text:
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының йәш, һәләтле актёры Артур КӘБИРОВ һеҙгә Илшат Йомағоловтың «Нәркәс»ендәге – Тимерхан, Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр»ендәге – Закир, Зөһрә Бураҡаеваның сценарийы буйынса эшләнгән «Февраль бураны»ндағы – Рәми, Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса ҡуйылған «Хыялға ҡаршы» спектаклендәге Ильяс һәм башҡа ролдәре аша яҡшы таныш. Ғәжәп талантлы егет ул Артур: йырлай ҙа, бейей ҙә, ҡурайҙа, ҡумыҙҙа уйнай, гитара тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Тап ошо музыка ҡоралында уйнай белгәндәр ҡатнашлығында үткән «Ҡош юлы» фестивалендә лә көсөн һынап ҡараған, лауреат булған.
Бөгөн Артур Кәбиров – беҙҙең редакциябыҙ ҡунағы. Әйҙәгеҙ, үҙе менән яҡынданыраҡ танышайыҡ, булмаһа.
– Артур, әйт әле, бәләкәй сағыңда һин ниндәйерәк малай була торғайның?
– Шаян, теремек, шуҡ ҡына бала инем. Шул уҡ ваҡытта һәйбәт уҡыным. «Бишле»ләр генә алдым. Бәләкәйҙән йырларға яраттым. Бер апайым баянда уйнап ебәрһә, ҡушылырға әҙер генә булдым. Уҡырға төшмәҫ элек үк өҫтәл аҫтында «Шайморатов генерал»ды йырлап ултырыуым әле лә хәтеремдә. Беҙҙең Арый мәктәбендә (Дыуан районы) бик шәп ҡурай, ҡумыҙ, бейеү ансамблдәре эшләй. Шуларҙың барыһына ла йөрөнөм. Етәксебеҙ ҙә кем ине бит әле? Билдәле бейеүсе – Әнүәр Шафиҡов! Ғаиләлә өс малайбыҙ. Мин – иң кесеһе. Бәләкәйҙән атайыма эйәреп йөрөп, эшкә өйрәнеп үҫтек.
– Ә йыр-моңға һөйөү ҡайҙан килгән, тип уйлайһың?
– Атайым да, әсәйем дә бик матур йырлай. Бәләкәйҙән уларға ҡарап өйрәнгәнмендер инде. Былай ҙа тормош юлымда музыкаль яҡтан һәләтле кешеләр осрап ҡына торҙо. Етенселә уҡығанда ике туған ағайым гитарала уйнарға өйрәтте. Ауылда һигеҙенсене тамамлағас, Өфөгә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт интернат-гимназияһына уҡырға килдем. Унда бик шәп драма түңәрәге эшләй. Шунда йөрөй башланым. Беренсе ролем Рәми Ғарипов булды. Уның ижадына мөкиббән кеше булараҡ, бөтә булмышым менән, күңелемде биреп уйнаным.
– Шул ваҡытта уҡ һин драма артисы булып китереңде күҙаллай инеңме?
– Мин математик йүнәлешле синыфта уҡыным. Ун берҙән һуң белемемде ошо йүнәлештә дауам итермен, тип уйлай торғайным. Актёр булып китермен, тип башыма ла килмәне. Тик ҡапыл ғына тормошом ҡырҡа үҙгәрҙе лә ҡуйҙы. Гимназияға Мәскәүҙән комиссия килде. Имтихандар тапшырҙыҡ та мине Мәскәүҙәге Михаил Щепкин исемендәге юғары театр училищеһына ҡабул иттеләр. Атай-әсәйем белмәй ҙә ҡалды. Ҡайтҡас, аттестатыңды күрһәт, тип һоранылар, шунда ғына барыһын һөйләп бирҙем. Башта риза түгелдәр ине, хәҙер ҡыуанып бөтә алмайҙар.
Мәскәүгә Өфөнән барлығы 25 кеше юлландыҡ. Ул йылдар хәтерҙә күңелле булып уйылып ҡалған. Кураторыбыҙ Рәсимә Ураҡсина беҙҙең өсөн атай ҙа, әсәй ҙә булды. Уға барыбыҙ ҙа ныҡ рәхмәтле. Биш йыл уҡыныҡ. Ҡайтҡас, төрлө театрҙарға бүлделәр. Миңә яҙмыш ҡушыуы буйынсалыр инде, үҙем яратҡан ошо Мәжит Ғафури исемендәге академия драма театрында ҡалыу бәхете тейҙе.
– Ундағы беренсе ролең?
– Зәйнәб Биишеваның «Серле көршәк» хикәйәте буйынса ҡуйылған спектаклдә төп ролде – Сәрхәт исемле малайҙы уйнаным. Балалар өсөн ҡуйылған был тамаша әле лә уңышлы бара.
– Артабан һин береһенән-береһе матур ролдәр тыуҙырҙың. Бигерәк тә «Хыялға ҡаршы» спектаклендә төп герой – Ильясты килештереп уйнаның. Унда йыш ҡына күҙ йәштәренә лә ирек бирәһең. Бына шул ваҡытта кәрәк тип кенә илайһыңмы, әллә?..
– Кемделер нимәгәлер ышандырыу өсөн генә күҙ йәше түкмәйһең бит ул. Ролгә инеп, геройыңдың яҙмышын йөрәгең аша үткәрәһең икән, ысынлап иламайынса түҙеп булмай.
– Артур, быйыл шаулап-гөрләп һинең айырым концертың да үтте бит…
– Беренсеһе уҙған йыл ноябрь айында булғайны. Тауышың матур, тип Хөрмәтулла ағай Үтәшев тәҡдим иткәйне, мин ризалаштым. Музыканттар йыйҙыҡ. Скрипка, гитара, кахон тигән һуҡма инструмент та булды. Матур ғына программа әҙерләнек. Сценарийҙы Зөһрә Бураҡаева яҙҙы. Шулай бергәләп йырып сыҡтыҡ. Халыҡҡа оҡшаны инде. Актёрҙар йортоноң залы тулы булды. Быйыл 28 февралдә ошо концертты үҙебеҙҙең театрҙа ҡабатлап күрһәттек. Киләсәктә берәй рок-концерт әҙерләргә тип уйлап йөрөйөм. Йырҙарға килгәндә, һүҙҙәрен дә, көйөн дә үҙем яҙғандары бар. Башҡа авторҙарҙыҡын да башҡарам.
– Ғаиләң тураһында ла һөйләп китмәҫһеңме?
– Ҡатыным Лилиә менән гимназияла танышҡайныҡ. Ул бер синыфҡа түбән уҡыны. Миәкә районының Исламғол ауылы ҡыҙы. Матур ғына дуҫлашып йөрөнөк. Мәскәүҙән уҡып ҡайтҡанымды көтөп алды. Бына тигән балалар үҫтерәбеҙ. Улыбыҙ Тимерхан бик тырыш. 20-се башҡорт гимназияһында I синыфты тамамлай. Һәйбәт уҡый. Йырлай. Тауышы матур ғына. «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсында ике йыл рәттән ҡатнашып, еңеү яуланы. Шиғыр уҡырға әүәҫ. Рәми Ғарипов шиғырҙарын һөйләү буйынса үткән конкурстарҙа ҡатнашҡаны бар. Ҡыҙыбыҙ Камиләгә – 4 йәш. Ул да беҙҙе ҡыуандырып, бик теремек, сая бала булып үҫеп килә. Ағаһы менән бергә йырларға ярата. Бейей ҙә. Буш ваҡытта бергәләп ял итергә тырышабыҙ. Ике яҡтағы олатай-өләсәйҙәрен дә һағынып, ҡунаҡҡа ҡайтабыҙ. Диңгеҙ буйын күреү ҙә насип булды.
– Балаларыңдың артист булыуын теләйһеңме?
– Юҡтыр, моғайын. Шулай ҙа был һөнәрҙе һайлайҙар икән, ҡаршы тормаясаҡмын.
– Артист булырға хыялланған егет, ҡыҙҙарға теләктәрең?
– Артист булып эшләү өсөн, тәү сиратта, был һөнәргә ғашиҡ булырға, күп уҡырға, үҙ өҫтөңдә эшләргә кәрәк. Бары тик ныҡышмалылыҡ, тырышлыҡ ярҙамында ғына нимәгәлер ирешергә мөмкин. Күберәк эшләгән, уйланған һайын һинең ролең дә яҡшыраҡ килеп сыға. Артист һөнәре һүлпәнлекте яратмай. Йәштәргә, тик ятмаһындар, эҙләнһендәр, тырышып уҡыһындар, тигән теләктәмен.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА әңгәмәләште.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 328
НАЦИОНАЛИЗАЦИЯЛАУ, хосуси милектә булған ер, банкылар, транспорт, сәнәғәт пр‑тиеларын һәм иҡтисадтың башҡа объект, тармаҡтарын дәүләт милкенә күсереү. Рәсәйҙә 1917—20 йй. үткәрелә. 1917 й. 26 окт. Советтарҙың 2‑се Бөтә Рәсәй съезында ҡабул ителгән Ер т‑да декретҡа ярашлы, ер һәм ер аҫты байлыҡтары, урман һәм һыу бөтә халыҡ (дәүләт) милке тип иғлан ителә, ергә хосуси милекселек бөтөрөлөп, уны һатыу, ҡуртымға алыу, залогҡа биреү тыйыла. 1918—20 йй. Башҡортостанда 3 млн дисәтинәнән ашыу ер национализациялана һәм совет ер органдары ҡарамағына бирелә. 1918 й. уртаһына хосуси банкылар, эре Рәсәй банкыларының (Крәҫтиән ер банкыһы, Рус сауҙа-сәнәғәт, Себер сауҙа банкылары һ.б.) бүлексәләре, кредит ойошмалары дәүләт ҡарамағына алына. 1918 й. башына йылға, т. юл транспортының төп милкен Н. тамамлана. Сәнәғәтте Н. барлыҡ эре пр‑тиеларҙа эшсе контроле индереп, уны Өфө эшсе контроленең губерна советы етәкселегендә ғәмәлгә ашырыуҙан башлана (1918 й. майына уның ҡарамағында губернаның 1600 пр‑тиеһы була). Тәү сиратта тау заводтары национализациялана. 1917 й. Эҫем һәм Ҡыштым тау округтары, Златоуст тау сәнәғәте округы пр‑тиелары дәүләт милке тип иғлан ителә. Национализацияланған пр‑тиеларға етәкселек итер өсөн 1918 й. 26 ғин. — Өфө губерна ХХС‑ы, һуңыраҡ Башҡ‑н үҙәк ХХС‑ы (ҡара: Халыҡ хужалығы советтары) ойошторола. 1918 й. 28 июнендә РСФСР ХКС‑ы барлыҡ эре сәнәғәт пр‑тиеларын һәм т. юл транспортын Н. т‑да декрет сығара. 1919 й. йәйенән Н. темпы арта: Граждандар һуғышы шарттарында продукцияһы Ҡыҙыл Армияның хәрби ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алған эре һәм урта пр‑тиеларҙы Н. хәрби коммунизм сәйәсәтенең ғәҙәттән тыш сараларының береһе була. 1920 й. 29 нояб. Бөтә Рәсәй ХХС‑ы 5‑тән (двигатель булғанда) һәм 10‑дан (двигатель булмаған осраҡта) ашыу эшсеһе булған барлыҡ пр‑тиеларҙы Н. т‑да ҡарар ҡабул итә. Ҡалған пр‑тиелар 1920 й. аҙ. тиклем хосуси милектә була һәм дәүләт контракты б‑са эшләй. Хосуси милектәге 6576 пр‑тиеның 3969‑ы национализациялана. Бындай киң Н. сәйәсәте сәнәғәт етештереүенең кәмеү сәбәптәренең береһенә әйләнә. Яңы иҡтисади сәйәсәт йылдарында сәнәғәттең ҡайһы бер тармаҡтары өлөшләтә хосусилаштырыла.
Әҙәб.: Х а з и е в Р.А. Экономическое развитие периода гражданской войны в Башкортостане. Уфа, 1994.
М.Б.Ямалов
Тәрж. М.Х.Хужин

