text:
Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны
Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны — әләм һәм герб менән бер рәттән Көньяҡ Африка Республикаһының дәүләт символы.
1957—1994 йылдарҙа КАР гимны, 1918 йылда К. Я. Лангенховен яҙған һәм рухани М. Л. де Вилье көйөнә һалынған, — Die Stem van Suid-Afrika (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры була.
Был гимнды ҡара халыҡ (негрҙар) апартеид режимын хәтерләтә тип иҫәпләй, һәм Африка милли конгрессы власҡа килгәс, гимнды ҡулланыуға ҡаршы сығыш яһай.
1994 йылда Die Stem van Suid-Afrika (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры менән бер рәттән рәсми булмаған йыр, Африка Рәсми Конгрессының гимны — Nkosi Sikelel' iAfrika ҡулланыла. Был йыр шулай уҡ Замбия һәм Танзания гимны итеп ҡулланыла.
Хәҙерге, 1997 йылда ҡабул ителгән "гибрид" версияһында — беренсе ике куплет Nkosi Sikelel' iAfrika йырынан алынған, ә өсөнсө һәм дүртенсе куплет Die Stem van Suid-Afrika' йырынан алынған.
Хәҙерге гимн тексы[үҙгәртергә]
Хәҙерге гимн тексы бер нисә телдә яҙылған: 1-се куплеты — ҡоса һәм зулу телендә, 2-се куплеты — сесото телендә, 3-сө куплеты — африкаанс телендә, 4-се куплеты — инглиз телендә.


c: text/html

text:
Был Сербия дәүләт гимны түгел! Бының өсөн был мәҡәләне ҡарағыҙ.
"Минең Республикам" (сербсә[1], хорватса һәм босанса Moja Republika, сербсә (вуковица әлифбаһында) Моја Република) — Босния һәм Һерцеговина составындағы Серб Республикаһының милли гимны. 2006 йылдын 16 Майай/июленән, 2006 йылда Босния һәм Һерцеговина Конституцион суды тарафынан ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан ителгән, Боже Правде гимнының инструменталь версияһын алыштыра.
Авторы Младен Матович.
YouTube сайтында СР Гимны
- ↑ 1,0 1,1 Гаевица әлифбаһында

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Аҡбур
Акбу́р — аҡ төҫтәге йомшаҡ таш[1]; төҙөлөш һәм буяу материалы[2]; ниндәйҙер әйберҙе, яҫылыҡ өҫтөн аҡлау, ағартыу йәки синыф таҡтаһында яҙыу, һыҙыу, һүрәт төшөрөү өсөн ҡулланыла[3]; химия, резина, ҡағыҙ һ.б. сәнәғәт өлкәләрендә ҡулланылыусы йомшаҡ таш[4].
Еңелсә цементланган ултырма, тау тоҡомо, ваҡ кальцит бөртөктәренән, карбонат һыу үҫемлектәре - кокколитофоридлар һәм фораминифералар тышсаһыннан, һирәк кенә кремний, пирит һәм фосфорит конкрецияләренан ғибәрәт. Төҫө аҡ йәки һарғылт. Ҡатылығы 1-ҙән кәмерәк. Тығыҙлыгы 2690-2720 кг/м3, күҙәнәклелеге 44-50%. Характерлы билдәләре - йомшаҡлығы, һынған урындың ҡытыршы, балсыҡлы булыуы. Акбур йылы диңгеҙләрнең 30 -ҙан алып 500 метрға тиклем тирәнлектә ултырма тәшкил иткән ярым ҡаты ләмдәре рәүешендә була. Саф төрө акбур системаһының юғары ҡатламдарында йышыраҡ осорай. Акбур ултырмаларының иң ҙур полосасы Европала таралған, иң ҡалын урыны Харьков ҡалаһы районында 600 м тәшкил итә.
Ссылки[үҙгәртергә]
- Мел // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь архитектурных терминов (З.Г.Ураксин, З.А.Сиразитдинов, 2004)
- ↑ Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р.Р.Фатихов)
- ↑ Русско-башкирский словарь химических терминов (Л.Мигранова)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Һүҙбәйләнеш
Һүҙбәйләнеш (урыҫ. Словосочета́ние) — ике йәки бер нисәһүҙҙең мәғәнәләре буйынса бәйләнеше. Улар һөйләмдән айырмалы булараҡ, бер бөтөн уйҙы аңлатмайҙар. Улар айырым һүҙҙәр кеүек, һөйләмде барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа айырым һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр ҙә, һөйләмгә хас интонацияны алып, һөйләм булып хеҙмәт итә. Мәҫәлән. Төн... Өй эсе ҡараңғы. Кескәй генә тәҙрәләр. Уның да яртыһы ҡарындыҡ менән ҡапланған. (З. Биишева.)
Йөкмәткеһе
Һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары[үҙгәртергә]
Һүҙбәйләнештәр ике төрлө юл менән яһала.
- 1. Теҙмә. Улар тиң булалар. Бер - береһенә буйһонмайҙар. Айыу менән бабай, йылыға һәм яҡтыға, яҙ менән йәй, йылы, матур, йомарт һәм шәфҡәтле.
- 2. Эйәртеүле. Эйәртеүле бәйләнештә һүҙҙәр бер- береһенә тиң булмайҙар: береһе икенсеһенә буйһоноп, уны асыҡлап килә, шуға күрә береһен эйәреүсе, икенсеһен эйәртеүсе йәки төп һүҙ тип йөрөтәләр. Мин яһайым. Байрасҡа күсте. Ҡыҙыл байраҡ.Ҡаланың баҡсаһы.
Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ярашыу.
- Башҡарылыу.
- Йәнәшәлек.
- Һөйкәлеү.
Нығынған һүҙбәйләнештәр[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, телдә бик оҙаҡ ҡулланыла торғас, нығынып китәләр. Шуға күрә уларҙың мәғәнәһе тарая, бер һуҙҙең генә мәғәнәһен белдерә башлай. Мәҫәлән: берҙе биш итеү, йәғни арттырып һүҙенең мәғәнәһен белдерә.
Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, бер предметты аңлатып, ҡушма һүҙгә әйләнгән. Мәҫәлән: өс тирәк һүҙбәйләнеше, бер колхозға исем итеп бирелгәс, һүҙбәйләнештән ҡушма һүҙгә әйләнгән.
[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ә. М. Аҙнабаев, С.А. Таһирова Әсә теле дәреслеге, 7 класс Өфө- 2009 йыл.
- М.Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө -2007 йыл, 111 бит


text:
Мода
Мо́да (франц. mode, лат. modus — үлсәү, образ, алым, ҡағиҙә, бойороҡ) — билдәле бер ижтимағи даирәләге берәй нәмәгә ҡарата билдәләнгән талап өҫтөнлөгө. Билдәле бер замандағы талапҡа тура килгән кейем өлгөһө, тәртип, этикет, йәшәү рәүеше, сәнғәт, әҙәбиәт, ашау-эсеү, архитектура, күңел асыу һ.б. Мода төшөнсәһе ышанысһыҙ, тиҙ туҙыусан билдәлелекте аңлата. Яңы мода артынан ҡыуыу — моданың айырылғыһыҙ сифаты. Берәй күренеш йәки берәй әйбер заманында модалы булған булһа, ул үҙенең модалы булыуын юғалта һәм иҫке модалы булып иҫәпләнә.
Моданы алға этәреүсе ике көс бар. Беренсеһе — матурлыҡ тойғоһона эйәреү, икенсеһе — йәмғиәттә көлкөгә ҡалыу.
Мода индустрияһы[үҙгәртергә]
Мода индустрияһы — тауар етештереү һәм тауар һатыу менән бәйле иҡтисадтың бер өлөшө.
Кейем модаһы[үҙгәртергә]
Кейем модаһы — сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә алышынып торған кейем формаһы һәм өлгөләре. XVII быуатта француз батша һарайындағы кейем бөтә Европа илдәре өсөн өлгө була, модалы кейенеү (фр. à la mode) шунан башлана. Мода кейемдең материалын, фасонын, төҫөн билдәләй.


text:
Абсолют монархия
Абсолют монархия ( лат. absolutus — тулы, шартһыҙ) — дәүләттең тулы власы (закон сығарыу, башҡарыу, суд, ҡайһы саҡта дини) бер кеше ҡулында булған монархияла идара итеү формаһы. Монархия — диктатура һәм республиканан алда килгән идара итеү формаһы. Монархияны XVIII быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән барлыҡ дәүләт тә кисерә.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Абсолют монархияла власть үҙәктә туплана, бюрократия аппараты, даими армия, полиция, социаль ҡатлам тармаҡтары үҫешә. Көнбайыш Европала абсолют монархияның иң көслө сағы XVII—XVIII быуатҡа тура килә. Рәсәйҙә абсолютизм XVIII — XX быуат башына тура килә.
Хәҙерге заман[үҙгәртергә]
Хәҙерге заманда бер ниндәй шартһыҙ 6 дәүләтте абсолют монархия тип атап була: Бруней, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Ҡатар һәм Ватикан.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — 7 абсолют монархиянан торған федератив дәүләт.
Ватикан хәҙерге замандағы берҙән-бер теократик монархия.


text:
Ихрам
Ихрам (ғәр.إحرام ҡотолоу, ваз кисеү) - айырым бер төр кейемде аңлата. Уның ике мәғәнәһе бар:
1. Мәккәлә хаж ҡылыусы кейә торған кейем. Ул - етен йәки мамыҡтан туҡып эшләнгән ике буй аҡ туҡыма. Береһе яуырын аша тәнгә һалына, икенсеһе билгә урала. Бындай туҡмаға энә теймәгән булырға тейеш. Был кейем элек-электән хажға барыусыларҙың яҡшы ниәт менән сәфәр тотоуын аңлата.
2. Хажға килгән кешенең үҙен тотоу рәүеше: мосолманға ихрам хәлендә бер ниндәй йән эйәһен дә үлтерергә, ерҙән бер генә үҫемлекте лә йолҡорға, ағас йәки ҡыуаҡ ботаҡтарын һындырырға, сәс алдырырға йәки тырнаҡ киҫергә, ҡырынырға, енси яҡынлыҡ ҡылырға, ләззәткә бирелергә рөхсәт ителмәй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Ҡояш системаһы
Ҡояш системаһы — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тир тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи объекттарҙы берлештергән планеталар системаһы.
Бөтә объекттарҙа Ҡояш менән гравитация көсө менән бәйле һәм эллиптик орбита буйынса Ҡояш тирәләй хәрәкәт итә. Дүрт эске планета (Меркурий, Венера, Ер, Марс) Ер группаһындағы планета тип атала. Башлыса улар силикат һәм металдарҙан тора. Дүрт тышҡы планета (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) Ер группаһындағы планеталарҙан ауырыраҡ һәм баглыса водород һәм гелийҙан торалар. Уларҙы газ гиганты тип атайҙар.
Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс һәм Юпитер орбиталары араһында астероидтар поясы урынлашҡан. Нептун орбитаһынан алыҫыраҡ транснептун объекттары урынлашҡан. Бында Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида тигән кәрлә планеталар урынлашҡан.
Быларҙан тыш Ҡояш тирәләй меңләгән ваҡ есемдәр хәрәкәт итә.


text:
Төйөт
Төйөт (урыҫ.Пеночка-весничка) (лат. Phylloscopus trochilus) - һылыуҡастар ғаиләһенән булған бәләкәй генә һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. батаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ генә теремек ҡош. Һырт яғы йәшел, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө сағыу йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғыл аҡ һәм түше һап- һары. Ҡанаттарының осо ҡара, ҡалған ҡауырһындары йәшкелт һәм аҡ ситле һорғолт көрән. Төйөттәр башлыса үҙ - ара тауыштары менән генә айырылалар.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ҡыҫҡа ғына итеп һыҙғыра:"төйөт". Һайрауы ла шул ҡысҡырыуҙы ҡабатлап тора:"төйөт-төйөт-төйөт- төйөт"
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй.Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡайһы ваҡыт ботаҡта йәки ҡыуаҡтарҙа оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ерән йәки күкһел ерән бөрсөклө 5-7 бөртөк йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө, 91- се бит.


text:
Аҡ ағуна
Ағуна (лат.Lagopus lagopus (Linnaeus), 1758, урыҫ. Белая куропатка)− ҡорҙар ғаиләһе тауыҡтар төркөмөнә ҡараған, ҡышын аҡ, йәйен көңгөрт төҫтә була торған ҡырағай ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы ҡарғалай. Йопланып (парлашып)йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата ҡоштар аҡландарға уйнарға сыға.Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә.Йәй көнө ҡауырһындары ҡара һәм көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған ерән төҫтә. Ҡанаттары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡышҡыһын ап-аҡ, тик ҡойроғоноң ситтәре генә ҡара.Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡаштары бар. Суҡышы ҡара, аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөнлө.
Ҡыш аҡ төҫтә була, ҡойроғо һәм ҡанаттарының үҙәге ҡара килеш ҡала. Йәйгелеккә ала-сыбарға әйләнә, уларҙа ҡыҙғылт-һары төҫ өҫтөнлөк итә. Аяҡтарында тырнаҡтарына тиклем ҡауырһын үҫә. Оса башлағанда яңғырауыҡлы итеп ҡысҡыра. Мүкле һәм үләнле һаҙлыҡтарҙа, киң үртәндәрҙә төпләнә. Ояһын ерҙә ҡора, ҡара таптары булған һары йомортҡалар һала.
Башҡортостанда Әбйәлил, Хәйбулла, Учалы, Балаҡатай, Ейәнсура райондарында осрай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Башҡортостан. 3 сентябрь 2013 й. №173 (26523)


text:
Һабантуй
Һабантуй — күп халыҡтарҙың, татарҙарҙың һәм башҡорттарҙың да, боронғо байрамы. XVII быуат урталарында И.Г.Георги, И.И.Лепехин башҡорттарҙың һабантуйын тасүирлап яҙған.Уларҙың хеҙмәттенән күренеүенсә һабантуй «Ҡарға бутҡаһы»нан һуң яҙғы сәсеү эштәре менән малға бесән әҙерләу араһында үткәрелә. Ғәҙәттә бер-нисә ауыл бергә үткәрә. Һабантуй алдынан малайҙар һебә йыялар. Һебә йыйыу—ауылда өй беренсә йөрөп һабантуйға бүләк йыйыу. Һебә йыйыусыларға хужалар таҫтамал, яулыҡ, аҙыҡ-түлек биреп сығара. Борон һабантуйҙа егеттәр милли көрәштә көс һынашҡан, һырғауылға үрмәләү, тоҡ менән һуғышыу, атта сабышыу һ.б. халыҡ уйындары үткәрелгән. Сәсәндәр, ҡурайсылар, йыраусылар, бейеүселәр үҙ-ара ярышҡан. Йылдың уңышлы килеүен теләп доға уҡығандар. Еңеүселәргэ төрлө бүләктәр бирелгән.
Байрамда уйын-көлкө, аш-һыу араһында донъя хәлдәре, ил эштәре хакында фекер алышыу ойошторолған, алдынғы тәжрибә маҡтап телгә алынган.
Тарихсы Салауат Ғәлләмов һабантуй ҡурд-иран һүҙе, һаб орлоҡ тигәнде аңлата тип иҫәпләй.
Һәйбәт йолалар кеүек, һабантуй ҙа беҙҙең көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Совет осоронда был йоланы һаҡлап ҡалыу өсөн Совет һәм партия органдары күп көс һалды, дини үҙенсәлектәрен алып ташлап. Хәҙер һабантуйҙар тәүҙә ауылдарҙа, шунан район уҙәктәрендэ үткәрелә. Унда ауыл алдынғыларын буләкләү, яҙғы сәсеү эштәренә йомғаҡ яһала.
Матур йола булараҡ һабантуй Өфө, Мәскәү, Санкт- Петербург, Нижневартовск, Анкарала һ.б. ҡалаларҙа үткәрелә. Был һабантуйҙарҙа милли уйындар, сәнғәт коллективтары концерты, сауҙа ойошторола.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лепехин И.И. Дневные записки путешествия академика Ивана Лепехина по разным провинциям Российского государства: в 1768, 1769 и 1770 году. СПб., 1795-1802;


text:
Бер өлөшлөләр
Бер өлөшлөләр (лат. Liliopsida, Monocotyledones, Monocotyledoneae, ингл. monocots) — ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр типында 50 000 мең төрҙө берләштергән үҫемлектәр классы. Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ яралғанда бер орлоҡ өлөшө үҫемлектең беренсе япрағы була. Бер өлөшлөләр күп кенә билдәләре менән ике өлөшлөләрҙәр айырылып тора:
- суҡ тамыр системаһы булыуы;
- япраҡтары ябай төҙөлөшлө, һеңерсәләре дуға һымаҡ йәки параллель урынлашҡан;
- сәскәләре өс быуынлы, йәғни уларҙың кәсә һәм таж япраҡтары өскә ҡабатлана;
Был классҡа кергән иң әһәмиәтле ғаиләләр — ләлә сәскәлеләр һәм ҡыяҡлылар.


