалетдин һ.б. ижадында психологик анализды тәрәнәйтеүгә ынтылыш, әхлаҡ проблемаларына иғтибар сағылдырыла. Очерк жанры популярлаша, был роман‑очерктар ижад ителеүенә килтерә: Ә.Вәлиҙең “Май ямғыры” (1958), “Гөлйемеш сәскәһе” (1963); Бикчәнтәевтың “Ожмах вәғәҙә итмәйем” (1963), Мусиндың “Өҙәрем юл кешеләре” (1970); Я.Н.Вәлиевтең “Бөркөттәр оя ташламай” (1972); Ә.А.Байрамовтың “Сынығыу йылдары” (1972); Т.Б.Сәғитовтың “Һабантуй” (1980); Янбаевтың “Беүә буйҡайҙары һары тал” (1987) романдары.
60—80-се йй. әҙәбиәтендә традицион темалар м‑н бер рәттән экология проблемалары, фән һәм техника ҡаҙаныштары сағылыш таба. Геройҙар даирәһе киңәйә, шуның м‑н бергә ижт. йәһәттән әүҙем геройға, замандаш характерын тәрәндән асыуға йүнәлгәнлек көсәйә. Жанр формалары төрләнә. 1970 й. Б.ә. тәүге сатирик роман — А.Ш.Ғирфановтың “Дан туртаһы” әҫ. баҫылып сыға. М.Кәримдең “Ай тотолған төндә” пьесаһы беренсе башҡ. трагедияһы була. “Салауат. Өн аралаш ете төш” (1971) һәм “Ташлама утты, Прометей!” (1975) трагедиялары м‑н бергә ул кешенең йәшәү мәғәнәһен табыуға ынтылышы нигеҙендә берләшкән үҙенсәлекле трилогияны хасил итә. Н.Асанбаевтың “Рәйсә” (1957), “Ҡыҙыл паша” (1982); Ә.М.Мирзаһитовтың “Әсәйемдең сал сәстәре” (1960), “Әсәләр көтәләр улдарын” (1975); И.Ә.Абдуллиндың “Йөрәк менән шаярмайҙар” (1962), “Тиле йәшлек” (1972); Сафиндың “Йәнбикә” (1973); А.Х.Абдуллиндың “Ун өсөнсө председатель” (1979) драмалары психологик анализ тәрәнлеге м‑н айырылып тора. 1970‑се йй. әҙәбиәтенә Ҡ.Аралбай, Аҫылғужа, Р.Т.Бикбаев, Ф.М.Бүләков, М.Х.Иҙелбаев, Т.Й.Йосопов, Р.Камал, Т.Ә.Килмөхәмәтов, И.Л.Кинйәбулатов, Р.Ф.Мифтахов, Х.Назар, Р.С.Назаров, Б.Ноғоманов, Р.Тойғон, Р.Шәкүр, С.Әлибай, В.И.Әхмәҙиев, Ә.Әхмәт-Хужа һ.б. әҫ. яңы ҡараштар алып килә. Шағирәләр Т.Ғәниева, А.Ш.Йәғәфәрова, К.К.Кинйәбулатова, Т.Ҡарамыш, Ф.А.Рәхимғолова, Ә.А.Таһирова, Ф.Х.Туғыҙбаева, Р.М.Хисаметдинова, Г.Юнысованың ижады нескә лиризм м‑н һуғарылған. Проза үҫеше башҡ. халҡының Октябрь рев‑цияһы йылдарындағы тормошон һүрәтләгән фундаменталь әҫәрҙәр барлыҡҡа килеүе м‑н билдәләнә. Я.Х.Хамматовтың “Бөртөкләп йыйыла алтын” (1966), “Аҡман-тоҡман” (1971), “Йәшенле йәй” (1975); Иҫәнғоловтың “Арыш башағы” (1970), “Ир- егеткәй менән ат башы” (1973), “Һәйкәлдәр тереләр өсөн” (1975) романдарының барлыҡҡа килеүе Б.ә. трилогия формаһы нығыныуын дәлилләй. В.М.Исхаҡовтың “Бәхтизин” (1974), Ғәли Ғ.Ибраһимовтың “Кинйә” (3 китапта, 1977—2003), Ш.Бикҡолдоң “Әле йәшәйбеҙ икән” (1977), Хамматовтың “Тыуған көн” (1978), Ә.Чаныштың “Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө” (1976), И.Ә.Абдуллиндың “Ҡош юлынан барам” (1983) тарихи-биографик романдары донъя күрә. Һуғыш тематикаһын Ә.С.Гәрәевтең “Беҙ диңгеҙгә китәбеҙ” (1973), “Аҡсарлаҡтар һыуға төшә” (1975) һәм А.Ш.Мағазовтың “Шоңҡар юлы” (1975), “Һауаларҙа йондоҙ” (1977) повестар һәм хикәйәләр йыйынтыҡтары дауам итә. Милли һәм көнсығыш традицияларының ҡайтыуы, фольклор поэтикаһын яңыса аңларға ынтылыу күҙәтелә. Шундайҙар иҫәбенә Биишеваның “Тылсымлы ҡурай” (1957) һәм “Зөлхизә” (1981) драмалары; М.Кәримдең “Йылмайыу” (1960), “Сер” (1961) поэмалары һәм “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” (1976) повесы инә, уларҙа төрлө стилдәрҙе синтезлауҙың өр-яңы принцибы сағыла.
