text:
Төпкөл төбәктә газ да, һыу ҙа бар
31 марта 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Ҡауарҙы ауыл Советы ауыл биләмәһе депутаттарының киңәйтелгән ултырышында район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район Советы секретары Рәйлә Ишмөхәмәтова, район Советы депутаты, "Красноусол” шифаханаһы директоры Фаяз Мәжитов, район дауаханаһының баш табибы Зәбиҙә Ҡужина һ.б. саҡырылған ҡунаҡтар, Ҡауарҙы, Юлыҡ, Аҡташ, Һабай ауылдары халҡы ҡатнашты. Ҡауарҙы ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Илфат Ҡужин биләмәләге хәл-торош менән яҡынданыраҡ таныштырҙы, 2013 йылғы эшмәкәрлектәренә йомғаҡ яһаны.
Халыҡ етеш йәшәргә ынтыла
Ауыл биләмәһендәге 4 ауылда 750 йорт-хужалыҡ булып, уларҙа 2190 кеше йәшәй. Шуларҙың 530-ы пенсионерҙар, 1323-ө эшкә яраҡлы халыҡ иҫәпләнә. Мәктәпкәсә йәштәге 150 баланың 81-е балалар баҡсаһына (Ҡауарҙыла – 50, Юлыҡта 31 бала) йөрөй. Шәхси хужалыҡтарҙа 1428 баш һыйыр малы, шул иҫәптән 635 баш һауын һыйыры, 354 баш ат, 1091 баш һарыҡ-кәзә аҫрала. Барлығы 1400 баш умарта күсе иҫәпләнә. Төбәк халҡы башлыса үҙ шәхси хужалығы иҫәбенә көн күрә. Хакимиәт башлығы күпләп мал аҫраусы, умарта күсе тотоусы егәрле ғаиләләрҙе атап үтте. Ишле мал аҫраусыларҙан Юлыҡ ауылынан Мөхәмәтгәрәй Кинйәғолов (31 баш һыйыр малы, шул иҫәптән 14 баш һауын һыйыры), Илһам Шаһиев (45 баш ат, 6 баш һыйыр малы),Ғайса Юлыҡов (10 баш һыйыр малы), Вәкил Юлмөхәмәтов (15), Зәйнулла Кәримов (14), Һабай ауылынан Фәнил Ихсанов ( 20 баш), Аҡташтан Фәррәх Иҙрисов (10), Ҡауарҙынан Радик Муллагилдин (18), Әхәт Аҡмырҙин (22), Минияр Вәлитов (15), Гөлнара Хужаева (16 баш) кеүек күпләп мал аҫраусылар маҡтап телгә алынды. Күпләп умарта күсе тотоусыларҙан Азат Исмәғилев (100 баш), Азат Әлмөхәмәтов (70), Мөнир Дәүләтбаев (60), Рәйес Абдрахманов (55), Азамат Дәүләтбаев (40), Дамир Юлъяҡшин (30), Ильяс Абдуллин (25), Сабир Исхаҡов (25), Люциә Абдуллина (25 баш) ауылдаштарына өлгө булып тора. Күпләп мал аҫрау һәм умарта күсе тотоу төбәк халҡының ғаилә бюджетын тулыландырыуҙа мөһим роль уйнай. Шуға ла халыҡ етеш йәшәй был яҡтарҙа. Мәҫәлән, шәхси хужалыҡтарҙа төрлө маркалы 80 трактор, 35 йөк автомашинаһы, 150-ләп еңел автомашина һәм башҡа техника бар. Ҡауарҙы ауылынан Азат Ғәзизов, Аҡташтан Ирек Әбсәләмов быйыл ғына өр-яңы "МТЗ-82” тракторҙары һатып алған. Былтыр ҙа бер нисә кеше яңы трактор һатып алыуға өлгәшкән.
Баҙарҙа аҡса "эшләйҙәр"
Төбәктә шәхси хужалығын үҫтереү маҡсатында "Россельхозбанк” аша ауыл хужалығы кредиты алыусылар ҙа бихисап. Үҙҙәренән артҡан ауыл хужалығы продукцияһын һатып аҡса эшләүселәр ҙә арта бара. Зөлфиә Вәлитова, Земфира Латипова, Ирек Әбсәләмов, Алһыу Мөхәмәтдинова, Роза Вәлитова, Фәнил Басиров, Илгиз Әбсәләмов, Сайма Бәширова, Фирүзә Вәлитова, Ғәйшә Фәхриева һ.б. баҙар, йәрминкәләрҙә әүҙем ҡатнашып, үҙҙәре етештергән продукцияны һатыуға сығаралар. Илфат Әхмәт улы үҙ сығышында бындай ғаиләләрҙе башҡаларға өлгө итеп ҡуйҙы.
Уңғандар мөмкинлек таба
Төбәктә төҙөлөш эштәре лә гөрләп бара. Мәҫәлән, 2013 йылда ғына Айрат Латипов, Марат Абдуллин, Руслан Зәйнетдинов, Таһир Дәүләтбаев, Рәшит Йосопов, Рөстәм Шәрипов, Илшат Вәлитов, Рәсим Ваһапов яңы йорт күтәргәндәр. Төҙөлөш материалдары әҙерләү өсөн дүрт ауылда барлығы 11 пилорама (шуларҙың 6-һы Ҡауарҙыла) эшләп килә. Йорттарына газ, һыу уҙғарыусылар ҙа арта бара. Биләмәләге 4 ауылдан тик Аҡташҡа ғына газ үткәргес барып етмәгән. Социаль-мәҙәни әһәмиәтле бюджет учреждениеларының газ яғыулығына тоташтырылыуы ла һөйөнөслө күренеш. Төбәктә берҙән-бер крәҫтиән-фермер хужалығы (етәксеһе Марат Латипов) бар һәм ул ауыл хужалығы продукцияһы етештереүҙән тыш төҙөлөш материалдары – ағас, таҡта әҙерләй, утын да һата. "Шишмә” крәҫтиән хужалығы ҡарамағында 150 гектар һөрөнтө ер иҫәпләнә. Хужалыҡ малсылыҡ менән дә шөғөлләнә. Юлыҡ ауылынан Мөхәмәтгәрәй Кинйәғолов та 70 гектар ер алған һәм үҙенең хужалығын киңәйтергә иҫәп тота. Ҡауарҙы ауыл биләмәһендә эшҡыуарлыҡ та үҫешә. Ауыл биләмәһендә 14 магазин эшләп килә. Ҡауарҙыла Азат Хужаев менән Юлай Аҙнағолов яңыраҡ магазин асып, эшҡыуарлыҡ эшен тағы ла нығыраҡ йәнләндереп ебәргәндәр.
Бар насарлыҡ - эскелектән
Биләмәлә 2 урта һәм 1 башланғыс мәктәп эшләп килә. Мәктәптәрҙә барлығы 256 бала белем һәм тәрбиә ала. Шулай уҡ ике балалар баҡсаһы эшләп килә. Ике мәҙәниәт йорто һәм бер ауыл клубы халыҡтың ялын файҙалы уҙғарыу йүнәлешендә эш алып бара. Дүрт ауылда ла фельдшер-акушерлыҡ пункттары бар һәм медицина хеҙмәткәрҙәре халыҡ һаулығы һағында уяу тора. Тик шуныһы күңелде ҡыра: былтыр төбәктә үлем ты-уымдан юғарыраҡ булған. Барлығы 24 сабый донъяға килгән, 27 кеше вафат булған. Үлемдең тыуымдан юғарыраҡ булыуында, әлбиттә, объектив сәбәптәр ҙә, субъектив сәбәптәр ҙә бар. Иң ғәжәпләндергәне – төбәктә үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар күп һәм уларҙың күбеһе йәштәр. Эскелек арҡаһында яҡты донъяларҙан иртә китеүселәр ҙә бихисап. Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров халыҡ һаулығын ҡайғыртыу, ялған араҡы һәм көмөшкә һатыусыларҙы яуаплылыҡҡа тарттырыу, был тәңгәлдә ауыл халҡының үҙенә күтәрелеп сығырға кәрәклеге хаҡында әсенеп һөйләне, халыҡты үҙ асылына ҡайтырға саҡырҙы. Ауыл биләмәһе башлығы Илфат Ҡужин үҙ сығышында социаль өлкә, ветерандар советы эшмәкәрлеге, ауыл Советы депутаттары эше хаҡында ентекле һөйләне.
Еҙем дә проблема тыуҙыра
Ауыл биләмәһе башлығының сығышынан һуң фекер алышыуҙар башланды. Юлыҡ һәм Ҡауарҙы мәктәптәре директорҙары Рәфис Абдрахманов менән Райфат Әбелғужин белем усаҡтары эшмәкәрлеге менән таныштырҙы.
Юлыҡ мәктәбенең ҡыйығын яңыртып ябыу һәм Ҡауарҙы мәктәбенә яңы автобус (мәктәп автобусына 8 йыл) һатып алыу мәсьәләһе район етәкселегенә еткерелде. Ҡауарҙы ауыл ветерандар советы рәйесе Рим Насиров ветерандарҙың әүҙем тормош алып барыуы хаҡында һөйләне. Юлыҡ ауылы старостаһы Таһир Юлмөхәмәтов Еҙем ярын нығытыу, Еҙем йылғаһы аша күперҙе ремонтлау, Юлыҡта "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамын уҙғарыуға әҙерлек башлау кәрәклеге хаҡында һөйләне. "Шишмә” крәҫтиән хужалығы етәксеһе Марат Латипов үҙенең эшмәкәрлеге менән таныштырҙы. Һабай ауылынан Рәсүл Басиров ауылдарҙағы эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итеү, коллектив хужалыҡ итеүҙе ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһаны. Ҡауарҙынан Кәрим Ибәтуллин төндә урам буйҙарының яҡтыртылмауына зарланды. Ауыл биләмәһе башлығы Илфат Ҡужин был мәсьәләнең ыңғай хәл ителәсәген белдерҙе. Полицияның участка уполномоченныйы Ирек Хәсәнов төбәктәге криминоген хәл менән таныштырҙы.
Тейешлеһе - бар, ҡалғаны үҙегеҙҙән
"Красноусол” шифаханаһы директоры,
район Советы депутаты Фаяз Мәжитов элекке тормош менән хәҙергене сағыштырып, бөгөн тырыштар, егәрлеләр өсөн барлыҡ уңайлы шарттар булдырылыуын, дәүләттең халыҡҡа йөҙ менән боролоуын, ауылдарға газ, һыу уҙғарылыуын, башҡаһын халыҡтың үҙе эшләргә тейешлеген ябай тел менән аңлайышлы итеп һөйләне. Уның сығышы береһен дә битараф ҡалдырмағандыр. Сәйетбаба ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Рәмил Латипов ике биләмә өсөн дә проблемаларҙың уртаҡ булыуын һәм уларҙы хәл иткәндә ҡулға-ҡул тотоношоп эшләргә саҡырҙы. Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров үҙ сығышында күпләп мал аҫрау, умарта тотоу, уларҙан нисек табыш алыу нескәлектәре хаҡында аңлатма бирҙе. Ауыл хужалығы продукцияһы етештереп кенә ҡалмайыҡ, уны һатырға ла өйрәнәйек, бының өсөн ауылдарҙа баҙар майҙансыҡтары булдырҙыҡ, шуларҙы тулы ҡеүәтҡә файҙаланайыҡ,- тине Рәмил Зәкәриә улы. Йыйылыш һуңында ҡарар ҡабул ителде. Дөйөм алғанда, Ҡауарҙы ауыл биләмәһе ауыл советы депутаттарының асыҡ ултырышы эшлекле шарттарҙа үтте.
Халыҡ етеш йәшәргә ынтыла
Ауыл биләмәһендәге 4 ауылда 750 йорт-хужалыҡ булып, уларҙа 2190 кеше йәшәй. Шуларҙың 530-ы пенсионерҙар, 1323-ө эшкә яраҡлы халыҡ иҫәпләнә. Мәктәпкәсә йәштәге 150 баланың 81-е балалар баҡсаһына (Ҡауарҙыла – 50, Юлыҡта 31 бала) йөрөй. Шәхси хужалыҡтарҙа 1428 баш һыйыр малы, шул иҫәптән 635 баш һауын һыйыры, 354 баш ат, 1091 баш һарыҡ-кәзә аҫрала. Барлығы 1400 баш умарта күсе иҫәпләнә. Төбәк халҡы башлыса үҙ шәхси хужалығы иҫәбенә көн күрә. Хакимиәт башлығы күпләп мал аҫраусы, умарта күсе тотоусы егәрле ғаиләләрҙе атап үтте. Ишле мал аҫраусыларҙан Юлыҡ ауылынан Мөхәмәтгәрәй Кинйәғолов (31 баш һыйыр малы, шул иҫәптән 14 баш һауын һыйыры), Илһам Шаһиев (45 баш ат, 6 баш һыйыр малы),Ғайса Юлыҡов (10 баш һыйыр малы), Вәкил Юлмөхәмәтов (15), Зәйнулла Кәримов (14), Һабай ауылынан Фәнил Ихсанов ( 20 баш), Аҡташтан Фәррәх Иҙрисов (10), Ҡауарҙынан Радик Муллагилдин (18), Әхәт Аҡмырҙин (22), Минияр Вәлитов (15), Гөлнара Хужаева (16 баш) кеүек күпләп мал аҫраусылар маҡтап телгә алынды. Күпләп умарта күсе тотоусыларҙан Азат Исмәғилев (100 баш), Азат Әлмөхәмәтов (70), Мөнир Дәүләтбаев (60), Рәйес Абдрахманов (55), Азамат Дәүләтбаев (40), Дамир Юлъяҡшин (30), Ильяс Абдуллин (25), Сабир Исхаҡов (25), Люциә Абдуллина (25 баш) ауылдаштарына өлгө булып тора. Күпләп мал аҫрау һәм умарта күсе тотоу төбәк халҡының ғаилә бюджетын тулыландырыуҙа мөһим роль уйнай. Шуға ла халыҡ етеш йәшәй был яҡтарҙа. Мәҫәлән, шәхси хужалыҡтарҙа төрлө маркалы 80 трактор, 35 йөк автомашинаһы, 150-ләп еңел автомашина һәм башҡа техника бар. Ҡауарҙы ауылынан Азат Ғәзизов, Аҡташтан Ирек Әбсәләмов быйыл ғына өр-яңы "МТЗ-82” тракторҙары һатып алған. Былтыр ҙа бер нисә кеше яңы трактор һатып алыуға өлгәшкән.
Баҙарҙа аҡса "эшләйҙәр"
Төбәктә шәхси хужалығын үҫтереү маҡсатында "Россельхозбанк” аша ауыл хужалығы кредиты алыусылар ҙа бихисап. Үҙҙәренән артҡан ауыл хужалығы продукцияһын һатып аҡса эшләүселәр ҙә арта бара. Зөлфиә Вәлитова, Земфира Латипова, Ирек Әбсәләмов, Алһыу Мөхәмәтдинова, Роза Вәлитова, Фәнил Басиров, Илгиз Әбсәләмов, Сайма Бәширова, Фирүзә Вәлитова, Ғәйшә Фәхриева һ.б. баҙар, йәрминкәләрҙә әүҙем ҡатнашып, үҙҙәре етештергән продукцияны һатыуға сығаралар. Илфат Әхмәт улы үҙ сығышында бындай ғаиләләрҙе башҡаларға өлгө итеп ҡуйҙы.
Уңғандар мөмкинлек таба
Төбәктә төҙөлөш эштәре лә гөрләп бара. Мәҫәлән, 2013 йылда ғына Айрат Латипов, Марат Абдуллин, Руслан Зәйнетдинов, Таһир Дәүләтбаев, Рәшит Йосопов, Рөстәм Шәрипов, Илшат Вәлитов, Рәсим Ваһапов яңы йорт күтәргәндәр. Төҙөлөш материалдары әҙерләү өсөн дүрт ауылда барлығы 11 пилорама (шуларҙың 6-һы Ҡауарҙыла) эшләп килә. Йорттарына газ, һыу уҙғарыусылар ҙа арта бара. Биләмәләге 4 ауылдан тик Аҡташҡа ғына газ үткәргес барып етмәгән. Социаль-мәҙәни әһәмиәтле бюджет учреждениеларының газ яғыулығына тоташтырылыуы ла һөйөнөслө күренеш. Төбәктә берҙән-бер крәҫтиән-фермер хужалығы (етәксеһе Марат Латипов) бар һәм ул ауыл хужалығы продукцияһы етештереүҙән тыш төҙөлөш материалдары – ағас, таҡта әҙерләй, утын да һата. "Шишмә” крәҫтиән хужалығы ҡарамағында 150 гектар һөрөнтө ер иҫәпләнә. Хужалыҡ малсылыҡ менән дә шөғөлләнә. Юлыҡ ауылынан Мөхәмәтгәрәй Кинйәғолов та 70 гектар ер алған һәм үҙенең хужалығын киңәйтергә иҫәп тота. Ҡауарҙы ауыл биләмәһендә эшҡыуарлыҡ та үҫешә. Ауыл биләмәһендә 14 магазин эшләп килә. Ҡауарҙыла Азат Хужаев менән Юлай Аҙнағолов яңыраҡ магазин асып, эшҡыуарлыҡ эшен тағы ла нығыраҡ йәнләндереп ебәргәндәр.
Бар насарлыҡ - эскелектән
Биләмәлә 2 урта һәм 1 башланғыс мәктәп эшләп килә. Мәктәптәрҙә барлығы 256 бала белем һәм тәрбиә ала. Шулай уҡ ике балалар баҡсаһы эшләп килә. Ике мәҙәниәт йорто һәм бер ауыл клубы халыҡтың ялын файҙалы уҙғарыу йүнәлешендә эш алып бара. Дүрт ауылда ла фельдшер-акушерлыҡ пункттары бар һәм медицина хеҙмәткәрҙәре халыҡ һаулығы һағында уяу тора. Тик шуныһы күңелде ҡыра: былтыр төбәктә үлем ты-уымдан юғарыраҡ булған. Барлығы 24 сабый донъяға килгән, 27 кеше вафат булған. Үлемдең тыуымдан юғарыраҡ булыуында, әлбиттә, объектив сәбәптәр ҙә, субъектив сәбәптәр ҙә бар. Иң ғәжәпләндергәне – төбәктә үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар күп һәм уларҙың күбеһе йәштәр. Эскелек арҡаһында яҡты донъяларҙан иртә китеүселәр ҙә бихисап. Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров халыҡ һаулығын ҡайғыртыу, ялған араҡы һәм көмөшкә һатыусыларҙы яуаплылыҡҡа тарттырыу, был тәңгәлдә ауыл халҡының үҙенә күтәрелеп сығырға кәрәклеге хаҡында әсенеп һөйләне, халыҡты үҙ асылына ҡайтырға саҡырҙы. Ауыл биләмәһе башлығы Илфат Ҡужин үҙ сығышында социаль өлкә, ветерандар советы эшмәкәрлеге, ауыл Советы депутаттары эше хаҡында ентекле һөйләне.
Еҙем дә проблема тыуҙыра
Ауыл биләмәһе башлығының сығышынан һуң фекер алышыуҙар башланды. Юлыҡ һәм Ҡауарҙы мәктәптәре директорҙары Рәфис Абдрахманов менән Райфат Әбелғужин белем усаҡтары эшмәкәрлеге менән таныштырҙы.
Юлыҡ мәктәбенең ҡыйығын яңыртып ябыу һәм Ҡауарҙы мәктәбенә яңы автобус (мәктәп автобусына 8 йыл) һатып алыу мәсьәләһе район етәкселегенә еткерелде. Ҡауарҙы ауыл ветерандар советы рәйесе Рим Насиров ветерандарҙың әүҙем тормош алып барыуы хаҡында һөйләне. Юлыҡ ауылы старостаһы Таһир Юлмөхәмәтов Еҙем ярын нығытыу, Еҙем йылғаһы аша күперҙе ремонтлау, Юлыҡта "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамын уҙғарыуға әҙерлек башлау кәрәклеге хаҡында һөйләне. "Шишмә” крәҫтиән хужалығы етәксеһе Марат Латипов үҙенең эшмәкәрлеге менән таныштырҙы. Һабай ауылынан Рәсүл Басиров ауылдарҙағы эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итеү, коллектив хужалыҡ итеүҙе ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһаны. Ҡауарҙынан Кәрим Ибәтуллин төндә урам буйҙарының яҡтыртылмауына зарланды. Ауыл биләмәһе башлығы Илфат Ҡужин был мәсьәләнең ыңғай хәл ителәсәген белдерҙе. Полицияның участка уполномоченныйы Ирек Хәсәнов төбәктәге криминоген хәл менән таныштырҙы.
Тейешлеһе - бар, ҡалғаны үҙегеҙҙән
"Красноусол” шифаханаһы директоры,
район Советы депутаты Фаяз Мәжитов элекке тормош менән хәҙергене сағыштырып, бөгөн тырыштар, егәрлеләр өсөн барлыҡ уңайлы шарттар булдырылыуын, дәүләттең халыҡҡа йөҙ менән боролоуын, ауылдарға газ, һыу уҙғарылыуын, башҡаһын халыҡтың үҙе эшләргә тейешлеген ябай тел менән аңлайышлы итеп һөйләне. Уның сығышы береһен дә битараф ҡалдырмағандыр. Сәйетбаба ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Рәмил Латипов ике биләмә өсөн дә проблемаларҙың уртаҡ булыуын һәм уларҙы хәл иткәндә ҡулға-ҡул тотоношоп эшләргә саҡырҙы. Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров үҙ сығышында күпләп мал аҫрау, умарта тотоу, уларҙан нисек табыш алыу нескәлектәре хаҡында аңлатма бирҙе. Ауыл хужалығы продукцияһы етештереп кенә ҡалмайыҡ, уны һатырға ла өйрәнәйек, бының өсөн ауылдарҙа баҙар майҙансыҡтары булдырҙыҡ, шуларҙы тулы ҡеүәтҡә файҙаланайыҡ,- тине Рәмил Зәкәриә улы. Йыйылыш һуңында ҡарар ҡабул ителде. Дөйөм алғанда, Ҡауарҙы ауыл биләмәһе ауыл советы депутаттарының асыҡ ултырышы эшлекле шарттарҙа үтте.
Самат ҒӘЛИУЛЛИН.


