text:
Зороастризм
Зороастри́зм (авест. vahvī- daēnā- māzdayasna- — «Зирәктең изге иманын хөрмәтләү», фарс. «بهدین» — behdin, «Изге иман») — иң боронғо диндәрҙең береһе[1], Спитама Заратустра бәйғәмбәрҙең яңылыҡ асыуынан баш алған (фарс. زرتشت, «Зартошт»; боронғо грек телендә — Zwpoάσtpnς, «Зороа́стрэс»), — был тәғлимәтте уға Аһура Мазда Хоҙай бүләк иткән[2]. Заратустра тәғлимәте нигеҙендә — кеше изге уй, изге һүҙҙәр һәм яҡшы эштәрҙе әхлаҡи торошонан сығып һайлау азатлығына эйә. Боронғо замандарҙа һәм иртә урта быуаттарҙа зороастризм күпселеген Ҙур Фарсыстанан территорияһында таралған булған.
Зороастризм үҙ эсенә монотеистик һыҙаттар менән бергә дуалистик һыҙаттарҙы ла алған[3].
Хәҙерге осорҙа зороастризм нигеҙҙә ислам дине тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған, Иранда һәм Һиндостанда кескәй общиналар һаҡланған, көнбайыш илдәрендә һәм СССР тарҡалғандан һуң үҙаллылыҡ алған илдәрҙә (күпселеген Таджикстанда һәм Әзербайжанда) тарафдарҙары бар[4].
Башҡортостан ғалимы, тарихсы һәм телсе Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов зороастризм диненә нигеҙ һалыусы Заратустра ҡасандыр башҡорт ерендә, Уралда, йәшәгән булырға тейеш, тип иҫәпләй. Шүлгәнташ мәмерйәһе лә утҡа табыныусыларҙың ғибәҙәтханаһы урынын үтәгән тигән фараз ҡора. «Авеста» һәм «Урал батыр» эпостарында параллелдәр булыуын иҫбатлаған[5].
Был фараз, башҡорт ата-бабаларыбыҙҙың боронғолоғо, яҙыусыларҙы яңы әҫәрҙәр яҙыуға рухландырҙы. Мәҫәлән, яҙыусы Ғәлим Хисамов «Аһура Мазда» исемле роман ижад итте[6]
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһы
- 2 Тәғлимәттең нигеҙҙәре
- 3 Авеста
- 4 Зороастризм символдары
- 5 Тарихы
- 6 Иерархия
- 7 Донъяға ҡараш һәм әхлаҡ
- 8 Йола ғәмәле
- 9 Башҡа диндәр менән бәйләнеш
- 10 Хәҙерге хәле
- 11 Ҡыҙыҡлы факттар
- 12 Күмәк халыҡ өсөн тәғәйенләнгән (массовый) мәҙәниәттә
- 13 Тағы ҡарағыҙ
- 14 Иҫкәрмәләр
- 15 Әҙәбиәт
- 16 Һылтанмалар
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм — Европа фәне термины, дингә нигеҙ һалыусының исеменең грек телендәге әйтелешенән килеп сыҡҡан. Зороастризм аллаһы исеменән килеп сыҡҡан икенсе европа исеме маздеизм, хәҙерге заманда иҫкергән кеүек булып ҡабул ителһә лә, ул зороастризм диненең төп тәүатамаһына яҡын — авест. māzdayasna- «Мазданы хөрмәтләү», пехл. māzdēsn. Другое самоназвание Зороастризмдың башҡа төрлө үҙатамалары — vahvī- daēnā- «Изге иман», дөрөҫөрәге «Изге Күренеш», «Донъяға изге ҡараш», «Изге Зиһен». Шунан сығып, зороастризм тарафдарҙарының төп үҙатамаһы фарс. بهدین — behdin — «изге динле», «бехдин».
Тәғлимәттең нигеҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм — сасанид осоронда һәм өлөшләтә ислам ҡаҙаныштары, Авестаның һуңғы тапҡыр кодификация үткән дәүерендә, теологияһы ныҡ үҫешкән, бер ҡасан да үҙгәртелмәй, бәхәсһеҙ ҡабул ителә торған, догматик дин. Шулай булһа ла, зороастризмда ҡәтғи догматик система өлгөрөп етмәгән. Был күренеште тәғлимәттең үҫеш үҙенсәлектәре, рациональ нигеҙе, менән, һәм Фарсыстанды мосолман яулап алыуы йылдарында зороастризм диненең өҙөлгән институциональ үҫеше тарихы менән аңлаталар. Хәҙерге заман утҡа табыныусылары, ғәҙәттә, үҙҙәренең тәғлимәтен 9 нигеҙҙән тора тип раҫлайҙар[7]:
- Аһура Маздаға — изге аллаға «Зирәк хоҙайға» ышаныу.
- Кешелеккә ғәҙеллек һәм таҙа намыҫ юлын күрһәтеүсе, Аһура Мазданың берҙән-бер бәйғәмбәре Заратустраға ышаныу.
- Рухи донъя барлығына (минаға) һәм ике рухҡа (Изге һәм Яуыз), кешенең рухи донъялағы яҙмышы ошо көстәрҙең кәрәклеһен дөрөҫ һайлауға бәйле икәненә ышаныу.
- Аша (Арта)ға — Аһура Мазда төҙөгән сығанаҡ Ғаләм ҡанундары ғәҙеллеккә һәм гармонияға, һәм изгелек юлын һайлаған кешенең ошо ҡанунды яҡлау өсөн бөтөн тырышлығын йүнәлтергә тейешлегенә ышаныу.
- Нигеҙендә һәр кешегә яҡшылыҡты яуызлыҡтан айыра белеү мөмкинлеге биргән даэна (ышаныс, намыҫ) һәм храту (зиһен) булған кеше асылына ышаныу.
- Ете Амешаспентҡа, кеше шәхесен үҫтереү һәм асыуҙың ете баҫҡысы, тип ышаныу.
- Дадодахеш һәм Ашудадҡа ышаныу — йәғни үҙ-ара ярҙамлашыу, мохтажлыҡта йәшәүселәргә терәк, кешеләрҙең бер-беренә таяныс булыуы.
- Аһура Мазда яралтҡан емергес тәбиғи көстәрҙең (стихия) һәм тере тәбиғәттең (ут, һыу, ел, ер, үҫемлектәр һәм мал-тыуар) изге булыуына һәм улар тураһында хәстәрлек күреү кәрәклегенә ышаныу.
- Фрашо-керети (Фрашкард)ҡа — йәшәйештең эсхатологик мөғжизәле үҙгәреүенә, Аһура Мазданың тулы еңеүенә һәм яуызлыҡты ҡыуыуына, бөтөн ғәҙел кешеләрҙең Саошьянт, Донъяны ҡотҡарыусы, етәкселегендәге бергә тырышыуы арҡаһында ғәмәлгә ашырылыуына ышаныу.
Аһура Мазда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Аһура Мазда
Аһура мазда (пехл. Ормазд) — рухи һәм физик донъяларҙы яралтыусы, изгеләрҙән изге берҙән-бер хоҙай, уның төп эпитеттары «Яҡты» һәм «Данлыҡлы» (төгәлерәк: «Тулы хварна», балҡыған батша даны). Фарсыларҙа яҡты аллаһы.
Аша һәм Друдж[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм тәғлимәтенең этик нигеҙендә ике төшөнсәне: Аша һәм Друджды ҡаршы ҡуйыу.
Аша (aša- *arta-нан) — был бөтөн ғаләмдең гармония, хаҡлыҡ, хәҡиҡәт, изгелек ҡануны (Ашаның атаһы — Аһура Мазда).
Друдж — был Ашаның антитезаһы, һүҙмә-һүҙ: ялған, ҡыйралыу, түбәнгә тәгәрәү (деградация), мәжбүр итеү, талау.
Бөтөн кешеләр ике категорияға бүленә: ашавандар (Ашаның тарафдарҙары, ғәҙелдәр, кешелек донъяһына изгелек ҡылырға ынтылыусылар) һәм друджванттар (алдаҡсылар, донъяға яуызлыҡ ҡылыусылар). Аһура Мазданың ярҙамы менән, ғәҙелдәр Друджды еңергә һәм уның яҡлыларҙың донъяны бөлдөрөүенә ҡамасауларға тейеш.
Ике рух[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Рух», зороастризм аңлатҡанса, ул mainyu (перс. minu), йәғни «фекер». Ике тәүге рух — изге һәм яуыз (Спента һәм Ангра) — ике ҡапма-ҡаршы менталлекте кәүҙәләндерә: булдырыуға йүнәлтелгән һәм емереүгә йүнәлтелгән. Һуңғыһы (Ангра Маинью, Аһриман) Аһура Мазданың һәм уның донъяһының төп дошманы, емереүсеһе һәм иң тәү сиратта кеше аңын харап итеүсе, ә был инде йәмғиәттең деградацияһына һәм артабан бөтөн кешелектең һәләкәтенә килтерә. Тимәк, утҡа табыныусының (зороастрийсының) бурысы — следовать Спента Маиньюға (изгелек рухына, тыуҙырыусы ижади аңға) тоғро булыу һәм яралтыусы Аһура Маздаға оҡшап, үҙ ғәмәлдәреңдә Ашаны воплощать в своих деяниях Ашу (бөтөн ғаләм изгелек ҡанунын) тормошҡа ашырыу һәм Друджды (ялған, яуызлыҡ, емереү) кире ҡағыу.
Заратустра[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Заратустра
Заратустра — зороастрийсылар тәғлимәте буйынса, Аһура Мазданың кешеләргә изге дин алып килеүсе һәм әхлаҡи үҫешкә нигеҙ һалыусы берҙән-бер бәйғәмбәре. Сығанаҡтарҙа ул өлгөлө рухани, яугир һәм малсы, һуғышсы итеп һүрәтләнгән. Бәйғәмбәр вәғәзе сағыу этик һыҙатлы, көс ҡулланыуҙы ғәйепләй, кешеләр араһындағы татыулыҡты, намыҫ һәм ижади хеҙмәтте маҡтай, берҙән-бер аллаға (Аһураға) ышаныуҙы хуплай. Бәйғәмбәр, үҙенә замандаш булған Ҡәүейҙәрҙең — арий ҡәбиләләренең традицион юлбашсыларының ҡанбаба һәм сәйәси функцияларҙы бер үк ваҡытта башҡарыуын, һәм ҡарапандарҙы — арий сихырсыларын, атап әйткәндә, көс ҡулланыуҙы, барымталарҙы, ҡанһыҙ ритуалдарҙы һәм шуларҙы хуплаусы әхлаҡһыҙ динде, тәнҡитләгән.
Динле булыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ясна 12 — зороастрий «дине символы». Уның төп фекере: «Бөтөн изгелектәрҙе лә мин Аһура Маздаға ҡайтарам». Икенсе төрлө әйткәндә, Заратустраның тарафдары изгелектең берҙән-бер сығанағы тип Аһура Мазданы. «Динле булыу» буйынса, зороастрийсы үҙен түбәндәгесә атап йөрөтә:
- Маздаясна (Мазданы хөрмәтләүсе)
- Заратустри (Заратустра тарафдары)
- Видаэва (дейеүҙәрҙең — әхлаҡһыҙ арий хоҙайсыҡтарының дошманы)
- Ахуро-ткаэша (Аһура диненең тарафдары)
Бынан тыш, был текста зороастрийсы көс ҡулланыуҙан, талауҙан һәм урлашыуҙан баш тартҡан, татыулыҡ яратҡан һәм хеҙмәтсән кешеләргә тыныслыҡ һәм азат тормош иғлан иткән, дейеүҙәр һәм сихырсылар менән һис ниндәй аралашыу мөмкинлеген кире ҡаға. Изге дин «ыҙғыш-талашты туҡтатыусы» һәм «ҡорал ташлаусы» тип атала.
Изге уйҙар, Изге һүҙҙәр, Изге ғәмәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Авест. humata-, huxta-, hvaršta- (һумата, һухта, хваршта тип уҡыла). Зороастризмдың һәр динле тоторға тейешле был этик триадаһы «Иманлы булыу»ҙа махсус һыҙыҡ өҫтөнә алына һәм күп тапҡырҙар Авестаның башҡа бүлектәрендә лә маҡтала.
Амешаспенттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Амешаспенттар (авест. aməša- spənta-) — Үлемһеҙ изгеләр, Аһура Мазданың алты тәүяралғылары. Для объяснения сущности Амешаспентрарҙың асылын аңлатыр өсөн, ғәҙәттә, бер шәмдән тоҡанған алты шәм метафораһын ҡулланырға мәжбүр булалар. Шулай итеп, Амешаспенттарҙы алланың эманациялары менән сағыштырырға мөмкин. Амешаспенттар кешенең рухи үҫешенең ете баҫҡыс образын сағылдыра һәм бынан тыш Амешаспенттың күренгән образын кәүҙәләндереүсе ете есем яралғыһын ҡурсалаусыһы тип атала.
Язаттар, раттар һәм фраваштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризмдың башҡа әһәмиәтле булған категориялары:
- Язаттар (авест. «лайыҡлы хөрмәтләүҙәр»). Был төшөнсә шартлы рәүештә «фәрештәләр» тип тәржемә ителеүе мөмкин. Иң әһәмиәтле язаттар: Митра («килешеү», «дуҫлыҡ»), Аредви Сура Анахита (һыу ҡурсалаусыһы), Веретрагна (еңеү һәм батырлыҡ язаты).
- Раттар (авест. ratu- «өлгө, үрнәк», «баш») — күп ҡырлы төшөнсә, иң элек ул ниндәй ҙә булһа төркөмдөң өлгөлө ҡурсалаусы башы (мәҫәлән, Заратустра — кешеләр раты, бойҙай — иген раты, Һукарья тауы — тауҙар ҡурсалаусыһы һ.б.). Бынан тыш, раттар — был ваҡыттың «идеаль» арауығы (тәүлектең биш өлөшө, айҙың өс өлөшө, йылдың алты өлөшө).
- Фраваштар (авест. «һайлау алды») — яҡшылыҡ һайлаған алда йәшәп киткән йәндәр төшөнсәһе. Аһура-Мазда кешеләрҙең фраваштарын яралтҡан һәм уларҙың һайлауын һораған, һәм фраваштар есем донъяһында кәүҙәләнеүҙе һәм, яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшеп, унда яҡшылыҡ раҫләуҙы һайлайбыҙ, тип яуап биргәндәр. Кешеләрҙең фраваштарын хөрмәтләү ата-бабалар культына яҡын.
Ут һәм яҡтылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм тәғлимәтенә ярашлы, яҡтылыҡ алланың физик донъялағы күренгән һүрәтләнеше (образы). Шуның өсөн, зороастрийсылар, аллаға мөрәжәғәт итер алдынан, йөҙҙәре менән яҡтылыҡҡа боролалар — яҡтылыҡ сығанағын улар доға ҡылыу йүнәлеше тип ҡабул итә. Кеше өсөн боронғо замандарҙан бирле иң мөһим һәм ҡулланырлыҡ яҡтылыҡ һәм йылылыҡ сығанағы булған утты айырыуса ихтирам итәләр. Шунан сығып, зороастрийсыларҙы киң таралған тышҡы билдәләмә — «утҡа табыныусылар», тип йөрйтәләр. Әйтер кәрәк, ҡояш яҡтылығын да зороастризм бик хөрмәтләй итә.
Зороастрийсыларҙың традицион ҡараштарына ярашлы, Ут бөтөн йәшәйешкә, рухи донъя булһынмы, есем донъяһымы, үтеп инә. 17-се Яснала һәм Бундахишнала Ут иерархияһы бирелә:
- Березасаванг (Юғары Ҡотҡарыусы) — Аһура Мазда алдында ожмахта янған ут.
- Вохуфриян (Изге дуҫтарса) — кеше һәм хайуандар тәнедә янған ут.
- Урвазишт (Күңелгә рәхәт, мөләйем) — үҫемлектәрҙә янған ут.
- Вазишт (Тәьҫир итеүсе, йоғонтоло) — йәшен уты.
- Спаништ (Изгеләрҙән изге) — ғәҙәти ер уты, шул иҫәптән, ғибәҙәтханаларҙа янған ут, Варахрам уты (Еңеү килтереүсе).
Ожмах һәм тамуҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заратустра тәғлимәте, тәүгеләрҙән булып, ерҙәге тормошонда эшләгән ғәмәлдәре өсөн йәндең шәхсән яуаплы булыуы тураһында иғлан иткән. Заратустра ожмахты vahišta ahu «иң һәйбәт йәшәйеш» тип атаны (бынан сығып фарс. behešt «ожмах»). Тамуҡ dužahu «насар йәшәү» тип атала (шунан сығып фарс. dozax «тамуҡ»). Ожмахтың өс баҫҡысы бар: изге уйҙар, изге һүҙҙәр һәм изге ғәмәлдәр һәм Хоҙай Үҙе торған юғары кимәлдәге Гародману «Йыр Өйө», Анагра раоча «Сикһеҙ балҡыш». Тамуҡтың баҫҡыстары: яман уйҙар, насар һүҙҙәр, яуыз ғәмәлдәр һәм тамуҡ тупланышы — Друджо Дмана «Алдаҡ Өйө».
Ғәҙеллек (Аша) һайлағандарҙы ожмах ләззәте һәм хозурлығы, Алдаҡ һайлағандарҙы — тамуҡ ғазаптары һәм үҙ-үҙен тарҡатыу көтә. Зороастризм, кеше тереклегендә эшләгән ғәмәлдәрен һанап, ул үлгәндән һуң хөкөм төшөнсәһе индерә. Әгәр кешенең яҡшы ғәмәлдәре ямандарынан сәс ауырлығындай артыҡ икән, язаттар йәнде Йырҙар Өйөнә индерәләр. Әгәр яман ғәмәлдәре яҡшыһынан артҡан икән, йәнде Визареш дейеү (үлем дейеүе) тамуғына һөйрәтеп алып китәләр.
Тағы тамуҡ упҡыны өҫтөнән Гародманға алып барған (айырыла һәм айыра торған) Чинвад күпере концепцияһы бар. Изгеләргә үтер өсөн күпер киң һәм уңайлы булһа, гонаһлылар тамуҡҡа тәгәрәп төшә, сөнки үткерләнгән бысаҡ кеүек күперҙән үтерлек булмай.
Фрашо-керети[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм эсхатологияһы донъя аҙаҡҡы үҙгәрешен кисерәсәк, трансформацияланасаҡ, («(йәшәйеш) тәгәрмәсенең һуңғы әйләнешендә») Аша тантана итәсәк, ә Алдаҡ бөтөнләй һәм мәңге емереләсәк тигән Заратустра тәғлимәтенән килә. Был үҙгәрештәр Фрашо-керети (Фрашкард) — «Донъяны камил (донъя) ҡылыу» тип атала. Һәр изге кеше үҙенең ҡылған эштәре менән был ҡыуаныслы ваҡиғаны яҡынайта. Зороастрийсылар донъяға 3 саошьянт (ҡотҡарыусы) килеренә ышаналар. Тәүге ике саошьянт Заратустра биргән тәғлимәтте тергеҙеүсе булырға тейеш. Ахырызаманда, һуңғы алыш алдынан, һуңғы саошьянт киләсәк. Ангра Майнью алышы һөҙөмтәһендә бөтөн яуыз көстәр ҡыйратылыр, тамуҡ емерелер, барса әруахтар — изгеләр ҙә, гонаһлылар ҙа — ут менән һынауға, ордалияға — һуңғы хөкөм көнөнә тереләсәктәр. Терелгәндәр иретелгән утлы металл ағымы аша үтәсәк, шунда яуызлыҡтың ҡалдыҡтары һәм еренә еткерелеп эшләнмәгән ғәмәлдәр янып бөтәсәк. Изгеләргә был һынау яңы һауылған һөттә һыу инеү булып күренәсәк, ә ендәр янып бөтәсәк. Һуңғы хөкөмдән һуң донъя мәңгелеккә тәүкамиллығына әйләнеп ҡайтасаҡ.
