text:
Мамыҡ
Мамыҡ — Gossypium ырыулы мамыҡ үҫемлегенән алынған сүс .
Үҫемлектең өлгөргән орлоғо асыла, шул ваҡытта уны йыялар. Орлоҡтарынан сүсен айырыр өсөн уны башта бер урынға туплайҙар ҙа махсус заводтарға ебәрәләр. Шунан епсәләрҙең оҙонлоғона ҡарап айырыу башлана. 20—25 мм оҙонлоғондағыһы иләргә оҙатыла, ә ҡыҫҡараҡтары - линт - медицина мамығы һәм шартлатҡыс матдәләр сығарыу өсөн файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Мамыҡ нәҙек кенә, ҡыҫҡа, йомшаҡ епсәләрҙән ғибәрәт. Был епсәләр үҙәгенә ҡарата бер аҙ сиратылып урынлашҡан. Ярайһы ныҡ, химик йәһәттән тотороҡло (һыу, яҡтылыҡ йоғонтоһона бирешеп бармай, тиҙ серемәй, тарҡалмай). 130—140 °C эҫелеккә тиклем янмай, гигроскопик (һыу һеңдереүсәнлеге) сифаты 18-20 %, бөгөлөүсән. Шуның өсөн мамыҡ туҡыма таушалып бара. Ышҡылыу арҡаһында ярайһы тиҙ туҙа.
Өҫтөнлөктәре:
- Йомшаҡ
- Йылылыҡты тота, дымды тиҙ һеңдерә
- Тәнде тын алдырта
- Буяуҙы яҡшы һеңдерә
Етешһеҙлектәре:
- Тиҙ таушала
- Ултыра
- Ҡояштан һарғая
- Оҙаҡ кибә
Тарихы[үҙгәртергә]
Еңел һәм ярайһы ныҡ был туҡыма бер нисә мең йылдар элек үк етештерелә башлаған. Мексикалағы мәмерйәләрҙә табылған мамыҡ туҡыма киҫәктәренең 7000 йылдарҙан да әүәл һуғылғанлығы асыҡланған. Б.э. тиклем 3000 йыл элек үк Пакстан ерҙәрендә кизе-мамыҡ туҡыма етештергәндәр. Европаға мамыҡты ғәрәп сауҙагәрҙәре килтергән. Шунан бирле йөн һәм етен урынына күберәк кизе-мамыҡ ҡуллана башлағандар. 1492 йылда Баһама (Багама) утрауҙарында Христофор Колумба та мамыҡ туҡыма күрә. 1500 йылға инде туҡыма бар донъяла таныла.
Мамыҡты башта Һиндостанда эшкәртә башлағандар һәм бының өсөн "талҡығыс" — аҫлы-өҫлө урынлаштырылған ябай ғына ике йомро киҫкә ҡулланылған. Уның өҫкөһө ҡуҙғалмаған, ә аҫҡыһын тотҡа менән әйләндергәндәр. Епсәләр киҫкә араһынан тартылып икенсе яҡҡа йыйылған, ә орлоҡтар үтмәй ал яҡта ятып ҡалған. Әлбиттә, был тиклем ябай ҡулайлама менән ике-өс кеше көнөнә 6-8 кг-дан да артыҡ мамыҡ ала алмаған. Туҡыма бик ҡыйбатҡа төшкән.
1792 йылда махсус бысҡы уйлап сығарылған (коттон-джин, Эли Уитни),мамыҡты етештереү тиҙләшкән дә, арзанайған да. Шул тиклем үк эшсе көс менән башта йөҙҙәрсә, һуңғараҡ меңәдәрсә кг. сеймал етештерелә башлаған. Бысҡылар һаны артҡан, ә уларҙың дәүмәле, машиналар сифаты үҙгәргән. Механизм двигателдәрен эшләтеүгә кеше, эре мал көсө лә, һыу ҙа һ.б. файҙаланылған. Шунан бирле мамыҡ етештереү донъялағы сәнәғәттең барса тармаҡтарын уҙып үҫешә башлаған.
Үҫтереү[үҙгәртергә]
Күҙәтеүҙәр буйынса, мамыҡ баҫыуҙарында йыл һайын пестицидтар менән 300—500 мең кеше ағыулана, 20 меңе һәләк була[1].
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Мамыҡ туҡыма алыу өсөн мамыҡ текстиль эшкәртеү үтә, мамыҡ сүсте медицинала, көнкүрештә файҙаланалар һәм шартлатҡыс матдәләр әҙерләгәндә ҡулланалар. Кизе-мамыҡ туҡыма сифатына ҡарап төрлөсә атала: ситса, бәз, сатин, поплин, тафта, ҡалын байка, йоҡа ғына батист һәм шифон, вельвет джинса туҡыма. Мысыр мамығы иң оҙон епсәле, шуға күрә унан етештерелгән әйберҙәр ҙур ихтыяж менән файҙалана, модалы брендтарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ мамыҡтан туҡылған марля ла бик юғары баһалана.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
1998—1999 йылдарҙан Ҡытайҙың текстиль сәнәғәте мамыҡты төп ҡуллыныусы булып тора (донъяла ҡулланылғандың 35 % ). Ҡытайҙың үҙендә етештерелгән мамыҡ ихтыяжын ҡаплай алмай, шуға улар башҡа илдәрҙән һатып алырға мәжбүр.
2001—2005 йылдарҙа мамыҡты ситтән иң күп һатып алыусы АҠШ (бар экспорттың 40 % ), икенсе урында "франк зонаһына" ингән африка илдәре(9—13 %).
Уңдырышлылығы[үҙгәртергә]
Мамыҡтан алынған уңыш 30 ц/га(3 т/га йәки 300 т/км²). Максимум 50 ц/га (5 т/га йәки 500 т/км²)
Геральдикала[үҙгәртергә]
Үзбәкстан һәм Төркмәнстан гербында мамыҡ төшөрөлгән.
Башҡортостанда кизе-мамыҡ тауарҙар етештереү[үҙгәртергә]
Сәләмәтлеген һаҡлаған кеше экологик яҡтан таҙа кейем дә кейергә тырыша, һәм был йәһәттән Башҡортостандың Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы етештергән тауарҙар ҙур ихтыяж менән файҙалана.Фабрика йылына 300 төрлө модель менән миллиондарса дана саф мамыҡ ептән, шулай уҡ уға синететик ептәр ҡушып бәйләнгән эске кейемдәр, ойоҡбаштар, өҫ кейемдәре сығара. Фабрика сығарылған продукция күләме буйынса Рәсәйҙәге шундай 123 предприятие араһында 6-сы урынды биләй. Ул "Почет билдәһе" ордены менән бүләкләнгән. Илебеҙҙең 50 төбәгендә һатып алалар бында етештерелгән кейем-һалымды. Республикабыҙ ҡалаларының тегеү фабрикаларында ла кизе-мамыҡ тауарҙар етештерелә.
Башҡорт әҙәбиәтенән һәм фольклорынан өлгөләр[үҙгәртергә]
Башҡорт әҙәбиәтендә теге йәки был нәмәне мамыҡ менән сағыштырыу ярайһы йыш ҡулланыла. Аҡ йәки йомшаҡ мәғәнәһен көсәйтеү өсөн ҡулланыла был метафоралар.
Ҡарҙар яуа
Һәм, ниһайәт, күктәр ҡосағынан
Ергә мамыҡ ҡарҙар түгелде.
Ҡупшы шәлен һалған саған ҡыҙы
Ап-аҡ күлдәк кейеп һөйөндө...
ӘНИСӘ ТАҺИРОВА
Таш
Ошо таштай тәнең уйып-уйып
Һуҡмаҡ һалып ҡайтып килеүем,
Ҡатай ере!
Һинең ҡаты ерең
Мамыҡтан да йомшаҡ тиеүем.
ГҮЗӘЛ СИТДИҠОВА
Әйтем
Ҡыҙ биргән ергә мамыҡтан да йомшаҡ бул, килен алған ергә тегәнәктән дә ҡаты бул.
Башҡорт телендә "мамыҡ" һүҙенең ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә "мамыҡ" һүҙе күп төрлө органик епсәләргә (сүстәргә) ҡарата ла ҡулланыла.Кәзә, дөйә, ҡаҙ мамығы - хайуандар биргән органик епсәләр (мамыҡ шәл). Кәзә мамығын дебет тип тә атайҙар. Төрлө үҫемлектәр орлоғонда барлыҡҡа килгән йомшаҡ епсәләр ҙә мамыҡ тип атала. Мәҫәлән, бәпембә, тирәк, шайтан таяғы, тал көсөгө мамығы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
- ↑ Наука и жизнь. — 2011. — № 3. — С. 76.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Үзбәкстан мамыҡ сүсен сертификациялау үҙәге«SIFAT»
- Рәсәй Мамыҡ Ширҡәте
- Мамыҡ төрҙәре һәм унан алынған материалдар
- Мамыҡ одиссеяһы — «Первое сентября» Нәшриәт йортоноң «География» газетаһы, № 25/1999 .
- [1] — Донъя мамыҡ баҙары торошона һәм киләсәгенә күҙәтеү.
- Manuscritos de América en las Colecciones Reales
- Органик мамыҡ
- [2]
- [3]
- [4]


c: text/html

text:
Шәкәр кукурузы
Шәкәр кукурузы (Zea mays йәки шәкәр кукурузы) — бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһенең Zea L. кукуруз ырыуының берҙән бер культуралы бөртөклө иген вәкиле.
Йөкмәткеһе
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Кукуруз — һабағы 5—6 метрға етеп үҫә торған бер йыллыҡ бер өйлө үҫемлек. Һабағы, башҡа ҡыяҡлыларҙан айырмалы булараҡ, ҡыуыш түгел. Сәсәкләре — айырым енесле. Емешлекле башаҡсыҡтар сәкәндәргә йыйналған. Сәкән япраҡ ҡуйынтығында йыуанайған ҡыҫҡа ян бәбәктә урынлаша. Башаҡсыктар бер сәскәле, сәскә элпәләре юҡ, емешлек йомро емшәндән һәм осонда икегә айырылған оҙон ефәк һымаҡ бағанасыҡтан тора. Һеркәсле башаҡсыҡтар ике сәскәле, һәр сәскә өс һеркәсле. Башаҡсыҡтар һабаҡ осонда урынлашҡан эре йәйенке һеперткеләргә йыйылған. Уларҙы ел һеркәләндерә.
Игелеү тарихы[үҙгәртергә]
Шәкәр кукурузы Үҙәк һәм Көньяҡ Американан сыҡҡан; тыуған ерендә ул — 3—5 мең йылдарҙан бирле игелә торған үҫемлек[1]. Башҡа фекер буйынса, бынан 8000 йыл элек Мексикалағы Бальсас үҙәнлеге индеецтары иҫ китмәле бер үҫемлекте йорт тирәләрендә үҫтерә башлайҙар. Шулай итеп, маис (кукуруз) был кешеләрҙе аусылыҡ менән көн күреүсе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа әйләндерә[2]. Х. Колумб һ.б. диңгеҙселәр ярҙамы менән кукуруз Европала пәйҙа була: башта Испанияға, шунан һуң Англияға, Португалияға, Францияға, Италияға килеп инә. Европанан иһә Һиндостанға, Ҡытай, Индонезияға «сығып китә». Йөҙ йыл да уҙмай, флораның әлеге иҫ китмәле вәкиле бөтөн донъяға тарала. Ер йөҙендәге иң боронғо культураларҙың берһе булған шәкәр кукурузы ауыл хужалығына нигеҙ һала. Кукуруз игә башлау менән, уның «тирәһендә» башҡа төрлө һөнәрселектәр ҙә тыуа һәм үҫә, һөҙөмтәлә, цивилизация барлыҡҡа килә. Һис икеләнеүһеҙ әйтергә мөмкин: Америка ҡитғаһының барлыҡ боронғо цивилизацияларының да сәскә атыуы кукурузға бәйле. Индеецтар уларҙан 200 төрҙән артыҡ тәғәм әҙерләй белгәндәр. Ҡыҙҙырғандар ҙа, бешергәндәр ҙә, япрағынан һут һәм шараб яһағандар, сәскә һеркәһен сумса эслеге итеп файҙаланғандар. Япрағы шулай уҡ түбә ябыуға, кәүҫәһе стена яһауға, ә ҡалдыҡтары усаҡ яғыуға киткән.
Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙа игелеү тарихы[үҙгәртергә]
Безҙең ил халҡы өсөн кукуруз Хрущев исеме менән бәйле. Ләкин ул Рәсәйҙә XVII быуатта уҡ үҫтерелгән. Уны Ҡырымда, Кавказда һәм Украинаның көньяғында үҫтергәндәр. Империяның көньяк ҡалаларында кукуруз урамдарҙа ла һатылған: асыҡ һауала ҙур ҡаҙандарҙа йәш сәкәндәрҙе бешереп һата торған булгандар. Хакимиәткә коммунистар килгәс, был культураға иғтибар кәмегән. Бары 1959 йылда, совет башлығы Никита Хрущев АҠШ-ҡа барып ҡайтҡандан һуң ғына уға иғтибар уяна.
Аҙыҡ-түлек булараҡ һәм иҡтисади әһәмиәте[үҙгәртергә]
Кукуруздың әһәмиәте бик ҙур, ул ҡиммәтле бөртөклө аҙык һәм тереклек аҙығы культураһы. Һабағы һәм япраҡтарынан ҡағыҙ, линолеум, вискоза, яһалма бөкө яһайҙар. Ярмаларынан май һығалар, крахмал алалар, емешлек бағанасыҡтары медицинала ҡулланыла.[3] Был культура башлыса аҙыҡ-түлек етештереүҙә ҡалланыла, бынан тыш мал өсөн фураж була ала. Шулай уҡ кукуруздан юғары сифатлы спирт һәм яғыулыҡ-майлау материалдары ла яһайҙар.
Ер шарында бөгөн кукуруз бойҙайҙан ҡала иң күп игелә торған культура. АҠШ-та йыл һайын 300 миллион тонна кукуруз орлоғо йыйып алына, Ҡытайҙа – 145, ә Рәсәйҙә барлығы 3 миллион тонна ғына. Әлбиттә, Америкала моның 85 проценты мал-тыуарға ашатыла, һәм шуға да ундағы малдарҙың итенең йомшаҡлығы, һутлығы менән айырылып тора. Дөйөм алғанда, кукуруз ете төргә бүленә: шуның бишеһе техник культураға инә – ул малдарға ашатыу, ярма, крахмал, май яһау өсөн тотонола, ә ике төрө ашау өсөн китә. Һәр американлы йылына 1,5 килограмм кукуруз орлоғо ашай. Шәкәрле сортын сей килеш һәм консервлап ашайҙар, ә ярыла торган сортынан попкорн яһайҙар.[4]
Аҙыҡ булараҡ туҡлыҡлыҡ ҡиммәте[үҙгәртергә]
Сәләмәтлек өсөн файҙаһы[үҙгәртергә]
Кукурузды ысын мәғәнәһендә сәләмәтлекте ҡайғыртыусы тип атарға мөмкин.. Ул – йөрәк һәм ҡан әйләнеше системаһына бик тә кәрәкле К витаминының иң яҡшы сығанактарының береһе. Был үҫемлектең тағын бер ыңғай яғы – унда Е витаминының күп булыуы. Был витамин – организмдың ҡартайуын тотҡарлаусы. Кукурузда нервы системаһының алыштырғыһыҙ ярҙамсылары булган В төркөмө витаминнары ла, иммунитетты көсәйтеүсе С витамины ла, һөйәк һәм тештәрҙең ныҡлығын тәьмин итеүесе Д витамины ла, шулай уҡ тимер, йөрәкте һаҡлаусы һәм матдәләр алмашыныуын нормалләштереүсе калий һәм магний ҙа бар. Таҙартылмаған кукуруз майы аппетитты түбәнәйтә һәм ябыҡтырыусы күп диеталарҙа файҙаланыла. Кукуруз ҡыҙҙырылған, майлы ризыҡ һәм спиртлы эсемлектәрҙең организмга китергән зыянын кәметергә ярҙам итә. «Баҫыуҙар батшаһы» бауыр һәм үт ҡыуығы эшмәкәрлегенә ыңғай йоғонто яһай, шуға күрә уны холецистит һәм гепатиттарҙы булдырмаҫҡа ярҙам итеүсе туҡланыу рационына индерәләр. Ваҡланған орлоғо яраларҙы төҙәтергә ярҙам итә, уны дерматиттарҙы (тән боҙолоуы) дауалауҙа ла ҡулланалар. Ә кукуруз сәсе исә (рыльца) һейҙек, үт ҡыуҙырғыс һәм ҡан туҡтатҡыс, һейҙек һәм үт ҡыуығындағы таштарҙы иретеүсе һәм ағыулануға ҡаршы сара һанала.[5]
Ауырыуҙары[үҙгәртергә]
Диабротика – кукуруз культураһына бик ҙур зыян китереүсе ҡоротҡос. Ҡуңыҙҙың личинкалары тәүҙә кукуруздың тамырҙарын зарарлый, үҫеп етеп ҡуңыҙға әйләнгәс, үҫемлектең япраҡ һәм кәсәнен кимерергә керешә. Һөҙөмтәлә кукуруз сәкәндәре орлоҡ бирер дәрәжәгә үҫеп етә алмай. Россельхознадзор идараһы белгестәре әйтеүенсә, диабротикаға ҡаршы бик көслө пестицидтар ярҙамында ғына көрәшеп була.[6]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр системаһы: Юғары уҡыу йорттары өсен дәреслек бит404 (тат.)
- ↑ «Ҡырҙар батшаһы» (тат.)
- ↑ Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр системаһы: Юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслек бит404 (тат.)
- ↑ «Ялан батшаһы» (тат.)
- ↑ «Кырлар патшасы» (тат.)
- ↑ Диабротика – кукуруз культураһына бик ҙур зыян килтерүсе ҡоротҡос. (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бекетов А. Н., Кукуруза, маис // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Клюсс Г. А., Маис // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Бернардино де Саагун, Куприенко С.А. Общая история о делах Новой Испании. Книги X-XI: Познания астеков в медицине и ботанике / Ред. и пер. С. А. Куприенко. — Ҡалып:К.: Видавець Купрієнко С.А., 2013. — 218 с. — (Месоамерика. Источники. История. Человек). — ISBN 978-617-7085-07-1.
- Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 29—33. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
- Румянцева Е. Е., Жоголев Д. А. Китайская кухня — М: Мир книги, 2000.
- Похлёбкин В. В. Национальные кухни наших народов — М: Центрполиграф, 1999. — 639 с. — ISBN 5-227-00462-5.
- Букасов С. М. Возделываемые растения Мексики, Гватемалы и Колумбии — Л.: Ин-т растениеводства ВАСХНИЛ, 1930. — С. 109—150. — 470 с.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Википедия:Эҙләү
Википедияның башҡорт телендәге бүлегендә һүҙҙәр йәки һүҙбәйләнештәр эҙләр өсөн уларҙы биттең һул яғындағы, «эҙләү» һүҙенең аҫтындағы майҙансыҡҡа яҙығыҙ.
Әгәр шул һүҙ йәки һүҙбәйләнеш менән бер үк исемле биткә күсергә теләһәгеҙ, «күсеү» төймәһенә баҫығыҙ. Фәҡәт эсендә ул һүҙ булған бөтә мәҡәләләрҙе табырға теләйһегеҙ икән, «табыу» төймәһенә баҫығыҙ. Был осраҡта һеҙ һөҙөмтәләр битенә күсәсәкһегеҙ. Ул биттә эсендә кәрәкле һүҙ йәки һүҙбәйләнеш булған мәҡәләләр исемлегенән кәрәкле мәҡәләне һайлай алаһығыҙ. Биттең аҫҡы өлөшөндә һүҙҙәрҙең ниндәй исемдәр арауығында эҙләнәсәген көйләп була.


