text:
Ит
Ит — һуйылған мал йә ашарға яраҡлы ҡырағай хайуан кәүҙәһенең май, тарамыш, тоташтырғыс туҡымалар менән бергә арҡыры-буй мускуллы өлөшө, һөйәк туҡымалары менән (һөйәкле ит) ҡуша йә тик мускул туҡымаһынан ғына ла (һөйәкһеҙ ит) була.
Шулай уҡ тел (анатомия), бауыр, бөйөр, мейе (анатомия), йөрәк, үпкә (анатомия), эс-ҡарынын да ит тип атайҙар. Ит башлыса ризыҡ булараҡ ҡулланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтары ит төшөнсәһенә индерелмәй.
Ашау өсөн тәғәйенләнгән иттең күп өлөшө мал һуйыу урындарында махсус ит тоҡомло малды салыу юлы менән етештерелә. Ризыҡ итеп башҡа хайуандарҙың ите лә ҡулланыла (эре һәм ваҡ ҡырағай хайуандар, һөйрәлеүселәр, ер-һыу хайуандары һәм башҡалар). Донъя халыҡтарының аш-һыуында төрлө хайуандарҙың ите ҡулланыла. Был башлыса ит төрҙәрен табыу ысулдарына һәм традициялаына бәйле.
Итте«пробирка эсендә үҫтереү» юлдары ла өйрәнелә[1].
«Ит» һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла (мәҫәлән, «пушка ите»).
Йөкмәткеһе
- 1 Иттең составы һәм үҙенсәлектәре
- 2 Ит төрҙәре
- 3 Итте ҡулланыу тарихы
- 4 Ит етештереү
- 5 Өй шарттарында һәм дөйөм туҡланыу предприятиеларында итте кулинар эшкәртеү төрҙәре
- 6 Кеше өсөн ризыҡ булараҡ иттең урыны
- 7 Ит ҡулланыу һәм дин
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Иттең составы һәм үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иттең төп өлөшө — мускул туҡымалары. Уның составында һыу (73-77 %), аҡһымдар (18-21 %), липидтар (1-3 %), экстрактив матдәләр (1,7-2 % азотлы, 0,9 −1,2 % азотһыҙ), минераль матдәләр (0,8—1,10 %) бар.
Мускул туҡымаларынан башҡа иттең составында тарамыштар (тоташтырыу туҡымалары), май туҡымаһы һәм аҙ күләмдә нервы туҡымалары була.
Иттең ризыҡ булараҡ файҙаһы уның составындағы ҡиммәтле аҡһымдарына бәйле. Был аҡһымдарҙа алыштырғыһыҙ аминокислоталар (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) һәм алыштырғыһыҙ туйындырылмаған май кислоталары (незаменимые полиненасыщенные жирные кислоты — ПЖК) булған липидтар бар. Кешенең туҡланыуында ит — ул фосфор сығанағы ла; ит менән бергә кеше организмына микроорганизмдар һәм витаминдар инә. Экстрактив матдәләр иттең ризыҡ булараҡ татын арттыралар, кешенең аппетитын ҡуҙғыталар, аш эшкәртеү биҙҙәренең эшмәкәрлеген арттыралар.
Төрөнә ҡарап төрлө хайуандың ите бер-береһенән химик составы һәм үҙенсәлектәре менән айырыла. Мәҫәлән, сусҡа ите йомшаҡ, майлы була, уның үҙенә генә хас күңелгә ятышлы еҫе һәм таты бар. Шуға күрә лә сусҡа итен етештереүҙә мускул туҡымаһы ла, май туҡымалары ла киң ҡулланыла. Һыйыр итенең мускул туҡымалары бер аҙ шыртыраҡ, сағыу төҫтә, экстрактив матдәләре аҙыраҡ була. Ул майының бик иреп бармауы менән айырыла. Һыйыр итенең технологик әһәмиәте — һыу һәм тоҙҙа ирей торған аҡһымдар күплегендә.
Төрлө хайуандар тере ауырлығы менән дә, ит сифаты менән дә бер-береһенән айырылалар. Ит өсөн махсус үрсетелгән һыйыр малының ит продукцияһында ныҡ үҫешкән мускул һәм май туҡымалары күп; бындай ит һутлыраҡ, йомшаҡ һәм татлы була. Һөт һәм ит-һөт тоҡомдарының итендә һөйәк һәм тарамыш күплеге, тән туҡымалары араһындағы майҙың аҙлығы, органолептик күрһәткестәрҙең насарыраҡ булыуы билдәле.
Ит сифатының төп күрһәткестәре: pH кимәле, йомшаҡлығы, мускул туҡымалары морфологик өлөшсәләренең үҫеш кимәле, автолиз характеры хайуандарға нәҫел буйынса бирелә.
Хайуандарҙың енесе, бестерелеүе лә үҫеү тиҙлегенә һәм хайуандың аҙыҡ үҙләштереүенә, шулай уҡ иттең сығышына, сифатына йоғонто яһай. Йәш хайуандар итендә енес айырмаһы бик һиҙелмәй; мал олоғая килә уның итендә һыу дәүмәле арта һәм бер үк ваҡытта аҡһым һәм май дәүмәле кәмей бара. Шулай уҡ үгеҙ малы итендә тоташтырыу туҡымалары (тарамыш) дәүмәле арта, ҡараһыу төҫ барлыҡҡа килә. Бестерелгән хайуандар яй үҫешә, әммә уларҙың итендә «мәрмәр һымаҡ» айырым бер һүрәт барлыҡа килә. Ата сусҡа һәм түлһеҙ инә сусҡа итенә тәмһеҙ еҫ инә. Инә сусҡаларҙың тән туҡымалары нәҙек сүсле һәм сағыуыраҡ төҫлө була.
Йәше арта барған һайын хайуандарҙың ите мускул туҡымаһы сүстәренең йыуанайыуы, тарамыштарҙа эластин сүстәренең артыуы һәм коллаген сүстәрҙең нығыныуы арҡаһында шыртыраҡ була бара. Иттең химик составы ла үҙгәрә: майы арта, һыуы кәмей. 12-нән 18 айға тиклемге арала һыйыр малы итенең төп компоненттары нисбәте уны сифатлы итә. Сусҡаларҙа иһә улар 8 айлыҡ булғас та сифаты отошло кимәлгә етә. Малдың енесе һәм бестерелеүе йылдар үтә килә ит сифатына нығыраҡ тәьҫир итә.
Колбаса етештереүҙә сифат йәһәтенән һыйыр малын иткә ҡулланғанда йәшенә ҡарап ике төркөмгә айыралар: 3 йәштән оло мал (эре мал ите) һәм 3 айҙан 3 йылға тиклемге мал (йәш мал ите).
Иттең автолизы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуйылған малдың кәүҙәһенә кислород килеүе туҡтай, әсеү үҙгәрештәре һәм ҡан әйләнеше юғала, химик синтез һәм энергия эшләү тотҡарлана, туҡымаларҙа алмашыу продукттары туплана һәм күҙәнәктәрҙәге осмос баҫымы боҙола. Былар барыһы ла иттә тере саҡта булған системаларҙың үҙенән-үҙе емерелеүе һәм үҙенән-үҙе ферменттар барлыҡҡа килеү эшмәкәрлеген булдыра. Был ферменттар үҙҙәренең каталитик әүҙемлеген оҙаҡ ваҡытҡа һаҡлай ала. Был эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә туҡыма (биология) компоненттары тарҡала, иттең сифат күрһәткестәре (механик ныҡлығы, һыу кимәле, тәме, төҫө, еҫе) һәм микробиологик процестарға тотороҡлоғо үҙгәрә бара.
Ит төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артабанғы мөҙәл (исемлек) төрлө мәҙәниәттә ҡулланылған хайуан иттәренең төрҙәрен күрһәтә:
- Һөтимәр йорт хайуандарының ите:
- Һыйыр ите: һыйыр, як, бизон.
- Һарыҡ ите
- Сусҡа ите
- Йылҡы ите: ат, зебра.
- Кәзә ите
- Дөйә ите
- Эт ите: төлкө, бүре
- Бесәй ите: арыҫлан, юлбарыҫ
- Кимереүселәр ите: ҡуян, ҡыр ҡуяны, ҡомаҡ, тейен, шәшке, дикобраз, һыу сысҡаны.
- Муҡсалылар: көңгөрә, опоссум (терпе төрө).
- Приматтар: горилла, орангутан, шимпанзе, маймыл, кеше (каннибализм).
- Пар тояҡлылар: болан, мышы, антилопа, жираф, носорог.
- фил
- айыу ите һ.б.
Ҡоштар: тауыҡ ите, өйрәк ите, ҡаҙ ите, күркә ите, (күгәрсен, бүҙәнә, фазан, сел (ҡор), вальдшнеп) һ.б.
Һөйрәлеүселәр: ташбаҡа, кеҫәртке, йылан, игуана, крокодил, аллигатор.
Итте ҡулланыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антик осорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гомер, Платон, Ксенофонт (б.э.т. IV б.), Плутарх (б.э. I б.), Лукиан (б.э. II б.), Афеней, Апиций (б. э. III б.) кеүектәрҙең антик әҙәбиәт яҙмаларында мәжлес, байрам һыйын һүрәтләүҙәр табылған. Боронғо авторҙар ит ризыҡтарының төрлө төрҙәрен телгә ала. Мәҫәлән, Афина мәжлестәрендә йорт һәм ҡыр хайуандарының итен ашағандар, ә деликатес итеп ҡуян, ҡыр күгәрсене ите бирелгән. Ит, ярма һәм тәмләткестәрҙе ҡушып (тултырма) колбасалар яһағандар. Тоҙло һәм ыҫланған ит хәҙерге ветчинаны хәтерләткән. Рум халҡында сусҡа, һарыҡ, һыйыр, ишәк иттәрен яратҡандар. Ҡыр хайуандарынан ҡыр сусҡаһы (ҡабан ите) ҡулланылған. Малдың эс-бауырынан яһалған сосиски һәм колбасаларҙы, йорт ҡоштары һәм ҡыр ҡоштары итен дә яратҡандар.[2]
Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Геродот яҙмаларына ярашлы скифтарҙа «таш менән йылытыу» киң таралған булған. Һыу тултырылған соҡорға һыу ҡайнап сыҡҡанға ҡәҙәре ҡыҙған таш ташлағандар. Шунан һуң ул һыуҙа ит бешергәндәр. Йыш ҡына скифтар итте көлдә лә бешергән.
Руста христианлыҡты ҡабул иткәнгә тиклем ҡорбан килтереү өсөн генә хайуандарҙы салғандар. Христианлыҡ ҡабул ителгәс, халыҡ христиан ураҙаһын (пост) тота башлай һәм ит ашаусылар барлыҡҡа килә. Ит етештереүсе һөнәрселәр, тире эшкәртеүселәр, һөйәк һырлаусылар күбәйә.
Петр I дәүеренә тиклем малды баҙарҙарҙа, ихаталарҙа, махсус «ит шалаштары»нда, ҡырҙа, йылға ярҙарында, соҡор янындағы асыҡ урындарҙа һуйғандар. Петр I мал һуйыу урындары төҙөргә бойора һәм ит һатыуҙы көйләүсе махсус указ сығара.
В рядах и местах, где столовые харчи продаются, всё держать здоровое… Ежели кто будет чинить не по сему, и в том будет пойман, за первую вину будет бит кнутом, за вторую будет сослан на каторгу, за третью будет смертная казнь учинена.
Ошо осорҙа армия өсөн тоҙло һәм ыҫланған итте бик күп етештерә башлайҙар һәм шунан башлап колбаса етештереү үҫешә.
Итте консервалауҙың ябай ысулдары бик борон уҡ билдәле булған. Төтөндә ыҫлап, итте оҙаҡ һаҡлай белгәндәр. XIX быуат уртаһында Рәсәйҙә төрлө ыҫланған ризыҡ етештереү өсөн сусҡа ите күбәйә. Сит илдәрҙән ит ыҫлау һәм колбаса өсөн төрлө ҡоролмалар, тәмләткестәр килтерелә башлай.
XX быуат башында Мәскәүҙә колбаса һымаҡ ризыҡ төрҙәрен етештереү ҡоролмаларын эшләүсе заводтар («Торговый дом Фриц Фюрле», «Вернер и Пфлейдерер») асыла.
Башҡорт, ғөмүмән төрки халҡында ла, ит эшкәртеү бик ныҡ үҫешкән була. Бигерәк тә оло малдың итен йәй көндәре һыуытҡысһыҙ оҙаҡҡа һаҡлау, оҙон юлға сыҡҡанда яугирҙарға биреп ебәреү өсөн итте ҡаҡлау киң таралған булған. Мал итен генә түгел, ҡош-ҡорт итен дә ҡаҡлағандар. Шулай уҡ мал һуйғандан һуң тиҙ боҙола торған эс-бауыр, үпкә иттәрен бөйөр майы һәм тәмләткестәр ҡушып ваҡ итеп турап, малдың йыуан эсәгенә тултырып бик татлы тултырмалар яһағандар. Был йолалар ауылдарҙа бөгөнгө көндә лә һаҡлана. Киптерелгән йылҡы ҡаҙылыҡтары, ҡаҙ түшкәләрен етештереүсе предприятиелар үҫешә.
Ит етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Итте донъя кимәлендә етештереү йылына 53-54 млн тонна тәшкил итһә лә, халыҡтың йән иҫәбенә етештереү дәүмәле төрлөсә. Мәҫәлән, донъя буйынса йән башына уртаса 33,2 кг ит етештерелә тип алһаҡ, Европа илдәренә ул 83,5 кг, Ҡытайға — 29,4 кг, Данияға — 326,9 кг, Бельгияға — 144,2 кг тура килә.
Ит төрҙәре буйынса сусҡа ите беренсе урында — 39,1 %, икенсе урында ҡош ите — 29,3 %, артабан һыйыр ите — 25,0 %, һарыҡ ите — 25,0 %, башҡа төр иттәр — 1,8 %.
- Донъя кимәлендә һыйыр һәм быҙау итен һатыу буйынса экспортер һәм импортер илдәр айырылып тора. Мәҫәлән, экспорт лидерҙары: Австралия һәм Яңы Зеландия (донъя кимәлендә һатыу күләменең 25 % тәшкил итә), шулай уҡ Бразилия, Аргентина, Уругвай, Европа илдәре һәм АҠШ. Улар оҙатҡан иттең импортерҙары булып Япония, Корея Республикаһы, Иран, Мысыр тора.
- Сусҡа итенең донъя экспорты 5095,3 мең тонна. Күп өлөшө Европаға тап килә — 74,1 %. Төп экспортер булып Дания тора — 951 мең т. (18,7 %), артабан Нидерланд килә — 635 мең т (12,5 %). Башҡа ил-экспортерҙар 500 мең т аҙыраҡ ебәрәләр һәм донъя экспортындағы өлөштәре 10 % тәшкил итә. Рәсәй сусҡа итен ситкә бөтөнләй сығармай тиерлек.
- Һарыҡ һәм бәрәс итенең экспортерҙары — Яңы Зеландия һәм Австралия.
- Ҡош ите экспорты буйынса Европа Берләшмәһе илдәре һәм АҠШ тора.
Донъя кимәлендә ит һәм ит ризыҡтары һатыуҙа АҠШ айырым урын биләй. Был ризыҡҡа донъя хаҡтарының сағыштырмаса түбән булыуы арҡаһында илдә үҙҙәре етештереүгә ҡарағанда ситтән һатып алыуға өҫтөнлөк бирәләр. АҠШ-тың аграр сәйәсәте күберәк ашлыҡты, бигерәк тә фураж (мал аҙығы өсөн) ашлығы экспортлауға ҡоролған. АҠШ үҙ мөмкинлектәрен малсылыҡты түгел, ә малсылыҡ өсөн «сеймал» экспортлауға көйләй.
2007 йылда Рәсәйҙә ҡулланылған һыйыр итенең 43%-ы импортҡа ҡайтып ҡала. 2008 йылда был өлөш 46 % була. Белгестәр был хәлде ресторан һәм дөйөм туҡланыу селтәрендә һорауҙың артыуы, ә ил эсендә һыйыр ите етештереүҙең кәмеүе менән аңлата.
2012 йыл йомғаҡтарына ҡарағанда Рәсәйҙә мал һәм ҡош ите күләме (тере ауырлыҡта) хужалыҡтарҙа 11 млн. 630 мең тонна булған. Итте импортлау 2,5 млн тонна тәшкил иткән. Тимәк, Рәсәйҙә ит импорты ҡулланыуҙың 17%-ын тәшкил итә.[3]
Өй шарттарында һәм дөйөм туҡланыу предприятиеларында итте кулинар эшкәртеү төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Итте төрлө ашамлыҡтар менән бергә ҡушып әҙерләргә мөмкин, шуға ла унан бик күп төрлө ризыҡ бешереп була.
Ит ризыҡтарын әҙерләгәндә төрлө йылытыу ысулдары ҡулланыла: һыуҙа бешереү, ҡурыу, быҡтырыу (кулинария) һәм мейестә томалау.
Бешереү һәм ҡурыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыйыр, быҙау, һарыҡ, ҡуян һәм сусҡа иттәрен икенсе тәғәм (вторые блюда) өсөн аҙ ғына һыу ҡушып (1 кг иткә 1—1,5 л һыу) бешерәләр. Бешереү өсөн әҙерләнгән ит, башлы һуған, петрушка (үлән), кишер һәм сельдерейҙы (1 кг иткә 1,5 кг йәшелсә) эҫе һыуға һалалар, ҡайнатып сығаралар һәм 90—95° эҫелегендә ит бешеп еткәнсә ҡайнаталар. Был ысул менән бешергәндә иттәге иреп юғалыр матдәләр аҙыраҡ бүленеп сыға. Ит бешеп сығыр алдынан тоҙ һалалар. Ит бешкән һурпаны төрлө соус һәм аштар әҙерләүҙә ҡулланалар.
Иттең бешеү ваҡыты хайуан төрөнә, йәшенә һәм һимеҙлегенә бәйле. Төрлө ит төрлөсә (ит киҫәге ҙурлығына, ҡайһы өлөш алыныуына ҡарап 40 минуттан 3 сәғәткә тиклем) бешә.
Әҙер булыуын белеү өсөн ит киҫәгенең иң итле урынына повар энәһе ҡаҙайҙар. Әгәр энә ауырлыҡ менән инһә һәм энәне алғас, тишегенән ҡыҙғылт һут сығып, ул ҡайнар һыуҙа ойошһа, тимәк әле был ит бешеп етмәгән була.
Бешкән ит киҫәктәрен тәрилкәгә рәт менән теҙеп һалалар, өҫтөнә аҙ ғына һурпа ҡоялар, ҡапҡас менән ябалар һәм өҫтәлгә ҡуйғанса 60—65° йылылығында һаҡлайҙар. Быҙау һәм һарыҡтың түш ите бешеп сыҡҡас та, ҡабырға һөйәктәрен һурып алалар.
Эре киҫәктәрҙе бешереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыйыр ите (һум ит, арҡа һәм бил өлөшө). Ит өҫтөнә тоҙ, борос һибәләр, эҫе туң май (май кимәле 1-1,5 см) һалынған табаға һалып көслө утта тыш яғынан кетерҙәк барлыҡҡа килгәнсә ҡуралар. Ит киҫәктәрен араһында 0,5 см ара ҡалдырып һалабыҙ (май һыуынып китмәһен өсөн). Тығыҙ итеп һалғанда май һыуына башлай, кетерҙәк тиҙ генә барлыҡҡа килмәй, иттән күп һыу сыға һәм ит һутһыҙ, ҡаты була.
Плитәлә ҡурғандан һуң итте мейестә ҡурып алалар. Ҡурған ваҡытта һәр 10-15 минут һайын ит өҫтөнә һурпа һәм май ҡоялар.
Әгәр мөмкинлек булһа, ҡурыр алдынан мейесте 300—350° тиклем йылытып итле табаны (алдан ҡурып тормайынса) шунда уҡ мейескә ҡуйырға була. Был осраҡта кетерҙәк тиҙерәк барлыҡҡа килә һәм тигеҙ була.
Бешеү ваҡыты киҫәктәр ҙурлығына бәйле.
Быҙау, һарыҡ, сусҡа ите
Быҙау, һарыҡ, сусҡа иттәрен эре киҫәктәр менән ҡурыу өсөн ҡабырға, түш иттәрен ҡулланалар. Шулай уҡ быҙау (башмаҡ), һарыҡтың бөйөр тапҡырындағы итен эре киҫәктәр менән ҡуралар.
Һарыҡ ите киҫәктәренә, ҡурыр алдынан, һарымһаҡ һыларға мөмкин; һарымһаҡты тоҙ һәм ҡара борос менән төйөргә һәм ҡурыр алдынан 2-3 сәғәт алдан ит киҫәктәренә һыларға кәрәк.
Әҙерләнгән ит киҫәктәренә тоҙ һәм борос һибәләр, ара ҡалдырып иттең тыш яғын өҫкә ҡаратып табаға теҙәләр. Һәр табаға бер үк ауырлыҡтағы һәм бер ҙурлыҡтағы киҫәктәрҙе теҙәләр. Ит өҫтөнә туң май (майлы сусҡа ите өҫтәнә һыу) ҡоялар. Мейестә тулыһынса ҡурылғанса ҡуралар. Ҡурған ваҡытта табала шыйыҡлыҡ аҙ булырға тейеш, сөнки ул күп булһа кетерҙәк барлыҡҡа килмәй. Шуға ла ҡурыу мәлендә һыу йәки һурпаны аҙ-аҙлап ҡына, 10-15 минут һайын, ҡойоп торорға.
Сусҡа итен тиреһе менән ҡурғанда тәүҙә эҫе һыуға тығып алалар, ә тиреһен квадрат йәки ромбиктар килеп сығырлыҡ итеп киҫә бирәләр.
Ит киҫәктәренең бешеүен белеү өсөн ашнаҡсы энәһе менән тишеп ҡарайҙар. Энә тигеҙ һәм еңел инһә, ағып сыҡҡан һут үтә күренмәле булһа — бешкән тигән һүҙ.
Эҫелеген тигеҙләп торған хәлдә ит өҫтө тигеҙ генә кетерҙәк менән ҡаплана. Әгәр мейестең махсус көйләүесе булмаһа, эҫелек артып киткәндә мейес ҡапҡасын аса биреп, ит өҫтөн еүеш ҡағыҙ менән ҡаплап алырға кәрәк.
Өлөшлө һәм ваҡ киҫәкле иттәрҙе ҡурыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өлөшлө һәм бәләкәй киҫәкле итте йыш ҡына аҙ майҙа һәм һирәкләп — күп күләмдәге майҙа (фритюрҙа) ҡуралар. Тәүге ысул менән — тәбиғи һәм сохари вағында әүәләнгән сей ит киҫәктәрен, ә икенсеһе менән бары тик әүәләнгән итте ҡуралар. Һирәкләп әйләнеп торған сыбыҡта ла ҡуралар.
Йоҡа ғына өлөшлө ит киҫәктәрен — лангет, антрекот — тимер йәки суйын табаларҙа ҡуралар. Тәбиғи сусҡа һәм быҙау кәтлиттәре, филе, бифштекстарҙы ваҡ тишекле иләктәрҙә, ҡалын тышлы таба йәки суйын табаларҙа ҡуралар. Ҡурыр алдынан иткә тоҙ һәм борос һибәләр. Ҡурыу өсөн итте 130—140° эҫелегендә ҡыҙҙырылған туң майлы һауытҡа һалалар.
Кетерҙәк барлыҡҡа килеү менән итте әйләндереп һалалар. Ут ҡыҙыулығы ҡурып бөткәнсә кәмемәҫкә тейеш. Бары тик ҡалын ит киҫәктәрен (филе, бишфтекс) генә бер аҙ һүрән эҫелеҫтә ҡурып бөтөрәләр.
Өлөшлө киҫәктәрҙе әҙер булғанса ҡуралар, ә әүәләнгән киҫәктәрҙе, кетерҙәк барлыҡҡа килгәндә бешеп өлгөрмәһә, мейестә бешереп бөтөп ҡуялар.
Фритюрҙа ҡурыу өсөн бешкән йәки ҡурылған ризыҡты онда, йомортҡала йәки сохариҙа әүәләйҙәр. Әүәләнгән киҫәктәрҙе 160—170° тиклем эҫетелгән туң майға һалалар. Майҙың күләме 4:1 булырға тейеш.
Күмерҙә рәшәткә өҫтөндә йәки шешлек мейесендә итте тәбиғи килеш, 8-20 минут тирәһе, ҡуралар.
Эре киҫәктәрҙе быҡтырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Быҡтырылған ит күләме 1,5 кг-дан да артмаһа яҡшыраҡ.
Быҡтырыр алдынан итте кетерҙәк барлыҡҡа килгәнсә ҡуралар һәм өҫтөнә аҙ ғына һыу ҡойоп, һауыт ҡапҡасын ябып, төрлө тәмләткестәр өҫтәп, хатта әҙер соус та ҡойоп быҡтыралар. Быҡтырыу өсөн башлыса мал ботоноң ҡабырға һәм өҫкө өлөшө һәм ҡалаҡ һөйәге ите алына.
Иттең тәме һәм еҫен тәмләткестәр, хуш еҫле йәшелсәләр тулыландыра. Хуш еҫ биреүсе йәшелсәләр: башлы һуған, кишер, сельдерей һәм петрушканы (үҫемлек) 1 кг иткә 100 г иҫәбенән ҡушалар.
Итте быҡтырғанда сама менән: ҡара борос, лавр япрағы — 0.5 г, петрушка үләнен — 5 г, упроп — 3 г ҡушалар. Быларға тағы ла дәрсен (корица), ҡәнәфер, мускат сәтләүеген өҫтәргә мөмкин (1 кг иткә һәр береһенән 0.5 г). Иткә ҡырҡыу тәм өҫтәр өсөн аҡ йәки ҡыҙыл йөҙөм шарабы, кеүәҫ, һеркә, шулай уҡ маринадланған емештәр һәм һуты менән емеш-еләк тә (1 кг иткә 100—150 г) ҡушырға мөмкин. Был һуттарҙы ҡушҡанда томат иҙмәһенең күләмен ҡап яртыға кәметәләр.
Әҙер итте 50—60° эҫелегендә ябыҡ һауытта һаҡлайҙар һәм кәрәк булғанда 2-3 киҫәкте тураҡлап ҡуялар. Әҙер булғас 3 сәғәт эсендә ҡулланмаған хәлдә, уны һыуыталар, ә ашар алдынан эҫе соуста йылыталар.
Мейестә бешереү (томалау)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ит ризыҡтарын бешерер алдынан быҡтырып йәки ҡурып алалар. Мейестә юғары температурала (300—350°) бешерәләр.(Ризыҡ 80-85° эҫегәс, өҫтөндә кетерҙәк барлыҡҡа килгәс, әҙер тип һанала). Әҙер ризыҡты һаҡларға ярамай, сөнки уның йөҙө һәм тәме тиҙ арала насарая.
Кеше өсөн ризыҡ булараҡ иттең урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иттәге витаминдар һәм минераль матдәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ит аҡһым (15-20 %), минераль матдәләр (яҡынса 0,8-тан 1,6 % тиклем) сығанағы булып тора. Минераль матдәләрҙән башлыса калий фосфаты, кальций, магний, цинк һәм баҡыр, шулай уҡ тимер бар. Минералдар бауыр һәм башҡа ағзаларҙа, шулай уҡ ҡанда күп. Бауыр В төркөмө, D һәм А витаминдарына бай 12.[4]
Ҡулланыу буйынса кәңәштәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта диетологтар итте аҙыраҡ ашарға тәҡдим итәләр (урта һәм аҙ күләмдәге физик көсөргәнешлектә дөйөм ҡулланған ризыҡтың 25-30 % тәшкил итергә тейеш). Бигерәк тә майлы ит ҡулланыуҙы сикләргә кәңәш итәләр. Шул уҡ ваҡытта бер сикләүһеҙ ҡош ите, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтарын ҡулланырға була.[5][6][7] Ҙур молекуляр массалы майы булған иттәрҙе ҡәтғи сикләргә ҡушыла. Бындай май кислоталары булған иттәр ашарға башҡа ризыҡ ҡалмағанда йәки бик күп энергия сарыф ителгәндә генә ҡулланылыуы мөмкин.[6][8]
Итте артыҡ күп ашау зыяны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ит ашауҙы сикләүҙең сәбәбе шунда: итте артыҡ күп ашағанда башҡа ризыҡтарҙы ҡулланыу сикләнеүе иҫәбенә кәрәкле файҙалы матдәләр дәүмәле кәмеүе арҡаһында төрлө сирҙәргә килтерә. Бигерәк тә йөрәк-ҡан тамыры сирҙәре: гипертония һәм инсульт ҡурҡынысы ҙур.[9][10][11][12][13] Шулай уҡ бөйөр ауырыуҙары;[10] подагра;[10] шәкәр диабеты;[9] остеопороз; яман шеш барлыҡҡа килеүе, шул иҫәптән һөт биҙҙәре,[9][10][14][15][16], аналыҡ,[9][10][15][16] йыуан һәм тура эсәктәрҙең яман шештәрен тыуҙыра;[9][10][15][16][17] ашҡаҙан-эсәк сирҙәренә килтереүе ихтимал;[10] һимереү һ.б.). Ҡайһы бер диетологтар, сирҙәрҙе булдырмау йәки дауалау өсөн, ваҡытлыса йәки даими иттән ваз кисергә лә кәңәш итәләр.[6][12][18][19][20]
Итте саманан тыш ҡулланыу зыяны булып организмға экзоген холестерин инеүе һанала. Был фактор атеросклероз тыуҙырыу менән янай. Шулай уҡ азот ҡушылмалары концентрацияһы ла арта. Бәүел кислотаһы алмашыныуы боҙолған осраҡта был фактор подаграға килтерә.[10]
Ит ҡулланыу һәм дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер диндә ит ашауҙа төрлө сикләүҙәр, тыйыуҙар йәшәй.
Мәҫәлән, иудаизмда ҡайһы бер хайуандарҙың ите «кашрут» (йәғни, ҡуллануға яраҡлы), ә ҡайһы берҙәренеке «кашрутһыҙ» тип һанала.
Христиан динендә ураҙа мәлендә ит ҡулланыу сикләнә йәки тыйыла.
Буддизмда хайуанды ашау өсөн үлтереү тыйыла, сөнки был кармаға кире эҙемтәләр бирә. Шулай ҙа буддист ашау өсөн махсус үлтерелмәгән хайуан итен ҡуллана ала.
Индуизмда һыйыр изге мал һанала, шуға дөйөм алғанда ит ашаһалар ҙа, һыйыр итен ашау тыйыла. Уны буйвол ите менән алыштыралар.
Исламда хәләл ит кенә ашау рөхсәт ителә. Сусҡа һәм ярамағанса һуйылған хайуан итен ашау тыйыла. Ҡорбанға салынған хайуан итен ашау ислам дини байрамы — Ҡорбан байрамының төп йолаһы булып тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Первое мясо из пробирки оценено в миллион долларов — 28 апреля 2008
- ↑ Е. В. Никитюк. Быт античного общества. Пища и питьё греков и римлян
- ↑ Производство и импорт мяса: итоги 2012 года
- ↑ Скурихина И. М Волгарева М. Н. 1 // Химический состав пищевых продуктов. Книга 1 Справочные таблицы содержания основных пищевых веществ и энергетической ценности пищевых продуктов — 2 переработанное. — М.: Агропромиздат, 1987. — Т. 1. — Б. 74-76. — 224 б.
- ↑ Ҙур ҡурҡыныс менән янаған фастфуд рейтингы асылған
- ↑ 6,0 6,1 6,2 М. Гурвич Модные и новомодные диеты, «Наука и жизнь»
- ↑ Украинские диетологи разработали антикризисное меню
- ↑ Диетологи Москвы сказали «нет» жирному мясу
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Ильичева Т. С., кандидат медицинских наук «Вред мяса» на сайте NewDoctor
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 А. Малых Вегетарианство и мясная диета. Часть 2: Вред мясаҠалып:Неавторитетный источник
- ↑ Journal of the American Medical Association 176: 134-5, 1961 (инг.)
- ↑ 12,0 12,1 Inter-Society Comission for Heart Disease Resources. Primary prevention of the arteriosclerotic diseases. Circulation 42: A53-95, December 1970 (инг.)
- ↑ Kaare R. Norum «What is the Experts' Opinion on Diet and Coronary Heart Diseases?» Journal of the Norwegian Medical Association, 12 February 1977. (инг.)
- ↑ E. F. Taylor, V. J. Burley, D. C. Greenwood, J. E. Cade Meat consumption and risk of breast cancer in the UK Women’s Cohort Study (инг.)
- ↑ 15,0 15,1 15,2 R.L. Phillips «Role of Lifestyle and Dietary Habits in Risk of Cancer Among Seventh-Day Adventists», Cancer Research 35:3513, (November 1975)
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Morton Mintz «Fat Intake Seen Increasing Cancer Risk», Washington Post, 10 September 1976. (инг.)
- ↑ Тик ит кенә ашау эсәк яман шешенә, medportal.ru
- ↑ ВОЗ. Предупреждение инфарктов и инсультов
- ↑ C.R. Sirtori, et. al. «Soybean Protein Diet in the Treatment of Type II Hyperlipoproteinaemia», The Lancet 1 (8006): 275-7, (5 February 1977). (инг.)
- ↑ American Academy of Sciences, Diet, Nutrition, and Cancer, National Reserch Consul, National Academy Press, Washington, June 1982. (инг.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ГОСТ Р 52427-2005 «Мясная промышленность. Продукты пищевые. Термины и определения».
- Кулинария / Под ред. О. Н. Боголюбовой — М.: «Дабахов, Ткачёв, Димов», 1994. — 336 б. — ISBN 5-8438-0011-3.
- Головков А. Э. Разносолы деревенской кухни — М.: Росагропромиздат, 1990. — Б. 149—150. — ISBN 5-260-00194-X.
- Разуваев А. Н., Ключников А. Б. Основы современных технологий переработки мяса. Краткие курсы фирмы «Протеин Технолоджиз Интернэшнл».
- Бараников А. И., Приступа В. Н., Колосов Ю. А. и др. Технология интенсивного животноводства: учебник / Под ред. В. Н. Приступы — Ҡалып:Ростов н/Д: Феникс, 2008. — ISBN 978-5-222-12679-0.
- Жолондз М.Я. Вегетарианство. Загадки и уроки, польза и вред — ИГ «Весь», 1999. — ISBN 5-266-00009-0.
- Хлопин Г. В. Мясо // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [ Ит] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Мясные блюда
- Торговля мясными товарами в СССР
- Правила ветеринарного осмотра убойных животных и ветеринарно-санитарной экспертизы мяса и мясных продуктов от 27 декабря 1983 года.