Шулай итеп, эсхатологияһы бик үҫешкән зороастризмға эшмәкәрлектең (ғәмәлдең) цикллылығы һәм реинкарнация ят булған.
Авеста[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастрийсыларҙың изге китабы Авеста тип атала. Ысынында иһә, был — зороастрий общинаһында архаик заманда хәҙер «авестий теле» тип аталған боронғо фарсы телендә төрлө ваҡыттарҙа яҙылған текстар йыйылмаһы. Хатта Фарсыстанда яҙма барлыҡҡа килгәс тә, меңәр йылдар буйына текстарҙы быуындан быуынға телдән еткереү алымы ҡулланылған, руханиҙар был текстың һаҡсылары булған. Һуңғы Сасанидтар осоронда, V—VI быуаттарҙа китапты яҙҙырыр өсөн махсус фонетик авестий алфавиты уйлап сығарылғас ҡына, уны беҙгә билдәле яҙыу традицияһы барлыҡҡа килгән . Әммә хатта бынан һуң да авестий доғаларын һәм ғибәҙәт текстарын ятлап ала торған булғандар.
Традиция буйынса, Авестаның төп өлөшө булып Ғаталар — Аһура Маздаға бағышланған, тәғлимәттең нигеҙҙәрен, уның фәлсәфәһен һәм социаль йүнәлтмәһен (посыл), изгеләргә награда һәм яуыздарҙы еңеүҙе тасуирлаған Заратустра гимндары тора. Зороастризмдың ҡайһы бер реформист ағымдары тик Ғаталарҙы ғына изге текст, ти, ә Авестаның башҡа өлөшөн тарихи әһәмиәтле тип иғлан итә. Әммә үтә ортодоксаль зороастрийсылар бөтөн Авестаны Заратустра һүҙе тип атай. Авестаның ғаталарҙан тыш шаҡтай ҙур өлөшө доғаларҙан торғанлыҡтан, хатта реформистарҙың күпселеге был өлөштө кире ҡаҡмай.
Зороастризм символдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заратустра тәғлимәте тарафдарының төп тән символы — тотош киҫәк кизе-мамыҡ туҡыманан тегелгән һәм төгәл 9 йөйҙән торған аҡ эске күлдәк седре һәм кошти (кушти, кусти) — аҡ һарыҡ йөнөнән иләнгән 72 ептән үрелгән һәм эсе ҡыуыш нәҙек билбау. Кошти бил тирәләй өс тапҡыр уратҡандан һуң 4 төйөнгә бәйләп йөрөтөлгән. Зороасрийсы, доға башлар, мөһим эшкә тотонор алдынан, бысранғандан һуң, тәһәрәт ала һәм үҙенең билбауын бәйләй (Падъяб-Кошти йолаһы). Седре йәнде яуызлыҡтан һәм вәсүәсәнән ҡурсалау, ә кеҫәһе — яҡшылыҡ йыйыу символы. Кошти Аһура Мазда һәм уның тәғлимәте менән бәйләнеште (кендекте) һынландыра. Билбауын гел быуып йөрөгән кеше, бөтөн зороастрийсылар менән бәйләнештә тороп, уларҙың яҡшылығынан үҙенең өлөшөн дә ала, тип һаналған.
Изге кейемдә йөрөү заратустрасыларҙың бурысы булған. Дин талабы буйынса, седре һәм кошти кеймәй йөрөү мөмкин тиклем аҙ булырға тейеш. Седрене һәм коштиҙы даими таҙа тоторға кәрәк. Береһе йыуылған осраҡта, алмашҡа кейә торған комплект кейем булыуы рөхсәт ителә. Седре һәм коштиҙы даими кейеп йөрөгән саҡта, уларҙы йылына ике тапҡыр алмаштырғандар — Наурузға һәм Меһрган байрамдарына.
Зороастризмдың икенсе символы — ут һәм аташдан, күсереп йөрөтә торған утлы (һауыт рәүешендәге) йәки стационар (платформа рәүешендәге) алтарь. Шундай алтарҙарҙа изге зороастризм уттарын һүндермәй тотҡандар. Был Сасанид империяһы сәнғәтендә айырым таралыу алған.
Фаравахар, Ахеменидтарҙың ҡая рельфтарынан эшләнгән ҡанатлы түңәрәк эсендәге кеше һыны популяр символы булып китә. Зороастрийсылар, традиция буйынса, был һынды Аһура Мазда образы тип тапмай, ә фраваши һүрәте тип атай.
Аҡ төҫ — таҙалыҡ һәм рәхәтлек төҫө, зороастрийсылар өсөн, мөһим символик әһәмиәткә эйә, ә күп кенә йолаларҙа шулай уҡ йәшел төҫ — муллыҡ һәм яңынан тыуыу, күтәрелеү символы булып тора.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заратустраға саҡлы иран ышаныуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризмға тиклемге иран ышаныуҙары тураһында аҙ билдәле. Ғалимдар был бик боронғо мифология иң боронғо һинд мифологияһына оҡшаған[8]. Тикшеренеүселәр иң боронғо иран мифологияһының мираҫы тип зороастризмдағы Веретрагнаны, Митрыны һәм Анахитаны күрһәтәref>И. М. Дьяконов, Архаические мифы Востока и Запада, стр.81 . Урта быуаттар тарихы зороастризмға саҡлы ирандарҙа Тахмурес Бозасптан ҡабул итеп алған сабеизм булған тип иҫәпләй[9] (см. например, «Науруз-наме»).
Заратустра дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заратустраның йәшәү дәүере лә ғалимдарҙың бәхәс сәбәбе булып тора. Сама Зороастрий традицияһында үҫешкән хронология булмаған. Уларға «дин йылы» (Заратустраның тәүге тапҡыр Аһура Мазда менән һөйләшеүе) билдәле, әммә башҡа ваҡиғалар буйынса традицияла аныҡ ҡанун юҡ. Арда-Вираз китабында, Заратустранан Александр (Македонскийға тиклем) 300 йыл үткән тиелә. Бундахишн хронологияһы буйынса, Дарий I (б.э.т. 522 йыл) тәхеткә ултырған датаға таянһаң, б.э.т. 754 йыл килеп сыға[10] Башҡа сығанаҡтарҙағы Бундахишн хронологияһы фрагментлы һәм ышанысһыҙ.
Заратустра эпохаһы тураһында ғалимдар төрлө фекер әйткәндәр. Заратустра бер ваҡытта ла йәшәмәгән, ысынбарлыҡта бер ваҡытта ла булмаған архаик идеаль шәхес һәм хатта иртә Ахеменидтарҙың эскерһеҙ идеологы булған тигән аптыратырлыҡ фекерҙәр ҙә осрай. Хәҙерге ваҡытта Ригведа теленә оҡшаған Ғаттар (Заратустра гимны) теленең архаиклығына (б.э.т. II мең йыллыҡтың 2-се яртыһы) иғтибар итеү, һәм бәйғәмбәрҙең йәшәгән ваҡытын б.э.т. 1000 йылдарына ҡайтарыу киң таралған ҡараш[11].
Хәҙерге зороастрийсылар иран астрономы З. Бехруз иҫәпләүенән сығып, Заратустра б.э.т. 1738 йылда «дингә эйә булған» һәм шунан башлап «Зороастрий дини эраһы» йыл иҫәбе башлана.
Заратустраның вәғәзенең локализацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Заратустраның йәшәү һәм эшмәкәрлек урынын билдәләүе күпкә ябайыраҡ:Авестала Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы, Афғанстандағы, Таджикстандағы һәм Паҡстандағы топонимдар иҫкә алынған[12]. Традиция Заратустра исеме менән Рагу, Систан һәм Балх ҡалаларын бәйләй.
Яңылыҡ асыу эшләнгәндән һуң, Заратустра вәғәздәрен халыҡҡа бик оҙаҡ уңышһыҙ еткерергә тырышҡан, әммә төрлө илдәрҙә уны кәмһеткәндәр һәм ҡыуғандар. 10 йыл арауығында ул тик үҙенең ике туған ағаһы Маидьомангхуны динле итеүгә өлгәшкән. Шунан Заратустра легендар Кеянида Ҡәүей Виштаспа (Гоштасб) һарайына килгән. Бәйғәмбәрҙең вәғәзе батшаға тәьҫир иткән һәм ҡайһы бер икеләнеүҙәрҙән һуң ул Аһура Мазда динен ҡабул иткән һәм уны үҙ батшалығында ғына түгел, дин таратыусыларҙы күрше илдәргә лә ебәреү кәрәк тигән. Заратустра үҙенә яҡын фекерҙәштәр Виштаспа вәзирҙәрен, Хвогв ырыуынан ағалы-энеле — Джамасп һәм Фрашаоштрҙы тапҡан.
Зороастризм периодизацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Архаик период (б.э.т. 558 йыл): Заратустра бәйғәмбәрҙең һәм зороастризмдың ауыҙ-тел ижады формаһында йәшәү дәүере;
- Әһәмәниҙәр периоды (б.э.т. 558—330 йылдар): Әһәмәниҙәр династияһының тәхеткә килеүе, фарсы империяһының барлыҡҡа килеүе, зороастризмдың беренсе яҙма һәйкәлдәре;
- Эллинизм периоды Парфян дәүләте (б.э.т. 330 — б.э. 226 йылдар): Александр Македонский походы һөҙөмтәһендә ахеменид империяһының ҡолатылыуы, парфян батшалығын төҙөү, Ҡушандар империяһы дәүерендә буддизмдың зороастризмды шаҡтай ҡыҫырыҡлауы;
- Сәсәниҙәр периоды (б.э. 226—652 йылдар): зороастризмдың яңынан тыуыуы, Авестаның Адурбад Махраспандан етәкселегендә кодификацияланыуы, үҙәкләштерелгән зороастрий сиркәүенең үҫеше, йәшәп килгән зороастрий диненә ҡаршы килә торған башҡа тәғлимәттәр менән (сафсата) көрәш;
- Ислам баҫып алыуы (б.э. 652 йылы — XX быуат уртаһы): Фарсыстанда зороастризмдың емерелеүе, зороастризм тарафдаштарын эҙәрлекләү, Һиндостанда иран эмигранттарынан торған парсий общинаһының барлыҡҡа килеүе, мосолман власы аҫтындағы апологеттар һәм традиция һаҡлаусыларҙың әҙәби эшмәкәрлеге.
- Хәҙерге заман периоды (XX быуат уртаһынан беҙҙең ваҡытҡа саҡлы): иран һәм һинд зороастрийсыларының АҠШ-ҡа, Европаға, Австралияға миграцияһы, диаспораның Ирандағы һәм Һиндостандағы зороастризм үҙәктәре менән бәйләнеш урынлаштырыуы.
Зороастризмдың ағымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризмдың төп ағымдары булып региональ варианттар торған. Зороастризмдың һаҡланып ҡалған тармағы — Сасанидтар державаһының рәсми дине, бигерәк тә, Авестаны һуңғы канонлаштырылыу һәм яҙып алыу йылдарындағы, был династияның һуңғы батшаһы Хосроу Iдәүерендәге варианты. Был тармаҡ зороастризмдың мидий магтары ҡабул иткән вариантынан алынған булһа кәрәк. Иран донъяһының башҡа өлкәләрендә зороастризмдың (маздеизмдың), иң тәүҙә беҙ улар тураһында фрагментар ғәрәп сығанаҡтарынан ғына фекер йөрөтөрлөк мәғлүмәт бар, бүтән варианттары булыуы бәхәсһеҙ. Әйткәндәй, сасанидтар зороастризмына, ғәрәп баҫып алыуына саҡлы, «яҙма» традициянан да алдараҡ булған Согдала йәшәп килгән маздеизмдан Заратустраның Асылына төшөнөүе согдий телендә хикәйәләнгән өҙөктәре генә бар һәм Бируни мәғлүмәттәре һаҡланған.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастризм сиктәрендә хәҙерге заман ортодоксияһы ҡарашынан сығып әйткәндә «сафсата», тип атарлыҡ дини-фәлсәфә ағымдары барлыҡҡа килгән. Иң элек былЗурванаконцептына, «игеҙәк балалары» Аһура Мазда һәм Аһриман булған тәү ғаләм ваҡытына, ҙур иғтибарға нигеҙләнгән зурванизм. Ситләтелгән раҫлауҙар буйынса, зурванизм доктринаһы Сасанид Иранында киң таралған, уның эҙҙәре ислам баҫып алыуын башынан кисергән традицияла табылһа ла, зороастрий «ортодоксияһы» был доктринаны туранан-тура шелтәләй[13]. Моғайын, «зурваниттар» һәм «ортодокстар» араһында туранан-тура конфликттар булмағандыр, дөрөҫөрәге зурванизм диндең йола өлөшөнә бик ҡағылмаған фәлсәфә ағымы ғына булғандыр.
Аврелиан заманында Рим империяһында таралған Митраны хөрмәтләүҙе (митраизм) шулай уҡ зороастризм сафсатаһына ҡайтаралар, митраизм, дөрөҫөрәге, ирандыҡы ғына түгел, сүриә субстраты ла булып торған синкретик тәғлимәт.
Зороастрий ортодокстары кире ҡаҡҡыһыҙ сафсата тип, нигеҙендә христиан гностицизмы ятҡан манихейлыҡты ла һанаған[14][15].
Тағы ла бер сафсата булып революцион Маздак (маздакизм) тәғлимәте тора[16].
Хәҙерге заман зороастризмы варианттары булып Иран зороастризмы һәм Һиндостан парсий зороастризмы тора. Әммә улар араһындағы айырма региональ характерҙа һәм нигеҙҙә ритуаль терминологияһына ҡағыла, бер традициянан сыҡҡанлыҡтан һәм общиналар араһындағы аралашыу булғанлыҡтан, улар араһында етди догматик айырымлыҡ барлыҡҡа килмәгән. Һай йоғонто ғына һиҙемләнә: Иранда — ислам, Һиндостанда — индуизм йоғонтоһо .
Парстар араһында календарҙың өс вариантына ҡараған (Кадими, Шахиншахи и Фасли) «календар секталар» билдәле булған. Был төркөмдәрҙең асыҡ ҡына сиктәре юҡ, шулай уҡ догматик айырма ла юҡ. Һиндостанда ла шулай уҡ мистикаға йүнәлтелгән индуизм йоғонтоһондағы төрлө ағымдар барлыҡҡа килгән. Шулар араһында иң билдәлеһе булып Илм-и-Хшнум ағымы тора.
Зороастрийсылар араһында күпмелер популярлыҡ яулаған, күпселек йолаларҙы һәм боронғо ҡағиҙәләрҙе алып ташлау яҡлы, тик Ғаттарҙы ғына изге тип таныған «реформист ҡанат» тип аталған ағым да булған.
Прозелитизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башланғыс мәленән бирле Заратустра тәғлимәте юғары рух менән бәйғәмбәр һәм уның уҡыусылары, тарафдаштары тарафынан таратылған әүҙем прозелитик дин булған. «Изге дин» юлынан барыусылар башҡа диндәге кешеләрҙе «дейеүҙе ололаусылар», тип атағандар һәм үҙҙәрен уларға асыҡтан-асыҡ ҡаршы ҡуйғандар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төрлө сәбәптәр арҡаһында зороастризм ысынында донъя диненә әүерелмәгән, уның вәғәздәре күбеһенсә иран телле ойкуменаһы менән сикләнгән, ә зороастризмдың яңы ерҙәргә таралыуы ул ерҙәрҙең иранлашыуы менән параллель барған.
Ирандың үҙенән һәм Урта Азияның көньяғынан башҡа зороастрийсыларҙың аҙмы-күпме эре общиналары («магузейҙар») булған, айырым алғанда, Каппадокияла хатта зороастрий календары рәсми рәүештә ҡулланылған. Боронғо Әрмәнстан христианлашмаҫ элек, уның ерҙәрендә «әрмән маздеизмы» таралған булған. Сасанидтар заманында Бахрейн һәм Йемен ғәрәптәрендә, шулай уҡ державаның төньяҡ-көнсығыш сиктәрендәге төрөк телле төркөмдәрҙә зороастризмдың тарафдаштары булған.
Сасанид периоды аҙағына тиклем зороастризм прозелитик яҡтан әүҙем дин булып ҡалған. Заратустраның тарафдаштары, улар фекеренсә, бөтөн башҡа дингә ышаныусылар табынған яуыз көстәр менән көрәшеү зарурлығына өндәгәндәр. Икенсе дингә табыныусының Переход иноверца в «изге дингә» күсеүе яҡшы һәм дөрөҫ эш тип ҡаралған, шуның өсөн боронғо Иранда синфи, этник һәм тел мөнәсәбәтенә ҡарамай һәр теләгән кеше зороастрийсы була алған. Йола үтәүҙәрҙең ентекләп эшләнгәнлеге, үҫешкән космологик һәм, иң мөһиме, этик тәғлимәте арҡаһында зороастризм тарихтағы тәүге дәүләт дине булған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Заратустра тәғлимәте барыбер ысын мәғәнәһендә донъя диненә әйләнмәгән.
Бының сәбәбе булып түбәндәге факторҙар тора:
- Заратустра дини тәғлимәтенең ултыраҡ малсы һәм игенселәрҙең күскенселәр менән көрәш мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән социаль-иҡтисади йөкмәткеһе кире ҡайтарып булмаҫлыҡ үткән заманда тороп ҡалған. Нового социального содержания в силу своего консерватизма Маздаизм үҙенең консерватизмлығына таянғанлыҡтан, яңы социаль йөкмәтке яҙмаған, Боронғолоҡтан алып Урта быуатҡа күскәндәге үҙгәрештәргә һәм йәмәғәт ихтыяждарына һаңғырау һәм һуҡыр булып ҡалған.
- маздаист руханилығының Сасанид Ираны дәүләт учреждениеларына яҡынлығы, уларҙың бер-береһенә ҡушылғанлығы һәм бер-береһенә бәйләнгәнлеге тышҡы аудиторияның зороастризм тураһында асыҡтан-асыҡ сәйәси алдан уҡ билдәле фекерҙә булыуына (ангажированность) килтергән. Быны Иран менән күрше дәүләттәрҙең хакимдары ҡабул итмәгән, иран шаһтары, зороастризм прозелитизмына ышыҡланып, баҫып алыу пландарын тормошҡа ашырырға теләй тип шикләнгән. Сасанидтарҙың дүрт йөҙйыллыҡ хакимлығы дауамында ҡорал ярҙамында ирандарҙың үҙ динен күршеләрендә раҫлатырға тырышыуы уңышҡа өлгәшмәгән;
