text:
“Цена дружбы:обобщение изученного по творчеству М. Карима”.
план-конспект урока (5 класс) по теме
Представление опыта работы по формированию коммуникативной компетенции обучающихся на уроках родного языка с учетом ФГОС
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Дуҫлыҡ ҡәҙере
(М. Кәримдең «Өс таған» повесы буйынса йомғаҡлау дәресе)
Маҡсаттар:
- Повесть йөкмәткеһе өҫтөндә эште йомғаҡлау.
- Уҡыусыларҙың әҫәр һәм геройҙар араһында мөнәсәбәт тураһындағы фекерен үҫтереү.
- Уҡыусыларҙа әҙәп-әхлаҡ, дуҫлыҡ хистәре, дуҫтаға ҡарата хөрмәт, ихтирам тойғолары тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: М. Кәрим портреты, уҡыусыларҙың Ғабдулла, Айҙар һәм Вәзирҙе тасуирлаған һүрәттәре, дуҫлыҡ тураһында мәҡәлдәр яҙылған плакат, компьютер, медиапроектор.
Дәрес барышы
Дуҫлыҡ – йәшәүҙең мөһим
сығанаҡтарының береһе. Кеше нисек
кенә етеш, мул йәшәмәһен, үҙенең
тормошон дуҫтарһыҙ күҙ алдына
килтерә алмай.
(Аристотель)
- Ойоштороу өлөшө.
Һаулашыу.
Барлау.
- Төп өлөш.
Уҡытыусы. Уҡыусылар, бөгөн беҙ дәрестә күренекле башҡорт шағиры, прозаигы, драматургы Мостай Кәримдең «Өс таған» повесын өйрәнеүҙе тамамлап, геройҙарға, уларҙың эш-ҡылыҡтарына үҙ мөнәсәбәтебеҙҙе белдерербеҙ.
(Экранда М.Кәримдең портреты яҡтыртыла).
а) Повесть йөкмәткеһе өҫтөндә эш.
Уҡытыусы. Әйҙәгеҙ, балалар, повестың йөкмәткеһен иҫкә төшөрөп алайыҡ. «Өс таған» повесының тәүге бүлегендә ниндәй ауыл тураһында һүҙ бара?
Уҡыусылар. Бөркөтлө.
Уҡытыусы. Бөркөтлө ауылының күркәмлеген автор нисек таусирлаған?
(Яуаптар бирелә, әҫәрҙән өҙөктәр уҡыла, экранда, һүрәтләүгә ярашлы, ауыл тәбиғәте күрһәтелә).
Уҡыусылар. «Бөркөтлө ҡарағас, ҡайын, ҡарағай урмандары менән ҡапланған тауҙар араһында – Урал итәгендә ултыра.
… Бөркөтлө күрке күлдәр генә түгел. Уның тирәһендә кем уҙарҙан ярашып күккә күлдәр үрләгән тауҙар, тау араларындағы йәшел үҙәндәр, ҡаяларҙан урғылып сыҡҡан шишмәләр, таштан ташҡа һикереп уйнаған ҡоралайҙар, яҙғы шарлауыҡтарҙан көҙгө ҡырауҙарға тиклем тынмай һайраған ҡоштар йәм өҫтөнә йәм өҫтәй. Яҙғы күкрәүҙәр ваҡытында бында тауҙар гөрһөлдәп тора. Әйтерһең, улар үҙҙәре күкте күкрәтәләр. Урмандарҙа беләк йыуанлығы көпшәләр үҫә, аҡландарҙа турғай башы ҙурлыҡ еләктәр бешә. Кеше аяғы баҫмаған түбәләрҙә бөркөттөр бала сығара. Улар йыш ҡына, саңҡ-саңҡ итеп, ауыл өҫтөнән осоп үтәләр. Ана шул бөркөттәр инде бынан күп йылдар әүәл ауылға исем биргәндәр: Бөркөтлө».
Уҡытыусы. Дөрөҫ! Әҫәрҙә ниндәй күлдәр тураһында һүҙ бара, уларҙың матурлығын автор нисек һүрәтләй?
Уҡыусылар. Ҡалҡан, Ҡылыскүл.
(Уҡыусылар әҫәрҙән өҙөктәрҙе табып уҡый.)
Уҡыусылар. «…Яңы көндөң тәүге нурҙары башта Ҡылыс аръяғындағы бейек текә ҡаяға килеп бәрелә. Шунан һуң, сәселеп, тирә-яҡҡа тарала. Был ваҡыт әле күл, ап-аҡ томандан һырылған йомшаҡ юрғанын баштан-аяҡ ябынып, йоҡлап ята. Таң һарыһы ғына уны рәхәт йоҡоһонан уята алмай, киреһенсә, күл юрғанын тағы ла нығыраҡ бөркәнә төшә. Тик ҡояш үҙе күренгәс кенә, Ҡылыс ҡынынан һурып алынған төҫлө, ялтырай башлай…».
Уҡытыусы. Күлдәрҙең барлыҡҡа килеүе тураһындағы легенданы иҫкә төшөрәйек әле.
Бер уҡыусы легенданы һөйләй.
Уҡыусы. Имеш, борон-борон заманда, Уралда илбаҫарҙан һаҡлағанда, бәһлеүәнгә уҡ тейгән. Ул гөрһөлдәп ергә ауған. Уң ҡулындағы ҡылысы бер яҡҡа, һул ҡулындағы ҡалҡаны икенсе яҡҡа барып төшкән. Ҡалҡан төшкән ерҙә йылы күл, ҡылыс төшкән ерҙә һалҡын күл ҡалҡҡан.
Уҡытыусы. Афарин! Повеста бирелгән серҙәргә бай, мөғжизәле тауҙар нисек атала?
Уҡыусылар. Күкрәктау, Кирәмәт.
Уҡытыусы. Әҫәрҙә улар нисек һүрәтләнә?
Уҡыусылар. «Ҡылыскүл эргәһендәге бейек түбәне Күкрәктау тип йөрөтәләр. Уның төнъяҡ итәктәренә һыйынып үҫәләр. Әйтерһең, улар тауҙарҙы һалҡын елдәрҙән ышыҡлар өсөн шулай итәләр.
Күкрәктау башына менеп ҡараһаң, күк сите әллә ҡайҙа алыҫҡа күсеп китә. Түбәндә Яйыҡ буйына ултырған Тирмә ауылының йорттары умарталыҡтағы умарталар саҡлы ғына күренә. Ә Урал итәгендәге көтөүселәр яҡҡан усаҡтың төтөнө Шәрифулла төрөпкәһенән сыҡҡан төтөн саҡлы ғына. Тик әллә ҡайҙа ятҡан Кирәмәт кенә аяҙ көндәрҙә ҡараған һайын яҡынайған һымаҡ күренә. Тулҡын-тулҡын булып күтәреп ятҡан бүтән түбәләр араһында уның ғына башы, ҡояшҡа ялтырап, ағарып тора. Йәйге селләгә тиклем унда ҡар ята.»
Уҡытыусы. Повеста әйтелгән: «Ирмен тигән кеше Кирәмәктә менмәй ҡалмаҫ» һөйләменең төп асылы нимәлә?
Уҡыусылар. «Кирәмәт башына менеү тураһында күп малайҙар хыяллана. Ләкин унда менеү өсөн ҡара урмандар, текә ҡаялар, тәрән соҡорҙар аша уралып киткән тар, хәтәр һуҡмаҡ менән бер көн, бер төн барырға кәрәк», - тип әйтелә повеста.
Уҡытыусы. Эйе, тәбиғәт тә, торомш та, кеше алдына һәр саҡ ҙур кәртәләр ҡуя. Уның серҙәрен асыу, ҡаршылыҡтарын еңеп сығыу әҙәм балаһының характерын сыныҡтыра, көслөрәк итә. Кеше үҙе ҡуйған маҡсаттарға ҡыйыу ынтылырға, кәрәк ерҙә көрәшә белергә тейеш.
б) Геройҙар системаһы өҫтөндә эш.
Уҡыусылар. Повестағы төп геройҙарҙың тышҡы ҡиәфәтен иҫкә төшөрөп, таблица ҡаршыһына дөрөҫ исемдәрен ҡуйығыҙ.
Экранда таблица яҡтыртыла.
Уҡытыусы. Малайҙар күлде ҡотҡарыу өсөн ниндәй план ҡоралар?