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
СИБАЙ ЛИЦЕЙЫ №9, 1981 й. 9‑сы урта мәктәп булараҡ асыла, 1997 й. алып 9‑сы мәктәп‑лицей, 2000 й. хәҙ. статусын ала. Тамаша, күргәҙмә, лекция, бейеү, спорт, тренажёр һәм уҡыу залдары, компьютер һәм мед. кабинеттары, китапханаһы, тыуған яҡты өйрәнеү, лицей тарихы һәм хәрби дан музейҙары, тиры, слесарлыҡ, ағас эше һәм тегеү оҫтаханалары, уҡыу‑тәжрибә участкаһы бар. Уҡыу йортон 1 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2015). Мәғарифты үҫтереү инcтитуты, Магнитогорск техник университеты, Сибай институты, Сибай педагогия колледжы, БР ФА‑ның Сибай филиалы һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә. Лицей бинаһына уны тамамлаусы Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған П.Ю.Калачёвҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2001).
Т.А.Солонина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Адольф Гитлер
Адо́льф Һи́тлер (нем. Adolf Hitler [ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]; (20 апрель, 1889, Рансһофен ауылы[1] (хәҙер — Иннелағы Браунау ҡалаһы өлөшө), Австро-Венгрия — 30 апрель, 1945, Берлин, Германия) — милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), (1921—1945)[2], Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), Икенсе бөтә донъя һуғышында Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғарғы башлығы.
Һитлер Икенсе донъя һуғышын төп ойоштороусы булып һанала, нацистик режимдың Германия һәм баҫып алынған территорияларҙа, Холокосты ла ҡушып, бик күп вәхшилектәре уның исеме менән бәйле.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 1.1 Фамилияһының этимологияһы
- 1.2 Нәҫеле (шәжәрәһе)
- 1.3 Бала сағы
- 1.4 Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары
- 1.5 Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы
- 1.6 НСДАП төҙөү
- 1.7 «Һыра фетнәһе»
- 1.8 Власҡа үрләүе
- 1.9 Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы
- 1.10 Һитлерҙың үлеме
- 2 Инаныстары һәм ғәҙәттәре
- 3 Ҡыҙыҡлы факттар
- 4 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фамилияһының этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле немец филологы, ономастика буйынса белгес Макс Готтшальд (1882—1952) фекеренсә, «Һитлер» фамилияһы (Hittlaer, Hiedler) Hütler («ҡарауылсы», ихтимал, "урман ҡарауылсыһы"лыр, Waldhütter)[3] тигәнгә тап килә.
Нәҫеле (шәжәрәһе)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы — Алоис Һитлер (1837—1903). Әсәй — Клара Һитлер (1860—1907), ҡыҙ саҡта — Пёльцль.
Алоис, тыума булараҡ, 1876 йылға тиклем әсәһе Мария Анна Шикльгрубер (нем. Schicklgruber) фамилияһында йөрөй Алоисҡа биш тулғанда Мария Шикльгрубер тирмәнсе Йоһанн Георга Һидлерға (Hiedler) кейәүгә сыға. Үҙ йорто ла булмаған бер фәҡир була ул. 1876 йылда 3 шаһит 1857 йылда үлеп ҡалған Гидлер Алоистың атаһы ине тип шәһәҙәтлек бирәләр, шулай итеп фамилиялы була. Фамилияның «Һитлер» тип яҙыла башлауы «Тыуыусыларҙы теркәү кенәгәһендә» яҙған кешенең хата ебәреүе арҡаһындалыр тип фараз итәләр . Хәҙерге тикшеренеүселәр Алоистың атаһы Гидлер түгел, ә уның малайҙы өйөнә алып тәрбиләгән ағаһы Йоһанн Непомук Һюттлер тигән фекер белдерәләр[4][5].
Адольф Һитлер иһә 1920-се йылдарҙан таралып, хатта ҘСЭ-ның[6] 3-сө баҫмаһына инеп киткән Шикльгрубер[7][8] фамилияһын бер ваҡытта ла йөрөтмәгән.
1885 йылдың 7 ғинуарында Алоис үҙенең ҡәрендәше Клара Пёльцлгә өйләнә (Йоһанн Непомук Һюттлерҙың ейәнсәренә) . Был уның 3-сө никахы була. Клараға туғанлыҡ арҡаһында Алоисҡа уға өйләнеү өсөн Ватикандан рөхсәт алырға тура килә[4][9]. Клара Алоистан 6 бала таба, Адольф өсөнсө була.
Һитлер ғаиләһендәге был хәлдәрҙе белгән, шуға ла ата-әсәһе тураһында бик әҙ генә мәғлүмәт бирә торған булған, ә башҡаларҙан нәҫелен документтар менән раҫлауҙы талап иткән. 1921 йылдан сығышын һәр саҡ йәшереберәк торған. Әсәһен генә йыш телгә алған. Атаһы яғынан нәҫелен күрһәтергә яратмауы арҡаһында австрия тарихсыһы Рудольф Коппенштайнером австрия шағиры Роберт Һамерлиң[4] менән туған булыуын бер кемгә лә әйтмәгән (улар Йоһанн Непомуктан туралай киткән нәҫел).
Адольфтың олаталары Шикльгруберҙар яғынан да, Һитлерҙар яғынан да крәҫтиән булған. Атаһы ғына дәүләт чиновнигы булып киткән.
Бала саҡ ерҙәренән Һитлер ата-әсәһе ерләнгән Леондиңда, әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Шпиталдә һәм Линца ғына булырға яратҡан. Бында ул юлбашсы булғас та килеп торған[4].
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Адольф Һитлер Австрияла, Инналағы Браунау ҡалаһында, 1889 йылдың 20 апрелендә 18 сәғәт 30 минутта «Померанец янында» тигән ҡунаҡханала тыуа. Ике көндән Адольф тип исем бирәләр. Һитлер әсәһенә бик оҡшаған булған. 29 йәшлек әсәһе уға тиклем 3 балаһын юғалтҡан була, улын бик ярата.
1892 йылға тиклем Бранауҙағы шул уҡ ҡунаҡханала йәшәйҙәр. Адольфтан башҡа атаһының икенсе ҡатынынан балалары Алоиз менән Ангела ла улар менән бергә йәшәгән. 1892 йылдаң авгусында атаһы юғарыраҡ дәрәжәгә күсерелә, улар Пассауҙа йәшәй башлай.
1895 йылдың апрелендә ғаилә Линцҡа күсенә. 1 майҙа Адольф Фишльһамдағы бер йыллыҡ халыҡ мәктәбенә һабаҡҡа төшә. 25 июндә атаһы көтмәгәндәсәләмәтлеге арҡаһында ваҡытынан алда пенсияға сыға. 1895 йылдың июлендә ғаилә Һафельд тигән урынға күсенә, бында 38 мең кв.м.ере булған йорт һатып алалар.
Башланғыс синыфтарҙа Адольф яҡшы уҡый. 1939 йылда Һитлер Фишльһамдағы үҙе уҡып-яҙырға өйрәнгән мәктәпте һатып ала һәм янында яңы мәктәп төҙөргә бойороҡ бирә[4].
1896 йылдың 21 ғинуарында һеңлеһе Паула тыуа. Уны бик ярата һәм һәр саҡ ярҙам күрһәтеп тора[4].
1896 йылда Һитлер Ламбахтағы иҫке католик монастыренең икенсе синыфынауҡырға бара, 1898 йылға тиклем шунда уҡый Тик яҡшы баһаға ғына өлгәшә[4]. Хорҙа йырлай һәм месса ваҡытында руханиға ярҙамсы була. Шунда ул тәүге тапҡыр гербта свастика күрә Үҙ канцелярияһында ул аҙаҡтан ағастан шундай уҡ свастика эшләтеп ала[4].
Үҙе менән һыйышмай, Алоиз өйҙән сығып киткәс, атаһы Адольфты туҡтауһыҙ контролдә тота, сөнки ул да ағаһына оҡшап эшлекһеҙ булып үҫер тип ҡурҡа[4].
1897 йылдың ноябрендә Леондиңда өй һатып алып, 1898 йылда шунда күсенәләр[10].
Адольф өсөнсө тапҡыр мәктәбен алмаштырып, дүртенсе синыфҡа уҡырға бара. Бында 1900 йылдың сентябренә тиклем уҡый.
1900 йылда Эдмунд ҡустыһы үлгәс, Адольф Клара Һитлерҙың берҙән-бер улы булып ҡала.
Тап бына Леондиңда атаһының йоғонтоһонда Һитлер сиркәүгә өнәмәй ҡарай башлай[4].
1900 йылдың сентябрендә Адольф Линцтағы дәүләт реаль мәктәбенең реальной школы беренсе синыфына бара. Ауыл мәктәбенән һуң малайға бында оҡшамай. Ему лишь нравилось проходить расстояние от дома до школы длиной в 6 км[4]. Саҡырым үтеп мәктәпкә йөрөү генә оҡшай уға.
Шул ваҡыттан Адольф үҙенә оҡшаған фәндәрҙе — тарихты, географияны һәм бигерәк тә рәсемде генә өйрәнә. Ҡалғандарын һанламай. Һөҙөмтәлә күсмәй ултырып ҡала[4][11].
Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
13 йәшендә, Адольф реаль мәктәптең икенсе синыфында уҡығанда, кинәт атаһы үлә. Атаһы менән мөнәсәбәттәре яҡшынан булмаһа ла, Адольф уны бик яратҡан була, табут янында тыйылмай илай[4].
Әсәһе үтенгәнгә генә мәктәпкә йөрөй, әммә атаһы ҡушҡанса чиновник түгел, ә рәссам булырға ҡарар итә[4]. 1903 йылдың яҙында Линцтағы ятаҡҡа күсеп йәшәй башлай. Дәрестәргә йүнләп йөрөмәй.
15 йәшендә өсөнсө синыфты тамамлағанда, 1904 йылдың 22 майында Линцта уныңконфирмацияһы була. Был ваҡытҡа ул пьеса, шиғырҙар һәм новелла, шулай уҡ Вагнерҙың операһына либретто, увертюра[4] яҙған була.
1904 йылдың көҙөндә француз теле буйынса имтиханын ике тапҡыр барып саҡ тапшыра, унан икенсе мәктәпкә барып уҡырға вәғәҙә алалар, сөнки йүнләп өлгәшмәй[4]. Ул ҡыҙыу, үҙ һүҙле, тыңлауһыҙ була. Күптәрҙең әйтеүенсә, йәш сағынан уҡ психопатик һыҙаттары күренеп тора[4].
1904 йылдың сентябрендә Һитлер Штейрҙағы дәүләт реаль мәктәбенә дүртенсегә бара һәм унда 1905 йылға тиклем уҡый. Ул йәшәгән фатир урамын аҙаҡ Адольф Гитлерплац[4] тип атайҙар.
1905 год йылдың февралендә Адольф реаль мәктәптең дүртенсе синыфын тамалау тураһында танытма ала, унда баһалары бик хөрт була.
1905 йылдың сентябрендә Адольф әсәһенең үтенесе буйынса дүртенсе синыфты бөткән танытмаһындағы насар баһаларҙы төҙәтеп, яңыны алыр өсөн ҡабаттан дүртенсегә бара[4].
Әммә шул мәлдә үпкәһе шешеп ауырып китә һәм табибтар уҡыуын ташлап торорға кәңәш итәләр. Әсәһе Адольфты Шпиталгә туғандарына алып барып ҡуя.
Әсәһендә яман шеш табалар һәм операция эшләйҙәр. Уның хәле бер аҙ яҡшырғас, 18 йәшендә Һитлер Венаға дөйөм художество академияһына уҡырға инергә бара, әммә икенсе турҙан уҙа алмай. Шулай ҙа ректор менән осрашыуға өлгәшә, һәм тегеһе уға архитектура менән шөғөлләнергә кәңәш итә[12].
1907 ноябрендә һитлер Линцҡа ҡайтып, ауырыу әсәһен ҡарай. 1907 йылдың 21 декабрендә әсәһе үлә, 23 декабрҙә Адольф уны атаһы янында ерләй.
1908 йылдың февралендә туғандарына мираҫ мәсьәләләрен хәл итеп, Венаға юллана.
1908 йылда Һитлер шул уҡ художество академияһына имтихан биреп ҡарай, был юлы өсөнсө турҙа үтмәй. Бынан һуң ул адресын йәшереп төрлө урындарҙа йәшәй, армияла «чехтар һәм йәһүдтәр» менән бергә хеҙмәт иткеһе килмәй, әммә герман рейхы[4] өсөн йәнен бирергә әҙер була. Рәссам булып эшкә урынлаша, 1909 йылда яҙыусылыҡҡа инә.
1909 йылда Рейнгольд Ганиш тигән кеше менән таныша. Ул Адольфтың картиналарын һата. 1910 йылдың авгусында Һитлер полиция комиссариатына Ганиш өҫтөнән ялыу яҙа — бер картинамды урланы, аҡсамды биреп еткермәне, тип яҙа. Ганишты ете көнгә ултыртып ҡуялар. Картиналарын үҙе һата башлай. Табыш күп килә һәм ул етем булараҡ пенсияһынан һеңлеһе Паула файҙаһына баш тарта. Бынан тыш туған апаһы Йоһанна Пельц[4] уға мираҫ ҡалдыра.
Ниһайәт, Һитлерҙа белем алырға теләк уяна, күп уҡый. Артабан ул французса ла, инглизсә лә тәржемәсеһеҙ фильмдар ҡарай, гәзит-китаптар уҡый. Тарих, төрлө армияларҙың ҡоралдары һ.б. мәғлүмәттәрҙе бик яҡшы белә[4].
1913 йылда, 24 йәшендә Мюнхенға китәһәм шунда фатирға турынлаша. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем шунда рәссам булып эшләй.
1913 йылдың 29 декабрендә австрия полицияһы Мюнхенға Һитлерҙы табып биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. . 1914 йылдың 19 ғинуарында мюнхен полицияһы уны австрия консуллығына килтерә. Зальцбургта комиссия үткәндә уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныйҙар.
Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1914 йылдың 1 авгусында Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Һитлер шатланып, тиҙ генә Людвиг III Бавария армияһында хеҙмәт итергә рөхсәт һорап яҙа. Рөхсәт алғас, Ул 16-сы резерв полкын һайлай.
1914 йылдың октябрендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, тиҙ үк Изер, Ипр буйында һуғышта ҡатнаша.
1914 йылдың 1 ноябрендә ефрейтор званиеһы бирелә.Фландриялағы алыштан һуң 1914 йылдың 2 декабрендә икенсе дәрәжә Тимер тәре менән бүләкләнә.
Һуғыштарҙа туранан-тура даими ҡатнаша. Беелицала лазаретҡа эләгә. Госпиталдән сыҡҡас, (март, 1917 йыл) 1-се резерв батальонының 2-се ротаһына ҡайта.
1917 йылда — Аррас,Артуа, Фландрия, Юғары Эльзас. 1917 йылдың 17 сентябрендә III дәрәжә хәнйәрле Тәре менән бүләкләнә[4].
1918 — Францияла бөйөк һуғыш, Эвр, Мондидье. 9 май,1918 йыл — Фонтане янындағы батырлығы өсөн полк дипломы. 18 майҙа — яралылар отличиеһы билдәһе бирелә(ҡара төҫлө). Суассон, Реймс, Уаза, Марна, Эна. Бик ауыр шарттарҙа доненсение килтереп еткереп, пехотаны ҡотҡарған өсөн беренсе дәрәжә Тимер тәре менән наградланған[4].
21—23 август, 1918 йыл — Монси-Бап яуында һуғыш.
25 август, 1918 йыл — хеҙмәт өсөн III дәрәжә награда[4].
15 октябрь, 1918 йыл — Ла Монтень янында химик снаряд төшөп ярылып, газ менән ағыулана. Бер аҙға күреү һәләтен юғалта. Госпиталдә дауаланғанда Германияның еңелеүен, кайзерҙың ҡолатылыуын ишетеп, быны бик ауыр кисерә.
НСДАП төҙөү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1919 йылда Мюнхенға ҡайтҡас, Һитлерҙы агитаторҙар курсына ебәрәләр (Vertrauensmann). Фронттан ҡайтҡан һалдаттарҙы большевиктарға ҡаршы өгөтләргә өйрәтәләр. Лекторҙар күпселектә ультрауң ҡарашлы була. Улар араһында НСДАП-тың буласаҡ иҡтисади теоретигы Готфрид Федер ҙә була[13].
Бер дискуссия ваҡытында Һитлер ялҡынлы антисемит монологы менән рейхсверҙың 4-се Бавария командованиеһы агитация бүлеге етәксеһенә оҡшап төшә, уға армия масштабында сәйәси функция тәҡдим итә[4]. блиотека была явно антисемитского содержания, что наложило глубокий след на убеждения Гитлера[4].
1919 йылдың 12 сентябрендә Адольф Һитлер Немец эшсе фирҡәһе ултырышына килә(ДАП) Һитлер пангерманистик ҡараштан бик оҫта сығыш яһап, фирҡәгә инергә тәҡдим ала[14]. Һитлер тиҙ үк тотош фирҡәнең бар эшмәкәрлегенә йоғонто яһай башлай[15].
1920 йылдың 1 апреленә тиклем Һитлер рейхсверҙа хеҙмәт итә. 1920 24 февралендә фирҡә ултырышында Дрекслер, Федер менән берлектә 25 пункттан торған программа тәҡдим итә, ул нацистик фирҡәнең программаһына әйләнә[16].
Һитлерҙың тәҡдиме буйынса фирҡә Немец милли-социалистик эшсе фирҡә (немец транскрипцияһында НСДАП) тип атала башлай. Сәйәси публицистикала На́ци тип атай башлайҙар[17]. Фирҡә эсендә конфликттар була. Һитлер хатта ултырып та сыға. 1923 йылдың 27 ғинуарында Һитлер НСДАП-тың тәүге съезын үткәрә; 5000 штурмовик Мюнхен буйлап марш менән үтә.
«Һыра фетнәһе»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1920-се йылдар башына НСДАП Баварияла танылыу ала. Штурм отрядтары (немецса ҡыҙҡаса — СА) башында Эрнст Рём тора. Һитлер тиҙ үк бик йоғонтоло кешегә әүерелә.
1923 йылда Германияла Рурҙы француздар баҫып алыуы менән бәйле кризис башлана. Нацистар Бавария етәкселегендә торған уң консерватор-сепаратистар менән берләшеп, Берлиндағы социал-демократик хөкүмәткә ҡаршы сығырға өндәй. Әммә Берлиндағы Генераль штабтың ҡаты ҡаршы тора, һәм Бавария лидерҙары (Кар, Лоссов и Сейсер) ҡаушап ҡала, һитлерға әле Берлинға ҡаршы сыҡмаясаҡтарын белдерә.
1923 йылдың 8 ноябрендә 9 сәғәттә Һитлер һәм Эрих Людендорф штурмовиктарын эйәртеп, Карр, Лоссов һәм Сейсер үткәргән митингыға килеп инәләр (Мюнхенда, «Бюргербройкеллер» һыраханаһында). Эскә ингәс, һитлер «Берлиндағы хыянатсылар хөкүмәтен ҡолатыу» тураһында хәбәр һала. Мәгәр бавар лидерҙары сығып китә, шунан һуң Карр НСДАП-ты һәм штурм отрядтарын ябыу тураһында прокломация сығара.
9 ноябрь иртәһендә Гитлер һәм Людендорф 3 меңләп штурмовик менән оборона министерлығына юллана, әммә Резиденцштрассе урамында полиция туҡтатып, ут аса. Нацистар һәм улар яҡлылар мәйеттәрҙе һәм яралыларҙы алып, ҡасырға мәжбүр була. Германия тарихына эпизод «һыра фетнәһе» булып инеп ҡалған.
1924 йылдың февраль — мартында фетнә башлыҡтарын хөкөм итәләр. Суд Һитлерға дәүләткә хыянаты өсөн 5 йыл төрмә бирә һәм 200 алтын марка штраф һала. Әммә 9 айҙан уны иреккә сығаралар[82].
Власҡа үрләүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лидер юҡта фирҡә тарҡала, Һитлерға эште өр-яңынан башларға тура килә. НСДАП-ты тиҙ үк Баварияла ғына түгел, дөйөм милләт сәйәси көсөнә әйләндереүгә өлгәшә.
1925 йылда Һитлер Австрия гражданлығынан баш тарта һәм 1932 йылдың февраленә тиклем гражданлыҡһыҙ була.
1930—1945 — СА-ның иң юғарғы фюреры.
1932 йылда Һитлер Германияның рейхспрезиденты булып һайланырға ҡарар итә. 25 февралдә эске эштәр министры Брауншвейг уны Берлинда үҙенең вәкиллегендә атташе итеп тәғәйенләй. Һитлерға был үҙлегенән немец гражданлығы бирә һәм һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек тыуа[18]. Һитлер һайлауҙа үтә алмай, әммә пропагандала яңы алымдар уйлап сығара, тәжрибә туплай[19].
4 июнь, 1932 йыл — Рейхстаг таратыла. Киләһе айҙағы һайлауҙа НСДАП ышаныслы еңә, (37,8 % тауыш) Икенсе урында — социал-демократы — 21,9 %.
6 ноябрь, 1932 — рейхстагҡа һайлау яңынан үткәрелә. НСДАП-тан рейхстагҡа тәүге 230 урынына 196 депутат үтә .
3 декабрь, 1932 — Рейхсканцлер итеп Курт фон Шлейхер тәғәйенләнә.
Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эске сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1933 йылдың 30 ғинуарында президент Һинденбург Һитлерҙы рейхсканцлер (хөкүмәт башлығы) итеп тәғәйенләй[20] 27 февралдә парламентта — Рейхстагта ут сыға. Коммунист Маринус ван дер Люббены ғәйепләйҙәр. Әлеге көндә быны нацистар әҙерләгәне иҫбатланған, Карла Эрнст — башҡарыусы[21][22]. Һитлер Коммунистик фирҡәне власты тартып алырға ынтылыуҙа ғәйепләй һәм конституцияның ете статьяһын туҡтатып, хөкәмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр алыуға өлгәшә.
Парламент яныуын сәбәп итеп нацистар дәүләтте ҡаты контролгә ала. Коммунистик, унан социал-демократик фирҡәләр тыйыла. Ҡайһы бер фирҡәләр үҙҙәре тарала. Профсоюздар бөтөрөлә, мөлкәте нацистик эшсе фронтҡа бирелә. Яңы власҡа ҡаршылар судһыҙ-ниһеҙ концентрацион лагерҙарға оҙатыла.
1934 йылдың 2 авгусында президент Гинденбург үлә. Плебесцит һөҙөмтәһендә президентлыҡ бөтөрөлә, вәкәләттәре «Фюрер һәм Рейхсканцлер» булараҡ, Һитлерға тапшырыла (Führer und Reichskanzler). Эти действия получили одобрение 84,6 % электората[23]. Һитлер Иң юғарғы баш командующий булып китә, ғәскәриҙәр уға ант эсә[24].
Һитлер етәкселегендә эшһеҙлек бөтә. Халыҡҡа социаль ярҙам арта. Мәҙәни һәм спорт саралары күпләп үткәрелә. Беренсе донъя һуғышында еңелгән өсөн реванш рухында сәнәғәт аяҡҡа баҫтырыла, халыҡ араһында эш алып барыла.
Һитлер антисемитизмды алға һөрә. Йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар[25].
Территорияларға экспансия башланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һитлер тиҙ үк Германияның Версаль килешеүенән сығыуын белдерә, сөнки ул Германияның һуғыш алып барыу мөмкинлектәрен сикләй. Йөҙ меңлек рейхсвер миллионлы вермахтҡа әйләнә,танк ғәскәрҙәре булдырыла һәм хәрби авиация тергеҙелә. Ғәскәрһеҙ Рейн зонаһы бөтөрөлә.
1936—1939 Германия франкистарға Испаниялағы граждандар һуғышында ярҙам итә.
1938 Австрия аннексиялана.
1938 йылдың көҙө — Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның бер өлөшө аннексиялана — (Судет өлкәһе рейхсгау).
Time журналы 1939 йылдың 2 ғинуар һанында Һитлера «1938 йыл кешеһе» тип атай[26].
1939 йылдың мартында Чехословакияның ҡалған өлөшө баҫып алына, шулай уҡ Литваның бер өлөшө аннексиялана (Мемель өлкәһе). Шунан Һитлер Польшаға яҫҡана башлай. Польшаның срюздаштары — Бөйөк Британия һәм Францияға был оҡшамай — конфликтҡа нигеҙ һалына
Икенсе донъя һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был яҫҡаныуҙарға ҡаты яуап алғас, 1939 йылдың 3 апрелендә Һитлер Польшаға һөжүм планын раҫлай («Вайс» операцияһы).
1939 йылдың 23 авгусында Һитлер Советтар Союзы менән Һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә Глейвицта инцидент килеп сыға, шуны сәбәп итеп Польшаға һуғыш башлана. Икенсе бөтә донъя һуғышы тоҡана. Сентябрҙә Польшаны тар-мар итеп, Германия апрель-майҙа 1940 Норвегияны, Данияны, Һолландияны, Люксембургты һәм Бельгияны баҫып ала, Францияла фронт аса. Июндә Парижды алалар, Франция баш һала. 1941 йылдың яҙында Германия Грецияны һәм Югославияны яулай, ә 22 июндә СССР-ға һуғыш аса. Башта совет ғәскәрҙәре сигенә, еңелә.
Әммә 1942 йылдың ҡышынан немец армияһы СССР-ҙа ла (Сталинград), Мысырҙа ла (Әл-Аләм) еңелә башлай. Икенсе йылына Ҡыҙыл армия ныҡлы һөжүм башлай. инглиз-американ ғәскәрҙәр Италияла хәрәкәт башлап, көстө үҙҙәренә лә йәлеп итә. 1944 йылда советтерритория ерҙәре азат ителә, Ҡыҙыл Армия Польшаға һәм Балканға йүнәлә; инглиз-американ ғәскәрҙәр Францияның күп өлөшөн азат итә. 1945 йылдан һуғыш Рейх ерҙәрендә дауам итә.
Һитлерға һөжүм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
8 ноябрь, 1939 йыл — «Бюргерброй» һыраханаһында сығыш яһағанда һөжүм яһайҙар. Трибуна аҫтындағы шартлатҡыстан 8 кеше үлә, 63 яралана. Һитлер шунан алда ғына сығыш яһап бөтөп, Берлинға юлға сыҡҡан була.
Быны эшләгән Эльзер тигән столяр тотола һәм ғәйебен таный. 1945 йылдың 9 апрелендә, ул ултырған концлагерға союздаштар яҡынлашҡас, Һиммлерҙың бойороғо буйынса Эльзерҙы аталар[27].
1944 йылдың 20 июлендә лә уны үлтереп, солох төҙөү маҡсаты менән үлтерергә йыйыналр. Шартлауҙа 4 кеше һәләк була, һитлер тере ҡала. Еңел яралар ала һәм ваҡытлыса ишетеү һәләтен юғалта.
Заговорҙа ҡатнашыусыларҙы Һитлерҙың бойороғо буйынса бик яфалап үлтерәләр, фотоға һәм фильмға төшөрәләр. Аҙаҡ ул шул фильмды гел ҡарай торған булған.
Һитлерҙың үлеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Совет контрразведкаһы һәм союзниктар разведкаһы йыйған мәғлүмәттәр буйынса, 30 апрель, 1945 Берлинда Һитлер ҡатыны Ева Браун менән атылып үләләр. Ағыуланған тигән һүҙҙәр ҙә була. Ауыҙына ампула ҡабып атылған тигән фараздар ҙа бар. Әммә шаһиттар уның атылып үлеүен раҫлай.
Хеҙмәтселәре әйтеүенсә, Һитлер кәнистер менән бензин әҙерләп, үҙе тирәһендәгеләр менән бәхилләшеп, бүлмәгә инеп атыла. Мәйеттәрҙе бункер эргәһенә сығарып һалып, бензин һибеп яндыралар.
5 майҙа ерҙән сығып торған юрған мөйөшөн күреп ҡалып, мәйеттәрҙе табып алалар. Донъяла әммә бункерҙа Гитлерҙың һәм ҡатынының «игеҙәктәре» атылған, ә фюрер ҡатыны менән Аргентинаға ҡасып китеп, үлгәнсә шунда йәшәгән тигән легендалар таралған[28]. Әммә фәнни ойошмалар быны кире ҡаға.
Инаныстары һәм ғәҙәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һитлер 1931 йылдан үлгәнсә вегетариан булған.Һитлер ит ашауҙан ғына тыйылған тигән мәғлүмәттәр бар. Тәмәке тартыуҙы ла яратмай, нацистик Германияла быға ҡаршы көрәш бара.
Һитлер бик таҙалыҡ яратҡан. Тымаулы кешеләрҙән бик ҡурҡҡан. Фамильярлыҡты яратмаған[4] .
Кеше менән әҙ аралашҡан. Кәрәк кешеләр менән, тыңлаусандар менән генә эш алып барған. Хаттарында кешенең хәлен һорашмаған. Сит телдәрҙән һүҙҙәр ҡыҫтырырға яратҡан. Хатта һуғыш ваҡытында ла күп уҡыған[4] .
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бер мәл Һитлер көтмәгәндә килеп ингәс, кәрт уйнап ултырған Ева Браундың һеңлеһе һүндереп өлгөрмәгән төпсөгөн тәмәке һауытына һалған да өҫтөнә менгән дә ултырған. Һитлер юрый эргәһенә килеп тороп, оҙаҡ итеп кәрт уйнау оҫталығына өйрәткән. Ҡайтып шуны һөйләгәндер, сөнки апаһы иртәгәһенә «осаңдағы күберсектәр нисек» икәнен белешкән[4].
- Һитлер сығыштарын машинисткаға тураран-тура әйтеп тороп яҙҙырған. Ул сығыш яһағандағы кеүек хискә бирелеп, ялҡынлы телмәр тотҡанда ике машинистка саҡ яҙып өлгөргән. Шунан бер нисә сәғәт ултырып төҙәтә торған булған[4].
- 2012 йылдың ғинуарында фюрерҙың «Төнгө диңгеҙ» картинаһын аукционда 32 мең евроға һаталар[29].
- «Катакомбная церковь истинных православных христиан» тигән ойошма вәкилдәре Һитлерҙы «Атаульф Мюнхенский, великомученик Берлинский» тигән исем менән изгеләштерергә маташа[30].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Город в Австрии лишил Гитлера почетного гражданства
- ↑ 29 июля 1921 года был избран 1-м председателем НСДАП, фюрер с ноября 1921 года [1], Новая медицина тысячелетия, 4/2008).
- ↑ Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 4,27 4,28 4,29 4,30 Вернер Мазер . Адольф Гитлер. Ростов н/Д: Феникс, 1998. — 608 с. — (След в истории).
- ↑ Alan Bullock Hitler: a Study in Tyranny — New York: Harper & Raw. (инг.)
- ↑ Гитлер Адольф — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Davin, Eric Leif Hitler Never Really Was Schicklgruber. The New York Times (6 мая 1990). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 25 апрель 2010 тикшерелгән. (инг.)
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.
- ↑ Эрих Фромм, «Анатомия человеческой деструктивности», Глава 13.
- ↑ Фест И. Том 1. — Глава I. — С. 30.
- ↑ Mein Kampf, Глава 2
- ↑ Davidson, Eugene. The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism — University of Missouri Press, 1997. — P. 124. — 419 p. — ISBN 978-0-8262-1117-0. (инг.)
- ↑ Davidson, Eugene. The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism — University of Missouri Press, 1997. — P. 126. — 419 p. — ISBN 978-0-8262-1117-0. (инг.)
- ↑ Heiden, Konrad. A history of national socialism. P. 12. (инг.)
- ↑ (инг.) Heiden, K. A history of national socialism. P. 20.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 71—73.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 228—229.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 230—231.
- ↑ Kershaw, Ian. Hitler, 1936-45: nemesis , 2001. (инг.)
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 280—281.
- ↑ Paterson, T. Historians find 'proof' that Nazis burnt Reichstag (инг.). The Daily Telegraph (15 апреля 2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 19 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ (инг.) Fest Joachim. Hitler . New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1974, стр. 476
- ↑ (инг.) Alan Bullock. A. Hitler. A Study in Tyranny, стр. 309
- ↑ Завадский М. Молодой Гитлер решил «еврейский вопрос». Jewish.ru. ФЕОР (6 июня 2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 16 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ (инг.) Man of the Year Time.com Monday, Jan. 02, 1939
- ↑ Энциклопедия для детей Аванта+. — Т. 1. Всемирная история. — 4-е издание, испр. и перераб. / Ред. коллегия: М. Аксёнова, Д. Володихин, О. Елисеева и др. — М., 2007. — С. 582—583. — ISBN 5-98986-050-1.
- ↑ Историки настаивают: Гитлер на девять лет пережил Сталина?. Комсомольская правда (16 январь 2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ һитлера картинаһы 32 мең евроға китте
- ↑ Дмитрий Стешин. Неканонические иконы: Можно ли молиться Ленину // «Комсомольская правда» от 5 ноября 2009
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мазер В. Адольф Гитлер — Феникс, 1998. — 608 б. — ISBN 5-222-004595-X.
- Фест И. Адольф Гитлер: в 3 т. = Hitler — Пермь: Алетейя, 1993. — ISBN 5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3).
- Ширер У. Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т. = The Rise and Fall of the Third Reich — М.: Захаров, 2009. — ISBN 978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2).
- Heiden, K. A history of national socialism — Taylor & Francis, 1934. — 1934 p. — ISBN 9780374937768.
- Heiden, K. The Fuhrer: Hitler's Rise to Power — Basic Books, 1999. — 624 p. — ISBN 0-7867-0683-X.
- Welch, D. Hitler: profile of a dictator — Routedge, 2001. — 144 p. — ISBN 978-0-415-25075-7.
- Аллан Буллок. Гитлер. Исследование тирании — 1952.
- Последние дни Гитлера.. — свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда», декабрь 1947 г., январь 1948 г..
- Штайнерт М. Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лекции по истории гитлеровской Германии (инг.)
- Живопись Третьего рейха Картины работы Адольфа Гитлера
- Шрейбер Б. «Человек за спиной Гитлера» (на англ.) (Bernhard Schreiber «The Man Behind Hitler»)
- Козлов В. А. Дело «Миф». Расследование НКВД о самоубийстве Гитлера. Часть 1.
- То же, часть 2.
- рисунки Гитлера [2]
- Вскрытие трупа, приписываемого Гитлеру
- Большая советская энциклопедия
- Евгений БЕРКОВИЧ «ТАЙНЫ ВИЛЛЫ ХАММЕРШТАЙНА»
- Уильям Ширер. Взлет и падение Третьего Рейха: в 2 т. — М.: «Захаров», 2009. — ISBN 978-5-8159-0920-5
- 20 апрелдә тыуғандар
- 1889 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Австрияла тыуғандар
- 30 апрелдә вафат булғандар
- 1945 йылда вафат булғандар
- Берлинда вафат булғандар
- 1-се класлы Тимер тәре кавалерҙары
- 2-се класлы Тимер тәре кавалерҙары
- Яра алған өсөн ҡара билдәһен алыусылар
- НСДАП фирҡәһенең алтын билдәһе менән наградланғандар
- Ҡан ордены кавалерҙары
- Һуғыш ветеранының почётлы тәреһе менән наградланғандар
- Антикоммунистар
- Шәхестәр:Өсөнсө рейх
- Холокост енәйәтселәре
- Нацист лидерҙары
- Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары
- Германия хакимдары
- Германия рейхсканцлерҙары
- Германия президенттары
- НСДАП етәкселере
- НСДАП ағзалары
- Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар
- Нацист енәйәтселәр
- Үҙенә ҡул һалған сәйәсмәндәр
- Антисемитизм
- Германия тарихы


text:
- Подробности
- Просмотров: 357
КОМПЛЕКСЛЫ АШЛАМАЛАР, составында үҫемлектәрҙең 2 йәки 3 төп туҡлыҡлы элементы (азот, фосфор, калий) булған минераль матдәләр. К.а. алыу өсөн башланғыс сеймал — тәбиғи фосфаттарҙың азотлы һәм көкөртлө кислота тарҡатмалары. К.а. микроэлементтар ҡушылыуы мөмкин. Составы б‑са — ике (азотлы‑калийлы, азотлы‑фосфорлы, фосфорлы‑калийлы) һәм өс (азотлы‑фосфорлы‑калийлы) элементлы; етештереү ысулы б‑са ҡатмарлы (аммофос, диаммофос, нитрофос, нитрофоска, нитроаммофос, нитроаммофоска һ.б.; шыйыҡ ашламалар), ҡатнаш (әҙер ашламаларҙы механик ҡушыу юлы м‑н алына) һәм ҡатмарлы ҡатнаш (әҙер ашламаларҙы механик ҡушыу, аҙаҡ аммиак, азот кислотаһы, көкөрт кислотаһы, фосфор кислотаһы һ.б. м‑н эшкәртеү аша алына) К.а. айыралар. К.а. азоттың, фосфорҙың һәм калийҙың нисбәте төрлөсә һәм етештереү ысулына, башланғыс компоненттарға, үҫемлектәрҙең ихтыяжына бәйле. К.а. өсөн туҡлыҡлы матдәләрҙең юғары концентрацияһы (45—60% NРK), яҡшы физик үҙенсәлектәр (оҙаҡ ятыуҙан баҫылмай, тупраҡҡа машина м‑н индергәндә һәйбәт тарала) хас. Ябай ашлама м‑н сағыштырғанда улар еңел күсерелә, яҡшыраҡ һаҡлана. К.а. барлыҡ а.х. культураларына, ҡатмарлы К.а. — иң тәүҙә техник культураларға төп ашлама һәм өҫтәмә туҡландырыу итеп индерелә. Индереү миҡдары тупраҡта минераль элементтарҙың күләменә, үҫемлектәрҙең туҡланыу элементтары ихтыяжына, а.х. культураларының планлаштырылған уңышына һ.б. бәйле. Башҡортостанда К.а. бөтә ауыл хужалығы зоналарында ҡулланыла. 2004—2011 йй. респ. К.а. өлөшө ауыл хужалығында файҙаланылған ашламаларҙың дөйөм күләменән 60—70%‑ын тәшкил итә. К.а. етештереүселәр: “Минудобрения” ААЙ (1988—2003), “Агрохимцентр” Сауҙа Йорто ЯСЙ (Бүздәк р‑ны Бүздәк а.; 2002 й. алып), “Мәләүез минераль ашламалары” ААЙ (2003 й. алып). 20 б. 60‑сы йй. башлап Аграр университетта (В.М.Вәлиев, С.Ғ.Ғиззәтуллин, Н.А.Середа, Й.А.Усманов һ.б.), Ауыл хужалығы институтында (Н.Р.Бәхтизин, В.Х.Хангилдин һ.б.) төрлө а.х. культураларын үҫтергәндә К.а. ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеген өйрәнеү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла.
Әҙәб.: Сложные и концентрированные удобрения и их применение в Башкирии. Уфа, 1976; Комплексные удобрения. 2‑е изд., перераб. и доп. М., 1986.
В.М.Вәлиев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 19.05.2018
Тауыҡ итенән ҡатыҡта әҙерләнгән шешлек
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 19-05-2018, 08:00
1, 5 кг тауыҡ ите, ярты литр ҡатыҡ, бер баш һарымһаҡ, 4 һуған, тоҙ, борос кәрәк.
Тауыҡты бүлгеләп, полиэтилен ҡапсыҡҡа һалырға, шунда уҡ кефир, ҡырғыстан үткәрелгән һарымһаҡ, һуған, тоҙ менән борос өҫтәргә лә, яҡшылап бутарға. Һуңынан ҡапсыҡты яҡшылап бәйләп, берәй ауыр нәмә аҫтына 2 – 3 сәғәткә ҡуйып торорға. Бәйләр алдынан ҡапсыҡтың һауаһын мөмкин тиклем сығарырға кәрәк, юҡһа, шартлаясаҡ. Аҙаҡ инде барыһы ла ҡәҙимгесә эшләнә – итте шампурға теҙәһең дә, ҡыҙҙыраһың....
Ҡоротҡостар бүлешмәһен уңышты
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 19-05-2018, 07:30
Баҡсала эште ҡоротҡостарҙан арыныуҙан башларға кәрәк. Ә улар бик күп, ҡайһы саҡта бер ағасҡа бер нисә ҡуңыҙ, ҡарышлауыҡ эйәләшергә мөмкин.
Ағас төбөндә ялтырап торған тамсылар күренһә, уны оҙон морон (жук-долгоносик) тишкеләп киткән тигән һүҙ. Ул бер ҡыуаҡты ла буш ҡалдырмай. Был ҡуңыҙ һалҡынға түҙмәй. 10 градус һыуыҡта ҡатып ҡала. Шунда уҡ йыйып юҡ итергә кәрәк.
Япраҡ төргөс тә (листовертка) бөрөләрҙе тишкеләп юл яра. Йөрөгән ерен үрмәксе ауы менән ҡаплап китә....
[/aviable]


text:
Вход
вход по аккаунту?
10 класс - родн. баш. яз. и литер.код для вставки
1.Аңлатма яҙыу Башҡорт телен предмет булараҡ өйрәнеүселәргә башҡорт мөхитендә үҫмәгән,рус һәм башҡа телдә эшләүсе мәктәптәрҙә белем алғ ан балалар инә.Был эш программаһы түбәндәге программағ а нигеҙләнеп төҙөлдө: Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа.(Уҡытыу урыҫ телендә алып барылғ ан мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн). БР Мәғ ариф министрлығ ы.Тикеев Д.С.,Толомбаев Х.А.,Хөснөтдинова Ф.Ә.Өфө- 2005. 2008 йылда сығ арылғ ан яңы программа бөгөнгө көндә мәктәптә булғ ан дәреслектәргә тап килеп бөтмәй.8 класс өсөн дәреслек тулы килеш 2005 йылғ ы программа йөкмәткеһенә тура килә.Шулай уҡ 10 һәм 11кластар өсөн дә башҡорт теленән уҡыу курсы тәҡдим ителгән.Шуғ а ярашлы эш программаһы үрҙә күрһәтелгән программа нигеҙендә төҙөлдө. Был йүнәлештә эшләүсе мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙың маҡсаттары һәм бурыстары: 1.Уҡыусыларҙы башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләшергә,өйҙә,йәмғ иәт урындарында,хеҙмәт процесында башҡорт әҙәби телен практик файҙаланырғ а өйрәтеү. 2.Башҡорт теленең фонетик,лексик,грамматик нормалары буйынса белем һәм күнекмәләр биреү. 3.Башҡорт телендә нәшер ителә торғ ан гәзит-журналдарҙы,әҙәби китаптарҙы үҙ аллы уҡып аңлау күнекмәләрен биреү. 4.Үҙ фекереңде билдәле кимәлдә бәйләнешле итеп һөйләй һәм яҙа алыу күнекмәләрен формалаштырыу. 5.Телде өйрәнеү барышында балаларҙы мәҙәниәте,сәнғ әте,әҙәбиәте,башҡорт һ.б.таныштырыу,уларҙы башҡорт башҡорт йолалары,күренекле донъяһына алып халҡының фәһемле шәхестәре,тыуғ ан инеү,башҡорт тарихы,бай илдең халҡына,уның теленә,үҙе тәбиғ әте йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. 6.Рус һәм башҡорт телдәрен,әҙәбиәтен өйрәнеү нигеҙендә,балаларҙа тәрбиәләү,уларғ а илһөйәр һәм интернациональ тәрбиә биреү. 2. Уҡыу предметына дөйөм характеристика туғ ан телгә ихтирам Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тотоп, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота. Тел һәм лингвистик компетенция йәмғ иәт күренеше булараҡ тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата, башҡорт әҙәби теленең төп төҙөлөшөн нормаларын үҙләштереү, һүҙлек байытыу, фән булараҡ лингвистика запасын тураһында һәм уҡыусы тейешле телмәренең грамматик белем биреү, төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү. Мәҙәни компетенция туғ ан телдең мәҙәниәтен сағ ылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли- мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, халыҡ- ара аралашыу мәҙәниәтен үҙләштереү, милли мәҙәни компетентлы һүҙҙәр мәғ әнәһен аңлатыуҙы белдерә. Башҡорт теле курсының коммуникатив- эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәләтле һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итергә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора. Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы- предмет- ара статус: коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәр һәм оло кешеләр менән телмәр ҡора алыу, телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, аралашыу процессында яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан дөрөҫ фекер йөрөтөү, иҫбатлай, табыу, раҫлаусы йәки кире ҡағ ыусы тезис килтереү, библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығ анаҡтарҙан кәрәкле мәғ лүмәтте һайлап ала белеү, уҡыу маҡсатын билдәләү); регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге ( эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә – эҙлекле планлаштыра, кәрәкле саҡта үҙгәртә белеү, үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялауҙы тормошҡа ашырыу) . 3. Башҡорт(туғ ан) теленең уҡыу (белем биреү) планындағ ы урыны. Уҡытыу урыҫ телендә алып барылғ ан мәктәптәрҙә,Башҡортостан Республикаһы Мәғ ариф министрлығ ы тарафынан тәҡдим ителгән уҡытыу планы буйынса,башҡорт телен аҙнаһына 3-әр сәғ әт ваҡыт бүленә.Был дәрестәрҙә уҡырғ а һәм яҙырғ а өйрәтеү бер дәрес рамкаһында ойошторола,йәғ ни ,башҡорт теле дәрестәре интегратив форманы ала. 4. Уҡыу предметын үҙләштереүҙең шәхсән, метапредмет, предмет һөҙөмтәләре. “Башҡорт( туғ ан) теле” предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре Төп мәктәп сығ арылыш уҡыусыларының башҡорт (туғ ан)ттеленән прграммаһы үҙләштереүҙең шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора: 1. Башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли- мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәлтлектәрен һәм шәхестең мораль- этик сифаттарын үҫтереүҙә туғ ан телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процессындағ ы әһәмиәтен билдәләү; 2. Башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туғ ан телгә ҡарата ихтирам, уның менән ғ орурланыу тойғ оһо тәрбиәләү, милли мәҙәни сағ ылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығ ын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү, телмәр камиллығ ын үҫтереүгә ынтылыу; 3. Аралашыу процессында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде еткереү өсөн тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү, уны баһалау күнекмәләрен булдырыу. Башҡорт (туғ ан) теле программаһын үҙләштереүҙең метапредмет һөҙөмтәле булып: 1. Телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙөрен үҙләштереү: Аудирование һәм уҡыу: Телдән һәм яҙма хәбәр иткән мәғ лүмәтте адекват ҡабул итеү; Төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу, төрлө стилдәге, жанрҙағ ы текстарҙы үҙләштереү; Һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғ әйен темағ а материалды системағ а килтереү Стилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылғ ан тел сараларынан сығ ып, фекерҙе сағ ыштыра алыу; Һөйләү һәм яҙ ыу: Алдағ ы уҡыу эшмәкәрлегенең маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, хәрәкәттең эҙмә – эҙлеклелеге, өлгәшелгән уңыштарҙы баһалау, телдән һәм яҙма адекват аныҡ итеп әйтеү; Тыңлағ ан йәки уҡылғ ан әҫәрҙе һөйләй белеү Төрлө жанрҙа һәм стилдә бирелгән ситуацияғ а ҡарап яҙма һәм телдән текст төҙөй белеү Телдән һәм яҙма формала үҙ фекреңде еткерә белеү Телмәрҙәге төрлө аралашыуҙың орфоэпик, лексик, грамматик, башҡорт әҙәби теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктацион ҡағ иҙлрҙе һаҡлау Предмет һөҙөмтәләре: 1. Телдең төп функциялары тураһында, башҡорт теленең башҡорт халҡының милли теле, Башҡортостан Республикаһының дәүләт тедле булыуы тураһында, тел һәм халыҡ мәҙәниәтенең бәйләнештәре тураһында, кеше һәм йәмғ иәт тормошондағ ы рле тураһында ҡараш булдырыу 2. Гуманитар телдәр системаһында туғ ан телдең урыны һәм мағ арифта уның тулыһынса ролен аңлау 3. Туғ ан тел тураһында төп фәнии нигеҙҙе үҙләштереү 4. Башҡорт теленең лекусикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙлштереү 5. Телдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын анализлау һәм таныу 6. Һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен яһау 7. Тел- һүрәтләү саралары һәм уларҙы үҙ телмәреңдә ҡулланыу 8. Туғ ан телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағ анда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау 4.Уҡыу предметының (курс) йөкмәткеһе Темалар № Дәрестәр һаны 1. Башҡорт совет осоро әҙәбиәтенең формалашыуы. 1 2. Д.Юлтый ижады. 6 Тел тураһында дөйөм төшөнсә. 3. Ә.Вәлиди тормошо һәм ижады. 4 Тел тураһында дөйөм төшөнсә. 4. М.Буранғ олов тормошо һәм ижады. 7 Графика һәм орфография. 5. Ғ .Хәйри тормошо һәм ижады. 4 Лексика һәм фразеология. 6. Утыҙ ынсы йылдар әҙәбиәте. 1 7. Һ.Дәүләтшина тормошо һәм ижады. 4 Һүҙ ьяһ алыш һәм һүҙ төҙөлөшө. 8. Әҙәби портреттар. 1 Морфология. 9. Бөйөк Ватан һуғ ышы йылдарындағ ы әҙәбиәт 6 10. Р.Ниғ мәти тормошо һәм ижады. 6 Морфология. 11. Б.Бикбай тормошо һәм ижады. 16 Морфология. 12. З.Биишева тормошо һәм ижады. 7 Морфология. 13. Һуғ ыштан һуңғ ы осор әҙәбиәте. 1 14. Н.Нәжми тормошо һәм ижады. 4 Морфология. 15. Үтелгәндәрҙ е ҡабатлау. 1 (бәйләнешле т/ү -5) 69 Бөтәһе 5.Календарь- тематик планлаштырыу Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10-сы синыф Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б., Хөснөтдинова Ф.Ә. № Темалар Дәрес Дәреслек Күргәҙмә Өйгә һаны бите материал эш 1-се сирек 1 Тел ғ илеменең Үтәлеше 3.09 1 4-8 Плакат, схема 1-се күнегеү 1 9-12 Схема 9-сы күнегеү 5.09 1 12-13 13-сө күнегеү 10.09 4 102- бүлектәре 2 Лексика нимә өйрәнә 3 Актив һәм пассив һүҙҙәр 4-7 Д.Юлтый Ҡарағ ол. З.Вәлиди Туғ ан. 12.09,17.09, 130 Ҡан 8 Таблица, портрет 1 Хәтирәләр. 107- 19.09,24.09 Дәреслек, портрет 117 Һорауҙарғ а 27.09 яуаптар әҙерләргә 9 Синоним, 1 Журналдар, һүҙлектәр 34- се күнегеү 1.10 Таблица 44-се күнегеү 3.10 Яҙып бөтөрөргә 8.10 Һөйләргә 10.10,15.10 антоним, омоним 10 Фразеология 1 11 Изложение Мөхәббәт 1 12- Мөхәмәтша 2 13 Буранғ ол. Башҡорт 25- 27 138- Таблица, портрет 153 әҙерләнергә туйы 14 Һүҙьяһалыш 1 29-30 Таблица 55- се күнегеү 17.10 15 Фонетика, графика 1 16 Контроль диктант 1 17 Үтелгәндәрҙе 1 33-39 Таблица 64-се күнегеү 22.10 24.10 29.10 ҡабатлау 2-се сирек 1-2 Ғ. Хәйри. Боролош 2 154- Портрет,йыйынтыҡтары 172 3 Орфография, Һөйләргә 5.11,7.11, әҙерләнергә 12.11 1 40-44 Таблица 69- сы күнегеү 14.11 4 137- Дәреслек Һөйләргә 19.11,21.11 әҙерләнергә 26.11,28.11 Үҙегеҙҙе 3.12 орфоэпия 5-8 Һ. Дәүләтшина. Ырғ ыҙ 9 Морфология. Исем. 144 1 45-54 Таблица тикшерегеҙ 10- С.Мифтахов. Дуҫлыҡ 11 һәм мөхәббәт. 12 Ғ.Сәләм. Бала 2 Инша Бала- Йыйынтыҡ 214 1 поэмаһы 13 200215- Йөкмәткеһен 5.12,10.12 белергә Йыйынтыҡ 224 Һорауғ а 12.12 яуаптар 1 Яҙып бөтөрөргә 17.12 81-се күнегеү 19.12 тормош йәме 14 Сифат 1 15 Контроль диктант 1 54-57 Таблица, журналдар 24.12 16 Хаталар өҫтөндә эш 1 26.12 3-сө сирек 1 Һан төркөмсәләре 1 58-61 Таблица 87- се күнегеү 16.01 2-4 Рәшит Ниғ мәти 3 225- Плакат Һөйләргә 21.01,23.01, әҙерләнергә 28.01 99-сы күнегеү 30.01,4.02 Яҙып бөтөрөргә 6.02, 197- Һөйләргә 11.02,13.02 204 әҙерләнергә 18.02,20.02 Яҙып бөтөрөргә 25.02 ижады 5-6 Алмаш 242 2 62-70 Терәк-схема төркөмсәләре 7 Изложение Бал 1 ҡорто 8- Б.Бикбай Ҡарлуғ ас. 4 11 Аҡсәскә 12 Инша Атайҙың роле 1 13 Рәүеш 1 43-44 Схема 102-се күнегеү 27.02 14- Ҡылым. 2 70-79 Плакат 114- се күнегеү 4.03,6.03 15 Һөйкәлештәр. 16 Контроль диктант 1 11.03 Әсәкәйем 17 Хаталар өҫтөндә эш 1 18 Синыфтан тыш 1 уҡыу 19 Ҡабатлау 44-46 Плакат 13.03 Журналдар, китаптар 19.03 күргәҙмәһе 1 Плакат Үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөргә 20.03 4-се сирек 1-2 2 Ҡылым төркөмсәләре 3 248- Плакат, таблица 129- сы күнегеү 1.04,3.04 Таблица Һорауғ а 8.04 265 Ҡылым йүнәлештәре 1 яуаптар яҙырғ а 4-8 З. Биишева ижады 5 270- Таблица, карточкалар 313 Һөйләргә 10.04,15.04, әҙерләнергә 17,04,22.04, 24.04 9 Инша 1 10 Ярҙамсы һүҙ 1 29.04 89-95 Таблица, схемалар 147- се күнегеү 6.05 төркөмдәре 11 Контроль диктант 1 12- Н.Нәжми ижады 3 14 8.05 314- Йыйынтыҡтары Ятларғ а 340 15 Изложение 1 16- Үтелгәндәрҙе 2 17 ҡабатлау 13.05 15.05,20.05 Яҙып бөтөрөргә Электрон дәреслек Йомғ аҡлау дәресе 6.Белем биреүҙә файҙаланылған әсбаптар, методик ҡулланмалар. 22.05 27.05,29.05 Уҡыусылар өсөн әсбаптар: Дәреслек. Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле: рус мәктәптәренең 10 класы өсөн бащҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. -Өфө: Башҡортостан “ Китап” нәшриәте, 2003. Өҫтәлмә әҙәбиәт 1.Әсә теле.Башҡорт мәктәптәренең10-11 кластары өсөн дәреслек.В.Ш.Псәнчин. 2..Башҡорт теле.Юғары уҡыу йортона инеүселәр һәм педколледждар өсөн дәреслек. 3.Башҡорт теле (5-9) һәм әҙәбиәтенән 5-11) тест һорауҙары.И.Ә.Шарапов.Өфө-2000. Уҡытыусылар өсөн әсбаптар: 1. Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен заманса уҡытыу.Уҡытыусылар өсөн ҡулланма.М.И.Баһаутдинова,Г.Н.Йәғәфәрова,Өфө,Китап,2009. 2. Башҡорт теле һәм туған әҙәбиәт дәрестәрен үҙ-ара бәйләнештә уҡытыу.М.Б.Юлмөхәмәтов, Өфө-2008 3. Башҡорт теле,башҡорт әҙәбиәте .Электрон дәреслектәр.7-9,10-11,педколледждар өсөн. 4. Башҡорт теленең һүҙлеге.ике томда 5. Башҡорт теленең синонимдар,антонимдар,омонимдар,фразеологик һүҙлектәре. 6. Башҡортса-русса,русса-башҡортса һүҙлектәр. 7. Башҡорт теленең орфографик һүҙлеге. 8. Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы.5-9 Х.А.Толомбаев,С.В.Атнағолова, Өфө,Китап,2009. 9. Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы.5-9.М.Ғ.Ғималова,С.М.Рәхимова. Өфө,Китап,2009. 10.Рус телле мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу.Методик күрһәтмә. Ғәбитова З.М.Баһаутдинова М.И.һ.б.БМҮИ нәшриәте.Өфө-2008 йыл. 11. Әсә теле.дидактик материалдар.5,6,7,8-9,10-11 кл.В.Псәнчин. Өфө-2008 12.Электрон һүҙлектәр. 7. Ҡушымта Контроль эштәр өсөн материалдар Контроль диктант №1 Болоттарҙан аҡ ебәк селтәр бөркәнгән ҡараһыу зәңгәр күк йөҙөндә тулған ай йөҙә.Күпереп ятҡан йәшел үләндәр ,суҡ ҡайындар эсенә сумған ауыл,айҙың күгелйем нурҙарына ҡойоноп ,серле йоҡоға талған.Бейек алабуталар,әремдәр араһынан саҡ ҡына күренеп ултырған кескәй бер өй генә йоҡламай.Уның ҡоршалып бөткән быялалы бәләкәй генә тәҙрәһендә сысҡан күҙендәй генә ут бызылдай,ә унан тирә-яҡҡа үҙәк өҙгөс әрнеүле моң тарала.Был моң ауыл янындағы ағын йылғаның сылтырауына,һандуғастарҙың сутылдашыуына,ҡамышлы күлдәрҙәге тәлмәрйендәрҙең баҡылдашыуҙарына ҡушыла ла үкһеп-һыҡтап күккә күтәрелә.Был кескәй ауыл да,бөтә тауҙар,һыуҙар,туғайлыҡтар-барыһыбарыһы ошо моң аҫтында тирбәлеп,ҡайҙалыр әкрен генә ағалар төҫлө. -Кем уйнай һуң ул көйҙө?(З.Биишева). Өҫтәлмә эш. 1.Тексҡа исем бирегеҙ. 2.Ниндәй стилгә ҡарай?Уның үҙенсәлектәрен күрһәтерлек иҫбатлауҙар табығыҙ. Контроль диктант №3 Ер. Ер!Ниндәй таныш та беҙгә был ер.Беҙ ошо ҡарт һәм шул уҡ ваҡытта бик йәш ерҙең йөҙөндәге һәр бер йыйырсыҡтарҙы күреп,танып ,һиҙеп беләбеҙ. Бына тау.Бөтә тигеҙлектәр өҫтөнән ҡалҡып, тирә яғын мәғрур күҙәтеп тора ул бейек тау. Ул тыныс. Ләкин ошо тыныслыҡ аҫтында аҙмы ни дауыллы көндәр һаҡлана! Бына урман. Меңләгән ваҡ һәм эре тормоштоң бөтә тауыштары менән шаулап тора ул урман, һәм ошо тыйып алғыһыҙ шау аҫтында аҙмы ни дәһшәтле аҙналар һаҡлана! Бына йылға. Тулҡындар теле менән яр ташын ҡарай-ҡарай аға ул йылға. Ә йылғаның теге һәм был яҡ ярҙарында, онотолмаҫ иҫтәлек булып, аҙмы тулҡынлы айҙар һаҡлана! Бына ҡыя таштар, соҡорҙар, ҡурғандар. Быларҙың һәр береһе ниҙер кисергән. Ҡайһы саҡта йәш бала һымаҡ шатланғандар улар. Был-ер. Яҡын да был ер, йылы ла был ер, һөйөклө лә был ер. Һәм уның һәр бер ваҡ ташы , һәр бер зифа ҡайыны ҡаты көрәш менән яулап алынған. (Р.Ниғмәтиҙән.) Контроль диктант №2 Шағир-һүҙ тылсымы эйәһе. Рәми Ғарипов шиғриәте-моңло һәм күп буяулы поэтик ижад. Уның бар моңо һәм биҙәге барыһы ла тәбиғәттән, шуның менән улар тәбиғи ҙә, ифрат төрлө лә. Ә һандуғас көйҙәренә көйләнгән шиғырҙар шәлкеме үҙҙәре генә ни тора! Рәми Ғарипов шиғриәте өсөн уйсанлыҡ, тәрән моң, фекер тығыҙлығы хас. Ул ижад тыштан сабыр, эстән ялҡын төҫлө.Уның хатта мөхәббәт, йәшлек уты менән һуғарылған лирик шиғырҙарында ла илерткес сафлыҡ, сабырлыҡ, ғорурлыҡ, хатта саялыҡ тойғолары ла әллә ни хәтле. Мөхәббәт шағир өсөн Урал батыр эҙләгән Йәншишмә кеүек. Ә Йәншишмәнән эскән ғашиҡ- үлемһеҙ. Ғашиҡ шағирҙың шиғриәтте мәңгелек итеүе бар. Өҫтәүенә, ул мөғжизәләргә ышаныр зат, йәиһә уны үҙе тыуҙырыусы. Шуға ла шағир-һүҙ тылсымы эйәһе.(108 һүҙ) (Ғ.Хөсәйеновтан.) Диктант №1 Тәржемә өсөн диктант. Летнее утро. Ночь уже стоит над озером и смотрит в его темную воду.В прибрежных камышах возятся журавли. Всю ночь ярким пламенем горит наш костер.Листья берез не шевелятся.Роса стекает по белым стволом.Очень далеко кричит старый петух в избе лесника. В чудесной тишине наступает рассвет.Край неба на востоке зеленеет.Это лучшее время суток.Еще все спит.Спит вода, спят рыбы,птицы.Только совы медленно и бесшумно летают около костра. Мы говорим шепотом. Боимся спугнуть рассвет.Со свистом проносятся тяжелые утки.Туман начинает расстилаться над водой.Мы бросаем сучья в костер. Над озером поднимается солнце,начинается летний день.(По К.Паустовскому). Изложение№1 Мөхәббәт. Борон-борон заманда,күп йылдар артылышында булған,ти бер гүзәл ер.Ағастар,ҡуйы урман булып,ҡояштаы ҡаплар бейеклеккә еткән.Мәғрур ҡаялары,күкрәк киреп,был ожмах утрауын һалҡын бурандарҙан,әсе елдәрҙән һаҡлаған.Шишмәләре саф,таҙа булған,ә тәме,шифаһы үлер сиккә еткән кешене лә аяҡҡа баҫтырған.Яландарҙа береһенән-береһе матурыраҡ,алһыуыраҡ хуш еҫле гөлдәр үҫкән.Сәскәнән сәскәгә хуш еҫле бал йыйып бал ҡорттары осҡан.Был матурлыҡҡа һоҡланып көнө-төнө һандуғас һайраған. Ошо ерҙә бер егет йәшәгән.Үҙе уңған,төҫкә сибәр,буцға һомғол,көслө икән.Бейек тау баштарына менеп,бөркөттәрҙең осоуын күҙәткән,күкрәк тултырып йырлаған.Уҡ-һаҙағын тотоп ,урман-яландарҙы гиҙгән,һунарсылыҡ иткән.Хәлдән тайып сарсағанда,ятып шишмәләрҙән һыу эскән. Ләкин ни генә эшләһә лә ,нимәгә генә тотонһа ла,күңеле болоҡһоп тик торған.,ниҙер етмәгән,күңеле ҡайҙалыр саҡырған,өмөтләндергән.Ул ошо мөғжизәне эҙләп, бар ерҙе ҡыҙырған.,тыуған еренән алыҫайғандан-алыҫая барған.Һәм түҙмәгән егет,бер көн хәлдән тайғас,күккә ҡарап мөрәжәғәт иткән:”Эй,Ҡояш-әсәм!Тыңласы минең һүҙемде,ярҙам итсе?!Хәлем бик һәйбәттән түгел.Көндән-көн һарғаямын,кибәмен.Бар сер йомғағын үҙенә йомған билдәһеҙ ҡошто таба алмайым.Кем ул?Нимә булды минең менән?” “Эй,балам,балам!Мөхәббәтһеҙ кеше йәшәмәй тигәндәре дөрөҫ икән.Ниндәй генә йән эйәһе булһа ла,парлы булырға тейеш.Ана коштарға ғына ҡара, нисек күңелле һайрайҙар. Ә һин бөр үҙең, янында һинең ҡүңеленде иш итерҙәй кешенең юҡ-шуға ауыр. Ярҙам итәм мин һиңә, улым. Үҙемдең баламды-ҡыҙымды бирәм. Тик шартымды ғына тыңла: бер ҡасан да уға ауыр һүҙ әйтмә, ауыр вакыттарҙа ла ҡул күтәрмә. Сөнки ул – илаһи зат. Һине яратыр, һиңә бәхет бирер өсөн тыуған ул. Усаҡ йылыһын да һаҡлаусы, киләсәгеңде дауам иттереп йәм биреүсе лә ул буласаҡ. Күп нәмә һинән торасаҡ. Йәберләмә, ишеттеңме, һәр саҡ ихтирам ит!” Ошо һүҙҙәрҙе әйткән дә Ҡояш-әсә ергә алтын уҡтарын йүнәлткән. Егет был тиклем дә яҡтылыҡта күҙҙәрен йомған. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң күҙен асып ҡарай ҙа хайран ҡала. Алдында тал сыбығылай зифа буйлы, оҙон ҡара сәсле, ҡарлуғас осошон хәтерләткән ҡашлы, бешкән муйыл төҫөндәге ҡара күҙле һылыу ҡыҙ баҫып тора. Тыйнаҡ ҡына йылмая ла: “Һаумы, егет кеше!Мин һинң хәләл ефетең булам! Ауыр саҡтарҙа ярҙам итеүсе, бейеклектәргә этәреүсе, яҡшы эштәргә өндәүсе мин булырмын”-, ти ул. Ә егет ҡыҙға ҡарап,күҙен дә ала алмай тора,ти.Ҡараңғы төндәрҙә йондоҙҙар киңлегендә эҙләгән,ялан-ҡырҙарҙа тапмаған,һунарҙа атмаған мөғжизәнең ошо икәнен аңлаған.Һәм шул көндән башлап Егет менән Ҡыҙ бик бәхетле,татыу йәшәй башлағандар.Үҙҙәре кеүек уңған,матур балалар үҫтергәндәр. -Оҡшанымы әкиәт?-Өләсәйем яратҡан һорауын биреп ҡуйҙы. (Балалар фольклоры) Изложение№2 Бал ҡорто-күмәкләп тереклек итеүсе ҡаяулы яры ҡанатлы бөжәктәр вәкиле.Кеше уны боронғо замандарҙан уҡ үрсетә.Бал,балауыҙ,бал ҡортон алыу маҡсатында,кеше бал ҡортон бөтә Ер шарында аҫрай.Ул бөжәктәр башҡаларҙан ҡылыҡтарының ҡатмарлы булыуы менән айырыла. Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң нәҫеле булған 10 000-50 000,ә ҡайһы берҙә 100000эшсе ҡорто була.Бал ҡорттарында яңы күс май-июнь айҙарында барлыҡҡа килә. Уның өсөн умартала ата ҡорттар,йәки эреғорттар,үҫтерелә һәм йәш инә ҡорт үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала.Йәш инә ҡорт үҫеп сыҡҡас,ҡарт инә ҡорт күстең яртыһын эйәртеп,умартанан осоп китә-күс айыра. Яңы умарта табылғас,эшсе ҡорттар балауыҙҙан алты ҡырлы кәрәҙҙәр яһай.Күҙәнәктәргә улар запас аҙыҡ-нектар һәм сәскәләрҙең һеркәһен йыя.Үҫеп килеүсе быуынды һәм инә ҡортто ашаталар. Яҙын,көндәр йылынғас,эшсе ҡорттар умарталарҙан сыға.Тәүге сәскәләрҙән эшсе ҡорттар сәскә һеркәләре һәм нектар йыя башлай. Йәйҙең икенсе яртыһында эшсе ҡорттар ҡышҡылыҡҡа бал әҙерләй.Һалҡындар башланғас,ҡорттар умарталағы бөтә ярыҡтарҙы балауыҙ менән һылай һәм ҡышлауға әҙерләнә.Ҡышын улар кәрәҙҙәр аҫтында тығыҙ булып йыйылып ултыра һәм әҙерләнгән бал менән туҡлана.(Биология). Зачет өсөн текстар.№2-10 класс. «Төн. Башҡорт ҡыҙының тәңкәле еләне шикелле, күҙҙең яуын алып, йымылдап торған аяҙ күктә,алтын табаҡтай, тулған ай йөҙә. Таллыҡта һандуғастар сутылдаша. Тирәк башында кәкүк саҡыра. Күләүектә тәлмәрйендәр баҡылдаша. Оло Эйек йылғаһы, үҙенең мәңге шат, шаян йырҙарын һандуғас моңдарына мансып, ҡыуана-көлә, бер өҙлөкһөҫ сылтарап аға ла аға...» Ошондай шиғри картина менән башланып китә Зәйнәб Биишеваның «Яҡтыға» исемле трилогияһы. Иң элек ана шул гүзәл яҙғы төндәрҙең береһе, Оло Эйек буйында ултырған башҡорт ауылы, бәләкәс кенә, ләкин зирәк аҡыллы, яҡты күңелле Емеш һәм уның ата-әсәһе, туғандары менән танышып, беҙ инде артабан ҙур тарихи ваҡиғалар эсенә, революция һәм граждандар һуғышы дәүерендә халҡыбыҙҙың яҙмышын һәм көрәшен, ҙур уй-хыялдарын һәм ынтылыштарын һүрәтләгән образдар донъяһына инеп китәбеҙ.”Кәмһетелгәндәр”,”Оло Эйек буйында”,”Емеш” тигән романдарҙы берләштереүсе был киң ҡоласлы трилогияны кемдәр генә белмәй ҙә,кемдәр генә яратып уҡымай!Трилогия ҙур талант эйәһе Зәйнәб Биишеваның башҡорт милли прозаһын үҫтереүгә индергән ҡиммәтле ижад емеше,ижад ҡаҙанышы булды.(Р.Шәкүр.) 1.Текстың идеяһын,темаһын билдәлә. 2.Һүҙьяһалыш ысулдарына миҫалдар яҙ. 3.Һүҙ составы буйынса тикшер:ҡиммәтле,һүрәтләгән. 4.7 һөйләмдәге тыныш билдәләренең ҡуйылышын аңлат. Оҙон юл. Тирә-яҡта ҡалын урман.Октябрь башында уҡ ғәжәп бер төҫкә инә лә оҫта сигелгән келәмгә оҡшап ҡала икән ул.Әлморон менән миләш ҡыуаҡтары, һырға таҡҡан ҡыҙҙар кеүек, ҡыҙыл төймәләргә күмелеп ултыра. Яланғас ағастар һыҙатын, төрлө хәүефтәрҙән һаҡлағандай, көслө имәндәр уратып алған. Уларҙың ҡараһыу-ҡыҙылһыу япраҡтары аҡрын ғына ҡыштырлаша. Артабан инде йәй ҙә йәшел, ҡыш та йәшел шыршылар, күкшел ҡарағайҙар теҙелешеп китә. Был һылыуҙар, дәрәжә һаҡлағандай, тын ғына баҫып торалар. Урман да тау, тау ҙа урман. Юлдың осо ла, ҡырыйы ла күренмәй. Тау һәм урман диңгеҙендә яңғыҙ елкән шикелле йөҙәһең дә йөҙәһең. Япа-яңғыҙың сәғәттәр буйы бараһың. Ниһайәт, аҡһыл төтөн күҙгә салына. Тимәк, кешеләр йәшәй был тирәлә. Юл оҙон. Юл кеүек үк оҙон уйҙар. Хөрмәт саптарҙың лерт-лерт юртыуына һикерә- һикерә алға тәгәрәүсе кырандасҡа ҡырын төшөбөрәк ултырып алған да, береһен ишеп, икенсеһен һүтеп, уйҙарының осона сыға алмай килә. (Яр.Вәлиев.) Өҫтәлмә эштәр. 1.Текстың стилен билдәләгеҙ,ошо стилгә хас үҙенсәлектәрен күрһәтегеҙ. 2.Текстың тибын асыҡлағыҙ. 3.”Ҡыуаҡтары”һүҙенә фонетик анализ яһағыҙ. 4. Фразеологизмдарҙы табығыҙ,мәғәнәләрен аңлатығ Зачет №2. Текст өҫтөндә эш. №1 Ат башҡорт һуғышсыһының айырылғыһыҙ дуҫы,яуҙашы булған.Башҡорт атына шул заман кешеләре ныҡ һоҡланған.Башҡорттар менән күп аралашҡан генерал Чернов былай тип яҙған:”Башҡорттар үҫмер сағынан уҡ аттан айырылмай.Малайҙар дүрт-биш йәштән үк атҡа атлана.Шуның өсөн уларҙың ат өҫтөндә арымауҙары аңлашыла.Үҙ ерҙәренән үткән хөкүмәт кешеләренең экипаждарын һыбай оҙатып барыусы башҡорттарҙы йыш күрергә мөмкин.Арыу-талыуҙы белмәй,алты-ете сәғәт эсендә йөҙ саҡрым һәм унан да күберәк юл үтәләр.Һис бер ҡаршылыҡтан ҡурҡмайҙар: һыуҙы ла улар йөҙөп сыға,ҡуйы урманды ла тәбәнәк аттарының йылғырлығы арҡаһында бик шыма уҙа,текә үрҙе лә ,уйһыу ерҙе лә башҡорт атынан төшмәй сыға,ҡыҫҡаһы,йәйәү кеше йөрөй алған ерҙән ул һис ҡыйынлыҡһыҙ һыбай үтә.Аттары бөтә талаптарға яуап бирә: еңел кәүҙәле,сыҙам,ҡурҡыу белмәй,шул уҡ ваҡытта түҙемле,йыуаш һәм арзан тора.” Егет менән атты халыҡ һәр саҡ айырылғыһыҙ бер бөтөн итеп ҡараған.Йырҙа ла улар һәр саҡ йәнәш ҡуйыла.Мәҫәлән: Алыҫтарҙан күгәреп,ай,күренә Ирәндеккәй тауҙың аҡ ташы. Ҡайҙа ғына бармай,ниҙәр күрмәй Ир-егеткәй менән ат башы. (Ә.Әсфәндиәров) Эштәр. 1.Тестың стилен билдәлә,исем бир. 2.Һүҙьяһалыштың төрлө ысулына миҫалдар яҙ. 3.Анализла:айырылғыһыҙ,һуғышсыһының. 4.Морфологик анализ:дүрт-биш,йылғырлығы Тест№1 1.Нимә ул әҙәбиәт? А. Һүҙ сәнғәте Б. һынлы сәнғәт В.музыка һәм йыр сәнғәте 2.Совет әҙәбиәтенең төп жанры А. романтизм Б.тәнҡитле реализм В. реализм Г.социалистик реализм 3. Д.Юлтый ҡайһы йылдарҙа йәшәгән? А. 1893-1938 Б. 1880-1934 В.1895-1919 Г.1841-1907 4.»Барыһы хәйлә,барыһы золом, Улар тик беҙҙе һаталар...”Был өҙөк Д.Юлтыйҙың ҡайһы шиғырынан? А. “шинель” Б. “Ҡан баҙары” В.”Сумка” Г.”Һағыныу йырҙары” 5.Ат аҡтығы илгә бүре килтерә,тиҙәр,балам,уҫаллыҡҡа тәһәрәт кәрәкмәй ул Кемдең һүҙҙәре? А. Ҡарағол Б. Ҡыраубикә В. Гөлбикә Г.Ҡәҙерша 6. Ул Ригала механика заводында эшләгән,сәғәт оҫтаһы булған. Кем ул? А. Булат Б. Байғужа В. Новиков Г.Индрил 7. Ә.Вәлиди ҡасан йәшәгән? А. 1890-1970 Б. 1893-1938 В.1880-1934 Г.1831-1895 8.Ә.Вәлиди юғары белемде ҡайҙа ала? А.Ҡазанда Б. Анкарала В. Венала Г.Петербургта 9. Ә.Вәлидиҙең 1912 йылда баҫылған тәүге ғилми хеҙмәте нисек атала? А. “Төрк тарихы” Б. “Бөрйән башҡорттары” В. “Хәтирәләр” 10. М.Буранғолов ҡайһы ауылда тыуған? А. Юлтый Б. Әсән В.Үрге Ильяс Г.Хәсән 11. М.Буранғолға халыҡ сәсәне исеме ҡасан бирелә? А. 1940 Б. 1944 В. 1946 Г.1950 12. М.Буранғол “Урал батыр”эпосын ҡасан яҙып алған? А. 1910 Б.1908 В.1907 Г.1911 13.”Ашҡаҙар”драмаһында Йомағолдоң һөйгәне кем? А. Таңһылыу Б. Дәүләтбикә В. Айбикә Г.Һандуғас 14. “Башҡорт туйы”драмаһының төп геройыА. Уралбай Б. Юлдыбай В. Буранбай Г.Айтуған 15. “Башҡорт туйы”драмаһы сәхнәгә ҡасан сыға? А. 1926 Б.1930 В.1935 Г.1943
1/--страниц


text:
200 урынға иҫәпләнгән цехҡа тегенселәр кәрәк.
Һуңғы йылдарҙа республикабыҙҙың көньяҡ-көнсығыш райондарында “Колибри” йәмғиәтенең теген цехтары байтаҡ асылды. Баймаҡтағыһы – иң ҙуры. Бында 200 кешегә эш урыны булдырылған.
Цехта тегенселәр өсөн бөтә шарттар бар, ашау, йыуыныу урындары кеүек уңайлыҡтар булдырылған. Эш иртәнге сәғәт 8-ҙән киске 8-гә тиклем дауам итә. “Әлегә илле тегенсе хеҙмәт күрһәтә, – ти халыҡҡа эш урындары булдырған йәш йүнсел Линара Заһитова. – Ҡабул иткәндә кешеләрҙең йәшенә, ошо йүнәлештәге тәжрибәһенә ҡарамайбыҙ. Иң мөһиме – эшләргә теләге булһын. Хеҙмәт үҙенсәлектәренә үҙебеҙ бушлай өйрәтәбеҙ. Хаҡ башҡарылған эш күләменә ҡарап түләнә, шуға һәр тегенсенеке төрлөсә килеп сыға. Кемдер көнөнә бер мең һум табыш алһа, бәғзеләр айына ни бары өс–биш мең һумдан үтә алмай. Әйтеүемсә, барыһы ла теләккә, тырышлыҡҡа бәйле”.
Эшкә алынғандар араһында ҡасандыр тегенсе булған ҡатын-ҡыҙ ҙа, яңы шөғөлгә тәүләп тотонғандар ҙа бар. Мәҫәлән, 21 йәшлек ҡыҙ колледж тамамлап, үҙ һөнәре буйынса урын таба алмағас, бында килгән. Ә бына Хәҙисә Хөсәйенованың тәжрибәһе етерлек: ул оҙаҡ йылдар Сибай тегеү фабрикаһында хеҙмәт иткән. Богачевка ауылынан йөрөп эшләргә йыйынған Елена ла бер көйгә генә “йырлаған” сит ил теген машинаһын ғәжәп уңайлы күрә.
Әйткәндәй, был эшмәкәрлек Башҡортостан Хөкүмәтенең республиканың көньяҡ-көнсығыш райондарын иҡтисади яҡтан үҫтереү программаһына ярашлы атҡарыла. Ауыл халҡына хеҙмәт урындары булдырған “Колибри” йәмғиәтенең төбәкте заманса үҫтереүҙә, мәшғүллек мәсьәләһен хәл итеүҙә өлөшө ҙур. Эш булғас, аш бар, тормош йәмле.
Йәш эшҡыуар Линара Заһитованың пландарына килгәндә, киләсәктә Сибайҙа ла ошондай уҡ цех асыу ҡарала.