- маздаизм, үҙенең этик доктринаһының универсаль булыуына ҡарамаҫтан, иран телле донъя сиктәренән әллә ни йыраҡ китмәгән. Эллин периодында, Бөйөк Александрҙың грек-македон империяһының һәм уның тарафдаштарының ерҙәрендә таралған булһа ла, башлыса, иран телле ватандаштарға ғына яҡын, ә грек халҡы өсөн сит булып ҡалған. Бер яҡтан, гректар тарафынан баҫып алынған ирандар, гректарҙы сит элемент тип иҫәпләгәндәр һәм Александр Македонскийға, уны державаны емереүсе, Иран диненә һәм мәҙәниәтенә зыян килтереүсе варвар, тип киҫкен баһа биргәндәр. Икенсе яҡтан, эллиндарға, йола буйынса ата-бабаларын ҡәҙерләүселәргә һәм мәрхүмдәргә тулҡынланған хис менән ҡараусыларға фарсыларҙың традицияһындағы мәйеттәргә, ен тупланышы, тип сирҡанып ҡарауҙары үҙе үк мәсхәрә итеүгә бәрәбәр булған: гректар хатта яуҙарҙа һәләк булған ватандаштарын ҡәҙерләп күммәгән полководецтарҙы язаға тарттырғандар. Ахыр сиктә, рәсми маздаизмдың фәлсәфәүи концепциялары көнсығыш тәғлимәттәренең тулыһынса мистик йүнәлештә ятҡан, эллин рационализмына сит-ят булған, ғөрөф-ғәҙәттәренә айырата әһәмиәт биргән. Эллин һәм һинд фәлсәфәүи фекере ҡаҙаныштары, ҡағиҙә булараҡ, иран дин әһелдәрендә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмаған һәм зороастрий доктринаһына уның йоғонтоһо булмаған;
- заратустрий маздаизмының монотеистик ҡиәфәтендә боронғо иран диненең ғаләмдә ике бер тигеҙ көстөң: яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың булыуын таныған диалектик ҡушберлек асылы даими күренеп тора. Ошо хәл, Рим һәм Парфияның (һуңғараҡ Византия һәм Ирандың) Яҡын һәм Урта Көнсығышта традицион геополитик көндәшлегенә ҡабатланып, Заратустра тәғлимәтенең иран булмаған халыҡтар араһында дөйөм таралышына ҡамасаулаған. Мәжүсилек осоронда Заратустраның донъя көрәшендә тик бер яҡты ғына — Изгелекте — ололау кеүек бер мәғәнәле талабы бөтөн аллалар өсөн дә, уларҙың «әхлаҡи сифаттарына» ҡарамай, ҡорбан килтереп өйрәнгән күп динле кешегә (политеисҡа) аңлашылмаған. Әммә грек-рим донъяһында христиан бер аллалығы таралған дәүерҙә лә зороастрийсылар христиандар өсөн элеккесә сит булып ҡалғандар: ысын күңелдән, «Алла ул яҡтылыҡ, һәм унда бер ҡараңғылыҡ та юҡ», тип ышанып йәшәгән христиандарға маздаизмдың «изгелеккә ысын күңелдән ышанғанлығы» етерлек булмағандыр. Һуңғы зороастризмда таралған Зурвананан — Хоҙай ваҡыты нигеҙендә барлыҡҡа килгән нәмә, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың тәүберлеге, тигән ҡараштар христиан диненә (ә һуңыраҡ исламға) тоғроларҙың зороастрийсыларҙы, йәнәһе, «шайтандың ағаһына табыныуҙа» ғәйепләүгә килтергән;
- маздаизмдың киң таралыуына тәғлимәт һәм традиция тарафынан изгеләштерелгән фарсы-атравандар араһынан ғына нәҫелдән-нәҫелгә бирелә торған ҡатламға кадрҙар (асылда ябыҡ каста) — заратустрий руханиҙары-мобедтарҙың монополь һайланыуы шаҡтай тотҡарлыҡ булған. Дингә яңы ылыҡтырылған ысын иранлы булмағандың, Заратустра тәғлимәтенең ниндәй тоғро тарафдашы булһын, был мөһим түгел, — дин юлында уға карьера эшләүе барыбер мөмкин булмаған.
- маздаистик прозелитизмдың күршеләре алдында уңышһыҙлығы зороастрийсыларҙың, таралышҡан общиналарҙы ныҡ торған үҙәкләштерелгән ойошмаға әүерелдерерлек, үҫешкән күп баҫҡыслы бер-береһенә бәйләнгән руханилыҡ иерархияһы булмауынан да килгән. Бына ошо хәлдәр, үлемгә сирҡанып ҡарау (һәм, шунан сығып, яфа сигеү культы булмауы) менән ҡатмарлаштырылып, ирандарҙың дине үҙен уратып алған дошман диндәр ҡыҫымын дәүләт аппараты һәм ғәскәр ярҙамынан башҡа күтәрә алмаған. VIII—IX быуаттарҙа был ерҙәрҙе ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, моғайын, ошо фактор Иранда һәм Урта Азияла маздаизмдың сағыштырмаса тиҙ тарҡалыу сәбәбе булғандыр ҙа.
Ғәрәптәр баҫып ингәндән һуң күп тә үтмәй зороастризм бер юлы прозелитик дин булыуҙан туҡтай. Ирандың ислам динен яңы ҡабул итеүселәре, ата-бабалары диненә ҡайтҡаны өсөн, шәриғәт буйынса үлем язаһына тарттырылған, Һиндостанда зороастрийсы-парстар тиҙ арала башҡалар менән ҡатнашмаған эндогам дини төркөмдәрҙең береһе сифатында һинд каста системаһына йәлеп ителгән. Был дин нигеҙенә һалынған прозелитизм потенциалы, Көнбайыштан килгән донъя йөҙөндәге Боронғо Ирандың мираҫына киң ҡыҙыҡһыныу модернизатор тенденциялары тәьҫирендә, тик Яңы дәүерҙә генә тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге алған.
Әлегә саҡлы маздаист руханилығы араһында неопрозелитизмға ҡағылышлы консенсус булдырылмаған. Һиндостандың консерватив парс дастурҙары (юғары рухани сан) зороастрийсы булмағандарҙы утҡа табыныусыға әйләндереү мөмкин түгел, тип һанайҙар. Иран мобедтары (зороастризм сиркәүе һәм каста башлығы), киреһенсә, ғәҙәттә зороастризм универсаль прозелитик дин, тип раҫлайҙар, һәм, зороастрийсылар миссионер эшмәкәрлеге алып бармаһа ла, зороастризмға үҙ аллы килгән кешеләрҙең, ҡайһы бер шарттарҙы үтәгән осраҡта, дингә ҡабул итеү үтенесен кире ҡаҡмау яҡлы.
Шулай булһа ла зороастризм диненә яңы әйләнеүселәр алдына бик күп проблемалар килеп баҫа. Иранда исламдан баш тартыу әлегәсә иң ауыр енәйәт һанала, һәм неофит та, уны дингә әйҙәүсе мобед та үлем язаһына тарттырыла. Динде формаль ҡабул иткән кеше лә, ислам режимы баҫымы арҡаһында, асылда тулыһынса иран зороастрий берләшмәһенә инеп китә алмай. Прозелит общиналары ысын зороастрийсылар менән күпселеген эмиграцияла берләшәләр.
Зороастризм дингә килеүселәрҙе хуплай, әммә динлеләрҙең аҙлығы һәм уның традицион территорияһында — Иранда — ислам диненең өҫтөнлөгө әүҙем прозелитизмды ҡыйынлаштыра. Бүтән диндәрҙән айырмалы рәүештә, аңлы, 15, йәше етһә, зороастрий ғаиләләрендә тыуған балалар утҡа табыныусылар рәтен тулыландыра. Башҡа диндән сығышлылар, тик 21 йәшкә етһә генә, зороастрий динлегә әйләнә алған. Мобед, мотлаҡ ойошторолған шәхси әңгәмә аша, дингә яңы әйләндерелеүсенең зороастризмды ҡабул итергә әҙерлеген, культ нигеҙҙәрен һәм фарсы телендә Фраваран доғаһын уҡый белеүен тикшерә. Был йола «сэдре пуши», фарсы теленән «изге күлдәк кейҙереү» тип тәржемә ителә.[17][18]
Иерархия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Руханилыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айырым ҡатлам тәшкил иткән зороастрий руханиҙарының дөйөм атамаһы — авест, йәғни aθravan- (пехл. asrōn) — «ут һаҡсыһы». Авестий эпохаһынан һуңғы руханиҙар, утҡа табыныусылар дине тәү сиратта мидий магтарытарафынан Ирандың көнбайышында таратылғанлыҡтан,мобе́дтар (боронғо иран. magupati «магтар башлығы») тип аталғандар. Шуны ла әйтер кәрәк, «тылсымсы», «күңелде әсир итеүсе», «сихырсы» һүҙҙәренең мәғәнәһе ысынбарлыҡта — гректарҙың иран магтарының эшмәкәрлеген хаталы ҡабул итеүе менән бәйле, ысынында иһә, зороастризмда боҙом һәм арбау шелтәләнә.
Ирандағы хәҙерге руханилыҡ иерархияһы түбәндәгесә:
- «Мобедан-мобед» — «мобедтарҙың мобеды», зороастрийҙар руханилыҡ иерархияһында иң юғары дәрәжә. Мобедан-мобед дастурҙар араһынан һайлана һәм мобедта р берләшмәһен етәкләй. Мобедан-мобед зороастрийҙар өсөн мотлаҡ үтәлергә тейеш булған дини («гатик») һәм донъяуи («датик») мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул итә алған. Дини мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар мобедтарҙың йәки дастурҙарҙың дөйөм йыйылышы тарафынан хупланырға тейеш булған.
- «Сар-мобед» (фарсысанан төгәл — «мобедтар башлығы», пехл. «бозорг дастур») — зороастрий диненең иң юғары дәрәжәһе. Бер нисә дастур булған территорияла төп дастур тәғәйенләнгән. Сар-мобед ут ғибәҙәтханаларын ябыу, изге уттың урындан урынға күсерелеүе, ғәйебе бар тип табылған кешене зороастрий берләшмәһенән ҡыуыу тураһында ҡарарҙар ҡабул итеү хоҡуғына эйә.
- «Дастур»
- «Мобед»
- «Хирбад»
Бындай рухани вазифаларҙы тик зороастрий руханиҙары ғаиләһенән сыҡҡан һәм уның күсәгилешлеге атаһынан ҡалған дәрәжә менән билдәләнеүсе «мобед задэ» ғына биләй алған. Мобед-задэ булып тыуырға ғына кәрәк, уның башҡа юлы юҡ.
Иерархияла регуляр дәрәжәләҙән башҡа «Рату» һәм «Мобедъяр» тигән атамалар ҙә бар.
Рату — зороастрий динен ҡурсалаусы. Рату мобедан мобедтан бер баҫҡысҡа юғары торған һәм дини мәсьәләләрҙә хаталанмаған, һис шикһеҙ дөрөҫ булған. Адурбад Махраспанд Шапур II икенсе батша осороноң иң һуңғы ратуһы булған. обед ырыуынан булмаһа ла, ғилемле бехдин. Мобедъяр хирбадтан түбәнерәк торған дәрәжә.
Изге уттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Нет источников в разделе
Фарсы телендә «аташкадэ» (төгәл тәржмәлә"ут өйө") тип аталған зороастрий ғибәҙәтханаларында бер туҡтауһыҙ ут яна, ғибәҙәтхана хеҙмәткәрҙәре тәүлек әйләнәһенә уны тере тоталар, һүндермәйҙәр. Күп йөҙәр, хатта меңәр йылдар буйы уттары һүнмәй янған ғибәҙәтханалар бар. Изге утҡа эйә булған мобедтар ғаиләләре утты һүндермәй тотоу һәм ҡурсалау өсөн тотонолған бөтөн сығымдарҙы үҙ өҫтөнә ала һәм матди яҡтан бехдиндар ярҙамына мохтаж түгел. Яңы ут тәғәйенләү ҡарары кәрәкле аҡса булған саҡта ғына ҡабул ителә. Изге уттар 3 рангҡа бүленә:
- Шах Аташ Варахрам (Бахрам) — «Еңелмәҫ Ут Батша», Иң юғары рангтағы Ут. Иң юғары рангтағы уттар монархия династияларына, бөйөк еңеүҙәргә арнап, илдең йәки халыҡтың иң юғары уты сифатында булдырылған. Бындай утты урынлаштырыр өсөн изгеләштереү ритуалы ваҡытында бер утҡа берләштерерлек төрлө күренешле 16 утты йыйырға һәм таҙартырға кәрәк. Иң юғары ранглы ут янында тик иң юғары дәрәжәләге руханиҙар, дастурҙар, ғына хеҙмәт итә алған;
- Аташ Адуран (Адаран) — «Уттарҙың уты», Икенсе ранглы, 1000 кешеһе булған һәм унда 10 зороастрий ғаиләһе йәшәгән урындарҙа урылаштырылған ут. Утты раҫлар өсөн төрлө ҡатлам заратустрий ғаиләләренең: руханиҙың, яугирҙың, крәҫтиәндең, һөнәрсенең 4 утын йыйырға һәм таҙартырға кәрәк. Адуран уттары янында төрлө ритуалдар үтәлеүе мөмкин: нозуди, гавахгиран, сэдрэ пуши, джашн һәм гаханбар хеҙмәте һ.б. Адуран уттары эргәһендә тик мобедтар ғына хеҙмәт итә ала.
- Аташ Дадгах — «Законлы рәүештә ҡуйылған Ут», Өсөнсө ранглы ут, дини хөкөм сығара торған айырым бинаһы булған урындағы общиналарҙа (ауылда, ҙур ғаиләлә) һүндермәй яндырылған ут. Фарсы телендә был бина дар ба мехр (төгәл тәржемәлә: Митра ихатаһы) тип атала. Митра ғәҙеллек кәүҙәләнеше булып тора. Зороастрий руханийы, дадгах утына йөҙө менән тороп, урындағы бәхәс һәм проблемаларҙы хәл иткән. Общинала мобед булмаған осраҡта утҡа хирбад хеҙмәт итә алған. Дадгах уты халыҡ өсөн асыҡ, ут торған бина общинаның йыйылыу урыны булған.
Мобедтар изге уттарҙың һаҡсыһы һәм мөмкин булған бар ысул, хатта ҡорал ярҙамында, уларҙы һаҡларға тейеш булғандар. Моғайын, исламдар яулап алғандан һуң зороастризмдың емерелеүен дә ошо факт менән аңлатырға булалыр. Күп мобедтар, уттарҙы һаҡлап, башын һалған.
Сасанид Иранында өс «ҡатламға» тап килгән өс иң бөйөк Аташ-Варахрама булған:
- Адур-Гушнасп (Әзербайжандың Шиза ҡалаһында, руханиҙар уты)
- Адур-Фробаг (Фарнбаг, Парса уты, яугир аристократияһы һәм Сасанидтар уты)
- Адур-Бурзен-Михр (Парфия уты, крәҫтиәндәр уты)
Уларҙан, Парста зороастрий общиналарының коллапсынан һуң XIII быуатта күсерелгән, хәҙер Йезд ҡалаһында янған Адур (Аташ) Фарнбаг уты ғына һаҡланған.
Изге урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастрийсылар өсөн ғибәҙәтхана бинаһы түгел, унда янған ут ҡәҙерле һаналған. Уттар, зороастрийсыларҙы эҙәрлекләгән дәүерҙәрҙә, бинанан бинаға, хатта бер өлкәнән икенсеһенә күсерелеп йөрөтөлгән булған. Хәҙерге заманда ғына, зороастрийсылар, халҡы әллә ҡасандан ислам динен ҡабул итеп йәшәп ятҡан ерҙәрҙә боронғо ғибәҙәтханалары емереклектәренә барып, диндәренең элекке бөйөклөгөн яңыртыу, бай мираҫтарын артабан һаҡлау маҡсатында, байрам ғибәҙәт ҡылыуҙар ойошторалар.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастрийсылар даими рәүештә меңәр йылдар дауамында йәшәгән Йезд һәм Керман ҡалалары эргәһендә, айырым изге урындарға миҙгелле хаж ҡылыу ғәҙәте һаҡланған. Ғибәҙәт ҡыла торған һәр шундай урын («пир», төгәл мәғәнәлә «боронғо») Сасанидтар ырыуы принцессаһын ғәрәп баҫып алыусыларынан мөғжизәле ҡотҡарыу тураһындағы легендаға эйә. Йезд эргәһендәге 5 пир айырым билдәлелек алған:
- Сети-пир
- Пир-е Сабз (Чак-чак сығанағы)
- Пир-е Нарестане
- Пир-е Бану
- Пир-е Нараки
Донъяға ҡараш һәм әхлаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастрий тәғлимәтенең донъяға ҡарашының төп һыҙаты булып ике донъя булыуын: mēnōg и gētīg (пехл.) — рухи (төгәл тәржемәлә «фекер», идеялар донъяһы) ер йөҙө (есемле, физик) булыуын, шулай уҡ уларҙың үҙ-ара бәйләнгәнлеген һәм шартлы бәйләнгәнлеген таныу тора. Ике донъя ла Аһура Мазда тарафынан булдырылған һәм изге, матди донъя рухи донъяны тулыландыра, уны бөтөн һәм камил яһай, матди байлыҡтар рухи ҡиммәттәр кеүек Аһура Мазда бүләге тип ҡабул ителә, һәм уларҙы бер-береһенән башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Зороастризмға тупаҫ материализм һәм гедонизм ят булған кеүек, шулай уҡ спиритуализм һәм аскетизмда ят. Зороастризмда есемде үлтереү, никахтан баш тартыу һәм монастырҙар ғәмәле юҡ. Береһен-береһе тултырған менталлек һәм есемлелек дихотомияһы зороастризмдың бөтөн системаһын ялмап алған. Зороастрийсы тормошоноң төп мәғәнәһе булып изгелек «туплау» (фарсыса kerfe), тәү сиратта динле кеше, ғаилә ағзаһы, хеҙмәткәр, гражданин бурысын намыҫлы үтәү менән бәйләү һәм гонаһтан (фарсыса gonāh) һаҡланыу торған. Был һәр бер кешенең үҙ шәхесен ҡотҡарыу өсөн генә түгел, донъяның алға китеүенә һәм яһиллыҡты еңеүгә йүнәлтелгән көсөргәнеш юлы. Һәр бер хыянатһыҙ кеше Аһура Мазда вәкиле сифатында сығыш яһай һәм, бер яҡтан, уның ерҙәге эштәрен башҡара, икенсе яҡтан — бөтөн изгелектәрен Аһура Маздаға бағышлай. Изгелектәр этик триада аша тасуирлана: изге фекерҙәр, изге һүҙҙәр һәм изге эштәр (хумата, хухта, хваршта), йәғни менталь, вербаль һәм физик кимәлгә ҡағыла. Тулайым алғанда, зороастрийса донъяға ҡарашҡа мистицизм ят, һәр бер кеше, намыҫынан (даэна, чиста) һәм аҡылынан («тыумыштан» һәм «ишетеп белгән», йәғни башҡа кешеләрҙән алған аҡыллылыҡҡа бүленгән) сығып, яҡшылыҡты аңларға һәләтле тип раҫлана.
