text:
Антонио Сальери
Анто́нио Салье́ри (итал. Antonio Salieri, 1750 йыл 18 авгусы, Леньяго, Венеция республикаһы — 1825 йыл 7 майы, Вена) — италиялы һәм австриялы композитор, дирижёр һәм педагог.
К. В. Глюктың шәкерте һәм дауамсыһы, 40-тан ашыу опера, күп һанлы инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәр авторы Сальери үҙ заманында иң билдәле һәм танылған композиторҙарҙың береһе, бик абруйлы педагог була: уның уҡыусылары араһында — Л. ван Бетховен, Ф. Шуберт һәм Ф. Лист. Сальери Венала 36 йыл буйы (1788—1824) һарай капельмейстеры вазифаһын — Европала музыка өлкәһендәге иң мөһим постарҙың береһен — биләй[1][2].
Антонио Сальериҙың В. А. Моцарт үлеменә ҡатнашлығы тураһындағы ғәйбәт уға һалынған ҡара мөһөргә әйләнә, был миф, даими кире ҡағыуҙарға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер илдәрҙә нигеҙҙә А. С. Пушкиндың «Кескәй трагедияһы» арҡаһында тарала[3][4]. 1997 йылда суд уның коллегаһы үлемендә ғәйебе юҡлығын рәсми раҫланы[5].
Йөкмәткеһе
- 1 Биография
- 2 Музыкаль мираҫы
- 3 Педагогик эшмәкәрлеге
- 4 Сальери һәм Моцарт
- 5 Комментарийҙар
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Ноталар
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Италияла үткән бала саҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антонио Сальериҙың бала сағы тураһында мәғлүмәт күп түгел; шуныһы яҡшы билдәле: ул Леньяго тигән бәләкәй генә ҡалала күп балалы хәлле сауҙагәрҙең ғаиләһендә донъяға килә[6]. Атаһы — шулай уҡ Антонио Сальери — колбаса һәм ветчина менән сауҙа итә, үҙенең музыкаға һис бер һәләте булмаһа ла, өлкән улы Франческоны билдәле виртуоз Джузеппе Тартиниға скрипкаға өйрәнергә ебәрә; Франческо кескәй Антонионың остазы булып китә[7]. Клавесинда уйнау дәрестәрен Сальери урындағы собор органсыһы Джузеппе Симониҙан — бик билдәле падре Мартиниҙың шәкертенән — ала[7]. Йәш Сальери вундеркинд булмағандыр тип фараз итергә кәрәк, һәр хәлдә ундай даны таралмаған, ләкин, замандаштары шаһитлыҡ итеүенә ҡарағанда, яҡшы музыкаль хәтергә, ҙур һәләттәргә һәм, уның йәшенә хас булмағанса уңғанлыҡҡа өҫтәп, матур тауышҡа эйә булған[8].
1763 йылдың февралендә Сальери әсәһен юғалта; уңышһыҙ сауҙанан бөлгән атаһы 1764 йылдың ноябрендә мәрхүм була; 14 йәшлек Сальериҙы атаһының дуҫтары — Венециялағы бай аристократ Мочениго ғаиләһе — тәрбиәгә ала[6]. Ғаилә башлығы (уның затынан Алвизе IV Мочениго Венеция республикаһының[9] дожы була), музыка яратҡан меценат, Сальериға музыкаль белем биреүҙе хәстәрләй. Ул 1765 йылдан Изге Марк соборының хорында йырлай, билдәле композитор Дж. Б. Пешеттиҙа, тенор Ф. Пачиниҙа уҡый. Йылдар үткәс, «мең канал ҡалаһы» тураһындағы хәтирәләр Сальериҙың ҡайһы бер комик операларында сағылыш таба; ләкин Венеция осоро ҡыҫҡа була: Пачини тәҡдиме буйынса, уға Иосиф II-нең һарай композиторы, үҙ эше менән Венецияға килгән Флориан Леопольд Гассман иғтибар итә. 1766 йылдың июнендә Гассман, Венаға ҡайтышлай, Сальериҙы ла үҙе менән ала[10].
Веналағы йәшлек осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы бағыусы Сальери өсөн икенсе атайға әүерелә. Гассман (ул саҡта Италияла танылыу алған бик һирәк сит ил композиторҙарының береһе) уға музыкаль белем биреү — скрипкаға, генерал-бас, контрапункт менән уйнарға, партитура уҡырға өйрәтеү — менән генә сикләнмәй, уның өсөн немец, француз, латин һәм әҙәби итальян телдәре уҡытыусыларын яллай; киләсәктә кәрәк булырҙай бөтә нәмәгә, шул иҫәптән юғары ҡатлам манераларына ла, өйрәтә[8]. Гассман Сальериҙы танылған опера либреттоһы оҫтаһы, һарай шағиры Пьетро Метастазио менән таныштыра, уның йортонда Вена интеллектуалдары һәм артистары йыйылыр була, — күп йылдар үткәс, некрологта, билдәле музыка тәнҡитсеһе Фридрих Рохлиц Сальериҙы иң зыялы австриялы музыканттарҙың береһе тип атай[11].
Австрия баш ҡалаһында Сальери 1767 йылда Гассмандың ассистенты сифатында хеҙмәт юлын башлай, 1769 йылда һарай опера театрының клавесинсы-концертмейстеры вазифаһына тәғәйенләнә[1]. Гассман императорҙың көн дә тиерлек музыка уйнау менән шөғөлләнгән яҡындары даирәһенә инә һәм был даирәгә Антонионы ла йәлеп итә, шул рәүешле уның һарайҙағы бик уңышлы карьераһына юл аса. Замандаштары һүрәтләүенсә, тәпәшерәк буйлы, ҡуңыр йөҙлө, ҡара сәсле, теремек ҡарашлы, баҫалҡы, шул уҡ ваҡытта күңелле, аралашыусан, өҫтәүенә, Гассман тарафынан уҡыусылары араһында иң һәләтлеһе тип тәҡдим ителгән йәш кеше императорҙың ыңғай мөнәсәбәтен тиҙ яулай[12].
Ниһайәт, Гассман уны Кристоф Виллибальд Глюк менән таныштыра, Сальери ғүмеренең һуңына тиклем уның ижадына табыныусы һәм эйәреүсе булып ҡала, ләкин композиторҙарҙың бер-береһенә ныҡлап яҡынайыуы һуңғараҡ була[13][14]. Был Глюктың «етди операға» (опера-сериаға) ҡағылышлы реформалары — уның «опера-арияны» музыкаль драмаға әйләндерергә тырышыуы, музыка, шиғри тексҡа буйһоноп, һүҙ көсөн арттырырға, операның драматик бөтөнлөгөн тәьмин итергә һәм уны айырым номерҙарға таралып төшөүҙән һаҡларға (традицион опера-сериаға нәҡ шул хас була) тейеш, тип раҫлауы, ниһайәт, аныҡлыҡҡа һәм ябайлыҡҡа ынтылышы — Вена тамашасыһының аңлауын тапмаған осор була[15][16]. «Орфей менән Эвридика» ла (1762), «Альцеста» ла (1767) ни Венала, ни башҡа ҡалаларҙа уңыш ҡаҙанмай, һәм реформатор әҙме-күпме традицион тип иҫәпләнгән стилдә ижад итергә мәжбүр була, 70-се йылдар уртаһында ғына Парижда үҙен баһалаған тамашасыны таба[17][16].
Сальери ижадының тәүге осоро тураһында әҙ хәбәрҙарбыҙ; биографтар асыҡлауынса, 20 йәштәргә уның гобой, скрипка һәм виолончель менән оркестр өсөн концерты һәм а капелла башҡарыу өсөн мессаһы була[18]. Мәғрифәтселек дәүере музыка мәҙәниәтенең донъяуи жанрҙары араһында опера хакимлыҡ итә; хәйер, берәүҙәр өсөн (иң элек Парижда) унан да мөһиме юҡ, икенселәр өсөн ул — бары тик мода[19][20]. Был жанр, күрәһең, Сальери өсөн дә баштан уҡ иң мөһимгә әйләнгәндер: тәүге операһын, «Весталканы» (La Vestale), ул 1768-ме, 1769-мы йылда уҡ ижад итә. Ләкин әҫәр һаҡланмаған, шул ғына билдәле: ул дүрт тауыш һәм хор өсөн яҙылған бәләкәй генә итальян операһы була[21].
Сальери тәүге уңышты 1770 йылда яулай, башҡа заказ менән мәшғүл Гассман урынына уға Раштыуа карнавалы өсөн «Зыялы ҡатындар» (Le donne letterate) тигән опера-буффа ижад итергә тура килә[18]. Киләһе өс йыл эсендә яҙылған «Венеция йәрминкәһе», «Трактирсы ҡатын» (К. Гольдониҙың «Ҡунаҡхана хужабикәһе» тигән пьесаһы буйынса) һәм «героик-комик» «Урланған күнәк» опера-буффалары уның Веналағы уңышын нығыта һәм Европа тамашасыһының һөйөүен яулай[8]. Сальериҙың йәшләй яҙылған опералары араһында Т. Тассоның «Азат ителгән Иерусалим» поэмаһы буйынса яҙылған «Армида» (1771) айырым урын биләй — ул инде комик опера түгел, ә Сальери үҙе баһалағанса, «трагиклыҡҡа ла ҡағылышы булған» ысын музыкаль драма[8]. 1774 йылда ул шул саҡтағы һарай капельмейстеры Томмазо Траэтта тарафынан алыҫ Петербургта ҡуйыла, — әйткәндәй, һарай капельмейстерҙары ғәҙәттә үҙ әҫәрҙәрен генә ҡуйыусан була; Сальери өсөн был ҡағиҙәне, Траэттанан тыш, Джованни Паизиелло менән Джузеппе Сарти ҙа боҙа[8].
Европаны яулау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1774 йылдың ғинуарында Гассман мәрхүм була; Венала 1772 йылдың мартынан ул биләгән юғарғы музыкаль вазифаны — һарай капельмейстеры эшен[22] — Джузеппе Бонно ҡабул итә, ә Сальери, был ваҡытҡа инде 10 опера авторы, остазынан мираҫҡа камера музкаһы ижад итеүсе һарай композиторы һәм итальян операһы труппаһы капельмейстеры вазифаларын ала.[10]. «24 йәшендә, — тип яҙа Рудольф Ангермюллер, — ул Европалағы иң мөһим музыкаль постарҙың береһен биләй»[2]. Вена ул йылдарҙа уҡ танылған опера баш ҡалаларының береһе иҫәпләнә, ләкин Габсбургтар һарайында нәҡ Итальян операһы абруйҙа була[23]. Йәш композиторҙың ифрат юғары бейеклеккә күтәрелеүе тамашасы алдындағы уңышы менән аҡланһа ла, императорға яҡынлығына ла — уның камераль музыка уйындарында ҡатнашыуына ла — бәйле. Шуның менән бергә, тип яҙа Д. Райс, Иосиф II-нең тотороҡһоҙлоғо, дыуамаллығы Сальериға үҙ хәлен ышаныслы тип баһаларға ҡамасаулап торҙо[12]. Айырыуса Сальери-композитор үҙен ышанысһыҙ тоя: император, дәғүәселекте сәнғәт өсөн отошло тип иҫәпләгәнлектән бер үк сюжетҡа ҡоролған операға композиторҙар (һәм либретто яҙыусылар) араһында юрамал ярыштар ойоштороп тора[24]. Опералар ижад итеү капельмейстер вазифаһына инә, һәм һуғыш хәрәкәттәре арҡаһында бушап ҡалған ҡаҙна Сальери ижадының йүнәлешен билдәләй: комик опералар ҡуйыу опера-сериа ҡуйғанға ҡарағанда арзаныраҡҡа төшә, етмәһә, Вена тамашасыһына нығыраҡ та оҡшай[23].
1776 йылда Иосиф, итальян музыкаһына булған һөйөүе менән императорлыҡ бурысы араһында өҙгөләнә-өҙгөләнә, немец операһын — зингшпилде үҙ ҡанаты аҫтына ала һәм Итальян операһын яба. А. И. Кронеберг яҙғанса, «ул бөтә халыҡсанға, немецтыҡына булышлыҡ итеүҙе тейеш һананы, шунлыҡтан үҙендә ситтекенә табыныуҙы баҫырға, һис юғында күрһәтмәҫкә тырышты»[25]. Тәжрибә барып сыҡмай: зингшпиль Венала ҙур уңыш яулай алмай, — һәм алты йылдан Итальян операһы ҡабат тергеҙелә, ә Сальери йәнә уның капельмейстеры булып китә. Ләкин алты йылға нәҡ үҙенең опера эшмәкәрлеген уға Венанан ситкә күсерергә тура килә[26].
Вена тамашасыһы комик операға өҫтөнлөк биргән бер саҡта, композиторҙың үҙен, Глюк ижадын һөйөүсене, музыкаль драма ылыҡтыра. Опера-сериа талаптарынан баш тартҡан драматик йөкмәткеле «Армида» Глюк реформаһының төп идеяларын тормошҡа ашырған, ләкин Глюк тарафынан яҙылмаған тәүге опера була[10]. 1778 йылда, йәш композитор йөҙөндә үҙ эйәрсенен күргән реформаторҙың тәҡдиме буйынса, Сальери янғындан һуң ҡабат төҙөлгән «Ла Скала» театрын асыу өсөн опера-сериаға заказ ала. Был опера тамашасыға 1778 йылдың 3 авгусында тәҡдим ителгән «Танылыу алған Европа» була[23]. Бер йылдан Сальериҙың «Венеция йәрминкәһе» операһы менән Миландағы «Каноббиана» театры асыла[1]. 1779 йылда Венеция театры заказы буйынса К.Гольдони сюжетына яҙылған «Көнсөлдәр мәктәбе» (La scuola de' gelosi) тигән опера-буффа Сальериҙың иң уңышлы операларының береһе була: Венециялағы премьеранан һуң бөтә Европала, Лондон һәм Парижды ла индереп, уның 40-лаған постановкаһы ҡуйыла[27]. Был операның 1783 йылда Вена өсөн эшләнгән яңы редакцияһына ҡарата И. В. Гётеның Шарлотта фон Штайнға яҙған хатындағы фекере һаҡланған: «Кисәге опера шәп булды һәм бик яҡшы башҡарылды. Был Сальери музыкаһына „Көнсөлдәр мәктәбе“ ине, тамашасы яратҡан опера, һәм тамашасы хаҡлы. Унда затлылыҡ бар, ғәжәп төрлөлөк, һәм бөтәһе лә бик нескә зауыҡ менән эшләнгән»[28].
Италияла Сальери операларына, Милан менән Венециянан тыш, Рим һәм Неаполдә заказ бирәләр; был йылдарҙа уға Мюнхенда ла эшләргә тура килә, бында уның 1782 йыл башында курфюрст Карл Теодор заказы буйынса яҙылған «Семирамида» тигән опера-сериаһы ҡуйыла. Ул арала Иосиф II Сальериҙы немец комик операһы өҫтөндә эшләүгә йәлеп итергә тырыша; ләкин был өлкә уныҡы түгел: моңло Сальери ғүмеренең аҙағынаса немец телен йырлауға яраҡлы телдәр иҫәбенә индермәй[10][23]. Шулай ҙа император өсөн бер зингшпиль ижад итә — Мария Терезияның һарай табибы Леопольд фон Ауэнбруггер либреттоһына яҙылған «Мөрйә таҙартыусы» (Der Rauchfangkehrer) әҫәре була ул. 1781 йыл яҙылған «Мөрйә таҙартыусы» уның данын В. А. Моцарттың «Сералдән урлау» (1782) тигән зингшпиле ҡаплап киткәнгә тиклем Венала уңышлы бара[10][26].
Глюк эҙҙәренән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Данаидалар»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Глюк опералары революция алдында торған Францияны форма яңылығына ҡарағанда, йөкмәткеһе менән нығыраҡ ярһыта: Австрия композиторының опералары антик трагедия йә урта быуат риүәйәттәренә хас булған эзоп теле менән «өсөнсө сословие» ҡиммәттәрен тарата. 70-се йылдарҙа Глюк яҡлылар менән Никколо Пиччинни яҡлылар араһында башланған асыҡ бәхәскә, С. Рыцарев һүҙҙәренә ҡарағанда, «аристократик һәм демократик сәнғәттең ҡеүәтле мәҙәни ҡатламдары ҡушыла»[29]. Олоғайып барған реформатор Сальериҙы үҙ идеялары менән арбап ҡына ҡалмай, уның карьера үҫешенә лә йоғонто яһай: 1778 йылда уны «Ла Скала» дирекцияһына тәҡдим итә, бер нисә йылдан уға Король музыка академияһының «Данаидалар» операһын яҙыуға заказын бирә, сөнки ике инсульт кисергән Глюк уны үҙе үтәрлек хәлдә булмай[30]. Сальериҙы Парижда яҡшы беләләр, ләкин — сағыу комик опералар яҙыусы тип; Глюк үҙ урынына рәсми рәүештә Сальериҙы тәҡдим иткәс, Опера дирекцияһы алмашты тиң нисбәттә түгел тип һанай[31][32].
Сальериҙың тәүге француз операһының премьераһы — ул афишала Глюк исеме менән үтә, тик һуңғараҡ, ысын мәғәнәһендә уңышҡа өлгәшелгәс кенә, Глюк ысын авторҙы атай[30] — 1784 йылдың апрелендә була һәм уға, Париж театр тамашасыһының таныуынан тыш, Иосиф II-нең ҡәрендәше Мария-Антуанеттаның йылы мөнәсәбәтенә сәбәпсе була, Сальери әҫәрҙе уға бағышлай[31]. Иосиф үҙе «Данаидалар»ҙың уңышынан һуң Париждағы Австрия вәкиле граф Ф. Мерси д’Аржантоға былай тип яҙа: «Минең фаразлауымса, уға интригалар ҡамасауламаһа, бер нисә шәп партитура яҙған был йәш кеше — Глюктың шәкерте — мөҙҙәте еткәс, уны алмаштырырлыҡ берҙән-бер дәғүәсе булыр»[31].
«Данаидалар» Гранд-Опера репертуарында 1828 йылға тиклем тора һәм, И. Соллертинский яҙғанса, йәш Г. Берлиозға «шаҡ ҡатырғыс тәьҫир» яһай[33][34]. Был опера Глюкка ябай эйәреү генә булмай: классик трагедиялар ижад итеүсе заманында комик опералар ҙа яҙа, ләкин уның трагик менән комикты бер әҫәрҙә ҡатнаштырғаны булмай, ә Сальери инештән үк тап шуны башлай, унда Глюктың «Альцеста»һының увертюраһындағыға оҡшаш фажиғәле ноталар менән буффаға тартым соната аллегроһы[35] йәнәш килә. Ошо рәүешле «юғары» һәм «түбән» жанрҙарҙы бутау Сальери операһын Глюк ныҡлы һаҡлаған классицизм сиктәренән алып сығып китә. Шәкерттең быға тиклем классик симфонияла осрамай торған контрастарға нигеҙләнгән үҙ музыкаль стиле барлыҡҡа килә, унда ариялар, хорҙар һәм речитативтар үҙенсәлекле берләшә[31][35].