80-се йй. Б.ә. бөтә жанрҙар әүҙем үҫешә. Тиҫтәләрсә хикәйәләр йыйынтығы баҫыла: М.С.Бураҡаеваның “Шишмә” (1980), Р.Б.Ғабдрахмановтың “Монар” (1980), Ә.Х.Вәхитовтың “Яҡты күңел” (1981), Р.Н.Байымовтың “Бикле хазина” (1982), М.Т.Ғиләжевтең “Яҙмышҡа үҙең хужа” (1982), Р.Ф.Байбулатовтың “Иң ауыр фән” (1983), Р.Ғ.Солтангәрәевтең “Беҙҙең дуҫ” (1984), Ғирфановтың “Йәшәреү сере” (1984), Р.З.Низамовтың “Батырлыҡ дәресе” (1984), Р.Н.Ханнановтың “Ҡатынға бүләк” (1985), Ә.Чаныштың “Бер йотом һыу” (1986), М.Х.Садиҡованың “Ҡотлау хаты” (1987), Кәримовтың “Ялған һуҡмаҡ” (1987), Ғарипованың “Күгәрсен йыры” (1987), Гәрәевтең “Боролмала” (1988) йыйынтыҡтары һ.б. Ысынбарлыҡты һүрәтләүҙең художестволы формаларының төрлөлөгө әҫәр‑сериалдарҙы барлыҡҡа килтерә: Ғәли Ғ.Ибраһимовтың “Умырзая” (1968) һәм “Ай битен йыуғанда” (1972) романдарынан торған дилогияһы коллективлаштырыуҙан башлап бөгөнгө көндәргә тиклемге ваҡыт арауығын үҙ эсенә ала; Мусиндың “Зәңгәртауҙа — аҡ болан” (1980), “Яҙғы ташҡындар алдынан” (1985), “Таң менән сыҡ юлдарға” (1988) романдарынан торған трилогияһы хәҙ. йәмғиәттең әхлаҡ һәм экология мәсьәләләрен күтәрә. Б.В. һуғышының фажиғәле биттәрен һүрәтләгән әҫәрҙәр донъя күрә: Д.Исламовтың “Мәскәү юлы” (1968), И.Ә.Абдуллиндың “Ҡояш байымай ҙа байымай” (1995) роман-эпопеялары, М.Кәримдең “Ярлыҡау” (1986) повесы. Милли әҙәбиәт ғилеме һәм әҙәби тәнҡит үҫешендә күтәрелеш күҙәтелә. Тәүге тапҡыр күп томлы “Башҡорт халыҡ ижады” һәм “Башҡорт халыҡ ижады” (урыҫ телендә) йыйынтыҡтары, “Башҡорт әҙәбиәте тарихы” коллектив хеҙмәте (6 томда, 1990—1996) баҫылып сыға; Байымов, Бикбаев, Вәхитов, М.Ф.Ғәйнуллин, Килмөхәмәтов, М.Х.Минһажетдинов, З.Ә.Нурғәлин, Р.К.Әмиров, Р.Б.Әхмәҙиевтең проза, поэзия һәм драматургия т‑дағы монографиялары нәшер ителә. Әҙәбиәт теорияһы мәсьәләләре өҫтөндә эш бара (К.Ә.Әхмәтйәнов), башҡ. халҡының әҙәби мираҫы өйрәнелә (С.Ә.Галин, Ғ.С.Ҡунафин, Ә.И.Харисов, Ғ.Б.Хөсәйенов һ.б.).
80—90‑сы йй. Б.ә. жанр формалары һәм стилдәренең артабан камиллашыуы күҙәтелә. Донъяға ғилми- художестволы ҡараш нығыныу, совет осорондағы Б.ә. хас булған догмаларҙан, идеологик клишеларҙан ҡотолоу процесы бара. К.Мәргәндең “Бөркөт ҡанаты” (4 китапта, 1981— 1985), Ә.Хәкимдең “Һауыр ҡумта” (1982), “Думбыра сыңы” (1984); Хамматовтың “Төньяҡ амурҙары” (2 китапта, 1983—1985); Б.З.Рафиҡовтың “Ҡараһаҡал” (1989), “Ахырызаман көткәндә” (1993); Хөсәйеновтың “Ҡанлы илле биш” (1996); Мусиндың “Шунда ята батыр һөйәге” (2000) тарихи романдары донъя күрә. Иҫәнғоловтың “Сыуаҡ көндәр” (1986), Солтангәрәевтең “Беҙ йәшәгән ер” (1989), Д.М.Бүләковтың “Килмешәк” (1989), Байымовтың “Яуап бирер көн” (1989), Солтановтың “Ерем, кешеләрем” (1996), Ғарипованың “Бөйрәкәй” (1997—2004) романдары коллективлаштырыуҙың кире яҡтарын, тәбиғәт байлыҡтарына вәхшиҙәрсә мөнәсәбәт, шәхестең әхлаҡи тарҡалыуы мәсьәләләрен сағылдыра. СССР тарҡалыу, милли хәрәкәт яңырыу тулҡынында Октябрь рев‑цияһы, Граждандар һуғышы, 1930-сы йй. ваҡиғалары, шәхес культы эҙемтәләре Хәкимовтың “Өйөрмә” (1990), “Дауылдан ҡотолоу юҡ” (1994), “Каруан” (1997); Ғ.А.Хисамовтың “Тамып та ғына ҡала ҡандары” (1992), “Тәфтиләү” (1996); М.А.Хәйҙәровтың “Китмәҫ өсөн килдем” (1994); Байымовтың “Сыбар шоңҡар” (1997) һ.б. әҫ. бөтөнләй икенсе яңғыраш ала. 90‑сы йй. аҙ. — 2000-се йй. башы әҙәбиәте, материалды биреүҙең төрлө формаларын һәм ысулдарын файҙаланып, яңы темаларҙы яҡтырта, ысынбарлыҡты тәрән сағылдырыуға, киҫкен тормошсан конфликттарҙы анализлауға ынтыла. Кеше шәхесе үҫеү, халыҡтар дуҫлығы, кеше яҙмышы м‑н халыҡ яҙмышының бәйләнгәнлеге, гражданлыҡ яуаплылығын арттырыу кеүек мәсьәләләр көнүҙәк булып ҡала. Б.ә. киҫкен ижт. проблемаларҙы асыҡтан-асыҡ публицистик формала күтәргән, шиғыр төҙөлөшө өлкәһендә (лексиканы киңәйтеү, ритмиканың күп төрлөлөгө, рифмаларҙы байытыу) әүҙем эҙләнгән шағирҙар төркөмө килә. Шиғыр төҙөлөшөнөң оригиналь формалары һәм ысулдары Ғ.Ғ.Ишкинин, Р.Түләк, Ә.Үтәбай, А.Р.Юлдашбаев ижадына хас. Эпик башланғыстың үҫеше, ижт. донъяға ҡыҙыҡһыныуҙың көсәйеүе Ғ.Ғ.Зарипов, Р.Йәнбәк, Р.Ҡол‑Дәүләт, Д.М.Шәрәфетдинов, С.Н.Әбүзәров, Х.Х.Юлдашевтың ижадын айырып тора. Лирик геройҙың эске донъяһына иғтибар, ихласлыҡ шағирәләр Т.С.Дәүләтбирҙина, Й.С.Ильясова, Т.Искәндәриә, Г.М.Ҡотоева, З.М.Ханнанова ижадына хас. Прозала хәҙ. заман темаларын (нигеҙҙә, психологик һәм мораль аспекттарҙа) Ф.Ф.Аҡбулатова, Г.М.Ғиззәтуллина, Х.Н.Тапаҡов, Р.Р.Ураҙғолов аса. Балалар әҙәбиәте үҫешә. Хәҙ. Б.ә., ижт. аңдың һәм рухи мәҙәниәттең бер төрө булараҡ, башҡ. халҡының тормош йылъяҙмаһын яҙыуын дауам итә.