Әҫәрҙән өҙөктө табып уҡыу.
Уҡытыусы. «Өс таған»ға башлыҡты улар ниндәй һынауҙар аша һайлай?
Тест һорауы экранда яҡтыртыла.
«Өс таған»дың барлыҡҡа килеүе, башлыҡ һайлау тураһында ҙур булмаған өҙөк сәхнәләштереү.
Уҡытыусы. Ни өсөн Вәзирҙе «Өс таған»дан сығаралар?
Яуаптарға ярашлы уҡыусылар фармандарҙы әйтә бара.
Уҡыусылар. 1. Көтөүсе Шәрифулланың һөйәк һаплы бәкеһен урлаған өсөн, ҡараҡ Вәзирҙе «Өс таған»дан сығарып ташларға!
2. Бынан һуң уға ҡул бирмәҫкә, һүҙ ҡушмаҫҡа!
3. Бәкене хәҙер үк хужаһына илтеп бирергә. Шәрифулланың аяғына йығылып ғәфү үтенергә. Әгәр ҡаршы килһә, «ҡараҡ» тигән яманатты бөтә ауылға таратырға!
Уҡытыусы. Шәрифулла ағайҙың рәхмәте ни өсөн Вәзирҙе бер бәләнән дә ҡотҡара алмаясаҡ?
Уҡыусылар. Алдашыу, урлашыу насар ғәҙәт була, улар кешене хата юлға баҫтыра.
Уҡытыусы. Эйе, дөрөҫ уйлайһығыҙ. Өсөнсө терәү нисек табыла?
Бүлектән өҙөк тасуири уҡыла.
Уҡытыусы. Малайҙар йылғала ниндәй серле мажараға тап була?
Тест һорауы экранда яҡтыртыла.
Әңгәмә ойошторола.
а) Балыҡтарҙың артыуы ниндәй сергә бәйле?
б) Повесть аҙағында Вәзир ниндәй малай булып күҙ алдына баҫа?
в) Башлыҡ ниндәй теләк белдерә?
Уҡытыусы. Эйе, үҙ ғәйебен танып, «Өс таған»ға эскерһеҙ ярҙам итергә тырышҡан Вәзирҙе яңынан үҙҙәренең отрядына кире алырға ҡарар итәләр. Шулай итеп, байтаҡ михнәттәр күргән «Өс таған» яңынан ныҡлап аяҡҡа баҫа. Был юлы ул ҡаҡшамаҫ дүрт терәүгә таяна. Уҡыусылар, һеҙгә ҡайһы малай нығыраҡ оҡшаны һәм ни өсөн?
Уҡыусылар яуабы.
в) Яҙма эш.
Уҡытысы. Хәҙер бер бәләкәй эш башҡарайыҡ дәфтәрҙәрҙә.
I вариант – Ғабдулла, II вариант – Вәзир, III вариант – Айҙар, IV вариант – Яҡупҡа хас сифаттар яҙыу.
Терәк һүҙҙәр экранда яҡтыртыла (мәргән атыусы, шәп йүгереүсе, алдаҡсы, ғәҙел, яһил, баҫалҡы, хәйләкәр, ялҡау, маҡтансыҡ, көслө, зирәк, йомарт, ғорур, тоғро, бур, тотанаҡлы, үҙ һүҙле, йыуаш, ярҙамсыл, үҙ һүҙендә тороусан, сабыр).
Бер нисә эш уҡыла.
г) Мәҡәлдәр менән эш.
Уҡытыусы. Повеста ниндәй мәҡәлдәр телгә алына?
Баш һау булһа,…
Балыҡһыҙ күл дә…
Ир маҡтаныр,…
Бирәһе килгән ҡолона,…
Иш янына…
Уҡыусылар. Ҡуш булыр, һуҡыр күҙ ише, ҡорал эшләр, сығарып ҡуйған юлына, мал табылыр.
Уҡыусылар әйтә, яуаптар экранда яҡтыртыла бара.
Уҡытыусы. Был мәҡәлдәр беҙҙе нимәгә өйрәтә?
Уҡыусылар. Батыр, матур, аҡыллы, эшһөйәр, көслө, сабыр булырға.
Уҡытыусы. Дөрөҫ, балалар! Батырлыҡ менән матурлыҡ, эшсәнлек менән ғәҙеллек йәнәш йөрөй. Беҙ быны Ғабдулла образында, уның эш-ҡылыҡтарында, иптәштәренә булған мөнәсәбәтендә асыҡ күрәбеҙ. Ә Вәзир характерындағы кире сифаттар беҙҙә лә бар. Һәр кеше үҙ холҡондағы кире сифаттарҙы танып, хатаһын төҙәтергә ынтылырға тейеш.
- Йомғаҡлау өлөшө.
Уҡытытусы. М. Кәримдең «Өс таған» повесында төрлө холоҡло малайҙарҙың уртаҡ маҡсатҡа – яҡшылыҡ эшләргә ынтылыуҙары мажаралар итеп һүрәтләнгән. Ә һеҙ малайҙарҙың яңынан дуҫлашҡанына шатмы?
Уҡыусылар. Эйе, шатбыҙ.
Уҡытыусы. Һеҙҙең өсөн дуҫ кем ул?
Уҡыусылар. Сер һаҡлай белгән яҡын кеше.
- Дуҫыңдың уңышына көнләшмәгән кеше.
- Ауыр саҡтарҙа бер үҙеңде ҡалдырмаған кеше…
- Уҡытыусы. Эйе, уҡыусылар, дуҫлыҡ – ул ҙур төшөнсә. Ул ауыр мәлдәрҙә, етди эштә, юлда, тормош һикәлтәләрен үткәндә беленә, һынала. Ысын дуҫлыҡ ауырлыҡтарҙы еңергә көс бирә, йәшәүгә йәм өҫтәй, дуҫлыҡтың ҡәҙерен белегеҙ. Ысын дуҫ – һинең шатлығыңа ихлас ҡыуаныусы, ҡайғыңды бүлешеүсе кеше. Ул – кешенең таянысы, йыуанысы, күңел терәге, рухи һаҡсыһы.
Дуҫтарың менән дуҫлыҡ ептәрен оҙаҡ йылдарға һуҙыр өсөн бик ябай, әммә фәһемле кәңәштәрҙе иҫтә тотоу мөһим:
Дуҫың һине аңлаһын өсөн, үҙең дуҫыңды аңларға өйрән.
Дуҫыңды аңлауҙың иң ышаныслы юлы – үҙеңде уның урынына ҡуйып ҡарау.
Дуҫыңдан нимәләр талап итерҙән алда үҙең уның өсөн ниҙер эшлә.
Дуҫлыҡ бәйләнештәренең ғүмерле, оҙайлы итеү өсөн, уны һаҡлау мөһим. Һәр берегеҙ уларҙы күңел түрендә ҡәҙерләп йөрөтһә дуҫлыҡ гөлдәрегеҙ бер ҡасан да һулымаҫ, сәскә атыр һәм тормошоғоҙ юлын маҡсатлы, мәғәнәле итер. Дуҫтарығыҙҙың ҡәҙерен белегеҙ!
Экранда дуҫлыҡ тураһында мәҡәлдәр яҡтыртала.
«Айырылмаҫ дуҫыңа ҡайырылмаҫ һүҙ әйтмә»
«Дуҫлыҡ ашта беленмәй, эштә беленә»
«Йөҙ һум аҡсаң булғансы, йөҙ дуҫың булһын»
Өйгә эш.
Уҡытыусы. Бөгөнгө һөйләшеүҙәргә таянып, дуҫлыҡ тураһында бәләкәй инша яҙып килергә.
Әүҙем булғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт!
Баһалау.
Һау булығыҙ, балалар!
Һау булығыҙ.
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1Дуҫлыҡ ҡәҙере. М. Кәримдең « Өс таған » повесы буйынса йомғаҡлау дәресе .
Слайд 9
М әргән атыусы,шәп йүгереүсе, алдаҡсы,ғәҙел,яһил,баҫалҡы, хәйләкәр,ялҡау,маҡтансыҡ, көслө,зирәк,йомарт,ғорур, тоғро,бур,тотанаҡлы,үҙ һүҙле, йыуаш,ярҙамсыл,үҙ һүҙендә тороусан,сабыр.
Слайд 10
Баш һау булһа...
