text:
- Подробности
- Просмотров: 817
ФРАЗЕОЛОГИЯ (гр. phrásis, эйәлек килештә phraseos — әйтем һәм ...логия), 1) телдең хәҙ. торошондағы һәм тарихи үҫешендәге фразеологик составын өйрәнгән тел ғилеме бүлеге. Фразеологизмдарҙың тәбиғәтен һәм уның категориаль билдәләрен тикшереү, уларҙың телмәрҙә йәшәү законлыҡтарын асыҡлау Ф. предметы булып тора. Ф. фразеологизмдарҙың спецификаһын сит номинация продукты булараҡ өйрәнә, ул бирелгән һүҙбәйләнештәрҙе йәки айырым һүҙҙе яңыса аңлау һәм яңы мәғәнә формалашҡан процеста һүҙ-компоненттарҙың үҙ‑ара синтагматик тәьҫир итешеүе булараҡ күрһәтелә; уларҙың билдә функцияһын, мәғәнәһен, фразеологизмдарҙың лексик компоненттарының структур‑семантик спецификаһын, уларҙың синтаксик һәм морфол. төҙөлөшөн һ.б. тикшерә. Фразеологизмдар (телдең “фразеологик подсистемаһы” проблемаһы м‑н тура килә), фразеологизмдар һәм дөйөм тел системаһының мәғәнә берәмектәре (башлыса һүҙҙәр м‑н) араһындағы системалы бәйләнеште өйрәнеү Ф. төп бурысы булып тора. Башҡ. Ф. өйрәнә башлау лексикографияның үҫеше м‑н бәйле. С.Н.Моратовтың “Төрки телдәрҙә нығынған һүҙбәйләнештәр” (“Устойчивые словосочетания в тюркских языках”; 1961) эше башҡ. һәм татар теленең Ф. сағыштырма өйрәнеү б‑са беренсе монография булып иҫәпләнә. Һ.Л.Дәүләтшинаның “Ырғыҙ” романы материалы б‑са яҙылған Х.Ғ.Йосоповтың “Башҡорт теленең фразеологияһы” (“Фразеология башкирского языка”; 1963) хеҙмәтендә художестволы әҫәрҙәге фразеологизмдарҙың стилистик функцияһы ҡарала. Ж.Ғ.Кейекбаев “Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы” (1966) китабында фразеологик берәмектәрҙең мәғәнәүи һәм грамматик классификацияһын бирә, уларҙың төп типтарын билдәләй: ябай фразеологик бәйләнештәр, идиоматик әйтемдәр, мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр. Башҡ. теленең Ф. теорияһына З.Ғ.Ураҡсин ҙур өлөш индерә, ул “Башҡорт теленең фразеологияһы” (“Фразеология башкирского языка”; 1975) хеҙмәтендә Ф. системалы тасуирлай, семантик, грамматик һәм синтагматик анализ яһай, парадигматик һәм трансформацион үҙенсәлектәрен, этимологияһын асыҡлай. Шулай уҡ Ғ.Ғ.Ҡаһарманов, З.М.Рәйемғужина, Р.Х.Хәйруллина, М.Х.Әхтәмов һ.б. хеҙмәттәре башҡ. теленең Ф. өйрәнеүгә арналған. 2) Бирелгән телдең фразеологик берәмектәренең йәки фразеологизмдарының (тулайым дөйөмләштерелгән‑күсермә мәғәнәләре һүҙ комплексы — прототипты яңыса аңлау нигеҙендә формалашҡан һүҙҙәрҙең семантик яҡтан бүленмәгән нығынған һүҙҙәр бәйләнеше) йыйылмаһы, шул уҡ фразеологик состав. Килеп сығышы б‑са фразеологизмдар башҡ. телендә электән булған һәм үҙләштерелгән төрҙәргә бүленә. Башҡ. фразеологизмдарының күп өлөшө үҙҙәренең тамырҙары м‑н дөйөм төрки ҡатламға барып тоташа. Йәнле һөйләү телмәре һәм фольклор төрлө милли телдәрҙең, ш. иҫ. башҡ. теленең, Ф. барлыҡҡа килеүенең төп сығанағы булып тора. Күпселек фразеологизмдарҙың барлыҡҡа килеүе мифол. һәм дини ҡараштар — “айыу майы һөртөү” (урлау, сәлдереү); соц.-тарихи характерҙағы факттар — “Әндрәй ҡаҙнаһы” (бөтмәҫ муллыҡ сығанағы); яҙма традициялар — “ләм‑мим һүҙ әйтмәү” [бер һүҙ ҙә әйтмәү, ауыҙға һыу уртлау; (ғәр. хәрефтәре исемдәренән)]; тышҡы ҡиәфәтте, йәнлектәрҙең ҡылыҡ‑ғәҙәттәрен һүрәтләү — “эт менән бесәй кеүек йәшәү” — м‑н бәйле. Фольклор традициялары бер ни тиклем башҡ. фразеологизмдарының нигеҙе булып тора: “бер бите ай, бер бите ҡояш” (бик матур, үтә сибәр). Сит тел элементтары башҡ. фразеологизмдарының лексик составында, ш. уҡ күпселек урыҫ теленән ингән калькаланған бәйләнештәр рәүешендә барлыҡҡа килә: “аҡҡош йыры”, “беренсе ҡарлуғас”, “һыуҙан ҡоро сығыу”. Ураҡсин, Ф.А.Нәҙершина, Йосоповтың “Башҡортса‑русса фразеологик һүҙлек” (1973), Ураҡсиндың “Урыҫса-башҡортса фразеологик һүҙлек” (“Русско‑башкирский фразеологический словарь”; 1989), “Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге” (1996; 2006) һүҙлектәрендә башҡ. теленең фразеологизмдары системалаштырылған.
Ғ.Ғ.Ҡаһарманова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


c: text/html

text:
Йомағара
Йомағара, ҡар һары, тау һары (рус. мохноногий канюк )(лат. Buteo lagopus)- ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Ҡанаттарыняй ғына һелтәп, ауыр оса. һауала бер урында туҡтап «бейей», йыш ҡына айырым торған ағас, бағана йәки кә¬бән башына ҡуна. һырты ҡара-һоро, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы ҡара. Түше буй-буй һыҙыҡлы һарғылт аҡ. һарҙан ҙурыраҡ булыуы, ҡара ҡорһағы һәм йөнлө аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ҡйяу-ҡйяу-ҡйяу» (күптәр уның тауышын бесәй мыяулауына оҡшата).
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урманда, тундрала йәшәй. Ваҡ кимереүселәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә иртә яҙ, көҙ көндәрендә генә күренә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
{{|de}}

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Имам
Имам — Исламда мосолмандарҙың бергәләп намаҙ уҡыуына етәкселек итеүсе, намаҙҙы алып барыусы. Мәҙинәлә мосолман йәмғиәте ойошҡан ваҡытта (622—632 йылдар) имам вазифаһын Мөхәммәт СҒС үҙе башҡарған.
- Сөнниҙәрҙә имам мосолман мәхәлләһенең һәм мосолман дәүләтенең етәксеһе;бер ук ваҡытта ул имам да, хәлифә лә.Мәзһәбтәрҙе нигеҙләүселәрҙе бөйөк имам дип атағандар.
- Шиғыйҙарҙа имам һүҙе мосолман мәхәлләһенең, мосолман дәүләтенең Мөхәммәт һәм уның кейәүе Ғәли нәҫеленән килә торған башлығы.
- Мәсет имамы, йәғни мәсет муллаһы. Йәмиғ мәсеттәрҙә имамдар итеп тәғәйенләнгән, дин буйынса әҙерлеге, абруйы булған мосолмандар.
Ислам белешмә һүҙлеге. 53-54-се биттәр
Шәриғәт буйынса имам вазифаһын намаҙ тәртибен белгән бәлиғәт йәшенә еткән мосолман башҡара ала.


text:
Торлаҡ
Торлаҡ — кеше йәки хайуандар йәшәй торған ҡоролма. Өй — кешеләр көн итеү өсөн һалынған бина; йорт. Йорт — йәшәү, шулай уҡ төрлө ойошма һ.б. урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролма; бина, өй. Ғәҙәттә торлаҡ уңайһыҙ һауа шарттарынан һаҡланыу, йоҡлау, балалар үҫтереү, ял итеү һәм ашамлыҡ, кейем-һалым, башҡа төр көнкүреш кәрәк-яраҡтарын һаҡлау өсөн дә хеҙмәт итә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамонт һөйәгенән эшләнгән боронғо торлаҡ Киев ҡалаһынан йыраҡ түгел Межирич янында табылған. Торлаҡ мамонт тиреһе менән ябылған булыуы ихтимал. Был табышты 2 м-ға нигеҙ ҡаҙыған крәҫтиәндәр 1965 йылда таба[1]. Архитектор Роберт Шуноер үҙенең «Торлаҡҡа 6000 йыл» тигән китабында торлаҡты өс категорияға бүлә:
- ҡалаларға тиклем төҙөлгән торлаҡ — эскимостар йәшәгән иглу, ярымстационар пуэблу һәм стационар гомстед.
- көнсығыш ҡалаһы торлағы — Боронғо Греция һәм Рим йорттары, Ҡытай йорттары.
- көнбайыш ҡалаһы торлағы — Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килгән таунхаустар һәм XIX , XX быуаттарҙағы күп фатирлы йорттар.
Йорт элементтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фасад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фасад төрҙәре:
- Аҫмалы вентиляциялы фаса́д — фасадтын биҙәкләү материалдарҙы ҡорос йәки аллюминий каркасына беркетеп ҡуйып.
Түбә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Түбә (архитектура)
Түшәм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- аҫылмалы гипсокартон плиталарҙан булырға мөмкин
- гипс шпатлёвка менән биҙәкләнғән булырға мөмкин
Иҙән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Түбә (архитектура)
Тәҙрә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Тәҙрә
Диуар(стена)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фундамент[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фундамент - йорт ауырлығын тупраҡка тапшырған йорттоң өлөшө. Бетондан, таштан, ағастан эшләнә.
Йорттарҙы төҙөү өсөн таҫма, стакан, свая һәм плита фундаменттар ҡулланыла. Улар йыйылма, монолит бетон һәм йыйылма-монолитлы булалар. Фундаментты һайлауы сейсмика, тупраҡ һәм архитектура ҡорошона бәйле.
Бетон фундаментты ойоштороу ваҡытта температура +5 градустан күберәк булырға тейеш. Фундаменттарҙы эштәрен ойоштороу изгелеге бар. Түбән температуралар ваҡытында бетонды электр йылыталар.
Кеше йәшәгән торлаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- мәмерйә
- ер өй
- бина
- фатир
- ҡыуыш
- палатка
- милли торлактар: вигвам, чум, иглу, хата, тирмә, яранга, һәндерә.
- өй
- дача
- сукка
- үтә бейек йорттар
- һарай
- ҡәлғә
- ҡунаҡхана
- пентхаус
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Citation. Gregorovich Andrew .1994. Ancient Inventions of Ukraine. http://www.infoukes.com/history/inventions/


text:
Уҡытыусы – абруйлы, мауыҡтырғыс, шул уҡ ваҡытта ауыр һөнәрҙәрҙең береһе. Сөнки шәхес тәрбиәләү — үтә яуаплы бурыс. Педагог белем дә бирә, йәшәргә лә өйрәтә. Шуғалыр ҙа уның яҡты образы гелән күңел түрендә йәшәй.
…Бына тағы сираттағы уҡыу йылы етте. Йәй буйы ял иткән, көс йыйған уҡыусылар менән бер рәттән уҡытыусылар ҙа мәктәпкә юл алды. Улар араһында хөрмәтле коллегам, 38 йыл ғүмерен балаларға урыҫ теле һәм әҙәбиәте серҙәрен асыуға арнаған Резида Шәрәфетдинова ла бар.
1961 йылдың ғинуарында Ураҙ ауылында донъяға килә ул. Татыу, берҙәм, эшсән ғаиләлә үҫә. Атаһы — “Урал” колхозының иретеп-йәбештереүсеһе, әсәһе — шәфҡәт туташы. Резида, өс малай араһында бер бөртөк ҡыҙ булһа ла, иркәгә әйләнмәй, киреһенсә, бөтөн эште белеп үҫә. Ауыл мәктәбен тамамлап, Башҡорт дәүләт педагогия университетының филология факультетына уҡырға инә. Юғары белем алғас, туған Ураҙ урта мәктәбенә эшкә ҡайта. Йәш кенә көйө директорҙың ойоштороу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. Күҙҙәре осҡонланып, көс-дәрте ташып торған, балалар өсөн барыһын да эшләргә әҙер, “мәктәбем” тип янып-көйгән педагог бөтөн ергә өлгөрә: уҡыта, дәрестән тыш саралар ойоштора, ата-әсәләр, депутат булараҡ, ауыл халҡы менән тығыҙ бәйләнеш булдыра. Ғөмүмән, эш сәғәтенең ваҡыты юҡ.
Резида Әхәт ҡыҙы директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары булып эшләгән осорҙа мәктәптә республиканың төрлө уҡыу йорттарынан, матбуғат ойошмаларынан эш сәфәре менән билдәле шәхестәр йыш була ине. Хатта Голландиянан да килделәр. Төплө белемле, абруйлы мөғәллимә улар менән бик тиҙ уртаҡ тел таба, ике яҡлы килешеүҙәр төҙөп, сығарылыш уҡыусыларына юл аса ине.
Күпме балаға белем менән бергә һөнәри йүнәлеш тә бирҙе ул! Был хаҡта уның уҡыусыһы, әле “Башҡортостан” телерадиокомпанияһының “Юлдаш” радиоһы комментаторы булып танылған Гүзәл Ситдиҡова район гәзитендә мәҡәлә менән сығыш яһаны. “...Ә бер көндө Резида апай ябай ғына тәҡдим яһаны: “Район гәзитендә мәктәп тормошо бөтөнләй яҡтыртылмай. Әллә берәй мәҡәлә яҙып ҡарайһыңмы?” Күп тә үтмәй “Йәгеҙ әле, егеттәр!” тигән бәләкәй генә хәбәрем баҫылып сыҡты. Уҡытыусымдың маҡтап ебәреүе миңә ҡанат ҡуйҙы һәм киләсәгемә юл ярҙы. Мәктәпте тамамлап, уҡыуымды журналистика өлкәһендә дауам иттем. Оло юлға һуҡмаҡ һалыусым — Резида Әхәт ҡыҙы...” тигән юлдар бар яҙмала.
“...Ҡәҙерле Резида апай! Урыҫ әҙәбиәтенә һөйөү уятҡанығыҙ өсөн рәхмәт! Һеҙҙең дәрестәрҙә был донъяның ғәжәп яҡтарын астым. Беҙҙең күңелдә кешелеклелек, ғәҙеллек сифаттарын тәрбиәләнегеҙ, һәр кемгә ҡарата иғтибарлы булырға өйрәттегеҙ. Һеҙҙән белем алғаныма сикһеҙ ғорурланам. Киләсәктә филолог буласаҡмын”, – тип Азалия Йортомбаева ла яратҡан уҡытыусыһына рәхмәт һүҙҙәрен яҙҙы.
Резида Шәрәфетдинованың класс етәксеһе, хәҙер хаҡлы ялдағы уҡытыусы Рәүзилә Лотфуллина менән әңгәмәләшкәндә, ул уҡыусыһын бары тик яҡшы яҡтан телгә алды.
— Тырыш, һәләтле, әүҙем уҡыусы булды, – тине. – Тормошта үҙ юлы бар. Ныҡлы принциптары, асыҡ холҡо, эшсәнлеге менән уңышҡа өлгәште, ярамһаҡлана белмәне. Педагогик коллектив уны күтәрмәләп торҙо, Резида үҙе лә хеҙмәттәштәре өсөн көсөн йәлләмәне. Мәктәптә тырыш хеҙмәткәр, абруйлы уҡытыусы, ғаиләһендә өлгөлө хужабикә, әсәһенең егәрле ҡыҙы ул. Дөйөм алғанда, теленән дә, ҡулынан да килә.