Әхлаҡи таҙалыҡ һәм шәхси үҫеш күңелгә генә түгел, тәнгә лә ҡағыла: тәнде таҙа тотоу һәм хур итмәү, сирҙәрҙән һаҡланыу, сәләмәт тормош алып барыу яҡшылыҡ тип һанала. Ритуаль таҙалыҡ бысраҡ предметтарға йәки кешеләргә ҡағылыуҙан, сирҙәрҙән, яуыз уйҙарҙан, һүҙҙәрҙән йәки эштәрҙән боҙолоуы мөмкин. Иң көслө бысратыу көсөнә кеше һәм изге заттарҙың мәйеттәре эйә. Уларға ҡағылыу ҙа, ҡарау ҙа тыйыла. Бысранған кешеләргә таҙарыныу йолалары ҡаралған.
Төп әхлаҡи ҡағиҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәттә төп әхлаҡи ҡағиҙә тип Заратустра Гатынан алынған фраза һанала:
uštā ahmāi yahmāi uštā kahmāicīţ
Башҡаларға бәхет теләүсегә бәхет килһен[19]
Йәмғиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм — ижтимағи дин, уға дәрүишлек хас түгел. Зороастрийсылар общинаһы анджоман (авест. hanjamana- «сход», «йыйылыш») тип атала. Зороастрий ауылының йәки ҡала кварталының — халыҡ йәшәгән тораҡтың ғәҙәти берәмеге булып анджоман һанала. Общинаның йыйылыштарына йөрөү, дөйөм эштәр тураһында уртаға һалып һөйләшеү һәм община байрамдарында ҡатнашыу — зороастрийсының туранан-тура бурысы.
Авестала йәмғиәт бүленгән дүрт ҡатлам атала[20]:
- атравандар (руханиҙар)
- ратаэштарҙар (хәрби аристократия)
- вастрьо-фшуянттар (төгәл тәржемәлә «көтөүсе-малсылар», артабан, дөйөм алғанда, крәҫтиәндәр)
- хуити («оҫта ҡуллылар», һөнәрселәр)
Сасанид дәүере аҙағына саҡлы ҡатламдар араһындағы барьерҙар бик етди тойолһа ла, шулай ҙа бер ҡатламдан икенсеһенә күсеп булған. Иранды ғәрәптәр яулағандан һуң, аристократия ислам диненә күскәндә, ә зороастрийсыларға, зимми булараҡ, ҡорал йөрөтөү тыйылғанда, ысынбарлыҡта ике ҡатлам ғына: ҡәтғи рәүештә тик ирҙәр һыҙығы буйынса ғына мобедтар-руханиҙар һәм бехдиндар-донъяуи кешеләргә ҡарағанлыҡ (ҡатын-ҡыҙҙар кейәүгә, ҡатламына ҡарамай, сыға алған) тороп ҡалған. Бындай бүленеш хәҙерге заманда ла һаҡланған: ысынбарлыҡта мобед булып булмай. Шулай ҙа йәмғиәттең ҡатлам структураһы ныҡ деформацияланған, сөнки мобедтарҙың күпселеге, үҙҙәренең дини бурыстарын үтәү менән бер рәттән, төрлө донъяуи эшмәкәрлек менән (бигерәк тә ҙур ҡалаларҙа) мәшғүл һәм шул яҡтан ғәҙәттәге кешеләр менән ҡушылалар. Икенсенән, сығышы менән ғәҙәти кеше булһа ла, үҙ иңенә мобед бурыстарын йөкмәгән мобедъярҙар институты үҫешә.
Зороастрий йәмғиәтенең тағы ла бер үҙенсәлеге булып, ҡатын-ҡыҙҙың традицион бейек урында тороуын һәм, үҙҙәрен уратып алған мосолмандар менән сағыштырғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән бер тигеҙ хоҡуҡҡа шаҡтай яҡын статусын билдәләр кәрәк.
Аҙыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризмда ризыҡҡа ҡарата сағыу күҙгә ташланырлыҡ тыйыуҙар юҡ. Төп ҡағиҙә — ризыҡ файҙа килтерергә тейеш. Традиция буйынса, вегетарианлыҡ зороастризмдың үҙенсәлеге түгел. Ризыҡ итеп бөтөн тояҡлы хайуандарҙың итен һәм балыҡты ҡулланырға була. Һыйыр малына айырым ихтирам бүленһә лә, Гаттарҙа йыш иҫкә алынһа ла, ғәмәлдә һыйыр итенә тыйыу юҡ. Шулай уҡ сусҡа итенә лә тыйыу юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, зороастрийсыларға мал-тыуарға һаҡсыл мөнәсәбәт кәрәклеге, малға ҡарата насар мөғәмәлә һәм мәғәнәһеҙ үлтереүҙән тыйылыу, ит ашауҙы бер аҙ сикләү кәңәш ителә.
Христиан һәм ислам диненә хас пост һәм аңлы рәүештә асығыуҙы зороастризм ныҡ тыя. Бер ай эсендә иттән баш тартырға күрһәтелгән дүрт кенә көн бар.
Нәсихәт текстарында иҫерткес эсемлектәрҙе самалап эсергә өндәгән өгөттәр килтерелһә лә, зороастризмда шарап тыйылмай.
Эт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастрийсыларҙа эт айырата ихтирам мнән файҙалана. Был зороастрийсыларҙың донъяға рациональ ҡарашынан: был дин кешегә эт реаль файҙа килтерә, тип һанаған. Эт яуыз йәндәрҙе (дейеүҙәрҙе) күрә һәм ҡыуып ебәрә ала, тип иҫәпләгән улар. Ритуал буйынса эт кешегә тиңләнгән, үлгән этте кеше мәйетен ерләгән кеүек күмгәндәр. Вендидадтағы күпмелер эт төрөнөң бер нисә "нәҫел"ен билдәләгән:
- Пасуш-хаурва — мал ҡурсалаусы, овчарка
- Виш-хаурва — йорт-ҡура һаҡлаусы
- Вохуназга — һунар эте (эҙ буйлап барыусы)
- Тауруна (Драхто-хунара) — өйрәтелгән һунар эте
«Эттәр ырыуына» шулай уҡ төлкөләр, сүл бүреләре, терпеләр, ҡамалар, ҡондоҙҙар, дикобраздар ҡарай. Бүреләр, киреһенсә, дошман йәнлек, дейеүҙәр тыуҙырған нәмә, тип иҫәпләнгән.
Йола ғәмәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастрийсылар ритуалдарға һәм дини байрам церемонияларына күп әһәмиәт бирәләр. Уларҙың ритуал ғәмәлендә изге ут үҙенә бер айырым роль уйнай, шул сәбәпле зороастрийсыларҙы йыш ҡына «утҡа табыныусылар», тип атайҙар, зороастрийсылар үҙҙәре был атаманы хурлыҡлы, тип ҡабул итә. Улар ут — бары тик Хоҙайҙың ерҙәге образы, тип раҫлайҙар. Шулай уҡ, зороастрий культын рус телендә табыныу, тиеүҙе лә әҙәпле, тип әйтеп булмай, сөнки зороастрийсылар, доға уҡығанда, баш эйеү хәрәкәте башҡармайҙар, ә кәүҙәләрен тура тоталар.
Ритуалға дөйөм талаптар:
- ритуалды кәрәкле сифаты һәм квалификацияһы булған кеше башҡарырға тейеш, ҡатын-ҡыҙҙар бары йорт йолаларын ғына башҡарырға тейеш, башҡа төрлө йолалар атҡарыу тик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтендә генә мөмкин булған (ирҙәр булмаған ерҙә);
- ритуалды башҡарыусы таҙа булырға тейеш, шуның өсөн ул кесе йәиһә ҙур тәһәрәт ала, уның өҫтөндә сэдрэ, кушти, баш кейеме; әгәр ҡатын-ҡыҙҙың оҙон, үрелмәгән сәс икән, башына яулыҡ ябынырға тейеш;
- изге ут торған ғибәҙәтханала бөтөн кешегә лә утҡа йөҙөн ҡуйып баҫыу кәрәк һәм берәү ҙә артын бороп торорға тейеш түгел;
- билбауҙы баҫҡан килеш бәйләйҙәр, оҙаҡҡа һуҙылған ритуалдар барышында ғына ултырырға рөхсәт ителә;
- ритуал атҡарғанда ут алдында динһеҙ кеше йәки башҡа дин вәкиле торһа, был ритуалды хурлай һәм уны ғәмәлдән сығара.
- доға текстары оригинал телендә уҡыла (авестий, пехлеви).
Ясна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ясна (йазешн-хани, вадж-яшт) «ололау» йәки «ғибәҙәт ҡылыу» тигәнде аңлата. Был ғибәҙәт барышында шул уҡ исем йөрөткән авестий китабынан, динлеләрҙең индивидуаль заказы буйынса ғына түгел, йышыраҡ бөйөк зороастрий 6 миҙгел йола байрамы Гаханбар осрағында, Ясна Висперед менән тулыландырылып, төп зороастрий ғибәҙәте уҡыла.
Ясна һәр саҡ таңда кәмендә ике рухани: төп зут (авест. заотар) һәм уның ярҙамсыһы распи (авест. раэтвишкар) тарафынан уҙғарыла. Ерҙе символлаштырған ашъяулыҡты иҙәнгә һалған килеш, махсус бинала ғибәҙәт башҡарыла. Ғибәҙәт процесына символик мәғәнәгә эйә булған төрлө предметтар, иң тәүҙә ут (аташ-адорьян йәки варахрам кеүек стационар уттан тоҡандырылған аташ-дадгах), усаҡ өсөн хуш еҫле утындар, һыу, хаома (эфедра), һөт, гранат ботаҡтары, шулай уҡ сәскәләр, емештәр, мирт ботаҡтары һ.б. ҡулланыла. Руханиҙар, йөҙгә йөҙ ҡарап, ашъяулыҡ өҫтөндә, ә диндарҙар улар тирәләй ултыра.
Ясна процесында мобедтар Аһура Мазданы һәм уның яҡшылыҡтарын ғына хөрмәтләмәйҙәр, асылда улар Аһура Мазданың донъяны тәүяралтыуын яңынан тыуҙыралар һәм символик рәүештә уны киләсәктә «камиллаштырыу»ҙы (Фрашо-керети) башҡаралар. Бының символы булып доға уҡыу процесында бер өлөшө утҡа һирпелгән, ҡалған өлөшө ғибәҙәт һуңында миряндарға «причащение»ға бирелгән эфедра һуты, һыу һәм һөт болғап әҙерләнгән парахаома (парахум) эсемлеге тора. Был Саошьянттың яңынан терелтелгән кешеләргә киләсәктә мәңгелек үлемһеҙлек бирәсәк мөғжизәле эсемлеге билдәһе.
Джашн (Джашан)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фарс. Джашн-хани, парстарҙа Джашан (бор. фарсыса yašna «ололау». авест. yasna-һына тура килә) — байрам церемонияһы. Иң мөһиме Науруз — Яңы йыл ҡаршылау булған бәләкәй зороастрий байрамдарында (джашналарҙа), шулай уҡ гаханбар байрамының дауамы булараҡ атҡарылған.
Джашн-хани — афринагандар (афарингандар) — «ризалыҡ биреү» уҡый торған кесе Яснаға оҡшаған. Йола атҡарыу процесында Яснала (хаоманан башҡа) ҡулланылған изге ижад емеше һәм Амешаспенттар символы тип һаналған предметтәр ҡулланылған.
Джашн символикаһы:
Седре-пуши йәки Навджот[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Седре-пуши (фарсысанан «күлдәк кейеү») йәки парстарҙа Навджот (төгәл тәржемә «яңы заотар», новзуди йолаһы башта шулай аталған, түбәндә ҡара) — зороастризм ҡабул итеү йолаһы.
Йоланы мобед атҡара. Йола атҡарғанда дин ҡабул иткән кеше зороастрий дин символы Фраваране доғаһын ҡысҡырып уҡый, седре (судрэ) изге күлдәген кейә һәм мобед изге билбау кошти бәйләй. Бынан һуң динде яңы ҡабул иткән кеше Аһура Мазда диненә һәм Заратустра законына һәр саҡ тоғро ҡалыу бурысын Пейман-е дин (дин антын) ҡабатлай. Ғәҙәттә был йола бала бәлиғ булғас (15 йәшкә еткәс), ҡайһы берҙә кесерәк йәштә лә атҡарылған. Әммә бала үҙе дин символын әйтерлек һәм билбауҙы урарлыҡ йәшкә (7 йәштән өлкәнерәк) етергә тейеш булған.
Биш тапҡыр намаҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гахтар — тәүлектәге периодтар атамаһын йөрөткән биш тапҡыр намаҙ - гахтар - уҡыу:
- Хаван-гах — таңдан төшкә саҡлы;
- Рапитвин-гах — төштән алып төштән һуңғы сәғәт 3-кә тиклем;
- Узерин-гах — сәғәт 3-тән һуң ҡояш байығанға саҡлы;
- Аивисрутрим-гах — көн байығандан һуң төн уртаһына тиклем;
- Ушахин-гах — төн уртаһынан таңға саҡлы;
Күмәк кешегә лә, айырым бер кешегә лә намаҙ уҡыу рөхсәт ителә. Биш тапҡыр намаҙ һәр зороастрийсының төп бурысы тип һанала Пят.
Гавахгири[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризмда туй йолаһы.
Новзуди[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рухани санына бағышлау йолаһы. Был йола күпләп килгән мобедтар һәм динлеләр алдында атҡарыла. Йола процесында һәр ваҡытта ошо ерҙә йәшәгән алдараҡ бағышланған мобед ҡатнаша. Церемония тамамланыуға, яңы бағышланған мобед Ясна уҙғара һәм тулыһынса санда раҫлана.
Ерләү йолалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оло Иранда, урындағы шарттарҙан сығып, төрлө ерләү ғәмәлдәре атҡарылған (таш кәшәнәләр, мәйеттәрҙе тышҡа сығарып ҡуйыу һ.б.). Ерләүгә төп талап — тәбиғәтте саф көйө һаҡлау. Шуның өсөн зороастрийсылар мәйеттәрҙе ергә күмеү һәм яндырыуҙы ҡабул итмәй, был ғәмәлдәрҙе оло гонаһ тип һанай.
Иранда һәм Һиндостанда һаҡланып ҡалған зороастрийсылар общиналарының ерләү йолаһы булып мәйетте тышҡа сығарып ҡуйыу тора. Мәйет махсус әҙерләнгән асыҡ урында,«дахмала» йәки «Тынлыҡ манараһында» ҡалдырыла — ҡоштар һәм эттәр утилләштерһен өсөн. Дахма -түбәһеҙ түңәрәк манара рәүешендәге ҡоролма. Мәйеттәр манараға һалына һәм (ҡоштар эре тән ағзаларын алып китә алмаһын өсөн) бәйләп ҡуйыла.
Бындай йола зороастрийсыларҙың мәйетте бөтөнләй хөрмәтләмәүен күрһәтә. Зороастрийсылар, мәйет - ул кеше түгел, ә бысраҡ есем, ер донъяһында Ахримандың ваҡытлыса еңеү символы, тип иҫәпләгән. Һөлдәне йомшаҡ туҡыманан таҙартып, һөйәктәр киптерелгәс, уларҙы урнаға һалалар. Әммә Иранда 1970-се йылдар башында мосолманса традицион ерләү йолаһы ҡалдырыла, һәм зороастрийсылар, ер һәм һыу бысратылмаһын тип, мәйеттәрҙе бетон ҡәберҙәрҙә һәм кәшәнәләрҙә күмәләр. Мәйетте ерләү йәки күсереүҙе минимум ике кеше атҡарырға тейеш, мәйетте ерләү һәм күсереүҙе яңғыҙ башҡарыу оло гонаһ һанала. Әгәр икенсе кеше юҡ икән, уны эт алмаштыра ала.
Порсе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандарҙың йәндәрен һәм фравашиларын иҫкә алып ғибәҙәт ҡылыу. Үлгән кешене иҫкә алыу ғибәҙәтен 30 йыл дауамында атҡарырға кәрәк, артабан тоғролоҡло кешенең йәне ҡушылған фраваши ғына иҫкә алына.
Барашнум[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мобед тарафынан, эт ҡатнашлығында, 9 көн дауамында атҡарылған таҙарыныу ритуалы. Барашнум, мәйеткә ҡағылып, бысранғандан йәки ауыр енәйәт башҡарғандан һуң, рухани санын ҡабул итеү алдынан атҡарыла. Барашнум үлгәндән һуңғы яҙмышты еңеләйтеү өсөн файҙалы, тип һанала. Элегерәк һәр зороастрийсыға был йоланы тормошонда, исмаһам, бер тапҡыр атҡарыу тәҡдим ителгән булған, хәҙер был йола шаҡтай һирәк уҙғарыла.
Башҡа диндәр менән бәйләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризмдың индуизм, шулай уҡ һинд-европа мәжүсилеге менән сығышы һәм текст, дин ҡағиҙәләре буйынса уртаҡлығы бар.
Зороастризм христианлыҡтың формалашыуына байтаҡ тәьҫир иткән.
Христиан Инжилында «[[сихырсыларға табыныу|сихырсыларға табыныу]» эпизоды иҫкә алынған (дөрөҫөрәге, дини аҡыл эйәләре һәм астрономдарҙыр). Уларҙы зороастрийсылар тип йөрөткәндәр. Өс батша — Каспа́р, Мельхио́р һәм Бальтаза́р (грек. uάYoι, магтар) — көнбайыш европа традицияһында ҡабул ителгән Раштыуала (сихырсыларға табыныу) сабый Иисусҡа бүләк килтергән магтар (сихырсылар) исемдәре. Волхвтар — рус теленә тәржемәләрҙә файҙаланылған славян һүҙе. Инжилдең төп нөсхәһендә грек. uάYoι тип яҙылған. Антик әҙәбиәттә нигеҙҙә был терминдың ике мәғәнәһе бар: фарсы (зороастрий) ҡанбабаларына ҡараған кешеләр, һәм айырым һөнәри төркөм булараҡ вавилон ҡанбаба-астрологтары (магтары).
Бынан тыш, зороастризмда, иудаизмдағы һәм христианлыҡтағы кеүек, цикллылыҡ идеяһы юҡ — ваҡыт донъя ятратылғандан алып туранан-тура яуызлыҡты тулыһынса еңгәнгә тиклем бара, бер ниндәй ҙә ҡабатланып барған донъяуи периодтар юҡ.
