text:
Pages:
|
1
| ... |
3
|
4
|
|
6
|
7
| ... |
25
|
«Ахмедьянов Р.А., Ахмедьянова И.Р Русско-башкирский автословарь (около 78000 слов и терминов) Русса-башортса автоулек ...»
-- [ Страница 5 ] --
гримлау гречневый арабойай …ы грипп грипп грешить бооу грипповать грипп менн ауырыу грешить гна эшл (ылыу) гриппозное заболевание грипп ауырыуы грешить аршы барыу гриппозные явления грипп билдлре грешить против истины хитк аршы барыу гриппозный гриплы грешник гналы кеше гриппозный грипп …ы грешница гналы кеше гриппозный грипп менн грешно гна гриппозный больной грипп менн ауырыусы грешно оят гриф гриф грешно яы грифель грифель грешный гналы грифельная доска грифель тата грешный человек гналы кеше грифельная плита грифель плита грешным делом гна шомлоона аршы грифельный грифель грёза татлы хыял грифельный грифель …ы грёза хыял грифельный сланец грифель ерташы гроб бтт громила баынсы гроб табут громила бур гроб лкт громила ыйратыусы гробница кшн громила талаусы гробница трб громила улаптай м гробовая крышка табут апасы громить ватыу гробовая тишина бер тынлыы громить емере гробовой табут …ы громить ыйратыу гробовой голос йме алын тауыш громить тар-мар ите гробовщик табут яаусы громить тетеп ташлау грог грог громить тетмен тете гроза дшт (урыныс) алыусы громить бюрократию бюрократлыты ыйратыра гроза йшен громить врага дошманды тар-мар ите гроздь тлгш громить критиков тнитселре тетеп ташлау гроздь ягод елк тлгше громкие слова яырауылы р гроздья муската мшкт тлгштре громкий данлылы грозить урыныс алдында тороу громкий ксл грозить урыныс тыуырыу громкий абарыны грозить урытыу громкий аты грозить янау громкий ысырып грозить пальцем барма янау громкий шаулы грозная сила дштле кс громкий яырауылы грозное оружие дштле орал громкий голос ксл тауыш грозный дштле громкий процесс шаулы процесс грозный аты громкий разговор ысырып йлше грозный урыныс громкоговоритель репродуктор грозный рхиме громкоголосый ксл тауышлы грозный уал громкоголосый человек ксл тауышлы кеше грозный аквилон дштле тнья еле громкое имя данлылы исем грозный вид уал ифт громовой бик аты грозный враг дштле дошман громовой емергес грозный муж уал ир громовой кк ккр …ы грозный окрик аты екере громовой ола тондорос грозовая туча йшен болото громовой голос ола тондорос тауыш грозовое лето йшенле-ямырлы йй громовой ответ емергес яуап грозовой йшен(ле) …ы громовые раскаты кк ккр тауыштары грозовой йшенле громовый бик аты грозовой йшенле-ямырлы громовый емергес грозовой дождь йшенле ямыр громовый кк ккр …ы грозовые облака йшен болоттарый громовый ола тондорос гром грлд громогласное заявление бт кеше ишетерлек гром ксл (шау) белдере гром кк ккр громогласный бик ксл гром ккр громогласный бт кеше ишетерлек гром аты шартлау громогласный ксл тауышлы гром аплодисментов ксл алыштар громогласный человек ксл тауышлы кеше гром гремит кк ккрй громоздить (т-тн) й гром пушек туптар грлде громоздить й громада йт (бик) ур нм громоздить тултырыу громадина бик ур нм громоздить туплау громадный бик ур громоздить одну цитату на другую цитата тн громадный йт ур цитата й громадный город йт ур ала громоздить ящики йшниктре т-тн й громадный успех бик ур уыш громоздиться йлш громады гор бик ур тауар громоздиться т-тнн крене (йл) громоздкие вещи ур м ауыр йберр грошовые расчёты ва-тйк ип-хисап громоздкий ауыр грошовый бик арзанлы громоздкий ур клмле грошовый ва-тйк громоотвод йшен айтарыс грошовый ю хкмндге громоподобный кк ккргн кеек грубая кожа тупа кн громоподобный кк ккргндй грубая обувь тупа ая кейеме громоподобный голос кк ккргн кеек тауыш грубая ошибка тупа хата громыхать грлд грубая работа тупа эш громыхать дбр-дбр киле грубая шерсть шырт йн громыхать дбр-шатыр киле грубеть алынайыу громыхать дбрл грубеть ытыршыланыу громыхать дыырлау грубеть тупаланыу громыхать ккр грубить тупа йте громыхнуть грлдп уйыу грубиян тупа (трп) ир-ат громыхнуть дбрлп грубиянить тупалы эшл гроссмейстер гроссмейстер грубиянка тупа (трп) атын-ы гроссмейстерский гроссмейстер …ы грубое нарушение дисциплины тртипте тупа бооу гроссмейстерское звание гроссмейстер исеме грубое обращение тупа ммл грот мр грубости не допускались тупалыа ирек уйылмай грот тау ыуышы ине гротеск арттырып ебре грубость тупа гротеск гротеск грубость тупалы гротескный гротеск …ы грубость обращения ммллге тупалы гротескный самаы абартып (арттырып) грубошёрстная ткань шырт йндн уылан туыма кртелгн грубошёрстные породы овец шырт йнл арытар гротескный стиль гротеск стиле тоомо гротесковая трактовка образа образды самаы грубошёрстный шырт (аты) йндн эшлнгн абарыны трактовкалау (уылан) гротесковый арттырылан грубошёрстный шырт (аты) йнл гротесковый гротесклы грубые искажения в тексте текстаы тупа хаталар гротесковый абарыны грубый аты грохнуть гр (тар, дп) ите грубый тупа грохнуть шап (дп, гр) иттере грубый шырт грохнуть вязанку дров на пол утын бйлмен инг грубый голос тупа тауыш дп иттере грубый обман тупа алдау грохнуться гр (дп) итеп йыылыу грубый ответ тупа яуап грохнуться на пол инг гр итеп йыылыу грубый человек тупа кеше грохот грлд груда (ур) йм грохот дбрл груда кс грохот эре илк груда камней таш йм грохот выстрела прокатился по селу атыу тауышы груда развалин емереклектр йм ауыласа яыраны грудастый ки ккркле грохот пушек туптар грлде грудастый алыу ккркле грохотать грлд грудина ккрк йге грохотать дабырлау грудинка тш ите грохотать дбрл грудиться йыйылышыу грохотать тарылдау грудиться ймклше грохочут пушки туптар грлдй грудиться йлш грош бик а аса (ха) грудиться тупланыу грош грош грудная клетка ккрк ситлеге грош ярты тин грудная полость ккрк ыуышлыы грош цена хаы бер тин грудница имск бие шеше гроша ломаного не стоит уыр бер тин д тормай грудной имск гроша медного не стоит уыр бер тин д тормай грудной ккрк …ы грошовая цена бик арзан ха грудной тш …ы грудной голос ккрктн сыан тауыш грузчик йкс грудной младенец имск бала грузчица йкс грудной ребёнок имск бала грунт грунт грудь имск грунт ер грудь ккрк грунт ерлек грудь тш грунт тупра гружёные вагоны йк тейлгн вагондар грунт ыу тб гружёный йк тейлгн грунтовать грунтлау гружёный йкл грунтовать ерлек алыу груз ауыр нм грунтовка холста киндер туыманы грунтлау груз ауырлы грунтовой ер (грунт) …ы груз йк грунтовой ерлек (грунт) …ы груз не кантовать йкт ткрмк грунтовые воды ер аты ыуары груздь грзд грунтовые краски ерлек буяуары грузило батырыс группа группа грузин грузин ир-аты группа тркм грузинка грузин атын-ыы группа всадников ыбайлылар тркм грузинский грузин…ы группа туристов туристар тркм грузинский грузия …ы группа углеводов углеводтар группаы грузинский чай грузин сйе группа учащихся уыусылар тркм грузинский язык грузин теле группа циклических элементов циклик элементтар грузинское искусство Грузия снте группаы грузины грузин халы группа экскурсантов экскурсияла атнашыусылар грузины грузиндар тркм грузить тей группировать группалау грузить зерно на баржу баржаа иген тей группировать тркмдрг (группалара) айырыу грузить машину дровами машинаа утын тей группировать тркмл грузить скот в вагоны вагондара мал тей группировать туптара айырыу (тупланыу) грузиться тейле группироваться группалара (тркмдрг) йыйылыу грузиться тейне группироваться тркм-тркм тупланыу грузиться в лодки кмлрг тейле группировка берлшм грузнеть ауырайыу группировка группа грузные ворота ауыр апа группировка тркм грузный ауыр групповой кмк грузный ауыр тейлгн групповой тркм (группа) менн булан грузный ауыр йкле (кле) групповой тркмдн (группанан) торан грузный йыуан групповой портрет кмклп тшкн портрет грузный алма групповщина группасылы грузный человек йыуан кеше групповщина тркмслк грузовая машина йк машинаы групповые игры кмк уйындар грузовик грузовик грустить бойооу грузовик йк машинаы грустить бошоноу грузовладелец йк хужаы грустить эс бошоу грузовое такси йк таксийы грустить яманыулау грузовой йк …ы грустная песня мооу йыр грузовой автомобиль йк автомобиле грустно бойо грузовой транспорт йк транспорты грустно яманыу грузооборот йк йлнеше грустно улыбаться яманыу йылмайыу грузоотправитель йк ебресе грустные мысли аышлы уйар грузоподъёмная машина йк ктре машинаы грустные результаты келе мтлр грузоподъёмник йк ктргес грустный бойо грузоподъёмность йк ктреснлек грустный келе грузоподъёмный (ауырлы) ктре …ы грустный мооу грузополучатель йк алыусы грустный аышлы грузопоток йк(тр) хркте грустный яманыу грустный взор бойо араш грязелечение лм менн дауалау (дауаланыу) грустный человек бойо кеше грязная посуда бысра ауыт грусть бошоноло грязнеть баталаныу грусть аыш грязнеть бысраныу грусть эс бошоу грязнеть керлне груша армыт грязнить баталау груша груша грязнить бысратыу грушевидная айва груша решендге айва грязнить керлндере грушевидный груша (армыт) решендге грязнить ара яыу грушевидный груша кеек грязнить пол инде бысратыу грушевое варенье груша айнатмаы грязниться баталаныу грушевое дерево армыт аасы грязниться бысраныу грушевый армыт …ы грязниться керлне грушевый груша …ы грязно бысра грушовка грушовка грязное бельё бысра кер грыжа бер грязное дело бысра эш грызло айыссы грязнуля бысра грызло ауылы грязнуля шапша грызня сйнше грязнуля шке грызня талашыу грязные руки бысра улдар грызня тешлше грязный буръя грызня геше грязный бысра грызня рлше грязный бысранан грызть йте грязный керле грызть кимере грязный керлнгн грызть сйн грязный оролт бу грызть талау грязный шке грызть ярыу грязный анекдот шке клмс грызть яфалау грязный двор бысра ишек алды грызть кость йк кимере грязь бата грызть орехи стлек ярып ашау грязь бысра грызть семечки кнбаыш ярыу грязь бысра кейем грызться талашыу грязь бысра сп-сар грызться тешлше грязь бысралы грызться тиргше грязь кер грызться рлше грязь лм грызун кимересе грязь шкелек гряда йкм грязь прилипла к одежде кейемг бата йбешкн гряда йм грязь пристаёт бысра йоа гряда тем грязь хлюпает под ногами ая атында бысра гряда ттл ласылдап ята гряда гор тауар теме грязь чмокает под колёсами тгрмстр атында гряда клубники елк ттле бата ласылдай гряда облаков болоттар йкм грянул выстрел атыу тауышы яыраны грядиль абан улауы грянул гром кк ккрне грядка рс грянула война уыш башланып китте грядковая культура ттл культураы грянула музыка музыка яыраны грядковый ттл …ы грянуть башланып ките грядущие поколения килск быуындар грянуть башлап (йки уйнап) ебре грядущий алдаы грянуть гр (дар) итеп алыу грядущий килск грянуть ккр грязевой лм …ы грянуть яырау грязевые источники лм сыанатары гуано гуано грязелечебница лм менн дауалау урыны гуашь гуашь грязелечебница лм шифаханаы губа ирен губа улты гугенотка гугеноттар губа морон гугеноты гугеноттар губа не дура аылы алтын икн гудение проводов сымдар геле губастый алын (туры) иренле гудеть геелд губернатор губернатор гудеть гел губернаторская должность губернатор вазифаы гудеть жыуылдау губернаторский губернатор …ы гудеть зылау губернаторство губернатор вазифаы гудеть ысыртыу губернаторство губернаторлы гудеть сел губерния губерна гудеть шаулау губернский губерна …ы гудок гудок губернское правление губерна идараы гудок гудит гудок ысырта губитель харап (лк) итесе гудок парохода пароход гудогы губительница харап (лк) итесе гудок разревелся гудок гелй башланы губительное влияние лктк килтер торан гудрон гудрон йоонто гудронировать гудронлау губительный емергес гудронировать шоссе шоссены гудронлау губительный зарар килтер торан гудронная смесь гудрон атышмаы губительный зарарлы гудронное шоссе гудронлы шоссе губительный харап иткес гудронный гудрон …ы губительный лктк килтер торан гудронный гудронлы губительный лктле гуж амыт бауы губительный для здоровья климат слмтлекк гуж олабау зарарлы климат гужевой егеле губить бтр гужевой олабау …ы губить лтере гужевой ремень олабау айышы губить лк (харап, рм) ите гужевой транспорт егеле транспорт губить рм ите гужом ылау менн губить юалтыу гужом ылаулап губить юа сыарыу гул ге губить время ваытты рм ите гул грлд губить деньги асаны рм ите гул шау губить здоровье слмтлекте юалтыу гул моря диге шауы губить лес урманды лк ите гулкий яырап (шаырап) торан губить человека кешене рм ите гулкий яыраулы губка болот гулкий звук яыраулы тауыш губка губка гульба типтере губная гармоника ауы гармуны