text:
- Подробности
- Просмотров: 240
ТӨП ХИМИЯ СӘНӘҒӘТЕ, химия сәнәғәте тармағы. Азот, сода, хлор, йод‑бром сәнәғәттәрен, минераль ашламалар, органик булмаған химия продукттары производстволарын үҙ эсенә ала. Сеймалы: эзбизташ, таштоҙ, һоро күмер, фосфориттар һ.б. БР‑ҙа Т.х.с. барлыҡҡа килеү Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында илдең бер нисә химия сәнәғәте пр‑тиеһының Башҡортостанға эвакуацияланыуы м‑н бәйле. 1943 й. тәүге продукцияһын (көкөрт кислотаһын) Өфө химия з‑ды (ҡара: “Уфахимпром”), 1943 й. Стәрлетамаҡ дарылар етештереү з‑ды (ҡара: “Авангард”), 1945 й. Стәрлетамаҡ сода з‑ды (ҡара: “Сода”) сығара. 60‑сы йй. башында Салауат нефтехимия комб‑ты (ҡара: “ГазпромнефтехимСалават”) составында ашламалар з‑ды, 1964 й. Стәрлетамаҡ химия з‑ды (ҡара: “Каустик”), 1975 й. Мәләүез ҡатмарлы минераль ашламалар етештереү б‑са химия з‑ды (ҡара: “Минудобрения”) сафҡа индерелә. БР Т.х.с. 26 пр‑тие һәм производствонан тора (2004). Төп продукция төрҙәре: аминдар (полиэтилен полиаминдар, хлораминдар, этилендиамин һ.б.), аммиак, натрий бикарбонаты, шартлаусан матдәләр, дифенилолпропан, коррозия ингибиторҙары, минераль ашламалар, органик булмаған кислоталар, кальцинирланған сода, каустик сода, үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр, шыйыҡландырылған газдар (азот, водород, кислород, хлор), барий берләшмәләре, үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары, хлорорганик берләшмәләр, көнкүреш химияһы тауарҙары. БР химия продукцияһын етештереү б‑са РФ‑та эре етештереүсе булып тора, 2013 й. кальцинирланған сода етештереүҙә респ. өлөшө — 55,5%, каустик сода етештереүҙә 17,2% (ошоға ярашлы 1 һәм 3 урын) тәшкил итә. Продукцияһы БР‑ҙа, РФ‑та, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә һатыла. Ҡайһы бер продукция төрҙәрен етештереү күләмдәрен табл. ҡарағыҙ.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Башҡортостан Республикаһында төп химия
продукцияһын етештереү, мең т
1 – Һыуһыҙ аммиак
2 – Минераль йәки химик ашламалар (100% туҡлыҡлы матдәгә күсереп иҫәпләгәндә)
3 – Гербицидтар (100% тәьҫир итеүсе матдәлә иҫәпләгәндә).
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


c: text/html

text:
Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр
“Беҙ ниңә йәшәйбеҙ?”0
“Беҙ ниңә йәшәйбеҙ?”
Пәйғәмбәребеҙ саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйткән: “Үлгәс һәр кеше бер нәмәгә генә үкенер: фәҡәт әжер-сауаптарҙы әҙ ҡылғанына. Күп ҡылғаны әҙерәк ҡылғанмын тип, әҙ ҡылғаны тамам ныҡ үкенер.” Башҡа нәмә мәрхүмгә мөһим булмаҫ, хатта балалар, байлыҡ, машина... Ошо хәҙистән күренә: мәрхүмгә иң ҡәҙерле нәмә — әжер- сауап.
Ләззәттәрҙе өҙөүсе — әжәл.
Аллаһ Тәғәлә барыбыҙҙы ла юҡтан бар итте һәм бар иткәндән Һуң да беҙҙәрҙе ярҙамһыҙ, иғтибарһыҙ ҡалдырманы. Бәлки һәр ваҡыт ризыҡландырып, ниғмәтләндереп торалыр. Раббыбыҙ Аллаһ беҙгә ошо донъяла йәшәү өсөн бөтә уңайлыҡтарын тыуҙырған. Һуларға һауа, күрергә күҙ, ишетергә ҡолаҡ, аралашырға тел һәм башҡа күп-күп ниғмәттәр биргән. Күктәге ҡояш, ай үә йондоҙҙар, һауалағы болоттар, ерҙәге диңгеҙ-һыуҙар, бейек-бейек тауҙар, төрлөнән-төрлө үҫемлектәр, хисаплап бөтөргөһөҙ хайуандар, һауалағы ҡоштар һәм һыуҙарҙағы балыҡтар беҙҙең өсөн. Раббыбыҙ Аллаһ кешене бар мәхлүктәрҙән дә өҫтөн ҡылған һәм был донъяға әмир итеп билгеләгән. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Албаҫты0
Албаҫты
Албаҫты ул – бик ауыр кәүҙәле, бик көслө, өндәшмәй-һөйләшмәй торған яуыз көс. Көндөҙ яҡтыла ул күренмәй, ҡайҙалыр ташландыҡ өйҙәрҙә, йорт харабаларында, иҫке лапаҫ баҙҙарында, ҡараңғы соҡорҙарҙа йәшәй. Кеше йәшәмәй торған һаҙ буйҙарында, юл буйындағы ҡыуаҡ арттарында, буш ерҙәрҙә була. Албаҫты кис ҡояш байып ҡараңғы төшә башлағас та, аҙбар, тыҡрыҡ арттарынан, тиреҫ түгелгән йылға баштарынан шым ғына ҡуҙғалып сыға, урамдарҙа йөрөй башлай. Эңер төшөп күҙ бәйләнә башлағас, ул урман, туғай юлдарында, баҫыу буйҙарында, йә ҡыуаҡ янында, күпер төптәрендә көтмәгәндә күҙгә күренә. Уның бигерәк тә ҡурҡыныслығы шунда: ул тауыш-тынһыҙ ғына йөрөй. Ул күҙгә кеше булып, ҡыуаҡ булып, йөк булып, ҙур ат булып, күбә йәки тиреҫ өйөмө булып, йә ҡаршыңда ҡуйы урман булып күренә. Башта ул күрер күҙгә ҙур булмай, тик һин уның юҡ урында кинәт кенә бар булып күренеүенә шикләнеп, был нимә икән тип ҡараһаң, ул да туҡтаған, ҡуҙғалмайса әйбер кеүек тик тора: «Һин, әй шундағы бер күбә икән, юҡҡа ҡурҡҡанмын», —тип китмәксе булып ҡуҙғалаһың, ул да ҡуҙғала. Һине ҡурҡыу ала, яңынан ҡарағансы, ул кинәт үҫә, ҙурая, һин ҡаушап йүгерә башлаһаң, албаҫты инде кәбән хәтле булған, ул бер тауышһыҙ килеп етә лә өҫтөңә ауып һине баҫа башлай. Ул баҫһа, кешене иҙә. Албаҫты баҫҡан кеше үҙенең йөрәге төшкәнен һиҙә, тын ала алмай, быуыла башлай. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Шүрәле0
Шүрәле
Шүрәле, бәре, албаҫты — былар барыһы ла ен ҡәүеменән. Уларҙан башҡа беҙгә аҙ мәғлүм булған: йорт эйәһе, һарай эйәһе, убыр һ.б. төрлө ендәр ҙә бар, улар кешеләргә бик һирәк күренәләр.
Бер мәҡәләлә Шүрәле тураһында былай яҙалар: Шүрәле ул—кеше төҫлө. Тик уның аяҡ-ҡулдары нескә, кәүҙәгә ул оҙон, бик көслө. Тәне яланғас, күҙҙәре ҙур. Әммә уның кешенән төп айырмаһы — ҡул бармаҡтарының оҙон булыуында: кәтүк һымаҡ бармаҡтарының һәр быуыны бер һөйәм оҙонлоғо (четверть аршина — 18-19 см), сөй кеүек ҡаты. Маңдайында урта бармаҡ буйы һыңар мөгөҙө бар. Уның ҡултыҡ аҫтында тишек бар, тиҙәр. Ҡулын күтәргәндә был тишек күренә, унда таяҡ тыҡһаң, Шүрәле үлә, тиҙәр.
Шүрәле дөм ҡара урмандарҙа йәшәй. Унда улар күмәкләшеп, ғаилә булып йәшәйҙәр. Шүрәле бик шаян, уйнарға ярата. Көлөргә, көлдөрөргә, бейергә тиһәң уға ҡуш. Барынан да ул бигерәк ҡытыҡларға ярата, оҙон бармаҡтары ҡымыр-ҡымыр килеп ҡытыҡлар нәмә эҙләп кенә тора. Шуға Шүрәле урманда берәр яңғыҙ кешене күрһә, кеше кеүек ҡысҡырып уны урман эсенә саҡырып аҙаштыра һәм ҡытыҡлап үлтерә. Шуға күрә урманда кеше саҡыра тип шул яҡҡа барырға ярамай. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Ғәмһеҙлек...0
Ғәмһеҙлек... йөрәкте йоҡлата
Бер сит ил кешеһе юл буйлап тәрән уйҙа китеп бара. Шул саҡ уның ҡаршыһына ҡурҡыныс бер хайуан килеп сыға. Кеше, ҡурҡышынан, яҡындағы ҡоҙоҡ эсенә һикерә һәм ҡолап барған ыңғайға ҡоҙоҡ бураһын тишеп сығып үҫкән ағастың олонона йәбешә. Был ағас олонон ике сысҡан кимерә, имеш. Уларҙың береһе аҡ, икенсеһе ҡара. Ә ҡоҙоҡ төбөндә ике йылан кешенең ҡолап төшөүен түҙемһеҙләнеп көтә...
Кеше үлем һәм йәшәү араһында ҡалғанын аңлай, ҡурҡыу тойғоһо уның бар булмышын солғап ала. Уның хәлендә тиҙ генә уйлау һәм ҡарар ҡабул итеү талап ителә. Сысҡандар ағас олонон кимереп бөтмәҫ борон, уға был ҡоҙоҡтан сығырға кәрәк. Кеше тирә-яғына күҙ ташлай. Нимә күрә? Баллы кәрәҙҙәр... Ҡасандыр бал ҡорттары ҡоҙоҡ бураһына үрелеп үҫкән был ағастан бал йыйған. Кешелә балды тәмләп ҡарау теләге уяна. Татлы балдан ләззәтләнеү хыялы уның башҡа тойғоларын юҡҡа сығара. Хуш еҫле бал уның аңын томалай. Ул үҙ алдына: «Шундай саф һәм хуш еҫле балды... тәмләп ҡарайым да, һуңынан өҫкә үрмәләрмен», — ти. Бал уға оҡшап ҡала. «Шундай тәмле бал, мин бындайҙы тағы ҡайҙа тәмләй алам? туйғансы ашайым әле», — тип, бал ашауҙы дауам итә кеше һәм үҙенә янаған ҡурҡыныс хаҡында онота һәм, ниһайәт, сысҡандар үҙҙәренең эшен бөтөрә, олон емерелә — бәхетһеҙ кеше үҙенең үлемен ҡоҙоҡ төбөндә таба... тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Был донъяла...0
Был донъяла...
Был донъяла... бер нәмә лә осраҡлы түгел
Аллаһы Тәғәләнең «Ерҙәге минең урынбаҫарҙарым», тип нарыҡлаған, юлында осраған хәлдәргә, төрлө һүҙҙәргә, тәбиғәт күренештәренә иғтибар итеп, аңы менән анализ яһап, фекерләп, аҡыл менән йәшәһен өсөн яратылған кеше затынан бит беҙ. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
«Амин» һүҙе0
«Амин» һүҙе
Доғаларығыҙ ҡабул булһын
«Амин» һүҙен йышыраҡ әйтегеҙ
Әбү Хөрәйрә риүәйәтенә ҡарағанда, Мөхәммәт бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) былай тигән: «Имам намаҙҙа „Фатиха“нан һуң „Амин“ тигәс, һеҙ ҙә „Амин“ тип әйтегеҙ. Сөнки һәммәгеҙҙең дә „Амин“ тип әйтеүе фәрештәләрҙең „Амин“ тигән ваҡыттарына тура килһә, элек ҡылған гонаһтарығыҙ ярлыҡаныр».
Икенсе бер хәҙистә былай тиелгән: "Һеҙҙең арағыҙҙан берегеҙ «Фатиханан һуң „Амин“ тигәндә, фәрештәләр ҙә күктә „Амин“ тиһәләр, йәғни бер әйтеү икенсеһенә тура килһә, ул кешенең элек ҡылған гонаһтары ярлыҡаныр». тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Иманлы кеше0
Иманлы кеше
Иманлы кеше – ышаныслы кеше
Ышаныс, бер-береңә ҡарата ярҙам, хәстәрлек — мосолман тәбиғәтендәге иң төп һыҙаттарҙың береһе.
Сәхәбәләрҙән Әбү Һөрәйрә һөйләп ҡалдырған бер хәҙистә пәйғәмбәребеҙҙең, ғәләйһис-сәләм: «Кеше тәнендә 360 быуын була. Һәр көндө ул ҡояш сыҡҡан саҡта үҙ тәнендәге быуындар һанынса саҙаҡа биреп торһон, — тигән һүҙҙәрен килтерә. Саҙаҡаның төрлө игелектәрен һанап сыға: «Әгәр ҙә һин ике кеше араһында ғәҙел хөкөм йөрөтә белһәң, менер атына (хайуанына) атланырға, йөгөн тейәшергә йәки алып барырға ярҙам итһәң, яҡшы һүҙең, намаҙға барғандағы һәр аҙымың, кешегә ҡамасаулап юлда ятҡан сүпте алып ташлауың да — саҙаҡа...» — ти. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Тыйнаҡлыҡ0
Тыйнаҡлыҡ
Һәр намаҙҙа мосолман уңға ла, һулға ла боролоп, шул тарафтарҙа булған фәрештәләргә, кешеләргә, олоһона ла, кесеһенә лә — бөтә йән эйәләренә сәләм бирә, уларға Аллаһы Тәғәләнең рәхмәтен һәм бәрәкәттәрен теләй.
Пәйғәмбәребеҙ өйрәткән: «Һеҙҙән кем дә булһа берәү мәсеткә инә икән: «Эй, Раббым! Минең өсөн рәхмәт ҡапҡаларыңды ас! — Аллаһүммә фтәх ли әбүәбә рәхмәтик!» — тип инһен», — тигән. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Ғалимдар мираҫынан сәхифәләр0
Ғалимдар мираҫынан сәхифәләр.
Хәҙистәр, хәҙистәргә шәрехтәр.
"Көндәрҙән бер көндө мосолмандарҙан берәү бөтә ҡаралты-ҡуралары менән бер утар һатып ала һәм хужалыҡ эштәре менән йөрөгәндә бер көршәк алтын таба.
- Хазина таптым, алтыныңды барып ал, мин һинән алтын түгел, утар һатып алдым, — тип өй хужаһына китә.
Тегенеһе алтынды алмай. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Башҡорт һәм эскелек0
Башҡорт һәм эскелек
Манҡортлоҡҡа йәки Эскелек илткән юл, фәлсәфәһе тураһында
► Боронғо башҡорт мифтарында ата-бабаларыбыҙҙың иҫерткес эсемлектәр ҡулланыуы тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ. Был башҡорттарҙың иң боронғо замандарҙан уҡ эскелекте үҙ итмәүе тураһында ишаралап торғандай. Әйткәндәй, «иҫереү» һүҙенең этимологияһы «әҫәрләнеү», «иҫ юғалтыу» һәм дә «иҫәрләнеү» һүҙҙәренә бәйле кеүек тойола. Иҫерткесте әҫәрләнеү өсөн эсә башлап, иҫен юғалтҡансы, йәғни иҫәрләнгәнсе эскән кешегә юҡҡа ғына «иҫерек баш», тип әйтмәйҙәрҙер ул...
Ғ. ХӨСӘЙЕНОВ: Ҡырмыҫҡалы районының үҙем тыуып үҫкән Үтәгән ауылында һуғышҡа тиклем бары бер генә кешенең эсеп иҫереп йөрөүе хаҡында һөйләгәндәрен иҫләйем. «Ана, теге Йомаҙил тағы башын иҫереккә һалып, эсеп йөрөй», тиерҙәр ине уның тураһында. Ысынлап та, ауылыбыҙҙа унан башҡа бер генә эскесе лә булманы. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡаһирә
Ҡаһирә (ғәр. القاهرة, «Еңелмәҫ») — Мысырҙың баш ҡалаһы, Африкалағы һәм ғәрәп илдәрендәге иң ҙур ҡала. Халыҡ һаны: ҡалала 8 026 454[1], агломерацияhында 17 856 000 кеше тора (2009 йыл) .
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаһирә ҡалаһы барлыҡҡа килгәнсе үк, уның бөгөнгө биләмәһендә һәм яҡын тирә яғында ерҙә, кешеләр бик борын замандан бирле йәшәй. Боронғо Мысыр заманында йыраҡ түгел ерҙә Мемфис ҡалаһы булған. Рим империяһы тарафынан баҫып алынғас, ул әһәмиәтен юғалта, был ерҙә римлылар Вавилон ҡәлғәһен төҙөй.
- 640 йылда — Ғәрәптәр Мысырҙы баҫып ала.
- 642 йыллда — хәҙерге ҡаланан төньяҡтараҡ Фустат ҡалаһын төҙөй башлайҙар. Ҡаланың емереклектәрен бөгөнгө көндә Ҡаһирәнең «Мар-Гиргис» метро туҡталышында күреп була.
- 868 йылда — Әхмәт ибн Тулун Мысырҙың идара башлығы итеп тәғәйенләнә. Ул хакимлыҡ иткәндә Мысыр үҙ аллы булып китә.
- 870 йылда — Фустат ҡалаһынан йыраҡ түгел, хәҙергә Ҡаһирә биләмәһендә, Мысырҙың яңы баш ҡалаһы Әл-Ҡатай төҙөлә.
- 876—879 йылдарҙа — ибн Тулун мәсете төҙөлә, был мәсет әлегә тиклем Ҡаһирәнең күренекле урыны булып тора.
- 969 йылда — Фатимиҙар Мысырҙы баҫып ала. Ҡаһирәгә нигеҙ һалына.
- 972 йылда — Әл-Әзһәр төҙөлә, университет ойошторола. Әл-Әзһәр университеты донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто.
- 996—1021 йылдарҙа — Фатимиҙар хәлифе әл-Хаким хаким итә. Ҡалала ҙур төҙөлөш алып барыла.
- 1176 йылда — Сәләх әд-Дин Ҡаһирә нығытмаһын төҙөй.
- 1250 йылда — Мәмлүктәр Ҡәһирәлә һәм Мысырҙа хаким итә башлай. Беренсе мәмлүк ханы итеп Айбәк билдәләнә. Яңы хакимдар Ҡаһирәне үҙ дәүләтенең баш ҡалаһы итеп иғлан итә. Ике мәмлүк солтаны ырыуы билдәле: Бәһрәт (төрки сығышлы) (1250—1382) һәм Бөрйөт (Таулы Кавказ сығышылы) (1382—1517).
- 1302 йылда — Ҡаһирәлә ер тетрәй.
- 1517—1914 йылдарҙа — Мысыр Ғосман империяһы бойонһоноуында. Илдә төрөк пашалары хакимлек итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
gazetteerтөшөрмәләре өсөн текст юҡ