Слайд 11
Баш һау булһа,мал табылыр.
Слайд 12
Балыҡһыҙ күл д ә…
Слайд 13
Балыҡһыҙ күл д ә һуҡыр күҙ ише.
Слайд 14
Ир маҡтаныр,…
Слайд 15
Ир ма ҡтаныр,мал табылыр .
Слайд 16
Бирәһе килгән ҡолона,…
Слайд 17
Бирәһе килгән ҡолона,сығарып ҡуйған юлына.
Слайд 18
Иш янына…
Слайд 19
Иш янына ҡуш булыр.
Слайд 20
* Айырылмаҫ дуҫыңа ҡайырылмаҫ һүҙ әйтмә. * Дуҫлыҡ ашта беленмәй,эштә беленә. * Йөҙ һум аҡсаң булғансы,йөҙ дуҫың булһын.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Классный час по теме: «Отражение традиций казачества посредством изучения народного творчества (пословиц и поговорок)».
Классный час рекомендован для классов казачьей направленности с целью получения знаний о жизни Кубанского народа посредством изучения устного народного творчества....
Открытый урок -проект по творчеству Ф. Карима в 7 классе
“Татарстан Республикасы Буа шәһәре М.М. Вахитов исемендәге гимназия”гомуми белем муниципаль учреждениесе Фатих Кәрим – шагыйрь һәм солдат.( Фатих Кәримнең тормышы һәм иҗаты буен...
Лучший знаток творчества Мустая Карима (внеклассное мероприятие)
В данном конспекте мероприятия содержится материал, посвященный жизни и творчеству башкирского народного поэта Мустая Карима....
Методическая разработка урока башкирской литературы посвященного творчеству М.Карима "Это правда - любовь!"
Башҡортостан РеспубликаһыБорай районы муниципаль районыныңдөйөм урта белем биреү муниципаль бюджет учреждениеһы«Оло Баҙраҡ ауылы дөйөм урта белем биреү мәктәбе» Башҡортостандың халыҡ шағиры...
Объединенный урок русского языка и литературы по теме «Цена Великой Победы». Калинин в творчестве Бориса Полевого.
Пояснительная запискак технологической карте объединенного урока русского языка и литературы по теме «Цена Великой Победы». Калинин в творчестве Бориса Полевого. Цель: создать м...
Презентация "Жизнь и творчество Фатиха Карима"
Презентация "Жизнь и творчество Фатиха Карима"...
«Дружба детей в повести М.Карима «Радость нашего дома», посвященный творчеству Мустая Карима
Урок по произведению башкирского писателя Мустая Карима....


c: text/html

collection: archivebot

text:
778d
На республиканский конкурс сочинении “Медаль за бой, медаль за труд из одного металла льют”
На республиканский конкурс сочинении “Медаль за бой, медаль за труд из одного металла льют”
Сочинение
“Кеше китә – йыры ҡала”
Габдуллина Раушана Марселевича ученика 4 класса муниципального общеобразовательного бюджетного учреждения средняя общеобразовательная школа с.Урманаево муниципального района Бакалинский район Республики Башкортостан
Учитель башкирского языка и литературы
Габдуллина Зиля Галимяновна
Кеше китә – йыры ҡала.
Йылдар уҙа, доньяға яңы быуындар килә. Кешелек доньяһына ҡайғы – хәсрәт килтергән Бөйөк Ватан һуғышы тәмамланыуына ете тистә йыл ваҡыт уҙһа ла, уның әсе ҡайтауазы әле бөгөн дә үҙен һиҙҙереп тора. Һуғыш тип әйтеүгә, минең күҙ алдыма емерелгән йорттар, аҡтарылып бөткән болондар, йәтим тороп ҡалған балалар килеп баҫа.
Әйе, рәхимһеҙ һуғыш илебеҙҙең халҡына әйтеп бөткөһөҙ ҡайғы – хәсрәт килтерә. Йәп – йәш егеттәр, ҡыҙҙар туған ерҙәрен һаҡлау өҫөн фронтҡа китәләр. Мин үҙем дә, атай – әсәйем дә, олатай – өләсәйем дә был һуғыш осорон күрмәнек. Ә менә минең ҡарт олатайым һуғыштың әсеһен дә, сөсөһөн дә күргән. Мин әсәйем һөйләгәндәрҙән сығып үҙемдең ҡарт олатайым тураһында һөйләгем килә.
- Мин олатайҙарҙа йыш ҡына ҡунаҡта була инем, һәм уның орден-миҙалдарын барған һайын һорап ала инем дә йыш ҡына уның ҡайҙарҙа һуғышыуы, ни өсөн орден – миҙалдар бирелеүе һәм Бөйөк Еңеүҙе ҡайҙа ҡаршылауы тураһында һөйләүен үтенә инем.
“ Ҡыҙым, менә әле ҡасан ғына өй эсе балалар шау- шыуынан гөжләп тора ине. Хәҙер өй эсе буп-буш. Ҡай арала үҫеп еттеләр ҙә, ҡай арала таралаштылар. Ғүмер тигәне менә шулай үтеп китә икән ул . Ә һуғышта минуты бер кеше ғүмере кеүек тойолған саҡтар күп була ине. Бик ауыр булды, әмма беҙ еңдек, донья халыҡтары алдында йәшәүҙең үлемдән көслөрәк һәм ғәҙеллектең яуыҙлыҡтан өҫтөнөрәк булыуын раҫланыҡ.”- тигәйне ул тип һүҙен дәүәм итте әсәйем.
Минең ҡарт олатайым Идрисов Ҡәнәфи Фәхретдин улы 1926-сы йылдың 19-сы сентябрендә Баҡалы районы Мостафа ауылында ғаиләлә дүртенсе бала булып доньяға килә. Улар биш бала үҫәләр ике малай һәм өҫ ҡыҙ. Ошо ауылда эш һөйөүсән, тырыш һәм аҡыллы егет булып үҫә. Уның ҙур хыялы була – уҡытыусы булыу. 8-се синыфты гел «5»ле билдәләренә тамамлап Бәләбәйгә уҡытыусылыҡҡа уҡырға инә. Һуғыш башланыу, оло ағаһы Шаһабетдинды һуғышҡа алыныу арҡаһында ул уҡыуын ташлап кире ауылға әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Ауылда урта мәктәпте яҡшы билдәләренә генә тамамлай. Ул баянда ла уйнай, бик матур һүрәттәр яҫай, шиғырҙар яҙа торған була. 1943-сө йылдың июнендә аттестат алыу менән 17 йәше лә тулмаған бер нисә егетте һуғышҡа алып китәләр. Ошо һабый ғына килеш ул һуғыштың асыһын да, сөсөһөн дә күрә.
Уларҙы башта шоферлыҡҡа уҡыталар һәм ул һуғыш бөткәнсе шофер булып йөри.
Олатайымдың орден-миҙалдары бик күп ине, тип һүҙен дауам итте әсәйем. Мин унан улар тураһында һөйләүен үтенгәс, һүҙен дауам итеп :”Миҙалдар ғына кешенең ысын йөҙөн асып бирмәй әле,- ти ине ул –Рәхмәт уны алған кешеләргә, түштәрендә йөрөткәндәргә, иң маҡтаулы иң хөрмәтле кешеләр улар. Тик минең бер ниндәй миҙал күрмәйенсә, батырлыҡ эшләп киткән кешеләрҙе лә күргәнем бар. Бер миҙгел эсендә то 1b24 рмошон, керһеҙ намыҫын йәшәү менән үлем үлсәүенә ҡуйған иҫемһеҙ батырҙар. Беҙ бына фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышҡанда игендәрҙе юғалтыуҙарһыҙ йыйып алыу өҫөн көндөң һәр сәғәтен ҡырҙа үткәргән тыл хеҙмәтсәндәре батыр түгелмени. Улар ҙа миҙалға,хөрмәткә, иғтибарға лайыҡ. Кешенең кешелеклеге, ысын йөҙө түшендәге миҙалдар һаны менән генә билгеләнмәй, “ - тигәйне олатайым шул ваҡытта, тине әсәйем.
Ошо дәһшәтле һуғышта ҡарт олатайым бер тапҡыр ҡаты яралана һәм ике тапҡыр контузия ала. Ул Герман еренә тиклем барып етә һәм Бөйөк Еңеүҙе Берлин шәһәрендә ҡаршылай.