c: text/html

text:
Рөстәм Хәмитов РФ Дәүләт Советы президиумының ултырышында ҡатнашты
17 февралдә Череповецта (Вологда өлкәһе) Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Рәсәй Президенты Владимир Путин уҙғарған, ғаилә, әсәлек һәм балалыҡ өлкәһендә дәүләт сәйәсәте мәсьәләләре буйынса Дәүләт советы президиумының ултырышында ҡатнашты. Ултырыш барышында, атап әйткәндә, Рәсәй Федерацияһы Президентының майҙағы указдарында тейешле положениеларҙың үтәлеше тикшерелде.
Ултырышты асып, Владимир Путин, «тыуымды үҫтереү, әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау, ғаилә институтын нығытыу өсөн шарттар булдырыу – ул Рәсәйҙең өҫтөнлөклө социаль бурысы. Улар хәҙерге һәм киләсәк дәүләтебеҙ өсөн мөһим әһәмиәткә эйә һәм бөтә кимәл власть органдарының да, йәмғиәттең дә, граждандарҙың да системалы, килешелгән эшен, берҙәм маҡсат һәм уларҙың үтәлешенә аныҡ, аңлайышлы критерийҙары булған эште талап итә», тип билдәләне.
Әлеге ваҡытта Рәсәй Хөкүмәте ғаилә сәйәсәте концепцияһы өҫтөндә эшләй.
— Был өлкәлә дәүләттең төп маҡсаты – тотороҡло ғаилә именлеге өсөн шарттар булдырыу, — тине Владимир Путин. — Ул тотош бер төркөм факторҙарҙан тора: тәү сиратта ғаилә килеменән, торлаҡ шарттарынан, мәғариф һәм медицина хеҙмәттәре сифатының асыҡлығынан, балаларҙың һәм өлкәндәрҙең физик һәм әхлаҡи тәрбиәһенән һәм башҡа бик күп шарттарҙан.
Был принцип, Рәсәй Президенты фекеренсә, концепция һәм дәүләт тарафынан уҙғарылған ғаилә сәйәсәте нигеҙенә ятырға тейеш.
— Бының өсөн ғаилә сәйәсәте векторын үҙен күп яҡтан үҙгәртергә кәрәк. Әлегә тиклем ул күбеһенсә ауыр тормош шарттарында ҡалған һәм социаль яҡлауҙа мохтаждарға хәстәрлек күреү яғына йүнәлтелгәйне. Һис шикһеҙ, был бик мөһим һәм бындай эш дауам ителергә тейеш һәм дауам ителәсәк. Әммә дәүләт ябай, ғәҙәти Рәсәй ғаиләһенең дә тормош кимәлен һәм сифатын һәм уның йәмәғәт абруйын үҫтереү өсөн шарттар булдырырға тейеш.
Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында урындар етмәү мәсьәләһе лә тикшерелде.
— Бөгөн яслелә миллион ярымдан ашыу бала мохтаж, — тине Владимир Путин. — Өс йәшкә тиклемге балаларҙы ҡарау һәм тәрбиәләү буйынса системаны үҫтерергә кәрәк.
Өс йәштән алып ете йәшкә тиклемге балалар өсөн балалар баҡсаларында урындарға ҡағылышлы, Рәсәй Президенты, тотош ил буйынса мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында 425 мең бала сиратта тора, тип билдәләне.
— Сират кәмей, әммә теләгәнсә тиҙ генә түгел, тик мәсьәлә барыбер хәл ителә, — тине Владимир Путин.
Ғаилә именлеге һәм социаль етемлек проблемаһына ҡағылып, ил Президенты, Рәсәйҙә йыл һайын 51 мең тирәһе ата-әсә хоҡуҡтарҙа сикләнә йәки ғөмүмән мәхрүм ителә һәм 62 мең самаһы бала ата-әсәһе имен булғанда етемгә әйләнә, тип билдәләне.
Ултырышта балалы ғаиләләргә ярҙам итеү өлкәһендә эшләүсе коммерцияһы булмаған ойошмаларҙың мөһим роле баһаланды.
Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында һәм ҡалаларында балалар баҡсаларына сиратты нисек бөтөрөүгә өлгәшеп булыуы тураһында журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, Рөстәм Хәмитов, 2010 йылда уҡ, был мәсьәләнең бөтә ҙурлығын аңлап, республикала яңы балалар баҡсалары төҙөү буйынса ҙур программа башланыҡ, тип һөйләне. 2011 йылда мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары һалыу өсөн биш миллиард һум самаһы йүнәлттек. 2012-2013 йылдарҙа был программаны дауам иттек, тик бындай уҡ күләмдә түгел. Шуға ҡарамаҫтан өс йыл эсендә республикала балалар баҡсаларына сиратты өс тапҡырға тиерлек кәметеп булды. Республиканың бер нисә ҡалаһында һәм районында, мәҫәлән Салауатта, сират юҡ. Ишембайҙа ла юҡ. Ул яңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары төҙөлөшөн күпләп финанслау һөҙөмтәһе.
— Беҙ балаларҙы балалар баҡсаларының альтернатива варианттарын: шәхси балалар баҡсалары, тулы көн булмаған балалар баҡсаларын, ойоштороу менән шөғөлләндек. Мәҙәниәт йорттарында, мәктәптәрҙең буш кластарында махсус төркөмдәр астыҡ. Ҙур системалы эш алып барҙыҡ. Йыл-йыл ярымдан өс йәштән ете йәшкә тиклемге балалар өсөн балалар баҡсаларына сираттар бөтөр тип ышанабыҙ. Был системалы эш, әйтеп үтергә ҡәрәк, арзан түгел – байтаҡ финанстар йүнәлтелгән. Тик шулай итеп кенә мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына сиратты бөтөрөп булыуын аңлайбыҙ, — тине республика башлығы.
Был мәсьәләлә шәхси капитал ярҙамына ҡағылғанда, Рөстәм Хәмитов, был өлкәгә ҙур теләк менән бармайҙар, тип билдәләне.
— Шәхси балалар баҡсалары бар, әммә улар күп түгел – бөтә республикаға бер нисә тиҫтә. Киреһенсә дәүләт балалар баҡсалары – 1,5-2 мең. Нисек шәхси эшҡыуарҙы балалар учреждениеларына йәлеп итеү – был, һис шикһеҙ, проблема. Беҙ ташламалар булдырырға тырышабыҙ. Шәхси эшҡыуарҙарға яңы төҙөлгән балалар баҡсалары биналарын биреп ҡараныҡ, хатта был осраҡта ла килмәйҙәр. Күрәһең, был шундай нескә өлкә, унда иң тәүҙә бюджет финанслауына өмөтләнәләр. Үҙебеҙҙә булған тәжрибә күрһәтеүенсә, шәхси эшҡыуарҙар әлеге был проблеманы хәл итергә әҙер түгел һәм ул беҙгә уны хәл итмәйәсәк. Бөгөн балалар баҡсалары – ул дәүләттең,бюджет финанслауының өҫтөнлөгө, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды БР Президенты.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
БДУ-ның Хоҡуҡ институты IX – XI синыф уҡыусыларын асыҡ хоҡуҡ мәктәбенә бушлай уҡырға саҡыра. Бында улар көндәлек тормошта кәрәк булған юридик белем аласаҡ, үҙҙәренең хоҡуҡтары һәм бурыстары хаҡында беләсәк. Уҡыу программаһы 10 фәндән тора. Дәрестәр аҙнаһына бер тапҡыр, көндөң икенсе яртыһында үткәрелә.
Асыҡ мәктәп 28 марттан 13 июнгә тиклем эшләйәсәк. Белем алырға теләүселәр 26 мартҡа тиклем үҙе тураһында мәғлүмәттәр – исем-шәрифе, синыфы, уҡыған мәктәбе, электрон адресы, телефоны яҙылған ғаризаны op-school@mail.ru почтаһына ебәрергә тейеш. Курсты үтеүселәргә аҙаҡтан сертификаттар тапшырыла.
Хоҡуҡ мәктәбе көтә!
БДУ-ның Хоҡуҡ институты IX – XI синыф уҡыусыларын асыҡ хоҡуҡ мәктәбенә бушлай уҡырға саҡыра. Бында улар көндәлек тормошта кәрәк булған юридик белем аласаҡ, үҙҙәренең хоҡуҡтары һәм бурыстары хаҡында беләсәк. Уҡыу программаһы 10 фәндән тора. Дәрестәр аҙнаһына бер тапҡыр, көндөң икенсе яртыһында үткәрелә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 299
МАЛИЕВСКИЙ Виктор Артурович (18.5.1966, Өфө), педиатр. Мед. ф. д‑ры (2006), проф. (2007). О.А.Малиевскийҙың игеҙәге. БДМИ‑ны тамамлаған (1989), 1994 й. алып шунда уҡ эшләй, бер үк ваҡытта 2001— 04 йй. Респ. балалар клиник дауаханаһында бүлек мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге ревматология һәм кардиология мәсьәләләренә арналған. М. ҡатнашлығында төрлө йәштәге балаларҙың йәшәү сифатына мед.‑биол. һәм соц.‑гигиеник факторҙар йоғонтоһо, ревматик ауырыуҙарҙың таралышы һәм структураһы өйрәнелә, хроник ауырыуҙарҙың балаларҙың йәшәү сифатына йоғонтоһон баһалау өсөн йәшкә бәйле енес күрһәткестәренең популяция нормативтары, ювениль артритлы ауырыуҙар регистрҙары б‑са ЭВМ өсөн программалар эшләнә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Качество жизни детей. М., 2011 (авторҙ.); Ювенильные хронические артриты. М., 2011 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Баш ҡалала һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн үҫеш үҙәге асыласаҡ
Өфөлә инвалид балалар өсөн үҫеш үҙәген асыу идеяһын «Мәрхәмәт» хәйриә мәғариф фонды тәҡдим итте. Ҡала үҙәгендә Цюрупа, 104 адресы буйынса урынлашҡан яңы учреждение 22 сентябрҙә ишектәрен асасаҡ.
«Башинформ» агентлығына фонд президенты Айгөл Гәрәева һөйләүенсә, бында капиталь ремонт эшләнгән, инвалид балалар менән эшләү өсөн махсус техника һатып алынған.
Тәүҙә үҙәктә 3-18 йәштәрҙәге 102 бала шөғөлләнәсәк. Һәр төркөмдә етешәр бала буласаҡ. Кабинеттарҙа музыка, рәсем, бейеү, спорт, актерлыҡ оҫталығы, сит ил телдәре менән шөғөлләнеү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә бар. Бынан тыш, балаларға психологтар, логопедтар, дефектологтар консультация бирәсәк.
24 сентябрҙә 11 сәғәттә Асыҡ ишектәр көнө үтәсәк. Программала – уҡытыусылар менән танышыу, «Алтын балдаҡ» спектаклен ҡарау.


