text:
- Подробности
- Просмотров: 214
ҮТӘ ҺЫҒЫЛМАЛЫЛЫҠ, поликристаллик ҡаты есемдәрҙең һуҙыу ваҡытында ғәҙәттән тыш пластик деформацияланыу һәләте. Был ваҡытта өлгөләр бер нисә мең процентҡа тиклем һуҙыла, ғәҙәти пластик деформация ваҡытында поликристаллик материалдар бер нисә тиҫтә процентҡа тиклем генә оҙоная. Структур һәм фаза үҙгәреү м‑н бәйле булған Ү.һ. айырыла. Структур Ү.һ. кристаллиттарының (бөртөктәренең) үлсәме 10 мкм кәм булған поликристаллик материалдарҙа була, т‑ра һәм тиҙлектәрҙең билдәле сиктәрҙәге диапазонында күҙәтелә һәм ғәмәлдә ҡулланыла. Башҡортостанда Ү.һ. өйрәнеү 20 б. 70‑се йй. Авиация техник университетында (О.Ә.Ҡайбышев, М.Х.Рабинович) башлана, 80‑се йй. уртаһынан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында дауам ителә. Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында Ү.һ. теорияһы эшләнгән (В.В. Астанин, Ҡайбышев, А.И. Пшеничнюк), күренештең универсаль булыуы һәм ғәмәлдә теләһә ниндәй сәнәғәт иретмәһен Ү.һ. хәленә әйләндереү мөмкинлеге асылған. Аҙ деформациялана торған материалдарҙың (интерметаллидтар, керамика) Ү.һ. асыҡланған һәм өйрәнелгән. Материалдарҙа субмикро‑ һәм нанокристаллик структура барлыҡҡа килгәндә һуң уларҙа юғары тиҙлектәге һәм түбән температуралы Ү.һ. күҙәтелеү мөмкинлеге асылған. Ү.һ. материалдың формаһын локаль үҙгәртеү, ш. уҡ ҡаты хәлдәге органик булмаған материалдарҙың иретеп йәбештереү процесын тиҙләтеү өсөн һөҙөмтәле булыуы фәнни яҡтан иҫбатланған (Р.Й.Лотфуллин). Ҡатмарлы формалағы изделиеларҙы күләмле итеп штамплау (А.Г. Ермаченко, В.Г.Трифонов), автомобиль тәгәрмәстәре өсөн дискыларҙы һәм газ турбиналарын йәйеү (Ф.З. Үтәшев), матрицалары үтә ныҡ һәм юғары модулле бор сүстәре м-н арматураланған алюмин, магний, титан нигеҙендәге еңел иретмәләрҙән торған композиттар алыу (Астанин), көплөктәрҙе һәм күп ҡатлы күҙәнәкле конструкцияларҙы иретеп йәбештереү юлы м-н формалау (А.А. Круглов, Лотфуллин, Р.В.Сафиуллин) технологиялары эшләнгән. 1989 й. алып Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында (О.Р.Вәлиәхмәтов, Р.М.Ғәлиев, Р.Р. Мөлөков, Г.А.Салищев), 1995 й. — Перспективалы материалдар физикаһы ин‑тында (Р.З.Вәлиев) деформация ҡулланып эшкәртеү ысулы м‑н наноструктур материалдар алыу б‑са тикшеренеүҙәр башлана. Өфөлә 1978 й. металдарҙың Ү.һ. б‑са 1‑се Бөтә Союз конф., 1994 й. — перспектив материалдарҙың Ү.һ. б‑са Халыҡ‑ара конф. күсмә сессияһы үткәрелә, унда 16 илдең (ш. иҫ. БДБ илдәренең) вәкиле ҡатнаша. Респ. ғалимдары тарафынан Ү.һ. б‑са уйлап табыуҙарға 250‑нән ашыу Рәсәй һәм сит ил патенты алынған.
Әҙәб.: К а й б ы ш е в О.А., У т я ш е в Ф.З. Сверхпластичность, измельчение структуры и обработка труднодеформируемых сплавов. М., 2002.
Р.Й.Лотфуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 534
ГАРРИС Нина Александровна (22.4. 1946, Батуми), инженер‑механик. Техник ф. д‑ры (1998), проф. (2012). РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2000). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1968) шунда уҡ эшләй (2008 й. алып гидравлика һәм гидромашиналар каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы шарттарҙа (эҫе үткәргес торбалар, туңлыҡ, стресс-коррозия) углеводород ҡыуыусы магистраль үткәргес торбаларҙы файҙаланғанда һөҙөмтәлелекте һәм экологик хәүефһеҙлекте арттырыуға арналған. Г. етәкс. нефть продукттарын үткәргестәрҙең эш режимдарын иҫәпләп сығарыу өсөн норматив‑техник документтар төҙөлгән, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең үткәргес торба транспорты пр‑тиеларында индерелгән. 400‑ләп фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Ресурсосберегающие технологии при магистральном транспорте газа. СПб., 2009.
А.А.Коршак
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 323
РЕЙНСДОРП Иван Андреевич (Иоганн Генрих), Р е й н с д о р ф И.А. (1730, Дания — 3.2.1781, Ырымбур ҡ.), дәүләт эшмәкәре. Ген.‑поручик (1771). Дворяндарҙан. 1756— 63 йй. Ете йыллыҡ һуғышта, 1772 й. Яйыҡ казактары ихтилалын, Крәҫтиәндәр һуғышын (1773—75) баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. 1746 й. алып рус армияһында. 1761—62 йй. Кёнигсберг ҡ. коменданты. 1768 й. башлап Ырымбур губернаһы губернаторы. 1770 й. императрица Екатерина II төбәп яҙған докладында губернала хужалыҡ итеү етешһеҙлектәрен күрһәтә һәм уларҙы бөтөрөү алымдарын тәҡдим итә. Ырымбур сик һыҙығын нығытыу б‑са саралар күрә. Пугачёв ихтилалы осоронда 1773 й. сент. — 1774 й. мартында баш күтәреүселәр тарафынан ҡамалған Ырымбурҙы обороналауҙы ойоштора, апр. алып Исәт провинцияһына һәм Өфө провинцияһына гарнизон командалары ойоштороп ебәрә, май—июндә Ырымбур йәшерен комиссияһына етәкселек итә. Комиссия бөтөрөлгәндән һуң баш күтәреүселәргә яза биреү т‑да ҡарарҙар сығара. Изге Александр Невский (1774), Изге Анна (1769) орд. м‑н бүләкләнгән.
Әҙәб.: О в ч и н н и к о в Р.В. За пушкинской строкой. Челябинск, 1988; Г в о з д и к о в а И.М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е.И.Пугачёва. Уфа, 1999.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин
Портрет: И.А.Рейнсдорп


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
ӨФӨ ЮҒАРЫ ХӘРБИ АВИАЦИЯ ЛЁТЧИКТАР УЧИЛИЩЕҺЫ, 1984 й. 1 сент. Өфө кесе авиация белгестәре мәктәбе нигеҙендә ойошторола. Училище составында 12 кафедра (авиация һәм радиоэлектроника ҡорамалдары, аэродинамика һәм осоу динамикаһы, авиация ҡоралын һуғышта ҡулланыу, вертолёт йөрөтөү, ижт. фәндәр, сит телдәр, авиация техникаһын конструкциялау һәм файҙаланыу, матем., тактика, техник механика, физика, физик әҙерлек һәм спорт), ярҙамсы хеҙмәттәр, бүлектәр, китапхана була. Курсанттарҙы уҡытҡанда 3 уҡыу-вертолёт полкының, аэродром-техник тәьминәт һәм элемтә айырым батальонының, Куйбышев өлк. Безенчук ҡасабаһындағы, Дәүләкән, Өфө ҡҡ. ҡайһы бер подразделениеларҙың матди базаһы файҙаланыла. 1990—99 йй. училищела офицерҙарҙың (1,6 меңдән ашыу) — армия авиацияһы лётчиктарының 8 сығарылышы була. 1999 й. таратыла. Училище нач.: полк., 1989 й. алып авиация ген.‑майоры Б.И.Лысенко (1984—94), полк., 1996 й. — авиация ген.‑майоры А.Н.Пишенин (1994—99).
Әҙәб.: Б и к м е е в М.А. Башкортостан — кузница офицерских кадров (страницы военной истории республики). Уфа, 1998.
С.А.Ширинкин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Кириков Сергей Васильевич
Сергей Васильевич Кириков (1899 йыл, 15 сентябрь, элекке Смоленск губернаһы Дорогобужский өйәҙе Алексино ауылы — 1984 йыл, 27 август, Мәскәү) — зоогеограф, эколог, биология фәндәре докторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сергей Васильевич Кириков 1899 йылдың 15 сентябрендә элекке Смоленск губернаһы Алексино ауылында тыуған. Бала сағы шунда үтә.
- 1919—1920 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә.
- 1920—1922 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй.
- 1922—1926 йылдарҙа Горецкий ауыл хужалығы институтының урмансылыҡ факультетында уҡый (уҡыу йорто ошо уҡ йылдарҙа Белорус ауыл хужалығы академияһы итеп үҙгәртелә. Студент йылдарында орнитология менән ныҡ ҡыҙыҡһына, диплом эшен дә "Смоленск өлкәһенең Дорогобужский өйәҙе ҡоштары" темаһына яҙа.
- Юғары уҡыу йортон тамамлағас, 1926 йылда Башҡортостандың хәҙерге Йылайыр районына инеүсе Ҡана тәжрибә урмансылығында эшләй.
- Фәндең төрлө өлкәләренә ҡарата булған ҡыҙыҡһыныуы йәш ғалимды эш урынын йыш алмаштырып торорға мәжбүр итә (Березники, Аскания-Нова биология станцияларында мөдир вазифаһын башҡара, Полесье мелиорация экспедицияһында эшләй һәм ҡапыл ғына, башҡалар көтмәгәндә, Мәскәү ҡиммәтле йәнлек тиреләре институтына уҡырға инә.
- Бер нисә йыл педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
- Аҙаҡ, 1937, 1939—1945 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының фәнни бүлегенә етәкселек итә, шул уҡ йылдарҙа (1938-1939)Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Зоология институты доктарантураһында уҡый.
- 1945—1947 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының А.Н. Северцов исемендәге хайуандарҙың эволюцион морфологияһы институты докторанты.
- 1947 йылда "Ҡоштар менән һөтимәр хайуандар Уралдың көньяҡ сиге ландшафты шарттарында" тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
- 1948 йылдан СССР Фәндәр академияһының География институты хеҙмәткәре.
- 1948—1957 йылдарҙа "Урал һәм Урал алды", "СССР-ҙың тәбиғәт һәм тәбиғи ресурстары" тигән коллектив монографияларҙы яҙыуҙа ҡатнаша. "Ҡорҙар һәм уларҙың йәшәү мөхите" тигән темаға ғилми тикшеренеү эштәренә етәкселек итә.
- 1957 йылдан алып ҡоштар һәм һөтимәр хайуандарҙың (һунарсылыҡ-промысла төрҙәрен) Боронғо Рустең тарихи документтары, йылъяҙмалары, Урта быуат ҡулъяҙмаларын өйрәнеү аша тарихи күҙлектән сығып тикшерә.
- С.В. Кириков ғүмеренең һуңғы йылдарында Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығында эшләгән, башҡорттар араһында йәшәгән йылдарын сағылдырған "Көньяҡ Урал һәм Башҡортостан буйлап" тигән автобиографик китабын яҙа. Ул, үҙе мәрхүм булғас, 1989 йылда донъя күрә.
- 1984 йылдың 27 авгусында, 85 йәше тулырға 18 көн ҡалғас, Мәскәүҙә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
С.В. Кириковтың ғилми эшмәкәрлеге тарихи география, зоогеография, экология һәм СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостанда ҡурсаулыҡтар ойоштороу проблемаларына арналған. С.В. Кириков тарафынан СССР-ҙың дала, урман-дала, урман зоналарында кешеләр йоғонтоһо һөҙөмтәһендә фаунаның тарихи үҙгәрештәре мәсьәләләре өйрәнелә.
С.В. Кириков - Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының хайуандар донъяһын иң төплө өйрәнгән, шулай уҡ Яутүбә тауҙарының (Шайтантау һырттарының) үҫемлектәрен, ҡош-ҡорттарын, йәнлектәрен беренселәрҙән булып тикшергән ғалим. Ул Шайтантау ҡурсаулығына нигеҙ һалған зоогеограф та булды.
С.В. Кириков һәм башҡорттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғүмеренең ҡырҡ йылын Көньяҡ Урал тәбиғәте, Башҡорт иле һәм башҡорттар менән бәйләгән билдәле Мәскәү ғалимы урындағы халыҡтың тормошо, яҙмышы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына. Ул башҡорттарҙың ҡыуаныстарын да, уй-хәсрәттәрен дә үҙенеке итеп ҡабул итә. Кириковтың исеме юҡҡа ғына башҡорт халҡы хәтеренә уйылып ҡалмаған. Һаҡмар буйҙарындағы, Бөрйән, Белорет яҡтарындағы ҡайһы бер ауылдарҙа уны хәҙер ҙә "Сергей олатай" тип ҡәҙерләп иҫкә төшөрәләр.
Йәнлектәрҙең, үҫемлектәрҙең башҡортса исемдәрен белеп барыу, ер-һыу атамаларының мәғәнәләренә төшөнә йөрөү ғалимдың ҡанына һеңгән була.
Ғалимдың башҡорт йырҙары, башҡорт легендаларына ла күңеле тартылып тора. Уларҙы бик тә яратып тыңлай; башҡорттарҙың көнкүреш рәүешен, ғөрөф-ғәҙәттәрен ихлас өйрәнә. Был хаҡтағы уй-фекерҙәре, тәьҫораттары аҙаҡ автобиографик китабында урын ала.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Изменение животного мира в природных зонах СССР (XIII - XIX вв.): Степная зона и лесостепь. - М.: Издательство АН СССР, 1959.
- Промысловые животные, природная среда и человек. - М.:Наука, 1966.
- Человек и природа восточно-европейской лесостепи в X - начале XIX в. - М.: Наука, 1979.
- Человек и природа степной зоны, конец X - середина XIX в.: Европейская часть СССР. - М.: Наука, 1983.
- По Южному Уралу и Башкирии / Под ред. и совступ. ст. Н.Н. Воронцова. - М.: Издательство МГУ, 1989.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Б. Мәһәҙиев. Сергей олатай. // Ватандаш, 1999, №12.


text:
Төбәк Башлығы яңы парламентҡа ышаныс белдерҙе. Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың тәүге ултырышында ҡатнашты. Төбәк етәксеһе депутаттарҙы парламенттың яңы составында эш башлауҙары менән ҡотлап, закондар сығарыу эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләне.
Рөстәм Хәмитов Башҡортостанда һайлау кампанияһының юғары кимәлдә үтеүе, тауыш биреү барышында тәүге тапҡыр бюллетендәрҙе эшкәртеү комплекстарының киң ҡулланылыуы, был алымдың һайлау барышын асыҡлыҡ менән тәьмин итеүе хаҡында әйтеп үтте.
– Һәр төрлө аңлашылмаусанлыҡтарға, етди тәртип боҙоуҙарға юл ҡуйылманы. Һәр һайлаусы үҙ тауышын биреп, власть эшмәкәрлегенә, республикалағы дөйөм хәл-торошҡа мөнәсәбәтен һәм киләсәккә өмөт-ышанысын белдерҙе. Был һайлау республикабыҙҙағы ижтимағи-сәйәси, социаль тотороҡлолоҡто, һайлаусыларҙың күп өлөшөнөң власть алып барған сәйәсәткә ышанысын асыҡ күрһәтте, – тип билдәләне төбәк Башлығы.
Рөстәм Хәмитов сәйәси көстәрҙең һан нисбәте буйынса республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ил күләмендә алдынғылар рәтендә булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Яңы парламент алты сәйәси партия вәкилдәренән тупланды: “Берҙәм Рәсәй”, КПРФ, ЛДПР, “Ғәҙел Рәсәй”, “Рәсәй патриоттары” һәм Рәсәйҙең “Йәшелдәр” экологик партияһы.
– Парламент составының өстән ике өлөшө яңырыуы айырым иғтибарға лайыҡ. 75 яңы депутат һайланды. Һеҙҙең арала оҙаҡ йылдар Хөкүмәттә эшләүселәр, тәжрибәле сәнәғәтселәр, етештереү тармағы етәкселәре, финанс хеҙмәткәрҙәре, юристар, табиптар, мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһе вәкилдәре бар. Яңы идеялар, дәрт, ынтылыш менән яныусы йәштәрҙең күп булыуы ҡыуандыра. Бығаса тупланған тәжрибәне һаҡлап, матур традицияларға таянып, парламент эшмәкәрлеген яңы көс-ҡеүәт менән дауам итеү мөһим, – тип белдерҙе сығышында Рөстәм Зәки улы. – Республика Хөкүмәте, башҡарма власть органдары барлыҡ фракциялар, сәйәси көстәр вәкилдәре менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итәсәк, тип ышаныс менән әйтә алам.
Республика етәксеһе Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай “фекер алышыу майҙансығы ғына түгел, алдынғы ҡарашлы эксперттар үҙәгенә” әйләнергә, унда халыҡты борсоған иң көнүҙәк мәсьәләләр күтәрелергә, иҡтисадты һәм социаль өлкәне үҫтереү буйынса тәҡдимдәр яңғырарға тейеш, тип билдәләне.
– Беҙҙең уртаҡ бурыс – көндән-көн, йылдан-йыл республикабыҙҙа йәшәү кимәлен күтәреү. Уны тормошҡа ашырыу өсөн закондар сығарыу һәм башҡарма власть органдарының, шулай уҡ тотош йәмәғәтселектең берҙәм эшләүе мөһим. Һеҙҙең өсөн бирелгән һәр тауыш ул Үҙәк һайлау комиссияһы отчетында билдәләнгән һан ғына түгел. Ул – яҡшыға өмөт билдәһе. Кешеләр киләһе биш йылда мөһим мәсьәләләр буйынса закондар сығарыуҙы тап һеҙгә ышанып тапшырҙы. Был ышаныстың хаҡын тулыһынса аңлап, төптән уйланылған, яуаплы ҡарарҙар ҡабул итерһегеҙ, тип уйлайым. Һеҙҙең әүҙемлеккә, халыҡ менән тығыҙ эшләүегеҙгә, ғәҙеллеккә иҫәп тотам, – тип республика Башлығы яңы парламентҡа ҙур ышаныс белдерҙе.


text:
Слайды и текст этой презентации
Слайд 1
”Башҡорт халыҡ ижады “ темаһына
Йыйын-дәрес
Слайд 2
Етенсе декабрь, шаршамбы. Класс эше. Ижад -йыйын.
Слайд 3
Бәйгеләр: 1. Ат сабышы.
Слайд 4
Аты барҙың- ҡанаты бар
Слайд 7
Ҡат-ҡат ҡатлама , аҡылың булһа ташлама. Башы тауҙа, аяғы диңгеҙҙә. Башы бар-сәсе юҡ, Күҙе бар-ҡашы юҡ. Ҡанаты бар- оса алмай, болоттарҙы ҡоса алмай.
