text:
Мегавати Сукарнопутри
Диа Пермата Мегавати Сетиавати Сукарнопутри[1] (индон. Diah Permata Megawati Setiawati Soekarnoputri, Diah Permata Megawati Setiawati Sukarnoputri); 23 ғинуар, 1947 йыл, Джокьякарта) — Индонезияның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Индонезия Президенты(2001—2004; Индонезияның беренсе ҡатын-ҡыҙ президенты), Индонезияның вице-президенты (1999—2001). Председатель Индонезия Демократик партияһы ның рәйесе (1993—1996), Индонезияның көрәш Демократик партияһы н нигеҙләүсе һәм алмашһыҙ рәйесе ( 1998 йылдан).
Илдең тәүге президенты Сукарно ҡыҙы. Ҡыҫҡартылған исемдәре - Мегавати Сукарнопутри (индон. Megawati Soekarnoputri, Megawati Sukarnoputri) һәм Мегавати (индон. Megawati), Мега тигән ҡушаматы ла бар(индон. Mega).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәшлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мегавати Сукарнопутри 1947 йылдың 23 ғинуарында Джокьякартала тыуған. Атаһы Сукарно Индонезияның беренсе президенты, уның ҡатыны Фатмавати[en]. Балалыҡ йылдары президент резиденцияһында үтә — Мердек һарайы[en]. 1966 год йылда Мегаватиға 19 йәш тулғандат, атаһы власты юғалта. Атаһы власта саҡта Мегавати Университет Панджаджаран[en] университетына уҡырға инә, әммә 1967 йылда уҡыуын ташлап властан ситләтелгән атаһына ярҙам итергә тотона. 1970 йылда, атаһы үлгәс, Индонезия университеты нда психология өйрәнә башлай, әммә ике йылдан уҡыуҙан сығаралар.
Сәйәси карьераға килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1986 год йылда атаһына Бойондороҡһоҙлоҡ Иғлан итеү Геройы бирелгәндә ул тәүге тапҡыр сәйәсәткә килеп инә. 1987 год йылда Индонезия Демократик партияһына (ИДП) инә. 1987 йылда Халыҡ вәкилдәре Советына депутат һәм Халыҡ консультатив конгресы ағзаһы итеп һайлана. Быға атаһы Сукарноның абруйы булышлыҡ итә, сөнки Мегавати үҙе телгә оҫталыҡ күрһәтмәй.
Индонезия Демократик партияһына етәкслеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1992 йылдағы һайлауҙа Мегавати парламентҡа үтә алмай, әммә фирҡә эшендә уңышҡа өлгәшә. 1993 йылдың декабрендә Мегавати ИДП съезында үҙенә властар ҡаршы сыҡһа ла партияның рәйесе итеп һайлана.
Шулай булҙа ла хөкүмәт Мегаватиҙы ИДП башлығы теп танымай. 1996 йылда Меданда нәүбәттән тыш съезд үткәрелеп, элекке рәйес Сурьядиҙы яңынан һайлайҙар. . Әммә Мегавати был ҡарар менән килешмәй, һәм партия икегә бүленә. о
1996 йылдың 27 июлендә Сурьяди яҡлылар Мегавати яҡлыларҙың Джакарталағы ИДП штаб-квартираһына һөжүм итәләр. Һөжүмгә ҡаршы тороп Мегавати яғы штаб-квартираны бирмәй. Бындай ҡаршылыҡ ҡалала бола сығыуына сәбәп була. Һөҙөмтәлә Сурьяди ИДП-ның рәсми етәксеһе булып китә, ә Мегавати фракцияһына парламент һайлауҙарында ҡатнашыу тыйыла. (1993 һәм 1997).
Индонезияның көрәш Демократик партияһына етәкселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1998 йылдың майында Сухарто президентлыҡтан киткәс ИДП-ға альтернатива булараҡ Индонезияның көрәш Демократик партияһын төҙөй һәм етәкселек итә башлай. 1999—2001 - вице-президент, ә 2001—2004 — Индонезия президенты . Икенсе мөҙҙәткә һайланырға сыҡҡас, икенсе турҙа еңелә.
2004 йылда «Форбс» журналы Мегавати Сукарнопутрины донъяның иң йоғонтоло ҡатын-ҡыҙы араһында һигеҙенсе урынға ҡуя.
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ордендары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Индонезия — Орден «Звезда Республики Индонезии» 1-й степени (2001, кавалер по должности как президент Индонезии);
- Индонезия — Орден «Звезда Республики Индонезии» 2-й степени (2001)[2];
- Индонезия — Орден «Звезда Махапутра» 1-й степени.
Почётлы ғилми дәрәжәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө никахына тиклем ике тапҡыр тормошта булған. Беренсе ире авиакатастрофала һәләк була, икенсеһе менән айырылышалар. 1973 йылда өсөнсө тапҡыр тормошҡа сыға, 3 балаһы бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ И Мегавати п санскриттан "болоттар алиһәһе" тип тәржемә ителә. Сукарнопутри - « Сукарно ҡыҙы» тигәнде аңлата. См. Индонезийское имя.
- ↑ Указ Президента Индонезии № 017/TK/Tahun 2001
- ↑ Об открытии Центра АСЕАН в Москве - МГИМО-Университет
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Президенты Индонезии Ҡалып:Вице-президенты Индонезии Ҡалып:Кандидаты в президенты Индонезии (2009)
- 23 ғинуарҙа тыуғандар
- 1947 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Джокьякартала тыуғандар
- «Индонезия Республикаһы Йондоҙы» ордены кавалерҙары
- КХДР Милли флаг ордены кавалерҙары
- Индонезия президентлығына кандидаттар
- Индонезия вице-президенттары
- Индонезия президенттары
- Ҡатын-ҡыҙ президенттар
- МГИМО-ның почетлы докторҙары


c: text/html

text:
Кәкүк-әсәләр: Өфөлә 59 ҡатын яңы тыуған сабыйынан баш тартырға булған Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
Кәкүк-әсәләр: Өфөлә 59 ҡатын яңы тыуған сабыйынан баш тартырға булған
Кәкүк-әсәләр: Өфөлә 59 ҡатын яңы тыуған сабыйынан баш тартырға булған Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
ӨФӨ, 2018 йыл, 15 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Өфөнөң опека һәм попечителлек идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда 59 ҡатын яңы тыуған сабыйынан баш тартырға теләк белдергән. Яңы тыуған сабыйҙарҙан баш тартыуҙы иҫкәртеү хеҙмәтенең эш һөҙөмтәһендә 39 баланы ғаиләлә ҡалдырып булған. Былтыр 39 баш тартыу ниәте теркәлгән, 25 ҡатын кире уйлап, балаларын ғаиләләренә алған.
Белгестәр фекеренсә, төрлө социаль һәм психологик сәбәптәр комплексы әсәнең сабыйынан баш тартыуға этәрә. Өфөлә 2014 йылдан алып яңы тыуған сабыйҙарҙан баш тартыуҙы иҫкәртеү хеҙмәте баланы үҙ ғаиләһендә һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. Бәпесләгән ҡатындың сабыйын ҡалдырып китеү ниәте тураһында хәбәр алғас та белгес бала табыу йортона юллана. Баланан баш тартыу сәбәптәре асыҡлана, беренсел консультация уҙғарыла, ҡатындың хәле, уның ғаиләһе, яҡындары тураһында мәғлүмәт йыйыла, мөмкин булған ресурстар асыҡлана. Ҡатын риза булғанда уның һәм ғаиләһе менән реабилитациялау уҙғарыла. Оҙатыу эше өс ай дауамында бара, әммә ике йылға саҡлы оҙайтылыуы ихтимал.
http://www.bashinform.ru/news/1103115-materi-kukushki-v-ufe-59-zhenshchin-reshili-otkazatsya-ot-svoikh-novorozhdennykh-detey/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йәштәр йәмәғәт берләшмәләренең 90 йыллығына арналған сараларға әҙерлек бара
10 ноябрҙә Өфөлә Хөкүмәт йортонда Башҡортостандың йәштәр йәмәғәт берләшмәләренең 90 йыллығына арналған сараларға әҙерләнеү һәм уларҙы үткәреү буйынса республика ойоштороу комитеты ултырышы үтте.
2010 йылда республика комсомол ойошмаһы төҙөлөүгә 90 йыл тула, әлеге ваҡытта уның хоҡуҡ вариҫы булып Башҡортостан Демократик йәштәр иттифағы тора.
Комсомол ойошмаһының иң яҡшы традицияларын дауам иттереү һәм дәүләт йәштәр сәйәсәтен артабан әүҙемләштереү маҡсатында быйыл июлдә БР Президенты “Башҡортостан йәштәр йәмәғәт берләшмәләре ойошторолоуының 90 йыллығы тураһында” Указға ҡул ҡуйҙы.
Юбилей датаһына арналған сараларҙы әҙерләү һәм үткәреү буйынса ойоштороу комитеты составына БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, БР мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев, БР Президенты ҡарамағындағы Дәүләт советнигы Сергей Лаврентьев, БР йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры Александр Никерин, БР мәғариф министры Зиннәт Аллаяров, БР торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры Ғеман Әсәҙуллин, шулай уҡ республика вуздары ректорҙары, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре һәм башҡалар инде.


text:
Фото:
Башҡортостан инвестпроекттар өсөн асыҡ
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры Раил Сарбаев шаршамбы, 24 март көнө, “Эфес-Рәсәй” компанияһының генераль директоры Йюксель Гекбулут менән республика биләмәһендә «Эфес-Рәсәй» һәм «Русджам-Өфө» компанияларының инвестиция проекттары перспективаларын тикшерҙе.
Гекбулут әфәнде әйтеүенсә, Башҡортостан Анадолу компаниялары төркөмөнөң өҫтөнлөклө иғтибарын йәлеп иткән зона булып ҡала. Быйыл компания туҡланыу предприятиелары селтәрен үҫтереүгә 2,5 миллион доллар аҡса һалырға ниәтләй. Үҙенең эшмәкәрлек алып барыу осоронда ул реаль секторға барлығы 80 миллион долларҙан ашыу аҡса инвестициялаған.
Йюксель Гекбулут әфәнде шулай уҡ холдингының республика иҡтисадының башҡа тармаҡтарына ла инвестиция һалырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе. Атап әйткәндә, Төркиә компанияһы республика Хөкүмәте иғтибарын йүнәлткән күн эшкәртеү һәм руда табыу тармаҡтарындағы проекттарға ҡыҙыҡһыныу белдерҙе.
Премьер процедураларҙы оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа һәм яҡын арала аныҡ инвестиция проекттарын әҙерләү өсөн компания белгестәрен ебәрергә тәҡдим итте.
— Һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған ике йүнәлеш буйынса ла эшләнмәләр бар, беҙ үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлектең тәҡдим ителгән варианттарын ҡарарға әҙербеҙ, — тине Премьер.
Әңгәмәлә БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары , сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры Юрий Пустовгаров ҡатнашты.


text:
285-77-85 (прямой эфир)
262-88-08 (реклама)
262-88-18 (поздравление)
+7 (937) 167-54-66 (WhatsApp)
Благовещен янындағы Ҙур утрауҙа Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре көнөнә арналған «Журфест-2013» байрамы уҙҙы. Сарала 68 редакциянан 500-гә яҡын кеше ҡатнашты. Быйыл фестиваль пионерҙар слеты форматында үткәрелде. "Башҡортостан" телерадиокомпанияһының командаһы "Телеүҙәк" тип аталды. Ҡәләм оҫталары һабантуйға хас барлыҡ уйындарҙа һәм спорт ярыштарында ҡатнашып, сараның төп партнеры - "Башнефть" компанияһынан ҡиммәтле бүләктәр отто. Әлбиттә, иң ҙур бүләк - хеҙмәттәштәрҙең күрешеү ҡыуанысы булғандыр. «Журфест-2013» байрамы сиктәрендә тармаҡ хеҙмәткәрҙәренә маҡтаулы исемдәр биреү тантанаһы ла үтте.
105.5 FMАудиопоток