text:
Башҡортостан делегацияһы Рәсәй Урмансылар йәмғиәте съезында ҡатнаша
Башҡортостан делегацияһы Рәсәй Урмансылар йәмғиәтенең V съезы һәм мәктәп урман хужалыҡтарының Бөтә Рәсәй съезы эшендә ҡатнаша. Икеһе лә быйыл Ҡазанда үткәрелә. Съезд программаһында – урман хужалығының көнүҙәк мәсьәләләрен тикшереү, шулай уҡ Татарстандың бер нисә урман хужалығы объекттарына барыу.
Рәсәй Урмансылар йәмғиәте съезында илдең 79 төбәгенән 135 делегат ҡатнаша. Башҡортостан исеменән Рәсәй Урмансылар йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе рәйесе Марат Ғәбитов һәм Бәләбәй урман хужалығы етәксеһе Памир Ғәлимов сығыш яһай.
Рәсәй Урмансылар йәмғиәтенең V съезы менән бер юлы Татарстандың баш ҡалаһында мәктәп урман хужалыҡтарының Бөтә Рәсәй съезы ла үтә, унда илдең 55 төбәгенән 328 делегат ҡатнаша. Башҡортостан исеменән сарала республиканың ике иң яҡшы мәктәп урман хужалығы уҡыусылары, Туймазы урман хужалығы етәксеһе Рафаил Фәррәхов ҡатнаша, тип хәбәр иттеләр республика Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Белешмә өсөн. Мәктәп урман хужалыҡтары – Рәсәйҙә тәбиғәтте һаҡлау буйынса ҙур үҫмерҙәр хәрәкәтенең береһе. Илдә өс меңдән ашыу мәктәп урман хужалығы булдырылған, уларҙа яҡынса 100 мең уҡыусы иҫәпләнә.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Иремдең һөйәркәләре менән ярышып үтте ғүмерем
Иремдең һөйәркәләре менән ярышып үтте ғүмерем
Осраҡлы ғына танышым – Фәнүзә апайҙың ете балаһы бар. Ике малай һәм биш ҡыҙ. Өфөлә башҡа ул тиклем күп итеп бала табып йәшәгән ғаиләләрҙе яҡындан белмәйем. Шуға ла ғүмер буйы шул балаларын ҡарап, йүнләп эшләй ҙә алмаған моңһоу ғына күҙле был апайға бер һоҡланып, бер аптырап ҡарап ҡуя торғайным. Бер яйын табып: “Ҡалай балаларығыҙ күп ул, бәхетле ҡатын һеҙ”, – тип һүҙ башларға йөрьәт иттем. Апай, ысынлап та, бәхетле йылмайҙы, күҙҙәренең генә һаман моңһоу ҡалғанлығын һиҙҙем. “Йөрәгендә яралары барҙыр инде, ярай, тупһыҙ кеше кеүек ныҡышмайым”, – тип һүҙҙе башҡаса оҙайтманым. Ләкин Фәнүзә апай бер көн ҡунаҡҡа саҡырҙы: “Һин журналист бит, әйтер һүҙҙәрем бар ”, – тип алдан уҡ аптыратып та ҡуйҙы. Сәй эселде, моңһоу күҙле апайым менән креслоларға йәйелдек. “Яҙмышымды һөйләгем килә, яҙ гәзиткә, туғаным. Бәлки берәүгә фәһем, берәүгә ғибрәт булыр…” – тип башланы һүҙен инде алтмышҡа еткән апай.
Өйләнешкәнгә тиклем үк иремдең йөрөмтәлерәк булыуын, һәр ҡыҙға бәйләнергә әҙер торғанлығын күрә инем. Үлеп яратҡанға бындай ҡылығына күҙ йомдом тип әйтә алмайым, ҡайҙа китһен ул – барыбер мине генә ярата, тип уйланым. Илтифат бирмәнем, тип әйтергә кәрәк инде. Өйләнешкәндән һуң үҙгәрер, тип тулыһынса ышандым һәм йәшләй генә кейәүгә сыҡтым. Бер йыл йәшәп тә өлгөрмәнек, эшендәге бер ҡатын менән бәйләнеп китеүе хаҡында еткерҙеләр. Шаҡ ҡаттым да, иремә бер һүҙ өндәшмәнем, беренсе балам тыуырға ике ай ғына ваҡыт ҡалғайны. Ҡасан, нисек осрашҡандарҙыр инде ул ҡатын менән һис кенә лә аңламайым. Ирем һәр ваҡыт эштән ваҡытында ҡайта, эш хаҡын да йәшермәй. Фатир бирергә торалар ине, торлаҡ, бала һәм башҡа мәшәҡәттәр менән аҙыраҡ онотолоп, янъял ҡуптарманым. Шулай ҙа йөрәгем аҫтында сабыйын йөрөткән никахлы иремдең хыянаты йәнемде ҡырҡҡа телгеләне. Әммә өндәшмәнем. Ниңә түҙгәнемде аңлатам: иремде ташлап сығып китергә, айырылышырға әҙер түгел инем. Ә теге ҡатын тураһында белеүемде әйтһәм, белә тороп та, ғәфү итһәм, кәмһенгәндәй булыр инем. Ошо ғорурлығым бөтә тормошомда шул тиклем ҙур роль уйнар, тип һис тә уйламаным, йәш инем. Иремдең башын стенаға бәреп ярырға теләһәм дә, хыянатын белмәмеш һәм күрмәмеш булырға ҡарар иттем. Ул – ҡала егете, мин – ауыл ҡыҙы. Атай-әсәйем алыҫ бер ауылда, уның барлыҡ туғандары Өфөлә ине. Ауырлы көйөнсә ҡайҙа барайым да, нимә эшләйем инде?!
Бала тыуғас, иремдең түбәһе күккә тейҙе, ҡәйнәмә ике тамсы һыу кеүек оҡшаған ҡыҙыбыҙ мине лә сикһеҙ бәхетле итте. Ғаиләбеҙ түңәрәк, ирем һәр ваҡыттағыса эштән ваҡытында ҡайта, һәйбәт кенә эш хаҡы алып эшләй. Мине ярата икәнлеген белеп-күреп торам. Шулай һәүетемсә генә йәшәйбеҙ. Нервыларымды һаҡлар өсөн иремдең хеҙмәттәштәре һәм башҡалар менән аралашыуҙы туҡтаттым, йылан кеүек борғоланып, ләстит һөйләп кинәнмәһендәр, тип кенә ҡуйҙым.
Декреттан сығып өлгөрмәнем, икенсе балам тыуҙы. Шунан – өсөнсөһө. Шул өсөнсө балам менән декретта ултырғанда, өйҙә телефон шылтыраны. 30 йыл ваҡыт үтһә лә, шул саҡтағы һөйләшеүҙе бөгөнгөләй иҫләйем:
– Фәнүзә, телефонға Айратты саҡыр әле, мөһим хәбәрем бар!
– Ирем өйҙә юҡ, хәбәрегеҙҙе миңә әйтегеҙ, еткерермен.
– Ярай, улай булғас, бик яҡшы. Әле поликлиниканан ҡайттым, беҙҙең сабыйыбыҙ буласаҡ. Һинең менән айрылышыу процесы оҙаҡҡа һуҙылыр, тип уйлайым, балаларығыҙ, фатирығыҙ бар бит – барыһын да бүлергә кәрәк. Шуға ла айырылышырға ғаризаһын тиҙерәк яҙһын ине.
– ...
– Зинһар, өндәшмәй тормағыҙ инде, һеҙҙең аяҡтарығыҙ йүнләп йөрөмәгәнлеген беләм, Айрат балаларығыҙҙы ҡарарға ярҙам итәсәк – ҡурҡмағыҙ!
– Минең аяҡтарым? Йөрөмәй?
Трубканы нисек ҡуйғанымды хәтерләмәйем. Теге ҡатынға ҡысҡырҙыммы, иланыммы, өндәшмәнемме – белмәйем. Иҫемә килгәндә, диванда аяҡтарыма ҡарап ултыра инем. Шунан нишләптер, тиле кеше кеүек, туфлийымды кейеп, бейеп ҡараным, балаҡайҙарым, әсәй концерт ҡуя, тип уйлайҙыр инде, сәпәкәй итә-итә ҡыуанышалар. “Иремдең икенсе ҡатындан балаһы була”, – тип түгел, “Нишләп минең аяҡтарым йөрөмәй тине һуң ул?” – тип уйлап ҡаңғырҙым әле тәүҙә. Ҡәйнәм мине иҫ киткес ярата ине, йөрәгемдең өҙөлөргә етешкәнен күңеле менән һиҙгәндер инде – килеп, ишек ҡыңғырауына баҫты. Ишекте астым да, һәр ваҡыттағыса бәлештәрен, алмаларын, һуттарын тейәп килеп ингән ҡатынды ҡосаҡлап илап ебәрҙем. Быға тиклем шаҡ ҡатып, оҙаҡ илай алмай ултырғанғалырмы икән, ныҡ итеп, үкһеп-үкһеп иланым. Балаларға ҡәйнәм икенсе бүлмәгә күсеп уйнарға ҡушты ла, өндәшмәй генә мине ҡосаҡлап ултырҙы.
Тынысланып, бөтәһен дә түкмәй-сәсмәй ҡәйнәмә һөйләп бирҙем. Ул әллә ни аптыраманы шикелле, тиҙ генә тороп балаларҙың әйберҙәрен йыя башланы, оло улына шылтыратып, беҙҙе машинаға тейәне лә, үҙҙәренә алып ҡайтып китте. Килендәшем дә килде. Бергәләшеп ултырып сәй эстек, мине йыуатыусы ла, йәлләүсе лә юҡ – быныһы шәп булды, юҡһа, тағы илар инем. Йылдар үткәс кенә ҡәйнәмдең ни өсөн беҙҙе үҙенең өйөнә алып ҡайтып киткәнлеген аңланым – ғаиләбеҙҙе һаҡлап ҡалыуҙың берҙән-бер юлын тапҡан. Ҡыҙған баш менән мин сығып китмәһен тип тырышҡан. Рәхмәт инде уға, урыны йәннәттә булһын, иҫ киткес аҡыллы ҡатын ине.
Шулай ҡәйнәмдә күп тә түгел, аҙ ҙа түгел, дүрт ай йәшәнек. Ирем тәүҙә бөтөнләй килеп күренмәне. Ҡәйнәмдең кисен балалар менән урамға сыҡҡан булып, аталары менән осраштырғанын беләм – балалар һөйләй бит. Әлеге ваҡиға тураһында бер кем менән дә асыҡ ҡына һөйләшмәйбеҙ, мин төндәрен шым ғына илайым, нимә эшләргә лә белмәйем. Балалар, ҡайтайыҡ, тип башты ҡатыра, етмәһә, ирем көн һайын эштән тура ҡәйнәмә инә башланы. Өндәшмәй, мин дә ләм-мим. Башым тубал кеүек ҡатты, аптырауҙың аръяғындамын. Иремдең күҙҙәре йәшкәҙәгәнен күрәм, бер көн сыҙаманы теге, һөйләшергә саҡырҙы. Тәүге һорауым шул булды: “Нишләп, минең аяҡтарым йөрөмәй, тип әйттең теге ҡатынға?”. Ирем аптырап китте, ғүмергә лә ундай һүҙҙәр әйтмәнем, тип ант итә башланы. Һуңынан белдем: аяғымды ауырттырып поликлиникаға барғайным, шунда теге ҡатындың әхирәте ирем мине күтәреп йөрөткәнен күргән дә, был хәл төймәнән фил булып, мине “инвалид” хәленә еткергән булып сыҡты. “Балаң тыуманымы әле?” – тимен. “Белмәйем”, – ти. Бер тапҡыр ҙа күрешмәгән икән. Балалар өсөн өҙөлөп торған иремдең был ҡылығын да бөтөнләй аңламаным. Өҙөп-йолҡоп ҡына тәүге һөйләшеүебеҙ шуның менән тамамланды. Айырылышырға ғариза яҙасағымды әйттем. Ҡара көйөп йөрөгән ҡәйнәмә лә, өс ай эсендә ҡоро һөлдәгә ҡалған иремә лә иғтибар итмәнем – яҙҙым ғариза. Шунан һуң ирем аяҡтарыма йығылып ғәфү итеүемде һораны, теге ҡатын менән нишләп йөрөгәнен бөтөнләй аңламай, башы эшләмәгән, имеш. Иң аптыратҡаны шул – теге ҡатындан тыуасаҡ балала эше лә юҡ, ул ҡатын ике ятып бер төшөнә инмәгәндәй. Ғәфү итеүен итмәнем, ләкин өйгә кире ҡайттым. Эшкә сыҡтым. Баяғы ҡатын менән балаһы башымдан сыҡмай, иремдең йәнен ашайым ғына. “Бар, балаңды барып күр, оятһыҙ, иманһыҙ!” – тип көн дә янъял ҡуптарам. Шулай, өс балалы һәм аҙғын ирле, көнө-төнө ҡысҡырына торған йәмһеҙ ҡатынға әйләнә башланым. Тағы ла ҡәйнәм ярҙамға килде, мине ҡаты итеп әрләп, янъял ҡуптарыу теләгемде һүндерерлек һүҙҙәр тапты. Мин теге ҡатындың кем икәнлеген барыбер белдем, балаһын да күрҙем. Барҙым янына, таныттым үҙемде. Аллаға шөкөр, йүнһеҙ генә булып сыҡты ул, мине лә, иремде лә һүгеп-һүгеп, ҡарғап, туҡмап ташларға йыйынғанда саҡ ҡасып ҡотолдом. Аллаға шөкөр, тимен, сөнки был көндән һуң уны йәлләүҙән туҡтаным.
Башҡа ҡатындар нисектер, әммә иремдән ят кешенең бала табыуы мине ныҡ кәмһетте. Нисектер мине тулы ҡанлы ҡатын-ҡыҙ түгел тип күрһәткәндәй булды. Хоҙайҙан тағы ла сабый һорап, хәйер бирҙем. Ишетте ул – бер-бер артлы тағы ла ике бала таптым. Улар бишәү булды. Шунан һуң өсөнсө тапҡыр иремдең хыянат итеүен белдем. Унан һуң дүртенсе тапҡыр үҙ күҙҙәрем менән күрҙем. Мин белгәндән генә алты ҡатын менән йөрөнө ул. Шуларҙың тағы береһе ул тапты. Ирем аҡса менән аҙыраҡ балаларына ярҙам итеп торһа ла, бер ваҡытта ла уларҙы яратманы. Бөтә һөйәркәләрен дә, мин, хыянаты тураһында белеү менән, ғүмерлеккә ташланы. Бер ваҡытта ла өйҙән сығып китмәне, эштән ҡайтмай ҡалманы. Ҡасан күреште, ҡасан йөрөнө – һаман аңламайым. Килендәшем менән аптырап: “Төшкө аш мәлендәлер инде…” – тип һығымта яһаныҡ. Теге һөйәркәләр менән ярыша-ярыша, тағы ла балалар таптым. Шулай балаҡайҙарымдың һаны етәүгә етте лә инде. Һәр береһен яратып үҫтерҙек, балаларым һаман да аталарының мине күпме илатҡанын, күпме рәнйеткәнен белмәй – был хаҡта әйтмәйәсәкмен дә. Әллә теге ҡатындар тапҡан меҫкен балаларға төштө инде рәнйештәрем – икеһе лә йүнле булманы. Береһе үҫмер саҡта уҡ токсикоман булып, үлеп ҡуйҙы. Тәүҙәрәк тыуған ҡыҙы 17 йәшендә эскесегә әйләнде. Аталары яратмаған, аталары арҡаһынан ҡаҡмаған балаларҙың бәхете булмай шул. Минең балаларым тәртипле, Аллаға шөкөр, артабан да шулай булһын.
Иҫәрме мин? Бәлки. Уйлап-уйлап ултырам да, нишләп ғүмеремде ошо аҙғын ир менән үткәргәнемде аңларға тырышам. Тәүге хыянатын белгәс үк, бер нәмәгә ҡарамай, йәһәннәмдең аръяғына булһа ла сығып китергә тейеш инем. Үкенәм. Берәүҙең берҙән-бере булып та йәшәй ала инем бит. Бөтә ғүмерем иремдең бер көтөү һөйәркәләре менән көрәшеп, шул ҡатындарға үҙемдең яратылған ҡатын икәнлегемде иҫбат итеп үтте. Нишләп ирем шул һөйәркәләренең берәйһенә ныҡлап ылығып, үҙе сығып китмәне икән? Кеше ире менән йөрөргә белделәр, әммә береһе лә үҙенә ғашиҡ иттерергә эшкинмәне, исмаһам. Иремдең хыянаттары тураһында әле лә ултырып һөйләшеп алабыҙ. “Берәйһен ысынлап яраттыңмы, улар менән йәшәргә теләнеңме?” – тиһәм, ысынлап тороп аптырап: “Юҡ!” – ти. Иң мөһиме – был ысынлап та шулай. Теге һөйәркәләренең исемдәрен дә иҫләмәй ул, ә мин һәр береһе тураһында мәғлүмәтте башымда йөрөтәм. Тикшерәм һаман үҙҙәрен.
Йәш ҡатындарға шуны ғына әйткем килә: йөрөмтәл ирҙәрҙе бер нисек тә туҡтатып булмай. Хыянаты тураһында белдеңме – артты-алды ҡарамай ҡасырға кәрәк. Улар һинән матурыраҡ, аҡыллыраҡ ҡатындар менән хыянат итә, тиһегеҙме? Юҡ! Улар ғашиҡ булып йөрөй, тиһегеҙме? Юҡ! Мин, ниндәйҙер ярышта ҡатнашҡан кеүек, шул ҡатындарға үҙемдең төшөп ҡалғандарҙан түгел икәнлегемде иҫбат итергә тырыштым. Кәрәкмәй ине был. Яратылдым. Ләкин ҡәҙерем булманы. Олоғая килә хөрмәт һәм ҡәҙер тураһында нығыраҡ уйланаһың икән ул… Ә хыянат һис онотолмай, оло бер яра булып, һаман да йөрәкте өйкәй…
Лилиә СИРАЕВА.
Өйләнешкәнгә тиклем үк иремдең йөрөмтәлерәк булыуын, һәр ҡыҙға бәйләнергә әҙер торғанлығын күрә инем. Үлеп яратҡанға бындай ҡылығына күҙ йомдом тип әйтә алмайым, ҡайҙа китһен ул – барыбер мине генә ярата, тип уйланым. Илтифат бирмәнем, тип әйтергә кәрәк инде. Өйләнешкәндән һуң үҙгәрер, тип тулыһынса ышандым һәм йәшләй генә кейәүгә сыҡтым. Бер йыл йәшәп тә өлгөрмәнек, эшендәге бер ҡатын менән бәйләнеп китеүе хаҡында еткерҙеләр. Шаҡ ҡаттым да, иремә бер һүҙ өндәшмәнем, беренсе балам тыуырға ике ай ғына ваҡыт ҡалғайны. Ҡасан, нисек осрашҡандарҙыр инде ул ҡатын менән һис кенә лә аңламайым. Ирем һәр ваҡыт эштән ваҡытында ҡайта, эш хаҡын да йәшермәй. Фатир бирергә торалар ине, торлаҡ, бала һәм башҡа мәшәҡәттәр менән аҙыраҡ онотолоп, янъял ҡуптарманым. Шулай ҙа йөрәгем аҫтында сабыйын йөрөткән никахлы иремдең хыянаты йәнемде ҡырҡҡа телгеләне. Әммә өндәшмәнем. Ниңә түҙгәнемде аңлатам: иремде ташлап сығып китергә, айырылышырға әҙер түгел инем. Ә теге ҡатын тураһында белеүемде әйтһәм, белә тороп та, ғәфү итһәм, кәмһенгәндәй булыр инем. Ошо ғорурлығым бөтә тормошомда шул тиклем ҙур роль уйнар, тип һис тә уйламаным, йәш инем. Иремдең башын стенаға бәреп ярырға теләһәм дә, хыянатын белмәмеш һәм күрмәмеш булырға ҡарар иттем. Ул – ҡала егете, мин – ауыл ҡыҙы. Атай-әсәйем алыҫ бер ауылда, уның барлыҡ туғандары Өфөлә ине. Ауырлы көйөнсә ҡайҙа барайым да, нимә эшләйем инде?!
Бала тыуғас, иремдең түбәһе күккә тейҙе, ҡәйнәмә ике тамсы һыу кеүек оҡшаған ҡыҙыбыҙ мине лә сикһеҙ бәхетле итте. Ғаиләбеҙ түңәрәк, ирем һәр ваҡыттағыса эштән ваҡытында ҡайта, һәйбәт кенә эш хаҡы алып эшләй. Мине ярата икәнлеген белеп-күреп торам. Шулай һәүетемсә генә йәшәйбеҙ. Нервыларымды һаҡлар өсөн иремдең хеҙмәттәштәре һәм башҡалар менән аралашыуҙы туҡтаттым, йылан кеүек борғоланып, ләстит һөйләп кинәнмәһендәр, тип кенә ҡуйҙым.
Декреттан сығып өлгөрмәнем, икенсе балам тыуҙы. Шунан – өсөнсөһө. Шул өсөнсө балам менән декретта ултырғанда, өйҙә телефон шылтыраны. 30 йыл ваҡыт үтһә лә, шул саҡтағы һөйләшеүҙе бөгөнгөләй иҫләйем:
– Фәнүзә, телефонға Айратты саҡыр әле, мөһим хәбәрем бар!