Венаға ҡайтҡас, Сальери яңынан опера-буффа жанрына мөрәжәғәт итә, Глюк кеүек үк ул уны оҡшата, сөнки был жанр күптән «музыкаль драма» йүнәлешендә үҫеш кисерә: асылда, Глюк үҙ реформалары менән «етди операға» — етдилекте күҙҙә тотҡан төҙәтмәләр менән — XVIII быуаттың икенсе яртыһында Италияла һәм Францияла йәш комик опера жанрында ниндәйҙер кимәлдә раҫлана башлаған принциптарҙы индерә[36]. 1785 йылда Сальери Дж. Касти либреттоһына үҙенең, күпселек фекеренсә, иң яҡшы опера-буффаһын — «Трофоний мәмерйәһен» (La grotta di Trofonio) — яҙа, уның музыкаль стиле, тәнҡитсе фекеренсә, үҙендә «итальян опера-буффаһының матур көйлөлөгө менән австрий тылсымлы зингшпиле телен берләштерә»[37].
Тикшеренеүселәр бер яҡтан — «Данаидалар» менән «Трофоний мәмерйәһе», икенсе яҡтан — Моцарттың 1787 йылда яҙылған «Дон Жуан»ы араһында байтаҡ оҡшашлыҡтар таба, әйткәндәй, Сальериҙың ике операһы ла 80-се йылдарҙың икенсе яртыһында киң билдәле була[38][39]. Дж. Райс фаразлауынса, Моцарт Сальери музыкаһынан аңлы рәүештә «илһам ала»[39].
«Данаидалар»ҙа һәм Сальериҙың артабанғы операларында тикшеренеүселәр итальян опера-сериаһына ғына түгел, Глюкка ла етмәгән бер сифатты билдәләй: фрагменттарҙан бер бөтөндө, Глюкса эре-эре күренештәргә берләштереп түгел, ә материалдың тәбиғи үҫешенән хасил итеү мөмкинлеген асҡан симфоник фекерләү. Был йәһәттән дә «Данаидалар» менән «Трофоний мәмерйәһе» Моцарттың һуңғы осор ижадына сығанаҡ ролен үтәй[35].
«Бөйөк музыкаль дипломат» Сальери замандаштарының әҫәрҙәре тураһында фекер белдереп бармай — шәкерттәре шаһитлыҡ итеүенсә, ижадын юл күрһәткес йондоҙ итеп һанаған Глюкка ғына был ҡағылмай, — һәм уның Моцарт опералары тураһында нимә уйлағанын ғәмәлдә бер кем дә белмәй[12]. Г. Аберт фекеренсә, «юғары музыкаль драма фарватерына эләккән» Сальери Моцарттан һәм уның сәнғәтенән ситкә янтаймай булдыра алмаған, Глюкка ҡарата мөнәсәбәт айырымлығы уларҙың бер-береһенә ниндәй ҙә булһа кимәлдә рухи яҡынайыуына кәртә ҡуйған[40]. «Сералдән урлау»ға ҡарата көнсөллөк хисе кисергән хәлдә лә (ул саҡта Моцарттың башҡа маҡтаныр уңыштары булмай, Сальери өсөн Дж. Сарти менән Дж. Паизиелло[41] ғына дәғүәсе була ала), — 1786 йылдың февралендә инде ул ҡәнәғәтлек кисергәндер — «Тәүҙә музыка, һуңынан һүҙҙәр» тигән бер күренешле операһы Моцарттың «Театр директоры» менән туранан-тура ярышта еңеп сыға[42].
Сальериҙы Францияла ҙур күңелһеҙлек көтә: уға заказ биреп яҙҙырылған ике операның береһе — 1786 йылдың декабрендә тәүләп ҡуйылған «Горациялар» лирик трагедияһы (П. Корнель буйынса) — уңыш ҡаҙанмай. Боронғо Рим сюжетына яңыса стилдә яҙылған был операла күренештәр үҙ-ара грек трагедияһындағыса интермедиялар менән бәйләнә. Ләкин спектаклдәр күрһәтелгән Версалдә һәм Фонтенблола быны көтмәйҙәр: «Француз галантлылығы, — тип яҙа ул көндәрҙә гәзиттәрҙең береһе, — мөхәббәт, спектакль, бейеүҙәр өмөт итә, ә улар батырлыҡ менән һуғарылған тарихи әҫәрҙәргә индерелә алмай»[43]. Композиторҙың бәхетенә күрә, был уңышһыҙлыҡ уның абруйын ҡаҡшатырлыҡ булмай[44].
«Тарар» һәм «Аксур»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шул уҡ 1786 йылда Парижда Сальери П. О. Бомарше менән дуҫлаша; һөҙөмтәлә Сальериҙың һәр йәһәттән, шулай уҡ аҡса яғынан да ҙур уңыш яулаған операһы — «Тарар» тыуа. Король музыка академияһында премьера 1787 йылдың 8 июнендә була һәм Глюктың «ғауғалы» опералары менән генә сағыштырырлыҡ ығы-зығы тыуҙыра[46].
Опера либреттоһын композиторға бағышлап, Бомарше былай тип яҙа: «Әгәр беҙҙең хеҙмәтебеҙ уңыш ҡаҙанһа, мин тик Һеҙгә генә тиерлек бурыслы булырмын. Һеҙҙең тыйнаҡлығығыҙ Һеҙҙе бөтә ерҙә лә Һеҙҙең тик минең композиторым булыуығыҙ тураһында әйтергә мәжбүр итһә, мин үҙемдең тик Һеҙҙең шағирығыҙ, Һеҙҙең хеҙмәтсегеҙ һәм Һеҙҙең дуҫығыҙ булыуым менән ғорурланам»[47]. Был аллюзиялар тулы операла ваҡиғалар Ормузда бара, халыҡ яуыз һәм игелекһеҙ монархты ҡолата ла үҙ батыры Тарарҙы хаким итеп һайлай[48]. Бомарше пьесаһын салондарҙа ҡысҡырып уҡыр булған, уларҙа әҫәр уңыш ҡаҙанған, шулай ҙа, тип иҫәпләй музыка белгесе Л. Кириллина, Сальериҙың һоҡланғыс музыкаһы текстың тәьҫир көсөн бермә-бер арттырған: «…Аллегория ҡабығындағы сәйәси көнүҙәклек, экзотик тамашалылыҡ, модаға яуап биргән төрөк-фарсы Шәреғе, төҫтәр уйыны һәм оркестрҙың хислелеге, көйҙәр сағыулығы, яңғыҙ һәм күмәк сәхнәләрҙең ҡеүәтле контрастары, оҫта тауыш биҙәлеше һ. б. — һәммәһе был әҫәрҙең теләһә ниндәй аудиторияны ла оҙаҡҡа әсир итерлек уңыш ҡаҙаныуына килтерә»[48]. Ләкин хәҙерге заман тыңлаусыһына ла, тип яҙа Л. Кириллина, «урыны-урыны менән Бетховенды хәтерләткән көслө героик стиль ныҡ тәьҫир итә». I күренеш увертюраһының шаңдауын Бетховендың Икенсе симфонияһында шәйләргә була, ул иһә был операны тыңламай ҡалмағандыр, әлбиттә[48].
Опера ике редакцияла йәшәй: береһе — ҡайнап торған Париж өсөн, икенсеһе, «Аксур, Ормуз батшаһы» тигәне, Л. да Понтеның итальян либреттоһына Иосиф II тарафынан яҙҙырылғаны, — консерватив Вена өсөн; әҫәрҙәге революцион пафос бөтәһенә лә аңлашылып етмәй, шуға опера бер нисә тиҫтә йыл эсендә (йышыраҡ «Аксур») Лиссабондан Мәскәүгә тиклем бөтә Европаны иңләй, хатта Рио-де-Жанейроға барып етә[31].
1790 йылдың йәйендә Бомарше Сальериға шуны хәбәр итә: Бастилияны алыуҙың бер йыллығына арналған тантаналарҙа был уңайҙан махсус яҙылған эпилог менән «Тарар»ҙың постановкаһы ҡуйыла[49]. Моцарт ижадына мөкиббән ғашиҡ Э. Т. Гофман, «Аксур»ҙы тыңлағас, 1795 йылда Кёнигсбергта былай тип яҙа: «Был операның музыкаһы, Сальериға һәр саҡ хас булғанса, һуш киткес: фекер байлығы һәм декламация камиллығы уны Моцарт әҫәрҙәре менән бер рәткә ҡуя. …Ошондай опера яҙһам, тормошомдо уңышлы тип һанар инем!»[12]. «Аксур» Иосиф II-нең яратҡан операһына әйләнә һәм монархияның рәсми тип әйтерлек символына әүерелә[34]. Шулай итеп, революцион Францияға ҡаршы барған һуғыштар осоронда опера төрлө исем аҫтында фронт һыҙығының ике яғында ла башҡарыла[50]. Генерал Бонапарт Италияла Цизальпина Республикаһы тигән берәмекте ойошторғас, был тарихи ваҡиға ла «Ла Скалала» — 1797 йылдың 10 июнендә — Сальери операһы постановкаһы менән билдәләнә[48][К 1]. Гранд-опера репертуарын «Тарар» 1826 йылға тиклем биҙәй; «Аксур» немец сәхнәһендә XIX быуат уртаһына тиклем бара[34].
«Сальериҙың Тарары», — тип яҙа Л. Кириллина, — үткәндәргә лә, XVII һәм XVIII быуат бароккоһына ла, киләһе XIX быуатҡа ла киң күренеш асылған тарихи нөктәлә яралған булып сыға. Әҫәрҙең ике версияһының да — «Тарар»ҙың да, «Аксур»ҙың да — киң халыҡ-ара танылыу алыуы музыканың шөһрәтлелеген генә түгел, был жанр һәм стилистик йүнәлештәрҙең ифрат көнүҙәк һәм перспективалы тип танылыуын да иҫбатлай[48]. Дж. Райс «„Аксур“ шаңдауын» Моцарттың «Титтың миһырбанлылығы» һәм «Тылсымлы флейта» тигән һуңғы операларында шәйләй[52].
«Тарар»ҙан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сальери, «Тарар»ҙы яҙғанда бер йыл буйы Бомаршеның йортонда йәшәп, 1790 йылда, моғайын, француз дуҫының революцион ялҡынын да уртаҡлашҡандыр; улай ғына ла түгел, Тарар арияларының береһендә һуңынан «Марсельезаны» сырамытыусылар ҙа табыла, — ғәмәлдә, киреһенсә, Руже де Лилдең Сальериҙан сәлдереүе ихтимал булғандыр [53]. Шулай ҙа 1789 йылда тоҡанған революция уға Париждағы уңышын нығытырға ирек бирмәй. «Һәр кем һеҙгә үҙ поэмаһын күрһәтергә теләй», — тип яҙа уға Бомарше[54]; ләкин Габсбургтар империяһы менән революцион Франция араһындағы һуғыш Сальериҙан йә Венаны, йә Парижды һайлауын талап итә. Ул Венаны һайлай һәм сираттағы етди операһын, «Пальмира, фарсы батшабикәһен»,1795 йылда Австрияның баш ҡалаһында ижад итә[53]. Уның ике француз операһы кеүек үк «Пальмира»һы ла музыкаль яҡтан да, сәхнә сиселеше йәһәтенән дә әле тыумаған «ҙур операның» барокко һәм ампир стилдәре араһында урын ала[53]. Уның тураһында И. В. Гёте һүҙҙәре һаҡланған — Ф. Шиллерға 1799 йылдың 6 мартында яҙған хатында ул былай ти: «Был ҡышҡы көндәрҙә беҙгә кире ҡайтҡан „Пальмира“ оло бүләк булды. Операны тағы ҡуйыуҙарын түҙемһеҙлек менән көтөп алам, һәм күптәр шулай»[53]. Был опера, Л. Кириллина фекеренсә, «Россиниҙың „Семирамида“ йәки Вердиҙың „Набукко“ кеүек һоҡланғыс партитураларын хәтерләткәндәй: шул уҡ тотоп тыймаҫ йомартлыҡ, контрастар сағыулығы, бөтә тыңлаусыны тулҡынландырырға, һис юғында арбап алырға һәм белгестәрҙе лә бер аҙ шатландырырға ынтылыш»[53].
«Пальмиранан» һуң, И. Соллертинский әйтмешләй, «һөйкөмлө» опера-буффа «Фальстаф, йәки Өс шаяртыу» — У. Шекспирҙың «Виндзор көләкәстәре» буйынса ҡуйылған тәүге музыкаль әҫәр, Моцарттың «Фигароның туйы» менән бер рәттән операла «юғары» комедия тип танылған әҫәр — киң танылыу ала[55][56]. «Фальстаф» музыкаһы еңел, ләкин бушаҡ түгел, ул юмор һәм лиризмды ҡауыштыра, Ф. Браунберенс әйтмешләй, «яҡты аҡыллылыҡ» бөркә[57][53]. Операның Веналағы премьераһы 1799 йылдың 3 ғинуарында була; Л. ван Бетховен март айында был операнан дуэт темаһына 10 фортепиано вариацияһы баҫтырып өлгөрә[58].
Өс император[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1788 йылдың февралендә император Иосиф II олоғайған капельмейстер (Һарай капеллаһы етәксеһе) Джузеппе Бонноны отставкаға ебәргәс, был урынға 37 йәшлек Сальериҙы тәғәйенләү берәүҙе лә ғәжәпләндермәгәндер: императорҙың уға айырым мөнәсәбәте Венала яҡшы билдәле була[59]. Иосиф яғынан был тәғәйенләү композиторҙың Европалағы данын таныу ғына булмай: Сальериҙың һарайҙағы карьераһына уның дирижёрлыҡ һәләте лә берҙәй йоғонто яһағандыр — Европала ул үҙ заманының иң яҡшы дирижёры тип баһалана, — уның ойоштороу һәләте лә, әүҙем ижтимағи эшмәкәрлеге лә, өҫтәүенә, һарай дипломатияһы нескәлектәрен белеүе лә һуңғы урында тормағандыр[12][23]. Габсбургтар баш ҡалаһындағы иң юғары музыкаль пост Сальериҙы ғәмәлдә Венаның бөтөн музыкаль тормошоноң хужаһы итә[59].
Ләкин 1790 йылдың февралендә мәғрифәтсе монарх вафат була, тәхеткә уның ҡустыһы Леопольд ултыра, ул үҙенә тиклемге тәхет эйәһенең эшмәкәрлеген хупламаған була һәм уның яҡындарына ла шикләнеп ҡарай; музыканттарға яңы император янына юл ябыла. 1791 йылдың ғинуарында Леопольд II Һарай театры директоры граф Розенберг-Орсиниҙы отставкаға ебәрә, Сальери ҙа, шундай яҙмышты көтөпмөлөр, отставка тураһында ғариза бирә[60][61]. Ләкин император, Иосифтың күп фавориттарынан ҡотолһа ла, Сальериҙың отставкаһын ҡабул итмәй, — уны тик Һарай операһы капельмейстеры вазифаһынан ғына бушата (был посты уның уҡыусыһы Йозеф Вайгль биләй)[61]. Леопольдты Изге Рим империяһы императоры итеп иғлан итеү айҡанлы Франкфуртта ҡуйылған опералар араһында элекке хаким яратҡан «Аксур» ҙа була[62].
1792 йылдың 1 мартында көтмәгәндә Леопольд мәрхүм була; уның улы, император Франц II, үҙе идара иткән 43 йылдың тәүге 23-өн Франция менән һуғышып үткәрә һәм музыка менән атаһына ҡарағанда ла әҙерәк ҡыҙыҡһына; әммә Сальери уға ла кәрәк булып сыға — тантаналар һәм байрамдар, шул иҫәптән Вена конгресы сараларын, ойоштороусы, Габсбургтар империяһын һәм уның еңеүҙәрен данлаусы кантаталар һәм гимндар яҙыусы[34][63] булараҡ кәрәк ул. Сальери 1824 йылға тиклем, һаулығы арҡаһында отставкаға сыҡҡансы, һарай капельмейстеры була[34].
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәш сағында әүҙем эшләгән башҡа замандаштары кеүек үк, композитор Сальериҙы ла иртә һүнеү көтә. Тамашасы һәм тәнҡитселәр яғынан хуплау тапмаған һуңғы операһын, «Негрҙар» зингшпилен, ул 1804 йылда яҙа[1]. Вазифаһы буйынса рәсми байрамдар һәм тантаналар өсөн музыканы йыш яҙырға тура килһә лә, Сальериҙың үҙен, бала саҡтан бик диндар кешене, дини музыка торған һайын нығыраҡ йәлеп итә, ғәҙәттә ул уны «үҙе өсөн дә Алла өсөн» ижад итә[34].
Хәҙер ул бөтә ваҡытын һәм көсөн педагогик һәм ижтимағи эшмәкәрлеккә бирә ала. Бер нисә тиҫтә йыл буйына, 1777 йылдан 1819 йылға тиклем, Сальери Вена музыка йәмғиәтенең (Tonkünstlersocietät) даими дирижёры, ә 1788 йылдан етәксеһе лә була, йәмғиәт Вена музыканттарының тол ҡатындары һәм етем балаларына ярҙам итеү маҡсатында ойошторған пенсия фондын тулыландырыу өсөн йыл һайын 4-әр хәйриә концерты ҡуя[1][58]. 1771 йылда Ф. Л. Гассман нигеҙләгән был йәмғиәт, халыҡҡа күрһәтелә торған концерттарға башланғыс һалып, Вена ғына түгел, тотош Европаның музыкаль тормошонда иҫ киткес мөһим роль уйнай. Пенсия фондына байтаҡ аҡса йыйып, йәмғиәттең симфоник оркестр, хор капеллаһы һәм солистар ҡатнашҡан концерттары бер үк ваҡытта тамашасыны яңы әҫәрҙәр менән таныштыра, иҫке шедеврҙарҙы ла иҫтәренә төшөрөп тора: концерттарҙа Г. Ф. Гендель, К. Диттерсдорф, Й. Гайдн, Моцарт, Бетховен һәм башҡа композиторҙарҙың әҫәрҙәре яңғырай[64]. Йыш ҡына улар һәләтле йәш башҡарыусылар өсөн старт майҙансығы була[65]. Ошо йәмғиәт арҡаһында Сальери 1808 йылдың декабрендә хатта үҙенең авторлыҡ концертын («академияһын») ошо уҡ көнгә тәғәйенләгән һәм йәмғиәт оркестрының иң яҡшы музыканттарын шунда алып барырға иткән Бетховен менән ғауғалашып китә[66]. Вена музыканттарының тол ҡатындары һәм етемдәре фондына Сальери мөлкәтенең бер өлөшөн мираҫ итеп ҡалдыра[67].
1813 йылдан Вена консерваторияһын ойоштороу буйынса комитетҡа инә, 1817 йылдан ул саҡта Йырсылар мәктәбе тип аталған был ойошмаға етәкселек итә[68].
Өлгөрөү йылдарында ғәмәли статский советник Антонио Сальери төрлө яҡтан дан-шөһрәткә күмелә: Швед Фәндәр академияһы ағзаһы, Милан консерваторияһының почетлы ағзаһы була, Наполеон уны Француз Академияһына ҡабул итә (сит ил ағзаһы сифатында), ә бөтөнләйгә кире ҡайтҡан Бурбондар 1815 йылда уны Почётлы легион ордены менән бүләкләй[69].
Композитор ғүмеренең һуңғы йылдары уның Моцарт үлеменә ҡағылышлы булыуы тураһындағы ғәйбәт менән һөрөмләнә. Альфред Эйнштейн яҙғанса, Вена «нахаҡ һүҙ һәм ғәйбәт таратыуға ҡағылышлы бөтә нәмәлә ул саҡта ла, һуңынан да провинциаль ҡаласыҡ булып ҡала»[70]. Айыҡ аҡылында һәм ныҡлы хәтерле сағында Сальери бындай нахаҡ ғәйептән киҫкен баш тарта һәм уҡыусыһы Игнац Мошелестан уны бөтә донъя алдында яҡлап сығыуын һорай; ләкин һуңғараҡ, психик ауырыуҙар клиникаһына эләккәс, — раҫлауҙарынса, үҙ-үҙенә уңышһыҙ ҡул һалыуҙан һуң, — Сальери Моцартты ағыулауын үҙе таныған тигән хәбәр тарала[71]. Был хәбәр Бетховендың 1823—1824 йылғы «әңгәмә дәфтәрҙәрендә»[72] теркәлгән һәм һуңғары Моцарт ижадына табыныусылар өсөн етди дәлилгә әүерелгән, ә Бетховен үҙе, дәфтәрҙәрендәге репликаларға ҡарағанда, Сальери тураһындағы бөтә ғәйбәтте кире ҡаҡҡан[71][К 2]. Ул йылдарҙа ла, һуңынан да Сальериға дошманлыҡ хисе кисермәгән, ләкин хәбәрҙе ысынға алған кешеләр уның әйткәнен психик ауырыуына бәйләй. Мәҫәлән, Ф. Рохлиц некрологта былай тип яҙа: «Уның фекере бутала барҙы; ул өнөндәге төштәренә торған һайын нығыраҡ батты. Ул үҙен хатта дошмандарының башына килмәҫлек енәйәттәрҙә ғәйепләне»[74][К 3].
Ләкин етди тикшеренеүселәр шуға иғтибар итә: Сальериҙың әйткәндәре бер кем һәм бер ни менән раҫланмай, уның был һүҙҙәрен ишеткән кешеләр ҙә асыҡланмай[72]. Сальериға клиникала беркетелгән ике санитар, Дж. Розенберг менән А. Порше, 1824 йылдың 25 июнендә яҙма ғариза бирә, унда улар «Алла алдында һәм бөтә кешелек алдында» Сальериҙан ундай һүҙҙәрҙе бер ҡасан да ишеткәндәре булмағаны һәм «һаулығы насар булыу арҡаһында уның янына берәүгә лә, хатта ғаиләһе ағзаларына ла килеп йөрөргә рөхсәт ителмәүе» тураһында ант итә. Санитарҙарҙың шаһитнамәһен Сальериҙы дауалаған доктор Рерих та раҫлай[76][77]. Сальериҙың үҙен-үҙе фашлауы тураһындағы хәбәр башта немец, шунан француз матбуғатына ла барып еткәс, 1824 йылдың апрелендә Берлин музыка гәзитендә һәм француз «Journal des Débats» баҫмаһында Моцарт ғаиләһенә яҡын композитор һәм музыка тәнҡитсеһе Сигизмунд Нейком тарафынан яҙылған кире ҡағыу донъя күрә: «Күп гәзиттәр ҡабатлауынса, Сальери үлем түшәгендә ятҡанда ҡот осҡос енәйәт ҡылыуы тураһында әйткән, — йәнәһе, ул Моцарттың иртә вафатында ғәйепле булған, ләкин был гәзиттәрҙең береһе лә 58 йыл буйы Вена халҡының тәрән хөрмәте менән файҙаланған кешенең иҫтәлеген күрә алмаҫ хәлгә еткерерлек был ҡот осҡос ғәйепләүҙең сығанағын атамаған. Һәр кем үҙенә билдәле булғанды әйтергә бурыслы, сөнки һүҙ мәшһүр кешенең иҫтәлегенә ҡара күләгә төшөрөрлөк нахаҡты кире ҡағыу тураһында бара»[78]. Моцарттың вафаты тураһында 1824 йылда Венаның баш табипы доктор Э. Гульднер фон Лобес шаһитлыҡ ҡыла: «Ул көҙ аҙағында ревматик һәм шешле биҙгәк менән ауырый башланы.. Ул саҡта был ауырыуҙар киң таралғайны һәм күптәрҙе алып китте. Уның үлеме бөтә иғтибарҙы йәлеп итте, ләкин ағыуланыу тураһында шик берәүҙең дә башына ла инеп сыҡманы. Сир үҙенә хас булғанса дауам итте һәм ҡәҙимге мөҙҙәтендә үтте. Был сир ул ваҡытта Венала йәшәүселәр араһынан күптәргә һөжүм итте һәм күптәрҙе яҡты донъянан алып китте һәм симптомдары Моцарттағы кеүек үк булды. Мәйетте рәсми тикшереү ваҡытында ғәҙәттән тыш бер ни ҙә табылманы»[79][80][К 4].
Сальери 1825 йылдың 7 майында вафат була һәм Венала Үҙәк зыяратта ерләнә. «Табут артынан, — тип яҙа Игнац фон Мозель, — император капеллаһының директор граф Мориц фон Дитрихштейн етәкселегендә бөтә персоналы, шулай уҡ Венала булған бөтә капельмейстерҙар һәм композиторҙар, музыканттар һәм абруйлы музыка һөйөүселәр эйәрҙе»[84].
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1775 йылдың 10 октябрендә Антонио Сальери отставкалағы Вена чиновнигының 19 йәшлек ҡыҙы Терезия фон Хельферсторфер менән никахҡа инә, уны йәшәүенең һуңғы йылдарына тиклем ғүмерлек мөхәббәте тип атай. Терезия менә Антонионың һигеҙ балаһы була: ете ҡыҙ һәм бер ир бала; ләкин өс ҡыҙы — бала саҡта уҡ, ә улдары Алоиз Энгельберт 1805 йылда 23 йәшендә мәрхүм була. 1807 йылда Терезия вафат була[85].
Музыкаль мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антонио Сальери 40-тан ашыу опера[К 5] ижад итә, уның «Данаидалар», «Тарар» һәм «Аксур», «Трофоний мәмерйәһе», «Фальстаф», «Тәүҙә музыка, шунан һүҙҙәр» тигән әҫәрҙәре әле лә сәхнәлә ҡуйыла һәм концерт башҡарыуында яңғырай[1]. «Танылыу алған Европа», «Ла Скала» театрының асылыуына бағышлап яҙылған опера, 2004 йылда Риккардо Мути тарафынан Милан театрының оҙайлы ремонттан һуң асылыуы уңайынан ҡабат ҡуйыла[87]. Итальян операһы примадоннаһы Чечилия Бартоли башҡарыуында Сальери операларынан ариялар альбомы ла ҙур уңыш менән файҙалана[88][89].
Сальериҙың йәшерәк сағындағы опералары, «Армиданан» башҡалары, классик итальян традицияларына тоғро, артабан, Ф. Браунберенс яҙыуынса, Глюктың йоғонтоһо уны «проитальян» йүнәлештән бөйөк реформаторға эйәреүсе Вена композиторына әйләндерә[13]. Ниһайәт, остаз шәкертен таный: опера-сериа реформаторы булараҡ тарихҡа ингән композитор ғәмәлдә музыкаль театрҙың яңырыуын оҙайлы процесс итеп, унда күп музыканттар ҡатнашырға тейеш тип күҙаллай; ул «композиторҙарҙа үҙгәрештәр көҫәү уятырға»[90] тырыша, ләкин ғүмеренең һуңында Глюк «сит ил кешеһе Сальери ғына» уның манераларын ҡабул итеүен танып әсенә, «сөнки бер немец та уларҙы өйрәнергә теләмәй»[91]. Үлер алдынан Глюк «De profundis» тигән әҫәрен үҙен ерләгәндә башҡарырға тип Сальериға тапшыра[92].
Музыка белгестәре, Сальериҙың жанр үҫеше тарихындағы ролен ҡайтанан ҡарап, был Вена итальянының (хәйер, Глюктың да) «Данаидалар» һәм «Тарар»[93] тигән француз опералары уңышлыраҡ булғанын билдәләй[94][95][96]. Ниндәйҙер кимәлдә быға француз декламацияһы булышлыҡ итә: Сальери үҙе әйтмешләй, Венала ул «актёрлыҡ итеүсе йырсылар менән», Парижда «йырлаусы актёрҙар менән» эш итә; Глюкса музыкаль драма нәҡ йырлаусы актёрҙарҙы талап итә[44]. Ләкин XIX быуат аҙағында Макс Диц (Сальериҙың иң яҡшы операларына «Горациялар»ҙы ла индерә) билдәләүенсә, революция алдында торған Франциялағы шарттар остазға ла, шәкерткә лә бөтә һәләттәрен — традицион итальян стиленә өҫтөнлөк биргән консерватив Венала талап ителмәгәндәрен дә — ҡулланыу мөмкинлеген бирә[93]. Сальериҙың итальян опералары, ти Диц, «Армида» менән «Трофоний мәмерйәһенән» башҡалары, үҙҙәре хеҙмәтләндергән зауыҡтар менән бергә үткәндәрҙә тороп ҡалды; тик уларҙы ғына тыңлаған кешеләр Сальериҙың ысын һәләттәре тураһында бөтөнләй белмәй[93].
Хәҙерге заман музыка белгестәре итальян операларына ҡарата ул тиклем үк киҫкен ҡарашта түгел[К 6]. Романтизм дәүере тарафынан күпселек замандаштары ише кире ҡағылған Сальери (был П. И. Чайковскийға «Пики дамаһы» өҫтөндә эшләгәндә уның партитураларын өйрәнергә ҡамасауламай[97]), XVIII быуаттың күпселек композиторҙары кеүек үк, «кире ҡайтты», — уның ижадына ҡыҙыҡһыныу XX быуат уртаһында яңырҙы[1][98][99]. Ләкин бөтәһенән элек «Данаидалар»ҙа һәм «Тарар»ҙа Сальери Глюктың эйәрсене булып күҙ алдына баҫа; Эрнст Бюккен[de] унда «реаллекте көсәйтеүгә ынтылышты» билдәләй[100]. Был операларҙа, тип яҙа Л. Кириллина, артабан ифрат емешле булып сыҡҡан тенденция билдәләнә: «ул, бер яҡтан, „ҡотолоу операһы“ жанры барлыҡҡа килеүгә (А. Э. М. Гретри, Л. Керубини, А. Бертон, Г. Л. Спонтини; П. фон Винтер; Л. Бетховен), — ә икенсе яҡтан, „ҙур опера“ жанрына, геройҙарҙың сағыу кисерештәре алыҫ тарихи дәүерҙе йә экзотик илде кәүҙәләндергән күп һынлы һәм төҫтәргә бай фреска ерлегендә һүрәтләнә торған жанрға, алып бара („Вильгельм Телль“, Дж. Россини; „Пуритандар“, В. Беллини; „Гугеноттар“, „Африканка“ һ. б., Дж. Мейербер…)»[48].
Операларҙан тыш, Сальери тауыш менән оркестр өсөн 100-ләгән ария, шул иҫәптән башҡаларҙың опералары — Б. Галуппи, Дж. Паизиелло, Д. Чимароза опералары, өсөн дә ижад иткән.
Был жанрҙар уның өсөн һәр ваҡыт артҡы планда торһа ла, Сальериҙың камера һәм оркестр музыкаһы ла байтаҡ, ул уларҙы нигеҙҙә һарай камера музыкаһы композиторы булып хеҙмәт иткәндә яҙған, йәнә 3 симфонияһы, Концерт симфонияһы (1774), төрлө инструменттар өсөн 5 концерты бар, уларҙан иң билдәлеләре — до-мажор (1773) һәм си-бемоль мажор (1773) фортепиано концерттары менән Скрипка, гобой һәм виолончель өсөн ре-мажор өслө концерты (1770)[1]. Сальериҙың инструменталь музыка өлкәһендәге иң билдәле әҫәрҙәренең береһе — «Испан фолияһы темаһына 26 вариация» (Variazioni sull’aria La Follia di Spagna), ул барокколы йәшлеген һағынғандай 1815 йылда яҙылған. Концерттарҙа йыш башҡарыла торған был музыкаға Екатеринбург опера һәм балет театры 2014 йылда «Сальери вариациялары» тигән бер күренешле балет ҡуйҙы[101].
Сальери ижадында мөһим урынды, айырыуса һуңғы йылдарҙа, дини музыка биләй: ул 5 месса, (айырыуса билдәлеһе — Ре-мажор мессаһы (Hofkapellmeistermesse), 1788), ораториялар, шул иҫәптән Париждан килгән заказ буйынса Глюк тарафынан яҙыла башлаған «Ҡиәмәт» (1788) һәм «Иисус арафтаны» (1803), ижад итә[1]. Сальериҙың сиркәү йырҙары, гимндары, шул иҫәптән 3 Te Deum, уларҙың береһе 1790 йылда Леопольд II-нең таж кейеү тантанаһына яҙыла, шулай уҡ псаломдары, улар араһында — 1815 йылда яҙылған 2 «De profundis»[1], бар. 1804 йылда үҙе өсөн «Бәләкәй реквием» до-минорҙы ижад итә, ул, васыятына ярашлы, тәү тапҡыр үҙен ерләгәндә күп һанлы уҡыусылары тарафынан башҡарыла[102]. Композиторҙың был жанрҙағы иң яҡшы әҫәре булған «Раббыбыҙ Иисус Христос ғазаптары» (La Passione Di Nostro Signore Gesù Cristo) 1776 йылда Метастазио либреттоһына яҙыла. Глюктың опера реформаһы элементтарын Сальери дини музыкала ла ҡуллана; Австрия музыка белгесе Леопольд Кантнер билдәләүенсә, ул «ябай һәм моңло өр-яңы сиркәү музыкаһы стилен» сығарған; был стилде, тип иҫәпләй Л. Кантнер, Моцарт үҙенең Ave Verum әҫәрендә ҡуллана һәм был әҫәр уның башҡа әҫәрҙәренә оҡшаш түгеллеге менән айырылып тора[103].
Рәсәйҙә һәм, ғөмүмән, Рәсәйҙә генә лә түгел, билдәле легенда арҡаһында оҙайлы ваҡыт буйы Сальери-композитор (өҫтәүенә, әҫәрҙәре күпселеккә билдәһеҙ булһа ла) мотлаҡ Моцарт менән сағыштырыла һәм икенсе сортлы Моцарт рәүешендә тәҡдим ителә. Әйткәндәй, СССР-ҙа XX быуаттың 70-се йылдарында итальян композиторын яҡлап сыҡҡан энтузиастар табыла, уның музыкаһы концерттарҙа башҡарыла һәм и радиола тапшырыла[104]. Театрҙарға һәм концерт залдарына Сальериҙың яңынан-яңы әҫәрҙәре әйләнеп ҡайтыу менән, уларҙың Глюк йәки Керубини әҫәрҙәре кеүек үк Моцарт менән сағыштырыуға һис мохтаж түгеллеге лә аңлашыла бара: бөтөнләй башҡа йүнәлеш, башҡа принциптар, ләкин нәҡ ошо йүнәлеш опера сәнғәте үҫеше өсөн оло юл булып ҡала[105][106][102]. Ләкин Моцарт та, һуңғы йылдар тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, нәҡ Сальериҙан күпте өйрәнгән[107][108][109][110].
Педагогик эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антонио Сальери Европалағы иң танылған, мәшһүр музыкаль педагог та булған; вокаль композиция, яңғыҙ һәм хор йыры, партитура уҡыу (бында уға тиңдәр булмаған) һәм музыка теорияһы буйынса дәрестәр биргән[23]. Оҙаҡ ваҡыт Сальери Веналағы иң яҡшы контрапункт белгесе И. Г. Альбрехтсбергер менән бер парҙа эшләй; уның вафатынан һуң 1809 контрапунктты ла үҙе уҡыта башлай[58]. Ул 60-тан ашыу композитор һәм вокалсы тәрбиәләгән, мохтажлыҡта йәшәгән һәләтле музыканттарға дәрестәрҙе бушлай биргән, быны үҙенә изгелек иткән Гассманға бурысын ҡайтарған кеүек күргәндер, моғайын[8].
Йәш Бетховен Моцарт менән Й. Гайдн ижадына баш эйгән, ләкин беренсеһенең педагоглыҡ һәләте бөтөнләй булмаған, икенсеһендә бер аҙ уҡыһа ла, тиҙ ялҡҡан[111]. Бетховен ысын педагогты Сальери йөҙөндә тапҡан, уға 3 скрипка Сонатаһын бағышлаған, был әҫәрҙәр Венала 1799 йылда баҫылып сыҡҡан[58]. Яңы остаз Бетховенды итальян вокал техникаһына ғына өйрәтеп ҡалмаған, уны үҙ инаныуҙарына ла ышандырған, иғтибарын «Вена классикаһына» йәнәш үҫкән йүнәлешкә ылыҡтырған: Глюктан — уның итальян эйәрсене Луиджи Керубиниға һәм Сальериҙың үҙенә. Бетховен өлгөрөү осоронда ла Глюкты һәм Керубиниҙы юғары баһалаған; һуңғыһын 1818 йылда заманының композиторҙары араһында иң бөйөгө тип атаған[112]. Остаз менән шәкерт мөнәсәбәттәре уҡыу тамамланғас та дауам итә, — 1806 йылда Сальери, танылған композитор булып етешһә лә, опера жанрында тәжрибәһе булмаған Бетховенға «Фиделионы» эшләп бөтөргә ярҙамлаша; вокал яҙмаһы өлкәһендә Сальери Бетховенға, күрәһең, 1809 йылға тиклем үк консультация бирә, — һәр хәлдә,1808 йылдан Сальериҙа композицияға уҡып йөрөгән Игнац Мошелес һуңынан иҫтәлектәрендә остазының өҫтәлендә «Бетховен ҡулы менән эре итеп яҙылған „Уҡыусы Бетховен бында булды!“ тигән ҡағыҙ битен»[58][113].
Франц Шуберт та Сальери шәкерте була, тәжрибәле педагог уның талантын малай ғына сағында Һарай капеллаһында йырлағанында уҡ күрә һәм үҙенә бушлай уҡыуға ҡабул итә. 1816 йылда, Венала Сальериҙың Австрия баш ҡалаһында йәшәүенең 50 йыллығы киң итеп билдәләнгәндә, Шуберт остазына, тексын да үҙе яҙып, бәләкәй генә кантатаһын бағышлай:
Сальериҙың яратҡан шәкерте Шуберт остазына Фортепиано өсөн ун вариацияһын, И. В. Гёте шиғырҙарына йырҙар циклын һәм өс ҡыллы квартетын бағышлай[115]. Көндәлегендә ул Сальериҙы «беҙҙең замандың тәбиғи булмаған мөхите солғауына ҡарамаҫтан, Глюк етәкселегендә тәбиғәтте аңлаған һәм тәбиғилеген һаҡлаған рәссам» тип һүрәтләй[116].