text:
Өс дуҫ бәхет тураһында хыяллана. Тик уны һәр береһе үҙенсә аңлай. Тәүгеһе байлыҡта тип һанаһа, икенсеһе – талантта, өсөнсөһө ғаиләлә күрә.
Өлкәнәйгәс, дуҫтарға осрашыу насип була. “Байлыҡ тупланым, тик бәхет кисермәнем”, – тип көрһөнә беренсеһе. “Талантлы булдым, ләкин бәхет эҙләмәнем. Яңғыҙлыҡтан йонсоп китәм был донъянан”, – тип зарлана икенсеһе.
Бигүк еңел булмаған шарттарҙа йәшәгән ҡатын һәр таңды шөкөр итеүҙән башлай, ти:
– Бәхетлемен, Хоҙайым! Ҡайһы ваҡыт эсеп алһа ла, ирем бар, бәләкәй, әммә уңайлы өйҙә йәшәйбеҙ. Эш булмаһа ла, үҙ шөғөлөмдән аҡса килеп тора. Балаларым һау-сәләмәт: йүгерә лә һикерә...
Сентябрь аҙағында халҡыбыҙҙың иң ҡеүәтле әүлиәләренең береһе Мөжәүир хәҙрәттең ҡәбере янында ҡылынған ҡәбәхәтлек бөтә Башҡортостанды тетрәндерҙе. Күп тә үтмәне, Мерәҫ ауылы эргәһендәге Йәғәфәр әүлиәнең дә ҡәбер ташын онтап, ер менән тигеҙләнеләр, артынса уҡ Муллаҡайҙағы Нурыш әүлиәнең ҡәберенең кәртәһен юҡ итеп, маҡамын таратып ҡуйҙылар. Был әшәке эштәр ҡайһы бер дин әһелдәренең: “Ҡәберҙе изгеләштерәләр. Унда барып табыналар, тауаф ҡылып йөрөйҙәр”, – тигән сығыштарынан һуң башланды.
Бер йыл элек Йәнйегет халҡы тыуған төйәгенең ике быуатлыҡ оло байрамын билдәләгәйне. Быйыл улар йәнә ҙур ҡыуаныс кисерҙе: көҙ башында ауылда күркәм иман йорто асылды.
– Мин бәләкәй саҡта яһиллығы, хатта ки әҙәпһеҙлеге менән дан алған бер инәй хәҙер аят-доға уҡып, дини мәжлестәрҙең уртаһында йөрөй. Ауыл халҡы хәйерҙе лә тап уға бирә. Ә минең был инәйгә күңелем тартмай, элекке холҡо иҫемдән сыҡмай...
Р. ҒАЙСИНА.
Белорет районы.
Олатай ейәненә һөйләй:
– Әҙәм балаһының күңелендә ике бүренең алышына оҡшаш көрәш бара. Тәүгеһе көнсөллөк, намыҫһыҙлыҡ, ялған, мин-минлек, тәкәбберлек кеүек тойғоларҙы өҫкә сығарырға теләһә, икенсеһе иман, тыныслыҡ, мөхәббәт, өмөт, дөрөҫлөк, изгелек, тоғролоҡ яҡлы.
– Көҙ һатырға тип утыҙҙан ашыу ҡаҙ аҫрағайныҡ. Күптән түгел күршенең эте инеп ҡош-ҡорттоң яртыһын тиерлек тамаҡлап сыҡҡан. Хаҡын түләттереп алам, ти ирем. Ислам ҡануны буйынса был дөрөҫ булырмы, Нурмөхәмәт хәҙрәт?
Х. АҪЫЛОВА.
Ауырғазы районы.
“Рөхсәт һорау өс мәртәбә була. Әгәр инергә тиһәләр – кер, юҡ икән, кире ҡайтып кит”, – тип өйрәтә хәҙистәр.
Ислам матурлыҡты һөйә. Күңеле, тышҡы ҡиәфәте күркәм булыу менән бергә, кешенең йәшәгән ере, уны уратып алған мөхит тә һоҡланыу тыуҙырырға тейеш.
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 62 Алға
Бит башына
Бер кеше инеш яры буйына ау ҡора. Уға, аҙыҡҡа алданып, ҡоштар эләгә. Теге кеше һаҡ ҡына шул урынға яҡынлай. Килеп еттем генә тигәндә, ҡоштар ауы-ние менән бергә шаулап осоп китә. Ғәжәпкә ҡалған аусы уларҙың артынан йүнәлә.


text:
Өфөлә производствола ҡаты имгәнгән кешеләргә өр-яңы машина асҡыстары тапшырылды. “Лада Гранта” маркалы автомобиль заказ буйынса эшләнгән һәм махсус ҡорамал менән йыһазландырылған.
Өфөлә производствола ҡаты имгәнгән кешеләргә өр-яңы машина асҡыстары тапшырылды. “Лада Гранта” маркалы автомобиль заказ буйынса эшләнгән һәм махсус ҡорамал менән йыһазландырылған.
Бөгөн Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында “Тауҙар һулышы” исемле концерт була. Унда Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Рушан Биктимеровтың ҡурай моңдары яңғыраясаҡ. Ошо хаҡта артистың үҙе менән һөйләштек.
“Күпме генә йәшәй ерҙә кеше,
Күҙ аса ла бары күҙ йома...
Шул күҙ асып йомған арала ла
Күпме изгелектәр ҡылдың һин халҡыңа!” –
тип өндәште бөгөн Йылайыр районының Мәҡсүт ауылы халҡы үҙҙәренең ауылдашы Зәбихулла Исҡужиндың изге әруахына.


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
ӨФӨ КРЕМЛЕ, Ө ф ө ҡ ә л ғ ә һ е. 1586 й. Соҡалаҡ й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) тамағында урта быуаттарҙағы ҡаласыҡ (Ҡара: Өфө II) урынында төҙөлә. Башҡорттар Ө.к. Имән ҡала тип атаған. Дөйөм майҙаны яҡынса 1,2 га. Дүртмөйөш рәүешендә була. Бейеклеге 5 м, оҙонлоғо 440 м булған имән стена м‑н уратылған. Ө.к. 2 ҙур һигеҙ мөйөшлө сатыр рәүешле ике яруслы (төньяҡ өлөшөндә – төп йөрөй торған Михайловка, көньяҡта — ҡапҡалары булған Никольский йәки Соҡалаҡ башняһы), дүрт мөйөшлө (төньяҡ‑көнсығышта – Себер даруғаһын күҙәтеү өсөн тәғәйенләнгән Наугольный) башнялары була. Ө.к. уртаһында – Ҡазан Божья Матерь ағас собор сиркәүе (ҡара: Троица сиркәүе); көньяҡ өлөшөндә – икмәк складтары, дары мөгәрәптәре; төньяҡта воевода өйө, Өфө приказ йорто, төрмә, ҡарауыл йорттары (ҡәлғәгә һөжүм иткәндә шунда йәшәгәндәр) һ.б. урынлашҡан. 17 б. 2‑се яртыһына Ө.к. стеналары иҫкерә, башнялары емерелә. Кремль, посад һәм Өфө биҫтәләре берләштерелә (ҡара: Өфө).
Әҙәб.: Б у к а н о в а Р.Г. Города‑крепости на территории Башкортостана в XVI—XVII вв. Уфа, 2010.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Заводтың эше кѳйләй
Предприятие бер урында тапанмай, яңынан-яңы производство ҡорамалдарын сафҡа индерә. 2012 йылдың декабрендә Рәсәйҙә һәм элекке союздаш илдәрҙә аналогы булмаған бәләкәй табаҡлы рессорҙың параболик табаҡтарын тигеҙләү ѳсѳн автоматлаштырылған стан сафҡа индерелгән. Бәләкәй табаҡлы рессор сифатлы, уңайлы, оҙаҡ хеҙмәт итә, тимер әҙерәк китә. БЗРП тарафынан үҙләштерелгән бәләкәй табаҡлы рессорҙы етештереү технологияһы инновациялы, юғары етештереүсәнлекле һәм энергияны күп сарыф итмәй. Станда бер оператор ҡатнашлығында прокатлауҙың бѳтѳн техник циклын (йылытыу, бушатыу, әҙерләнгәнде биреү, прокатлау, күсереү, ҡабырғалы тѳҙәйтеү, тупланғыстарҙа һалыу) автоматик рәүештә үтәү ҡаралған. Был етештерелгән продукцияның сифатын кеше йоғонтоһонан азат итә һәм юғары сифатлы тауар сығарыу мѳмкинлеге тыуҙыра.
Быйыл Италияла етештерелгән НА-100 шымартыу станогы сафҡа индерелгән. Сит ил ҡорамалы етештереүсәнлекте арттырған - бер юлы 12 пружина алына. Пружинаның ике яғы ла эшкәртелә, әҙерәк ваҡыт сарыф ителә, 100 процентлы сифат менән продукция сығара, ҡул эшен дә кәметеүгә булышлыҡ итә.
Радик Хәниф улы Харрасов Белорет рессор һәм пружиналар заводына 2012 йылда эшкә килә. Ѳс ай ѳйрәнсек булып йѳрѳгәндән һуң III разрядҡа имтихан биреп, механик-йыйыу эштәре слесары булып китә. Инде ѳсѳнсѳ йыл Радик һынатмай, алдынғылар рәтендә бара.
- Яҡшы егет, ярҙамсыл, эшен урын-еренә еткереп башҡара, планды арттырып үтәй. Миндә эшкә ѳйрәнде, уҡыусым менән ғорурланам, - ти смена мастеры Шамил Шәйхетдин улы Ғәлиәкбәров.
Радик Харрасов сығышы менән Межгорье ҡалаһынан. IX класты тамамлағандан һуң Әбйәлил районындағы 93-сѳ һѳнәрселек училищеһына уҡырға бара. Тракторист, машинист, киң профилле водитель һѳнәрен алған егет хәрби хеҙмәткә алына. Ә инде армиянан ҡайтҡас, БЗРП-ға эшкә урынлаша.
- Эшем оҡшай, ҡәнәғәтмен, эш хаҡы ваҡытында түләнә, - ти Радик Хәниф улы.
БЗРП-ла шымартыусы булып эшләгән Русим Сабит улы Әүбәкиров предприятиеның машина эшләүселәр араһында үткәрелгән бәйгелә еңеп, “Һѳнәре буйынса иң яҡшы” исеменә лайыҡ булған. Бынан бер нисә йыл элек тә ул ошондай уңышҡа ирешкән.
Русим Сабит улы Сермән мәктәбен тамамлағандан һуң Бѳрйән һѳнәрселек училищеһында уҡый. Армиянан ҡайтҡас, заводҡа эшкә килә.
Русим Әүбәкиров вагондар ѳсѳн пружиналарҙы шымарта. Тырыш эшсене хеҙмәттәштәре хѳрмәт итә, етәкселәре лә маҡтап телгә ала.
Р. Мусина.
Автор фотолары.


text:
Раушания Мөхәмәт ҡыҙы Назарова 1967 йылдың 19 мартында Байыш ауылында тыуған. 10 классты Байыш урта мәктәбендә тамамлай. 1984 йылда Сибайҙың педагогик училищеһына башланғыс синыфтар уҡытыусыһы бүлегенә уҡырға инә. Уны 1986 йылда тамамлай. 1986 йылда Өфөгә сәнғәт институтына уҡырға инә. Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Башҡорт драма театрында практика үтеп диплом яҡлай. 1992 йылда сәнғәт институтын тамамлай. Унан һуң Салауат дәүләт башҡорт драма театрында 1992 йылдан алып 19998 йылға тиклем режиссер булып эшләй. Ҡ.Аҡбашевтың «Һипкелле ҡыҙ» тигән комедияһын, Р. Байбулатовтың «Мөхәббәт хаҡына» тигән драмаһын, һәм башҡа бик күп төрлө сәхнә әҫәрҙәрен халыҡҡа илтә. 19998 йылдың ғинуарында Раушания Мөхәмәт ҡыҙын Өфөгә Башҡорт дәүләт академия драма театрына режиссер ярҙамсыһы итеп эшкә алалар. Хәҙерге ваҡытта Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
О ней:
1. З. Мәһәҙиева. Йәм биреүсе, йән биреүсе. [Текст] // Йәншишмә, № 17 – 1998 й.