Слайд 8
-Кем ашамайынса йөрөй? -Ике малай бергә тора. Берен-бере күрә алмай. -Башы булмаһа ла-эшләпәле, Аяғы булһа ла- итекһеҙ.
Слайд 9
3. Тоҡ кейеп йүгереү
Слайд 11
4. Йырсылар ярышы
Слайд 13
Ике уйла, … Абайламай һөйләгән- … Ҡалған эшкә … Үҙ илең - … Алтының менән маҡтанма,… Ялҡауға эш ҡушһаң, … Себеште көҙ …
Слайд 14
VI. Сәсәндәр ярышы.
Слайд 15
Бер тигәс тә ни яман? Батыр үлһә , шул яман. Ике тигәс тә ни яман? Изгелек ҡылмаһаң , шул яман. Өс тигәс тә ни яман? Өйһөҙ булһаң, шул яман. Дүрт тигәс тә ни яман? Дуҫһыҙ булһаң, шул яман. Биш тигәс тә ни яман? Белемең булмаһа, шул яман.
Слайд 16
Биш тигәс тә ни яман? Белемең булмаһа, шул яман. Алты тигәс тә ни яман? Алдап китһәң, шул яман. Ете тигәс тә ни яман? Егет ҡурҡһа, шул яман. Һигеҙ тигәс тә ни яман? Һаран булһаң, шул яман Туғыҙ тигәс тә ни яман? Тәртип боҙһаң, шул яман. Ун тигәс тә ни яман? Уҡымаһаң, шул яман.
Слайд 18
- Баш ватыу. - Алтын ҡуллы. -Баш күккә тейеү. -Табанын ялтыратты. - Кәкре ҡайынға терәтеү. - Ауыҙға һыу ҡабыу. - Балауыҙ һығыу. - Күҙ һалыу. - Берҙе биш итеү.


text:
Классицизм
Классици́зм (франц. classicisme, лат. classicus — өлгөлө) — XVII—XIX быуаттарҙағы Еврапалағы эстетик йүнәлештәге сәнғәт стиле; XVIII быуатта һәм XIX быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге йүнәлеш[1]; ХVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге антик үрнәктәргә эйәреүгә нигеҙләнгән йүнәлеш[2].
Архитектурала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классицизм ҡала төҙөлөшөнөң даиммилығы даимилығы һәм ансамбль композицияларының симметрик-күсәр планировкаһының бер төрлөлөгө менәнн билдәләнә; биналар аныҡ тура мөйөшлө формаларының үтә килешле булыуы менән айырыла, фасадтарында антик ордерҙар һәм полихромия ҡулланылған) барлыҡҡа килеү менәнн, XIX быуаттың 1‑се яртыһы торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү (В.И.Гесте етәксеһе), таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөү, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалыу башлана. Реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, тәүҙә урыҫ бароккоһына хас элементтары булған православие ҡорамдары иртә классицизм һыҙаттарын ала башлай. Был стилгә Александр сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Николай сиркәүе, Спас сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы һ.б.; граждандар архитектураһы ҡомартҡылары: Ҡунаҡһарай, Губернатор йорто Дини семинария бинаһы, Земство идараһы бинаһ>ы, Өфө ир балалар гимназияһы, Өфө эске һаҡсылар казармалары биналары (1842) ҡарай.
Һынлы сәнгәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Скульптурала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Галлерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б.Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
Никола Пуссен. «Ваҡыт музыкаһына бейеү» (1636).
Антонио Канова. Амур һәм Психея (1787—1793, Париж, Лувр)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001)
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Шуның өсөн, бард Holmbygden тураһында мәғлүмәт таратыу, беҙҙең электрон почта булдырыу- һәм телефон китабы. Ысулы, беҙ уларҙы аралашып, мөмкин булыуын ҡарап үҙгәрмәй, тип әйтергә була тейеш. Беренсе сиратта ябай була ала язылырга рассылка электрон почта буйынса эшләй., телефоны SMS, шулай уҡ ҡыҫҡа ваҡыт күп һәм тик ҡулланыу.
Мәктәп йыйылышында был мәғлүмәт, мәҫәлән, ҡуйылған веб-сайтында электрон почта буйынса һәм. Әммә, уны тиҙ генә урланған машинаның массаһына краже йәки взлом менән булыуы мөмкин тип үҙгәртергә, иң уңайлы вариант булып, тиҙ мәғлүмәт алыу өсөн, өҫтәрәк беҙҙең менән элемтәгә керергә.


text:
1 сентябрҙә яңы уҡыу йылы ғына түгел, Континенталь хоккей лигаһының сираттағы миҙгеле лә башланды. Турнирҙы асыу матчында былтырғы Гагарин кубогы финалсылары “Аҡ Барыҫ” менән СКА осрашты. Чемпион 1:6 иҫәбенә еңелде.
Иртәгәһенә башҡа командалар старт алды, шул иҫәптән “Салауат Юлаев” та. Өфөләр Мәскәүҙә “Динамо” командаһы менән уйнаны. Әйткәндәй, хәйерһеҙ башланды ул. Беренсе осорҙа ҡапҡаға ингән шайбалар булмаһа ла, икенсеһендә хужалар 2:0 иҫәбе менән алға сыҡты. Бынан һуң ике яҡ та егерме минут тиерлек бер гол да индерә алманы. Матч шулай тамамланыр ҙа кеүек ине, ләкин яҡташтарыбыҙҙың ике тапҡыр күпселектә уйнауы ярҙам итте. Финал сиренаһына алты минут ҡалғас, юлаевсылар – тәүге, йәнә дүрт минуттан икенсе шайбаларын керетте. Иҫәп тигеҙ! Хәҙер овертайм! Өҫтәмә ваҡытта иһә Артем Сергеев беҙгә еңеү килтерҙе – 2:3.
Шуныһы ҡыуаныслы, беренсе тапҡыр Башҡортостан командаһы матчы барышын телевидениенан башҡорт телендә яҡтырттылар. Комментаторҙар Фәрүәз Рафиҡов менән Рәмил Урманшин ошо уңайҙан иғлан ителгән конкурста еңеп сыҡҡайны. Афарин, егеттәр!
Бөгөн “Салауат Юлаев” Череповец ҡалаһында “Северсталь” менән осраша. Был уйынды ла көйәрмәндәр “Ҡурай” телеканалында башҡортса ҡарай ала.


text:
Эстафета арҡаһында Өфөлә ваҡытлыса транспорт хәрәкәте үҙгәрәсәк
«Бөтәһе лә сәләмәт милләт өсөн» еңел атлетика эстафетаһы үткәрелеүе арҡаһында Өфөнөң Дим районында йәмәғәт транспорты хәрәкәтенең маршруты үҙгәртеләсәк. Сара 28 апрелдә үтәсәк. Район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, был көндө сәғәт 10.30-ҙан 13.00-гә тиклем 14, 214, 54, 57, 57а, 257к, 235, 216, 216к, 218 һанлы автобустар ЮХХДИ, «Тиҙ ярҙам» станцияһы һәм Дим тимер юл станцияһы ҡаршыһындағы туҡталыштар менән Үҙәк — М.Йәлил — Левитан урамынан йөрөйәсәк.
Ойоштороу комитеты ваҡытлыса ҡыйынлыҡтар өсөн ғәфү үтенә.


text:
Викто́рия (ингл. Victoria, Александрина Виктория, ингл. Alexandrina Victoria; 24 май 1819 — 22 ғинуар 1901) — Берҙәм Короллек Бөйөк Британия һәм Ирландия Королеваһы, Индия Императрицаһы.
Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләне. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королева.
Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы — Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияның башҡалаһы һәм башҡа урындар.
Англияның милли символ, викторианская эпоханы уның исеме менән бәйләйҙәр.
Шулай уҡ «Европаның кәртнәһе» тип йөрөтәләр. Уның 9 балалары башҡа Европа илдәрҙен король династияһының балалары менән өйләнғән.
-
Виктория уның Дэш спаниель менән, 1833 йыл


text:
- Подробности
- Просмотров: 238
ҮҪЕМЛЕКТӘР КЛАССИФИКАЦИЯҺЫ, с и н т а к с о н о м и я, төрлө рангылы үҫемлек төркөмө типтарын айырыу. Ү.к. үҫемлектәр донъяһын рациональ ҡулланыуҙы ойоштороу һәм уның торошон мониторингылау, биологик төрлөлөктө һаҡлау өсөн кәрәк. Ү.к. нигеҙендә геоботаник районлаштырыу, геоботаник карталар, урмандарҙың, тәбиғи мал аҙығы ерҙәренең һәм сегеталь үҫемлектәрҙең хужалыҡ типологияһы төҙөлә. Ү.к. үҫешенә үҫемлектәрҙе классификациялау (систематика, таксономия) һәм классификация (таксономик) рангылары (төр, зат, ғаилә, тәртип һ.б.) системаһы ҙур йоғонто яһай. Ләкин үҫемлектәрҙе классификациялау тәжрибәһен Ү.к. туранан‑тура күсереү мөмкин түгел, сөнки Ү.к. объекты 2 үҙенсәлеккә эйә. Үҫемлектәр донъяһында үҫемлек заттарына хас дискрет берәмектәр юҡ һәм төп классификация берәмеге булып фитоценоз (үҫемлектәр төркөмө) тора, был күп үлсәмле континуумдан, йәғни үҫемлек донъяһының мөхит градиенттары буйлап әкрен үҙгәрешенән, шартлы рәүештә айырып алынған бер төрлө өлөшө. Бынан тыш, ниндәй ҙә булһа рангының үҫемлек төркөмө типтары (синтаксондар) экологик нигеҙҙә айырыла. 20 б. 80‑се йй. башына тиклем СССР‑ҙа һәм Башҡортостанда доминанта Ү.к. принциптары ҡулланыла: доминанталар составының оҡшашлығы б‑са — үҫемлек ассоциациялары (шыршылыҡ-ҡара көртмәлелек, ҡарағайлыҡ‑ҡыҙыл көртмәлелек, аҡтамыр‑күстерә ассоциацияһы һ.б.), төп доминантаһы б‑са — формациялар (шыршылыҡ, ҡарағайлыҡ, имәнлек, төлкөғойроҡлоҡ, күстерәлектәр һ.б.), бер йәшәү формаһы үҫемлектәре өҫтөнлөк итеүе б‑са — үҫемлектәр донъяһы типтары (тайга, киң япраҡлы урмандар, болондар, далалар) айырыла, аҙаҡҡыһы экологик варианттар‑ярым типтарға бүленгән (ҡоро болондар, ысын болондар, һаҙланған болондар). 30‑сы йй. Башҡортостанда Ү.к. ошо принциптар б‑са эшләнә (П.П.Жудова, С.Ф.Курнаев, С.Е.Кучеровская-Рожанец һ.б.). 70‑се йй. респ. геоботаниктары Ү.к. экологик‑флористик принциптарҙы (Браун‑Бланке ысулы) ҡуллана башлай, улар халыҡ‑ара, универсаль булып тора, фитосоциологик номенклатураның һәм синтаксондарҙы нигеҙләүҙең ҡәтғи системаһына таяна. Респ. геоботаниктары был ысулды пропагандалауға һәм уны СССР‑ҙың гигант терр‑яһы шарттарына яраҡлаштырыуға ҙур өлөш индерә. 1981 й. Өфөлә Ү.к. б‑са Бөтә Союз конференцияһы үткәрелә, унда Браун-Бланке ысулын ҡулланыу маҡсатҡа ярашлы булыуы т‑да ҡарар ҡабул ителә. БР‑ҙа Б.М.Миркин етәкс. Браун‑Бланке ысулы нигеҙендә Ү.к. б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Үҫемлектәр донъяһының төрлө типтарының классификациялары төҙөлә: рудераль (А.Р.Ишбирҙин, М.Т.Сәхәпов, А.И.Соломещ, Г.Й.Һөйөндөкова), сегеталь (Л.М.Абрамова, К.М.Рудаков, Г.Р.Хәсәнова, Э.Ф.Шәйхисламова), бейек тау (Ишбирҙин), дымлы болондар (И.Н.Григорьев, Соломещ), урмандар (В.Б.Мартыненко, С.Н.Мартьянова, Соломещ, П.С.Широких), болондар (А.А.Филинов, С.М. Ямалов), һыу макрофиттары төркөмө (С.С.Петров). Респ. геоботаниктары Рәсәйҙең бер нисә төбәгенең (айырыуса Яҡутияның) һәм Монголияның Ү.к. эшләүгә өлөш индерә.
Әҙәб.: Сегетальные сообщества Башкирии /Б.М.Миркин [и др.]. Уфа, 1985; Синтаксономия, экология и динамика рудеральных сообществ Башкирии /А.Р.Ишбирдин [и др.]. Уфа,ы 1988; Влажные луга республики Башкортостан: синтаксономия и вопросы охраны /И.Н.Григорьев [и др.]. Уфа, 2002.
Б.М.Миркин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына ҡуйылды
Спектакль 2 сәғ. 30 мин. бара
Йософ, белеүебеҙсә, ислам пәйғәмбәре. Йософҡа Ҡөръәндең 12-нсе сүрәһе бағышланған. Ҡөръәндәге Йософ сүрәһенә нигеҙләнгән «Ҡисса-и Йософ» (Йософ китабы) Ҡол Ғәли тарафынан XIII быуаттың беренсе яртыһында ижад ителгән.
Төп герой Йософ - ир-егет матурлығы кәүҙәләнеше. Аҡыл, тоғролоҡ, кешене ярлыҡау һәм ғәфү итә белеү – уның төп матур һыҙаттары.
Йософ үҙенең яҙмышын, даны алыҫҡа тараласаҡ хаким булырын төшөндә күрә. Был төш тураһында белеп ҡалған көнсөл ағалары Йософто ҡоҙоҡҡа ырғыта... Ләкин Йософ үлемдән дә, ҡоллоҡҡа һатылған еренән дә ҡотола, үҙенең зирәклеге арҡаһында Мысыр батшаһы булып китә.
«Йософ һәм Зөләйха»ла мөхәббәт мажаралы ваҡиғалар аша асыла: Көнсығыш илдәренең береһендә батша ҡыҙы Зөләйха төшөндө үҙен Мысыр батшаһы тип танытҡан Йософҡа ғашиҡ була. Атаһы Зөләйханы Мысырҙың әлеге батшаһына кейәүгә бирергә теләүен әйтә. Буласаҡ иренең иленә килгән Зөләйха был батшаның төшөндә күргән егет түгеллеген аңлай, шулай ҙа уға кейәүгә сыға, әммә Йософҡа тоғролоҡ һаҡлай. Күпмелер ваҡыт уҙғас Зөләйханың ире Йософто ҡол итеп һатып ала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 414
ТЕРМИНОЛОГИЯ (лат. terminus — сик, ҡыр һәм ...логия), ниндәй ҙә булһа махсус белем өлкәһе йәки эшмәкәрлек төшөнсәләрен аңлатҡан лексика өлкәһе, терминдар йыйылмаһы, ш. уҡ ниндәй ҙә булһа тәбиғи телдең терминдары йыйылмаһы. Асылда Т. (дөйөм ҡулланылыштағы лексика иҫәбенә тулыланған, стихиялы барлыҡҡа килгән терминдар йыйылмаһы) һәм терминосистемалар (теге йәки был өлкәнең белгестәре тарафынан аңлы рәүештә һайлап алынған йәки уйлап табылған һүҙҙәрҙән һәм һүҙбәйләнештәрҙән, ш. уҡ башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән терминдарҙан төҙөлә) айырыла. Терминосистемаларҙы һәм Т. ҡулланыу законлыҡтарын терминдар ғилеме өйрәнә. Теоретик терминдар ғилеме айырым терминдарҙың һәм уларҙың йыйылмаларының йөкмәткеһен, формаль һәм функциональ структураларын анализлау м‑н шөғөлләнә; ғәмәли терминдар ғилеме бер үк төшөнсәләрҙе аңлатҡан терминдар төрлөлөгөн ҡыҫҡартыуға йүнәлтелгән Т. унификацияһын, терминологик һүҙлектәр, терминологик мәғлүмәт банктары төҙөүҙе, терминдарҙың тәржемәһен үҙ эсенә ала. Башҡ. Т. тәүҙә төрлө традицион шөғөлдәрҙә (һыйырсылыҡ, игенселек, солоҡсолоҡ, урман кәсептәре, һунар, балаҫһуғыу, тулабаҫыу, туҡыусылыҡһ.б.) ҡулланылған терминдар системаһы булараҡ күҙ алдына баҫа. 1920 йй. хәҙ. башҡ. әҙәбителенең формалашыуы һәм уның йәмғиәттәге функцияларының киңәйеүе (башҡорт телен эш башҡарыуға һәм мәктәптә уҡытыуға индереү, дәреслектәр, гәзиттәр һәм журналдар сығарыу) м‑н фәнни терминдарға мохтажлыҡ тыуа. Т. төҙөү һәм унификациялау м‑н 1922 й. алып Академ үҙәк шөғөлләнә башлай. Уның составында эшләгән терминология комиссияһы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төрлө сығанаҡтарҙан терминдарҙы һайлап алыу һәм улар м‑н әҙәби телдең лексик составын байытыу б‑са ҙур эш башҡара. Комиссия тарафынан раҫланған терминдар респ. гәзит һәм журналдарында баҫылып сыға. Бер үк ваҡытта терминологик һүҙлектәр төҙөү эше башлана. 30‑сы йй. башлап Т. төҙөү Башҡортостан ғилми‑тикшеренеү институты, һуңынан уның базаһында асылған Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты тарафынан алып барыла. 30— 40‑сы йй. ин‑т хеҙм‑рҙәре (Ғ.Амантай, Ш.Чураев, З.Ш.Шакиров һ.б.) ҡатнашлығында 10‑дан ашыу ике телле терминологик һүҙлек нәшер ителә. Башҡ. теле б‑са Респ. конф. (1940 й. дек.) милли Т. төп йүнәлештәре билдәләнә, терминдар ижад итеүҙең принциптары теүәлләнә. Башҡ. әҙәби телендә булған Т. унификациялау һәм яңы фәнни Т. төҙөү, уның торошон һәм үҫеш перспективаларын контролдә тотоу 1954 й. БАССР ЮС Президиумы эргәһендә асылған Терминология комиссияһы тарафынан башҡарыла. Терминологик эшмәкәрлектең методик проблемалары Н.К.Дмитриевтың, башҡ. терминдар ғилеме формалашыуы тарихы, терминологик нормаларҙың төп аспекттары Ә.Ә.Юлдашевтың хеҙмәттәрендә бирелә. 50‑се йй. башынан башҡ. терминографияһы әүҙем үҫешә. Һүҙлектәрҙе төҙөүселәр терминдарҙы билдәләүгә һәм уларҙы еңел аңларлыҡ итеүгә ҙур иғтибар бүлә. Химия (1950; И.Х.Ишмөхәмәтов), зоология (1952; Т.Ғ.Байышев), астрономия (В.С.Сөләймәнов), урман эше (А.И.Йәрмөхәмәтов; икеһе лә — 1954), хоҡуҡ фәндәре (1956; М.М.Мөхәмәтдинов), а.х. (1961; Л.Ғәҙелов, М.Шығаев) һ.б. б‑са терминологик һүҙлектәр төҙөлә. 80‑се йй. башынан тармаҡ Т. монографик тикшеренеүҙәр объектына әйләнә. Н.В.Бикбулатовтың “Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһы” (“Башкирская система родства”; 1981), А.Ә.Камаловтың “Башҡорт географик терминдары һәм топонимия” (“Башкирские географические термины и топонимия”; 1997), Г.Д.Зәйнуллинаның “Башҡорт теленең лингвистик терминологияһының формалашыуы һәм үҫеше” (“Формирование и развитие лингвистической терминологии башкирского языка”), М.И.Баһауетдинованың “Башҡорт теленең этнографик лексикаһы” (“Этнографическая лексика башкирского языка”; икеһе лә — 2002), Ғ.Ғ. Ҡаһармановтың “Совет осороноң башҡорт ижтимағи‑сәйәси терминологияһы” (“Башкирская общественно‑политеческая терминология советского периода”; 2005) һ.б. хеҙмәттәрендә терминлаштырылған өлкәләрҙең специфик үҙенсәлектәрен аныҡлау, Т. формалашыуы һәм үҫешенең милли, лексикогенетик сығанаҡтарын асыҡлау, атама биреүҙең һәм терминдар төҙөү ысулдарының дөйөм тенденцияларын, тармаҡ терминдар системаһының норматив характеристикаларын билдәләү мәсьәләләре һ.б. ҡарала. 1990—2000 йй. тармаҡ Т. төҙөү киңәйә (М.Т.Аҙнабаев, Н.Ф. Суфьянова, З.Ғ.Ураҡсин, Ф.Ғ. Хисамитдинова һ.б.), сағыштырма‑типологик терминдар ғилеме үҫешә (Д.И. Хизбуллина, Л.Р.Хисмәтова, З.Ә. Хәбибуллина һ.б.). 1999 й. алып терминдар төҙөүҙең дөйөм ҡағиҙәләрен эшләү, рәсми мөхиттә уларҙың ҡулланылышының дөрөҫлөгөн контролдә тотоу м‑н БР‑ҙың “Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре тураһында”ғы законын тормошҡа ашырыу б‑са БР Хөкүмәте эргәһендәге Комиссияның Терминология хеҙмәте шөғөлләнә.