text:
Республикала халыҡтың финанс белемен арттырыу буйынса программа раҫланды
Башҡортостан Хөкүмәте «2011-2013 йылдарға Башҡортостан халҡының финанс белем кимәлен арттырыу» республика маҡсатлы программаһын раҫланы. Был хаҡта Милли банкыла үткән матбуғат конференцияһында республиканың финанстар министры урынбаҫары Рөстәм Аҡбашев хәбәр итте.
Ул төбәк халҡының финанс белемен арттырыуға йүнәлтелгән программаның биш төп этабында туҡталды. Тәү сиратта мәғлүмәт-консультация үҙәктәре булдырыласаҡ. Бындай үҙәктәр ауылдарҙа ойошторолған да инде. Ауыл хужалығы идаралығы нигеҙендә белгестәр халыҡҡа субсидия, дотациялар хаҡында мәғлүмәт бирә, документтар юллауҙа ярҙам итә.
Банк продукттарын пропагандалау өсөн махсус баҫма продукция булдырылған. Уны таратыу шулай уҡ республика программаһының бер этабы булып тора. Мәктәп уҡыусылары ла финанс белем аласаҡ. Шулай уҡ «Өсөнсө быуын халыҡ университеты»на йөрөүсе пенсионерҙар өсөн курстар планлаштырыла. Интернет менән ҡулланыусылар махсус порталға инеп финанс белемдәрен арттыра ала.
Республика программаһы сиктәрендә социологик тикшеренеүҙәр ҙә планлаштырылған. Улар республикала финанс хеҙмәттәрен ҡулланысылар менән кире бәйләнеш булдырырға ярҙам итәсәк.
Программа өс йылға иҫәпләнгән. Күҙалланыуынса, финанслау күләме 19 миллион 630 мең һум тәшкил итә. Шуларҙың 9 миллионы республика бюджетынан йүнәлтеләсәк, ҡалғандары бюджеттан тыш сығанаҡтарға тура килә. Йыл аҙағынаса был маҡсаттарға 1 миллион 720 мең һум йәлеп ителәсәк.
Республика халҡының финанс белеменә сығымдарҙың бер нисә тапҡырға артыуы ла ихтимал. Милли банк рәйесе Рөстәм Мәрҙәнов әйтеүенсә, Рәсәйҙең өс төбәгендә финанс белемде арттырыу буйынса пилот проекты торомошҡа ашырыла. Алдағы арала ул йәнә 8 төбәкте үҙ эсенә аласаҡ. Потенциаль ҡатнашыусылар араһында Башҡортостан да бар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 422
ҠЫРМЫҪҠАЛАР (Formicidae), яры ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе. Яҡынса 9 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. БР‑ҙа Ҡ. 40‑ҡа яҡын төрө (болон, бәләкәй урман, нескә башлы һ.б.) бар.
Ҡ. — йәмәғәтсел бөжәктәр, ғаиләләре ҡанатлы инә һәм ата, бер йәки бер нисә йомортҡа һалыусы ҡанатһыҙ инә (“батшабикә”) һәм эшсе (“касталарға” берләшкән, билдәле бер функция башҡарыусы, оҙонлоғо 0,8— 30 мм булған, енси ағзалары үҫешеп етмәгән ваҡ инә бөжәктәр) Ҡ. тора. Төҫө ҡыҙғылт көрән, ҡара. Ҡорһағы күкрәге м‑н 1—2 сегменттан торған нескә хәрәкәтсән һап ярҙамында тоташҡан; инә һәм эшсе бөжәктәрҙең ҡаяуы (үҙгәргән күкәй һалғыс) һәм ағыу биҙҙәре (ҡырмыҫҡа кислотаһы бүлеп сығаралар) бар. Башы ҙур, мыйығы нескә, бөгөмлө, яңағы яҡшы үҫешкән. Ауыҙ аппараты кимереүсе. Аяҡ табаны 5 быуынтыҡлы. Ҡанаты һирәк тамырсыҡлы, үтә күренмәле.
Ерҙә, серек үҙағаста, таш аҫтарында ҡоро ботаҡтарҙан, ылыҫтан, ҡабыҡ киҫәктәренән яһалған ояларҙа (бер нисә камеранан һәм юлдарҙан тора) йәшәй. Ҡушылғандан һуң ата Ҡ. үлә, инә Ҡ. ҡанатын юғалта һәм яңы оя төҙөй. Балағорттары аҡ төҫтә, аяҡһыҙ. Оя камераларында ҡурсаҡланалар; ҡурсаҡтары ҡуҙыла үҫешә. БР шарттарында бер йыл эсендә бер нисә быуын үҫә. Ояларында ҡышлай. Башлыса көндөҙ әүҙем. Эшсе Ҡ. сәскә нектары, үҫемлек емештәре, орлоҡтары, бөжәктәр һәм уларҙың балағорттары, үлән беттәре экскременттары (татлыҡай) м‑н, инә Ҡ. һәм балағорттар, эшсе Ҡ. шайыҡ биҙҙәре бүлендектәре м‑н туҡлана.
Урманда, далала, болонда йәшәй. Ҡ. — экосистемаларҙың аҙыҡ сылбырҙарында мөһим быуын, тупраҡ яһауҙа ҡатнашалар, ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостарын юҡ итәләр; инженер коммуникацияларын, ҡаралтыларҙы зарарлайҙар. Ҡ. тешләүе кешелә һәм хайуандарҙа ауыртыу тыуҙыра.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Электромагнит нурланыш
Электромагнит тулҡындар / электромагнит нурланыш — электромагнит ҡыры тайпылышының (үҙгәргән хәленең) арауыҡта таралыуы.
Электр зарядтары тарафынан һәм уларҙың хәрәкәте ваҡытында электромагнит ҡырҙар барлыҡҡа килә, ә алмаш электромагнит ҡырҙарҙың хәрәкәт итеүсе зарядтарҙан иң алыҫҡа таралырға һәләтле булған һәм хәрәкәт барышында иң яй һүнеүсән өлөшө нурланыш тип йөрөтөлә.
Электромагнит тулҡындар түбәндәгеләргә бүленә:
- радиотулҡындар (үтә оҙондарҙан башлап),
- терагерцлы нурланыш,
- инфраҡыҙыл нурланыш,
- күренеүсән яҡтылыҡ,
- ультрафиолет нурланыш,
- рентген нурланышы һәм гамма-нурланыш (һүрәтте ҡарағыҙ).
Электромагнит нурланыш бөтә төр мөхиттә таралырға һәләтле. Вакуумда (электромагнит тулҡындарҙы йотоусы йә сығарыусы матдәнән һәм есемдәрҙән азат арауыҡта) электромагнит нурланыш һис һүрелмәйенсә теләһә күпме алыҫлыҡтағы арауыҡтарға тарала, әммә матдәле арауыҡта ла ярайһы уҡ һәйбәт таралған осраҡтары була.
Йөкмәткеһе
- 1 Электромагнит нурланыштың тасуирламалары
- 2 Электромагнит нурланыштың диапазондары
- 3 Төрлө диапазонлы электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәре
- 4 Тикшеренеүҙәр тарихы
- 5 Электромагнит хәүефһеҙлеге
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Электромагнит нурланыштың тасуирламалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электромагнит нурланыштың төп тасуирламалары — йышлыҡ, тулҡын оҙонлоғо һәм полярлашыу.
Тулҡын оҙонлоғо нурланыш таралыу тиҙлеге (төркөм тиҙлеге) аша йышлыҡ менән туранан-тура бәйләнгән. Вакуумда нурланыш таралыуҙың төркөм тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң, башҡа мөхиттәрҙә был тиҙлек кәмерәк була. Вакуумда электромагнит нурланыштың фаза тиҙлеге лә яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң, башҡа мөхиттәрҙә ул яҡтылыҡ тиҙлегенән артығыраҡ та, кәмерәк тә булырға мөмкин[1].
Дөйөм алғанда, электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәрен һәм параметрҙарын тасуирлау менән электродинамика шөғөлләнә, ә спектрҙың айырым өлөштәренең нурланыш үҙенсәлектәрен физиканың махсус бүлектәре өйрәнә. Бындай махсус бүлектәргә оптика (һәм уның бүлектәре) һәм радиофизика инә. Спектрҙың ҡыҫҡа тулҡынлы осоноң үткер электромагнит нурланышы менән юғары энергиялар физикаһы шөғөлләнә[2]; хәҙерге ҡараштарға ярашлы, юғары энергиялар ваҡытында электродинамика көсһөҙ тәьҫирләшеүҙәр менән, артабан тағы ла юғарыраҡ энергияларҙа бөтә ҡалған калибрлы ҡырҙар менән бер теорияла берләшеп, үҙаллылығын юғалта.
Электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәрен моделләштереү һәм өйрәнеү мөмкинлеген биргән төрлө теориялар бар. Шуларҙың иң фундаменталь[3] һәм һыналғандарының береһе — квант электродинамикаһы. Макроскопик өлкәлә сағыштырмаса түбән йышлыҡлы электромагнит нурланышты тасуирлау өсөн Максвелл тигеҙләмәләренә нигеҙләнгән классик электродинамика ҡулланыла. Оптик нурланышты оптика, тулҡын оптикаһы, квант оптикаһы, геометрик оптика өйрәнә. Гамма-нурланыш башлыса йәҙрә физикаһының объекты булып тора, медицина һәм биологик йәһәттән радиоактив нурланыштың тәьҫире радиологияла өйрәнелә. Шулай уҡ астрофизика, фотохимия, фотосинтез һәм күҙ менән ҡабул итеү биологияһы, спектраль анализдың ҡайһы бер өлкәләре өсөн дә электромагнит нурланыш төп әһәмиәткә эйә.
Электромагнит нурланыштың диапазондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электромагнит нурланыш йышлыҡ диапазондарына бүленә (таблицаны ҡарағыҙ). Нурланыштың таралыу тиҙлеге вакуумда даими булғанлыҡтан, уның тирбәлеүҙәр йышлығы вакуумдағы тулҡын оҙонлоғо менән ныҡ бәйләнгән.
Ультраҡыҫҡа радиотулҡындар метрлы, дециметрлы, сантиметрлы, миллиметрлы һәм децимиллиметрлыларға (гиперюғары йышлыҡтар, 300—3000 ГГц) бүленә, улар дөйөм ҡабул ителгән классификация буйынса радиотулҡындарҙың стандарт диапазондары булып тора. Икенсе бер классификация буйынса радиотулҡындарҙың был стандарт диапазондары, метрлыларынан башҡа, микротулҡын йә үтә юғары йышлыҡлы (СВЧ) тулҡын тип атала[5].
Ионлаштырыусы электромагнит нурланыш. Был төркөмгә ғәҙәттә рентген һәм гамма-нурланыш инә, хәйер, атомдарҙы ультрафиолет нурланыш та, хатта күренеүсән яҡтылыҡ та ионлаштыра ала. Рентген һәм гамма-нурланыш өлкәләренең сиктәре бик шартлы рәүештә генә билдәләнә ала. Рентген кванттарының энергияһы 20 эВ — 0,1 МэВ сиктәре эсендә ята, ә гамма-кванттарҙың энергияһы 0,1 МэВ-тан ҙурыраҡ. Тар мәғәнәлә гамма-нурланышты йәҙрә сәсә, ә рентген нурланышын түбән ятышлы орбиталарҙан электронды бәреп сығарғанда атом электрон тышлығы тарата.
Радиотулҡындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
λ-ның ҡиммәттәре ҙур булғанлыҡтан радиотулҡындарҙың таралыуын мөхиттең атомистик төҙөлөшөн иҫәпкә алмайынса ҡарарға мөмкин. Спектрҙың инфраҡыҙыл өлөшөнә ҡараған иң ҡыҫҡа радиотулҡындар ғына бында инмәй. Радиодиапазонда нурланыштың квант үҙенсәлектәре лә әллә ни күренмәй, шулай ҙа уларҙы иҫәпкә алырға тура килә, атап әйткәндә, квант генераторҙарын һәм сантиметрлы һәм миллиметрлы диапазон көсәйткестәрен, шулай уҡ йышлыҡтың һәм ваҡыттың молекуляр стандарттарын һүрәтләгәндә күҙҙә тоторға кәрәк.
Радиотулҡындар үткәргестәр аша тейешле йышлыҡтағы алмаш ток үткәндә барлыҡҡа килә. Ә арауыҡ аша үтеүсе электромагнит тулҡын үткәргестә алмаш токты ҡуҙғата. Был үҙенсәлек радиотехникала антенналар конструкциялағанда ҡулланыла.
Йәшен тулҡындарҙың был диапазоны барлыҡҡа килеүҙең тәбиғи сығанағы булып тора. Ул шулай уҡ Шумандың торғон электромагнит тулҡындарының сығанағы тип тә һанала.
Микротулҡынлы нурланыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфраҡыҙыл нурланыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күренеүсән (оптик) нурланыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күренеүсән, инфраҡыҙыл һәм ультрафиолет нурланыштар спектрҙың оптик өлкәһе тип аталған өлкәне тәшкил итә. Был өлкәне айырыу спектрҙың ошо өлөштәренең яҡынлығына ғына түгел, уны тикшереү приборҙарының оҡшашлығына ла бәйле. Был приборҙар әүәлге быуаттарҙа уҡ күренеүсән яҡтылыҡты өйрәнеү өсөн эшләнгән булған (нурланышты фокуслаштырыу линзалары һәм көҙгөләре, призмалар, дифрация рәшәткәләре, нурланыштың спектр составын тикшереү өсөн интерференциялау приборҙары һ. б.).
Спектрҙың оптик өлкәһендәге тулҡындарҙың йышлыҡтары — атомдар һәм молекулаларҙың үҙ йышлыҡтары, ә уларҙың оҙонлоғо молекулаларҙың үлсәмдәре һәм молекула-ара аралыҡтар менән сағыштырыла ала. Шунлыҡтан был өлкәлә матдәнең атомистик төҙөлөшөнә бәйле күренештәр ҙур әһәмиәткә эйә. Ошо уҡ сәбәптән яҡтылыҡтың тулҡын үҙенсәлектәре менән бергә квант үҙенсәлектәре лә ҡалҡып сыға.
Оптик нурланыштың иң билдәле сығанағы — Ҡояш. Уның өҫкө йөҙө (фотосфера) 6000 K температураға тиклем ҡыҙған һәм сағыу аҡ төҫ менән яҡтыра (ҡояш нурланышының өҙлөкһөҙ спектры максимумы 550 нм-лы «йәшел» өлкәлә урынлашҡан, күҙҙең һиҙгерлек максимумы ла нәҡ шунда). Ошондай йондоҙ тирәһендә тыуғаныбыҙға күрә электромагнит нурланыш спектрының был өлөшө беҙҙең тойоу ағзалары тарафынан туранан-тура ҡабул ителә.
Оптик диапазон нурланышы, атап әйткәндә, есемдәрҙе йылытҡан саҡта (инфраҡыҙыл нурланыш та йылыға бәйле тиҙәр) атомдар менән молекулаларҙың йылыға бәйле хәрәкәте арҡаһында барлыҡҡа килә. Есем ни тиклем нығыраҡ йылынһа, уның нурланыш спектрының максимумында урынлашҡан йышлыҡ та шул тиклем юғарыраҡ була. Билдәле кимәлдә йылытҡанда (ҡыҙҙырыу) есем күренеүсән диапазонда яҡтыра башлай, яҡтылыҡ тәүҙә ҡыҙыл, шунан һары төҫкә инә һәм шулай төҫ үҙгәрештәре ары дауам итә.
Оптик нурланыш химик һәм биологик реакцияларҙа хасил була ала. Оптик нурланыш вариҫтары булған химик реакцияларҙың иң билдәлеләренең береһе фотографияла ҡулланыла. Ерҙәге тереклектең күбеһе өсөн энергия сығанағы булып Ҡояштың оптик нурланышы тәьҫире аҫтында үҫемлектәрҙә барған фотосинтез реакцияһы хеҙмәт итә.
Ультрафиолет нурланыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үткер нурланыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рентген һәм гамма-нурланыш өлкәһендә нурланыштың квант үҙенсәлектәре алғы планға сыға.
Рентген нурланышы етеҙ хәрәкәт итеүсе зарядлы киҫәксәләр (электрондар, протондар һ.б.) тормозланғанда, шулай уҡ атомдарҙың электрон тышлыҡтарында барған процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Гамма-нурланыш атом йәҙрәләре эсендә барған процестар һөҙөмтәһендә, шулай уҡ элементар киҫәксәләрҙең әүерелештәре һөҙөмтәһендә хасил була.
Төрлө диапазонлы электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электромагнит тулҡындарҙың таралыуы электр һәм магнит ҡырҙарының ваҡытҡа бойондороҡлолоғо, тулҡындарҙың төрҙәре (яҫы, сферик һ.б.), полярлашыу төрө һәм башҡа үҙенсәлектәр нурланыш сығанағына һәм мөхит үҙлектәренә бәйле.
Төрлө йышлыҡтағы электромагнит нурланыштар матдә менән дә үҙ-ара төрлөсә тәьҫирләшә. Радиотулҡындарҙы сығарыу һәм йотоу процестарын ғәҙәттә классик электродинамика нисбәттәре менән тасуирларға мөмкин; ә бына оптик диапазонға һәм айырыуса үткер нурҙарға ҡарата уларҙың квантлы тәбиғәтен иҫәпкә алырға кәрәк.
Тикшеренеүҙәр тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яҡтылыҡтың тулҡын теориялары Гюйгенс замандарында барлыҡҡа килә башлаған. 1678 йылда Гюйгенс «Яҡтылыҡ тураһында трактат» (франц. Traité de la lumière[en]Traité de la lumière) баҫтырып сығара, унда яҡтылыҡ теорияһы буйынса тәүге фекерҙәрен әйтә. 1690 йылда сыҡҡан икенсе бер хеҙмәтендә ул исланд шпатында сағылыу, һыныу һәм нурҙың икеләтә һыныуы теорияһын хәҙерге заман физика дәреслектәрендәге кеүек итеп тасуирлай. Гюйгенс принцибын формалаштыра, был принцип тулҡын фронтын тикшерергә мөмкинлек бирә, уны артабан Френель үҫтерә (Гюйгенс—Френель принцибы). 1660—1670-се йылдарҙа яҡтылыҡтың физик теорияһына шулай уҡ Ньютонменән Гук үҙ өлөшөн индерә.
- М. В. Ломоносовтың корпускуляр-кинетик теорияһының күп кенә положениелары (1740—1750-се йылдар) электромагнит теорияһы постулаттарының элгәре булып тора.
- 1800 йылда инглиз ғалимы У. Гершель инфраҡыҙыл нурланышты аса.
- 1801 йылда Риттер ультрафиолет нурланышты аса[7].
- Электромагнит тулҡындар булыуы тураһында фаразды инглиз физигы Фарадей 1832 йылда уҡ әйтә.
- 1865 йылда инглиз физигы Дж. Максвелл классик (квантлы булмаған) физиканың электромагнит ҡыры теорияһын эшләп бөтә.
- 1888 йылда немец физигы Герц Максвелл теорияһын тәжрибә менән иҫбатлай. Шуныһы ҡыҙыҡ: Герц был тулҡындарҙың барлығына ышанмай һәм тәжрибәһен Максвелл һығымталарын инҡар итеү өсөн үткәрә.
- 1895 йылдың 8 ноябрендә Рентген ультрафиолет нурланышҡа ҡарағанда ҡыҫҡараҡ тулҡын диапазонындағы электромагнит нурланышты аса (һуңыраҡ был нурланышҡа рентген тигән исем бирелә).
- XIX быуат аҙағында белорус ғалимы профессор Я. Наркевич-Иодко донъяла беренсе булып газ-разрядлы плазманың электромагнит нурланышын тере организмдарҙы электрографиялау (визуалләштереү), йәғни ғәмәли медицина ихтыяждары өсөн ҡулланыу мөмкинлектәрен тикшерә.
- 1900 йылда Поль Виллар радий нурланышын тикшергәндә гамма-нурланышты аса.
- 1900 йылда Планк абсолют ҡара есемдең нурланышы проблемаларын теоретик йәһәттән тикшергәндә электромагнит нурланыш процесының квантлылығын аса. Был хеҙмәт квант физикаһына башланғыс һала.
- 1905 йылдан алып Эйнштейн, унан һуң Планк фотон төшөнсәһен формалаштырыуға алып килгән хеҙмәттәрен баҫтыра, улар электромагнит нурланыштың квант теорияһына нигеҙ һала.
- Нурланыштың квант теорияһы һәм уның матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеүе буйынса ХХ быуат уртаһында эшләгән билдәле физиктарының артабанғы хеҙмәттәре һөҙөмтәһендә квант электродинамикаһы хәҙерге замандағы ҡиәфәтендә барлыҡҡа килә.
Электромагнит хәүефһеҙлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электромагнитлы диапазондағы нурланыштар билдәле бер кимәлдә кеше, хайуан һәм башҡа тере йән эйәләренең организмына кире йоғонто яһарға, шулай уҡ электр приборҙарының эшендә лә кире сағылыш табырға мөмкин. Ионлаштырмаусы нурланыштарҙың төрлө төрө төрлө физиологик тәьҫир яһай. Магнит ҡырының (даими һәм квазидаими, импульслы), ВЧ- һәм СВЧ-нурланыштарҙың, лазер нурланышының, юғары вольтлы ҡоролмаларҙа сәнәғәт йышлығындағы электр һәм магнит ҡырының һ. б. диапазондары айырыла.
Тереклеккә йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Электромагнит ҡыр кимәлдәренең, уларҙың диапазонына ярашлы, тораҡ зоналар һәм эш урындары өсөн милли һәм халыҡ-ара гигиеник нормативтары бар.
Яҡтыртылғанлыҡтың гигиеник нормалары бар; шулай уҡ лазер нурланышы менән эшләгәндә хәүефһеҙлек нормативтары төҙөлгән.
Компетентлы дәүләт органдары электромагнит ҡырының диапазонына бәйле электромагнит нурланыштың рөхсәт ителгән кимәле нормативтарын билдәләй. Был нормалар төрлө илдә төрлөсә булырға мөмкин.
Рөхсәт ителгәндән юғары электромагнит ҡыры зоналарында күпмелер ваҡыт буйы булыу зарарлы: хәлһеҙлек, күңел болғаныу, баш ауыртыуы күҙәтелә. Нормативтар ныҡ боҙолған осраҡта йөрәккә, мейегә, үҙәк нервы системаһына зыян килеүе ихтимал. Нурланыштың кеше психикаһына ла йоғонто яһауы бар, кеше ярһыусанға әйләнә, үҙен-үҙе ҡулда тота алмай. Дауалауға бирешә һалып бармай торған ауырыуҙар барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, корреляцион анализ баш мейеһе яман шешенең хатта аҙ ҡеүәтле кеҫә радиотелефонынан сыҡҡан электромагнит ҡырына ла бәйле булыуын раҫлай[8].
Рәсәйҙә «Электромагнитные поля в производственных условиях, на рабочих местах. Санитарно-эпидемиологические правила и нормативы»[9] тигән СанПиН 2.2.4.1191—03 эш итә.
Рөхсәт ителгән нормативтар радиация хәүефһеҙлеге нормалары — НРБ-99 менән көйләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ (Принцип максимальности скорости света теории относительности при этом не нарушается, так как скорость переноса энергии и информации — связанная с групповой, а не фазовой скоростью — в любом случае не превышает световой скорости)
- ↑ Также вопросы, связанные с жесткими и сверхжесткими излучениями могут возникать в астрофизике; там иногда они имеют особую специфику, например, генерация излучения может происходить в областях огромного размера
- ↑ Наиболее фундаментальной, не считая упомянутых выше теорий Стандартной модели, отличия которой от чистой квантовой электродинамики проявляются, впрочем, лишь при очень высоких энергиях.
- ↑ ГОСТ 24375-80. Радиоэлемтә. Терминдар һәм билдәләмәләр
- ↑ 48.Особенности диапазона свч. Деление свч диапазона на поддиапазоны.. StudFiles. Проверено 24 октября 2017.48.Особенности диапазона свч. Деление свч диапазона на поддиапазоны.. StudFiles. 24 октябрь 2017 тикшерелгән.
- ↑ Структура луча показана условно. Синусоидальность лучей показана условно. Разная скорость света в призме для разных длин волн не показана.
- ↑ Догадки о наличии излучения за пределами видимого спектра высказывались и ранее Гершеля и Риттера, однако они показали это экспериментально.
- ↑ В. Н. Дунаев «Электромагнитные излучения и риск популяционному здоровью при использовании средств сотовой связи» //Гигиена и санитария, № 6, 2007, с. 56—57
- ↑ 2.2.4.1191-03.htm
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Физика. Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ)
- Кудряшов Ю. Б., Перов Ю. Ф. Рубин А. Б. Радиационная биофизика: радиочастотные и микроволновые электромагнитные излучения. Учебник для ВУЗов. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2008. — 184 с — ISBN 978-5-9221-0848-5
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Электромагнитное излучение в Физической энциклопедии
- Воздействие электромагнитного излучения на организм человека
- Как влияют электромагнитные поля воздушных линий электропередачи на людей, животных и растения
- Электромагнитное излучение — воздействие на человека, защита
- Поглотители электромагнитных волн, радиопоглощающие материалы