text:
Автономия
Автономия, этностың ойошоп йәшәгән тарихи тыуған ерендә үҙ аллы идара итеүе.
Автономиялы берәмектәр үҙәк власть билдәләгән сиктәрҙә дәүләт власын һәм идара итеүҙе үҙ аллы тормошҡа ашырыу хоҡуғына эйә. СССР-ҙа автономиялар милли-территроиаль принцип буйынса төҙөлдө. Уға дәүләттең тормош-көнкүреше һәм милли составы менән айырылып торған, биләдәле кимәлдә иҡтдисади бөтөн булған төбәктәр эйә булды. Тәүге мәлдә совет автономиялары сәйәси һәм административ автономиялар рәүешендә барлыҡҡа килә. Юғары, сәйәси автономияларға – автономиялы совет социалистик республикалары, ә административ автономияларға – автономиялы өлкә, милли округтар, хеҙмәт коммуналары инә.
Дәүләт булараҡ, БАССР-ҙың үҙ Конституцияһы, дәүләт власының юғары органдары (Юғары Советы, Юғары Советы Президумы), хөкүмәте (Министрҙар Советы), идара итеүҙең үҙәк органдары (министырлыҡтар һәм ведомствалар), хөкөм эшмәкәрлегенең юғары органы (Юғары суды), закондар сығарыуға, гражданлыҡҡа, территорияның тейелмәҫлегенә хоҡуғы, дәүләт символдары (гербы, флагы, баш ҡалаһы) һәм башҡа дәүләт атрибуттары булдырылғайны. (ҡара: «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүе»)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Народы России: Энциклопедия. М., 1994


text:
Ҡолаҡлы сыпҡай
Ҡолаҡлы сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(урыҫ. Красношейная поганка)(лат. Podiceps auritus) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы сума һәм йөҙә. Ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата өйрәктең башы сем ҡара, ике яҡлап күҙҙәре өҫтөнән ҡолаҡҡа оҡшаған оҙон ғына ҡауырһындар үҫеп сыға. Сикәләре ҡара, муйыны, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. һырты ҡара-көрән. Түше, ҡорһағы көмөш кеүек йымылдаҡ аҡ. Ҡара сыпҡайҙан ҡыҙғылт ерән муйыны менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яҙғыһын яғымлы ғына: «түрр-лүрр-лүрр», башҡа ваҡытта: «кейк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Үҫемлектәргә бай ҙур булмаған күлдәрҙә, ятыуҙарҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә, һирәкләп һыуға яҡын ярҙа була. 4—5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Джеймс Уатт
Джеймс Уатт (ингл. James Watt; 19 ғинуар, 1736 — 19 август, 1819) — шотланд инженеры, уйлап табыусы-механик. Эдинбург король йәмғиәте (1784), Лондон король йәмғиәте (1785), Париж фәндәр академияһы (1814)[1]. Ағзаһы Уның исеме менән ҡеүәт берәмеге аталған — Ватт.
Ике йүнәлештә эш итеүсе пар машинаһы уйлап тапҡан. Уатттың эштәре башта Англияла, артабан бар донъяла сәнәғәти революцияға килтерә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Кесе Джеймс Уатт 1736 йылдың. 19 ғинуарында Гринокта тыуа. Тыумыштан сирләшкә генә малай Гриноктағы мәктәптә уҡый башлаһа ла, йыш ауырыуҙары арҡаһында ата-әсәһе өйҙә генә белем бирергә ҡарар итә. Баланың өйҙән ситтә берҙән-бер шөғөлө балыҡ тотоу була. Малайҙың бер мәл ерҙә ниндәйҙер һыҙыҡтар һыҙып ултырғанын күреп, атаһының дуҫы мәктәпкә бирергә кәңәш итә, йәгәһе, ваҡытын юҡ нәмәләргә сарыф итә. Әммә атаһы улының Эвклид мәсьәләләрен сисеп ултырыуын белдерә.
Үҫмер сағында астрономия, химик тәжрибәләр менән мауыға, үҙ ҡулдары менән нимәлер эшләргә ярата, «оҫта ҡуллы» тип һоҡланалар. Атаһы балта оҫтаһы ҡоралдары бүләк иткәс Джеймс атаһыуйлап сығарған ҡорамалдарҙың моделдәрен эшләргә ярата.
Башланғыс синыфтф тамамлар йәш еткәс уны гимназияға бирәләр. Үҫмер күп уҡый, яҡшы өлгәшә, алған белемен тормошта тикшереп ҡарарға ынтыла.
Белем алыуы[үҙгәртергә]
18 йәш тулғанда Уаттың әсәһе үлеп ҡала, атаһының да сәләмәтлеге ҡаҡшай, эше лә бармай башлай. Егеткә үҙе көсө менән көн күрергә тура килә Джеймс үлсәү приборҙары менән бәйле шөғөлгә тотонорға ҡарар итә. Шотландияла быға уҡытмайҙар, Уатт бер йылға Лондонға китә. Ҙур ауырлыҡ менән Моргантигән кешегә уҡырға инә, тик аҡсаһы бер йылға түләргә генә етә. У Легаль рәүештә уҡыусы була алмағас, ул башкөллө эшкә сума.
Ябай ғына линейкаларһәм циркулдәр башлап, ул ҡатмарлыраҡ ҡулайламаларға күсә бара. Тиҙҙән квадрант, сектор, теодолит эшләй башлай. Уның бер буш ваҡыты ла ҡалмай, сөнки хужаға ла бил бөгә, кистәрен заказ үтәй. Аслы-туҡлы йәшәй. Уҡыусы статусы булмағас, Ост-Һиндостан компанияһына хәрби хеҙмәткә алыу ҡурҡынысы ла янай.
Һаулығы ҡаҡшап, ул Шотландияға үҙ эшен асыу ниәте менән ҡайта. Мюрхед тигән ағаһында Глазгола йәшәй башлап, октанттар, параллель линейкалар, барометрҙар, телескоп кәрәк-яраҡтары һәм башҡа ҡорамалдарҙы йүнәтеүгә тотона. Әммә ҡаланың һөнәрселәр берлеге уның цех тәртиптәренә ярашлы эшләргә рөхсәте юҡ, тип, Шотландияла берҙән-бер шундай белгес булыуына ҡарамаҫтан, ҡамасаулай башлай. Осраҡлы хәл Уатты ҡотҡара — Глазго университетына астрономик ҡорамалдар ҡайтарталар. Профессор ағаһының таныштары аша егеткә уларҙы тәртипкә килтереү бурысы йөкмәтелә һәм ул фән ҡорамалдары мастеры итеп тәғәйенләнә. Бының өсөн ул университетта бәләкәй генә оҫтахана аса. Шунан алып ул урта быуаттарҙа һөнәрселектә йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарамай эш итеү мөмкинлеге ала. Университетта Уатт химик Джозеф Блэк менән таныша. Дуҫының химия буйынса эҙләнеүҙәре өсөн яңы ҡорамалдар уйлап сығара.
1759 йылда Уатт архитектор һәм бизнесмен Джон Крейг менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Улар төрлө ҡорамалдар менән рәттән музыка ҡоралдары һәм хатта уйынсыҡтар ҙа сығара. Эш табышлы булып сыға һәм Уатт ниһайәт хатта ярҙамсылар тотоу мөмкинлеге ала Ул Крейга.
1763 йылда Уатт алыҫ туғаны Маргарет (Пегги) Миллерға өйләнә. 1772 йылда ҡатыны бәпесләй алмай үлеп ҡала. Уларҙың биш балаһынан икәүһе генә ғүмерле булып сыға: кесе Джеймс (1769—1848) һәм Маргарет (1767—1796). Икенсе тапҡыр 1777 йылда Энн Мак Грегорға өйләнеп,ике балалары тыуа: улы Грегори (1777—1804), (геолог һәм минеролог булып китә), ҡыҙы Джэнет (1779—1794). Энн иренән ҡалып, 1832 йылда вафат була.
Уйлап табыуҙары[үҙгәртергә]
1759 йылда Уатттың дуҫы Джон Робинсон уны боҫто (парҙы) хәрәкәт энергияһы өсөн ҡулланыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһындыра. Ньюкомен уйлап сығарған пар машинаһы шахталарҙан һыуҙы һурып сығарып өсөн генә ҡулланыла һәм бер нисек тә камиллаштырылмай. Уның принциптарын белгән кеше лә булмай, Уаттҡа барыһын да үҙенә баш ватырға тура килә. Уңышһыҙлыҡтарҙан хатта күңеле ҡайтып ҡуя.
1763 йылда унан Глазго университеты физика профессоры Джон Андерсо Ньюкомендың пар машинаһы макетын йүнәтеүен һорай. Уаттың эҙләнеүҙәре, үҙгәртеүҙәре һөҙөмтәһендә макет эшләй башлай Эш барышында Уатт машинаның етешһеҙлектәрен асыҡлай.
Боҫ менән төрлө тәжрибәләр яһап ҡарап, ул үҙе өсөн күп асыштар яһай. 1765 йылда, ниһайәт, ул конденсат өсөн айырым камера кәрәклегенә төшөнә.
1769 йылда был асышына патент ала. Әммә машинаны эшләргә аҡсаһы етмәй. Бер ни тиклем ярҙамды Джозеф Блэк күрһәтә.
Уаттҡа Бирмингемда литейного завода (ингл. Soho Foundry) юғары квалификациялы ҡорос ҡойоусылар менән эшләгән Мэттью Болтон ярҙамға килә. П Джоном Уилкинсон кәрәкле цилиндрҙы һәм поршенде эшләп сығара заводе, выпускающем пушечные ядра (ингл. Bersham Ironworks) в Рексэме (ингл. Wrexham), Северный Уэльс (ингл. North Wales).
Уатт пар цилиндрын айырым урынлаштыра, 1782 йылда ике йүнәлешле машина уйлап сығара. Пар машинаһының етештереүсәнлеге дүрт тапҡырға арта[2].
Эшҡыуар Мэттью Болтон менән хуҙмәттәшлеккә ингәнсе машина бер файҙа ла килтермәй. Уларҙың берлектәге компанияһы «Boulton and Watt» 25 йыл уңышлы эшләй һәм Уатт бай кеше булып китә.
Патенттар буйынса хөкөм эштәре[үҙгәртергә]
Яңы машинаның даны таралғас, уға оҡшатырға маташыуҙар китә Ялған моделдәр бик хәүефле була, Уатт менән Болтондың фирмаһының абруйына зыян килтерә һәм улар судҡа мөрәжәғәт итергә тура килә. Был ваҡытты һәм көстө күп алһа ла, ысын хужалар судта үҙ хоҡуҡтарын яҡлап ҡала.
Рәсәй тәҡдимдәре[үҙгәртергә]
Рәсәй фәндәр академияһы Уатты эшкә саҡыра. Инглиз инженерына үҙ маҡсаттарына ярашлы эшләргә мөмкинлек биреү һәм 1000 фунтов стерлинг[3] түләү вәғәҙә ителә Уаттың Рәсәйгә күсеү теләге шау-шыу тыуҙыра. Шағир Эразм Дарвин: «Илаһым, урыҫ айыуы, һеҙҙе эләктереп алғанын ишеткәс, ҡотом осто! Мөмкин булһа, унда бармаһағыҙ ине. Утлы машинағыҙ Һеҙҙе бында ҡалдырыр тип өмөт итәм». Уатт Рәсәйгә күсмәй.
Ҡартлығы[үҙгәртергә]
Вальтер Скотт Уаттың күп ҡырлы белеменә хайран булып, бер романының баш һүҙендә ошо хаҡта яҙа. Ҡарт көнөндә Уатт скульптураларҙың күсермәләрен эшләй торған эйдограф тигән машинаһын камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
83 йәшендә вафат була һәм Һэндсвортта ерләнә.
Гриноктағы коллежға һәм үҙе юллашҡан китапханаға Уатт исеме бирелгән.
Хеҙмәттәрен таныу[үҙгәртергә]
1784 йылда Уатт Эдинбург Король йәмғиәте ағзаһы итеп алына. 1787 йылда Роттердамда Батавиан эксперименталь фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы булып китә. 1806-ла Глазго университетының почётлы хоҡуҡ докторы. 1814 йылда Француз академияһы мөхбир ағза итеп һайлай.
Ай йәмғиәте ағзаһы.
2009 йылдың 29 майында Англия банкыһы Уатт һәм Болтон портреттары менән 50 £ сығарыуҙарын хәбәр итә. Был аҡса әле әйләнештә.
Ватт[үҙгәртергә]
Ҡеүәт берәмеге булараҡ Уатт «ат көсө» берәмеген алырға тәҡдим итә. 1882 йылда Британия инженерҙары ассоциацияһы ҡеүәт көсөнә уның исемен бирергә тәҡдим итә. Техника тарихында үлсәү берәмегенә кеше исеме ҡушылған тәүге осраҡ был.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Петрушевский Ф. Ф. Ватт, Джеймс // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Уатт // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1947. — Т. 55 (Трихоцисты — Украинское искусство). — С. 488. — 986 с. — 45 000 экз.
- Уатт // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1956. — Т. 43 (Топсель — Уженье). — С. 582—583. — 672 с.
- Каменский А.В. Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность // Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования. / Н.Ф. Болдырев — 2-е изд. — Челябинск: Урал, 1995. — С. 101—182. — 438 с. — 25000 экз. — ISBN 5-88294-066-4.
- Келле В. Ж. Джеймс Уатт — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Супотницкий М. В. Патенты — на пути технического прогресса.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 8 июль 2008 тикшерелгән.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 19 ғинуар
- Тыуғандар 1736 йылда
- Тыуғандар Гринок
- Вафаттар 19 август
- Вафаттар 1819 йылда
- Ғалимдар
- Бөйөк Британия физиктары
- Бөйөк Британия уйлап табыусыдары
- Алфавит буйынса уйлап табыусылар
- XVIII быуат тарихы
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- Машина төҙөүселәр
- Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары


text:
Жанна д’Арк
Жанна д’Арк (хәҙерге франц. Jeanne d'Arc, 1412 йыл — 1431 йылдың 30 майы) — Францияның 15-се быуат батыр ҡыҙы.
17 йәшендә ул инглиз ҡамауы аҫтында ҡалған Орлеан ҡалаһын Франция дофины Карл биргән ғәскәр ярҙамында ҡамауҙан ҡотҡара. Бер нисә тиҙ еңеүҙән һуң, уның етәкселеге аҫтында Франция ғәскәре Реймс ҡалаһын ҡайтанан яулап ала һәм Карл VII-не тәхеткә ултыртыу тантанаһы үтә, шулай итеп, тәхет хужаһы менән бәйле бәхәсле һорау хәл ителә. 19 йәшендә ул дингә ҡаршы килеүҙә ғәйепләнә һәм язалап үлтерелә. 24 йылдан һуң Рим папаһы Каликст III хөкөмдөң дөрөҫ булмауын иҫбатлай, Жанна ғәйепһеҙ язаланған тип иғлан ителә. 1920 йылдан уның исеме изгеләр рәтенә керетелә.
Йөкмәткеһе
Франция — Жанна д’Арк дәүерендә[үҙгәртергә]
1337 йылда Франция тәхете өсөн барған бәхәс нигеҙендә, Франция һәм Англия араһында Йөҙ йыллыҡ һуғыш башлана. Бөтә һуғыш Францияла бара, тип әйтергә була, был Франция иҡтисадының бәкәленә һуға. Үткән быуат Ҡара үлеменән һуң аяҡҡа баҫа алмаған Францияның сауҙагәрҙәре сит ил баҙарынан киҫелә. Һуғыштың тәүге осорҙарында Англия үҙенең баҫып алыу маҡсаттарына ирешә, тиергә була, Франция хәл иткес ҙур еңеүҙәргә өлгәшә алмай.
Жанна тыуған саҡта тәхеттә ултырған француз короле Карл VI, аҡылға камил булмауы арҡаһында, йыш ҡына хакимлыҡ итә алмай. Королдең туғандары Орлеан герцогы Людовик һәм Бургундия герцогы Иоанн II араһында регентлыҡ өсөн бәхәс ҡуба. Был бәхәс королева Изабелла менән никахтан тыш мөнәсәбәттәрҙә ғәйепләүгә тиклем барып етә. Ахыр сиктә, 1407 йылда Бургундия герцогы Орлеан герцогы өсөн үлтереүселәр яллай.
Инглиз колроле Генрих V ошо ыҙғыш менән файҙаланып, 1415 йылда Францияға бәреп инә һәм Азенкур яуында еңеп сығып, Францияның төньяҡ ҡалаларын баҫып ала. Буласаҡ француз короле Карл VII 14 йәшендә, уның дүрт ағаһы ла үлгәндән һуң, француз тәхетенең вариҫы — дофин титулын ала. Ул башҡарған рәсми ваҡиғаларҙың тәүгеләре — 1419 йылда Бургундия менән тыныслыҡ килешеүен төҙөү була. Был килешеү шул уҡ йылда Иоанн II-нең үлтерелеүенән һуң юҡҡа сыға. Бургундияның яңы герцогы Филипп III, атаһының үлемендә Карлды ғәйепләп, Англия менән берләшә һәм Францияның ҙур өлөшө баҫып алына.
1436 йылда Изабелла Труа килешеүендә Карл VI үлгәндән һуң Француз тәхете Генрих V-гә тейешлеге һәм уның вариҫтары Изабелланың улы Карлдан өҫтөн булыуы менән килешә. Был килешеү уның Орлеан герцогы менән никахтан тыш мөнәсәбәте тураһында фараздарҙы яңырта һәм Карлдың тәхеткә дәғүә итә алыуына ҡарата шик көсәйә.
Генрих V һәм Карл VI бер-бер артлы ике ай айырма менән 1422 йылда үлеп китәләр. Ике короллектең дә монархы булып бала ғына килеш Англиянан Генрих VI ҡала. Генрих V-нең туғаны, Бедфорд Иоанн Ланкастрский уның регенты вазифаһын биләй.
1429 йылдың башына Францияның бөтә төньяҡ өлөшө тиерлек һәм ҡайһы бер көньяҡ-көнсығыш өлөштәре сит илдәр йоғонтоһо аҫтында ҡала. Париж менән Англия, Реймс менән Бургундия хакимлыҡ итә. Аҙакҡҡы ҡала Франция өсөн уғата мөһим була, сөнки бында ғәҙәттә тәхеткә ултыртыу тантаналары үтә. Англия Луаранан төньяҡтараҡ Францияның ҡарамағында ҡалған берҙән-бер ҡала Орлеанды ҡамап ала. Ҡаланың ҡамауға ҡаршы тора алырына бер кем дә ышанмай.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Үлтерелгән ваҡытында Жаннаға 19 йәш була, тимәк ул 1412 йылдар тирәһендә тыуа. 1424 йылда, 12 йәшлек сағында, ул беренсе мәртәбә сит тауыштар ишетә. Һуңынан яҙыуынса, ул Изге Михаил, Изге Екатерина, Изге Маргаританың тауыштарын ишетә һәм улар Жаннаға дофинды Реймсҡа уны тәхеткә ултыртыу өсөн килтерергә бойора.
16 йәшендә Жанна Вокулёр ҡалаһы капитаны Робер де Бодрикурға үҙенең королде тәхеткә ултыртырға тейешлеге тураһында әйтә һәм король һарайына үтергә рөхсәт биреүен һорай. Капитандың мыҫҡыллы яуабынан һуң да ул туҡтап ҡалмай, киләһе ғинуарҙа ул кире килә һәм Орлеан янында барған яу тураһында күрәҙә итә.
Жаннаның күрәҙәһе бойомға ашҡандан һуң, Робер де Бодрикур уға тамам ышанып, король һарайына үтергә рөхсәт бирә. Бургундия аша ул ирҙәр кейемендә үтә. Жанна дофинға хат яҙғанында, уны мотлаҡ таныясағын яҙған була, дофин быны тикшермәк булып, тәхеткә бүтән кешене ултырта һәм үҙе халыҡ араһына барып баҫа. Жанна был һынауҙы үтә — Карлды таный. Шунан ул үҙенең Хоҙай тарафынан илде инглиз баҫымынан ҡотҡарыу өсөн тәғәйенләнгәнен әйтә һәм Орлеанды ҡамауҙан ҡотҡарыу өсөн ғәскәр һорай. Артабан ул Пуатье ҡалаһында теологик тикшереү үтә. Карл ҡыҙҙы ғәскәр башлығы итеп ҡуйырға ҡарар итә. Жаннаның Хоҙай исеме менән Карлдың тәхеткә тулы хоҡуғы булыуын раҫлауы был ҡарарға килеүҙә мөһим роль уйнай.
Жанна — ғәскәр башлығы[үҙгәртергә]
Жаннаны ғәскәр башлығы итеп тәғәйенләгәндән һуң, Жаннаға хәрби кейем әҙерләйҙәр – Пуатьела ул ирҙәр кейеме кейеүгә махсус рөхсәт ала. Жанна өсөн ҡылысты Сент-Катрин-де-Фьербуа сиркәүенән килтерәләр. Был ҡылыс, халыҡ әйтеүе буйынса, Карл I-неке була.
1429 йылдың 29 апрелендә Жанна ҡамалған Орлеан янына килеп етә. 4 майҙа ул Сен-лу бастионын ала һәм артабан бер-бер артлы еңеүҙәргә өлгәшә. 7 майҙан 8 майға ҡарата төнгә инглиз ғәскәре ҡала эргәһенән китергә мәжбүр була. Шулай итеп, француз ғәскәр башлыҡтары мөмкин түгел тип раҫлаған эште Жанна д’Арк дүрт көн эсендә башҡара. 8 май көнө Орлеан ҡалаһының төп байрамына әүерелә, һәм ул әлеге көнгә тиклем байрам ителә. Ә Жаннаны Орлеан ҡыҙы тип атайҙар.
Карлдың икеләнеүе сәбәпле, Жанна Луара ҡалаһына табан 9 июндә генә ҡуҙғала. Был юлы Жанна етәкселек иткән ғәскәр тиҙ, тәүәккәл һәм уғата уңышлы эш итә. 12 июндә ғәскәр Жаржоны, 15 июндә Мён-сюр-Луарҙы, 16 июндә Божансины ала, 18 июндә хәл иткес Пате яуы инглиз ғәскәрҙәренең тар-мар ителеүе менән тамамлана.
29 июндә Реймсҡа табан «ҡанһыҙ поход» башлана. Король ғәскәренә бер ҡала артынан икенсеһе үҙ ҡапҡаһын аса. 17 июлдә Реймс соборында Карлды тәхеткә ултыртыу тантанаһы үтә. Тантанаға Филипп III килмәй, һәм Жанна шул уҡ көндә уға ярашырға өндәп хат яҙа.
Тантананан һуң Жанна Карлды, яҡшы мөмкинлек менән файҙаланып, Парижға һөжүм итергә саҡыра, әммә ул яңынан икеләнә башлай. Баш ҡалаға һөжүм сентябрҙә генә башлана, әммә тиҙ арала туҡтатыла. Король ғәскәрҙе Луараға табан борорға бойора, ә 21 сентябрҙә ғәскәр таратыла.
1430 йылдың яҙында һуғыш хәрәкәттәре яңыртыла, әммә һүлпән бара. Майҙа Жанна бургундецтар ҡамаған Компьень ҡалаһына ярҙамға килә. 23 майҙа хыянат арҡаһында Жанна бургундецтарға әсирлеккә эләгә. Король Карл Жаннаны ҡотҡарыу өсөн бер ни ҙә эшләмәй. Бургундецтар Жаннаны инглиздәргә һата. 1430 йылдың ноябрендә-декабрендә Жаннаны Руанға килтерәләр.
Хөкөм ителеүе һәм язаланыуы[үҙгәртергә]
Жаннаның дингә ҡаршы килеүе өсөн хөкөм ителеүе сәйәсәткә нигеҙләнә. Королде тәхеткә ултыртыу Жанна арҡаһында үтә, шуға күрә, уға ғәйеп тағыу — ул ултыртҡан королдең тәхеткә хоҡуғын икеле итә. Хөкөм 1431 йылдың 9 ғинуарында Руан ҡалаһында башлана. Был хөкөм билдәләнгән тәртипкә бер нисә урында тап килмәй. 1456 йылда Рим папаһы Каликст III Жаннаны ғәйепһеҙ тип иғлан итә.
Англия хөкүмәте был хөкөмгә ҙүр әһәмиәт бирә һәм бөтә сығымдарҙы үҙ өҫтөнә ала. Жаннаға ҡаршы хөкөмдө башлар өсөн нигеҙ булырлыҡ бер ниндәй ҙә дәлил табылмай. Шулай ҙа хөкөм башлана, Жаннаның, сиркәү ҡанундары ҡушыуына ҡарамаҫтан, хоҡуҡтар буйынса кәңәш биреүсеһе лә булмай. Жаннаны сиркәү ҡанундары буйынса сиркәү төрмәһендә ҡатын-ҡыҙҙан торған һаҡ аҫтында тоторға тейеш булалар, әммә уны һаҡ аҫтында әсир рәүешендә тоталар.
Жанна хөкөмдәге һорауҙарға ҡыйыу һәм оҫта яуап бирә. Әммә хөкөм һөҙөмтәһе алдан билдәләнгән була. Алдау һәм баҫым ярҙамында унан дингә ҡаршы килеүен таныуы тураһында ҡағыҙға ҡул ҡуйҙыралар һәм ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итәләр. Һуңынан, Жанна ғәйепте таныуҙан баш тартҡас, уның ирҙәр кейемен ҡабаттан кейеүен һылтау итеп (үҙ кейеме Жаннанан көс менән тартып алына), дингә ҡайтанан ҡаршы килеүендә ғәйепләп, Орлеан ҡыҙын улем язаһына хөкөм итәләр. 1431 йылдың 30 майында Жанна д’Арк Руан ҡалаһында тереләй яндырыла.
Жаннаның үлеменән һуң[үҙгәртергә]
Йөҙ йыллыҡ һуғыш Жаннаның үлемененән һуң тағы 22 йыл дауам итә. Англия 1429 йылда юғалтҡан өҫтөнлөгөн ҡайтара алмай. 1435 йылда үткән Аррас килешеүендә Бургундия менән Франция ҡайтанан берләшә. Шул уҡ йылда Бедфорд Филипп III үлә һәм Генрих VI йәшләй регентһыҙ ҡала. Был Франция тәхетенә бәйле бәхәстең тамамланыуына төп сәбәп була.
Һуғыш тамамланғандан һуң, Карл VII Жаннаның хөкөмөн ҡайтанан ҡарарға бойора. Был ҡарау ваҡытында хөкөмдөң тәртип буйынса үтеүе тикшерелә. Хөкөмдә бөтә Европанан руханиҙар ҡатнаша, 115 шаһиттан һорау алына. 1456 йылдың июнендә йомғаҡ яһала, 1456 йылдың 7 июлендә Жанна ғәйепһеҙ тип иғлан ителә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Жанна д’Арк байрағы аҫтында. jannadark.ru сайтында (урыҫ.)
- «Una Fides» китапханаһының «Святая Жанна» проекты (урыҫ.)
- Жанна д’Аркҡа бағышланған сайт, документтар йыйынтығын үҙ эсенә ала (инг.)
- Maid of heaven проекты (инг.)
- Анри Валлон. Жанна д’Арк (фр.)
- Жанна д'Арк хөкөмө протоколдары (урыҫ.)
- Башҡа версия буйынса материалдар (урыҫ.)
- Орлеанды ҡамау (фр.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- А. П. Левандовский. Жанна д’Арк. — М.: Молодая гвардия, 1962; 1982 (2-е издание); 2007 (3-е издание). ISBN 978-5-235-03039-8
- Р. Перну. М.-В. Клэн. Жанна д’Арк. — М.: Прогресс, 1992. ISBN 5-01-002054-8
- В. Райцес. Процесс Жанны д’Арк
- А. Сикари. Святая Жанна
- Марк Твен. Жанна д’Арк
- Дмитрий Мережковский. «Жанна д’Арк»
- Мария Йозефа Курк фон Потурцин Жанна д’Арк
- П. В. Крылов. Мужской костюм Жанны д’Арк: неслыханная дерзость или вынужденный шаг?
- В. Тропейко. Жанна д’Арк
- Ален Деко. Великие Загадки Истории: Была ли сожжена Жанна д’Арк?
- О. Велейко. Оклеветанная Жанна, или разоблачение «разоблачений»
- Оболенский С. С. Жанна — божья Дева. Париж YMCA-PRESS 1987 г. 506 с.
- Б. Шоу. Святая Жанна (Saint Joan, 1923)


text:
Григориан календары
Григориан стиле — иҫкергән Юлиан календары урынына керетелнән календарь. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Григориан календарында йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан календары булып кереп ҡала.
Кәбисә йыл килеүе түбәндәгесә билдәләнә:
- 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә.
- Әммә 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл кәбисә түгел.
- Шул уҡ ваҡытта 400-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә (мәҫәлән 1600, 2000 һ.б.).
Григориан стиле буйынса 1 көнгә хата 2735 йылға бер йыйыла, ә юлиан календарында 128 йылға бер (мәҫәлән, көн менән төн тигеҙләшкән көн). Григориан стиле иң камил календарь булып һанала.
Айҙар[үҙгәртергә]
Григориан календары — донъяның күпселек илдәрендә ҡабул ителгән календарь. Башҡа дәүләттәр менән мөнәсәбәттәрҙе көйләү бик күп уңайһыҙлыҡтар килтереп сығара. Халыҡ-ара хатлашыу, сауҙа килешеүҙәрен төҙөү, гәзит-журналдар алдырыу көндәр менән буталсыҡҡа килтерә.
Рәсәйҙә яңы стилгә күсеү XIX быуат урталарында уҡ күтәрелә. Ләкин сиркәү әһелдәренең ҡаршылығы арҡаһында ғәмәлгә ашмай ҡала. Рәсәйҙә 1918 йылдың 24 ғинуарында Совнарком рәйесе В.И. Ленин календарь реформаһы тураһында декретҡа ҡул ҡуя. Шулай итеп Рәсәйҙә Григориан календары, йәғни яңы стиль индерелә. Иҫке стиль менән айырманы бөтөрөү өсөн декрет буйынса 31 ғинуарҙан һуң 1 февраль түгел, ә 14 февраль тип иҫәпләнә башлай.