Бер нисә быуын композиторы Сальериҙың уҡыусыһы була: Ференц Лист, ул Шуберт кеүек үк түләүһеҙ уҡыған[117] [К 8], Джакомо Мейербер, Ян Непомук Гуммель, ул осорҙоң популяр опера композиторҙары Йозеф Вайгль, Петер фон Винтер, Карл Блум, Игнац Умлауф һәм айырыуса Гайдн һәм Моцарт тарафынан юғары баһаланған Йозеф Эйблер; Игнац Мошелес менән остазының тәүге биографы булып киткән Игнац Мозель. Элек Бетховенда уҡыған Карл Черни менән Фердинанд Рис; Антон Брукнерҙың буласаҡ уҡытыусыһы Симон Зехтер һәм башҡа бик күптәр Сальериҙа белем алған[1][58]. Уға Констанция Моцарт улы Франц Ксавер Вольфгангты уҡытырға бирә[1][58]. Ул дәүерҙең бик күп мәшһүр йырсылары, шул иҫәптән Катарина Кавальери, Моцарттың «Сералдән урлау» операһындағы тәүге Констанца, Анна Мильдер-Хауптман[en], Бетховендың «Фиделио» һындағы беренсе Леонора, һәм киләсәктә Бетховендың Туғыҙынсы симфонияһында альт партияһын беренсе булып башҡарған Каролина Унгер, Сальериҙа йыр сәнғәтен өйрәнгән[58]. Гассмандың ике ҡыҙы ла унда уҡып, йырсы булып китә, — остазы мәрхүм булғандан һуң улар тураһында хәстәрлек күреүҙе Сальери үҙ өҫтөнә ала[23].
Сальери һәм Моцарт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Композитор ғүмеренең һуңғы йылдарын ағыулаған ғәйбәт әле лә Сальери исемен Моцарт исеме менән уның фараз ителгән үлтереүсеһе тип бәйләй. Рәсәйҙә был ғәйбәт А. С. Пушкиндың Н. А. Римский-Корсаков (1898) тарафынан музыкаға һалынған «Моцарт һәм Сальери» (1831) тигән бәләкәй трагедияһы арҡаһында легендаға әйләнә: Сальериҙың исеме — көнсөл һәм мәкерле урта ҡул ижадсыны, ә үҙе, Б. Штейнпресс яҙғанса, Пушкиндың еңел ҡулынан бер кемгә билдәле булмаған, ләкин ләстит уртаһында ҡайнаған музыкантты кәүҙәләндерә башлай[120].
Рәсәйҙә Пушкиндың версияһы уның бәләкәй трагедияһы баҫылып сыҡҡандан алып даими кире ҡағыла килә, — XIX быуаттың 30-сы йылдарында хатта Сальери Моцартты ағыулағанмы тип түгел, ә Пушкин Сальериға яла яғырға хоҡуҡлымы, ысынлап та, сәнғәт, П. В. Анненков әйткәнсә, «йәмғиәттән айырылып торған моралгә эйәме?»[121] тип бәхәсләшкәндәр. Билдәле музыка тәнҡитсеһе А. Д. Улыбышев 1843 йылда баҫылған «Моцарттың яңы биографияһында» былай тип яҙа: «Әгәр шаңдауы тарала торған имеш-мимештәргә бик тә ышанырға кәрәк булһа, уларҙың береһе шомло ғәмәлгә әйләнде лә инде — Сальери Моцартты ағыулаған. Итальяндың иҫтәлегенең бәхетенә, был әкиәт нигеҙһеҙ һәм ялған, ул башҡа һыйғыһыҙ һәм ҡот осҡос»[122]. Шуға ҡарамаҫтан, Пушкиндың «бәләкәй трагедияһы» төрлө осорҙа башҡа әҙәбиәтселәрҙе лә илһамландыра, шул иҫәптән «Амадей» (1979) тигән пьесаның авторы П. Шефферҙы ла, был әҫәр буйынса М. Форман шул уҡ исемдәге фильмды төшөрә[123].
Ә композиторҙың тыуған илендә[К 9], инглиз театры Шеффер пьесаһы менән Италияға гастролгә килгәнсе, бындай легенданың барлығын да белмәйҙәр. Тап ошо пьеса Италияла ғәйәт көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм Милан консерваторияһын композитор өҫтөнән Моцартты үлтереүҙә ғәйепләү эшен ҡуҙғатырға мәжбүр итә. 1997 йылдың майында Милан Юстиция һарайының ҙур залында үткән суд, ғәйепләүсе яҡтың һәм яҡлаусы яҡтың шаһиттарын (Моцарт менән Сальери[К 10] тормошон һәм ижадын өйрәнеүселәрҙе, шулай уҡ табиптарҙы) тыңлап, «енәйәт составы булмау» сәбәпле композиторҙы аҡлай[5].
Дөрөҫ, Шефферҙың пьесаһында Сальери Моцартты ағыу менән түгел, ә интригалар һәм ҡәбәхәтлектәр эшләп ҡәбергә тыға — Австрия менән Германияла ошо версия нығыраҡ таралған. Был ғәйбәттең йоғонтоһон 1890 йылда нәшер ителгән «Дөйөм немец биографияһы» (Allgemeine Deutsche Biographie) тигән энциклопедияның Сальери тураһындағы ҙур мәҡәләһендә лә шәйләргә була: «Сальери өҫтөндә ауыр ғәйепләү, шөкәтһеҙ шик оҙаҡ эленеп торҙо, йәнәһе, ул Моцартҡа опера композиторы булараҡ үҫергә бөтә саралар менән ҡамасаулаған, немец генийын ваҡытынан алда ҡәбергә тыҡҡан иблес булған. Ошондай илтифатлы, изгелекле һәм тыйнаҡ кешегә үлтереү тураһында уй йәбештереүҙән дә туҡтамағандар, хатта, ул көнсөллөктән Моцартты ағыулаған тип, әҙәм ышанмаҫты раҫлауға барып еткәндәр»[102].
Әгәр Австрия музыка белгесе Макс Диц «бөтөн был етди ғәйепләүҙәрҙе» иҫбат ителмәгән тип һанаһа[102], уның рус коллегаһы Е. Браудо 40 йылдан һис бер икеләнеүһеҙ былай тип яҙа: «Сальери — Бетховендың уҡытыусыһы — Моцартҡа ҡаршы йәмһеҙ интригалары менән күңелһеҙ билдәлелек яулай, шул нигеҙҙә ул „Дон-Жуан“ авторын ағыулаған тигән легендаға сәбәпсе була»[126]. Тикшеренеүселәр күптән инде был ғәйепләүҙәрҙе инҡар итә, сөнки барлыҡ «интригалар» һәм «ҡәбәхәтлектәрҙең» документаль сығанағы берәү генә — Моцарт менән уның атаһының хаттары. Шулай, Дж. Райс[en] үҙенең «Антонио Сальери һәм Вена операһы» тигән китабында, Моцарттың ялыуҙарын — Сальери (ул саҡта итальян опера труппаһының капельмейстеры) өҫтөнән генә түгел, бөтөн Вена итальяндары өҫтөнән яҙғандарын — тикшереп, уларҙы күпселектә нигеҙһеҙ тик таба; ул осорҙа операла хеҙмәттәштәрҙе интригаларҙа ғәйепләү иң таралған күренеш була (Иосиф II, киреһенсә, капельмейстер үҙе интригалар ҡорбаны булып ҡуймаһын тип хәүефләнә)[127]. Сальериға хас дипломатик һәләткә эйә булмаған Моцарт үҙенең ҡыҙыу холҡо менән йыш ҡына итальян труппаһына уны «немец» интригалары ҡороуҙа шикләнергә һылтау булғылай [128]. Ә ғөмүмән, тип яҙа Диц, ул саҡтағы тамашасы ҡаршыһында Моцартты үтеп китер өсөн әллә ни көс түгеүҙең дә, нескә интригаларҙың да кәрәге теймәҫ ине[102].
Нисек кенә булмаһын, аҙаҡҡы йылдарҙа Моцарт менән Сальери дошманға оҡшамай. Билдәле булыуынса, Сальери 80-се йылдарҙың икенсе яртыһында Моцарттың бер нисә әҫәренә дирижёрлыҡ итә, 1791 йылда 40-сы симфонияның беренсе башҡарыусыһы була[129], ә һарай капельмейстеры итеп тәғәйенләнгәс, 1788 йылда иң элек Моцарттың «Фигароның туйы» операһын репертуарға ҡайтара, был әҫәрҙе уның иң яҡшы операһы тип иҫәпләй[130][131][К 11]. Үҙ сиратында, Моцарт Сальериҙы (уҡыусыһы К. Кавальери менән бергә) «Тылсымлы флейта» спектакленә саҡыра һәм 1791 йылдың 14 октябрендә ҡатынына былай тип яҙа: «Һин күҙ алдына ла килтерә алмаҫһың, икеһе лә шул тиклем яғымлы булдылар, уларға минең музыка ғына түгел, либретто ла, бөтәһе лә ныҡ оҡшаны. Икеһе лә шулай тине: Опера бөйөк тантаналарҙа бөйөк монархтар алдында башҡарыуға лайыҡ, һәм улар уны бик йыш ҡарарҙар ине, сөнки был тиклем матур һәм һәйбәт спектаклде быға тиклем күргәндәре лә юҡ ине. Ул (Сальери) диҡҡәт менән ҡараны һәм тыңланы, симфониянан башлап һуңғы хорға тиклем унда [һоҡланыу] bravo йәки bello (шәп) тыуҙырмаған бер пьеса ла булманы»[133][К 12].
Көнләшеү мәсьәләһенә ҡарата[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сальериға ҡаршы бөтә ғәйепләүҙәр бер үк мотивты — көнләшеүҙе — күҙҙә тотҡанға күрә, тикшеренеүселәр алдына бер һорау килеп баҫа: Сальери ысынлап та Моцарттан көнләшә алғанмы?[105][109][134][63]. Вафатынан һүң данға күмеләсәген алдан күргән тигән нигеҙеһеҙ фараздан башҡа көнләшерлек сәбәп табыуы ла ауыр: Моцарттың иҫән сағындағы данын уның тәүге биографтары үтә ныҡ арттырып күрһәтә, — опера жанрында Сальери нәҡ шул йылдарҙа иң уңышлы композитор була (Моцартҡа, А. Эйнштейн яҙыуынса, опера — бөтөн сәнғәттәрҙең иң үрҙәгеһе тип йәштән һеңдерелһә лә)[135]. Моцарттың «Дон Жуанын» һалҡын ҡаршылауҙы Макс Дитц «Венаның Мартин һәм Сальери мелодиялары менән үтә иркәләтеп ебәрелгәнлеге» менән аңлата[136]. Венаға килгән мәленән үк тиерлек Сальери императорҙың яҡшы мөнәсәбәтенә лайыҡ була,1788 йылдан Венаның һәр бер музыканты хыяллана ғына алырлыҡ вазифаны биләй: музыка яҙыусы һөнәре Венала әллә ни абрйлы булмай — императрица Мария Терезия композиторҙарҙы «файҙаһыҙ кешеләр»[137] тип атай, — ә һарай капельмейстеры булыу, юғары эш хаҡы менән даими заказдарҙан тыш, йәмғиәттә билдәле бер дәрәжәне лә тәьмин итә.[20]. Ул осор композиторҙары, тип раҫлай Австрия музыка белгесе Л. Кантнер, беренсе сиратта йәмғиәттә биләп торған урыны өсөн көрәшә[138]. Хәҙерге замандың билдәле Моцарт белгесе Рудольф Ангермюллер фекеренсә, уларҙың социаль хәле лә, музыка донъяһындағы хәле лә бик ныҡ айырыла: Сальериҙың Моцарттан көнләшеүе генә түгел, хатта уларҙы бер-береһе менән ябай сағыштырыу ҙа мөмкин булмаған эш[86].
Ә Моцартҡа Сальериҙан көнләшерлек сәбәптәр етерлек була: үҙенең «үлемһеҙ даһилығы» тураһында белгәнмелер ул, юҡмы, әммә бөгөнгөһөн уйлауҙан бушамаған — күп йылдар буйына Европаның төрлө һарайҙарында вазифалар эҙләп тә, таба алмай[139], Венанан атаһына яҙған хаттарында гел императорҙың иғтибары булмауға зарлана; хәйер, Дж. Райс раҫлауынса, Моцарт бүтән теләһә ҡайһы музыкантҡа ҡарағанда ла — Сальериҙан башҡа, әлбиттә, — бына тигән музыкаль белемле Иосиф II-нең ҙур иғтибары менән файҙаланған[12][134]. 1790 йылда, Иосиф вафат булып, уның урынына тәхетте Леопольд II биләгәс, Моцарт үҙ хәлен яҡшыртырға ынтылып ҡарай; императорҙың улына, эрцгерцог Францҡа, ул былай тип яҙа: «Дан көҫәү, хеҙмәт һөйөү һәм белемлелегемә ҙур ышанысым миңә икенсе капельмейстер урынын һорап ҡарарға ҡыйыулыҡ бирә, бигерәк тә — оҫта капельмейстер Сальери сиркәү стиле менән бер ҡасан да шөғөлләнмәгәнгә, ә мин йәштән үк был стилде камил үҙләштерҙем»[140][К 13]. Ләкин Моцарт Сальериҙың урынбаҫары ла була алмай (был вазифаны 1789 йылдан Игнац Умлауф биләй); Леопольд осоронда уның хәле ҡатмарлаша ғына[141]. Моцартҡа педагогикала ла уңыш килмәй: вафатына бер йыл ҡалғанда уның ике генә шәкерте була — ул дуҫы Пухбергтан мөмкин булған тиклем бөтәһенә лә Моцарттың уҡыусылар йыйыуы тураһында хәбәр таратыуын һорай[135].
«Моцарттың биографтары, — тип яҙа XX быуат башында Герман Аберт, — был итальянға ҡарата күп гонаһтар эшләй, ялған милли патриотизм арҡаһында уны яуыз интриган һәм һәләтһеҙ музыкант тип күрһәтә»[40]. Вена һарайы борондан итальян музыканттарына яҡшы ҡараған, һарай капельмейстеры вазифаһын, ҡағиҙә булараҡ (бер нисә осраҡтан тыш), итальяндар биләгән, Сальериға тиклем был урында 14 йыл Джузеппе Бонно булған. Опера сәхнәһендә лә — һәм Венала ғына түгел — итальян композиторҙары, итальян йырсылары мода сығарған һәм зауыҡ тәрбиәләгән[136]. Леопольд Моцарт итальяндар «баҫып алыуына», мотлаҡ «оятһыҙ» булыуҙарына зарланыуҙан бушамаған, уға һәм уның башҡа коллегаларына Сальериҙың 16 йәштән Венала йәшәүе лә, Гассман менән Глюкта уҡыуы ла һәм итальян булғанға ҡарағанда күпкә күберәк австрий композиторы булыуы ла әһәмиәткә эйә булмаған[127]. Берлиндың «Музыкаль аҙналыҡ» (Musikalische Wochenblatt) баҫмаһынан шул уҡ Г. Сиверс, 1791 йылдың декабрендә матбуғатта Моцарттың үлтерелеүе тураһындағы ғәйбәтте таратҡан кеше (табиптар уның үҙ үлеме менән донъя ҡуйыуы тураһында әйтеп тороуға ҡарамаҫтан[142])[К 14], 28 йылдан асыҡлыҡ индерә — йәнәһе, Моцарт, ишетелеүенсә, ниндәйҙер «итальяндарҙың» ҡорбаны булған, — аныҡ исемдәргә ҡарағанда милләт мөһимерәк булып сыға[145]. Музыка тәнҡитсеһе фараз иткәнсә П. Бускароли[it], Сальериҙың Моцарт үлеменә ҡатнашлығы тураһындағы имеш-мимештәрҙә символик рәүештә «немец музыканттарының үҙҙәрен ике быуат буйы буйһондороп тотҡан итальян музыканттарынан үс алыуы сағыла»[146].
Сальериҙың күп һанлы австрий уҡыусыларының береһе Йозеф Вайгль[147] уның ҡәберенә шулай тип яҙып ҡуя:
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Даже у Пушкина, в его маленькой трагедии по поводу Бомарше Моцарт говорит: «Ты для него „Тарара“ сочинил, вещь славную»[51]
- ↑ В 70-х годах XX века было установлено, что секретарь Бетховена, тот самый Антон Шиндлер, который с особенной настойчивостью заводил разговоры об «исповеди» Сальери, многие тетради уничтожил или исказил — «беседами», сочинёнными уже после смерти Бетховена[73]
- ↑ «Просвещённый лейпцигский болтун», как, без обиняков, охарактеризовал Рохлица А. Эйнштейн, вообще не имел склонности проверять информацию, публикуемую в его издании, и способствовал распространению многих недостоверных слухов и анекдотов, в том числе и о Моцарте[75].
- ↑ Впоследствии многие учёные-медики, опираясь на клиничскую картину, описанную современниками, уточняли диагноз, поставленный лечащими врачами Моцарта, и всё более склонялись к тому, что причиной смерти композитора стала хроническая болезнь (суставный ревматизм, почечная недостаточность, болезнь Шёнлейна—Геноха), осложнённая острым инфекционным заболеванием (стрептококковой инфекцией, «ревматической воспалительной лихорадкой», эпидемия которой наблюдалась в Вене осенью 1791 года, или инфекцией верхних дыхательных путей)[81]{[82]. Некоторые врачи считают, что смерть Моцарта ускорило неудачное лечение (холодные компрессы, чрезмерное кровопускание) или побочные действия применявшихся врачами лекарств — сурьмы или ртути[83].
- ↑ Р. Ангермюллер насчитал 44 оперы[86].
- ↑ Так, например, Л. Кириллина среди лучших опер Сальери, на примере которых было чему научиться Бетховену, помимо «Данаид», «Тарара» и его италоязычной версии, называет «Пальмиру» и несколько итальянских опер-буффа: «Венецианская ярмарка», «Школа ревнивых», «Пещера Трофония» и «Фальстаф»[58].
- ↑ Поэтический перевод Л.Гинзбурга[114].
- ↑ Венгерскому магнату Николаю (Миклошу) Эстерхази Сальери 25 августа 1822 года писал: «После того как я случайно услышал мальчика Франческо Листа, прелюдирующего и играющего с листа на фортепиано, я был так поражен, что мне казалось, будто все это я вижу во сне»[118].
- ↑ Из многочисленных мифов о насильственной смерти Моцарта в России, благодаря Пушкину, известность приобрёл именно этот, в Европе в разное время распространение получали версии, в которых фигурировали масоны, «жидомасоны» (версия Матильды Людендорф), ревнивый муж, а также любовник коварной Констанции[124].
- ↑ В роли защитника Сальери на этом процессе выступал, в частности, крупнейший современный моцартовед Рудольф Ангермюллер[125].
- ↑ Известно также, что в 1814 году Сальери дирижировал Реквиемом Моцарта[132].