Әҙәб.: Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө, 2010.
Р.Н.Байымов, Ғ.Б.Хөсәйенов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 78
ҮТӘ ЮҒАРЫ ЙЫШЛЫҠЛЫ ТЕХНИКА, фән һәм техниканың үтә юғары йышлыҡ (300 МГц – 3000 ГГц) диапазонындағы электромагнит тирбәлеүҙәрҙе һәм тулҡындарҙы өйрәнеү һәм файҙаланыу м‑н бәйләнгән өлкәһе. Ү.ю.й.т. ҡоролмаларының үҙенсәлектәре: эш тулҡындарының оҙонлоғо ҡоролмаларҙың һыҙыҡлы үлсәмдәре, тирбәлеү периоды – электрондарҙың осоп үтеү ваҡыты м‑н сағыштырмалы; тулҡындарҙың ионосферала насар йотолоуы һәм Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарҙа ныҡ йотолоуы (билдәле йышлыҡтарҙа); металл йөҙҙәрҙән сағылыу коэф. юғары булыуы; үтә юғары йышлыҡ энергияһын тар нур эсендә туплап булыуы; матдә м‑н энергетик тәьҫир итешә алыу һәләтлеге; үтә юғары йышлыҡ диапазонының киң мәғлүмәт һыйҙыра алыуы һ.б. Актив (юғары йышлыҡлы энергия сығанағы булған) һәм пассив, мәғлүмәт һәм энергетик Ү.ю.й.т. айырыла. Ү.ю.й.т. ҡоролмалары һәм системалары радиолокацияла, радионавигацияла, элемтәлә, телевидениела, фәнни‑тикшеренеүҙәрҙә, мед. диагностикаһында һәм терапияла, көнкүреш приборҙарында һ.б. файҙаланыла. 1977–82 йй. БДУ‑ла йәбешкәклеге юғары, парафинлы һәм битумлы нефтте ҡатламдан айырып алыу һәм өҫкә сығарыу өсөн электромагнит скважина сепараторы эшләнгән (Ф.Л.Сәйәхов, М.Ә.Фәтихов, В.П.Дыбленко һ.б.). Ҡоролманы газогидратты тарҡатыу һәм парафинды иретеү өсөн файҙаланырға мөмкин. 1978–84 йй. ауыр, йәбешкәклеге юғары һәм төрлө ҡатышмалар м‑н бысранған нефтте сығарғанда барлыҡҡа килгән ныҡ һыуланған тотороҡло нефть эмульсияларын тарҡатыу өсөн юғары йышлыҡтағы резонанслы электродегидратор (Сәйәхов, В.С.Хәкимов һ.б.); 1989 й. Нефть техник университеты м‑н берлектә (Сәйәхов, Ю.В.Антипин, Н.Ш.Имашев һ.б.) – оптик яҡтан үтә күренмәле эреткестәр һәм асфальт-ыҫмала-парафин ултырмалары ингибиторҙарының эффектлылығын билдәләү өсөн юғары йышлыҡлы электромагнит анализатор (“Ишимбайнефть”, “Краснохолмскнефть”, “Туймазанефть” НГДУ‑нда һ.б. индерелгән) уйлап сығарылған. 90‑сы йй. БДПИ‑ла ӨДНТУ м‑н берлектә (Р.Ғ.Әбдиев, Р.И.Сәйетов) агросәнәғәт комплексы (Башҡортостан биохимия комб‑тында, “Башхлебоптицепром”да һ.б.) материалдарының дымлылығын контролдә тотоу өсөн унификацияланған бер нисә юғары йышлыҡлы прибор; 1998–2008 йй. ӨДНТУ‑ның Стәрлетамаҡ филиалында (И.Х.Бикбулатов, Н.С.Шулаев, Р.Р.Дәминев), Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтары ҒТИ‑нда (Д.Л.Рахманҡолов) – атмосфераны яғыулыҡ янғанда сыҡҡан зарарлы продукттарҙан таҙартырға (“Каучук” ЯАЙ) мөмкинлек биргән һәм бутендарҙы дегидрирлау юлы м‑н мономер кетондарын алыу, кальций карбонатын тарҡатыу, гем‑дихлорциклопропандарҙы синтезлау өсөн файҙаланырға мөмкин булған гетерофазалы эндотермик реакциялар өсөн үтә юғары йышлыҡлы каталитик реактор уйлап сығарылған.
Әҙәб.: БикбулатовИ.Х., ШулаевН.С., ДаминовР.Р. Электрофизические методы воздействия и экооболочки в разработке энергосберегающих экологически безопасных технологий. Стерлитамак, 2000; СаяховФ.Л., БагаутдиновН.Я. Электротепловые методы воздействия на гидратопарафиновые отложения. М., 2003.