text:
Әбүғәлисина
Әбүғәлисина, Ибне Сина (урыҫ. Абу Али Хусайн ибн Абдаллах ибн Сина, ҡыҫҡаса Ибн Сина, фарс. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا) — күренекле фарсы философы һәм табибы, Аристотелизм вәкиле. 980 йылда Урта Азиялағы Бохара ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының врачы һәм вәзире була.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
985-96 йылдарҙа Бохаралағы башланғыс мәктәптәренең береһендә укый; һуңыраҡ өйөндә белем ала – математика, физика, логика, астрономия, философия һ.б. фәндәрҙе өйрәнә. 10 йәшендә Ҡөръәнде яттан белә. 1002 йылда эре ғалимдар даирәһын берләштергән «Мамум Академияһы» урынлашҡан Гургәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһынә күсеп китә. Солтан М. Газнәүигә хеҙмәт итүҙән баш тарткандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, Хораһанда һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. 1015-24 йылдарҙа Хамаданда йәшәй. Төрлө ил хакәмдәрендә табиб һәм вәзир вазифаларын башҡара.
Фәнни эшсәнлеге[үҙгәртергә]
Боронғо грек философы Платон һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизм принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һыуыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибне Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңнар, йәннар һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы булараҡ, ул - ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләйҙәр. Ибне Сина әл-Газалинең «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡит ителә. Ул шулай уҡ «Тыйб ғилеме канундары» энциклопедияһы авторы булараҡ (кит. 1-5, Ташкент, 1954-60), әлеге хеҙмәтендә медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен тасүирлай. XII XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табибтарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр. Ибне Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә Донъяла популярлыҡ ҡаҙана.
29 фән өлкәһендә 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра., Беҙҙең көндәргә тиклем 274 һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: медицина, философия, ботаника, геология һ.б. ҙур әһәмиәтле хеҙмәттәр яҙа. Уның ғүмере медицинаға арнала. Медицина фәнен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп аурыуҙырҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.
Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Медицина ҡануны» ( «Канон врачебной науки» ,«ал-Канун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып меницина фәнен системаға килтерә.
Ижады[үҙгәртергә]
Ибне Синаның ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотельдың «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтын формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Авиценна // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡалып:ВТ-ЕЭБЕ
- Статья «Ибн Сина» в Новой Философской энциклопедии на сайте ИФРАН
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 16 август
- Тыуғандар 980 йылда
- Афшана тыуғандар
- Вафаттар 18 июнь
- Вафаттар 1037 йылда
- Хамадан вафат булғандар
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Алфавит буйынса астрономдар
- XI быуат астрономдары
- Алфавит буйынса математиктар
- XI быуат математиктары
- Алфавит буйынса физиктар
- Көнсығыш философтары
- Ислам философтары
- XI быуат философтары
- Фарсы шағирҙвры
- Таджик шағирҙары
- XI быуат шағирҙары
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Медицина
- Тарих
- Һаулыҡ


text:
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы (Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре булараҡ билделе) — 1863 йылда ойошторолған бөтә донъяла 100 миллион хеҙмәткәр һәм волонтерҙы берләштергән халаҡ-ара ижтимағи эшмәкәрлек.
«Ғазап сиккәндәргә бер ниндәй айырмаһыҙ ярҙам итергә, донъяла тыныслыҡ өсөн булышлыҡ итергә»[1] эшмәкәрлектең төп маҡсаты тип һанала.
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәренең өлөштәре:
- Ҡыҙыл Тәренең халыҡ-ара комитеты (МККК).
- Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай йәмғиәтенең халыҡ-ара федерацияһы (МФОКК и КП).
- Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Айҙың төбәк ойошмалары.
Хәрәкәттең етәксе органдары:
- Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара конференцияһы, ҡағиҙә булараҡ, 4 йылға бер үткәрелә. Унда милли йәмғиәттәр Женева Конфенцияһында ҡатнашыусы дәүләттәр вәкилдәре менән осрашыу үткәрә.
- Делегаттар советы ултырышы 2 йылға бер тапҡыр үткәрелә.
- Даими комиссия Конференциялар араһындағы ваҡытта Халыҡ-ара конференцияның тулы хоҡуклы органы булып тора.
Төп принциптар[үҙгәртергә]
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай ХХ Халыҡ-ара конференцияһында Венала 1965 йылда иғлан ителгән.
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хеҙмәткәрҙәре һәм волонтёрҙары ошо принциптар менән эшмәкәрлек итә.
- Гуманлыҡ
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хәрәкәте яуҙа яраланыусыларға бер ниндәй айырмаһыҙ һәм өҫтөнлөкһөҙ, халыҡ-ара йәки милли кимәлдә булыуына ҡарамай, кешенең ғазап сигеүен еңеләйтергә тырышыу ниәте менән барлыҡҡа килгән. Хәрәкәт кеше ғүмерен һәм һаулығын һакларға, шәхескә ихтирамлы булырға саҡыры. Ул халыҡтар араһында аңлашыныусанлыҡ, дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлеккә булышлыҡ итә.
- Ғәҙеллек
Эшмәкәрлек милли, раса, дини, синыф һәм сәйәси ҡараш буйынса бер ниндәй ҙә дискриминация үткәрмәй. Ул тик кешеләрҙең, беренсе сиратта мохтажлыларҙың, ғазапланыуын еңеләтергә тырыша.
- Битарафлыҡ
Дөйөс ышансты һаклау өсөн Ойошма хәрби конфликтта сәйәси, раса, дини һәм идеологик сифаттағы бәхәстә ҡатнашмай.
- Бойондороҡһоҙлоҡ
Ойошма бойондороҡһоҙ. Төбәк ойошмалары үҙ хөкмүтенә гуманитар даирәлә ярҙам күрһәтеп үҙ илендәге закондарға бойһона, Ҡыҙыл Тәре принциптары сиктәрендәге эшмәкәрлекте һаклау өсөн автономияны һакларға тейеш.
- Ирекле
Үҙенең ирекле эшмәкәрлеген Ойошма бер ниндәй ҙә файҙа алыу ниәте менән башкармай.
- Берҙәмлек
Бер илдә бер генә Ҡыҙыл Тере төбәк ойошмаһы булырға тейеш. Ул һәр кем өсөн асыҡ һәм эшмәкәрлеген бөтә илдә башҡарырға тейеш.
- Универсаллек
Эшмәкәрлек бөтә донъяла башкарыла. Бөтә төбәк ойошмалары тигеҙ хоҡуклы һәм бер береһене ярҙам итергә бурыслы.
Филателияла[үҙгәртергә]
СССР-ҙа Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһына арналған почта маркалары сығарыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца на сайте Санкт-Петербургского отделения Российского Красного Креста]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красный крест // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Международный комитет Красного Креста
- Российский Красный Крест
- Волонтёры Российского Красного Креста


text:
Герпес вирусы
Герпес вирусы, ябай ге́рпес (бор. грек. ἕpπnς, лат. herpes simplex) — герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар[2]; йоғошло ауырыу, герпес вирустары (ДНКлары булған Herpesviridaе ғаиләһе) килтереп сығара; тирелә, ауыҙ, танау, енси органдарҙың лайлалы тышсадарында ҡыуыҡ һамаҡ шештәр булыу менән характерлы.
Ауырыуға ҡысытыу, ауыртыуҙар, температура күтәрелеү хас. Герпес вирусы немец ғалимдәре В. Грютер (1912) һәм А. Левенштейн (1919) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ауырыуҙың 80 -дән артыҡ төрө бар, 8 төрө, шул иҫәптән ябай герпес вирустары (енес органдарында һәм уларҙан тыш герпес вирусы) кешене зарарлай. Вирус һауа-һыу, енси юл, көнкүрештә аралашыу ваҡытында, трансфузион, шулай уҡ трансплацентар (ҡан алмаштырыу) юл менән күсә. Бер кеше бер юлы ауырыуҙың бер нисә төрө менән зарарлана ала. Организмға бер тапҡыр кергәс, вирус нерв төйөндәренә урынлаша һәм ғөмөрлөкә шунда ҡала (вирус йөрөтөүсөлек), бауыр, бөйөрҙәр, ашҡаҙаны аҫты биҙе, ашҡаҙаны-эсәк юлдарын, баш мейеһен (шизофрения ауырыуына сәбәпсе), енес органдарын зарарлай; ирҙәрдә йыш кына простатит ауырыуын килтереп сығара. Герпес инфекцияһынең яңынан ҡабатланыу ҡуркынысы бар, ауырыуҙан һуң иммунитет барлыҡҡа килмәй. Иммунопрофилактика эшләнмәгән.
Йөкмәткеһе
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Коломиец А.Г., Малевич Ю.К., Коломиец Н.Д. Многолетний герпес. Минск, 1988; Исаков В.И., Борисова В.В., Исаков Д.В. Герпес, патогенез, лабораторная диагностика: Руководство. СПб., 1999; Покровский В.В., Ермак Т.Н. ВИЧ-инфекция, клиника, лечение, диагностика. М., 2000.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Таксономия вирусов на сайте Международного комитета по таксономии вирусов (ICTV).
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)


text:
Тартай
Тартай, тарттарт, тартар (лат. Коростель, лат. Crex crex) — сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Бик һаҡ ҡош. һирәк оса, күберәк үлән араһынан йүгереп йөрөй. Осҡанда оҙон аяҡтары һалынып бара. һырты ҡара таплы ҡыҙғылт көрән, ҡорһаҡ яғы көрән һыҙыҡлы һорғолт һары. Суҡышы һәм аяҡтары йәшкелт һары. һыу тауығынан ҡыҙғылт көрән һырты менән айырыла.
Тауышы ағас шығырлауына оҡшаған, киҫкен: «тарррт-тарррт».
Йылға буйҙарындағы, туғайҙарҙағы таллыҡтарҙа йәшәй. Селәүсен, бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы 8—10 бөртөк аҡһыл зәңгәр йәки һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урында ите әсен аулайҙар.


text:
Бранденбург (штат)
Бра́нденбург (нем. Brandenburg, т.-луж. Bramborska, үр.-луж. Braniborska) — Германия федераль штаты. Башҡалаһы — Потсдам.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Бранденбург көнбайыштан Саксония-Анһальт, төньяҡтан Мекленбург — Алғы Померания штаты, көнсығыштан Польша, көньяҡтан Саксония штаты менән сиктәш. Ерҙәрҙең 30% урман биләй.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә]
Бранденбург ере ҡарағай урманы, күлдәр, һаҙлыҡлы урындарға бай. Ярлы, ҡомло тупраҡлы Бранденбург ерендә картуф һәм арыш уҫтерелә. Уңдырышлы тупраҡлы Уккермарк һәм Одербрухс ерендә бойҙай, шәкәр сөгөлдөрө һәм тәмәке үҫтерелә. Берлин тирәләй һәм Шпреевальд урманында еләк-емеш үҫтереү һәм малсылыҡ үҫеш алған.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Түбәнге Лужицала һоро күмер руднигы (Зенфтенберг янында) һәм текстиль фабрикаһы (Губен, Форст, Котбус) урынлашҡан. Аграр сектор иҡтисадтың төп өлөшөн алып тора. Урман күп булғанлыҡтан урман хужалығы иҡтисадта ҙур өлөш алып тора. Машиналар төҙөү, электороника, оптика, аҙыҡ һәм химия сәнәғәте үҫешкән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
14 февраль
14 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 45-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 320 көн ҡала (кәбисә йылында 321).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1961 — 103-сы химик элемент лоуренсий асыла.
- 2003 — 6,5 йәшендә клонлаштарылған һарыҡ Долли үлә.
- 2004 — Мәскәүҙә Трансвааль-паркының ҡыйығы емерелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1909 — Таһир Ҡусимов, Советтар Союзы Геройы, башҡорт халҡының ҡаһарман улы.
- 1910 — Ҡадир Даян, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, шағир.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1779 — Джеймс Кук, инглиз диңгеҙ-сәәхәтсеһе, донъя тирәләй экспедиция етәксеһе.


text:
Сүллек
Сүллек — һирәк, йәки бөтөнләй булмаған флора һәм үҙенсәлекле фауна, тигеҙлек менән билдәленгән ер өҫтөндәге ландшафт. Сүллекте ҡомло, ташлы, балсыҡлы, тоҙло тупраҡлыларға бүләләр. Ҡарлы сүллекта (Арктика һәм Антарктидала) айырым ҡарайҙар. Иң билдәле сүллек — Африка континентының төньяғын биләп торған Сахара сүллеге. Ярымсүллектәр, шулай уҡ экстрималь ландшафтлы иҫәпләнә. Сүллектәр ҡоро ерҙең барлығы 16,5 млн км² өлөшөн, йәки 11% биләй (Антарктиданан башҡа). Антарктида менән бергә 20%.
Географик үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Күпселек сүллектәр геологик платформаларҙа барлыҡҡа килгән. Азия, Африка һәм Австралиялағы сүллектәр диңгеҙ өҫтөнән 200-600 м бейеклектә урынлашҡан, ә Үҙәк Африкалағы һәм Төньяҡ Америкалағы сүллектәр диңгеҙ өҫтөнән 1000 м бейеклектә. Күбеһе тауҙар менән уратып алынған, йәки тауҙарға сиктәш. Ер өҫтө ҡатламы төрлө һәм территорияның геологик төҙөлөшөнән, тәбиғи процестарҙың тәьҫиренән тора.
Климат[үҙгәртергә]
Температура режимы географик урынына бәйләнгән. Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай. + 50° С ғәҙәти температура, ә иң максималь температура — + 58° С Сахарала теркәлгән. Төндә ер өҫтө йылыһын бик тиҙ юғалта. Тропик пояста температура амплитудаһы 40° С-ҡа етергә мөмкин. Уртаса пояста температура миҙгел алмашыныуына бәйле. Йәй сүллектә йылы, хатта еҫе, ә ҡыш бик ҡырыҫ, һыуыҡлыҡ -50 °С-ҡа етә, ҡар ҡатламы бөтөнләй булмай. Даими икән, ҡайһы саҡ тиҙлеге 80—100 км/сәғ еткән, елдәр сүллектең үҙенсәлеге. Сүллектәге елдәр туҙан һәм ҡом бураны сығара.


text:
Левират
Левират — тол ҡатындың мәрхүм иренең ҡустыһына ҡатынлыҡҡа барыуына нигеҙләнгән никах формаһы.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
20 быуат башына тиклем башҡорттарҙа йола хоҡуғынормаһы һанала. Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһына ярашлы, тол ҡатынға мәрхүмдең бер туғанының улы, ике туған ҡустыһы йәки башҡа ҡәрҙәше лә өйләнә алған. Тол ҡатынға өйләнгән кешегә мәрхүмдең балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары күскән. Левират йолаһы ғаиләлә эшсе ҡулдарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ иткән. Левират төрки-монгол халыҡтарында киң таралған булған, тарихи яҡтан төркөмләп ғаилә ҡороу (левират полиандрия) традицияларына барып тоташа.
Этимология[үҙгәртергә]
Латин теленән килеп кергән һүҙ — levir — ҡәйнеш[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ «...Ҡалып:Script...» (Руфь.4:4)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Большая советская энциклопедия
- Косвен М. О., Очерки истории первобытной культуры, М., 1953, с. 111—112;
- Штернберг Л. Я., Семья и род у народов северо-восточной Азии, Л., 1933.