гульден гульден губной ирен …ы гуляка йрмтл губные мышцы ирен мускулдары гуляка типтерерг яратыусы губные согласные ирен тартынылары гуляка типтересе губошлёп асы ауы гулянка кел асыу мжлесе губошлёп йыбыты гулянье кмк кел асыу губошлёп алпы ирен гулять буш тороу губошлёп шалпы ауы гулять йр губчатая резина кпшк резина гулять йрш губчатый ва-ва (к-к) тишекле гулять кел асыу губчатый кпшк гулять типтере губы его стали меловыми уны ирендре абур тл гулять йттере а гулять ял ите губы обветрило ирен елдн ярылан гулять в саду басала йр губы разомкнулись ирендр асылды гулять два дня ике кн ял ите гувернантка гувернантка гулять на свадьбе туйа типтере гувернёр гувернёр гулять по аллее аллея буйлап йр гугенот гугеноттар гуляш гуляш гуманизм гуманизм гусиное яйцо а йомортаы гуманизм кешелеклек гусиные лапки к тбндге йыйырсытар гуманист гуманист гусиный а …ы гуманист кешелекле кеше гусли ксн гуманистические идеи гуманизм идеялары гусляр кснл уйнаусы гуманистический гуманизм …ы гусляр кснсе гуманистический гуманистик густая каша уйы бута гуманистическое отношение к людям кешелрг густая сметана уйы айма гуманистик мнсбт густеть алынайыу гуманитарный гуманитар густеть уйылана (алыная) барыу гуманитарный ижтимаи густеть уйыланыу гуманность гуманлылы густеть уйырыу гуманность кешелеклек густо кп гуманный гуманлы густо аты гуманный кешелекле густо аты итеп гуманный человек кешелекле кеше густо уйы гумно ырын густо уйы булып гумно ырын табаы густо мул гумус серемт густо замесить тесто амыры аты баыу гунн ун густой алын гунны ундар густой уйы гурия хур ыы густой голос алын тауыш гурман ашама густой дым уйы ттн гурман гурман густой лес алын урман гурман тмлетама густой лес уйы урман гурманство гурманлы густой туман уйы томан гурт кт густой цвет уйы т гурт мал кте густолиственная берёза уйы япралы айын гурт молодняка йш мал кте густолиственный уйы япралы гуртовой кт …ы густонаселённая область халы тыы ултыран лк гуртовой бригидир кт бригадиры густонаселённый кп халылы гуртовщик кт ыуыусы густонаселённый халы тыы ултыран гуртом барыы берг густопсовый муйыны уйы йнл гуртом йыйнаулашып густота алынлы гуртом кте менн густота уйылы гуртом тулайым густота волос ссте алынлыы гурьба берглшеп густота волос ссте уйылыы гурьба йыйнаулашып густота леса урманды алынлыы гурьба кт густота леса урманды уйылыы гурьба тркм густота молока тт уйылыы гусак ата а густые волосы алын сс гусар гусар густые волосы уйы сс гусарский гусар(ар) …ы густые облака уйы болоттар гусарский полк гусарар полкы гусыня ин а гусеница арышлауы гусь а гусеница тгрмс (тамаы) сылбыры гусь изжарился а урылып бешкн гусеницы трактора тракторы тгрмс сылбыры гуськом аллы-артлы гусеничный сылбырлы тгрмсле гуськом бер-бер артлы теелешеп гусеничный трактор сылбырлы тгрмсле трактор гуськом эйртенешеп гусеничный экскаватор сылбыр тгрмсле экскаватор гусятина а ите гусёнок а бпке (себеше) гусятник аар сн оя гуси гогочут аар ыйалай гусятник арсыа гусиная лапка а тпйе гусятница а араусы гусиное перо а ауырыны гусятница оонса трн тимер ауыт гусиное сало а майы гуталин гуталин гуттаперча гуттаперча давать разъяснения алатма бире гуттаперчевая игрушка гуттаперча уйынсы давать с прибавкой арттырып бире гуттаперчевый гуттаперча давать уроки дрестр бире гуттаперчевый гуттаперча …ы давать уроки дрестр уытыу гуттаперчевый гуттаперчанан яалан давать уроки шхси решт асаа уытыу гуща уйы давать чаевые сйлек бире гуща уйыры давеча бая гуща тпр давеча баяы гуща ултырма давеча он звонил бая ул шылтыратты гуща урта давешний баяы гуща шырлы давешний леге гуща эс давешний разговор баяы йлше гуща леса урман шырлыы давильный баа гяур кафыр давильный батыра (и) торан да етм давильный аппарат и торан аппарат да етм таы давить баым яау да инде давить баыу да лкин давить быуып лтере да тен давить быуыу да таы ла давить ие да улаймы ни давить ыылыу да м давить ыыу да шулай давить тапау да шулаймы ни давить ыыу да шуны тн давить ытып (тапап) лтере да эйе давить виноград виноград ыыу да эйе шул давить гусениц арышлауытары тапап лтере да эйеме давить инициативу инициативаны ыыу да й давиться быуылыу да й (инде) давиться арлыыу да йткндй давиться ыылыу да ле давиться сс да мм давиться тамаа тороу да здравствует дружба народов! йшен халытар давиться тйл дулыы! давиться в автобус автобуста ыылыу да обернитесь вы йлнеге ле давиться костью тамаа йк тороу давай бог ноги ойрото ырта алыу давиться от смеха быуылып кл давай бог ноги кс ктре давка ыылыш давать башланы давка этеш-тртш давать й ле давка у кассы касса янында этеш-тртш давать йге давление баым давать тотондо давление ие давать й давление ыым давать йге давление падает баым тш давать автограф автограф бире давление прыгает баым ыра гр давать автономию автономия бире давленые помидоры иелгн помидорар давать аккорд аккорд бире давленые яйца ытылан йоморталар давать аккредитив аккредитив бире давленый иелгн давать волю рукам ул ктре давленый йнселгн давать импульс импульс бире давленый ытылан давать отчёт отчёт бире давний бороно давать припёк артым бире давний ике давать присягу ант бире давний кптнге давать пробовать ауы иттере давний ктнге давать разрешение рхст бире давний элекке давний лл асаны далёкий аыллы давний случай кптнге ваиа далёкий алы давно кптн далёкий алыта (йырата) торан (ятан) давно кптн (кптнн) бирле далёкий алыта (йырата, артта) алан давно кптнн далёкий алытаы давно лл асан далёкий ары давно лл асан(дан бирле) далёкий башлы давно бы так кптн шулай крк ине далёкий бик бороно давнопрошедшее время кптн ткн заман далёкий йыра давнопрошедший кптн булан далёкий йыратаы давнопрошедший кптн теп киткн далёкий сит давнопрошедший лл асан булып ткн далёкий лл асаны давнопрошедший лл асаны далёкий ят давность ваыт уымы далёкий город алыта ятан ала давность кптн (буланлы) булыу далёко алы давность кптнгелек далёко йыра давность уйылан ваыт далёко оа давность события ваианы кптн булыуы далёкое прошлое кптн ткн заман давным-давно борон заман далёкое прошлое лл асаны заман давным-давно хан заманынан даль алы ер давным-давно лл асан даль алылы дагестанец дастан ир-аты даль йыралы дагестанка дастан атын-ыы даль офо дагестанские языки Дастан халытарыны телдре дальнее расстояние алы ара дагестанский дастан дальнейший алдаы дагестанский дастан …ы дальнейший артабаны дагестанцы Дастан халы дальнейший бынан ары (у) дагестанцы дастанлылар дальнейший килскке даже хатта дальнейший килсктге даже не потрудился предупредить алдан хбр итеп дальнейший разговор бесполезен артабаны т торманы йлше файаы даже птицы здесь только мимолётом останавливаются дальние дали алытаы офотар оштар а бында осоп барышлай ына тутай дальний алы даже я могу поднять хатта мин д ктр алам дальний алы ршлек дактилоскопия дактилоскопия дальний алытаы дактиль дактиль дальний ете быуын далай-лама далай-лама дальний йыра далась тебе эта кукла! ни крге булды и был дальний йыратаы урсаты! дальний этап алы этап далее перейдём к разбору разных вопросов артабан дальнобойное орудие алыа атыусы туп трл мсьллре тикшерег ксербе дальнобойный алыа атыусы далеко алы дальнобойный йыраа атыусы далеко йыра дальновидность алдан креснлек далеко оа дальновидный алдан кресн далеко за кптн уып киткн дальновидный алдан кр белесе далеко не уедешь алы китеп булмай дальновидный человек алдан кр белесе кеше далеко не уедешь лл айа китеп булмай дальнозоркий алытан (йыратан) яшы кресе далеко не уедешь лл ни ылып булмай дальнозоркий тарашлы далеко не уйдёшь алы китеп булмай дальнозоркий яындан насар кресе далеко не уйдёшь лл айа китеп булмай дальнозоркость алытан яшы кре далеко не уйдёшь лл ни ылып булмай дальнозоркость тараш далеко от человеческого жилья кеше йшгн дальнозоркость яындан насар кре урындан алы дальномер алылыты лсгес далёкие годы йырата алан йылдар дальность алылы далёкие страны алы илдр дальность йыралы дальность полёта осоу алылыы дань моде модаа эйре дальтонизм дальтонизм дар байлы(тар) дальтоник дальтоник дар блк дальше артабан дар оталы дальше ары дар талант дальше таы ла дар лт дальше унан ары дар лтлек дальше унан у дар провидения алдан кре лте дальше шунан у дар прозрения зирклек лте дальше ехать некуда баша сара ю дар речи телг лтлек дальше ехать некуда башаса булдырып булмай дар речи йл оталыы дальше ехать некуда башаса сара ю дар слова телг лтлек дальше ехать некуда берй нмне сиген килеп дар слова йл оталыы ете дарвинизм дарвин тлимте дальше ехать некуда берй нмне сиген килеп дарвинизм дарвинизм терле дарвинист дарвин тлимтен ялаусы (таратыусы) дальше некуда баша сара ю дарвинист дарвинсы дальше некуда берй нмне сиген килеп ете даргинец дарын ир-аты дальше некуда берй нмне сиген килеп терле даргинка дарын атын-ыы дама бик даргинский дарын …ы дама дама даргинский язык дарын теле дама ханым даргинцы дарын халы дамасский димшке …ы даргинцы дарындар дамба дамба дарёному коню в зубы не смотрят биргнде тышына дамка дамка арамайар дамские фокусы атын-ы кйлг дарёному коню в зубы не смотрят блкте хаын дамский атын-ы …ы орамайар дамский портной атын-ы кейеме тегесе дарёный блк ителгн дамское пальто атын-ы пальтоы дарёный блкк бирелгн данная величина билдле дмл дарить блк итеп бире данная величина бирелгн дмл дарить блк ите данник яа (алым) тлсе дарить итибар бире (крте, бле) данные длилдр дарить ыйлау данные ммкинлек дарить вниманием итибар крте данные млмттр дарить девушке цветы ыа сск блк ите данные нигер дармовой буша килгн данные сифат дармовой бушлай данные лтлек дармовой тле данные авиаразведки авиаразведка млмттре дармовой хлеб буштан килгн икмк данный был дармоед кеше елкенд йшсе данный н шул дармоед оро орт данный ошо дармоед рмтама данный ошо млд дармоедничать кеше елкенд йш данный херге дармоедничать эшлмй ятыу данный леге дармоедничать рмтама булыу дансинг дансинг дармоедство кеше елкенд йшгнлек дантист дантист дармоедство рмтамалы дантист теш врачы дарование талант дантист теш технигы дарование лт дань ихтирам даровать блк ите дань ер даровать свободу ирек бире дань тейешле баа даровать свободу ирекк сыарыу дань хрмт даровитость зирклек дань эйре даровитость талантлылы дань яа даровитость лтлелек даровитый зирк дать бире даровитый талантлы дать ирек (ммкинлек) бире даровитый лтле дать килтере даровитый поэт лтле шаир дать крте даровой буша тшкн (килгн) дать айа даровой бушлай дать ана даровой тле дать ушыу даровой проезд бушлай йр дать ойоштороу даровой хлеб буша килгн икмк дать рхст ите даровой хлеб буша килгн ер икмк дать хасил булыу даром арзан дать адрес адрес бире даром буш дать в долг бурыса биреп тороу даром буша дать в долг бурыса бире даром буша (ына) дать в ухо ола тбн тондороу даром бушлай дать взаймы бурыса бире даром осо дать возможность договорить свою мысль фекерен даром тикк йтеп бтррг ммкинлек бире даром тле дать волю рукам улды улсырланыу даром файаыа дать волю рукам улды оайтыу даром рмг дать волю чувствам тойолара ирек бире даром юа дать высказаться йлрг рхст ите даром что була ла дать гудок гудок бире даром что булыуа араматан дать детям по морковке балалара берр кишер бире даром что слабая женщина сибек кен атын дать добро рхст бире булыуына араматан дать добро фатиха бире даром что слабая женщина хле атын булыуына дать дорогу амасауламау араматан дать дорогу тормош юлына сыарыу дарственная запись блк яыуы дать дорогу юл бире дарственные вещи блк ителгн нмлр дать дорогу юл крте дарственный блк …ы дать доход килем бире дарственный блк ителгн дать доход уыш бире дарственный блк ите …ы дать жизнь бала тыуырыу дарственный блкк бирелгн дать жизнь йн бире дарственный млктте блк ите аыы дать задний ход арта йрш дары природы тбит байлытары дать залп залп бире дата дата дать занавес шаршау тшр датированная рукопись даталанан улъяма дать затрещину яаа тондороу датированный даталанан дать землю арендаторам уртымсылара ер бире датированный кн билдлнгн дать знать белгерте датировать дата уйыу дать знать хбр ите датировать даталау дать интервью интервью бире датировать датаын билдл (крте) дать интересный концерт ыылы концерт бире датировать заявление аризаа дата уйыу дать информацию информация бире датироваться даталаныу дать истолкование чему-л.