text:
Республикала Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын яҡтыртыу буйынса журналистар конкурсы еңеүселәре билдәләнде Фото: Ксения Калинина
Республикала Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын яҡтыртыу буйынса журналистар конкурсы еңеүселәре билдәләнде
Республикала Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын яҡтыртыу буйынса журналистар конкурсы еңеүселәре билдәләнде Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы 2017 йылда торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһын яҡтыртыу буйынса республика конкурсына йомғаҡ яһаны.
Конкурс комиссияһы Башҡортостандың 15 ҡала һәм районынан журналистар, ваҡытлы матбуғат һәм электрон баҫма редакциялары, телевидение тәҡдим иткән 60-ҡа яҡын эште ҡараны.
«Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалау» номинацияһында «Беҙгә инвестор килә» мәҡәләһе өсөн «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто филиалы — Яңауыл мәғлүмәт үҙәге еңеүсе тип танылды.
«Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә йәмәғәт контроле» номинацияһында Дүртөйлө районынан «Ҡала мөхите» проектын ғәмәлгә ашырыу» видеосюжеты авторы Әлиә Әҙһәмова еңде.
«Ҡануниәттә үҙгәрештәр — квитанцияларҙа үҙгәрештәр» мәҡәләһе авторы Валентина Шарошкина (Сибай) «Бина милексеһе өсөн мәғлүмәт» номинацияһында иң яҡшыһы булды.
«Энергияны һаҡлау һәм энергия һөҙөмтәлелеге» номинацияһында «Первомайскиҙа йәшәүселәрҙең йорттарында арзан йылы булһын өсөн» мәҡәләһе авторы Эльвира Хәсәнова (Благовар районы) еңеү яуланы.
«Күп фатирлы йорт советтарының эшмәкәрлеге» номинацияһында «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрсеһе Арина Астафьева иң яҡшыһы тип танылды.
«Күп фатирлы йорттарҙағы дөйөм милекте яңы капиталь ремонтлау системаһы» номинацияһында Нефтекаманың «Красное знамя» гәзитенән Наил Фәхриев еңеүсе булды.
Һәр еңеүсе республика хөкүмәте дипломы һәм 50 мең һум күләмендә аҡсалата премия менән бүләкләнә.
http://www.bashinform.ru/news/1149059-v-bashkirii-nazvany-pobediteli-zhurnalistskogo-konkursa-po-osveshcheniyu-reformy-zhkkh/


text:
Тыйылған емеш татлыраҡ...28-02-2017, 03:54 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Илебеҙҙә уйын бизнесын ойоштороу өсөн махсус төбәктәр билдәләнеп, башҡаларында уның менән шөғөлләнеү күптән тыйылғайны бит инде. Ләкин, күрәһең, еңел кәсептең тәмен тойғандар һаман да нәфсеһен ауыҙлыҡлай алмай. “Уйын бизнесының арбаһы өс атҡа егелгән: береһе – ҙур аҡсаға өмөтләнгән уйынсы; икенсеһе – ҡыл да ҡыбырҙатмай, кешенең ҡомарлылығынан файҙаланып ҡына байырға теләгән эшҡыуар; өсөнсөһө – ошондай кәсепте киңәйтеп, ҡаҙнаны тулыландырыуҙы күҙ уңында тотҡан түрә-ҡара”, – тиҙәр. Өсөнсө “ат” үҙ ихтыяры менән туғарылды, ә бына тәүге икәүһе “йөк”тө тарта бирә.
Бар аҡсаһын автоматҡа “ашатып” бөтөрөп, хәйер һорашырға мәжбүр булғандар; туҡтауһыҙ ғаилә ыҙғыштары сығарыусылар; бәләнән йөрәк өйәнәге тотҡандар, үҙенә ҡул һалғандар; аҡсаға бәйле уйындарға ылығыуын тыя алмай, наркология һәм психоневрология клиникаларында эскеселәр һәм наркомандар менән бергә дауаланыусылар; ҙур отошҡа өмөт бағлап, нисек тә уйынға аҡса табырға тырышыусылар, кеше кеҫәһенә төшөүселәр – бына ул ҡомарлы уйындарҙың һөҙөмтәһе. Белгестәр иҫәпләүенсә, уларға ылығыуын тыя алмаған әҙәм эргә-тирәһендәге яҡынса биш-алты кешене борсолорға мәжбүр итә. Әлбиттә, илдә күпме лудоман йәшәгәнен бер кем дә һанап ҡарамағандыр, шулай ҙа был сирҙән яфаланғандар һаны халыҡтың өс-биш процентын тәшкил итә тигән фараз бар. Иң аяныслыһы шул: лудомандар араһында үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтары суицидтың башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда 25 тапҡырға күберәк.
Республикала хоҡуҡ һаҡсылары йәшерен клубтар бармы-юҡмы икәнен асыҡлау маҡсатындағы сараларҙы йылына бер нисә тапҡыр үткәреп тора. Рейдтар барышында тиҫтәләрсә уйын автоматы, терминал һәм компьютер тартып алына. Ләкин... һөҙөмтәлә Рәсәй Енәйәт кодексының 171-се статьяһына ярашлы бер нисә клубҡа ҡарата ғына эш асыла. Ни өсөнмө? Сөнки ойошманың ҡырын эштәр менән шөғөлләнгәнен иҫбатлауы ауыр. Бындай кире күренеште белгестәр ҡануниәттәге етешһеҙлектәр менән аңлата. “Законда ҡомарлы уйындарҙың лотереянан айырмаһы аныҡ билдәләнмәгән, – ти улар. – Талаптар буйынса уйын автоматтарына махсус экспертиза үткәреү шарт”. Шунлыҡтан уйын йорттарының бәғзеләре лотерея клубы йәки интернет-салон исеме менән эшмәкәрлеген дауам итеү мөмкинлегенә эйә була.
Ғәҙәттә, ғәйебен дәлилләгән осраҡта суд салон хужаларына билдәле бер күләмдә штраф һала. Ә “күләгәләге” эшҡыуарлыҡ өсөн бер нисә мең һум нимә инде ул? Штрафын түләй ҙә артабан эшләүен дауам итә улар. Контролгә алынмаған сығымдар әйләнеше илдең иҡтисадына ла етди хәүеф тыуҙыра. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, әллә ни ҙур булмаған бер уйын залы ғына хужаһына тәүлегенә 250 мең һумдан ашыу табыш килтерә ала, ти. Айлыҡ килем иһә миллиондарҙа иҫәпләнә.
Хәйер, технологиялар үҫешкән заманда аҡса отоу теләге менән яныусыларға уйын залдарын эҙләп йөрөйһө лә түгел – өйҙәге компьютерҙан Интернет аша онлайн-казиноға инергә була. Уныһы, минеңсә, тағы ла хәүефлерәк, сөнки кеше электрон янсыҡтағы аҡсаның иҫәбенә әллә ни иғтибар итеп бармай. Ғөмүмән, “һыңар ҡуллы бандит”тарҙың яңы быуыны ҡомарлыларҙы төрлө ерҙә һағалай.
Тарихтан билдәле булыуынса, заманында Юлий Цезарь әтәс һуғыштырып аҡса отоу менән мауыҡҡан. Рим императорҙарының ҡайһы берҙәре, замандаштары яҙып ҡалдырыуынса, ошондай ҡомарлы уйындарға ҡаҙнаның байтаҡ өлөшөн тәләфләгән. Ә боронғо грек философы Демокриттың ике меңдән ашыу йыл элек: “Аҡсаға ылығыуын тыя алмаған кеше бер ҡасан да бәхетле була алмай”, – тип иҫкәртеүе ҡомарлылыҡтың шул осорҙа уҡ алама ғәҙәт һаналыуын раҫлай. Бөгөн иһә ҡомарлы уйындар – заманыбыҙҙың иң киҫкен проблемалары иҫәбендә...