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Тауарҙары үтемле, йөҙҙәре яҡты
Тауарҙары үтемле, йөҙҙәре яҡты
Нурислам Кирәев Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә инженер булып эшләп йөрөгәндә киләсәктә сауҙагәр булып китермен тип һис уйламағандыр, моғайын. Үткән быуаттың 90-сы йылдарындағы ижтимағи-социаль үҙгәрештәр уның тормошона ла үҙ төҙәтмәһен индерә. Нурислам һөнәрен эшҡыуарлыҡҡа алмаштырырға ҡарар итә. Ул ваҡытта атаһы умартасылыҡ менән шөғөлләнгән була. Егет уға ярҙамлаша башлай. Шулай итеп, аталы-уллы ике йылда 12 баш умартаны 40-ҡа еткерәләр. Нурислам балды Өфөгә алып барып һата. Ингән аҡсаны эшкә «ебәрә». Төркиәнән кейем-һалым алып ҡайтып һата. Ғаиләне тәьмин итерлек кимәлгә еткәс, күптән яратҡан ҡыҙы Дилараға өйләнеп, ғаилә бизнесын ойошторалар. Тәүҙә йәш ғаилә баш ҡалала йәшәй. Әммә дуҫтары Нурисламды тыуған яҡҡа саҡыра һәм эшҡыуарлығын дауам итеү өсөн урын бирәләр. Артабан Нурислам Миңләхмәт улы тыуған ауылы Димгә күсенә. Бер нисә йыл рәттән ҡуртымға ер алып, бойҙай үҫтерә. Шул уҡ ваҡытта ауылда магазин аса. Тапҡан табышты йәнә ике аҙыҡ-түлек магазины асыуға йүнәлтә. Шулай итеп, Кирәевтар «Дим» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен ойоштора. Артабан уларҙың Тулыбай ҡасабаһында – «Гүзәл», Димдә – «Мең ваҡ-төйәк», Бишбүләктә «Гранд» сауҙа нөктәләре асыла. Оҙаҡламай АТП территорияһында күмәртәләп һатыу склады ойошторалар.
Бөгөн район үҙәгендә «Добрый день» хужалыҡ тауарҙары, аҙыҡ-түлек магазины көнөнә йөҙҙәрсә кешене хеҙмәтләндерергә һәләтле. Ул баш ҡалалағы ҙур супермаркеттарҙы хәтерләтә. Сауҙа, иҫәп-хисап тулыһынса компьютерлаштырылған.
– Компьютер ярҙамында ҡайһы тауарҙың ни дәрәжәлә үтемлерәк икәнен тиҙ генә асыҡларға була, – ти Нурислам Кирәев. – «Рейд», «Сахарок», «Форвард», «Натуральные продукты» йәмғиәттәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итәбеҙ. Тауарҙы үҙебеҙ ҙә ҡайтарабыҙ. Бының өсөн биш машинабыҙ бар.
Йәмғиәттә бөгөн 50-нән ашыу кеше эшләй. Тимәк, район халҡына шул тиклем өҫтәмә эш урыны булдырылған, тигән һүҙ.
Бөгөн район үҙәгендә «Добрый день» хужалыҡ тауарҙары, аҙыҡ-түлек магазины көнөнә йөҙҙәрсә кешене хеҙмәтләндерергә һәләтле. Ул баш ҡалалағы ҙур супермаркеттарҙы хәтерләтә. Сауҙа, иҫәп-хисап тулыһынса компьютерлаштырылған.
– Компьютер ярҙамында ҡайһы тауарҙың ни дәрәжәлә үтемлерәк икәнен тиҙ генә асыҡларға була, – ти Нурислам Кирәев. – «Рейд», «Сахарок», «Форвард», «Натуральные продукты» йәмғиәттәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итәбеҙ. Тауарҙы үҙебеҙ ҙә ҡайтарабыҙ. Бының өсөн биш машинабыҙ бар.
Йәмғиәттә бөгөн 50-нән ашыу кеше эшләй. Тимәк, район халҡына шул тиклем өҫтәмә эш урыны булдырылған, тигән һүҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Тыуған ил ғәзизерәк
Тыуған ил ғәзизерәк
Салауат ҡалаһының мәҙәни тормошонда ваҡиға: бындағы башҡорт дәүләт драма театры халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Асанбаевтың “Сейәле тау” драмаһы буйынса спектакль әҙерләп күрһәтте. Премьера көндө театрҙың тамаша залына халыҡ килеп тулды. Тамашасылар араһында булған һөйләшеүҙәргә ҡолаҡ һалам.
– Спектакль нимә тураһында икән?
– Мөхәббәт тураһындалыр инде.
– Кит, туҡһан йәшлек драматург мөхәббәт тураһында яҙмаҫ.
Был репликаға сал сәсле бер ағай ҡаршы төштө:
– Мөхәббәт ҡартаймай ул…
– Кемдер балаһын юғалта, йәиһә ташлап китә лә, аҡылға ултырғас, эҙләп таба. Хәҙерге кинолар ҙа, спектаклдәр ҙә шул турала. Был да шул хаҡталыр әле.
Нимә генә тураһында булһа ла, уның драматургы – Нәжиб Асанбаев. Ә ул шәп пьесалар яҙа торған шәхес.
– Эйе, Нәжиб ағай Асанбаев башҡорт драматургияһының патриархы. Уның исеме элекке СССР республикаларында ғына түгел, ә күп сит илдәрҙә, бигерәк тә ғәрәп йөмһүриәттәрендә билдәле. Уның “Ҡыҙыл паша” спектакле 22 ғәрәп илендә уйналды. Ә бөгөнгө спектаклде ҡарағас та был пьесаһының талантлы ҡул менән яҙылыуының шаһиты булдым. Ваҡиғалар заман темаларына бағышланған. Бөгөнгө көн темалары тигәндә, ғәҙәттә, бәғзе яҙыусылар быға: “Ысынлап та, бөгөнгө герой кем?” – тигән һорауҙы ҡуя. Ә кемдер Михаил Юрьевич Лермонтовтың “Герой нашего времени” тигән һүҙен ҡеүәтләй: “Бөгөнгө герой юҡ ул, олигарх герой була аламы?” – тип яуап бирә.
Ә бына Нәжиб ағай Асанбаевтың әҫәре буйынса ҡуйылған спектаклде ҡарағас, тормошобоҙҙа бөгөнгө геройҙарҙың тулып ятыуына ышанаһың. Танылған драматургтың теманы ҙур оҫталыҡ менән тотоп ала белеүенә һоҡланып ултырҙым. Тәү ҡарашҡа әллә ни яңылыҡ та юҡ кеүек, әммә әҫәр драманың философик һәм психологик яҡтан көслө итеп эшләнеүе менән ота. Ә актерҙар коллективының пьесаның ошо рухын тотоп алып, килешле уйнауы, режиссер, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Олег Хановтың ижади һәләте менән байытылған спектаклде һуңынан тамашасыларҙың аяҡ өҫтө баҫып алҡышлауы күп нәмә тураһында һөйләй.
Спектаклдең йөкмәткеһен һөйләп тормайынса ғына драманың фабулаһына ҡағылмайынса булмай. Ауыл ҡыҙы Зөһрә (артистка Айһылыу Лоҡманова) һөйгән егете Аязды (артист Револь Ғималов) ҡалдырып, замандан артта ҡалмаҫҡа була, сит илгә китеп, үҙ бәхетенә өлгәшергә хыяллана. Аяз уны был ниәтенән күпме генә кире һүрелдерергә тырышһа ла, Зөһрә тыңламай. Егеттең ғәзиз тыуған ерҙә генә ысын мөхәббәттең бәхетле булыуын аңлатырға тырышыуы ла ҡыҙҙы туҡтата алмай. Өҫтәүенә, Швейцариянан көтмәгәндә килеп төшкән Бөрйән исемле ҡунаҡ (Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Риза Мәһәҙиев) Зөһрәнең күңел ағышын көсәйтеп ебәрә. Ғүмер буйы фермала һауынсы булып ҡулдарын имгәтеп бөткән әсәһе Гөлнара (артистка Гөлфирә Сафиуллина) ҡыҙының бәхетте шул әкиәти Швейцарияла ғына табыуына шикләнмәй.
Был – ваҡиғалар ағышынан бер фрагмент. Ошолар фонында Бөрйән Зөһрәне һәм уның әсәһен күндергәс, тамашасылар артистарҙы дәррәү алҡышланы. Билдәле, был тәбрикләү Зөһрәнең сит илгә китергә уңай килеп тороуына төбәлмәгәйне, ә зал артистарҙың, атап әйткәндә, Айһылыу Лоҡманованың, Риза Мәһәҙиевтың, артистар Гөлфирә Сафиуллинаның һәм Револь Ғималовтың ышандырырлыҡ итеп, бирелеп уйнауына ихлас ҡул сапты.
Ниһайәт, Зөһрә Швейцарияға килеп төшә. Ул, баҡһаң, капиталист Бөрйәндең ғаиләһендә булып сыға. Бында икенсе тормош башлана. Тормошҡа еңелсә генә ҡараған, капитализмдың өҫтөнлөктәренә инанған Зөһрә ҡаты һынауҙарға дусар була. Уны төрлө алдаҡ юлдар менән үҙ ҡатынының бай мөлкәтен ҡулға төшөрөүгә өлгәшкән Бөрйән бисәлеккә алырға маташа башлай. Бер ҡатлы Зөһрә уға ышана ла, ышанмай ҙа. Өҫтәүенә, Бөрйәндең Ансаф исемле (артист Риф Мусин) ғәрип улы уға ғашиҡ була. Баҡһаң, тәү ҡарашҡа ихлас күренгән Ансаф та, атаһы кеүек, әшәке кеше булып сыға. Аҙаҡ асыҡланыуынса, бындағы ялсы ҡыҙ булып хеҙмәт иткән Фатма (Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Нәүфилә Яҡупова) унан йөклө икән. Ҡыҫҡаһы, Зөһрә был ғаиләлә бөтә тормош капиталистик ҡырыҫ закондарға һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә нигеҙләнеп дауам иткәнлегенә ышана башлай. Ул ике ут араһында тороп ҡала һәм үҙ иленә ҡайтыу тураһында уйлана башлай. Уны бында ҡалдырыу өсөн Бөрйән ҡаты дәлилдәр килтерә. “Һеҙҙең илегеҙ көн күрмәйәсәк, халҡығыҙҙың ҡулынан бер ни килмәй. Әле һеҙҙең илдә ил байлығын инвестиция тигән исем аҫтында сит илдәргә һатыу бара. Һеҙ бер ваҡытта ла бәхетле булмаясаҡһығыҙ”, – тип өгөтләргә тотона. Әммә бындағы ғаиләлә капиталистик ҡәбәхәтлектәр асылғас, Зөһрә бөтөнләйгә үҙ иленә ҡайтырға ҡарар итә. Ә Аяздың, йортон һәм һыйырын һатып, мөхәббәтен эҙләп, илселек аша юллауын ишеткәс, уға ҡанат үҫкәндәй була…
Бына ни тиклем ваҡиғалар булып үтә. Ә быларҙы уйнап күрһәтеп, төплө образдарҙы тыуҙырыу өсөн ғәйәт ҙур тырышлыҡ һәм талант кәрәк булыуы аңлашыла. Был Швейцария ансамблендә ҡатнашҡан бөтә актерҙар ҙа миндә ыңғай фекерҙәр уятты. Театр яңынан тыуған тигән фекергә килдем. Был күренештә ҡатнашҡан артистар Риф Мусин (Ансаф), Нәүфилә Яҡупова (Фатма), Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Наҙгөл Иҫәнбаева (Шәмсиә), Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Яҡуп Шәрипов (Фридрих), Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Гөлсәсәк Шәрипова (Хариза) матур образдар ижад иткән. Ансаф образын тыуҙырған Риф Мусин тураһында айырым әйтеп үтке килә. Быға тиклем миңә уның бүтән спектаклдәрҙә уйнауын күрергә тура килмәне, ә был “Сейәле тау”ҙа уйнауына һоҡланып ултырҙым. Уның ролен талантлы башҡарыуына бөтә тамашасылар дәррәү алҡышланы. Риф – Ансаф сәхнәлә йәшәне, ғәжәп мәғәнәле хәрәкәттәр яһап, бөтә булмышы менән берсә ғашиҡ булыуҙы, берсә хатаһына үкенеүҙе, атаһының мәкерле кеше булыуына нәфрәтләнеү кисерҙе, әсәһенең яҙмышына әрнеүҙе, Зөһрәгә ҡарата тойғоларының селпәрәмә килеүен ул ҙур оҫталыҡ менән һынландырҙы.
Спектаклдең ғүмерле булыуына шик юҡ. Рәссам Альберт Нестеровтың эше, композитор Юлай Үҙәнбаевтың көй-моңдары ла тамашасылар күңеленә хуш килде. Тамаша һуңында быйыл үҙенең 90 йәшен билдәләүсе халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Вилдан улы Асанбаевты сәхнәгә саҡырып ҡотлап, бик оҙаҡ ҡул саптылар. Ә сәхнәгә күтәрелгән мәҙәниәт министры Асҡар Абдразаҡов театрҙы яңы эше менән ихлас ҡотланы һәм Риза Мәһәҙиевҡа “Башҡортостандың халыҡ артисы” тигән маҡтаулы исемдең билдәһен тапшырҙы.
Театр йәшәй һәм ижад итә. Ул үҙенең был яңы спектакле менән ошо хәҡиҡәтте тағы ла бер тапҡыр раҫланы. Ғәҙәттә, бүтән ҡалаларҙан, бигерәк тә сит илдәрҙән ҡунаҡтар, туристар килһә, иң беренсе, был ҡалала театр бармы, тип һорайҙар. Әгәр ҙә театр булһа, ҡаланың мәҙәнилеге, халҡының нәфислеккә ынтылыусан булыуы аңлашыла. Эйе, Салауат ҡалаһында ла театр бар. Ләкин ҡунаҡтарға күрһәтерлек театр бинаһы юҡ. Хәҙерге бөтөнләй матур биҙәлеш алған торлаҡ йорттар, гүзәл офистар фонында Салауат башҡорт театры бинаһы Хрущев заманындағы йортто хәтерләтә. Ә бит Салауат милли ҡаһарманыбыҙ исемен йөрөткән башҡорт ҡалаһы булып тора. Баш ҡалабыҙ Өфөлә, күршеләре Стәрлетамаҡта театрҙар мәшһүр һарайҙарҙа урынлашҡан, ә ни өсөн Салауат ҡалаһы ошо көнгә ҡалды әле? Был күренеш күңелемде айырыуса борсой. Сөнки был театрҙа халыҡ йыры легендаларына нигеҙләнеп яҙылған “Ашҡаҙар”, экология проблемаларына арналған “Китмә, Рөстәм”, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тыл ҡатын-ҡыҙҙарының ҡаһарманлығы тураһында һөйләгән “Йәшлегем тирәктәре” драмалары, “Һипкелле ҡыҙ” комедияһы буйынса спектаклдәр ҡуйылды. Театр бөтәһе алты пьесама йән өрҙө. Уны “минең академтеатрым” тип йөрөтәм. Ә бөгөн был театр бинаһы замана талаптарын да, театр коллективының ижади масштабын да ҡәнәғәтләндерә алмай.
Спектаклдән һуң театр етәкселәре Наилә Сәфәрғолова, баш режиссер Олег Ханов, актерҙар министрға бик күп һорау бирҙе һәм үҙҙәренең теләктәрен еткерҙе. Хөрмәтле министрыбыҙ был проблемалар буйынса пландар булыуы тураһында әйтте һәм мәсьәләнең ыңғай хәл ителәсәгенә ышаныс белдерҙе. Иншалла, теләктәрҙең ҡабул булыуына ышанғы килә.
Кәбир АҠБАШЕВ,
драматург.
– Спектакль нимә тураһында икән?
– Мөхәббәт тураһындалыр инде.
– Кит, туҡһан йәшлек драматург мөхәббәт тураһында яҙмаҫ.
Был репликаға сал сәсле бер ағай ҡаршы төштө:
– Мөхәббәт ҡартаймай ул…
– Кемдер балаһын юғалта, йәиһә ташлап китә лә, аҡылға ултырғас, эҙләп таба. Хәҙерге кинолар ҙа, спектаклдәр ҙә шул турала. Был да шул хаҡталыр әле.
Нимә генә тураһында булһа ла, уның драматургы – Нәжиб Асанбаев. Ә ул шәп пьесалар яҙа торған шәхес.
– Эйе, Нәжиб ағай Асанбаев башҡорт драматургияһының патриархы. Уның исеме элекке СССР республикаларында ғына түгел, ә күп сит илдәрҙә, бигерәк тә ғәрәп йөмһүриәттәрендә билдәле. Уның “Ҡыҙыл паша” спектакле 22 ғәрәп илендә уйналды. Ә бөгөнгө спектаклде ҡарағас та был пьесаһының талантлы ҡул менән яҙылыуының шаһиты булдым. Ваҡиғалар заман темаларына бағышланған. Бөгөнгө көн темалары тигәндә, ғәҙәттә, бәғзе яҙыусылар быға: “Ысынлап та, бөгөнгө герой кем?” – тигән һорауҙы ҡуя. Ә кемдер Михаил Юрьевич Лермонтовтың “Герой нашего времени” тигән һүҙен ҡеүәтләй: “Бөгөнгө герой юҡ ул, олигарх герой була аламы?” – тип яуап бирә.
Ә бына Нәжиб ағай Асанбаевтың әҫәре буйынса ҡуйылған спектаклде ҡарағас, тормошобоҙҙа бөгөнгө геройҙарҙың тулып ятыуына ышанаһың. Танылған драматургтың теманы ҙур оҫталыҡ менән тотоп ала белеүенә һоҡланып ултырҙым. Тәү ҡарашҡа әллә ни яңылыҡ та юҡ кеүек, әммә әҫәр драманың философик һәм психологик яҡтан көслө итеп эшләнеүе менән ота. Ә актерҙар коллективының пьесаның ошо рухын тотоп алып, килешле уйнауы, режиссер, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Олег Хановтың ижади һәләте менән байытылған спектаклде һуңынан тамашасыларҙың аяҡ өҫтө баҫып алҡышлауы күп нәмә тураһында һөйләй.
Спектаклдең йөкмәткеһен һөйләп тормайынса ғына драманың фабулаһына ҡағылмайынса булмай. Ауыл ҡыҙы Зөһрә (артистка Айһылыу Лоҡманова) һөйгән егете Аязды (артист Револь Ғималов) ҡалдырып, замандан артта ҡалмаҫҡа була, сит илгә китеп, үҙ бәхетенә өлгәшергә хыяллана. Аяз уны был ниәтенән күпме генә кире һүрелдерергә тырышһа ла, Зөһрә тыңламай. Егеттең ғәзиз тыуған ерҙә генә ысын мөхәббәттең бәхетле булыуын аңлатырға тырышыуы ла ҡыҙҙы туҡтата алмай. Өҫтәүенә, Швейцариянан көтмәгәндә килеп төшкән Бөрйән исемле ҡунаҡ (Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Риза Мәһәҙиев) Зөһрәнең күңел ағышын көсәйтеп ебәрә. Ғүмер буйы фермала һауынсы булып ҡулдарын имгәтеп бөткән әсәһе Гөлнара (артистка Гөлфирә Сафиуллина) ҡыҙының бәхетте шул әкиәти Швейцарияла ғына табыуына шикләнмәй.
Был – ваҡиғалар ағышынан бер фрагмент. Ошолар фонында Бөрйән Зөһрәне һәм уның әсәһен күндергәс, тамашасылар артистарҙы дәррәү алҡышланы. Билдәле, был тәбрикләү Зөһрәнең сит илгә китергә уңай килеп тороуына төбәлмәгәйне, ә зал артистарҙың, атап әйткәндә, Айһылыу Лоҡманованың, Риза Мәһәҙиевтың, артистар Гөлфирә Сафиуллинаның һәм Револь Ғималовтың ышандырырлыҡ итеп, бирелеп уйнауына ихлас ҡул сапты.
Ниһайәт, Зөһрә Швейцарияға килеп төшә. Ул, баҡһаң, капиталист Бөрйәндең ғаиләһендә булып сыға. Бында икенсе тормош башлана. Тормошҡа еңелсә генә ҡараған, капитализмдың өҫтөнлөктәренә инанған Зөһрә ҡаты һынауҙарға дусар була. Уны төрлө алдаҡ юлдар менән үҙ ҡатынының бай мөлкәтен ҡулға төшөрөүгә өлгәшкән Бөрйән бисәлеккә алырға маташа башлай. Бер ҡатлы Зөһрә уға ышана ла, ышанмай ҙа. Өҫтәүенә, Бөрйәндең Ансаф исемле (артист Риф Мусин) ғәрип улы уға ғашиҡ була. Баҡһаң, тәү ҡарашҡа ихлас күренгән Ансаф та, атаһы кеүек, әшәке кеше булып сыға. Аҙаҡ асыҡланыуынса, бындағы ялсы ҡыҙ булып хеҙмәт иткән Фатма (Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Нәүфилә Яҡупова) унан йөклө икән. Ҡыҫҡаһы, Зөһрә был ғаиләлә бөтә тормош капиталистик ҡырыҫ закондарға һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә нигеҙләнеп дауам иткәнлегенә ышана башлай. Ул ике ут араһында тороп ҡала һәм үҙ иленә ҡайтыу тураһында уйлана башлай. Уны бында ҡалдырыу өсөн Бөрйән ҡаты дәлилдәр килтерә. “Һеҙҙең илегеҙ көн күрмәйәсәк, халҡығыҙҙың ҡулынан бер ни килмәй. Әле һеҙҙең илдә ил байлығын инвестиция тигән исем аҫтында сит илдәргә һатыу бара. Һеҙ бер ваҡытта ла бәхетле булмаясаҡһығыҙ”, – тип өгөтләргә тотона. Әммә бындағы ғаиләлә капиталистик ҡәбәхәтлектәр асылғас, Зөһрә бөтөнләйгә үҙ иленә ҡайтырға ҡарар итә. Ә Аяздың, йортон һәм һыйырын һатып, мөхәббәтен эҙләп, илселек аша юллауын ишеткәс, уға ҡанат үҫкәндәй була…
Бына ни тиклем ваҡиғалар булып үтә. Ә быларҙы уйнап күрһәтеп, төплө образдарҙы тыуҙырыу өсөн ғәйәт ҙур тырышлыҡ һәм талант кәрәк булыуы аңлашыла. Был Швейцария ансамблендә ҡатнашҡан бөтә актерҙар ҙа миндә ыңғай фекерҙәр уятты. Театр яңынан тыуған тигән фекергә килдем. Был күренештә ҡатнашҡан артистар Риф Мусин (Ансаф), Нәүфилә Яҡупова (Фатма), Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Наҙгөл Иҫәнбаева (Шәмсиә), Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Яҡуп Шәрипов (Фридрих), Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Гөлсәсәк Шәрипова (Хариза) матур образдар ижад иткән. Ансаф образын тыуҙырған Риф Мусин тураһында айырым әйтеп үтке килә. Быға тиклем миңә уның бүтән спектаклдәрҙә уйнауын күрергә тура килмәне, ә был “Сейәле тау”ҙа уйнауына һоҡланып ултырҙым. Уның ролен талантлы башҡарыуына бөтә тамашасылар дәррәү алҡышланы. Риф – Ансаф сәхнәлә йәшәне, ғәжәп мәғәнәле хәрәкәттәр яһап, бөтә булмышы менән берсә ғашиҡ булыуҙы, берсә хатаһына үкенеүҙе, атаһының мәкерле кеше булыуына нәфрәтләнеү кисерҙе, әсәһенең яҙмышына әрнеүҙе, Зөһрәгә ҡарата тойғоларының селпәрәмә килеүен ул ҙур оҫталыҡ менән һынландырҙы.
Спектаклдең ғүмерле булыуына шик юҡ. Рәссам Альберт Нестеровтың эше, композитор Юлай Үҙәнбаевтың көй-моңдары ла тамашасылар күңеленә хуш килде. Тамаша һуңында быйыл үҙенең 90 йәшен билдәләүсе халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Вилдан улы Асанбаевты сәхнәгә саҡырып ҡотлап, бик оҙаҡ ҡул саптылар. Ә сәхнәгә күтәрелгән мәҙәниәт министры Асҡар Абдразаҡов театрҙы яңы эше менән ихлас ҡотланы һәм Риза Мәһәҙиевҡа “Башҡортостандың халыҡ артисы” тигән маҡтаулы исемдең билдәһен тапшырҙы.
Театр йәшәй һәм ижад итә. Ул үҙенең был яңы спектакле менән ошо хәҡиҡәтте тағы ла бер тапҡыр раҫланы. Ғәҙәттә, бүтән ҡалаларҙан, бигерәк тә сит илдәрҙән ҡунаҡтар, туристар килһә, иң беренсе, был ҡалала театр бармы, тип һорайҙар. Әгәр ҙә театр булһа, ҡаланың мәҙәнилеге, халҡының нәфислеккә ынтылыусан булыуы аңлашыла. Эйе, Салауат ҡалаһында ла театр бар. Ләкин ҡунаҡтарға күрһәтерлек театр бинаһы юҡ. Хәҙерге бөтөнләй матур биҙәлеш алған торлаҡ йорттар, гүзәл офистар фонында Салауат башҡорт театры бинаһы Хрущев заманындағы йортто хәтерләтә. Ә бит Салауат милли ҡаһарманыбыҙ исемен йөрөткән башҡорт ҡалаһы булып тора. Баш ҡалабыҙ Өфөлә, күршеләре Стәрлетамаҡта театрҙар мәшһүр һарайҙарҙа урынлашҡан, ә ни өсөн Салауат ҡалаһы ошо көнгә ҡалды әле? Был күренеш күңелемде айырыуса борсой. Сөнки был театрҙа халыҡ йыры легендаларына нигеҙләнеп яҙылған “Ашҡаҙар”, экология проблемаларына арналған “Китмә, Рөстәм”, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тыл ҡатын-ҡыҙҙарының ҡаһарманлығы тураһында һөйләгән “Йәшлегем тирәктәре” драмалары, “Һипкелле ҡыҙ” комедияһы буйынса спектаклдәр ҡуйылды. Театр бөтәһе алты пьесама йән өрҙө. Уны “минең академтеатрым” тип йөрөтәм. Ә бөгөн был театр бинаһы замана талаптарын да, театр коллективының ижади масштабын да ҡәнәғәтләндерә алмай.
Спектаклдән һуң театр етәкселәре Наилә Сәфәрғолова, баш режиссер Олег Ханов, актерҙар министрға бик күп һорау бирҙе һәм үҙҙәренең теләктәрен еткерҙе. Хөрмәтле министрыбыҙ был проблемалар буйынса пландар булыуы тураһында әйтте һәм мәсьәләнең ыңғай хәл ителәсәгенә ышаныс белдерҙе. Иншалла, теләктәрҙең ҡабул булыуына ышанғы килә.
Кәбир АҠБАШЕВ,
драматург.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
“Мин ҡабаттан тыуыр булһам...”30-11-2016, 18:48 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Икеһе лә Бөрйән еренең ҡабатланмаҫ тәбиғәтендә тыуып, матурлыҡты тойоп, шуны хисле күңелдәренә һеңдереп, халыҡҡа айырыуса бер юғарылыҡта еткерә белделәр, тиҙәр. Был юҫыҡта, әлбиттә, Райман ағай хаҡында бик күп һөйләргә була. Уны беҙҙең башҡорт мөхитендә барыһы ла белде, һәммәһенең дә яратҡан йырсыһы булды ул. Драматик тенорҙа йырланы, ти музыка белгестәре. Тимәк, ул төрлө характерҙағы йырҙарҙы башҡара алған, бигерәк тә башҡорт халыҡ йырҙарын. Шуға күрә лә уны халыҡ йырҙарын башҡарыусылар мәктәбендә Ғәли Хәмзин, Сөләймән Абдуллин, Рамаҙан Йәнбәков, Ишмулла Дилмөхәмәтовтарҙы алмаштырҙы, тиҙәр... Хәйер, кемдер уның тауышын Абдулла Солтановтыҡы менән дә бутап ҡуя. Хилафлыҡ юҡ, бөтә йырсыларҙыҡынан айырылып торған Абдулла Солтановтың тауышына Райман Ишбаевтыҡы оҡшаған икән, тимәк, халыҡ йырҙарын икеһе лә берҙәй еренә еткереп, тап беҙҙең атай-олатайҙарыбыҙса йырлай алғандар, тигән фекерҙәмен. Уларҙың икеһе лә халыҡ йырҙарын иркен итеп, бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ башҡара алды. Тауыштары бер ниндәй ҙә сиктәргә инмәй, йәғни вокал сәнғәтенең ҡағиҙәләренә генә ҡайтып ҡалмай, улар шундай иркен итеп, барлыҡ мөмкинлекте айырыуса оҫталыҡ менән ҡулланып йырланы. Шуға ла улар халыҡҡа яҡын булды. Ә ваҡытында Абдулла Солтановты филармонияға эшкә килергә күндерә алмаһалар, Райман Ишбаев унда ысын мәғәнәһендә янып эшләй алды. Уға Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солисы булырға һәм халҡы моңдары менән бер яҙмышта янып-көйөргә тура килде.
Юҡҡа әйтмәйҙәр бит, һәләтле кеше бар нәмәгә лә һәләтле була, тип. Был һүҙҙәрҙе Райман ағайға ҡарата ла ҡулланырға булыр ине. Уны иһә йырсы ғына түгел, шағир тип тә белә кешеләр. Яҙған шиғырҙары бер халәтен асып һалһа, икенсе яҡтан, ул башҡорт журналистикаһынан да алыҫ булмай сыға. Үҙенең хеҙмәт юлын Бөрйән районының “Таң” гәзитендә хәбәрсе булараҡ башлаған егет тора-бара республиканың “Шоңҡар” йәштәр журналында баш мөхәррир вазифаһын башҡара. Ә шулай ҙа йыр өсөн, башҡорт халыҡ йырҙары өсөн генә тыуҙырылған саф гәлсәр күңел был тормошта үҙенекенә ирешә... Шуға ла халҡыбыҙҙың Заһир Исмәғилев, Айрат Ҡобағошов, Нур Дауытов, Ғәзиз Дәүләтбирҙин кеүек күренекле композиторҙары үҙҙәренең әҫәрҙәрен тәү сиратта Райман Ишбаевтан йырлатыр булған.
Райман Ишбаев – беҙҙең йәшәү тарихыбыҙҙа тәрән эҙ ҡалдырған абруйлы шәхес, милләтебеҙҙең йөрәгенән сыҡҡан халыҡ йырҙарын башҡарған уникаль тауышлы йырсы. Шуға ла, үҙе был ерҙән киткәндән һуң нисәмә йыл үтһә лә, уны онотоу мөмкин түгел. Иртәгә киске сәғәт 7-лә Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында үтәсәк хәтер кисәһенә килеп, сараның режиссеры Сәйҙә Ильясова ярҙамында уның халҡына өләшкән яҡты нурын үҙ йөрәгегеҙҙә мәңгелеккә ҡабыҙа алаһығыҙ, милләттәштәр.
...Бына йәп-йәш кенә атайым Бөрйән тауҙарынан ҡырҡып алған ҡыу ҡурайына өрҙө, улай ҙа булмай, унан һигеҙ йәшкә бәләкәй ҡустыһы Райман, күкрәктән алып, олуғ бар донъяның ғәмен-йәмен моңло йырына һалды. Ошо донъяларҙы, ошо фани ғына донъяларҙы яратҡан йәп-йәш кенә икәүҙең йөрәк ауаздары бөгөнгә тиклем яңғыраны. Мин ҡабаттан тыуыр булһам... Эх, мин ҡабаттан тыуыр булһам...


text:
Мәхмүт ауылы тарихы
Хәҙерге кѳндә ауылда Ҡатай ырыуы сысҡан араһынан Вәлиуллиндар йәшәй, улар Мәхмүт олатайҙың нәҫелдәре. Ауылда шулай уҡ Тамъян, Башмаҡ-Кѳҙѳй ырыуынан да нәҫелдәр бар. Әбдрәхимовтар - елкәләр араһына, Ҡорманаевтар - ҡоралайҙар, Ғатауллиндар - башмаҡтар араһына ҡарай. Шулай ҙа ауылда һѳйләшеү саф ҡатайса түгел. Тѳрлѳ ерҙән күсеп килгән халыҡ үҙ-ара аралашып, ерле диалект барлыҡҡа килгән. Ләкин тѳп нигеҙҙе Ҡатай ырыуы кешеһе һалғас, ауылды Ҡатай ырыуына индерәләр.
V ревизия мәғлүмәттәрендә Мәхмүт ауылы телгә алына. Уның буйынса 1795 йылда ауылда 26 ѳй, 118 кеше теркәлгән; 64 йылдан 35 ѳйҙә 110 кеше теркәлгән; 1920 йылда 95 ѳй - 462 кеше. XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡатай ауылы 25-се йортҡа ҡарай, Ырымбур губернаһы Верхнеуральск ѳйәҙе Ҡаҙаҡҡол волосына инә.
1843 йылда 35 ѳйҙән Бѳркѳт оя яһай, Ҡолҡа башы, Ҡунаҡ килгән, Оло Бәйнәҫ йылғалары буйына 20 тирмә йәйләүгә сыҡҡан: 110 кешегә 100 ат, 50 һыйыр, 23 һарыҡ, 18 кәзә тура килгән. Шул уҡ йылда 304 бот ярауай иген сәселә.
Ауылда революцияға тиклем 2 урам булған. 1-се урамдың оҙонлоғо 1 саҡрымға етә яҙған.Ауыл ҙур булһа ла, ѳйҙәре насар булған. Күп ѳйҙәрҙең башы һалам менән ябылған. Тик бер нисә байҙың ѳйѳ матур, ҡалҡып торған. Бер нисә атаҡлы бай- Әхмәҙиә бай, Әхмәҙулла бай, Мѳхәмәҙиә, Астай йәшәгән. Шуларҙың иң байы - Астай булған. Ул үҙендә хеҙмәтселәр тотҡан, 100-әр башлап йылҡы малы, һыйыр аҫраған. Уның ѳйѳ ҙур, матур булған, хатта кибет тотҡан тип тә һѳйләйҙәр. Һуңынан Астай байҙы кулак тип Себергә һѳрәләр, ѳйѳн мәктәп итәләр, ә малын колхозға алалар. Уның ѳйѳ әле лә һаҡланып ҡалған.
Халыҡ малсылыҡ менән шѳғѳлләнгән, бер аҙы ғына игенселек менән булышҡан. Ерҙе ағас һуҡа менән эшкәрткәндәр. Иген бер ҙә уңмаған. Әҙ-мәҙ аҙыҡ менән ҡышты сыҡҡандар.
XX быуат баштарында комсомол, партия ойошмалары барлыҡҡа килә. Уны Ҡатай ауылынан Тайып тигән кеше ойоштора. Ул йәштәр араһында тѳрлѳ аңлатыу эшен алып барған, 1-се комсомолдар араһында дингә ҡаршы кѳрәш алып барғандар, тик уларҙың икеһенең генә исеме билдәле: Ибраһим һәм Хәсби. Ауылда мәсет булған. Илдә коммунистар партияһы идеологияһы буйынса мәсеттәрҙе емереп, клуб, йә мәктәп эшләй башлағас, мәсет манараһын алып ташлап, клуб итәләр. Манараны алыуҙа Шәйхислам, Әмбәт, Ниғәмәт, Мәрһәм, Әпсәләм тигән кешеләр әүҙем ҡатнашҡан. Шулай ҙа динде ташламайҙар, тау башына сығып аҙан ҡысҡырыр булалар, унда “Әкбәр” ташы тип аталған таш була, шунда ултырып уҡыныр булғандар. Ул таштың ярсыҡтары әле лә бар (карьер эшләп тауҙы шартлатҡанда, таш ярыла). Оҙаҡламай ауылға ихтилал шауҡымы килеп етә, ҙур сыуалыш башлана. Ауыл халҡы икегә бүленә. Йыш ҡына сиратлап аҡтар менән ҡыҙылдар баҫып алған.
1929 йылда Мәхмүттә ике әртил ойошторола. Береһе - Ҡыҙыл сыбыҡ, икенсеһе - Таш ҡоҙоҡ. Ҡыҙыл сыбыҡ әртилен Хәлфетдин олатай Ҡорманаев ойошторған, уны һуңынан Муса Мортазин менән берлектә аҡтар яғында йѳрѳгәне ѳсѳн репрессияға тарттыралар (уның хаҡында ейәнсәре Луиза Фархшатова фильм тѳшѳрә, китабы ла бар). Шул урын хәҙер Ҡыҙыл сыбыҡ яланы тип атала. Унда ололар һѳйләүе буйынса, бер батальон һыйышлы зыярат бар. Бер нисә генә ҡәберҙең ташы күренеп тора, бѳтәһенә лә таш ҡуйылмаған. Моғайын, бында аҡтар менән ҡыҙылдарҙың һуғышы булғандыр, тип баралар.
1941 йылда ауылдан фронтҡа йѳҙгә яҡын кеше китә. Шуларҙың 14-е генә әйләнеп ҡайта. 49 яугир яу ҡырында ятып ҡала. 1945 йылда “Победа” исемле әртил ойошторола. Ул 1960 йылға тиклем эшләй. 1960 йылда “Заря” колхозына берләшә, ләкин 90-сы йылдарҙа айырым крәҫтиән хужалығы ойошторола.
Элек ауыл эргәһендә бер нисә башҡорт ауылы була: Ҡарағужа һәм Һѳйѳндѳк, ләкин улар перспективаһыҙ ауылдар тип бѳтѳрѳлә, халҡы беҙҙең ауылға һәм башҡа ерҙәргә күсеп китә. Шулай уҡ яңы Мәхмүт ауылы тѳҙѳп ҡарайҙар, ул бынан 10 саҡрымда урынлаша, хатта электр уты барып еткән була. Халыҡ унда ла бер нисә йыл йәшәй, әле ул урында зыярат ҡына һаҡланған. Ниндәй сәбәптәр менән ул ауылды бѳтѳргәндәр, билдәһеҙ. Әле Мәхмүт ауылы эргәһендә бер башҡорт ауылы ла юҡ. Мәхмүт ауылы Учалы районы менән сиктәш, туранан юл да бар, унан Ҡолош ауылына сығырға була.
Мәхмүт ауылы хәҙер биш урамдан тора: Салауат Юлаев, Ирәмәл, Мәжит Ғафури, Урал, Ағиҙел урамдары. Ағиҙел урамын халыҡта Һѳйѳндѳк тип тә йѳрѳтәләр, сѳнки был урамда Һѳйѳндѳк ауылынан күсеп килеүселәр йәшәй.
Салауат Юлаев милли батырыбыҙ, шулай булғас, тѳп урам уның исемен йѳрѳтә. Ирәмәл урамы Ирәмәл тауы хѳрмәтенә аталған, сѳнки ул тау беҙҙән алыҫ түгел һәм киң билдәлелек алған. Бынан тыш, Урал урамы бар. Ул бәләкәйерәк. Унда элек ике Урал тигән кеше йәшәгән, бәлки, Урал тауына ла бәйлелер. Ағиҙел урамы, билдәле, Ағиҙел йылғаһы яры буйында, Ғафури урамында мәктәп урынлашҡан. Шулай ҙа райондың берәй билдәле шәхесенең исемен ҡушһалар, бик һәйбәт булыр ине.
Вәсилә ӘБДРӘХИМОВА,
БДУ студенты.


text:
Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәр ҡайтанан теркәлә
2009 йылдың 1 июленән "Сикләнгән яуаплылыҡтағы йәмғиәттәр тураһында"ғы Законға үҙгәрештәр үҙ көсөнә инә. Бөтә яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәр ҡайтанан теркәләсәк, йәғни улар яңы уставтар яҙырға һәм уларҙы яңынан теркәтергә тейеш.
Етмәһә, был эшкә күп ваҡыт бирелмәй: процесс 1 июлдә башлана һәм алты айҙа — 2010 йылдың 1 ғинуарына тамамланасаҡ.
"Эксперт" күсемһеҙ милек агентлыҡтары селтәре белгестәре, яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт Рәсәйҙә эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге алып барыуҙың иң таралған ойоштороу-хоҡуҡи формаһы булып тора (80 проценттан ашыу), шуға күрә лә теркәү органдары алдында көсөргәнешле эш тора, тип билдәләй.
Теркәүгә әҙер булып килеү өсөн быйыл 1 июлгә тиклем ойоштороу документтарын тәртипкә килтерергә кәрәк, ти "Эксперт" белгестәре.


text:
Төбәк аграрийҙары яҙғы сәсеүгә 245 мең тонна орлоҡ әҙерләгән
Киләһе яҙғы сәсеү эштәренә Башҡортостан аграрийҙары 245 мең тонна орлоҡ әҙерләгән, йәғни талап ителгән сәсеү материалы күләменең 83 процентын.
БР ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, республиканың 16 районында был бурыс тулыһынса үтәлгән. Саҡмағош районы игенселәре планды 61 процентҡа арттырып үтәгән.
Шул уҡ ваҡытта республиканың страховка фондына 19 мең тонна орлоҡ һалынған, был кәрәкле күләмдең 42 процентын тәшкил итә. Планды 10 район үтәгән.
Төбәктә шулай уҡ ужым иген культуралары орлоҡтарының күсмә фонды ла тулылана. Унда бөгөнгө көндә 42 мең тонна иген тупланған, планға ҡарата был 69 процент. Башҡортостандың 25 районында был эш тулыһынса башҡарылған, тип билдәләнеләр аграр ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 176
РАЗРЯД ПРИКАЗЫ, 16 б. — 18 б. башында Рәсәйҙә дәүләт учреждениеларының береһе. Башында дума дьягы торған. Р.п. приказ, аҡса, Мәскәү һәм терр. бүлектәрҙән торған. Приказ ҡарамағында дәүләттең көньяҡ терр‑яһы, хәрби эштәр (хеҙмәтле кешеләр, ҡала һәм полк воеводаларын тәғәйенләү, сик буйы хеҙмәте, нығытмалы сик һыҙыҡтары төҙөү һәм йүнәтеү) булған. Р.п. воеводаларға наказдар яҙылған, ҡала исемлектәре төҙөлгән, разряд кенәгәләре (хәрби һәм дәүләт хеҙмәтенә тәғәйенләү т‑да яҙмалар теркәлгән) алып барылған. 1680 й. алып Рәсәйҙең хеҙмәтле кешеләре Белгород, Владимир, Ҡазан, Новгород, Рязань, Северный, Смоленск, Тамбов разрядтарына (хәрби‑адм. округтар) урынлаштырыла. Өфө өйәҙе Ҡазан һарайы приказы ведомствоһында айырым адм.‑терр. берәмек булып иҫәпләнгән. Р.п. 18 б. башында бөтөрөлә, уның төп бурыстары Хәрби коллегия ҡарамағына тапшырыла.
Әҙәб.: Б у к а н о в а Р.Г. Юго‑восточная политика Российского государства во второй половине XVI века и основание г.Уфы //Уфа: прошлое, настоящее, будущее: материалы респ. науч.‑практ. конф. Уфа, 2000.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Хеҙмәтенә күрә – хөрмәте
09 июня 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Муниципаль район хакимиәтенең Маҡтау грамоталары менән бүләкләнделәр:
Оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне һәм юғары һөнәри оҫталығы өсөн:
Асия Рәшит ҡыҙы ЛАТИПОВА –Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы дәүләт статистикаһы бүлегенең (Красноусол ауылындағы белгестәрҙе лә индереп) баш белгес-эксперты.
Оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне һәм юғары һөнәри оҫталығы өсөн:
Асия Рәшит ҡыҙы ЛАТИПОВА –Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы дәүләт статистикаһы бүлегенең (Красноусол ауылындағы белгестәрҙе лә индереп) баш белгес-эксперты.
Һауынсы, мөдир, быҙау ҡараусы
19 мая 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Яңғыҙҡайын ауылында йәшәүсе Рима Ғафароваға (һүрәттә) заманында һөтсөлөк фермаһында һауынсы, мөдир, быҙау ҡараусы ла булып эшләргә тура килә. Быйыл 65 йәшен билдәләгән ҡатын хәҙер хаҡлы ялда.
Заман талабы - зарланырға урын ҡалманы
12 мая 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Ни генә тиһәк тә үҙ заманының, дәүеренең булдыҡлылары, йүнселдәре, уңғандары етерлек. Ауылыбыҙҙа йәш фермер Рөстәм Йомағолов малсылыҡ өлкәһендә шәхси хужалығын асып ебәрҙе. Әйтергә кәрәк, уның атай-олатайҙары электән яңы хужалыҡ ойоштороуға, уны аяҡҡа баҫтырыуға ҙур өлөш индергән алдынғы бригадирҙар булған. Әлбиттә, уларҙың рухына Рөстәм тап төшөрмәҫ. "Май сүлмәге тышынан уҡ беленә”, тигәндәй, үҙен бик ышаныслы тота, ҡыйыу ҡараштарын алға төбәп:
Аҡташтар шәфҡәт туташынан уңды
12 мая 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
29 йыл ғүмерен ке-шеләр сәләмәтлеген һаҡлауға арнаған Аҡташ ауылы медпункты шәфҡәт туташы Гүзәл Әбелғужина хаҡында һүҙем.
Парлы йәшәү үҙе бәхет бит
12 мая 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ, Йәмғиәт
Ниндәй бәхет ерҙә
Пар ҡанатлы донъя көтөүе,
Иңде-иңгә терәп
Икәү бергә ғүмер кисеүе.
Йөҙҙәр, меңдәр араһынан үҙ яртыңды таба алыу бәхеттер ул. Ә инде үҙ парҙарын дөрөҫ таба алмағандар тормоштоң тәүге һынауҙары алдында уҡ юғалып ҡала, күп тә үтмәй айырылышып та ҡуя.
Пар ҡанатлы донъя көтөүе,
Иңде-иңгә терәп
Икәү бергә ғүмер кисеүе.
Йөҙҙәр, меңдәр араһынан үҙ яртыңды таба алыу бәхеттер ул. Ә инде үҙ парҙарын дөрөҫ таба алмағандар тормоштоң тәүге һынауҙары алдында уҡ юғалып ҡала, күп тә үтмәй айырылышып та ҡуя.


text:
Өмөтлө ҡәләм
01 февраля 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Уңмаған юл
01 февраля 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ауылымда ете урам…
01 февраля 2014 йыл | Йәмғиәт
Ҡурҡҡан кеше өйҙә ултыра, ти 93 йәшендә самолетта Тажикстанға барып ҡайтҡан Таһира әбей
01 февраля 2014 йыл | Йәмғиәт
Юлыҡҡа юл төшкәндә, ошо ауылдың иң оло йәштәге ағинәйе Таһира Ниғәмәтулла ҡыҙы Ҡоломбәтова (Әлибаева) әбейҙең хәлен белешеп китмәксе булдым. Был ваҡытта ҡышҡы ҡыҫҡа көн үтеп, көн кискә ауышҡайны инде.
Ҡорал тапшыр һәм аҡса ал
01 февраля 2014 йыл | Хоҡуҡ
Красноусолда йәшәүсе 60 йәшлек пенсионер өйөн йыйыштырған ваҡытта шыма көбәкле һунар мылтығы табыуы хаҡында полиция бүлексәһенә ғариза менән мөрәжәғәт итә. Һөҙөмтәлә ул үҙенең пенсияһына өҫтәмә итеп 2 мең һумдан ашыу аҡса аласаҡ.
2013 йылда ҡорал тапшырып аҡсалата бүләк алыуға 7 ғариза ҡабул ителде, 6 берәмек һунар ҡоралы, һырлы ҡорал өсөн 5 патрон тапшырылды.
2013 йылда ҡорал тапшырып аҡсалата бүләк алыуға 7 ғариза ҡабул ителде, 6 берәмек һунар ҡоралы, һырлы ҡорал өсөн 5 патрон тапшырылды.


text:
Ҡала властары лотерея үткәреүҙе контролгә алды
Ҡала Советы депутаттары Өфө ҡалаһы ҡала округы биләмәһендә муниципаль лотереялар үткәреү тәртибе тураһында яңы Положениены раҫланы.
Положениела Өфөлә лотерея үткәреү тәртибе һәм приз фондын ойоштороу принциптары билдәләнде. Шулай уҡ муниципаль лотереяла ҡатнашыусылар хоҡуҡтарын яҡлау айырым пункт итеп яҙылды.
Өфөлә лотереяларға контролде ҡала хакимиәте планлы һәм пландан тыш тикшереүҙәр юлы менән алып барасаҡ. Бында лотереяларҙы ойоштороусыларҙың документацияһы тикшерәләсәк, шулай уҡ тираж үткәреүҙе күҙәтеү өсөн мэрия вәкиле урындарға барасаҡ.
Үҙҙәренең хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен боҙған осраҡта лотереяла ҡатнашыусыларҙың һәр береһе хәҙер ҡала хакимиәтенә ялыу менән мөрәжәғәт итә ала. Бындай мөрәжәғәттәр нигеҙендә лотерея ойоштороусыларҙы пландан тыш тикшереү үткәреләсәк.


text:
Фото:
Башҡортостан бизнесы Чехия компаниялары менән диалогҡа саҡырыла
Фото:
Башҡортостан предприятиелары Чехия Республикаһы компаниялары вәкилдәре менән бизнес-осрашыуға саҡырыла, ул 8 апрелдә Өфөлә, БР Сәнәғәт, инвестицион һәм инновацион сәйәсәт министрлығының конференц-залында ойошторола (К.Маркс урамы, 3). Иртәнге 10.30-ҙа башлана.
Бизнес-осрашыуҙың маҡсаты – ике республика араһындағы кооперацион бәйләнештәрҙе киңәйтеү.
«Башинформ» агентлығына БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Чехия бизнесы төрлө өлкәлә хеҙмәттәшлек итеү перспективаларын тикшерергә әҙер. Өфөгә, атап әйткәндә, агрофирмалар төҙөлөшө, градирня төҙөлөшө һәм ремонты, автобустар һәм энергетика, химия, нефть, газ сәнәғәте өсөн ҡоролмалар ташыусы, һыра заводы төҙөлөшө һәм төҙөлөш материалдары етештереү заводы төҙөлөшө менән шөғөлләнеүсе компаниялар киләсәк.
Был осрашыуҙа ҡатнашасаҡ Чехия компаниялары хаҡында тулыраҡ мәғлүмәтте БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһынан алырға мөмкин.


text:
"Өфө" халыҡ-ара аэропортында һуғыш ветерандары өсөн өҫтәмә хеҙмәттәр ҡаралған
«Өфө» халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығына етди әҙерлек бара. Ветерандар — аэропорт хеҙмәткәрҙәренең фотоһүрәттәренән төҙөлгән стендтар предприятиеның бик күп бүлексәһен биҙәй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәм уларға тиңләштерелгән кешеләргә почта аша 7 майҙа үтәсәк байрам тантанаһына саҡырыу ебәрелде.
“Өфө” халыҡ-ара аэропортының генераль директоры Салауат Ҡотошев ҡарары менән 24 Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы 5 мең һум күләмендә матди ярҙам аласаҡ, 80 тыл хеҙмәтсәненә 3-әр мең бүленәсәк. Үҙҙәре килә алмаған ветерандарға йорттарына барасаҡтар. Шул уҡ көндө ветерандар Еңеү паркында сәскәләр һалыу тантанаһында ла ҡатнашырға тейеш.
Бынан тыш, Өфө аэропортының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ветерандарға байрам өҫтәле әҙерләнә. Еңеү юбилейына арналған традицион концерт Өфө сәнғәт училищеһында үтәсәк.
Был махсус саралар авиапредприятие ветерандары өсөн генә әҙерләнмәй, уларҙа аэропорт хеҙмәте менән файҙаланырға теләге булған һәр һуғыш ветераны һәм инвалид ҡатнаша ала. Мәҫәлән, май айы дауамында ветерандар юғары уңайлылыҡтағы залдарҙа – аэропорттың бизнес- һәм vip-залдарында хеҙмәтләндереү менән бушлай файҙалана ала. Рәсәй эсендәге, шулай уҡ халыҡ-ара авиалиниялар буйынса Өфөнән осорға тейешле ветерандар өсөн рейсҡа теркәлеү үтеү сираттан тыш башҡарыла, йәнә һауа судноһына улар бушлай алып барыла.
Ветерандарға махсус рәүештә пассажирҙар терминалдарында һәм аэропорттың вокзал яны майҙанында улар өсөн тәҡдим ителгән хеҙмәттәр тураһында иғландар һәм Еңеү Көнө менән ҡотлауҙар уҡыла. Аэровокзалда ҡуйылған мониторҙарҙа ҡотлау һәм теләктәр яҙылып барыла. Быларҙан тыш, Өфө аэропортында тәүлек әйләнәһенә табип һәм фельдшер медицина пункты эшләйәсәк һәм «тиҙ ярҙам» машинаһы торасаҡ.


text:
Өфөлә 2011 йылда 10 яңы балалар баҡсаһы булдырыласаҡ
Өфөлә 2011 йылда яҡынса 1500 балаға иҫәпләнгән 10 яңы балалар баҡсаһы булдырыласаҡ. Был хаҡта Өфө хакимиәтендә оператив кәңәшмәлә ҡала башлығы Павел Качкаев хәбәр итте.
Ун балалар баҡсаһының алтауһы төҙөлөп ята, йәки төҙөлөп бөткән, дүртәүһе –кире ҡайтарылған биналар, улар ҡасандыр балалар баҡсаһы итеп төҙөлгән, ләкин һуңыраҡ башҡа ойошмаларға тапшырылған.
Ике балалар баҡсаһын Өфөлә августа уҡ, мәғариф буйынса республика кәңәшмәһе башланыуға файҙаланыуға тапшырырға планлаштырыла.
Киләсәктә Өфө властары балалар баҡсаһын төҙөү темптарын арттырырға уйлай. Павел Качкаев һүҙҙәренә ҡарағанда, 2012 йылда ҡалала 12 балалар баҡсаһы буласаҡ.


text:
Волгодонск
Волгодонск — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе ҡалаһы . Волгодонск ҡала округын барлыҡҡа килтерә.
Илдең көньяғындағы иң йәш ҡалаларҙың береһе, 1950 йылдың 27 июлендә Цимлян һыуһаҡлағысын эксплуатациялаусылар ҡасабаһы итеп төҙөлгән. Ростов өлкәһе көньяҡ-көнсығышының эре сәнәғәт һәм фәнни, географик һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге. Ул 12 район ауылдарын (8-е Волгодонск системаһына ҡарай) берләштерә[2][прим. 1],унда Рәсәй көньяғының энергетика үҙәгенең береһе — Ростов (Волгодонск) АЭС-Ы бар. Ҡалала бик ҙур предприятие — «Атоммаш» — СССР-ҙа, ә аҙаҡтан Рәсәйҙә атом энергетика машиналары эшләү производство берекмәһе бар.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Волгодонск Ростов өлкәһенең көнсығышында ике миллионлы ҡала — Дондағы Ростов һәм Волгоград ҡалалары араһында урынлашҡан һәм Рәсәй Федерацияһының эре төп субъекттары — Ставрополь, Краснодар һәм Элиста- ҡалаларына яҡын тора. Ҡала Сальск далаларында , Цимлян һыуһаҡлағысының һул ярында (Дон йылғаһында) урынлашҡан. Биш диңгеҙ — Аҡ , Балтик , Каспий , Азов һәм Ҡара- диңгеҙҙәр менән һыу юлы аша тоташа. Волгодонскиҙа Дон магистраль ирригация каналы башлана.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала континенталь климат (ҡоро) зонаһында ҡарай, бында уртаса һалҡын, ҡарлы ҡыш һәм йәй ҡояшлы һәм бик йылы. Июлдә уртаса температура +23,5 °C. , уртаса йыллыҡ температура +9,3 °C (+9,6 °С — хәҙерге нормалар буйынса).
Волгодонскиҙа йылына уртаса яуым-төшөм 448 мм.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Волгодонск ҡалаһы Волга-Дон каналы суднолар йөрөй торған канал төҙөлөү арҡаһында барлыҡҡа килгән.Волга һәм Дон йылғаларын XVI быуат аҙағында һәм XVII быуатта бер нисә тапҡыр тоташтырырға маташалар. Волга һәм Дон йылғаларын тоташтырыу тураһындағы мәсьәләне рус ғалимдары бер нисә тапҡыр иҡтисади проблемалар менән бәйләп хәл итергә булышҡандар. 1920 йыл буласаҡ каналдың трассаһында геодезисттар эшләй башлай. 1928 йылда каналды ҡаҙа башлайҙар, тик был эште ҡул көсө менән йырып сығыу мөмкин булмай. 1938 йылда «Техника — йәштәргә» журналында беренсе тапҡыр буласаҡ Волгодонск ҡасабаһы телгә алына[5]. 1940-сы йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы арҡаһында канал төҙөү буйынса эш туҡтатып торола.
- Беренсе бөйөк төҙөлөш
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Комментарий[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Согласно сетке экономического микрорайонирования России Е. Лейзеровича в состав Волгодонского экономического микрорайона входят город Волгодонск, Цимлянский, Константиновский, Семикаракорский, Волгодонской, Мартыновский и Дубовский районы Е. Лейзерович Типология местностей России // Социальная реальность № 7 2007 год. С.109, 119
Сығанағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
- ↑ Схема территориального планирования Восточного района Ростовской области
- ↑ Расчёт расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. 8 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД"
- ↑ В. Галактионов «Волга-Дон» — Журнал «Техника-Молодёжи» (№ 1, 1938 год)


text:
Көньяҡ Урал
Көньяҡ Урал — Урал тауҙарының көньяҡ өлөшө. Башҡортостандың көнсығышына һәм Силәбе өлкәһенең көнбайышына тура килә. Көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған бер нисә тау һыртынан тора[1]. Иң бейек нөктәләре — Ямантау (1640 м) һәм Ирәмәл (1582 м).
Көнсығыштағы иң ситке тау һырты — Ирәндек.
Рельефы һәм геологик төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ Урал рельефы ҡатмарлы. Көньяҡ-көнбайышында һәм меридиональ йүнәлештә төрлө бейеклектәге һырттар арҡырылы-буйлы телгеләнгән, үҙәндәре бар.
Тау системаһының үҙәге - Уралтау һырты, ул Ағиҙел һәм Урал йылғаларын айырып тора. Ул Көньяҡ Уралдың көнсығыш өлөшөндә 500 км оҙонлоҡта, киңлеге 5-тән 30 км-ға тиклем. Иң бейек түбәһе 1067 м (Әрүәк тауы, Белореттың көньяғындараҡ); һырттың уртаса бейеклеге 800—900 м, ә яҡындағы үҙәндәр 400—500 м -ға түбәнерәк. Уралтау һырты бер нисә параллель теҙмәнән һәм ҙур булмаған армыттарҙан тора, улар киң генә уйпаттар менән айырылған. Улар һөҙәк кенә, урыны менән һуйырташтар, кварцит һәм конгломераттар өйөмдәре генә ҡалҡып тора[1].
Ағиҙел йылғаһы үҙәне көнбайышҡа табан бер нисә параллель рәүештә килгән бейек ҡаялы тау сылбырҙарын айыра. Ул һыҙатта иң бейек һырттар – Егәлге һәм Машаҡ, ә иң бейек тау массивтары – Ямантау һәм Ирәмәл. Улар бик ҡаты кварц ҡомташтарҙан һәм балсыҡлы сланецтан тора. Тау битләүҙәре 1 100 м бейеклеккә тиклем ылыҫлы урмандар менән ҡапланған, ә өҫтәрәк таш һибелмәләр өҫтөнлөк итә. [1].
Көнбайышҡараҡ уртаса бейеклеге 1 000 м тәшкил иткән тау сылбырҙары китә, бик һирәктәре генә бейегерәк. Тау сылбырҙары үҙ-ара киң йылға үҙәндәре менән айырыла, тар ғына үҙәндәр һәр тармаҡты һырттарға һәм массивтарға бүлә. Төп һырттары Елмерҙәк, Йөрөмәтау, Колу, Ҡаратау [1].
Көнсығыштараҡ Көньяҡ Урал һырттары: Ирәндек һәм Ҡырҡтытау теҙелеп китә. Улар ултырма ғына түгел, вулкандан ҡалған тау тоҡомдары арҡаһында ла ҡатмарлы төҙөлөшлө. Тауҙар ныҡ емерелгән, һырттары шыма, әммә вулканлы тоҡомдар яланғасланған урындарҙа ҡаялар, ташлыҡтар килеп сыға[1].Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә көньяҡта тауҙар бөтә һәм дала, арыраҡ ярымсүллектәр башлана.
Көньяҡ Урал рельефы Урал тау иленең геологик тарихын сағылдыра. Көньяҡ-Урал тау иленең көнсығыштан көнбайышҡа табан геоморфологик провинциялары:
- Урал алды сик бөгөлө;
- Көнбайыш Урал ҡоролошо платформаһы ситке бассейндарының юғары ҡалҡынған рифей нигеҙҙәренән тора;
- Үҙәк Урал ҡоролошо («кристаллик зона») платформа нигеҙҙәренең юғары ҡалҡҡан комплекстарынан һәм тәүпалеозой уралид ҡатламдарынан тора ;
- Көнсығыш Урал ҡоролошо тигеҙ утрау дуғаларынан һәм микроконтиненталь террейндарҙан хасил;
- Себер уйпатының көнбайыш сиге Урал аръяғы палеозой йыйырсыҡлы билбауына инә һәм пострифт мезозой-кайнозой ултырмалаларынан хасил.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сальников К. В. «Очерки древней истории Южного Урала» (1967)
- Стратиграфические схемы Урала. Екатеринбург, 1993. ТТ. Е. И. Кулагина.
- Кориневский Е. В. Хаотические образования Ильменогорского метаморфического комплекса Южного Урала и их природа. — Екатеринбург: РИО УрО РАН, 2013, — 112 с. ISBN 978-5-7691-2346-7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Статья «Южный Урал» в Энциклопедии Башкортостан
- Тысячники Южного Урала в «По тропам Южного Урала»
- Природные достопримечательности Южно-уральских гор
- Сайт Весь Южный Урал. Все о природе, истории, культуре и отдыхе на Южном Урале
- Фотоотчеты поездок по достопримечательностям Южного Урала


text:
Чебоксарҙа дәүләт-шәхси партнерлыҡ тикшерелде
Башҡортостан вәкилдәре Чебоксарҙа үткән "Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Көрсөккә ҡаршы саралар программаһын тормошҡа ашырыу шарттарында дәүләт-шәхси партнерлыҡ механизмдары" халыҡ-ара конференцияһында ҡатнашты. Волга буйы федераль округы субъекттары вәкилдәре менән бергә улар өҫтөнлөклө төбәк проекттарына инвестицияларҙы, Волга буйы федераль округы төбәктәренең йәмәғәт инфраструктураһын үҫтереүгә ихтыяждарҙы, дәүләт-шәхси партнерлыҡ проекттары баҙарын үҫтереү өсөн ойошҡан потенциал булдырыу, төбәк инфраструктураһын үҫтереүҙең финанс-ойоштороу моделдәрен тикшерҙеләр. Конференция эшендә Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота ҡатнашты.


text:
Ҡалҡан күле янында бөтә уңайлыҡтары булған туристар туҡталҡаһы асылды
Ошо көндәрҙә Башҡортостандың Учалы районындағы Ҡалҡан күле янында туристар туҡталҡаһы асылды. Районда бөгөнгө көндә быға оҡшаш 4 объект эшләй, быйыл уларҙы ойоштороуға һәм йыһазландырыуға 700 мең һумдан ашыу аҡса бүленгән. Бөгөн туҡталҡа урынында туризм һәм ял өсөн бөтә шарттар ҙа булдырылған: машина ҡуйыу урындары ҡаралған, ял өсөн беседкалар төҙөлгән, усаҡ яғыу урындары ойошторолған. Күл янында тәбиғәттә ял итергә теләүселәр өсөн ҡулланырға барлыҡ кәрәк-яраҡтар ҙа бар.
Был туристар туҡталҡаһының үҙенсәлеге лә бар – һыбай йөрөү. Байрам ҡунағы, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының кафедра доценты Ғәлиә Ғилманова әйтеүенсә, туҡталҡа ғаилә менән ял итеү һәм туризм өсөн бик тә ҡулайлы, уңайлы һәм хәүефһеҙ объект.


text:
Ғарифулла Вәли улы Ғөзәйеров 1911 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Ауырғазы районы) Иҫке Ибрай ауылында тыуған. 1932 йылда Өфө педагогия техникумын тамамлағас, Бүздәк районы ауыл йәштәре мәктәбендә уҡыта. Рәсәй телеграф агентлығының Башҡортостан бүлексәһендә мөхәррир була. 1942 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. "Йәш төҙөүсе", "Ленинсы" гәзиттәрендә, ВЛКСМ Өлкә комитетында эшләй. "Правда" гәзитенең Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе була. 1938 йылда "Ҡыҙыл Башҡортостан" гәзитен мөхәррирләй. 1948 йылда "Кызыл таң" гәзитенең мөхәррире итеп ҡуялар. 1950 йылдан — Башҡортостан дәүләт нәшриәте хеҙмәткәре, 1955 йылдан — БАССР Мәҙәниәт министрлығы бүлеге начальнигы. 1958 — 1965 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитеты рәйесе, 1965 — 1970 йылдарҙа шул уҡ комиттеттың рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Ғарифулла Вәли улы Ғөзәйеров 1911 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Ауырғазы районы) Иҫке Ибрай ауылында тыуған. 1932 йылда Өфө педагогия техникумын тамамлағас, Бүздәк районы ауыл йәштәре мәктәбендә уҡыта. Рәсәй телеграф агентлығының Башҡортостан бүлексәһендә мөхәррир була. 1942 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. "Йәш төҙөүсе", "Ленинсы" гәзиттәрендә, ВЛКСМ Өлкә комитетында эшләй. "Правда" гәзитенең Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе була. 1938 йылда "Ҡыҙыл Башҡортостан" гәзитен мөхәррирләй. 1948 йылда "Кызыл таң" гәзитенең мөхәррире итеп ҡуялар. 1950 йылдан — Башҡортостан дәүләт нәшриәте хеҙмәткәре, 1955 йылдан — БАССР Мәҙәниәт министрлығы бүлеге начальнигы. 1958 — 1965 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитеты рәйесе, 1965 — 1970 йылдарҙа шул уҡ комиттеттың рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара.
– Йәрминкәлә икенсе тапҡыр ҡатнашабыҙ – беҙҙең балды яратып алалар, – тип ҡыуана ғаилә башлығы.
Бәҙрәш ауылында йәшәгән уңған ғаилә умартасылыҡ менән сирек быуат шөғөлләнә, 120 күс тота икән. Ҡышын, бал ҡорттарын "ялға" оҙатҡас, Сәрүәровтар мал-тыуарға баҫым яһай – ит-һөт етештерә. Ғөмүмән, ауылда эшһөйәрҙәр гөрләтеп эшләй, тос килем ала. Әйткәндәй, ғаилә дүрт бала тәрбиәләп үҫтергән. Өлкән улдары, 25 йәшлек Нәргиз – төп ярҙамсылары, ғаилә эшен дауам итеүсе.
"Балды ҡайһы яҡтарға оҙатаһығыҙ? Өфө йыраҡ бит..." — тип ҡыҙыҡһыныуыма, Нәфҡәт Кәрим улы Екатеринбург ҡалаһына йыш йөрөүен, унда башҡорт балын бик теләп алыуҙарын әйтте. Күрше Пермь өлкәһендә лә республикабыҙҙың визит карточкаһына әүерелгән татлы ризыҡтың ҡәҙерен беләләр.
Унда республика етәксеһе “Башҡортостан деликатестары” йәмғиәте эшмәкәрлеге менән танышты. Быйыл ғына асылған предприятие төҙөлөшөнә инвесторҙар 140 миллион һумдан ашыу аҡса һалған. Әле ул 80 төрлө ит ризығы сығара. Рөстәм Хәмитов етештереү технологияһы менән танышты, продукция һатыу менән ҡыҙыҡһынды. Йәмғиәттә әйтеүҙәренсә, ит ризыҡтары Өфө, Магнитогорск, Силәбе, Учалы, Сибай ҡалаларына, Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш райондарына ебәрелә.
Әкрәм Сәмиғулла улы әйтеүенсә, квитанцияны редакцияға ҡатыны Рәсимә Сафа ҡыҙы ебәргән. Ҡырҡ йылға яҡын “Башҡортостан”ды алдырып, яратып уҡыған Әхмәтовтар ғаиләһе Төрөкмән ауылындағы ваҡытлы матбуғатҡа иң күп яҙылыусылар рәтендә.
Хәҙер, баҙар шарттарына ярашлы, йәш уҡытыусы, инженер йә булмаһа менеджер төрлө яҡлап үҫешкән, үҙ һөнәрен энәһенән ебенә тиклем өйрәнгән, ижади фекерләгән белгес булырға тейеш. Әммә бының өсөн һанап үтелгән “күрһәткестәр” генә етәме? Халыҡ әйтмешләй, һаулығың юҡ икән, аҡылың да, уңғанлығың да — һуҡыр бер тин. Шуға ла уҡыу йорттарының төп бурысының береһе — студентҡа белем һәм рухи тәрбиә биреү менән бер рәттән, уны физик яҡтан сыныҡтырыу.
Йыл башынан алып бер һыйырҙан 2670 килограмм һөт һауып алынған (былтырғыға ҡарағанда 265 килограмға күберәк). Ауырғазы, Дүртөйлө, Көйөргәҙе, Мәләүез, Мәсетле, Стәрлетамаҡ, Тәтешле, Өфө, Саҡмағош райондарында бер һыйырҙан уртаса 3 мең килограмдан ашыу һөт һауып алынған.
Быға тиклем Өфөнөң һәр районы сәскә байрамын айырым-айырым үткәрә ине. Быйыл беренсе тапҡыр күптән матур йолаға әүерелгән сағыу сара Ленин урамында ойошторолдо. Был күптәрҙең күңеленә хуш килде. Әлеге сарала республика етәксеһенең ҡатнашыуы байрамдың мәртәбәһен күтәрҙе. Рөстәм Хәмитов экспозицияларҙы ҡарап сыҡты, халыҡ менән әңгәмәләште.
Үҙемә ҡалһа, байрамға дүрт йәшлек ҡыҙым Дилә менән килгәйнем. Ҡыҙыҡайҙың сәскәгә сабый саҡтан уҡ иҫе китә, тик быға тиклем бер тапҡыр ҙа сәскәләр байрамында булғаны юҡ ине.
Финанс ғилеме, иҡтисад серҙәре тураһында күпте беләбеҙме? Ошо өлкәлә эшләгәндәрҙе, эшҡыуарҙарҙы иҫәпкә алмағанда, юҡтыр, моғайын. Сер түгел: арабыҙҙа девальвацияны дефолттан айырмағандар, облигация менән фьючерс кеүек финанс инструменттары тураһында ғүмерендә бер тапҡыр ҙа ишетмәгәндәр ҙә юҡ түгел. Ярай, быларҙы белеүҙең, бәлки, күптәребеҙгә кәрәге лә юҡтыр. Әммә кредит һорап мөрәжәғәт иткәндә, килешеүҙең ниндәй юлдарына күҙ һалырға онотмаҫҡа, эштән бирелгән пластик картаның ниндәй өҫтөнлөктәре бар, аҡсаны банктан башҡа тағы ниндәй ойошмаларҙа һаҡларға була, нимә ул интернет-банкинг – ошо һәм башҡа бик күп һорауға яуап табыу тормошобоҙҙо күпкә еңеләйтер, байтаҡ ҡатмарлыҡтан ҡурсалар ине, эйе бит?!
— Экология министрлығы белгестәре Өфө һәм Иглин райондарында рөхсәтһеҙ ҡом һәм ҡырсынташ сығарыуҙы асыҡланы. Тирә-яҡ мөхиткә килтерелгән зыян күләме иҫәпләнде, — тип хәбәр итте министрлыҡтың матбуғат секретары Нина Никандрова.


text:
“Каустик” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә яңы производство сафҡа индерелдеФото: Олег Яровиков
“Каустик” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә яңы производство сафҡа индерелде
“Каустик” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә яңы производство сафҡа индерелдеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Ғ. Рәхимов “Каустик” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә булды. Бында яңы инновацион производство – винилхлорид-поливинилхлорид етештереүҙә технологик инновациялар сафҡа индерелде.
Һуңғы өс йылда предприятиеның инновацион сәйәсәте үрҙә әйтелгән продукттарҙы йылына 200 мең тоннаға тиклем етештерелә башлауға һәм 2012 йылға йылына 400 мең тоннаға еткереү өсөн база булдырыуға ҡайтып ҡала.
Идарасы акционерҙар винилхлорид-поливинилхлорид комплексы буйынса инвестиция программаһын төҙөгәндә Рәсәй һәм донъяның конкуренциялы мөхитендә винилхлорид-поливинилхлорид баҙарының бөгөнгөһө һәм киләсәге тураһындағы мәғлүмәттәрҙе ентекле өйрәнеп һәм дөйөмләштереп, ҡуйылған бурыстарҙы тормошҡа ашырыу этаптарын билдәләне.
2007 йылдың ноябрендә Директорҙар советы тарафынан заводты үҫтереү стратегияһы ҡабул ителгәндә суспензиялы поливинилхлорид производствоһы проект ҡеүәте йылына 120 мең тонна тәшкил иткән ҡоролманан һәм 1966 йылдан бирле файҙаланылған йылына 30 мең тонна етештереүсәнлекле иҫке ҡорамалдан тора ине. Уны файҙаланыуҙан сығарырға, 1996 йылда реконструкция үткән ҡеүәттәр базаһында планлаштырылған инновацияларҙы ғәмәлгә индерергә ҡарар ителде. Бынан ары суспензиялы поливинилхлорид ыҫмалаһы алыу ҡоролмаһының ҡеүәте йылына 200 мең тонна тәшкил итәсәк.
Инвестицияларҙың дөйөм күләме 2,6 миллиард һум тип билдәләнә.
Республика Президентына башҡарылған эштәр хаҡында һөйләнеләр. Атап әйткәндә, ҡеүәтле мейес монтажланған, дүрт яңы градирня, һыуытҡыстар, конденсаторҙар, насос, компрессор ҡоролмалары ҡуйылған, һыу әҙерләү узелында ҡайһы бер яңы технологик эшләнмәләр ғәмәлгә индерелгән.
ПВХ етештереү цехында яңы киптереү мейесе, ике центрифуга, йылылыҡ алмаштырғыстар, дегазация колоннаһы монтажланған, “Меllеrs” фирмаһы етештергән икенсе ыҫмала төрөү линияһы эшкә ҡушылған, пневмотранспорт һәм янғын һүндереү системаһы өсөн яңы ҡоролма ҡуйылған.
Уникаль инновацион ҡарарҙар иҫәбендә Рәсәйҙә тәүге тапҡыр өҙлөкһөҙ дозаларға бүлеү технологияһын тәьмин итеүсе ҡоролма һатып алынған һәм монтажланған.
Бынан тыш, газ, һыу, быу, конденсат биреү һәм коммуникациялар һәм башҡа үткәргес материалдар һалынған, электр кабелдәре һәм ҡорамалдары өсөн эстакада ҡоролған. Аҡса һалыу күләме ярайһы уҡ ҙур: энергия менән тәьмин итеү объекттарын һатып алыу һәм монтажлау заводҡа 166,5 миллион һумға, ВХ-ПВХ комплексының технологик процестарына идара итеү системаларын ҡайтанан йыһазландырыу 201 миллион һумға төшкән.
Винилхлорид-поливинилхлорид етештереүҙең технологик инновацияларын ғәмәлгә индереү барышында ҡорамалдар әҙерләүгә, эштәр башҡарыуға үҙебеҙҙең һәм сит илдәрҙең 32 компанияһы йәлеп ителгән. Әммә Башҡортостан Республикаһы, атап әйткәндә, Стәрлетамаҡ ойошмаларына өҫтөнлөк бирелгән.
Үҙебеҙҙең һәм сит илдәрҙең төп поставкалаусылары, проекттар эшләүселәре менән хеҙмәттәшлек итеп, “Каустик” асыҡ акционерҙар йәмғиәте белгестәре сроктар буйынса ла, финанслауҙа ла ҡәтғи билдәләнгән графиктан бер көнгә лә артта ҡалманы. Мәҫәлән, сараларҙы тормошҡа ашырыу барышында 2009 йылдың 1 октябренә өҫтәмә хаҡҡа һалымды иҫәпкә алмайынса 1 530 569 мең һум үҙләштерелгән.
Шуны билдәләргә кәрәк: производствоны модернизациялағанда тәбиғәтте һаҡлау сараларына айырым иғтибар бирелгән. Мәҫәлән, атмосфера һауаһы мониторингы системаһы булдырылған. Инвестициялар күләме 9,178 миллион һум тәшкил иткән. Санитария-һаҡлау зонаһы проекты эшләнгән. Быға 5,154 миллион һум тотонолған. Биологик таҙартыу ҡоролмаларын реконструкциялауға 106 миллион һум аҡса һалынған.
2009–2010 йылдарҙа шлам туплағыстарҙа төпрәне механик һыуһыҙландырыу буйынса 61,327 миллион һумлыҡ проект тормошҡа ашырыласаҡ.
Киләсәктә предприятие етештереү ҡеүәттәрен арттырыуҙы дауам итергә ниәтләй. Предприятие белгестәре программаны тормошҡа ашырыуҙа яңы мөмкинлектәр эҙләй. 2009 йыл башында ПВХ етештереү лабораторияһында юғары һөҙөмтәле һәм уникаль модификациялаусы өҫтәмә алынған. Ул төрлө маркалағы ПВХ алыу процесында файҙаланыла.
БР Президенты Мортаза Рәхимов яңы производство менән танышып сыҡты, процестың техник яҡтары, шулай уҡ етештереү ҡеүәттәрен арттырыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынды. Әле яңыртылған линияла йылына 200 мең тонна продукция етештерә алалар, әммә сеймал етерлек күләмдә булған осраҡта (ә ул үҙебеҙҙә етештерелә һәм “ Салауатнефтеоргсинтез” тарафынан тәьмин ителә) продукция сығарыуҙы йылына 20-30 мең тоннаға арттырырға мөмкин.
Ошондай уҡ проект Түбәнге Новгородта “СИБУР” холдингы тарафынан тормошҡа ашырыла.
Әле Рәсәйҙә ПВХ-ға ихтыяж йылына 900 мең тонна тәшкил итә. “Каустик”тың модернизацияланған ҡеүәттәрен эшкә ҡушыу менән илдә поливинилхлорид етештереү йылына 550 мең тоннаға етәсәк.


text:
Фото:
Ҡыштың һуңғы көнөндә өфөлөләргә «Ҡышҡы йәйғор» күренә
Фото:
«Ҡышҡы йәйғор» – тап ошолай атала ҡыштың һуңғы көнөндә, 28 февралдә, үтәсәк беренсе башҡорт рок-музыкаһы фестивале. Уның инициаторҙары — «Бүреләр», «Арғымаҡ», «Ҡараташ», «Аҡъяр» заманса рок төркөмдәре. Фестивалде ойоштороуҙы иһә Хөсәйен Әхмәтов исемендәге башҡорт дәүләт филармонияһы үҙ өҫтөнә алған. Йәш музыканттарҙы һәйбәт инструменттар менән тәьмин итеү мәсьәләһен дә филармония хакимиәте хәл итә.
— Заманса башҡорт рок-хәрәкәтенә ярҙам итеү — беҙҙең төп маҡсатыбыҙ, — ти Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры урынбаҫары Заһир Ҡотлосурин. – Йәнле һәм тормошсан музыка менән йәштәрҙә берҙәмлек һәм ойошҡанлыҡ тойғоһон, туған тел һәм туған музыкаға хөрмәт һәм ғорурлыҡ хистәрен уятырға иҫәп тотабыҙ.
Бынан тыш, Заһир Ҡотлосурин фекеренсә, бындай фестивалдәр үткәреү йәш музыканттарға ижад итеүгә яңы офоҡтар аса, тимәк, шул иҫәптән, эксклюзив идеяларға ла.
«Ҡышҡы йәйғор» фестиваленә рок-музыканттар үҙҙәре лә ҙур өмөттәр бағлай, сөнки уларға Башҡортостандағы рок хәрәкәтенә нигеҙ һалыусылар - “Карауанһарай”, “Ант”, “Далан” төркөмдәре башҡарыусылары менән бер сәхнәлә сығыш яһарға тура киләсәк бит. Был уларға тыңлаусылар аудиторияһын арттырырға ғына түгел, ә бөтөнләй яңы кимәлгә сығырға мөмкинлек бирәсәк.


text:
Профсоюздар Мәләүез предприятиеларына тикшереү үткәрә
Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Мәләүез ҡалаһы һәм районы предприятиеларында хеҙмәт һаҡлау торошона тикшереү үткәрә.
«Башинформ» агентлығына БР Профсоюздар федерацияһының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге мәлдә БР Профсоюздар федерацияһының хеҙмәт техник инспекцияһы менән Мәләүез ҡалаһының “Водоканал” муниципаль унитар предприятиеһы һәм “Мәләүез һөт-консерва комбинаты” ябыҡ акционерҙар йәмғиәте тикшерелгән. Тикшереүҙәр сентябрҙә үтәсәк һәм Мәләүез районы ойошмаларында хеҙмәт шарттары һәм хеҙмәт һаҡлау мәсьәләләренә арналасаҡ БР Хеҙмәт һаҡлау буйынса ведомство-ара комиссия ҡарамағындағы инспекциялар Советына әҙерлек барышында алып барыла. Был тикшереүҙәрҙә, профсоюздарҙан тыш, йәнә БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Роспотребнадзорҙың БР буйынса территориаль идаралығы һәм РФ Социаль страховкалау фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса төбәк бүлексәһе ҡатнаша.


text:
Башҡортостандың Йәмәғәт именлеге ведомство-ара советы секретары итеп Марат Мәһәҙиев тәғәйенләнде
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең Указы менән Марат Мәһәҙиевты республиканың Йәмәғәт именлеге ведомство-ара советы секретары итеп тәғәйенләне.
Төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Йәмәғәт именлеге ведомство-ара советына етәкселек итеү тәҡдимен Марат Мәһәҙиев 2010 йыл аҙағында алған. Ағымдағы йылдың ғинуарында Рәсәй Президенты Указы менән ул Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығың республика буйынса Баш идаралығы начальнигы вазифаһынан бушатыла.
Мәһәҙиев Марат Шәриф улы 1962 йылда Ғафури районының Сәйетбаба ауылында тыуған. Д.И.Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының Яңы Мәскәү филиалын тамамлай.
1979-1980 йылдарҙа – "Салауатнефтехиммаш" етештереү берекмәһенең КИПиА слесары.
1980-1985 йылдарҙа – Мәскәү химия-технология институтының Яңы Мәскәү филиалы суденты.
1985-1987 йылдарҙа – Стәрлетамаҡтың "Каустик" етештереү берекмәһендә смена начальнигы, өлкән технолог.
1987-1990 йылдарҙа – ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитеты икенсе секретары, беренсе секретары.
1990-1995 йылдарҙа –БАССР Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса даими комиссия рәйесе.
1995-1996 йылдарҙа – БР тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, тәбиғәттән файҙаланыу, ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм эҙемтәләрен бөтөрөү министрының беренсе урынбаҫары.
1996-1998 йылдарҙа – БР ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм экологик именлек министрының беренсе урынбаҫары.
1998-2000 йылдарҙа – БР граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр министрының беренсе урынбаҫары, министр вазифаһын башҡарыусы.
2000-2005 йылдарҙа – БР граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр министры.
2005 йылдан 2011 йылдың ғинуарына тиклем – Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығы начальнигы.
Марат Мәһәҙиев Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Почет билдәһе, «Гуманитар ярҙам өсөн» миҙалы, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.


text:
Өфөлә бер тәүлеккә «Һөт кафеһы» асыласаҡ
3 сентябрҙә Өфөлә «Һөт иле-2011» Бөтә Рәсәй фестивале сиктәрендә һөт кафеһы асыласаҡ. Аграр байрам ҡунаҡтарына һөттән эшләнгән тиҫтәләгән ризыҡ һәм эсемлектәр тәҡдим ителәсәк. Байрамға килеүселәрҙе һөттән һәм һөт ҡушып әҙерләнгән ризыҡтар төрлөлөгө хайран итер. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, кафела тәмле һый-ниғмәттәр һатып алыу, дөйөм сатыр эсендәге ағас өҫтәлдәр артында ял итеү генә түгел, төшкө сәғәттәрҙә бушлай таратыласаҡ һөтлө бутҡаларҙан ауыҙ итергә лә мөмкин буласаҡ.
Ошонда уҡ ҡаҙан ҡуйыласаҡ һәм тамашасылар алдында милли продукт – ҡыҙыл эремсек әҙерләнәсәк.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, беренсе «Һөт иле–2011» Бөтә Рәсәй фестивале баш ҡалабыҙҙа 3 сентябрҙә үтәсәк.
Фестиваль үткәреү урыны итеп Өфө осраҡлы һайланмаған. Эре мал, һыйырҙар иҫәбе һәм һөт етештереү буйынса Башҡортостан Рәсәйҙә беренсе урынды биләй. Байрамды Милли һөт етештереүселәр союзы, Башҡортостан Хөкүмәте, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы ойоштора.


text:
Республикала 2013 йылдың иң яҡшы урман ҡырҡыусыһы билдәләнде
Башҡортостандың иң яҡшы урман ҡырҡыусыһы исеменә республика конкурсында «Тәтешле урманы» дәүләт унитар предприятиеһы вәкилдәре – урман ҡырҡыусы Фидан Муллаяров һәм уның ярҙамсыһы Әҙип Бәҙретдинов еңеүсе булды.
Йола буйынса, киләһе бәйге еңеүселәрҙең тыуған яғында, йәғни Тәтешле районында үтәсәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостандың иң яҡшы урман ҡырҡыусыһы исеменә республика смотр-конкурсы быйыл Әбйәлил районында үтте.
Урман ҡырҡыусыларҙың һөнәри оҫталығын үҫтереү бәйгенең төп маҡсаты булып тора. Быйыл конкурс финалында һигеҙ команда ҡатнашты. Һөҙөмтәлә беренсе урынға – Тәтешле районы командаһы, икенсе урынға – Илеш районы урмансылары, өсөнсө урынға Ҡариҙел районы вәкилдәре лайыҡ булды, тип хәбәр итте БР Урман хужалығы министрлығының Милек, техник үҫеш һәм хеҙмәтте һаҡлау идаралығының бүлек начальнигы урынбаҫары Альберт Бохаров.


text:
Башҡортостанда Транспорт дирекцияһы юл төҙөлөшөндәге инвестиция проекттары өсөн яуап бирә Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда Транспорт дирекцияһы юл төҙөлөшөндәге инвестиция проекттары өсөн яуап бирә
Башҡортостанда Транспорт дирекцияһы юл төҙөлөшөндәге инвестиция проекттары өсөн яуап бирә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 28 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Республикала «Башҡортостандың транспорт дирекцияһы» дәүләт ҡаҙна учреждениеһы ойошторолдо. Яңы ведомствоның бурысы — юл һәм транспорт төҙөлөшө өлкәһендәге ҙур инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеү, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитетынан.
Улар — Көнсығыш сығыу юлы, Стәрлетамаҡ — Ҡағы — Магнитогорск юлы, Нефтекаманы төньяҡ-көнсығыштан урау юлы, М-7 юлы, Европа — Көнбайыш Ҡытай халыҡ-ара транспорт маршруты составында Баулы — Күмертау юлы, Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөү кеүек ҙур проекттар.
Хөкүмәттә асыҡлауҙарынса, учреждениены ойошторғанда Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларының ыңғай тәжрибәһе иғтибарға алынған. Башҡортостан дәүләт-шәхси партнерлыҡты үҫтереү кимәле буйынса төбәктәр рейтингында етенсе урынды биләй. Республика илдә ошондай учреждение асылған өсөнсө төбәк булды.
http://www.bashinform.ru/news/1099295-v-bashkirii-transportnaya-direktsiya-budet-kurirovat-investproekty-v-dorozhnom-stroitelstve/


text:
Бүздәк районында ғәрәп журналистарына исем ҡушыу йолаһын күрһәттеләр
Бүздәк районының Килем ауылында билдәле ғәрәп актеры һәм телевизион тапшырыуҙар алып барыусыһы Ашраф Сархан (Мысыр) һәм Russia Today телекомпанияһының ғәрәп төркөмө өсөн мосолмандарҙың исем ҡушыу йолаһын күрһәттеләр.
«Башинформ» агентлығына «Килем» Татар тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире Гүзәл Латипова хәбәр итеүенсә, ҡунаҡтарҙы милли ризыҡ – сәк-сәк менән ҡаршы алдылар. Шунан һуң ғәрәп журналистарын урындағы мәсеткә оҙаттылар, унда мәсет имам-хатибы Мәхмүт Үлмәҫҡолов аҙан ҡысҡырып, сабыйға исем ҡушты.
— Ашраф Сархан бик тәьҫирләнеп, мәсеттә үткәрелгән йоланан һуң сабыйға Мәккәнән алып ҡайтҡан тиҫбе бүләк итте, — тинә Гүзәл Латипова.
Артабан ҡунаҡтар Келем ауылының мәктәбенә юлланды, унда улар «Шүрәле» әкиәтенең постановкаһын, «Кис ултырыу» йолаһын ҡараны.


text:
Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл гвардия районы Иҫке Юлдаш ауылы ҡыҙы, һәүәҫкәр йырсы Майсара Күсәева.
Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл гвардия районы Иҫке Юлдаш ауылынан һәүәҫкәр йырсы Алина Салдеева.
Мари Эл республикаһының Йошкар Ола ҡалаһынан һәүәҫкәр ҡурайсы Муса Нурдәүләтов.
Халыҡсанлыҡ бөркөлә.
Сибай концерт-театр берләшмәһенең Сибай филармонияһы эшмәкәрлеге хаҡында мәҙәни усаҡтың художество етәксеһе Нәсимә Ғиззәтуллина менән әңгәмә.
Мәләүез районы Түләк ауылы ҡыҙы һәүәҫкәр йырсы, бик күп йырҙар авторы Флүрә Үҙәнбаева.
Өфө ҡыҙы, бик күп бәйгеләр лауреаты, йәш һәүәҫкәр йырсы Гөлйемеш Ҡылысова.
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы — аҫаба башҡорттарҙың ер биләү, ерҙе файҙаланыу һәм ергә хужа булыу тәртибен көйләүсе хоҡуҡи нормалар йыйылмаһы. Боронғо йола хоҡуғы нормаларына барып тоташа. Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы башҡорт йәмғиәте эсендә, аҫаба башҡорттар менән дәүләт, аҫаба башҡорттар менән төрлө категориялы күсеп килеүселәр араһындағы ер мөнәсәбәттәрен көйләй. Башҡорт общинаһы (тәүҙә ырыу-ҡәбилә берләшмәһе, һуңынан территориаль берләшмә) ерҙең коллектив хужаһы була. Формаль рәүештә общинаның һәр ағзаһы община (вотчина, улус, ауыл) ерҙәрен биләүгә һәм унан файҙаланыуға тиң хоҡуҡҡа эйә була, ғәмәлдә күсмә хужалыҡ шарттарында ер биләү һәм ерҙе фаҙаланыу мал һанына бәйле була, һәм ырыу-ҡәбилә аҡһөйәктәре (бейҙәр, кенәздәр, мырҙалар, тархандар, хандар) тарафынан көйләнә. Ергә милекселек хоҡуғы йәйләү, көтөүлек маршруттарына етәкселек итеү формаһында үҫешә. Община ер биләүселеге сиктәрендә сәсеүлек, урман, айырыуса солоҡ, балыҡ тотоу һ.б. биләмәләр менән индивидуаль файҙаланыу барлыҡҡа килә. Яһаҡ түләү (яһаҡ түләүҙе башҡорттар үҙҙәренең ергә хоҡуҡтарының гарантияһы тип иҫәпләй) һәм хәрби хеҙмәт башҡорттарҙың аҫаба хоҡуғы шарты һанала. XIII быуатта -XVI быуаттың тәүге яртыһында башҡорттар үҙҙәре ингән дәүләт берләшмәләре (Алтын Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы) файҙаһына яһаҡ түләй һәм хәрби хеҙмәт үтәй. Риүәйәттәргә, шәжәрәләргә һ.б. тарихи сығанаҡтарға ярашлы, башҡорттар Алтын Урҙа хакимдарынан айырым башҡорт ҡәбиләләренең һәм ырыуҙарының аҫаба ерҙәренең һаҡланыуын гарантиялаған ярлыҡтар ала. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы юридик яҡтан жалованная грамоталарҙа нығытыла. XVIII—XIX быуаттарҙа башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы ҡануниәт акттарында (Собор уложениеһы, 1664 й., 1694 й., һ.б. Өфө воеводаларына наказдар, 1734 йылдың 31 майындағы, 1735 йылдың 20 апрелендәге, 1736 йылдың 11 февралендәге, 1739 йылдың 20 авгусындағы, 1754 йылдың 16 мартындағы, 1755 йылдың 1 сентябрендәге, 1869 йылдың 10 февралендәге, 1832 йылдың 10 апрелендәге указдар һ.б.) бер нисә тапҡыр раҫлана. Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында башҡорт аҫаба ерҙәрен ыҙанлау башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын иҫәпкә алып үткәрелә. Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалыу һәм уны 1917 йылда тартып алынған аҫаба ерҙәрен ҡайтарып биреү зарурлығы 1917-1921 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологияһының төп фекере була, Бөтә башҡорт ҡоролотайҙары резолюцияларында иғлан ителә. Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы 1917 йылдың 27 октябрендә Ер тураһында декрет менән бөтөрөлә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демидова Н. Ф. Землевладение и землепользование в Уфимском уезде XVI—XVIII вв. // Ежегодник по аграрной историиВосточной Европы. Минск, 1964.


text:
Фото:
«Система» корпорацияһы Башҡортостан иҡтисадына 100 млрд. һумдан ашыу аҡса күсерә
Фото:
Яҡындағы йылдарҙа «Система» акционерҙар финанс корпорацияһы (АФК) Башҡортостан Республикаһы иҡтисадының төрлө тармаҡтарына 100 миллиард һумдан ашыу аҡса инвестициялай.
Был турала 15 сентябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың «Система» АФК-һының өлкән вице-президенты Александр Корсик һәм финанс корпорацияһының башҡарыусы вице-президенты Петр Безукладников менән осрашыуы барышында белдерелде, тип хәбәр иттеләр республика Президентының матбуғат хеҙмәтенән.
«Система» АФК-һы менән беҙҙең хеҙмәттәшлек үҫкәндән-үҫә бара. Башҡортостан биләмәһендә корпорация активтарын үҫтереү буйынса пландар бик ҙур. Республика нефть эшкәртеү, энергетика, IT-индустрия һәм башҡа тармаҡтар өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте киңәйтеү яҡлы», — тине Рөстәм Хәмитов.
Үҙ сиратында, Александр Корсик республика башлығына «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төп эш һөҙөмтәләре тураһында хәбәр итте. «Нефть табыу арта, «Евро-4» һәм «Евро-5» яңы сифат стандарттарына күсеү буйынса техрегламентҡа ярашлы нефть эшкәртеү ҡеүәттәрен яңыртыу дауам итә, эш урындары һәм хеҙмәткәрҙәрҙең юғары эш хаҡы кимәле һаҡланды. Артабан да үҫешәсәкбеҙ, килемде арттырасаҡбыҙ, һалымдарҙы түләйәсәкбеҙ», — тип билдәләне Александр Корсик.


text:
Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ фондынан капремонтҡа миллиардҡа яҡын аҡса аласаҡ
6 майҙа Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды дәүләт корпорацияһы идараһы Башҡортостандың 2011 йылға күп фатирлы йорттарға капиталь ремонт үткәреү һәм граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан икенсеһенә күсереү өсөн финанс ярҙамы күрһәтеүгә заявкаһын ыңғай хәл итте.
Хупланған заявкаға ярашлы, республика Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды средстволарынан 980,71 млн. һум аласаҡ, тип хәбәр иттеләр дәүләт корпорацияһынан. Был аҡсалар территорияла 75 күп фатирлы йортҡа капиталь ремонтҡа, шулай уҡ 9 муниципаль берәмектәге 107 авария хәлендәге йорттарҙан граждандарҙы икенсеһенә күсереүгә йүнәлтеләсәк. Үрҙә билдәләнгән программаларҙы бойомға ашырыу һөҙөмтәһендә төбәктә 19 451 кеше торлаҡ шарттарын яҡшыртасаҡ.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, 2008-2010 йылдарҙа Башҡортостанға күп фатирлы йорттарға капиталь ремонт үткәреү һәм граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан күсереү программаларын тормошҡа ашырыу өсөн, шул иҫәптән торлаҡ баҙары үҫешен дәртләндереү кәрәклеген иҫәпкә алып, ТКХ фонды средстволарынан 8,8 млрд, һум бүленгәйне. Ҡушып финанслау тәртибендә төбәк был суммаға 2,4 млрд. һум өҫтәне. Үрҙә күрһәтелгән программаларҙы тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһендә төбәктә 981 күп фатирлы йортта капиталь ремонт үткәрелде һәм 306 авария хәлендәге йорттарҙа йәшәүселәр икенселәренә күсерелде, 193 653 кеше торлаҡ шарттарын яҡшыртты.


text:
Башҡортостан вәкилдәре Дельфий уйындарынан миҙалдар менән ҡайтты
Башҡортостан вәкилдәре Новосибирскиҙа үткән Рәсәйҙең 12-се Дельфий йәштәр уйындарынан миҙал һәм ике диплом менән ҡайтты. Алтын наградаға Өфө сәнғәт училищеһынан Айҙар Хәйруллин лайыҡ булды, тип хәбәр иттеләр БР Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Йәнә ике ҡатнашыусы – Салауат музыка колледжынан баянсы (аккордеонсы) Артур Адршин һәм Урта махсус музыка колледжынан скрипкасы Анастасия Мәмәшева дипломдар менән бүләкләнде.
Шулай уҡ ошо көндәрҙә Новосибирскиҙа БДБ илдәренең «Сәнғәттә бул!» асыҡ Дельфий йәштәр уйындары тамамланды. Бында алтын миҙалға вокалсы Диләрә Иҙрисова лайыҡ булды. Айҙар Хәйруллин диплом менән наградланды.


text:
Төркиә инвесторҙары Өфөлә метробус маршруты һалырға тәҡдим итә
Төркиә инвесторҙары Өфөлә 23 километр оҙонлоғонда метробус маршруты һалырға планлаштыра, ул аэропорттан башланып Сельская Богородская урамына тиклем һуҙылырға тейеш, тип хәбәр итә Өфө хакимиәте матбуғат хеҙмәте.
Метробус проекты мэрияла төрөк компаниялары вәкилдәре менән ентекле тикшерелде. Осрашыуҙа «KAPİTALNET A.Ş.» (Истанбул) финанс-инвестиция компанияһы генераль директоры Джошкун Акдениз, Yorum Construction компанияһы генераль директоры Имадеттин Топал, Мәскәүҙәге Yorum Construction компанияһының коммерция директоры Илькай Эрдоган, Төркиәнең Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр советының Өфөләге вәкиле Әхмәт Гекхан Эртекин ҡатнашты.
Сентябрҙә Төркиә эшҡыуарҙары Өфөлә метробус линиялары төҙөүҙе проектлау этабынан алып файҙаланыуға тапшырғанға һәм тиҙлекле автобустар һатып алғанға тиклем финансларға әҙер булыуҙары хаҡында белдерҙе. Әлеге ваҡытта Төркиә яғы «Метробус» муниципаль-шәхси партнерлыҡ проектын башлау буйынса заявка-тәҡдим әҙерләне, унда төп шарттар һәм йөкләмәләр телгә алына. Эшҡыуарҙар метробустың ике вариантын индерергә тәҡдим итә: бөгөн, атап әйткәндә, Истанбулда файҙаланылған һәм газ яғыулығында эшләгән классик төрө; икенсе вариант — электрогаз двигателе менән эшләгән яңы быуын метробусы. Ике вариант та 18 һәм 24 метр оҙонлоғонда үҙ-ара ҡушылған автобустарҙан ғибәрәт.
Проектты тормошҡа ашырыуҙың икенсе этабында маршруттың дөйөм оҙонлоғо 55 километрға тиклем артасаҡ. Өҫтәмә коридорҙарҙың урыны муниципалитет менән килешеп билдәләнәсәк.
Компания Истанбулда метробус линиялары төҙөү тәжрибәһенә эйә һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә был проектты Өфөлә ғәмәлгә ашырыу өсөн команда йыя аласаҡ. Джошкун Акдениз, бөтә конкурс процедураларын үткән осраҡта уның компанияһы проектты ике йылда бойомға ашыра аласаҡ, тип белдерҙе.
Төркиә инвесторҙары Ҡулса урамындағы 131-се йортта урынлашҡан бала табыу йортон киңәйтеү, реконструкцилау һәм яңыртыу, Өфөлә бер балалар клиникаһы һәм биш яңы дөйөм клиника төҙөү кеүек проекттарҙа ҡатнашырға теләүен белдерҙе.
Заявка-тәҡдимдәр билдәләнгән тәртиптә ҡараласаҡ, шунан һуң ғына Өфөлә берлектәге муниципаль-шәхси партнерлыҡ проекттарын тормошҡа ашырыу мөмкинлеге тураһында ентекле һөйләшеү үткәреләсәк.


text:
Миләүшә ХАБИЛОВА
Яр йыландың йөрәген
Алтын асҡыс табырһың,
Сер һарайын асырһың,
Теләгәнең алырһың,—тиелә «Урал батыр» эпосында. Йәғни, үҙәк урындарҙың береһендә торған Йылан йондоҙлоғоноң серенә төшөнһәң, донъялыҡ серҙәрен дә аңларһың, тигән төшөнсәне бирә был юлдар. Һәм был төшөнсәне беҙгә ҡалабыҙҙың ғалимә ҡатын-ҡыҙҙарының береһе—БДУ-ның Сибай институтының математика һәм информатика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы Зилидә Fәзизйән ҡыҙы Шәрипова асып бирҙе.
Ошо көндәрҙә Зилидә Fәзизйән ҡыҙының «Урал батыр» эпосы буйынса астрономия элементтарын өйрәнеү» тигән уҡыу пособиеһы донъя күрҙе. «Урал батыр» эпосы абстракт хәл-ваҡиғаларҙы бәйән иткән мифик ҡомартҡы ғына түгел, ул йондоҙҙар серен сисеүгә асҡыс та була ала икән. Бөгөн, мәғариф системаһында, урта дөйөм белем биреү мәктәптәрендә астрономия фәне бөтөнләй төшөп ҡалған ваҡытта, халҡыбыҙҙың мәшһүр эпосын ошо йәһәттән дә тикшереү бик актуаль. Үҙ заманында Платон астрономияны геометриянан һуң яңы дәүләттә өйрәнелергә тейешле дөйөм дүрт фән исемлегенә индерһә, беҙҙең яңы быуын был фәндең нигеҙҙәрен бөтөнләй белмәй. Юҡҡамы ни, Зилидә Fәзизйән ҡыҙы студенттар менән аралашыуҙы «Ни өсөн беҙҙең ата-бабалар, башҡортмон тигән башҡорт йондоҙҙарҙы белергә тейеш, тип һанаған?» тигән һорау менән башлап ебәрҙе. «Сөнки йондоҙҙарҙа бөтә донъя сере ята һәм ул сер ҡатмарлы код һәм шрифттар эсенә йомолоп, ҡомартҡы булған эпосыбыҙға һалынған. Уларҙы бары тик аса һәм уҡый белергә генә кәрәк»,—тине ғалимә. Мәҫәлән, ул әлеге ғилми хеҙмәтендә Ерҙә көн менән төндөң алмашыныуын, йәғни Ерҙең яҡты һәм ҡараңғы яҡтарын Урал менән Шүлгән символлаштыра, тип билдәләй (көн—яҡтылыҡ, төн—ҡараңғылыҡ). Бер йыл эсендә Ер эллипс формаһындағы орбитаһы буйлап Ҡояш тирәләй әйләнеп сыға. Башҡорт фәлсәфәһендә был астрономик күренеш Урал менән Шүлгәндең художестволы образдары аша сағылдырыла, улар үҙ-ара Самрау батша һәм Ҡояштың ҡыҙы Һомай менән ҡауышыу өсөн көрәшә. Анимизм дәүерендә ижад ителгән «Урал батыр» эпосында, ул заман фекерләүенә ярашлы, Һомай тере фетиш—аҡҡош рәүешендә бирелә. Уның тап аҡҡош сүрәтендә бирелеүе лә осраҡлы түгел: был ҡоштарҙың яҙлы-көҙлө йылы яҡҡа китеү-ҡайтыуҙары көн оҙонлоғона бәйле. Ошонан сығып, боронғо башҡорттарҙың йыл миҙгелдәренең алмашыныуы Ерҙең Ҡояшҡа яҡынлығына бәйле булыуын белеүҙәре тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә. Был эпоста ла раҫлана.
Шулай итеп, боронғо башҡорт фәлсәфәһе буйынса, Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеше Урал батыр менән Һомай-аҡҡоштоң осрашыуынан башлана. Әйтеп үтергә кәрәк, Аҡҡош йондоҙлоғо көҙгө күктә иң тәүгеләрҙән булып күренә. Ә инде Йәнбикә һәм Йәнбирҙе, антик һәм хәҙерге заман астрономияһы буйынса, Игеҙәктәр йондоҙлоғона тап килә. Унан ары Урал менән Шүлгәндең арыҫландарға атланып юлға сығыуҙары ла артабан Ҡояштың Арыҫлан йондоҙлоғона күсеүен аңлата. Йәғни, эпоста Игеҙәктәр йондоҙлоғонан алып Арыҫлан йондоҙлоғона тиклем ярты календарь йылға һуҙылған Ҡояш хәрәкәтенең художестволы образдар аша һүрәтләнеүе генә лә боронғо башҡорттарҙың күк есемдәренең хәрәкәтен даими һәм оҙаҡ йылдар буйы күҙәтеүен иҫбатлай. Уралдың (Ерҙең) йыһан буйлап сәйәхәт итеүенең төп маҡсаты—Үлемде табып юҡ итеп, мәңгелек йәшәү сығанағын табыу. Урал тамуҡҡа төшә, ер аҫты донъяһының батшаһы булған Ҡатилды еңә. Аҙаҡ Ҡош юлының аждаһаһынан тылсымлы таяҡ—Fаләм күсәрен алып, ер өҫтөнә сыға һәм кешеләргә Ерҙә йәшәү сығанағы булған ҡояш нурҙарын ҡайтара. Унан килә Уралдың дүрт никахы—көҙгө көн-төн тигеҙлеге, ҡышҡы ҡояш торошо, яҙғы көн-төн тигеҙлеге һәм йәйге ҡояш торошо ваҡыттары ла бирелә. Шулай уҡ Уралдың Зәрҡүм, Ҡәһҡәһә менән осрашыуы, Айҙы—Айһылыуҙы ҡотҡарыуы, Һомай менән осрашыуы, йәғни көндөң оҙайыуы, Айһылыуҙы урлау—ай тотолоуы, Пегас йондоҙлоғона етеүе—Аҡбуҙатты алыуы, күктә Һомай менән Айһылыуҙың (Ҡояш менән Айҙың), ерҙә Шүлгән менән Уралдың (яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡтың) осрашыуы һ.б. фәлсәфәләр астрономик мәғәнәләре менән бирелә.
Минең был тәфсирләүҙәрем—авторҙың ҙур хеҙмәтенең бер өлөшө генә, әлбиттә. Дөйөм алып әйткәндә, «Урал батыр» эпосы арҡылы бына шундай ҙур асыштар эшләргә була. Ошо урында был белем бөтә башҡорттарҙа ла булғанмы, тигән һорау тыуа. Таш-тимер быуат дәүере башҡорттарының ырыу-ара йәшәү рәүешен иҫәпкә алып, бындай белемдең бөтә халыҡҡа тарала алмауы асыҡ аңлашыла. Астрономия өлкәһендәге белемдәрҙе туплау, күҙәтеүҙәр өсөн махсус урындар, обсерваториялар кәрәк була бит. Башҡорттар өсөн бындай обсерваторияның тап Арҡайым ҡаласығы булыуы ла бик мөмкин, тип фаразлай Зилидә Fәзизйән ҡыҙы. Был тәңгәлдә лә уның хеҙмәтендә бик нигеҙле факттар һәм аргументтар, дәлилләнгән һығымталар килтерелә.
Уйлап ҡараһаң, ғалимә халҡыбыҙҙың рухи мираҫын өр-яңы күҙлектән асҡан һәм шуның менән тағы бик күп фән хеҙмәттәре өсөн фекерләүгә, уйланыуға йүнәлеш биргән. Әле әҫәрҙе экология, география һәм башҡа өлкәләр аша ла өйрәнергә һәм фәнни эштәр башҡарырға була. Ә инде ғалимәнең ошондай ҙур фәнни хеҙмәтте атҡарып сығыуы һәм китап нәшер итеүе—гүзәл заттың аҡыл, аң, зирәклек, тырышлыҡ һәм тәбиғи һәләте күрһәткесе ул. Арабыҙҙа шундай белемле, маһир ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың булыуы, хеҙмәт итеүе ерлегебеҙ өсөн дә дан һәм мәртәбә.
Зилидә Fәзизйән ҡыҙы Шәрипова ошо көндәрҙә күркәм байрамын—алтын юбилейын да билдәләне. Уңайҙан файҙаланып, уға ижади, ғилми һәм шәхси эштәрендә лә ҙур уңыштар теләйбеҙ.


text:
Семикаракорск ҡәлғәһе
Семикаракорск ҡәлғәһе — Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙағы боронғо хазар ҡәлғәһе. Семикаракорск ҡаласыҡ-ҡәлғәһе тимер быуаттың салтова-маяҡ археологик мәҙәниәтенә ҡарай.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙың боронғо хазар ҡәлғәһе VIII быуат аҙағында-IХ быуат башында төҙөлгән. Ул Семикаракорск ҡалаһы янындағы убалы утрауҙа тора. Ҡәлғәнең сиктәре булып Сал йылғаһы һәм бәләкәй генә йылғалар, һыу тармаҡтары һәм ҡылымдары Сусат һәм Салак тора.
Уның майҙаны ҡарғауыл Маяҡ ҡәлғәһенән дүрт тапҡырға артыҡ. Түбәнге Донда хазар ҡағанатының ставкаһы булған.
1971-1974 йылдарҙа ҡәлғә районында археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә. Улар шуны күрһәтә: ҡәлғә «квадрат квадрат» системаһы буйынса төҙөлгән, ҡәлғәнең дөйөм үлсәме 215 х 200 метр һәм эсендәге цитаделдең үлсәме 80 х 85 метртәшкил иткән. Ҡала-ҡәлғә сауҙа өсөн бик ҙур әһәмиәткә лә эйә булған.
Алты метр бейеклектәге ҡәлғә стеналарының оҙонлоғо бер километрға тиерлек һуҙылған һәм Хазар ҡағанатының шундай ҡәлғә төҙөрлөк хәлен, аҡсаһын һәм көсөн белдереүсе «визит карточкаһы» булып торған. Ҡәлғә стеналарын һәм цитадель төҙөүгә 2 млн дана кирбес киткән.
Төҙөлөш материалы сифатында юғары сифатлы яндырылмаған кирбес файҙаланылған. Кирбестәрҙең үлсәме 25 х 25 х 5 см. Ҡәлғә стеналары ҡалдыҡтарының бейеклеге бер метрға яҡын, ә стеналар эсенә индерелеп һалынған төп донжон башняһының стена бейеклеге ике метр самаһы. Ҡәлғә стеналарының максималь бейеклеге 5-6 метрға етеүе мөмкин. Тәүҙә археологтар ҡәлғә эсендәге йорттар ҙа яндырылмаған кирбестән һалынған булған тип уйлаған.Һуңынан асыҡланыуынса, йорттар барыһы ла яндырылған кирбестән булып сыҡҡан. Шунлыҡтан был ҡәлғә кағандар өсөн һалынған тип фаразлана, сөнки ул ваҡытта бары ҡағандар ғына кирбес йорттарҙа йәшәгән.
2011 йыл ҡаласыҡты өйрәнеү менән тарих фәндәре кандидаты Ирина Аржанцева етәкселегендә Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Рәсәй фәндәр академияһының этнология һәм антропология институты археологтары шөғөлләнгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- С. А. Плетнева. Хазары. Москва, «Наука», 1976 г.
- М. И. Артамонов. История хазар. // Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.
- В. Флерова. Ненашенские письмена // Родина. — N.3-4, 1997. — С. 24-27.