берй нмг алатма датироваться менн билдлне бире датский дания …ы дать квартиру фатир бире датский дат …ы дать клятву ант ите датский язык дат теле дать книгу почитать китапты уыра биреп тороу датчане дат халы дать льготу льгота бире датчане даттар дать маху биреше датчанин дат ир-аты дать маху ынатыу датчанка дат атын-ыы дать начало чему башланысы булыу датчик датчик дать начало чему башлап ебре дать барлыа киле дать новое толкование чему-л. берй нмг яы дать биреп тороу алатма бире дать обед в честь юбиляра юбиляр хрмтен мжлес дача iv дача ойоштороу дачник дачаа йрсе дать орден посмертно орденды лгндн у бире дачник дачала тороусы дать оценку чему-л. нимглер баа бире дачница дачаа йрсе дать понять аартыу дачница дачала тороусы дать понять иере дачный дача …ы дать потомство о животных дачный участок дача ере дать пояснение алатма бире два ике дать права гражданства гражданлы хоутарын два ике билде бире два икеле дать права гражданства гражданлы хоутарын два глотка воды ике йотом ыу таныу два мальчика ике малай дать прозвище ушамат таыу два мальчика разодрались ике малай уышып китте дать промах хата ебре два раза поклониться ике айтара баш эйе дать радиограмму радиограмма бире два часа дня кндг ст ике дать свет ут бире два часа прокатать детей на лодке балалары ике дать свет ятылы бире ст кмл йрт дать свет ятыртыу двадцатилетие егерме йыл дать сигнал сигнал бире двадцатилетие егерме йыл тулыу дать слово в бире двадцатилетие егерме йыллы дать слово бире двадцатилетие института институтты егерме дать слово кому берйен йлрг бире йыллыы дать стрекача табан ялтыратыу двадцатилетний егерме йыл баран (уылан) дать стрекача шылыу двадцатилетний егерме йыллы дать течь ыу аа башлау двадцатилетний егерме йшлек дать трудное задание ауыр эш бире двадцатилетний стаж егерме йыллы стаж дать тягу табан ялтыратыу двадцатилетняя борьба егерме йыла уылан крш дать тягу шылыу двадцатые годы егерменсе йылдар дать указание кртм бире двадцатый егерменсе дать урок аба бире двадцать егерме дать урок кому арт абаын уытыу двадцать рублей егерме ум дать урок кому крген бире дважды ике ер дать урок кому аба бире дважды ике рт (мртб, тапыр, ат) дать фору тн сыыу дважды ике дать характеристику героя романа романды дважды два – четыре ике ике дрт геройына характеристика бире дважды два равняется четырём ике ике дрт була дать хороший урожай яшы уыш бире две ике дать цвет сск атыу две ике билде дать шпоры абаландырыу две икеле дать шпоры тилте две девочки ике ыыай дать щелчок мыыл ите две луковицы ике баш уан даться алдатыу две нитки жемчуга ике тем ынйы даться анат лштере две третьих стн ике даться биреле две тысячи рублей ике ме ум даться биреше двенадцатый ун икенсе даться еел биреле двенадцатый час ст ун икенсе даться ни крге булыу двенадцать ун ике даться тотолоу двенадцать учеников ун ике уыусы даться тоттороу двенадцать часов ночи тнг ст ун ике дача бер тапыр бирерлек дверной ишек …ы дача бирем дверной косяк ишек яаы дача бире дверной шпингалет ишекте шыуырмалы биге дача дача дверца блкй ишек дача кирк дверца апас дача iv дайса дверца япма дверца у шкафа сломана шкафты апасы ватылан двигаться на восток кнсыыша табан хркт ите дверь ишек двигаться по инерции инерция буйынса хркт ите дверь заперта изнутри ишек эске ятан бикле двигаться по службе хемт буйынса ктреле дверь захлопнулась ишек шап итеп ябылды двигаться цепочкой бер-бер артлы хркт ите дверь на улицу ишек урама табан движение аыш дверь набрякла от влаги еешлектн ишек шешенгн движение барыш дверь приотворилась ишек бер а асылды движение йр двести ике й движение йрш двести рублей ике й ум движение греш двигатель ала йсе (этресе, рсе) движение еш двигатель двигатель движение хркт двигатель этргес движение автобусов автобустар йрш двигатель автодрезины автодрезина двигателе движение автоколонны автоколонна хркте двигатель внутреннего сгорания эске яныулы движение народонаселения халы аныны греше двигатель движение разночинцев разночинецтар хркте двигательные нервы хркт нервылары движение рук и ног ул-ая хркте двигательные силы хрктлндересе кстр движение событий ваиалар барышы двигательный хркт …ы движение сторонников мира тыныслы ялылар двигательный хрктк килтересе хркте двигательный хрктлндересе движимое имущество ксм милек двигать ала (барыу, ебре) р движимость ксм милек двигать алып барыу движимый дрт (рух) алан двигать ебре движимый дртлнгн двигать йрт движимый ксерелесе двигать йнлдере движимый ксерел торан двигать ксере движимый ксермле двигать уатыу движимый рухланан двигать ыбырлатыу движимый чувством любви мхббт менн рухланан двигать ыймылдатыу движок движок двигать рухландырыу движущие силы революции ихтилалды ала этресе двигать сбп булыу кстр двигать хрктк килтере движущий ала этресе двигать хрктлндере движущий йнлеш биресе двигать елкете движущий йсе двигать шылдырыу двинуть тондороу двигать шыуырыу двинуть алып осороу двигать войска к фронту скрре фронта двинуть уып ебре йнлдере двинуть с мёртвой точки тик торан нктнн двигать науку вперёд фнде ала ебре уалтыу двигать пальцами барматары ыбырлатыу двинуть с мёртвой точки тик торан хлдн уалтыу двигать руками ул менн шылдырыу двинуть с мёртвой точки хрктк килтере двигать шкаф шкафты шылдырыу двое ике двигаться барыу двое ике (пар) двигаться йр двое ик двигаться ктреле двое глаз ике к двигаться уалыу двое детей ике бала двигаться ыбырлау двое сапог ике пар итек двигаться ыймылдау двое суток ике тлек двигаться сыып ките двое часов ике ст двигаться сыыу двоеборец ике тр спортсы двигаться рл двоеборец икебйгесе двигаться е двоеборье ике тр ярыш двигаться хркт ите двоеборье икебйге двигаться елкене двоевластие ике власлылы двигаться в путь юла сыып ките двоедушие ике йллк двоеженец ике атынлы кеше двор йорт двоежёнство ике атын алыу двор ура двоежёнство ике атын менн тороу двор хужалы двоеточие ике нкт двор арай двоечник икелег (икег) уыусы двор арай даире двоечник лгшмсе двор завален щепой ишек алды тап менн тулан двоечница икелег (икег) уыусы дворец арай двоечница лгшмсе Дворец культуры Мнит арайы двоиться ике (уш) булып крене Дворец съездов Съездар арайы двоиться икег блене (айырылыу) дворецкий баш лакей двоиться в глазах кг уш булып крене дворецкий дворецкий двойка ике дворник дворник двойка ике ишккле км дворня баяр йортондаы хемтселр двойка ике аны дворняга йорт эте двойка икеле дворняжка йорт эте двойка икеле билде дворовые люди хемтсе кешелр двойка икелек дворовые постройки йорт аралтылары двойная бухгалтерия ип операцияын ике трл дворовый йорт …ы саылдыран бухгалтерия дворовый хемтсе двойник игектре ыары дворцовая площадь арай алды майаны двойник уш дворцовая площадь арай майаны двойник ошаш кеше дворцовый арай …ы двойное дно ике ат тп дворянин дворян двойное жалованье ике эш хаы дворянка дворян двойной ике йл (трл) дворянский дворяндар …ы двойной ике атлы дворянское сословие дворяндар атламы двойной ике ялы дворянство дворяндар двойной икелт дворянство дворянлы двойной расход икелт сыым двоюродный ике туан двойной узел ике атлы тйн двоякая польза ике ялап файа двойные рамы ике атлы рам двоякий ике трл (ялы, ялап) двойня иге двояко ике трл двойня игек балалар двояко ике юл менн двойняшка игектре р берее двояковогнутое стекло ике яы ла батыны быяла двойственная политика ике ялы сйст двояковогнутый ике яы ла батыны двойственность аумаайланыу двояковыпуклая жесть ике яы абарыны алай двойственность ике трл (ялы) булыу двояковыпуклый ике яы абарыны двойственность ике трллк двоякодышащие ике трл улаусылар двойственность икелне двоякое значение ике трл мн двойственность апма-аршылы двубортное пальто ике я аптырмалы пальто двойственность аршылылы булыу двубортный ике я аптырмалы двойственность взглядов фекерре апма- двуглавый ике башлы аршылыы двугорбый ике рксле двойственность действий аумаайланыу двугорбый апса двойственность действий ике трл эш ите двугорбый верблюд ике рксле дй двойственность действий ике трл эш йрт двугранный ике (ялы) ырлы двойственные взгляды аршылылы фекерр двугранный угол ике ырлы мйш двойственный аумаай двугривенный егерме тин(лек) двойственный ике йл двугривенный егерме тинлек аса двойственный ике трл (ялы) двудольные растения ике лшл емлектр двойственный икеле-микеле двудольный ике лшл двойственный аршылылы двудольный ике лшллр двойчатка уш двудольный ике лштн торан двор ихата двудомный ике йл двор ишек алды двужильный ны двужильный сыам двусмысленный ответ ике мнле яуап двужильный ре двусмыслица ике (трл) мнлелек двужильный человек ны кеше двустволка ушкбк двужильный человек сыам кеше двустволка ушкбкле мылты двузначное слово ике мнле двуствольный ике кбкле двузначное число ике урынлы ан двуствольный ушкбкле двузначный ике мнле двустворчатая дверь ике яа асмалы ишек двузначный ике урынлы двустворчатое окно ике яа асмалы тр двуколка ике тгрмсле арба двустворчатый ике (йпле) апаслы двуколка уян арба двустворчатый ике яа асмалы двукратный ике ат (тапыр) двустворчатый уш апаслы двукратный икелт двустишие ике юллы шиыр;
шиыры ике юллы двукратный чемпион ике тапыр чемпион лш двукрылое насекомое уш анатлы бжк двустороннее движение ике ялы хркт двукрылый ике (уш) анатлы двустороннее соглашение ике ялы килеше двукрылый уш анатлылар двусторонние контакты ике ялы бйлнештр двукрылый аэроплан ике анатлы аэроплан двусторонний ике ялы двулетний ике йыллы двусторонний р ике я сн мжбри двуличие ике йллк двусторонний драп ике ялы драп двуличие монафилы двухвостки айырыойро двуличность ике йллк двухвостки асалы ойро двуличность монафилы двухгодичный ике йыллы двуличный ике йл двухгодичный курс ике йыллы курс двуличный монафи двухгодовалая овца теш ары двуногий ике аялы двухгодовалая овца шешк ары двуокись двуокись двухгодовалый ике йшлек двуокись азота азотты двуокисы двухгодовалый ребёнок ике йшлек бала двупалый ике бармалы двухдневный ике кнлк двупланное изображение ике планда кртел торан двухдневный переход ике кнлк юл рт двухдорожечный ике ыылы двупланный ике планда кртел торан двухдорожечный ике юллы двупланный ике планда урынлашан двухквартирный ике фатирлы двуполый ике енесле двухквартирный дом ике фатирлы йорт двуполый ытк двухкилограммовая гиря ике килограмлы гер двуполый хнс двухколёсный ике тгрмсле двуполье ике баыулы ссе йлнеше двухколёсный трактор ике тгрмсле трактор двупольный ике баыулы двухкомнатная квартира ике блмле фатир двупольный севооборот ике баыулы ссе йлнеше двухкомнатный ике блмле двуручный ике тоталы двухлетие ике йыл (йыллы) двурушник ике йл кеше двухлетие совместной жизни берг тороуы ике двурушничать иблислне йыллыы двурушничать ике йлне двухмачтовая фелюга ике мачталы фелюга двурушнический ике йл двухместный ике кешелек двурушничество ике йллк двухместный ике урынлы двусветный алы-л трле двухмесячный ике айлы двусветный ике ат трле двухмесячный ребёнок ике айлы бала двускатная крыша ике ялы ыйы двухмоторная лодка ике моторлы км двускатный ике ялап ябылан двухмоторный ике моторлы двускатный ике ялы двухнедельный ике анаа бер сыа торан двусложное слово ике ижекле двухнедельный ике аналы двусложный ике ижекле двухнедельный журнал ике анаа бер сыа торан двусмысленность ике мнлелек (трллк) журнал двусмысленность икеле булыу двухнедельный отпуск ике аналы ял двусмысленность суждения фекере ике трллг двухпалатный ике палаталы двусмысленный ике мнле двухпалатный парламент ике палаталы парламент двухпартийная система ике фирле система двучлен ике быуын двухпартийный ике фирле двуязычие ике телде беле двухпольный ике баыулы двуязычие ике телле булыу двухпрограммное радиовещание ике программалы двуязычие ике теллелек радиотапшырыу двуязычное население ике телде белгн халы двухпрограммный ике программалы двуязычный ике телде белгн двухразовый ике тапыр двуязычный ике телд тлгн двухразовый ике тапыр эшлн торан двуязычный ике телле двухрядка ике рт клавишлы (телле) гармун двуязычный словарь ике телле лек двухрядный ике ртле де-факто асылда двухсветный алы-л трле де-факто млд двухсветный ике ат трле де-юре де-юре двухсветный зал алы-л трле зал деабристка декабристы атыны двухскатный ике ялап ябылан дебаркадер дебаркадер двухскатный ике ялы дебатировать бхс алып барыу двухсложный ике ижекле дебатировать тикшере двухсотлетие ике й йыл дебатировать фекер алышыу двухсотлетие ике й йыллы дебатировать вопрос мсьл буйынса фекер двухсотлетие города аланы ике й йыллыы алышыу двухсотый ике йнс дебаты бхстр двухсотый километр ике йнс километр дебаты фекер алышыуар двухспальный ике кеше йолай торан дебелая женщина йыуан атын двухспальный ике кешелек дебелая женщина таа атын двухстволка ушкбк дебелый йыуан двухстволка ушкбкле мылты дебелый таа двухствольный ике кбкле дебелый име двухствольный ушкбкле дебет дебет двухсторонний ике ялы дебит дебит двухсторонний р ике я сн