Эйе, талантлы педагог юғары кластарҙың парламентына етәкселек итә, октябряттар, пионерҙар менән эшләй, тематик кисәләргә программалар төҙөй, олимпиадаларға әҙерләй, түңәрәктәр үткәрә. Шул уҡ ваҡытта педагогик советтарҙа, методик берләшмәләрҙә сығыш яһарға ла өлгөрә, республика конференцияларында ҡатнаша, ә уҡыусылары фәнни-эҙләнеү эштәрендә, конкурстарҙа призлы урындар яулай. Депутат булараҡ әүҙем эшләгәне өсөн Резида Әхәт ҡыҙы Өфө ҡалаһында үткән ҡатын-ҡыҙ депутаттар форумына делегат итеп ебәрелә, Башҡортстан Республикаһы етәкселегенән Рәхмәт хаты ала.
Тынғыһыҙ педагог белемен даими камиллаштыра, һәр ваҡыт эҙләнеү юлында. Яңы технологиялар ҡулланып, заманса дәрестәр үткәрә, уҡыусыларҙы Берҙәм дәүләт имтихандарына уңышлы әҙерләүен дауам итә. Хеҙмәтенең юғары һөҙөмтәһен Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, мәғариф алдынғыһы исемдәре, “Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы” конкурсында еңеүсе, бихисап Маҡтау ҡағыҙҙары булыуы асыҡ күрһәтә. Ә иң мөһиме — уҡыусыларының сикһеҙ мөхәббәте.
Резида Шәрәфетдинова — шәхси тормошонда ла өлгө алырлыҡ шәхес. Ире Фәнил Баҡый улы менән өс балаға ғүмер һәм тәрбиә бирҙеләр. Ул – Ураҙ балалар музыка мәктәбенең художество етәксеһе. Өлкән ҡыҙҙары Динара Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, Учалы ҡалаһында эшләй, тәүтикшереүсе, полиция капитаны. Альбина иһә Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында дизайнер-модельер һөнәрен үҙләштерҙе. Улдары Дамир — Урал дәүләт урман-техник университеты студенты.
Резида Әхәт ҡыҙы буш ваҡыттарын да файҙалы итеп үткәрергә күнеккән: китап уҡырға, бәйләргә, кроссворд сисергә, үҙешмәкәр сәнғәт кисәләрендә ҡатнашырға, йырларға ярата, аш-һыуға оҫта. Йәй баҡса тултырып сәскә үҫтерә, сәйәхәт итә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 456
ГЛИЦЕРИН (гр. glykeros — тәмле),1,2,3‑триоксипропан, пропантриол-1,2,3, HOCH2CH(OH)‑CH2OH, өсатомлы спирт. Хайуан һәм үҫемлек майҙары составына инә; Г. сығарылмалары (моно‑, ди‑ һәм триглицеридтар) төрлө биол. процестарҙа ҡатнаша (ҡара: Липидтар). Төҫһөҙ, еҫһеҙ, татлы, сироп һымаҡ шыйыҡлыҡ; tиреү 17,9°С, tҡайнау 290°C, тығыҙлығы1260 кг/м3 (25°С булғанда). Һыу, ацетон, метил һәм этил спирттары м‑н еңел ҡатнаша; спирттыңэфир йәки хлороформ м‑н ҡатышмаһындаэрей; бензинда, бензолда эремәй. Һелтеләр, ауыр металдарҙың оксидтары м‑н — глицераттар, галоген‑водородтарһәм фосфор галогенидтары м‑н — галоген гидриндар, к‑талар м‑н — ҡатмарлы эфирҙар, альдегидтар һәм кетондар м‑н ярашлыциклик ацеталдәр һәм кеталдәр ҡатнашмаһы барлыҡҡа килтерә. Сәнәғәттә Г. аҙыҡ майҙарын һабынлау, ди‑ һәм полисахаридтарҙы гидролизлау ысулы м‑н, аллилхлоридтан (хлорлы ысул), аллил спиртынан (хлорһыҙ ысул) һ.б. алалар. Алкид ыҫмалалары, полиуретандар, дарыу препараттары, антифриздар, эмульгаторҙар сығарғанда, парфюмерия‑косметика сәнәғәтендә, ш. уҡсәнәғәттең аҙыҡ, тәмәке һ.б. тармаҡтарында файҙаланалар. Башҡортостанда 1972 й. Стәрлетамаҡ химияздында (ҡара: “Каустик”) илдә берҙән‑берсинтетик Г. етештереү (ҡеүәте— йылына 20 мең т) үҙләштерелгән. Технологик схема пропиленды юғары температурала (490—525°С) һ.м 0,15—,18 Мпа баҫымда аллил‑хлорид алып хлорлау, аҙаҡтан уны a‑ һәм B‑хлоргидриндар ҡатышмаһынатиклем гипохлорлауҙы; алынған хлор‑гидриндарҙы эпихлоргидринға тиклемде гидрохлорлауҙы (ҡара: Эпоксид ыҫмалалары), һуңғыһын һелтеэретмәһендә гидролизлауҙы үҙ эсенәала. БР‑ҙа нитроглицерин алыу өсөн (ҡара: Нитратлаштырыу), полимерматериалдарҙың пластификаторҙары һәм стабилизаторҙары сифатында, үтәтаҙа Г. медицинала һәм ғилми‑тикшеренеү эштәрендә файҙаланыла. РФ (Түб. Кама, С.‑Петербург ҡҡ. һ.б.) һәм алыҫ сит ил (Германия, Финляндия) пр‑тиеларына оҙатылған. 2011 й. Г. сығарыу туҡтатылған.
Әҙәб.: И м а ш е в У.Б. Промышленная органическая химия на предприятиях Республики Башкортостан. Уфа, 2000; Глицерин. Методы получения, промышленное производство и области применения. М., 2001.
И.Н.Сираева
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 275
ПЕТРЯЕВ ҠУРҒАНДАРЫ, Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 16—13 бб. ҡарай. Шишмә р‑ны Петряев а. көньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Өршәк й. уң ярында һыу баҫмай торған киртләстә урынлашҡан. 1962 й. Г.И.Матвеева тарафынан асыла, 1980 й. Р.А.Ниғмәтуллин өйрәнә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. 16 ҡурғандан (диам. 10—20 м, бейеклеге 0,2—1 м) тора, уларҙа 61 ҡәбер табылған. Ерләү ҡоролмалары тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарынан тора, уларҙың күпселегендә ағас япма булған. Мәйеттәр һул яҡ ҡабырғаға бөгәрләнгән килеш һалып, баштары м‑н, нигеҙҙә, төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. 4 ҡәберҙә мәйеттәр парлап ерләнгән. Керамика өсмөйөштәр, ромбтар, тешле штамп ярҙамында баҫылған һыныҡ һәм горизонталь һыныҡтар м‑н биҙәлгән банка һәм көршәк рәүешендәге балсыҡ һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙәрҙә киҫемендә уйымлы һәм түңәрәк беләҙектәр, биҙәкле һөйәк ослоҡ һәм суҡ, ҡабырсаҡтан эшләнгән билбау ҡаптырмаһы табылған. Ҡомартҡы материалдары БДУ‑ла, Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әҙәб.: М о р о з о в Ю.А., Н и г м а т у л л и н Р.А. Этнокультурные связи срубных племён Приуралья в эпоху развитой бронзы. Уфа, 1998.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Ғаилә
Ғаилә — тарихи аныҡ ойошҡанлыҡҡа эйә булған, ағзалары никах йәки туғанлыҡ (һәм тәрбиәгә алған балаларға) мөнәсәбәте менән бәйле, уртаҡ көндәлек тормош, үҙ-ара әхлаҡи яуаплылыҡ һәм социаль зарурлыҡ менән йәшәгән социаль төркөм. Ғаилә йәмғиәттең халыҡ һанын арттырыу ихтыяжы шарты менән булдырыла.
Хәҙерге йәмғиәттә йәшәгән күп кеше өсөн иң мөһим тормош ҡиммәте булып ғаилә тора. Йәмғиәттең һәр ағзаһы тыуған көнөннән һуңғы көнөнә тиклем социаль статусынан, милләтенән, мөлкәтенән һәм матди хәленән тыш, ғаилә-никах хәле тураһында характеристикаға эйә. Бала өсөн ғаилә — физик, психик, эмоциональ, интеллектуаль уҫеше өсөн мөхит. Өлкән кеше өсөн ғаилә ихтыяжын ҡәнәғәтлендереү сығанағы, төрлө һәм ҡатмарлы талаптар ҡуйыусы кесе коллектив. Кешенең йәшәү циклында уның ғаиләләге статусы һәм бурысы үҙгәрә.
Йөкмәткеһе
Ғаиләне билдәләгән аспект[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Социаль институт: социаль норма, иҫкәртеү, үҙ-үҙеңде тотош, хоҡуҡ һәм бурыстар менән йөкмәтелгән, ир менән ҡатындың, балалар менән ата-әсәләрҙең мөнәсәбәтен көйләүсе.
- Иҡтисади ғаилә: дөйөм ғаилә бюджеты менән бәйле.
- Территориаль ғаилә: бергә йәшәгән кешеләрҙе берләштерә.
- Биологик ғаилә: балалар һәм ата-әсәләрҙән тора.
Төрлө тарихи дәүерҙә иҡтисади һәм территориаль аспект өҫтөнлөк алған. Мәҫәлән, Францияла «төнгөлөктә бер ишек артында бикләнгән кешеләр төркөмө» [1] ғаилә тип ҡаралған. Ә урыҫ земство статистикаһы йорт буйынса иҫәп үткәргәндә «даими бер өҫтәл артында, бер табаҡтан ашаған кешеләр»ҙе ғаилә тип иҫәпләгән[2].
Башҡорт ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғаилә-өйләнешеү, туғанлыҡ, уллыҡҡа алыу йәки балаларҙы тәрбиәгә алыуҙың башҡа формалары арҡаһында барлыҡҡа килгән шәхси, мөлкәт һәм мөлкәтһеҙ хоҡуҡ һәм бурыстар менән бәйләнгән кешеләр. Ғаилә ағзалары араһындағы мөнәсәбәттәр ғаилә хоҡуғы менән көйләнә. Ғаилә — социаль сәйәсәттең төп объекттарының береһе.
Ғаилә функциялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балалар табыу һәм тәрбиәләү, уртаҡ хужалыҡ алып барыу, мираҫҡа мөлкәт ҡалдырыу һ.б. Башҡорттарҙа ғаилә традицион формалары төп урынды тотҡан ярым күсмә малсылыҡ хужалыҡ-мәҙәни тибы шарттарында барлыҡҡа килгән.
Хужалыҡ итеүҙең традицион формалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Игенселек, Малсылыҡ һ.б., тарихи-мәҙәни традициялар менән бәйле булған. Ғаилә эсендәге мөнәсәбәттәр туғанлыҡ системаһына ярашлы ҡоролған, йола хоҡуғы нормалары, исламды ҡабул иткәндән һуң, шулай уҡ шәриғәт ярҙамында көйләнгән
Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Егерменсе быуаттың тәүге сирегенәсә, совет осорона тиклем, быуаттар дауамында башҡорттарҙың ғаилә тормошо, милли әҙәбе юридик яҡтан да, әхлаҡи йәһәттән дә ислам дине, шәриғәт ҡанундарына буйһонған. Ғаилә Аллаһ әмере менән булдырылған илаһи бер мәктәп, милләттең иң кескәй күҙәнәге тип һаналған.
Башҡорт халҡында шәриғәт ҡанундары әхлаҡ, ғәҙәт-йола ҡағиҙәләре менән бер бөтөнлөк тәшкил иткәнлектән, уларҙы күпселек осраҡта хатта айырып алып та булмай. Бер үк ваҡытта Ислам дине ҡабул ителгәнгә тиклем үк ҡулланылған ғәҙәт ҡанундары ла (левират, сорорат һ. б.), ҡайһы саҡ шәриғәткә бик үк тап килмәүенә ҡарамаҫтан, һаҡланып килгән. Шулай уҡ Рәсәй ҡануниәтенең урыҫ, христиан дине ғаилә нормаларын индерергә тырышыуы: никахҡа инеүҙе, сабыйҙарҙы махсус кенәгәләрҙә теркәү, был хаҡта документтар биреү, йәш цензы һ.б. - ғаилә ҡороу тәртип-йолаларын бер аҙ үҙгәрткән.
Ғәмәлдә, башҡорт йәмғиәтендә үҙидара ҙур ҡеүәткә эйә булған,аҡһаҡалдар ғаилә мәсьәләләрен судҡа еткермәй, үҙ араларында хәл иткән. Улар ғөрөф-ғәҙәттәрҙең теүәл үтәлешен күҙәткән, рәсми судтарға мөрәжәғәт итеү күпселектә ер мәсьәләләренә ҡағылған [3]
Ғаилә, нигеҙҙә, бер никахлы булған, күп ҡатынлылыҡ һирәк, башлыса башҡорт общинаһының бай ҡатламдары һәм мосолман руханиҙары вәкилдәре араһында, шулай уҡ вафат булған ағаларының ҡатындарын никахлағандар араһында осраған. Салауат Юлаевтың ҡулған алынған мәлендә 3 ҡатыны булған, шуларҙың икәүһе - еңгә ҡатындар.
Ҡәрҙәш ғаилә төркөмө (5—30) ырыу бүленешен тәшкил иткән, бер ауылда 10—60 ғаилә йәшәгән. 17 быуатҡа тиклем башҡорттарҙа балалы бер нисә никахлы парҙан (3—4 быуын) торған ҙур ғаилә - ара осраған. Ғаиләнең мал-тыуары һәм йылҡы өйөрөнә ғаилә башлығы идара иткән, ғаилә парҙары - ҡушаҡтар [4] - һәм айырым ағзалары файҙаланыуында менге аттар һәм һауын малының бер өлөшө булған.
Ир менән ҡатын айырым торлаҡта (тирмә, өй йәки аласыҡ) йәшәгән, кис бөтә ғаилә, ҡағиҙә булараҡ, бер табын артына йыйылған. Ултыраҡ тормошҡа күсеү, игенселек һәм шәхси хужалыҡ үҫеү менән, никахлы парҙан һәм уларҙың өйләнмәгән балаларынан торған бәләкәй ғаилә өҫтөнлөк ала башлай.
ХIХ быуат уртаһында Рәсәй дәүләтенең һалым сәйәсәте ҡатыландырылғас, берҙәм ғаилә (ҡаҙна файҙаһына яһаҡ, төрлө йыйымдар һәм йөкләмәләр һалыу өсөн төп берәмек булған бер хужалыҡҡа ҡараған бер нисә бәләкәй ғаилә) һаны арта. Атай ғаиләһе (ата-әсәнән, өйләнгән балаларҙан һәм ейәндәрҙән торған ғаилә), ағай-эне ғаиләһе (балалары менән ағай-эне Ғ.), шулай уҡ ғаилә башлығының өйләнгән улдарынан һәм уның ағай-энеһе ғаиләһе берҙәм ғаилә төрҙәрен тәшкил итә. Берҙәм һәм бәләкәй ғаилә ата кеше (йәки өлкән ағай), улын йәки туғанының улын өйләндереү өсөн, уға йорт һалып бирергә тейеш булған. Үҙенең торлағын һәм хужалығын нығытҡандан һуң, ғаилә тулы хоҡуҡлы бәләкәй ғаилә хоҡуҡтарына һәм бурыстарына эйә булған.
Патриархаль һәм бәләкәй ғаилә башлығы булып ата кеше иҫәпләнгән, арала — аҡһаҡал, ирҙәрҙең иң өлкәне. Аҫабалыҡ (аҫаба) хоҡуҡтарына эйә булараҡ, ул ғаилә вәкиле булған һәм уның өсөн йәмәғәт һәм дәүләт властары алдында яуап биргән, милеккә идара итә һәм йыйындарҙа, ауыл һәм олоҫ сходтарында ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша алған. Йәше буйынса иң өлкән ҡатын йәки ғаилә башлығының ҡатыны ҡатын-ҡыҙ эштәренә етәкселек иткән. Нәҫелдең аҫаба ерҙәре сиктәрендә солоҡ ултыртыу урындары, һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар һ.б. биләмәләр өлөштәргә бүленгән, ғаилә шулай уҡ йәйләү һәм һунар итеү урындарында ҡаралтылары булған.
ХХ быуат башынан бәләкәй ғаилә төп ғаилә формаһына әүерелә, шулай уҡ берҙәм һәм тулы булмаған ғаилә осрай, этник яҡтан ҡатнаш ғаилә барлыҡҡа килә. Башҡортостан Республикаһында, 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 1,139 мең ғаилә иҫәпләнә, ғаилә ағзаларының уртаса һаны — 3,3 кеше.
Никахтың мотлаҡлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында балалары балиғ булыу менән өйләндерергә ашыҡҡандар. Никах - милләттең нигеҙен барлыҡҡа килтереүсе шарт, ә өйләнеүсе - милләтен һәм динен яратҡан, уға хеҙмәт иткән шәхес. Никахланыу (диал. ижәпләнеү) - йәмәғәт алдында ғаилә өсөн яуаплылыҡ алыу, милләтте һәм үҙ барлығын дауам итеү өсөн эшләнгән фиҙакәр аҙым. Ғаилә ҡорған егет бик ҙур бурыстар үтәй :
- ергә яралтылған һәр йән эйәһе үҙ затын дауам итергә тырыша, был - кешелек затын һаҡлау бурысы;
- милләт, зат-ырыуы алдында - улар тоҡомон дауам итеү бурысы;
- үҙе алдындағы бурысы - нәҫелен ҡалдырыу, тәбиғи теләктәрен хәләле менән ҡәнәғәтләндереп, яман сир-сорға юлығыуҙан һаҡланыу, әхлаҡи яҡтан тотанаҡлы йәшәп, сәләмәт тоҡом ҡалдырыу;
- хәләл ефете алдында - үҙ нәҫелен дауам итергә булышыусы кеше булараҡ, уға ҡарата шәриғәт һәм донъяуи ҡанундар ҡушҡанды үтәү бурысы;
- балалары алдында - һәр яҡлап ҡурсыуға алып, уны лайыҡлы шәхес итеп үҫтереү бурысы [5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ {{ Маринова, М.А. Основные социологические и экономические подходы к изучению домохозяйства. (The main social and economic approaches to housekeeping study). http://www.mirrossii.ru/images/pubs/2005/04/09/0000208197/Marinova.doc. Вестник РУДН. серия Социология. 2004. №6-7. стр.202-211}}
- ↑ {{ Чаянов, А. В.Организация крестьянского хозяйства. Избранные произведения. Моск.рабочий. 1989. 366. 5-239-00639-3}}
- ↑ Г. Ситдиҡова. Күсле ил - көслө ил. - Өфө, "Инеш", 2013. -101
- ↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993- 710-сы бит
- ↑ Г. Ситдиҡова. Күсле ил - көслө ил. - Өфө, "Инеш", 2013. -101


text:
"Көнгәк"һеҙ донъя йәмһеҙ
Гәзитебеҙ аша район, ҡала, республика яңылыҡтары менән танышып барыусы тоғро дуҫтарыбыҙ бар.
Һайлап алған яҙмыш.
« Әллә урыҫҡа бараһы,Матур була балаһы», - тип таҡмаҡларға ярата бер танышым.
Ваҡытты туҡтатыу мөмкин түгел
Һуғыш быуыны батырлығы хаҡындағы хәтирәләрҙе хатта быуаттар ҙа юя алмай.
“Көнгәк”кә яҙылдығыҙмы, йәғни баҫманың бөгөнгө хәле тураһында уйланыуҙар
“Көнгәк” гәзите редакцияһында баҫмаға яҙылыуҙы әүҙемләштереү, тиражды арттырыуға арналған “Түңәрәк өҫтәл” ултырышы үтте.
Һайлау-2018
Һайлау бюллетендәре әҙерләнә
Һаумыһығыҙ, хөрмәтле редакция!
Замир Мөхтәр улы Вахитовтың “Көнгәк” гәзитендә 20 ғинуарҙа сыҡҡан мәҡәләһе хаҡында һүҙем. Ошо һан ҡулыма килеп эләккәне бирле тыныслана алмайым, сөнки унда минең ҡәҙерле олатайым Яҡупов Ғимран Ғәббәс улы тураһында ла һүҙ бара.
Һәр башҡорт алдырырға тейеш
Ғилминур Шәнгәрәева “Көнгәк” гәзитен яратып уҡый.
Тормош сифаты юғары булһын өсөн...
Аяҡты юрғанға ҡарап һуҙырғамы?
“Ҡыҙым, ҡара әле, бынау 2 һумлыҡмы, әллә 10-мы?” – ҡартайыпмы, бәлки, быуын ауырынан кәкрәйеп ҡатҡан һул ҡулындағы тинлек аҡсаларын һанарға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән әбейҙе сираттағылар төрлөсә йәлләне.
Иман йорто ауыл ҡото буласаҡ
Арыҫлан ауылы тарихы тураһында белешмә:Ауылға исемде Емельян Пугачевтың яуҙашы - Кинйә Арыҫлановтың атаһы Арыҫлан батыр Аҡҡолов нигеҙ һалған тигән мәғлүмәт һаҡланған. 1876 йылғы картала Аҡҡол ауылы Нөгөш йылғаһының уң яҡ ярында теркәлгән һәм Арыҫлан ауылы исеме аҫтында күрһәтелгән. 1795 йылғы иҫәп алыуҙа бында 16 ихатала 91 кеше һаналған.
Хыялымдағы паровоз төҙөмәгән әле
Ғаилә нигеҙенең ныҡлығы нимәгә, ниндәй тойғо-хистәргә бәйле? Беренсе сиратта, уны төҙөгән ике кешенең бер-береһен ысын шәхес итеп яратыуына, хөрмәтләүенә бәйлелер, тип уйлайым.


text:
- Подробности
- Просмотров: 240
НИТРИФИКАЦИЯ (гр. niј tron — селитра, сода һәм лат. facio — эшләйем), аммонийлы берләшмәләрҙең нитрификатор-бактериялар ярҙамында нитраттарға тиклем биол. окисланыу процесы. Н. тупраҡта һәм һыу ятҡылыҡтарында бара, органик берләшмәләрҙең аммонийлашыуҙан башланған минераллашыу процесын тамамлай. Азот әйләнешенең иң мөһим этаптарының береһе һәм тәбиғәттә нитраттар барлыҡҡа килеүҙең төп юлы, үҫемлектәрҙең азот м‑н туҡланыуының төп формаһы булып тора. Н. 2 этапта бара: нитрозобактериялар аммиакты нитритҡа тиклем окислай, шунан һуң нитробактериялар нитритты нитратҡа тиклем окислай. Нитраттарҙың кәрәгенән артыҡ йыйылыуы тирә-яҡ мөхитте бысрата. 20 б. 70—90‑сы йй. респ. тупраҡтарында Н. процесын өйрәнеү Биология институтында (Ф.Х.Хәзиев, И.Ҡ.Хәбиров, Н.С.Наумов), Башҡорт дәүләт университетында (Н.Ә.Кирәева), Аграр университетта (Н.М.Нурмөхәмәтов) үткәрелә.
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
ТОКСИКОЛОГИЯ (гр. toxicon — ағыу һәм ...логия), ағыуҙарҙың физик, химик һәм биол. үҙенсәлектәрен, уларҙың тере организмдарға, экосистемаларға тәьҫир итеү механизмдарын өйрәнгән һәм ағыуланыуҙы диагностикалау, дауалау, иҫкәртеү ысулдарын эшләгән фән. Теоретик (организм һәм ағыуҙарҙың үҙ‑ара тәьҫир итешеү үҙенсәлектәрен өйрәнә), клиник (кешегә ағыулы матдәләр тәьҫире сәбәпсе булған ауырыуҙарҙы тикшерә), профилактик (химик матдәләрҙең хәүефлелек дәрәжәһен һәм кешене уларҙың ағыулы тәьҫиренән һаҡлау ысулдарын өйрәнә) һ.б. Т. айырыла.
Медицина Т. Башҡортостанда Т. үҫеше нефть ятҡылыҡтарын үҙләштерә башлауға бәйле. БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) 20 б. 40‑сы йй. аҙ. алып юғары көкөртлө нефтте сығарыу һәм эшкәртеү м‑н шөғөлләнгән, ш. иҫ. киҫкен һәм хроник ағыуланыуҙар булғанда, эшселәрҙең һаулыҡ торошо анализлана (З.Ш.Заһиҙуллин, Д.Н.Лазарева, Н.И.Савченко, В.А.Самцов, Ғ.Н.Тереғоловһ.б.). 50‑се йй. уртаһынан Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ҒТИ‑нда (ҡара: Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы институты) Ғ.М.Мөхәмәтова етәкс. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия синтезы продукттарының организмға йоғонтоһо өйрәнелә; 1956 й. сәнәғәт Т. б‑са лаб. ойошторола (З.Я.Лагно, Г.А.Михайлец, З.Х.Филиппова һ.б.). 60—70‑се йй. БДМИ‑ла көкөрт органик берләшмәләрҙең, көслө тәьҫир иткән ағыулы матдәләрҙең токсик үҙенсәлектәре тикшерелә, антидот терапияһы ысулдары эшләнә (Н.Т. Бикбулатов, В.А.Мышкин); НИИнефтехимда Э.Р.Уждавини етәкс. нефть сульфидтарының, метилтиофендың, хлортиофендың һ.б. ағыулы үҙенсәлектәре өйрәнелә (Т.Ф.Батырова, В.Г.Гилёв һ.б.), 70‑се йй. БДМИ‑ла һәм Өфө хеҙмәт мед. һәм кеше экологияһы ҒТИ‑нда токсиканттарҙың организмға комплекслы йоғонтоһо тикшерелә, нефтехимия продукттарының һауаға, һыуға, тупраҡҡа тәьҫир итеүенең хәүефһеҙ кимәлдәре билдәләнә (Г.З.Бәхтизина, М.А.Ғәлиев, О.Н. Дубинина, Г.Г.Максимов, Ф.Ғ.Мырҙаҡаев, Л.О.Осипова); нефтехимия синтезы, нефть эшкәртеү продукттары, көкөртлө газ ҡатышмалары һ.б. арҡаһында барлыҡҡа килгән интоксикацияларҙың төрлө формалары м‑н ауырығандарҙың хеҙмәткә яраҡлы булыуына экспертиза һәм реабилитация мәсьәләләре өйрәнелә (Ф.Д. Булатова, Л.М.Карамова, З.С. Тереғолова һ.б.), биомөхиттәрҙә токсиканттарҙы билдәләү ысулдары эшләнә (Л.Л.Брагинская, Л.И.Софьина һ.б.). 80—90‑сы йй. сәнәғәт производствоһы шарттарында канцероген хәүеф критерийҙары билдәләнә (Р.Б. Ибәтуллина, Н.И.Симонова), зарарлы химик матдәләр тәьҫир иткәндә һөнәри хәүефте кәметеү б‑са саралар камиллаштырыла (Г.Р.Бәшәрова, Н.Н.Егорова, Т.Р.Зөлҡәрнәев, Л.Ҡ. Кәримова, Л.Б.Овсянникова һ.б.). Өфө хеҙмәт мед. һәм кеше экологияһы ҒТИ‑нда А.Б.Бәкеров етәкс. 1997 й. башлап насар экологик‑һөнәри факторҙарҙы эксперименталь төҙәтеү, химия тәьҫирендә индуцирланған патология төрҙәрен моделләштереү, организмды ағыуһыҙландырыуҙың антиоксидант механизмдарын көсәйткән препараттар эҙләү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (Ибәтуллина, Мышкин һ.б.); ксенобиотиктарҙың токсик һәм метатоксик тәьҫире патогенезында окисландырыусы стрестың роле тикшерелә; мониторингылау өсөн токсиканттар һайлап алыу критерийҙары эшләнә (Л.И. Трубникова). 1985 й. алып Өфөнөң 21‑се дауаханаһы базаһында киҫкен ағыуланыуҙарҙы дауалау бүлеге; Өфө хеҙмәт мед. һәм кеше экологияһы ҒТИ‑нда 1995 й. башлап мәғлүмәт‑консультатив токсикология үҙәге, 1998 й. — Нефть эшкәртеү һәм нефтехимия продукцияһына санитария‑гигиена экспертизаһы үҙәге эшләй. 1996 й. БДМУ‑ла клиник Т. һәм һөнәри ауырыуҙар каф. асыла.
Ветеринария Т. Респ. 20 б. 50‑се йй. алып ветеринария‑токсикология, ветеринария‑санитария экспертизаһы, дәүләт ветеринария контроле лабораторияларында мал аҙыктарына, патологик материалға, малсылыҡ продукттарына һ.б. токсикологик тикшереүҙәр үткәрелә. 60‑сы йй. башлап Аграр университетта (М.М. Ғәниев, В.Д.Недорезков һ.б.) һәм Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында (Р.Б.Вәлитов, В.Д.Симонов һ.б.) гербицидтарҙың, пестицидтарҙың, үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәрҙең, фунгицидтарҙың һ.б. ағыулы тәьҫиренә баһа бирелә. 90‑сы йй. алып БДАУ‑ҙа интоксикациялар ваҡытында хайуандарҙың ағзаларына морфофункциональ тикшереү (В.Н. Байматов, Е.С.Волкова, Р.Ф. Ғәниева, И.Р.Килмәтова һ.б.), 2000 й. башлап А.Ф.Исмәғилева етәкс. пиримидин, глицирризин к‑таһы һ.б. яңы сығарылмаларына токсикологик тикшереү үткәрелә. Шулай уҡ ҡара: Гигиена, Экология.
А.Ф.Исмәғилева, Г.Г.Максимов, З.С.Тереғолова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Эльбурс
Эльбу́рс (фарс. البرز — Alborz) — Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙенең көньяҡ яр буйында урынлашҡан тау системаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙонлоғо — яҡынса 900 км. Бейеклеге — 5610 метрға тиклем (иң бейек нөктәһе — Демавенд һүнгән вулканы).
Тау системаһының формаһы S латин хәрефенә оҡшаш: Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ яр буйҙарын уратып, Эльбурс төньяҡ-көнсығышҡа борола, ә артабан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә һәм Афғанстан сиге буйында тамамлана. Эльбурс өс айырым өлөштәрҙән тора: төньяҡ-көнбайышында Талыш тауҙары (бейеклеге 2150—2450 м); һуңынан Үҙәк Эльбурс (бейеклеге 2450—3050 м, ҡайһы-бер айырым түбәләренеке 3650 метрҙан аша); артабан көнсығышта Төрөкмән-Хорасан тауҙары (бейеклеге 1500—1850 м). Эльбурса тауҙарында, Ирандың баш ҡалаһы Теһрандан төньяҡ-көнсығыштараҡ Урта Көнсығыштың иң юғары нөктәһе — Демавенд һүнгән вулканы (5604 м) урынлашҡан. Уның түбәһе боҙлоҡтар менән ҡапланған.