text:
Ҡәләмһынашта – Сибай ойошмаһы
Земфира Ғабдуллина
Күрешеү
Ҡыҫҡа хикәйә
Миңзәлә тәүге иренең – Инйәрҙең яңынан өйләнеүе тураһында ишеткәс, уның яңы кәләше менән инде-инде ҡыҙыҡһынды. Ғорур, һайлансыҡ иренең йөрәгенә кем үтеп инә алды икән?! Оҙаҡ, бик оҙаҡ һайланды бит. Хатта анау саҡ, әйҙә кире йәшәйек тигәс, бер ҙә ыңғайламаны. Үткәндәргә кире ҡайтыу юҡ, тине лә ҡуйҙы. Һәм бына ошо таш йөрәкте лә иретерлек ҡатын табылған!
Миңзәләнең күреү теләге шул тиклем көслө ине, интернеттағы "Бәйләнештә" социаль селтәренән ҡатындың битен табып, һәр фотоһүрәтен тиерлек ентекләп ҡарап сыҡты. Һомғол, мөләйем генә күренә лә үҙе. Юҡ, барыбер үҙен өҫтөн ҡуйырға тырышты. Ни тиһәң дә, мин күпкә йәшмен әле, матурыраҡмын да, тип уйланы... Түҙмәне, элекке иренең электрон почтаһына сәнскеле юлдар яҙырға ашыҡты: "Бигерәк ҡарт бит алған бисәң..."
Ирҙән яуап булманы. Миңзәлә быға күнегеп бөткән инде. Уныһы өндәшмәй ҡалһа ла, хаттарын яуҙыра ғына ул. Өндәшмәйсә тора алмай. Битараф ҡала алмай шул ул элекке иренә.
Юҡ, әлеге тормошона һис кенә лә зарлана алмай ҡатын. Яңы иренән хатта уңды: ҡыҙын да үҙенекеләй яратып, өф итеп кенә тора, уныһы гел эштә, бик һирәк күрһә лә, ҡәнәғәт, иң мөһиме аҡсаһыҙ ултыртмай... Йәнең теләгәнде һатып ал, аша, кей... Әммә тыныс түгел Миңзәлә, элекке тормошона йыш ҡына "ҡайтып" ала...
Бына әле лә Миңзәлә, алты айлыҡ ауыры булһа ла, өлкән ҡыҙы, бер йәшлек малайы менән бергә алыҫ юлға сығырға тәүәккәлләне. Тиҙҙән, бер-нисә сәғәттән, үҙенең тәүге ире, ҡыҙының үҙ атаһы менән күрешәсәк. Айырылышҡандарына инде әллә нисә йыл үтһә лә, күңеленә тынғы бирмәгән, һис кенә оноторлоҡ булмаған тәүге мөхәббәтен күрергә бар булмышы менән ашҡынды ҡатын. Боронғолар ҙа тәүге ирең – Аллаһтан, тәүгеңдән, балаларыңдың атаһынан ҡалырға яҙмаһын, тигәндәр. Миңзәлә лә оҙон юлда шул тәүге ире менән бергә йәшәлгән бик ҡыҫҡа тормошон хәтергә төшөрөп алды. Шул тиклем дә яратып сыҡҡан кешең менән боҙолошоп ғүмерлеккә айырылыу мөмкинме икән ул?! Ҡатын үҙенең йәшлек дыуамаллығын, ғорурлығын иҫкә төшөрҙө. Их, йәш саҡтар – тиле саҡтар, баш менән түгел, йөрәк, хис менән эш ителгән икән. Ҡайтарырға ине йәш саҡтарҙы! Миңзәлә Инйәр менән осраша башлаған, бергә булған саҡтарын әкиәти тормошҡа тиңләне. Шундай сибәр, уҡымышлы, ипле егетте эләктерҙе бит ул. Быға ул маһайҙы, күктең етенсе ҡатында йәшәне, хатта үҙ-үҙе менән ғорурланғайны ла бит...
... Йәшәй башлағас, иренең талаптарына, тыйыуҙарына тәүҙә күнде. Мөхәббәттәре генә һүрелмәһен! Әммә байтаҡ йәшкә оло булған, инде оҙаҡ йылдар ете ят мосолман илендә йәшәп ҡайтҡан иренең тормошҡа ҡарашы беҙҙең ерлектәге ирҙәрҙекенән ныҡ ҡына айырыла ине шул. Мөхәббәт тә уныңса икенсе төрлө, бөтөнләй икенсерәк икәнен дә аңлай башланы. Әммә үҙе лә, йәш ҡатын, холоҡһоҙлоғо, сабырһыҙлығы, үҙһүҙлелеге менән бәхетен юҡҡа сығарыуға юл ҡуйҙы. Әкиәти тормош?!..
Бына әле элекке ире өйләнгәс, әллә ҡыҙғанды, ғүмерҙә булмағанса ашҡынып килде. Танышҡан сағындағы тәүге күрешеүҙәге һымаҡ йөрәге дарҫлап типте. Әйтерһең дә, уныһы күкрәгенән сығып килә. Ана уның ҡаршыһында һис кенә лә үҙгәрмәгән күркәм ҡиәфәтле элекке ире, ә эргәһендә ҡояштай балҡып яңы ҡатыны тора ине. Уныһы иң тәүҙә Инйәргә оҡшаған ҡыҙыҡайҙың арҡаһынан һөйөп алды, Миңзәләгә йылмайып:
– Нисек килеп еттегеҙ? Хәлдәрегеҙ нисек? Балалар арыманымы? – тине.
– Яҡшы килеп еттек, шикелле...
Миңзәлә бындай күрешеүҙе, бынауы бисәһе килер тип көтмәгәйне. Инйәр генә ҡаршы алыр тип өмөт иткәйне. Эстән йәне көйҙө. Бер ҙә һөйләшкеһе килмәне был әрһеҙ, ихлас ҡыланған ҡатын менән. Ана нисегерәк ҡыҙымды үҙенә тартырға, майларға тырыша. Инйәрҙе лә шулай сөсөләнеп, ҡыйҡандап ҡаратып алғандыр әле...
Ниңә килде әле ул был әллә ҡайҙа ятҡан сит ҡалаға?! Ҡыҙы ла бит атаһы менән артыҡ һөйләшә алманы. Һағынған ине лә бит. Күргем килә тигәс ни, тәүәккәлләп сыҡҡайны юлға. Юл буйы ҡатындың башында аңлашылмаған мең төрлө уйҙар, хистәр ҡайнашты...
Бара торғас, һүрелде. Һәм үҙҙәренең ҡалаһына яҡынлашҡан һайын ошоға тиклем бер хәсрәт-ҡайғыһыҙ йәшәп ятҡан ысынбарлыҡ тормошона кире әйләнеп ҡайтты...
Фәнис Сирбаев
Көтәм
Яҙҙы көткән тал бөрөһө кеүек,
Һине көтә йөрәк талсығып;
Һандуғастай килеп ҡунырһың да,
Сәскәләнер, тиеп, талсыбыҡ.
Умырзая кеүек –
Ҡар аҫтында
Йылы нурҙар көтөп арыған.
Былай ҙа бит минең йөрәгемә
Һары һағыш килеп һырыған.
Көтә йөрәк –
Сығынлаған тайҙай,
Кәртәләрҙе тибеп, емереп.
Йәшел япраҡ кеүек йәшлегемде
Йәшел ҡорттар йөрөй кимереп...
Көнөм оҙаҡ булды, ә шулай ҙа
Өмөттәрем бармай һүрелеп.
Кәләшемде эштән көтәм, дуҫтар,
Тәҙрә һайын йөрөп, үрелеп.
Фәрүәз Сәйфуллин
Кем белә?
Бөгөн-бөгөн заманда:
Батыр бахыр булғанда,
Тәрбиәсе кешеләр
Тәртипһеҙлек ҡылғанда,
Көнө-төнө алдыҡтан
Ҡолағыбыҙ тонғанда,
Елкәгә дуҫ йоҙроғон
Ҡундырырға торғанда,
Борон-борон заманға
Ҡайтып китәһе килә.
Юлы ҡайҙа? Зинһар өсөн,
Күрһәтегеҙ. Кем белә?
Мотал Рәмов
***
Мин ҡартайған һайын, әллә юрый,
Һылыулана һымаҡ ҡыҙ-ҡырҡын.
Хистәремде ҡыймайса әйтергә,
Уларҙы мин һөйәм аҫтыртын!
Яндарымда йөргән йәш ҡыҙҙарҙың
“Ағай” тиеүҙәре ни тора!
Үҫмер егет ише ҡойолоп төшәм,
Ҡараһалар миңә туп-тура...
Ә кәләшем... мәңге йәп-йәш миңә,
Китһә лә ул ҡай саҡ сарбайлап.
Йәш ҡыҙҙарға бағып, уны һөйәм...
Күңел көҫәй тороуҙы майлап...
Бына шулай ғүмер уҙып бара –
Алтмышымды инде ваҡлайым.
Әммә йөрәк ҡартайыуҙы белмәй –
Йәшлек дәртен һаман һаҡлайым!
Насип Һаҡмаров
***
Яҙҙар бер ҙә яҙға оҡшамаған,
Әллә нисек ирей ҡары ла.
Әллә инде донъя баҫып килә,
Әллә һабышҡанмын һарыға.
Берсә иҫә һалҡын Себер еле,
Берсә сәскә ата алмағас.
Бер арбаға, бер санаға ҡарап
Аҙарынам, сара ҡалмағас.
...Мөхәббәттән ҡасып булмай икән,
Көлөп ҡуйҙым, серен аңлағас.
Илама
Иламасы, һылыу, күҙ йәшеңдән
Битең туңыр – Себер аяуһыҙ.
Яҙмыш еле тағы ҡаршы иҫә,
Яңғыҙ – яңғыҙ инде, таяуһыҙ.
Һин – еңеүсе! Ғорур китеп барҙың,
Хәҙер килеп ниңә көйөргә.
Белмәнең шул әсе хәҡиҡәтте:
Еңеүселәр булмай һөйөүҙә.
Йылғаларҙы кире борам, тиеп
Көскөнәңде ниңә түгергә?
Хәҙер яҙмыш һиңә үҙе хужа,
Яҙғанына килер түҙергә.
Тик бары бел: ошо минуттарҙа
Мин дә шул уҡ хәлдә тилмерәм.
Икебеҙгә тигән бер алманы
Ниңә бүлгеләнең, бергенәм?!
Нуриҙә Илһамова
Илатмағыҙ әсәләрҙе!
Бала саҡтан бер кем күреп үҫмәй,
Гел йәшенеп илай әсәйҙәр...
Ауыр саҡтарында йәне түҙмәй,
Әсе күҙ йәшенә сәсәйҙәр!
Үҙ яҙмышын кире ҡаға ҡай саҡ,
Сабыйы яҙмышы хаҡына...
Шуның өсөн күпме йырҙар яҙа,
Шиғыр арнай кеше халҡына!
Аңлаһындар өсөн йәне барҙар,
Яһамаһын өсөн хаталар –
Утлы һүҙҙәр һайлап аҡ ҡағыҙға,
Яҙа торған ғәҙәт – зат та бар!
...Илатмайыҡ ғәзиз әсәйҙәрҙе,
Ҡәҙерҙәре бөтөр йәшәүҙәрҙең!
Тамсы йәше алтынға тиң булып,
Үкенестән кемдер йәшен түгер...
Оноторға бармы һинең хаҡың,
Әгәр кеше булһа исем-атың?!
Һәр бер тамған йәше – беҙҙең хаҡҡа,
Илатмасы – Ергә бүләк иткән,
Ғәзиз әсәйеңде бинахаҡҡа...
Әминә Яхина
***
Күңелемә ауыр булһа,
Әсәйемә барам мин.
Серҙәремде уға сисәм,
Йөрәгемде асам мин.
Әсәй мине һүҙһеҙ тыңлай,
Һүҙҙәремде бүлмәй ул.
Ҡулдарына алып ноҡот,
Күңелемде арбай ул.
Әсәй ҡулдарында таштар,
Бер йыйыла, тарала,
Әсәй юрай, бәхет килер,
Тиеп ошо арала.
Раушания ХаЖиева
Яңғыҙ тирәк...
Ҡайтҡан һайын тыуған яҡҡа,
Ҡаршы ала яңғыҙ тирәк.
Ғорур тора, бирешмәйсә,
Ел-ямғырға арҡа терәп.
Һаҡмарымдың сер һаҡсыһы –
Яңғыҙ тирәк, яңғыҙ тирәк...
Яндарыңа йүгереп барып
Хәлең беләм, теләп теләк.
Темәсемде моңға күмеп
Япраҡтарың көйҙәр көйләй,
Йыйырсыҡлы олоноңдоң
Һәр бер һыры тарих һөйләй.
Киң ҡосағың йәйеп елгә
Һин әйтәһең кеүек беҙгә:
“Һаҡлағыҙсы ер ҡәҙерен,
Тел ҡәҙерен, ил ҡәҙерен.
Тәбиғәт мәңгелек түгел,
Үкенергә тура килер!”
Өнһөҙ ҡалды яңғыҙ тирәк,
Тамырҙарын ярға терәп...
Эскән ир-ат уның төбөн
Күптән инде иткән төйәк.
Ялбыр ботаҡтар күләгә
Ялтырашҡан шешәләргә.
Рәнйеп тора яңғыҙ тирәк,
Хәмер йәнле кешеләргә.
Яңғыҙ тирәк, яңғыҙ тирәк...
Һине күреп, әрней йөрәк.
Тарих һөйләр тирәгебеҙ,
Тора аһ-зарҙарын һөйләп....
Сәриә Хәсәнова
Айырылышыу
Шыбыр-шыбыр ямғыр тамсылары
Битем буйлап йәшем йыуалар.
Тик күңелем һағышын ғына
Йыуа алмай, юҡҡа сығалар.
Йәшен ялтлай, мине аңлағандай,
Йөрәк яна йәшен утындай.
Ҡалтыранып һиңә һыйынамын.
Ә ирендәр һаман ҡабатлай:
“Яратам! Яратам! Яратам!”
Үтә ауыр айырылышыуҙар...
Һин китерһең, әммә тының –
Йәйге йәшенле ямғыр.
Йән йылытыр наҙлы һүҙҙәр
Күңелемдә мәңге ҡалыр...
Фирүзә Йәнгирова
Йылайыр ҡайындары
Нәҙекәйбил, һомғол буйлы –
Йылайыр ҡайындары.
Баш эйешеп, ҡаршылайҙар
Төшкән саҡта юлдарым.
Ниҙәр генә булды һеҙгә,
Йылайыр ҡайындары?
Ергә хәтлем башын эйгән,
Ҡатып ҡалған һындары.
Тәбиғәт тә аямаған,
Туҡтауһыҙ яуған ҡарҙар,
Баш эйҙергән ҡайындарҙы,
Тормаған хатта наҙлап.
Үркәс Йылайыр араһы,
Борма-борма юлдары.
Һаман тора баш эйешеп,
Йылайыр ҡайындары....
Алыҫ икән аралары,
Соҡор-саҡыр юлдары...
Флүрә Шәрәфетдинова
Бәхет ҡосоп торам әле...
Бәхет ҡосоп торам әле,
Бәпәй еҫтәренә иҫереп.
Көткән ейәнкәйем тыуҙы,
Һөйөнөстән ҡалам илереп.
Өләсәй тәхеттәрендә
Беренсегә генә түгелмен.
Ейән менән мәш килешеп
Ҡыҙыҡлыраҡ үтә ғүмерем.
Өс шатлығым – өс ейәнем.
Иманлы ла ғына булһындар.
Ергә ерегеп,үҙ илендә
Ырыҫ-ҡотло нигеҙ ҡорһондар.
Шатлыҡ ҡосоп торам әле,
Сабый еҫтәренә иҫереп.
Бишегендә йоҡлай ейән,
Бәхет нурҙарына төрөнөп.


text:
10-06-2015, 08:55 / Мәҙәниәт
Тирмәләрҙә -тарихи асылыбыҙ
Быйылғы һабантуйҙа 13 ауыл хакимиәте, 4 ойошма һәм предприятие үҙ тирмәһен ҡуйҙы. Конкурс положениеһына ярашлы, конкурсанттар үҙ йәйләүендә ысын башҡорт һәм рус донъяһын сағылдырырға, уны матур итеп биҙәргә, арҙаҡлы кешеләре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан ҡаһарман яугирҙәре, хеҙмәт алдынғылары, ауыл тарихы һәм шәжәрә буйынса күргәҙмә эшләргә, милли аш-һыу әҙерләргә, биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлгөләрен, ҡул эштәрен һәм ниндәйҙер йола күрһәтергә тейеш ине....


text:
Өфөлә шәкәр диабетынан яфаланған пациенттар өсөн белем биреү үҙәге асыла
Өфөнөң 46-сы поликлиникаһы базаһында шәкәр диабетынан яфаланған пациенттар өсөн республика белем биреү үҙәге эшләйәсәк. Уны асыу тантанаһы 26 октябргә билдәләнгән.
Башҡортостандың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, әлеге ваҡытта, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттары баһалауы буйынса, Рәсәйҙә 8 миллион самаһы кеше шәкәр диабетынан яфалана. Үлемгә килтергән сәбәптәр исемлегендә диабет һәм унан һуң өҙлөгөү йөрәк-ҡан тамырҙары һәм онкология сирҙәренән һуң өсөнсө урында тора. Башҡортостан Республикаһында ике типтағы шәкәр диабеты менән ауырыған 75 меңдән ашыу пациент теркәлгән, шуларҙың 650-һе – балалар.
Был хроник сирҙе уңышлы дауалау һәм ауырыуҙарҙың йәшәү сифаты күп осраҡта дауалаусы табиптың күрһәтмәләрен теүәл үтәүҙән тора. Тап ошо маҡсат менән Өфөлә шәкәр диабетынан яфаланған пациенттар өсөн белем биреү үҙәге эшләй башлаясаҡ. Үҙәк фармацевтик компанияларҙың береһенең ҡатнашлығында ҡала хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау идаралығы менән ойошторолған.


text:
«Яҙ көнө ҡара тупраҡлы ер хуш еҫтәр бөркөп торған һутлы үлән менән ҡапланғас, ә ҡыш буйы ныҡ ябыҡҡан бейәләр көрәйгәс, барлыҡ арандарҙа ҡымыҙ әҙерләү башлана. Сабыйҙарҙан алып ҡарыуһыҙ ҡарттарға тиклем, кем эсә ала, бөтәһе лә ошо шифалы, аҫыл батырҙар эсемлеген эсәләр һәм ғәжәп хәл: һалҡын ҡыштың ауырыу сырхауҙары ла юҡҡа сыға, хатта ҡартлыҡтан һурылған, тартылған …
Continue reading ‘Ҡымыҙ’ »
Бар ерҙә яҙ һулышы һиҙелә. Инде көндәр йылынып, ағастар ҙа бөрөләнә башлар инде. Шуға беҙ ҙә салатыбыҙҙы яҙға арнап эшләйек әле.
3 йомортҡа, 1 сәй ҡалағы тоҙ һәм шәкәрҙе бергә ҡушып туғығыҙ. Әҙер массаға 200 миллилитр һөт ҡойоғоҙ, әҙерәк аш һеркәһендә һүндерелгән сода өҫтәгеҙ һәм ҡуйы ҡаймаҡ кеүек масса килеп сыҡҡансы он һалып йәнә бутағыҙ. Уға 300 миллилитр йылымыс һөт өҫтәгеҙ. Ҡамырығыҙ шыйыҡ ҡына килеп сығырға тейеш. Ә ҡоймағығыҙ селтәрле булһын тиһәгеҙ, тағы ла ярты стакан …
Continue reading ‘«Селтәрле» ҡоймаҡ’ »
1 банка консерваланған балыҡ, 50 грамм әстерхан сәтләүеге, 1 – 2 алма, 100 грамм майонез, 1 аш ҡалағы лимон һуты, йәшел тәмләткестәр кәрәк буласаҡ.
Тиҙҙән ир-егеттәр байрамы етә. Тимәк, бүләктәр әҙерләй башларға ла ваҡыт. Ғаиләләге көслө зат вәкилдәрен үҙебеҙ яһаған торт менән дә һыйлайыҡ әле. Уны бешереп тә тормайһың. Нимәләр кәрәгәсәкме?
* Һуғанды капрон колготкиҙа һаҡлаһағыҙ, ул 8 айға тиклем боҙолмаҫ. *Туралған йәшел һуғанды туңдырғыста пластик бутылкаларҙа тотоғоҙ. Тик һалыр алдынан уның ҡоро булыуын ҡарағыҙ. * Бөтә аҙыҡ-түлекте лә һыуытҡысҡа һалырға тимәгән. Өйҙәге комната температураһында авокадо, абрикос, банан, һарымһаҡ, киви, ҡауын, һуған, груша, персик, слива, ананас, картуфты тоторға була. Ә һыуытҡыста – алма, еләк, брокколи, кәбеҫтә, …
Continue reading ‘Файҙалы кәңәштәр’ »
Маъмайҙың нимә яратҡанын барығыҙ ҙа яҡшы беләһегеҙҙер, эйеме? Уның төп ашамлығы – ит, һөйәк. Шуға байрам өҫтәленә ҡуйылған ризыҡтар ит ҡушып әҙерләнһә, бик яҡшы булыр.
Был бутербродты йәшел салат япрағы өҫтөнә эшләйбеҙ. Тостер икмәгенә май һөртәбеҙ, уның өҫтөнә шаҡмаҡ сыр киҫәге һалабыҙ. Эттең кәүҙәһе, башы, аяҡтары, ҡойроғо бешерелгән колбасанан әҙерләнә. Ҡолағы менән өҫтөндәге төртөктәр – ярым ыҫланған колбасанан. Күҙе, танауы – зәйтүн емешенән, ҡашы йәшел укроптан яһала.
Көҙ – бәшмәк йыйыу мәле. Был ваҡытта уларҙың ниндәйҙәре генә өлгөрмәй. Ҡайһы берҙәре ҡар яуғанға тиклем ултыра. Беҙ барыһын да белеп бөтмәһәк тә, республикабыҙ урмандарында уларҙың 60-ҡа яҡын ашарға яраҡлы төрө бар. Тәмле генә түгел, урман ите файҙалы ла. Бәшмәктән ниндәй генә ризыҡтар әҙерләмәйбеҙ. Күҙ алдығыҙға шунда уҡ тоҙланған йәки маринадланғаны килеп баҫҡандыр, шулаймы? Ә …
Continue reading ‘Көҙ – бәшмәк йыйыу мәле’ »
Йыйған уңышыбыҙҙан ҡышҡылыҡҡа салаттар әҙерләп ҡуйһаҡ, йәйҙең матур мәлдәрен хәтерләтеп торор. Әсе ашарға яратҡандарҙың күңеленә лә бик хуш килер. Корейса ҡыяр менән кишер Эшләү өсөн 4 килограмм ҡыяр, 1 килограмм кишер, 1 стакан шәкәр ҡомо, 1 стакан аш һеркәһе, 1 стакан үҫемлек майы, 100 грамм тоҙ, иҙелгән ике аш ҡалағы һарымһаҡ, 1 аш ҡалағы төйөлгән …
Continue reading ‘Ҡышҡылыҡҡа салаттар’ »


text:
Буш сәңгелдәк…Әхирәте Ләләне ысынлап та бәхетле һанай. Хатта: «Һиңә анауҙарҙан ял итәйем тип килдем», – тип диванға ауып киткән саҡтары була. Кисә лә инеп, үҫмер улдарының кеҫәһендә тәмәке ҡабы табыуын, был хаҡта иренә әйтеп, үҙе үк әрләнеүен ҡат-ҡат һөйләне:...
Һөйөү ҡасан беҙҙән ҡаса?Донъяны баҫып һалҡын октябрь ямғыры яуа. Ел тәҙрә янындағы ҡайындың һуңғы япраҡтарын өҙгөләй. Ҡаршымда ултырған Әминә исемле йәш ҡатын, һөйләшеүҙән бүленеп, тышҡа күҙ ташлап ала. «Ҡояш мәңгегә киткән, ахыры», – ти ул, ҡара болотло күккә ишаралап....
РОЗА РОЗАНЫ КӨТӘСабыйы өсөн тау-таш аҡтарып, көс етмәҫ ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу ғына түгел, йәнен бирергә әҙер зат ул – әсә. Ләкин был яҙма – үҙ кисерештәренә мөкиббән китеп, ир хаҡына балаһын ситкә ҡуйған, уны яңғыҙлыҡҡа этәргән әсә хаҡында. Ата-әсәләр, үҫмерҙәр...
«Башҡа тормош та бар!»Ике тиҫтә йыл буйы йәнен иҙгән иренән айырылған Гөлфиәнең тарихын уҡығас, ҡайһы берәүҙәр: «Үҙе ғәйепле. Кем шулай түҙеп йәшәргә ҡушҡан?» – тиер. «Ғәйепләргә ашыҡмағыҙ. Был һорауҙы ул үҙенә йөҙ тапҡыр биргән, тик тимер ҡоршауҙай тормошонан сығыуҙары...
Шылтырат һин беҙгә, шылтырат– Мин ҡурҡам! Атайым менән әсәйем эштә. Шкаф артында Барабашка тора. – Балалар ышаныс телефонына сираттағы шылтыратыусы – алты йәшлек малай. Бәләкәстең мышҡылдап иларға етешкәне ишетелә. – Минең исемем Вероника. Вәт ҡыҙыҡ! Бер ҡасан да Барабашка...
Татыулыҡҡа ни етә?!Бәхетле ғаилә парҙары, уйлап ҡараһаң, башҡаларҙан аҡыллыраҡ та, байыраҡ та, матурыраҡ та түгел. Улар бер нәмә: көндәлек тормошта кире тойғоларҙың ыңғай хистәрҙән өҫтөнлөк алыуына юл ҡуймауы менән айырыла. Ләкин иң бәхетле һәм тотороҡло парҙар...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Экологтар көнө менән!
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов республиканың тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәте хеҙмәткәрҙәрен һәм ветерандарын һөнәри байрамдары — бөгөн билдәләнгән Экологтар көнө менән ҡотланы. Ҡотлауҙа шулай тиелә:
"Тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәттәренең хөрмәтле хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары!
Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ — Экологтар көнө менән ихлас ҡотлайым!
Башҡортостан — Рәсәй Федерацияһының индустриаль яҡтан алға киткән төп төбәктәренең береһе. Тирә-яҡ мөхитте, ҡабатланмаҫ тәбиғәтте һаҡлау, бай тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу, экологик именлекте һәм кешеләрҙең сәләмәтлеген нығытыу мәсьәләләренә беҙҙә айырым иғтибар бирелә.
"Башҡортостан Республикаһы экологияһы һәм тәбиғәт ресурстары" айырым маҡсатлы программаһы уңышлы үтәлә. Экологик именлекте тәьмин итеү буйынса норматив хоҡуҡ базаһы камиллаша. Предприятиелар, технологик процестарҙың һәм сығарылған продукцияның экологик талаптарға яуап биреүен тәьмин итеп, етештереүҙе модернизациялай. Һуңғы йылдарҙа республика ошо көнүҙәк мәсьәлә буйынса Рәсәй кимәлендәге мөһим кәңәшмәләр һәм конференцияларҙы үткәреү урынына әүерелә бара.
Тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙа өлгәшелгән уңыштар — изге эшкә тоғро ысын профессионалдар — юғары квалификациялы белгестәрҙең тырыш хеҙмәте һөҙөмтәһе ул!
Беҙҙә тәбиғәт байлыҡтарын һаҡлау һәм тулыландырыу бурыстары артабан да эҙмә-эҙлекле, системалы тормошҡа ашырылыр, тирә-яҡ мөхит кешеләрҙе үҙенең йомартлығы һәм ҡабатланмаҫ гүзәллеге менән һәр саҡ ҡыуандырһын өсөн мөмкин булғандың барыһы ла эшләнер, тип ышанам.
Һеҙгә һәм яҡындарығыҙға ныҡлы һаулыҡ, именлек һәм бәхет, тыуған Башҡортостаныбыҙ һәм бөтә Рәсәй хаҡына хеҙмәтегеҙҙә артабан да уңыштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов".


text:
Фото:
Гөлсөм Әйетҡолова - Валентин Юдашкиндың Мода йорто моделе
Фото:
“Һылыуҡай” ижади студияһында тәрбиәләнеүсе 21 йәшлек Гөлсөм Әйетҡолова хәҙер Валентин Юдашкиндың Мода йорто вәкилдәренең береһе. Илдең иң “модалы” Йортоноң ун иң яҡшы моделе иҫәбендә башҡорт һылыуҡайы Мәскәүҙә, баш ҡала Ҡунаҡханаһында, үткәрелгән Юғары мода аҙналығын асыуҙа тәүге тапҡыр ҡатнашты.
Ҡыҙҙың карьераһында уның быйыл апрелдә Мәскәү подиумына сығыуы хәл иткес роль уйнаны. Ул саҡта “Һылыуҡай” студияһының башҡа моделдәре менән бергә Гөлсөм Х Халыҡ-ара юғары модалы милли кейем конкурсында Өфө дизайнеры Александр Кирдякиндың коллекцияһын күрһәтте. Ошо конкурста ҡатнашҡандан һуң Гөлсөм баш ҡаланың иң абруйлы агентлыҡтарынан, шул иҫәптән Валентин Юдашкиндан да, бер нисә саҡырыу алды.
— Юдашкин Гөлсөмдө шунда уҡ билдәләне һәм, портфолиоһын да ҡарап тормайынса, уны юғары мода форумын асыусы ун модель иҫәбенә индерҙе, — ти “Һылыуҡай” студияһы етәксеһе Линара Таһирова.
Сибай ҡалаһында тыуып үҫкән Гөлсөм Әйетҡолова 2008 йылдан “Һылыуҡай” ижади студияһы моделе. Был ваҡыт эсендә һылыуҡай “Ҡояш ҡыҙы” II төбәк-ара матурлыҡ конкурсы Гран-прийын яуланы, “Һылыуҡай” республика башҡорт һылыуҙары конкурсының беренсе премияһын алды, “Мисс Азия” халыҡ-ара матурлыҡ конкурсында ҡатнашты. Быйыл ҡыҙ Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыуын тамамлай.


text:
Башҡортостан парламенты тәҡдим иткән йыйылыштар һәм митингылар тураһындағы закон проектын Дәүләт Думаһы тикшерәсәк
Дәүләт Думаһы Советы 21 октябрҙә үтәсәк Дәүләт Думаһының сираттағы ултырышы көн тәртибенә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тәҡдим иткән “Йыйылыштар, митингылар, демонстрациялар, халыҡ ағымдары һәм пикеттары тураһында” Федераль законға үҙгәрештәр индереү хаҡында” 193208-5-се һанлы федераль закон проектын индерергә ҡарар итте.
Федераль закон проекты закондар сығарыу инициативаһы тәртибендә 2009 йылдың 25 апрелендә индерелде. Башҡортостан парламенты депутаттары митингылар, демонстрациялар һәм башҡа асыҡ саралар үткәреү тәртибен хоҡуҡи яҡтан регламентлау өлөшөндә үҙгәрештәр индерергә тәҡдим итә. Йәмәғәт берләшмәләре һәм дини ойошмалар эштәре буйынса Дәүләт Думаһы комитеты уны беренсе уҡыуҙа тикшерергә тәҡдим итә.
Совет ҡарары буйынса закон проекты һәм уның буйынса материалдар РФ Президентына, Федерация Советына, РФ Хөкүмәтенә, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға ебәрелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
МЕЙӘС АЛТЫН ПРИИСКЫЛАРЫ, Троицк өйәҙендә Мейәс й. һәм уның ҡушылдыҡтары Үрге һәм Түб. Ирәмәл, Ташҡутарған, Ҡара, Кейәлем һ.б. үрге ағымында урынлашҡан. 1798 й. алып Мейәс заводының шихмейстеры Е.И.Мечников алтын мәғдәне ятҡылығын (1797) асҡандан һуң эшләй башлай, һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү сәнәғәте 1823 й. башлана. Иң ҙур приискылар һәм рудниктар: Кузьма‑Демьяновка, Петропавловка, Степной, Ирәмәл, Ҡасҡын, Рождественский, Царёв- Александровск, Царёв‑Николаевск. Ҡаҙна приискылары һәм рудниктары Златоуст тау округына ҡараған, 1877 й. башлап “Граф Н.В.Левашов, И.К.Дараган һәм К° Мейәс алтын сәнәғәте ширҡәте” (һуңынан “Асташёв һәм К° Мейәс алтын сәнәғәте ширҡәте”) акционерҙар компанияһында ҡуртымда булған, 1917 й. һуң национализацияланған. Приискыларҙың бер өлөшө Троицк өйәҙе Ҡара‑Табын һ.б. улус башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, Ырымбур казак ғәскәре ерҙәрендә урынлашҡан. Петропавловка руднигы 1798 й., Царёв‑Николаевск, Ҡасҡын, Ҡарайылға приискылары — 1823 й., Царёв‑Александровск — 1824 й. эшләй башлай. 1877 й. Андреевка, Әтлән, Царёв- Александровск һәм Мулдаҡай дистанцияларында 44 прииск эшләгән. Царёв‑Александровск приискыһында (хәҙ. прииск торамаһы урынында Силәбе өлк. Ленинск ҡасабаһы) ауырлығы 0,4 алып 2,8 кг тиклем булған 52 саф алтын табылған. 1823 й. М.а.п. С.П.Татаринов төҙөгән суйын вашгерд, 1830 й. А.А.Агте машиналары (“Агте мискәһе”) ҡуйыла, 1836 й. амальгамалау ф‑каһы төҙөлә, 1837 й. ҡом ташыу өсөн тәүге тәгәрмәс юлдары һалына, алтын йыуыу машинаһы (1840) һәм П.П.Аносовтың (ҡара: Аносовтар) быу тирмәне (1844) индерелә. Йәмғеһе 1823—35 йй. — 410 бот, 1836—45 йй. — 477, 1846— 61 йй. — 756, 1877—1914 йй. 405 бот 24 фунт алтын табыла. 1837 й. М.а.п. 2072 кеше эшләгән, 1860 й. — 2626 кеше; тау сәнәғәте крәҫтиәндәре, ялланған эшселәр, старателдәр хеҙмәте ҡулланылған. 1824 й. М.а.п. Александр I була. Хәҙер М.а.п. урынында “Южуралзолото” ААЙ‑ның (Силәбе өлк.), «“Башҡортостан алтын табыу компанияһы” ғилми‑производство фирмаһы» ЯАЙ‑ның (Учалы ҡ.) һ.б. пр‑тиелары эшләй.
З.И.Гудкова, Р.З.Мөҙәрисов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Ай-һай, киләсәк, Батыр рухын беләсәк!13-07-2016, 10:53 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Тубырсыҡ // Баҫып сығарырға
Уҙыр батырҙар тыуһын.
Топ-топ батырҙар,
Өҙә баҫып барырҙар!
Салауаттың утлы рухы
Йәш күңелдәргә тулһын.
Ай-һай, киләсәк,
Батыр рухын беләсәк!”
Ошо йыр менән ҡаршы алды беҙҙе Иҫке Күл урта мәктәбе уҡыусылары. Милләтебеҙ ағинәһе Мәрйәм Бураҡаеваның “Йәйләү” программаһы буйынса ойошторолған йәйге ял үҙәгендә шөғөлләнгән балалар сағыу тамашаға йыйылған.
Тик, ниңәлер, күҙҙәрендә һағыш бар кеүек. Баҡтиһәң, иртәгә таралышалар, әле иһә хушлашыу кисәһе икән.
– Был программа буйынса беренсе йыл эшләнек, – тип бәйән итте лагерь етәксеһе, тарих, йәмғиәтте өйрәнеү фәндәре уҡытыусыһы Мәүлиҙә Вәлитова. – Балаларға бик оҡшаны. Өс аҙна буйы үҙебеҙҙең милли мөхиттә кинәндек: башҡортса бейенек, йырланыҡ, флешмобтар үткәрҙек, уйнаныҡ, әкиәттәр сәхнәләштерҙек, шиғырҙар ятланыҡ, һүрәт төшөрҙөк... Һәр кем күңеленә яҡын нәмә менән шөғөлләнде.
Мәктәп янында ҙур баҡса бар. Унда уҡыу мәленә етерлек йәшелсә-емеш үҫтерелә. Балалар элек умартасылыҡ серҙәре менән дә танышҡан, был эште киләсәктә дауам итергә ниәтләйҙәр. Күбеһенең ата-әсәһе әлеге кәсепте йәшәйеш нигеҙе тип һанағанлыҡтан, малай-ҡыҙҙар был йүнәлеш буйынса өйҙә лә хеҙмәт тәрбиәһе ала.
“Йәйләү” программаһына ярашлы педагогтар уҡыусыларҙы ҡумыҙҙа, ҡурайҙа уйнарға өйрәткән. “Барығыҙ ҙа был һөнәрҙәрҙе нисек үҙләштерҙегеҙ һуң?” – тибеҙ, ғәжәпләнеп. Баҡтиһәң, ҡыш мәктәпкә Миңлеғәфүр Зәйнетдинов килеп, уҡытыусыларҙың һәммәһенә дәрес биреп киткән икән.
Төрлө һөнәргә өйрәнеүҙән тыш, балалар Павловка һыу һаҡлағысына, Йүрүҙән буйына сәйәхәт ҡылған, рәхәтләнеп һыу ингән. Лагерҙа дүрт ырыуға бүленеп “йәшәгән” улар. Көҙәйҙәр, ошо ерҙең хужаһы булараҡ, ҡунаҡҡа килгән меңдәрҙе, үҫәргәндәрҙе, ҡыпсаҡтарҙы ихлас ҡаршы алған. Ырыуҙар һәр сарала көс һынашҡан, сәмләнеп ярышҡан, шулай ҙа гелән дуҫлыҡ, берҙәмлек еңгән.
Хәҙер инде айырылышыу мәле. Исемен, оранын, тамғаһын йәнә бер ҡат әйтеп, йырын башҡарып, ырыу вәкилдәре бер-береһе менән ҡосаҡлашып хушлашты. Киләһе йыл тағы ла осрашырға һүҙ ҡуйышты улар.
– Балалар аҙ булһа, мәктәптә ошондай ҙур саралар ойоштора алмаҫ инек. Һөйөнөскә күрә, ауылыбыҙ йылдан-йыл ҙурая, йәштәр үҙебеҙҙә күпләп төпләнә, – тип шатлығы менән уртаҡлашты мәктәп директоры Шәрифйән Кәримов. – Ҡалалағыларҙан кәм йәшәмәй хәҙер халҡыбыҙ! Иркен, зауыҡлы йорттар төҙөйҙәр, үҙ кәсебе менән шөғөлләнәләр. Шуға мәктәбебеҙҙән дә милли рух аңҡып тора.


