text:
Икенсе бөтә донъя һуғышы
Икенсе бөтә донъя һуғышы (1 сентябрь 1939 — 2 сентябрь 1945) — кешелек тарихында иң ҙур һуғыш. Был һуғышта 72 дәүләт һәм Ер шары халҡының 80 % ҡатнашҡан, һуғыш хәрәкәттәре 40 дәүләт территорияларында булған, 57 миллион тирәһе кеше һәләк булған.
Йөкмәткеһе
Һуғыштың тәүшарттары[үҙгәртергә]
Версаль килешеүе Германияның ҡораллы көстәрен үҫтереү мөмкинлеген ныҡ сикләгән. Ләкин, Гитлер власҡа килгәндән һуң, Германия Версаль килешеүенең бөтә сикләнеүҙәрен дә боҙа башлаған — атап әйткәндә, армияға алыныу тергеҙелгән һәм тиҙ генә төрлө хәрби техника эшләп сығарырға тотонған. 1936-сы йылда Германия ғәскәрҙәре Рейн демилитаризацияланған зонаһын баҫып алған. 1938-се йылда Германия Австрияны һәм Чехословакияның бер өлөшөн үҙенә ҡушҡан.
Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары[үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы 1939-се йылдың 1-се сентябрендә Германияның Польшаға һөжүм итеүе менән башланған. 3-сө сентябрь Бөйөк Британия һәм Франция Германияға һуғыш иғлан иткәндәр. 17-се сентябрь совет ғәскәрҙәре Польшаның көнсығыш төбәктәрен баҫып алған (1939 йылғы Совет-герман килешеүҙәрен ҡара). 30-сы ноябрь совет ғәскәрҙәре Финляндия территорияһына ингән (Ҡышҡы һуғыш 1940-сы йылдың 12 мартына тиклем дауам иткән һәм формаль яғынан совет сығанаҡтарҙа Икенсе донъя һуғышының өлөшө тип иҫәпләнмәй). 1940-сы йылдың апрель һәм май айҙарында Германия ғәскәрҙәре Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург, июнь айында Францияны баҫып алғандар. 1940-сы йылдың июнь айында СССР Литва, Латвия, Эстония һәм Румынияның көнсығыш төбәктәрен баҫып алған. 1940-сы йылдың 10-сы июлендә Германия яҡлап Италия һуғышҡа ингән, уның ғәскәрҙәре август һәм сентябрь айҙарында Британия Сомалийы, өлөшләтә Кения һәм Судан баҫып алғандар, Мысыр территорияһына ингән. Декабрь айында улар Британия ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителеп, 1941 йылдың ғинуар — май айҙарында Көнсығыш Африканан ҡыуылған. 1941-се йылдың апрелендә Германия Греция һәм Югославияны баҫып алған. Япония Ҡытайҙың көньяҡ төбәктәрен һәм француз Һиндоҡытайының төньяҡ өлөшөн оккупациялаған.
1941 йылдың 22 июнь Германия Советтар Союзына һөжүм иткән (Бөйөк Ватан һуғышын ҡара). 1941—1942 йылдарында Гитлерға ҡаршы коалицияның нигеҙе формалашҡан (СССР, Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары).
Ҡыҙыл Армияның Сталинград (1942—1943), Курск (1943) һәм Днепр (1943) яуҙарындағы еңеүҙәре Икенсе донъя һуғышының боролошон билдәләгән. 1943 йылдың майында Бөйөк Британия һәм Америка ғәскәрҙәре Төньяҡ Африканы азат иткәндәр. 1943 йылдың июлендә Италияның фашист режимы емерелгән, октябрь айында Италия Германияға һуғыш иғлан иткән. Германия ғәскәрҙәре Италия территорияһын баҫып алған. 1943 йылдың июль-август айҙарында коалиция ғәскәрҙәре Италияға, 1944 йылдың июнендә, икенсе фронт булдырып, Нормандияға ингәндәр. 1944—1945 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре Үҙәк һәм Көньяҡ-көнсығыш Европа илдәрен азат иткән. 1945 йылдың апрелендә союздаш ғәскәрҙәр Төньяҡ Италияны азат иткән, Көнбайыш Германияны баҫып алған. 1945 йылдың 2 майында Ҡыҙыл Армия Берлинды яулап алған. 8 май Берлин янындағы Карлсхорст тигән урында Германия ғәскәре башлыҡтары шартһыҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйғандар. СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәт башлыҡтарының Берлин конференцияһы (17 июль — 2 август, 1945, Потсдам) Европаның һуғыштан һуңғы ҡоролошоноң нигеҙҙәрен билдәләгән.
Атлантика өсөн һуғыш[үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан Бөйөк Британияның Хәрби диңгеҙ көстәре Германияныҡынан күпкә көслөрәк ине. Бөйөк Британияның хәрби флотына ҡаршы көрәшеү өмөтһөҙ эш тип иҫәпләп, Германияның хәрби диңгеҙ флотының баш сардары Редер крейсер һуғышы стратегияһын һайлаған, йәғни дошмандың транспорттарын юҡ итеү стратегияһын. Был идеяны ғәмәлғә ашырыр өсөн утыҙынсы йылдар аҙағында «Дойчланд», «Адмирал Шеер», «Адмирал граф Шпее» исемле «кеҫә линкорҙары» төҙөлгән. Шул уҡ маҡсатҡа «Бисмарк» һәм «Тирпиц» исемле линкорҙар арналған.
1941 йылдың май айында «Бисмарк», Атлантикаға рейдҡа сығып, Британия хәрби караптары тарафынан батырылған. Шунан һуң Гитлер ҙур караптарға ышыныс юғалтып, хәрби флот башлығы итеп Дёницты тәғәйенләнгән. Дёниц иһә үҙенең һыу аҫты кәмәләре ярҙамында һуғыш алып барыу тактикаһын айырыуса уңышлы ҡулланған.
Германия күпләп һыу аҫты кәмәләре төҙөй башлаған. Тәүҙә уларҙың хәрби хәрәкәттәре уңышлы булған, ләкин 1943 йылдың апреленән алып Германияның һыу аҫты кәмәләре ауыр юғалтыуҙар кисерә башлаған.
Атлантика өсөн һуғыш осоронда, 1939 йылдан алып 1945 йылға тиклем, Германия 340 һыу аҫты кәмәһен юғалтҡан. Гитлерга ҡаршы коалиция көстәре 4 245 транспорт карабы юғалтҡан.
Атлантика өсөн һуғышта Германияның хәрби флоты ныҡ көсһөҙләнгән. Һөҙөмтә булараҡ, Германия хәрби диңгеҙ көстәре, коалиция көстәре Нормандияға диңгеҙ яғынан ингәндә, етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған.
Алыҫ Көнсығыш һәм Тымыҡ океандағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары[үҙгәртергә]
1931 йылдан алып япондар Маньчжурияны һәм Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала башлағандар. 1941 йылдың 7 декабрендә, һуғыш иғлан итмәй, Перл Харборға һөжүм итеп, Япония АҠШ-ҡа ҡаршы һуғыш асҡан (был һуғыш Тымыҡ океандағы һуғыш исеме аҫтында билдәле). 1941 — 1942 йылдың башында Япония Малайзия, Индонезия, Филиппиндар, Бирманы баҫып алған. Тымыҡ океандағы һуғыш Мидуэй атоллы янындағы яуҙан һуң боролош алған.
1944—1945 йылдарҙа Бөйөк Британия һәм Америка ғәскәрҙәре Маршалл һәм Мариан утрауҙарын, Филиппиндарҙы азат иткән һәм Японияның Окинава утрауын баҫып алған. Америка авиацияһы Япониялағы Хиросима (1945-се йылдың 6-сы авгусында) һәм Нагасаки (9-сы авгусында) ҡалаларына атом бомбаларын төшөргән. 1945-се йылдың 9 авгусында Советтар Союзы Японияға һуғыш иғлан иткән, совет ғәскәрҙәре Японияның Квантун армияһын тар-мар иткән, Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытай, Төньяҡ Корея, Көньяҡ Сахалин һәм Курил утрауҙарын азат иткән. 1945-се йылдың 2-се сентябрендә Япония шартһыҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйған.
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 임시정부 대일선전포고 71주년 기념식 (71th anniversary of the Declaration of war on Japan) (English), Yonhapnews (21 July 2013). Проверено 7 декабрь 2012.
- ↑ Шулай уҡ Югославия Халыҡ-азатлыҡ ғәскәренә һәм Совет ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Шулай уҡ Совет ғҡскәрҙәренә ҡаршв хәрби хәрәкәттә ҡатгаша
- ↑ 4,0 4,1 Украина баш күтәреүселәренә ҡаршы хәрьи хәрәкәтә ҡатнаша
- ↑ Шулай уҡ Британия ғәскәренә һәм Греция армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттә ҡатнаша
- ↑ Шулай уҡ Грецияны азат итеү армияһына ҡаршы һуғыша
- ↑ Олевська Республіка та Поліська січ: партизани в роки ІІ Світової війні. Володимир Гінда
- ↑ ТАРАС БОРОВЕЦЬ І «ПОЛІСЬКА СІЧ» — УПА(Б-Б) І РАДЯНСЬКІ ПАРТИЗАНИ. Володимир Дзьобак
- ↑ Шулай уҡ француз ғҡскәренә ҡаршы бәрелештәрҙә ҡатнаша
- ↑ Также вели боевые действия против Армии крайовой и Полесской сечи
- ↑ Предоставление Союзникам военных баз на Азорских островах, а также участие в боевых действиях против Японии португальских волонтёров на территори Восточного Тимора
- ↑ Иранская операция
- ↑ 17 сентября 1940 года Сан-Марино объявило войну Великобритании. 29 сентября 1943 года Сан-Марино объявило о своём нейтралитете, однако 26 июня 1944 года подверглось бомбардировке со стороны британских ВВС.
- ↑ Отправка добровольческой «Голубой дивизии» на Восточный фронт и заправка немецких подводных лодок в испанских портах


c: text/html

text:
Астероид
Астеро́ид — Ҡояш системаһындағы, ҡояш тирәләй орбитала әйләнеп йөрөүсе, сағыштармаса ҙур булмған күк есеме. Астероидтар массаһы һәм ҙурлығы буйынса планеталарҙан ҡалыша, улар дөрөҫ булмаған формала һәм атмосфералары юҡ, шулай ҙа уларҙың юлдаштары булыуы мөмкин.
Йөкмәткеһе
Билдәләмә[үҙгәртергә]
Астероид терминын (от бор. грек. ἀσtepoeιδής — «йондоҙға оҡшаған», ἀσtήp — «йондоҙ» и eῖ̓δoς — «ҡиәфәт») Уильям Гершел керетә, уларҙы телескоптан күҙәткән ваҡытта улар йондоҙ кеүек күренә, планеталар уларҙан, айырмалы булараҡ, диск кеүек күренә. «Астероид»тың теүәл билдәләмәһе әлегә тиклем билдәләнмәгән. 2006 йылға тиклем астероидтарҙы кесе планеталар тип йөрөткәндәр.
Квалификация биреү өсөн төп параметр — есемдең ҙурлығы. Диамтры 30 м-ҙан артың булған күк есеме астероид тип атала, бәләкәйерәк күк есемдәре метеоридтар тип атала.[1]
Ҡояш системаһында астероидтар[үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Ҡояш системаһында йөҙ меңләгән астероид булыуы билдәле. 2013 йылдың 11 ғинуарына торошло мәғлүмәттәр базаһында 97 853 768 объект иҫәпләне, 600 853-нең орбиталары билдәленгән һәм уларға рәсми номер бирелгән.[2] 17 620-һенең был ваҡытта рәсми раҫланған исеме булған.[3] Ҡояш системаһында ҙурлығы 1 км-ҙан ҙурыраҡ 1,1-ҙән 1,9 миллион объект бар тип иҫәпләнә.[4] Әлеге ваҡытта билдәле булған астероидтар Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы астероидтар һыҙатында тупланған.
Ҙурлығы яҡынса 975×909 км булған Цецера Ҡояш системаһындағы иң ҙүр астероид булып иҫәпләнә ине, 2006 йылдың 24 августында ул кәрлә планета статусын алды. Башҡа эре булыа иҫәпләнгән (2) Паллада һәм (4) Веста астероидтарының диаметры яҡынса ~500 км(4). Веста астероидтар һыҙатындағы ябай күҙгә күренә торған берҙен-бер объект Астероидтар башҡа орбиталар буйынса хәрәкәт итә, уларҙы Ер (планета)Ерғе яҡын үткәндә күҙәтерғе мөмкин (мәҫәлән, (99942) Апофис).
Һыҙаттағы барлыҡ астероидтарҙың дөйөм массаһы 3,0—3,6·1021 кг[5], был Ай массаһының 4% самаһы. Церера массаһы — 9,5·1020 кг, йәғни дөйөм массаның 32 %, ә өс иң эре астероидтар (4) Веста (9 %), (2) Паллада (7 %), (10) Гигея (3 %) — 51 %, шулай итеп астрономик үлсәү буйынса күпселек астероидтарҙың массаһы бик бәләкәй.
Астероидтарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә]
Астероидтарҙы өйрәнеү 1781 йылда Уилям Гершел, Уран планетаһын асҡас башлана. Уның гелиоцентрик аралығы Тициус — Боде ҡағиҙәһенә тигеҙ була.
XVIII быуат аҙағында Франц Ксавер 24 астрономдан торған төркөм ойоштора. 1789 йылда был төркөм, Тициус-Боде ҡағиҙәһе буйынса, Ҡояштан 2,8 астрономик берәмек алыҫлыҡта, Марс менән Юпитер орбиталары араһында планеталар эҙләү менән шөғөлләнә. Билдәле ваҡытта зодиак йондоҙлоғондағы барлыҡ йондоҙҙарҙың координаталарын билдәлергә тигән мәсьәле ҡуйыла. Икенсе төндә координаталар сағыштарыла, ҙур арауыҡҡа күскән объекттар айырып алына. Билдәләнгән планета 30 мөйөш градусына күсерге тейеш, бына еңел күреп була.
Беренса астероид Церераны, был проектта ҡатнашмаған, италиан Джузеппе Пиацци 1801 йылда йөҙйыллыҡ тың беренсе төнөндә аса. Өс башҡа астероид (2) Паллада, (3) Юнона һәм (4) Веста артабынға бер нисә йылда асыла, иң һуңғыһы Веста 1807 йылда асыла. Тағы 8 уңышһыҙ йылдан һуң астрономдарҙың күбеһе унда башҡа бер ни ҙе юҡ тип тикшереүҙе туҡтата.
Әммә Карл Людвиг Хенке ныҡышмалылыҡ күрһәтә, һәм 1830 йылда тикшкренеүҙәр яңынан дауам ителә. Ун биш йылдан һуң ул Астерияны аса, һуңғы 38 йылда беренсе яңы астероид. Ике йыл да үтмәй, Гебаны аса. Бынан һуң эҙләнеүҙәргә яңы астрономдар ҡушыла, артабан йылына кәм тигәндә бер яңы астероид асыла (1945 йылдан башҡа).
1891 йылда Макс Вольф яңы астероидтарҙы эҙләү өсөн фотоға төшөрөү ысулын ҡуллана, оҙон экспонирование менән төшкән фотоларҙа астероидтар ҡыҫҡа яҡты эҙен ҡалдыра.
Был ысул, элекке күҙәтеү ысулына ҡарағанда, яңы астероидтарҙы билдәләүҙе тиҙләтә: Макс Вульф яңғыҙы (323) Брюсиянан башлап 248 яңа астероидты таба, уға тиклем 300-ҙән артыҡ астероид билдәле була. Хәҙер, бер быуат үткәс, бер нисң мең астероид танылған, номерланған һәм исемләнгән. Уларҙың бик күп булыуы билдәле, тик ғалимдар уларҙы тикшерергә ашыҡмай, уларҙы «космос сүп-сары» («vermin of the skies») тип атайҙар.
Астероидтарға исем биреү[үҙгәртергә]
Баштараҡ астероидтарға Рим һәм Грек мифологияһы геройҙары исемдәре биргәндәр, һуңына тикшереүселәр теләһә ниндәй исем биреү хоҡуғын алдылар — мәҫәлән, үҙ исеме менән атарға. Тәүҙәрәк астероидтарға ҡатын-ҡыҙ исеме биргәндәр, ирҙәр исемнен ғәҙәти булмаған орбитаһы булған астероидтарға биргәндәр (мәҫәлән, Ҡояшҡа Меркурийҙан да яҡыныраҡ килеүсе Икарға). Һуңынан был ҡағиҙә лә үтәлмәй.
Орбитаһы яҡшы өйрәнлгән астерод ҡына исем ала. Тиҫтәләгән йыл үткәс кенә исем алған астероидтар билдәле. Орбитаһын иҫәпләп сығарғансы астероидҡа асылған датаһы менән тәртип номеры бирелә, мәҫәлән 1950 DA. Цифр йылды күрһәтә, беренсе хәреф — астероид асылған ярты ярты айлыҡты (миҫалда, февральден икенсе яртыһы). Икенсе хәреф, был ярты айлыҡта асылған тәртип номеры, миҫалда был ярты айлыҡта беренсе асылған астероид.
Рәсми исем алған астероиж исеме һандан (тәртип номеры) һәм исеменән тора — (1) Церера, (8) Флора һ.б.
Астеродтың формаһын һәм үлсәмен билдәләү[үҙгәртергә]
1802 йылда Уильям Гершель һәм 1805 йылда Иоганн Шрётер астероидтың дискын Ептән микрометр ысулы менән үлсәп ҡарайҙар. Уларҙан һуң XIX быуатта яҡты астероидтарҙа башҡа астрономдар үлсәп ҡарай.
Был ысулдың төп етешһеҙлеге нәтижеләрҙең айырмаһы була (мәҫәлән, Церераның иң ҙүр һәм иң бәләкәй размеры унар тапҡыр айырыла).
Хәҙерге заманда поляриметрия, радиолокация, спекл-интерферометрия, транзит и йылылыҡ радиометрия[6] ысулдары ҡулланыла.
Транзит ысулы ябай һәм сифатлы булып тора. Астероид Ер менән сағыштырмаса хәрәкәтендә айырым йондоҙ фоны аша үтә, был күренеш йондоҙҙо астероид ҡаплауы тип атала. Йондоҙ яҡтылығы кәмеү оҙайлығын үлсәп һәм астероидҡа тиклем йыраҡлыҡты белеп, ҙурлығын теүел билдәләп була. Был ысул менән Паллада кеүек эре астероидтарҙың размерын билдәләп була[7].
Астероидтарҙы классификациялау[үҙгәртергә]
Астероидтарҙың дөйөм классификацияһы уларҙың орбита характеристикаһына һәм өҫлөктән сағылған Ҡояш яҡтыһынаң күҙгә күренгән спектрына нигеҙләнгән.
Ҙурлыҡтары буйынса бүлеү[үҙгәртергә]
Размерҙары ҙурайған һайын астероидтар һаны түбәнәйә.
Астероидтар хәүефе[үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Ер өсөн хәүефле астероидтар юҡ тип иҫәпләнә.
Ни тиклем астероид ҙурыраҡ һәм ауырыраҡ булһа, шул тиклем Ергә хәүеф килтерә, шул уҡ ваҡытта ул астероидты күҙәтеп күреп ҡалыуы ла еңелерәк. Әлеге ваҡытта Апофис астероиды хәүефле тип иҫәпләнә, уның диаметры 300 м, Ер менән бәрелешкәндә ҙур ҡалаға тура тейһә ҡаланы юҡ итеүе мөмкин, әммә дөйөм кешеләк өсөн хәүеф янамай.
Арҡырыға 10 км булған астероидтар үтә хәүефле булып иҫәпләнәләр. Ундай размерлы барлыҡ астероидтар астрономдарға билдәле һәм улар урынлашҡан орбита Ер менән бәрелешеүе мөмкин түгел.
Беренсе 30 астероид[үҙгәртергә]
- Церера (хәҙер кәрлә планета статусында)
- Паллада
- Юнона
- Веста
- Астрея
- Геба
- Ирида
- Флора
- Метида
- Гигея
- Парфенопа
- Виктория
- Эгерия
- Ирена
- Эвномия
- Психея
- Фетида
- Мельпомена
- Фортуна
- Массалия
- Лютеция
- Каллиопа
- Талия
- Фемида
- Фокея
- Прозерпина
- Эвтерпа
- Беллона
- Амфитрита
- Урания
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. Рис. 1.1 // Астероидно-кометная опасность: вчера, сегодня, завтра / Под ред. Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. — М.: Физматлит, 2010. — 384 с. — ISBN 978-5-9221-1241-3.
- ↑ MPC Archive Statistics. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 ғинуар 2012. 11 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ Minor Planet Names. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июль 2012. 11 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ New study reveals twice as many asteroids as previously believed. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июль 2012. 28 март 2006 тикшерелгән.
- ↑ Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. (July 2002). "Hidden Mass in the Asteroid Belt". Icarus 158 (1): 98—105. . http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K.
- ↑ Ҡалып:Cite conference
- ↑ Lang, Kenneth R. The Cambridge Guide to the Solar System — 2003. — P. 390—391. — ISBN 978-0521813068.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Астероиды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Астероиды
- Популярная статья в журнале «Вокруг света»
- Near-Earth Object Program(инг.)
- Космические лилипуты Ҡалып:Dead link
- Уильям Нейпьер. Опасность комет и астероидов
- Список всех астероидов с номерами
- Имена астероидов в алфавитном порядке
- Каталог орбитальной эволюции малых тел Солнечной системы
- Астероиды — траектория катастрофы. Видео телестудии Роскосмоса. 2012 год.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Дөгө
Дөгө (лат. Orýza) — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.
Тарихы[үҙгәртергә]
Бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) — ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропик һәм субтропик климат бүлкәтендә үҫтерелә. Был боронғо ауыл хужалығы культураларының береһе. Бынан 9 мең йыл самаһы элек өйгә эйәләштерелгән.
Африкала асыҡ дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерәләр. Урындағы халыҡ аҙыҡ өсөн ҡырағай дөгө (Oryza punctata) ҡуллана.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Дөгө орлоғонан дөгө ярмаһы, крахмал эшләйҙәр, дөгө бәбәгенән май алалар. Ҡытайҙа дөгө шарабы таралған. Японияла милли спиртлы эсемлек сакэ һәм сәй церемонияһы өсөн шәрбәтле тәмләткестәр етештерәләр. Дөгө һаламынан ҡағыҙ, картон, үрелгән әйберҙәр етештерәләр. Дөгө көрпәһе малсылыҡта мал аҙығы итеп файҙаланыла. Кореяла дөгө ҡалдыҡтарынан сикхе һәм суннюн тигән милли эсемлектәр әҙерләйҙәр.
Тағы ла попкорнға оҡшаған еңел дөгө эшләйҙәр.
Ислам илдәрендә бер дөгө ярмаһы ауырлығына тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге — арузза ҡулланалар.


