text:
Илеть
Илеть — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы [1] биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1875 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001524
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100152
- Бассейн коды — 08.01.04.007
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Яльчик.


c: text/html

text:
Сөләймән
Сөләймән (бор.-йәһ. שְׁלֹמֹה, Шломо́; грек. Eaλwuώv, Септуагинтала Eoλwuώv; Вульгатала лат. Salomon; рус. Соломон; ғәр. سليمانسليمان Ҡөрьәндә Сөләймән) — өсөнсө йәһүд батшаһы, беҙҙең эраға тиклем 965—928 йылдарҙа берләшкән Исраил батшалығының легендар хакимы; ул идара иткән осорҙа Исраил батшалығы һис күрелмәгән кимәлдәге үҫешкә өлгәшә. Дауыт батша менән Бат-Шеваның (рус. Вирсавия) улы. Сөләймән батшалыҡ иткәндә Йәрүсәлимдә иудаизм өсөн иң изге урын һаналған Йәрүсәлим Ҡорамы төҙөлә.
Иҫке Ғәһедтәге «Вәғәзсе китабы» (рус. «Екклесиаст»), «Йырҙар йыры» (рус. «Песнь песней»), «Сөләймәндең ғибрәтле һүҙҙәре» (рус. «Притчи Соломоновы»), шулай уҡ ҡайһы бер зәбүр йырҙарының (рус. псалмы) авторы Сөләймән булған тип иҫәпләнә[6]. Православие һәм католик сиркәүҙәре тарафынан «Сөләймәндең хикмәттәре» (рус. «Премудрости Соломона») китабының да авторы ул тип һанала.
Йөкмәткеһе
Сөләймәндең исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шломо (Сөләймән) исеме иврит телендә «שלום» (шалом — «тыныслыҡ»), «שלם» (шалем — «камил», «бөтөн») тигән тамырҙарҙан яһалған. Библияла Сөләймән бер нисә исем менән йөрөтөлә. Йедидъяһ (рус. Иедидиа «Алланың яратҡаны йә Алланың дуҫы») — Сөләймәнгә бирелгән шартлы исем, атаһы Дауыт Бат-Шева (рус. Вирсавия) менән зина ҡылғандан һуң ихлас күңелдән тәүбә иткәне өсөн Алланың уны ғәфү иткәнен белдереп, улы Сөләймәнгә ҡушыла[7].
Аггадала (Талмуд әҙәбиәтендә) Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабындағы Агур, Бин, Яке, Лемуэл, Итиэл, Укал (30-1, 31-1 шиғырҙар) исемдәре лә Сөләймән батшаға ҡушып ҡулланыла.[8]
Библиялағы хикәйәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библия — Сөләймәндең ысынбарлыҡтағы шәхес булыуын нигеҙләү өсөн ҡулланылған төп сығанаҡ. Уның исеме антик авторҙарҙың хеҙмәттәрендә лә осраштырғылай, был хаҡта Иосиф Флавий яҙған[9]. Библиялағы хикәйәләүҙәрҙән башҡа,[10] уның тураһында башҡа шаһилыҡтар табылмаған. Шуға ҡарамаҫтан уны тарихи шәхес тип һанау ҡабул ителгән[11]. Сөләймәндең исеме башлыса Йәрүсәлим Ҡорамын төҙөүгә бәйләнә. Навуходоносор II был Ҡорамды, Сөләймән төҙөткән тағы бер нисә ҡаланы емертә.[12] Ысынбарлыҡҡа тартым тарихи дәлилдәр уйҙырмаға оҡшаш хикәйәләүҙәр менән ярашып килә[13][14][15].
Изге Яҙмала әйтелеүенсә, Сөләймән Исраил батшалығының баш ҡалаһы Йәрүсәлимдә тыуған (1 Йылъяҙмалар китабы (рус. 1 Книга Паралипоменон), 3-5). Библияла Сөләймәндең ҡатыны, ғаммон ҡәбиләһе ҡыҙы Нәғәмә (рус. Наама; 3 Батш. 14: 22,31) һәм Сөләймәндең ҡыҙҙары Таваҫ (рус. Тафафь; 3Батш. 4:11) менән Басемаҫ (рус. Васемафа; 3Батш. 4:15) телгә алына.
Сөләймәндең улы Рехавғам (рус. Ровоам; 3Батш. 14:21) тәхет вариҫы була.
Тәхеткә килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сөләймән кесе улдарының береһе булһа ла, Дауыт батша тәхетте нәҡ уға бирергә ниәт итә. Әммә Дауыт ҡартайғас, власты уның Адония тигән улы тартып алмаҡ була (3 Батш. 1:5). Ул баш ҡаһин Әвйәтәр (рус. Авиафар) һәм ғәскәр башлығы Йоав (рус. Иоав) менән бергә мәкерле план ҡороп, үҙен тәхет вариҫы тип иғлан итә.
Сөләймәндең әсәһе Бат-Шева менән Натан (рус. Нафан) пәйғәмбәр быны Дауытҡа еткерә.[16] Адония Изге сатырға инеп ҡаса. Бик ныҡ үкенеп тәүбә иткәс, уны Сөләймән ғәфү итә.[17] Власҡа килгәс, Сөләймән ул саҡта үҙенә тоҙаҡ ҡороуҙа ҡатнашҡандарҙың һәр береһенә яза бирә. Әвйәтәрҙе ҡаһинлыҡтан бушата, Йоавты аҫа. Был язаларҙы тормошҡа ашырған Бенаяны (рус. Ванея) ғәскәрҙең яңы башлығы итеп тәғәйенләй.
Сөләймәнгә Алла тоғро булыу шартын ҡуя, алмашҡа Сөләймәнгә һис күрелмәгәнсә көслө аҡыл һәм сабырлыҡ бирә (3Батш. 3:10 — 11)
Тышҡы сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сөләймәнде уның биләмәләре аша Мысырҙан Дамаскҡа үткән сауҙа юлы байыта . Уның хакимлығы аҫтында булған Исраил менән Йәһүҙиә бик ҙур майҙанлы ил була. Сөләймән финики батшаһы Хирам менән дуҫ йәшәй. Мөһабәт төҙөлөштәр уны Хирам алдында бурысҡа батыра[18] (3 Батш. 9:15). Бурыс иҫәбенә Сөләймән уға иленең көньяғындағы ҡалаларҙы бирергә мәжбүр була.
Библияла хикәйәләнгәнсә, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишеткән Сәба батшалығының хакимәһе, «уны табышмаҡтар менән һынамаҡ булып» (3Батш. 10-сы бүлек), Сөләймән эргәһенә килә. Ҡунаҡсыл Сөләймән уға «ни теләһә һәм ни һораһа, шуны бүләк итеп» оҙатып ҡала. Библияла яҙылыуынса, ошо сәфәрҙән һуң Исраил ғүмерҙә булмағанса сәскә атыу кисерә. Сөләймәнгә йылына 666 талант алтын килеп тора (3Батш. 10: 14). Һуңынан Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих күп төрлө легендалар менән байытыла, хатта Сөләймән менән араларында ғишыҡ бәйләнеше булған, имеш, тип тә һөйләйҙәр. Эфиопияның христиан хакимдары үҙҙәренең ошо мөхәббәт емешенән донъяға килеүен белдерә.
Сөләймән, Мысыр фирғәүененең ҡыҙына өйләнеп, йәһүдтәр менән мысырҙар араһындағы мең ярым йыллыҡ дошманлыҡҡа сик ҡуйған тип иҫәпләнелә. (3Батш. 9:16).
Батшалыҡ итеүенең ахыры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библия хәбәр итеүенсә, Сөләймәндең ете йөҙ ҡатыны һәм өс йөҙ йәриәһе була (3Батш. 11:3), улар араһында сит илдәрҙән алынғандары ла була. Сөләймән батшалыҡ иткән осор сағыштырмаса тыныс үтә. Сөләймән тәхеткә ултырыуына ҡырҡ йыл тигәндә вафат була. Легендаға ярашлы, был хәл ул яңы миһрабтың төҙөлөшөн күҙәтеп торған саҡта була. Хатаға юл ҡуймаҫ өсөн (бәлки, мәрткә киткәндер тип) ярандары уны хакимлыҡ таяғын селәүҙәр йыра башлағансы ерләмәй тота. Шул сағында ғына уны рәсми рәүештә вафат тип тапҡандар һәм ерләгәндәр.
Йәрүсәлим Ҡорамы менән батша һарайын төҙөү бик ҙур сығымдар талап иткән һәм дәүләт ҡаҙнаһын ҡоротҡан. Әсирҙәр менән ҡолдар ғына түгел, илдәге ҡәҙимге кешеләр ҙә төҙөлөштә ҡатнашыу бурысын үтәргә мәжбүр ителгән. Сөләймән иҫән саҡта уҡ ул буйһондорған халыҡтар (идумдар, арамдар) араһында фетнәләр тоҡанып торған; ул вафат булғас та ихтилал башлана, һөҙөмтәлә, берҙәм дәүләт ике батшалыҡҡа (Исраил һәм Йәһүҙиә) тарҡала. Талмуд буйынса, Сөләймән 52 йәштә вафат була.
Исламда Сөләймән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡөрьәнгә ярашлы, Сөләймән Дауыт пәйғәмбәрҙең улы була. Атаһынан ул күп ғилемгә өйрәнә һәм Аллаһ тарафынан пәйғәмбәр ителә, уға шулай уҡ күп заттар, шул иҫәптән Ендәр өҫтөнән дә тылсымлы хакимлыҡ бирелә. Ул бик ҙур илгә идара итә, көньяҡтағы сиктәре Йәмәнгә тиклем етеп тора. Ислам традицияһында Сөләймән тәрән аҡылы һәм ғәҙеллеге менн билдәле. Ул хакимдарға үрнәк булып тора. Мосолман хакимдарының күбеһе уның исемен йөрөтөүе осраҡлы түгел.
Исламға ярашлы, Сөләймән 81-се йәшендә мәрхүм була.
Символика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Легенда буйынса, Сөләймәндең атаһы Дауыттың тамғаһы дәүләт мисәте ителә. Исламда алты ҡанатлы йондоҙ Сөләймән йондоҙо тип атала. Шул уҡ ваҡытта Урта быуаттарҙағы мистиктар Сөләймән йондоҙо тип пентаграмманы (биш ҡанатлы йондоҙҙо) атаған. Сөләймән йондоҙо өлгөһөндә иоанниттарҙың Мальта тәреһе эшләнгән, тигән фекер ҙә бар.
Оккультизмда 8 ҡанатлы «Сөләймән йондоҙо» тип ҡабул ителгән. Ҡанаттары күп булғанлыҡтан уртаһында түңәрәк хасил була. Шул түңәрәккә йыш ҡына символдар яҙғандар. Был билдәләр магияла, алхимияла, Каббалала һәм башҡа мистик тәғлимәттәрҙә ҡулланыла.
Сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сөләймән батша образы күп шағирҙарҙы һәм рәссамдарҙы илһамландырған: мәҫәлән, XVIII быуаттағы немец шағиры Ф.-Г. Клопшток уға шиғри трагедияһын арнай, рәссам Рафаэль — «Сөләймән хөкөмө» тигән фреска, ә рәссам Рубенс «Сөләймән хөкөмө» тигән картина яҙа, Гендель оратория бағышлай, Гуно опера ижад итә. Яҙыусы А. И. Куприн «Суламифь» (1908) тигән повесында Сөләймән батша образын һәм "Йырҙар йыры"ның мотивын файҙалана.
Легенда нигеҙендә «Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе» тигән тарихи фильм төшөрөлә (1959).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.wordplays.com/crossword-solver/sharon-of-israel
- ↑ http://www.funtrivia.com/en/subtopics/Whos-Related-to-Whom-in-the-Bible-324796.html
- ↑ http://www.gutenberg.org/files/29434/29434-h/files/2848/2848-h/book8.htm
- ↑ http://www.jstor.org/stable/10.1086/423399
- ↑ 10 // (unspecified title)
- ↑ Эти тексты находятся в русле древневосточной литературы мудрости (wisdom literature) и имеют соответствия в Древнем Египте. Вероятно, в создании этих текстов принимали участие писцы, знавшие иностранные языки и знакомые с литературными традициями соседних народов.
- ↑ Библия|2Цар|12:24|,25
- ↑ Мишлей 30, 1; 31, 1. Объясняются в Шир а-ширим Рабба,1, 1. [1]. См. также en:Agur
- ↑ Иосиф Флавий. О древности еврейского народа. Против Апиона.
- ↑ The Age of Solomon: Scholarship at the Turn of the Millenium (ed. Lowell K. Handy). Brill Academic Publishers, 1997. ISBN 9789004104761. Page 49.
- ↑ britannica-link|553506|Solomon (king of Israel)
- ↑ . В середине XX века раскопками в нескольких городах Израиля были обнаружены фрагменты сооружений, которые стали связывать с именем Соломона. Однако на рубеже XX и XXI века эта связь была опровергнута.
- ↑ Roger S. Nam. Portrayals of Economic Exchange in the Book of Kings. Brill Academic Publishers, 2012. ISBN 9789004223936. Page 133.
- ↑ Megan Bishop Moore, Brad E. Kelle. Biblical History and Israel’s Past. ISBN 978-0-8028-6260-0. Page 248.
- ↑ «Новейшая библейская критика склонна видеть в библейском описании эпохи Соломона элементы идеализации этого периода девтерономическими редакторами, в глазах которых период правления Соломона был временем высшего расцвета еврейского царства под властью дома Давида» (Еврейская энциклопедия, статья «Соломон»).
- ↑ Библия|3Цар|1:10|-22
- ↑ Тем не менее, позже Адония нарушил договор и был казнён.
- ↑ BBC Radio 4 — In Our Time, King Solomon
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бейер Р. Царь Соломон — Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. — 320 б. — (След в истории). — ISBN 5-222-00693-X.
- Люкимсон П. Царь Соломон — М.: Молодая гвардия, 2012. — 336 б. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03545-4.
- Тибергер Ф. Царь Соломон. Мудрейший из мудрых — М.: Центрполиграф, 2005. — 366 б. — (Nomen est Omen). — ISBN 5-9524-1582-2.
- Штереншис М. Соломон — Ростов-на-Дону: Феникс, ISRADON/ИсраДон, 2012. — 128 б. — (След в истории). — ISBN 978-5-222-19227-6, 978-5-94467-089-2.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Соломон — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
- Царь Соломон
- Образ Соломона как «человека мирного» в контексте библейских представлений о миротворчестве
- Третья книга Царств — жизнеописание Соломона в Библии.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Журналистар кәңәшкә йыйылды
31 августа 2013 йыл | Йәмғиәт
Республиканың көньяҡ төбәге журналистарының сираттағы семинар-кәңәшмәһе быйыл Стәрлетамаҡ ҡалаһында үтте. Унда көньяҡ төбәк журналистар берлегенә ҡараған 16 район-ҡала гәзиттәре хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты.
Семинарҙа ҡатнашыусыларҙы Стәрлетамаҡ районы муниципаль район Хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Светлана Ибәтуллина тәбрикләп, ҡыҫҡаса район менән таныштырып үтте.
БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Николаевич Мелкоедов журналистарҙы сәләмләп, эштәрендә ижади уңыштар теләне. Уның урынбаҫары Марат Әсхәт улы Ғәзизов "Мультимедиа процесы шарттарында дәүләт мәғлүмәт саралары үҫешенең төп тенденциялары” тигән темаға сығыш яһап, журналис-тар алдына яңы бурыстар ҡуйҙы.
Көньяҡ төбәк журналистары берлеге рәйесе Сибәғәт Ғибәт улы Рахманғолов редакция коллективтарының һәр сарала ихлас ҡатнашыуҙары, әүҙем эшләүҙәрен һыҙыҡ өҫтөнә алды.
БР Журналистар союзы рәйесе Артур Дәүләтбәков һөҙөмтәле эшләгән бер төркөм хәбәрселәргә Маҡтау грамотаһы тапшырҙы.
Артабан журналистар секция ултырыштарында шөғөлләнде, гәзиттәргә анализ-байҡау яһалды, һуңынан редакциялар араһында төрлө номинациялар буйынса үткәрелгән ижади бәйгеләргә йомғаҡ яһалды.
Рәсми өлөш тамамланғас, хужалар Стәрлетамаҡ районының "Сельские нивы” гәзите мөхәрририәте ҡунаҡтарҙы район буйлап сәйәхәткә саҡырҙы. Журналистар "Малакян” ШП-һында булып, бейә ҡымыҙын тәмләп ҡараны, Оло Ҡыуғанаҡтағы Балалар йортонда булып, төрлө сәбәптәр арҡаһында ауыр хәлдә ҡалған балаларҙың йәшәү шарттары менән танышты.
Журналистар өсөн тәжрибә уртаҡлашыу, фекер төйнәү майҙаны булған семинар-кәңәшмә бик эшлекле үтте.
Семинарҙа ҡатнашыусыларҙы Стәрлетамаҡ районы муниципаль район Хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Светлана Ибәтуллина тәбрикләп, ҡыҫҡаса район менән таныштырып үтте.
БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Николаевич Мелкоедов журналистарҙы сәләмләп, эштәрендә ижади уңыштар теләне. Уның урынбаҫары Марат Әсхәт улы Ғәзизов "Мультимедиа процесы шарттарында дәүләт мәғлүмәт саралары үҫешенең төп тенденциялары” тигән темаға сығыш яһап, журналис-тар алдына яңы бурыстар ҡуйҙы.
Көньяҡ төбәк журналистары берлеге рәйесе Сибәғәт Ғибәт улы Рахманғолов редакция коллективтарының һәр сарала ихлас ҡатнашыуҙары, әүҙем эшләүҙәрен һыҙыҡ өҫтөнә алды.
БР Журналистар союзы рәйесе Артур Дәүләтбәков һөҙөмтәле эшләгән бер төркөм хәбәрселәргә Маҡтау грамотаһы тапшырҙы.
Артабан журналистар секция ултырыштарында шөғөлләнде, гәзиттәргә анализ-байҡау яһалды, һуңынан редакциялар араһында төрлө номинациялар буйынса үткәрелгән ижади бәйгеләргә йомғаҡ яһалды.
Рәсми өлөш тамамланғас, хужалар Стәрлетамаҡ районының "Сельские нивы” гәзите мөхәрририәте ҡунаҡтарҙы район буйлап сәйәхәткә саҡырҙы. Журналистар "Малакян” ШП-һында булып, бейә ҡымыҙын тәмләп ҡараны, Оло Ҡыуғанаҡтағы Балалар йортонда булып, төрлө сәбәптәр арҡаһында ауыр хәлдә ҡалған балаларҙың йәшәү шарттары менән танышты.
Журналистар өсөн тәжрибә уртаҡлашыу, фекер төйнәү майҙаны булған семинар-кәңәшмә бик эшлекле үтте.
Гөлсиә КӘРИМОВА.


text:
1981 йыл
1981 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1981 йылы, 2 мең йыллыҡтың 981 йылы, XX быуаттың 81 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 1 йылы, 1980 йылдарҙың 2 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 6 ғинуар — Вәлиев Ярулла Носратулла улы, яҙыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 24 июль — Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы, офицер дәрәжәһендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.


text:
Октябрь проспектында участкаларҙың береһендә хәрәкәт ваҡытлыса сикләнә
Өфөлә Октябрь проспектындағы 14-се йорт эргәһендә ремонт эштәре үткәреү менән бәйле, Бабушкин урамынан Галле ҡалаһы урамына тиклем участкала 18 сентябрҙән 1 октябргә тиклем автотранспорт хәрәкәте өлөшләтә сикләнәсәк.
Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, ремонт эштәренең тәүге этабында, 18 сентябрҙән 25-енә тиклем, проспект йоп һанлы йорттар яғынан ябыласаҡ, ә икенсе этапта, 25 сентябрҙән 1 октябргә тиклем, — таҡ һанлы йорттар яғынан.
Тимәк, беренсе этапта Октябрь проспекты буйынса автотранспорт хәрәкәте ике яҡҡа ла таҡ һанлы йорттар яғынан йөрөйәсәк, ә икенсе этапта — йоп һанлы йорттар яғынан.
Өфө хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы уңайһыҙлыҡтар тыуҙырғаны өсөн халыҡтан ғәфү үтенә һәм өфөләрҙән алдан үҙ маршруттарын планлаштырыуҙарын, шулай уҡ Октябрь проспекты буйлап автотранспорт һәм йәйәүлеләр йөрөү тәртибен күҙәтеүҙәрен үтенә.


text:
Магнитогорскиҙа яңы хәләл производство Башҡортостанда сертификация үтте
Рәсәйҙә ҡош итенән продукция етештереүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе — «Магнитогорск ҡошсолоҡ комплексы» базаһында асылған Силәбе өлкәһендә беренсе хәләл продукция сығарыу цехы БР Мосолмандарының Диниә назараты ҡарамағындағы «Хәләл» стандарты буйынса комитетта сертификация үтте.
Цехты асыуҙа Башҡортостандан делегация ла ҡатнашты, уның составына БР мосолмандары Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, уның беренсе урынбаҫары Әйүп Бибарсов һәм Диниә назараты ҡарамағындағы «Хәләл» стандарты буйынса комитет рәйесе Тимур Шәнгәрәев инде.
Бөгөн «Магнитогорск ҡошсолоҡ комплексы» көн һайын 120 тоннаға яҡын ит сығара. Шуның хәләл продукция өлөшө 30 процент тәшкил итә. Әммә киләсәктә предприятие етәкселеге тулыһынса хәхәл продукция сығарыуға күсеү ихтималлығын кире ҡаҡмай.


text:
Иң яҡшы сөгөлдөр йыйыу комбайндары экипаждары билдәләнде
Башҡортостанда сөгөлдөр йыйыу комбайндары механизаторҙарының иң яҡшы экипаждары билдәләнде. 1 сентябрҙән 15 октябргә тиклемге осорҙағы эшкә йомғаҡ яһағанда ҡаҙып алынған майҙан һәм сөгөлдөр уңышы күләме иҫәпкә алынды.
Республика Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, был ваҡыт арауығында Әлшәй районының «Красный Клин» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенән Виктор Катышев менән Айрат Хазиәхмәтовтың экипажы иң яҡшы тип танылды. Улар 832 гектар майҙандан 20,8 мең тонна шәкәр сөгөлдөрө йыйып алған.
Иң яҡшылар исемлегендә икенсе — Әлшәй районының «Колос-Агро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенән Рәмил Зыязетдинов менән Венер Ғәлләмовтың экипажы. Ай ярым эсендә улар 823 гектар майҙандан шәкәр сөгөлдөрө йыйып алған, бөтәһе уңыш 20,6 мең тонна самаһы тәшкил иткән.
Өсөнсө урында — Благовар бүлексәһенең «Башкирагроинвест» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эшсәндәре Сергей Кучеров менән Александр Быль. Улар тарафынан 814 гектар майҙандан татлы тамыр йыйып алынған. Был участкала уңыш 39,5 мең тоннанан ашып киткән.
Өс призерҙан тыш, тағы сөгөлдөр йыйыу комбайны механизаторҙарының 17 экипажына БР Ауыл хужалығы министрлығының рәхмәт хаттары һәм аҡсалата бүләктәр тапшырылды. Улар араһында — Мәләүез, Әлшәй, Миәкә, Ҡырмыҫҡалы, Бүздәк, Ғафури, Баҡалы һәм Дәүләкән райондары вәкилдәре.


text:
«Башинформ» агентлығы 2013 йыл йомғаҡтары буйынса Республика киң мәғлүмәт саралары медиа-рейтингында лидер
«Медиалогия» компанияһы 2013 йылға Башҡортостан медиа ресурстары рейтингын баҫтырып сығарған.
Лидерҙарҙа – «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (813,75 цитата килтереү индексы менән), Башҡортостан юлдаш телевидениеһы (147,06) һәм Proufu.ru интернет-ресурсы (132,36).
Иң цитата килтереү егермелегенә шулай уҡ Ufa1 һәм Башҡортостан ДТРК ингән.
Рейтинг «Медиалогия» системаһының киң мәғлүмәт саралары базаһы нигеҙендә ҡоролған, ул үҙ эсенә 16 мең 400 самаһы сығанаҡты: телевидение, радио, гәзит, журналдар, мәғлүмәти агентлыҡтар, интернет киң мәғлүмәт сараларын ала. Тикшеренеү 2013 йылдың 1 ғинуарынан алып 31 декабренә тиклем уҙғарылған.
Рейтинг цитата килтереү индексы – медиа күрһәткестәр (башҡа киң мәғлүмәт сараларында мәғлүмәт сығанағына һылтанмалар иҫәбен һәм һылтанманы баҫтырған сығанаҡ абруйлығын иҫәпкә алыу) нигеҙендә төҙөлгән.
Индекс асыҡ сығанаҡтарҙың текстарын математик-линвгистик анализлау базаһында иҫәпләнә; сайтҡа инеү күрһәткестәре, тираж һәм аудиториялар иҫәпкә алынмай.


text:
Баш ҡалала йәйге китап уҡыу ихаталары һәм асыҡ һауалағы залдар эшләй
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Шаршамбы, 29 июлдә, көндөҙгө сәғәт 12-лә Өфөләге «Тулҡын» паркында 14-се ҡала китапханаһының йәйге «Китап уҡыусы ихатаһы» эшен дауам итәсәк. Бында китапхана яҙҙырған яңы гәзит-журналдар, сағыу балалар әҙәбиәте, «Йәйгелеккә кәңәштәр» файҙалы мәғлүмәт урын аласаҡ. Донъялағы буккроссингҡа ярҙам итеү йәһәтенән китаптар «ирекле сәйәхәт»кә сыға, теләүселәр ҡыҙыҡлы һәм файҙалы әҙәбиәт менән алмаша аласаҡ. Кескәйҙәрҙе «Яратҡан әкиәтселәр» кроссворды көтә, уны сисеүселәргә татлы бүләктәр ҡаралған.
Шул уҡ көндө киске сәғәт 5-тә «Библиосквер» йәйге уҡыу залында «Өфө кистәре» фольклор клубы йәштәре менән осрашыу ойошторола.
30 июлдә киске сәғәт 5-се яртыла 18-се китапхана Нижегородка биҫтәһендә йәшәүселәрҙе 47-се балалар баҡсаһы биләмәһендә «Асыҡ һауалағы йәйге китапхана»ны асыу тантанаһына саҡыра. Унда классик һәм заманса әҙәбиәт, балалар өсөн баҫмалар һәм журналдар тәҡдим ителәсәк. Һауа торошо яҡшы торғанда йәйге китапхана 31 авгусҡаса көн һайын көндөҙгө сәғәт 4-тән 6-ға тиклем асыҡ буласаҡ, шәмбе һәм йәкшәмбе — ял көндәре, тип хәбәр иттеләр Өфөнөң Ленин районы хакимиәтенән.


text:
Өфөнө йәнә «Беренсе класс уҡыусылары аллеяһы» биҙәйәсәк Фото: Олег Яровиков
Өфөнө йәнә «Беренсе класс уҡыусылары аллеяһы» биҙәйәсәк
Өфөнө йәнә «Беренсе класс уҡыусылары аллеяһы» биҙәйәсәк Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Шәмбе, 10 сентябрҙә, Өфөләге «Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркында «Беренсе класс уҡыусылары аллеяһы» барлыҡҡа киләсәк. Был көндә бында «Балалар — беҙҙең киләсәгебеҙ» тип аталған байрам уҙғарыла. Ойоштороусылар — «Уфанет» компанияһы һәм ҡала хакимиәте. Тематик аллеяны яҡынса 12 мең уҡыусының фотоһүрәттәре биҙәйәсәк. Былтыр Өфөлә 11 мең беренсе класс уҡыусыһы 360 метрлыҡ аллеяның геройы булды.
Байрам барышында тематик майҙансыҡтар асыла, унда һәр бала үҙен төрлө һөнәрҙә һынап ҡарай ала. Кинологтар, янғын һүндереүселәр, журналистар, табиптар һәм башҡа бик күп һөнәр эйәләре үҙ эштәренең серҙәре менән бүлешәсәк. Ҡашҡаҙан күле буйында әкиәт сәхнәләштереләсәк.
Ойоштороусылар билдәләүенсә, алты йыл эсендә проект илдә балаларҙың көтөп алған байрамдарының береһенә әүерелде. Быйыл акция 30 ҡалала үткәрелә. Өфө менән бергә беренсе класс уҡыусыларын Ҡазан, Каменск-Уральск, Ҡурған, Магнитогорск, Тамбов һәм башҡа ҡалаларҙа ҡотлайҙар.
Байрам көндөҙгә сәғәт 12-лә башлана.


text:
Бутҡабыҙ — майһыҙ, сәйебеҙ шәкәрһеҙ булмаҫ…28-10-2011, 11:05 // Информация // Баҫып сығарырға
Беҙ килгәндә лә дүрт агрегат буш тормай ине. Иҙрис Ғайсин үҙенең техникаһы менән япраҡтарҙы ҡырҡып үтеүгә, артынан Айҙар Ташбулатов менән Александр Соколовтың агрегаттары эште үҙ ҡулына ала. Рифат Латипов менән Миңнулла Күсәрбаев арбаға тейәлгән уңышты хужалары янына килтереп бушата.
— Быйыл утыҙлап ғаилә сөгөлдөр алып эшкәртте. Араларында хужалыҡта эшләп йөрөгән һауынсылар, шоферҙар ҙа бар. Мәктәп коллективы үҙе алты гектар алды, һәйбәт тәрбиәләне. Әле таҙартып бөттөләр, тиҫтәгә яҡын машина булды, — ти кооператив рәйесе Марсель Аҙнағолов. — Таҙартылған сөгөлдөрҙө Вәкил Һабаншин менән Вадим Жеребцов заводҡа алып китә. Ара яҡын, сират та бик юҡ…
Сәмләнешеп сөгөлдөр таҙартыусы бер-ике ғаиләгә лә һуғылдыҡ. Ҡулдарына күҙ эйәрмәй. Балаларҙың да мөһим эштән ситтә ҡалмауы һөйөндөрә. Ғәтиәтулла Ситдиҡовтың ғаиләһе аяҙ көндә ыратып ҡалырға тырыша.
Рифат Латиповтарҙың ғаиләһенә ярҙамға балалары ғына түгел, дуҫтары, аралашып йөрөгән кешеләре лә килгән.
— Ғаилә өсөн аҙмы-күпме аҡса килә. Гектарынан 160–170, хатта 200 центнер алған урындар бар. Уңыш юғарыраҡ булған һайын, шәкәре лә күберәк буласаҡ, — ти рәйес.
— Ер бер аҙ һурыҡҡас ҡына эшкә тотона алдыҡ, — ти район ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы Рәфис Сәйфетдинов. — “Ергән” МТС-ы филиалының 600 гектар баҫыуында эштәр ошоғаса башланмаған, ә бына бер нисә крәҫтиән (фермер) хужалығында ул ырап бара.
Көнбағыш урыу ҙа крәҫтиән өсөн бөгөн ҙур хәстәр. Баш агроном әйтеүенсә, майҙандарҙың ни бары өстән бер өлөшөндә генә уңыш йыйып алынған.
Чапаев исемендәге ауыл хужалығы кооперативындағы бер баҫыуҙа көнбағыш урыуға тап булдыҡ. Өс “Дон-1500Б” комбайны бер юлы килеп төшкән. Хужалыҡтың баш агрономы Григорий Мельников та туҡтаған бер комбайн тирәһендә урала.
— Быйыл үҙебеҙҙең “енисей” сортын 400 гектарға сәстек, 320 гектарында йыйып алдыҡ. Кәрзиндәр бик еүеш, урыуы ауыр, шулай ҙа 14–15 центнерҙан ҡалмайбыҙ әле, — ти ул. — Бик һаҡ йөрөргә кәрәк, саҡ ҡына тиҙләһәң, тығыла, агрегаттар эштән сыға.
Был техник культураларҙы йыйып алыу крәҫтиән өсөн быйыл бик ауырға тура килде. Өҙлөкһөҙ яуған оҙайлы ямғырҙар ауыл кешеһенең пландарын емерҙе, изге ниәттәрен юҡҡа сығарҙы. Ҡотҡарһа ла, аяҙ торған көндәр генә ҡотҡара бөгөн — шуға ла һәр сәғәт-минут иҫәптә, ҡәҙерле.


text:
Ағас
Ағас —үҫемлектәрҙең йәшәү формаһының береһе; берҙән-бер һабағы — күп йыллыҡ олоны һәм күп һанлы ботаҡтарҙан торған сатыры булған үҫемлек.
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағастар япраҡ төрҙәре буйынса ылыҫлы һәм киң япраҡлыларға бүленәләр.
Ылыҫлылар ғәҙәттә ылыҫтар йәки энәләр тип аталған ҡаты, мәңге йәшел, энәгә оҡшаш йәки тәңкәле япраҡтары менән айырылып тора, тубырсыҡ йәки еләк (артышта) барлыҡҡа килтерәләр. Был төркөмгә мәҫәлән, ҡарағай, шыршы, аҡ шыршы, ҡарағас, кипарис, секвойя инә.
Киң япраҡлы ағастарҙың яҫы һәм киң япраҡтары бар — уларҙың ҡалынлығы оҙонлоғона һәм киңлегенә ҡарағанда күпкә кәмерәк, ғәҙәттә йылына бер тапҡыр ҡойола. Киң япраҡлы (йәки ябайыраҡ япраҡлы) ағастар ғәҙәттә сәскә аталар һәм емеш бирәләр. Был төркөмгә саған, бук, йәсин ағасы, эвкалипт һ. б. ҡарай.
Япраҡтарҙың төрөнә ҡарап синыфланыуҙан тыш, япраҡтарының ағаста тороу ваҡытына ҡарап япраҡ ҡойоусыларға һәм мәңге йәшелдәргә бүленәләр.
Япраҡ ҡойоусы ағастар билдәле бер тәртиптә япраҡ ҡатламын алмаштыра: ағастағы бөтә япраҡтар ҙа йәшел төҫөн юғалта һәм ҡойола, билдәле бер ваҡыт эсендә (ҡышын) ағастар япраҡһыҙ тора, һуңынан (яҙын) бөрөләрҙән яңы япраҡтар үҫеп сыға.
Мәңге йәшел ағастарҙа аныҡ ҡына япраҡ ҡатламын алмаштырыу ваҡыты юҡ: йыл әйләнәһенә ағаста япраҡтар була, улар бер юлы ҡойолмай, әкренләп кенә ҡойолоп алмашына бара.
Биологик синыфланыуҙан тыш ағастар башҡа төрлө сифаттары буйынса ла бүленә: мәҫәлән, емеш биреүсе ағастар (уларҙың емештәрен кеше аҙыҡ сифатында ҡуллана), ҡиммәтле (уларҙың үҙағастары сәнәғәт кәрәк-яраҡтарында ҡулланыла), карап төҙөүгә яраҡлы (карап төҙөгәндә ҡулланыла), тропик (уларҙың таралыу ареалы экваторҙан йыраҡ түгел ерҙә үтә), төньяҡ (уларҙың таралыу ареалы экваторҙан йыраҡта үтә) һ.б.
Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағаста төп өс өлөш билдәләйҙәр: тамыр, олон, һәм сатыр.
Ағас тамыры — ул, ғәҙәттә, үҫемлектең ер аҫтында урынлашҡан өлөшө. Төп функциялары — ағасты вертикаль торошта тота, тупраҡтан туҡлыҡлы матдәләрҙе һурып алыу һәм уларҙы олон буйлап тапшырыу. Тамырҙар киң таралған булалар: улар 30 метрға тиклеп тәрәнлеккә һәм тирә-яҡҡа 100 метр ян-яҡҡа таралыуы мөмкин. Ҡайһы бер ағастарҙың тамырҙары һауала аҫылынып тороуы мөмкин, улар ер өҫтөндә урынлашалар, һәм уларҙың функциялары япраҡтарҙыҡына оҡшаш.
Ағас олоно сатыр өсөн терәк функцияһын үтәй, һәм шулай уҡ тамыр менән сатыр араһында матдәләр тапшырылыуын башҡара.Ҡышҡы ваҡытта һыу һәм туҡлыҡлы матдәләр һаҡлағысы сифатын башҡара.
Ағас олоно үҙәктән һәм үҙағастан тора, һуңғыһы камбийҙан эскә ҡарай үҫә, йыллыҡ үҫеү балдаҡтарын барлаҡҡа килтерә — ағастың арҡыры киҫемендә күренгән асыҡ һәм ҡара өлөштәр. Йыллыҡ үҫеү балдаҡтарын һаны урта зонала урынлашҡан урмандарҙа ағас йәшенә тиң, ә уларҙың ҡалынлығы иһә — һәр-бер билдәле йылдағы ағастың йәшәү ысулына тиң була.
Ҡоролоҡ райондарҙа яуым-төшөм үткәндән һуң ағастарҙа ялған йыллыҡ үҫеү балдаҡтары хасил булыуы мөмкин. Тышҡы яҡтан олон ҡабыҡ менән ҡапланған була. Ғәҙәттә ағастың бөтә ғүмер оҙонлоғо эсендә бер генә олоно була. Төп олон зарар күргән (бысылған) осраҡта ҡайһы бер ағастарҙа йоҡлаған бөрөләрҙән туғандаш олондар уҫеп сығыуы мөмкин.
Ағас сатыры — беренсе ботаҡланыуҙан ағастың осона тиклем олондо дауам итеүсе ағастың юғарғы өлөшөндәге ботаҡтар һәм япраҡтар берҙәмлеге, йәки ҡыуаҡтағы бөтә ян-яҡтағы ботаҡтар таралмаһы менән япраҡтар. Шулай уҡ, киләһе үҙенсәлектәрҙе айыралар: ағас сатырына ҡарап — колонна кеүек тән таралмалыға, сатыр тығыҙлығына ҡарап — тығыҙҙан һирәккә тиклем, һәм ажурлы. Яҡтылыҡ тәҫьирендә япраҡтарҙа фотосинтез арҡаһында кәрәкле матдәләр синтезланыуы бара.
Ағастар менән бәйле булған рекордтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Редвуд милли паркында урынлашҡан секвойя төрөнә ҡараған ағастар иң бейек буйға етә, ул ағастарҙың оҙонлоғо 115,55 м етә
- Донъялағы иң йыуан ағас баобаб, диаметры 15,9 м.
- Раҫлауҙарға ҡарағанда, ер шарындағы иң ҡарт ағас — Швецияның көнбайышында тауҙар араһында, бәлки боҙ периодынын үҫеүсе гигант шыршы. Уға 9550 йыл тирәһе.
- Каури — донъялағы иң ҡарт ағастарҙың береһе.
Ағас көнкүрештә һәм мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң таралыу һәм эшкәртеү еңеллеге арҡаһында, донъялағы культураларҙың күбеһендә көнкүреш тауарҙары (мебель, һауыт-һаба һ.б.) сифатында һәм шулай уҡ йортто йыһазландырыу предметтары сифатында ҡулланыла. Ағастан йорттар төҙәләр, сваялар эшләйҙәр.
Ағас, таш кеүек, төшөрөлгән һүрәттәрҙе һаҡлап ҡалыусы тәбиғи материал булып тора, быныһы иһә, ғалимдар раҫлауынса, күп телдәр араһында яҙыуҙың үҫешенә булышлыҡ иткән. Яныу һәләте — утты үҙләштереүҙә, быныһы иһә кешенең таралыу ареалын кинәт төньяҡҡа ҡарата киңәйеүенә, һәм яңы торлаҡ төрҙәрен үҙләштереүҙә булышлыҡ иткән: мәмерйәләр, өйҙәр, иглу һ.б. Янып бөткәндән һуң ҡалган күмер иң тәүге ҡаяла төшөрөлгән рәсемдәрҙә ҡулланылған. Үҙағастың һыуға ҡарағанда кәм тығыҙлағы судно гиҙеүсәнлек уҫеүенә булышлыҡ иткән: һалдарҙан башлап һәм каравеллалар менән тамамлап — күп йылдар буйына суднолар ағастарҙан яһалғандар. Ҡайһы бер ағастарҙың сәскә атыу үҙенсәлектәре доньялағы күп халыҡтар мәҙәниәтендә уртаҡ исем булғандар, шулай, Японияла сакура сәскәһе күп шағирҙар менән далыҡланған һәм йыш медитация һәм ял итеүҙә ҡуланыла. Көнсығышта персик образы киң таралған, Рәсәйҙә алма сәскәһе маҡтап йырланған. Музыкаль ҡоралдар кеүеҡ үк, (уларҙың күбеһе билдәле ағас сорттарынан эшләнә) емеш-еләк бөтә байрамдарҙың һис шикһеҙ атрубуты булып тора.
Ағас диндә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо замандарҙан алып ағас тереклекте символлаштыра һәм тәүтормош диндәрендә табыныу объекты булып торған. Мәҫәлән, боронғо гректар һәр бер ағас менән нимфа бәйле булған тип уйлағандар.
Боронғо кельттар һәм друидтар ағастар менән үҙ-ара бәйләнештә булғандар, сихыр йолаһында "коелбрен"дар тигән — бармаҡ ҙурҙығындағы ағас таяҡтар ҡулланғандар, шуларҙың һәр береһендә ағастың тоҡомона ҡарап 20-нән булған огама тамғаның береһен яндырып йәки соҡоп яҙылған. Коелбрен огама сихри серҙәргә хазинаһы асҡысы булып тора һәм друидтар көсөнөң төп сығынығы булып тора.
Ағас тураһында шулай уҡ хәҙерғе заман диндәрендә телгә алына, християндарҙа яҡшылыҡты һәм яуызлыҡты белеү ағасы телгә алына, Тереклек ағасы.
Пальма йәкшәмбеһе, йәки Иерусалимға алланың сығыу байрамы башрамлы ғибәрәт ҡылыу менән билдәләнә, уға ышыныусылар пальма ботаҡтары менән киләләр. Рәсәйҙә иң беренсе булып тал ата (тал ағасы), шуңа күрә был ағастың ботаҡтарың ҡуллана башлағандар һәм байрам Тал көсөгө йәкшәмбеһе исемен алған.
Фольклорҙа үле ағас, ҡара көстәр йыйылған урын йәки символы була.
Ағас динни символдар эшләгәндә киң ҡулланыла (идолдар һәм башҡалар).
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Серебряков И. Г. Жизненные формы деревьев // Экологическая морфология растений: Жизненные формы покрытосеменных и хвойных — М.: Высшая школа, 1962. — Б. 120—242. — 378 б. — 3500 экз.
- Серебряков И. Г. Деревья // Полевая геоботаника: В 5-ти томах / Под общ. ред. Е. М. Лавренко, А. А. Корчагина — М.—Л.: Наука, 1964. — Т. III. — Б. 158—162. — 530 б. — 2400 экз.
- Серебрякова Т. И. Жизненные формы растений // Жизнь растений: В 6-ти томах / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров — М.: Просвещение, 1974. — Т. 1. Введение. Бактерии и актиномицеты / Под ред. Н. А. Красильникова, А. А. Уранова. — Б. 87—98. — 487 б. — 300000 экз.
- Деревья и кустарники СССР. Т.1-6. М., 1949—1962
- Rehder А. Manual of cultivated Trees and Shrubs. N.-Y., 1949
- Index Kewensis Plantarum Phanerogamarum, Oxford University Press, 1997
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).


text:
Башҡортостан студенттары «Беҙ – сәләмәт йәшәү рәүеше өсөн!» форумында ҡатнаша
Башҡортостан юғары уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары Иваново ҡалаһында барған “Беҙ – сәләмәт йәшәү рәүеше өсөн!” беренсе Бөтә Рәсәй форумында ҡатнаша. Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, был форум юғары уҡыу йорттары араһында федераль конкурс сиктәрендә йомғаҡлау сараһы булып торасаҡ. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ул былтыр йыл аҙағында башланғайны. Конкурс эштәренә экспертиза һөҙөмтәләре буйынса финал этабында ҡатнашыусылар билдәләнде. Улар иҫәбендә – Башҡортостандан йәштәр проекттары ла. Бөтәһе илдең 300-ҙән ашыу вузы заявка бирҙе.
Иң яҡшыларҙың исемдәре 8 апрелдә иғлан ителәсәк. Форум программаһында шулай уҡ — ҡатнашыусыларҙың юғары уҡыу йорттарында осрашыуҙары, студенттар һәм уҡытыусылар араһында сәләмәт йәшәү рәүеше тәрбиәләү проблемалары буйынса вуз ректораттары вәкилдәренең түңәрәк өҫтәлдәре, «Беҙ — сәләмәт йәшәү рәүеше өсөн» йәштәр спорт байрамы, форумда ҡатнашыусыларҙың проекттары менән таныштырыу.
Вуз КВН командаларының һайлап алыу турҙары финалы форумдың төп ваҡиғаһы булып торасаҡ.


text:
Башҡортостанда бейеү фестивале үтәсәк
Быйыл Башҡортостанда ҙур бейеү фестивале үтәсәк, ул сәнғәттең был матур төрөн һөйөүселәрҙе берләштерәсәк. БР мәҙәниәт министры Асҡар Абдразаҡовтың һүҙҙәренә ҡарағанда, фестиваль яҡын айҙарҙа башланасаҡ. Ул республиканың бөтә райондарында бер үк ваҡытта башланасаҡ һәм 29 апрелдә, Халыҡ-ара бейеү көнөндә, Өфөлә тамамланасаҡ.
— Беҙҙең маҡсат – сәнғәтте республикабыҙҙың иң алыҫ мөйөштәренә еткереү. Мәҙәниәт баш ҡалала ғына тупланырға тейеш түгел. БР Мәҙәниәт министрлығының бурысы — республикала берҙәм мәҙәниәт майҙансығы булдырыу, һәм бейеү фестивале уның яңы ҙур программаһы пилот проекттарының береһе булып тора, — тип билдәләне министр.


text:
ЦХИНВАЛ, 26 янв — Sputnik. Фыдызгъæлы завод "Растдон" хуыцаубоны Цхинвалы æрбакæндзæн сæрмагонд дункани "Нæртон", цы ран уыдзæн балхæнæн заводы продукци йæхи аргъыл, фехъусын кодта агрохолдинг "Евродон"-ы генералон директор Уанеты Вадим йæ фарсыл Facebook-ы
Дукани уыдзæн фыдызгъæлы завод "Растдон"-ы территорийыл, Цхинвалæй 5 километры цæгаты рдæм.
"Дуканийы уæй кæндзысты Цхинвалы фыдызгъæлы завод"Растдон"-ы æмæ компаниты къорд "Евродон"-ы продукци. Нырмæ заводы продукци уæй цыд æрмæст горæты дуканиты. Цæрджытæн фадат уыдзæн йæхи аргъыл æмæ ног уагъдæй райсын фыдызгъæлы продукци", — ныффыста амалиуæггæнæг.
Афтæ ма Уанеты Вадим фехъусын кодта, 25 январьæй фæстæмæ цхинвайлаг заводы продукци æрвыст цæуы экспортмæ дæр.
Куыстуат официалон æгъдауæй æрбайгом 2017 азы уалдзæджы. Июлы завод рауагъта йæ продукцийы фыццаг парти маркæ "Нæртон"-ы дæлбар.
Проекты реализацийыл бахардз 156 милуан сомы. 30 милуан сомы рахицӕн кодта Уанеты Вадим йӕхӕдӕг. Завод сифтонг кодта куысты бынæттæй 40 адæймаджы бынæттон цæрджытæй. Заводы кусджытæ рацыдысты стажировкæ "Евродоны".


text:
Бөрйән районында 11,5 меңдән ашыу һайлаусы тауыш бирәсәк
Бөрйән районында 11,5 меңдән ашыу һайлаусы иҫәпләнә, уларҙан 126 кеше – тәүгә тауыш бирәсәк, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Бөрйән районының территориаль һайлау комиссияһы рәйесе Сатвал Мерәҫов.
Тауыш биреү 35 һайлау участкаһында үтәсәк, уларҙың иң ҙуры район үҙәге – Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан (1919 кешегә), ә иң бәләкәйе – Үрге Нөгөш ауылында, ул 36 һайлаусыға иҫәпләнгән. Өс парламент партияһы вәкилдәре уларҙың һәр береһендә булырға теләк белдергән.
Сатвал Мерәҫов һүҙҙәренсә, халыҡ та ҙур әүҙемлек күрһәтә, барыһы ла тиерлек алдағы һайлауҙар менән ҡыҙыҡһына.
Агитацион кампания әүҙем эшләй. «Таң» гәзитендә даими рәүештә партиялар һәм уларҙың вәкилдәре тураһында материалдар баҫылып тора. Йәш һайлаусылар өсөн класс сәғәттәре, конкурстар ойошторола, китапханалар тематик стендтар әҙерләгән.


text:
Өфөлә Ғабдулла Туҡайҙың әҫәрҙәре буйынса фильм төшөрөүгә әҙерлек башланды
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә танылған татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың әҫәрҙәре буйынса фильм төшөрөүгә әҙерлек башланды. «Р.И.Продакшн» киностудияһы социаль селтәрҙәрҙә Туҡайҙың ижадына битараф булмаусылар өсөн конкурс иғлан итте һәм персонаждарҙың эскизын, һыҙмаһын, һүрәттәрен ебәреүҙәрен һорай.
Киностудияның етәксеһе, билдәле режиссер һәм кинооператор Рияз Исхаҡов хәбәр итеүенсә, ул уйын фильмын төшөрөргә ниәтләй. Әлеге мәлдә сценарий ғына бар. Режиссер «Шүрәле» һәм «Һыу инәһе» поэмаларын, шулай уҡ бер нисә шиғырҙы һайлап алған. Шиғырҙарҙың тексы үҙгәрешһеҙ ҡаласаҡ, улар тематик яҡтан бер-береһе менән бәйле буласаҡ.
«Быға тиклем ошо тема өҫтөндә эшләгәйнек — атайым, актер Марат Исхаҡов Өфөнөң Дим районындағы күлдә Шүрәле ролендә уйнаны. Әлегә проекттың йөкмәткеһе хаҡында һүҙ йөрөтөү иртәрәк, сөнки күп нәмәнең үҙгәреүе ихтимал», — тип һөйләне Рияз Исхаҡов.
«Р.И.Продакшн» киностудияһы финанслау мәсьәләһе менән дә шөғөлләнә, проект өсөн инвесторҙар эҙләй.


text:
22 ноябрҙә Өфөлә «Һайлауҙар тарихы – ил тарихы» күргәҙмәһе асыла
22 ноябрҙә Өфөлә, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала, алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлауға әҙерлек сиктәрендә «Һайлауҙар тарихы – ил тарихы» күргәҙмәһе асыласаҡ. Уның ойоштороусыһы булып БР Үҙәк һайлау комиссияһы сығыш яһаған. Экспозицияны әҙерләүҙә Ә.Вәлиди исемендәге Милли китапхана, БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Архив эштәре буйынса идаралыҡ, БР Дәүләт китап палатаһы, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы, «Лигас» күргәҙмә комплексы әүҙем ҡатнашҡан.
Күргәҙмәлә Дәүләт Думаһының ойошторолоуына бәйле һирәк осраусы текстар, манифестар, закондар, боронғо китаптар, Өфө губернияһы комиссияһының Дәүләт Думаһына һайлауҙар тураһындағы эштәр буйынса ултырыштарының материалдары, төрлө йылдарҙағы һайлау алды листовкалары күрһәтелгән. Уникаль экспозиция һайлаусыларҙың киң аудиторияһы – ветерандарҙан алып студенттар, мәктәп уҡыусыларына тиклем ҡыҙыҡлы буласаҡ.
«Һайлауҙар тарихы – ил тарихы» күргәҙмәһе 22 ноябрҙән 12 декабргә тиклем эшләйәсәк.


text:
Өфөлә «Мин – йәш ғалим» бөтә Рәсәй форумы үтә
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында «Мин – йәш ғалим» бөтә Рәсәй форумы үтә. Сараға РФ юғары уҡыу йорттарынан студенттар, аспиранттар һәм тикшеренеүселәр йыйылды. Шулай уҡ форумда Мәскәү, Краснодар, Киев, Ҡаҙағстан, Польшанан билдәле ғалимдар ҡатнаша. Сара РФ Мәғариф һәм фән министрлығы ярҙамы менән ойошторола.
БДПУ ректоры Раил Әсәҙуллин билдәләүенсә, әлеге форум яңы идеяларҙы тормошҡа ашырыуға һәм сарала ҡатнашыусыларҙың белем кимәлен арттырыуға ыңғай йоғонто яһай.
Башҡортостандың Фәндәр академияһы вице-президенты Райхана Ҡунаҡова йәш коллегаларына мөрәжәғәт итеп, БР Фәндәр академияһының сағыштырмаса яңыраҡ, 1991 йылда, булдырылыуын иҫкә төшөрҙө. Төбәктең ғилми мөмкинлектәрен һаҡлап ҡалыу, нығытыу һәм үҫтереү уның төп маҡсатына әүерелде, тине ул.
— Бөгөн академия төрлө йүнәлештәр буйынса эшләй, беҙҙә ете бүлек бар һәм уларҙың һәр береһендә йәштәр өсөн юл асыҡ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Райхана Ҡунаҡова. – Фәндәр академияһында йәш ғалимдар берләшмәһе, фәнни-инновацион бүлек булдырылды, Территориаль инновациялар һәм Кластрелы үҫтереү үҙәктәре эшләй. Йәш ғалимдарға ярҙам итеү буйынса күп функциялы фәнни-техник үҙәк асыласаҡ.Йәш ғалимдар беҙгә үҙҙәренең идеялары менән килһә, хеҙмәткәрҙәребеҙ уларҙың идеяларын бизнес-проекттар булараҡ тормошҡа ашырырға, инвесторҙар табырға ярҙам итә.
Форумда йәш ғалимдарҙың инновация проекттары һәм ҡаҙаныштары күргәҙмәһе тәҡдим ителде. Унда ҡатнашыусылар һаны йылдан йыл арта. Күптәре абруйлы конкурстар һәм премиялар лауреаттары була. Йәштәр бындай конференциялар үткәреүҙе хуплай. Тәү сиратта улар өсөн тәжрибә уртаҡлашыу һәм фәнни карьера төҙөү серҙәренә төшөнөү мөһим.
Әлеге форумда асыҡланыуынса, йәш ғалимдар өсөн үҙҙәренең илендә яҡшы эш урыны табыу мөмкинлеге көнүҙәк мәсьәлә булып тора. Уларҙың күпселеге яҡшы, етеш тормош артынан ҡыуып, сит илгә киткеһе килмәй.


text:
Баш ҡалала «Минең атайым — клоун» яңы анимация фильмы өҫтөндә эш тамамланды
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Башҡортостан» киностудияһында «Минең атайым — клоун» яңы анимация фильмын төшөрөү тамамланды. Фильмдың авторы — «Алдар менән һоро бүре», «Ай һәм Урал тауҙары нисек барлыҡҡа килгән», «Супер 8», «Хәйерлегә булһын!» фильмдарын төшөргән билдәле режиссер Рим Шәрәфетдинов.
Биш минутлыҡ фильмда клоундың ғаиләһе хаҡында һүҙ бара. Тәүҙә геройҙарҙың һәр хәрәкәтенең эскизы эшләнгән, һуңынан сканерланған һәм буятылған. «Минең атайым — клоун» анимация фильмын төшөрөүгә режиссерға бер йыл кәрәк булған, тип хәбәр итте киностудияның матбуғат секретары Сәлимә Батисова.
«Фильм «балалар йәнһүрәте» стилендә төшөрөлгән, экранда донъяны балалар күҙлегенән сығып күрһәтергә теләнем», — тип хәбәр итте режиссер.
Тиҙҙән фильмдың премьераһы буласаҡ, шулай уҡ уны фестивалдәргә ебәрергә ниәтләйҙәр.


text:
Башҡортостан юғары технологиялы производстволар өсөн «алтын ҡулдар» әҙерләйәсәк
Башҡортостан Хөкүмәтендә 2011 йылда инновацион белем биреү программаларын ғәмәлгә индереүсе башланғыс һөнәри һәм урта һөнәри белем биреүсе дәүләт мәғариф учреждениеларында эшсе кадрҙар һәм юғары технологиялы производстволар белгестәре әҙерләүгә дәүләт ярҙамы тураһында положение раҫланды. Республика башлығы Рөстәм Хәмитов 2011 йылдың 7 февралендә БР Хөкүмәтенең тейешле ҡарарына ҡул ҡуйҙы.
БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Положение инновацион белем биреү программаларын ғәмәлгә индереүсе һәм дәүләт ярҙамы алыуға дәғүә итеүсе башланғыс һөнәри һәм урта һөнәри белем биреүсе дәүләт мәғариф учреждениеларын конкурс нигеҙендә һайлап алыу процедураһын һәм критерийҙарын билдәләй.
Документта, мәғариф учреждениеларын конкурс нигеҙендә һайлап алыу асыҡтан-асыҡ тормошҡа ашырыла, тиелә. Конкурс еңеүселәре төп алты күрһәткес буйынса һайлап алына. Бындай критерийҙарға тәҡдим ителгән инновацион белем биреү программаһының көтөлгән һөҙөмтәлелеге һәм эшсе кадрҙар, белгестәр әҙерләү сифаты, мәғариф учреждениеһының эш биреүселәр менән хеҙмәттәшлеге инә.
Инновацион белем биреү программаһының һөҙөмтәлелеге төп алты күрһәткес буйынса баһалана, эшсе кадрҙар, белгестәр әҙерләү сифатын, мәғариф учреждениеһының эш биреүселәр менән хеҙмәттәшлеген баһалағанда уҡыу йортоноң ун йүнәлеш буйынса эш тәжрибәһе иҫәпкә алына.
Мартта Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы инновацион белем биреү программаларын ғәмәлгә индереүсе башланғыс һөнәри һәм урта һөнәри белем биреүсе дәүләт мәғариф учреждениелары араһында конкурс башланыуы хаҡында иғлан итәсәк.
Белешмә өсөн.
Әле Башҡортостан Республикаһында 93 башланғыс һөнәри һәм 77 урта һөнәри белем биреүсе учреждение эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 6 декабрендәге 464-се ҡарары менән раҫланған Башҡортостан Республикаһында һөнәри белем биреү системаһын үҫтереү концепцияһында билдәләнеүенсә, мәғариф системаһын модернизациялау – инновацион иҡтисад булдырыу өсөн мотлаҡ шарт. Ул йылдам иҡтисади үҫештең һәм йәмғиәттәге социаль үҫештең нигеҙе, граждандар именлеге факторы булып тора.


text:
Республика юлдарында йөк машиналары хәрәкәтен сикләү 6 майҙа ғәмәлдән сыға
Әлеге шәмбе, 5 май, йөк машиналарына республика әһәмиәтендәге трассаларҙа йөрөргә ярамаған һуңғы көн буласаҡ. Яҙғы юл өҙөклөгө осоронда, юл япмаһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында, күсәренә төшкән ауырлығы билдәләнгән норманан артҡан автомобилдәргә дөйөм файҙаланыуҙағы ҡаты япмалы юлдарҙан йөрөүҙө сикләү бер ай элек – 6 апрелдә ғәмәлгә индерелгәйне.
«Башинформ»дың әүәлерәк хәбәр итеүенсә, федераль трассаларҙа бындай сикләү – 30 апрелдә, ә Өфө юлдарында 25 апрелдә бөтөрөлдө.


text:
«Полиэф» һалым льготалары аласаҡ Фото: Андрей Старостин
«Полиэф» һалым льготалары аласаҡ
«Полиэф» һалым льготалары аласаҡ Фото: Андрей Старостин
Башҡортостан хөкүмәте «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән инвестиция килешеүе төҙөнө, уға ярашлы полиэтилентерефталат (ПЭТФ) производствоһын киңәйтеү проектын бойомға ашырғанда компанияға һалым льготалары биреү күҙаллана.
Проект ПЭТФ етештереү күләмен йылына 140 мең тоннанан 210 мең тоннаға тиклем арттырыуға йүнәлтелгән һәм Башҡортостан Республикаһының өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегенә инә. Компаниянан хәбәр итеүҙәренсә, проектты тормошҡа ашырыу осоро – 2011 – 2013 йылдар. Инвестицияларҙың дөйөм күләме – 1 887,356 миллион һум. Әлеге ваҡытта технологик ҡорамалдар килтерелә, төҙөлөш-монтаж эштәре алып барыла.
Инвестиция килешеүенә ярашлы, «Полиэф» ПЭТФ производствоһын киңәйтеү проекты сиктәрендә һалым льготалары аласаҡ.
«Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте терефталь кислотаһы һәм полиэтилентерефталат – полимер төргәктәр өсөн сеймал – етештерә. Төп акционер – «Сибур» холдингы. Акцияларҙың 17,5 проценты Башҡортостандыҡы.


text:
Башҡортостан Хөкүмәте 2014 йылдың дүртенсе кварталына йәшәү минимумын билдәләне
ӨФӨ, 2015 йыл, 12 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостанда 2014 йылдың дүртенсе кварталына уртаса бер ай өсөн йәшәү минимумы 7234 һум күләмендә билдәләнде. Тейешле ҡарар кесаҙна, 12 февралдә, республика Хөкүмәте тарафынан ҡабул ителде.
Эшкә һәләтле халыҡ өсөн йәшәү минимумы күләме — 7710 һум, пенсионерҙарға — 5926, балалар өсөн — 7158 һум тәшкил итте.
Рәсәй Федерацияһы субъекты кимәлендә билдәләнеүсе йәшәү минимумы социаль программалар әҙерләгәндә һәм уларҙы ғәмәлгә ашырғанда иҫәпкә алына. Уның нигеҙендә аҙ тәьмин ителгән граждандарға социаль ярҙам күләме иҫәпләнә, тип аңлатма бирҙеләр БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Ҡояш менән бергә торҙом мин иртүк –
Бөгөн минең бигерәк тә эшем күп.
Йәшелсә баҡсабыҙҙағы түтәлдәр
Буй-буй булып теҙелешеп киткәндәр.
“Бисмилләһ” менән уянам,
Торам “бисмилләһ” менән,
Өҫтәл янына ултырам
“Бисмилләһ” менән гелән.
Балаға дүрт-биш йәштә сағында уҡ йөҙөү күнекмәләрен өйрәтә башларға кәрәк. Иң мөһиме – түҙемлек, иғтибарлылыҡ һәм янында өлкән кешенең булыуы.
Шыңшыу болоттарҙы тиҙ генә ҡайҙалыр оҙатып, күк йөҙөндә ҡояш апай йылмайып ебәрҙе. Баҡсаларҙа, парктарҙа үләндәр, сәскәләр “биҙәнә”, ҡоштар яңы йыр өйрәнә... Бар тәбиғәттең сабыйҙарҙы йәйҙең тәүге байрамы менән ҡотларға әҙерләнгән мәле.
Сәхнәнең төпкө яғында – йәшелсә баҡсаһы. Рәшәткә ситендә сәскә атҡан көнбағыштар үҫә. Алғы яҡта – эскәмйә. Уның ике яғында гөллө һауыттар теҙелгән. Баҡсаға сыға торған яҡҡа һыу һиптергес, бәләкәй биҙрә, һепертке ҡуйылған.
Өй яғынан Оҙонғолаҡ килеп сыға. Уның кәйефе юҡ. Тирә-яҡҡа ҡарап ауыр итеп көрһөнә лә эскәмйәгә килеп ултыра.
Оҙонғолаҡ. Йоҡом да туйған кеүек, иртәнге сәйҙе лә эсеп алдым. Тик ниңәлер бик күңелһеҙ бөгөн…
Гүзәл тәбиғәтле Ҡариҙел районында тыуған башҡорт ҡыҙымын. Изге төйәгемдә тау, күл, таллыҡ, ҡуйы урман – барыһы ла бар.
Былтыр ғаиләбеҙ менән Бөрө ҡалаһына күсеп килдек. Бында ла тәбиғәт ифрат матур. Кешеләр бер-береһе менән татыу йәшәй, ҙур-ҙур йорттар төҙөй. Ошолай матурлыҡҡа, дуҫлыҡҡа ынтылған һәр кем бәхетле булһын ине.
Тормошта яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ юлдары бар. Башҡорттоң мәшһүр эпосынан күренеүенсә, Урал батыр һәр саҡ изгелек ҡылһа, Шүлгән яманлыҡ һуҡмағын һайлай.
Һибелә таңдарҙа
Ҡояштың нурҙары,
Хыялдар оса юғары.
Талпынышып йырлайбыҙ ҙа
Тыуған илде нурлайбыҙ.
Беҙҙең класыбыҙ
Ифрат дуҫ йәшәй,
Барлыҡ эштәрҙе
Күмәкләп эшләй.
Артҡа 1 ... 3 4 5 6 7 8 9 10 11 ... 37 Алға
Бит башына
Ғаиләбеҙҙә ете кеше – атайым, әсәйем, ике өләсәйем, апайым, ҡустым һәм мин. Бер-беребеҙгә терәк булып, дуҫ-татыу ғүмер итәбеҙ.
Атайым – табип, ә әсәйем – тарих уҡытыусыһы. Ҡустым Данил балалар баҡсаһына йөрөй, апайым менән мин иһә гимназияла белем алабыҙ. Өйҙә өләсәйҙәребеҙ беҙҙе һәр саҡ яҡты йөҙ, тәмле аш менән ҡаршы ала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 243
МЕТАЛДАРҘЫ ТЕРМИК ЭШКӘРТЕҮ, металл һәм иретмәләрҙең структураһын һәм үҙенсәлектәрен бирелгән йүнәлештә үҙгәртеү өсөн уларға йылылыҡ ярҙамында тәьҫир итеү; материалдарҙы термик ысул менән эшкәртеүҙең бер төрө. Металдың технологик үҙенсәлектәрен (баҫым, ҡырҡыу һ.б. ярҙамында эшкәртеү) яҡшыртыу өсөн — аралаш, уға механик, физик һәм химик үҙенсәлектәр комплексын (ныҡлыҡ, ҡатылыҡ һ.б.) биреү өсөн һуңғы операция булараҡ ҡулланыла. Температураны үҙгәртеү металл һәм иретмәләрҙең структураһында фаза әүерелеүҙәренә (полиморфлы әүерелеүҙәргә, артыҡ фазаның юғалыуына) килтереүе ихтимал. Металдарҙа барған структур үҙгәреүҙәрҙең төрөнә ҡарап 1‑се һәм 2‑се төр яндырыуҙы (бирелгән т‑ранан башлап аҡрын ғына һыуытыу), сыныҡтырыуҙы (билдәләнгән т‑ранан алып тиҙ генә һыуытыу; полиморфлы әүерелдереү м‑н йәки унан башҡа), ҡайтарыу һәм иҫкереүҙе (сыныҡтырылған материалды ҡыҙҙырыу) айыралар. 1‑се төр яндырыуҙы — ҡойоу, металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү, иретеп йәбештереү һ.б. процестарҙан һуң металдарҙың структураһындағы тигеҙләнеш хәлен боҙоуға килтергән ҡалдыҡ көсөргәнешлекте кәметеү, рекристаллизация һәм гомогенизация; 2‑се төр яндырыуҙы т‑ра үҙгәргән ваҡытта фаза әүерелеүҙәре күҙәтелгән металл һәм иретмәләрҙе эшкәртеү өсөн ҡулланалар. Йылытыу ваҡытында артыҡ фаза төп фазала тулыһынса йәки өлөшләтә юғала торған металл һәм иретмәләр өсөн полиморфлы әүерелеүе булмаған сыныҡтырыу ҡулланыла. Һыуытҡан ваҡытта кристаллик рәшәткәһе яңырып тигеҙ булмаған фаза — мартенсит барлыҡҡа килә торған иретмәләрҙе полиморфлы әүерелеү м‑н сыныҡтырыу ысулы ярҙамында (мартенситҡа сыныҡтырыу) эшкәртәләр. Уларға ҡарата — ҡайтарыуҙы, полиморфлы әүерелеүһеҙ сыныҡтырылғандарына — иҫкереүҙе (был алюмин, магний, баҡыр, никель иретмәләренең һәм ҡайһы бер легирланған ҡоростарҙың ныҡлығын һәм ҡатылығын арттыра) ҡулланалар. М.т.э. башлыса машиналар эшләүҙә ҡулланыла. Башҡортостанда М.т.э. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Авиация техник университетында алып барыла: 1956—96 йй. М.Х.Рабинович тарафынан алюмин иретмәләрҙе термик ысул м‑н эшкәрткәндә барған процестар, 1960—80 йй. Л.И.Дауытова, М.Д.Ғәлимов, Е.Г.Гордиенко, А.А.Маркелов, А.М.Халиҡов тарафынан ҡоростарҙы термик ысул м‑н эшкәртеүҙе оптималләштереү өйрәнелә, 90‑сы йй. аҙ. тикшеренеүҙәрҙе Р.Ғ.Зарипов, М.В.Караваева, Ф.Ф.Мусин һ.б. дауам итә. 1878—82 йй. ӨАИ эргәһендәге “Тантал” махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһында О.Ә.Ҡайбышев етәкс. термик юл м‑н эшкәрткәндә сәнәғәт иретмәләренең структураһы үҙгәреүе тикшерелә.
В.И.Сергеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
23-05-2017, 15:13 / ---
Ғүмереңде һаҡла! Тиҙлегеңде кәмет!
Яңыраҡ ҡаланың “Аҡ сәскә” 5-се балалар баҡсаһында “Ҡыҙыл, һары, йәшел” тигән муниципаль конкурс үтте. Сарала 12 мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары - 1, 2, 4, 5, 9, 11, 14, 21, 23, 25, 30 һәм Тимер юл ауылының 1-се балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре ҡатнашты. Өлкән төркөм тәрбиәләнеүселәре юл ҡағиҙәләре, билдәләрен белеү һәм үтәү буйынса үҙ-ара көс һынашты. Кесаҙна шарҙар тотҡан балалар тәрбиәселәр, физик тәрбиә буйынса инструкторҙар, ата- әсәләр оҙатыуында муниципаль конкурс үткән 5-се балалар баҡсаһына ашыҡты. Сараны тантаналы асып, балаларҙы, йыйылыусыларҙы мәктәптән тыш эштәр үҙәге...


text:
Рухи аҙыҡ тарата30-07-2014, 05:05 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
– Ауылда хеҙмәт һөйөүсән ғаиләлә тыуып, үҙем дә уның араһында ҡайнап үҫкәс, бер эштән дә ҡурҡмайым, – тип башланы һүҙен Зилә Әсәҙуллина. – Почта ташыуҙы тәҡдим иткәс, һис икеләнмәйенсә ризалаштым. Һәр саҡ яҡташтарым янындамын хәҙер, кем әйтмешләй, һуңғы яңылыҡтарҙы иң беренсе белеп бүтәндәргә еткереүсе кеше – ул мин. Хатта ҡайһы берәүҙәр минең аша ла туған-тыумасаһына, дуҫтарына, әхирәттәренә төрлө хәбәр һәм сәләм еткереүҙе һорай. Ә мин һәр үтенесте ихлас үтәйем.
Почтальон – үҙенә күрә идеолог та. Кешеләргә рухи аҙыҡ таратыуҙа ул ҙур эш башҡара. Кемдер ҡайһы журнал-гәзиткә яҙылырға икән тип баш ватҡанда, һәр береһенә йүнәлеш бирәм, теге йәки был баҫманың үҙенсәлеге хаҡында һөйләйем. Минеңсә, әле кешеләр күбеһенсә ғибрәтле хәл-ваҡиғалар, хатта аяныслы яҙмыштар тураһындағы мәҡәләләрҙе ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡый.
Беҙҙең яҡтарҙа “Башҡортостан” һәм “Шаран киңлектәре”нә яҙылыусылар байтаҡ. Күршемдең һүҙҙәре менән әйткәндә, төбәк яңылыҡтарын “районка”нан беләм, Башҡортостанда йәшәп тә “Башҡортостан”ды алдырмау үҙемде хөрмәт итмәүгә тиң буласаҡ. Федераль баҫмаларға өҫтөнлөк биреүселәр ҙә етерлек. Хәҙер иркенлек бит – тормош менән йәнәш атларға ынтылыусылар үҙе теләгән баҫмаға һайлап яҙыла ала.


text:
Ижадының үҙенә генә хас йүнәлеш-йөҙөн, тәрән моңон күптән үҙ иткән тоғро тамашасыһы бар Ғәзим Ильясовтың: йырсыны республика халҡы белә, көтөп ала, ярата. Ә ул тоғро тамашасыларының ышанысын һәр ваҡыт аҡларға, яңынан-яңы йырҙары, концерт программалары менән шатландырып торорға тырыша. Шул уҡ ваҡытта, билдәлелек яулаған сәхнә әһеле булыуы менән бер рәттән, Ғәзим Ильясов – тыуған төйәгенә, тамырҙарына тоғро ҡалған, ошо тотороҡлолоғо, ватансыллығы менән дә хөрмәт яулаған уҙаман.
28 февралдә Өфө балалар филармонияһы залында йырсы тамашасыларына өр-яңы ижади программаһын тәҡдим итмәксе. Ошо форсаттан файҙаланып, Ғәзим Ғәлим улы менән әңгәмә ҡорҙоҡ.


text:
Владимир Путин үҫемлек майы ҡулланған һөтсөләргә ҡарата ҡатыраҡ саралар күрергә тәҡдим итте
Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путин һөт продукцияһы етештергәндә үҫемлек майы ҡулланған етештереүселәргә ҡарата тағы ла ҡатыраҡ саралар күреүҙе дөрөҫ һәм кәрәкле ғәмәл тип иҫәпләй. Был турала ул Өфөлә үткән Бөтә Рәсәй аграр форумы барышында белдерҙе.
Үҫемлек майы ҡулланыуға тағы ла ҡатыраҡ техрегламент билдәләнгән.
— Ҡарар ҡабул ителде, — тине Владимир Путин. — Әммә бөтәһе лә тейешенсә үтәлмәй. Йә санкцияларҙы арттырырға, йә контролде көсәйтергә кәрәк.
Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе билдәләүенсә, был проблема Рәсәйҙә сыр етештереүгә ныҡ ҡамасаулай. Үҙе әйтеүенсә, Владимир Путин мәсьәләне был хәлдәргә ҡарата борсолоу белдергән айырым төбәк етәкселәре менән тикшергән.
Роспотребнадзорҙың Рәсәйгә кокос һәм пальма майы ҡушып эшләнгән 129 тонна самаһы украин сырын индереүҙе тыйыуын иҫәпкә алғанда, был проблеманың айырыуса көнүҙәк булыуы аңлашыла.


text:
Стәрлетамаҡта яңы бала баҡсалары төҙөләсәк
Стәрлетамаҡта алдағы арала 210 урынға иҫәпләнгән бала баҡсаһы асыласаҡ. Ул «Ҡояшлы» биҫтәһендә урынлашҡан. Төҙөлөш барышын Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Николай Гавва тикшерҙе. Яңы объекттар төҙөүҙән тыш, ҡалала биш элекке бала баҡсаһы бинаһын реконструкциялау планлаштырыла. Быларҙың барыһы ла Стәрлетамаҡ халҡы өсөн киҫкен торған проблема – мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында урындар етмәү мәсьәләһен хәл итергә ярҙам итәсәк.
Шулай уҡ Николай Гавва төҙөлөп ятҡан башҡа биналарҙы ҡараны, улар иҫәбенә бала баҡсалары һәм спорт учреждениелары инә. Боҙ һарайына ҙур иғтибар бүленде, тип хәбәр иттеләр БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтенән. Объектты ағымдағы йылдың аҙағында сафҡа индереү планлаштырыла. Яңы аренала фигуралы шыуыу һәм хоккей буйынса тренировкалар үткәреләсәк. Трибуналар 2500 кешегә иҫәпләнгән. Комплекс составына универсаль спорт залы ла инәсәк.
Бынан тыш, БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары социаль йорттар төҙөү темптарын баһаланы һәм генераль подрядсыларға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә объекттар төҙөү графигын үҙгәртергә ҡушты.


text:
Башҡорт дәүләт педагогия университетында яңы быуын уҡытыусылары әҙерләнә
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының йыйылма командаһы педагогик йүнәлештәге юғары уҡыу йорттары араһында үткәрелгән «Яңы быуын уҡытыусыһы» бөтә Рәсәй конкурсында беренсе урын яуланы. Бәйге Удмуртияның В.Г.Короленко исемендәге Глазов дәүләт педагогия институтында үтте. Шулай итеп, БДПУ тағы ла бер тапҡыр үҙенең юғары кимәлен иҫбатланы: уҡыу йортонда юғары квалификациялы педагогтар әҙерләнә.
Өфөнән тыш, конкурста Ҡазан, Елабуга, Яр Саллы, Тверь, Ырымбур, Пермь, Киров, Һамар, Пенза, Һарытау, Махачкала ҡалаларынан студенттар командалары ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр Башҡорт дәүләт педагогия университетының матбуғат үҙәгенән.
Конкурстың төп маҡсаты — студенттар араһында педагог һөнәрен популярлаштырыу, йәштәрҙе педагогик эшмәкәрлеккә йәлеп итеү, педагогик белем биреү үҙәктәрен интеграциялау.


text:
Ланге һарайы
Нападовкалағы һарай — XVIII быуат һуңындағы классицизм стилендә төҙөлгән бина өлгөһө. Элек уның хужаһы билдәле Дания шағиры, дипломат, тәржемәсе һәм ғалим Тор Ланге була (1851—1915).
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуат һуңында төҙөлгән һарай эргәһендә ҙур булмаған парк булған, һарай алды — асыҡ. Биләмә бейек стеналар менән уратып алынған, инеү урынында ҡапҡалар бар. Тәүҙә бина һары төҫтә була. Һуңынан тағы бер бина төҙөлә һәм иҫкеһе флигель булараҡ файҙаланыла башлай.
Яҙыусы Мельник Виктор Иванович революцияға тиклемге Рәсәй империяһын һәм һарайҙа йәшәүселәрҙе шулай һүрәтләй:
«Нападовка ауылы һәм усадьба менән Дания шағиры, тәржемәсе һәм ғалим Тор Неве Ланге (1851-1915) исеме тығыҙ бәйле. Уның ҡаҙаныштары араһында украин халыҡ йырҙарының бик күп тәржемәһе, Украинаның иҫтәлекле урындарын ураһындарын һүрәтләү ҙур урын алып тора. Тап ул Дания халҡын беренсе тапҡыр Украина мәҙәниәте менән таныштыра. Ланге оҙаҡ йылдар Рәсәй империяһында йәшәй. 1883 йылда сығышы менән нападовка ауылынан булған Наталья Протопоповаға өйләнә һәм мәңгелеккә икенсе йортона — Протопоповтарҙың тыуған ерҙәренә эйә була. Оҙаҡ йылдар ланге ошо усадьбала эшләй, йәйге ялға һарайға килә. Тор Ланге 1915 йылдың 22 февралендә Нападовкала вафат була һәм Протопоповтарҙың ғаилә склебында ерләнә. Бары тик 1920 йылдарҙа ғына туғандары уның ҡалдыҡтарын Копенгагенға алып ҡайта".
Советтар Союзы дәүерендә Тор Ланге һарайы, башҡа һарайҙар кеүек үк, икенсе маҡсатта ҡулланыла (унда мәктәп урынлаша).
Әлеге ваҡытта һарайҙың:
- Төп бинаһы;
- Флигель (элекке «һары» һарай)
- Ҡапҡалар;
- Түңәрәк бассейн;
- Парктың бер өлөшө һаҡланып ҡалған.
Тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан, усадьба яйлап емерелеп бара.
Хужалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нападовкалағы һарайға Валериан Прилуцкий (1740—1830) нигеҙ һала. Артабан бында уның улы Ян хужа була (? −1853), һуңынан уларҙың туғаны Юлиан Струтинскийға күсә. Һарайҙың һуңғы хужаһы Ланге була.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Aftanazy, Roman (1996), «Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Województwo bracławskie.» (2 przejrzane i uzupełnione ed.), Wrocław, Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, сс. 210-215, ISBN 83-04-04314-9
- Опис садиби із фотографіями


text:
Майкл Фарадей
Майкл Фа́радей (22 сентябрь 1791 — 25 август 1867) — инглиз физигы, химигы и физик-химигы, электромагнит яланы тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы, Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы (1824).
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майкл 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе[1] (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.
Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.
Ҡала филисофия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлауһэм бәхәстәрҙә ҡатнашыһ Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадейң таныштары, барлыҡҡа килә, улар менән хат алыша. Һөйләмдә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелек булдырыу өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.
Короллек институтында эшләй башлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элеменнтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет[2] бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.
1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә иғтибар итәләр.
Тәүге үҙаллы тикшереүзҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй. 1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә. 1820 йылда ҡорос менән никель иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.
1821 йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.
1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, XX быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.
Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә. 1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индукцияһы тигән күренеште аса.
1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.
Короллек йәмғиәтенә һайланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй. Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008
- ↑ http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҫәрҙәре
- Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
- Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 22 сентябрҙә тыуғандар
- 1791 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Лондонда тыуғандар
- 25 августа вафат булғандар
- 1867 йылда вафат булғандар
- Лондонда вафат булғандар
- Pour le Mérite ордены кавалерҙары
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса физиктар
- Бөйөк Британия физиктары
- XIX быуат физиктары
- Алфавит буйынса химиктар
- Бөйөк Британия химиктары
- XIX быуат химиктары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Машина төҙөүселәр
- Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Леопольдина ағзалары
- Венгрия фәндәр академияһы ағзалары
- Үҙ аллы өйрәнгәндәр


text:
«Асылыбыҙ – тамырҙарҙа»
–Күңелемә моңһоулыҡ йүгергән, йөрәк көсөм кәмеп киткән саҡтарҙа мин гел икенсе ҡаттағы музейға (автор: “Ағиҙел” предприятиеһы музейы) күтәреләм. Һәм һәр ингән һайын, тәүге тапҡыр килгәндәй, үҙемә яңы донъя асам. Берекмә асылғандан бирле йыйылып барған экспонаттарҙы – батмандарҙы, семәрле туҫтаҡтарҙы, сигеүле таҫтамалдарҙы, аҫалы балаҫтарҙы ипләп кенә һыйпап йөрөйөм һәм... яңынан йәшәй башлайым. Улар минең алыҫ йылдар артында ҡалған бала сағымды хәтерләтә, халҡымдың үткәнен күҙ алдына баҫтыра. Быуаттар һулышы һирпелгән, заман заңы һәм дәүерҙәр ғәме тойолған боронғо әйберҙәргә һаҡ ҡына ҡағылып үтәм, уларҙа – ата-бабаларыбыҙҙың донъяны күҙаллауы, матурлыҡ хаҡындағы төшөнсәһе. Был аҙмы-күпме ғүмер кисергән һәр кем өсөн мөһимдер, тип уйлайым. Кеше тыуған төйәгенән өҙөлөп, ғүмер буйы ситтә йәшәгән хәлдә лә, һут алыр тамырҙарына тартыла. Төрлө төбәктәрҙә күргәҙмәләрҙә Башҡортостан экспозицияһына йыйылған, тирмәбеҙгә инеп, милли аштарыбыҙҙан ауыҙ итеүҙән үҙҙәрен бәхетле тойған милләттәштәребеҙ миҫалынан сығып әйтәм: был тартылыу һәммәбеҙҙең булмышына ҡан менән күскән.
Ғөмүмән, донъяла глобалләшеү көсәйгән һайын, халыҡтарҙың үҙ тамырҙарын барлау, милли асылына тәрәнерәк төшөнөү, башҡаларҙан айырмалы үҙенсәлеген һаҡлау ынтылышы нығына бара. “Ағиҙел” етештергән тауарҙар – башҡорттоң быуаттар буйы ҡәҙерләп һаҡлаған мәҙәниәтенең, көнкүрешенең ифрат та мөһим өлөшө. Мин биш йыл элек берекмәне етәкләргә ҡыйыулығым етеүенә ҡыуанам: ул саҡта тарҡалыу сигендәге ойошманың ҡыйығы башында ағастар үҫеп ултыра ине. Коллектив өсөн иң ауыр ул мәлдәр күптән үтте. Бөгөн мин мөһимлеге менән дә, йән талабыма яуап биреүе менән дә үҙемә ҡәҙерле эш менән мәшғүлмен.
– Һеҙҙеңсә, уңышлы эшмәкәрлек өсөн етәксегә ниндәй сифаттар мөһим?
– Иң тәүҙә һөнәреңде бөтә нескәлегендә, бөртөкләп белеү, тип уйлайым. Тотонған һәр эшемдең айышына тәфсирләп үҙем төшөнгәндә генә, уның ырамлы барасағына ышанам. Мәҫәлән, солоҡ балын батмандарға тултырыуҙы яйға һалырға булғас, Бөрйәнгә киттем. Был төбәктең тылсымлы сихәтен тойоп, солоҡ ағасының нисек үҫкәнен, балы нисек йыйылыуын күрмәйенсә, үҙем солоҡҡа менеп, балын алып ҡарамайынса, күңелем булманы.
Аҫалы балаҫ һуғыуҙы үҙләштерергә ҡарар иткәс иһә, балаҫ һуғыу оҫталары йәшәгән Дим буйына, Миәкә районына юлландыҡ. Көн оҙонона уларҙың эше менән танышып, яндарында ултырҙыҡ, был үтә зауыҡлы кәсеп серҙәрен өйрәндек.
“Аҡбуҙат” ресторанында ла милли ризыҡтарыбыҙҙың саф боронғо бешереү ысулын тергеҙеү өсөн әллә күпме төпкөл башҡорт ауылдары буйлап гиҙҙек. Инәйҙәребеҙ менән осрашып, уларҙың бала саҡтарын хәтерләүен үтенеп, әсәйҙәре, өләсәйҙәре аш-һыуҙы нисек әҙерләүен яҙып алдыҡ.
Ә Учалыла кафе асҡан саҡта нисек итеп эс-ҡарын бәлешен әҙерләргә өйрәнеү өсөн бөтә районды айҡауым хәтеремдә. Уның ҡамырын дөрөҫ баҫыу ғына ла – тотош бер сәнғәт, эслеге тураһында һөйләп торорға ла түгел. Былар барыһы ла – йыр-моңобоҙ, бейеүҙәребеҙ, ауыҙ-тел ижадыбыҙ кеүек, тарихи хәтеребеҙ. Һәм бөгөнгөбөҙҙә ул ҡомартҡылар, яңы балҡыш алып, лайыҡлы урын биләргә тейеш, тип уйлайым.
Тағы шуға инанам: етәксенең эшмәкәрлеге кешеләр хаҡында хәстәрлек менән һуғарылғанда, социаль йүнәлешле булғанда ғына уңышлы. Һәм бының ғәмәлдәге көндәлек эштәрҙә лә, ойошманың киләсәк үҫешен билдәләүсе киң ниәттәрҙә лә сағылыуы мөһим. Мәҫәлән, трикотаж фабрикаһында ла, “Ағиҙел”дә лә совет заманындағы матур ғәҙәт – көнөнә ике тапҡыр билдәрҙе яҙып, гимнастика яһау һаҡланған, хеҙмәткәрҙәр бушлай төшкө аш менән тәьмин ителә, уларҙы эшкә автобус йөрөтә, балаларҙы йәйге лагерҙарға ебәреү мөмкинлеге бирәбеҙ.
Берекмәнең эшмәкәрлеген артабан киңәйтеү хаҡындағы уйҙарыбыҙ ҙа халыҡты эшле итеп, көнитмешен еңеләйтеү теләге менән бәйле. Республикала күпселекте тәшкил иткән ауыл кешеләре йәйен үҙ хужалығында мәшғүл булһа, ҡышын эшһеҙ интегә. Төбәктәрҙә халыҡ кәсепселеген тергеҙеп, оҫталарҙың эштәрен туплаусы үҙәк булдырыу хаҡындағы моратыбыҙ бына-бына тормошҡа ашырға тора – тәҡдимебеҙ республика етәкселегендә хуплау тапты. Минеңсә, үткәндәрҙә ҡалыуға хаҡһыҙ дусар ителгән бик күп файҙалы әйберҙәрҙе халыҡ кәсепселәре ярҙамында бөгөнгөгә ҡайтара алабыҙ. Мәҫәлән, хатта ауылдарҙа юҡҡа сығып барған сәңгелдәккә яңы ғүмер биреү генә лә ниндәй изге эш булыр ине – бәпестең йомшаҡ һөйәктәре үҫеше өсөн коляска ла, карауат та түгел, әсә ҡарыны торошон хәтерләткән бишек файҙалы булыуын табиптар ҙа раҫлай бит!
– “Аҡбуҙат” милли аштар ресторанында “Һауап” тигән акция ойоштороуығыҙ тураһында ла һөйләп үтһәгеҙ ине.
– Осто осҡа саҡ ялғап көн итеүсе ғаиләләрҙәге балалар ни эшләп зауыҡлы табын мәҙәниәтенә йәлеп ителеүҙән мәхрүм булырға тейеш, тигән уй һуңғы ваҡытта йыш күңелгә килде. Шул уй ишле йәки мохтажлыҡ кисереүсе ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүселәр өсөн айына ике тапҡыр һауап көндәре үткәреүгә этәргес булды. Эш уларға һыйлы өҫтәл әҙерләүҙә генә түгел. Ап-аҡ япмалы өҫтәлдәр артында ултырып, затлы ниғмәттәрҙән ауыҙ иткән, матур хеҙмәтләндереүҙе күргән балаларҙа зауыҡҡа ынтылыу уяныр, был уларҙа яҡшыраҡ уҡып, сифатлы белем алыуға, үҫеп еткәс, тормоштарын лайыҡлы ҡороуға ынтылыш тыуҙырыр. Һәр хәлдә мин күңелгә һалынған һәр орлоҡтоң, ваҡыты еткәс, үҙ шытымдарын биреүенә ышанам.
– Күптән түгел билдәле модельер Вячеслав Зайцев берлектәге проектығыҙҙы – Өфө трикотаж фабрикаһында етештерелгән яңы мәктәп формаһын йәмәғәтселеккә тәҡдим итте...
– Минең уйымса, уҡыусылар өсөн мәктәп формаһы мотлаҡ талап булырға тейеш. Ул баланы, беренсенән, тәртипкә өндәй, икенсенән, һәммәһе лә тигеҙ, белем кимәлең менән генә үҙеңде раҫлай алаһың, тигән фекерҙе һала.
Бәйләнгән туҡыманан беҙ етештергән мәктәп формаһының өҫтөнлөктәре һанап бөткөһөҙ: ул уңайлы ла, сифатлы ла, ҡупшы ла, тәнгә лә рәхәт, ҡиммәт тә түгел. Тәбиғи һәм зыянһыҙ ептәрҙән туҡылған тауар ултырмай, көн дә иләп кейһәң дә, бәҫе китмәй. Етмәһә, кейемдәр уҡыусылар һаулығын ҡайғыртып эшләнгән: кәүҙәне төҙ тоторға булышлыҡ итеүсе йомшаҡ резина яйланмалар ҡуйылған. Быны бала сәләмәтлеген хәстәрләүсе ата-әсәләр ҙә баһалар, тип уйлайым. Ҡыҙҙар өсөн еңел һәм йылы кофталар, итәктәр, кардигандар, малайҙарға салбар, пуловер, жилеттарҙан торған комплекттарҙы биш вариантта һәм зәңгәр, алһыу, күкшел һоро төҫтәрҙә етештерҙек.
Беҙҙең бөгөнгө ҡеүәттәребеҙ иң нескә зауыҡҡа тура килерлек, иң талымлы һатып алыусының талабына яуап бирерлек кейемдәр әҙерләү мөмкинлеген бирә. Бәйләнгән әйберҙәр бер ҡасан да моданан сыҡмауы менән дә отошло.
Заманса ҡорамалдар ҡуйыуыбыҙ, дизайн һәм етештереү технологияһын яңыртыуыбыҙ, ихтыяжды тәрән өйрәнеп, төптән уйланылған хаҡтар сәйәсәте үткәреүебеҙ һөҙөмтәһендә фабрика Рәсәй еңел сәнәғәте өлкәһендә алдынғылар сафына сыҡты. Һәм уның кибеттәре үҙебеҙҙә генә түгел, илдең башҡа төбәктәрендә лә асылған.
– Уҡыусыларыбыҙ һеҙҙең яҡындарығыҙ хаҡында ла белергә теләр, моғайын.
– Мин бик иртә, кооператив техникумда саҡ уҡый башлағанда, кейәүгә сыҡтым, ун һигеҙ йәшемдә ҡыҙым Илира тыуҙы. Йәшәр өсөн йәштән егелеп эшләргә тура килгәнлектән, балама тейешле иғтибар бирә алмауыма, туйғансы янында тормауыма гел үҙәгем өҙөлә торғайны. Шуға күрә бөгөн уның һоҡланғыс әсә булыуы – иң ҙур ҡыуанысым. Илираның үҙен тулыһынса әсәлек бәхетенә арнауын күреп, оло кинәнес кисерәм. Уның заманса педагогия алымдарын ата-бабаларыбыҙҙың тәрбиә ҡағиҙәләре менән оҫта яраштырыуын ғәжәпләнеп күҙәтәм. Мәҫәлән, ейәнсәрем Камилә тыуғас, ейәнем Исламда көнләшеү тойғоһо тыумаһын тип, Эмиль кейәү менән икәүләшеп уға: “Һеңлең һине бик ярата, был – уның һиңә бүләге”, – тип, алдан һатып алынған ҙур уйынсыҡ машина тотторҙолар.
Улар минең тыуған яғымда – Учалыла йәшәй. Ҡаланан айырмалы булараҡ, ауыл балалар өсөн торғаны бер ожмах инде: һауаһы саф, ризығы тәбиғи.
Тағы шуға шатланам: улар мал, ҡош-ҡорт ҡараша, баҡсаға һыу һибә, ҡыҫҡаһы, ерҙән айырылмай тәрбиәләнә. Ислам менән Камиләгә ҡарайым да, үҙемдең ялан аяҡ бала сағыма әйләнеп ҡайтам, беҙҙе, ете балаһын, боронғо ҡанундарыбыҙ буйынса үҫтергән атайым һәм әсәйемде иҫкә төшөрәм. Яңы уҡыу йылына мәктәп формаһы алыр өсөн барыбыҙ ҙа алтынсы синыфтан каникулдың ике айында питомникта эшләй торғайныҡ. Иптәштәребеҙ һыу ингәндә беҙ йәйге ҡояш аҫтында түтәлдәр утай инек. Әле иһә атайым менән әсәйемдең беҙҙе шулай хеҙмәт һөйөргә, сыҙамлы һәм ныҡлы булырға, алған кейемдең, ҡулға ингән аҡсаның ҡәҙерен белергә өйрәтеүенә рәхмәттәр уҡып бөтә алмайым. Һәм быуындан-быуынға күсеп килгән тәрбиә ҡанундарына ниндәй тәрән аҡыл һалынған, тип һоҡланам. Был ҡанундарҙың да рухыбыҙҙы байытыусы, зиһенебеҙҙе яҡтыртыусы хазиналарҙан булыуын онотмаһаҡ ине. Һүҙемде йомғаҡлап, һәр әсәгә бәхет мин теләйем!
Альмира КИРӘЕВА
әңгәмәләште.
Александр ДАНИЛОВ фотолары.
Теги:


text:
Фото:
Өфөлә 2021 йылда Милли һәм олимпия уйындарына индерелмәгән спорт төрҙәре буйынса бөтә донъя уйындары үтәсәк
Фото:
10 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙең Милли һәм олимпия уйындарына индерелмәгән спорт төрҙәре комитеты идараһы ағзалары – Европа йөҙөү лигаһы вице-президенты, Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы бюроһы ағзаһы Геннадий Алешин һәм Рәсәй Дзюдо федерацияһы вице-президенты Александр Беспутин, шулай уҡ Милли һәм олимпия уйындарына индерелмәгән спорт төрҙәре комитетының спорт буйынса директоры Евгений Селиванов, Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никерин менән осрашты.
Осрашыуҙа Милли һәм олимпия уйындарына индерелмәгән спорт төрҙәре комитеты менән Рәсәй Федерацияһының Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министрлығының илдә был спорт төрҙәрен популярлаштырыу өлкәһендә үҙ-ара килешеп эш итеүе тикшерелде.
2021 йылда Милли һәм олимпия уйындарына индерелмәгән спорт төрҙәре буйынса бөтә донъя уйындарын Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә үткәреү осрашыуҙың төп темаһы булды. Был юҫыҡта эш башланған да инде.
2012 йылда Өфөлә милли һәм олимпия уйындарына индерелмәгән спорт төрҙәре буйынса Рәсәй чемпионаты үткәреләсәк. Программа нигеҙҙә Халыҡ-ара уйындар форматына индерелгән спорт төрҙәренән торасаҡ. Был 30-ға яҡын традицион булмаған спорт төрө.


text:
Өфөнөң вакансиялар йәрминкәһендә һәр урынға өсөшәр эш эҙләүсе тура килде
Баш ҡаланан яҡынса 20 ойошма сәнәғәт предприятиелары өсөн үткәрелгән вакансиялар йәрминкәһендә ҡатнашты. Улар 200-ҙән ашыу буш эш урыны тәҡдим итте.
— Йәрминкәгә килеүселәргә сәнәғәт кенә түгел, иҡтисадтың башҡа өлкәләренән дә вакансиялар тәҡдим ителде. Улар араһында – сауҙа, төҙөлөш, транспорт. Эш биреүселәр тәҡдим иткән хеҙмәт хаҡы һигеҙ меңдән алып тәшкил итте, — тип һөйләне «Башинформ» агентлығына Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенең предприятиелар менән бәйләнештәр бүлеге начальнигы Ирина Турчина.
Көн элгәре ҡала вакансиялар йәрминкәһенә килгән 600 өфөлөнән 200 кеше эш биреүселәр менән әңгәмә үтте. Һөҙөмтәлә уларҙан 120 кеше эшкә саҡырыу алды.
Быйыл һуңғынан алдағы, 63-сө вакансиялар йәрминкәһе Өфөлә 15 декабрҙә үтәсәк, унда транспорт һәм элемтә предприятиелары үҙ вакансияларын тәҡдим итәсәк.


text:
Башҡортостанда медицина
Медицина (лат. medicina) - халыҡ һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыуға, ауырыуҙарҙы иҫкәртеүгә һәм дауалауға йүнәлтелгән фәнни белем һәм практик саралар системаһы. «Медицина» һүҙе латын теленән, ars medicina — дауалау сәнғәте.
Медицина өйрәнә:
- нормала һәм патологияла кеше организмы төҙөлөшөн, уның йәшәү эшмәкәрлеге процесстарын;
- тирә-яҡ мөхит факторҙарының кеше һаулығына йоғонтоһон;
- кешенең ауырыуҙарының һәм патологик хәлдәренең сәбәптәрен, үҫеү механизмдарын, клиник сағылышын, ауырыуҙарҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү;
- медицина приборҙары, дарыуҙар һәм башҡаларҙы эшләү.
Халыҡ медицинаһы ауырыуҙарҙы һиҙеп асыҡлау, иҫкәртеү һәм дауалау тәжрибәһен быуаттар һуҙымында туплаған һәм һаҡлаған.
Фәнни медицина антропология, биохимия, генетика, морфология, физиология һәм башҡа медик-биологик фәндәр, ауырыуҙы диагностикалау һәм дауалау (терапия) өлкәһендәге ғилемгә таянып үҫешә.
Медицинаның бүлектәре:
- анатомия һәм гистология (кеше организмының төҙөлөшө);
- биохимия, физиология, психофизиология (кеше организмының функциялары һәм йәшәү рәүеше);
- дөйөм патология, патологик анатомия, патологик физиология (ауырыу организм);
- терапия (ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау);
- гигиена, микробиология, географик патология, эпидемиология һәм башҡалар (тышҡы мөхит һәм уның кеше организмына йоғонтоһо).
Ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау үҙ аллы бүлектәрҙән тора:
- акушерлыҡ һәм гинекология,
- анестезиология һәм реаниматология,
- гастроэнтерология
- дерматовенерология
- кардиология, кардиохирургия
- нейрохирургия
- нефрология
- онкоголия
- оториноларингология, офтальмология
- педиатрия
- психиатрия
- пульмонология
- ревмотология
- рентгенология һәм радиология
- стоматология
- суд медицинаһы
- травматология һәм ортопедия
- трансфузиология
- урология
- физиотерапия һәм башҡалар.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
18 быуатҡа тиклем башҡорттар күпләп йәшәгән Көньяҡ Урал биләмәләрендә дауалау учреждениеләре булмаған. Урындағы халыҡ халыҡ медицинаһын ҡуллана. Тәүге дауалау учреждениеләре Башҡотостан территорияһында 18 быуат урталарында асыла башлайҙар, ләкин революцияға тиклемге осорҙа медицина хеҙмәтләндереүе түбән кимәлдә була. Шундай уҡ хәл медицина фәне үҫешендә лә күҙәтелә. Тик 19 быуаттың икенсе яртыһында ғына медицина буйынса тәүге ғилми эштәр күренә башлай: Н. В. Постниковтың эше ҡымыҙ менән дауалауға бағышланған (1876), Д. П. Никольский (1899) — башҡорттарҙың санитар-антропологияһын өйрәнә һәм башҡалар.
1787 йылда Өфөлә Йәмғиәт ҡараулығы приказы эшмәкәрлеге башланыуы менән халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеүгә һәм медицинаның үҫешенә башланғыс һалына.
1787 йылда Өфөлә Богдан Миллер беренсе аптека аса.
1790 йылда Өфөлә беренсе ҡала больницаһы эшләй башлай, унда табип ҡабул итә һәм ҡаты ауырыусыларҙы күҙәтеү аҫтында тотоу өсөн үҙе янында ҡалдыра. Земстволарҙы индергәнгә ҡәҙәр Өфөлә 51 урынлыҡ Соматик дауахана (1790 йыл) — аҙаҡ Губерна- республика дауаханаһы), 2 амбулатория, 36 урынлыҡ аҡылдан яҙыусылар йорто, 85 урынлыҡ ҡарттар йорто эшләй.
1875 йылдан алып Өфө губерна земство медицинаһы системаһы индерелә. Тәүҙә (1877 йылдан 1909 йылға ҡәҙәр) ауырыуҙарҙы йөрөп дауалайҙар, фельдшерҙар баҙар көндәрендә ауылдарға сыҡҡандар һәм билдәләнгән йортта ауырыуҙарҙы ҡабул иткәндәр, дарыуҙар таратҡандар. Аҙаҡ тәүге фельдшер пункттары һәм амбулаториялар, дауаханалар булдырыла. 1882 йылда Өфө губернаһында 21 табип, 53 фельдшер һәм 16 кендек инәһе эшләй.
1882 йылда губерна табиптары йәмғиәте булдырыла.
1882 йылда бактериологик лаборатория асыла. 1903 йылда өфөлә күҙ дауаханаһы ойошторола.
Илдә инфекцион ауырыуҙарҙан (тиф, сәсәк, холера, туберкулез һәм башҡа) үлем осрағы артыу сәбәпле, был ауырыуҙарға ҡаршы көрәшеү проблемаһы тыуа. Шунлыҡтан Өфөлә 1905 йылда бактериологик лаборатория нигеҙендә Өфө губерна земствоһының бактериология институты асыла. Институт эпидемияға ҡаршы көрәшеүҙә ҙур өлөш индерә.
1905 йылда — ҡымыҙ менән дауалау ойошторола һәм санаторий асыла.
1905 йылда Өфөлә Пастер станцияһы асыла.
1908 йылда Подбельский булышлығы менән Өфө медицина училищеһы асыла.
1910 йылда 10 урынлыҡ инфекция дауаханаһы, 1912 йылдан 4 урынлыҡ туберкулезға ҡаршы диспансер, 20 урынлыҡ бала табыу йорто эшләй башлай.
1913 йылға 143 табип һәм 342 урта медицина хеҙмәткәрҙәре иҫәпләнә. 51 дауахана эшләй. Халыҡ һаулығы түбән кимәлдә: тыуым 45 %, үлем — 31 ‰, балар үлеме — 293 ‰. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 32 йәш.
Башҡортостандың беренсе табиптары: Быстринский (Өфө), Онуфриев (Бөрө), Герольд (Стәрлетамаҡ). Уларҙың янында уҡыусылар, кендек инәләре була.
1919-1920 йылдарҙа тиф менән көрәшеү өсөн «санитар диктатура» ойошторола. Тире-венерология диспансеры (1920), Туберкулез диспансеры (1921) асыла.
Маляририяға ҡаршы станция (1924 йыл) эшләй башлай.
Совет власы урынлашыу менән Башҡортостанда медицина фән булараҡ үҫеш ала, бер нисә ғилми тикшеренеү институты асыла: Өфө күҙ дауаханаһы нигеҙендә трахоматоз институты (1926); Өфө тире-венерологик диспансер нигеҙендә тире-венерология (1930); туберкулезға ҡаршы диспансер нигеҙендә — туберкулез (1931). Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Белорет ҡалаларында медицина училищеләре асыла.
1932 йылда Башҡорт дәүләт медицина институты асыла. Институт артабан республика медицина фәне үҙәгенә әйләнә.
1938 йылда санитар авиация булдырыла, ул райондарҙағы ауырыуҙарға тиҙ ярҙам күрһәтеүҙе хәл итә.
1928-38 йылдарҙа медицина хеҙмәткәрҙәре 80-гә яҡын фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара, 7 докторлыҡ һәм 11 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлай.
1941 йылға Башҡортостанда 1027 табип, 4730 урта медицина хеҙмәткәрҙәре иҫәпләнә, 8,5 мең койка булдырыла.
1948 йылда Өфөләге беренсе совет дауаханаһы республика дауаханаһы итеп үҙгәртелә һәм ул район санитар-медицина учреждениеләре өсөн методик-ойоштороусы үҙәккә әүерелә. 1949 йылда дауаханала гематология, артрология, стоматология, эндокринология бүлектәре асылып, ул күп профиллегә әйләнә.
1932 йылда Башҡортостан медицина институты асылғас, медицина проблемаларын системалы һәм маҡсатлы өйрәнеү мөмкинлеге асыла. Институт артабан республикала медицина фәне үҙәгенә әйләнә. Артабанғы медицина фәненең үҫешенә Өфөлә төрлө өлкәләге тикшеренеү институттарының асылыуы булышлыҡ итә: 1943 йылда — И. И. Мечников исемендәге вакцина һәм сыворотка ғилми тикшеренеү институты, хәҙер «Иммунопрепарат», 1955 — гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар, 1965 — трахоматоз институты нигеҙендә Күҙ ауырыуҙары институты. 1982 йылда Органик химия институты янында яңы дарыуҙар лабораторияһы асыла.
30-60 йылдарҙа инфекцион ауырыуҙарҙы, паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау мәсьәләләре тикшерелә. 1941 йылға сәсәк, чума, холера, 1960 йылға илдә малярия бөтөрөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан госпиталдәрендә хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе дауалау һәм реабилитациялау ысулдары камиллаштырыла.
40-50 йылдарҙа республика курорттарының дауалау факторҙары өйрәнелә.
50-се йылдарҙа республиканың эре нефтехимия һәм химия предприятиеләре төҙөлгәс, сәнәғәт психологияһы, һөнәри ауырыуҙарҙы иҫкәртеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлана. Гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар буйынса ғилми тикшеренеү институтының эшмәкәрлеге киңәйә һәм 1985 йылға илдең үҙәк учреждениеһенә әүәүерелә. 1969 йылда санир табибтарға, гигиена хеҙмәткәрҙәренә, профпатологтарға ихтияж арта һәм Башҡорт медицина институтында санитар-гигиена факультеты асыла.
60-сы йылдарҙа медицина өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр үҫеш ала, яңы үҙ аллы фәндәр һәм бүлектәр формалаша (аллергология, балалар хирургияһы, гематология, геронтология, иммунология, клиник фармокология, медицина генетикаһы, неонатология, пластик хирургия, эндокринология һәм башҡалар).
Башҡортостан дәүләт медицина институтында яңы факультеттар һәм курстар асыла.
Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы институты фәнни тикшеренеү йүнәлештәре киңәйә һәм тәрәнәйә. Эндемик патологиялар (боғаҡ, бауыр синдромы геморрагик биҙгәк, талпан энцефалиты, бабасыр һәм башҡа ауырыуҙар), республикала үҫкән дарыу үҫемлектәре өйрәнелә.
70-80-се йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институтында яңы фәнни йүнәлештәр формалаша: абдоминаль хирургия, нәҫел ауырыуҙары (Биохимия һәм генетика институты менән берлектә), регенератив хирургия, трансплантология; әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау хеҙмәтенең эшмәкәрлеген камиллаштырыу буйынса методик тәҡдимдәр эшләнә.
1977 йылда Башҡортостан дәүләт медицина институтының Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы асыла. Үҙәк ғилми-тикшеренеү лаборатория эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: — нефть эшкәртеү, нефтехимия, химия һәм биотехнология сәнәғәтендә тирә яҡ мөхитте һаҡлауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләү; — дөйөм һәм ғәмәли иммунология; — адаптация процестарының патофизиологияһы; — яңы дарыуҙар булдырыу һәм уларҙы өйрәнеү (Органик химия институты менән берлектә).
1990 йылда республикала Күҙ һәм пластик хирургия үҙәге, 1995 йылда биотранспланттар һәм биопрепараттар ғилми-тикшеренеү һәм производство институты асыла.
Медицинала ҡаҙаныштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республика ғалимдары фәнни медицинаның анатомия, биохимия, гигиена, микробиология, фармакология һәм башға өлкәләренә ҙур өлөш индерәләр. Хирургия, терапия, неврология, офтальмология, педиатрия һәм башҡа өлкәләрҙә практик хеҙмәттәр ҙур баһаға эйә.
Башҡортостанда медицина үҫешенә ҙур өлөш индерҙеләр: М.Т.Аҙнабаев, Н.А.Борисова, М.А.Ғәлиев, Н.Г.Ғатауллин, Л.Д.Ғатауллина, Г.В.Голубцов, А.Г.Дәүләтов, З.Ш.Заһиҙуллин, З.А.Ихсанов, И.Г.ҡадыров, Г.Х.Кудояров, Д.Н.Лазарева, С.З.Лукманов, Е.А.Медведева, Н.И.Мельников, Г.М.Мөхәмәтова, В.Г.Сәхәүетдинов, В.А.Стригин, Д.И.Татаринов, Г.Н.Тереғолов, Е.Н. Третьякова һәм башҡалар.
1934-94 йылдарҙа медицинаның актуаль проблемалары буйынса 150 докторлыҡ һәм 760 кандидатлыҡҡа диссертация яҡланыла, 200-ҙән күберәк ғилми эштәр йыйынтығы баҫтырыла, 3 медик-гигиена һүҙлеге төҙөлә. 200-гә яҡын уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алына, унлаған эш СССР һәм Рәсә Фәдәрацияһының халыҡ хужалығы күргәҙмәһе миҙалдары менән бүләкләнә.
Медицина өлкәһендәге дәүләт фәнни-техник программалар эшләнелә һәм бойомға ашырыла:
- медицина фәнни һәм иннивацион эшмәкәрлекте үҫтереү, Башҡортостан Республикаһы халҡын һауыҡтырыуҙың иммунобиологик һәм фармцевтик препараттарҙың биотехнологияһы;
- ғаилә, аталыҡ, әсәлек һәм балалыҡтың медик-биологик мәсьәләләре;
- нәҫелдән килә торған ауырыуҙарҙың һәм Башҡортостан халыҡтары популяцмяларында дарыуҙарға ҡарата индивидуаль һиҙеүсәнлектең молекуляр-генетик үҙенсәлектәре;
- тирә-яҡ, производство мөхите һәм халыҡ һаулығы кеүек йүнәлештәрҙә медицина-иҫкәртеү технологиялары.
Башҡортостан Республикаһында “Һаулыҡ” өҫтөнлөклө милли проекты бойомға ашырылған. Башҡортостан Республикаһы ғалимдәре медицина ғилми йәмғиәттәре эшмәкәрлеген күҙәтә, халыҡҡа махсус медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса республика һәм район-ара консультатив-диагностика үҙәктәренә консультация ярҙамы күрһәтә.
Юғары белемле белгестәр әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү Башҡортостан дәүләт медицина университетында алып барыла, урта медицина персоналы медицина колледждарында һәм училищеларында әҙерләнә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Камалов Г. Х., Петров М. Е. Совершенствование развития здравоохранения Башкирии (1959—1985). Уфа, 1986; Kулагина А. А. Развитие медицинской науки в Башкирской АССР. Уфа, 1989.
Лисицын Ю. П. История медицины — М. ГЭОТАР — МЕД, 2004. — 400с.
Сорокина Т. С. История медицины: учебник для студ. высш. мед. учеб. заведений. Гриф Минобразования РФ. — Изд. 9-е, стереотип. — М.: Академия, 2009. — 560 с.
Башкирский Государственный Медицинский институт в годы Великой Отечественной войны: посвящается 65-летию Победы в Великой Отечественной войне: сборник биографической информации / ред. В. М. Тимербулатов, Н. А. Брагина [и др.],. — Уфа: БГМУ, 2010. — 200 с. Кулагина, А. А. Медицинская наука и практика в Башкирии в годы Великой Отечественной войны: сборник / А. А. Кулагина. — Уфа : Вост. ун-т, 2005. — 72с.
История медицины Башкортостана: учебное пособие / Башк. гос. мед. ун-т; сост.: Н. Х. Шарафутдинова, М. Ю. Павлова, А. С. Рахимкулов. — Уфа: Изд-во БГМУ, 2007. — 98с.
История медицины в очерках и эссе: учебное пособие, рек. УМО по мед. и фармац. образованию вузов России для студентов, обуч. по спец. 060101 — Лечебное дело, 060103 — Педиатрия, 060105 — Стоматология, 060104 — Медико-профилактическое дело / сост.: Э. Д. Поздеева, Д. М. Габитова, Т. М. Ильясова; под ред. Х. Х. Ганцевой. — Уфа : ГУП РБ Уфим. полиграфкомбинат, 2010. — 75с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Словарь медицинских терминов (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 28 Марта 2010 тикшерелгән.
- Основы медицинской помощи (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 5 май 2011 тикшерелгән.


text: Халыҡтың социаль именлеге, күпселек осраҡта, медицина ярҙамын hәр кем файҙалана алыуы, уның сифаты менән билдәләнә. Ҡала халҡының сәләмәтлеген hаҡлауҙа 912 стационар карауаттарҙан торған 12 дауалау–профилактик, сменаға 3060 кешене ҡабул итерлек амбулатор–поликлиника учреждениелары тәҡдим ителгән. Ҡала халҡын медицина менән тәьмин итеү өсөн хәҙерге дауахана комплексында иçкергән медицина аппаратуралары яңыртыла, яңы метод hәм эш алымдары индерелә. Һуңғы йылдарҙа халыҡҡа ярҙам итеү өсөн медицина үҙәктәре hәм стоматология салондары асылды. Ҡала халҡы ял йорттарында, профилакторийҙарҙа, “Ҡарағай урманы”, “Хазино”, “Росинка”, “Бригантина” сәләмәтләндереү лагерында тулыhынса ял итә, сәләмәтлектәрен нығыта ала.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙы
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙыФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
22 июлдә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙы. Сәнәғәт, транспорт, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, дәүләт хеҙмәте, муниципаль идаралыҡ, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт һәм сәнғәт, киң мәғлүмәт саралары һәм полиграфия, мәғариф һәм фән өлкәләрендә эшләгән 44 хеҙмәткәрҙең һөнәри ҡаҙаныштары ордендар, почет грамоталары һәм маҡтаулы исемдәр менән билдәләнде.
— Ошо наградалар һеҙҙең әүҙем эшләгән, коллективты туплай белгән кешеләр булыуығыҙ хаҡында һөйләй, — тине Рөстәм Хәмитов. — Әлбиттә, яҡшы уңыштарығыҙға ҡарамаҫтан, башҡараһы эштәребеҙ байтаҡ. Республикабыҙ әүҙем үҫешергә тейешле йүнәлештәр бик күп. Ауыл хужалығында, сәнәғәт етештереүендә, ғилми тикшеренеүҙәрҙә һәм башҡа өлкәләрҙә иң яҡшы хеҙмәт емештәрен күрһәтергә бурыслыбыҙ. Һис шикһеҙ, был беҙҙең көсөбөҙҙән килә.
Бүләкләнеүселәр араһында 2015 йылда XVIII ҡышҡы Сурдлимпия уйындарында алтын миҙал яулаған хоккей буйынса илдең йыйылма командаһы вәкилдәре бар.
— Беҙҙең команда үҙҙәрен яҡшы күрһәтте. Хоккейсыларыбыҙ һәйбәт уйнаны һәм Америка, Канада командаларын еңеп, лайыҡлы рәүештә чемпион исемен яуланы. Бының өсөн спортсыларға йәнә рәхмәт һүҙҙәрен әйтергә мөмкин, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика Башлығы.
Башҡортостандың мәҙәниәт һәм сәнғәт вәкилдәре лә наградалар менән билдәләнде.
— Мәҙәниәт йәмғиәттә изгелек, шәфҡәтлелек, әхлаҡлылыҡ мөхитен булдыра. Бөгөн был беҙҙең өсөн бик мөһим, сөнки киң мәғлүмәт сараларында тормошобоҙҙоң кире яҡтарын күрһәтеү өҫтөнлөк итә, — тине республика етәксеһе. — Ошо залда ултырған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре — юғары әхлаҡлы кешеләр.
Сығыштың тулы стенограммаһы һәм бүләкләнеүселәрҙең исемлеге республика Башлығының рәсми сайтында баҫылған.


text:
Спектакль 2 сәғ. 15 мин. бара
«Еңгә, еңгә - еңгә ул,
Еңгә һиңә тиң дә ул…
Әгәр ҡәҙерен белмәһәң,
Еңгә һиңә - ен дә ул!», –
шулай йырлап, «ярты еңгә - ҡәйнештеке!», тип, улы Басирға – тол ҡалған оло килене Шәмсиәне димләп, ә үҙе йәш ҡыҙ Назаға өйләнмәксе Яппар ҡарт. Дәлилдәре лә көслө уның: Шәмсиә икенсе иргә китһә, Яппарҙың бер атын, бер һыйырын, ярты өйөн алып китәсәк!..
Бер атыуҙа ике ҡуян алмаҡсы Яппар ҡарттың ниәттәре бойомға ашырмы һуң? Наза һылыу ҡарт ҡуйынындағы ҡаласҡа алданырмы икән?
Геройҙарҙың дәртле уйын-йырҙары, оркестр, хор, халыҡсан юмор тормош хаҡында гүзәл йырға тиң, үлемһеҙ «Ҡоҙаса»ға тағы ла мәртәбә өҫтәй, бәҫен арттыра.


text:
Сәғәҙәтов Динислам
15.05.18 | Раздел: Конкурстар, Сәйәхәт-2018, Фотолар
Сәғәҙәтов Динислам 4 йәш Баймаҡ ҡалаһы "Миләш" балалар баҡсаһына йөрөй. Динислам ғаиләһе менән тәбиғәт ҡосағында ял итергә ярата. Ул һеҙгә Талҡаҫ буйында ял иткән ваҡытта төшкән фотоларын ебәрә. Тәрбиәсе Томаншина Зәлиә...
Алғошаевтар ғаиләһе
15.05.18 | Раздел: Конкурстар, Сәйәхәт-2018, Фотолар
...
Туманшин Сынбулат
27.04.18 | Раздел: Конкурстар, Сәйәхәт-2018
...
Сәғәҙәтов Динислам һүрәте
"Яҙғы сәскәләр" Сәғәҙәтов Динислам һүрәте 4 йәш Баймаҡ ҡалаһының "Миләш" балалар баҡсаһы Тәрбиәсеһе Туманшина З.М. ...
Шәгиев Рөстәм
07.04.18 | Раздел: Журнал тураһында » Конкурстар
"Сәйәхәт"фото конкурсы. Шәгиев Рөстәм 4 йәш Баймаҡ ҡалаһы. Рөстәм ғаиләһе менән ял көндәрен дә Башҡортостан буйлап туристик сәйәхәткә йөрөргә яраталар. Ул "Аҡбуҙат" журналына Баймаҡ районының хозур,матур Ирәндек тауҙары буйлап...
Мостай Кәрим исемендәге шиғриәт конкурсы
06.03.18 | Раздел: Конкурстар, Шиғырҙар
...
«Миләш» балалар баҡсаһы
30.01.18 | Раздел: Бәпембә, Фотолар, Ҡул эштәре
...
«Йондоҙло» балалар баҡсаһы
...
Рәхмәт һүҙе
Рәхмәт һүҙе...
“Әкиәт” баҡсаһына
25.09.16 | Раздел: ---
...


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Спорт » Үҙҙәре – баш, үҙҙәре түш саҙалылар…
Үҙҙәре – баш, үҙҙәре түш саҙалылар…
йәки Ейәнсура районында бер бәләкәй генә ауыл күптәргә миҫал булырлыҡ
«Йәшәй беләләр ҙә инде был яҡта. Халҡыбыҙҙың боронғо ғөрөф-ғәҙәттәрен, дини йолаларын, мәҙәниәтен әлегә тиклем һаҡлап ҡалып, йәшәү ҡанунына әйләндереүе шаҡ ҡатырғайны», – тип бынан ете йыл элек Ейәнсура районының Саҙалы ауылы халҡы тураһында баҫмабыҙҙа бәләкәй генә мәҡәлә сыҡҡайны. Улар шул ваҡытта Еңеү көнөнә арналған волейбол ярышы ойоштороп, уны ауыл һабантуйына әйләндереүҙе маҡсат итеп ҡуйғайны.
«Әйткән һүҙ – атҡан уҡ» тигәндәй, был ауылда йәшәүселәр әлеге күркәм спорт сараһын ошоғаса дауам итеп, ғаилә байрамына әүерелдергән. Саҙалы ауылы 5 – 6 фамилиянан торған 30-ға яҡын хужалыҡтан ғибәрәт. Башланғыс мәктәп күптән ябылып, үҫеп килгән биш-алты бала күрше Ибрайға йөрөп уҡый. Ауылда күбеһенсә ҡарт-ҡоро ғына ҡалып, йәштәр юҡ тиерлек. Шуға ҡарамаҫтан, урындағы мәҙәниәт усағы утын һүндергәне юҡ. Аҙна һайын тиерлек төрлө байрам сараһы үткәрелә. Бына был юлы ла сират буйынса мәҙәни-спорт байрамын Ишмөхәмәтовтар нәҫеленә йөкмәп, улар ике көн буйына ауыл халҡын һәм байрамға ҡайтҡан ҡунаҡтарҙың күңелен күрҙе. Беренсе көндә был нәҫелдекеләр туған-тыумасалары менән иҫ киткес концерт номерҙары менән шығырым тулы клубты гөрләтһә, иртәгәһенә барса халыҡ, ҡаҙандарын йөкмәп, Саҙалы йылғаһы буйына һабантуйға юлланды. Яланда бала-саға менән 150-нән ашыу кеше йыйылған. Волейбол ярышында иһә алты ир-ат һәм дүрт ҡатын-ҡыҙ командаһы ҡатнашты. Хатта район күләмендә улай уҡ йыйылмайҙыр әле… Ә бит был ярыш алдан бер ниндәй әҙерлекһеҙ, халыҡтың үҙ инициативаһы менән йыл да уҙғарыла. Ҡыҫҡаһы, түрәһеҙ һәм аҡсаһыҙ… Үҙҙәре – баш, үҙҙәре түш булып, бына тигән сара ойоштороп та була икән. Бындай үҙенсәлекле байрам, моғайын, республикабыҙҙың бер төбәгендә лә үтмәйҙер. Башҡаларға өлгө булһын, тип маҡтайым саҙалыларҙы.
Ярай, киттек Саҙалы буйына. Инәйҙәр, апайҙар, еңгәләр ҡаҙандарын элеп, аш-һыу эргәһендә сырмалғанда, бала-саға өсөн спорт байрамдары ойошторолдо. Ә инде төп сараға килгәндәр волейбол командалары төҙөп, турнирҙы тиҙләтте. Ҡатнашыусылар күп булыу сәбәпле, ярыш оҙаҡҡа һуҙылды. Һуңға табан уйнаусылар шул хәтлем оҫтарып китте, хатта аш-һыу бешергән апайҙарыбыҙ ҡаҙандарын ташлап, сәмле бәйгене тамаша ҡылыуҙы хуп күрҙе. Саҙалыла тыуа икән ул волейболсылар тиһәк тә, шаштырыу булмаҫ. Сөнки, ысынлап та, волейбол уйыны – был яҡта элек-электән традицияға әйләнгән ярыш. Өлкән быуын вәкилдәре иҫләүенсә, бынан илле йыл элек улар һәр ваҡыт буш ваҡыттарында ошо бәләкәсәйеп барған яланда йыйылып уйнаған булған. Хәҙер бына элекке ошо ҙур майҙансыҡты ҡыуаҡлыҡ баҫып бара, тиҙәр.
Шулай итеп, турнир ҡояш батыр саҡта тамамланды. Еңеүселәр булып ир-ат араһынан «Тәрәй» командаһы танылһа, ҡыҙҙарҙан «Ҡыяҡаркисеү»гә етеүсе булманы. Шулай уҡ «Бәләкәй үҙәк», «Көпәш киләсәге», «Бирле мунса», «Тура ҡаркисеү», «Батыр», «Сағанай», «Бөрсәләр» һәм «Мәрәкә» командалары ла маҡтауға лайыҡ булды. Бөтәһенә лә халыҡ аҡсаһынан иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Командаларға ҡушаматтарҙы ла улар ошо яҡтың ер-һыу атамаларынан алып, исемдәрен мәңгеләштерергә тырыша.
Сара аҙағында барыһы ла йылға буйында ҡоролған аш-һыу өҫтәленә ашыҡты. Ярыш бында ла дауам итте. Былай ҙа бар йәһәттән дан ҡаҙанған көпәштәр был юлы ла мах бирмәй, Саҙалы буйын башҡорт моңона күмде.
Хәҙер бына саҙалыларҙан, ниһайәт, үрнәк алып, башҡа күрше ауылдар халҡы ла ҡыбырлай башланы.
Нур ҠәҙЕрбаев.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
БОЙҘАЙ (Triticum), ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Донъяның күп илдәрендә таралған яҡынса 30 ҡырағай һәм культуралы төрө билдәле. Башҡортостанда йомшаҡ һәм ҡаты Б. (ужым һәм яҙғы формалары) үҫтерелә. Бер йыллыҡ үҫемлек. Һабағы — 30—200 см бейеклектәге һалам. Ҡыяҡ япраҡлы. Сәскәлеге — ҡатмарлы башаҡ. Орлоғо — яланғас бөртөксә, июль аҙағында — авг. башында өлгөрә. 1000 орлоғоноң ауырлығы 20—50 г. Орлоҡ составы: аҡһымдар (20%‑ҡа тиклем), елемсә (40%‑ҡа тиклем), углеводтар, майҙар, минераль матдәләр һ.б. Үҙенән‑үҙе һеркәләнә. Дым яратҡан үҫемлек (айырыуса үрсеү ағзалары барлыҡҡа килеү осоронда). Яҙғы Б. вегетация осоро 75—110 тәүлек, ужым Б. — 120—150 (көҙгө осорҙа — 45—50 тәүлек, яҙғыйәйге осорҙа — 75—100). Ужым Б. төп элгәрҙәре — пар баҫыуы, яҙғы Б. — ужым иген культуралары, ҡуҙаҡлы иген культуралары, кукуруз һ.б. Тар рәтле һәм ябай рәт ысулдары м‑н сәселә, сәсеү нормаһы ужым Б. өсөн 1 га 4,5—5,0 млн бөртөк, орлоҡтарҙы сәсеү тәрәнлеге 4—6 см, яҙғы Б. сәсеү нормаһы — 5—7, сәсеү тәрәнлеге — 4—7. Безенчукская 380 сортлы ужым Б. иң юғары уңдырышлылығы — 44,2 ц/га (Ҡалтасы сорт һынау участкаһы, 2007), Экада 70 сортлы яҙғы Б. 53,6 ц/га (Дыуан сорт һынау участкаһы, 2008) тәшкил иткән. Респ. Б. сәсеүлектәре майҙаны — 740 мең га, уңдырышлылығы — 24,9 ц/га (2008). Б. он, манный ярмаһы (ҡаты бойҙайҙан) һ.б. итеп эшкәртелә, ҡатнаш мал аҙығы әҙерләү, крахмал, спирт һ.б. алыу өсөн файҙаланыла. Ондан икмәк-булка, макарон (ҡаты бойҙай ононан), кондитер изделиелары эшләнә; соустар, пудингылар һ.б. әҙерләү өсөн ҡулланыла. Көрпә һәм он тартыуҙың башҡа ҡалдыҡтары — концентрат мал аҙығы. Һаламы ҡағыҙ, ҡатырға етештереү өсөн файҙаланыла. Б. селекцияһы, орлоҡсолоғо, агротехникаһы б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Ауыл хужалығы институтында (Н.Р.Бәхтизин, Д.Б.Гәрәев, С.А.Ҡунаҡбаев, Н.И.Лещенко, В.И.Никонов, Ә.Х.Шакирйәнов һ.б.), Аграр университетта (Р.Р.Исмәғилев, С.Н.Сәмиғуллин һ.б.) һәм Биология институтында (В.К.Ғирфанов, В.К.Трапезников һ.б.) алып барыла. Ужым Б. — башлыса көньяҡ урман-дала зонаһында һәм Урал алды дала зонаһында, ҡаты яҙғы Б. — Урал алды һәм Урал аръяғы дала зоналарында, йомшаҡ яҙғы Б. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. БР‑ҙа респ. селекционерҙары сығарған ужым Б. — Башкирская 10, Лютесценс 9; йомшаҡ яҙғы Б. — Башкирская 24, Башкирская 26, Ватан, Салават Юлаев һ.б.; ҡаты яҙғы Б. Башкирская 27 һ.б. сорттары ҡулланылышҡа индерелгән.
Әҙәб.: Гирфанов В.К. Яровая пшеница (биоэкология и агротехника). Уфа, 1976; Исмагилов Р.Р., Хасанов Р.А. Качество и технология производства хлебопекарного зерна пшеницы. Уфа, 2005.
В.И.Никонов
Тәрж. Д.К.Үзбәков