text:
Салауат Юлаев (орден)
Салауат Юлаев ордены — Башҡортостандың дәүләт наградаһы (бүләге)
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Салауат Юлаев ордены Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған. Ул башҡорт халҡының милли батыры исемен йөрөтә. Ордендың беренсе кавалеры — Ейәнсура районының «Инәк» хужалығы механизаторы Буранғолов Ирек Зөлҡәрнәй улы, уға был награда 2000 йылдың 2 октябрендә тапшырыла.
Һүрәтләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Орден көмөш йә көмөш менән нейзильбир иретмәһенән эшләнә. Ете ослоҡло йондоҙ ҡырланған нурҙар менән биҙәлгән. Ордендың уртаһындағы диаметры 50 мм ҙурлыҡтағы түңәрәк медальонға аҡ эмаль менән Салауат Юлаевтың барельеф һүрәте төшөрөлгән. Медальон үҙе алтын ялатылған рельефлы орнамент менән уратып биҙәлгән.
Наградланыусылар (бүләкләнеүселәр)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһы граждандары, сит илдәр граждандары һәм гражданлығы булмаған шәхестәр.
Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
Бүләкләнеү өсөн нигеҙҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һөҙөмтәле һәм уңышлы дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге;
- Кеше ғүмерен ҡотҡарғанда күрһәтелгән батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ;
- Сәнәғәттәге юғары етештереү ҡаҙаныштары;
- Ғилми һәм фәнни-тикшеренеү өлкәһендәге ҡаҙаныштар;
- Мәҙәниәт, сәнғәт һәм әҙәбиәттәге юғары ижади күрһәткестәр;
- Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙағы ҡаҙаныштар;
- Үҫеп килгән быуынды уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә уңыштар, йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙә, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә әүҙемлек.
Бүләкләү тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шәхесте орден менән, тейешле указ сығарып, Башҡортостан Республикаһы Президенты бүләкләй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 455
ҠАТАЙ, ҡытай, 1) башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәһе. Бәкәтин, ҡалмаҡ, Ҡ., терһәк, һалйот, һеңрән ҡәбиләләренән торған. 14—15 бб. барлыҡҡа килгән. 17—19 бб. төп таралыу терр‑ялары — Ағиҙел, Өфө йй. үрге ағымы, Оло һәм Кесе Эйек йй. үҙәндәре, Синара һәм Тинес (Исәт й. басс.) йй. араһы. 18 б. ҡәбиләләр традиция б‑са ғына берләшкән; айырым аҫаба ерҙәр (ҡара: Аҫабалыҡ) биләгән, властар алдында үҙ аллы сығыш яһаған. 18 б. 1‑се ярт. халҡының һаны 7 меңдән ашыу булған; 2) Башҡ. ҡәбиләһе. Ҡ. ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына ингән. Ырыу составы: бала-Ҡ., иҙел-Ҡ., инйәр-Ҡ., ҡоҙғон-Ҡ., оло-Ҡ., ялан-Ҡ. Тамғалары — . Этник яҡтан Үҙәк һәм Урта Азияның, Көньяҡ Себер һәм Алтайҙың монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. “Ҡатай” этнонимы гагауздарҙа, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа һәм үзбәктәрҙә билдәле. Ҡ. формалашыуына уларҙың 11—12 бб. ҡыпсаҡтар мөхитендә йәшәүе йоғонто яһай. 13 б. уртаһы — 14 б. башында ҡатайҙар ҡыпсаҡ ҡәбиләләре составында Урал буйына күсеп килә һәм Ыҡ й. (Кама й. ҡушылдығы) үрге һәм урта ағымына, Баҙы, Дим, Өршәк, Сөн йй. үҙәндәренә килеп ултыра. 14 б. 2‑се ярт. ҡатайҙарҙың бер өлөшө көнсығышҡа йүнәлә һәм Инйәр й. урта ағымында урынлаша; һуңыраҡ табын ҡәбиләһенең ҡыҫымы аҫтында Оло һәм Кесе Инйәр йй. басс. һәм Ағиҙелдең үрге ағымында төпләнә. Ҡәбиләнең төп өлөшө төньяҡҡа йүнәлә һәм Бисерт (Өфө й. ҡушылдығы), Сылва, Чусовая (икеһе лә Кама басс.) йй. үҙәндәрен төйәк итә; Ҡ. ерҙәре урыны м‑н Каманың һул ярына тиклем етә. 16 б. 2‑се ярт. ҡәбиләнең бер өлөшө Өфө, Оло һәм Кесе Эйек йй. үҙәндәренә, ҡалғаны — Урал аръяғына күсеп китә һәм Синара м‑н Тинес йй. араһында төпләнә. 18 б. уртаһында Урал аръяғы ҡатайҙарының бер өлөшө Уй һәм Тубыл далаларына күсенә.
18 б. ҡатайҙар бәҙрәк, бәкәтин, дыуан, көҙәй, ҡалмаҡ, ҡошсо, ҡумрыҡ, ҡыуаҡан, өпәй, тамъян, терһәк, һалйот, һеңрән һәм әйле ҡәбиләләре м‑н күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Нуғай даруғаһы һәм Себер даруғаһының Ҡатай улустарын тәшкил итә. П.И.Рычков мәғлүмәттәре б‑са, 18 б. уртаһында Нуғай даруғаһында 300 йорт иҫәпләнгән. 18 б. аҙ. — 19 б. Ҡ. урынлашҡан терр‑я Верхнеурал өйәҙенә, Екатеринбург өйәҙенә, Красноуфимск өйәҙенә, Силәбе өйәҙенә, Троицк өйәҙенә, Шадринск өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2‑се, 3‑сө, 4‑се [артабан 4‑се Загорный (4‑се), 4‑се Көнбайыш (5‑се)], 5‑се (6‑сы) һәм 6‑сы (7‑се) башҡ. кантондарына (1798—1854 йй.) ҡараған. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән терр‑я БР‑ҙың Архангел, Баҡалы, Балаҡатай, Белорет, Миәкә, Туймазы, Шишмә, Әлшәй р‑ндарына, Ҡурған өлк. Сафакүл һәм Әлмән, Силәбе өлк. Арғаяш, Ҡоншаҡ, Наҙыпетровск, Сосновка, Сыбаркүл, Троицк, Уй р‑ндарына инә.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты үҙенең составын яңырттыФото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты үҙенең составын яңыртты
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты үҙенең составын яңырттыФото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 23 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының ултырышы уҙҙы, унда уның составы яңыртылды. Баш ҡалаға Ҡаҙағстан, Ханты-Манси автономиялы округы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы, Свердловск, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренән башҡорт ҡоролтайҙары вәкилдәре килде. Ҡарарҙар асыҡ тауыш биреү юлы менән ҡабул ителде.
Ултырышта Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары һайланды. Ул — быға тиклем башҡарма комитет аппаратына етәкселек иткән Вельмир Аҙнаев. Билдәле ғалим, филология фәндәре докторы, профессор Фирҙәүес Хисаметдинова икенсе урынбаҫар итеп һайланды.
Шулай уҡ комиссиялар раҫланды. Урындағы үҙидара, ер мөнәсәбәттәре, хоҡуҡ, эшҡыуарлыҡ һәм туризм мәсьәләләрен Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы Фәнзил Сыңғыҙов күҙәтәсәк. Республиканан һәм Рәсәйҙән ситтә йәшәгән башҡорттар менән эш өсөн философия фәндәре докторы, БДУ-ның философия һәм социология факультеты деканы Ғәфүр Сәлихов етәкселегендәге комиссия яуап бирәсәк.
Йәштәр сәйәсәте һәм спорт мәсьәләләре Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Йәштәр советы рәйесе Рәмзил Байназаровҡа йөкмәтелде. Мәғариф һәм фән буйынса комиссия рәйесе итеп педагогия фәндәре кандидаты, Башҡортостандың «Аҡ тирмә» милли мәҙәниәттәр үҙәге» йәмәғәт берләшмәһе идараһы ағзаһы Вәкил Хажин һайланды. Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен үҫтереү буйынса комиссияны филология фәндәре кандидаты, Башҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институты доценты Фәнзил Саньяров етәкләне.
БДУ-ның тарих факультеты доценты, тарих фәндәре кандидаты Нурислам Ҡалмантаев башҡорт халҡының тарихы мәсьәләләре буйынса комиссия етәксеһе итеп тәғәйенләнде. БАССР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының художество етәксеһе Олег Ханов башҡорт халҡының мәҙәниәте һәм рухи мираҫы буйынса комиссия рәйесе итеп һайланды.
Демография, ғаилә, әсәлек, аталыҡ һәм балалыҡ мәсьәләләре менән «Киске Өфө» гәзитенең баш мөхәррире Гөлфиә Янбаева шөғөлләнәсәк. Дини ойошмаларҙың эшмәкәрлеген күҙәтеү Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе урынбаҫары Айнур Арыҫлановҡа йөкмәтелде. Журналистар союзы етәксеһе, «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире Артур Дәүләтбәков мәғлүмәт сәйәсәте буйынса комиссия рәйесе итеп һайланды.
Башҡарма комитет ултырышында шулай уҡ яңы структуралар: башҡорт йәмәғәт ойошмалары, йәштәр ойошмалары менән эшләү буйынса координация советтары һәм башҡорт телендә киң мәғлүмәт саралары советы ойошторолдо. Бынан тыш, аҡһаҡалдар советы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты советының яңы составы раҫланды. «Ҡоролтай» гәзите булдырылды, ул республика гәзиттәренә ҡушымта рәүешендә донъя күрәсәк, тип хәбәр иттеләр ойошманың матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Фото:
Туғыҙ район аграрийҙары шәкәр сөгөлдөрөн сәсеүҙе тамамланы
Фото:
Әлшәй, Баҡалы, Бәләбәй, Бүздәк, Дәүләкән, Ишембай, Мәләүез, Туймазы, Шишмә райондары сөгөлдөрсөләре шәкәр сөгөлдөрөн сәсеүҙе тамамланы. Республиканың йәнә 14 районында көнбағыш сәсеү буйынса план үтәлгән.
Яҙғы сәсеү тамамланыу алдында. Баҡалы (91%), Бөрө (91%), Благовещен (90%), Бүздәк (90%), Борай (94%), Ҡырмыҫҡалы (91%), Стәрлетамаҡ (94%), Туймазы (91%) райондары ауыл хужалығы предприятиелары 90 проценттан ашыу майҙанда сәсеүҙе ослаған.
БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, Балтас, Ейәнсура, Ҡырмыҫҡалы, Нуриман, Туймазы, Федоровка, Саҡмағош, Шаран райондарында иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураһын сәсеүҙе тамамлағандар.
Бөгөн булмаһа — иртәгә яҙғы сәсеүҙе Саҡмағош районы эшсәндәре тамамлаясаҡ. 50,4 мең гектарҙың 49,7 меңе сәселгән. Был пландан 99%. Район хакимиәте ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы Айҙар Дауытов әйтеүенсә, районда иртә яҙғы культуралар тулыһынса сәселгән. Ҡарабойҙай, кукуруз һәм көнбағыш ҡына ҡалған. Ә бер йыллыҡ үләндәр агротехник сроктарға ярашлы сәселәсәк.


text:
Танылған врач-онколог Рәшит Баҙыҡов Салауат Юлаев ордены менән наградланды
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Указы менән Республика клиник онкология диспансеры дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы врач-онкологы Рәшит Баҙыҡов Салауат Юлаев ордены менән наградланды. Республикала танылған кеше, тиҫтәләгән һәм йөҙләгән кешенең ғүмерен һаҡлап ҡалған хирург-онколог, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең көслө белгестәренең береһе Рәшит Ғәзиз улы Баҙыҡов яңыраҡ үҙенең 80 йәшлек юбилейын билдәләне.
Республика башлығының башҡа указдары менән бер нисә медицина хеҙмәткәре «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы» һәм «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре» исемдәренә лайыҡ булды. БР Балтас үҙәк район дауаханаһы дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһынан тиҙ ярҙам автомобилен йөрөтөүсе Хофуз Суфияновҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.


text:
Милли Йәштәр театрында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған балалар рәсемдәре конкурсы башланды
ӨФӨ, 2014 йыл, 26 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мостай кәрим исемендәге Милли Йәштәр театры Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған балалар рәсемдәре конкурсын иғлан итте.
Унда өс йәштән 15 йәшкәсә балалар ҡатнаша ала. Конкурс 2015 йылдың 1 майына ҡәҙәр дауам итәсәк. Иң ҡыҙыҡлы эштәрҙән театр фойеһында күргәҙмә ойоштороласаҡ. Еңеүселәрҙе ҡиммәтле бүләктәр көтә.
— Төрлө сюжеттар булырға мөмкин, әммә тәү сиратта Йәштәр театрының һуғыш темаһын сағылдырған спектаклдәренә иллюстрацияларҙы күрге килә, — тип хәбәр иттеләр театрҙың матбуғат хеҙмәтенән.
Рәсемдәрҙе театр кассаһына килтерергә йәки түбәндәге адрес буйынса почта аша ебәрергә мөмкин: Өфө ҡалаһы, Ленин урамы, 62, «М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры», «Һүрәттәр конкурсы».


text:
Вольтер
Вольте́р (франц. Voltaire; 21 ноябрь 1694, Париж, Франция — 30 май 1778, Париж, Франция; тыуғандағы исеме Франсуа-Мари Аруэ, франц. François Marie Arouet; Voltaire — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ кинйә» (латин яҙылышы — AROVETLI) — XVIII быуатының иң бөйөк француз философ- мәғрифәтселәренең береһе: шағир, прозаик, сатирик, публицист, кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чиновник улы Франсуа Мари Аруэ Вольтер иезуит колледжында уҡыған , барыһынан бигерәк әҙәбиәт уның күңеленә яҡын булған; әҙәби ижады аристократтар һарайҙарында шағир булараҡ башлана; Регент Филипп II Ореанский менән уның ҡыҙы тураһындағы сатирик шиғыр өсөн Бастилияға эләгә (бынан тыш тағы бер ултырып сыға). Астролог уны 33 йәш кенә йәшәр ти, ләкин Вольтер оло йәштә вафат була [1]
1726—1729- Англияла сәйәси ҡоролошто, философия , инглиз әҙәбиәтен өйрәнә.
Англиянан ҡайтҡас , үҙ фекерҙәрен «Философские письма» тигән яҙмала нәшер итә. 1734 йылда нәшриәтсе Бастилияға эләгә, Вольтер Лотарингияға маркиза дю Шатлеб янына ҡаса. «Светский человек» поэмаһын яҙғандан һуң Вольтерҙы диндән көлөүҙә ғәйепләйҙәр, ул Нидерландтарға ҡасып ҡотола.
1746 йылда Вольтер һарай шағиры һәм историографы итеп билдәләнә, ләкин маркиза де Помпадурҙың асыуынан ҡурҡып, Вольтер 1751 йылда Фридрих II саҡырыуы буйынса Пруссияға китә, бында ла үҙенә дошмандар табып өлгөрә. Бынан тыш, Пруссия короле уны ҙур финанс мутлыҡтарында ғәйепләй, ысынлап та философ бындай эштәрҙә ҡатнаша. 1753 йылда Вольтер Швейцарияға килә. Женева янында имение ала (Отрадное), бынан тыш Турнэ һәм Франция сигенә яҡын ерҙә Ферне (1758) тигән имениелар ала. Бай һәм ҡөҙрәтле кеше булып алған Вольтер үҙ фекерҙәрен инде ҡурҡмайынса асып һала алған.
Ферне йәш интеллигенттарҙың йыш йөрөй торған урынына әйләнә; Вольтер менән Екатерина II, Фридрих II (Пруссия короле), Густав III ( швед короле) дуҫ булған. 1774 йылда Людовик XV-не Людовик XVI-сы алмаштыра, 1778 йылда Вольтер 83 йәшендә кире Парижға ҡайта, уны шатланып ҡаршы алалар. Парижда ул «Агафокл» трагедияһын яҙа. Вольтерҙы король Академияның етәксеһе итеп ҡуя, ул академик һүҙлекте эшкәртә башлай.
Вольтер ҡаты сирҙән вафат була. Ул Сельер соборында ерләнә ( Парижадан утыҙ лье алыҫлыҡта). Йөрәге тәрбиәләп үҫтергән ҡыҙы маркиза де Виллет ғиләһендә һаҡлана ( "Дух его витает повсюду, сердце же покоится здесь").
1791 йылда , революция осоронда, Конвент Вольтерҙы Пантеонға күсереп ерләргә ҡарар сығара. Вольтерҙың һөйәктәрен Пантеонға күсереү ҙур демонстрацияға әйләнә . 1814 йылда Бурбондар Франция тәхетенә кире ҡайта, ләкин Вольтер Пантеонда ҡала.
Философия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инглиз философы Локктың эмпиризмы яҡлы булһа ла (уның тәғлимәтен «фәлсәфәүи хаттарында» пропагандалай), Вольтер француз материалистик философияһы , мәҫәлән, барон Гольбах яҡлы булмай, философ уға ҡаршы «Письмо Меммия к Цицерону» хатын яҙа; рух тураһындағы бәхәстә Вольтер рухтың үлемһеҙлеген инҡар итеү менән уға инаныу араһында , ихтыяр ирке тураһында уйҙарында эҙмә-эҙлеклелек юҡ— индетерминизмдан детерминизмға күсеп китә. Бик мөһим хеҙмәттәрен Вольтер «Энциклопедия»ла баҫтыра һәм һуңыраҡ айырым китап итеп , башта «Карманный философский словарь» исеме аҫтында, сығара (франц. Dictionnaire philosophique portatif, 1764).Был хеҙмәтендә Вольтер үҙ ваҡытының фәнни ҡаҙаныштарына таянып, идеализм һәм дингә ҡаршы көрәшсе булараҡ сығыш яһай. Бик күп мәҡәләләрендә ул христиан сиркәү ойошмаһының дини ҡараштарын, дини әхлағын тәнҡитләй, христиан сиркәүе тарафынан эшләнгән енәйәттәрҙе асып һала.
Вольтер, тәбиғи хоҡуҡтар мәктәбе вәкиле булара, һәр бер кешенең ( индивидтың) тартып алынмай торған хоҡуҡтары булырға тейеш , тип иҫәпләй ( иреккә, милеккә, хәүфһеҙлеккә, хоҡуҡи тигеҙлеккә).
Тәбиғи закондар менән бер рәттән философ позитив закондарҙы (дәүләт сығарған) ла айырып күрһәтә, уларҙың кәрәклеген «кешеләр уҫал» тип аңлата. Позитив закондар кешенең тәбиғи хоҡуҡтарын гарантияларға тейеш . Позитив закондарҙың күбеһе, философ уйынса, ғәҙел түгел, кешенең наҙанлығын ғына кәүҙәләндерә.
Вольтерҙың китапханаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1778 йылда Вольтер үлгәндән һуң Рәсәй батшабикәһе Екатерина II яҙыусының китапханаһын һатып алырға теләк белдерә. Уның Париждағы агенты Вольтерҙың вариҫтарына Екатерина исеменән тәҡдим яһай. Екатеринаның Вольтерға яҙылған хаттары ла был китапхана менән бергә Рәсәйгә ебәрелергә тейеш була . Вольтерҙың вариҫы, туғанының ҡыҙы мадам Дени, 50000 экю, йәғни 30000 алтын Рәсәй һумына китапхананы һата . Петербургка китапхананы 1779 йылдың көҙөндә айырым карапта алып ҡайталар, унда 6 мең 814 китап һәм 37 том ҡулъяҙма була. Императрица үҙ хаттарын кире ала алмай, уларҙы оҙаҡламай Бомарше һатып ала һәм нәшер итә, ләкин Екатерина уның менән алдан килешеп, хаттарының ҡайһы бер ерҙәрен алып ташлай [2].
Башта Вольтер китапханаһы Эрмитажда тора. Николай I вҡытында уны ябып тоталар; тик А. С. Пушкин, батшаның айырым рөхсәте менән « Петрҙың тарихы»н яҙғанда унда инә ала. 1861 йылда Александр II-нең ҡушыуы буйынса Вольтер китапханаһы Император асыҡ китапханаһына (әлеге Санкт-Петербургтағы Рәсәй милли китапханаһына ) күсерелә[3].
Китаптарҙа Вольтерҙың билдәләре күп. Рәсәй милли китапханаһы хеҙмәткәрҙәре ете томлы «Корпус читательских помет Вольтера» әҙерләне, уларҙың тәүге 5 томы сыҡты ла инде[4].
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Собрание сочинений в 50 тт. — Р. 1877—1882.
- Переписка Вольтера, там же, тт. 33—50.
- Языков Д. Вольтер в русской литературе. 1879.
- Романы и повести, перевод Н. Дмитриева. — СПб., 1870.
- Вольтер М.-Ф. Кандид. — Пантеон, 1908 (сокращённо переиздан — «Огонёк», 1926).
- Вольтер М.-Ф. Принцесса Вавилонская. Издательство «Всемирная литература», 1919.
- Вольтер М.-Ф. Орлеанская дева, в 2 тт., с примечаниями и статьями, 1927.
- Вольтер. Эстетика. Статьи. Письма. Предисл. и рассуждения, 1974.
- Иванов И. И. Политическая роль французского театра в XVIII веке. — М., 1895. на сайте Руниверс
- Вольтер. Философия. М., 1988
- Вольтер. Бог и люди. 2 тома, М., 1961
- Хал Хеллман Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов - Глава 4. Вольтер против Нидхема: Спор о зарождении = Great Feuds in Science: Ten of the Liveliest Disputes Ever — М.: «Диалектика», 2007. — Б. 320. — ISBN 0-471-35066-4.
- Desnoiresterres G. Voltaire et la société du XVIII siècle, 8 vv. — P., 1867—1877.
- Morley J. Voltaire. — London, 1878 (русский перевод. — M., 1889).
- Bengesco G. Voltaire. Bibliographie de ses œuvres. 4 vv. — P., 1889—1891.
- Champion G. Voltaire. — P., 1892.
- Strauss D. F. Voltaire. — Lpz., 1895 (русский перевод. — M., 1900).
- Crousle L. La vie et les œuvres de Voltaire. 2 vv. — P., 1899.
- Lanson G. Voltaire. — P., 1906.
- Brandes. Voltaire. 2 vv. — P., 1923.
- Maugras G. Querelles des philosophes Voltaire et Rousseau. — P., 1886.
- Brunetière F. Les époques du théâtre français. — P., 1892.
- Lion H. Les tragédies et les théories dramatiques de Voltaire. — P., 1896.
- Griswald. Voltaire als Historiker. — 1898.
- Ducros L. Les encyclopédistes. — P., 1900 (есть русский перевод).
- Robert L. Voltaire et l’intolérance réligieuse. — P., 1904.
- Pellissier G. Voltaire philosophe. — P., 1908.
Фәлсәфәүи әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Задиг» (Zadig ou la Destinée, 1747)
- «Микромегас» (Micromégas, 1752)
- «Кандид» (Candide, ou l’Optimisme, 1759)
- «Трактат о толерантности» (Traité sur la tolérance, 1763)
- «Что нравится дамам» (Ce qui plaît aux dames, 1764)
- «Философский словарь» (Dictionnaire philosophiques, 1764)
- «Простодушный» (L’Ingénu, 1767)
- «Вавилонская принцесса» (La Princesse de Babylon, 1768)
Әҫәрҙәре буйынса фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вольтер әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Адамович Георгий Викторович
- Гумилёв Николай Степанович
- Иванов Георгий Владимирович
- Лозинский Михаил Леонидович
- Шейнман Сесиль Яковлевна
- Фонвизин Денис Иванович
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вольтер хөрмәтенә (5676) Voltaire астероиды уның исеме менән аталған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кузнецов В. Н. Франсуа Мари Вольтер — М.: Мысль, 1978. — 223 б. — (Мыслители прошлого).
- Ильин В. В. История философии — СПб.: Питер, 2005. — 732 б. — ISBN 5-318-00150-5.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вольтер — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
- Вольтер — Ҙур энциклопедик һүҙлектән
- Жизнь Вольтера
- Передача радиостанции «Эхо Москвы» «Всё так» о Вольтере
- Луков Вл. А. Вольтер // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира», 2010.
- Профиль Вольтера (Франсуа-Мари Аруэ) РФА рәсми сайтында
- Произведения Вольтера в библиотеке Мошкова
- ↑ Тархановский В. КАК ВОЛЬТЕР ОТ СМЕРТИ УШЕЛ. Parsadoxes. Парадокс (01.09.2002).
- ↑ Дмитриев В. Г. По стране Литературии. М.: Московский рабочий, 1987, стр. 33-34.
- ↑ История библиотеки Вольтера на сайте Российской национальной библиотеки. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013.
- ↑ Корпус читательских помет Вольтера. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 21 ноябрҙә тыуғандар
- 1694 йылда тыуғандар
- Парижда тыуғандар
- 30 майҙа вафат булғандар
- 1778 йылда вафат булғандар
- Парижда вафат булғандар
- Алфавит буйынса философтар
- XVIII быуат тарихы
- Франция яҙыусылары
- Франция шағирҙары
- Франция драматургтары
- XVIII быуат драматургтары
- XVIII быуат яҙыусылары
- XVIII быуат философтары
- Франция философтары
- Франция тарихсылары
- Алфавит буйынса тарихсылар
- Франция академияһы ағзалары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Франция масондары


text:
12-12-2016, 13:06 / ---
Аныҡ маҡсаттар ҡуйыу мөhим
Һуңғы йылдарҙа районда тормошобоҙҙо лайыҡлы итеү ѳсѳн тырышҡан, үҙ пландары, идеялары булған инициативалы йәш етәкселәрҙең, депутаттарҙың күбәйеүе матур күренешкә әйләнде. Сосновка, Шығай, Егәҙе, Нура, Тирлән, Тимер юл, Әзекәй, Асы ауылдарында ошондай йәштәр етәкселек дилбегәһен үҙ ҡулына алды. Әлбиттә, бѳгѳн социаль- иҡтисади яҡтан ауыр заманда, бар проблемаларҙы ла бер кѳндә, анһат ҡына хәл итеп булмай. Мәсьәләне хәл итеүҙең уңайлы юлдарын табырға, халыҡ менән уртаҡ фекерле, берҙәм булырға ла тура килә. Бушҡа ғына йәштәрҙә - дәрт, ололарҙа - тәжрибә тип әйтмәйҙәр шул. Уртаҡ мәнфәғәтте...


text:
"Башинформ" агентлығы директорҙар советының яңы составы һайланды
Башҡортостан Республикаһының ер һәм милек мөнәсәбәттәре министрының 2011 йылдың 2 февралендәге приказы менән «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советы ағзаларының вәкәләттәре ваҡытынан алда туҡтатылды.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советының яңы составына биш кеше һайланды: Ростислав Мырҙағолов – Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте Етәксеһе урынбаҫары; Павел Самойлин – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте етәксеһе; Борис Мелкоедов – Башҡортостан Республикаһы элемтә һәм киң коммуникациялар министры; Петр Цисин –Башҡортостан Республикаһы ер һәм милек мөнәсәбәттәре министры урынбаҫары; Максим Ульчев – «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.


text:
Өфөлә «Fresh Point»: тәмәкене һутҡа алмаштырабыҙ» акцияһы старт алды
Бөгөнгө көндән Өфөнөң кафе, клуб һәм ресторан кеүек бер нисә предприятиеһы ниндәйҙер ваҡытҡа үҙенсәлекле бер зонаға әүереләсәк: унда һин биргән бер ҡап тәмәке өсөн һиңә яңы һығып алынған һут тәҡдим итәсәктәр. «Fresh Point»: тәмәкене һутҡа алмаштырабыҙ» акцияһы Kto1 рейтинг клубының эксперттар төркөмө башланғысы менән 15 августа старт алған.
«Башинформ» агентлығына Kto1.ru порталы етәксеһе Артем Клименко хәбәр итеүенсә, ҡунаҡтарҙы көндөң ниндәй ваҡытында ниндәй һут менән һыйлаясаҡтарын, һәм ҡапта нисә тәмәке булырға тейешлеген – һәр предприятие үҙе билдәләй.
Бөгөн 10-лаған кафе һәм ресторан өфөлөләргә бер ҡап тәмәкене һутҡа алмаштырырға тәҡдим итә. Артем Клименко һүҙҙәренә ҡарағанда, акцияла ҡатнашыусы предприятиелар һаны артасаҡ әле:
— Иғтибарлы булығыҙ: был акцияның махсус логотибы урынлаштырылған һәр ерҙә лә һеҙ тәмәкене һутҡа алмаштыра алаһығыҙ. Һәр тәмәкенең кеше ғүмерен 15 минутҡа ҡыҫҡартҡанын яҡшы беләбеҙ. Сентябрь башында «Fresh Point» акцияһында ҡатнашыусыларҙың нисә минут ғүмерен һаҡлап ҡалғаныбыҙҙы иҫәпләйәсәкбеҙ, — тип хәбәр итте Артем Клименко.


text:
“Башҡорт Пугачеваһы”. Үҙенән-үҙе күңелгә шундай сағыштырыу килде, республикабыҙҙың халыҡ артисы Әлфиә Юлсуринаның концертын ҡарағас. Тамаша ысын мәғәнәһендә юғары кимәлдәге йыр театрының сығышы булды. Бенефисҡа килгән зауыҡлы тамашасы үҙҙәре өсөн өр-яңы Әлфиә Юлсуринаны асты.
55 йәшенә арналған ижад кисәһе халыҡ менән туранан-тура аралашыуға арналды. Юҡ, бында сәхнәгә сығып, йырсының ижади тормошо хаҡында оҙон-оҙаҡ телмәр тотоусылар ҙа, һүҙ һөйләүселәр ҙә, ҡотлауҙар ҙа булманы. Артист үҙе яратҡан тамашасыһы алдында ижади яуап тотто. Башҡарған йырҙарынан арттырып кем нимә әйтһен?! Ә һәр сығышынан һуң йырсыны ҡосаҡ-ҡосаҡ гөлләмәләргә һәм бүләктәргә күмеп, көслө алҡыштар менән ҡаршы алыуҙары халыҡтың ихлас ҡотлауын, яратыуын күрһәтмәйме ни?!
Әлфиә Юлсурина үҙенең кисәһен дә “Яратам” тип юҡҡа атамаған. Ул тыуған яғы Бөрйәнен, Башҡортостанды, ғүмер иткән ҡалаһы Өфөнө, тамашасыларын, яҡындарын, дуҫтарын, туғандарын яратып йәшәй, шул һөйөү тойғоларынан илһамланып ижад итә.
Һоҡланғыс тамашаны Әлфиә Юлсуринаның бер туған һеңлеһе, талантлы режиссер Зөлфиә Ҡолдәүләтова сәхнәгә ҡуйған. Сценарий авторы – Миләүшә Иҙрисова.
Нимәһе һоҡландырҙы, тиһегеҙме? Тәү сиратта – ябайлыҡ. Сәхнәлә бер ниндәй декорацияһыҙ ҙа, тәбиғәт күренештәренән алынған видеорәттәр менән генә лә бына тигән бай биҙәлеш булдырырға мөмкин икән дә! Икенсенән, ике музыкант менән генә лә иҫ киткес моң солғанышы тыуҙырып булғанлығын да күрһәтте ойоштороусылар. Дөрөҫ, әгәр ул ике музыкант тотош бер оркестрҙы алмаштырырҙай үҙ һөнәрҙәренең оҫталары – виртуоздар булһа! Башҡортостандың халыҡ артистары Ғәли Алтынбаев менән Хәлит Фәтихов хаҡында һүҙ барғанда, бер ниндәй маҡтау һүҙҙәренең һәм сағыштырыуҙарҙың да кәрәге юҡ.
Алып барыусылар ҙа – күренекле актер һәм режиссер Олег Ханов менән юбиляр Әлфиә Юлсурина тамашанан иғтибарҙы ситкә йүнәлтмәйенсә генә бер бөтөн итеүгә өлгәште. Халыҡ Олег Хановтың сәхнәлә сығыш яһауын күптән танһыҡлаһа, Әлфиәнең йәнле аралашыуы тамашасы менән йырсы араһын тағы ла яҡынайтты. Ә инде артистың шиғырҙарҙы иҫ киткес хисле һөйләүе тамашасыны тамам һоҡландырҙы.
Былар – концерттың тышҡы күренеше. Ул хаҡта ентекләп яҙыуым юҡҡа түгел. Сәхнәлә төп иғтибар йырсыла ғына булды. Ике бүлектән торған тамашала Әлфиә Юлсурина үҙ ижадына шундай юғары бейеклек ҡуйҙы. “Башҡортостан” тигән көслө, рухлы йыр менән башланып киткән концерт “Тулҡындарға ҡаршы йөҙәм” менән тамамланды. Был ике йыр – шул тиклем эмоциональ көсөргәнеш талап иткән әҫәрҙәр, уларҙы тыныс ҡына тыңлап булмай, тән зымбырлап китә, күҙгә йәштәр килә. Хәйер, Әлфиәнең башҡа йырҙарын тыңлағанда ла шундай тойғолар кисерәһең.
…Минең тыуған яғым – Көйөргәҙе районының Ялсыҡай ауылындағы осрашыу ваҡытында Әлфиә Юлсурина сығыш яһағас, күренекле яҡташым, яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Солтангәрәевтең бер туған апаһы Хәҙисә Ғимран ҡыҙы: “Әйтегеҙ әле Әлфиәгә, улай йөрәген ярып йырламаһын!” – тине. Шундай тапҡыр әйтелгән һүҙҙәргә хайран ҡалырлыҡ. Эйе, Әлфиә Юлсуринаның һәр йыры йөрәге аша үткәрелеп, хис-тойғо ҡойононда ярһып тамашасының күңеленә еткерелә. Уның репертуарында бер генә буш һәм еңел-елпе йыр юҡ. Уларҙа – кисерештәр даръяһы, яҙмыштар тәрәнлеге, ғазаптар ялҡыны, мөхәббәт ярһыуы, һағыштар тәрәнлеге, хистәр өйөрмәһе. Нисек шуларҙы тыныс ҡына баҫып тороп, шым ғына йырламаҡ кәрәк. Үҙе лә тетрәнә, яна, илай, һөйөнә, тамашасы ла бергә моңдар, кисерештәр солғанышында йөҙә.
Әлфиә Юлсурина ике бүлектә ике сәхнә костюмы менән сығыш яһаны. Зауыҡ менән бер генә төҫтәге туҡыманан тегелгән күлдәктәре йырҙарының йөкмәткеһен асырға ярҙам итте.
“Тәгәрәп китте йөрәгем”, “Иртә лә генәй торам”, “Нимә булды һиңә бөгөн?..”, “Ҡышҡы сейә”, “Төндәр буйы йоҡлай алмай ятам”, “Ялбарыу” кеүек тетрәткес йырҙары менән бергә халыҡ гәүһәрҙәренә әйләнгән “Ялан Йәркәй”, “Ҡара урман”, “Беҙҙең урам”, “Ҡыҙ бала”, “Кәмә килә” һымаҡ йырҙары ла Әлфиәнең үҙенә генә хас боролоштар, милизмдар менән тамашасыларҙың күңелен айҡаны. “Ялан Йәркәй”ҙе музыка оҙатыуынан башҡа үҙе генә башҡарғанда залдағылар йырсының иҫ киткес моңона, көслө тауышына хайран ҡалды.
Әлфиә Юлсурина һәр йырында драматик актерҙар шикелле образға оҫта инә. Уны Рәсәй эстрадаһының символына әйләнгән Алла Пугачева менән сағыштырыу ҙа юҡҡа түгел. Йырҙың драматик йөкмәткеһен еткереү өсөн тауыштың да драматик ноталарға бай булыуы мөһим. Әлфиә Юлсурина йырлағанда һәр саҡ уның дикцияһы һоҡландыра, һәр өн еренә еткерелеп яңғырай, һәр һүҙ үҙәктәргә үтеп инә.
Тормошоноң билдәле бер миҙгеленә еткәндә ғүмер тураһындағы йырҙарҙың репертуарында йыш яңғырауы осраҡлы түгел. “Ғүмер яҙым”, “Ғүмер йәйем”, “Эй, был ғүмер тигәндәре”нең исемдәре оҡшаш булһа ла, йөкмәткеләре менән тамашасыларҙы төрлөсә тәрән уйҙарға һалды.
Мине һәр ваҡыт кешеләге рәхмәт тойғоһо һоҡландыра. Әлфиә Юлсурина ла – рәхмәтле була белгән шәхес. Ул үҙенең остазы, уҡытыусыһы, яратҡан композиторы Салауат Низаметдиновты бер генә сығышында ла иҫкә алмай ҡалғаны юҡ. Күренекле шәхестең арабыҙҙан китеүенә ике йыл тулып уҙҙы. Әлфиә үҙен оло сәхнә донъяһына сығарған, иң матур йырҙарын махсус уның өсөн генә яҙып, тәүге булып башҡарырға ышанып тапшырған Салауат Низаметдиновтың яҡты иҫтәлеген бер ҡасан да онотмай, рухын йәшәтергә тырыша. Композиторҙың тыуған көнөндә, 3 мартта, йыл да уға арналған концерттар ойоштора. Беренсе йылында филармония сәхнәһендә ижадташ дуҫтары менән берлектә иҫ киткес һағышлы тамаша уҙғарһа, былтыр Инвалидтар мәҙәниәт һарайында моңһоу хәтер кисәһе үткәрҙе. Унда мин дә сығыш яһап, Салауатҡа арнап яҙылған бер шәлкем шиғырымды һөйләнем. Ә талантлы шағирә Кристина Андрианова-Книга уларҙы урыҫ телендә уҡып ишеттерҙе. Ул көндә Әлфиә Юлсуринаның тамашасыларға тағы бер һәләте асылды: концертты ике телдә лә үҙе алып барҙы, режиссер булараҡ та программаһын төҙөп, сәхнәләш дуҫтарын да, яңы ғына йырсылыҡҡа уҡып йөрөгән йәштәрҙе лә, мәктәп уҡыусыларын да халыҡ алдына сығарҙы.
Киләһе йыл Әлфиә Юлсурина уҡытыусыһы иҫтәлегенә филармония залында ҙур концерт ойошторорға йыйына. 3 мартта үтәсәк тамашаға һатылған билеттарҙың килемен Салауат Низаметдиновтың ҡәберенә һәйкәл ҡуйыуға тапшырырға ниәтләй.
Әлеге концертында ла Әлфиә остазын иң яҡты хәтирәләр менән иҫкә алды. Бөрйәнендә йәшәп ятҡан еренән етәкләп тигәндәй Өфөгә килтереп, оло сәхнәгә сығарғанына рәхмәтен еткереп, композиторҙың үҙенә тәғәйенләп яҙған тәүге “Бәхетле көнөм бул!” тигән йырын башҡарҙы. Шулай уҡ халыҡ араһында киң таралған “Ялан сәскәләре” менән “Алһыу пион”ды яңғыратты. Йәнә бер тапҡыр ҙа башҡарылмаған йырҙарын да ишеттерҙе. Тамашасылар премьераларҙы ла яратып ҡабул итте. Композиторҙың ҡыҙы Ләйсән, йырсыға бүләк тапшырып, атаһының рәхмәтен еткергәндәй булды.
Бер концертта 28 йыр башҡарҙы Әлфиә Юлсурина. Бер генә артистың да үҙенең кисәһендә шул күләмдә сығыш яһағанын ишетеп тә, күреп тә белмәйем. Етмәһә, уларҙың береһе лә фонограммаға яңғыраманы. Ысын халыҡ йырсыһы ихтирам иткән тамашасыһы алдына сығып юрамал ауыҙ асып тора буламы?!
Һәр ваҡыт үҙ тауышы менән йырлағаны өсөн дә халыҡ үҙен ярата бит. Урыҫ телендә башҡарылған сығыштары ла, Әлфиәнең репертуарындағы йырҙарҙың йөкмәткеһен байытып, йөрәк хистәрен тағы ла тулыраҡ сағылдырҙы.
Ижадташ дуҫтары, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Нәзифә Ҡадирова менән талантлы йырсы, республика, Рәсәй, халыҡ-ара конкурстар лауреаты Рафаэль Рәхмәтуллин юбилярҙы ҡотлап, драматик йырҙарын бүләк итте.
…Ни көҙ түгел, ни ҡыш түгел шыҡһыҙ ноябрь кисендә Әлфиә Юлсурина үҙенең тамашасыларына шәлкем-шәлкем моң бүләк итеп, күңел йылыһын таратты, яратыуын еткерҙе. “Ошондай ҙа концерт була икән!” – тип һоҡланып, хайран ҡалып таралышты халыҡ. Йәл, концерттың Башҡортостан телевидениеһына яҙып алынмауы үкенесле. Был һис шикһеҙ фондта ҡала торған аҫыл тамашаларҙың береһе ине.
Тағы бер нәмәгә иғтибар иттем. Баҡһаң, йырсылар бер-береһенең концерттарына йөрөмәй икән дә. Ә бит Әлфиә Юлсуринаның сығышынан күп фәһем алырға – репертуарҙы нисек һайларға, ижади оҫталыҡҡа, сәнғәткә йәнең-тәнең менән тотошлай бирелгәнлеккә, талапсанлыҡҡа, үҙеңде аямай йырларға, сәхнә костюмдарын зауыҡ менән һайларға, үҙеңде халыҡ алдында нисек тоторға, сәхнәлә үҙеңде түгел, ә сәнғәтте яратырға һәм башҡа бик күп нәмәгә өйрәнергә булыр ине.
“Башҡорт Пугачеваһы” тип әйтеүем былай ғына, тамашала килгән генә уй. Әлфиә Юлсурина тик үҙенә генә оҡшаған, һәм ул беҙҙә шундай берәү генә!


text:
Өфөлә эшсе йәштәр араһында ижади конкурс старт алды
Башҡортостан баш ҡалаһында эшсе йәштәр араһында «Яҡшыларҙың яҡшыһы» конкурсы старт алды, ул Өфөлә 2012 йылдың 1 ноябренә тиклем дауам итәсәк.
Предприятие һәм ойошмаларҙа йәштәр менән эшләү һөҙөмтәлелеген арттырыу, йәш эшсенең ыңғай имиджын булдырыу, йәштәр советтары эшен әүҙемләштереү, предприятиеларҙа тәрбиәсе эшенең абруйын күтәреү, шулай уҡ эшсе йәштәр проблемаларына йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итеү иғлан ителгән конкурстың төп маҡсаттары булып тора.
Бәйге номинациялары араһында — «Өфө предприятиелары һәм ойошмаларында (учреждениеларында) эшсе йәштәр менән иң яҡшы ойошторолған эш»; «Эшсе йәштәрҙең иң яҡшы тәрбиәсеһе» һәм «Өфөнөң эшсе йәштәре тураһында киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы мәҡәлә (репортаж)».
Конкурсты ойоштороусылар булып Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты һәм Республика йәштәр мәшғүллегенә булышлыҡ итеү үҙәге сығыш яһай.
Конкурсҡа материалдар 15 октябргә тиклем 450098, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 118 адресы буйынса Йәштәр мәшғүллегенә булышлыҡ итеү үҙәгендә, 29-сы бүлмәлә ҡабул ителә. Телефондар: 279-06-35, 279-06-56.


text:
Башҡорт дәүләт педагогия университеты «Тәрбиәгә бала алған ата-әсәләр мәктәбе» исемле яңы проект башлай
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында 10-22 июндә «Тәрбиәгә бала алған ата-әсәләр мәктәбе» исемле социаль проект тормошҡа ашырыласаҡ. Өҫтәмә белем биреү программаһын квалификация күтәреү һәм һөнәргә ҡайтанан әҙерләү институты менән берлектә социаль-гуманитар факультеттың социаль педагогика кафедраһы әҙерләгән.
БДПУ-ның матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, ата-әсәләр мәктәпкә райондар менән төҙөлгән килешеүҙәр нигеҙендә ҡабул ителә. Тәрбиәгә бала алыу тураһындағы ғариза менән райондың тейешле структураларына мөрәжәғәт иткән граждандар курстарға йүнәлтелә. Бөгөнгө көнгә бындай килешеүҙәр Өфө һәм Әбйәлил райондары менән төҙөлгән һәм бер төркөм йыйылған да инде. Ата-әсәләр өсөн курстарҙа уҡыу – бушлай, әммә һәр береһенә БР Мәғариф министрлығы бюджетынан 8 мең һумға яҡын аҡса бүленә.
Юғары уҡыу йортонан билдәләүҙәренсә, «Тәрбиәгә бала алған ата-әсәләр мәктәбе» бындай ғаиләләргә психологик, юридик, консультацион ярҙам алырға мөмкинселек бирәсәк. Белгестәрҙән тыш, дәрестәрҙе Башҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Светлана Скоробогатова, шулай уҡ тәжрибәле ата-әсәләр үткәрәсәк.


text:
"Берҙәм булғанда тормош алға барасаҡ"
Миллионлаған мосолман йәшәгән илебеҙҙә традицион Ислам динен экстремизмдан айырыу мәсьәләһе дәүләт һәм йәмғиәт берҙәмлеге өсөн мөһим булып ҡала. Ислам ҡиммәттәрен хөрмәт иткән, шул уҡ ваҡытта башҡа диндәргә лә ихтирам менән ҡараған кеше генә ысын мосолман була ала. Республикалағы ислам ҡунаҡсыллыҡ, дуҫлыҡ сифаттары менән айырыла.
Йәштәр, ауыл ерендә йәшәүселәр араһында әхлаҡһыҙлыҡтың, үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтарының, алкоголизмдың артыуы, бы- уат сирҙәренең тағы ла күбәйеүенә юл ҡуймау, хәлдән килгәнсе ярҙам итеү һәм башҡа мәсьәләләр тураһында һөйләште семинар-кәңәшмәлә район имамдары. Сарала муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Илгиз Теләүбаев, район-ҡаланың имам-мөхтәсибе Мәүлит Мөхәмәтйәнов һәм имам-хатиптар ҡатнашты.
Йәштәр, ауыл ерендә йәшәүселәр араһында әхлаҡһыҙлыҡтың, үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтарының, алкоголизмдың артыуы, быуат сирҙәренең тағы ла күбәйеүенә юл ҡуймау, хәлдән килгәнсе ярҙам итеү һәм башҡа мәсьәләләр тураһында һөйләште семинар-кәңәшмәлә район имамдары. Сарала муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Илгиз Теләүбаев, район-ҡаланың имам-мөхтәсибе Мәүлит Мөхәмәтйәнов һәм имам-хатиптар ҡатнашты.
Семинар-кәңәшмә ҡаланың мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына, тарихи- крайҙы өйрәнеү музейына сәйәхәтенән башланды. Илгиз Сафый улы менән дини делегацияны тәүгеләрҙән булып Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһында ҡаршы алдылар. Гимназия директоры Зөлфиә Ғәлийәнова ҡунаҡтарҙы белем усағы, мәктәп музейы менән таныштырҙы, улар III-IV класс уҡыусылары менән аралашты, һорауҙар бирҙе. Балалар ҙа дин әһелдәренә аят-сүрәләре уҡыны, “Урал батыр” эпосын һөйләне, йырҙар йырлап оҙатып ҡалды. Әйткәндәй, гимназияла күптән инде ғәрәп теле индерелгән, балалар ҙа фәнде теләп өйрәнә.
Тарихи-крайҙы өйрәнеү музейында ҡунаҡтар район- ҡалабыҙҙың бай тарихы, йәшәйеше менән танышты. Ә ҡаланың Психотерапевтик үҙәгендә имамдарҙы ҡыҙыҡһындырған һорауҙар күп булды. Мөдир вазифаһын башҡарыусы Флүрә Ғилметдинова үҙәктең эше менән таныштырҙы, имам-хәҙрәттәр оло йәштәге пациенттарҙың релаксация мәлен ҡараны. Республика райондарында тәүгеләрҙән булып асылған был үҙәккә ике генә йыл, шул арала үҙәктең үҙ пациенттары барлыҡҡа килде. Лицей-интернатта дин әһелдәрен ҡурай-ҡумыҙҙа уйнап, сәксәк менән ҡаршы алдылар. Мәғариф усағы хужабикәһе Гөлнара Зәйнетдинова лицей, ятаҡхана менән таныштырҙы. Ҡунаҡтар технология кластарын, бай йөкмәткеле музейҙы ҡараны, уҡыусыларҙың бейеү түңәрәгендә булды, балалар үҙҙәре лә өҙҙөрә баҫып бейеп күрһәтте. ]
“Аҡ мәсет”тә өйлә намаҙын уҡығандан һуң, муниципаль район хакимиәтендә семинар-кәңәшмә дауам итте, сараға ауыл хакимиәттәре башлыҡтары ла ҡушылды. Йәш быуынға рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү, тәртип боҙоуҙар менән бәйле проблемаларҙы хәл итеүҙә йәмәғәтселектең роле, урындағы үҙидаралыҡ органдарының руханиҙар менән хеҙмәттәшлеге тураһында, мәсеттәр төҙөү, ерҙәрен рәсмиләштереү, Уставтарын яңыртыу кеүек мәсьәләләр тикшерелде. Дин әһелдәре лә ауылдарҙа мосолман байрамдарының ни- сек үтеүе, халыҡ менән нисек эшләүҙәре тураһында ҡыҫҡаса һөйләп үтте.
- Рәсәй Федерацияһында, бигерәк тә һуңғы ике тиҫтә йылдар дауамында, илдең һәр гражданына дин тотоу өсөн барлыҡ шарттар ҙа тыуҙырылған. Республикала, район хакимиәтендә лә уңайлыҡтар булдырылған. Муниципаль район хакимиәтендә 2010 йылдан Конфессия-ара совет эшләп килә. Совет составына төр- лө дин, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, ойошмалар етәкселәре ингән. Хәл итәһе мәсьәләләр күп, әлбиттә. Бөгөнгө көндә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәсет, сиркәү ерҙәре хосусилаштырылмаған. Эш яйлап ҡына алға бара. Мәсеттәр төҙөү, дин әһелдәренең тейешле белеме булмауы, уларҙың да район тормошонан йыраҡ тороуын күҙ уңында тотоп, ошондай кәңәшмә үткәрергә ҡарар иттек. Имамдарҙың күбеһе ҡалалағы учреждениеларҙың ҡайҙа урынлашҡанын, уларҙың тәғәйенләнешен дә белмәй, шуға ла төрлө ойошмалар менән таныштырырға тырыштыҡ, улар быға бик рәхмәтле. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәмғиәттә үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтары булып тора, тормошта үҙен таба алмаған кешеләр байтаҡ. Бына был ваҡытта традицион медицина һәм дин әһелдәренең һүҙе ярҙамға киләсәк. Ниндәй генә дин булмаһын, берҙәм, дуҫ булғанда беҙҙең тормош алға барасаҡ, - тине Илгиз Сафый улы Теләүбаев кәңәшмәне йомғаҡлап.
Наталья БАТРАКОВА фотоһы.


text:
Геология
Геология — (грек телендә Yn- (ge-) — ер һәм λoYoς (logos) — өйрәнеү) — Ерзең төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен, уның формалашыу тарихын өйрәнеүсе фән. Геология нефть, таш күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.
Геология Ер һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан керетелә. Геологиянең төп объекты булып Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонттар тора.
Хәҙерге геология уҙ эсенә стратиграфия, тектоника, региональ геология, минералогия, петрография, литология, геохимия, файҙалы ҡаҙылмалар өрәнеү белемен ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженерлыҡ геологияһы һәм шулай уҡ яңы юнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
Геология XVIII быуаттың 2-се яртыһы — XIX быуат башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында фанерозойҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм А. Гумбольдт). Рәсәйҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда Мәскәүҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — Лондонда геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләтеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология хеҙмәттәре ойошторолоуға килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Республика табиптары Германиялағы коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй Фото: Андрей Старостин
Республика табиптары Германиялағы коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй
Республика табиптары Германиялағы коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан табиптары немец коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй. Ошо маҡсат менән Өфөгә Германияның иң билдәле иммунологтарының береһе Кай Дойш килде. Ошондай институттың барлыҡҡа килеүе кешенең ДНК-һын һәм уның тайпылыштарын ентеклерәк өйрәнергә ярҙам итәсәк, тип хәбәр итә республика Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте.
Ағымдағы йылдың февралендә Башҡорт дәүләт медицина университетында яңы лаборатория асылды. Бында табиптар яңы дауалау алымдарын һынап ҡарау өсөн кеше күҙәнәктәрен өйрәнеү һәм уйлап табыу менән шөғөлләнә. Лабораторияға Мюнхен университетының терапия һәм иммунология мөдире Кай Дойш килде.
«Миңә Өфөлә бик оҡшаны. Медицина университеты һәм башҡа медицина учреждениелары юғары кимәлдә эшләй. Артабан да хеҙмәттәшлек итербеҙ тип ышанам», — тине Германия ҡунағы.
Химиотерапия үткәндә зарарланған, шулай уҡ инфекцияға ҡаршы көрәшеүсе һау күҙәнәктәрҙең дә юҡҡа сығыуы күптәргә билдәле. Был осраҡта үҫеп етмәгән күҙәнәктәр ярҙамға килә, тип иҫәпләй табиптар.
«Бөгөн беҙ химиотерапия курсына тиклем сирленең күҙәнәктәрен алып, үҫтереп һәм химиотерапиянан һуң пациентҡа кире ҡайтарырға мөмкинлек биргән технологияларҙы тикшерәбеҙ. Был өҙлөгөүҙәр аҙыраҡ булһын өсөн эшләнә», — тип һөйләне БДМУ ректоры, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы депутаты Валентин Павлов.
Республикала үҫеп етмәгән күҙәнәктар банкы бар, унда йөҙҙән ашыу пациент үҙҙәренең биологик элементтарын һаҡлай. Әммә Башҡортостан ғалимдарына Германиялағы коллегалары менән бергә ошо йүнәлештә ҙур эш башҡарырға кәрәк.