Һуғыштан һуң да әле ул туған илгә хеҙмәт итеп ҡала һәм туған ауылына 1947-се йылда ғына ҡайта.
Ауылға ҡайтып ул ауыл Советы сәркәтибе булып бик күп йылдар эшләй. Контузиялар үҙенекен итә, олатайҙың башы бик ауыртыу арҡаһында ул еңелерәк эшкә родиоүҙәккә эшкә күсә. Тынғы белмәҫ хеҙмәт һәм һуғыш ветераны, пенсияға сыҡҡас та, эшләүен дауам итә.
Ҡарт олатайым Ҡәнәфи менән ҡарт өләсәйем Насиха өҫ бала тәрбийәләп үҫтерәләр, уларға белем алырға, тормошта үҙ юлдарын табыуҙа булышыусы һәм терәк булғандар.
Әйе, ғүмер уҙа. Ҡарт олатайыма әле ошо гүҙәл тормошобоҙҙоң матурлығын күреп, балаларының рәхәтен күреп йәшәйһе лә йәшәйһе ине лә бит. Ләкин ул 76 йәшендә был доньянан беҙҙе ташлап баҡыйлыҡҡа күҫте. Ҡарт өләсәйем әле лә иҫән-һау. Ҡарт олатайымдың һуғышта төшкән фотоһүрәттәре, орден-миҙалдары, һуғыштан яҙған бернисә хаты, ҡыҙыл армия кенәгәһе бөтәһе лә өләсәйемдә һаҡлана.
« Кеше китә, йыры ҡала» тиҙәр бит. Ҡарт олатайыма бик иҙге, һәйбәт, ярҙамсыл кеше булған тип һүҙен тамамланы әсәйем.
Әйе шул һәйбәт кешенең яҡшылыҡтары онотолмай быуындан-быуынға күсә килә. Мин дә үҙемдең ҡарт олатайым тураһында балаларыма һөйләп еткерәсәкмен. Ысынлап та, “Кеше китә, йыры ҡала” тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр икән шул.
Колумбово яйцо
Ребята и утята
Рисуем "Ночь в лесу"
Солнечная система. Взгляд со стороны
Злая мать и добрая тётя

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
7789
"Пою мою республику"
“ Пою мою республику”
Сочинение “Мин бәхетле тыуған еремдә!»
Уҡытыусы Ғабдуллина Зилә Ғәлимйән ҡыҙы.
Эште башҡарҙы 9 класс уҡыусыһы Галимова Айһылыу.
Минең бәхетем – ул минең Башҡортостаным!
Урал күкрәгендә йөрәк кеүек
Башҡортостан – тыуған илкәем.
Шул йөрәктең ҡан тамыры булып
Күкһелләнә Ағиҙелкәйем.
Беҙҙең илебеҙ бик бай. Донъяла илдәр бик күп. Бер ил – үҙенең тауҙары, икенсеһе –далалары, өсөнсөһө – һыуҙары, дүртенсеһе – урмандары менән дан тота... Ә беҙҙең илкәйебеҙҙә был байлыҡтарҙың барыһы ла бар.
Башҡортостан... Был һүҙҙе ишетеү менән, күҙ алдына әкиәт батшаһының алтын һарайына оҡшаған бейек ҡаялар, иге-сиге булмаған урмандар, таштан-ташҡа һикереп аҡҡан шишмәләр,сәскәле болондар, киң басыуҙар, тасма-таҫма юлдар, береһенән – береһе матурыраҡ ҡалалар, дус- татыу халыҡ килеп баҫа. Ниндәй генә хазина юҡ тыуған илебеҙҙең йөрәгендә! Алтын һәм баҡыр, тимер һәм аҫыл таштар, нефть һәм күмер – бөтәһе лэ бар унда.
Йөрөп аяҡ талыр, ҡарап ҡараш етмәҫ сикһеҙ яландар һәм туғайҙар, йырҙарҙа йырланған Ағиҙел, Ашҡаҙар, Һаҡмар, Урал һәм башка бик куп йылғалары бар уның.
Беҙҙең Башҡортостаныбыҙ төрлө ял йорттары менән дә дан тота. Төрлө илдәрҙән халыҡ бында ял итәргә килә.Башҡорт ҡымыҙы ғына ниндәй файҙалы,төрлө сирҙәрҙән дауа. Ә башҡорт балы төрлө илдәрҙә лә билдәле.
Тыуған ил –тыуған нигеҙҙән башлана тиҙәр. Минең дә кескәй генә бер илем бар –ул минең ауылым Урманайым. Ошонда тыуып, ошондағы һыуҙарҙы эсеп, ошондағы һауаны һыулап, ошо ерҙең йәшел үләндәрендә тәгәрәп үстем.
Бер яғында бормаланып Ыҡ аға,
Бер яғында бейек-бейек тауҙары.
Болононда әрәмәлек...
Менә ниндәй матур ул минең тыуған ауылым! Ысынлап та бер яғынан Мәтауыш тауы һуҙылып киткән,ә икенсе яғынан бормаланып- бормаланып Ыҡ йылғаһы һалмаҡ ҡына аға.Ә урмандарында ниндәй генә ағастар, сәскәләр, емештәр юҡ. Болононда көҙгө кеүек күлдәр ялтырап ята.Ә кулдәрен матур-матут томбойоҡтар биҙәй.
Минең тыуған ауылым тураһында ауылдаштарым бик күп шиғырзар яҙған. Мәктәбебеҙҙең химия һәм биология уҡытыусыһы Муллакаева Әминә Миңлейәр ҡыҙы яҙған Урманай тигән шиғырына яҙылған йыры ла бар.
Ыҡ буйында бер ауыл бар,
Эштә ҡаршылай таңын.
Йылғалары, ҡойолары,
Шишмәләре саф уның
Йәмле була Урманайҙың
Йәй көндәре, ҡыштары.
Эште, йырҙы ла ярата
Егеттәре, ҡыҙҙары.
Урманай тау итәгендә
Шаулап үҫә пар ҡайын.
Шул ҡайынға баш иямен
Ауылға ҡайтҡан һайын.
Күңелгә моңло көй килә
Урманай урманында.
Ауылға сәләм ебәрәм
Йырлаған йырҙарымда.
Мин үҙемдең илемде, ауылымды бик яратам.Уның һәр бер шишмәһе, һәр бер ташы, һәр бер ағасы, һәр бер кесерткәне миңә бик яҡын. Юл буйында үскән туҙғанаҡтары ла,кәкре ҡайыны ла күңелемә йылылыҡ бирә.
Сит ерҙең гөлөнән үҙ илеңдең тигәнәге яҡшыраҡ тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәрҙер. Ҡайһы ғына кешене алһаң да, ниндәй генә илдә йәшәһә лә, ул үҙ илен һағынып ҡайта. Сөнки үҙ илеңдә- үҙ өйөңдә кеүек- һауаһы ла икенсе, еле лә нисектер наҙлыраҡ исә кеүек. Мин дә үҙемдең тыуған илемде бик яратам. Ҡайҙа ғына барһам да тыуған ауылымды, өйөмдө һағынып ҡайтам. Һыҙылып атҡан таңдарын, сут-сут һайраған һандуғасын, селтер-селтер аҡҡан шишмәһен нисек һағынмайһың да, нисек яратмайһың инде.Мин бик бэхетлемен тыуған ауылымда, тыуған еремдә.
Шуға күрә үҙебеҙҙең Башҡортостаныбыҙҙы- тыуған төйәгебеҙҙе ташламайыҡ, уны үстерәек, гөлдәргә күмәек, илебеҙгә файҙалы улдар, ҡыҙҙар булып үсәек. Үҙ илемдең башы булмаһам да, ташы булайым тип йәшәргә кәрәк. Илебеҙҙең киләсәге беҙҙең кулдарҙа. Беҙҙең бәхет – ул тыныс, аяҙ күк йөҙө аҫтында, татыу илдә, берҙәм дуҫ булып йәшәү. Бәхетле булаеҡ!
Кактусы из сада камней
Камилл Фламмарион: "Астрономия - наука о живой Вселенной"
Ласточка
Композитор Алексей Рыбников
Браво, Феликс!


text:
“Башҡортостан” гәзите тоғро дуҫтарына быйыл да күркәм бүләктәр әҙерләне! 16.04.2020
1 апрелдән 2020 йылдың икенсе яртыһына матбуғатҡа яҙылыуҙың төп осоро башланды.