Хәҙерге хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заманда зороастрийсы общиналары Иранда (гебрҙар) һәм Һиндостанда (парстар) һаҡланғандар, шулай уҡ ике илдән эмиграция һөҙөмтәһендә иң тәүҙә АҠШ-та һәм Көнбайыш Европала общиналар барлыҡҡа килгән. Рәсәй Федерацияһында һәм СНГ илдәрендә үҙҙәренең диндәрен рус һүҙе менән [Благоверие|«изге дин»]] тип атаған зороастрийсыларҙың традицион берләшмәләре, һәм Санкт-Петербургтың Зороастрий общинаһы эшләй[21]. 2012 йылдың рәсми мәғлүмәттәре буйынса, донъя йөҙөндә зороастризм тарафдаштарының һаны яҡынса 100 мең кеше, һәм шуның 70 меңе Һиндостанда[22]. 2003 йыл Юнеско тарафынан зороастрий мәҙәниәтенең 3000 йыллығы тип иғлан ителде.
Иран зороастрийсылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп мәҡәләне ҡарағыҙ: 'Ирандағы зороастрийсылар
Иртә ислам дәүерендә йәшәгән Ирандың күп һанлы общиналарынан XIV быуат башына тик Йезд һәм Керман останындағы берләшмәләре генә һаҡланған. Иран зороастрийсылары мең йылдан артыҡ дискриминацияға дусар ителгән, һуйыш һәм ислам диненә мәжбүри әйләндереү йыш күҙәтелгән. Тик Яңы осорҙа ғына улар джизиянан ҡотолған һәм күпмелер азатлыҡ һәм тигеҙ хоҡуҡ алған. Бының менән файҙаланып, Иран зороастрийсылары башҡа ҡалаларға күскән, һәм хәҙерге көндә төп анджоман булып Тегеран зороастрийсылар берләшмәһе тора. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге көнгә саҡлы тирә-яғында зороастрий ауылдары һаҡланған Йезд ҡалаһы әлегә саҡлы зороастризмдың рухи үҙәге булып ҡала. Бөгөн Иран зороастрийсылары — дәүләт кимәлендә танылған дини аҙсылыҡ, һәм уның парламентта (мәжлес) бер вәкиле бар.
Һиндостан зороастрийсылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зороастризм — хәҙерге Һиндостанда, шулай уҡ Паҡстанда һәм Шри-Ланкала таралған аҙсылыҡ, әммә сикһеҙ мөһим диндәрҙең береһе. Зороастризм динен тотҡан кешеләрҙең күпселеге үҙҙәрен парстар тип атайҙар. Парстар — IX быуатта ислам иҙеүенән ҡасып киткән боронғо фарсы-зороастрийсыларҙың тоҡомдары. Артабан, күренеүенсә, уларҙың рәтенә урындағы община вәкилдәре лә ҡушылған. Һиндостанда зороастрийсыларҙың дөйөм һаны — 100 000 кешенән артыҡ, йәки һинд халҡы һанынан 0,009 % тәшкил итә. Элегерәк улар йәшәгән, боронғо ут ғибәҙәтханалары һаҡланған төп өлкә Гуджарат булған. Хәҙер улар тупланған төп район — һинд ҡалаһы Мумбаи.
Диаспора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Парстарҙың Һиндостандан эмиграцияһы оҙаҡ йылдар дауамында [Бөйөк Британия|Бөйөк Британия]]ға һәм уның колонияларына (Йемен, Гонконг) йүнәлтелгән булған. Иран зороастрийсыларының эмиграцияһы традиция булараҡ Көнбайыш Европа менән бәйле. Ике община өсөн дә шулай уҡ АҠШ-ҡа эмиграция әһәмиәтле. Эмиграцияла парстар һәм иран зороастрийсылары һаманға тиклем айырымланып йәшәйҙәр һәм, этник тарҡалышты туҡтатырға тырышҡан дөйөм зороастрий хәрәкәттәре булһа ла, берләшергә ынтылмайҙар.
Яңы йәшәгән урындарында зороастрийсылар, Дар-е Мехр (Дадагах уттары)н ҡабыҙып, үҙҙәренең дини тормошон ҡорорға тырыша. Лондондағы Аташкаде Адорьян утлы берҙән-бер ғибәҙәтхана булып тора.
Прозелиттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
АҠШ-та, Европала һәм Австралияла зороастрий прозелиттары билдәле. Тәү сиратта улар ислам диненән биҙгән эмигрант иранлылар, ләкин йөрәк ҡушыуы буйынса динде ҡабул итеүсе европа сығышлылар ҙа бар. СНГ илдәренән зороастризмға бигерәк тә иран мираҫлы дәүләттәрҙә: Әзербайжанда (шулай уҡ «Әзербайжанда зороастризм» мәҡәләһен ҡарағыҙ), Үзбәкстанда, тәү сиратта, Таджикстанда ҡыҙыҡһыныу күрһәтәләр. Таджикстандағы 90-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән сағыштырмаса күп кеше ҡараған неофиттар берләшмәһе, исламсыларҙың дошманлығы арҡаһында килеп сыҡҡан дәүләтте йотҡан кризис барышында дезинтеграцияланған.
Рәсәйҙә зороастрийсылар рәтенә яңы ауҙарылғандарҙың, диндәрен, боронғо үҙатамаһына оҡшатып, рус телендә благоверие - изге инаныу тип атап йөрөткәндәрҙең берләшмәләре, шулай уҡ зерваниттар һәм зороастрийсы маздаяснийҙар төркөмдәре бар[21].
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ислам тарафынан ҡабул ителгән Науруз байрамы[23] хәҙер ҙә Ҡаҙағстанда (Наурыз), Ҡырғыҙстанда (Нооруз), Әзербайжанда (Новруз), Таджикстанда (Навруз), Үзбәкстанда (Навруз), Төркмәнстанда, һәм РФ-ның ҡайһы бер республикаларында, шулар араһында Башҡортостанда, милли байрам итеп билдәләнә[24].
- Ҡаҙағстанда байрамға 7 компоненттан торған Наурыз-коже тигән аш әҙерләйҙәр. Әзербайжанда байрам өҫтәленә атамалары «С» хәрефенә башланған 7 төрлө ризыҡ (блюдо) ҡуйылырға тейеш. Мәҫәлән, сэмэни (бойҙайҙың шытҡан орлоғо), сюд (һөт) һ. б. Байрамға бер нисә көн ҡалғас, тәмләткестәр бешерәләр (пахлава, шэкэрбуру). Буятылған йомортҡалар Науруздың мотлаҡ атрибуты булып тора. Урта Азия республикаларында был байрамға төп компоненты шытҡан бойҙай үҫентеләре булған сумолак ризығын (блюдо) әҙерләйҙәр.
- Моцарттың «Тылсымлы Флейта» операһында геройҙарҙың береһе Зорастро исемле, ул абсолют яҡшылыҡ идеяһын йөрөтөүс, белем көсөн маҡтаған берҙәмлек етәксеһе. Операла зороастрий тәғлимәте мотивтары, боронғо мысыр мифологияһы һыҙаттары һәм масон символдары йәнәш килә. Иоганн-Эммануэль Шиканедер тарафынан төҙөлгән либретто зороастризм тәғлимәтенә таяна тип кенә әйтеп булмай, төрлө миф һәм архетиптарға нигеҙләнгән йыйылма фантастик хикәйәләү ул, әҙәбиәттә Толкин нигеҙ һалған тип һаналған фэнтези жанры бында көн элгәре һиҙемләнгән.
Күмәк халыҡ өсөн тәғәйенләнгән (массовый) мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Үзбәкстан Республикаһы гербында гигант Симург һүрәтләнгән һәм «Хумо» тип атала (бәхет ҡошо; башҡорт телендә - Һомайғош).
- Prince of Persia, 2008 видеоуйынының нигеҙендә ятҡан төп элемент - Ахриманға ҡаршы тороу.
- А. Зоричтың «Иртәгә һуғыш» һәм «Карапта…» трилогияһында. Киләсәктә Ерҙәге космик колонияларҙың береһе ретроспектив эволюция нигеҙендә Сасанид Иранына хас социаль моделде (касталарға бүлеү, зороастризм һ.б.) кешелектең техник ҡаҙаныштары менән тап килтергән дәүләт булдырасаҡ.
- Гарри Гаррисондың «Билл — йыһан геройы» әҫәренең төп геройы Билл - зороастрийсы.
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Антик сығанаҡтарҙа боронғо иран дине
- Донъя илдәре буйынса зороастрийсылар һаны
- Әзербайжанда зороастризм
- Манихейлыҡ
- Зурванизм
- Маздакизм
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи (пер. с англ. яз.), 4 изд-е, испр. и доп. — СПб.: Азбука-классика, 2003. −352 с., ISBN 5-352-00486-4
- ↑ Энциклопедия «Религия»Ҡалып:Мёртвая ссылка
- ↑ Zoroastrianism // Encyclopædia Britannica
- ↑ Русский Анджоман//Интервью Джамшида Зартошти
- ↑ «Урал батыр» эпосына — 4 мең йыл, «Шоңҡар», 1996. Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997 Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. Башкордская философия (в 4 томах). Уфа: Китап, 2007, ISBN 5-295-03698-7. Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: Шумер тарихы һәм «Урал батыр» араһындағы параллелдәрҙе сағыштырыу: Ур-Намму — Урҙың III династияһы хакимы, Урал — «Урал батыр» эпосының төп батыры. Шульги — Ур-Наммуның улы, Шүлгән — Уралдың ағаһы. Ур-Намму улдары менән каналдар ҡаҙған, Урал улдары менән йылғалар ағыҙып сығара. Ур-Намму закондар йыйылмаһы ҡалдыра, Урал закондар йыйылмаһы ҡалдыра. Зарикум — Шульгиҙың залимы, Зәрҡүм — Шүлгәндең кәңәшсеһе. Бурсуэн, бурсин (бур-нанна) — Шульгиҙың улы, Ур-Наммуның ейәне, Бөрйән (берйән) — «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә йәшәгән башҡорт ҡәбиләһе атамаһы. Риа Кахкаха — Месопотамия халыҡтарында Ҡош юлының атамаһы, Ҡәхҡәһә — небесный дракон, в эпосе «Урал батыр» эпосында күк аждаһаһы Митанни — Төньяҡ Месопотамиялағы халыҡ һәм илдең атамаһы, Мөйтән (үҫәргән) — митанниҙың вариҫтары, башҡорт ҡәбиләләренең береһенең атамаһы. Кутии — «үгеҙҙәргә эйә халыҡ», Ҡатил — царь, в эпосе «Урал батыр» эпосындағы үгеҙгә эйә батша. Хабанд (табыныу, хаб — орлоҡ), Һабантуй (башҡорттарҙа һабан байрамы). Авеста географияһын Көньяҡ Урал топонимикаһы менән ҡыҙыҡлы сағыштырыу:: Даити (Даитих) йылғаһы, Яйыҡ йылғаһы (Урал йылғаһының хәҙерге атамаһы) Вар Йимы, Аркаим — памятник протогородской археологической синташтинской культуры. Иранвеж (Аирьяна Ваэждо), Ирәндек — Көньяҡ Урадағы тау һырты атамаһы. Дословно, по мнению С.Ғәлләмов фекеренсә: һүҙмә-һүҙ әйтһәң, Ирәндек — «иран ҡалҡыулығы, тау». Бурзен, Борзен Хара Березайти, Берйән, Бөрйән — Ирәндек һырты эргәһендә йәшәгән ҡәбилә атамаһы. Ошо ерҙә «Урал батыр» эпосы яҙып алынған
- ↑ Ғәлим Авзал улы Хисамов. Аһура Мазда (роман)- Өфө:Китап, 2009, 140 бит
- ↑ мобед доктор А. Хоршидиан. Пасох бе порсешхае дине зартоштиян (на перс. языке), Тегеран, 1386 с. х., стр. 52
- ↑ И. М. Дьяконов, Архаические мифы Востока и Запада, М., Наука, 1990, стр.81
- ↑ Омар Хайям, Рубайат. Трактаты // Науруз-наме, пер. Б. А. Розенфельда, М., Эксмо, 2009, стр. 260
- ↑ Бундахишн, XXXIV
- ↑ Malandra, William Zoroaster. Part II: General Survey (инг.) // Encyclopædia Iranica. — 20 июля 2009.
- ↑ Gnoli, Gherardo Avestan Geography (инг.) // Encyclopædia Iranica. — 15 декабря 1987.
- ↑ Денкард, кн. 9
- ↑ Крысин Л. П. Манихеизм // Толковый словарь иноязычных слов — М.: Эксмо, 2008. — 944 б. — (Библиотека словарей).
- ↑ Ҡалып:НФЭ
- ↑ The Cambridge History of Iran edited by W. William Bayne Fisher, Ehsan Yar Shater p.995
- ↑ Благоверие | Принятие Веры
- ↑ Can You Follow Zarathushtra?
- ↑ Ясна 43:1
- ↑ Ясна 19
- ↑ 21,0 21,1 Об общине
- ↑ Каландарова, 2012
- ↑ Юрий Борисович Симченко, Валерий Александрович Тишков, Дж. Б Логашова. Традиционные ритуалы и верования, 1995 — т. 2 — стр.311
- ↑ в Адыгее отмечают черкеский Новый год и Навруз // АиФ Адыгея, 21.03.2014
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.
- Каландарова М. С. Индия. Зороастрийцы — исчезающая община. // Азия и Африка сегодня. — М.: Отделение историко-филологических наук РАН, 2012. — № 7. — ISSN 0321-5075.
- Авеста в русских переводах. И. В. Рак, 1997
- Зороастрийская мифология. И. В. Рак, 1998
- Катехизис зороастризма. Древняя религия магов. Джон В. Уотерхауз, 2002
- Гаты. Священные гимны Заратустры. Ю. С. Лукашевич, Минск 2004
- Пехлевийский словарь зороастрийских терминов. О. М. Чунакова, 2004
- Зороастризм. В. Ю. Крюкова, 2005
- Авеста. В. С. Соколова, 2005
- Мамедов А. А. Религиозно-философские идеи Авесты. Москва, МГУ, 1995
- Мамедов А. А. Гуманистический ресурс зороастризма в современном мире. Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2011, № 1.
- Мамедов А. А., Оришев А. Б., Шиповская Л. П. Зороастризм: формирование религиозного сознания. Фундаментальные исследования. 2014, № 9-5.
- Хордэ Авеста. М. Чистяков, 2005
- Учение огня. Гаты и молитвы. А. Шапошников, И. Евса, 2006 г.
- Авеста. Закон против девов. Видевдад. Э. В. Ртвеладзе, 2008
- Гаты заратустры. И. М. Стеблин-Каменский, 2009
- Kulke, Eckehard: The Parsees in India: a minority as agent of social change. München: Weltforum-Verlag (= Studien zur Entwicklung und Politik 3), ISBN 3-8039-0070-0
- Ervad Sheriarji Dadabhai Bharucha: A Brief sketch of the Zoroastrian Religion and Customs
- Dastur Khurshed S. Dabu: A Handbook on Information on Zoroastrianism
- Dastur Khurshed S. Dabu: Zarathustra an his Teachings A Manual for Young Students
- Jivanji Jamshedji Modi: The Religious System of the Parsis
- R. P. Masani: The religion of the good life Zoroastrianism
- P. P. Balsara: Highlights of Parsi History
- Maneckji Nusservanji Dhalla: History of Zoroastrianism; dritte Auflage 1994, 525 p, K. R. Cama, Oriental Institute, Bombay
- Dr. Ervad Dr. Ramiyar Parvez Karanjia: Zoroastrian Religion & Ancient Iranian Art
- Adil F. Rangoonwalla: Five Niyaeshes, 2004, 341 p.
- Aspandyar Sohrab Gotla: Guide to Zarthostrian Historical Places in Iran
- J. C. Tavadia: The Zoroastrian Religion in the Avesta, 1999
- S. J. Bulsara: The Laws of the Ancient Persians as found in the «Matikan E Hazar Datastan» or «The Digest of a Thousand Points of Law», 1999
- M. N. Dhalla: Zoroastrian Civilization 2000
- Marazban J. Giara: Global Directory of Zoroastrian Fire Temples, 2. Auflage, 2002, 240 p, 1
- D. F. Karaka: History of The Parsis including their manners, customs, religion and present position, 350 p, illus.
- Piloo Nanavatty: The Gathas of Zarathushtra, 1999, 73 p, (illus.)
- Roshan Rivetna: The Legacy of Zarathushtra, 96 p, (illus.)
- Dr. Sir Jivanji J. Modi: The Religious Ceremonies and Customs of The Parsees, 550 Seiten
- Mani Kamerkar, Soonu Dhunjisha: From the Iranian Plateau to the Shores of Gujarat, 2002, 220 p
- I.J.S. Taraporewala: The Religion of Zarathushtra, 357 p
- Jivanji Jamshedji Modi: A Few Events in The Early History of the Parsis and Their Dates, 2004, 114 p
- Dr. Irach J. S.Taraporewala: Zoroastrian Daily Prayers, 250 p
- Adil F.Rangoonwalla: Zoroastrian Etiquette, 2003, 56 p
- Rustom C Chothia: Zoroastrian Religion Most Frequently Asked Questions, 2002, 44 p
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Энциклопедические
- Парсизм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Библиография
- Бойс М., Зороастрийцы: Верования и обычаи. (пер. с англ. И. М. Стеблин-Каменского), М., 1988 г. (1,8 MB, djvu)
- Рак И. В. Авеста в русских переводах. СПб., РХГИ, 1997 г.
- Леликов Л. А. Зороастризм: явление и проблемы — Локальные и синкретические культы. М., «Наука», 1991
- Хәҙерге замандағы общиналар
- «Благоверие» — Рус Анджоманының рәсми сайты
- http://zoroastrian.ru/ — Санкт-Петербургтағы зороастрий общинаһы.
- avesta_ru — сообщество «Ябай зороастризм» «Живой Журнал»
- zoroastrian_ru — сообщество «Рәсәй һәм СНГ зороастрийсылары» «Живой Журнал»


