text:
Альберт Эйнштейн
Альбе́рт Эйнште́йн (нем. Albert Einstein, МФА [ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n] [1]; 14 март 1879, Ульм, Вюртемберг, Германия — 18 апрель, 1955, Принстон, Нью-Джерси, АҠШ) — физик-теоретик, заман теоретик физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1921 йыл), йәмәғәт эшмәкәре-гуманист. Германияла (1879—1893, 1914—1933), Швейцарияла (1893—1914) һәм АҠШ-та (1933—1955) йәшәгән. 20-ләп донъя университеттарының Почётлы докторы, бик күп Фәндәр академиялары ағзаһы, шул иҫәптән СССР ФА-ның сит ил Почётлы ағзаһы (1926).
Эйнштейн — физика буйынса 300-ләп фәнни эштәрҙең авторы, фән тарихы һәм фән философияһы буйынса 150 китап һәм мәҡәлә яҙған. Ул физика теорияһы буйынса бер нисә һәлмәк хеҙмәт авторы:
- Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы (1905).
- Уның сигендә — массаның һәм энергияһының үҙ-ара бәйләнеше теорияһы]].
- Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (1907—1916).
- Фотоэффект-тың квант теорияһы.
- йылылыҡ һыйышы квант теорияһы.
- Бозе — Эйнштейн квант статистикаһы.
- Броун хәрәкәте статистик теорияһы.
- Индуцирланған нурланыш теорияһы.
- Яҡтылыҡтың таралышы теорияһы[2]
Ул шулай уҡ «квант телепортацияһын» фаразлаған, Эйнштейн — де Һааза гиромагнит эффектын үлсәгән һәм фаразын әйтеп ҡалдырған. 1933 йылда космология һәм берҙәм майҙан теорияһы проблемалары өҫтөндә эшләгән. Һуғыштарға, ядро ҡоралына ҡаршы әүҙем эшмәкәрлек алып барған, гуманизм, халыҡтар дуҫлығы яғында булған.
Эйнштейн яңы физик концепциялар һәм теорияларҙы фәнни әйләнешкә индереп ебәргән. Тәү сиратта арауыҡ һәм ваҡыттың физик асылына һәм Ньютондыҡы урынына гравитацияның яңы теорияһына ҡағыла. Эйнштейн Планк менән берлектә квант теорияһын асҡан. Эксперименттар менән күп тапҡырҙар раҫланған был концепциялар бөгөнгө физиканың нигеҙен тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Немец әйтелеше буйынса исемдең дөрөҫ бирелмәһе Альберт Айнштайн. Инглизсә — [ˈælbɝt (-ət) ˈaɪnstaɪn] (Элберт Айнстайн.. См. также How to pronounce Albert Einstein — inogolo.
- ↑ Einstein, A. Theorie der Opaleszenz von homogenen Flüssigkeiten und Flüssigkeitsgemischen in der Nähe des kritischen Zustandes // Annalen der Physik. — 1910. — Т. 338. — № 16. — С. 1275–1298.
- 14 март көнө тыуғандар
- 1879 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 18 апрель көнө вафаттар
- 1955 йылда вафаттар
- АҠШ-та вафат булғандар
- Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Альберт Эйнштейн
- Алфавит буйынса физиктар
- Германия физиктары
- Швейцария физиктары
- АҠШ физиктары
- XX быуат физиктары
- Пацифистар
- Социалисттар
- Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- РАФ ағза-корреспонденттары (1917—1925)
- СССР ФА ағза-корреспонденттары
- СССР ФА почётлы ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Шәхестәр:Сионизм
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Макс Планк миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Бавария ФА ағзалары
- Пруссия


c: text/html

text:
16 апрель
16 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 106-се (кәбисә йылында 107) көнө. Йыл аҙағына тиклем 259 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Әрмәнстан — Полиция хеҙмәткәре көнө.
- Болгария — Беренсе Конституция көнө.
- Дания — Маргрет королеваның тыуған көн.
- АҠШ — Патриоттар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 2005 — Башҡорт Википедияһы эшлә башланы. 2005 йылда беренсе мәҡәлә (Башҡортостан) сығты.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1319 — Иоанн II, Франция короле.
- 1495 — Петер Апиан, немец астрономы, математигы һәм картографы.
- 1889 — Чарли Чаплин, америка киноактёры, режиссёры, сценарисы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Аят
Аят(ғәр. айа — билдә, мөғжизә), айат, Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө.
Исламдың дөйөм догматик системаһы үҫеше осоронда — Хоҙайҙың төп “билдәһе”. Мосолман диненә ярашлы, аят Алланың ысын һүҙҙәре яҙылған. Мөхәммәт тәүҙә үҙенең вәғәздәрен тәшкил иткән айырым асылыштарҙы аят тип атай. Улар телдән-телгә тапшырыла, ҡайһы бер асылыштарҙың ғына яҙмалары була. Күп кенә аят, текстары үҙенсәлекле булыу арҡаһында, дингә яңы килеүселәргә аңлайышһыҙ була һәм Мөхәммәт улар өсөн аңлатмалар бирә. Ҡөрьәндең яҙма тексы барлыҡҡа килгәс, “Аят” термины Ҡөрьән “шиғырҙарын” билдәләү өсөн ҡулланыла башлай. Ҡөрьәндә, төрлө иҫәп буйынса, хронологик эҙмә-эҙлелек һәм мәғәнәүи бәйләнеш һаҡланмайынса урынлаштырылған 6204, 6226, 6232 йәки 6236 аят бар. Улар бетеүҙәрҙә (башлыса беренсе сүрә “Фатиха”), мәсет, мәҙрәсә, башҡа мосолман учреждениелары, торлаҡ йорт интерьерҙарын биҙәгәндә ҡулланыла, ҡәбер таштарына яҙыла. Башҡорттарҙа үлгәндәрҙе иҫкә алыу һәм ерләү йолаларының бер өлөшө булып торған “аят уҡытыу” йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйгә күскәндә йәки алыҫ юлға сығыр алдынан аят уҡыла.
һылтанмалар[үҙгәртергә]
- энциклопедияһы
- 108 сура (Аль-Кяусар) на арабском и в переводах на русский язык
- Сура 108 АЛЬ-КАУСАР в Исламской энциклопедии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Күк ҡарға
Күк ҡарға, күк ҡош, күксәй (Сизоворонка)(лат. Coracias garrulus) — эре ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Дөйөм төҫө күкһел йәшел. Арҡаһы көрәнһыу ҡыҙыл, ҡанаттарының осо ҡара. Ҡанаттары йәшел, башы һәм кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө йәшкелт зәңгәр, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән асыҡ зәңгәр һыҙыҡтар үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Киҫкен һәм көслө генә ҡысҡыра: «рааҡ-рааҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡыуаҡлы ялан, ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә кош. һирәк осрай. Ерҙәге өңдәрҙә йәки ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөтә нәмәне ла ашай торған ҡош. Бигерәк тә эре бөжәктәргә өҫтөнлөк итә. Саранча, ҡуңғыҙҙар, кәҫәрткеләр, баҡалар, ҡырҡаяҡтар. Ҡайһы саҡ ваҡ кимереүселәргә лә һунар итә. Көҙгөһөн баҡса емештәренә төшөп аҙ-маҙ зыян килтерә.


text:
Ҡоштар
Ҡоштар (лат. Aves) — умыртҡалылар төркөмөнә ҡараған ҡанатлы, ике аяҡлы, тәне ҡауырһын, йөн-мамыҡ менән ҡапланған, йылы ҡанлы, йомортҡа һалыусы хайуандар классы. Ҡоштар төҙөлөшө осоу өсөн яраҡлаштырылған, шулай булһа ла осмай торған ҡоштар ҙа бар. Ҡоштар башҡа йән эйәләренән суҡышы булыуы менән айырыла. Ер йөҙөндә бөгөнгө көндә 9800 ҡош төрө булыуы билдәле, Рәсәйҙә 600-гә яҡын төр.
Йөкмәткеһе
Күсмә ҡоштар[үҙгәртергә]
Беҙҙә оялап, бала сығарып ҡышҡылыҡҡа көньяҡҡа осалар.
Ултыраҡ ҡоштар[үҙгәртергә]
Йыл әйләнәһенә беҙҙә йәшәйҙәр. Ала ҡарға, һайыҫҡан, ҡоҙғон һәм башҡалар.
Күсеп йөрөүсе ҡоштар[үҙгәртергә]
Беҙҙә оялап бала сығаралар, ә башҡа ваҡыттарын беҙҙә йәки яҡын тирәлә күсеп йөрөп үткәрәләр.
Ҡышларға килеүсе ҡоштар[үҙгәртергә]
Төньяҡта оялап, бала сығарғас, беҙҙҙең яғтарға көҙ йәки ҡыш башында осоп киләләр.
Ҡоштарҙың күплеге йәки аҙлығы дүрт төр билдә менән күрһәтелә[үҙгәртергә]
- Бик киң таралған ҡоштар.
- Киң таралған ҡоштар.
- Һирәк осраған ҡоштар.
- Бик һирәк осраған ҡоштар.


text:
Уолт Дисней
Уо́лтер Эла́йас «Уолт» Ди́сней (ингл. Walter Elias «Walt» Disney, МФА: [ˈwɔlt ˈdɪzni][1], 5 декабрь 1901 — 15 декабрь 1966) —художник-мультипикатор, конорежиссёр, актёр, сценарист, продюссер; «The Walt Disney Company» компанияһына һәм хәҙерге заманда медиаимперияға әйләнгән «Walt Disney Productions» компанияларына нигеҙ һалыусы.
Киноматография тарихында беренсе тауышлы, музыкаль тулы метражлы мультфильмдар төшөрөүсе. Үҙенең ғәҙәттән тыш көсөргәнешле ғүмерендә Уолт Дисней режиссёр булараҡ 111 фильм төшөрә һәм 576 киноның продюссеры була. Кино сәнғәте өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн 25 "Оскар" статуэткаһы, "Оскар" статусында булған Ирвинг Тальберг исемендәге премия һәм башҡа бик күп премиялар һәм наградалар менән бүләкләнә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Уолт Дисней 1901 йылдың 5 декарендә Чикагола тыуа. Уның ата-бабаларында инглиздәр, ирландар, немецтәр булған. 1906 йылда уның ғаиләһе Миссури штатына фермағы, 1910 йылда Канзас-сити штатына күсенә. 14 йәшендә гәзит таратыусы булып эшләй. Беренсе Бөтә Донъя һуғышы йылдарында Францияла Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенең санитар машинаһында хеҙмәт итә.
1919 йылда Дисней кинореклама студияһына художник булып эшкә урынлаша, шунда үҙенең беренсе реклама фильмларын эшләй, шул ваҡытта уның рәсем анимацияһында экспериментын дауам итеү теләге тыуа. Ваҡыт үтеү менән Дисней Канзас-Ситила үҙенең «Laugh-O-Gram» анимация студияһын аса, Аб Айверкс уның компаньоны һәм баш аниматоры була. Тик фирма бөлгөнлөккә төшә.
Дебют[үҙгәртергә]
В 1922—1937 йылдарҙа ижади хеҙмәткәр булараҡ эшләй, һуғыштан һуң кино төшөрөү менән мәшғүл була. 1923 йылда Дисней Лос-Анжелесҡа килеп үҙенең туғаны Рой менән Голливудта ҙур булмаған The Walt Disney Company анимация студияһын аса.
1924 йылдың 1 мартында Динсей, Льюис Керроллдың "Алиса мөғжизәләр илендә" китабы буйынса төшөрөлгән "Алисаның диңгеҙҙәге көнө" исемле беренсе фильмын тәкдим итә. 1926-1927 йылдарҙа рәсем эшләп төшөргән фильмдар серияһын ошо китап героиняһы хөрмәтенә "Алиса мультипикация илендә" тип атай (Алиса мажаралары тураһында Дисней барлығы 56 фильм төшөрә). Шул ваҡытта дисней мультфильмдары стиле формалаша.
Микки Маус һәм башҡалар[үҙгәртергә]
1927 йылда "Кролик Освальд" ҙур танылыу яулай, уның төп геройы Дисней фильмдарының танылған персонаждары геллереяһын аса. Аб Айверкс төшөргән сысҡан балаһы Микки Маусты башта Мортимер тип атайҙар, ул һуңғараҡ хәҙерге дөтә донъяға таныш исемен ала. Сысҡан балаһы Микки Маус беренсе тапҡыр "Ахмаҡ аэроплан" фильмында барлыҡҡа килә (1928), ошо уҡ йылда Диннейҙың беренсе рәсемдәр менән төшөрөлгән синхрон тауышлы "Пароходик Вилли" фильмының төп геройы була. Беренсе ленталарҙа Дисней сысҡан балаһына үҙенең тауышын яҙҙыра, тиҙҙән был фильм режиссёрға уңышҡа юл аса.
1929 йылда Дисней "Бер ҡатлы симфония" мульфильмдары циклында эшләй, 1938 йылда 70-тән артыҡ серияһын төшөрә, шул иҫептән "Һөлдәләр бейеүе" (1929), "Ерәнес өйрәк балаһы" (1932), "Өс сусҡа бәрәсе" (1933). Был фильмдарҙа Плуто (1930) исемле эт, Гуфи (1932) исемле ҡарауыл эте һәм өйрәк себеше Дональд Дак (1934) ҡатнаша.
Үлеме[үҙгәртергә]
Дисней 1966 йылдың 15 декабрендә Лос-Анжелеста үпкә янан шеш ауырыуынан үлә. Был ваҡиғанан һуң уның исемен йөрөкән компания үҙ фильмдарында сигарет күрһәтмәҫкә тигән стратегик ҡарар ҡабул итә.
Ул үлгәндән һуң киностудия балалар өсөн анимацион һәм уйын фильмдарын төшөрөүҙе дауам итә. 1968 йылда Дисней үлгәндән һуң АҠШ-тың юғары наградаһы - Когресстың Алтын миҙалы менән бүләкләнә.
Мультипикатор криоген камерала, алыҫ киләсәктә иретеп алыу ысула табылғас терелеү өмөтө менән туңдырылған, тигән фараз йәшәп килә. Ысынында иһә, ул Форест-Лаун зыяратында ерләнгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Walt Disney Family Museum(инг.)
- Walt Disney’s hobby: Miniature garden railroading(инг.)
- Time Magazine profile(инг.)
- Walt Disney at justdisney.com(инг.)
- Биография Уолта Диснея
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Barrier, Michael (1999). Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-516729-5.
- Mosley, Leonard. Disney’s World: A Biography (1985, 2002). Chelsea, MI: Scarborough House. ISBN 0-8128-8514-7.
- Schickel, Richard and Dee, Ivan R (1967, 1985, 1997). The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney. Chicago: Ivan R. Dee, Publisher. ISBN 1-56663-158-0.
- Thomas, Bob (1991). Disney’s Art of Animation: From Mickey Mouse to Beauty and the Beast. New York: Hyperion. ISBN 1-56282-899-1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Балан
{другие значения}}
Балан (лат. Viburnum) —айыу баланы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Япрағы ҡойолоусан, тармаҡлы ҡыуаҡ йәки бәләкәй ағас, бейеклеге 2—5 м. Ҡайырыһы буй ярыҡтары булған һоро‑ҡуңыр төҫтә. Үрендеһе яланғас, көлһыу аҡ төҫтә, шыма, ҡайһы ваҡыт ҡырлы. Япрағы ябай, сите эре киртләсле 3—5 айырсалы, аҫтан төклө, һаплы, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе аҡ, ситтәгеләре — эре, йәйенке, стериль; урталағылары — ваҡ, ҡыҫҡа ҡыңғыраулы, ике енесле; сәскәлеге — сатыр һымаҡ һепертке. Май—июндә сәскә ата. Емеше һарғылт ҡыҙыл, төшлө, август—сентябрҙә өлгөрә. Урманда, йылғаның һыубаҫар туғайҙарында, күл ярҙарында, һаҙлыҡ ситтәрендә үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Декоратив, дарыу үҫемлеге. Составында витаминдар, дуплау матдәләре, органик кислоталар, шәкәр, микроэлементтар булған емеше, аҙыҡ булараҡ, яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш ҡулланыла, ҡоштар өсөн аҙыҡ.
Таралышы һәм экология[үҙгәртергә]
Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразия һәм Төньяҡ Американың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Төньяҡ ярымшар киңлектәрендә урта бүлкәттә Андтарҙа, бер аҙ Антиль утрауҙарында һәм Мадагаскарҙа ла осрай. Башҡортостанда ябай балан үҫә. Балан ҡыуағы йылға күл буйҙарында, урман ситтәрендә үҫә.Республикабыҙҙың бар райондарында ла осрай. Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел ярҙарында күберәк күҙәтелә Күпселек төрҙәре күләгәле урындарҙы ла үҙ итә. Һыуға талымһыҙ Орлоҡтан, ботаҡтарҙан үрсей.