text:
Шиғыйҙар
Шиғыйҙар (ғәр. شيعة; [шӣ‘а] — эйәреүселәр, фирҡә, фракция) — Исламдағы йүнәлеш, улар төрлө йәмәғәттәргә ҡарайҙар, әммә Али ибн Әбү Талибты һәм уның тоҡомдарын ғына Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең берҙән-бер ҡануни вариҫтары тип һанауҙары менән берләшәләр[1]. Былар башлыса 12 имамсылар (иснәәшариҙәр), күпселеге Иранда, Әзербайжанда, Бахрейнда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй[2].
Йөкмәткеһе
Йүнәлеш тураһында ҡыҫҡаса[үҙгәртергә]
Барлыҡ мосолмандар кеүек үк, шиғыйҙар Мөхәммәт-Алланың Рәсүле икәненә инана. Шиғыйҙар өммәткә һайланып ҡуйыла торған хәлифтәр түгел, ә Аллаһ тарафынан тәғәйенләнгән имамдар идара итергә тейеш тип һанай. Бындай имамдар иҫәбенә улар Али ибн Әбү Талиб һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан киткән тоҡомдарҙы индерә. Шиғыйҙар тәүге 3 хәлиф — хәҙрәти Әбү Бәкр, Ғүмәр һәм Усман — идара иткән хәлифәткә тәнҡит менән ҡарай. Хәҙрәти Әбү Бәкр әҙ һанлы араҡалаштары тарфынан һайланған, ул үҙе урынына хәҙрәти Ғүмәрҙе ҡалдырған, ә уныһы хәҙрәти Усманды һайлаттырған тип ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Шиғыйҙарҙың фекеренсә Имамды өммәт үҙе һайларға тейеш.
Таралышы[үҙгәртергә]
Төрлә мәғлүмәттәр буйынса, шиғыйҙар мосолмандарҙың дөйөм һанының 10—20 % тәшкил итә[3][4][5][6]. Бөгөн шиғыйҙар мосолман илдәрендә генә түгел, Европала һәм Америкала ла йәшәй. Иран, Әзербайжан, Ираҡ һәм Баһрейнда улар күпселекте тәшкил итә[7]. Төрлө билдәләүҙәр буйынса Ливан халҡының 27%-тан[8] 35 %-ҡа тиклеме[9]; Кувейт халҡының 30%-ҡа тиклеме шығыйсы[10].
Афғанстанда шиғыйҙар дөйөм халыҡтан 15—19 % тәшкил итә[11][10]. Улар иҫәбендә хазарейҙар (төп өлөшө шиғый-имамиҙар, исмаилсыларҙың айырым өлөшө бар), бер өлөшө чараймактар (исмаилизм яҡлылар)[12] һәм фарсивандар.
Сәғүд Ғәрәбстанында халыҡтың 15 % — шиғый, күпселеге Әл-Ҡатиф, Даммам һәм Әл-Хаса ҡалаларында йәшәй[13].
Төньяҡ Һиндостанда һәм Пакстанда балтиҙар, шулай уҡ пуштун ырыуҙары — шиғыйҙар: Тури (пуштун ҡәбиләһе), Бангашитар, Оракзайҙар. Шиғыйсылыҡтың исмәғәли йүнәлешендә Таджикистандың Таулы Бадыхшан өлкәһе — памир халыҡтары (Язгулямдарҙы иҫәпкә алмайынса).
Рәсәйҙә шиғыйҙар күп түгел — Дағстанда таттар, ләзгиндәр һәм Рәсәйҙә йәшәүсе әзериҙәр[14].
Шиғыйҙарҙың бүленеше[үҙгәртергә]
Шиғыйҙарҙың күп өлөшө — имамиҙар, улар үҙ сиратында 12 имамсылар (иснәәшариттәр) һәи исмәғилиҙәргә тармаҡланған. Әш-Шәһрәстани имамиҙарҙы ошондай секталарға бүлә: бәкириҙәр, навусиҙар, әфтәхиҙәр, шумәйриҙәр, исмәғили-вакифиҙар, мусавиҙар һәм иснәәшәриттәр), шул уҡ ваҡытта (әл-Әшәритәкфирселәре Ән-Нәүбахти, әл-Хәсән ибн Муса) 3 төп секта күрә: ҡатиҙар (артабан улар иснәәшәрит булып китә), шүккәриҙәр һәм вакифиҙар[15].
Шиғыйҙар ғәҙәттә ике ҙур төркөмгә бүленә: урталыҡҡа өҫтөнлөк биреүселәр (шиғый-имамсылар, зәйдиҙәр) һәм киҫкен инаныслылар (исмәғилиҙәр, әләүиҙәр һ.б.[16]. Шул уҡ ваҡытта XX быуаттың 70-се йылдарынан был тармаҡтар яҡынлаша баралар.
Шиғый-имамиҙар (иснәәшәриҙәр)[үҙгәртергә]
Шиғый-имамиҙар йәки иснәәшәриҙәр башлыса Иранда, Әзербайжанда, Баһрейнда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй, улар башҡа илдәрҙә лә осрай. Хәҙрәти Али тоҡомонан 12 имамды таныйҙар.
1501 йылда сефеви шәйехе Исмәғил I үҙен Персияның шаһы тип иғлан иткәс, имамилыҡты дәүләт дине тип танырға бойора[17]. Сефевиҙәр кыҙылбаштар тип аталған төрки ҡәбиләләргә таяна (Әзерб. кыҙылбаштар, сөнки улар 12 имам рухына бағышлап, 12 ҡыҙыл һыҙатлы салма кейеп йөрөй)[18].
Ун ике имам[үҙгәртергә]
- Али ибн Әбү Талиб (вафаты — 661) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, уның ҡыҙы Фатима раҙыйаллаһу ғәнһәнең ире, сәхәбә, дүртенсе һәм һуңғы хаҡ хәлиф.
- Хәсән ибн Али (вафаты — 669) — хәҙрәти Али һәм Фатима (р.ғ.)улы
- Хөсәйен ибн Али (вафаты — 680) — хәҙрәти Али һәм Фатиманың (р.ғ.) кесе улы, хәлиф Йәзид I ғәскәренә ҡаршы һуғышта шәһит булып ҡала.
- Зәйн-әл-Әбидин (вафаты — 713)
- Мөхәммәт әл-Бәкир (вафаты — 733)
- Жәфәр әс-Садиҡ (вафаты — 765) — Жәфәри мәҙһәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
- Муса әл-Ҡәзим (вафаты — 799)
- Али әр-Риҙа (йәки Имам Реза), (вафаты — 818)
- Мҡәхәммәт әт-Таҡый (вафаты — 835)
- Али ән-Нәҡи (вафаты — 865)
- әл-Хәсән әл-Асҡари (вафаты — 873)
- Мөхәммәт әл-Мәхди (Мәхди) — һуңғы, 12-се Имам. Исламда Мәхди 5 йәшенән йәшерен хәлгә күскән имам тип һанала. Шиғыйҙар инанысы буйынса ул әле лә ошо йәшерен хәлендә.
XX быуат[үҙгәртергә]
1910 йылда Бохарала шиғыйҙар менән сөнниҙәр араһында ҡаты бәрелештәр була. Бохара әмирлеге ҡушбәге Астанаҡол, ҡалала Ғәшүрә байрамы үткәрергә рөхсәт итә. Элек фарсылар был байрамды үҙҙәре йәшәгән биҫтәлә генә үткәргән була. Бохараның үҙәк урамдарына сығып йола үтәгән шиғыйҙарҙы сөнниҙәр мыҫҡыллай башлай. Бола сыға һәм бер бохаралы үлтерелә. Шундағы урыҫ батшаһы ғәскәре ярҙамында боланы баҫтыралар, мәгәр 500-ләп кеше һәләк була[19].
1943 йылда Ливан мосолмандары һәм нәсраниҙары телдән генә Милли пакт ҡабул итәләр, шул рәүешле күп динле дәүләт ҡанунлаша. Пактҡа ярашлы, дәүләттең төп 3 юғары вазифаһынан береһе - парламент рәйеслеге - шиғыйҙарға , нәсрани-маронит һәм сөнниҙәргә -ярашлы рәүештә - президент һәм хөкүмәт башлығы вазифаһы бирелә[20]. 1949 йылда Ливандың Прогрессив-социалистик фирҡәһе төҙөлә, уның күпселеген друздар тәшкил итә.
XX быуаттың икенсе яртыһында Ислам донъяһында яңы сәйәси үҙгәрештәр алға сыға. 1970-се йылдарҙа Сүриә хакимлығына әҙселекте тәшкил иткән әләүиҙәр (алавиты) ултыра. 1979 йылда Иранда шаһ бәреп төшөрөлә һәм Ислам республикаһы иғлан ителә.Яңы конституцияһында « Ирандың рәсми дине итеп 12 имамды таныусы жәфәри мәҙһәб индерелә...» тип яҙыла (ст. 12)[21]. Был шиғый мәҙһәб АҠШ-ҡа ла, СССР-ға ла мөнәсәбәтле булмай, шулай уҡ төбәктәге донъяуи һәм сөнни режимдар менән дә ҡатышмай. Иран революцияһы XX быуаттың бик әһәмиәтле ваҡиғаһы булып, бар донъяға йоғонто яһай.
Иран ихтилалы Баһрейн шиғыйҙарын да дәртләндереп ебәрә. Улар хатта илдә Ислам республикаһы булдырыу идеяларын да алға һөрә башлайҙар, Баһрейнды Иранға ҡушыу фекерҙәре лә яңғырай. 1981 йылдың 14 декабрендә шиғыйҙарҙың дәүләт түңкәрелеше эшләргә маташыуы хәбәр ителә, байтаҡ шиғыйҙар төрмәгә эләгә[22].
Күрше Ираҡта ла фетнә күтәрергә маташыу булып ала. 1968 йылда Ираҡта «әд-Дәғүә әл-исламийя» («Исламский призыв») йәшерен сәйәси хәрәкәте барлыҡҡа килә, 1970-се йылдарҙа баас режимына ҡаршы ҡораллы көрәш башлана. Иран ихтилалы юлбашсыһы аятолла Хомейни ираҡ шиғыйҙарын асыҡтан-асыҡ хакимиәткә ҡаршы сығырға өндәй. Хакимиәт уларҙың хәрәкәтен аяуһыҙ баҫтыра, аятолла Мөхәммәт Бакир әс-Садр һәм һеңлеһе Әминә әс-Садр үлем язаһына хөкөм ителә. 1991 йылда Ираҡ Фарсы ҡултығындағы һуғышта еңелгәс, көньяҡта шиғыйҙар фетнә күтәрә, әммә армия уларҙы тар-мар итә.
Ливан шиғый милицияһы Әмәл 1982 йылда Израилгә ҡаршы көрәштә ҡатнаша. Граждандар һуғышы ваҡытында йәнә бер хәрби ҡоролош — «Хезболла» барлыҡҡа килә, улар Ливанда Иранға оҡшаш Ислам республикаһы төҙөү ниәтен белдерә.
1979—1989 йылғы Афган һуғышында Иран афған шиғыйҙарына ярҙам итә. 1987 йылдың 20—21 сентябрендә Ҡабулда хазариҙарҙың Бөтөн Афған йыйыны үтә.Унда жәфәри мәҙһәбкә юл асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡабул университетында шиғыйҙар әҙерләүсе бүлек асыла, мәҙрәсәләр барлыҡҡа килә[23]. Афганистанда шиғыйҙарҙың хәле Талибандар килгәс хөртәйә.1995 йылда талибандар афган шиғыйҙары юлбашсыһы Абдулла Али Мазарины вертолёттан ташлап үлтерә. 1999 йылдан ғәшүрә менән бәйле шәхсей-вәхсей йолаһын үткәреү тыйыла[24].
2002 йылда Йеменда зәйдиҙәр ҡорал тотоп хакимиәткә ҡаршы баш күтәрә. Хөкүмәт уларҙы үҙ хакимлығын иғлан итергә маташыуҙа ғәйепләй, шиғыйҙар иһә ҡыҫырыҡлауҙарға ҡаршы сығыуын ғына белдерә[25].
Шиғыйлыҡ һәм сөннилек араһында уртаҡ тел табыу ниәте менән 2011 йылдың майында Джакартала Һиндонезия хөкүмәте ярҙамында Сөнни-шиғый ғөләмәләр шураһы төҙөләт[26].
Жәфәри мәҙһәб[үҙгәртергә]
Жәфәри мәҙһәб — Ислам фикһының имами шиғыйҙар тотҡан инанысы. Нигеҙ һалыусыһы имам Жәфәр әс-Садик, уны шиғыйҙар ун ике хаҡ имамдың алтынсыһы тип ололоҡлай.
XVIII быуатта жәфәриҙәргә сөнниҙәр менән бер рәттән Ҡәғбәтуллала намаҙ уҡырға урын тәғәйенләнә[27].
Йәмғиәт[үҙгәртергә]
Байрамдар[үҙгәртергә]
Шиғыйҙар сөнниҙәр кеүек үк байрам итә:[28]
- Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәүлиде (12 Рәбиғүл-әүүәл)
- Миғраж һәм рисәләт (рәжәп айының 26-һынан 27-һенә ингән төн)
- Ураҙа-байрам (1 шәүүәл)
- Ҡорбан-байрам (10 Зөлхизә).
- Улар ҙа ураҙа тота (рамаҙан айы).
Шиғыйҙарҙың үҙ байрамы[28]:
- Имам Али мәүлиде(13 рәжәп)
- Имам Хөсәйен мәүлиде(3 шабана)
- Имам Реза мәүлиде (11 Зүлҡәғиҙә)
- Имам Мәхди мәүлиде(15 шағбан)
- Гадир Һумм байрамы.
Улар Пәйғәмбәрҙең һәм шиғый имамдарҙың вафатына бәйле көндәргә лә ныҡ иғтибар бирәләр[28].
Изге урындары[үҙгәртергә]
Мәккә һәм Мәҙинә. Шул уҡ ваҡытта Кербеләләге имам Хөсәйен һәм әл-Аббас мәсеттәре, Ән-Нәждәфтәге имам Али мәсете ололоҡлана.
Изгеләштерелгән урындарҙан — Ән-Нәждәфтәге Вади-үс-Сәләәм зыяраты, Мәҙинәлә Йәннәт әл-Бакый зыяраты, Мәшһдтә (Иран) имам Реза төрбәһе, Ҡәҙимиәлә Ҡәҙимиә мәсете, Самаррала Әл-Асҡари мәсете (Ираҡ) һ.б.
Шиғыйҙарҙың изге урындарына һөжүмдәр[үҙгәртергә]
Шиғыйҙарҙың изгеләштерлегән урындары йыш ҡына һөжүмгә дусар булып торған. Аббаси хәлиф әл-Мөтәвәккил 850/851 йылда имам Хөсәйен ҡәбере янындағы ҡаралтыларҙы емерергә, һәм уны зыярат ҡылмаҫҡа Мәгәр хәлиф үлеү менән төрбә яңыртыла[29]. X быуатта һигеҙенсе имам Резы төрбәһе һәм янындағы мәсет емертелә, әммә 1009 йылда солтан Мәхмүт Ғәзнәүи уны тергеҙә[30]. Ираҡта 1991 йылғы фетнәлә имам Хөсәйен ҡәберлеге зыян күрә. Фетнәне баҫтырыусы Хөсәйен Камел (Саддам Хөсәйедең кейәүе) имам Хөсәйен ҡәберлеге янында танкыға баҫып, ҡысыҡыра: «Һин дә Хөсәйен, мин дә. Ҡарайыҡ, кем көслөрәк!» Шунан ҡәберлеккә ут астыра. Шуныһы иғтибарға лайыҡ — шул уҡ йылы мейеһендә шеш табылғас, ул Кербәләгә килеп, рухынан ғәфү үтенә[31]. 2006 йылдың февралендә Самарралағы әл-Асҡари мәсетендә шартлау була, алтын көмбәҙ емерелеп төшә[32].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ислам. Энциклопедический словарь. М.: «Наука», Главная редакция восточной литературы, 1991. — 315 с. — ISBN 5-02-016941-2 — с.298.
- ↑ Шииты // Исламская энциклопедия. — Islamist.Ru
- ↑ Shīʿite. Encyclopædia Britannica Online (2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 25 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. Pew Research Center (October 7, 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 25 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population — Pew Research Center, 2009.
- ↑ Religions. CIA. The World Factbook (2010). 25 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Quick guide: Sunnis and Shias (en), BBC (6 December 2011).
- ↑ International Religious Freedom Report 2010: Lebanon (en), U.S Department of state (November 17, 2010).
Оригинал текст (инг.)
However, the most recent demographic study conducted by Statistics Lebanon, a Beirut-based research firm, indicate 27 percent of the population is Sunni Muslim, 27 percent Shi'a Muslim, 21 percent Maronite Christian, eight percent Greek Orthodox, five percent Druze, and five percent Greek Catholic, with the remaining seven percent belonging to smaller Christian denominations.
- ↑ Major Attacks in Lebanon, Israel and the Gaza Strip (en), The New York Times.
- ↑ 10,0 10,1 FIELD LISTING:: RELIGIONSA. Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook on Afghanistan.
Оригинал текст (инг.)
Afghanistan: Sunni Muslim 80%, Shia Muslim 19%, other 1%
Kuwait: Muslim (official) 85% (Sunni 70%, Shia 30%), other (includes Christian, Hindu, Parsi) 15%)
- ↑ Country Profile: Afghanistan, August 2008 (en), Library of Congress – Federal Research Division.
Оригинал текст (инг.)
Virtually the entire population is Muslim. Between 80 and 85 percent of Muslims are Sunni and 15 to 19 percent, Shia. The minority Shia are economically disadvantaged and frequently subjected to discrimination.
- ↑ А.В. Логинов Национальный вопрос в Афганистане // Расы и народы. Вып. 20. — М.: Наука, 1990. — С. 172.
- ↑ Anees al-Qudaihi. Saudi Arabia's Shia press for rights (en), BBC (24 March 2009).
- ↑ Religion. Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. Религия. Управление делами Президента Азербайджанской Республики — Президентская библиотека
- ↑ Имамиты (ru), Исламский энциклопедический словарь.
- ↑ Идейные течения и расхождения в исламе
- ↑ John Malcolm Wagstaff. The evolution of middle eastern landscapes: an outline to A.D. 1840 — Taylor & Francis, 1985. — Т. 50. — С. 205. — ISBN 0856648124, 9780856648120.
Оригинал текст (инг.)
After several false starts and the virtual elimination of the Safavid family itself, the Safavids were able to defeat the Ak-Koyünlu in 1501, take over their capital of Tabriz and dominate Azerbaijan. One of the first acts of the victor, Shah Ismail I (1501-24), was to declare the 'Twelver' form of Shiism to be the state religion, despite the predominance of Sunni Muslims in the newly acquired territory. A conversion campaign was launched.
- ↑ Н.В. Пигулевская, А.Ю. Якубовский, И.П. Петрушевский, Л.В. Строева, А.М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1958. — С. 252.
- ↑ История народов Узбекистана — Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1947. — Т. 2. — С. 413-414.
- ↑ Новейшая история арабских стран Азии 1917-1985 — М.: Наука, 1988. — С. 112.
- ↑ Конституции государств Азии: в 3 т — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 1: Западная Азия. — С. 243. — ISBN 978-5-91768-124-5, 978-5-91768-125-2.
- ↑ История Востока — М.: «Восточная литература» РАН, 2008. — Т. 6: Восток в новейший период (1945—2000 гг.). — С. 282-283. — ISBN 978-5-02-036371-7, 5-02-018102-1.
- ↑ А.В. Логинов Национальный вопрос в Афганистане // Расы и народы. Вып. 20. — М.: Наука, 1990. — С. 186.
- ↑ Р.Р. Сикоев Талибы: религиозно-политический портрет — 2-е изд.. — М.: Институт востоковедения РАН, Издательство «Крафт+», 2004. — С. 195.
- ↑ Deadly blast strikes Yemen mosque (ru), BBC (2 May 2008).
- ↑ RI Sunni-Shia Council established | The Jakarta Post
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь — М.: Наука, 1991. — С. 61. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 Е.А. Дорошенко Шиитское духовенство в современном Иране — М.: Наука, 1985. — С. 69.
- ↑ KARBALA. Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012.
- ↑ И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 254.
- ↑ PAUL LEWIS. Karbala Journal; Who Hit the Mosques? Not Us, Baghdad Says (en), The New York Times (August 13, 1994).
- ↑ МАКСИМ Ъ-ЗАГОРЕЦКИЙ. Смерть под куполом (ru), Газета "Коммерсантъ" (27.02.2006).


text:
Пермь крайы
Пе́рмь крайы — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшө субъекты. Иҙел буйы федераль округына керә.
Крайҙың баш ҡалаһы — Пермь ҡалаһы.
Крайҙа 32,73 мең башҡорт йәшәй. Шул иҫәптән 16,6 мең Барҙым районында, 8,1 мең Пермдә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Пермь крайы тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһы тарихы менән бәйле.
Ҡарағыҙ: Пермь губернаһы
География[үҙгәртергә]
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
Тарих[үҙгәртергә]
Край 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автном округы нигеҙендә. Ике төбәктәр берләшеү 2003 йылдын 7 декабрендә үткән референдумға ярашлы үтте. Коми-Пермяк автоном округы, Пермь өлкәһе Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар статусты юғалтыллар.
Климат[үҙгәртергә]
Климаты — уртаса континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура — -18,5...-15 °С.
Йылғалар[үҙгәртергә]
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Пермь крайы Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Пермь крайы Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Пермь крайы Губернаторы
Пермь крайы Губернаторы — Пермь крайы башлығы һәм Пермь крайының иң юғары вазифалы кешеһе. Пермь крайы Хөкүмәте етәксеһе. Пермь крайы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Пермь крайы суд системаһы составында:
- Пермь крайы край суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Пермь крайы арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Пермь крайы Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты – Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Райондар[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Азатлык радиосы: Барҙаларға барҙым әле


text:
Этанол
Этано́л (эти́л спирты, метилкарбино́л, шарап спирт йәки алкого́ль, ябай һөйләү телендә «спирт») — формулой C2H5OH бер атомлы спирт (эмпирик формулаһы C2H6O), башҡа варианты: CH3-CH2-OH, бер атлмлы спирттәрҙең гомологик рәтендә икенсе вәкил, нормаль шарттарҙв осоусан, яныусан, төҫһөҙ, үтә күренмәле шыйыҡса.
Алкоголле эсемлектәрҙең тәьҫир итеүсе компоненты, кешенең үҙәк нерв системаһына акыр тәьҫир итеүсе психоактив матдә, депрессант.
Этил спирты яғыулыҡ, иретеүсе булараҡ һәм спирт термометрҙарында ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Алыу
- 2 Үҙенсәлектәре
- 3 Ҡулланыу
- 4 Донъяла этанол етештереү
- 5 Һылтанмалар
- 6 Иҫкәрмәләр
Алыу[үҙгәртергә]
Этил спиртын ауыуҙың ике ысулы бар — микробиологик (спиртлы әсеү) һәм синтетик (этилен гидратацияһы):
Әсеү[үҙгәртергә]
Составында углевод булған органик продукттарҙың (йөҙөм, емеше) сүпрә һәм бактерия ферменттары тәьҫире ярҙамында спиртлы әсәү элек-электән билдәле булған. Крахмал, картуф, дөгө, кукурузда шулай уҡ эшкәртелә, яғыулыҡ спирты алыу өсөн шәкәр ҡамышы һәм башҡалар эшкәртелә. Реакция бик ҡатмарлы, схемаһын түбәндәге тигеҙләмә менән бирергә була:
- C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2.
Әсегән иретмәлә этонол 15%-тан артмай, сөнки ҡуйыртылған иремәлә сүпрә йәшәргә яраһыҙ. Был ысул менән алынған этанолды таҙартырға һәм ҡуйыртырға кәрәк, ғәҙәттә дистилляция ысулы менән.
Биологик сеймалдан сәнәғәттә спирт алыу[үҙгәртергә]
Аҙыү сеймалынан хәҙерге заман этил спиртын алыу технологияһы түбәндәге стадияларҙан тора:
- Крахмаллы сеймалды әҙерләү һәм ваҡлау — иген (иң беренсе — арыш, бойҙай), картуф, кукруз.и т. п.
- Ферментация. Был стадияла крахмал әсей торған шәкәргә тиклем ферментлы тарҡатыла. Для этих целей применяются рекомбинантные препараты альфа-амилазы, полученные биоинженерным путём — глюкамилаза, амилосубтилин.
- Әсеү. Сүпрә ярҙамында шәкәрҙе әсетеү нәтижәһендә әстмәлә спирт йыйыла.
- Ректификация. Ҡыуыу аппараттарында үткәрелә.
Гидролиз етештереүе[үҙгәртергә]
В промышленных масштабах этиловый спирт получают из сырья, содержащего Сәнәғәт масштабында целлюлоза (үҙағас, һалам) булған сеймалды гидролиз юлы менән алалар. Барлыҡҡа килгән пентоз һәм гексоз ҡатнашмаһын спиртҡа тиклем әсетәләр. В странах Западной Европы и Америки эта технология не получила распространения, но в СССР (ныне в России) существовала развитая промышленность кормовых гидролизных дрожжей и гидролизного этанола.
Этилен гидратацияһы[үҙгәртергә]
Сәнәғәттә, беренсе ысул менән бер рәттән, этилен гидротацияһын ҡулланалар. Гидратацияны ике юл менән үткәрергә була.
- 300 °C температурала, 300 °C баҫым аҫтында туры гидратация, активлаштырылған күмер йәки асбестҡа һөртөлгән ортофосфор кислотаһы катализатор булып хеҙмет итә:
- CH2=CH2 + H2O → C2H5OH.
- гидратация через стадию промежуточного эфира серной кислоты, с последующим его гидролизом
аралаш стадиялағы көкөрт кислотаһы эфирын артабан гидратациялау ( 80—90 °С ткмпературала һәм 80—90 °С баҫымда):
- CH2=CH2 + H2SO4 → CH3-CH2-OSO2OH (этилкөкөрт кислотаһы).
- CH3-CH2-OSO2OH + H2O → C2H5OH + H2SO4.
Диэтил эфиры барлыҡҡа килеүе реакцияны ҡатмарлаштыра.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Тышҡы күренеше: ғәҙәти шарттарҙа төҫһөҙ осоусан шайыҡса. Этил спирты һыуҙан еңелерәк. Башҡа органик матдәләрҙе яҡши иретеүсе.
95,57 % этанол + 4,43 % һыу ҡушылмаһы азеотроп ҡушылма булып тора, т. е. әммә ҡыуған ваҡытта айырыла.
Химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Һелтеле металдар менән тәьҫир итешә, этилат һәм водород барлыҡҡа килә.
- 2C2H5OH + 2К = 2С2Н5ОК + Н2.
Карбон кислоталары менән ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә:
- RCOOH + HOCH2CH3 → RCOOCH2CH3 + H2O
Көкөрт кислотаһы булғанда (120 °C түбенерәк температурала) дегидратация реакцияһына керә, деэтил эфиры барлыҡҡа килә:
- 2 CH3CH2OH → CH3CH2OCH2CH3 + H2O
120 °C юғары температурала көкөрт кислотаһы булғанда тулылармаған углеводородтар барлыҡҡа килтерә:
- CH3CH2OH → CH2CH2 + H2O
Кислород булған һауала йылы булеп сығарып яна:
- C2H5OH + 3 O2 → 2 CO2 + 3 H2O
Һелтеле металдар һәм уларҙын гидраттары менән тәҫьир итәшә, этилатар барлыҡҡа килә.
- 2 CH3CH2OH + 2 Na → 2 CH3CH2ONa + H2
- CH3CH2OH + NaH → CH3CH2ONa + H2
Цинк хлориды булғанда гидрогалогенирование реакцияһына инә:
- CH3CH2OH + HCl → CH3CH2Cl + H2O
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Яғыулыҡ[үҙгәртергә]
Этанол эске яныула двигательдәрҙә яғыулыҡ итеп файҙаланыла (донъяла беренсе немец «Фау-2» баллистик ракетаһында яғыулыҡ урынына этанол ҡулланылған). Спирттың классик нефть яғыулыҡтары менән ҡушылмай ҡатлауланғанға ҡулланыу сикләнгән. Юғары октанла яғыулыҡ һәм бензин компоненты булараҡ ҡулланыла.
Химия сәнәғәтендә[үҙгәртергә]
- ацетальдегид, диэтил эфиры, тетраэтилсвинец, уксус кислотаһы, хлороформ, этилацетат, этилен һ.б. химик мтдәләр алыу өсөн сеймал булп хеҙмәт итә;;
- лак-буяу сәнәғәтендә иреткес итеп, көнкүреш химияһы тауарҙары етештереүҙә һәм башҡа өлкәләрҙә;
- антифриз һәм тәҙрә йыуыусы шыйыҡсалар компоненты;
- көнкүрештә этанол быяла һәм сантехника йыһаздарын таҙартыу өсөн файҙаланыла. Является растворителем для репеллентов.
Медицина[үҙгәртергә]
- тәьҫире буйынса этил спиртын антисептиктар рәтенә ҡуйырға була;
- как обеззараживающее и подсушивающее средство, наружно;
йоғошһоҙландырыу һәм киптереү сараһы,
- 96%-лы этил спиртының киптереүсе һәм дублаусы үҙенсәлеге оперция урынын һәм ҡайһы бер методикаларҙа хирургтың ҡулып эшкәртеү өсөн ҡулланыла;
- дарыуҙарҙы иреткес, үҫемлек сеймалынан төнәтмә һәм экстракт һ.б. әҙерләү өсөн;
- төнәтмә һәм экстракттарҙы консервациялау өсөн (минималь концентрация 18 %);
- үпкәләрҙе яһалма һулыш алдырғанда күбекте баҫыу өсөн;
- йылытыусы компрестарҙа;
- биҙгәк тотҡанда һыуытыу өсөн (ыуыныу өсөн)[2];
- медикаменттар булмағанда дөйөм анестезия өсөн;
- как пеногаситель при отеке легких в виде ингаляции 33 % раствора;
- метонол, этиленгиколь кеүек ағыулы спиртар менән ағыуланғанда ағыу ҡайтарғыс булараҡ файҙаланыла.
Парфюмерия һәм косметика[үҙгәртергә]
Төрлө матделәрҙе иреткес булараҡ хушбуй, одеколон, аэрозолдар составына инә һәм төп компоненты булып тора. Теш пастаһы, шампуньдар һ.б. составында ҡулланыла.
Аҙыҡ сәнәғәте[үҙгәртергә]
Һыу менән бер рәттән спиртлы эсемлектәрҙең төп компоненты (араҡы, виски, джин, һыра һ.б.) Әсеү юлы менән алынған һайһы бер эсемлектәрҙә, әммә алкогольһыҙ һаналған эсемлектәрҙә бар (кефир, кеүәҫ, ҡумыҙ, алкогольһыҙ һыра һ.б.). Кефирҙа этанол бик әҙ кимәлдә (0,12 %), йылы урында оҙаҡ торған кефирҙа 1 % булыуы мөмкин. Ҡумыҙҙа 1—3 % этанол (әсеһендә 4,5 %), кеүәҫтә — 0,5 -тән 1,2 %-ҡа тиклем[3].
Аҙыҡ ароматизаторҙары иреткесе. Икмәк-күмәс өсөн консервант һәм кондитер сәнәғәтендә ҡулланыла.[4]
Аҙыҡ-түлеккә өҫтәмә булараҡ теркәлгән E1510[5].
Этанолдың энергия ҡиммәте — 7,1 ккал/г.
Башҡалары[үҙгәртергә]
Биологик препатараттарҙы консерациялау өсөн ҡулланыла.
Донъяла этанол етештереү[үҙгәртергә]
Илдәр буйынса этанол етештереү, млн литр. ethanolrfa.org мәғлүмәте.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Этиловый спирт: химические и физические свойства
- ↑ Средства, влияющие на ЦНС
- ↑ [1] Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии. ГОСТ Р 52409-2005 (полный текст)
- ↑ Russell, Nicholas J. Food preservatives — New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers, 2003. — P. 198. — ISBN 0-306-47736-X.
- ↑ E1510 — спирт этиловый
- ↑ 2008 Ethanol Production Exceeds 9 Billion Gallons
- ↑ Ethanol World Production Statistics


text:
Ғабдулла Туҡай
Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы Туҡай (1886—1913) — татар халҡының бөйөк шағиры, татар әҙәбиәте классигы, әҙәби тәнҡитсе, публицист, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы.
Биография[үҙгәртергә]
Ғабдулла Туҡай 1886 йылдың 26 апрелендә Ҡазан губернаһы Арса яғында Ҡушлауыс ауылында мулла Мөхәмәтғариф ғаиләһендә тыуа. Улы дүрт ай ярымлыҡ булғас Мәхәмәтғариф хәҙрәт үлеп китә. Тол ҡалған Мәмдүдәне Сасна ауылына кейәүгә бирәләр. Бәләкәй Ғабдулланы ваҡытлыса аҫрамаға ауылда Шәрифә исемле фәкир бер ҡарсыҡҡа ҡалдыралар. Шағирҙың ғазаплы ауыр тормошо бына шулай башлана.
Һуңыраҡ үҙ әсәһе яңы ғаиләһенә алып ҡайта. Шағирҙың «Иҫемдә ҡалғандар» автобиографик әҫәрендә ошо урында, сабый рәхәткә тарыны, тип иркен һулап ҡуяһың. Ләкин был рәхәт оҙаҡҡа бармай: әсәһе донъя ҡуя — Ғабдулла дөм йәтим ҡала. Сасна муллаһы йәтимде Өсөйлөгә, Ғабдулланың әсәһенең атаһына ҡайтарып бирә. Бында иһә үгәй өләсәй. Күп балалы ғаилә. «Үгәй өләсәйҙең алты күгәрсене араһында мин бер сәүкә булғанға, илаһам — мине йыуытыусы, иркәләнәм тиһәм — мине һөйөүсе, ашағым-эскем килһә — ҡыҙғаныусы бер ҙә булмаған, мине эткәндәр ҙә төрткәндәр…»
Был дүртенсе ғаилә булды. Бәләкәй Ғабдулла бында аслыҡты һәм йәтимлекте татый. Олатаһы күрше ауылдарҙан икмәк һыныҡтары теләнеп алып ҡайтып, бабаларын аслыҡтан һаҡлай. Ә бер ваҡыт, Ҡазанға барыусы бер йәмшиккә ултыртып, баланы йыраҡ билдәһеҙ сәфәргә оҙаталар. Теге йәмшик Бесән баҙарына еткәс: «Аҫрарға бала бирәм, кем ала?» тип ҡысҡырып йөрөгән.
Халыҡ араһынан бер кеше сығып малайҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Яңы биҫтә һөнәрсеһе Мәхәмәтвәли абзый менән Ғәззә абстай ана шулай малайлы булалар. Туҡай өсөн был — бишенсе оя. Бәләй Ғабдулла был ғаиләлә ике йыл ярым йәшәгәс яңы ата-әсәһе сирләп китә һәм: «Беҙ үлгәс, был бала кем ҡулына ҡала, исмаһам, ауылына ҡайтарайыҡ…» — тип Өсөйлөгә оҙаталар. «Был ғаиләлә мине нисек ҡаршы алғандарынан, минән мәңгелеккә ҡотолдоҡ, тип уйлаған булғандар икәнен берергә була» — тип яҙа шағир.
Тырыша торғас, малайҙы Ҡырлай ауылындағы ир балаһыҙ Сәғҙи абзыйға уллыҡҡа оҙаталар. Шулай алтынсы оя…
Сабыйға Ҡырлай мәрхәмәтлерәк булып сыға. Бында Ғабдулла оҙағыраҡ йәшәй, хатта уҡырға йөрөй. Ҡырлай ауылында үҙенең киләсәк ижады өсөн бик күп рухи байлыҡ туплай. Туҡайҙың бала сағында Ҡырлайҙың тирә-яғында ҡара урман булған. Ул урманға Ҡарлай малайҙары менән ат көтөргә барыуҙар. Ундаға усаҡ янында әкиәтле, ябалаҡ тауыштары ишетелгән сихри төндәре. Таң атҡанда иҙелеп йоҡоға китеүҙәр, күккә ашҡан шыршылар, ҡайҙандыр малайҙарҙы күҙәтеп торған Шүрәле — былар барыһыла һиҙгер күңелле,ҡәһәр менән имгәтелгән баланың рухын байыталар.
Артабан Ғабдулланың бала сағы Уральск ҡалаһында дауам итә. Атаһы яғынан туған әбеһенең ғаиләһенә, сауҙагәр Ғәлиәскәр Усманов алына. Бында ул «Мотыйғая» мәҙрәсәһенә уҡырға йөрөй. Бындағы тормош йәш Ғабдулланың рухына ҙур тәҫьир яһай. Туҡай, параллель рәүештә, өс йыллыҡ рус мәктәбендә белем ала. Мәҙрәсәлә ғәрәп, төрөк, фарсы телдәрен яҡшы үҙләштергән малай кинәт кенә рус һәм Европа әҙәбиәте донъяһына сума.
1905 йылда Уральскиҙа «Фикер», «Аль-гаср аль-джадид», «Уклар» беренсе татар гәзит-журналдары сыға башлай, Туҡай хеҙмәттәшлек итә, бик күп шиғыр-мәҡәләләре менән сығыш яһай.
1905 йыл революция тулҡыны Уральскиға килеп еткәндә Туҡайға 19 йәш була. Революция биргән мөмкинлектән файҙаланып, Камил Мотыйғый (тат.Камил Мотыйгый0 “Уралец” газетаһы нәшриәтен һатып ала. Туҡайҙың тормошонда яңы этап башлана. Ул наборщик булып эшкә керә. Большевиктәр был типографияны листовкалар баҫтырыу өсөн файҙалана. Шуның йоғонтоһонда Туҡай ҡыйыу публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Әлгасрелҗәдид» журналында шиғырҙары баҫыла. Туҡайҙың хыялында сатирик журнал сығарыу. 1906 йылда “Уҡлар” журналы сыға башлай, редакторы — Туҡай. Ҡыҫкаһы ул үҙ диңгеҙенә сума, типографияла көнө-төнө эшләй, шиғыр-мәҡәләләр яҙа, тәржемә итә. Уральск шағиры Туҡайҙы Ҡазанда, Ырымбурҙа, Петербургта яҡшы беләләр.
1907 йылда Туҡай Ҡазанға юллана. Бында “Әл-ислах” гәзитендә, “Яшен” журналында актив ҡатнаша.
1910 йылда “Ялт-йолт” сатирик журналы сыға башлай. Туҡай бөтөн көсөн ошо журналға бирә. “Шәрык клубында” халыҡ ижады буйынса лекциялар уҡый, концерттарҙа ҡатнаша. 1913 йыл башында шағирҙың сәләмәтлеге ныҡ ҡаҡшай, ләкин ул ижад эшен ташламай. 15 (2) апрельдә Туҡайҙың ғүмөрө өҙөлә. Ҡаҙан быға ҡәҙәр бындай күп халыҡлы йыназаны күргәне булмай. Ауыл-ҡала мәҙрәсәләрендә уҡытыу туҡтатыла. Туҡайҙы Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында ерләйҙәр.
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
- Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан Дәүләт премияһы
- Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар Дәүләт Филармонияһы
- Ҡазан ҡалаһының Ғабдулла Туҡай урамы
- Ҡазан ҡалаһының Ғабдулла Туҡай майҙаны
- Ҡазан метроһының Ғабдулла Туҡай майҙаны станцияһы
- Өфө ҡалаһының Туҡай урамы


text:
Һөмәй
Һөмәй, һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ(Бородатая неясыть) (лат. Strix nebulosa) һөиәйҙәр ғаиләһендәге эре ҡош. Ҡанат йәйелеше метр ярымға етә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған, йөҙөндә ҡара түңәрәк һыҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу-һууу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З— 4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix nebulosa: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: бородатая неясыть


text:
Исаак Ньютон
Исаа́к Нью́тон (ингл. Sir Isaac Newton, 1752 йылға тиклем ғәмәлдә булған Юлиан календары буйынса 1642 йылдың 25 декабрендә тыуған, 1727 йылдың 20 мартында вафат булған, йәки Григориан календары буйынса 1643 йылдың 4 мартында тыуған, 1727 йылдың 31 мартында вафат булған) — инглиз физигы, математигы һәм астрономы, классик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Тәбиғи фәлсәфәнең математик нигеҙе» тигән хеҙмәттә бөтә донъя тартылышы законын һәм механиканың өс законын асып, классик механикаға нигеҙ һала.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Исаак Ньютон граждандар һуғышы башланыр алдынан, Галилео Галилей үлгән йылда Вульстроп ауылында (ингл. Woolsthorpe, Линкольншир графлығында) хәлле ваҡ фермер ғаиләһендә донъяға килә. Ньютондың атаһы улы тыуғансы выфат була. Малай сирле, ваҡытынан алда тыуа. Бер аҙна ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала, уны суҡындырырға ла баҙнат итмәйҙәр. Әммә малай иҫән ҡала, һәм уға атаһының хөрмәтенә Исаак тип исем ҡушалар. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, ул 84 йыл йәшәй.
Ньютон үҙенең сығышын Шотландия дворяндарынан тип иҫәпләй, әммә тарихсылар уның ата-бабалары 1524 йылда ярлы крәҫтиән булыуҙарын асыҡлай.
1646 йылда уның әсәһе Анна Эйсской (ингл. Hannah Ayscough) 63 йәшлек тол иргә кейәүгә сыға, уларҙың өс балаһы була, һәм унда Исаак ҡайғыһы булмай. Әсәһе яғынан бабаһы Уильям Эйской уның ҡурсалаусыһы була. Бала сағында Ньютон аралашмаусан, йомоҡ һәм һөйләшмәҫ була, китап уҡырға һәм төрлө техник уйынсыҡтар эшләргә ярата: ҡояш сәғәте, һыу сәғәте, тирмән һ.б. Ул үҙен яңғыҙ тип хис итә.
1653 йылда үгәй атаһы үлгәс, уның ҡалған мираҫын әсәһе Исаакҡа яҙҙыра.
1655 йылда Исаакты йыраҡ булмаған мәктәпкә бирәләр, бында ул аптекарь Кларк өйөндә йәшәй. Бында ул үҙенең ғәҙәттән тыш һәләтле булыуын күрһәтә, әммә 1659 йылда әсәһе алып ҡайтып 16 йәшлек үҫмергә йорт эштәрен йөкмәтергә маташа. Тырышыу уңышһыҙ булып сыға — Исаак китап уҡыу һәм төрлө механизмдар төҙөүҙе хуп күрә. Уның һәләтен күреп, уҡытыусылар һәм туғандары Исаактың Кембридж университетында уҡыуын дауам итеүенә ирешәләр.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 4 ғинуар
- Тыуғандар 1643 йылда
- Линкольншир тыуғандар
- Вафаттар 31 март
- Вафаттар 1727 йылда
- Кенсингтон вафат булғандар
- Ғалимдар
- Учёные, в честь которых названы физические единицы измерения
- Кембридж университетын тамамлаусылар
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Рыцарь-бакалаврҙар
- Алхимиктар


text:
Дин
Дин - донъяны төшөнөү-аңлауҙың айырым бер формаһы, ул ғәҙәттән тыш көскә ышаныуҙан ғибәрәт һәм үҙ эсенә әхлаҡи нормаларҙы, тәртип-низамды, йолаларҙы һәм кешеләрҙең айырым ойошмаларға тупланыуын ала (сиркәү, мәхәллә).[1].
Йөкмәткеһе
Диндең икенсе төрлө билдәләмәләре:[үҙгәртергә]
- ижтимағи аңдың бер формаһы; табыныу объекты булып торған ғәҙәттән тыш көстәр һәм йән эйәләренә (илаһтар, рухтарға) ышаныуға нигеҙләнгән рухи күҙаллауҙар тупланышы [2].
- ойошҡан рәүештә юғары көстәргә ышаныу. Дин ғәҙәттән тыш көстәргә инаныуҙан ғына тормай, ул был көстәргә айырым мөнәсәбәттәрҙе лә билдәләй: ул бар, тимәк, уға ынтылышты күрһәткән ихтыяр эшмәкәрлеге лә булырға тейеш.[3].
- Инаныс мистика менән дә бәйле булыуы ихтимал.[4]
Дин өсөн изгелек һәм яуызлыҡ, әхлаҡ, тормош маҡсаты һәм мәғәнәһе кеүек төшөнсәләр бик мөһим булып тора.[5]
Күпселек донъя диндәренең нигеҙҙәре , диндарҙарҙың инауы буйынса, Аллаһ тарафынан йәки илаһтарҙан иңдерелгән, йәки диндә юғары баҫҡыстарға күтәрелгән изгеләр, тәҡүәләр тарафынан яҙылған тип һанала.
Күпселек дини берлектәрҙә руханиҙар ҙур әһәмиәткә эйә.
Дин һүҙенең этимологияһы[үҙгәртергә]
" Дин (религия)" һүҙенең килеп сығышын борон бер нисә йәһәттән сығып ҡарағандар. Б.э.т. I быуатта йәшәгән оратор, яҙыусы һәм сәйәсмән Цицерон латинса relegere (ҡабаттан йыйылыу, тикшереү, айырым осраҡҡа ҡалдырыу), тигәндән алынған, айырым иғтибарға, инаныуға, табыныуға лайыҡ тигәнде белдерә тип һанаған. Цицерон динде Юғары көстәргә инаныу, табыныу тип ҡабул иткән.
Көнбайыштың нәсрани ораторы һәм яҙыусыһы Лактанций «религия» һүҙе латин ҡылымыReligare (бәйләү) тигәндән алынған тип иҫәпләгән, шуға динде кеше менән Юғары көс араһындағы бәйләнеш тип билдәләгән .
Хәҙерге ғилми тикшеренеүселәр йышыраҡ «религия» һүҙе Religare ҡылымынан килеп сыҡҡан тип һанаусан[6]..
Дин структураһы[үҙгәртергә]
Социологияла дин структураһында ошондай компоненттарҙы билдәләй: дини аң, ул ябай инаныс (шәхси) йәки концептуаль (Аллаһ тураһында тәғлимәт, йәшәү рәүеше нормалары һ.б.) булыуы мөмкин дини эшмәкәрлек, ул ғибәҙәткә бәйле йәки бәйһеҙ булыуы мөмкин дини мөнәсәбәттәр (ғибәҙәтле, ғибәҙәтһеҙ), дини ойошмалар.
Дин төрҙәре[үҙгәртергә]
Мәжүсилек (күп илаһлылыҡ) - политеизм. Бер Аллалыҡ) - (монотеизм) (йәһүди, нәсрани, ислам, сикһ һ.б.)
Пантеизм - Ғаләм (тәбиғәт) һәм Аллаһ бер үк көстәр тигән инаныс.
Аллаһҡа табынмаған диндәр ҙә бар (абстракт идеалға инаныс) - конфицийсылыҡ, буддасылыҡ, джанисылыҡ
Дин һәм йәмғиәт[үҙгәртергә]
Мәҡәләлә ҡарала:
- Дин һәм фән
- Дин һәм енәйәтселек
- Дин һәм сәләмәтлек
- Дин һәм социаль уңыш
- Дин һәм сәйәсәт
- Дин һәм әхлаҡ
Дин һәм донъялағы инаныстар[үҙгәртергә]
Ибраһими диндәр[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр йәһүҙилектә, нәсраниларҙа һәм Исламда инаныстарға нигеҙ һалыусы тип һанала.
Йәһүҙилек[үҙгәртергә]
Йәһүҙилек б.э.т. ХIХ быуаттарҙа Мысыр һәм Фәләстин ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ул беренсе булып монотеизм, йәғни бер Аллаға табыныуҙы дөрөҫ тип иғлан иткән. Йәһүҙилек - милләт тә , дин дә булып тора.
Нәсранилыҡ[үҙгәртергә]
Фәләстиндә б.э. беренсе быуатында башта йәһүҙиҙәр араһында барлыҡҡа килә. Шунан инде башҡа халыҡтар араһында таралып китә. Бында милләт айырыу юҡ.
Ислам[үҙгәртергә]
Ислам вб.э.VII быуатта мәжүсилектә йәшәгән Ғәрәп ярымутрауында барлыҡҡа килгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Елена Казарина Дин — статья из энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ Толковый словарь русского языка.
- ↑ Энциклопедический словарь. Издатели: Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон. Т. 26А. — СПб., 1899. — С. 539—544. Трубецкой, Сергей Николаевич Религия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Забияко А.П. Религия // Энциклопедия религий. – М.: Академический проект, 2008. – С. 1069.
- ↑ Кураев А.В., протодиакон, к.ф.н. Уроки сектоведения — Санкт-Петербург: Формика, 2002. — 448 с. — ISBN 5-7754-0039-9.
- ↑ Religion. Online Etymology Dictionary. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012.