c: text/html

text:
Михаил Бабич һәм Рөстәм Хәмитов Башҡортостан митрополияһы идаралығында булдыФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Михаил Бабич һәм Рөстәм Хәмитов Башҡортостан митрополияһы идаралығында булды
Михаил Бабич һәм Рөстәм Хәмитов Башҡортостан митрополияһы идаралығында булдыФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
11 ноябрҙә Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич һәм Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Өфө үҙәгендәге яңы бинаға күскән Рус Православие сиркәүенең Башҡортостан митрополияһы идаралығында булды һәм уны реконструкциялау барышы менән танышты.
Быға тиклем идаралыҡ Өфөнөң шәхси секторындағы ике ҡатлы бинала урынлашҡайны. Михаил Бабичтың туранан-тура булышлыҡ күрһәтеүе һәм төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитовтың мөнәсәбәте арҡаһында быйыл митрополияға ҡаланың тарихи үҙәгендәге заманса бина тапшырылды.
Өфө һәм Стәрлетамаҡ митрополиты Никон Михаил Бабичҡа 2016 йылдың июнь айында Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилдың Башҡортостанға сәфәре барышында ҡараған бинаны күрһәтте.
Башҡортостан митрополияһы идаралығының яңы бинаһы дөйөм майҙаны 2 700 квадрат метрҙан ашыу булған дүрт ҡатлы административ корпустан тора. Митрополит Никон Рәсәй Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиленә башҡарылған реконструкция эштәре хаҡында һөйләне. Төбәк власть органдарының ярҙамы менән бина ҡаланың үҙәк элемтәләренә тоташтырылған, тамашалар залын йыһазландырыу тамамланған, ҡыйыҡтың бер өлөшө ремонтланған.
Әлеге ваҡытта Башҡортостанда Рус Православие сиркәүе объекттарын ремонтлау һәм реконструкциялау әүҙем бара. Волга буйы федераль округында Рус Православие сиркәүе объекттарын төҙөү буйынса эштәр алып барыла. Шулай уҡ Рус Православие сиркәүенә 1918 йылға тиклем уның ҡарамағында булған дәүләт һәм муниципаль милекте тапшырыу тормошҡа ашырыла. Рәсәй Президентының 2010 йылда ҡул ҡуйған «Дәүләт йәки муниципаль милектәге дини тәғәйенләнештәге мөлкәтте дини ойошмаларға тапшырыу тураһында»ғы Федераль законы сиктәрендә һуңғы ике йылда ғына округ төбәктәрендә Рус Православие сиркәүенә революцияға тиклем уның ҡарамағында булған күсемһеҙ милек объекттары тапшырылған. Уларҙың дөйөм майҙаны — 50 мең квадрат метрҙан ашыу.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 13.05.2017
"Таҙа Һаҡмар" темәстәргә күсте
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2017, 21:17
Бөгөн Баймаҡ районының Билал – Темәс ауыл биләмә сигендә “Таҙа Һаҡмар” эстафетаһы темәстәргә тапшырылды.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти 50-се йылдарҙа беҙҙең районға килеп, Һаҡмар буйы ауылдарында була һәм аҙаҡ, алған тәьҫораттарына таянып, “Һаҡмар ҡыҙы” поэмаһын ижад итә. Унда шундай юлдар бар: “Һаҡмар һыуҙың һылыулығы күпме-күпме йырҙа йырланған, ләкин Һаҡмар буйын тағы йөҙ йыл, тағы мең йыл була йырларға”.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн йылғабыҙҙың гүзәллеген, уның тирә-яғының матурлығын һис тә шағирса тасуирлай алмайбыҙ. Быға тәбиғәт кенә түгел, күп осраҡта үҙебеҙ ҙә ғәйепле.
Район вәкилдәре Динар Хисмәтуллин, Ғәлим Сәфиуллин, Темәс биләмә башлығы Бикйән Камалитдинов етәкселегендә делегация ағзалары “Атайсал” клубы рәйесе Сәлимйән Вәлиев, китапханасылар Миңзәлә Әүәлбаева, Миңзифа Низамова, “Темәс” тарихи - мәҙәни үҙәге методисы Лилиә Ишбаева был турала әсенеп һөйләне. Темәс мәктәбенең хужалыҡ эштәре буйынса директор урынбаҫары Рәмил Әбсәләмов: “Бөгөн ололар Һаҡмар йылғаһы бысраҡ, йәштәр йылғаны таҙалау өсөн үҙ өлөшөн индермәй, тиеүҙәре менән килешеп бөтмәйем. Сөнки күптән түгел Темәс мәктәбе уҡыусылары, уҡытыусылары, урындағы халыҡ менән бергәләп 600 – гә яҡын ағас ултыртты, экологик өмәгә сыҡтыҡ. Йылғала бәрҙе, йәйен балығы бар, ә ул балыҡтар таҙа һыуҙа ғына була. Беҙгә, йәш быуынға, Һаҡмарыбыҙҙың таҙа, мул һыулы булыуы өсөн артабан да көрәшергә генә ҡала”, - тине.
Фирҙәүес Ҡаһарманова, Әхәт Урмантаев, Илфат Сирусиндың моңло йырҙары, Билал мәктәбе уҡыусыһы Айнур Әхмәтовтың дәртле бейеүе байрамға йәм өҫтәне. Биләмә башлығы Мәжит Заманов етәкселегендәге делегация ағзалары Райхана Булатова, Әнүзә Мәжитова, Зифа Мәүлитова, Айгизә Хамматова, Сәғилә Ғайсина, Зәйнитдин Хөсәйенов эстафетаны тапшырып ҡына ҡалманы, артабан һәр ауылда экологик өмәләр үткәреүгә йөкләмә лә алды.
“Таҙа Һаҡмар” акцияһы темәстәргә тапшырылды. Был эстафета минән киткәнсе, эйәһенә еткәнсе булмһын ине. Йылғаларҙың таҙалығын һаҡлар өсөн, Тыуған илебеҙ сәскә атһын өсөн бер сара күрергә ваҡыт түгелме беҙгә?! Кешеләр, үҙебеҙҙең хатабыҙҙы аңларға ваҡыт еткән түгелме?! Беҙҙең Тыуған илебеҙҙе, тыуған еребеҙҙе, тыуған тәбиғәтебеҙҙе, йылға - күлдәребеҙҙе беҙҙән башҡа кем яҡлар, кем һаҡлар, кем ҡурсалар?!...
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти 50-се йылдарҙа беҙҙең районға килеп, Һаҡмар буйы ауылдарында була һәм аҙаҡ, алған тәьҫораттарына таянып, “Һаҡмар ҡыҙы” поэмаһын ижад итә. Унда шундай юлдар бар: “Һаҡмар һыуҙың һылыулығы күпме-күпме йырҙа йырланған, ләкин Һаҡмар буйын тағы йөҙ йыл, тағы мең йыл була йырларға”.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн йылғабыҙҙың гүзәллеген, уның тирә-яғының матурлығын һис тә шағирса тасуирлай алмайбыҙ. Быға тәбиғәт кенә түгел, күп осраҡта үҙебеҙ ҙә ғәйепле.
Район вәкилдәре Динар Хисмәтуллин, Ғәлим Сәфиуллин, Темәс биләмә башлығы Бикйән Камалитдинов етәкселегендә делегация ағзалары “Атайсал” клубы рәйесе Сәлимйән Вәлиев, китапханасылар Миңзәлә Әүәлбаева, Миңзифа Низамова, “Темәс” тарихи - мәҙәни үҙәге методисы Лилиә Ишбаева был турала әсенеп һөйләне. Темәс мәктәбенең хужалыҡ эштәре буйынса директор урынбаҫары Рәмил Әбсәләмов: “Бөгөн ололар Һаҡмар йылғаһы бысраҡ, йәштәр йылғаны таҙалау өсөн үҙ өлөшөн индермәй, тиеүҙәре менән килешеп бөтмәйем. Сөнки күптән түгел Темәс мәктәбе уҡыусылары, уҡытыусылары, урындағы халыҡ менән бергәләп 600 – гә яҡын ағас ултыртты, экологик өмәгә сыҡтыҡ. Йылғала бәрҙе, йәйен балығы бар, ә ул балыҡтар таҙа һыуҙа ғына була. Беҙгә, йәш быуынға, Һаҡмарыбыҙҙың таҙа, мул һыулы булыуы өсөн артабан да көрәшергә генә ҡала”, - тине.
Фирҙәүес Ҡаһарманова, Әхәт Урмантаев, Илфат Сирусиндың моңло йырҙары, Билал мәктәбе уҡыусыһы Айнур Әхмәтовтың дәртле бейеүе байрамға йәм өҫтәне. Биләмә башлығы Мәжит Заманов етәкселегендәге делегация ағзалары Райхана Булатова, Әнүзә Мәжитова, Зифа Мәүлитова, Айгизә Хамматова, Сәғилә Ғайсина, Зәйнитдин Хөсәйенов эстафетаны тапшырып ҡына ҡалманы, артабан һәр ауылда экологик өмәләр үткәреүгә йөкләмә лә алды.
“Таҙа Һаҡмар” акцияһы темәстәргә тапшырылды. Был эстафета минән киткәнсе, эйәһенә еткәнсе булмһын ине. Йылғаларҙың таҙалығын һаҡлар өсөн, Тыуған илебеҙ сәскә атһын өсөн бер сара күрергә ваҡыт түгелме беҙгә?! Кешеләр, үҙебеҙҙең хатабыҙҙы аңларға ваҡыт еткән түгелме?! Беҙҙең Тыуған илебеҙҙе, тыуған еребеҙҙе, тыуған тәбиғәтебеҙҙе, йылға - күлдәребеҙҙе беҙҙән башҡа кем яҡлар, кем һаҡлар, кем ҡурсалар?!...
Эремсекле кекс
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 13-05-2017, 16:05
Кексты әҙерләү өсөн 400 г эремсек, 200 г маргарин, 1 стакан шәкәр, 3 йомортҡа, 100 г йәки 5 ҡалаҡ крахмал, 1 ҡалаҡ ҡамыр ҡабартҡыс (разрыхлитель), 150 г он, ярты лимондың ҡабығы кәрәк.
Майға шәкәр, һуңынан эремсек, йомортҡа һалырға. Лимон ҡабығын ыуғыста ыуырға һәм ҡамырға өҫтәргә. Аҙлап-аҙлап он, крахмал, ҡамыр ҡабартҡыс ҡушып, ҡуйы ҡаймаҡ кеүек ҡамыр барлыҡҡа килгәнсе болғатырға. Махсус кекс формаларына һалырға һәм 200 градус ҡыҙыулыҡтағы мейестә 20 минут бешерергә....
Майға шәкәр, һуңынан эремсек, йомортҡа һалырға. Лимон ҡабығын ыуғыста ыуырға һәм ҡамырға өҫтәргә. Аҙлап-аҙлап он, крахмал, ҡамыр ҡабартҡыс ҡушып, ҡуйы ҡаймаҡ кеүек ҡамыр барлыҡҡа килгәнсе болғатырға. Махсус кекс формаларына һалырға һәм 200 градус ҡыҙыулыҡтағы мейестә 20 минут бешерергә....
Һаҡсыл ҡыланырға ваҡыт миңә
Махсус бит / Проблема // 13-05-2017, 11:25
йәки ут менән шаярмайым
Йортобоҙ янында бер нисә ҡайын үҫә. Йәйгеһен эй матур инде. Ҡояш ҡыҙҙырғанда күләгәлә рәхәтләнеп ял итергә була. Ҡышҡы һыуыҡта ағастар өҫтөнә бәҫ ҡунһа, үҙемде әкиәт доньяһындағылай хис итәм. Яҙын ағастар бөрөләнеп, япраҡ яра башлаһа, күңел йырламаҫ еренән йырлар. Көҙөн алтынға мансылып ултыралар. Япраҡтары ергә ҡойолоп, баҡсамдағы сәскәләремде ҡышҡы һыуыҡтарҙан һаҡлай, яҙға серетмәгә әйләнеп, тупраҡҡа шәп минерал булып тора....
Йортобоҙ янында бер нисә ҡайын үҫә. Йәйгеһен эй матур инде. Ҡояш ҡыҙҙырғанда күләгәлә рәхәтләнеп ял итергә була. Ҡышҡы һыуыҡта ағастар өҫтөнә бәҫ ҡунһа, үҙемде әкиәт доньяһындағылай хис итәм. Яҙын ағастар бөрөләнеп, япраҡ яра башлаһа, күңел йырламаҫ еренән йырлар. Көҙөн алтынға мансылып ултыралар. Япраҡтары ергә ҡойолоп, баҡсамдағы сәскәләремде ҡышҡы һыуыҡтарҙан һаҡлай, яҙға серетмәгә әйләнеп, тупраҡҡа шәп минерал булып тора....


text:
Бәләкәй BEARR 2010 гранттары
BEARR Trust — Великобританияла теркәлгән хәйриә ойошмаһы, граждандар йәмғиәтен нығытыу маҡсатында һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт өлкәләрендә гранттар конкурсына заявкалар ҡабул итә башлауы тураһында иғлан итте.
Программаның маҡсаты – Рәсәйҙең күрһәтелгән өлкәләрҙә башҡа структуралар менән партнерлыҡта эшләүсе бәләкәй дәүләттеке булмаған ойошмаларын финанслау.
2010 йылда бәләкәй гранттар ике категория буйынса биреләсәк:
1. Йортһоҙ һәм махсус учреждениеларҙа көн күреүсе кешеләргә йәмғиәткә ҡайтарыу өсөн ярҙам итеү.
2. Балаларҙың һәм йәштәрҙең психик һаулығы проблемаһы менән шөғөлләнеүсе ғаиләләрҙең һәм профессионалдарҙың үҙ-ара ярҙам селтәрен ойоштороуға булышлыҡ итеү.
Ентеклерәк мәғлүмәттәр http://www.bearr.org/ru/smallgrantscheme сайтында.


text:
Фото:
«Сәләмәт тормош өсөн көрәш» акцияһы тамамланды
Фото:
Ошо көндәрҙә Яңауыл Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты менән 2011 йылдың сентябрендә иғлан ителгән «Сәләмәт тормош өсөн көрәш» акцияһының аҙаҡҡы эстафетаһын ҡабул итте.
Программа сараларға бай булды: милли көрәш буйынса Яңауыл районы беренселеге, «Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух!» исемле түңәрәк өҫтәл, милли көрәш буйынса күрһәтмә сығыштар, ҡаланың ижади коллективтары сығыштары ойошторолдо. Сара сиктәрендә Асҡын, Балтас, Борай, Илеш, Яңауыл, Краснокама, Дүртөйлә, Ҡалтасы, Тәтешле, Йәрмәкәй, Саҡмағош, Бөрө, Бәләбәй, Шаран райондарынан 19 мәктәп һәм Өфөнән 3 үҫмерҙәр клубы көрәш менән шөғөлләнү өсөн келәмдәр алды.
Яңауылда үткән акцияның барлыҡ сараларында Башҡортостан Республикаһының йәштәр эштәре һәм спорт буйынса министры урынбаҫары Руслан Бикембәтов, «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире Нияз Сәлимов, Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Зикаф Хузин һәм Өфө хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты рәйесе Урал Килсенбаев ҡатнашты.
Дәүләт Думаһы депутаты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Марсель Йосоповтың ярҙамсыһы Гөлнур Ҡолһарина «Сәләмәт тормош өсөн көрәш» акцияһы сиктәрендә башҡарылған эштәр буйынса отчет менән сығыш яһаны. Шулай итеп, акция сиктәрендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты башҡа ойоштороусылар менән берлектә 50-нән ашыу сара үткәрҙе (турнир, беренселек, семинар, түңәрәк өҫтәл һәм башҡалар), уларҙа 20 меңгә яҡын кеше ҡатнашты, тине Гөлнур Ҡолһарина. 200 дөйөм белем биреү һәм спорт мәктәбенә, үҫмерҙәр клубына көрәш менән шөғөлләнеү өсөн келәмдәр тапшырылды, тренерҙар Стәрлетамаҡ физик культура институтында үткән милли көрәш буйынса Республика методик-белем биреү семинар-кәңәшмәһендә ҡатнашты. Марсель Йосопов исеменән ул акцияны ойоштороусыларға һәм барлыҡ ҡатнашыусыларға рәхмәт белдерҙе.
«Сәләмәт тормош өсөн көрәш» акцияһы активистары һәм координаторҙары рәхмәт хаттары менән бүләкләнде.
Ойоштороусылар билдәләүенсә, акция тамамланыуға ҡарамаҫтан, сәләмәт тормошто, милли спорт төрҙәрен пропагандалау, иң көслө спортсыларҙы асыҡлау, уларҙың спорт оҫталыҡтарын камиллаштырыу буйынса эш дауам ителәсәк.


text:
Мәскәүҙә Рәсәй туриндустрияһы лидерҙары билдәләнәсәк
Мәскәүҙә 16-сы «Туриндустрия лидерҙары – 2012» халыҡ-ара конкурсы үтәсәк. Ойоштороу комитеты конкурста ҡатнашыуға заявкалар ҡабул итә башланы, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетынын.
Премия 19 номинация буйынса тапшырыласаҡ, улар араһында — «Иң яҡшы төбәк туристик фирмаһы», «Туризмды үҫтереүгә өлөш индергән өсөн», «Туризмды үҫтереүҙәге ҡаҙаныштар өсөн», «Йылдың иң яҡшы туроператоры», «Хеҙмәтләндереү сифаты».
Балалар патриотик туризмы өлкәһендә эшләгән компанияларға «Балаларға Рәсәй бүләк итәйек» блогындағы программалар һәм туристик индустриялағы инвестиция проекттары өсөн айырым награда тапшырыласаҡ.
Ағымдағы йылдың 23 ноябрендә үтәсәк лауреаттарҙы наградлау тантанаһында дәүләт власы органдары, төбәк хакимиәттәре, туризм буйынса милли офистар, туристик компаниялар, шифаханалар, ҡунаҡханалар вәкилдәре ҡатнашасаҡ.


text:
«Газпром нефтехим Салауат» компанияһына рәхмәт белдерелде
Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко «төбәктең үҫемлекселек тармағына ярҙам иткән һәм алыҫта урынлашҡан склад комплекстарына минераль ашламаларҙы завод транспорты менән туҡтауһыҙ ташыуҙы ойошторған өсөн» компанияға рәхмәт белдерҙе.
Документта, йыл һайын сәсеү эштәре осоронда компания республиканың ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәре өсөн минераль ашламаларға хаҡтарҙы кәметә, тип айырып билдәләнә.
— Республиканың ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәрен арзан хаҡҡа минераль ашламалар менән ваҡытында тәьмин итеү арҡаһында бөтә сәсеү эштәрен сифатлы итеп үткәреү генә түгел, үҫемлекселек тармағын үҫтереүгә өлгәшелде. Һеҙгә тағы бер тапҡыр рәхмәт белдерәбеҙ һәм агробизнес өлкәһендә артабан да үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлекте дауам иттереүгә ышанабыҙ, — тип билдәләне Николай Коваленко.
Белешмә. «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — Башҡортостанда төп минераль ашламалар етештереүсе. Аммиак, карбамид, аммиак селитраһы, ҡатмарлы NP һәм NPKS маркалы ашламалар сығара. Йыл һайын сәсеү эштәре осоронда компания Башҡортостан аграрийҙары өсөн минераль ашламаларға хаҡтарҙы кәметә. Минераль ашламаларға льготалы хаҡтар билдәләү компанияның республика агросәнәғәт комплексының һөҙөмтәлелеген күтәреүгә һәм эске баҙарҙа сығарылған продукцияға талапты арттырыуға йүнәлтелгән стратегияһының бер өлөшө булып тора.


text:
Нуриман районында етем балалар фатирҙарҙан асҡыстар алды
Нуриман районында ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған һәм етем балаларға фатирҙарҙан асҡыстар тапшырылды. Павловка, Никольское, Яңы Бүрес, Саруа, Бәрйәү ауылдарынан ҡыҙҙар һәм егеттәр торлаҡҡа эйә булды.
Туғыҙ етем бала фатирҙарҙы Павловка ауылында төҙөлгән яңы социаль йорттан алһа, өс фатир икенсел торлаҡ баҙарында һатып алынған.
Был мөһим ваҡиға менән йәштәрҙе район хакимиәте башлығы Азамат Носратуллин ҡотланы. Уның һүҙҙәренсә, етем балаларҙың торлаҡ хоҡуҡтарын яҡлау өкәһендәге ҡануниәт йылдан йыл камиллаша бара, уларға торлаҡ һатып алыу өсөн средстволар күләме арта. 2011 йылда Нуриман районына республика бюджетынан ике миллион һумдан ашыу аҡса бүленгән, уларға етем балалар өсөн дүрт фатир һатып алынған. 2012 йылда республика һәм федераль бюджеттарҙан туғыҙ миллион һумдан ашыу аҡса бүленгән, уларға 12 фатир һатып алынған.


text:
Төбәктә энергетиктар бюджет ойошмаларына йылылыҡ биреүҙе туҡтатыу менән янай
ӨФӨ, 2015 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостанда бюджет ойошмаларының энергетиктарға ҙур бурысы йыйылған. «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә хәбәр итеүҙәренсә, 388 бурыслы араһында — урындағы үҙидара, эске эштәр һәм көс структуралары органдары, дауаханалар, мәктәптәр, балалар баҡсалары. 2015 йылдың 1 декабренә уларҙың дөйөм бурысы — 367 миллион, шул иҫәптән Өфө ойошмаларының иһә 248,3 миллион һум тәшкил иткән.
«Бюджет ойошмалары коммуналь ресурстар өсөн түләүгә аҡсаны министрлыҡ һәм ведомстволарҙан ала. Айҙар буйына кисектерелгән бурыс уларҙың үҙ ваҡытында һәм тейешенсә финансланмауы хаҡында һөйләй», — тип аңлатма бирҙе «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Сергей Лыков.
Компанияла ҡулланыу режимына сикләү индерергә, әгәр санкция башланғандан һуң ун көн эсендә бурыстарын түләмәһәләр, йылылыҡ биреүҙе туҡтатырға хоҡуҡлы булыуҙарын иҫкә төшөрҙөләр.
Ойошмалар йылыһыҙ ҡалмаясаҡ, тип ышандыралар Өфө хакимиәтендә: бурысты түләй башлағандар һәм ул график, этап буйынса башҡарыла.


text:
Генрик Иоган Ибсен
Ге́нрик Ио́ган И́бсен (норв. Henrik Johan Ibsen;(20 Март 1828 Скиен, Норвегия — 23 Май 1906, Кристиания ( Норвегияның баш ҡалаһы Ослоның элекке исеме) — бөйөк Норвегия драматургы, Европалағы «яңы драма»-ның нигеҙ һалыусыһы. Шулай уҡ Ибсен — шағир һәм публицист.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ижадының башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Генрик Ибсен 1828 йылда Скиен ҡалаһында, бай коммерсант ғаиләһендә тыуған. Тик атаһы 1836 йылда бөлә.
1844 йылдан башлап, Генрик Ибсен аптекала эшләй. Ошо ваҡытта ул боронғо Рим тарихынан «Катилина»ға нигеҙләнеп, тәүге шиғырҙарын һәм драмаһын яҙа (Catilina, 1850). Псевдоним аҫтында баҫтырылған был әҫәрҙә 1848 йылдарҙа Европала барған революция менән бәйле ваҡиғалар һүрәтләнә. 1850 йылда Кристиания ҡалаһында Ибсендың «Батырҙар курганы» («Богатырский курган») (Kjæmpehøjen) пьесаһы ҡуйыла.
1852—1857йылдарҙа Бергенда Норвегияның тәүге милли театрын етәкләй, 1857—1862 йылдарҙа Кристианияла Норвегия театры етәксеһе була. Бергенда йәшәгәндә яҙыусы сәйәси милләтселек һәм Скандинавия фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Шулай итеп, «урта быуат» пьесалары — " Эстроттан Фру Ингер " (Fru Inger til Østeraad, 1854), «Сульхаугтағы мәжлес» (Gildet paa Solhoug), 1855—1856 йылдарҙа Ибсенға бөтә Норвегия буйлап дан килтергән әҫәр), «Улаф Лилиенкранс» (Olaf Liljekrans, 1856), « Хельгеландтағы яугирҙәр» (Hærmændene paa Helgeland, 1857) яҙыла.
1862 йылда Ибсен Норвегиялағы ҡайһы бер социаль ҡатламдарҙың етешһеҙлектәренән көлгән «Мөхәббәт комедияһы» әҫәрен яҙа. Халыҡ тарихын сағылдырған «Тәхет өсөн көрәш» (1864) пьесаһында Ибсен прогрессив тарихи миссиялы геройҙың еңеүен һүрәтләй. Ләкин яҙыусы, ҡәләме оҫтарған һайын, үҙенең ижадының, милләтселек идеялары менән сикләнгәнен нығыраҡ тоя бара.
1864 йылғы Данияның Австро-Венгрия һәм Пруссия менән һуғышынан һуң Ибсен сит илгә китә. Ул яңы идеялар, яңы формалар эҙләү уйы менән яна.
Драма реформаһы башланған осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сирек быуат самаһы Ибсен Италияла һәм Германияла(Римда, Дрезденда, Мюнхенда) йәшәй. Уның тәүге бөтә донъяға билдәле булған әҫәрҙәре — шиғри драмалар «Бранд» (Brand, 1865) һәм «Пер Гюнт» (Peer Gynt, 1867). Уларҙа Ибсендың ғына түгел, уның замандаштарының ҡапма— ҡаршылыҡлы холоҡ сифаттары сағыла. Бранд — кеше ирке, дингә тоғролоҡ идеяларын таратыусы бик етди рухани, уның донъяға ҡарашы Дания дини философы һәм яҙыусыһы Сёрен Кьеркегор тәғлимәте тәьҫирендә формалашҡан. Пер Гюнт, киреһенсә, бәхетле булырға теләй, ләкин шәхси бәхетте таба алмай. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тәнҡитселәр, Пер Гюнтта Брандҡа ҡарағанда кешелеккә һөйөү (гуманизм) көслөрәк, тағын ул- шағир ҙа, тип иҫәпләй. Норвегия һәм Данияла уҡыусылар ҙа, тамашасылар ҙа был әҫәрҙе яратмай. Пер Гюнттың йылдар буйы ниҙер эҙләп, ҡайҙалыр йөрөп ҡайтыуын халыҡ аңламай. Бынан тыш, әҫәрҙә крәҫтиәндәр аңһыҙ, мәҙәни яҡтан бик түбән кимәлдә тороусылар итеп күрһәтелә. Бөйөк Дания әкиәтсеһе Г.-Х. Андерсен "Пер Гюнт"ты " буш әҫәр ", тип атай. Был әҫәрҙе театрҙа күреүселәр, композитор Эдвард Григтың әкиәттәгеләй музыкаһы ғына был тамашаны ҡотҡарҙы, тип үҙ фекерҙәрен белдерә.
1860 йылдар аҙағы — 1870-се йылдар башында социаль һәм сәйәси ҡапма- ҡаршылыҡтар көсәйгән мәлдә, Ибсен иҫке донъяның емерелеүен, "кеше рухы революцияһын " көтә. Беҙҙең эраның 4 быуатында йәшәгән һуңғы мәжүси Рим императоры Юлиан Аpostata (Мөртәт) тураһындағы «Кесарь һәм Галилеялы» (1873) драмаһында яҙыусы кешелә киләсәктә буласаҡ рухи һәм тәбиғи башланғыстарҙың бер бөтөн булып берләшеренә ышаныс белдерә .
«Ҡурсаҡ йорто»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Основная статья — «Кукольный дом»
Ибсендың Рәсәйҙәге иң популяр пьесаһы — «Ҡурсаҡ йорто» (Et Dukkehjem, 1879). Хельмер менән Нораның фатирындағы декорация мещандар йортондағы идиллияны һүрәтләй. Был яйға һалынған, тыныс, етеш тормош ағышын адвокат Крогстад боҙа. Ул хужабикә Нораның ялған вексель эшләүен иҫенә төшөрә . Торвальд Хельмер ҡатыны менән әрләшә, уға төрлө ғәйеп ташлай. Көтмәгәндә Крогстад ҡарашын үҙгәртә , векселде кире Нораға ебәрә. Хельмер шунда уҡ тыныслана һәм ҡатынына әүәлге һәүтемсә томошто дауам итергә тәҡдим итә . Тик Нора ире өсөн бер кем дә булмағанын аңлай. Ул мещандар тормошоноң кире яҡтарын асып һала :
Атай йортонда ҡурсаҡ- ҡыҙ бала булған кеүек, бында мин ҡурсаҡ- ҡатын инем. Ә балаларым- минең ҡурсаҡтарым булдылар.
Пьесаның аҙағында Нора иренән китә. Тик был социаль пьеса түгел, ул ысын булған хәлгә нигеҙләнеп яҙылған. Был пьеса Ибсенды кеше ирке мәсьәләһе борсоғанын күрһәтә.
1880-се йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ибсен "Ҡурсаҡ йорто"нан һуң Ибсен «Өрәктәр» (Gengangere, 1881) драмаһын яҙа. Был әҫәрҙә «Бранд» пьесаһындағы ҡайһыбер мотивтар һиҙелә: нәҫел, дин, идеализм (фру Альвинг уның кәүҙәләнеше). Тәнҡитселәр фекеренсә, «Өрәктәр» француз натурализмы тәьҫирендә яҙылған әҫәр.
«Халыҡ дошманы» (En Folkefiende, 1882) максималист Стокман бөтә ҡаланың бысраҡ һыуы ағып төшкән шифалы инеште ябыуҙы талап итә. Бөтә ҡала шул инеш иҫәбенә йәшәй, шуға күрә ҡала халҡы уның тураһындағы хәҡиҡәтте таратыуға ҡаршы, һәм Стокманды ҡаланан ҡыуып сығаралар. Үҙ сиратында, ул хисле монологтарында күпселек хакимлығы тураһындағы идея менән шул осор йәмғиәтен , әсе һүҙҙәр йәлләмәй, һүгә, ул күңелендә хәҡиҡәтте яҡлаусы тойғоһон һаҡлап ҡала .
Импрессионизм һәм Шекспир йоғонтоһонда яҙылған «Ҡырағай өйрәк» пьесаһында (Vildanden, 1884) идеалист Грегерс гуманист-докторға ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Доктор кешеләргә уларҙың тормошонда булған бөтә нимәне һөйләргә кәрәкмәй, тип иҫәпләй. «Яңы Гамлет» Грегерс докторҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалмай һәм ғаилә серен аса, был уның һеңлеһе Хедвигтың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына килтерә.
Ижадының һуңғы осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ибсендың һуңғы пьесаларында кинәйәләү арта төшә, психологик һүрәтләү оҫтара бара. Алғы планға «көслө кеше» темаһы сыға. Ибсен геройҙарын йәлләмәй башлай. Был осор пьесалары — «Төҙөүсе Сольнес» (Bygmester Solness, 1892), «Йун Габриель Боркман» (John Gabriel Borkman, 1896).
«Төҙөүсе Сольнес» — Ибсендың иң һуңғы драмаларының береһе. Сольнес, Ибсендың үҙе кеүек үк, юғары бурыс һәм яйланған, рәхәт тормош араһында өҙгәләнә. Йәш ҡыҙ Хильда ("Ҡырағай өйрәк"тәге Хедвигте хәтерләтә) унан башнялар төҙөүҙе дауам итеүҙе талап итә. Пьеса төҙөүсенең ҡолап төшөүе менән тамамлана, әҙәбиәт белгестәре быны әлегә бер нисек тә аңлата алмай. Бер төрлө фекер буйынса, ижад менән тормош бергә бара алмай, икенсеһе буйынса — ысын ижад кешеһе тик шулай ғына үҙ юлын тамамлай ала.
Ибсен 1906 йылда баш мейеһенә ҡан һауыуҙан (инсульт) вафат була .
Пьесалары театр сәхнәләрендә һәм киноэкрандарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ибсен драмаларын төрлө театрҙар ҡуя. Уның пьесаларының бик күбе XX башында Константин Сергеевич Станиславский һәм Владимир Иванович Немирович-Данченко тарафынан Мәскәү художество театрында ҡуйылған, Стокман роле Станиславский репертуарындағы иң уңышлыларыныңбереһе тип иҫәпләнә . Әлеге ваҡытта Ибсен әҫәрҙәрен Чехов исемендәге Бәләкәй художество театрында (МХТ-ла), Санкт-Петербургта Бәләкәй драма театры- Европа театрында (МДТ) ҡарап була.
Норвегияла Г. Ибсен әҫәрҙәре буйынса фильмдар йыш төшөрөлә. Улар араһында ике «Ҡырағай өйрәк» фильмы (1963 и 1970), «Норма (Ҡурсаҡ йорто)» (1973), " Эстроттан Фру Ингер " (1975), «Диңгеҙ буйынан килгән ҡатын» (1979), «Халыҡ дошманы» (2004). Норвегиянан тыш төшөрөлгән фильмдар— «Терье Виген» (Швеция, 1917), «Ҡурсаҡ йорто» (Франция/Великобритания, 1973), «Гедда Габлер» (Великобритания, 1993).
Ибсен һәм Рәсәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәйҙә Ибсен XX быуат башынан алып, интеллигенцияның яратҡан яҙыусыһына әйләнә; уның пьесаларын шли биккүп театрҙар ҡуя. Урыҫ дипломаты М. Э. Прозор— Ибсендың бер нисә әҫәренең француз теленә рәсми тәржемәсеһе .
- Ибсендың ижадын Иннокентий Анненский, Леонид Григорьевич Андреев, Андрей Белый, Александр Александрович Блок, Зинаида Венгерова, Анатолий Васильевич Луначарский, Всеволод Мейерхольд, Дмитрий Мережковский, Николай Минский, Лев Шестов өйрәнгән, уға арнап мәҡәләләр һәм хеҙмәттәр яҙған.
- Советтар Союзында театрҙарҙа күбеһенсә «Ҡурсаҡ йорто», «Өрәктәр» ҡуйыла, ә концерттар ваҡытында композитор Эдвард Григ «Пер Гюнт» драмаһы өсөн музыкаль темалар башҡарыла .
- 1956 йылда СССР-ҙа Ибсенға бағышланған почта маркаһы сығарылған.
- 2006 йылда Ибсендың вафатына йөҙ йыл тулыу менән бәйле бик күп саралар үткәрелде.
Билдәле Рәсәй ғалимы- германист Владимир Адмони фекеренсә:
« Ә XX быуаттың 30-сы йылдарынан башлап, пьесаны Ибсенса аналитик ысул менән төҙөү ҙурыраҡ роль уйнай башлай. Ниндәйҙер әүәлерәк булған тарих, электән килгән ҡурҡыныс сер, уларҙы асмайынса бөгөнгө хәл аңлашылмай — театрҙа һәм кинодраматургияла иң яратҡан ысулдарҙың береһенә әүерелә, улар теге, йәки был формала суд тикшереүен күрһәткән әҫәрҙәрҙә үҙенең иң юғары нөктәһенә барып етә. Ибсендың тәьҫире бында — ысынында йыш ҡына тура түгел — боронғо антика драмалары тәьҫире менән киҫешә»
Ибсенға бәйле ҡайһы бер мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Генрик Ибсендың улы Сигурд Ибсен билдәле сәйәсмән һәм журналист (1859—1930), ейәне Танкред Ибсен]] (1893—1978) кинорежиссёр була.
- Генрик Ибсен исеме Меркурий планетаһындағы бер кратерға бирелгән .
- 1986 йылдан башлап, Норвегияла драматургияны үҫтерүгә индергән өлөш өсөн Ибсен исемендәге милли премия, ә 2008 йылдан — Ибсен исемендәге халыҡ-ара премия бирелә.
- Шиен ҡалаһында Ибсен тетры бар.
- Генрик Ибсен өндәшмәҫ кеше була. Уны йыш ҡына ҡунаҡҡа саҡыралар, барыуҙан баш тартҡанда ул былай тип әйтә торған булған:
— Ҡунаҡта мин бөтөнләй тиерлек һөйләшмәйем. Ҡалған ҡунаҡтар ҙа миңә ҡарап, шымып ҡалалар. Хужалар асыулана башлай . Был миңә нимәгә? Ә мин ҡунаҡҡа килмәһәм, йыйылған кешегә һөйләшер өсөн шәп тема табыла[18].
- Доктор Эдвард Булл, Ибсендың шәхси табибы, һөйләүенсә, Ибсендың ғаиләһе яҙыусының үлер көнөндә уның түшәге янында йыйылған. Яҡындарын тынысландырырыға типтер инде, ауырыуҙы ҡараусы ҡатын Ибсендың хәле бөгөн әйбәтерәк күренә,ти. Шул саҡ Ибсен урынына ҡалҡына ла, асыҡ һәм аңлайышлы итеп : « Шуның киреһе!» — ти ҙә, йән бирә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118555286 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ код BIBSYS — BIBSYS.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ http://www.imdb.com/name/nm0406585/
- ↑ 5,0 5,1 Henrik Ibsen — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
- ↑ 6,0 6,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ 7,0 7,1 RKDartists
- ↑ 8,0 8,1 SNAC
- ↑ 9,0 9,1 Internet Broadway Database — 2000.
- ↑ 10,0 10,1 Itaú Cultural (unspecified title) — São Paulo: Itaú Cultural, 1987. — ISBN 978-85-7979-060-7
- ↑ 11,0 11,1 KulturNav — 2015.
- ↑ 12,0 12,1 (unspecified title) — Kunnskapsforlaget.
- ↑ 13,0 13,1 https://nkl.snl.no/
- ↑ Ибсен Генрик // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ Tidsskrift for Den norske legeforening — (untranslated), 1881. — ISSN 0029-2001; 0807-7096
- ↑ http://www.disnorge.no/gravminner/korrigering.php?id=441558
- ↑ http://www.begravdeioslo.no/maler/grav/grave_id/12289
- ↑ Норвежский драматург Генрик Ибсен был очень молчаливым…
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Собрание сочинений Генрика Ибсена : в 6 т. / Пер. с датск.-норв. П. И. Вейнберга, И. Н. Юровского, К. Д. Бальмонта. — СПб. : Издательство И. Юровского, 1896—1897.
- Полное собрание драматических произведений Генрика Ибсена : в 8 т. / Пер. с датск.-норв. М. В. Лучицкой. — К.—Х. : Южно-русское книгоиздательство Ф. Л. Иогансона, 1900.
- Полное собрание сочинений Генрика Ибсена : в 8 т. / Пер. с датск.-норв. А. В. Ганзена, П. Г. Ганзена. — СПб. : Издательство товарищества «Знание», 1903—1906.
- Полное собрание сочинений Генрика Ибсена : в 4 т. / Пер. с датск.-норв. А. В. Ганзена, П. Г. Ганзена. — СПб. : Издательство товарищества А. Ф. Маркс, 1909. — (Приложение к журналу «Нива»).
- Ибсен Г. Собрание сочинений : в 4 т. — М. : «Искусство», 1956—1958.
- Ибсен Х. Кесарь и Галилеянин. Росмерсхольм = Kejser og Galilæer. Rosmersholm / Пер. с датск.-норв. Ф. Х. Золотаревской, А. В. Ганзена, П. Г. Ганзена; изд. подг. А. А. Юрьев; отв. ред. И. П. Куприянова — СПб.: «Наука», 2006. — 744 б. — (Литературные памятники). — 2000 экз.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ибсен.нет Ҡалып:Ref-no
- Максим Мошков китапханаһында Генрик Иоган Ибсен
- Ибсен Генрик Юхан — о творчестве писателя
- Афоризмы Генрика Ибсена
- Статьи о Генрике Ибсене на сайте журнала «Сеанс»
- Статья «Пер Гюнт. Генрик Ибсен» на Касталии
- Статьи об Ибсене на Норге.ру
- Писатели России и Запада об Ибсене
- Л. Троцкий О Ибсене
- Сочинения Ибсена на сайте Lib.ru: Классика
- Нордау М. Генрик Ибсен (отрывок из книги М. Нордау «Вырождение»)
- Адмони В. Г. Генрик Ибсен и его творческий путь // Ибсен Г. Драмы. Стихотворения. — М., 1972
- Корней Чуковский Чему учит Ибсен
- Александр Карпенко Кто вы, Гедда Габлер?
- 20 мартта тыуғандар
- 1828 йылда тыуғандар
- Норвегияла тыуғандар
- 23 майҙа вафат булғандар
- 1906 йылда вафат булғандар
- Норвегияла вафат булғандар
- Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары
- Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Тимерғаҙыҡ йондоҙоның Оло тәре ордены кавалерҙары
- Шағирҙар
- Драматургтар
- Норвегия
- Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Норвегия яҙыусылары
- Спас зыяратында ерләнгәндәр (Осло)
- Генрик Ибсен


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Шүлгәнташта яңы һүрәттәр табылды
Шүлгәнташта яңы һүрәттәр табылды
Шүлгәнташ мәмерйәһендә бығаса кеше күҙенә салынмаған яңы һүрәттәр табылған. Ошо турала Мәскәү ғалимдары белдерә.
Тарихсылар мәмерйәнең стеналарын фотограммаметрик ысул менән төшөрөп моделен яһап, ике һүрәт барлығын асыҡлаған. Улар ҙа быға тиклем табылғандары кеүек буяуҙар ярҙамында эшләнгән. Геометрик һындарҙан тыш, археологтар тағы ла төрлө таптар барлығы тураһында әйтә.
Тарихсылар мәмерйәнең стеналарын фотограммаметрик ысул менән төшөрөп моделен яһап, ике һүрәт барлығын асыҡлаған. Улар ҙа быға тиклем табылғандары кеүек буяуҙар ярҙамында эшләнгән. Геометрик һындарҙан тыш, археологтар тағы ла төрлө таптар барлығы тураһында әйтә.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Өфө халҡы казинола йөҙәр мең аҡсаһын ҡалдырған
Өфөлә Иҡтисади енәйәтселеккә ҡаршы көрәш идаралығы хеҙмәткәрҙәре сираттағы йәшерен казиноны япты. Покер клубы бер ай самаһы элек баш ҡаланың Киров районындағы күмәртә базаһы биләмәһендә асылған. Сауҙа ангарҙарының береһендә ойоштороусылар ике покер өҫтәле ҡуйған. Полиция хеҙмәткәрҙәре килгәндә залда унға яҡын кеше булған.
Ойоштороусылар менән алып барылған дәфтәрҙәге яҙыуҙарға ҡарағанда, уйын йортонда ставкалар йөҙөшәр меңгә еткән. Әле уйын бинаһына арест һалынған, полиция хеҙмәткәрҙәре йәшерен казиноны ойоштороусыларҙы асыҡлай, тип хәбәр иттеләр БР буйынса Эске эштәр министрлығынан.


text:
«Өфө» аэропортынан бөгөн Прагаға даими рейстар асылды
«Өфө» халыҡ-ара аэропортында бөгөн иртән Праганан беренсе даими рейстың пассажирҙарын ҡаршы алдылар. «Чех аэролиниялары» авиакомпанияһы самолетында Башҡортостандың баш ҡалаһына солистары Эндрю Дональдс менән бөтә донъяға билдәле «Энигма» төркөмө килде. Чехияның баш ҡалаһына иһә ошо уҡ самолет менән 90-дан ашыу пассажир юлланды.
— Беҙҙең өсөн Прагаға рейс асылыуы – оҙаҡ көтөлгән ҙур ваҡиға. Ул йәйге осоштар теҙмәһенә күсеү ваҡыты менән тап килде һәм бер үк ваҡытта миҙгелдең яңылығы кеүек ҡабул ителде, - тине «Өфө» аэропортының маршрут-транспорт селтәрен перспективалы үҫтереү хеҙмәте начальнигы Денис Никитин. — «Чех аэролиниялары» авиакомпанияһы менән йылдан ашыу һөйләшеү алып барылды, һәм бына хәҙер Өфө менән Праганы даими авиарейстар бәйләйәсәк.
«Прага – Өфө – Прага» маршруты буйынса рейстар аҙнаһына ике тапҡыр – дүшәмбе һәм кесаҙна һайын — бөтә уңайлыҡтары булған Airbus-319 самолетында башҡарыласаҡ. Осош ваҡыты – 4 сәғәт 35 минут. Киләсәктә рейстар йышлығы аҙнаһына өс тапҡырға еткереләсәк.
Денис Никитин әйтеүенсә, Прагаға осорға теләүселәр ярайһы күп. Кесаҙнала буласаҡ икенсе рейсҡа 120-гә яҡын билет һатылған. Прага аэропорты – ул 100-ҙән ашыу рейсты тоташтырыусы ҡеүәтле хаб.
Өфө аэропорты вәкиле хәбәр итеүенсә, май аҙағында Өфөлә Австрия яғы виза үҙәге асырға ниәтләй, унда Европаға виза алып буласаҡ. Шулай итеп, Прагаға сәфәрҙе бойомға ашырыу тағы ла еңелләшәсәк.
«Czech Airlines» авиакомпанияһы Европалағы иң тәүге компанияларҙан һанала: ул 1923 йылдан пассажирҙар ташыу менән шөғөлләнә. «Чех аэролиниялары» авиапаркында бөгөнгө көндә Airbus, Boeing һәм ATR кеүек өс типтағы 38 заманса самолет бар.


text:
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығында Ecolab Америка компанияһы менән хеҙмәттәшлек варианттары тикшерелде
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығында бөгөн, Башҡортостан менән малсылыҡ, ҡошсолоҡ, ветеринария, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү сәнәғәтенең бер төркөм йүнәлеше буйынса хеҙмәттәшлеккә әҙерлеген белдереүсе, Ecolab Америка компанияһы вәкилдәре менән осрашыу уҙҙы.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, осрашыуҙа республикала был компанияның бер нисә продуктын тест буйынса һынау, бушлай семинарҙар үткәреү килешелде. Тап ниндәй семинарҙар үткәреүҙәре тураһында Ecolab тәҡдимдәр пакетын ентекле өйрәнеүҙән һуң билдәле буласаҡ.
«Ecolab» Америка компанияһы баҙарҙа 90 йылдан ашыу. Етештереүҙең бөтә тармаҡтарында ла, шул иҫәптән ауыл хужалығында, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү сәнәғәтендә профессиональ гигиена өлкәһендә махсуслаша. Аҙыҡ-түлек етештереүҙә, һаулыҡ һаҡлау, энергетика, сәнәғәт производствоһы һәм ҡунаҡхана бизнесы производствоһы индустрияһында комплекслы программалар һәм хеҙмәттәр тәҡдим итә. Рәсәйҙә Ecolab сирек быуат самаһы эшләй. Башҡортостанда Америка компанияһын «Налко-Элемент» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте тәҡдим итә.


text:
Ҡауҙы
Ҡауҙы(рус. Черный аист, лат. Ciconia nigra) — ҡауҙылар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы ҡош. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҡанаттарын яй ғына һелтәп, шунан һелтәмәйенсә йәйеп оҙаҡ ҡына оса. Дөйөм төҫө күкһел һәм һарғылт ялтырауыҡлы ҡара. Ҡорһағы аҡ. Түшендә ҡабарып торған оҙон ҡауырһындары бар. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «ҡау-лиң», суҡыштарын бер-береһенә ҡағып тырылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше йөрөмәгән аулаҡ урмандарҙа, йылға буйҙарында, урманлы ҡая таштарҙа йәшәй. Тәлмәрйен, сысҡан, кеҫәртке, балыҡ һәм эре бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк ос¬рай. Ағас баштарында оялай. 2—5 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Красная книга Российской Федерации М.: АСТ 2001
- Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
- Жизнь животных т.6. Птицы М.: «Просвещение» 1986.


text:
Описание презентации по отдельным слайдам:
Проект -тикшеренеү эшен ойоштороу – заман талабы Үҙенән бер башҡа һәләтлерәк уҡыусыһын әҙерләй алмаған уҡытыусыны, үҙенән ун башҡа һәләтһеҙерәк уҡыусыһы тапап китә. Марсель Ғәлиев Эштең авторы: Өфө ҡалаһы 117-се урта мәктәбенең юғары категориялы башҡорт теле уҡытыусыһы Моратшина Миләүшә Нурулла ҡыҙы
Проект-тикшеренеү эшен ойоштороуҙың төп маҡсаттары: Һәр яктан үҫкән ижади камил шәхес тәрбиәләү Уҡусыларҙың һөйләү телен, ижади фекерләү ҡеүәһен үҫтереү Һүҙлек, китап, тәнҡит һәм фәнни сығанаҡтар менән эшләргә өйрәтеү Анализ, синтез, абстракция һәм төрлө методтар менән эшләргә күнектереү Иң мөһиме: аудиторияла сығыш яһарға өйрәтеү Уҡыусыларҙы киләсәккә әҙерләү
Тикшеренеү эшенә талаптар: Эштең темаға тура килеүе, тема тәрәнлеге Фекерҙең эҙмә-эҙлеклелеге, композицион юғарылығы Ҡаршылыҡтарҙы табыу, уларҙы айырып ала һәм тәнҡитле баһалай белеү Эштең проблемалы характеры Фәннилек, эҙләнеү компонентының булыуы Уҡыусының үҙ фекерҙәре, дәлилдәре булыуы Йөкмәткенең эҙмә-эҙлеклелеге, дөйөм һәм индивидуаль аргументтар Төрлө сығанаҡтар менән эшләү һәм тейешле мәғлүмәтте айырып алыу Автор фекере,фекерҙәрҙең дәлилле булыуы, оригиналлек Фекерҙәрҙең теүәллеге, аныҡлығы, образлылығы Авторҙың шәхси стиле булыуы Эште дөрөҫ итеп формалаштырыу
Эштең яҡынса йөкмәткеһе: Инеш. Теманың ни өсөн һайланыуы: уның актуаллеге, бөгөнгө һәм киләсәк өсөн әһәмиәте проблеманы сисеүҙә яңы йүнәлештәр фәнни ҡаршылыҡтарҙы табыу һәм уларҙы сисергә ынтылыу өйрәнеләсәк теманың тормошта һәм фәндә ҡаршылыҡтары әлеге теманы һайлау мотивтары
Проект-тикшеренеү эшен ойоштороуҙың төп маҡсаттары:
- Һәряктан үҫкән ижади камил шәхес тәрбиәләү;
- Уҡусыларҙың һөйләү телен, ижади фекерләү ҡеүәһен үҫтереү;
- Һүҙлек, китап, тәнҡит һәм фәнни сығанаҡтар менән эшләргә өйрәтеү;
- Анализ, синтез, абстракция һәм төрлө методтар менән эшләргә күнектереү;
- Иң мөһиме: аудиторияла сығыш яһарға өйрәтеү;
- Уҡыусыларҙы киләсәккә әҙерләү.
Тикшеренеү эшенең төрҙәре:•Рефератив эштәр •Проблемалы - рефератив эштәр •Рефератив – экспериментальэштәр •Һүрәтләп биреү характерындағы эштәр •Тикшеренеү эштәре •Экспериметаль – тикшеренеү эштәре •Фәнни – ғәмәли эштәр
Номер материала: 287922
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Республика халҡы 24 мартта бушлай флюорография үтә ала
24 мартта иртәнге 9-ҙан 13 сәғәткә тиклем Өфөлә Үҙәк, Колхоз һәм Затон баҙарҙары майҙандарында урынлашҡан күсмә флюорографик ҡоролмаларҙа бушлай флюорографик тикшереү үтергә мөмкин буласаҡ.
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының сайтында хәбәр ителеүенсә, ошо уҡ көндө Республика туберкулез диспансерында Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнөнә арналған Асыҡ ишектәр көнө үтәсәк. Иртәнге сәғәт 9-ҙан көндөҙгө 3-кә тиклем квалифицикациялы белгестәр туберкулезды дауалау, реабилитациялау һәм иҫкәртеү мәсьәләләре буйынса бушлай консультациялар үткәрәсәк. Фтизиатрҙар теләге булғандарҙың барыһын да түбәндәге адрестар буйынса ҡабул итәсәк:
— С. Агиш урамы, 4 («С. Агиш» туҡталышы) Республика туберкулез диспансерының поликлиника бүлеге, тел: 228-45-14;
— Цюрупа урамы, 100/1 («Үҙәк баҙар» туҡталышы), ололар өсөн диспансер бүлеге, тел: 272-83-05, балалар өсөн диспансер бүлеге, тел: 272-40-42;
— Октябрь проспекты, 155 («Калинин исемендәге парк» туҡталышы), диспансер бүлеге, тел: 284-28-52; 284-32-47.


text:
Фото:
Иглин районында наркотиктарға ҡаршы акция үтте
Фото:
Иглин районында сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауға йүнәлтелгән «Иглин районы йәштәре – наркотиктарға ҡаршы!» акцияһы үтте, тип хәбәр итә ER.RU.
Сарала мәктәп, училище һәм колледж уҡыусылары, спортсылар, йәштәр эштәре буйынса белгестәр, «Алпамыш» клубы вәкилдәре, «Йәш Гвардия» активистары — йәмғеһе 260-ҡа яҡын кеше ҡатнашты.
Акцияла ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап, «Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе секретары, Иглин районы башлығы Рафиҡ Мусин йәштәрҙе сәләмәт йәшәү рәүешенә әйҙәне. Артабан сарала ҡатнашыусылар өсөн район мәҙәниәт йортонда әлеге тематика буйынса фильм күрһәтелде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 205
“СОСНОВЫЙ БОР” ш и ф а х а н а ‑ п р о ф и л а к т о р и й ы. “Башнефть” АНК‑на ҡарай. Нефтекама т. юл ст. 12 км алыҫлыҡта Краснокама р‑нында урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғин. уртаса т‑ра —17°С), йәй йылы (июлдә уртаса т‑ра 19°С). 1988 й. асылған. Ашҡаҙан‑эсәк юлы, тын алыу ағзалары, терәк‑хәрәкәт, нервы һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системалары, бәүел сығарыу юлдары ауырыуҙары булған пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Йыл әйләнәһенә эшләй, 100 урынға иҫәпләнгән (2008). Төп дауалау факторҙары: Николоберёзовка минераль һыу ятҡылыҡтары төркөмөнөң минераль һыуы (хлоридлы, хлорид-сульфат натрийлы, иод‑бромлы; бром, иод, көкөртлө водород м‑н байыҡтырылған тоҙламалар), торф рәүешендәге шифалы ләм һәм климат. Бальнеотерапия, ләм м‑н дауалау, диетотерапия, энә‑рефлекс, физиотерапия, фитотерапия һ.б. ҡулланыла.
А.Д.Фазлетдинов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 213
СӘНӘҒӘТСЕЛӘР ҺӘМ ЭШҠЫУАРҘАР (ЭШ БИРЕҮСЕЛӘР) СОЮЗЫ, БР‑ҙа сәнәғәтселәргә һәм эшҡыуарҙарға һәр төрлө ярҙам күрһәтеү маҡсатында булдырылған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан. 1993 й. алып эшләй. Союз составында 200‑ҙән ашыу пр‑тие, коммерция фирмалары, БР‑ҙың төрлө сәнәғәт тармаҡтарында эшләгән шәхси эшҡыуарҙар бар (2009). Ойошманың төп бурыстары: союз ағзалары мәнфәғәттәрен яҡлау, эш биреүселәр берләшмәләре, профессиональ союздар, БР Хөкүмәте араһында килешеүҙәр төҙөүҙә булышлыҡ итеү, коллектив хеҙмәт бәхәстәрен хәл итеү; сит ил, халыҡ‑ара һәм төбәк эш биреүселәре берләшмәләре м‑н иҡт. һәм фәнни‑техник хеҙмәттәшлек итеү; сәнәғәт һәм фән ҡаҙаныштарын пропагандалау; етәкселәр һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү; ғилми һәм эшлекле туризмды үҫтереү; хәйриә һ.б. Төп эш формалары: күргәҙмәләр, семинарҙар, конференциялар һ.б. ойоштороу. Төбәк‑ара инновацияларға булышлыҡ итеү фонды ойоштороусыларының береһе, Рәсәй лизинг компаниялары ассоциацияһы, РФ‑тың федераль мөлкәте м‑н идара итеү агентлығы эргәһендәге Баһа биреү хеҙмәттәрен ҡулланыусылар советы ағзаһы. Рәйестәре: Н.Т.Сөләймәнов (1993 й. алып), Р.Р.Уразаев (2009 й. алып).
Р.Р.Уразаев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Кәңәшмәнән сығып та өлгөрмәнек, Мөхәмәт үҙенә әйҙүкләне. Хәйер, шулай тип саҡырмаһа ла, эште иң тәүҙә уның бүлмәһенән башлайбыҙ. Был – беҙҙең яҙылмаған ҡанун. Баш мөхәррирҙең “хәҙер үк”, “ошо арала” тип өтөп-ҡырып барған һүҙҙәре кәңәшмәнән сыҡҡанда уҡ ишектең теге яғында тороп ҡала...
В. САДИҠОВ.
Өфө ҡалаһы.
Ислам – хеҙмәт дине. “Эшләгеҙ, башҡарған изге ғәмәлдәрегеҙгә Аллаһ Тәғәлә бәрәкәт бирер”, – тиелгән “Ҡөрьән”дә. Мәҫәлән, иген сәсһәң, уны үҫтерер, бер бойҙайҙы меңләтә арттырып бирер. Тырышып мал-тыуар ҡарайһың икән, уны ла ишәйтер һ.б.


text:
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы (19 февраль 1899 — 1947) — дәүләт эшмәкәре. 1929—1931 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таймаҫ Шафиҡ улы Шафиҡов 1899 йылдың 19 февралендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой волосы[1] Ҡуйһары ауылында тыуған.
1919 йылдың февраленән алып июнь айына тиклем Колчак армияһына мобилизацияланып хеҙмәт итә. Ошо уҡ йылдың авгусынан алып 1922 йылдың апреленә тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хәрби хеҙмәттә була.
1922—1924 йылдарҙа ауыл советы рәйесе, 1924 йылдан алып 1926 йылға тиклем волость башҡарма комитеты рәйесе вазифаларын башҡара.
1926—1928 йылдарҙа Арғаяш кантоны башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, кантон комитеты административ бүлеге мөдире вазифаларын атҡара.
1929 йылдан 1931 йылға тиклем БашЦИК Рәйесе, 1933—1937 йылдарҙа Йомағужа МТС-ы сәйәси бүлеге мөдире булып эшләй.
ВКП(б) Үҙәк комитетының партия хеҙмәткәрҙәре курстарында (1928—1929), Мәскәү ҡалаһында Социалистик ер эшкәртеү академияһының малсылыҡ факультетында (1931—1933) белем ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы


text:
муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа №10»
городского округа город Октябрьский
Республики Башкортостан
Рассмотрено
на заседании МК
протокол №1
от «25» августа 2014 г.
________ Р.Ф.Набиуллина
Согласовано
Зам.директора по УВР
________ О.Б.Смольникова
протокол №1
от «27» августа 2014 г.
Утверждаю
Директор МБОУ СОШ №10
________ Л.М.Моисеева
приказ № 127
от «30» августа 2014 г.
РАБОЧАЯ ПРОГРАММА
по башкирскому языку
для 4-х классов
на 2014-2015 учебный год
срок реализации программы: 1 год
Составитель
Набиуллина Рамуза Фаязовна,
учитель башкирского языка и литературы высшей квалификационной категории
Согласовано
Руководитель ГМО
_________ А.Д.Аминова
протокол № 1
от «26» августа 2014 г.
Башҡортостан Республикаһы
Октябрьский ҡалаһы ҡала округының
«10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе»
муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған
МК ултырышында
протокол №1
«25» август 2014 й.
_______ Р.Ф.Нәбиуллина
Килешелгән
УТЭ буйынса директор урынбаҫары
________ О.Б.Смольникова
протокол №1
«27» август 2014 й.
Раҫлайым
10-сы мәктәп директоры
________ Л.М.Моисеева
приказ № 127
«30» август 2014 й.
2014-2015 уҡыу йылына
4-се кластар өсөн
башҡорт теленән
ЭШ ПРОГРАММАҺЫ
программаны тормошҡа ашырыу ваҡыты: 1 йыл
Төҙөүсе
Нәбиуллина Рәмүзә Фаяз ҡыҙы,
юғары категориялы
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Килешелгән
ҠМБ етәксеһе
______ А.Д.Әминова
протокол № 1
«26» август 2014й.
Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының 4-се кластары өсөн башҡорт теленән эш программаһы федераль һәм республика закондары, норматив документтарына таянып төҙөлдө:
Рәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында” Федераль законы 29.12.2012 № 273-ФЗ;
”Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында” законы 25 октябрь 1991 № 1807-1 (24.07.98, 11.12.2002 йыл үҙгәртелгән);
Башҡортостан Республикаһының ”Башҡортостан Республикаһының Мәғариф тураһында” законы 01.07.2013 № 696-3;
”Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” законы 15.02.1999 йыл № 216-3;
“Башҡорт теленән программа” (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн. Төҙөүселәре: Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г. – Ижевск: КнигоГрад, 2008);
«Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә дәүләт теле булараҡ башҡорт теле һәм туған тел буйынса берҙәм талаптар» (протокол № 4, 13 ғинуар 2010 йыл; 2014 йыл, 26 август, ҠМБ ултырышында үҙгәртеп ҡабул ителгән).
Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының «Уҡыу планы».
I.Аңлатма яҙыу
Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының 4-се кластары өсөн “Башҡорт теле”нән эш программаһы федераль һәм республика закондары талаптарына ярашлы, белем йөкмәткеһен заман талаптарына тура килтереп яңыртыу, уның сифатын һәм һөҙөмтәлелеген күтәреү бурыстарын хәл итеү маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн. Төҙөүселәре: Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г. – Ижевск: «Книгоград», 2008) нигеҙендә уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 4-се класы уҡыусылары өсөн “Башҡорт теле” (Төҙөүселәре: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. – Өфө: Китап, 2006) дәреслеген ҡулланыуға йүнәлтеп төҙөлдө.
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Байрам көндәренә тап килгән темалар киләһе тема менән берләштереп үткәрелә.
Эш программаһының төҙөлөшө:
Аңлатма яҙыу.
Предметҡа дѳйѳм характеристика.
Уҡыу планында “Башҡорт теле” предметының урыны.
Уҡыу йѳкмәткеһенең ҡиммәттәр йүнәлеше.
Башҡорт телен үҙләштереүҙең шәхси, метапредмет һәм предмет һөҙөмтәләре.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.
Календарь-тематик планлаштырыу.
Башҡорт телен өйрәнеү өсөн уҡыу-уҡытыу методик, материаль-техник ҡулланмалар исемлеге.
4-се класта башҡорт телендә уҡырға, яҙырға өйрәтеү, башҡорт телен предмет булараҡ өйрәнеү һәм уҡыу процесында социаль тәжрибә туплау уҡыу программаһы нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
Күп милләт халыҡтары төйәк иткән Башҡортостанда 1999 йылдың 15 февралендә Башҡортостан Республикаһы Президентының Указы менән республикаға исем биргән башҡорт халҡының милли теле – башҡорт теле, рус теле менән бер рәттән республикала дәүләт теле тип ҡабул ителде.
Башҡорт мөхитендә үҫмәгән, рус телендә белем биреүсе мәктәптәрҙә белем алған, башҡорт телен белмәгән башҡорт һәм башҡа милләт балалары башҡорт телен предмет булараҡ практик күҙлектән сығып өйрәнәләр. Башҡорт теле балаға аң-белемгә эйә булыу, мәғлүмәтле булыу, фекерләү һәм үҙ-ара аралашыу сараһы ла булып хеҙмәт итә.
Башҡорт телендә уҡырға, яҙырға өйрәтеү нигеҙҙәре балаларҙы телмәр эшмәкәрлегенә (тыңлау, һөйләү, ҡабаталу, уҡыу, яҙыу) өйрәтеү төп йүнәлеш булып тора. Был эшмәкәрлек баланы грамотаға өйрәтеүҙән башлап, артабан аңлап тасуири уҡыу, грамоталы яҙыу, мәҙәниәтле аралашыу күнекмәләрен формалаштырыу, йәғни интеллектуаль-эшмәкәр, коммуникатив шәхес тәрбиәләүҙе күҙ уңында тота. Балаға рухи йөкмәтке һалыу, әхлаҡи тәрбиә биреү, эстетик, эмоциональ зауыҡ формалаштырыу башҡорт теле аша бойомға ашырыла.
Икенсе быуын хөкүмәт стандарттарының талаптарына ярашлы бала белем алыу менән бер рәттән яңы йәшәү шарттарына яраҡлы тормош тәжрибәһе тупларға, уңышлы уҡыусы һәм эшмәкәр шәхес сифаттарына эйә булырға тейеш.
Рәсәй мәғарифын модернизациялау концепцияһында мәғариф алдына ҡуйған төп маҡсат – баланы шәхес итеп уҫтереү. Шул маҡсаттан сығып башҡорт телен уҡытыуҙың маҡсаттары һәм бурыстары билдәләнде:
балаларҙың һүҙлек запасын арттырыу, шул һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу күнекмәләрен әүҙемләштереү;
грамматик материалды үҙләштереү, уны дөрөҫ файҙаланып, бәйләнешле һөйләү, яҙыу күнекмәләрен артабан үҫтереү;
башҡорт телендә һөйләшә, фекереңде еткерә белеү, тел һәм телмәр күнекмәләрен тәрән үҙләштереүгә өлгәшеү;
уҡыусыларҙың төрлө эшмәкәрлекте (уҡыу һәм белем алыу, хеҙмәт, аралашыу күнекмәләрен) үҙләштереүҙәренә ирешеү, универсаль уҡыу эш төрҙәренә өйрәтеү;
дәреслек, өҫтәмә материал, һүҙлектәр, белешмә әҙәбиәт менән эш итеү күнекмәләрен камиллаштырыу;
башҡорт телен башҡа фәндәр буйынса белем алыу сараһы булараҡ ҡулланырға әҙерләү;
республиканың тәбиғәте, халҡы, улар араһында башҡорттар, уларҙың тормошо, тарихы, хеҙмәте, көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары менән таныштырыу;
башҡорт халҡының рухи мираҫын өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү;
Башҡортостан Республикаһының дәүләт символдары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре тураһында белемдәрҙе киңәйтеү;
программала бирелгән шиғырҙарҙы ятлау, башҡортса йырҙар өйрәнеү һәм башҡарыу; башҡортса телмәр төҙөү.
уҡыусыларҙың логик фекерләү һәләттәрен үҫтереү.
Башланғыс мәктәптә башҡорт теле дәрестәрендә белем биреүҙең төп мәсьәләләре түбәндәгеләр:
телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу: тыңлау, һөйләү, уҡыу, яҙыу;
тел системаһын (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү;
башҡорт теле ғилемен өйрәнгәндә баланың шәхси мөмкинселектәрен иҫәпкә алып, уның һәләтен, эрудицияһын формалаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыу;
тел ғилемен өйрәнеү процесында универсаль уҡыу эшмәкәрлегенең төп компонеттарын үҙләштереү (уҡыу мәсьәләһе, проблема ҡуйыу; эште планлаштырыу, ойоштороу; уҡыу мәсьәләһен сисеү; эште баһалау; рефлексив-контроль эшмәкәрлек);
милли үҙаңды формалаштырыуға нигеҙ һалыу.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән:
телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу,
телдең системаһын (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү,
бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеү.
Тел менән әҙәбиәт материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
II. Предметҡа дѳйѳм характеристика
Башҡорт теле курсында предмет ярҙамында түбәндәге үçеш юлдары тормошҡа ашырыла:
предмет кимәлендә белемгә эйә булыу;
уҡыу техникаһын үçтереү;
текстарҙы анализлау юлдарына эйә булыу;
яҙма һөйләм телмәренә эйә булыу;
тел тураһында белем алыу һәм системалаштырыу;
орфография һәм пунктуацияны ѳйрнеү;
башҡорт теленең тәрбиәүи потенциалын ҡулланыу;
телде тойомлауҙы үçтереү.
Фонетика һәм графика
Уҡыусы түбәндәге компетентлыҡҡа эйә була:
өндәрҙе һәм хәрефтәрҙе айырыу;
өндәргә характеристика биреү: һуҙынҡылар (нәҙек һәм ҡалын, баҫымлы һәм баҫымһыҙ); тартынҡылар (яңғырау һәм һаңғырау, парлы һәм парһыҙ);
Орфоэпия
Уҡыусы өйрәнергә мөмкинселек ала:
башҡорт теленең нормаларын үтәп типик һөйләмдәр төҙөү, уҡыу һәм һөйләү, әңгәмәселәренең телмәрендә был нормаларҙың үтәлешен баһалау (программала бирелгән күләм кимәлендә);
дөрөҫ әйтелеш нормаларын белмәгән осраҡта уҡытыусыға мөрәжәғәт итеү.
Һүҙ составы
Уҡыусы түбәндәге компетентлыҡҡа эйә була:
үҙгәрмәүсе һәм үҙгәреүсе һүҙҙәрҙе айырыу;
тамырҙаш һүҙҙәрҙе һәм һүҙ формаларын таныу;
һүҙҙәрҙә башҡорт теле хәрефтәрен ишетә һәм айыра алыу;
һүҙҙәрҙә тамыр, яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы әйтә алыу.
Лексика
Уҡыусы түбәндәге компетентлыҡҡа эйә булырға тейеш:
һүҙҙең мәғәнәһен дөрөҫләү, кәрәк булған һүҙҙе айырып алыу;
һүҙҙең мәғәнәһен өйрәнелгән фольклор әҫәрҙәре тексты, типик һөйләмдәр буйынса дөрөҫләү.
III. Уҡыу планында “Башҡорт теле” предметының урыны
Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округының «10-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә 4-се класта “Башҡорт теле”н уҡытыуға аҙнаһына 1 сәғәт бүленгән. Дөйөм сәғәттәр һаны – 34 сәғәт.
IV. Уҡыу йѳкмәткеһенең ҡиммәттәр йүнәлеше
Башҡорт телен өйрәне һөҙөмтәһенең бер йүнәлеше булып башланғыс класс уҡыусылары тарафынан рухи ҡиммәттәрҙең системаһын төшөнөү һәм үҙләштереү тора. Башланғыс кластарҙа башҡорт теле дәрестәрендә түбәндәге рухи ҡиммәттәргә иғтибар бүлеү мотлаҡ.
Изгелек ҡиммәте – үҙеңде һанап бөтөргөһөҙ бәйләнештәрҙән торған донъяның бер өлөшө итеп тойоу, кешеләрҙең тел ярҙамында бер-береһе менән бәйләнеше әҙәплелекте таныуға нигеҙләнеүен аңлау.
Аралашыу ҡиммәте – аралашыуҙы йәмғиәттең, мәҙәниәттең әһәмиәтле бер өлөшө итеп таныу.
Матурлыҡ (гармония) ҡиммәте – башҡорт теленең матур, яғымлы халыҡ байлығы булыуын аңлап үҙлштереү.
Ғаилә ҡиммәте – ғаиләнең кеше тормошонда мөхим урын алыуын аңлау; нәҫел тамырҙарыңды белеү; ғаиләңә, туғандарыңа эмоциональ-позитив мөнәсәбәт, бер-берең өсөн яуаплылыҡ, өлкәндәргә хөрмәт формалаштырыу. ғаиләнең аҫылы, төрҙәре һәм вазифалары. башҡорт ғаиләһенең үҙенсәлектәре; ғаиләлә бала тәрбиәләү технологиялары; кешелеклелек мөнәсәбәттәре, баланың ижади үҫешенә игътибар. Ата-әсәләр үрнәге. Халыҡ педагогикаһында ғаилә тәрбиәһе ата-әсәләрҙең мәктәп менән бәйләнеше.
Хезмәт һәм ижад ҡиммәте – хеҙмәт кешелек йәшәйешенең төп шарты булыуын ҡабул итеү. Хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләүҙә уҡыу эшмәкәрлегенең әһәмиәте ҙур. Уҡыу эшмәкәрлеге барышында ойошҡанлыҡҡа, үҙаллылыҡҡа, яуаплылыҡҡа, хеҙмәтте һөйөргә өйрәнергә мөмкин икәнлеген аңлау.
Илһөйәрлек ҡиммәте – үҙ телеңде, башҡорт телен хѳрмәт итеү, башҡорт халыҡының йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнеү, ғаилә, ил алдында бәләкәйҙән үк яуаплы булыуҙы тойоп үҫеү.
Кешелеклек ҡиммәте – үҙең һәм башҡалар ѳсѳн яуаплылыҡ тойоп үҫеү, кешенең йәшәү урыны булған тәбиғәтте һаҡлау кәрәклеген аңлау.
V. Башҡорт телен үҙләштереүҙең шәхси, метапредмет һәм предмет һөҙөмтәләре
Яңы стандарттарға ярашлы уҡыу сифатын өйрәнгәндә түбәндәге һөҙөмтәләр күҙаллана:
шәхси үҫеш кимәле;
метапредмет кимәле;
предмет буйынса белем кимәле.
Шәхси үҫеш кимәле. Баланы шәхес итеп үҫтереү, кешелеклелек сифаттарын тәрбиәләү. Уны үҙ аллы үҫешкә, камиллашыу оҫталығына өйрәтеү. Һөҙөмтәлә уҡымышлы, үҙ еренең, иленең, халҡының, башҡорт халҡының ҡиммәттәренә төшөнгән, уны һанлаған һәм һаҡлаған, яҡлаған социум итеп формалаштырыуға башланғыс нигеҙ һалыу.
Метапредмет кимәле һөҙөмтәләре булып универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (УУЭ) тора. УУЭ төрҙәре дүрт блокка бүленә: шәхси, регулятив, танып белеү һәм коммуникатив эшмәкәрлек, йәғни баланы үҙ аллы уҡырға, белем алырға өйрәтеү.
Шәхси эшмәкәрлек уҡыусының эске шәхси позицияһын, мәғәнәүи-ҡиммәтле йүнәлеш алыуын (әхлаҡи нормаларҙы белеү, үҙ ҡылыҡтарыңдың дөйөм ҡабул ителгән этик принциптар менән тап килеү-килмәүен билдәләй алыу, ҡылыҡтың әхлаҡи аспектын айырыу) һәм ижтимағи ролдәрҙә, шәхес-ара мөнәсәбәттәрҙә дөрөҫ йүнәлеш алыуын тәьмин итә.
Регулятив (көйләүсе) универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә уҡыу процесын һәм дәрестән тыш эшмәкәрлекте ойоштороу өсөн кәрәкле шарттар тыуҙырыусы эш төрҙәре ҡарай:
уҡытыусы ярҙамы менән дәрестәге эшмәкәрлектең маҡсатын билдәләү һәм формалаштырыу (элек өйрәнелгән һәм таныш булғанды әлегә тиклем таныш булмаған менән тап килтереп, сағыштырып, уҡыу мәсьәләһен билдәләй белеү);
планлаштырыу (төп һөҙөмтәне күҙҙә тотоп, маҡсаттарҙың эҙмә-эҙлелеген асыҡлау; план төҙөү һәм эш төрҙәренең тәртибен билдәләү);
прогнозлау (һөҙөмтәне һәм белемде үҙләштереү кимәлен алдан күҙаллау);
контроль (эшмәкәрлек ысулының һәм уның һөҙөмтәһенең билдәләнгән эталонға тап килеү-килмәүен асыҡлау);
төҙәтмәләр индереү (эталондан тайпылыштар булған осраҡта, планға һәм эшмәкәрлек ысулына өҫтәмәләр һәм төҙәтмәләр индереү);
баһалау (танышты әлегәсә таныш булмағандан айыра белеү; үҙләштерелгәндең сифатын һәм кимәлен билдәләй алыу);
үҙ-үҙеңде көйләү (үҙ көсөңдө, энергияңды, ихтыяр көсөңдө туплап, ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу).
Танып белеү эшмәкәрлегенә дөйөм уҡыу (өйрәнеү, белем алыу) эшмәкәрлеге, логик эшмәкәрлек, шулай уҡ проблеманы ҡуйыу һәм хәл итеү инә:
дәреслек менән эш итә белеү (уның төҙөлөшө, йөкмәткеһе, һүрәттәре һ.б.);
һорауҙарға яуап биреү;
класс һәм уҡытыусы менән берҙәм эш һөҙөмтәләре буйынса һығымталар яһау;
мәғлүмәтте бер форманан икенсе формаға күсереү; уҡылған ҙур булмаған текстарҙың йөкмәткеһен тулы һөйләү.
Коммуникатив эшмәкәрлек социаль компетентлылыҡты, аралашыусы һәм хеҙмәттәш партнерҙар позицияһын иҫәпкә ала, башҡаларҙы тыңлай һәм диалогка инә белеүҙе, проблемаларҙы коллектив менән хәл итеүҙә ҡатнашыуҙы, тиҫтерҙәрең һәм өлкәндәр менән продуктив хеҙмәттәшлек ойоштора белеүҙе тәьмин итә.
Универсаль уҡыу эшмәкәрлегенең ҡарап үтелгән төрҙәре айырым-айырым түгел, ә уҡыу программаһындағы һәр дисциплинаны үҙләштереү барышында комплекслы, системалы үҫтерелергә тейеш.
Предмет буйынса белем кимәле. Уҡыу предметын өйрәнеүҙә яңы белем үҙләштереү, уны эшкәртеү һәм ҡулланыу өлкәһендә тейешле тәжрибә туплау. Һүҙҙең өңдәрен атау, ижеккә бүлеү, өндәр һәм хәрефтәр һанын билдәләү, дөрөҫ баҫым ҡуйыу, хәреф-өн анализы яһау; һөйләмде, кешенең исемен һәм фамилияһын баш хәреф менән яҙыу; һөйләм аҙағында тейешле тыныш билдәләрен яҙыу; баҫма тексты дөрөҫ итеп күсереп яҙыу; тамырҙаш һүҙҙәрҙең тамырын табыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була. Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән 4-се класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр үткәреү ҡарала:
күсереп яҙыу – 1
һорауҙарға яуап – 1
диктант – 2
изложение – 1
инша – 1
Контроль эштәргә бирелгән сәғәттәр һаны ҠМБ ултырышында (протокол №1, 26 август 2014 йыл) үҙгәртелеп ҡабул ителгән «Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә дәүләт теле булараҡ башҡорт теле һәм туған тел буйынса берҙәм талаптар»ға тап килә.
4-се класта башҡорт телен өйрәнеүҙең предмет һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр керә:
башҡорт әҙәби теле нормалары (орфоэпик, лексик, грамматик) һәм телмәр этикеты ҡағиҙәләре тураһында башланғыс төшөнсә алыу;
орфографик ҡағиҙәләрҙе һәм тыныш билдәләрен (өйрәнелгән күләмдә) ҡуйыу ҡағиҙәләрен белеү;
өн, хәреф, һүҙ өлөшө, телмәр киҫәге, һөйләм киҫәге, ябай һөйләм кеүек (өйрәнелгән күләмдә) тел берәмектәрен таба, сағыштыра, классификациялай (бүлә), ҡылыҡһырлай (характеристика биреү) алыу оҫталығы;
үҙеңдең ғәмәлдәреңде контролдә тотоу, әйткәнде һәм яҙғанды тикшерә белеү һәләтлелеге.
Уҡыу йылы аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр, уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләренә талаптар
«Башҡортостан» темаһы буйынса (тәбиғәте, халҡы, уның тормошо, ҡалалары, йылға-күлдәре, кейем-һалымы, ижады) тураһында әңгәмәлә ҡатнашыу, һөйләү;
тәҡдим ителгән ситуация буйынса һорауҙар бирә белеү, уҡытыусының (йәки башҡаларҙың) һорауҙарына яуап бирә белеү; яуаптарҙы дөрөҫ интонация менән асыҡ, аңлайышлы итеп әйтеү, һөйләү;
ишеткәнде, күргәнде 4-6 һөйләм менән бәйләнешле итеп һөйләү;
ҡысҡырып шыма һәм тасуири уҡыу;
һүҙлек һүҙҙәрен белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу;
дәрестә өйрәнелгән грамматик материалды практик ҡуллана белеү;
10-12 һүҙ күләмендә – һүҙлек диктанты, 35-40 һүҙ күләмендә диктант яҙыу; 35-40 һүҙ күләмендә – изложение, 35-45 һүҙ күләмендә инша яҙа белеү; ҡотлау хаты (открытка) яҙа белеү;
Күләме 45-50 һүҙ йәки 150-200 билдә булған тексты ҡысҡырып, 75-85 һүҙ булған тексты эстән дөрөҫ итеп уҡый белеү;
программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара белеү, мәктәптең үҙэшмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү.
VI. Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
Программа һөйләшеү, телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тотҡан тематиканы, уҡыу өсөн әҙәби әҫәрҙәрҙе, орфоэпия һәм орфография, элементар грамматик һәм пунктуацион материалдарҙы үҙ эсенә ала. Шулар менән бер рәттән мәҡәлдәр, йомаҡтар, тиҙәйткестәр, көләмәстәр, һанашмаҡтар, уйындар өҫтөндә эш үткәреү ҙә күҙ уңында тотола.
Тыңлау. Телдән аралашыуҙың маҡсатына һәм ситуацияһына төшөнөү. Яңғырап торған телмәрҙе адекват ҡабул итеү. Бирелгән текстағы мәғлүмәтте тыңлағанда аңлау, текстың төп фекерен билдәләү, уның йөкмәткеһен һорауҙар ярҙамында биреү.
Һөйләү. Коммуникатив бурысты эффектив хәл итеү өсөн аралашыуҙың маҡсаттарына һәм шарттарына ярашлы тел сараларын һайлау. Телмәрҙең диалог функцияһына ғәмәлдә эйә булыу. Һөйләшеүҙе башлау, ҡеүәтләү, тамамлау, кемдеңдер иғтибарын йәлеп итеү оҫталығына эйә булыу, һ.б. уҡытыу бурыстарына яраҡлы (тасуирлау, хикәйәләү, фекерләү) телдән монологик һөйләй алыу оҫталығына эйә булыу. Уҡытыу һәм көнкүреш ситуацияһында (сәләмләү, хушлашыу, ғәфү үтенеү, рәхмәт әйтеү, үтенес менән мөрәжәғәт итеү) телмәр этикеты нормаларына эйә булыу. Орфоэпик нормаларҙы һәм дөрөҫ интонацияны үтәү.
Уҡыу. Уҡыу өсөн тәҡдим ителгән тексты аңлау. Тейешле материалды табыу маҡсатында һайлап алып уҡыу. Тәғәйен текста бирелгән мәғлүмәтте табыу. Күҙгә күренгән текста тупланған мөғлүмәт буйынса, ябай һығымталар яһау. Текст йөкмәткеһендә тупланған мәғлүмәтте интерпретациялау һәм дөйөмләштереү. Текстың йөкмәткеһен, тел үҙенсәлектәрен һәм төҙөлөшөн анализлау һәм баһалау.
Һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе, һөйләмдәрҙе һәм ҡыҫҡа текстарҙы аңлап уҡыу. Өндәү билдәләренә ярашлы интонация һәм паузалар менән уҡыу. Бәләкәй текстар һәм шиғырҙарҙы аңлап һәм тасуири уҡыуҙы үҫтереү.
Һүҙҙе тоташ менән уҡыуға күскән осорҙа орфоэпик уҡыу менән танышыу. Орфографик уҡыу (шыбырлап ижекләп әйтеү) – әйтеп яҙҙырғанда һәм күсереп яҙғанда үҙконтроль сараһы.
Яҙыу. Грамотаға өйрәтеү системаһында хәреф, хәрефтәр бәйләнешен, ижектәрҙе, һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе яҙыу. Яҙыу төрө кеүек уҡытыу эшмәкәрлегенә тура килгән гигиеник талаптарҙы үтәп, аңлайышлы бөхтә яҙыуға өйрәтеү. Өйрәнелгән ҡағиҙәләргә тап килтереп, күсереп яҙыу, диктовка (әйткәнде) яҙыу. Тыңланылған һәм ентекле, һайланма уҡылған тексты теҙеп яҙа алыу (изложение). Балаларға ҡыҙыҡлы темалар (кисерештәр, әҙәби әҫәрҙәр, сюжетлы картиналар, картиналар серияһы, видеояҙма фрагменты буйынса үҙҙәренең кескәй текстарын төҙөтөү.
Яҙыуға ҡарата гигиеник талаптарҙы үҙләштереү. Бармаҡтарҙың ваҡ моторикаһын һәм ҡулдарҙың хәрәкәт азатлығын үҫтереү. Дәфтәр бите һәм класс таҡтаһы арауығында дөрөҫ ориентация оҫталығын үҫтереү, ҙур һәм бәләкәй яҙма хәрефтәрҙе яҙыуҙы үҙләштереү.
1 сентябрь – Белем көнө. 1 сәғәт.
Бөтә балалар өсөн ҙур байрам – 1 сентябрь, уҡыу, йәйге каникул, белем көнө, класс, ундағы уҡыусылар, уларҙың эштәре тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт теленең өндәре һәм хәрефтәре (ҡабатлау). Темаға ҡараған һүҙ байлығын арттырыу, бәйләнешле телмәр төҙөү.
Мәктәптә. 4 сәғәт.
Уҡыу, белем алыу, мәктәп тормошо, кластағы эштәр, мәктәп бинаһы, ундағы кабинеттар, дәрестәр тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт теленең лексикаһы. Һүҙ, уның лексик һәм грамматик мәғәнәһе (практик үҙләштереү).
Ғаилә. Хеҙмәт. 5 сәғәт.
Ғаилә ағзалары, уларҙың эш-шөғөлдәре. Ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте. Һөнәрҙәр төрлө, уларҙың һәр береһе лә кәрәкле. Һөнәр һайлау. Башҡорт телендә исем. Исемдең күплек, берлек формалары. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Синоним, антоним исемдәр.
Буш ваҡыт. Хобби. 4 сәғәт.
Һәр кешенең яратҡан шөғөлө, төп эше була. Бынан тыш кеше ниндәйҙер эште ҡыҙыҡһынып башҡара. Балаларҙың башҡарған эштәре. Файҙалы эштәр. Кешеләргә ярҙам, киң күңеллелек тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт телендә эште, хәрәкәтте, белдереүсе һүҙҙәр (ҡылым). Ҡылымдың мәғәнәләре, берлек һәм күплек формаһы. Ҡылымдарҙың зат менән үҙгәреше.
Транспорт. Юл. Сәйәхәт. 3 сәғәт.
Юлһыҙ тормош. Бөтә кеше юлда: йәйәүлеләр, машиналар, автобустар, троллейбустар. Юлдар ҙа төрлө. Юл ҡағиҙәләре бар. Уны күҙәтеү бик мөһөм. Юл буйлап сәйәхәткә лә сығалар. Сәйәхәттә кәрәкле әйберҙәр тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә ҡылым. Уның заман мәғәнәләре. Үткән, хәҙерге, киләсәк заманы. Уларҙың грамматик күрһәткестәре. Ҡылымдың һөйләмдәге урыны.
Врачта. Поликлиникала. 2 сәғәт.
Кеше үҙенең һаулығы тураһында үҙе хәстәрләй. Врачҡа күренә, төрлө дарыуҙар ала. Уҡыусының һаулығы ла бик мөһим. Шуға ла был тема буйынса күберәк балаларҙың һаулығы, сынығыу, көн тәртибен күҙәтеү кеүек мәсьәләләр тураһында әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу. Башҡорт телендә сифат. Уның мәғәнәләре. Сифаттарҙың һөйләмдә исемгә бәйләнеүе. Дәрәжәләр менән үҙгәреүе.
Почтала. 3 сәғәт.
Почта, телефон, телеграф, интернет беҙҙең тормошҡа ныҡлап килеп инде. Уларҙы нисек файҙаланырға, почтала, телеграфта үҙеңде нисек тоторға, телефондан нисек һөйләшергә – был мәсьәләләр бик мөһим. Был темала бына шулар тураһында белем, һәйбәт күнекмәләр биреү күҙ уңында тотола. Башҡорт телендә исем, ҡылым, сифаттарҙың һөйләмдә ҡулланылышы (практик күнекмәләр).
Башҡортостан тәбиғәте. 4 сәғәт.
Башҡортостандың бай тәбиғәте, үҫемлектәре һәм хайуандар донъяһы. Тәбиғәттәге предметтарҙың исемдәре, уларға ҡыҫҡаса характеристика биреү. Йылғаларын, күлдәрен белеү. Тауҙар һәм урмандар. Тәбиғәтте һаҡлау тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт телендә тиң киҫәктәр.Һөйләмдә уларҙың ҡулланылышын практик үҙләштереү.
Башҡортостанда иҫтәлекле урындар. 2 сәғәт.
Башҡортостан ерендәге, Өфө ҡалаһындағы иҫтәлекле, уникаль урындар менән таныштырыу. Башҡортостандағы данлыҡлы уҡыу йорттары, сәнғәт һарайҙары. Уларға ҡыҫҡаса характеристика биреү. Тыуған төйәктең матурлығын күрһәтеү, әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу. Башҡорт телендә ябай һөйләм төрҙәре.
Башҡортостандың күренекле шәхестәре. 2 сәғәт.
Башҡортостан тарихында, уның бөгөнгө тормошонда күренекле шәхестәрҙең әһәмиәте бик ҙур. Күренекле шәхестәр тураһында әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу. Һан, уның телмәрҙәге роле, һан төркөмсәләре.
Ауыл тормошо. 2 сәғәт.
Ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, эш-шөғөлдәре. Игенсе, малсы механизатор хеҙмәте. Ауылда аттың файҙаһы тураһында һөйләшеү, текстар уҡыу. Алмаш, һорау һәм зат алмаштары, телмәрҙәге роле. Практик үҙләштереү.
Башҡорт халыҡ ижады. 2 сәғәт.
Башҡорт халыҡ ижады тураһында төшөнсә. Әкиәттәр. Йырҙар. Мәҡәлдәр. Йомаҡтар. Халыҡ ижадын өйрәнеүсе ғалимдар тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт телендә рәүештәр, уларҙың телмәрҙәге роле. Практик үҙләштереү. Балалар ижадында йырҙар, ҡобайыр элементтары, әкиәттәр, көләмәстәр, тел көрмәлдергестәр, тиҙәйткестәр. Балалар ижады әҫәрҙәрен уҡыу, әңгәмәләр. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
VII. Календарь-тематик планлаштырыу
№
Тема
биттәр
сәғәт һаны
4А
Иҫкәрмә
план.
үткәр.
1.1сентябрь – Белем көнө. 1 сәғәт.
1/1
1 сентябрь – Белем көнө. Тәүге көн.
5-9
1
2.Мәктәптә. 4 сәғәт.
2/1
Хәйерле сәғәттә. Башҡортостан.
10-14
1
3/2
Боҙоҡ телефон. Нимә ул тел?
15-16
1
4/3
Ф.Ғөбәйҙуллина. Ҡәләмдәрем. Уҡырға кем бара? Диктантҡа әҙерлек.
17-21
1
5/4
Контроль диктант. Һөнәрҙәр. Р.Ғәббәсова. Яңы мәктәп.
23-24
1
3.Ғаилә. Хеҙмәт. 5 сәғәт.
6/1
Хаталар өҫтөндә эш. Беҙҙең ғаилә. Шәжәрә ағасы.
26-29
1
7/2
Һөнәрҙәр. Ф.Туғыҙбаева. Икмәк көсө.
30-34
1
8/3
Хәйерле иртә! Синонимдар. Диктантҡа әҙерлек. Һүҙлек диктанты.
43-48
1
9/4
Контроль күсереп яҙыу. Көҙ етте.
1
10/5
Хаталар өҫтөндә эш. Ф.Ғәбиҙуллина. Тамырҙар.
53-54
1
4.Хобби. Буш ваҡыт. 4 сәғәт.
11/1
Хәйерле иртә! Ғ.Хөсәйенов. Кеше ғүмере.
43-48,
55-56
1
12/2
Ә.Сөләймәнов. Яңы аш.
Уҡыу техникаһын тикшереү.
57-60
1
13/3
Ф.Фәтҡуллина. Аквариум балыҡтары. Г.Юнысова. “Ниңә”ләр. Ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреше.
61-67
1
14/4
Инша. Ҡыш етте.
1
5.Транспорт. Юл. Сәйәхәт. 3 сәғәт.
15/1
Хаталар өҫтөндә эш. Минең мәктәпкә юлым. Светофор.
70-71,
74-75
1
16/2
А.Әхмәтова. Троллейбуста.
72-74
1
17/3
Трамвай юлы. Өфөлә транспорт.
76-78
1
6.Врачта. Поликлиникала. 2 сәғәт.
18/1
Беренсе ярҙам. Кем көслө? Һорауҙарға яуаптар.
86-92
1
19/2
Һаулыҡ һаҡлау.
Ғ.Шәмсетдинова. Конькиҙар.
93-98
1
7.Почтала. 3 сәғәт.
20/1
Почта. С.Агиш. Бүләк. Һөнәрбаш. Ҡыш. Дүрт миҙгел. Был ниндәй ваҡыт?
99-109
1
21/2
Изложение яҙыуға әҙерлек.
110-117
1
22/3
Контроль изложение. Яратҡан миҙгелем.
1
8.Башҡортостан тәбиғәте. 4 сәғәт.
23/1
Хаталар өҫтөндә эш.
Башҡортостан тәбиғәте.
117-119
1
24/2
Яҙ етә.
120-123
1
25/3
Март. Ф.Бәширова. Үгәй инә япрағы. Яҙ килде.
124-127
1
26/4
А.Йәғәфәрова. Кластан тыш уҡыу.
1
9.Башҡортостанда иҫтәлекле урындар. 2 сәғәт.
27/1
Өфө ҡалаһында.
136
1
28/2
Шүлгәнташ мәмерйәһе.
142-143
1
10.Башҡортостандың күренекле шәхестәре. 2 сәғәт.
29/1
Күренекле шәхестәр. Зәки Вәлиди. Муса Мортазин. Исмәғил Тасимов. Ҡ.Дәүләткилдиев. Ф.Ғәскәров.
144-147
1
30/2
Йыллыҡ контроль эш. Контроль диктант. Ҡуян.
148-164
1
11.Ауыл тормошо. 2 сәғәт.
31/1
Хаталар өҫтөндә эш.
Ҡалаламы, ауылдамы? Ат – кешенең дуҫы.
165-170
1
32/2
Тәбиғәтте һаҡлайыҡ! Сөмбөлә – уңыш байрамы.
170-180
1
12.Башҡорт халыҡ ижады. 2 сәғәт.
33/1
Уҡыу техникаһын тикшереү. Әкиәттәр. Мәҡәлдәр һәм йомаҡтар. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе.
181-190
1
34/2
Экскурсия. Алдаусы әкиәттәр һәм көләмәстәр. Тел көрмәлдергестәр, тиҙәйткестәр. Балалар ижады.
188-193
1
Байрам көндәренә тап килгән темалар киләһе тема менән берләштереп үткәрелә.
VIII. Башҡорт телен өйрәнеү өсөн уҡыу-уҡытыу методик, материаль-техник ҡулланмалар исемлеге
Программа
Башҡорт теленән программа. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн. Төҙөүселәре: Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г. – Ижевск: Книгоград, 2008.
Уҡытыусының уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
Башҡорт теле. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 4-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. Төҙөүселәре: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. – Өфө: Китап, 2006.
М.Ғ.Усманова, З.М.Ғәбитова. Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы. – Өфө: Китап, 2009.
Уҡыусылар өсөн уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
Башҡорт теле. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 4-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. Төҙөүселәре: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. – Өфө: Китап, 2006.
Эффектив рәүештә ҡулланылған материаль-техник ҡулланмаларға түбәндәгеләр инә:
ноутбук,
проектор,
интерактив таҡта
мультимедиялы проектор
сканер, лазерлы принтер
Техник ҡулланмалар төрлө яҡлап контроль үткәреү мөмкинлеге бирә. Тестар, диагностик эштәр, күсереү, изложение, инша яҙыу эштәре эшләп була. Компьютер уҡыусыларҙың үҙ аллы эшен ойошторорға ҡулай. Шулай ҙа компьютер уҡытыусыны алыштырмай, тик техник сара булып хеҙмәт итә, баланың компетентлы булыуы тәрбиәнән дә тора. Компьютерҙа эшләү ваҡыты 15-20 минуттан артмаҫҡа тейеш.
Компьютерҙы дәрестә өс төрлө файҙаланып була:
демонстратив планда;
индивидуаль рәүештә ҡулланырға (компьютер кабинетында тест эшләү һ.б.);
интерактив таҡтаны файҙаланыу (күнегеүҙәр эшләү).
Бының өсөн бөгөнгө көндә башҡорт теле буйынса 4-се класс өсөн компьютерға һалынған онлайн дәреслектәр, электрон дәреслектәр, һүҙлектәр, Интернет-ресурстар бар:
электрон дәреслектәр
Башҡортса өйрәнәйек. 1-4 кластар. Х.А.Толомбаев Дәүләтшина М.С., Сиражетдинов З. Ә.
Балҡортостан иле.
Учебник башкирского языка. 1-4 классы.
онлайн дәреслектәр
электрон һүҙлектәр
Русса-башҡортса һүҙлек. (УраксинЗ.Г. “Русско-башкирский словарь” китабы буйынса төҙөлгән).
Русско-башкирский онлайн-словарь. http:// www.huzlek.bashqort.com
Интернет-ресурстар:
Аҡбуҙат. http:// www.akbuzatrb.ru
Аманат. http:// www.amanatrb.ru
Әлифба – учебник башкирского языка. http://www.bashklip.ru
Башкирский язык. http://www.ru.wn.com
Йәншишмә. http://www.yanshishma.ru
Шоңҡар. http:// www.shonkar.ru
Әҙәбиәт
“Йәншишмә”, “Нарыштау” гәзиттәре.
Аҙнабаева Ф.Ғ., Йылҡыбаева Г.Р., Харисова М.Р., Әминева Р.И. Тылсымлы өндәр: Күргәҙмәле-методик ҡулланма. – Өфө: Китап, 2012.
Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар. – Өфө: Китап, 1996.
Баһауетдинова М.И., Йәғәфәрова Г.Н. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы технологиялар ҡулланыу. – Өфө: НМЦ Педкнига, 2008.
Башҡортса-русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
Ғәләүетдинов И. (төҙ.) Балалар фольклоры: Бала саҡ – уйнап-көлөп үҫер саҡ. 1-се китап. Төҙөүселәре: Ишмөхәммәт Ғәләүетдинов, Миҙхәт Мәмбәтов, Рәсимә Ураҡсина. – Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1994.
Дәүләтшина М.С. Ғәбитова З.М. Башҡорт телен уҡытыу методикаһы. Башҡорт теле дәүләт теле итеп уҡытылған мәктәптәр өсөн. – Өфө: Китап, 2011.
Журналдар «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары.
Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һынамыштар.– Өфө: Эшлекле династия, 2008.
М. Ғ. Усманова. Башҡортса-русса синонимдар һүҙлеге. Өфө: Китап, 2010.
Саяхова Л. Г., Ураксин З. Г., Хасанова Д. М. Русско-башкирский иллюстрированный тематический словарь. – Уфа: Китап, 1998.
Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
Ураҡсин З. Ғ., Сиразетдинов З. Ә., Суфьянова Н. Ф. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Башланғыс синыф уҡыусылары өсөн. – Өфө: Китап, 2005.
Усманова М.Г., Саяхова Л.Г., Киньягулова З.И. Башкирско-русский, русско-башкирский учебный словарь. – Уфа, 2006.
Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
Номер материала: ДВ-116949
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Йылан малайы (Әкиәт)
Хәжиәхмәтов Закир Янбакир улынан яҙып алынды, 61 йәштә. БДУ-ның 1 курс студенте Байназаров Радик яҙып алды.
Борон-борон заманда йәшәгән ти бер бабай менән бер әбей, уларҙың бер балалары ла булмаған, ти. Үҙҙәре гел генә аслы-туҡлы ғына көн күргәндәр. Бабай үҙе йәшәгән ауылда бер байҙа эшләп көн күрерлек аҙыҡ тапҡан. Ҡартайған көндәрендә быларҙың бер ир балалары донъяға тыуған, ә балалары кеше ҡиәфәтендә түгел, йылан ҡиәфәтендә булған. Быға бөтәһе лә хайран ҡалған. Өс көн әсендә малай ҙурайып кешесә һөйләшә алған, ти. Был йылан малай бер көндө атаһына:
- Атай, Ҡоломбай байҙың кесе ҡыҙы миңә бик оҡшай.
Һин бөгөн үк атың менән яусыларға бар. Атайы улынан Был хәбәрҙе ишеткәс бик ҡурҡыуға төшә, сөнки Ҡоломбай бай тирә-яҡта яуызлығы менән дан алған була. Ә үҙенең ҡыҙҙарын үҙе кеүек бай егеттәренә лә кәләшлеккә бирмәгән була. Йылан малай атаһын көсләп ебәрә, йылан малайҙың атаһы атын егеп, Ҡоломбай байҙың кесе ҡыҙын яусыларға китә. Байға үҙенең ни өсөн килгәнен әйткәс, бай ҡартты хеҙмәтселәренән үлтертеп, тураҡлаттырып, арбаһына һалдырып ҡайтарып ебәрә. Үлтерелгән атаһын күргәс, Йылан малай үҙенең тыны менән бер өрөүө була, ҡарт элекке хәленә ҡайта, ҡарт улына бөтәһен дә һөйләп бирә.
Йылан малай атаһын тағы икенсе көндө Ҡоломбай байға ебәрә. Бай тағы ҡартты тураҡлап, алына һалып ҡайтарып ебәрә. Ҡоломбай бай ҡарттың тураҡланып бөткән еренән терелеүенә хайран ҡала.
Йылан малай атаһына ике тапҡыр өрөүө була, ҡарт тағы элекке хәленә ҡайта. Ҡарт улына нимә тип әйткәнен һөйләп бирә. Йылан малай атаһын Ҡоломбайға өсөнсө көндө лә ебәрә, Ҡоломбай бай ҡарттың ҡабат терелеп килеүенә тамам хайран ҡала, Ҡоломбай бай ҡартты был юлы үлтермәй уға бер шарт биреп ҡайтара. Уның шарт буйынса Йылан малай бер төн эсендә бай менән ҡарттың өй араһында таш юл һалырға, шул юл эргәһендә ҙур күл, күл эсендә аҡҡоштар йөҙөп йөрөргә тейеш, күл эргәһендә баҡса, баҡса эсендә аҡ таштан матур, ҙур һарай торорға тейеш булырға тейеш, - ти. Бабай улына был үтәй алмаҫлыҡ шартты ҡайтып һөйләп бирә. Йылан малай атаһына борсолмаҫҡа ҡуша. Кисен Йылан малай атаһына арҡан алырға ҡуша һәм улар ауылдан алыҫ булмаған бер яланға баралар, ти. Йылан малай атаһын бер ер тишеге эргәһенә алып килә, атаһына: - Атай, ошо арҡандың осон мин сыҡҡансы ебәрмәйенсә тотоп тор, - тигән дә, арҡандың бер осон алып, аҫҡа төшөп киткән. Бер аҙҙан һуң арҡан бер бер артлы бәһлеүән егеттәр сығып теҙелешә башлайҙар, ти. Бәһлеүән егеттәр шул тиклем күп сыға, бөтә ялан улар менән тулы. Йылан малай үҙе иң һуңынан сыға. Йылан малай атаһына ҡайтып китергә ҡушып, үҙе бәһлеүән егеттәр менән шартты үтәргә тороп ҡала, ти. Ҡарт иртәнсәк торһа ни күҙе менән күрһен, бай шарт итеп ҡуйғандарҙың бөтәһе лә үтәлгән ти, ә үҙҙәренең өйө алдында алтын-көмөш эйәрле өс ат тора икән, ти. Йылан малай аттарҙың эйәренә урала ла байҙың йортона китә, ти. Бай хайран ҡала, үҙе ҡуйған бөтә шарт үтәлгән булып сыға. Ә Йылан малай алтын-көмөш эйәрле аттарҙа бай йорто ҡапҡаһының алдына килеп туҡтай.
Байҙың ҡыҙы бик аҡыллы була, ти, ул егеттең аҡыллылығына хайран ҡала һәм уға кейәүгә сығырға риза була. Йылан малай ҡыҙҙың бүлмәһенә инә. Бүлмәгә кереү менән бер ыҫылдауы була ул матур, һөлөк кеүек егеткә әүерелә. Ҡыҙға былай ти:
- Мин һине бик ныҡ яратам, һинең өсөн үлергә лә әҙер. Һин минең тиремде һаҡларға тейешһең, әгәр ҙә ул юғалһа, мин дә юҡҡа сығам.
Егеттең һөйләгәнен ҡыҙҙың ике апаһы тыңлап торғандар икән, ти. Алар ҡыҙға үсегеп, тегеләр әлеге баҡсала йөрөгән ваҡытта ҡыҙҙың һандығынан йылан тиреһен алып алып яндыралар, ти. Быларҙың йылан тиреһен яндырыуы була, Йылан малай ҡатынына:
- Һин минең тиремде һаҡлай алманың инде, мин һине ҡайҙан булһа ла табырға тырышырмын, - тип әйтә лә юҡ була.
Йылан малай юҡ булыуға бик куп ваҡыт үтә. Ҡыҙ ҡайғырып ауырый башлай. Ҡоломбай бай ҡыҙы ауырығанлыҡтан нишләргә белмәй йөрөгәндә йылан малай кире ҡайта.
Ҡыҙ һауығып китә. Йылан малай менән икәүһе бергә теге бакса эсендәге таш һарайҙа рәхәтләнеп йәшәй башлайҙар, ти.
Ссылка на эту публикацию:
Йылан малайы (Әкиәт) [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.269&w=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD (дата обращения: 23.05.2018).


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
МОРАТ АБДАЛОВ, М о р а т А б р а л о в, М. А б т а л о в (1706—?), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773— 75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы Морат а. башҡорто. Батыр. Башҡорт ихтилалында (1755—56) ҡатнашыусы. 1773 й. дек. алып М.А. отряды (600‑гә яҡын кеше) Исәт провинцияһында һуғыша. Уй ҡәлғәһен ҡамай, 16 дек. подполковник Декастро-Лацеродо командаһы м‑н һуғыша. Төрөкмән Йәнсәйетов м‑н берлектә Ҡарағай, Петропавловск һәм Магнит ҡәлғәләренә һөжүм яһай. 1774 й. май башында батшаға тоғро старшина Кейекбай Яманһарин отрядын ҡыйрата. Май—июндә Һаҡмар й. буйында Төрөкмән Йәнсәйетов м‑н берлектә подполковник И.Л.Тимашев (ҡара: Тимашевтар) етәкс. хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа, Урғаҙа (22 май) һәм Таналыҡ ҡәлғәләрен алыуҙа ҡатнаша. 5 июндә Преображенск заводын туҙҙыра. Окт. Тимашевҡа баш һалып килә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
«Был донъяла һин бит яңғыҙ түгел!»
…Ҡулдарынан гөл ҡойолған Ирина, әйтерһең, өлгөлө ғаиләлә тәрбиәләнгән – балалар йортонда үҫкән һылыуҙың һәр эште белеп, еренә еткереп башҡарыуы, эске әҙәбе, тырышлығы һоҡланыу уята. Алмалай ике сабый әсәһе ул. Етем бала булараҡ, үҙенә дәүләт биргән бер бүлмәле фатирын ҙурайтырға теләй бөтмөр ҡатын. Икенсе бәпесенә тейеш әсәлек капиталын ҡушып, туғандары йәшәгән биҫтәнән ике бүлмәлене алырға ниәтләй. Тик бер ҡатлылығы арҡаһында фатирҙан да, сертификаттан да ҡолаҡ ҡаға – көпә-көндөҙ алдаштырып талап, ике балаһы менән урамда ҡалдыралар. Полицияға яҙған ғаризаһын кире алырға мәжбүр була. Уны өйһөҙ иткән уғрылар, ғариза хаҡында белгәс, машинала ҡала ситенә алып сығып, бер генә янай: «Йәшәгең килһә, бүтән йөрөмә!» Үҙәккә был ғаиләне балалар консультацияһы ебәргән. Эшкә батыр Ирина шунда уҡ ашханала ярҙам итергә тотона. «Эх, төпсөгөм бәләкәйерәк. Эш табып, ҡуртымға бәләкәй генә бүлмә алыр инем», – ти ул. Фатирын, аҡсаһын ҡайтарыу хаҡында уйларға ла ҡыймай. Ә уның ихтыярынан башҡа үҙәк юрисы хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итә алмай. Күмәкләшеп аңлата торғас, ҡатын, ниһайәт, ғариза бирергә ризалаша. Тик сырмалсыҡ хәлдең нисек бөтөрөн төҫмөрләүе бик ҡыйын: бурҙар шул арала эҙ яҙҙырған.
Ғөмүмән, артыҡ ышаныусанлыҡтары арҡаһында бәләгә тарыған ҡатын-ҡыҙҙар бихисап. Шул сәбәпле саҡ торлаҡтан яҙмаған йәнә бер ғаилә мөрәжәғәт итә үҙәккә. Өфөнөң уртаһында хосусилаштырылмаған дүрт бүлмәле фатирҙа өләсәһе, әсәһе менән Айгөл исемле рәссам ҡыҙ йәшәй. Көндәрҙән бер көндө улар фатирҙы үҙ милкенә күсерергә була. Айгөл бер хоҡуҡ белгесенең был эштә ярҙам итеүен һорай. Ир буйҙаҡ булып сыға. Йәштәр осрашып, дуҫлашып йөрөй башлай. Тиҙҙән ир яландай иркен фатирға күсеп килә. Ләкин торлаҡтың тик бер кешегә – ҡыҙҙың әсәһенә яҙыласағын белгәс, кейәү булырға тороусыны алмаштырып ҡуялармы ни! Ул зыялы, ипле өс ҡатындың көнөн төнгә әйләндерә. Хаяһыҙлыҡҡа яуап бирә белмәүҙәрен күреп, бөтөнләй тыйып торғоһоҙға әүерелә. Ҡыҙға ғына түгел, әсәһенә лә ҡул күтәреп, низағ ҡуптара. Ике һүҙҙең береһендә: «Юҡ итәм!» – тип ҡысҡыра һәм ышаныуы ла ҡыйын: хужабикәләрҙе өйҙән ҡыуа. Шундай янъялдарҙың береһендә әсәһе, өләсәһе менән ҡыҙ саҡ ҡасып ҡотолоп, үҙәккә шылтырата: «Ярҙам итегеҙ! Үлтерәләр!» Ҡатындар полицияға барыуҙан тыйыла, тикшереү башланһа, дәһшәтле ир беҙҙе имгәтер, ғүмеребеҙҙе өҙөр, тип ҡурҡалар. Уларҙы тынысландырып, прокуратуранан, полициянан башҡа мөмкин түгеллеген төшөндөрөү өсөн байтаҡ ваҡыт уҙа. Мөрәжәғәт яҙылып, хоҡуҡ һаҡлау органдары үҙ эшен башлағас, кеше донъяһын баҫҡан ир, әйберҙәрен йыйып, шым ғына сығып китә. Үҙ йорттарына яңынан хужа булған өләсәй, әсәй, ейәнсәрҙең бөгөн шатлығы сикһеҙ. Айгөл ҡотҡарыусыларға рәхмәтен белдереп: «Әйҙәгеҙ, үҙәктәге балаларҙы һүрәт төшөрөргә өйрәтәм, бүлмәләрегеҙҙе зауыҡ менән биҙәп бирәм!» – тип ихлас ярҙамын тәҡдим итә...
…«Хоҙай Тәғәлә әҙәм балаһына һынауҙың көс етерлеген бирә», – тиҙәр. Әммә кемдәрҙер шул һынауҙарҙы күтәргәндә юғалып ҡалһа йәки быуыны нығынып етмәгәнлектән, бөгөлөп төшһә, ғәйепләргә хаҡыбыҙ юҡ – хаким түгелбеҙ ҙә!» – ти ауыр тормош хәлендәге ҡатын-ҡыҙҙарға ярҙам бүлеге мөдире Венера Ғафарова.
Бүлек, Республика ғаиләгә һәм балаларға социаль ярҙам үҙәгенең мөһим тармағы булараҡ, былтыр йәй асылған (ошондай бүлектәрҙең Тәтешлелә, Белоретта барлығын әйтеп китәйек). Ғаиләлә мәңге йәберләнеүҙәргә, туҡмалыуҙарға артабан сыҙамайынса, балаларын етәкләп сығып киткән йәки ире менән айырылышыу ғазабынан йөрәк көсө бөткән, иң хәсрәтле мәлдәрендә япа-яңғыҙ ҡалып, тормоштан төңөлгән бисәләр, ғүмер көҙөндә бер ҡалаҡ һыу һалыр кешеһе булмаған әбейҙәр, ҡанһыҙлыҡ менән осрашыуҙан йәне теткеләнеп, үҙ-үҙенә ҡул һалыр хәлгә еткән йәш ҡыҙҙар һыйыныу таба бында. Бөтә шарттар тыуҙырылған бүлектә улар ярты йылға тиклем йәшәй ала. Тик уның мөмкинлектәре сикле булыуы – бер юлы биш ҡатын-ҡыҙҙы ғына ҡабул итеүе кәйефте ҡырып ҡуя-ҡуйыуын. Бүлек етәксеһе, социаль хеҙмәткәр, юрист, психолог, методистар һәр береһе менән айырым ғәйәт оло эш алып бара. Мәҫәлән, кәрәк икән, документтары тәртипкә килтерелә, дәғүә ҡағыҙҙары, ғаризалар әҙерләнә, ойошмаларҙа, хоҡуҡ һаҡлау органдарында, судтарҙа уның мәнфәғәттәре яҡлана. Үҙенә ҡулай эш табыу, сабыйҙары булһа, уларҙы урынлаштырыу хәстәрлеген күрәләр, ҡаҡшаған һаулығын, сарпаҡланған күңелен бөтәйтеүгә көс һалалар. Тән йәрәхәттәре уңалған, йән яралары имләнгән гүзәл затҡа әкренләп кенә йәшәү ғәме ҡайта, үҙенә ышанысы нығына. Хушлашып сығып киткәндән һуң да уны күҙ уңынан ысҡындырмайҙар: яңы тормошта ни рәүешле йәшәп китеүен, ниндәй ярҙам талап ителеүен белешеп торалар.
«Был донъяла һин терәкһеҙ түгел!» – меңдәрсә кешеләр янында үҙен бер кемгә лә кәрәкмәгән итеп, упҡын ситендәгеләй һиҙгән ҡатын-ҡыҙҙы йылы ҡанат аҫтына алырға әҙер йортта шулай тиҙәр...
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 3-сө (2017) һанында уҡығыҙ.
Теги: Республика ғаиләгә һәм балаларға социаль ярҙам үҙәге