text:
Девон осоро
Дево́н (девон периоды, девон системаһы, девон осоро) — палеозой эрыһында дҡртенсе геологик период. 419,2 ± 3,2 млн йылдар элек башланған, 358,9 ± 0,4 млн йылдар элек тамамланған. Шулай итеп 60 млн йыл дауам иткән[1].
Был системаның ултырмалары беренсе булып табылған Девоншир графлыгы (Англия) исеме менән бәйле. Ерҙең геологик тарихында палеозой эраһының дүртенсе осорона тура килә торған аҫтан дүртенсе системаһы. Стратиграфик шкалала силур осоронан һуң һәм ташкүмер осоронан алда урынлашҡан. 410 млн. йыл элек башлана һәм 60 млн. йылға яҡын һуҙыла. 3 бүлеккә һәм 7 ярусҡа. Был ваҡытта үҫемлектәр ҡитғаларҙы яулап ала башлай, беренсе абаға һымаҡтар, иң боронғо асыҡ орлоҡлолар, быуынтыҡ һабаҡлылар барлыҡҡа килә, Ер өҫтө хайуандары үрсей, континент бассейндарында балыҡтар киң үҫеш ала. Девон аҙағында суҡ ҡанатлы балыҡтарҙан беренсе амфибиялар - стегоцефалдар барлыҡҡа килә, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары: брахиоподтар, остракод, мәрйәндәр киң үҫеш ала, бөжәктәр араһында cелтәр ҡанатлылар арта. Ҡомташ, алеврит, эзбисташ, аргиллиттар, доломиттар, тимерле минералдарҙан (шамозит, сидерит) ултырмалары барлыҡҡа килә. Урта девон аҙағында Пашия (юғары девон) ваҡытында территорияның әҙерәк күтәрелүенән һуң диңгеҙҙең яңынан күтәрелеүе башлана, гипс, ангидрит, мергель, балсыҡлы битумлы сланецтар, ҡомташ, балсыҡ ҡатламдары ҡатнаш доломит ултырмалары һәм эзбисташтар айырылып сыға. Девон ултырмаларына Көнсығыш Европа платформаһының ҡырый өлөшөнөң (Иҙел-Урал бассейны) уңай структуралары менән бәйле төп нефть тупланмалары һәм яныусан битумлы сланецтар тура килә. Донъяның башҡа төбәктәрендә девон ултырмаларында ташкүмер, алмаз, тимер, марганец, никель, хром, алтын һ.б. ятмалары табылған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999; Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Международная стратиграфическая шкала (версия за январь 2013) на сайте Международной комиссии по стратиграфии


text:
Лазер
Лазер — оптик квант генераторы (ингл. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — мәжбүри нурланыш ярҙамында яҡтылыҡты көсәйтеү), оптик диапазондағы электромагнит нурланыш генераторы; оптик генератор -- тулҡыны билдәле бер оҙонлоҡта булған, бик нәҙек, көслө нур сығанағы[1]; квант системаһына тәьҫир итеп, системанан ҡыҫҡа ваҡытлы, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор[2]; квант системаһына тәьҫир итеп, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор[3]. Лазер механизмы актив мөхиттәге мәжбүри нурланышты файҙаланыуға нигеҙләнгән.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Актив мөхит төрө буйынса — газлы, шыйыҡ, ҡаты есемле (ярым үткәргесле һәм ирекле электрондарҙа), эшләү режимы буйынса — өҙлөкһөҙ һәм импульслы, генерация тулҡынының оҙонлоғо буйынсаса күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл диапазондағы лазерҙарға айыралар
Тәьҫир итеү принцибы һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ғәҙәти оптик нурланыш сығанаҡтарынан сыҡҡан нурланыш параметрҙары (когерентлыҡ, монохроматлыҡ һ.б.), эшләү принцибы (эш башҡарыусы мөхиттең тултырыу инверсияһын тыуҙырыуға нигеҙләнгән) һәм төҙөлөшө (актив элемент, ҡыҫыу системаһы һәм 2 айырыуса ныҡ сағылдырған көҙгөнән — уларҙың береһе ярым үтә күренеүсән — торған оптик резонаторы бар) менән айырыла. Лазер физикала, химияла, биологияла, медицинала, электронлы, шул иҫәптән хәрби, техникала , автомобиль сәнәғәтендә, караптар, машиналар эшләүҙә , элемтәлә һ.б. ҡулланыла. 20 б. 70‑се йылдарҙа.
Лазер буйынса тикшеренеү эштәре[үҙгәртергә]
Башҡорт дәүләт университетының лазер тикшеренеүҙәре лабораторияһында лазер яһау һәм ғәмәлгә индереү буйынса эштәр башлана. Алюмоиттрийлы гранат кристалы нигеҙендә эрбий иондары (3 микронлы лазер) ҡатыштырылған, полярлаштырылған сығарыу урыны булған наносекундлы лазер тәжрибә экземпляры, неодим иондары ҡатышмаһы булған алюмоиттрий гранаты кристалы нигеҙендәге махсус тәғәйенләнешле лазер (А.Ғ.Аҡманов, А.М.Вальшин, Б.Ғ.Шакиров, Ә.Ғ.Ямалетдинов) һ.б.; тиҫкәре кире бәйләнешле микросекундлы лазер тәжрибә экземплярҙары 1986—88 йылдарҙа СССР ФА‑ның Йыһан тикшеренеүҙәре институтында (Мәскәү) индерелә, квазиөҙлөкһөҙ лазер — резисторҙарҙы яраҡлаштырыу һәм ҡалын плёнкалы гибрид интеграль схемаларҙы көйләү өсөн 1989 йыл С.М.Киров ис. Башҡортостан ҒПБ‑нда , “Квант‑М” ҡулайламаһы составында гибрид интеграль схемаларҙың керамик плиталарын тәрән итеп сыймаҡлау өсөн 1989—91 ййылдарҙа Өфө “Полигон” ААЙ ҒПП‑нда индерелә. ӨДАТУ‑ла С.Т.Күсемов етәкселегендә ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙарына идара итеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Лазер технологиялары[үҙгәртергә]
Лазер технологиялары тип,лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһын атайҙар. Лазер технологиялары 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла.
Башҡортостанда лазер технологиялары[үҙгәртергә]
Башҡортостанда лазер технологиялары 20 быуаттың 80‑се йылдар аҙағынан алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, медицинала һ.б. индерелә башлай. Лазер технологиялары эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә.
Лазер технологиялары буйынса эшләгән ғалимдар[үҙгәртергә]
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында Д.Ә.Ғәниев, Г.И.Рассохин, Р.М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул “Башкирэнерго” ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, “Гидравлика” ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн лазер технологиялары индерелә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тарасов Л. В. Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения — М.: Радио и связь, 1981. — 440 с.
- Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И. Физика лазеров — Киев: Вища школа, 1984. — 232 с.
- Звелто О. Принципы лазеров — М.: Мир, 1990. — 559 с. — ISBN 5-03-001053-X.
- Бруннер В. Справочник по лазерной технике: Пер. с нем — М.: Энергоатомиздат, 1991. — 544 с. — ISBN 5-283-02480-6.
- Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия под. ред. М. Е. Жаботинского — М.: «Советская энциклопедия», 1969. — 500 с.
- Тарасов Л. В. Лазеры. Действительность и надежды — М.: Наука, 1985. — Т. 42. — 176 с. — (Библиотечка "Квант").
- William T. Silfvast. Laser Fundamentals — New York: Cambridge University Press, 1996. — ISBN 0-521-55617-1. Ҡалып:En icon
- К 50-летию создания лазеров (ru) // УФН. — 2011. — Т. 181.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Полупроводниковый лазер - Различные типы - Доступные длины волн полупроводниковых лазеров
- Список статей, опубликованных в УФН по теме «Лазеры» (PACS: 42.55.-f Lasers)
- Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера
- Лазерный портал
- Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике
- Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей (частичный русский перевод)
- Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists Ҡалып:En icon
- Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET) Ҡалып:En icon
- Мощный лазер своими руками за один вечер
- Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских
- Лазер на основе биологической клетки