text:
Джон Локк
Джон Локк (ингл. John Locke; 29 август, 1632, Рингтон, Сомерсет, Англия — 28 октябрь, 1704, Эссекс, Англия) — британ педагогы һәм философы, эмпиризм һәм либерализм вәкиле. Сенсуализмды таратыусы. Уның идеялары эпистемологияға һәм сәйәси фәлсәфәгә ҙур йоғонто яһай. Локктың хаттары Вольтерға һәм Руссоға, Мәғрифәт осоро шотланд фекер эйәләренә и америка революционерҙарына ныҡ тәьҫир итә. Уның йоғонтоһо Америка бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһында ла сағылыш таба.
Ул аҡылды «таҙа таҡта» тип атай, йәғни, Декарттан айырмалы, кеше бер ниндәй идеяһыҙ тыуа, хистәр аша тыуған тәжрибә аша ғына белем килә, тип һанай.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
1632 йылдың 29 авгусында ҙур булмаған Рингтон ҡаласығында адвокат ғаиләһендә тыуа (Англия, Бристоль эргәһе).
1646 йылда атаһының командиры юлламаһы ( Оливер Кромвель парламент армияһында капитан булды) менән Вестминстер мәктәбенә һабаҡҡа төшә.
1652 йылда Локк, иң яҡшы уҡыусыларҙан булараҡ, Оксфорд университетына уҡырға инә. 1656 йылда - бакалавр , ә 1658-ҙә — университетың магистр дәрәжәләрен ала.
1667 йылдаЛокк лорд Эшлиның йортонда табиб һәм улының тәрбиәсеһе сифатында эшләй башлай. Шунан инде сәйәси хәрәкәттәрҙә лә ҡатнаша. «Дингә тигеҙ ҡараш тураһында мөрәжәғәттәр»ен яҙа башлай (баҫылған: 1-се — 1689 й., 2-се һәм 3-сө — 1692 й. (был өсәүһе — ҡултамғаһыҙ), 4-се — 1706 й., вафатынан һуң).
1668 йыл — Локкты Король йәмғиәте ағзаһы, ә 1669 йылда — Советы ағзаһы. Локктың иң ҡыҙыҡһынған даирәләре - тәбиғи фәндәр, медицина, сәйәсәт, иҡтисад, педагогика, дәүләттеү сиркәүгә мөнәсәбәте, выждан ирке һәм дин ирке мәсьәләләре.
1671 йылда — кеше аңының мөмкинлектәрен өйрәнеүгә ныҡлы тотонорға ҡарар итә. 16 йыл «Кеше аңы тураһында тәжрибә» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй.
1672 һәм 1679 — Локк Англияның юғары хөкүмәт учреждениеларында яҡшы вазифаларға саҡырыла. 1675 йыл ахырынан 1679 йыл урталарынса ауырыуы арҡаһында Францияла йәшәй.
1683 йылда Голландияға күсенә. В 1688—1689 йылдарҙа Локк өсөн юл асыла, революция булып, . Вильгельм III Оранский Англия короле булып китә. Улар фекерҙәш була, 1689 г. Локк тыуған иленә ҡайта.
1690-се йылдарҙа Локк хөкүмәт эштәренән тыш фәнни һәм әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 1690 йылда «Кеше аңы тураһында тәжрибә», «Идара итеү тураһында ике трактат», 1693 йылда — «Тәрбиә тураһында уйҙар», 1695 йылда — «Христианлыҡтың фәһемлелеге» әҫәрҙәре баҫыла.
1704 йылдың 28 октябрендә дуҫлашып йөрөгән Дэмерис Мэшем исемле ҡатындың өйөндә астманан үлә..
Фәлсәфәһе[үҙгәртергә]
Белемден нигеҙендә тәжрибә тора.Тәжрибә берҙән-бер үҙләштереүҙәрҙән тора. Үҙләштереү тойғоһонан (һиҙеү ағзалары аша килә) һәм рефлексиянан тора. Идеялар абстракт үҙләштереүҙәy аҡылда тыуа. Tabula rasa төп ҡағиҙәһе (принцип): һиҙеү ағзалары аша аҡылда әкренләп мәғлүмәт йыйыла.
Эмпирия төп ҡағиҙәһе (принцип): һиҙеү-тойғоуҙың аҡылдан алда булыуы.
Локктың фәлсәфәһенә Рене Декарт ныҡ тәьҫир итә. Рене Декарт Локтын гносеология күренештәрҙен нигеҙе.
Локк был йәһәттән Декарттың тәғлимәтен тулыһынса ҡабул итә; иң дөрөҫ хәҡиҡәт — йәшәйешебеҙҙең интуитив хәҡиҡәте тип һанай[1].
Педагогик идеялары[үҙгәртергә]
Локк эмпирик-сенсуалистик мәғлүмәт теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.. Локк кешелә тыумыштан идеялар булмай тип һанай. . Ул "таҙа таҡта" булып тыуа һәм донъяны рефлекстар аша танып белә.
Джентльмен тәрбиәләү прициптарын эшләй, был өлкәлә прагматизмға һәм рационализмға ҙур әһәмиәт бирә. Системаһының төп ҡиммәте — утилитаризм: һәр нәмә тормошҡа әҙерләргә тейеш. Локктың ҡайһы бер ҡараштарын Руссо үҙенең «Эмиль» тигән хеҙмәтендә файҙалана һәм хатта артығын ебәреп файҙалана[1].
Сәйәси идеялары[үҙгәртергә]
Демократик революция принциптарын тикшереп, әҙерләүе менән киң билдәле.. «Халыҡтың тиранияға ҡаршы баш күтәреү хоҡуғы» - был тема Локктың «1688 йылғы Данлы революция тураһында уйланыуҙар» хеҙмәтендә аныҡ күрһәтелгән.
Хоҡуҡи дәүләт нигеҙҙәре[үҙгәртергә]
Сәйәси яҙыусы булараҡ, Локк дәүләтте кешенең шәхси иркенә нигеҙләнеп төҙөлөүе яғында тора.
Дәүләт һәм дин[үҙгәртергә]
В «Letters on toleration» и в «Reasonableness of Christianity, as delivered in the scriptures» Локк дингә тигеҙ ҡарашты бик ныҡ яҡлап сығыштар яһай. Локк бер дингә лә өҫтөнлөк бирмәү яғында тора. Мосолмандар, йәһүдиҙәр, мәжүсиҙәр ҙә бик юғары әхлаҡлы була ала, тик был уларға христиандарға ҡарағанда ауырыраҡ бирелә, тип һанай ул. Динде дәүләттән айырырға кәрәклегенә баҫым яһай. Дәүләт дин әһелдәре закон боҙған осраҡта ғына уларға ҡарата яза ҡуллана ала, ти[1].
Католиктар менән дәһриҙәргә ҡарата ғына ул кире ҡарашта була, сөнки уларҙан йәмғиәткә хәүеф янай тип һанай[1].
Библиография[үҙгәртергә]
- Мысли о воспитании. 1691…что изучать джентльмену. 1703.
- Те же «Мысли о воспитании» с испр. замеченных опечаток и работающими сносками
- Исследование мнения отца Мальбранша…1694. Замечания к книгам Норриса… 1693.
- Письма. 1697—1699.
- Предсмертная речь цензора. 1664.
- Опыты о законе природы. 1664.
- Опыт веротерпимости. 1667.
- Послание о веротерпимости. 1686.
- Два трактата о правлении. 1689.
- Опыт о человеческом разумении. (1689) (перевод: А. Н. Савина)
- Элементы натуральной философии. 1698.
- Рассуждение о чудесах. 1701.
Иң мөһим әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Письма о веротерпимости (A Letter Concerning Toleration) (1689).
- Опыт о человеческом разумении (Essay Concerning Human Understanding) (1690).
- Второй трактат о гражданском правлении (The Second Treatise of Civil Government) (1690).
- Некоторые мысли о воспитании (Some Thoughts Concerning Education) (1693).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Заиченко Г. А. Объективность чувственного знания: Локк, Беркли и проблема «вторичных» качеств // Философские науки. — 1985. — № 4. — С. 98-109.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Страница Джона Локка в библиотеке «Философия и атеизм»
- Локк Дж. Сочинения в 3 томах (с данными для цитирования)
- Джон Локк «Второй трактат о правлении» (Опыт об истинном происхождении, области действия и цели гражданского правления)
- Соловьёв Э. Феномен Локка


text:
Бенджамин Вальями
Бенджамин Вальями (ингл. Benjamin Vulliamy ( 1747—1811) — сәғәт эшләүсе, механик сәғәттәр төҙөлөшө өсөн яуаплы, 1780-1884 йылдарҙа Лондон рәсми ваҡыты уның сәғәте менән дөрөҫләнгән [1].
Биография[үҙгәртергә]
Бенджамин, сығышы буйынса швед сәғәтсеһе, 1730йылда Лондонға күсеп килгән Джастин Вальямдың (Justin Vulliamy) улы була. Джастан Пэл-Мэл урамындағы билдәле сәғәт эшләүсе Бенджамин Грейҙың (Benjamin Gray) иптәше булып китә, һәм тиҙҙән уның ҡыҙы Мэри Грейға өйләнә һәм улы Бенджамин тыуа. Джастин ҡайныһының эшен үҙләштерә һәм 1780 йылдан «Vulliamy & Son» ойошмаһына керә. 1797 йылдың 1 декабренә тиклем Джастин үлгәнсе атала-уллы бергә эшләйҙәр[2].
Вильям бала саҡтан атаһының эше менән ҡыҙыҡһына. Ул үҫмер саҡтан биҙәлгән һәм камин сәғәттәре эшләүсе булараҡ абруй ҡаҙана, уның сәғәттәре юғара ҡатлам кешеләренең йорттарын биҙәй, ҡайһы берҙәрен Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрергә мөмкин[3]. Уның һәләте король сәғәтсеһе (King’s Clockmaker) тигән вазифа алырға мөмкинлек бирә, элегерәк был вазифала йылына 150фунт түләнеп Джордж Линсдей, (George Lindsay) Георга III булған.Бенджамин был маҡтаулы исемгә лайыҡ булғаста, король сәғәт һәм башҡа механик ҡоролмалар менән ҡыҙыҡһыныусы булараҡ, уның яҡлаусыһы була.
1780 йылда Вальями Король обсерваторияһы Кью өсөн төп механик сәғәт төҙөргә йөкләме ала, был сәғәт нуленсе меридиан һәм 1884 йылға тиклем рәсми Лондон ваҡыты булып хеҙмәт итә, бынан һуң был функциядарҙы Гринвич ала.
1780 йылда Бенджамин Льюис Вальями тыуа; ул үҙ ғүмерен сәғәт эшләүгә бағышлаған Вильями фамилияһынан һуңғыһы була. Бенджамин нәҫеленән башҡа бер кемдә был өлкәлә шөғөлләнмәй, ейәне Льюис Вальями күренекле архитектор була.
Вальями сәғәттәре[үҙгәртергә]
Вильями сәғәттәре юғары баһалана һәм ул заман технологияһының ҡаҙанышы тип ҡабул ителә.1793 йылда уның эшләгән сәғәтен Джорджа Макартни дипломатик миссия ваҡытында Ҡытай императорына бүләк итә[4].. Б. Вальями эшләгән хронометрҙар, фән һәм сәнгәт бер бөтөн булыуы символы булып, фарфор фигуралар менән биҙәлә. Сәғәттең дөйөм биҙәлешен Вальями үҙе эшләй, шулай уҡ Джона Дире (John Deare) кеүеҡ кренекле скульптурҙарҙы биҙәү эшенә саҡыра. Биҙәлеш ул замандағы был өлкәләге француз канундары буйынса башҡарыла. Вальям ғаиләһе фарфор фигуралар эшләү өсөн Дерби фарфор компанияһы (Royal Crown Derby) хеҙмәте менән фаҙалана. Бынан тыш, улар эште субподряд ысулы менән квалификациялы механиктарға тапшыралар, һәм иң һуңынан теүәлләү эшен башҡаралар[5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Arcadian Times: Kew Time. 21 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Montpellier Clocks: Vulliamy, London. No. 220. 21 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Antique-Marks: The astronomy clock by Benjamin Vullliamy. 21 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ William Proudfoot, Biographical Memoir of James Dinwiddie: Embracing Some Account of His Travels in China and Residence in India (Liverpool: Edward Howell, 1868), 45.
- ↑ Royal Crown Derby Gallery, Antique Marks.com, accessed May 2011