мжбри дебитор дебитор двухтактная пауза ике тактлы пауза дебош ауа двухтактный ике тактлы дебош талаш-уыш двухтактный мотор ике тактлы мотор дебош янъял двухтомная энциклопедия ике томлы энциклопедия дебошир ауа (тауыш) уптарыусы двухтомник ике томлы дебошир янъялсы двухтомник сочинений Пушкина Пушкинды ике дебоширить ауа (тауыш) уптарыу томлы рре дебоширить янъял сыарыу двухтомный ике томлы дебоширство ауа (тауыш) уптарыу двухтысячный ике медн торан дебоширство янъял сыарыу двухтысячный ике меенсе дебри башватыс двухтысячный ике мелек дебри буталсытар двухтысячный ковёр ике мелек келм дебри араы урын двухтысячный отряд ике ме кешелек отряд дебри тпкл двухфазный ике фазалы дебри тпклдр двухфазовый ике фазалы дебри шырлы двухцветный ике тл (буяулы) дебри математики математиканы буталсытары двухцветный ике ттн торан дебют дебют двухчасовое выступление ике стлек сыыш дебютант дебютант двухчасовой ике стлек дебютантка дебютант двухчасовой икел дебютировать т башлап сыыш яау двухчасовой ст икел кил (кит) торан дева ы двухчасовой поезд ст икел кил торан поезд девальвация бааын юалтыу двухэтажный алы-л девальвация девальвация двухэтажный ике атлы девальвация иммтен тшр двухэтажный дом ике атлы йорт девальвация осоландырыу двучлен бином девальвация дипломов дипломдары бааын девяностолетний туан йыллы …ы тшр девяностолетний туан йшлек деверь айнаа девяностолетний юбилей туан йыллы юбилей деверь йнеш девяностые годы туанынсы йылдар девиация девиация девяностый туанынсы девиз девиз девясил анды девичество ы ваыт (са) девятеро туы девичий ы …ы девятеро сыновей туы малай девичий ыар …ы девятеро сыновей туы ул девичник ыар аулаы девятиклассник туыынсы синыф уыусыы девичник ыы оатыу кисе девятиклассник туыынсы синыфта уыусы девичья ыар блме девятиклассница туыынсы синыф уыусыы девон девон девятиклассница туыынсы синыфта уыусы девонская нефть девон нефте девятитысячный туы меенсе девонские отложения девон ятылытары девятичасовая программа туы стлек программа девонский девон …ы девятичасовой ст туыа кил (кит) торан девочка ы девятичасовой туы стлек девочка ы бала девятичасовой поезд ст туыа кил торан поезд девочка ыыай девятка туылы крт девочка ростом с маму сендй буйлы ыыай девятка туылы ан девочке шестой год ыа алтынсы йш девятка туылы девственная плева ылы пре девятка туыынсы девственник иффтле (саф) егет девятка туыынсы номер девственница иффтле (саф) ы девятнадцатый ун туыынсы девственность иффтлелек девятнадцать ун туы девственность кеше аяы бамаанлы девятнадцать рублей ун туы ум девственность кеше улы теймгнлек девятый туыынсы девственность сафлы девятый час ст туыынсы девственность помыслов уйары сафлыы девять туы девственность природы тбитте кеше аяы девять человек туы кеше бамаанлыы девятьсот туы й девственный бамаан девятьсот километров туы й километр девственный иффтле девятью туы ер девственный кеше (улы-аяы) теймгн девятью туыы девственный саф дегазатор дегазатор девственный тбии хленд дегазационный дегазация …ы девственный лес кеше аяы бамаан дегазационный прибор дегазация приборы девственный лес кеше улы теймгн урман дегазация дегазация девственный юноша иффтле егет дегазировать аыуыландырыу девственный юноша йш егет дегазировать дегазациялау девушка еткн ы дегазировать здание бинаны дегазациялау девушка ы дегенерат дегенерат девушка туташ дегенеративные изменения дегенератив грештр девушка застыдилась ы оялды дегенеративный бтг юл тотан девушка угасла ыы мере лд дегенеративный дегенератив девушка упорхнула из комнаты ы блмнн осоп дегенеративный зиф тигндй сыып китте дегенерация дегенерация девчачий ыар …ы деградация деградация девчачьи манеры ыар ыланышы деградировать деградацияа биреле девчонка ы остоо дегтярное мыло дегетле абын девчонка ыыай дегтярный дегет …ы девяносто туан дегтярный дегет ушылан девяносто лет туан йш дегтярный дегетле девяностолетие туан йыл дегтярный запах дегет ее девяностолетие туан йыллы дегтярня дегет баы дегустатор дегустатор дезинфицировать дезинфекциялау дегустация дегустация дезинфицировать йоошоландырыу дегустировать дегустация яау дезинфицировать одежду кейемг дезинфекция яау дед бабай дезинфицировать одежду кейемде дезинфекциялау дед арт дезинформация ялан хбр (млмт, информация) дед олатай;
Pages:
|
1
| ... |
3
|
4
|
|
6
|
7
| ... |
25
|

seg_langs: bam_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk rus_Cyrl mkd_Cyrl bak_Cyrl bak_Cyrl bak_Cyrl bam_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 287
БЕРҒАҘАНДАР (Pelecanus), ишкәк аяҡтар отрядының берғаҙандар ғаиләһенә ҡараған ҡош заты. 6 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда бөҙрә Б. һәм ал Б. осрай. Кәүҙә оҙонлоғо 160—180 см (ал Б. 140—175 см), ауырлығы 14 кг тиклем. Ата Б. ҙурыраҡ. Бөҙрә Б. ҡауырһын ҡапламы асыҡ һоро, ал Б. — ал төҫмөрлө аҡ төҫтә. Башы ҙур, ал Б. — оҙон, өлпөлө, бөҙрә Б. — оҙон бөҙрә ҡауырһынлы. Суҡышы оҙон, киң, осонда ырғаҡ һәм тиресәле тамаҡ ҡапсығы бар, ал Б. тамаҡ ҡапсығы һары, бөҙрә Б. — алһыу, яҙын ҡыҙғылт һары. Муйыны оҙон, ҡанаты ҙур, киң. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Аяғы дүрт бармаҡлы, ҡыҫҡа, бармаҡтары йөҙөү ярыһы м‑н тоташҡан. Моногам. Ҡамыш баҫҡан ҙур күл буйында, йылға тамағында колониялар м‑н, ҡайһы ваҡыт парлап оя ҡора. Йылына 1 тапҡыр бала сығара, 2—3 аҡ йәки һарғылт йомортҡа һала. 30— 42 көн инә һәм ата ҡош баҫа. Балыҡ м‑н туҡлана. Бөҙрә Б. 20 б. 40‑сы йй. Асылыкүлдә оялаған, 50‑се йй. алып, ал Б. кеүек үк, ҡоштарҙың осоп китеүе һәм килеүе ваҡытында ғына осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 142
НЕФТЬ СЫҒАРЫУ СӘНӘҒӘТЕ, яғыулыҡ сәнәғәте тармағы. Нефть ятҡылыҡтарын эҙләү, разведкалау, сығарыу һәм эксплуатациялау эштәрен башҡара. Башҡортостанда Н.с.с. барлыҡҡа килеүе 1929 й. “Уралнефть” тресының (1930 й. алып “Востокнефть”) нефткә геология‑разведка эштәрен ойоштороуына һәм 1932 й. Стәрлетамаҡ контораһының Ишембай нефть ятҡылығын тикшереү өсөн быраулау эштәрен асыуына бәйле. Ятҡылыҡты эшкәртеү өсөн нефть промыслаһы ойошторола (ҡара: “Ишимбайнефть”). 1935 й. “Востокнефть” тресы базаһында “Башнефть” тресы, 1937 й. Туймазы нефть разведкаһы һәм разведка быраулауы контораһы, 1938 й. “Туймазанефть” тресы төҙөлә. 1940—45 йй. респ. бөтә нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү пр‑тиелары Башнефтекомбинат составында була (ҡара: “Башнефть”). Ишембай майҙанында сығарылған нефтте тәүҙә ылауҙарҙа Раевка т. юл ст. тиклем, 1936 й. алып Ишембай—Өфө тимер юлы буйлап ташыйҙар, 1937 й. Ишембай—Өфө магистраль нефть үткәргесе төҙөлә. 1941 й. Баҡынан эвакуацияланған разведкалау тресы, респ. нефть разведкаһы һәм геол. эҙләнеү конторалары базаһында “Башнефтеразведка” тресы төҙөлә (1950 й. уның базаһында “Башзападнефтеразведка” һәм “Башвостокнефтеразведка” быраулау трестары ойошторола). 1950 й. 1‑се һәм 2‑се быраулау конторалары нигеҙендә “Туймазабурнефть” тресы ойошторола. 1970 й. нефть промыслаһы идаралыҡтары — НГДУ, быраулау трестары быраулау эштәре идаралығы итеп үҙгәртелә. БАССР‑ҙың Н.с.с. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тиҙ үҫешә, ҡеүәтле фәнни‑производство базаһы булдырыла: Өфө нефть ғилми‑тикшеренеү институты, “Башнефтегеофизика” тресы, “Башнефтепроект” ин‑ты, Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ҒТИ (ҡара: “Геофизика”), Геологоразведка скважиналарын геофизик өйрәнеү институты. Ишембай, Октябрьский, Туймазы, Нефтекама ҡҡ. барлыҡҡа килә; Бәләбәй ҡ., Ҡандра, Яңауыл ҡасабалары үҫеш ала; Краснохолмский, Серафимовка ҡасабалары төҙөлә; нефть машиналары эшләү пр‑тиелары булдырыла (Ишембай нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы һ.б.). 1955 й. БАССР нефть сығарыу б‑са илдә 1‑се урында тора (15,3 млн т), 1967 й. нефть сығарыу макс. кимәлгә — йылына 47,8 млн т етә. Артабанғы йылдарҙа ҡайһы бер ятҡылыҡтарҙа нефть кәмеү, скважиналар дебиты кәмеү, нефттә һыу күп булыу (ҡара: Ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеге) һ.б. арҡаһында нефть сығарыу күләме түбәнәйә. Ятҡылыҡтарҙы эшкәртә башлағандан алып респ. яҡынса 1,7 млрд т нефть, 86,6 млрд м3 газ (2012, ҡара: табл.) табылған. Нефть сығарыу күләме б‑са БР РФ‑та 4‑се урынды биләй. 2012 й. эшкәртелмәгән нефть һәм тәбиғи газ сығарыу, был өлкәлә хеҙмәттәр күрһәтеү м‑н 148 пр‑тие һәм терр‑я б‑са айырым бүлектәр шөғөлләнә. Тейәп ебәрелгән продукцияның күләме респ. сәнәғәт секторы күләменең 9,2%‑ын тәшкил итә. «“Башнефть” АНК» ААЙ, “Башнефть—Добыча” ЯСЙ (Өфө) һ.б. иң эре пр‑тиелар булып тора. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә һатыла. Н.с.с. м‑н Н.К. Байбаков, А.А.Блохин, И.М.Губкин, К.И. Коваленко, С.И.Кувыкин, Б.Ф. Сандурский, Е.В.Столяров, А.А.Трофимук һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Шулай уҡ ҡара: Газ сәнәғәте, Нефть буйынса белем биреү, Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү.
Әҙәб.: Летопись башкирской нефти. 1932—2007. Уфа, 2007.
Н.М.Ризуанов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Башҡортостан Республикаһы территорияһында нефть сығарыу


text:
ДНК
ДНК (тереяҙма, дезоксирибонуклеи́н кислотаһы, ДНК) — макромолекула (төп өсәүҙән береһе, башҡалар икеһе — РНК һәм аҡһымдар), ҡайһы бөтә терелектең генетик мәғлүмәттәрҙе һаҡлаусы була. ДНК-ла РНК-ның һәм аҡһымдарҙың төҙөлөшө тураһындағы мәғлүмәттәр бар.
Эукариоттар (хайуандар, үҫемлектәр һәм бәшмәктәр) күҙәнәктәрендә ДНКһының күҙәнәк үҙәктәрендәге хромосомалар составында була, һәм шулай уҡ күҙәнәк эсендәге органоидта (митохондрияларҙа һәм пластидтарҙа) бар.
Прокариот организмдарҙа (таяҡсаларҙа һәм архейҙәрҙә) һыҙыҡлы ДНК күҙәнәктең эстәге төҫөнән тағылып ҡуйған. Уларҙа ла түбән төҙөлөшлө эукариоттарҙа (мәҫәлән, әсеткеләрҙә) кескәйерәк айырым күбеһенсә сыңғалайлыҡ ДНКлар бар (исемдәре — плазмидалар була). Шунан башҡа бер йәки ике теҙмәле ДНКлар ДНКлы вирустарҙың геномдарын ҡора алалар. Химия буйынса ДНК оҙон полимер молекула була, ҡайһы эҙмә-эҙ ҡушылған нуклеотидтарҙан тора. Һәр ген азотлы нигеҙҙән, шәкәрҙән (дезоксирибозанан) һәм фосфатлы төркөмдән тора. Теҙмәләге гендар араһындағы элемтәләре дезоксирибоза һәм фосфатлы төркөмө (фосфодиэфирлы элемтәләр) менән төҙөләләр. Күпселек ваҡиғаларҙа (бер-ике вирустарҙан башҡа, ҡайһыларында бер теҙмәле генә ДНК бар) ДНК бәйләнешмәлек (макромолекула) ике теҙмәнән тора, ҡайһыларҙа ике теҙмә эсендәге азотлы нигеҙҙәр бер береһенә ҡаршы торалар, һәм шул саҡта ике теҙмә ҡаршы булған яҡтарға йүнәлғән. Шундай ике теҙмәле бәйләнешмәлек ишелгән була. Ғөмүмән шундай ДНКның төҙөлөшө «ҡушланған ишелмә» тип, атала. ДНКла дүрт төрлө азотлы нигеҙҙәр бар (тимин — Т, аденин — А, гуанин — Г һәм цитозин — Ц). Беренсе теҙмәнең азотлы нигеҙҙәр икенсе теҙмәнең азотлы нигеҙҙәр менән һыуғоромло элемтәләр менән ярашлылыҡ (комплементарный) ҡағиҙәһе буйынса ҡушылған: аденин тик тимин менән ҡушыла, гуанин тик цитозин менән һәм кире шулай ҙа. Гендар (нуклеотидтар) эҙмә-эҙлелеге төрлө РНК-лар буйынсағы белемлектәрҙе (мәғлүмәттәрҙе) кодлау ала. Бөтә РНК-ларҙың төрҙәре ДНКның эҙмә-эҙлелеге буйынса төҙөлә һәм ДНК-ның һуң (транскрипциянан һуң) ген (РНК) буйынса аҡһымдар төҙөләләр (шул төҙөлөш исеме аҡһымлау — тип, атала). Шулай уҡ эукариоттар ДНКһында көйләүлек өлөштәре бар (мәҫәлән, кешеләрҙә ошондай ҡөйләүлек өлөштәре 95—98 % бөтә геномын биләйҙәр). Шулай уҡ геномда башҡа «генетик әрәмтамаҡ»-исемле өлөштәре (транспозондар һәм башҡалар) бар.
ДНКның төҙөлөшөн асышы (1953-нсө йыл) биология тарихында бик мөһим ваҡиғаһы булғайны. Шул асыш өсөн Фрэнсис Крик, Джеймс Уотсон һәм Морис Уилкинсҡа физиология йәки медицина буйынса Нобель премияһы бирелгән. Уларҙың асышына Розалинд Франклиндың рентгенограммалары ярҙамлаған, ләкин был ғалимә шундай премияны ҡабул итмәне, сөнки үлеүҙән һүң уны бирмәйҙар.[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Erica Westly No Nobel for You: Top 10 Nobel Snubs. Rosalind Franklin--her work on the structure of DNA never received a Nobel (инг.). Scientific American (2008-10-06). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 ғинуар 2014. 18 ноябрь 2013 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 327
БАРЫМТА, төрки һәм монгол халыҡтарында йола хоҡуғы нормаһы, малды, мөлкәтте, ш. уҡ урланған ҡыҙҙы (ҡара: Ҡыҙ урлау), ырыу йәки ҡәбиләнең башҡа ағзаларын көс м‑н ҡайтарып алыу. Бәхәсте тыныс юл м‑н хәл итеп булмаған осраҡта кәмһетеү һәм матди зыян өсөн үҙенсәлекле иҡт. үс ҡайтарыу ысулы булған. Ҡарымта булдырмаҫ өсөн Б. т‑да алдан хәбәр ебәреү ҡабул ителгән була. Аҡрынлап мал алып ҡасыу маҡсатында ойошторолған баҫҡынсылыҡ осраҡтарының бөтәһе лә Б. тип атала башлай. “Аҡбуҙат”, “Бабсаҡ менән Күсәк” һ.б. башҡ. эпостарында сағылыш тапҡан.
Әҙәб.: Фукс С.Л. Барымта //Учёные записки Харьковского юридического института. Харьков, 1948. Вып.3; Валеев Д.Ж. Нравственная культура башкирского народа: прошлое и настоящее. Уфа, 1989.