– Ирем өйҙә юҡ, хәбәрегеҙҙе миңә әйтегеҙ, еткерермен.
– Ярай, улай булғас, бик яҡшы. Әле поликлиниканан ҡайттым, беҙҙең сабыйыбыҙ буласаҡ. Һинең менән айрылышыу процесы оҙаҡҡа һуҙылыр, тип уйлайым, балаларығыҙ, фатирығыҙ бар бит – барыһын да бүлергә кәрәк. Шуға ла айырылышырға ғаризаһын тиҙерәк яҙһын ине.
– ...
– Зинһар, өндәшмәй тормағыҙ инде, һеҙҙең аяҡтарығыҙ йүнләп йөрөмәгәнлеген беләм, Айрат балаларығыҙҙы ҡарарға ярҙам итәсәк – ҡурҡмағыҙ!
– Минең аяҡтарым? Йөрөмәй?
Трубканы нисек ҡуйғанымды хәтерләмәйем. Теге ҡатынға ҡысҡырҙыммы, иланыммы, өндәшмәнемме – белмәйем. Иҫемә килгәндә, диванда аяҡтарыма ҡарап ултыра инем. Шунан нишләптер, тиле кеше кеүек, туфлийымды кейеп, бейеп ҡараным, балаҡайҙарым, әсәй концерт ҡуя, тип уйлайҙыр инде, сәпәкәй итә-итә ҡыуанышалар. “Иремдең икенсе ҡатындан балаһы була”, – тип түгел, “Нишләп минең аяҡтарым йөрөмәй тине һуң ул?” – тип уйлап ҡаңғырҙым әле тәүҙә. Ҡәйнәм мине иҫ киткес ярата ине, йөрәгемдең өҙөлөргә етешкәнен күңеле менән һиҙгәндер инде – килеп, ишек ҡыңғырауына баҫты. Ишекте астым да, һәр ваҡыттағыса бәлештәрен, алмаларын, һуттарын тейәп килеп ингән ҡатынды ҡосаҡлап илап ебәрҙем. Быға тиклем шаҡ ҡатып, оҙаҡ илай алмай ултырғанғалырмы икән, ныҡ итеп, үкһеп-үкһеп иланым. Балаларға ҡәйнәм икенсе бүлмәгә күсеп уйнарға ҡушты ла, өндәшмәй генә мине ҡосаҡлап ултырҙы.
Тынысланып, бөтәһен дә түкмәй-сәсмәй ҡәйнәмә һөйләп бирҙем. Ул әллә ни аптыраманы шикелле, тиҙ генә тороп балаларҙың әйберҙәрен йыя башланы, оло улына шылтыратып, беҙҙе машинаға тейәне лә, үҙҙәренә алып ҡайтып китте. Килендәшем дә килде. Бергәләшеп ултырып сәй эстек, мине йыуатыусы ла, йәлләүсе лә юҡ – быныһы шәп булды, юҡһа, тағы илар инем. Йылдар үткәс кенә ҡәйнәмдең ни өсөн беҙҙе үҙенең өйөнә алып ҡайтып киткәнлеген аңланым – ғаиләбеҙҙе һаҡлап ҡалыуҙың берҙән-бер юлын тапҡан. Ҡыҙған баш менән мин сығып китмәһен тип тырышҡан. Рәхмәт инде уға, урыны йәннәттә булһын, иҫ киткес аҡыллы ҡатын ине.
Шулай ҡәйнәмдә күп тә түгел, аҙ ҙа түгел, дүрт ай йәшәнек. Ирем тәүҙә бөтөнләй килеп күренмәне. Ҡәйнәмдең кисен балалар менән урамға сыҡҡан булып, аталары менән осраштырғанын беләм – балалар һөйләй бит. Әлеге ваҡиға тураһында бер кем менән дә асыҡ ҡына һөйләшмәйбеҙ, мин төндәрен шым ғына илайым, нимә эшләргә лә белмәйем. Балалар, ҡайтайыҡ, тип башты ҡатыра, етмәһә, ирем көн һайын эштән тура ҡәйнәмә инә башланы. Өндәшмәй, мин дә ләм-мим. Башым тубал кеүек ҡатты, аптырауҙың аръяғындамын. Иремдең күҙҙәре йәшкәҙәгәнен күрәм, бер көн сыҙаманы теге, һөйләшергә саҡырҙы. Тәүге һорауым шул булды: “Нишләп, минең аяҡтарым йөрөмәй, тип әйттең теге ҡатынға?”. Ирем аптырап китте, ғүмергә лә ундай һүҙҙәр әйтмәнем, тип ант итә башланы. Һуңынан белдем: аяғымды ауырттырып поликлиникаға барғайным, шунда теге ҡатындың әхирәте ирем мине күтәреп йөрөткәнен күргән дә, был хәл төймәнән фил булып, мине “инвалид” хәленә еткергән булып сыҡты. “Балаң тыуманымы әле?” – тимен. “Белмәйем”, – ти. Бер тапҡыр ҙа күрешмәгән икән. Балалар өсөн өҙөлөп торған иремдең был ҡылығын да бөтөнләй аңламаным. Өҙөп-йолҡоп ҡына тәүге һөйләшеүебеҙ шуның менән тамамланды. Айырылышырға ғариза яҙасағымды әйттем. Ҡара көйөп йөрөгән ҡәйнәмә лә, өс ай эсендә ҡоро һөлдәгә ҡалған иремә лә иғтибар итмәнем – яҙҙым ғариза. Шунан һуң ирем аяҡтарыма йығылып ғәфү итеүемде һораны, теге ҡатын менән нишләп йөрөгәнен бөтөнләй аңламай, башы эшләмәгән, имеш. Иң аптыратҡаны шул – теге ҡатындан тыуасаҡ балала эше лә юҡ, ул ҡатын ике ятып бер төшөнә инмәгәндәй. Ғәфү итеүен итмәнем, ләкин өйгә кире ҡайттым. Эшкә сыҡтым. Баяғы ҡатын менән балаһы башымдан сыҡмай, иремдең йәнен ашайым ғына. “Бар, балаңды барып күр, оятһыҙ, иманһыҙ!” – тип көн дә янъял ҡуптарам. Шулай, өс балалы һәм аҙғын ирле, көнө-төнө ҡысҡырына торған йәмһеҙ ҡатынға әйләнә башланым. Тағы ла ҡәйнәм ярҙамға килде, мине ҡаты итеп әрләп, янъял ҡуптарыу теләгемде һүндерерлек һүҙҙәр тапты. Мин теге ҡатындың кем икәнлеген барыбер белдем, балаһын да күрҙем. Барҙым янына, таныттым үҙемде. Аллаға шөкөр, йүнһеҙ генә булып сыҡты ул, мине лә, иремде лә һүгеп-һүгеп, ҡарғап, туҡмап ташларға йыйынғанда саҡ ҡасып ҡотолдом. Аллаға шөкөр, тимен, сөнки был көндән һуң уны йәлләүҙән туҡтаным.
Башҡа ҡатындар нисектер, әммә иремдән ят кешенең бала табыуы мине ныҡ кәмһетте. Нисектер мине тулы ҡанлы ҡатын-ҡыҙ түгел тип күрһәткәндәй булды. Хоҙайҙан тағы ла сабый һорап, хәйер бирҙем. Ишетте ул – бер-бер артлы тағы ла ике бала таптым. Улар бишәү булды. Шунан һуң өсөнсө тапҡыр иремдең хыянат итеүен белдем. Унан һуң дүртенсе тапҡыр үҙ күҙҙәрем менән күрҙем. Мин белгәндән генә алты ҡатын менән йөрөнө ул. Шуларҙың тағы береһе ул тапты. Ирем аҡса менән аҙыраҡ балаларына ярҙам итеп торһа ла, бер ваҡытта ла уларҙы яратманы. Бөтә һөйәркәләрен дә, мин, хыянаты тураһында белеү менән, ғүмерлеккә ташланы. Бер ваҡытта ла өйҙән сығып китмәне, эштән ҡайтмай ҡалманы. Ҡасан күреште, ҡасан йөрөнө – һаман аңламайым. Килендәшем менән аптырап: “Төшкө аш мәлендәлер инде…” – тип һығымта яһаныҡ. Теге һөйәркәләр менән ярыша-ярыша, тағы ла балалар таптым. Шулай балаҡайҙарымдың һаны етәүгә етте лә инде. Һәр береһен яратып үҫтерҙек, балаларым һаман да аталарының мине күпме илатҡанын, күпме рәнйеткәнен белмәй – был хаҡта әйтмәйәсәкмен дә. Әллә теге ҡатындар тапҡан меҫкен балаларға төштө инде рәнйештәрем – икеһе лә йүнле булманы. Береһе үҫмер саҡта уҡ токсикоман булып, үлеп ҡуйҙы. Тәүҙәрәк тыуған ҡыҙы 17 йәшендә эскесегә әйләнде. Аталары яратмаған, аталары арҡаһынан ҡаҡмаған балаларҙың бәхете булмай шул. Минең балаларым тәртипле, Аллаға шөкөр, артабан да шулай булһын.
Иҫәрме мин? Бәлки. Уйлап-уйлап ултырам да, нишләп ғүмеремде ошо аҙғын ир менән үткәргәнемде аңларға тырышам. Тәүге хыянатын белгәс үк, бер нәмәгә ҡарамай, йәһәннәмдең аръяғына булһа ла сығып китергә тейеш инем. Үкенәм. Берәүҙең берҙән-бере булып та йәшәй ала инем бит. Бөтә ғүмерем иремдең бер көтөү һөйәркәләре менән көрәшеп, шул ҡатындарға үҙемдең яратылған ҡатын икәнлегемде иҫбат итеп үтте. Нишләп ирем шул һөйәркәләренең берәйһенә ныҡлап ылығып, үҙе сығып китмәне икән? Кеше ире менән йөрөргә белделәр, әммә береһе лә үҙенә ғашиҡ иттерергә эшкинмәне, исмаһам. Иремдең хыянаттары тураһында әле лә ултырып һөйләшеп алабыҙ. “Берәйһен ысынлап яраттыңмы, улар менән йәшәргә теләнеңме?” – тиһәм, ысынлап тороп аптырап: “Юҡ!” – ти. Иң мөһиме – был ысынлап та шулай. Теге һөйәркәләренең исемдәрен дә иҫләмәй ул, ә мин һәр береһе тураһында мәғлүмәтте башымда йөрөтәм. Тикшерәм һаман үҙҙәрен.
Йәш ҡатындарға шуны ғына әйткем килә: йөрөмтәл ирҙәрҙе бер нисек тә туҡтатып булмай. Хыянаты тураһында белдеңме – артты-алды ҡарамай ҡасырға кәрәк. Улар һинән матурыраҡ, аҡыллыраҡ ҡатындар менән хыянат итә, тиһегеҙме? Юҡ! Улар ғашиҡ булып йөрөй, тиһегеҙме? Юҡ! Мин, ниндәйҙер ярышта ҡатнашҡан кеүек, шул ҡатындарға үҙемдең төшөп ҡалғандарҙан түгел икәнлегемде иҫбат итергә тырыштым. Кәрәкмәй ине был. Яратылдым. Ләкин ҡәҙерем булманы. Олоғая килә хөрмәт һәм ҡәҙер тураһында нығыраҡ уйланаһың икән ул… Ә хыянат һис онотолмай, оло бер яра булып, һаман да йөрәкте өйкәй…
Лилиә СИРАЕВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Сәйфи Ҡудаш – башҡорт әҙәбиәте аҡһаҡалы (атаҡлы шағирҙың 120 йыллығына)
ӨФӨ, 2014 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Владимир Романов/.
Был көндәрҙә, башҡорт һәм татар әҙәбиәте үҫешенә тос өлөш индергән, күренекле милли шағир-классик – Сәйфи Ҡудаштың 120 йыллығы билдәләнә.
Сәйфи Ҡудаш (Сәйфетдин Фәттәхетдин улы Ҡудашев) 1894 йылдың 21 сентябрендә хәҙерге Шишмә районының Келәш ауылында уртаса крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1915-1918 йылдарҙа данлыҡлы «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый.
1917 йылдың Октябрь революцияһынан һуң Өфөлә сыҡҡан «Көнсығыш ярлылығы» гәзитендә – Өфө губернияһы комитеты органында бер аҙ эшләй. Әммә оҙаҡламай ауырып Келәшкә ҡайтып китергә мәжбүр була. Бында ул уҡытыусы булып эшләй. Уның башланғысы буйынса ауылда үҙ-ара ярҙам һәм кооперация комитеты ойошторола, клуб, мәктәп асыла, драма түңәрәге булдырыла.
1925 йылда шағир ҡабат Өфөгә килә һәм «Яңы ауыл» гәзитендә бүлек мөдире булып эшләй башлай. Бында ул Мәжит Ғафури һәм Сәғит Рәмиев кеүек шағирҙар менән яҡындан таныша. 1930 йылда Сәйфи Ҡудашты «Октябрь» (хәҙерге «Ағиҙел») әҙәби журналдың мөхәррире итеп тәғәйенләйҙәр. 1943-1948 йылдарҙа Башҡорт АССР-ның Яҙыусылар союзы рәйесе була. 1949 йылдан алып тулыһынса ижади эшмәкәрлеккә күсә.
Башҡорт әҙәбиәте аҡһаҡалының 80-дән ашыу китабы сыға. Уның тәүге шиғырҙары «Ҡармаҡ» журналында (1916, Ырымбур) баҫыла һәм мосолман руханиҙарына ҡаршы йүнәлтелгән була. Артабан 1917 йылғы революциялар араһында ул милли азатлыҡ көрәше темаһына мөрәжәғәт итә, артабан социалистик революцияны яҡлап сыға. 1940-сы йылдарҙағы ижады совет халҡының фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшенә арнала. Шағирҙың китаптары күп телдәргә тәржемә ителгән, сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан.
Башҡорт һәм совет әҙәбиәте үҫешенә тос өлөш индергәне өсен Сәйфи Ҡудаш Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (ике тапҡыр), Халыҡтар дуҫлығы, «Почет Билдәһе» ордендары менән наградлана. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1964 йылда Башҡортостандың халыҡ шағиры исемен ала. 1985 йылда «Шиғырҙар һәм поэмалар» китабы өсөн Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты була.
Сәйфи Ҡудаш 1993 йылдың 26 июнендә 99-сы йәшендә вафат була. Уның тормошона һәм ижадына «Башҡортостан» ҡыҫҡаса энциклопедияла, Башҡорт энциклопедияһының 3-сө томында, Ҙур әҙәбиәт энциклопедияһында мәҡәләләр арналған. Шағирҙың Өфөлә йәшәгән йортона мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Сәйфи Ҡудаш исемендәге урамдар Баймаҡта, Мәләүездә, Күмертауҙа, Октябрьскийҙа, Шишмә ҡасабаһында һәм республиканың башҡа ауыл биләмәләрендә бар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 395
БРОДСКИЙ Александр Ильич (6.6.1895, Екатеринослав ҡ. — 21.8.1969, Киев), физик‑химик. СССР ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1943), Украина ССР‑ы ФА акад. (1939). Соц. Хеҙмәт Геройы (1969). Фәнни хеҙмәттәре химик термодинамика, эретмәләр электрохимияһы, изотоптар химияһы, химик бәйләнештәр теорияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Б. етәкс. илдә тәүге тапҡыр ауыр һыу алыу ҡоролмаһы төҙөлә (1934). Украина ССР‑ы ФА Өфөгә эвакуацияланған осорҙа (1941—43) Б. етәкс. төрлө маркалы ҡоростарҙы, иретмәләрҙе, мотор яғыулығын һ.б. анализлау ысулдары эшләнә һәм респ. пр‑тиеларында индерелә; урындағы сей күмерҙән карболен алыу технологияһы һәм аммоний сульфатынан водород пероксидын электрохимик ысул м‑н алыу ҡоролмаһы уйлап табыла. Сталин пр. лауреаты (1946).
М.А.Сәйетова
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
Рөстәм Хәмитов Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры Евгений Каблов менән осраштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры Евгений Каблов менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры Евгений Каблов менән осраштыФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
16 июлдә Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры Евгений Каблов менән осрашты. Яҡтар Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының республика предприятиелары, мәғариф учреждениелары менән хеҙмәттәшлеген нығытыу мөмкинлектәрен тикшерҙе.
— Һеҙ металдарҙы өйрәнеү, конструкция материалдары, авиация сәнәғәте өсөн материалдар өлкәһендә заманса технологияларға эйә. Бөгөн быларҙың барыһы ла кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.
Евгений Каблов Башҡортостан Хөкүмәте менән Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институты араһындағы хеҙмәттәшлек тураһында килешеү сиктәрендә башҡарылыусы эштәрҙең ғәмәлгә ашырылыуы хаҡында һөйләне. Уның һүҙҙәренсә, бөгөнгө көндә институттың республика предприятиелары, ғилми һәм мәғариф ойошмалары менән хеҙмәттәшлеге әүҙем үҫешә.
Осрашыу барышында бер нисә килешеүгә ҡул ҡуйылды. Мәҫәлән, Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры Евгений Каблов һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры Николай Криони ғилми-тикшеренеү институты менән авиация университеты араһындағы хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Документ һөнәри белем биреүҙе уҡытыу-методика, ғилми, кадрҙар һәм мәғлүмәттәр йәһәтенән тәьмин итеүҙе, шулай уҡ ғилми-тикшеренеү һәм инновация эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыуҙы күҙ уңында тота. Хеҙмәттәшлек тәжрибә производстволарын ойоштороуҙы, функциональ деталдәрҙе проектлауҙың комплекслы үҙәген булдырыуҙы, республика биләмәһендә мәғариф үҙәктәрен һәм лабораториялар асыуҙы үҙ эсенә аласаҡ.
Шулай уҡ «Өфө моторҙар эшләү берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара итеүсе директоры Александр Артюхов, Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры Евгений Каблов, Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры Николай Криони һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Үтә һығылмалы металдар проблемаһы институты директоры Радик Мөлөков Өфө дәүләт авиация техник университетында Ҡойоу һәм аддитив технологиялар үҙәген булдырыу буйынса проектты бергә ғәмәлгә ашырыу өсөн хеҙмәттәшлек тураһында меморандумға ҡул ҡуйҙы.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Бөтә Рәсәй авиация материалдары ғилми-тикшеренеү институтына 1932 йылда нигеҙ һалынған. Институт Рәсәйҙең һәм донъяның билдәле предприятиелары, шул иҫәптән «Өфө моторҙар эшләү берекмәһе» һәм «Күмертау авиация етештереү предприятиеһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре менән хеҙмәттәшлек итә.