- ↑ В разное время Сальери приписывали негативные высказывания о Моцарте-композиторе, но все они, как пишет Р. Ангермюллер, остаются недоказанными[86].
- ↑ Утверждение Моцарта, будто Сальери не писал церковную музыку, не соответствует действительности[1].
- ↑ Сиверс был в то время пражским корреспондентом газеты; в своей заметке он писал: «Моцарт мертв. Он возвратился из Праги больным, и его состояние неуклонно ухудшалось. Полагали, что у него была водянка. […] Поскольку его тело опухло после смерти, некоторые даже полагали, что он был отравлен»[143][144]. Кто полагал, автор предпочёл не уточнять[143].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Штейнпресс Б. С. Сальери А. // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 4. — С. 825—827.
- ↑ 2,0 2,1 Angermüller R. Salieri (инг.) // Ed. by S.Sadie The New Grove Dictionary of Music and Musicians. — London, 1980. — Т. 16. — С. 415.
- ↑ Корти, 2005, с. 14
- ↑ Нечаев, 2014, с. 202—206, 210—211
- ↑ 5,0 5,1 Foschini Paolo Salieri assolto «Non avveleno' il rivale Mozart. Corriere della Sera, 18 maggio 1997, p. 18. 12 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ 6,0 6,1 Dietz, 1890, с. 226
- ↑ 7,0 7,1 Rice, 1998, с. 13
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Кириллина, 2000, с. 57—58
- ↑ Нечаев, 2014, с. 13
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Dietz, 1890, с. 227—228
- ↑ Thayer A. W. Salieri: Rival of Mozart — Missouri: Philarmonia of Greater Kansas City, 1989. — Б. 170.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Rice, 1998, с. 460
- ↑ 13,0 13,1 Braunbehrens, 1992, с. 32
- ↑ Rice, 1998, с. 461
- ↑ Рыцарев, 1987, с. 13—17
- ↑ 16,0 16,1 Маркус С. А. Глюк К. В. // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 1. — С. 1018—1021.
- ↑ Рыцарев, 1987, с. 52—53
- ↑ 18,0 18,1 Нечаев, 2014, с. 16—18
- ↑ Конен В. Д. Театр и симфония — М.: Музыка, 1968. — Б. 94. — 349 б.
- ↑ 20,0 20,1 Корти, 2005, с. 52
- ↑ Rice, 1998, с. 20
- ↑ Heussner, Horst Gaßmann, Florian Leopold (нем.) // Neue Deutsche Biographie. — 1964. — Т. 6. — С. 82—83.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 Кириллина, 2000, с. 58—59
- ↑ Rice, 1998, с. 459
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч., с. 60
- ↑ 26,0 26,1 Rice, 1998, с. 281—306
- ↑ Нечаев, 2014, с. 46
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч., с 52
- ↑ Рыцарев, 1987, с. 6
- ↑ 30,0 30,1 Рыцарев, 1987, с. 84
- ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Fenlon I. How good was he? (инг.) // London Review of Books. — July 6, 2000. — Т. 22, № 13.
- ↑ Нечаев, 2005, с. 70—71
- ↑ Соллертинский И. И. Исторические этюды — М.: Государственное музыкальное издательство, 1963. — Б. 139. — 397 б.
- ↑ 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 34,5 Dietz, 1890, с. 229
- ↑ 35,0 35,1 35,2 Кириллина, 2000, с. 62—63
- ↑ Рыцарев, 1987, с. 12
- ↑ Кириллина, 2000, с. 68
- ↑ Кириллина, 2000, с. 62—64, 68—69
- ↑ 39,0 39,1 Rice, 1998, с. 307-329
- ↑ 40,0 40,1 Аберт Г. В. А. Моцарт / Пер. с нем. — М.: Музыка, 1988. — Т. Часть первая, книга 2. — Б. 369. — 608 б.
- ↑ Аберт Г. В. А. Моцарт. Часть вторая, книга первая/ Пер. с нем., коммент. К. К. Саквы — М.: Музыка, 1983. — Б. 108. — 518 б.
- ↑ Корти, 2005, с. 86
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч., с. 90
- ↑ 44,0 44,1 Кириллина, 2000, с. 65
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч., с. 94
- ↑ Нечаев, 2014, с. 93
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч. С. 93
- ↑ 48,0 48,1 48,2 48,3 48,4 48,5 48,6 Кириллина, 2000, с. 66
- ↑ Нечаев, 2014, с. 95—96
- ↑ Braunbehrens, 1992, с. 270
- ↑ Пушкин А. С. Моцарт и Сальери // Собрание сочинений в 10 т./ Под общей редакцией Д. Благого и др.. — М.: Художественная литература, 1960. — Т. 4. — С. 331.
- ↑ Rice, 1998, с. 486
- ↑ 53,0 53,1 53,2 53,3 53,4 53,5 Кириллина, 2000, с. 67
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч., с.97
- ↑ Кириллина, 2000, с. 68—69
- ↑ Соллертинский И. И. Исторические этюды — М.: Государственное музыкальное издательство, 1963. — Б. 361. — 397 б.
- ↑ Braunbehrens, 1992, с. 236
- ↑ 58,0 58,1 58,2 58,3 58,4 58,5 58,6 58,7 58,8 Кириллина Л. В. Бетховени и Сальери // Старинная музыка : журнал. — 2000. — № 2 (8). — С. 15—16.
- ↑ 59,0 59,1 Rice, 1998, с. 422—423
- ↑ Аберт, 1990, с. 225—226
- ↑ 61,0 61,1 Нечаев, 2014, с. 124—125
- ↑ Rice, 1998, с. 493—495
- ↑ 63,0 63,1 Кириллина, 2000, с. 59—60
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 137
- ↑ Pohl C. F. Gaßmann, Florian Leopold (нем.) // Allgemeine Deutsche Biographie. — 1878. — С. 403-404.
- ↑ Кириллина Л. В. Бетховени и Сальери // Старинная музыка : журнал. — 2000. — № 2 (8). — С. 17.
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 116
- ↑ Heller L. Organisation & Geschichte. Cite: Universität für Musik und darstellende Kunst Wien (Официальный сайт Венской консерватории). 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Нечаев, 2014, с. 137—138
- ↑ Эйнштейн А. Моцарт. Личность. Творчество/ Пер. с нем. = Mozart. Sein Charakter. Sein Werk — М.: Музыка, 1977. — Б. 79. — 454 б.
- ↑ 71,0 71,1 Кириллина Л. В. Бетховени и Сальери // Старинная музыка : журнал. — 2000. — № 2 (8). — С. 18—19.
- ↑ 72,0 72,1 Штейнпресс Б. Миф об исповеди Сальери // Советская литература : журнал. — М., 1963. — № 7.
- ↑ Brück M. Schindler, Anton Felix (нем.) // Neue Deutsche Biographie. — Berlin: Duncker & Humblot, 2005. — Т. 22. — С. 788—789.
- ↑ Цит. по: Кушнер Б. Указ соч., часть 3
- ↑ Эйнштейн А. Моцарт. Личность. Творчество/ Пер. с нем. = Mozart. Sein Charakter. Sein Werk — М.: Музыка, 1977. — Б. 33. — 454 б.
- ↑ Корти, 2005, с. 19
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 110
- ↑ Цит. по: Алексеев М. П. «Моцарт и Сальери». Комментарии // Пушкин А. С. Полное собрание сочинений в 16 томах — Л.: Издательство АН СССР, 1935. — Т. 7. — С. 528
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ. соч., с. 196—197. См. также: Stafford W. The Mozart Myths: A Critical Reassessment. — Stanford, 1993. — P. 58—59
- ↑ Штейнпресс. Последние страницы, 1979, с. 48—49
- ↑ Штейнпресс. Последние страницы, 1979, с. 41—57
- ↑ Нечаев, 2014, с. 245—253
- ↑ Нечаев, 2014, с. 251—252
- ↑ Цит. по: Корти М. Указ. соч., с. 126—127
- ↑ Кириллина, 2000, с. 61
- ↑ 86,0 86,1 86,2 Angermüller R. Salieri (нем.) // Österreichisches Biographisches Lexikon ab 1815 (2. überarbeitete Auflage). — Wien, 2003–2014. — С. 387. — ISBN 978-3-7001-3213-4.
- ↑ Веселаго К. Ла Скала накануне обновления. Новости. OperaNews.Ru. 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Корябин И. Чечилия Бартоли принимает эстафету. Зальцбург как миф и его оперные мифы. OperaNews.Ru (26 сентября 2010). 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Нечаев, 2014, с. 266—267
- ↑ Рыцарев, 1987, с. 7
- ↑ Браудо Е.М. Всеобщая история музыки — М., 1930 Т. 2. От начала 17 до середины 19 столетия. — Б. 108.
- ↑ Рыцарев, 1987, с. 84
- ↑ 93,0 93,1 93,2 Dietz, 1890, с. 230—231
- ↑ Angermüller R. Antonio Salieri. Sein Leben und seine Welt unter besonderer Berücksichtigung seiner großen Opern — Katzbichler, München, 1971—1974.
- ↑ Rice, 1998, с. 307—329, 385-420
- ↑ Кириллина, 2000, с. 62—67
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 119
- ↑ Кириллина, 2000, с. 67—70
- ↑ Российская премьера оперы А. Сальери в Москве. Коротко о разном. OperaNews.Ru (26 августа 2000). 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Цит. по: Штейнпресс Б. С. Антонио Сальери в легенде и действительности, с. 125
- ↑ Вариации Сальери. Золотая маска. Официальный сайт СТД РФ. 24 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ 102,0 102,1 102,2 102,3 102,4 Dietz, 1890, с. 229—230
- ↑ Корти, 2005, с. 87
- ↑ Штейнпресс, 1980, с. 121—122
- ↑ 105,0 105,1 Braunbehrens, 1992, с. 12—13
- ↑ Кириллина, 2000, с. 70—71
- ↑ Braunbehrens, 1992, с. 5. Kapitel: Salieri und Mozart
- ↑ Корти, 2005, с. 58—70
- ↑ 109,0 109,1 Kantner L. Antonio Salieri rivale o modello di Mozart? // W. A. Mozart e i musicisti italiani del suo tempo — Lucca, 1994. — Б. 9-19.
- ↑ Кириллина, 2000, с. 63—65
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 131
- ↑ Рыцарев С. Луиджи Керубини. Belcanto.ru. 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Thayer A. W. Life of Beethoven — Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1970. — Б. 399.
- ↑ Жизнь Франца Шуберта в документах — М., 1963. — Б. 135—136.
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 129
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 133
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 130
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 136
- ↑ Волков А. Семь смертных грехов Антонио Сальери // Независимая газета : журнал. — 17 августа 2000.
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 90, 101
- ↑ Кушнер Б. В защиту Антонио Сальери // Вестник : журнал. — 1999. — № 17 (224).
- ↑ Цит. по: Нечаев С. Ю. Указ соч., с. 228
- ↑ Кушнер Б. В защиту Антонио Сальери // Вестник : журнал. — 1999. — № 14 (221).
- ↑ Корти, 2005, с. 111—125
- ↑ Portrait: Rudolph Angermüller. Autoren und ihre Werke. LITERRA. 19 ноябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Браудо Е. М. Всеобщая история музыки — М., 1930 Т. 2. От начала 17 до середины 19 столетия. — Б. 108.
- ↑ 127,0 127,1 Rice, 1998, с. 462—465
- ↑ Rice, 1998, с. 464
- ↑ Аберт, 1990, с. 447
- ↑ Штейнпресс. Последние страницы, 1979, с. 70
- ↑ Rice, 1998, с. 460, 464
- ↑ Штейнпресс. Антонио Сальери, 1979, с. 138
- ↑ Цит. по: Аберт Г. Указ. соч., с. 228—229
- ↑ 134,0 134,1 Корти, 2005, с. 89—94
- ↑ 135,0 135,1 Эйнштейн А. Моцарт. Личность. Творчество/ Пер. с нем. = Mozart. Sein Charakter. Sein Werk — М.: Музыка, 1977. — Б. 68—69, 72. — 454 б.
- ↑ 136,0 136,1 Dietz, 1890, с. 228
- ↑ Эйнштейн А. Моцарт. Личность. Творчество/ Пер. с нем. = Mozart. SeinCharakter. Sein Werk — М.: Музыка, 1977. — Б. 49. — 454 б.
- ↑ Корти, 2005, с. 93
- ↑ Эйнштейн А. Моцарт. Личность. Творчество/ Пер. с нем. = Mozart. Sein Charakter. Sein Werk — М.: Музыка, 1977. — Б. 49—57, 60—61, 72-73. — 454 б.
- ↑ Цит. по: Эйнштейн А. Моцарт. Личность. Творчество. М.: Музыка, 1977. — С. 73
- ↑ Аберт, 1990, с. 227—228
- ↑ Штейнпресс. Последние страницы, 1979, с. 42—43, 46—49
- ↑ 143,0 143,1 Нечаев, 2014, с. 224
- ↑ Braunbehrens. Mozart in Vienna, 1990, с. 407
- ↑ Нечаев, 2014, с. 225
- ↑ Бускароли П. Тень Марии Магдалены. // Смерть Моцарта. Belcanto.ru. 21 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Нечаев, 2014, с. 201
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нечаев С. Ю. Сальери / научный редактор Ражева В. И. — М.: Молодая гвардия (ЖЗЛ), 2014. — 313 б. — ISBN 978-5-235-03654-3.
- Корти М. Сальери и Моцарт — СПб.: Композитор, 2005. — 160 б. — ISBN 5-7379-0280-3.
- Кириллина Л. В. Пасынок истории (К 250-летию со дня рождения Антонио Сальери) // Музыкальная академия : журнал. — 2000. — № 3. — С. 57—73.
- Порфирьева А. Л. Сальери // Музыкальный Петербург. Энциклопедический словарь. XVIII век. — 1999. — Т. Кн. 3.
- Штейнпресс Б. С. Антонио Сальери в легенде и действительности // Очерки и этюды. — М.: Советский композитор, 1979. — С. 90—138.
- Штейнпресс Б. С. Последние страницы биографии Моцарта // Очерки и этюды. — М.: Советский композитор, 1979. — С. 41—89.
- Кушнер Б. В защиту Антонио Сальери // Вестник : журнал. — 1999. — № № 14—19 (221—226).
- Рыцарев С. А. Кристоф Виллибальд Глюк — М.: Музыка, 1987. — 181 б.
- Аберт Г. В. А. Моцарт. Часть вторая, книга вторая / Пер. с нем., коммент. К. К. Саквы — М.: Музыка, 1990. — 560 б. — ISBN 5-7140-0215-6.
- Angermüller R. Antonio Salieri und seine “Scuola di canto” — Wien: Beethoven Studien. Hrsg. von E.Schenk, 1970.
- Angermüller R. Antonio Salieri. Sein Leben und seine weltliche Werke unter besonderen Berücksichtigung seiner “grossen” Opern — München, 1971—1974 Т. T. 1 — 3.
- Angermüller R. Salieri (инг.) // Ed. by S.Sadie The New Grove Dictionary of Music and Musicians. — London, 1980. — Т. 16. — С. 415—420.
- Angermüller R. Mozart muss sterben. Ein Prozess — Salzburg: Ecowin Verlag der Topakademie, 2005. — 253 б. — ISBN 3-902404-17-5.
- Braunbehrens V. Salieri. Ein Musiker im Schatten Mozarts? — München — Mainz, 1992.
- Braunbehrens V. Mozart in Vienna, 1781—1791 — New York: Grove Weidenfeld, 1990. — ISBN 978-0802110091.
- Dietz M. Salieri, Antonio (нем.) // Allgemeine Deutsche Biographie. — 1890. — Т. 30. — С. 226—231.
- Rice J. A. Antonio Salieri and viennese opera — Chicago: University of Chicago Press, 1998. — 650 б. — ISBN 0-226-71125-0.
- Michael Lorenz (Musikwissenschaftler) Antonio Salieri's Early Years in Vienna (инг.) // Michael Lorenz Musicological Trifles and Biographical Paralipomena. — 2013.
Ноталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Salieri: Әҫәрҙәренең ноталары ошонда: Choral Public Domain Library (ChoralWiki)
- Salieri: ноты произведений на International Music Score Library Project
- 18 августа тыуғандар
- 1750 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Италияла тыуғандар
- 7 майҙа вафат булғандар
- 1825 йылда вафат булғандар
- Венала вафат булғандар
- Почётлы легион ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Италия композиторҙары
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Италия дирижёрҙары
- Австрия композиторҙары
- Австрияның музыка педагогтары
- Австрия дирижёрҙары
- Һарай капельмейстерҙары
- Вена классик мәктәбе
- Классицизм дәүере композиторҙары
- Опера композиторҙары


c: text/html

text:
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы яҙғы сессияһының тәүге ултырышы 27 ғинуарҙа үтә
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың яҙғы сессиялағы тәүге пленар ултырышы 27 ғинуарҙа үтә. Көн тәртибендә 35-тән ашыу һорау иҫәпләнә. Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев әйтеүенсә, яҙғы сессияла бөтәһе 50-гә яҡын закон проектын ҡарау күҙаллана.
— Бынан тыш, закон проекттарының көтөлмәгән варианттары булыуы ихтимал, сөнки иҡтисадтағы һәм сәйәсәттәге хәл тиҙ иғтибар итеүҙе талап итә, — тип өҫтәне парламент спикеры. — Хәлдәр йыш үҙгәреп тора, закондар дөрөҫ ҡарар ҡабул итеү өсөн ҡаршылыҡ булырға тейеш түгел. Бюджетта ла үҙгәрештәр булыр, моғайын.
Киләһе ултырышта икенсе уҡыуҙа депутаттар «Географик объекттарға атама биреү йәки үҙгәртеү тураһында тәҡдимдәр хаҡында халыҡ фекерен иҫәпкә алыу, мәғлүмәт биреү һәм асыҡлау тәртибе тураһында» Закон проектын ҡараясаҡ. Новелла географик объекттарға атама биреү тураһында тәҡдимдәрҙең йөкмәткеһенә талаптар, шулай уҡ документтар исемлеген билдәләргә тәҡдим итә. Федераль ҡануниәткә ярашлы, Рәсәй субъекттарының дәүләт власы органдары географик объекттарға атамалар биреү тураһында тәҡдимдәрҙе ҡарағанда халыҡ фекерен иҫәпкә алырға, сығымдар хаҡында мәғлүмәт бирергә тейеш.
Беренсе уҡыуҙа «Башҡортостан Республикаһында торлаҡ мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» инициатива ҡараласаҡ. Төҙәтмәләр ағымдағы йылдың 1 мартынан көсөнә инәсәк федераль ер ҡануниәтендәге үҙгәрештәргә бәйле. Улар социаль торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереүгә йүнәлтелгән. Рәсәй Федерацияһының Ер кодексына төҙәтмәләр индереүҙе Башҡортостан парламентарийҙары башланы. Үҙгәрештәргә ярашлы, муниципаль һәм дәүләт милкендә булған ер участкалары торлаҡ төҙөлөшө маҡсатында булдырылған коммерция булмаған ойошмаларға бушлай файҙаланыуға бирелеүе мөмкин.
«Мәҙәниәт тураһында», «Мәғариф тураһында» һәм «Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың һаулығын һаҡлау» республика закондарына төҙәтмәләр индереүҙе күҙ уңында тотҡан республика закондарының өс проекты ошо өлкәләрҙә хеҙмәт күрһәтеү сифатына бойондороҡһоҙ баһа үткәреүҙе ойоштороуға бәйле.
Бынан тыш, көн тәртибенә «Башҡортостан Республикаһында ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙең уңдырышлылығы тураһында» парламент тыңлауҙарын үткәреү мәсьәләһе индерелгән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфөлә Рөстәм Хәмитовтың Силәбе өлкәһе губернаторы Борис Дубровский менән осрашыуы булды Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Өфөлә Рөстәм Хәмитовтың Силәбе өлкәһе губернаторы Борис Дубровский менән осрашыуы булды
Өфөлә Рөстәм Хәмитовтың Силәбе өлкәһе губернаторы Борис Дубровский менән осрашыуы булды Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
20 мартта Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Силәбе өлкәһе губернаторы Борис Дубровский менән эшлекле осрашыуы үтте. Унда республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫарҙары Рөстәм Мәрҙәнов, Дмитрий Шаронов һәм Владимир Нагорный, Силәбе өлкәһе губернаторы урынбаҫарҙары Руслан Ғаттаров, Олег Климов һәм Сергей Шаль ҡатнашты.
Осрашыу барышында Башҡортостан менән Силәбе өлкәһенең бизнес даирәләре араһында эшлекле хеҙмәттәшлекте нығытыу мәсьәләләре тикшерелде. Республикала Силәбе өлкәһе менән берлектә ғәмәлгә ашырырға мөмкин булған проекттар бар, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. Республика етәксеһе пестицид матдәләр етештереү өлкәһен миҫалға килтерҙе. Элегерәк Өфөлә 2,4-Д амин тоҙо етештерелһә, хәҙер ул Ҡытайҙан һатып алына.
– Силәбе өлкәһе лә, Башҡортостан да пестицидтарҙы күп ҡуллана. Бергәләп ошо эште алға ебәрә алыр инек, – тине Рөстәм Хәмитов.
Республика Хөкүмәте вице-премьеры Дмитрий Шаронов нефть химияһы, радиоэлектроника һәм биотехнологиялар өлкәһендә республика Коллектив инеү үҙәктәренең ҡеүәтен бергәләп файҙаланыу перспективалары хаҡында һөйләне. Уларҙың инструменталь программалары һәм тәжрибәһе сит илдә етештерелгән теләһә ниндәй продукттың өлгөһөн эшләргә мөмкинлек бирә.
– Беҙҙең ундай тәжрибәбеҙ юҡ. Әгәр ҙә әлеге проекттарҙы ғәмәлгә ашыра алһаҡ, был ҙур аҙым буласаҡ, – тине Борис Дубровский.


text:
Төбәктең элемтә һәм киң коммуникациялар министры «Башинформ» эшмәкәрлеген юғары баһалай
Башҡортостандың элемтә һәм киң коммуникациялар министры Борис Мелкоедов «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының эшмәкәрлегенә юғары баһа бирә.
— Был республиканың төп интернет-ресурсы, — тип белдерҙе ул «Республика Башкортостан» гәзитенә биргән интервьюһында, үткән йылға өлкәнең эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһап. – Көн һайын «Башинформ» сайтына 10-12 мең тапҡыр инәләр. Агентлыҡтың төп продукцияһы – яңылыҡтар таҫмаһы. Мәғлүмәтте республиканың барлыҡ киң мәғлүмәт саралары, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларының мәғлүмәт агентлыҡтары ала – йәмғеһе 200 партнер. Агентлыҡ менән башҡа киң мәғлүмәт саралары эшмәкәрлеге, әлбиттә, айырыла. Агентлыҡ өсөн – яңылыҡтың үҙе, башҡалар өсөн уның интерпретацияһы мөһим. Беҙҙең өсөн «Башинформ» эшмәкәрлеген замана талаптарына ярашлы көйләү мөһим ине, һәм агентлыҡ продукцияһы менән ҡулланыусылар һанының артыуына ҡарағанда, беҙ маҡсатыбыҙға ирештек.
Министр һүҙҙәренсә, бөгөн рәсәйлеләрҙең өстән бер өлөшө даими рәүештә интернет менән ҡуллана, улар яңылыҡтар менән интернет аша танышыуға өҫтөнлөк бирә.


text:
2015 йылдан Башҡортостанда физик шәхестәрҙең милегенә һалым яңыса иҫәпләнәсәк
ӨФӨ, 2014 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
2015 йылдың 1 ғинуарынан физик шәхестәргә милек һалымы уның кадастр иҫәбенән сығып иҫәпләнәсәк. Бөгөнгө көндә ул инвентарь хаҡы нигеҙендә билдәләнә.
Ағымдағы йылдың октябрь аҙағында республиканың Дәүләт Йыйылышы депутаттары шуға ярашлы закон ҡабул итте, ә ноябрҙә Өфө ҡала советы парламентарийҙары ла һалым күләмен билдәләне. Ул объекттың кадастр хаҡынан 0,1-ҙән 2 процентҡа тиклем тирбәлә. Кадастр хаҡын Росреестр сайтында кадастр картаһынан ҡарап белергә мөмкин.
Инвалид бала тәрбиәләгән ата-әсәләр (балалыҡҡа алыусылар, опекундар), етем балалар, ата-әсәләр (балалыҡҡа алыусылар, опекундар) һәм күп балалы ғаиләләрҙә ҡарауһыҙ ҡалған 18 йәшкә тиклемге балалар торлаҡҡа һалым түләүҙән азат ителә. Әгәр ҙә улар был милекте эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегендә файҙаланмаһа һәм уның кадастр хаҡы 300 миллиондан артмаған осраҡта.
Тулыһынса һалым түләтеү 2019 йылда башлана.


text:
Баш ҡалала йәштәр сәйәсәтен һәм спортты иң яҡшы яҡтыртыу буйынса конкурс еңеүселәре бүләкләнде
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
Өфөлә йәштәр сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыуҙы, физик культура, спорт, олимпия хәрәкәте үҫешен һәм сәләмәт йәшәү рәүешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика журналистар конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы булды. Сара Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышы сиктәрендә үтте.
Еңеүселәрҙе министрлыҡ етәксеһе Андрей Иванюта бүләкләне.
Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, быйыл бәйгелә ҡатнашыу өсөн республиканың 46 киң мәғлүмәт сараларынан 58 ғариза бирелгән. Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы һәм Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы ойошторған конкурс еңеүселәре һигеҙ номинацияла билдәләнде.
«Республика, ҡала, район гәзит-журналдары араһында физкультура-спорт тематикаһын иң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында беренсе урынға «Республика Башкортостан» гәзитенең штаттан тыш хәбәрсеһе Максим Балобанов лайыҡ булды.
«Республика, ҡала, район, студент гәзит-журналдары араһында йәштәр сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыуҙы иң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында беренсе урын «Хәйбулла хәбәрҙәре» мөхәррире Әлфирә Мостафинаға бирелде.
«Башҡортостан Республикаһында олимпия һәм паралимпия хәрәкәттәрен иң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында Фәнис Таһиров етәкселегендәге «Учалы гәзите» һәм «Салауат ерендә» (Салауат районы) гәзите хәбәрсеһе Шамил Әхмәтшин айырылып торҙо.
Валерий Шахов («Уфимские ведомости») һәм Кирилл Пенкин («ПроУфу», «Бонус») 2014 йылдың иң яҡшы фотохәбәрселәре тип танылды.
Радиола физкультура-спорт һәм йәштәр тематикаһын иң яҡшы яҡтыртыусылар: «Юлдаш» радиоһының яңылыҡтар хеҙмәте етәксеһе Ирек Әхмәтшин һәм «Юлдаш» радиоһының яңылыҡтар хеҙмәте комментаторы Бәйтулла Фәтҡуллин.
Телеканалдар араһында иң яҡшылар тип «Башҡортостан» ТРК ДУП-һы хәбәрсеһе Юлия Мөлөкова һәм ЮТВ хәбәрсеһе Әлфиә Ильясова билдәләнде.
Барлыҡ еңеүселәргә һәм призерҙарға Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының грамоталары һәм ҡиммәтле бүләктәр тапшырылды.


text:
Башҡортостанда күсемһеҙ милек баҙарының йәнләнеүе көтөлә — республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты Фото: Андрей Старостин
Башҡортостанда күсемһеҙ милек баҙарының йәнләнеүе көтөлә — республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты
Башҡортостанда күсемһеҙ милек баҙарының йәнләнеүе көтөлә — республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Яҡын арала Башҡортостанда күсемһеҙ милек баҙарының йәнләнеүе көтөлә. Был хаҡта Өфөлә үткән түңәрәк өҫтәлдә республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Николай Гавва хәбәр итте.
— Үткән йылдың аҙағында барыһы ла илдә иҡтисади көрсөк буласағын күҙаллап, аҡсаларын нигеҙҙә күсемһеҙ милеккә һалды. Был хәл декабрь айында булды. Һуңынан ипотека буйынса ставканың кәмеүен көтөү арҡаһында килешеүҙәр һаны, шуға ярашлы, төҙөлөш баҙарына керемдәр кәмене. 1 апрелдән ипотека буйынса 12 процентлыҡ ставка ғәмәлгә инә. Бөгөнгө көндә беҙ килешеүҙәр төҙөүҙең һәм төбәктең төҙөлөш комплексына керемдәрҙең әүҙемләшеүен көтәбеҙ, — тип хәбәр итте Николай Гавва.
Николай Гавва әйтеүенсә, ағымдағы йылдың тәүге айҙарында республикала төҙөлөш күрһәткестәре былтырғыға ҡарағанда күберәк.
— Ағымдағы йылдың беренсе кварталында Башҡортостанда 530 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлгән. Әгәр былтырғы күрһәткестәр менән сағыштырһаҡ, 30 процентҡа күберәк килеп сыға, — тип һөйләне Николай Гавва.
— Былтырғы һөҙөмтәләр буйынса, торлаҡ менән тәьмин итеү буйынса Өфө илдә алтынсы тиҫтәне биләй. Беҙҙә ихтыяж ҙур. Торлаҡ күп төҙөлөүгә ҡарамаҫтан, булған етешһеҙлектәр саҡ бөтөрөлә башланы, — тине Өфө хакимиәтендәге кәңәшсе Владимир Барабаш.
Республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Николай Гавва ведомствола халыҡты ипотекаға ылыҡтырыуға булышлыҡ итәсәк тәҡдим әҙерләнгән тип билдәләне.
— Дәүләт комитетында халыҡты ипотекаға йәлеп итеү өсөн тәҡдим әҙерләнгән. Әлеге ваҡытта ул республика Хөкүмәтендә тикшерелә. Уның асылы республика аҡсалары иҫәбенә процент ставкаһын субсидиялауға ҡайтып ҡала. «Рәсәй ғаиләһе өсөн торлаҡ» программаһында торған кешеләр өсөн ипотека ставкаһын тағы ла ике процентҡа кәметергә, йәғни ставканы 10 процентҡа тиклем төшөрөргә тәҡдим итәбеҙ. Был төбәктә торлаҡ төҙөүҙе әүҙемләштерергә мөмкинлек бирәсәк. Ошондай программа республиканың баш ҡалаһында ла әҙерләнә, — тип йомғаҡ яһаны Николай Гавва.


text: Рәсәйҙәге төрки халыҡтарҙың Ислам динендәге тарихи юлы – суфыйсылыҡ. Нәҡшбәндиә тәриҡәте, һис шикһеҙ, быуаттар буйы иманды, динде ғилемдең, ихласлыҡтың иң юғары кимәлендә һаҡлауҙа ҙур уңышҡа өлгәшкән. Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ быуын-быуын ошо Нәҡшбәндиә рухи үҫеш юлында иманын нығытҡан, берләшкән, үҙ асылын һаҡлаған. Нәҡшбәндиә тәриҡәте нигеҙендә һәр мосолманда таҙалыҡ, намыҫлы хеҙмәт, түҙемлек, инсафлыҡ, ихласлыҡ, иман ныҡлығы, йөрәгеңдә Бер Аллаға, милләткә тоғролоҡ кеүек иң аҫыл сифаттарҙы үҫтереү ята. Суфыйсылыҡ халҡыбыҙҙың тарихи йолаларына тап килә, башҡа конфессиялар менән ихтирамлы мөнәсәбәттә һәм һәр ваҡыт йәмғиәттең, дәүләттең, диндең бер-берен аңлауы яҡлы.


text:
Бизнес һәм фән аҙналығы үтәсәк
Өфөлә 29 сентябрҙән 1 октябргә тиклем Өфө дәүләт нефть техник университеты базаһында Бизнес һәм фән аҙналығы үтәсәк. Уны ойоштороусы — Рәсәй йәш ғалимдар союзының Башҡортостан Республикаһындағы Төбәк бүлексәһе.
Өс көн буйына кистәрен Рәсәйҙең әйҙәүсе техник университеттарының береһенең төп корпусында ӨДНТУ-ның Йәш ғалимдар советы рәйесе Олег Баулин етәкселегендә махсус семинар занятиелары үтәсәк.
Нимә ул бизнес, үҙеңә пассив табыш сығанаҡтарын нисек ойоштороу һәм бизнесты нисек үҫтереү тураһында йәш белгестәргә Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең төп компаниялары, шул иҫәптән "Наномет" һәм Вуз-ара Технологиялар трансферы үҙәге йәш белгестәре һөйләйәсәк.


text:
Республика башлығы аҙыҡ-түлек баҙарының тулылығына иғтибар итеүҙе һораны
Үткән йәкшәмбелә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә бер нисә ауыл хужалығы йәрминкәһен ҡараны. Аҙыҡ-түлек баҙарын тикшереүгә республика башлығы теүәл бер көнөн сарыф итте.
— Дөйөм алғанда, йәрминкәләрҙән яҡшы тәьҫораттар ҡалды - бында картуфтың килограмын 20 һумға, кәбеҫтәнең килограмын — 20 һумға, кишерҙе – 30 һумға, 50 килограмлыҡ тоҡ менән ондо 650 һум менән һатып алырға мөмкин ине, бөтә ерҙә лә бал тәҡдим ителде. Әммә ҡайһы бер сауҙа майҙандарында ассортимент тейешле кимәлдә түгел ине, мәҫәлән, Дим баҙарында картуф һәм башҡа төрлө йәшелсәләр булманы.
Рөстәм Хәмитов фекеренсә, бындай йәрминкәләрҙе, йәрминкәләргә килеүсе фермерҙарҙың эшләү шарттарына иғтибар биреп, мәҙәниәтлерәк үткәрергә кәрәк. Ҡала һәм район хакимиәте башлыҡтарына был эште тейешле контролдә тоторға ҡушылды, тип хәбәр итә төбәк башлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
«Өфө» аэропортынан Вьетнамға, Һиндостанға һәм Таиландҡа юлланыусы пассажирҙар артҡан
Быйыл февраль айындағы төп производство күрһәткестәре уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда уртаса алғанда 10 процентҡа артҡан, дөйөм осош массаһы 4,5 процентҡа артып, 47412 тоннаны тәшкил иткән. Пассажирҙар ағымы ла 25 процентҡа күбәйгән. Быйыл февралдә йәмғеһе 118976 кеше хеҙмәтләндерелгән, 2011 йылға ҡарағанда был 24 меңгә күберәк. Был турала «Өфө» халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән хәбәр иттеләр.
Өфөнән өр-яңы чартер йүнәлештәре асылыуы арҡаһында халыҡ-ара авиарейстарҙа киҫкен күтәрелеш (80 проценттан юғарыраҡ) күҙәтелгән. Камрань ҡалаһына (Вьетнам) рейстарҙы — «Ырымбур авиалиниялары» авиакомпанияһы, Пхукет менән Утапаоға (Таиланд) «Северный ветер» һәм «Трансаэро» авиакомпаниялары башҡара. Һиндостанға ла чартер рейстары күбәйгән.
Регуляр рейстарҙа ла осоштар йышлығы арттырылған. Мәҫәлән, «Төркиә авиалиниялары» Истанбулға бер рейс өҫтәгән, хәҙер уларҙың иҫәбе аҙнаһына дүртәүгә еткән. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә тура авиабәйләнеш — регулярҙары ла, чартер рейстары ла республика халҡының ҙур һорауы менән файҙалана, улар ҙа аҙнаһына дүрт тапҡыр башҡарыла. Был илгә рейстарҙы «Флайдубай», «Урал авиалиниялары», «Трансаэро» һәм «Ырымбур авиалиниялары» авиакомпаниялары башҡара.
«Өфө» аэропортында әйтеүҙәренсә, традицион Мәскәү йүнәлештәре буйынса, Ханты-Манси автономиялы округы һәм БДБ ҡалаларына осоштар географияһы үҙгәрешһеҙ ҡалған.


text:
Бәләбәй районында «Алтын ҡайсылар» конкурсы үткәрелә
10 апрелдә Бәләбәйҙә «Алтын ҡайсылар – 2012» V асыҡ парикмахерҙар оҫталығы һәм декоратив сәнғәт смотр-конкурсы старт ала. Уның ойоштороусылары булып «Башҡортостандың сәс үреү һәм тарау буйынса дизайнерҙары, косметологтар һәм визажистар союзы» коммерцияға ҡарамаған парнерлығы менән берлектә Бәләбәй районы муниципаль район хакимиәте сығыш яһай.
Смотр-конкурс матурлыҡ индустрияһы һөнәрҙәренең профессиональ статусын һәм абруйын күтәреү, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәттәре күрһәтеүҙең сифатын арттырыу, һөнәри оҫталыҡ үҫешенә һәм белгестәрҙең ижади потенциалын тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итеү маҡсатында Бәләбәй районының Бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү программаһына ярашлы үткәрелә.
Конкурс 11 майға тиклем дауам итәсәк.


text:
Башҡортостанда бала табыу сертификаттары менән 56 меңдән ашыу ҡатын файҙаланған
«Бала табыу сертификаты» тормошҡа ашырыла башлағандан алып Башҡортостанда тыуым 42 мең сабыйҙан (2006 йыл) 57 меңгә тиклем (2012 йыл) артҡан. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Рәсәй Социаль страховкалау фондының Башҡортостан буйынса төбәк бүлексәһенән хәбәр иттеләр.
Үткән йылда «Бала табыу сертификаты» программаһына фонд тарафынан йәмғеһе 600 миллион һумдан ашыу аҡса бүленгән.
Средстволар 94 медицина ойошмаһына йүнәлтелгән. Бала табыу сертификаттары менән 56 меңдән ашыу ҡатын файҙаланған.


text:
«Салауатбыяла» "Саратовстройстекло" йәмғиәтенең 100 процент акцияһын һатып алған
«Салауатбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Саратовстройстекло» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 100 процент акцияһын һатып алған. Был турала "Башинформ" агентлығына Башҡортостан предприятиеһының ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм акциялаштырыу бүлеге начальнигы Игорь Данилов хәбәр итте. Килешеү суммаһы 40 миллион доллар тәшкил иткән, акцияларҙың номиналь хаҡынан был дүрт тапҡырға ҡыйбатыраҡ. Шулай итеп, ағымдағы йылдың 2 июненән "Салауатбыяла"ның Һарытау компанияһының устав капиталындағы өлөшө үҙгәрҙе.
Акциялар һатып алыу Федераль монополияға ҡаршы хеҙмәттең килешеүгә ризалығын биргәндән һуң башҡарылған.
Элек «Саратовстройстекло» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Һарытауҙың берләшкән быяла заводтары» компаниялар төркөмөнә ҡарай ине. Компания Рәсәй, шулай уҡ 14 яҡын һәм алыҫ сит ил баҙарында табаҡлы флоат-быяла етештереү һәм һатыуҙа махсуслашҡан. Салауат предприятиеһы илебеҙҙә 18 процент самаһы табаҡлы флоат-быяла етештерә. Сауҙа килешеүенән һуң «Салауатбыяла» үҙенең позицияһын айырыуса нығытасаҡ һәм Рәсәй баҙарының өстән бер өлөшөн контролдә тотасаҡ.


text:
Башҡортостанда иген культураларын урып йыйыу темпы юғары
Быйыл республикала игендәр ҡәҙимге агротехник сроктарҙан иртәрәк өлгөрә. Был Башҡортостанла майҙан алып көндәрҙаң эҫе тороуына бәйләнгән. Ғәҙәттә иген культураларын сабыуға аграрийҙар 20 июлдән алдараҡ тотонмай. Быйыл был датаға, БР Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары 153 мең гектар майҙанда сабылған, был планлаштырылғандың 16 процентын тәшкил итә. 135 мең гектарҙа һуғылған – 14%.
Уңыш ҙур түгел, ни бары гектарынан 9,6 центнер, шуға күрә игенселәр урып йыйыуҙы ҡыҫҡа ваҡытта һәм юғалтыуһыҙ йыйып алырға тырыша. Тәпәш һабаҡлы участкаларҙа туранан-тура һуғып алырға тырышалар, сөнки бындай ашлыҡты яҫмаға һалһаң, юғалтыуҙарға килтереүе ихтимал. Дөйөм алғанда, республика буйынса 130 мең тонна иген һуғып алынған.
Игендең өлгөрөүенә ҡарап урып йыйыу кампанияһына ҡалған райондарҙың ауыл хужалығы предприятиелары ла ҡушыла. 13 райондың ауыл хужалығы предприятиеларында ашлыҡтар йәшел әле. Был башлыса Урал аръяғы төбәге. Бында уңыш йыйыу август баштарында башланасаҡ.


text:
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорттар араһында эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә булышлыҡ итә
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Иҡтисад, эшҡыуарлыҡ һәм ер сәйәсәте буйынса комиссияһының Мәсетле районында үткән күсмә ултырышы Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә арналды. Унда республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарындағы хакимиәт, бизнес-берләшмә вәкилдәре ҡатнашты. Ултырышты комиссия рәйесе Иршат Аҫылғужин алып барҙы.
Башҡорттар араһында эшҡыуарлыҡты үҫтереү Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшмәкәрлегендәге өҫтөнлөктәр иҫәбенә инә, тип билдәләне Иршат Аҫылғужин. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының 2010 йыл аҙағында ойошторолған “Бизнес-үҙәге” башҡорттарҙы эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә әүҙем йәлеп итергә, уларға мәғлүмәти-методик ярҙам күрһәтергә, Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәрендәге, алыҫ һәм яҡын сит илдәрҙәге бизнесмендарҙың үҙ-ара эш итеүен көсәйтергә тейеш.
Ултырышта ҡатнашыусыларға Мәсетле районында эшҡыуарлыҡты үҫтереү тураһындағы фильм күрһәтелде. Әле районда 722 бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекты теркәлгән. Был башҡа райондарҙағы ошондай уҡ күрһәткестән күпкә юғарыраҡ. Былтыр бөтә милек формаһындағы предприятиелар тарафынан 30 миллион һум самаһы аҡса үҙләштерелгән, 168 яңы эш урыны булдырылған. 34 бәләкәй бизнес субъекты эшен үҫтереү өсөн 100 мең һум күләмендә субсидия алған. Туғыҙ эшҡыуарға бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам күрһәтеүҙең республика программаһы сиктәрендә 3 миллион 300 мең һумдан ашыу субсидия бүленгән.
Бәләкәй бизнесты үҫтереүҙең төрлө өлкәләрен тикшереп, ултырышта ҡатнашыусылар был эште тотҡарлаусы ҡайһы бер проблемаларҙы билдәләне. Ундайҙарға норматив-хоҡуҡ базаһының етешһеҙлектәре, административ ҡаршылыҡтарҙың булыуы, биналар етмәү һәм юғары аренда түләүе, эшҡыуарҙарға консультация ярҙамы күрһәтеү һәм уҡытыу механизмдарының етмәүе инә. Сәнәғәт етештереүе, инновацион өлкә, төҙөлөш, торлаҡ-коммуналь өлкә, халыҡ художество кәсептәре һәм һөнәрҙәре, эске туризм төньяҡ-көнсығышта бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙең перспективалы йүнәлештәре тип билдәләнде.
Ултырыш йомғаҡтары буйынса ҡабул ителгән резолюцияла фекер алышыу барышында әйтелгән тәҡдимдәр сағылыш тапты. Атап әйткәндә, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамын бүлгәндә республика райондары һәм ҡалаларының социаль-иҡтисади үҫеш кимәлен иҫәпкә алыу; яңы эш башлаған эшҡыуарҙарға һалымдар күләмен кәметеү; ер пайҙарын рәсмиләштереүҙе аҙағына еткереү һәм ер участкаларын межалауға республика бюджетынан айырым маҡсатлы средстволар бүлеү; Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш зонаһын артабан үҫтереү буйынса комплекслы дәүләт программаһын ҡабул итеү зарурлығы билдәләнде.


text:
Фото:
Бөгөн Рәсәйҙә иҫтәлекле тимер аҡсаларҙың ике яңы төрө донъя күрҙе
Фото:
Бөгөн тимер аҡсаларҙың яңы төрҙәре әйләнешкә инде. 30 июндә Рәсәй банкы «Хәрби дан ҡалалары» — «Курск» һәм «Орел» серияһындағы иҫтәлекле тимер аҡсаларҙың ике төрөн әйләнешкә сығарҙы, тип хәбәр итә РФ Үҙәк банкыһының Сит ил һәм ижтимағи бәйләнештәре департаменты.
Тәңкәләрҙең ике төрөнөң дә номиналы 10 һум, улар һары төҫтәге ҡыйбат булмаған металдан эшләнгән. Уларҙың уң яғы бер иш: унда «Рәсәй банкы» яҙыуы, аҡса номиналы һәм аҡса һуғыу йылы күрһәтелгән. Тәңкәләрҙең икенсе яғында береһендә Курск ҡалаһының гербы төшөрөлгән, түңәрәкләтеп «Хәрби дан ҡалалары» һәм «Курск» яҙыуҙары эшләнгән. Икенсеһендә тейешенсә Орел ҡалаһының гербы һәм «Хәрби дан ҡалалары» һәм «Орел» яҙыуҙары эшләнгән.
Тимер аҡсалар эмиссия программалары сиктәрендә һәр береһе 10 миллион дана менән сығарылған һәм түләүҙәрҙең бөтә төрҙәрендә лә ҡабул ителергә тейеш.


text:
Ике район аграрийҙары игендәренең яртыһын йыйып алған
Көйөргәҙе районы игенселәре баҫыуҙарының яртыһынан ашыуында игенен йыйып алған – 21,1 тыс. га (53%), тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә. Дүртөйлөләр уларҙан бер аҙға ғына ҡалыша. Бында 17 мең гектарҙа ашлыҡ һуғып алынған (51%). Ауырғазы, Бүздәк, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Саҡмағош һәм Шаран райондары аграрийҙары игендең 40 проценттан ашыуын бураға һалған.
Стәрлетамаҡ районы комбайнерҙары ураҡ башланғандан алып 82,2 мең тонна ашлыҡ һуҡҡан. Был республикалағы иң яҡшы һөҙөмтә. Мәләүез районы игенселәре иҫәбендә 62,7 мең тонна. Ауырғазылар 56,1 мең тоннаға бураларын тултырған.
Уңыш буйынса алдынғылар көн һайын үҙгәрә. Иң бай уңыш Саҡмағош районында йыйыла. Төшөм һәр гектарынан 30,5 центнер тәшкил итә. Мәләүез районында — гектарынан 30 центнер, Өфө районында — 29,9, стәрлетамаҡтарҙа — 29,2.
18 авгусҡа ҡарата Башҡортостанда иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары 527 мең гектар (32%) майҙанда урып һуғылған. Дөйөм төшөм 1,1 млн тонна иген тәшкил иткән. Уңдырышлыҡ республика буйынса уртаса алғанда гектарынан 21 центнерға тиң.