Табынға - картуф менән тефтели 18.04.2020 // Матур үтһен ялығыҙ
Ошондай туҡлыҡлы ла, тәмле лә ризыҡ рецебы тәҡдим итәбеҙ. Ял көндәрегеҙ мөбәрәк, табындарығыҙ түңәрәк, күңелегеҙ көр булһын, дуҫтар!
Тотош уҡырға 12
Бөгөн иртән Өфө - Белорет юлында... 18.04.2020 // Хәүефһеҙлек
Икеһен дә эстән сығарыу өсөн ҡотҡарыусыларҙың ярҙамы талап ителә.
Тотош уҡырға
Студенттар ҙа ярҙамға әҙер 18.04.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Башҡортостан дәүләт медицина университеты клиникаһының терапия корпусы коронавирус инфекцияһын йоҡторғандар өсөн госпиталь итеп үҙгәртеп ҡоролдо.
Тотош уҡырға
Бүребай комбинатынан - бер миллион һум 18.04.2020 // Геройҙар дәүере
Иҡтисади үҫешкә ҙур өлөш индергән предприятие Хәйбулла халҡын был юлы ла ярҙамынан айырманы.
Тотош уҡырға
"Балаңдың үлеме - һыуҙан" 18.04.2020 // Йәмғиәт
- Ниңә ризалаштым икән, ниңә генә? - тип өҙгөләнде әсә...
Тотош уҡырға
Ут ниҙән сыҡҡан? 18.04.2020 // Хәүефһеҙлек
Баймаҡ районының Абдрахман ауылында...
Тотош уҡырға
"Белмәгәйнек..." 18.04.2020 // Йәмғиәт
Ҡурҡыуҙан малай урамды яңғыратып илай башлай...
Тотош уҡырға
Гөлназ Асаеваның был йыры урланғанмы? 18.04.2020 // Йәмғиәт
"Үҙен дә, ижадын да яратмайым. Хәҙер, ғөмүмән, йырҙар бер-береһенә оҡшаған, йырсылар күп..."
Тотош уҡырға
Ҡайтып ҡына инмәһен... 18.04.2020 // Йәмғиәт
Тышта ямғыр яуып торһа ла, эсеп туймаған ир трико менән өй тәпешкәһендә яндағы магазинға сығып китте. Ана ҡайта, бына ҡайта тип ҡотом осоп ята торғас, йоҡлап киткәнмен. Иртән уянһам...
Тотош уҡырға
Ҡан көн дә кәрәк, ә донорҙар аҙ 18.04.2020 // Сәләмәт булайыҡ
"Депутаттарыбыҙ бындай акцияла тәүге тапҡыр ғына ҡатнашмай, уларҙың өлгөһөнә эйәреүселәр булырына шикләнмәйем".
Тотош уҡырға
Ун кеше ауыр хәлдә... 17.04.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Бөгөн Башҡортостанда коронавирус менән 212 кеше сирләй тип хәбәр иткәйнек. Әле уларҙың хәле тураһында билдәле булды.
Тотош уҡырға
“Был йәһәттән даими контроль булдырырға кәрәк” 17.04.2020 // Хәүефһеҙлек
Радий Хәбиров дәүләт башлығына коронавирус сиренең таралыуына ҡаршы эш итеү йәһәтенән республикала күрелгән саралар тураһында хәбәр итте.
Тотош уҡырға
Имтихан буйынса онлайн-консультация була 17.04.2020 // Белем һәм тәрбиә
Сығарылыш уҡыусылары, ата-әсәләр һәм уҡытыусылар иғтибарына!
Тотош уҡырға
"Милли кейем – ул туған халҡыңа һөйөү билдәһе” 17.04.2020 // Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
Рус халҡының милли кейеме тарихы хаҡында бөгөн беҙгә Республика милли кейем байрамы сиктәрендә “Красный Яр” рус тарихи-мәҙәни үҙәге ойошторған онлайн сәғәттә һөйләнеләр.
Тотош уҡырға
Зөлфиә Краснованан - оҫталыҡ дәресе 17.04.2020 // Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
Бөгөн Башҡортостанда онлайн форматта Милли кейем байрамы бара. Әйткәндәй, сараға сит төбәктәрҙә йәшәгән башҡорттар ҙа ихлас ҡушылды.
Тотош уҡырға
Казак мундирының тарихын белгең киләме? 17.04.2020 // Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
Милли кейем байрамы, ысын мәғәнәһендә, тарихи сығанаҡтарҙы барлау көнөнә әйләнде. Ни өсөнмө? Сөнки тап бөгөн Республика милли кейем байрамы сиктәрендә төрлө халыҡтар үҙҙәренең милли кейемдәре, тегеү үҙенсәлектәре, тарихы хаҡында һөйләне.
Тотош уҡырға
Дуҫлыҡ йорто сайтында – сыуаш кейеме хаҡында 17.04.2020 // Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
Бөгөн Башҡортостанда милли кейем байрамы бара. Ул Башҡортостаан Башлығы Радий Хәбиров Указына ярашлы ойошторола. Ҡурсаланыу шарттарына ярашлы, был сара ваҡытында төбәктә йәшәгән төрлө халыҡ вәкилдәре онлайн рәүештә милли кейемдәре менән таныштыра.
Тотош уҡырға
Ҡыҙыҡай сит машинаға ултырып киткән 17.04.2020 // Хәүефһеҙлек
Күгәрсен районында 15 йәшлек үҫмер ҡыҙ юғалған.
Тотош уҡырға
Учалы уҡыусыһы коронавирустың 3D моделен эшләгән 17.04.2020 // Белем һәм тәрбиә
Улай ғына түгел, ул әлеге эше менән “Таланттар сылбыры” халыҡ-ара конкурсында ҡатнашҡан һәм...
Тотош уҡырға
“Үҙебеҙҙекеләр хаҡына ауырымайбыҙ” 17.04.2020 // Геройҙар дәүере
Был "ҡанатлы" һүҙбәйләнеште республиканың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы хеҙмәткәрҙәре девиз итеп алған.
Тотош уҡырға
Өҫтөнә боҙ киҫәге төшкән 17.04.2020 // Хәүефһеҙлек
Был күңелһеҙ хәл 12 апрелдә үк теркәлһә лә, енәйәт эше бөгөн генә ҡуҙғатылған...
Тотош уҡырға
Киске ашҡа минтайҙан кәтлит 17.04.2020 // Матур үтһен ялығыҙ
Минтайҙы төрлө кеше төрлөсә әҙерләй. Әммә ул майһыҙ балыҡ булғанлыҡтан, ғәҙәттә, ҡурылған ризыҡ ҡорораҡ килеп сыға. Ә бына кәтлит итһәң, телеңде йоторлоҡ тәмле ризыҡ килеп сыға!
Тотош уҡырға
Хәмдүнә Тимерғәлиева: «Үҙем дә интектем унан» 17.04.2020 // Йәмғиәт
Сәхнә кешеһен ижады ғына түгел, ғәйбәт тә күтәрә. Һәр хәлдә, күптәр үҙҙәрен нәҡ бына шул юл менән танытырға тырыша
Тотош уҡырға
Райхан нимә ярата? 17.04.2020 // Баҡса
Аш тәмләткестәр араһында хуш еҫле райхан (базилик) бар, ул әүәл-әүәлдән кешегә тоғро хеҙмәт итә. Борондан йәшәп килгән һинд Аюрведаһында (күңелде һәм тәнде һауыҡтырыу системаһы) райхан юғары баһалана. Райханға әҙ генә ҡағылыу менән хуш еҫе аңҡып китә, еҫе яуыз микробтарҙы һәләк итә. Бер нисә япрағын сәйнәһәң, ауыҙ эсе таҙарып, тын сафланып, кәйеф күтәрелеп китә. Йоғошло вирустар эләккәндә лә райхан ярҙам итә, вирустарға ҡаршы көрәшә, елһенеүҙе, тән ҡыҙыуын кәметә.
Тотош уҡырға
Бесәйҙәрҙе яратам! 17.04.2020 // Йәмғиәт
Беҙҙең бәйгелә мәктәп уҡыусылары ла әүҙем ҡатнаша башланы. Сираттағы эштәрҙе Өфө ҡалаһының Ф. Мостафина исемендәге 20-се мәктәбендә IX класта белем алған Ләйсән Үтәғолова ебәргән. Уның эштәрендә ҡала күренештәре лә, ауыл тәбиғәте лә күп. Баҡһаң, баш ҡалала йәшәгән ҡыҙҙың йәйге каникулы ауылда үтә икән.
Тотош уҡырға
Мандариндың зыяны ла бар 17.04.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Мандарин С витаминына бик бай. Ул һыуһынды баҫа, депрессия ваҡытында бик файҙалы.
Тотош уҡырға
Ромашканың файҙаһы тейһен 17.04.2020 // Сәләмәт булайыҡ
Ҡан тамырҙарын түбәндәге рецепт таҙарта: 100-әр грамм ромашка, һары мәтрүшкә, үлмәҫ гөл (бессмертник), ҡайын еләге япрағы һәм ҡайын бөрөһөн бергә ҡушабыҙ.
Тотош уҡырға
“Иң мөһиме – ысын күңелдән булһын” 17.04.2020 // Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
Коронавирус инфекцияһы таралыуын иҫкәртеү йәһәтенән үткәрелгән онлайн брифингта Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының художество етәксеһе, билдәле артист Асҡар Абдразаҡов ҡатнашты. Ул алғы сафта булған табиптарға арналған яңы акция ойошторолоуын хәбәр итте.
Тотош уҡырға


text:
Археология
Археология (бор. грек. ἀpxaῖoς "боронғо" , -λoYίa ғилем, фән һүҙҙәренән) – ергә күмелеп һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар (тимер аҡса, ҡоралдар, йорт-ҡаралты, кешенән ҡалған сүп-сар һ.б.) буйынса боронғо халыҡтарҙың тарихын өйрәнеү фәне; һаҡланып ҡалған матди сығанаҡтар нигеҙендә кешелек донъяһы тарихын өйрәнеүсе фән.
Уның тикшеренеү маҡсаттары төрлө осраҡтарҙа төрлөсә – кеше тарихын һәм эволюцияһын өйрәнеүҙән мәҙәниәт үҫеше һәм тарихына хәтлем - билдәләнә.
«Археология» термины беренсе тапҡыр Б.Э.Т. 4 быуатта Платон тарафынан боронғо дәүерҙәргә нисбәтле фәндәрҙе күҙҙә тотып ҡулланыла. Фән булараҡ, археология Рәсәйҙә 18 быуат башында барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Археологик сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матди сығанаҡтар − артефакттар (лат. artefaktum - яһалған) - етештереү ҡоралдары һәм улар ярҙамында барлыҡҡа килтерелгән матди байлыҡтар: ҡоролмалар, ҡоралдар, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба, сәнғәт әҫәрҙәре һ.б., ҡыҫҡаһы, кешеләр тарафынан етештерелгән барлыҡ әйберҙәр. Яҙма сығанаҡтарҙан айырмалы булараҡ, артефакттар тарихи ваҡиғалар хаҡында туранан-тура һөйләмәй, шул сәбәпле улар нигеҙендә тупланған тарихи мәғлүмәттәр фәнни реконструкция нәтижәһе булып тора.
Археологик тикшереү ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Археологияның үҙенә хас тикшереү ысулдары бар. Стратиграфия ысулы арала иң мөһиме һанала - ул бер урында оҙаҡ йәшәү нәтижәһендә барлыҡҡа килгән культура ҡатламдарының урынлашыу тәртибен билдәләү һәм уларҙың хронологик бәйләнешен асыҡлауҙан ғибәрәт. Археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған әйберҙәр түбәндәге билдәләр буйынса клпссификациялана: әйберҙең ҡулланылыу максаты, эшләнеү ваҡыты һәм эшләнгән урыны. Ҡоралдың ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын һәм функцияһын билдәләү өсөн эш процессында барлыҡҡа килгән эҙҙәрҙе тикшереү ысулы ҡулланыла, эшләнгән ваҡытын билдәләү типологик ысул ярҙамында башҡарыла. Археологияның уҙ ысулдарынан тыш башҡа фәндәрҙәлә ҡулланылғандарынан да эшкә ег 1000 әләр: әйбер ҡалдыҡтарындағы радиоактив углерод микъдары буйынса даталарҙы билдәләү, археологик ҡомартҡыларҙа табылған ағастарҙың йыллыҡ балдаҡтары буйынса сағыштырма һәм абсолют даталарҙы асыҡлау, яндырылған балсыҡтан яһалған әйберҙәрҙәге магнитлылыҡты үлсәп, уларҙың абсолют йәшен билдәләү, ваҡытты асыҡлауҙың геологик ысулдары (мәҫәлән, тасма рәүешендә ятҡан балсыҡ ҡатламдарын тикшереү һ.б.). Боронғо әйберҙәрҙе өрәнеү һәм уларҙы етештереү ысулдарын асыҡлау өсөн спектраль анализ, металлография, техник петрография һ.б. ҡулланыла.
Тикшеренеү өлкәһен 3,4 млн йыл элек Көнсығыш Африкала ҡулланыла башлаған тәүге ҡоралдарҙан башлап, бер нисә тиҫтә йыл элек булған ваҡиғаларғаса ваҡыт арауығы тәшкил итә.
Археология фәне өлөштәре һәм тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фән булараҡ, ошондай өлөштәрҙаән тора: тәбиғи шарттарҙы алдан күҙәтеү һәм ҡыҙыҡлы урындарҙы билдәләү; ҡомартҡыларҙы ҡаҙып табыу; һәм йыйылған ҡомартҡылар менән мәғлүмәтте анализлау. Киң мәғәнәлә, археология фән-ара тикшеренеү ысул-юлдарына, әйтеп үткәндә антропология, тарих, мәҙәниәт тарихы, этнология, география, геология, лингвистика, физика, химия, статистика, палеоэкология, палеонтология,палеозоология һәм палеоботаника ысулдарына таяна.
Археология 19 быуатта Европала тарих тармағы булараҡ үҫешә башлай; шунан бирле ул бар донъяла өйрәнелгән фәнгә әүерелә. Хәҙерге көндә уның эсендә өлөш фәндәр (мәҫ. дингеҙ археологияһы,археоастрономия үҫеште, тикшеренеү өсөн күп һанлы ғилми методтар барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта, археологтар алдында күп проблемалар – псевдоархеология менән эш итеү, ҡаҙылма ҡомартҡыларҙы урлау, һәм кеше тәне ҡалдыҡтарын ҡаҙып алыуға ҡаршылыҡ күрһәтеү – килеп тыуа.
Пётр I нигеҙ һалған Кунсткамерала боронғо әйберҙәр һәм археологик ҡомартҡылар туплана. Археологик ҡомартҡылар тураһында мәғлүмәттәр туплау дәүләт эшенә әүерелә. Археологик ҡомартҡыларҙы тикшереү, археология тарих фәненең бер өлөшө булараҡ танылғас, 18 быуатта ғына ғәмәлгә керә. Пётр I тарафынан Себерҙне өрәнеү өсөн еберелгән Д.Г. Мессершмидт унда беренсе фәнни археологик ҡаҙыу эштәре үткәрә (1722). Санкт-Петербургта Фәннәр академияһына (1724) нигеҙ һалынғас, Академик экспедициялар ойошторола һәм ҡиммәтле археологик материалдар туплана.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Авдусин Д. А. Археология СССР. — М., 1967.


text:
Көнбайыш Европа
Кө 1000 байыш Европа — сәйәсәт, тәбиғәт йә иһә мәҙәниәт билгеһе буйынса берләшкән Европа илдәрен атаусы термин. Һалҡын һуғыш ваҡытына тиклем Көнбайыш Европа илдәренә НАТО блогындағы дәүләттәрҙе индерәләр. Был ваҡытта Көнсығыш Европа илдәре ОВД блогында торалар. ОВД тарҡалғандан һуң тағын үҙәк, төньяҡ һәм көньяҡ Европаны айырып йөрөтә башлайҙар. Шуға күрә Көнбайыш Европа илдәренә хәҙер бары Бельгия, Люксембург, Монако, Нидерланд һәм Франция дәүләттәрен индерәләр.
Йөкмәткеһе
Көнбайыш Европаға индерелгән дәүләттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
-
-
1988 йылда Европа. Күк төҫ — НАТО илдәре, ҡыҙыл төҫ — ОВД илдәре.
«Көнбайыш Европа» илдәре телдәрендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Западная Европа // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Геродот
Геродо́т Галикарна́сский (бор. грек. Ἡpόδotoς Ἁλιkapvᾱσσeύς, б. э. т. 484 — б. э. т. 425) — боронғо грек тарихсыһы, грек-фарсы һуғышын һәм замандаштары ғөрөф-ғәҙәтен һүрәтләгән «Тарих» исемле беренсе тулы ғилми хеҙмәт авторы. Антик мәҙәниәт өсөн Геродот хеҙмәттәренең әһәмиәте ҙур. Цицерон уны «тарих атаһы» тип атай. Геродот хеҙмәттәре — хәҙерге Рәсәй һәм Украина территорияһында антик дәүерҙә йәшәгән халыҡтарҙы керетеп, Скифия тарихы буйынса мөһим тарихи сығанаҡ булып тора,
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Герододтың тыуған иле --Дориялылары нигеҙләгән Малайзияның Галикарнас ҡаласығы, урындаға Кария ҡәбиләһе вәкилдәре янындағы урынлашҡан. Йәш сағында Геродот Лигдамида тиранлығына ҡаршы көрәшеүсе фирҡәлә тора, һөргәндә Самоста йәшәү, һүңынан артабан сәйәхәт итә башлай. Ул Вавилон, Ассирия, Мысыр, Кесе Азия, Геллеспонт, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйында, Балҡан ярымутрауында, Фракияла була. Б. э. т. 446 йылдарҙа ул Афинала йәшәй, бында ул Перикл менән таныша; был ваҡытта "Тарих"тың ҙур өлөшө яҙылған була, Геродот афиналыларға был әҫәрҙең өҙөктәрен уҡығаны билдәле. Б. э. т. 444 йылда, кротолылар емергән Сибарис урынында, дөйөмэллин колонияһы Бөйөк Грецияның Фурии ҡалаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша. Б. э. т. 425 йылда вафат була.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙ 1000 әртергә]
Геродот әҫәрҙәре, хәҙерге мәғәнәлә тарихи эҙләнеүҙәр түгел, был оҫта, һәләтле, ҡыҙыҡһыныусан, тиҙ аралашыусан, күп уҡыған, күпте күргән һәм күпте ишеткән кешенең тасүрламаһы; был сифаттарға, скерцизм менән боҙола башлаған, эллин алиһәләренә ышаныусы кешенең баҫылҡылыға ҡушыла. Икенсе яҡтан Геродот тарихсы ғына түгел, уның ҡайһы бер әҫәрҙәре ул заман өсөн энциклопедия, бында географик, этнографик, тәбиғәт-тарих һәм әҙәбиәт буйынса мәғлүмәт тупланған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Геродот хаҡлы рәүештә тарих атаһы тип иҫәпләнә. Хәҙерге заманда уның әҫәрҙәре 9 китапҡа бүленгән, шуларҙың икенсе яртыһы б. э. т. 479 йылдағы Сеста ҡамауы менән тамамланған грек-фарсы һуғышы тураһында эҙмә-эҙлекле тарихи хикәйә.
Беренсе яртыһы Фарсы батшалығы, Вавилония, Ассирия, Мысыр, Скифия, Ливия һәм башҡа илдәрҙе маҡтаған хикәйәләр. Вәхшиҙәр һәм эллиндар араһындағы көрәште күҙәтеүҙе тарихсы күҙ алдында тора. Әҫерҙең тарихи линияһын юғалтмайынса, тарихсы үҙенә ҡыҙыҡ булған башҡа нәмәләр тураһында ла яҙа. Геродотҡа яңы тарихи башланғысҡа ышаныслы итеп кереткән тарихи тәнҡит хас.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Текстар һәм тәржемәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Loeb classical library» серияһында 4 томда баҫылған (№ 117—120).
- «Collection Budé» серияһында Геродот "Тарих"ы издана в 11 томах (включая тома с введением и с указателем).
Руссаға тәржемәләр:[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Повествования Иродота Аликарнасского. / Пер. А. Нартова. В 3 т. СПб., 1763—1764.
- История Иродотова. Ч. 1-5. / Пер. И. И. Мартынова. СПб., 1826—1828. (на греч. и рус. яз.; включает в ч. 5 «Жизнь Гомера» Псевдо-Геродота)
- Книги I, IV. / Пер. И. Мартынова в переработке М. Гаспарова. // Историки Греции. М., 1976. С. 27-166.
- Геродот. История в 9 кн. / Пер., предисл. и указатель Ф. Г. Мищенко. В 2 т. М., 1885—1886.
- 2-е изд., испр. 1888.
- переизд.: М.: Эксмо. 2008.
- Геродот. Тарих / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. 600 стр. 50000 экз.
- переизд. неоднократно, например: (Серия «Классики исторической мысли»). М.: Ладомир — АСТ. 1999. 752 стр.
Бынан тыш революцияға тиклем Рәсәйҙә "Тарих"тың айырым китаптары мәктәп дәреслектәрендә уҡытыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гре ff6 ческий текст и английский перевод Годли
- Геродот. Всемирная история — русские переводы всех 9 книг «Истории».
- Портал Новый геродот — Геродот. Ру.
- Максим Мошков китапханаһында Геродот
- Геродот, «История» (в девяти томах)


text:
Англия
Англия короллеге — Бөйөк Британияның иң ҙур тарихи һәм административ өлөшө.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡоролош (9 регион)
- 2 Иҫкәрмәләр
- 3 Һылтанмалар
Ҡоролош (9 регион)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Региондар (ингл. Regions, йәки Government Office Regions) — Англияның юғары кимәл административ-территориаль өлөштәре. Һәр регион графлыҡт 1000 рға бүленә.
Региондарға бүлеү 1994 йылда Джон Мейджор хөкүмәте менән индерелә.
Көньяҡ-көнсығыш Англия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оксфордшир[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
О́ксфордшир (ингл. Oxfordshire [ˈɒksfərdʃər] йә [ˈɒksfərdʃɪər]) — Англияның көньяғындағы церемониаль һәм метропо 1000 ль булмаған графлығы. Үҙәге — Оксфорд. Халыҡ һаны — 620 мең кеше (графлыҡтар араһында 35-се урын, 2007). Майҙаны — 2605 км² . Власть. Округта тәртипте «Темз Вэлли Полис» полиция бүлеге һаҡлай. Бүлектең штаб-фатиры Оксфорд эргәһендәге Кидлингтон ауылында урынлашҡан. Административ бүленеше: 5 район.
Көнсығыш Суссекс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсығыш Суссекс[3] (ингл. East Sussex, /ˈsʌsɨks/;) — көнсығыш Англияның церемониаль һәм метрополь булмаған граф 1000 ығы. Графлыҡ Көньяҡ-көнсығыш Англия регионына инә.
Баш ҡала — Льюис, иң эре ҡала — Брайтон һәм Хоув. Халыҡ һаны - 761 800 кеше, графлыҡтар араһында 28-се урын, 2007).
Майҙаны - 1792 км² (33-сө урын); Административ бүленеше: 6 районға бүленгән.
Суррей[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Су́ррей йәки Саррей (ингл. Surrey [ˈsʌri]) Англияның церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы, Көньяҡ-көнсығыш Англия регионына инә. «Өй графлыҡтарының» береһе ( «Домашнее графство», Home Counties en: Home counties). Үҙәге — Кингстон-апон-Темс, тарихи яҡтан — Гилдфорд. Халыҡ һаны — 1098300 кеше (2007). Майҙан — 1963 км²; Көнбайыштан көнсығышҡа Суррейҙы Норт Доунс тауҙары киҫеп үтә. Улар графлыҡты икегә бүлә: төньяҡ – уңдырышлы ерҙәр, көньяҡ — таулы ерҙәр.
Күренекле кешеләр. Джули Эндрюс (актриса), Эрик Клэптон (композитор һәм йырсы), Уорик Дэвис («Поттериана»ла гоблин Крюкохват, профессор Флитвик ролдәрен башҡарған), Том Фелтон («Поттериана»ла Драко Малфей).
Джоанна Роулингтын китабында Гарри Поттер ошо адрес буйынса йәшәй: Литтл Уингинг ҡалаһы, Тис урамы, Суррей графлығы.