text:
Төбәктә II «Йәштәр проекты - 2012» республика конкурсы башланды
Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы «Йәштәр проекты — 2012» республика йәштәр бизнес-проекттары һәм бизнес-идеялары конкурсы башланыуы хаҡында иғлан итә.
Һәләтле йәш эшҡыуарҙарҙы асыҡлау һәм уларға финанс ярҙам күрһәтеү, йәштәр араһында эшҡыуарлыҡ башланғыстарын тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыу, республиканың ғәмәлдәге бәләкәй предприятиеларын үҫтереү һәм яңыларын булдырыу процесын әүҙемләштереү бәйгенең төп маҡсаттары булып тора.
Конкурста 30 йәшкә тиклемге шәхси эшҡыуарҙар, бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттары, шулай уҡ бизнес менән шөғөлләнгән йәштәр коллективтары ҡатнаша ала.
Еңеүселәр «Иң яҡшы йәштәр бизнес-проекты» һәм «Иң яҡшы йәштәр бизнес-идеяһы» номинацияларында гранттар менән наградланасаҡ.
Заявкалар 3 октябргә тиклем Өфө ҡалаһы, Ленин урамы, 10, 271-се бүлмә адресы буйынса БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығында ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефон: (347) 251-57-23.


text:
Буҙа ҡояйыҡ әле!Буҙа – халҡыбыҙҙың шифалы эсемлектәренең береһе. Ҡунаҡҡа айырыуса хөрмәт күрһәтеү билдәһе лә булған буҙа менән һыйлау. Витамин һәм минералдарға бай был ризыҡ ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервылар системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта. Туҡлыҡлы ла, файҙалы ла...
Һөймәлекле һөйәктәрБорондан килгән уйындарыбыҙ ҙа, оҙон көйҙәребеҙ, кейеҙ йә һуғылған балаҫтарыбыҙ, ҡорот һәм бишбармаҡ ише ризыҡтарыбыҙ кеүек, беҙҙе ҡылыҡһырлаған, тарихыбыҙҙы һөйләгән ҡабатланмаҫ хазиналарыбыҙ. Бөгөн балаларыбыҙ элекке уйындарға илтифат бирмәй тип...
Бесән туйыМәләүез ҡала мәҙәниәт йортоноң «Аманат» башҡорт фольклор вокаль-инструменталь ансамбле 2010 йылда ойоша. Етәкселәре – Гөлсинә Ҡарабаева, ә күп кенә йырҙарҙың үҙешмәкәр композиторы һәм башҡарыусыһы – Фәнил Яманаев. Бөгөн «Аманат» 10-дан 65 йәшкә...
ГӨРЛӘП УҘА БУҘА БАЙРАМДАРЫКҮПЕРЕП УҢА БУҘА! Буҙаның файҙаһы, туҡлыҡлылығы хаҡында һәр кем белә. Уның таралыу географияһы ла киң. Башлыса Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Урал аръяғында етештерелгән милли эсемлек тип уйларға күнеккәнбеҙ, әммә ул ҡайһы бер төрки...
Аулаҡ өйОлораҡ йәштәгеләр ошо һүҙҙе ишетеү менән, күңелле, әммә инсафлы был кисәләрҙе ҡайһылай елкенеп көтөп алыуҙарын, нисек уға әҙерләнеүҙәрен, тап шунда тәү тапҡыр ғашиҡ булыуҙарын хәтерләп, тын ғына йылмайып ҡуйыр, моғайын. Ә еңгәләр, бикәстәрҙән күҙ...
Уйынға сыҡтыҡ әлеУйындар хаҡында һүҙ сыҡҡанда йыш ишетелгән яуап: «Хәҙер балалар уйнамай, бала-сағаны компьютерҙан айырып булмай!» Ә бит уйын сабыйҙың үҫеше өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Меңәр йылдар буйына ҡалыпҡа һалынып, һаҡланып килгән милли уйындар аша бәләкәстәр...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
«Йәшәүемдең барлыҡ күркәмлеге...»
Сәскәләрем минең, сәскәләрем,
Барығыҙҙы берҙәй яратам.
Шатлыҡтарым булһа, уртаҡлашам,
Ҡайғыларым булһа, таратам.
Сәскәләрем минең, сәскәләрем,
Булғанһығыҙ бигерәк хуш еҫле.
Йәшәүемдең барлыҡ күркәмлеге
Атып ҡына килгән таң төҫлө.
Сәскәләрем минең, сәскәләрем,
Һеҙҙән йәшәү дәрте аламын.
Яҡты көндәремә рәхмәт әйтеп,
Алға табан атлап барамын.
Сәскәләрем минең, сәскәләрем,
Тәбиғәттең гүзәл гөлдәре.
Кешеләргә шатлыҡ, бүләкһегеҙ,
Иҫмәһендәр ҡайғы елдәре.
Егерме йыл элек умыртҡа һөйәгемде һындырып, ете ай дауаханала ятырға тура килде. Хәҙер Хоҙайҙың һәр көнөнә шөкөр итеп, иптәшем менән бер-беребеҙҙең ҡәҙерен белеп йәшәйбеҙ. Матурлыҡты күрәйек, һоҡланайыҡ, көсөбөҙҙән килгәнсә үҙебеҙ булдырайыҡ!
Саҡмағош районы, Яңы Ҡото ауылы.
Уңған туғандарым
Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле редакция!
Һеҙҙең «Шәп баҡсасы» бәйгеһенә һеңлем Әлфиә менән кейәүем Заһиттың Өфө янындағы баҡсаларында төшкән фотоларын тәҡдим итәм.
Һеңлем баш ҡалала 25 йылдан ашыу адвокат булып эшләй. Бик тырыш, ярҙамсыл, туған йәнле ул. Заһит кейәүебеҙ – табип. Ял көндәрен баҡсала үткәрергә яраталар. Мунса инеп, ҡалаға көс-дәрт алып ҡайталар. Төрлө емеш ағастары, йәшелсә-емешен дә үҫтерәләр. Быйыл йөҙөм емеше ишелеп уңған. Кейәүебеҙ үҙ ҡулдары менән баҡса ҡаралтыһы эшләргә лә әүәҫ. Бына ниндәй эскәмйә эшләп ултыртҡан!
Әбйәлил районы, Ишкилде ауылы.
Бала саҡ иҫтәлеге
Беҙҙең Белорет районы – ҡырыҫ яҡ. Ер һуңыраҡ йылына, ҡырауҙар иртәрәк төшә. Шулай ҙа баҡсабыҙҙа үҙебеҙгә етерлек итеп барыһын да сәсәбеҙ: бәрәңге, кишер-сөгөлдөр, ҡыяр-помидор, ташҡабаҡ, мал сөгөлдөрө... Бына әле көҙ сүп үләндәрен йыйып, бер ергә түтәл итеп өйөп ҡуйҙым. Ҡыш ошо түтәлдең өҫтөнә тиреҫ һалабыҙ, ә яҙ шунда ҡауын-ҡабаҡ сәсәбеҙ. Улар ишелеп уңа, ә былтырғы сүп үләндәре сереп, ашламаға әүерелә. Йыл һайын ошолай итеп баҡсаның төрлө ерен ашлайбыҙ. Һөҙөмтәлә ҡый үләне лә бик булмай, ер ҙә йомшара.
Фотолағы ҡыҙыл сәскәләр – урман гөлдәре. Күптәр уны һабын сәскәһе тип белә. Күҙем ҡыҙып, тамыры менән ҡаҙып алып ҡайтып баҡсаға сәскәйнем, шул ваҡыттан бирле үҫә ул беҙҙә. Яңыраҡ магазинда орлоғон күрҙем – лихнис тип атала. Исеме грек теленән “шәм” тип тәржемәләнә икән. Сәскәләре бигерәк сағыу, уттай янып торғанға биргәндәрҙер, моғайын, был исемде... Беҙ үҫмер саҡтарҙа һуҡыр сысҡан (беҙҙә уны төрткө тиҙәр) аулай инек. Ҡайһы берҙә үҙебеҙ менән һабын булмай ҙа ҡуя. Көнө буйы йөрөйбөҙ, төшкө ашты ашар өсөн ҡулды йыуырға кәрәк бит инде. Ана шул ваҡытта ошо ҡыҙыл гөлдөң сәскәһен өҙәбеҙ ҙә ҡул йыуабыҙ, ул һабын кеүек күпереп китә ине. Хәҙер был сәскәләр баҡсабыҙҙың йәме булып ултыра, бала сағымдың яҡты иҫтәлеге лә улар...
Белорет районы, Арышпар ауылы..
Гөл-сәскәлә баҡсаһы
Һәр ауыл үҙенең уңған кешеләре менән данлы. Беҙҙең Билал, Һәмәндә лә ауылдаштарын һоҡландырып йәшәгән ғаиләләр етерлек. Күптән түгел ауылда, артабан Баймаҡ ҡалаһында «Сәскәләрҙә – күңел нурҙарым» исемле конкурс үтте. Һәмән ауылынан ҡәйнәле-киленле Зимфира һәм Рәйлә Кинйәбулатовалар, хеҙмәт ветераны Фәриҙә Асҡарова, уҡытыусы Рима Мырҙина, Билалдан Зөлфиә Аблаева ҡатнашты.
Һәмән ауылында йәшәүсе Рима Рим ҡыҙы Мырҙина хаҡында айырым әйтеп үткем килә. Ул юғары белемле, Билал мәктәбендә башланғыс кластар уҡыта. Һәмән ауылының ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Яратҡан шөғөлдәре – китап уҡыу, бәйләм бәйләү, гөл-сәскәләр үҫтереү, шиғыр яҙыу. Шиғырҙары матбуғат биттәрендә даими баҫылып килә. Баҡсаһының ғына түгел, Билал мәктәбе ихатаһының да гөл-сәскәгә күмелеп ултырыуында Рима Рим ҡыҙының өлөшө ҙур. Нимәләр генә эшләмәгән ул бер тапҡыр ҡулланыла торған ҡалаҡтарҙан! Көршәктәрҙән эт, бесәй, иҫке биҙрәләрҙән әбей, шыйыҡ май менән һуттарҙың пластик һауытынан төрлө йәнлектәр... Беҙ барғанда ла ул баҡсаһында мәж килә ине. Мәктәп баҡсаһындағы матурлыҡты ла уҡыусылары менән Интернеттан, китап-журналдарҙан ҡарап башҡарған. «Эшкә тотонғас, өр-яңы идеялар тыуа. Кеше һоҡланған һайын дәрт тә арта, – ти Рима Рим ҡыҙы. – Кәрәкмәгән әйберҙәр урам буйы тулып, ҡый булып ятҡансы, матур бер нәмәгә әйләнеп, күҙҙе иркәләһен, тип тырышам. Бер нәмәне лә ташларға ашыҡмайым, иң алда, бынан нимәләр эшләргә була әле, тип уйлап алам».
Булдыҡлы уҡытыусы уҡыусыларын да матурлыҡты күрә белергә, оҫталыҡҡа өйрәтә. Рима Рим ҡыҙы кеүек уҡытыусылар булғанда, матурлыҡ донъяны ҡотҡарыр.
Баймаҡ районы, Билал ауылы.
Теги:


text:
Златоуст ҡалаһында башҡорт халыҡ әкиәттәре байрамы ойошторолдо
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Ошо көндәрҙә Златоуст ҡалаһында башҡорт халыҡ әкиәттәре байрамы уҙғарылды. «Бергәләп уҡыйбыҙ… Ҡысҡырып уҡыйбыҙ!» проекты сиктәрендә «Берҙәм Рәсәй» партияһының ҡала бүлексәһе башлығы Виктор Рощупкин етәкселегендә уҡыусылар башҡорттарҙың әкиәт донъяһына юлланды.
Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбиров һөйләүенсә, 10-сы балалар китапханаһы хеҙмәткәрҙәре уҡыу залын тирмәгә әйләндергән. Милли йыһаздар балаларҙы мажаралы, тылсымлы һәм изгелектең яуызлыҡты еңеүе менән тамамланған әкиәткә сумырға ярҙам итте. Уҡыусылар иғтибарына «Айыу менән бал ҡорттары» әкиәте тәҡдим ителде. Виктор Рощупкин үҙенең яратҡан китаптары, халыҡ әкиәттәрендәге өгөт-нәсихәттәргә ҡолаҡ һалыуҙың — изгелек ҡылыуҙың мөһим булыуы хаҡында һөйләне. Китапханасылар башҡорттарҙың көнкүреш әйберҙәре, кейем-һалымы менән таныштырҙы.
Ҡунаҡтар милли кейемдәр кейеп, халыҡ уйындарын уйнаны. Осрашыу һуңында Рәсәй балалар фондының Силәбе өлкәһендәге бүлексәһе йәш китап уҡыусыларға бүләккә китаптар тапшырҙы.


text:
«Асылыбыҙ – донъя ҡотайтыу»
Бәхет тынлыҡты ярата, тиҙәр. Күңелең бөтөн, донъяң йәмле, бәрәкәтле булһын тиһәң, бер-береңде уңыштарға дәртләндереп, ҡайһы ваҡыт түҙемлегеңде йыйып, тигеҙ генә ғүмер итеүҙең сауабы оло, ҡөҙрәте киң барыбер. Федоровка районы Батыр ауылында бер урамда уйнап үҫеп, ғаилә ҡороп, әлеге көндә Мәләүез ҡалаһында тормош көткән Гөлназ менән Флүр Аҡсуриндарҙың тырышлығы, зирәк тормош аҡылы һәм рух ныҡлығы һоҡландыра. Спорт һөйөүсе йәштәр ике батыр ул, һәләтле ҡыҙ тәрбиәләп, мөхәббәткә тулы изге ояларын гөлдәй балҡытып, нәҫел ҡотон байытып йәшәй.
Барыһынан юғары – бала хаҡы
Айнур менән Азамат улдары – Мәләүез, Башҡортостан, Рәсәй данын бөтә донъяға танытҡан алдынғы спортсылар. Егеттәрҙең икеһе лә дзюдо, самбо, джиу-джитсу буйынса спорт мастеры, Плеханов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт тау университетын тамамлағандар. Айнур Санкт-Петербургта автоматлаштырыу системаһы менән идара итеү департаментында эшләй. Дзюдо буйынса халыҡ-ара турнир чемпиондары һәм еңеүселәре ҡайҙа ғына көс һынашмаған. Финляндия, Италия тамашасылары ла ҡул сапҡан уларға. Яңыраҡ Азамат Латвиялағы турнирҙа көмөш миҙалға лайыҡ булған. «Спорт уларҙы сыныҡтырҙы, уҡыуҙа ла, эштә лә һынатмайҙар, ихтыяр һәм рух көсө менән ҡаршылыҡтарҙы еңә баралар», – ти аталары. Өйҙә оло бер мөйөштө биләгән еңеү ҡомартҡылары: миҙалдар, иҫтәлекле бүләктәр, дипломдар, кубоктар – һөйөнөс кенә түгел, ә күңел һыҙланыуҙары, тән йәрәхәттәре аша яуланған үрҙәр ул.
Яратып ҡына үҫтергән кескәй ҡыҙҙары Алина 9-cы класта белем ала. Һүрәт төшөрөүгә, дизайнерлыҡҡа оҫта. Ошо юҫыҡта сәнғәт мәктәбендә махсус шөғөлләнә.
Һанай китһәң, һәр кешегә был донъяла төрлө роль билдәләнгән: төҙөүсе, ашнаҡсы, психолог, тәрбиәсе, шофер... Шулар араһында иң изгеһе – атай-әсәй ролелер, моғайын. Һәр башланғыс, изге ойотҡо ғаиләлә һалына. Сәләмәт йәшәү рәүешен һайлаған Аҡсуриндар ҙа балаларында спортҡа, ижадҡа һөйөү ҡабыҙып, тәндәрен сыныҡтырыу, күңелдәрен үҫтереү менән бергә, уларҙа маҡсатҡа ынтылыш тәрбиәләүгә өлгәшкән. Татыу ғаилә, артабан да илгә биҙәк һәм ныҡлы терәк булып, ҡаҡшамаҫ рух, бәхет солғанышында ғәмле йылдар, йәмле көндәр ҡаршылаһын!
Мәләүез районы.
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 11-се (2017) һанында уҡығыҙ.
Теги: Ҡатын-ҡыҙ Ғаилә


text:
Индереү
Был Методик күрһәтмәләр fantasy һеҙгә ярҙам итеү һәм көйләү компьютер xi йомғаҡлауҙан, ҡулланылған “Ахыр Сиктә 2011 Коллекцияһы” упаковка ваҡ, киң мәғлүмәт саралары или эквивалент. Һеҙ шулай уҡ бында табылған етәкселеге алыу өсөн PlayOnline Сара ҡарап эшләтеүсе. Был Методик күрһәтмәләр иң яҡшы белем үҙенә тулы нигеҙ һала, әммә, шунда ҡайһы бер хата булыуы мөмкин, була торған хәл түгел.
Иғтибар, ни өсөн был уйын башлап ебәреү, уйындың барлыҡ проприетар һеҙҙең өсөн, һеҙгә кәрәк тиҙерәк видеокарта(менән). Уйындың асыҡтан-асыҡ исходным коды менән, билдәле булыуынса, булған проблемалар менән 3D-рендеринг, күп нәмә эшләй ала һәм дөрөҫ йәки яй. Зинһар, был һынау төрөндә эйә буласаҡ һөҙөмтәһен күҙаллайбыҙ., шулай уҡ.
Ҡуйыу
- Профилендә “Ахыр Сиктә 2011 Коллекцияһы” DVD-диск һеҙ DVD-диск диск.
- Сессия терминаль., Тибы. “ғәйебе /юл/к/dvdrom/PlayOnline/ҡуйыу.ехе“.
- Ошонан, һеҙ оҫтаһы ҡоролма булып махсуслаштырылған. Шаблон параметрҙар буйынса барлыҡ һайлауҙарҙы лайыҡлы булып тора..
- Һуң PlayOnline Тамамлап ҡуйыуын тамашасылар, төймәгә басыгыз оҫтаһы / әҙер, әгәр ҙә һеҙ’т яһарға.
- Тибы. “компакт-диск/юл/к/dvdrom/Inst1.″ каталогына күсер өсөн тулы фантазияһына ҡоролмай. xi..
- Тибы. “шарап ҡуйыла.ехе“.
- Күренә оҫталыҡ, фантазияһы аша үткәрелеп, улар һеҙ һуңғы си көй. Ҡабат, шаблон параметрҙар буйынса барлыҡ һайлауҙарҙы лайыҡлы булып тора..
- XI өсөн фантазия ҡоролмалары тулыһынса тамамланған., перезагрузка өсөн һайлау мөмкинлеге бирелһә, һеҙ компьютер буласаҡ. Һайлау “Юҡ, Мин һуңыраҡ Минең машина перезагрузка” төймәгә басыгыз һәм әҙер.
- Ошонан, Тибы. “компакт-диск/юл/к/dvdrom/INST2″.
- Тибы. “шарап ҡуйыла.ехе“.
- Көй күтәреү буйынса оҫталыҡ күрһәтергә кәрәк Zilart, шаблон параметрҙар буйынса бөтә һайлау, компьютер һәм һайлауҙан һуң перезагрузка, әгәр тәҡдим ителде.
- Тибы. “компакт-диск/юл/к/dvdrom/INST3″.
- Тибы. “шарап ҡуйыла.ехе“.
- Сынйыр буйынса оҫталыҡ күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн көй кәрәк, шаблон параметрҙар буйынса бөтә һайлау, компьютер һәм һайлауҙан һуң перезагрузка, әгәр тәҡдим ителде.
- Тибы. “компакт-диск/юл/к/dvdrom/INST4″.
- Тибы. “шарап ҡуйыла.ехе“.
- Оҫталыҡ күрһәтеү өсөн булдырылған кәрәк хазина АгтUrhgan, шаблон параметрҙар буйынса бөтә һайлау, аҙаҡ компьютер перезагрузка һайлау һәм, әгәр кәрәк булһа.
- Тибы. “компакт-диск/юл/к/dvdrom/INST5″.
- Тибы. “шарап ҡуйыла.ехе“.
- Ҡанат оҫталығын күрһәтеү өсөн булдырырға кәрәк алиһә, шаблон параметрҙар буйынса бөтә һайлау, аҙаҡ компьютер перезагрузка һайлау һәм, әгәр кәрәк булһа.
- Хәҙер һеҙ размонтировать һеҙ һөйләшегеҙ установочный. Ул ышаныслы урынын һаҡлау мотлаҡ..
Үҙгертергә DXDIAGN.DLL
- Файл күсермәһен алыу “Dxdiagn.dll” һәм windows xp менән (Был’ll system32 папка булмаҫ.)
- Установочный шарап файлдың күсермәһен күрһәткәйне. (.ғәйебе), ул папка папка урынлаштырыу һәм windows system32., йәки уртаса.
- Терминалды аса һәм каталогына күсер, һеҙ размещайте Dxdiagn.dll ..
- Киләһе команданы башҡарыр: “шарап командаһы regsvr32 dxdiagn.dll”. Бынан тыш, ауыҙ асыу “шарап программаһы regsvr dxdiagn.dll”.
- Winecfg күсеп асыу һәм переопределять.
- Үҙгертергә ҡуйылған яңы тергеҙеү.
- Һеҙ юлдан китергә тейеш..
Көйҙәре/Яңыртыу/Йүгереү
- Бында PlayOnline Тамашасы яңыртып була. Инструкция кәрәк, тамашасылар өсөн яңыртыу.
- Һуң PlayOnline Яңыртып ҡарау, тамашасы булып үтенәм, һеҙҙең өсөн, һеҙ төймәгә басыгыз өсөн, уның перезапускать. Был яһай, һәм PlayOnline Перезагрузка тамашасы тейеш.
- Һуң системаһына ингән., һеҙ башлап ебәргән һуңғы си хыял. Ул ваҡытта улар беренсе тапҡыр яңыртып ебәрергә булдыҡ., был матур ашау мөмкинлеге чизкейк, сөнки бер нисә сәғәт тәүгә яңыртып торам ала. Билдәләү, теркәү өсөн бер ниндәй әгәр һеҙ теркәлмәгән кодты Abyssea тарҡалды тип, уны яңыртыу һәм автомат ҡуйылды булып скачать.
- Һуң, нисек яңыртылғанын тамамланды, Һуңғы хыял параметрҙары менән башлап ебәрергә кәрәк xi кәрәк.
- Тығыҙ районына күсә., һәм төрҙәре “/һуңғы СИ хыялдарын ҡысҡырып linux-та эшләй.!!” һуңғы фантазия., Enter һәм басыгыз
Бер дананан ашыу ебәреү FFXI:
- Ҡабырсаҡтан яһалған.:
WINEPREFIX="/төп/файҙаланыусы$user/.шарап-икенсе" шарап /юл/тиклемге/беренсе/тулыһынса/FFXI/Установка/ГСМ.ехе
- Был папкала һеҙгә өсөн яңы йорттар төҙөргә мөмкинлек шарап каталог дана.. Тип атарға була уны .шарап-икенсе
- Һеҙ аласаһы бер нисә хата. Һеҙгә уларҙы ҡыуып бара.
- Утилита копируйте һәм эшкәртеүҙең тулы һеҙ яратҡан файл ҡулланыу PlayOnline ошо папка менән (/төп/вашеимя/.шарап программаһы/диск_с/файл/) яңы шарап дана экземпляр. (Эйе, һеҙгә ике генә кәрәк FFXI был эштәр өсөн)
- Һеҙ был үҙенсәлекле копируйте ҡуйыу менән һеҙ’s папкаһын каталог каталог файл файл программаһы программа тамыр дана яңы шараптай.. Папка PlayOnline барыһы да, сезгә ни кәрәк копируйте.
- Хәҙер һеҙгә бер үҙенсәлекле булырға тейешлеген билдәләне.:
/төп/вашеимя/.шарап программаһы/диск_с/файл/PlayOnline/ һәм был бер генә дана.: /төп/вашеимя/.шарап-икенсе программа/диск_с/файл/PlayOnline/
- Ҡабырсаҡтан яһалған.:
смерзаться
- Хәҙер инандым, тип реестры тамырҙары, структураһы һул яғында ағас һайлай.. Инглиз телендә тамыр тип атала. был ‘Минең компьютер’
- Хәҙер басыгыз түбәндәге эҙмә-эҙлелеге. Смерзаться меню:
‘Реестр -> Файл реестры Экспорт‘
- Экспорт реестры һаҡлау өсөн урын һайлау. (Үпкә һаҡлап ҡала алыу өсөн эш өстәл һеҙгә тәҡдим яһарға булдыҡ,)
- Мөхәррире реестры ябыла.
- Ҡабырсаҡтан яһалған.:
WINEPREFIX="/төп/файҙаланыусы$user/.шарап-икенсе" смерзаться
- Хәҙер һеҙҙең өсөн яңы шарап дана реестры редактирования.
- Тағы бер тапҡыр; тамыр реестры һайлау (Минең Компьютер). Һуңынан басыгыз реестры мөхәррире түбәндәге эҙмә-эҙлелеге.:
‘Реестр -> Файл реестры импортты‘
- Файлдар һайлау, ул һеҙгә киләһе һаҡлана. смерзаться дана. (Мин эш өҫтәле тәҡдим һаҡлау)
- Һуң, нисек файлдар приема була.… (күләменә ҡарап, ҡайһы бер ваҡытта мөмкин реестры биләй) һеҙ әҙер ике дана менән ҡулланыла башлаған. FFXI шул уҡ ваҡытта бер компьютер..
- Хәҙер һеҙ бөтөрә аласыз .REG-файл, уларҙы һаҡлап ҡалыу һеҙҙең эш өстәл.
- Эште башлар өсөн тәүге инстанция FFXI ҡулланыу:
шарап /юл/тиклемге/беренсе/тулыһынса/FFXI/Установка/ГСМ.ехе
- Башлап ебәреү өсөн, икенсе дана FFXI ҡулланыу:
WINEPREFIX="/төп/файҙаланыусы$user/.шарап-икенсе" шарап /юл/к/күсереү/сө/тулыһынса/FFXI/Установка/ГСМ.ехе
- Шаблонға юл ҡуймау өсөн өҫтәрәк: /Home/имя_пользователя/.шарап программаһы/диск_с/файл/PlayOnline/
- Был башланғыс стадияла тора һәм етәкселеге сей.. Ваҡыт үтеү менән уның булыу оптималләштереү.
Башҡа Тәҡдимдәр/Информация:
- Дөйөм алғанда, күләгәлә отключены тиҙләтергә саҡырҙы..
- Эш Өҫтәле Эффект (Compiz менән) тейеш буласаҡ отключены, шулай булғас, әгәр экран фликер буласаҡ.
- Зинһар, һуңғы версияларҙа ҡулланылмай Wine, әгәр был мөмкин буласаҡ., әгәр ҙә, версия етәкселеге эш биреүселәр исемлеге билдәле булды..


