text:
- Подробности
- Просмотров: 336
ҠОШСО, ҡ у ш с ы, башҡ. ҡәбиләһе. Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған. Тамғалары — . Этник яҡтан Алтай һәм Урта Азияның төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. “Ҡошсо” этнонимы ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, нуғайҙар, төрөкмәндәр, үзбәктәрҙә билдәле. Ҡ. формалашыуына уларҙың б.э. 2‑се мең йыллығы башынан ҡыпсаҡтар мөхитендә йәшәүе йоғонто яһай. 13 б. ҡошсолар Ыҡ й. (Кама й. ҡушылдығы) тамағына күсенә. 14 б. ҡәбилә Әй й. басс. буйына килеп ултыра, бында ул дыуан һәм өпәй ҡәбиләләре м‑н күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Себер даруғаһыныңҠошсо улусын тәшкил итә. 18 б. аҙ. — 19 б. Ҡ. йәшәгән ерҙәр Троицк өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2‑се, 3‑сө (артабан 4‑се Көнбайыш), 7‑се (8‑се, 9‑сы) башҡ. кантондарына (1798—1854 йй.) ҡарай. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән терр‑я БР‑ҙың Мәсетле р‑нына, Свердловск өлк. Красноуфимск, Түб. Һирге, Әртә, Әшит р‑ндарына инә.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.Х.Хужин


c: text/html

text:
Кушымталар өсөн Android һәм уңайлы ысулын кәңәш эшләй, java программалау телдәрен файҙаланып. Хәйер java-был ҡорал дөйөм тәғәйенләнештәге, android программала тәьмин ҡулланып эшләү менән бергә унар комплект. (СДК) android кушымталар өсөн мөхит студияһы эшләй.. Рәсми тағы ла бер ысулы-комплект менән эшләүҙә ҡулланыла; туған (НДК).
Өҫтәмә параметрҙар ҡулланыу инструкцияһы менән ошо низкоуровневый өсөн әҙерләү, машина йөрөтөү кеүек һиҙгер ваҡытта. C һәм менән ndk, бәлки, беҙ төшөнә башланыҡ туранан-тура кушымталар өсөн андроид, тимәк, код оҙонлоғо эшләү һөҙөмтәлелеген арттырыу һәм хаҡын алмаштырыу..
Шулай уҡ сит музыка ҡоралы бар, тип xamarin, Ҡушымта эшләү өсөн реакция һәм туған Cordova. Ошо уңайлы платформа, әммә, туған, тигән кеүек, был’т көтөргә тора, ғәҙәттә, өҫтәмә аҡса эшләү сит.
Беҙ ҡулланыу ысулын эшләй һәм android кушымталар өсөн рәсми стандарт булмай: Беҙ android өсөн android, сылбыр булған һәм java sdk мөхит менән эшләү studio ҡулланыла. (Язь) был эштәр өсөн. Һеҙ Дон"T белергә тейеш, шулай уҡ java өсөн, башланыҡ, сөнки java нигеҙҙә, шулай аңлатырға,.
Мин"тапшырыуында ҡатмарлы темалар, әлегә мин"м, тип ышанам нигеҙендә һеҙ аңлайһы, был бик еңел сөнки юғалып, шул уҡ ваҡытта яңы программалау телен өйрәнә.. Һеҙ"бындай хәл менән булһа ла был пост..
Мин"йәшәмәһен, яңы төшөнсәләр өйрәтеү өсөн ябай ысулы булыуы мөмкин.. Рәхим итегеҙ, Дон"T онотмағыҙ, тип күҙ алдына программалау телен өйрәнеү процесында туҡталышһыҙ, был беркасан ла тамамлана һәм был һеҙгә ярҙам китап эшеңде башлауы еңел.
Хәҙер, һәм был ысул китапты һеҙҙең белеү маҡсаты. Булһын"ы киләһе һуң булып ҡуймаһын studio башлығы android дауам кофе-брейк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Иң яҡшы энергетиктар конкурста билдәләнә
Башҡортостан энергетиктары “Энергетик хәүефһеҙлек буйынса иң яҡшы белгес-2009” II Республика конкурсына әҙерләнә. Ул Энергетиктар көнөнә ҡарата 12 ноябрҙә үткәреләсәк. Конкурсты ойоштороусылар – “Тармаҡ-ара институт” дәүләттеке булмаған белем биреү учреждениеһы һәм Рәсәй техник күҙәтеүенең Урал буйы идаралығы.
Конкурс ике этапта үткәрелә. Беренсеһе компьютерҙа тест үткәреү формаһында үтәсәк. Конкурс комиссияһы “Электр ҡоролмалары һәм электр селтәрҙәре”, “Йылылыҡ энергия ҡоролмалары һәм йылылыҡ селтәрҙәре” йүнәлештәре буйынса энергетик хәүефһеҙлек өлкәһендәге норматив-хоҡуҡи акттарҙы һәм норматив-техник документтарҙы белеүен тикшереү өсөн берҙәй ҡатмарлылыҡтағы теоретик һорауҙар блоктарын әҙерләй. Икенсе этапта һәр “өсәр” конкурсантҡа ҙур экранда “Электр ҡоролмалары һәм электр селтәрҙәре”, “Йылылыҡ энергия ҡоролмалары һәм йылылыҡ селтәрҙәре” номинациялары буйынса предприятиеларҙа энергетик хәүефһеҙлекте ойоштороу буйынса һорауҙар күрһәтеләсәк. Һәр конкурсанттың үҙ сигнал төймәһе, ҡайһы алданыраҡ баҫа, шул һорауға беренсе булып яуап биреү хоҡуғы ала. Дөрөҫ яуап биргән осраҡта конкурс комиссияһы конкурсантҡа балл ҡуя, ә дөрөҫ булмаһа, ҡалған икәүгә яуап биреү мөмкинлеге бирә.


text:
Пермь крайы башҡорттары мәҙәниәте көндәре гала-концерт менән тамамландыФото: Андрей Старостин
Пермь крайы башҡорттары мәҙәниәте көндәре гала-концерт менән тамамланды
Пермь крайы башҡорттары мәҙәниәте көндәре гала-концерт менән тамамландыФото: Андрей Старостин
Башҡортостан Республикаһында Пермь крайы башҡорттары мәҙәниәте көндәре Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында ҙур гала-концерт менән тамамланды. Был сара БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының республиканан ситтә йәшәгән башҡорттарҙың мәҙәниәтен үҫтереүгә ярҙам итеүгә йүнәлтелгән “Рәсәй төбәктәре башҡорттары” проектының дауамы булып торҙо.
Пермь крайы башҡорттары мәҙәниәте көндәрендә ҡатнашыу өсөн Башҡортостанға Пермдән ҙур делегация килде, уның составына дәүләт власы органдары вәкилдәре, ғалимдар, ижади коллективтар, эшҡыуарҙар, халыҡ кәсептәре оҫталары инде.
— Әлеге сара Башҡортостан менән Пермь крайы араһында төрлө яҡлы хеҙмәттәшлек юлға һалыныуын, ул һуңғы йылда айырыуса уңышлы алып барылыуын күрһәтә, — тине БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев. – Беҙгә Пермь ерендә яҡташтарыбыҙҙың үҙҙәрен нисек тойоуын белеү бик мөһим. Күреүебеҙсә, Пермь крайы хакимиәте Кама буйы башҡорттарының телен һәм мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса ҙур эш үткәрә.
Башҡортостанда Пермь крайы башҡорттары мәҙәниәте көндәрен үткәрер алдынан оҙайлы әҙерлек эштәре алып барылды. Республикабыҙҙан белгестәр Пермь крайының төрлө райондарына барып, үҙ ырыуҙаштары менән башҡорт бейеүҙәре, ҡурайҙа, ҡумыҙҙа уйнау һәм башҡа халыҡ ижады төрҙәре буйынса оҫталыҡ кластары үткәрҙе.
– Бөгөн беҙ тарихи тыуған илебеҙгә Пермь крайында йәшәүсе башҡорттарҙың үҙ тамырҙарыбыҙҙы һаҡлауыбыҙҙы күрһәтергә теләйбеҙ, — тине Пермь крайы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Рәсил Мөхәмәтйәнов. – Беҙ үҙ милли мәҙәниәтебеҙҙе һәр яҡлап үҫтерергә Башҡортостан менән бәйләнеш тоторға теләйбеҙ. Был хеҙмәттәшлек мәҙәниәт өлкәһендә лә, шулай уҡ мәғариф һәм иҡтисад өлкәһендә лә сағыла. Беҙ хатта Пермь крайында БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы вәкиллеге асыу инициативаһы менән сыҡтыҡ. Был тәҡдим ҡарауға ҡабул ителде, һәм ул тормошҡа ашырылыр, тип ышанабыҙ.
Пермь крайының мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Александр Протасевичтың һүҙҙәренә ҡарағанда, башҡорттар Пермь крайындағы иң күп һанлы милләттәрҙең береһе булып тора, һәм төбәк етәкселеге уларҙың мәҙәниәтен һәм традицияларын яҡлауға ҙур иғтибапр бүлә.
— Пермь крайының башҡорттар тупланып йәшәгән ауылдары хужалыҡты ойоштороу яғынан айырылып тора, — тине Александр Протасевич. – Беҙгә был халыҡтың ҡунаҡсыллығы һәм ижади маһирлығы күптәнән яҡшы таныш. Ике төбәк башҡорттары вәкилдәренең бындай осрашыуҙары киләсәктә традиционға әйләнер, тип ышанам.
Сәхнәлә Илдус Илешев менән Александр Протасевич символик бүләктәр менән алмашты. Башҡортостан яғы ҡунаҡтарға башҡорт пейзажын бүләк итте, ә Пермь делегацияһы үҙ сиратында – Пермь крайының мәҙәниәт символы – Пермь художество галереяһы төшөрөлгән картинаны. Был ике картина ошо осрашыу тураһында яҡшы иҫтәлек булып ҡалырға тейеш.
Рәсми өлөштән һуң башланған концертта Пермь крайының башҡорт ижади һәм фольклор коллективтары ҡатнашты. Шул иҫәптән «Сулпан», «Дуҫлык», «Һандуғас» кеүек популяр ансамблдәр. Фойела халыҡ кәсептәре оҫталарының, рәссамдар, эшҡыуарҙар эштәре, милли аш-һыу күргәҙмәләре ойошторолдо.


text:
Республика башлығы Йылайыр районындағы урман питомнигы эшмәкәрлеге менән танышты
Йылайыр районының Юлдыбай ауылында Рөстәм Хәмитов «Йылайыр урманы» дәүләт унитар предприятиеһының питомнигында булды. Юлдыбай питомнигы урман фонды территорияһында урынлашҡан. Бында 11,5 га майҙанда шыршы һәм ҡарағай үҫентеләре үҫтерелә. Улар урман массивтарын тергеҙеүҙә файҙаланыла.
Рөстәм Хәмитовты урман янғындарына бәйле хәлдәр ҡыҙыҡһындырҙы. Предприятиела һөйләүҙәренсә, быйыл Йылайыр районында 143,9 га майҙанда 19 урман янғыны теркәлгән. Әйткәндәй, 2010 йылда 368 га майҙанда 79 янғын булған.


text:
Рөстәм Хәмитов Краснодар крайындағы фажиғә уңайынан ҡайғы уртаҡлашыу белдерҙе
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Краснодар крайы губернаторы Александр Ткачев адресына телеграмма ебәрҙе, унда Башҡортостан Республикаһы халҡы һәм шәхсән үҙе исеменән һыу баҫыуы һөҙөмтәһендә һәләк булған һәм зыян күргәндәрҙең ғаиләләренең, туғандарының һәм яҡындарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашыуы тураһында әйтелә.
«Ҡурҡыныс фажиғә тураһындағы хәбәр бөтөн республика халҡының йөрәген әрнетте. Был ҡайғыға бәйле хис-тойғоларыбыҙҙы әйтеп аңлатыуы ла ҡыйын. Ошо матәм көндәрендә беҙ ҙә Краснодар халҡы, бөтә Рәсәй менән бергә ҡайғырабыҙ. Сәләмәтлегенә Зыян килгәндәрҙең тиҙерәк һауығыуын, стихиялы ташҡындың эҙемтәләрен йырып сығыуҙа ҡыйыулыҡ һәм рух ныҡлығы теләйбеҙ», — тиелә телеграммала.


text:
«Айыҡ ауыл-2014» конкурсында иң күп ҡатнашыусылар Иглин районынан
«Айыҡ ауыл-2014» республика конкурсында ҡатнашыу өсөн Башҡортостандың 46 районынан 162 ауыл биләмәһе заявка биргән. Иң күп ҡатнашыусыларҙы Иглин районы тәҡдим иткән – 12 ауыл. Муниципалитет ярышта ҡатнашыуҙа яҡшы тәжрибәгә эйә – былтыр Иглин районының Үктәй ауылы өс еңеүсенең берәүһе булды. Илеш районынан 11 ауыл биләмә, Баҡалынан – туғыҙ, Балтастан һигеҙе заявка биргән. Бындай мәғлүмәттәрҙе конкурсты ойоштороусыларҙың береһе – Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы килтерә.
Конкурстың төп маҡсаты – алкоголле эсемлектәрҙе эсеүҙе кәметеү өсөн йәмғиәттең һәм дәүләттең тырышлыҡтарын берләштереү. Ил халҡы өсөн иҫкәртеү лекциялары, семинарҙар, айыҡлыҡ дәрестәре үткәреү программаны тормошҡа ашырыуҙың төп нигеҙҙәренең береһе булып тора.
«Айыҡ ауыл» конкурсы Башҡортостан өсөн ғәҙәтигә әйләнде. 2013 йылда унда республиканың 40 муниципаль районынан 85 ауыл биләмәһе ҡатнашты. Бәйге барышында өс еңеүсе асыҡланды, уларға 200-шәр мең һум бирелде. Бынан тыш, өҫтәмә ун номинацияла иң яҡшы тип танылған ауылдар 40-шәр мең һум алды.


text:
Башҡортостанда IV Төбәк-ара мөнәжәтселәр конкурсы уҙа
ӨФӨ, 2016 йыл, 24 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
9 сентябрҙә Сибайҙа IV Төбәк-ара мөнәжәт башҡарыусылар конкурсы ойошторола. Бәйгелә мөнәжәт, нәсихәт, Мәүлит Ямалетдинов эшкәртеүендә Ҡөрьән сүрәләре номинациялары буйынса еңеүселәр билдәләнә. Сығыштарҙы компетентлы жюри ағзалары баһалай. Уның составына танылған сәсәндәр, мәҙәниәт һәм мәғариф эшмәкәрҙәре инә.
Конкурсты ойоштороусылар — Республика халыҡ ижады эргәһендәге Сәсәндәр мәктәбе, Сибай ҡалаһы хакимиәте, Сибай сәнғәт колледжының «Урал батыр» сәсәндәр мәктәбе, «Ағинәйҙәр ҡоро», Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы. Конкурс халыҡ мәҙәниәтенең һирәк башҡарылған жанрын, милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, традицияларҙы һаҡлау, иң яҡшы башҡарыусыларҙы асыҡлау, мөнәжәттәрҙе тергеҙеүгә һәм башҡарыуға йәмәғәт ойошмаларының иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында үткәрелә.
Конкурс тураһында положение www.rcntrb.ru сайтының «Конкурстар һәм фестивалдәр» бүлегендә бирелгән.


text:
Һәр кемгә лә бындай бәхет тәтемәй шул. Ә бына Ринал Низамовҡа үҙенең баҫҡан сувенир-быймаһын республика Башлығы Рөстәм Хәмитовҡа бүләк итеү ҡыуанысы эләккән. 2015 йылда район һабантуйында булған ваҡиғаны әле лә яҡшы хәтерләй ул.
Раевкалағы 2-се мәктәптең IV «Б» синыфында ғына уҡыуына ҡарамаҫтан, Ринал кейеҙ баҫыуҙың бөтә серҙәрен белә. Алты йәштән Пионерҙар йортондағы «Мини-кейеҙ» түңәрәгендә шөғөлләнгән малай оҫтарғандан-оҫтара бара. Район, республика кимәлендәге бәйгеләрҙә ҡатнашып, эштәре менән призлы урындар ҙа яулай.
Ул быйма баҫыусы һөнәрен бик һәйбәт үҙләштергән. Нимә һораһаң да, төплө итеп яуап бирә.
– Тәүҙә үҙебеҙгә кәрәкле өлгө эшләп алабыҙ. Йөндөң ултырғанын иҫәпкә алып, ул саҡ ҡына ҙурыраҡ булырға тейеш. Шунан инде ҡутырыҡлы плёнка өҫтөнә урынлаштырып, йөндө тәүҙә – буйға, шунан арҡырыға 3 – 4 ҡатлам һалып сығабыҙ. Был эште тамамлағас, өҫтөнә сетка ябабыҙ. Артабан уҡлау ҡулланып, һыулы баҫыу ысулы менән баҫа башлаһаҡ та була. 5 – 10 минуттан һуң икенсе яғын әйләндереп, 3 – 4 ҡатлам йөн һалып, шул уҡ эште ҡабатлайбыҙ. Тик бының менән генә эш бөтмәй әле. Баҫыуға оҙаҡ ваҡыт китә.
Сувенир-быймабыҙ әҙер булғас, уртаһынан ғына ҡырҡабыҙ. Бына шулай бер пары әҙер. Уны ҡоро баҫыу ысулы менән биҙәп тә ҡуйырға мөмкин, – ти йәш быйма оҫтаһы, эш серен аңлатып.
Г. РАМАҘАНОВА.
Әлшәй районы.