Әҙәб.: Д м и т р и е в Н.К. Грамматическая терминология в учебниках родного языка. М., 1955; Развитие терминологии башкирского литературного языка: (исслед. и материалы). Уфа, 1981.
Ғ.Ғ.Ҡаһарманов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Шәмиғол хәлфә
Бала саҡтан мине үҙ итеүе
Күгәрсен районының Ишбирҙе ауылында йәшәгән заманыбыҙ әүлиәһе Шәмиғол хәлфә менән миңә бала саҡта уҡ танышыу, аралашыу бәхете тейҙе.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ауырыу атайым Кананикольск урман хужалығында ағас әҙерләү менән шөғөлләнде. 1943 йылдың февраль айында уны фалиж һуғып, эшкә яраҡһыҙ булып ҡайтты. Дауаханала ятыу ҙа файҙа бирмәне. Беҙгә фәҡәт Шәмиғол хәлфә генә ярҙам итә алыуына ышанып, юлға сыҡтыҡ. Беҙҙең Төпсән ауылынан Ишбирҙегә тиклем 35 км самаһы. Йонсоу ғына ат менән Ишбирҙегә өс сәғәт ярым тирәһе ваҡыттан һуң ғына барып еттек. Хәлфә: «Юлға доға уҡымай сығып, бөтә шайтанды тейәп, атты йонсотоп киләһегеҙ», — тип шелтәләп ҡаршы алды.
Атайымды ихлас тәрбиәләне ул. «Яйлап шәбәйерһең, ни эшләп алданыраҡ килмәнең?» тип тоҙ өшкөрөп, бетеү яҙып бирҙе. Ә бына мине баштан аяғыма тиклем ике ҡулы менән һыпырҙы ла: «Һөйкөмлө, егәрле булып үҫә торған балаҡай һин. Бар, тыштан утын алып ин», — тип сығарып ебәрҙе. Мин эште еренә еткереп башҡарҙым. «Улым, икенсе тапҡыр атайыңды Ишбирҙегә алып килмә, мин үҙем Төпсәнгә барам, апайым Ғәйниямалды һағындым, шунда барғас, икегеҙҙе лә тәрбиәләрмен», — тине.
Ошонан һуң күп тә үтмәне, Шәмиғол хәҙрәт беҙҙең ауылға килде. Шул көндө үк мине саҡырып алды: «Улым, мине егет итеп йәшәрт, һаҡал, мыйыҡты, сәсемде ҡыр», — тине. Мин тиҙ генә өйгә ҡайтып, атайымдың «ҡурҡыныс» бәкеһен алып, хәлфә янына йүгерҙем. Ул уңайлы итеп ултырҙы ла: «Ҡабаланмай ғына ҡыр, бәкене тейҙермә, киҫмә, бер тамсы ла ҡан сыҡмаһын, бер тамсы ҡан да ирҙең ҡеүәтен кәметә, абайлап ҡылан», — тине. Мин һис тә ҡаушамай үҙ эшемде башҡарам. Олатай ҙа ҡәнәғәт ултыра. Ҡырып бөткәс, «Олатай, көҙгө бирәйемме?» тип һораным. Ул: «Юҡ, улым, мин былай ҙа күреп, тойоп торам, көҙгө кәрәкмәй», — тине лә миңә 25 һум аҡса бирҙе. Мин: «Алмайым, кәрәкмәй, оят була», — тигәс, «Мә, ал, кискеһен урамға сыҡһаң, иптәштәреңә тәмәке алып тарттырырһың», — тип йылмайып ҡуйҙы. «Тәмәке тартһаң, гонаһ була, ярамай», тим. «Улар бер тапҡыр ғына һурып ҡарар ҙа ул тәмәкене, төкөрөр, башҡа тартмаҫтар. Һин ошо эште башҡар, йәме», тине хәлфә. Мин ул ҡушҡанса эшләнем. Ысынлап та, мин тәмәке тарттырған ул тиҫтерҙәрем аҙаҡ был ғәҙәт менән бөтөнләй мауыҡманы.
Күрәһең, Шәмиғол олатайҙың бер ғилләһе булғандыр бында. Артабан да олатай беҙҙең ауылға килһә, мине саҡыртып ала. Ә мин уны йәшәртәм, һаҡал-мыйыҡтарын ҡырам. Ул һәр саҡ ҡәнәғәт. Мораҡ педагогия училищеһында уҡыған саҡта олатай эргәһенә йыш йөрөргә тура килә ине. Һәр барғанда ла ул миңә эш ҡуша. Мин етеҙ генә башҡарып ҡуям. Ул кеткелдәп көлгән була. Ҡайтыр юлға сығыр алдынан: «Килгән юлыңдан ҡайтма, ендәрең аҙашып ҡалһын, ауырыма», — тип оҙата ине.
Бер тапҡыр хәлфә янына һыбай барырға тура килде. Бығаса егелмәгән, әкиәттәгеләй матур тай ине. Койроғо ергә тейеп, ялдары күҙҙең яуын алып тора. Ауылдан сыҡҡас та Оло Эйек йылғаһы аша сығырға кәрәк.
Тайым һыуҙы сәсрәтә баҫып сығып китте. Ә бына Ишбирҙегә етер алдынан бәләкәй генә йылға бар. Тайым һикерһә, икенсе ярҙа була ала. Әммә ул ярға барып етте лә, йылғаға төшмәй, кире сигенә. Аптырағас, төшөп, атты етәкләп, йылғаны йәйәүләп кисеп сыҡтым. Һис киреләнмәй, артымдан атым да эйәрҙе. Олатай янына барғас, ул көлә: «Улым, икенсе тапҡыр олатайың янына килергә сыҡҡанда таҙарынып, йыуынып кил, йәғни аяҡ-ҡулыңды, битеңде, ауыҙыңды өс мәртәбә доға уҡып сайҡа, бер һүҙ менән әйткәндә, тәһәрәтләнеп ал», — тип әйтте. «Атҡа мин ишара иттем, ендәрен ана шул йылғасыҡ эргәһендә ҡалдырһын, туҡта, һыу аша сыҡмай тор, тәүҙә үҙе кисһен, тинем, ат тыңланы, һин дә ошонан һуң тыңларһың, тип уйлайым», — тине.
- Олатай, аңланым, һин әйткәндәрҙе һис һүҙһеҙ үтәйәсәкмен, тик тәһәрәтләнеү доғаһын ғына белмәйем, — тинем.
Олатай доғаһын өйрәтте лә былай тине:"Был доға бөтә бәләләрҙән, афәттән, сихырҙан һаҡлай. Йылғанан һыу эскәндә лә, сит кешелә аш ашағанда ла уны эстән генә уҡы ла, шикләнмәй генә кинәнеп аша". Олатай менән оҙаҡ серләшеп ултырҙыҡ. Ул мине ҡат-ҡат өшкөрҙө лә: "Улым, һине бер кем дә йәберләй алмаясаҡ, һәр саҡ һүҙең өҫтөн булыр, һин миһырбанлы бала буласаҡһың, олатайың һиңә ризалыҡ бирә, аңланыңмы? — тип башымдан һыйпап ҡуйҙы. — Ҡайтҡанда артыңа әйләнеп ҡарама, ат үҙе юл табып, үҙе ҡайтһын. Юлға ошо доғаны уҡып сыҡ: «Бисмиллаһир рахманир рахим. Үәләхәүлә үә лә ҡеүәтә иллә биллә илғәлил ғәзим, амин», (үә ләә хәүлә үә ләә ҡуүүәтә илләә билләәһ — дөрөҫө) тип өс тапҡыр әйт, шул һине бәлә-ҡазаһыҙ һә тигәнсә өйөңә алып ҡайтыр. Алдағы килеүеңде үҙем әйтермен, көтөп йөрө, ул тиҙҙән буласаҡ. Хәҙергә өшкөргән тоҙҙо эсә тор, ә бынау бетеүҙе кеҫәңдә генә йөрөт, йыш ҡына еҫкәп ал! «
Бер көн олатайҙы төшөмдә күреп уяндым да, ат егеп, Миңлеямал менән Ғәтиә апайҙарҙы ултыртып, Ишбирҙегә — олатай янына барырға сыҡтым. Бригадир, ат һорағас: „Үҙең генә түгел, ана Ғәтиәне лә алып бар“, тине. Ғәтиә апай ҙа ат һораған булған икән. Ул бесән сапҡан ваҡытта муйыл ағасына менеп, ҡолап төшөп, умыртҡаһын сатнатып, ике аяғы ла йөрөмәй ине.
Юлда бик оҙаҡ барҙыҡ. Барғас, хәлфә шелтәләп алды: „Бөтә енде тейәп, атты хәлдән тайҙырып килгәнһең. Тәүҙә сәй эсәйек, шунан атыңды Нурулла ағайыңа (хәлфәнең улы — М.Ә.) ебәрербеҙ. Ул Дәүләтҡол яланында бесән сабып ята. Күбә тарттырырға аты юҡ. Бөгөнгә беҙҙә йоҡларһығыҙ. Теге ике һылыу Нурулла ағайың өйөндә йәшәп торор. Ә беҙ икәү көн күрербеҙ, булдымы?“ Һөйләшкәнсә эшләнек. Атты Дамир исемле улы бесәнгә алып китте. Гөлсирә ҡыҙы теге ҡатындар менән ҡалды. Хәлфә янына Шәйхетдин исемле ир килде. Сатанлап, көскә атлай. Тубығы шул тиклем ныҡ шешкән. Ул һуғышта йәрәхәт алған, тәнендә тимер ярсығы ҡалған. Шунан интегә. Хәлфә уның тубығын ҡараны ла, бармағы менән батыра яҙып төрттө. „Ни эшләп улай оҙаҡ килмәй йөрөйһөң, олатайыңа ышанмайһыңмы әллә?“ тине. „Юҡсы, һеҙҙе өйҙә юҡ тип әйттеләр“, тине Шәйхетдин ағай. „Мин булмаһам, Нурулла ағайың бар бит. Ул да ярҙам итә ала. Бар, ҡайт, ял ит“, — шулай тип, Шәмиғол хәлфә ауырыуҙы ҡайтарып ебәрҙе. Иртәгәһенә Шәйхетдин ағай етеҙ атлап килеп инде. „Бына, олатай, тимер ярсығы. Һеҙ батыра төрткән урындан һытылып килеп сыҡты“, тине ул. Үҙенең шатлығының сиге юҡ.
Беҙ атты көтөп, тағы йоҡларға ҡалдыҡ. Кис олатай менән сәй эстек тә, мин урамға йөрөп килергә сығып киттем. Егеттәр менән танышып, һөйләшеп ултырғансы байтаҡ ваҡыт уҙған. Мин йүгерә-атлай кире ҡайтып киләм. Капҡа алдында бер ҙур эт тора. Үҙе өрмәй ҙә, тешләшмәй ҙә, йортҡа ла индермәй. Аптырағас, Нурулла ағай йорто яҡлап инергә тип барһам, шул уҡ эт тағы баҫып тора. Олатайға ҡысҡырырға мәжбүр булдым. Ул сыҡты ла: „Миңә әйтмәйенсә урамға сыҡҡанға индермәй һине эт“, — тине. Мин ғәфү үтенеп, өйгә инеп яттым. Иртәнсәк торғас: „Олатай, йорт тирәһендә кисәге эт күренмәй бит“, — тип һораным. „Ул эт мин саҡырғанда ғына килә“, — тип көлдө олатай. Беҙ икенсе көнөнә ҡайтып киттек. Ғәтиә апай яйлап аяҡҡа баҫты.
Әүлиә тауына зыярат ҡылыу
Был хәл 1953 йылда булды. Олатай беҙҙең ауылға килде һәм Әүлиә тауына менергә теләген белдерҙе. Уны бәләкәй арба яһап, шуға ултыртып, бер нисә ир менән тауға һөйрәп мендерҙек. Өмикамал тигән ҡатын Әүлиә тауы итәгендә сәй ҡайнатырға тороп ҡалды. Тауға менеп еткәс, олатай аҙан әйтеп, намаҙ уҡыны. Көн аяҙ, күк йөҙөндә бер киҫәк болот та күренмәй. Яҙ башланғас та ямғыр яуғаны юҡ ине.
Намаҙ уҡығас, Шәмиғол хәлфә һөйләп китте:»Балалар, был ҡәберҙә ятҡандарҙың һөйәктәрен Аллаһы Тәғәлә кәрәк урынға алды, бында тик ҡәбер урындары ғына. Ләкин һәр кем ошонда хаж ҡылһа, намаҙ уҡып, теләк теләһә, теләктәре ҡабул буласаҡ*. Был изге йәндәрҙе Ҡаҙағстандан дөйәләргә артмаҡлап килтереп, төндә кеше күрмәгәндә генә ерләгәндәр. Үҙ халҡын татар-монголдарға ҡаршы көрәшергә, ерен-һыуын һаҡларға өндәгән юлбашсы һәм уның ғаилә ағзалары күмелгән бында. Йәшерен ерләнһәләр ҙә, уларҙың ҡәбере өҫтөндә яҡты нур балҡыған, быны күреп, кешеләр тауға менгән һәм биш ҡәберҙе күргән. Шул көндән башлап халыҡ, дин әһелдәре ошо Әүлиә тауына зыярат ҡыла башлаған".
Хәлфә ошо һүҙҙәрҙе һөйләп тә бөттө, ҡибла тарафынан ҡара болот күренде, көслө ел сыҡты. Ҡойоп ямғыр яуа башланы. Беҙ тиҙ генә түбәнгә төштөк. Сәй ҡайнатҡан урында пар ат егелгән арба тора. Арбала бер ир кеше ултыра. Ул олатайға: «Хәлфә, әйҙә минең арбаға ултыр, бында йомшаҡ, үҙем алып ҡайтам», — тип әйтеүе булды, олатай асыуланып: «Бар, күҙемдән юғал. Миңә был арбала ла яҡшы», — тине. Теге ир «уй- ғуй» тине лә, атын ҡыуып, китеп барҙы. Аңлауымса, быныһы ла олатайҙың ҡылған мөғжизәһе, йәғни был атлыны беҙҙең күҙгә күрһәтеүе генә булды, ахры.
Хәҙрәттең һөйләгәндәренән:
"Ул саҡта ҡаҙаҡ ерҙәрендә, Бохара яҡтарында дин көслө булған. Мин үҙем дә Бохарала уҡып, белем алыуға ирештем. Әхмәҙулла хәҙрәттә лә, Троицк мәҙрәсәһендә Зәйнулла хәҙрәттә лә дәрес алдым. Доғалар өйрәндем, ятланым. Рәхмәт уларға. Әхмәҙулла хәҙрәт: «Мин донъянан икенсе хаҡ донъяға күскәндә күктә ауаз булыр, шуны күреп уҡығас та, ерләргә килерһегеҙ», — ти ине. 1934 йыл кис һауала Әхмәҙулла хәҙрәттең үлеүе тураһында яҙыу булды. Мин уларҙы үҙ күҙҙәрем менән күрҙем. Әсәйем Миңлехаят Миңлевәли ҡыҙы яҙыуҙы уҡыны ла, доға ҡылып, биттәрҙе һыпырырға ҡушты. Хәлфәне ерләргә Юлдыбай ауылынан Вәхитов Вәли, Алламоратов Ғатаулла, Ишбирҙенән мин һәм Бикбулат ауылынан Мәхиән мулла, йәғни уның ҡырҡ шәкертенән иҫәндәре барыһы ла барҙыҡ.
Ахыры заман етер алдынан дин көсәйер, әҙәм балаһы тәбиғәт ғәрәсәттәрен күреп, ҡурҡып, Аллаға табыныр, ләкин сығырынан сығып шашынған халыҡтың ҡыланышын һис тә кисерә алмау сәбәпле, фажиғә артынан фажиғә килер, ер тетрәр, һыу баҫыр, ҡоролоҡтар миңкетер, ҡош- ҡорт, йәнлектәр бөтөр, кеше кешене һуйыр, ата — улды, әсә ҡыҙҙы белмәй, зина ҡылыр мәл етәсәк. Кешеләр меңәр саҡырымдарға һыу эҙләп юлға сығыр. Хайуандар, кешеләр һыуға сарсар. Тормоштоң йәме бөтөр. Ашар ризыҡтың тәме, бәрәкәте булмаҫ. Ҡатын-ҡыҙҙы ир-аттан айырып булмаҫ, тормош ҡороу өсөн ҡатын-ҡыҙ ирҙәргә үҙе яусы ебәрер. Илдә ҡот бөтөр, гүзәл заттар яланғас йөрөр, төтөн һурыр, зәғифлек артыр, балаларҙы урамға ташлап ҡалдырырҙар. Был боҙоҡлоҡтарҙың барыһын да Аллаһы Тәғәлә халыҡты тәүбәгә ҡайтһын өсөн бирә. Ә халыҡ аңламай, байлыҡ артынан шашып- ҡыуып, ахырызаманды үҙҙәре яҡынайта. Ер түңкәрелеүе лә — ысынбарлыҡ, ер өҫтөн ҡара төн ҡаплап, бөтә тереклек, тәбиғәт туңасаҡ. Көтмәгән урында ер ризаһыҙлыҡ белдереп, тетрәйәсәк. Йылғалар ярҙарынан сығып, халыҡтан әҙәпһеҙлектәре өсөн үс аласаҡ. Былар бөтәһе лә Алланың берлегенә, ҡөҙрәтенә ышанмаған иблестәргә иҫкәртеү буласаҡ. Мин үлгәс, ҡәберемә барып йөрө, иҫкә ал. Ҡәбер тупрағым менән бит-ҡулыңды, һыҙлаған ереңде ыу, ләззәт табырһың. Теләк теләһәң, күккә ҡарап телә*. Һәр нәмәне ихлас күңел, асыҡ йөҙ менән ҡабул ит. Һыу эсһәң дә, аҙыҡ ҡапһаң да «Вәсәҡәһем раббыһым, шарабан таһура» тип өс тапҡыр әйтеп башҡар. Бер сихыр ҙа, ауырыу ҙа һиңә ҡағыла алмаҫ. Быны балаларыңа ла өйрәт. Һиңә гел яҡшы төштәр инер, уларҙы яҡшыға юра. Хужалар менән осрашҡанда уң яҡтан торорға тырыш, ул һис һүҙһеҙ һинең әйткәнеңде үтәр, Хоҙай шулай бойорор".
Улын әрменән алып ҡайтҡаны
Үрҙә әйтеп үткәйнем инде, Шәмиғол хәлфә һәр саҡ минең ҡайҙа булғанымды белеп тора ине. Улы Дамир Нуҡай ҡыҙы Зифа Итҡоловаға өйләнгәндә хәлфә мине йәштәр туйына табынсы итеп тәғәйенләне. Туй матур үтте. Оҙаҡламай Дамирҙы әрме сафына алдылар. Хәлфә өйҙә юҡ ине. Тиҙҙән Нуҡай мәктәбенән Яңауыл мәктәбенә эшкә күстем. 1956 йылдың яҙында Сапыҡ ауылы яланында йәштәр «Бәйембәт» байрамына йыйылды. Уйын-көлкө тамамланғас, һәр ауыл кешеләре айырым табын йыйҙы. Мин Сәйетҡол ауылы кешеләре менән ултырам. Табын ҡыҙғас, ялан буйлап килеүсе аҡ төҫтәге еңел машина күренде. Машина туҡтаны һәм унан төшкән бер егет табын эргәһенә килеп: «Арағыҙҙа уҡытыусы Миңнулла бармы?» — тип һораны. «Мин Әлимғолов Миңнулла булам», тигәс, егет мине Шәмиғол хәлфә саҡырыуын әйтте. Мин етеҙ атлап машина эргәһенә килдем. Олатай мине йылмайып ҡаршы алды ла: «Бына, улым, мин Дамир улымды Чита өлкәһенән алып ҡайтып барам. Хәрби частағыларҙың барыһын да, хатта командирҙарҙың ҡатындарын, балаларын өшкөрөп дауаланым, шәбәйтә алдым. Шунан бына хеҙмәт итеү ваҡыты бөтмәһә лә Дамир улымды ҡайтарып ебәрҙеләр. Ултыр, күстәнәстән ауыҙ ит. Бөгөн беҙгә ҡунаҡҡа барырһың», — тине. «Олатай, мин бөгөн бара алмайым, иртәгә мәктәптә кисектергеһеҙ эштәрем бар, райондан мәғариф идаралығы мөдире, инспекторҙары килә. Улар киткәс, һүҙһеҙ барасаҡмын», — тигәс, олатай риза булды. Иртәгәһенә һуңлап булһа ла барҙым. Хәлфә «Бәйембәт» байрамы үткәрелеүен, уның урынын, минең унда булыуымды ҡайҙан белгәндер? Ә бит халҡыбыҙҙың был боронғо байрамы төрлө ерҙә — йортта, яланда, сәсеү тамамланғас уҙғарыла ине.
Олатай яҡты донъянан иртәрәк китте. Мин уның васыятын үтәп, ҡәберенә барам, өндәшәм, һаулыҡ һорашам, тупрағы менән ҡул-битемде йыуам, шунан ҡоштай талпынып ҡайтып китәм. Сәлмән Ярмуллиндың «Ахыры заман аяҡ аҫтында» китабында Шәмиғол хәлфә тураһында ла мәҡәлә урын алыуы шатландыра мине. Рәхмәт Сәлмән ҡустыға.
Хәлфә менән булған хәлдәр
Шәмиғол хәлфәнең апаһы Бикбаева Ғәйникамал Әхмәҙулла ҡыҙы Төпсәндәге Насиров Мө- хәммәтшәрифкә кейәүгә сыға. Улдары Әхмәҙулла Герман һуғышында 1914 йылда үлеп ҡала. Оло ҡыҙҙары Шәмсиямал Мөхәмәтшәриф ҡыҙы Бикбулат ауылы Иҫәнгилдин Мәхмүт менән тормошон бәйләй. Ул ҡыҙ сағында мәрткә китә. Арҡаһында мисәте бар, тиҙәр ине уның тураһында. Ул мәрттә күргәндәрен һөйләй. Атайымдың урынын ожмахта күрҙем, ә әсәйемдең урыны юҡ — ул тамуҡта, тип һөйләгәс, әсәһе ғүмере буйы ҡыҙын өйөнә аяҡ баҫтырманы, үҙе лә уларға барманы. Ул ҡыҙы ураҙа тота ине. Башҡа ҡыҙҙары — Өмикамал, Хөсникамал, Мәстүрә ауылда йәшәнеләр.
Шәмиғол хәлфә апаһына йыш килә торғайны. Һәр саҡ Әүлиә тауына күтәрелә ине ул. Был тау тураһында һәр саҡ:
"Тауҙы ҡәҙерләгеҙ. Тауға иҫеректәр менеп, бейеп, тәртип боҙоп йөрөрҙәр, ә һеҙ уны, ундағы әүлиә ҡәберҙәрен тәрбиәләп торорға тырышығыҙ", — тип өгөт бирә торғайны
Шәмиғол хәлфә халыҡ араһында хөрмәт ҡаҙанған кеше ине. Кем генә ярҙам һорап килһә лә, уны өшкөрөп, дарыу төнәтмәләре менән һауыҡтырып ебәрә ине. Уның дауалау сараларын бер нисек тә аңлата алмайым. Ен ҡағылған, фалиж һуҡҡан кешене алып килһәләр, хәлфә тәүҙә иһәнләп, күҙҙәрен йомоп, бер аҙ ултыра торғайны. Шунан ауырыуҙы йә тал сыбығы, йәиһә үҙҙәре алып килгән таҫтамал, сепрәк киҫәге менән һуҡҡылай торғайны. Арбаға һуҙып һалып алып килтерелгән ауырыу тороп ултырыу ғына түгел, йүгереп атлап китә ине.
Бына бер саҡ Юлдыбай ауылынан Яныбай Килсенбаев ағай үҙенең ҡатынын арбаға бәйләп һалып, Ишбирҙегә Шәмиғол хәлфәгә алып килә. Был ваҡиға тураһында Яныбай ағайҙың улы Мөхәммәт ағай һөйләгәйне: «Әсәйем юл буйына туҙға яҙмаған хәбәр һөйләп, аҡырып барҙы. Уның менән ни булғанын да аңламайбыҙ, хәле торған һайын насарланғанын ғына тоябыҙ. Ишбирҙегә барып еткәс, атайым атты ҡапҡа янында бәйләне лә, беҙҙе урамда ҡалдырып, өйгә инеп китте. Бер аҙҙан хәлфә сыҡты. Ҡулына сыбыҡ тотоп алған. Киҙәнеп тороп, өс тапҡыр арбала ятҡан әсәйемә сыбығы менән ныҡ итеп һуҡты ла: „Сисегеҙ ауырыуҙы“, — тине. Әсәйем тороп ултырҙы ла: „Һаумыһығыҙ, хәлфә, миңә ни булған, ни эшләп мине бында алып килгәндәр?“ — тип һораны. „Яныбайҙың атаһы донъя ҡуйғаны бирле һеҙгә барғаным булмағас, йортоғоҙға ендәр эйәләшкән, — тине хәлфә. — Етмәһә, урамдағы бөтә йүнһеҙҙәр йортоғоҙға инеп эсә, Яныбай ҙа буш ҡалмай икән. Ана бит, күҙенә шешә ене ҡағылған (Ысынлап та, атайымдың бер күҙенә аҡ һалғайны, бер аҙ аҡһап та йөрөнө). Бына шул ен-шайтандар зәхмәте ҡағылған инде һиңә, килен. Ярай, әйҙәгеҙ, сәй эсәйек“. Шунан өйгә инеп, күмәкләп сәй эстек тә, ҡайтырға йыйындыҡ. Арбаға сығып ултырҙыҡ та, атты ҡыуабыҙ. Ләкин арба әйләнмәй ҙә ҡуя. Аптырағас, атайым Шәмиғол хәлфә янына инеп, хәлде һөйләп бирҙе. Хәлфә йылмая биреберәк торҙо ла, былай тине: „Әйләнмәҫ шул. Майламайса, арба әйләнә тиме ни. Бына һин дә миңә ҡатыныңды дауалаған өсөн әжерен бирмәнең бит, ә араҡы өсөн аҡса йәлләмәйһең“, — тине. Атайым уға тәғәйенләп алып килгән хәйерен сығарып бирҙе. „Бына шулай, миңә тәғәйенләнгән хәйереңдең араҡы һатып алыуға тотонолоуын теләмәйем“, тине. Шунан һуң тәгәрмәстәр ҙә тәгәрәп китте, әсәйем дә кәйефләнде». Ошолар тураһында аптырап һөйләгәйне Мөхәммәт ағай.
Мөхәмәт ағай һөйләгәндәр
Мөхәммәт ағай тирә-йүнгә танылған балта оҫтаһы ине. Шәмиғол хәлфә 1956 йылда улы Дамирға өй һалдырҙы. Мөхәммәт ағайҙы тәҙрә, ишек яңаҡтары һуҡтырырға саҡыра хәлфә. Бер көндө Мөхәммәт ағай хәлфәгә әйтмәй генә ғаиләһе янына ҡайтып килергә була. Велосипедына ултыра ла оло юлдан елдерә был. Көн кискә ауышып, тирә-яҡты ҡараңғы төн солғап ала. Таң атыуға бер ауылға барып инһә, үҙ күҙҙәренә үҙе ышанмай тора: ул хәлфә йортонда баҫып тора. Мөхәммәтте хәлфә үҙе ҡаршы ала ла: «Йә, улым, килен янына нисек ҡайтып килдең? Килен ни хәлдә?» — тип кеткелдәп көлә. Шунан:"Улым, бер ҡасан да рөхсәтһеҙ эш башҡарма. Рөхсәт һораһаң, телең өҙөлөп ҡалмаҫ ине бит", — ти. Шунан Мөхәммәт ағай был хәлдең Шәмиғол хәлфә тылсымы менән атҡарылыуын аңлай.
КГБ-ның эҙәрлекләгәне
1936—1937 йылдарҙа хәлфәне КГБ эҙәрлекләй башлай. Бер ваҡыт КГБ хеҙмәткәре хәлфәнең өйөнә килеп инә. «Ул өйҙә юҡ, ҡайҙа киткәнен әйтмәне», тиҙәр өйҙәгеләр. Был ваҡытта хәлфә Юлдыбай ауылында Яныбай исемле танышында ултырған була. Сәй эсергә әҙерләнгән саҡта ғына хәлфә ҡапыл йыйына башлай: «Яныбай, мин һеҙҙә булманым, минең арттан киләләр», — ти ҙә сығып та китә. Шул арала КГБ хеҙмәткәрҙәре килеп инә. Яныбай, ҡурҡыпмы, аңғармаҫтанмы, «Ул сығып китте», тип әйтеп ысҡындыра. КГБ хеҙмәткәрҙәре ҡапҡа төбөнә килеп туҡтағанда тыныс ҡына эргәләренән уҙып киткән ҡатын-ҡыҙ күлдәгендәге кешене күреүҙәрен иҫкә төшөрә. Тимәк, шул Шәмиғол хәлфә булған, тиешә улар.
Хәлфәне эҙәрлекләй торғас, бер көндө өйөндә тура килтереп, Мораҡҡа илтеп ябып ҡуялар. Икенсе көндө хәлфәнән һорау алырға тип, бикле йоҙаҡты асып, камераға инһәләр, хәлфә унда булмай сыға. «Һин асып сығарып ебәргәнһең», тип, һаҡсыны камераға ябып ҡуялар. КГБ хеҙмәткәрҙәре тағы Ишбирҙегә юл тота. Барһалар, хәлфә кинәнеп сәй эсеп ултыра. Уның ҡулдарын бәйләп, кире Мораҡҡа алып китәләр. Юлда КГБ хеҙмәткәрҙәре туҡтап, урман араһына «йомош йомошларға» инеп сыҡҡансы, хәлфә урынында булмай сыға. Ҡоттары осоп, ары йүгереп, бире йүгереп йөрөгән мәлдә «Мин бында» тигән тауышҡа әйләнеп ҡараһалар, ағас араһынан ҡулдары бәй ләнмәгән хәлфә сығып килә икән. Ҡулдарын бәйҙән нисек ысҡындырыуы КГБ хеҙмәткәрҙәре өсөн сер булып ҡала. Хәлфәне Мораҡҡа килтергәс тә начальникҡа алып инәләр. Һорау алып, протокол төҙөлә. Хәлфә: «Мин бер кемгә лә зыян килтермәйем. Фәҡәт ауырыу кешеләрҙе өшкөрөп дауалайым ғына», — тип, протоколға ҡул ҡуйыуҙан баш тарта. Хәлфәне бер нисек тә протоколға ҡул ҡуйырға күндерә алмағас, начальник: «Ярай, улайһа, үҙеңә үпкәлә. Ҡул ҡуйыуҙан баш тарта, тип яҙып ҡуям», — тип, ҡәләмен ҡағыҙға терәүе була, шул ерҙә ике ҡулы ла хәрәкәтһеҙ ҡатып ҡала. Начальник ҡулын күтәрә лә, хәрәкәт итә лә алмай. Шунан ул барыһын да аңлай һәм:"Хәлфә, зинһар, шаярыуыңды ташла, мине зәғиф яһама, протоколды яңынан яҙырбыҙ", — тип инәлә башлай.
Хеҙмәткәрҙәргә:"Хәлфәне нисек алып килдегеҙ, шулай алып барып ҡуйығыҙ ауылына" , — тип бойора. Хәлфә начальниктың ҡулдарын «йомшарта». Шунан тәүбәһенә килгән начальник барыһына ла ишетелерлек итеп: «Егеттәр, хәлфәне эҙәрлекләп йөрөмәгеҙ. Ул — әүлиә. Уға беҙҙең көс етмәй», — ти.
Леонидты дауалағаны
Бикес ауылынан Урал Ишемғолов Леонид Панков менән булған бер ваҡиғаны һөйләне. Леонид Панков эштә сағында аяҡ быуынын сығара. Дауаханаға барып, табиптарға мөрәжәғәт итә. Табиптар, беҙ быуынды ултырта алмайбыҙ, тип, уны ҡайтарып ебәрә. Леонид аяғы һыҙлауына түҙә алмай яфаланғас, яҡын дуҫы Хөснулла Рысаев Шәмиғол хәлфәгә барырға кәңәш итә. Леонид иртәгәһенә үк Иш бирҙегә юлға сыға. Бәхеткә күрә, хәлфә өйҙә була. Тик ул ауырыуҙы өйгә индермәй, ә Леонидтың үҙенә лапаҫ башына менергә ҡуша. Леонид башҡорттар араһында йәшәгәнлектән, башҡорт телен яҡшы белгән була. «Олатай, мин бит лапаҫ башына менеү түгел, урындан ҡуҙғала ла алмайым», ти ул. «Ташла ҡултыҡ таяғыңды. Ҡайҙа, сис әле аяғыңа ураған сепрәгеңде», — ти хәлфә. Ул ауырыуҙың аяғын ҡулы менән һыпыра ла, «Бар, ана баҫҡыс, мен лапаҫ башына», ти. Леонид баҫҡыстан менеп кенә еткәс, хәлфә:"Хәҙер инде ергә һикер, ҡурҡма", тип бойора. Леонид күҙҙәрен йома ла, ергә һикерә. Бер ни булмағандай, урынынан тороп, атлап та китә. Бер ни аңламай, аптырап ҡалған Леонидҡа хәлфә өшкөрөлгән тоҙ бирә, бетеү яҙып тоттора. «Тоҙло һыу менән аяғыңды йыу. Бетеүҙе түшеңә таҡ, юғалтма. Юғалтһаң, аяғың тағы ауыртыр», ти. Леонид рәхмәт әйтеп, хәйерен биреп, ҡыуанып ҡайтып китә.
Ен ташы
Мин Өфөгә барырға тип, Мәләүез автовокзалында билет алырға торам: «Ағай, һеҙ кисә генә Шәмиғол хәлфә тураһында телевизорҙан сығыш яһанығыҙ, бигерәк оҡшаны. Күңелем тулып китте», — тип өндәште бер ҡатын. Мәләүез районына ҡараған Бельская ауылынан Ғәбиҙә Лотфуллина атлы икән. Шунан һөйләп китте: «Әсәйем Рәхимә Аллаяр ҡыҙы менән атайым Миңлеәхмәт Сәхиулла улы көтмәгәндә ауырып киттеләр. Икеһен дә Йомағужа дауаханаһына алып барып һалдылар. Бер ай дауалап, сирҙәрен асыҡлай алмағас, өйҙәренә ҡайтып үлһендәр инде, тип, ҡайтарып ебәрә уларҙы табиптар. Бер көндө Аптраҡ ауылынан инәйебеҙ килде лә, ауырыуҙарҙы Шәмиғол хәлфәгә алып барайыҡ, тип тәҡдим итте.
Атайым менән әсәйемде арбаға һуҙып һалып, Ишбирҙегә көскә алып барып еткерҙек. Хәлфә: „Бик оҙаҡ килдегеҙ, етмәһә, икеләнеүегеҙ ҙә көслө. Ихлас күңел менән сирҙән арыныуға өмөтләнергә кәрәк“, — тине. Арбала ятҡан ауырыуҙарға күҙ һалып алды ла, һыйыр аҙбарына инеп китте. Унан сыҡҡас, ниҙер һөйләнә-һөйләнә әсәйемде өшкөрҙө һәм: „Һылыу, һарайҙа һыйыр һауғанда билеңә кем һуҡты?“ — тип һораны.
- Әлләсе, себен ҡыуалағанда һыйыр ҡойроғо менән һуҡҡылай инде ул...
- Юҡ шул, һыйырыңды бисмиллаһыҙ һауғанһың. Һыйыр һауғанда күнәгеңә нимә төштө, иҫләйһеңме?
- Һөттө бушатҡанда бер түңәрәк таш килеп сыҡты.
- Ә һин ул ташты һарайға ташлағанһың. Ярай әле ҡыҙың өйҙә булмаған, ул да шул һөттө эсеп ауырыр ине...
Шунан хәлфә атайымды ла, әсәйемде лә һарай эсенә саҡыра. Атайыма өйөлөп ятҡан тиреҫкә ҡулын тығып, ниҙер эҙләргә бойорғас, ул ыуалып торған тиреҫте услап ала ла, унан бер таш килтереп сығара.
- Рәхимә һылыу, күнәгеңә төшкән теге таш ошомо, ҡара әле, — тип өндәшә әсәйемә хәлфә.
- Эйе, шул таш, ул нисек килеп сыҡҡан бында?- тип аптырана әсәйем.
- Бына был ен ташы. Ен уны бисмиллаһыҙ эш башлаған кешегә бүләк итә. Бынан ары бер генә эште лә бисмиллаһыҙ башламағыҙ. Был ташты, ана, Энәк йылғаһы буйында һыуҙан ситтәрәк ташҡа бәр, осҡондары сәсрәп китһен. Ен уны һеҙҙең йортта ғына түгел, башҡа бер урында ла файҙалана алмаһын. Юлда гел шатланып ҡайтығыҙ. Башҡаса килеп йөрөмәгеҙ...
»Әсәйем менән атайымды дауалағас, Шәмиғол хәлфә минең дә башымдан һыйпаны. Шунан өшкөрөлгән тоҙ, бетеү яҙып бирҙе. Бетеүҙе ендән урлатма, тине". Шулай тип һүҙҙәрен тамамланы яңы танышым.
Миңнулла ӘЛИМҒОЛОВ.
Күгәрсен районы.
«Киске Өфө», 2007 йыл. №10-11-12
Сайт авторынан:
*хаж ҡылһа, намаҙ уҡып, теләк теләһә, теләктәре ҡабул буласаҡ – әүлиә ҡәберенә хаж ҡылыуҙы икенсе мәғәнә лә аңлар кәрәк. Борондан килгән был йоланы халыҡ хаж ҡылыу тигән мәғәнәлә әйтә башлаған. Ҡәбергә барып үлемде, теге донъяға ҡайтыуҙы йышыраҡ иҫкә төшөрөү хикмәтелер. Был һүҙҙең төпкө мәғәнәһенә төшөнмәгән ҡайһы берәүҙәр уны кесе хаж һәм Аллаһ бойорған хаж менән бутап ҡаңғыра.
*Теләк теләһәң, күккә ҡарап телә – теләк-доғаны тик Аллаһ Тәғәләнәң генә һорарға икәнең һәр кем беләлер? Ғәрәптәр Аллаһ күктә тейҙәр – был беҙҙенсә Аллаһ бар ерҙә, хатта беҙҙең йөрәгебеҙҙә.
*Ҡәбер тупрағым менән бит-ҡулыңды, һыҙлаған ереңде ыу, ләззәт табырһың – был шуға ишара: Пәйғәмбәребеҙ Аллаһ Тәғәлә биргән бәрәкәтте һәм ниғмәтте ҡулланығыҙ тей. Аллаһ биргән тәбиғәттәге бар шифаһын. Диндә булығыҙ, тәһәрәтле йөрөгөҙ, Аллаһ биргән хәләл ризыҡтар менән туҡланығыҙ тигән мәғәнәлә. Ысын мәғәнәлә ҡәбергә барып тупраҡ менән бит-ҡулды ышҡыу түгел. Шулай уҡ пәйғәмбәребеҙ әйткән бит: ауырып китһәгеҙ яланға – тәбиғәткә сығығыҙ, үҙ тыуған ерегеҙгә ҡайтып шуның һыуын эсеп, ризығын ашап шифа табырһығыҙ тигән. Донъя ҡайғыһын онотоғоҙ, әхирәтте иҫкә алығыҙ – ауырыуҙарҙан арынырһығыҙ.
Бына ошондай ғына хәлфә әйткән образлы һүҙҙәрҙә ҡалай ҙур хикмәт ята.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 24.02.2018 в 22:51, и размещена в категории Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 282
ТОРЛАҠ, кеше тарафынан йәшәү һәм эшмәкәрлек итеү өсөн яраҡлаштырылған, йәмғиәттең функциональ, конструктив, эстетик талаптарына ярашлы итеп төҙөлгән ҡоролма. Т. стеналарҙың, түбәнең, тәҙрә һәм ишек уйымдарының билдәле бер конструкцияһы, ҙурлығы, төҙөү материалы, эске ҡоролошо м‑н айырыла. Көньяҡ Уралда тәүге Т. таш быуатта барлыҡҡа килә. Палеолит осоронда Т. ҡая тарлауыҡтарында эшләгәндәр (ҡара: Урта Түбә), ҡаяны уйып, бүрәнә м‑н ҡаплағандар (Суртанды торалары). Неолит һәм энеолит дәүерендә башлыса ер өй тибындағы Т. төҙөгәндәр. Бронза быуатында һәм тимер быуатта Т. төҙөгәндә ағас, таш, балсыҡ ҡулланғандар; ҡыйығын ҡайын туҙы, кәҫ, ҡамыш, ҡабыҡ, һалам м‑н япҡандар. Бронза быуатында бүрәнәнән ер өҫтө ҡаралтылары, тура мөйөшлө ер өйҙәр, 1 һәм 2 (һирәгерәк 4) ҡыйыҡлы, ер, балсыҡ иҙәнле ярым ер өйҙәр төҙөгәндәр. Ҡайһы бер Т. асыҡ усаҡтар (3,5х1,5 м, тәрәнлеге 1 м тиклем) һәм хужалыҡ соҡорҙары табылған. Абаш мәҙәниәте халҡы 1, 2 йәки 4 ҡыйығы булған каркаслы дүрткел йәки тура мөйөшлө ер өҫтө Т. (майҙаны яҡынса 100 м2) төҙөгән. Тура мөйөшлө, кеше йәшәй (ҡышҡы һәм йәйге) һәм эшләй (металл эшкәртеү өсөн) торған бүлмәләре, айырым ишектәре булған күп камералы ҡоролма Береговка торамаһында I (ҡара: Береговка археологик микрорайоны) табылған. Һынташты мәҙәниәте өсөн биләмәһендә ҡоҙоҡ, баҙ, хужалыҡ соҡоро, көнкүреш усағы һәм бәләкәй металургия мейесе булған трапеция йәки тура мөйөш итеп бүрәнәнән һәм тупраҡтан эшләнгән күп камералы ер өҫтө Т. (майҙаны 110—180 м2) хас (Арҡайым, Берсуат). Бура мәҙәниәте халҡы бағана конструкциялы, тура мөйөшлө йәки оҙонса түңәрәк формалы, 1 йәки 2 ҡыйыҡлы, асыҡ усаҡлы ер өйҙәр, ярым ер өйҙәр һәм ер өҫтө Т. (100—250 м2) төҙөгән. Бүрәнәләрҙән теҙеп һалынған стеналы һәм ағас иҙәнле, 2 усаҡлы йәшәү һәм 2 соҡорло хужалыҡ итеү бүлмәләре булған ҡаралтынан торған ер өҫтө Т. (яҡынса 400 м2) Таулыҡай торамаһында табылған. Фёдоровка мәҙәниәте халҡы — бағана конструкциялы дүрткел йәки тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр, ер өҫтө Т. (30—200 м2); Петровка мәҙәниәте халҡы — тура мөйөшлө (ҡайһы берҙә тамбур ишекле) ер өҫтө Т.; Алакүл мәҙәниәте халҡы — 1 һәм 2 ҡыйығы, 2 камераһы булған тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр (100—200 м2); Ҡазан эргәһе мәҙәниәте халҡы — тура мөйөшлө, күп камералы ярым ер өйҙәр; Черкаскүл мәҙәниәте халҡы — бүрәнәнән дүрткел йәки тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр (20—160 м2), һирәгерәк ер өҫтө Т.; Сарғары мәҙәниәте халҡы — каркас конструкциялы ярым ер өйҙәр (200— 400 м2); Межа мәҙәниәте халҡы ярым ер өйҙәр, ағастан 2 ҡыйыҡлы, асыҡ усаҡлы һәм ишеге йылға яғына ҡараған тура мөйөшлө йәки дүрткел ер өҫтө ҡаралтылары (70—400 м2) төҙөгән. Бүрәнәнән каркас һәм бағана конструкциялы, тура мөйөшлө йәки дүрткел ер өҫтө өйҙәре, ш. уҡ 2 ҡыйыҡлы ярым ер өйҙәр, тирмә, ҡыуыш тибындағы ҡаралтылар билдәле. Гамаюн мәҙәниәте халҡы — бурап яһалган каркас һәм бағана конструкциялы ер өҫтө Т., ярым ер өйҙәр; Ананьин мәҙәниәте халҡы — бүрәнәнән тура мөйөшлө йәки дүрткел, 2 ҡыйыҡлы һәм асыҡ таш усаҡлы ер өҫтө ҡаралтылары; Иткүл мәҙәниәте халҡы — оҙонса түңәрәк йәки тура мөйөшлө, балсыҡ иҙәнле ер өҫтө ҡоролмалары (майҙаны яҡынса 60 м2); Горохов мәҙәниәте халҡы — бағана конструкциялы, 4 ҡыйыҡлы, күп камералы ярым ер өйҙәр; Ҡормантау мәҙәниәте халҡы — бағана конструкциялы, тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр йәки ер өҫтө Т.; Пьяный Бор мәҙәниәте халҡы — 2 ҡыйыҡлы һәм тамбур ишекле бурап яһалған ер өҫтө ҡаралтылары (50—80 м2); Бахмут мәҙәниәте һәм Турбаҫлы мәҙәниәте халҡы — бүрәнәнән 1 йәки 2 ҡыйыҡлы, тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр (майҙаны яҡынса 30 м2), усаҡтары һәм хужалыҡ соҡорҙары булған ер өҫтө ҡоролмалары; Имәнкиҫкә мәҙәниәтехалҡы — бүрәнәнән дүрткел ярым ер өйҙәр; Сейәлек мәҙәниәте халҡы уртаһына усаҡ яһап, тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр төҙөгән. Тирмә тибындағы торлаҡ ҡаралты (диам. 5—8 м) ҡалдыҡтары түңәрәк буйлап урынлашҡан (Аҙнай торамаһы, Горный археологик комплексы) һәм башҡорттарҙың ҡышлауҙағы Т. булған, тип фараз ителә. Башҡорттарҙың ваҡытлы һәм даими Т. айырылған. Традицион башҡ. Т. булып тирмә һаналған. Йәйләүҙә башҡорттар аласыҡ, бурама, ҡыуыш һымаҡ ваҡытлы ҡаралтылар төҙөгән, ултыраҡ тормошҡа күсеү м‑н улар хужалыҡ ҡаралтылары сифатында файҙаланыла башлаған. Күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсеү даими торамалар (ҡара: Ауыл) һәм Т. килем тыуыуына булышлыҡ иткән. Төҙөлөш материалдарын ҡулланыу алымдары һәр ерҙә төрлө булған; Т. төҙөүҙә этник һыҙаттар һәм милли архитектура стиле, ш. уҡ төбәк үҙенсәлектәре күҙәтелгән. Өйҙәр каркас конструкциялы (түбәне каркас бағаналарына терәткәндән һуң буш урындарға ситән үргәндәр, ағас, ер, балсыҡ, һалам, саман тултырғандар) йәки терәк стеналы (түбә бүрәнә, балсыҡ, таш йәки кирбес стенаға һалынған) итеп төҙөлгән. Башҡорттар Т. төҙөгәндә ҡарағас, ҡарағай, уҫаҡ, ҡайын ағастарын файҙаланған; ҡыйыҡты таҡта, транса, ҡабыҡ м‑н япҡандар. Күбеһенсә 2 һәм 4 ҡыйыҡлы, 4 мөйөшлө өйҙәр төҙөгәндәр. Нигеҙен бүрәнәнән, таштан йәки таш плитанан ҡорғандар. Иҙәнен таҡтанан һалғандар, һирәгерәк ер, балсыҡ иҙән осраған. Иҙән өрлөктәре буралған өйҙәрҙә — 2—3‑сө, төньяҡта һәм тау‑урман райондарында 3—4‑се ниргә тапҡырына уйылған. Ҡыйыҡтың япмаһы бүрәнә фронтондарға йәки атламаларға һалынған һайғауҙарға терәтелгән. Ҡайһы бер осраҡта ҡыйыҡты серемәһен өсөн фронтонһыҙ эшләгәндәр. Башҡортостандың тау‑урман райондарында ҡыйыҡты атламаһыҙ эшләп, бер яҡ өҫтөн икенсеһенән оҙонораҡ итеп япҡандар. Бура өйҙәр, нигеҙҙә, соланлы, дүрт мөйөшлө булған; ҡайһы берҙә икенсе йорт (ҡушйорт) терәтеп төҙөгәндәр. 19 б. аҙ. алып биш мөйөшлө һәм 4 ҡыйыҡлы йорттар тарала башлай. Йорт һалғанда бүрәнәнең осон каса рәүешендә уйып, стенанан тышҡа сығарып бурағандар, ш. уҡ алдан уйылған ектәргә индереп, остарын йоҙаҡ кеүек эшләп, яҫылап, ҡарлуғас ҡойроғо рәүешендә бурау ысулдары билдәле. Бура ниргәләренең һаны бүрәнәнең йыуанлығына бәйле булған, ғәҙәттә, 15— 17 ниргә күтәргәндәр. Саман өйҙәрҙе яҫы йәки һөҙәк, һирәгерәк 2 ҡыйыҡлы итеп сей кирбестән һалғандар. Таш өйҙәрҙе тура мөйөшлө, алғы яҡ стеналарын бейегерәк, ҡыйыҡ өрлөгөнә терәк булырлыҡ итеп эшләгәндәр. Урман‑дала һәм дала райондарҙа каркаслы (балсыҡ, кәҫ, ситән) өйҙәрҙең стеналарын төҙөгәндә — ағас, яҫы таш, балсыҡ, кәҫ, саман, ҡыйыҡ өсөн һалам, кәҫ, ҡабыҡ, һайғау ҡулланғандар. Ситән өйҙәр яҫы йәки 2 ҡыйыҡлы итеп төҙөлгән: 0,5 м аралыҡта ҡаҙыҡ ҡаҙап, талсыбыҡ м‑н уратҡандар; эсле‑тышлы балсыҡ м‑н һылағандар; түбә таҡтаһын һәм ҡыйыҡ өрлөгөн каркас бағаналарына һалғандар. Балсыҡ өйҙөң стеналарын төҙөгәндә иң тәүҙә таҡтанан ҡалып ҡуйып сыҡҡандар, уларға балсыҡ ҡойғандар, ул кипкәс, таҡталарҙы алып, мөйөштәрҙе бағана м‑н нығытҡандар. Кәҫ өйҙәрҙе тура мөйөшлө, яҫы йәки һөҙәк ҡыйыҡлы итеп төҙөгәндәр, стеналарын эшләгәндә, кәҫ киҫәктәренең үләнле өлөшөн, араларына һайғауҙар һалып аҫта ҡалдырғандар, түбә таҡтаһы өҫтөн үлән йәки һалам һалып, кәҫ баҫтырып түшәгәндәр. Т. эсе ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙҙар яғына бүленгән (ҡара: Традицион интерьер), ишектән алыҫ урында түр (түр баш) булған, мейесте ишек эргәһендә (башлыса уң яҡтан) сығарғандар. Стена буйлап таҡта урындыҡ (һике) эшләгәндәр, төрлө ҙурлыҡтағы мейес, ш. иҫ. сыуал, сығарғандар. Интерьерҙың биҙәлешендә этник үҙенсәлектең һаҡланыуы септәләр, туҡылған һәм кейеҙ балаҫтар, келәмдәр, һырылған түшәктәр (буй юрған, түр юрған), төрлө шаршауҙар (тәҙрә, мейес, өрлөк һ.б. биҙәү өсөн), ашъяулыҡтар, таҫтамалдар ҡулланыуҙа күҙгә ташлана. Урын кәрәк‑ярағы, мендәрҙәр, мамыҡ түшәктәр, ғәҙәттә, ҡатын‑ҡыҙ яғында, биҙәкле ағас аҫлыҡҡа ултыртылған һандыҡта һаҡланған (ҡара: Урын). Йортҡа, ғәҙәттә, мейес эргәһендә һәм ҡатын‑ҡыҙ яғындағы кәштәләрҙә урынлашҡан ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы һәм тиренән эшләнгән өй кәрәк‑ярағы, туҙҙан шләнгән өй кәрәк‑ярағы үҙенә бер йәм биреп торған. Өй төҙөгәндә өмәүткәргәндәр.
Әҙәб.: К а л и м у л л и н Б.Г. Башкирское народное зодчество. Уфа, 1978; Поселения и жилища древних племён Южного Урала: сб. науч. тр. Уфа, 1983; Ш и т о в а С.Н. Традиционные поселения и жилища башкир. Вторая половина XIX — первая четверть XX в. М., 1984; Г о р б у н о в В.С. Поселенческие памятники бронзового века в лесостепном Приуралье. Куйбышев, 1989; О б ы д ё н о в М.Ф. Древняя архитектура Урала. Уфа, 1995; Р у д е н к о С.И. Башкиры: историко‑этногр.очерки. С изм. и доп. Уфа, 2006.
Р.Б.Исмәғилев, С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 253
САБАҠАЙ МӘМЕРЙӘҺЕ, С а б а ҡ а й ҡ а я һ ы н д а ғ ы м ә м е р й ә л ә р, комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Дыуан р‑ны Ежовка а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Йүрүҙән й. уң ярындағы Өфө яйлаһының көньяҡ‑көнсығышситендә урынлашҡан. Бейеклеге яҡынса 70 м булған ике киртләсле текә ҡаянан ғибәрәт, унда Йүрүҙән кимәленән яҡынса 40 м бейеклектә 1‑се, 2‑се һәм 3‑сө Сабаҡай мәмерйәләре (оҙонлоҡтары 146 м, 28 м һәм 17 м) бар. Аҫҡы пермдең әртә ярусы эзбизташтарынан тора. Ландшафына һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле‑карбонатлы тупраҡтағы дала үләнле ҡарағай‑ҡайын һәм ҡайын урмандары хас. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай, ҡыҙыл ойошһеркә, ысын кәкүк ситеге һ.б.; ыласын‑сапсан оялай. Мәмерйәләрҙең береһендә неолит ваҡытындағы көнкүреш әйберҙәре һәм хайуан һөйәктәре табылған.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. И.М.Япаров


text:
14 апрелдә гимназиябыҙҙың «Шоңҡар» спорт комплексында Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың иҫтәлегенә арналған көрәш буйынса республика асыҡ турниры үтте. Ярыштың маҡсаты - уҡыусылар араһында милли көрәште үҫтереү, сәләмәт тормошто пропагандалау, иң көслө баһадирҙарҙы билдәләү. Ҡатнашыусыларҙы гимназия директоры Ләйсән Нурмөхәмәт ҡыҙы Фазлетдинова, «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге рәйесе Әмир Миңлеәхмәт улы Ишемғолов, милли көрәш һәм билбау менән көрәш Федерацияһы башҡарма комитеты директоры Юнир Искәндәр улы Ильясов тәбрикләне. Асыу тантанаһында гимназиябыҙҙың «Аҡйондоҙ» халыҡ бейеүҙәре, Әҙеһәм Исҡужин исемендәге ҡурайсылар ансамблдәре сығыш яһап, көрәшселәргә дәрт, еңеүгә ҡеүәт өҫтәне.
40-тан 80-гә тиклем ауырлыҡ категорияларында 11 команда көс һынашты. Командалар араһында өлкән тренер Жәлил Динмөхәмәт улы Йосопов етәкселегендә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты еңеүгә өлгәште, икенсегә - Дүртөйлө ҡалаһы командаһы, өсөнсө урынға Өфө күп профилле профессиональ колледжы сыҡты.
Шәхси беренселек буйынса:
2004 йылғы һәм унан бәләкәйерәктәр араһында - 40 кг ауырлыҡта - Хәмитов Денис (Дәүләкән районы), 45 кг ауырлыҡта - Кәримов Сәид (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты);
2002-2003 йылғылар араһында - 50 кг ауырлыҡта - Әйүпов Линар (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты), 60 кг ауырлыҡта - Хажиморатов Фидан (Салауат районы), 65 кг ауырлыҡта - Ибраһимов Искәндәр (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты);
2000-2001 йылғылар араһында - 55 кг ауырлыҡта Йәһүҙин Илнур (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты), 65 кг ауырлыҡта - Хажиморатов Вилдан (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты), 70 кг ауырлыҡта - Кинйәғолов Илфат (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты), 80 кг ауырлыҡта - Кәримов Айҙар (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты);
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты сығарылыш уҡыусылары араһында - 65 кг ауырлыҡта - Бикбов Айҙар, 65 кг ауырыраҡ - Йосопов Салауат еңеүсе булдылар.
Афарин! Уңыштар һеҙгә, батырҙар! Еңеү рухы һәр саҡ һеҙҙең менән булһын!


text:
4ключ к бушлай лицензия видео видео ҡулланыу өсөн түләүле 4к версия әүҙемләшеүен. Был бик еңел скачать видео с YouTube теләһә ниндәй сифатын юғары мөмкинлектәре . 4ключ к әүҙемләшеүен загрузчик бик ябай файҙаланыу булһа, уны бик тиҙ скачать видео с youtube. Видео с youtube һәм еңеллек менән һеҙ дисктарҙы һаҡлағанһығыҙ скачать. Башҡа күп кенә сайттары кереү өсөн загрузчик күп булды, ләкин бер ниндәй ҙә рөхсәт алмай д youtube4к тишелеп көтәбеҙ ownloader видео.
4асҡыс лицензияһы булған загрузчик билдәле программа менән тәьмин итеү, кинофильмдар хоҡуҡлы скачать, аудио, субтитрҙар менән бик яҡшы һәм YouTube. Был видео күсереү алынған һуңғы һөҙөмтәләргә тиҙ үтә һеҙҙең менән программалар менән тәьмин итеү селтәренә тоташтырыу биреү. 4кейген к видео был тиҙ һәм программа тәьминәтен түләүһеҙ. Беҙ һеҙгә бирергә мөмкин 4асҡыс загрузчик бушлай. Әгәр һезгә кәрәк скачать видео, ваҡыты етмәй, шуға күрә файҙалана скачать видео Downloader 4K кряк. Мин, бер йәки бер нисә видео һеҙҙең өсөн бер тапҡыр ала торған ине скачать. Был видео менән интернет-сайтына һәр фекерҙәш программа менән тәьмин итеү. Һәм был осраҡта, әгәр телисез икән, скачать видео менән теләһә ниндәй социаль медиа сайттар, шулай булғас, был программа скачать файҙалы булыуы мөмкин..
Асҡыс 4к Скачать бушлай лицензия видео
4ключ к бушлай лицензия видео
Видео менән 4к, һеҙ’на youtube каналында хәҙер бөтә алмай йәки бер клик скачать фильм плейлист ре.. Скачать уҙыр ул, ғәҙәттә, субтитрҙар, был осраҡта, әгәр һеҙ ысынлап та ла телисез эйә ине.. Файл файл сылбыр йәки субтитрҙар. сорттары видео, ноутбук йәки уны ҡарау өсөн һеҙгә Mac. Был программа бик таҙа булыр, бәлки, ҡулланыу өсөн, асыҡ ябай копируйте & профилендә URL-адрестар һәм барыһы өҫтәмә эшләп булалыр.Скачать бушлай программаһы юғары сифаты һәм наслаждайся был видео компьютер үҙең теләгән бушлай скачать әгәр һеҙ теләһәгез.
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин: Операциялары өсөн утилиталар 4 Һәм пароль электрон почта
Перен кеүек тығындар, ҡушымта шулай уҡ был ярҙам итәсәк һезгә, һеҙҙең өсөн видео клип яратҡан фильмы тауышлы бер әҙәм баҫмаҫ йәки на youtube. Был’s шулай уҡ һәләтле һәм шунда уҡ бер нисә хатта кинофильмдарға системаһының өлгөһө. скачать. Ул хатта ике версия для УҪЫ портатив.
4ключ к бушлай лицензия видео:
- Был’ы программа менән тәьмин итеү бик тиҙ һәм юғары моделе загрузчик.
- Программа тәьминәте ҡулланылыуы шыма һәм программаларҙы ҡулланасаҡ..
- Иң яҡшы һәм иң яҡшы программаһы дөйөм етештереүсәнлеге.
- Программа бик профессиональ дәрәжәһе кулланыусылар өсөн.
- Скачать фильм компьютер видео hd.
- Скачать форматында фильм күп играючи.
- Скачать туранан-тура фильмдың youtube.
Инструкция урынлаштырыу буйынса:
- WinRar ҡулланыу йәки архивында архив распаковывать 7z.
- Һәм отчет урынлаштырыу буйынса программа тәьминәте нажмите exe
- Был система ла башлаған, әммә.
- Кряк для шаблона параметры буйынса документтар профилендә видео загрузчик 4k термо реплика һәм каталог
- Һәм эшләтеп ебәреү программалары һәм тәжрибәһе
- Яңыртыу программа менән тәьмин итеү түгел.


text:
Мөжәүир хәҙрәттең мөғжизәләре
Мөжәүир хәҙрәттең мөғжизәләре
Һуҡыр күҙҙе асыр ҡөҙрәт
— Беҙ ҡыҙ булып үҫеп килгәндә, 1950 йылдарҙа, ҡайҙа барма бөтә кеше хайран ҡалып, шаҡ ҡатып Мөжәүир хәҙрәттең мөғжизәләрен һөйләй торғайны. Миңә айырыуса ныҡ тәьҫир иткәне Татлыбай ауылында йәшәгән Өмөтбай ағайымдың һөйләгәндәре булды, — тип башланы һүҙен Гөлбикә апай. — Уларҙың сабынлығы Урғаҙа аръяғында була торғайны. Бер шулай улар бесән сабып ҡайтып килгәндәр. Урғаҙаға етеп барғанда арба юлынан саҡ ҡына арыраҡ салғы, беләү, тырма ятҡанын күреп ҡалалар. Бөтмөр ағайым, хужалыҡта кәрәге тейер, тип баяғы нәмәләрҙе арбаһына һалып та ала. Татлыбайға ҡайтыу өсөн уларға йылға аша сығырға кәрәк була. Тик, ни хикмәттер, күк бейә һыу аша сығырға теләмәй ҙә ҡуя икән. Ныҡ ҡына сыбыртҡылап та алалар, туғарып киренән егеп тә ҡарайҙар, ат урынынан ҡуҙғалмай, ти. Меҫкен хайуан үҙе манма тиргә бата. Инде ни эшләргә? Былар аптырай-алйый, эштең ниҙә икәнен һис аңлай алмай. Шулай байтаҡ ҡаңғыра торгас аранан берәү:
— Ошо һалып алған нәмәләребеҙ Мөжәүир хәҙрәттеке түгелме икән? — тип әйтеп һала. — Әйҙә, урынына кире илтеп ҡарайыҡ.
— Ысынлап та, — тип бот саба бесәнселәр, — нисек бая уҡ башҡа килмәгән. Олатайҙың сабынлығы ошо тирәлә бит. Кәнишнә, уныҡы!
Һәнәк, тырма, беләүҙе урынына алып барып һалыуҙары була, бесәнселәр арбаға саҡ-саҡ ултырып өлгөрә, күк бейә саптырып сығып та китә. Меҫкен хайуан Татлыбайға ҡайтып еткәнсе саба.
— Беҙҙең олатай бына шулай! — ти бесәнселәр көлә-көлә.
Шунан китә уның төрлө ҡыҙыҡ-мәҙәктәрен һөйләү.
Берәүҙәре, кемдеңдер бында килгәндә ағас ҡыуышына араҡыһын йәшереп китеүе, хәҙрәттең теге йәшергән нәмәңде онотоп ҡуйма, тип иҫкәртеүе, ҡайтышлай алайым тиһә, шешәһе ҡулынан ыуылып төшөп китеүе, араҡыһының түгелеүе хаҡында һөйләй, икенселәре тотлоҡҡан баланың телмәре рәтләнеүенә хайран ҡала, өсөнсөләренең нимә уйлап килеүҙе белеүенә иҫе-аҡылы китә.
Бөтә балалыҡ хисе менән эй күргеһе килә бит илаһи хикмәт эйәһен Гөлсирәнең, эй, күргеһе килә! Ихлас теләһәң теләк ҡабул була, тиҙәр, ҡыҙыҡайға ла бер яйы сыға. Бер ваҡыт күршеләре Хәтирә инәй Манһырға хәҙрәткә күренергә була. Беҙҙе лә үҙең менән ал, хәҙрәтте күргебеҙ килә, тип ялбарабыҙ Хәтирә инәйгә әхирәтем Флүрә менән.
— Сибайҙан йәйәүләп барһаҡ, Манһыр 35 саҡрымда, арымаҫһығыҙмы? — ти ул.
— Юҡ, юҡ! — Әхирәтем менән бер тауыштан ҡыуанып ҡысҡырып ебәрәбеҙ.
Сибайҙан Йәнйегет, Йәнйегеттән Татлыбай сығып уңға боролдоҡ.
Манһырға юл ялтырап ята. Дәртләнеп алғас, ауылға барып еткәнебеҙҙе һиҙмәй ҙә ҡалдыҡ.
...Беҙ барып ингәндә, Мөжәүир хәҙрәт әбейе менән әүеҫлектә сәй эсеп ултыра ине. Мин уға ҡарағанмын да, шаҡ ҡатып тик торам икән. Башында ап-аҡ сәллә, аҡ ыштан, аҡ күлдәктән. Ике сикәһе алланып, аҡ йөҙө нурланып, матур булып ултырған кешенең мин күрергә теләгәндең нәҡ үҙе икәнен шунда уҡ аңланым. Уғаса булмай Хәтирә инәйем:
— Әссәләмәғәләйкүм, Мөжәүир ҡайнаға, әссәләмәғәләйкүм, Гөлйемеш абыстай, — тип уларға сәләм бирҙе.
— Ә-ә-ә, Хәтирә килен, вәғәләйкүмәссәләм, әйҙә, үтегеҙ, һыуһап киткәнһегеҙҙер, сәй эсергә ултырығыҙ, — тине.
Беҙҙе лә табынга ултырттылар. Миндә сәй ҡайғыһы юҡ. Хайран ҡалып тирә-яҡҡа ҡарайым. Әүеҫлектән алыҫ түгел ерҙә ихатаны ҡап уртаға бүлеп, сылтырап ҡына шишмә ағып ята. Аръяғында урманлыҡ китә. Ағастар эргәһендә усаҡлыҡ күренә. Унан яйлап ҡына төтөн сыға ла, шунда үҫкән ҡайындарға һырылып, бейеккә, зәңгәр күккә күтәрелә. Усаҡҡа ҡаҙан аҫылған, унда ит бешә, ахырыһы, тәмле еҫе хатта әүеҫлеккә лә килеп еткән, ҡаҙандан алыҫ түгел самауыр ҡайнап ултыра. Мин: «Береһенән сәй эсәләр, икенсеһе ҡайнап ултыра, ҡайһылай ҡыҙыҡ», — тип уйлап та өлгөрмәнем:
— Ҡыҙым, аптырама, — тип көлдө хәҙрәт, мин ауыҙ асып бер һүҙ әйтмәһәм дә, уйымды әллә ҡайҙан белеп. — Хәҙер алыҫтан, Бөрйән яғынан булыр, килеп етергә тейештәр, улар йыраҡ юлдан асығып-талсығып килә, — тине. — Хәтирә еңгәмде ҡарап бөтөүгә килеп тә инер ул мосафирҙар, ин шәәъ Аллаһ.
Хәҙрәт олатайҙы беренсе күреүем ошолай булды. Бынан тыш уны тағы өс тапҡыр күреү насип булды.
1953 йыл ине. Тик торғанда ун алты йәшлек дөм-ҡара күҙле, оҙонсараҡ аҡ йөҙлө, зифа буйлы сибәр апайым һуҡырайып ҡуйҙы. Әсәйемдәр хәҙрәтте саҡырып өшкөртөп ҡарарға булдылар. Ҡарап тора, күҙе һап-һау һымаҡ, ә үҙе күрмәй. Уны ҡайҙа ғына йөрөтмәнеләр: Магнит дауаханаһына ла, Өфөгә лә алып барып ҡаранылар, файҙаһы теймәне. Хәҙрәт апайымды оҙаҡ ҡына итеп өшкөрҙө. Ҡайтып китер сағында:
— Мин сығыу менән минең урыныма ултырығыҙ, — тип әйтте.
Әсәйем Көнһылыу апайымды хәҙрәт ултырған ергә алып барып ултыртты.
Табибыбыҙ ҡапҡанан сығып әллә ни йыраҡ китеп тә өлгөрмәгәндер, апайым ҡысҡырып та ебәрҙе:
— Әсәй, мин күрәм! Күрәм! Күрәм! Ана, ҡояш! Урындыҡта ятҡан балаҫтың юлаҡтарын күрәм! Аҡ, йәшел, көрән! Күрәм! Күрәм!
Инде ҡыҙым тома һуҡыр булып ҡалыр тип ҡурҡҡан әсәйем йүгереп килеп апайымдың ауыҙын ҡапланы:
— Өндәшмә, балам, күҙ тейеп ҡуйыр!
Ә апайым уның һайын алҡышлана, илай-илай:
— Рәхмәт, хәҙрәт олатай, һин минең күҙемде астың, рәхмәт, — ти.
— Рәхмәтте үҙенә барып әйтербеҙ, ҡыҙым, — тине әсәйем.
Был мөғжизәгә иҫе-аҡылы киткән күрше-тирәһе, ауылдаштар барып рәхмәт әйтеп ҡайтығыҙ, тип кәңәш бирҙе. Бер көндө йыйындыҡ-тейәндек тә киттек Манһырға. Мин дә, исмаһам, тағы бер күреп ҡалайым тип, уларға эйәрҙем. Хәҙрәт әсәйемде күңелһеҙ генә ҡаршы алған:
— Юҡҡа килгәнһегеҙ, — тигән. — Теге саҡ әйтмәгәйнем, ҡыҙығыҙ оҙаҡ йәшәмәҫ, һәр яңы тыуган кешегә Аллаһы Тәғәлә үҙенең өлөш япрағын таратып бирә. Унда күпме йәшәре, ниҙәр күрәһе яҙылып ҡуйылған була. Был балаға тыумыштан юғарынан ғүмер бик самалап бирелгән, ғүмер япрағы һарғайған, өҙөлөп төшөргә генә тора, — тигән олатай.
Ысынлап та, Көнһылыу апайым оҙаҡҡа барманы, гүр эйәһе булды.
Өсөнсө күреүем былай булды: тимер юлында эшләп йөрөйөм, вагондан цемент бушатабыҙ. Күҙемә цемент төштө лә ҡуйҙы. Шунда уҡ дауаханаға алып киттеләр, өс ай яттым, күҙ рәтләнмәй. Шунда ҡайным мәрхүм әйтте:
— Киленемде хәҙрәткә алып барам.
Ҡара атын егеп алды. Ун ике йәшлек Рәүилә исемле бикәсем менән арбаға менеп ултырҙыҡ, киттек Манһырға. Ҡайным егеп килгән атын тышаулап Урғаҙа буйындағы күк үләнгә ебәрҙе лә беҙҙе баҫма аша сығарып, хәҙрәт йәшәгән йортҡа табан алып китте. Инергә сират ине, беҙ ҙә баҫтыҡ. Сиратыбыҙ еткәс, ҡайным миңә:
— Бар, килен, һин алдан ин, — тине.
Олатай мине, ниңәлер, мәрәкәләберәк ҡаршы алды.
— Ай-һай, ҡыҙым, алыҫтан килгәнһең икән, хатта ки Сибай шәһәренең үҙенән, — тине. — Шәпле ҡара айғырығыҙ бар икән, ҡайның бик тә һәйбәт кеше икән. — Үҙе тағы мут йылмайҙы.
Олатай мине ихласлап оҙаҡ ҡына өшкөрҙө, күҙең йүнәлер, башҡаса күҙ менән йонсомаҫһың, тине, бетеү яҙып бирҙе.
«Их, тоҙ алып килергә онотҡанмын», — тип уйлайым, үҙемде-үҙем, иҫһеҙ, тип әрләп алам. Уғаса олатай:
— Бошонма, ҡыҙым, — ти, үҙе шуҡ йылмая. — Ҡайның алып килгән тоҙ бөтәгеҙгә лә етер.
Ысынлап та, хәстәрлекле ҡайным бөтәбеҙгә лә етерлек итеп, күп итеп тоҙ алып килгән булған икән. Ҡайтып барғанда юл буйынса, ҡайҙан белгән беҙҙең ҡара айғыр менән килгәнде, ҡайнымда тоҙ барлығын, тип уйлап барҙым. Ҡайтып бер нисә көн торғас, күҙем һауыҡты. Хәҙрәт әйткәнсә, ошо йәшкә тиклем, башҡаса күҙ менән ыҙаламаным.
Дүртенсе күреүем 1962 йылда булды. Ни эшләптер, ғаиләбеҙҙә татыулыҡ китеп торҙо. Был юлы ла олатай бетеү яҙып бирҙе. «Арағыҙ татыуланыр, йәшәрһегеҙ», — тине. Ирем гүр эйәһе булғансы, ҡырҡ биш йылға яҡын, бергә-бергә ғүмер иттек.
Хәҙрәт һуҡырайған күҙҙәребеҙҙе асҡан, шулай тейеш кеүек ҡабул иткәнбеҙ. Рәхмәт хистәребеҙҙе лә үҙенә әйтеп бармағанбыҙ. Тик йылдар үткәс кенә шуны аңланым, беҙгә ниндәй бөйөк шәхес менән йәнәшә йәшәү бәхете насип булған! Һуңлап булһа ла, һис юғы ошо хәтирәләр аша, юғарыла осоп йөрөгән йәне, бәлки, ишетеп ҡыуаныр тип, күңел түрендә йөрөткән изге хистәребеҙҙе еткерәбеҙ. Ярай әле ҡәҙерле хәҙрәтебеҙ тураһында яҙыусы табылды, шуға ҡыуанабыҙ. Рәхмәт ута!
Әхтәмова Гөлсирә, 1939 йылғы.
Сибай ҡалаһы
Мине хәҙрәт бетеүе һаҡлай
Ишбикә апай сығышы менән Хәйбулла районы, Суҡраҡ ауылынан. Бәләкәй генә сагынан үкһеҙ етем ҡалып (башта әсәһе, аҙағыраҡ атаһы мәрхүм була) Әбделкәрим балалар йортонда тәрбиәләнә.
— Ярай әле өләсәйем булды, — ти ул аяныслы балалыҡ йылдарын хәтерләп. — Ул мине әҙәп-тәртипкә, динебеҙҙе яратырға өйрәтте, һөйөклө бала — көйөклө, тип һөйә торғайны мәрхүмә өләсәйем. — Ата-әсәң күреп туймаҫтай булып ярата, иркәләтә торғайны, тип хәтерләй торғайны.
Яғымлы, итәғәтле, ысын мөслимә Ишбикә апай менән һүҙҙәребеҙ килешеп, байтаҡ серләштек. Аҙаҡ ул алдыма ҙур бер фотоальбом килтереп һалды.
— Минең бөтә тормошом ошонда сағыла, — тине.
Тәүге биттән миңә иҫ киткес сибәр ҡыҙ йылмайып ҡарай. Нур сәсеп торған ҙур ҡара күҙҙәр, һыҙылып киткән ҡыйғас ҡара ҡаш, ап-аҡ түңәрәк йөҙ, ынйылай теҙелеп киткән тештәр, ике ҡалын толом үреп төшөрөлгән, ҡупшы буй-һын.
— Һинме был, Ишбикә апай? — тим, әле лә матурлығын юғалтмаған апайға һоҡланып ҡарап.
— 19 йәшлек сағым, — ти ул һәм хәтирәләргә төшөп китә. — 1950 йыл.
Баймаҡ баҙарына барҙым. Баҡһаң, Мөжәүир хәҙрәт тә бында килгән икән. Мине күреп ҡалды ла (бер саҡ балалар йортонда миңә бетеү яҙып биргәйне):
— Балам, эргәмә кил әле, — тип мине саҡырып алды. — Теге саҡта яҙып биргән бетеүҙе юғалттың инде, ә? — тине. Мин һиңә уны мунсаға тағып бармаҫҡа ҡуштым, ниңә әйткәнде тыңламаның?
Оялдым, ҡыҙарындым, бетеүен юғалтҡанды ҡайҙан белде икән тип аптыраным.
— Һиңә, ҡыҙым, бетеүһеҙ йөрөргә ярамай, Манһырға килеп сыҡ, һаҡлап йөрөтөр булһаң, тағы яҙып бирермен, — тине.
Тиҙ генә барып булманы, йылдар үтеп китте. Йәшлек менән хәҙрәттең ниндәй илаһи зат икәнлеген дә аңлап етмәгәнмендер, ахырыһы.
1963 йыл. Хәҙрәт ҡартайған, туҡһанға яҡынлап килгән сағы. Шулай ҙа бер-ике генә күрһә лә ул мине таныны.
— Килдеңме, балам, — тине. — Мине генә көтөп ултырғандай ихлас ҡабул итте. — Һиндә боҙом бар. Бәлки, кешеләрҙең һоғо (һоҡланыуы) тейгәндер, — тине. Ул миңә өскөлләп тегелгән бетеү һондо:
— Ал, балам, бөгөн бында юлланырыңды белеп, яҙып әҙерләп ҡуйғайным, — тине. Шунан тоҙ, сәй, һабын өшкөрөп бирҙе.
Ишбикә апай, был осрашыуға 43 йыллап ваҡыт үтһә лә, шул саҡтағы хәҙрәттең әйткән һәр бер һүҙен онотмайынса, йөрәк түрендә һаҡлай икән. Ул дауам итте:
— Балам, һине кеше һөйләр, урынһыҙ рәнйетергә тырышыусылар булыр, — тине олатай.
— Ниңә улай? — Бер ни аңламайым.
— Һин — Аллаһы Тәғәләнең һөйөклө ҡоло. Раббыбыҙ һиңә Таһирҙың һөйгәне Зөһрәнекенә тиң матурлыҡ биргән. Матур гөлгә күҙ тейеүсән. Яман күҙ кешене генә түгел, хатта ағасты ҡорота. Минең әйткәнемде онотма: кеше һөйләй тип һүҙ ҡыуып йөрөмә, яманлап һөйләһәләр ҙә, маҡтап һөйләһәләр ҙә, мине иҫкә алғанығыҙ өсөн рәхмәт, тиңдә кит тә бар. Ҡабатлап әйтәм, — тине ул, — һин — Аллаһтың яратҡан бәндәһеһең.
— Белмәйем инде, олатай, — тип ул әйткән һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә лә төшөнөп етә алмай.
— Балам, мин барыһын да белеп ултырам, — тине хәҙрәт. Ул минең етем үҫеүемде лә, иремдең ниндәй холоҡло икәнен дә, үгәй ул үҫтереүемде лә әйтеп бирҙе.
— Яҙмыш һиңә һынауҙарҙы күп ебәрер. Яратҡан ҡолон ул шулай һынай. Сабыр ит, түҙ! Хоҙай һиңә маңлай бәхете бирһен! Маңлай бәхете... Был һүҙҙең мәғәнәһен дә мин яңы аңланым.
— Бетеүен юғалтманыңмы?
— Юҡ, икенсеһен күҙ ҡараһындай һаҡланым.
— Апай бетеүҙе ҡулына алып күрһәтте. — Ҡырҡ өс йыл тағам. Ул мине, ысынлап та, һаҡлай. Хәҙрәт мине ауыр яҙмыш көткәнен алдан белгән, күрәһең. Бетеүен биреп тәҡдиремде еңеләйтергә иткән ул. Бер-бер артлы дүрт баламды ерләнем, ирем дә иртә китте. Япа-яңғыҙ ҡалдым. Минең аяныслы хәлемде бер әҙәм аңламаҫ.
Ишбикә апай шулайтып үҙ хәлен һөйләп биргәс, уйланым: ысынлап та, олатай уның маңлайына яҙылған тәҡдирен белеп, нисек тә булһа яҙмышын еңеләйтергә тырышҡан.
— Һин көслө рухлыһың! — Һаман да бирешмәҫкә тырышҡан ҡатынға ихтирам менән ҡарайым. — Ауырлыҡтар алдында ҡаушап ҡалмағанһың, дин юлына баҫҡанһың, кешеләрҙең изгелеген күңел түрендә һаҡлайһың, әйләнә- тирәләге яҡындарыңа йөрәк йылынды таратып йәшәйһең.
— Хәҙрәт фатихаһынан барыһы ла, — тине изге күңелле апай «Мөжәүир хәҙрәт» китабын ҡулына алып:
— Егерменән ашыу китап һатып алып, мохтаждарға тараттым. Үҙем ете ҡат уҡып сыҡтым. Тағы ла бер ҡат уҡып сығам әле, хәҙрәт тураһында уҡыу минең яралы күңелемә дауа бит ул.
Аблаева Ишбикә, 1931 йылғы. Сибай ҡалаһы
Тылсым эйәһе
1950 йылдарҙа эшләп йөрөгән сағымда ҡапыл ныҡ ҡына ауырып киттем. Өйҙә бер килкем ятҡандан һуң, Баймаҡ больницаһында 2 айҙан ашыу дауаландым. Әммә файҙаһы теймәне. Ҡатыным ҡайтанан ат менән мине ауылға алып ҡайтты. Артабан совхоз больницаһында айҙан ашыу яттым. Аҙаҡ хәлем шул тиклем насарайҙы, хатта ашай алмай башланым. «Мөжәүир хәҙрәткә алып барып күрһәтһәңсе», — тип әсәйем атайыма әйткәс, ул мине Манһырға алып барҙы.
Хәҙрәт олатай беҙгә ҡоҙа кеше, атайымдың бер ҡарындашын килен итеп төшөргәндәр. Барып еткәндә, өйө алдында халыҡ шығырым тулы. Атайым мине урамда ҡалдырҙы ла, хәҙрәткә үҙе инде. Күп тә үтмәй, кире сығып, мине саҡырҙы. Олатай мине ултыртып, баштан өшкөрә башланы. Хәҙрәт нимә уйлағанды әйтә лә ҡуя, тигәнде ишеткәнем бар ине. Минең нимә уйлағанымды белерме икән тип, төрлө уйҙар уйлайым, ә ул өндәшмәй. Ҡулы елкә тирәһенә еткәс, һыйпауҙан туҡтаны ла атайым менән һөйләшеп тик тора. Мин тын ала алмай башланым. Атайым быны күреп: «Ҡуй, Мөжәүир, баланы ыҙалатма инде», — тигәс, ул: «Ярай, ярай, коммунист кеше беҙгә ышанып етмәй шул», — тип ҡулын аҫҡа табан һыпырыуы булды, миңә тын алыуы рәхәт булып та ҡалды. Аҙаҡ бетеү яҙып бирҙе лә: «Мә, һиңә сепрәк, энә менән еп, өскөлләп тегеп ал», — тине. Минең хәлде аңлап, атайым үҙе тегеп элеп ҡуйҙы. Бергәләшеп сәй эстек тә ҡайтырға юлға сыҡтыҡ.
Өс көн үткәс, хәҙрәт олатай төшкә керә: ауыл осонда тау башында ап-аҡ һарыҡтар көтөп йөрөй, үҙе мине саҡырып ҡул болғай.
Уянғас, төшшөмдө әсәйемә һөйләнем. «Улай булғас, балам, ҡабат бар хәҙрәткә», — тнп әсәйем колхоз идараһына ат һорарға китте. Идара рәйесе үҙенең атын, арбаһын алырға рөхсәт биргән. Шул көндә үк беҙ Манһырға юлландыҡ.
Күктүбә ауылына яҡынлашҡас, ат манма тиргә батты, саҡ атлай башланы. Атайым арбанан төшөп, аттың башын һыйпаштырып, етәкләп алып китте. Мин арбала ятам, торалмайым. Бер саҡрымдан ашыу шулай барғас, ат туҡтап һелкенеп алды. «Хәҙер яйлап китербеҙ», — тип атай арбаға ултырҙы.
Байыш ауылын үткәс, бына ғәләмәт, ат бышҡырып юрта башламаһынммы?! Манһыр зыяратына етеп барғанда, ат кинәт тауға тартылып ҡасып китте, саҡ юлға төштөк. Ауылға еткәс, тағы ла һырт яҡҡа — иҫке мәсет яғына елдерҙе. Ат хәҙрәттең өйө яғына бармай ҙа ҡуя, атай етәкләп тигәндәй алып барҙы. Килһәк, олатай өйө алдында көлөп ултыра:
— Ғәбделваристарҙың ҡоймаһына бәйләп ҡуй, был яҡҡа килмәҫ, — ти.
Эргәһенә барып күрешкәс, хәҙрәт:
— Тағы ла килдегеҙме? Ярай, Ғәйнулла, атыңды һәләк итмәнеләр.
Әгәр ҙә кире боролған булһаң, атың харап була ине. Юлға сыҡҡас, шулай ҡыйынлыҡтарға ҡарамай, тәүәкәлләп етеү сараһын ҡарарға кәрәк, — тип бик серле һөйләнә-һөйләнә беҙҙе өйгә саҡткырҙы. Миңә ниңәлер теге бетеүҙе һүтеп сисергә ҡушты. Ҡайсы алып һүтергә керештем, ә үҙемдең ҡулым ҡалтырай, шыр тиргә баттым. Бетеүҙе һүтеп, асып ебәрһәм, унда ике себен үлеп ята, һиҫкәнеп киттем. Хәҙрәт: «Кеҫәңә һалып ал», , — тигәс, атайым нишләптер себенде ташлап ебәрҙе. «Ай, Ғәйнулла, көрәшкәс, һин көрәшә тиһендер инде», — тип миңә бетеү төрөлгән сепрәкте усаҡҡа ташларға ҡушты. Шунан олатай минән ниндәй төштәр күреүемде һорашты. Күргән төштәмде һөйләнем. Ә тағы нимәләр күренә һуң тигәс, минең иҫкә төштө: әҙ генә серем итһәм дә бер һары ҡатын мине өйҙән алып сығып китә, икәү шаярышып йөрөйбөҙ икән тип күрә инем бит...
— Ана, шул инде һеҙҙе юлда ыҙалатыусы, хәҙер ул һине ҡайтыуҙа көтә. Һинән китһә, миңә һуҡранмаҫмы? — тип олатай миңә һораулы ҡараш ташланы.
Мин ҡурҡып киттең. «Юҡ» тигәнде аңлатып, баш сайҡаным.
— Ярай, улайһа, — тип көлдө лә, хәҙрәт мине тағы өшкөрә башланы.
Ҡабаттан бетеү яҙып, уны тегеп муйыныма элеп ҡуйҙы ла:
— Бар ҡарындашың янына, ҡымыҙ эсерһең, ә беҙ ҡоҙа менән сәй эсеп алайыҡ, һин эсһәң һыу етмәҫ, — тип шаяртты.
Мин сығып киттем. Ҡапҡаға яҡынлашыуым булды, бер аяғым тышта, икенсеһе эстә, ҡуҙғалып булмай ҙа ҡуя. Кешеләр аптырашалар. Әйләнеп тәҙрәгә ҡараһам, Мөжәүир ҡоҙа ҡарап тора, бер нисә минуттан аяҡтарым ҡатҡан урынынан ҡуҙғалды. Ғәбделварис кейәүҙәргә барғансы шул хәтле һыуһаным. Ингәс, Хәйрикамал:
— Ҡайным һуҡранманымы икенсегә килгәс, тәүҙә шикләнгәнһеңдер? — тип һораны.
— Эйе, мин шундайыраҡ уйҙарҙа булдым, — тиһәм, ҡарындашым көлдө лә, миңә ҙур ағас сеүәтә менән ҡымыҙ алып килеп тотторҙо. «Нисек эсеп бөтөрмөн» икән тип уйлаһам да, «һә» тигәнсе эсеп тә бөтөрҙөм. Ҡайтырға сыҡҡанда Мөжәүир олатай: «Баймырҙа аша ҡайтмағыҙ, юғиһә ыҙаларһығыҙ», — тип беҙҙе икенсе юлдан ҡайтарып ебәрҙе. Ҡайтҡас, икмәк ҡушып сәй эсеп алдым. Ун биш көндән һуң колхоз эшенә лә сыҡтым.
Ошонан йүнәлеп китһәм, хәҙрәт олатайға берәр баш ваҡ мал бирер инем, тип әйтеү әйткәйнем.
Ҡышҡы бер буранлы көндә олатайға кәзә алып барырға булдым.
Өйгә инеп сәләм биреп, хәлемде һөйләнем. Олатай миңә:
— Йә, ярай, ул кәзә мәлғүн беҙҙең кәзәләрҙе һөҙөрмө икән? — тип көлдө лә, — бар кәртәгә индереп ебәр, — тине. — Ана, ҡоҙағыйың малға бесән төшөрә алмай яфалана, уға ла ярҙам ит.
Тышҡа сыҡҡас аптырауға ҡалдым: мин бит уға кәзә тураһында бер нәмә лә әйтмәгәйнем. Кәзәне кәртәгә индерҙем дә инәйгә бесән төшөрөп, олатайҙан фатиха алып, ҡайтырга сыҡтым.
Был ваҡиғаларга байтаҡ ваҡыт уҙҙы. Бер мәл ҡатынымдың аяғы оҙаҡ һыҙлап ыҙалатҡас, Мөжәүир олатайга алып барырға булдым. Олатай ҡараны ла: «Яман ергә баҫҡанһың, күп бейемә», — тип өшкөрөп, бетеү биреп ҡайтарҙы. Шул төндә үк аяҡтарының һыҙлауы баҫылды. Бына, мөғжизә!
Күп йылдар үткәс, ҡатыным, ҡарындашым Сәхибә менән Манһырға олатайҙың зыяратына барып аят уҡып ҡайтырга йыйындыҡ. Ғәбделварис кейәүгә рөхсәт алырга индек. Ул өйҙә юҡ ине, Хәйрикамал ҡарындашҡа әйттек. Ул: «Хәйерен шунда һалып китерһегеҙ», — тине һәм беҙҙе сәй табынына саҡырҙы. «Ҡабаланабыҙ, миңә төштән һуң эшкә», — тип сәйгә туҡтаманыҡ. Әммә, ни ғәләмәттер, өр-яңы машина юлда һүнде лә ярты сәғәттәй мәшәҡәтләнергә тура килде. Шул саҡ ҡарындашым:
— Әҙер сәйҙе эсмәнек, ризаһыҙлыҡ билгеһе инде, — тип ҡуйҙы.
Зыяратҡа етеп, аят уҡып ҡайтып киттек.
Бына ошолар инде тылсымлы олатай тураһындагы хәтирәләрем.
Мөжәүир хәҙрәт Аллаһы Тәғәлә тарафынан ебәрелгән күрәҙәсе һәм халыҡты һауыҡтырыусы тылсым эйәһе булған, минеңсә.
Янышеа С. Баймаҡ районы, Ҡарамалы ауылы
Хәҙрәт үләне
«Хәҙрәт үләне» бүлеге Баймаҡ районы, Иҫке Сибай ауылы, Баймөхәмәтова Разия Хәйбулла ҡыҙы хәтирәләренә таянып яҙылды.
Ғабдулла Сәиди мәҙрәсәһендә уҡыған сағында уҡ Мөжәүир хәҙрәт мөршиденән үләндәр менән дауалау серен ныҡлап өйрәнә.
— Дауа беҙҙең аяҡ аҫтында, шифалы үләндәрҙе беҙ тапап йөрөйбөҙ, — тип әйтә торған булған ул. Үҙе лә күпләп артыш, йыуа, балан, боланут үләне, дегәнәк тамыры һәм башҡа бик күп шифалы үлән-тамырҙарҙы һәм емештәрҙе йыйыр булған. Ауырып килгәндәргә биреп ебәргән, үҙҙәренә лә ваҡытында йыйып алырға тәҡдим иткән.