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов «Газпром» йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллер менән осрашты
Фото:
17 ғинуарҙа Мәскәүҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллер менән осрашты. Республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостанды газ менән тәьмин итеү, республикала «Газпром нефтехим Салауат» предприятиеһы нигеҙендә технопарк менән Бөтә Рәсәй газ химияһы үҙәген ойоштороу, тораҡ пункттарға газ үткәреү, компанияның спорт сараларында ҡатнашыуы, социаль яуаплылығы мәсьәләләре тикшерелде.
Журналистар менән осрашыуҙа, 2011 йылда Башҡортостанда «Газпром»дың һәм уның структураларының эшмәкәрлегенә йомғаҡтар тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов «бик яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшелеүен» һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Республикала газ менән тәьмин итеү күрһәткесе артты һәм 17 миллиард кубометрға тиерлек етте. Был һуңғы 18 йылдағы иң яҡшы һөҙөмтә, Башҡортостан сәнәғәтенең, энергетикаһың үҫештә булыуын дәлилләй. Сәнәғәт производствоһының тотороҡло үҫешеүенең беренсе күрһәткесе был, — тине республика Президенты.
Салауат ҡалаһында технопарк ойоштороу тураһында ла һүҙ алып барылды. «Бөгөн беҙ ошо ҙур, республика өсөн кәрәкле һәм мөһим проектты томошҡа ашыра башланыҡ. Алексей Борисович башланғысыбыҙҙы тулыһынса хуплай һәм һәр яҡлап ярҙам итергә вәғәҙә бирҙе», — тип хәбәр итте Рөстәм Хәмитов.
Осрашыуҙа «Газпром нефтехим Салауат» йәмғиәтендә Бөтә Рәсәй газ химияһы үҙәген ойоштороуға бәйле мәсьәләләр ҙә ситтә ҡалманы. «Сеймал менән тәьмин итеү мәсьәләләрен ҡараныҡ, әле Салауаттағы производствоны үҫтереү варианттарын эҙләйбеҙ. Алдағы бер нисә йылда бөгөнгө көндә төҙөлгән пландарыбыҙҙың һөҙөмтәләрен күрә башларбыҙ, тип уйлайым», — тип белдерҙе республика башлығы.
— Быларҙан тыш, беҙҙе, һис шикһеҙ, социаль өлкәләге берлектәге проекттар ҙа ҡыҙыҡһындыра. «Газпром» Бөтә донъя балалар уйындарының иң ҙур бағыусыларының береһе булараҡ был проекттарҙа ҡатнаша алыр ине, тип уйлайым. Ошо күләмле спорт сараларын үткәреүҙә ярҙам күрһәтеүгә Алексей Борисовичтың алдан ризалығын алдыҡ. Бынан тыш, «Газпром»дың йәштәрҙең хоккей буйынса донъя чемпионатын һәм башҡа спорт сараларын үткәреүҙә ҡатнашыуына бәйле мәсьәләләр ҙә ҡарала.
Беҙ йәнә Башҡортостандың «Газпром» — балаларға» кеүек ҙур программала ҡатнашыу мәсьәләһен ҡарайбыҙ һәм яҡын арала республикала «Газпром» ярҙамында төҙөлгән объекттар барлыҡҡа киләсәк, тип уйлайым. Улар спорт ҡоролмалары, социаль объекттар буласаҡ. Ҡыҫҡаһы, «Газпром» бөтә ил балаларына тәҡдим иткәндәрҙе республикала ла булдырасаҡ, — тине Президент.
«Газпром» менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҙур пландар булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. Уның әйтеүенсә, ауылдарға газ үткәреүҙе дауам итеү өсөн «Газпром» быйыл Башҡортостанға айырыуса ҙур сумма – 300 миллион һум бүлә.
— 2011 йылда был 70 миллион һум ине. Ошо аҡсаларҙы үҙләштереү буйынса һәйбәт һәм уңышлы эшләүебеҙ республиканың газ үткәреүҙәге мөмкинлектәрен күрһәтте. Шуға күрә беҙгә ошо сумма бүленде. Әгәр был аҡсаларҙы тейешенсә үҙләштерә алһаҡ, бәлки ике йылдан һуң 500 миллион һум күләмендәге финанслауға өлгәшербеҙ. Шулай итеп өс-биш йылда Башҡортостан ауылдарына газ үткәреүҙе тамамларға тейешбеҙ, — тип һығымта яһаны республика башлығы.


text:
З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр факультеты студенттарына “Килен” исемле билдәле төркмән фильмы күрһәтелде. Ә һуңынан сәхнәгә кинолағы төп ролде башҡарған актер, СССР-ҙың халыҡ артисы Майя Гүзәл Аймедова сыҡты.
— Ғаиләһе, бала-сағаһы?
— Ике йәш балаһы бар, тиҙәр ине…
— Хуп, бик хуп! – тип эләктереп алды ҡапыл Килмөхәмәт. Был нуғай өсөн уның нимәһе хуп икәнлеге Бикбауға аңлашылманы. – Туған-тыумасаһы?
— Уларына тиклемен белеп бөтмәйем. Мәгәр яугирҙәр нәҫеленән. Ағай-энеләре лә – утты-һыуҙы күп кискән бәндәләр.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Архангел районында булды
Фото:
15 мартта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре барышында Архангел районында булды, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Иҫке Ырныҡшы ауылында республика Президенты йорт ҡуяндарын үрсетеү буйынса инвестицион проектты тормошҡа ашырыу барышы менән танышты. Өс йыл дауамында эшҡыуарҙар ферма, бесән һаҡлау урынын төҙөүгә 12 миллион һум аҡса йүнәлткән. Артабан производствоны үҫтереү планлаштырыла. Әле бында 800 баш йорт ҡуяны бар. Ферма етәкселәре һүҙҙәренсә, алдағы ваҡытта уларҙың һанын биш меңгә еткермәкселәр.
Йорт ҡуяндарын үрсетеү – табышлы тармаҡ. Башҡортостан Президенты билдәләүенсә, был ферма нигеҙендә заманса эре предприятие булдырыу зарур.
«Башҡа бындай хужалыҡтар тәжрибәһен өйрәнеп, уны бында ҡулланырға кәрәк», — тине Рөстәм Хәмитов.
Максим Горький ауылында республика Президенты оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн «Мәрхәмәтлек» йорт-интернатында булды. Рөстәм Хәмитов пациенттар, социаль үҙәк хеҙмәткәрҙәре менән аралашты, учреждение менән танышты һәм йорт-интернат китапханаһына «Китап» нәшриәтендә баҫтырылған китаптар бүләк итте.
Максим Горький ауылында Рөстәм Хәмитов шулай уҡ урындағы мәҙәниәт йорто төҙөлөшөн үҙ контроле аҫтына алды. Бина 2003 йылда реконструкциялана башлаған, әммә финанс мәсьәләһе арҡаһында төҙөлөш туҡтатылған. Объектты төҙөп бөтөүгә яҡынса 25 миллион һум аҡса кәрәк буласаҡ.
Валентиновка ауылында Рөстәм Хәмитов «Биотоп» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең етештереү майҙансыҡтарын ҡараны. Предприятие ағас эшкәртеүгә махсуслашҡан.
Предприятие эргәһендә 2007 йылда банкротлыҡҡа дусар булған ауыл хужалығы предприятиеһының ташландыҡ биналары урынлашҡан. Бында 700 кеше эшләгән. Хәҙер буш биналар муниципалитет ҡарамағында. Рөстәм Хәмитов Валентиновкала яңы эш урындарын булдырыу мәсьәләһен системалы рәүештә хәл итергә ҡушты.
Ошо уҡ ауылда республика башлығы дөйөм практика табибы офисында булды. «Вся Уфа» телеканалында тура бәйләнеш барышында Башҡортостан Президентына Тамара Скрябина был офис эшен тергеҙеүҙә ярҙам һорап мөрәжәғәт иткәйне. Бында 2005 йылға тиклем дауахана булған, шулай уҡ хирургия һәм бала табыу бүлектәре, лаборатория эшләгән. 2009 йылда капиталь ремонт үткәрелгән, уға 25 миллион һум аҡса тотонолған. Әлеге ваҡытта офиста фельдшер һәм акушер ғына эшләй. Иң мөһиме – бында табип юҡ. Шуға күрә күпселек осраҡтарҙа халыҡҡа медицина ярҙамы алыу өсөн район үҙәгенә йөрөргә тура килә.
«Шундай ҙур бинаның буш тороуына аптырайым», — тине Рөстәм Хәмитов һәм кадрҙар проблемаһын, ғөмүмән, дөйөм практика табибы офисы эшмәкәрлеген ойоштороу мәсьәләһен хәл итергә ҡушты.
2012 йылда «Земство табибы» федераль проекты сиктәрендә Архангел районына йәш табиптарҙы йәлеп итеү планлаштырыла.
Приуралье ауылында Рөстәм Хәмитов урындағы халыҡ менән осрашты, улар күп фатирлы йорттарҙың иҫкереүе хаҡында әйтте. 1998 йылда «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәте хеҙмәткәрҙәренә тәғәйенләнгән был йорт ауыл ҡарамағына күсерелгән. Капиталь ремонт бында бер ҙә үткәрелмәгән. Бының өсөн 26 миллион һум аҡса талап ителә.
Башҡортостан Президенты торлаҡ фондында тиҙ арала тәртип булдырырға ҡушты. Бынан тыш, Рөстәм Хәмитов яҡында урынлашҡан фельдшер-акушерлыҡ пунктында булды. Ул эшкә яраҡлы булмаған бинала урынлашҡан.
«Урындағы чиновниктар тәртип булдырыу өсөн тәғәйенләнгән. Бында тиҙ арала тәртип булдырылырға тейеш. Әгәр ауыл биләмәһе проблемалары хәл ителмәһә — һеҙгә башлыҡты ҡайтанан һайларға кәңәш итәм», — тип ауыл халҡына мөрәжәғәт итте Рөстәм Хәмитов.
Район үҙәгендә Рөстәм Хәмитов Архангел районын социаль-иҡтисади йәһәттән үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Бында рекреация зоналарын, шул иҫәптән тау саңғыһы комплексын булдырыу, шулай уҡ ауыл хужалығын үҫтереү мәсьәләләре тикшерелде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
ЛЮТИК (Ranunculus), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 600 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 13 төрө билдәле. Күп, бер йыллыҡ ер өҫтө, һирәкләп һыу үләне. Һабағы һутлы, төҙ, үрмәле йәки түшәлеүсән, бейеклеге 5—100 см. Япрағы ябай, бөтөн, бармаҡ һымаҡ (айырсалы йәки теленмә), сиратлы, һаплы йәки ултырма. Сәскәһе һары төҫтә, ваҡ йәки эре, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскә һаптарында. Сәскәлеге тәлгәш йәки һепертке һымаҡ, сәскәләре һирәк осраҡта яңғыҙар. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — күп сәтләүекле, июнь—авг. өлгөрә. Дымлы болондарҙа, һыу ятҡылыҡтары ярҙарында, ҡыуаҡлыҡтарҙа, урмандарҙа; Гмелин Л., күп япраҡлы Л. — һаҙлыҡситтәрендә һәм һыу ситтәрендә; күп тамырлы Л. далала, һирәк урмандарҙа һәм ҡаяларҙа үҫә. Декоратив үҫемлек (оҙон япраҡлы Л., күп сәскәле Л), мал аҙығы үҫемлеге (бореаль Л., үрмәләүсе Л.), бал‑ лы үҫемлек (алтын сәскәле Л., ағыулы Л.), ағыулы үҫемлек (әрнеткес Л., ағыулы һ.б. төрҙәре). Составында алкалоидтар, кумариндар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Балсыҡ
Балсыҡ — ваҡ бөртөклө ултырма тау тоҡомо, ҡоро хәлдә туҙан хәлендә, еүешләгәндә үҙлекле; һыуҙа иҙелеп, яҙылып торған йомшаҡ тау тоҡомо[1]; тәбиғи төҙөлөш материалы; төрҙәре: керамик, кирбескә тотолған, утҡа сыҙамлы[2].
Үлсәмдәре 0,01 мм-ҙан да кесерәк булған киҫәксектәр өҫтөнлек иткән (>50 %) ултырма тоҡом; башлыса, балсыҡлы минералдардан (каолинит, монтмориллонит, гидрослюдалар һ.б.) тора, һыу менән яҡшы иҙмә хасил итә, кипкәндә бирелгән формаһын һаҡлап ҡала, яндырғас таш ҡатылығына керә. Составында 1-2 минерал артыҡ булған балсыҡтар — каолинит, монтмориллонит, палыгорскит, каолинит гидрослюдалы һ.б., 3 һәм 3 -тән артыҡ булған осраҡта полиминерал тип атала. Балсыҡлы минералдарҙан торған, ләкин үҙле булмаған һәм һыуҙа ебемәй торған тоҡомдар аргиллиттар тип атала. Балсыҡ боронғо һәм хәҙерге һыу ятҡылыҡтарында төрлө тау тоҡомдары һәм минералдар ашалыуҙан барлыҡҡа килгән дисперсияле продукттар тупланыу нәтижәһендә хасил була. Диңгеҙ, күл, аллювиаль, морена һ.б. балсыҡтар була. Улар бер-береһенән минераль составы һәм шулай уҡ таҙалығы (балсыҡ булмаған эре бөртөклө ҡушымталарһыҙ) менән айырылып торалар.
Ер шарында балсыҡтар киң таралған: дүртенсел ултырмаларҙан алып кембрий осоро ултырмаларына тиклем (ултырма тоҡомдарынан яртыһы тиерлек) осорай; бороңғораҡ ултырмалар, ҡағиҙә булараҡ, метаморфозланған (үҙгәргән). Балсыҡ сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында киң ҡулланыла. Уның ҡулланылышын минераль составына бәйле булған махсус физик һәм технологик сифаттары билдәләй. Мәҫәлән, каолинлы балсыҡтарның иреү температураһы юғары (1580 °C) булыу сәбәпле, уларҙы утка сыҙам балсыҡтар тип әйтәләр һәм утка сыҙам әйберҙәр эшләүҙә, ә иреү температураһы 1580 нән алып 1350 °C ка тиклем булған балсыҡтарны ауыр иреүсән тип әйтәләр һәм керамика сәнәғәтендә (фаянс, плитә, торба, ҡаплау кирбестәре һ.б.) ҡулланалар. Полиминераль балсыҡтар, ғәҙәттә, 1350 °C тан түбәнерәк температурала ирей һәм еңел иреүсән балсыҡтарға керә, тупаҫ керамика һәм кирбес һуғыуҙа ҡулланыла. Монтмориллонит һәм палыгорскит балсыҡтар сорбция, иондар алмашыу, бәйләү, уҙ хәленә кире ҡайтыу (тиксотроп) сифаттарына эйә, быраулау иҙмәләре, адсорбенттар, металл ҡойоу эштәрендә форма яһауҙа, мал өсөн комбиаҙык эшләп сығарыуҙа һ.б. ҡулланыла.
25100-95 ДСТы буйынса балсыҡ еңел һәм ҡаты була (классификация Һалмаҡ һаны буйынса бирелә).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь архитектурных терминов (З. Г. Ураксин, З. А. Сиразитдинов, 2004)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Минеральное сырьё. Глины: Справочник. М., 1997; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казан, 1999.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Сәләм, Инсур!
Һинең хикәйәләреңде уҡып сығырға оҙаҡ ҡына ваҡыт-форсат теймәне.
Май аҙағында Казанға барабыҙ, тип ҡаңғырыштык. Унан ҡайтҡас, мин йәнә Казанға киттем. Унда Өфөнөң академтеатры гастролдә. Шунда минең драманың премьераһын күрһәттеләр.
Һәм бына, ниһәйәт, июндең 19-ында рукопистарға тотонорға мөмкинселек тыуҙы. Тәүгеләрҙең береһе итеп һинекен уҡыным.
Ҡотлайым! Һәйбәт хикәйәләр. Тик хикәйәләреңә ниндәйҙер икенсе исем табырға ине. Мәҫәлән, «кыҙыҡ хикәйәләр», «новеллалар», «нәсерҙәр», «уймаҡ хикәйәләр» йәки башҡа төрлө…
Юғиһә, «хикәйә» тигәс мин үҙемдең консерватив аңым менән бер оло, ҙур нәмә күҙ алдына килтерәм. Һинең әсәренде уҡып сыҡҡас разочарование тыуа тәүҙә. Әммә бер-икәүһен уҡығас уның жанры хикәйә түгеллеген аңлайһың, һәм күңел тыныслана. Әҫәрең оҡшай башлай.
Инсур! Оҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы: хикәйәләрең оҡшаны. Мин уларҙы проза сексияһына ҡуйып тикшерергә тәкдим итәм. Һис шикһеҙ әҫәрҙәрең китап булып сығырға тейеш. Һәм мин ышанам – сығасаҡ.
Әммә миндәге хикәйәләр генә аҙ. Бында бөтәһе 50 бит самаһы. Йәгни, 2 табаҡ ҡына. Яҙған яңы әсәрҙәрең юҡмы? Әгәр тикшереүгә 75-100 бит самаһы бирһәң шәп булыр ине.
Йәнә шул: һин әсәрҙәреңде машинкала баҫтырып (3 экземплярҙа) бында килтереп кит (Союзға). Мин секцияға бирермен. Әммә тикшереү көҙһөҙ булмаҫ. Сөнки хәҙер йәй башланды – отпускала халыҡ.
Бына шул ине әйтер һүҙем.
Һиндә тел бар, һәләт бар. Кеше психологияһын, характерын беләһең. Оҙонораҡ хикәйәләр яҙырға кәрәк. Повестҡа тотонорға да ҡурҡма.
Ярай, һау бул. Миндә һинең «Ауылдаштар» тигән йыйынтығыңдағы бөтә хикәйәләрең бар. Тик «Мин дә китап язам» тигәне генә юҡ. «Телһеҙ гармун ҙары» һәм «Профилактика» - 2-шәр экземпляр. Былары к сведению.
Ярай, һау бул. Хат ҡөтөп: Наил Ғәйетбаев.
20 июнь 89 йыл.
Примечание.
Гаетбаев Наил Асхатович (20.06.1948) - уроженец г. Баймак, видный драматург, прозаик, поэт, заслуженный деятель искусств РБ (1993), заслуженный работник культуры РФ (2011). Литературный консультант Союза писателей Башкирской АССР (В 1988-1990), заместитель, первый заместитель министра культуры Республики Башкортостан (1992-1998), главный редактор журнала «Тамаша» (1994-2010), генеральный директор Национального литературного музея Республики Башкортостан (2000-2007), председатель правления Союза писателей РБ (с 2014 г.). Член Союза писателей СССР (1980).