c: text/html

text:
Өфөлә UfaStartupWeekend проекты башлана
ӨФӨ, 2014 йыл, 21 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Юлиә Антипина/.
21-23 ноябрҙә Өфөлә эшҡыуарлыҡ мәҙәниәтен үҫтереүгә йүнәлтелгән саралар уҙасаҡ. Улар «UfaStartupWeekend» программаһына берләштерелгән. «UfaStartupWeekend» эшҡыуарҙар аралашыу өсөн «эшсе ял көндәре» кеүек билдәләнә. Уны йыл һайын уҙғарыу күҙаллана.
Проектҡа «Хакатон төнө», «Тәжрибә көнө» һәм «Мөмкинлектәр көнө» блоктары инә.
«Хакатон төнө» программалау һәм дизайн марафонынан тора, уның маҡсаты – ҡыҫҡа ваҡыт эсендә «нулдән алып» эш прототипын булдырыу. «Тәжрибә көнө» — үҙ идеяларын бизнесҡа әйләндерә алған Рәсәйҙәге билдәге стартаперҙарҙың сығышы. «Мөмкинлектәр көнө» — бәләкәй бизнесҡа ярҙам итеү өсөн бөтә кәрәкле нәмә, шул иҫәптән профилле дәүләт органдары, фондтар, бизнес-инкубаторҙар тураһында хәбәр йыйылған мәғлүмәт майҙансығы.
Сара барышында эшҡыуарҙар 23 ноябрҙе Стартапер көнө итеп тәғәйенләү тураһында РФ Президентына мөрәжәғәт яҙасаҡ.
Тулыраҡ мәғлүмәт һәм программала ҡатнашыусыларҙы теркәү – рәсми сайтта.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов элекке СССР-ҙың газ һәм нефть сәнәғәте ветерандары менән осрашты
Фото:
26 сентябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ошо көндәрҙә үҙенең ойошторолоуының 40 йыллығын билдәләгән «Миннефтегазстрой» (СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығы) етәксеһе Владимир Чирсков менән осрашты. Осрашыуға ошо өлкәлә хеҙмәт итеп хаҡлы ялға сыҡҡан ветерандар ҙа йыйылды.
— Министрлыҡ 1972 йылдың 20 сентябрендә булдырыла. Быйыл был көндө беҙ Төмәндә булдыҡ, сөнки унда ойошмаларыбыҙ бик күп. Яғыулыҡ-энергетика комплексын булдырыу йәһәтенән икенсе төп төбәк – ул Башҡортостан, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Владимир Чирсков.
— Министрлыҡ системаһында эшләү бәхете миңә лә тейҙе, — тине Рөстәм Хәмитов. – Дүрт-биш йыл самаһы ғына эшләһәм дә, министрлыҡтың ҡеүәтен, ниндәй ҡатмарлы бурыстарҙы тормошҡа ашырыуын, кешеләрҙең тырышлығын күреү һәм аңлау өсөн ошо ваҡыт та етте.
Президент тармаҡты үҫтереүгә ҙур өлөш индергәндәре өсөн ветерандарға рәхмәт әйтте.
— Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре союзы изге бурыс үтәй һәм беҙҙең республика тармаҡ ветерандарына һәр яҡлап ярҙам күрһәтергә әҙер, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.


text:
Ярославль трагедияһы арҡаһында КХЛ-дың IV чемпионатының старты кисектерелә
«Локомотив» (Ярославль) командаһы хоккейсыларының, тренерҙарының һәм персоналының ғүмерен ҡыйған трагедияға бәйле һәм КХЛ етәкселеге менән ҡабул ителгән Континенталь хоккей лигаһы чемпионатын кисектереп тороу тураһындағы ҡарар арҡаһында, Ярыштар үткәреү департаменты, 2011 йылдың 8, 9, 10, 11 сентябренә планлаштырылған КХЛ чемпионаты матчтары булмай, тип хәбәр итә.
Чемпионатты асыу көнө тураһындағы ҡарар яҡын арала ҡабул ителеп, рәсми рәүештә халыҡ иғтибарына еткереләсәк. 2011/2012 миҙгелдәге КХЛ чемпионаты календарындағы үҙгәрештәр хаҡында өҫтәмә хәбәр ителәсәк.
Шулай итеп, календарҙа күрһәтелгән Өфөлә үтергә тейешле 9 сентябрҙәге «Салауат Юлаев» — «Динамо» (Рига) һәм 11 сентябрҙәге «Салауат Юлаев» — СКА (Санкт-Петербург) араһындағы матчтар булмаясаҡ.


text:
Сипайлово халҡы йорт төҙөлөшөнә ризаһыҙлыҡ белдерә
Өфөләге Сипайлово биҫтәһенең үҙәк урамында күп ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлөшө буйынса эштәр алып барыла, әммә яҡын-тирәләге йорттарҙа йәшәүселәр быға риза түгел. Улар өйҙәре янында бейек йорт төҙөлөүенә ризаһыҙлығын белдереп, бер нисә тапҡыр пикетҡа ла сығып ҡарағайны инде. Төҙөүселәр теннис кортын, балалар майҙансығын һүтеп алған, яҡын арала свай ҡаға башларға тейеш. Халыҡтың борсолоуы аңлашыла, улар йорттарының бөтөнлөгө өсөн хәүефләнә.
— Төҙөлөш эштәре башланғас та, фатир стеналары ныҡ һелкенә башланы. Тәҙрә быялалары, һауыт-һаба дерелдәне, — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына биҫтәлә йәшәүселәрҙең береһе. — Төҙөлөш арҡаһында ағастарҙы ҡырҡыуҙарына, балалар майҙансығын һүтеүҙәренә асыулыбыҙ.
Өфө хакимиәте башлығы урынбаҫарының ярҙамсыһы Эльвира Сандакова әйтеүенсә, йорт төҙөлөшөн ҡаланың Инвестицион-төҙөлөш комитеты алып бара.
— Комитеттың төҙөлөш эштәрен башҡарыуға бөтә тейешле документтары ла, рөхсәте лә бар, — тине ул. – Яҡындағы йорттарҙа йәшәүселәргә торлағы өсөн хафаланырға кәрәкмәй. Әгәр был мәсьәлә буйынса дәғүәләре йәки һорауҙары бар икән, уларҙы яҙма рәүештә ҡала хакимиәтенә йәки төҙөүсегә ебәрә алалалар.


text:
Йәшен 3 кешен ғүмерен өҙде
Йәшен ваҡытында кеҫә телефоны аша һөйләшеү арҡаһында Краснокама районында өс кешенең ғүмере фажиғәле өҙөлдө.
Краснокама районының граждандар оборонаһы буйынса идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, һәләк булыусыларҙың барыһының да шәхестәре асыҡланған. Йәрәхәтләнеүселәрҙең дүртеһе әлегә табиптар күҙәтеүе аҫтында.
Йәшен атмаһа, башҡа фажиғәләр ҙә табылып тора. Республикала һуңғы тәүлектә өс кешенең ғүмере һыуҙа өҙөлә. Баҡалыла алтмыш биш йәштәге ҡатын йылғаға батып үлә. Ошондай уҡ фажиғә Әлшәйҙә теркәлә. Ғафури районында егерме һигеҙ йәшлек егет Ағиҙел йылғаһында һәләк була.
Өфө ҡотҡарыусылары ла 40-45 йәштәге ир кешенең шәхесен асыҡлау менән шөғөлләнә. Уның мәйетен Дуҫлыҡ Монументы янындағы пляжда тапҡандар. Ҡотҡарыусылар әйтеүенсә, ир кешенең Сипайлово яныда, Ҡариҙел йылғаһында батыуы ихтимал.
Йыл башынан республикала 79 кеше батып үлгән.


text:
Фото:
Башҡортостандың йәш инженерҙар командаһы халыҡ-ара сәнәғәт форумында ҡатнашасаҡ
Фото:
Башҡортостандың йәш инженерҙар командаһы Байкалда II «Киләсәк инженерҙары-2012» Халыҡ-ара йәштәр сәнәғәт форумында ҡатнашасаҡ. Иртәгә, 19 июлдә сараны асыу тантанаһы була.
Башҡортостандың йәш инженерҙары сара үтәсәк урынға барып етеп, унда урынлашҡан да инде. «Лагерҙы үҙаллы ойошторабыҙ, палаткалар ҡуйҙыҡ, — тип хәбәр итте ваҡиғалар урынынан «Рәсәй Машина эшләүселәр союзы»ның Башҡортостан төбәк бүлексәһе хәбәрсеһе Александр Помыткин. – Бында тәбиғәт бик матур, эргәлә Байкал һәм йылға. Тик бәйләнеш һәм интернет менән генә проблемалар килеп тыуа».
Рәсәй машина эшләүселәр союзының Үҙәк аппараты форумда ҡатнашыусыларға футболкалар, еңел курткалар, кепкалар таратҡан. Сараны асыу тантанаһы программаһы һәм саҡырылған ҡунаҡтар исемлеге әлегә сер итеп тотола. Форумға ил етәкселәренең килеүе көтөлә.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, «Киләсәк инженерҙары-2012» Халыҡ-ара йәштәр сәнәғәт форумы 19-30 июлдә Иркутск эргәһендә үтә. Ун көн дауамында йәш инженерҙар белем биреү, эшлекле, мәҙәни, спорт һәм туристик программаларҙа ҡатнашасаҡ.