Геология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эльбурс һырттары башлыса эзбиз һәм ҡомташтарҙан яһалған. Тау системаһы сиктәрендә ике эре геологик ярылған урын бар: береһе Эльбурстың көнбайыш өлөшөндә, Сефидруд йылғаһы тарлауығы Талыш тауҙары менән Үҙәк Эльбурсты айырған урында, ә икенсеһе көнсығышта бейеклек үҙгәреүе яҡынса 900 метр тәшкил иткән урында урынлашҡан.
Эльбурста таш күмер һәм ҡара ҡурғаш-цинк ятҡылыҡтары бар.
Түбәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Демавенд
- Точал
- Камар-кух
Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ битләүҙәре гиркан тибындағы киң япраҡлы урмандар (имән, акация, тимерағас), тау далаһы һәм яландары, ә бик аҙ яуым-төшөм алған көньяҡ битләүҙәре ксерофит ҡыуаҡтары менән ҡапланған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эльбурс — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Эльбурс // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Өфө
Өфө ([ʏ̞ˈfʏ̞] , рус. Уфа) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.
1865—1919 йылдарҙа Өфө губернаһы үҙәге; 1922—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының, 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы, 1930 йылдан бер үк ваҡытта Өфө районының да үҙәге (составына инмәй). 2006 йылдан административ реформа буйынса башҡа бер нисә тораҡ пункт менән бергә Өфө ҡалаһы ҡала округы составына инә.
Рәсәйҙең эре мәҙәни, фән һәм иҡтисад үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Европала 31-се урында тора [1].
Йөкмәткеһе
- 1 Географияһы
- 2 Тарихы
- 3 Административ ҡоролошо
- 4 Мәғариф һәм фән
- 5 Иҡтисады
- 6 Транспорт
- 7 Ағиҙел аша көньяҡ күпер
- 8 Халҡы
- 9 Һәйкәлдәр
- 10 Мәсеттәр
- 11 Мәҙәниәт
- 12 Һүрәт теҙмәһе
- 13 Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар
- 14 Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәре
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Әҙәбиәт
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө ҡалаһы Ағиҙел йылғаһының һул яғында, Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 28, ә төньяҡтан көньяҡҡа — 53 километр.[2]
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтә.
1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә уҡсылар отряды етәксеһе, ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.
1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 уҡсы, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.
1888 йылдын 8-се сентябрендә бөйөк рус Инженеры Николай Белелюбский проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша беренсе металл конструкцияларҙан күпере (Һамар-Златоуст тимер юл участкаһы) асыла.
2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский-Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.
- 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
- 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
- 1708 йылдан Ҡазан губернаһына ингән
- 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
- 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
- 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
- 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһы составында
- 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
- 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
- 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө ете административ райондан тора:
Киров һәм Октябрь райондары составында анклавтар бар.
Өфө ҡалаһының ер бүлеү һәм ҡулланыу ҡәғиәләре буйынса ҡала зоналарға буленә:
- Өфө үҙәк;
- Иҫке Өфө;
- Кузнецов Затоны;
- Нижегородка;
- Затон;
- Дим промзонаһы;
- Дим;
- Черниковка — Тимашево — Максимовка;
- Фёдоровка — Нагаево;
- Кооператив яланы — Башҡортостан сәскәләре;
- Төньяк промзона;
- Лихачёв промзонаһы;
- Шакша промзона;
- Шакша — Базилевка;
- Инорс;
- Октябрь Проспекты районы — Глумилино — Сипайлово;
- Галле ҡалаһы урамы районы;
- Сутолока районы.
Рәсми булмаған райондар: Аэропорт, Глумилино, Дёма, Затон, Зелёная Роща, Инорс, Молодёжный, Нижегородка, Новостройка, Октябрь Проспекты, Сипайлово, Иҫке Өфө, Өфө үҙәк, Черниковка, Шакша.
Мәғариф һәм фән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфөлә 8 юғары федераль дәүләт уҡыу йорто һәм уларҙың 8 филиалы бар.
Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт университеты
- Өфө дәүләт авиация техник университеты
- Башҡорт дәүләт медицина университеты
- Өфө дәүләт нефть техник университеты
- Башҡорт дәүләт аграр университеты
- М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
- Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы
- Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы янындағы Өфө юридик институты
Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттарыныың филиалдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты[4][5]
- Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты[6]
- Һамар дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
- Урал дәүләт юридик академияһы
- Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы
- Рәсәй Хөкүмәте янындағы Финанс Университеты
Башҡа юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәй ислам университеты
- Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһы. 2015 йылдан бюджет уҡыу юҡ.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө сәнәғәте XIX быуатта булдырыла. XIX быуатта тире һәм күн эшкәртеү заводтары һаны 10-дан ашып китә.
1870 йылда Ағиҙел буйынса регуляр судоходствоһы асылыу, 1888-1892 йылдарҙа Һамар-Златоуст (хәҙерге Куйбышев тимер юлы өлөшө) тимер юлын төҙөү ҡаланыӊ иҡтисадын күтәрә.
1920-сы йылдарҙа Өфө сәнәғәт комбинаты сафҡа индерелә.
Финанc, инвестиция компаниялары һәм банктар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Урал банкыһы Башҡортостан бүлексәһе
- Финам филиалы
- Система АФКһы — рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө
Элемтә һәм информацион технологиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мобиль ТелеСистемалар
- Ростелеком бүлексеһе
Төҙөлөш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Росевродеволпмент
Машиналар төҙөү сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нефть, нефть химияһы һәм химия сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ (Башнефть);
- «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы) ААЙ (Башнефть);
- «Өфөоргсинтез» ААЙ (Башнефть);
- «Өфөнефтехим» ААЙ (Башнефть);
- «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты (Башнефть);
- «Башкирнефтепродукт» ААЙ (Башнефть);
- «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) (Башнефть);
- Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы;
- Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК);
- «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, Транснефть;
- «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, Транснефть;
- Газпром трансгаз Өфө, Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.
Энергетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма.
Составында:
- 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә;
- һыу әҙерләү станцияһы;
- 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
- 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә;
- 25 ташландыҡ һыуҙы һурҙырыу насос станцияһы;
- 2400 км һыу һәм канализация юлдары.
Полиграфия сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте — нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар өсөн, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, POS-материалдар һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын сығарыусы берләштерелгән дәүләт ойошмаһы.
- «Белая река» нәшриәте
Сауҙа селтәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Auchan Holding (Оша́н, Ашан)
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башавтотранс ДУПы.
- Рәсәй тимер юлдары Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексеһе.
- Өфө тимер юлы вокзалы — Өфө ҡалаһының алыҫ ара һәм ҡала яны бәйләнеше поездары пассажирҙарын хеҙмәтләндереүсе вокзал. 1888 йылда яңы төҙөлгән Һамар-Өфө тимер юлының Өфө станцияһы булараҡ асылған. Кинәле-Өфө-Златоуст (Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдары ҡарамағында, Башҡортостан Республикаһында 410 км). Дөйөм йүнәлеше — көнбайыштан көнсығышҡа. Йәрмәкәй, Бәләбәй, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә, Өфө, Иглин райондары аша үтә. Рәсәйҙең Европа өлөшө, Волга буйы, Урал һәм Көнбайыш Себер сәнәғәт үҙәктәрен тоташтыра. Башҡортостан Республикаһының төп транспорт магистралдәренең береһе. 1951 йылда Ағиҙел аша икенсе 6 тороҡло күпер, 1952 йылда Өфө аша 3 тороҡло күпер төҙөү тамамлана. Электрлаштырылған.
Өфө тимер юл вокзалынан китеүсе ҡала яны поездары ваҡыты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дим станцияһы яғына[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иглин станцияһы яғына[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағиҙел аша көньяҡ күпер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе күпер Ағиҙел аша көньяҡ йүнәлештә 1795 йылда ағастан төҙөлгән.
1924 йылда (плашкоут ҡулланып) яңы күпер төҙөлә.
1956 йылда Е. С. Уланов проекты буйынса 670 м оҙонлоҡтағы күпер төҙөлә.
1993 йылда 690 м оҙонлоҡтағы тағы бер күпер төҙөлә.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(2016)
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфөләге һәйкәлдәр исемлеге.
- «Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)
- Феликс Дзержинскийға,
- Александр Матросов —- Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улына,
- Мәжит Ғафуриға,
- Фёдор Шаляпинға,
- М. Аҡмуллаға,
- Заһир Исмәғилевҡа,
- Салауат Юлаевҡа
- Дуҫлыҡ монументы
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл — Өфөнөң Мингажев, 8-се март, Октябрьҙен 50-йыллығы урамдары араһында ҡуйылған скульптур монументы. 1975 йылда ҡуйылған.
Бейеклеғе — 12 м, ауырлығы — 95 тонна.
Авторҙары: скульптор — Кузнецов Л. В., архитектор — Семёнов А. В., инженер-конструктор — Коткин А.
1978 йылда, эше өсөн Л. В. Кузнецовҡа Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы тапшырылды.
Заһир Исмәғилев һәйкәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заһир Исмәғилев һәйкәле 2008 йылда ҡуйыла. Скульпторы — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы. Архитекторы — Сергей Анатольевич Голдобин, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
- Zagir Ismagilov Monument.jpg
«Ете ҡыҙ» композицияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ете ҡыҙ» скульптур композицияһы 2015 йылда ҡуйыла. Скульпторы-Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы.
Мәсеттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ләлә-тюльпан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ләлә-Тюльпан мәсете
Беренсе йәмиғ мәсете[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе йәмиғ мәсете йәки Иҫке мәсет 1830 йылда асыла.
Салауат Юлаев мәсете[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт академия драма театры
- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
- Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
- Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
- «Нур» Өфө дәүләт татар театры
Һүрәт теҙмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Салауат Юлаев һәйкәленән Ағиҙел йылғаһына һәм Дим биҫтәһенә күренеш. Бөйөк рус Инженеры Николай Белелюбский проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша беренсе металл конструкцияларҙан күпер, 1888 йылдын 8-се сентябрендә асылған.
OpenStreetMap проектынан ҡала картаһы
Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2017 йылдың мартында Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәк[25].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ GEO. Европаныӊ иӊ ҙур ҡалалары
- ↑ http://www.ufacity.info/ufa/passport.php
- ↑ Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. 13 август 2009 тикшерелгән.
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Народная энциклопедия «Мой город». Уфа. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 октябрь 2013. 9 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 9,0 9,1 Расселение народов Исторического Башкортостана
- ↑ Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
- ↑ Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. [[Башинформ|]], 2017, 23 март (Тикшерелгән 24 март 2017)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вахитов Р. Города башкир средневековья // Ватандаш. — 2016. — № 1. — С. 84—105. — ISSN 1683-3554.
- Каримов С. Г., Хабибов Л. Г. К вопросу о происхождении названия города Уфы // Вестник Башкирского университета. — 2014. — Т. 19. — № 2. — С. 577—581. — ISSN 1683-3554.
- Хамидуллин С. И. К вопросу о названии средневековой Уфы // Ватандаш. — 2015. — № 6. — С. 20—26. — ISSN 1683-3554.
- Юсупов Ю. Письменные источники о городах средневековой Башкирии // Ватандаш. — 2009. — № 11. — С. 37—40. — ISSN 1683-3554.


text:
Алһыуланып бешһен сейәләр
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 12-10-2018, 07:00
Ҡояшҡа үрелеп
Ҡыҙара сейәләр,
“Һеҙ – икәү, беҙ – икәү,
Пар килгән”, – тиәләр…
Йыр Яҙгөлдө ысынбарлыҡҡа ҡайтарҙы. Был хәл төш кенә, хәҙер уянам, барыһы ла яҡшы, тип үҙ-үҙен йыуатҡан ҡатын, алҡымынан матҡып алған кисерештәренә түҙмәй, илай башланы. Дөрөҫөрәге, күҙен йомоп ятты, ә күҙ йәштәре ҡабаҡ аҫтынан һарҡып сыҡты ла аҫҡа табан юл ярҙы.
Күңелдәге бушлыҡты һөйләп аңлатҡыһыҙ – бер аҙна элек кенә ул уҡшыуына, унитаз ҡосаҡлап ҡоҫоуына ҡыуана ине. «Ҡоҫтора, тимәк, үҫә бәләкәсем!» – ипләп кенә эсен һыйпай, наҙлы хистәргә бирелә, бил, түш тирәһенең һыҙлап ауыртыуын да оло рәхмәт менән ҡабул иткәйне. Төрлө еҫтән күңеле болғаныу, еңелсә башы әйләнеү ҙә Яҙгөл өсөн иң бәхетле миҙгелдәр булып тойолдо. Ә бына бөгөн Хоҙайҙан күпме һорап, илап, доғалар уҡып алған балаһын алдыртты....
Һәр кемдең үҙ сере, һис ҡасан бөтәшмәҫ күңел яраһы...
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 6-10-2018, 07:00
Ира эштән һуң магазинға ғына һуғылды ла, тура дауаханаға йүгерҙе. Палатаға инеп, барыһы менән дә һаулашҡас, әсәһе янына килде:
– Әсәй, сәләм!
– Һин кем? – стенаға текәлеп ятҡан ҡатын килеүсегә башын борҙо.
– Һуң был бит мин – ҡыҙың, – Ира аптырап әсәһенә ҡараны.
Ҡатын йәмһеҙ итеп көлдө:
– Һин – минең ҡыҙым?! Үҙеңде көҙгөлә күргәнең бармы? Шүрәле ишеһең. Ә минең ҡыҙым һып-һылыу. Ҡуй инде, маймыл...
Ира илап ебәрмәҫ өсөн ауыҙын йырып, дорфа ҡыланды – әсәһенең мендәрен йәтешләп һалды, юрғанын рәтләне:
– Ну, ғәфү ит, шулай булғаныма, – ә үҙ алдына, маймылдан тыуғанмындыр, тип мөңгөрләне.
Әсәһенең ошо арала иҫе инәле-сығалы: йә бер кемде лә танымай, йә кинәт аҡылы теүәлләнә. Бына әле лә ята торғас, Ираға иғтибарлы ҡарашын йүнәлтеп:
– Бәй, Ира, һин килгәнһең дә, ни эшләп һаулыҡ та һорашмай ултыраһың? – тип йылмайғандай итте.
– Уянғаныңды көттөм, – тиеү менән сикләнде Ира. Әсәһе йоҡлап киткәс, уйҙары менән бала сағына әйләнеп ҡайтты....
Хәмерҙән тура юл – тамуҡҡа!
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 23-09-2018, 06:00
Әнисәнең үлеме хаҡында дуҫ класташыбыҙ аша белдек. Ара-тирә уның яҙмышын, тормошон да әҙ-мәҙ ишетеп белә инек, тик аралашып йәшәмәнек. Ул эске юлынан киткәйне инде. Ирҙәрҙән дә уңманы, ти ауылдаштары. Ике ҡыҙ үҫтергән.
Шуларҙың берәүһендә йәшәгән икән. Ул да булһа, иҫке генә бер ятаҡ йоратында ғына.
Ул ҡыҙ ҙа ике бала менән айырылған булған, гел байрамдар ойоштороп, бәләкәй балаларын ҡарамай, аҙналап юғалып та йөрөгән. Ауыр хәл. Аяныс яҙмыш......
Тормош – ҡуласа, әйләндереп бер баҫа
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 21-09-2018, 07:00
Һәр кешенең үҙ хәҡиҡәте, әммә бөтә әҙәм өсөн уртаҡ, һәр кемдең ғүмерлек таянысы булған, бөтә хәүеф-хәтәрҙәрҙән ҡурсалай торған тағы бер хәҡиҡәт бар. Уның исеме – мөхәббәт. Ә уның һиңә ҡасан килерен Алла ғына беләлер...
Донъя – ҡуласа, тиҙәр. Танышым менән булған фәһемле хәл тураһында яҙмаҡсымын. Ул үҙенең тормошо хаҡында миңә бәйән иткәйне.
– Өс йыл элек «Бәйләнештә» селтәрендә теркәлеп, таныш-белештәр менән аралаша башланым. Яңы дуҫтар ҙа барлыҡҡа килде. Ирем дә унда ултыра. Үҙем уҡытыусы булып эшләйем, иптәшем вахта ысулы менән Себер юлдарын тапай. Ғаиләбеҙ башҡаларҙыҡынан бер нәмәһе менән айырылмай кеүек. Ҡыҙым мәктәптә уҡып йөрөй, улым – балалар баҡсаһында. Ирем вахтаға киткәндә «Бәйләнештә» селтәрендә үҙенең битенә «мин эштә» тип яҙып ҡуя, ҡайтып етһә, «өйҙә» тип үҙгәртә. Башта быға әллә ни иҫем дә китмәй торғайны. Дуҫтарын да, кем менән аралашыуын да һорашҡаным булманы....
Мөхәббәт һәм нәфрәт... һәм кредит
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 18-09-2018, 06:30
... – Алло?
– Тыңла бында: тағы ла бер тапҡыр шылтыратһаң, миңә, йә кәләшемә, үҙеңә ҡарап үпкәлә, ялҡауым килмәйәсәк, килеп бәргеләйәсәкмен! Үлтерәсәкмен, ишеттеңме?! – аҡырып бөтөү менән трубканы бәрҙеләр. Трубканы бәргән айыуҙай егет, Альберт һүҙҙәрҙе, әлбиттә, һайлап торманы, ҡаты итеп һүгенеү ҡатыш янаны: “Үл-те-рә-сәк-мен!” Ирҙең тауышынан, янауҙарынан йәш кенә, нәҙек Дилбәр исемле һылыу ҡыҙ шаңҡыһа ла, һыр бирмәҫ өсөн ирендәрен ҡымтыны һәм: “Һинән кем ҡурҡып торһон!” – тип ҡысҡырып өлгөрҙө.
Ошо юлдарҙы уҡығанда, егет менән ҡыҙ араһындағы мөнәсәбәттәр күҙ алдына баҫҡандыр, кемдең нимәгә фантазияһы етеп, мөхәббәт өсмөйөшөнә ҡәҙәр уйлаусылар булғандыр. Ләкин ысынында иһә улар араһында һис ҡасан һөйөү булманы һәм булмаясаҡ та. Ҡасандыр, бәлки, ихтирам булғандыр, әммә әле уларҙы тик нәфрәт берләштерә. Нәфрәт һәм кредит....
Һуңлап килгән аҡыл
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 16-09-2018, 06:00
“...Һинең кеүек уйнаш ҡатындар булғанға ла ғаиләләр тарҡала, балалар етем үҫә. Миңә ауылда һөйләнеләр инде: атай менән әсәйем һинең арҡала айырылышҡан. Мине лә, әсәйҙе лә, атайҙы ла бәхетһеҙ иттең. Бер ҡасан да һинең кеүек булмайым. Башҡаса атай йортона аяҡ баҫмайым. Минең өсөн атай ҙа, һин дә, башҡа туғандар ҙа юҡ!..”
Ғәлимә хатты уҡып бөтөрә алманы, күҙ йәштәренә быуылды. 22 йәшлек үгәй ҡыҙы Юлиәнең һәр һүҙе нәфрәт, асыу менән һуғарылған. Һуңғы ун йылда килгәне һайын ҡунаҡ итеп, һуңғы аҡсаһын түгеп булһа ла кейем-һалым алып биреп, сумка-сумка күстәнәстәр биреп оҙатҡан бала, шулай итеп, уға рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Хәйер, үҙе ғәйепле. Ауылда әсәһен белгән һәр кем уға баштан уҡ кәңәш бирҙе бит: “Алты йыл килен булып йәшәне, алтмыш йылдай ҡан ҡаҡшатты ул бисә. Әлдә ирең Әхмәт юл фажиғәһенә осрап, түшәккә ятты. Юғиһә ғүмере буйы ошо ауылдан китмәй ятыр ине. Килтермә балаһын, яҡшынан яман тыуғанын ишеткән бар, әммә ямандан бер ваҡытта ла яҡшы тыумай. Һеҙҙе йәшәтмәйәсәк ул!”...
Илар көнөң алда әле, Әнисә!
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 18-08-2018, 07:30
Ҡартлыҡ бәхеттәре кемгә насип?
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 12-08-2018, 07:00
Бөгөн – Лидия Степановнаның вафат булған көнө. Ғаилә карабының тормош диңгеҙендәге тәүге тулҡындарынан уҡ емерелеүен ауыр кисергән ауыл ҡатынын, йәғни мине үҙ фатирына һыйындырған әбей ине ул. Ислам динендәге кеше булараҡ, сиркәүгә барып шәм дә яндыра алмайым, биргән саҙаҡаларым да ҡабул булмаҫ. Яҡты хәтирәләр менән генә иҫкә алыу, рәхмәт һүҙҙәрен әйтеү, бәлки, уға ожмах ишектәрен асыр...
...Лида әбейҙең фатирында иң бәләкәй бүлмәгә урынлаштым. Аҡса яғы самалы булғас, иҫке обойҙары ҡуба башлаған стеналарға, буяуы уңған иҙәнгә иғтибар итмәҫкә тырыштым. Йөкмәп килгән мөлкәтем шкафтың ике кәштәһенә һыйҙы. Бер урынлыҡ карауатҡа яттым да, ауыр уйҙарға сумдым. Артабан нисек йәшәргә? Яңы тормошто нимәнән башларға? Дөм-ҡара кеүек тойолған донъяла бер генә лә нур ҡалмаған кеүек ине. Ә йәшәргә кәрәк, Аллаһы Тәғәлә биргән ғүмерҙе әрәм үткәрге килмәй....
Тыңлауһыҙ ҡыҙ
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 15-07-2018, 07:00
Интернет аша бөтәһен дә белеп, күреп тороу ғәҙәтебеҙгә инде. Бынан ун йыл элек социаль селтәрҙә теркәлгән кешеләр һанаулы ғына ине. Ә хәҙер унда теркәлмәгәндәр бик һирәк. Кемдең ҡайҙа, ни хәлдә йәшәп ятыуы хаҡында хәбәрҙар мин дә, хатта сит илдә тормош көтһәләр ҙә.
Бер курсташ ҡыҙымдың да ҡара тәнле сит ил кешеһенә сығып, төрлө ҡитға буйлап сәйәхәт итеүен, тора-бара унан мулат бала табыуын фотолары аша белеп торҙом. Мосолман ҡыҙҙары араһында негрға кейәүгә сығыусылар бармаҡ менән генә һанарлыҡ булғанға күрә, күптәр был хәлгә бот сабып аптыраны. Ә мин нисектер тыныс ҡабул иттем: Ғәҙиләнең (ул үҙен һәр ваҡыт Аделя тип йөрөттө), йәш саҡтан уҡ сит ил кешеһенә кейәүгә сығырға хыялланыуынан көлөп, эс ҡатып бөтә ине. Нисек булһа ла сит илгә эләгергә, унда буласаҡ тормош иптәшен эләктерергә – үҙ һүҙле ҡыҙҙың был уй-маҡсаты булмышын биләп алғайны. Һигеҙ йыл элек интернет аша ғына берәү менән танышып, Францияға сыҡты ла китте Ғәҙиләбеҙ. Көлкөнө тыйып торҙоҡ, нисек инде белмәгән-нитмәгән кеше өсөн билдәһеҙлеккә башкөллө сумырға мөмкин?! Тыңламаны ҡыҙый, иҫкәртеүҙәрҙе ҡолағына лә элмәне. Әсәһенең, бала сағыңдан алып ниңә тыңлауһыҙ булдың, тип илауына ла иғтибар итмәне....
«Көндәшемдең фатихаһы менән йәшәйем»
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 30-06-2018, 07:00
Яңы һатып алған фатирымдың нимәһе оҡшай: үҙәктә булһа ла ишек алды тыныс. Йәшел ағаслыҡ янындағы 12 подъезлы оло йорттоң уйын майҙансығы ла, ял итеү эскәмйәләре лә, урындары ла аулаҡта урынлашҡан. Оло юл шау-шыуы, машиналар тауышы, тегеләй-былай сапҡан кешеләр йорттоң теге яғында ҡала. Эштән иртәрәк бушаныуыма һәм һирәк күренгән ҡояштың йылы нурҙарына һөйөнә-һөйөнә, уҡый башлаған китабымды алып, саф һауаға ашыҡтым. Яратҡан урыным бар: балалар майҙансығы янындағы ҡайын төбөндәге бәүелсәк. Башҡа көндәрҙә бында бала-саға сыр-сыу килә, китап уҡып булмай. Ә бөгөн, эштән ҡайтып килгәндә үк күҙ һалдым, бер кем дә юҡ. Ғәҙәттә, халыҡ киске сәғәт 7-нән һуң тышҡа сыға.
Ҡояш нурҙарына арҡамды ҡыҙҙырып, байтаҡ ултырып ташлағанмын, ниһайәт, Миләүшә Ҡаһарманованың “Күңелем йылы теләй” китабын уҡып бөттөм. Хикәйәләрҙәге геройҙарҙың кисерештәренә бирелеп тә байтаҡ ултырыр инем инде, янымдағы ултырғысҡа биш йәштәрҙәге бала эйәрткән ҡатын килеп ултырҙы.
– Мама, ә где Арсен с Дианой?
– Гөлгөнә, беҙ бит кисә генә һөйләштек, өйҙә тик башҡортса һөйләшәбеҙ.
– Беҙ бит урамда!
– Бында бит тик өйҙәге генә кешеләр......
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 669
ЖУРНАЛИСТИКА БУЙЫНСА БЕЛЕМ БИРЕҮ, журналистика өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү системаһы. Махсус Ж.б.б.б. махсус (журналистика теорияһы нигеҙҙәре, Рәсәй һәм сит ил журналистикаһы тарихы, стилистика һәм әҙәби мөхәррирләү, журналистика социол., һөнәри этика һ.б.), ғәмәли (машинкала баҫыу, стенография һ.б.), ш. уҡ ижт., иҡт., филол. фәндәр циклын өйрәнеүҙе күҙ уңында тота. Башҡортостанда Ж.б.б.б. 1989 й. Башҡорт дәүләт университетында башҡ. филологияһы һәм журналистика ф‑ты һәм журналистика каф. асылғандан һуң үҫеш ала. Белгестәр ш. уҡ Көнсығыш иҡтисади‑юридик гуманитар академияһында, Иҡтисад һәм сервис университетында әҙерләнә. 20 б. 70—80‑се йй. респ. гәзиттәренең редакцияһы эргәһендә йәш журналистар мәктәптәре эшләй. Күп кенә дөйөм белем биреү мәктәптәрендә һәм үҫмерҙәр ижады үҙәктәрендә йәш журналистар түңәрәге бар. Ж.б.б.б. үҫешенә Ш.Ғ.Ғилманова, М.Ф.Ғәйнуллин, Ф.Т.Күзбәков, Р.Р.Мәһәҙиева, В.В.Пугачёв, В.Ә.Шәймиев һ.б. өлөш индергән.
Әҙәб.: Журнал мәҡ. ҡарағыҙ.
Ф.Т.Күзбәков
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
- Подробности
- Просмотров: 335
РОБОТЛАШТЫРЫУ, производствоны кешеһеҙ участкалар, цехтар, заводтар төҙөү мөмкинлеген биргән сәнәғәт роботтарын файҙаланыуға нигеҙләнеп комплекслы автоматлаштырыу. Р. технологиялары персонал булмауын иҫәпкә алған яһалма интеллект методикаларын ҡулланып эшләнелә. Сәнәғәт роботтары ярҙамсы (тейәү, бушатыу, ташыу, складтағы операциялар), төп эш (иретеп йәбештереү, буяу, йыйыу һ.б.) һәм универсаль булғандарға бүленә. Р. кеше эшмәкәрлегенең ғәҙәти техник саралар м‑н автоматлаштырып булмаған өлкәләрендә (физик һәм интеллектуаль) файҙаланыла. Р. ҡулланыу аҙ сериялы, сериялы һәм күпләп етештереүҙә айырыуса һөҙөмтәле. Һығылмалы һәм күп яҡлы булыу мөмкинлеген тыуҙыра, производство ҡорамалдарын тулыһынса үҙгәртмәйенсә сығарылған продукция һанын һәм төрҙәрен арттырыу мөмкинлеген бирә. Хеҙмәт һәм матди ресурстарҙы һаҡсыл тотоноуға, етештереүҙең һәм башҡарылған эш сифатының күтәрелеүенә, продукцияның үҙҡиммәте төшөүенә килтерә; юғары т‑рала, газ м‑н ағыуланыу, көслө шау‑шыу, радиоактив йәки шартлау ҡурҡынысы булған шарттарҙа кеше хеҙмәтен файҙаланыуҙан ҡотҡара. Тәүге быуын сәнәғәт роботтарын ҡулланыу алдан төҙөлгән программаларға ярашлы рәүештә, башлыса иретеп йәбештереү, ҡойоу, металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү, һығылмалы производство участкалары һәм комплекстары составында һан менән программаланған идара итеү станоктарына деталдәр биреү, күсереү һәм алыу өсөн ҡулланыла. Һуңыраҡ автоматлаштырылған производстволарҙы файҙаланыу шарттарының эстән һәм тыштан үҙгәреүендә кеше аҙ ҡатнашыуға яраҡлаштырылған икенсе һәм өсөнсө быуын роботтары (адаптив һәм яһалма интеллект элементтары хас булған) уйлап табыла. Көнкүреш һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә Р. актуаль була. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. ӨДАТУ‑ла (В.Ц. Зориктуев, Б.Ғ.Ильясов, Н.И.Йосопова һ.б.) һуңынан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә, Өфө агрегат производство берекмәһендә, “БЭТО” ААЙ‑нда һ.б. индерелгән роботтар, яңы идара итеү системалары уйлап сығарылған. 80‑се йй. “Инмаш” ААЙ‑нда сәнәғәт робот‑манипуляторҙары етештерелә. 90‑сы йй. алып Р. “Полигон” ААЙ ҒПП‑нда (үлсәү һәм төрөү участкаларында, электронлы продукция етештергәндә; Өфө), “НефАЗ” ААЙ‑нда (кран‑манипуляторҙар); 2000 йй. — “Электрозавод” ААЙ‑нда (ташыу, төрөү роботтары; Өфө) һ.б ҡулланыла. Шулай уҡ ҡара: Микроробототехника.
О.В.Даринцев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Яңы йыл байрамын 82-се гимназия уҡыусылары ла ҙур уңыштар, яҡшы билдәләр, күтәренке кәйеф менән ҡаршы алды. Һәр бер синыф үҙҙәренең бүлмәһен байрамса биҙәне, тәҙрәләргә төрлө төҫтәге ҡағыҙҙарҙан ҡар бөртөктәре, төрлө хайуан, Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыу һындары төшөрөлдө. Хатта уҡытыусылар ҙа үҙ фантазияһын күрһәтергә тырышты.
Яңыраҡ Асҡарҙағы Таһир Күсимов исемендәге гимназияла «Таланттар – 2017» конкурсы уҙғарылды. Ул үҙе бер ҙур тамашаға әүерелде, уҡытыусылар, уҡыусылар, ата-әсәләр ҙә ҡыҙыҡһынып ҡараны. Һәләттәре менән балҡып торған, йырларға, бейергә, шиғыр һөйләргә яратҡандар бихисап ине. Финалға үтеүсе ҡыҙҙар, малайҙар сағыу номерҙар күрһәтте, тамашасыларҙы ныҡ һөйөндөрҙө.
Ҡазандың 180-се күп профилле гимназияһында уҡыусыларҙың 4-се төбәк-ара фәнни-практик конференцияһы һәм Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре буйынса уҡыуҙар булып үтте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 272
УГЛЕВОДТАР, ш ә к ә р ҙ ә р, тере организмдар составына ингән полигидроксикарбониллы берләшмәләр һәм уларҙың сығарылмалары. Моно‑ (полигидроксиальдегидтар, углеродтың 3 — 9 атомынан торған, карбониллы, гидроксил төркөмдәр м‑н бәйле, һыҙыҡлы сылбырлы кетондар), олиго‑ (гликозид бәйләнештәр м‑н тоташҡан 2—20 моносахарид), поли‑ (углевод тәбиғәтле булмаған алыштырыусылары булған моносахарид ҡалдыҡтарынан торған һыҙыҡлы йәки тармаҡлы полимерҙар) сахаридтарға бүленә. Моносахаридтарға арабиноза, галактоза, глюкоза, ксилоза, манноза, рибоза, фруктоза; ш. уҡ дезокси‑ (1 йәки бер нисә гидроксил төркөм водород атомы м‑н алыштырылған), амино‑ (аминотөркөм) шәкәрҙәр, юғары (сылбыр оҙонлоғо 6 углерод атомынан ашыу) һәм тармаҡланған шәкәрҙәр, күп атомлы спирттар (моносахаридтарҙың карбониллы төркөмдәрен тергеҙеү юлы м‑н барлыҡҡа килгән), урон к‑талары (моносахаридтарҙың беренсел спирт төркөмө карбоксилға тиклем окисланған) инә. Олигосахаридтарҙан дисахаридтар (сахароза, трегалоза, лактоза), гликозидтар киң таралған. Полисахаридтар юғары үҙлекле һыулы эретмәләр, гелдәр йәки юғары тәртипкә килтерелгән молекулаларҙан юғары булған структуралар; полипептидтар м‑н берләшкәндә — гликопротеиндар барлыҡҡа килә. Үҫемлектәрҙә моносахаридтар булып фотосинтездың беренсел продукттары, гликозидтар, полисахаридтар һ.б. матдәләр (аминокислоталар, май к‑талары, полифенолдар һ.б.) биосинтезының башланғыс берләшмәләре тора. Ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең ҡаты күҙәнәк көбө целлюлозанан, гемицеллюлозанан һ.б.; бактерияларҙыҡы — пептидогликандан (муреиндар); бәшмәктәрҙең һәм быуын тығаяҡлыларҙың тышҡы япмаһы — хитиндан төҙөлгән. Хайуандар һәм кешенең организмында терәк функцияларҙы сульфатланған һәм сульфатланмаған мукополисахаридтар (гликозаминогликандар); күп күҙәнәкле диңгеҙ ылымыҡтарында — сульфатланған галактандар йәки гетерополисахаридтар; ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең үҫеүсе һәм һутлы туҡымаларында — пектиндар башҡара. Күҙәнәк тышы У. иммунологик реакцияларҙың (ҡандың төркөм матдәләре, бактериаль антигендар) һәм күҙәнәктәрҙең вирустар м‑н үҙ‑ара тәьҫире үҙенсәлеген билдәләй. Углевод структуралар аталандырыу, туҡыма бүленеүе осрағында күҙәнәктәрҙе таныу, сит туҡымаларҙы айырыу һ.б. ҡатнаша. У. — кеше рационының төп өлөшө булып тора, медицинала, аҙыҡ өҫтәмәләре булараҡ, этил спирты, аҙыҡ кислоталары, химик сүстәр, шартлаусан матдәләр һ.б. өсөн сеймал сифатында ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 50 — 70‑се йй. Биология институтында анаэробиоздың һаҡлаусы һәм запас матдәләрҙең, ш. иҫ. олигосахаридтарҙың, синтез процестарына (Л.И.Сергеев, К.А.Сергеева һ.б.), 70—80‑се йй. — шәкәр сөгөлдөрөнөң тамыраҙыҡтарында шәкәрлелекте күтәреү һәм шәкәр туплау процестарына ашламаларҙы локаль индереүҙең (В.К.Ғирфанов, В.К.Трапезников һ.б.) тәьҫире өйрәнелә. 90‑сы йй. алып Биохимия һәм генетика ин‑тында (Н.Р.Елаев, А.Н.Зимницкий һ.б.), БДМУ‑ла (С.А.Башкатов, Ф.Х.Камилов, Ш.М.Сафин һ.б.), Нефтехимия һәм катализ ин‑тында (В.Н.Одиноков, И.Ю.Понеделькина һ.б.), Органик химия ин‑тында (Ю.Б.Монаков, В.Н.Ураҙбаев һ.б.) гликозаминогликандар класына ингән гетерополисахаридтарҙың организмдарҙың биохимик адаптацияһы процестарындағы; тәбиғи полисахаридтарҙың яңы дарыу препараттары һәм материалдары булдырыуға йүнәлтелгән химик модификация роле тикшерелә. Шулай уҡ ҡара: Тәбиғи шәкәрҙәр.
Әҙәб.: К о с е н к о Е.А., К а м и н с к и й Ю.Г. Углеводный обмен, печень и алкоголь. Пущино, 1988; Трансформации глицирризиновой кислоты. Синтез гликопептидов монометилового эфира глицирризиновой кислоты, проявляющих противовоспалительное и иммуностимулирующее действие /Г.А.Толстиков [и др.] //Биоорганическая химия. 1989. Т.15. №3; Научные основы химической технологии углеводов. М., 2008.
М.И.Ғарипова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Рухи аҙыҡ алып ҡайттылар
14 апреля 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
1 апрелдә Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йорто халыҡ менән шығырым тулы булды. Ауыл халҡының эркелешеп, зал тултырып теге йәки был сараға килеүе бик һирәк була.
Һынатманыҡ быйыл да
14 апреля 2017 йыл | Мәғариф
24-25 мартта Өфө ҡалаһында «Башҡортостан мәҙәниәте һәм тарихы» фәне буйынса республика олимпиадаһы үтте.
Өс яҡлы килешеү
14 апреля 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт Кодексына һәм "Башҡортостан Республикаһының социаль партнерлыҡ органдары тураһында” БР Законына ярашлы, 2017-2019 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, БР Эш биреүселәр берләшмәһе һәм БР
Профсоюздар федерацияһы араһында өс яҡлы Килешеүгә ярашлы, БР Ғафури районы муниципаль районы халҡының йәшәү кимәлен һәм сифатын күтәреү, социаль яҡлауҙы тәьмин итеү, район иҡтисадын үҫтереү маҡсатында өс яҡлы – профсоюз, эш биреүселәр һәм район хакимиәте араһында территориаль Килешеү төҙөлдө.
Килешеү 2017 йылдың 1 ғинуарынан 2019 йылдың 31 декабренә тиклем ғәмәлдә була. Был Килешеү Эш биреүселәр берләшмәһендә тороусы барлыҡ эш биреүселәргә лә ҡағыла.
Профсоюздар федерацияһы араһында өс яҡлы Килешеүгә ярашлы, БР Ғафури районы муниципаль районы халҡының йәшәү кимәлен һәм сифатын күтәреү, социаль яҡлауҙы тәьмин итеү, район иҡтисадын үҫтереү маҡсатында өс яҡлы – профсоюз, эш биреүселәр һәм район хакимиәте араһында территориаль Килешеү төҙөлдө.
Килешеү 2017 йылдың 1 ғинуарынан 2019 йылдың 31 декабренә тиклем ғәмәлдә була. Был Килешеү Эш биреүселәр берләшмәһендә тороусы барлыҡ эш биреүселәргә лә ҡағыла.
Килешеү тексы менән район хакимиәтенең рәсми сайтында танышырға мөмкин: gafury.bashkortostan.ru
Эске эштәр органдары ветерандары көнө менән!
14 апреля 2017 йыл | Хоҡуҡ
Хөрмәтле ветерандар!
Һеҙҙе эске эштәр органы һәм эске хеҙмәт ғәскәрҙәре ветерандары көнө айҡанлы ихлас күңелдән ҡотлайбыҙ.
Һеҙҙе эске эштәр органы һәм эске хеҙмәт ғәскәрҙәре ветерандары көнө айҡанлы ихлас күңелдән ҡотлайбыҙ.


text:
Конкуренция (иҡтисад)
Конкуренция (лат. concurrentia, лат. concurro — бәрелешәм) — иҡтисади субъекттар араһында етештереү факторҙарын мөмкин тиклем һөҙөмтәлерәк файҙаланыу өсөн көрәш.
Иҡтисадтахужалыҡ итеүсе субъекттар конкуренцияһы тураһында һүҙ барғанда, баҙар шарттарының баҙарҙа ҡатнашыусылар тәртибенә бәйлелеге күҙҙә тотола. «Конкуренцияны яҡлау тураһында» № 135-ФЗ 26.07.2006 Рәсәй Федерацияһы Законына ярашлы, конкуренция — ул хужалыҡ итеүсе субъекттарҙың бер-береһе менән ярышыуы, конкуренция ваҡытында уларҙың тауар баҙарында тауарҙар әйләнешенә бер яҡлы йоғонто яһау мөмкинлеге бөтә йә сикләнә.
Иҡтисади күҙлектән, конкуренция 3 төп йүнәлештә ҡарала:
- Баҙарҙа ярышыусанлыҡ күрһәткесе булараҡ;
- Баҙар механизмының үҙ-үҙен көйләүсе элементы булараҡ;
- Тармаҡ баҙарының тибын билдәләй торған критерий булараҡ.
Йөкмәткеһе
Камил конкуренцияҮҙгәртергә
Камил конкуренция булғанда баҙар күп һанлы һатыусыларҙан һәм һатып алыусыларҙан тора, улар араһында етештереүселәр күп, етештереүселәрҙең һәр береһе баҙарҙа ҙур булмаған урынды биләй һәм тауар һатыу-һатып алыу шарттарын үҙгәртә алмай. Хаҡтар, уларҙың хәрәкәте, башҡа төбәктәрҙәге һәм ҡалаларҙағы һатыусылар һәм һатып алыусылар тураһындағы мәғлүмәттәр һәр кемгә билдәле. Етештереүсе баҙарға үҙ ихтыярын, тауарға үҙ хаҡын көсләп таға алмай, хаҡтарҙы һорау һәм тәҡдим хасил итә.
Камил конкуренция бер тармаҡта ла тулы сифатта осрамай. Моделгә яҡынайыу ғына ихтимал.
Идеаль баҙар (идеаль конкуренция баҙары) билдәләре:
- етештереү тармаҡтарына инеүгә йәки сығыуға кәртәләр юҡ;
- баҙарҙа ҡатнашыусылар һаны буйынса сикләүҙәр юҡ;
- баҙарҙа булған бер исемдәге продукттарҙың оҡшашлығы;
- ирекле хаҡтар;
- бер ҡатнашыусыларҙың икенселәренә баҫымы, ихтыярһыҙлауы юҡ.
Камил конкуренцияның идеаль моделен барлыҡҡа килтереү барышы бик ҡатмарлы. Был төргә иң яҡын торған тармаҡ — ауыл хужалығы.
Камил булмаған конкуренцияҮҙгәртергә
Камил булмаған конкуренция ваҡытында айырым етештереүселәр үҙ тауарҙарына хаҡтарҙы контролдә тотоу мөмкинлегенә эйә. Уның төрҙәре — монополистик конкуренция, олигополия һәм монополия.
Камил булмаған конкуренция билдәләре:
- демпинглаусы хаҡтар;
- теге йәки был тауар баҙарына инеүҙәге кәртәләр;
- хаҡтар дискриминацияһы (бер үк тауарҙы төрлө хаҡҡа һатыу)
- конфиденциаль фәнни-техник, производство мәғлүмәтен файҙаланыу йә таратыу;
- тауарҙы етештереү ысулына йә урынына йәки күләменә ҡағылышлы реклама йә башҡа төрлө мәғлүмәт таратыу;
- ҡулланыусы өсөн мөһим мәғлүмәтте йәшереп ҡалдырыу.
Камил булмаған конкуренция килтергән юғалтыуҙар:
- хаҡтарҙың нигеҙһеҙ үҫеүе;
- әйләнеш сығымдарының артыуы;
- фәнни-техник прогрестың әкренәйеүе;
- донъя баҙарҙарында конкуренцияға һәләтлектең кәмеүе;
- иҡтисадтың һөҙөмтәлелеге түбәнәйеү.
МонополияҮҙгәртергә
Монополия — кемдең дә булһа берәй нимәгә яңғыҙының хоҡуғы. Иҡтисадта — етештереүгә, һатып алыуға, һатыуға бер кеше, бер төркөм йәки дәүләт кенә эйә булған хоҡуҡ. Капиталдың һәм производствоның күпләп үҙәкләшеүе нигеҙендә барлыҡҡа килә. Маҡсаты — үтә юғары табыш алыу. Бик юғары йәки бик түбән хаҡтар монополияһын урынлаштырыу юлы менән яһала. Баҙар иҡтисадында конкуренцияны баҫа, хаҡтар үҫешенә һәм диспропорцияһына килтерә.
Монополия моделе:
- берҙән-бер һатыусы;
- алмаш продукттар булмауы;
- тәғәйенләнгән хаҡ.
Тәбиғи монополия менән бутарға ярамай, йәғни демонополизациялау маҡсатҡа ярашлы булмаған йә мөмкин булмаған тармаҡтар бар: коммуналь хужалыҡ, метрополитен, энергетика, һыу тәьминәте һ.б.
ОлигополияҮҙгәртергә
Олигополия ваҡытында тармаҡта бер нисә фирма хужалыҡ итә. Йәғни монополия шарттарынан айырмалы, етештереүселәр күберәк, ләкин камил конкуренцияла булырға тейешленән әҙерәк.
Монополияға ҡаршы сәйәсәтҮҙгәртергә
Донъяның бөтә алдынғы илдәрендә лә монополияға ҡаршы ҡануниәт бар. Ул монополияларҙың һәм уларҙың берләшмәләренең эшмәкәрлеген сикләй.
Рәсәйҙә монополияға ҡаршы көйләү системаһы башланғыс стадияла тора һәм тамырҙан яҡшыртыуға мохтаж. Рәсәйҙә монополияға ҡаршы көйләү органы — Рәсәй Федерацияһы Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте. Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең хаҡтарҙы көйләү мөмкинлектәре бәхәсле. Хаҡтар монополист эшмәкәрлеге йәки картель килешеүе һөҙөмтәһендә артҡанда ғына, был хеҙмәт сауҙа өҫтәмәһен кәметеүҙе талап итә ала.
Рәсәй Федерацияһы Монополияға ҡаршы сәйәсәтҮҙгәртергә
сауҙа өлкәһе, тейешле закондар булмауынан файҙаланып, хаҡтарҙы бер ниндәй сикләүһеҙ арттырыуға юл ҡуя. Һөҙөмтәлә халыҡтың һатып алыу һәләте кәмей: былтыр ил граждандары 2015 йыл менән сағыштырғанда аҙыҡ-түлекте, тауар күләмендә иҫәпләгәндә, 13 процентҡа, сәнәғәт тауарҙарын 16 процентҡа кәмерәк алған[1].
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- 2009 й. 28 декабрендә ҡабул ителгән “Рәсәй Федерацияһында сауҙа эшмәкәрлеген дәүләт көйләүе нигеҙҙәре тураһында”ғы федераль закондың һәм уға 2016 йылдың 3 июлендә ғәмәлгә ингән 273-сө яңы федераль законға ярашлы индерелгән үҙгәрештәр
- 2006 йылдың 26 июлендә ҡабул ителгән “Конкуренцияны яҡлау тураһындағы” 135-се федераль закон
- Гуляев Г. Ю. Конкуренция: сущность и структура взаимосвязанных категорий // Научное обозрение. — 2014. — № 12 — С. 229—236.
- Гуляев Г. Ю. Трансформация конкурентных отношений или новая модель конкуренции // Экономика и предпринимательство. — 2014. — № 12 (ч.2) — С. 532—537.
- Гуляев Г. Ю. Проблемы и пути развития конкуренции в России // Экономика и социум. — 2015. — № 2 — С. 124—148.
- Гуляев Г. Ю. Расширение конкуренции в условиях ВТО // Теоретическая экономика. — 2014. — № 6. — С. 60-72.
- Конкуренция (эконом.) // Большая советская энциклопедия / Под редакцией А. М. Прохорова. — 3-е издание. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.
- Рубин Ю. Б. Конкуренция: упорядоченное взаимодействие в профессиональном бизнесе. М.: Маркет ДС, 2006. — 2-е изд. — 458 с. ISBN 5-7958-0032-1 (ошибоч.)
- Рубин Ю. Б. Дискуссионные вопросы современной теории конкуренции // Современная конкуренция. 2010. № 3(21). С. 38-67.
- Коваленко А. И. О конкуренции теорий конкуренций // Современная конкуренция. 2010. № 6(24). С. 107—116.
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Латов Юрий. Конкуренция экономическая. Кругосвет. Проверено 18 октября 2010. Архивировано из первоисточника 27 мая 2012.


text:
Пәйғәмбәрҙәр тарихынан
Өхөд янындағы алыш0
Өхөд янындағы алыш
Асыу менән үс алыу
Бәдер көнөндә күренекле Ҡурәйш халҡы еңелеүгә дусар ителгәндән һуң Мәккәгә ғәскәрҙең ҡалдығы ғына ҡайтып етә. Был улар өсөн бик оло юғалтыу була. Һуғышта ятып ҡалғандарҙың аталары, улдары һәм ағай-энеләре Әбү Суфйанға һәм теге каруанда тауарҙары булған кешеләргә киләләр ҙә, кәңәшләшеп, шул байлыҡтарҙы мосолмандарға ҡаршы көрәштә ҡулланырға ҡарар итәләр. Ҡурәйш ҡәбиләһе халҡы Аллаһ Рәсүленә ҡаршы алыш өсөн туплана. Шағирҙар шиғырҙары менән кешеләрҙе алышҡа әйҙәй, уларҙа көс-ғәйрәт уята.
Ҡурәйштәр һижрә буйынса өсөнсө йылдың шәүүәл айында үҙҙәренә эйәргән башҡа ҡәбилә вәкилдәре менән бергә алышҡа сыға. Күренекле ҡурәйштәр үҙҙәре менән ҡатындарын да ала. Улар ғәскәрҙәре менән Мәҙинә ҡаршыһына барып еткәнсе бара. Аллаһ Рәсүле ﷺ, мосолмандар Мәҙинә эсендә булырға тейеш, дошмандар баҫып ингән хәлдә генә ҡаршы көрәшкә сығасаҡбыҙ, тигән ҡарарға килә. Ул ҡаланан китергә теләмәй. Ғабдуллаһ ибн Өбәйй ҙә Пәйғәмбәрҙең ﷺ ҡарарын ҡеүәтләй. Тик Бәдер алышында ҡатнаша алмай тороп ҡалғандар ғына: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Әйҙә, бергә дошман ҡаршыһына сығайыҡ. Беҙ уларҙан ҡурҡа йәки көс-ҡеүәтебеҙ юҡ, тип уйламаһындар әйҙә», — тип ныҡыша. Аллаһ Рәсүле ﷺ өйөнә инеп, хәрби күлдәген кейгәнсе, уның артынан эйәреп йөрөйҙәр. Әммә аҙаҡ был ҡылыҡтары өсөн үкенеп: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Беҙ һине ошо аҙымға этәрҙек. Беҙ бит һине мәжбүр итергә теләмәгән инек. Теләһәң, туҡтат. Аллаһ бәрәкәт бирһен үҙеңә», — тиҙәр. Аллаһ Рәсүле ﷺ уларға: «Кейгән икән, пәйғәмбәргә, алышмайса тороп, хәрби күлдәген сисеү килешмәй», — тип яуап бирә.
Пәйғәмбәр ﷺ, үҙенең меңәрләгән сәхәбәһе менән яуға сыға. Мәҙинә менән Өхөд араһында булған саҡта Ғабдуллаһ ибн Өбәйй: «Уларҙы тыңланың, мине тыңламаның», тип өс йөҙләгән кеше менән ғәскәрҙе ташлап китә. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Ухуд (Өхөд) һуғышы0
Ухуд (Өхөд) һуғышы
625 йыл, Һижрәнең 3 йылы, Ухуд (Өхөд) һуғышы.
Бәҙер һуғышынан һуң Мәккәлә рәйес булған Әбү Суфьян ибн Хәрбтең, әһел Исламдан үс алыу маҡсаты менән, ике йөҙ ғәскәр йыйып, Мәҙинәгә барып та, был сәфәрҙән уңышһыҙ ҡайтҡанлығы юғарыла яҙылғайны.
Бәҙер ваҡиғаһы әсеһе өҫтөнә тағы ла был уңышһыҙлыҡҡа дусар булған Әбү Суфьян нисек тә булһа әһел Исламдан үс алыу ниәтендә йөрөй ине. Бәҙер һуғышында үлгән кешеләрҙең яҡындары ла үс алыу ниәтендә инеләр. Бының өҫтөнә Бәҙер һуғышынан һуң мөшриҡтәрҙең сауҙа юлдары ла бикләнеү дәрәжәһенә еткән тиәрлек ине. Шунлыҡтан ҡеүәтле бер ғәскәр туплап, әһел Исламдың шәүҡәт үә ҡеүәттәрен һындырыу мөшриҡтәргә иң мөһим бер нәмә ине.
Бәҙер һуғышына сәбәп булған каруандағы малдар, уның эйәләре, ул ваҡытта шул каруанды яҡлайбыҙ тип, Мәккәнән сығып Бәҙерҙә булғанға, ул каруан Мәккәгә ҡайтҡас, бүленмәйсә Дәрун нәдүәлә һаҡларға ҡуйылғайны, һуңынан уның эйәләренең күбеһе Бәҙерҙә үлеү сәбәпле, икенсенән, Бәҙерҙә еңелеүҙең әсеһе сәбәпле, каруан малын бүлеүгә күңелдәре бармай ине. һуңынан мөшриҡтәр, Әбү Суфьянға барып, ошбу каруан малдарын мосолмандарға ҡаршы һуғышыу өсөн файҙаланыу тураһында һүҙ һөйләнеләр. Әбү Суфьян да, быны бик хуп күреп, бергәләп халыҡты шуға ҡыҙыҡтырҙылар. Халыҡ быға ризалыҡ белдерҙе. Каруандағы мал, илле мең алтынға иҫәпләнеп, һуғыш кәрәгенә сарыф ителде. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Бәдер янындағы оло һуғыш0
Бәдер янындағы оло һуғыш
Һижрә буйынса икенсе йылдың Рамаҙан айында оло һуғыш була. Аллаһ был көндө «Айырыу көнө» тип атай: «Әгәр (хаҡты ялғандан) айырыу көнөндә, ике йәмәғәт осрашҡан көнгә, Аллаһҡа һәм Беҙҙең Үҙ ҡолобоҙға күндергән аяттарға иман килтергән булһағыҙ...» (Ҡөръән, 8:41).
Аллаһ Рәсүле ﷺ Әбү Суфйандың, ҡурәйштәрҙең оло каруанында тауарҙар тейәп, Шам ерҙәренән ҡайтып килеүе хаҡында ишеткәс, мосолмандарҙы алышҡа әйҙәй башлай.
Мосолмандар менән мәжүси ҡурәйштәр араһында яу була. Барыһы ла изге Ислам һуғышы өсөн барлыҡ милкен ҡорбан итә, сөнки мосолмандарҙың хәле мөшкөлләнә барған була. Уларҙың ғәскәре Мәҙинә сигенә һәм ҡаланың көтөүлек ерҙәренә тиклем һуҙыла. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Бәҙер һуғышы0
Бәҙер һуғышы
Тарихҡа инеп ҡалған Ислам дине өсөн беренсе Бәҙер (Бәдер) һуғышы 623 йылда, Һижрә йылының Рамаҙан айында була. Һеҙҙең иғтибарға ике төрлө китаптан алынған ошо Бәҙер һуғышы тураһында мәғлүмәт.
Бәҙер һуғышы
Йомадил әүүәл айында сығып та, тура килтерә алмаған әлеге ҙур каруандың Мәккәгә ҡайтыуын рәсүлуллаһ көтөп, күҙәтеп тора ине. Рамазан айының баштарында ҙур каруандың Мәккәгә ҡайтып барыуын ишетеү менән, рәсүлуллаһ сәхәбәләргә әҙерләнергә ҡушты. Каруанда мөшриҡтәрҙең һаны бик аҙ булғанға, рәсүлулллаһ был сәфәргә ул ҡәҙәр әһәмиәт бирмәне. Сәхәбәләрҙе лә сығыуға ҡаты рәүештә дәғүәт итмәне. Шунлыҡтан байтаҡ кешеләр был сәфәргә сыҡманылар. Уның өҫтәүенә, каруандың китеп барыуы мөмкин булғанлыҡтан, сәфәргә бик ашығыс хәлдә киткәнгә, ҡайһы бер сәфәргә сығаһы кешеләр ҙә, өйҙәрендә булмағанға, йәки ат үә дөйәләре әҙер булмағандан, сыға алмай ҡалдылар. Бик ашығыс хәлдә 313 кеше сәфәргә сыҡты. Улар араһында 86 мөһәжир булып, ҡалғаны ансарҙар ине. Етмеш дөйәләре булып, уларға икешәр, өсәр, дүртәр кеше сиратлап алмаш- тилмәш ултырып барҙылар. Рәсүлуллаһ, Ғәли бин Әбү Талиб, Мүрсәд бин әби Мурсәд Ғәнәүи- өсөһө бер дөйәлә, Әбү Бәкр, Ғүмәр, Ғабдуррахман бин Ғәүеф — өсөһө бер дөйәлә сиратлап ултырып барҙылар. Ғәскәр эсендә барлығы ике атлы кеше бар ине: Муктад бин Әсүәд, үә Зәбир бин Ғәввәм. Мәҙинә тышында, Бөйүтүл Сәҡыяға туҡтап, рәсүлуллаһ ғәскәрҙе ҡарап сыҡты. Һуғышҡа барырға йәш булған бәғзе йәштәрҙе Мәҙинәгә кире ҡайтарып ебәрҙе. Улар эсендә Ғабделлаһ бин Ғүмәр, Рәбиғ бин Хадиж, Бараз бин Ғәбз, Зәид бин Сәбит бар ине. Раухаәгә еткәс, Мәҙинәгә вәли итеп Әбү Лүбәбәне ебәрҙе. Сафраәгә яҡынлашҡас, Бисбис бин Ғәмрү менән Ғәли бин әби Зүғбәне каруан хаҡында мәғлүмәт алып килеү өсөн Бәҙергә ебәрҙе. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Мөхәммәт пәйғәмбәр (аҙағы)0
Мөхәммәт пәйғәмбәр (аҙағы)
Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ хаҡында Ғайса ХӨСӘЙЕНОВтың «Ватандаш» журналында (№ 6) сыҡҡан хикәйәте.
Вәғәздән — ҡоралға, изге яуға Ислам динен таратыуҙа вәғәздән ҡоралға ысулы — йыһат. Каруандарға һөжүмдәр. Был хаҡта Ҡөръәндәге вәхи.
Алла исеменән өгөт-нәсихәт, вәғәз ысулы ғына яңы дингә өндәүҙә әллә ни ҙур һөҙөмтәләр бирә алманы. Ислам диненә өндәмәгә ун өс йыл тулды, хаҡ мосолмандар бер-ике меңдән бигүк артманы. Мөхәммәт пәйғәмбәр тоғро сәхифәләре, ғаиләләре, бар мөьминдәре менән туған Мәккә ҡалаһын ташлап күсеп китергә — һижрәткә мәжбүр булды. Үҙ ырыуҙаштары көрәйештәрҙән, яһил башлыҡтарынан күпме ыҙа-яфа, мәсхәрә, ҡыҫым, эҙәр кисерҙеләр. Яңы урында, Мәҙинәлә, һәр тарафта дошмандары, кафырҙар, монафиҡтар һаман ҡайнап тора. Мөьминдәре йүнле, төшөмлө эш-һөнәр таба алмай, мохтажлыҡ эсендә йәшәй.
Мөхәммәт пәйғәмбәр0
Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ хаҡында Ғайса ХӨСӘЙЕНОВтың Ватандаш журналында (№ 6) сыҡҡан хикәйәте.
Инеш
Бөтә донъя тарихы кешелек цивилизацияһының биш-алты меңәр йыллыҡ дәүерҙәрен сағыштырмаса яҡшы белә кеүек. Уның айырым алдынғы территориялар, илдәр, мәҙәниәттәр, диндәр буйынса локаль стадиялы этаптары ла бар. Шуның боронғо һиндостан, Ҡытай, Египет, Греция, Рим классик эпохаларын аныҡ билдәләргә була. Бығаса ул илдәр, мәҙәниәттәр, диндәр тарихы ярайһы яҡшы өйрәнелһә лә, баһаламаларҙа ҡапма-ҡаршы ҡараштар, ҡаршылыҡтар, төрлө концепциялар һаман тулып ята. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...


text:
9 ғинуар
9 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 9-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 356 көн ҡала (кәбисә йылында 357).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Серб Республикаһы — Республика көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1919 — «Китап» нәшриәте ойошторолған.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Марат Кәримов (9.01.1930), шағир, 1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (9.01.1888—1938 йылдан һуң), башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, тел белгесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
- Ишкилдина Латифа Ғинийәт ҡыҙы (9.01.1928—2015), педагог, 1947-1983 йылдарҙа Хәйбулла районы Байғусҡар мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән Күгәрсен районы Дәүләтҡол ауылынан.
- Кучумов Әғлә Йәмғетдин улы (9.01.1938), спортсы, СССР-ҙың спорт мастеры. Спортса атлау буйынса 9 тапҡыр донъя, 27 тапҡыр Рәсәй чемпионы. Баҡалы районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың Ҡатай ауылынан.,
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баязит Бикбай (9.01.1909—2.09.1968), шағир, прозаик, драматург. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1969).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1873 — Наполеон III, француз императоры (1852—1870).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 367
“КОММУНВОДОКАНАЛПРОЕКТ” Өфө һыу үткәргестәр һәм канализацияны проектлау институты, ЯАЙ. 1969 й. РСФСР‑ҙың Торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ министрлығы “Гипрокоммунводоканал” ин‑тының Өфө комплекслы бүлеге булараҡ асыла, 1973 й. алып Өфө бүлексәһе, 1983 й. — Көньяҡ Урал бүлексәһе; 1991 й. — “БУТЭК” халыҡ концернының “К.” Өфө ин‑ты, 1992 й. башлап “К”. 2013 й. ябыла. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ объекттары (һыу менән тәьмин итеү, канализация ҡоролмалары һәм биналары, йылылыҡ һәм электр м‑н тәьмин итеү, үткәргес торбаларҙы коррозиянан электрохимик һаҡлау һ.б.) төҙөлөшө өсөн инженер‑төҙөлөш тикшеренеүҙәре үткәреү һәм проект‑смета документацияһын әҙерләү. Ин‑т составына 7 производство бүлеге ингән: инженер-төҙөлөш тикшеренеүҙәре (грунтты тикшереү лаб. м‑н), һыу м‑н тәьмин итеү, һыу бүлеү, төҙөлөш, электротехник, йылылыҡ-техник һ.б. Ин-т тарафынан РФ‑тағы объекттар өсөн 1 меңдән ашыу проект эшләнә. Көньяҡ, Ковшовый, Иҙәк һыу алыу ҡоролмалары, Төньяҡ һыу алыу ҡоролмаларына реконструкция, Өфө канализацияһының 2-се һәм 3-сө сират проекттары; Ишембай, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ. һыу м‑н тәьмин итеү өсөн берҙәм һыу алыу ҡоролмалары проекттары; Күмертау, Мәләүез ҡҡ. һыу үткәргестәре проекттары эшләнә. Бүлектең баш инженеры — И.П.Климин (1969 й. алып); дир.: Ю.Г.Серебряков (1970 й. алып), Н.А.Уваров (1989 й. алып), Ф.Н.Хәмитов (1997 й. алып), В.Г.Арсеньев (2002 й. алып).
В.Г.Арсеньев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 316
ФЕТИСОВ Владимир Станиславович (5.7.1963, Өфө), инженер‑электрик. Техник ф. д‑ры (2006). ӨАИ‑ны тамамлаған (1986), 1989 й. алып шунда уҡ эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге шыйыҡ дисперслы мөхиттәрҙең физик үҙсәнлектәрен үлсәү ысулдарын, сараларын өйрәнеүгә һәм уйлап табыуға, ш. уҡ пилотһыҙ осоу аппараттары өсөн сервис платформалары эшләүгә арналған. Ф. тарафынан эмульсияларҙың фаза составын үлсәү өсөн ҡатнаш акустоэлектрик датчиктар, сәнәғәт пр‑тиеларында эмульсияларҙың һәм суспензияларҙың концентрацияһын билдәләү өсөн фотометрик ҡоролмалар төҙөү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелгән, һыу ятҡылыҡтарындағы һәм резервуарҙағы һыуҙың сифатын контролдә тотоу өсөн портатив WT‑07 болғансыҡ үлсәгесе уйлап сығарылған (2008 й. үлсәү сараларының РФ Дәүләт реестрына индерелгән). 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Фотометрические полевые средства измерений концентрации жидких дисперсных систем. Уфа, 2005; Беспилотная авиация: терминология, классификация, современное состояние. Өфө, 2014 (авторҙ.).
В.Х.Ясовеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Фу́нкциялар компози́цияһы (йәки фу́нкциялар суперпози́цияһы) — ул бер функцияны икенсе функция һөҙөмтәһенә ҡулланыу.
һәм функциялары композицияһын ғәҙәттә тип тамғалайҙар, был функцияһын функцияһы һөҙөмтәһенә ҡулланыуҙы аңлата, йәғни .
һәм — ике функция булһын, ти (). Ул саҡта был функцияларҙың композицияһы тип түбәндәге тигеҙлек менән билдәләнгән функцияһы атала:
- «Ҡатмарлы функция» термины ике функция композицияһына ла ҡулланыла, шуға ҡарамаҫтан ул йышыраҡ бер нисә үҙгәреүсәнле функцияның эсенә бер юлы бер йәки бер нисә үҙгәреүсәнле бер нисә функция бирелгән осраҡта ҡулланыла. Мәҫәлән, ҡатмарлы функция тип түбәндәге күренештәге функцияһын атарға була
- сөнки ул эсенә һәм функцияларының һөҙөмтәһе индерелгән функцияһы булып тора.
- Композиция ассоциатив:
- Әгәр — -ҡа тождестволы сағылдырыу булһа, йәғни
- ул саҡта
- Әгәр — -кәтождестволы сағылдырыу булһа, йәғни
- ул саҡта
- күмәклегенең үҙенә бөтә биекциялары арауығын ҡарайыҡ һәм уны тип тамғалайыҡ. Йәғни, әгәр булһа, ул саҡта — биекция. Ул саҡта -тан функциялар композицияһы бинар операция була, ә — төркөм. был төркөмдөң нейтраль элементы була. — элементына кире элемент (кире функция) була.
- төркөмө, дөйөм әйткәндә, коммутатив түгел, йәғни .
- функцияһының нөктәһендә сикләмәһе булһын, ти, ә функцияһының нөктәһендә сикләмәһе булһын. Ул саҡта, әгәр нөктәһенең тишек тирә-яғы булһа, уның күмәклеге менән киҫелешен функцияһы нөктәһенең тишек тирә-яғына сағылдырһа, ул саҡта нөктәһендә функциялар композицияһының сикләмәһе була һәм артабанғы тигеҙлек үтәлә:
- Әгәр функцияһының нөктәһендә сикләмәһе булһа, ә функцияһы нөктәһендә өҙлөкһөҙ булһа, ул саҡта нөктәһендә функциялар композицияһының сикләмәһе була һәм артабанғы тигеҙлек үтәлә:
- Өҙлөкһөҙ функциялар композицияһы өҙлөкһөҙ була. — топологик арауыҡтар булһын, ти. һәм — ике функция икән, ти, , һәм . Ул саҡта .
- Дифференциалланыусы функциялар композицияһы дифференциалланыусы функция була. , , һәм булһын, ти. Ул саҡта , һәм
- .


text:
Кейем
Кейем – кешенең үҙ кәүҙәһен тирә-яҡ мөхиттең кире тәьҫиренән һаҡлау маҡсатында өҫтөнә кейелгән (туҡыма, бәйләм , күндән, тиренән) тегелгән әйберҙәр йыйылмаһы; кейем эстетик функция үтәй – кешенең образын (имиджын) тыуҙыра, үҙ сиратында ул кешенең ниндәй социаль төргә ҡарағаны хаҡында фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә.
Биҙәүес, аксессуар, прическа һәм макияж менән тулыландырыла. Кейемде кешенең ҡайһы тән өлөшө төп булғанына ҡарап ике типҡа бүлеп ҡарайҙар: билдән һәм ҡулбаштан. Йыл миҙгеле һәм климат зоналарына ҡарап, кейем төрҙәргә бүленә: йәйге, ҡышҡы, миҙгел ара һәм һәр миҙгелгә яраҡлы. Енес һәм йәш признактарына ҡарап, төркөмсәләргә бүләләр: ирҙәр, ҡатын-ҡыҙ, балалар кейеме. Балалар кейеме: яңы тыуған, кескәй төркөм балалары өсөн, мәктәпкәсә йәштә, кесе мәктәп йәшендә, өлкән мәктәп йәшендә һәм үҫмер балалар өсөн кейемгә бүленә.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп төшөнсәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Стиль — ситуацияға (байрам сараһы), мөхиткә (эш мөхите) һәм социаль статусҡа ярашлы билдәле бер образ тыуҙырыу өсөн кейем-һалым предметтарының, биҙәнеү әйберҙәренең, аксессуарҙарҙың үҙ-ере тура килеүе. Киңерәк мәғәнәлә — айырым дәүер сәнғәтендә һынлы сәнғәт алымдарының үҙ-ара идеялы һәм художестволы бәйләнеше. Ғәҙәттәгесә костюм тарихында (сәнғәт тарихындағы кеүек үк) түбәндәге стилдәрҙе бүләләр: готика, ренессанс, барокко, классицизм, рококо, неоклассицизм, ампир, романтизм[1].
- Мода — "ваҡыт һулышын тойоп йәшәүсе кеше" образын тыуҙырыу өсөн ҡулланылған айырым кейем фасондарының (уның материалдарының) тиҙ таралыу һәм ҡыҫҡа ваҡыт өҫтөнлөк алып тороусы күренеш. Мода йүнәлештәре киң мәғлүмәт саралары тарафынан билдәләнә, уларға коллекциялар төҙөгәндә кейем етештереүселәр, ҡулланыусылар таяна .
- Юғары мода — алдынғы Мода йорттары тарафынан алдағы сезонға кейемдә (материалдар, фасон) билдәле йүнәлештәр биреү. Мода йорттары продукцияһы бәләкәй партиялар менән сығарыла һәм юғары йәмғиәт ҡатламы өсөн билдәләнә; Мода аҙналыҡтарында күрһәтелә.
- Сезон — кейем етештереүселәрҙең коллекцялары алмашыныуын билдәләй. Йыш осраҡта улар икәү була — көҙ-ҡыш һәм яҙ-йәй.
- Коллекция — бер концепция рамкаһында төрлө биҙәлеш менән бер нисә фасонда күрһәтелгән кейем моделдәре серияһы.
- Силуэт — тәнгә һылашып тороулығы буйынса кейем формаһы. Һылашып тороусы, ярым һылашып тороусы, трапеция формаһында, тура мөйөшлө силуэттар айырып йөрөтәләр.
- Кейем моделе — күпләп кейем етештереү термины; сериялы кейем тегеү өсөн эталон булып тора.
- Кейемдең сифаты - дәрәжәһен һәм тәғәйенләнеше буйынса яраҡлығын билдәләгән әйберҙәрҙең ҡулланыу һәм әҙерләү үҙенсәлектәре йыйылмаһы.
- Тегелгән әйберҙәр - кейем һәм урын-ер ҡаралтыһы өсөн тәғәйенләнгән бөтә төр туҡымаларҙан тегеү производствоһы шарттарында әҙерләнгән әйберҙәр.
- Кейем ассортименты - айырым билдәләр буйынса үҙ-аллы төркөмгә берләштерелгән кейем.
- Күпләп етештерелгән кейем - өҙлөкһөҙ производство шарттарында сериялап әҙерләнгән типлаштырылған фигуралар өсөн кейем.
- Индивидуаль заказдар буйынса кейем - кеше фигураһы үлсәмдәрен алып йәки алдан уйланған модель буйынса әҙерләнгән өҫкө кейем.
Кейем-һалым тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кимоно[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Примечания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В. В. Ермилова, Д. Ю. Ермилова «Моделирование и художественное оформление одежды», 2010


text:
1995 йыл
1995 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан бишенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1995 йылы, 2 мең йыллыҡтың 995 йылы, XX быуаттың 95 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 5 йылы, 1990 йылдарҙың 6 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 15 май — Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 4 июнь — Рәмзилә Хисаметдинова, башҡорт шағиры, уҡытыусы-педагог.
- 3 сентябрь — Шәриф Бикҡол, башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
- 14 октябрь — Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы, башҡорт театр актрисаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
- 25 ноябрь — Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
- Подробности
- Просмотров: 480
ЙӨГӘМЕШ ҠАЛАСЫҒЫ, 5—7 бб. ҡараған археологик ҡомартҡы. Яңауыл р‑ны Йөгәмеш а. көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Ҡалатау түбәһендә урынлашҡан. 1967 й. Н.А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1988 й. Б.Б.Агеев өйрәнә. Ҡаласыҡ (майҙаны яҡынса 10 мең м2) 2 ур (бейеклеге яҡынса 1—2 м) һәм соҡор м‑н уратып алынған. Керамика Бахмут мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора. Й.ҡ. ҡарауыл ҡәлғәһе булған, тип фараз ителә. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
В.А.Иванов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
ӨФӨ ТЕПЛОВОЗДАР РЕМОНТЛАУ ЗАВОДЫ, ААЙ. Тепловоздар, ҡуш тәгәрмәстәр, тартыу двигателдәре, ике машиналы агрегаттар ремонтлау, рессорҙар, рессор табаҡтары, бронза һәм суйын ҡойолмалар, сүкелгән металл киҫәктәре етештереү эштәрен башҡара. Составына тепловоз йыйыу, дизель, ремонт‑механика, тәгәрмәс, тимерлек‑ҡойоу, ярҙамсы цехтар инә. 2012 й. 350 кеше эшләгән. Продукцияһын һәм хеҙмәттәрен ҡулланыусылар — БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре, яҡын һәм алыҫ сит илдәр пр‑тиелары.
1888 й. Һамар‑Өфө тимер юлының Өфө баш т. юлы оҫтаханалары булараҡ нигеҙ һалына (3 корпустан тора: унда 5 цех һәм 4 бүлексә була, 167 эшсе иҫәпләнә). 19 б. аҙ. — 20 б. башында оҫтаханалар эшселәре революцион хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша, 1900 й. социал‑демократтар түңәрәге ойошторола (етәксеһе И.С.Якутов). Революция (1905—07) барышында забастовкалар, митингылар үткәрелә; эшселәрҙең бер өлөшө Өфө тимер юл оҫтаханалары мастеровойҙары һәм эшселәренең патриотик йәмғиәтенә ингән. Революция (1917) осоронда 128 кешенән торған дружиналар эшләгән (ҡара: Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары). Граждандар һуғышы йылдарында оҫтаханалар өлөшләтә ҡыйратыла, 1927 й. улар тергеҙелә башлай, 1930—35 йй. үҙгәртелә. 1930 й. алып Өфө паровоз вагондары ремонтлау з‑ды, 1940 й. — Өфө паровоздар ремонтлау з‑ды (Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бронепоездар, автомобилдәр ремонтлай, снарядтар, ялан кухнялары етештерә; 1942 й. “Полководец Суворов” һәм “Александр Невский”, 1943 й. – “Өфө” һәм “Салауат Юлаев” бронепоездары эшләп сығара); 1968 й. хәҙ. исемен ала, 2002 й. — ФДУП, 2006 й. хәҙ. статусын ала. Пр‑тие м‑н П.А.Комлев, Т.С.Кривов, А.А.Яковлев эшмәкәрлеге бәйле.
Әҙәб.: И в а н о в В.Б. Винтовка и молот. Уфа, 1980.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Фәтүә
Фәтүә (ғәр. فتوى;юридик нәтижә, ҡарар) — мөфтөйҙең дини, юридик (шәриғәт) мәсьәләһе буйынса (Ислам дине булған илдәрҙә — сәйәси проблемалар буйынса ла) ҡарары йәки фекере. Мөфти мөстәкил рәүештә закон сығармай, ә мосолман хоҡуҡтарының дүрт нигеҙенә: (Ҡөрьән, Сөннә, Ижмағ, Ҡыяс) йәки үзенән өҫтәрәк торған дин һәм хоҡуҡ белгестәренең — мөжтәһиттәрҙең фәтеүәһенә таянып эш итә, фәтеүәлә уның һылтанмаларын, сығанаҡтарын күрһәтә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа фәтеүәләр ғөләмә һәм фикхтарҙың килештерелгән уртаҡ фекере рәүешендә лә иғлан ителә. 1935 йылда әл-Әзһәрҙә фәтеүә биреүсе дин ғалимдары шураһы төҙөлдө. Диниә назараты мөфтиҙәре үҙҙәре фәтеүә сығаралар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлиева М. Ғ. Фәтүә // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Һөт һатып аҡса эшләйҙәр
18 ноября 2016 йыл | Ауыл хужалығы
...һәм өйрәк
18 ноября 2016 йыл | Кәңәштәр
Һәр байрам табынының төп ризығы булған был аҙыҡты әҙерләгәндә 1 өйрәк (2 кг тирәһе), 300-400 г шампиньон бәшмәге, картуф, 1-2 баш һуған, тоҙ, борос, көнбағыш майы кәрәк була.
Тултырылған ҡаҙ...
18 ноября 2016 йыл | Кәңәштәр
Шаулап-гөрләп үткән ҡаҙ өмәләренән һуң уңған хужабикәләребеҙгә байрам табындарын йәмләп торған тултырылған ҡаҙ рецебы тәҡдим итмәксебеҙ.
Донъялар имен, ҡаҙҙар күп булһын
18 ноября 2016 йыл | Ауыл хужалығы, Йәмғиәт
Ғафуриҙар быйыл да һынатманы
18 ноября 2016 йыл | Урындағы үҙидара, Ауыл хужалығы, Йәмғиәт
Көҙгө баҫыу эштәре тамамланып, малдар ҡураға ингәндән һуң Ауыл хужалығы эшсәндәре көнөн билдәләү йолаһы йәшәп килә. Ауыл хужалығы эшсәндәре өсөн йыл нисек килде, ниндәй уңыштарға өлгәшелгән, ниндәй проблемалар, етешһеҙлектәр бар? Ошо һәм башҡа һорауҙарға яуап табыу маҡсатында район хакимиәте башлығы урынбаҫары, ауыл хужалығы бүлеге начальнигы Флүр ИБРАҺИМОВҡа (һүрәттә) бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.