text:
Клонлаштырыу
Клонлаштырыу — организмды енесһеҙ үрсетеү юлы менән (шулай уҡ вегетатив юл менән) генетик яҡтан шул организмға оҡшаш бер йәки бер нисә күсермәһен ҡайтанан сығары.
Клон инглиз һүҙе. Клон һүҙен баштараҡ (ингл. cloning бор. грек. kλώv үҫенте тигәнде аңлата) бер үҫемлектән вегетатив юл менән үҫеп сыҡҡан үҫемлектәр өсөн ҡулланалар. Был үҫентеләр тәү ағастың теүәл күсермәһе булалар. Был юл менән үҫентеләр алыуҙы клонлаштырыу тип атайҙар.
Терминды ҡулланыу даирәһе киңәйә һәм бактерия культураларын үрсетеү өсөн ҡуллана башлайҙар.
Һуңыраҡ клонлаштырыу тип оҡшаш организмдар сығарыу технологияһын атайҙар. Күҙәнәккә яңы төшсә урынлаштырыла һәм яңы организм үҫтерелә. Яңы организм генетик яҡтан сыганаҡ организмдан бер яғы менән дә айырылмай. Был технология буйынса беренсе сүмесбаштар һәм киң билдәле һарыҡ Долли алына.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Мы (роман) (1920) — Е. И. Замятин
- Геном (роман) (1999) — Сергей Лукьяненко
- Люди и слепки — З. Ю. Юрьев
- О дивный новый мир (1932) — О. Хаксли


text:
Кәкүк
Кәкүк (урыҫ. Куку́шковые, Куку́шки лат. Cuculidae)— ҡанат-ҡойроғо оҙон, күкһел һыртлы, сыбар бауырлы урман ҡошо.
Дөйөм ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәкүк һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай, турғай һымаҡтар ғаиләһенә яҡын. Иң киң таралған төрө ябай кәкүк. Йомортҡаһын үҙе баҫмай, сит ояға һала, балаһын ҡарамай. Саҡырған ваҡытта ҡанаттарын аҫҡа төшөрөп, ҡойроғон күтәрә бирә.Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө күкһел һоро,ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара - көрән. Ҡойроғонда аҡ төртөктәр бар. Түшенең аҫҡы өлөшө, ҡорһағы ҡара - һоро тоташ арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Һаңғырау кәкүктән ҡойроғондағы аҡ төртөктәре менән айырыла.Тауышы яңғырауыҡлы:"кәк-күк, кәк-күк" йәки "кли-кли-кли". Улар урмандарҙа йәшәй, тик ҡайһы бер төрҙәре генә асыҡ урындарҙы үҙ итә. Күпселек төрҙәр бөжәктәр менән туҡлана, шул иҫәптән башҡа ҡоштар үҙ итмәгән йөнлө ҡарышлауыҡтар менән. Күсмә ҡош. Киң таралған.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Төрҙәре буйынса кәкүктәр бер береһенән айырыла. Тик барыһының да кәүҙә төҙөлөштәре тар, һәм ҡойроҡ остары оҙон, аяҡтары көслө.
- Ғәҙәти кәкүк
- Сыбар суҡышлы кәкүк
- Ҡарышлауҡ ашаусы кәкүк
- Югереүсе кәкүк
- Мадагаскар кәкүге
- Тибенгеле кәкүк
Башҡортостан Республикаһында таралған төрҙәре
- Ябай кәкүк
- Һаҡау кәкүк
- Һанғырау кәкүк
Халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Кәкүк тураһында башҡорт халҡы бик күп ауыҙ-тел ижады булдырған. Иң күбе әкиәттәр. Щулай уҡ йырҙар ҙа байтаҡ. Йомаҡтар, мәҡәлдәр бар. Ырымдар ҙа етерлек. Кәкүктән шомланып ҡурҡҡан кешеләр ҙә бар. Уның ҡысҡырыуын, ғүмерҙе билдәләй тигән хөрәфәт тә йәшәп килә.
Кәкүк тураһында әҫәрҙәр[үҙгәртергә]
Башҡорт халыҡ йыры «Кәкүк».


text:
Йөҙөм
Йөҙөм, виноград (лат. Vítis) — үҫемлектәр ырыуы, йөҙөмдәр ғаиләһе, емеше бешеп еткән мәлендә — шәрбәт тәмле еләк.
Йөкмәткеһе
Ботаник сифаттары[үҙгәртергә]
Йөҙөмдөң үренделәре үрмә суҡ (лоза), йәки ябай ғына әйткәндә, йөҙөм суғы тип атала.
Йөҙөм орлоғо тәүге йылы шытып сыҡҡас бик оҙон булып үҫмәй. Япраҡ һабағы төбөндәге бөрөнән киләһе йылына оҙон, яҡшы үҫешкән үренделәр сыға, ә артабан үренденең һәр бөрөһөнән нәҙеге үҫә. Улар көҙгә иң түбәнге бөрөгә тиклем һулый, ҡыҫҡа үренделәр генә тороп ҡала.
Ҡыҫҡа үренденең берҙән-бер шул бөрөһөнән артабанғы вегетация осоронда көслө һабаҡ китә, уныһы ла үҙ сиратында ҡыҫҡа үрендегә әүерелә.Оҙон үренделәрендә сәскәләр барлыҡҡа килеп, емеш бирә, ә ҡыҫҡалары ҡыҫыр ҡала. Баҡсала үҫтергәндә ваҡытында ҡырҡып барыу арҡаһында үҫемлек йыл да сәскә ата һәм емеш бирә.
Сәскәләре ваҡ, тәлгәшле. Уларҙағы ата һәм инә енесле өлөштәренә ҡарап, төрлө типтарға бүләләр:саф инә, саф ата енесле, ике енесле, функцияһы менән ата енесле, функцияһы менән инә енесле. Һуңғы өс тип иң мөһимдәре һанала. Ике енеслелек баҡсала үҫтерелгән күпселек сорттарға хас.
Емештәре — ярайһы тығыҙ тәлгәшкә тупланған түп-түңәрәк йәки оҙонса еләк. Сортына ҡарап төрлө төҫтә була — һары, йәшкелт, ҡарағусҡыл күк, шәмәхә, ҡара һ.б..
Ботаник синыфланышы[үҙгәртергә]
Vitis ырыуы 70 төрҙән тора һәм ике ваҡ ырыуға бүленә: Euvitis Planch һәм Muscadinia Planch. Тәүгеһенә 68 төр инә,улар сығышы, үҫкән төбәктәре, шулай уҡ ботаник, морфологик-анатомик үҙенсәлектәре буйынса өс төркөмгә бүленә:
- европа-азия төркөмө;
- америка төркөмө;
- көнсығыш азия төркөмө.
Н. И. Вавилов йөҙөмдөң килеп сығышын һәм сәсеп үҫтерелә башлауын ошолай билдәләгән:
- Урта Азия, уға Төньяҡ-көнсығыш Һиндостан, Афғанстан, Тажикстан, Үзбәкстан, Көнсығыш Тянь-шань дә ҡушыла;
- Алғы Азия, уға эске Кесе Азия, Кавказ аръяғы, Иран һәм Төркмәнстандың таулы өлөшө лә инә. Был төбәктәрҙә йөҙөм күп төрлө һәм ҡырағай рәүештә лә үҫә.
Европа-азия төрөнә бер тип инә: Vitis vinifera L., ул бик күп баҡса сорттары биргән, Vitis vinifera subsp. silvestris (урман йөҙөмө ) лә бар.
А. М. Негруль сәсеп үҫтерелгән сорттарҙы үҙенсәлектәренә ҡарап өс экологик-географик төркөмгә бүлә:
- көнсығыш төркөм Vitis vinifera convar. orientalis Negr.
- көнбайыш төркөм Vitis vinifera convar. occidentalis Negr.
- Ҡара диңгеҙ яры төркөмө Vitis vinifera convar. pontica Negr.
Америка төркөмөнә 28 төр инә. Баҡсасылар уларҙың һабаҡтарын үрсенте алыу өсөн файҙалана.Бигерәк тә Vitis rupestris, Vitis riparia һәм Vitis labrusca сорты ҡулай. Һуңғыһы төньяҡ америка сорттары араһында ер еләге еҫе аңҡытып тороуы менән данлы.(XVII быуат урталарынан сәсеп үҫтерелә).
Көнсығыш азия төркөмөнә 39 төр инә, улар әлегә әҙ өйрәнелгән. Иң билдәлеһе — Амур йөҙөмө (Vitis amurensis). Үҙ сиратында Амур йөҙөмө өс экотипҡа бүленә: төньяҡ экотип (Хабаровск ҡалаһы киңлегендә үҫә), көньяҡ экотип (Владивосток киңлегендә үҫә) һәм ҡытай экотибы (Ҡытайҙың көньяҡ райондарында таралған).
Йөҙөм сорттары[үҙгәртергә]
Йөҙөм сорты — баҡса йөҙөмөнөң төрлөлөгөн һүрәтләү өсөн ҡулланылған ябай систематик берәмек. Нәҫел буйынса бирелә торған морфологик, биологик һәм хужалыҡта яраҡлылығы буйынса айырмаларын билдәләү өсөн ҡулланыла. Рәсәй һәм БДБ ерҙәрендә 3000-дән артыҡ йөҙөм сорты осрай.
Сығышы, селекция ысулы һәм биологик үҙенсәлектәре буйынса ошондай сорттарға айыралар:
- популяциялы сорт — былар ғәҙәттә күптәнге, урындағы билдәләрен һаҡлаған һәм шарттарына яраҡлашҡан күп төрлө сорттар;
- клон-сорт — был ниндәйҙер яҡшы сифатына ярашлы вегетатив ысул менән үрсетелгән тоҡомдар. Баҡсала үҫтерелгән сорттарҙың күбеһе — бына шундай клон ҡатнашмалары.
- гибрид сорт — төп үҫентенең яҡшы сифаттары буйынса һайлап алынған бер нисә төрҙө аталандырып алынған тоҡомдар.
Еләктәренең үҙенсәлектәре һәм уларҙан алынған продукцияның ҡулланышына ҡарап ошондай сорттарға бүленә:
- эшкәртелмәй ашала торған сорттар. Уларҙы бешеп еткәс тәбиғи көйө ризыҡҡа ҡулланалар.Ғәҙәттә емештәре лә, тәлгәштәре лә эре, бик тәмле, ҡарамаҡҡа ла матур була;
- техник сорттар. Уларҙы шарап, һут һ.б. етештереү өсөн файҙаланалар. Төп үҙенсәлектәре — һутты күп бирә (дөйөм ауырлығының 75-85 %). Тәлгәштәре һәм еләктәре ҙур булмай, уңышы юғары була;
- орлоҡһоҙ сорттар. Уларҙы эшкәртмәй ашар өсөн дә, киптерер өсөн дә үҫтерәләр;
- универсаль сорттар. Уларҙы эшкәртмәй файҙаланыр өсөн дә, эшкәртер өсөн дә үҫтерәләр. Еләктәре уртаса дәүмәлле, ярайһы һутлы була.
Еләктәренең өлгөрөү тиҙлеге буйынса йөҙөмдө 7 төркөмгә бүләләр: бөрөләр асылғандан алып емеш өлгөргәнсә ваҡыт нигеҙ итеп алына. Был билдәләр буйынса бүленеш ошондай: барыһынан иртә( 105 көнгә тиклем ), бик иртә (105—115 көн), иртә(115—125 көн), уртасаға яҡын (125—130 көн), уртаса (130—135 көн), һуң (135—140 көн) һәм бик һуң (140 көндән ашыу) өлгөрә торған сорттар.
Йөҙөмдәң тәме буйынса бүленеш:
- Ҡәҙимге тәм. Шәрбәтлеге һәм әселеге төрлө нисбәттә булған, тәме менән айырылып тормаған емештәр. Был сорт йөҙөмдәр араһында нейтраль тәмле төркөмдәр бар, уларҙы ябай йөҙөм тип йөрөтәләр.
- Мөшкәт тәме. Тәмендә лә, еҫендә лә мөшкәт сағылышы бар.
- Эт ҡарағаты тәме. Үләнһыу тәм, эт ҡарағаты тәме итә
- Изабел тәм. Яңғыҙаяҡ, ананас йәки ҡара ҡарағат һымағыраҡ үҙенсәлекле тәм итә. Был бигерәк тә америка төр йөҙөмдәргә (Vitis labrusca L.), һәм улар менән аталандырылған гибридтарға хас.Иң сағыу сорт — Изабелла (изабел тәм шунан киткән дә инде). Бындай сорттар ғәҙәттә лайлалыраҡ була.
Йөҙөмдө һәр яҡлап — сорты, рәүеше һәм клондары буйынса — таралыуын, төрҙәрен, шулай уҡ урындағы шарттар, кеше йоғонтоһо нигеҙендә үҙгәрештәрен өйрәнә торған фән Ампелография тип атала. Әле донъяла 8000 меңләп сорт бар.
Шараптар өсөн сеймал[үҙгәртергә]
Йөҙөм емештәрнең тышына (пруин), миллиондарса микроорганизмдар эйәләй, улар араһында йөҙөм шәкәре менән туҡланған сүпрә үңәҙҙәре лә бар. Шул микроорганизмдар йөҙөм тышына аҡһыл «онлораҡ» төҫ биреп тора ла инде. Йөҙөм иҙелгәндә тышындағы сүпрә үңәҙҙәре уны әсетә башлай. Сүпрә үңәҙҙәренең ашҡаҙан ферменттары йөҙөм шәкәрен тарҡатып көс туплай, шуның һөҙөмтәһендә углекислый газ һәм, кислород булмаған осраҡта, спирт барлыҡҡа килә.
Шараптар ер йөҙөндә иң киң таралған техник сорт йөҙөмдәрҙән ҡойола. Сәнәғәт эшкәртеүенә еңел бирелгән, артыҡ әсе булмаған шәрбәт сорттарға өҫтөнлөк бирелә. Иң шәп шараптар Vitis vinifera — Каберне Совиньон, Рислинг, Шардоне, Шираз, Неббиоло һымаҡ европа сорттарынан килеп сыға. Ҡатнаш техник сорттарҙан ҡойолған шараптар сифаттары буйынса уларға яҡын. Төрлө типтағы шараптар үҙҙәренә ярашлы сорттарҙы ҡулланып сығарыла.
Йөҙөм емешенең һәм һутының төп компоненттары[үҙгәртергә]
Йөҙөмдөң сирҙәре һәм ҡоротҡостары[үҙгәртергә]
- Оидиум. Үңәҙ сире, Uncinula necator зарарлай.
- Милдью (ялған онло ысыҡ). Үңәҙ сире, Plasmopara viticola зарарлай.
- Йөҙөмдәге аҡ серек. Үңәҙ сире, Coniothyrium diplodiellaзарарлай.
- Һоро серек. Үңәҙ сире, Botrytis cinerea зарарлай.
- Ҡара серек. Үңәҙ сире, Guignardia Bidwelii зарарлай.
- Антракноз. Үңәҙ сире, Gloesporium ampelophagum зарарлай.
- Церкоспориоз. Үңәҙ сире,Cercospora vitis һәм шул төргә ҡараған башҡа үңәҙҙәр зарарлай.
- Үрмә фалижы, эска. Бер сәбәбе - Stereum hirsutum үңәҙе. Зарарланған һабаҡтар һары төҫкә инә.
- Тамыр сереге. Үңәҙ сире, Rosellinia necatrix зарарлай.
- Меланоз. Үңәҙ сире, Septoria ampelina зарарлай.
- Ҡыҫҡа төйөндәр, йоғошло һулытҡыс сир.Вирусы үрсем ялғағанда йә тупраҡ аша йоға.
- Некроз. Был сир микроорганизмдар арҡаһында түгел, ә ағас туҡымаһының ҡороуы сәбәпле килеп сыға.
- Хлороз. Йоғошло ла, йоғошһоҙ ҙа булыуы ихтимал. Йоғошло хлороз тупраҡ , инфекция йөрөтөүселәр, үрсенте ялғау аша ла йоғоуы мөмкин. Йоғошһоҙ хлороз тупраҡ насарайғанлыҡтан матдәләр алмашыныу боҙолоу сәбәпле килеп сыға.
- Рак. Бактериялар барлыҡҡа килтерә, Bacterium tumefaciens зарарлай.
- Филлоксера. Бөжәктәрҙән йоға (Dactylosphaera vitifoliae).
Йөҙөм мифологияла, мәҙәниәттә һәм сәнғәттә[үҙгәртергә]
Боронғо грек мифологияһы буйынса, Оресфей тигән эт ағас киҫәге тыуҙыра ла ергә күмеп ҡуя. Шул киҫәктән, имеш, йөҙөм үҫеп сыҡҡан. Шарап илаһы Дионис.
Геральдикала бик күп ҡалаларҙың гербтарында йөҙөм һүрәте төшөрөлгән: Белгород-Днестровский (1944 йылғаса — Аккермана), Изюм (Йөҙөм), Кизляр (Ҡыҙҙар), Телави, Чугуев һәм башҡа ҡалаларҙың гербтарында ошо емеште күрергә була.. Изюм ҡалаһы 17 быуатта «йөҙөмлө» исем алған һәм «исемле герб»ҡа эйә булған .
Йөҙөм Әрмәнстандың символы булып һанала, риүәйәттәргә ярашлы, Нух пәйғәмбәр Арарат тауына кәмәһе менән килеп туҡтағас, йөҙөм үҫентеһе ултыртҡан да шарап эшләгән. Әрмәнстанда үҫкән йөҙөм бик шәрбәтле һәм юғары сифатлы шараптар, коньяктар сығарырға мөмкинлек бирә
Башҡортостанда йөҙөм үҫтереү[үҙгәртергә]
Рәсәй ерҙәрендәге йөҙөм үҫтерелгән иң төньяҡ төбәк — Башҡортостан. Кушнаренко районы үҙәгендә уҙған быуаттың тәүге яртыһынан ошо нәзәкәтле емеш үҫтерелә. Ирле-ҡатынлы агроном Стреляевтар булдырған тәүге баҡсаны. 1928 йылда улар йөҙөм баҡсаһына нигеҙ һала. Киҫкен климатлы төбәгебеҙгә яраштырып, Лидия Стреляева бер нисә сорт йөҙөм килтереп сығарған. Энтузиастар башлаған эш һүнеп ҡалмаған ғына түгел, киңәйтелгән дә. Хәҙер инде бер нисә гектарҙа йөҙөм үҫтерелә, ике гектарҙа — иң ҙур уңыш бирә торғандары тупланған. Улар гектарынан 250 центнерлап уңыш бирә.
Кушнаренко районында урынлашҡан селекция үҙәгендәге хеҙмәткәрҙәр әйтеүенсә, бында һәр ҡыуаҡтан 15 килограмға тиклем емеш алырға була. Үҙәктә виноградтың 50-гә яҡын төрө үҫтерелә, шуларҙың бишәүһе — Башҡортостанда сығарылған һәм дәүләт реестрына индерелгән. Был сорттар хәҙер бар илдә үрсетелә. Йөҙөм шулай уҡ республикабыҙҙағы бик күп шәхси баҡсаларҙа ла үҫтерелә .
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Йөҙөмсөлөк
- Шарап яһау сәнәғәте
- Ампелотерапия — йөҙөм менән дауалау
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- «Ампелография с основами виноградарства». Негруль А. М., Гордеева Л. Н., Калмыкова Т. И., М.: Высшая школа, 1979.
- «Ампелография и селекция винограда». Дудник Н. А., Одесса: ОСХИ, 1979.
- «Ампелография и селекция винограда». Трошин Л. П., Краснодар: РИЦ «Вольные мастера», 1999.
- «Размножение винограда черенками в большом количестве». Роте Р., СПб: Риккер, 1883.
- «Руководство по виноградарству». Потебня А. А., Скробишевский В. Я., СПб: Изд. Девриена, 1906.
- «Опыт виноградарства в Оренбургском уезде». Соколов Д. Н., М.: Тип. Сомовой, 1911.
- «Дикий херсонский виноград». Пачоский И., Учен. ком. гл. упр. землеустройства и земледелия — СПб: Тип. Маттисена, 1912.
- «Виноградарство». Мержаниан А. С., М.: Колос, 1967.
- «Технология возделывания винограда». Кухарский М. С., Михалаке И. Н., Кишинев: Картя Молдовеняскэ, 1985.
- «Виноградарство». Смирнов К. В., Калмыкова Т. И., Морозова Г. С., М.: Агропромиздат, 1987.
- «Энциклопедия виноградарства». Кишинев: МСЭ, 1986—1987.
- «Календарь виноградаря на 1997—1998 г.» Музыченко Б. А., Музыченко Л. Ф., Ростов-на-Дону: ЗАО «Книга», 1997.
- «Виноградарство». К. В. Смирнов, Л. М. Малтабар, А. К. Раджабов, Н. В. Матузок, М.: Изд-во МСХА, 1998.
- «Виноградарство США». Уинклер А. Дж., М.: Колос, 1966.
- «Изучение сортов винограда». М. А. Лазаревский. Изд. Ростовского университета, 1963.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йөҙөм GRIN сайтында мәғлүмәт
- Ампелография. Справочник Проверено 18 ноября 2008 г.
- Виноград культурный. Аналитический обзор. Описаны фармацевтические свойства винограда. Проверено 18 ноября 2008 г.
- Виноградные болезни на Дону и о том, как их узнавать, как лечить и предохранять виноградники от заболеваний А. П. Тюрьморезов (Оригинал книги хранится в Российской государственной библиотеке в Москве)
- Подробное описание истории, морфологии, выращивания, использования. На Национальном Агро Портале.