М.Ә.Фәтихов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 139
НЕФТЬПРОДУКТТАРЫНЫҢХИМИКСОСТАВЫ. Нефть продукттарының сифатын, эксплуатация һәм һаҡлау шарттарын билдәләгән элемент, төркөм һәм индивидуаль составтары айырыла. Нефть продукттарының төп элементтары булып углерод (83—90% һәм унан юғарыраҡ), водород (8—15%), көкөрт (0,01—7,5; бензиндә 0—1,8; дизель дистиллятында 0,1—4,0), кислород (0,02—4,5), азот (0—1,7%) тора. Шулай уҡ микроэлементтар, ш. иҫ. һирәк, затлы металдар, металл булмаған элементтар (уларҙың миҡдары 10‑8—10‑2, һаны 50‑гә тиклем; күп осраҡта каталитик ағыуҙар), ванадий (0,005— 0,07), никель (0,001—0,05), тимер, хром, марганец, цезий һ.б. бар. Нефть продукттарының күпселегенең төркөм составы төрлө бәйләнештәге алкандар, нафтен углеводородтары, ароматик берләшмәләрҙән тора. Бензин фракцияларында күп миҡдарҙа изомер төҙөлөшлө (С6—С9) юғары октан һанлы алкандар, дизель дистилляттарында — нормаль төҙөлөшлө (С16Н34) юғары цетан һанлы, майҙар составында — бәләкәй цикллы циклоалкандар бар. Ароматик, диен углеводородтары, нефттең көкөрторганик берләшмәләре, нефттең азоторганик берләшмәләре һәм нефттең кислородорганик берләшмәләре мотор яғыулығында бик аҙ миҡдарҙа (сорты ни тиклем юғарыраҡ, миҡдары шул тиклем кәмерәк) бар. Юғары т‑рала ҡайнаған фракцияларҙан алынған нефть продукттарында би һәм полицикллы ароматик һәм циклан углеводородтар, төрлө структуралы туйындырылмаған берләшмәләр, көкөрт (төрлө цикл рәүешендәге тиацикландар, тиаарендар), азот (пиридин, хинолин, фенантролин, феназин һ.б. сығарылмалары), кислород (кислоталар, фенолдар, эфирҙар һ.б.) органик берләшмәләр бар. Ыҫмалаларҙа һәм асфальтендарҙа ҡатмарлы гетероорганик берләшмәләр, ш. иҫ. псевдопорфирин һәм нефттең металл‑порфирин комплекстары, ҡатмарлы эске молекуляр берләшмәләр осрай. Н.п.х.с. нефть химияһы өйрәнә. 20 б. 80‑се йй. аҙ. Урал‑Волга буйы, Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия нефттәрендә 300‑гә яҡын углеводородтар һәм төрлө кластағы 100‑гә яҡын гетероатомлы берләшмәләр идентификациялана. Башҡортостанда Н.п.х.с., ш. иҫ. көкөрторганик берләшмәләрҙе (Р.Д. Оболенцев етәкс. башлана, Ә.Я. Байкова, А.А.Вольцов, Н.К.Ляпина, В.С. Никитина, Т.С.Никитина, М.А. Парфёнова, А.Д.Улендеева һ.б. тарафынан дауам ителә), азоторганик берләшмәләрҙе (Байкова, В.Г. Беньковский, И.Г.Конкина һ.б.), металорганик берләшмәләрҙе (Ляпина, Ғ.Ғ.Хәлитов һ.б.) тикшереүҙәр Органик химия институтында алып барыла; ӨДНТУ‑ла Ю.М.Абыҙгилдин етәкс. үткәрелә. Химия ин‑тында НИИнефтехим м‑н берлектә нефть фракцияларынан сульфидтар концентраттарын һәм уларҙың окисланған сығарылмаларын алыу процесы, Башҡ‑н нефть эшкәртеүҒТИ‑нда ӨНИ м‑н берлектәметалһыҙлаштырыу процесы эшләнә.
Әҙәб.: Порфирины и металлопорфириновые комплексы нефтей. М., 1977; Б о л ь ш а к о в Г.Ф. Сераорганические соединения нефти. Новосибирск, 1986; П о к о н о в а Ю.В. Нефть и нефтепродукты. СПб., 2003.
Н.К.Ляпина
Тәрж. Ф.А.Ғималова
НЕФТЬПРОДУКТТАРЫНЫҢХИМИКСОСТАВЫ. Нефть продукттарының сифатын, эксплуатация һәм һаҡлау шарттарын билдәләгән элемент, төркөм һәм индивидуаль составтары айырыла. Нефть продукттарының төп элементтары булып углерод (83—90% һәм унан юғарыраҡ), водород (8—15%), көкөрт (0,01—7,5; бензиндә 0—1,8; дизель дистиллятында 0,1—4,0), кислород (0,02—4,5), азот (0—1,7%) тора. Шулай уҡ микроэлементтар, ш. иҫ. һирәк, затлы металдар, металл булмаған элементтар (уларҙың миҡдары 10‑8—10‑2, һаны 50‑гә тиклем; күп осраҡта каталитик ағыуҙар), ванадий (0,005— 0,07), никель (0,001—0,05), тимер, хром, марганец, цезий һ.б. бар. Нефть продукттарының күпселегенең төркөм составы төрлө бәйләнештәге алкандар, нафтен углеводородтары, ароматик берләшмәләрҙән тора. Бензин фракцияларында күп миҡдарҙа изомер төҙөлөшлө (С6—С9) юғары октан һанлы алкандар, дизель дистилляттарында — нормаль төҙөлөшлө (С16Н34) юғары цетан һанлы, майҙар составында — бәләкәй цикллы циклоалкандар бар. Ароматик, диен углеводородтары, нефттең көкөрторганик берләшмәләре, нефттең азоторганик берләшмәләре һәм нефттең кислородорганик берләшмәләре мотор яғыулығында бик аҙ миҡдарҙа (сорты ни тиклем юғарыраҡ, миҡдары шул тиклем кәмерәк) бар. Юғары т‑рала ҡайнаған фракцияларҙан алынған нефть продукттарында би һәм полицикллы ароматик һәм циклан углеводородтар, төрлө структуралы туйындырылмаған берләшмәләр, көкөрт (төрлө цикл рәүешендәге тиацикландар, тиаарендар), азот (пиридин, хинолин, фенантролин, феназин һ.б. сығарылмалары), кислород (кислоталар, фенолдар, эфирҙар һ.б.) органик берләшмәләр бар. Ыҫмалаларҙа һәм асфальтендарҙа ҡатмарлы гетероорганик берләшмәләр, ш. иҫ. псевдопорфирин һәм нефттең металл‑порфирин комплекстары, ҡатмарлы эске молекуляр берләшмәләр осрай. Н.п.х.с. нефть химияһы өйрәнә. 20 б. 80‑се йй. аҙ. Урал‑Волга буйы, Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия нефттәрендә 300‑гә яҡын углеводородтар һәм төрлө кластағы 100‑гә яҡын гетероатомлы берләшмәләр идентификациялана. Башҡортостанда Н.п.х.с., ш. иҫ. көкөрторганик берләшмәләрҙе (Р.Д. Оболенцев етәкс. башлана, Ә.Я. Байкова, А.А.Вольцов, Н.К.Ляпина, В.С. Никитина, Т.С.Никитина, М.А. Парфёнова, А.Д.Улендеева һ.б. тарафынан дауам ителә), азоторганик берләшмәләрҙе (Байкова, В.Г. Беньковский, И.Г.Конкина һ.б.), металорганик берләшмәләрҙе (Ляпина, Ғ.Ғ.Хәлитов һ.б.) тикшереүҙәр Органик химия институтында алып барыла; ӨДНТУ‑ла Ю.М.Абыҙгилдин етәкс. үткәрелә. Химия ин‑тында НИИнефтехим м‑н берлектә нефть фракцияларынан сульфидтар концентраттарын һәм уларҙың окисланған сығарылмаларын алыу процесы, Башҡ‑н нефть эшкәртеүҒТИ‑нда ӨНИ м‑н берлектәметалһыҙлаштырыу процесы эшләнә. Әҙәб.: Порфирины и металлопорфириновые комплексы нефтей. М., 1977; Б о л ь ш а к о в Г.Ф. Сераорганические соединения нефти. Новосибирск, 1986; П о к о н о в а Ю.В. Нефть и нефтепродукты. СПб., 2003. Н.К.Ляпина Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Сочи
Со́чи — Краснодар крайындағы ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Рәсәйҙең һәм Европаның иң ҙур курорт-ҡалаһы.