text:
Баймаҡ районының иң алдынғы хужалыҡтарының береһенә — Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Ғәлим Сәлимов етәкләгән Ленин исемендәге кооперативҡа килеп еткәндә, эштең иң ҡыҙыу мәле ине.
Баймаҡ районының иң алдынғы хужалыҡтарының береһенә — Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Ғәлим Сәлимов етәкләгән Ленин исемендәге кооперативҡа килеп еткәндә, эштең иң ҡыҙыу мәле ине.
"Разгуляй" төркөмөнә ингән "Башкир-агроинвест" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең район бүлексәһенең һөрөнтө ерҙәре 19 мең гектар майҙанды биләй. Уның етәксеһе Ришат Ғайсин һөйләүенсә, быйыл шәкәр сөгөлдөрө дүрт мең гектар майҙанда сәселгән. Уңыш ҡыуандыра: гектарынан яҡынса 500 центнерға ҡәҙәр барып баҫа. "Заманса агротехнологияларҙы ҡулланып, яҡшы минераль ашламалар индергәйнек – был шуның һөҙөмтәһе", – ти етәксе.
Хужалыҡта сөгөлдөр сығарыуға август аҙағында уҡ төшкәндәр.
Бик алыҫтарға һуҙылған хәтер ебе бишек йырҙарын тыңлап үҫкән тыуған яҡтарға барып тоташты. Йырлы-моңло Миәкә – сәнғәт донъяһына шаҡтай ғына шәхестәрҙе, таланттарҙы биргән гүзәл төбәк.
Мәртәбәле конкурсҡа йәмғеһе 56 эш тәҡдим ителгән. Кинофестивалдә Рәсәйҙән генә түгел, Белоруссиянан, Болгариянан, Бөйөк Британиянан, Германиянан, Ирандан, Италиянан, Португалиянан, Украинанан, Франциянан, АҠШ-тан килгән режиссерҙар ҙа ҡатнашҡан.
Жюри ағзалары иҫәбендә Халыҡ-ара спорт киноһы һәм телевидениеһы федерацияһы президенты Франко Аскани ла булған.
Нәҡ бына үҙе ысын батырлыҡ", —
тип яҙғанда шағир, моғайын, район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге етәксеһе Линиза Сәғәҙиева кеүек ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайнатыр ҡатын-ҡыҙҙы күҙ уңында тотҡандыр. Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе булараҡ та иңендә оло хәстәр ята был ханымдың.
Әбйәлил төбәгенең тормошо йәнлелеге менән һоҡландыра икән, унда Линиза Камил ҡыҙының да өлөшө ҙур, сөнки барлыҡ сараларҙы ул ойоштора, республика күләменә сығара. Көндәлек мәшәҡәттәрен арыраҡ ҡуйып, ваҡыт табып, башҡаларҙың күңелен үҫтерә белә, ошо яҡтың йәшәйешен күркәмләндерә.
Уларҙы нимә мәжбүр итә һуң? Аҡсаға мохтажлыҡмы? Ваҡытлыса ғына булһа ла яңғыҙлыҡтан ҡотолоп, кеше менән аралашыу мөмкинлегеме? Үҫтергән уңышын һатыу маҡсаты ғынамы? Ошолар ҡыҙыҡһындырҙы мине. Алма һатҡан инәй үҙен Рәғиҙә Ҡашҡарова булам тип таныштырҙы.
— Аҙнаһына ике тапҡыр сығырға тырышам, бөгөн биш килограмм алма йөкмәп килтерҙем. Ҡайһы саҡта һатылып та бөтмәй, йәл, әлбиттә. Ташларға тура килгән мәлдәр ҙә була, сөнки ҡайтҡанда йәнә йөк күтәреп автобуста барыуы ауыр. Һатыуҙан ингән аҡса юлға ла етмәй, исмаһам, икмәк-һөтлөк кенә.
Баш мөхәррир дин тураһындағы махсус битте йәһәтләргә ҡушты.
– Уҡымлыраҡ итеп әҙерләргә тырыш, тормоштан миҫалдар ал, – тип тә өҫтәгәс, Кәбирә уйға ҡалды. Унан өҫтәлдәге хаттарҙы ҡараштыра ғына башлағайны, ишек шаҡынылар.
– Да-да!
Ишектән ауылдашы Ғәйнисә инәй инеп килеүгә, ҡыҙыҡай әллә күҙемә күренәме тигәндәй, аптырап китте.
– Бына бер ыңғай эшләгән ереңде күреп сығайым тигәйнем дәһә. – Инәй күҙ ҡарашы менән бөтә ерҙе айҡаны.
— Бынан биш йыл элек Әлшәй районында йорт һалғайныҡ. Ғәҙәттә, йәй буйы шундабыҙ: баҡса эштәре менән булышабыҙ, емеш-еләген йыябыҙ, Дим йылғаһында һыу инәбеҙ. Йыл һайын шифаханала ял итергә лә күнегеп бөткәнбеҙ. Был юлы "Асы"ла дауаланып ҡайттыҡ. Отпуск тигәс тә, бөтә эштәрҙе лә ҡалдырып китеп булмай бит. Мин һәр саҡ үҙем менән материалдарымды алам. Ял иткән ваҡытта ғилми эшемде лә башҡарам.
"Түңәрәк өҫтәл"дә "Кроношпан" заводына презентация яһалды. Унда был предприятиеның башҡа илдәрҙәге заводтарының эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт бирелде. Европала уларҙың һаны 30-ҙан ашыу икән. Шулай уҡ заводтың тирә-яҡ мөхиткә зыяны тураһында баһалама әҙерләүсе белгес-эколог, "Экопромтех" компанияһы директоры Светлана Полякова сығыш яһаны.
Баш ҡала тарихында тәүге тапҡыр симфоник оркестрҙың асыҡ һауалағы сығышынан һуң Өфө амфитеатры исемен алған майҙансыҡтың яҙмышы тураһында ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Александр Филиппов бәйән итте.
— Был урында парк асыу тураһында ҡарар ҡабул ителеүе хаҡ һүҙ, — тине ул. — Бынан ары битләүҙә концерттар ойошторолмаясаҡ.
Башлыҡ урынбаҫары әйтеүенсә, Дуҫлыҡ монументынан алып Конгресс-холға тиклем йәйәүлеләр өсөн юл һалыу, яр буйын төҙөкләндереү, инфраструктураны


text:
- Подробности
- Просмотров: 465
ГИНДМАН ЭПИТЕМИЯҺЫ (Epithemia hyndmannii), бер күҙәнәкле диатом ылымыҡ төрө. Ҡапҡасы ураҡ рәүешендә, параллель ситле, оҙонлоғо 120—230, киңлеге 20—26 мкм. Ҡапҡас остары киң, йомро, ҡыҫҡа; һырттары радиаль, тупаҫ, 10 мкм 2—4 штрих тура килә, улар араһында 2—3‑әр рәт тупаҫ ареола бар, 10 мкм 6—7 бөртөк осрай. Йөй эҙҙәре ҡорһаҡ сите буйлап үтә, урта өлөшөндә ҡапҡастың яртыһына тиклем бер аҙ бөгөлә. Септаһы насар үҫешкән, ялған септаһы бар. Сөсө һыуҙа йәшәй. Башҡортостанда Ғафури р‑нында (“Красноусол” шифаханаһы терр‑яһындағы “Минераль канал” ятҡылығы) табылған.
Ф.Б.Шкундина
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Фото:
Урып йыйыуҙың яртыһы тамамланды
Фото:
Республика аграрийҙары менән иген культуралары майҙандарының яртыһынан ашыуында иген урып һуғылған. 58 процент майҙанда ашлыҡ сабып алынған, 56 процентында – һуғылған. Бөгөнгө көндә республика буйынса йыйып алынған иген 464 мең тонна тәшкил итте. Ашлыҡтың уңышлылығы ҡыуандырмай – гектарынан 9,1 центнер.
Бер нисә районда, БР Ауыл хужалығы министрлығының оператив мәғлүмәттәренә ярашлы, уңыш бер аҙ юғарыраҡ. Мәҫәлән, Өфө эшсәндәре һәр гектарынан 14,5 центнер ала. Был районда ужым культураларына, бигерәк тә игенгә ҙур майҙандар бүленеүе менән аңлатыла. Хатта ошондай ҡоролоҡло йылда ла ужым бойҙайы көтөлгәнсә гарантиялы уңыш бирә.
Дүртөйлө, Илеш, Стәрлетамаҡ, Ҡырмыҫҡалы, Мәләүез райондарында гектарынан 12 центнерҙан ашыу уңыш алына.
Быйылғы йылда көйөнөслө урып йыйыуҙы Урал аръяғы игенселәре лә тамамланы. Унда ҡоролоҡ 90 процент майҙанда иген сәсеүлектәрен юҡ иткән. Шулай булғас, йыйып алырлығы ла ҡалмаған тиерлек.


text:
Ҡамыр өсөн 300 грамм он, 1,5 сәй ҡалағы йомшартҡыс, 200 грамм шәкәр, бер сәй ҡалағы дәрсен, ике йомортҡа, 150 грамм иретеп һыуытылған май, 100 миллилитр һөт кәрәк буласаҡ. Эслеккә иһә биш персик, 50 грамм шәкәр, ике аш ҡалағы бал, өс аш ҡалағы ҡаймаҡ, 10 грамм май, 60 грамм көнбағыш алына.
Батшаларҙан ҡалған был ғүмер.
Булһа булыр Ер, Ай, Ҡояш ҡына
Йыһан киңлегендә үлемһеҙ.
Унда Башҡортостан менән Ҡырғыҙстан Республикаһы төбәктәре араһында иҡтисади, мәҙәни һәм белем биреү өлкәләрендә хеҙмәттәшлекте киңәйтеү мәсьәләләре тикшерелде.


text:
Өфөлә “Әсә һәм бала” клиникаһы асылдыФото: Андрей Старостин
Өфөлә “Әсә һәм бала” клиникаһы асылды
Өфөлә “Әсә һәм бала” клиникаһы асылдыФото: Андрей Старостин
Өфөнөң Сипайлово биҫтәһендә “Әсә һәм бала” клиникаһы асылды. Был тантанала БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалетдинов, БР һаулыҡ һаҡлау министры Андрей Евсюков, ҡала хакимиәте башлығы Павел Качкаев, башҡа рәсми кешеләр ҡатнашты.
Өфөлә асылған клиника – Рәсәйҙә билдәле ошондай “Әсә һәм бала” селтәре учреждениеларынан туғыҙынсыһы. Ул ҡатын-ҡыҙҙар һаулығын һәм ғаилә парҙарының репродуктив һаулығын һаҡлауға махсуслашҡан.
Клиника базаһында операция бүлмәһе һәм көндөҙгө стационар менән гинекология бүлексәһе, үҙ лабораторияһы менән консультатив-диагностика бүлексәһе урын алған.
Фидус Ямалетдинов медицина практикаһына юғары технологияларҙы индереүҙең ни тиклем мөһим булыуын билдәләне, быларҙың барыһы ла медицина ярҙамы сифатын яҡшыртыуға һәм уны арзанайтыуға йүнәлтелгән.
Мәскәүҙең баш акушер-гинекологы Марк Курцерҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, клиника белгестәре төп бурысты ғаилә парын комплекслы тикшереүҙә һәм дауалауҙа күрә. Клиника ҡиммәтле юғары технологиялы ҡорамалдар менән йыһазландырылған.
“Әсә һәм бала” клиникаһы сменаһына 30 кеше ҡабул итеүгә иҫәпләнгән. Бында ошо өлкәләге иң яҡшы белгестәр эшләйәсәк.


text:
Эш хаҡы буйынса бурыс арта
Августан республикала хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләү буйынса бурыстың арта барыуы күҙәтелә. БР Дәүләт хеҙмәт инспекцияһынан хәбәр итеүҙәренсә, 21 ноябргә 35 эш биреүсенең хеҙмәт хаҡы түләү буйынса 111,3 миллион һум бурысы бар.
Инспекторҙар күрһәткестәрҙең артыу сәбәптәренә анализ яһаны. Ауыл хужалығында бурысты ҡоролоҡ арҡаһында зыян менән бәйләйҙәр.
Республика етәкселеге ҡушыуы буйынса прокуратура органдары, хеҙмәт инспекцияһы, тармаҡ министрлыҡтары эш хаҡы буйынса статистиканан йәшерен бурыстарҙы асыҡлау буйынса эште әүҙемләштерҙе.
Мәҫәлән, ноябрҙең 2 аҙнаһында ғына дәүләт хеҙмәт инспекторҙары комплекслы тикшереүҙәр барышында Миәкә районының "Өршәк" (57 хеҙмәткәргә 420 мең һум суммаһында), "Мәнәүез" (28 хеҙмәткәргә 205 мең һум) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәрендә һәм Яңауыл районының "Ғаяна" ауыл хужалығы производство кооперативында (56 хеҙмәткәргә 320 мең һум) бурыстар булыуын асыҡланы. "Өршәк" һәм "Ғаяна" етәкселәренә штраф һалынды. Был эш биреүселәрҙең эш хаҡы буйынса бурыстары тураһында мәғлүмәттәр статистикала юҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов Triangle холдинг компанияһы етәкселеге менән һөйләшеүҙәр үткәрҙеФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Triangle холдинг компанияһы етәкселеге менән һөйләшеүҙәр үткәрҙе
Рөстәм Хәмитов Triangle холдинг компанияһы етәкселеге менән һөйләшеүҙәр үткәрҙеФото: Андрей Старостин
25 июлдә Өфөлә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Triangle («Трайангл») холдингы президенты Дин Юйхуа етәкселегендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһының эшлекле даирәһе вәкилдәре менән осрашты.
Осрашыуҙа Башҡортостанда шиндар етештереү буйынса завод төҙөү мөмкинлектәре тикшерелде, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Был компания вәкилдәренең республикаға икенсе визиты. Уның һөҙөмтәләре буйынса заводты төбәктә урынлаштырыу мөмкинлектәренә бәйле ҡарар ҡабул ителәсәк. Әгәр бындай ҡарар ҡабул ителһә, тәүге этапта проектҡа инвестициялар күләме яҡынса 250 миллион евро тәшкил итәсәк, ҡеүәте – йылына 4 миллиондан ашыу шина. Төҙөлөш өсөн Стәрлетамаҡ ҡалаһы янындағы ике майҙансыҡ ҡарала. Уларҙы ентекләберәк өйрәнеү маҡсатында делегация визиты программаһына был инвестицион майҙансыҡтарға барыу ҙа индерелгән.
Әгәр Triangle компанияһы завод төҙөү өсөн республиканы һайлаһа, уға иң уңайлы шарттар булдырыласаҡ, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов һөйләшеү барышында. Атап әйткәндә, холдингты 10 йылға милеккә һалым түләүҙән бушатыу планлаштырыла. Бынан тыш, төҙөлөш майҙанын әҙерләү, уға коммуникациялар үткәреү буйынса сығымдарҙы Башҡортостан үҙ өҫтөнә аласаҡ. Шулай уҡ республика шина сәнәғәте өсөн сеймал менән тулыһынса тәьмин ителгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды төбәк башлығы.
Бер ай элек республикаға «Трайангл» компанияһының вице-президенты килде һәм һөйләшеүҙәрҙең тәүге этабы үткәрелде, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— «Трайангл» компанияһының Башҡортостанды эре предприятие төҙөү өсөн майҙансыҡ булараҡ күҙ алдына килтереүе беҙҙең өсөн яҡшы яңылыҡ, — тине Президент. – Был беҙҙең өсөн оло хөрмәт булыр ине. Предприятиеға эшләргә уңайлы булһын өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ. Яңы предприятиелар төҙөү беҙҙең өсөн өҫтөнлөк булып тора, шуға күрә беҙгә инвестициялар менән килгән компаниялар өсөн иң уңайлы шарттар булдырабыҙ.
Республика башлығы хеҙмәттәшлектең дауам ителәсәгенә ышанысын белдерҙе.
Дин Юйхуа, үҙ сиратында, ойошторолған осрашыу өсөн рәхмәтен белдерҙе.
— Һеҙҙең республика файҙалы ҡаҙылмаларға, нефткә, газға бай. Һеҙҙә сәнәғәт, ауыл хужалығы үҫешкән. Бында килеп, барыһын да үҙ күҙебеҙ менән күрҙек, — тине Ҡытайҙан килгән ҡунаҡ.