text:
Белгород өлкәһе
Белгоро́д өлкәһе — Рәсәйҙен көнъяк-көнбайыш яғында, Мәскәүҙән 500 км. алыҫлыҡта урынлашҡан регион.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
1708 йылда Рәсәй 8 губернаға бүленә. Белгород крайы Киев губернаһы составына инә. 1719 йылда Киев губернаһы 4 провинцияға бүленә:
- Киев
- Белгород
- Севская
- Орёл
Хәҙерге Белгород өлкәһе территорияһы Белгород һәм Севская провинциялар составында булды.
1727 йылда « Белгородское наместничество» төҙөлә. 1749 йылда ул Белгород губернаһа үҙгәрелә.
6.01.1954 йылда Белгород өлкәһе төҙөлә. Курск өлкәһенән Белгород өлкәһенә 23 район бирелә.
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
- Көнъяк, көнбайыш — Украина (Луганск, Сум, Харьков өлкәләре)
- Көнсығыш — Воронеж өлкәһе
- Төнъяк — Курск өлкәһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Белгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Белгород өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Белгород өлкәһе Губернаторы
Белгород өлкәһе Губернаторы — Белгород өлкәһе башлығы һәм Белгород өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Белгород өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Белгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Белгород өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
1993 йылдын 18 декабрь көндән өлкәлә берҙәм-бер губернатор - Савченко, Евгений Степанович.
Суд власы[үҙгәртергә]
Белгород өлкәһе суд системаһы составында:
- Белгород өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Белгород өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Белгород өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Белгород өлкәһе өлкә думаһы.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Эре ойошмалар:
- Лебединский тау-байыҡтырыу комбинаты
- Стойленский тау-байыҡтырыу комбинаты
- Оскольский электрометаллургия комбинаты
- Оскол металлургия машиналар төҙөү заводы
- Осколцемент
- Белгород цементы
- «СУМ ЦММ» ААЙ («Специализированное управление механизации Центрометаллургмонтаж»)
- "Стройметаллком" тимер конструкциялар заводы
- «Осколпласт» плстмасса заводы[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт губернатора и правительства Белгородской области
- Белгородская областная Дума. Официальный сайт
- Законодательные и нормативные акты Белгородской области
- Евгений Савченко. Персональный сайт и видеоблог губернатора Белгородской области
- Карты населённых пунктов Белгородской области


text:
Алгоритм
Математикала һәм компьютер фәндәрендә алгоритм (фарсы телендә خوارزمی [al-Khwārazmī]) – этаплап иҫәпләү процедураһы. Анығыраҡ әйткәндә, алгоритм – мәсьәләне сисеүҙең аныҡ күрһәтмәләрҙән торған сикле теҙмә рәүешендә сағылдырылған ысулы. Алгоритм ярҙамында иҫәпләү процедураһы башланғыс күрһәтмәнән кереү мәғлүмәттәре менән башланып, башҡарылыу барышында эҙмә-эҙлекле аныҡ күрһәтмәләр аша үтә һәм, аҙаҡта сығыу мәғлүмәттәре булдырып, һуңғы күрһәтмәлә тамамлана.
Алгоритм төшөнсәһе математиканың төп, башланғыс төшөнсәләре иҫәбенә керә. Алгоритмик иҫәпләү процестары бик борондан билдәле. Шулай ҙа был төшөнсә XX быуат башында ғына асыҡтан-асыҡ формалаша.


text:
Сырлауыҡ
Сырлауыҡ (Белокрылый жаворонок) (Melanocorypha leucoptera Pall ).
Буҙлаҡ, буҙ турғай. Сыйырсыҡ ҙурлығында. Түбәһе, яурындары, муйынының ике яғы, ҡойроҡ өҫтө ерән, һыр¬ты көрән таплы һарғылт һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойро-ғоноң ике яҡ сите аҡ. Ҡара ҡанаттарында күҙгә ташланып торған киң арҡыры аҡ һыҙыҡ бар. Башҡа һабан турғайҙарынан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Ерҙә лә, һауала ла һайрай.
Тауышы көслө сырылдау. Әремле һәм сәнске үләнле яландарҙа йәшәй. Күсеп йөрөүсе ҡош. һи¬рәк осрай. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын ергә ҡора. Унда көрән таплы аҡһыл йәшел -йәки аҡһыл һары 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Һолоүлән
Һолоүлән (лат. Festuca pratensis, урыҫ. Овсяница луговая ) — Бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек.
Тарҡау ҡыуаҡлы, уртаса өлгөрөшлө, көҙҙән сәсеп үҫтерелә торған үҫемлек. Болондарҙа, аҡландарҙа һәм урман буйҙарында ҡырағай рәүештә үҫә. Ауыл хужалығында культуралы бесәнлектәр һәм көтөүлектәр булдыру өсөн файҙаланыла. Һолоүләндең 1 гектарынан 3,5-4,5 т бесән сабыла, иң күп уңышты беренсе 2-3 йылда бирә. Ҡышҡы һалҡынға сыҙам. Балсыҡлы һыу баҫар ерҙәрҙә яҡшы үҫә. Ташҡан һыуҙар аҫтында 3 аҙнаға тиклем сыҙай. Бейеклеге 1,2 метрға тиклем етә торған нескә һабаҡлы үҫемлек, башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда һыуҙа эреүсән углеводтар микъдары артыҡ (10-12 % -ҡа тиклем), һәм был мал өсөн шәкәр-протеин нисбәтен яҡшырта. Азотлы ашламаларҙы ярата.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Справочник по кормопроизводству. М., 1993; Шайтанов О.Л. Подбор многолетних трав и травосмесей для организации зелёных и сырьевых конвейеров на орошаемых землях Среднего Поволжья: Дис. ... М., 1995.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».


text:
Географик карта
Географик карта — Ер өҫтөнөң яҫылыҡтағы кесерәйтеп дөйөмләштерелгән һүрәте, картаның тәғәйенләнешенә ярашлы һайлап алынған һәм һүрәтләнгән ижтимағи һәм тәбиғәт күренештәренең урынлашыуын, бәйләнештәрен күрһәтә.
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә]
Географик карталар тамғаларҙан торған мәғлүмәт биреүсе, оригиналға ҡарата аралыҡ-ваҡыт буйынса оҡшаш, метрик, күҙәтмәле моделдәр итеп ҡарарға кәрәк. Географик карталар махсус математик закондарға таянып төҙөү (картографик проекция), күренештәрҙе айырым билдә системалары — картография символдары ярҙамында биреү (картографик легенда), һүрәтләнгән күренештәрҙе һайлап алыу һәм дөйөмләштереү (картографик генерализация, системалылыҡ) хас.
Бүленеше[үҙгәртергә]
Йөкмәткеһе буйынса — дөйөм географик, тематик (ижтимағи һәм тәбиғәт күренештәре һ.б. карталары), махсус; һүрәтләгән биләмәләре буйынса — донъя, төбәк һәм локаль; масштабы буйынса ҙур, уртаса һәм бәләкәй масштаблы, электрон географик карталарға һ.б. бүләләр.
Тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостан территрияһының иң тәүге картографик һүрәтләнеше Птолемейҙың донъя картаһында бирелә (яҡынса б.э. 90 — 160 йй.): картала Ра й. (Волга) түбәнге ағымынан көнсығыштараҡ Даикс й., йәғни Яйыҡ йылғаһы (Урал) һәм уның уң ҡушылдыҡтары (Таналыҡ һәм Һаҡмар йылҡалары), унан төньяҡ-көнбайышҡа табан Риммикей (Урал) тауҙары төшөрөлгән. Мәхмүт Ҡашғариҙың түңәрәк донъя картаһында Атиль й. (Волга) һәм Урал тауҙары, башҡорт, татар далалары һ.б. һүрәтләнгән. Башҡортостан терр‑яһының геогр. объекттары Иҙрисиҙең карталар йыйылмаһында бирелгән. Монастырь карталары (“Т—О” тибындағы) тип аталған Лейпциг, Англо-Сакс һ.б. карталарҙа Урал тауҙары (Riphei montes) төшөрөлгән; төбәктең ҡайһы бер геогр. объекттары Паулинус де Венетиистың диск рәүешендәге картаһында (яҡынса 1320 й.) осрай. Урта быуат Көнбайыш Европа өсөн Башҡорт (Паскерти, Паскатир, Пашхерти һ.б. варианттары) һәм Өфө атамаларын тиңләү хас. Бер туған Пициганоларҙың картаһында (1367) Pascerty тип яҙылған ҡала күрһәтелгән; Фра-Мауроның донъя картаһында (1459) Каспий диңгеҙе, Волга, Яйыҡ йй., Урал тауҙары, Бөйөк Һарай билдәләнгән. Урыҫ Г.к. Башҡортостан т‑дағы мәғлүмәттәр 16 б. күренә башлай, улар “юл китаптарын” — хеҙмәтле кешеләр өсөн юл күрһәткестәр төҙөүгә бәйле. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң “Ҙур Һыҙмалар китабында” (“Книга Большому Чертежу”, 1627), С.У.Ремезовтың һәм уның улдарының карталарында терр‑я ентекле тасуирлана; 1723 й. геодезик планлы төшөрөү (ҡара: Геодезия) нигеҙендә тәүге тапҡыр Өфө өйәҙе картаһы эшләнә. Ырымбур экспедицияһы (1734—44) ваҡытында өйрәнелгән терр‑ялар, Яйыҡ й. басс., Көньяҡ Урал файҙалы ҡаҙылмаларының (1740) һ.б. карталары төҙөлә. 1755 й. И.Красильников етәкс. Ырымбур губ. ген. картаһы өҫтөндә эш тамамлана. Академик экспедициялар материалдары б‑са файҙалы ҡаҙылмаларҙың ген. картаһы (1765 й.; 150‑нән ашыу ятҡылыҡ билдәләнгән); Ырымбур губ. дөйөм геогр. картаһы (1772; И.Ф.Трускотт) төҙөлә. Адм. үҙгәртеп ҡороуҙар яңы Г.к. барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә: “Наместниклыҡтарға бүленгән Рәсәй империяһының яңы картаһы” (“Новая карта Российской империи, разделённой на наместничества”; 1786), “Өфө наместниклығы картаһы” (“Карта Уфимского наместничества”; 1786, А.Либен, П.Ушаков), “13 өйәҙгә бүленгән Өфө наместниклығының генераль картаһы” (“Генеральная карта Уфимского наместничества, разделённого на 13 уездов”; 1781) һ.б. Генераль ыҙанлау барышында дайсаларҙың ентекле пландары һәм карталары эшләнә. 19 б. 20‑се йй. алып Хәрби топографтар корпусы ҙур масштаблы Г.к. төҙөй (ҡара: Топография). Идара итеүҙең кантон системаһы “Башҡорт кантондарының сиктәре күрһәтелгән Ырымбур өлкәһе картаһы”нда (“Карта Оренбургского края с указанием границ башкирских кантонов”; 1850, И.Ф.Бларамберг) сағыла. 19 б. уртаһынан геол., тупраҡтар, урмандар, тау з‑дтарының урынлашыу, приискылар һәм рудниктар, ауылдар һ.б. карталары төҙөлә. 20 б. башында земство карталары: ауылдарҙы ентекле һүрәтләгән өйәҙ, ер төҙөлөшө карталары һ.б. нәшер ителә. Революциянан (1917) һуң БашҮБК Административ комиссияһы тарафынан Бәләкәй Башҡортостан (1920), кантондар карталары (1925—28) һ.б. төҙөлә. 1905—08 йй. этнографик экспедиция йомғаҡтары б‑са С.И.Руденко, Ф.А.Фиельструп “Башҡорттарҙа көнкүреш элементтары таралыу картаһы” (“Карта распространения бытовых элементов у башкир”) һәм “Башҡорт крайы халҡының ҡәбилә составы” (“Карта племенного состава населения Башкирского края”; 1925) төҙөй. Башҡортостан комплекслы экспедицияһы тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре б‑са БАССР‑ҙың геология, тупраҡтар, геоботаника, климат карталары төҙөлә. Республиканың административ‑терреториаль ҡоролошоноң үҙгәреүе административ‑сәйәси карталарҙа сағылыш таба (1932, 1953, 1972 һ.б.). 20 быуат уртаһынан геология, геодинамика, геотермия, геохимия, ландшафты өйрәнеү ғилеме, климатология һ.б. буйынса яңы тематик географик карталар төҙөлә.


text:
Арыҫланса себендәр
Арыҫланса себендәр (лат. Stratiomyidae, (урыҫ. Львинки ) — себендәр ғаиләһе. 1,5 меңләп төрө билдәле, уларҙың күбеһе тропиктарҙа, Рәсәйҙә 200 ләп төрө йәшәй.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5-15 мм, ҡанаттары асылмағанда ҡорһаҡ турыһында береһе икенсеһе өҫтөнә ҡуйыла. Төҫө асыҡ, йыш ҡына саға торған умарта ҡорттары һәм һағаҙаҡтар төҫөн хәтерләтә (һаҡлағыс төҫ − мимикрия). Себендәр сәскәләрҙә, һыу янындағы үҫемлектәр араһында, һирәгерәк ағас сөрөгөндә һәм ботаҡтарынанда тереклек итә. Личинкалары бысыраҡ һыуҙа, тупраҡта, тиреҫтә, ҡайыр аҫтарында, ҡороған ағаста, ҡырмыҫҡа ояларында үҫә; сапрофиттар (органика ҡалдыҡтар менән туйыналар) йәки йыртҡыстар. Ябай арысланса себендәр (Stratiomyia chamaeleon Dg.) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 13-15 мм, ҡара, ҡорһаҡ аҫты һары төҫтә, һәм баҡыр арысланса себендәр (Geosargus cuprarius L.) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 10-12 мм, түше йәшел, металл һымаҡ ялтырай, ҡорһағы бронза, зәңгәр йәки шәмәхә төҫтә.


text:
Ағас йырғыстар
Ағас йырғыстар (Cossidae) — ҡарышлауыҡтары емеш ағастарын йырғыслап бик ныҡ зарар килтерә торған, төнгө эре күбәләктәр ғаиләһе [1].800 ләп төрө билдәле.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Эҫле ағас йырғыс - ҙур кәүҙәле күбәләк. Ҡанат йәйеме 8 см-ға ҡәҙәр, көрән төҫтә, аҡ һәм ҡара һыҙыҡтары бар. Личинкаларының оҙонлоғо 12 см-ға ҡәҙәр, өҫтө ҡуйы ҡыҙыл, аҫты һары төҫтә, зәһәр еҫле. Ғәҙәттә 3 йыл үҫә, кәүҙәнең аҫҡы өлөшөн киң һәм тирән юлдар яһап кимерәләр. Дала зонаһында ултыртылған ағастарҙа осорайҙар, тал, алмағас һ.б. ағастарға урынлашалар.
Батынҡы ағас күбәләге - уртаса ҙурлыктағы күбәләк (4 см-ға ҡәҙәр). Ҡанаттары аҡ төҫтә, ҡара төркөләре бар, ҡорһағы ҡара төҫтә, буй-буй аҡ һыҙыҡлы. Личинкаһы (ҡорто) аҡ төҫтә, ҡара таптары бар, япраҡлы ағастар үҙағасында үҫә. Ике төр күбәләк тә май айыннан август айына ҡәҙәр оса, емеш ағасларына зыян килтерергә мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Оло Кинель
Оло Кинель — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1398/44 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 422 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007633
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100763
- Бассейн коды — 11.01.00.008
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Оло Кинель.


text:
Артыш
Артыш (урыҫ. Можжеве́льник обыкнове́нный, лат. Juníperus commúnis) — Кипаристар (Cupressaceae) ғаиләһенә ҡараған йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған бәләкәй ылыҫлы ағас үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Яҡтылыҡ яратыусы мәңге йәшел ылыҫлы ике өйлө ҡыуаҡ йәки 100—200 йәшкә етеүсе, бейеклеге 1—3 м тиклем тәпәш ағас. Сатыры йомортҡа, конус формаһында йәки тәпәшәк (йәйенке). Йәш үҫемлектәрҙең япрағы энәле, ҙурҙарыныҡы — ҡаты, энә һымаҡ, оҙонлоғо 4—20 мм, суғында 3‑әр бөртөк (казак А. тәңкә формаһында, оҙонлоғо 1—2 мм, ҡапма‑ҡаршы, парлы). Ата тубырсыҡтар ваҡ, һары, оҙонса, йәш инә тубырсыҡтар аҡһыл йәшел, йомортҡа формаһында, 3—6 орлоҡ тәңкәһенән тора. Һеркәләнеүе апр. аҙағында — май башында яңы ылыҫы барлыҡҡа килгәнгә тиклем була. Һеркәләнгәндән һуң инә тубырсыҡ тумалаҡ һутлы «тубырсыҡ емеш» булып үҫеп китә, ул 2—3 йылда өлгөрә. Тубырсыҡтар, нигеҙҙә, ҡоштар ярҙамында тарала. Казак А. башлыса БР‑ҙың көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш райондарында ҡоро, ташлы битләүҙә һәм асылып ятҡан эзбизле ерҙә, ябай артыш Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының ылыҫлы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында, һирәгерәк Башҡортостандың Урал алдының төньяғында үҫә. Себер артышы урмандың өҫкө сиге янында тауҙарҙың ташлы битләүҙәрендә, һирәк осраҡта ҡарағас, шыршы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында һәм кәкре ҡайын урмандарында (Белорет, Учалы р‑ндары) осрай. Декоратив үҫемлектәр; һөҙәклектәрҙе нығытыу өсөн ҡулланыла. Ябай А. тубырсыҡтары составында фитонцидтар, эфир майҙары бар, медицинала, аҙыҡ‑түлек һәм парфюмерия‑косметика сәнәғәтендә ҡулланыла. Казак А. — ағыулы үҫемлек.. Бейеклеге 1-3 м тирәһе, сәскәһе йәшкелт, емеше йылына бер өлгөрә. Артыш ҡомло һәм ташлы тупраҡта, ҡырағай һәм ҡырағай ҡатнаш урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда Белорет, Бөрйән, Архангел, Ғафури, Дүртөйлө райондарында йыш осрай.
Фотографиялар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 895. Althaea officinalis L. —Можжевельник обыкновенный// Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 550. — ISBN 9-87317-128-9
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Суррей
Су́ррей йәки Саррей (ингл. Surrey [ˈsʌri]) Англияның йола үткәреү һәм метрополь булмаған графлығы, Көнъяк-көнсығыш Англия регионға инә. «Өйҙәге графлыҡтарҙан» береһе ( «Домашнее графство», Home Counties en: Home counties. Үҙәк — Кингстон-апон-Темс, тарихи яҡтан — Гилдфорд. Халыҡ — 1098300 кеше (2007).
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Майҙан — 1963 км²; Норт Доунс тауҙары Суррейҡа көнбайштан көнсығышҡа ятҡандар. Гралыҡты икеғә бүлә: төнъяк – ауыл хужалығы ерҙәре, көнъяк — тауҙар ере.
Күренекле кешеләр[үҙгәртергә]
- Джули Эндрюс, актриса
- Эрик Клэптон, композитор һәм йырсы
- Уорик Дэвис, (гоблин Крюкохват, профессор Флитвик ролен башҡарған, «Поттериана»).
- Том Фелтон ( Драко Малфей, «Поттериана»)
- Джоанна Роулингтын китабында Гарри Поттер ошо адрес буйынса йәшәне: Литтл Уингинг ҡалаһы, Тисовая урамы, Суррей графлығы


text:
Конституция
Конститу́ция (лат. constitutio — «төҙөлөш, ҡоролош») — илдең төп законы, дәүләттең йәки федератив дәүләттә территориаль берәмектең, шәхестең сәйәси, хоҡуҡи, иҡтисади статусын билдәләгән юғары юридик көскә эйә булған норматив-хоҡуҡи акт.
Конституция — илдәге йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон, һайлау системаһын, дәүләт органдарының төҙөлөш һәм эш принциптарын, граждандарҙың хоҡуҡтарын, бурыстарын билдәләгән төп закон.
Конституцияла өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр тәртибе ҡаралған.
Конституцияның башҡа закондарҙан айырмаһы[үҙгәртергә]
- Дәүләт формаһын, дәүләт власының юғары органдар системаһын, хоҡуҡ һәм ирек, дәүләт төҙөлөшөн билдәләй.
- Юғары юридик көскә эйә.
- Сағыштырмаса тотороҡлолоҡ менән айырыла.
- Ағымдағы ҡануниәт өсөн нигеҙ булып тора.


text:
Чехов Антон Павлович
Че́хов Анто́н Павлович (урыҫ. Чехов Антон Павлович , 17 (29) ғинуар 1860, Таганрог, Екатеринослав губернаһы (хәҙерге Ростов өлкәһе), Рәсәй империяһы — 2 (15) июль 1904, Баденвейлер, Герман империяһы) — урыҫ яҙыусыһы һәм драматургы, белеме буйынса табип.
Император фәндәр Академияһының нәфис һүҙ буйынса почётлы академигы (1900—1902). Дөйөм танылған донъя әҙәбиәте класигы. Уның пьессалары, айырыуса «Сейә баҡсаһы», йөҙ йылдан ашыу донъя театрҙары сәхнәһенән төшмәй. Донъяла иң танылған драматургтарҙың береһе.
26 йыл ижад ғүмерендә Чехов 900 тирәһе әҫәр яҙа (ҡыҫҡа юмористик хикәйәләр, етди повестар, пьессалар), уларҙың күбеһе классик донъя әҙәбиәте булып китә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гебель В., Гольберг М., Каган Л., Цукерман Л. Чехов Антон Павлович // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. Шмидт О. Ю. — М.: Сов. энцикл., 1934. — Т. 61. — С. 460. (ru). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 6


text:
Википедия:Хакимдар
Википедиялағы хаким -- ҡатнашыусылар тарафынан һайланып, бей тарафынан тәғәйенләнеп, үҙенә өҫтәмә бурыстар алған ҡатнашыусы. Хакимдың өҫтәмә бурыстары:
- Биттәрҙе юйыу.
- Юйылған биттәрҙе кире ҡайтарыу.
- Үҙгәртеүҙәрҙән һаҡлау өсөн биттәрҙе ябып ҡуйыу. Был сара, мәҫәлән, бәхәсле мәҡәләләргә ҡағыла; был ваҡыт эсендә ике яҡ та уртаҡ фекергә килергә тейеш. Был сара шулай уҡ вәхшилекте туҡтатыу өсөн дә ҡулланыла.
- MediaWiki исемдәре арауығын мөхәррирләү.
- Вәхшилек менән шөғөлләнгән ҡатнашыусыларҙы ябып ҡуйыу.
Википедия эшмәкәрлегендә хакимдарҙың башҡаларҙан өҫтөнлөге юҡ. Ул үҙ вазифаһын үтәгәндә баш-баштаҡланырға тейеш түгел. Башҡа ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң ғына ҡарарҙарын ғәмәлгә ашыра ала. Үҙ фекерен башҡаларға көсләп таға алмай.
Хакимлыҡ хоҡуҡтарын Википедияның башҡорт теле бүлегендәге бейҙәр бирә ала.
Башҡорт телендәге бүлектә хакимдар:
- 1. Untifler -- әүҙем түгел.
- 2. Рөстәм Нурыев 2006 йылдың 26 ғинуарынан. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
- 3. Haqmar 2006 йылдың 8 сентябренән. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
- 4. Drini 2007 йылдың 25 сентябренән.
- 5. Comp1089, йәки Вячеслав (15.04.2010 көнөнән башлап). Әүҙем. Башҡорт телен белә, туған теле - урыҫ теле.
- 6. Саган 2012 йылдың 24 февраленән. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
Хакимдарға мөрәжәғәт итеү урыны:


text:
Икмәк
Икмәк — он һәм һыуҙан торған ҡамырҙы бешереп, парҙа эшкәртеп, ҡыҙҙырып әҙерләнгән аҙыҡ–түлек төркөмөнөң исеме. Икмәк бешергәндә тоҙ, йомшартҡыс һәм әсетке ҡулланалар. Ҡайһы осраҡта аҡ әнис, кунжут, мәк орлоҡтарын тәмләткес итеп ҡулланалар. Тәмләткес орлоҡтарын биҙәү өсөн дә ҡулланалар.
Икмәкте айырым ашарға була, йыш осраҡта аҡ май, арахис майы, көнбағыш майы, варенье, маргарин, джем, бал менән ашайҙар. Был ашамлыҡ бутерброд тип атала. Был ризыҡты өҫтәлгә йылы көйө һәм һалҡын көйө ҡуйырға мөмкин. Икмәктең өҫтөн тостерҙа ҡыҙҙырып алырға була.
Тарихы[үҙгәртергә]
Икмәк — Неолит осоронда барлыҡҡа килән боронғо ризыҡ. Иң беренсе икмәк ярма һәм һыуҙан торған бутҡаны осраҡлы рәүештә йәки эксперимент формаһында бешереп ҡарауҙан барлыҡҡа килгән. Был «беренсе икмәк»тең «тоҡомо» бөгөнгө көндә бөтә донъя буйлап ярманан әҙерләнә. Мәҫәлән, Мексикала тортилья, Һиндостанда чапати, Ҡытайҙа poa ping, Шотландияла һоло ҡоймағы, Төньяҡ Америкала кукуруз ҡоймағы. Көликмәк — күп цивилизацияларҙың төп ризығы.
Әсегән ҡамырҙан бешерелгән икмәк Боронғо Мысырҙа барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Бындай икмәккә бойҙай үҫтереү өсөн шарттар бар. Бындай икмәк өсөн бойҙай сифаты — алдан киптермәйенсә тарттырырға мөмкин булырға һәм составында күн аҡһым булырға тейеш. Икмәк әсетеү өсөн бик күп ысулдар бар. Ҡамырҙы бешерер алдынан асыҡ һауала ҡалдырырға мөмкин. Был ваҡытта ҡамыр һауалағы әсеткес бактерияларҙан әсей. Галл һәм Ибер ҡәбиләлере һыра өҫтөндәге күбекте ҡамырға ҡушып икмәк әсеткән. Һыра эсмәгән халыҡтар әсеткене бойҙай көрпәһенә әсегән виноград һуты йәки вино ҡушып әҙерләгән.
Ә иң ҡиң таралған ысул — ҡамырҙың бер өлөшөн әсетке итеп ҡалдырыу.


text:
Йоплоҡ
Йоплоҡ — бөтөн һандың 2-гә тигеҙ бүленеүен-бүленмәүен күрһәткән һыҙаты.
Билдәләмә[үҙгәртергә]
Йоп һан — 2-гә тигеҙ бүленгән бөтөн һан, мәҫәлән …−4, −2, 0, 2, 4, 6, 8…
Был билдәләмә буйынса, ноль һаны ла — йоп.
Таҡ һан — 2-гә тигеҙ бүленмәгән бөтөн һан, мәҫәлән: …−3, −1, 1, 3, 5, 7, 9…
- m һаны йоп булһа, уны күренешенә килтереп була; таҡ булһа, күренешенә килтереп була. Бында .
һандарҙың йоплоҡ билдәһе[үҙгәртергә]
Унарлы яҙыуҙа һандың һуңғы цифраһы йоп (0, 2, 4, 6 йәки 8) һан булһа, барлыҡ һан да йоп була, юғиһә был һан таҡ булып тора. Миҫал өсөн,
Йоп һандар: 22, 78, 1522, 8111300.
Таҡ һандар: 15, 511, 87247, 18950239.
Арифметика[үҙгәртергә]
- Бүлеү:
- Йоп / Йоп = һөҙөмтәнең йоплоғон алдан әйтеп булмай: һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп та, таҡ та була ала
- Йоп / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп була
- Таҡ / Йоп = һөҙөмтә бөтөн һан була алмай, шуға күрә йоплоҡ күрһәткесенә лә эйә була алмай
- Таҡ / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, таҡ була.
Тарих һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә]
Һан йоплоғо борон-борондан билдәле; төрлө мәҙәниәттәрҙә ул мистик мәғәнәгә эйә булған. Боронғо Ҡытай фәлсәфәһендә йоп һандар Инь төшөнсәһенә, так һандар Ян төшөнсәһенә бәйле.[1]
Төрлө илдәрҙә сәскә бүләк иткәндә, уларҙың һанына бәйле йолалар бар. АҠШ-ла, Европала һәм ҡайһы бер Көнсығыш илдәрендә бүләк иткән сәскә һаны йоп булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә иһә сәскә һаны таҡ булырға тейеш – йоп һанлы сәскәне мәйетте күмеүгә генә килтерергә тейешле.
Башҡорт мифологияһында йоп һандар бөтөнлөк һәм ырыҫ төшөнсәлеренә бәйле. Таҡлыҡ иһә башҡортта етешһеҙлек, кәмселек һәм яңғыҙлыҡ мәғәнәһенә эйә. Был йола «Ғәйепһеҙ дуҫ эҙләмә - таҡ ҡалырһың» тигән әйтемдә лә сағыла.[2].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Рифтин Б. Л. Инь и Ян. Мифы народов мира. 1-се том, Мәскәү: Советская энциклопедия, 1991. 547-се бит.
- ↑ Хисамитдинова Ф. Г. Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. Өфө, 2010.


text:
Карл Линней
Карл Линне́й (швед. Carl Linnaeus, Carl Linné, лат. Carolus Linnaeus, 1761 йылда дворян титулын алғас — Carl von Linné; 23 май 1707, Росхульт — 10 ғинуар 1778, Уппсала) — швед тәбиғәтте өйрәнеүсеһе һәм табибы; хайуандар һәм үҫемлектәр доньяһының дөйөм квалификацияһын төҙөүсө; был системала бөтә биология фәнендәге тикшереүҙәр дөйөмләштерелә һәм тәртипкә һалына. Линнейҙың төп хеҙиәте — биологик төр төшөнсәһен билдәләү, биноминаль (бинар) номенклатура төшөнсәһен индереү һәм актив ҡулланыу, систематик (таксонометрик) категориялар араһындағы аныҡ бәйленеште билдәләү.[1]
Линней — иң билдәле тәбиғәтте орәнеүсе швед ғалимы. Швецияла уны шведтар өсөн үҙ илдерен асҡан өсөн, сәйәхәтсе булараҡ хөрмәт итәләр, швед провинцияларын өйрәнеп бер провинция икенсе провинцияға нисек ярҙам итә алғанын өйрәнә.[2] Шведтар өсөн уның флора һәм фауна тураһындағы хәҙмәттәре генә түгел, ә сәйәхәт тураһында көнделек итеп яҙылған яҙмалары кәҙерле. Был яҙмалар бай һәм аңлайышлы тел менән яҙылған, әеге көнге тиклем нәшер ителә һәм уҡыла.[3] Хәҙерге әҙәби швед теленең барлыҡҡа килеүен Линней менән бәйләйҙәр, Линней фән һәм мәҙәниәт әһеле.[2]
Швеция короллеге фәндәр академияһы ағзаһы (1739, академияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе), Париж фәндәр академияһы ағзаһы (1762) һәм башҡа фәндәр ойошиаһы һәм академиялар ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Карл Линней 1707 йылдың 23 майында көньяҡ Швецияла тыуа Смоланд провинцияһы Росхульт ауылында тыуа. Уның атаһы — Нильс Ингемарссон Линнеус (швед. Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus, 1674—1748), дини кеше, ығышы буйынса крәҫтиән[3]; әсәһе — Кристина Линней (Линнея), Бродерсонияла тыуған (швед. Christina Linnæa (Brodersonia), 1688—1733), ауыл руханиһы ҡыҙы.
Карл ғаиләлә беренсе бала булып доньяға килә (һуңыраҡ Ингемарссон һәм Кристинаның тағы дүрт балаһы — өс ҡыҙы һәм бер улы тыуа)[3].
1709 йылда ғаилә Росхульт янындағы Стенбрухульт ауылына күсеп килә. Там Нильс Линнеус йорт янында ҙур булмаған баҡса ултыртып, уны ҙур ихтирам менән тәрбиәләп ҡарай; баҡсала йәшелсә-емештәр, сәскәләр үҫтерә, уларҙың бараһынаң да исемен белә. Карл бала саҡтан уҡ үҫемлектәр менән ҡыҙыҡһына, һигеҙ йәшендә ул тире яҡтағы бөтә үҫемлектәрҙең исемдере белә, баксала уның үҙенең түтәлдере ле була.[4]
1716—1727 йылдарҙа Линней Векшё: ҡалаһында башланғыс мәктәптә һәм гимназияла (1724—1727).уҡый. Стенбрухульта ауылы Векшё ҡалаһынан илле километр алыҫлыҡта булғанға Карл өйҙә каникул ваҡытында ғына була ала. Карлдың ата-әсәһе киләсәктә атаһы кеүек дини кеше пастор булыуын теләй, әммә Карл дини фәндәрҙән һәм боронғо телдерҙән бик насар уҡый. Уны тик ботаника һәм математика ҡыҙыҡһындары, ул йыш ҡына дәрескә бармайынса тәбиғәтте өйрәнергә сығып китә.[5].
Линней уҡыған мәктәптә логика, медицинаны уҡытҡан доктор Юхан Стенссон Ротман (1684—1763) Нильс Линнеусты улын врачҡа уҡытырға ебәрергә тип кәңәш итә һәм Карл менән медицина, физиология, ботаника буйынсаайырым шөғөлләнә башлай Юхан Стенссон Ротман. Ата-әсәнең Карлдың яҙмышы менән борсолоуы юҡҡа булмай, ул ваҡытта Швецияла медиктар өсөн эш табыуы еңел булмай, ә дини рухани өсөн эш етерлек була.[3]
Лунд һәм Уппсалда уҡыу[үҙгәртергә]
Векшё ҡалаһына иң яҡын юғары уҡыу йорто булған ҡала Лунд була. 1727 йылда Линней имтихан тапшырып Лунд университетына уҡырға инә һәм тәбиғәт фәнен һәм медицинаны өйрәнә. Профессор Килиан Стобеус (1690—1742) лекциялары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Линней профессорҙың өйөнә фатирға төшә [3]; Стобеус ярҙамында ул китаптан уҡыған һәм үҙе күҙәткән мәғлүмәтте тәртипке килтерә.
1728 йылдың августында Юхан Ротман кәңәше буйынса Линней Уппсал университетына күсә. Был университетта медицинаны өйрәнеү өсөн мөмкинлектәр күберәк була.
Уппсал университетында Линней үҙенең йәштәше Петер Артеди (1705—1735) менән таныша, уның менән ул ваҡыттағы тарихи классификацияны киренән ҡарау эшен башлай. Линней, башлыса үҫемлектәрҙе өйрәнеп классификациялай, ә Артеди балыҡ, ер-һыу хайуандары һәм сатырлы үҫемлектәрҙең классификацияһын төҙөй. Әйтеп үтергә кәрәк, ике университетта ла уҡытыу кимәле түбән була, күп ваҡыт студенттар үҙ-аллы шөғөлләнәләр.[5]
1729 йылда Линней ботаника менән шөғөләнгән теология профессоры Улоф Цельсий (1670—1756) менән таныша. Был танышыу Линней өсөн бик мөһим була, уға профессор өйөндәге китапхана менен эшләрге мөмкинлек асыла.
1730 йылда Линней Профессор Улоф Рудбек етәкселегендә университеттың ботаник баҡсаһында демонстратор булып эшләй башлай. Линней лекциялары ҙүр ихтирам яулай.
Тағы бер медицина профессоры Ларс Руберг менән дә яҡшы мөнсәбәттә булалар.
Лапланд экспедицияһы[үҙгәртергә]
1732 йылдың 12 майында Упсал короллегенең фәнни ойошмаһынан аҡса алып Лапландия һәм Финляндияға юллана. Сәйәхәт барышында ул үҫемлек, хайуандар һәм минералдарҙы ғына өйрәнмәй, ул урындағы халыҡтың йәшәү рәүешен, мәҙәниәтен өйрәнә.[6] Уппсалға коллекция һәм яҙмалар менән көҙ көнө 10 октябрҙә әйләгнеп ҡайта. 1732 йылда уның экспедиция барышында йыйылған үҫемлектәрҙең каталогы йыйылған Florula Lapponica («Лапландия флораһы») тигән хеҙмәте нәшер ителә. Лопландия үҫемлектәр донъяһының тулы йыйынтығын биш йыл үткәс Голландияла ғына нәшер итә ала. Экспедиция көндәлеге беренсе тапҡыр 1811 йылда нәшер ителә; саамам (лопар) халҡы тураһында яҙмаларының этнографик әһәмиәте бөгөндә баһалып бөткөһөҙ, сөнки ул замандағы ерле халык тураһында башҡа яҙмалар юҡ.[7]
Фәндә ҡалдырған өлөшө[үҙгәртергә]
Nomina si nescis periit
et cognitio rerum.
Әйберҙең исемен белмәһәң,
уны төшөнөү мөмкинлеге һәләк булв.
Линней хәҙерге тере организмдарҙың биноминаль (бинар) номенклатураһына нигеҙ һала. Элекке формаль рәүештә бик күп һүҙ менән яҙылған тасүрлама урынаны Линней һәр төрҙө классификациялау өсөн өсөн фәнни ысул тәҡдим итә.
Линей тере организмдарҙы классификациялау өсөн фәнни классификация тәҡдим итә. Ул тәбиғәтте өс батшалыҡҡа бүлә: минералдар, үҫемлектәр һәм хайуандар. Дүрт ранг тәҡдим итә:класс, отряд, ырыу һәм төр.
Меңгә яҡын яңы үҫемлектең тасүрламаһын яҙып ҡалдыра (ул тасүрлаған үҫемлектәрҙен дөйөм һаны ун меңгә яҡын һәм бик күп хайуандар).[9][~ 1]
XVIII быуатта блтаника фәне үҫеше менән фенология фәне (тәбиғәтте, үҫемлек һәм хайуандар тормошондағы күренештәрҙе йыл миҙгелдәренең алышыныуына бәйләп өйрәнә торған фән) үҫеш ала. Швецияла Линней беренсе булып фенологик күҙәтеүҙәр башлай. Фенология буйынса Линнейҙың беренсе хеҙмәте Calendaria Florae 1756 йылда яҙыла, унда тәбиғәтәге үҙгәрештәр үҫемлектәр батшалығында күҙәтелә.
Топонимдар[үҙгәртергә]
- 1836 йылда Мэн штатында төҙөлгән Линнеус ҡалаһы иң билделе ботаник исемен йөрөтә[10].
- Миссури штатындағы Линнвилль ҡалаһы 1840 йылда Линней хөрмәтенә Линнеус ҡалаһы тип үҙгәртелә[11].
Башҡа объектар[үҙгәртергә]
- Линнеус университеты (швед. Linnéuniversitetet) — Швецияның көньяғындағы 2010 йылда барлыҡҡа килгән Векше һәм Кальмаре университеты.
- Линней — Айҙағы кратер.
- (7412) Линней (1990 SL9) — 1990 йылдың 22 сентябендә Э. Эльст Ла-Сильела асҡан астероид.
Фәнни хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
- Systema naturæ sive regna tria naturæ systematice proposita per classes, ordines, genera, & species. Lugduni Batavorum [Leyden]: apud Theodorum Haak. 1735.
- Djvu-файл (2 Mb) в Материалах А. Шипунова[12]
- Bibliotheca botanica recensens libros plus mille de plantis huc usque editos, secundum systema auctorum naturale in classes, ordines, genera & species dispositos, additis editionis loco, tempore, forma, lingua etc cum explicatione. Amstelodami [Amsterdam]: apud Salomonem Schouten, 1736a. [12] + 153 + 35 p.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ "БСЭ"
- ↑ 2,0 2,1 Андерссон, 1951
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Бруберг Г. Карл фон Линней = Gunnar Broberg. Carl Linnaeus / Пер. с швед. Н. Хассо. — Стокгольм: Шведский институт, 2006. — 44 с. — ISBN 91-520-0914-9 — ISBN 978-91-520-0914-7
- ↑ Скворцов, 2007
- ↑ 5,0 5,1 Life of Linnaeaus «Жизнь Линнея» на сайте Уппсальского университета (файл pdf)
- ↑ Бобров, 1970, «Лапландское путешествие и последние студенческие годы», с. 33—46
- ↑ Zorgdrager, 2008
- ↑ Цитируется по книге:
- Хржановский В. Г. Курс общей ботаники. Ч. 2. Систематика растений: Учебник для сельхозвузов. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высш. школа, 1982. — С. 4.
- ↑ "БСЭ"
- ↑ G. J. Varney. History of Linneus, Maine // A Gazetteer of the State of Maine — Boston: B. B. Russell, 1886.
- ↑ Linn County Place Names, 1928-1945 (en). Manuscript Collection. The State Historical Society of Missouri. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 2 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Материалы А. Шипунова на Ботаническом сервере Московского университета. 20
- ↑ Поскольку с точки зрения Международного кодекса ботанической номенклатуры научные названия растений, обнародованные до 1 мая 1753 года, не считаются действительно обнародованными, Карл Линней формально является автором значительного числа названий растений, которые фактически были известны и до него.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- На русском языке
- Линней — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә 29
- Линней // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) 4
- На других языках
- Ботанический сад Линнея (инг.)
- Биография на сайте Факультета систематики растений Уппсальского университета (инг.)
- Биография на сайте Лондонского Линнеевского общества (инг.)
- Онлайновое издание эпистолярного наследия Линнея
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 23 май
- Тыуғандар 1707 йылда
- Тыуғандар Смоландта
- Вафаттар 10 ғинуар
- Вафаттар 1778 йылда
- Уппсалда вафат булғандар
- Тимер Ҡаҙыҡ йондоҙо кавалерҙары
- Ғалимдар
- Ботанических таксондар авторҙары
- Зоологик таксондар авторҙары
- Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Викитөрҙәргә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- XVIII быуат биологтары
- Алфавит буйынса биологтар
- Швеция ботаниктары
- Швеция зоологтары
- Карл Линней
- Швеция минералогтары
- Швеция короллеге фәндәр академияһы ағзалары


text:
Һуйыр
Һуйыр, урман тауығы, һаңғырау ҡор, селәүсен (урыҫ.глухарь) (лат. Глухарь, лат. Tetrao urogallus)— Төньяҡ һәм Урта Европаның, Урта Азияның ылыҫлы урмандарында йәшәй торған эре ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Атаһын ҡара һуйыр, инәһен буҙлаҡ тип тә исемләйҙәр. Ҙурлығы ҡаҙҙай. Ата ҡоштоң башы, муйыны, ҡойроҡ төбө һоро; һырты көрәне ҡанаттары, ҡойроғо аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән; түше йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара; ҡабырғалары ҡара таплы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Инә ҡош ерәнһыу буҙ, ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Уйын ваҡытында ата ҡоштар шартылдау һәм салғы яныуына оҡшаған тауыштар сығара, инә ҡош ҡорҡолдай, Йәшәү урыны — еләкле ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслы, мүкле һаҙлыҡтар. Ҡарағай һәм шыршы энәләре, төрлө еләк, ор¬лоҡ, бөрө-менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә тарал¬ған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таптар менән сыбарланған 8—10 аҡһыл һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Глухарь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Глухарь (птица сем. тетеревиных) // Большая советская энциклопедия.


text:
Енотла йытă
Енотла йытă —çăткăн та тискер чĕрчун. Пирĕн республикăра енотла йытă 1948 çултанпа ĕрчет. Вăл вăрăм кĕлеткеллĕ, кĕске ураллă, пĕчĕк пуçлă. Енотла йытă кашкăрсен йышн кĕрет пулин те, хĕлле çывăрма выртать. Енотла йытă нимĕнле апат та тиркемест - тĕрлĕ чĕрчун, хурт-кăпшанкă, вĕçенкайăк, пулă, калта, ӳсентăран, улма-çырла, мăйăр, йĕкел çиет. Енотла йытă - çемьеллĕ чĕрчун. Çурисем çу уйăхĕнче çуралаççĕ. Пуслăхра 6-7 çура пулать. Вĕсем 8-10 уйăхран уйрăм пурăнма тытăнаççĕ. Енотла йытă ĕмĕрĕ 10-12 çултан иртмест, анчах та ытларах чухне çак чĕрчун 6-7 çултан ытла пурăнаймасть. Енотла йытă йышĕ пирĕн тăрăхра 300 пуçран иртмен.


text:
1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте
1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте - Америка Ҡушма Штаттарының фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүе.
Һәләкәткә тиклемге ун йыл эсендә акцияларға хаҡтар бер туҡтауһыҙ үҫә. Миллионлаған кеше аҡсаларын акцияларға әйләндерә. Акция алырға теләүселәрҙең һаны артыуы уларҙың хаҡын ҡабарта, был тағы акцияларҙа байырға теләгән келәр һанын күбәйтә. Күптәр биржала уйнау өсөн аҡсаны банктарҙан бурысҡа ала.
1929 йылдың Ҡара кесаҙна тип аталған 24 октябренән алда уҡ биржала хаҡтар тотороҡһоҙ була. Хаҡтар төшөүе һәм ҙур күләмдә һатыуҙар ҡыҫка арауыҡтағы хаҡтар күтәрелеү менән алмашынып килә. Был ваҡытҡа Доу-Джонс сәнәғәт индексы 381,17 кимәлендә була. Хаҡтарҙың түбән төшөүе 24 октябрҙә тиҙләнә. Был көндә барыһы 12,9 миллион акция һатыла.
Ял көндәрендә был ваҡиға тураһында хәбәр гәзит-журналдар аша бөтә Ҡушма Штаттар буйлап тарала. Ҡара дүшәмбе тип аталған көндә, 28 октябрҙә тағы ла күберәк кеше акцияларҙан ҡотолорға тырыша, Доу-Джонс индексы 13 процентын юғалта. 29 октябрҙә - Ҡара шишәмбе көнөндә - 16 миллион акция һатыла, Доу-Джонс индексы тағы 12 процентҡа төшә. Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта. Аҙна эсендә иһә 30 миллиард доллар юғала - был АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышы ваҡытында сарыф иткән аҡсанан да күберәк тәшкил итә.
Акцияға һалынған аҡсаларын ҡайтара алмай, күп банктар юҡҡа сыға, ойошмалар ябыла, эшһеҙҙәр һаны ҡырҡа арта. 1929 йылғы һәләкәт иҡтисади хәлде ҡаҡшата һәм Бөйөк депрессияға башланғыс бирә.
13 ноябрь көнө Доу-Джонс индексы 198,60 кимәлендә була. Ошо көндән биржа бер нисә ай дауамында яйлана һәм 1930 йылдың 17 апреленә тиклем 294,07 кимәленә менә. Әммә биржалағы хаҡтар кәмеүе 1930 йылдың апрелендә дауам итә һәм 1932 йылға тиклем, Доу-Джонс индексы 41,22 һанына төшкәнсе дауам итә, был һан иң юғары нөктәнән 89 процентҡа ҡайтыш була.


text:
Сифат
Сифат — һүҙ төркөмө. Предметтың билдәһен белдерә. Ул ниндәй, ҡайһы, ҡайҙағы, ҡасанғы һорауҙарына яуап бирә. Ул исемдең алдынан килеп, уны асыҡлай
Йөкмәткеһе
- 1 Сифат тураһында дөйөм төшөнсә
- 2 Сифаттарҙың яһалышы
- 3 Төп һәм шартлы сифаттар
- 4 Сифат дәрәжәләре
- 5 Синоним сифаттар
- 6 Исемләшкән сифаттар
- 7 Сифаттарға грамматик анализ яһау тәртибе
- 8 Әҙәбиәт
Сифат тураһында дөйөм төшөнсә[үҙгәртергә]
Морфологик йәһәттән сифатар үҙгәрмәүсән һүҙ төркөмөнә ҡарай, тик төп сифатар ғына дәрәжә формаларын ҡабул итә: күк, күкһел, күгерәк, күм-күк.
Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара: бейек (тау), һөҙәк(тау),текә(яр);(өй) бейек, (еп) нәҙек. һ.б. Тап шул ваҡытта бейек ҡырластың өҫтөнән ҡыңғырау тауыштары ишетелде.(М. Ғафури) Ҡайһы саҡта Фатима шат, көләс. (Ж.Кейекбаев. --95.110.46.24 08:47, 25 октябрь 2012 (UTC)
Сифаттарҙың яһалышы[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡайһы бер һүҙҙәр тамыр хәлендә үк предметтың билдәһен белдерә. Бынан тыш, предметтың билдәһен белдереүҙә икенсе һүҙ төркөмдәренән яһалған һүҙҙәр ҡулланыла. Мәҫәлән: болот- болотло, оял- оялсан, эш- эшсән. Яһалышы яғынан сифаттар өс төрлө була: тамыр сифат, яһалма сифат, ҡушма сифат.
Тамыр сифат[үҙгәртергә]
тамыр сифат тамыр хәлендә предметтың билдәһен белдерә: аҡ, бәләкәй, ҙур, күк, һары.
Яһалма сифат[үҙгәртергә]
Төрлө һүҙ төркөмдәренән булған һүҙҙәргә ялғау ялғап, предметтың билдәһен белдереп була. Барлыҡҡа килгән был һүҙ яһалма сифат була.Мәҫәлән:
исемдән: аң-аңлы, белем- белемле, тоҙ- тоҙло,тоҙһоҙ, яҙ-яҙғы, көҙ- көҙгө.
ҡылымдан; сереү-серек, ҡурҡыу- ҡурҡаҡ, илау- илаҡ, көөү- көйгәләк, һиҙеү- һиҙгер, яҙыу- яҙма(эш).
һандан: ете- етеле, йөҙ- йөҙлө.
исем ҡылымдан: түләү- түләүле, ҡарау- ҡараулы.
үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән: тарих- тарихи, ғилем-ғилми, фән- фәнни, иҡтисад- иҡтисади, сәйәсәт- сәйәси
Ҡушма сифат[үҙгәртергә]
Ҡушма сифаттар үҙҙәре бер нисә юл менән яһала.
парлы: аҡлы- ҡаралы, яҙлы -көҙлө.
ҡабатлау:көслө- ҡөслө, һылыу- һылыу.
бәйләү: сейә ҡыҙыл(төҫ) нәҙек оҙон (буй,
Төп һәм шартлы сифаттар[үҙгәртергә]
Сифатар, предметтың билдәһен ниндәй яҡтан белдереүенә ҡарап, икегә- төп һәм шартлы сифаттарға бүленә.
Төп сифаттар[үҙгәртергә]
Туранан тура билдәһен белдееә: аҡ сәскә, киң өҫтәл, һәйбәт кеше, тәртипле бала.
Төп сифаттар предметтың ни дәрәжәлә булыуын да күрһәтә ала: аҡ-ағыраҡ, ап-аҡ, аҡһыл; ҡара- ҡарараҡ, ҡарағусҡыл, ҡап-ҡара; ҡыҙыл-ҡыҙылыраҡ, ҡыҙғылт, үтә ҡыҙыл, сейә ҡыҙыл.
Шартлы сифаттар[үҙгәртергә]
Предметтың билдәһен урынға, ваҡытҡа һәм башҡа предметтарға мөнәсәбәте аша белдерә: Өфөләге йорт. йөн күлдәк, таш йорт, йәйге эҙе, алтын сәғәт, баштағы яулыҡ, өйҙәге кешеләр. Шартлы сифаттарға урыҫ теленән ялғауҙарҙы ҡыҫҡартып алынған сифаттар ҙа инә: социалистик, революцион, индустриаль.
Шартлы сифат дәрәжә менән үҙгәрмәй. Ул предметтың үҙгәрмәй торған билдәһен белдерә:Ҡышҡы һыуыҡ- ҡышҡыраҡ һыуыҡ тип әйтә алмайбыҙ.
Сифат дәрәжәләре[үҙгәртергә]
Предметтың билдәһе төрлөсә, төрлө кимәлдә, йәғни төрлө дәрәжәлә булырға мөмкин. тел саралары ярҙамында предмет билдәләренең төрлө булыуын күрһәтеп була. Төп сифаттың дүрт дәрәжәһе була. 'Ҡалын яҙылыш
Төп дәрәжә[үҙгәртергә]
Төп дәрәжәләге сифат предмет аңлатҡан билдәнең төп мәғәнәгә тура килеүен белдерә, йәғни был предмета сифат белдергән билдә артыҡ та. кәм дә түгел. Мәҫәлән: аҡ-аҡ төҫтө белдерә:аҡ йорт, аҡ ҡағыҙ, аҡ күлдәк. Төп дәрәжәләге сифатҡа бер ниндәй ялғау ҡушылмай.
Тамыр һәм яһалма сифаттар төп дәрәжәлә килә.
Сифаттарҙың мәғәнәен тамыр, яһалма сифаттар белдерә.
Сағыштырыу[үҙгәртергә]
Бер предметың билдәһен икенсе предметҡа күберәк йә аҙыраҡ булыуын күрһәтә:матурыраҡ һүрәт, ағыраҡ тауар.
Сифаттың сағыштырыу дәрәжәһе ике төрлө юл менән яһала:а)тамыр(нигеҙ) сифат һуҙынҡы өнгә бөтһә, -раҡ, -рәк, тартынҡы өнгә бөтһә -ыраҡ, -ерәк, ораҡ, өрәк ялғауҙары ҡушылып яһала: аҡсалы- аҡсалыраҡ, белемле- белемлерәк, киң- киңерәк, тоҙло- тоҙлораҡ,
Артыҡлыҡ[үҙгәртергә]
Аҙһытыу[үҙгәртергә]
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
Бөтә төп сифаттар ҙа аҙһытыу дәрәжәһендә килә алмай, мәҫәлән: яҡшы, бәләкәй, ҙур, матур.
Синоним сифаттар[үҙгәртергә]
Уртаҡ мәғәнәле йәки мәғәнәләре яҡын булған сифаттарҙы синоноим сифаттар тип йөрөтәләр. Мәҫәлән: матур. сибәр , һылыу, зифа, нәфис, гүзәл.
Исемләшкән сифаттар[үҙгәртергә]
Сифаттарға грамматик анализ яһау тәртибе[үҙгәртергә]
- Сифаттың башланғыс формаһы
- Сифаттың төрө(төп, шартлы)
- Яһалышы(тамыр, яһалма, ҡушма)
- Дәрәжәһе(төп, аҙһытыу. артыҡлыҡ, сағыштырыу)
- Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килә.
Анализ өлгөһө[үҙгәртергә]
Көнбағыш баҫыуы һап- һары келәм менән ҡапланды. (Я. Хамматов.)
Телдән[үҙгәртергә]
Һап- һары, сифат, башланғыс формаһы- һары, төп сифат. тамыр сифат, артыҡлыҡ дәрәжәһендә, һөйләмдә аныҡлаусы булып килә.
Яҙма[үҙгәртергә]
Һап- һары- төп сифат, там. сифат, арт. дәр., аныҡлаусы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
- В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8


text:
Бөркөт
Бөркөт (лат. Aquila chrysaetos) — ҙур йыртҡыс ҡош. Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Осҡанда ҡанат осондағы оҙон ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ, һорғолт ҡойроғо төбөндә арҡыры аҡ һыҙат күренә. Дөйөм төҫө ҡара-көрән. Оло ҡоштарҙың елкә һәм яурын ҡауырһындары һарғая төшә. Уларын сал бөркөт тиҙәр.Үҙенсәлекле саңҡылдай: «ҡйың-ҡйың-ҡйың». Ҡая ташлы тауҙарҙа, урмандарҙа йәшәй. Асыҡ ерҙә һунар итә. Ҡуян һәм бәләкәйерәк йәнлектәр, ҡоштар аулай. Ултыраҡ ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Көрән таптар менән ҡапланған 1-3 (күберәк 2) йомортҡа һала. Ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр. Э.Ф.Ишбирҙиндән.


text:
Тәгәрлек
Тәгәрлек (Vanellus vanellus, урыҫ. чибиц йәки пигалица) – ржанка һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған (өйрәктән бәләкәйерәк) һаҙ ҡошо.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Башында оҙон ҡара ҡауырһын супайы, һырты менән түше йәшкелт төҫтә була. Түбәһе, муйынының алғы яғы, түшенең алғы өлөшө, ҡойроҡ төбө аҡ. Ҡыш көнө ҡаурыйҙары күберәк аҡ төҫтә була. Был ҡош һауала төрлө хәрәкәттәр яһап, баш түбән дә әйләнеп китеп осҡан өсөн Башҡортостанда тәгәрлек, тәгәрләүек, кеҙгет тип тә йөрөтәләр. Башындағы оҙон ҡара ҡаурһындарын бер күтәреп, бер төшөрөп йөрөй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, ямғыр селәүсене, ҡусҡар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Тәгәрлек Атлантик океандан Тын океанға тиклем таралған. Күсмә ҡош. Урта диңгеҙ бассейнында, Кесе Азияла, Төньяҡ Һиндостан, Ҡытай һәм Японияла ҡышлау урыны. Ояһын, ғәҙәттә, ерҙә ҡора. Ҡыҙғылт һәм ҡара төрткөләр менән сыбарланған 4 бөртөк йәшкелт һәмһарғылт-көрән йомортҡа һала.


text:
Татарстан Республикаһы
Татарстан — Рәсәй Федерацияһы төбәге, үҙаллы демократик дәүләт. Иҙел буйы федераль округына ҡарай. Пермь крайы, Свердловск, Киров, Ырымбур өлкәләре, Һамар өлкәһе, Сембер өлкәһе, Сыуаш, Башҡортостан һәм Удмуртия республикалары менән сиктәш.
Татарстан (Татария) Рәсәй Федерацияһының үҙәгендә Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә, ике ҙур йылға — Волга һәм Кама ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Республиканыњ дөйөм майҙаны — 67836,2 квадрат километр. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 3 миллион 776 мең 265 кеше йәшәй, шуларҙын 14 мең 901-е башҡорт милләтенән.
Йөкмәткеһе
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Татарстан Рәсәй Федерацияһы үҙәгендә, Көнсыгыш Европа тигеҙлегендә, ике ҙур йылға — Иҙел һәм Ҡама осрашҡан урында урынлашҡан. Ҡазан ҡалаһы Мәскәүҙән 797 саҡырым йыраҡта урынлашкан.
Республика территорияһы оҙонға — төньяҡтан көньяҡҡа 290 саҡырым һәм көнбайыштан көнсығышҡа 460 саҡыым. Татарстан сит ил дәүләттәре менән сиктәш түгел.
Татарстан территорияһы — урманлы ерҙә ятҡан тигеҙлек. Республиканың көньяҡ-көнсыгышында калкыулыктар бар. Территорияның 90% диңгез бейеклегенән 200 метрҙан юғарыраҡ.
Татарстан территорияһының 16% урмандар менән ҡапланған. Фаунаһында биш мендән артыҡ һайыуан төре бар.
Рельеф[үҙгәртергә]
Татарстан Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсыгыш өлешенә урынлашкан һәм уның төп үзенсәлектәренә эйә. Ғөмүмән, Татарстандың ер өстө төҙөлөшө тулҡын-һыман тигеҙлектән ғиберәт. Уның уртаса бейеклеге диңгеҙ өҫтеннән 170 метрға, ә айырым урындары 300—350 метрға етә. Күбеһенсә, бейеклеге 100 метрдан уҙмаған түбәнлектәрҙән тора.
Көнсығыш Европа тигеҙлеге Иҙелдән алып көнсығышҡа, Урал тауҙарына таба күтәрелә бара. Татарстандың ер өстө өсөн дә был үҙенсәлек хас: уның иң түбән урындары — Идел аръяғының көнбайышына, ә иң бейек ерҙәре көнсығышына таба урынлашҡан. Республиканың көньяҡ-көнсығышында, Бөгелмә-Бәләбәй ҡалкыулығы ята.
Республиканың көньяк-көнбайыш өлөшөнә 200—250 метр бейеклегендәге Иҙел буйы ҡалҡыулығы тармаҡтары кергән. Иҙелдең төп уңъяк ярының бейек һәм текә булыуы ошо ҡалҡыулыҡтың Иҙелгә яҡын уҡ килеп етеүе һәм уның Иҙел һыуы ағымы тәҙһирендә емерелеүе менән аңлатыла.
Шулай итеп, Татарстандың ер өстө урта өлөшөндә — түбәнлектәрҙән (Иҙел аръяғы түбәнлеге), ә ҡырый өлешләре ҡалҡыулыҡтарҙан (Бөгелмә, Иҙел буйы һ. б. ҡалҡыулыҡтар) тороуо белән айырыла. Был үҙенсәлек уның геологик төҙөлөшөнә бәйле.
Халыҡ[үҙгәртергә]
Телдәр[үҙгәртергә]
Татарстан Республикаһында дәүләт телдәре — тигеҙ хоҡуҡлы татар һәм урыҫ телдәре. Был турала Татарстан Конституцияһында һәм Татарстан телдәре турындағы законда әйтелгән.
Дин[үҙгәртергә]
Татарстан территорияһындә мендән артык дини берләшмә теркәлгән. Татарстандың ике төп дине — ислам һәм христианлык.
Ислам инде Иҙел буйы Болғарстанында 922 йылда ҡабул ителгән.
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Татарстан – Рәсәйҙәге иҡтисади ятан яҡшы үҫешкән төбәктәрҙең береһе. Татарстан Мәскәү, Санкт-Петербург, Башҡортостан Республикаһы, Ленинград өлкәһе, Свердловск өлкәһе һәм Ярославль өлкәһе региондар менән бер рәттән иң алдынғылар төркөмөндә килә.
Татарстан сәнәғәте башлыса яғыулыҡ һәм нефть химияһы тармаҡтары, конкуренцияға һәләтле продукция етештереүсе (ауыр йөк ташыусы машиналар, вертолеттар, самолеттар ћєм авиадвигателдєр, компрессорҙар, йылға һәм диңгеҙ суднолары, автомобилдәр) машина эшләү предприятиеларынан тора.
Республикала йылына 32 миллион тоннаға яҡын нефть сығарыла (Йәлил (ҡасаба), Әлмәт). Электр һәм радио приборҙары эшләү сәнәғәте лә яҡшы үҫешкєн. Ресәйҙә етештерелгән тракторҙарҙың - 24, ә ауыр йөк машиналарының 17,5 % Татарстанда сығарыла.
Рәсәйҙә етештерелгєн полиэтилен, синтетик каучук һәм автошиналар күләменең өстән бер өлөшөн тап ошо төбәк сәнәғәте етештерә.
Өҫтөнлөклө тармаҡтарҙың береһе булған агросәнәғәт комплексы ныҡ үҫешкән. Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 2,1 % биләгән республика ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләменең 4,7 % етештерә.
Республиканың иҡтисади нигеҙен сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тәшкил итә.
Татарстанда төҙөләсәк эре проекттар[үҙгәртергә]
- Түбән Камалағы нефть химияһы һәм нефть эшкєртеү заводтары комплексы
- «Алабуга» иҡтисади зонаћы
- Аммиак, метанол, грануллы карбамид етештереүсе «Аммоний» заводы
- Торлаҡ төҙөлөшө
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Татарстан 43 муниципаль райондан һәм 2 ҡала округтан тора.
Ҡалалар[үҙгәртергә]
- Азнакай
- Әлмәт (Татарстан)
- Баулы
- Бөгөлмә
- Буя
- Алабуға (Татарстан)
- Зай
- Зеленодольск (Татарстан)
- Ҡаҙан — башҡала
- Лениногорск
- Яр Саллы
- Нижнекамск
- Нурлат
- Тетюши
- Чистополь
Райондар[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Луиза Рэйнер
Луи́за И́нгрэм Рэ́йнер (ингл. Louise Ingram Rayner, 1832 йылдың 21 июнендә (Һатай), Matlock Bath ауылы, Дербишир графлығы, Англия – 1924 йылдың 8 октябрендә (Ҡарасай), Диңгеҙҙә Изге Леонард (ингл. St Leonards-on-Sea, Көнсығыш Сассекс, Англия) – күренекле Бөйөк Британия рәссамы. Ижад техникаһы – акварель.
Ғаилә[үҙгәртергә]
Луиза Рэйнер 1832 йылдың 21 июнендә (Һатай) Дербишир графлығында тыуған[1]. Атаһы – Самюэль Рэйнер, әсәһе – Анна Рэйнер (Мансер), улар икеһе лә күренекле рәссам: Самюэль 15 йәшендә Король Академияһы күргәҙмәһендә ҡатнашҡан. Луизаның дүрт апаһы һәм ағаһы ла рәссам булған. 1842 йылға тиклем Рэйнер ғаиләһе тыуған ауылында йәшәй, һуңыраҡ Лондонға күсенә.
Һынлы сәнғәтте өйрәнеү[үҙгәртергә]
15 йәшендә Луиза атаһы ярҙамы менән һынлы сәғәтте өйрәнә башлай. Атаһынан тыш, Луизаға Джордж Каттермоль, Эдмунд Ниманн, Дэвид Робертс, Фрэнк Стоун (ингл. George Cattermole, Edmund Niemann, David Roberts, Frank Stone; барыһы ла ғаилә дуҫтары һәм рәссамдар) һынлы сәнғәтте өйрәнергә ярҙам итә. Күргәҙмәлә ҡатнашҡан иң беренсе һүрәте – "Хэддон ғибәҙәтханаһы интерьеры" (ингл. The Interior of Haddon Chapel, 1852 йылғы Король Академияһы Күргәҙмәһе)
Акварель техникаһы[үҙгәртергә]
1860 йылда Луиза Райнер акварель техникаһын ҡуллана башлай. Был техникала ижад ителгән әҫәрҙәре Ҡатын-Ҡыҙ Рәссамдары Йәмғиәте (ингл. Society of Lady Artists), Король Академияһы, Король Акварель Йәмғиәте (ингл. Royal Watercolour Society), Британия Рәссамдары Король Йәмғиәте (ингл. the Royal Society of British Artists) һәм башҡа ойошмалар күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Simon Fenwick, ‘Rayner, Samuel (1806–1879)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 accessed 14 Feb 2011


text:
Серебряная (Чусовая ҡушылдығы)
Серебряная (Серебрянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010843
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101084
- Бассейн коды — 10.01.01.006
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Серебряная (Серебрянка).


text:
Операцион система
Операцион система — данныйҙарҙы индереү-сығарыу ойоштороусы, систем программалар һәм ҡулланыусы программаларын эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе программалар комплексы. Операцион системаны өс иң мөһим өлөшкә бүлеп була: ядро, данныйҙар һаҡлауғыс система, командалар интерпритаторы (ҡулланыусының).
Иң мөһим өлөштәре[үҙгәртергә]
- Ядро — аппарат саралыры һәм программалар башҡарылыуын үтәүсе, идара итеүсе операцион системаның иң мөһим өлөшө.
- Данныйҙар һаҡлаусы система — һаҡлау ҡоролмалары менән идара итеүсе, һәм данныйҙарҙы яҙыу һәм (йәки) уҡыуын башҡарған операцион системаның өҫтәмә өлөшө. Данныйҙар һаҡлаусы системаның бер төрө — файл системаһы.
- Командалар интерпритаторы — ҡулланыусының компьютер менән эшмәкәрлеген ойоштороусы программа.
Төп функциялары[үҙгәртергә]
- Ҡушымталарҙы оператив хәтергә йөкмәтеү һәм уларҙы башҡарыу.
- Периферия ҡоролмаларына универсаль рәүештә мөрәжәғәт итеү. Миҫал: индереү-сығарыу ҡоролмалары.
- Оператив хәтер менән идара итеү (процесстар араһында хәтерҙе бүлеп таратыу, виртуаль хәтер).
- Энергияға талапһыҙ информация һыҡллауғыстарындағы данныйҙарға мөрәжәғәт итеү менән идара итеү; күбеһенсә файл системаһы ярҙамында.
- Ҡулланыусы интерфейсын булдырыу.
- Селтәр операцияларын булдырыу, шул иҫәптән стек протоколдарын булдырыу.
Өҫтәмә функциялары:[үҙгәртергә]
- Мәсьәләләрҙе параллель һәм псевдопараллель рәүешетә башҡарыу (күпмәсьәләлек).
- Процесстар араһында аралыштырыусы булыу: данныйҙар менән алмашыу, бер-береһен синхронизациялау.
- Системаны ҡурсалау; ҡулланыусы данныйҙарын һәм программаларҙы, ҡулланыусының эшмәкәрлегенән (яуызлыҡ уй менән йәки белмәгәнлектән) йәки ҡушымталарҙан ҡурсалау.
- Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын сикләу һәм күпҡулланыусылыҡ эшләү режимы (аутентификациялау, авторизациялау).
Операцион система төрҙәре[үҙгәртергә]
Операцион системалар хисап аппаратына, лицензияһына һәм башҡарыласаҡ маҡсатына ҡарап күп төрҙәргә бүленә. Төрҙәр иһә үҙ сиратында тармаҡтарға бүленә.
Компьютерҙарҙа киләһе ике операцион система төрҙәре киң таралған: Microsoft Windows, Unix һәм Unix системаһына хас булған (шул иҫәптән Macintosh) операцион системалары.


text:
Һөҙһөт
Һөҙһөт (диалекттарҙа: һөтөт, һөтөтөт, һупапай, һоңҡолдауыҡ һ.б., урыҫ. Удо́д, лат. Upupa epops) — күгәрсендән бәләкәйерәк, супайлы, кәкре суҡышлы сыбар ҡош. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Башында ҙур ғына өлпөһө бар. Дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡорһағы аҡ. Бүркендә һәм ҡанаттарында сем ҡара һыҙыҡтар бар. Оҙон суҡышы аҫҡа табан кәкерәйеерәк тора. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тоноҡ тауышы алыҫҡа ишетелә: «һуп-һуп-һуп» йәки «һуп-пуп-пуп-пу». Һирәк ағаслы асыҡ урындарҙа йәшәй. Себен, ҡуңғыҙ, селәүсен, ҡорттар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуышында, таш өйөмдәрендә, өңдәрҙә, иҫке ҡоролмаларҙың ярыҡтарында оялай. 4—7 бөртөк йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 й.
- Музыкаль файл — Һөҙһөт тауыштары


text:
Ҡондоҙ
Ҡондоҙ (лат. Castor fiber) — Кимереүселәр төркөмөнә ҡараған көрән йөнлө, яҫы ҡойроҡло, тиреһе затлы һыу буйы йәнлеге[1]. Ҡондоҙ һөт имеүсе кимереүсе йәнлек.
Килеп сығышы[үҙгәртергә]
Беренсе ҡондоҙҙарҙың ташҡа әләнгән ҡалдыҡтары Азияла табыла. Иң билдәле юҡҡа сыҡҡан ҡондоҙҙар − плейстоцен дәүеренән ҡалған себер Trogontherium cuvieri һәм Төньяҡ Америка Castoroides ohioensis гигант ҡондоҙҙары. Баш һөйәгенең ҙурлығына ҡарап буйы 2,75 м, массаһы 350 кг булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Бүҙәнә
Бүҙәнә, Бытбылдыҡ, бүтбелдек (урыҫ. перепел) — Һорғолт сыбар төҫлө, оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күгәрсен ҙурлығындағы ялан ҡошо.
Тауыҡҡа оҡшаған бәләкәй генә ҡош, һирәк оса, күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро, һыртында ҡара һәм аҡ буй һыҙыҡтар бар. Яҙғыһын ата ҡоштоң тамағы ҡара, көҙгөһөн аҡ төҫтә була. Башҡа тауыҡҡа оҡ¬шаған ҡоштарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «быт-быт-быт».
Ҡоро болондарҙа, яландарҙа, иген баҫыуҙарында йәшәй. Үлән орлоҡтары, иген, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән һәм һорсГ^таптар менән сыбарланған аҡһыл йәки һарғылт һоро йомортҡаларының һаны 15-кә етә. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Перепел, Перепелка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Перепел — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Шәриғәт
Шәриғәт(ғәрәпсә бойроҡ.күрһәтмә, закондар)-мосолмандарҙың дини ҡанундар йыйылмаһы.Ҡөръәнде өйрәнеү-тәфсир фәнен, ә хәҙистәрҙе өйрәнеү Сөнәне тыуҙырған кеүек, дини әҙәбиәттең ошо ике тармағы нигеҙендә дин белеме теология(Ҡаләм) һәм хоҡуҡ белеме- фикх барлыҡҡа килә. Фикх- дөйөм белеү тигәнде аңлатһа ла, һуңғы осорҙа "дини закондарҙы белеү" мәғәнәһенә тап килә. Хәйер, шәриғәткә дин белеме лә, хоҡуҡ белеме лә туплана, уның өлөштәрен тәшкил итә.
Шәриғәт төп дүрт сығанаҡҡа-Ҡөръәнгә,Сөннәгә, Ижмағҡа һәм Ҡыясҡа нигеҙләнеп эшләнгән. Бына ошо сығанаҡтарҙы өйрәнү һәм файҙаланыуҙа уларҙың ҡайһыһына күберәк өҫтөнлөк бирергә тигән һорау тыуа. Аллаһ исеме менән эшләнгән шәриғәт закондары һәм шул осорҙағы тәҡдимдәр ошоғаса үҙгәрешһеҙ ҡала. Ҡайһы бер мосолман илдәрендә суд-хөкөм эштәрендә уларҙы әле лә иҫәпкә алалар. Шәриғәт әлегәсә йәелк һәм йәнһеҙ мөлкәткә хосуси милекселекте Аллаһ исеме менән законлаштыра. Шәәәриғәттә шулай уҡ намаҙ, тәһәрәт, ураҙа, зәкәт, хаж, һәм йыһат(жихад) турында тулы күрһәтмәләр бар.
Шәриғәт хөкөмдәре[үҙгәртергә]
Фикһ китаптарында түбәндәге хөкөмдәрҙе осратырға мөмкин:
- Фарыз(ғәрәпсә бурыс, мәжбүриәт) эш. Фарыз эште үтәү мәжбүри.
- Важиб(ғәрәпсә кәрәкле, зарури) эш шулай уҡ мәжбүри
- Сөннәт( ғәрәпсә ғәҙәт,йола) хуплана торған эш.
- Мөбах(ғәрәпсә рөхсәт ителгән)
- Харам(ғәрәпсә тыйылған)
- Мәкруһ(ғәрәпсә шелтәләнә) торған тыйылған эш.


text:
Ложбан
Ложба́н (ложб. Lojban, [ˈloʒban] тип әйтелә) − яһалма тел, априор телдәрҙән ин күренеклеһе. Тел системаһы формаль логикаһында нигеҙләнә.
Ложбан логлан – тағы бер яһалма тел нигеҙендә Logical Language Group (LLG, ложб. la lojbangirz) тарафынан булдырылған. Булдырыу сәбәбе: логлан тулы булмаған һәм авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланған. Ложбан ҡағиҙәләре авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланмаған.
Орфография һәм фонетика[үҙгәртергә]
Ложбан әлифбаһында 26 хәреф: 23 стандарт латин хәреф (h, q, w хәрефтәренән башҡа), апостроф, нөктә һәм өтөр.


text:
Тәтешле районы
Тәтешле районы (урыҫ. Татышлинский район) – Башҡортостандағы муниципаль район.1935 ойошторолған. Административ үҙәге – Үрге Тәтешле ауылы. Районда 23873 кеше йәшәй.1995 йыл - 26,8 мең кеше (1970 — 35,2, 1979 — 30,4, 1989 — 26,2 мең). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 19 кеше. Районда 78 ауыл бар. Күпселек башҡорттар, удмурттар, татарҙар, урыҫтар, мариҙар йәшәй.
Географияһы[үҙгәртергә]
Башҡортостандың төньяғында, Пермь өлкәһе менән сикләшкән ерҙә урынлашҡан. Өфөнән 209 км, ә яҡындағы тимер юл станцияһы Көйәҙенән (Пермь өлкәһе) 25 км алыҫлыҡта ята.
Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашҡан. Климаты континенталь, дымлылығы етерлек дәрәжәлә. Райондың көнсығыш ситенән Йоҡ ҡушылдығы менән Тере Танып йылғаһы аға, Төньяҡ-Көнбайышта — Әри йылғаһы. Аҡһыл һоро урман тупрағында күпселек киң япраҡлы һәм ҡараңғы ылыҫлы урмандар үҫә, улар 51,6 мең га (Район территоряһының 37%) ерҙе биләй. Минераль ресурстарҙан нефть (Тәтешле, Йөгәмеш, Тепляк, Көйәҙе), кирбес балсығы (Ураҙгилде), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Өйәҙебаш) ятҡылыҡтары билдәле.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Район ауыл хужалығы йүнәлешле. ауыл хужалығы ерҙәренең Майҙаны 75,4 мең га (Район территоряһының 54,7%), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 60,9 мең га, сабынлыҡтар — 1,7, көтөүлектәр — 12,6 мең га Территорияһының 44,2% һөрөлгән.. Хужалыҡтарҙың төп йүнәлеше — мөгөҙлө эре мал үрсетеү, игенселек, сусҡасылыҡ һәм картуф үҫтереү. Үрге Тәтешлелә май яҙыу һәм кирбес заводтары, Түбәнге Тәтешлелә РТП бар. Районда урман хужалығының урман пункты, колхоз-ара ПМК эшләй. Нефть ятҡылыҡтарын “Краснохолмскнефть", Көйәҙе ятҡылығының Тәтешлеләге өлөшөн “Чернушканефть" (Пермь өлкәһе) НГДУ-лары үҙләштерә. Район территорияһынан Сурай—Иҫке Балтас—Көйәҙе автомоб. юлы үтә.
Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханалары эшләй. Татар теленде «Тәтешле хәбәрлере», урыҫ телендә «Татышлинский вестник», башҡорт телендә «Аҡ тирмә» һәм удмурт телендә “Ошмес" газеталары сығарыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- История сел и деревень Татышлинского района
- На сайте Республики Башкортостан
- ↑ Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года


text:
Аласыҡ
Аласыҡ — башҡорт йәйләүҙәрендәге тура мөйөшлө, 2 йәки 4 яҡлы һөҙәк яҫы ҡыйыҡлы, ер иҙәнле ваҡытлыса торлаҡ; йәйләүҙә көн итеү өсөн ҡабыҡ йәки ситәндән эшләнгән ҡаралты,ишек алдындағы йәйге аш өйө[1].
Йөкмәткеһе
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Күсмә аласыҡ тура мөйөшлө ҡабыҡ (һирәгерәк кейеҙ) менән көпләнгән дүрт ҡыҫандан торған, уларҙың өҫкө остары уртаға бөгөлөп, ҡыйыҡ барлыҡҡа килтергән. Стационар аласыҡ стеналарҙың мөйөштәренә һәм стена һыҙығы буйлап ҡаҙып ултыртылған бағаналарҙан һәм уларға беркетелгән 2—3 рәт горизонталь һайғауҙан, күсереп йөрөтөлгән ҡабыҡ, таҡта, ситән (һирәгерәк кейеҙ) япманан торған.
Интерьеры[үҙгәртергә]
Традицион интерьерҙың төп элементы — таҡта һике. Стационар аласыҡҡа ингән урында бешеренеү өсөн усаҡ эшләгәндәр. Ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң аласыҡ йәйге аш бүлмәһе һәм аҙыҡ-түлек һаҡлау урыны сифатында файҙаланыла башлай. 19 быуат аҙағынан башлап аласыҡ ағас иҙәнле һәм тәҙрәле итеп төҙөй башлайҙар, мейес сығаралар. Ғәҙәттә ҡаҙ йолҡоу ( Ҡаҙ өмәһе), йөн тетеү өмәләре үткәрелгән; ҡышын унда яңы тыуған быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе тотҡандар. Урал аръяғында, Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайыш, үҙәк һәм тау‑урман райондарында таралған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Руденко С.И. Башкиры: ист.‑этногр. очерки. М.; Л., 1955; Шитова С.Н. Традиционные поселения и жилища башкир. Вторая половина XIX — первая четверть XX в. М., 1984.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Ваҡ сәпсәү
Ваҡ сәпсәү, aҡмуйын сәпсәү, ҡашҡа сәпсәү (малый зуек).
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Башҡа сәпсәүҙәргә ҡарағанда сағыштырмаса ҡыҫҡа аяҡлы һәм ҡыҫҡа суҡышлы ҡош. Ерҙән етеҙ йүгерә, туҡтап, сүгеп-сүгеп ала. Түбәһе һәм һырты ҡара-көрән. Күҙҙәре аша һәм муйынынан ҡара һыҙаттар үтә. Маңлайында бәләкәй генә аҡ тап бар. Башҡа ваҡ сәпсәүҙәрҙән муйынындағы ҡара һыҙаты менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Моңло һыҙғыра: «түүүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡомло һәм ҡырсынлы күл, йылға буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә ҡора. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йәки зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.


text:
Енәйәтте асыҡлау процессы
Енәйәтте асыҡлау процессы, Ейәнәтселек буйынса хөкөм эштәрен башҡарыу – енәйәтте асыҡлауҙың барышын, мәғәнәһен, маҡсатын, процессуаль стадиялар, суд составын, хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен берләштергән төшөнсә.
Енәйәт асыҡлау процесстар була:
- Ғәйепләү процессы. Боронда һәм раб хужалар йәмғиәтендә йыш таралған. Ғәйепһеҙлегенде дәлилләү, енәүетсе табыу һәм башҡа нәмә зыян күрғән кешенең кулында булған.
- эҙләү, розыск процессы.
- ярыш процессы. Англсакс хоҡуҡ системаһында ҡулланыла. Ярыш процессында суд алдынан яҡтар үҙ дәлилләү документттар менән танышалар һәм үҙ үненә күрһәтәләр.
- ҡушма процессы (РФ, Австрия, Германия, Франция).


text:
Ҡара сыпҡай
Ҡара сыпҡай, ҡарамуйын сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(урыҫ. Черношейная поганка, лат. Podiceps nigricollis) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы йөҙә һәм сума. Башҡа сыпҡайҙар һымаҡ, әрҙән атлап йөрөй алмай, сөнки аяҡтары кәүҙәһенең артҡы яғында урынлашҡанлыҡтан, алғы яғын күтәрә алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң күҙҙәре эргәһенән һарғылт ерән ҡауырһындар үҫеп сыға. Дөйәм төҫө ҡара, ҡорһағы аҡ, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. Ҡолаҡлы сыпҡайҙан ҡара муйыны менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яҙғыһын тауышы көйлө генә: «түр-лүр-лүрр», башҡа ваҡытта: «пии-пи» йәки «сиип».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күлдәрҙә, йылға ятыуҙарында, ҡылыларҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Оялары һыу өҫтөндә була. Ояла 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа була. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с.
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Лиссабон
Лиссабо́н (порт. Lisboa, /liʒ'boɐ/, лат. Olisipo) — Португалияның башҡалаhы, иң ҙур ҡалаһы һәм төп порты. Лиссабон Европа континентының көнбайышында, Пиреней ярымутрауының көньяк-көнбайыш ярында урынлашҡан. Бында 564 меңдән ашыу кеше йәшәй. Халыктың күпселеген (97%) португалдар тәшкил итә.
Лиссабон 20 быуат тарихы менән бай. Археологик ҡаҙыныуҙар нәтижәһендә бында 1200 йылда (б. э. т.) финикийҙар йәшәгәне асыҡлана.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:Байраҡ/Греция Афиндар (грек. Aθήva), Греция
- Белу-Оризонти (порт. Belo Horizonte), Бразилия
- Ҡалып:Байраҡ/Мисыр Ҡәһир (ғәр. القاهرة), Мысыр
- Ҡалып:Байраҡ/Канада Монреаль (франц. Montréal, ингл. Montreal), Канада
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Мария Склодовская-Кюри
Мари́я Склодо́вская-Кюри́ (франц. Marie Curie, пол. Maria Skłodowska-Curie; ҡыҙ сағындағы исеме Мария Саломея Склодовская, пол. Maria Salomea Skłodowska;1867 йылдың 7 ноябрендә тыуған (Варшава, Поляк Батшалығы, Рәсәй империяһы) — 1934 йылдың 4 июлендә вафат булған ( Санселльмоз янында, Франция) — поляк-француз ғалим-экспериментаторы (физик, химик), педагог, йәмәғәт эшмәкәре.Ике тапҡыр Нобель премияһының лауреаты: физика буйынса (1903) һәмхимия буйынса (1911)[1], тарихта беренсе ике тапҡыр Нобель лауреаты[1]. Парижда Кюри Институты һәм Варшавала Мария Склодовская-Кюри исемендәге Онкологик Үҙәк асҡан. Пьер Кюриның ҡатыны, уның менән бергә радиоактивлыҡ фәне менән шөғөлләнгән. Ире менән берлектә радий (лат. radiāre «нурланыу» тигәндән) һәм полоний ( Польшаның латинса атамаһынан , Polōnia — Марии Склодовскаяның тыуған иленә бағышлауы) элементтарын асҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Nobel Laureate Facts. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 26 ноябрь 2008 тикшерелгән.


text:
Классик музыка
Класси́к музыка — терминологик яҡтан ҡарағанда төрлө мәғәнәлә ҡулланылған төшөнсә.
Йөкмәткеһе
Баһалау мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Баһалау мәғәнәһендә классик музыка тип үткән заманда тыуып, ваҡыт һынауын үтеп, хәҙерге заманда ла үҙ тыңлаусыһы булған музыка. Бөгөн классик музыкаға музыка сәнғәтенең иң сағыу үрнәге генә түгел, үткән замандың күңел асыу жанры өлгөләре лә инә, мәҫәлән, француз, XIX — XX б. башы Вена һәм венгр оперетталары, Иоганн Штраус вальстары һ.б.
Тарихи мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Тарихи мәғәнәлә классик музыка тип XVIII б. икенсе яртыһы — XIX б. башы музыкаһын исемләйҙәр (был ваҡытты классицизм тип атайҙар). Классицизм төшөнсәһе музыкала ҡуллана алмай, сөнки һынлы сәнғәттә һәм әҙәбиәттә антик традицияларына эйәреү булһа, Боронғо Греция һәм Боронғо Рим музыка сәнғәте беҙҙең замандарға тиклем килеп етмәгән.
Гайдн, Моцарт, Бетховенды Вена классиктары рәтенә индереү уларҙың әҫәрҙәрен юғары баһалау һәм музыка композицияһының нигеҙе итеп ҡабул итеүгә тиң. Музыка классиктарына шулай уҡ XVII—XVIII бб. композиторҙары И. С. Бах, Г. Гендель, А. Вивальди инәләр.
Типологик мәғәнәһе[үҙгәртергә]
Типологик мәғәнәлә «классик музыка» тип һөйләү һәм публицистик телендә йыш ҡына «академик» музыкаһын атайҙар. Ул XVII—XIX бб. Европала барлыҡҡа килгән музыка жанрҙары һәм төрҙәре (опера, симфония, соната һ.б.), мелодик һәм гармоник ҡараш һәм инструменталь составҡа ҡарата күсәгилешлелек мөнәсәбәтендә тора. Классик музыка заман рок-музыкаһына ла ҙур йоғонто яһай. Музыканттар ҡулланған тональ тел барокко дәүерендә барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, хард-рок стилендә уйнаған гитаристар Эдди Ван Хален һәм Рэнди Роадс әҫәрҙәрендә Вивальди һәм Бах йоғонтоһо һиҙелә. Классик музыканы шулай уҡ билдәле фильмдарҙа йыш ҡулланалар .
Классик музыка ҡоралдары[үҙгәртергә]
Классик музыкала ҡулланған ҡоралдар XIX б. беренсе яртыһына тиклем барлыҡҡа килгән (ҡайһылары иртәрәк). Оркестр өсөн йәки яңғыҙ инструменттар менән йәнәш (фортепиано, клавесин, орган) ҡулланыла. Ғәҙәттә классик музыканы симфоник оркестр башҡара, үҙ эсенә ҡыллы, ағас, баҡыр, һуҡма музыка ҡоралдарын ала. Электрогитара кеүек музыка ҡоралдары XX һәм XXI бб. классик музыкаһында ҡулланыла. Музыканттар шулай уҡ синтезатор, башҡа мәҙәниәт ҡоралдары, мәҫәлән, гамелан кеүек ҡоралдарҙа ла уйнайҙар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Чередниченко Т. В. Музыка в истории культуры. Монография. В двух томах. Долгопрудный, «Аллегро-пресс», 1994 (2-е изд.: однотомник (344 с.)
- Belcanto.ru — классическая музыка, опера и балет
- Классическая музыка — интернет-портал
- сайт радио Орфей (радио классической музыки)
- Classica.FM
- Онлайн-архив классической музыки


text:
22 март
22 март — григориан стиле буйынса йылдың 81-се (кәбисә йылында 82) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1772 — Англияла ҡоллоҡ закондан тыш тип иғлан ителә.
- 1841 — АҠШ-та крахмал етештереүгә патент алына.
- 1848 — Венеция бәйһеҙлеген иғлан итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1927 — Хөрмәт Бикҡолов, башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе.
- 1930 — Вил Сәғит улы Кәримов, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1832 — Иоганн Вольфганг Гёте, немец ғалимы һәм яҙыусыһы.
- 2010 — Толкунова Валентина Васильевна, урыҫ йырсыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған һәм халыҡ артискаһы.