Сочиҙа 360 мең кеше йәшәй, Көньяк федераль округы ҡалалары араһында Дондағы Ростов, Волгоград, Краснодар һәм Әстрәхәндан һуң 5-се, Рәсәй Федерацияһы буйынса 49-сы урында. Ҡара дингеҙ буйында урынлашҡан ҡалалар араһында ла шулай уҡ 5-се урын тора, унан алда Одесса, Самсун, Трабзон һәм Севастополь килә.
Сочи 4 районға бүленә:
- Үҙәк
- Хоста
- Адлер
- Лазарев
Йөкмәткеһе
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максимальная и минимальная среднемесячная температура[3]
Фән һәм мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сочи дәүләт университеты
- Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университының филиалы
- Рәсәй фәндәр академияһының Сочи ғилми-тикшеренеү үҙәге (НИЦ РАН)
- Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ғилми-тикшереү үҙәге
- Рәсәй Тәбиғи ресурстар министрлығының урман ғилми-тикшеренеү үҙәге
- Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының ғилми-тикшеренеү үҙәге
- Курортология һәм реабилитация ғилми-тикшеренеү үҙәге
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочиҙа күп ҡунаҡханалар һәм шифаханалар бар. Ҡалала шулай уҡ эшләй:
- Ит комбинаты
- Балыҡ консервалары комбинаты
- Адлер ҡошсолоҡ фабрикаһы
- Форель балығын етештереү комбинаты
- Диңгеҙ яны ҡошсолоҡ фабрикаһы
- Дагомыс сәй фабрикаһы
- Лазарев кораблдәр төҙөү верфы
- Сочи ремонт-механик заводы
- Сочиморстрой
- Икмәк комбинаттары (Сочи, Адлер, Дагомыс)
Сочи эргәһендә цитрус, сәй, фейхоа, мушмулла, киви үҫтерәләр.
Ҡаланың дуҫлыҡ бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочи ҡалаһында вәкиллектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан (бөтөрөлгән)
- Чечен Республикаһы 2011 йылдан
- Әрмәнстан
- Италия
Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2017 йылдың мартында Сочи менән Өфө араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәк[4].
Карталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лист карты K-37-20 Сочи. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1981 г.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Оценка численности населения на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям Краснодарского края. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2016. 31 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Этносостав населения Краснодарского края. 2002
- ↑ Климатический монитор
- ↑ Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. , 2017, 23 март (Тикшерелгән 24 март 2017)
Ҡалып:Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы


text:
Илшат РӘХМӘТУЛЛИН, БР Мәғарифты үҫтереү институты ҡарамағындағы Төбәк координация үҙәге етәксеһе: Республикабыҙҙы ташлап, ситкә китеүселәр араһында йәштәр ҙә бик күп. Уларҙың китеүенең объектив сәбәптәре бар, шуға ла улар адресына ниндәйҙер ғәйепләү ташлап булмай. Киреһенсә, йәштәрҙең был ынтылышын хупларға, дәртләндерергә кәрәк, тип уйлайым, сөнки уларҙың күпселеге Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа шундай эре ҡалаларға, хатта сит илдәргә белем алырға тип китә. Был йәһәттән мәктәпте тамамлаусыларға БДИ шарттары һәм һөҙөмтәләре бик ҙур мөмкинлектәр бирә. Ниңә шунан файҙаланып ҡалмаҫҡа? Ситкә китеп уҡыуҙың бер ғәйебе лә юҡ, бында иң мөһиме – уларҙың республикабыҙға әҙерлекле белгестәр сифатында кире ҡайтыуҙары төп шарт. Ләкин бына ошо юҫыҡта проблемалар башлана ла инде. Үкенескә, тыуған яғына эшкә ҡайтҡан йәш белгестәрҙе бында бер кем дә ҡушҡуллап көтөп тромай. Һәр хәлдә, йыш ҡына шулай килеп сыға. Үҙем белгән бер нисә егет менән, мәҫәлән, ана шундай күңелһеҙ хәл килеп сыҡты. Мәскәүҙә гидрогеолог һөнәренә уҡып, республикабыҙҙа эшләргә теләк менән янып ҡайтҡан ике егеткә лә йүнле эш урыны табылманы. Ахырҙа, уларҙы был белгестәр эшмәкәрлеге өсөн бер ниндәй шарттар булмаған төпкөл районға ебәрәләр һәм бәләкәй генә эш хаҡы тәғәйенләйҙәр. Бындай мөнәсәбәт, тәбиғи, эшкә дәрт тә, дарман да тыуҙырмай. Егеттәр икеһе лә эш эҙләп ситкә сығып китергә мәжбүр булдылар. Тағы бер фекерем: йәштәр күпләп ситкә китмәһен өсөн эшсе абруйын күтәреү, уҡыусыларҙы мәктәп йылдарынан уҡ төрлө һөнәрҙәргә йәлеп итә башлау кәрәк. Артабан һөнәрселек-техник училищеларын, колледждарҙы тамамлаусылар араһынан иң көслөләрен һайлап, урындағы предприятиеларға эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен ҡарарға кәрәк. Юғиһә, эш һорап килгән йәш белгестәргә: “Это ваши проблемы”, – тип ултырған чиновниктар арҡаһында йәш кадрҙарға ҡытлыҡ килеп тыуа ла инде.