text:
Фото:
Киләһе аҙнала «Салауат Юлаев» матчтарына абонементтар һатыла башлаясаҡ
Фото:
2010-2011 йылдар миҙгелендә КХЛ Чемпионаты – Хоккей буйынса Рәсәй асыҡ чемпионаты матчтарына абонементтар шишәмбе көндө, 10 августа, һатыла башлаясаҡ.
«Салауат Юлаев» хоккей клубының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, юридик шәхестәр өсөн ҡулаҡсаһыҙ иҫәпләшеү юлы менән абонементтар һатыу 10 — 19 августа алып барыласаҡ. Уларҙы һатып алыу өсөн үҙең менән абонементтар алдан тәғәйенләнгән ойошманан ышаныс ҡағыҙы, шулай уҡ шәхес танытмаһы кәрәк буласаҡ.
Физик шәхестәргә абонементтар 20 августан 29-ына ҡәҙәр һатыласаҡ. Сикләүҙәр бар – бер ҡулға өсәр абонементтан артыҡ һатырға ярамай.
Эш көндәрендә «Өфө-Арена» боҙ комплексы кассалары 9 — 21 сәғәттәрҙә эшләй, ял көндәрендә — 10 — 20 сәғәттәрҙә.
Миҙгел абонементтары хаҡы кимәлдәр һәм секторҙарға ҡарап 2160 һумдан 17550 һумға тиклем тора.


text:
Конгресҡа әҙерлек бара
Республикала VIII Рәсәй Нефть-газ сәнәғәтселәре конгресына һәм "Газ. Нефть. Технологиялар-2009" ХVII халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмәһенә әҙерлек бара. БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһында Конгресты һәм күргәҙмәне үткәреү буйынса эшсе төркөмдөң ултырышы үткәрелде.
Эшсе төркөм етәксеһе, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе Сергей Ефремов хәбәр итеүенсә, VIII Рәсәй Нефть-газ сәнәғәтселәре конгресы, йыл һайын үткәрелә торған нефть, газ, нефть эшкәртеү һәм нефть-химия сәнәғәте өсөн "Газ. Нефть. Технологиялар" махсуслаштырылған техника һәм технологиялар форумы быйыл Өфөлә 26 майҙан 29-ына тиклем үткәреләсәк. "Башҡортостан" күргәҙмә комплексы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры Альбина Килдеғолова хәбәр итеүенсә, бөгөнгө көнгә 165 предприятие күргәҙмәлә ҡатнашыуға заявка биргән. Күргәҙмә экспонаттары Спорт һарайының Ҙур һәм Бәләкәй ареналарында, фойела һәм Спорт һарайы алдындағы майҙанда урынлаштырыласаҡ.
Рәсәйҙән күргәҙмәлә 23 өлкә һәм республикалар (Нижегородка, Һамар, Свердловск, Омск, Ростов, Рязань өлкәләре, Татарстан Республикаһы һәм башҡалар) ҡатнашасаҡ.
Күргәҙмәлә Германия, Чехия, Швейцариянан түбәндәге сит ил фирмалары экспозиялары ҡуйыласаҡ: Jumo GmbH & Co. Kg, Kanex Krohne Anlagen Export GmbH, Phoenix contact GmbH &Co.Kg, ABO valve, "Вега Инструменте" компанияһы, Klaus Union GmbH &Co.Kg, Rueger SA һәм башҡа компаниялар.
Башҡортостан Республикаһынан — 53 предприятие, улар араһында: "Каустик" ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, ӨДНТУ, "ОЗНА" асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе, "Новойл", "Башкирнефтепродукт", Өфө нефть эшкәртеү заводы, "Өфөнефтехим", "Өфөоргсинтез", Благовещен арматура заводы, "Сода" асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм башҡалар.
Эшсе төркөм ағзалары шулай уҡ Конгресты һәм күргәҙмәне киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыу, күргәҙмә экспозицияларын төҙөү, рәсми делегацияларҙы ҡабул итеүҙе, форумда ҡатнашыусыларҙы ҡунаҡханаларға урынлаштырыуҙы ойоштороу һәм башҡа мәсьәләләрҙе ҡараны.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Мәләүез һәм Күгәрсен райондарында булды
Фото:
23 июлдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Мәләүез һәм Күгәрсен райондарында булды. Республика башлығы иген урыу кампанияһы барышы, райондарҙың предприятиелары һәм инфраструктураһы эше менән танышты.
Мәләүез районында Рөстәм Хәмитов Салауат исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооперативы баҫыуында булды, унда ул арпа һәм һоло урыу эшенең барышы менән танышты. Салауат исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооперативы 1949 йылда ойошторолған. Бөгөн ул – райондың эре ауыл хужалығы предприятиеларының береһе. Ауыл хужалығы етештереү кооперативының ауыл хужалығы биләмәләре – 8200 гектар, баҫыуҙары – 6700 гектар тәшкил итә. Хужалыҡта мал үрсетеү йүнәлеше лә бар – бында 610 баш эре мал иҫәпләнә. Предприятиела 270 кеше эшләй.
Рөстәм Хәмитов ауыл хужалығы техникаһын ҡараны һәм предприятие хеҙмәткәрҙәре менән аралашты. Республика башлығына аграрийҙар иген культураларын бер гектарҙан – 30-35 центнер кимәлендә, ә ужым культураларын бер гектарҙан 50 центнерҙан ашыу урып алырға ниәтләүҙәре хаҡында һөйләне. Бынан тыш, һауа шарттары быйыл аҙыҡты ҙур запастар менән әҙерләргә мөмкинлек бирә. Башҡортостан Президенты артып ҡалғанын мал аҙығы културалары уңмаған төбәктәргә ебәреү мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте.


text:
27 март
27 март — григориан стиле буйынса йылдың 86-се (кәбисә йылында 87) көнө. Йыл аҙағына тиклем 279 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара театр көнө.
- Ангола — Еңәү көнө.
- Мьянма — Армия көнө.
- Рәсәй — Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәр көнө.
- Япония — Сакура сәскәһе байрамы.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1855 — АҠШ-та керосин патентлана.
- 1860 — Нью-Йоркта М. Л. Бирн штопорға (бөкө һурғыс) патент ала.
- 1925 — БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә.
- 1952 — Дәрес ҡалдырғаны өсөн студент Борис Ельцин Урал политехник институтынан сығарыла. Артабан университетҡа кире ҡайтарылды.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1916 — Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1943 — Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы, яҙыусы, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1968 — Юрий Гагарин, планетаның беренсе космонавты (авиакатастрофала һәләк була).


text:
Рөстәм Хәмитов Ҡазанда милли именлек мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә ҡатнашты
26 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Ҡазанда РФ Именлек советы менән берлектә үткәрелгән милли именлек мәсьәләләре буйынса күсмә кәңәшмәлә ҡатнашты. Сарала төбәктәрҙә мәғлүмәт системалары хәүефһеҙлеге мәсьәләләре тикшерелде.
Ултырышта билдәләүҙәренсә, Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле ҡарамағында мәғлүмәт хәүефһеҙлеге мәсьәләләре буйынса Совет эшләп килә.
— Әммә ошо мәлгә тиклем беҙ ҡулланған ябай алымдар һәр ваҡыт һөҙөмтәле булмай, бөгөнгө көн талаптарына яуап бирмәй, — тине тулы хоҡуҡлы вәкил Михаил Бабич. Уның һүҙҙәренсә, Волга буйы федераль округының ҡайһы бер төбәктәрендә, атап әйткәндә, Башҡортостан, Татарстан, Мордовия, Удмуртия, Һамар өлкәһендә мәғлүмәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү маҡсатында тотош учреждениелар булдырылған. Улар көн һайын һәм маҡсатлы рәүештә рәсми сайттарҙы һөжүмдәрҙән һаҡлап ҡына ҡалмай, донъя кимәлендәге иң яҡшы техник, инновацион тенденцияларҙы анализлап, уларҙы үҙҙәрендә ғәмәлләштерә.
Именлек советы секретары Николай Патрушев, үҙ сиратында, төбәктәрҙә йыш ҡына мәғлүмәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса талаптарҙан ситкә тайпылыу осраҡтары күҙәтелеүе хаҡында әйтте. Ә Рәсәй субъекттары дәүләт власы органдарының һәм муниципаль берәмектәрҙең рәсми сайттарын һаҡлау буйынса ҡайһы бер мәсьәләләр бөтөнләй хәл ителмәй, тип белдерҙе ул.
— Компетентлы органдар мәғлүмәттәре буйынса, был үтә лә һиҙгер өлкәлә хоҡуҡ боҙоуҙар һаны бихисап, — тине Николай Патрушев. Уның һүҙҙәренсә, кәңәшмәлә именлеккә хәүеф менән янаған күренештәргә ҡаршы көрәшеү буйынса саралар әҙерләнәсәк.
Ике көнлөк кәңәшмәлә, Волга буйы төбәктәре башлыҡтарынан тыш, Рәсәйҙең Эске эштәр министрлығы, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Федераль именлек хеҙмәте, Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәте, Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы вәкилдәре ҡатнаша, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Республикала бауырға үҙенсәлекле операция яһай башланылар
Был бөйөр сирҙәренән яфаланыусыларҙың ғүмерен ҡотҡарыу өсөн берҙән-бер һөҙөмтәле ысул. Ҡатмарлы операциялар республиканың Ҡыуатов исемендәге клиник дауаханаһында эшләнә. Бөгөн хирургтар икенсе кешенең ғүмерен ҡотҡарып ҡалды. Республиканың Ҡыуатов исемендәге клиник дауаханаһы табиптары Андрей Дудинды үлемдән ҡотҡарып ҡалған. Ул оҙаҡ йылдар бауыр ауырыуы менән интеккән. Операцияның яңы ысулы ике өлөштән тора. Операцияның тәүге этабы эндоваскуляр рәүештә яһала. Махсус прибор ҡан тамыры аша бауырҙың ҡапҡа венаһына индерелә. Һөҙөмтәлә, ауырыу бауырҙа ҡан әйләнеше туҡтала. Бөтә ҡан һул яғына китә, 7-10 көндә ул 30-40 процентҡа үҫкәс, ауырыу бауыр ҡырҡып алына. Әле хирургтар бындай операцияны икенсе тапҡыр яһай. Операция өҫтәлендә ятҡан ауырыуҙың уң яҡ бөйөрө тулыһынса шеш менән ҡапланған. Бауырҙың ҡалған һул яғы бөтә функцияларҙы көсөргәнешһеҙ үтәй аласаҡ. Һөҙөмтәлә йәшәүгә өмөтө лә ҡалмаған пациент яңынан аяҡҡа баҫа.


text:
Йәштәр йәмәғәт палатаһының ултырышы үтте
Ошо арала БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Йортонда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағындағы яңы саҡырылыштағы Йәштәр йәмәғәт палатаһының икенсе ултырышы үтте. Көн тәртибендә туғыҙ һорау билдәләнгәйне.
Йәш парламентарийҙар 2010 йылға эш планын, шулай уҡ “Тәмәке тартыуҙы профилактикалау тураһында” Башҡортостан Республикаһы Законына, “Юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң һөнәри белем тураһындағы” Федераль законға(тәҡдимдәр БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға йүнәлтелде), “Белем алыу тураһындағы” Федераль законға (тәҡдимдәр Дәүләт Думаһы ҡарамағындағы Йәмәғәт йәштәр палатаһына ебәрелде) үҙгәрештәр индереү буйынса тәҡдимдәрҙе раҫланы.
“Тере хәтер” һәм “Балалыҡты ҡайтарыу” проектын ғәмәлгә ашырыуҙа Йәштәр палатаһы ҡатнашыуының төрлө аспекттары тикшерелде.
Ултырышта Йәштәр палатаһы рәйесенең яңы урынбаҫары һайланды. Был поста даими йәшәү өсөн Санкт-Петербургҡа күскән Тимур Лоҡмановты Искәндәр Юлдашев алмаштырҙы, ул бығаса урындағы үҙидара, йәмәғәт ойошмалары һәм милли сәйәсәт мәсьәләләре буйынса Йәштәр палатаһы комиссияһын етәкләгән.


text:
Фото:
Башҡортостан һәм Эстония хеҙмәттәшлек офоҡтарын киңәйтә
Фото:
«Балтик буйы диалогы – Салауат Юлаев эҙҙәре буйлап» халыҡ-ара проекты сиктәрендә БР-ҙың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты делегацияһы Эстонияла булды.
Палдискиҙа Башҡортостан вәкилдәре милли батырыбыҙ һәйкәленә сәскәләр һалды. Һуңынан делегация ҡала мэры Каупо Калласс әфәнде етәкселегендәге хакимиәт вәкилдәре менән осрашты. Ҡала етәксеһе оҙатыуында ҡунаҡтар Салауат Юлаев музейында барҙы. Делегация етәксеһе, «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Халыҡ-ара йәмәғәт берләшмәләре союзы Башҡорма комитеты рәйесе Илгиз Солтанморатов, Палдиски ҡалаһы туғандаштары – Салауат һәм Салауат районы вәкилдәре ҡала мэрияһына һәм музей етәкселегенә башҡорт халҡы тарихына һәм мәҙәниәтенә ихлас мөнәсәбәттәре өсөн рәхмәт белдерҙе, музейға Салауат Юлаев һәм Башҡортостан Республикаһы тураһында яңы экспонаттар, китаптар, мәғлүмәт һәм презентация материалдары тапшырҙы. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы артистары Юлаев һүҙҙәренә «Уралым» йырын башҡарҙы һәм ҡунаҡтарға ҡурайҙа уйнау оҫталығын күрһәтте.
Һөйләшеүҙәр барышында ЮНЕСКО эшмәкәрлеге йүнәлештәре буйынса хеҙмәттәшлек мәсьәләләре тикшерелде. Шулай уҡ Палдиски менән Салауат ҡалаһы һәм Салауат районы араһында ике яҡлы йәштәр, мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһендә алмашыуҙарҙы үҫтереүгә айырыуса ҙур иғтибар бүленде.
Таллинда делегация ватандаштары, «Ағиҙел» башҡорт мәҙәниәте йәмғиәте активистары менән осрашты. Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһының фотокүргәҙмә-презентацияһы, БР һәм Эстония артистарының берлектәге концерты ойошторолдо.
БР-ҙың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты делегацияһының Балтик буйына сәфәр программаһында Латвияға һәм Литваға барыу ҙа планлаштырылған. Хәтерегеҙгә төшөрәйек, был проект Халыҡ-ара диалог һәм донъя халыҡтары мәҙәниәттәрен яҡынайтыу йылы сиктәрендә үтә.


text:
Бөйөк Литва кенәзлеге
Бөйөк Литва кенәзлеге — Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән. Литва дәүләте. XIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән, ә XIV быуаттың тәүге яртыһында кенәз Гедимин осоронда ул байтаҡҡа киңәйгән. Рустың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, литва феодалдары элекке Киев дәуләтенен, көнбайышындағы һәм көньяғындағы ерҙәрен баҫып алған.
Украин һәм белорус халыҡтары барлыҡҡа килгән һәм уҫә барған ерҙәр, шулай уҡ Смоленск менән бергә Көнбайыш Русь Бөйөк Литва кенәзлеге власы аҫтында тороп ҡалган. Көнбайыш Русь, Украина һәм Белоруссия ерҙәре Литва дәүләтенең уҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Бөйөк Литва кенәзлегендә урыҫ теле дәүләт теле һаналған, шулай уҡ закондарың да күп өлөшө Боронғо Рустағы закондар булған. Ләкин литва феодалдары урыҫ, белорус һәм украин ерҙәренең үҙ аллылығын бөтөрөргә тырышҡандар. Тора-бара был ерҙәрҙәге электән үк йәшәп килгән кенәзлектәр бөтөрөлгән, улар менән хәҙер Литва наместниктары идара итә башлаған. Бында католиктар православие сиркәүенә ҡарағанда өҫтөнлөк менән файҙаланған. Хатта украин һәм белорус феодалдары ла литва феодалдарына (шляхтаға) ҡараганда түбәнерәк кимәлдә булған. Юғары феодаль аҡһөйәктәрҙән совет — рада төҙөлгән, ул Бөйөк Литва кенәзенең власын сикләп торған. Шулай уҡ шляхта ваҡыт-ваҡыт съездарға — сеймдарға йыйылған.
XIV—XV быуаттарҙа Литвала эре феодаль ер биләүселек урынлашҡан, крепостнойлыҡ мөнәсәбәттәре уҫеш алган. Крәҫтиәндәр оброк түләргә тейеш булғандар һәм барщинала эшләгәндәр. Феодалдар үҙ крәҫтиәндәрен уҙҙәре хөкөм итеү хоҡуғына эйә булған. Вильнюс, Каунас, Тракай ҡалалары һөнәрселек менән сауҙаның эре үҙәктәренә әүерелгән. Литва сауҙагәрҙәре урыҫ ерҙәре менән һәр ваҡыт бәйләнештә булған.