text:
Сыбар барҡылдаҡ
Сыбар барҡылдаҡ, ҡоролдаҡ. (урыҫ. Gестрый дрозд, лат. Zoothera dauma)— барҡылдаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан байтаҡ ҙур. Иң ҙур барҡылдаҡ, һырты киң ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән таплы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «хорр-хорр». һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда, башлыса йылға буйҙарында йәшәй. Күбеһенсә ерҙә йөрөй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Ояһын абағанан, сыбыҡтан, мүктән ергә лә, ағас ботаҡтарына ла эшләй. Унда көрән таплы 4—5 бөртөк ҡыҙғылт-һары йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Тебейек
Тебейек , тибик.урыҫ. буроголовая гаичка, лат. Poecile montanus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе хәрәкәтсән ҡошсоҡ. Кәүҙәһенең өҫкә яғы көрәнһыу һоро, аҫ яғы һорғолт аҡ. Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара-көрән. Ҡарабаш тебейектән көрән башы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж», моңло итеп һыҙғыра ла: «түй-түүүй-түүүүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урамаңдарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Етен
Етен, орлоҡ етене (урыҫ. Лён, лат. Línum) — етен һымаҡтар (Linaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 120 см-ға етә. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Етен борон борондан сәсеп үҫтерелә.
Яҡынса 230 төрө билдәле, иң киң таралганы игүле етен - Евразия төре, 4 төрҙәге төркөмдө уҙ эсенә ала. Сүс һәм май үҫемлеге булараҡ үҫтерелә. Килеп сығышы – Һиндстан һәм Ҡытайҙың, Урта диңгеҙ һәм Кавказ аръяғының таулы райондары. Грузия территорияһында (Колхида), Мысырҙа – б.э.т бер нисә мең йыл элек, Европала – б.э.т 2-се мең йыллыҡта культуралы үҫемлек булараҡ игелә башлай. Рәсәйҙә 10-13 быуаттарҙа барлыҡ ерҙәрҙә таралған була. 1960 йылдарға тиклем Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы зоналарында, шулай уҡ Кама алдында төп техник культура булараҡ һанала.
Етендең сүсе бик оҙон күҙәнәктәрҙән (һабаҡтың ҡабыҡ өлөшөндә бәйләм булып йыйылған ябай сүстәрҙән) тора, уның оҙонлоғо һабаҡтың ботаҡланмаған өлөшөнөң оҙонлоғона бәйле. Етен сүсенән төрлө маҡсат өсөн тукымалар эшләнә. Оҙон етен 80-100 см лы һәм унан да бейегерәк, оҙон шымаа һабаҡлы, аҙ һандағы орлоҡ емешле (тармасыҡлы), нигеҙҙә, сүс алыу өсөн үҫтерелә, уртаса 25% сүс һәм 10%- ҡа тиклем майҙан тора (майлылығы - 37%-ҡа тиклем). Көдрәш етен - май культураһы, 30-35 см бейеклектәге ҡыҫҡа һабаҡлы, һабаҡ төбөндә ныҡ ботаҡланған, күп һанда тартмасыҡтары бар (200 данагә тиклем); 52%-ҡа тиклем майҙан торған орлоҡтары юғары уңыш бирә, был май аҙыҡ-түлек һәм медицина сәнәғәтендә, буяу, лак, олиф эшләгәндә, ҡыҫҡа сүстәре ҡапсыҡ, брезент, шпагат яһағанда ҡулланыла. Дауалау өсөн өрлоғо ҡулланыла.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сизов И.А. Лён. М., 1955; Справочник льновода. М., 1985; Халиков Н.А. Хозяйство татар Поволжья и Урала. Казань, 1995; Пути повышения эффективности масличных культур // Слагаемые эффективного агробизнеса: обобщение опыта и рекомендации. Ч. 1. Земледелие и растениеводство. Казань, 2005.
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Джордано Бруно
Джорда́но Бру́но (итал. Giordano Bruno; исеме: Филиппо, ҡушаматы — Бруно Ноланец; 1548 йылда, Неаполь янындағы Нола ҡалаһында тыуған — 1600 йылдың 17 февралендә Римдә вафат булған) — Италия философы һәм шағиры, пантеизм вәкиле. Католик дини хеҙмәткәре булараҡ, Джордано Бруно неоплатони́зм йүнәлешен үҫтерә, Коперник тәғлимәтенә яңы аңлатма бирә. Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: йыһандың сикһеҙ булыуы, йыһандағы йондоҙҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, Ҡояш системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, йыһанда беҙҙең Ҡояш кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит планеталарҙа Ерҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы.
Йөкмәткеһе
Бала сағы[үҙгәртергә]
Филиппо Бруно 1548 йылда Неаполдән йыраҡ түгел Нола тигән төбәктә тыуа. 11 йәшендә уны әҙәбиәт, логика һәм диалектиканы өйрәнергә Неаполгә алып киләләр. 1563 йылда 15 йәшендә ул Изге Доминака монастырына уҡырға килә. Бына 1565 йылда монах дәрәжәһен һәм Джоржано ҡушаматын ала. Тиҙҙән йәндең кәүҙәлә булыуына, Дева Марияның яралғыланыуына шикләнгәне өсөн етәкселәр уның эшмәкәрлеген тикшерә башлай. Тикшереү һөҙөмтәләрен көтөп тормайса, ул Римға ҡаса, хәүефһеҙерәк тип Италияның төньяғына күсенә. Бында ул дәрес биреп эшләй башлай, бер урында ярты йылдан артыҡ булмай.
Европа буйлап гиҙеү[үҙгәртергә]
Башта 35 йәшлек фәлсәфәсе Лондонда, һуңынан Оксфордта, ундағы профессорҙар менән бәхәсләшкәндән һуң киренән Лондонға күсә. Бер нисә хеҙмәтен яҙа, улар араһында иң мөһиме — «Ғаләмдең һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында» (1584 йыл). Уны Англия хөкүмәте ҡурсалауға ҡарамаҫтан, ул ике йылдан Францияға ҡасырға мәжбүр була. Һуңынан Германияла уға лекциялар уҡыу тыйыла. Бруно үҙенә дошмандар таба торған иҫ киткес һәләткә эйә була. Ул аҡылы ҡабул итмәгән барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттән баш тарта, бәхәсләшеүсегә туранан-тура уның ахмаҡ, йүләр булыуын әйтә. Үҙен донъя гражданины, Ҡояш һәм Ер улы, академияһыҙ академик тип иҫәпләй.
Хөкөмө һәм үлеме[үҙгәртергә]
1591 йылда йәш аристократ Джованни Мочениго саҡырыуы буйынса Венецияға мнемоника (хәтерҙе үҫтереү сәнғәте) буйынса дәрес бирергә килә. Тиҙҙән Джованни Мочениго менән мөнәсәбәттәре боҙола. 1592 йылдың 25 майында Мочениго Венеция инквизицияһына ялыу ебәрә.[1][2] Бынан һуң фәйләсуф ҡулға алына. Урындағы инквизиторҙар уны, фекеренән баш тартырға күндерә алмай, Римдағы коллегаларына тапшыра.
7 йыл буйы төрмәлә ултырып сыҡҡас, 1600 йылдың 17 февралендә Джордано Бруно хөр фекерлелек өсөн католик сиркәү тарафынан еретик булараҡ инквизиция усағында яндырыла.
Өс йөҙ йыл үткәс, 1889 йылда Джодано Бруно яндырылған урында уға һәйкәл ҡуйыла.
Әммә дүрт йөҙ йыл үткәс тә Рим католик сиркәүенең башлығы уңы аҡлау мәсьәләһе менән килешмәй.[3][4]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Антоновский Ю.М. Джордано Бруно.Его жизнь и философская деятельность. СПб., 1892.
- Барбур И. Религия и наука: история и современность. М.: ББИ, 2000.
- Горфункель А.Х. Джордано Бруно. М., 1973. -175 с.( Мыслители прошлого).
- Джордано Бруно. Избранное. Самара: Агни, 2000.
- Йейтс Ф. Джордано Бруно и герметическая традиция. М.: Новое литературное обозрение, 2000.
- Карсавин Л.П. Джордано Бруно. Берлин, 1923.
- Кузнецов Б. Г. Джордано Бруно и генезис классической науки.
- Койре А. От замкнутого мира к бесконечной вселенной: Пер. с англ. Серия: Сигма. 2001. In English: The New Astronomy and the New Metaphysics (глава из книги, посвященная космологии Джоржано Бруно)
- Лавджой А. Великая цепь бытия. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001. Лекция IV. Принцип изобилия и новая космография (в значительной мере посвящена космологическим идеям Дж. Бруно)
- Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звёздные миры Джордано Бруно //Вопросы истории естествознания и техники. 1994, № 1.
- Философско-религиозные истоки науки. Отв. редактор П. П. Гайденко. М.: Мартис, 1997.
- Ордине Нуччо. Границы тени. Литература, философия и живопись у Джордано Бруно. Пер. с итальянского А.А. Россиуса. Спб., 2008.-407 с.
- Gatti H. Giordano Bruno and Renaissance Science, 2002 (содержит критику взгляда на Дж. Бруно как на герметиста).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Инквизиция Тарих хөкөмө алдында
- ↑ Джордано Бруно перед судом инквизиции (Краткое изложение следственного дела Джордано Бруно) // Вопросы истории религии и атеизма, 1958, с. 349—416.
- ↑ «Папа Иоанн-Павел минең менән урыҫса һөйләште. Ул миңә минең Джордано Бруноны аҡлау тәҡдимемде ҡабул итергә ярамай, сөнки, Галилейҙан айырмалы рәүештә, Бруно дөрөҫ булмаған, уның тереклек булған донъяларҙың күплеге тураһында тәғлимәте Изге Яҙмаға ҡаршы килмәй, тигән теологик раҫлауы өсөн хөкөм ителгән, тине. "Бына, йәнәһе лә, сит планета йән эйәләрен табығыҙ — шул ваҡытта Бруноның тәғлимәте дәллилләнәсәк һәм аҡлау тураһындағы һорауҙы күтәрергә мөмкин буласаҡ"». Андрей Ваганов Джаз тарихы — Алгебра курсы урынына. Академик Владимир Арнольд менән интервью // «Независимая газета», 2001-12-27
- ↑ «В. ГИНЗБУРГ: Джордано Бруноны ны аҡламанылар, сөнки…». Светлана Сорокина «Эхо Москвы» радиостанцияһының тура эфиры. Академик Виталий Гинзбург менән интервью // «Эхо Москвы», 15.01.2006
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах
- Джордано Бруно Ренессанс Фәлсәфә китапханаһында. Биографияһы, хеҙмәттәре, библиография, тикшереүҙәр.
- Джордано Бруно в библиотеке о. Якова Кротова
- Протоколы судебного допроса Джордано Бруно
- Франсес Йейтс. Джордано Бруно и герметическая традиция. — М.: Новое литературное обозрение, 2000
- Менцин Ю. Л. Загадки процесса Джордано Бруно
- Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звездные миры Джордано Бруно.
- Лернер Л., Госселин Э. Галилей и призрак Джордано Бруно
- Легойда В. За что сожгли Джордано Бруно
- Левитан Е. За что сожгли Джордано Бруно
- Оренина И. Тайна гибели Джордано Бруно
- Искры и пепел от костра Джордано Бруно
- Философские труды Джордано Бруно: О героическом энтузиазме. О причине, начале и едином. О бесконечности, вселенной и мирах
- Кураев А. Коперник, Бруно, Галилей: Аудиолекция
- D. W. Singer D. W. Giordano Bruno: His life and thought
- Kessler J. Giordano Bruno: The Forgotten Philosopher
- Giordano Bruno.info
- Giordano Bruno // Catholic Encyclopedia
- Hollister W. Giordano Bruno and the Infinite Universe
- Pogge R. W. The Folly of Giordano Bruno
- Giordano Bruno на IMDB


text:
Боронғо Рим
Боронғо Рим (лат. Roma antiqua) — Боронғо донъяның һәм антиклыҡтың алдынғы цивилизацияларының береһе. Б.э.т. VIII быуатта Рим ҡалаһы тирәһендә барлыҡҡа килә. Исемен ҡаланы (Roma) нигеҙләүсе Ромул[1] хөрмәтенә алған. Рим үҙәге Капитолий, Палатин һәм Квиринал менән сиктәш һаҙлыҡлы тигеҙлектә урынлашҡан. Цивилизация төҙөлөүгә этрусктар һәм боронғо гректар мәҙәниәте ҙур йоғонто яһаған.
Боронғо Рим хакимлығы аҫтында төньяҡтан хәҙерге Шотландия, көньяҡтан Эфиопия, көнсығыштан Әрмәнстан, көнбайыштан Португалияға тиклем ерҙәр булғанда, беҙҙең эраға тиклем II быуатта Боронғо Римдың иң ҡеүәтле сағы була.
Бөгөнгө доньяға Боронғо Рим рим хоҡуғын, ҡайһы бер архитектура формаларын (мәҫәлән, арка, көмбәҙ), һәм башҡа техник яңылыҡ (мәҫәлән, тәгәрмәсле һыу тирмәне) бүләк итте. Христианлыҡ дин буларак Рим империяһында барлыҡҡа килә. Латин теле Боронғо Рим дәүләтенең рәсми теле була. Дин оҙаҡ ваҡыт политеистик була. Алтын бөркөт (aquila) рәсми булмаған герб була. Христианлыҡҡа күскәс лабарум (байраҡ), һәм хризма (муйынға аҫылмалы тәре) барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо Рим тарихын йәмғиәттең социаль-сәйәси торошон күрһәткән идара итеү формалары буйынса түбәндәге осорҙарға булеп була:
- Батшалар осоро (Б.э.т. 754/753 — 510/509 йылдар.).
- Республика (Б.э.т. 510/509 — 30/27 йылдар.).
- Иртә Рим Республикаһы (Б.э.т. 509—265 йылдар)
- Һуң Рим Республикаһы (Б.э.т. 264—27 йылдар)
- Империя (Б.э.т. 30/27 йылдар — Б.э. 476 йыл)
Батшалар осоронда Рим кескенә, Лаций (Латиндар кабиләһе йәшәгән провинция) биләмәһенең бер өлөшөн алған дәүләт булған. Иртә Республика осоронда күп һанлы һуғыштарҙан һуң Рим үҙ биләмәһен ҙурайта. Пирр һуғышынан һуң Аппенин ярымутрауы Рим контроле аҫтында ҡала. Италияны яулап алғандан һуң Рим Урта диңгеҙ буйында күренекле дәүләткә әүерелә. Был финикейҙар йәшәгән Карфаген дәүләте менән конфликтҡа килтерә. Өс Пучин һуғышынан һуң Карфаген тар-мар ителә, ҡала емерелә. Рим яңы ерҙәрҙе баҫып алырға ынтыла. Б.э.т. I быуатта Римды граждандар һуғышы тетрәндерә. Һуғышта еңеп сығыусы Октавиан Август принципат системаһын формалаштыра һәм Юлий-Клавдий династияһын башлап ебәрә, әммә был династия власта бер быуат та тора алмай.
Рим империяһының алға китеүе сағыштырмаса тыныс II быуатҡа тура килә. III быуатта власть өсөн көрәш сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, тышҡы сәйәси ҡатмарлылыҡҡа килтерә.
Диоклетиан доминаты осоронда хакимлыҡты император ҡулында һәм уның бюрократик аппараты ҡулында туплау сәйәси хәлде бер аҙ тотороҡландыра.
IV быуатта Рим империяһы ике өлөшкә тарҡала. Христианлыҡ бөтә империяның рәсми дине булып таныла. V быуатта Көнбайыш Рим империяһына алман ҡәбиләләре күпләп күсеп килә, был дәүләт берҙәмлеген тулыһынса тарҡата. Алман юлбашсыһы Одоакром Көнсығыш Рим императоры Ромул-Августулды тәхеттән ҡолатып төшөрә. 476 йылдың 4 сентябре Рим империяһының бөтөү датаһы булып иҫәпләнә.
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Боронғо Римда Магистрат, Сенат һәм комиция араһында закон сығарыу хоҡуғы бирелгән.
Магистраттар канун проектын (rogatio) сенатка тәҡдим иткән, сенатта уны тикшергәндәр. Башта сенатта 100 ағза булған, Республика дәүерендә 300 ағза булған. Сулла сенаторҙар һанын ике тапҡырга күбәйтә, һуңына уларҙың һаны йыш үҙгәреп тора. Сенаттағы урынды ординар магистратураны үткәндән һуң алып була, ләкин цензорҙың айырым сенаты вазифаһынан бушатырға махсус хоҡуғы була. Сенат һәр айҙың календа, нонна һәм ида көндерендә йыйыла. Ә шулай ҙа сенаты «уңайһыҙ» көндә йыймаҫ өсөн сикләүҙәр ҙә булған.
Комицияларҙың тик Риза (Uti Rogas — UR) һәм Ҡаршы (Antiquo — A) тауыш бирергә хоҡуғы булған. Улар закон проектын тикшереүҙә ҡатнаша, үҙ тәҡдимдәрен керетә алмағандар. Диктатор Квинт Публилий Филон кереткән ҡанундар буйынса, (Б.э.т. 339 йыл) халыҡ йыйылышы (комиция) раҫлаған закондар бөтә халыҡ өсөн мәжбүри булған. Юғары башҡарыу власы юғары магистратҡа бүленгән.
Ҡайһы саҡта 6 айға һайланған диктаторҙарға сикһеҙ хоҡуҡ бирелгән. Диктаторҙан тыш бөтә вазифалар ҙа коллегиаль булған.
Ҡанундар[үҙгәртергә]
Рим хоҡуғы — йәмғиәт төҙөлөшө, тормошо һәм эшмәкәрлегенә ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан билдәләнә һәм һаҡлана торған ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре башҡа дәүләттәрҙең хоҡуҡи системаларының нигеҙе.
Иң мөхим документ - Уни ике таблицалар законы (лат. Leges duodecim tabularum; [[б. э. т. 451 йыл- б. э. т. 450 йыл) — халыҡтан закон (lex publica). Уның ҡоролошо: Таблица I — «Суд эшкәртеү» , Таблица II — «Урлау, талауҙар» , Таблица III — «Займ һәм кредит» , Таблица IV — «Ғәйлә хоҡуғы» һәм башҡа.
Йәмғиәттең социаль структураһы[үҙгәртергә]
Йәмғиәт ике өлөштән — патрицийҙарҙан һәм плебстарҙан торған. Патриций — Боронғо Римдың ерле халҡы, ә плебс — килмешәк, шулай ҙа граждан хоҡуҡтары булған халыҡ. Патрицийҙар 100 ырыуға берләшкән. Баштараҡ патрицийҙарға плебс менән никахҡа кереү тыйылған. Был патриций ҡатламының сикләнгәнлегенә килтергән. Был ике ҡатламдан башҡа ҡолдар булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- История древнего Рима (урыҫ.)
- X Legio — Боевая техника древности (включая фрагменты русских переводов римских авторов и статьи по военному делу Древнего Рима) (урыҫ.)
- Трёхмерные реконструкции древнеримской архитектуры (урыҫ.)
- Римская Слава Античное военное дело(урыҫ.)
- История, культура и искусство древнего Рима (урыҫ.)
- The Roman Law Library by Yves Lassard and Alexandr Koptev. (инг.)
- Искусство древнего Рима — Фотогалерея Стевана Кордича (инг.)


text:
Йән
Йән (фарсы теленән тәржемә итһәк: рух, күңел тигән төшөнсә бирә) (урыҫ. душа) (лат. anima, animus) — иң мөһим дини төшөнсәләрҙең береһе. Дин һәм идеалистик фәлсәфәлә йән, рух — материаль донъяға капма-каршы булған үҙенсәлекле есемһеҙ нәмә. Йән, кеше тәненә кереп, уны йәнләндерә, әүҙем башоанғыс булып тора; уның тәбиғәткә бәйләнешһеҙ, ирекле йәшәй алыуын, һиҙеү һәм фекерләү һәдәтен, төп индивидуаль үҙенсәлектәрен тәьмин итә; шуның менән бергә, йән — мәңгелек нәмә.
Барлыҡ халыҡтарҙа ла диндә йән, рух төшөнсәләре «теге донъя» тураһындағы өйрәтеүҙәр менән бәйләнгән. Унда әйтелгнсә, кешегә Аллаһы Тәғәлә йән индерә, унан һуң уны ң, теге донъяла мәңге йәшәтеү өсөн кире ала. Ислам динендә кешенең йәнен Ғазраил фәрештә ала. Йән ауыҙҙан, тын юлы ағзаларынан, тән яраһынан ҡан менән бергә сығып китергә мөмкин. Йән тәндән ваҡытлыса сығып, осоп йөрөргә лә мөмкин. Кеше был ваҡытта төш күрә. Йән тураһындағы бындай төшөнсә фән әле кеше организымының төҙөлөшөн белмәгәен, психик күренештәрҙе аңлатырлыҡ дәрәжәлә үҫмәгән осорҙа барлыҡҡа килгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Комплекс һан
Комплекс һан – ул рәүешендә күрһәтелә торған һан, бында һәм – ысын һандар, ә – уйланма берәмек. һаны өсөн тигеҙлеге дөрөҫ. Был аңлатмала – комлекс һандың ысын өлөшө, – уйланма өлөшө тип атала. Комплекс һандар бер үлсәмле һандар һыҙығын ике үлсәмле комплекс яҫылыҡҡа тиклем киңәйтә һәм һандың ысын өлөшөн күрһәтеү өсөн горизнталь күсәрҙе, уйланма өлөшөн күрһәтеү өсөү вертикаль күсәрҙе ҡуллана. Шулай итеп, һаны комплекс яҫылыҡта нөктәһе менән билдәләнә.
Комплекс һандарҙы тәүгеләрҙән булып итальян математигы Джероламо Кардано XVI быуатта ҡулланыуға индерә.
Комплекс һандар күп фәнни һәм машина төҙөү өлкәләрендә, шул иҫәптән физика, химия, биология, иҡтисад, электротехника, математика һәм статистикала ҡулланыла.


text:
Шыршы
Шыршы Picea ырыуына ҡараған ылыҫлы ағас[1]. Был ырыуға 35 тирәһе ылыҫлы, мәңге йәшел ҡарағай ғаиләһенә ингән, ағастар бар. Ул ағастар Ерҙең төньяҡ урта климат зонала һәм тайгала үҫә. Шыршы 20 - 60 метр оҙонлоҡтағы ҙур ағас. Ҙурайып үҫкән ағастарҙа ботаҡтар спираль формаһында урынлаша ала, шыршының сатыры конус формаһына оҡшаш. Япраҡтары, йәғни энәләре, шыршы ботаҡтарында спираль рәүешендә махсус төптәрҙә урынлашалар. Әйтеп кителгән энә 4 - 10 йылдан һуң ҡойола, ҡайолғандан һуң төптәре тороп ҡала. Шыршының төп тармыры насар үҫешкән. Уның ян тамырҙары тупраҡтың өҫкө ҡатламына яҡын урынлаша, шуға күрә көслө елдәр ҡайһы саҡта шыршы ағастарын төбө-тамыры менән аҡтарып ташлай.
Шыршыны ҡайһы бер тәнкәле ҡанатлылар (күбәләк кеүектәр) личинкаларын ашатыу өсөн ҡулланалар.
Ғалимдар көнбайыш Швейцария тауҙарында 9 550 йыллыҡ шыршыны тапҡандар, был шыршы иң ҡарт тере ағастарҙың береһе тигән фараз бар[2].
Йөкмәткеһе
Ареал[үҙгәртергә]
Шыршы яланғас орлоҡто үҫемлектәр вәкиллегенә ҡарай. Шаршы урмандары Рәсәйҙә бик ҙур майҙанды алып тора. Шыршы – күләгәгә сыҙамлы тоҡом. Ул тик туҡлыҡлы матдәләргә бай булған дымлы тупраҡта яҡшы үҫә.
Шыршының иң күп таралған төрө европа шыршыһы, йәки ябай шыршы (Picea abies), ошо төр урта Европала, Финляндияла, бөтә Себерҙе солғап алған, Урал яғынан Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Көнсығыш Себерҙә, Уралда һәм уларға яҡын территорияларҙа себер шыршыһы (Picea obovata) үҫә.
Кавказда көнсығыш шыршы (Picea orientalis) таралған.
Рәсәйҙең далалы өлөшөндә аҡ шыршы (Picea glauca) үҫә.
Шыршының ҡалған төрҙәре Ҡытайҙа, себерҙә һәм Төньяҡ Америкала осрай.
Ағас материлдары[үҙгәртергә]
Шыршы ҡағыҙ етештергәндә мөһим материал булып тора, унан эшләнгән кағыҙ бик сыҙамлы була, сөнки уның уҙағасындағы көпшәләре оҙон. Шыршы тағы ла төҙөлөштә ҡүлланылған ағас булып хисаплана, унан төҙөлөштә ҡулланған материалдар эшләйҙәр (таҡта һ.б. ), һәм ағас самолёттарҙа, музыкаль инструменттарҙа ҡулланалар. Шыршынан эшләнгән төҙөлөш материалдары сереп бармай, һәм ағастың үҙендә бөжәктәр булмағанлыҡтан, уны төҙөлөштә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Әммә ләкин ул ныҡ сыҙамлы материал түгел, еңел һына.
Аҙыҡ-түлек һәм медицина[үҙгәртергә]
Орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора. Шыршынан медицинала ҡулланылған эфир майҙары һәм шыршы скепидарын етештерәләр.
Элек башҡорттар шыршының сайырын һағыҙ итеп сәйнәгәндәр. Шыршының энәләрендә күп күләмдә С витамины бар.
Башҡа төр ҡулланыу[үҙгәртергә]
Шаршының сайырынан канифоль, ағасынан метил спирты, уксус, дегет эшләйҙәр.
Төньяҡ Америкалағы индецтар шыршының нәҙек тамырҙарынан кәрзинә ишкәндәр.
Был ағас ҡышын да йәйен дә йәшел булғас, баҡсасылыҡта (парктарҙа) ултырталар. Юл ситендә ел ҡамау, иген яландарында ҡар тотоу өсөн ултырталар. Яңы йыл байрамында (раштыуа) шыршыны христандар өйгә индереп биҙәйҙәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫҡәртмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Sunset Western Garden Book, 1995:606–607
- ↑ Swedish Spruce Is World's Oldest Tree: Scientific American Podcast


text:
Баҡыр — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 29-сы элемент, беренсе группаның өҫтәмә төркөмөндә, дүртенсе периодында урынлашҡан. Cu (лат. Cuprum) символы менән билдәләнә. Һығылмалы алтын-ал төҫлө металл (оксид плёнкаһы булмағанда ал төҫтә). Кешелек боронғо замандан ҡуллана.
Тарихы һәм исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә]
Руданан айырып алыуы сағыштармаса еңел һәм иреү температураһы түбән булғанға кеше үҙләштергән иң беренсе металдарҙың береһе. Боронғо заманда аҡ ҡурғаш менән ҡатнашмаһы — бронза ҡорал эшләү өсөн ҡулланылған.
Латинса исеме Cuprum баҡыр табылған Кипр утрауы исеменән килә.


text:
Суҡтурғай
Суҡтурғай (урыҫ.свиристель, йәки обыкновенный свиристель, лат. Bombycilla garrulus) — турғайҙар отрядындағы һайрасы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Башында бүрке бар. Ҡауырһыны ҡуйы, беше. Дөйөм төҫө алһыу һоро, ҡара ҡанаттарында тар ғына һары һәм киңерәк аҡ һыҙыҡтар, асыҡ ҡыҙыл тап бар; ҡойроғо, тамағы, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара; ҡойроғоноң осо асыҡ һары. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Ҡайын йәки ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ҡышҡыһын күсеп йөрөй. Тауышы яғымлы ғына сырылдау; "сирррири -сиррири". Ояһы ағас баштарында була. Башҡортостанда ҡыш көнө уларҙың һаны арта төшә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр,үләндең йәш һабаҡтары, башҡа ваҡытта төрлө емеш- еләктәр менән туҡлана. Башлыса миләш, балан, омела(паразит үҫемлек), көртмәле.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Инә ҡош ҡара тарлы күкһел 3-7 йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфөү1986 йыл. 104-се бит.


text:
Бопутатсвана
Бопутатсвана — апартеид осоронда Көньяҡ Африка Республикаһында барлыҡҡа килгән бантустан (негрҙар өсөн резервация). 1977 нигеҙләнә. Сискей һәм Венда кеүек башҡа бандустандарҙы иҫәпкә алмағанда, халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған.
Апартеид сәйәсәте нәтижәһендә Көньяҡ фрика Республикаһында барлыҡҡы килә. Энтик яҡтан бандустан бер милләтле, тсвана халҡы вәкилдәре йешәй. тсвана теле, инглиз һәм африкаанс телдәре менән бер рәттән рәсми тел булып иҫәпләнә.
1994 йылда Нельсон Мандела һәм Фредерик де Клерк Көньяҡ Африка Республикаһында власты күпселек негрҙарға бирергә ҡарар итә. Ботутатсван президеньы Лукас Мангле КАР-ға ҡушылыуҙан баш тарта. Халыҡ араһында тулҡынланыу башлана. Армия президентҡа бойһонмай башлай. Президент илдән ҡаса. Ваҡытлыса хокүмән Көньяҡ Африка Республикаһына ҡушылырға ҡарар итә.


text:
Пуризм
Пуризм (лат. purus — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу[1]; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш.[2]; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу[3].
Пуризм рус телендә[үҙгәртергә]
Рус теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота «академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға». Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр урынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.
XIX быуат башы шовинистик нигеҙҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.
Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Пуризм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Пуризм // Литературнaя энциклопедия, 1929—1939
- Пуризм — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Пуризм — статья из Словаря-справочника лингвистических терминов, 1976


text:
Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр
Башҡорт Википедияһының төп маҡсаты — башҡорт телендә тулы, йыйнаҡ һәм дөрөҫлөктө көсәгән энциклопедия төҙөү. Был эшкә башҡа ҡатнашыусыларҙы йәлеп итеп, туған телгә булған ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү ҙә маҡсат итеп ҡуйыла. Был маҡсаттарҙы юғары кимәлдә тормошҡа ашырыу өсөн Википедияла дөйөм ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе һаҡлау кәрәк. Ентекле ҡағиҙә һәм күрһәтмәләрҙе Категория:Wikipedia:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр категорияларында табырға була.
Йөкмәткеһе
- 1 Википедияның ҡағиҙәләре тураһында
- 2 Мәҡәләнең эстәлеге
- 3 Нимә тураһында һәм нисек яҙырға?
- 3.1 Булған мәҡәләләрҙе төҙәтегеҙ
- 3.2 Белгән нәмәгеҙ һәм ҡыҙыҡ нәмәләр тураһында яҙығыҙ
- 3.3 Һәр бер һүҙ өсөн генә мәҡәлә яҙмағыҙ
- 3.4 Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итегеҙ
- 3.5 Һылтанмалар яһағыҙ
- 4 Мәҡәләне нисек ойошторорға
- 4.1 Бик күп бәләкәй әллә бер ҙур мәҡәлә яҙырғамы?
- 4.2 Оҡшаш мәҡәләләрҙең барлығын тикшерегеҙ
- 4.3 Мәҡәләнең яҙылыуы
- 4.4 Мәҡәләгә дөрөҫ исем бирегеҙ
- 4.5 Телгә йоҡмаған һүҙҙәр
- 4.6 Һүрәттәр, рәсемдәр ҡуйығыҙ
- 4.7 Типографика
- 4.8 Мәҡәлә категориялары
- 4.9 Ҡалыптарҙы ҡулланығыҙ һәм яңыларын эшләгеҙ
- 4.10 Белемдең ҡайһы бер бүлектәре буйынса мәҡәләләр
- 4.11 Башҡа телдәге исемдәрҙе дөрөҫ күсерегеҙ
- 5 Төрлөһөнән
- 6 Иҫкәрмәләр
Википедияның ҡағиҙәләре тураһында[үҙгәртергә]
Википедия телдәр буйынса бүленгән. Уртаҡ принциптар: тарафһыҙ ҡараш, авторлыҡ хоҡуҡтарына ихтирамлы булыу, GNU лицензияһы һәм башҡа ҡайһы бер принциптар - бөтә телдәрҙә мотлаҡ һаҡланырға тейеш. Мәҡәләләрҙе форматлау ҡағиҙәләре, берләшмә эсендәге мөнәсәбәттәр һәм оҡшаш хәлдәр бүлек эсендә берләшмә тарафынан көйләнеп тора. Беҙҙең хәҙерге ҡағиҙәләр, бөтә ҡағиҙәләр кеүек бөтә яҡтан камил түгел, ваҡыт үтеү менән яҡшыра баралар. Һәм был эштә һәр бер теләүсе ҡатнаша ала[1]. Бер ҡағиҙәләр системаһынан икенсеһенә күсеү (шунан бәлки кире күсеү), бик күп файҙа килтермәйәсәк. Электән ғәмәлдә булған ҡағиҙәләр бик күп ҡатнашыусылар тарафынан тикшерелгән, шул ҡағиҙәләргә таянып бик күп мәҡәләләр яҙылғанлыҡтан, ул ҡағиҙәләрҙе үҙгәртеү өсөн нигеҙле һәм төплө сәбәптәр булырға тейеш. Һәм бының өсөн бик күп тырышлыҡ кәрәк буласаҡ.
Мәҡәләнең эстәлеге[үҙгәртергә]
Тел һәм стиль[үҙгәртергә]
Мәҡәләләрҙе әҙәби башҡорт телендә һәм фәнни стилдә яҙыр кәрәк. Аңлатыу тик өсөнсө зат исеменән генә алып барылырға тейешле. Бик ябай һөйләмдәр менән яҙмаҫҡа, хупланмаған һүҙҙәр ҡулланмаҫҡа тырышығыҙ. Мәҡәләләрҙә шәхси иҫкәрмәләр һәм имзалар ҡуйырға ярамай, уларҙы фекер алышыу биттәрендә йәки мәҡәлә яҙыу тәҙрәһендә текст эсенә   ҡуя алаһығыҙ.
Тәҫьирләнмәйенсә һәм объектив рәүештә яҙығыҙ[үҙгәртергә]
Энциклопедиялағы мәҡәләләрҙе бер кемдән йәки бер нәмәнән булһа ла тәҫьирләнеп яҙмағыҙ. Мәҡәләгеҙ тарафһыҙ ҡараш принцибына ярашлы булһын: әгәр мәҡәләлә бәйән ителгән бер ҡараш бәхәсле йәки бик танылыу тапмаған икән, был турала ҡараштың сығанағына һылтанма яһап белдереп китер кәрәк. Бер хәл, күренеш йәки әйбер тураһында төрлө фекерҙәр бар икән, ул ҡараштар тураһында мәҡәләлә яҙыу, бик булмаһа, уларҙың барлығы тураһында һүҙ әйтеп китеү бик яҡшы булыр ине. Айырыуса бәхәсле мәҡәләрҙе төҙәткәндә тыныс һәм иғтибарлы һәм төҙәтеүҙәрҙә бик ентекле булығыҙ.
Мәҡәләнең төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Мәҡәләләге аңлатыу эҙмә-эҙлеклелеген һәм текстҡа ярҙамсы иҫкәрмәләр ҡуйыу тәртибен уҡыусыға уңайлы буласаҡ рәүештә алып барығыҙ. Бик күп мәҡәләләр ҡабул ителгән ҡалып менән яҙылған. Шуның өсөн, мәҫәлән яңы бер үҫемлек тураһында мәҡәлә яҙаһығыҙ икән, умырзая мәҡәләһендәге ҡалыпты ҡуллана алаһығыҙ; минералдар тураһында булһа - алтын, хайуандар тураһында - айыу, һ.б. Яңы мәҡәлә яҙғанда, оҡшаш тема буйынса яҙылған мәҡәләнең мөхәррирләү тәҙрәһенән ул мәҡәләнең текстын йәки ҡалыбын күсереп алырға була. Шунан һуң, формаһын һаҡлап, эстәлеген үҙгәртегеҙ. Бер төшөнсә тураһындағы мәҡәләнең башында ул төшөнсәнең исемен яҙығыҙ. Шунан башлыҡһыҙ, ул төшөнсәне аңлатҡан, ҡыҫҡа һәм дөйөм, бер-ике абзацлыҡ аңлатыу тексы ҡуйығыҙ.
Аңлатыу нисек булырға тейеш[үҙгәртергә]
Мәҡәләләрҙә аңлатыуҙы ошондай рәүештәрҙә алып барырға була:
- дөйөм фекерҙән айырым фекерҙәргә;
- ябайҙан ҡатмарлыға;
- әһәмиәт, танылыу, дөрөҫлөк, ҙурлыҡ, урынлашыу тәртибе буйынса;
- хронологик тәртиптә — тарихи белешмә өсөн;
- тематик тәртиптә — исемлектәрҙә ҡулланыу ҡулай;
- әлифба тәртибендә – башҡа тәртиптәр тап килмәгән ваҡытта.
Ярҙамсы билдәләр һәм белдереүҙәр[үҙгәртергә]
Мәҡәләнең эстәлеге тураһында иҫкәрмәләр мәҡәләнең алдында була; улар иҫәбенә ҡалып белдереүҙәре, авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу белдереүҙәре, викификация, эстәлеге тарафһыҙ ҡарашҡа ярашлы булмаған мәҡәләләр, һәм башҡа ҡайһы бер белдереүҙәр. Һеҙ ҙә шулай уҡ мәҡәлә өсөн инеш һүҙе яҙа, уны бик яҡшы итеп форматлай алаһығыҙ. Мәҡәләнең бөтмәүе тураһындағы иҫкәрмәләр, туғандаш проекттарҙағы бәйләнгән мәҡәләләргә һылтанмалар һәм рөхсәт тураһындағы белдереүҙәр мәҡәлә аҙағына ҡуйыла. Категориялау билдәләре һәм интервики бәйләнештәре, яҙылған тәртиптә сығанаҡ текстында башҡа тексттарҙың иң аҙағында яҙыла һәм буш юл менән айырып ҡуйыла:
[[Категория: Wikipedia:Белешмә|Kағизә һәм күрһәтмәләр]]
Үрнәк[үҙгәртергә]
(фараз ғына)
'''Азия''' — [[Евразия]] ҡитғаһының көнсығыш өлөшө һәм [[донъя]]ның бер киçәге. == География == Азия — ер йөҙөнөң иң ҙур kитғаһы һәм дүрт [[океан]] менәң уратып алынған. == Халыk == Азия — ер йөҙөнөң иң күп халыҡ йәшәгән өлөшө; унда донъя халҡының 50% йәшәй. (һ.б.). {{geo-stub}} {{Азия}} == Әзәбиәт == * ... == Һылтанмалар == * ... [[Категория:Азия|*]]
Авторлыҡ хоҡуҡтарына ихтирамлы булығыҙ[үҙгәртергә]
Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ. Википедия — ирекле энциклопедия һәм GNU Free Documentation License ҡа ярашлы рәүештә баҫыла. Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙған мәҡәләләр урынлаштырыу, бөтөнләй ирекле һәм һәр кем файҙалана алған энциклопедия эшләү маҡсатыбыҙҙы хәүеф аҫтына ҡуя һәм хоҡуҡи ҡатмарлыҡтарға алып барыуы мөмкин. Ентекле мәғлүмәттәр өсөн ҡарағыҙ: Википедия:Авторлыҡ хоҡуҡтары.
Имза[үҙгәртергә]
- Мәҡәләгә имза ҡуйырға ярамай, сөнки мөхәррирләнгән мәҡәләне һеҙҙең кеүек бик күп ҡулланыусы төҙәтә ала.
- Фекер алышҡанда (шулай уҡ үҙегеҙҙең шәхси фекер алышыу битендә лә) имза ҡуйыу мотлаҡ: фекер алышыу бик уңайлы була. Яҙған фекерҙәрегеҙҙе һеҙҙән һуң башҡа кешеләрҙең дә уҡыясағын онотмағыҙ, сөнки фекер алышыу битендә лә мәҡәлә тураһында бик файҙалы мәғлүмәттәр була. Фекер алышыу ҡағиҙәләрен ҡарағыҙ.
- Имза ҡуйыу өсөн дүрт тильда керетегеҙ (~~~~) – улар «имза + тарих + ваҡыт» буласаҡ; өс тильда (~~~) – тик имза ғына буласаҡ. Тик беренсе ысулды ҡулланыу хәйерлерәк: әгәр яҙылғандар буталып китә икән ваҡыт буйынса ниндәйенең ҡасан яҙылғанын аңларға була. Әгәр һеҙ Википедияла теркәлмәгән ҡулланыусы йәки үҙ ҡушма исемегеҙ менән кермәгән икәнһегеҙ, үҙ исемегеҙҙе, бик булмаһа ҡушаматығыҙҙы яҙығыҙ.
- Имзағыҙҙы үҙ фекерегеҙҙең/белдереүегеҙҙең башына түгел, аҙағына ҡуйығыҙ.
- Имза ҡуйыу, бер тексттың билдәле бер кеше тарафынан, билдәле бер ваҡытта яҙылғанлығыны аңлата. Шунлыҡтан, ҡуйылған имзаны үҙгәртеү (ҡуйыусы тарафынан булһа ла) тыйыла, бигерәк тә ул фекергә/белдереүгә яуап бирелгән булһа. Әгәр билдәһеҙлекте йәки аңлашылмаусанлыҡты юҡ итер өсөн үҙгәртеү кәрәкле икән, текстың иҫке өлгөһөн юймайынса, өҫтөн
һыҙыпҡалдырығыҙ. Иҫке һөйләмдәрҙең йәки һүҙҙәрҙең өҫтөн һыҙыу өсөн   HTML тамғаһын ҡуллана алаһығыҙ.
Нимә тураһында һәм нисек яҙырға?[үҙгәртергә]
Булған мәҡәләләрҙе төҙәтегеҙ[үҙгәртергә]
Яңы бер мәҡәлә булдырыуға ҡарағанда булған мәҡәләне тултырыу һәм төҙәтеү файҙалыраҡ. Сөнки оҡшаш мәҡәләләр яҙыу урынына бер ҙур мәҡәләне һаҡлау аҡылға ятышлыраҡ. Әгәр мәҡәләлә ниндәй ҙә булһа бер хата, иҫке мәғлүмәттәр күрәһегеҙ икән ҡурҡмайынса төҙәтегеҙ. Был эшегеҙ менән һеҙ киләсәктәге уҡыусыларға ярҙам ғына итәсәкһегеҙ.
Белгән нәмәгеҙ һәм ҡыҙыҡ нәмәләр тураһында яҙығыҙ[үҙгәртергә]
Һеҙ яҙасаҡ мәҡәләнең бер кешегә файҙалы йәки ҡыҙыҡлы буласағын белгән генә ваҡытта ул мәҡәләгә тотоноғоҙ. Википедияға өлөш керетеүҙән кәйеф алырға тырышығыҙ. Белмәгән әйберегеҙ тураһында яҙа башлағанһығыҙ икән, ул тема буйынса эҙләнеүҙәргә ваҡыт айырығыҙ: бер нисә көн ул тема буйынса уҡырға тура килер бәлки. Улай иткәндә һеҙ бик күп яңы нәмәләр өйрәнәсәкһегеҙ һәм бик һәйбәт мәҡәлә яҙасаҡһығыҙ.
Әгәр ҙә тик эс бошоуҙан ғына мәҡәлә яҙа башлағанһығыҙ икән, уны бөтөнләй яҙып тормағыҙ. Был эш өсөн көсөгөҙ һәм ваҡытығыҙ әрәм буласаҡ һәм Википедияла тағы бер тамамланмаған мәҡәлә пәйҙә буласаҡ.
Бер нисә юлдан ғына ғибәрәт булған мәҡәләләр яҙмағыҙ, сөнки улар мәғәнәһеҙ тип һаналып юйыласаҡтар.
Теләк менән яҙыла башлаған мәҡәләнең дә яҙылып бөтөлмәүе мөмкин. Ундай ваҡытта ул мәҡәләне Википедияға урынлаштырмауығыҙ хәйерлерәк булыр; яҙып бөтөлгәнгә тиклем үҙегеҙҙә һаҡлап тороғоҙ. Яҙылып бөтөлмәгән мәҡәлә күргән ваҡытығыҙҙа, уны {{stub}} ҡалыбы менән билдәләгеҙ. Тамғаны мәҡәлә текстынан һуң, категориялар һәм интервики һылтанмаларынан алда ҡуйығыҙ.
Әгәр мәҡәләлә аңлатылған төшөнсәнең бер нисә мәғәнәһе бар икән, теләгегеҙ булғанда һәр бер мәғәнәһе өсөн айырым мәҡәлә яҙығыҙ. Һәм иң аҙаҡтан {{disambig}} тамғаһын ҡуйып аңлатыу билдәһеҙлелеген хәл итеү мәҡәләһен яҙығыҙ. Үрнәк өсөн Европа мәҡәләһен ҡарай алаһығыҙ..
Һәр бер һүҙ өсөн генә мәҡәлә яҙмағыҙ[үҙгәртергә]
Википедия — һүҙлек түгел. Башҡорт телендәге һәр бер һүҙ өсөн мәҡәлә яҙмағыҙ, был эш өсөн Вики-Һүҙлекбар. Быға ҡарамаҫтан һеҙ һүҙҙәрҙең аңлатмаларын бирергә теләйһегеҙ икән, уларҙы бер билдәле тема буйынса йыйып бер мәҡәләлә яҙығыҙ, мәҫәлән, «Медицина терминологияһы». Һүҙҙәрҙе йыйғанда уларҙы күп итеп алырға тырышығыҙ, бер нисә һүҙ өсөн дә мәҡәлә яҙып тороу килешмәҫ.
Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итегеҙ[үҙгәртергә]
Башҡа телдәге оҡшаш мәҡәләләрҙән мәғлүмәттәр алығыҙ. Бик күп уҡыусыларыбыҙ өсөн был тел – урыҫ теле буласаҡ, шунан инглиз йәки немец телдәре. Быларҙан башҡа һеҙ аңлаған телдәр буласаҡ. Башҡа телдәрҙән мәҡәләләр тәржемә итеү -- әҙәби сит телде өйрәнеү ҙә, ҡыҙыҡһынған әйберегеҙ тураһында мәғлүмәт туплау ҙа буласаҡ. Ни булһа ла мәҡәләгеҙҙе сит телдәге оҡшаш мәҡәлә менән сағыштырып ҡарау артыҡ булмаясаҡ; мәҡәләгеҙҙең етешһеҙлектәрен табыуығыҙ бик мөмкин. Мәҡәләләр тәржемә итеү тулыраҡ энциклопедия төҙөүҙә бик файҙалы буласак.
Һылтанмалар яһағыҙ[үҙгәртергә]
Үҙ мәҡәләгеҙгә тема буйынса бәйләнгән мәҡәләләрҙән һәм каталог-бүлектәрҙән һылтанмалар яһағыҙ. Ә үҙ мәҡәләгеҙгә башҡа мәҡәләләргә (улар булдырылмаған булһа ла) гипертекст һылтанмалар ҡуйығыҙ. Баш биттән ниндәй ҙә булһа мәҡәләгә дүрт-биш аҙымда барып еткәндә бик яҡшы булыр ине.
Әҙер булған Википедия бүлектәренең ҡайһынында үҙ мәҡәләгеҙҙе белдергәндә һәйбәт булыр ине, шул турала уйлағыҙ. Мәҫәлән, бер ниндәй ҡала тураһында яҙаһығыҙ икән -- «География» бүлегендә һылтанма эшләгеҙ, мәҡәләгеҙ бер хайуан тураһында икән -- «Биология» бүлегенә керегеҙ, һ.б.
Күп кенә гипертекст һылтанмалары булған ҡыҫҡа бер мәҡәлә, бер ниндәй ҙә һылтанмаһы булмаған һәм мәҡәләлә булған һәр бер төшөнсәне берәмләп аңлатҡан оҙон бер мәҡәләне алмаштыра ала.
Википедияның башҡа мәҡәләләренә һылтаныуҙы мәҡәлә эсендә, тышҡы сығанаҡтарға һылтаныуҙы мәҡәлә аҙағында ==Һылтанмалар== башлығы аҫтында яһау кәрәк.
Интервики һәм башҡа проекттарға һылтанмалар[үҙгәртергә]
Башҡа телдәге Википедия ҡатнашыусылары менән килешеп эш итеү өсөн сит телдәге мәҡәләләргә интервики-һылтанмалары ҡуйығыҙ.
— биттәге кодтарҙың аҙағындағы ошондай яҙыу, мәҡәләнең инглиз телендәге өлгөһөнөң исеме «Wikipedia:Policies and Guidelines» булғанлығын аңлата. Төрлө телдәрҙәге мәҡәләләрҙе яраштырыу тураһындағы ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Интервики мәҡәләһен уҡығыҙ.
Википедияның туғандаш проекттарындағы (Вики-Һүҙлек, Вики-Китапхана йәки Вики-Цитата) мәҡәләләргә яһалған һылтанмаларға :ba: интервики-префиксыны ҡуйыу кәрәкмәй. Бындай проекттарға һылтанма яһау өсөн махсус ҡалыптарҙы ҡулланыу яҡшыраҡ буласаҡ.
Бер үк һүҙгә нисә тапҡыр һылтанма ҡуйыу кәрәк?[үҙгәртергә]
Мәҡәләгә булған һәм мәҡәләләге һылтанмалар һаны артҡан һайын мәҡәләнең дә файҙаһы артасаҡ. Әлбиттә һылтанмалар иҫәбен дә белергә кәрәк: бер һүҙ киң таралмаған йәки мәҡәлә эсендә мөһим һүҙ булһа ғына уны һылтанма итеү яҡшы буласаҡ. Тик ул һүҙ ҡабатланған һайын гипертекст һылтанмаһы ҡуйыу килешмәй.
Ғәҙәттә, мәҡәләләге кәрәкле беренсе генә һүҙ һылтанма ителә; ләкин эҙмә-эҙлекле уҡылмай торған белешмә мәғлүмәттәре булған мәҡәләләрҙә (исемлектәр, белешмә белдереүҙәре, мәҫәлән -- Хьюго Премияһы), һәр бер һүҙҙе һылтанма итеү яҡшыраҡ буласаҡтыр. Был эштә иң һәйбәт кәңәш -- айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ.
Йылдарға һәм көндәргә һылтанмалар[үҙгәртергә]
Йылдарға һәм даталарға һылтанмалар яһағыҙ; был йылда йәки көндә тағы ла ниндәй ваҡиға булғанлығын ҡарау өсөн бындай һылтанмалар уҡыусы өсөн файҙалы буласаҡ. Һылтанма ҡуйыу өсөн мәҡәләлә бәйән ителгән ваҡиғаларҙағы мөһим йылдарҙы йәки көндәрҙе генә һайлау дөрөҫөрәк буласаҡ. Биографик мәҡәләләрҙа былар – (минимум) тыуыу һәм вафат булыу датаһы, бер ваҡиға тураһындағы мәҡәләлә - ваҡиға датаһы (йәки башланғыс/тамамланыу датаһы). Был ысул менән яҙғанда календарь мәҡәләләрен яҙыу еңеләйәсәк. Йылдарға һәм көндәргә һылтанмаларҙы күп итеп ҡуйыу, әҙ ҡуйыуға ҡарағанда һәйбәтерәк. Даталарҙы, мәҡәләлә аңлатылған ваҡиға ваҡытында ғәмәлдә булған календарға ярашлы рәүештә ҡуйырға кәрәк. Хәҙерге календарь (григориан календары) буйынса даталар йәйәләр эсендә күрһәтелә. Һылтанмаларҙы тик григориан календары даталарына ғына яһар кәрәк.
Үрнәк 1: 30 май (9 июнь) 1672 Пётр I тыуған.
Үрнәк 2: 16(27) май 1703 Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалынған.
Шулай уҡ, иҫке һәм яңы стилдә даталарҙы бер үк ваҡытта күрһәтеү өсөн махсус {{OldStyleDate}} ҡалыбын ҡулланырға була: {{OldStyleDate|25|июль|1826|13}} — 13 (25) июль 1826
{{OldStyleDate|6|август|1826|25|июль}} — 25 июль (6 август) 1826
{{OldStyleDate|6|январь|1827|25|декабрь|1826}} — 25 декабрь 1826 (6 январь 1827)
Юлиан даталарын григориан даталарына күсереү өсөн Юлиан календаре мәҡәләһендә яҙылып кителгән формулалар ҡулланыла.
Иғтибар: дата һәм йыл араһына өтөр ҡуйылмай! Бындай хата менән инглиз йәки башҡа телдән тәржемә эшләгәндә ҡаршылашырға була. «1 ғинуар, 1980» урынына 1 ғинуар 1980 тип яҙыу кәрәк.
Мәҡәләне нисек ойошторорға[үҙгәртергә]
Бик күп бәләкәй әллә бер ҙур мәҡәлә яҙырғамы?[үҙгәртергә]
Википедия — һүҙлек түгел. Шуның өсөн дә бер юллыҡ ун «мәҡәлә» урынына ун юллыҡ бер мәҡәлә яҙыу хәйерлерәк. Әгәр мәҡәлә бик тә «һимереп» китә икән, уның эстәлегенән яңы мәҡәлә айырып алығыҙ. Тәүҙән үк тулы һәм төплө энциклопедик мәҡәлә яҙып булмаған темалар буйынса яңы айырым мәҡәләләр ойоштормағыҙ. Бының урынына дөйөм тема буйынса яҙылған мәҡәләлә берәй бүлек яҙығыҙ.
Оҡшаш мәҡәләләрҙең барлығын тикшерегеҙ[үҙгәртергә]
Бер мәҡәлә булдырыуҙан алда башҡа оҡшаш исемле мәҡәләнең барлығын тикшерегеҙ. Тикшереү өсөн эҙләүҙе ҡулланығыҙ. Ундай мәҡәләнең булмауына ышанғас ҡына яңы мәҡәлә яҙа башлағыҙ. Эҙләй торған һүҙҙе керетеү урыны һәр биттә бар: һул яҡта, төп йүнәлештәрҙән аҫтараҡ.
Һеҙ һайлаған тема буйынса мәҡәләнең барлығын ҡарағандан һуң Википедияның төрҙәш бүлектәрен дә тикшерегеҙ. Бының өсөн тәүҙә Баш биткә барығыҙ һәм мәҡәләгеҙ өсөн альтернатив исемдәр яҙып ҡарағыҙ. Үрнәк: «һыу үгеҙе» — «гиппопотам».
- Биографик мәҡәләләргә һылтанмаларҙың Шәхестәр бүлегендә генә түгел, башҡа бүлектәрҙең (мәҫәлән, Ижтимағи эшмәкәрҙәр биографиялары, Танылған башҡорттар) эсендә булыуы ла мөмкин.
Мәҡәләнең яҙылыуы[үҙгәртергә]
- Әгәр бер мәҡәләгә һылтанма бар булып та ул мәҡәлә яҙылмаған икән, ул һылтанма ҡулланыусының көйләүҙәренә ҡарап ҡыҙыл төҫтә йәки һорау билдәһе булып күренәсәк. Әгәр ундай ҡыҙыл һылтанма мәҡәләнең эсендә булһа һәм ул һылтанма буйынса күскән ваҡытта туранан тура мөхәррирләү битенә эләгәсәкһегеҙ.
- Бер һылтанма ла яһалмаған мәҡәләне булдырыу өсөн браузерҙың адрес юлына мәҡәләнең буласаҡ исемен керегеҙ. Мәҫәлән, түбәтәй тураһында мәҡәлә яҙыр өсөн браузерҙың адрес юлына буласаҡ мәҡәләнең исемен керегеҙ: http://ba.wikipedia.org/wiki/Түбәтәй. Википедия буш биткә күсәсәк һәм мәҡәлә булдырырға тәҡдим итәсәк.
- Ләкин мәҡәлә булдырыр алдынан, ул мәҡәләгә һылтанмаларҙың барлығын тикшерегеҙ. Тема буйынса яҡын мәҡәләләрҙе ҡарағыҙ, әгәр унда һылтанмалар булмаһа үҙегеҙ ҡуйығыҙ.
Мәҡәләгә дөрөҫ исем бирегеҙ[үҙгәртергә]
Әгәр мәҡәләгә бер нисә исем тап килә икән, иң йыш ҡулланылғанын һайлағыҙ, ҡалғандарына иһә йүнләндереүҙәр ҡуйығыҙ. Исем биреүҙә икеләнеп ҡалһағыҙ, мәҡәләләрҙе исемләү ҡағиҙәләрен уҡығыҙ. Биттәрҙе күсергән (исемен үҙгәрткән) ваҡытта мәҡәләнең элекке исеменән яңы исеменә автоматик рәүештә йүнләндереү эшләнә. Бындай осраҡтарҙа ҡайһы ваҡытта «икеле йүнләндереүҙәр» (йүнләндереүгә йүнләндереү) барлыҡҡа килергә мөмкин; улар дөрөҫ эшләмәйҙәр һәм уларҙы ҡул менән төҙәтергә кәрәк.
Дәүләттәрҙең рәсми исемдәре, ярҙамсы һүҙҙәр тышында, һәр ваҡыт ҙур хәрефтәр менән яҙылалар.
Аҫтағы бүлектәрҙе күҙәтегеҙ:
Телгә йоҡмаған һүҙҙәр[үҙгәртергә]
Һүрәттәр, рәсемдәр ҡуйығыҙ[үҙгәртергә]
Мөмкинселегеҙ булған һайын фотоһүрәттәр, карталар, һүрәттәр һәм тауыш яҙмалары ҡуйығыҙ. Әгәр һеҙ эҙләгән файлдар Википедия һүрәттәре базаһында йәки Вики-Һаҡлағыста юҡ икән, тәүҙә файлды базаға тейәр кәрәк, бының өсөн һеҙ системаға танылған булырға тейешһегеҙ. Һүрәттәрҙе ҡулланыу тураһындағы ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Һүрәттәр битен ҡарағыҙ.
Шәхестәрҙең фотоһүрәттәрен мәҡәлә башланғысына ҡуйған ваҡытта мөмкинселегеҙгә ҡарап алдан төшөрөлгән фотоһүрәттәр ҡулланырға тырышығыҙ (алдан төшөрөлгән һәм дүрттән өс өлөшө күренгәндәр ҙа ярай). Башҡа яҡтан төшөрөлгән һүрәттәр ҡулланырға кәңәш ителмәй. Ҡағиҙә буйынса фотоһүрәт мәҡәләнең уң яғына тигеҙләнеп ҡуйыла, ләкин фотоһүрәттәге кеше уңға боролған булһа (йәғни «тышҡа» ҡарап торған буласаҡ), уны мәҡәләнең һул яғына тигеҙләп ҡуйыр кәрәк. Был ҡағиҙәләр хайуандар өсөн дә, шулай уҡ арауыҡта йүнәлеш һайлай алыу һыҙаттары булған транспорт саралары өсөн дә ғәмәлдә. Был турала ентекле мәғлүмәттәр өсөн Википедия:Һүрәттәр#Кәңәштәр.
Башҡа төрҙәге фотоһүрәттәрҙе мәҡәлә башына, эсенә ҡуйғанда айныҡ аҡыл менән эш итегеҙ.
Вики-Һаҡлағыс — Википедияның туғандаш сайты, һүрәттәр һәм башҡа мультимедия файлдарын һаҡлау өсөн махсус эшләнгән. Википедияла Вики-Һаҡлағыс тураһында мәҡәлә бар.
Типографика[үҙгәртергә]
Тексттарҙы машинкала баҫылған кеүек түгел, ә типографик стилдә форматлар кәрәк:
- Тире (—) урынына дефис (-), ике дефис (- -) йәки ҡыҫҡа тире (–) ҡулланмағыҙ.
- Дефис (-) һүҙҙәр эсендә ҡулланыла (мәҫәлән, ир-егет, ҡап-ҡара, яуым-төшөм)
- Араны белдергән ваҡытта — мәҫәлән, даталарҙа — бушлыҡһыҙ тире (—) ҡулланығыҙ: 1941—1945; «ҡыҫҡа» йәки «уртаса» тире (–) башҡорт телендә ҡулланылмай.
- Машинка тырнаҡтары ("") урынына («») тырнаҡтарын ҡулланығыҙ (тырнаҡтар эсендә тырнаҡтар ҡуйырға кәрәкле булһа („“) тырнаҡтарын ҡулланығыҙ).
- Апостроф урынына машинка апострофыны (') түгел, ә берле тырнаҡты (‘) ҡулланығыҙ.
- Күп нөктә (…) урынына өс нөктә ҡулланмағыҙ.
Башҡа махсус билдәләр: номер №, параграф §, градус °, промилле ‰, плюс-минус ±, ҡабатлау ×, нөктәле ҡабатлау ·, тигеҙ түгел ≠, яҡынса тигеҙ ≈, бәләкәй йәки тигеҙ ≤, ҙур йәки тигеҙ ≥, эквивалент ≡, һулға уҡ ←, уңға уҡ →, өҫкә уҡ ↑, аҫҡа уҡ ↓, һулға-уңға уҡ ↔, һуңһыҙ ∞, күп нөктә ….
Сит телдәге һүҙҙәрҙе төп яҙылышы менән дөрөҫ итеп яҙығыҙ, әгәр бик аңлашылып бармай икән башҡорт телендәге транскрипцияһын ҡуйығыҙ.
Был турала ентекле мәғлүмәттәрҙе Махсус билдәләр мәҡәләһендә уҡый алаһығыҙ.
Мәҡәлә категориялары[үҙгәртергә]
Категорияға ҡушыу[үҙгәртергә]
Ҡалыптарҙы ҡулланығыҙ һәм яңыларын эшләгеҙ[үҙгәртергә]
Йүнәлеш һайлау ҡалыбын эшләргәме?[үҙгәртергә]
Белемдең ҡайһы бер бүлектәре буйынса мәҡәләләр[үҙгәртергә]
Башҡа телдәге исемдәрҙе дөрөҫ күсерегеҙ[үҙгәртергә]
Төрлөһөнән[үҙгәртергә]
Күпләп мәғлүмәттәр ҡуйыу[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Яңы ҡағиҙәләрҙе керетер өсөн берләшмәнең был ҡағиҙәләрҙең ҡабул ителеүе өсөн риза булырға тейеш. Бер тәҡдимдең ҡулланма йәки ҡағиҙә булып һаналыуы өсөн, был тәҡдимдең ғәмәлгә керетелеүенә ҡағылышлы ҡатнашыусыларҙың тәҡдимде ҡарап уның менән риза булып, ғәмәлгә керетелеүенә ҡарар бирергә тейештәр. Ҡағиҙә тураһында тәкдимдәр Ҡоролтайҙа белдерелергә тейеш. Тәҡдим ителгән ҡағиҙәләр менән танышып сығыу өсөн билдәле ваҡыт бирелә: бер аҙна, шунан һуң яңы ҡағиҙә битенең өҫкө өлөшөнә {{policy}} ҡалыбы ҡуйыла. Әгәр яңы тәҡдим тураһында фекер алышыу барғанда килешмәүселек тыуа икән, был ваҡыт, ҡатнашыусылар уртаҡ ҡарарға килгәнгә тиклем оҙайтылырға мөмкин. Әгәр ҡатнашыусылар бер нисек тә уртаҡ фекергә килә алмай икән, яңы ҡағиҙәнең раҫланыуы һайлау менән хәл ителергә мөмкин.


text:
Гана
Гана (ингл. Ghana) йәки Гана Республикаһы (ингл. Republic of Ghana) — көнбайыш Африкалағы дәүләт. Милләтәрҙең дуҫлыҡ берләшмәһенә керә.
Көнбайыштан Кот-д’Ивуар, төньяҡтан Буркина-Фасо, көнсығыштан — Того менән сиктәш. Көньяҡтан Гвинея ҡулығы менән йыуыла.
География[үҙгәртергә]
Рельеф[үҙгәртергә]
Ил территорияһы — тигеҙлек, урыны менән ҡалҡыулыҡтар. Тигеҙлектең төньяғында урманлы плато урынлашҡан. Илдең көнсығышында Того таулығының илдә иң бейек түбәһе Афаджото (885 м) урынлашҡан. Төньяҡараҡ, Нампонг һикәлтәһенән өҫтәрәк, урман һирәгәйә һәм ҡыуаҡлы әрәмәлек менән алышына. Артабан төньяҡҡараҡ, Гамбага һикәлтәһе буйлап туҡлыҡлы тупраҡлы асыҡ саванналар башлана.
Климат[үҙгәртергә]
Гана ямғырлы һәм ҡоро миҙгелдәр алышынып торған тропик бүлкәттә урынлашҡан. Йылдың ҙур өлөшөндә һауа торошо ҡоро тора. Климат экваториаль-муссонкөньяҡ-көнбайышында экваториальға күсеүсән. Тәбиғи күҙлектән баһалығанда Гана көньяҡ һәм төньяҡҡа бүленә. Көньяғында климат дымлы, йырып үткеһеҙ мәңге йәшел тропик урманлы. Төньяғы саванна һәм ҡыуаҡлыҡлы ҡоро район.
Ноябрь-февраль айҙарында төньяҡтан ҡоро, туҙанлы «харматтан» еле иҫә, әммә диңгеҙ буйында ул һиҙелмәй. Ямғырҙар осоронда көньяҡ-көнбайыш өлөшө иң яуым-төшөмлө өлкә булып тора (йыллыҡ яуым-төшөм 2000 мм). Температура йыл әйләнәһенә юғары. Тик төньяғында ғына төндә түбәнәйә. Айлыҡ уртаса температура 28°С — 30°С тирәһе. Төньяҡта диңгеҙ буйы һәм урманлы райондарҙа 16°С-ҡа тиклем төшөҡә мөмкин.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Илдә үҫемлектәрҙең күпселеге юҡҡа сыҡҡан, тик көньяғында ғына, мамыҡ ағасы, ҡыҙыл ағас, цедрела үҫкән, урмандар һакланып ҡалған. Илдең өстән ике өлөшөн тулыһынса үлән һәм һирәк осрай торған ағастар ҡаплаған саванна алып тора. Ерҙәрҙе үҙләштергәндә фауна ла зыян күргән, тик леопард, гиена, лемур, буйвол, фил, антилопа, маймыл кеүек һөтимәрҙәр һаҡланып ҡалған. Илдә һөйрәлеүселәр күп: күҙлекле йылан, питон, мөгөҙлө ҡарайылан һ.б.
Тарихы[үҙгәртергә]
Европалылар килгәнсе хәҙерге Гана биләмәһендә XV быуат ҡәбиләләр берләшмәһә һәм урындағы дәүләт ойошмалары булған, шуларҙың иң ҙуры Ашанти федерацияһы.
1482 йылда яр буйына портулалдар килеп төшә. Улар Эльмин крепосын, һуңынан Аксим, Шама һәм башҡа крепостар төҙөй. Португалдар илдән алтын һәм колдар сығаралар (ул ваҡытта ил Алтын Яр тип атала).
Алтын Яр байлығы башҡа Европа дәүләтәрен йәлеп итә — Нидерландтар, Швеция, Дания, Пруссия, Британия. XVI быуатта сығарылған алтын донъяла табылған алтындың 10 % тәшкил итә.
XIX быуат урталрына Бөйөк Британия Алтын ярҙан башҡа конкуренттарҙы ҡыуып сығара, 1844 йылда инглиз губернаторы фанти халҡының яр буйындағы хакимдәре менән, уларҙы британ протекторатына алыуы тураһында килешеү төҙөй.
Ашанти дәүләте британдарҙы материк эсенә үткәрмәү өсөн ҡаршылыҡ күрһәтә. 1896 йылда Ашати британ протектораты тип иғлан ителә, 1901 йылда Алтын Ярға ҡушыла.
1940-сы йылдарҙа Алтын Яр халҡының азатлыҡ өсөн көрәше көсәйә. Кваме Нкрума етәкселегендәге көрәш бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү менән тамамлана. 1957 йылдың 6 мартынан ил Гана тип атала. увенчалась провозглашением независимости. С 6 марта 1957 года страна стала именоваться Ганой.
Кваме Нкрума сәйәсете социалистик илдәргә, беренсе сиратта СССР һәм Ҡытайға йүнәлтелгән.
1966 йылда Нкруманы офицерҙар төркөмө властан төшөрә. Бынан һуң илдә бер-береһен алыштырған хунта һәм граждардар хөкумәте алыштыра.
Рәсәй менән (СССР) дипломатик мөнәсәбәттәр 1958 йылдың 14 ғинуарында урынлаштырыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Страна в темах Ҡалып:Африка Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:Халыҡтар дуҫлығы берләшмәһе Ҡалып:Франкофония


text:
Свердловск өлкәһе
Свердло́в өлкәһе — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Урал федераль округына инә. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Төмән, Ҡурған, Силәбе өлкәләре менән сиктәш. Өлөшләтә Тарихи Башҡортостан биләмәләренә инә.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Свердловск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Свердлов өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Свердлов өлкәһе Губернаторы
Свердлов өлкәһе Губернаторы — Свердловск өлкәһе башлығы һәм Свердловск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Свердловск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Свердлов өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Свердловск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Свердловск өлкәһе суд системаһы составында:
- Свердлов өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Свердлов өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Свердловск өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты — Свердловск өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.
Административ Ҡоролош[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Свердловск өлкәһенең ҡоролошо
1996 йылда Өлкә влас органдары координациялау өсөн өлкәлә 5 Идара итеү округтары төҙөлә (Рәсәйҙәге федераль округтар аналогы):
- Төньяҡ (Краснотурьинск),
- Көнбайыш (Первоуральск),
- Таузавод (Нижний Тагил),
- Көнсығыш (Ирбит)
- Көньяҡ (Каменск-Уральский).
Бер нисә район (Екатеринбург һәм уның тирһәндәге райондар) бер ниндәй ҙә округҡа инмәй.


text:
Амёбалар
Амёбалар (лат. Amoeba, грек. auoιBή — «үҙгәреү») — хәрәкәт иткәндә тән төҙөлөшөн үҙгәртә ала торған иң ябай төҙөлөшлө бер күҙәнәкле заттар[1]. Amoebidae ғаиләһендәге микроскопик бер күҙәнәкле организмдар. Уларҙың даими формаһы юҡ, хәрәкәр иткәндә тән рәүеше үҙгәреп ялған аяҡтар барлыҡҡа килә һәм юғалала.
Ялған аяҡтар (псевдоподийҙар) − цитоплазма бүлтәймәләре ярҙамында хәрәкәтләнеп аҙыҡ эләктереүсе, тән формаһы тотороҡло булмаған бер күҙәнәкле организмнарны берләштерә. Псевдоподийҙарҙың формаһы, ҙурлығы, үрсеү ысулы амёбуларҙың мөһим билдәһе булып тора. Кәүҙә ҙурлыгы 15 -тән 700 мкм -ға ҡәҙәр. Бактерияләр, ваҡ һыу үҫемлектәре, иң ябай организмдар менән туҡланалар. Нигеҙҙә енесһеҙ юл, йәғни 2 өлешкә бүленеп үрсей. Тиҫкәре шарттарҙа тышҡы мөхиттә йәшәргә һәләтле стадиялар − цисталар барлыҡҡа килтерәләр. Тамыраяҡтар аҫ синыфының ҡайһы бер ирекле тереклек итеүсе төрҙәре (ҡабырсаҡлы амёбалар) ҡаты кабырсыҡтар бүлеп сығаралар йәки, ҡом бөртөктәрен беркетеп, үҙҙәренең шәрә цитоплазмалары тирәләй һаҡлағыс ҡатлам хасил итәләр.
Һәр ерҙә киң таралған: һыуҙа (А.протей), яр буйындаға ҡомда (ҡабырсаҡлы амёбалар − арцеллалар һәм дифлюгиялар). Шулай уҡ паразит амёбалар ҙа осорай. Кеше һәм хайуан организмындағы паразит амёбалар етди ауырыуҙар (амёба дизентерияһы һәм амёба менингоэнцефалиты) китереп сығарарға мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)


text:
Климат
Климат (грек. kλίua (klimatos) — бөгөлөү) — билдәле бер географик урын өсөн күп йыллыҡ һауа торошо тәртибе. Оҙаҡ йылдар күҙәтеп, уртаса төҙөлгән һауа торошо (йылылыҡ, дымлылыҡ, һауа баҫымы) климат тип атала. Һауа торошоноң утраса климаттан айырылыуы климаттың үҙгәреүен күрһәтмәй. Мәҫәлән, ҡыштың һылҡын килеүе климаттың һалҡынайыуын аңлатмай. Климаттың үҙгәреүен күҙәтер өсөн бер нисә тиҫтә йылға һуҙылған тикшеренеүҙәр кәрәк.
Элекке СССР биләмәһендә 1956 йылда климаты өйрәнеүсе Б.П. Алисов биргән классификация йөрөй. Ер шары дүрт климат бүлкәттән тора: экваториаль, тропик, уртаса һәм поляр бүлкәт. Улар араһында субэкваториаль, субтропик һәм субполяр бүлкәттәр урынлаша.
Башҡортостан уртаса континенталь климат бүлкәттә урынлашҡан, йәғни был ерҙәр өсөн һалҡын ҡыш (-40 градусҡа тиклем) һәм йылы, хатта еҫе йәй (+30 градусҡа тиклем) хас.


text:
Хатшепсут
Хатшепсут (Боронғо Мысыр теленән Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе тип тәржемә ителә) — Боронғо Мысырҙың Яңы батшалыҡ дәүерендә хаким итеүсе ҡатын, ун һигеҙенсе династияның бишенсе фирғәүене. Хатшепсут, төрлө сығанаҡтар буйынса, йә б.э.т. 1503—1482 йылдарҙа, йә б.э.т. 1479—1458 йылдарҙа, йә б.э.т. 1490/1489—1468 йылдарҙа Мысыр менән хаким итә. Башта ул ҡустыһы һәм ире Тутмос II-нең улы Тутмос III-нөң регенты була, әммә һуңынан уны тәхеттән ситләштереп, үҙен фирғәүен тип иғлан итә.
Боронғо Мысырҙа ҡатын-ҡыҙ юғары статусҡа эйә була, шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙың фирғәүен титулына эйә булыуы — ғәҙәти күренеш түгел. Мысырҙа тәхеттәге ҡатынды аңлатыусы һүҙ бөтөнләй юҡ, фирғәүен һүҙе, Мысыр Аллаһы Хорҙың ерҙәге кәүҙәләнешен аңлатып, ир-ат хакимдарға ҡарата ғына ҡулланыла. Хатшепсуттан тыш та Мысыр тарихында тәхеткә ултырыуға ирешкән ҡатын-ҡыҙҙар булһа ла, нәҡ Хатшепсуттың хакимлығы иң оҙайлы ваҡытҡа һуҙыла, һәм тарихсылар уның хакимлығын иң уңышлыһы тип таный.
Йөкмәткеһе
Исеме[үҙгәртергә]
Боронғо Мысыр телендә фирғәүендең тулы исеме ошолай яҙыла:
Уҡыла: Мааткара Хенеметамон Хатшепсут
Мәғәнәһе:
- Мааткара — Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне
- Хенеметамон — Амон ҡосағына алған
- Хатшепсут — Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә]
Хатшепсут — ун һигеҙенсе династияның өсөнсө фирғәүене Тутмос I һәм уның төп ҡатыны Яхместың ҡыҙы. Унан тыш, Тутмос I менән Яхместың тағы бер ҡыҙы һәм ике улы була, әммә улар донъянан иртә китә. Атаһының хакимлығы ваҡытында Хатшепсутҡа «Аллаһ ҡатыны» — Фива Аллаһы Амондың иң юғары дини хеҙмәткәре титулы тапшырыла.
Тутмос I-нең үлеменән һуң, тәхеткә уның икенсе ҡатыны Мутнофреттан улы Тутмос II ултыра. Фирғәүен ғаиләһендәге ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Тутмос II апаһы Хатшепсутҡа өйләнә. Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсут ире тәхеттә ултырған саҡта уҡ етәкселекте үҙ ҡулына ала башлай. Бының ысынбарлыҡ менән ни тиклем тап килеүе билдәһеҙ.
Хатшепсуттың Нефрура исемле ҡыҙы тыуа (ҡайһы бер фараздар буйынса, ул шулай уҡ Тутмос III-нөң төп ҡатыны Меритраның да әсәһе була). Әммә Тутмос II һәм Хатшепсуттың уртаҡ улдары булмай. Тутмос II-нең үлеменән һуң, фирғәүен тәхете уның гарем ҡыҙы Исиданан улы Тутмос III-гә ҡала. Тутмос III йәш булғанға күрә, Хатшепсут уның регенты вазифаһын башҡара. Әммә күпмелер ваҡыттан тәхеткә Мааткара (Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне) исеме аҫтында, руханиҙар, аристократия һәм ғәскәр башлыҡтарының ҡайһы бер өлөшө ярҙамына таянып, Хатшепсут үҙе ултыра. Уға ярҙам итеүсе төп көстәр араһында Хапусенеб — Амондың юғары руханиһы, билдәле архитектор, дәүләт эшмәкәрҙәре Инени һәм Сенмут була. Сенмутҡа шулай уҡ батшабикәнең ҡыҙы Нефрураны тәрбиәләү йөкмәтелгән була. Күп белгестәр Сенмутты Хатшепсуттың фавориты булған, тип иҫәпләй, быға дәлил итеп Хатшепсуттың ерләү тантанаһы өсөн төҙөлгән һарайы янында үҙе өсөн йәшерен кәшәнә төҙөүен килтерә. Бында ул шулай уҡ үҙенең рәсемен төшөрөп ҡалдыра. Сенмут үҙе бай булмаған ғаиләлә тыуа һәм батша һарайында ҙур йоғонтоға ирешә, хатта үҙенсәлекле "батша һарайында ирекле йөрөүгә хаҡлы" титулы яулай. Был иһә — батшабикә менән архитектор араһында яҡын мөнәсәбәттәр тураһында раҫларға тағы бер сәбәп.
Тәхеттәге урынын Хатшепсут үҙенең илаһи тыумышы тураһындағы легенда ярҙамында нығыта. Был легенда буйынса, Ҡояш аллаһы Амон Ергә, батшабикә Яхмос янына төшә һәм, Тутмос I ҡиәфәтен алып, «үҙенең ҡыҙы» Хатшепсутҡа йән бирә. Был легенданы Амон аллаһы руханиҙары ла ҡеүәтләй. Дейр әл-Бахри ҡаяһы итәгендәге Хатшепсуттың ерләү йолаһы өсөн төҙөлгән һарайы стенаһында легенда бик ентекле һүрәтләнгән. Бында Амондың һүҙҙәре уйып яҙылған:
Хатшепсут булырға тейеш минең тыуасаҡ ҡыҙымдың исеме... Ул бөтә ил менән хаким итеүсе фирғәүен буласаҡ.
Тәхеткә ултырғандан һуң, Хатшепсут фирғәүендәргә тәғәйенләнгән баш кейеме — хат, баш кейемендә Түбәнге Мысырҙы ҡурсалаусы алиһә Уаджит символы — урей, яһалма һаҡал һәм ирҙәр кейемендә һүрәтләнә башлай. Тәүге һәйкәлдәре һәм рәсемдәрендә ул ир кейемендәге ҡатын-ҡыҙ булып ҡала, һуңғы һәйкәлдәрҙә иһә ул тулыһынса ир һымаҡ кәүҙәләнә башлай.
Төп эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Хатшепсут хаким иткән осорҙа Мысыр иҡтисади йәһәттән үҫешә, Икенсе үҙгәреш дәүерендә Мысырҙы гискостар баҫып алғандан һуң өҙөлгән сауҙа бәйләнештәре тергеҙелә.
Тәхеттә ултырыуының яҡынса туғыҙынсы йылында Хатшепсут Пунт — «Алла ере» тип аталған илгә экспедиция әҙерләй. Был илде хәҙерге картала билдәләүе бик ауыр. Ҡайһы бер ғалимдар уны хәҙерге Эфиопия йә Сомали ерендә урынлашҡан, бүтәндәр — хәҙерге Ангола йә Уганда ерендә урынлашҡан булған, тип иҫәпләй. Экспедицияға 210 матрос һәм ишкәксе менән биш карап ебәрелә. Пунтта күп төрлө тауарҙар, хуш еҫле үҫемлектәр, ят ағастар, хайуандар, шул иҫәптән мирра ағасы һатып алына. Төрлө яҙмалар буйынса, был ағастар Дейр әл-Бахри ҡаяһы итәгендәге ерләү һарайы тирәһенә ултырыла. Пунт еренә йөрөп ҡайтҡан рәссамдар был сәйәхәтте, ят илдең тәбиғәтен Дейр әл-Бахри һарайының стеналарында уйылғән рәсемдәр аша тергеҙә.
Хатшепсуттың хакимлығы осоронда, белгестәр иҫәпләүенсә, Мысырҙың сит илдәр менән мөнәсәбәте сағыштырмаса тыныс була. Шулай ҙа, яңы тикшеренеүҙәр буйынса, ул тәхеттә ултырған ваҡытта үткән Нубияға хәрби походтың икеһенең береһен үҙе етәкләй, шулай уҡ Синай ярымутрауын, Финикия ярҙарын, көньяҡ Сүриәне һәм Фәләстанды үҙ хакимлығы аҫтында тота. Был ваҡытта Тутмос III-нөң Мысыр ғәскәре башында тороуы билдәле.
Төҙөлөш эштәре[үҙгәртергә]
Хатшепсут Боронғо Мысыр фирғәүендәре араһында төҙөлөш эштәрен иң әүҙем алып барыусыларҙың береһе була, Үрге һәм Түбәнге Мысырҙа ул йөҙләгән төҙөлөш башлай. Төҙөлөш эштәрен Инени—Хатшепсуттың атаһы Тутмос I, ире Тутмос II хакимлығы ваҡытында уҡ фирғәүен һарайында хеҙмәт итеүсе бөйөк архитектор — һәм Сенмут алып бара.
Күпселек фирғәүендәр өсөн хас булған ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Хатшепсут Карнак һарайында төҙөлөш дауам итә. Бында ул гискостар баҫҡынлығынан һуң емерелгән Боронғо Мысыр алиһәһе — Амондың ҡатыны Мут ғибәҙәтханаһын, бынан тыш күп һәйкәлдәрҙе тергеҙә. Ҡыҙыл һәм ҡара граниттан Амондың ладьяһы өсөн яңы ғибәҙәтхана төҙөтә, — бөгөнгө көндә ул Ҡыҙыл ғибәҙәтхана исеме аҫтында билдәле. Ғибәҙәтхана таштарында уйып төшөрөлгән рәсемдәр Хатшепсут һәм Тутмос III-нөң бергә хаким итеүен тасуирлай. Бында уҡ батшабикәнең бойороғо буйынса 30 метр бейеклегендәге ике обелиск ҡуйыла. Уларҙың икеһе лә бөтөн ҙур ҡыҙыл гранит таштан яһала, ә остары ҡояш нурҙарына ялтырап тороусы электрум — алтын һәм көмөш эретмәһе менән ҡаплана. Обелисктар өсөн таштар ҡаянан киҫелеп, Асуандан Нил йылғаһы буйлап аҫҡа табан ағыҙыла. Уларҙың береһе һаман урынында тора, ул әлеге көндәргә тиклем тере ҡалған боронғо обелисктар араһында Ер йөҙөндә иң бейеге. Икенсеһе иһә икегә бүленеп, ҡолаған. Обелисктарҙың береһендә ошондай юлдар уйылған:
...Минең атайыма бағышланған
Һәйкәлемә бағыусы,
Һөйләүсе һәм бәхәс итеүсе,
Үҙҙәренең киләсәк быуынына мөрәжәғәт итеүсе
Киләсәк ваҡыт кешеләре өсөн әйтермен, -
Һарайҙа ултырған саҡта булды ул,
Мине тыуҙырыусы тураһында уйлаған саҡта,
Йөрәгем мине уның өсөн
Изге колонналы залда
Электрум менән ҡапланған,
Күккә тиклем ашҡан
Ике обелиск ҡуйырға әйҙәне...
Бына, минең йөрәгем тегендә һәм бында үрһәләнә
Һәм мин тыуҙырған һәйкәлдәрҙе күреүсе кеше
Ниҙәр йылдар үткәс әйтер
Һәм мин ҡылған эштәр тураһында һөйләр,
Тип уйлай..
Шулай ҙа Хатшепсут осорынан иң билдәре архетиктура һәйкәле — ул Нил йылғаһының көнбайыш ярында, Батшалар үҙәненә ингән урында, Дейр әл-Бахри ҡаяларының итәгендә урынлашҡан Хатшепсуттың ерләү һарайы. Хатшепсут уға Джесер-Джесеру — «Изгеләрҙән изге» исемен бирә. Был һарайҙың архитекторы Сенмут — фирғәүен йортонда иң ҙур йоғонтоло кеше була.
Джесер-Джесеру береһенән икенсеһе юғарыраҡ булған өс ҙур террасанан тора, бер террасанан икенсеһенә пандустар — комплексты икегә бүлеп торған ҡыя юлдар илтә. Һарай алдында үҙ ваҡытында Пунт иленән килтерелгән ағастар ултыртылған, ике яһалма күл ҡаҙылған булған, ингән юлда сфинкстар теҙелеп, аллея барлыҡҡа килтергән.
Һарайҙың стеналарында — Хатшепсуттың хакимлығы ваҡытындағы төрлө ваҡиғаларҙы бәйән итеүсе рәсемдәр. Беренсе терраса стеналарында Карнак һарайына ҡуйылған обелисктарҙы Үрге Мысырҙан килтереү һүрәтләнгән. Икенсе терраса стеналары Хатшепсуттың илаһи тыумышы тураһында легенданы, — Мысыр аллаһы Амон әсәһе Яхмес янында фирғәүен Тутмос I -ҡа әйләнеп пәйҙа булыуы хаҡында һөйләй. Шулай уҡ икенсе терраса стеналары Хатшепсут тәхеттә ултырыуының туғыҙынсы йылында ойоштолған Пунт еренә экспедиция тарихын һөйләй. Бында Пунттың хозур тәбиғәте, урмандары, Пунттың батшаһы һәм батшабикәһе, уларҙың Мысыр фирғәүененә ҡиммәтле бүләктәр биреүе төшөрөлгән. Һарайҙың иң өҫкө террасаһы Мысыр аллаларына бағышланған. Уртала һарайҙың иң изге урыны — Амон ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Үлеме, ерләү һәм мумиялау[үҙгәртергә]
Хатшепсут тәхеттә ултырыуының егерме икенсе йылында үлеп китә. Уның үлеме тураһында төрлө фараздар йәшәп килә, әммә египтология өлкәһендәге иң һуңғы асыштар был фараздарҙы кире ҡаға. 2007 йылда Хатшепсуттыҡы тип билдәләнгән мумияны тикшереү һығымталары уйынса, ул илле йәштәр тирәһендә ҡан инфекцияһы арҡаһында үлгән булырға тейеш. Шулай уҡ ул артрит, теш ауырыуы һәм бәлки диабет менән ауырыған, тип раҫлай белгестәр[1].
Оҙаҡ ваҡыт дауамында Хатшепсуттың мумияһы табылмай. Уның өсөн төҙөлгән ике кәшәнәлә лә мумияһы булмай сыға. Беренсе кәшәнә Тутмос II-нең батшалығы осоронда уҡ әҙерләнә, әммә ул фирғәүенгә әйләнгән ҡатын өсөн яраҡһыҙ була. Тәхеткә ултырғандан һуң, ерләү өсөн икенсе — KV20 кәшәнәһе әҙерләнә башлай. Уны 1903 йылда уҡ инглиз египтологы Говард Картер таба. Ҡайһы бер фараздар буйынса, KV20 кәшәнәһе Хатшепсуттың атаһы Тутсмос I өсөн тәғәйенләнгән була, уны Батшалар үҙәнендә төҙөлгән беренсе батша кәшәнәһе, тип иҫәпләйҙәр. Хатшепсут атаһы менән бер урында ерләнергә теләп, кәшәнәне киңәйткән һәм үҙенең ҡәберен ошонда әҙерләгән булырға тейеш. Әммә, Тутмос III тәхеткә ултырғас, Тутмос I-нең мумияһы KV38 кәшәнәһенә күсерелә, шул уҡ ваҡытта, бәлки, Хатшепсуттың дә мумияһы икенсе урынға күсерелгәндер.
2007 йылда египтология өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе Захи Хавасс Хатшепсуттың мумияһы табылыуы тураһында иғлан итә. Уның иҫәпләүенсә, Батшалар үҙәнендә табылған KV60 кәшәнәһендәге ике мумияның береһе — батшабикәнеке. Был кәшәнә Хатшепсуттың һөт инәһе Сатра(Ситре) өсөн төҙөлгән булыуы билдәләнә. Бында уҡ тәхет, сенет уйыны һәм Хатшепсуттың исеме яҙылған ушебти (ерләү фигуркаһы) табыла. Мумияларҙың ДНК анализын Хатшепсуттың мумиялары табылып, аныҡ билдәләнгән туғандарының ДНК анализы менән сағыштырғандан һуң, Сатра саркофагында ятҡан кәүҙә Хатшепсуттыҡы тип раҫлана.
ДНК тикшереүҙәре һөҙөмтәһен тағы бер факт дәлилләй — Сатра саркофагындағы мумияның бер теше етмәй. Нәҡ ошо теш, тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә, Дейр әл-Бахри ҡаяһы тарлауығында йәшерелгән ҡумтала табыла. Был ҡумтала Хатшепсуттың исеме менән картуш төшөрөлгән була.
Хатшепсуттың үлеменән һуң[үҙгәртергә]
Тутмос III-нөң хакимлығы аҙағына тарихи яҙмаларҙан Хатшепсут исемен юҡ итеү башлана. Уның картуштары һәм рәсемдәре стеналарҙан юйыла. Дейр әл-Бахри һарайында Хатшепсуттың күп һәйкәлдәре ҡолатыла, ватылып, яҡында күмелә. Карнакта хатта уның обелисктары стена менән ҡаплана.
Тутмос III, үгә әсәһе хакимлыҡты уның ҡулынан тартып алыуына үс итеп уның тураһында бөтә яҙмаларҙы, уның һәйкәлдәрен юҡ итергә бойорған, тигән фекер бөгөнгө көндә нығынған. Тик ниңә һуң Тутмос III — Мысырҙың иң уңышлы ғәскәр етәксеһе — үс алыр алдынан егерме йыл буйы көткән? Египтологтар иҫәпләүенсә, уның Хатшепсут исемен тарихтан юйырға тырышлығына сәйәси сәбәптәр булған, һәм был сәбәптәр бөгөнгө көндә аныҡ билдәле түгел.
Фараздарҙың береһе буйынса, хакимлығының аҙағына Тутмос III тарихты «күсереп яҙып», Хатшепсутты батша ҡатындарына тәғәйен регент титулында ғына ҡалдырырға ниәтләгән. Шулай итеп, Тутмос III үҙенең Тутмос II-нең тура вариҫы булыуын күрһәтмәк булғандыр. Был уның тәхеткә хоҡуғын дәлилләү өсөн кәрәк булыуы мөмкин.
Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсуттың ил менән оҙайлы ваҡыт дауамында уңышлы хаким итеү осрағы Мысыр фирғәүене тәхете өсөн ҡурҡыныс булған — был артабан фирғәүен тәхетен ҡатын-ҡыҙ биләүе мөмкинлеген булдырған. Фирғәүен титулын йөрөтөүгә хоҡуҡ ир-атта ғына ҡалһын өсөн, бәлки, Тутмос III Хатшепсут хакимлығы менән бәйле бөтә эҙҙәрҙе юҡ итә башлағандыр.
Хатшепсуттың исеме оҙаҡ ваҡыт фәнни донъяла билдәле булмай. Тик 19-сы быуатта Дейр әл-Бахри һарайында башланған археологик тикшеренеүҙәр генә Хатшепсут шәхесенә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Француз ғалимы Жан Франсуа Шампольон Боронғо Мысыр телен асҡандан һуң, Дейр әл-Бахри һәм Карнак һарайҙары яҙыуҙары аша бөйөк ҡатын тормошондағы ваҡиғалар тергеҙелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Большаков В. А. Воцарение Хатшепсут: новая версия // Восток (Oriens). 2009. 1. С. 14-21.
- Большаков В.А. Дочь Ра Хатшепсут. - М.:РУДН, 2009.
- Матье М. Э. Искусство Древнего Египта. Новое царство XVI—XV века. // История искусства Древнего Востока. Том I. Древний Египет. Вып. III. — Л., 1947.
- Мертц Б. Древний Египет: Храмы, гробницы, иероглифы. / Пер с англ. — М.: Центрполиграф, 2003.
- Desroches Noblecourt Ch. La Reine Mystérieuse: Hatshepsout. — Paris, 2002.
- Ratie S. La Reine Hatschepsout. Sources et Problemes. Leyden, 1979.
- Tyldesley J. Hatchepsut: The Female Pharaoh. — Penguin Books, 1998.
- Wells E. Hatshepsut. — Double Day, 1969.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рождение царицы Хатшепсут. Тексты из Дейр эль-Бахри.
- Панорама 360° перед храмом Хатшепсут
- Hatshepsut : from Queen to Pharaoh / edited by Catharine H. Roehrig with Renée Dreyfus and Cathleen A. Keller
- Мумии не горят
- Судьбы царских мумий
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Әсе борсаҡ
Әсе борсаҡ(урыҫ. Люпин) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған был үҫемлектең 400-гә яҡын төрө бар. Сәскәһе татһыҙ була, бал ҡорттары уның һеркәһен йыя.
Биологик ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Тамыр системаһы үҙәкле. 1—2 м-ғаса тәрәнлеккә етергә мөмкин. Тамырҙарында бүлбеләр урынлашҡан азотфиксациялаусы бактерия Rhizobium lupini, һауанан азотты йотоп, үҫемлек менән бәйләнеш хәденә килтерә.
Һабағы япраҡланыуына ҡарап үлән һымаҡ йәки ағас һымаҡ була. Ботаҡтары туры, йәки атылып тора.
Япраҡтары сиратлашҡан формала, бармаҡ һымаҡ, ҡатмарлы өҙөнса һабаҡлы япраҡтары итләс ҡалын.


text:
Күвейт
Күвейт (ғәр. كويت), рәсми исеме Күвейт Дәүләте (ғәр. دولة الكويت; Давла́т эль-Куве́йт), — Азиялағы, Яҡын Көнсығыштағы дәүләт (эмират). Ираҡ менән төньяҡтан һәм көнбайыштан, Сәүд Ғәрәбстаны менән көньяҡтан сикләшә. Көнсығышта Фарсы ҡултығында йыуыла. Баш ҡалаһы Әл-Кувейт.
Нефттең мөһим экспортёры, ОПЕК ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
- Күвейткә XVIII быуатта Нәҗддән күсеп килгән Анаиз бәдәүи ҡәбиләһенән бер төркем тарафынан нигеҙ һалына. Улар Тигр йылғаһы тамағынан түбәндәрәк Бәну Халидҡа нигеҙ һалалар. Уның башына 1762 йылда Күвейттең беренсе әмире Сабах I баҫа.
- Уңышлы ерҙә урынлашыуы сәбәпле Бәну Халид сауҙа үҙәгенә әүерелә һәм Хәлеб, Бағдад һәм Ғосманлы дәүләте менән сауҙа итә башлый.
- Тора-бара Күвейт Ғосманлы дәүләте менән Бөйөк Британия араһында низағ килеп сығыуына сәбәпсе була.
- 1899, 23 ғинуар — Британия менән Күвейт араһында шартнамә төҙөлә. Был шартнамә буйынса Күвейттың тышҡы сәйәсәте һәм хәүефһеҙлек идараһы Британия ҡулына күсә.
- 1913, 27 октябрь — шәйех Мөхәммәт Британияға Күвейт нефтен монополия булараҡ сығарырға рөхсәт бирә.
- 1914 — Британия Күвейтты үҙ протектораты аҫтындағы бәйһеҙ дәүләт булараҡ ҡабул итеүсе шартнамә имзалай.
- 1927 — Күвейттың әлегәсә үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған сиктәре билдәләнә.
- 1961, йәй — Британияның һуңғы ғәскәрҙәре Күвейттан сыға.
- 1961, 19 июнь — Күвейт бәйһеҙлеген иғлан итә. 1980-се йылдарҙа Иран-Ираҡ һуғышында Ирандың Ислам революцияһын Күвейтҡа йәйелдерүенән ҡурҡып, Ираҡ яҡлы була.
- 1990, 2 август — Ираҡ Күвейтты баҫып ала.
- 1991, ғинуар — февраль — Күвейт нефтенең төп һатып алусыһы булған АҠШ, коалиция төҙөп, Күвейтты азат итә. Ираҡтыҡылар бик күп нефть сығарыу яйланмаларына ут төртөп китәләр.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
1962 йыл ҡабул ителгән конституция буйынса Кувейт кннституциялы монархия.[1].
Дәүләт башлығы — Әмир, шәйех Сабах әл-Әхмәт ас-Сабах. Әмир хөкүмәттте тәғәйенләй. Ул уны тарҡата ла ала. Закон проекттарына ҡул ҡуя, шулай уҡ уларҙы эшләп еткереү өсөн мәжлескә кире ҡайтара ала. Әмир-Кувейт Ҡораллы көстәре баш сардары (командующий). Ул Кувет армияһының мөһим постарын тәғәйенләй. Конституцияға ярашлы әәмир тейелгеһеҙлек хоҡуғына эйә.Әммә СМИ буйынса тәнҡитләү рөхсәт ителгән.
Унан тыш әмир принц тажын тәғәйенләй. Тик уның кандидатураһы етәкселек иткән ғаилә ағзалары тарафынан һәм милләттәр ассамблеяһы тарафынан хупланған булырға тейеш. Әгәр ҙә ассамблея әмирҙең тәҡдим иткән кандидатураһына ҡаршы тауыш бирһә, әмир хакимлыҡ иткән ғаиләнән өс кандидат тәғәйенләргә бурыслы. Асамблея өсәү араһынан береһен һайлай.
Әмир хакимлыҡ итеүселәр ғаиләһенән премьер -министр тәғәйенләй. Үҙ сиратында премьер-министр хөкүмәт вазифаларын тәғәйенләй. Бар министрҙар —— ассамблея ағзалары булып тора. Кәмендә шуларҙың береһе һайланып ҡуйылған булырға тейеш. Өҫтөнлөклө министрҙар хакимлыҡ иткән ғаиләнән.
Закон сығарыусы власть әмиргә һәм бер палаталы Милли мәжлескә ҡарай «Маджлис аль-Умма» (Национальная Ассамблея). 50 депутат дүрт йыллыҡ мөҙҙәт менән дөйөм халыҡ һайлауҙарында һайлана. Тағы ла 15 депутат премьер-министр тарафынан тәғәйенләнә. Сәйәси фирҡәләр тыйылған.
Шулай уҡ Кувейтта ирҙәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа сәйәси хоҡуҡҡа эйә.[2]
Хакими бүленеше[үҙгәртергә]
Кувейт алты провинцияға (мөхәфәзәт; берлектә. — мөхәфәзә) бүленгән, улар тағы ла райондарға бүленәләр.
Географик билдәләмә[үҙгәртергә]
Күвейт Ғәрәп ярым утрауының төньяҡ-көнбайышында һәм Фарсы ҡултығының Бубиян, Файлака, Варба, Куббар, Кару, Умм-эль-Марадим утрауҙарында урынлашҡан.
Күп өлөшөн сүллек ҡаплаған. Ландшафты тигеҙлек, әҙ-мәҙ ҡалҡыулыҡтар бар. Диңгеҙ кимәленән иң бейек урын илдең көнбайышында 290 м.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Күвейттың үҙ баһаламаһы буйынса ул нефть ятҡылыҡтарына бик бай. 102 миллиардов баррел тирәһе запасы бар. Был донъя нефтенең 9%-ты. Нефть Күветҡа ВВП-ның 50%-тын, экспорт килеменең 95%-тын һәм дәүләт бюджетының 95 % тәшкил итә.
2009 йыл Күветтың ВВП яҡынса 146 млрд долл.тәшкил иткән, йн башына килем 54,1 мең долл. (донъяла 7-се урын)
Тышҡы сауҙа[үҙгәртергә]
2008 йыл экспорты — 86,9 млрд долл., төп килем нефттән һәм нефть продукцияһынан, ашламаларҙан.
Төп һатып алыусы дәүләттәр — Япония 18,5 %, Көньяҡ Корея 14,7 %, Һиндостан 10,9 %, Тайвань 9,8 %, АҠШ 9 %, Сингапур 8 %, Китай 6,1 %
2008 йыл импорты — 22,9 млрд долл.: аҙыҡ-түлек, төҙөлөш материалдары, транспорт саралары һәм уларға запас өлөштәр, кейем-һалым.
Төп тәьмин иткән илдәр — АҠШ 11,7 %, Япония 9,1 %, Германия 8 %, Ҡытай 7,5 %, Сәүд Ғәрәбстаны 6,9 %, Италия 4,7 %.
Транспорт[үҙгәртергә]
Автомобиль юлдары оҙонлоғо 5749 км, шуларҙың 4887 км ҡаты ҡатлам менән түшәлгән. Илдә тимер ююлдары юҡ. Шуға күрә сәйәхәтселәр автомашиналарҙа сәйәхәт итә..[3]
Халҡы[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны 2,8 млн кеше (2010 йылғы баһа буйынса) Төп халыҡ Күвейт ғәрәптәре (улар үҙҙәренең шәжәрәләре буйынса 1920 йылға ҡәҙәре иҫбат итә алалар)тик 45 % ҡына тура килә. Башҡа халыҡтарҙан 35 % башҡа ғәрәп илдәренән, Пакистандан һәм Һиндостандан килеүселәр 9 %, Ирандан килеүселәр 4 %, 7 % халыҡ илдә йәшәһә лә ватандашлығы (гражданство) юҡ. Годовой прирост — 3,5 % (в значительной степени за счёт иностранных рабочих — 1,6 %).
Фертильность — бер ҡатынға 2,7 тыуым тура килә.
Рәсми тел — ғәрәп теле, шулай уҡ инглиз теле лә киң генә таралған..
Ҡала халҡы — 98 %.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Күвейт Сәүд Ғәрәбстаны менән күршеләш кенә булһалар ҙа, илдә ислам кейеме кейеү мотлаҡ түгел. Күп ирҙәр шайтанашыҡҡ хәтле генә балаҡлы салбар, туҡымана, йөндән йәки мамыҡтан туҡылған тауарҙан тегелгән аҡ күлдәк, күвейт Таубы кейергә ярата. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың бик аҙҙары ғына бөтә кәүҙәһен ҡаплап торған ҡара хиджаб, пәрәнжә кейә, йөҙҙәрен һәм ҡулдарының суҡтарына хәтле ҡаплап йөрөй. Был халыҡ сүллек климатына хас..[4] Көнбайыш стиле лә күвейт йәштәре араһында популяр.
Быуаттар буйы Күвейт халҡы өсөн диңгеҙ аҙыҡтары төп рационды алып тора. Фарсы ҡултығы биләмәләрендә йәшәүсе ғәрәптәр Һиндостан менән сауҙа бәйләнешенә инеп, илде тәмләткестәр менән тәьмин итә. Милли аш булып Күвейт мачбус дияйы, мачбус лахам, марак дияй Лахам тора.
Имауаш ризығы иң популяр тәғәм иҫәпләнә. 74,2 % халыҡ 15 йәштән һимерә башлай, шуға күрә лә кешеләрҙең һимеҙлеге буйынса ил донъя кимәлендә һигеҙенсе урында тора.
Күвейт архитектураһы ислам архитектураһынан илһам алған. Иң данлыҡлы төҙөлөш төрө — Күвейт манаралары. Улар швед архитекторы Суне Линдстрем тарафынан эшкәртелгән. Был манаралар мәсет манаралары һәм хәҙерге конструкциялар менән аралыштырып төҙөгән.
Байрамдары[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ الدستور الكويتي (1962)
- ↑ http://www.gcc-legal.org/mojportalpublic/LawAsPDF.aspx?opt&country=1&LawID=2674/ ст.29.Конституции Кувейта
- ↑ Kuwait – Transportation. Nationsencyclopedia.com.
- ↑ [1]Ҡалып:Красные ссылки
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Күвейт Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Как создавался Кувейт. Кувейтцы — особая арабская общность. История страны глазами кувейтских историков на Портале о странах, рус.