Ринат МАМАЕВ, “Йәнле ауыл” үҫеш проекты авторы: Республикабыҙ халҡының күпләп ситкә китеү сәбәбе ниндәйҙер кимәлдә тарихи аспектҡа ла нигеҙләнгән, тип әйтер инем. Бындай күренештәр элек тә булған. Әле лә йәштәр күбеһенсә ата-әсәһе, туғандары кәңәшен тотоп сығып китә, сөнки урында нимәлер эшләр, аҡса табыр өсөн күнегелгән ҡалыптарҙан арынырға, ауырлыҡтар кисерергә, тир түгергә тура киләсәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, уңышһыҙлыҡ ҡурҡынысы өркөтә уларҙы. Ә ситкә китһәң, ҡушылғанды ғына эшләп тик йөрөйһөң, Себерҙә, мәҫәлән. Бында бөтәһе лә әҙер: тейешле эш шарттары булдырылған, ашаталар, йәшәр урын бар – ялдан ялға тиклем сыҙап эшләргә генә кәрәк. Шул уҡ ваҡытта республикабыҙ райондарында уңышлы ғына эшләп алып киткән ауыл эшҡыуарҙары барлығын да онотмайыҡ. Улар араһында ауылда тыуып үҫеп тә ҡалала эшләп йөрөгән еренән кире ауылға ҡайтып, эшҡыуарлыҡҡа тотоноп китеүселәр ҙә байтаҡ. Кемдер ваҡытында күреп алды: ауылда ерҙәр иркен, колхоз-совхоздан ҡалған биналар буш тора, һөт эшкәртеү заводы, тирмән кеүек етештереү объекттары, мәҫәлән. Ә ниңә шуларҙы файҙаланмаҫҡа? Ниндәйҙер ҡаҙаныштарға өлгәшкән ауыл эшҡыуарҙары бөгөн ауыл хужалығы продукцияһы етештереү, эшкәртеү һәм сауҙа йүнәлешендә эшләй. Ләкин бөгөнгө ҡатмарлы заманда уларҙы ла төрлө проблемалар һағалай. Беҙҙең “Йәнле ауыл” проекты ауыл эшҡыуарҙарын ана шундай хәүеф-хәтәрҙән иҫкәртеү, ҡурсалау маҡсатын ҡуя ла инде. Беҙ бизнес башлап ебәрергә тейешле аҡсаһы булып та, эште ниҙән башларға белмәгәндәргә лә, аҡсаһы булмаһа ла, ниәтләнеп, тәүәккәлләргә баҙнат итмәгәндәргә ярҙамға киләбеҙ. Улар өсөн дә махсус программа төҙөлгән, инвесторҙар йәлеп итеү ҡаралған. Әлеге көндә Ейәнсура, Ҡариҙел, Көйөргәҙе район-ара эшҡыуарлыҡ хеҙмәттәшлеге үҙәктәре ойошторолдо. Улар БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты башланғысы һәм финанс ярҙамы менән бойомға ашырылды. Сиратта – Асҡын, Тәтешле, Балтас, Баймаҡ райондары. Ғаиләһен, йорт-ерен ташлап, ситтәге “ағайҙарға” бил бөгөргә теләмәгән, ә үҙ ауылында үҙ эшен асып ебәреү дәрте менән янған илһөйәрҙәрҙе беҙҙең проект буйынса хеҙмәттәшлеккә саҡырабыҙ. Бөгөнгө ябайҙан булмаған иҡтисади шарттарҙа эшҡыуарлыҡ итеү ысулдарын бергәләп өйрәнәйек.
Фирүзә ИШБИРҘИНА, хеҙмәт ветераны: Шундай замана етте: халайыҡтар үҙ илен ташлап, тырым-тырағай ҡаса башланы. Кемеһе – Себер китә, кемеһе – тура Мәскәүгә, кемеһе Питер юллана. Ҡаҙан, Силәбе, Екатеринбург, Төмән һәм башҡа шундай эре ҡалаларға барып урынлашыусылар ҙа байтаҡ икән. Шуныһы борсоуға һала: ситкә китеүсе ерҙәштәребеҙ һаны йылдан-йыл арта ғына бара. Сәбәбе бер генә – республиканың иҡтисади үҫеш темптары ҡырҡа түбәнәйеүе арҡаһында тормош хәленең насарайыуы, эш хаҡының түбән булыуы. Ошо сәбәпле Башҡортостан буйынса миграция кимәле күрше төбәктәрҙәгенә ҡарағанда 1,5-2 тапҡырға юғарыраҡ. Былтыр, мәҫәлән, 148 мең кеше яҡшы тормош эҙләп, ситкә сығып китергә мәжбүр булған. Әйткәндәй, улар араһында юғары квалификациялы белгестәр һәм эшселәр ҙә байтаҡ икән. 148 мең кеше республика өсөн эшкә һәләтле халыҡтың 8 процентын юғалтыуға тиң, тип билдәләнә. Был хәлде БР Башлығы Р. Хәмитов та рәсми кимәлдә танырға мәжбүр булды. Әйткәндәй, әле килтерелгән мәғлүмәттәр тап уның БР Иҡтисади үҫеш министрлығы коллегияһындағы сығышында яңғыраны ла инде. Айырыуса ауылдарҙа хөкөм һөргән эшһеҙлек ҡотолғоһоҙ күренешкә әүерелде. Республика етәкселеге бындай хәлдән ҡотолоу юлын крәҫтиән һәм фермер хужалыҡтарын берләштереүҙә, йәғни кооперация юлында күрә. “Эксперт-Урал” журналы хәбәрсеһе менән әңгәмәһендә БР Башлығы Р. Хәмитов ошо хаҡта ентекләп һөйләй. Европа хәҙер акционер һәм яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәрҙән баш тартып, яңы йүнәлешкә – уртаҡ милекселек – халыҡ предприятиеларына, кооперация формаһына күсә, ти ул. Әлеге ваҡытта 200 меңләп кеше вахта ысулы менән Себерҙә эшләй. Күпселеге - юғары квалификациялы механизатор, тракторсы, электрик һ.б.шундай һөнәр эйәләре. Ә бит улар үҙебеҙҙә эшләргә лә риза. Себерҙә, әйтәйек, бер айҙа 50 мең эш хаҡы ала икән, уның ҡарауы, бер ай өйөндә ял итеп, эшләмәй ята. Үҙебеҙҙә ай һайын 20-25 мең алып эшләһәләр ҙә был барыбер Себерҙә алған суммаға тиңләшә. Вахта менән эшләүселәрҙе Башҡортостан хеҙмәт баҙарына, республика иҡтисадына ҡайтарыу юлдары эҙләнә, тип әйтелә әңгәмәлә, тик был йәһәттән нимәләр күҙҙә тотолоуы, ниндәй эш урындары булдырыласағы хаҡында асыҡ бәйән ителмәй. Йәштәребеҙҙең дә тыуған еренән биҙеүе, бәхет эҙләп, сит-ят тарафтарға күпләп китеүе менән килешеп булмай. Уҡыуҙы тамамлап ҡайтҡандары өсөн эш булмауы ғына сәбәп түгелдер, тием быға. Дөрөҫөн әйткәндә, һуңғы йылдарҙағы оптималләштереү эҙемтәһе мәғариф учреждениелары нигеҙен дә ярайһы ҡаҡшатты. Икенсенән, төбәк уҡыу йорттарында белем биреү кимәленең Мәскәү, Санкт-Петербург вуздары программалары һәм йүнәлештәре сифатынан күпкә ҡалышыуы. Әлбиттә, балалар ҙа, уларҙың ата-әсәләре лә ҡайҙа яҡшыраҡ – шул вариантты эҙләй һәм үҙҙәре теләгән уҡыу йортонда белем алырға хоҡуҡлы. Ә инде уларҙың ҡайтыу-ҡайтмау мәсьәләһе әлеге лә баяғы бер нәмәгә – республиканың үҫеш кимәленә бәйле.
Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 325
БАШҠОРТ ЯРУСЫ, карбондың урта бүлегенең түбәнге бүлексәһе. Серпухов ярусында ята, мәскәү ярусы м‑н ҡаплана. С.В.Семихатова Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының Еҙем һәм Йүрүҙән йй. басс. Үрге Лука ҡасабаһы (Силәбе өлк.) янындағы Йүрүҙән й. типик киҫелеше булған һул ярында айырып күрһәтә (1934). Аҫҡын й. (Инйәр й. ҡушылдығы) буйы гипостратотибында һай диңгеҙ карбонат ултырмаларынан (доломит ҡатыш эзбизташ) тора; ҡалынлығы 225 м. Ылымыҡтар, фораминиферҙар, брахиоподтар һ.б. хас. 4 ярым ярусҡа бүленә: һүрәм, әкәүәҙ, аҫҡынбаш, архангел; түбәнгеһе һәм үргеһе һәр береһе — ике горизонтҡа, икенсеһе һәм өсөнсөһө ш. уҡ исемдәге горизонттар кимәленә тап килә. Башҡортостандың платформалы өлөшөндә башлыса карбонат тоҡомдарынан тора, скважиналарҙағы ҡалынлығы 20— 90 м; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә Еҙем һәм Егән йй. районында ҡалынлығы 195— 275 м. Йүрүҙән һәм Әй йй. басс. ғәҙәттәүрге ярым ярус ултырмалары юҡ, ҡалынлығы 110—210 м. Йылайыр синклинорийында һүрәм, әкәүәҙһәм аҫҡынбаш ярым ярустары — карбонат тоҡомдарынан, архангел ярым ярусы — аргиллит, ҡомташ, эзбизташконгломераты, эзбизташ ҡатыш мергелдән (күгәрсен свитаһы) тора; ҡалынлығы 400—500 м. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнсығыш битләүендә Йәнгел й. районында органоген эзбизташтарҙан, һирәгерәк карбонат- терриген тоҡомдарҙан ғибәрәт; ҡалынлығы 200—250 м.
Е.И.Кулагина
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Яҡшы тауар үҙен-үҙе маҡтайҠаҙ үрсетеүсе Хәйруллиндар быға үҙ тәжрибәһендә инанған Күмәк хужалыҡтар бөтөрөлгәс, ҡулынан эше тартып алынған халыҡтың шаңҡып ҡалыуы, билсән баҫҡан баҫыуҙар, бушап ҡалған фермалар йылдар дауамында әсе ысынбарлыҡҡа әүерелде. Шулай ҙа шаңҡыу үтә,...
Һин һәм мин“Донъяларым түңкәрелгән саҡ” – ошондай баш аҫтында журналыбыҙҙың үткән һанында яҙмыштың ҡаты һынауынан шаңҡып ҡалған Гүзәл исемле йәш ҡатындың йөрәк кисерештәре бәйән ителгәйне. Уның ғаилә тарихын күп уҡыусыларыбыҙ күңеленә яҡын алып, тулҡынланып...
Мөхәббәттән яҙған һәләкәтБыл ҡатынды сираттағы суд ултырышында осратыуыма әллә ни ғәжәпләнмәнем. Йылдармы, әллә яҙмышмы, ҡасандыр сағыу, янып торған ҡара күҙҙәрҙе тоноҡлатҡан, уларға ниндәйҙер шәүлә һалған, аҡ, сибәр йөҙ ҙә ныҡ ҡына таушалған. Тик үҙен башҡаларҙан өҫтөн...
Көсһөҙ заттың көслө ҡулдарыАуыр 90-сы йылдарҙа ла ҡатын-ҡыҙҙар заводты ташламаны Ҡатын-ҡыҙ... Шундай нәзәкәтле, серле зат. Кем һәм ҡасан беҙҙең затты көсһөҙҙәр рәтенә индерҙе икән? Ә бит ҡатын-ҡыҙ ҡулында – тотош Ер шарының яҙмышы. Ошо яғымлы, шул уҡ ваҡытта бик тә көслө...
Яратҡан эш – ярты бәхетЯратҡан әкиәттәрен ҡосаҡлап, карауатта мөғжизәле донъя хаҡында хыялланып ултырған бәләкәй ҡыҙ, үҫкәс, ниндәй китаптарҙы донъяға күрһәтергә икәнлеген хәл итер көскә эйә булырын күҙ алдына ла килтермәгәндер, моғайын. Бөгөнгө әңгәмәсебеҙ, Зәйнәб...
Самаға сама тап килһенЫсынбарлыҡҡа әйләнергә торған әкиәт! – зәңгәр экрандарҙан көнө-төнө ағылған рекламаны ҡарап, балалар түгел, хатта тормошто яҡшы белгән ололар ҙа ҡайһы ваҡыт шулай тип уйлап ҡуя. Сөнки һәр кемдең күңелендә, ул нисә йәштә булыуына ҡарамаҫтан, әкиәткә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Ожмах – әсәләрҙең аяҡ аҫтындаБашҡорт дәүләт университетына уҡырға килгәндә, уның хаҡында легендалар йөрөй ине. Өлкәнерәктәр, их, һеҙҙең бәхеткә Әхмәт Мөхәмәтвәли улының лекцияларын тыңларға яҙмаған икән, тип үртәр булды. Ошо һоҡланыулы ҡараштар нигеҙендә һәм телевидение,...