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 14(2011) » Страница 3
Пособиелар арта
Новости // 22-02-2011, 09:47
Йыл башынан эшләмәүсе ата-әсәләр өсөн балалар пособиеһының күләме үҙгәрҙе. Әлеге категорияға мотлаҡ социаль страховкаланмаған, ойошмаһы бөтөрөлөү сәбәпле эшһеҙ ҡалыусы әсәләр инә.
Рәсәйҙең социаль страховка фондының төбәк бүлексәһенән белдереүҙәренсә, район коэффициентын иҫәпкә алып, бала тапҡанда бер тапҡыр түләнә торған пособие 13458,60 һум тәшкил итә. Бынан тыш, ойошма бөтөрөлөү сәбәпле эштән сығарылған буласаҡ әсәнең, әгәр йөклөлөк буйынса иҫәпкә иртә осорҙа торһа, пособиеһына 504 һум...
Рәсәйҙең социаль страховка фондының төбәк бүлексәһенән белдереүҙәренсә, район коэффициентын иҫәпкә алып, бала тапҡанда бер тапҡыр түләнә торған пособие 13458,60 һум тәшкил итә. Бынан тыш, ойошма бөтөрөлөү сәбәпле эштән сығарылған буласаҡ әсәнең, әгәр йөклөлөк буйынса иҫәпкә иртә осорҙа торһа, пособиеһына 504 һум...
Муниципалитеттар «үҫә»
Новости / Рәсәй // 22-02-2011, 09:46
Башҡортостан төбәк муниципалитеттары үҫеше программаһын эшләү буйынса Волга буйы округының биш төбәге иҫәбенә инде.
Бындай программа, федераль Конституцияға ярашлы, Рәсәйҙең бөтә субъекттарында ла мотлаҡ булырға тейеш. Әммә башҡа төбәктәр уны индерергә ашыҡмай. Волга буйы федераль округында, беҙҙең республиканан тыш, Татарстан, Удмурт һәм Мордва Республикалары, Ульяновск өлкәһе генә ошондай программа төҙөгән.
Муниципалитеттар һанына килгәндә, улар Башҡортостан менән Татарстанда иң күбе. РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары Николай Овсиенко әйтеүенсә, бөгөн округта барлығы 6,3 мең муниципаль берәмек һанала. Шуларҙың 989-ы – Татарстанда, 895-е – Башҡортостанда. Мари Илендә 149 ғына икән. Әйткәндәй, муниципалитеттар төбәктең ҙурлығына ҡарап ҡына түгел, ә халыҡтың һанына, ауыл-ҡасабаларҙың арауығына ҡарап та бүленгән. Республикала муниципаль хеҙмәткәрҙәр ҙә күп һанлылығы менән айырылып тора – яҡынса һигеҙ мең тирәһе. Мордовия һәм Сыуашстанда, мәҫәлән, 2,5 мең самаһы....
Бындай программа, федераль Конституцияға ярашлы, Рәсәйҙең бөтә субъекттарында ла мотлаҡ булырға тейеш. Әммә башҡа төбәктәр уны индерергә ашыҡмай. Волга буйы федераль округында, беҙҙең республиканан тыш, Татарстан, Удмурт һәм Мордва Республикалары, Ульяновск өлкәһе генә ошондай программа төҙөгән.
Муниципалитеттар һанына килгәндә, улар Башҡортостан менән Татарстанда иң күбе. РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары Николай Овсиенко әйтеүенсә, бөгөн округта барлығы 6,3 мең муниципаль берәмек һанала. Шуларҙың 989-ы – Татарстанда, 895-е – Башҡортостанда. Мари Илендә 149 ғына икән. Әйткәндәй, муниципалитеттар төбәктең ҙурлығына ҡарап ҡына түгел, ә халыҡтың һанына, ауыл-ҡасабаларҙың арауығына ҡарап та бүленгән. Республикала муниципаль хеҙмәткәрҙәр ҙә күп һанлылығы менән айырылып тора – яҡынса һигеҙ мең тирәһе. Мордовия һәм Сыуашстанда, мәҫәлән, 2,5 мең самаһы....
Башҡортостан төбәктәргә бүленәсәк
Новости // 22-02-2011, 09:46
Иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле үҫеш өсөн республиканың тиҙҙән бер нисә субрегионға бүленеүе ихтимал.
Был хаҡта Волга буйы федераль округының Координация советы ултырышында БР Президенты Рөстәм Хәмитов белдерҙе. Һәр төбәккә биш-ете райондың инеүе мөмкин. Республика етәксеһе әйтеүенсә, әле шундай төбәктәр үҫеше программаһы төҙөлә. Көньяҡ Урал райондары өсөн идара итеүҙең яңы ысулы ҡулланыла башлаған да инде. Уның тәүге һөҙөмтәләре хаҡында ағымдағы йылдың урталарына һүҙ йөрөтөү мөмкин була. Көньяҡ Урал үҫеше программаһын финанслау күләме 2015 йылға тиклем 95 миллиард һум тәшкил итә. Иң төп маҡсатлы күрһәткестәрҙең береһе – халыҡ килемен ике тапҡырға арттырыу. Шулай уҡ ошо иҫәптә – торлаҡ менән тәьмин итеү, йән башына тура килгән төп капиталды инвестициялауҙы 2,5 тапҡырға күбәйтеү....
Был хаҡта Волга буйы федераль округының Координация советы ултырышында БР Президенты Рөстәм Хәмитов белдерҙе. Һәр төбәккә биш-ете райондың инеүе мөмкин. Республика етәксеһе әйтеүенсә, әле шундай төбәктәр үҫеше программаһы төҙөлә. Көньяҡ Урал райондары өсөн идара итеүҙең яңы ысулы ҡулланыла башлаған да инде. Уның тәүге һөҙөмтәләре хаҡында ағымдағы йылдың урталарына һүҙ йөрөтөү мөмкин була. Көньяҡ Урал үҫеше программаһын финанслау күләме 2015 йылға тиклем 95 миллиард һум тәшкил итә. Иң төп маҡсатлы күрһәткестәрҙең береһе – халыҡ килемен ике тапҡырға арттырыу. Шулай уҡ ошо иҫәптә – торлаҡ менән тәьмин итеү, йән башына тура килгән төп капиталды инвестициялауҙы 2,5 тапҡырға күбәйтеү....
Өфө ветерандары фильмға төшә
Новости / Мәҙәниәт // 22-02-2011, 09:45
Ватанды һаҡлаусылар көнөндә баш ҡалала «Һуғыш тураһында һинең фильмың» тигән бөтә Рәсәй проекты башлана.
«Беҙҙең ҡала» йәштәр төркөмө һәм «Бергә» хәрәкәте Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар менән видеоинтервью үткәрә. Ветерандар 40 һорауға яуап бирәсәк. Йәштәр «Бер аҙым да сигенмәҫкә!» бойороғо, Америка ярҙамы, фронт мөхәббәте, хыянатсы власовсылар хаҡында ла һорарға ниәтләй.
Өфөлә бөгөн 700 самаһы һуғыш ветераны йәшәй. Фильм 9 майға төшөрөлөп бөтәсәк....
«Беҙҙең ҡала» йәштәр төркөмө һәм «Бергә» хәрәкәте Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар менән видеоинтервью үткәрә. Ветерандар 40 һорауға яуап бирәсәк. Йәштәр «Бер аҙым да сигенмәҫкә!» бойороғо, Америка ярҙамы, фронт мөхәббәте, хыянатсы власовсылар хаҡында ла һорарға ниәтләй.
Өфөлә бөгөн 700 самаһы һуғыш ветераны йәшәй. Фильм 9 майға төшөрөлөп бөтәсәк....
Өфөнө һайларға була
Новости // 22-02-2011, 09:44
«Penny Lane Realty» консалтинг компанияһы күсемһеҙ торлаҡҡа инвестиция һалыу буйынса уңышлы ҡалалар исемлеген төҙөгән. Иң алда – Екатеринбург. Уның «аҫтында» – Ҡаҙан, Томск, Краснодар һәм Дондағы Ростов.
Был рейтингыға Өфө инмәгән. Әммә шул уҡ ваҡытта ул Уралда торлаҡты инвестициялауҙа иң перспективалы ҡала һанала. Был хаҡта «Эксперт-Урал» баҫмаһы хәбәр итә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостан етәкселеге аҙ ҡатлы торлаҡ төҙөү тармағындағы социаль программаларҙы бойомға ашырыуға инвесторҙар саҡырыу йәһәтенән әүҙем эшләй. Былтыр республиканың баш ҡалаһында 650 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлөп, сафҡа индерелгән....
Был рейтингыға Өфө инмәгән. Әммә шул уҡ ваҡытта ул Уралда торлаҡты инвестициялауҙа иң перспективалы ҡала һанала. Был хаҡта «Эксперт-Урал» баҫмаһы хәбәр итә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостан етәкселеге аҙ ҡатлы торлаҡ төҙөү тармағындағы социаль программаларҙы бойомға ашырыуға инвесторҙар саҡырыу йәһәтенән әүҙем эшләй. Былтыр республиканың баш ҡалаһында 650 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлөп, сафҡа индерелгән....
Коммунистар референдум үткәрә
Новости / Рәсәй // 22-02-2011, 09:43
КПРФ-тың республика комитетының пленумы ойошторолоп, унда ауыл хужалығы торошо ҡаралды.
Фирҡә вәкилдәре шулай уҡ ил үҫеше мәсьәләләре буйынса йәмәғәтселек фекерен өйрәнеүгә йүнәлтелгән халыҡ референдумы башланыуы хаҡында иғлан итте. Коммунистар тәбиғи ресурстар проблемалары, иҡтисадтың төп тармаҡтары, ЖКХ тарифтары һ.б. тураһында халыҡ фекерен белешәсәк. Бюджет сығымдарының 10 процентынан да кәм булмаған өлөшөн ауыл хужалығын үҫтереүгә тотоноу мәсьәләһе лә күтәреләсәк.
Референдум республика ауыл-ҡалаларында үтә һәм уны ойоштороуҙа коммунистар партияһының урындағы 69 бүлексәһе ҡатнаша....
Фирҡә вәкилдәре шулай уҡ ил үҫеше мәсьәләләре буйынса йәмәғәтселек фекерен өйрәнеүгә йүнәлтелгән халыҡ референдумы башланыуы хаҡында иғлан итте. Коммунистар тәбиғи ресурстар проблемалары, иҡтисадтың төп тармаҡтары, ЖКХ тарифтары һ.б. тураһында халыҡ фекерен белешәсәк. Бюджет сығымдарының 10 процентынан да кәм булмаған өлөшөн ауыл хужалығын үҫтереүгә тотоноу мәсьәләһе лә күтәреләсәк.
Референдум республика ауыл-ҡалаларында үтә һәм уны ойоштороуҙа коммунистар партияһының урындағы 69 бүлексәһе ҡатнаша....
Булған мөмкинлектәребеҙ лайыҡлы күрһәтеләсәк
Новости // 22-02-2011, 09:43
Мартта алтынсы тапҡыр «Интурмаркет» халыҡ-ара туризм күргәҙмәһе ойошторола. Мәскәүҙә үтәсәк сараға Башҡортостан да ныҡлы әҙерләнә.
Республиканы туризм йәһәтенән уңайлы төбәк итеп танытыу өсөн булған потенциалды күрһәтә белергә кәрәк. Әлеге күргәҙмәлә Башҡортостан 2006 йылдан ҡатнаша. Былтыр махсус баһаға ла лайыҡ тип табылғанбыҙ. Бынан тыш, төбәк социаль туризмды үҫтереү буйынса пилот проекты өсөн дә һайлап алынған.
Рәсәйҙә эске туризмды үҫтереү концепцияһы быға тиклем булмаған. Үткән йылда ғына федераль маҡсатлы программа төҙөлөп, туризмды үҫтереү өсөн төбәктәргә 96 миллиард һум аҡса бүлеү ҡаралған. Хәҙер был тармаҡтың ныҡлы үҫеш аласағына шик юҡ. Республикала туризм менән етди шөғөлләнеүсе предприятиелар, ойошмалар ҙа арта....
Республиканы туризм йәһәтенән уңайлы төбәк итеп танытыу өсөн булған потенциалды күрһәтә белергә кәрәк. Әлеге күргәҙмәлә Башҡортостан 2006 йылдан ҡатнаша. Былтыр махсус баһаға ла лайыҡ тип табылғанбыҙ. Бынан тыш, төбәк социаль туризмды үҫтереү буйынса пилот проекты өсөн дә һайлап алынған.
Рәсәйҙә эске туризмды үҫтереү концепцияһы быға тиклем булмаған. Үткән йылда ғына федераль маҡсатлы программа төҙөлөп, туризмды үҫтереү өсөн төбәктәргә 96 миллиард һум аҡса бүлеү ҡаралған. Хәҙер был тармаҡтың ныҡлы үҫеш аласағына шик юҡ. Республикала туризм менән етди шөғөлләнеүсе предприятиелар, ойошмалар ҙа арта....
Район хакимиәттәрендә үҙгәрештәр
Новости / Башҡортостан // 22-02-2011, 09:42
Хәйбулла районы хакимиәте башлығы Ринат Бикбов үҙ теләге менән етәксе вазифаһынан бушатылды.
Район советы депутаттары сираттағы ултырышта уның ваҡытынан алдағы отставкаһын ҡабул итте һәм район хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыуҙы Рөстәм Хәйруллинға йөкмәтте....
Район советы депутаттары сираттағы ултырышта уның ваҡытынан алдағы отставкаһын ҡабул итте һәм район хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыуҙы Рөстәм Хәйруллинға йөкмәтте....
Донъя яңылыҡтары
Новости // 22-02-2011, 09:41
Мәскәү туристарын атып киткәндәр
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының ике районында террорға ҡаршы операция режимы индерелгән.
Был үткән йомала трассала ике Мәскәү турисын атып китеүҙәре һәм арҡандан эшләнгән юлды шартлатыуҙары менән бәйле.
Бынан тыш, Терскол ауылында саперҙар автомобилгә ҡуйылған шартлатҡысты зарарһыҙландыра. Террорға ҡаршы режим – ваҡытлыса кешеләрҙең хоҡуҡтарын кәметеү, йәйәү һәм машинала йөрөүҙе сикләү, документтарҙы тикшереү, телефондан һөйләшеүҙәрҙе тыңлау, хатта ниндәйҙер ваҡытҡа йәшәгән урындан күсереп тороу, тигән һүҙ. Был үҙ йәһәтендә туристарҙың кәмеүенә лә килтергән....
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының ике районында террорға ҡаршы операция режимы индерелгән.
Был үткән йомала трассала ике Мәскәү турисын атып китеүҙәре һәм арҡандан эшләнгән юлды шартлатыуҙары менән бәйле.
Бынан тыш, Терскол ауылында саперҙар автомобилгә ҡуйылған шартлатҡысты зарарһыҙландыра. Террорға ҡаршы режим – ваҡытлыса кешеләрҙең хоҡуҡтарын кәметеү, йәйәү һәм машинала йөрөүҙе сикләү, документтарҙы тикшереү, телефондан һөйләшеүҙәрҙе тыңлау, хатта ниндәйҙер ваҡытҡа йәшәгән урындан күсереп тороу, тигән һүҙ. Был үҙ йәһәтендә туристарҙың кәмеүенә лә килтергән....
Йылдың киләһе ярты йыллығына бөгөндән яҙылырға була
Гәзиткә яҙылыу // 22-02-2011, 09:35
Икенсе ярты йыллыҡҡа «Йәшлек»кә арзаныраҡ хаҡҡа яҙылырға теләйһегеҙме? 1 февралдән 31 мартҡа тиклем 80148 индексы буйынса «Йәшлек»кә (шишәмбе, шәмбе һандарына) икенсе ярты йыллыҡҡа тәүге ярты йыллыҡ хаҡтары буйынса яҙылыу мөмкинлеген ҡулығыҙҙан ысҡындырмағыҙ. Бар нәмәгә хаҡтар күпергән заманда яратҡан баҫмағыҙға арзанға яҙылып ҡуйығыҙ, дуҫтар! Отолмаҫһығыҙ....