text:
Дәрес пландары - Конспекты уроков
Тема: Ҡыш. Минең яратҡан миҙгелем.
Маҡсат: 1.Яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү, телмәрҙә нығытыу.
2. Һөйләү телмәрен үҫтереү.
3. Ярҙамсыллыҡ, дуҫлыҡ сифаттарын тәрбиәләү
Йыһазландырыу: таблицалар, һүрәттәр, аудиокассета, магнитофон.
Дәрестең барышы:
I . Ойоштороу моменты.
- Һаумыһығыҙ! Бөгөн беҙҙә ҡунаҡтар, һеҙҙең атай- әсәйҙәрегеҙ, улар менән дә иҫәнләшегеҙ.
Ҡояшты сәләмләйек!
Һаумы, ҡояш!
Һаумы дуҫым!
Һаумыһығыҙ, уҡытыусым!
Башланып китте дәрес,
Беҙ матур ултырабыҙ!
Дүртле, бишле билдәләрен,
Көн һайын арттырабыҙ!
- Бөгөн синыфта кем дежур?
- Синыфта кем юҡ?
- Синыф дәрескә әҙерме?
II. Психологик әҙерлек. Дәресте башлар алдынан, тәҙрәгә күҙ һалайыҡ әле, балалар.
- Бөгөн көн ниндәй?
- Һауа температураһы нисә градус?
- Бер – беребеҙгә ҡарап йылмайҙыҡ, кәйефтәребеҙ күтәрелде.
- Һинең кәйефең ниндәй төҫтә?
Темаға кереү: Әле ниндәй миҙгел? Ҡыштың билдәләрен әйтеп китәйек
III. Теманы маҡсатты әйтеү Бөгөнгө дәрестә беҙ ҡыш миҙгеле тураһында һөйләшәсәкбеҙ, яңы һүҙҙәр менән танышасаҡбыҙ, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр төҙөйәсәкбеҙ.
IV . Проблемалы ситуация тыуҙырыу. Что вы чувствуете, когда падает снег?
V . Фонетик күнегеү. “Иң шәп хәтер” конкурсы үҙғарыла.
Тышта ҡар яуа.
Ниндәй саф һауа!
Әйҙә, сығайыҡ.
Саңғы шыуайыҡ.
Уҡытыусы уҡыуы. Үҙ аллы уҡыу. Үҙенсәлекле өндәрҙе бар хор менән уҡыу. Шиғырҙы хор менән уҡыу. Өндәрҙе дөрөҫ итеп әйтәбеҙ. Кем шиғырҙы яттан һөйләй?
VI.Һүҙлек диктанты.
Күплектә ҡуйып яҙырға. буран- бурандар ҡыш- ҡыштар ҡар- ҡарҙар боҙ- боҙҙар саңғы- саңғылар сана- саналар Дәфтәрҙәрҙе алмашып тикшерәбеҙ.
Кем 5,4,3 алды? Бер-беребеҙҙе маҡтайбыҙ: афарин, маладис! Һүҙҙәр ярҙамында һүҙбәйләнештәр төҙөйбеҙ. (Таҡтала). ҡыш ҡалын ҡар һыуыҡ һауа көслө буран саф көндәр ап-аҡ боҙҙар һалҡын
7. Һүҙлек эше. Һүҙлек дәфтәренә яҙыу, һүҙбәйләнештәр төҙөү.
БӘҪ- ИНЕЙ ЯЛТЫРАЙ- БЛЕСТИТ ҠАР БӘРЕШЕҮ- ИГРАТЬ В СНЕЖКИ ОНОТМАҒЫҘ- НЕ ЗАБУДЬТЕ ТАҒАРАҠТАР ЭШЛӘРГӘ- ДЕЛАТЬ КОРМУШКИ
8. Текст өҫтөндә эш. Уҡытыусының уҡыуы.
Ҡыш
Башҡортостанда ҡыш ноябрь айында башлана. Ноябрь, декабрь, ғинуар- ҡыш айҙары. Күлдәр, йылғалар боҙ менән ҡаплана. Ағастар яланғаслана. Тик шыршы менән ҡарағайҙар ғына йәп- йәшел булып ултыралар. Ер аҡ ҡарға күмелә. Балалар ҡар бәрешеп уйнайҙар, сана, саңғыларҙа, конькиҙарҙа шыуалар. 22 декабрҙә иң ҡыҫҡа көн һәм иң оҙон төн. Ағастарҙа бәҫ ялтырай. Ғинуарҙа яңы йыл башлана. Ғинуар- беҙҙең Башҡортостанда иң һыуыҡ ай. Ыжғыр буранлы көндәр күп була. Ҡоштар һәм йәнлектәргә ҡышын бик ҡыйын. Уларға ярҙам итергә онотмағыҙ! - Берәр һөйләмләп уҡыусылар уҡый.
- Һүҙлек эше. Ниндәй таныш түгел һүҙҙәр осраны? Һүҙбәйләнештәрҙе тәржемә итеү: ҡыш айҙары, ҡыш башлана, боҙ менән ҡаплана.
- Һөйләмдәрҙе тәржемә итеү: Только ели и сосны очень зеленые. Не забудьте им помочь!
- Берәр һөйләмләп уҡыу, тәржемә итеү. - Һорауҙарға яуап биреү: Башҡортостанда ҡыш ҡасан башлана? Күлдәр, йылғалар нимә менән ҡаплана? Балалар нимә эшләйҙәр? Ҡоштарға нисек ярҙам итергә мөмкин? -
10. Физминутка -
Әйҙәгеҙ, ял итеп алайыҡ.
Дәрес башында был шиғырҙы беҙ матур итеп уҡығайныҡ, хәҙер уны йырлап та алайыҡ. Парталарҙан сығып баҫтыҡ, ҡулдарыбыҙҙы бөйөргә ҡуйҙыҡ. (Ял итеү) -
- Тышта ҡар яуа, ҡар яуа.
- Ниндәй саф һауа, саф һауа! -
Әйҙә сығайыҡ, сығайыҡ.
- Саңғы шыуайыҡ, шыуайыҡ.
- Ҡырға барайыҡ, барайыҡ. -
Юлдар ярайыҡ, ярайыҡ. -
Биттәр ал булыр, ал булыр.
- Күңелле ял булыр, ял булыр.
11. Карточкалар буйынса эш. Беҙҙең ҡуян да ҡыш миҙгелен ярата икән. Мин һеҙгә уның иншаһын таратып бирәм. Ҡабаланып, ул тыныш билдәләре ҡуйырға онотҡан. Әйҙәгеҙ, беҙ төҙәтәйек.
ЕР – ЗЕМЛЯ ҠАПЛАНА – ПОКРЫВАЕТСЯ САФ – СВЕЖИЙ ҺАУА – ВОЗДУХ РӘХӘТЛӘНЕП – С УДОВОЛЬСТВИЕМ ШЫУАМ – КАТАЮСЬ ЙӨРӨЙӨМ – ХОЖУ
Минең яратҡан миҙгелем- ҡыш. Бөтә ер ап- аҡ ҡар менән ҡаплана. Һауа шундай саф! Рәхәтләнеп саңғыла йөрөйөм, сана, коньки шыуам. Ҡыш көнө иң матур байрам – Яңы йыл була. Уҡытыусының өлгөлө уҡыуы. Үҙ аллы уҡыу. Тыныш билдәләре ҡуйыу, тәржемә. Сылбырлап уҡып, тикшереү. - Ә һеҙ ниндәй миҙгелде яратаһығыҙ? Таблица буйынса эш. Һин ниндәй миҙгелде яратаһың? Минең яратҡан миҙгелем…( ҡыш, йәй, яҙ, көҙ). Ҡыш көнө мин …, … . Уҡытыусы карточкалар тартып бирә Һөйләмдәрҙе тикшереү. Дөрөҫ итеп уҡыу.
12. Таҡтала эш. Һүҙҙәрҙе затта, һанда үҙгәртеү.Белә, йүгерә Мин шыуам Беҙ шыуабыҙ Һин шыуаһың Һеҙ шыуаһығыҙ Ул шыуа Улар шыуалар Күрмә диктант. Ҡыштың тәүге айы – декабрь. Ғинуар – иң һыуыҡ ҡыш айы. Ҡыштың матур байрамы – Яңы йыл. Һүрәттәр буйынса һөйләмдәр төҙөү.
XI. Дәресте йомғаҡлау. Ҡыш тураһында ниндәй һөйләмдәр төҙөнөк? Ниндәй миҙгел тураһында һөйләштек ? Ул һеҙгә оҡшаймы? - Балалар ҡыш көнө ни эшләйҙәр? - Ер өҫтө нимә менән ҡапланған? Бөгөнгө дәрестә беҙ нимәләр эшләнек?
XIII. Баһалау. 1. Һүҙҙәрҙе һүҙлек дәфтәренә яҙып алығыҙ. БӘҪ- ИНЕЙ ЯЛТЫРАЙ- БЛЕСТИТ ҠАР БӘРЕШЕҮ- ИГРАТЬ В СНЕЖКИ ОНОТМАҒЫҘ- НЕ ЗАБУДЬТЕ ТАҒАРАҠТАР ЭШЛӘРГӘ- ДЕЛАТЬ КОРМУШКИ
2. Уҡығыҙ һәм тәржемә итегеҙ. Ҡыш Башҡортостанда ҡыш ноябрь айында башлана. Ноябрь, декабрь, ғинуар- ҡыш айҙары. Күлдәр, йылғалар боҙ менән ҡаплана. Ағастар ялнғаслана. Тик шыршы менән ҡарағайҙар ғына йәп- йәшел булып ултыралар. Ер аҡ ҡарға күмелә. Балалар ҡар бәрешеп уйнайҙар, сана, саңғыларҙа, конькиҙарҙа шыуалар. 22 декабрҙә иң ҡыҫҡа көн һәм иң оҙон төн. Ағастарҙа бәҫ ялтырай. Ғинуарҙа яңы йыл башлана. Ғинуар- беҙҙең Башҡортостанда иң һыуыҡ ай. Ыжғыр буранлы көндәр күп була. Ҡоштар һәм йәнлектәргә ҡышын бик ҡыйын. Уларға ярҙам итергә онотмағыҙ! 3. Һорауҙарға яуап бирегеҙ. 1. Башҡортостанда ҡыш ҡасан башлана? 2. Күлдәр, йылғалар нимә менән ҡаплана? 3. Балалар нимә эшләйҙәр? 4. Ҡоштарға нисек ярҙам итергә мөмкин? Минең яратҡан миҙгелем- ҡыш бөтә ер ап- аҡ ҡар менән ҡаплана һауа шундай саф рәхәтләнеп саңғыла йөрөйөм, сана, коньки шыуам ҡыш көнө иң матур байрам – Яңы йыл була.
Номер материала: ДБ-210688
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


c: text/html

text:
Өфөлә «Эш йәштәргә!» республика акцияһы үтәсәк
1 апрелдә Нефтселәр Мәҙәниәт һарайы фойеһында «Эш йәштәргә!» республика йәштәр акцияһы үтәсәк. Ул Башҡортостанда Йәштәр фәне көндәре программаһы сиктәрендә ойошторолған. Уны ойоштороусылар — Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығы, Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ҡарамағындағы Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығы, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы, «Республика йәштәрҙе эш менән тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү үҙәге» дәүләт учреждениеһы.
Акция йәштәрҙең хеҙмәт башланғыстарын әүҙемләштереүгә йүнәлтелгән. Был йәш кеше өсөн ваҡытлыса һәм даими эш табыу, шулай уҡ үҙеңде төрлө өлкәләрҙә һынап ҡарау мөмкинлеге лә. Предприятиелар, кадрҙар агентлыҡтары, учреждениелар һәм бөтә милекселек формаһындағы ойошмалар үҙ вакансияларын тәҡдим итәсәк.
Сарала бушлай консультациялар ҙа ойоштороласаҡ. Ошонда уҡ йәш граждандарға Республика ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге белгестәре һөнәр һайлауҙа йүнәлеш бирәсәк, эшкә урынлашыу мәсьәләләре буйынса юридик консультация үткәрәсәк.
«Эш йәштәргә!» йәштәр акцияһын Өфөлә асҡандан һуң ул республика ҡалаларында һәм райондарында дауам иттереләсәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Икенсел торлаҡ Өфөлә 0,3 процентҡа ҡыйбатланды
Уҙған аҙнала Өфө буйынса икенсел торлаҡҡа уртаса хаҡ 0,3 процентҡа күтәрелеп, хәҙер 46,04 мең һум тәшкил итә. Бер һәм ике бүлмәле фатирҙар сегментында хаҡтар бер процентҡа артты. Күп бүлмәле фатирҙар 1,1 процентҡа ҡыйбатланды. Шул уҡ ваҡытта өс бүлмәлеләргә хаҡ 1,4 процентҡа кәмене.
«Эксперт» күсемһеҙ милек агентлыҡтары селтәре аналитигы Айгөл Степанова мәғлүмәтенә ярашлы, әлеге ваҡытта ҡалала иң арзан өс бүлмәле фатир 800 мең һумға тәҡдим ителә. Ул К.Маркс урамында урынлашҡан, майҙаны — 45 квадрат метр. Иң ҡыйбат фатир 18 миллион һумға һатыла. Был Киров урамында урынлашҡан дүрт бүлмәле фатирҙың майҙаны — 230 квадрат метр.
Бүлмәләр сегментында тәҡдим ителгән минималь хаҡ – 500 мең һум: Интернациональ урамы, 12 кв. метр. Иң юғары хаҡ – 1170 мең һум: Космонавтар урамы, 10,9 кв. метр.
Һатыуға ҡуйылған иң ҡыйбат коттедж 20 миллион һумға тәҡдим ителә. Ул Аҡманайҙа урынлашҡан, майҙаны - 450 квадрат метр.


text:
Башҡортостан йөҙөүсе-паралимпиясылары Берлиндан туғыҙ миҙал менән ҡайтты
Берлинда паралимпиясылар араһында йөҙөү буйынса Европа чемпионаты тамамланды. Рәсәй йыйылма командаһы өсөн Башҡортостандан өс вәкил – паралимпия чемпионы Оксана Савченко, Михаил Зимин һәм Александр Неволин-Светов ҡатнашты.
Республика спортсылары төрлө дәрәжәләге туғыҙ миҙал яуланы (биш алтын, өс көмөш һәм бер бронза).
Оксана Савченко (S 12) төрлө дистанцияларҙа уңышлы сығыш яһап, дүрт тапҡыр Европа чемпионы-2011 булды: 200 метр (комплекслы йөҙөү), 100 метр (арҡала йөҙөү), 50 һәм 100 метр (ирекле стиль).
Александр Неволин-Светов (S 12) 100 метр дистанцияла (арҡала йөҙөү) алтын һәм 200 метр (комплекслы йөҙөү), 50 һәм 100 метр (ирекле стиль) дистанцияларҙа өс көмөш миҙал яуланы.
Мизаил Зиминға (SB 13) «бронза» эләкте.
Яуланған миҙалдар һаны буйынса Украинаның(I), Бөйөк Британияның(II) һәм Испанияның(III) йыйылма командаларына урын биреп, Рәсәй дүртенсе урын яуланы – 64 миҙал (22-21-21).


text:
Фото:
«Бәләбәй һөт комбинаты» «Продэкспо-2015» халыҡ-ара күргәҙмәнән еңеү менән ҡайтты
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Мәскәүҙә үткән «Продэкспо-2015» халыҡ-ара күргәҙмәһендә 65 илдән ике меңгә яҡын компания ҡатнашты. Рәсәйҙә ҡаты сыр етештереүсе «Бәләбәй һөт комбинаты» ла иң яҡшы продукция өлгөләрен, яңы ҡаҙаныштарын һәм технологияларын күрһәттте.
Быйыл бәләбәйҙәр «Бельфор» һәм «Бельстер» тигән маркалы, шулай уҡ үҙенсәлекле төргәктәге сырҙар тәҡдим итте. «Бельфор» тип аталған сыр эмменталь сыр технологияһы буйынса етештерелә. «Бельстер» ҡаты сортлы сыр өс айҙан һәм унан күберәк ваҡытта өлгөрә. Күргәҙмә ҡунаҡтары сырҙың элиталы сорттарына юғары баһа бирҙе.
«Бельстер» «Инновациялы продукт» конкурсында еңеүсе булды һәм «Технологиялағы инновациялар» номинацияһында «алтын» яуланы. «Бельфор» «Иң яҡшы продукт-2015» халыҡ-ара конкурсында көмөш миҙалға лайыҡ булды. Бынан тыш, ошо сырҙар «Селтәрҙәр һайлауы» конкурсында дипломдар менән билдәләнде, тип хәбәр иттеләр республика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Башҡортостанда өс балаға «Ҡайнар йөрәк» билдәһе тапшырылдыФото: Башҡортостан буйынса Баш федераль инспекторҙың матбуғат хеҙмәте
Башҡортостанда өс балаға «Ҡайнар йөрәк» билдәһе тапшырылды
Башҡортостанда өс балаға «Ҡайнар йөрәк» билдәһе тапшырылдыФото: Башҡортостан буйынса Баш федераль инспекторҙың матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 27 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда өлкәндәргә хас ҡаһарманлыҡ ҡылған өс бала федераль наградаларға лайыҡ булды. «Ҡайнар йөрәк» билдәләрен республика буйынса Баш федераль инспектор Андрей Чечеватов тапшырҙы.
Туғыҙ йәшлек Айгөл Шәфиева үҙенең ғаиләһен генә түгел, Благовар районы Таллыкүл ауылын да ҡот осҡос фажиғәнән ҡотҡарған. Мәктәп уҡыусыһы ҡустыһы менән һеңлеһен янған йорттан алып сыға, һуңынан уларҙы өләсәһе менән ҡалдырып, башҡаларға бәлә хаҡында хәбәр итергә йүгерә. Бөгөн Шәфиевтар ғаиләһе ауылдаштары ҡарамағында йәшәй, урындағы хакимиәт тә ярҙам күрһәтә.
Тағы ике үҫмер — Белорет районынан 12 йәшлек Арсен Нәжметдинов һәм Стәрлетамаҡтан 16 йәшлек Михаил Алексеев һыуға батып барыусыларҙы ҡотҡарған өсөн награда алды. Андрей Чечеватов ҡыйыу балалар тәрбиәләгән өсөн ата-әсәләргә рәхмәт белдерҙе.
«Ошондай һоҡланғыс балаларҙы күргән саҡта изгелеккә ышанаһың. Мин тәү сиратта уларҙың ата-әсәләренә, туғандарына һәм яҡындарына рәхмәт әйтәм. Әлбиттә, балаларға ҙур рәхмәт! Бөгөн илебеҙҙә геройҙарҙың күбәйеүенә ышанаһы килә», — тине Баш федераль инспектор.


text:
Ҡабул
Ҡабу́л (пушту һәм дари کابل — Кабуль[1]) — Афғанстандың баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Ҡабул йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә. Газни, Ҡандағар, Герат һәм Мазари-Шәриф ҡалалары менән автотрасса тоташтыра. Ҡабулда туҡыма, мебель, шәкәр һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары етештерелә.
Ҡала халҡы — 615 900 кеше (2006 йыл, иҫәп)[2], агломерации — 3 071 400 кеше (2011 йыл, иҫәп)[3].
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡаланың тарихы
- 2 Климаты
- 3 Халҡы
- 4 Иҡтисад һәм инфраструктура
- 5 Ҡаланың исеме
- 6 Транспорт
- 7 Баҙарҙар
- 8 Туғанлашҡан ҡалалар
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Топографик карта
- 11 Әҙәбиәт
- 12 Һылтанмалар
Ҡаланың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антиклыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала боронғо замандарҙа Кубха исеме аҫтында һинд дини йыйынтығы Ригведала һәм зороастризмдың изге китабы Авестала телгә алына[4]. Ригведа ҡаланы тауҙарҙа йәшәү өсөн идеаль урын булараҡ маҡтай[5]. Ҡала ахеменидтар тарафынан баҫып алынғансы мидеецтар ҡулы аҫтында була. Сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ҡала ул осорҙа «Ҡабура» тип атала башлаған була. Был һүҙҙе грек астрологы Клавдий Птолемей ҡуллана[4]. Ҡала зороастризмдың, буддизмдың һәм индуизмдың мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Ҡаланы һүрәтләүҙең тағы ла бер сығанағы булып, баҫып алғандан һуң уйһыулыҡты тикшергән Бөйөк Александрҙың яҙмалары тора. Ләкин яҙманы ышаныслы тип иҫәпләп булмай, сөнки Александр яҡында урынлашҡан ҙур булмаған ҡаланы һүрәтләгән булырға мөмкин. Аҙағыраҡ регион Селевкидтар империяһының өлөшө булып китә, ә һуңынан һинд [Маурҙар империяһы]][4] составына инә.
Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Ҡабул Һиндостандан грек-бактриестар тарафынан яулап алына, б.э.т. I быуат урталарында ҡаланы Һинд-скиф батшалығы баҫып ала. Дөрөҫөрәге, регион «Хоу Ханьшу» ҡытай йылъяҙмаһында Гаофу (高附) тип телгә алына. Был ҙур кенәзлек була, халыҡ һиндостанлыларға оҡшаш, һуғышсан түгел, яҡшы сауҙагәрҙәр. Улар йә һиндостанлылар, йә бактрийцы, йә парфи бойондороҡлоғона эләгәләр. Шулай ҙа 100 йыл үткәс ҡала император Куджула Кадфиз идара иткән Кушан батшалығы власы аҫтына эләгә һәм беҙҙең эраның III быуатына тиклем уларҙың ҡул аҫтында ҡала[6].
Б.э. 230 йылында кушандар Сәсәниҙәр империяһынан еңеләләр һәм бойондороҡло дәүләт булып ҡалалар, Ҡабул ҡалаһын үҙ ирке менән баҫҡынсыларға тапшыралар[4]. Б.э. 420 йылында Сәсәниҙәр Кидариттар ҡәбиләһе тарафынан ҡыуылалар, ә уларҙы үҙ сиратында 460-сы йылдарҙа эфталиттар ҡыуа. Ҡала Ашина төрөк ҡағанатының бер өлөшө булып китә[7]. Ҡала менән 60 быуын дауамында төрөк кенәздәре идара итә. Ҡала беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған ҡурғаулау стеналары төҙөй[7]. Ҡайһы бер тарихсылар Ҡабулға Камбоджа тигән санскрит исем тағалар һәм короллектең исеме тап ҡала исеменән килеп сыҡҡан тип фараз ҡылалар[8][9]. Башҡа әҫәрҙәрҙә ҡала «Кофес» йәки «Кофене» тип телгә алына. Ҡытай монахы Сюаньцзан ҡаланы «Каофу» тип телгә ала[10].
Беҙҙең эраның I быуатында Ҡабул уйһыулығына күпләп Юэчжи халҡы, йәғни көнсығыш сарматтар күсенә, шулай уҡ христиан дине үтеп инә башлай[11].
Ислам һәм монгол яулауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламдың баҫып инеүе Афғанистанға б.э. 642 йылында, Ҡабул бойондороҡһоҙ саҡта килеп етә. Ғәрәп баҫҡынсылары тәүҙә бөтә регионды ла исламға бойһондора алмай, полководец Абдур Рахман бин Саманға 600-сө йылдар аҙағында, ҡаланы ташлап китер алдынан, урындағы тик 12000 кешене генә исламға йәлеп итеү мөмкин була[12]. 870 йылда ғәрәптәр Ҡабулды Яҡуп ибн Лейс етәкселегендә ҡабаттан баҫып алғансы мосолмандар аҙсылыҡты тәшкил итәләр. Яҡуп ибн Лейс регионда беренсе мосолман династияһын булдыра. Шулай итеп мосолмандар ҡалала һәм регионда элитаны тәшкил итәләр.
Ҡабулда үҙенең көсө менән билдәле булған нығытма урынлашҡан. Уға бер генә юл илтә. Унда мосолмандар йәшәй, ә ҡалала Һиндостандың ҡафырҙары урынлашҡан.
— Истахри, 921 год[13]
Артабанғы йөҙйыллыҡтар дауамында ҡала Саманидтар, Газневидтар, Гуридтар һәм Хорезмшахтар күҙәтеүе аҫтына күсә. 1200-се йылдарҙа монголдар яуы үтә, орда үҙенең юлында бөтә нәмәне яндыра, юҡ итә һәм Ҡабулды бөлгөнлөккә төшөрә. Күп сығанаҡтар, Сыңғыҙхандың ейәнен үлтереүгә үс итеп, монголдарҙың урындағы халыҡ араһында күпләп һуйыш ойоштороуы тураһында телгә ала. Монголдарҙың баҫып алыуынан һуң яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә, ә Ҡабул Чагатай улусы составына инә. Монгол-татар яуы мәлендә Афғанстандың күп халҡы, исламдың йоғонтоһон таратып, Һиндостанға ҡаса, ә һуңғараҡ Дели султанатын булдыра. Бабур осоронда Ҡабул ваҡытлыса [империя Великих Моголов|Бөйөк Моголдар дәүләтенең]] башҡалаһы була. Бабур Ҡабулда ерләнгән.
Марокконан ғәрәп ғалимы Ҡабулды ошолай һүрәтләй:
Артабан беҙ Ҡабулға киттек; ҡасандыр ул ҙур ҡала булған, ә хәҙер афғансылар тип аталыусы фарсылар ҡәүеме йәшәгән ауыл. Улар ҡалалар һәм артылыштарға хужа булып торалар һәм ҙур көскә эйәләр. Афғансыларҙың күбеһе юлбаҫар. Уларҙың иң ҙур тауы Кух-и Сөләймән тип атала.
Тимуридтар һәм Моголдар дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV быуатта Ҡабул Тимур батшалығының эре сауҙа үҙәгенә әйләнә. 1504 йылда ҡала Һиндостандың тимурид хакимы - Бабурҙың штаб-квартираһы була, һуңғараҡ позже город становится одним из важнейших центров Бөйөк Моголдар империяһының мөһим үҙәктәренең береһе булып китә.
1525 йылда Бабур ҡаланы һәм уның эргә-тирәһен шулай һүрәтләй:
Ҡабул өлкәһендә төрлө ҡәүемдәр йәшәй. Үҙәндәрҙә һәм тигеҙлектәрҙә аймаҡтар, төрөктәр һәм ғәрәптәр йәшәй; ҡалала һәм ҡайһы бер ауылдарҙа сарттар, башҡа ауыл һәм өлкәләрҙә Пашаи ҡәүеме, Параджалар, Таджиктар, Бирктар һәм Афғандар көн күрә. Газни тауҙарында Хазар һәм Никудери ҡәүемдәре йәшәй. Хазарейсылар һәм никудерийсыларҙың ҡайһы берҙәре могол телендә һөйләшә. Төньяҡ-көнсығыш тауҙарҙа кафирҙар ауылдары урынлашҡан, мәҫәлән, Ҡатур һәм Гибрик; көньяҡта — афғансылар ауылдары . Ҡабул өлкәһендә ун бер- ун ике телдә һөйләшәләр: ғәрәп, фарсы, төрөк, могол, һинд, афған, пашаи, параджа, гибри, бирки, ламгани.
— Бабур-наме (1525)[16][17]
Ҡалала шул уҡ осорҙа булған Һиндостан шағиры Мирза Мөхәммәт Хәйҙәряҙа: «Ҡабулда ашағыҙ һәм эсегеҙ — был тау, сүллек, ҡала, йылға һәм башҡа бик күп нәмә» . Тап шунан Бабур 1526 йылда Һиндостандың төньяғын яулай башлай, ә яуланған өлкәләр ислам диненә ылыҡтырылалар һәм бөгөнгө көндә Пакистан булараҡ билдәле. Бабур, Ҡабулда 20 йыл йәшәп, ҡаланы бик ярата һәм ошо ҡалала ерләүҙәрен теләй. Ҡәберендәге яҙыуҙа билдәле булып киткән куплет бар: اگرفردوس روی زمین است همین است و همین است و همین است (Әгәр ерҙә ожмах бар икән, тимәк ул тап бында, тап бында, тап бында)[18].
Афған державаһы һәм британдарҙың баҫып инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1737 йылда ҡала иран хакимы Нәҙир-шахом Афшар тарафынан баҫып алына. Әммә 9 йыл үткәс ул үҙенең офицерҙары тарафынан үлтерелә, ә 1747 йылда власҡа Әхмәт-шах Дуррани килә. Ул Дуррани исеме алған империяны киңәйтә башлай. Тап ошо осорҙа сиктәре хәҙерге сигенә яҡын булған Афғанстан барлыҡҡа килә. Әхмәттең улы Тимур-Шах Дуррани башҡаланы Ҡандағарҙан Ҡабулға күсерә. Тимур-шах 1793 йылда үлә, һәм уны улы Заман-шах Дуррани алмаштыра[19]. Шул осорҙа ҡалала инглиз Джордж Фостер булып китә, ул Ҡабулды Көньяҡ Азияла иң таҙа ҡала тип атай[5]. Был мәлдә Рәсәй империяһы Афғанстандан төньяҡта ятҡан ислам бойондороҡһоҙ дәүләттәрен ҡыҙыу рәүештә баҫып ала башлай. Британия империяһы Афғанстанды баҫып алмаһын өсөн уның өҫтөнән контроль урынлаштырырға маташа. 1826 йылда ҡалала Дост Мөхәммәт хакимлыҡ итә, ләкин 1839 йылда түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа Шуджа-Шах Дуррани килә. Ул власҡа Британия империяһы ярҙамында килә һәм ысынында уның ҡурайына бейеүсе була. Әммә яңы шах оҙаҡ хакимлыҡ итмәй, 1841 йылда ҡала боласылары тарафынан үлтерелә. Бынан һуң инглиздәр бер-нисә тапҡыр илгә баҫып инергә маташалар. Шулай, 1842 йылда улар Ҡабулды баҫып алалар, әммә Аҡбар-хан етәкселегендәге солғаныш мәлендә тағы ла көньяҡҡа алып ташланалар[19]. Икенсе ынтылғанда 1878 йылда инглиз ғәскәре Ҡабулды баҫып ала. Гандамак договоры төҙөлә, уға ярашлы ингиздәр Афғанстанда нығына. Әммә афғандар инглиз баҫҡынсыларына ҡаршы тағы ла баш күтәрәләр, һуғыш барышында инглиздәр Бала-Хиссар тарихи нығытмаһын өлөшләтә емерәләр[19].
XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1926 йылда власҡа король Аманулла-хан килә. Ул хакимлыҡ иткән осорҙа Ҡабулда башлап электр үткәрелә һәм ҡыҙҙар өсөн уҡыу ойошторола. Король ҡала буйлап британия автомобиле Rolls-Royce Limitedтә йөрөргә ярата һәм данлыҡлы Дар уль-Аман һарайында йәшәй. Өсөнсө инглиз-афған һуғышынан һуң Аманнула Ид-Гах мәсетендә бойондороҡһоҙлоҡ тураһында иғлан итә. 1929 йылда король Хибибулла бачаи тарафынан ойошторолған урындағы баш күтәреү һөҙөмтәһендә Ҡабулды ташлап китергә мәжбүр була. Әммә 9 ай хакимлыҡ иткәндән һуң яңы король Нәҙир-хан тарафынан төрмәгә ултыртыла. 1933 йылда яңы король Ҡабулдағы мәктәптә бүләкләү тантанаһы ваҡытында студент Абдул Халиҡ тарафынан үлтерелә. Тронды уның 19-йәшлек улы Заһир-шах ҡабул итеп ала, ул бер-нисә тиҫтә йыл дауамында хакимлыҡ итә.
Һуғыштан алдағы осорҙа Франция һәм Германия илде үҫтереүгә булышлыҡ иттеләр, илдең юғары ҡатламы араһында сифатлы белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн яңы лицейҙар, мәктәптәр астылар. Шулай, 1932 йылда Ҡабулда Ҡабул университеты асыла; уҡыусылар көнбайыш өлгөһөндә белем алһалар ҙа, күпселек уҡытыусылар Көнбайышта белем алған[20] афғанлылар була[21]. 1960-сы йылдарҙа күпселек университет преподавателдәре көнбайыш университеттарының дипломын алған була[20]
Заһир-шах власҡа килгәндә, Ҡабулда тик 10 км оҙонлоҡта тимер юл төҙөлгән, илдә бер-нисә эске телеграф , телефон линияһы һәм юлдар була. Заһир немец, итальян һәм япон инженерҙарына илдә яңы транспорт инфраструктураһы һәм коммуникацион селтәрҙәр төҙөргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә[22]. Шулай, 1937 йылда Ҡабулда, яҡында ятҡан ауылдар менән бәйләнеш булдырырға мөмкинлек биреүсе беренсе радиобашня төҙөлә[23]. Экономиканы үҫтереү өсөн банктар һәм милли картелдәр асыла[24]. Ҡабулда, ҡаланы тулыһынса тәьмин итә алырлыҡ, яңы туҡыу фабрикалары, электростанциялар һәм мебель фабрикалары асыла[24]. 1955 йылдан башлап инфраструктураны үҫтереү менән Советтәр Союзы шөғөлләнә, ул илдә йәмәғәт транспорт системаһын, аэропорттар, цемент заводы, икмәк заводы, биш яңы шоссе һәм плотина төҙөй. Ҡала күпләп көнбайыш туристарын йәлеп итә башлай. 1960 йылда Ҡабулда немец зоологтары эшләгән зоопарк асыла. Король либераль сәйәсәт үткәрә башлай, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙың пәрәнжәһеҙ йөрөй алыуын законлаштыра һәм шәхестәрҙең хоҡуҡтарын арттыра. Был күп студенттәрҙең сәйәси тормошта актив ҡатнаша башлауына булышлыҡ итте[25]. Ҡабулда либераль, социалистик һәм маоистик фракциялар барлыҡҡа килде, параллель рәүештә ислам консерваторҙары власты, күп ҡасабалар хәйерселектә йәшәй тип тәнҡитләй башланылар[25].
1969 йылда Пул-е Хишти мәсетенә яҡын урында, Советтәр Союзының йоғонтоһона, диндең йомшарыуына һәм либераль сәйәсәткә протест белдереп һәм ҡаты шәриәт закондарын кире ҡайтарыуҙы талап итеп, религиоз баш күтәреү башланды. Демонстрация ҡыуыла, ә уның лидеры Мөхәммәт Файзани ҡулға алына. 70-се йылдар башында ҡабул радиоһы пушту теленән башҡа, үҙҙәрен айырымланған итеп хис итмәһендәр өсөн, икенсе милли аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтар телендә лә һөйләй башлай. 1973 йылда Заһир Шах визит менән Европала булған мәлдә, уның ике туған ағаһы һәм бер үк ваҡытта илдең премьер-министры Мөхәммәт Дауыт дәүләт түңкәрелеше ойоштора, власты ҡулына ала[26]. Уны марксисттар партияһы НДПА хуплай. Дауыт үҙен илдең президенты тип иғлан итә һәм сәйәси реформалар үткәрә башлай. Яңы власть илдә советтар сәйәсәтен үткәрә[27]. 1975 йылда йәш Әхмәт Шах Масуд һәм уның эйәрсендәре ихтилал ойошторорға маташалар, ләкин күрше Пакстанға ҡасырға мәжбүр булалар. Унда улар Пакстандың премьер-министры Зульфикар Али Бхутто яғынан ярҙам алалар, ул баш күтәреүселәргә Афғанстанда артабан да боланы дауам итер өсөн финанс ярҙамы күрһәтә. Пакистан Афғанстандың төньяғында бола күтәрергә тейеш булған йәш исламистарҙы вербовать итә башлай,улар араһында аҙаҡ Афғанстандың премьер-министры булып китәсәк Гульбеддин Хекматияр ҙа була. Ысынында, Пакистан киләсәктә Афғанстанда исламизмды барлыҡҡа килтереүсе булып тора, сөнки уның буласаҡ күп лидерҙары хәрби әҙерлекте Пакстанда үтәләр. 1978 йылда Афғанстанда апрель революцияһы була, һөҙөмтәлә власты коммунистар ҡулға ала[28].
1922 йылдан 1978 йылға тиклемге арауыҡ Афғанстанда тыныс сәскә атыу осоро булды, төрлө этник төркөмдәр бер-береһе менән тыныс һыйышып йәшәне, илде актив индустриялаштырыу барҙы, тип һанала[5].
Совет баҫып инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1978 йылдың 28 апрелендә президент Дауыт һәм уның ғаиләһе күп һанлы үҙенең яҡлылары менән бергә Ҡабулда үлтереләләр. Власҡа Хафизулла Әмин килә, ул радикаль реформалар үткәрә башлай[29]. Бөтә предприятиеләр ҙә совет өлгөһөндә национализацияланды[30]. Белем биреү ҙә совет моделе буйынса үҙгәртелә, марксизм-ленинизмды өйрәнеү индерелә[30]. Ә марксистик идеология динде инҡар иткәнлектән, уға ҡаршы халыҡтың күп өлөшө ҡаршы сыға. Күптәр армиянан ҡасып моджахедтар сафына ҡушыла[30]. 1979 йылда властарға боласыларға ҡаршы көрәштә ярҙам итеү һылтауы менән Афғанстанға СССР баҫып инә[31]. Пакистан моджахедтарға актив ярҙам күрһәтә, исламистарҙы ҡоралландыра, хатта Афғанстан территорияһында йәшерен операциялар ҙа алып бара. Оҙаҡламай Пакстанға ярҙамға АҠШ ҡушыла, улар теләһә ниндәй ысул менән, шулай уҡ яңы моджахедтар һәм исламистарҙы вербовкалап, Советтәр Союзының йоғонтоһон юҡҡа сығарырға тырышалар[31][32][31].
Был осорҙа Ҡабулда сағыштырмаса тыныс була, сөнки хәрби хәрәкәттәр башлыса ауыл ерҙәренә ҡағыла. Әммә ҡалала террористик акттар ҡурҡынысы ҙур була, шуға күрә һәр йәмәғәт бинаһы эргәһендә тиерлек хәрбиҙәр һәм ҡораллы һаҡсылар тора[33]. Коммунистар партияһы ағзаларын үлтереү киң таралған күренеш була. Ҡала ысынында нығытмаға әүерелә. Шуның менән бергә ҡаланың иҡтисади тормошо туҡталмай,ә эшселәрҙең 40 %-ын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә[34]. Америка дипломаты һүҙҙәре буйынса, совет ғәскәрҙәренең булыуы ҡалала хәлде ҡырҡыулаштыра тигән рәсми фекергә ҡаршы, ситтән килгәндәр ҡунаҡтар менән дә, урындағы халыҡ менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә булалар, йыш ҡына ҡала буйлап ирекле йөрөгәндәр, сауҙа райондарына өҫтөнлөк биргәндәр, магазиндарҙа һәм кибеттәрҙә күпләп тауар һатып алғандар[35]. Совет граждандары һәм партия ағзалары үҙҙәре өсөн совет өлгөһөндә, бик күп 5 этажлы панеллы өйҙәрҙән торған, яңы торлаҡ райондар төҙөгәндәр, улар әлеге көндә лә ҡалала торалар[36]. Хәрбиҙәр йәшәгән өйҙәр сәнскеле сымдар һәм танктар менән уратып алынған була. Агрессия күберәк режимға ҡаршыларҙан һәм моджахедтарҙан сыға. Ҡалала халыҡ һаны, башлыса күрше Пакистандан һәм Ирандан килгән ҡасаҡтар иҫәбенә, бик тиҙ үҫә (әгәр 1978 йылда 500 000 кеше булһа, 1988 йылда 2 000 000)[37].
Граждандар һуғышы һәм Талибан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙгәртеп ҡороу Советтәр Союзын Афған һуғышын туҡтатып торорға мәжбүр итте. Үҙенең яҡлаусыһынан яҙғас, Наджибулла режимы ҡолай[28]. 1992 йылда элекке демократик республиканың һалдаттары һәм моджахедтарҙың күп һанлы төркөмдәре исламистар менән ҡаланы баҫып алалар. Әммә фекер айырымлыҡтары арҡаһында улар яңы ваҡытлы хөкүмәт төҙөй алмайҙар, һәм Ҡабул төркөмдәр араһында һуғыш яланына әйләнә. 4 йыл эсендә ҡалала йорттарҙың 80 %-ы юҡҡа сыҡты һәм 50 000 тыныс халыҡ үлтерелде, күбеһе ҡаланан ҡасып китте[38][39].
Ҡала даими бомбаға тотоуҙарҙан яфа сигә, 1992 йылда троллейбус транспорты системаһы мәңгелеккә туҡтай. 1993 йылда ҡаланы һыу менән тәьмин итеү системаһы һәм электр тапшырыу тулыһынса туҡтатыла[40]. Абдул Али Мазари яҡлы шиит-хазарейсылар һәм ваххабиттар араһындағы конфликт, конфликт этник таҙартыуға барып еткәс, көсөргәнешлектең иң юғары нөктәһенә етә[41].
1994 йылда ҡала Масудтың контроллеге аҫтына күсә һәм бомбаға тотоуҙар туҡтатыла[42][43][44][45]. Уның ғәскәрҙәре законлылыҡ һәм тәртипте тергеҙергә тырышты[46]. Масуд, халыҡты туплау һәм демократик һайлауҙар үткәреү өсөн, дөйөм милли сәйәси процесс башлап ебәрергә маташты, уға талибтарҙы ла саҡырҙы, әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарттылар[47]. Тыныс осор сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылманы, 1995 йылда талибтар ҡаланы ҡамап алды. Ләкин Масудтың көстәре атаканы уңышлы кире ҡаға. Amnesty Internationalдың тикшеренеүҙәре буйынса, исламистар аңлы рәүештә атыу өсөн ҡаланың кешеләр йәшәгән райондарын һайлағандар[44]. 1996 йылда талибтар яңынан ҡаланы ҡамауға алырға маташтылар, Масуд төньяҡҡа сигенергә приказ бирҙе һәм ҡала бер көн эсендә баҫып алынды[48]. Яңы хакимдар ҡалала шәриәт закондарын индерҙеләр, музыканы, телевидениены, ҡыҙҙар өсөн булған бөтә мәктәптәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарға эшләүҙе һәм пәрәжәһеҙ йөрөүҙе тыйҙылар[49]. Шуның менән бергә улар ҡаланы һәм уның инфраструктураһын тергеҙеү өсөн инициатива күрһәтмәнеләр. Талибан ағзаларынан һәм дини полициянан башҡа бөтәһенә лә ҡорал йөрөтөү тыйылды. Талибан ҡалала, оҡшамаған кешеләрҙе сыбыртҡы менән туҡмап, урындағы халыҡты ҡурҡытыу һәм талау менән шөғөлләнеүсе дини полиция төҙөнө[49].
НАТО контроле аҫтында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2001 йылдың октябрендә Афғанстанда операциялар барышында америка һауа көстәре ҡаланы бер нисә тапҡыр бомбаға тоталар, был талибтарҙы ҡасырға мәжбүр итте, һәм ҡала НАТО ғәскәре контроле аҫтында ҡалды. Власҡа Хамит Карзай етәкселегендә яңы хөкүмәт торҙо. Ҡалаға яңынан тыныслыҡ килде, күп илдәр яңынан үҙҙәренең илселеген астылар. Халыҡ, совет контроле осорондағы кеүек, ҡасҡындар иҫәбенә ҡырҡа арта башланы. Әммә, 2001 йылдан башлап бөгөнгө көнгәсә, ҡала талибтар, Хаккани ауы, Афғанстандың ислам партияһы, Аль-Каида һәм башҡа исламистик төркөмдәр яғынан ҡабатланып торған күп һанлы террористик атакаларға сәп булып тора[50][51][52][53]. Төп ҡорбан булып хөкүмәт хеҙмәткәрҙәре һәм тыныс халыҡ тора[54][55][56][57][58].
Афғанстандың күпселек башҡа тораҡ пункттарындағы кеүек, илдең опиум плантациялары менән бер рәттән, башҡалала наркотик ҡулланыу кимәле һиҙелерлек үҫте.
2015 йылдың авгусында ҡалала бер-бер артлы теҙелгән террористик акттар үтте. 50-нән ашыу кеше һәләк булды[59].
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡабулдың климаты тауҙарға хас үҙенсәлекле ярымсүллек.Ҡабул климатының үҙенсәлеге булып йыл әйләнәһенә тәүлек эсендә температураның 10-15 °C тәшкил иткән бик ҙур тирбәлеше тора.Ҡабулда ҡыш сағыштырмаса һыуыҡ, төндәрен һыуыҡ, ә көндөҙ уртаса епшек көн.Йәй эҫе, ләкин төндә һәр саҡ тиерлек һалҡынса. Теркәлгән иң юғары температура +40 °C (август), иң түбән температура −21 °C (ғинуар һәм февраль).
Йыл эсендә 323 мм яуым-төшөм. Бөтә яуым-төшөм ҡыш һәм яҙғы осорҙа, йәй һәм көҙ яуым-төшөм бөтөнләй тиерлек булмай.Ҡыш яуым-төшөм ғәҙәттә ҡар булып яуа.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала бик күп төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ә ҡаланың хәҙерге милли йөҙө 1980-се йылдарҙа формалаша башлай.Яҡынса ҡалала 3,5 миллион кеше йәшәй[60]. Афған дәүләт статистикаһы был цифрҙы бер аҙ кәметеп күрһәтә — 2012 йылға 3289000 кеше[61]. Халыҡтың күпселеге күрше провинцияларҙан илдәге хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып килгән. Ҡала халҡының күп өлөшөн дари суннит — тажик (45 %) һәм шиит — хазарейсы (25 %) телендә һөйләшеүселәр тәшкил итә, пуштундар (25 %) һәм үзбәктәр (4 %) әҙселекте тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала Һиндостандан килеүселәр — һинд-арий диалектында һөйләшеүсе сикхи һәм индуистар йәшәй[62].
Дингә мөнәсәбәт тәңгәлендә, Ҡабулда мосолман-сөнниселәр (75 %), шиғисылар 25 % самаһы тәшкил итә. Шулай уҡ бәләкәй генә христиан һәм индуист общиналары бар[63].
Иҡтисад һәм инфраструктура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисади инфраструктура үҫеше өсөн Омар Захилвал етәкселегендәге иҡтисад министрлығы яуап бирә[64]. Ҡабулда яңы һәм киптерелгән емеш-еләк, сәтләүек, афған келәмдәре, тире, кейем-һалым, өй йыһазы һәм антиквар тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҡтисад үҫешен үҙгәртеп ҡороу сиктәрендә бөтә донъя банкы Ҡабулға 25,000,000 доллар аҡса бүлде. Проект 2011 йылда ябылды[65]. Ҡала инфраструктураһын үҫтереүгә АҠШ 9,1 млрд доллар бүлде[66][67]. Ҡалала бер-нисә сауҙа үҙәге төҙөлә.
Ҡабулда үҫешкән юл инфраструктураһы булған һәм урамдары ҡаты һаҡланған Баграми сәнәғәт һәм эшлекле районы урынлашҡан, унда көнбайыш компаниялары үҙҙәренең заводтарын төҙөгәндәр[68].
По данным международной организации Transparency International, Ҡабул донъялағы иң коррупцияға бирелгән мегаполистар теҙмәһендә өсөнсө урын биләй[69]. Сәйәсмәндәрҙең компетентлы булмауы арҡаһында инвестицияланған аҡсаларҙың күпселеге «юғалғанлыҡтан», инвесторҙар ҡаланы ташлап китәләр, ә күп потенциаль инвесторҙар, бигерәк тә көнбайыш илдәренән, үҙ эшен асыуҙан баш тарталар. Тик 2012 йылда ғына ҡала түрәләре 3,9 млрд доллар ришүәт ала[70].
Ҡала райондары башлыса ҡулдан эшләнгән 1-2-этажлы балсыҡ һәм таш өйҙәрҙән тора, уларҙа ғаиләләре менән йәшәйҙәр. Бындай өйҙәрҙә йыш ҡына электр булмай, һыу үткәргес бөтөнләй тиерлек юҡ. Бындай йорттарҙың төп проблемаһы шунда: тыуым һәм провинцияларҙан күсеп килгән халыҡ иҫәбенә ҙур тиҙлек менән артҡан халыҡ һаны фонында, бындай йорттар халыҡтарҙың ҙур тығыҙлығын тәьмин итә алмайҙар. Ҡала бик тиҙ йәйелеп үҫә. Насар инвестицион климат арҡаһында ҡалала яңы йорттар бик һирәк төҙөләләр, төҙөлгән хәлдә лә халыҡ тығыҙлығын арттырыу һәм районды модернизациялау маҡсатында[71].
2005 йылда сығышы менән иранлы америка архитекторы Хишам Ашкури Ҡабул райондарының береһен тулыһынса реконструкциялау буйынса ҙур проект тәҡдим итә, был проект буйынса булған биналарҙы тулыһынса һүтергә һәм улар урынына 5-этажлы йорттар төҙөргә тәҡдим ителә. Территорияның байтаҡ өлөшөн йәшеллек һәм рекреацион зоналар биләргә тейеш була. 2013 йылда проектты тормошҡа ашырыу өсөн 1 млрд доллар аҡса бүленә[72][73].
Совет оккупацияһы осоронда ҡала үҙәгендә 5-этажлы панелле йорттарҙан торған эре микрорайондар төҙөлә. Уларҙа коммунистәр партияһы ағзалары һәм урта класс вәкилдәре йәшәй. Бөгөнгө көндә сифатлы торлаҡҡа ҡытлыҡ булғанға күрә, совет йорттары элитар йорттар иҫәбенә инә һәм уларға һорау ҙур[74].
Ҡаланың исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың һәм уның исеменең килеп сығыуы тураһында күп легендалар йөрөй. Шуларҙың береһе: "Батшаның аты ҡапыл туҡтай. Артабан юл булмай. Алда уртаһында серле утрау йәшәреп ултырған күл һыуы йәйелеп ята. Оҙаҡ уйлап тормай батша үҙенең вәзирҙәрен саҡырып ала ла, һыу аша сығыу ҡулайламаһы эшләргә ҡуша. Яҡын тирәләге ауылдарҙан күп итеп һалам килтерәләр һәм уны күлгә түгәләр, түшәмәпе тупраҡ ҡатламы менән нығыталар, ҡулайлама әҙер була. „Һалам күпер“ аша утрауға үткәс, батша бик матур көй тауышы ишетә. Утрауҙа буш ваҡыттарын музыкаға һәм бейеүҙәргә арнаған оҫта музыканттар йәшәгән булған. Батша уларҙың уйнауына хайран ҡалған. Уға был үҙән шул тиклем оҡшаған, бында ул ҡала төҙөргә ҡарар иткән. Утрауға килеү иҫтәлеге итеп ҡаланы Ҡапул (һалам күпер) тип атарға бойорған. Батшаның бойороғо үтәлгән, йәшел үҙәндә ҡала үҫеп сыҡҡан." Ваҡыт үтеү менән Ҡапул исеме Ҡабулға үҙгәргән, ә ҙур күлдең ҡалдыҡтары әле лә ҡаланың эргә-тирәһендә һаҡланып ҡалған. Ҡабул халҡы араһында ҡаланың исеменә ҡарата уның афған телендә яҙылышына нигеҙләнгән тағы ла бер фараз йөрөй: "Сәскәләр араһында һыу" آب در بين گل, йәғни сәскәле ярҙар араһынан ағыусы йылға." Аҫтараҡ ҡара:
ك آب ل = كابل
گابل = كابل
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тышҡы донъя менән бәйләнеш Ҡабулдың үҙәгенән 16 миль алыҫлыҡта урынлашҡан ҡабул халыҡ-ара аэропорты аша урынлаштырыла. Ҡабул аэропортының яңы халыҡ-ара терминалы Япония хөкүмәте ярҙамы менән төҙөлә һәм 2008 йылда эшләй башлай. Ҡабул аэропорты шулай уҡ Афғанстан ВВС-ы һәм НАТО көстәре өсөн хәрби-һауа базаһы булып тора. Транспорттың күп өлөшө дизель яғыулығында эшләй. Троллейбус хәрәкәтен тергеҙеү планлаштырыла. Ҡабулда тимер юлдар юҡ.
Баҙарҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡабулдың сауҙа үҙәге — Майванд проспекты. Был исем Кандагар эргәһендәге шул уҡ исемле урында, 1880 йылда инглиз экспедиция корпусын тар-мар иткән һуғыш хөрмәтенә ҡушылған. Был еңеү иҫтәлегенә проспектта юғарыға төбәлгән конус формаһындағы, селтәрле ҡанаттары ялтырап торған плиткалар менән биҙәлгән башня ҡалҡып тора.
Майванд проспекты менән йәнәш, электән килгән, Чар-Чата («Дүрт арка») кеүек тар урамдар һәм тыҡырыҡтар лабиринтынан торған, баҙарҙар урынлашҡан. Ҡабул баҙарҙарының короле булып Миндаи һанала. Ҡабул халҡы ошолай шаярта: «Әгәр һеҙ Миндайҙа ниндәйҙер әйберҙе тапмайһығыҙ икән, тимәк ул нәмә донъяла бөтөнләй юҡ».
Туғанлашҡан ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Инструкция по русской передаче географических названий Афганистана. — М., 1984. — С. 47.
- ↑ Lost redirect
- ↑ Ministry of Rural Rehabilitation and Development
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād An Historical Guide to Kabul – The Name. American International School of Kabul (1972). 18 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Kabul: City of lost glories, BBC News (November 12, 2001). 18 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936 — BRILL, 1987. — Vol. 2. — P. 159. — ISBN 90-04-08265-4.
- ↑ 7,0 7,1 A.—The Hindu Kings of Kábul. Sir H. M. Elliot. London: Packard Humanities Institute (1867–1877). 18 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Pre-Aryan and pre-Dravidian in India — Asian Educational Services, 1993. — P. 87. — ISBN 81-206-0772-4.
- ↑ The people of India: a series of photographic illustrations, with descriptive letterpress, of the races and tribes of Hindustan — Pagoda Tree Press, 2007. — Vol. 1. — P. 276. — ISBN 1-904289-44-4.
- ↑ Chandragupta Maurya and his times — 4. — Motilal Banarsidass Publ, 1966. — P. 173. — ISBN 81-208-0405-8.
- ↑ A.—The Hindu Kings of Kábul (p.2). Sir H. M. Elliot. London: Packard Humanities Institute (1867–1877). 18 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Ariana antiqua: a descriptive account of the antiquities and coins of — Asian Educational Services, 1998. — P. 133. — ISBN 81-206-1189-6.
- ↑ A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3). Sir H. M. Elliot. London: Packard Humanities Institute (1867–1877). 18 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Travels in Asia and Africa, 1325-1354 — reprint, illustrated. — Routledge, 2004. — P. 180. — ISBN 0-415-34473-5.
- ↑ Ибн Баттута — Хорезмға сәйәхәт
- ↑ Zahir ud-Din Mohammad Babur Events Of The Year 910. Memoirs of Babur. Packard Humanities Institute (1525). 22 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Бабур-наме. События года девятьсот десятого
- ↑ War Against the Taliban: Why It All Went Wrong in Afghanistan — Bloomsbury Publishing, 2012. — P. 165. — ISBN 14-08-80905-2.
- ↑ 19,0 19,1 19,2 Kabul. Online Encyclopædia Britannica. 18 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 20,0 20,1 Hyman, 305.
- ↑ Anthony Hyman, «Nationalism in Afghanistan» in International Journal of Middle East Studies, 34:2 (Cambridge: Cambridge University Press, 2002) 305.
- ↑ Nick Cullather, «Damming Afghanistan: Modernization in a Buffer State» in The Journal of American History 89:2 (Indiana: Organization of American Historians, 2002) 518.
- ↑ Cullather, 518.
- ↑ 24,0 24,1 Cullather, 519.
- ↑ 25,0 25,1 Cullather, 534.
- ↑ Hyman, «Nationalism in Afghanistan», 307.
- ↑ John E. Haynes, «Keeping Cool About Kabul» in World Affairs, 145:4 (Washington, D.C.: Heldref Publications, 1983), 371.
- ↑ 28,0 28,1 The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan — United States: GeoVision, Inc.,, 2004. — P. 100. — ISBN 0-9747-3231-1.
- ↑ Haynes, 372.
- ↑ 30,0 30,1 30,2 Haynes, 373.
- ↑ 31,0 31,1 31,2 Yousaf, PA Brigadier General (retired) Mohammad Silent soldier: the man behind the Afghan jehad General Akhtar Abdur Rahman — Karachi, Sindh: Jang Publishers, 1991, 1991. — P. 106.
- ↑ Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982 — University of California Press, 1997. — P. 291. — ISBN 0-5202-0893-5.
- ↑ Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139
- ↑ Kabul at War (1992-1996) : State, Ethnicity and Social Classes. samaj.revues.org. 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139 & 140
- ↑ Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 140
- ↑ Afghanistan: The Soviet Withdrawal from Afghanistan, by Amin Saikal, William Maley — Page 48
- ↑ Bleeding Afghanistan: Washington, Warlords, and the Propaganda of Silence — Seven Stories Press. — ISBN 9781609800932.
- ↑ Bowersox (p.192)
- ↑ Nazif M Shahrani, «War, Factionalism and the State in Afghanistan» in American Anthropologist 104:3 (Arlington, Virginia: American Anthropological Association, 2008), 719.
- ↑ Sidky, «War, Changing Patterns of Warfare, State Collapse, and Transnational Violence in Afghanistan: 1978—2001», 870.
- ↑ Amin Saikal Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival — 2006 1st. — I.B. Tauris & Co Ltd., London New York. — P. 352. — ISBN 1-85043-437-9.
- ↑ Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978-2001. Afghanistan Justice Project (2005).
- ↑ 44,0 44,1 Amnesty International. «DOCUMENT — AFGHANISTAN: FURTHER INFORMATION ON FEAR FOR SAFETY AND NEW CONCERN: DELIBERATE AND ARBITRARY KILLINGS: CIVILIANS IN KABUL.» 16 November 1995 Accessed at: http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html
- ↑ Afghanistan: escalation of indiscriminate shelling in Kabul. International Committee of the Red Cross (1995).
- ↑ BBC Newsnight 1995 на YouTube
- ↑ Marcela Grad Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader — March 1, 2009. — Webster University Press. — P. 310.
- ↑ Coll, Ghost Wars (New York: Penguin, 2005), 14.
- ↑ 49,0 49,1 The Taliban's War on Women. A Health and Human Rights Crisis in Afghanistan. Physicians for Human Rights (1998).
- ↑ U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack, Reuters (September 22, 2011). 22 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ U.S. links Pakistan to group it blames for Kabul attack, Reuters (September 17, 2011). 21 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Clinton Presses Pakistan to Help Fight Haqqani Insurgent Group, Fox News (September 18, 2011). 21 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Pakistan condemns US comments about spy agency (September 23, 2011). 23 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Two Afghanistan bombings aimed at Shiites kill at least 59 people, Los Angeles Times (December 7, 2008). 9 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ RUBIN, ALISSA. U.S. Embassy and NATO Headquarters Attacked in Kabul, nytimes.com.
- ↑ Holehouse, Matthew. Kabul US embassy attack: September 13 as it happened, telegraph.co.uk (13 September 2011).
- ↑ At least 55 killed in Kabul suicide bombing, The Hindu (December 7, 2008). 9 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Photos of the Day: Dec. 8, The Wall Street Journal (December 7, 2008). 9 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Wave of bombings kill dozens across Kabul — Al Jazeera English
- ↑ The World Factbook. Cia.gov. 18 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13 (PDF), Central Statistics Office Afghanistan
- ↑ Urban Development In Kabul: An Overview Of Challenges And Strategies by реDr. Annette Ittig
- ↑ 2003 National Geographic Population Map (PDF). Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, University of Nebraska at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor. National Geographic Society (November 2003). 27 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Ministry of Finance. Mof.gov.af. 18 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Projects : Kabul Urban Reconstruction Project | The World Bank. Worldbank.org. 18 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ DVIDS - News - US Forces - Afghanistan adjusts its $9.1 billion infrastructure program to meet Afghans' near-term needs. Dvidshub.net. 18 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Kabul's Tax Levies Raise Flags From U.S. Watchdog - WSJ. online.wsj.com. 25 октябрь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Afghanistan Industrial Parks Development Authority…Kabul (Bagrami)
- ↑ Corruption Perceptions Index 2010 Results. Transparency International (2010). 27 февраль 2011 тикшерелгән.
- ↑ 09.08.13 Afghanistan's Million Dollar Minister. The Daily Beast. 18 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Onyx Construction Company. Onyx.af. 17 август 2012 тикшерелгән.
- ↑ $1b contract signed to begin work on New Kabul City plan, Pajhwok Afghan News - (4 September 2013). 30 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Welcome to our Official Website. DCDA. 17 август 2012 тикшерелгән.
- ↑ Afghanistan: The Microrayons of Kabul
Топографик карта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карта бите I-42-XVI. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡабул, Афғанстандың төп ҡалаһы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Афғанстан ҡалалары Ҡалып:Афғанстан темаларҙа Ҡалып:Азияның баш ҡалалары


text:
Разработка урока "Башҡорт халыҡ йыры "Урал"; 7 класс
Маҡсаттар:
1. «Урал» тарихи йырының идея-тематик йөкмәткеһе менән таныштырыу.
2 Урал тауҙары, тыуған Башҡортостан тураһында белемдәрен тәрәнәйтеү һөйләү телмәрен үҫтереү, һүҙлек байлығын арттырыу.
3 Тыуған илгә ҡарата һөйөү, хөрмәт, тыуған төйәгебеҙ менән ғорурланыу хистәре, , эстетик тәрбиә биреү,
Уҡыусылар эшмәкәрлегенең эш төрҙәре.
- Урал йырын тасуири уҡырға өйрәнеү.
- Йырҙа Урал образының бирелешен, уның башҡорт халҡы өсөн ни тиклем ҡәҙерле булыуын аңлау.
- Шиғырҙа ҡулланылған һүрәтләү сараларын табып, уларҙың функциональ ролен асыҡлау.
- Урал тураһында коллектив диалогта ҡатнашыу.
Йыһазландырыу:
Слайдта Урал тәбиғәтен сағылдырған картиналар, уҡыусыларҙың Урал төбиғәте төшөрөлгән иллюстрациялары, «Боронғо Урал» көйө. Башҡортостан картаһы, кроссвордтар, викторина һорауҙары.
Дәрес барышы:
I. Ойоштороу мәле. Психологик инеш
Тыуған илем – башҡорт иле,
Туған телем – башҡорт теле,
Урал - минең төйәгем,
Һеҙҙе һөйә йөрәгем.
II. “Уңыш” ситуацияһын тыуҙырыу.
а) Өйгә эште тикшереү. Баһалау.
б) Дикция өҫтөндә эш. Тасуири уҡыу.
Урал, Урал, һиңә күҙ ташлаһам,
Күкрәгемдә йырҙар ҡуҙғала, - тип яҙа Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхак Игебаев.
Уҡытыусы: - Урал тауҙары тураһында нимә беләһегеҙ? Урал һүҙен ишеткәс, күҙ алдығыҙға ниндәй картина килеп баҫа?
Уҡыусылар: - Урал тауҙары, йылғалар, урмандар – тыуған еребеҙ.
(Слайдтан картиналар ҡарау).
III. Уҡыусыларҙан дәрестең темаһын, маҡсатын әйттереү.
Уҡытыусы: - Бөгөн дәрестә нимә тураһында һөйләшәсәкбеҙ? Дәрескә ниндәй маҡсат ҡуйырбыҙ?
- «Урал » тарихи йырының йөкмәткеһе менән танышыу.
- Тасуири уҡырға өйрәнеү.
Тыуған илгә һөйөү, уны һаҡлау.
IV. Маҡсаттаҙы хәл итеү. Уҡыу мәсъәләһен сисеү.
Инеш.
Һораһалар ситтә, һин ҡайҙан, тип,
Ғорур ғына ҡарап торам да,
Ирәйеп тә, берсә кинәнеп тә,
Башҡортостандан, тим, Уралдан!
Ниндәй ғорурлыҡ менән әйткән был һүҙҙәрҙе Фәүзиә Рәхимғолова!
- Ә һеҙҙә тыуған илебеҙ менән шундай ғорурланыу тойғоһо бармы? Һәр кем уны үҙенсә сағылдыра ала. Кемдер матур һүҙҙәр менән әйтеп бирә, кемдер һүрәткә төшөрә. Бына һеҙҙең дә һүрәттәрегеҙҙә тыуған Урал менән һоҡланыуығыҙ, уны яратыуығыҙ күренеп тора.
- Һүрәттәрегеҙҙә нимә төшөрҙөгөҙ? (һүрәттәре буйынса һөйләйҙәр).
- Ә хәҙер Урал тураһында, тыуған республикабыҙ тураһында белемегеҙҙе күрһәтегеҙ
Командалар араһында ярыш Кем тауға тиҙерәк менә?Викторина һорауҙарына яуап бирәләр
1. Урал ниндәй ике ҙур континент араһында ята? (Европа, Азия).
2. Башҡортостанда ниндәй ҡалаларҙы беләһегеҙ? (Күмертау, Өфө, Мәләүез).
3. Уралдан ниндәй йылғалар ағып сыға? (Ағиҙел, Урал, Яйыҡ, Һаҡмар, Инйәр, Йүрәҙән, Оло һәм Кесе Эйектәр).
4. Уралдың ниндәй бейек түбәләрен беләһегеҙ? (Ямантау, (1638), Ирәмәл (1586).
5. Беҙҙең районда иң бейек тау? (Әселе тау, Оло тау бейеклеге 500 м). Унда ҡурсаулыҡ булдырылған- Дәфтәргә Уралдың түбәләрен яҙып алабыҙ.
- Һеҙ Уралда йәшәгән йәнлектәрҙе, ҡоштарҙы, унда үҫкән үҫемлектәрҙе беләһегеҙме? « Мин һиңә , һин миңә»уйыны Йомаҡтар сисәйек.
Көндөҙ йоҡлайым, төндә йырлайым.
(өкө)
Ағас башында туҡылдаҡ, туҡ-туҡ итеп туҡ булған. (Тумыртҡа)
Ағастан ағасҡа һикерә ҡарасҡы.(Тейен)
Аҡ кейем кейгән, ҡолағы ергә тейгән. (Ҡуян)
Урманда йөрөй, умартанан бал көрәй. (Айыу)
Ана бара хан, ауыҙы-мороно ҡан. (Бүре)
Ҡойроғо бик ҡыҫҡа, мөгөҙө ботаҡтай, сабырға бик оҫта. (Болан)
Ҡыҙыл билле ҡыҙ килде, ҡыланды ла юғалды. (Төлкө)
Аҡ кейемен кейгән, йәшел шәлен элгән (Ҡайын)
Йәй ҙә, ҡыш та бер төрлө. (Шыршы)
Кроссвордты сисегеҙ — Тауҙар, йылғалар, Уралдың ҡаҙылма байлыҡтарын белһәгеҙ, был кроссвордты тиҙ сисерһегеҙ.
Уҡытыусы - Беҙҙең тәбиғәт баймы?
- Эйе, унда 80 төрлө йәнлек, 270 төрлө ҡош, 40 төрлө балыҡ йәшәй.
Уҡытыусы - Беҙ һеҙҙең менән Уралдың тәбиғәте, хайуандар, үҫемлектәр донъяһы менән таныштыҡ(.Картала Урал тауҙарын күрһәтеп һөйләү)
-Бай һәм данлы Урал тауы Боҙло Полярье артында башланып, Ҡаҙағстандың ҡомло далаларына тиклем 2000 км-ға һуҙыла. Ул бик боронғо, бик иҫкергән тауҙарҙың береһе (уға 500 млн. йыл). Шуға күрә уның бейек түбәләре 2000 м-ға ла етмәй. Уның иңе лә әллә ни ҙур түгел. Поляр, Төньяҡ Уралда, Урта Уралда уның киңлеге 80-100 км-ҙан артмай, ә Көньяҡ Уралда, Башҡортостан территорияһында, тауҙарҙың иңе арта — 150 км-ға етә. Ҡанат йәйгән самаһыҙ ҙур ҡошҡа оҡшай Урал тауы.
- Борон-борондан ошо мәшһүр, гүзәл Урал тауын үҙенә төйәк итеп йәшәгән беҙҙең ата-бабалар. Уның матурлығы менән һоҡланғандар, ғорурланғаңдар, Ҡобайырҙар әйткәндәр, эпостар ижад иткәндәр. Үҙенең тормошон, тарихын, тыуған ергә мөхәббәтен, шатлығын, ҡайғыһын йырға һалып йырлағандар.
«Урал»» йырының бер вариантында
«Атам да һин Урал, әсәм дә һин», — тип ҡалай ҙа ҙурлаған халҡыбыҙ Уралын, тыуған ерен, ғүмер биргән ерен.
Уҡытыусы — Тыуған ил тураһында ниндәй мәҡәлдәр беләһегеҙ?
- Тыуған ерем — алтын бишек.
- Илен һөймәҫ кенә телен һөймәҫ, иле юҡтың ғына теле юҡ.
- Сит ерҙә солтан булғансы, үҙ ереңдә олтан бул.
- Ир-егет үҙе өсөн тыуыр, иле өсөн үлер.
Уҡытыусы - Был мәҡәлдәргә ниндәй мәғәнә һалынған?
— Тыуған илде һөйөү, уны яҡлау беҙҙең изге бурысыбыҙ икәне әйтелә.
Уҡытыусы Тимәк, дәрестә беҙ нимә тураһында һөйләшәсәкбеҙ?
Тыуған ер, тыуған ил, уны яҡлау
- Эйе, беҙ өйрәнәсәк «Урал» йырында ла ошо турала һүҙ бара.
«Урал» - иң боронғо тарихи йырҙарҙың береһе. Ул үҙенең конкрет тарихи ерлеге менән башҡорт ырыуҙарының Рус дәүләтенә ҡушылыу ваҡиғаларына барып тоташа. (Йырҙың тарихын уҡып үтәйек).
«Урал» йырының бер вариантында
Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы
Ете лә ырыу илдең төйәге, - тиелә.
Элек башҡорт халҡы ырыу- ырыу булып йәшәгән 1554 йылдарҙа Уралды төйәк, Ирәндекте йәйләү итеү өсөн бер ырыу икенсе ырыуға яу асып, бер-береһенең йәйләүен баҫып, мал-тыуарын, бала-сағаһын, ҡатын-ҡыҙын талап йәшәгән. Шунан аҡһаҡалдар йыйылып, кәңәш иткәндәр. Ошо яулашыу, даулашыуҙы туҡтатырға кәрәк, - тигән улар. Шулай һаман көслө ырыу көсһөҙ ырыуҙы талап торор, былай тороу ярамаҫ, бер ҙә булмаһа, Мәскәүбатшаһына барып ҡарайыҡ, - тип һүҙ ҡуйышҡандар. Шунан аҡһаҡалдарҙы йыйып һөйләшеп, ете ырыуҙан — ете абруйлы кешене Мәскәүгә ебәргәндәр, - ти.
Иван Грозный уларҙы яҡшы ҡаршы алған. Ошо дауҙы, яуҙы бөтөрөргә, ерҙәрен билдәләп бирергә ярҙам итергә, үҙенең һанаттарын, ярҙамсыларын ебәрергә вәғәҙә иткән.
Башҡорт илселәре ҡайтып етеүгә, батшаның кешеләре лә килеп еткән. шул саҡ ат еткән ергә ат, хат еткән ергә хат ебәреп, ете ырыу халҡын йыйып, ҙур байрам яһағандар, ти. Сәсәндәр ҡобайыр әйткән, йырсылар йырлағандар, ҡурайсылар ҙа ошо ваҡиғаның иҫтәлеге итеп, бөтә башҡорт ырыуҙарын бер урынға туплаған Уралды маҡтап, ошо йырҙы сығарғандар, ти.
- «Урал» йырының ете варианты бар. Ошо «Урал» йырының бер вариантын тыңлап ҡарайыҡ:.
Яҙманан «Боронғо Урал» көйө яңғырай. «Урал» йырының тексы уҡыла.
Һүҙлек эше (таҡтала).
төйәк — пристанище
ҡорбан булған — пали жертвой
ырыу — племя
уҡ-һаҙаҡ — лук и стрела, оружие
На странице приведен фрагмент.
Спасибо за Вашу оценку. Если хотите, чтобы Ваше имя
стало известно автору, войдите на сайт как пользователь
и нажмите Спасибо еще раз. Ваше имя появится на этой стрнице.
Смотрите похожие материалы
В англоязычных странах, входящих в Содружество наций (Commonwealth) есть праздник День Виктории (Victoria Day), в честь когда-то правившей в Англии королевы Виктории. День Виктории отмечается в Великобритании и в Канаде в мае. Вероятно, поэтому, услышав от меня про наш майский праздник День Победы (Victory Day), иностранные граждане были немало удивлены.
В первый же день в летнем лагере воспитателям и вожатым нужно организовать знакомство детей друг с другом. Проще всего это сделать в игровой форме. Детям младшего возраста больше подходят игры, которые проводятся в кругу, сопровождаются стихами или музыкой. Подросткам предлагаются такие игры, основная задача которых не столько представление детей, сколько возможность сплотить новый детский коллектив, сдружить, сблизить ребят между собой.
Сейчас педагогика предлагает множество технологий, объединенных общим понятием диалогового взаимодействия. Что это значит? Под диалогом понимается общение двух или более лиц. То есть имеется в виду не монолог одного, сопровождаемый слушанием, более или менее внимательным, со стороны других, а именно обмен мнениями. Это понимание соответствует и здравому смыслу, и современным требованиям…


text:
Быйыл 25 күп балалы ғаиләгә 49,4 миллион һумлыҡ торлаҡ сертификаты тапшырылған
– 2009 йылда 25 күп балалы ғаиләгә 49,4 миллион һумлыҡ торлаҡ сертификаты тапшырылған, – тине БР Хөкүмәтенең киңәйтелгән кәңәшмәһендә БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалтдинов.
Башҡортостанда күп балалы ғаиләләргә айырыуса ҙур иғтибар бирелә. Мәҫәлән, аҙ тәьмин ителгән күп балалы ғаиләлә тәрбиәләнеүсе балаларға мәктәп формалары бирелә, дөйөм белем биреү мәктәптәрендә һәм башланғыс һөнәри учреждениеларында уҡыусылар бушлай туҡлана һәм башҡа бик күп льготалар ҡаралған. Ағымдағы йылдың туғыҙ айында торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәтләндереүҙәргә сығымдарҙы ҡаплау өсөн 23,2 мең ғаиләгә 87,5 миллион һумлыҡ аҡсалата компенсация бирелгән.
Туғыҙ һәм унан да күберәк 18 йәшкә тиклемге балалы ғаиләләргә “ГАЗель” микроавтобустары бирелә. 2001 йылдан бирле 38 ғаилә машина менән тәьмин ителгән. Йыл аҙағына тиклем тағы ла 16 күп балалы ғаиләгә транспорт биреләсәк.
Күп балалы ғаиләләргә ярҙам итеүҙән тыш, республикала тулы булмаған, социаль яҡлауһыҙ ғаиләләр ситләтелмәй.
2009 йылдың туғыҙ айында 79,8 мең аҙ тәьмин ителгән граждандарға һәммәһе 89,4 миллион һум социаль пособие түләнгән. Ярҙамдың был төрө күп балалы һәм тулы булмаған ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүсе, ғәрип, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм балаларға, эшләмәүсе пенсионер йәки ғәрип ата-әсәле балаларға күрһәтелә.
Фидус Ямалтдинов әйтеүенсә, бындай дәүләт ярҙамы саралары республиканың меңәрләгән ғаилә тормошонда ыңғай сағылыш таба.
– Әммә ҡатмарлы тормош хәлендә ҡалған ғаиләләргә нығыраҡ ярҙам күрһәтеү өсөн байтаҡ эштәр башҡарырға кәрәк әле,– тине Фидус Әғләм улы.– Ғаилә институтының абруйын күтәреү өлкәһендә эште камиллаштырыу талап ителә. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн, әлбиттә, дәүләт структураларының һәм йәмәғәт ойошмаларының тырышлыҡтарын берләштереү кәрәк.


text:
2012 йылда Башҡортостанда инвестициялар күләме 230 млрд һумға етеүе ихтимал
2012 йылда төп капиталға инвестициялар күләме Башҡортостанда 2011-ҙәге 185 миллиард урынына 230 миллиард һумға етеүе бар. Төбәктә инвестицион әүҙемлектең артыуы тураһында йома, 6 июлдә, республика Президенты Рөстәм Хәмитов белдерҙе.
— Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығы күҙаллауҙарына ярашлы, быйылғы йыл йомғаҡтары буйынса төп капиталға инвестициялар күләме 230 миллиард һум самаһын тәшкил итәсәк. Былтыр был сумма 185 миллиардҡа еткәйне. Йәғни төп капиталға инвестициялар күләменең ярайһы ныҡ артыуы ихтимал, — тине ул өҫтөнлөклө инвестпроекттарҙы тикшереү һәм уларға ярҙам итеү буйынса хөкүмәт комиссияһы ултырышында.
Рөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, был күрһәткестәргә башлыса инвесторҙарға преференцияларҙы киңәйтеү арҡаһында өлгәшелгән. Мәҫәлән, ағымдағы йыл башынан инвесторҙарға табышҡа һалым буйынса ташламалар ҡаралған закондар көсөнә ингән — бер йылдан биш йылға тиклемге араға һалым ставкаһы 13,5 процентҡа ҡәҙәр кәметелгән. Инвесторҙарға һалым йөкләмәһен кәметеү тураһында закон ҡабул ителгән: хәҙер икенән алып биш миллиард һумға тиклемге суммаға баһаланыусы проект авторҙары биш йылға тиклем мөлкәткә һалымдан азат ителеүгә иҫәп тота ала, ә биш миллиард һумдан ашыу аҡса һалған инвесторҙар ун йыл һалым түләмәйәсәк.
— Ташламалар ярайһы ҙур, әммә әле һаман инвесторҙарҙың күбеһе, үкенескә күрә, уларҙың барлығын белмәй, — тип билдәләне БР Президенты. — Шуға күрә республикала эре бизнесҡа бирелеүсе яңы гарантиялар тураһындағы мәғлүмәтте потенциаль инвесторҙарҙың тағы ла ҙурыраҡ даирәһенә еткерергә кәрәк.
Әлеге ваҡытта төбәктең инвестицион портфеленә 34 меңләп яңы эш урыны булдырыу мөмкинлеге бирәсәк 400 миллиард һум самаһы дөйөм капитал һалыуҙар күләме менән 60-тан ашыу өҫтөнлөклө проект инә. Әлеге ултырыш сиктәрендә Башҡортостан Президенты республика өсөн өҫтөнлөклө инвестпроекттар реестрына индереү тураһында тағы ике сертификат тапшырҙы: малсылыҡ өлкәһендә ҙур инвестпроекттарҙы тормошҡа ашырыуға ике таныҡлыҡ та «Разгуляй» компаниялар төркөмөнә эләкте.
Ултырыш һуңында БР Хөкүмәте, БР Дәүләт Йыйылышы, республиканың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, һалым һәм монополияға ҡаршы хеҙмәт вәкилдәре, БР Милли банкы, Республиканы үҫтереү корпорацияһы, Төбәк фонды хеҙмәткәрҙәренән торған комиссия өҫтөнлөклө инвестпроекттар исемлегенә инеүгә дәғүә иткән авторҙарҙың яңы инвестпроекттар тураһындағы докладын тыңланы.


text:
Мәсетле районы башлығы Рәсәйҙең иң яҡшы ауыл мәктәбе директорына награда тапшырҙы
ӨФӨ, 2014 йыл, 1 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Мәскәүҙә «Мәктәп директоры-2014» бөтә Рәсәй конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы уҙҙы.
Уның сиктәрендә Түбәнге Новгород өлкәһенең Арзамасс районы Абрамов ауылынан илдең иң яҡшы ауыл мәктәбе директоры Павел Купоросовҡа 2010 йылда тәүге «Мәктәп директоры» конкурсы финалсыһы, элекке Оло Ыҡтамаҡ ауылының 1-се лицейы директоры, хәҙер Мәсетле районы хакимиәте башлығы Иван Могильников махсус бүләк тапшырҙы. Башҡортостандың мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең дөйөм белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре Иван Могильников – был абруйлы педагогик ярышта ул ҡәҙәр юғары һөҙөмтәгә өлгәшкән республиканың берҙән-бер вәкиле.
Конкурстың махсус номинацияһы — «Иң яҡшы ауыл мәктәбе директоры» — Мәсетле районы хакимиәте тарафынан ойошторола. Уның еңеүсеһе Павел Купоросов, грамота һәм ҡиммәтле бүләктән тыш, Оло Ыҡтамаҡ лицейы уҡыусылары эшләгән сувенир менән бүләкләнде.
Бөтә Рәсәй конкурсы ойоштороусыһы – «Мәктәп директоры» журналы. Ул РФ Мәғариф һәм фән министрлығы, бер нисә алдынғы ғилми юғары уҡыу йорто, йәмәғәт һәм коммерция ойошмалары, киң мәғлүмәт саралары булышлығында уҙғарыла, тип хәбәр иттеләр Мәсетле районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Башҡорт медуниверситеты клиникаһында эндоскопия тикшеренеүҙең яңы алымдарын өйрәнәләр
3 апрелдә Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһы базаһында «Эндоскопияла заманса технологиялар» оҫталыҡ-класы уҙҙы. Сарала бөтә республиканан хирургтар, онкологтар, эндоскопсылар, ультратауыш диагностика белгестәре, колопроктологтар, эндокринологтар ҡатнашты.
Мәскәүҙән ҡунаҡ, Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау Министрлығының Дауаланыу-реабилитация үҙәге табибы-эндосонографсыһы Татьяна Силина БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш эндоскопсыһы Шамил Зарипов менән бергә эндоскопия тауышлы ҡорамал ярҙамы менән аш һеңдереү системаһында шеште асыҡлау буйынса күрһәтмә диагностика уҙғарҙылар. Быға оҡшаш тикшеренеүҙәр республикала йыл дауамында медицина практикаһына индереләсәк, тип аңлаттылар БДМУ-ның матбуғат хеҙмәтендә.
— Был тикшеренеү эндоскопия һәм тауышлы диагностика үҫешендә яңы этапты күрһәтә, — тип билдәләне медуниверситеттың дауалау эше буйынса проректоры Мәжит Нартайлаков.


text:
Тормошто яҡшы яҡҡа үҙгәртергә
19 ноября 2014 йыл | Йәмғиәт
Билдәле булыуынса, 16 ноябрҙә "Йәш гвардия” ойошмаһы төҙөлөүгә 9 йыл тулды. Рәсәйҙә йәштәрҙең төп ижтимағи-сәйәси ойошмаһы булған "Йәш гвардия”ның 150 меңдән ашыу ағзаһы иҫәпләнә. Рәсәй Федерацияһының 83 субъектында "Йәш гвардия”ның төбәк бүлексәһе бар. Бөгөнгө көндә йәш гвардия-сылар 8 федераль һәм 140-тан ашыу төбәк кимәлендәге проекттарҙы тормошҡа ашыра.
Районыбыҙҙа ла "Берҙәм Рәсәй” партияһының "Йәш гвардия” бүлексәһе уңышлы эшләп килә, уның ағзалары район тормошонда әүҙем ҡатнаша. Йәштәр хәрәкәтенең 9 йыллығы уңайынан район йәш гвардиясыларының лидеры, Аҡкүл мәктәбе директоры Айҙар Рафиҡовтан бүлексәнең эшмәкәрлеге хаҡында һөйләүен һораныҡ. Һүҙ – уға:
Районыбыҙҙа ла "Берҙәм Рәсәй” партияһының "Йәш гвардия” бүлексәһе уңышлы эшләп килә, уның ағзалары район тормошонда әүҙем ҡатнаша. Йәштәр хәрәкәтенең 9 йыллығы уңайынан район йәш гвардиясыларының лидеры, Аҡкүл мәктәбе директоры Айҙар Рафиҡовтан бүлексәнең эшмәкәрлеге хаҡында һөйләүен һораныҡ. Һүҙ – уға:
“Рус түгелмен, ләкин Россиян мин”
17 ноября 2014 йыл | Мәғариф
Имәндәш урта мәктәбендә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 95 йыл тулыу уңайынан ойошторолған әҙәби кисә шулай тип аталды.
“Шағир данлаған ер”
17 ноября 2014 йыл | Мәғариф
Красноусолдағы 2-се урта мәктәптә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең 95 йыллығына арналған әҙәби композиция ошондай исем аҫтында үтте. Унда 6-сы класс уҡыусылары ҡатнашты.
Бөйөк шӘХЕСКӘ арналды
17 ноября 2014 йыл | Мәғариф
Табын урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте аҙналығы Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуының 95 йыллығына арналды. Был аҙналыҡ уҡытыусылар өсөн генә түгел, уҡыусылар өсөн дә көтөп алынған сара булды, сөнки әҙерлек эштәре күпкә алдан башланған ине.
Мәктәбебеҙҙең тере тарихы
17 ноября 2014 йыл | Мәғариф
Ҡайһы берәүҙәр был донъяға эш өсөн генә тыуған кеүек. Ундайҙар үҙ-үҙҙәрен маҡтамай ҙа, маҡтау ҙа көтмәй, һөнәренә тоғро ҡалып, баш баҫып эшләп тик йөрөйҙәр. Ошо көндәрҙә ғүмеренең 90-сы баҫҡысына аяҡ баҫыусы Сания Миңнәхмәт ҡыҙы Хамматова ла шундайҙарҙан.


text:
Һөнәре шундай - ул барыһын да шатландырып, яҡшы кәйеф бүләк итеп кенә йәшәй. 1 апрель Бөтөн донъя көлкө көнөн билдәләгәндә, республикабыҙҙың иң билдәле юмор оҫталарының береһенә мөрәжәғәт итмәһәк, яҙыҡ булыр ине, ай-һай. Шулай итеп, Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының "Ҡыҙыҡ менән Мәҙәктәр" эстрада-көлкө театры етәксеһе, 100-ҙән ашыу төрлө образдар ижад итеүсе, лирик йырҙар авторы, Башҡортостандың халыҡ артисы Вәлит ИЛЕМБӘТОВ беҙҙә ҡунаҡта.
Бөтөн халыҡ 1 апрелде Көлкө көнө тип ҡабул итә. Һеҙҙең өсөн һәр көн - көлкө көнө. Гел күңелсәк булыуы ауырмы?
- Холоҡтары менән күңелсәк булып, гел шаярып-көлөп йөрөгән кешеләр ҙә була. Мин сәхнәнән кешене көлдөрһәм дә, көндәлек тормошта үтә етди, баҫалҡы кеше. Һөнәремде белмәгәндәр мине артист тип уйламай ҙа. Лирик шиғырҙар яҙам һәм улар минең эске торошомдо нығыраҡ сағылдыра. Салауат дәүләт драма театрында артист булып эшләп йөрөгән саҡта режиссер Фәтих Ихсанов мине күреп ҡалды ла, филармонияға эшкә саҡырҙы. Шулай мин эстрада артисы булып киттем. "Кәтүк" - Әхәт ағай Уразмәтов менән эшләнек. Әйткәндәй, ул да бик етди кеше була торғайны. Ҡайһы берҙә шаяртҡылап та ала ине, бик тәртипле, бик һәләтле булды. Ә бына "Бағанай" - Фәрит Шәйхетдинов тормошта ла бик шаян ине. Йәғни, һинең сәхнәләге образың менән һинең үҙеңдең холҡоң тура килмәүе лә бар. Бындай миҫалдар күп ул, мәҫәлән, Никулин да гел шаярып йөрөгән, ә бына Вицин янына барып та булмаған, ул бик ҡырыҫ булған, шаяртҡанды аңламаған да, яратмаған да. Ә ниндәй бөйөк комик актер!
Шаярта белеү һәләтегеҙҙе тормошта ҡулланғанығыҙ бармы?
- Бындай бер осраҡты ла хәтерләмәйемсе. Мин коллегаларымды, таныштарымды хатта 1 апрель көнөндә лә шаяртмайым. Ғәҙәттә, был көндө "алдашыу көнө" тип ҡабул итә халыҡ. Кешене төп башына ултыртып алдамаһалар ҙа, еңелсә генә итеп кәкере ҡайынға терәп китеүселәр ҙә бар. Бер артисҡа Нефтекамала эшләгән дуҫы шылтырата икән, төш әле аҫҡа, домофонығыҙ эшләмәй, ишек ас, тип. Был юғары ғына ҡаттан төшөп, ишекте асып ҡараһа, бер кем дә юҡ, ти. Баҡтиһәң, әллә нисә саҡрым алыҫлыҡта ятҡан ҡалала ултырып ҡына алдаша икән был. Былай алдашыу - шаяртыуҙың бер төрө инде ул, күңел күтәрелеп китә. Шулай ҙа был көндө күпселек шаяртыуҙар эш хаҡы, премиялар темаһы тирәһендә ҡуйыра.
Вәлит Хәлит улы, белеүемсә, һеҙ филология фәндәре кандидаты ла, шиғырҙар, сатирик әҫәрҙәр яҙаһығыҙ. Башҡорт халҡының Ерәнсәләре, Алдарҙары булған кеүек, уның үҙенә генә хас юморы ла бар. Яҙыусы булараҡ яуап бирегеҙ әле, ни өсөн бөгөн сәхнәлә сит илдәргә эйәреп шаярыу өҫтөнлөк ала, үҙебеҙсә генә итеп шаяртһаҡ, тамашасы нығыраҡ шатланыр ине кеүек?
- Мин бәләкәй саҡта ауылыбыҙҙа бер бабай йәшәне, һуғышта ҡатнашҡан яугир ине, орден-миҙалдарын да күргәнебеҙ булды. Шул ыбыр-сыбыр малайҙарға шыттырып тороп төрлө ваҡиғалар һөйләй һәм улар шул тиклем тәбиғи килеп сыға ине, быға ул үҙе лә ышанғандыр, моғайын. Винтовканың патроны бөткәс, тигән була, савкауай көрәк менән немец самолетын һуғып төшөрҙөм, икенсеһен дә төшөрә инем, көрәктең һабы ҡыҫҡа булып сыҡты. Был шаярыуҙарҙы мин скетчтарҙа ла ҡулланғаным булды.
Комедия кеүек жанрҙы яҙыуы ныҡ ауыр, ундай эш шәхсән минең ҡулымдан килмәй, уйнарға кәрәк булғанға яҙғыларға тура килә. Шунда ла мин уларҙы ауырһыныбыраҡ яҙам. Үткән быуаттың 80-се йылдар аҙағы булғандыр, Фәтих Ихсанов эшләгән мәл ине. "Кәтүк һәм уның ептәре" тигән яңы программа әҙерләгәндә сатира өлкәһендә ижад итеүсе яҙыусыларҙы репертуарҙы тулыландырыу тураһындағы һөйләшеүгә саҡырҙылар. Хатта конкурс та иғлан ителде. Марат Кәримов, Әнғәм Атнабаев, Хөснулла Түләкәев, Рәдиф Тимершин һ.б йыйылды. Шунда Әнғәм Атнабаев: "Биш минутлыҡ скетч яҙыуға ҡарағанда өс шаршаулы пьеса яҙыуы еңелерәк", - тигәйне. Башҡорт яҙыусылары башҡорт юморы менән һуғарылған әҫәр яҙһа, сәхнәлә лә булыр ине улар. Былай иһә артистар тамашасының талабына эйәреп, үҙҙәре яҙырға мәжбүр. Ә тамашасыны күберәк телевидениела барған төрлө юмористик программалар "тәрбиәләй". Беҙҙе лә улар кеүек итеп күргеләре килә, уларға ярай белмәһәң, концерттарға йөрөмәйҙәр. Шундай бер ҡуласа килә лә сыға.
Ләйсән ДАЯНОВА әңгәмәләште


text:
Фото:
Хәйбулла районында яңы балалар баҡсаһы асылды
Фото:
Хәйбулла районының Первомайское ауылында яңы балалар баҡсаһы асылды. Элекке бина туҙған, ә урындағы мәктәптә уҡыусыларҙың һаны кәмеүгә бәйле, тағы ла бер учреждениены урынлаштырыу мөмкинлеге тыуа.
Мәктәп бинаһы яңыртыла: айырым инеү, аш-һыу, йоҡо, уйын бүлмәләре эшләнә. Нормаларға ярашлы учреждение заманса ҡорамалдар менән йыһазлана. Был эштәргә мәктәпкәсә белем биреүҙе модернизациялау программаһы сиктәрендә федераль бюджеттан 1 миллион 250 мең һум аҡса тотонола. Тағы ла 400 мең һуы урындағы бюджеттан бүленә. Яңы балалар баҡсаһын йыһазландырыу өсөн 500 мең һум файҙаланыла.
Яңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһына 20 бала йөрөйәсәк. Былтыр быға оҡшаш балалар баҡсалары Атингән һәм Таштуғай ауылдарында асылды. Бөгөн Әбүбәкер ауылында балалар баҡсаһын мәктәп бинаһына күсереү буйынса эштәр бара, тип хәбәр иттеләр Хәйбулла районы хакимиәтенән.


text:
Ирәмәл тәбиғәтен 10 инспектор һаҡлаясаҡ
Кисә Башҡортостан Хөкүмәтендә әле ойошторолған «Ирәмәл» тәбиғәт паркы» Дәүләт учреждениеһын финанс яҡтан тәьмин итеү мәсьәләһе ҡаралды. Республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең тәү сираттағы ихтыяждарына смета сығымдары проектын тәҡдим итте.
Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса дәүләт учреждениеһы штатында 10 инспектор буласаҡ. 49,338 мең гектар майҙанды биләгән тәбиғәт паркы территорияһында патруллек итеү өсөн улар автотранспорт, ҡаргиҙәрҙәр һәм аттар менән тәьмин ителәсәк. Штат расписаниеһы һәм капиталь төҙөлөш объекттары буйынса һуңғы финанс иҫәп-хисаптары яҡын араларҙа уҡ яһаласаҡ һәм бюджет тураһындағы законда иҫәпкә алынасаҡ.
— «Ирәмәл» Тәбиғәт паркын ойоштороу буйынса бөтә финанс сығымдары һәм йөкләмәләре менән норматив документ бер ай эсендә әҙерләнәсәк, — тине БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, финанс министры Айрат Ғәскәров.
Уның фекеренсә, тәбиғәт паркын төҙөү менән бер үк ваҡытта территорияһында Ирәмәл тауы урынлашҡан Учалы һәм Белорет райондары муниципалитеттарына автотранспорт, туристик, ҡунаҡхана хеҙмәтләндереүҙәре күрһәтәсәк бәләкәй предприятиелар селтәрен үҫтереү хаҡында уйланырға кәрәк ине.
— Был төбәктә яңы эш урындары булдырырға, сервис кимәлен яҡшыртырға булышлыҡ итәсәк, үҙ сиратында ул урындағы тәбиғәтте өҫтәмә һаҡлау ҙа булып торасаҡ, — тип иҫәпләй вице-премьер.
Белешмә өсөн. Ирәмәл тауында һунар-промысла йәнлектәренең бөтә төрҙәре тиерлек йәшәй, осар тейен, марал, аҡ һәм һоро ағуна, үлән тәлмәрйене, бәрҙе, махаон, адмирал кеүек бик һирәк ҡалған һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтында торған 40-ҡа яҡын төр осрай.


text:
Башҡортостан Президенты Йүкәлекүл ауылында һөтсөлөк-тауар фермаһын ремонтлау барышы менән таныштыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Йүкәлекүл ауылында һөтсөлөк-тауар фермаһын ремонтлау барышы менән танышты
Башҡортостан Президенты Йүкәлекүл ауылында һөтсөлөк-тауар фермаһын ремонтлау барышы менән таныштыФото: Олег Яровиков
Дүртөйлө районына эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Йүкәлекүл ауылында «Ленин исемендәге тоҡом малы заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һөтсөлөк-тауар фермаһын ҡараны. Малсылыҡ комплексы «500 ферма» республика маҡсатлы программаһы буйынса төҙөлгән.
Дөйөм финанслау күләме 16,7 миллион һум тәшкил иткән, 3,8 миллион һумға ҡорамалдар һатып алынған. Бында һөт блогын үҙ эсенә алған ике һыйыр аҙбарына капиталь ремонт үткәрелә, уларҙың дөйөм майҙаны 2839 квадрат метр тәшкил итә.
Ферма бинаһы 1970 йылда төҙөлгән. Бөгөнгө көндә бында бестужев тоҡомло 568 баш һыйыр малы аҫрала. Фермала 22 кеше эшләй. Уртаса эш хаҡы 14 мең һум тәшкил итә. Дөйөм хужалыҡ буйынса тәүлегенә һигеҙ тонна һөт һауып алалар һәм Дүртөйлө һөт ризыҡтары комбинатына бер литрын 17 һумдан ташыралар.
Республика Президенты хужалыҡ етәксеһе Альберт Дәүләтбаев менән һөйләшеү барышында үҫемлекселек тармағы һәм иген культураларын урып йыйыу хаҡында ҡыҙыҡһынды. Альберт Дәүләтбаев хәбәр итеүенсә, иген культуралары өсөн 2730 гектар ер бүленгән, уртаса уңыш гектарынан 23,3 центнер тәшкил итә.


text:
ЦХИНВАЛ, 18 май — Sputnik, Плиты Фатимæ. Ирон богалтæ цыппарæй бацахстой фыццаг бынæттæ уæгъдибар хъæбысхæстæй æфсæддонты ʻхсæн дунейы чемпионаты. Æмткæй та бæстæйы æмбырдгонд ссис фыццаг иумæйаг хыгъдмæ гæсгæ — Уæрæсейы æмбырдгонд рамбылдта авд сыгъзæрины дæсæй, хъусын кæны WRESTRUS.RU.
Рæмонаты Сослан æмæ Сидахъты Зауыры æнтыст цыппæрæмы сфæлхатт кодтой Цæболты Хетæг æмæ Байцаты Владислав. Уæрæсейы æрыгæтты æмбырдгонды сæйраг тренер Мæргъиты Анатолий райгондæй баззад йæ хъомылгæнинæгты тохтæй.
"Иууыл къаддæр хъавыдыстæм рамбулын 6 сыгъзæрин майданы. Хатдзæгтæй стæм райгонд. Тускъаты Азæмæт, хъыгагæн, нæ райхæлд æмæ ссис æртыккаг. Зæрдæмæдзæугæ уыдысты Начын Куулары тохтæ, Цæболты Хетæг хуыздæр архайдта Европæйы чемпионатмæ абаргæйæ. Байцаты Владислав къуыри раздæр рамбылдта Европæйы чемпионат, уый ам стох кодта æндæр уæзы категорийы æмæ йæ бахъуыд 6-7 кг аппарын, фæлæ уæддæр рамбылдта "æфсæддон дуне", — мыхуыр кæны WRESTRUS.RU тренеры ныхæстæ.
Иумæйагæй систæй Уæрæсейы æмбырдгон райста 10 майданы, уыдонæй авд иууыл бæрзонд къæпхæны, иу æвзист æмæ дыууæ бронзæйы. Æртыккаг бынæтты дыууæ уæзы категорийы дæр ис ирон богалтæ — иууыл рогдæр уæзы Тускъаты Азæмæт æмæ иууыл стырдæр уæзы та Хугаты Алан.


text:
Республика прокуратураһы мәктәптәрҙе туған телдәрҙе теләк буйынса өйрәнеү йәһәтенән тикшереү һөҙөмтәләрен иғлан итте Фото: Олег Яровиков
Республика прокуратураһы мәктәптәрҙе туған телдәрҙе теләк буйынса өйрәнеү йәһәтенән тикшереү һөҙөмтәләрен иғлан итте
Республика прокуратураһы мәктәптәрҙе туған телдәрҙе теләк буйынса өйрәнеү йәһәтенән тикшереү һөҙөмтәләрен иғлан итте Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Рәсәйҙең Генераль прокуратураһы ҡушыуы буйынса Башҡортостан прокуратураһы «Рособрнадзор» белгестәре менән берлектә ил ҡануниәтен үтәү мәсьәләһе буйынса төбәктең Мәғариф министрлығы һәм бер нисә дөйөм белем биреү ойошмаһы эшмәкәрлеген тикшерҙе. Тикшереүҙәр граждандың Рәсәй халыҡтары телдәре иҫәбенән туған телен һәм башҡорт дәүләт телен үҙ теләге буйынса өйрәнеүгә хоҡуғын тәьмин итеүгә ҡағылды.
Күҙәтеү ведомствоһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, хоҡуҡ боҙоуҙар асыҡланмаған. Уҡыу пландары ғәмәлдәге ҡануниәт һәм федераль дәүләт мәғариф стандарттары нормаларына тура килә.
Шуны билдәләп үтергә кәрәк, ҡайһы бер мәктәптәрҙә айырым хоҡуҡ боҙоуҙар асыҡланған, улар араһында — белем биреү программалары һәм дәреслектәрҙең тейешле талаптарға тап килмәүе, һаулыҡ мөмкинлектәре сикле балаларҙы ҡабул итеүҙе сикләгән нормаларҙы билдәләүсе локаль акттарҙың булыуы. Прокуратура етешһеҙлектәрҙе бөтөрөүҙе контролгә алды.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Психолог ярҙам итә
Психолог ярҙам итә
Улымды компьютерҙан айыра алмайым
Улыма 15 йәш. Ул күп ваҡытын компьютер алдында үткәрә башланы. Саф һауала йөрөмәй тиерлек, хәрәкәтле уйындар ҙа ҡыҙыҡтырмай. Өйгә эштәренә илке-һалҡы ҡарай. Уҡытыусылар зарлана, уҡыуҙағы өлгәше менән ҡәнәғәт түгелдәр. Улым шелтәләрҙе ишетергә теләмәй. Ошо хәлдән нисек сығырға, кәңәш бирегеҙсе, зинһар!
Зилә ВАҺАПОВА.
Көйөргәҙе районы.
Хәл ябайҙан түгел, тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һирәк осрай торған күренеш тип әйтеп булмай. Мәғлүмәт технологиялары йылдан-йыл үҫешкән, улар тормошҡа тығыҙ ингән осорҙа, күптәр ваҡытын компьютер алдында үткәрергә мәжбүр. Был насар ҙа, яҡшы ла түгел, бары заман ысынбарлығы.
Зилә ханым, әсәй булараҡ, улығыҙ өсөн борсолоуығыҙ тәбиғи хәл. Компьютер алдында күп ултырып һаулығына зыян килер, уҡыуы насарайыр, тип тә борсолаһығыҙҙыр. Улығыҙҙың компьютерҙан айырыла алмауының сәбәбе – уның социаль һәм эмоциональ яҡтан үҙендә ҡәнәғәтлек тапмауҙа. Икенсе төрлө әйткәндә, үҫмергә тормош биргән тәьҫораттар етмәй. Ә бына компьютер ярҙамында, йәғни интернет аша, ул сағыу эмоциялар ала: кешеләр менән йәнле аралашыу, виртуаль дуҫлыҡ, йәмғиәт баһалауы, маҡталыу һ.б. Интернет аша ул артыҡ көс һалмай ғына иҫ китерлек уңыштарға ирешә ала. Ысынбарлыҡтағы тормоштан айырмалы рәүештә, уға унда бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ юҡ. Компьютер уға дуҫ та, әңгәмәсе лә.
Яратҡан шөғөлө уҡыуында ярҙам да итә ала, шул уҡ ваҡытта ҡамасауларға ла мөмкин. Был осраҡты яйға һалыр өсөн улығыҙға компьютер биргәнде тормоштан алырға өйрәтегеҙ. Мәҫәлән, уйнарға яратһа, уға ҡыҙыҡлы булған компьютер уйыны алырға мөмкин. Ул уның ҡыҙыҡһыныусанлығын ҡәнәғәтләндерергә, аң-белемен үҫтерергә, зиһенен асырҙай булырға тейеш.
Иҫегеҙҙә тотоғоҙ: улығыҙға нисә йәш булыуына ҡарамаҫтан, ул бала булып ҡала. Уны һеҙ генә яҡшы беләһегеҙ һәм ниндәйҙер кимәлдә йоғонто ла яһай алаһығыҙ. Мотлаҡ тыныс тонда дуҫтарса һөйләшегеҙ, уҡыуы, киләсәге өсөн борсолғанығыҙҙы әйтегеҙ. Улығыҙ быларҙың барыһы ла мөһим түгел тип һанай икән, киреһен иҫбатлағыҙ. Тик буш һүҙҙәр менән түгел, ә уны борсоған һорауҙарға дәлилдәр килтерегеҙ.
Был хәлдән икенсе төрлө лә сығып була. Улығыҙҙың уҡыуы менән ныҡлап ҡыҙыҡһынығыҙ. Уны компьютерҙан айырырҙай мауығыуҙар барлыҡҡа килтерегеҙ, һәләтенә ярашлы түңәрәк-секцияларға йөрөтөгөҙ. Бергәләшеп музейҙарға, күргәҙмәләргә йөрөргә, кинофильмдар ҡарарға мөмкин.
Радикаль саралар ҙа ҡулланырға була: компьютер менән шөғөлләнеүҙе тыйыу, яҡын ебәрмәү. Ләкин был осраҡта улығыҙҙың ышанысын, тоғролоғон юғалтыуығыҙ мөмкин. Был инде бик насар эҙемтәләргә килтереүе ихтимал. Тағы ла бер ысул бар: сиректе “дүртле” һәм “бишле” билдәләренә тамамлаһа, компьютер алдында ултырыу ваҡыты сикләнмәйәсәк, тигән шарт ҡуйыу. Шулай ҙа бындай киҫкен саралар ҡулланмай ғына мәсьәләне хәл итергә тәҡдим итер инем. Улығыҙ менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлау өсөн мөмкин тиклем асыҡ, ипле булығыҙ, һөйләшкәндә бер ҡасан да уның дәрәжәһен төшөрмәгеҙ.
Земфира ҒӘЙФУЛЛИНА, психолог.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Үтеү ваҡыты:21 апрель.Үткәреү урыны: Ярат урта мәктәбе
Бәйгелә Юлыҡ, Йомаш, Ишберҙе, Бөрйән-Йылға, Ярат ауылдарынан бөтәһе 36 бәйгесе көс һынашты. Сарала ҡатнашыусыларҙы ауылдың имам-хатибы Ҡарамурзин Әхәт Мөхәмәтҡол улы,”Атайсал” клубы рәйесе Монасипов Мөхтәр Фәйез улы,Ярат ауылы ағинәйҙәре, Ғүмәр “Алтынай” балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре (етәксеһе Үҙәнбаева М.М.) сәләмләне.”Ағинәйҙәр”клубы рәйесе Монасипова Гүзәл Миҙхәт ҡыҙы бәйгелә әүҙем ҡатнашыусы 6 синыфҡа “Йәншишмә” газетаһына,ағинәй Мырҙаҡаева Сафия инәйгә “Киске Өфө” газетаһына подписка бүләк итте. Ир-егеттәр ҡоро рәйесе Йәнбирҙин Илгиз Ғәлимнурович һәр бәйгесегә ауыл хакимиәте әҙерләгән бүләктәрҙе тапшырҙы.
Бәйгелә ике төркөмдә еңеүселәр:
1 урын
Фәйзуллина Камилла (4 син.Бөрйән-Йылға мәктәбе)
Юлыева Гөлфиә ( 10 син. Ярат мәктәбе)
2 урын
Мырҙабаев Солтан (5 син. Ярат мәктәбе)
Истәкова Гөлфиә (7 син. Ярат мәктәбе)
3 урын
Фазуллина Яҙгөл (6 син. Юлыҡ мәктәбе)
Тулыбаева Гөлзидә (5 син. Йомаш мәктәбе)
Казакбаева Илүзә (8 син. Ишбирҙе мәктәбе)


text:
- Подробности
- Просмотров: 482
БЕЛӘҘЕК, ҡатын‑ҡыҙҙың беләктә йөрөтөлгән ҡулса рәүешендәге традицион биҙәүесе. Башҡорттарҙа һыңар һәм ҡуш беләҙек булған. Тоташмаған остары түңәрәкләтеп яһалған яҫы Б. киң таралған. Башҡортостандың төньяғында ш. уҡ бер-береһенә тоташтырылған өлөштәрҙән торған ҡушма Б., көньяғында тәңкә суҡлы (сыңлап торған) ишмә Б. таҡҡандар. Башлыса көмөштән, һирәгерәк баҡырҙан яһалған. Үҫемлек орнаменты йәки семәрле ғәрәп яҙыуы м‑н биҙәлгән. Биҙәге, ситтәре һәм ерлеге гравёрлау, сүкеү, ҡарайтыу, һүрәт баҫыу алымдарын төрлөсә ҡатнаштырып эшләнгән. Ҡушма һәм ҡайһы бер яҫы Б. аҡыҡтан, фирүзәнән, төрлө төҫтәге ҡырлы быяланан ҡаштар ҡуйылған. Б. һыңар ҡулда йәки ике ҡулда ла йөрөткәндәр, һирәгерәк Б. м‑н сынйырлап тоташтырылған балдаҡтар таҡҡандар. Бындай комплекттар һәм сыңлап торған көмөш Б. һаҡлағыс ролен үтәгән (улар ҡара көстәрҙән ҡурсалай тип иҫәпләнгән). Б. татарҙарҙа киң таралған.
Әҙәб.: Шитова С.Н. Башкирская народная одежда. Уфа, 1995.
С.Н.Шитова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Ректорҙар советы рәйесенә яңы кандидат күрһәтелде
Башҡортостан юғары уҡыу йорттары Ректорҙар советының Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры, техник фәндәр докторы, профессор Морат Ғөзәйеровтың кандидатураһын республиканың Ректорҙар советы рәйесе вазифаһына күрһәтеү тураһындағы тәҡдимен Президент Рөстәм Хәмитов хупланы. Был турала республика башлығы Совет ултырышында яһаған сығышында белдерҙе.
«Мин Морат Баҡый улын яуаплы кеше, яҡшы ойоштороусы булараҡ беләм. Һәм был һайлауҙы дөрөҫ тип иҫәпләйем», — тине Рөстәм Хәмитов.
Республика вуздары Ректорҙар советының әлеге ваҡыттағы эшмәкәрлеген Башҡортостан Президенты ыңғай баһаланы. «Ректорҙар советы, дөйөм алғанда, насар эшләмәй һәм беҙҙең юғары мәктәптең фәнни үҙәге булып тора», — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
Республика башлығы Ректорҙар советы ярҙамында хәл ителергә тейешле бурыстарҙы атаны. Ул мәғариф, фән һәм производство тармағын координациялауҙы, вуздарҙа үҫешкән инновацион инфраструктура булдырыуҙы әүҙемләштерергә саҡырҙы. Төп учреждениелар базаһында иҡтисадтың айырым тармаҡтары буйынса белем биреү үҙәктәре ойоштороуҙың мөһимлеге билдәләнде.
Рөстәм Хәмитов фекеренсә, республикала федераль университет булдырыу ҙур әһәмиәткә эйә. «Башҡортостан кеүек республикала федераль әһәмиәттәге вуз булырға тейеш. Беҙҙә шундай университет булдырыу өсөн мин барыһын да эшләйәсәкмен. Ул нефть химияһы, химия, нанотехнологиялар мәсьәләләрендә махсуслашыуы мөмкин. Беҙҙең алдынғылар исемлегенең уртаһында торорға хаҡыбыҙ юҡ, беҙ лидер булырға тейешбеҙ», — тине Рөстәм Хәмитов.


text:
Рәсәйҙең иң яҡшы йәш китапханасылары Өфөлә эшләй
Рәсәйҙең иң яҡшы йәш китапханасылары Өфөлә эшләй. Был хаҡта «Рәсәйҙең йәш китапханасылары ҡаҙаныштары һәм хыялдары – 2011» бөтә Рәсәй инновацион проекттар конкурсы һөҙөмтәләре һөйләй. Конкурсҡа йомғаҡтар Чебоксар ҡалаһында үткән йәш китапханасылар форумында яһалған.
«Башинформ» агентлығына Өфө үҙәкләштерелгән китапханалар системаһынан хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостан исеменән сығыш яһаусылар «Ҡаҙаныштар» номинацияһында иң яҡшылары тип танылған. Йәштәр Интеллект-үҙәге – Өфөнөң 10-сы моделле китапханаһы хеҙмәткәрҙәре Екатерина Карташева һәм Ольга Глухова «Йәштәр планетаһы» интерактив журналы өсөн был номинацияла еңеүсе тип табылған. Бүләк итеп уларға бер йылға төрлө журналдарға яҙылыу сертификаты тапшырылған. Һәм төп бүләк – 2012 йылда Бөтә Рәсәй китапханалар конгресында ҡатнашыуға грант алыуға сертификат.
Рәсәйҙең йәш китапханасылары форумында илдең 26 төбәгенән йәмғеһе 200-ҙән ашыу белгес ҡатнашҡан. Өфө китапханалары исеменән форумда Өфө үҙәкләштерелгән китапханалар системаһының «Оптимистар» йәш китапханасылар берләшмәһе Советы ағзаһы Юлия Корзик ҡатнашҡан.
Форумда ҡатнашыусылар өсөн күп төрлө саралар – лекциялар, түңәрәк өҫтәлдәр, социаль уйындар, фекер алышыуҙар ойошторолған.


text:
Башҡортостан парламентарийҙары Андрей Назаровты республика прокуроры итеп тәғәйенләүгә ризалығын бирҙе
Башҡортостан депутаттары Рәсәй Федерацияһының Генераль прокурорына Андрей Назаровты Башҡортостан Республикаһы прокуроры итеп тәғәйенләүгә ризалығын бирҙе. Кандидатты депутаттар менән Рәсәйҙең Генераль прокуроры урынбаҫары Сергей Зайцев таныштырҙы.
Андрей Назаров кандидатураһын Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хупларға тәҡдим итте. Республика етәксеһе билдәләүенсә, бөгөн Башҡортостан власы тәү сиратта халыҡ мәнфәғәттәренән сығып эш итә. Ул асыҡ, ғәҙел һәм коррупциянан азат була башланы. Шул уҡ ваҡытта прокуратура органдарының роле мөһим.
— Һуңғы йылдарҙа республикала прокуратураның һөҙөмтәле эшләүен ойоштороу өсөн күп эштәр башҡарылды. Ҡала һәм райондарҙа прокурорҙар өсөн уңайлы шарттар булдырыу мәсьәләләре тиҙ хәл ителә. Дәүләт власы органдары артабан да прокуратураға яуаплы мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә һәр яҡлап ярҙам күрһәтәсәк, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов, БР Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышында сығыш яһап.
— Андрей Назаров үҙенең профессиональ, эшлекле сифаттары менән Башҡортостан Республикаһы прокуроры вазифаһына тәғәйенләүгә лайыҡ, тип иҫәпләйем. Рәсәй Федерацияһы Генераль прокурорының Башҡортостан Республикаһы прокуроры итеп Назаров Андрей Ивановичты тәғәйенләү тураһындағы тәҡдимен хупларға тәҡдим итәм, — тине Башҡортостан Президенты.
Республика Прокуратураһының элекке етәксеһе Сергей Хуртин 2013 йылдың 11 апрелендә Ульяновск өлкәһе прокуроры итеп тәғәйенләнде. Ул Башҡортостан прокуроры вазифаһын 2005 йылдан алып 2013 йылға тиклем башҡарҙы. Башҡортостан Президенты Сергей Хуртинға республикала күрһәткән оло хеҙмәте өсөн рәхмәт әйтте һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены менән наградланы.


text:
БР буйынса Эске эштәр министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы граждандарҙы ҡабул итә
23 майҙа БР буйынса Эске эштәр министрлығының йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә граждандарҙы ҡабул итеү ойошторола. Республика халҡының мәсьәләләрен хәл итергә БР буйынса Эске эштәр министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы Дмитрий Эйгенсон һәм БР буйынса Эске эштәр министрлығы полиция начальнигы урынбаҫары Радик Шаймөхәмәтов ярҙам итәсәк. Ҡабул итеү 15 сәғәттән алып 17 сәғәткә тиклем Ленин урамы, 7 адресы буйынса урынлашҡан республика Эске эштәр министрлығы бинаһында уҙғарыла. Ҡабул итеү бүлмәһенә инеү Коммунистик урамы яғынан. Алдан яҙылыу өсөн телефондар: (347) 279-47-05, 279-40-93.


text:
«Википедия»ның башҡорт бүлегендә ошо көндәрҙә мәҡәләләрҙең һаны 33 меңдән артасаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 11 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Википедия»ның башҡорт бүлегендә «Башҡортостан» исеме аҫтында беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә исемһеҙ автор тарафынан яҙыла. Шул ваҡыттан алып башҡортса «Википедия»ла 10 меңдән ашыу ирекмән теркәлә һәм уның үҫешенә ярайһы уҡ өлөш индерә. 446 мең тапҡыр яңы мәғлүмәт өҫтәлә, йә булмаһа иҫкергән мәғлүмәт яңыртыла. Һуңғы 30 көндә 51 әүҙем мөхәррир эшмәкәрлек алып бара.
2011-2012 йылдарҙа башҡортса «Википедия» махсус программа менән башланғыс мәҡәләләр яҙыу ысулын әүҙем ҡуллана. Уҙған йыл башында мәҡәләләр һаны 30 меңдән уҙып киткәндән һуң был ысулды ҡулланыу ваҡытлыса туҡтатыла. Йыл ярым үтеүгә ғәҙәти ысул менән өс мең самаһы мәҡәлә яҙыла һәм яҡын арала уларҙың һаны 33 меңгә етәсәк. Әлеге ваҡытта мәҡәләләр һаны буйынса башҡортса «Википедия» 287 тел бүлектәре араһында дөйөм рейтингта 80-се урынды биләй.
«Википедия»ла төрлө маҡсатлы проекттар ғәмәлгә индерелә. Шуларҙың береһе – «Википедияның 1000 әһәмиәтле мәҡәләһе», улар бөтә тел бүлектәрендә лә булырға тейеш. Проекттың маҡсаты – белемдең мөһим аспекттарын солғап алыу, билдәле бер күләмгә һәм сифатҡа тиклем исемлектәге мәҡәләләрҙе еренә еткереп эшләү. Был проектты хуплап, башҡортса «Википедия» уңыштарға өлгәште: ике йыл эсендә проект эсендә бүлектең рейтингы 135-се урындан 84-сегә тиклем үҫте. Был Рәсәй халыҡтары тел бүлектәре араһында икенсе урынға тура килә.
Донъя кимәлендә мәҡәләләрҙең сифатын һәм башҡортса «Википедия»ның абруйын күтәреү маҡсатында ошо көндәрҙә республика ирекмәндәре «Мириада» исемле тағы ла бер маҡсатлы проектты эшләтеп ебәрҙе. Яңы проекттың төп маҡсаты – «Википедия»ның 10000 иң мөһим мәҡәләһен яҡшыртыу. Был проекттың рейтингы буйынса башҡорт бүлеге 109-сы урынды биләй һәм бер аҙға Татар (90-сы урын), Сыуаш (100-се), Саха Республикаһы (102-се) «Википедия»ларынан ҡалыша.


text:
Фото:
Яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов ЮНЕСКО миҙалы менән бүләкләнде
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 11 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мәскәүҙә уҙған йыл йомғаҡтары буйынса төп бүләккә лайыҡ булған Рәсәй һәм сит ил яҙыусыларын ҡотлау тантанаһы үтте.
Интернациональ яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Александр Гриценко танылған яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимовҡа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса (ЮНЕСКО) һәм Адам Мицкевич исемендәге Интернациональ яҙыусылар союзы миҙалын тапшырҙы.
«Российский колокол» журналы ошо халыҡ-ара награда менән билдәләнгән авторҙарҙың әҫәрҙәренән махсус альманах сығарасаҡ. Уның тиражы ЮНЕСКО линияһы буйынса мәҙәниәт, фән һәм мәғариф учреждениеларына ебәреләсәк.
Марсель Сәлимовтың «Бумажный ранет» йыйынтығында донъя күргән «Поверин» хикәйәһе авторға Бөтә Рәсәй әҙәби конкурсында еңеү алып килде.


text:
“Ҡасан аҙна аҙағы етер, бер рәхәтләнеп йоҡлап алыр инем” тигән хыял берегеҙгә лә ят түгелдер, моғайын. Йоҡоно туйҙырыу, әлбиттә, яҡшы эш. Шулай ҙа, мәшәҡәттәрҙән тулыһынса арынып, алдағы эш аҙнаһын шәп кәйефтә башлау өсөн ял көндәрен аяғөҫтө, хәрәкәттә үткәреү күпкә файҙалы.
Шәмбе, йәкшәмбелә эш хаҡында онотоп тороу, күберәк һаулыҡты ҡайғыртыу, яҡындарың, ғаиләң менән бергә булыуҙың мөһимлеген һәр беребеҙ аңлай. Ошо йәһәттән хәҙер спортҡа ҙур иғтибар бүленә. Шулай ҙа “ағай-апайҙар” булып бөткән урта һәм өлкән йәштәге кешеләргә ҡапыл ғына уйлап, тиҙ арала коньки, саңғы эләктереп, сығып китеүе еңел эш түгел. Иң тәүҙә быға, әлбиттә, эске әҙерлек кәрәк. Шулай уҡ спорт кәрәк-ярағын дөрөҫ һайлау ҙа ҙур әһәмиәткә эйә. Ошоно иҫәптә тотоп, саңғы һәм конькиҙы алғанда иғтибар ителергә тейешле ҡайһы бер үҙенсәлектәренә туҡталмаҡсыбыҙ.
Саңғының спорт, туристар, һәүәҫкәрҙәр, тау спорты, һунар өсөн тәғәйенләнгән төрҙәре бар. Ял көндәрен файҙалы үткәреү ниәте менән янған кеше булараҡ, беҙ, әлбиттә, һәүәҫкәрҙәрҙекенә туҡталабыҙ. Өлкән йәштәгеләргә пластик саңғылар ҡулай буласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 355
МИЛЛИ ТЕЛ, халыҡтың милләт булып ойошоу процесында барлыҡҡа килгән теле; телдең бер нисә йәшәү формаһының системаһы. Башҡорт М.т. системаһына 15—16 бб. башҡ. ырыуҙарының үҙ‑ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтың йәнле һөйләү теле, фольклор теле, башҡорт теленең диалекттары; ш. уҡ телдең функциональ стилдәре м‑н эске структураһы үҫешенең иң юғары этабы булараҡ әҙәби тел инә. Башҡорт М.т. йәмғиәттәге роле уның дәүләт теле статусын раҫлаған БР‑ҙың тел өлкәһендәге сәйәсәте м‑н билдәләнә.
М.В.Зәйнуллин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Исемең матур, кемдәр ҡушҡан…
Кешенең исеме менән уның булмышы, холоҡ-фиғеле, яҙмышы араһында ниндәйҙер күҙгә күренмәҫ ептәр барлығын борондан белгәндәр. Бала исемһеҙ бер көн, хатта бер сәғәт тә ҡалырға тейеш түгел, юғиһә уны ен-пәрейҙәр алмаштыра ла, үҙҙәренең исемен ҡушып өлгөрә, һөҙөмтәлә бала зәғиф йә ауырыу була йәки үлә, тип уйлағандар. Халҡыбыҙҙа “йүргәк исеме” ҡушыу булған. Кендек инәһе баланы ҡабул итеп алғас та, ҡолағына шыбырлап, исемең шулай булһын, тип йүргәккә төргән. “Йүргәк исеме” йәки “тәүге исем” баланы яман көстәрҙән һаҡлай, тигән ышаныу йәшәгән.
Ысын исемде иһә сабыйға мулла ҡуша. Аҙан ҡысҡырып, баланың ҡолағына өндәшә. Исемде һайлауҙа ырыу аҡһаҡалдары, ололар ҡатнашҡан. Исем туйы үткәрелгән.
“Исемең шәп булһын, ырыуыңа тап булһын, ырыуыңа тап килмәһә, ораныңа тап булһын”, тигән мәҡәл халыҡтың исемгә ҡарашын асыҡ сағылдыра. Мәғәнәһеҙ исем ҡушыуҙан тыйылғандар. Хәҙер беҙгә бик сәйер тойолған Ямаҡай, Яманбикә, Ямансура кеүек исемдәрҙең дә килеп сығышы юҡтан түгел. Яман, насар исем ҡушыу баланы яман көстәрҙән, үлемдән һаҡлауына ышанғандар. Бындай йола-ғәҙәттәр башҡа төрки халыҡтарына ла хас. Урыҫтарҙа ла Неждан, Неудача исемдәренең барлыҡҡа килеүе шулай аңлатыла. Әкиәттәрҙәге Иванушка дурачок та шуға ишара түгелме икән? Ен-шайтан алыштырмаһын өсөн балаға Йондоҙ, Фәрүәз, Сәрүәр, Алмаз кеүек уртаҡ исем ҡушалар. “Ен йә шайтан килә лә:
– Был бала малай микән, ҡыҙ микән? – тип аптырай ҙа ҡала, ти. Әҙәм балаһын ни үҙенең малайына, ни ҡыҙына алмаштырырға белмәй аптырап торған арала йә таң ата (таң атһа, ундай мәлғүндәр йөрөмәй), йә теге сабыйҙың бағыусыһы килеп етә”, – тип яҙыла “Башҡорт халыҡ ижады” китабында.
Төрлө сығанаҡтарҙа башҡорт исемдәре тураһында байтаљ мәғлүмәт табып була. Алып батыр, Ҡамыр батыр хаҡындағы әкиәттәрҙә төп геройҙың исеме аңлатылып кителә. Башҡорт исемдәре йырҙарҙа, риүәйәттәрҙә лә һаҡланған. Әлбиттә, иң бай мәғлүмәт – башҡорт шәжәрәләрендә.
Халыҡ ижадында исемдәргә бәйле йолалар бихисап. Йөҙлөк менән тыуған балаға Йөҙлөкбай, Йөҙлөкбикә тип ҡушҡандар. Баланың донъяға килеүе үҙе оло ҡыуаныс, ә ул тағы ла бер шатлыҡлы мәл менән тап килһә, уға Байрам, Байрамғол тип исем бирелгєн.
Атаһы үлгәс тыуған балаға Мирас, Бүләкбикә, Һәҙиә кеүек исемдәр бирер булғандар. Хатта үле тыуған бала ла исемһеҙ ерләнмәгән. Малай булһа, Абдулла, ҡыҙ булһа, Фатима булып гүргә ингән.
Башҡорт телендә йәнлек, ҡош-ҡорт атамаларынан яһалған исемдәр киң таралған. Арыҫлан, Йәнбарыҫ, Айыухан – ир-атҡа көс, аҡыл, сослоҡ теләп ҡушылған исемдәр. Көслө януар атамаларынан торған исемдәрҙең табыныу йолаларына ла бәйле булыуы мөмкин. Буранбикә, Айсыуаҡ, Яуымбай көн торошон билдәләгән һүҙҙәр менән яһалған. Төркмән ғалимы З.М.Мухамедова әйтеүенсә, тәбиғәт күренешенә бәйле кеше исемдәре иң боронғо исемдәр һанала. Бала юлда тыуһа йәки бала тыуғанда атаһы юлда булып ҡалһа, “юл” һүҙе менән исем ҡушылған: Юлдаш, Юламан, Юлдыбикә… Сәфәр, Рәжәп, Рамазан, Зөлхизә, Аҙнабай, Йомағол исемдәре баланың донъяға килеү мәлен күр-һәтеүсән.
Бала сәбәпһеҙгә илаһа, исемен оҡшатмай илайҙыр, тип исемен алыштыралар. Бәләкәстең тәнендә миң барлыҡҡа килһә, ул аҙып-таралып китмәһен өсөн, баланың исеменә “миң” һүҙен өҫтәйҙәр. Шулай итеп, Зифа – Миңзифаға, Сара Миңлесараға әйләнеп китә…
Ғаиләлә бала тормаһа, шундай йола башҡарылған: сабый тыуғас та кендек инєће уны тәҙрә аша күп балалы йәки балалары ныҡ булған ғаиләгә биреп тора. Бер ни тиклем ваҡыттан ата-әсәһе үҙ балаһын мал биреп һатып ала. Балаға Һатыбал, Һатыбалды, Һатлыҡ, Һатлыҡбикә тигән исемдәр ҡушылған. Икенсе бер әмәл: бала тыуғас та уны этаяҡҡа (эткә аш бирә торған һауытҡа) һалғандар. Һуңынан: “Эт тә алманы”, – тип Эталмаҫ исемен биргәндәр. Эт, көсөк һүҙе ҡушып яһалған исемдәр – баланы ен-шайтандан ҡурсыу ысулы ул. Бүре тотемы ла башҡорттарҙа киң таралған. Беҙгә генә түгел, бүре культы донъяла бөтә халыҡтар өсөн дә хас булған. Болгарҙарҙа – Вылко, Югославияла – Вук, Германияла Рудольф исемдәре бүре тип тәржемә ителә. Үзбәк, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙҙарҙа Ҡасҡар, Борибай, төркмәндәрҙә Гурт, Бори исемдәре бар.
Башҡорт исемдәре хаҡында һөйләгәндә, Таңһылыу Күсимованың исемен телгә алмау гөнаһ булыр. Исемдәребеґґе туплап, өйрәнеп, халыҡҡа еткергән ғалимәнең тәүге китабы 1976 йылда донъя күрә. Артабан да тулыландырылып, төҙәтелеп, бер нисә тапҡыр баҫтырылған китап милләтебеҙҙең исемдәре буйынса төп әсбап булып һанала. “Кеше исемдәре ҡасан, нисек, тел һәм йәмғиәт үҫешенең ҡайһы баҫҡысында барлыҡҡа килгәндер – быны әйтеүе ҡыйын. Ләкин билдәле булған кешелек йәмғиәте тарихының һәр дәүерендә кеше исемдәре булған. Кеше исемдәре бик борон замандарҙа, тәүтормош дәүерендә, аныҡ телмәр менән бер ваҡытта, барлыҡҡа килгән, тигән фекер йәшәй”, – тип яҙа Күсимова. Эйе, исемдәр, моғайын, кешегә мөрәжәғәт итеү, өндәшеү хәжәтенән барлыҡҡа килгәндер. Тәүҙә ул ҡушамат рәүешендәрәк булғандыр, тигән ҡараш та бар. Һуңынан исем бер кешене икенсеһенән айырыу өсөн хеҙмәт иткән.
Исемдәрҙе өйрәнеү менән ономастика, антропонимика шөғөлләнә. Кеше исеме – ул иң тәүҙә һүҙ. Һәр һүҙ кеүек үк, ул да тел ҡанундарына, ҡағиҙәләренә буйһона. Шуның менән ул телселәр өсөн әһәмиәтле. Исемдәрҙе өйрәнеү халыҡтың тарихы, йәшәү рәүеше, ышаныу-инаныуҙары хаҡында ла күп мәғлүмәт бирә.
Барлыҡ халыҡтарҙың да тиерлек исемдәренә бер нәмә хас: ҡатын-ҡыҙ исемдәре наҙлылыҡ, инсафлыҡ, нәзәкәтлелек, гүзәллекте сағылдыра, уларҙы матур сәскәгә оҡшаталар, ә ир-егеттәрҙең исеме лә ысын ир-егет холҡондай, ҡыйыулыҡ, ныҡлыҡ, көс, таҫыллыҡҡа өндәп торғандай. Мәғәнәһенә иғтибар итһәң, исемдәрҙә тормошҡа яңы аяҡ баҫҡан балаға бәхет, оҙон ғүмер, ҡот, ырыҫ килһен, тигән изге теләктәр асыҡ күренә.
Исем – кешегә ғүмерендә иң күп ишетергә тура килгән һүҙ ул. Һәр һүҙ, билдәле булыуынса, айырым өндәрҙән тора. Ә һәр өн – үҙ йышлығы булған тулҡын. Төрлө тулҡындар кешегә төрлөсә тәьҫир итә. Ябай ғына итеп әйткәндә, ошо бер һүҙ, үҙенә генә хас әйтелеше, аһәңе менән дә кешенең яҙмышын билдәләй. Хатта бер генә кешенең түгел, уның тирәһендәге башҡаларға ла йоғонто яһай. Хәҙерге тел менән әйткәндә, исем – ул яҙмыштың формулаһы, коды, тормош программаһы. Ул кешегә ғүмере буйына эйәреп йөрөй һәм уны бетеү урынына һаҡлап йөрөтә. Кеше үҙен донъяла ошо исем менән таныта. Борон исемен белгән кешегә төрлөсә тәьҫир итеп була, тип инанғандар. Баланы ике төрлө исем менән йөрөтөү йолаһы күп халыҡтарҙа таралған. Ғәм халыҡ араһында бер төрлө атап йөрөтһәләр, икенсе исемен бары яҡындары ғына белгән.
Бөгөнгө заман ғалимдарынан психология фәндәре докторы Борис Хигир, кешенең исеме, атаһының исеме һәм тыуған айын белеп, киләсәктәге уңыштарын һәм көткән күңелһеҙлектәрҙе күҙаллап, холҡоноң көслө һәм көсһөҙ яҡтарын билдәләп була, тип һанай. Тимәк, сабыйға дөрөҫ исем биреп, уны тәүге аҙымдарынан дөрөҫ йүнәлеш менән тәрбиәләргә мөмкин, ти ул.
Исемдең тылсымы көслө булғанын борондан белгәндәр. Туҡтағол, Артыҡбикә, Кинйә кеүек исемдәр балалар артыҡ күп тыуыуын туҡтатыу сараһы итеп ҡулланғандар.
Күп халыҡтарҙа шундай йола бар. Бер-бер артлы бәхетһеҙлек, уңышһыҙлыҡ теҙмәһе килгәндә, бер ир затын дини-хөрәфәти изге исем менән нарыҡлағандар. Нәҫелгә килгән күңелһеҙлектәр ҡоршауынан шулай арынып, ҡотолоп була, тип ышанғандар.
Исемен үҙгәрткәс, яҙмышы икенсе юлдан киткән кешеләр билдәле. Артистар, яҙыусылар иһә яңғырауыҡлы псевдоним ала. Римдә, кешенең яҙмышын ыңғай яҡҡа бороу маҡсатында, исемен баштүбән әйләндерелгән хәрефтәр менән яҙғандар. Ҡатын-ҡыҙҙың кейәүгә сыҡҡанда фамилияһын алмаштырыуы ла: “Мин яңыса тормош башлайым”, – тигәнде аңлатмаймы? “Тормошҡа сығыу” тигән һүҙ ҙә шуға ауаздаш бит.
Бөгөнгө көндә исем ҡушыуҙа бер тыйыу ҙа юҡ. Һәр кем балаһын күңеленә ятҡанса атай ала. Октябрина, Тракторҙар заманы инде артта ҡалды. Миңә ҡалһа, бөгөнгө йәштәр балаларына йышыраҡ тәрән мәғәнәле, бай тарихлы, рухлы, матур яңғырашлы исемдәр ҡушырға тырыша. Шулай ҙа Алина, Ленар кеүек мәғәнәһеҙ, сит телдәрҙән алынған, әйтелеше ҡолаҡҡа ятып етмәгән исемдәр ҙә күп кенә шул. Иҫләйһегеҙҙер, капитан Врунгель: “Карапты нисек атаһаң, шулай йөҙөп китер”, – тип йырлай. Исеменә күрә есеме, тигәнде лә халыҡ юҡҡа ғына әйтмәйҙер. Балаға исем ҡушыу – ни тиклем ҙур яуаплылыҡ бит ул! Британия табиптары шуны асыҡлаған: сәйер һәм артыҡ ғәҙәти булмаған исемдәр йөрөткән ауырыуҙар комплекстарға һәм психик тайпылыштарға йышыраҡ дусар.
Исем ҡушыу тураһында Рәсүл Ғамзатовтан да уҙҙырып әйтеп булмаҫ: “Ҡыҙҙарҙың исеме йондоҙҙар балҡышына һәм сәскәләр нәфислегенә оҡшарға, ә ир-ат исемендә ҡылыстар сыңлауы һәм китаптар аҡылы сағылырға тейеш”.
Гөлшат ҠУНАФИНА.
Башҡортостан Республикаһы буйынса ЗАГС идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, үткән йылда республикабыҙҙа иң йыш љушылѓан исемдәр булып малайҙар араһында – Рамазан, Никита, Сыңғыҙ, Даниил, Тимур, Кирилл, Әмир, Арыҫлан, Асҡар, Тимерлан, ҡыҙҙар араһында Алина, Дарья, Камилла, Мария, Аделина, Анастасия, Әминә исемдәре тора. 59542 баланың нисәүһе ошо исемдәрҙе йөрөткәне, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, билдәле түгел.
***
2358 кеше исемен алмаштырған. Был һанға шулай уҡ фамилияһын һәм атаһының исемен алмаштырыусылар ҙа инә.
***
Әхмәр Үтәбай, языусы:
– Компьютерҙа электрон адрес асып, исем биреү менән, беҙгә төрлө мәғлүмәт килә башлай. Кеше исеме менән дә шулай – Ғәмәл дәфтәренә кешенең исеме теркәлеү менән, шулай уҡ төрлө йәһәттән уға ҡот, байлыҡ юл ала. Исеме асылына тура килмәһә, уға тәғәйенләнгән ҡот яҙлығып китә. Шулай итеп, диненә, милләтенә, халҡына тап килмәгән исем йөрөткән кешенең яҙмышы боҙола, ғүмере мәғәнәһеҙ, асылынан ситкә китә.
Миңә исемде үҙебеҙҙең ауылдың муллаһы Мөхлис олатай ҡушҡан. Бик илаҡ булғанмын, күҙ тейгәндер, тип Әхмәр тип исем ҡушҡандар. Мәғәнәһе – “ҡыҙыл” тигәнде аңлата. Һиндостанда маңлайҙарына ҡыҙыл буяйҙар, күҙ теймәһен өсөн малға ла ҡыҙыл нәмә тағалар бит әле, мине лә был исем шулай күҙ тейеүҙән һаҡлап килә.
Балаларыма Әмир, Әбйәлил, Тамсы тип ҡуштым. Әмир исемле ҡустым бар ине, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үлеп ҡалды. Улыма шул ҡустым иҫтәлегенә исем бирҙем.
Әбйәлил улым үҙенә хас логика, барымы менән гел яҡшы өлгәште, мәктәпте алтын миҙалға тамамланы, әле Санкт-Петербургта уҡып йөрөй. Исеменә башҡа кешеләрҙең нескә мөнәсәбәте арҡаһында уның тирәһендә яҡты аура барлыҡҡа килде, тип уйлайым.
Ҡыҙымдың исеме Тамсы – саф башҡорт исеме, ун һигеҙенсе быуатта киң таралған булған. Аллаһы Тәғәлә был донъяны бер тамсы һыуҙан бар ҡылған, тиҙәр. Француздарҙа ошо уҡ мәғәнәле Мишель исеме бар икән. Ҡыҙым да үҙенең үҙенсәлекле бала икәнен белеп үҫә.
Аллаһы Тәғәлә кешегә биш төрлө исем бирә икән. Ошо биш исемдең береһе тап килһә, кеше оҙон ғүмерле, уңышлы була. Тап килмәһә, тәҡдирең ҡушҡанса йәшәй алмайһың. Уңыштарға бөтөнләй ирешеү мөмкин түгел, тип әйтмәйем, әммә бының өсөн күп тир түгергә, самаһыҙ тырышлыҡ, көс һалырға кәрәк була. Шуға ла исем һайлауға бик яуаплы ҡарарға кәрәк.
Теги:


text:
- Подробности
- Просмотров: 449
БИКЙӘН ТУҠТАМЫШЕВ, башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттарынан. Аҙнағол Ырыҫҡолов м‑н ш. уҡ даруғаның көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәтен етәкләй. Ихтилалды туҡтатыу т‑да хөкүмәт етәкселәре м‑н һөйләшеүҙәрҙән баш тарта. 1663 й. яҙында Себер ханы улдары м‑н союз төҙөү т‑да һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Өфө воеводаһы кенәз А.М. Волконскийҙың 1664 й. 1 мартындағы грамотаһында ул ихтилал күтәреүҙә төп ғәйепле кешеләрҙең береһе тип таныла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Әҙәб.: Аҙнағол Ырыҫҡолов мәҡ. ҡарағыҙ.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Пәйғәмбәрҙең йәшерен сөннәте
21 декабря 2015 йыл | Йәмғиәт
Әҙәм балаларына рәхмәт өсөн күндерелгән, тура юлды күрһәтеүсе Ислам дине саҡ тарала ғына башлаған сағында, Мәҙинә ҡалаһының бер ситендә, үҙ диненән айырылғыһы килмәгән һуҡыр бер йәһүд көн дә урам араһына сығып: "Әй, кешеләр, Мөхәммәткә (салаллаһу ғәләйһиссәләм) ышанмағыҙ, ул алдаҡсы, уның дине лә ялған!” – тип ҡысҡырып ултырыр булған.
Рәсәй Пенсия фондына – 25 йыл!
21 декабря 2015 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Ойошторолғандан алып бөгөнгө көнгә тиклем Пенсия фонды үҙенә йөкмәтелгән дәүләт әһәмиәтендәге мөһим бурыстарҙы тайпылышһыҙ, аныҡ үтәп килә. Беҙҙең төп бурыс – пенсиялар билдәләү һәм түләү, страховка иғәнәләре йыйыу, әсәлек капиталына дәүләт сертификаты биреү, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға һәм законда ҡаралған башҡа маҡсаттарға әсәлек капиталынан аҡса бүлеү.


text:
Фото:
«Инновациялар салоны» махсус күргәҙмәһе үтәсәк
Фото:
7-9 апрелдә Өфөлә «Инновациялар салоны» махсус күргәҙмәһе үтәсәк. Ойоштороусылар –Башҡортостан Республикаһы Сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығы, БР Фәндәр академияһы, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы.
«Инновациялар салоны»ның маҡсаттары һәм бурыстары: иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында заманса ҡорамалдар, материалдар, алдынғы технологиялар, фәнни-техник ҡарарҙар һәм инновацион проекттар өлгөләрен эшләү өлкәһендә сәнәғәт һәм фән ҡаҙаныштарын һәм мөмкинлектәрен күрһәтеү; инновациялар өлкәһенә инвестиция ресурстары йәлеп итеү мәсьәләләрен хәл иткәндә республика башҡарма власть органдары, фәнни ойошмалар, инновацион эшмәкәрлек субъекттары көстәрен бергә туплау; БР инновацион системаһын артабан үҫтереү стратегияһын һайлау.
БР Сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, «Инновациялар салоны»н үткәреү сиктәрендә 7 апрелдә «Башкортостан Республикаһында кластер сәйәсәтен тормошҡа ашырыу» темаһына министрлыҡ коллегияһы ултырышы үткәреләсәк.