text:
Динозаврҙар
Диноза́врҙар (лат. Dinosauria, бор. грек. δeιvός «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σaῦpoς «кәҫәртке»[1]) — мезазой эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлек иткән умыртҡаһыҙ ер өҫтө һөйрәлеүселәре отряды. Улар хакимлек иткән осор — яҡынса һуңғы триас осоронан (225 миллион йыл элек) аҡбур осоро аҙағына тиклем (65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың ҡаҙылдыҡ ҡалдыҡтары планетаның бөтә континенттарында ла табылған[2]. Палеонтологтар тарафынан 500-ҙән[3] артыҡ ырыу һәм 1000-дән[4][5] артыҡ төрө булыуы тураһында яҙылған, улар ике төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кәҫәрткеләр.
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә]
«Динозавр» терминын беренсе тапҡыр 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ҡуллана, ул үҙҙәренең ҙурлығы менән хайран ҡалдырырлыҡ ташҡа әйләнгән боронғо кәҫәртке ҡалдыҡтарын өйрәнә[6]. Таксономик исеме буйынса динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлеген күрһәтһә лә, Оуэн был терминды ҙурлығына ҡарап биргән[7]. Оуэн диназаврҙарҙы икенсел осорҙоң ҡалын тиреле хайуандары тип атаған. XIX быуатта ҡалып тирелеләр тип ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы, ә икенсел осор тип мезозой осорон атағандар.
Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда Троян һуғышында ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, Урта быуаттарҙан XIX быуатҡа тиклем туфан ҡалҡыуы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. Алыҫ Көнсығышта аждаһа һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.
1824 йылда Король геология йәмғиәте президенты Уильям Бакэнд Юра осоро сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кәҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кәҫәртке» тип атай. 1826 йылда Линней йәмғиәте ағзаһы хирург Гидеон Мантелл (Суссекс графлығы) Геологик йәмғиәттә ошоға оҡшаш табыш менән сығыш яһай, ул билдәһеҙ төрҙөң тешен тәҡдим итә. Теште ул игуанодон, йәғни игуана кәҫәрткеһе теше тип атай. 1833 йылда панцирлы анкилозавр кәҫерткеләр вәкиле гилеозавр тураһында яҙа.
1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ошо өс төрҙөң оҡшашлағын һәм хәҙерге һөйрәлеүселәрҙән айырмаһын иҫәпкә алып, уларҙы айырым Dinosauria («ҡот осҡос кәҫәртке»)[8] тигән аҫ отрядҡа керетә.
АҠШ-да 1858 йылда яҡшы һаҡланған гидрозавр һөлдәһе табылғас, ике аяҡта йөрөй алыуы асыҡлана, дүрт аяҡлы динозавр тураһында төҫөрләү юҡҡа сыға. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә динозаврҙар төркөмөнөң төп вәкилдәре өйрәнелә. Диназаврҙарҙы өйрәнеүҙә Америка палеонтологтары Гофониил Марш менән Эдвард Коп өлөшө баһалап бөткөһөҙ, улар апатозавр һәм бронтозавр (һуңынан уларҙы бер төргә керетәләр), диплодок һәм стегозавр, моноклон, трицератопс һәм башҡа, барлығы 142 төрҙө өйрәнә. Йыйылған материал динозаврҙарҙы ике ғаиләгә, ҡошзаврҙар һәм кәҫәрткезаврҙарға бүлергә мәжбүр итә.
XX быуаттың беренсе яртыһына тиклем күпселек фәнни йәмғиәттәрҙә динозаврҙар бик ҙур, һәлмәк йөрөүсө тигән яңлыш фекер йөрөткәндәр. 1970 йылдарҙа үткерелгән күп кенә тикшереүҙәр диназаврҙар бик әүҙем, юғара метоболизмлы һәм социаль мөнәсәбәтле йән эйәләре булыуын күрһәтә.
1964 йылда дейноних ҡалдыҡтары табылғас, фәндә яңы асыш башлана, уның төҙөлөшө буйынса етеҙ йөрөүсе йылы ҡанлы йән эйәһе булыуы асыҡлана. Йылы ҡанлы йән эйәһе булған тигән фекер, уларҙың физиология һәм үҙ-үҙен тотошо тураһындағы фаразды киренән ҡарарға мәжбүр итә. 1979 йылда динозаврҙарҙың ата-әсә инстинкты һәм социаль тотоша тураһында дәлилдәр табыла (йомортҡа баҫыу, балаларын һаҡлау һәм туйындырыу). Ниһәйәт, дейнонихтың өҫкө ослоҡтарын ҡош ҡанаты менән сағыштырып ҡарау уларҙың яҡын икәнен һәм ҡоштарҙың динозаврҙарҙан килеп сыҡҡан тигәнде иҫбатлай, һуңыраҡ ҡайһы бер динозаврҙар ҡауырһын менән ҡапланған булыуы дәлилләнә. 2005 йылда тираннозаврҙың[9] һаҡланған туҡымаһынан коллаген тигән матдәне айырып алып була, был матденең химик составы динозаврҙарҙың хәҙерге ҡоштар менән яҡын икәнен иҫбатлаусы дәлил булып тора[10].
Барлыҡҡа килеүе һәм эволюция[үҙгәртергә]
Ата-бабалары[үҙгәртергә]
Һөйрәлеүселәр динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе уҡ булған. Тәпейҙәре кәүҙәнең ян-яғынан, хәҙерге кәҫәрткеләрҙеке кеүек, урынлашҡан. Ташкүмер осоронда, бынан 300 миллион йылдар элек, глобаль йылыныу башлана, был тропик урмандарҙы юҡ итә һәм һөйрәлеүселәрҙең эволюцион үҫешенә килтерә. Һәр популяция ҙур булмаған тереклек итеү өлкәһендә бикләнеп ҡала һәм һәр популяция үҙенсә үҫешә башлай, шулай итеп төрлөлөк күбәйә[11].
Динозаврҙарҙың ата-бабалары — архозаврҙар («хакимлек итеүсе кәҫерткә»ләр) барлыҡҡа килә. Архозаврҙар килеп сығышы, пермь һәм триас осоро сиктәрендә, терапсидтарҙың күпләп юҡҡа сығыуы менән бергә бара. Триас осоро башында бик күп яңы төрҙәр барлыҡҡа килә.
Динозаврҙарҙың текодонттарҙан айырмаһы, кәүҙә торошо һәм локомоция характеры менән бәйле. Артҡы ослоҡтары вертикаль булып формалаша, алғы ослоҡтарға ҡарағында оҙонораҡ булыуы ике аяҡта йөрөгән тигәнде дәлилләй[12]. Юғары төҙөлөлө терапсидтар төҙөлөшө буйынса бер арт юллы һөтимәрҙәргә оҡшаш була, ҡайһы бер фараздар буйынса һөт биҙҙәре һәм йөнө булған. Тероморфтарҙың ҡапыл юҡҡа сығыуы һәм «ысын кәҫәрткеләр»ҙең үҫеше — палеонтологияның өйрәнелмәгән даирәһе. Диназаврҙар үҙҙәренең ата-бабаһы архозаврҙарҙан, Пермь осоронда күмәк ҡырылыуҙан 20 миллион йыл үткәс айырыла. Был осорҙа Ерҙәге тереклектең 95%-ы юҡҡа сыға[13]. Бөгөнгө көндә билдәле булған динозавр ҡалдыҡтарының яҡынса йәше 230 миллион йыл.
Динозаврҙар отряды Көньяҡ Америка биләмәһендә барлыҡҡа килгән һәм, триас осоронда 230-ҙан 199-сы миллион йылдар элек барлыҡ Пангеяға таралған тигән фараз бар[14][15].
Беренсе динозаврҙар[үҙгәртергә]
Хәҙерге Бразилия биләмәһендә табылған ставрикозавр бөгөнгө көндә билдәле булған иң тәүге динозавр булып иҫәпләлә, 228 миллион йылдар элек йәшәгән диназаврҙың өлөшләтә һөлдәһе триас осоро ҡатламдарында табылған. Сираҡ һөйәге бот һөйәгенән оҙонораҡ, һөйәк эсе буш, был йүгереүсе хайуандарға хас[16]. 1963 йылда Аргентинаның төньяҡ-көнсығышында эрреразавр табылыуы тураһында хәбер ителә. Табылған ҡалдыҡтар өлөшләтә булғанға квалификациялап булмай. Тик 1988 йылда баш һөйәге менән тулы һөлдә табылғас, ябай терепод тип квалификациялана[17]. Хәҙерге Мексика биләмәһендә табылған Tawa hallae эрреразавр һуңғы үҫеш осорондағы теропод икәнен раҫлай[18][19]. Эрреразаврҙың оҙонлоғо 4 метрға, ауырлығы 200—250 киллограммға еткән. Баш һөйәге оҙон һәм тар, һуңғы теропод менән оҡшашлығы юҡ, артҡы ослоҡтары тәүге динозаврҙарҙыҡы кеүек. Аргентинала эрреразавр табылып 4 йыл үткәс тағы бер боронғо динозавр һөлдәһе табыла — 235 миллион йыл элек йәшәгәнэораптор. Тышҡы яҡтан ул башҡа һөйрәлеүселәрғе оҡшаған, әммә һөйәк һәм теш үҙенсәлектәре буйынса ябай теропод тип иҫәпләнә. Эораптор төҙөлөшө буйынса динозаврҙарҙың дөйөм ата-бабаһын хәтерләтә, тип иҫәпләй палеонтологтар[20]. Был фараз дөрөҫ тип иҫәпләгәндә, уңың һыҙаттары буйынса, беренсе динозаврҙар ике аяҡлы бәләкәй йыртҡыстар булғандар тип әйтергә мөмкин. Маразух и Lagerpeton кеүек ябай динозаврҙар табылғас, уларҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары ҙур булмаған ике аяҡлы йән эйәләре булыуы тураһында һөйләй.
Уларҙың иң билдәлеһе, хәҙерге Аргентинала өҫкө триас ҡатламында табылған — пизанозавр.
Дөйөм ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Динозаврҙар мезозой осороноң юра һәм аҡбур осоронда өҫтөнлөҡ итеүсе ерҙә йәшәүсе умыртҡалы хайуандар була. Башҡа хайуандар ул заманда бик бәләкәй булған (һөтимәрҙәр хәҙерге бесәй ҙурлығында ғына), һәм улар ит ашаусы динозавр өсөн табыш булған[21]. Repenomamus giganticus тигән төрҙө иҫәпкә алмағанда, 12-14 кг ауырлығындағы триконодонт йәш пситтакозавры кеүек ваҡ динозаврҙар менән туҡланған[22].
Динозаврҙар хайуандар донъяһында күп төрлөлөгө менән айырылып торған, 2006 йылғы тикшереүҙәргә ҡарағанда 500 ырыу булғанлығы тураһында һүҙ бара. Элегерәк үткәрелгән тикшереүҙә, дөйөм ырыу иҫәбе 3400 булыуы мөмкин тип күрһәтә, күбеһе беҙҙең көнгә тиклем һакланмаған[23]. 2008 йылдың 17 сентябренә торошло динозаврҙарҙың 1047 төрө билдәле булыуы тураһында яҙылған[5]. Табылған динозаврҙарҙын береһе лә диңгеҙҙә йәки һауала йәшәмәгән. Спинозавр исеме менән билдәле төрө ярым һыуҙа йәшәүсе тип билдәләнә[24].
Динозавр ҡалдыҡтары, Антарктиданы ла иҫәпкә алып бөтә ҡитғала ла тарылған[25]. Рәсәй территорияһында табылған динозаврҙар бер нисәү генә. Ташҡа әләнгән ҡалдыҡтары Байкал аръяғында һәм көньяҡта табылған[26].
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Динозаврҙар ҡаты ҡабыҡлы, ҡош һәм башҡа һөйрәлеүселәр йомортҡаһынан бер ни менән дә айырылмай торған, йомортҡа һалғандар. Йомортҡаны баҫыу өсөн оя төҙөгәндәр.
Йомортҡалары һәм оялары[үҙгәртергә]
Беренсе ҡаҙылдыҡ динозавр йомортҡаһы 1959 йылда Францияла табылған. Был гипселозавр йомортҡалары. Дөйөм алғанда, динозавр йомортҡалары йоморо йәки оҙонсараҡ формала. Теризинозавр йомортҡаһы тип фаразланған, Көнсығыш Ҡытайҙа табылған иң ҙур йомортҡа 45 сантиметр ҙурлыҡта. 1995 йылда Ҡытайҙа ергә күмелеп һаҡланған иң ҙур йомортҡалар ятҡылығы табыла. Гоби сүллегендә 1923 йылда динозаврҙар ояһы табыла. Улар ояны ерҙә соҡор итеп йәки ерҙә ҡалҡып торған оя итеп эшләгән. Йомортҡаны инә динозавр баҫҡан. Ояла йомортҡалар рәтләп һәм ярымтүңәрәкләп һалынған. 2010 йылда АҠШ һәм Аргентина ғалимдары динозаврҙар йомортҡа баҫыу өсөн геотермаль сығанаҡ йылыһын файҙаланған икәнен иҫбат итте.[27].
Юҡҡа сығыуы[үҙгәртергә]
Динозаврҙар аҡбур осоро аҙағында, яҡынса 65 миллион йыл элек юҡҡа сыҡҡан. Улар әкренләп үлеп бөткәнме, әллә ҡапыл юҡҡа сыҡынмы[28], был һорауға хәҙерге көндә яуап юк.
Динозаврҙарҙың ҡырылыуы, «бөйөк ҡырылыу» тип аталған дәүерҙең бер өлөшө, улар менән бергә диңеҙ һөйрәлеүселәре, моллюсктар, күп кенә һыу үҫемдәре юҡҡа сыға. Барлығы диңгеҙ хайуандарының 16% юҡҡа сыға, һәм ҡоро ерҙә йәшәүсе умыртҡалыларҙың 18%-ы. Бер гипотеза буйынса, Мексика ярымутурауы Юкатан районына төшкән астероид йәки комета «бөйөк ҡырылыу»ға сәбәпсе була, әммә башҡа гипотезалар ҙа бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ «Liddell-Scott-Jones Lexicon of Classical Greek». http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/lexindex?lookup=deino/s&lang=greek&doc=Perseus:text:1999.01.0169&formentry=0. Retrieved 2008-08-05.
- ↑ Oldest evidence of dinosaurs found in Polish footprints Contact: Kristin Elise Phillips kphillips@amnh.org American Museum of Natural History http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php
- ↑ MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292. doi:10.1144/gsjgs.154.2.0265. http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print.
- ↑ Wang, S.C., and Dodson, P. (2006). «Estimating the Diversity of Dinosaurs». Proceedings of the National Academy of Sciences USA 103 (37): 13601-13605. doi:10.1073/pnas.0606028103. PMID 16954187.
- ↑ 5,0 5,1 Will the real dinosaurs stand up?, BBC, September 17, 2008
- ↑ Owen, R. (1842). «Report on British Fossil Reptiles.» Part II. Report of the British Association for the Advancement of Science, Plymouth, England.
- ↑ Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (1997). «Preface». in Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (eds.). The Complete Dinosaur. Indiana University Press. pp. ix-xi. ISBN 0-253-33349-0.
- ↑ В. Р. Алифанов Небесные драконы, допотопные грешники и змеи Ирландии
- ↑ Би-би-си | Наука и техника | Найдены мягкие ткани тираннозавра? — 25 марта 2005 г.
- ↑ Элементы — новости науки: Коллаген из костей динозавров — это уже реальность. — 20.04.07
- ↑ Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica
- ↑ Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных = Vertebrate Paleontology and Evolution / Под ред. акад. Л. П. Татаринова — М.: Мир, 1993. — Т. 2. — С. 87—88. — 283 с. — ISBN 5-03-001819-0.
- ↑ Kump LR, Pavlov A & Arthur MA (2005). «Massive release of hydrogen sulfide to the surface ocean and atmosphere during intervals of oceanic anoxia». Geology 33 (5): 397—400.
- ↑ Nesbitt, S. J.; Smith, N. D.; Irmis, R. B.; Turner, A. H.; Downs, A. & Norell, M. A. (2009). «A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs». Science 326 (5959): 1530—1533.
- ↑ Родиной динозавров является Южная Америка
- ↑ Кэрролл, Р. Л. Глава 14. Анатомия и филогенетические связи динозавров // Палеонтология и эволюция позвоночных = Paleontology and evolution of vertebrates / Под ред. Л. П. Татаринова — М.: «Мир», 1993. — Т. 2. — С. 90. — 87—125 с. — ISBN 5-03-001819-0.
- ↑ DINOWEB — подотряд Theropoda
- ↑ Палеонтологи обнаружили одного из самых первых динозавров. Lenta.ru (11 декабря 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Прояснены начальные моменты эволюции динозавров — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента
- ↑ Dinoweb — Theropoda — Eoraptor
- ↑ Morales, Michael (1997). «Nondinosaurian vertebrates of the Mesozoic». in Farlow, James O.; and Brett-Surman, Michael K. (eds.). The Complete Dinosaur. Bloomington: Indiana University Press. pp. 607—624. ISBN 0-253-33349-0.
- ↑ Hu Yaoming; Meng, J; Wang, Y; Li, C (2005). «Large Mesozoic mammals fed on dinosaurs». Nature 433 (7022): 149—152
- ↑ Russell, Dale A. (1995). «China and the lost worlds of the dinosaurian era». Historical Biology 10: 3-12. doi:10.1080/10292389509380510.
- ↑ Amiot, R.; Buffetaut, E.; Lécuyer, C.; Wang, X.; Boudad, L.; Ding, Z.; Fourel, F.; Hutt, S.; Martineau, F.; Medeiros, A.; Mo, J.; Simon, L.; Suteethorn, V.; Sweetman, S.; Tong, H.; Zhang, F.; and Zhou, Z. (2010). «Oxygen isotope evidence for semi-aquatic habits among spinosaurid theropods». Geology 38 (2): 139—142.
- ↑ MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292
- ↑ Тридцать лет спустя » Город 28
- ↑ Динозавры располагали кладки яиц рядом с геотермальными источниками — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента
- ↑ Science, Vol 254, Issue 5033, 835—839 PM Sheehan, DE Fastovsky, RG Hoffmann, CB Berghaus, and DL Gabriel. Sudden extinction of the dinosaurs: latest Cretaceous, upper Great Plains, USA