text:
Үрғуян
Үрғуян (лат. Lepus europaeus) — һөтимәрҙәр ырыуындағы, ҡуяндар ғаиләһендәге йенлек.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Эре ҡуяндар нәҫеленән. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 57-68 см; ауырлығы 4-6, һирәк осраҡта хатта 7 кг тарта. Рәсәй биләмәһендә иң эре ҡуяндар Себерҙә һәм Көнсығыш себерҙә осрай. Аҡ ҡуяндан оҙон ҡолаҡлы, ҡойроғоноң да оҙонораҡ булыуы менән айырыла. Йомшаҡ ҡарлы, шулай уҡ ҡар ҡатламы йоҡа булған урындарҙы үҙ итә. Йәй көнөндә тиреһе һоро, ерән һоро төҫтәрҙә була. Тыштан ялтырап тора.
Төләүе[үҙгәртергә]
Башҡа ҡуяндар кеүек үк үрғуян марттың икенсе яртыһында (75-80 көн) һәм ноябрь аҙағында. Әгәр ҡыш йылы килһә декабрҙә лә төләйҙәр.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яланда һәм далала йәшәй. Төнгө йәшәү тормошон алып бара. Төрлө үҫемлектәр менән туҡлана. Йөклөлөк ваүыты 4-48 көн. Инә үрғуян йылына 2-4 тапҡыр үрсем килтерә. 1-6-шар бала тыуҙыра.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Заяц-русак(урыҫ.)
- Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий: Заяц-русак(урыҫ.)
- Охота на зайцев(урыҫ.)


text:
Брянск өлкәһе
Бря́нск өлкәһе — Рәсәйҙең көнъяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан регионы. 1944 йылдың 5 июлендә Орел өлкәһенән бер -нисә районды бүлеп төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
- Көнбайыш — Белоруссия (Гомель, Могилёв өлкәләре)
- Көньяк — Курск өлкәһе, Украина (Чернигов, Сумы өлкәләре)
- Көнсығыш — Калуга һәм Орел өлкәләре
- Төньяк — Смоленск өлкәһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Брянск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Брянск өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Брянск өлкәһе Губернаторы
Брянск өлкәһе Губернаторы — Брянск өлкәһе башлығы һәм Брянск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Брянск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Брянск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Брянск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Брянск өлкәһе суд системаһы составында:
- Брянск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Брянск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Брянск өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Брянск өлкәһе өлкә думаһы.
Сәнәғәт һәм иҡтисад[үҙгәртергә]
Эре ойошмалар:
- «Мальцовский портландцемент» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Фокино). Европала эре цемент етештереүсе предприятиеларҙан һанала.
- «Брянский машиностроительный завод» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Рәсәй тимер юлдары (баш заказсы) өcөн вагондар, судо дизелдәр, тимер юл локомотивтары етештерә.
- «Брянский автомобильный завод» (БАЗ) Асыҡ акционерҙар йәмғиәте.
- «Брянсксельмаш» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Группа Кремний-Эл» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте. Ярымүткәргестәр һәм электроника етештереүсе предприятие.
- «Жуковский мотовелозавод» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Жуковский завод технологического оборудования» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Бежицкий сталелитейный завод» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Брянский Арсенал» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Грейфер, Драглайн, төрлө төҙөлөш һәм юл-ремонталау машиналары етештерә.
- «Ирмаш» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте(элеккке ирригация машиналары етештереүсе).
- Клинцовский автокрановый завод. Автокрандар етештереүсе.
- НИИ «Изотерм» — разработка, изготовление специального технологического оборудования для микроэлектроники, выращивания кристаллов, оборудования для атомных станций, медицины, железнодорожных депо;
- «Погарская сигаретно-сигарная фабрика» — единственный производитель российских сигар;
- «Метаклэй» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Администрация Брянской области
- Брянская областная дума
- Законодательство Брянска и Брянской области
- Брянскстат
- Города Брянской области: путевые заметки


text:
Голоцен
Голоце́н (грек. ὅλoς — «тулы, бөтөн» + kaιvός — «яңы») — дүртенсел периодтың хәҙерге йәки боҙлоҡтан һуңғы эпохаһы һәм дүртенсел системаның (осорҙоң) уға тиңдәш булған һуңғы бүлектәре ултырмалары. Голоцен 10 мең йыл самаһы дауам итә, уның башланғысы булып Европаның, Азияның һәм Төньяк Американың төньяҡ өлөштәрендәге һуңғы материк боҙланыуы бөтөү осоро тора. Археологияла сиге палеолит һәм мезолит сиктәре менән тәңкәл килә. Башлыса, Ерҙә климат, тупраҡ, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы зоналары, ҡоро Ер һәм диңгеҙләрнең хәҙерге контурҙары формалаша. Бынан элекке, 8-4 мең йылдар араһында, урта киңлекләрҙә климат хәҙерге менән сағыштырғанда бер аҙ йылырак һәм дымлыраҡ була. Голоценда Ер йөҙөндә кеше таралып урынлаша башлай, уның культураһы формалаша, малсылыҡ һәм ер эшкәртеү барлыҡҡа килә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Иорданский Н. Н. Развитие жизни на земле — М.: Просвещение, 1981.


text:
Етен
Етен, орлоҡ етене (урыҫ. Лён, лат. Línum) — етен һымаҡтар (Linaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 120 см-ға етә. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Етен борон борондан сәсеп үҫтерелә.
Яҡынса 230 төрө билдәле, иң киң таралганы игүле етен - Евразия төре, 4 төрҙәге төркөмдө уҙ эсенә ала. Сүс һәм май үҫемлеге булараҡ үҫтерелә. Килеп сығышы – Һиндстан һәм Ҡытайҙың, Урта диңгеҙ һәм Кавказ аръяғының таулы райондары. Грузия территорияһында (Колхида), Мысырҙа – б.э.т бер нисә мең йыл элек, Европала – б.э.т 2-се мең йыллыҡта культуралы үҫемлек булараҡ игелә башлай. Рәсәйҙә 10-13 быуаттарҙа барлыҡ ерҙәрҙә таралған була. 1960 йылдарға тиклем Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы зоналарында, шулай уҡ Кама алдында төп техник культура булараҡ һанала.
Етендең сүсе бик оҙон күҙәнәктәрҙән (һабаҡтың ҡабыҡ өлөшөндә бәйләм булып йыйылған ябай сүстәрҙән) тора, уның оҙонлоғо һабаҡтың ботаҡланмаған өлөшөнөң оҙонлоғона бәйле. Етен сүсенән төрлө маҡсат өсөн тукымалар эшләнә. Оҙон етен 80-100 см лы һәм унан да бейегерәк, оҙон шымаа һабаҡлы, аҙ һандағы орлоҡ емешле (тармасыҡлы), нигеҙҙә, сүс алыу өсөн үҫтерелә, уртаса 25% сүс һәм 10%- ҡа тиклем майҙан тора (майлылығы - 37%-ҡа тиклем). Көдрәш етен - май культураһы, 30-35 см бейеклектәге ҡыҫҡа һабаҡлы, һабаҡ төбөндә ныҡ ботаҡланған, күп һанда тартмасыҡтары бар (200 данагә тиклем); 52%-ҡа тиклем майҙан торған орлоҡтары юғары уңыш бирә, был май аҙыҡ-түлек һәм медицина сәнәғәтендә, буяу, лак, олиф эшләгәндә, ҡыҫҡа сүстәре ҡапсыҡ, брезент, шпагат яһағанда ҡулланыла. Дауалау өсөн өрлоғо ҡулланыла.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сизов И.А. Лён. М., 1955; Справочник льновода. М., 1985; Халиков Н.А. Хозяйство татар Поволжья и Урала. Казань, 1995; Пути повышения эффективности масличных культур // Слагаемые эффективного агробизнеса: обобщение опыта и рекомендации. Ч. 1. Земледелие и растениеводство. Казань, 2005.
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Яңы йыл
Яңы йыл — иҫке йылдың һүңғы көнөнән яңы йылдың беренсе көнөнә күсеү ваҡытын билдәләгән байрам. Рим императоры Юлий Цезарь б.э.т. 46 йылда Яңы йылды 1 ғинуарҙан башлауҙы раҫлай.
Йөкмәткеһе
- 1 Төрлө халыҡтарҙа Яңы йылды ҡаршылау
- 1.1 Йәһүд Яңы йылы
- 1.2 Ҡытайҙа Яңы йыл
- 1.3 Рәсәйҙә Яңы йыл
- 1.4 Англияла Яңы йыл
- 1.5 Шотландия Яңы йылы
- 1.6 Ирландия Раштыуаһы
- 1.7 Изге Сильвестр көнө
- 1.8 Французса Яңы йыл
- 1.9 Шведсә Яңы йыл
- 1.10 Финн Раштыуаһы
- 1.11 Мексика Яңы йылы
- 1.12 Куба Яңы йылы
- 1.13 Колумбияла Яңы йыл
- 1.14 Непаль Яңы йылы
- 1.15 Мосолман илдәрендә Яңы йыл
Төрлө халыҡтарҙа Яңы йылды ҡаршылау[үҙгәртергә]
Йәһүд Яңы йылы[үҙгәртергә]
Йәһүд байрамы Рош һа-Шана (йәһ. ראש השנה) — Пасеханан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән 5 октябрға тиклем) йыл башын билдәләй. Был көндө уйланыуҙар һәм тәүбә ҡылыу ункөнлөгө башлана. Ҡиәмәт көнөнә тиклем ункөнлөктө «тшува көндәре» (Аллаға әйләнеп ҡайтыу көндәре) тип атайҙар. Байрамдан һуң кешеләр бер-береһен «Тормош китабында һеҙҙең өсөн яҡшы йыл булыр, тип яҙылһын!» тип сәләмләй. Байрам итеүселәр аҡ кейемгә кейенә. Байрам ашанда хала (йәһүд икмәге) йәки алманы балға манып ашайҙар.
Ҡытайҙа Яңы йыл[үҙгәртергә]
Ҡытай Яңы йылы ҡышҡы тулы ай циклын үтеп, ҡышҡы ҡояш торошо менән бәйле. Григориан календарында был 21 ғинуарҙан 21 февральгә тура килә. Ләкин был көн байрам ителмәй, Яңы йыл бөтә донъялағы кеүек 1 ғинуарҙа байрам ителә. Һәр йыл 12 хайуан исеме менән исемләнә. Яңы йылды шыршы менән ҡаршылаусы европалыларҙан айырмалы, ҡытайҙар мандаринға һәм әфлисунға өҫтөнлөк бирә.
Рәсәйҙә Яңы йыл[үҙгәртергә]
Англияла Яңы йыл[үҙгәртергә]
Балалар йоҡлар алдынан өҫтәлгә Санта Клаус килтерәсәк бүләктәр өсөн —тәрилкә, ә аяҡ кейемдәренә уның ишәге өсөн бесән һалалар. Яңы йыл төнөндә урамда һатыусылар уйынсыҡтар, һыбыҙғылар, битлектәр, шарҙар һата. Яңы йыл хаҡында инглиздәргә өҫтөнә одеал ябылған ҡыңғырау хәбәр итә. Ул ярты төн етәрәк, юрған аҫтынан, көсһөҙ генә зыңлай башлай. Сәғәт ун икелә ҡыңғырауҙарҙы "сисендерәләр" һәм улар тантаналы зыңлай башлай. Ошо минуттарҙа киләһе йылда бергә булыу өсөн ғашиҡтарға сихри көскә эйә омела ботағы аҫтында үбешергә кәңәш итәләр.
Шотландия Яңы йылы[үҙгәртергә]
Яңы йылды факелдар һәм тантаналы марш менән ҡаршылайҙар: дегет тултырылған мейескәләргә ут яғып, урам буйлап тәгәрәтәләр. Шулай итеп, Шотландияла иҫке йылды "яндыралар" һәм яңыһына юл яҡтырталар. Яңы йыл иртәһе Яңы йыл төнөнә ҡарағанда ла мөһимерәк тип иҫәпләнә: ошо көндә йортҡа кем тәү башлап инә, хужаларҙың именлеге шуға бәйле. Бүләк тотҡан ҡара сәсле ир-егет бәхет алып килә, тип иҫәпләйҙәр.
Ирландия Раштыуаһы[үҙгәртергә]
Был дини байрам. Тоҡандырылған шәмдәрҙе Раштыуа алдынан кис көнө тәҙрә тупһаһына ҡуялар. Ирланд ҡатын-ҡыҙҙары ғаиләнең һәр ағзаһы өсөн махсус һый "seed cake" бешерә. Улар шулай уҡ өс пудинг — береһе Раштыуаға, икенсеһе Яңы йылға һәм өсөнсөһө Крещение байрамына тип әҙерләй.
Изге Сильвестр көнө[үҙгәртергә]
Польшала 31 декабрь шулай тип атала. Изге Сильвестр — Рим епискобы, ул тыуыр 336 йыл алдынан мәрхүм була. Польшала Яңы йылға изге Сильвестр исеме юҡҡа ғына бирелмәгән. Оҙаҡ ваҡыт, алты быуаттан ашыу, Яңы йыл менән изге Сильвестр көнө йәнәш, ләкин һәр ҡайһыһы үҙ аллы байрам булараҡ йәшәй.
Французса Яңы йыл[үҙгәртергә]
Пэр Ноэль (Француз Ҡыш бабайы) — Яңы йыл төнөндә килә һәм бүләктәрҙе балаларҙың аяҡ кейемендә ҡалдыра. Яңы йыл бәлешендәге ноҡот кемгә эләгә, шул "ноҡот борсағы батшаһы" титулын ала һәм байрам төнөндә барыһы ла уның бойороғона буйһона.
Шведсә Яңы йыл[үҙгәртергә]
Швецияла Яңы йыл алдынан балалар донъя королеваһы Люцияны һайлай. Уны аҡтан кейендерелер, башына янып торған шәмдәр ҡуйылған таж кейҙерәләр. Люция балаларға бүләктәр һәм йорт хайуандарына һый-ниғмәт: бесәйгә — һөт өҫтө, эткә — татлы һөйәк, ишәккә кишер килтерә. Байрам төнөндә йорттарҙа ут һүнмәй.
Финн Раштыуаһы[үҙгәртергә]
Раштыуа — Финляндияла ҡыштың төп байрамы булып иҫәпләнә. Уны 25 декабрҙә билдәләйҙәр. Санта Клаус Лапландиянан оҙон юл үтеп, Раштыуа төнөндә, бала-сағаға ҙур кәрзин менән бүләктәр өләшә. Яңы йыл төнөндә финдар үҙҙәренең киләсәген белергә ынтыла һәм, балауыҙҙы иретеп, уға һалҡын һыу ҡойоп күрәҙәлек итә. Лапландия — Санта-Клаустың тыуған иле.
Мексика Яңы йылы[үҙгәртергә]
Яңы йылды байрам фейерверктары, ракетницанан атып, яңы йыл бубендәре менән ҡаршылайҙар. Ә балаларға төн уртаһында шәрбәт перәник ҡурсаҡтар тараталар.
Куба Яңы йылы[үҙгәртергә]
Яңы йыл алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Был иҫке йыл китә, уға һыу кеүек яҡты юл теләйбеҙ тигәнде аңлата. Ә сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашарға кәрәк. Шул саҡта йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш буласаҡ.
Колумбияла Яңы йыл[үҙгәртергә]
Яңы йыл карнавалының төп геройы — Иҫке йыл. Ул халыҡ араһында оҙон ағас аяҡта йөрөй һәм балаларға көлкөлө хәбәрҙәр һөйләй. Колумбияның Ҡыш бабайы — Папа Паскуале. Ул Яңы йылда фейерверк ата.
Непаль Яңы йылы[үҙгәртергә]
Непалда Яңы йылды ҡояш ҡалҡҡас ҡаршылай башлайҙар. Төндә, Ай тулғанда, непалдар, ғәйәт ҙур усаҡ яғып, кәрәкмәгән әйберҙәрен утҡа яға. Иртәгәһенә Буяуҙар байрамы башлана. Шул саҡта бөтә ил ҙур йәйғорға әүерелә. Кешеләр биттәренә, ҡулдарына, түштә-ренә ғәҙәти булмаған һүрәттәр төшөрә, һуңынан урамда бейеп-йырлап йөрөйҙәр.