text:
Тема: М.Кәримдең «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» шиғыры.
Маҡсат: М.Кәримдең тормошо һәм ижады менән таныштырыу; шиғырҙы тасуири уҡырға өйрәтеү, яңы һүҙҙәр үҙләштереү; бөйөк әҙиптең үҙенә һәм ижадына ҡарата һөйөү, хөрмәт тәрбиәләү. уҡытыусы ярҙамында дәрестең маҡсаттарын билдәләү; бергә төҙөлгән план буйынса эшләү; үҙеңдең фекереңде әйтә белеү; яңы белемде дәреслеккә, интерент селтәренә, башҡа сығанаҡтарға таянып алырға өйрәнеү.
Йыһазландырыу: М.Кәримдең портреты, интерактив таҡта, презентация.
Дәрес барышы.
1.Ойоштороу мәле.
2.Өй эшен тикшереү.
-"Минең Ватаным " темаһына кескәй хикәйә төҙөп килергә ине. Бер- нисә уҡыусыны тыңлап үтәйек.
3. Дәрес темаһын белдереү.
-Уҡыусылар беҙ һеҙҙең менән 5-се класта «Дан кәпәс түгел», «Сыйырсыҡ балаһы» хикәйәләрен уҡып киткәйнек. Был хикәйәләрҙең авторын билдәләп китәйек . (М.Кәрим)
-Мин өҙөктәр уҡыйым, уҡыусылар, һеҙ ниндәй әҫәрҙән икәнен табығыҙ.
"-Әйҙә, улым өйгә инәйек әле.
-Беҙ, ни, өләсәй, Айҙар менән Ҡылыс башына...
-Хәҙер китерһегеҙ. Айҙар әҙ генә сабыр итер.
Өйгә ингәс, Нәғимә инәй ейәнен эргәһенә ултыртты ла арҡаһынан тағы бер ҡат һөйөп алды."
-Бына , әсәй, сыйырсыҡ балаһы тоттом, оянан ҡолап төштө,- тине Әлфиә. - Ярма бирсе тиҙерәк.
-Бар , хәҙер үк кәртә башына сығарып ҡуй үҙен,- тине әсәһе, - инәһе табып алыр."
"Төндә кескәй ҡыҙ шундай төш күрҙе.Ҡурҡыныс ҡара урманда ул аҙашып йөрөй , имеш. Тирә- яғында бүреләр олой, айыуҙар үкерә, әллә ниндәй йәмһеҙ ҡоштар ҡысҡыра, быҙау ҙурлығы ала бесәй, күҙҙәрен йылтыратып, уға ташланырға самалай."
-Ә был юлдар тураһында нимәләр әйтә алаһығыҙ?
Икебеҙгә тейҙе бер юлы
Бер минаның ике ярсығы.
Береһе ҡалды сержант Фоминда,
Икенсеһе- минең тәнемдә.
(Шиғри юлдар, һуғыш темаһына, бәлки Мостай Кәрим һүҙҙәрелер.)
-Тимәк, беҙ һеҙҙең менән, нимә тураһында һөйләшәсәкбеҙ?
(М.Кәримдең ошо шиғыры менән танышасаҡбыҙ)
-Эйе, дәрестең темаһы "М.Кәримдең "Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа" тигән шиғыры."
- М.Кәримдең биографияһын өйҙә үҙ аллы ҡарап килергә ине.
6.Яңы тема менән таныштырыу.
Бөгөн беҙ һеҙҙең менән М.Кәримдең һуғыш йылдары тураһында һөйләшеп китәбеҙ. Һуғыш - иң ҡурҡыныс бәлә. Әлеге ваҡытта ла һеҙ Украиналағы хәлдәрҙе телевизор, интернет селтәренән ҡарап, ишетеп тораһығыҙ. Һәр ваҡыт тыныслыҡта йәшәргә яҙһын.
Был хәл М.Кәрим менән 1942 йылда була. Ул артиллерияла элемтәселәр начальнигы була. Дошман танкылары һөжүм иткәндә, мина ярсығы тейеп, М.Кәрим ҡаты яралана. Ә иптәше Фомин Владимир һәләк була.
19 йыл үткәс, М.Кәрим был хаҡта «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» тигән шиғырын яҙа. Был шиғыр баҫылып, уны радио, телевизорҙа уҡығандан һуң, М.Кәримгә бик күп хаттар килә. Барыһы ла Фомин фамилиялы кешене эҙләй. Фамилия бик таралған була, ә исеме шиғырҙа әйтелмәй. Шуғалыр ҙа, хат яҙыусыларҙың һәр береһе үҙенең туғанын табырға өмөтләнә. Ә В.Фомин балалар йортонан була.
Кемдәрҙән хат килгән – барыһына ла яуап яҙған М.Кәрим.
7. «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» шиғыры буйынса эш.
-Хәҙер, уҡыусылар, беҙ һеҙҙең менән шиғыр буйынса эш алып барайыҡ.
Һүҙлек эше:
епшек- мокрый
әрнеү- ныть или болеть
ярсыҡ- осколок
гонаһ-грех (Һәр һүҙ менән һөйләмдәр уйланыла, миҫалдар килтерелә.)
Уҡытыусы уҡый.
Үҙ аллы уҡыу.
Эстәлеген аңлауҙы тикшереү:
- Шиғырҙа ниндәй яра турында һүҙ бара?
- Яраның авторға ҡағылышы бармы? (Үпкәһе яраланған, комсомол билеты тишелгән.)
- «Бәлки үсем кәмер дошманға, тәнемдәге тимер эреһә» тигән юлдарҙы нисек аңлайһығыҙ?
- Һеҙ нисек уйлайһығыҙ: ни өсөн ҡар яуған һайын авторҙың яраһы һыҙлай?( Тәбиғәт менән кеше бер-береһенә бәйле һ.б.)
8. Ял минуты.
Йомшаҡ ҡар яуа,
Яуа ла яуа.
Аҡ мамыҡ менән
Ҡарҙар ҡаплана.
Буран да сығыр,
Ҡарҙы йүгертер.
Сана шыуырға
Тауҙар өлгөртөр.
9. Ә хәҙер ҡысҡырып тасуири уҡыйыҡ.
-Ниндәй кәйеф менән уҡырһығыҙ? ( Күңелһеҙ,ҡайғылы)
-Ни өсөн?
берәмләп;
парлап;
төркөмләп уҡыу.
10. «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» йырын тыңлау.
- Әле беҙ уҡыған шиғырға композитор Сара Садиҡова көй яҙған һәм
ул йырға әйләнгән. Әйҙәгеҙ, тыңлайыҡ.
11. Дәфтәрҙә эш. (Төркөмдәрҙә эш.)
Дәфтәрҙәргә бөгөнгө числоны, аҙна көнөн , класс эше тип яҙабыҙ. Шиғырҙа осраған һандарҙы яҙып алығыҙ, уларҙың төрөн, килешен билдәләгеҙ. Һөйләмдәр төҙөп яҙығыҙ.
11. Дәресте йомғаҡлау.
Маҡсатҡа ирештекме?
- Бөгөн дәрестә нимәләр белдегеҙ?
-Был шиғырҙың тарихы тураһында нимә әйтә алаһығыҙ?
-Был шиғырға кем көй яҙған?
-Дәрестән ниндәй кәйеф менән китәһегеҙ?
- Үҙегеҙгә билдә ҡуйығыҙ.
12. Өй эше биреү: (эш төрөн һайлап алырға.)
Шиғырҙы ятларға.
Сара Садиҡова башҡарған йырҙарҙың исемдәрен яҙып килегеҙ.
Мостай Кәрим тураһында материалдар тупларға.
Номер материала: ДВ-391468
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Автор: Идельбекова Райля Равильевна, воспитатель МБДОУ д/с №7 «Азамат», г. Кумертау, Республика Башкортостан
Кеше үҙенең тыуған ерен, туған телен яратмай, башҡа милләтте ихтирам итмәй тороп, бар донъяны ярата алмай, тигән Башҡортостандың халыҡ шағиры Әнғәм Атнабаев. Ысынлап та, милли рух, тыуған илеңә, туған телеңә һөйөү тойғоһо, башҡа милләт вәкилдәре менән аңлашып, һыйышып, бер-береңә ярҙамлашып йәшәү сифаты бала саҡта алған ғаилә тәрбиәһенән һәм мөхиттән килә.
Күмертау ҡалаһындағы мәктәпкәсә йәштәге белем биреү учреждениеһы- 7-се «Азамат» балалар баҡсаһының педагогия коллективы ла белем һәм тәрбиә биреү эшен ошоно һәр саҡ күҙ уңында тотоп башҡара. Балалар баҡсаһында уҙғарылған һәр сараның маҡсаты- балаларҙың телмәрен үҫтереү, башҡа милләттәр мәҙәниәтенә һәм теленә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятыу.
«Азамат» балалар баҡсаһының ҡалалағы башҡа мәктәпкәсә йәштәге белем һәм тәрбиә биреү учреждениеларынан айырмалы үҙенсәлеге шунда: бында тәрбиәләнеүсе 3 йәштән-6 йәшкәсә балалар башҡорт теле менән бер рәттән инглиз телен һәм әлеге телдәрҙә һөйләшеүсе халыҡтың мәҙәниәтен, ғөрөф – ғәҙәттәрен, традицияларын да өйрәнә.
Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың танып – белеү әүҙемлеген һөҙөмтәле итеп ойоштороу бөгөн дә көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. Уны хәл итеүҙең бер юлы-кесе йәштән үк туған һәм сит телдәрҙе өйрәтеү аша балаларҙы шәхес итеп тәрбиәләү. Педагогия коллективы үҙенең оҙаҡ йылдарға иҫәпләнгән (2014-2019 йылдар) эш проектын ошо йүнәлештә алып барарға ҡарар итте лә инде. Социаль әһәмиәтле проектты ата-әсәләр ҙә хупланы. Ни өсөн бындай йүнәлештә эшләргә булдыҡ, тигән һорауға яуап ябай: сөнки балаларҙың психологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алғанда ниндәй ҙә булһа телде өйрәнеү өсөн мәктәпкә йәштәге осор иң уңайлыһы, тип иҫәпләнә. Был йәштә балаларҙың телмәре һәм фекерләү ҡеүәһе, хәтерҙәре лә әүҙемләшә, улар аҡыл кимәле һәм эстетик йәһәттән дә формалаша.
Беҙҙең балалар баҡсаһы педагогтары проектты тормошҡа ашарыу өсөн «Тыуғандан алып мәктәпкәсә тиклем» исемле өлгөлө төп дөйөм белем биреү программаһын (Н.Е.Вераксы редакцияһында), Ф.Ғ.Аҙнабаеваның “Осҡон ”, З.Г.Нафикова һәм Г.Г.Ғәлиеваның «Башҡорт балалар баҡсалары өсөн комплекслы уҡытыу-тәрбиә программаһы», ә инглиз телен өйрәнгәндә М.Л.Филиндың 4-7 йәшлек балаларға тәғәйенләнгән программаһын ҡуллана. Шулай итеп, әйтеп үтелгән программаның төп белем биреү маҡсатын тормошҡа ашырыу менән бер рәттән педагогтар балаларҙың танып-белеү һәләтен дә –үҫтерә.
Программа нигеҙендә инновацион педагогик (бармаҡ уйындары, тын алыу гимнастикаһы, психологик этюдтар, әкиәт терапияһы, проектлау методы һ.б.), традицион булмаған технологиялар ҙа ҡулланыла.
Балаларға бигерәк тә дәрес сәйәхәт( «Өләсәйҙә ҡунаҡта», «Ҡурай сәскәһе», «Алтын көҙ», «Яҙ сибәркәй»), дәрес-экскурсиялар, йомаҡтар сисеү, йәнһүрәттәр ҡарау, башҡорт һәм инглиз телдәрендәге әкиәттәрҙе сәхнәләштереү, театр аҙналығы дәрестәре оҡшай.
Проекттың һөҙөмтәлелегенә өлгәшеүҙә педагогик кадрҙар менән эшләү ҙур роль уйнай. Өлкән тәрбиәсе З.Боҫҡанова, тәрбиәселәр Р.Иҙелбәкова, А.Йыһаншина, З.Сәхиуллиналар балаларҙа туған һәм сит телгә ҡыҙыҡһыныу уятыуҙа төрлө алымдар ҡулланып үҙ бурыстарын намыҫлы үтәй. Һөҙөмтәлә балалар шиғырҙарҙы тасуири итеп яттан һөйләй, уйындар аша республика һәм сит халыҡтарының ҡаҙаныштарын һәм ғөрөф – ғәҙәттәрен сағылдыра алалар.
Балалар баҡсаһы коллективы ҡалала, республикала уҙғарылған төрлө мәҙәни, белем һәм тәрбиәгә арналған семинар, конфиренцияларҙа әүҙем ҡатнаша. Тәрбиәселәр үҙ белемдәрен камиллаштырыуға ҙур иғтибар бирә: төрлө курстарҙа уҡып ҡайта.
Декабрҙә ҡала кимәлендә үткән «Шәжәрә» байрамында ҡатнашып Гран-приға лайыҡ булдыҡ.
Ғинуарҙа баҡсабыҙҙа өлкән тәрбиәселәр өсөн «Туған һәм сит телдәрҙе өйрәнеү аша балаларҙы шәхес итеп тәрбиәләү» тигән темаға ҡала семинары уҙғарылды. Семинарҙа ҡатнашыусылар коллективтың белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендәге эшен юғары баһаланы.
«Телдәр белгән – илдәр гиҙгән», тиҙәр. Тимәк, беҙ башҡорт һәм инглиз телдәрен өйрәнеүгә балаларҙа ҡыҙыҡһыныу уята алғанбыҙ. Киләсәктә лә коллектив ҡабул ителгән проектты уңышлы тамамлар өсөн бөтә тырышлығын һәм белемен һалыр, тигән өмөттәбеҙ.
Поделиться:


text:
2012 йылда Башҡортостанда Муса Гәрәев юбилейы билдәләнәсәк
2012 йылда республикала ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтың юбилейы киң байрам ителәсәк. Был хаҡта Башҡортостан Рспубликаһы Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә ветерандар менән осрашыуҙа хәбәр итте.
— Был байрамды мотлаҡ үткәрәсәкбеҙ һәм уны яҡшы ойошторасаҡбыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. – Тейешле ҡарарға ҡул ҡуйырмын, бойороҡ буласаҡ. Байрам юғары кимәлдә үтәсәк.
Башҡортостан Президенты әйтеүенсә, Башҡортостанды XX быуатта данға күмгән геройҙарҙы йышыраҡ иҫкә алырға һәм уларҙың юбилейҙарын билдәләргә кәрәк.
— Күптән түгел генә йәшәгән, беҙҙең менән эшләгән барлыҡ кешеләрҙең дә иҫтәлегенә тәғәйен баһа бирергә тейешбеҙ, — тине ул. — Республика өлкә комитетының беренсе секретарҙарын хәтергә төшөргөм килә – был оло эштәр башҡарған кешеләр. Улар ниңә онотолған? Улар заводтарҙы төҙөгән кеше. Беҙ ниңәлер уларҙы онотабыҙ, хатта улар, 60-сы – 70-се йылдар геройҙары булмаған да кеүек. Ә Муса Гәрәев буласаҡ! Беҙ хәтерләргә бурыслы һәм уларҙың иҫтәлегенә тейешле хөрмәт күрһәтеләсәк яңы геройҙар ҙа буласаҡ.
Муса Гәрәев – ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фашист илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ күрһәткән штурм авиация полкының эскадрилья командиры. 1922 йылдың 9 июнендә Башҡортостандың әлеге Илеш районында Иләкшиҙе ауылында тыуған, 1987 йылдың 17 сентябрендә вафат булған. Өфөлә Еңеү паркында ерләнгән.


text:
Иғлан!
19 сентября 2017 йыл | Яңылыҡтар
Сентябрь айында Красноусол
баҙарындағы "МЕБЕЛЬ” магазинында бөтә
мебелгә лә (корпуслы, йомшаҡ) ташлама.
Процентһыҙ бүлеп түләү.
(1554) ШЭ Орлова О.М. Реклама.
Оло йәштәгеләр өсөн сәйәхәт
19 сентября 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ауыл ерендәге оло йәштәгеләрҙең – пенсионерҙарҙың тормошон башҡа хаҡлы ялдағыларҙыҡы кеүек тип әйтеүе бик ауыр, дөрөҫөрәге, уларҙың ял итергә ваҡыттары ла ҡалмай. Шәхси йорттарында, хужалыҡтарында ваҡ-төйәк эш тауыҡ сүпләһә лә бөтөрлөк түгел. Йәйге каникулға ҡайтҡан ейән-ейәнсәрҙәр менән бик күңелле булһа ла, мәшәҡәттәре лә етерлек...
Туған тел мөғжизәме?
19 сентября 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Парк йәмләнеп ҡалды
19 сентября 2017 йыл | Йәмғиәт
Йәшәгән ерең генә түгел, эргә-тирәң дә таҙа булыу кәрәк. 16 сентябрь көндө беҙ – Красноусолдағы 1-се урта мәктәп уҡыусылары, уҡытыусылар – үҙебеҙҙең эргәлә урынлашҡан "Йәшлек” паркын таҙартырға өмәгә сыҡтыҡ.


text:
Асылға тоғролоҡ, аша - алтын быуатҡа!
Әммә яуапһыҙ һорау, эңерһеҙ көн, сикһеҙ ғүмер булмағандай, донъялар ҙа бер төрлө генә тормай бит. Ҡабалан-ҡарһалан йәшәгән кешелек йәмғиәтенең тәбиғәт һәләкәтенә, иҡтисади бәләләргә һәм рух ҡаҡшауына ҡарай тәгәрәүен башында аҡылы булған һәр кем дә самалай торғандыр. Был хәлдәрҙән ҡотолоу юлдары хаҡында ла уйланалыр.
Бер ямандың бер яҡшыһы була, тиҙәр. Ошо ысынбарлыҡ солғанышында, 21 быуат башында, ниһайәт, күк көмбәҙендә берәй бәхетебеҙгә тигән йондоҙ ҡабындымы, әллә башҡа берәй сәбәптәнме, әлеге заманда башҡортса йәшәү, донъяны башҡортса көтөү иң отошлоһона әүерелеп килә. Шуға ла, милләтебеҙ әҙерәк кенә илтифат итһә, тарихта булмаған алтын быуатына аяҡ баҫырға тора, ахырыһы. Тарихын арлы-бирле генә белгән милләттәшебеҙ ҙә кисәге менән бөгөнгөнө сағыштырып, зиһен көсө менән уның ысынлап та шулай икәнен самалай ала.
Мәҫәлән, ниһайәт, беҙҙең ҡунаҡсыллығыбыҙ үҙебеҙгә зыяндан бер файҙаға әүерелә ала. Бөтә донъяла туризм йылдам үҫешә. Ер шары халҡы Мысыр һәм Төркиәнең диңгеҙ ярҙарынан ялҡты һәм ябай ялдан б∆геп, төрлө легендаларға бай тарихлы төбәктәргә иғтибарын йүнәлтте. Мәлде файҙаланып, үҙ мөғжизәләребеҙҙе: Шүлгән һәм Асылыкүл, Арҡайым һәм Әүешкүл, Нарыҫтау һәм Ирәмәлгә милли мәҙәниәтебеҙ һәм сәнғәтебеҙҙе лә ҡушып, бар донъяны “аһ” иттереп тә аҡса эшләп өлгөрөргә тейеш бөгөн халҡыбыҙ.
Хәҙер бөтә ер шарында интернет селтәре аша эшләү ғәҙәти күренешкә әйләнеп килә. Алдағы быуаттарҙа ҡайһы бер милләттәрҙең һалҡын ҡанлылығы, сауҙагәрлек фиғеле, хәйләкәрлеге һәм алдан уйлап эш итә белеүсәнлеге, әрһеҙлеге уларҙы донъя иҡтисады ҡаҙанында алдынғылыҡҡа алып сыҡһа, бөгөн интернетта бөтә нәмә асыҡ һәм үтә күренмәле. Бына ҡайҙа башҡорттоң зиһен асыҡлығы, ихласлығы, ярҙамсыллығы һәм егәрлелеге талап ителә. Шуға ла был юҫыҡҡа яңы ғына килеп ҡушылһалар ҙа, беҙҙең егет-ҡыҙҙарыбыҙ селтәр донъяһында бик тиҙ үҙҙәрен таныта һәм абруй яулай бара.
Ниһайәт, башҡорттоң хәйләһеҙ ныҡышмаллығы, уңғанлығы һәм хатта ҡаһарман һуғышсанлығы менән ҡара тырышлығы уны ҡан ҡойоуҙарһыҙ ғына күңелендә ятҡан ҡаһарман рухын асып, донъя кимәленә алып сығыуға юлдар аса. Ер шарын шаулатып алып барған атаҡлы Хәбир Сөләймәнов, Денис Шафиҡов һәм Венер Ғәлиевтар, Ләйсән Үтәшеваларҙың уңыштары, тағы ла донъяның иң көслө ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙының да башҡорт милләтенән булыуы үҙе үк күп нәмә хаҡында һөйләй. Байтаҡ спорт төрҙәренә башҡорттар дәррәү килә һәм затына хас үҙенсәлектәре уларҙы был ғәҙел юҫыҡта өҫтөнлөклө итә.
Ниһайәт, донъя халҡы артыҡ шәкәрле яһалма матурлыҡтан биҙҙе. Европаның һары сәсле, оҙон ботло һылыуҡайҙары ялҡытты һәм матурлыҡ индустрияһы ҡарашын Азияға йүнәлтте. Үҙҙәрендә бер юлы ике ҡитға халыҡтарының да үҙенсәлектәрен сағылдырған, шул уҡ ваҡытта башҡортҡа ғына хас мөләйем ҡыҙҙарыбыҙҙың сәғәте һуҡты, тиһәк тә була. Беҙҙең һылыуҡайҙар ҡытай һәм япон сибәркәйҙәре янында күпкә буйсаныраҡ, әммә йөҙ һыҙаттары барыбер ҙә уларҙыҡына тартым. Бөгөн бөтә гламур баҫмалар береһенән-береһе уҙҙырып, матурлыҡ һәм мода донъяһының алтын кимәле тип яҡташыбыҙ Ирина Шәйхелисламованы (Шейк) билдәләй. Бер-бер артлы төрлө матурлыҡ бәйгеләрендә тап башҡорт ҡыҙҙары алға сыға икән, был да осраҡлы түгел. Яңылыҡтар таҫмаһын күҙәтеп, уларҙың исемдәрен дә ятлап өлгөрмәйбеҙ, ҡайһы төр, ҡайһы төбәк ярыштарына юлланмаһындар, ҡыҙҙарыбыҙ һуңғы ара тик тәүге урындарҙы ғына алып ҡайта.
Йәштәр араһында хәҙер иманға ынтылыу, айныҡ тормош алып барыу модала. Егет-ҡыҙҙарыбыҙ Америка һәм Европа мәҙәниәтенә һуҡыр эйәреүҙән туҡтаны, улар милли үҙенсәлеген күрһәтеүҙән оялмай. Күп йәш ҡыҙҙарҙың хиджәбтә йөрөүен дә күрергә була. Ә бит башҡорт милли кейеме лә ҡатын-ҡыҙҙың бөтә ғәүрәттәрен ҡаплап тора. Яйлап милли кейемебеҙ ҙә заманға яраҡлашыр, көндәлеккә әйләнеп ҡайтыр, бәлки. Ана бит, ҡырғыҙҙар милли баш кейемдәрен бренд кимәленә еткерә алған, уларҙа хәҙер һәр егет, һәр малай кепка урынына милли башлыҡта йөрөй, ҡыҙҙар бишмәт кейә. Был урындағы еңел сәнәғәткә лә яңы һулыш өрөр ине.
Хәҙер кешеләр ҙур-ҙур ҡалаларҙан ҡасып, тәбиғәттә утарҙар төҙөп йәшәргә, ҡала супермаркеттарында һатылған гендары үҙгәртелгән аҙыҡ-түлектән, яһалма әсеткеле икмәктән баш тартып, экология йәһәтенән таҙа һәм файҙалы, һимертмәй торған, холестеринһыҙ, тәбиғи ашамлыҡтарға өҫтөнлөк бирергә ынтыла. Ә ҡайҙа һаҡланып ҡалған һуң ундай туҡланыу мәҙәниәте? Ауылдарыбыҙҙа. Ҡайһы милли аҙығыбыҙҙы алып ҡараһаң да, улар йәшелдәр хәрәкәте ынтылған сифатҡа тап килә һәм һаулыҡҡа бары файҙа ғына килтерә. Ҡомалаҡ әсеткеһендә баҫылған икмәк, йылҡы ите, һары май, ҡорот һәм ҡатыҡ, буҙа һәм ҡымыҙ, талҡан, ҡурмас – күрһәтеп, маҡтап ебәрһәң (йәғни, рекламалаһаң), ҙур ҡалаларҙа интернет арҡылы эшләгән иң шәп магазиндар аша һатылған файҙалы булғаны өсөн бик ҡиммәт торған аҙыҡтар исемлегенә инеп китерлек тәғәмдәр. Уларҙы үҙебеҙҙең көндәлек даими ҡулланыуға индереү ҙә милләт һаулығын нығытыр һәм әллә ниндәй медицина үҙгәртеп ҡороуҙарынан күпкә отошлораҡ булыр ине, моғайын.
Йылҡысылыҡ – үҙе бер айырым өлкә. Хәҙер донъяла төрлө сифатһыҙ йә ялған прививкалар һәм дарыуҙар күбәйеүе, экологияның насарайыуы арҡаһында аутизм менән ауырыған балалар һаны арта. Хатта ҡайһы бер үҫешкән илдәрҙә һәр дүртенсе балаға ошондай диагноз ҡуйыла. Баҡтиһәң, уны дауалауҙың иң ышаныслы ысулы һыбай йөрөү икән. Иппотерапияның башҡа бик күп ауырыуҙарҙан да файҙалы булыуы билдәле. Һәр башҡорттоң күңелендә эйәрле-йүгәнле ат ята, тигән мәҡәлде иҫкә төшөрөп, атайҙар бәләкәйҙән балаларын эйәргә ултыртһа, бөтә донъяны солғап алған аутизм афәте милләтебеҙҙе урап та үтер, бәлки. Әйткәндәй, донъя баҙарында йылҡы итенең хаҡы диетик үҙенсәлектәре арҡаһында башҡа төрлө иттәрҙән күпкә юғары.
Бөтә донъяла тәбиғи туҡыманан, ҡулдан эшләнгән әйберҙәр модала һәм улар бик ҡыйбат тора. Иран оҫталары балаҫ һуғыу һөнәрен юғары сәнғәткә әүерелдерә алған һәм уларҙың балаҫтары яҡшы тимер аттарҙан осһоҙ түгел. Халҡыбыҙҙың кейеҙе һәм балаҫтары ла яйлап үҙ баһаһын ҡайтарыр. Был юҫыҡ та бөтмөр һәм йүнсел оҫталарҙы көтә. Беҙҙә әле кәзә мамығын, һарыҡ йөнөн эшкәртеү оҫталығы онотолмаған. Башҡорт шәлдәре донъя баҙарына сыҡһа, ҡабатланмаҫ зауығы менән тиҙ танылыу яулар ине. Үҙенсәлекле, йылы, файҙалы... Башҡорт милли кәсепселеге етештерә алған барса нәмәләр ҙә юғары экологик талаптарға яуап бирә, тимәк, хаҡы ла ҡиммәтле булыр ине. Сөнки халҡыбыҙ борон-борондан һәр нәмәлә лә тәбиғилеккә, ябайлыҡҡа өҫтөнлөк биргән. Уның йәшәү рәүешендәге һәр аҙымы ла тәбиғәтте аяуҙы, һаҡлауҙы күҙ уңында тотоп эшләнгән.
Башҡорт халҡында элек тәмәке тартыу һәм хәмер эсеү иң ҙур хурлыҡ булған. Ундайҙарҙы затҡа яҡын юлатмағандар. Аҡһаҡалдар, ағинәйҙәр килен алыр, ҡыҙ бирер алдынан буласаҡ туғандарҙың затын энәһенән-ебенә тиклем тикшергән. Әүҙем егеттәребеҙҙең эскелек тигән афәткә үҙҙәре ҡаршы сығырға йөрьәт итеп, “Айыҡ ауыл” һәм башҡа донъяла тиңе булмаған сараларҙы башлап ебәреүе үҙе үк күп нәмә хаҡында һөйләй. Милләт яңырырға, таҙарынырға ынтыла. Шуның аша ул асылына ҡайта.
Ғөмүмән, бөгөн бөтә донъяла алып барылған төрлө тикшеренеүҙәргә таянып, беҙҙең үҙебеҙсә йәшәүҙең, милли йолаларға арҡаланыуҙың милләтебеҙ рухы, һаулығы һәм көнитмеше өсөн ни тиклем ҡиммәтле һәм һиммәтле икәнен аңғарырға һәм булғандың ҡәҙерен белергә өйрәнергә ваҡыттыр. Үткән һандарҙа өзләүҙең, ҡумыҙҙа, ҡурайҙа уйнауҙың рухи һәм тән һаулығы өсөн ни тиклем файҙалы булыуы һәм быларҙың тәжрибәләр менән иҫбат ителгәне хаҡында яҙып киткәйнек. Ә бит уларҙан тыш, бүтән милли үҙенсәлектәребеҙ, йолаларыбыҙҙы алып, алдынғы фән күҙлегенән ҡараһаҡ та, шундай уҡ асыштарға юлығасағыбыҙ көн кеүек асыҡ.
Әле мин тап хәҙерге заман шарттарында үтә лә отошло булған, башҡортобоҙға хас холоҡ-һыҙаттарҙың, йәшәү рәүешебеҙҙәге ғәмәлдәребеҙ һәм сәнғәтебеҙгә хас нәмәләрҙең йөҙҙән бер өлөшөн генә телгә алып китә алғанмындыр. Бөгөн беҙҙең иғтибарҙан ситтә ҡалған, хатта башыбыҙға ла килмәгән ундай сифаттарыбыҙ һәм ғөрөф-ғәҙәттәребеҙ әллә күпмелер... Башҡортса йәшәү рәүешенең дөрөҫ һәм сәләмәтлек өсөн хәүефһеҙ булыуын, сәнғәтебеҙҙең рух һәм һаулыҡ һағында тороуын, ғөмүмән, ата-бабаларыбыҙ мираҫ итеп ҡалдырған йәшәү ҡәлебенең, милли холҡобоҙҙоң, имандың ни тиклем ҙур хазина икәнен аңлау кимәленә етә алһаҡ, халҡыбыҙ үҙенең алтын быуатына аяҡ баҫасағы көн кеүек асыҡ. Иң ҡыҙығы: уның өсөн беҙҙән асылға тоғролоҡтан башҡа бер ни ҙә талап ителмәй. Ябайлыҡта – бөйөклөк, тигән һүҙҙәрҙең ҡиммәте бына ҡайҙа күренә ул. Шулай бит!
Гөлнара ХӘЛФЕТДИНОВА.
Теги:


text:
Башҡортостан һәм Үзбәкстан дуҫлыҡ ойошмаһын булдырырға ниәтләй Фото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
Башҡортостан һәм Үзбәкстан дуҫлыҡ ойошмаһын булдырырға ниәтләй
Башҡортостан һәм Үзбәкстан дуҫлыҡ ойошмаһын булдырырға ниәтләй Фото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Ташкентта Башҡорт мәҙәниәте көндәре тамамлана. Тантаналар барышында Башҡортостан делегацияһы «Үзбәкстан — Рәсәй» берекмәһе ағзалары менән аралашты. Осрашыуҙа артабанғы хеҙмәттәшлек мәсьәләләре һәм «Үзбәкстан — Башҡортостан» дуҫлыҡ ойошмаһын булдырыу мөмкинлектәре тикшерелде.
Бынан тыш, республика вәкилдәре Үзбәкстандағы Башҡорт ҡоролтайы Башҡарма комитетының киңәйтелгән ултырышын үткәрҙе һәм урындағы йәштәр менән осрашты. Шулай уҡ улар Ташкенттағы иҫтәлекле урындарға, «УзЭкспоЦентр» милли күргәҙмәләр үҙәгендә барған Халыҡ-ара сәнәғәт йәрминкәһенә, Үзбәкстандың Алишер Навои исемендәге милли китапханаһына барҙы.
Тантана сиктәрендә башҡорт мәҙәниәте фестивале уҙҙы. Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе артистарының сығышы концерттың биҙәге булды, тип хәбәр итә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте.


text:
Умырзаяға тиң ғүмер
Гөлсирә ғаиләлә берҙән-бер, наҙлы бала булып үҫә. Атаһы - мәктәп директоры, әсәһе - математика уҡытыусыһы булғанғамы, ҡыҙҙары ла ошо һөнәрҙе үҙ итә. Мәктәпте тик «5»-ле билдәләренә тамамлап, юғары уҡыу йортона уҡырға инә. Студент йылдары яҙғы ташҡын кеүек, гөрләп үтә лә китә. Университетты тамамлауға Гөлсирәгә иң төпкөл райондың бер ауылына йәш белгес булып барыу тураһында йүнәлтмә бирәләр. Ҡыҙ ҡалала үҫһә лә, ауылды ят итмәй. Киреһенсә, түбәһе болоттарға олғашҡан урманлы тауҙарға, сылтырап аҡҡан көмөш шишмәгә, хуш еҫле болондарға ҡарап хайран ҡала. Тәбиғәттең ҡабатланмаҫ хозурлығына һыйынып ятҡан ауылға ғашиҡ була. Гөлсирәне яңғыҙ йәшәп ятҡан Фәниә әбейгә фатирға индерәләр. Уға әбейҙең алсаҡлығы, туҡтауһыҙ хәбәр һүтеүе, шаянлығы бик оҡшай. Өйө лә ыҡсым, таҙа, йылы, етмәһә, ихатаһынан сығыу менән сылтырап шишмәһе аға.
Ҡыҙҙы ауылдың мөғжизәле тормошо әсир итә. Ә ата менән әсә Гөлсирәне яндарынан ебәргеләре килмәйенсә, күпме генә ҡала мәктәбендә ҡалырға өгөтләһәләр ҙә, ҡыҙ ҡолаҡ һалмай. Эйе, бәләкәй сағында, өләсәһе тере мәлдә, ауылға барып, урамдың саңын борҡотоп уйнауҙары, төбө үтә күренеп ятҡан күлдә һыу инеүҙәре Гөлсирәнең күңелендә изге бер төш кеүек кенә булып ҡалған. Шулай итеп, ҡыҙ ихлас эшкә тотона. Тәү ҡарашҡа һомғол буйлы, ҡаҡса кәүҙәле, зауыҡлы кейенгән ҡала ҡыҙын өнәмәй Фәниә әбей. Исмаһам, йорт-ҡура тирәһендә булышыр тиһәм, был ни бөгөлөп иҙән йыуырға ла эшкинмәҫ, тип, күршеһенә зарланып ала. Әммә Гөлсирә бер нисә көн эсендә үҙенең уңғанлығы, егәрлелеге менән хужабикәнең күңелен яулай. Уныһы ла йәш уҡытыусы алдында өтәләнеп тора, ҡайтыуына ашарға бешереп, ҡаршы ала. Икәүләшеп бер-береһенә терәк булып, көңгөр-ҡаңғыр йәшәп алып китәләр. «Ауыл еренең үҙ ҡанундары бар, осраған бер кешегә иҫәнләш, ололарҙың хәл-әхүәлен һораш. Ауыл халҡы бит ябай, уларға һинең бер генә йылы һүҙең дә етә», - тип ҡала ҡыҙына кәңәштәрен бирә.
ҠАЛА ҠЫҘЫ АУЫЛДА ТӨПЛӘНӘ
Гөлсирәгә ата-әсәһе янына йыш ҡайтырға тура килмәй. Ауылдан сығып китеүе үҙе бер мәшәҡәт. Район үҙәгенә автобус йөрөмәгәс, һәр кемгә үҙ яйы менән барып етергә тура килә. Кем ат егә, берәү юлға сығып баҫа, нисек тура килә. Үткән-һүткән мотоциклға, йә булмаһа йөк машинаһына ултырып китә. Ҡыҙҙарының хәлен белергә килгән ата-әсә тормоштан артта ҡалған, һаман иҫкелек хөкөм һөргән ауылды күреп, Гөлсирәкәйҙәре өсөн йөрәктәре һыҙлап ҡайта. Тик ҡыҙ бирешмәй, үҙенең киләсәккә пландарын һөйләп, оса-ҡуна йөрөй, үҙен бәхетле тоя. Гөлсирәне мәктәптә лә бик яраталар. Белемде төплө бирә, өҫтәүенә йыр-бейеү түңәрәктәре лә алып бара. Үҙе лә ауылда үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнашып, моңло тауышы, килешле итеп бейеүе менән барыһын да әсир итә. Күптәнән ҡурсаҡ кеүек кенә ҡыҙға ҡарап, күҙе ҡыҙып йөрөгән Әшрәф Гөлсирәгә тамам ғашиҡ була. Уңыш байрамына арналған концерттан һуң, йәш уҡытыусыны оҙатырға теләк белдерә. Әммә тарих уҡытыусыһы Мөнир Әшрәфтең юлына ҡаршы төшә.
- Ҡустым, борсолма, Гөлсирә Әнүәровнаны үҙем оҙатып ҡуйырмын. Ә һин ҡыҙға ынтылма, уның һөйгәне бар,- тип иҫкәртеп тә ҡуя. Егеттең йылманлап торған сырайы ҡапыл үҙгәреп китә, үҙенән ике тапҡырға оло булған ағайҙың ҡулынан шаҡарып тотоп ала.
- Мәлғүн, аҡыл өйрәтмә миңә, һинең мәктәптә өйрәткән файҙаһыҙ аҡылың да муйындан ашҡан. Ана бара юлың. Хэт үҙеңдең ҡиәфәтеңә ҡараныңмы, ҡыҙ оҙатыр алдынан?...- тип теш араһынан мәкерле йылмайып ирҙең өҫтөнә менеп бара.
Тәү ҡарашҡа төҫкә-башҡа сибәр, башҡа егеттәргә ҡарағанда арыу кейенгән, бәһлеүән кәүҙәле егеттең тәҡдимен Гөлсирә ҡабул итергә уйлап та ҡуя. Хатта Мөнир Мөслимовичтың ҡаршы төшөүе, күптән онотолған курсташы Марселде хәтерләтте. Ҡыҙҙың мөмкин тиклем йыраҡҡа китергә тырышыуының сәбәбе лә Марселдән ҡотолоу ине. I курстан алып ҡыҙҙың артынан ҡалмай йөрөгән һипкелле, өҫтәүенә ҙур лупалы күҙлек кейгән егет Гөлсирәлә йәлләү хисе генә уятты. Марсель меҫкенгә генә оҡшап торһа ла, бик йылғыр, һырыш булып сыҡты. Ҡыҙ уны күпме генә кире ҡаҡмаһын, артынан ҡалманы. Ураған һайын, кейәүгә сығырға тәҡдим яһаны, барыбер һиңә өйләнәсәкмен, тип әйтеп һалған саҡтары булды.
Гөлсирә хәтирәләргә бирелеп торғанда Мөнир Мөслимовичтың ҡысҡырыуын ишетеп, һиҫкәнеп китте. Ҡараһа, теге Әшрәф йән көсөнә оло уҡытыусының ҡулын шаҡарып маташа. Ҡыҙ ярҙамға ташлана, шул арала егет эште шаяртыуға бороп, Мөнирҙе тынысландыра башлай. Гөлсирәгә, ағай менән көс һынаштыҡ, тип мәрәкәләгән булып йылмая ла, ҡыҙҙы беләгенән элеп ала: «Сибәркәй, рөхсәт итегеҙ, оҙатып ҡуйырға», - тип яғымлы тауышы менән ҡыҙҙың күңелен иретә. Тәүҙә сибәр, унан бысраҡ күңелле булып күренгән Әшрәф был юлы бик наҙлы булып китә. Хатта ҡыҙҙың башы әйләнеүҙән йөрәк ҡылдары сиртеп ҡуя. Сәйер генә килеп ингән ҡыҙға ҡарап, Фәниә әбей: «Аһ, аһ, нимә булды үҙеңә, ҡапҡа төбөндә көңгөр-ҡаңғыр килешкәс, шул Мөнир ҡусты менән шаяралармы тиһәм, әллә йәш егет күҙләнеме үҙеңде»,- тип хихылдай.
- Юҡсы инәй, Мөнир Мөслимович көлдөрә бит, - ти ҙә Гөлсирә һүҙҙе икенсегә бороп, концерт тураһында һөйләргә керешә.
Шулай итеп, ҡыҙ Әшрәф менән осраша башлай. Йәштәрҙе бергә күреүселәр, был хаҡта Фәниә әбейгә еткерәләр. Ҡарсыҡтың быға эсе боша. Уңайын тура килтереп был хаҡта Гөлсирә менән һөйләшә. Ҡыҙға егеттең хилафлыҡтары тураһында һөйләй.
«Ана, нисәмә ҡыҙ шул бер ҡара күңелле әшәкенән бала тапты. Әллә улар уның сибәрлегеңә мөкиббән киткән тиһеңме, юҡ шул... Минең уға ҡарата тағы әллә күпме шик-шөбһәм бар. Тик... ярай Хоҙай Тәғәлә гонаһынан һаҡлаһын»,- тип егет хаҡында һөйләй ҙә, нимәнелер әйтеп бөтмәй туҡтап ҡала әбей. Ә Гөлсирә ишеткәндәренән шаңҡып ҡала. Ул кеше һүҙенә бирелә һалып бармай, сөнки бер саҡ ауыҙы бешкәйне уның. Шулай ҙа ҡыҙ Әшрәф менән осрашыуын дауам итә. Әммә кеше аша ишеткән имеш-мимештәр хаҡында егет менән асыҡтан-асыҡ һөйләшергә ҡарар итә. Егет ҡыҙҙы иғтибар менән тыңлай, кемдәр нимә һөйләүен ҡайта-ҡайта һорай, үҙе, мине күптәр күрә алмай, тип татлы телләнеп Гөлсирәне йыуата. Кеше һүҙенә ышанма, улар беҙҙән көнләшә, тип ышандыра.
Күп тә үтмәй ике уҡытыусыны Әшрәф һыу эскеһеҙ итеп туҡмап китә. Фәниә әбейгә лә янай. Был хәл ҡыҙҙың хистәренә нөктә ҡуйып, Әшрәф менән мөнәсәбәттәрен өҙөргә сәбәпсе була. Һуңғы осрашыуҙа Гөлсирә егеттең йөҙөнә бәреп, һинең кеүек ҡара эсле әҙәм менән мин тормошомдо бәйләй алмайым, миңә һинең менән үткәргән ваҡытым йәл, ти ҙә ҡапҡаға йүгерә. Шул саҡ Әшрәфтең ҡаты ҡулдары ҡыҙҙың беләгенән эләктереп ала: «Туҡта, Гөлсирә, һин һүҙеңде уйлап һөйлә, мин бер кемгә лә хистәремдән көлөргә рөхсәт итмәм», - тип ҡара йыландай ыҫылдай. Ҡыҙҙың ауыртыуҙан ҡысҡырған тауышын ишеткән Фәниә әбей йүгереп килеп сыға. Рәнйетелгән Гөлсирә инәһенең ҡуйынына һыйынып, йәштәренә ирек бирә. Һуҡмыш Әшрәф, икегеҙҙең дә күрмәгәнегеҙҙе күрһәтермен әле, тип боролоп китеп бара.
ЕГЕТ ҺӨЙГӘНЕН МӘСХӘРӘЛӘЙ
Яңы йыл яҡынлаша. Бөтөн ауыл, мәктәп балалары байрамға әҙерләнә. Гөлсирә үҙе менән булып бөткән күңелһеҙ хәлдәрҙән арынып, Яңы йыл мәшәҡәттәренә сума. Ә егет уға тынғылыҡ бирмәй, тәүҙә теге мәл өсөн ғәфү үтенеп маташа, яратам, һинһеҙ йәшәй алмайым, тип ялбара. Тик ҡыҙ өндәшмәй ҡалыуҙы хуп күрә. Гөлсирә Яңы йылға ата-әсәһе янына ҡунаҡҡа ҡайтып килергә йыйына. Балаларға Шыршы байрамы үткәреп, эштәрен яйға һалыуына байрам көндәре лә килеп етә. Район үҙәгенә нисек барып етеү мәсьәләһе килеп тыуа. Байрам алдынан һәр кем өй-ҡура эштәре менән булыша. Фәниә әбей ҙә унда-бында йәүкәләп ҡарай ҙа бер нәмә лә килеп сыҡмағас, йә ярай икәүләшеп Яңы йылды ҡаршы алырбыҙ ҙа, унан транспорт йөрөй башлағас, тыуған яғыңа ҡайтып килерһең әле, тип тынысландыра. Тик ҡыҙ: «Ата-әсәйемә, ҡайтырмын, тип һүҙ биргәйнем бит әле, улар көтәсәк», - тип бошона. Шул саҡ ыш-пыш килеп, Әшрәф йүгереп килеп инә.
- Гөлсирә, район үҙәгенә үҙем илтеп ҡуям, ана, ат егелгән. Әйҙә, йыйын да, - тип ҡабаланып сығып китә. Ҡыҙ ике ут араһында ҡала. Ни эшләргә? Шулай ҙа, ата-әсәһе хаҡына ризалаша. Фәниә әбей Гөлсирәне оҙата сыҡҡанда, уның йөҙөндә моңһоулыҡ шәйләй, әммә өндәшмәй эстән генә әсәһен һағынғандыр инде, тип юрай.
Ошо китеүенән Гөлсирә ауылға кире ҡайтмай, балалар каникулдан сығыуға иң яратҡан, йәш уҡытыусыларының үлем хәбәрен ала. Ҡыҙ аҫылынып үлгән... Был хәбәр бөтә ауыл халҡын шаҡ ҡатыра. Хатта ышанырға ла теләмәйҙәр. Үҙе сәскә кеүек матур, күңеле фәрештәнекеләй саф, күҙҙәренән осҡон, йөрәгенән дәрт ялҡыны бөркөп торған ҡыҙҙың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы башҡа һыймаҫлыҡ хәл...
Берҙән-бер ҡыҙҙарының үлемен ата-әсә ауыр кисерә. Үҙҙәрен дә ғәйепле тоялар: яндарында ғына тота алманылар шул. Барыбер балаҡайғыналары ни өсөн йәшләй генә яҡты донъянан ваз кисеп, баҡыйлыҡҡа китеүен аңламайҙар.
Ул көндө Гөлсирә күңелһеҙ генә ҡайтып инә, күҙ төптәре ҡарайып шешенгән, йонсоған ҡиәфәтен арыуына һылтай. Ысынлап та, ата-әсәһе ул юлдың мәшәҡәтен аңлай. Ҡыҙҙары ятып, ял итеп алғансы, тип үҙҙәре магазинға сығып китә. Арыуыҡ ҡына йөрөп, аҙыҡ-түлек, бүләктәр тейәп ҡайтыуҙарына Гөлсирә үҙ бүлмәһендә аҫылынған була. Был ҡайғыны күтәрә алмай, әсәһе йөрәк сиренә һалыша.
Фәниә әбей Гөлсирәнең үлемен ишеткәс тә, быға Әшрәф сәбәпсе түгел микән, тигән күңеленә шик төшә. Һәм үҙенсә һуңғы ваҡытта булған ваҡиғаларҙы күҙ уңынан үткәреп, тикшереү башлай. Һуңғы ваҡытта Әшрәфтең кеше күҙенә күренмәүе лә бик сәйер. Үҙе бер һығымтаға килеп, фекерен ауыл Советы хакимиәте башлығына һөйләй, район үҙәгендәге милиция бүлегенә йөрѳй башлай. Унда ла бөтә шик-шөбһәләрен бәйән итә, хатта дәлилдәр килтерә. Һәм бер көн ултырып, Гөлсирәнең ата-әсәһенә лә хат яҙа. Улары ла оҙаҡ көттөрмәй ауылға килеп төшә, Әшрәфте милиция бүлегенә саҡырталар. Егет тартҡылашып тормайынса ғына Гөлсирәне көсләүен әйтеп һала, күпме ҡыҙҙарҙың башына етеп, үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр ғәйебен таныуы була был.
«Мин Гөлсирәне өҙөлөп яраттым. Уны үҙемдеке итһәм, миңә кейәүгә сығыр, тип уйлағайным», - тип күҙ йәштәре аша аҡланып маташа. Егет тейешенсә язаһын ала. Тик үлгәндәрҙе генә кире ҡайтарып булмай шул... Ошондай әшәке егет өсөн, ҡыҙға йәшәп тә өлгөрмәгән ғүмерен өҙөргә, ата-әсәһенә, туған-тыумасаһына күтәрә алмаҫлыҡ ҡайғы килтереү кәрәк булдымы икән, тигән һорауҙар китмәй баштан.
Нурия ШӘРИПОВА.
Автор коллажы.
Ислам дине күҙлегенән - көсләү
Ҡөрьәндә ғүмер - Хоҙай тарафынан бирелгән бүләк, тиелә. Ғүмер тураһындағы аяттарҙа «Нәфс» (йән, ғүмер) һүҙе телгә алына. Пәйғәмбәребеҙҙең үҙенең һуңғы вәғәзендә: «Һеҙҙең ғүмерегеҙ һәм шәхсиәтегеҙ бер-берегеҙ өсөн ахырызаман еткәс, Аллаһты күргәс кенә асылыр... Иҫегеҙҙә тотоғоҙ: һәр мосолмандың ғүмере һәм шәхсиәте - изге бүләк. Бер кемгә лә зыян килтермәгеҙ, һеҙгә лә бер кем яманлыҡ эшләмәҫ. Һеҙ ғәҙелһеҙлек ҡылмаҫҡа һәм уның ҡорбаны булмаҫҡа тейеш», - тигән.
Кеше ғүмере юғары баһаланырға, яманлыҡ, ҡырыҫлыҡ тыйылырға тейеш тигәнде иҫәпкә алып, мосолман дине буйынса, ҡатын-ҡыҙ Ислам динен тотамы ул, башҡа диндәнме, һеҙҙең дошманығыҙ нәҫеленәнме - һәр ваҡыт ихтирам үҙәгендә булырға тейеш. Мосолман ир ҡатын-ҡыҙ менән бер ниндәй осраҡта ла боҙоҡ енси мөнәсәбәткә инмәҫкә тейеш. Бында ҡатын-ҡыҙҙың ризамы-юҡмы икәне иҫәпкә алынмай. Изге Ҡөрьәндә: «Зина ҡылмағыҙ, сөнки был аламалыҡ һәм насар юл!» - тиелә. Зина ҡылыу етди язаға лайыҡлы енәйәт иҫәпләнә.
Көсләү зина ҡылыуҙан (ике яҡтың ризалығы менән дин тыйған енси мөнәсәбәт), фәхишәлектән айырыла. Көсләү физик көс ҡулланып, ҡурҡытып йәки эҙәрлекләү юлы менән башҡарыла. Был хаҡта бик күп аяттарҙа яҙылған. Бәйһеҙлекте тотоу буйынса бына нимәләр тиелә: «Дин тотоусыларға шуны әйт, улар ҡараштарын тупаҫландырмаһын, ағза-ларын һаҡлаһын; был уларға таҙалыҡ бирә. Ысынлап та, Аллаһ уларҙың нимә ҡылғанын белеп тора. ...Кем ағзаларын һаҡлай. Ә кем уның сигенән сыға, улар - енәйәтсе».
Көсләү - Ислам динендә иң ҙур гонаһ иҫәпләнһә лә, Ҡөрьәндә ундай кешегә ниндәй яза биреү хаҡында яҙылмаған. Шуға күрә, Ислам дине ғалимдары бындай енәйәтсе иң ҙур язаны алырға тейеш, тип иҫәпләй. Зина ҡылыуҙа ғәйепләнгәндә дүрт шаһиттың булыуы мөһим булһа, был осраҡта енәйәтте иҫбатлар өсөн криминалистиканың яңы ысулдарын ҡулланырға мөмкин. Мәҫәлән, бармаҡ, төкөрөк, сперма, ҡаршылашыу эҙҙәре.
Ислам диненең көсләүгә ҡарата мөнәсәбәте хаҡында һүҙ йөрөткәндә, ошондай ике фекерҙе телгә алып китеү фарыз.
Беренсенән, көсләнгән ҡыҙ (зина ҡылыуҙан айырмалы рәүештә) саф иҫәпләнә.
Икенсенән, яу мәлендә ҡулға алынған ҡатын-ҡыҙ менән енси мөнәсәбәткә инеүҙе Ислам дине тыя. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм башҡа әсирҙәр менән дә уларҙың хоҡуҡтарын һаҡлап, ихтирам менән мөғәләмә итергә ҡуша дин.


text:
Благовещен районы хакимиәт башлығы Анфас Нуретдинов вазифаһынан бушатылды
22 ноябрҙә Благовещен район Советы ултырышында хакимиәт башлығы вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителде. Әнфәс Нуретдинов икенсе эшкә күсеү сәбәпле вазифаһынан бушатылды.
Хакимиәт башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыуҙы депутаттар Николай Ивановҡа йөкмәтте.
Николай Иванов хакимиәт башлығы бурыстарын муниципаль район Советы тарафынан конкурс һөҙөмтәләре буйынса ошо вазифаға тәғәйенләнгән кеше вазифаны ҡабул итеп алғанға тиклем башҡарасаҡ.
Совет ултырышында Башҡортостан Президенты Хакимиәте Етәксеһе Николай Курапов ҡатнашты.


text:
Фото:
Башҡортостан музыканттары абруйлы халыҡ-ара баянсылар конкурсында наградалар яуланы
Фото:
Өфө сәнғәт училищеһының икенсе курс студенттары Альберт Шафиҡов һәм Юнир Әхмәтйәнов Францияның Рубэ ҡалаһында үткән «Sur 3 not’s» халыҡ-ара баянсылар конкурсында еңеү яуланы. Төрлө номинацияларҙа һәр береһе алтын һәм көмөш миҙалдарға лайыҡ булды, тип хәбәр иттеләр Өфө сәнғәт училищеһынан.
Альберт менән Юнир Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Евгений Супрун класында белем ала. Уның уҡыусылары һуңғы биш йылда бер нисә тапҡыр был абруйлы конкурс лауреаты булған.
Бығаса юғары наградаларға Ильмир Халиков, Радмир Исмәғилев, Илшат Йәмилев һәм Артур Латыпов лайыҡ булған.


text:
Пассажирҙар ташыуға махсус рөхсәт алмаған таксистарға штраф һала башланылар
2011 йылдың 1 сентябрендә көсөнә ингән такси тураһындағы федераль законды тормошҡа ашырыу сиктәрендә Башҡортостанда пассажирҙар ташыуға 2800-ләгән рөхсәт ҡағыҙы бирелгән. Эшмәкәрлеген законлаштырырға теләгән автоводителдәрҙән 3 меңдән ашыу заявка алынды, тип хәбәр итә шаршамбы, 4 июлдә, автомобиль транспортында пассажирҙар ташыуҙы ойоштороу һәм уны көйләү өсөн яуаплы БР Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты.
— Әле эшҡыуарҙар араһында рөхсәт алыуға бәйле әүҙемлек күҙәтелә, сөнки 2012 йылдың 1 июленән махсус рөхсәт ҡағыҙы алмайынса пассажирҙар һәм йөк ташыу буйынса хеҙмәттәр күрһәткән өсөн биш мең һум күләмендә административ штраф һалыуҙы күҙаллаған РФ Административ хоҡуҡ боҙоуҙар кодексына үҙгәрештәр көсөнә инде, — тиелә ведомство сайтында.


text:
Башҡортостан Президенты Feka Construction Industry&Trade Inc компанияһы етәкселеге менән осраштыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Feka Construction Industry&Trade Inc компанияһы етәкселеге менән осрашты
Башҡортостан Президенты Feka Construction Industry&Trade Inc компанияһы етәкселеге менән осраштыФото: Олег Яровиков
6 декабрҙә Республика йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Feka Construction Industry&rade Inc компанияһы башлығы Абдулҡадир Ферахлы, Директорҙар советы ағзаһы Зафер Эрен һәм «Фека Констракшн» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Руслан Шәмсетдинов менән осрашыу үткәрҙе. Осрашыуҙа Өфөлә – ҡунаҡхана-эш үҙәген, Стәрлетамаҡта сауҙа-күңел асыу үҙәген төҙөү мәсьәләләре тикшерелде.
— Бындай хеҙмәттәшлеккә шатбыҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һеҙҙең компанияны уңышлы, яҡшы эшләгән, һәр эште юғары сифатлы итеп башҡарған, үҙ һүҙендә торған компания булараҡ беләбеҙ. Беҙҙе ҡунаҡхана хужалығына, ҡала халҡының ялына бәйле һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнештәге объекттар ҡыҙыҡһындыра. Өфө һәм Башҡортостан Республикаһы ҙур халыҡ-ара форумдар ҡабул итергә әҙерләнә. Әлбиттә, беҙгә республиканы һәм ҡаланы биҙәйәсәк заманса биналар кәрәк.
Feka Construction Industry&rade Inc компанияһы башлығы Абдулҡадир Ферахлы Башҡортостан Президентына йылы ҡаршы алғаны өсөн рәхмәт әйтте һәм республикала дәүләт объекттарын төҙөүҙә ҡатнашыу, инвестициялар һалыу буйынса компанияның пландары менән бүлеште.
— Үҙебеҙ өсөн республикала ике проект билдәләнек, улар өҫтөндә компания вәкилдәре өс йылдан ашыу эшләй, — тип хәбәр итте Абдулҡадир Ферахлы. – Уларҙың тәүгеһе – Өфөлә ижтимағи-эш комплексын төҙөү. Инвестициялар күләме яҡынса 210 миллион доллар тәшкил итәсәк. Стәрлетамаҡтағы проект өсөн 90 миллион доллар кәрәк буласаҡ. Беҙҙең өсөн Өфөләге проект өҫтөнлөклө булып тора, сөнки саммиттарға отелдәр төҙөү зарур. Өфөлә ер участкаһы менән проблема юҡ. Ҡайһы бер мәсьәләләр килеп тыуа, әлбиттә, әммә улар хәл итерлек. Әлеге объектҡа инженерлыҡ коммуникацияларын үткәрергә кәрәк. Өфө башлығы был мәсьәләлә беҙгә ярҙам итер, тип ышанабыҙ. Стәрлетамаҡта участка хужаһы менән ҡайһы бер һорауҙар килеп тыуа. Уларҙы тулыһынса хәл иткәндән һуң, был ҡалала эштәрҙе башлясаҡбыҙ.


text:
Рөстәм Хәмитов Архангел ауылы халҡын юбилей менән ҡотланыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Архангел ауылы халҡын юбилей менән ҡотланы
Рөстәм Хәмитов Архангел ауылы халҡын юбилей менән ҡотланыФото: Андрей Старостин
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Архангел ауылының 260 йыллығы айҡанлы тантаналарҙа ҡатнашты. Архангел районы үҙәгендә бөгөн 6,5 мең самаһы кеше йәшәй – район халҡының өстән бер өлөшө.
— 260 — яҡшы һан. Йыйылып дөрөҫ эшләгәнһегеҙ. Һеҙҙең ауыл тарихы яҡшы билдәле. Край сәнәғәте тап ошонда башлана. Архангелдең ҡаҙаныштары, сағыу даталары байтаҡ. Унда тыуып үҫеүселәр араһында тормош юлы мәңге хәтерҙә ҡалырлыҡ шәхестәр бар. Мәҫәлән, Ҡөрьәндең ғәрәп теленән рус теленә беренсе тәржемәһе авторы, Ҡазан дини академияһы профессоры, шәрҡиәтсе Гордий Саблуков. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар – танк батальоны командиры, Советтар Союзы Геройы Иван Киселев, орденға лайыҡ снайпер Анна Чернова, подполье геройы Клавдия Абрамова, Өфөләге урамдарҙың береһе уның исемен йөрөтә, — тине, район Мәҙәниәт һарайы сәхнәһенән сығыш яһап, Рөстәм Хәмитов.
Бөгөнгөһө тураһында һөйләп, Президент, ауыл һәм район үҫеш яғынан бер аҙ ҡалыша, тип билдәләне.
— Архангел районы үҫешергә тейеш. Беренсенән, Өфө алыҫ түгел, икенсенән, һеҙҙә тәбиғәт матур, ул ял индустрияһын үҫтереү өсөн мөмкинлек бирә, — тине Рөстәм Хәмитов. — Киләһе мәсьәлә — ауыл хужалығы, һеҙҙең районға тап ошо йүнәлеш ҡулай.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ Архангел районында демографик күрһәткестәрҙең түбән булыуына иғтибар йүнәлтте. Республика етәксеһе, өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙе дөрөҫ билдәләп, булған ресурстарҙы оҫта файҙаланырға кәрәк, тине.
— 2012 йылда Архангел районы насар эшләмәне, быйыл да күрһәткестәр яҡшы ғына. Һеҙ мал аҙығы әҙерләү буйынса алда бараһығыҙ, — тип өҫтәне Президент.
Рөстәм Хәмитов был юлы үҙе ҡараған объекттар тураһында ла маҡтап телгә алды.
— Райондың үҫеше унда йәшәүселәр ҡулында. Беҙ, үҙ сиратыбыҙҙа, үҫеш туҡтап ҡалмаһын өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ, — тине Президент.
Тантаналы йыйылышта Рөстәм Хәмитов ауыл халҡына юғары дәүләт наградалары тапшырҙы.


text:
Уҙған быуаттың 80-се йылдарында сержант Рәшит Кәримов разведка ротаһының отделениеһына етәкселек итә. Уларға дошмандың тупланыу урындарын асыҡлау бурысы ҡуйыла.
Беҙҙә табан балыҡтың ике төрө билдәле: һары ғәҙәти һәм көмөш табан. Ҡытайҙар алтын төҫөндәге өсөнсөһөн дә булдырған, ул тик аквариумдарҙа йәшәй.
Табан балыҡ Башҡортостанда киң таралған. Уның оҙонлоғо — 60 сантиметрға, ауырлығы 8 килограмға етә.
Жәлил ағайҙың юбилейынан бер йыл алда республикабыҙҙың алыҫ райондарының береһенән танышым шылтыратты:
— Таһир ағай, Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевтың 100 йыллығын билдәләйәсәкбеҙ, иншаллаһ. Ул бик һәйбәт йырсы ла булған икән. Яҡташығыҙ бит, һеҙҙә уның тауышы, йыры яҙылған магнитофон таҫмаһы йә дискы юҡмы?
— Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, юҡ шул, — тинем. — Моғайын, телевидение йә радио фондында барҙыр, шунда мөрәжәғәт ит. Ә Жәлил ағайҙың һәйбәт йырсы булғанын ҡайҙан белдең?
— Олораҡ кешеләрҙән ишеттем. Уға арналған кисәне, моғайын, беҙ ҙә уҙғарырбыҙ тип торам, шунда уның йырын халыҡҡа ишеттереп, бер бүләк яһарға уйлағайным, — тине әңгәмәсем.
Йәш танышымдың оло ғалимға ҡарата ихтирамлы булғаны өсөн ифрат шатландым.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек: Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда 1 Май демонстрацияһы һуңғы тапҡыр 1990 йылда булғайны. Советтар Союзын тарҡатып, баҙар иҡтисадын төҙөүҙе сәйәси йүнәлеш булараҡ ҡабул иткән Рәсәй власы ошо йылдарҙа хеҙмәтсәндәрҙе дәүләтебеҙҙең төп майҙанына индереүҙе кәрәкле тип тапманы.
Ҡасан нисек ҡаба?
15 миллион һумға тиң булған иң ҙур гранттар “Нефтсе” мәҙәниәт һарайына һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһына тапшырыла. Тәүге объектҡа аҡса “Башҡортостан” дәүләт концерт залын асыуға, донъя “йондоҙ”ҙары ҡатнашлығында концерт ойоштороуға, шулай уҡ мәҙәниәт һарайы бинаһында 3D лазер проекцияһын урынлаштырыуға бүленә.


text:
Өфөнән Александр Никишкин ингән төркөмдә шулай уҡ “Социум” турфирмаһы директоры Әлфирә Әхмәтшина, В.Л. Засов исемендәге хәйриә фонды менеджеры Гөлнара Сәхибзадаева, “Ирәмәл” тәбиғәт паркы хеҙмәткәре Сергей Сиротин да бар ине.
Бер ваҡыт арабыҙҙа йәшәп, ижад иткән башҡорт шағирының яҡташ ҡәләмдәшенә автограф менән яҙып биргән йыйынтығын иптәшем тотоп индерҙе. Үҙенә алып барып бирҙек. Әйтерһең, шул кеше ята кеүек тойолдо сүп-сар араһында. Ә бит ул — китап. Урыны — кәштәлә, аҡылы — йөрәктәрҙә, күңелдәрҙә.


text:
Киндер турғайы
Киндер турғайы, тарма турғайы (рус. Коноплянка, лат. Carduelis cannabina)— турғай ҙурлығында ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ерҙә, ҡыуаҡлыҡта күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттарында, ҡойроғонда киң ҡара һәм аҡ таптар бар. Ата ҡоштоң маңлайы, түшенең ике яғы ҡыҙыл. Кәүҙәһенец аҫ яғы сыбар һарғылт аҡ. Инә ҡошта ҡыҙыл төҫ юҡ. Таҡыя турғайҙан арҡаһы көрән булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «тк-тк-тк». Сырылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урман ситендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Үлән, башлыса киндер һәм дегәнәк орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөи. Киң генә таралған. Ояһы ҡыуаҡтарҙа була. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡа һала.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9


text:
Етегә етте «Иҙел»
Халыҡ-ара «Иҙел» башҡорт һәм татар йыры фестиваль-бәйгеһе быйыл Өфөлә етенсе тапҡыр үтте. Ике күрше республиканың, туғандаш халыҡтың йыр сәнғәтен үҫтереүҙе генә түгел, үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе яҡынайтып, дуҫлыҡ ептәрен нығытыуҙы ла маҡсат иткән был сара йыл да баш ҡалабыҙ тамашасылары өсөн ҙур байрамға әүерелә. Проект авторы, фестивалде ойоштороусы фиҙакәр ханым – Лилиә Әхмәт ҡыҙы Бәҙәмшинаның тырышлығы һәм ныҡышмалылығы менән был йыр байрамы Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә ҙур танылыу яуланы.
Быйылғы сарала ҡатнашырға теләп ҡырҡтан ашыу йырсы мөрәжәғәт итһә, финалға егерме һигеҙе үткән. Бәйгегә үтеүселәрҙең күплеге баһалама ағзаларының йомшаҡлығынан түгел, ә тыуған еребеҙҙең моң шишмәһе көслө булыуынан. Иҙрис Ғәзиев, Зилә Сөнғәтуллина, Флүрә Килдейәрова, Илһам Вәлиев, Филүс Ҡаһиров, Айгөл Һағынбаева кеүек мәртәбәле шәхестәрҙән торған баһалаусылар ҡороноң иләге аша үтеп, һайлап алыу турына эләгеү бәхете тик лайыҡлыларға ғына тәтегән. Еңеүселәр, йылдағыса, төрлө номинацияларҙа билдәләнде. «Башҡорт халыҡ йыры» буйынса бер юлы ике башҡарыусыға беренсе дәрәжә лауреат дипломы тапшырылды. Фестивалдең юғары бүләгенә лайыҡ булған Алмас Сирусин менән Алмас Хөсәйенов икеһе лә – Баймаҡ егеттәре. З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының беренсе курс студенттары атаҡлы педагог Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы Сәғитовала уҡый. Автор-башҡарыусылар араһында еңгән, «Мөхәббәт – диңгеҙ» тип хисләнгән Денис Илсебаев иһә тамашасыны тауышы менән генә түгел, үҙенсәлекле кейенеү стиле менән дә арбаны. «Татар эстрадаһы» номинацияһында иң-иңдәрҙән тип табылған Раушан Сөләймәновтың бәрхәт тауышы, сәхнәлә үҙен иркен тотоуы һоҡландырҙы. «Академик вокал» буйынса беренселекте Ҡаҙан ҡыҙы Алиса Мамина алды. «Балалар йырлай» бүлегендә төп бүләк тамашасыны һөйкөмлөлөгө, үҙен сәхнәлә шул тиклем тәбиғи тотоуы менән яраттырған моңло ҡыҙ Камилла Михайловаға тәтене. Камилланың «Талы бөгөлөп тора»ны татарса таҙа, һүҙҙәрҙе дөрөҫ яңғыратып йырлауы ла айырым маҡтауға лайыҡ. Ғөмүмән, «Иҙел»дең үҙенсәлеклеге шунда: был фестивалгә йыл һайын башҡа милләт йырсылары ла башҡорт йә татар телдәрендә матур сығыштар алып килә. Быйыл икенсе дәрәжә лауреат исемен алған Грузия йырсыһы Ия Тепнадзены ла, алдан иғлан итһәләр ҙә, күптәр татар ҡыҙы йырлай тип ҡабул итте. Башҡарыусыларҙың һәр береһе хаҡында юғары кимәлдә, лайыҡлы сығыш яһаны, тип әйтергә мөмкин. Кейемеңә ҡарап ҡаршы алалар тигәндәй, башҡорт костюмын заманса стилләштереп сәхнәгә сығарған Элина Хәкимова (өсөнсө дәрәжә лауреат) менән Лиана Иҙрисова (икенсе дәрәжә лауреат) сәхнәлә айырыуса күркәм күренде. «Иҙел»селәрҙең барыһының да тамашасыны «тере тауыш» менән кинәндереүе лә – фестивалдең юғары кимәленең бер күрһәткесе. Алып барыусылар, башҡорт телевидениеһы йондоҙо Ғәлиә Вәхитова менән Ҡазандың танылған һүҙ оҫтаһы Марсель Әхмәҙуллиндың туған телебеҙҙең ҡырҡыу мәсьәләләренә ҡағылған фекерҙәрҙе лә сәхнәнән ҡыйыу яңғыратыуы байрамға халыҡсан төҫ өҫтәне, уны тамашасыға яҡынайтты. Етеһен үткән балаға беҙҙә «быуыны нығынды» тиҙәр, «Иҙел» дә – инде ике республиканың мәҙәни донъяһында үҙ урынын тапҡан, үҙ йолалары булған сағыу бәйге. Уға оҙон, емешле ғүмер теләйек!
Теги: Иҙел фестиваль


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Ҡомһоҙ бай - һәм уның ялсыһы
Өфө районы Иҫке-Мең ауылында йәшәүсе башланғыс кластар уҡытыусыһы Ильясов Зия Ғәйнулла улынан ситтән тороп уҡыусы Әхмәтшин Зия Дәүләт улы яҙып алған. Һөйләүсегә 50 йәш, башҡорт. Белеме - урта.
Борон-борон заманда Ҡомһоҙ бай менән уның ялсыһы йәшәгән. Ҡомһоҙ бай алтынға бер ҙә туймаған. Яҡын ғына тауҙың башында бик күп алтын булған. Ул тауға берәү ҙә менә алмаған.
Бер ваҡыт Ҡомһоҙ бай тауҙың башына менергә уйлаған. Үҙенең ялсыһын, саҡырып алған да:
- Беҙҙең эргәләге тауҙа бик күп алтын бар, - тигән. - Беҙ ул алтынды тауға менеп алырға тейешбеҙ, - тигән.
Үҙҙәре менән пар ат еккәндәр ҙә, уға ҡара һыйырҙы һалып, тау аҫтына килгәндәр. Бай:
- Был алтынды алыр өсөн ҡара һыйырҙы һуйырға кәрәк, - тигән. Улар ҡара һыйырҙы һуйғандар. Ә алтын һаман да тау башынан үҙе тәгәрәп төшмәгән. Шунан һуң бай:
- Был Һыйырҙың эсенә кем дә булһа берәү инеп ятҡанда ғына, алтын үҙе йылға кеүек ағып төшәсәк,- тигән.
Ялсы быға риза булған. Шул арала бай һыйырҙы тиҙ генә бау менән бәйләгән, ә ялсы уның эсендә тороп ҡалған. Ялсыға бысаҡ биргән. Үҙе ситкәрәк киткән дә ялсыны күҙәтә башлаған.
Бер аҙҙан һуң бер сәмреғош килеп сыҡҡан да, һыйырҙы күтәреп тау башына алып менгән. Сәмреғош һыйырҙы ашай башлаған. Уның эсендә кеше бурлығын белгәс, ташлап киткән. Бай быларҙы тау аҫтынан ғына күҙәтеп торған, ти. Ҡасҡан урынынан сығып, ялсыға ҡысҡыра башлаған. Ялсы һыйыр эсенән көскә сыға. Тирә-яғын ҡарай, бөтә урында алтын-көмөш тулып ята. Ялсы быларҙы түбән таба тәгәрәтә башлай. Бик күп тәгәрәткәс, төшөргә урын эҙләй, ләкин таба алмай. Шул саҡта тау аҫтынан байҙы күреп ҡала. Унан тауҙан нисек төшөү юлын һорай. Бай:
- һинең тирә-яғыңда ҡаялар, шуларҙы күрәһеңме? - ти.
- Ошо ҡаялар емерелгән саҡта ғына һин был тауҙан төшә алырһың, - ти,
- Әгәр төшә алмаһаң, сәмреғошҡа аҙыҡ булырһың, - ти. Түбәнгә тәгәрәтелгән алтындарҙы тейәй ҙә, ҡайтып китә.
Ялсы тау башында бер үҙе ҡала. Шул саҡта ялсыға юлбарыҫ ташлана. Ялсы юлбарыҫ менән көрәшә башлай. Көскә уны үлтерә. Юлбарыҫтың тиреһен һыҙырып ала. Унан ваҡ ҡына таҫмалар әҙерләй. Уларҙы бергә ялғап, тауҙың икенсе яғына төшә. Тауҙың икенсе яғында бер батшалыҡ булған була. Ялсы тауҙан төшкән сакта кейемдәре туҙып бөтә. Шуның өсөн кеше күҙенә күренмәҫкә тырыша. Тәрән соҡорҙар аша батшалыҡҡа сығырға тырыша. Бер шәп аҡҡан йылға буйына килеп, хәл йыйырға ултыра. Шул ваҡытта йылға яғына өс аҡҡоштоң осоп килгәнен күрә. Ялсы урмандың эсенән генә күҙәтә башлай. Аҡҡоштар йылға янына килгәс тә, кейемдәрен сисенһәләр, өсөһө лә матур ҡыҙ булып сығалар. Улар йылғала һыу инә башлайҙар. Ялсы оҙаҡ уйлап тормай, ҡасҡан урынынан сыға ла бер ҡыҙҙың кейемен кейеп ала. Ҡалған икеһе тиҙ генә кейемдәрен кейәләр һәм осоп китәләр. Был ҡыҙ үҙенең кейемен һорай башлай. Ялсы уға ике шарт ҡуя. Әгәр ике шартты үтәһәң, ул сакта кейемдәреңде бирәм, ти. Уның беренсе шарты булып, батшалыҡҡа алып ҡайтыу һәм батша уны "үлтермәйем", - тип ант итһә, икенсеһе булып, әгәр ҙә был ҡыҙ үҙенә кейәүгә сыҡһа, шул сакта ғына кейемдәреңде бирәм, ти. Был ҡыҙҙар дейеү пәрейенең ҡыҙҙары икән. Был ҡыҙҙарҙың әсәһе бик уҫал дейеү була. Ҡыҙ ялсыны ташлап әсәһе эргәһенә ҡайтып китә. Ялсы ҡыҙҙың артынан өлгөрә алмай, хәл йыйып ҡала.
Шул ваҡытта уның эргәһенә бер ҡарт килеп сыға. Ҡарт менән иҫәнләшкәс, эштең ни нәмәлә икәнен һөйләп бирә. Ялсы:
- Оҙаҡламай батшаның ғәскәрҙәре килеп, минең башымды батшаға алып ҡайтасаҡтар, - тигән. Ҡарт уға батша ғәскәренән нисек ҡотолоу юлын күрһәткән.
- Бер ялан буйында тылсымлы бер ағас үҫә. Уның тик бер ботағында ғына тылсым бар, - тигән. Ошо ботаҡты таба алһаң ғына, һин үлемдән ҡотола алырһың, - тигән. Ағастың ҡайһы яҡта үҫеүен әйткән дә, ҡарт үҙ юлына киткән.
Ялсы бик оҙаҡ барған, ләкин бер ниндәй ағастан да тылсымлы ботаҡ таба алмай. Бара торғас бер ялан буйында ял итергә ултырған. Был яланда өс кеше үҙ-ара һуғышып ята икән. Ялсы улар эргәһенә килгән дә:
- Һеҙ нәмә бүлешәһегеҙ, нәмә өсөн һуғышаһығыҙ? - тип һораған. Былар өсөһө бер туғандар икән. Араларынан берәүһе:
- Атай үлгән сағында, иң батыр, иң көслө, иң матур улыма - ошо ағастың тылсымлы ботағын алырға рөхсәт итәм, - тине, - тигән. Улар ошо тылсымлы ботаҡ өсөн үҙ-ара һуғышып яталар икән. Ялсы хәйлә уйлай. Өс туғанды ағастан алыҫыраҡ китергә ҡуша. Уларҙы арыттырырға уйлай. Ялсы:
- Кем алдан килһә, тылсымлы ботаҡ шуға, - ти. Өс туған ситкәрәк китәләр. Шул сакта ялсы ботаҡты һындырып ала ла, китә башлай. Өс туған алданғанлыҡтарын һиҙеп, ялсыны ҡыуа башлайҙар. Ялсы ботаҡты ергә ҡаҙай. Өс туған шунда ултырып ҡала. Әгәр ҙә ботаҡты һауала болғаһа - дауыл ҡуба. Ялсы шулай итеп, өс туғанды ергә ултырта ла алға табан китә.
Был ваҡытта ҡыҙҙың әсәһе ялсыға ҡаршы ҙур ғәскәр ебәрә. Ғәскәр яҡынлашҡас та, ялсы ботаҡты һауала һелтәй. Ғәскәрҙең бөтәһе лә юҡ була. Батша икенсе тапҡыр ғәскәр ебәрә. Ялсы уларҙы ла юҡ итә. Шулай итеп, батшаның бөтә ғәскәрҙәрен ҡыйрата. Ялсы:
- Әгәр ҙә батша тағы ла ғәскәр ебәрергә уйлаһа, бөтә батшалығын юҡ итәсәкмен! - ти. Батша унан ҡурҡа. Ялсыны саҡырып алмаҡсы була. Ялсы:
- Әгәр ҙә ҡыҙын миңә бирмәһә, бармайым! - ти. Бик ялынғандың һуңында ғына батша янына бара. Батша уға:
- Ярты батшалығымды бирәм, тик ҡыҙымды ғына бирә алмайым, - ти. Ялсы риза булмай. Ҡыҙ егетте ярата. Улар икеһе сығып китмәксе булалар, ләкин батша ризалығын белдермәй.
һуңынан батша, ялсы ҡурҡытҡас ҡына, риза була.
Шулай итеп, улар Ҡомһоҙ байҙан үс алмаҡсы булалар.
Юлда барғанда ауылда ҡунырға булалар. Был ауылдың старшинаһы ҡыҙын кейәүгә бирә икән. Старшина бөтә ауыл халҡын ҡыҙының туйын һәм байлығын ҡарарға саҡыра.
Старшинаның ярҙамсылары ялсы менән ҡыҙ ингән өйгә лә килеп инәләр. Уларҙы ла старшинаға алып баралар. Старшина ҡыҙҙы күреү менән ғашиҡ була. Сөнки ҡыҙҙың өҫтөндәге кейемдәр алтын-көмөш менән биҙәлгән була. Үҙе лә аҡҡош кеүек матур була. Старшина ҡыҙҙың кейемдәрен икенсе бүлмәлә сисендертеп ала. Хеҙмәтселәренән тимер йәшниккә бикләтеп ҡуя. Бөтә кешене теләһә-теләмәһә лә бейергә ҡуша. Ялсы ҡыҙҙы таба алмай. Старшина халыҡты ҡыуып сығара. Ҡыҙҙы бейергә ҡуша. Ҡыҙ:
- Мин икенсе кейем менән бейей алмайым, - ти. - Әгәр ҙә кейемдәремде алып бирһәң, ул саҡта бейейем һәм һиңә кейәүгә сығырға риза булам, - ти.
Старшина кейемен алып бирә, ул ҡыҙға ышана, бөтә ишектәргә лә ҡарауыл ҡуя, ә ҡыҙ аҡҡош кеүек бейей башлай һәм тәҙрәнән сығып китә. Егет фатирҙа ҡыҙҙы юғалтып ултырған була. Ялсы бының өсөн старшинаға үс ала. Тылсымлы ботағы менән һелтәнеп, старшинаның бөтә байлығын туҙҙыра.
Улар икенсе көндө генә был ауылдан сығып китәләр.
Ете көн, ете төн барғандың һуңында икенсе ауылға килеп етәләр. Улар ауылдың иң бай кешеһенә инергә булалар.
Был ауылдың иң бай кешеһе теге Ҡомһоҙ бай була. Ялсы уны танып ала, ә Ҡомһоҙ бай егетте үлгән тип уйлай. Ул уны онотҡан була.
Ялсы төндә йоҡоһонан уяна ла, тылсымлы ботағы менән бөтә ҡарауылсыларҙы йоҡлата. Ҡомһоҙ байҙың алтындарын карап сыға. Байҙың алтындары шул тинлем күп була. Таң атҡас, ялсы ауыл халҡын бер урынға йыйылырға ҡуша. Йыйылған халыҡҡа ҡомһоҙ байҙың ҡомһоҙлоғон аңлата. Байҙың асыуы килә. Егетте тотоп зинданға ябырға ҡуша. Егеткә ташлана. Шул саҡта егет ботағы менән ергә таяна. Байҙың хеҙмәтселәре шул урында йоҡлап та китәләр.
Бөтә халыҡ егеттең бындай батырлығына таң ҡала. Егеттән ҡомһоҙ байҙың талап алған байлыҡтарын таратып биреүҙе һорайҙар. Егет байҙы ботағы менән киҙәнеп юҡ итә. Байлығын халыҡҡа таратып бирә.
Шулай итеп, ялсы байҙан үс ала һәм ҡыҙ менән икәүләп ошо урында йәшәргә ҡалалар. Хәҙер ҙә рәхәтләнеп тормош ҡороп яталар, ти.
Ссылка на эту публикацию:
Ҡомһоҙ бай - һәм уның ялсыһы [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.12 (дата обращения: 23.05.2018).


text:
Фото:
Башҡортостанда сусҡаларҙың африка тағунын индермәүгә ҡаршы саралар күрелә
Фото:
Башҡортостанда сусҡаларҙың африка тағуны ауырыуын республика территорияһына индермәү өсөн саралар күрелә. «Башинформ» агентлығына БР Ветеринария идаралығы начальнигы Баязит Ғәлимовтың хәбәр итеүенсә, зарарланыу осраҡтары асыҡланмаһа ла, төбәктә хәл көсөргәнешле булып ҡала.
— Сусҡасылыҡ предприятиеларына ҙур иғтибар бирелә, — тип белдерҙе ул. Уларҙа санитар режим күҙәтелә, тикшереүҙәр алып барыла һәм малдарға профилактик вакцинация үткәрелә.
Бөгөнгө көндә республикала башҡа төбәктәрҙән, айырыуса Рәсәйҙең көньяғынан сусҡалар ҡайтарыу тыйылған. Шәхси хужалыҡтарҙағы малдарҙың һәм ҡырағай ҡабандарҙың хәл-торошон күҙәтеү көсәйтелгән.
Шул уҡ ваҡытта, күптән түгел малдың африка тағуны менән ауырыу осрағы Волгоград өлкәһендә асыҡланған. Тағундың ҙур сығанаҡтары Ростов өлкәһендә теркәлгән.
Был ауырыу сәләмәт малдың сирлеләре менән контактынан ғына түгел, шулай уҡ мал аҙығы, көтөүлектәрҙән дә тарала. Вирусты бөжәктәр, ҡырағай ҡоштар һәм йәнлектәр ҙә тарата ала. Зарарланған мал 2-5 көндән һуң һәләк була.
Ауырыу һәр ваҡыт малдың ҡырылыуына килтергәнгә күрә, африка тағунынан иҡтисади зыян үтә ҙур. Вирус сиктәрҙе еңел үтә һәм бер нисә тәүлек эсендә меңдәрсә баш сусҡаны юҡ итергә һәләтле. Әгәр ауырыу хужалыҡҡа йәки тораҡ пунктҡа эләкһә, ҡотолоу юлы бер – бар малдарҙы һуйып, барыһын да утҡа яғыу. Сирле малдарҙы дауалау тыйыла. Тағы сусҡалар ҡайтарырға теләһәгеҙ, ентекле дезинфекция үткәрелгәндән һуң йәнә бер йыл көтөргә тура киләсәк. Кешегә был ауырыу йоҡмай.


text:
Сығышың һинең ҡайҙан?
Йыл һайын үткәрелгән Һабантуй байрамы ла ҙур ойошҡанлыҡ менән үтә.
Ҡала кимәлендәге сараға мәртәбәле ҡунаҡтар, төрлө балалар баҡсаһы педагогтары, ата-әсәләр ҙә саҡырыла. Ғѳмүмән, 25-се «Тирмәкәй» балалар баҡсаһы коллективы ҡалала ғына түгел, районда ла ижади ҡарашлы булыуҙары, ата-әсәләр менән уңышлы хеҙмәттәшлек алып барыуҙары, ҡала балаларында милли рух тәрбиәләүе менән айырылып тора. Зауыҡлы, заманса йыһазландырылған баҡсаның уңышлы һәм һөҙөмтәле эшләүендә мөдирБүләкбаева Таңсулпан Нуритдин ҡыҙының, үҙ эшенең ысын оҫтаһы булған тәжрибәле тәрбиәселәрҙең хеҙмәте оло маҡтауға лайыҡ.
Күптән түгел унда “Сығышың ҡайҙан һинең” тип аталған семинар-практикум үтте. Бындай сара «Тирмәкәй” балалар баҡсаһында бишенсе йыл рәттән уҙғарыла һәм уны ойоштороуҙа коллектив бай тәжрибә лә тупларға өлгѳргән. Ике өлөштә уҙған сараның теоретик өлөшөндә Т.Н.Бүләкбаева, М.Т. Әхмәтнурова, З.М.Зәйнуллина, Г.Р.Орел нәҫел тарихына, шәжәрәгә ҡағылышлы сығыштар яһаны, ғаилә шәжәрәһенең проектын яҡланы. Зикриндар һәм Заһиҙуллиндар ғаиләһе лә байрамдан ситтә ҡалмаған. Улар үҙ шәжәрәһе, фамилияларының килеп сығышы, ғаилә гербы менән таныштырҙы һәм үҙ һәләттәрен күрһәтеп, ғаиләләрендә яратып әҙерләнгән аш-һыуҙарын тәмләтте.
Сараның икенсе - иң сағыу өлөшөн ысын мәғәнәһендәге Шәжәрә байрамына әйләндереү өсөн тәрбиәселәрҙең, ата-әсәләрҙең ҙур көс һалыуы күренә. Музыкаль етәксе - Л.С. Ниғмәтуллина, тәрбиәселәр - Ә.Р. Мәзитова, Г.В. Әпҡәдирова, Д.Н.Әҙелмырҙина байрамды күңелле һәм ҙур ойошҡанлыҡ менән алып барҙы. Байрам барышында кескәйҙәр генә түгел ата-әсәләр, байрамға килгән ҡунаҡтар ҙа үҙ быуыныңды белеүҙең ни тиклем оло һәм мөһим бурыс булыуына тағы бер тапҡыр инанды, шәжәрәне өйрәнеү буйынса файҙалы мәғлүмәттәргә эйә булды, уны тѳҙѳү буйынса рекомендациялар алды.
Фойела «Минең ғаиләм - минең байлығым» тип аталған бай күргәҙмә лә ойошторолдо. Унда Тирлән, Ломовка балалар баҡсаһы ла әүҙем ҡатнашты. Боронғо башҡорт халҡының йәшәйешен, тормошон күрһәткән эштәр, ата-әсәләр төҙөгән береһенән-береһе байыраҡ, зауыҡлыраҡ ғаилә шәжәрәләре ҡунаҡтарҙың иғтибарынан ситтә ҡалманы.
Э.МӨХӘМӘҘИЕВА.
Автор фотолары.


text:
Фото:
Архангел һәм Белорет райондарында яңы социаль объекттар асылды
Фото:
Кисә Башҡортостан Президенты М.Ғ. Рәхимов эш сәфәре менән Архангел һәм Белорет райондарында булды. Республика башлығы райондарҙың социаль-иҡтисади үҫеше менән танышты һәм ҡайһы бер социаль объекттарҙы асыуға арналған тантаналы сараларҙа ҡатнашты.
Архангел районының Максим Горький ауылында М.Ғ. Рәхимов оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн яңы төҙөлгән “Шәфҡәтлелек” йорт-интернатында булды. Йөҙ урынға иҫәпләнгән йорт-интернатта оло йәштәгеләрҙең уңайлы йәшәйеше өсөн бөтә шарттар ҙа булдырылған. Ике ҡатлы бинала йоҡо корпусы, медицина кабинеттары, китапхана, ашхана урынлашҡан. Яңы объект асыу районда 80-гә яҡын эш урыны булдырыу мөмкинлеген бирә.
Белорет районындағы “Асы” шифаханаһында Республика көнөн яңы дауалау-диагностика һәм хакимиәт корпустарын, шулай уҡ һыу менән дауалау бинаһын асыу тантанаһы булды. Бөтә объекттар төҙөлөшө республика бюджетынан финансланған. Майҙаны 2500 квадрат метрлыҡ өс ҡатлы дауалау-диагностика корпусы заманса ҡорамалдар менән тулыһынса йыһазландырылған. 4 мең квадрат метрҙан ашыу майҙанлы өс ҡатлы административ корпуста шифахана хакимиәте, матурлыҡ салоны, диетик туҡланыу залы булған 300 урынлыҡ ашхана урынлашҡан. “Асы” шифаханаһында байрамға шулай уҡ ландшафтлы быуа төҙөлөшө тамамланды. Республика Президенты шифахана хеҙмәткәрҙәрен һәм ял итеүселәрҙе яңы объекттар асылыу менән ҡотланы һәм, Башҡортостанда дауалау, шифахана-курорт учреждениелары төҙөлөшөнә даими иғтибар бирелә, тип билдәләне.
— Республикабыҙҙағы кеүек шифаханалар Рәсәй Федерацияһының башҡа бер субъектында ла юҡ тиерлек. Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара әһәмиәттәге төрлө форумдарҙа алынған күп һанлы наградалар быға дәлил булып тора, — тине тантанала М.Ғ. Рәхимов. Президент, көрсөк республиканың бөтә социаль йөкләмәләрҙе үтәүенә йоғонто яһамаясаҡ, тип айырып билдәләне.
Яңы корпустарҙы ҡарағанда М.Ғ.Рәхимов шифахананың артабанғы үҫеш перспективалары менән танышты. Киләһе йыл бында Ял үҙәге төҙөлөшө тамамланасаҡ, спорт майҙансығы файҙаланыуға тапшырыласаҡ. 150 урынлыҡ яңы корпус төҙөү күҙаллана. Планлаштырылған бөтә объекттар төҙөлөшө тамамланғас, шифахана проект ҡеүәтенә сығасаҡ. Бында бер үк ваҡытта 500 кеше ял итеү мөмкинлегенә эйә буласаҡ.
Белорет районында Башҡортостан Президенты шулай уҡ тәбиғи таш сығарыу предприятиеһында булды. Президент етештереү күләмдәре, һатыу баҙарҙары һәм үҫеш перспективалары менән ҡыҙыҡһынды.


text:
Швейцария Илсеһе Вальтер Гигер Башҡортостандың инвестицион мөмкинлектәре менән таныша
БР Сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министрлығында үткән Швейцарии делегацияһы менән осрашыу Башҡортостандың ике яҡлы хеҙмәттәшлек потенциалына һәм инвестицион мөмкинлектәренә арналды.
Хәбәр итеүебеҙсә, Швейцарияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Вальтер Гигер етәкселегендәге Швейцария Конфедерацияһы делегацияһы әлеге ваҡытта Өфөлә. Ҡунаҡтар өсөн бер нисә рәсми һәм эшлекле осрашыуҙар, шул иҫәптән республика етәкселеге менән һөйләшеүҙәр ойошторолдо.
Ведомство башлығы, вице-премьер Юрий Пустовгаров делегация ағзаларын төбәк иҡтисады структураһы менән таныштырҙы, уның көслө һәм йомшаҡ урындарын атаны, өҫтөнлөктәрҙе һәм проблемаларҙы билдәләне. Гигер әфәнде, үҙ яғынан, сағыштырыу юҫығында Швейцария иҡтисады тураһында һөйләне. Был Көнбайыш Европа иле майҙаны буйынса Башҡортостандан өс тапҡырға бәләкәйерәк һәм уның үҙ тәбиғи ресурстары ла юҡ. Шул уҡ ваҡытта ул көслө иҡтисады менән айырылып тора, уның нигеҙе – бәләкәй һәм урта бизнес һәм әүҙем тышҡы иҡтисади эшмәкәрлек.
— Көрсөк беҙгә лә ҡағылды, ләкин беҙгә уның йоғонтоһо башҡа күп илдәргә ҡарағанда күпкә аҙыраҡ булды, — тине дипломат, — сөнки беҙҙең предприятиеларҙың 90 проценты – бәләкәй һәм урта, ә улар һығылмалыраҡ һәм баҙар үҙгәрештәренә еңел яраҡлаша.
Швейцарияның икенсе спецификаһы – уның донъя иҡтисадына ныҡлы интеграцияһы.
— Ресурстар буйынса беҙ бик ярлы ил, ә беҙ булдырған байлыҡтың нигеҙе – халыҡтың эш һөйөүсәнлеген файҙалана белеүҙә, сәйәси тотороҡлолоҡта һәм донъя иҡтисадына яраҡлаша алыуҙа, — тип билдәләне Гигер әфәнде. – Тышҡы иҡтисад – Швейцария дәүләтенең нигеҙе.
Йылына Швейцария 180 миллиард швейцар франкыһы суммаһына продукция сығара (бер швейцар франкы 1,1 АҠШ долларына тиң), ә 160 миллиардлыҡ индерә.
Яҡтар үҙ компанияларына потенциаль партнерҙар эҙләп табыуға булышлыҡ итергә килеште.
Һөйләшеүҙәр тамамланғас, ҡунаҡтар Башҡортостандың ғына түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең аграр секторының иң яҡшы предприятиеларының береһе — «Алексеевка» совхозына юлланды.


text:
Дәүләт Думаһы депутаты Рафаэль Мәрҙәншин республиканың баш ҡалаһында граждандарҙы ҡабул итте
Владимир Путиндың Башҡортостандағы йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә РФ Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының Гражданлыҡ, енәйәт, арбитраж һәм процессуаль ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы Рафаэль Мәрҙәншин граждандар менән сираттағы осрашыу үткәрҙе.
Депутат менән осрашыуға республиканың төрлө ҡала һәм райондарынан ун кеше килде. Улар торлаҡ мәсьәләһен хәл итеүҙә, Рәсәй Федерацияһы гражданлығын алыуҙа ярҙам һорап, шулай уҡ хоҡуҡ һаҡлау органдарының законға ҡаршы эшмәкәрлегенә ялыуҙар менән мөрәжәғәт итте.
Мәсьәләләрҙең күпселеген Рафаэль Мәрҙәншин өҫтәмә тикшереүгә алды, тип хәбәр иттеләр «Эшлекле Рәсәй» Башҡортостан төбәк бүлексәһенең башҡарыу дирекцияһынан.
«Ай һайын төбәк аҙналыҡтарын Владимир Путиндың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә республика граждандары менән осрашыу өсөн файҙаланырға ниәтләйем. Бындай тәжрибә һайлаусыларҙың наказдарын үтәү йәһәтенән дә, партия эшмәкәрлегенә өҫтәмә импульс биреү йәһәтенән дә үҙен тулыһынса аҡлай», тип билдәләне Рафаэль Мәрҙәншин.


text:
Башҡортостан Хөкүмәте һәм Ҡытайҙың Чунцин ҡалаһы хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөнө
ӨФӨ, 2014 йыл, 7 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
БР Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рөстәм Мәрҙәнов етәкселегендә Башҡортостан делегацияһы Ҡытайға эш сәфәре сиктәрендә, Чунцин ҡалаһында булды.
БР Хөкүмәте матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тура төбәк-ара бәйләнештәр булдырыу Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың быйыл июлдә Бразилияның Форталезе ҡалаһында БРИКС саммитында әйтелгән идеяһын үҫтереү булып тора.
— «Region to region» — төбәк менән төбәк — «R2R» тигән яңы аралашыу форматын тәҡдим итәм. Тап ошо формат эре компанияларҙың ғына түгел, ә бәләкәй һәм урта бизнестың тырышлыҡтарын берләштерергә мөмкинлек бирәсәк. БРИКС-тың биш ил эшҡыуарҙары ҡатнашлығында кластерҙар булдырырға һәм иҡтисадтарыбыҙҙың үҫешендә синергетик һөҙөмтәгә өлгәшергә мөмкин буласаҡ. Нәҡ был аралашыу форматы дәүләт-ара мөнәсәббәттәр һәм эре бизнестың үҙ-ара хәрәкәт ителеше менән бер рәттән, тотош БРИКС, һәр илебеҙ үҫешендә лә өсөнсө терәк нөктәһе булып торасаҡ, — тине Рөстәм Хәмитов.
Чунцинда республиканың инвестиция һәм иҡтисади потенциалын күрһәттеләр. Уны алдынғы предприятиелар, профилле министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре тәҡдим итте.
Чунциндың вице-губернаторы Лю Цян Башҡортостан делегацияһы ағзаларын сәләмләне һәм уларға эштәрендә уңыштар теләне.
Сәфәр сиктәрендә «В2В» (бизнес менән бизнес) форматында һөйләшеүҙәр уҙҙы. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә һигеҙ меморандум, шулай уҡ БР Хөкүмәте һәм Чунцин ҡалаһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлдө.


text:
Республикала эшҡыуарҙарға булышлыҡ итеү өсөн Көрсөккә ҡаршы штаб булдырыласаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда урындағы эшҡыуарҙарға ярҙам йөҙөнән Көрсөккә ҡаршы штаб булдырыла. Башлап ебәреүсеһе — республиканың Президент программаһын тамамлаусылар ассоциацияһы.
Штабты ойоштороуға килеп тыуған тотороҡһоҙ иҡтисади хәл сәбәпсе. Импортты алмаштырыу продукцияһы менән шөғөлләнгән эшҡыуарҙарға һәм предприятиеларға ярҙам күрһәтергә хәл ителде. Штаб составына Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, федераль һәи төбәк үҫеш институттары, йәмәғәт ойошмалары, консалтинг компаниялары, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре инә.
Яҡын араларҙа штабтың тәүге ултырышы үтә. Ул көрсөк эҙемтәләрен йомшартыу өсөн һаҡлағыс механизмдар әҙерләргә, эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеүсе ҡоралдарҙы милектең бөтә формалары өсөн яраҡлаштырырға мөмкинлек бирәсәк. Һорауҙар һәм тәҡдимдәр avpprb@mail.ru электрон почтаһы адресына йәки 8 927 083 2333, 8 963 133 1324 телефондары буйынса ҡабул ителә.


text:
Кисә, 11 апрель, филармнияның ҙур залында башҡорт эстрадаһында яҡты йондоҙ булып балҡыған, тиҙ арала күптәрҙең күңелен яулап өлгөргән Искәндәр Ғәзизовтың концерты үтте.
”Аҡлы-ҡаралы донъя”, “Һин киткәнгә көймәйем”, “Ҡарағай урманында”, “Йәшлек йәше” һәм башҡа тәрән мәғәнәле моңло йырҙары менән республика сәхнәһендә генә түгел, хатта сит өлкәләрҙә лә танылыу яулаған йырсыны, әйтерһең дә, өфөлөләр ҙур түҙемһеҙлек менән көткән. Искәндәрҙең һәр сығышын тамашасы алҡыштар менән оҙатты, сәскә гөлләмәләренә күмде.
Халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты Искәндәр Ғәзизов үҙенең ижадташ дуҫтары менән бергә бик матур “Йәшәү йәмем йырҙарҙа” исемле тамаша әҙерләгән. Артистың мөхәббәт, ғаилә, тыуған яҡ тураһында “Үткәндәргә ҡайтыу кәрәкмәй”, “Әйтер ине әсәй”, “Кермә минең төштәремә”, “Хәйерле юл, ҡоштар“ кеүек йырҙары халыҡтың йөрәге аша үтеп, күңелен тирбәтте. Мәшһүр ҡурайсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Азат Айытҡолов, республика конкурстары лауреаты Илнур Һибәтуллиндарҙың моңло итеп ҡурайҙа уйнауы, Искәндәр Ғәзизовтың билдәле йырсы Башҡортостандың халыҡ артисы, Ш.Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Вәхит Хызыров, Башҡортостандың халыҡ артисы Артур Туҡтағолов, республика конкурстары лауреаты Гүзәл Аҫылбаевалар менән бергә дуэт башҡарыуы тамашаға сағыу төҫ өҫтәне. Рәсәйҙең һәм Татарстандың атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Нәзифә Ҡадырованың моңло йырҙарын, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Рәмил Ғәйзуллин етәкселегендәге
БР-ың Халыҡ ҡоралдары милли оркестрының сығышын да тамашасы йылы ҡабул итте. Йәш бейеүсе ҡыҙҙар Лилиә Хажиғәлиева менән Регина Баракованың бейеүҙәре тамашаны тағы ла дәртләндерә төштө.
Концерт барышында йырсының ауылдаштары, күп йырҙар авторы Родион Мортазин сәхнәнән Искәндәргә изге теләктәрен еткереп, сәскә бүләк итте.
Йырсы булыу Искәндәрҙең булмышына яҙылғандыр. Уның матур «Йәшәү йәмем йырҙарҙа» исемле концертын ҡарап халыҡ, донъя хәстәрен әҙгә генә булһа ла онотоп, күңел тыныслығы алып ҡайтҡандыр.


text:
Эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге өҫтөнлөклө йүнәлештәр билдәләнде
Өфөлә Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының эшҡыуарлыҡ буйынса комитетының сираттағы ултырышы үтте. Был составы буйынса иң вәкәләтле комитеттарҙың береһе, уға министрлыҡтар һәм ведомстволар, бәләкәй бизнес йәмәғәт ойошмалары етәкселәре һәм белгестәре, билдәле эшҡыуарҙар инә.
2008 йылдағы эш тураһында отчет менән БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы комитеты рәйесе Руслан Кинйәкәев сығыш яһаны. Ул, былтыр комитет ярайһы уҡ уңышлы эшләне, тип билдәләне. "Комитет ҡарарҙарына власть органдары ҡолаҡ һалыуы бик мөһим, — тине Руслан Кинйәкәев. — Республикала бизнес менән власть араһында конструктив диалог булдырылған".
27 февралдә уҙған Башҡортостан эшҡыуарҙары съезы ҡарарҙарын тормошҡа ашырыу тураһында айырым һүҙ алып барылды. БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе Сергей Ефремов власть органдарының, эре, бәләкәй һәм урта бизнес-структураларҙың, эшҡыуарҙар берләшмәләренең һәм башҡа граждандар йәмғиәте институттарының эшҡыуарлыҡ өлкәһендә үҙ-ара эш итеү механизмдарын булдырыуға Палатаның яңыса ҡараштарын йыйылыусылар иғтибарына еткерҙе. Сергей Ефремов әйтеүенсә, предприятиеларҙың донъя финанс көрсөгө шарттарында эшләү үҙенсәлектәрен дә иҫәпкә алырға кәрәк.
Ултырыш аҙағында комитеттың ағымдағы йылға эш планы раҫланды һәм ҡарар ҡабул ителде. Унда, атап әйткәндә, сит ил технологияларын алмаштырыусы технологиялар индереү кәрәклеге тураһында әйтелә. Бының өсөн алға киткән илдәрҙең сәнәғәт кластерҙары булдырыу буйынса тәжрибәһен өйрәнергә һәм бәләкәй бизнес өлкәһендә сит ил партнерҙарын эҙләп табыуҙы әүҙемләштерергә кәрәк.
Бынан тыш, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ҡарамағында "Меркурий — Башҡортостан" төбәк эшлекле клубын ойоштороу тураһында ла һүҙ алып барылды, ул бәләкәй һәм ҙур бизнес вәкилдәренең киңерәк даирәһенең эшлеклелеген көсәйтеүгә һәм үҙ-ара эшмәкәрлеген әүҙемләштереүгә булышлыҡ итәсәк.


text:
Алкоголле продукция һатыуҙы лицензиялау тәртипкә һалына
Башҡортостан ҡануниәтселәре, “Башҡортостан Республикаһында этил спирты, алкоголле һәм спиртлы продукция етештереү һәм уның әйләнеше өлкәһендә эшмәкәрлекте юлға һалыу тураһында” БР Законын федераль закондар талаптарына тап килтереп, алкоголле продукция һатыуҙы лицензиялауҙы тәртипкә һала. “Алкоголь” законында үҙгәрештәр тураһында закон проекты Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың 18-се ултырышында беренсе уҡыуҙа ҡабул ителде. Индерелгән үҙгәрештәр тураһында Башҡортостан Республикаһының Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм алкоголле продукцияның әйләнешенә һәм сифатына контроль буйынса идаралығы начальнигы Айбулат Хәйбуллин һөйләне.
Иң элек, закон алкоголле продукцияны ваҡлап һатыуға лицензия биреү, лицензияның ғәмәлдә булыу срогын оҙайтыу, лицензияны үҙгәртеп төҙөү өсөн түләү тәртибен һәм йыйымдар күләмдәрен билдәләүсе статья менән тулыландырылды.


text:
Башҡортостан табиптары – Рәсәйҙә иң яҡшылар иҫәбендә
Республиканың алты табибы XI «Йылдың иң яҡшы табибы» бөтә Рәсәй конкурсы призерҙары булды. Еңеүселәр 33 номинацияла билдәләнде.
«Иң яҡшы врач-невролог» номинацияһында Өфөнөң 5-се ҡала клиник дауаханаһы табибы Радмир Шахмәмәтов икенсе урын яуланы, тип хәбәр иттеләр БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан.
Өсөнсө урынға бер юлы бер нисә табип лайыҡ булды. Улар иҫәбендә — 8-се стоматология поликлиникаһы врач-ортопеды Алла Йыһаншина («Иң яҡшы стоматолог» номинацияһы), 1-се Республика психиатрия дауаханаһы эксперты, баш табип урынбаҫары Галина Захарова («Иң яҡшы психиатр-нарколог» номинацияһы), Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире Дмитрий Онегов («Иң яҡшы йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы» номинацияһы) һәм Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһынан ике вәкил – Шамил Сафин («Иң яҡшы врач-нейрохирург» номинацияһы) һәм Ирина Абдрахманова («Иң яҡшы врач-фтизиатр» номинацияһы).
«Йылдың иң яҡшы табибы» бөтә Рәсәй премияһы 2001 йылдан тапшырыла. Конкурста ҡатнашыусыларҙың эштәрен РФ субъекттарының һаулыҡ һаҡлау идараһы органдарының, шулай уҡ федераль башҡарма власть органдарының комиссиялары тикшерә, бынан һуң Мәскәүҙәге үҙәк комиссия вәкилдәре үҙ баһаһын бирә.


text:
Стәрлетамаҡта тәүлегенә 70 тонна картон һәм ҡағыҙ сығарыу буйынса линия эшләй башлаясаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 11 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Картон һәм ҡағыҙ етештереү өсөн ҡорамалдар поставкалауға килешеүҙе «Көньяҡ Урал» компанияһы – Стәрлетамаҡта «Инмаш» технологик паркы резиденты – Ҡытайҙың J.S. Corrugating Machinery Co. Ltd компанияһы менән төҙөгән. Килешеү 3,5 миллион АҠШ доллары тора, тиелә технологик парк материалдарында. Ноябрҙең башында Ҡытайҙа уҙған Башҡортостан Республикаһының бизнес көндәрендә документҡа ҡул ҡуйылған.
Технологик парктың мәғлүмәттәре буйынса, яңы етештереү линияһы Стәрлетамаҡта 2009 йылдан алып сығарылған гофротарының үҙ ҡиммәтен дүрт тапҡырға кәметеү мөмкинлеге бирәсәк. Макулатура һәм ағартылған целлюлоза сеймал булып хеҙмәт итәсәк. Ике баҫҡыслы таҙартыу системаһы менән йыһазландырылған ҡорамалдың етештереү һәләте – тәүлегенә 70 тонна продукция. Техника минутына 240 метр картон һәм бөрмәләнгән ҡағыҙ сығарыуҙы тәьмин итә.
Килешеү ҡорамалды монтажлау, көйләү, тикшереү һәм персоналды уҡытыу буйынса эштәрҙең тулы циклын үҙ эсенә ала. Производствоны киңәйтеү 130 яңы эш урыны булдырырға мөмкинлек бирәсәк. Стәрлетамаҡта линияны асыу киләһе йылға билдәләнгән.
Росстат мәғлүмәттәренә таянып «Инмаш»тан хәбәр итеүҙәренсә, 2013 йылда Рәсәйҙә картон һәм гофрокартон етештереү 3 миллион тоннаға яҡынлашҡан. Донъя практикаһында уның өсөн сеймалдың өсөнсө өлөшөн макулатура тәшкил итә. Рәсәйҙә уның өлөшө аҙыраҡ. «Инмаш» технологик парктың идара итеүсеһе Режавали Хәитовтың фекере буйынса, икенсел сеймалды эшкәртеү эске ресурсты йәлеп итеп кенә ҡалмай, ә халыҡтың экологик мәҙәниәтен формалаштырыуҙа ла булышлыҡ итәсәк.
«Көньяҡ Урал» – гофротаралар һәм гофрировкаланған ҡаптар етештереү буйынса предприятие 2009 йылдан алып эшләй.
«Инмаш» — 2009 йылда «Инмаш» концерны базаһында нигеҙләнгән технологик парк. Инженер инфаструктуралары менән тәьмин ителгән етештереү бүлмәләренең дөйөм майҙаны 110 мең квадрат метрҙан арта. Төп резиденттары – «Инмаш» концерны (машина эшләү), «Көньяҡ Урал» (төрөү материалдары етештереү), «Транстехника» (металл эшкәртеү), «Русфильтр» компаниялары (автомобиль фильтрҙары етештереү), Стәрлетамаҡ механика заводы.


text:
Фото:
Башҡорт театрҙарының ике спектакле «Алтын битлек» исемлегенә индерелгән
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Ошо көндәрҙә Рәсәйҙең «Алтын битлек» милли театр премияһы һәм фестиваленең рәсми сайтында исемлек баҫылып сыҡты. Уға башҡорт театрҙарының ике спектакле ингән. Эксперт советы фекеренсә, М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрының «Джут» һәм Салауат башҡорт драма театрының «Ерҙәштәр» спектаклдәре — 2015-2016 йылдар миҙгелендә иң билдәлеләр иҫәбендә.
«Джут» спектаклен ҡаҙаҡ драматургы Олжас Жанайдаровтың пьесаһы буйынса режиссер Айрат Абушахманов ҡуйған. «Ерҙәштәр» спектакле Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Ауыл адвокаттары» повесы (тормош хикмәттәре) буйынса сәхнәләштерелгән. Режиссеры — Антон Фёдоров. Ике спектакль дә Башҡортостан Театр эшмәкәрҙәре союзының Йәштәр премияһы менән билдәләнгән.
Исемлекте төҙөгәндә эксперттар театрҙа һәм видеояҙмала 614 спектакль ҡараған. Уға илдәге драма театрҙарының 97 һәм музыкаль театрҙарҙың 46 спектакле ингән.
Премия номинанттары иҫәбендә — биш номинацияла күрһәтелгән Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Иман » Динеңде интернет аша нығыт
Динеңде интернет аша нығыт
йәки «Хәләл тауыҡ йомортҡалары» буламы?
Телефон, интернет, телевизор – быларҙың барыһы ла заман талабы. Уларҙы файҙаға ла, зыянға ла файҙаланырға мөмкин. Иманлы кеше был замана ҡаҙаныштарын үҙенең дине, намыҫы, тормошо һәм әхирәте өсөн тик файҙалы йүнәлештә генә ҡулланасаҡ. Һәр эштең үҙ яйы, тәртибе булған кеүек, интернеттың да үҙ әҙәбе бар.
Компьютерың Раббының бер рәхмәтеме, әллә бөгөнгө көндөң зәхмәтеме? Уныһы үҙеңдән тора.
Һеҙҙең иғтибарға башҡорт телендәге иң популяр «Әбйәлил» (http://nazir1965.com/) исемле дини сайттың авторы менән әңгәмә тәҡдим итәбеҙ. Нәзир САБИТОВ Әбйәлил районының Таштимер ауылында йәшәй. Сығышы менән ошо уҡ ауыл кешеһе, Таштимер мәсетенең имам-хатибы.
– Һеҙ – бөгөн ислам ҡанундарын киң пропагандалаусы иң әүҙем интернет-ҡулланыусыларҙың береһе. Бик күптәр һеҙҙең сайт буйынса дин тәғлимәттәрен өйрәнә. Ҡайҙан мәғлүмәттәр алаһығыҙ?
– Мин интернетта ни бары өс йыл тирәһе, уға тиклем ишетеп кенә белә инем. “Ләлә-Тюльпан” мәсетендәге Рәсәй ислам университетының ситтән тороп уҡыу бүлегендә уҡый башлағас, ноутбук һатып алдым. Яйлап ҡына компьютерҙы өйрәнә башланым: яңы өлкә бик ҡыҙыҡ тойолдо, хатта интернет-блогер буйынса түләүле курстарҙа уҡыным. Тора-бара, сайттар астым. Сайт тигән һүҙ – интернетта мәғлүмәттәр һалынған бит. Блогер тигән һүҙ үҙ көндәлегеңде алып барыу һәм башҡа мәғлүмәттәрҙе тикшереп һығымта яһап, анализлап фекеренде бүлешеү. Мин блогерҙан айырмалы рәүештә тик сайтҡа мәғлүмәттәр сығарам. Тәүҙә маҡсатым төрлө мәғлүмәт урынлаштырып, уҡырға кешеләр йәлеп итеп үҙ сайтыңа реклама биреүсе аша рекламалар урынлаштырып, аҡса эшләү ине. Беренсе сайтым рус телендә булды, интернетта конкуренция күп булыу сәбәпле, уның эшмәкәрлеген туҡтаттым. Шул уҡ ваҡытта дини ғилемем үҫә килә Мөхәммәд бәйғәмбәр, саллалаһү-ғәләйһис сәләмдең: “Бар булған ғилемегеҙҙе халыҡҡа еткерегеҙ”, – тигән хәҙисенән сығып, үҙ телебеҙҙә башҡортса сайт асып ебәрҙем. Әйткәндәй, бындай мәғлүмәти бизнес менән беҙҙең интернетта ни бары халыҡтың 15 проценты ғына шөғөлләнә, ә сит илдәрҙә интернет бик күптәрҙең ризығы. Бөгөн эш эҙләүселәр күп, бында ниндәй өлкәлә уңыштарға өлгәшергә булыуын яҙырмын иншалла. Тик һәр эштә түҙемлек һәм ныҡышмалылыҡ кәрәк. Әлеге ваҡытта ниәтем халыҡҡа кәрәк мәғлүмәттәрҙе, бигерәк тә дин ғилемен еткереү, социаль селтәрҙә уҡыусыларым үҙ битенә ошо мәғлүмәттәрҙе ҡуйып башҡалар менән бүлешә башлаһалар, Аллаһы Тәғәләнең әжер-һауабына, ризалығына ирешерҙәр.
Интернетта башҡорт телендә сайттар юҡ кимәлдә. Бөгөн теүәл һәм тотороҡло эшләп килгән саф башҡорт сайттары ул – киң матбуғат саралары ғына һәм уҡытыусылар тарафынан дәреслектәр асып онотолғандары. Үҙемдең профессиональ сайтты камиллаштырып, мәғлүмәттәр табып һәм үҙем белгәнде ҡушып, интернетҡа ҡуям. Дин ғилемен камиллаштырырға теләүселәр социаль селтәр аша минең менән аралаша. Йәштәрҙең генә түгел, оло быуындың да дини һорауҙары күп, хәләл һәм харам мәсьәләләре ҡалҡып сыға. Бөгөн йәмғиәт үҙен борсоған һорауға яуап табыр өсөн магазинға барып китап алмай, ә интернетты хуп күрә. Йәғни күптәр ҡағыҙҙан электрон форматҡа күсте. Заман уңайлыҡтарын дин өсөн дөрөҫ файҙаланғанда, бик күптәргә иман нурын өләшергә мөмкин. Мәҫәлән, вәғәздәрҙе, кәрәкле доғаларҙы ғына баҫтырып, бихисап кеше һинән күсереп үҙ диуарына элеп ҡуя – шулай итеп тарала, уларҙы халыҡ уҡый һәм ятлай. Әйткәндәй, диплом эшен дә дин һәм интернет темаһына арнамаҡсымын, тик уға ғилми етәксе табыу мәсьәлә тыуҙыра.
Маҡсатым – башҡорттарыбыҙ ҡоро намаҙ ғына уҡыусыларҙан булмаһын тип, рухи, әхлаҡ, ғилем яғынан үҫешкән булһын тигән фекерҙәмен. Диндең мәғәнәһе ғилемле булыуҙы аңлата. Әхирәткә күскәндә лә ни көткәнен халыҡ аңларға тейеш, үлеп кенә юҡҡа сығам, тип уйламаһын ине. Йән барлығын һәм һәр кемдең ошо донъялағы тормошо өсөн Аллаһы Тәғәлә алдында яуап бирәсәген аңлаһа ине.
Аллаһы Тәғәлә дини ғәмәлдәрҙе үтәүҙе ҡыйын ҡылманым тигән. Ҡыйынлыҡ эҙләмәгеҙ, намаҙ уҡығыҙ, ураҙа тотоғоҙ, ябай кешегә артығы ла кәрәкмәй. Дин ғилемен һәм китабыбыҙ Ҡөрьән Кәримде ғүмер буйы өйрәнһәк тә осона сыға алмаясаҡбыҙ, уға ғәйәт ҙур мәғәнә һалынған. Бер бәләкәй генә “Фатиха” сүрәһен генә тәфсирләп бихисап китаптар яҙылған.
– Сайттың йөкмәткеһе хаҡында ла һөйләп үтегеҙсе?
– Дини категориянан тыш, сайтта үҙ ерлегебеҙҙә килеп сыҡҡан тарихтар хаҡында, яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен, шулай уҡ мөнәжәттәр һәм таҡмаҡтар, риүәйәттәр һәм легендаларҙы бирергә тырышам. Тирә-яҡ ауылдар, уларҙың кешеләре, топонимик атамалар буйынса тарихты теркәйем. Район күләмендә уҙған дини сараларҙан фотолар, башҡорт телендә балалар өсөн матур әкиәттәрҙе, видеофильмдарҙы ҡараусылар ҙа бар. Сәләмәтлек хаҡында, хатта аш-һыу серҙәрен дә ҡуйырға тырышам. Һалаһы мәғлүмәт күп, һәр нәмәгә өлгөрөп булмай. Кәрәк мәғлүмәтте интернетта беҙҙең Башҡортостан энциклопедияһында уҡырға мөмкин.
Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр һәм вәғәздәр тупланмаһын әленән-әле яңыртып торам. Шуныһы ҡыуаныслы, дини рубрикалар, сайттың статистикаһына ҡарағанда, халыҡ өсөн иң ҡыҙыҡлыһы. Дин мәғлүмәтен төрлөсә аңлатып, төрлө мәҙһәбтәрҙең, хатта секталарҙың да китаптары һатыуҙа һәм интернетта бар. Шуға халыҡтың дингә килгәндә яңылышмауы бик хәйерле. Сайтҡа Башҡортостандан ғына түгел, Рәсәй киңлектәренән һәм сит илдәрҙән инеүселәр күренә.
– Тәүгә мәсеткә килеүсегә дин әһелдәре, ундағы кешеләр һынсыл ҡарап, киҫәтеү яһарға ғына тора төҫлө. Йәнәһе, был намаҙ тәртибен беләме, дөрөҫ эшләйме, тип һәр хәрәкәтен энә күҙәүенән үткәрәләр. Был дөрөҫмө?
– Аллаһы Тәғәлә беҙҙең намаҙға мохтаж түгел, беҙ үҙебеҙ намаҙға, Аллаһы Тәғәләгә итәғәт итергә, шөкөр итергә мохтаж. Намаҙ уҡый башларға теләүсегә мин көнлөк биш намаҙҙан түгел, ә бер намаҙҙан башларға кәңәш итәм. Аят-сүрәләрҙе ятлап, иманығыҙ нығына килә намаҙ һанын арттырырға, фарызға ҡушып сөннәтен дә уҡырға мөмкин. Күҙәтеүҙәр буйынса, шунда уҡ биш намаҙына тотонған кеше тиҙ арала ялҡа башлай, тора-бара бөтөнләй ҡул һелтәп тә ҡуя. “Ниңә мәсетегеҙ тулы түгел?” – тигән һорауҙы имамдарға бик йыш ишетергә тура килә. Кеше иманға үҙе килмәйенсә, уның башына мәжбүри һеңдерергә ярамай. Ай-вайына ҡарамай, көсләшеп түгел, ә ипле генә итеп намаҙға саҡырығыҙ. Дингә саҡырыуҙа артыҡ ныҡышып тырышыу кәрәкмәй, кешенең ҡаршылашып кире китеүе бар. Бында кеше үҙе был ғәләмәт донъяға ни өсөн килгәнен йөрәк-күңел аша аңларға тейеш. Үкенескә күрә, совет быуынына ныҡлап атеизм һеңгән. Бала саҡтан “Мин кем?” тигән һорау борсоно. Мәрхүмә әсәйем байтаҡ йылдар хат ташыусы булып эшләне. Беҙ, туғандар, уға матбуғат таратырға ярҙам итә торғайныҡ. Ул ваҡыт ниндәй генә гәзит-журналы булманы, һәр береһен уҡырға өлгөрә инем. Тәүҙә мәктәп, артабан училище, ауыл китапханаларын тулыһынса уҡып сыҡтым – эҙләнеүҙәремә яуап табырға теләнем. Апаруҡ ваҡыт үтеп, байтаҡ һыу аҡҡас, тормош мәғәнәһен аңлай башланым, был донъяға ни өсөн килгәнемде төшөндөм.
– Ваҡыт етмәүгә, шарттар булмауға һылтанып та намаҙ уҡымаусылар бар, бигерәк тә эшләп йөрөүселәр араһында...
– Яйын табырға була. Мин, мәҫәлән, төҙөүсе, төҙөлөштә намаҙ уҡырға шарттар юҡ, әлбиттә. Үҙ сослоғоңдан тора барыһы ла, иртән аяҡты йыуып, ситек кейергә була, артабан намаҙ ваҡыты килеп еткәс тәййәмүм алып, мәсех ҡылыу ҙа етә. Намаҙҙың сөннәтен уҡымай фарызын үтәргә була. Һәр ер намаҙлыҡ, мунса һәм бәҙрәфтән башҡа, ҡар өҫтөндә лә, ҡара ерҙә лә уҡығыҙ. Бер нәмәгә лә ҡарамай, намаҙ уҡырға тырышығыҙ, ғибәҙәт ҡылыуығыҙҙың сауаптарын уйлап һөйөнөгөҙ. Артыҡ ҡыланыуҙан, мәҫәлән, тәһәрәт алғанда, һаулыҡҡа зыян килтерерҙәй ныҡ һыуыҡ һыуҙан һаҡланығыҙ. Тәһәрәтте ҡомған тотоп бәҙрәфкә барып алған истинжә менән бутамағыҙ.
– “Хәләл” һүҙе иҡтисади брендҡа әйләнде. Хатта тауыҡ йомортҡаларын да хәләл тип тәҡдим итәләр. Дөрөҫмө был?
– Бөгөн Рәсәйҙә генә түгел, бөтә донъяла хәләл индустрияһы – йылдам үҫешкән тармаҡ. Беҙҙең республикала ла хәләл ризыҡ етештереүселәр бик күп. “Хәләл” стандарт комитеты таныҡлығын алыу – барлыҡ етештереү циклы тикшерелгән һәм мосолмандарға ашарға ярай тигән талаптарға яуап бирә тигәнде аңлата. Ашаған аҙығында тыйылған ҡушымталар булмаған, хәләл мал-тыуар, ҡош-ҡорт мосолман ҡанундары буйынса салынырға тейеш. Уйлап ҡараһаң магазин тулы итле консервалар, колбасалар ҡайҙа етештерелгән? Мосолман илендәме? Бер харам йотом намаҙыңды юҡ итә. Кешенең йөрәген ҡарайта һәм Аллаға килеүҙе алыҫайта. Шул арҡала бик күптәр был ҡыуаныстан мәхрүм. Хәҙерге мәлдә бындай хәләл продукциялар етештереүҙе бик күптәр аңлай башланы, шул арҡала бит табыштары арта. Мәҫәлән, беҙҙең Магнитогорск ҡалаһы эргәһендәге бер берекмәгә ҡараған ҡош-ҡорт фабрикаһында үҫтерелгән тауыҡтар хәләл, сөнки унда имамдар тауыҡ сала торған конвейерҙарҙы “Бисмилләһи Аллаһү Әкбәр” тип эшләтеп ебәрәләр. Продукциялары Ҡаҙағстанға сыға, ул мосолман иле иҫәбендә. Был талаптарҙы үтәүҙе беҙҙең Башҡортостан мөфтиәте күҙәтә.
Әгәр йомортҡа һала торған тауыҡҡа хәрәм нәмә ашатмаһалар: үлек мал ҡалдығы, сусҡа һөйәге онтағы, составында спирт ҡушылған аҙыҡ булмаһа – ул хәләл тип атала. Шуға ла һатыуҙағы “хәләл йомортҡалар”ға аптырамағыҙ.
Ғөмүмән, аҙыҡ-түлек һатып алғанда һәр хәләл продукция менән ныҡлап танышып сығыу артыҡ булмаҫ – ҡайһы ойошма тарафынан, ҡасан “хәләл” таныҡлығы бирелгән? Сертификатлауҙы үтә алмаған ойошмаларҙың да был бренд аҫтында кешеләрҙе алдауы бар. Ни тиһәң дә, “хәләл” һүҙе һатып алыусының ышанысын тиҙерәк яуларға ярҙам итә, был һүҙ аҫтында, йәнәһе, тауарҙары сифат гарантияһына яуап бирә.
Минең Силәбе өлкәһендә йәшәүсе ҡаҙаҡ фермер танышым, үҙенең ит продукциялары, колбаса етештереү буйынса эшен тулыһынса хәләл производствоға ҡорған. Үҙе, диндар кеше булараҡ, һәр процесты контролдә тота, бынан тыш, “Хәләл” стандарт комитеты хеҙмәткәрҙәре бик йыш килеп тикшереүҙәр уҙғара.
– Хәләл итте һуйыу тәртибе ниндәй? Ҡорбан салғанда, бигерәк тә ҡала ерендәгеләр, был эште мотлаҡ мулла ярҙамында үтәргә кәрәк, тип һанай.
– Үҙен мосолманға һанаған кеше сала. Имам-муллаларҙың эше һәр бер дини эштә башҡаларҙы өйрәтеп-күҙәтеп тороу. Тәһәрәтләнеп, ихластан, “Бисмилләһи Аллаһү Әкбәр” тип әйтеп, изге ниәтен башҡара ала. Ошо урында шуны телгә алыу урынлы булыр: ҡорбан итенең һөйәктәрен ни эшләтергә кәрәклеген сайтта уҡығыҙ.
Күптәрҙе хәләл продукцияның башҡаларҙан нимә менән айырылып тороуы ҡыҙыҡһындыра. Хәләл ит, мәҫәлән, сусҡа ите булмауҙан тыш, салған ваҡытта малдың барлыҡ ҡаны ағыҙылғаны була. Ҡан менән зыянлы матдәләр ҙә ағып төшә. Салына торған малдың тулаған ваҡытында ҡанында ағыулы мәтдәләр барлыҡҡа килә, ҡандың составында ген ауырыуҙары һәм башҡа вирустар бар һәм ҡан егерме минуттан һуң боҙола башлай, зарарлы бактериялар үрсей. Ҡанлы ризыҡ ашау харам. Шулай уҡ мал-тыуар ризығында тыйылған ингридиенттар, дарыуҙар булмаҫҡа тейеш. Харам ашағандар төрлө ауырыуҙарға, ҡатындар бала табыу һәләтенә һәм бик күп зыянға дусар ителә.
– Рәсәйҙә хәләл косметика етештереүсе компаниялар юҡ кимәлдә. Ғөмүмән, хәләл косметика ниндәй булырға тейеш? Мосолман ҡатын-ҡыҙына буянырға ярамай, тип тыйыусылар бик күп.
– Эйе, тормошобоҙҙа хәләл төшөнсәһе көндән-көн нығыраҡ тарала. Хәләл медицина, бөҙрәхана хеҙмәттәре, ислам банкингы, мосолман кейемен етештереү һәм ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына юл ярыусы хәләл косметика, сөнки уны етештереүселәр бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Бөгөн косметика баҙары химияға ҡоролған – уларҙың составын уҡып, иҫең китер. Мосолмандарға тәбиғи үҫемлек майҙарынан етештерелеп, шәриғәт ҡанундарына яуап биргән хәләл косметиканы, әлбиттә, ҡулланырға мөмкин. Дин буйынса тыйылған спирт, желатин, ҡайһы бер майҙар һәм башҡа шик тыуҙырған матдәләрҙән һаҡланырға кәрәк. Мәҫәлән, сусҡа майы һәм һөйәге, хайуан ҡаны, нефть химияһы (бензол, фенол, формалин), цинк компоненттары ҡушылған әйберҙәрҙән алыҫ тороғоҙ. Көндәлек ҡулланылышта булған кер һабынын алып ҡарайыҡ, уның сусҡа һөйәгенән булыуы ла мөмкин бит. Шуға күрә, иғтибарлы булырға кәрәк. Әйткәндәй, хәләл косметика саралары Европа илдәрендә көндән-көн популярлыҡ яулай. Хатта исламдан алыҫ тороусылар ҙа хәләл косметикаға өҫтөнлөк бирә.
Беҙҙең башҡорт мосолман ҡатын-ҡыҙы буянмаһа ла бик матур һәм һылыу. Уларҙы күреү менән башҡорт гүзәлдәре тип, ғорурланып китәһең. Самаһын ғына белеп косметика ҡулланһындар. Динебеҙҙә ҡатын күркәм һәм тыйнаҡ, иренә күренер өсөн генә биҙәнһен ине. Беҙҙең башҡорт ирҙәренең психологияһына килгәндә, саманан артыҡ биҙәнгәндәр кире тәьҫир итә һәм уларҙы насар ғәҙәтле ҡатын итеп уйлайҙар. Мосолман ҡатын-ҡыҙына кейем кейгәндә лә сит ил мосолмандары стилендәге, уларҙың климаты, халҡы ғөрөф-ғәҙәтенән сыҡҡан формалар килешһеҙ. Бик матур, үҙебеҙҙең башҡорт стиленә яраҡлаштырып, үҙ тәбиғәт климатына ҡарап кейемдәр тегергә һәм кейергә һеҙгә кем ҡаршы?
Лилиә ХӘЛИТОВА әңгәмәләште.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.