text:
Матвиенко, Иваны чызг Валентинæ
Матвиенко (Тютина) Иваны чызг Валентинæ (райгуырд 1949-æм азы 7 апрелы Шепетовкæйы сахары, Украинæйы) куыста Бетъырбухы губернатор æмæ сахары хицауады сæрдарæй 2003-æм азæй 2011-æм азы онг.
2011-æм азы сентябры Матвиенко нысангонд æрцыдис Уæрæсейы Федералон æмбырды Федерацийы Советы сæрдарæй. Уый у, Уæрæсейы цы бæрнон бынæттæ сылгоймæгтæ амæй размæ истой, уыдонæй æппæты уæлдæр.
Мамсыраты Таймураз йæ арфæйы телы ныффыста[1]:
Ахæм паддзахадон бæрнон бынатмæ фыццаг хатт æвзæрст æрцыд сылгоймаг, уый ууыл дзурæг у, æмæ уæрæсейаг сылгоæмæгтæ удыхъæдæй сты тыхджын, ис сын бирæ гæнæнтæ. Фидарæй зæгъæн ис, Федерацийы Советы ног спикер разæнгардæй кæй архайдзæн Уæрæсейы хорздзинадыл. Валентинæ Матвиенко бирæ азты куыста бæрнон бынæтты, уыцы фæлтæрддзинад ын æххуыс уыдзæн бæстæйы закъондæттæг уæлдæр оргæны хæстæ æнтыстджынæй æххæст кæнынæн.


text:
Магистратура
Магистратура — юғары белемдең икенсе кимәле. «Магистр» дәрәжәһе юғары уҡыу йортон тамамлаған, «бакалавр» (Бакалавриат) йәки «белгес» дәрәжәһе булған, өҫтәмә уҡыу курсы (2 йыл) үткән, махсус имтихандар тапшырған һәм магистрлыҡ диссертацияһын яҡлаған кешеләргә бирелә. Рәсәйҙә М. 1803 й. Александр I указы м н индерелә. 19 б. — 20 б. башында магистр — түбәнге, дәүләт имтихандары индерелгәс, беренсе ғилми дәрәжә; кафедраға мөдирлек итеү һәм Рангтар табеленә ярашлы 9 сы класс чины алыу хоҡуғын биргән. 1917 й. М. бөтөрөлгән. 1990 сы йй. башынан магистр — бакалавр м н фән канд. араһындағы дәрәжә. Европа юғары белеме зонаһы т дағы Болонья декларацияһына (Италия, 1999; Рәсәй 2003 й. ҡушыла) ярашлы, юғары уҡыу йорттарында юғары белем баҫҡысы итеп индерелә. БР ҙа М. ӨДАТУ ла (1994 й. алып), ӨДНТУ ла (1997 й. алып), БДУ ла (1999 й. алып), БДПУ ла (2006 й. алып) бар.


text:
Даосизм
Даоси́зм (ҡыт. упр. 道教, пиньинь: dàojiào) — дао тураһында тәғлимәт йәки «нәмә юлдары», ҡытайҙың йола тәғлимәте, үҙ эсенә шулай уҡ дин элементтарын һәм фәлсәфәне лә ала[1][2].
Ул ҡәҙимгесә бер билдәле тәнҡит стиле менән айырылып тора (дао цзя), рухи практикаларҙың йыйылмаһы булараҡ ҡабул ителә. Тик был бүленеү шартлы. Дао цзя күбеһенсә, текстар менән бәйле. Авторлылҡтары Лао-цзы һәм Чжуан-цзы менән билдәләнә[3].
Тарихы[үҙгәртергә]
Даосизмдың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Даосизм ныҡлы дини ойошма булараҡ [[II быуат]та ғына барлыҡҡа килгән.. Әммә күп һанлы шаһитлектәр буйынса V быуаттарҙан — III быуаттарҙа уҡ тәғлимәте, йолалары булған. Улар урта быуаттарҙа бик әүҙем ҡулланылған.
Төп сығанағтары булып мистик һәм шамандар культы менән батшалыҡ иткән Чуға һәм Ҡытайҙың көньяғында урынлашҡан ҡырағай дәүләттәрҙең культына бәйле. Шулай уҡ Ҡытайҙың төньяғында үҫешкән Ци батшалығының үлемһеҙлек тәғлимәте һәм магик практикалары булып тора.


text:
Категория:Археология
Археология – боронғо йәмғиәт тарихын археологик ҡомартҡылар аша өйрәнә торған фән. Археология археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған эш ҡоралдары, һауыт-һаба, һуғыш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре һәм торлаҡ, хазина, ҡәберлектәрҙе тикшереп яҙма сығанаҡтарҙа әҙ йәки бөтөнләй булмаған тарихты тулыландыра.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн.2. Ар—Ви. –М.:Большая Российская энциклопедия, 2002. -256с.: ил. ISBN 5-85270-192 (кн.2) ISBN 5-85270-218-8
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
[1] Википедиянан мәҡәлә (урыҫса)
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 3 эске категорияның 3 эске категорияһы күрһәтелгән.
А
- ► Археологик ҡомартҡылар (5 Б)
- ► Археологик ҡомартҡыһы (3 Б)
Б
- ► Боронғо ҡаласыҡ (2 Б)
«Археология» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 4 биттең 4 бите күрһәтелгән.


text:
Уотсон, Уайт
Уайт Уотсон (ингл. White Watson) — инглиз геологы, скульпторы, ташсыһы һәм минералдар һатыусыһы. Ул замандағы бик күп белемле кешеләр менән аралаша, бер нисә сәнғәт һәм фән өлкәһендә белемле була, был уға бер үк ваҡытта яҙыусы, шағир, журналист, уҡытыусы, ботаник, баҡсасы, геолог һәм минералдар өйрәнеүсе булырға булышлыҡ итә. Геология, ҡаҙылма байлыҡтар, флора һәм фауна буйынса үҙенең рәсемдәре төшөрөлгән көндәлек һәм китаптар яҙып бара. Был өлкәлә мөһим фәнни эштәрен баҫрып сығара.
Художник булараҡ ул ҡағыҙҙа һәм мәрмәр таҡтала төшөрөлгән силуэт картиналары менән билдәле була.
Уотсон 1760 йылдың 10 апрелендә Уайтли Вуд Холл ҡалаһында (Whitely Wood Hall) тыуа. Уның атаһы Самуэль Уотсон (Samuel Watson), әсәһе — Марфа Уайт (Martha White). Олатаһы һәм олатаһының атаһы (икеһенеңдә исеме Самуэль Уотсон) скульптор һәм ташсы булалар, 1687-1706 йылдарҙағы Чатсуорт-хаус төҙөлөшөндә ҡатнашалар.
Уайт бала саҡтан таштар һәм минералдар менән ҡыҙыҡһына, һәм атаһының магазинындағы өлгөләр коллекцияһын йыйа башлай. Уның ағаһы Генри Уотсон (Henry Watson) 1750 йылдар башында Бейквелле и Эшфорде-он-зе-Вотерҙы мәрмәр киҫеүсе була, һәм Эшфорде-он-зе-Вотерҙы мәрмәр фабрикаһын аса. Генри Уотсон булышлығы менән флюорит һәм эшфорд ҡара минералы һатыу ойошторола, шул иҫептән 1779 йылда Чартсуорт-Хаусты биҙәү өсөн. 14 йәшендә мәктәпте тамамлап, Уайт Уотсон йәшәргә ағаһына китә, һәм унда 1774 йылдың 31 майына тиклем уҡый. Әлеге ваҡытта Шеффильд китапханаһында ҡуйылған үҙе төҙөгән каталог буйынса ул ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарҙы һәм минералдарҙы ошо уҡ йылда йыйа башлай. 1872 йылда ул үҙен скульптор һәм гравёр итеп күрһәтә, һәм ағаһының эшендә булышлыҡ итә.
Бәлки, Джон Уайтхёрсттың 1782 йылғы диаграммаһы тәҫирендәлер, 1785 йылда Уайт таштан эшләнгән"Дербишир тауы секцияһы"н (A Section of a Mountain in Derbyshire) һәм "планшет"ын тәҡдим итә. Был инновацион алым ҡатламдар тураһындағы яңы геологик фәнде аңлатып ҡына бирмәй, Уайтхёрст эшләгәнсә, дөйөм Дербиширҙың стратиграфик страктураһы башҡа тораҡ пункттарҙан айырылыуын күрһәтә. Үҙ ғүмерендә Уотсон аңлатыу яҙмаһы булған йөҙгә яҡын планшет ешләй, яҙмаларындағы эскиздар күпкә күберәк. Ун биштән артыҡ хеҙмәте һаҡланған, күпселегенең һаҡланған урыны билдәле түгел. Ошондай таҡталарҙы Джон Мейв эшләгән.
Генри Уотсон 1786 йылда үлә, һәм уның бизнесы һатыла. Ошо ваҡыттан Уайт эшмәкәрлегенең ҙүр өлөшөн ҡәберлеккә һәйкәлдәр эшләү була. 1795 йылда Уотсон Ай йәмғиәтенә һайлана, һәм үлгәнсе унда ағза була. Бынан тыш ул 1800 йылдан Дерби фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы була.
1808 йылда Уотсон Энн Торпе (Ann Thorpe)исемле ҡатынға өйләнә, ҡатыны 1825 йылда үлә. Уларҙын балалары булмай. Үҙ эше булыуға ҡарамҫтан, ул үҙ коллекцияларын һатып бурыстарын ҡапларға тырыша.
Һайланма әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Observations on Bakewell, post-1798
- A Catalogue of a Collection of Limestones, 1803
- A Catalogue of a Collection of Limestones, 1805
- A Catalogue of a Collection of Limestones, 1805
- A Catalogue of a Collection of Fossils, 1805
- A Delineation of the Strata of Derbyshire, 1811. Republished, 1973. ISBN 0-903485-06-0
- A Collection of Poems, 1812 (intended to accompany the 'Delineation' above)
- A Section of the Strata forming the Surface in the Vicinity of Matlock Bath in Derbyshire, 1813
- A Theory on the Formation of Mineral Veins, one-page pamphlet, 1827
- A Description of Slickensides, one-page pamphlet, 1829
- Observations on Prismatic Gritstone, one-page pamphlet, 1833


text:
Яңалиф
.
Яңалиф (яңы əлифба һүҙҙәренән ҡыҫҡартыу; рәсми совет матбуғатында - Новый тюркский алфавит) — Советтар Союзының бар төрки телдәре өсөн (шулай уҡ ҡайһы бер Төньяҡ Кавказ телдәре, монгол теле һәм был осорҙа бойондороҡһоҙ дәүләтле тува теле өсөн) 1928-1940 йылда ҡулланылған латин яҙмаһына нигеҙләнгән алфавит. 1920-1930-сы йылдарҙа Совет власы илдең аҙсылыҡ телдәрен латин әлифбаһына күсереүгә йүнәлтелгән сара алып барҙы. Тәүҙә (1921) күрше төрөк теленән үрнәк алып, латин әлифбаһына әзербайжан теле күсте; тиҙҙән быға өс Төньяҡ Кавказ теле - осетин, ингуш һәм балҡар теле ҡушылды. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән тюркология съезында төрки халыҡтар вәкилдәре ошо тәжрибәне өйрәнеп, уны башҡа телдәргә лә киңәйтеү файҙалы булыр, тип тапты. Махсус ойоштолған Яңалиф комитеты 1927 йылда ҡайтанан Баҡыла йыйылып, бар төрки телдәр өсөн латин яҙмаһында нигеҙләнгән яңы әлифбаны ҡабул итте. Яңы "Дөйөм төрки әлифба" 34 хәрефтән торған; айырым төрки телдәр өсөн (шул иҫәптән башҡорт теле өсөн дә) кәрәкле осраҡта өҫтәлмә хәрефтәр индерелгән. Яңалиф 1928 йылда СССР-ҙың бөтә төрки телдәре өсөн рәсми рәүештә индерелә. 1930 йылдарҙа Төркиә менән Советтар Союзының мөнәсәбәттәре шаҡтай насарайғас, яңалиф ашығыс рәүештә кирилл әлифбаһына нигеҙләнгән яңы алфавиттарға күсерелә. Хәҙерге ваҡытта яңалиф ҡулланыуҙан сыҡҡан. Яңалифтың 34 хәрефенең туғыҙы һуҙыңҡы өндәрҙе билдәләй; береһе - тамаҡ төбө ҡымтыу өнө өсөн (башҡортса Ҡөрьән, тәьҫир һүҙҙәрендә һымаҡ) ҡулланылған апостроф ('). Сит телдәрҙән алынған исемдәрҙә өҫтәлмә хәрефтәр ҡуллынылыуы ла ихтимал булған.
Башҡорт яңалифы[үҙгәртергә]
Йөкмәткеһе
Башҡорт яналифы дөйөм яңы төрки әлифбаһына нигеҙләнеп, үҙенсәлекле өндәр өсөн ике өҫтәлмә хәреф индергән. 1930-сы йылдарҙа башҡорттарҙың бик күбе яңалиф нигеҙендә уҡырға-яҙырға өйрәнә. Бөйөк Ватан һуғышына киткән башҡорт ир-атының күпселеге туған-ырыуҙарына хаттарын был алфавитта яҙған; ошо осорҙа ситкә күскән башҡорттар 1950 – 1960 йылдарҙа ла яңалиф менән яҙыуы билдәле. 1940 йылда башҡорт теле хәҙерге кириллица-нигеҙле алфавитҡа күсерелә.


text:
Аммонийлашыу
Аммонийлашыу — составында азот булған органик матдәләрҙе (аҡһымдар, мочевина, нуклеин кислоталары һ.б.) микроорганизмдар тарҡатыу процесы.
Йөкмәткеһе
Аңлатма[үҙгәртергә]
Тәбиғәттәге азот әйләнешенең иң мөһим этаптарының береһе. Организмдарҙың тереклек итеүе һәм үлеүе һөҙөмтәһендә составында азот булған органик матдәләр тупраҡҡа һәм һыу ятҡылыҡтарына эләгә; унда аммиак, углекислый газ, сульфаттар һәм һыу барлыҡҡа килтереп, бактериялар, микроскопик бәшмәктәрҙең төрлө төрҙәре тарафынан минераллаштырыла. Тарҡалыу ҡалдыҡтарын үҫемлектәр һәм микроорганизмдар ҡуллана. Аммонийлашыу процесы, үле организмдар мумияға әйләнгән бик эҫе һәм ҡоро урындарҙан тыш, климат шарттарының киң диапазонында бара.
Өйрәнеү[үҙгәртергә]
20 быуаттың 70—90 сы йылдарҙа Башҡортостандың Урал алды тупрағында аммонийлашыуҙы өйрәнеү Биология институтында (Р.К.Андресон, И.Ҡ.Хәбиров, Ф.Х.Хәзиев), Башҡорт дәүләт университетында (Н.Ә.Кирәева), БАХИ ла (Н.М.Нурмөхәмәтов) алып барыла.


text:
Ваҡ себен турғайы
Ваҡ себен турғайы (урыҫ. малая мухоловка, лат. Ficedula parva)— турғайҙар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан байтаҡ бәләкәйерәк. Күберәк яңғыҙ йөрөй. Ағастың түбәнге ботаҡтарында ҡанаттарын төшөрөп, ҡойроғон күтәрә биреп ултыра. Ваҡыт-ваҡыт оса биреп, һауалағы бөжәктәрҙе тотоп ала. һырт яғы көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Ҡара ҡойроғоноң ике яғынан киң генә аҡ һыҙыҡтар үтә. Ата ҡоштоң тамағы һәм түшенең өҫкә өлөшө ерән. Башҡа себен турғайҙарынан һоро һырты, киң һыҙыҡлы ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «си-ли-си-ли» йәки яҡшы ишетелерлек тырылдай: «тиррр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Осоп йөрөүсе бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡтар араһында оялай. Ҡыҙғылт һоро таплы 5—6 бөртөк алһыу һары йәки йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Сэмюэл Беккет
Сэмюэл Беккет (ингл. Samuel Beckett) (13 апрель, 1906 — 22 декабрь, 1989) — күренекле ирланд яҙыусыһы, шағиры һәм драматургы. Инглиз һәм француз телендә яҙған. Әҙәби тәржемәсе булараҡ та танылған. Эжен Ионеско менән бергә "Абсурд театры"на нигеҙ һалған. 1969-сы йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияhын яулаған.
Сэмюэл Беккет Ирландияның башҡалаһы Дублинда1906-сы йылда тыуған. 1937-се йылда ул Парижға күсә; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡатыша. Ҡатыны Сюзанна менән һуңғы көндәренә хәтлем Парижда тора.
Иң билдәле пьесаhы «Годоны көткәндә» (франц. En attendant Godot) тип атала; ул күп тапҡыр сәхнәлә ҡуйылған һәм телевидениела күрһәтелгән. Сэмюэл Беккеттың әҫәрәренә яңы заманса әҙәби алымдар, фәлсәфәүи ҡараш, минимализм һәм пессимизм хас.
1958--cе йылда «Крепптың һуңғы яҙған таҫмаһы» (ингл. Krapp’s Last Tape) тигән пьесаһы донъя күрә. Был пьесала Бэккетт яңғыҙлыҡ, ҡартайыу һәм үлем темаларын тасуирлай.
Сэмюэл Беккет 1989-сы йылда үлә. Бөгөн ул донъяның киң танылған драматургтарының береhе булып hанала.


text:
Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы
Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы (РФ Минюсты) — Рәсәйҙен юстиция өлкәһендә дәүләт сәйәсәте үткәргән һәм ошо өлкәлә башҡа федераль органдарҙын эште координировать иткән федераль министрлыҡ. Ойошмаһа Язаны үтәлешеү буйынса һәм Суд приставтарҙын хеҙмәттәр буйһоналар.
Йөкмәткеһе
Функциялар[үҙгәртергә]
Өлкәләр:
- Язаны үтәлешеү буйынса
- коммерция булмаған, халыҡ-ара коммерция булмаған, дин, сәйәсәт һәм йәмғиәт ойошмалар теркәү
- адвокатура һәм адвлкат эше, адвокаттарҙы теркәү
- нотариат, нотариустарҙы теркәү
- ЗАГС-тар, ниҡахты, исемеде алмаштырыу, вафат булыу тураһында, тыуыу тураһында һәм башҡа граждан акттарҙы теркәү
- Апостильде легализацияһы һәм теркәү
- суд департаменттар, судьяларҙын эштен ойоштору, суд акттарҙы тормошҡа ашырыу һәм үтәләү
- коррупцияға ҡаршы эш [2]
- законопроекттарҙын коррупцияға ҡаршы экспертиза
- законопроекттарҙын коррупцияға ҡаршы экспертиза – шәхси ойошмаларға рөхсәт биреү
- законопроекттарҙын коррупцияға ҡаршы экспертиза
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Етәкесе[үҙгәртергә]
12.05.2008 көндән министр — Коновалов Александр Владимирович.
Министр урынбаҫарҙары:
Ведомство миҙалдар[үҙгәртергә]
- Анатолия Кони
- «За доблесть»
- «За усердие»
- «В память 200-летия Минюста России»
- «В память 125-летия уголовно-исполнительной системы России»
- «За укрепление уголовно-исполнительной системы»
- «Ветеран уголовно-исполнительной системы»
- «За службу»
Шулай уҡ ҡараһыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы тураһында ПОЛОЖЕНИЕҺЫ (13 октябрЬ 2004 г. N 1313 – РФ Президенты Указы). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 15 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Минюст России :: Антикоррупционная экспертиза законопроектов


text:
Баш ҡала
Баш ҡала — Бер дәүләттең йәки административ берәмектең (өлкә, край, автоном республика, провинция, штат, департамент) төп ҡалаһы. Ғәҙәттә, идара итеү һәм власть (хакимиәт) юғары органдары урынлашҡан була: дәүләт (территория) башлығының (монархтың, президенттың, губернаторҙың) резиденцияһы, парламент, үҙәк министрлыҡтар һәм идарасылыҡтар, Юғары суд. Быларҙың ҡайһы берҙәре дәүләттең башҡа ҡалаларында ла урынлашыуы мөмкин.
Ҡайһы ваҡытта башҡала статусы буйынса бойондороҡһоҙ административ йәки федератив берәмек була ала.


text:
Вируслы гепатит
Вируслы гепатит (лат. Hepatitis viruses) — вирустар ҡуҙғыта торған бауыр шешеүенең дөйөм исеме[1]; вирустар тыуҙырған бауыр ауырыуы.
Ауырыу гепатотроплы вирустар тарафынан китереп сығарыла һәм бауыр ауырыуҙарының 60%-ын тәшкил итә. Бөтән донъя сәләмәтлек һаҡлау ойошмаһы классификацияһы (1973) буйынса билдәләнгән А, В, С, Д, Е (ВГА, ВГВ, ВГС, ВГД, ВГЕ) тибындагы вируслы гепатиттар күберәк өйрәнелгән.
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Һары ауырыуы гепатитның йоғошло тәбиғәте тураһындағы фараз Гиппократ дәүеренән (Б.Э.Т. V-IV быуат) мәғлүм. XIX быуат аҙағында Рәсәй терапевты С.П. Боткин бауыр ауырыуҙары төркөменән йоғошло-катараль һарыны («Боткин ауырыуы») айырып билдәләй. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында инъекция юлы менән күсә торған гепатит асыла. 20 быуаттың икенсе яртыһынан йоғошло гепатиттарҙың киң таралыуы теркәлә, шул сәбәпле улар интенсив рәүештә өйрәнелә башлай. 1973 йылда Америка ғалимы С. Фейнстоун А гепатитын китереп сығарыусы вирусты аса, 1975 йылда В гепатитына ҡаршы вакцина эшләнә. 1970 йылдарҙа E, J, T-TY гепатиттары һәм аҙ өйрәнелгән SEH-вирустары менән бәйле һаналған вирустар асыла. Диагноз куйыу өсөн ҡыйын һаналған хроник Д гепатитының ғәҙәти булмауы асыла. ВГА һәм ВГЕ гепатиттарын хроник йөрөтөүсөләр тасуирланмаған. ВГВ һәм ВГС төрҙәре наркомандар араһында күберәк таралған (ауырыу инъекция һәм гемоконтакт юл менән күсә); гемофилия менән ауырыусылар, гомосексуалисттар, «гемодиализ пациенттары» юғары дәрәжәлә хәтәр төркөмгә керәләр. Йоғошло ауырыу сығанағы: вирус йөрөтөүсөләр (аҫылда, сәләмәт кешеләр), персистик йоғошло ауырыуҙар, йоғошло ауырыуҙар менән зарарланған һыу һәм ашамлыҡ.
Таралыу ысылдары[үҙгәртергә]
Таралыу ысулдары буйынса вируслы гепатиттар бүленеше:
- сезонлы көсәйеү хас булған энтераль юл менән тарала торғандар (ВГА һәм ВГЕ);
- парентераль рәүештә, гемоконтакт, енси, әсәнән балаға күсеү юлы менән (вертикаль тапшырылу), шулай уҡ тығыҙ көнкүреш элемтәһе ваҡытында тарала торғандарға бүленә (ВГВ, ВГД, ВГС).
Парентераль юл менән таралыусы гепатит вирустарында иммунологик яҡтан төрлө төрҙәр йәшәйешен, мутацияһын, вирустың персистенция хәленә күсешен билдәләүсе гетероген геном була.
1960 йылдарҙа бер серотип, бер антигены булған, бауырҙа көслө ялҡынһыныу китереп сығарып, балалар һәм йәштәрҙе зарарлай торған ВГА киң тарала. Ул еңел һәм уртаса ауыр формала барып, сәләмәтләнеү менән тәмамлана. Эпидемиялары һәр 5-10 йыл һайын ҡабатлана. Бауыр циррозы менән ҡатмарланған гепатиттарҙың 50%ы ВГС ауырыуына бәйле. Аҙыҡҡа аллергия булған балаларҙа ВГВ йышыраҡ осорай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Баширова Д.К. Клиника и лечение хронических вирусных гепатитов у детей // Казанский медицинский журнал. 1991. № 3; Закиров И.Г. Хронические вирусные гепатиты в Республике Татарстан. Казань, 2002.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)


text:
Коррозия
Коррозия — металл изделиеларҙың һәм конструкция материалдарының өҫкө йөҙҙәрендә тирә яҡ мөхиттең компоненттары м н барған химик реакциялар арҡаһында үҙенән үҙе емерелеүе.
Металдарҙың һәм иретмәләрҙең КОРРОЗИЯ сәбәбе — уларҙың төрлө әүҙем Коррозиялаусы мөхиттәрҙә термодинамик яҡтан тотороҡһоҙ булыуында. Процестың механизмы б са химик һәм электрохимик КОРРОЗИЯ айыралар.
Химик КОРРОЗИЯ газдарҙағы (металдарҙың ҡоро, башлыса юғары температуралағы газдар, һауа, яғыулыҡ яныу продукттары кеүек һ.б. Коррозия мөхите м н тәьҫир итешеүе) һәм шыйыҡ электролит булмағандарҙағы (нефть, бензин һ.б.) КОРРОЗИЯ бүләләр; йылытҡыс мейестәрҙең, эске яныулы двигателдәрҙең, газ турбиналарының, нефтехимиялағы эшкәртеү аппараттарының һ.б. деталдәрендә, ш. уҡ металдарҙы һәм иретмәләрҙе алдан ҡыҙҙырып эшкәртеү (металдарҙы сүкеү, прокатлау, штамплау, термик эшкәртеү һ.б.) ваҡытында күҙәтелә.
Электрохимик КОРРОЗИЯ электролиттарҙа, атмосферала, диңгеҙҙә, ер аҫтында барған, контактлы КОРРОЗИЯ һ.б. индерәләр; электрохимик КОРРОЗИЯ миҫалдары — төрлө металл конструкцияларҙың (күперҙәрҙең, завод ҡоролмаларының, транспорт сараларының, йорт каркастарының һ.б.) асыҡ һауала тутығыуы, йылға һәм диңгеҙ караптары тышлыҡтарының К . , ҡорос үткәргес торбаларҙың ер аҫтында, нефтехимиялағы эшкәртеү аппараттарының уларға технологик мөхиттәр тәьҫир иткәндә тутығыуы. Био КОРРОЗИЯ (ер аҫты Коррозияһының айырым осрағы, микроорганизмдар тәьҫиренән барлыҡҡа килә) һәм көсөргәнеш аҫтындағы КОРРОЗИЯ (Коррозия мөхитенең һәм металдағы механик һуҙылыу көсөргәнешенең бер үк ваҡытта тәьҫир итеүе) айыралар. Металдарҙың КОРРОЗИЯ туранан тура дөйөм юғалтыу суммаһы тулайым милли продукттың 5% н тәшкил итә. Башҡортостанда КОРРОЗИЯ процестары б са тәүге тикшеренеүҙәр 1941—43 йй. Украина ССР ы Фәндәр академияһы ғалимдары тарафынан улар эвакуацияла ваҡытта башлана. И.Н.Францевич етәкс. респ. нефть эшкәртеү з дтарында нефть эшкәртеү аппараттарын КОРРОЗИЯ һаҡлау ысулдары эшләнә. 40 сы йй. аҙ. — 50 се йй. башында ӨНИ лә И.А.Шабалин етәкс. КОРРОЗИЯ процестары теорияһын тикшереү һәм Коррозия ингибиторҙарын файҙаланыу б са тикшеренеүҙәр үткәрелә. 40 сы йй. аҙ. Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ нда резервуарҙарҙың һәм үткәргес торбаларҙың КОРРОЗИЯ механизмын асыҡлау б са тикшеренеүҙәр башлана, уларҙы һаҡлау саралары табыла. 1969 й. нефть промыслалары ҡоролмалары КОРРОЗИЯ б са тикшеренеүҙәр Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ҒТИ на күсерелә, унда ҙур күләмле һыу м н сыҡҡан нефттәрҙең, ҡатламдарҙағы, әйләнештәге һәм ағынты һыуҙарҙың үткәргес торбалар һәм нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, нефтехимия һәм химия производстволары ҡоролмаларының эске һәм тышҡы йөҙҙәренә емергес тәьҫире м н бәйләнгән Коррозия процестары тикшерелә. ИПТЭР ҙа металдарҙың физик химик үҙсәнлектәре, ҡоролмаларҙың ныҡлығын алдан билдәләү һәм эштән сығыу сәбәптәрен асыҡлау б са комплекслы тикшеренеүҙәр алып барыла. Нефть һәм газды сығарыу һәм күсереү ваҡытында КОРРОЗИЯ һаҡлау технологиялары (ҡара: Һаҡлағыс ҡаплауҙар) эшләнә, магистраль үткәргес торбаларҙы изоляциялау өсөн ҡаплауҙар уйлап табыла һәм етештереүгә индерелә (ҡара: Үткәргес торбаларҙы изоляциялау).
50 се йй. алып Башҡ н нефть эшкәртеү ҒТИ нда нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәтендә КОРРОЗИЯ һаҡланыу технологиялары булдырыла, КОРРОЗИЯ ингибиторҙарын синтезлау б са эштәр башҡарыла (Ә.КОРРОЗИЯЕфимова, В.Н.Өмөтбаев һ.б.). “БашНИПИнефть” ин тында нефть промыслаһы ҡоролмалары һәм резервуарҙары өсөн һаҡлағыс ҡапламалар табыу, уларҙың сифатын һәм оҙайлы ваҡыт эшләй алыуын баһалау, биоКоррозия һәм уны иҫкәртеү алымдарын эшләү б са тикшеренеүҙәр үткәрелә (А.А.Гоник, Р.Н.Липович, К.Низамов һ.б.). 70 се йй. башынан БР ҙың Төҙөлөш комплексы ғилми тикшеренеү, проект конструкторлыҡ һәм етештереү ин тында бетон һәм тимер-бетон Коррозияһы б са тикшеренеүҙәр алып барыла (Л.Ф.Балакирева, Г.Н.Гельфман, И.А.Нестеровская, А.Ф.Полак, В.В.Яковлев, Л.А.Яковлева һ.б.). ӨДАТУ ла 80 се йй. алып — турбина һәм компрессор көрәксәләренең юғары температуралы газдарҙағы КОРРОЗИЯ, металдарҙың өҫкө йөҙөн ионлы имплантация һәм лазер м н нурландырып һаҡлау б са (Н.Ә.Әмирханова), 90 сы йй. аҙ. алып наноматериалдарҙың, ультраваҡ бөртөклө иретмәләрҙең уларҙың эре кристаллы аналогтары м н сағыштырғанда Коррозияға сыҙамлылыҡ үҙсәнлеген көсәйтеү б са тикшеренеүҙәр алып барыла. ӨДНТУ ла көсөргәнеш аҫтындағы КОРРОЗИЯ, илдең нефть һәм газ комплекстарындағы металл ҡоролмаларының коррозион механик ныҡлығы өйрәнелә (И.Ғ.Абдуллин, А.Ғ.Гәрәев, Э.М.Гутман). Юғары эффектлы КОРРОЗИЯ ингибиторҙарын эҙләү б са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Д.Е.Бугай, М.Д.Вәлиев, Низамов). 1981 й. алып ӨДНТУ ла коррозионист механиктар әҙерләнә.


text:
6 март
6 март — григориан стиле буйынса йылдың 65-се (кәбисә йылында 66) көнө. Йыл аҙағына тиклем 300 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Австралия — Хеҙмәт көнө.
- Гана — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө 1975 йылдан билдәләнә.
- Гуам — Магеллан көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1521 — Фердинанд Магеллан Ер шары тирәләй сәйәхәтендә Гуам утрауын аса.
- 1902 — Легендар футбол клубы «Реал» (Мадрид) төҙөлә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1475 — Микеланджело Буонарроти, Яңырыу дәүеренең итальян скульпторы, рәссамы, архитекторы һәм шағыры.
- 1928 — Габриэль Гарсиа Маркес, билдәле колумбия яҙыусы-прозаигы.
- 1929 — Фәзил Искәндәр, урыҫ яҙыусыһы.


text:
Урал батыр эпосы
«Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының бөйөк ҡомартҡыһы. Башҡорт халҡының быуындан-быуынға тапшырыла килгән бай хазинаһы — һоҡланғыс ауыҙ-тел ижады өлгөһө. Ул үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте буйынса айырым урын биләй. Унда — халҡтың асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр. Урал батыр ҡобайыры өс өлөштән, туғыҙ бүлектән тора.
Йөкмәткеһе
Яҙып алыу тарихы[үҙгәртергә]
Мөхәмәтша Буранғоловтың Ғәбит сәсәндән «Урал батыр» эпосын яҙып алыуына — 100 йыл. Сәсән-шағир, драматург, башҡорт әҙәбиәтенең классигы, фольклорсы, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1940), башҡорт халҡы өсөн баһалап бөткөһөҙ рухи мираҫ ҡалдырған мәшһүр шәхес Мөхәмәтша Буранғолов (1888 — 1966) «Урал батыр» эпосын 1910 йылда Баймаҡ районының 2-се Этҡол ауылында мәшһүр сәсәндәр Ғәбит Арғынбаев (1856 — 1921) һәм Хәмит Әлмөхәмәтовтан (1861 — 1923) яҙып ала.
Филология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы Рәшит Шәкүр был турала бына нимә ти: «19 йәшлек Мөхәмәтша ҡурайсы, 7000 юллыҡ эпосты яттан белеүсе сәсән Ғәбит Арғынбаев менән 1907 — 1908 йылғы иҫәп алыуҙа осраҡлы ғына таныша. Әммә ошо осрашыу уның яҙмышында хәл иткес роль уйнай, уның үҫмер саҡтағы халыҡ ижады менән ҡыҙыҡһыныуы профессиональ ҡыҙыҡһыныуға әүерелә. Күп йылдар дауамында үҙенең остазы менән бәйләнеш өҙөлмәй. «1910 — 1912 йылдарҙа мин Ғәбит сәсән менән Ырымбурҙа ун көн икешәр тапҡыр аралаштым. 1918 йылда унда 15 көн, ә 1920 йылда 4 ай йәшәнем», – тип яҙа ул. Икенсе сәсән – Хәмит Әлмөхәмәтов тураһында бик аҙ билдәле: бәлки, Буранғоловтың уның тураһындағы иҫтәлектәре беҙгә килеп етмәгәндер».
Урал батыр ҡобайырының тағы бер төрөн 1956 йылда Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһында йәшәүсе Исмәғил Рәхмәтуллиндан күренекле тел, әҙәбиәт белгесе Әхнәф Харисов яҙып алған.
Эстәлеге[үҙгәртергә]
Урал батыр, эпос — башҡорт халыҡ ҡобайыры, әҙәби әҫәр. Бөтә донъяны һыу баҫыу осоронан алып кешеләрҙең йәшәйешен һүрәтләгән иң ҙур ҡобайыр. Тәү кешеләр — Йәнбирҙе ҡарт менән Йәнбикә ҡарсыҡ, уларҙың улдары Урал һәм Шүлгән, артабан Урал һәм Шүлгәндән тыуған тоҡомдоң тормош юлын тасуирлап, кешелектең мәңгелек булыуын иҫбатлай. Яҡшылыҡтың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшен, яуызлыҡҡа ер йөҙендә урын юҡлығын һәм уның еңелеүен бәйән итә. Башҡорттарҙың төйәге булған Уралтауҙың хасил булыуын һөйләй.
Башҡа телдәргә тәржемәләре[үҙгәртергә]
Әҫәр инглиз, немец, урыҫ, венгр, төрөк, фин, абхаз, әзербайжан телдәренә тәржемә ителеп баҫтырылған.
Эпос — сит ил ғалимдәре күҙлегенән[үҙгәртергә]
Венгр ғалимы Йософ Торма бер осрашыуҙа былай тип әйткәйне: «Һеҙ — башҡорт халҡы, бик бәхетле халыҡ, сөнки һеҙҙең милли эпосығыҙ «Урал батыр» бар».
Салауат Ғәлләмовтың «Урал батыр эпосы» тураһында асыштары[үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының аҫыл гәүһәрҙәренең береһе булған «Урал батыр» эпосы үҙендә бихисап серҙәр һаҡлай. Мәҫәлән, «Урал батыр»ҙы төрлө йүнәлештә тикшергән тарихсы ғалим, лингвист, донъя фәнендә башҡорт фәлсәфәһенә нигеҙ һалыусы Салауат Ғәлләмов эпостағы белем-мәғлүмәттәрҙе математиктар һәм астрономдар ҙа үҙ эшендә ҡуллана ала, тип раҫлай. Ул «Урал батыр» эпосын Арҡайым архитектураһына яраштырып һәм сармат алтын боландары тураһындағы мәғлүмәттәрҙән сығып, бронза дәүерендәге башҡорт йондоҙнамәһе циклын тулыһынса тергеҙҙе һәм боронғо башҡорттар астрономияһының һинд-герман фәнен булдырыу тарихындағы мөһим әһәмиәтен бар донъяға танытты. Ғалимдың был асышы, ғөмүмән, «Урал батыр» эпосы үҙе Нобель премияһына лайыҡлы.
«Урал батыр»ҙың йөкмәткеһен астрономия күҙлегенән ҡарағанда, ул боронғо календарҙы кәүҙәләндерә икәне ап-асыҡ төҫмөрләнә, — тип һөйләй Салауат Ғәлләмов. — Унда ерҙең Төньяҡ ярымшарының йондоҙнамә циклын тәшкил иткән һәм төнөн күктә күҙәтеү мөмкин булған барлыҡ йондоҙлоҡтар көҙгөләге кеүек сағыла. Улар бер йыл эсендә күктә нисек хәрәкәт итә, мифта шул эҙмә-эҙлелектә бирелә. Был боронғо башҡорт астрономдарының күктәге йондоҙҙарҙы яҡшы белеүен һәм йондоҙнамә календары буйынса йәшәүен дә раҫлай. Боронғо башҡорттар үҙҙәренең «Урал батыр» календарына эйә булып, төнгө күкте күҙәтеп, Арҡайым цивилизацияһын барлыҡҡа килтергән. Бындай милли календарь тағы ла ер эшкәртеүсе ҡайһы бер мәҙәни халыҡтарҙа — гректар, индустар, ирандар, римдар, ҡытайҙар, япондар һәм Америка ҡитғаһында йәшәүсе майя индеецтарында ғына бар һәм улар ҙа үҙҙәренең ошо календары буйынса сәсеү өсөн уңайлы ваҡытты билдәләгән, һауа торошоноң үҙгәреүен белгән.
Сәхнәләштерелгән әҫәрҙәр[үҙгәртергә]
- Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 2007 йылда «Урал батыр» эпосы сәхнәләштерелә.
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры ла «Урал батыр» эпосын сәхнәләштерҙе.
Статусы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Урал батыр. Башҡорт халыҡ эпосы. — Өфө: Китап, 2005. — 296 бит.
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- «Йәшлек» гәзите.Руфина ДӘҮЛӘТОВА, БДУ студенты.
- «Шоңҡар» журналы Салауат Ғәлләмов.
- «Йәшлек» гәзите.Сажиҙә Лотфуллина.
- Әминев Зәкирйән. Эпос «Урал батыр» как источник изучения доисламского мировоззрения башкир.


text:
Алтын Ҡапҡа (күпер)
Алтын Ҡапҡа күпере (ингл. the Golden Gate Bridge) — Алтын Ҡапҡа боғаҙы аша аҫылмалы күпер. Сан-Франциско ҡала Марин округменаң бергә ҡушыра. Күпер Сан-Франциско ярым утрауының төньяғындағы Сан-Франциско ҡалаһын көньяғындағы Марин округы менән берлештерә. Алтын ҡапҡа күпере 1937 йылда асылғандан 1964 йылға тиклем донъялағы иң ҙур аҫылмалы күпер булып иҫәпләнә. Күпер оҙонлоғо — 1970 м, күпер бағаналары аралығы — 1280, һыу өҫтөндә бағаналар бейеклеге — 230 м, массаһы — 894 500 т. Юл өҫтөнән һыу өҫтөнә тиклем — 67 м.
Был донъялағы иң билдәле күперҙәрҙең береһе.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт[үҙгәртергә]
- Алтын Ҡапҡаның рәсеме Cisco Systems компанияһының эмблемаһы булып тора.


text:
Балсыҡ
Балсыҡ — ваҡ бөртөклө ултырма тау тоҡомо, ҡоро хәлдә туҙан хәлендә, еүешләгәндә үҙлекле; һыуҙа иҙелеп, яҙылып торған йомшаҡ тау тоҡомо[1]; тәбиғи төҙөлөш материалы; төрҙәре: керамик, кирбескә тотолған, утҡа сыҙамлы[2].
Үлсәмдәре 0,01 мм-ҙан да кесерәк булған киҫәксектәр өҫтөнлек иткән (>50%) ултырма тоҡом; башлыса, балсыҡлы минералдардан (каолинит, монтмориллонит, гидрослюдалар һ.б.) тора, һыу менән яҡшы иҙмә хасил итә, кипкәндә бирелгән формаһын һаҡлап ҡала, яндырғас таш ҡатылығына керә. Составында 1-2 минерал артыҡ булған балсыҡтар - каолинит, монтмориллонит, палыгорскит, каолинит гидрослюдалы һ.б., 3 һәм 3 -тән артыҡ булған осраҡта полиминерал тип атала. Балсыҡлы минералдарҙан торған, ләкин үҙле булмаған һәм һыуҙа ебемәй торған тоҡомдар аргиллиттар тип атала. Балсыҡ боронғо һәм хәҙерге һыу ятҡылыҡтарында төрлө тау тоҡомдары һәм минералдар ашалыуҙан барлыҡҡа килгән дисперсияле продукттар тупланыу нәтижәһендә хасил була. Диңгеҙ, күл, аллювиаль, морена һ.б. балсыҡтар була. Улар бер-береһенән минераль составы һәм шулай уҡ таҙалығы (балсыҡ булмаған эре бөртөклө ҡушымталарһыҙ) менән айырылып торалар.
Ер шарында балсыҡтар киң таралған: дүртенсел ултырмаларҙан алып кембрий осоро ултырмаларына тиклем (ултырма тоҡомдарынан яртыһы тиерлек) осорай; бороңғораҡ ултырмалар, ҡағиҙә булараҡ, метаморфозланған (үҙгәргән). Балсыҡ сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында киң ҡулланыла. Уның ҡулланылышын минераль составына бәйле булған махсус физик һәм технологик сифаттары билдәләй. Мәҫәлән, каолинлы балсыҡтарның иреү температураһы юғары (1580 °C) булыу сәбәпле, уларҙы утка сыҙам балсыҡтар тип әйтәләр һәм утка сыҙам әйберҙәр эшләүҙә, ә иреү температураһы 1580 нән алып 1350 °C ка тиклем булған балсыҡтарны ауыр иреүсән тип әйтәләр һәм керамика сәнәғәтендә (фаянс, плитә, торба, ҡаплау кирбестәре һ.б.) ҡулланалар. Полиминераль балсыҡтар, ғәҙәттә, 1350 °C тан түбәнерәк температурала ирей һәм еңел иреүсән балсыҡтарға керә, тупаҫ керамика һәм кирбес һуғыуҙа ҡулланыла. Монтмориллонит һәм палыгорскит балсыҡтар сорбция, иондар алмашыу, бәйләү, уҙ хәленә кире ҡайтыу (тиксотроп) сифаттарына эйә, быраулау иҙмәләре, адсорбенттар, металл ҡойоу эштәрендә форма яһауҙа, мал өсөн комбиаҙык эшләп сығарыуҙа һ.б. ҡулланыла.
25100-95 ДСТы буйынса балсыҡ еңел һәм ҡаты була (классификация Һалмаҡ һаны буйынса бирелә) .
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь архитектурных терминов (З.Г.Ураксин, З.А.Сиразитдинов, 2004)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Минеральное сырьё. Глины: Справочник. М., 1997; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казан, 1999.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
17 апрель
17 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 107-се (кәбисә йылында 108) көнө. Йыл аҙағына тиклем 258 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара гемофилия көнө.
- Америка Самоаһы — Флаг көнө.
- Ҡаҙағстан — Янғынға ҡаршы хеҙмәте көнө.
- Сирия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 485 — Прокл Диадох, боронғо грек философы, неоплатонизм мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
- 1790 — Бенджамин Франклин, америка дәүләт эшмәкәре, ғалим.
- 2014 — Габриэль Гарсиа Маркес, билдәле колумбия яҙыусы-прозаигы.


text:
Йоһаннес Брамс
Йоһа́ннес Брамс (нем. Johannes Brahms [joːˈhanəs ˈbʁaːms]; 7 май, 1833, Һамбург — 1897,3 апрель , Вена) — алман (немец) композиторы пианисы, романтизм осороноң төп вәкилдәренең береһе
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Йоһаннес Брамс 1833 йылдың 7 майында Һамбургтың Шлютерсһоф кварталында [1] ҡала театры контрабасисы Якоб Брамс ғаиләһендә [2] тыуған. Композиторҙың ғаиләһе бик бәләкәй генә фатирҙа йәшәгән [1]. Малай донъяға килгәс, ата-әсәһе Ультрихштрассеға күскән[1].
Музыка буйынса тәүге һабаҡтарҙы Йоһаннес атаһынан алған[3]. Һуңғараҡ малай фортепиано һәм композиция теорияһына Отто Косселдән өйрәнгән(нем. Otto Friedrich Willibald Cossel). Ун йәшендә инде Америка буйлап турнеға сығып китерлек итеп концерттар ҡуя алған[4]. Коссель малайҙы композитор Эдуард Марксенда уҡытыу кәрәгенә ата-әсәһен инандырған. Марксен баланың ғәҙәттән тыш һәләтле икәнен бик тиҙ төшөнгән 1847 йылда Иоһаннес шәхси реаль училищены тамамлап[1], тәүге тапҡыр соло коцерт биргән[3].
1853 йылдың апрелендә Брамс венгр скрипкасыһы Э. Ременьи менән гастролгә сыға[3].
Ижады[үҙгәртергә]
Брамс бер опера ла яҙмаған, әммә башҡа бөтөн жанрҙарҙа тиерлек ижад иткән[2].
80-ләп әҫәр яҙған: бер һәм күп тауыш өсөн йырҙар, оркестр өсөн серенада, оркестр өсөн Гайдн темаларына вариациялар, ҡыллы ҡоралдар өсөн ике секстет, фортепиано өсөн ике концерт, фортепиано һәм башҡа ҡоралдар өсөн сонаталар, «Rinaldo»кантатаһы, ирҙәр хоры һәм оркестр өсөн әҫәрҙәр, икеувертюра: трагик һәм академик - һәм башҡа бик күп жанрҙарҙа төрлө ҡоралдар өсөн тәғәйенләнгән музыкаһы киң танылыу яулай.
Брамсҡа уның симфониялары дан килтерә. Иң сағыу һәм ҡабатланмаҫ әҫәре - «Алман (немец) реквиемы».
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
- Брамс иҫтәлегенә Меркурийҙағы кратерға уның исеме бирелгән .
Әҫәрҙәренең исемлеге[үҙгәртергә]
Фортепиано өсөн ижады[үҙгәртергә]
- Интермеццо ми-бемоль мажор
- Каприччио си минор, ор. 76 No 2
- Өс соната
- Интермеццо
- Рапсодиялар
- Р. Шуман темаларына вариациялар
- Г. Ф. Һендел темаларына вариациялар һәм фуга
- Паганини темаһына вариациялар (1863)
- Балладалар
- Каприччио
- Фантазиялар
- Мөхәббәт йырҙары — вальстар, яңы мөхәббәт йырҙары — вальстар, фортепиано өсөн Венгр бейеүҙәре
Орган өсөн әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- 11 хор прелюдияһы ор.122
- Ике прелюдия һәм фугалар
- Фугалар
Камера ҡоралдары өсөн әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Скрипка һәм фортепиано өсөн сонаталар
- Виолончель һәм фортепиано өсөн ике соната
- Кларнет (альт) һәм фортепиано өсөн ике соната
- Өс фортепиано триоһы
- Фортепиано, скрипка һәм валторна өсөн трио
- Фортепиано, кларнет (альт) һәм виолончель өсөн трио
- Өс фортепиано квартеты
- Өс ҡыллы квартет
- Ике ҡыллы квинтет
- Фортепиано квинтеты
- Кларнет һәм ҡыллы ҡоралдар өсөн квинтет
- Ике ҡыллы секстет
Концерттары[үҙгәртергә]
- Фортепиано өсөн ике концерт
- Скрипка өсөн концерт
- Скрипка һәм виолончель өсөн икеле концерт
Оркестр өсөн[үҙгәртергә]
- Дүрт симфония (№ 1 c-moll op. 68; № 2 D-dur op. 73; № 3 F-dur op. 90; № 4 e-moll op. 98)
- Ике серенада
- Й. Гайдн темаһына вариациялар
- Академик һәм Трагик увертюралар
- Өс Венгр бейеүе (№ 1, 3 һәм 10 бейеүҙәренә автор оркестровкаһы; башҡа бейеүҙәрҙең оркестровкаһы башҡа авторҙар, шул иҫәптән Антонин Дворжак, Ганс Галь, Павел Юон һ.б. тарафынан эшләнгән)
Вокал һәм хор өсөн әҫәрҙәр[үҙгәртергә]
- Алман реквиемы
- Яҙмыш йыры, Триумф йыры
- Ринальдо кантатаһы, Рапсодия, Паркалар йыры — И. В. Гёте текстарына
- Йөҙҙән ашыу халыҡ йыры эшкәртмәһе (шул иҫәптән 49 немец халыҡ йыры)
- Алтмышлаған ҡатнаш хор, Марияның ете йыры (1859), ете мотет
- Фортепиано менән тауыш өсөн вокаль ансамблдәр — 60 вокаль квартет, 20 дуэт, 200-ләп романс һәм йыр
- Дүрт ҡәтғи көй
- А capella хоры өсөн ҡанундар
Брамс әҫәрҙәре яҙмалары[үҙгәртергә]
Симфонияларының тулы комплектын яҙҙыртҡан дирижерҙар: Клаудио Аббадо, Герман Абендрот, Николаус Арнонкур, Владимир Ашкенази, Джон Барбиролли, Даниэль Баренбойм, Эдуард ван Бейнум, Карл Бём, Леонард Берстайн, Адриан Боулт, Семён Бычков, Феликс Вайнгартнер, Бруно Вальтер, Гюнтер Ванд, Джон Элиот Гардинер, Карло Мария Джулини, Кристоф фон Донаньи, Антал Дорати, Колин Дэвис, Вольфганг Заваллиш, Курт Зандерлинг, Яп ван Зведен, Отмар Зюйтнер, Элиаху Инбал, Ойген Йохум, Герберт фон Караян, Рудольф Кемпе, Иштван Кертес, Отто Клемперер, Кирилл Кондрашин, Рафаэль Кубелик, Густав Кун, Сергей Кусевицкий, Джеймс Ливайн, Эрих Ляйнсдорф, Лорин Маазель, Курт Мазур, Чарльз Маккеррас, Нэвилл Марринер, Виллем Менгельберг, Зубин Мета, Евгений Мравинский, Рикардо Мути, Роджер Норрингтон, Сэйдзи Одзава, Юджин Орманди, Витольд Ровицкий, Саймон Рэттл, Евгений Светланов, Лейф Сегерстам, Джордж Селл, Леопольд Стоковский, Артуро Тосканини, Владимир Федосеев, Вильгельм Фуртвенглер, Бернард Хайтинк, Гюнтер Хербиг, Серджиу Челибидаке, Джеральд Шварц, Ханс Шмидт-Иссерштедт, Георг Шолти, Хорст Штайн, Кристоф Эшенбах, Марек Яновский, Марис Янсонс, Неэме Ярви и др. Айырым әҫәрҙәре башҡарыу яҙмалары: Карел Анчерл (№ 1—3), Юрий Башмет (№ 3), Томас Бичем (№ 2), Ханс Вонк (№ 2, 4), Гвидо Кантелли (№ 1, 3), Джансуг Кахидзе (№ 1), Карлос Кляйбер (№ 2, 4), Ханс Кнаппертсбуш (№ 2—4), Рене Лейбовиц (№ 4), Игорь Маркевич (№ 1, 4), Пьер Монтё (№ 3), Шарль Мюнш (№ 1, 2, 4), Вацлав Нойман (№ 2), Ян Виллем ван Оттерло (№ 1), Андре Превин (№ 4), Фриц Райнер (№ 3, 4), Виктор де Сабата (№ 4), Клаус Теннштедт (№ 1, 3), Вилли Ферреро (№ 4), Иван Фишер (№ 1), Ференц Фричай (№ 2), Даниел Хардинг (№ 3, 4), Герман Шерхен (№ 1, 3), Карл Шурихт (№ 1, 2, 4), Карл Элиасберг (№ 3) и др. Скрипкасылар яҙмалары: Джошуа Белл, Ида Гендель, Гидон Кремер, Иегуди Менухин, Анна-Софи Муттер, Давид Ойстрах, Ицхак Перлман, Йожеф Сигети, Владимир Спиваков, Исаак Стерн, Кристиан Ферра, Яша Хейфец, Генрик Шеринг.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 ИОГАННЕС БРАМС
- ↑ 2,0 2,1 Статья о Иоганнесе Брамсе в энциклопедии Кругосвет
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Иоганнес Брамс (Brahms)
- ↑ «Иоганесс Брамс» // Сто великих композиторов. М.: Вече, Автор-составитель Д. К. Самин
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Урыҫ телендә
- Ганс Галь Иоганнес Брамс. Творчество и личность // Брамс, Вагнер, Верди. Три мастера,три мира — Феникс, 1998. — С. 23-230. — 640 с. — 5000 экз. — ISBN 5-222-00274-8.
- Карл Гейрингер. Иоганнес Брамс = Johannes Brahms — Москва: Музыка, 1965. — 432 с. — 8430 экз.
- Е. М. Царева. Иоганнес Брамс — Москва: Музыка, 1986. — 384 с. — 30000 экз.(djvu-книга)
- Алман телендә
- Kalbeck Max Johannes Brahms. Biographie in 4 Bänden — Tutzing: Faksimile-Nachdruck Schneider, 1976.
- Korff Malte Johannes Brahms: Leben und Werk — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 2008. — ISBN 978-3423246569.
- McCorkle M. L. Johannes Brahms thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis — München, 1984.
- Инглиз телендә
- Deiters Hermann Johannes Brahms: A Biographical Sketch — München: Cambridge University Press, 2009. — ISBN 978-1108004794.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Произведения Брамса на сайте Classical Connect Бесплатная библиотека классической музыки на Classical Connect
- Иоганнес Брамс: ноты произведений на International Music Score Library Project
- Брамс Иоганнес — Жизнь и творчество
- Жизненный и творческий путь Брамса
- Краткий список сочинений Брамса
- Classic Cat — Brahms mp3s
- В. Васина-Гроссман. «Строгая лирика» Брамса //Романтическая песня XIX века, М: Музыка, — 1966 (стр-234-273)
- Передача Бориса Гребенщикова «Аэростат»
- Johannes Brahms (The Lied and Art Song Texts Page: Texts and Translations to Lieder, mélodies, canzoni, and other classical vocal music)
- Brahms.RU | Музыкальный Фестиваль в Центре Павла Слободкина
Ҡалып:Composer-stub Ҡалып:Ave Maria
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 7 май көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1833 йылда
- Һамбург тыуғандар
- 3 апрель көнө вафаттар
- Вафаттар 1897 йылда
- Вена вафат булғандар
- Германия композиторҙары
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Һамбургтың хөрмәтле граждандары
- Романтик композиторҙар
- Бауыр рагынан вафат булғандар
- Вена зыяратына ерләнгәндәр


text:
Уильям Шекспир
- "Шекспир" бите бында йүнәтелә.
Уи́льям Шекспи́р (ингл. William Shakespeare[1]; 1564[2], Эйвондағы Стэтфорд, Англия — 23 апрель 1616[2], шул уҡ урында) — бөйөк инглиз драматургы һәм шағиры, бар донъяға танылған драматургтарҙың береһе, кәм тигәндә 12 трагедия, 16 комедия, 6 тарихи хроника, шул иҫәптән, бер нисә өлөштән торған 4 поэма һәм 154 сонет авторы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Biography: or, Third division of… — Google Книги
- ↑ 2,0 2,1 См. раздел «Биография»
- 1564 йылда тыуғандар
- 23 апрель көнө вафаттар
- 1616 йылда вафаттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Википедия:Ссылка на Викитеку отличается от ссылки в Викиданных
- Англияла тыуғандар
- Англияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса драматургтар
- XVI быуат драматургтары
- Бөйөк Британия драматургтары
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Бөйөк Британия шағирҙары
- XVI быуат шағирҙары
- XVII быуат шағирҙары
- Алфавит буйынса актёрҙар
- XVII быуат драматургтары


text:
Океан
Океан (грек. Ωkeavός, боронғо грек алиһәһе Океан исеменән) — Ерҙең бөтә материк һәм утрауҙарын уратып алған һыуҙар[1]; донъя океаны өлөшө, ҡытғалар араһында урынашҡан, һыу әйләнеше һәм башҡа специфик үҙенсәлеге булған ҙүр һыу объекты. Үҙ эсенә океандарҙы һәм диңгезҙәрҙе кереткән Донъя океанының майҙаны Ер өҫтөннөң яҡынса 71 процентын тәшкил итә (361 миллион квадрат километр). Океан төбөнөң рельефы ҡатмарлы һәм төрлөсә.
Океандарҙы өйрәнә торған фән океанология тип атала.
2000се йылда Халыҡ-ара гидрографик ойошма донъя океандарын 5 өлөшкә бүлде.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
Өфө
Өфө ([ʏ̞ˈfʏ̞] ) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Административ ҡоролош
- 3 Мәғариф һәм фән
- 4 Иҡтисад
- 5 Транспорт
- 6 Климат
- 7 Халҡы
- 8 Һәйкәлдәр
- 9 Мәсеттәр
- 10 Мәҙәниәт
- 11 Транспорт
- 12 Һүрәт теҙмәһе
- 13 Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар
- 14 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.
1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.
1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.
2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.
- 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
- 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
- 1708 йылдан Ҡазан губернаһына ингән
- 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
- 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
- 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
- 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһы составында
- 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
- 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
- 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы
Административ ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
7 район: Киров,
Ленин,
Орджоникидзе,
Дим,
Калини,
Октябрь,
Совет
Мәғариф һәм фән[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өфөлә 9 дәүләт федераль юғары уҡыу йорт һәм федераль дәүләт юғары уҡыу йортарҙын 8 филиал бар.
Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт университеты
- Өфө дәүләт авиация техник университеты
- Башҡорт дәүләт медицина университеты
- Өфө дәүләт нефть техник университеты
- Башҡорт дәүләт аграр университеты
- М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
- Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы
- Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы янындағы Өфө юридик институты
- Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты
Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттарҙын филиалдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты [2] [3]
- Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты [4]
- Һамар дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
- Ырымбур дәүләт университеты
- Урал дәүләт юридик академияһы
- Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы
- Рәсәй Хөкүмәте янындағы Финанс Университеты
- Рәсәй дәүләт социаль университеты
Башҡа юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй ислам университеты
- Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһы. 2015 йылдан бюджет уҡыу юҡ.
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Финанc, инвестиция компаниялар һәм банктар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Урал банкыһы Башҡортостан бүлексеһы
- Финам филиалы
- Система АФКһы — рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө
Элемтә һәм информацион технологиялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мобиль ТелеСистемалар
- Ростелеком бүлексеһе
Төҙөлөш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Росевродеволпмент
Машиналар төҙөү сәнәғәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ (Башнефть)
- «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы)ААЙ(Башнефть)
- «Өфөоргсинтез» ААЙ(Башнефть)
- «Өфөнефтехим» ААЙ (Башнефть)
- «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты (Башнефть)
- «Башкирнефтепродукт» ААЙ (Башнефть)
- «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) (Башнефть)
- Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы
- Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК)
- «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, Транснефть
- «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, Транснефть
- Газпром трансгаз Өфө, Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.
Энергетика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өфө водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма. Составында:
- 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә,
- һыу әҙерләү станцияһы
- 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
- 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә,
- 25 ташландыҡ һыуҙы һурҙырыу насос станцияһы
- 2400 км һыу һәм канализация юлдары
Полиграфия сәнәғәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте —нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар өсөн, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, POS-материалдар һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын сығарыусы берләштерелгән дәүләт ойошмаһы.
- «Белая река» нәшриәте
Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башавтотранс ДУПы
- Рәсәй тимер юлдарының Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһе
Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
(2015)
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өфөлә Феликс Дзержинскийға, Александр Матросов - Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улына, Мәжит Ғафуриға, Фёдор Шаляпинға, М. Аҡмуллаға, Заһир Исмәкилевҡа, Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр бар.
Дуслыҡ монументы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дуҫлыҡ монументы йәки Урыҫ һәм башҡорт халыҡтар Дуҫлығы Монументы — Өфөлә, Ағиҙел ярында ҡуйылған скульптур монументы. 1965 йылда ҡуйылған. Өфө ҡәлғәһе урында тора. Авторҙар: Михаил Бабурин; Галина Левицкая.
Октябрь революцияһы һәм граждан һуғышы батырҙарға һәйкәл[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Октябрь революцияһы һәм граждан һуғышы батырҙарға һәйкәл — Өфөнөң Минғажев, 8-се март, Октябрьҙен 50-йыллығы урамдар араһында ҡуйылған скульптур монументы. 1975 йылда ҡуйылған.
Бейеклеғе — 12 м, масса 95 тонн.
Авторҙар: скульптор Кузнецов Л. В., архитектор Семенов А. В., инженер-конструктор Коткин А.
1978 йылда, эш өсөн Л. В. Кузнецовҡа Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы тапшырылды.
Заһир Исмәғилев һәйкәле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Заһир Исмәғилев һәйкәле 2008 йылда ҡуйылған. Скульптор-Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәгит улы . Архитектор - Сергей Анатольевич Голдобин, -Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.
«Ете ҡыҙ» композицияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
«Ете ҡыҙ» скульптур композицияһы 2015 йылда ҡуйылған. Скульптор-Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәгит улы .
Мәсеттәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ләлә-тюльпан[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
Ләлә-Тюльпан мәсете
Беренсе йәмиғ мәсете[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беренсе йәмиғ мәсете йәки Иҫке мәсет 1830 йылда асыла.
Салауат Юлаев мәсете[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт академия драма театры
- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
- Башҡортостан Республикаһы Урыҫ дәүләт академия драма театры
- Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
- «Нур» Өфө дәүләт татар театры
Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өфө тимер юл вокзалы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өфө тимер юл станцияһы — Куйбышев тимер юл вокзалдары дирекцияһының структур бүлексәһе — «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ филиалы. Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәгенең алыҫ ара һәм ҡала яны бәйләнеше поездары пассажирҙарын хеҙмәтләндерә.
1888 й. Һамар—Өфө т. юлы асылыуға бәйле Өфө станцияһы вокзалы булараҡ асыла, 1890 й. алып Һамар—Златоуст (1936 й. В.В.Куйбышев исеме бирелә), 1949 й. — Өфө т. юлы, 1959 й. — Куйбышев т. юлының Башҡ н бүлексәһе (2003 й. алып — пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү б са юл дирекцияһы структур бүлексәһенең Башҡортостан пассажирҙар хеҙмәтләндереү дирекцияһы) идаралығы ҡарамағында, 2007 й. алып Куйбышев төбәк тимер юл вокзалдары дирекцияһының Өфө тимер юл вокзалы. 2012 й. 239 кеше эшләгән; пассажирҙар хәрәкәте күләме тәүлегенә алыҫ араға йөрөгән поезд пассажирҙары — 50 пар (ш. иҫ. 10 һы — Куйбышев т. юлының Башҡортостан регионы) һәм ҡала яны поезында 19 пар тәшкил итә; 1,7 млн. пассажир ебәрелгән, шуларҙың 1,0 млн — алыҫ араға йөрөү поездары м н.
Һүрәт теҙмәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Салауат Юлаев һәйкәленән Ағиҙел йылғаһына һәм Дим биҫтәһенә күренеш.
-
OpenStreetMap проектынан ҡала картаһы
Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Народная энциклопедия «Мой город». Уфа. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 октябрь 2013. 9 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 7,0 7,1 Расселение народов Исторического Башкортостана
- ↑ Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
- ↑ Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.


text:
11 сентябрь
11 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 254-се (кәбисә йылында 255) көнө. Йыл аҙағына тиклем 111 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Аргентина — Уҡытыусылар көнө.
- Пакистан — Милли көн.
- АҠШ — Патриот көнө.
- Чили — Хәрби түңкәрелеш йыллығы (1973).
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1918 — Халыҡ Комиссарҙары Советы Декреты менән Рәсәйҙә Үлсәү һәм ауырлыҡтың метрик системаһы индерелә.
- 1938 — Мәскәүҙә «Аэропорт» метро станцияһы асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1862 — О. Генри, Америка яҙыусыһы, хикәйә оҫтаһы.
- 1877 — Феликс Эдмундович Дзержинский, революционер, ВЧК (ОГПУ) рәйесе.
- 1930 — Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы, мәғрифәтсе, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре.
- 1937 — Иосиф Кобзон, совет һәм Рәсәй эстрада йырсыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1987)
- 1965 — Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы, башҡорт ғалимы, генетик, биология фәндәре докторы (2006), профессор, 1998 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Ботаника баҡсаһы—институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Өфө ғилми үҙәгенең рәйес урынбаҫары.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1971 — Никита Сергеевич Хрущёв, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитетының 1953—1964 йылдарҙағы беренсе секретары, СССР Министрҙар Советының 1958—1964 йылдарҙағы рәйесе.
- 1973 — Сальвадор Альенде, Чили президенты.
- 1995 — Владислав Стржельчик, совет һәм Рәсәй кино һәм театр актёры, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1988).
- 1996 — Нил Юзиев, Башҡортостандың Яңауыл районында тыуған татар әҙәбиәте ғалимы, тәнҡитсе, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1974).


text:
6 май
6 май — григориан стиле буйынса йылдың 126-се (кәбисә йылында 127) көнө. Йыл аҙағына тиклем 239 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Мәскәү флагы һәм гербы көнө.
- Антигуа һәм Барбуда — Хеҙмәт көнө.
- Төркиә — Яҙҙы ҡаршылау көнө.
- Филиппин — Батырлыҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1932 — Сәйфуллин Таһир Сергеевич, дирижёр, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).


text:
Һуд сүрәһе
Һуд сүрәһе(ғәр.سورة هود – сүрәтү һуд) – Ҡөрьәндәге ун беренсе сүрә. Мәккәлә инә. Аяттар һаны – 123.
Сүрә Ҡөрьәнде маҡтау менән башланып китә һәм бер Аллаһҡа ғына ғибҙәт ҡылырға саҡыра. Унан һуң Аллаһтың берҙән бер Раббы булыуы, Уның сикһеҙ ҡөҙрәте һәм хакимлегенә, кешеләрҙең, Аллаһның рахмәтенә йәки асыуына тарығас, шатлыҡтары йәки ҡайғылары күрһәтелә. Әлеге сүрәлә Ҡөрьәндең әһәмиәте тураһында һөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрҙе, булдыра алһалар, Ҡөрьәнгә оҡшаш әҫәр яҙырға саҡыра. Кафырҙарҙың Ҡөрьәнгә ышанырға теләмәүҙәре, Ҡиәмәт көнөндә мөьминдәргә биреләсәк әжер (урыҫ. награда) тураһында әйтелә.
Был сүрәлә пәйғәмбәрҙәр, уларҙың халыҡтары менән бәхәскә инеүҙәре тасуирлана, кафырҙарҙың язаға тарыясаҡтары һәм мөьминдәрҙең ҡотоласаҡтары әйтелә. Шулай уҡ Аллаһы Тәғәлә Нух (СҒС) тураһында, Юныс сүрәһендәгегә ҡарағанда, тулыраҡ мәғлүмәт бирә. Кафырҙарҙың кирелеге һәм уларға төшкән язаның ҙурлығы тасуирлана.
Унан һуң Ғәд ҡәүеме һәм уның пәйғәмбәре Һуд ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт китерелә, кафырҙарҙың аҡылһыҙлыктары күрһәтелә. Әлеге халыҡ, көслө булыуҙарына ҡарамаҫтан, Аллаһ Тәғалә тарафыннан юҡҡа сығарыла. Шулай уҡ был сүрәлә Сәлих ғаләйһиссәләм һәм уның халҡы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шөғәйеп пәйғәмбәрҙәр (СҒС) тураһында һөйләнелә. Сүрә аҙағында Аллаһ мөьминдәрҙе яҡшы эштәргә һәм был эштәр өсөн әжер көтөүгә саҡыра; сикһез белеменә һәм мөьминдәрҙең Уға таянырға тейешлелеген күрһәтә.


text:
Фил
Фил (урыҫ. Слон) — Тропик Африкала һәм Азияла үлән менән туҡланған, оҙон томшоҡло, ике оҙон ҡаҙыҡ тешле бик ҙур һөтимәр хайуан. Ике төрҙө үҙ эсенә ала: Африка филе (Loxodonta africana) һәм Азия филе (Elephas maximus).
Хайуандар араһында тик филдәрҙә генә ерләү йолаһы бар. Ғәҙәттә, фил 60-80 йыл йәшәй. Әгәр берәй фил ауырыһа, башҡалары уға аҙыҡ килтерә, баҫып торғанда терәк була. Фил үлһә, күпмелер ваҡыт көтөү ағзалары уны ашамлыҡ һәм һыу ярҙамында терелтергә тырыша. Ә үлеүендә инанғас, көтөү тынып ҡала. Йыш ҡына улар тәрән булмаған ҡәбер ҡаҙа һәм үлгән филде ботаҡтар һәм батҡаҡ менән ҡаплай. Бер нисә көн хайуандар ошо ҡәбер янында ҡала. Осраҡлы рәүештә яңғыҙ, таныш булмаған филдең мәйетенә юлыҡҡан осраҡта ла, көтөү шулай уҡ уға һуңғы ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә. Бынан тыш, филдәрҙең үлгән кешеләрҙе лә шулай ерләү осраҡтары билдәле.


text:
Беренсе канал
«Беренсе канал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Первый канал) — Рәсәй Федерацияһының телевизион каналы. Рәсәй телеканалдары араһында Рәсәй аудиторияһын иң күп ҡаплаган канал (98,8 %). Йәше буйынса Санкт-Петербургтың Бишенсе каналынан һуң СССРҙың һәм Рәсәйҙең икенсе каналы. Тапшыруҙарын Мәскәүҙән, «Останкино» телеүҙәгенән алып бара.
Беренсе канал үҙен Рәсәйҙең төп каналы итеп күрһәтә. Канал тарихы 1951 йылдан, СССР ҮТ -ның беренсе тапшыруынан башлана. 1991 йылда Үҙәк Телевидение «Останкино» РДТРК-ға үҙгәртелә, 1995 йылда канал ОРТ исемен йөрөтә башлай. Беренсе канал исеме 2002 йылда бирелә.
Йөкмәткеһе
Хужалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Директорҙар Советы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Директорҙар советы Рәйесе — Торкунов, Анатолий Васильевич, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының Ректоры.


text:
Бойҙагөл
Бойҙагөл (лат. Gladiolus) — күбәләк сәскәһе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразияның көнбайыш райондарында һәм Африкала таралған. Башҡортостанда нәҙек бойҙайгөл үҫә. Ваҡ бүлбе-һуғанбашлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы нәҙек, төҙ, ябай, ҡайһы ваҡыт тармаҡлы, 40—70 см бейеклектә. Япрағы йәшел йәки зәңгәрһыу йәшел; аҫҡыһы — тәңкә һымаҡ; урталағыһы — ҡылыс формаһында; өҫкөһө — ҡыҫҡа. Сәскәһе эре, тажы күкһел төҫмөрлө алһыу шәмәхә төҫөндә, оста урынлашҡан оҙон, бер яҡлы, һирәк суҡтарға йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше — тупаҡ өс ҡырлы, кире йомортҡа формаһындағы ҡумта, июль—август айҙарында өлгөрә. Һаҙлы һәм дымлы болонда, сиҙәмдә үҫә. Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көньяҡ өлөшөндә осрай. Ҡырағай төрҙәре нигеҙендә бойҙагөлдөң декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелеүсе күп сорттары сығарылған. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Зоргевиц А.К. Гладиолусы — Рига: Латвийское гос. изд-во, 1961. — 92 б.
- Лисянский Б. Г., Ладыгина Г. Г. Гладиолусы : Определитель. — М.: АСТ, Астрель, 2002.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/2343-boj-ag-l-gladiolus
- Бойҙагөл GRIN сайтында мәғлүмәт
- Шпажник // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)