text:
Башҡортостандың мәҙәниәт эшмәкәрҙәре республика Башлығы грантын алыу мөмкинлегенә эйә
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы 2016 йылға республика Башлығы гранттарын алыуға ғаризалар ҡабул итә башланы. Быйыл мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре өсөн 90 мең һумлыҡ 25 грант, ә ижади коллективтар өсөн 270 мең һумлыҡ биш грант әҙерләнгән.
«Гранттар музыка, театр, белем биреү, бейеү һәм һынлы сәнғәт, кинематография, архитектура һәм дизайн, музей һәм китапхана эше, художество кәсептәре һәм һөнәрҙәре, халыҡ ижады өлкәләрендә мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлау, арттырыу, таратыу һәм үҙләштереү буйынса ижади проекттарға ярҙам итеү, шулай уҡ республиканың мәҙәни ҡеүәтен һаҡлау һәм үҫтереү өсөн булдырылған», — тиелә Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының белдереүендә.
Грант алыуға ғаризаның формаһы менән ведомствоның сайтында танышырға мөмкин.


text:
Мортаза Рәхимов хоккейсыларҙы ҡотланы
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов "Салауат Юлаев" клубы һәм Рәсәйҙең йыйылма командаһы хоккейсыларын хоккей буйынса донъя чемпионатындағы еңеү менән ҡотлап телеграмма ебәрҙе. Телеграммала шулай тиелә:
"Хөрмәтле спортсылар — "Салауат Юлаев" һәм Рәсәйҙең йыйылма командаһы хоккейсылары!
Икенсе йыл инде һеҙ донъя беренселегендә ҙур еңеүегеҙ менән бөтә рәсәйҙәргә оло шатлыҡ килтерәһегеҙ. Милли йыйылма команданың ошо дөйөм уңышына республикабыҙҙы сағылдырыусы спортсыларҙың ҙур өлөш индереүе ҡыуаныслы. Александр Еременконы, Александр Пережогинды, Виталий Прошкинды, Александр Радуловты, Олег Твердовскийҙы, Алексей Терещенконы планета чемпиондары титулын яулауҙары менән ихлас ҡотлайым.
"Салауат Юлаев" хоккей клубының тренерҙар штабына һәм коллективына спортсыларҙы яҡшы әҙерләгән өсөн рәхмәт белдерәм. Яңы Олимпия миҙгелендә лә илдең йыйылма командаһының һәм үҙебеҙҙең клубтың лидерлыҡ позицияларын нығыта алырһығыҙ, тип ышанам.
Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ һәм Башҡортостандың, бөтә Рәсәйҙең даны хаҡына яңы спорт еңеүҙәре теләйем!"
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов шулай уҡ Рәсәйҙең хоккей буйынса йыйылма командаһы баш тренеры Вячеслав Быковҡа уны һәм тренерҙар штабын донъя чемпионатында оло еңеү менән ҡотлап телеграмма ебәрҙе.


text:
Өфөлә халыҡ-ара «АгроКомплекс-2016» ауыл хужалығы күргәҙмәһе асылды Фото: Андрей Старостин
Өфөлә халыҡ-ара «АгроКомплекс-2016» ауыл хужалығы күргәҙмәһе асылды
Өфөлә халыҡ-ара «АгроКомплекс-2016» ауыл хужалығы күргәҙмәһе асылды Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2016 йыл, 15 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында халыҡ-ара махсуслашҡан «АгроКомплекс-2016» күргәҙмәһе эшләй башланы.
Сараны асыу тантанаһында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Ирек Мөхәмәтдинов әйтеүенсә, әлеге ваҡытта «АгроКомплекс» — Волга буйы федераль округында мөһим һәм республиканың агросәнәғәт комплексы өсөн төп сараларҙың береһе.
Уны ойоштороусылар булып, ғәҙәттәгесә, Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығы һәм Башҡортостан күргәҙмәләр компанияһы сығыш яһаны.
«АгроКомплекс» күргәҙмәһендә ҡатнашыусыларҙың һаны йылдан-йыл арта. Әгәр былтыр улар 245 булһа, быйыл иһә Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Голландия, Польша, Германия һәм башҡа илдәрҙән 270-тән ашыу компания. 2016 йылда экспозицияның дөйөм майҙаны 14 мең квадрат метр тәшкил итте.
Вице-премьер һүҙҙәренсә, бындай ыңғай динамика Башҡортостандың 2020 йылға тиклемге агросәнәғәт комплексын үҫтереүҙең стратегик планын ҡабул итеүен иҫәпкә алғанда айырыуса мөһим. Ирек Мөхәмәтдинов «АгроКомплекс-2016» республиканың аграр комплексы үҫешенә лайыҡлы өлөш индерер тигән ышаныс белдерҙе.
Күргәҙмә «ВДНХ-Экспо»ның ике ҡатында, шулай уҡ асыҡ майҙансыҡта урынлашҡан. Бында ауыл хужалығы техникаһы, шул иҫәптән комбайндар, сәсеү комплекстары, тракторҙар тәҡдим ителгән.
«АгроКомплекс-2016» күргәҙмәһенең эшлекле программаһы бик бай. Дөйөм алғанда, тармаҡтың төрлө йүнәлештәре буйынса 20-гә яҡын сара ойоштороласаҡ. Агросәнәғәт комплексы өсөн техника, үҫемлектәрҙе һәм малсылыҡты һаҡлау өлкәһендәге һуңғы асыштар менән таныштырыу саралары ҡаралған, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Республикала ОСАГО полистарына бәйле хәл ҡырҡыу ҡала
Республикала ОСАГО полистарына бәйле хәл ҡырҡыу ҡала.
Белгестәр 30 августан эшләй башлаған “Берҙәм агент” программаһы хәлде көйләр, тип ышана. Был турала хөкүмәттә үткән кәңәшмәлә һүҙ күтәрелде. Әлеге ваҡытта Өфө, Белорет, Кумертау ҡалаларында 4 страховка компанияһы программаны бойомға ашыра башлаған. 6 компания ҡушылырға әҙер булыуҙарын, тик үҙәктән ҡарар көтөүҙәрен, тағы ла 3 страховкалаусы бер ниндәй ҙә күрһәтмәләр булмауын белдерҙе. Ике көн эсендә уртаса 30 полис берҙәм агент программаһы аша үткәрелгән. Икенсе аҙнанан был күрһәткес 2000-гә тиклем күтәрелеп, бер айҙан 3000-гә етер тип көтөлә. Рәсәйҙең Үҙәк банкы һәм Башҡортостандың милли банкы берҙәм агент проектының үтәлешен тулыһынса күҙәтеү аҫтында тота.


text:
Рөстәм Хәмитов бер көнлөк эш хаҡын көслө дауылдан зыян күргәндәргә ярҙамға йүнәлтте
ӨФӨ, 2014 йыл, 3 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
2 сентябрҙә Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов бер көнлөк эш хаҡын республиканың төньяҡ-көнбайышында көслө дауылдан зыян күргәндәргә ярҙам йөҙөнән аҡса йыйыу өсөн асылған махсус иҫәпкә күсерҙе. Был хаҡта төбәк башлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә. Бынан тыш, республика етәксеһе алып барған Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы Инвестиция мөхитен яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советының киңәйтелгән ултырышы барышында, Рөстәм Хәмитов барыһына ла шулай эшләргә кәңәш итте. Республика етәксеһе миҫалына беренселәрҙән булып Башҡортостан Президенты Хакимиәте һәм республика Хөкүмәте хеҙмәткәрҙәре ҡушылды.
Ултырышта РФ Дәүләт Думаһы депутаты Рафаэль Мәрҙәншин Рөстәм Хәмитовҡа Ҡырым Республикаһы Белогорск районы халҡынан һәм етәкселегенән рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Депутаттар унда командировкаға барып ҡайтты, уларға мәғлүмәт материалдары тапшырылды. Уларҙа, Ҡырымға ярҙамдың иң күп өлөшөн Башҡортостан Республикаһы йүнәлткән, тип әйтелгән.
Рөстәм Хәмитов Белогорск районына ярҙам итеүҙә ҡатнашҡандарҙың барыһына ла рәхмәт әйтте һәм хәҙер Краснокама, Яңауыл һәм Ҡалтасы райондары халҡына күмәкләп ярҙам итеү кәрәклеген билдәләне. Унда уҙған йома 440 йортто емереп көслө дауыл уҙҙы. Уларҙың 50-һен йүнәтеп булмай, яңынан төҙөүҙе талап итә, тағы ла шул самаһы яртылаш емерек – шулай уҡ нигеҙенән башлап тигәндәй һалырға кәрәк.
«Ундағы күренеш хәрби хрониканы хәтерләтә: йорт нигеҙенә тиклем емерелгән, тик мейес кенә емереклек араһынан етем булып ҡарап тора, — тип һөйләй Рөстәм Хәмитов. — Ундағы кешеләргә хәҙер бик ҡыйын. Ҙур эш алып барабыҙ, ҡышҡа тиклем өйҙәрҙең байтаҡ өлөшөн тергеҙергә кәрәк. Ҡырымға ярҙам иттек — бының өсөн барыһына ла оло рәхмәт. Республика халҡына был ҡатмарлы хәлдә лә ярҙам итеүҙәренә үтенес бар. Залда ултырғандарҙың барыһына ла бер көнлөк эш хаҡын көслө дауылдан зыян күргәндәргә ярҙам йөҙөнән йүнәлтергә тәҡдим итәм».
Башҡортостанда республиканың төньяҡ-көнбайыш райондарында көслө дауылдан зыян күргәндәргә ярҙам йөҙөнән аҡса йыйыу өсөн махсус иҫәп асылған:
«ИНН 0274900243(КПП 027401001)
ОГРН 1090200001825
ОКПО 61164359
ОКТМО 80701000
Юридический адрес:
450000, г. Уфа, ул. Цюрупы,17
р/с 40703810006000000514
в Башкирское отделение № 8598 ОАО «Сбербанк России»
к/с 30101810300000000601
БИК 048073601
Назначение платежа: Безвозмездное пожертвование на ликвидацию последствий стихийного бедствия, произошедшего 29.08.2014 на северо-западе РБ».
Башҡортостан Республикаһының айырым маҡсатлы социаль программалар фонды. Белешмә өсөн телефон: 246-38-76.


text:
Марат Мәһәҙиев «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» билдәһе менән наградланды
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Указы менән БР Йәмәғәт именлеге ведомство-ара советы секретары Марат Мәһәҙиев «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» билдәһе менән наградланды.
Был вазифаға Марат Шәриф улы 2011 йылда тәғәйенләнде, ә бығаса, 2005 йылдан, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы начальнигы вазифаһын башҡарҙы.
Марат Мәһәҙиев II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы, «Ҡотҡарыу хаҡына берҙәмлек өсөн», «Яҡшы хеҙмәте өсөн», III, II, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалдары, «Хеҙмәттәре өсөн» билдәһе менән наградланған. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экономисы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ. Сәнәғәт һәм янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеү мәсьәләләре буйынса 35 ғилми хеҙмәт авторы.


text:
Һуңғы йылдарҙа республика балалар йорттарында балалар һаны ике тапҡырға кәмене – Рөстәм Хәмитов
ӨФӨ, 2015 йыл, 24 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
Һуңғы йылдарҙа республика балалар йорттарында тәрбиәләнеүсе етемдәр, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һаны ике тапҡырға кәмене. Был хаҡта Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Дәүләт советы ултырышы йомғаҡтары буйынса журналистар менән аралашыуҙа белдерҙе.
– Беҙҙә меңгә яҡын бала балалар йорттарында тәрбиәләнә. Әлбиттә, улар патронат ғаиләләрҙә йәшәргә, йә иһә уллыҡҡа алынырға тейеш. Балалар йорттары булырға тейеш түгел, әммә улар бар. Яҡын арала беҙ бынан ҡотола алмаясаҡбыҙ әле. Шуға ҡарамаҫтан, ошо йүнәлештә эштәр бара. Әгәр өс-дүрт йыл элек балалар йорттарында ике меңдән ашыу бала булһа, бөгөн иһә мең самаһы. Беҙ муниципалитеттар, ҡала округтары менән берлектә тәрбиәгә бала алыусы ата-әсәләр эҙләйбеҙ. Был йәһәттән хәлдәр яҡшырыр, тип уйлайым. Тағы 20-гә яҡын балалар йорттары бар. Был беҙҙең өсөн яҡшы статистика. Ләкин, икенсе яҡтан, баланы теләһә ниндәй ата-әсәгә тапшырырға хаҡыбыҙ юҡ, – тине Рөстәм Хәмитов.


text:
Республиканың Үҙәк һайлау комиссияһында журналистар Берҙәм тауыш биреү көнөнә аккредитация үтә башланы
ӨФӨ, 2016 йыл, 29 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһында киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре 2016 йылдың 18 сентябрендә үтәсәк һайлауҙа эшләү өсөн аккредитация үтә башланы. Ғаризалар 14 сентябргә тиклем ҡабул ителә.
Республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы сайтында «Киң мәғлүмәт саралары вәкилдәрен аккредитациялау» тигән махсус бүлек бар. Унда аккредитация тәртибе һәм ҡағиҙәләре тураһында аңлатма бирелгән.
Ғаризалар Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһына ебәрелә. Адресы: 450008, Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 46. Электрон почта: pressa@cikrb.ru.


text:
Башҡортостан Президентын һайлауҙы 230-ҙан ашыу журналист яҡтырта – БР Үҙәк һайлау комиссияһы
ӨФӨ, 2014 йыл, 14 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Республикала тауыш биреү барышын 180-ләп киң мәғлүмәт сараһынан, шул иҫәптән 25 телерадиокомпанияһынан 230-ҙан ашыу журналист яҡтырта, тип хәбәр иттеләр Үҙәк һайлау комиссияһында. Республикала «Һайлауҙар-2014» мәғлүмәт үҙәге ойошторолған. Көн дауамында тауыш биреү барышы, республика территорияһында һайлау участкаларының эше тураһында дүрт брифинг уҙасаҡ.
Һайлауҙар үткәреү ваҡытында һайлаусыларға мәғлүмәт еткереү һәм уларҙың хоҡуҡтарын бойомға ашырыу маҡсатында «Ҡыҙыу линия» үҙ эшен дауам итә. Ул 2014 йылдың 8 сентябренән алып 14-нә тиклем күп каналлы 8 800 347 54 54 телефоны буйынса ойошторолған. Бөгөн, берҙәм тауыш биреү көндө, 14 сентябрҙә, ҡыҙыу линия киске сәғәт 8-гә тиклем эшләй. Һорауҙарға Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының тауыш биреү хоҡуғына эйә булған ағзалары һәм Үҙәк һайлау комиссияһы аппараты хеҙмәткәрҙәре яуап бирә.


text:
Өфөлә «DMC Fest» халыҡ-ара рок-фестивале үтәсәк
14 сентябрҙә Өфөлә халыҡ-ара рок-фестивале үтә. Музыка байрамы open air форматында Ленин исемендәге майҙанда ойошторола, тип хәбәр иттеләр БР Мәҙәниәт министрлығынан.
Рок-концертта «Ария», «Смысловые Галлюцинации», «7Б», «Княzz », «Animal Джаz», «Нервы», «Слот», «Год Змеи» кеүек билдәле төркөмдәр сығыш яһаясаҡ.
Бынан тыш, Галле, Анкара, Шэньян ҡалаларынан, шулай уҡ Ҡаҙағстан, Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан ҡунаҡтар килеүе көтөлә.
Фестиваль программаһы өс блоктан тора: этно, классик һәм ауыр рок. Концертҡа инеү бушлай. Ойоштороусылар билдәләүенсә, сарала 50 меңгә яҡын тамашасының ҡатнашыуы көтөлә.


text:
Балтас районында төбәктең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры граждандарҙы ҡабул итәсәк
16 октябрҙә Балтас районында Башҡортостандың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова граждандарҙы ҡабул итә.
Ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, осрашыуҙа хеҙмәт мөнәсәбәттәренә һәм социаль яҡлауға ҡағылышлы мәсьәләләр ҡараласаҡ. Улар иҫәбендә – эш хаҡын ваҡытында түләү, инвалидтарҙы техник саралар менән тәьмин итеү.
Граждандар 14-тән алып 16 сәғәткә тиклем Иҫке Балтас ауылы, Совет урамы, 48 адресы буйынса район хакимиәте йортонда ҡабул ителә.
Алдан яҙылыу өсөн телефон: 8 (34753) 2-00-67.


text:
Башҡортостан Президенты Хакимиәте бинаһында пандустар ҡорола
Башҡортостан Президенты Хакимиәте бинаһында инеү урынын һәм уның эргәһен пандустар менән йыһазландырыу буйынса төҙөлөш-монтажлау эштәре тамамланды.
— Мөмкинлеге сикләнгән кешеләр өсөн уңайлы мөхит булдырыу буйынса был эштәрҙе республиканың ҡала һәм ауылдарында ла дауам итергә кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.
Ул Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары Фидус Ямалетдиновҡа республиканың бар тораҡ пункттарында мөмкинлеге сикләнгән кешеләр өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыу буйынса эштәрҙе тиҙләтергә ҡушты. Яҡын арала республиканың Хөкүмәт бинаһында ла пандустар ҡорола башлаясаҡ, тип хәбәр итә төбәк башлығының матбуғат хеҙмәте.