Хәрәкәттән тора был тормош...Бушлай килгәндең ҡәҙере юҡ, ти ата-бабаларыбыҙ аҡылы. Шул уҡ ваҡытта бушлай алып, хаҡ түләп ҡотолорға теләгән нәмәләр ҙә бар был донъяла. Эйе, һүҙебеҙ – Аллаһы Тәғәлә тарафынан бушлай бирелгән һаулыҡ һәм үҙебеҙ теләп алған сирҙәр тураһында....
Һуңлауҙы кисермәй торған сир«Мин уларҙың йәшәү көсөнә, сикһеҙ сабырлығына таң ҡалам. Һәр береһенең яҙмышы – ҡаһарманлыҡ өлгөһө, китап яҙырлыҡ бер тарих», – ти медицина фәндәре кандидаты, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, Республика клиник онкология диспансерының...
Тауҙар тарта үрҙәргәҠатын-ҡыҙҙың рухи асылын, аҫылташтай күп ҡырлы күңел халәтен, йөрәк серҙәрен аңлап-тойоп бөтөү мөмкин түгелдер ул. Баш ҡалабыҙҙың Совет районы хакимиәтенең мәғариф һәм социаль сәйәсәт идаралығы начальнигы Әлфиә Әхәт ҡыҙы Ҡаһарманова ла – донъяға...
«Мәҙхиәләр һиптем үләнгә...»«Шиғриәт – минең һөнәрем генә түгел, ә яҙмышым», – тип әйтергә ярата Тамара Ғәниева. Быға ышанмау мөмкин түгелдер, сөнки өс тиҫтә йылға яҡын башҡорт шиғриәтендә Тамара Ғәниева тигән исемде йә шиғырҙары, йә публицистик мәҡәләләре һәм телевидениелағы...
Оҙата барған йырГөлнур Гиззатуллина Хикәйә Машина тигеҙ юлдан, һыуҙағы кәмә кеүек, еңел генә алға елдерә. Салондағы моң һине иркәләй, наҙлай, бала саҡҡа алып ҡайта. Һәр хәлдә, шефҡа ҡарап, шулайҙыр, тип уйлайым. Ул, йоҡомһорап барған кеүек булһа ла, шул моң...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 58
ҮҘӘК ЗАВОД ЛАБОРАТОРИЯҺЫ, сәнәғәт пр‑тиеһындағы лаб. комплексы, лаб. контроль, фәнни‑тикшеренеү һәм эксперименталь‑производство эштәрҙе башҡара. Ү.з.л. бурыстары производствоның үҙенсәлектәренә һәм күләменә бәйле. Ү.з.л. сеймал, яғыулыҡ сифатын, технологик процесс ваҡытында материалдарҙың химик составы үҙгәреүен, физик характеристикаларҙы, ағынты һыуҙарҙың һәм газ ташландыҡтарының ҡушылмаларын анализлай, бракты күҙаллау, цехтарҙағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өсөн продукцияның механик үҙенсәлектәрен һынай. Продукцияның сифатын күтәреү, материалдарҙы, яғыулыҡты экономиялау, ҡалдыҡтарҙы утилләштереү өсөн технологик процестарҙы камиллаштырыу, сеймалдың яңы төрҙәрен эҙләү һәм улар нигеҙендә продукция эшләү б‑са тикшеренеүҙәр алып бара (тармаҡ фәнни‑тикшеренеү учреждениелары м‑н берлектә). Цех һәм экспресс лаб. эше м‑н методик етәкселек алып бара, производство талаптарына ярашлы технологик инструкциялар, карталар төҙөй. Эшкәртеүсе пр‑тиеларҙа ҡорамалдарҙың коррозия сәбәптәрен өйрәнәләр, ҡулланылған мөхиттең коррозион активлығын кәметеү ысулдарын эшләйҙәр, авария булдырыусы ситуацияларҙы анализлайҙар һәм уларҙы бөтөрөү б‑са тәҡдимдәр индерәләр. Ҡара металлургия пр‑тиеларында контроль функциялар химик, металлографик, механик һынау, спектраль, дефектоскопия һ.б. лаб. үтәлә. Техник тикшеренеү эштәре домна, ҡорос иретеү, прокат, ш. уҡ махсус металл өйрәнеү, физик, рентген һ.б. лаб. үткәрелә. Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү сәнәғәте Ү.з.л., ҡара металлургия Ү.з.л. составы нигеҙҙә бер иш. Күп кенә пр‑тиеларҙа лак, буяу, май, яғыулыҡ, коррозия, форма биреүсе материалдар һ.б. химик‑технологик лаб. бар. Термик, ҡойоу, тимерлек‑преслау, пластик массалар һ.б. технологик лаб. ҡарай. Химия сәнәғәтендә Ү.з.л. составына эре аналитик лаб. (бүлектәр), физика‑химия бүлеге, анализдың яңы ысулдарын уйлап табыусы һәм махсус тикшеренеү технологик лаб. (бүлектәр) инә. Ү.з.л. составына йыш ҡына рентген структур анализ, электрон микроскопия, дефектоскопия (ультратауыш, магнит һ.б.) һәм башҡа лаб. инә (приборҙарҙы контроль‑үлсәү һәм автоматика лаб. күп осраҡта Ү.з.л. составына инмәй). Башҡортостанда Ү.з.л. машиналар эшләү, микробиология сәнәғәте, нефть сығарыу сәнәғәте, нефть эшкәртеү сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте һәм эшкәртеү сәнәғәтенең башҡа тармаҡтары пр‑тиеларында ойошторолған. Күп пр‑тиеларҙа Ү.з.л. нигеҙендә ғилми‑тикшеренеү йәки ғилми‑технологик үҙәктәр булдырылған. Тәүге цех лаб., ш. иҫ. Үҙәк ғилми‑тикшеренеү лаб. (ҡара: Өфө нефть ғилми‑тикшеренеү институты), 20 б. 30‑сы йй. ойошторола (ҡара: Химик анализ). Өфө крекинг заводында (ҡара: Өфө нефть эшкәртеү заводы) лаб. тәүге етәксеһе К.П.Лавровский була. 50‑се йй. Стәрлетамаҡ сода з‑дында (ҡара: “Сода”; 1950 й. алып, тәүге етәксеһе И.А.Легенченко), 18‑се комб‑тта (ҡара: “Салаватнефтеоргсинтез”; 1952 й. алып, тәүге етәксеһе Ф.И.Сенчук), Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑дында (ҡара: “Каучук”; 1959 й. алып, тәүге етәксеһе А.Г.Лиакумович), Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”; 1959 й. алып) һ.б. Үҙәк завод лаб. булдырыла.
Р.Н.Ғимаев
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова