text:
Әрмәнстан
Әрмәнстан Республикаһы ( әрмәнсә-Հայաստանի Հանրապետություն) — Кавказ аръяғында урынлашҡан унитарлы президент республикаһы. 2011 йылда үткән халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстан Республикаһында 2 млн. 871 мең кеше йәшәй йәки Әрмәнстан территорияһынан сит йәшәгән граждандары менән 3 018 854. Халыҡ тығыҙлығы: 110 кеше/км².
Әрмәнстан Республикаһы - Көнсығыш Әрмәнстан тарихи төбәгенең төп территорияһы (Таулы Ҡарабах Республикаһы территорияһы менән бергә). Әрмәнстан Республикаһы — Төркиә, Әзербайжан, Грузия, һәм танылмаған Таулы Ҡарабах илдәре менән ситләшеп тора. Әрмәнстан Рәсәй Империяһының составына 1826-28 й. Рәсәй һәм Иран һуғышынан һуң инә. Хәҙерге Әрмәнстан дәүләтлегенең нигеҙе 1918 йылдың 28 майында Кавказ аръяғы Республикаһынан айрылған Әрмән Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
1920 йылда Әрмәнстанға Совет власы килгәс республикаға Әрмән ССР-ы исеме бирелә. Ул Кавказ аръяғы Федератив Республикаһы аша СССР составына инә. 1936 йылдың 5 декабрендә Советтар Союзының яңы Конституцияһы рөсхәт ителгәс К.а.С.Ф.С.Р. юҡ ителә, шуға ҡарай Әрмән ССР-ына (Әзербайжан, Грузия менән бергә) союз республикаһы статусы бирелә. 1991 йылдың 23 сентябрендә үткәрелгән референдум тарафынан Әрмәнстан Республикаһы бойондороҡһоҙ илгә әйләнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 География
- 3 Дәүләт төҙөлөшө
- 3.1 Президент
- 3.2 Закондар сығарыу власы
- 3.3 Әрмәнстандың Хөкүмәте
- 3.4 Cуд власы
- 3.5 Әрмәнстан Республикаһының идара-территориаль бүленеше
- 3.6 Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре
- 3.7 Халыҡ һәм Әрмәнстандың милли составы
- 3.8 Әрмәнстандың Тыш сәйәсәте
- 3.9 Иҫкәрмәләр
- 3.10 Әҙәбиәт
- 3.11 Һылтанмалар
- 3.12 Шулай уҡ ҡарағыҙ
Тарих[үҙгәртергә]
Әрмәнстан тураһында беренсе тапҡыр Бехистун яҙыуҙарында осрай (б.э.т. 520 йыл). Боронғо ваҡыттың тарихсылары һәм географтары Әрмәнстанды Сүриә, Фәрсистан төбәктәре менән бергә күрһәтелгән. Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһы ҡырылғас-Айрарат, Софена исемле әрмән илкәйҙәре барлыҡҡа килә. Бәлки улар аҙ ваҡыт үткәс Селефкид империяһы ул илдәрҙе яулап ала. Әммә ул империяны Рим ҡырып ала. Һәм б.э.т II быуаты тирәһендә Бөйөк Әрмәнстан һәм Бәләкәй Әрмәнстан илдәре барлыҡҡа килә.
Тигран II батшаһы (б.э.т.І быуаты) Әрмәнстандың территорияһын Каспий диңгеҙенән Фәләстанға тиклем ҙур итә. Бәлки Тигран Римдарға яуҙа отолғас Бөйөк Әрмәнстандан Әрмән таулығы, Евфрат, Кура, Урмия йылғалары аралығы ҡалған.
Беҙҙең эраның 301-се йылында Донъялағы Христәин динен Дәүләт дине һымаҡ рөсхәт иткән илдәрҙән Әрмәнстан иң беренсеһе булып рөсхәт итә. Бөтә дәүләттең уңыштарына ҡарамаҫтан 387 йылда Әрмән дәүләтенең территорияһын Фәрсистан менән Рим араһына булә. Буленгән ерҙәрән иң күбе Фәрсистандың ҡулына күҫә. Фәрсистанға эләккән әрмән территорияларында 407 йылда бөйөк әрмән ғәлимы Месроп Маштоц әрмән алфавитын барлыҡҡа килтерә.
VII б. уртаһында Әрмәнстанды ғәрәптәр баҫып ала һәм бөтә Кавказ ерҙәрендә "Арменийа" әмираты иғлан ителә. 860-сы йылдарҙа Багратид батшалар династияһы Әрмәнстандың күп ерҙәрен ҡайтарып һәм берҙәмләп Ғәрәп хәлифәтенең власын тартып алала Әрмән иленә бойондороҡһоҙлоҡ ҡайтара. 885 йылда Византия һәм Ғәрәптәр Әрмәнстандың бойондороҡһоҙло илен таный. 1064 -1826 йылдарға тиклем Әрмәнстан ерҙәре төрлө илдәрҙең составында ингән, Әрмән халҡы ерҙәренән ҡыуылған, ҡолға әйләнгәндәр, күптәргә сит илдәргә эмиграцияға ҡасырға тура килгән (Спюрк). 1828 й. Туркманчай тыныслыҡ договоры менән Эриван, Нахичеван төбәктәре Рәсәй составына инә. Ул территориялар борондан әрмән халҡының артында булһала, Рәсәйгә ҡушылыу ваҡытына әрмән халҡы иҫәбе 20 процент ҡына күрһәткән. Рәсәй составына ингән Әрмәнстан ерҙәре урынында Эриван губернаһы иғлан ителә. Осман империяһында ҡалған әрмәндәр өсөн төрөктәр яғынан 19 быуаттың уртаһынан -20 быуаттың башына тиклем Әрмән халҡы геноциды үткәрелгән.
1918 йылдың 28 майында Әрмәнстан Республикаһы барлыҡҡа килә, 1920 йылда исеме Әрмән ССР-ына үҙгәртелгән.
1991 йылдың 23 сентябрендә ӘССР-ҙың Юғары Советы референдум йомғаҡтарына ҡарап Дәүләт Бойондороҡһоҙ тураһында иғлан яһай.
География[үҙгәртергә]
Әрмәнстан Әрмән таулыҡтарының көнсығыш яғында урынлашҡан һәм Кесе Кавказ тауҙары менән ситләнгән. center>
Һыу ресурстары[үҙгәртергә]
Әрмәнстан территорияһы буйлап 9480 төрлө йылға аға, уларҙан 379 йылғаның оҙонлоғо 10 км артыҡ. Әрмәнстандың төп йылғаһы Аракс.
Әрмәнстанда 100-ән артыҡ күл бар, уларҙың иң ҙуры — Севан. Әрмәнстандың һыу ресурстары байтаҡ булһала, илдә һыу дефициты һиҙелә. Шуға Әрмәнстанда 74 һыу һаҡсылығы төҙөлгән. Эсәр һыуҙың 96 проценты ер аҫтынан алына.
Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә]
Әрмәнстанда баҡыр, ташлы тоҙ, мәрмәр, төрлө мәке породалары, аҫыл таштар ятҡылыҡтары бар. Сәнәғәткә кәрәкле ҡара һәм төҫлө металлдар ятҡылыҡтары бар. Уларҙың иҫәбендә 3 баҡыр, 6-молибден, 5-полиметаллик(Цинк, ҡурғаш),4- алтын, 2-тимер, һәм уран ятҡылыҡтары.
Әрмәнстан иҡтисады[үҙгәртергә]
Валюта[үҙгәртергә]
Әрмәнстандың валютаһы — драм(әрм.-դրամ). 1993 йылдың 22 ноябренән йөрөй башлай. Ошо ваҡытҡа тиклем республикала совет тәңкәләре менән ҡулланғандар. 1 драм 100 луманан (әрм.-լումա) тора Әрмәнстан валютаһының символы Դ — әрмән алфавитының "да" хәрефен аңлата.
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Әрмәнстандың замандаш сәнәғәте Советтар Союзы ваҡыттарында төҙөлгән. Ул ваҡытта Әрмәнстан СССР-ҙың төбәктәренә станоктар, текстиль, һәм башҡа продукция еткергән, ул продукция мәҫәлән электроэнергия алмаштырылған.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә]
Малсылыҡ[үҙгәртергә]
ӘР ауыл хужалығында малсылыҡтың байтаҡ урыны бәләкәй мал тотоу — һарыҡ һәм кәзә аҫрау менән бәйле. Был тармаҡ ареалы таулы урындарға таралған. Ҙур малды тауҙа тотоуо ҡыйыныраҡ, әммә ошо малсылыҡ төрө бәләкәй малы менән бергә, ҡыйынлыҡтарға ҡарамай районда таралған.
Игенселек[үҙгәртергә]
Әрмәнстанда игенселек алып барыуы ауыр сөнки таулы илдә тигеҙ урындары әҙ. Улай булһала Әрмәнстаның күп төбәктәрендә игенселек ҡайһы бер техник культуралары, йөҙөм үҫтереүе генә мөмкин. Бойҙай игенселеге Арарат төбәгендә генә ныҡ үҙләштерелгән. [3]
Энергетика[үҙгәртергә]
- Әрмәнстандың гидроэнергетика комплексы 2 ҙур ГЭС, һәм 70 бәләкәй ГЭС менән уралған шулай уҡ 64 бәләкәй ГЭС, һәм 4 ҙур ГЭС төҙөүҙә.
- Әрмәнстанда Атом энергетикаһы ҡулланыла уны Әрмән АЭСы аша етештерелә. Ул 1970 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1988 йылдың Спитак ер һелкекнеүенән һуң станция эшен туҡтатырға булдылар. Әммә 1996 йылда энергетик кризис тарафынан АЭС эшен яңынан башларға булды.
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Әрмәнстан Республикаһының төп документы — Конституция/ 1995 йылдың 5 июлендә ҡабул ителде һәм 2005 йылда үҙгәрештәр теркәлде. ӘР Конституцияһы илде хоҡуҡлы, социаль, демократик дәүләт тип иғлан итте [4].
Президент[үҙгәртергә]
ӘР Конституцияһының 49-сы статьяһы буйынса ӘР Президенты — дәүләттең башлығы, бойондороҡһоҙ, территория һаҡлау гаранты һымаҡ таныла[5]. Суд, башҡарма, закон сығарыу властарының нормаль функциялауын ҡарау. ӘР Президенты булып һайланырға теләгән кеше:
- 35 йәштән һәм өлкәнерәк;
- Әрмәнстандын гражданлығы, һәм унда аҙаҡы 10 йыл йәшәгән һәм һайлау хоҡуҡы булырға тейеш;
ӘР Президенты бер уҡ кешегә ике тапҡырҙан артыҡ һайланырға тыйыла.
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Закондар сығарыу власының иң Юғары органы - ӘР Милли Йыйылышы[6] . Ул орган 131 депутаттан тора. Милли Йыйылышы депутаты булып һайланырға теләгән кеше:
- 25йәштән һәм өлкәнерәк;
- Әрмәнстандын гражданлығы,һәм унда аҙаҡы 5 йыл йәшәгән һәм һайлау хоҡуҡы булырға тейеш.
Әрмәнстандың Хөкүмәте[үҙгәртергә]
ӘР Конституцияһының 85 статьяһы буйынса
- эске һәм тыш сәйәсәтен алып барыу;
- икенсе органдарға бирелмәгән компетенциялары буйынса эштәр алып еткереү;
- ӘР Хөкүмәте министрҙарҙан һәм премьер-министрҙан тора;
- Премьер-Министр президент булмағанда, йәки эшен алып бара алмағанда, урынын баҫырға мөмкинлеге бар.
Cуд власы[үҙгәртергә]
ӘР Төп законының 91 һанлы статьяһы буйынса суд төрәлеген суд органдары менән генә алып барыуы мөмкин. ӘР Суд системаһында ике суд органына бүленә:
- Дөйөм юрисдикция судтары (Кассация суды)[7];
- Конституция суды;
Әрмәнстан Республикаһының идара-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Әрмәнстан Республикаһы -унитар республика, уның составы өлкәләрҙән (әрм.-марз), өлкәләр аймаҡтарҙан тора. Аймаҡ бер нисә тораҡ пункттан тора йәки (Еревандағы һымаҡ) округка бүленә. Өлкәләрҙә Дәүләт идараһы алып барыла, аймаҡтар муниципаль власҡа бойһона. Әрмәнстандың баш ҡалаһы - Ереванда муниципаль власҡа бойһона.
Марз губернаторҙарына Әрмәнстан Хөкүмәтенән һәм Президент растификацияланыуынан һуң влас бирелә һәм шулай уҡ азатлана. Әрмәнстан Республикаһы территорияһы 10 өлкәгә бүленә. Өлкә ситтәре "ӘР Административ Бүленеше", "Урындағы Үҙидара" тураһында Закондарына ҡараш үҙгәртелә. 1999 йылда ӘР 48 ҡала, 953 ауыл, унан 871 ауыл, һәм 61 ҡала аймағынан тора.
Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре[үҙгәртергә]
Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре 4 төр ғәскәрҙәрҙән тора:
- Ҡоро ер Ғәскәре
- Күк-Һауаны яҡлау һәм авиация ғәскәре
- Сик һаҡлау ғәскәре.
ӘР Ҡораллы көстәре( әрм.-Հայաստանի Զինված Ուժեր) 1992 йылда СССР иле юҡҡа сыҡҡас барлыҡҡа килә. Ул Кавказ аръяғы ғәскәр округының 7-се Әрмеһе базаһында төҙөлә. Бөгөн ӘР ҠК 48 меңдән ашыу кеше хеҙмәт итә. Әрмәнстан ситтәре ғәскәрҙәре бөгөн Әзербайжан һәм Грузия сиктәрен һаҡлай. Ә Иран һәм Төркиә сиктәрен Рәсәй һалдаттары һаҡлауын дауам итә. Әрмәнстан Әрмеһе менән Президент һәм Яҡлау Министрлығы идара итә.
Әрмәнстан ҠК составында:
- 4 пехота бригадаһы
- 10 айырым пехота полкы
- 1 артиллерия бригадаһы
- 2 зенит-ракетлы бригада
- 61 БТР һәм БМП
- 82 төрлө ҡораллы осоу аппараты
Халыҡ һәм Әрмәнстандың милли составы[үҙгәртергә]
Демография[үҙгәртергә]
2012 йылдың 1 февраленә Әрмәнстан Республикаһының халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстанда - 3 274 300 кеше йәшәй. Шул иҫәптән:
- Ауылда- 1178000 кеше
- Ҡалала- 2097000 кеше (ул һандан 1127000-Ереванда)[8]
Әрмәнстандың милли составы һәм дини составы[үҙгәртергә]
Әрмәнстандың милли составы буйынса ул Республика бермилләтле тип әйтергә була. Ул илдең халҡынан 96% әрмән. Шулай булһала, Әрмәнстанда езидтар,ассириялылар, ҡурдтар, грек халыҡтары йәшәй һәм урыҫ, украин диаспоралары бар.[9]
Дин[үҙгәртергә]
Әрмәнстан Республикаһында христианлыҡ тарихы ныҡ бай, мәҫәлән Әрмән Дәүләте христиан динен Дәүләт һымаҡ иғлан иткән илдәр араһынан иң беренсеһе. Әммә бөгөн Әрмәнстан Республикаһының Конституцияһы буйынса Әрмәнстанда Дәүләт дине юҡ, әммә Әрмән Апостол Серкәүенең ижтимағи әһәмиәтлелеге танылған[10], ул диндең яғына бөгөн ӘР 94,4 % халҡы тора. Ҡалғандары: езидтарҙың милли дине (40000 кеше йәки 1,3%), йәһүтлек (500-1000 кеше ), ислам (Ереванда һәм Абовян районында 1000 кешенән артыҡ)[11]
Әрмәнстандың Тыш сәйәсәте[үҙгәртергә]
Әрмәнстан-бойондороҡһоҙ ил һәм үҙенең тыш сәйәсәтен үҙе алып бара. Әрмәнстандың тыш сәйәсәтен ӘР Президенты һәм Хөкүмәте аша алып барыла. Әрмәнстан Республикаһы 1991 йылда суверенитет ала һәм 1992 йылдың 2 мартында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына ҡабул ителә. Әрмәнстандың суверенитетын бөгөнгө көндә 1 генә ил танымай- Пакистан[12]. Әрмәнстан Республикаһының донъяла киң Уның вәкиләттәре һәм консуллыҡтары күп илдәрҙә бар. ӘР вәҡилләттәре таралыуына Әрмән халҡының бөтә илдәрҙә әрмән диаспоралары ҙур булыуы менән дә бәйле. Әрмәнстан Республикаһының вәҡилләтлеге киң булһала уның араһында әрмән халҡы тарихы факттарын ҡайһы бер күрше халыҡтары янынан танымау илдәр менән аралашыуына проблемалар яһай. Мәҫәлән ул Әрмән геноциды таныуы проблемаһы һәм Ҡарабах проблемаһы ошо проблема Әрмәнстандың Әзербайжан, Төркиә илдәре менән аралашыуында ауырлыҡ өҫтәй. Әрмәнстан Республикаһы бөгөн элекке СССР республикалары менән, Европа, Азия,Африка илдәре менән уңышлы аралашыуы күренә. Рәсәй Федерацияһы менән ӘР иң яҡын арала. Әйтәйек, Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәренең 102-се Ғәскәри базаһы- Гюмри ҡалаһында урынлашҡан. Унан башҡа РФ менән ҙур союзлыҡ арала торала-ӘР РФ яғынан күп халыҡ-ара геополитик, иҡтисади проекттарында ҡатнаша. Әрмәнстан Республикаһы ҡатнашҡан ойошмалар: Бойондороҡһоҙ Илдәр Берлеге(1992 й.12февраленән), Европа Советы(2005), Коллектив Хәүефһеҙлек Договорының Ойошмаһы(15.05.1992й) һ.б.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Әрмәнстан Республикаһы Конституцияһы
- ↑ Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ
- ↑ Туристическая Армения сайтынан алынды
- ↑ Әрмән Республикаһының Конституцияһы
- ↑ Әрмән Республикаһының Конституцияһы
- ↑ Әрмән Республикаһының Конституцияһы
- ↑ Әрмән Республикаһының Конституцияһы
- ↑ Еркрамас сайты Мәғлүмәтенән
- ↑ Әрмән сәфәрлек бюроһы сайтынан алынды
- ↑ Әрмәнстан Конституцияһының 8.1 һанлы статьяһы
- ↑ Әрмәнстан диндәре
- ↑ Әрмәнстанды Пакистан яғынан танымауы Ҡарабах проблемаһында, Пакистандың Әзербайжан яғында тороуо менән бәйле
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Н. М. Лагов. Н. П. Карбасников. Армения: Очерк прошлого, природы, культуры и пр — Петроград, 1915. — С. 144.
- Б. А. Алексеев, Н. Н. Алексеева, А. И. Даньшин, И. С. Зонн, И. С. Иванова, Е. Н. Самбурова, И. Е. Тимашев (авторы — составители) «Вся Азия. Географический справочник» — Москва: АСТ: Муравей, 2003.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Ҡултыҡ
Ҡултыҡ — океандың, диңгеҙҙең ҡоро ер эсенә кереп торған өлөшө. Ҡултыҡтың гидрологик һәм гидрохимик шарттары һыү ятҡылығы менән бер төрлө. Ҡайһы бер осраҡта климат һәм материктан ағып төшкән йылғалар һыу составын үҙгәртә.
Ҡултыҡ төрҙәре: бухта, фьорд, лагуна, гавань.
Донъя океанында иң ҙур ҡултыҡтар: Аляска, Бенгаль, Бискай, Австралия ҙур, Гвинея ҡултыҡтары.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
Гейрангер-фьорд, Норвегия
-
Венециан лагунаһы. Космостан күренеш.
-
Днестр йылғаһында Днестр лиманы. Космостан күренеш.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ә (кирил хәрефе)
Әә (ә) -- башҡорт алфавитының ҡырҡынсы хәрефе.
Башҡорт алфавитында[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Ә -- теркәүес. Бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған һөйләмдәрҙе йәки һөйләмдең киҫәктәрен теркәү өсөн ҡулланыла.Миҫал: Сәғәт ун тулды, ә ул һаман юҡ.
Ә -- киҫәксә. 1. Һүҙ йәки һөйләм алдында баҫым менән әйтелеп, иғтибарҙы йәлеп итеү, тәьҫирлекте көсәйтеү өсөн ҡулланыла.. Миҫал: Ә бар ине бит шәп саҡтар! 2. Ишетмәй ҡалған нәмәне ҡабатлап һорағанда ҡулланыла. миҫал: Ә? Нимә тинең? 3. Һөйләм аҙағында килеп, ғәжәпләнеүҙе, аптырауҙы, һоҡланыуҙы көсәйтеү өсөн ҡулланыла. Миҫал: Шәп бит, ә!
Ә (ә-ә-ә) -- ымлыҡ. 1. Нимәнелер иҫкә төшөргәндә, һиҙенгәндә, аптырағанда әйтелә. Миҫал: Ә-ә, шулаймы ни? 2. Асыу ҡатыш ризаһыҙлыҡ белдергәндә әйтелә. Миҫал: Ә-ә, һин әле шулай һөйләшәһеңме?


text:
Ҡурған өлкәһе
Ҡурған өлкәһе — Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең көньяғында урынлашҡан Рәсәйҙең төбәге.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Төмән өлкәһе һәм Ҡаҙағстан м‑н сиктәш. Үҙәге — Ҡурған ҡалаһы. 1943 й. 6 февр. ойошторолған. Составында 24 район, 9 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба. Урал федераль округы составына инә. Майҙаны — 71 мең км2.
Халҡы[үҙгәртергә]
Халҡы – 0,9 млн кеше, ш. иҫ. 12,3 мең башҡорт (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 12,7 кеше/км2. Халҡының тәбиғи кәмеүе — 2,8 мең кеше. Урбанизация — 54,6%; ҙур ҡалалары — Ҡурған, Шадринск. Иҡт. әүҙем халҡының һаны — 473 мең кеше. Миграция иҫәбенә кәмеүе — 4,2 мең кеше. Милли составы (%): урыҫтар – 90, татарҙар – 1,9, башҡорттар — 1,4. Ҡурған өлкәһе башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай.
Тарих[үҙгәртергә]
16 б. уртаһына тиклем Ҡурған өлкәһе терр‑яһы Себер ханлығында була, уға Уралдың көнсығыш битләүҙәрендә, Исәт, Мейәс, Уй йй. буйында йәшәгән башҡорттарҙың ерҙәре инә. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң Себер даруғаһының Ҡатай, Ҡалмаҡ һәм Һарт улустары, 1919 й. тиклем — Силәбе өйәҙе, 1919—22 й. — Ялан кантоны, 1943 й. Ҡ.ө. Әлмән районы һәм Сафакүл районы башҡорттар айырыуса тупланып йәшәгән терр‑ялар иҫәбенә инә.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ҡурған өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм ҡанундар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡурған өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Ҡурған өлкәһе Губернаторы
Ҡурған өлкәһе Губернаторы — Ҡурған өлкәһе башлығы һәм Ҡурған өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡурған өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Ҡурған өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡурған өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Ҡурған өлкәһе суд системаһы составында:
- Ҡурған өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Ҡурған өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡурған өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Ҡурған өлкәһе өлкә думаһы.
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]
Өлкәлә 24 муниципаль район һәм 2 ҡала округы бар.
- Муниципаль райондар
- Әлмән районы
- Белозерский районы
- Варгаши районы
- Далмат районы
- Звериноголовский районы
- Каргаполье районы
- Ҡатай районы
- Кетов районы
- Ҡортамыш районы
- Лебяжье районы
- Маҡуш районы
- Мишкин районы
- Мокроус районы
- Петухов районы
- Половинское районы
- Тубыл яны районы
- Сафакүл районы
- Целинный районы
- Частоозерье районы
- Шадринск районы
- Шатров районы
- Шумиха районы
- Щучье районы
- Юрғамыш районы
- Ҡала округттар
Башҡортостан м‑н Ҡурған өлкәһе араһында хеҙмәттәшлек[үҙгәртергә]
Башҡортостан м‑н Ҡурған өлкәһе араһында Гуманитар өлкәлә хеҙмәттәшлек итеү т‑да килешеүгә (1995), Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1998), Сауҙа‑иҡт., фәнни‑техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (2006) ҡул ҡуйылған. Башҡортостан м‑н Ҡурған өлкәһе араһында сауҙа әйләнеше 2006 й. 1485,8 млн һум тәшкил иткән. Башҡорттарҙың йәмәғәт берекмәләре, 18 башҡ. фольклор, ш. иҫ. 3 балалар коллективы эшләй. 1995 й. алып өлкә радиоһында башҡорт телендә ай һайын “Тыуған яҡ” тапшырыуы сыға. Райондың 17 мәктәбендә (7‑һендә башҡ. теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ өйрәнелә) башҡ. халҡының тарихы һәм әҙәбиәте б‑са факультативтар, түңәрәктәр ойошторола. Әлмән районы Тәңрекүл урта мәктәбе башҡ. телен, мәҙәниәтен, тарихын өйрәнеү б‑са методик үҙәк булып тора.
2005 йылдан башлап Башҡортостан һәм Ҡурған өлкәһе ғилми һәм медицина учреждениелары араһында үҙ‑ара хеҙмәттәшлек үҫешә, атап әйткәндә, акад. Г.А.Илизаров ис. “Тергеҙеү травматологияһы һәм ортопедияһы” Рәсәй ғилми үҙәге (Ҡурған) Башҡортостандың медицина учреждениеларына консультатив һәм методик ярҙам күрһәтә. Ҡурған өлкәһе тыуған Ғ.С.Ғәлиуллина, Ш.Ә.Манатов, Д.П.Соколов, Ғ.Ғ.Тағанов һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Проект «Старые фотографии и открытки Кургана и Курганской области»
- Правительство Курганской области — Официальный сайт
- Курганская областная Дума — Официальный сайт
- Портал представительных органов муниципальных районов и городских округов Курганской области — Официальный сайт
- Официальный сайт Администрации и городской Думы Кургана
- Управления культуры Курганской области — Официальный сайт
- Курганская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»
- Информационный портал Кургана
- Спутниковые снимки и векторные карты Кургана и Курганской области
- Лица Зауралья


text:
Ижек
Ижек — һүҙҙең бер тын менән әйтелә торған быуыны. Һүҙ ижектәргә бүленә.Һүҙҙә нисә һуҙынҡы өн булһа, шул тиклем ижек була. Һүҙ бер нисә ижектән торорға мөмкин.Ижектә бер һәм бер нисә өн булырға мөмкин: хат, у-лар, ҡа-ла, ба-ла-лар-ҙы-ҡы.
Йөкмәткеһе
Өдәргә ҡарап бүленеше[үҙгәртергә]
Ижектәр бер. ике, өс, дүрт өндән торорға мөмкин. Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙең килеү тәртибенә ҡарап, башҡорт телендә 6 төрлө ижек булыуы мөмкин.
- Бер һуҙынҡынан торған.
- Һуҙынҡы һәм тартынҡынан торған.
- Тартынҡы менән һуҙынҡынан торған.
- Тартынҡы, һуҙынҡы, тартынҡынан торған.
- Һуҙынҡы, тартынҡы. тартынҡынан торған.
- Тартынҡы, һуҙынҡы, тартынҡы, тартынҡы.
Юлдан юлға күсереү[үҙгәртергә]
Һүҙ бер юлдан икекнсе юлға күскәндә ижеккә бүлеп күсерелә: баш-лыҡ. урман, балалар-ҙың. Һүҙҙе юлдан күсергәндә бер генә һуҙынҡы өндән торған ижек юл аҙағына ҡалдырылмай, шулай уҡ икенсе юлға күсерелмәй. Ижек аҙағында Ъ,Ь хәрефтәре булһа, улар тәүге юлда ҡалдырыла.
Асыҡ һәм ябыҡ ижектәр[үҙгәртергә]
Әгәр ҙә ижектең һуҙынҡыға тамамланһа, асыҡ ижек тип атала, әгәр ҙә тартынҡыға бөтһә ябыҡ ижек була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Трутовка
Трутовка — йомортҡа һалыусы эшсе ҡорт.
Билдәле булыуынса, эшсе ҡорттар енси органдары үҫешеп етмәгән инә ҡорттар. Улар ҙа йомортҡа һалыуға һәләтле. Ҡайһы саҡ улар аталанмаған йомортҡа һала башлай, һәм унан гел әре ҡорттар үрсей. Бындай хәл оҙаҡ ваҡыт инәһеҙ ҡалған йәки ҡарт инәле күстәрҙә күҙәтелә.
Тышҡы ҡиәфәтенән трутовкаларҙы эшсе ҡорттарҙан ацрып булмай. Эске ағзалары иһә айырыла: йомортҡалар барлыҡҡа килеүсе күкәй көпшәләре 12-гә барып етергә мөмкин.
Трутовкалар йомортҡаны дөрөҫ һалмай, ҡайһы саҡта бер күҙәнәккә бер нисә йомортҡа һала, ә ҡайһы күҙәнәктәрҙе һалмай уҙып китәләр. Ҡайһы бер осраҡтарҙа умарталағы ҡорттар, трутовкаларға инә ҡортҡа ҡараған һымаҡ ҡарай башлайҙар.
Трутовкаларҙың барлыҡҡа килеүе умартала инә ҡорттоң кәрәклеген иҫкәртә. Трутовкалар барлыҡҡа килгән ғаиләгә яңы бәләкәс күс өҫтәү тәҡдим ителә. Һәм ҡорттар был ғаиләләге трутовкаларҙы юҡҡа сығара.


text:
Ҡаҙағстан
Ҡаҙаҡстан Республикаhы (Ҡаҙаҡстан, (ҡаҙ. Қазақстан Республикасы) — Үҙәк Азияның көньяҡ-көнбайышында һәм Көнсығыш Европаның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Майҙаны (2 724 900 км²) буйынса донъяла 9-сы урында тора. Ҡоро ерҙә сик оҙонлоғо — 12 000 км-ҙан ашыу. Көнбайышында Волга йылғаһының дельтаһынан көнсығышта Алтай тауҙарынаса, төняғында Көнбайыш Себерҙән көньяғында Тянь-Шань тауҙарынаса һуҙылған.
Төньяғында һәм көнбайышында Рәсәй Федерацияһы, көнсығышында Ҡытай, көньяғында Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Төрөкмәнстан менән сиктәш. Каспий һәм Арал менән йыуыла. Донъя океанына сығышы булмаған дәүләттәрҙең иң өлкәне булып тора. Донъяның алты бойондороҡһоҙ Төрки дәүләттәренең бере.
1997 йылда башҡалаһы иң ҙур ҡалаһы Алматынан Астанаға күсерелде.
16,4 миллионлы халҡы (2010 баһалау) буйынса Ҡаҙаҡстан донъяла 62-се урында тора; шулай ҙа, уның халыҡ тығыҙлығы квадрат километрына 6 кешенән түбән.
Тарих[үҙгәртергә]
Хәҙерге Ҡаҙаҡстандың ерендә борондан күсмә халыҡтар торған. 16 быуатта ҡаҙаҡтар үҙенә башҡа халыҡ булараҡ билдәлек ала; улар өс жүз дән тора. 18-сы быуатта Ҡаҙаҡ далаһына урыҫтар күсеп килә башлай; 19 быуаттың уртаһында барлыҡ Ҡаҙаҡстан Рәсәй империяһының өлөшөнә әүерелә. 1917 йылдың революцияһы һәм артабанғы граждандар һуғышы осоронда Ҡаҙаҡстан административ яҡтан бер нисә тапҡыр төрлөсә бүленә; 1936 йылда СССР составында Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы барлыҡҡа килә. 20 быуатта Ҡаҙағстанда Советтар Союзының күпселек проекттары атҡарыла, шул иҫәптән Хрущёвтың сиҙәмде күтәреү кампанияһы, Байконур космодромы һәм Семипалатинск полигоны - СССР-ҙың төп ядро ҡоралын һынау майҙаны.
Ҡаҙаҡстан 1991 йылдың 16-сы декабрендә, Совет республикаларының һуңғыһы булып үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. Советтар Союзының һуңғә йылдарында етәксеһе булған Нурсолтан Назарбаев уның тәүге президенты була. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Ҡаҙағстан тотанаҡлы тышҡы сәйәсәт алып бара, үҙенең иҡтисадын, беренсе рәттән нефть сәнәғәтен үҫтерә.
Иҡтисади яҡтан ил тиҙ үҫеш кисерһә, президенты Назарбаев илдәге сәйәсәттә ҡаты хакимлыҡ итә. Шул уҡ ваҡытта, Ҡаҙағстандың халыҡ-ара абруйы күтәрелеп килә. Хәҙерге көндә ул Үҙәк Азияның өҫтөн дәүләте һанала.
Ил бер нисә халыҡ-ара ойошмаларҙың, әйтеп үткәндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Евро-Атлантик Партнёрлығы Советы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Шанхай Хеҙмәттәшлек Ойошмаһының нең ағзаһы булып тора. Элекке СССР-ға ингән илдәрҙән НАТО менән Айырым Партнёрлыҡ планы ҡорған алты илдең берәүһе.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Президенты
Ҡаҙағстан Президенты - Ҡаҙағстан башлығы һәм Ҡаҙағстандын иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡаҙағстан Президенты , Ҡаҙағстан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡаҙағстан Конституцияһы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан суд системаһы составында:
- Ҡаҙағстандын Юғары суды һәм өлкә, ҡала, хәрби түбәнге инстанция судтар
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Парламенты
Ҡаҙағстан Парламенты – ике палатаһынан тора: Сенат (юғары) һәм Мәжлис (түбәнге).
Мәжлис – Рәсәйҙәге Дәүләт думаһы аналогы.
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Ҡаҙаҡстан — унитар дәүләт булып тора. Административ яҡтан ул 14 өлкәгә бүленә; 2 ҡалаһы республика буйһонғанлығында тора.
Ҙур ҡалалары[үҙгәртергә]
Дин[үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан ерендә 75% мосолман, 25 % христиан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Географическое положение, природные условия
- ↑ Агентство Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами
- ↑ Өлкә, ҡала, район буйынса халыҡ һаны
- ↑ Территориальные органы
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
parlamтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Численность населения РК по областям, городам и районам на 1 октября 2010 г.


text:
Алжир
Алжи́р (ғәр. الجزائر әл-Джаза́ир), рәсми исеме — Алжир Халыҡ Демократик Республикаһы (ғәр. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية аль-Джумхури́я аль-Джазаири́я ад-Димукрати́я аш-Шааби́я) — Урта диңгеҙҙең көнбайышында урынлашҡан Төньяҡ Африкалағы дәүләт. Алжир Африкалағы иң ҙүр дәүләттәрҙең береһе.
Көнбайыштан Марокко, көньяҡ-көнбайыштан Мавритания һәм Мали, көньяҡ-көнсығыштан Нигер, көнсығыштан Ливия һәм Тунис менән сиктәш. Илдең ҙүр өлөшөн Сахара сүллеге биләй. Башҡалаһы — Алжир ҡалаһы.
XVI — XVIII быуаттарҙа Алжир Ғосман империяһы составында була. XIX быуат башында француз колонизацияһы башлана. 1954 йылда Алжир милли азатлыҡ фронты ойошторола. Француз колониаль ғәскәренә ҡаршы ҡан ҡойошло һуғыш нәтижәһендә 1962 йылда Алжир бойондороҡһоҙ социалистик дәүләт була. 1980 йылдар аҙағында донъяауи (дини булмаған) власть һәм исламстар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ граждандар һуғышына әйләнә. Һуғыш ислам фундаменталистәрен тар-мар итеү менән тамамлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2010). «World Population Prospects, Table A.1» (PDF) (United Nations). Проверено 2009-03-12.
- ↑ 2,0 2,1 Algeria. International Monetary Fund. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 1 октябрь 2009 тикшерелгән.


text:
Европа Виадрина университеты
Координаталары: 52°20′32.04″ т. к. 14°33′13.66″ кс. о. / 52.342234° т. к. 14.553797° кс. о. (G) (O) (Я)
Европа Виадрина Университеты (нем. Europa-Universität Viadrina in Frankfurt (Oder)) — Германияның көнсығышында, Бранденбург ерендә , Франкфурт-на-Одере ҡалаһында урынлашҡан Европаның иң беренсе университеттарының береһе.
Тарихы[үҙгәртергә]
1506 йылда Реформация дәүерендәге немец гуманисы Вимпина Конрад ҡарары менән асылған университет. Вимпина Конрад университеттың беренсе ректоры була.
Название «Виадрина» һүҙе лат. Viadrina һүҙенән килеп сыҡҡан, «Одерҙа» тигәнде аңлата.
Виадрина университеты асылғас, унда Германия, Польша, Швеция, Норвегия һәм Даниянан килген 900 студент белем ала. Ул ваҡытта Одерҙағы франкфуртта 5 мең кеше йәшәй һәм ҡала хаклы рәүештә университетлы тип атала.
1811 йылда университет Вроцлав ҡалаһына күсерелә (ул ваҡытта ҡалала Наполеон Францияһы хакимлек итә, 1814 йылдан ҡалала Пруссия хакимлеге урынлаша)
Броцлав ҡалаһына күскәнсе Виадрина университетында 55 000 тирәһе кеше белем ала. Университет үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.
Билдәле университет тамамлаусылары араһында Ульрих фон Гуттен, ТомасМюнцер, Вильгельм һәм Александр Гумбольдты, Карл Филипп Эммануил Бах, Генрих фон Клейст һ.б.
180 йыл үткәс 1991 йылдың 15 июлендә Виадрина университеты яңынан асыла һәм беренсе уҡыу йылын башлай.
Факультеттар[үҙгәртергә]
- Юридик
- Иҡтисад
- Мәҙәниәт


text:
Ашарға яраҡлы бәшмәктәр
Ашарға яраҡлы бәшмәктәр — кеше өсөн ашарға яраҡлы аскомицеттар (бүрекбаштар, тубырсыҡбаштар, трюфелдәр) һәм базидиомицеттар (эшләпәле бәшмәктәрҙең күпселеге).
500‑гә яҡын төрө билдәле, Башҡортостан Республикаһында 150‑нән ашыу төрө бар. Хужалыҡтағы әһәмиәте буйыннса ашарға яраҡлы бәшмәктәр категорияларға айырыла:
- аҡ бәшмәк, гөрөздә, деликатес, йәки ысын, ерән бәшмәк; аҙыҡ ҡиммәттәре юғары
- уҫаҡ гөрөздәһе, майлы бәшмәк, ҡайын бәшмәге, аҡ ҡарағай бәшмәге, уҫаҡ бәшмәге һ.б.
- ябай һары бәшмәк, йәшел мүк бәшмәге, һарыҡ бәшмәге һ.б.
- ҡарама бәшмәге, сыбар сатыр бәшмәге, сыбар мүк бәшмәге һ.б.; алдан эшкәртеү талап ителмәй.
Шулай уҡ шартлы ашарға яраҡлы бәшмәктәр. (йөнтәҫ бәшмәк, ҡара гөрөздә, шәмәхә рядовка һ.б.), уларҙы өлгөрөп етмәҫ борон ҡулланырға кәрәк; өлгөргән (киҫкен, ҡырҡыу тәмле йәки ағыулы) — тик кулинар эшкәртеүҙән һуң ғына; башҡа аҙыҡ-түлек менән ҡулланғанда ағыуланыуға килтереүсе (тиреҫ бәшмәктәре һ.б.) төрҙәргә айыралар. Ашарға яраҡлы бәшмәктәр аҡһымдар (2—5%; башлыса фосфорлы гликопротеидтар), липидтар (0,3—0,8%; майлы к‑таларҙың глицеридтары, стериндар, фосфатидтар һ.б.), углеводтар (0,8—4%; гликоген, глюкоза, микоза һ.б.), минераль матдәләр (калий, кальций, магний, баҡыр, натрий, фосфор һ.б.), А витаминдары һ.б. бар. Республикала ябай ҡарама бәшмәге һәм ике споралы аҡ көләпәрә бәшмәге үҫтерелә. Мәрйен һымаҡ гериций, ҡыҙ сатырбәшмәге, сатыр грифола, пәрҙәүек, бөҙрә спарассис БР‑ҙың һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән. 20 быуаттың 70‑се йылдарында Башҡорт дәүләт университетында һәм БДПИ‑ла ашарға яраҡлы бәшмәктәр, төрҙәр составы (Б.М.Миркин, Л.Ғ.Наумова), Биология институтында биологик һаҡламы һәм ҡулланылыуы (Е.В.Кучеров) өйрәнелгән. Көньяҡ Урал ҡурсаулығында ашарға яраҡлы макромицеттар (Н.С.Байтирәкова, А.М.Хәбибуллина), Ботаника баҡса‑институтында ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙең үҫеү урындары һәм йыйыу ваҡыты С.В.Кучерова тарафынан өйрәнелә.


text:
Алмағас ҡорто
Алмағас ҡорто йәки күбәләге [1] (лат. Cydia pomonella, урыҫ. Яблонная плодожорка) – алмағасты зарарлаусы япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған күбәләк; алмағастың иң ҡурҡыныс ҡоротҡосо, шулай уҡ груша, слива һ.б. емеш культураларын зарарлай. Ҡанат йәйеме 15-19 мм, май-июльдә оса. Инә заттар күкәйҙәрен (180 -гә тиклем) япраҡтарға йәки өлгөрөп етмәгән емештәргә һала. Берәр аҙнанан күкәйҙәрҙән гусеницалар сыға, емеш йомшағы һәм орлоғо менән туҡланғанда туҡымаларҙы кимереп юлдар яһайҙар.
Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары[үҙгәртергә]
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 (тат.)
- Плодожорка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
• Кузнецов В.И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) - Листовертки. /Насекомые и клещи - вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Чешуекрылые. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.


text:
Юлдаш (төшөнсә)
Юлдаш һүҙенең бер нисә төшөнсәһе бар.
Һүҙ[үҙгәртергә]
Юлдаш — исем. 1. Юлда бергә барған кеше. Юлдаш булыу. 2. Күсмә мәғәнәлә — Бер рух, теләкле кеше. Юлдаш табыу. Ғүмерлек юлдаш. Ышаныслы юлдаш. Тормош юлдашы тормош юлын бергә үткән, бергә йәшәгән кеше.[1]
Мәҡәләләр[үҙгәртергә]
Исемендә юлдаш һүҙе булған мәҡәләләр.
- Башҡортостан юлдаш телевидениеһы — Башҡортостан республикаһының милли (дәүләт) телеканалы.
- Юлда́ш — радиоканал Юлда́ш радиоһы,(Радио Юлдаш), Башҡортостан Республикаһында тәүлек әйләнәһенә эшләгән башҡорт телендә ойошторолған дәүләт радиоһы.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Фёдоровка районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Балаҡатай районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Ауырғазы районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Ҡариҙел районында урынлашҡан.
- Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан.
- Үрге Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Мәләүез районында урынлашҡан.
- Үрге Юлдаш — ауыл, Башҡортостандың Илеш районында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка (под. ред. З.Г.Ураксина, 2006)


text:
Өфө дәүләт авиация техник университеты
Өфө дәүләт авиация техник университеты (ӨДАТУ) — Башҡортостан Республикаһының һәм Өфө ҡалаһының иң ҙур университеты. Хәҙерге ваҡытта алдынғы фән һәм мәҙәниәт үҙәге булып тора. ӨДАТУ инновациялы уҡытыу ысулдар буйынса еңеүсе тип иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Университеттың тарихы[үҙгәртергә]
1932 йылда Рыбинск ҡалаһында университет беренсе өй ташын һала.
1939 йылдың көҙөндә университетты Өфө ҡалаһына күсереп алып киләләр, сөнки Бөйөҡ Ватан һуғышы башланып китә.
1942 йылда университетҡа яңы исем бирелә. Ул Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө дәүләт авиация университеты булып китә.
1992 йылда УАИ техник статусҡа лайыҡ була.
Мәғлүмәт[үҙгәртергә]
ӨДАТУ бөгөнгө көндә 7 үҡыу бүлегенән тора. Университетта тәжрибәле белгестәрҙе әҙерләү 61 йүнәлеш буйынса алып барыла. Барыһы 8 корпустан торған университет әлеге ваҡытта 9-һын төҙөй. ӨДАТУ 20 меңдән ашыу студенттар белем ала.
Университеттың ректорҙары
1932—1933 — Фрейман С. А.
1933—1935 — Душинов Н. И.
1935—1936 — Гординский З. Г.
1936—1939 — Гогосов Владимир Антонович
1939—1942 — Емелин Иван Павлович
1942—1944 — Гусаров Александр Филиппович
1944—1961 — Емелин Иван Павлович
1961—1992 — Мавлютов Рыфат Рахматуллович
1992—2003 — Күсимов Салауат Таһир улы
2003 йылдан хәҙергәсә — Ғөзәйеров Морат Баҡый улы
Авиация университеты бинаһы – Башҡорт АССР-ң Советтар йорто[үҙгәртергә]
Университеттын баш йорто 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса «Советтар йорто» һымаҡ төҙөлдө. 1958 йылда йорт университетҡа тапшырылды.
Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә]
Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә]
- Зайцев Михаил Алексеевич (1938-2010) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе (1995-1999).
Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә]
Химия[үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә]
Билдәле уҡытыусылар[үҙгәртергә]
- Лавров Сергей Андреевич (6.11.1935, Ҡаҙаҡ АССР ы Жана Семей ҡсб), конструктор. Техник ф. канд. (1974). БАССР ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1977). Ҡазан авиация ин тын тамамлағандан һуң (1959) ӨПЭПБ ла эшләй: өлкән инженер конструктор, 1960 й. алып баш конструктор урынбаҫары, 1964 й. — баш конструктор, 1991 й. — тәж. КБ нач., 1994 й. — конструкторлыҡ техник бүлек начальнигы. 1996 й. башлап ӨДИСА ла, бер үк ваҡытта 2005—12 йй. ӨДАТУ ла уҡыта. Л. етәкс. хисаплау техникаһының (борт цифрлы хисаплау машиналары), электр бритваларының, ш. иҫ. донъялағы тәүге “Ағиҙел 1К” космик бритваһының төрлө модификациялары эшләнә һәм етештереүгә индерелә. 30 ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы. “Почёт Билдәһе” орд. м н бүләкләнгән (1969).


text:
Эстония
Эстония, рәсми исеме Эстон Республикаһы (эстонса Eesti, Eesti Vabariik) — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе ағзаһы. Төньяҡта Рәсәй, көньяҡта Латвия менән сиктәш. Төньяҡтан Финн заливы менән йыуыла, шулай уҡ Финляндия менән һыу сиге бар. Көнбайыштан Балтик диңгеҙе менән йыуыла, шулай уҡ Швеция менән һыу сиге бар.
География[үҙгәртергә]
Европаның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡтан Финн ҡултығы, көнбайыштан Балтик диңгеҙе һәм Рига ҡултығы менән йыуыла. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына Балтик диңгеҙе акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған, 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: Сааремаа, Хийумаа,Муху, Вормси, Кихну һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны зур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың барлығы 5% йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. .
Эстония майҙаны 45 226 км².
Эстонияның административ бүленеше[үҙгәртергә]


text:
Ҡыҙыл балыҡ
Ҡыҙылса, Ҡыҙылбалыҡ (урыҫ. Обыкнове́нный тайме́нь[1], лат. Hucho taimen) — мәрсен һымаҡтар төркөмөнә ҡараған ҡараһыу тәңкәле, ҡыҙғылт ҡанатлы йыртҡыс балыҡ[2]; һөмбаш балыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ. "Ҡыҙыл китап"ҡа кергән.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һорораҡ, суртанға оҡшаған, туҡмаҡ башлы,ваҡ тәңкәле, ҡанаты ҡыҙыл ҡара булған ҡыҙыл төҫтәге балыҡ.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Шәп аҡҡан, таҙа, һалҡын һыулы йылғаларҙа йәшәй. Иң ағын урындарҙы һайлай. Башҡортостанда Ҡариҙел, Ағиҙел, Еҙем йылғаларында осрай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Позвоночные животные России: обыкновенный таймень
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005


text:
Ҡымыҙ
Ҡымыҙ— бейә һөтөнән әсетеп әҙерләнгән күпереп торған аҡ төҫтәге эсемлек. Ҡымыҙҙы иң беренсе күсмә халыҡтар эшләргә өйрәнгәндәр һәм уңы эшләү ысулын быуаттар буйына сер итеп һаҡлағандар.
Рәсәйҙә ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы тәүге тапҡыр 1890 йылда С. Аксаковтың ейәнсәре О. Аксакова тарафынан төҙөлә. 1892 йылда Шафран тимер юл станцияһы тирәләй санаторийҙар селтәре барлыҡҡа килә. 1898 йылда Андреевский санаторийы асыла. Бөгөн Башҡортостан ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булып тора. «Шафран», «Йоматау», «Алкино», «Глуховская», «Чехов», «Аксаков» исемендәге шифаханалар һәм башка ойошмалар бар. Шәхси эшҡыуарҙарҙа ҡымыҙ етештереү эшенә ҡушала.
Ҡымыҙ тарихынан[үҙгәртергә]
Ҡымыҙ тураһында иң беренсе яҙманы Геродот (б.э.т. 484—424 й.) ҡалдырған. Ул скифтарҙың ағас батманда ҡымыҙ бешеүҙәре тураһында яҙған.
Ҡымызҙы әсетеү һәм уның кеше организмына тәьҫире хаҡында 1253 йылда француз сәйәхәтсеһе Вильгельм Рубрикиус яҙып ҡалдырған. Һуңынан итальян сәйәхәтсеһе Марко Поло (1254— 1323) уны «аҡ шарап» менән сағыштырған.
Рәсәйҙә «Ипатьевский список» тигән боронғо урыҫ йылъяҙмаһында ҡымыҙ тәүге тапҡыр телгә алына. Игорь Северской ҡыпсаҡтарҙа 1182 йылда әсирлектә булғанда, һаҡсылар ҡымыҙ эсеп иҫереп йоҡлап киткәс, ҡасҡан. Башҡа йылъяҙмала Тверь кенәзе Михаилды әсир булараҡ ҡымыҙ эсергә мәжбүр итеүҙәре, 1245 йылда Батый хан кенәз Даниил Галицкийҙы ҡымыҙ менән һыйлауы ла телгә алына.
Урыҫ сәйәхәтсеһе Паллас 1770 йылда: «Башҡорт далаһына ҡымыҙ эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки һаулыкҡа уның файҙаһы бик ҙур», — тип яҙа. Был файҙалы эсемлек тураһында заманында мәшһүр урыҫ яҙыусылары В. Даль, С. Аксаков, Л. Толстой һ.б. үҙ һүҙҙәрен әйтеп ҡалдырған. Ҡымыҙҙы пропагандалаусы инглиз Дж. Каррик хатта башҡорт аттарын Англияға ла алып ҡайта.Әммә беҙҙәге кеүек ҡымыҙ килеп сыҡмай. Башҡорт апайҙарын да алып барып ҡымыҙ бешеп ҡарайҙар. Әммә эсемлек башҡорт ерлегендәге кеүек тәмле килеп сыҡмай. Башҡортостан ерлегендә үҫкән ҡылғанға һәм үҫемлектәргә күрә башҡорт ҡымыҙы ҡабатланмаҫ тәмгә эйә, шифалы. Ирәндек ҡылғаны менән туҡланған бейә һөтөнән бешкән Баймаҡ ҡымыҙы айырыуса тәмле, тиҙәр.
Өй шарттарында ҡымыҙ эшләү ысулы[үҙгәртергә]
Әгәр ҙә өй шарттарында ҡымыҙ яһап эсергә теләһәгеҙ, уны ҙур быяла банкала ла бешергә мөмкин. Әсегән бейә һөтөн (ул ҡатыҡ һымаҡ ҡуйы була) банкаға һалып, уға яңы ғына һауылған һөт ҡушып болғаталар ҙа, банканың ҡапҡасын ябып, бер-ике сәғәт буйы туҡтауһыҙ тиерлек бешәләр (болғаталар). Банка йылы урында торорға тейеш. Бер аҙҙан, әгәр ҡымыҙҙың өҫтөнә һыуы һарҡып сыға башлаһа, 1-2 аш ҡалағы самаһы шәкәр ҡомо ҡушып, йәнә берәр сәғәт бешәләр. Әсеүе һәм бешеүе еткән ҡымыҙ болғатҡан саҡта күперелеп торор.
Ҡымыҙ бешеү өсөн ағас күнәгегеҙ, бешкәгегеҙ булһа, эсемлек бигерәк тә уңыр. Йәй, көндәр эҫе торғанлыҡтан, ҡымыҙ тиҙ әсеп, иҫкереп бара, шуға күрә ҡымыҙ бешер алдынан ҡоро ағас таптарына йәки ҡайын туҙына ут төртөп ағас күнәкте шуның өҫтөнә ҡаплап, ыҫлап алырға кәрәк. Шулай иткәндә ҡымыҙ тәмлелә була, оҙағыраҡта һаҡлана.


text:
Сүстәр
Сүс (күп. сүстәр) — материалдың сиратылмаған ептәренән йәки оҙон ептең ҡырҡынтыларынан торған синыф. Хайуандар ҙа, үҫемлектәр ҙә уның ярҙамында үҙҙәренең биологик туҡымаларын һаҡлай. Кеше сүстәрҙән еп иләй, бауҙар ишә, төҙөлөштә,композицияларҙа файҙалана, шулай уҡ ҡағыҙ һәм кейеҙ эшләүгә тотона.
Тәбиғи сүстәр[үҙгәртергә]
Биологик юл менән (үҫемлек, хайуан организмында) йәки геологик процестар барышында барлыҡҡа килгән тәбиғи сүстәр. Барлыҡҡа килеүе буйынса ошондай төрҙәргә бүлеп була: үҫемлек сүсе - башлыса целлюлоза, йыш ҡына лигнинлы була:мәҫәлән, мамыҡ, киндер сүсе, джут, етен, рами (ҡытай кесерткәне сүсе), сизаль (агава сүсе). Үҫемлек сүстәре кейем туҡымаһы етештереүҙә файҙаланыла. Ағас сүсе башлыса ҡағыҙ, шулай уҡ ДВП сығарыуға китә.
хайуандарҙан алынған сүс - аҡһым сылбырҙарынан торған оҙон епсәләр. Мәҫәлән, йөн, сәс, мал мамығы һ.б. минераль сүс - асбест. Асбест берҙән-бер "таш" еп, ул оҙон епсәләрҙән тора. Ҡыҫҡа епсәле минералдар: галлуазит, аттапульгит (Palygorskite, attapulgite)
Синтетик сүстәр[үҙгәртергә]
Синтетик сүстәр нефтехимия ысулдары менән етештерелә.Мәгәр ҡайһы бер сүстәр тәбиғи целлюлозанан, вискоза сүс, лиоцелл һәм башҡаларҙан да сығарыла. Целлюлоза нигеҙендә етештерелгәндәре регенерацияланғандарға (баҡыр-аммиак процесы)һәм и модификацияланғанға (целлюлоза ацетаты ) бүленә.
Минераль сүстәр[үҙгәртергә]
- быяла сүс — махсус быяланан йәки кварцтан алынған сүс
- металл сүс
- күмер сүс
Полимер сүстәр[үҙгәртергә]
Полимер сүстәр нефтехимик процестар ярҙамында алына:
- полиамид нейлон
- полиэфир (полиэстер) (PET или PBT)
- фенолформальдегид (PF)
- поливинилиденфторид PVOH
- поливинилхлорид PVC ПВХ
- полиолефины PP и PE
- акрил полимерҙар. Акрил ғәҙәттә йөндө алмаштырыусы булараҡ ҡулланыла
- арамид сүс, сауҙа маркалары Кевлар, Twaron, Армос, Nomex. Юғары температурала иремәй генә тарҡала. Был сүс ҡорос арҡандарҙан ауырыраҡ йөктө күтәрә.
- полиэтилен (PE) — бик оҙон молекулаларҙан торған сүс.
- полиуретансүстәр
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Аблесимов Н.Е., Земцов А.Н. Релаксационные эффекты в неравновесных конденсированных системах. Базальты: от извержения до волокна. Москва, ИТиГ ДВО РАН, 2010. 400 с.


text:
Джон Рональд Руэл Толкин
Джон Ро́нальд Руэл То́лкин, шулай уҡ То́лкиен транскрипцияһы осрай (ингл. John Ronald Reuel Tolkien; МФА: /ˈtɒlkiːn/;1892 йылдың 3 ғинуарында/Һыуығайында тыуған, 1973 йылдың 2 сентябрендә/Һарысайында вафат булған) — күренекле инглиз яҙыусыһы, тел белгесе, филологы. Иң күренекле әҫәрҙәре — "Хоббит" һәм "Балдаҡтар хужаһы" трилогияһы.
Толкин 1925 йылдан 1945 йылғаса Оксфорд Университетында англосаксон (боронғо инглиз) теле профессоры, 1945 йылдан 1959 йылғаса инглиз теле һәм әҙәбиәте профессоры булған.


text:
Габон
Габо́н (франц. Gabon [ɡaˈbõ]), рәсми исеме — Габо́н Респу́бликаһы (франц. République gabonaise) — Үҙәк Африкалағы дәүләт, Францияның элекке колонияһы. Габон атамаһы партугал телендә Мбе йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан: «Gabao» (капюшонлы пальто) — йылға тамағы формаһы. Африка континентында иң бай һәм даими дәүләт булып иҫәпләнә. Төньяҡ-көнсығыштан Экваториаль Гвинея, төньяҡтан Камерун, көнбыйыштан һәм көньяҡтан Конго Республикаһы менән сиктәш. Көнбайыш ярын Атлантик океан йыуа.
Башҡалаһы — Либревиль. 1966 йылдың 20 сентябренән Берләшкән Милләттәр ойошмаһы ағзаһы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Габон Республикаһының рәсми сайты (фр.) и (инг.)
- Габон Респубикаһының статистика агентлығы (фр.)
- Общая информация о Габоне в энциклопедии «Кругосвет»
- Габон на сайте «Всемирная География»
- Габон — статья из Большой советской энциклопедии
- Достопримечательности Габона
- Книга фактов ЦРУ о Габоне(инг.)
Ҡалып:Габон в темах Ҡалып:Африка Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:ЦАВЭС Ҡалып:Франкофония


text:
Дерби ебәк фабрикаһы
Координаталары: 52°55′32.99″ т. к. 1°28′32.99″ кб. о. / 52.925833, -1.475833 (G) (O)
Дерби ебәк фабрикаһы, Ломбе фабрикаһы (ингл. Lombe’s Mill) — ебәк етештереү буйынса беренсе фабрика[1] һәм 2001 йылда Бөйөк Британияның Дервент йылғаһы үҙәнендәге Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелгән иң көньяҡ нөктә[2]. Фабрика 1702 һәм 1717 йылдарҙа, Джон Ломбе (John Lombe) Пьемонттан ебәк иләү машиналары (filatoio һәм torcitoio) һәм итальян оҫталарын алып ҡайҡас төҙөлә [3]; архитекторы — Джордж Сороколд (George Sorocold).
Йөкмәткеһе
Урыны[үҙгәртергә]
Һыу тирмәне кеүек эшләгән Ломбе фабрикаһы Дервент йығаһының көнбатыш ярында,Томас Колчет тирмәненән йыраҡ түгел урынлаша. Хәҙерге көндә был фабрика урынында плотина төҙөлгән. Был урында йылға ағышы көслө булған.
Тарихы[үҙгәртергә]
Был Англияла уңышлы эшләгән беренсе ебәк фабрикаһы һәм донъяла беренсе механизацияланған фабрика була. 1704 йылда һыу көсө менән эшләгән Thomas Cotchett -тың беренсе фабрика эшләй алмай, шуға ла Джон Ломбе 1716 йылда Пьемонттан ебәк эшләү машиналарын алып ҡайта. Был беренсе сәнәғәт шпионажы миҫалы була. Ул Дербиға өйрәнеп һәм бер төркөм итальян белгестәрен алып ҡайта. Джон һәм уның 1685 йылғы ағаһы Томас архитектор Джордж Сороколдҡа яңы машиналар менән йыһазландарылған фабрика төҙөргә задание бирә. Томас Ломбе үҙенең машиналарын һаҡлау өсөн 14 йылға патент ала. Сарбиния короле был һорауҙы ыңғай ҡабул итмәй һәм ебәк өсөн яраҡлы сеймал экспортлау туҡтатыла. Ул, алты йыо элек, 1722 йылда ҡустыһы Джон Ломбены үлтереүҙә яуаплылыҡты үҙенә алырға тәҡдим итә. 1732 йылда патент осоро тамамланғас бизнесты Томас Ломбе үҙенә ала. Патент осоро тамамланғас Стокпорт һәм Маслесфельдта (Stockport and Macclesfield) яңы фабрикалар төҙөлө. 1739 йылда фабриканы Томас Уилсон (Thomas Wilson) һатып ала, ул үҙгәрткән ҡорамалдар әле лә һаҡлана.
2011 йылдың 3 апрелендә [4] элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ [5][6]. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә [7].
Итальян етештереүханаһы[үҙгәртергә]
Ебек иләү етештереүханаһы һыу тирмәненә оҡшаш була. Яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда, ул дүрт мөйөшлө, биш ҡатлы, оҙонлоғо 33,5м, киңлеге 12м бина була. Дервент һыуы таштан эшләнгән аркалар аша аҡҡан. Тирмән бейеклеге 17м. Машиналар икенсе ҡатта урынлашҡан. Ебәк иләү машиналары өсөнсө ҡатта урынлаша. Бөтә машинаналарҙа 7м диаметрлы һәм 2м киңлегендәге һыу ҡуласаһы менән тоташҡан. Беренсе ҡаттан өҫкө ҡаттарға әйләнеү көсөн тапшырған күсәрҙең майҙаны 0,45 кв.м. Һыу ҡуласаһынан алған әйләнеү көсөн вертикаль вал горизонталь валға тапшыра. Torcitoios һәм filatoios ебәк иләу машиналары ошо әйләнеү көсө менән эшләй. Ебәк етештереүҙә йылытыу ҡулланылған станокка 1718 йылда патент алына. Ломбе йылы һауа өрҙөрөү өсөн янғын һүндереү машинаһының пар двигателен ҡуллана.
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- ↑ History: Key Site: Introduction (en). Derwent Valley Mills. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Derwent Valley Mills (en). ЮНЕСКО. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Callendine 1993
- ↑ [1]Derby City Council Museum website, accessed 9th April2011
- ↑ Report of the Strategic Director of Neighbourhoods 26 October 2010, accessed 4 January 2011
- ↑ [2]This is Derbyshire 25 February 2011, accessed 9 April 2011
- ↑ The Silk Mill


text:
Әхмәт ибн Фаҙлан
Ибн Фадлан (Әхмәт ибне Фаҙлан ибн әл-Ғәббәс ибне Рәшид ибне Хаммад, أحمد بن فضلان بن العباس بن راشد بن حماد) — X быуаттың беренсе яртыһындағы ғәрәп яҙыусыһы һәм сәйәхәтсеһе.
Йөкмәткеһе
Ибн Фаҙлан яҙмалары[үҙгәртергә]
Әхмәт ибн Фаҙландың X быуаттағы тарихи ваҡиғаларға ҡағылышлы “Яҙмалары” мөһим сығанаҡ булып тора. Ибн Фаҙлан 921 – 922 йылдарҙа аббасид халиф аль-Моҡтадир илселеге менән бергә Иҙел-Болғар илендә сәйәхәттә булған. Ул илселектең унда башҡарған эштәренең һөҙөмтәһе мәғлүм түгел, сөнки “Яҙмаларҙың” аҙағы табылмаған. Ибн Фаҙландың ошо “Яҙмаларын” 1920-се йылдарҙа Мешхедта (Иран) имам Али Ибн Реза кәшәнәһе янындағы китапханан күренекле шәрҡиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди Туған табып алған. Был “Яҙмыларҙа” ғуҙҙар, башҡорттар, болғарҙар һәм хазарҙар тураһында уникаль этнографик мәғлүмәттәр килтерелгән. Ибн Фаҙлан “Яҙмалары” үҙендә хәҙерге Башҡортостан биләмәләрендә генә түгел, ғөмүмән, тарихи Башҡортостан ерҙәрендә иң боронғо дәүерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар тураһында мәғлүмәттәр һаҡлаусы иң боронғо сығанаҡтарҙың береһе.
Сәйәхәте[үҙгәртергә]
Бағдад хәлифәһе һарайында хеҙмәт итә. 921-22 йылдарҙа Болғарга әл-Моктәдир илселеге сәркәтибе. Юл яҙмалары алып бара, һуңынан шулар нигеҙендә Иҙел буйы Болғар дәүләтенә барыуҙары тураһында сәйәхәтнамә төҙөй.
Бағдадтан 921 йылдың 21 июнендә сығып киткән ҙур илселек башта Шәреҡтең кесе һәм ҙур ҡалалары аша үтә, унан һуң Бохараға килеп етә, әмир тарафынан ҡабул ителә. Тик Бохара әмире уларға юлды дауам итергә рөхсәт бирмәй, илселеккә 28 көн Бохарала тотҡарланырга тура килә. Унан илселек ҡарауаны Харәземгә килеп керә һәм әл-Жөржанда туҡтала. Һыуыҡтар башланыу сәбәпле, илселек ҡышты Иҫке Үргәнестә үткәрергә мәҗбүр була.
Яҙ еткәс, илселек ҡабат юлга ҡуҙғала. Харәзем өлкәһе сигендә урынлашҡан Төрктәр ҡапҡаһын (Баб ат-Төрк) уҙып, төрки-уғыҙҙар йәшәгән далаға килеп керә. 15 көн дауамында буш даланан барғас, төрки-уғызҙар ҡәбиләһе менән осраша. Юлда осраған бер нисә йылға аша сығып, бәжәнәктәр янында бер төн ҡунғандан һуң, илселек ҙур юғалтыуҙар менән Яйыҡты кисә һәм башҡорт ҡәбиләләре йәшәгән ергә аяҡ баҫа.
922 йылдың 12 майында илселек Болғар иле ерҙәренә килеп етә. Был ваҡиға һәм болғарҙарҙың ислам динен ҡабул итеүе уңайынан ҙур тантаналар башлана. Китапта болғар идарасыһының ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү йолаһы, уларҙың, хазәрҙәрҙең, рустарҙың, Иҙел-Урал төбәгендә, Урта Азияла йәшәгән башҡа халыҡтарҙың һәм ҡәбиләләрҙең көнкүреше, хужалығы һәм ғорөф-ғәҙәттәре ентекләп тасуирлана.
Көндәлек-сәйәхәтнамәлә Ибне Фаҙландың Иҙел буйы Болғар дәүләтенән шул уҡ йылда, «көндәр ҡыҫҡара башлағас» китүе тураһында хәбәр ителә. Уның шунан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Фәхретдинов Р. Болгар вә Казан төрекләре. Казан, 1993; Ковалевский А.П. Книга Ахмеда Ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921-922 гг. Хар., 1956;
- Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература: Избр. соч. М.-Л., 1957. Т. 4; Zeki V.T. Ibn Fadlans Reisbe¬richt. Lpz.,


text:
Колизей
Координаталары: 41°53′24.61″ т. к. 12°29′32.17″ кс. о. / 41.890169° т. к. 12.492269° кс. о. (G) (O) (Я)
Колизей (лат. colosseus — бик ҙур) йәки Флавий амфитеатры (лат. Amphitheatrum Flavium) — Боронғо Римдәге архитектура ҡоматрҡыһы, амфитеатр; боронғо заманда төҙөлөп беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған мәшһүр ҡоролма.
Римдә Эсквилин, Палатин һәм Целиев ҡалҡыулыҡтарының уйпатлығында урынлашҡан.
Флавийлар династияһы императорҙары берләшеп төҙөгән боронғо донъяның ҡоролмаһы һигеҙ йыл буйы төҙөлә: Веспасиан императоры дәүерендә беҙҙең эраның 72 йылда башлана, беҙҙең эраның 80 йылында тамамлана һәм император Тит изге тип иғлан итә. Амфитеатр Нейрон алтын йорто урынында урынлаша.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Төҙөлөш тәүшарты[үҙгәртергә]
Колизей тарихы 68 йылдан башлана, был ваҡытта ун дүрт йыл буйы сикләнмәгән власть менән хакимлек итеүсе Неронды, хыянат итеүсе проториан гвардияһы һәм хөкөм итеүсе сенат, Рим янындағы виллала үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр итә. Нерондың үлеме ун һигеҙ айлыҡ граждандар һуғышына сәбәпсе була, һуғыш 69 йылда тамамлана. Һуғышта Тит Флавий Веспасиан еңеп сыға, беҙҙең көндәрҙә уны Веспасиан тип йөрөтәләр.
Император булғансы Веспасиан66 йылда башланған йәһүдтәр восстаниеһын баҫтыра. Бынан һуң, Нерон һәм граждандар һуғышы сарыф иткән дәүләт финанстарын тәртипкә килтереү өсөн бай бай көнсығыш сигендә Веспасиан менән Тит һалым йыя. 71 йылда улар йәһүдтәрҙе еңеүҙе байрам итеү өсөн Римгә әйләнеп ҡайта.
Веспасиан император булып алған, үҙенән алдан килеүсе Нерон тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарып, Рим үҙәген реконструкциялап үҙ культын булдыра. Бер хәл ителмәгән мәсьәлә ҡала: Рим үҙәгендә эргәһендәге паркы менән 120 гектар ер биләгән Алтын йорт тип аталған Нерон һарайы менән нимә эшләргә. Веспасиан был урында империя учреждениеларын урынлаштырырға, йорт янындағы күлде күмергә, уның урынына халыҡ күңел асһын өсөн амфитеатр төҙөргә ҡарар итә. Нерон файҙаланған ерҙә амфитеатр төҙөп халыҡҡа тапшырыу яҡшы уйланған ҡарар була.[1]
Амфитеатр төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Император Веспасиан йәһүдтәрҙе еңгәс амфитеатр төҙөй башлай. Амфитеатр һуғыштан һуң килгән табышты һатыу аҡсаһына төҙөлгән тип иҫәпләнә.[2]
Иудеяла ҡулға алынған 100 мең тотҡон ҡол итеп Римгә килтереле. Ҡолдар карьерҙан таш сығарыу һәм 20 миль алыҫлыҡҡа Римгә ташыу кеүек ауыр эштә файҙаланылалар. Колизей төҙөлөшөндә професиональ төҙөүселәр, инженерҙар, художниктар, декораторҙар командаһы ҡатнаша.[3]
Амфитеатр төҙөлөшө император Тит хакимлек иткән осорҙа 80 йылда тамамлана. «Тамашалар китабы»нда императорҙы Цезарь тип атап Мапциал былай тип яҙҙы:[2]
Колизей Боронғо Римдә[үҙгәртергә]
Колизей асыу тантанаһында төрлө уйындар үткәрелә; был турала Светоний яҙа[4]:
Тәүҙәрәк Колизей төҙөүсе император нәҫеле исеменән Флавий (лат. Amphitheatrum Flavium) амфитеатры тип атала,хәҙерге (лат. Colosseum, Colosaeus , итал. Colosseo) исеме, VII быуаттан башлап, уның ғәйәт ҙур булғаны өсөн йәки уның эргәһендә, Нерон төҙөткән, ғәйәт ҙур статуя булған өсөн тағылған (лат. Amphitheatrum Flavium).
Римдә йәшәүселәр һәм ҡунаҡтар өсөн Колизей оҙаҡ ваҡыт күңел асыу урыны була, бында гладиаторҙар һуғышы, йәнлектәрҙе һөсләтеү, диңгеҙ бәрелештәре кеүек тамашалар күрһәтелә.
Императоре Макрин дәүерендә 217 йылда Колизей янғындан көслө зыян күрә, һәм Александр Север указы менән реставрациялана. 248 йылда император Филипп Римдең мең йыллығын Колизейҙа үткәрә. Гонорий 405 йылда, ул заманда өҫтөнлөк алған, христианлыҡ рухы менән килешмәй тип гладиатор һуғыштарын тыя. Әммә хайуандарҙы һөсләтеү уйындары Теодорих үлгәнсе дауам итә.[5] Шунан һуң Флавий амфитеатрына аяныслы ваҡыт етә.
Колизей Урта быуаттарҙа һәм Яңы быуатта[үҙгәртергә]
Варварҙар ябырылғандан һуң Флавий амфитеатры буш ҡала һәм емерелә башлай. XI быуаттан 1132 йылға тиклем Франджипани и Аннибальди фамилиялы нәҫелдәрҙең ҡоролмаға хужа булыу өсөн бәхәс урынына әйләнә. Аннибальди үҙ өлөшөн император Генрих VII тапшыра, ә үл үҙ сиратында Рим сенатына һәм халҡына тапшыра. 1332 йылға тиклем урындағы аристократия үгеҙҙәр көрәшен үткерә, ошо ваҡыттан башлап Колизей емереле башлай.
1349 йылға Римдәге ер тетрәүҙә Колизейҙың көньяҡ өлөшө емерелә.[6] Бынын һуң төҙөлөш өсөн таш сығарыу урыны итеп ҡарай башлайҙар, ватылмаған урынынан да таш ватып алып башҡа төҙөлөштә ҡулланы башлайҙар. Шулай итеп, XV һәм XVI быуаттарҙа Рим папаһы Павел венециан һарайы өсөн, кардинал Риарио — канцелярия һарайы (Cancelleria), Павел III — палаццо-Фарнезе һарайы төҙөү өсөн таш ала. Шулай булыуға карамаҫтан, амфитеатр йәмһеҙленһә лә, уның ҙур өлөшө һаҡланып ҡала. Сикст V кейеҙ фабрикаһы итеү өсөн нийәтләнә, ә Климент IX Колизейҙы селитра эшләү заводына әйләндерә.
XVIII быуат уртаһында папалар боронғо төҙөлөш сәнғәтенә ыңғай ҡарай башлай, Бенедикт XIV (1740-58) уны һаҡлау яғында була. Ул Христостың дәртле рухына бағышланған урып тип, ҡаны ҡойолған христиан ыҙа сигеүселәре хөрмәтенә арена уртаһына ҙур тәре ҡуйырға, Голгофта еңеү билдәһе итеп тирә яғына алтарь ҡуйҙырта. 1874 йылда был тәре һәм алтарь Колизейҙан алып ташлана. Бенедикт XIV-нәң һуң килеүсе папалар, айырыуса Пий VII һәм Лев XII ҡоролманың һаҡлау хәстәрлеген күрә, бинаны һаклау өсөн эстән нығытмалар эшләтә. Пий IX эстәге баҫҡыстырҙы йүнәтеү хәстәрлеген күрә.
Бөгөнгө көндә Колизей һаҡлана, ватылған таштары мөмкин ҡәҙәр урынына ҡуйылған. Арена урынында ҡаҙыу эштәре аҫтында кешеләрҙе һәм хайуандарҙы сығарыу өсөн подвалы булыуын күрһәтте. Быуаттар буйы кисергән михнәттәргә, емерелеүҙәргә, элекке тышҡы һәм эске биҙәлеше бөтөүгә ҡарамаҫтан, Колизей бөгөн дә үҙенең ҡырыҫ бөйөклөгө менән һоҡландыра.
Ямғыр һыуы үтеп инеүе, атмосфера бысраныуы (күберәк автомобиль төтөнө менән) һәм ҡала транспорты йөрөүҙән вибрация нәтижәһендә Колизей хәле бөгөн киҫкен хәлдә.
Хәҙерге көндә Колизей Рим символына һәм туристар килә торған урынға әүрелде. XXI быуатта 2007 йылдың 7 июлендә тауыш биреү буйынса Колизей Донъяның 7 Яңы мөғжизәһе тип танылды.
Колизей архитектураһы[үҙгәртергә]
Римдең башҡа амфитеатрҙары кеүек үк Флавий Амфитеатры эллипс формаһында төҙөлгән, эсенде шулай уҡ эллипс формаһында арена, арена тирәләй ҡулса буйлап тамашасылар өсөн урын ҡуйылған. Башҡа ҡоролмаларҙан Колизей үҙенең ҙурлығы менән айырылып тора. Был иң ҙур амфитеатр: тышҡы эллипс оҙонлоғо 524 м, эллипстың ҙүр күсәре — 187,77 м, бәләкәй күсәре — 155,64 м, арена оҙонлоғо — 85,75 м, киңлеге 53,62 м; стеналар бейеклеге — 48—50 метрға тиклем. Эсенә 50 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙырған. Флавий амфитеатры 13 метр ҡалынлығындағы фундамент өҫтөндә төҙөлгән.
Колизей стеналары Тиволи ҡалаһы эргәһендә алынған эре таштарҙан һәм блоктарҙан төҙөлгән. Блоктар барлығы 300 тонна ҡорос бәйләүестәр менән нығытылған, эске биҙәү өсөн урындағы туф һәм кирбес ҡулланылған. 80 инеү-сығыш юлы булған. Тамашысылар 15 минут эсендә залды тултыра алған һәм бушата алған.
Тамашасылар өсөн урындар[үҙгәртергә]
354 йылға Хронограф буйынса амфитеатр 87 000 кеше һыйҙырған, әммә хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса Колизей 50 000 кешене һыйҙыра ала. Рәттәр кешенең дәрәжәһе һәм ҡатламына ҡарап бүленгән. Арена яҡшы күренгән урындар император һәм весталдар өсөн тәғәйенләнгән. Шул уҡ кимәлдә сенаторҙар урын алған, уларға үҙҙәре менән ултырғыс алып килергә рөхсәт ителгән. Ҡайһы бер урындарҙа V быуаттағы сенаторҙарҙың исемдәре сыйып яҙылған. Сенат кимәленән өҫтәрәк рәттә Боронғо Римдың өҫтөнлөклө ҡатламы — һыбайлылар урын алған, уларҙан өҫтәрәк Рим граждандары өсөн рәттәр ҡуйылған. Улар ике категорияға бүленгән: хәлле граждандар һәм әҙ тәьмин ителгән ярлы граждандар.
Һуңыраҡ, император Домициан хакимлек иткән заманда ярлы граждандар, ҡолдар һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсон, иң бейектәге рәт төҙөлгән.
Йыш ҡына баҫып ҡарай торған урындар булған. Бынан тыш, ҡәбер ҡаҙыусыларға, актёрҙарға һәм элекке гладиаторҙарға Колизейға инеү тыйылған булған.
Колизей образы[үҙгәртергә]
Эйфель башняһы Париж символы, «Биг-Бен» — Лондон символы, Мәскәү Кремленың Спасс башняһы — Мәскәү символы, Пиза башняһы — Пиза символы, Карл күпере — Прага символы булған кеүек Колизей ҙа донъялағы иң мөһәбәт ҡоролма булараҡ Рим символына әйләнде. Карталарҙы Римды Колизей рәсеме менән күрһәтәләр.
Колизей образын ҡулланған башҡа өлгөләр:
- Брюс Ли менән Чак Норрис һуғышҡанын Колизейҙа төшөрәләр.
- Песня рок-группы Ария рок-төркөмө йыры, «Колизей».
- Age of Empires, Civilization III, Civilization IV, Assassin's Creed: Brotherhood, Ryse:Son Of Rome уйындарында.
- «Гладиатор» (2000) фильмы
- «Телепорт» фильмы, (2008)
Гладиаторҙар тураһында фильмдар Колизейҙа төшөрөлмәй, сөнки киноға төшөү өсөн бик насар һаҡланған. Колизей урынына ҙурлығы буйынса икенсе урында булған Тисдре ҡалаһындағы Марк Антоний Гордиан амфитеатрында (Эль-Джем, Тунис) төшөрәләр. Колизей
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Берд М., Хопкинс М. «Колизей», 2007, с. 32
- ↑ 2,0 2,1 Берд М., Хопкинс М. «Колизей», 2007, с. 34
- ↑ Building the Colosseum(инг.)
- ↑ Светоний. Жизнь двенадцати цезарей: Тит, VII, 3. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 декабрь 2012.
- ↑ Claridge Amanda Rome: An Oxford Archaeological Guide — First. — Оксфорд, Великобритания: Oxford University Press, 1998, 1998. — P. 276–282. — ISBN 0-19-288003-9.
- ↑ История Рима / Рим развлекается
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Колизей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Берд М., Хопкинс М. Колизей = M. Beard, K. Hopkins «The colosseum» — Москва: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-23900-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сайт о Колизее (англ., ит.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 декабрь 2012.
- Конструкция Колизея в журнале «Архитектура и строительство». Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 декабрь 2012.
- 3D-обзор Колизея. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 декабрь 2012.
- Колизей. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 декабрь 2012.
- Колизей вчера и сегодня. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 декабрь 2012.


text:
Оҙонаяҡ сәпсәү
Оҙонаяҡ сәпсәү, ағасаяҡ, ҡыҙылаяҡ, ялпылдаҡ, япылдаҡ, япаяп (урыҫ. Ходулочник),(лат. Himantopus himantopus)—— Рәсәйҙең көньяғында тоҙло һыу буйҙарында йәшәй торған бик оҙон аяҡлы көйөлдөләр[1].
Ҡарға ҙурлыҡ. Түбәһе, һырты, ҡанаттары ҡара; ҡорһаҡ яғы, ҡойроғо аҡ. Нәҙек төп-төҙ суҡышы ҡара-көрән. Ҡыҙыл төҫтәге аяҡтары бик оҙон. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Беҙ-суҡыштан төҙ суҡышы, оҙон ҡыҙыл аяҡтары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «яп-яп-яп». Ялан һәм далалар-ҙағы күл-һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ғәҙәттә, күмәкләшеп оялайҙар. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Унда ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һорғолт көрән йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Помпеи
Помпе́и (лат. Pompeji, итал. Pompei, неоп. Pompei; грек. Πouπnίa) — 79 йылдың 24 августында атылған Везувий вулканы көлө аҫтында күмелеп ҡалған Италияның Камапания өлкәһендә Неапольдын йырыҡ түгел урынлашҡан Боронғо Рим ҡалаһы.
Хәҙерге көндә — асыҡ һауалағы музей. ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Бөтә донъяға билдәле Помпеи ҡалаһы Италияның көньяғында Везувий вулканы итәгендә урынлашҡан. 79 йылдың 24 августында вулкан атылы башлағас ҡала көл аҫтында ҡала. Бөгөнгө көндә был ҡаланы күрергә бөтә донъянан туристар ағыла.
1594 йылда был ҡаланы, һәләкәттән һуң быуат ярым ваҡыт үткәс, ҡаҙыу эштәре барышында табалар[1]. 1748 йылдан башлап был урында ҡаҙыу эштәре башҡарыла. Был ҡаланың мозаикалы стеналары, иҙәндәре, храм, амфитеатр, мунса ҡалдыҡтары, йорттар, ҡала ҡапҡаһы янындағы некрополь һәм башҡа нәмәләр табыла.
1870 йылда ике метрлыҡ көл һәм һөрөм аҫтында ҡалған кеше мәйеттәре ятҡан бушлыҡтар табыла. Был бушлыҡтарға шыйыҡ гипс һалып, ул замандағы кешеләрҙең һыны реконструкциялана. Шуныһы ҡыҙыҡлы: кемдәрҙер ғаиләһе менән ашап ултыра, ашарға бешерә, кейем тегә — уларҙы вулкан шул көйө ҡаплаған. Был фигуралар Помпеи музей ҡурсаулығында винтиналарҙа һаҡлана. Ике мең йыл элек матди үҫешке ирешкән ҡала рухи бөлгөнлөкке төшкән. Ҡала аристократияһы күнел асыу өсөн төрлө саралар үткәргән. Эскеселек, зина ҡалыу, фәхишәлек ҡала кешеләре өсөн ят түгел.
1961 йылдан һуң ҡалала реставрация эштәре башҡарыла. Ҡаланың 20-25 % өлөшөндә ҡаҙыу эштәре башҡарылған[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Michael Vickers Pompeji // Kunst und Kultur alter Völker. Rom — Erlangen: Karl Müller Verlag, 1991. — С. 59-71.
Координаты: 40°45′00″ с. ш. 14°29′10″ в. д. / 40.75000° с. ш. 14.48611° в. д. (G) (O)


text:
Диалектика
Диалектика (бор. грек. διaλektιkή — әңгәмәләшәм) — тәбиғәт, йәмғиәт һәм кеше аңының үҫеш закондарын аңлатыу һәм тасуирлауҙың фәнни-философия ысулы.
Йөкмәткеһе
Төшөнсәнең үҫеш тарихы[үҙгәртергә]
Диалектика метафизикаға (әйбер һәм күренештәрҙе үҙгәрешһеҙ, бер-береһенә бәйләнмәгән тип фекерләү алымы) ҡаршы ҡуйыла. Диалектик концепция Боронғо Грецияла барлыҡҡа килеп, тәүҙә бәхәсләшеү оҫталығын аңлата. Яңы осорҙа немец философ-идеалистары, айырыуса Г.Гегель, хеҙмәттәрендә классик форма ала. Гегелсә, диалектикалогик категорияларҙан башланып, артабан тәбиғәт һәм рух даирәләренә күсә һәм, бөтә тарихи процестың категориаль диалектика менән тамамланып, ысынбарлыҡтың бөтә өлкәләрен дә үҙ эсенә ала. Ул үҫеште Гегель триадаһы тип аталған тезис-антитезис-синтез формулаһы (әйбер үҫеү барышында үҙен-үҙе “кире ҡаға”, икенсегә әйләнә, шунан һуң “ҡапма-ҡаршылыҡты юя”, үҙенә кире әйләнеп ҡайта, ләкин — үҫештең яңы кимәлендә) ярҙамында һүрәтләй. Идеалист булараҡ, Гегель бөтә универсумды Абсолют Рухтың үҙ-үҙен диалектик асыуы тип күҙ алдына килтерә.
Марксизм диалектикаһы[үҙгәртергә]
Марксистик философия Гегелдең диалектик ысулын үҙләштерә, әммә уны тәбиғәткә һәм йәмғиәткә күсерә. Марксизм б‑са, диалектика бер яҡтан — тәбиғәтте, икенсе яҡтан йәмғиәтте өйрәнеү ысулы булырға тейеш, был классик, метафизик натурфилософияның һәм социаль философияның бөтөүен аңлата. Марксизм субъектив (фекерләүҙең үҙен һүрәтләй) һәм объектив (тирә-яҡтағы процестарҙы) диалектиканы айырып ҡарай. Марксизмда шулай уҡ бығаса Гегелдә үк йәшертен булған диалектиканың төп өс законына аныҡлама бирелә: ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың берҙәмлеге һәм ҡаршылығы законы; һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрешенә күсеүе; инҡар итеүҙе инҡарлау (инҡар ителгән тезисҡа ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы диалектик “юҡ итеү” аша ҡайтыу). Классиканан һуңғы көнбайыш философияла (19—20 бб.) донъяға диалектик ҡараштан бер ни тиклем ситкә китеү күренә. Диалектика урынына йә метафизика (позитивизм), йә иррациональ мәғәнәле ысулдар — һиҙемләү, художестволы һиҙемләү, деконструкция (иррационализм, постмодернизм) килә. Диалектика үҫеше Көнбайышта фәҡәт неогегельянлыҡта (Б.Кроче, Л.Джентиле) һәм неомарксизмда (Т.Адорно, М.Хоркхаймер, Г.Маркузе) дауам итә. Шул уҡ ваҡытта ватан философияһында диалектика идеалистик (бөтә нәмәлә берҙәмлек философияһы) һәм материалистик (совет марксизмы) традицияларҙа үҫешә.
Совет һәм Рәсәй философияһы диалектикаһы[үҙгәртергә]
Бөтә нәмәлә берҙәмлек философияһында диалектика бөтә нәмәне лә берләштергән һәм шул рәүешле механистик фекерләүгә — логикаға ҡаршы тороусы органик фекерләү (В.С.Соловьёв), аҡылыбыҙҙың сикләнгән булыуынан килгән интеллектуаль буйһоноусанлыҡтың үҙенә самаһыҙ ышанған логик аҡылға ҡапма-ҡаршы төрө (П.А.Флоренский), йәшәйеште нисек бар, шулай һүрәтләгән ысын филос. реализм (А.Ф.Лосев) итеп ҡабул ителә. Марксистик диалектика вәкиле — идеаллек тураһындағы тәғлимәтте материализм сиктәрендә үҫтереүсе һәм, идея аҫтында ижади әүҙемлекте — хеҙмәт ярҙамында индерелгән “ысынбарлыҡтың кеше аспектын” күҙ уңында тотоп, идеаль диалектика концепцияһын булдырыусы Э.В.Ильенков.
Башҡортостанда диалектика проблемалары[үҙгәртергә]
БР‑ҙа диалектика проблемалары Б.С.Ғәлимов (донъяның фәнни картинаһында үҫеш принцибы), А.В.Лукьянов (И.Фихте философияһында диалектика), С.Н.Семёнов (ижад диалектикаһы), Т.Ғ.Солтанғужин (фәнни танып белеүҙең методологияһы булараҡ диалектика), В.С.Хазиев (материалистик диалектика), Э.М.Чудинов (фәнни танып белеү диалектикаһы) хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Диалектика как методология научного познания: межвуз. науч. сб. Уфа, 1976;
- Галимов Б.С. Принцип развития в основаниях научной картины природы. Саратов, 1981;
- Ильенков Э.В. Диалектика абстрактного и конкретного в научно-теоретическом мышлении. М., 1997.


text:
Антибиотиктар
Антибио́тик (бор. грек. ἀvtί — ҡаршы + Bίoς — йәшәү, тормош) — прокариоттар йәки иң ябай төҙөлөшлөләрҙең үрсеүен туҡтата торған тәбиғи йәки ярым синтетик матдәләр; ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмдарҙы үлтереүгә һәләтле биологик сығышлы матдәләр[1]; хайуан, үҫемлек һәм микробтарҙа барлыҡҡа килеп, микробтар һәм ҡайһы бер шеш күҙәнәктәренең үҫешен туҡтатыу сифатына эйә булған матдәләр, мәҫ., пеницилин, стрептоцимин, тетерациклин һ.б.[2]; микроорганизмдар тарафынан эшләнгән һәм ҡайһы бер бактерияларҙы, микробтарҙы үлтереүгә, шеш күҙәнәктәре үҫешен туҡтатыуға һәләтле матдәләр[3].
ГОСТ 21507-81 (СТ СЭВ 1740-79) буйынса:
Тәбиғи антибиотиктар актиномицет бактерияларҙа барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер антибиотиктар бактериялар үҫешен әүҙем туҡтаталар, шул уҡ ваҡытта макроорганизмға әҙерәк йәки бөтөнләй зыян килтермәйҙәр. Был антибиотиктар дарыу итеп ҡуланыла. Ҡайһы бер антибиотиктар яман шеште дауалағанда цитостатик (яман шешкә ҡаршы дарыуҙар) сифатында ҡулланыла. Антибиотиктар вирустарға тәъҫир итмәй, шуға күрә грипп, А, В, С гепатитs, һыу сәсәге (ветреная оспа), герпес, ҡыҙамыҡ (краснуха), ҡыҙылса (корь) кеүек сирҙәрҙе дауалағанда файҙаһыҙ.
Йөкмәткеһе
Терминология[үҙгәртергә]
Тәбиға аналогтарынан айырмалы булараҡ, бактерияларҙың урсеүен туҡтатырға һәләтле синтетик препараттарҙы антибактериаль хтитопрепараттар тип атағандар. Ул ваҡытта сульфаниламид ҡына билдәле булған. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа яңынан-яңы синтетик антибактериаль препараттар етештерелә. «Антибиотик» тигән төшөнсә хәҙер менән барлыҡ синтетик һәм антибактериаль химиопрепараттарҙы атайҙар.
Тарихы[үҙгәртергә]
Медицинала антибиотиктарҙы уйлап табыуҙы революция менән сағыштырырға була. Беренсе антибиотиктар пенициллин һәм стрептомицин була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Антибиотики — Общая информация (урыҫ.)
- М. Шифрин. Война с микромиром (урыҫ.)


text:
Бәрәңге
Картуф (шулай уҡ бәрәңге, лат. Solanum tuberosum) — күп йыллыҡ, тамырындағы бүлбеләренән (бәрәңгеләренән) үҫә тоған культуралы үҫемлек;эт карағаттары ғаиләһендәге эт ҡарағаты һымаҡтар ырыуынан күп йыллыҡ бүлбеле үҫемлек; крахмаллы йәшелсә культураһы. Аҙыҡ, мал аҙығы булараҡ һәм техник маҡсаттарҙа үҫтерелә
Йөкмәткеһе
Үҫемлектең тарихы[үҙгәртергә]
Был үҫемлекте Көньяҡ Америка индеецтары бынан ун дурт мең йыл элек уҡ белгәндәр. 1565 йылда ул Испанияға килтерәләр. Һуңыраҡ инглиз моряктары уны Бөйөк Британияға алып ҡайталар. 1740 йыл тирәһендә «икенсе икмәгебеҙ» Германияла, Италияля, Бельгияла, Францияла күренә башлай. Шулай за яңы, ят культура үҙенә юлды тиҙ генә таба алмай әле. Ҡатын-ҡыҙҙар уның сәскәһен биҙәнеү өсөн сәстәренә ҡаҙаған. Күп кенә илдәрҙә уны «шайтан алмаһы» тип тә йөрөткәндәр. Уны үҫтереү гонаһ тип һаналған.
Францияла аптекарь Пармантье «ер алмаһы»н үҫтереүгә күп көс һала. 1785 йылдың авгусында ул Людовик ХVI-ға картуфтың сәскә аткан һабағынан яһалған гөлләмәне һәм бер кәрзин өлгөргән уңышты бүләк итә. Картуфты шул ук көндө бешереп, королдең өҫтәленә ҡуялар. Шул мәлдән инде был ризыҡҡа ҡараш үҙгәрә. Ул табындарҙа ныҡлы урын ала. Рәсәйҙә картуф үҫтерә башлау Петр I исеме менән бәйле. Ул Голландияла сағында Рәсәйгә бер тоҡ картуф ебәрә. Әммә Петр I заманында картуф киң таралмай. 1765 йылда Екатерина II сит илдән картуф һатып алыу һәм Рәсәйҙә таратыу тураһында указ сығара. Рәсәйҙә картуф тиҙ генә таралмай, халыҡ картуфтың алмаһын ашап күпләп ағыулана.
Картуфты үҫтереү[үҙгәртергә]
Картуфты үҫтереү өсөн шытып сыҡҡан бүлбеләрен ер 18-20 градусҡаса йылынғас ултырталар. Шытҡыларҙан оҙон аҡ тамыр үҫеп сыға, аҡ тамырҙың осонда яңы бүлбеләр барлыҡҡа килә. Бәрәңге бүлбеһенән 50-80 см бейеклектә 3-6 йәшел йәки миләүшә (антоциан) төҫтәге һабаҡлы ҡыуаҡсыҡ үҫемлек үҫеп сыға. Беренсе япраҡтар үҫеп сыҡҡас һабаҡ ҡуйынынан ер аҫтында 15-20 см-ға тиклем оҙонлоҡтағы бәбәктәр барлыҡҡа килә, улар, осҡа табан йыуанайып, яңа бүлбеләр хасил итә. Бүлбеләрҙә спираль буйынса урынлашҡан күҙҙәрҙә 3−4 -әр бөрө була. Ғәҙәттә, урта бөрө шытып сыға, ул зарарланған осраҡта ғына башҡалары шытып үҫә башлай. Бәрәңге бүлбеләре йомро, оҙонса һ.б. формала була; эсе аҡ, тышҡы яғы аҡ, һары, ал-ҡыҙғылт, зәңһәрһыу төҫтә. Тамыр системаһы суҡ һамаҡ, сағыштырмаса зәғиф үҫешле.
Бәрәңге вегетатив юл менән, башлыса, бүлбеләрҙән (селекция максатында орлоҡтан) үрсетелә. Генератив юл менән үрсетелгән бәрәңгенең продуктлылығы кәм була. Үҫемлекте осонан, күҙҙәренән, шытымдан, һабағыннан да үрсетергә мөмкин. Бәрәңге бөрөләре тупраҡта 5-8°С йылылыҡ булғанда шыта башлай. Тишелеп сығыу өсөн иң уңай температура 15-20 °C, фотосинтез, һабаҡ, япраҡ үҫеү, сәскә атыу өсөн 16-22 °C. Бәрәңге бүлбеләре төнгө температура 10-13 °C булғанда яҡшы үҫә. Юғары температурала (төндә 20 °C һәм унан да юғары булһа) бәрәңгенең йылылыҡ үҙлектәре боҙола. Температура -2 °C тан түбәнрәк булһа, бәрәңге үҫемлеге ҡырауҙан зарарлана. Бәрәңгенең транспирация (һыуҙа парга әйләндерү) коэффиициенты уртаса 400-500. Сәскә атыу осоронда, һабаҡтары иң ныҡ үҫеп, бүлбеләр барлыҡҡа килгән ваҡытта, бәрәңгегә иң күп дым һәм туҡландыдыу талап ителә. Бәрәңге уңышы гектарынан 200-250 ц/еннер булғанда, үҫемлек тупраҡтан 100-175 кг азот, 40-50 кг фосфор, 140-230 кг калий ала. Бәрәңге үҫтереү өсөн ҡара тупраҡ, һоро урман тупрағы, кәҫле көл һымаҡ, механик составы буйынса ҡомһол, еңел һәм уртаса балсыҡлы тупраҡ ҡулай һанала. Селекционерҙар картуфты үҫтереү өсөн картуф алмаһының емешен файҙалана.
Составы[үҙгәртергә]
Бәрәңге уртаса 76,3% һыуҙан һәм 23,7% (макс. 36,8% -ҡа тиклем) ҡоро матдәдән, шул иҫәптән 17,5 % (макс. 29,4%-ҡа тиклем) крахмал, 0,5% шәкәр, 1-2% (макс. 4,6 % тиклем) аҡһым, 1 % самаһы минераль минераль тора. Бәрәңге − С, В1, В2, В6, РР, К витаминдары һәм каротиноидтар сығанағы.
-
-
-
-
Картуф алмаһы (емеше)
-
Картуфтан әҙерләнгән ризыҡтар[үҙгәртергә]
Хәҙер халыҡ уны «икенсе икмәк» тип йөрөтә. Картуфтан 300-ҙән ашыу төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә бәрәңгенән крахмал, киптерелгән һәм ҡыҙҙырылған бәрәңге (чипсы), бәрәңге боламығы, һыуытылған бәрәңге (гарнир өсөн, биточки, котлет һ.б.), бәрәңге лачауы, саго һ.б. етештерлә. Крахмал − патока һәм спирт етештереү сәнәғәте өсөн сеймал. 17,6% крахмаллы 1 тонна бәрәңгенән 112 литр спирт, 55 кг шыйыҡ углекислота, 0,39 литр араҡы майы (сивушное масло) йәки 1500 литр барда йәки 170 кг крахмал, 80 кг глюкоза, 65 кг гидрол һ.б. продукттар алырга мөмкин. Бәрәңге спирты − фармацевтика, парфюмерия һәм араҡы-шараб сәнәғәтендә, крахмалы кондитер һәм туҡыу сәнәғәтендә файҙаланыла.
Бәрәңге − мал аҙығы. Органик матдәләрҙең үҙләштерелеүе (83-97%) буйынса, башҡа тамыр аҙыҡтар кеүек, бәрәңге лә үҫемлек аҙыҡтары араһында алдынғы урындарҙың береһен биләй. Бер майҙан берәмегенән уртаса ғына уңыш алғанда ла, үлән һәм орлоҡ культураларына ҡарағанда бәрәңге туҡлыҡлы матдәләрҙе күберәк бирә. Юғары уңыш бирә торған, киң таралған культура булараҡ, икенсе икмәк булып һанала.
Картуфтың ҡоротҡостары[үҙгәртергә]
Картуфтың иң ҡурҡыныс ҡоротҡостары булып колорадо ҡуңғыҙы һанала. Ул картуфтың йәшел япрағын һәм бәрәңгеһен ашай. Шулай уҡ киң таралған вирус ауырыуы — фитофтороз. Был ваҡытта картуфтың һабағы ҡарайып кибә. Бәрәңге төрлө ауырыуҙарға бирешеүсән: бәшмәк ауырыуҙары − фитофтороз, макроспориоз, ҡутыр; бактериаль ауырыуҙар − ҡараяҡ, божра һымаҡ серек; вируслы − «тимгелле тап», япраҡтың төрөлөүө һ.б.; бәрәңге бүлбеһендә һәм һабаҡта була торған нематодалы (йомро) селәүсендәр менән зарарлана. Ҡортоҡостарҙан колорадо ҡуңыҙы, ҡаты ҡорт, ялған ҡаты ҡорт, сиңерткә, болон күбәләге, гамма-күбәләк, лайлалы ҡусҡар иң ҡурҡыныслыларҙан һанала.
Ҡыҙыҡлы фактар[үҙгәртергә]
- Бельгияла картуф музейы бар. Уның экспонаттары — картуф тарихына бәйле почта маркалары, картиналар һ.б.
- Ҡайһы бер тропик утрауҙарҙа картуф аҡса берәмеге урынына йөрөй.
- Картуфҡа бағышланған шиғырҙар һәм балладалар бар.
- Исланлияла картуфтан араҡы етештерәләр.
- 2000 йылда Минск ҡалаһында картуфҡа һәйкәл ҡуялар.
- Берләшкән Милләттәр ойошмаһы (БМО) 2008 йылды халыҡ-ара картуф йылы тип иғлан итте.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- * Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486
- Бәрәңге // Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Шевченковский регион Улица Дегтяревская, 5
Нас находят по поисковым запросам
ул. Дегтяревская 5 дегтярёвская 5 Дегтяревская,5 ул. Дегтяревская 5 rfhnf дегтяревская 5 карта киева на карте ул. Дегтяревская, 5 дегтярёвская 5 карта дегтяревская 5а карта киев дегтяревская 5 на карте ул.дегтяровская 5 ул.дегтяревская, 5 ул. Дегтеревская 5 г. Киев дегтяревская, 5 ул. Дегтяревская, 5а карта киев, дегтеревская 5 дегтяревская ул. 5 дегтяревская, 5 а дегтяревская 5а ул. Дегтяривская 5 Дегтяревской, 5а на карте дегтяревская 5 ул. дегтяревская 5а ул. дегтяривская, 5. дегтяревская улица карта дегтяревская 5а киев дегтяревская 5 а улица дегтяревская 5-а ул дегтяровская 5 дегтяревская 5 на карте дегтеревская 5 карта дегтяревская 5 карта киев Карта киева дегтяревская 5-а дегтяривская 5 карта киев ул. Дегтяревская 5 аллея дегтяревская улица дегтяревская,5 на карте киева ул.дегтяревская,5 на карте киева ул. дехтяревская, 5а адрес ул.дегтяревская, 5 ул. дегтяревская, 5. улица дегтяревская 5 ул. дегтяревская 5 киев киев ул.дегтяревская 5 Дегтяревская, 5 карта ул. Дегтяревская, 5 на карте дегтяревская 5ть дегтярёвська 5 ltunzhtdcrfz 5 дигтеревская 5 карта дехтяревского 5 киев дегтеревская 5 ул дегтяревская 5 карта дегтяревская 5 ул.дегтяревская 5 ул. дегтяревская, 5ф дегтяреская 5 карта карта дегтяревская, 5 дегтяревская 5 киев на карте ул.Дегтяревская 5, арт-резиденция “Мын” карта Kiev LOFT дегтяревская 5 арт-резиденция Мын (ул.Дегтяревская 5) карта киев карта дегтяревская5 дегтяревская 5 на карте Киева дегтяревская 5 киев Арт-резиденция "Мин", Дегтяревская, 5 Дегтяревская 5 карты дегтяревска 5 карта арт киев нолф на дегтяревской дегтяревская, 5 на карте киева ул. дегтяревская, 5 Дегтяревская 5, карта дегтеревская 5 улица показать на карте дегтеревскую 5 о - дегтярёвская, 5 ул . дегтяревская 5 Дегтяреская карта зоологическая 5-дехтяревская 21 Улица Дегтярская, 5 г. Киев дегтяривська 5 карта дегтяревская 5а на карте Дегтярівська 5 карта ул. Дегтяревская 5 как доехать ул. дегтяревская, 5 на карте киева дягтяревская 5 на карте дигтеревская 8 ул. дегтярёвская 5 на карте дегтярёвская, 5 на карте ул. дегтяревская, 5 киев киев ул.дегтяревская 5/5 киев дегтяревская 5 карта киев, дегтяревская 5 карта


text:
Бөйөк Британия
Бөйөк Брита́ния (ингл. Great Britain), рәсми исеме — Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге (ингл. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), инглиз телендә Берләшкән Короллек тип аталыуы ла осрай (ингл. United Kingdom) — Төньяҡ-көнбайыш Европалағы дәүләт, БМО Именлек Советы һәм Европа Берләшмәһе ағзаһы.
Башҡалаһы — Лондон. Идара итеү формаһы — парламентлы (конституцион) монархия.
Административ-территориаль бүленеүе формаһы буйынса унитар дәүләт булыуына ҡарамаҫтан, Англиянан тыш бөтә Берләшкән Короллек өлөштәренең ҙур автономияһы бар.
Берләшкән Короллек Бөйөк Британия утрауында һәм өлөшләтә Ирландия утрауында урынлашҡан. Шулай уҡ Берләшкән Короллеккә инмәгән әммә уның өлөшө булған Британиянан бойондороҡло территориялар һәм Британияның Корона биләмәләре бар.
Майҙаны — 244,9 мең км2. Дәүләт башлығы — королева (король). Халҡы — 60,4 млн кеше (2005): инглиздәр (83%), шотландтар (8,6%), валлийҙар (4,9%), ирландтар (2,9%). Рәсми тел — инглиз теле. Диндарҙарҙың күпселеге — протестанттар.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1707 йылға тиклем[үҙгәртергә]
Британ утрауҙарҙарында кешеләр 30 мең йыл элек йәшәгән (Стоунһендж).
Б. э. тиклемге 800-500 йылдарҙа утрауҙа бриттар, кельттар һәм гэлдар йәшәү тураһында мәғлүмәт бар.
Б. э. тиклемге 43 йылда Кентта 4 рим легионы корабльдәрҙән төшә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә рим ғәскәрҙәре бриттарҙы һәм кельттарҙы еңеп алда.Рим власы утрауҙарҙа IV быуатҡа тиклем һаҡлана.
V быуатта утрауҙарға герман ырыуҙарҙын береһе - англосакстар күсеп ултыра. Улар бриттарҙы һәм кельттарҙы хәҙерге Уэльс һәм Шотландия территорияһына ҡыуып сығарҙа.
871—899 йылдарҙа Альфред Бөйөк сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссексты (артабан Англия Короллеге) төҙөй.
1066 йылдарҙа Англия Короллегенә Нормандия герцогы Вильгельм I яулап ала. Норманд династияһы Англияла 1154 йылға тиклем идара итә.
1135-1154 йылдарҙа Англияла Граждан һуғышы бара.
1154 йылда граждандар һуғышынан һуң идара иткән династия алмаштырыла. 1154—1399 йылдарҙа короллек менән Плантагенеттар идара итә.
1496 йылда Англия Короле Генрих VII Джон Каботты Азияға яңы юлдарҙы табыу өсөн экспедицияға ебәрә. Атлантик океанды үтеп ул 1497 йылда Ньюфаундлендты аса. Ошо йыл Британ Империяһының тыуыу йылы тип иҫәпләнә. Джон Каботтын экспедицияһы инглиз тарихында Британ утрауҙарҙарынан ситтә булған беренсе вакиға.
Ил үҫә. XVII быуатта ысын империяға әүерелә. Британ Империяһы кешелек тарихында иң ҙур дәүләт булған.
1707 йылдан һуң[үҙгәртергә]
1707 йылдың 1 майында Англия Короллеге Шотландия Короллеге менән берләшә. Яңы дәүләттен исеме — Бөйөк Британия.
1800 йылда Ирландия менән берләшеү тураһында уния тыуа. 1801 йылдын 1 ғинуарында дәүләттен исеме — Бөйөк Британияның һәм Ирландияның Берләшкән Короллеге.
1927 Ирландия аҙатлыҡ юлына баҫа. Ләкин төнъяк яғы ҡала. Дәүләттен яңы исеме Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге.
Башҡортостан менән бәйләнештәре[үҙгәртергә]
Башҡортостан Хөкүмәте делегацияһының Бөйөк Британияға визиттар 2000, 2001, 2003—2008 йылдарҙа булды.
Бөйөк Британияның делегацияһы Башҡортостанға 1 тапҡыр ғына 2003 йылда килде (Рәсәйҙәге Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Ҡушма Короллеге илселегенең 1-се секретары һәм Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығының Иҡт. сәйәсәт департаменты вәкиле составында).
Бөйөк Британияның делегаттары 2—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә ҡатнаша.
БР-ҙың БДБ-нан башҡа илдәр м н тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Б.Б. өлөшөнә 0,9% тура килә (2009). БР һәм Бөйөк Британияның тышҡы сауҙа әйләнеше 39,3 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 10 тапҡырға кәмерәк).
Экспорт[үҙгәртергә]
Башҡортостандан Бөйөк Британияға экспорты — 35,5 млн доллар (2000 йылда — 393,1 млн доллар); Тауар структураһы:
- минераль продукттар. Төп экспортёрҙар: Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, Уфанефтехим подразделениялары).
- яғыулыҡ
- химик продукттар
- каучуктар
- ағас материалдар
- ҡағыҙ изделиелары
- машиналар
- ҡоролмалар
- транспорт саралары
Импорт[үҙгәртергә]
Бөйөк Британия Башҡортостанға импортлай:
- органик химик берләшмәләр. Төп импортёрҙар: Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть (Уфаоргсинтез подразделениеһы).
- пластмасса изделиелары, ҡоролмалар
- фармацевтика продукция
- туҡланыу продукттары
Дөйөм импорты 3,8 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 5,2 млн доллар).
БР ҙа, Бөйөк Британияның капитал йәлеп итеп, 12 берлектәге предприятие эшләгән. БР Сауҙа сәнәғәт палатаһында Бөйөк Британияның мәғлүмәт бюроһы бар.
2004 й. Екатеринбург та ген. консуллыҡ ойошторған Британия төҙөлөш компанияларының мәғлүмәт стенды “Уралстрой—2004” күргәҙмәһендә тәҡдим ителә Бөйөк Британияның ҡайһы бер фирмалары “Ҡала. Архитектура һәм төҙөлөш—2004”, “Газ. Нефть. Технологиялар—2006” халыҡ ара күргәҙмәләрендә (бөтәһе лә — Өфө) ҡатнаша. Бөйөк Британияның вәкилдәре “Халыҡ ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө—1997” конф. ҡатнаша.
Математика институты ғалимдары Бөйөк Британияның ғалимдары менән INTAS программаһы сиктәрендә бәйләнеш тота;
Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты Уорвик ун тының Масс-спектрометрия ин ты, Биохимия һәм генетика институты Уэльс ун тының Биология фәндәре ин ты һәм Уорвик ун-тының Үҫемлектәр генетикаһы һәм биотехнологияһы бүлеге, Механика институты Лавборо ун ты м н фәнни бәйләнештәр тота, Авиация техник университеты Шеффилд ун-ты, Радиоэлектроника колледжы Блекпул колледжы м н хеҙмәттәшлек итә. 1997 й. БДУ ла инглиз студенттары һәм аспиранттары уҡый.
Башҡортостан менән Бөйөк Британияның күптәнге тарихи бәйләнештәре бар. 1818—28 йй. инглиз банкиры Ралль һәм сауҙагәр Доути Биҙәр заводын тота, 20 б. башында Л.Уркарт Верхнеурал өйәҙендә урынлашҡан завод һәм рудниктарҙың контроль акциялар пакеты хужаһы була.
Лондонда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1862) П.М.Обуховтың Златоуст (Косотур) заводында ҡойолған ҡорос пушкалары (алтын миҙалға лайыҡ була) һәм Ырымбур дебет шәлдәре күрһәтелә.
1841 й. Ырымбур губернаһында шотланд геологы Р.Мурчисондың Уралдың геология, география һәм палеонтологияһы б са мәғлүмәттәр йыйыусы экспедицияһы эшләй; экспедиция һөҙөмтәләре б са “Европа Рәсәйе һәм Урал тауы геологияһы” (1845; инглиз т.) баҫылып сыға.
1880—1900 йй. Европала, ш. иҫ. Б.Б. В.В.Тиманова гастролдә була.
1926 й. БАССР-ҙа инглиз эшселәренең дөйөм забастовкаһын яҡлап 45 мең һумдан ашыу аҡса йыйыла; ш. уҡ йылда респ. баш күтәреүселәр делегацияһы килә, улар хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһай, респ. хөкүмәте тарафынан ҡабул ителә.
70 се йй. респ. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия пр тиеларына Б.Б. ҡоролмалар килтерелә, уларҙы инглиз белгестәре монтажлап, көйләп, эшләтеп ебәрә. Фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек алып барыла.
Инглиз тикшеренеүселәре Э.Карр, У.Коларз, Т.Ланкина, О.Файджестың хеҙмәттәре Башҡортостан тарихы проблемаларына арналған. Д.Байрондың “Шильон тотҡоно” (1924), У.Шекспирҙың “Отелло” (1946), “Макбет” (1961), “Тиҫкәре ҡыҙҙы буйһондороу” (1983), Э.Л.Войничтың “Күгәүен” (1968), Д.Дефоның “Робинзон Крузо” (1980, 1990) әҫ. башҡ. теленә тәржемә ителгән һәм баҫылған, Ә.Һ.Бикчәнтәевтең “Ҙур оркестр” (1958) повесы инглиз телендә донъя күрә. Респ. театрҙары репертуарына инглиз яҙыусылары әҫ. б са спектаклдәр [Шекспирҙың “Гамлет”, “Макбет”, “Отелло”, “Ромео һәм Джульетта”, А.Кристиҙың “Ҡапҡан” (“Мышеловка”), О.Уайльдтың “Кентервиль өрәге” (“Кентервильское привидение”), Р.Киплингтың “Джунглиҙар китабы” мотивы б са “Беҙҙең ҡаныбыҙ бер” (“Мы с тобой одной крови”) һ.б.] инә.
2005 й. Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле Лондонда “Рус ҡышҡы фестивалендә” ҡатнаша. Башҡортостанда 3 инглиз йәшәй (2002).
1996 й. алып БР ҙа “Башҡортостан—Бөйөк Британия” дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшләй.
Ил башлыҡтары[үҙгәртергә]
- Виктория Королеваһы 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләне. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королева.
Территориаль бүленеү[үҙгәртергә]
Берләшкән Короллек 4 "тарихи провинция"-ға бүленә: Англия, Шотландия, Уэльс һәм Төньяҡ Ирландия. Итглизсә улар countries (башҡ. илдәр) йәиһә constituent parts/constituent countries тип атала.
Англия[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Англия
Англия (ингл. England) — Бөйөк Британияһы "тарихи провинциялары"нан иң ҙурыһы. Баш ҡалаһы — Лондон, майҙаны 130 395 квадрат километр, бөтә дөнъя майҙанынан 1/1000-гә яҡын. Халыҡ һаны — 50.762.900 кеше. Англияның үҙ власть органдары (йәғни парламент һәм хөкүмәт) юҡ, Бөйөк Британия Хөкүмәте һәм Бөйөк Британия Парламенты Англияның төп власть органдары булып һанала. Берҙән-бер рәсми тел — инглиз теле. Иң ҙур ҡалалары — Лондон, Манчестер, Лидс һ.б.
Уэльс[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Уэльс
Уэльс — Бөйөк Британияның 4 иң әһәмиәтле булғандарҙын административ өлөшө. Күптән үткән заман кельт ырыуҙарҙын конгломераты.


text:
Сибай
Сиба́й — Башҡортостандың Урал аръяғында, Ирәндек тауҙарының итәгендә урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала. Өфө ҡалаһынан 464 км һәм Магнитогорск ҡалаһынан 95 км алыҫлыҡта ята.
Сибай ҡалаһы үткән XX-се быуаттың 30-сы йылдары уртаһында башланған Сибай баҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын үҙләштереү менән бәйле нигеҙләнгән. 1938 йылдан ул эшселәр ҡасабаһы, ә 1955 йылдан ҡала тип танылған.
Сибай ҡалаһында 61597 кеше йәшәй, Төйәләҫ менән бергә 62471 кеше иҫәпләнә. Был мәғлүмәттәр 2005 йылдың 1 ғинуарына тура килә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Сибай ҡалаһында (Төйәләҫ менән бергә) 60144 кеше иҫәпкә алынған. Шуларҙың 48,7 % башҡорттар, 38,7 % урыҫтар, 8,9 % татарҙар тәшкил итә.
Сибай ҡалаһы аша Магнитогорск — Ира федераль автомобиль юлы һәм Аҡъяр — Сибай — Асҡар — Сәрмән республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы үтә. Сибай — Башкортостан Урал аръяғының сәнәғәт һәм уҡыу-мәҙәниәт үҙәге.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
- 1989, 2002, 2010 йыл - Төйәләҫ ауылы халҡынан башҡа.
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Мәғариф[үҙгәртергә]
Ҡаланың төп белем биреү ойошмалары:
- Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты
- Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалы
- Сибай политехник колледжы
- Сибай дәүләт педагогия колледжы
- Сибай дәүләт медицина колледжы
- Сибай саүҙа-иҡтисад колледжы
- Сибай сәнғәт колледжы
- Р.Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейы
- 24-се һанлы профессиональ лицейы
Сибайҙа 14 дөйөм, 12 мәктәпкәсә, 3 өҫтәмә белем биреү учреждениелары, 2 ҡала ситендәге балалар һауыҡтырыу лагерҙары эшләп килә.
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры
- Сибай «Сулпан» балалар театры
- Сибай дәүләт филармонияһы
- Сибай тирә — яҡты өйрәнеү тарихи музейы
- Балалар сәнғәт мәктәптәре
- Китапханалар хеҙмәтләндереү системаһы
- Йәштәр мәҙәни — ял үҙәге
- Халыҡ ижады үҙәге
Спорт[үҙгәртергә]
- «Ирәндек» боҙ һарайы
- «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексы
- "Шахтостроитель" футбол клубы
- "Горняк" хоккей клубы
- "РОСТО" Сибай парашют клубы
- "Шоңҡар" кикбоксинг клубы
Билдәле кешеләр[үҙгәртергә]
- Афзалова Римма Шәрифйән ҡыҙы — "СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы", "БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы", Сибай ҡалаһының үҙәк дауаханаһында күҙ микрохирургияһы бүлеге мөдире.
- Байназаров Азамат Хажмөхәмәт улы — хеҙмәт ветераны, Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән, "Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе", "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе".
- Березина Валентина Кузьминична — төҙөүсе, хеҙмәт ветераны, "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе".
- Елисеева Мария Тимофеевна — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы.
- Кодакова Наталья Васильевна — хеҙмәт ветераны, Хеҙмәт даны музейы һәм "Фронтташ әхирәттәр" клубы етәксеһе, "Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы", "БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы", Советтар Союзы геройы Федор Беловҡа арналған китаптар авторы.
- Мәүлетҡолов Эмиль Хәсән улы — Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе, ҡала Советының депутаты.
- Рәсүлев Әбүбәкир Насырйән улы — төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, "РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе".
- Сарбаев Рәил Сәлих улы — "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе", С.Юлаев исемендәге Орден менән бүләкләнгән, 2000-2005 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте башлығы.
- Cуворова Анна Сергеевна — флотатор, хеҙмәт ветераны,"Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған металлургы" исемен йөрөтә.
- Таһиров Мәнир Сәфей улы — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны,СССР-ҙың мәғариф отличнигы, "Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән.
- Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы — педагогик хеҙмәт ветераны, ҡаланың башҡорттар Ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, "Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы", Башҡортостан Республикаһының тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһының почетлы белгесе, "Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү темаһына китаптар авторы.
- Филиппова Мария Федоровна — кондитер, хеҙмәт ветераны,Совет сауҙаһы отличнигы.
- Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы — 1972-1997 йылдарҙа Сибай педагогия колледжының етәксеһе, хеҙмәт ветераны,"Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән,"РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы", "БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы", "CCCР-ҙың, РСФСР-ҙың, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы"
- Хәсәнов Сәфиулла Ғайса улы — 1960-2006 йылдарҙа Сибай АТП-һында эшләй, хеҙмәт юлын шоферҙан башлап, етәкселеккәсә барып етә.Хеҙмәт ветераны,"Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре", "Рәсәйҙең атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре".
- Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы — 1992-1999 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте етәксеһе, бөгөнгө көндә Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты етәксеһе, техник фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе".
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә]
- Ғәҙелша шарлауығы
- Сибай карьеры
- Ирәндек һырты
Архитектура[үҙгәртергә]
- С. Юлаев һәйкәле
- Ф.И. Белов һәйкәле
- А. Матросов һәйкәле
- «Мәңгелек ут» мемориалы
- Һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле
- В.И. Ленин һәйкәле
Телевидение[үҙгәртергә]
Радиостанциялар[үҙгәртергә]
- 70,28 FM — Ашҡаҙар радиоһы
- 102,1 FM — Ҡояш радиоһы
- 102,7 FM — Юлдаш радиоһы
- 104,5 FM — Юл радиоһы
- 106,3 FM — Спутник 107 ФМ
Гәзит[үҙгәртергә]
- "Сибайский рабочий" гәзите
- Атайсал гәзите
- «Зауралинфо» гәзите
- «Метро Сибай» мәғлүмәти аҙналыҡ гәзит
- «Кому что?» реклама гәзите
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сибай ҡала округының рәсми сайты
- Сибай ҡала округы Советының рәсми сайты
- Сибай ҡалаһының тулы картаһы
- Сибай ҡала мәғариф бүлеге сайты
- Минең ҡалам — Сибай (фотолар)
- Сибай телевидениеһы сайты


text:
Уганда
Уга́нда Республикаһы (ингл. Republic of Uganda, суахили Jamhuri ya Uganda) — Көнбайын Африкалағы дүләт. Входит в Милләттәр дүҫлығы берлегенә ҡарай.
Төньяҡтан Көньяҡ Судан, көнбайыштан Конго Демократик Республикаһы, көньяҡтан Руанда һәм Танзания, көнсығыштан Кения менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығышында — Виктория күле.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Главы государства на сайте ЦРУ
- Uganda from UCB Libraries GovPubs
- Уганда Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Ҡалып:Wikiatlas