text:
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ТАСС мәғлүмәт агентлығында үткән матбуғат конференцияһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың уңыштары менән бер рәттән көнүҙәк проблемалары хаҡында ла әйтеп үтте.
Бизнес бәйләнештәре өсөн эшлекле даирә вәкилдәренең күҙмә күҙ осрашып аралашыуы, аңлашыуы шарт, сөнки күп осраҡта ошо даирә эшлеклеләре ғаилә бизнесын үҫтерә, эшмәкәрлеген төрлө хәүефтәрҙән ҡурсаларға тырыша. Был йәһәттән, асыҡтан асыҡ аралашыу, бер береңдә ышаныс тыуҙырыу өсөн форум бик уңайлы майҙан, тип билдәләне Рөстәм Зәки улы.
Шул уҡ ваҡытта бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың ҙур бизнес даирәләре менән эшлекле бәйләнештәрҙе ауыр булдырыуы иҡтисади мөмкинлектәрҙе сикләй, тине төбәк Башлығы.


text:
27-28 апрелдә Туймазы ҡалаһында еңел атлетика буйынса республика асыҡ ярыштары үтте. Физик культура уҡытыусыһы Фәйзулла Ғабдулйән улы Абдрафиҡов етәкселегендә беҙҙең гимназистар Киранов Илдус менән Мофазалова Гөлназ 800 метр арауығында йүгереүҙә еңеү яуланылар. Шулай уҡ 27 апрель көнө Өфө ҡалаһы беренселегенә Гастелло стадионында үткәрелгән бәйгелә Гәрәев Артур 600 метр алыҫлыҡҡа йүгереү буйынса еңеүсе булды.
Афарин! Гимназия данына тап төшөрмәгән, уҡыуҙа ла, спортта ла һынатмаған йәш егет-ҡыҙҙарыбыҙға артабан да уңышлы сығыштар теләйбеҙ!


text:
- Подробности
- Просмотров: 238
ТӨП ХАЛЫҠ УЧИЛИЩЕҺЫ, юғары типтағы башланғыс уҡыу йорто. Өфөлә 1789 й. 10 июлендә Рәсәй империяһында халыҡ училищелары уставына (1786) ярашлы асыла, 1797 й. Ырымбур ҡ. күсерелә. Губерна Йәмғиәт ҡараулығы приказы ҡарамағында була, ул уч‑ще эшмәкәрлеген финанс м‑н тәьмин итә, ойоштора һәм контролдә тота. Крепостнойҙарҙан башҡа бөтә ҡатлам балалары ҡабул ителә. Уҡыу бушлай була. Уҡыу курсы — 5 йыл (өлкән класс 2 йыллыҡ була), 2 баҫҡыстан тора: 1‑се баҫҡыс (1—2‑се кластар) кесе халыҡ училищелары курсына тура килә, 2‑се баҫҡыс (3—4‑се кластар) улар өсөн уҡытыусылар әҙерләй. Уҡыу программаһына урыҫ грамматикаһы, төрки теле, арифметика, геометрия, физика, механика, география, тәбиғәт белеме, урыҫ һәм дөйөм тарих, архитектура, уҡытыу методикаһы, Алла ҡануны инә. Училищела 5 уҡытыусы, ш. иҫ. С.‑Петербург уҡытыусылар семинарияһын тамамлаған 4 кеше уҡыта. Уҡыу процесында уҡытыуҙың алдынғы ысулдары ҡулланыла, класс-дәрес системаһы индерелә, һәр класты тамамлағандан һуң имтихандар үткәрелә. Т.х.у. китапхана һәм уҡыу әсбаптары кабинеты була. 1789 й. училищеға 134 кеше уҡырға инә, 1802 й. 156 кеше уҡый. 1822 й. Т.х.у. Ырымбур өйәҙ училищеһына (ҡара: Өйәҙ училищелары) үҙгәртелә.
Әҙәб.: М и р с а и т о в а С.Г. Народное образование на Южном Урале в первой половине XIX века. В 2 ч. Ч.1. Екатеринбург, 2000.
Т.М.Әминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 386
ЙӨҘ ҘӘ ЕГЕРМЕ ДҮРТЕНСЕ УҠСЫЛАР БРИГАДАҺЫ, 1942 й. апр. Юғары Баш командалығы ставкаһының директиваһы б‑са БАССР‑ҙың Бәләбәй р‑ны Аксаков т. юл ст. ойошторола. Бригада составына айырым артиллерия, танкыға ҡаршы истребитель һәм миномёт дивизиондары, 4 уҡсылар батальоны, элемтә батальоны, разведка һәм сапёр роталары, һауа оборонаһы взводы инә. 124‑се уҡсылар бригадаһы Көньяҡ Урал хәрби округы, майҙан алып Сталинград фронтының 1‑се резерв, авг. — 62‑се, 1943 й. ғин. башында 66‑сы армиялары, ғин. аҙағынан — Калинин фронтының 39‑сы армияһы, окт. — 1‑се Балтик буйы фронты составында була. Бөйөк Ватан һуғышы барышында Сталинград алышында (1942—43) ҡатнаша. 1944 й. ғин. башында таратыла, уның частары Көнбайыш фронт составына инә. Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1943). Бригада ком.: полк. С.Ф.Горохов (1942 й. апр. алып), полк. Малагашвили (1943 й. февр. алып).
М.Ә.Бикмәев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
1936 йыл
1936 (бер мең туғыҙ йөҙ утыҙ алтынсы) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1936 йылы, 2 мең йыллыҡтың 936 йылы, XX быуаттың 36 йылы, XX быуаттың 4 ун йыллығының 6 йылы, 1930 йылдарҙың 7 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт АССР-ына СССР составындағы союздаш республика статусы биреү тәҡдиме рәсми рәүештә кире ҡағыла.
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 7 февраль — Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы, башҡорт фольклорсы-ғалимәһе, филология фәндәре докторы.
- 21 февраль — Йәһүҙин Муса Садиҡ улы, башҡорт шағиры.
- 25 февраль — Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы, башҡорт радиоһының тәүге дикторҙарының береһе, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы (1993).
- 9 апрель — Барый Ноғоманов, башҡорт яҙыусыһы.
- 9 апрель — Ғәлим Дәүләди, башҡорт шағиры, яҙыусы.
- 15 апрель — Сәғитов Тайфур Барый улы, яҙыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
- 2 май — Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы, Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор.
- 14 май — Уразаев Мәхмүт Һибәт улы, башҡорт яҙыусыһы.
- 15 июль — Аллаярова Нажия Һибәт ҡыҙы, йырсы, БАССР-ҙың халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) артисткаһы.
- 19 сентябрь — Гөлли Мөбәрәкова, башҡорт театр актёры, педагог һәм режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 11 апрель — Ризаитдин Фәхретдин, күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936).
- 18 июнь — Максим Горький, рус яҙыусы, прозаик, драматург.
- Манатов Шәриф Әхмәтйән улы, башҡорт дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһын нигеҙләшеүселәрҙең береһе.
- Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе, «Башҡорт хөкүмәтенең теле» гәзите мөхәррире.
- Шафиҡ Әминев Тамъяни, башҡорт сәсәне.


text:
Трамвай йөрөтөүсе Фатима1 февралдә Өфө трамвайы ебәрелеүенә 80 йыл тулды. 18 йәшенән баш ҡалаға килеп, бөтә ғүмерен ошо уңайлы, «тимер ат»ты йөрөтөүгә арнаған, хаҡлы ялға сыҡҡас та байтаҡ эшләп, яратҡан һөнәренән саҡ айырылған Фатима Исмәғил ҡыҙы Вәлишина хаҡындағы яҙма...
ҠУЛДАРЫНДА УЙНАЙ БӘЙЛӘМЕ...80 йәшлек Әлмира инәйҙең шәлдәре күҙҙең яуын ала Уның менән әңгәмәләшкәндән һуң, йәш булып та, бәғзе ваҡыт юҡҡа-бушҡа зарланып алыуым өсөн үҙемдән үҙем оялып киттем. 80 йәшен тултырып та, етеҙ хәрәкәттәр менән шәл бәйләп ултырыусы, тынғыһыҙ...
БЫУАТ ҠАПҠАҺЫН АСҠАН ИНӘЙУл 100 йәшендә лә теремек һәм йор һүҙле Йөҙ ҡыш, йөҙ йәй… Ер тормошондағы бер быуатлыҡ ғүмер… «Нисек итеп кеше улай оҙаҡ йәшәүгә өлгәшә?» – тигән һорау тыуа. Барыһын да тәҡдиргә генә һылтап буламы икән? Эйе, кеше эсер һыуын эсмәйенсә, маңлайына...
Алсаҡ ғүмер көҙөМөһабәт тауҙар, йырып сыҡҡыһыҙ урмандар, етеҙ тау йылғалары уратып алған Белорет районының Мулдаҡай ауылында донъяға килә Сабира Зөфәр ҡыҙы. Күңелендәге моң шишмәһенең башы ла ошонан юл ала. Әсәһе – маһир ҡумыҙсы Шәмсиямал апай менән атаһы– оҫта...
Китапханасы ЗөмәрәТыуған төйәгем Сафарға барған һайын ауыл осонда күҙҙе йәмләп ултырған беренсе йортҡа иғтибар итәм. Йәйен гөл-сәскәгә күмелә ул, баҡсала ултырған умарталар тирәләй бал ҡорттары дәртле гөжләй, ишек алдында ҡош-ҡорт күңелле ем сүпләй. Хеҙмәт ветераны,...
Герой ҡатыныҒәйфетдин Аскин иҫән саҡта өйөнә барғайныҡ. Алсаҡ хужа менән һөйкөмлө хужабикә һәр ваҡыттағыса әйҙүкләп ҡаршы алғайны. Ғәйфетдин Ғәфиәт улы хәл-әхүәл һорашҡан арала, Һылыу Баһауетдин ҡыҙы сәйен өлгөртә һалды, өҫтәлгә тәмле ризыҡтарын теҙҙе... ...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Йәй – ул минең өсөн ял, ҡыҙыҡлы сәйәхәттәр, төрлө мажаралар, уйындар, ҡунаҡҡа йөрөүҙәр, осрашыуҙар ваҡыты. Үҙем йыл да Ирәндек менән Ҡырҡты тауҙарын айырып ятҡан йәмле Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан «Ирәндек» балалар лагерында ял итәм. Унда рәхәт, күңелле!
Лагерҙан ҡайтҡас, өйҙә ярҙам итешәм. Баҡсала ҡый үләндәрен утау, картуф күмеү, түтәлдәргә һыу һибеү һәм башҡа шуның кеүек эштәрҙе башҡарам. Аҙағыраҡ Лиза һеңлем менән емеш-еләк тирәбеҙ, йәшелсә йыябыҙ. Олатайым беҙҙе йыш ҡына Тоҙлокүлгә, Һаҡмарға, Ҡыҙыл йылғаларына һыу инергә алып йөрөй. Унда инде машина тәгәрмәсенең камераһынан эшләнгән йөҙгөстә рәхәтләнеп йөҙәбеҙ, сумышып уйнайбыҙ, матур-матур таштар, ҡабырсаҡтар йыябыҙ. Кис мал ҡарайбыҙ. Сират буйынса һарыҡ көтөшәм. Кәзәбеҙҙе лә үҙем һауам. Уның һөтөнән тәмле лә, шифалы ла ҡымыҙ яһайбыҙ.
Олатайым мине машинаһында 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Асҡар ауылындағы балалар сәнғәт мәктәбенә йөрөтә. Унда ҡылҡумыҙ, фортепьяно, вокал синыфтарында шөғөлләнәм. Сольфеджионы өйрәнәм. Уҡыуымдағы кеүек, бында ла уңыштарым ярайһы ғына. Төрлө ярыштарҙа ҡатнашып, I, II урындар, Гран-при ҙа яулайым. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, Башҡортостан, районыбыҙ буйынса грамоталарым, дипломдарым, Рәхмәт хаттарым бик күп. Әле күптән түгел генә «Яҡтыкүл» лагерында уҙған «Һин йәшәгән яҡ» Бөтә Рәсәй конкурсында башҡорт халыҡ көйө «Сыңрау торна»ны башҡарып, икенсе дәрәжәле дипломант булдым. Ғөмүмән, халыҡ көйҙәрен яратам. Улар моңло, күңелдәрҙе елкендерә. Тағы кроста – I урын, «Портфолио»лар конкурсында Гран-при алдым. Был уңыштарымда уҡытыусыларым Миңлегөл Бәхтинур ҡыҙы Солтанбаева менән Ринат Булат улы Ҡорманаевтың өлөштәре ҙур.
Күп кенә үлән-сәскәләрҙе лә танып беләм. Мәҫәлән, төрлө умырзаялар, кәкүк ҡатаһы, ҡыңғырау, меңъяпраҡ, аҡсәскә, бәпембә, көтөүсе муҡсаһы, бәпкә үләне, һары мәтрүшкә, болан уты, дегәнәк, аҫҡорһаҡ һәм башҡалар. Ашарға һәм сәй итеп эсергә яраҡлылары – балтырған, ҡымыҙлыҡ, ҡуҙғалаҡ, ҡаҡы, әтлек, һарына, әсе һәм сөсө йыуа, оҫҡон, болан уты, еҫле мәтрүш. Урманда йөрөүе бигерәк күңелле. Һеңлем менән матур үләндәр, сәскә йыйып, таж үрәбеҙ, гербарий яһайбыҙ. Хистәремде тыя алмай, йырлап та ебәрәм. Олатайым беҙҙе тағы ла Уралтау төпкөлөндәге Кәзә ташына, Ирәндектәге Олоташҡа, Һаңғала тауына алып барҙы. Ер-һыу атамаларын, төрлө үҫемлектәрҙең исемдәрен өйрәтте. Хәтәр бейек, текә ҡаяларҙы, ҙур-ҙур таштарҙы күреп, хайран ҡалдыҡ. Ауылыбыҙҙан алыҫ түгел Әүлиә ҡотоғона ла барып сығабыҙ, әүлиә хәҙрәт Бағырусман олатай ҡәберендә аят-доға уҡып, рөхсәт алғандан һуң шифалы һыу алып ҡайтабыҙ. Ул шишмә ҡышҡы сатлама һыуыҡтарҙа ла туңмай, селтерәп ята.
Бына шулай көтөп алған йәйге ялым бик күңелле һәм файҙалы үтте. Быйыл IV синыфҡа уҡырға барҙым. Көндәлегемдә – тик «бишле» билдәләре генә. Киләсәктә лә шулай булыр, тип ышанам һәм тырышам. Яратҡан гәзитем «Йәншишмә»гә яҙылдым. Хәҙер инде уны уҡып, рәхәтләнәм генә.
Ләйлә НӨҒӘМӘНОВА.
Әбйәлил районы, Ҡырҙас ауылы.


text:
Рәсүл Таипов Башҡортостандың Мәғлүмәтләштереү буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнде
Рәсүл Таипов Башҡортостандың Мәғлүмәтләштереү буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнде Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән Башҡортостан Республикаһының Мәғлүмәтләштереү һәм «Асыҡ Республика» системаһының эш итеүе мәсьәләләре буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Рәсүл Таипов тәғәйенләнде.
Таипов Рәсүл Рафанир улы 1981 йылдың 27 майында Өфөлә тыуған. 2003 йылда «Тарих» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамалаған. Тарих фәндәр кандидаты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1999 йылда Өфөнөң 30-сы мәктәп-интернатында башлай, унда Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте уҡытыусыһы булып эшләй.
2004-2015 йылдарҙа – Мәғарифта заманса технологиялар институтында ғилми-методик бүлек инспекторы, менеджер, әйҙәүсе менеджер, аттестация үҙәге директоры, Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының уҡыу-методика идаралығы етәксеһе.
2015-2017 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһының Мәғлүмәтләштереү һәм «Асыҡ Республика» системаһының эш итеүе мәсьәләләре буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.


text:
Өфөләге почтамт мәҙәниәт ҡомартҡыларының федераль реестрына индерелде
Өфөләге почтамт мәҙәниәт ҡомартҡыларының федераль реестрына индерелде Фото: wikimapia.org
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
1930 йылдарҙа төҙөлгән Өфө почтамты «Элемтә йорто» тигән элекке исеме аҫтында Рәсәй Федерацияһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелде. Был хаҡта Башҡортостандың Мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы буйынса идаралыҡтың бойороғонда хәбәр ителә. Бойороҡ ҡомартҡының аныҡ координаталарын, бинаның тышҡы йөҙөн һәм мөһим архитектура элементтарын, шулай уҡ ҡомартҡыны файҙаланыу режимын билдәләй.
Архитектор Николай Зарубиндың проекты буйынса төҙөлгән бина Ленин менән Коммунистик урамдары мөйөшөндә урынлашҡан. Сергей Синенко блогында хәбәр ителгәнсә, төҙөлөш 1930 йылда башлана һәм финанслау мәсьәләһе арҡаһында һигеҙ йылға һуҙыла. Элемтә йортон төҙөү ҡалаға ул мәлдәге хаҡтар буйынса 2,5 миллион һумға төшә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланған йылда бишенсе ҡаты төҙөлә. Ҡыйығында Коминтерн станцияһының радиовышкаһы ҡуйыла, ул һуғыш йылдарында Европа һәм көнсығыш телдәрендә фашистарға ҡаршы тапшырыуҙар алып бара.
1957 йылда Өфө почтамты үҙенең әлеге исемен ала.
Элемтә йортона күскәнсе Өфөләге почта үҙәге Чернышевский урамынан алыҫ түгел урында — «Сахаров телеграфы» тип йөрөтөлгән йортта урынлашҡан булған. Был ҡомартҡы — шәхси милектә (һәм 200 миллион һумдан ашыу хаҡҡа һатыла).
http://www.bashinform.ru/news/1092275-ufimskiy-glavpochtamt-stal-pamyatnikom-kultury-federalnogo-znacheniya/


text:
Күпмөйөш
Күпмөйөш — ғәҙәттә йомоҡ һыныҡ һыҙыҡ булараҡ билдәләмә бирелгән геометрик фигура.
Күпмөйөшкә билдәләмә биреүҙең төрлө өс варианты бар:
- Яҫы йомоҡ һыныҡ һыҙыҡ — иң дөйөм осраҡ;
- Яҫы йомоҡ, быуындары үҙ-ара киҫешмәгән, теләһә ҡайһы ике күрше быуындары бер тура һыҙыҡта ятмаған һыныҡ һыҙыҡ;
- Яҫылыҡтың йомоҡ үҙ-ара киҫешмәгән һыныҡ һыҙыҡ менән сикләнгән өлөшө — яҫы күпмөйөш.
Һәр осраҡта ла һыныҡ һыҙыҡтың түбәләре күпмөйөштөң түбәләре, ә уның киҫектәре — күпмөйөштөң яҡтары тип атала.
Йөкмәткеһе
Бәйләнгән билдәләмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Күпмөйөштөң түбәләре, әгәр улар күпмөйөш яҡтарының береһенең остары булһалар, күрше тип аталалар.
- Күпмөйөштөң яҡтары, әгәр улар бер түбәгә тоташһалар, эргәләш тип аталалар.
- Күпмөйөштөң күрше булмаған түбәләрен тоташтырыусы киҫектәр диагоналдәр тип аталалар.
- Күпмөйөштөң бирелгән түбәһе эргәһендәге мөйөшө (йәки эске мөйөшө) тип был түбәгә тоташҡан яҡтары араһындағы һәм күпмөйөштөң эске өлкәһендә ятҡан мөйөш атала. Айырым осраҡта, әгәр күпмөйөш ҡабарынҡы булмаһа, мөйөш 180°-тан артып китергә мөмкин.
- Ҡабарынҡы күпмөйөштөң бирелгән түбәһендәге тышҡы мөйөшө тип, күпмөйөштөң был түбәһендәге эске мөйөшө менән эргәләш мөйөш атала. Дөйөм осраҡта тышҡы мөйөш — 180° менән эске мөйөштөң айырмаһы, ул может принимать значения от −180°-тан 180°-ҡа тиклем ҡиммәттәр ҡабул итергә мөмкин.
Күпмөйөштөң төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өс түбәһе булған күпмөйөш өсмөйөш, ә дүрт түбәһе булғаны — дүртмөйөш, биш түбәлеһе — бишмөйөш һ. б. тип атала. түбәһе булған күпмөйөш -мөйөш тип атала.
- Ҡабарынҡы күпмөйөш — уның яғы аша үтеүсе теләһә ниндәй тура һыҙыҡтан бер яҡта ятыусы күпмөйөш (йәғни күпмөйөштөң яҡтарының дауамы уның ҡалған яҡтарын киҫмәй). Ҡабарынҡы күпмөйөштөң башҡа эквивалентлы билдәләмәләре лә бар.
- Ҡабарынҡы күпмөйөш төҙөк тип атала, әгәр уның бөтә яҡтары тигеҙ һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ булһа, мәҫәлән тигеҙ яҡлы өсмөйөш, квадрат һәм төҙөк бишмөйөш.
- Әгәр күпмөйөштөң бөтә яҡтары һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ, ләкин үҙ-ара киҫешеүсе яҡтары булһа, ул төҙөк йондоҙло күпмөйөш тип атала, мәҫәлән, пентаграмма һәм октаграмма.
- Күпмөйөш, әгәр уның бөтә түбәләре лә бер әйләнәлә ятһалар, әйләнәгә ҡамалған күпмөйөш тип атала.
- Күпмөйөш, әгәр уның бөтә яҡтары ла ниндәйҙер әйләнәгә тейһәләр, әйләнәне ҡамаусы күпмөйөш тип атала.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яҫы -мөйөштөң эске мөйөштәренең суммаһы тигеҙ.
- Теләһә ҡайһы -мөйөштөң диагоналдәренең һаны тигеҙ.
Майҙаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- — -мөйөштөң бер-береһенә күрше түбәләренең координаталары эҙмә-эҙлелеге булһын. Ул саҡта уның майҙаны Гаусс формулаһы буйынса иҫәпләнә:
- , бында .
Фигураларҙың квадратланыусанлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күпмөйөштәр күмәклеге ярҙамында яҫылыҡта квадратланыусанлыҡ һәм ирекле фигураның майҙаны билдәләнә. фигураһы квадратланыусан тип атала, әгәр теләһә ниндәй өсөн шундай һәм күпмөйөштәр пары булһа, бында һәм , бында -ның майҙаны тамғаланышы.
Вариациялар һәм дөйөмләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Күпҡыр — күпмөйөштөң өс үлсәмле дөйөмләштереүе, күпмөйөштәрҙән төҙөлгән йомоҡ йөҙ, йәки уның менән сикләнгән есем.


text:
Фото:
Өфөлә режиссер Булат Йосопов башҡорт телендә тауыш бирҙе
Фото:
ӨФӨ, 2018 йыл, 9 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә танылған режиссер Булат Йосопов башҡорт телендә тауыш бирҙе.
«Бөгөн, 9 сентябрҙә, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау көнөндә үҙебеҙҙең участкала — Өфөләге 21-се лицейҙа тауыш бирҙек. Беҙҙә ғаилә менән һайлауға барыу яҡшы йолаға әүерелде. Участкаға инеү менән шунда уҡ башҡорт телендәге бюллетендәр тәҡдим иттеләр», — тип һөйләне «Башинформ» агентлығына режиссер.
Тәүге тапҡыр һайлауҙа КОИБ-тар эшләне, тип билдәләне Булат Йосопов.
«Яңы саҡырылыш депутаттары Башҡортостаныбыҙ үҫешһен һәм сәскә атһын өсөн лайыҡлы хеҙмәт итерҙәр тип өмөтләнәм», — тип өҫтәне Булат Йосопов.
Әлеге ваҡытта режиссер «Беренсе Республика» тарихи нәфис фильмын тауышлы итеү өҫтөндә әүҙем эшләй.
«Төп музыкаль темаларҙы раҫлау, фильмдың графикаһы өҫтөндә эш бара. «Беренсе Республика» фильмының трейлеры октябрь башында Республика көнө алдынан сыға. Шулай уҡ киләһе аҙнала рус, башҡорт, инглиз һәм төрөк телендәге субтитрҙар менән «Бабич» фильмы интернетҡа һалына», — тип хәбәр итте режиссер.
http://www.bashinform.ru/news/1208101-v-ufe-rezhisser-bulat-yusupov-progolosoval-na-bashkirskom-yazyke/


text:
ЦХИНВАЛ, 6 июл — Sputnik. Цæгат Ирыстоны сæйраг горæт Дзæуджыхъæуы йе ʻнусон бынатмæ афæндараст кодтой КВН командæ "Пирамида"-йы архайæг Æлборты Асланы, хъусын кæны 15 регион.
Æлборты Аслан архайдта "Пирамида"-йы сконды, командæ дыууæ хатты ссис вице-чемпион. Йæ фæстаг куысты бынат уыд фыццаг национ телеканал "Осетия-Ирыстон" режиссеры хæсады. Æлборты Асланыл цыд 33 азы.
"Юмористæн хæрзбон загътой йæ хæстæджытæ æмæ хиуæттæ, йе 'мбæлттæ КВН командæйæ, стæй ма сыхаг регионты КВН архайджытæ, йе 'мкусджытæ телеканал "Осетия-Ирыстон"-æй, республикæйы зындгонд артисттæ æмæ æхсæнадон архайджытæ — йæ ирд курдиатæн ын стыр аргъ чи кодта, уыцы адæм", — дзырдæуы хъусинаджы.
Æлборты Асланы мæрдон буар ссардæуыд 4 июлы 5.30 сахатыл Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, хæххон улæфæн базæйы коттеджтæй иуы. Ныртæккæ республикæйы Фæдсгарæн Комитет æххæст кæны хъæугæ бæрæггæнæг мадзæлттæ артисты мæлæты æппæт уавæртæ рабæрæг кæныны тыххæй.


text:
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
Әхмәр Мөхәмәтдин улы Аҙнабаев (1934 йыл, 23 май, БАССР-ҙың Учалы районы Ҡобағош ауылы) — башҡорт ғалимы, башҡорт теле белгесе, педагог-методист һәм дәүләт эшмәкәре, педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы 1934 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ы Учалы районы Ҡобағош ауылында тыуған
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1960—1962 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡыта.
1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1971 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты аппаратында эшләй, 1976 йылдан алып фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире.
1989 йылдан башлап М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының фән буйынса проректоры. 2001 йылдан шул уҡ уҡыу йортонда башҡорт теле кафедраһы мөдире, 2009 йылдан — уҡытыусы.
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәнни тикшеренеүҙәре синтаксис, башҡорт теленең тарихи грамматикаһы проблемаларына арналған. 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән урта махсус һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы. БАССР Юғары Советының 10-11-се саҡырылыш депутаты.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. Өфө, 1965;
- Башҡорт теленең ҡушма һөйләм синтаксисы. Өфө, 2007;
- Сопоставительная грамматика русского и башкирского языков. Уфа, 2006 (авторҙ.)
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы отличнигы (1994)
- Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре(2007)
- Халыҡтар дуҫлығы ордены
- Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Илтенбаев А. Ф. Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- 23 майҙа тыуғандар
- 1934 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Учалы районында тыуғандар
- Педагогия фәндәре кандидаттары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары
- Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары
- Башҡорт теле белгестәре
- Башҡортостан ғалимдары
- Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары
- Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаттары


text:
25 сентябрь көнө гимназиябыҙҙа Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филология һәм журналистика факультеты доценты, филология фәндәре кандидаты Илшат Камил улы Янбаев һәм филология фәндәре докторы, билдәле ғалим, БДУ профессоры Ғиниәт Сәфиулла улы Ҡунафин менән осрашыу үтте. Әңгәмә бик файҙалы һәм ҡыҙыҡлы булды. Профессорҙар уҡыусыларҙы телде һөйөргә, онотмаҫҡа саҡырҙы. Гимназияны уңышлы тамамлауҙарын, буласаҡ башҡорт милләтенең элитаһы һәм халҡыбыҙға кәрәкле кеше булыуҙарын теләнеләр. Уҡыусыларҙы Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филология һәм журналистика факультеты бүлектәре менән таныштырҙылар һәм уҡырға саҡырҙылар. Ә гимназистар иһә үҙҙәренең буласаҡ профессиялары тураһында һорауҙар бирҙеләр.
Шулай уҡ, Башҡорт дәүләт университеты студенттары тарафынан уҡыусыларға дәртле бейеүҙәр һәм йырҙар күрһәтелде. Осрашыу күмәк фото төшөү менән тамамланды.


text:
Өфөләрҙе сәнәғәт вакансиялары йәрминкәләренә саҡыралар
Өфөләрҙе сәнәғәт вакансиялары йәрминкәләренә саҡыралар Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
25 ғинуарҙа Башҡортостандың баш ҡалаһында сәнәғәт предприятиеларының вакансиялар йәрминкәһе уҙа. Ошо хаҡта «Башинформ» агентлығына Өфөләге халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр иттеләр.
Тәҡдим ителгән вакансиялар иҫәбендә инженер, автомобиль водителе, йөк тейәүсе, контролер, участка мастеры, кран машинисы, оператор, һаҡсы, эшсе, мебель йыйыусы, слесарь-механик, слесарь-ремонтлаусы, токарь, тракторсы һәм башҡалар бар.
Йәрминкәгә килгәндәргә мәшғүллек өлкәһендәге дәүләт хеҙмәттәре күрһәтелә, шул иҫәптән хеҙмәт баҙарындағы хәл тураһында мәғлүмәт, психолог кәңәше бирелә, компьютер диагностикаһы һәм һөнәри йүнәлеш буйынса консультациялар үткәрелә.
Бөтә хеҙмәттәр ҙә бушлай.
Йәрминкәне уҙғарыу урыны һәм ваҡыты — Ибраһимов бульвары, 47/1, иртәнге сәғәт 10-дан 12-гә тиклем.
http://www.bashinform.ru/news/1105395-ufimtsev-priglashayut-na-yarmarku-promyshlennykh-vakansiy/


text:
Бөгөн республикабыҙ райондарында әүҙем эшләгән "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы үтә ваҡытлы барлыҡҡа килде. Ауылдарҙа йорт ҡапҡалары, йорт ишектәре генә түгел, кешеләрҙең күңел ҡапҡалары ла бикләнә башлағайны бит. Иҡтисади ғына түгел, рухи көрсөккә ҡалған хәлебеҙгә әсенеп ултырған, ауылдарыбыҙ, милләтебеҙ яҙмышына битараф булмаған Учалы районы ҡатын-ҡыҙҙары ла бер ҡорға ойошоп, мәшһүр эпосыбыҙҙың үлемһеҙ юлдарын - "Донъяла мәңге ҡалыр эш - ул да булһа яҡшылыҡ" тигәнен девиз итеп алып, байтаҡ эштәр башҡарырға өлгөрҙө һуңғы биш-алты йыл эсендә. Ағинәйҙәр ҡоро беҙҙең, 18 йәштән 60, 70, 80 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙҙарҙың, аралашыуға, бергәләп нимәләрҙер эшләргә һыуһаған күңелдәргә ҡанат ҡуйҙы, дәрт бирҙе, илһамландырҙы, көнитмешебеҙҙе бермә-бер йәнләндерҙе, үҙ асылыбыҙға ҡайтыу юлдарын асты.
Районыбыҙҙа ағинәйҙәр тарафынан ойошторолған һәр сара халҡыбыҙға, бигерәк тә балаларға, йәштәргә тәрбиә биреүҙе, үҙебеҙҙең башҡортлоҡ асылына ҡайтыуҙы, асығыраҡ итеп әйткәндә, милли сифаттарҙы, милли үҙлекте, милли йәшәү рәүешен иҫкә төшөрөүҙе, патриотлыҡ тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуя. Билдәле башҡорт яҙыусыһы Шамил Анаҡ:" Үҙ кейемеңде кей, үҙ һауытыңдан эс, үҙ икмәгеңде аша һәм үҙ йырыңды йырла - ул саҡта бер кем менән бутамаҫтар һине!" - тип бик тапҡыр әйткән. Ағинәйҙәребеҙ ҙә, тәү сиратта, милли кейемебеҙҙе тегеп кейеүҙе хәстәрләне. Күлдәк-камзулдар тегеп алғас, башҡорт ҡатын-ҡыҙының милли биҙәүестәре - яға һәм ҡашмауҙар эшләргә тотондоҡ. Бер ыңғайҙан оҫталыҡ дәрестәрендә ул биҙәүестәрҙең , шулай уҡ милли кейемдең үҙебеҙҙең яҡҡа хас булған деталдәрен, биҙәктәрен өйрәндек. Һөҙөмтәлә Учалы телевидениеһы менән берлектә беҙҙең яҡта яға тип аталыусы милли биҙәүесте эшләүселәрҙең конкурсын үткәрҙек. Конкурста 100-гә яҡын кеше ҡатнашты, йомғаҡлау кисәһен ҙур байрам итеп үткәреп, уны быға тиклем бер кем дә үткәрмәгән сағыу байрамға әйләндерҙек. Өфөлә үткән милли кейем байрамында ла Учалы ағинәйҙәре иҫ киткес матур кейемдәрендә башҡалар менән бер сафта ғорур атлап үтте.
Ағинәйҙәр ҡорон ойошторғанда беҙҙең алға шундай бурыс ҡуйылды бит: ағинәйлек - ул беҙҙең йәшәү рәүеше, ул беҙҙең көндәлек башҡарыла торған бурыс, беҙ көн һайын, сәғәт һайын үҙебеҙҙе милләт һағында тороусылар итеп тойорға, ошо йәшәү рәүешен балаларға ла, йәштәргә лә, башҡаларға ла йоҡторорға тейешбеҙ. Ошо бурысты йөрәктәргә яҡын иттек, ағинәйлек сифаттарына эйә булырға, башҡаларҙы ла матур йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырышыла бына. Киләсәк быуынға Зәйнулла Ишан, Муса Мортазин, Шәкирйән Мөхәмәтйәнов кеүек күренекле шәхестәребеҙҙе тел осонан да төшөрмәй һөйләп торһаҡ, башҡорттоң аҡтамыры мәңге ҡоромаҫ, тиҙәр ағинәйҙәр. Әле ошо арала ғына Миндәк ауылы ағинәйҙәре мәктәп уҡыусыларына легендар комбриг, репрессия ҡорбаны Муса Мортазинға арналған сара үткәрҙе. "Ауылпиада" тигән сараны ла беҙҙең Учалы ағинәйҙәре - Ыҫтамғолдар уйлап сығарҙы. Ҡыш көнө уҙғарылған ауылпиадала олоһо ла, йәше лә, ир-аты ла, ҡатын ҡыҙҙары ла сәмләнеп ярыша. Районыбыҙҙа һуңғы ваҡытта "Мәргән уҡсы" ярыштары йышайып китте. Милли кеймдәребеҙҙе кейеп, милли аш-һыуҙарыбыҙҙы әҙерләп, ҡул эштәре күргәҙмәләребеҙҙе алып килеп, ошо байрамдар майҙандарын да, район кимәлендә үткән башҡа байрамдарҙы ла йәмләйбеҙ.
Бөгөн беҙгә, башҡорт халҡына, ҡағылышлы һәр нәмәне һаҡлау, яҡлау өлкәһендә эшләргә кәрәклекте яҡшы аңлайбыҙ. Бөтә донъяға рекламаланған кока-коланан мең тапҡыр артыҡ буҙа тигән эсемлегебеҙ бар. Йәнгә лә, тәнгә лә шифалы эсемлегебеҙҙе кү-тәрмәләү маҡсатында "Буҙа" байрамдары үткәреп торабыҙ. Әле күптән түгел генә район кимәлендә "Көҙгө ҡатыҡ - көмөш ҡалаҡ" тигән фестиваль ойоштороп, уны халҡыбыҙҙың борондан килгән төп шөғөлөнә - малсылыҡҡа, һыйыр һөтөнән әҙерләнгән милли ризыҡтарға арнаныҡ. Ағинәйҙәребеҙҙең ҡайһы берҙәре һыйыр һөтөнән генә 40-лап төр ризыҡ яһап булыуын иҫбатлап, күргәҙмә ойошторҙо. Аңыбыҙ төпкөлөндә ойоңҡорап киткән малсылыҡ менән бәйле йолалар иҫкә төшөрөлдө. Ысынлап та, совет осоронда күп йолаларыбыҙҙан баш тарттыҡ, үҙебеҙгә генә хас оҫталыҡ мәктәбен юҡҡа сығара яҙҙыҡ. Мәҫәлән, халҡыбыҙ борон-борондан һарыҡ йөнөнән кейемен дә, ятыр-торорон да әҙерләгән. Беҙҙең ағинәйҙәр ҙә оҫталыҡ дәрестәрендә һарыҡ йөнөнән кейеҙ түшәктәр, келәмдәр генә түгел, ә кейем эшләргә лә өйрәнде. Республикала тәүгеләрҙән булып Учалы ағинәйҙәре милли биҙәк һалып баҫылған камзул кейеп, "Байыҡ" конкурсына сыҡты һәм Гран-приға лайыҡ булды.
Туй йолаларын ныҡлап тергеҙәбеҙ. Эс бошороп, туй ваҡиғалары мәлендә - "выкуп", яңы тыуған сабыйҙарҙы туйлағанда - "зубок"кеүегерәк мәғәнәһеҙ йолалар нығынып китте, мәғәнәле исемдәребеҙ урынына әллә ниндәй ят исемдәр атауҙы модаға индереп ебәрҙеләр. Был өлкәлә лә эшебеҙ йәнләнде. " Туй - ул йола байрамы" исемле түңәрәк өҫтәлдәр үткәреп, һәр ауыл ағинәйҙәре туйҙа башҡарыла торған йолаларҙың мотлаҡ үҙебеҙсә үтәлергә тейешлеген яҡлап сыҡты. Мәҫәлән, Мәҫкәү ауылы ағинәйҙәре ауылдарында үткән һәр никахты мулла менән берлектә йолаға ярашлы үткәрә. "Ситтән килгән ҡоҙалар ифрат ҡәнәғәт булып ҡайта", - ти улар. Әле үткән йәй айҙарында ғына булған бер ваҡиға: йәштәр сабыйына Богдан тигән исемде ҡушырға ниәтләгән, ағинәйҙәр иһә сабыйҙың Ислам булырға тейешлегенә күндергән.
Тағы бер йәнде әрнеткән күренеш шулай уҡ ағинәйҙәр иғтибарынан ситтә ҡалманы. Ер-һыу атамаларын дөрөҫ яҙҙырып, нығытып ҡуйыуҙы ла бурысыбыҙ итеп алғанбыҙ. Бит бөгөн ҡайһы бер атамалар онотолоп, телдән төшөп ҡалып, урынына туҙға яҙмағандары ла тыуып тора. Мәҫәлән, беҙҙә Ҡарағайлы күле - Ворожеич, Бүҙәкә ташы - Музыка ташы булып киткән. Бөтәбеҙ ҙә белгән Шүлгән йәш быуын телендә Капово булып нығынып килә…
Һанай китһәң, ағинәйҙәр башҡарған эштәр бик күп. Туй йолаларында мотлаҡ башҡарыла торған мөнәжәттәр ҙә йышыраҡ ишетелә башланы хәҙер. Районда мөнәжәтселәр конкурсы ла ойошторҙоҡ. Алла бирһә, 2018 йылда был конкурсты тағы ла үткәрмәксебеҙ. Халҡыбыҙҙың онотолоп барған дауалау алымдарын тергеҙеүгә, үләндәрҙең шифаһы, уларҙы әҙерләү, һаҡлау серҙәренә арналған саралар мәлендә үҙебеҙгә күп һабаҡтар алабыҙ, нескәлектәрен өйрәнәбеҙ, йыябыҙ. Ағинәйҙәрҙең ауылдарҙағы мәсеттәрҙе тәртиптә тотоуы, буйҙаҡ егеттәрҙе өйләндереү, яусылыҡ институтын тергеҙеү буйынса эштәрен дә телгә алмай булмай. Иң мөһиме, аралашабыҙ."Әлдә беҙҙе йортобоҙҙан халыҡ араһына, йәмғиәткә алып сыҡтығыҙ, күңелдәргә ғәм, дәрт, сәм ҡундырҙығыҙ",- тип рәхмәт уҡый хәҙер ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ миңә һәм ошо ойошма эшен республика кимәлендә киң йәйелдереп ебәргән етәксебеҙ Гөлфиә Янбаеваға.
Тәүге осорҙа, кәрәкме ул был ойошма, ҡатын-ҡыҙҙар советы бар бит инде, тигәнерәк һүҙҙәрҙе лә ишетергә тура килде. Ләкин бөгөн Ағинәйҙәр ҡоро үҙенең эштәре менән башҡорт йәмғиәтенә кәрәклеген тулыһынса иҫбатланы. Беҙ бөгөн, замандың төрлө шауҡымдары алҡымдан алғанда, милләтебеҙ, телебеҙ оло һынау алдында ҡуйылғанда, бер датанан икенсе датаға тиклем генә эшләгән, башлыса байрам саралары ойоштороу менән генә шөғөлләнә торған ойошма була алмайбыҙ. Йәмғиәтебеҙҙе күҙ менә ҡаш арабыҙҙа тоторға, ҡайһы тәңгәлдә ярҙамыбыҙ кәрәк, шунда йүгереп барырға, үҙебеҙҙең бер нимәлә лә битараф булмағанды, милләттең рух усағын һаҡлаясаҡбыҙ икәнде белдереп йөрөргә тейешбеҙ, тибеҙ. Муниципаль район хакимиәте, мәҙәниәт бүлеге, урындағы ҡоролтай, йәштәр бүлеге беҙҙең бар сараларҙы хуплай, ойоштороу эштәрендә иңдәрен ҡуя. Бергәләп тырышҡас, эшебеҙҙең һөҙөмтәһе бар, буласаҡ та.
Мәрзиә СОЛТАНБАЕВА,
Учалы районы "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе,
Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре.
КИРЕ СЫҒЫРҒА


text:
- Подробности
- Просмотров: 433
ИБРАҺИМОВ Шаһимәрҙән Мерәҫ улы (1841, Ырымбур губ. — 1892, Ғосман империяһының Джидда ҡ.), тәржемәсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Ырымбур башҡорттарынан (дворяндарҙан тип фараз ителә). Действительный статский советник. Төрки, фарсы һ.б. телдәрҙе белгән. Себер кадет корпусын тамамлағандан һуң (Омск ҡ., 1864) Аҡмулла өлк. Петропавловск ҡ. төрлө учреждениеларҙа хеҙмәт итә. 1870 й. алып Төркөстан генерал‑губернаторлығы канцелярияһының дипломатия хеҙмәте эргәһендә тәржемәсе (1878 й. башлап өлкән чиновник; 1880 й. һәм 1881 й. Бохарала рус илселеге етәксеһе), 1881 й. — Ҡашғар ҡ. (Ҡытай) консул, 1886 й. — С.‑Петербургта Төркөстан генерал‑губернаторлығы вәкиле, 1890 й. — Джиддала ген. консул. 1870—81 йй. “Төркөстан вилайәте гәзите”н [“Туркестанские ведомости” (“Төркөстан хәбәрҙәре”) гәз. ҡушымтаһы, Ташкент] ойоштороусыларҙың һәм мөхәррирҙәренең береһе. Фәнни эшмәкәрлеге ҡаҙаҡ, үзбәк, төрөкмәндәрҙең һәм Урта Азияның башҡа халыҡтарының этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүгә арналған. “Ҡаҙаҡ теленең көнкүреш һәм традицион һүҙҙәренең аңлатмалы һүҙлеге”н (“Толковый словарь бытовых и традиционных слов казахского языка”), үзбәк телендә тәүге йыллыҡ календарҙар (1871, 1872, Ташкент; 1873, Мәскәү) төҙөй. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Әҫәрҙ.: Оренбургские казаки. Ташкент, 1869; Мангышлакские казаки. Ташкент, 1870; Киргизы: этногр. очерк. Ташкент, 1872.
Р.З.Шәкүров
Тәрж. Д.К.Үзбәков