Йәйен уйһыулыҡта, урман ситтәрендә көлтәләй булып алһыу-ҡыҙыл сәскәле бер үлән күкрәп үҫә. Һәр ботағы сәскә атып, тирә-яҡҡа йәм биреп, балҡып ултыра ул. Варис Ғүмәровтың «Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре» тигән китабында был шифалы үләнде боланут тип атайҙар. Руссаһы Иван-чай, фәнни исеме — кипрей узколистый. Ә беҙҙең яҡта, Манһыр, Байыш, Ҡарамалы, Яңгаҙы, Кәрешкә, Татлыбай, Әбдрәхмән, Иҫке Сибай ауылдарында уны хәҙрәт үләне тип йөрөтәләр. Мөжәүир хәҙрәт боланут сәскә атҡас, ҡырға сығып, үҙ ҡулы менән шул шифалы үләнде күп итеп йыйып ала ла, килгән һәр кешегә өшкөрөп биреп ултыра торған булған.
Разия апай хәтерләй:
— Бер Мөжәүир хәҙрәткә барғайным, — ти, — күренергә килгән һәр кем ҡулында боланут үләне. Кешеләр белеп, хәҙрәт үләнен үҙҙәре тотоп килгән, тип уйлай Разия апай. Шулай ҙа һорарға була:
— Ниңә бөтәгеҙҙең ҡулында был үлән?
— Юлда ултыра ине, алдыҡ, — тиҙәр күренергә килеүселәр.
Шунда Разия апай бының хәҙрәт хикмәте икәнен аңлай.
Кешеләрҙең, килгәндә осраған үләнде «Бисмилләһир- рахмәнир-рахим» тип өҙөп алырға кәрәк, сөнки уны олатай юлға үҙе сығарып ҡуя икән, тип әйтеүҙәре иҫенә төшә. Тимәк, был шифалы үлән бөгөн килеүселәрҙең юлында үҫеп ултырған.
Боланут, айырыуса, эскелектән яфаланган ауырыуҙарға килешкән.
Ул араҡыны эске килеү теләген туҡтатҡан, эсәк-ашҡаҙан эшмәкәрлеген яйға һалған. Ҡан тамыры, ҡан баҫымы кеүек сирҙәрҙе иҫкәрткән. Күҙ ауырыуы менән яфаланыусыларға бермә-бер килешкән.
Олатай болануттан сәй яһарға ла өйрәтер булған. Бының өсөн үләнде сәскә атҡан сағында япрағы-ние менән йыйып алып, ит турағыстан үткәрәһең, йәиһә балта менән ваҡ ҡына итеп сапҡылап турап, өс көн эмаль һауытҡа һалып баҫырып быҡтыраһың, шунан еләҫ ергә, йә йылы мейескә һалып киптерәһең. Боланут сәйе һинд сәйенә биргеһеҙ тәмле була, ҡып-ҡыҙыл булып сыға, өйгә хуш еҫе таралып китә, табынға ҡот ҡуна. Бындай сәйҙе эсеү үҙе бер ләззәт, аҙаҡ хәл инеп, кәйеф күтәрелеп китә.
Башта уҡ Мөжәүир хәҙрәт боланут үләнен киң ҡулланған тигәйнек.
Төрлө сирҙәрҙән, сихыр, боҙом, ҡара уй, һоҡ, күҙ тейеү, тел-тештән өй эсен төтәҫләп таҙалау өсөн дә ул боланут үләнен ҡулланырға ҡуша. Төтәҫләүҙең үҙенсә бер тәртибе бар. Башта тәһәрәтләнәбеҙ, доғалар уҡыйбыҙ. Еләҫ ерҙә генә киптерелгән артыш, мәтрүшкә, хәҙрәт үләнен самалап алабыҙ. Шунан үләндәрҙе бер-бер артлы тәрилкә һымағыраҡ һауытҡа һалып ут ҡабыҙабыҙ. Иң беренсе артыш, шунан мәтрүшкә, артабан хәҙрәт үләнен яндырабыҙ, аҙаҡ төтөнө менән өйҙө төтәҫләйбеҙ. Ишектең һул яғынан башлайбыҙ, сәғәт теле йөрөүе буйынса барабыҙ. Мөйөштө аҫтан өҫкә төтәҫләйбеҙ. Үлән ҡайһы ерҙә шытырлап яна, шул ерҙә төтөнлө һауытты оҙағыраҡ тоторға кәрәк. Изге әүлиәбеҙ ошолай итеп йылына бер нисә рәт өйҙө таҙалап торорға ҡушҡан. Шунан кешенең тормошо ыңгайланыр, һаулыҡ-сәләмәтлеге арыуланып, үҙ- ара мөнәсәбәттәре көйләнеп китер.
Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында йәшәүсе Баймөхәмәтова Разия Хәйбулла ҡыҙының хәтер һандығындасы Мөжәүир хәҙрәт исеменә ҡағылышлы уникаль мәғлүмәт һаҡланған булып сыҡты. Италиянан килгән был хат тураһында элек тә бер ишетеп ҡалғайным, ләкин осона сыға алмай ҡуйғайным. Әле Разия апай ана шул хатҡа асыҡлыҡ индерҙе. Уны кем ауыҙынан ишеткәнен, хатҡа нимә тураһында яҙылғанын энәһенән-ебенә тәпсирләп һөйләп бирҙе.
Италия Рим папаһынан хат
Мөжәүир хәҙрәттең изге йәне, баҡый донъяға күсеп, бер нисә йыл үтеп киткәс, 1970 йылдарҙа, Баймаҡ райкомының беренсе секретары исеменә Италияның Рим папаһынан хат-мөрәжәғәт килеп төшә. Ул Баймаҡ районы етәкселегенә лә тәғәйенләнгән була. Был хатта Италия руханиҙарының Мөжәүир хәҙрәтте белеүҙәре, донъя кимәлендәге бөйөк шәхес тип таныуҙары тураһында әйтелә һәм изге әүлиә Мөжәүир Уйылдан улы йәшәгән төбәкте һәм уның бөтә тирә-яғын, йөҙ километр радиус менән дәүләт заказнигы итеп һаҡлау кәрәклеге тураһында иҫкәртелә. «Беҙҙең халыҡ бик мөғжизәле урында йәшәй. Ерегеҙ бай, тәбиғәтегеҙ хозур, халҡығыҙҙың киләсәге яҡты», — тиелә был русса яҙылған хатта.
Тере сағында Мөжәүир әүлиә туған халҡы һәм ер йөҙө халҡы өсөн бөйөк ыҙа сигеүсе булды, тип яҙа, Италия руханийы. Йәнә хатта ошондай юлдар була: «Мөжәүир әүлиәнең йәне ерҙән киткәс, изге рухы үҙе йәшәп киткән төбәккә генә түгел, бөтә планетага бәрәкәт, именлек ебәреп ятыр». Рим папаһы үҙенең был хатында изге дин әһеле йәшәгән ерҙәрҙе халыҡ күҙ ҡараһындай һаҡлаһын ине, ти.
Был ҡыҙыҡлы хат тураһында беҙ Разия Хәйбулла ҡыҙы менән оҙаҡ фекер алыштыҡ. Күп йылдар элек ул быны үҙ ҡолағы менән Сырлыбаев Рәхмәтулланан ишетә. Бының нисек, ниндәй шарттарҙа булыуын бөтә дөрөҫлөгө менән, Разия апай үҙе һөйләгәнсә, һүҙмә-һүҙ бирәбеҙ.
— Бер мең туғыҙ йөҙ етмешенсе йылдың яҙы ине. Миңә утыҙ йәштәр тирәһе булғандыр. Бер туған ағайым Хәйрулла Хәйбулла улы әйтте:
— Разия туғаным, Рәхмәтулла ағайың менән кисен һеҙгә барып сығырбыҙ. Беҙҙең һөйләшеп кәңәшләшәһе эш бар.
Ағайым кем менәндер айырым һөйләшергә теләһә, гел шулай беҙгә алып килә торғайны. Тормош иптәшем Азамат Вәли улы менән дә ышаныслы дуҫ булдылар.
Мин аш-һыу әҙерләнем.
Сырлыбаев Рәхмәтулла Сабир улы райондың абруйлы кешеһе, халыҡ судьяһы булып эшләй, ағайым да күпте күргән, күпте белгән милиңия хеҙмәткәре. Улар бала саҡтан дуҫтар, фекерҙәштәр, икеһе лә барыһын белеп, ишетеп, күреүсе органдарҙа эшләй. Икеһе лә башҡорт халҡының патриоттары ине.
Уларҙың һөйләшеүе мәңгелеккә күңелемә уйылып ҡалды, бөгөнгөләй иҫемдә, һүҙ беҙ бөтәбеҙ ҙә яратып, сикһеҙ ихтирам иткән мәрхүм Мөжәүир хәҙрәт хаҡында барҙы.
Рәхмәтулла ағай райкомға Италиялағы Рим папаһынан хат килеүе тураһында әйтте. Бөтәһен дә күреп-белеп, асыҡ һөйләп ултырҙы. Ул туҡтағас ағайым:
— Был хат тураһында юғарыга хәбәр ителдеме һуң? — тин һораны.
— Ҡайҙан хәбәр ителһен. Үҙең белеп тораһың бит, буржуйҙар менән хат алышып ятаһығыҙ тип, берҙе биш итеп, партиянан сығарып, тик торғанда үҙеңдән халыҡ дошманы яһап, сит ил шпионы тип хурлап төрмәгә илтеп тығырҙар.
Заманы шулай бит, — тине халыҡ судьяһы Рәхмәтулла ағай. Бөтәбеҙ ҙә уның фекеренә ҡушылдыҡ. Ысынлап та, ул йылдарҙа беҙҙең илдә дин әһелдәре өсөн түҙеп төргөһөҙ шарттар булдырылғайны.
Беҙ, табындаштар, үҙебеҙҙең яҡ халҡының ғәҙәте буйынса, изге олатайыбыҙ хаҡында тағы оҙаҡ һөйләшеп ултырҙыҡ. Уның хикмәттәрен, мөғжизәләрен һөйләп хайран ҡалдыҡ...
— Был хат тураһында киләсәк быуын белергә тейеш. Хат, бәлки, берәй архивта яталыр. Уны эҙләп ҡарарға кәрәк. Бәлки, шул саҡтарҙа райкомда секретарь — машинистка булып эшләгән кеше беләлер, — тине Разия апай.
Эйе, партия нисек кенә тыйһа ла, закон динде инҡар итһә лә, Мөжәүир хәҙрәтте төрмәләргә ултыртып ҡуйһалар ҙа, беҙҙең яҡтың һәр кеме, кесеһенән алып олоһона тиклем, Мөжәүир хәҙрәтте белде, яратты, ихтирам итте. Был бәйәнде ишеткәс, миңә, ике китап авторы булған кешегә, тынғылыҡ бирмәгән ике сер сиселеп киткәндәй булды. Беренсенән, гел аптырай торғайным, шундай ҙа илаһи ҡөҙрәт эйәһе нисек үҙен ҡулға алырға, төрмәләрҙә ултыртыуға юл ҡуйҙы икән тип уйлай инем. Баҡһаң, был уның туған халҡы өсөн ыҙа сигеүе, тәҡдиргә буйһоноуы булған. Шуға ул күндәмлек күрһәткән булып сыга.
Икенсенән, бына ни өсөн Манһыр тирәһен һөрөргә тип килгән тракторҙар боҙолоп ултырған. Кире ҡайтыр булһа, бөтә кешене аптыратып, һин дә мин эшләп киткән. Тимәк, бынан шуны аңларға була, олатай рухы еренең соҡолоп тәләфләнеп ятыуын теләмәй. Геологтар килеп Манһыр тирәһен ҡаҙып ҡарарға итһә, тракторҙары боҙола, йә үҙҙәре ауырып китә икән. Был да юҡҡа түгел. Мөжәүир әүлиә йәшәгән изге ерҙәргә юғарынан ҡул тейгеҙергә ҡушылмаған.
“Мөжәүир хәҙрәт” китабынан өҙөк. Лира Яҡшыбаева. Китаптар, ссылка://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%9C%D3%A9%D0%B6%D3%99%D2%AF%D0%B8%D1%80%20%D1%85%D3%99%D2%99%D1%80%D3%99%D1%82.pdf
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 28.02.2018 в 22:59, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Айрат Ғәскәров Һаҡлыҡ банкында "Универсаль электрон карта" проекты өсөн яуаплы буласаҡ. Был программа һынау рәүешендә былтыр илдең 3 төбәгендә, шул иҫәптән Башҡортостанда башланғайны. Айрат Ғәскәров проекттың иң тәүге менеджерҙарының береһе иҫәпләнә.
Федерация советында Айрат Ғәскәровты Анатолий Бондарук алмаштырҙы
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Айрат Ғәскәров Һаҡлыҡ банкында "Универсаль электрон карта" проекты өсөн яуаплы буласаҡ. Был программа һынау рәүешендә былтыр илдең 3 төбәгендә, шул иҫәптән Башҡортостанда башланғайны. Айрат Ғәскәров проекттың иң тәүге менеджерҙарының береһе иҫәпләнә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 230
ТАЖЪЯПРАҠ, б р а х и а к т и с (Brachyactis), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 5 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда керпек Т. үҫә. Ҡаты ҡылдар м‑н ҡапланған бер йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, төбөнән алып тармаҡлана (ботаҡтары ябай, ҡыҫҡа), ҡуйы япраҡлы, бейеклеге 2—60 см. Япрағы бөтөн, ҡыяҡ, ҡыяҡ- ланцет; аҫҡыһы һаплы, ҡалғандары ултырма йәки һабаҡты яртылаш уратып алған. Төбөнән алып өҫкө өлөшөнә табан япраҡтар ваҡлана һәм яйлап кәрзиндең ваҡ урамаларының япраҡтарына әүерелә. Кәрзин ситендә көпшәле емешлек (төҫһөҙ) һәм ялған телле (ал төҫтә) сәскәләр урынлашҡан; урта өлөшөндә ике енесле төҫһөҙ йәки ҡайһы берҙә алһыу тешле көпшәле сәскәләр бар. Кәрзине ҙур түгел (диам. 1—2 см), суҡ‑һепертке рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Июль—авг. сәскә ата. Емеше — 2 рәт бер төрлө аҡ төктәрҙән торған өлпөлө орлоҡса, авг.—сент. өлгөрә. Респ. керпек Т. Атауҙы күленең көньяҡ ярында табыла (Әбйәлил р‑ны), 1931 й. йыйыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 582
ҒҮМӘРОВ Наил Әсғәт улы (18.1.1960, Өфө), механик, математик. Физика‑матем. ф. д‑ры (1992). Ә.Ғ.Ғүмәровтың улы. МДУ-ны тамамлағандан һуң (1981) 1983 й. тиклем СССР ФА БФ-та, 1987 й. алып СССР ФА Себер бүлексәһе Төмән фәнни үҙәгенең Себерҙе үҙләштереү проблемалары ин-тында, 1990 й. – РФА‑ның Себер бүлексәһе Күп фазалы системалар механикаһы ин‑тында (Төмән ҡ.) эшләй, бер үк ваҡытта 1987—90 йй. Төмән ун-тында уҡыта. 1993 й. башлап ИПТЭР‑ҙың баш ғилми хеҙм‑ре, бер үк ваҡытта 1996 й. БДУ проф. һәм 2011 й. алып проф.‑консультанты, Дисперслы системаларҙың микро- һәм наномасштаблы динамикаһы үҙәге лаб. ғилми етәксеһе; бер үк ваҡытта 1993 й. башлап АҠШ-та: Массачусетс штаты ун-тында (Бостон ҡ.), 1994 й. алып “Arthur D. Little, Inc.” компанияһы (Кембридж ҡ.), 1996 й. — “Dynaflow, Inc.” компанияһы (Фултон ҡ.) хеҙм‑ре, 2000 й. — Мэриленд штаты ун‑ты Алдынғы компьютер тикшеренеүҙәре ин‑тының тикшеренеүсе‑проф. (Колледж Парк ҡ.). Фәнни эшмәкәрлеге күп фазалы системаларҙың динамикаһы, акустика, асимптотик һәм һанса ысулдар, ш. уҡ юғары етештереүсәнлекле иҫәпләүҙәр м‑н бәйле. Мультимайҙандарҙың етеҙ алымы һәм фәнни иҫәпләүҙәр өсөн график процессорҙарҙы файҙаланыу өлкәһе б‑са яҙылған хеҙмәттәр авторы. 160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. “The Journal of the Acoustical Society of America” ж. мөхәррирҙәре берекмәһенә инә (2009 й. алып).
Х е ҙ м.: Fast Multipole Methods for the Helmholtz Equation in Three Dimensions. Oxford, 2005 (авторҙ.).
Л.П.Худякова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостан шашкасыһы Бөтә донъя интеллектуаль уйындарында көмөш миҙал яуланы
Башҡортостан шашкасыһы Бөтә донъя интеллектуаль уйындарында көмөш миҙал яуланы Фото: Башҡортостандың Шашка федерацияһы
ӨФӨ, 2017 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Ҡытайҙың Хуайань ҡалаһы Бөтә донъя интеллектуаль уйындарын ҡабул итә. Унда Башҡортостан вәкиле Александр Георгиев ҡатнаша. Яҡташыбыҙ тиҙ программала көмөш миҙал яуланы.
«Александр Георгиевтың көмөш миҙалы — Интеллиадала һигеҙенсеһе. Өфө шашкасыһы Бөтә донъя уйындары программаһына ингән спорттың биш төрөндә спортсылар араһында уларҙың һаны буйынса берҙән-бер лидер булды», — тип асыҡлыҡ индерҙеләр республиканың Шашка федерацияһында.
Шишәмбе, 12 декабрҙә, Интеллиадала суперблиц программаһы башлана. Алыштар һәр саҡ кемдеңдер еңеүе менән тамамлана, шуға күрә был дисциплина көйәрмәндәрҙең иғтибарын йәлеп итә.
http://www.bashinform.ru/news/1091492-shashist-iz-bashkirii-zavoeval-serebro-vsemirnykh-intellektualnykh-igr/


text:
Ижад юлын тик сәнғәттә күрәм….
Йырсы, ҡурайсы Юнир Һағынбаев.
Башҡорт халыҡ ижадында халыҡты һаҡлау.
Ҡунаҡта С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, филоголоия фәндәре докторы, ғалим Әхмәт Сөләймәнов.
Һәр бер ижад-күңел тамсыһы…
Күгәрсен районы “Оло Эйек” телестудияһы етәксеһе, шағирә Айгөл Айытҡолова.
Сәхнәлә - «Бирнәһеҙ ҡыҙ»
М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актерҙары – Башҡортостандың халыҡ артисы Заһир Вәлитов һәм актриса Рәзифә Динмөхәмәтова.
Тапшырыуҙы Зилә Сәғәҙиева алып бара.
«Һиндә - йырым, һиндә - моңом, айырма мине моңдан»
Татарстандың халыҡ шағиры, Татарстан Дәүләт Советы депутаты, яҡташыбыҙ Роберт Миңнуллин.
«Халыҡ йырҙарына мөхәббәт әсәйемдән килә…»
«Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисткаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Рәшиҙә Иҙрисова.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »