text:
Ҡаңлы
Ҡаңлы — башҡорт ҡәбиләһе.
Йөкмәткеһе
Ырыу составы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- аҡтау‑ҡаңлы
- иҙел‑ҡаңлы,
- йөрәктау‑ҡаңлы
- ҡыр‑ҡаңлы
Тамғалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡаңлылар этник яҡтан Арал буйы һәм Урта Азияның бәшнәк-уғыҙ ҡәбиләләренә (ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, төрки ҡәбиләләренә) барып тоташа. «Ҡаңлы» этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, ҡырым татарҙарында, нуғайҙарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Ҡаңлыларҙың формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. 13 быуатта — 14 быуат башында ҡаңлылар ҡыпсаҡ ҡәбиләләре составында Урал буйына күсенә һәм Асылыкүл менән Ҡандракүл буйында, Сәрмәсән йылғаһы бассейны, шулай уҡ Баҙы йылғаһының — үрге, Өҫән йылғыһының — урта, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә, бында улар дыуанай, йәлдәк һәм ҡаршын ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусын тәшкил итә.
Ырыу йәшәгән биләмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, бында XVIII быуат уртаһында 123 йорт иҫәпләнгән. XVIII быуат аҙағында — XIX быуатта ҡәбилә йәшәгән биләмә Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәренә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 7-се (8-се, 9-сы), 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына (1798—1854 йй.) ҡарай. Хәҙерге ҡәбилә йәшәгән биләмәләр Благовар, Бөрө, Бүздәк, Бәләбәй, Дүртөйлө, Дәүләкән, Кушнарен, Саҡмағош, Туймазы, Шаран райондарына инә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- История башкирских родов. Канглы. Том 5. / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, А. М. Зайнуллин, И. Р. Саитбатталов, В. И. Муратова, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014. — 560 б. — ISBN 978-5-85051-625-3.(урыҫ.)
- Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Уфа, 2001.(урыҫ.)
- Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б.(урыҫ.)


c: text/html

text:
28 март
28 март — григориан стиле буйынса йылдың 87-се (кәбисә йылында 88) көнө. Йыл аҙағына тиклем 278 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Сербия — Конституция көнө.
- Чехия — Уҡытыусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1462 — Иван III Бөйөк Мәскәү кенәзлеге хакиме була.
- 1935 — Канадала йәкшәмбе көн радиореклама тыйыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1955 — Розалия Солтангәрәева, башҡорт сәсәниәһе, фольклорсы, филология фәндәре докторы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1919 — Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы, күренекле башҡорт шағиры, Башҡорт хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.
- 1944 — Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 2013 — Асанбаев Николай Василий улы, Нәжиб Асанбаев, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2006).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мостай Кәрим
Мостай Кәрим (ысын исеме — Мостафа Сафа улы Кәримов; 20 октябрь 1919 — 21 сентябрь 2005) — күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың халыҡ шағиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1967).
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә, һуғышта элемтә башлығы һәм артиллерия штабы башлығы булып хеҙмәт итә. Ҡаты йәрәхәтләнә: мина ярсығы күкрәгенә инеп, йөрәгенә саҡ ҡына барып етмәй ҡала.
Госпиталдә ятып дауаланып сыҡҡас, йәнә фронтҡа китә. Еңеү көнөнәсә фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып эшләй. Һуғыштан ҡайтҡас, ижади һәм ижтимағи эшкә бирелә.
1930-сы йылдарҙа уҡ яҙа башлай: 1938 йылда «Отряд ҡуҙғалды» тигән беренсе шиғыр йыйынтығы нәшер ителә; 1941 йылда «Яҙғы тауыштар» тигән шиғыр китабы сыға. Барыhы 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китабы, 10-дан ашыу пьесаһы донъя күрә. 1940 йылдан СССР яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951—1962 йылдарҙа Башҡортостан яҙыусылар союзы идараһы рәйесе.
Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телгә тәржемә ителгән.
2005 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә вафат була. Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- КПСС съездары делегаты итеп һайлана, 1955 — 1980 йылдарҙа РСФСР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты була.
Иң билдәле әҫәрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Шиғриәт йыйынтыҡтары: «Ҡара һыуҙар», «Ҡайтыу», «Европа-Азия», «Заманалар», пьесалары: «Айгөл иле», «Ҡыҙ урлау», «Ай тотолған төндә», «Салауат. Өн ҡатыш ете төш», «Ташлама утты, Прометей!»
- Повестары:«Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», «Беҙҙең өйҙөң йәме», «Өс таған», «Ярлыҡау».
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979)
- II дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (2004 йылдың 9 ноябре)
- III дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (1995 йылдың 28 апреле)
- Ике Ленин ордены (1967, 1979)
- I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1985)
- II дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945)
- Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1962)
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
- «Почёт Билдәһе» ордены (1949)
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982)
- БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1963)
- Башҡортостан Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992)
- Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге М. А. Шолохов исемендәге халыҡ-ара премия
Хәтер[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мостай Кәрим исемен Башҡортостан Республикаhы милли йәштәр театры йөрөтә.
- Өфө, Сибай, Шишмә, Келәш һ. б. урамдарының береһенә Мостай Кәрим исеме бирелгән.
- Өфө ҡалаһының 158-се һанлы Башҡорт гимназияһы һәм Келәш урта мәктәбе уның исемен йөрөтә[2].
- Өфөлә әҙип йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[3].
- Өфөлә Мостай Кәримгә һәйкәл, ә Оло Ыҡтамаҡта — бюст ҡуйылған[4].
- Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡыған студенттар өсөн әҙиптең стипендиялары һәм гранттары булдырылған[5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр, I том. Өфө: Китап, 2009
- ↑ Мустай Карим. Башкирская гимназия № 158 им. М. Карима. 22 октябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ http://img-fotki.yandex.ru/get/5624/36256508.2b/0_6d910_2925788d_orig
- ↑ В Уфе установят памятник поэту Мустаю Кариму. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 12 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Башҡортостанда Мостай Кәрим исемендәге гранттар булдырылды. «Башинформ» (2015-10-20). 22 октябрь 2015 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с.(урыҫ.)
- Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.(урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Хөсәйенов Ғ. Б. Кәрим Мостай // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Мостай Кәрим Vipufa.ru сайтында (урыҫса)
- Мостай Кәрим тураhында Башҡортостан Энциклопедияhында мәҡәлә (урыҫса)
- Видеоклип: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесынан Мараhим йыры
- Дәвер Прометее.// «Өмөт» гәзите, 2014. (тат.)
- Мостай Кәримдең 95 йыллығына урыҫ һәм башҡорт телендә уның афоризмдар йыйынтығы сыҡты.
- Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһының театр постановкаһы алтын юбилейын билдәләй
- Мостай Кәрим һүҙе ике донъяны тоташтырып тора һаман
- 20 октябрь көнө тыуғандар
- 1919 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Өфө губернаһында тыуғандар
- Шишмә районында тыуғандар
- 21 сентябрь көнө вафаттар
- 2005 йылда вафаттар
- Өфөлә вафат булғандар
- Алфавит буйынса шағирҙар
- СССР шағирҙары
- Рәсәй шағирҙары
- XX быуат шағирҙары
- Алфавит буйынса драматургтар
- XX быуат драматургтары
- СССР драматургтары
- Рәсәй драматургтары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаттары
- Ленин премияһы лауреаттары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йй.» миҙалы менән наградланыусылар
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 50 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр
- Жуков миҙалы менән наградланыусылар
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре
- Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Башҡорт шағирҙары
- Башҡорт яҙыусылары
- Башҡорт драматургтары
- СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡортостан яҙыусылар союзы ағзалары
- Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр
- Башҡортостандың халыҡ шағирҙары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Мостай Кәрим
- Башҡортостан Фәндәр Академияһы академиктары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)
- Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
- Башҡортостан яҙыусылар союзы рәйестәре
- Өфө ҡалаһының почётлы граждандары
- К. С. Станиславский исемендәге премия лауреаттары
- Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары


text:
Аҡ томбойоҡ
Аҡ томбойоҡ (лат. Nymphaéa) — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Күп йыллыҡ үлән, тамырһабаҡлы һыу үҫемлеге.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Япрағының оҙонлоғо 10—30 см, дуға һымаҡ һеңерсәле түңәрәк‑эллиптик йәки йөрәксә‑ялпаҡ формала, шыма ситле йәки уймалы, төкһөҙ, йөҙөүсе, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе эре, аҡ, ике енесле, актиноморф, яңғыҙ, оҙон сәскә һаплы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — еләк һымаҡ, тумалаҡ, июль—октябрҙә өлгөрә.
Таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күлдә, быуала, ҡылыла һәм йылға ҡултыҡтарында үҫә, башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында таралған.
Яҡынса 50 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда пак томбойоҡ үҫә.
Файҙаланылышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, йөрәк гликозидтары, крахмал, май (орлоҡ), флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Тамырһабағы һәм орлоғо һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар, йылға ҡондоҙо, ондатра һ.б.өсөн аҙыҡ булып тора.
Һүрәттәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Примечания[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Wiersema J. H. Reproductive biology of Nymphaea (Nymphaeaceae) // Ann. Missouri Bot. Gard : ежегодник. — 1988. — № 75. — P. 795—804.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Blumen Garten Pflanzen Bilder Botanik — Seerosen (Nympaea)
- Kit Notts, «The first hybrid waterlilies»


text:
Берғаҙан
Берғаҙан (урыҫ. Пеликан, лат. Pelecanus Linnaeus) — берғаҙан һымаҡтар отрядына ҡараған берғаҙандар ғаиләһендәге ауырлығы 12- 14 килограмға еткән ҙур ҡош. 8 төрҙө берләштерә. Антарктиданан башҡа, уртаса һәм тропик климат поясында тереклек итә. Уртаса киңлектәге ҡоштар күсмә ҡоштар. Рәсәйҙә 2 төрө осрай: ал берғаҙан(Pelecanus onocrotalus, розовый) һәм бөҙрә берғаҙан(Pelecanus crispus, кудрявый).
Күмәкләп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ,баш һәи елкә ҡауырһындары бөҙрәләнеп тора. Ҡанат ситендәге ҡауырһындары ҡара. Оҙон һорғолт һары суҡышының аҫтары ҡара.
-
-
-
Глухов полкы гербы
Берғаҙан сәнғәттә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Шиғыр Эдуарда Асадова «Пеликан»(урыҫ телендә) (1964).
- Нәфис фильм Оливье Орле Эмир Кустурицей менән төп образда «Пеликан» (2011)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Баба-птица // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)


text:
Шотландия
Шотла́ндия (ингл. һәм скот Scotland, гэльск. Alba) — Бөйөк Британия Клрколлеге Төньҡ Ирлпния өлөшө булған ил.
Шотландия Бөйөк Британия утрауының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Англия менән ҡоро ер менән тоташҡан. Шотландия парламенты — бер палаталы закон сығарыу органы. Шотландия короллеге парламенты XIII быуатта барлыҡҡа килгән. 1707 йылда Шотландия Англияға ҡушылғас парламент эшмәкәрлеген туҡтата һәм 1998 йылда ғына, Шотландия актына ярашлы, эшләй башлай.
Шотландияның башҡалаһы — Эдинбург.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Population of Scotland at its highest since 1977, STV (27 апрель 2011). 28 апрель 2012 тикшерелгән.(инг.)


text:
Журнал
Журнал — китап һымаҡ сығарылған ваҡытлы баҫма[1]. Журналдар ғәҙәти китаптарға оҡшамаған. Журналдың йылына бер нисә мәртәбә баҫыла. Журнал ваҡытлы баҫма тип атала, сөнки яңы сығарылыша сығып тора. Журналдар ҡағыҙға баҫыла. Кешеләр журналдарға яҙыла. Time журналын миҫалға килтерергә була. Журналдарҙа бик күп өлкәләрҙән мәҡәләләр баҫыла. Журналдар гәзит кеүек, әммә журналды әҙерләү өсөн оҙағыраҡ ваҡыт кәрәк, журнал биттәре төҫлө итеп баҫыла һәм гәзиттән ҡыйбатыраҡ тора. Һирәк кенә журналдар уҡыусыларна бәләкәй генә бүләктәр менән килә.
Журнал, гәзит кеүек үк, билдәле бер идеологик төркөмдөң, ижтимағи синыфтың, сәйәси фирҡәнең мәнфәғәтенә ярашлы йәмәғәт фекерен тыуҙырыусы киң мәғлүмәт һәм пропаганда сараһы. Компьютер версткаһы технологияһы һәм төҫлө баҫыу ысулы барлыҡҡа килгәс, Рәсәйҙә XX быуат аҙағы — XXI быуат башында журналдар реклама сараһына әйләнә. Ҡағиҙә булараҡ журналдар билдәлә бер төркөмгә тәғәйенләнгән, йәки реклама каталогы булып тора.
Интернет барлыҡҡа килгәс журналдар интернет селтәрендә сыға башланы. Элек сығарылған ҡағыҙ журналдарҙың архивы барлыҡҡа килде, һуңыраҡ онлайн-журналдар сыға башланы.
Журнал төрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Журнал һәм гәзиттәр түбәндәгесә классификацияға бүленә:
- сығыу йышлығы буйынса — аҙналыҡ, айлыҡ, ике айға бер мәртәбә сығыусы һ.б.;
- форматы буйынса;
- тематикаһы буйынса;
- мәғлумәт биреү стиле буйынса.
Журнал үзенсәлектәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Журнал гәзиткә ҡарағанда һирәгенрәк сыҡҡанға күрә мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге ҡалыша. Әммә журналдың ваҡиғаларҙы анализлау, уйланыу, һөҙөмтә сығарыу өсөн ваҡыты киңерәк.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мазаев М. Н., Лященко А. И. Журнал // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- «Фолианты» сайты — элекке журнал һәм гәзит киҫемтәләре


text:
22 август
22 август — григориан стиле буйынса йылдың 234-се (кәбисә йылында 235) көнө. Йыл аҙағына тиклем 131 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1864 — I Женева конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
- 1865 — Уильям Шепперд шыйыҡ һабынға патент ала.
- 1921 — РСФСР составында Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе ойошторола.
- 1989 — Ҡаҙаҡ теле Ҡаҙаҡ ССР-ында (1991 йылдан Ҡаҙағстан Республикаһы) дәүләт теле итеп иғлан ителә.
- 1990 — «Эхо Москвы» радиостанцияһының тәүге эфиры.
- 2012 — Рәсәй рәсми нигеҙҙә Бөтө донъя сауҙа ойошмаһына инде.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1887 — Солтанов Вәсим Хафиз улы, XX быуат башы яҙыусыһы.
- 1908 — Рим Сыртланов, башҡорт театр актёры, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1955), БАССР-ҙың халыҡ (1954) артисы.
- 1924 — Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы, совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1978 — Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы, күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.


text:
11 февраль
11 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 42-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 323 көн ҡала (кәбисә йылында 324).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1697 — Император ПётрI Рәсәйҙә тңмәке һатыуҙы рөхсәт итә.
- 1943 — Сталин Дәүләт оборона комитетының СССР-ҙа атом бомбаһын эшләү тураһындағы ҡкарын раҫлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1650 — Рене Декарт, француз философы, математигы, физигы.
- 1824 — Дмитрий Петрович Горчаков, урыс шағиры һәм драматургы.
- 1829 — Александр Сергеевич Грибоедов, шағир, драматург, дипломат.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1969 — Әхмәров Ҡасим Закир улы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор.


text:
23 февраль
23 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 54-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 311 көн ҡала (кәбисә йылында 312).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
- Бруней — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Гайана — Республика көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1893 — Рудольф Дизель дизель ҡоролмаһына патент ала.
- 1943 — Советтар Союзы геройы Александр Матросов батырҙарса һәләк була.
- 1944 — Сталин Чечен-Ингуш Автономиялы Республикаһын юҡ итә. Чечен һәм ингуштар Урта Азияға депортациялана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1907 — Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы, башҡорт балалар яҙыусыһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1943 — Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы, генерал-майор, Башҡортостандың халыҡ геройы, граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһарманы, атаҡлы 112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.
- 1945 — Алексей Николаевич Толстой, яҙыусы.


text:
23 сентябрь
23 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 266-се көнө (кәбисә йылында 267-се). Йыл һуңына тиклем 99 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡырғыҙстан — Дәүләт теле көнө.
- Сәғүд Ғәрәбстаны — Дәүләт көнө.
- Аргентина — Йәмәғәт китапханалары көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1848 — беренсе Һағыҙ эшләнә.
- 1937 — Архангельск һәм Вологодск өлкәләре ойошторола.
- 1989 — Әзербайжан теле Әзербайжанда дәүләт теле итеп иғлан ителә.
- 1997 — Яндекс эҙләү системаһы ғәмәлгә индерелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 63 б.э.т. — Октавиан Август, беренсе Рим император.
- 1943 — Хулио Иглесиас, испан йырсы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1937 — Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре.
- 1939 — Зигмунд Фрейд, Австрия психологы.


text:
Земфира
Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова, ижади псевдонимы Земфира (26 август 1976) — Рәсәйҙең рок-йырсыһы, музыкант, йыр текстарын һәм көйҙәрен яҙыусы, рок жанрындағы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусыларҙың иң танылғандарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
Биографияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1976 йылдың 26 авгусында Өфөлә тыуған. Атаһы — тарих уҡытыусыһы, әсәһе — табип. Музыка мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған ҡыҙ спортта ла ҡалышмаған — баскетболда ярайһы ҙур уңыштарға өлгәшкән, 1990 йылда Рәсәй ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны булған. 1998 йылдың башында үҙ төркөмөн булдыра, ә 1999 йылдың майынан алып Рәсәйҙә уның йырҙары яңғырамаған радио ҡалмай.
Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, «Тур-2016» барышында Земфира Өфөлә сығыш яһаясаҡ, уның тыуған ҡалаһындағы һуңғы концерты 2013 йылда булғайны. Илдең ҡайһы ҡалаларына барасағы хаҡында йырсы үҙенең рәсми сайтында белдергән[4].
Алдан белдерелгән тамаша 23 февралдә, Ватанды һаҡлаусылар көнөндә, буласаҡ[5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Александр Алексеев. Земфира: Я давно не стояла на сцене // Российская газета.год=2010. — Т. 198. — № 5277.
- ↑ Zemfira. Allmusic. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 21 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Русский рок. Малая энциклопедия — Леан-Антао, 2001. — ISBN 5-85929-068-3.
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 октябрь(урыҫ.)
- ↑ Земфира Өфөлә үтәсәк концертының датаһын билдәләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 26 август көнө тыуғандар
- 1976 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Өфөлә тыуғандар
- Алфавит буйынса йырсылар
- Рәсәй йырсылары
- XXI быуат йырсылары
- XX быуат йырсылары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Рәсәй композиторҙары
- XXI быуат композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Рәсәй шағирҙары
- XXI быуат шағирҙары
- XX быуат шағирҙары


text:
Һауа шары
Һауа шары — балалар уйыны.
Уйын урыны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ауыл осондағы тигеҙ, киң майҙансыҡ, сирәм ер, сыныҡтырыу лагерында спорт майҙансығы.
Әҙерлек[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һәр уйынсыға 60-70 см оҙонлоғондағы беләк йыуанлығы таяҡ; ағастан эшләнгән шар. Шар таяғы ҡаҡланған ҡайын ағасынан, шар ҡаҡланған ҡайын тамырынан эшләнә.
Уйнаусылар ишләшеп ике тигеҙ өлөшкә бүленәләр. Яҡтарҙың башлыҡтары шыбаға тотошоп, көтөүсе һәм һуғыусы яҡты билдәләйҙәр: шыбағала ҡулы өҫкә сыҡҡаны шар һуға, аҫта ҡалғаны көтөүсе була. Яҡтарҙың урынын һауала шар таяғы өйөрөп тә билдәләргә була. Ҡайһы башлыҡтың таяғы, ергә төшкәс, һап яғы менән үҙенә ҡарап ята, шуның яғы шар һуға, икенсе яҡ көтөүсе була. Әгәр таяҡ башы бер төрлө төшһә, тағы өйөрәләр.
Майҙансыҡтың уртаһынан сик һыҙыла. Һыҙыҡ уртаһында мая соҡоро ҡаҙыла. Уның диаметры — 20, тәрәнлеге — 10 см. Һыҙыҡтың бер яғын һуғыусылар, икенсе яғын көтөүселәр биләй. Һуғыусылар яғында, сик һыҙығынан 2-3 метр ара ҡалдырып, параллель һуғыу һыҙығы һыҙыла. Көтөүсе яҡтың башлығы шар менән мая соҡоро янында ҡала һәм ҡулына бейәләй кейә. Башҡа уйнаусыларҙың барыһында ла (һуғыусыларҙа ла, көтөүселәрҙә лә) 60-70 см оҙонлогондағы таяҡ.
Уйындың аңлатмаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һуғыусы яҡтың башлығы иптәштәре араһында шарға һуғырға сират билдәләй. Көтөүсе башлыҡ, мая соҡоро янында тороп шарҙы һауаға сҡйә. Шар ергә төшөп килгән саҡта сират буйынса беренсе һуғыусы һуғыу һыҙығынан шарға таяғын бәрә. Әгәр шар, бәрелгән таяҡтан ҡаҡлығып, алыҫҡа осһа, һуғыусы таяғын ҡотҡарырға йүгерә. Был ваҡытта көтөүселәрҙең береһе таяғы менән осоп барған шарҙы кире ҡаҡлыта һәм уны йә үҙе, йә иптәше көтөүсе башлыҡҡа бәрә. Башлыҡ шарҙы мая соҡорона төшөрә. Әгәр көтөүсе башлыҡ таяғын ҡотҡарырға йүгергән һығыусыбалалан алда шарҙы мая соҡорона төшөрһә, яҡтар урындарын алмаштыра; һуғыусы яҡ —— көтөүсе, көтөүселәр һуғыусы була. Ә инде һуғыусы шар мая соҡорона төшмәҫтән алда таяғын соҡорға төртһә, уйын шул килеш дауам итә. Таяғын ҡотҡарған уйнаусы шарға һуғырға торған иптәштәре артына баҫа.
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Шар һуғыусыға таяғы шарға теймәһә, ул сик һыҙығы яғында ҡала һәм иптәшенең шарҙы алыҫҡа һуғыуғын көтә.Әгәр берәй һуғыусышарҙы алыҫҡа осорһа, сик һыҙығы янында торған һуғыусылар уның менән үҙ таяҡтарын ҡотҡарырға йүгерә. Бәрелгән таяҡтар барыһыла ҡотҡарылһа, таяғын шарға тура бәргән һуғыусы таяҡтарын ҡотҡарған иптәштәре араһынан беренсе булып яңынан шар һуғырға сиратҡа баҫа, ҡалғандары, тәүҙә шарға һуҡҡан нәүбәттә сығып, үҙ-ара сиратты билдәләйҙәр.
Әгәр бер һуғыусы ла таяғын ҡотҡара алмаһа, яҡтар урындарын алмаштыра.
Һуғыусы башлыҡ үҙе сиратта тормай, ғәҙәттә, ул ҡотҡарылмаған таяҡтар күбәйеп киткәндә, иптәштәренә ярҙамға килә. Һуғыусы яҡтың бар таяҡтары ла шарға бәрелеп ҡотҡарылмаһа, һуғыусы башлыҡ көтөүсе башлыҡтың таяғын шарға бәрә һәм ул шуның менән һуңғы мөмкинселекте файҙалана. Көтөүселәр таяҡтарын ҡотҡарыусыларға тотҡарлыҡ яһарға тейеш түгел.
Уйындың әәһәмиәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡул, аяҡ мускулдарын хәрәкәтсел эшкә йәлеп итә, ҡул хәрәкәттәренең таҫыл һәм килешле булыуын яҡшырта; иптәшлек, бер-береңә ярҙам итеү кеүек сифаттар тәрбиәләй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
- Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
- Т.Х.Аслаев. Ы.Ә. Исламғолова. Уйнат, уйлат баланы. Өфө 1987 й.
- Балалар фольклоры. Беренсе китап. 1994йыл Өфө.– ISBN 5-295-01280-8.
- Балалар фольклоры. Икенсе китап. 1994йыл Өфө. – ISBN 5-295-01534-3
- «Һауа шары» уйыны. \\ Рөстәм НУРЫЕВ. «Шоңҡар» журнал. №4. 2013.


text:
28 июль
28 июль — григориан стиле буйынса йылдың 209-сы (кәбисә йылында 210-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Перу — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Рәсәй — Христиан динен ҡабул итеү көнө.
- Рәсәй — PR-белгестәре көнө (урыҫса День PR-специалиста).
- Сан-Марино — Фашизмды еңеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1914 — Беренсе донъя һуғышы башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1975 — Лариса Абдуллина, башҡорт журналисы, шағир һәм тәржемәсе, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2008).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1741 — Антонио Вивальди, итальян композиторы.
- 1750 — Йоһанн Себастьян Бах, немец композиторы.


text:
Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы (аббр. русса: Минобрнауки)– Мәғариф, юғары белем һәм фән өлкә буйынса башҡарма власының дәүләт орган.
Буйһонған хеҙмәттәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте, Рособрнадзор
- Йәштәр сәйәсәте буйынса федераль хеҙмәт, Росмолодежь
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Андрей Фурсенко назван самым нелюбимым министром россиян
- Алексей Навальный призвал IT-экспертов искать мошеннические госзакупки
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы рәсми сайты
- Из истории министерства образования
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы акттар
- Проект Паспорт Школьника Министерства
- Институциональные конфликты в сфере высшего образования, Евгений Балацкий, «Свободная мысль — XXI», № 11 (1561), 2005
- Олимпиада школьников


text:
Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты
Юғары Хөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы Казан (Иҙел буйы) Федераль Университеты 1804 йылда асылды.
Тамамлаусылар[үҙгәртергә]
- 1935 йылда Ҡадир Тимерғазин — башҡорт халҡы араһында беренсе профессоры тамамланы.
- Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы — Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дәүләт эшмәкәре.
- Хәкимйән Зарипов — күренекле башҡорт яҙыусыһы, драматург, юрист. Университеттың юридик факультетын 1955 йылда тамамлаған.
- Метшин Илсур Рәис улы - Ҡаҙан ҡалаһы мэры.


text:
Фәлсәфә
Фәлсәфә (ғәр. فلسفة), шулай уҡ филосо́фия (бор. грек. φιλoσoφίa «аҡыллылыҡты һөйөү») — бар донъяны һәм кешенең йәшәйешен өйрәнеүсе һәм аңларға ынтылыусы фән; йәшәйештең иң мөһим һыҙаттарын, ысынбарлыҡты танып белеүҙең төп принциптарын, кеше тормошоноң маҡсатын, кеше менән донъя араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе тәғлимәт.
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фәлсәфә ниндәй ҙә булһа бер тәғәйен өлкәне генә өйрәнеү йәки аныҡ тикшеренеү ысулдарынан файҙаланыу менән сикләнмәй; киреһенсә, ул башҡа бар фәндәрҙең өйрәнгән мәсьәләләрен һәм үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарын дөйөмләштерә һәм ул фәндәргә теоретик нигеҙ бирергә ынтыла.
Фундаменталь һорауҙырҙы өйрәнеүҙең башҡа ысулдарынан, әйтеп үткәндә мистицизм, миф һәм сәнғәттән айырмалы рәүештә, фәлсәфә һынаусан (тәңкитсел), даими (системалы) һәм аңға таянған фекер йөрөтөүгә нигеҙләнә.
Йөкмәткеһе
Фәлсәфәнең билдәләмәһе һәм асылы[үҙгәртергә]
Фәлсәфәнең ниндәй ҙә булһа дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе йәки уның тикшеренеү объекты тураһында ғөмүми төшөнсә юҡ. Фәндең тарихи мәктәптәре һәм хәҙерге йүнәлештәре фәлсәфәне төрлөсә билдәләй.
Ғәҙәти билдәләмә ошолай бирелә: фәлсәфә ысынбарлыҡтың (донъяла булған һәр нәмәнең) тәүсәбәптәрен, уның йәшәү һәм үҙгәреү ҡанундарын өйрәнә. Был ҡанундар буйынса йәшәйәш һәм уйлау, танып өйрәнелгән ғәләм һәм уны өйрәнеүсе тереклек итә һәм үҫә бара. «Йәшәйеш» төшөнсәһенә ғәмәлдә булған процестар менән бергә аң менән төшөнөрлөк бар мөмкинселектәр ҙә инә. Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә, иң дөйөм төшөнсәләр менән уйлай.
Төрлө дәүерҙәрҙә һәм фәлсәфәнең төрлә йүнәлештәре өсөн был төшөнсәләр һәм тикшеренеү алымдары айырылып тора; ошо йәһәттән Гегель фәлсәфәне «фекерләү ярҙамында танып беленгән тикшеренеүсенең көн күргән заманы» тик билдәләй.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре түбәнерәк теҙеме менән бирелә. Улар тикшергән мәсьәләләр һанына ошондайҙары инә: «Аллаһ бармы-юҡмы?», «Ысынбарлыҡты объектив рәүештә танып белергә буламы-юҡмы?», «Кеше ҡылған эштең хаҡ йә хаҡһыҙ икәнлеген ни билдәләй?».
Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора. Шул уҡ ваҡытта, фәлсәфәнең аныҡ билдәләнгән сиктәре йәки дөйөм ҡабул ителгән методологияһы юҡ. «Фәлсәфәгә ни инә» һәм «Фәлсәфәне ҡалай билдәләп була» һымаҡ һорауҙар ҙа бәхәс тыуҙыра һәм фәлсәфәнең күп һанлы йүнәлештәрендә төрлөсә сиселә.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре[үҙгәртергә]
- Метафизика ысынбарлыҡтың, йәшәйештең һәм донъяның төп булмышын өйрәнә; космология менән онтология тармаҡтарына бүленә.
- Эпистемология белемдең тәбиғәтен һәм күләмен өйрәнә; белем мөмкинме-юҡмы, ысынбарлыҡты танып белеп буламы-юҡмы, тигән һорауҙы тикшерә. Был йүнәлештең төп иғтибары танып белеү һәм уның ысул-юлдары, хәҡиҡәт, ышаныс, тәжрибә һәм интуиция төшөнсәләренә бәйле.
- Этика (йәиһә әхләҡи фәлсәфә) кешенең һәр эш-ҡылығы яраҡлымы-юҡмы, быға яуап биреп буламы-юҡмы, тигән һорауҙарҙы тикшерә; әхләҡ төшөнсәһен өйрәнә. Этиканың төп йүнәлештәре: метаэтика (әхләҡи хөкөмдөң мөмкинселеге, уны нигеҙләү; төрлө әхләҡи системаларҙы тикшереү), теоретик һәм ғәмәли (ҡулланма) этика (кеше һәр осраҡта ни эшләргә тейеш). Һуңғының тармаҡтары булып тирә-яҡ мөхит этикаһы (мөхиткә ҡарата кешенең ниндәй мөнәсәбәте яраҡлы", биоэтика (эвтаназияның яраҡлығы, кеше толҡатын ғилми тикшеренеүҙә тотонорға яраймы-юҡмы) һ.б. тора.
«Әхләклелек» һәм «изге күңел» төшөнсәләренә Платон тәүге әңгәмәләрендә билдәләмә бирергә тырыша.
- Сәйәси фәлсәфә ил, хөкүмәт, ил граждандары төшөнсәләренә бәйле; айырым шәхестәрҙең һәм йәмғиәттең дәүләткә ҡарата мөнәсәбәтен өйрәнә. Ғәҙеллек, ҡанун, мөлкәт, граждандарҙың хоҡуҡтары һәм бурыстарын тикшерә.
- Эстетика матурлыҡ төшөнсәһен һәм уның сәнғәттә, әҙәбиәттә, тормоштағы сағылышын өйрәнә; матурлыҡ тойғоһо, ләззәт (рәхәтлек), һиҙеү аша үҙләштереү, хис-тойғо ҡиммәттәренә ҡағыла.
- Логика — фекерләү ҡанундарын өйрәнгән фән. XIX быуаттың аҙағынан башлап, математиктар логиканың математикаға ҡағылған тармағын шаҡтай алға һөрҙө; бөгөнгө көндә логиканың ике киң йүнәлеше бар — математик логика (формаль символик логика) һәм фәлсәфәүи логика.
- Аң фәлсәфәһе аңдың булмышын һәм уның тәнгә мөнәсәбәтен өйрәнә; уның типик миҫалы булып дуализм менән материализм араһындағы бәхәс тора. Һуңғы осорҙа был тармаҡ когнитивистика (танып белеү фәне) менән яҡынлаша килә.
- Тел фәлсәфәһе телдең барлыҡҡа килеүен, уның булмышын һәм ҡулланылыуын тикшерә.
- Дин фәлсәфәһе дингә бәйле һорауҙар менән шөғөлләнә: Алланың барлығын-юҡлығын, булмышын, дини тәжрибәне, дини телде һәм текстарҙы, дин менән ғилем мөнәсәбәттәрен өйрәнә.
Фәндәрҙең күпселегенә арналған үҙ фәлсәфә тармаҡтары бар, мәҫ. математика фәлсәфәһе, хоҡуҡ фәлсәфәһе, тарих фәлсәфәһе һ.б. Шулай уҡ, элегерәк фәлсәфәнең ҡарамағында булған өлкәләр хәҙер үҙаллы фәндәр, мәҫ. психология, антропология һәм тәбиғәт фәндәре тарафынан ҡарала.
Фәлсәфә тарихы[үҙгәртергә]
Эмпири́зм, эмпирици́зм (бор. грек. έuπeιpίa — тәжрибә) — тәжрибә яҡтан белем алыу йүнәлеше. Эмпиризм бөтә белемде иҫенә килтереп төҙөй. Рационализмға һәм мистицизмға ҡаршы. Эмпиризм XVII—XVIII быуатта нигеҙләнде (Фрэнсис Бэкон, Томас Гоббс, Джон Локк, Джордж Беркли, Дэвид Юм); эмпирзм элементтары позитивизмға, неопозитивизмға (логик эмпиризм) яҡын.
Рационали́зм ( лат. ratio — аҡыл) —кешеләрҙен белемде алыу нигеҙедә [[|aң|аҡыл]] тора тиғән ысулы. Хәҙерге фәлсәфә ғалимдары: Лео Штраус майевтика аша белемде алырға кәңәш бирә. Башҡа рационалистар -фәлсәфә ғалимдары: Бенедикта Спинозу, Готфрида Лейбница, Рене Декарта, Георга Гегеля .


text:
Джеймс Фергюсон
Джеймс Фергусон — Шотландия астрономы һәм XVIII быуатта проборҙар төҙөүсө.
Фергусон 1710 йылдың 25 апрелендә Банффширҙа ябай кешеләр ғаиләһендә тыуа: уның атаһы Джон Фергусон (John Ferguson) ҙур булмаған ерҙә ҡуртымға алып эшкәрткән, әсәһе Эспет Лоббан (Elspet Lobban) алты бала үҫтергән, шулар араһында Джон икенсе бала була. Үҙенең автобиографияһы буйынса уҡырға ул атаһы өлкән ағаһын өйрәткәнен тыңлап ултырып өйрәнән һәм уҡырға төшкәнгә тиклем өлкән йәштәге үатып ярҙамы менән өйрәнгән. Атаһы уҡырға өйрәткәс, ете йәш өс айлыҡ сағында уны Кейт (Keith) грамота мәктәбенә ебәрәләр. Туғыҙ йәшлек сағында, атаһы рычаг ярҙамында туҙған ҡыйыҡты емереүен күреп ҡалып, ул рычагтың эш прицибын аңлап ҡына ҡалмай, уны тәгәрмәс һәм ярымкүсәрҙә файҙалана. Бер күршеһе уның уйлауы дөрөҫ икәнен дәлилләгән китап күрһәтә.
1720 йылда Фергусон эшләй башлай, 14 йәшенә тиклем һарыҡ көтә. Шул уҡ ваҡытта ул токарь станогы һәм бәке ярҙамында механик моделдар эшләй, төнөн йондоҙҙар өйрәнә. Уҡытыусыһы Джеймс Глашан (James Glashan)уның шөғөлөнә ыңғай ҡарай һәм малайға буш ваҡыт бүлә. 1728 йылда Глашан менән килешеү ваҡыты уҙа, һәм Фергусон Томас Гранд (Thomas Grant) йортонда уҡый башлай. 1730йылда Гранд киткәс, Фергусон өйөнә ҡайта. Был ваҡытта ул глобус һәм ағас сәғәт эшләй.
1734 йылда Эдинбургҡа күсеп килә һәм портрет миниатюраһы менән шөғөлләнә башлай, артабан ул Инвернессҡа күсеп килә, 1743—1744 йылдарҙа Лондонда күсеп килә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем бында йәшәй. 1763 йылдың ноябендә Лондон король йәмғиәтенә ағза булып керә, астрономик һәм механик моделдәр эшләй, 1748 йылда эксперименталь физика буйынса лекциялар уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул 50 фунт стерлинг күләмендә пенсия ала; 1776 йылдың ноябрендә вафат була Дева Мария сиркәүе янында ерләнә.
Джозеф Райттың «Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» картинаһында Фергусон һүрәтләнгән типгән фараз бар. Шул уҡ ваҡытта Райт биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда уҡытыусы Джон Уайтхерст һүрәтләнгән тип раҫлай. Икенсе комментатор картиналағы фигура "Годфри Кнеллера төшөргән Исаак Ньютонға өкшаған тип белдерә.
Фергусондың нәшер ителгән мөһим хеҙмәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Astronomical Tables (1763)
- Lectures on Select Subjects (первая редакция, 1761, с правками сира Дэвида Брюстера в 1805 году)
- Astronomy explained upon Sir Isaac Newton’s Principles (1756, с правками сира Дэвида Брюстера в 1811 году)
- Select Mechanical Exercises, with a Short Account of the Life of the Author, written by himself(1773).


text:
Дрозофила
Дрозофи́ла (лат. Drosophila бор. грек. δpόσoς — ысыҡ, дым + φιλέw — яратыусы) — емеш себендәре ғаиләлеге ырыуынан себендәр.
Тораҡ, йәшелсә, емеш-еләк келәтендә тереклек итеүсе синантроп төрҙәре ғәҙәти һанала. Үҫемлектәр һуты, серек органик матдәләр, личинкалар, микроорганизмдар менән туҡлана. Дрозофилалар йәшәү ареалы киңәйеүе йәшелсә, емеш-еләкте кешеләрҙең күсереүе менән бәйле. Оло заттары ҡышлай. Айырыуса емеш себендәре melanogaster drosophila киң таралған. Төҫө −һоро, оҙонлоғо 3 мм-ға яҡын, күҙҙәре - асыҡ ҡыҙыл.
Дрозофилалар генетиканың классик объекты булып тора.
Сығанаҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы(тат.)


text:
14 февраль
14 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 45-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 320 көн ҡала (кәбисә йылында 321).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- — Бөтә донъя ғашиҡтар көнө.
- Болгария — виноград үҫтереүселәр көнө — Трифон Зарезан.
- Польша — Эпилепсия менән ауырыусылар көнө.
- Изге Кирилл һәм Мефодийҙы хәтерләү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1961 — 103-сы химик элементы лоуренсий асыла.
- 2003 — клонлаштырылған һарыҡ Долли 6,5 йәшендә үлә.
- 2004 — Мәскәүҙә "Трансвааль" паркының ҡыйығы емерелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1894 — Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы (Төхфәт Йәнәби), башҡорт совет шағиры, яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
- 1909 — Таһир Кусимов, Советтар Союзы Геройы, башҡорт халҡының ҡаһарман улы.
- 1910 — Ҡадир Даян, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, шағир.
- 1931 — Наил Ғәли улы Байбулатов, ғалим-этнограф, тарих фәндәре кандидаты.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1779 — Джеймс Кук, инглиз диңгеҙ-сәйәхәтсеһе, донъя тирәләй экспедиция етәксеһе.


text:
19 март
19 март — григориан стиле буйынса йылдың 78-се (кәбисә йылында 79) көнө. Йыл аҙағына тиклем 287 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүселр көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1474 — Венецияла уйлап табыуҙы һаҡлау тураһында закон ҡабул ителә, был автор хоҡуғын яҡлаған беренсе закон.
- 1899 — Петербургта Рәсәйҙәге беренсе «ашығыс ярҙам» станцияһы эшләй башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1911 — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1949 — Валерий Леонтьев, совет һәм рәсәй поп-йырсыһы, актёр, манси милләтенән.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1963 — Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы (Әкрәм Вәли), шағир, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе.


text:
Ҡорохтан
Ҡорохтан, ҡыр күркәһе, һыу күркәһе, һуғышсан сәпсәү(турухтан), ҡорохтан, күркәбаш, яр көйөлдөһө (лат. Philomachus pugnax, урыҫ. Турухтан) — Европаның һәм Азияның һаҙлыҡлы тундра өлөшөндә оялай, Африкала, Азияның көньяғында ҡышлай, бөжәктәр менән туҡлана, яҙғы ҡауышыу ваҡытында аталары төҫтәрен үҙгәртә һәм улар үҙ-ара еңешә торған ҡоштар[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон аяҡлы һәм оҙон суҡышлы сәп¬сәү. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ерән һәм аҡһыл таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, ҡорһаҡ яғы ҡыҙғылт һары, ҡойроҡ аҫты аҡ. Яҙғыһын ата ҡоштарҙың муйы¬нында төрлө төҫтәге ҡауырһындан яҡалар, ә баштарында бүректәр барлыҡҡа килә, биттәре ҡаты һөйәлдәр менән ҡаплана. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тоноҡ ҡына тырылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡта йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таплы 3—4 бөртөк йәшкелт һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урындарҙа ите өсөн аулайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — ИБ 3478 28.693.35 И 90


text:
Урта диңгеҙ
Координаталар: 35°00′00″ с. ш. 18°00′00″ в. д. / 35.00000° с. ш. 18.00000° в. д. (G) (O) (Я)
Урта диңгеҙ — Атлантик океан бассейнына ҡараған һәм уға Гибралтар боғаҙы аша тоташҡан диңгеҙ. Альборан, Балеар, Лигурий, Тиррен, Адриатик, Ионик һәм Эгей диңгеҙҙәрен үҙ эсенә ала. Уның бассейнына шулай уҡ Мәрмәр, Азак һәм Ҡара диңгеҙ инә.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бөгөнгө көндәге Урта диңгеҙ боронғо Тетис океанының ҡалдығы булып һанала. Тетис океаны Урта диңгеҙҙән күпкә киңерәк һәм көнсығышҡа табан йәйелгән булған. Арал,Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре шулай ук Тетистың ҡалдыҡтары булып тора.
Борон Тетис океанын бөтә яҡтан да ҡоро ер уратып, Пиреней ярымутрауы Африка менән ҡоро ер аша тоташып тороуы ихтимал.
Физик-географик белешмә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урта диңгеҙ 21 илдең ярҙарын йыуа:
- Европала (көнбайыштан көнсығышҡа): Бөйөк Британия (Гибралтар), Испания, Франция, Монако, Италия, Мальта, Греция, Төркиә (Европалағы өлөшө), Черногория, Хорватия, Албания, Словения;
- Азияла (төньяҡтан көньяҡҡа): Төркиә (Азиялағы өлөшө), Сүриә, Кипр, Ливан, Израиль һәм Мысыр (Азиялағы өлөшө);
- Африкала (көнсығыштан көнбайышҡа): Мысыр (Африкалағы өлөшө), Ливия, Тунис, Алжир, Марокко һәм Испания.
Майҙаны 2 500 мең км².
Һыу күләме 3 839 мең км³.
Уртаса тәрәнлек 1 541 м; иң тәрән урыны — 5 121 м.
Иң эре утрауҙар: Балеар утрауҙары, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит һәм Кипр.


text:
Беренсе канал
«Беренсе канал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Первый канал) — Рәсәй Федерацияһының телевизион каналы. Рәсәй телеканалдары араһында Рәсәй аудиторияһын иң күп ҡаплаган канал (98,8 %). Йәше буйынса Санкт-Петербургтың Бишенсе каналынан һуң СССРҙың һәм Рәсәйҙең икенсе каналы. Тапшыруҙарын Мәскәүҙән, «Останкино» телеүҙәгенән алып бара.
Беренсе канал үҙен Рәсәйҙең төп каналы итеп күрһәтә. Канал тарихы 1951 йылдан, СССР ҮТ -ның беренсе тапшыруынан башлана. 1991 йылда Үҙәк Телевидение «Останкино» РДТРК-ға үҙгәртелә, 1995 йылда канал ОРТ исемен йөрөтә башлай. Беренсе канал исеме 2002 йылда бирелә.
Йөкмәткеһе
Хужалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Директорҙар Советы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Директорҙар советы Рәйесе — Торкунов, Анатолий Васильевич, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының Ректоры.


text:
Аҡ томбойоҡ
Аҡ томбойоҡ (лат. Nymphaéa) — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Күп йыллыҡ үлән, тамырһабаҡлы һыу үҫемлеге.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Япрағының оҙонлоғо 10—30 см, дуға һымаҡ һеңерсәле түңәрәк‑эллиптик йәки йөрәксә‑ялпаҡ формала, шыма ситле йәки уймалы, төкһөҙ, йөҙөүсе, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе эре, аҡ, ике енесле, актиноморф, яңғыҙ, оҙон сәскә һаплы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — еләк һымаҡ, тумалаҡ, июль—октябрҙә өлгөрә.
Таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күлдә, быуала, ҡылыла һәм йылға ҡултыҡтарында үҫә, башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында таралған.
Яҡынса 50 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда пак томбойоҡ үҫә.
Файҙаланылышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, йөрәк гликозидтары, крахмал, май (орлоҡ), флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Тамырһабағы һәм орлоғо һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар, йылға ҡондоҙо, ондатра һ.б.өсөн аҙыҡ булып тора.
Һүрәттәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Примечания[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Wiersema J. H. Reproductive biology of Nymphaea (Nymphaeaceae) // Ann. Missouri Bot. Gard : ежегодник. — 1988. — № 75. — P. 795—804.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Blumen Garten Pflanzen Bilder Botanik — Seerosen (Nympaea)
- Kit Notts, «The first hybrid waterlilies»


text:
26 апрель
26 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 116-сы (кәбисә йылында 117) көнө. Йыл аҙағына тиклем 249 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара интеллектуаль милек көнө.
- Украина — Радиация фажиғәләрендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө.
- Татарстан — Туған тел көнө.
- Танзания — Берләшеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1998 — Булат Рафиҡов, башҡорт совет яҙыусыһы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1994).


text:
Балыҡтар
Балыҡтар (лат. Pisces) — хайуандар донъяһының айырым класы; айғолаҡ аша һулыш алыусы умыртҡа һөйәклеләрҙең ҙур төркөмө[1]; йөҙгөс ҡойроҡло, һалҡын ҡанлы, умыртҡалы һыу тереклеге.
Балыҡтар тоҙло һәм сөсө һыуҙарҙа, тау шишмәләренән алып океан тәрәнлектәренә тиклем тереклек итә.
Балыҡтар һыу экосистемаһында аҙыҡ сылбыры булараҡ ҙур роль уйнай, шулай уҡ кеше өсөн аҙыҡ булып тора. Балыҡтарҙың ҙурлығы 7,9 мм-ҙан алып (Paedocypris progenetica[2]) 13,7 м-ға тиклем (кит акулаһы).
Донъяла 25 000—31 000 балыҡ төрө барлығы билдәле. Рәсәйҙә 3000 төрө тереклек итә[3], шул иҫәптән 280 сөсө һыу балығы.
Зоологияның балыҡтарҙы өйрәнә торған фәне ихтиология тип атала.
Төҙөлөшө, туҡланыуы, үрсеүе һәм йәшәү реүеше буйынса 2 класҡа: кимерсәклеләргә һәм һөйәклеләргә буленә.
Йөкмәткеһе
Кимерсәкле балыҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күпселек кимерсәкле балыҡтар диңгеҙҙәрҙә йәшәй, айырым төрҙәре генә сөсө һыуҙа осрай. Хәҙер йәшәгән кимерсәкле балыҡтарҙың төҙөлөшөндә ҡайһы бер боронғо билдәлер: кимерсәкле һөлдә, айғолаҡ тишектәре, башының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан арҡыры ауыҙ тишеге һәм башҡалар һакланған.
Һөйәкле балыҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Балыҡтарҙың иң күп төркөмө. Океандарҙа, диңгеҙҙәрҙә, йылғаларҙа, күлдәрҙә, даими һәм вакытлыса булған һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Хәҙерге балыктарҙың 96%-ын һөйәкле балыҡтар тәшкил итә. Уларҙың тән формаһы төрлөсә: оҙонса, түңәрәк һымаҡ, торпедо һымаҡ, япраҡ һымаҡ, йылан һымаҡ була.
Тән төҙөлөшө[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һөйәкле балыҡтар класы, нур ҡанатлылар ярым-класы вәкилдәренең тышҡы ҡиәфәте бик төрлө, ләкин барыһының да уртаҡ билдәләре бар. Уларҙың тәне яҫы һәм баш, кәүҙә, ҡойрок өлөштәренә бүленә. Балыҡтар, береһе өҫтөнә береһе ятҡан, һөйәк пластинкалар (тәңкәләр) менән ҡапланған. Тәңкәләр ярым үтә күренмәле, ҡырыйы шыма йәки тешле була. Тәңкәләр тиренән (дермадан) барлыҡҡа килә. Тәңкә япманың өҫтө лайла менән ҡапланған.
Балыҡтың скелеты тулыһынса тейерлек һөйәктәрҙән тора. Умыртҡалыҡ һөйәк умыртҡаларҙан төҙөлгән һәм кәүҙә, ҡойроҡ өлөштәренә бүленә. Умыртҡаларҙың үҫентеләре — өҫкө һәм аҫҡы йәйәләре була. Кәүҙә өлөшөндә өҫкө йәйәләр ҡушылып арҡа мейе каналын барлыҡҡа килтерә. Тән ҡыуышлығын өҫтән һәм йән-яҡтан ҡабырғалар сикләй. Баш һөйәгенең күп өлөшө — һөйәк, ул мейе тартмаһынан, ҡаҙналык һөйәктәренән, һаңаҡ йәйәләренән һәм һаңаҡ ҡапкасынан тора. Парлы күкрәк һәм ҡорһаҡ йөҙгөстәре бик күп ваҡ һөйәктәрҙән яһалған.
Мускулдар системаһы тоташтыргыс туҡыманан торған бүлгеләр менән сегменттарға бүлгәләнгән. Уны 2 һымаҡ кәүҙә мускулдары тәшкил итә.
Нервылар системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Нервылар системаһы түбән төҙөлөшлө. Баш мейеһе бүлектәре һыҙыҡлы һәм бик бәләкәй була. Балыҡтарҙың нерв системаһы баш һәм арҡа мейенән, уларҙан китеүсе нервыларҙан тора. Баш мейе мейе тартмаһында урынлашҡан һәм биш бүлектән тора: алғы мейе, ара мейе, урта мейе, оҙонса мейе һәм кесе мейе. Оҙонса мейе арҡа мейеһенә күсә. Ул умыртҡаларҙың өҫкө йәйәләре барлыҡҡа килтергән тишектәрҙән яһалған умыртҡалыҡ каналы эсенән оҙон аҡ таж булып һуҙылған. Күп һанлы нервтар баш һәм арка мейеһен балыҡтың төрло органдары менән бәйләнештә тота.
Балыҡтарҙың үҙ-үҙҙәрен тотоуында шартһыҙ һәм шартлы рефлекстар күҙәтелә.
Һиҙеү ағзалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һиҙеү ағзалары күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү һәм һиҙеү ағзаларынан тора. Күҙҙәр баштың ике яғында урынлашҡан һәм яҡындағы предметтарҙы яҡшы күрергә яраҡлашҡан. Ишетеү ағзаһы эске ҡолаҡтан, йәғни баш һөйәктең артҡы өлөшөндә урынлашҡан лабиринттан ғибәрәт.
Еҫ һиҙеү ағзаһы томшоғоноң осонда урынлашҡан йомоҡ соҡорҙарҙан тора. Танау соҡорҙарың төбө һәм стенкаларында нервылар остары бар. Балыҡтар һыуҙа төрлө еҫтәрҙе һиҙәләр.
Тәм ағзалары ауыҙ ҡыуышлығында, тиреһендә, хатта ҡойроғанда ла бар. Балыҡтар әсе, татлы, тоҙло тәмдәрҙе айыра. Ауыҙ эргәһендә мыйыҡтары булған балыҡтар (мәҫәлән, йәйеләр һәм шамбылар) аҙыҡҡа ҡағылмайынса ла аҙыҡтың тәмен беләләр. Тәм тойоу органдары хеҙмәтен тәм төйөрсөктәре үтәй. Улар нерв остары менән сорналған күҙәнәктәр төркөмөнән тора. Тәм төйөрсөктәре ауыҙ ҡыуышлығында ғына түгел, бәлки, тәндең күп кенә өлөштәрендә тиренең тышҡы ҡатлауында ла урынлашҡан. Күреү органдары — яҫы мөгөҙҡатлау менән түңәрәк хрусталиктан торған күҙҙәр. Ишетеү анализаторы — баш һөйәгендә урынлашҡан эске ҡолаҡ ҡына; ҡолаҡ япрағы һәм ишетеү юлы юҡ.
Балыҡтарҙың ҡабырға һыҙығы — ағымдың йүнәлешен һәм тиҙлеген ҡабул итеүсе үҙенсәлекле ағза. Ул ҡабырғала һәйбәт күренә һәм тәндең алғы осонан артҡы осона тиклем дауам итә. Балыҡтарға һыуҙың хәрәкәтен тойоусы, үҙенә бер төрлө һиҙеү органы — ян һыҙыҡ булыу хас. Ул тәндең ян өҫлөгөндә тупланған һиҙеүсе күҙәнәктәрҙән тора. Һыу ағымы, һиҙгер эпителийҙың теге йәки был нөктәһен тынысһыҙлап, балыҡҡа ориентлашырға, хатта яҡынлашыусы дошманын һиҙергә лә мөмкинлек бирә. Болғансыҡ һыулыҡтарҙа, тәндең пространстволағы торошон билдәләү өсөн, ян һыҙыҡ органдары күҙгә һәм башҡа һиҙеү органдарына ҡарағанда йыш ҡына кәрәклерәк тә була.
Ҡан тамырҙары системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ. Ул йөрәктәр һәм бер ҡан әйләнешенән тора. Тәндең алғы өлөшөндә урынлашкан.Ҡан ҡарынсыҡтан ҡорһаҡ аортаһына керә. Аорта артерияларға бүленә. Улар буйлап ҡан һаңаҡтарга килә, һаңаҡтарҙа артериялар күп һанлы ваҡ ҡан тамырҙарына — капиллярҙарға тармаҡлана. Һаңаҡ капиллярҙарындағы ҡан, углекислый газдан арынып, кислородҡа байый һәм был ҡан, арҡа артерияһына йыйылып, тәндең бөтә органдарына, шулай уҡ мускулдарына китә. Бирелә ҡуйы капиллярҙар селтәре аша ҡандағы кислород һәм туклыҡлы мәтдәләр — туҡымаларға, ә уларҙан углекислый газ һәм тереклек эшсәнлегенең башҡа продукттары ҡанға күсә. Туҡымаларҙан ҡан йөрәккә барыусы тамырҙарға — веналарға йыйыла һәм улар буйлап йөрәк алдына килеп керә.
Һулыш системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һулыш алыу ағзаһы — айғолаҡтар. Улар баштың ике яғында урынлашкан һәм айғолаҡ ҡапҡастары менән ҡапланған. Айғолаҡтар һыу һәм организмдың ҡан тамырҙары системаһы араһында газ алмашыныуҙы башҡара. Һулыш алыу процессы айғолаҡтарҙы йыуыусы һыу хәрәкәте арҡаһында башҡарыла. Айғолаҡ ҡапҡастары һәм ауыҙ ҡыуышлығы һыуҙы ауыҙ ҡыуышлығына һүрып ала һәм этеп сығара.
Аш һеңдереү системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Балыҡтарҙың күпселек төрҙәренең ауыҙ ҡыуышлығында күп һанлы конус һымаҡ тештәр була. Ауыҙ ҡыуышлығы менән ҡыҫҡа үңәскә илтеүсе йотҡолоҡ араһында сик беленмәй. Ашҡаҙаны төрлө формала һәм төрлө ҙурлыҡта була, ҡайһы бер төрҙәренең ашҡаҙаны зәғиф үҫкән. Тәрән һыуҙарҙа тереклек итеүсе йыртҡыс балыҡтарҙың ашҡаҙаны һуҙылыусан, был — оҙаҡ ас торорға яйлашыу, сөнки бик тәрәндә табыш һирәк эләгә.
Эсәклектең нәҡ башланған урынында аш ҡайнатыу өҫлөгөн арттырыусы һуҡыр үҫентеләр була. Бауырҙа эшләнгән үт шыйыҡсаһы үт ҡыуығына йыйыла, һуңынан эсәктең алғы бүлегенә керә. Ашҡаҙаны аҫты биҙҙәренең юлдары эсәклектең башланғыс бүлегенә асыла.
Йөҙөү ҡыуығы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күпселек һөйәкле балыҡтарҙың һауа тулған йөҙөү ҡыуығы була. Ул аш ҡайнатыу көпшәһенең арҡа яғы үҫентеһе кеүек үҫеш ала. Һуңырак күп кенә төрҙәрендә йөҙөү ҡыуығы үңәс менән бәйләнешен юғалта, ләкин ҡайһы берҙәрендә бәйләнеш ғүмөр буйына һаҡлана. Йөҙөү ҡыуығы, нигеҙҙә, гидростатик функцияны үтәй, йәғни, вертикаль яҫылыҡта балыҡтың ирекле хәрәкәтен тәэмин итә. Уның стенаһы капиллярҙар селтәре менән яҡшы тәьмин ителгән. Бик тиҙ тәрәнгә төшкәндә, балыҡ тәненә баҫым кинәт арта, һәм һауа ҡыуыҡтан ҡанға күсә. Нәтижәлә балыҡтың сағыштырма ауырлығы арта, был уның сумыуына булышлыҡ итә. Өҫкә йөҙөп сыҡҡанда, киреһенсә, һыуҙың баҫымы һәм газдарҙың ҡанда эреүсәнлеге кәмей һәм газ ҡан тамырҙарынан һауа ҡыуығына сыға.
Бүлеп сығарыу системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бүлеп сығарыу системаһы оҙон таҫма һымаҡ бөйөрҙәрҙән тора. Улар умыртҡалыҡтың ике яғында йөҙөү ҡыуығы өҫтөндә ята. Бөйөрҙәрҙең эске ҡырыйынан һейҙек юлдары һузылған, улар бер каналға тоташып, аналь асыҡлыҡ артында, енес юлынан айырым, тышҡа асыла. Ҡайһы бер төрҙәрендә һейҙек ҡыуығы ла була.
Үрсеү органдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Үрсеү органдары айырым каналдар менән енес юлы булып тышҡа асыла. Күкәй күҙәнәктәр (ыуылдыҡтар) ваҡ, йоҡа ҡойҡа һымаҡ тышсалы; балыҡтарҙа, ҡағиҙә булараҡ, тышҡы аталаныу.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Балыҡтар һыу ағымына ҡаршы йөҙгәндә, тыныс һыуҙа йөҙөүгә ҡарағанда аҙыраҡ көс сарыф итә. Был күренеш балыҡтарҙың һыу әйләнмәләрен яҡшы һиҙемләү һәм уларҙы ҡуллана белеү менән аңлатыла. Шундай уҡ ысул менән паруслы яхта елгә ҡаршы йөҙә.[4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ World’s smallest fish — Natural History Museum
- ↑ Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира (А. В. Неелов, 1995)
- ↑ Ҡыҙыҡлы факттар
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 4. Часть первая. (Рыбы). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. М. Просвещение, 1971. 656 стр.
- Павлов Д. А. Морфологическая изменчивость в раннем онтогенезе костистых рыб — М.: ГЕОС, 2007. — 262 с.
- Павлов Д. С., Лупандин А. И., Костин В. В. Механизмы покатной миграции молоди речных рыб — М.: Наука, 2007. — 212 с.
- Попов П. А. Рыбы Сибири: распространение, экология, вылов — Новосибирск, 2007. — 525 с.
- Баклашова Т. А. Ихтиология — М.: Пищевая пром-сть, 1980. — 324 с.
Һылтамалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Биология В. Б. Захаров, Н. И. Сонин
- FishBase // WorldFish Center — Донья балыҡтары буйынса мәғлүмәт сығанағыа (2006 йылдың декабрь айына — 29600 төр, 222490 халыҡсан атамалары, 43600 рәсем, 39200 һылтанма)


text:
Непал
Непа́л, Непал Федератив Демократик Республикаһы (Ҡалып:Lang-ne [neˈpaːl]) — Көньяҡ Азияла Һималайҙағы дәүләт. Һиндостан һәм Ҡытай менән сиктәш. Башҡалаһы −- Катманду ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Неал Республикаһы Азияла төньяҡ киңлектең 26° һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡтоң 80° һәм 88° урынлашҡан. Непал донъяла кеше иң тығыҙ йәшәгән райондары янында урынлашҡан. Төньяҡта ҠХР автоном районы − Тибет , көньяҡ сиге көнбайыштан көнсығышҡа тиклем Һиндостандың Уттаранчал, Уттар-Прадеш, Бихар, Көнбайыш Бенгалия һәм Сикким менән сиктәш.
Төньяҡ тан Непалды, 8000 метрҙын бейегерәк булған бер нисә түбәһе булған, Ҙур Һималай һырты уратып алған. Улар араһында иң билдәлеһе Ер шарында иң бейек тау − Эверест (8848 м).
Непалда иң түбән урын диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан. Илдең 40% территорияһы 3000 метрҙын бейегерәк кимәлдә урынлашҡан. Шулай итеп Непал донъялағы иң таулы ил.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Нипал // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. — International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011


text:
Кена (Онега ҡушылдығы)
Кена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001328
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000132
- Бассейн коды — 03.01.00.001
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Кена.


text:
6 сентябрь
6 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 249-се (кәбисә йылында 250) көнө. Йыл аҙағына тиклем 116 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Болгария — Берләшеү көнө.
- Пакистан — Оборона көнө.
- Свазиленд — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Чили — Милли берҙәмлек көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1716 — Бостон ҡалаһында Америкалағы беренсе маяҡ төҙөлә.
- 1852 — Манчестерҙә Британияның тәүге түләүһеҙ китапханаһы асыла.
- 1936 — «СССР-ҙың халыҡ артисы» исеме булдырыла. Уға беренселәр булып К. С. Станиславский, В. И. Немирович-Данченко, В. И. Качалов, И. М. Москвин лайыҡ була, ә 1991 йылда СССР тарҡалыр алдынан был маҡтаулы исем һуңғы тапҡыр бирелә, уны йырсы А. Б. Пугачева менән актёр О. И. Янковский ала.
- 1939 — Ленинградта Аркадия Райкин етәкләгән Дәүләт эстрада миниатюралары театры асыла.
- 1952 — Женевала авторлыҡ хоҡуғы тураһындағы Бөтә донъя конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
- 1991 —
- СССР Балтик буйы республикалары Эстония, Латвия һәм Литваның бойондороҡһоҙлоғон таный.
- Ленинградҡа 1914 йылға тиклемге тарихи атамаһы Санкт-Петербург кире ҡайтарыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1863 — Дмитрий Александрович Граве, совет математигы, СССР Фәндәр Академияһының почётлы академигы.
- 1886 — Александр Иванович Зражевский, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1949).
- 1908 — Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 1928 — Евгений Фёдорович Светланов, дирижёр, композитор һәм пианист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986), Ленин (1972) һәм СССР-ҙың Дәүләт (1983) премиялары лауреаты (1983).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1998 — Акира Куросава, япон кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, СССР-ҙың Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991).
- 1998 — Фәсил Әхмәтов, татар композиторы, Татар АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) халыҡ артисы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге (1975) һәм РСФСР-ҙың М. Глинка исемендәге (1988) Дәүләт премиялары лауреаты.
- 1999 — Назар Нәжми, Башҡортостандың халыҡ шағиры.


text:
Дары
Дары — юғары баҫымлы газдар барлыҡҡа килтереп кислородһыҙ янырға һәләтле күп компонентлы шартлатҡыс ҡушылма, снаряд, ракета һәм пуля атыу өсөн файҙаланылған шартлатҡыс матдә; кислородһыҙ тирәлектә, йылылыҡ һәм газ һымаҡ продукттар бүлеп сығарып, тотороҡло яныуға һәләтле, энергиялы ҡаты системалар. Дарының тышҡы оксидлаштырғыстарҙан башҡа ғына яныу һәләте улар составында бер юлы яғыулыҡ һәм оксидлаштырғыс (мәҫәлән нитроэфирҙар, кислородтан тыш, галоген атомдары ла кергән ҡушылмалар) булыу менән бәйләнгән. Тәбиғәте буйынса дарылар шартлатҡыс матдәләргә, дөрөҫөрәге, шартламайынса йәки детонацияланмайса тотороҡло яныуға һәләтле булған атҡыс шатлатҡыс матдәләр класына керә. Дары түбәндәге төрҙәргә бүленә: ракета, баллистика, артиллерия, миномёт өсөн; атыу ҡоралы, торпеда миналары, идара ителеүле бомбалар өсөн; магнитогидродинамик генераторҙар, оборона техникаһы өлгөләре өсөн плазмалылар; халыҡ хужалығының нефть сығарыуҙы интенсивлаштырыу, аусылыҡ, башҡа өлкәләре өсөн һ.б. дары үлсәмдәре һәм геометрик формалары төрлө (пластиналар, бөртөк һәм бер йәки бер нисә каналлы көпшә, бер йәки күп каналлы шашка һ.б.) булған элементтарҙан тороусы ҡоролмалар (зарядтар) рәүешендә ҡулланыла.
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дарының беренсе вәкиле калий селитраһы, күмер һәм көкөрттөң 75:15:10 нисбәтендәге механик ҡушылмаһы — төтөнлө дары булып тора. Бындай составтағы ҡатышма күптән уҡ яндырыу һәм емереү сараһы итеп файҙаланылған, тигән фекер йәшәй. Шулай ҙа матди һәм яҙма иҫбатлауҙар табылмаған. Тәбиғәттә селитра йыш осрай, ә дары өсөн кәрәкле калий селитраһы бөтөнләй осрамай.
Ҡытайҙа дары эшләү рецепты 1044 йылда барлыҡҡа килә. Дарының иртәрәк эшләнеүе лә ихтимал, ҡайһы бер тарихсылар дарыны уйлап табыусы — II быуатта йәшәүсе Вэй Боян, тип иҫәпләй.
Дары өсөн кәрәкле калий селитраһын алыу ҡатмарлы технологик алымдар талап итә. Калий селитраһын етештереү XV —XVI быуатта химия үҫеш алғас ҡына мөмкин була. Сағыштырмаса өҫтө юғары булған углерод материалдарын алыу ҙа, тимер металлургияһы үҫеш алғас мөмкин булған. Пиротехник үҙенсәлеге булған органика һәм тәбиғи селитра ҡатнашмаһын дары урынына ҡулланыу мөмкин һанала.
Утлы атыу ҡоралында беренсе тапҡыр төтөнлө дары ҡулланыла, ул 2 быуатта Ҡытайҙа уйлап табылған, тип фаразлана. Европала, шул иҫәптән Рәсәйҙә, дарыны 14 быуатта ҡуллана башлайҙар һәм ул 500 йыл дауамында хәрби өлкәлә һәм халыҡ хужалығында файҙаланыла торған берҙән-бер шартлатҡыс матдә була.
Дарыны беренсе уйлап табыусы монах Бертольд Шварц булған, тип иҫәпләнә. Төтөнлө дарының атыу үҙенсәлеге һуңыраҡ билдәле була һәм ут атыу ҡоралы үҫешенә сәбәпсе була. Европала һәм Рәсәйҙә XIII быуаттан уҡ билдәле һәм XIX быуат ураһына тиклем берҙән бер шартлатҡыс матдә булып ҡала.
Пироксилинлы дарыны беренсе тапҡыр Францияла 1884 йылда П. Вьель уйлап таба, баллистик дарыны 1888 йылда Швецияла А. Нобель тәҡдим итә, төтөнһөҙ дары 1889 йылда Рәсәйҙә З.В. Калачёв тарафынан уйлап табыла.
Нитроцеллюлоза дарыһы һәм башҡа көслө шартлатҡыстар уйлап табылғас, төтөнлө дары әһәмиәтен юғалта. 1884 йылда П. Вьел Францияла пироксилин дарыһын уйлап таба, Швецияла Альфред Нобель 1888 йылда баллистик дарыны аса. Кордит дарыһы XIX быуат аҙағында Бөйөк Британияла эшләнә.
Ракета снарядтары өсөн баллистик дары ҡоролмалары беренсе тапҡыр 1930 йылдарҙа СССР-ҙа эшләнә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡулланыла («Катюша» гвардия миномёттары). Реактив двигателдәр өсөн яңы составтағы ҡатнашмалы дары һәм уларҙан ҡоролмалар 1940 йылдарҙың икенсе яртыһында башта АҠШ-та, унан һуң башҡа илдәрҙә лә эшләнә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында реактив снарядтарҙа уңышлы ҡулланылған баллистик дары XX быуаттың 30-сы йылдарында СССР-ҙа эшләнә.
Дарыны артабанғы камиллаштырыу уның техник характеристикаһын яҡшыртыу, махсус яңы рецептуралар эшләү йүнәлешендә алып барыла.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Советская военная энциклопедия, М., 1978. (урыҫ.)
- Дары барлыҡҡа килеү тарихы (урыҫ.)


text:
Cookie
Cookie - Браузерҙа һаҡланыу өсөн веб-серверҙан ҡулланыусы компьютерына ебәрелгән ярҙамсы мәғлүмәт. Башҡортса «күкәй» тип тә әйтеүселәр бар.
«Күкәйҙәр» - мәғлүмәттәрҙең ҙур булмаған киҫәктәре. Ҡайһы бер сайттарға ингәндә һеҙҙең компьютерҙа һаҡлана. Бындай сайтты ҡарағанда веб-сервер браузерға локаль дискта бер йәки бер нисә шундай киҫәк һаҡларға тәҡдим итә. Артабан, бындай сайтҡа ингәндә, сервер браузерҙан был сайтҡа ҡараған "cookies" һораясаҡ. "Cookies" веб-серверға, айырым биттәр һораған арала йәки эш сеанстары араһында һеҙгә ҡараған билдәле бер мәғлүмәтте һаҡларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, "cookies" онлайн кибетенең веб-серверы тарафынан, кибет менән эш сеансы барышында һатып алынған әйберҙәр һалынған кәрзиндең эстәлеге тураһында мәғлүмәт һаҡларға мөмкинлек бирә.
{{|ro}}


text:
Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу
Аҡҡан һыуҙы таҙартыу — көнкүреш һәм сәнәғәттә ҡулланылған ташландыҡ һыуҙы бысраҡтан һәм бактериаларҙан таҙартыу өсөн үткәрелгән саралар комлексы. Ғәҙәттә КОС установкаларҙа башҡарыла.
Таҙартыу бер нисә этапта башҡарыла:
- механик
- биологиик
- физик-химик
- дезинфекция
Механик этап[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Таҙартау ҡоролмаларына килгән һыу биологик таҙартыуға әҙерләнә. Һыуҙа иремәй торған механик ҡушылмаларҙан таҙартыла. Механик таҙартыу ҡоролиалары:
- рәшәткә
- ҡом тотҡос
- беренсе тондорғос
- мембраналы элементтар
- септиктар
Биологик этап[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Биологик этапта ташландыҡ һыу мироорганизм һәм бактериялар ярҙамында деградация үтә.
Был этапта ташландыҡ һыу минирализация үтә, һыуҙан оргпниу азот һәм фосфор алына, төп маҡсаты БПК5 күрһәткесен кәметеү.
Аэроб, шулай уҡ анаэроб микроорганизмдар ҡулланылыуы мөмкин.
Механик күҙлектән ҡарағанда биологик таҙартыу бер нисә варианттан тора: актив ләм (аэротенктар), биофильтр һәм метантенктар (анаэроб әсеү).


text:
Кәзә
Кәзә (лат. Capra aegagrus hircus) — ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһенән, тау кәзәләре ырыуынан булған йорт хайуаны.[1]; Кәзәләр иң беренселәрҙән булып ҡулға эйәләштерелгән хайуан.
Кәзә- талымһыҙ хайуан. Үлән йүнләп үҫмәгән ерҙәрҙә лә үҙенә ашарға таба. Башҡа малдар йөрөй алмаған ерҙәрҙе лә үҙләштерә. Үрмәләй ала. Йәшәү осоро 9-10 йыл. Иң күп йшәгәндәре 17 йәшкәсә етә. Хужалыҡ өсөн файҙаланыуға 7-8 йыл аҫырала.
Кәзәселек[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Геральдика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кәзәләр ҡайһы бер ҡалалар гербында сағылыш тапҡан.
-
Һамар ҡалаһы гербында ҡыр кәзәһе
-
Козелец гербы
-
Калушин гербы
-
Гриндельвальд коммунаһы гербы
-
Вена ҡалаһының бер районы гербы
Кәзә ҡушаматы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районында Ләмәҙтамаҡ һәм Ҡотош ауылдарының ҡушаматы кәзә. Кешеләрен кәзәләр тиҙәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
Верхнеурал
Верхнеурал Cиләбе өлкәһендә ҡала, Верхнеурал районы үҙәге.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1781—1919 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе үҙәге. 1735 йылда нигеҙ һалына.
19 быуаттың 60-сы йылдарынан алып Ырымбур казак ғәскәренең 2-се хәрби бүлеге үҙәге була. 1786 йылда 300 хужалыҡ, шул иҫәптән хәрби хеҙм‑рҙәргә һәм отставкалағы чиндарға ҡараған — 280, мещан һәм сауҙагәрҙәргә ҡараған 4 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1811 йылда 700 кеше йәшәгән, 1897 йылда — 11103 кеше (башҡорттар — 212, мордвалар — 296, татарҙар — 948, урыҫтар — 9471). Халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа, һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 19 быуат аҙағында 18 һөнәрселек пр‑тиеһы булған. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. 1866 йылда мәхәллә училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү эшләгән. 1891 й. ҡалала Николай II булып китә. 1918 йылдың февраль—мартта Граждандар һуғышы барышында унда А. И.Дутов штабы, август—ноябрҙә Башҡортостан автономияһының Тамъян-Ҡатай кантоны башҡармаһы урынлашҡан. 1918 йылдың яҙында — 1919 йылдың йәйендә ҡала бер нисә тапҡыр казактар, партизандар, РККА частары ҡулына күсә. 1919 йылдан алып Силәбе губернаһы составында.
Верхнеурал ҡәлғәһе тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Верхнеурла ҡәлғәһе 1735 йылда Таймаҫ Шәимов булышлығында И. К. Кирилов тарафынан Яйыҡ йылғаһы үрге ағымында Себер даруғаһы Ҡара-Табын олоҫы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ырымбур сик һыҙығының хәрби-нығытмалы торамаһы булараҡ нигеҙ һалына. Яйыҡ йылғаһының исеме менән аталған. 18 б. 40‑сы йй. башына тиклем — Үрге Яйыҡ пристане, 1775 й. тиклем Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе исеме менән билдәле була. Халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, ваҡ һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 50‑се йй. Верхнеурал ҡәлғәһе аша Екатеринбург—Ырымбур оло юлы үтә. Гарнизон пехота һәм 2 драгун ротаһынан торған. 200‑гә яҡын хужалыҡ, 2 сиркәү булған. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында 1773 й. декаберендә ҡәлғәгә баш күтәреүселәр һөжүм итә, 1774 й. хөкүмәт ғәскәрҙәре тупланыу үҙәктәренең береһе була. Өфө наместниклығын ойоштороу тураһындағы 1781 й. указ буйынса, өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм Верхнеурал өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Верхнеуральского муниципального района.
- «Верхнеуральский Извозчик» — независимое электронное СМИ Верхнеуральского района.
- «Верхнеуральский Вестник» — первое независимое СМИ Верхнеуральска
- Информационный портал г. Верхнеуральска (NEW)
- Верхнеуральск в энциклопедии «Мой город»
- История герба Верхнеуральска
- Никольский собор Верхнеуральска
- Сайт МОУСОШ № 1 г. Верхнеуральска
- Сайт МОУСОШ № 2 г. Верхнеуральска
- Мой город Верхнеуральск все о Верхнеуральске
- Фотографии города Верхнеуральска


text:
Бөтә Донъя Селтәре
Бөтә Донъя Селтәре (йәки веб, аббревиатуралары — WWW, W3, ингл. World Wide Web һүҙбәйләнешенән) — Интернет инфраструктураһын һәм HTTP мәғлүмәт үткәреү протоколын ҡулланған глобаль мәғлүмәт арауығы.
Бөтә донъя селтәрендә урынлаштырылған гипертекслы документтар веб-биттәр исеме аҫтынла билдәле. Веб-браузер тип аталған махсус программмалар ярҙамында текст, рәсемдәр, видео һәм башҡа мультимедиа булған веб-биттәрҙе ҡарап һәм уларҙың береһенән икенсеһенә гипер-һылтанмалар аша күсеп була.
Был системаны ултап табыусы тип Бөйөк Британия инженеры, компьютер фәндәре ғалимы, әлеге көндә Бөтә Донъя Селтәре консорциумының (ингл. World Wide Web Consortium, W3C) директоры Тим Бернерс-Ли һанала. Нәҡ ул 1989 йылдың мартында хәҙер Бөтә донъя селтәре исеме аҫтында билдәле проектты тәкдим итә.
Бөтә Донъя Селтәре мәғлүмәт технологияларында ысын революция яһаны һәм Интернеттың үҫешен тиҙләтте. Күп ваҡыт Интернет тураһында һөйләгәндә Бөтә Донъя Селтәре күҙ уңында тотола.
Бөтә Донъя Селтәренең структураһы һәм нигеҙҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бөтә Донъя Селтәрен бөтә донъянан Интернет селтәренә бәйле миллионлап веб-сервер ойоштора. Веб-сервер селтәр аша HTTP-талап ала, локаль ҡаты дискта кәрәкле файлды таба һәм уны талап иткән компьютерға ебәрә. Селтәрҙәге ресурстарҙы (файлдар) табыу өсөн Бер төрлө Ресурс Локатор (ингл. Uniform Resource Locator) ҡулланыла. Был URL адрестар веб-сервер урынлашҡан компьютерҙы — домен исеме системаһы DNS (ингл. Domain Name System) ҡулланып домен исемен (йәки туранан һандар менән язылған IP-адресын) һәм ул компьютерҙа урынлашҡан файлдын урыны менән исемен тота.


text:
Ырымбур губернаһы
Ырымбур губернаһы (виләйәте) — XVIII—XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге Ырымбур өлкәһе, өлөшләтә Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренә һәм Ҡаҙағстандың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — Ырымбур ҡалаһы.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Борондан төбәкте төрлө ерле төрки халыҡтар биләй: Көньяҡ Урал һәм тирә-яҡтары — башҡорттарҙың борондан тыуған йорто; көнбайышыраҡ — татарҙар ере; башҡорт йортонан көньяҡ-көнсығыштағы далаларҙа ҡаҙаҡҙар күсмә тормош итә; Түбәнге Яйыҡ — нуғайҙар биләмәһе булараҡ билдәле.
XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып Рәсәй империяһы Көньяҡ Уралда һәм тирә-яҡ төбәктәрҙә йоғонтоһон көсәйтә килә. Төбәктәге тәүге урыҫтар Иван Грозныйҙың язаларынан ҡасып, Яйыҡ буйына күсеп килә. Пётр I Ырымбур ерҙәрен Рәсәй өсөн мөһим терәк майҙан, Урта Азияға инер өсөн уңайлы ҡапҡа тип күрә. Хәйер, уның ниәттәре Анна Иоанновна осоронда ғына ғәмәлғә аша башлай. Төбәккә казактар күсереп ултыртыла, башҡорт менән ҡаҙаҡ ерҙәре араһында ҡәлғә һыҙаты төҙөлә.
1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторола; 1752 йылға уға Әстрәхән губернаһынан Гурьев ҡаласығы, 1773 йылда Ҡазан губернаһынан Һамар ҡалаһы ҡушыла.
1775 йылың октябренә торошло губерна түбәндәге өс провинциянан тора [2]:
1782 йылда Өфө наместниклығы ойошторола; уға ике өлкә (область) — Өфө һәм Ырымбур өлкәләре инә.
Өфө өлкәһенә түбәндәге 8 өйәҙ ҡарай:
- Өфө өйәҙе
- Бөрө өйәҙе
- Минзәлә өйәҙе
- Бөгөлмә өйәҙе
- Боғорослан өйәҙе
- Бәләбәй өйәҙе
- Стәрлетамаҡ өйәҙе
- Силәбе өйәҙе
Ырымбур өлкәһенә 4 өйәҙ ҡарай:
- Ырымбур өйәҙе
- Верхнеурал өйәҙе (Үрге Яйыҡ өйәҙе)
- Быҙаулыҡ өйәҙе
- Сергиев өйәҙе.
Шул уҡ ваҡытта Гурьев менән Уральск ҡалалары Әстрәхән губернаһына күсерелә; Ырымбур башҡала тип билдәләнә. 1796 йылда Өфө наместниклығының атамаһы "Ырымбур губернаһы"на үҙгәртелә, Ырымбур башғалаһы булып ҡала. 1802 йылы башҡала Өфөгә күсә. 1850 йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған Һамар губернаһына бирелә. 1865 йылы губерна икегә — Өфө һәм Ырымбур губернаһына- бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.
1919 Ырымбур губернаһынан Силәбе губернаһы бүленә. 1928 йылда төбәк Урта Волга өлкәһенә индерелә, 1934 йылда айырым Ырымбур өлкәһе булдырыла.
-
-
-
Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл
-
-
-
-
Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл
Административ бүленеш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы 5 өйәҙҙән тора:
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дөйөм халыҡ һаны — 1 836 мең; халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 10 кеше; 6 ҡалала 174 мең кеше тора.
1897 йылға торошло халыҡ иҫәбе (туған тел буйлап)[3]:
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии).
- ↑ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей


text:
Һаҙ көйөлдөһө
Һаҙ көйөлдөһө, көйөлдөр(средний кроншнеп).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон аяҡлы, аҫҡа ҡарай кәкрәйгән оҙон суҡышлы ҙур ғына сәпсәү. Ҡара-көрән-түбәһенең уртаһынан аҡ һыҙыҡ үтә. Күҙҙәре өҫтөндә ҡаш¬тары бар. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, төрлө ҙурлыҡтағы буй ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Аяҡтары күкһел һоро. Көйөлдөнән бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Оҙайлы итеп һыҙғыра: «көйө-көйө-көйө-йөт… өл-өл-өл».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҙур күлдәрҙең, ҡылылар¬ҙың батҡыл һөҙәк ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә.
Үрсеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарлан¬ған 4 бөртөк һорғолт көрән йәки йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90


text:
Ватикан
Ватика́н итал. Stato della Città del Vaticano, Ватика́н дәүләт ҡалаһы исеме ҡулланыла[2]) — Рим эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата.
Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙалла территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора.
Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Престолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.[3]
БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора.[4] 2004 йылдан БМО-ла Изге Проетол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан Интерпол менән даими хеҙмәттәшлек итә.[5][6]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәгән, сөнки Боронғо Римдә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда христианлыҡ урынлашҡас, изге Пётр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базиликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай.
VIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә.
Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре нәтижәһендә барлыҡҡа килә.
Сәйәси система[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик монархия. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотусы булып тора. Рим Папаһы кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа инаугурацияһына тиклем, уның бурысын камерленго башҡара.[7]
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ватикан Римдың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ватикан тауында урынлашҡан, Тибрҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙрнлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. Изге Пётр соборы майҙан алдындағы сик һыҙаты овпл формаһындағы майҙан булып тора.
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ватикан иҡтисады — коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. Туризм, поча маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, музейға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һәпереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары.
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары.
2005 йылдың 31 декабре торошло Изге Престол подданныйҙары 557 кеше булған. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә никах та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.[8]
1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия граждандығы бирелә.
Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе итальяндар. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Vatican City. CIA — The World Factbook (инг.)
- ↑ Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2
- ↑ Адрес посольства Ватикана в Италии
- ↑ at Holyseemission.org(недоступная ссылка — история)
- ↑ List of Member States
- ↑ http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf
- ↑ Камерленго / Католическая энциклопедия. EdwART. 2011.
- ↑ В Ватикане зарегистрированы 557 граждан
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Красиков А. А. Ватикан: история и современность. М., 1991
- Музеи Ватикана. Рим. М., 1974
- Колупаев В. Е. Российско-ватиканские отношения в ХХ веке: новые документы Русского зарубежья // Современная Европа : Журнал общественно-политических исследований. 2011, № 3. С. 106—111.
- Колупаев В. Е. Восточные коллекции Ватикана // Восточная коллекция. 2008. № 4. 135—142.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Официальный сайт Святого Престола — на немецком, английском, испанском, французском, итальянском, португальском языках и латыни
- Официальный сайт государства Ватикана — на итальянском, английском, немецком, испанском, французском языках
- Государство Град Ватикан — сайт Ватикана на русском языке
- Сайт о Ватикане — история, культура достопримечательности Ватикана
- Город — государство Ватикан — статья о Ватикане, его истории и достопримечательностях
- Статьи о Ватикане — сайт о Бенедикте XVI


text:
Февраль (Шаҡай)
Февраль (Шаҡай) — йылдың икенсе айы, ҡыштың һуңғы, өсөнсө айы. Тоҡос ай, 28 көндән тора, кәбисә йылда 29 көн.
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 4 февраль — Бөтә донъя яман шешкә ҡаршы көрәш көнө
- 9 февраль — Халыҡ-ара теш табиптары көнө
- 14 февраль — Бөтә донъя ғашиҡтар көнө.
- 21 февраль — Халыҡ-ара туған тел көнө.
Рәсәй[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2 февраль — Рәсәйҙең Хәрби дан көнө. Совет ғәскәрҙәре Сталинград һуғышында немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйраткан көн (1943 йыл).
- 8 февраль — Рәсәй фәне көнө
- 10 февраль — Дипломатия хеҙмәткәрҙәре көнө.
- 14 февраль — Компьютерсылар көнө
- 15 февраль — Яугир-интернационалистарҙы иҫкә алыу көнө.
- 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
Башҡортостан[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 25 февраль — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт байрағы көнө.
Мосолман[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 4 февраль — Хәҙерге Рәсәй мосолмандарының Ислам динен рәсми ҡабул итеү көнө (922 милади йыл — 310 һижри йыл).


text:
5 октябрь
5 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 278-се көнө (кәбисә йылында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Уҡытыусылар көнө.
- Рәсәй — Спортсылар көнө.
- Рәсәй — Енәйәт тикшереү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
- Португалия — Республика көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- 1502 — Христофор Колумб Коста-Риканы аса.
- 2002 — Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- 1609 — Пауль Флеминг, немец яҙыусыһы.
- 1829 — Честер Алан Артур, АҠШ-тың 21-се Президенты.
- 1909 — Бәҙрүш Моҡамай, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры.
- 1916 — Миҙхәт Шакиров, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1969-1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
- 1943 — Инна Чу́рикова, Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында тыуған совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1991)[1].
- 1947 — Сергей Михалёв, билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың спорт мастеры (1974).
- 1952 — Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты.
- 1976 — Рамзан Кадыров, Чечен Республикаһы Башлығы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- 2004 — Мәғәфүр Хисмәтуллин, йырсы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Япония
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Тарихы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- Уҡыусыларының күпселеге менән донъяла беренсе урынды япон гәзите The Yomiuri Shimbun алып тора. Һәр көн уны яҡынса 10 млн кеше уҡый - Швеция һәм Венгрияла йәшәүсе халыҡ һанына тиң. 1874 йылдың 2 ноябрендә сыға башлаған был баҫманың илдең иң эре ҡалаларында үҙ вәкиллектәре бар. Быға өҫтәп, ул япондар өсөн инглиз телендә The Daily Yomiuri тигән айырым гәзит тә сығара [1].


text:
Төҙөлөш механикаһы
Төҙөлөш механикаһы — конструкцияның ныҡлығы, ҡатылығы, тотороҡлоғо тураһында фәндәр төркөмө. Фәнде Галилео Галилей, Роберт Гук (1635-1705), Леонард Эйлер, Дмитрий Иванович Журавский, Томас Юнг (1773-1829), Барре де Сен-Венан, Виктор Львович Кирпичёв, Степан Прокофьевич Тимошенко, Исаак Моисеевич Рабинович, Якоб Бернулли (1654-1705) һәм башҡалар өйрәнделәр.
Классик бүлектәре:
- Материалдар ҡаршылығы
- Һығылмалыҡ теорияһы
- Йомшаҡлыҡ теорияһы
- Ҡоролмалар теорияһы ( статика, динамика , ҡоролмалар тотороҡлоғо)[1]
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Материалдар ҡаршылығы
- 3 Принциптар
- 4 Ҡоролманың расчёт схемаһы
- 5 Күп ҡатлы йорттарҙын расчёт схемалары
- 6 Аркалар
- 7 Рама
- 8 Ҡоролмалар теорияһы
- 9 Иҫкәрмәләр
Тарих[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
1822 йылда француз математигы һәм механигы Огюстен Луи Коши (1789-1857) «көсөргәнеш» һәм деформация терминдарҙы фән әҙәбиәткә индерҙе.
1826 йылда француз инженер Луи Мари Анри Навье (1785-1836) һығылмалылыҡ модуле индерҙе.
Материалдар ҡаршылығы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Материалдар ҡаршылығы - механика фәненең бер өлөшө. Материалдын ныҡлығы, ҡатылығы, тотороҡлоғон өйрәнә. Кендектен киселешендә эске көсөргәнештәр. Эске көсөргәнеш табыу ысулы немец инженерҙар А. Риттер, Д. Шведлер(1851) менән тәкдим ителде.
Закондар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
ҡайҙа — материалға һалынған көс, -майҙан
ҡайҙа материалдын физик константаһы (Юнг модуле), -сағыштырма озоноуы.
ҡайҙа материалдын физик константаһы (Юнг модуле), -сағыштырма озоноуы. ҡорос өсөн Юнг модуле , Мпа.
ҡайҙа материал деформацияһы, -материал оҙонлоғо.
Бөгөлөү ваҡытта көсөргәнеш.
Һаҡлам коэффициенты[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
ҡайҙа — предел дәүмәле (көс, көсөргәнеш һәм башҡа);
— дәүмәлден расчет күрһәткесе
Ҡорлманын эшләү көсө:
,
где — Һаҡлам коэффициенты минимумы.
Иң түбән Һаҡлам коэффициенттар аэрокосмос сәнәғәтендә ҡулланыла (ракеталарҙын массаны түбән эщләү өсөн). AҠШ-та:
- (margin of safety);
- (reverse factor).
Тартылыуға ныҡлыҡ[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Принциптар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Д’Аламбе́р при́нцибы — төҙөлөш механикаһында, материалдар ҡаршылығында, Ҡоролмалар теорияһында динамиканың нигеҙ принцибы. Ошо приницп буйынса актив көстәрғә инерция көстәре ҡушып тигеҙләшкән көстәр системаһы тыуа. Уның тураһында Д’Аламбер Жан Лерон «Динамика» (1743) китапта яҙҙы. Ошо принцип буйынса, системаның һәр i-се нөктә өсөн дөрөҫ: , ҡайҙа — системаға бирелғән актив көсө, — нөктәғә һалынған элемтәнең реакцияһы, —масса һәм ҡабатландығы(инерция көсө), тиҙлелегенә ҡаршы йүнәлешле ().
Ысынбарлыҡта был Ньютондын икенсе законы () үтәүе. Ҡушылыусы Д’Аламбер инерция көсө тип атала.
Азатлыҡ дәрәжәһе(Механикала) — есемдең арауыҡта урын алмаштырыуы ваҡытта ирекһеҙ координаталар дөйөмлөғө. Был механиканың нигеҙ төшөнсәһе.
Ысынбарлыҡта азатлыҡ дәрәжәһе— есемде арауыҡта табыу өсөн минималь һаны (координата).
Мәҫәлән математика маятниғының арауыҡта азатлыҡ дәрәжәһе — 2, бер яҫылыҡта әйләнғән маятниҡтын — 1 (сөнки уның координатаны мөйөш аша табырға мөмкин — 1 һан).
Бәйләнғән механик системаһына ҡарағанда, уның азатлыҡ дәрәжәһе һаны, системаның нөктәләрҙен бөтә декарт координаталарҙан түбән:
ҡайҙа n — азатлыҡ дәрәжәһе, N — системаның материаль нөктәләр һаны, nlink — бәйләнғән элемтәләр һаны (артыҡ элемтәләрһеҙ).
Төҙөлөш механикаһында яҫы системаһының азатлыҡ дәрәжәһен табыу
Ҡайҙа:
-азатлыҡ дәрәжәһе -дисктар һаны, -ябай шарнирҙар һаны, -таяныс элемтәләр һаны.
Ләкин ошо формула аңлау өсөн ҡыйын. Сөнки рамала күп контурҙар булғас, элементтарҙы дисктарға бүлеү ҡыйын[24]/.
Ошо ҡыйынлыҡты үтеү өсөн А. А. Кутонова, В. И. Уварова, Б. А. Тухфатуллин менән ошо формула тәкдим ителде[24]/:
Ҡайҙа:
-азатлыҡ дәрәжәһе - быуындар һаны, -ябай шарнирҙар һаны,
-таяныс элемтәләр һаны.
Таяныстар төрҙәре
- күсемле шарнир таянысы
- күсемһеҙ шарнир таянысы
- ярыҡ таянысы
Ҡоролманың расчёт схемаһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡоролманың расчёт схемаһы — төҙөлөш механикаһында расчёт өсөн алынған ябайлаштырылған ҡоролма һүрәте. Расчёт схемаларҙын төрлө төрҙәре бар. Расчёт схема үткерһерәк булға – расчёт ҡыйыныраҡ була.
Расчёт схемаларҙын төрҙәре:
- Арауыҡта эшләү буйынса: бер, ике, өс үлсәүле
- Билдәһеҙ элементтар буйынса – дискрет, дискрет-континуаль һәм континуаль.
- Расчёт схемаларҙа ҡулланылған конструкциялар буйынса – кендек, пластина, тышлыҡ, ауыр-ҙур
- Инерция көстәрҙе иҫәпләү буйынса – статик һәм динамика
Расчет схеманың элементтары:
- кендектәр
- пластиналар
- тышлыҡтар
- массивтар
- элемтәләр
Кендектәр балкалар, стойкалар, аркалар һәм ошо элементтарҙан торған конструкциялар (ферма, рамалар, сетка тышлыҡтар), яҫылыҡ конструкцияларҙы яҡынса расчетлау өсөн (мәҫәлән йорттарҙын стеналары) ҡулланыла. Өсмөйөш һәм дүртмөйөш пластиналар яҫылыҡ конструкцияларҙы расчетлау өсөн ҡулланыла (стеналар, түшәмдәр). Оболочкалар – арауыҡ конструкцияларҙын (куполдар, сводтар) расчёт схемаһы булып тора. Массивтар расчет схемаларҙа ҡыҫылған нигеҙдә ятҡан деформацияланмаған таяныстар һымаҡ ҡулланыла. Элемтәләр элементтарҙы берләштерә. [25]
Күп ҡатлы йорттарҙын расчёт схемалары[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Күп ҡатлы йорттар арауыҡ системалар. [26] [27] Бер үлсәүле расчет схема буйынса йорт консоль йоҡа кендек ярыҡта торған һымаҡ ҡүрһәтелә.
Дискрет расчет схемаларҙа билдәһеҙ көстәр йәки күсерелештәр алгебра тигеҙләмәләр төҙөү менән табыла. Дискрет-континуаль расчёт схемаларҙа билдәһеҙ көстәр функциялар аша табыла. Билдәһеҙ функциялар дифференциаль тигеҙләмәләр сисеү менән табыла. Ҡушма кендектәр теорияла кендектәр буйылы һәм бөгөлөү көстәрҙән деформациялана. Ләкин күп ҡатлы йорттарҙын вертикаль диафрагмалары шыуышыуҙан юҡҡа сыға. А. Р. Ржаницын һәм В. З. Власов шыуышыу, буйылы һәм бөгөлөү көстәр бергә эшләүҙе өйрәнделәр [28] В. И. Лишак, [26] [29] .Б. П. Вольфсон [30] Шулай уҡ ошо өлкәһендә эшләнеләр.
Аркалар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Аркалар расчет нигеҙендә кәкре кендек расчеты ята. Шыуышыу көсөргәнеше яҡынса тура таяҡ өсөн формула аша табалар [31]:
- ,
ҡайҙа
- — арҡыры көс
- — нейтраль күсәрҙән z аралыҡта торған нөктә өсөн статик моменты
- — киҫелештен инерция моменты
- — киҫелештен киңлеғе
Ныҡлыҡ булаясаҡ [31]:
- .
Кәкре кендектә булған нормаль көсөргәнеш:[31]:
- ,
ҡайҙа
- — нормаль көсө
- — киҫелеш майҙаны
Бөгөлгән момент (тура таяҡта һымаҡ) [31]:
- ,
ҡайҙа
- — нейтраль күсәрҙән z көсөргәнеш табылған нөктәһә тиклем алыҫлыҡ
- — нөктәлә кәкре радиусы
- —моменттан эргәләш киҫелештәр араһында мөйөш үҙгәреү һаны
- —киҫелештәр араһында башланғыс мөйөш
- — Юнг модуле.
Шулай булғас тура таяҡ менән сағыштырғанда кәкре кендектә (аркала) нормаль напряжениялар гипербола закон буйнса табыла. Ошонан мөғим сығармалар:
- кәкре кендек бөгөлөүҙә нейтраль күсәр асыл аша үтмәй
- тышкы епсәләрҙә көсөргәнеш тура таяҡта булған көсөргәнештән түбәнерәк, ә эске епсәләрҙә күберәк.
Моменттан нормаль көсөргәнештәр:[31]:
- ,
Кәкре кендектә тулы нормаль көсөргәнештәр:
- .
Нейтраль ҡаттын кәкре радиусы [31]:
- .
Кәкре кендектә булған деформациялар:[31]:
ҡайҙа
- — асыл күсереүе
- — киҫелештен боролоу мөйөшө
Күп ваҡытта деформация табыу өсөн кәкрелеҡте иҫәпкә алмайҙар. Аркаларҙын күсәре төрлө була:
статик эше буйнса аркалар төрҙәре [32]:
Аркалар түшәм өсөн ҡулланыу ваҡытта улар тигеҙ булған тейәүғә расчетлана.Арканың киҫелештә булған көсөргәнеште табыу өсөн формулалар:[32]:
1. Бөгөлөү момент
- ,
ҡайҙа
- — шарирһыҙ аркала таяныс моменты (ике һәм өс шарирлы аркала юҡ була)
- —таяҡ моменты
- —баҫым көсө (урыҫ. распор)
- — киҫелеш координаталар
Баҫым көсө (урыҫ. распор):[32]:
- ,
ҡайҙа
- — пролёттын уртаһында таяҡ моменты
- — арканыҡ күтәреү көйәнтәһе (урыҫ. стрела подъёма арки)
- — араканың геометрияғы һәм физик күрһәткестәрҙе иҫәпкә алған коэффициенты
2. Буй көсө
- ,
ҡайҙа
- — арҡыры көс
- — угол между касательной к оси арки в рассматриваемой сечении и горизонталью.
3. Арҡыры көс
- .
Рама[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаты рама төҙөлөш механикала load-resisting skeleton, тура йәки бөгөлгән өлөштәрҙән тора. Үҙ араһында кубеһе ҡаты бәйләнештәр менән берләштерелгән.
АҠШ Ҡорос конструкциялар коды, B3 бүлеге коментарийы буйынса,
Ks = Ms/θs ҡайҙа Ms = момент (N-mm) θs = боролма мөйөшө
Ҡоролмалар теорияһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡоролмалар теорияһы — төҙөлөш механикаһының классик бүлеге. Ҡоролошҡа ике төрлө йөкләнеш йоһонто яһай:
- статик (Ҡоролмалар статикаһы)
- динамик (Ҡоролмалар динамикаһы), механиканың есемдәр хәрәкәте ҡанундарын өйрәнеүсе бүлеге
Динамик йөкләнештәр ҡоролмаға ҡурҡыныслы тиҙләнеш бирә.
Динамик йөкләнештәр төрҙәре[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- машиналарҙан һәм механизмдарҙан эшләү ваҡытта вибрация (гармоник) йөкләнештәре
- машиналарҙан һәм механизмдарҙан эшләү ваҡытта һуғыу (импульс) йөкләнештәре
- шартлатыу тулҡындан тупраҡ аша йоғонто яһау
- сейсмик йоғонто яһау
- Ер тетрәү ваҡытта ҡоролмаға кинематика йоғонто яһау, уның нигеҙҙен урын алмаштырыу
- Ел йөкләнештәре
- Тулҡын йөкләнештәре
- Транспорт йөрөү ваҡытта йөкләнештәре
Динамик йөкләнештәр ҡоролма тирбәлеүенә килтерә. Ошо ваҡытта ҡоролманың нөктәләре урын алмаштыра; көсөргәнештәр, деформациялар үҙгәрә.
Бөтә дәүмәлдәрҙе һәр билдәләнгән ваҡытта табыу - ҡоролмалар теорияһының маҡсаты.
Ҡоролманың динамикаһының фараздар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡоролманың динамикаһының фараздар статикала булһан фараздарзы ҡабатлай.
- Материалдын бер төрлөлөк, тотошлоҡ, изотропия (урыҫ. однородность, сплошность,изотропность )
- Һығылмалылыҡ – юл буйынса буйһона
- Деформациялар һәм урын алмаштырыу эҙ
- Системалар юл буйнса деформациялана, суперпозиция принибы (урыҫ. Системы считаються линейно деформируемыми, принцип суперпозиции)
- Масса бер урында туплау, ысынбарлыҡта юл буйынса тарала(урыҫ. сосредоточение масс, при фактическом линейном распределении)
- Һығылмалылыҡ модуле статиканан табыла. Ысынбарлҡта ул юғарыраҡ. (урыҫ. модуль упругости определяеться статикой, хотя фактически он больше)
- Энергия юғалтыу. Тирбәлеүҙәр ике төрлө ғенә була:
- баҫылмаған (фараз), Һығылмалы материал
- баҫылған, Һығылмалһыҙ материал
- Тимер-бетон ҡоролмаларҙа деформациялар бетон ҡоролмаларҙа деформациялар һымаҡ
Киҫкенлек коэффициенты[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Киҫкенлек коэффициенты - тирбәлеүҙәр теорияһында үлсәүһеҙ скаляр физик дәүмәле:
ҡайҙа
- А — амплитуда
- А0 тигеҙләнеш амплитудаһы (P0 көстән статик деформацияғы)
- w —асыуҙын йышлығы
- p — тирбәлеүҙен йышлығы
- n — үҙлелеҡте көсөн күрһәткән коэффициенты
Киҫкенлек коэффициенты асыу иткән көсөндөн йышлығынан үҙгәрештәрҙе табыу өсөн ҡулланыла. n коэффициенты табыу ҡыйын. n урынына йотолоу коэффицентты ψ ҡуялар
Логарифм декременты δ индерәбеҙ
киләбеҙ
w асыу иткән көсөнөн йышлығы үҙ йышлыҡҡа p яҡынайтыу ваҡытта киҫкенлек коэффициенты үсә. w/p=1 булһанда тирбәлеүҙәрҙен максимумы була
ҡайҙа
- δ — тирбәлеүҙәрҙен логарифм декременты
- w — асыу йышлығы
- p — тирбәлеүҙәрҙен үҙ йышлығы
Энергетик системаһына ҡарап ошо дәүмәл системаның сифатлығы тип атала
Резонанс[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
Резона́нс (франц. resonance, лат. resono — яуап, яуап биреү (ҡайтарыу)) — ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙен амплитудаһы киҫкен үҫеү, осцилляторҙын үҙ частотаһы һәм тышҡы йөкләнеш частотаһы уратҡлашыу ваҡытта. Амплитуда үҫеү – резонанстын һөҙөмтәһе.
Сәбәбе –тышҡы һәм эске частоталар уртаҡлыҡ булыу. Резонанс Галилео Галилей менән 1602 йылда беренсенән тикшерелде. Күп кешеләрғә оҫраған резонанс системаһы – бәүелсәктәр. Бәүелсәктәрҙе резонанс частотаға ярашлы этәреп – бәүелеү үҫә. Бәүелсәктәрҙен резонанс частотаһы:
- ,
g - (9,8 м/с²), L — маятникты элеп ҡуйып урындан уның массаһының үҙәгенә тиклем оҙонлоҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ҡоролмаларҙын статикаһын, динамикаһын, тотороҡлоғон шулай уҡ төҙөлөш механикаһы тип атайҙар (тар мәғәнәғендә).
- ↑ http://www.matweb.com/search/datasheet.aspx?matguid=638937fc52ca4683bc0c3f18f54f5a24
- ↑ http://www.matweb.com/search/DataSheet.aspx?MatGUID=de22e04486ff4598a26027abc48e6382
- ↑ http://www.matweb.com/search/DataSheet.aspx?MatGUID=64583c8ce6724989a11e1ef598d3273d
- ↑ http://www.matweb.com/search/DataSheet.aspx?MatGUID=c140b20b165941c7a948e782eeced4ea
- ↑ http://www.matweb.com/search/datasheet.aspx?MatGUID=722e053100354c02a6d450d5d7646d82
- ↑ http://www.matweb.com/search/DataSheet.aspx?MatGUID=b141bfe746f142638fdc30ac59aa306e
- ↑ USStubular.com
- ↑ Beryllium I-220H Grade 2
- ↑ Aluminum 2014-T6
- ↑ 11,0 11,1 East Coast Fibreglass Supplies: Guide to Glass Reinforced Plastics
- ↑ Tube Properties
- ↑ Material Properties Data: Soda-Lime Glass
- ↑ Toray Properties Document
- ↑ I Agnarsson, M Kuntner, T A Blackledge, Bioprospecting Finds the Toughest Biological Material: Extraordinary Silk from a Giant Riverine Orb Spider
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2716092/table/T3/
- ↑ Tensile and creep properties of ultra high molecular weight PE fibres
- ↑ Mechanical Properties Data
- ↑ Zylon Properties Document
- ↑ Uhu endfest 300 epoxy: Strength over setting temperature
- ↑ Fols.org
- ↑ Lee, C. et al. (2008). «Measurement of the Elastic Properties and Intrinsic Strength of Monolayer Graphene». Science 321 (5887): 385–8. DOI:10.1126/science.1157996. PMID 18635798. . Lay summary.
- ↑ IOP.org Z. Wang, P. Ciselli and T. Peijs, Nanotechnology 18, 455709, 2007.
- ↑ 24,0 24,1 [1]
- ↑ Ржаницын А. Р. Составные стержни и пластины. М., Стройиздат, 1986.
- ↑ 26,0 26,1 Лишак В. И. Расчёт бескаркасных зданий с применением ЭВМ. М., Стройиздат, 1977.
- ↑ Пособие по проектированию жилых зданий. Вып. 3. Конструкции жилых зданий (к СНиП 2.08.01-85). М., Стройиздат,1989.
- ↑ Власов В. З. Тонкостенные пространственные системы. М., Госстройиздат, 1958.
- ↑ Лишак В. И. К расчету крупнопанельных зданий повышенной этажности – Строительная механика и расчет сооружений, 1969, № 1: с. 16-21.
- ↑ Вольфсон Б. П. Расчет зданий как сборных (монолитных) тонкостенных пространственных систем. – Строительная механика и расчет сооружений, 1972, № 5.
- ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 31,6 Беляев Н. М. Сопротивление материалов. Издательство Наука, 1965 год. Стр.584-590
- ↑ 32,0 32,1 32,2 Лебедева Н. В. Фермы, арки, тонкостенные пространственные конструкции. М.: Архитектура-С. 2006 год. Стр.24-35


text:
Юлбарыҫ
Юлбарыҫ (лат. Panthera tigris) — пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡараған ҡара һыҙатлы, ҡыҙғылт һары төҫтәге һөтимәр эре йыртҡыс йәнлек[1]; бик ҙур йыртҡыс урман хайуаны. Ул Көнсығыш һәм Көньяҡ Азияла йәшәй.
Юлбарыҫ, арыҫлан менән бер рәттән, әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып тора. Юлбарыҫ иң ҙур йыртҡыс хайуандарға инә, ауырлығы буйынса аҡ һәм һоро айыуҙарҙан ғына ҡалыша.
Һәр йыл 29 июлдә Халыҡ-ара юлбарыҫ көнө билдәләнә. Уның маҡсаты — донъя йәмәғәтселеген был хайуандарҙың юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булыуы тураһында киҫәтеү һәм уларҙы артабан һаҡлау ысулдары тураһында мәғлүмәт биреү.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
Вольвокс
Во́львокс (лат. Volvox) — һыу ылымыҡтары ырыуы. Донъяла 20-ләп төрө осрай. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Күпләп үрсегәндә һыу «сәскә ата». Шар йәки эллипсоид формаһында (диаметры 3 мметрға тиклем), периферияла бер ҡат булып 500-ҙән алып 20 меңгә тиклем күҙәнәк урынлаша, улар, үҙ-ара протоплазма сүстәре менән тоташып, колония хасил итәләр. Һәр бер күҙәнәктең ике камсыһы була, уларҙың тирбәнеше вольвоксты хәрәкәткә килтерә. Шар ҡыуышлығы шыйыҡ лайла менән тула. Вольвокс үрсегәндә ҡайһы бер күҙәнәктәр колония тирәнлектәренә сумалар һәм унда бер нисә яңы колония барлыҡҡа килтереп бүленәләр.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]
- Lee, R. E. Phycology, 4th edition. — Cambridge: Cambridge University Press, 2008. — 547 с. — ISBN 9780521682770
- Хржановский, В.Г. Ботаника. — Москва: Высшая школа, 1975. — 372 с.


text:
Ағас йырғыстар
Ағас йырғыстар (Cossidae) — ҡарышлауыҡтары емеш ағастарын йырғыслап бик ныҡ зарар килтерә торған, төнгө эре күбәләктәр ғаиләһе[1].800 ләп төрө билдәле.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Эҫле ағас йырғыс — ҙур кәүҙәле күбәләк. Ҡанат йәйеме 8 см-ға ҡәҙәр, көрән төҫтә, аҡ һәм ҡара һыҙыҡтары бар. Личинкаларының оҙонлоғо 12 см-ға ҡәҙәр, өҫтө ҡуйы ҡыҙыл, аҫты һары төҫтә, зәһәр еҫле. Ғәҙәттә 3 йыл үҫә, кәүҙәнең аҫҡы өлөшөн киң һәм тирән юлдар яһап кимерәләр. Дала зонаһында ултыртылған ағастарҙа осорайҙар, тал, алмағас һ.б. ағастарға урынлашалар.
Батынҡы ағас күбәләге — уртаса ҙурлыктағы күбәләк (4 см-ға ҡәҙәр). Ҡанаттары аҡ төҫтә, ҡара төркөләре бар, ҡорһағы ҡара төҫтә, буй-буй аҡ һыҙыҡлы. Личинкаһы (ҡорто) аҡ төҫтә, ҡара таптары бар, япраҡлы ағастар үҙағасында үҫә. Ике төр күбәләк тә май айыннан август айына ҡәҙәр оса, емеш ағасларына зыян килтерергә мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)