Кент[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кент (ингл. Kent. /kɛnt/;, лат. Cantium, Canthia) —Англияның көньяғындағы церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Баш ҡалаһы — Мейдстон. Халыҡ һаны — 1,359 млн кеше (графлыҡтар араһында 1-се урын).
Тарихы. Рим ғәскәрҙәре караптары Британ утрауҙарына иң тәүҙә Кент графлығына төшә.
- Цезарь килер алдынан ерҙәр бельгтар ҡәбиләһе тарафынан яуланған була.
- Вальмер һәм Танет араһында Цезарь хәрби карабынан төшә.
Иҫтәлекле урындары
- Рочестер ҡәлғәһе
- Лидс ҡәлғәһе
- Кентербери
- Кентербери соборы
- Аббатство Святого Августина
- Изге Мартин сиркәүе
- Дувр
- The White Cliffs Experience
- Тентерден
- Tenterden Steam Railway
Күренекле кешеләр
- Графлыҡ Джефри Чосерҙын «Кентербери әҫәрҙәре» аша күп кешеләргә таныш.
- Чарльз Диккенстың атаһы графлыҡта, Чатем диңгеҙе портында эшләгән. Яҙыусының әҫәрҙәрендә Рочестер, клифф һаҙлыҡтары тураһында уҡырға була.
- Рәссам Уильям Тёрнер бала сағының бер өлөшөн бында үткәргән.
- Әҙәбиәт буйынса нобель премияһы лауреаты Уильям Голдинг.
- Венди Коуп, шағирә.
Көнбайыш Мидленд[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш Мидленд йәки Уэст Мидленд[4] (Уэст-Мидлендс; ингл. West Midlands) — Англияның 9 регионының береһе. Баш ҡалаһы — Бирмингем. Майҙаны 13 004 км². Халыҡ һаны — 5 642 600 кеше.
Административ бүленеше:
Иҡтисад. Уэст Мидленд ре 1000 гионында Астон Мартин, Ягуар Карс, Лэнд Ровер, ЭмДжи Карс, Морган, Маркос, Уэстфилд, ДжиТиЭм компанияларының заводтары һәм штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Спорт. Англияның 20 профессональ клубының 4-еһе — Уэст Мидлендтан: Астон Вилла, Вест Бромвич Альбион, Вулверхэмптон Уондерерс, Сток Сити.
Ҙур Лондон[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ-көнбайыш Англия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ-көнсығыш Англия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йоркшир һәм Хамбер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсығыш Мидленд[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсығыш Англия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ-көнсығыш Англия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Mason, Chris England 'most crowded in Europe' (инг.). BBC News (2008-09-16). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 5 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom: (2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb))
- ↑ Карта «Великобритания, Ирландия, масштаб 1:1 500 000, Роскартография, 2007 год.»
- ↑ Великобритания // Большая российская энциклопедия, том 5, Москва: Научное изд-во «Большая российская энциклопедия», 2006.


text:
Вавилон
Вавило́н (клиноп. 𒆍𒀭𒊏𒆠, ак. Bābili йәки Babilim"аллалар ҡапҡаһы»», бор. грек. BaBuλώv) — Аккад тарихи өлкәһендә урынлашҡан Боронғо Месопатамия ҡалаһы. Боронғо донъяның мөһим сәйәси һәм иҡтисади үҙәге, кешелек тарихындағы «беренсе мегаполис», христиан эсхатологияһы һәм хәҙергә заман мәҙәниәте символы булараө та билдәле. Вавилон емеректәре хәҙерге Эль-Хилла(Ираҡ) ҡалаһы ситтәрендә ята.
Б. э. т. VI быуатта аҙаҡында Көнбайын Азия халыҡтары менән бер рәттән Иран халҡы ла Ассирия хакимоегенән ҡотола. Шул ваҡытта өс ғәйрәтле держава — Иран батшалыҡы Мидия, Вавилон батшалығы, Крез батша хакимлегендәге Лидия и 1000 е барлыҡҡа килә.
Б. э. т. III мең йыллыҡҡа тиклем төҙөлгән; боронғо шумер сыҡанаҡтарында Кадингирра исеме менән билдәле. Б. э. т. XXIV—XXI быуаттарҙа Аккад батшалығының һәм Ура династияһының провинция үҙәге. Б. э. т. II—I быуаттарҙа боронғо донъяның бөйөк державаларының береһе — Вавилон батшалығының баш ҡалаһы. Новуходоносор II (б. э. т. VI быуат) хакимлек иткән осорҙа Вавилонда иң юғары иҡтисади һәм мәҙәни күтәрелеш осоро була[4]. Был төбәктең шаҡтай өлөшөн Вавилон батшаһы Новуходоносор II үҙенә бойһондорған. барса халыҡ яһаҡ түләгән.
Б. э. т. 587 йылда Вавилон батшаһы Иерусалимды ике йыл ҡамауҙан тотҡандан һуң баҫып ала. Ҡала нигеҙенә тиклеи емерелә. Иҫән ҡалған йәһүдтәр Междуречьеға ҡоллоҡа алына. Бына шул ваҡытта төрлө телле әсир Вавилонды төҙөй, биҙәй. Аврат йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан ҡала ике ҡатлы стена менән уратып алына. Новуходоносор II ҡатыны Семирамида өсөн бик үҙенсәләкле һарай төҙөтә. Уның стеналары тау киртләстәрен хәтерләтеп, баҫҡыс-баҫҡыс булып өҫкә күтәрелгән. Һәр кирләс һайын «шишмә» аҡҡан, баҡса сәскә атҡан. «Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары» Вавилон өҫтөндә бейек булып ҡалҡып торған.
Б. э. т. 539 йылда Вавилонды Кир II ғәскәрҙәре баҫып ала һәм Әһәмәниҙәр державаһы составында була; б. э. т. IV быуаттың икенсе яртыһында Селевкин дәүләте составындағы Александр Македонский державаһының баш ҡалаһы була; б. э. т. III быуатынын әкренләп ҡала ҡаҡшай.
Тарихи Вавилон Месопотам уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, дөрөҫөрәге Түбәнге Месопотамияның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан булған. Боронғо заманда Евфрат һәт Тигр йылғалары параллель аҡҡан (өлкәнәң Ике йылға араһы исеме шунан килеп сыҡҡан) һәм Фарсы ҡултығына айырым ҡойғандар.
Йылғалар һөҙәк ярлы булғанға йыш ҡына һыу баҫыуҙар булыр торған. Һыу баҫҡан ерҙәргә уңдырышлы тупраҡ та килгән. Кешелек тарихындағы Ике йылға араһында барлыҡҡа килгән Шумер цивилизацияһының иҡтисади базаһы ошо система нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Вавилон шумер эпохаһыосоронда барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланған Вавилон емеректәре айырым убаларған тора. Вавилон ҡолаған осорҙа Евфрат йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә —Көнсыҙыш һәм Кәнбайыш ҡалаға бүлеп торған. Һуңанан йылға юлын үҙгәрткән, хәҙәр йылға көнбайыш ҡала емеректәре аша аға. Емеректәрҙең ғәрәпсә исемдәре бар.
Хәҙерге заманда Бабиль провинцияһының Эль-Хидда ҡалаһы янындағы боронғо Вавилон ҡалаһы урынында археологик ҡаҙыныу эштәре бара. Археологик ҡаҙыныуҙар емеректәр урынлашған урынды ныҡ үҙгәртте. Өҫкө ҡатламда урынлашҡан йорттар, храмдар, һаҡланыу ҡорамалдары табылды.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 The Cambridge Ancient History: Prologomena & Prehistory: Vol. 1, Part 1. Accessed 15 Dec 2010.]
- ↑ Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. М., Азбуковник, 2001–2007.
- ↑ Моррис, Ян. Социальное развитие = Social development — Стэнфордский университет, 2010. — Б. 109.
- ↑ Saggs, H.W.F. Babylonians (б. э. т. VI быуат)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ]
- В. А. Белявский. Вавилон легендарный и Вавилон исторический
- Геродот. История в девяти книгах / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Под общ. ред. С. Л. Утченко. Ред. перевода Н. А. Мещерский. Ответственный редактор С. Л. Утченко — Л.,: Наука, 1972. — 600 б. — (Памятники исторической мысли). — 50000 экз.
- История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 1. Месопотамия / Под ред. И. М. Дьяконова — М.,: Наука, 1983. — 534 б. — 25050 экз.