Д.Ж.Вәлиев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
БЕНТОС (гр. bénthos — тәрәнлек), һыу ятҡылыҡтары төбөндәге ләмдә һәм уның өҫтөндә йәшәүсе организмдар берләшмәһе. Үҫемлек (фитобентос) һәм хайуан (зообентос) Б. айырып йөрөтөлә. Фитобентостың күп төрҙәре һыу төбөнә тамырҙары йәки ризоидтары м‑н нығына; уларҙың ҡайһылары тулыһынса һыуҙа була (йәшел ылымыҡтар, хара ылымыҡтары, фонтиналис мүге), башҡаларының һыу өҫтөндә сәскәләре (ҡыуыҡлы үлән, ураут, һыу ебәге, элодея), өсөнсөләренең — япраҡтары һәм сәскәләре урынлаша (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ һ.б.), дүртенселәре — тулыһынса тиерлек һыу өҫтөндә (екән, ҡуһа, ҡамыш, ҡырҡбыуын). Фитобентостың башҡа вәкилдәре (диатом ылымыҡтар) һыу ятҡылыҡтары төбөнөң өҫтөндә һәм һыу аҫты предметтарында урынлаша. Зообентоста ләм ҡатламында йәшәүсе хайуандар — инфауна (аҙ төклө селәүсендәр, трубочниктар), һыу төбөнөң өҫтөндә хәрәкәт итеүселәр — онфауна (ҡыҫала һымаҡтар, моллюскылар), субстратҡа нығынғандар — эпифауна (болоттар, дрейссендар, һимерүләндәр), һыу төбөнә яҡын йөҙөүселәр һәм даими рәүештә һыу төбөнә төшөүселәр — нектобентос (һыу мыры, энәғараҡтар, яҙһөйәр балағорттары, ш. уҡ балыҡтар — густера, ҡорбан, табан балыҡ, шамбы, эт балығы һ.б., һөлөктәр) айырыла. Организмдарҙың ҙурлығы б‑са макробентос (5—10 мм алып һәм эрерәк — күпселек һыу төбөндә йәшәүсе хайуандар), мейобентос (0,5—5 мм — ләмдең өҫкө ҡатламы организмдары), микробентос (0,5 мм бәләкәйерәк — бер күҙәнәкле организмдар) айырыла. Башҡортостан һыу ятҡылыҡтарының зообентосы 20 б. 70‑се йй. башынан Башҡорт дәүләт университетында (М.Ғ.Баянов, В.Г.Боев) өйрәнелә. Һимерүләндәр (2 төр), болоттар һәм гидралар (3‑әр), һөлөктәр (11), ҡыҫала һымаҡтар (12), яҙһөйәр балағорттары (17), ҡаты ҡанатлылар (59), ҡандалалар (37), серәкәйҙәр (10), һуҡыр себендәр (21), һыу мыры (32), күгәүендәр (37), шишмә күбәләктәре (68), энәғараҡтар (47), хирономидтар (126) асыҡлана. Фитобентос (ылымыҡтар) 70‑се йй. уртаһынан БДУ‑ла (Ф.Б.Шкундина) өйрәнелә. Бентос организмдары тәбиғәттә матдәләр әйләнешендә мөһим роль уйнай. Улар балыҡ, ҡош, имеҙеүселәр өсөн аҙыҡ булып тора, медицинала ҡулланыла (бүздәк, һары томбойоҡ).
Әҙәб.: Боев В.Г. Зообентос некоторых водоёмов Южно‑Уральского заповедника //Итоги научных исследований биологического факультета Башкирского государственного университета за 1995 год. Уфа, 1996; шул уҡ. Обитатели дна (бентос) //Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998.
М.Ғ.Баянов, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 351
БИЛСӘН (Cirsium), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралған.
Башҡортостанда 9 төрө үҫә. Ике һәм күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тармаҡлы, йыш ҡына сәнскәкле, 50—200 см бейеклектә. Япрағы бөтөн йәки ҡауырһын һымаҡ бүлемле, оҙонса ҡыяҡлы, ултырма йәки һаплы, сите сәнскәкле. Сәскәһе ҡыҙыл (төрлө төҫмөрлө), һирәгерәк алһыу, һары йәки аҡ, кәрзинкә сәскәлегенә йыйылған, күпселек өлөшөндә сәнскеле төргәк һәм оҙон һарғылт яры бар, төклө. Июнь—окт. сәскә ата. Емеше — ялпаҡ күп рәтле өлпөлө орлоҡ, сент.— окт. өлгөрә. БР‑ҙа киң таралған (татырлы тупраҡлы болонда үҫкән ҡанатлы Б. башҡа). Ябай Б., һаҙ Б., башлы Б. — баллы һәм мал аҙығы үҫемлектәре. Ҡайһы бер төрҙәре составында алкалоидтар, кумариндар, флавоноидтар, эфир майҙары бар. Шырт Б., йәки алһыу күрән — юҡҡа сығарыуы ауыр булған үренте тамырлы ҡый үләне. Тамыр системаһы тупраҡҡа 2—3 (ҡайһы ваҡыт 5—9) м тәрәнлеккә киткән вертикаль һәм уларҙан сыҡҡан 1,5—2 (ҡайһы ваҡыт 4—7) м горизонталь тамырҙарҙан тора. Һабағының бейеклеге 30—150 см. Япрағы оҙонса ланцет формаһында, бөтөн, ҡайһы осраҡта ҡауырһын һымаҡ айырмалы, осо сәнскәкле, ултырма. Сәскәһе шәмәхә-алһыу төҫтә. Башлыса вегетатив ысул (тамыр үҫентеһе һәм киҫәге), һирәгерәк орлоҡ (бер үҫемлектә 4‑тән 36 меңгә тиклем орлоҡ барлыҡҡа килә) м‑н үрсей. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында таралған. Көрәш саралары: алдан йомшартыу м‑н тәрән туңға һөрөү һәм пар баҫыуҙарын ваҡытында эшкәртеү, гербицидтар ҡулланыу һ.б.
Әҙәб.: Бахтизин Н.Р., Рахимов Э.М. Сорные растения Башкирской АССР и меры борьбы с ними. Уфа, 1958; Никитин В.В. Сорные растения СССР. Л., 1983.
С.С.Хәйретдинов, М.Б.Әмиров
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 113
ПРОКАТЛАУ, металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү алымы: әҙерләмә ышҡылыу көстәре тәьҫиренән әйләнеп тороусы валдар араһына тартылып инә һәм һығылмалы рәүештә деформациялана, был саҡта уның ҡалынлығы кәмей һәм оҙонлоғо арта. Эшкәртелгән металдың т‑раһына ҡарап — ҡыҙыу һәм һалҡын килеш П., валдарҙың һәм әҙерләмәләрҙең урынлашыуына ҡарап буйға, арҡырыға һәм винт буйлап П. айыралар. Аҙ деформациялана торған материалдарҙы эшкәртеү өсөн вальцовкалау һәм йәйеү ысулдарын ҡулланалар. Металлургияла иретелгән ҡоростоң 90%‑ҡа тиклеме һәм төҫлө металдарҙың байтаҡ өлөшө П. дусар ителә. П. табаҡ, профилдәр, торба етештергәндә файҙаланыла. Металдарҙы үтә һығылмалылыҡ хәлендә эшкәр‑ теү технологияларын табыу б‑са ғилми-тикшеренеү эштәре 20 б. 80‑се йй. Авиация техник университетында башланып (О.Ә.Ҡайбышев, Г.А.Салищев, Ф.З.Үтәшев һ.б.), 80‑се йй. уртаһында Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында дауам ителә. Аҙ деформацияланыусы һәм һығылмалылығы бәләкәй булған, ш. иҫ. ҡыҙҙырыуға сыҙамлы, иретмәләрҙән ҙур габаритлы деталдәр яһарға мөмкинлек биргән үтә һығылмалылыҡ хәлендә йәйеү ысулы уйлап сығарылған (СРД‑800 дискыларҙы йәйеү стандары, АЛРД‑800 автоматлаштырылған линиялары, баҫтырғыс һәм йәйгес станоктар һ.б. махсус ҡорамалдар ҡулланыла). Үтә һығылмалылыҡ эффектына нигеҙләнгән был ысул минималь сығымдар м‑н алынған изделиеларҙың юғары сифатын тәьмин итә (деталдәргә форма биргәндә көс һалыу штамплау ваҡытындағы м‑н сағыштырғанда 100—1000 тапҡырға кәмей, технологик процестарҙы автоматлаштырыу кимәле юғары була, металды файҙаланыу коэф. 0,4—0,8 тиклем арта, операциялар һәм күсереүҙәр һаны кәмей һ.б.). Технология Бөтә Рәсәй техник физика ҒТИ‑нда (Снежинск ҡ.), Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тының тәж. производствоһында, Каменск- Уральск металлургия з‑дында, “Салют” ФДУП‑ында (Мәскәү); Һиндостан, АҠШ, Көньяҡ Корея илдәренең машиналар эшләү компанияларында ҡулланыла. 1985 й. Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә Технология һәм производствоны ойоштороу ин‑ты хеҙм‑рҙәре ҡатнашлығында газ турбиналы двигателдәр компрессорының көрәксәһе ҡанатын (ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙән, ш. иҫ. титан иретмәләренән эшләнә) һалҡын килеш вальцовкалау процесы индерелгән, ул производствоның хеҙмәт талап итеүсәнлеген 2—4 тапҡырға кәметкән. 90‑сы йй. Белорет металлургия комбинатында 150×150 мм квадрат киҫелешле әҙерләмәләр алыу өсөн “Блю‑ минг‑150” прокатлау станы төҙөлгән.
Р.Ғ.Зарипова, Ф.З.Үтәшев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 141
ОХЛЕБИНИН МӘМЕРЙӘҺЕ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Иглин р‑ны Охлебинин а. көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. уң битләүендә, Аҡташ төбәгендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. Оҙонлоғо 146 м, тәрәнлеге 18 м, уртаса киңлеге 37 м, уртаса бейеклеге 4,8 м (макс. — 9 м тиклем), амплитудаһы 32 м, майҙаны 5410 м2, күләме 21100 м3. Мәмерйә ауыҙы (киңлеге 14 м, бейеклеге 4 м) үҙәнгә тоташҡан карст соҡороноң (диам. 50 м ашыу, тәрәнлеге 12 м) төбөндә урынлашҡан, артабан төньяҡ‑көнсығыш йүнәлешле текә ауыш галерея (оҙонлоғо 50 м, киңлеге 20 м, бейеклеге 2—8 м) китә. Ауыҙынан 20 м аралыҡта төньяҡ‑көнбайыш стена эргәһендә кальцит ҡатламы м‑н ҡапланған һәм төбөнә тиклем туңған ер аҫты күле (оҙонлоғо 100 м, киңлеге 2—12 м, тәрәнлеге 1 м тиклем) бар. Галерея иҙәне таш киҫәктәре м‑н ҡапланған залға (диам. 50 м, бейеклеге 9 м тиклем) илтә. Түбәһе көмбәҙ рәүешендә, ҡырлы. Төньяҡ стенаһының өҫкө өлөшөндә йәшкелт һоро төҫтәге тығыҙ ҡомташ ҡатламы күренә (ҡалынлығы 0,7 м). Залдан көнсығышҡа табан иҙәне гипс һәм балсыҡ һыныҡтары м‑н ҡапланған галерея (оҙонлоғо 30 м, киңлеге 15 м, бейеклеге 7 м тиклем) дауам итә. Мәмерйәлә йәй т‑ра — яҡынса 6°С, ҡыш — ‑3°С тиклем. Түбәһендә һәм стеналарында июль айына тиклем һаҡланған тыуыштар барлыҡҡа килә. Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй. О.м. эргәһендә Охлебинин археологик комплексы урынлашҡан.
Ю.В.Соколов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Помпеи
Помпе́и (лат. Pompeji, итал. Pompei, неоп. Pompei; грек. Πouπnίa) — 79 йылдың 24 авгусында атылған Везувий вулканы көлө аҫтында күмелеп ҡалған Италияның Камапания өлкәһендә Неапольдын йырыҡ түгел урынлашҡан Боронғо Рим ҡалаһы.
Хәҙерге көндә — асыҡ һауалағы музей. ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Бөтә донъяға билдәле Помпеи ҡалаһы Италияның көньяғында Везувий вулканы итәгендә урынлашҡан. 79 йылдың 24 авгусында вулкан атылы башлағас ҡала көл аҫтында ҡала. Бөгөнгө көндә был ҡаланы күрергә бөтә донъянан туристар ағыла.
1594 йылда был ҡаланы, һәләкәттән һуң быуат ярым ваҡыт үткәс, ҡаҙыу эштәре барышында табалар[1]. 1748 йылдан башлап был урында ҡаҙыу эштәре башҡарыла. Был ҡаланың мозаикалы стеналары, иҙәндәре, храм, амфитеатр, мунса ҡалдыҡтары, йорттар, ҡала ҡапҡаһы янындағы некрополь һәм башҡа нәмәләр табыла.
1870 йылда ике метрлыҡ көл һәм һөрөм аҫтында ҡалған кеше мәйеттәре ятҡан бушлыҡтар табыла. Был бушлыҡтарға шыйыҡ гипс һалып, ул замандағы кешеләрҙең һыны реконструкциялана. Шуныһы ҡыҙыҡлы: кемдәрҙер ғаиләһе менән ашап ултыра, ашарға бешерә, кейем тегә — уларҙы вулкан шул көйө ҡаплаған. Был фигуралар Помпеи музей ҡурсаулығында винтиналарҙа һаҡлана. Ике мең йыл элек матди үҫешке ирешкән ҡала рухи бөлгөнлөккә төшкән. Ҡала аристократияһы күнел асыу өсөн төрлө саралар үткәргән. Эскеселек, зина ҡалыу, фәхишәлек ҡала кешеләре өсөн ят түгел.
1961 йылдан һуң ҡалала реставрация эштәре башҡарыла. Ҡаланың 20-25 % өлөшөндә ҡаҙыу эштәре башҡарылған[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Michael Vickers Pompeji // Kunst und Kultur alter Völker. Rom — Erlangen: Karl Müller Verlag, 1991. — Б. 59-71.


text:
- Подробности
- Просмотров: 329
ГРАНИТ (лат. granum — бөртөк), әсе составлы интрузив магматик тау тоҡомо. Кварцтан (20—40%, һирәгерәк — 60%‑ҡа тиклем) һәм биотит, мусковит, мөгөҙ обманкаһы һ.б. ҡушылмалары булған (5—10%‑ҡа тиклем) ялан шпатынан тора. Ялан шпаттарының составы һәм һан нисбәте б‑са калишпатлы, плагиоклазлы һ.б., ҡара төҫ хас булған минералы б‑са биотитлы, мөгөҙ обманкалы һ.б. Г. айырыла. Структураһы тулы кристаллы, текстураһы массив. Төҫө һоро, аҡ, алһыу. Г. м‑н төҫлө, һирәк металдар, слюдалар, радиоактив элементтар һ.б. ятҡылыҡтары бәйле. Ҡырсынташ, блоклы таштар, йөҙләү материалдары етештереүҙә, скульптурала ҡулланыла. БР‑ҙа Г. Башҡорт мегантиклинорийында (Рябиновка, Әхмәр массивтары), Уралтау зонаһында (Баранғол, Маҙар) һәм Магнитогорск мегасинклинорийында (Ахун, Мансур) таралған. Учалы р‑нындағы Мансур Г. ятҡылығын Мансур төҙөлөш материалдары комбинаты файҙалана.
Әҙәб.: Заварицкий А.Н. Изверженные горные породы. М., 1955.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 419
ҒАИЛӘ ХОҠУҒЫ, ғаилә ағзала‑ рын хоҡуҡи яҡлауҙы тәьмин итеү, уның хеҙмәткә яраҡһыҙ ағзаларының һәм бәлиғ булмаған балаларҙың мәнфәғәттәрен һаҡлау маҡсатында ғаилә мөнәсәбәттәрен көйләгән хоҡуҡ тармағы. Ғ.х. нормалары никахҡа инеү, уны өҙөү һәм ҡанунһыҙ тип таныу шарттарын һәм тәртибен; ир м‑н ҡатын, ата‑әсә, балалар (уллыҡҡа алыусылар һәм уллыҡҡа алыныусылар) һ.б. туғандар араһындағы милеккә бәйһеҙ һәм милеккә бәйле шәхси мөнәсәбәттәрҙе; ата‑әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләгә урынлаштырыу тәртибен билдәләй. Рәсәйҙә революцияға (1917) тиклем Ғ.х. хоҡуҡтың айырым тармағы булмай. Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек үк, йола хоҡуғы, Ҡөрьән һәм шәриғәт норма‑ лары, Рәсәй ҡануниәте (Рәсәй импе‑ рияһының закондар йыйынтығы, 1832 һ.б.) м‑н көйләнә. 1744 й. закон б‑са никахҡа инеү йәше билдәләнә: кейәү өсөн — 15 һәм кәләш өсөн 13 йәштән дә кәм түгел; 1830 й. 30 июлендәге һәм 1835 й. 22 мартындағы закондар б‑са кейәүгә — 18, кәләшкә 16 йәш тулғансы никахҡа инеү тыйыла. Иртә никахтарҙы теркәгән дин әһелдәренә яза бирелә. Никахты теркәү йәки өҙөү һ.б. т‑дағы мәғлүмәттәр метрика кенәгәләренә индерелә. 1917 й. “Гражданлыҡ никахы тураһында, балалар тураһында һәм гражданлыҡ хәле акттары кенәгәһен алып барыу тураһында”ғы һәм “Никахты өҙөү тураһында”ғы декреттарға ярашлы, ғаилә‑никах мөнәсәбәттәренең яңы төрҙәре — гражданлыҡ никахы, айырылышыу ирке, никахҡа инеү өсөн ҡатлам, дини, милли сикләүҙәрҙе бөтөрөү индерелә. Гражданлыҡ хәле акттары, никах, ғаилә һәм опекунлыҡ хоҡуғы т‑да (1918) һәм никах, ғаилә һәм опекунлыҡ т‑да (1926) закондар кодекстары, РСФСР ҮБК‑ның һәм ХКС‑тың аборттарҙы тыйыу т‑дағы ҡарары (1936), СССР ЮС‑ының ауырлы ҡатындарға, күп балалы, яңғыҙ әсәләргә дәүләт ярҙамы т‑да, “Герой әсә” почётлы исемен һәм орд., “Әсәлек даны” орд. һәм “Әсәлек миҙалы” н булдырыу (1944), ата‑әсәһенең никахы теркәлмәгән балаларға ҡағылышлы (1945), СССР граждандары м‑н сит ил кешеләре араһында никахты тыйыу т‑дағы (1947; 1968 й. тиклем ғәмәлдә була) указдары, Никах һәм ғаилә т‑да СССР һәм союз‑ даш республикалар ҡануниәте нигеҙҙәре (1968), РСФСР‑ҙың Никах һәм ғаилә т‑да кодексы (1969) ҡабул ителә. БР‑ҙа Ғ.х. нормалары РФ Конституцияһы һәм БР Конституцияһы, РФ‑тың (1995) һәм БР‑ҙың (1994) Ғаилә кодекстары, “Башҡортостан Республикаһында ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау тураһында” (1993), “Башҡортостан Республикаһында күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында” (2000) закондар һ.б. м‑н көйләнә.
Әҙәб.: Д а н и л и н В.И. Реализация и охрана брачно‑семейных прав: учеб. пособие. Уфа, 1989; Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярях и бобылях: сб. док. и материалов. Уфа, 1999; Л а т ы п о в а Д.Ф. Актуальные вопросы семьи в гражданском праве. Уфа, 2007.
Д.Ф.Латипова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 137
ОЛИМПИЯ РЕЗЕРВЫ СПОРТ МӘКТӘБЕ №7. Өфөлә урынлашҡан. 1974 й. ДЮСШ булараҡ асыла, 1999 й. алып 7‑се бала‑ лар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбе. Баскетбол, волейбол, еңел атлетика, кикбоксинг һәм саңғы ярышы (инвалидтар), спорт ориентиры, пауэрлифтинг, футбол бүлектәре эшләй. Мәктәптә 710‑дан ашыу уҡыусы шөғөлләнә, 11 тренер‑уҡытыусы эшләй (2013). Спорт (24×12 м) һәм тренажёр (18×5 м) залдары, саңғы базаһы, саңғы трассаһы һалыу өсөн махсус техника һ.б. бар. Тәрбиәләнеүселәре араһында Е.В.Сорокин, А.А.Фадеева, ш. уҡ 20‑нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры.
Е.В.Сорокин
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Әлиә САМАТОВА
Кәкүк
Повесть
1
Кә-күк, кә-кү-үк... Бер, ике, өс, дүрт...
– Ҡәһәр һуҡҡыр ҡош! Тағы ла нәмәңте саҡырып ултыраһың, хаслыҡлы нәмә! Көш-ш-ш! Үҙеңә булһын барыһы ла, башың ҡороғор! Вәт йүнһеҙ, етмәһә, ауыл уртаһындағы ҡайынҡа ҡунып ҡаза саҡырып ултыра. Ашағаны таш булғыры! Көш-ш-ш...
Ҡәһәрләп ҡысҡырыуға тертләп китте Моталлап. Уның баш осонан ғына фыр-р-рлап осҡан таяҡ ағас олонона барып тейҙе. Маһиҙә апайҙың зәһәрле тауышы, үҙе соланына инеп киткәс тә, тынманы. Үҙенә табан осоп килгән таяҡтан ҡото алынған кәкүк тә тотлоға-тотлоға, тамағына таш тығылғандай йәмһеҙ өндәр сығарып, ҡайҙа һуғылырға белмәй, тау яғына ялтанды.
“Их, унға тиклем һанай алманым. Гел шулай! Туғыҙынсы бармағымды бөкләгәнсе генә саҡыра ла оса ла китә”. Ниңәлер, кәкүк унға тиклем һанағансы ҡысҡырһа, әсәһе уны алып ҡайтыр кеүек тойола Моталлапҡа. Бына бөгөн дә ҡош ауыл уртаһына уҡ осоп килеп, ботаҡтарын тарбайтып үҫеп ултырған ҡарт ҡайынға ҡунып саҡыра ғына башлағайны... Бәлки, ете йәшлек Моталлапҡа әсәһенән хәбәр алып килгән булғандыр. Тик Маһиҙә апай уны һалмауырлап ҡыуып ебәрҙе. Моңло-зарлы был ҡошто ауылда ниңәлер яратмайҙар. Ана, “ҡар-ҡар-ҡар-р” килеп ҡарҡылдашып ҡарғалар осоп йөрөй. Үҙенә иш эҙләгән ғәйбәтсе бисә кеүек, ала һайыҫҡан да шыҡырыҡлап һарай тирәһендә өйөрөлә. Белә Моталлап: ул хәйләкәр аҙаҡ урлап эсер өсөн тауыҡтарҙың йомортҡа һалғанын күҙәтә. Был ҡоштарҙы ла әбейҙәр әленән-әле әрләп кенә тора, ә бына ауылға осоп килгән кәкүк айырыуса ҡурҡыу уята. Уны күрһәләр, өй ҡыйығына ут ҡапҡан тиерһең. Ҡулдарына ни эләгә, шуны бәргесләп ҡыуалар.
“Мине лә шулай...” Ауыр уйҙарға бирелгән Моталлап өйө яғына ыңғайланы. Өйө тигәс тә, аяғы тартмай был йортҡа. Унда бөтә нәмә ят, хатта эсендәге еҫ тә күңелен болғандыра... Аңғармаҫтан арҡаһына “гөп” итеп ҡалған таш Моталлапты уйҙарынан айырҙы. Артына әйләнеп ҡараһа, ҡорбанына ябырылырға әҙер бүреләй ҡиәфәттә үрге ос малайҙары тора. Ошо ауылға килгәне бирле тынғы бирмәне улар. Араларында иң оло, кәүҙәгә лә башҡаларҙан аша ҡарап торған Фәттәх:
– Эй, Мишка! Килмешәк, нишләп йөрөйөң беҙҙең урам яғынта? – тип һүҙен әйтеп тә бөтөрмәй, Моталлаптың яңағына тондорҙо. Күҙенә күренгән йондоҙҙарҙан күңеле болғанып, сайҡалып киткән малай йығылманы. Мыҫҡыллы йылмайып торған тешһеҙ Саҙрый менән таржыҡ Нәҡип алдында мах биргеһе килмәне. Бите уттай янып, башы сатнап ауыртһа ла, күҙ йәштәрен тыйып, аяҡтарында ныҡ торорға тырышты. Ана илай, бына илай, тип кәмит көткән “үрге остар” иһә, Моталлаптың ҡымшанмағанын күреп, аптырап ҡалды. Быға тиклем бер һуғыуҙан илап ҡайтып китә торған малайҙың ҡылығы сәйер тойолдо. Ауыҙы ҡолағына еткән Саҙрый ҙа етдиләнеп, Моталлаптың ныҡлығына һоҡланды. Эргәһендә барыһын ҡурҡытып тотҡан Фәттәх булмаһа, уның менән дуҫлашыр ҙа ине.
– Вәт әй, күҙ йәҫе лә ҫыҡманы. Ниҫауа ғына булып киткән тәһә был килмеҫәк Миҫка, – тип телен сыртлатып алды Саҙрый. Мин дә ситтә ҡалмайым әле, тигәндәй, былай ҙа ҙур танауын тағы ла тыржайта биреп, Нәҡип тә тауышын сығарҙы.
– Һы, таптың нишауаны. Мына ике һикереп бер типһәм, ята ла ҡуя ул ошонта, – тип аяҡтары менән каратэ алымдарына оҡшаш хәрәкәттәр эшләп, теш араһынан ғына төкөрөп ҡуйҙы. Былайтырға ағаһынан өйрәнеп алғайны ул. Мунса артында йәшенеп кенә тәмәке тартҡас, шулай оҫта итеп теш араһынан төкөрә. Әле, ике ҡулын кеҫәһенә тығып, Моталлапты уратып ҡарап сыҡты ла Фәттәх эргәһенә килде:
– Әллә, мин әйтәм, әпәй шүрлегенә менеп төшәйемме?
– Бөгөнкә мыныһы ла етеп торор. Ана, Мишканың инәһе бы яҡҡа табан килә. Таванты ялтыратайыҡ. Инәйеңә беҙҙе ошаҡлаһаң, Мишка, ысматри, өлөшөңә алаң, белтеңме!
Фәттәх һыҙғыра-һыҙғыра аяҡ аҫтында ятҡан ташты осора типкәс, был өсәү үрге осҡа шылды. Тәгәрәп китмәҫ элек күҙ йәштәрен еңенә һөртөп, йоҙроҡ яндырған битен ыуалап, рәнйеүен “йотоп” ҡалды Моталлап. “Мишка” тип әйтеүҙәре лә ныҡ ғәрлегенә тейә.
– Ой, Мишенька, нимә булды? Әллә һуҡтылармы һиңә? – тип килеп еткән Сайранан ысҡынып ҡасты Моталлап. Был ят ҡулдар шундай һалҡын һәм ҡужырмаҡлы. Ә инәһенең наҙлы, йомшаҡ ҡулдарынан һәр ваҡыт тәмле еҫ килә торғайны. Сайраның “Мишка, Мишенька” тип әйтеүе малайҙың йөрәгенә уҡ булып ҡаҙала. “Юҡ, мин – Моталлап”, тип тә ҡараны, ләкин үҙен әсәгә һанап йөрөгән был ҡатын үҙенекен тылҡыны. “Улай тип әйтеүе ауыр, тел әйләнмәй, “Мишка” ғына булырһың”, – тип ныҡышты. Ире Ғиндулланы ла Гена тип йөрөтә. Үҙе башҡорт булмағанғалыр инде, мулла ҡушҡан исемдәрҙе еңелләштерә, йәнәһе.
Сайранан ҡасҡан Моталлап күҙенә аҡ-ҡара күренмәй ихатаға йүгереп килеп инде лә һарай башына менеп китте. Йәшенергә. “Ҡытаҡ-ҡытаҡ” тип ҡысҡырышып һирпелешкән тауыҡтарға ла иғтибар итмәй, бесән араһына сумды. “Ҡотҡарыусы” мөйөш ҡосағына алды уны. Баш осонда йомортҡа һалырға ятҡан сыбар тауыҡ ҡымшанманы ла хатта. Башҡалары кеүек яр һалып сығып ҡасманы, ә ялтырап торған муйылдай йомро күҙҙәрен Моталлапҡа төбәп, башын баҫып ята бирҙе. Бармағын ирендәренә килтереп “сеү” тигәнде аңлатҡан малай үҙенә мөлдөрәп ҡарағас, төшөнгәндәй шымып ҡалды.
Бына, ниһайәт, Моталлап яңғыҙ, хәҙер ул туйғансы илай ала. Сыбар тауыҡ барыбер бер кемгә лә әйтмәйәсәк. Ила, Моталлап, ила. Ана, алыҫтан, тау яғынан кәкүк тауышы килә. Бер, ике, өс... ете... Эх, тағы ла унға тултыртманы. Малай быға сыҙай алманы, әллә түҙергә теләмәне – күҙ йәштәренә ирек бирҙе. Ә улары, шуны ғына көткәндәй, янған сикәләрен тағы ла нығыраҡ өтөп, тәгәрәне лә тәгәрәне. Ила, Моталлап, ила. Бөгөн һин беренсе тапҡыр үрге ос малайҙарынан ҡурҡманың. Туҡмалһаң да, бер тамсы ла күҙ йәше сығарманың. Ила әйҙә... Артабанғы тормошоңда ла күҙ йәше сығармаҫҡа тейешһең. Буҫлыҡҡан Моталлап бөгәрләнеп йоҡлап китте. Эх, сыбар тауыҡ... Был баланың күҙ йәштәренең сәбәбен белмәйһең шул...
...Танауын тәмле ҡоймаҡ еҫе ҡытыҡлағанға уянып киткәйне ул көндө Моталлап. Ҡояш апай нур һибеп шаяра, тышта ҡоштар һайрай. Улының уянғанын күргән Сәғирә үҙен көскә ҡулға алып, илап ебәрмәҫ өсөн бар ҡыйыулығын йыйып, Моталлаптың эргәһенә килде:
– Тор, балам, тор. Бөгөн беҙгә ҡунаҡтар килә, матур кейемдәреңде кейәйек. Әйҙә, ҡоймаҡлап сәй эсеп ал. Битеңде, тешеңде йыу ҙа.
– Ниндәй ҡунаҡтар, инәй? Улар кү-ү-үп итеп мәмәй әпкиләләрме?
– Эйе, улым, әпкилерҙәр.
Сәғирә тамаҡ төбөнә тығылған төйөрөн көскә йотоп, башын тәҙрә яғына борҙо. Шул ваҡыт ҡара тауыҡтың үҙ себешен суҡығанын күреп ҡалды. Улының ҡулына яңы күлдәген тиҙ генә тотторҙо ла тышҡа сығып йүгерҙе:
– Эй, Хоҙайым, йүнһеҙ тауыҡ, үҙ себешеңде үҙ итә алмайһың, ә!
Ап-аҡ һигеҙ себеше араһында үҙенә оҡшап ҡап-ҡара булып тыуған берәүһен һыйҙырманы был тауыҡ. Әйләнгән һайын суҡый, йә тупраҡ араһынан ем эҙләгәндә юрамал йыраҡҡараҡ тибеп осора ҡараҡайҙы. Башҡа себештәрен саҡырып ашата, ә быныһы йүгереп килһә, башын сырҡылдатҡансы суҡып ала. Хужабикәһе әрләшеп сыҡҡас, үҙенең боҙоҡлоғон йәшерергә тырышып, хәстәрлекле әсәйҙәй күренеп, “ҡорт-ҡорт” тип балаларын янына саҡырып алған булды. Наҙлы ҡорҡолдауҙы ишетеп һөйөнгән меҫкен ҡара себеш йүгереп барып ҡәҙерлеһенә һыйынды. Ниндәй йылы һәм рәхәт икән әсәй ҡанаты аҫтында...
Себештәрен үҙ янына йыйып алған тауыҡты күреп тынысланған Сәғирә өйгә инеп китте. Бына-бына килеп төшөрҙәр, ваҡыт һанаулы ҡалып бара. Ингәс, битен таҙа итеп йыуып, матур күлдәген кейеп өҫтәл янында ултырған улын күреп, саҡ илап ебәрмәне. Йөрәге һыҙлап ҡуйғанлыҡтан күкрәген тотоп аш бүлмәһенә үтте.
– Инәй, шул ҡара тауыҡ кисә лә себешен суҡый ине. Инәй кеше балаһын шулай ыҙалатмай инте ул, ивет?!
Сәғирәнең сикә тамырҙары сәғәт теле кеүек йыш-йыш һуға башланы, күҙе маңлайынан бына-бына атылып сығыр кеүек тойолдо. Бая йотоп ебәрелгән төйөр был юлы тамағына тығылды.
– Мә, улым, сәй эс. – Көскә әйтте әсә был һүҙҙәрен.
– Эй ҡоймаҡ тәмне, инәй, телеңте йоторлоҡ.
– Аша, улым, аша, сәйеңте лә эсеп ал.
– Инә-ә-әй, беләңме, был донъяла иң тәмне ҡоймаҡты тик һин кенә бешерәң.
Шулай телен сыртлата-сыртлата, майға буялған бармаҡтарын ялай-ялай, тирләгәнсе сәй эсте Моталлап. Ул йөҙө ағарған, күҙҙәренә йәш тулған әсәһенә, әллә бәләкәс булғанға, әллә мөкиббән китеп ҡоймаҡ ашағанға, иғтибар итмәне.
– Әллә һәппәр, инәй, тәмне булты! – тип битен ҡулы менән һыйпағас, ултырғысынан төшөп, тышҡа ыңғайланы.
– Ҙур үҫ, бәхетле бул, балам. – Әллә тауышы сыҡты Сәғирәнең, әллә шым ғына әйтте. Улының ишек яғына атлағанын күргәс, хәлһеҙләнеп, мейес буйлап шыуып иҙәнгә тубыҡланды ла үкһеп илап ебәрҙе әсә.
Моталлап соланға сыҡты. Уны баянан бирле көтөп торған Аҡтырнаҡ шатлығынан үрә тороп, ҡойроғон болғай-болғай малайҙың өҫтөнә һикерҙе.
– Аҡтырна-а-аҡ, һикермә миңә, күрмәйеңме, өр-яңы күлмәк кейҙем. Бөгөн беҙҙә ҡунаҡтар була, мәмәй алып киләләр. Һиңә лә эләгер.
Аҡтырнаҡ дуҫын аңланы кеүек. Уның аяғына ҡата кейгәнен сабыр ғына көтөп, ҡайҙа барабыҙ, тигәндәй ҡарап тора бирҙе. Ике дуҫты яҡында ҡапыл ишетелгән кәкүк тауышы һиҫкәндерҙе. Икенсе класта уҡыған күрше Ғәлинурҙың әйткәнен иҫенә төшөрҙө Моталлап. Ул: “Кәкүк, кәкүк, миңә нисә йәш?”– тип һорағас, ҡош һигеҙ тапҡыр күкелдәгәйне. Һанай белмәһә лә, Моталлап үҙ йәшен бармаҡтарына ҡарап әйтә белә. Шуға ла ул кәкүк ҡысҡырған яҡҡа, аҙбар артына йүгерҙе, Аҡтырнаҡ та артынан ҡалманы.
– Кәкүк, кәкүк, миңә нисә йәш?
– Кә-күк, кә-күк...
Моталлап тәүҙә баш бармағын бөкләне, шунан һуғын, уртаһын... Сәтәкәйҙән һуң кәкүк шымып ҡалды. Биш бармағын да бөкләгән малай шатлығынан һикерә-һикерә этен ҡосаҡлап өйөрөлдө.
– Дөрөҫ әйтте кәкүк, дөп-дөрөҫ: миңә ошолай йәш бит! – тип Аҡтырнаҡҡа усын яҙып күрһәтте. Эт иһә, Моталлаптың майлы ҡоймаҡ тәме килеп торған бармаҡтарын ялай-ялай, унан да нығыраҡ ҡыуанды. Бер-береһен баҫтырып ялан буйлап йүгерешкәндән һуң хәлдәре бөтөп, яңы ғына сыҡҡан хуш еҫле йомшаҡ үлән өҫтөнә һуҙылып яттылар.
– Аҡтырна-а-аҡ, ә һин беләңме: бөтә ер шарында иң тәмне ҡоймаҡты минең инәйем генә бешерә белә. Эйе-е-е. Мына бөгөн мин өс ҡоймаҡты эсемә һалып ҡуйҙым, – тине лә малай, яңы күлдәген күтәреп, ҡорһағын һыйпаны. Эт мороно менән уның эсенә төртөп ҡарағайны, ҡытығы килгән Моталлап тәгәрәп йөрөп көлә башланы. Аҡтырнаҡ дуҫының эргәһендә һикереп шаярҙы. Тағы күпме дауам итер ине икән был уйын, ҡыҙыл кикерекле, ураҡ ҡойроҡло әтәстең көслө тауышы иғтибарҙы бүлмәһә. Шул яҡҡа табан Аҡтырнаҡ алданыраҡ сабып китте. Тыны ҡыҫылып барып еткән Моталлап теге ҡара тауыҡтың себешен суҡыған мәленә тура килде. Ҡанаттарын йәйеп өҫтөнә һикерергә йөрөгән тауыҡҡа иғтибар ҙа итмәйенсә, ерҙә ятҡан бәләкәсте усына алды. Бахыр себеш, малайҙың тән йылыһын тойоп, сипылдап башын ҡалҡытты. Моталлап уны ҡуйынына ҡыҫып өйгә алып инеп китте. Ҡылығына маһайған ҡара тауыҡ иһә ҡанаттарын йәйеп урамда өйөрөлдө. Уның эргәһендә ҡәнәғәтлек өндәре сығарып, бер ҡанатын ерҙән һөйрәлтеп, бейеү хәрәкәттәре эшләп, әтәс тә тантана иткәндәй тойолдо. Ә аҡ себештәр, бер нәмә лә булмағандай, бәләкәй генә тәпәйҙәре менән өй нигеҙендә тибенеүен дауам итте. Аҡтырнаҡ ҡына ҡара тауыҡҡа асыулы ҡарап, ояһына инеп ятты.
Сәғирә улын күргәс, хәлде шунда уҡ аңланы. Моталлапҡа йомортҡанан сыҡҡан себештәрҙе һалып ҡуя торған иҫке бүректе бирҙе. Малай ҡараҡайҙы шунда төшөрҙө лә карауатына ҡуйҙы.
– Инәй, себеш үлмәҫ бит, ивет?
– Тыныслан, йүнәлер. Һин бит уны ҡотҡарғанһың, үлмәҫ, йәшәр.
Урамда Аҡтырнаҡтың өргәне, ҡапҡаның асылып ябылғаны ишетелде. Ниңәлер малайҙың йөрәге жыуланы. Ят кешеләрҙең урамға инеп килгәнен күргән Сәғирә лә үҙенә урын тапманы. Ул соланға сығып та өлгөрмәне, теге кешеләр ишекте шаҡылдатты.
– Инегеҙ.
– Һаумыһығыҙ.
Ишектән ирле-ҡатынлы икәү күренде. Моталлаптың был кешеләрҙе бер ҡасан да күргәне юҡ. Кемдәр улар? Ниңә килгәндәр? Исмаһам, мәмәй алып килделәрме икән?
Үҙәк өҙгөс сипылдау Моталлапты уйҙарынан айырып, себеш эргәһенә йүгертте. Ҡараҡай, бар көсөн йыйып, торорға маташа ине.
– Һыуһаныңмы әллә? – Моталлап уның суҡышын ауыҙына килтереп, төкөрөгөн эсерергә уйланы. Малай шулай “һыйлап” өйрәнгән уларҙы. Йомортҡанан яңы ғына сыҡҡан себештәр, суҡыштарын ҡыймылдатып, һыуһынын ҡандыра. Ә ҡараҡайҙың, ниңәлер, һыйланғыһы килмәне – суҡышын нисек йомған, шулай ҡалдырҙы. Моталлап уны урынына һалды ла, шым ғына барып, аш бүлмәһенә күҙ һалды. Теге ят кешеләр әсәһе бешергән ҡоймаҡты йыпыра-һыпыра сәй эсә. Үҙҙәре Моталлапҡа аңлашылмаған телдә әллә нәмә һөйләй, ҡәнәғәт ҡиәфәттә бер-береһенә ҡарашып ала. Ә ниңә инәһенең төҫө ҡасҡан икән? Ни эшләп бите ап-аҡ ҡағыҙ кеүек булған, күҙҙәре төпкә батҡан, илап ебәрерҙәй булып ирендәре йәмшәйгән? Эх, шул саҡта Моталлапҡа биш кенә йәш булмаһа, ул ошо һорауҙарына яуапты тиҙ табыр ине. Бәләкәс шул әле... Бәләкәс...


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Башҡорт теле – минең телем
Башҡорт теле – минең телем
Минең туған телем – башҡорт теле. Бишектә ятҡанда уҡ ишетеп, әсә һөтө менән һеңгән ул миңә. Сабый саҡтан уҡ ошо телдә ижад ителгән әкиәттәр, йырҙар ишетеп үҫтем, беренсе һүҙҙәремде әйттем...
Туған тел ул әсә кеүек берәү һәм ғәзиз. Ул кешенең донъяға ауаз һалған минутынан һуңғы һулышына тиклем йәнәшәлә килә. Телде ҡәҙерләп йәшәргә, уның тормош сығанағы, белем шишмәһе икәнен онотмаҫҡа кәрәк. Тел – ул Ватан, тыуған ер, ата-әсә һүҙҙәре, боронғоларҙан ҡалған аманат. Телебеҙ мең-мең йылдар аша, һынауҙарға бирешмәй, ата-бабаларыбыҙҙың йәшәү тарихын, йыр-моңон, ижадын түкмәй-сәсмәй беҙҙең көндәргә еткергән.
Башҡорт теле, донъяла иң ҡатмарлы булыуы менән бергә, иң матур телдәрҙең береһе тип һанала. Мостай теле, Рәми теле – уның менән бөйөк кешеләр һөйләшкән, ижад иткән.
Тыуған илдең һауаһы, баҫыу-яландары, урман-ҡырҙары, йылға-күлдәре, ҡышҡы бурандары һәм йәйге ямғырҙарының матурлығы башҡорттоң йырҙарында, моңло көйҙәрендә, сәсәндәр ижадында янғырай. Халыҡтың бай, саф телендә туған тәбиғәт кенә түгел, ә уның бөтә тарихы, рухи донъяһы, тормошо һәм илгә булған ҡайнар мөхәббәте сағыла. Бына ни өсөн кәрәк ул туған телде өйрәнеү!
Кеше “әсәй”, “атай” һүҙҙәрен тәүге мәртәбә үҙ телендә әйтә. Әгәр һәр башҡорт балаһы әсә телендә һөйләшә башлап, артабан да уға тоғро ҡалып йәшәһә, телебеҙ юғалмаҫ. Рухи хазинабыҙҙың сал быуаттар төпкөлөндә ҡалған тарихын өйрәнһәк, уның киләсәгенә һәр яҡтан да булышлыҡ итһәк, беҙ бик ҙур эш эшләр инек.
Бөйөк телебеҙҙе юғалтырға ярамай, уны һәр яҡлап өйрәнергә, байытып, ҡәҙерләп йәшәргә кәрәк. Әгәр ҙә беҙ уның артабан да йәшәүенә булышлыҡ итмәһәк, иң ҙур байлығыбыҙҙан яҙасаҡбыҙ. Битараф булмайыҡ, һаҡлайыҡ уны!
Башҡорт телем – үҙ телем,
Үҙ тупрағым, үҙ илем.
Үҙ телемдә ҡабатлайым
Иң ҡәҙерле тәү һүҙем.
Атай, әсәй, ерем, һыуым –
Әйтеп үҫкән һәр быуын.
Сит ерҙәргә киткәндә лә
Йырлармын башҡорт йырын.
“Телеңде онот”, – тимәгеҙ,
Юҡ, онотмам үҙ телем!
Саф башҡортса һөйләшкәнгә
Балҡып тора күңелем!
Айзилә ҒӘБИТОВА,
9-сы класс уҡыусыһы.
Әбйәлил районы,
Буранғол ауылы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 81
ПАЛЕОГРАФИЯ (палео... һәм ...графия), яҙма тамғаларҙың барлыҡҡа килеүен һәм үҫешен; боронғо яҙма ҡомартҡыларҙы уҡыу маҡсатын, авторын, яҙылыу ваҡытын һәм урынын билдәләү, ҡулланылған материалды, яҙыу ҡоралын һ.б. үҙенсәлектәрен өйрәнгән тарихи‑филол. дисциплина. БР‑ҙа башлыса Башҡортостанда табылған һәм махсус һаҡлау урындарында тупланған (ҡара: Китап‑ҡулъяҙмалар фонды) ғәрәп теле, фарсы теле һәм төрки телендәге ғәрәп гра‑ фикаһы ҡомартҡылары, ш. уҡ кириллица нигеҙендәге революцияға тиклемге китаптар (ҡара: Ҡулъяҙма китап, Иҫке баҫма китап) П. б‑са тикшеренеү предметы булып тора. Палеографик күҙәтеүҙәр ҡомартҡыларҙы йыйыу һәм дешифровкалау, уларҙы текстологик (ҡара: Текстология) һәм лингвистик өйрәнеүгә бәйле башлана.Башҡ. әҙәби теленең тарихи сығанағы булараҡ палеографик анализды үҙ эсенә алған башҡорт әҙәбиәте ҡомартҡыларын фәнни яҡтан тасуирлау И.Ғ.Ғәләүетдинов тарафынан башҡарылған. Т.М.Ғарипов хеҙмәттәрендә ҡомартҡы текстарын график тергеҙеү методикаһы эшләнгән. Р.М.Болғаҡов тарафынан БР‑ҙа һаҡланған ҡулъяҙма һәм иҫке баҫма китаптарҙың яҙылыу датаһы, урыны күрһәтелгән, авторҙар т‑да мәғлүмәт һ.б. бирелгән каталогтар төҙөлә.
Г.М.Ҡорбанғәлиева
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Йыланлы (утрау)
Йыланлы утрауы — Ҡара диңгеҙҙәге утрау, Украина биләмәһенә инә. Одесса өлкәһенең Килий районына тура килә .
Утрауҙа урынлашҡан тораҡтың рәсми статусы — Белое ҡасабаһы. Ҡасабала почта, музей, банк бүлексәһе бар.
2007 йылда утрауҙа православие храмы төҙөү тәҡдиме ҡарала[1].
Утрауҙың статусын БМО-ның Халыҡ-ара судында бик мөһим әһәмиәткә эйә була. Сөнки унда Украина менән Румыния араһындағы биләмәләр буйынса бәхәс : континенталь шельфты һәм нефть менән тәбиғи газға бай үҙенә бер айырым экономик зонаны делимитациялау ҡарала.
2009 йылдың 3 февралендә ҡабул ителгән ҡарар буйынса Йыланлы утрау тип таныла (ә Румыния ҡая ғына ул тип иҫбат итергә тырыша). Румыния[2][3].
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыланлы утрау ярҙан 35 километр көнсығышҡараҡ, Дунай дельтаһы киңлегендә урынлашҡан.
Утрау әүернә формаһында . Майҙаны 20,5 гектар. Сик нөктәләре араһында алыҫлыҡ — 615 һәм 560 метров[4].
Яр буйындағы иң яҡын тораҡ — румын ҡалаһы Сулина. Украина яғынан иң яҡын тораҡ — Вилково ҡалаһы.
Рельефе һәм геологик төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрау ҡаты тау тоҡомдарынан тора. Ҡаялы ярҙары текә. Бейеклеге төнъяҡ-көнсығышында 4—5 м -ҙан һәм көньяҡ—көнбайышта 25 м-ға етә.
Диңгеҙ кимәленән максималь бейеклеге — 41,3 м. Шулай ҙа 4 пляжы бар : «Дамский», «Дергач», «Золотой» һәм «Бандитский». Утрау Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш шельфында, ярҙан йыраҡ ҡына урынлашҡан берҙән-бер тектоник күтәрелеш урыны булып тора (64 000 км²).
Йыланлы утрауының географик торошо үҙенсәлекле. Кварцит ҡомлоҡтары, кварц конгломераты, төрлө төҫтәге ултырмалар менән аралашып килгән ултырма тоҡомдарҙан тора. Утрауҙа диңгеҙҙән ҡаялар эсенә тәрәнгә инеп киткән ҡыуышлыҡтар, ярыҡтар бар.
Улар барыһы ла эстә барған геологик процестар һөҙөмтәһендә, тәбиғи юлдар менән барлыҡҡа килгәндәр.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уртаса дала климаты хөкөм һөрә. Йыш үҙгәреп торған көн торошо, дымлы һауа, еле күп. Ҡышҡыһын уртаса температура 0 — 2 °С, йәйгеһен 19 — 24 °С араһында. Абсолют температура максимумы +40 °С, абсолют минимумы − 30 °С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы 300 мм тирәһе.
Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тупраҡ ҡатламы ҙур түгел. Күберәк дала үҫемлектәре үҫә. Утрауҙа ағас үҫемлектәр бөтөнләй юҡ. Утрауҙа ағас ултыртыу буйынса уҡталыуҙар булып тора.
Фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күсер ҡоштар утрауҙы миҙгелгә бәйле миграциялар мәлендә ял өсөн файҙаланалар. Яҙғы дәүерҙә Йыланлылыла 234 төр ҡош осрай.
Дунайҙың ағымы менән (утрау дельта ҡаршыһында) утрауға туҙбаш йыландар килеп сыға . Шуға ла, утрау Йыланлы тип атала.
Утрау эргәһендәге һыуҙарҙа 49 төр балыҡ һәм 6 төр краб осрай. Уларҙан 3 төр балыҡ һәм 4 төр краб Украинаның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тәбиғәтте һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Украина Президентының " Дәүләт әһәмиәтендәге тәбиғи- ҡурсау объекттары һәм биләмәләре тураһында " тигән указы менән (менән (09.12.1998 йыл, № 1341/98) заказник төҙөлгән.
«Йыланлы утрауы» тигән исем менән аталған был заказник утрауҙың экологик яҡтан бик киммәт булған өлөшөн үҙ эсенә ала. Был Ҡара диңгеҙ акваторияһынан 500 м эскә инеп торған яр буйы ерҙәре. Дөйөм майҙаны 232 га.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо грек риүәйәте буйынса алиһә Фетида үҙенең улы Ахилл өсөн утрауҙы диңгеҙ төбөнөнән ҡалҡытып сығара.
Йыланлы тураһында беренсе мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем VII быуат аҙағындағы сығанаҡтарҙа Левке (Аҡ) исеме менән осрай. Утрау тураһында мәғлүмәттәрҙе Овидий, Страбон һәм Геродот яҙмаларында табып була.
Йыланлыла Ахилл ҡорамы төҙөлөп, аҙаҡ емертелә. Ҡорам емеректәре (30 метр тирәһе яҡтары менән квадрат формалағы ҡоролма) 1823 йылда картограф М. Крицкий тарафынан табыла һәм һүрәтләнә. Ул утрауҙың тәүге картаһын төҙөй.
1843 йылда ҡорам ҡалдыҡтарының күп өлөшө утрауҙағы маяк өсөн төҙөлөш материалы итеп файҙаланыла. Ахиллдың утрауҙағы ғибәҙәтханаһына Ҡара диңгеҙҙең төнъяҡ-көнбайыш өлөшөнә китеп барыусы бөтә боронғо грек диңгеҙселәре һуғылып үтә .[5]. Урта быуаттарҙа утрау Төркиә биләмәһе булып тора.
Утрау тураһында И. В. Гёте "Фаус"ында телгә ала(Фауст Елена тураһында):
1788 йылдың 14 июлендә(3) (ул саҡта Фидониси тип аталған) утрау эргәһендәге диңгеҙҙә алыш булып, рәсәй флоты еңеүгә өлгәшә.
Рәсәй империяһының 1828—1829 йылдарҙағы Урыҫ — төрөк һуғыштарында еңеүҙәренән һуң Йыланлы утрауы Рәсәй биләмәһенә күсә.
1840—1842 йылдарҙа рассәм Карло Боссоли (Carlo Bossoli) бөтә Ҡырым ярым үтрауын үтеп сығып, бик күп һүрәтләмәләр эшләй. Аҙаҡ уларҙы 1856 йылда Лондонда төҫлө альбом итеп сығара («The Beautiful Scenery and Chief Places of Interest throughout the Crimea») Лондонда 1856 йылда. Шулар эсендә «Йыланлы утрауы» тигән картинаһы ла бар(«The Island of Serpents»).
Ҡырым һуғышында Рәсәй еңелгәндән һуң , Йыланлы Румыния биләмәһе булып китә. Унда румын армияһының дисциплинар батальоны урынлаша.
Икенсе донъя һуғышы мәлендә, 1944 йылдың апрелендә Йыланлыға Ҡара диңгеҙ флотының десанты төшөрөлә. Румын гарнизоны һуғышһыҙ бирелә.
Николай Шутов (СССР яғынан) һәм Эдуард Мезинческу (Румыниянан) тарафынан ҡул ҡуйылған дипломатик килешеүҙәр буйынса 1948 йылдың 23 майынан йыланлы утрауы СССР составына күсә.
1956 йылда утрауҙа ПВО — ың радиолокацион ротаһы, шулай уҡ, Яр буйы күҙәтеү радиотехник взводы (ВМФ СССР) урынлаша.
1980-е|1980 йылдарҙа Йыланлы эргәһендәге шельфта байтаҡ нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары табыла. Был хәл Румыния яғынан Украина адресына һыу биләмәләрендә яңынан сик билдәләү талабы ҡуҙғатыуға сәбәп була .
2002 йылда Украинаның Министрҙар Кабинеты Йыланлы утрауында 2006 йылға тиклем хужалыҡ эштәре алып барыуҙың программаһын ҡабул итте. Был программа эстәрендә утрау Одесса өлкәһенең Килий районына бирелә .
Шулай уҡ, утрау хәрби хәлдән сығарыла (радиотехник подразделение сығарыла һәм радар һүтеп алына.)
Утрауҙа караптар өсөн 8 м ултырыш менән причал төҙөлә , тулҡынйырғыс ҡуйыла, бер нисә хужалыҡ ҡоролмалары төҙөлә, ағастар ултыртыла.
Ауырлығы ҙур булмаған флот өсөн причал төҙөлә. Алдағы маҡсат — туризм һәм дайвинг буйынса үҙәк төҙөү , Килия менән даими паром бәйләнеше булдырыу.
Йыланлыла почта, банкының «РайффайзенБанкАваль» банкының филиалы, мобиль бәйләнеш ретрансляторы төҙөлгән .
2003 йылда утрауҙа « Йыланлы утрау», фәнни-тикшеренеү станцияһы булдырылған. Унда даими рәүештә И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты ғалимдары эшләй.
2007 йылдың башында утрауҙа халыҡ йәшәгән урын рәсми влвасть тарафынан ҡасаба статусы ала (ҡасабаБелое), укр. Біле) Килия районы составына индерелә[6].
Был аҙым Румыния яғынан ныҡ ҡына ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы[7].
Украина менән Румыния араһында шельфты бүлешеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылдың 16 сентябрендә Румыния БМО-ың Халыҡ-ара судына меморандум тапшыра. Континенталь шельфты бүлешеү һорауы менән мөрәжәғәт итә.
2009 йылдың 3 февралендә Гаагала Халыҡ-ара суд бер тауыштан ике ил араһындағы сикте диңгеҙ аша билдәләргә тигән ҡарар сығара.
Суд Киев теләге буйынса Йыланлыны утрау тип таный. Икенсе яҡтан суд Украина яғына утрау булыуы диңгеҙ аша үткән сиккә тәьҫир итә алмай тип белдерә.
Румын яғы биләмәләр буйынса мәнфәғәтебеҙ «80 %-ҡа ҡәнәғәтләндерелде» тип белдерә. Һөҙөмтәлә Йыланлы ҡасаба статусы менән Украина яғында ҡала. Суд үҙе диңгеҙ эсенән сикте билдәләп бирә. Был ҡарар менән Киев тә, Бухарест та ҡәнәғәт ҡала[8][9].
Шельфтың дөйөм 12 мең квадрат километр майҙанынан Румыния 9,7 мең квадрат километр ерен ала (биләмәнең 79,34%-ы) [10].
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Обсуждается вопрос строительства храма на острове Змеином в Чёрном море. Пресс-служба УПЦ (23 мая 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- ↑ «Суд ООН решил спор вокруг острова Змеиный» — BBC
- ↑ Решение Международного суда ООН по делу Румыния против Украины
- ↑ Кто проиграл в борьбе за Змеиный? // Комсомольская Правда
- ↑ Глава V. Культы понтийских богов в Причерноморье. С. Ю. Сапрыкин. Религия и культы Понта эллинистического и римского времени. Книги по истории онлайн. Электронная библиотека
- ↑ Украина превратила скалу в Чёрном море в населённый пункт. Лента.Ру (8 февраля 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- ↑ Румыния просит Украину искусственно не заселять остров Змеиный. Лента.Ру (12 февраля 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- ↑ Украина отсудила остров, где похоронен Ахиллес (урыҫ.)
- ↑ Змеиный — больше не часть береговой линии Украины
- ↑ Гаагская капитуляция
Топографик карталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лист карты L-36-97 остров Змеиный. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1979 год. Издание 1983 г.
- Карта|L-36-В
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Остров Змеиный
- С. Охотников Святилище Ахилла на острове Левке (Змеиный). // К., Наукова думка — 1993.- 140 с., (соавтор А. С. Островерхов).
- Охотников С. Б. Остров Змеиный в античное время и средние века // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1996. — Вип. 3. — С. 46-59.
- Сергей Астахов. Дар Посейдона: украинский остров Змеиный вступает в новую эру. 2000 (11 апреля 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- И. Владимиров. Змеиный — не Тузла. 2008
- Материалы дела Румыния против Украины в МС ООН (инг.)
- Доклад Международного Суда 2007—2008 гг. на 63-й сессии ГенАссамблеи ООН
- Змеиный остров // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Категория: Заказники Одесской области Категория: Острова Чёрного моря Категория: Общезоологические заказники Категория: Острова Одесской области


text:
- Подробности
- Просмотров: 444
“ЛӘЛӘ-ТЮЛЬПАН” Өфө йәмиғ мәсете. 1989 й. нигеҙ һалына, 1998 й. төҙөлөш тамамлана, 1999 й. алып эшләй. Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡарамағында тора. Мосолман Үҙәк Диниә назараты инициативаһы б‑са сәнәғәт пр‑тиелары һәм айырым кешеләр аҡсаһына төҙөлә. Архитекторы В.В.Дәүләтшин. Мәсет (50х50х21) таштан, 3 ҡатлы, архитектур күләмдең нигеҙен атып ултырған ләлә сәскәһе образы тәшкил итә. Һигеҙ яҡлы ике манара (атып өлгөрмәгән ләлә сәскәһе рәүешендә, бейеклеге 54 м) мәсеттең 3‑сө ҡат кимәлендә урынлашҡан төп ишегенең алғы баҫҡысының ике яғында тора. 3‑сө ҡатта вестибюль м‑н ҡатын-ҡыҙҙар өсөн балконлы намаҙ залы. Намаҙ залы көнсығыш стилендә биҙәлгән: стеналарҙағы һәм витраждарҙағы үҫемлек орнаменты ожмах ағастарының сәскәләрен кәүҙәләндерә. Мәсеттең 1‑се һәм 2‑се (терраса) ҡаттарында ҡунаҡ бүлмәләре, уҡыу кабинеттары, уҡыусылар өсөн торлаҡ бүлмәләре һәм никах, исем ҡушыу йолаһын, мөхтәсибәт йыйылыштарын үткәрә торған зал урынлашҡан. Мәсет эргәһендә мәҙрәсә, балалар, өлкәндәр өсөн йәкшәмбе мәктәптәре эшләй. 1999—2005 йй. мәсеттә Рәсәй Ислам университеты урынлаша. Мәсет Өфөнөң мосолман дини үҙәге булып тора, унда мосолман байрамдары үткәрелә. Имам-хатиптары: Ғ.Вәлиев, М.Тажетдинов, А.Ғарифуллин.
Р.М.Вәлиева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 315
БАҠЫЕВ Таһир Әхмәт улы (21.2.1970, Өфө), инженер-механик. Техник ф. д‑ры (2001), проф. (2008). Ә.В.Баҡыевтың улы. ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1992) шунда уҡ эшләй (2010 й. башлап нефтте һәм газды ташыу һәм һаҡлау база каф. мөдире), бер үк ваҡытта 2003 й. алып “Газпром трансгаз Уфа” ААЙ‑нда (бүлек нач., 2008 й. башлап инженер-техник үҙәк нач.). Фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ химияһы аппараттарын уйлап табыуға бәйле. Б. шыйыҡ һәм газ фазаларындағы технологик ағымдарҙағы йылылыҡ алмашыныу мәсьәләһенең матем. сығарылышын тәҡдим итә. Б. етәкс. уйлап табылған термосифонлы йылылыҡ алмашыу агрегаттары “Салаватнефтемаш” пр‑тиеһында, нефть‑газ химияһы һәм промыслалары ҡорамалдарын буяу өсөн тәғәйенләнгән фенолформальдегид һәм эпоксид ыҫмалалары нигеҙендәге герметиклаштырыусы составтар “Каустик” пр‑тиеһында эшләп сығарыла. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 9 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Метрология, стандартизация и сертификация. 3‑е изд. М., 2005 (авторҙ.); Организация процессов улучшения качества в технике. Уфа, 2008 (авторҙ.).
И.Ғ.Ибраһимов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов