text:
Ҙур шартлау
Ҙур шартлау (ингл. Big Bang) — Ғаләм барлыҡҡа килеүҙең[1], атап әйткәндә — Ғаләм киңәйә башлауҙың (уға тиклем Ғаләм сингуляр хәлдә булған) дөйөм ҡабул ителгән космологик моделе.
Ҙур шартлау теорияһын ҡайнар Ғаләм моделе менән ҡатнаштыралар, әммә был концепциялар бер-береһенә бәйле түгел. Тарихта шулай уҡ Ғаләмдең Ҙур шартлауға яҡында һыуыҡ башланғысы тураһындағы фекер ҙә була.
Йөкмәткеһе
Ҙур шартлау теорияһы менән ҡайнар Ғаләм теорияһына бөгөнгө ҡараштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ҡараштар буйынса, беҙ белгән Ғаләм 13,77 ± 0,059 млрд йыл элек[2][3][4] ниндәйҙер башланғыс сингуляр хәлдә хасил булған һәм шунан бирле өҙлөкһөҙ киңәйә һәм һыуына. Уны һүрәтләй башлау мәле итеп яҡынса 1032 К температуралы (Планк температураһы) һәм яҡынса 1093 г/см³ тығыҙлыҡлы (Планк тығыҙлығы) Планк дәүере алына. Иртә Ғаләм бер төрҙәге изотроп мөхит булып торған, уға ғәйәт юғары тығыҙлыҡлы энергия, температура һәм баҫым хас булған. Киңәйеү һәм һыуыныу һөҙөмтәһендә Ғаләмдә барған фаза күсештәре ваҡытында элементар киҫәксәләр газдан шыйыҡлыҡ конденсацияланыуға оҡшаш күренеште кисерә.
Планк дәүере башланғандан һуң яҡынса 10−35 секунд үткәс, фаза күсеше Ғаләмдең экспоненталы киңәйеүен башлап ебәрә. Был осор Космос инфляцияһы тигән атама ала. Был осор тамамланғас, Ғаләмдең төҙөлөш материалын кварк-глюон плазма тәшкил итә. Бер аҙҙан температура киләһе фаза күсешенә килтергән күрһәткескә тиклем түбәнәйә. Был күсеш бариогенезис тип атала. Был этапта кварктар һәм глюондар протон, нейтрон кеүек бариондарға берләшә. Бер үк ваҡытта маттерия (ул күләмлерәк була) менән антиматерия барлыҡҡа килеү бара, улар бер-береһен юҡ итеп, нурланыуға әйләнә.
Температураның ары түбәнәйеүе сираттағы фаза күсешенә — физик көстәрҙең һәм элементар киҫәксәләрҙең хәҙерге рәүештә хасил булыуына килтерә. Бынан һуң нуклеосинтез осоро башлана, уның барышында протондар нейтрондар менән берләшә һәм дейтерий, гелий-4 һәм башҡа бер нисә еңел изотоп ядроһын барлыҡҡа килтерә. Температураның артабан төшөүе һәм Ғаләмдең киңәйеүе һөҙөмтәһендә гравитацияның өҫтөнлөклө көскә әйләнеү осоро етә. Ҙур шартлауҙан һуң 380 тысяч лет мең йылдан температура шул тиклем түбәнәйә ки, хатта водород атомдарының йәшәүе мөмкин була башлай.
Рекомбинация дәүеренән һуң матдә нурланыш өсөн үтә күренмәлегә әйләнә, һәм нурланыш, арауыҡта иркен таралып, реликт нурланыш рәүешендә беҙгә килеп етә.
Башланғыс сингулярлыҡ проблемаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғаләм киңәйеүенең ваҡытта артҡа табан экстраполяцияланыуы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын һәм гравитацияның башҡа ҡайһы бер альтернатив теорияларын ҡулланғанда, ваҡыттың үткәндәрҙәге ахырғы мәлендә сикһеҙ тығыҙлыҡҡа һәм температураға килтерә. Ул саҡтарҙа Ғаләмдең үлсәмдәре нулгә тигеҙ булған — ул, ҡыҫылып, бер нөктә хәлендә булған. Был халәт космологик сингулярлыҡ тип атала (космологик сингулярлыҡты образлы рәүештә Ғаләмдең яратылыу мәле тип тә йөрөтәләр). Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының космологик моделдәрендә сингулярлыҡтан баш тартыу мөмкин түгеллеге 1960-сы йылдар аҙағында Р. Пенроуз һәм С.Хокинг тарафынан иҫбатлана.
Ҙур шартлау теорияһы уға тиклем ниҙәр булғаны тураһында ни ҙә булһа һөйләрлек урын ҡалдырмай (сөнки беҙҙең математик арауыҡ-ваҡыт моделе Ҙур шартлау мәленә ҡарата ҡулланыуға яраҡлы түгел, шуның менән бергә теория Ҙур шартлауға тиклем ни ҙә булһа булғанлығын инҡар итмәй). Тимәк, классик дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы Ғаләмде һүрәтләү өсөн етерлек түгел.
Ғаләм яралыуҙың бер нисә гипотезаһы бар. (Ҡайһы берҙәре BBC видеоһында: Горизонт. Что было до большого взрыва?):
- А. Линде теорияһы: Ғаләмдең сиге бар һәм ул бик тығыҙ энергия менән тулған, ә беҙ күргән өлөшө бер бәләкәй генә өлөшөнөң бәләкәс кенә «ҡыуыҡ» булып өрөлөп киңәйеүенән (инфляциянан) хасил булған (сырҙа барлыҡҡа килгән ҡыуыҡтар кеүек)[5]
- Ли Смолин теорияһы: Ғаләмдәр ҡара упҡындар эсендәге «сингулярлыҡ» шартлауынан яралалар[6]
- Нейл Турок теорияһы: Ғаләмдәр «браналар» бәрелешенән тыуа (браналар — ҡылдар теорияһында күп үлсәмле мембраналар)[7]
Ғаләмдең артабанғы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙур шартлау теорияһына ярашлы, артабанғы эволюция эксперименталь үлсәнә торған параметрға — хәҙерге Ғаләмдәге матдәнең уртаса тығыҙлығына — бәйле. Әгәр тығыҙлыҡ билдәле бер (теориянан билдәле булған) критик дәүмәлдән ашмаһа, Ғаләм мәңге киңәйеү кисерәсәк, әгәр тығыҙлыҡ критик дәүмәлдән ҙурыраҡ булһа, киңәйеү барышы бер заман туҡталасаҡ һәм яңынан ҡыҫылыу фазаһы башланасаҡ, ул киренән башланғыс сингуляр хәлгә ҡайтарасаҡ. Уртаса тығыҙлыҡ дәүмәленә ҡағылышлы хәҙерге эксперименталь бирелмәләр Ғаләм киләсәгенең ике вариантынан береһен өҙөп кенә һайлап алырлыҡ ышаныслы түгел.
Ҙур шартлау теорияһы яуап бирә алмаған һорауҙар етерлек, ләкин уның төп положениелары ышаныслы эксперименталь бирелмәләр менән иҫбатланған, ә теоретик физиканың әлеге кимәле был системаның эволюцияһын ваҡыт эсендә ярайһы уҡ дөрөҫ һүрәтләргә (иң башланғыс осоронан — «донъя башланыу» мәленән секундтың йөҙҙән бер өлөшө тиклеменән — башҡа) мөмкинлек бирә. Теория өсөн шуныһы мөһим: башланғыс осорҙағы был билдәһеҙлек әһәмиәтле түгел, сөнки Ғаләмдең ул осорҙан һуңғы хәл-торошон һәм эволюцияһын ярайһы уҡ дөрөҫ һүрәтләү мөмкинлеге бар.
Ҙур шартлау тураһындағы ҡараштар тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1916 — физик Альберт Эйнштейндың «Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы нигеҙҙәре» донъя күрә, ул унда релятивистик гравитация теорияһын эшләп бөтә[8].
- 1917 — Эйнштейн үҙенең ҡыр тигеҙләмәләре нигеҙендә ваҡытта һәм арауыҡта даими кәкрелекле арауыҡ тураһындағы ҡарашты үҫтерә (Эйнштейндың Ғаләм моделе космологияға башланғыс һала), космологик даими A дәүмәлен индерә. (Һуңыраҡ Эйнштейн космологик даими дәүмәл индереүҙе үҙенең иң ҙур хаталарының береһе тип атай; беҙҙең осорҙа иһә A быуынының Ғаләм эволюцияһында бик мөһим урын биләүе асыҡланды). В. де Ситтер «Эйнштейндың гравитация теорияһы һәм уның астрономик эҙемтәләре тураһында» тигән хеҙмәтендә Ғаләмдең космологик моделен (де Ситтер моделе) тәҡдим итә.
- 1922 — совет математигы һәм геофизигы А. А. Фридман Эйнштейндың гравитация тигеҙләмәләренең стационар булмаған сиселештәрен таба һәм Ғаләмдең киңәйеүен алдан әйтә (Фридман сиселеше тип аталған стационар булмаған космологик модель). Был ситуацияны уткәндәргә экстраполяциялағанда, иң башта Ғаләм ысынлап та бик бәләкәй өлкәне биләп торған да артабан тирә-яҡҡа осоп киңәйә башлаған тип әйтергә була. Ғаләмдә шартлау рәүешендәге процестар йыш булып торғанлыҡтан Фридман уның иң башында шулай уҡ шартлау процесы — Ҙур шартлау торалыр тип фараз итә.
- 1923 — немец математигы Г. Вейль билдәләүенсә, әгәр буш Ғаләмде күҙ уңында тотҡан де Ситтер моделенә матдә урынлаштырһаң, ул киңәйергә тейеш. Де Ситтер Ғаләменең статик түгеллеге А. Эддингтондың шул уҡ йылды баҫылып сыҡҡан китабында лә билдәләнә.
- 1924 — К. Вирц галактикаларҙың мөйөш диаметрҙары һәм алыҫлашыу тиҙлектәре араһында әҙ-мәҙ генә корреляция таба һәм уның де Ситтерҙың космологик моделе менән бәйлелеге барлығы тураһында фараз итә. Был моделгә ярашлы, алыҫтағы объекттарҙың алыҫлашыу тиҙлеге уларҙың алыҫлығына бәйле арта барырға тейеш[9].
- 1925 — К. Э. Лундмарк, унан һуң Штремберг, Вирц эшен ҡабатлап, ышандырырлыҡ һөҙөмтәләр ала алмай, ә Штремберг хатта «нур тиҙлектәре Ҡояштан алыҫлыҡҡа бәйле түгел» тип белдерә. Ләкин шуныһы асыҡ була: галактикаларҙың диаметры ла, ялтырлығы ла уларҙың алыҫлығын билдәләү критерийы була алмай. Буш булмаған Ғаләмдең киңәйеүе тураһында Бельгия теоретигы Жорж Леметрҙың ошо уҡ йылды баҫылған беренсе космологик хеҙмәтендә лә әйтелә.
- 1927 — Леметрҙың «Галактиканан ситтәге томанлыҡтарҙың радиаль тиҙлектәрен аңлатыусы даими массалы һәм үҫә барыусы радиуслы бер төрҙәге Ғаләм» тигән мәҡәләһе нәшер ителә. Тиҙлек һәм алыҫлыҡ араһында Леметр тапҡан пропорциялылыҡ коэффициенты 1929 йылда Э. Хаббл тапҡанға яҡын була.
- 1929 — 17 ғинуарҙа АҠШ-тың Милли Фәндәр академияһы Хеҙмәттәренә Хьюмасондың NGC 7619 нур тиҙлеге тураһындағы һәм Хабблдың «Галактиканан ситтәге томанлыҡтарҙың алыҫлығы менән нур тиҙлеге араһындағы бәйләнеш» тигән мәҡәләләре килә. Был алыҫлыҡтарҙы нур тиҙлектәре менән сағыштырып ҡарау тиҙлектең алыҫлыҡҡа аныҡ эҙмә-эҙлекле буйһонғанлығын күрһәтә. Ул хәҙер Хаббл законы тип атала.
- 1948 — Г. А. Гамовтың «ҡайнар Ғаләм» тураһындағы хеҙмәте донъя күрә, ул Фридмандың киңәйә барыусы Ғаләм тураһындағы теорияһына нигеҙләнә. Фридман фекеренсә, тәүҙә шартлау була. Ул тотош Ғаләмдә бер ваҡытта була һәм бөтә арауыҡты тығыҙ матдә менән тултыра, ошо матдәнән миллиардтарса йылдар үтеүгә Ғаләмдәге есемдәр —Ҡояш, йондоҙҙар, галактика һәм планеталар, шул иҫәптән Ер һәм уның йөҙөндәге бөтә нәмә ярала. Гамов, быға өҫтәп, донъяның беренсел матдәһе ифрат тығыҙ ғына түгел, ғәйәт ҡайнар булыуын да әйтә. Гамовтың идеяһы шунан тора: иртә Ғаләмдең ҡайнар һәм тығыҙ матдәһендә ядро реакциялары бара һәм был ядро ҡаҙанында бер нисә минут эсендә еңел химик элементтар синтезлана. Был теорияның иң мөһим һөҙөмтәһе булып нурланыштың космик ерлеге тураһындағы фараз тора. Электромагнит нурланыш, термодинамика закондарына ярашлы, иртә Ғаләмдең «ҡайнар» осоронда ҡайнар матдә менән бергә булырға тейеш була. Ул донъя тотош киңәйгәндә лә юҡҡа сыҡмай һәм әлегәсә (тик бик ныҡ һыуыҡ хәлдә) һаҡлана. Гамов һәм уның хеҙмәткәрҙәре был ҡалдыҡ нурланыштың бөгөнгө температураһын яҡынса билдәләүгә өлгәшә. Улар фекеренсә, был абсолют нулгә яҡын булған бик түбән температура булып сыға.
- 1955 — совет радиоастрономы Тигран Шмаонов эксперименталь юл менән 3К самаһы температуралы тауышлы СВЧ-нурланыш таба[10].
- 1964 — американ радиоастрономдары А. Пензиас менән Р. Вилсон нурланыштың космик ерлеген таба һәм уның температураһын үлсәй. Ул нәҡ 3 К булып сыға. Был космология өлкәһендә Хабблдың 1929 йылда Ғаләмдең дөйөм киңәйеүен асыуынан бирле иң әһәмиәтле асыш була. Гамов теорияһы тулыһынса раҫлана. Әлеге осорҙа был нурланыш реликт нурланыш тип йөрөтөлә; терминды совет астрофизигы И. С. Шкловский индерә.
- 2003 — WMAP юлдашы юғары аныҡлыҡ дәрәжәһендә реликт нурланыштың анизотропияһын үлсәй. Алдағы үлсәүҙәр (COBE, Хабблдың космик телескобы һ.б.) менән бергә, алынған мәғлүмәт космологик ACDM моделен һәм инфляция теорияһын раҫлай. Юғары аныҡлыҡ менән Ғаләмдең йәше һәм материяның төрлө төрҙәренең массалар буйынса бүленеше билдәләнә (барион материя — 4 %, ҡоңғорт материя — 23 %, ҡоңғорт энергия — 73 %)[11].
- 2009 — Планк юлдашы осорола, ул әле реликт нурланышты тағы ла юғарыраҡ теүәллек менән үлсәй.
Терминдың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башта Ҙур шартлау теорияһы «динамикалы эволюцияланыусы модель» тип йөрөтөлә. «Ҙур шартлау» (Big Bang) тигән терминды беренсе булып Фред Хойл 1949 йылда лекцияла ҡуллана (Хойл үҙе Ғаләм киңәйгәндә материяның «өҙлөкһөҙ тыуыуы» тураһындағы фараз яҡлы була).
«Был теория ғаләм берҙән-бер көслө шартлау процессында барлыҡҡа килгән фаразға нигеҙләгән, шуҙа күрә ул ҡыҫҡа ваҡытта ғына йәшәй ала... Ҙур шартлау идеяһы мине бөтөнләй ҡәнәғәтлендермәй», — тип әйтә ул.
Лекция нәшер ителгәс, Big Bang термины киң ҡулланыла башлай.
Теорияға ҡарата тәнҡит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киңәйеүсе Ғаләм теорияһынан башҡа стационар Ғаләм теорияһы ла бар. Уның яҡлылар раҫлауынса, Ғаләм эволюция кисермәй, ваҡыт эсендә уның башы ла, аҙағы ла юҡ. Ғаләмдең киңәйеүен инҡар итмәгән вариант та бар. Уны Ф. Хойлдың стационар Ғаләм теорияһы кәүҙәләндерә. Был теория ла күҙәтелгәндәр менән ҡапма-ҡаршылыҡта тора[12].
Ҡайһы бер инфляция теорияларында (мәҫәлән, мәңгелек инфляция) Ҙур шартлау күренеше Ғаләмдең бер өлөшөнә генә ҡағыла.
Бынан тыш, Ҙур шартлау теорияһында сингулярлыҡ барлыҡҡа килеү, йәки уның яһалыуы өсөн кәрәкле матдә һәм энергияның ҡайҙан килеп сығыуы тураһындағы мәсьәлә ҡаралмай.
СССР-ҙың рәсми фәнендә Ҙур шартлау теорияһы бик һаҡ ҡабул ителә. Мәҫәлән, 1955 йылда бер совет авторы былай тип яҙа: «Ғаләмдең сикһеҙлеге тураһында марксистик-ленинсы доктрина совет космологияһы нигеҙләмәһендә фундаменталь аксиома булып тора… Был тезисты инҡар итеү йәки унан ҡасыу һис шикһеҙ идеализмға һәм фидеизмға, йәғни, ахыр сиктә, космологияны инҡар итеүгә алып бара, шулай итеп, уның фән менән бер уртаҡлығы ла юҡ»[13]. Ахырҙа Ҙур шартлау теорияһы совет ғалимдары һәм философтары тарафынан ҡабул ителә, шулай ҙа СССР тарҡалғанға тиклем философия һүҙлектәрендә материяның сикһеҙлеге һәм мәңгелеге тураһындағы постулат йәшәй. Шуның менән бергә Ҙур шартлау теорияһының тик Метагалактика өсөн генә ҡулланылыуы раҫлана, ә Метагалактика — бөтә Ғаләм түгел, «Ҙур шартлау» — Ғаләмдең башы түгел, ә бары тик бар ителмәй һәм юҡ ителмәй торған материяның бер хәлдән икенсе хәлгә күсеүе генә[14]. Ҙур совет энциклопедияһының 3-сө баҫмаһында былай тиелә: «Метагалактиканы барлыҡҡа килтергән галактикаларҙың бер-береһенән алыҫлашыуы уның күпмелер ваҡыт әүәлерәк сифат яғынан башҡараҡ хәлдә һәм тығыҙыраҡ булыуы тураһында һөйләй… Метагалактиканың йәше ҡайһы берҙә Ғаләмдең йәше тип ҡабул ителә, был Метагалактиканы тотош Ғаләмгә тиңләштереүселәргә хас. Ысынлап та, Ғаләмдә бер-береһенән ниндәйҙер алыҫлыҡта урынлашҡан күп һанлы метагалактикалар булыуы тураһындағы гипотеза бер ниндәй раҫлауҙар тапмай. Ләкин Метагалактика менән тотош Ғаләм һәм хатта айырым метагалактикалар араһында ла ҡатмарлыраҡ мөнәсәбәттәр булыу ихтималлығын күҙҙән ысҡындырырға ярамай: арауыҡтың шул тиклем ҙур күләмдәрендә Евклид геометрияһы принциптары эшләмәй. Был нисбәттәр топологик йәһәттән дә ҡатмарлылыр. Һәр бер зарядлы элементар киҫәксәнең тотош галактикалар системаһына эквивалентлы булыу, йәғни шундай системанан тороу ихтималлығын да инҡар итеп булмай… Шунлыҡтан тотош Ғаләмдең йәше тураһында ниндәйҙер мәғлүмәттәр булыуы тураһында һөйләргә иртәрәк әле»[15].
Теория һәм дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1951 йылдың 22 ноябрендә Рим Папаһы Пий XII Ҙур шартлау теорияһының донъя яралыу тураһындағы католик ҡараштарға ҡаршы килмәүе тураһында белдерә[16][17]. Православиела ла был теорияға ыңғай ҡараш йәшәй[18]. Консерватив протестант христиан конфессиялары ла, яратылыу тураһындағы ғилемдең тарихи интерпретацияһы булараҡ, Ҙур шартлау теорияһын хуплай[19]. Ҡайһы бер мосолмандар Ҡөрьәндә Ҙур шартлауҙың телгә алыныуы тураһында белдерә[20][21]. Индус тәғлимәттәренә ярашлы, донъяның башы ла, аҙағы ла юҡ, ул циклдар менән үҫә[22][23], ләкин "Индуизм энциклопедияһы"нда әйтелеүенсә, теория бөтә нәмәнең «атомдан бәләкәй, ләкин иң ҙурҙан да ҙурыраҡ» Брахмандан яралыуы тураһындағы тәғлимәткә оҡшаш[24].
Бахаиҙарҙың Изге яҙмаларында раҫланыуынса, Ғаләмдең башы юҡ, ләкин бөтә элементтар бер субстанциянан бар булған — был раҫлау Стивен Хокингтың «башы-ахыры булған, ләкин сикһеҙ киңлекле» Ғаләм тураһындағы теорияһына оҡшаш[25].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Wollack, Edward J. Cosmology: The Study of the Universe.
- ↑ How Old is the Universe? (англ.). НАСА (19 июля 2010 года). Проверено 28 октября 2010. Архивировано из первоисточника 23 августа 2011.
- ↑ Komatsu, E.; et al. (2009).
- ↑ Menegoni, E.; et al. (2009).
- ↑ Линде, Андрей Дмитриевич Nonsingular Regenerating Inflationary Universe (англ.). — 1982.
- ↑ Смолин, Ли The fate of black hole singularities and the parameters of the standard models of particle physics and cosmology (англ.). — 1992.
- ↑ J. Khoury, B.A. Ovrut, P.J. Steinhardt, N. Turok The Ekpyrotic Universe: Colliding Branes and the Origin of the Hot Big Bang (англ.
- ↑ Einstein, Albert Die Grundlage der allgemeinen Relativittstheorie (нем.
- ↑ Wirtz, C. De Sitters Kosmologie und die Radialbewegungen der Spiralnebel // Astronomische Nachrichten, Bd. 222, S. 21 (1924)
- ↑ Cosmic Microwave Background Timeline Национальная лаборатория им.
- ↑ Seven-Year Wilson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results (PDF). nasa.gov. Проверено 9 марта 2012. Архивировано из первоисточника 30 мая 2012. (см. таблицу наилучших оценок космологических параметров на с. 39)
- ↑ P. J. E. Peebles The Standard Cosmological Model in Rencontres de Physique de la Vallee d’Aosta (1998) ed.
- ↑ Лорен Грэхэм.
- ↑ В.
- ↑ Вселенная
- ↑ Ferris T. Coming of age in the Milky Way — Morrow, 1988. — P. 274, 438. — ISBN 978-0-688-05889-0., citing Berger A. The Big bang and Georges Lemaître: proceedings of a symposium in honour of G. Lemaître fifty years after his initiation of big-bang cosmology, Louvainla-Neuve, Belgium, 10–13 October 1983 — D. Reidel, 1984. — P. 387. — ISBN 978-90-277-1848-8.
- ↑ Pope Pius XII Ai soci della Pontificia Accademia delle Scienze, 22 novembre 1951 - Pio XII, Discorsi (Italian). Tipografia Poliglotta Vaticana (1951-11-02). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 23 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Константин Пархоменко Первый день Творения. Сотворение мира и человека.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 ноябрь 2010. 22 июнь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Russell R.J. Cosmology: From Alpha to Omega.
- ↑ Diane Morgan.
- ↑ Helaine Selin.
- ↑ Sushil Mittal, G. R. Thursby.
- ↑ John R. Hinnells.
- ↑ Sunil Sehgal.
- ↑ "Finite but unbounded universe… with no edge in space, no beginning or end in time.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рубин, Сергей Мир, рождённый из ничего // Вокруг света. — Молодая гвардия, Февраль 2004. — № 2 (2761). — ISSN 0321-0669.
- Чернин А. Д. Космология: Большой взрыв — Век 2, 2006. — 64 б. — 2500 экз. — ISBN 5-85099-150-6.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Катаева, Тина. Рождение Вселенной // В мире науки. — 2005. — Июль (№ 7). — ISSN 0208-0621.
- «Вселенная. Большой взрыв и все, что за ним последовало» (ингл. Universe. The Big Bang). Фильм Discovery Science
- «С точки зрения науки: Большой взрыв» (ингл. Naked Science: Big Bang). Фильм Мелисы Акдоган, National Geographic, 2009
- «Наука и техника. Новый большой взрыв» (ингл. Sci-Trek. The New Big Bang). Фильм Discovery, 2009
- Парадоксы Большого взрыва
- «Что было до большого взрыва?» (ингл. What Happened Before the Big Bang?). Фильм BBC Two: Horizon, 2011


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 411
ҠАЛПАҠ, башҡорттарҙың традицион баш кейеме (ҡара: Башҡорт кейеме). Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙ Ҡ. булған.
Ирҙәр Ҡ. баҫып эшләнгән йәки дүрт ҡыйыҡлап, һирәгерәк ике оҙонса ярым түңәрәктән тегелгән, түбәһе конус йәки ярымшар рәүешендә булған, аҫҡы яғы киң, ике яҡҡа айырылып торған (тар ситлеләре өҫкә ҡайтарылып, киң ситлеләре аҫҡа төшөрөлөп кейелгән). Кейеҙҙән йәки буҫтауҙан эслек ҡатлап тегелгән. Ситтәрен, йөйҙәрен таҫма, уҡа м‑н биҙәгәндәр, кейеҙ Ҡ. ҡайһы ваҡыт төҫлө бәрхәт, буҫтау м‑н тышлағандар. Ҡ. оҡшаш баш кейеме ҡаҙаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа һ.б. күсмә халыҡтарҙа булған. Ҡатын-ҡыҙ Ҡ. төрлөлөгө м‑н айырылып торған.
Ҡыҙҙар һәм кейәүгә сыҡҡан йәш ҡатындар туҙҙан, ҡабыҡтан, тиренән эшләнгән ҡаты тирәсле, эслек ҡатланған Ҡ. кейгән; улар түбәтәй кеүек тәпәш, түңәрәк яҫы төплө (бәләкәй ҡалпаҡ) һәм конус рәүешендә бейек, йомшаҡ түбәле (тоҡсай ҡалпаҡ, артлы ҡалпаҡ, баҫҡан ҡалпаҡ) булған. Төҫлө бәрхәт, ҡара сатин м‑н тышлағандар, тирәсен йәки тотош өҫтөн сәйлән, ынйы, мәрйен, тәңкә, уҡа, суҡ, төҫлө быяланан баҫмалар, көмөш һәм алтын уҡа м‑н сигелгән нағыш (ҡара: Сигеү), ҡолаҡ тирәһен төрлө төҫтәге суҡтар м‑н биҙәгәндәр. Кейәүгә сыҡҡан ҡатындар Ҡ. ҡушъяулыҡ йәки яулыҡ өҫтөнән, йәш ҡыҙҙар яулыҡһыҙ, бау м‑н бәйләп кейгән. Өлкән йәштәге ҡатын-ҡыҙ тирәсе ҡалыныраҡ булһын өсөн ситтәре бер нисә ҡат бөкләнгән аҡ кизе-мамыҡ ептән бәйләнгән (аҡ ҡалпаҡ) йәки киндер туҡыманан тегелгән (мамыҡ ҡалпаҡ) конус рәүешендәге бейек Ҡ. кейгән. Селтәр, суҡ м‑н биҙәгәндәр. Ғәҙәттә уҡа, уҡалы суҡ м‑н биҙәлгән маңлай бәйләмесе (ҡара: Маңлай биҙәүестәре) өҫтөнән кейгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ Ҡ. Урал аръяғында, Башҡортостандың төньяҡ һәм көнбайыш төбәктәрендә осрай. Ҡ. оҡшаш баш кейемдәре Урта Волга буйындағы сыуаш, татар, удмурт һ.б. халыҡтарҙа булған.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Бөгөн, 16 май көнө тамаша залында баҫып торор урын булманы – Башҡортостандың халыҡ артисы, Ш.Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, тамашасыларыбыҙҙың яратҡан артисы АЛМАС ӘМИРОВтың Юбилей бенефисы уҙҙы.
Был матур көндө Алмас Хәҙис улы үҙенең яҡындары, дуҫтары, рухташтары, моңдаштары һәм дә тамашасылары менән бергә ҡаршыланы. Матур гөлләмәләр, иң изге теләктәр, ҡайнар хистәр, төрлө тарафтарҙан ҡотлау сәләмдәре, мөхәббәт һәм дә рәхмәт һүҙҙәрен яңғырап торҙо.
Ҡотлау һүҙҙәре менән Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Зөһрә Исмәғилева, Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов һәм башҡалар сығыш яһаны.
Алмас Хәҙис улының бәхетле миҙгелдәре, шатлыҡтары, уңыштары–ҡаҙаныштары, уйнаған ролдәре, ҡуйған спектаклдәре, ғөмүмән, уның ижадына һәм тормошона арналған кисәлә бөтә коллектив һәм республика театрҙары артистары ҡатнашты, Ҡазандан, Ырымбурҙан, союздаш республикаларҙан да ҡунаҡтар килде.
Һәм, әлбиттә, иң тулҡынландырғыс мәлдәр – туған коллективының ҡайнар ҡотлауы! Сәләмәтлек, яңы ижади уңыштар теләне Алмас Хәҙис улына театр коллективы.
https://vk.com/album-8776450_253955912


text:
- Подробности
- Просмотров: 206
САТТАРОВ Мәғсүм Мортаза улы (30.9.1928, ТАССР‑ҙың Октябрь-Бүләк а. — 27.10.1997, Мәскәү), инженер‑нефтсе. Техник ф. д‑ры (1966), проф. (1969). РСФСР‑ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1984), БАССР‑ҙың атҡ. нефтсеһе (1967), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1974). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1951) һәм 1956— 59 йй. шунда уҡ эшләй; 1953 й. башлап Бөтә Союз нефть һәм газ ҒТИ‑нда (Мәскәү): өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙм‑р; 1956 й. алып Башҡ‑н нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект ин‑тында: лаб. етәксеһе, үҙләштереү һәм нефть промыслаһы геологияһы бүлеге етәксеһе, 1971 й. — автоматлаштырылған идара итеү системалары бүлеге мөдире. 1975 й. башлап Бөтә Союз нефть һәм газ сәнәғәтенең ойоштороу, идара итеү һәм иҡтисад ҒТИ‑ның бүлек мөдире, 1992—97 йй. “Нефтегазпроект” ЯСШ‑ның (икеһе лә — Мәскәү) ген. директоры. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе проектлау һәм уның һөҙөмтәлелеген арттырыу проблемаларын өйрәнеү м‑н бәйле. Уның тарафынан матем. статистика ихтималлығы теорияһын ҡулланып гидродинамик иҫәпләү, скважина селтәрҙәренең тығыҙлығы төрлө булғанда нефть сығарыу коэф. билдәләү методикаһы эшләнгән, Арлан нефть ятҡылығын, Туймазы нефть ятҡылығын, Шкапов нефть ятҡылығын һ.б. үҙләштереү проекттары төҙөлгән. С. етәкс. СССР‑ҙың нефть сығарыу сәнәғәтен биш йыллыҡ программалы‑маҡсатлы планлаштырыу б‑са эштәр алып барылған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. И.М.Губкин ис. пр. лауреаты (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1971, 1981).
Х е ҙ м.: Разработка нефтяных месторождений при режиме растворённого газа. М., 1962 (авторҙ.); Проектирование разработки крупных нефтяных месторождений. М., 1969.
К.С.Баймөхәмәтов
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
Республиканың Территориаль үҫеш агентлығы быйыл эшләй башлаясаҡ
Төбәктә БР Территориаль үҫеш агентлығы булдырыла. «Башинформ» агентлығына БР Иҡтисади үҫеш министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта һуңғы ойоштороу мәсьәләләре хәл ителә.
БР Иҡтисади үҫеш министрлығы башлығы Александр Марьин һүҙҙәренсә, йыл аҙағынаса яңы структура эшләй башлаясаҡ, төп штат Иҡтисади үҫеш министрлығы хеҙмәткәрҙәренән формалаштырыла.
БР Хөкүмәте менән раҫланған положениеға ярашлы, БР Территориаль үҫеш агентлығы республика башҡарма власть органы булып тора, ул төбәкте территориаль үҫтереү өлкәһендә идара итә, республиканы һәм уның айырым территорияларын социаль-иҡтисади йәһәттән үҫтереү буйынса оҙайлы сроклы пландар әҙерләй һәм уларҙың үтәлешенә контроллек итә.
Ведомство эшмәкәрлеге республика бюджеты средстволары иҫәбенә финансланасаҡ.


text:
Башҡортостан Президенты РБК телеканалының тура эфирында сығыш яһаны
18 февралдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «РБК» телеканаланың тура эфирында «Давыдов. Индекс» тапшырыуының алыу барыусыһы Леонид Давыдовтың һорауҙарына яуап бирҙе.
Республика башлығы ошо көндәрҙә Череповецта уҙған РФ Дәүләт советы президиумының ултырышы тураһында һөйләне, ул унда Рәсәй Дәүләт советы президиумы ағзаһы булараҡ ҡатнашты. Ултырышта әсәлек һәм балалыҡ һәм уның менән бәйле бөтә мәсьәләләр тикшерелде.
РБК студияһында әңгәмә барышында туризм һәм Башҡортостанда уның үҫеш мәсьәләләренә тулыраҡ фекер алышыу булды. Рөстәм Хәмитов, атап әйткәндә, беҙҙең республика өсөн башҡорт балы кеүек брендтың әһәмиәте, кәсеп булараҡ ҡына түгел, ә сит ил кешеләре өсөн туризм өлөшө булған, солоҡсолоҡ эргәһендә хәҙер тотош программа теҙелгәне тураһында һөйләне. Республикала тотош эске туризм үҫеше тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов, «беҙҙең күрһәтерлек ҡыҙыҡлы нәмәләр бар. Әлбиттә, уның өҫтөндә эшләйбеҙ. Бер үк ваҡытта беҙ аңлайбыҙ, туризм – ул бик ҡатмарлы өлкә, уны тиҙ генә үҫтереп булмай һәм уға йылдар кәрәк. Беҙ алға китәбеҙ. Һәм халыҡ-ара саммиттар ярҙам итәсәк, ни тиһәңдә эре делегациялар, билдәле кешеләр буласаҡ. Улар күреп, Башҡортостан, Өфө – ул килеп эшләргә мөмкин булған матур территория икәнлеген аңлайасаҡ», тип билдәләне.
Интервьюла шулай уҡ беҙҙең республика ҡатнашҡан төрлө рейтингтар темаһы ҡуҙғатылды. Атап әйткәндә, «Петербург сәйәсәте» фонды башлығы Михаил Виноградов Башҡортостан Республикаһы төрлө рейтингтарҙа ниндәй урындар биләүе тураһында мәғлүмәттәр килтерҙе. Уның әйтеүенсә, «дөйөм алғанда республиканың позицияһы уртасанан юғарыраҡ. Проблемалы урындар тураһында һөйләгәндә мин икәүҙе билдәләр инем: Рәсәйҙә ипотека буйынса торлаҡ алыу мөмкинлеге рейтингында 79-сы урын һәм коммуналь тарифтарҙың максималь уртаса йыллыҡ үҫеше буйынса беренсе урын».
Был һандарға комментарий биреп, Рөстәм Хәмитов:
— Республика, үҙебеҙ тураһында беҙ күп нәмәне беләбеҙ. Яңы әйтелгәндәр тураһында беҙгә мәғлүм түгел. Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тарифтары үҫеше өлөшөнә комментарий бирә алам. Беҙҙә Рәсәй Федерацияһында иң түбән тарифтар. Бирелгән күрһәткестәргә ҙур аҙымдар менән барырға тура килде. Беҙҙә торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тарифтарының ниндәйҙер ҙур үҫеше тигән фекер барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ысынлап та бөтәһе лә башҡаса. Мин һандарҙы килтерә алам. Волга буйы федераль округында йылылыҡ буйынса уртаса тариф – гигакалорийға 1500 һум. Ә беҙҙә – бер мең һум, уртаса күрһәткестәрҙән бер ярым тапҡырға әҙерәк. Ә максималь күрһәткестәр – 1800-1900 һум, беҙгә ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек күберәк. Шуға күрә, әлбиттә, беҙ был «уртасаға» яҡынаясаҡбыҙ. Минең ҡарашҡа, рейтингтар – ул шундай субъектив, хатта ҡайһы берҙә абстракт әйберҙәр. Улар, моғайын, кәрәктер, әммә бөгөн рейтингтар эргәһендә әйтелгәнгә, яҙылғанға айырыуса иғтибар биреп китмәҫ инем. Сөнки был шундай махсус нәмәләр. Әҙерләнмәгән кешегә ул аңлайышһыҙ тәьҫир итә. Һәм теге йәки был территорияны, теге йәки был етәксе эшен баһалағанда билдәле бер субъективизм барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Беҙ – етеш эре республика, беҙ – иҫке сәнәғәт төбәк. Беҙҙең иҡтисади күрһәткестәр етерлек кимәлдә лайыҡлы. Тулайым төбәк продуктына ҡағылғанда, 2013 йылда беҙ өс проценттан ашыуға арттыҡ. Был дөйөм хәл фонында насар түгел.
РБК телеканалына Рөстәм Хәмитов интервьюһының тулы стенограммаһы БР Президентының рәсми сайтында урынлаштырылған.


text:
Башҡортостанда иң яҡшы врачтарҙың исемдәре билдәләнде
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы “Йылдың иң яҡшы врачы” Бөтә Рәсәй конкурсы сиктәрендә барған һөнәри оҫталыҡ конкурсына йомғаҡлау яһаны.
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, быйылғы конкурста тәҡдим ителгән 28 номинацияның 25-е буйынса 115 врач ҡатнашты.
“Иң яҡшы балалар врачы” номинацияһында Октябрск ҡалаһы балалар дауаханаһының медик — социаль ярҙам күрһәтеү бүлеге мөдире Альбина Мәһәнова еңеү яуланы. “Иң яҡшы неонатолог” исеме Республика балалар клиник дауаханаһының врачы Алһыу Байковаға бирелде. Өфө ҡалаһының 17-се дауаханаһы урологы Александр Цырьяк “Иң яҡшы балалар хирургы” исеменә лайыҡ булды.
“Иң яҡшы терапевт” - Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһының гастроэнтерология бүлексәһе мөдире Зилара Ғабдрахманова. Дүртөйлө ҡалаһының үҙәк район дауаханаһы хирургы Георгий Хан “Врач-хирург” номинацияһында иң яҡшы тип танылды. Өфө ҡалаһының 8-се дауаханаһы 1-се гинекология бүлеге мөдире Татьяна Турбинаға “Иң яҡшы акушер–гинеколог” номинацияһында еңде.
Дүртөйлө ҡалаһы үҙәк район дауаханаһының баш врачы Рәшит Мостафин 2009 йылда “Медицина ойошмаһының иң яҡшы етәксеһе”, тип табылды. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһының клиник–диагностик лаборатория врачы Динә Ваһапова “Иң яҡшы врач-тикшереүсе” номинацияһы еңеүсеһе.
Марина Иванова (Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы)– “Иң яҡшы врач-невролог”, Лидия Алексеева – “Иң яҡшы врач-психиатр” (1-се республика психиатрия дауаханаһы), Сергей Шабаев –“Иң яҡшы ашығыс медицина ярҙамы врачы”(Өфөнөң “Ашығыс медицина ярҙамы станцияһы”).


text:
НефАЗ ғинуарҙың тәүге көндәренән эш менән тәьмин ителде
Оҙайлы Яңы йыл каникулдары үткәс тә «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә көсөргәнешле эш башлана. Яңы йылдың ғинуарына ҡулланыусыларҙан заказдар 550 миллион һумлыҡ — былтыр ғинуарҙағынан ике тапҡырға күберәк — тәшкил итә. Тимәк, НефАЗ хеҙмәткәрҙәренә илке-һалҡы йөрөргә тура килмәйәсәк — производство планын үтәргә кәрәк.
«НефАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләүселәр быға бик шат – йылды яҡшы башлау артабан да тотороҡло эш вәғәҙә итә бит. «НефАЗ» предприятиеһында билдәләүҙәренсә, 2010 йыл йомғаҡтары буйынса тауарлыҡлы продукция һатыу күләме 2009 йыл кимәленән өстән бер өлөшкә артығыраҡ. Аҡсалата сағылышта был күрһәткес 6,4 миллиард һумдан ашыу тәшкил итә.


text:
Башҡортостан туриндустрияһы «Интурмаркет-2011» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнашасаҡ
12 марттан 15-нә тиклем Мәскәүҙә, «Крокус Экспо» Халыҡ-ара күргәҙмә үҙәгендә, «Интурмаркет-2011» VI Халыҡ-ара туристик күргәҙмәһе үтәсәк. Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетында был күргәҙмәлә ҡатнашыуға әҙерлек буйынса тәүге ойоштороу кәңәшмәһе үтте.
Әйтергә кәрәк, Башҡортостан 2006 йылдан башлап «Интурмаркет» Халыҡ-ара туристик күргәҙмәһендә даими ҡатнашып килә. Былтыр республика стенды «Интурмаркет-2010» күргәҙмәһенең махсус наградаһына лайыҡ булды, һәм был ваҡиға федераль киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан тураһында мәғлүмәт күләмен арттырырға ярҙам итте. Үҙ сиратында, был Башҡортостанда туризмды үҫтереүгә федераль дәүләт власы вәкилдәренең иғтибарын йәлеп итте. Атап әйткәндә, Башҡортостан «Рәсәй Федерацияһында 2011-2016 йылдарға эске һәм ситтән килеү туризмын үҫтереү» федераль үҙәкләштерелгән программаһына индереү өсөн өҫтөнлөклө төбәк булараҡ ҡарала башланы, шулай уҡ беҙҙең республика социаль туризмды үҫтереү өсөн пилот төбәге итеп һайланды.
— Беҙҙең алда дәүләт-шәхси партнерлыҡ нигеҙендә ҡыҫҡа ваҡытта туризм тармағын үҫтереү өсөн механизмдар әҙерләү бурысы тора, — тине кәңәшмәлә сығыш яһап, БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Руслан Кинйәкәев. Ул шулай уҡ, Рәсәй Федерацияһында әлегә тиклем эске туризмды үҫтереү концепцияһы булманы, тип хәбәр итте. 2010 йылда төбәктәргә был маҡсаттарға 96 миллиард һум аҡса бүлеүҙе ҡараған Федераль туризмды үҫтереү маҡсатлы программаһы әҙерләнде.
— Был программала ҡатнашыу өсөн Башҡортостан Республикаһы бюджетынан финансларға мөмкин булған реаль инвестиция проекттары әҙерләргә, шулай уҡ федераль бюджеттан ҡушма финанслауға конкурста ҡатнашырға кәрәк, — тип билдәләне Руслан Кинйәкәев.
Республика башҡарма власть һәм урындағы үҙидара органдары, туризм өлкәһендә эшмәкәрлек алып барыусы ойошмалар тырышлыҡтарын берләштереү маҡсатында кәңәшмәлә ҡатнашыусылар, «Рәсәй Федерацияһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү тураһында»ғы федераль законға ярашлы, БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты ҡарамағында профилле Эксперт-координацион совет төҙөргә тәҡдим итте.


text:
Әбйәлил районында оло йәштәгеләр араһында «Яратам һине, тормош!» фестивале үтте
Көн элгәре Әбйәлил районы Асҡар ауылының Мәҙәниәт йортонда оло йәштәгеләр араһында «Яратам һине, тормош!» республика фестивале үтте.
Бәйгелә республиканың көньяҡ-көнсығыш төбәгендә урынлашҡан һигеҙ райондан һәм ике ҡаланан йәмғеһе 300 үҙешмәкәр артист үҙенең һәләттәрен күрһәтте, тип хәбәр итте район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы Линиза Сәғәҙиева. Иң ҙур делегациялар Йылайыр (75 кеше) һәм Хәйбулла (45 кеше) райондарынан килде.
Сараны ойоштороусылар булып Әбйәлил районы хакимиәте, райондың Ветерандар советы, мәҙәниәт бүлеге сығыш яһаны.
Фестивалде асыу тантанаһында барлыҡ ҡатнашыусыларға уңыштар теләп, район хакимиәте башлығы Рим Сыңғыҙов сығыш яһаны. Ололар төрлө өлкәләрҙә үҙ оҫталыҡтарын күрһәтте: халыҡ йырҙарын башҡарҙы, таҡмаҡтар әйтте, ҡурайҙа уйнаны, осҡон сәсрәтеп бейене лә.
Иң сағыу номерҙар «Яратам һине, тормош!» фестиваленең Өфөлә үтәсәк гала-концертына һайлап алынды.


text:
Донор булыу - изге эш
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы ҡарары менән 2005 йылда Бөтә донъя донорҙар көнө рәсми статус алды һәм ул ҡан төркөмдәре системаһын асҡан Нобель премияһы лауреаты Карл Ландштейнерҙың тыуған көнөнә бағышланды. 14 июнь кеше ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн ҡанын ирекле рәүештә һәм бушлай биргән миллионлаған донорға рәхмәт һүҙҙәрен еткереү мөмкинлеге бирҙе. Башҡортостанда Бөтә донъя донорҙар көнө беренсе тапҡыр 2006 йылдың 14 июнендә БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Республика ҡан биреү станцияһы көсө менән үткәрелде.
Ҡан биреү, ҡан алыу, ҡан ебәреү, кеше ғүмерен ҡотҡарыу - был төшөнсәләр бер- береһенән айырылғыһыҙ. Ябай кеше фекеренсә, уның әллә ни ҡатмарлылығы ла, ауырлығы ла юҡ кеүек. Дауаханаға барып, ҡан бирҙең дә ҡайттың. Һуңынан ҡан ауырыуға ебәрелдеме, юҡмы - был мәсьәләләр тураһында уйлап та бирмәйбеҙ. Әммә ҡан тапшырыу, ҡан алыу тигән эшмәкәрлектең беҙ белгән-белмәгән үҙенсәлектәре лә бар. Кешелек шаулап-гөрләп торған техника һәм технология заманында, тимәк, хәүеф- хәтәр солғанышында йәшәй. Йәмғиәт технологик яҡтан үҫешкән һайын кешенең төрлө йәрәхәт-яра алыу, һәләкәткә осрау ихтималлығы арта. Меңәрләгән халыҡ төрлө сәбәптәр менән ҡанын күп юғалтыуҙан уға мохтажлыҡ кисерә. Кардиохирургия, хирургия, травматология өлкәләре шулай уҡ ҡанды төп ҡулланыусылар иҫәбенә инә. Ҡан - күп функциялы дарыу. Кеше ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн ҡандың баһаһы әйтеп бөткөһөҙ.
Республикала йыл һайын 50 тоннаға яҡын ҡан әҙерләнә. Ул ситкә ебәрелмәй, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы ҡарары менән 2005 йылда Бөтә донъя донорҙар көнө рәсми статус алды һәм ул ҡан төркөмдәре системаһын асҡан Нобель премияһы лауреаты Карл Ландштейнерҙың тыуған көнөнә бағышланды. 14 июнь кеше ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн ҡанын ирекле рәүештә һәм бушлай биргән миллионлаған донорға рәхмәт һүҙҙәрен еткереү мөмкинлеге бирҙе. Башҡортостанда Бөтә донъя донорҙар көнө беренсе тапҡыр 2006 йылдың 14 июнендә БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Республика ҡан биреү станцияһы көсө менән үткәрелде. республика халҡы өсөн генә ҡулланыла, запас күләме лә ҡәнәғәтләнерлек. Тик иртәгә ни булыры билдәһеҙ. Эйе, медицина үҫә, шарттар яҡшыра. Әммә төрлө фажиғәләр, ауыр хәлгә тарыған кешеләр һаны бер ҙә кәмемәй... Кеше ғүмерен ҡотҡарыу, уның хәлен еңеләйтеү ниәте менән йәшәүселәр арабыҙҙа бихисап. Шундай изге эш башҡарған учреждениеларҙың береһе - Белорет ҡан биреү станцияһы. Уның баш табибы Рәүеф Акрам улы ҠӘЛӘМОВ донорҙар һәм донорлыҡ эшен ойоштороу тәртибе, ҡағиҙәләре тураһында ентекләберәк һөйләне.
- Белорет ҡан биреү станцияһында Белорет, Учалы, Межгорье район- ҡалаларынан, Бөрйән районынан донорҙар ҡабул итәбеҙ. Учреждение эшмәкәрлегенең ни тиклем мөһим һәм әһәмиәтле икәнен бер нисә һан менән генә аңлатырға мөмкин. Йылына 1350 литр ҡан әҙерләйбеҙ һәм район-ҡала дауаханаларын тәьмин итәбеҙ. Ҡан банкыбыҙҙа тикшерелгән 546 литр плазма ята. Улар 85 градус һыуыҡлыҡта биш йыл буйы һаҡлана.
Ҡан хеҙмәтенең бурыстары етди. Уға бәйле талаптар ҙа ҙур, сөнки ғүмере ҡыл өҫтөндә торған ауырыуҙарға ҡан ебәргәндә ҡан һәм уның компоненттары менән бергә күп төрлө сир ҙә йоҡторорға мөмкин. Ул сирҙәрҙең иң йыш осрағандары - гепатит, ВИЧ-инфекция, венерик сирҙәр, туберкулез. Быларҙан тыш, тиҫтәләгән вирус ауырыуы хәүефе лә бар. Шулай булғас, кеше ғүмере һәм сәләмәтлеге беҙҙең ҡулда икәнлекте иҫтән сығарырға тейеш түгелбеҙ һәм сығармайбыҙ ҙа. Беҙҙә берҙәм база булдырылған, унда төрлө сирҙәр менән иҫәптә торғандарҙың исемлеге бар. Иң алда һәр кем шул база аша тикшереү үтә. Шунан уны трансфузиолог ҡарай. Саҡ ҡына тайпылыштар табылһа ла, хатта тәнендә яңыраҡ эшләнгән татуировка булһа, ул кешенән ҡан алмайбыҙ. Ҡан компонентының һәр береһен тикшереүҙең үҙенсәлеге бар, сөнки ҡан компоненттары төрлө ваҡыт дауамында йәшәй. Әйтәйек, ҡан ойошоуға ярҙам иткән тромбоциттар 5 көн йәшәй. Ҡандан эшләнгән плазма ярты йылға карантинға һалына. Алты айҙан һуң донор ҡайтанан тикшереүгә саҡырыла, контроль тикшереүҙәр һөҙөмтәһе яҡшы булһа, ҡан компоненттары ғәмәлдә ҡулланыла. Берәй сир табылһа инде, ул кешене дауаханаға ебәрәбеҙ. Шулай итеп, ҡан биреү процедураһы ҡан биреүсе кешегә диспансерлаштырыу үтеүгә тиң. ан бирәм, тип быға тиклем белмәгән сирҙәрен асыҡлаусылар ҙа әҙ түгел.
Плазманы өс аҙна һайын бирергә мөмкин, ир-егеттәр - 12, ҡатын- ҡыҙҙар 10 литрға тиклем бирә ала. Ҡанды иһә ир-егеттәргә - биш, ҡатын-ҡыҙҙарға дүрт тапҡыр тапшырырға мөмкин.
Шуныһы ҡыуаныслы, Совет осорондағы ташламалар менән ҡулланыу бөтөрөлһә лә, кеше ғүмерен ҡотҡарырға теләүселәр кәмемәй. Белорет металлургия комбинаты эшселәре ҡан базаһын даими тулыландырып тора. Һаулығы булған һәр кем ғүмерендә бер генә тапҡыр ҡан тапшырһа ла, был бер ғүмерҙе һаҡлап ҡалыуға тиң. Ҡанды яһалма ысул менән бер нисек тә етештереп булмай. Шуға уның һәр тамсыһы ҡәҙерле. Һуңғы йылдарҙа ҡан бирергә теләүселәрҙең һаны арта, сөнки һәр кем аңлай: уның ҡаны кеше ғүмерен ҡотҡарыу өсөн кәрәк. Ҡанға, шөкөр, ҡытлыҡ кисермәйбеҙ. Уны йәштәр ҙә, урта йәштәгеләр ҙә, өлкәндәр ҙә бирә.
"Донорҙар көнө" ҡан биреү- селәрҙең дәрәжәһен бермә- бер арттыра. Изге ниәт менән йәшәгәндәр үҙҙәренә ҡарата ысын хөрмәт-ихтирамды тоя был көндө. Ололар беҙҙең һәр сараға ҡушылып, үҙҙәре артынан йәштәрҙе йәлеп итә.
Ҡырҡ тапҡыр ҡан, йә алтмыш тапҡыр плазма тапшырған донорҙарға “Почетлы донор” исемдәре бирелә. Белорет районы буйынса “СССР-ҙың почетлы доноры” исеменә лайыҡ булған - 81, “Рәсәйҙең почетлы доноры” исемен йөрөткән 145 донор бар. Бөрйәндә - 45, Учалы районында - 177, Межгорьела 14 СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең почетлы доноры йәшәй. Маҡтаулы исемде йөрөтөүселәр йылдан-йыл күбәйә. Быйылғы ярты йылда 11 кеше ошо лайыҡлы исемде алды. Улар араһында коллегаларыбыҙҙың да булыуы ҡыуаныслы. Хеҙмәткәрҙәребеҙ башҡаларға ла үрнәк күрһәтә. Быйылғы исем алыусылар араһында коллегабыҙ - Республика ҡан биреү станцияһының Белорет филиалы медсестраһы Зөлфиә Әҙелмырҙина ла бар. Донорҙар династияһы арта. Николай Сергеевич Плохов 44 тапҡыр ҡан һәм плазма тапшырып, “Почетлы донор” исеменә лайыҡ, Вера Николаевна 52 тапҡыр ҡан биреп, әллә күпме кешенең ғүмерен ҡотҡарған. Уларҙың юлын ҡыҙҙары Снежанна, улдары Андрей дауам итә. 2007 йылдан “Почетлы донор” исемен йөрөткән Белорет металлургия комбинаты эшсеһе Николай Михайлович Ручкин быйыл Белорет филиалының иң яҡшы доноры тип табылды. Ул 85 тапҡыр ҡан тапшырған. Н. Свинцов, А. Сагарда, А. Матиевскийҙар 74-80-шәр тапҡыр ҡан биргән. Почетлы донорҙарға ай һайын мең һум аҡса түләнә. “Почетлы донор”ҙар сиратһыҙ путевка алыу, дауаханала планлы тикшереү үткәндә сиратһыҙ дауаланыу хоҡуғына эйә. Донор отпускыһын теләгән ваҡытта ала ала. Шунлыҡтан алдан уҡ әйтеп үтеү мөһим: ҡан биреү бушлай башҡарыла һәм ҡан биргән кеше өсөн стимул - кеше ғүмерен һаҡлап ҡалыуға ярҙам итеүҙән алған рухи ҡәнәғәтлек, күңел бөтөнлөгө, - тине Рәүеф Акрам улы.
Медицинала, ҡан биреү организмға зарарлы түгел, тигән күҙлектән сығып эш ителә. Донор булыу организмға насар тәьҫир итмәй. Даими ҡан тапшырған кеше организмы, башҡаларҙыҡы менән сағыштырғанда, күпкә көслөрәк, сыныҡҡан була. 26 йыл балаларға сәләмәт тормош алып барыу һабаҡтары биргән, физик яҡтан ныҡлы булыуҙарына күп көс һалған, Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө алдынан “Рәсәйҙең почетлы доноры” исемен алған Рәил Сәйфетдин улы Әхмәҙин ошо фекерҙе ҡеүәтләп: - Кеше ҡан биреүҙән, ғәҙәттә, ҡәнәғәтләнеү ала, күтәренке кәйеф менән сығып китә. Ҡаның кемделер үлемдән алып ҡаласаҡ, тимәк, һин - ҡотҡарыусы, тигән уй күңелде күтәрә, ҡанатландыра. Алдан да ҡан бирә инем. Ҡан тапшыра башлауыма ун йылдан ашыу ваҡыт та үтеп киткән. Нисектер өйрәнелгән, ваҡыты еттеме - бында тартып торғандай хатта. Был изге эш донор өсөн дә ҙур файҙа бит. Бушлай анализ үткәрелә. Cәләмәтлектә берәй тайпылыш була ҡалһа, табиптар шунда уҡ хәбәр итә. Шулай ҙа 2004 йылда Бесландағы теракт этәргес булды. Шунан ҡанды даими тапшыра башланым. Байтаҡ кешенең ғүмерен ҡотҡара алыуыма шатмын, - тине. Эйе, бәлә-ҡаза бер кемгә лә белгертеп килмәй. Шуға күрә беҙ һәр саҡ ярҙам күрһәтергә әҙер булырға тейешбеҙ. Ғөмүмән, ҡан һәр көн һәм һәр ерҙә кәрәк. Ҡанға мохтаждар араһында яҡындарыбыҙҙың да булыуы ихтимал...
Эльвира ХӘМЗИНА.
Автор фотолары.


text:
Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө 1 ноябрҙә юлға сығасаҡ
Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сығасаҡ. 49 кешенән торған төркөм Өфөнән «Төркиә авиалиниялары» компанияһы рейсы менән осасаҡ.
— Дөйөм алғанда, быйыл Башҡортостандан 150 кешене хажға оҙатабыҙ, — тине «Иҙел Хаж» Төбәк-ара хаж ҡылыу үҙәгенең Өфө төбәк офисы етәксеһе Илдар Биглов. – Сираттағы төркөмдәр 4 һәм 6 ноябрҙә осасаҡ. Әлеге ваҡытҡа бөтә хаж ҡылыусылар виза һәм путевкалар алды ла инде. Хаж ҡылыусыларҙың йәше — 26-нан 80 йәшкә тиклем. Башҡортостандан төркөмдә иң йәше – 12 йәшлек бала.
Хаж турының хаҡы быйыл 75 меңдән 145 мең һумға тиклем. «Иҙел Хаж» етәкселәре әйтеүенсә, былтырғы менән сағыштырғанда хаҡтар үҙгәрмәгән.
Сәғүд Ғәрәбстанынан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө 25 һәм 27 ноябрҙә «Аира-Тур» компанияһы менән ҡайтасаҡ. Һуңғы төркөм хаж туры башланғандан алып 30 көн үтеүгә көтөлә.


text:
Фото:
Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк Координацион советы халыҡҡа сығарыласаҡ кандидатураларҙы тикшерҙе
Фото:
«Берҙәм Рәсәй» партияһының республика башҡарма комитетында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты төбәк Координацион советының сираттағы ултырышы үтте.
Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе, «Берҙәм Рәсәй» төбәк сәйәси советы секретары Константин Толкачев, партияның төбәк башҡарма комитеты етәксеһе Рөстәм Ишмөхәмәтов ҡатнашты.
Ултырыш дауамында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк Координацион советы ағзалары РФ Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа һайлауҙарҙа ҡатнашыу өсөн республиканың йәмәғәт ойошмалары менән күрһәтелгән кандидаттарҙы тикшерҙе. Раҫланғандан һуң улар халыҡ араһында тауыш биреүгә тәҡдим ителәсәк. Халыҡ праймеризы еңеүселәре 3-4 сентябрҙә Мәскәүҙә үтәсәк партия съезында «Берҙәм Рәсәй» кандидаттары булараҡ күрһәтеләсәк.
Совет ағзалары халыҡ фронтының ышаныслы кешеләренең эш планын да ҡараны. Төп функцияларҙың береһе – төбәк һәм муниципаль бюджеттарҙы халыҡ менән тикшереү өсөн халыҡ йыйылыштарын үткәреү, «Берҙәм Рәсәй» партияһы һайлауға алып барасаҡ халыҡ программаһына индереү өсөн тәҡдимдәр туплау тап уларҙың иңенә төшәсәк. Халыҡ фронтының ышаныслы кешеләре исемлегенә 13 кеше ингән. Уларҙың һәр береһе республикала киң билдәле һәм йәмәғәтселек фекере лидерҙары булып тора.


text:
Борай районында «Йәйғор» республика балалар ижады конкурсында еңеүселәр билдәләнде
Борай ауылында IV «Йәйғор» республика балалар-үҫмерҙәр ижады конкурсы үтте. Һайлап алыу турынан һуң финалға 60-ҡа яҡын коллектив һәм башҡарыусы сыҡты, тип хәбәр иттеләр Республика халыҡ ижады үҙәгенән. 15 августа 500-гә яҡын йәш артист — вокалсылар, бейеүселәр, яттан шиғыр һөйләүселәр, музыканттар, акробаттар, гимнастар, цирк артистары үҙ һәләттәрен күрһәтте.
Республика мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы етәксеһе Александр Кузьменко етәкселегендәге жюри составында театр режиссеры Мәсәлим Күлбаев, композитор Нур Даутов, журналист Азамат Юлдашбаев һәм Республика халыҡ ижады үҙәгенең баш белгесе Тәнзилә Ҡалмырҙина булды.
Шулай итеп, Борай районының «Инеш» вокал ансамбле Гран-приға лайыҡ булды. Беренсе урынды – Белорет районынан Эльвина Сәлихова, икенсе урынды – Дүртөйлө районының Инвалидтар йорт-интернаты ансамбле һәм Өфө районынан Ирина Гуц, өсөнсө урынды Әлиә Йәнбирҙина (Әбйәлил районы), Айназ Минәзева (Борай районы), Рената Ҡарлыханова (Бәләбәй) һәм Эльвина Исламова (Салауат районы) лайыҡ булды.
Еңеүселәргә наградаларҙы Башҡортостандың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова тапшырҙы. Шулай уҡ ун дипломант тәбрикләнде. Бөтә финалсылар дипломдар менән бүләкләнде. Гала-концерт алдынан бәйгелә ҡатнашыусылар Борай районының иҫтәлекле урындарында булды, ә коллектив етәкселәре һәм уҡытыусыар балалар ижадын үҫтереү мәсьәләләре буйынса түңәрәк өҫтәл үткәрҙе.


text:
Бензол
Бензол — (C6H6, PhH) ароматик углеводород.
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙенсәлекле еҫле, төҫһөҙ шыйыҡса; tиреү 5,5°С, tҡайнау 80,1°С, тығыҙлығы 879 кг/ м3. Углеводородтарҙа, эфирҙарҙа яҡшы, этиленгликолдә, глицеринда, һыуҙа насар эрей; май, каучук, гудронды һ.б. эретә. Ядроһына юғары темпеатуралар, окислаусылар тәьҫиренә ҡаршы юғары сыҙамлылыҡ хас; электрофилгә алмаштырыу (хлорлау, нитратлаштырыу, сульфирлау һ.б.) реакциялары еңел, ҡушыу (гидрирлау) реакциялары ауыр үтә. Тирене ҡуҙғыта; юғары концентрацияла парҙары үҙәк нервы системаһына тәьҫир итә, түбән концентрацияларының күп тапҡырлы тәьҫиренән ҡан составы үҙгәреүе күҙәтелә (ПДК 5 мг/ м3).
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда 20 быуаттың 50‑се йылдарынан алып бензол тура ҡыуылған бензиндарҙың тар фракцияһына (tҡайнау 62—85°С) водород баҫымы аҫтында каталитик риформинг үткәреп етештереү үҙләштерелә . Бензол хлор‑ һәм дихлорбензолдар, этилбензол, кумол, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, анилин, малеин ангидриды һ.б. ҡиммәтле ярым продукттар, фармацевтик препараттар, лак‑буяу материалдары етештереүҙә, мотор яғыулығына өҫтәмә сифатында ҡулланыла. 60‑сы йылдарҙа башында Өфө нефть эшкәртеү заводында бензол нигеҙендә айырыуса таҙа циклогексан етештерелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алициклик берләшмәләр
- Хлорорганик берләшмәләр
- Башҡортостан нефтехимия компанияһы, “Газпром нефтехим Салават”
- Стирол
- Ароматик берләшмәләр
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бензол // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Энциклопедический словарь юного химика / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1982. — 368 с., ил.
- Строение молекулы бензола, видео


text:
Һағынып ҡайтып, тыуған ерҙәреңдә булыу, яҡташтарың менән күрешеү – һәр кем өсөн шатлыҡлы ваҡиға. Ә инде тыуған яҡтарыңа ҡәләмдәш дуҫтарың, фекерҙәштәрең, моңдаштарың менән барыу, ошондағы осрашыуҙарҙа уларҙың да ҡыуанғандарын күреү – оло бер байрам.
Һағынып ҡайтып, тыуған ерҙәреңдә булыу, яҡташтарың менән күрешеү – һәр кем өсөн шатлыҡлы ваҡиға. Ә инде тыуған яҡтарыңа ҡәләмдәш дуҫтарың, фекерҙәштәрең, моңдаштарың менән барыу, ошондағы осрашыуҙарҙа уларҙың да ҡыуанғандарын күреү – оло бер байрам.
Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, әле Башҡортостан донъяның 100-ҙән ашыу иле менән мөнәсәбәтте яйға һалған.
– Техника нимә ул, — ти уның хужаһы Илһам Килдейәров, — быйыл үлән шәп!
Заманалар үҙгәреп, күп ауыл ерҙәре табипһыҙ ҡалғас, халыҡ зар иланы. Әлдә дәүләт сара күреп, “Ауыл табибы” программаһын тормошҡа ашыра башланы. Һөҙөмтәлә төпкөл төбәктәргә белгестәр, бигерәк тә йәштәр ағылды. Балтас үҙәк район дауаханаһында ла был хәлгә һөйөнәләр.
Быйыл дөйөм белем биреү учреждениеларындағы уҡытыусыларҙың уртаса хеҙмәт хаҡы кимәле кәмендә – 3, балалар баҡсаларындағы тәрбиәселәрҙеке 4 процентҡа үҫәсәк.
Спорт менән шөғөлләнгән егеттәр кискә ҡарай “Атлант” үҫмерҙәр клубынан ҡайтырға сыға. Оҙаҡ та үтмәй, улар янына ике полиция хеҙмәткәре килеп: “Ете йәштәр тирәһендәге ҡыҙҙы етәкләгән ир кеше күренмәнеме?”


text:
Килейек
Килейек (урыҫ. Славка-завирушка)(лат. Sylviidae)(лат. Sylviidae)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Түбәһе һоро, һырты, ҡойроғо көрәнһыу һоро, Ҡанаттарының осонда нәҙек ар-ҡырыл һыҙыҡтар бар. Күҙҙәре аша-киң ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. һоро килейектән ерән ҡауырһындары булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «сыҡ-сыҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сырылдап һайрауына яңғырауыҡлы «киле-киле-киле» тигән өндәр ҡушыла. Төрлө урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләк ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡы¬уаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән таплы 4—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9


text:
Сәнәғәт
Бәлки, Һеҙ ошоно әҙләйһегеҙ: Сәнғәт.
Сәнәғәт— үҙ тармағы һәм башҡа тармаҡтар өсөн эш ҡоралдары, шулай уҡ сеймал, материалдар, яғыулыҡ һәм энергия эшләп сығарыу, урман эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын һәм халыҡ ҡулланыу тауарҙарын етештереү һәм башҡалара менән мәшғүл булған предпрятиеләр (заводтар, фабрикалар, рудниктар, шахталар, электростанциялар) берлеге. Сәнәғәт — йәмғиәттең етештереү ҡеүәтенә хәл иткес йоғонто яһаған халыҡ хужалығының мөһим тармағы.
Сәнәғәт ике ҙур тармаҡтан — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәтенән һәм эшкәртеүсе сәнәғәттән тора. Сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү тармағына тау-химия сеймалы, ҡара һәм төҫлө металл рудалары, нефть, газ, күмер, торф, сланец, тоҙ, изветняк сығарыу, шулай уҡ урман предприятиеләре, балыҡ тотоу, диңгеҙ продукттарын әҙерләү керә.
Эшкәртеүсе сәнәғәт тармағына машиналар төҙөү, ҡара һәм төҫлө металдар етештереү, прокат, химия һәм нефтехимия продукттары, машиналар һәм ҡорамалдар, ағас эшкәртеү ҡорамалдары, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте продукттары, цемент, төҙөлөш материалдары, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте продукттары етештереү, шулай уҡ сәнәғәт йыһаздарын ремонтлау керә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
ҠАРЛУҒАСТАР (Hirundinidae), турғай һымаҡтар отрядына ҡараған ҡоштар ғаиләһе. 20 заты, 80‑гә яҡын төрө билдәле, бөтә Ер шары буйлап таралған. БР-ҙа 3 төрө: ауыл ҡарлуғасы, ҡала ҡарлуғасы, яр ҡарлуғасы бар. Күсәр ҡоштар. Кәүҙә оҙонлоғо 10—23 см, ауырлығы 11—25 г. Яр ҡарлуғасының арҡаһы ҡара көрән, ҡорһағы һәм түше аҡ, түшенән арҡыры көрән һыҙат үтә. Ҡала һәм ауыл ҡарлуғасының арҡаһы күк ялтырауыҡлы ҡара төҫтә, ҡорһағы аҡ; ауыл ҡарлуғасының ҡорһағы алһыу ерән ҡуныҡлы, маңлайы һәм тамағы каштан‑ҡыҙыл таплы һәм ҡара һыҙатлы. Суҡышы ҡыҫҡа, ауыҙы ҙур. Ҡанаты оҙон, осло. Ҡойроғо сәнске рәүешле, ауыл ҡарлуғасыныҡы — тәрән уйымлы. Аяғы ҡыҫҡа, ерҙә насар йөрөй. Моногам. Ҡаяла, ҡаралты стеналарында, мәмерйәлә парлап, төркөмләп, колониялар м‑н оялай; ояларын балсыҡтан яһай, үлән һәм төкөрөгө м‑н нығытып ҡуя. Яр ҡарлуғасы текә ярҙа соҡоған өңөндә йәшәй. Йылына 1—2 тапҡыр бала сығара, 2—7 аҡ йомортҡа (ауыл ҡарлуғасыныҡы — һоро көрән төрткөлө) һалалар. Инә һәм ата ҡош 12—16 көн баҫа. Һауала тотҡан бөжәктәр м‑н туҡлана. БР‑ҙың бөтә терр‑яһында ла осрай.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Башҡортостан үҙенең турист, спорт һәм һунар өҫтөнлөктәрен тотош өс төбәк-ара күргәҙмәлә күрһәтергә әҙерләнә
Башҡортостан Хөкүмәте 2014 йылдың 1 апреләнән алып 3-нә тиклем «Туризм. Спорт. Ял. Шифаханалар» XVI төбәк-ара күргәҙмәлә ҡатнашыу тураһында ҡарар ҡабул итте. Быға оҡшаш күргәҙмә республиканың баш ҡалаһында 16 октябрҙән алып 18-нә тиклем үтәсәк. Ошо уҡ көндәрҙә Өфөлә «Һунар. Балыҡ тотоу-2014» II махсус күргәҙмә сиктәрендә экспозиция үтәсәк.
Бөтә өс күргәҙмәне әҙерләү һәм үткәреү менән БР Туризм буйынса агентлығы башлығы Артем Колесников етәкселегендәге эшсе төркөм шөғөлләнәсәк.
Күргәҙмәләр республикала сәләмәтләндереү һәм рекреацион туризм үҫешендә, туризм һәм индустрияһы предприятиеларының иҡтисади бәйләнештәрен артабан да үҫтереүгә булышлыҡ итеүгә йәмәғәт ойошмаларының һәм эшлекле даирәләрҙең ҡыҙыҡһыныуҙарын арттырыу, хеҙмәттәр күрһәтеүҙә инновацион технологиялар таратыу, хужалыҡ итеүсе субъекттар араһында эшлекле бәйләнештәр булдырыу маҡсатында ойошторола, тип хәбәр итә Башҡортостандың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт порталы.


text:
Республика халҡын бер аҙналыҡ май каникулдары көтә
Майҙа республика халҡын өҫтәмә ял көндәре көтә. Байрамдар менән бәйле эшләмәгән ял көндәре булып тора: 2014 йылдың 1, 2, 3, 4 һәм 9, 10, 11 майы. Эш оҙайлығы шаршамбы 30 апрелдә һәм кесе йома 8 майҙа бер сәғәткә ҡыҫҡартыла, тип хәбәр иттеләр республиканың Хеҙмәт министрлығынан.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 1 май – Яҙ һәм Хеҙмәт байрамы һәм 9 майҙа Еңеү көнө эшләмәгән ял көндәре булып иҫәпләнә. Ял көндәрен һәм эшләмәгән байрам көндәрен рациональ файҙаланыу маҡсатында ял көнө шәмбе 4 ғинуарҙан йома 2 майға күсерелгән.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына ярашлы, йыллыҡ төп һәм йыллыҡ өҫтәмә түләүле отпуск биргәндә 1 һәм 9 майҙа эшләмәгән байрам көндәре отпускының календарь көндәре иҫәбенә индерелмәй.


text:
Башҡорт Википедияһының юбилейы уңайынан «Башинформ» агентлығы мәғлүмәттәре нигеҙендә йыйынтыҡ донъя күрҙе
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Бөгөн Башҡорт Википедияһы 10 йыллығын билдәләй. Башҡорт Википедияһы администраторы Рөстәм Нуриев хәбәр итеүенсә, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге 2002 йылдың 2 июнендә булдырылған, әммә «Башҡортостан» тигән тәүге мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә яҙылған. Шуға күрә был көн башҡорт телендәге Википедияның рәсми тыуған көнө тип иҫәпләнә. Башҡорт Википедияһы 287 тел бүлеге араһында дөйөм мәҡәләләр һаны буйынса (34 меңдән ашыу) 82-се урынды биләй.
Башҡорт Википедияһының 10 йыллығы уңайынан «Викимедиа РУ» йәмәғәт ойошмаһы (Мәскәү) «Вики-Һабантуй 2015» уҙғара. «Википедия һәм мәғлүмәт йәмғиәте» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияһы сараның мөһим ваҡиғаһы буласаҡ. Ул Башҡорт дәүләт университеты, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты булышлығында үтә. Сара 25 апрелдә Башҡорт дәүләт университетының төп корпусында (З.Вәлиди урамы, 32) уҙа. Иртәнге сәғәт 10-да башлана.
Юбилей алдынан Википедия ағзалары һәм администраторҙар «Башинформ» агентлығының Башҡорт Википедияһы тураһында мәҡәләләрен туплап, айырым йыйынтыҡ итеп сығарған.
— Был Башҡорт Википедияһының юбилейына үҙенсәлекле бүләк һәм бер үк ваҡытта ошо йылдар эсендә «Башинформ» агентлығы менән хеҙмәттәшлек итеүебеҙгә йомғаҡ яһау булып тора. Йыйынтыҡ республикабыҙҙың баш ҡалаһына Башҡорт Википедияһының юбилей тантанаһына киләсәк Рәсәй һәм сит ил халыҡтарының башҡа тел бүлектәре вәкилдәре өсөн методик ҡулланма булыр тип ышанабыҙ, — тип һөйләне Башҡорт Википедияһы администраторы Рөстәм Нуриев.


text:
Спорт - уның булмышы
Азамат 1994 йылда Гѳлдәр һәм Нуриәхмәт Монасиповтарҙың татыу ғаиләһендә кинйә бала булып донъяға килә. Абҙаҡ мәктәбендә белем алған йылдарында уҡ ныҡлап спорт менән шѳғѳлләнә башлай. Бер нисә йыл рәттән мәктәптә “Иң яҡшы спортсы” исеменә лайыҡ була. Район-ҡала кимәлендә үткән саңғы уҙышы, еңел атлетика буйынса ярыштарҙа ла уңышлы сығыш яһап, призлы урындар яулай. Бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары, Грамоталар Азаматтың уңыштары тураһында һѳйләй. Мәҫәлән, XI класта уҡығанда Советтар Союзы Геройы А.Г. Серебренников иҫтәлегенә үткәрелгән ярышта ауыл мәктәптәре араһында I урын алған, VIII, IX класс уҡыусылары араһында физик культура буйынса ҡала “Тест һынауҙары” олимпиадаһында ла ул еңеүгә ирешкән. Мәктәпте тамамлағас, Магнитогорск тѳҙѳлѳш- монтаж техникумына уҡырға инә. 2013 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Физик яҡтан үҫешкән егет Псковта махсус тәғәйенләнешле ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Егетте контракт буйынса ҡалырға ѳгѳтләйҙәр, тик тыуған еренә булған һағыныу хистәре үҙенекен итә һәм ул ауылына ҡайта. Армиянан һуң Азамат Ѳфѳ тарафтарында эшләй, аҙаҡ Абҙаҡ ял йортона һаҡсы булып урынлаша. Ҡайҙа ғына йѳрѳһә лә, ул спортҡа тоғро ҡала, тѳрлѳ ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итә. Мәҫәлән, 2014 йылда “Мин спортты һайлайым” республика спорт фестивалендә гер күтәреү буйынса II урын ала. Федор Анатольевич Ивасин иҫтәлегенә үткәрелгән мини- футбол буйынса турнирҙа “Иң яҡшы һѳжүмсе” тип табыла. Яңыраҡ Белореттағы “Яугир” клубында шѳғѳлләнә башлаған. Клуб исеменән Башҡортостан Республикаһының грэпплинг (кѳрәш тѳрѳ) буйынса асыҡ кубогында 18 йәштән оло һәм 71 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында III урын ала. Тынғыһыҙ, дәртле егеткә ауыл старостаһы Рәфҡәт Закир улы Нәжметдинов иғтибар итә һәм уны ауыл йәштәрен спортҡа ылыҡтырыу ѳсѳн саҡыра. Шулай итеп, буш ваҡытында Азамат уҡыусыларға, йәштәргә футбол секцияһын ойоштора. Бының ѳсѳн уға бер кем түләмәй, әммә спортҡа булған һѳйѳү, ихласлығы Азаматты яҡшы эшкә әйҙәй. Ошо ҡыҫҡа ваҡыт эсендә футбол командаһы үҙен күрһәтеп тә ѳлгѳрә: сермәндәр менән дуҫлыҡ осрашыуында еңеү- гә ирешәләр, Әбйәлил, Учалы райондары араһында үткән футбол турнирында һигеҙ команда араһында II урын яулайҙар. Футбол секцияһына 30- ға яҡын бала йѳрѳй. Йәй амбулатория эргәһендәге хоккей майҙансығы улар ѳсѳн футбол яланы булып торһа, ә бына ҡышын футбол менән шѳғѳлләнеү мѳмкинлеге юҡ. Әммә спортсылар ѳсѳн кәртә юҡ: әлеге ваҡытта улар хоккей майҙансығында шайба һуға. - Мин спортты яратам. Беҙҙе бала саҡтан физкультура дәресендә тѳрлѳ яҡлап үҫтереүгә күп кѳс һалдылар. Еңел атлетика, футбол, баскетбол, саңғы ярыштарында ҡатнашып, һәр саҡ призлы урындар алдыҡ. Беҙҙең заманда ла Абҙаҡ мәктәбендә Белорет балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең филиалы эшләһә, тағы ла ҙурыраҡ уңыштарға ирешер инек. Сѳнки махсус мәктәптең булыуы һәм унда шѳ- ғѳлләнеү балаларға профессиональ спорт менән шѳғѳлләнеү мѳмкинлеге бирә, ҙур ҡаҙаныштарға ишек аса. Бѳгѳн Абҙаҡта балалар һәм йәштәр күп. Әгәр физкультура-һауыҡтырыу комплексы булһа, ҡолас йәйеп шѳғѳлләнеү мѳм- кинлеге тыуыр ине, - ти Азамат Нуриәхмәт улы. Егеттең атаһы Нуриәхмәт Мѳхәмәт улы саңғы, әсәһе Гѳлдәр Ашираф ҡыҙы еңел атлетика менән мауыҡҡан. Шуға ла Азамат: “Спорт минең ҡанда. Бының ѳсѳн атай-әсәйемә рәхмәт әйтер инем”, - ти. Спортҡа булған һѳйѳү Азаматта артабан уҡыу теләге тыуҙыра: былтыр ул Стәрлетамаҡ физкультура академияһына ситтән тороп уҡырға ингән. Киләсәктә балалар тренеры булып эшләргә һәм билдәле спортсылар тәрбиәләү хыялы менән йәшәй. Урындағы етәкселек Азаматтың күп- тәнге теләген тормошҡа ашырыу ѳсѳн мѳмкинлек тә тыуҙырҙы - ошо кѳн- дәрҙә уны Абҙаҡ ауыл хакимиәтенә йәштәр эше һәм спорт буйынса белгес итеп эшкә алдылар. Хәҙер эшләргә лә, эшләргә ҡала. Беҙ уға уңыштар теләйбеҙ.
Рәмилә МУСИНА.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Иман » Һәр саҡта, һәр урында уҡыла торған доға
Һәр саҡта, һәр урында уҡыла торған доға
«Әлхәмдүлиллаһи ғәләә күлли хәлин фәиннәһүү мүхәүиилүлйәә хүәәл. Раббәнәә әтиннә фид-дүнйәә хәсәнәтән үә фил-әәхирати хәсәнәтән үә ҡинәә ғәҙәбән-нәәр. Бирахматикә йәә әрхәмәр – рахимин».
Мәғәнәһе: «Һәр бер хәл өсөн Аллаһы Тәғәләгә хәмед ҡылабыҙ. Йә, Раббым, беҙгә донъяла ла, Әхирәттә лә изге хәлдәрҙе насип ит. Үә йәнә беҙҙе йәһәннәм ғазаптарынан һаҡла. Әй, рәхимле Алла, һәр нәмә һинең рәхмәтеңдәлер».
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Айран
Айра́н (әзерб. Ayran, әрм. Այրան, ҡарас.-балҡ. Айран, башҡ. Айран, болг. Айрян, ҡаҙ. Айран, ҡырғ. Айран, татар. Әйрән, төр. Ayran, төркм. aýran, үзб. Ayron, cыу. Уйран) — төрки, Төньяҡ һәм Көнньяҡ Кавказ, Балҡан ярымутрауы халыҡтарының ҡатыҡ йәки кефир нигеҙендә яһалған әсе һөт продукты [1][2][3][4]. Төрлө телдәрҙә һәм төрлө халыҡта айрандың атамаһы һәм әҙерләү технологияһы айырыла, әммә уның әсе һөт бактерияһынан эшләнгән һөт продукты булыуы дөйөм булып тора. Шул уҡ ваҡытта, ултыраҡ халыҡтарҙа ул шыйыҡ һәм һыуһын ҡандырыу өсөн тәғәйенләнгән, ә күсмә халыҡта – һаҡлау һәм юлда алып йөрөүгә уңайлы булһын өсөн ҡуйы була. Әммә, һыуһын ҡандырыу өсөн ҡуйы айранды һыу, ҡымыҙ йәки һөт менән ҡатыштырырға кәрәк. Айрандың бындай төрө суусаб]]/[[Чалоп|чалап/шалап, тип атала һәм төрлө майлылыҡта була.
Йөкмәткеһе
Составы һәм микробиологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Традицион айран һыйыр һөтөнә һыу, тоҙ ҡушып эшләнә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа һыйыр һөтө урынына һарыҡ йәки кәзә һөтө лә файҙаланыла. Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|болғар таяҡсаһы һәм Streptococcus thermophilus әсеткеһенән әҙерләнә. Ғәҙәттә айран 94% һыуҙан, 1,2—1,5% майҙан, 1,7% аҡһымдан һәм 0,75% һөт кислотаһынан тора. Болғар айраны юғары, 1,16%-ҡа тиклем әселеккә эйә [5]. Тәү башлап әсетеү өсөн яңы тыуған быҙауҙың ҡарыны файҙаланыла. Бының өсөн ҡарынды тоҙлайҙар һәм киптерәләр. Айран әсегәс, килеп сыҡҡан әҙер әсәмлекте лә әсетке итеп файҙалана башларға мөмкин.
Ултыраҡ халыҡтарҙың айраны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эсемлектең үҙенсәлеге булып, уны әҙерләгәндә ҡатыҡҡа ҡайнап һыуынған һыу, шишмә һыуы йәки минераль һыу ҡушып болғау һәм боҙ киҫәге һалыу тора. 1/3, а лёд чуть меньше 1/10 от общего количества катыка или Сузьма|сузьмы.
Күсмә халыҡтарҙың айраны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айранды һөттө әсетеү юлы менән эшләйҙәр. Урта быуаттарҙа эйәргә тағылған күн турһыҡҡа әсетке менән һөт ҡойғандар, хәҙер иһә әсетке өҫтәлгән һөттө йылы урынға ҡуялар. Асыҡҡанды баҫыу өсөн айранды нисек бар шулай, ә һыуһынды ҡандырыу өсөн уға һыу, һөт йәки ҡымыҙ ҡатыштырып эсәләр. Сәнәғәттә етештерелгән айран традицион ысул буйынса турһыҡта йәки өйҙә эшләнгән айранға ҡарағанда шыйығыраҡ консистенцияла була. Айрандан һөҙмә тигән продукт та эшләйҙәр. Ә инде һөҙмәгә тоҙ ҡушып, ышыҡта киптереп ҡорот әҙерләйҙәр.
Айран, ҡатыҡ һәм чалап/шалап[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр ултыраҡ халыҡтарҙың ҡатығы консиситенцияһы буйынса күсмә халыҡтарҙың айранына оҡшаһа, күсмә халыҡтарҙың ҡатығы тағы ла ҡуйыраҡ була. Чалоп/шалап һүҙе менән күсмә халыҡтарҙың эсеү өсөн шыйыҡландырылған айраны атала.
Сәнәғәт етештереүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Советтар Союзында айранды тәүге тапҡыр сәнәғәттә етештереү технологияһы XX быуаттың 70-се йылдарында, төбәк документтары буйынса Ставрополь крайында, Үзбәкстанда, Әзербайжан республикаһында барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа “тан” һәм айран етештереү башлана. 1999 йылда был продуктҡа Бөтә Рәсәй техник шарттар булдырыла. Төньяҡ Кавказдың көньяҡ төбәктәрендә, сама менән 10-15 завод айран етештерә, дөйөм Рәсәй буйынса бындай предприятиелар тиҫтәләрсә [6].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Агаран/ак-айран— төркмән кухняһының чал нигеҙендә әҙерләнгән айран варианты.
- Тан (эсемлек)
- Кефир
- Шубат/чал
- Курт (блюдо)
- Чалоп, шалап
- Ласси (эсемлек)
- Ирьян— казактарҙың һөҙмәнән эшләнгән айран варианты.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Heyhoe, Kate. The ABC’s of Larousse Gastronomique : ayran
- ↑ Albanian-Turkish Dictionary Fjalor turqisht-shqip Indiana University 2009 [1]
- ↑ Merriam-Webster Unabridged Dictionary — airan
- ↑ Dictionary of Standard Modern Greek — apιάvι
- ↑ Brian J. B. Wood. Microbiology of fermented foods. — Vol. 1. — P. 322.
- ↑ Константин Сардовский Варварский напиток // Бизнес-журнал № 15 от 01 августа 2006 года.


text:
Ирек Ялалов: Граждандарға йәшәү өсөн шарттар булдырырға кәрәк
Башҡортостан етәкселеге БР Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы алдына ҡәтғи бурыстар ҡуйҙы. Был турала ведомство башлығы Ирек Ялалов Өфөлә уҙған Волга буйы һәм Урал федераль округтары дәүләт торлаҡ инспекциялары координацион советы ултырышында әйтеп уҙҙы.
— Беҙгә хәлде реаль баһаларға, Башҡортостандың торлаҡ-коммуналь хужалығы ниндәй кимәлдә икәнлеген билдәләргә кәрәк, — тине ул. – Былар барыһы ла етди тикшереү һәм анализлау талап итә. Беҙҙең эшебеҙҙә төп йүнәлеш булып йылытыу миҙгелен уңышлы үткәреү тора. Әйтергә кәрәк, был күрһәткес буйынса беҙҙең эшмәкәрлегебеҙ ыңғай баһалана. Әммә башҡа йүнәлештәрҙә эште яҡшыртыу бурысы тора. Граждандарға нормаль йәшәү шарттары булдырыу өсөн барыһын да эшләргә кәрәк.
Министр энергия һөҙөмтәлелеге темаһына айырым туҡталды:
— Башҡортостанда байтаҡ социаль объекттар төҙөлгән. Ләкин уларҙа энергия һөҙөмтәлелеге проблемаһы хәл ителмәгән. Беҙгә быны иҫәпкә алып, торлаҡ йорттарҙа энергия һөҙөмтәлелеге системаһын үҫтерергә кәрәк.


text:
Фото:
Өфөлә Башҡортостан Президентының Палестина милли хакимиәте башлығы Мәхмүд Аббас менән осрашыуы үтте
Фото:
Өфөлә, Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың Палестина милли хакимиәте башлығы Мәхмүд Аббас менән осрашыуы үтте. Унда Палестина делегацияһы ағзалары һәм Башҡортостан етәкселеге вәкилдәре ҡатнашты.
— Һеҙҙе Өфөлә ҡабул итеү беҙҙең өсөн ҙур хөрмәт, — тине Башҡортостан Президенты Мәхмүд Аббасты сәләмләп. — Һеҙҙең визит — республика өсөн мөһим тарихи ваҡиға. Башҡортостан дуҫлыҡ һәм татыулыҡ өсөн һәр ваҡыт асыҡ, бигерәк тә күп быуатлыҡ мәҙәни бәйләнештәребеҙ булған халыҡтар өсөн. Мин, тәү сиратта, ғәрәп донъяһынан килгән һәм башҡорт милләтен туплауҙа, уның милли рухын һәм холоҡ-фиғелен формалаштырыуҙа ҙур роль уйнаған ислам динен күҙ уңында тотам.
Рөстәм Хәмитов, тап Өфө ислам динен тотҡан Рәсәй халҡын берләштереүсе үҙәк булып тора, 200 йылдан ашыу бында Рәсәй мосолмандары Диниә назараты эшләп килә, тип билдәләне. Шул уҡ ваҡытта башҡорттар исламды һәр ваҡыт тыныслыҡ һәм татыулыҡ дине күреп ҡабул итә.
— Республикала мосолмандар һәм Православие динен тотоусылар бер тигеҙ тиерлек, һәм беҙҙең республика — төрлө конфессия вәкилдәренең быуаттар дауамында дөйөм мәсьәләләрҙе бергәләп һәм килешеп хәл итеү үрнәге, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. — Беҙҙә дин халыҡтарҙы, мәҙәниәттәрҙе берләштереүгә, уларҙың бер-береһен байытыуына хеҙмәт итә. Бындай гармониялы мөнәсәбәттәр әүҙем иҡтисад һәм көслө социаль өлкә өсөн мөһим тәүшарт булып тора.
Рөстәм Хәмитовтың билдәләүенсә, Башҡортостанға республика алдында торған бурыстарҙы хәл итеү өсөн партнерҙар кәрәк, ә Палестина менән мөнәсәбәттәрҙең потенциалы ҙур, уларҙы мотлаҡ бойомға ашырырға кәрәк. Республика башлығы Палестина делегацияһын конфессия-ара диалогты ойоштороу, күп милләтле мәҙәниәтте, мәғарифты үҫтереү буйынса тәжрибәһен ентекләберәк өйрәнеү өсөн Башҡортостанға саҡырҙы.
— Һеҙҙең менән контактты көсәйтергә теләр инек, был беҙҙең халыҡтарыбыҙ мәнфәғәтендә яҡшы һөҙөмтәләр бирәсәк, — тине Рөстәм Хәмитов.
Палестина милли хакимиәте башлығы һөйләүенсә, бер йыл элек ул Рәсәй Президенты Дмитрий Медведевҡа Башҡортостан Республикаһын барып күрергә теләүе хаҡында белдергән. Дмитрий Медведев быны бик яҡшы һайлау тип атаған. Мәхмүд Аббас, бөгөн, республиканы күргәс, бындай осрашыуҙарҙы киләсәктә лә дауам итергә кәрәклеген аңланым, тип билдәләне.
— Башҡортостан төрлө конфессияларҙың үҙ-ара хеҙмәттәшлеге үрнәге булып тора, был — тыныслыҡта һәм татыулыҡта йәшәү өлгөһө, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул.
Мәхмүд Аббас Палестина һәм Израиль мөнәсәбәттәре, көнсығыш Иерусалимға бәйле хәлдәр тураһында һөйләне, һәм шул уҡ мәлдә барыһының да 60 йылдан ашыу барған низағтарҙан һәм бәрелештәрҙән арыуын билдәләне.
— Беҙҙең тыныслыҡ башланғыстарыбыҙ киң күләмдә теләктәшлек табыр, тигән ышаныста беҙ донъя буйлап йөрөйбөҙ, — тине ул.
Мәхмүд Аббас Башҡортостан менән хеҙмәттәшлек итеү перспективаларын юғары баһаланы һәм үҙ халҡының тормошо менән яҡындан таныштырыу өсөн республика Президентын Палестинаға саҡырҙы.
Рөстәм Хәмитов саҡырыуы өсөн Мәхмүд Аббасҡа рәхмәт белдерҙе һәм, тыныслыҡ теләү — кеше һәм ил өсөн иң мөһиме, тип билдәләне.
— Беҙ Палестинаның үҫешеүен, иҡтисадының тотороҡло булыуын теләйбеҙ. Башҡортостандың ҡеүәтле иҡтисады бар һәм ул Палестинаға һәр төрлө ярҙам күрһәтергә әҙер, һеҙ һәр ваҡыт беҙгә таяна алаһығыҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.


text:
Фото:
Башҡортостан инвестициялар йәлеп итеү буйынса өс яҡлы килешеү төҙөнө
Фото:
Башҡортостан Хөкүмәте, Рәсәй туранан-тура инвестициялар фонды һәм Стратегик инициативалар агентлығы араһында хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Документҡа 16 майҙа Өфөлә республика Президенты Рөстәм Хәмитов, «Рәсәй туранан-тура инвестициялар фонды» идара компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры Кирилл Дмитриев һәм «Стратегик инициативалар агентлығы» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының «Яңы бизнес» йүнәлеше директоры Артем Аветисян ҡул ҡуйҙы.
— Бөгөн Башҡортостан сит ил инвесторҙары менән әүҙем эшләй, әммә беҙ һәр саҡ дуҫтарса ярҙамға, эшлекле ярҙамға мохтаж, бындай проекттарҙа ныҡлы партнерҙар эҙләйбеҙ һәм, әлбиттә, Фондтың да, Агентлыҡтың да был йәһәттән беҙгә ярҙам итәсәгенә иҫәп тотабыҙ, — тип ҡунаҡтарҙы сәләмләне Рөстәм Хәмитов. – Республикабыҙ яңы ҙур инвестицион проекттарҙы ҡабул итеү өсөн ҙур мөмкинлектәргә эйә. Инвестициялар йәлеп итеүҙең ҙур һәм ауыр эш булыуын аңлайбыҙ. Был йүнәлештә тәүге аҙымдар яһалған да инде. Инвесторҙарға, һалымдар буйынса барлыҡ ташламалар менән файҙаланып, Башҡортостан Республикаһында бөтөнләй икенсе планда эшләргә мөмкинлек биргән заманса ҡануниәт булдырҙыҡ. Был эште дауам итәсәкбеҙ, беҙҙең закондарға төҙәтмәләр әҙерләнә. Бынан тыш, инвестицион инфраструктура булдырабыҙ: Үҫеш корпорацияһы һәм республиканың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы уңышлы эшләй. Инвесторҙарға ярҙамға йәнә бер инструмент – Инвестиция фонды: быйыл ул яҡынса 400 миллион һум тәшкил итәсәк. Былтыр төп капиталға инвестициялар, 5,5 процентҡа артып, 185 миллиард һумға етте. Үткән йылда республика иҡтисадына яҡынса 300 миллион АҠШ доллары күләмендә туранан-тура инвестициялар йүнәлтелде. Был, бәлки, күп тә түгелдер, әммә 2010 йылдағы күрһәткестәр менән сағыштырғанда өс тапҡырға күберәк.
— Төбәктә ҙур инвестициялар йәлеп итеү буйынса нигеҙ булдырыу өсөн күп нәмә эшләнгән. Республикаға капитал һалыуҙа әүҙем ҡатнашырға теләр инек, — тине Кирилл Дмитриев. – Беҙҙе агросекторҙы, урман эшкәртеү сәнәғәтен, машиналар эшләү тармағын инвестициялау ҡыҙыҡһындыра.
— Барлыҡ көсөбөҙҙө ҡыҙыҡлы, киләсәкле проекттарға ярҙам итеүгә йүнәлтәсәкбеҙ, — тип билдәләне Артем Аветисян.
Республика ысынында ла проекттар менән дә, инвесторҙар менән дә эшләй белә, тип билдәләне ул.
Әлеге өс яҡлы килешеүгә БР Хөкүмәтенең киңәйтелгән ултырышы сиктәрендә ҡул ҡуйылды, унда Рәсәй туранан-тура инвестициялар фонды һәм Стратегик инициативалар агентлығында ҡыҙыҡһыныу уятҡан проекттарҙың презентацияһы үтте.
Бөгөнгө көндә Башҡортостанда йәмғеһе 52 проект эшләй (инвестицияларҙың дөйөм күләме – 300 миллиард һумдан ашыу). Уларҙы тулыһынса тормошҡа ашырыу яҡынса 40 мең яңы эш урыны булдырырға мөмкинлек бирәсәк.


text:
Башҡортостанда иң яҡшы студенттарға республика Башлығы стипендиаттары дипломы тапшырылаФото: Юғары уҡыу йорттарының матбуғат хеҙмәте
Башҡортостанда иң яҡшы студенттарға республика Башлығы стипендиаттары дипломы тапшырыла
Башҡортостанда иң яҡшы студенттарға республика Башлығы стипендиаттары дипломы тапшырылаФото: Юғары уҡыу йорттарының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 7 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Республика көнө алдынан юғары уҡыу йорттарында белем алыусы иң яҡшы студенттарға Башҡортостан Башлығы стипендиялары тапшырыла. Улар фәнни ҡаҙаныштары, конференцияларҙа, форумдарҙа, симпозиумдарҙа ҡатнашҡаны һәм яҡшы уҡыуҙары өсөн шундай юғары баһаға лайыҡ булған.
Өфө дәүләт авиация техник университетында дүрт докторант, 13 аспирант, 27 студент Башҡортостан Башлығы стипендияһын алды, тип хәбәр иттеләр вуздың матбуғат үҙәгендә.
Һәләтле йәштәрҙе Башҡортостан Хөкүмәте вице-премьеры, университеттың социология һәм социаль технологиялар кафедраһы мөдире Салауат Сәғитов ҡотланы.
«Өфө дәүләт авиация техник университетына килгән һайын тулҡынланам. Бында минең студент йылдарым үтте, ошонда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланым. Стипендиаттарға ҡыйыуыраҡ булыуҙарын теләйем! Үҙегеҙҙең хаҡлы икәнегеҙҙе тойһағыҙ, уны эш менән дәлилләгеҙ. Профессорҙар һәм уҡытыусылар һеҙгә мотлаҡ ярҙам итәсәк», — тине Салауат Сәғитов.
Өфө дәүләт нефть техник университетында 21 студент, 10 аспирант һәм өс докторант республика Башлығы стипендияларын аласаҡ. Шулай уҡ был көндә өҫтөнлөклө йүнәлештәр буйынса Рәсәй Президенты һәм Рәсәй Хөкүмәте, Өфө дәүләт нефть техник университетының ғилми советы, университеттың күренекле ғалимдары һәм танылған эшмәкәрҙәре стипендиаттары билдәләнде. Бөтәһе 94 кеше наградаға лайыҡ булды.
Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры Рәмил Бәхтизин, студенттарға һәм йәш ғалимдарға мөрәжәғәт итеп, былай тине: «Уҡығыҙ, фән менән шөғөлләнегеҙ, һәм хеҙмәтегеҙ лайыҡлы баһаланасаҡ!».


text:
23 февралдә бөтөн ил халҡы Ватанды һаҡлаусылар көнөн билдәләй. Тап ошо көндө 75 йыл әүәл башҡорт халҡының ҡаһарман улдары – 112-се Башҡорт атлылар дивизияһының легендар командиры Миңлеғәле Шайморатов менән рядовой һалдат Александр Матросов – Шакирйән Мөхәмәтйәнов батырҙарса һәләк булған.
Ватан өсөн, яҡты киләсәк өсөн яу ҡырында башын һалған ил улдарын хөрмәтләп иҫкә алайыҡ.
22 февралдә иртән сәғәт 11-ҙә Өфө ҡалаһының Еңеү паркында флешмобҡа йыйыла.
Күмәкләп башҡорт һәм рус телендә «Башҡорттар китте һуғышҡа» йырын башҡарыласаҡ.
Һуғышта ҡатнашҡан атай-олатайҙарҙың портреттарын, аҡ шарҙар һәм ал ҡәнәферҙәр алып килеүегеҙ һорала.
Приглашаем к участию в акции «Мой язык – язык дружбы. Минең телем – дуҫлыҡ теле».
Желающим принять участие в акции необходимо разместить заявку в группу «Вконтакте».


text:
Өфө һәм Стәрлетамаҡта Бесландағы теракт ҡорбандары иҫтәлегенә акция үтә
3 сентябрҙә, Бесландағы теракт ваҡытында һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнөндә, Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта «Аҡ таҫма таҡ» акцияһы үтә. Уны «Дорожное радио» менән берлектә Рәсәй Йәштәр Союзының республикалағы ойошмаһы — Башҡортостан Демократик йәштәр союзы ойоштора.
Акцияның маҡсаты – Бесланда һәләк булғандарҙы хөрмәтләп иҫкә алыу.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2004 йылдың 1 сентябрендә Бесланда террористар мәктәпте баҫып ала. Өс көндән ашыу уҡыусылар, уларҙың ата-әсәләре һәм уҡытыусылар енәйәтселәр менән бикләп тотола. Трагедия 300-ҙән ашыу кешенең, шул иҫәптән 186 баланың ғүмерен өҙә, 500-ҙән ашыу кеше яралана.
— Башҡортостан демократик йәштәр союзы менән «Дорожное радио» акцияға ҡушылып, ҡала урамдарында активистарыбыҙ таратҡан аҡ таҫмаларҙың береһен беләккә тағып, Бесланда һәләк булғандарға, зыян күреүселәргә теләктәшлегегеҙҙе белдерергә саҡыра, — ти йәштәр ойошмаһының матбуғат секретары Антонина Уланова.


text:
Украина шаңдауы Сибай тарафтарына ла килеп етте: ҡалаға ваҡытлыса йәшәргә килеүселәр һаны арта. Болғаныш барған урындан 21 кеше туғандарына килеп һыйынһа, бер ғаилә мәжбүри күсенеүсе булараҡ теркәлде. Украинаның Луганск өлкәһендәге Ровеньки ҡасабаһынан күсеп килергә мәжбүр булған Анжела һәм Владимир Минасенко
Баш ҡаланың Пушкин урамындағы 63-сө йорттоң адрес белешмәһе лә, бинала Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығы урынлашыуы тураһындағы алтаҡта ла юҡ. Әммә кәрәк кеше был йортто әллә ҡайҙан таный – унан көноҙоно кеше өҙөлмәй. Идаралыҡты беҙ ҙә тиҙ таптыҡ.Һикәлтәлә илауҙан күҙҙәре шешенеп бөткән әбей баѕып тора ине. «Аня инәйегеҙ булам», – тип таныштырҙы ул үҙе менән.
Уның Башҡортостан еренә ҡайһы яҡтарҙан килеүен һорап та өлгөрмәнек.
– Украинананмын. Башҡортостанға килеп төпләнеүемә байтаҡ булды инде. Тәүге сыуалыштар башланыу менән, улым саҡыртып алғайны.
– Һеҙҙең тырышлығығыҙ һөҙөмтәһендә ауылдарыбыҙ, ҡалаларыбыҙ матурая, йәшәү шарттары яҡшыра, – тип ҡотлау телмәрен башланы ул.
Санитария-эпидемиологик хәлгә контролде тәьмин итеү, ҡасаҡтарҙың һаулығын баһалау, уларға тәүге ярҙам күрһәтеү өсөн Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан улар урынлаштырылған биләмәләрҙә табип төркөмдәре ойошторолдо. Тәү сиратта йөклө ҡатындарға, балаларға һәм оло йәштәгеләргә иғтибар күрһәтелә, вакцинация үткәрелә.
– Ҡасабала өс меңдән ашыу кеше йәшәй. Ошоға тиклем уҙған быуаттың 50-се йылдарында һалынған, авария хәлендәге иҫке мәктәп, балалар баҡсаһы эшләп килде.
Н. БИЛАЛОВА.
Мәсетле районы.


text:
Бишбүләк районының халыҡ ансамблдәре «Акатуй» сыуаш байрамында ҡатнашты
Бишбүләк районының «Шура хуран» халыҡ сыуаш фольклор-этнография ансамбле (етәксеһе БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Валентина Иванова) һәм «Росинка» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (етәксеһе Елена Арефьева) Башҡортостан исеменән Сыуашстандың баш ҡалаһында үткән «Акатуй» байрамында сығыш яһаны. Делегацияны Бишбүләк районы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы Елена Арефьева һәм Башҡортостан сыуаштары Канашы Башҡарма комитеты ағзаһы Юрий Михайлов етәкләне.
Байрамда Рәсәйҙең һәм Белоруссияның 18 төбәгенән 23 ижади коллектив сығыш яһаны. Шулай уҡ Чебоксар халҡына һәм ҡунаҡтарына Сыуашстандың барлыҡ ҡала һәм райондарының халыҡ коллективтары үҙ оҫталыҡтарын күрһәтте. Сарала йәмғеһе 300-гә яҡын кеше ҡатнашты.
Бынан тыш, байрам сиктәрендә XI «Русь мастеровая» бөтә Рәсәй биҙәү-ғәмәли сәнғәт оҫталары конкурсы ойошторолдо, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Республиканың баш теркәүсеһе Бөтә Рәсәй хаҡ ҡуйыу форумының рәхмәтенә лайыҡ булды
ӨФӨ, 2014 йыл, 5 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Федераль дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе Игорь Шеляков Рәсәй Федерацияһында дәүләт кадастр хаҡы системаһын төҙөүҙә һәм камиллаштырыуҙа, шулай уҡ хаҡ ҡуйыу эшмәкәрлегенең профессиональ нигеҙҙәрен үҫтереүгә әһәмиәтле өлөш индергәне өсөн «Хаҡ ҡуйыу баҙарында яңы уйын ҡағиҙәләре» Бөтә Рәсәй хаҡ ҡуйыу форумының рәхмәтенә лайыҡ булды.
Башҡортостандың баш дәүләт теркәүсеһенә награданы 4 декабрҙә «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында тапшырҙылар. Агентлыҡта төбәк Эшҡыуарлыҡ аҙналығы сиктәрендә республиканың Бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм уға ярҙам итеү фонды менән берлектә БР Йәмәғәт палатаһы ойошторған «Бәләкәй һәм урта бизнесҡа һалым һалыу» түңәрәк өҫтәле уҙҙы. Бының хаҡта Федераль дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.


text:
Баш ҡалала «рәсми» вакансияларҙың күпселегендә хеҙмәт хаҡы 15-20 мең һум тәшкил итә Фото: Андрей Старостин
Баш ҡалала «рәсми» вакансияларҙың күпселегендә хеҙмәт хаҡы 15-20 мең һум тәшкил итә
Баш ҡалала «рәсми» вакансияларҙың күпселегендә хеҙмәт хаҡы 15-20 мең һум тәшкил итә Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Өфөлә «рәсми» вакансияларҙың күпселегендә хеҙмәт хаҡы 15-20 мең һум тәшкил итә.
Мәҫәлән, 12,7 мең вакантлы урындарҙың 3,7 меңдән ашыуында хеҙмәт хаҡы — 15-20 мең, 3,1 мең буш эш урындарында 20 мең һумдан ашыуыраҡ.
Меңгә яҡын вакансия 8-10 мең һум күләмендәге эш хаҡын күҙ уңында тота.
Тағы ла 500-ҙән ашыу буш эш урынында айына 6,9-8 мең һумлыҡ хеҙмәт хаҡы вәғәҙәләйҙәр.
Йәйге каникулдар ваҡытында уҡыусылар һәм студенттар өсөн эш урындарын иҫәпкә алып, 1,5 мең самаһы вакансия 6,9 мең һумдан артмаған хеҙмәт хаҡына тура килә, тип хәбәр иттеләр Өфөләге халыҡ мәшғүллеге үҙәгендә.


text:
Матурлыҡтың юҡтыр сиктәре12-09-2017, 01:15 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Тыва милли театрында тамамланған Халыҡ-ара матурлыҡ конкурсында “Һылыуҡай-2017” башҡорт гүзәлдәре республика конкурсы еңеүсеһе, “Bashkirian Beauty” студияһы моделе, 18 йәшлек Земфира Байдәүләтова Гран-при яуланы.
Земфира — Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылы ҡыҙы. Нәзәкәтлелеге, һығылмалылығы, йомшаҡлығы менән айырылып тора. Уның менән ғаилә хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ. Был хаҡта Земфира сәғәттәр буйы һөйләргә әҙер:
– Мин күп балалы ғаиләлә һигеҙенсе булып донъяға килгәнмен. Урамыбыҙҙы йәмләп торған ҙур йортобоҙ бар. Атайым бик уңған, тырыш. Нимәгә тотонһа ла еренә еткереп башҡара. Таҙалыҡты, матурлыҡты ярата. Ғаиләһе өсөн өҙөлөп тора. Әсәйемде иһә бик ихтирамлы, иғтибарлы булғаны өсөн яраталар. Иң яҡшы кешем шулай уҡ күркәм холоҡло, наҙлы, йылы йөрәкле. Ул миңә бала саҡтан халыҡ бейеүҙәренә һөйөү уятты. Әйткәндәй, ул үҙе лә матур бейей.
Сәхнә тормошом бейеү менән башланып китте. Мин әсәйемә оҡшарға тырышам. Тышҡы ҡиәфәтем менән атайыма оҡшағанмын, тиҙәр. Ә күңелем, холҡом әсәйемдеке тип уйлайым. Уның кеүек һәр кешегә ярҙамға килергә әҙермен.
Һәр яҡлап ҡурсалап, яҡлап тороусы алты ағайым бар. Уларға ярҙам һорап төнгө өстә шылтыратһам, биш минуттан килеп етәләр. Мине һәр саҡ аңлаған, кәңәш менән ярҙам итеп торған еңгәйҙәрем бар. Тағы ла апайым... Ул — минең өсөн дуҫ-әхирәт. Уға бар серҙәремде, уйҙарымды һөйләй алам. Ошондай ҙур ғаиләнән башҡа үҙемде күҙ алдына килтермәйем.
Баҡса эшендә, хужалыҡта ярҙамлашып, бәпкә көтөп, бәрәңге утап үҫтек. Ауылымдың тәбиғәтен, урманға еләк йыйырға йөрөргә яратам. Туғандарыбыҙ ҙа күп, йәй бала-саға йыйылышып китә торғайныҡ. Ихатала һатыусы, уҡытыусы булып уйнаныҡ.
Башланғыс белемде уңған ҡыҙ тыуған ерендә – Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында ала. Етенсе кластан һуң уҡыуын Өфө республика инженерҙар лицей-интернатында дауам итә. Өлгөр ҡыҙ дүрт йыл буйы баскетбол менән шөғөлләнә. Был спорт төрө буйынса ике йыл рәттән капитан да булған. Республика инженер лицей-интернатында Земфира физика-математика класында белем ала. Информатика һәм программалау фәндәрен төптән үҙләштерә.
Бала саҡтан уҡытыусы булыу хыялы Земфираны Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетына алып килә. Бөгөн информатика, иҫәпләү техникаһы һәм компьютер технологиялары йүнәлеше буйынса профессиональ белем ала. “Был һөнәргә эйә булыу теләге минең ҡанымдан килә. Әсәйем яғынан туғандарым – барыһы ла уҡытыусы”, – тине һылыу.
Земфира бар көсөн уҡыуға бағышлаған. Каникулда көс туплап, яңы уҡыу йылын башлаған. Тәмле ризыҡтар бешерергә, фотоға төшөргә ярата. Йылдан артыҡ “Һылыуҡай – Bashkirian Beauty” студияһында шөғөлләнә. “Һылыуҡай-2017” конкурсында ла ошо студияла шөғөлләнгәнгә ҡатнашырға баҙнат итә. Уға тиклем “Мисс Рили-2015” конкурсында еңеү яулай.
Әңгәмәсемдән “Мисс Азия Альма Матер” конкурсы хаҡында ентекләберәк һорашам. Земфира кисерештәре менән ихлас уртаҡлашты:
– Студия етәксеһе, миңә шылтыратып, халыҡ-ара конкурста ҡатнашырға саҡырыуҙары тураһында хәбәр итте. Ҡыуанысымдың сиге булманы. Ваҡытты оҙаҡҡа һуҙмайынса, әҙерләнә башланыҡ. Рушана Әбсәләмова миңә бейеү ҡуйып бирҙе. Портфолио өсөн Айбулат Аҡбутин менән фотосессия эшләнек. Остазым Альбина Усманова мине оҙатып барҙы.
Тыва Республикаһы беҙҙе матурлығы, хозур тәбиғәте менән әсир итте. Халыҡтың ҡунаҡсыллығына иҫ китерлек, ҡайҙа барһаҡ та, беҙҙе йылы ҡаршы алдылар.
Ә инде конкурсҡа килгәндә, бында Башҡортостан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Ҡаҙағстан, Бүрәт, Ҡалмыҡ, Хакас һәм Тыва республикалары вәкилдәре ҡатнашты. Һәр республиканың иң һылыу ҡыҙҙары бер сәхнәлә көс һынашты. Бөтә һылыуҡайҙар ҙа үҙ-ара дуҫ, татыу булды. Бәйге барышында Тыванан Айлана Монгуш менән айырыуса дуҫлашып өлгөрҙөк. Алсаҡ, барыһы менән дә тиҙ уртаҡ тел таба алған ҡыҙ миңә ярҙам итте. Үҙ телендә сәләмләргә өйрәтте. “Урянхай” студияһына рәхмәттәрем сикһеҙ.
Тыванан мин бары яҡты, ыңғай тәьҫораттар менән ҡайттым. Әйткәндәй, конкурс бер нисә этаптан торҙо. Минең өсөн иң тулҡынландырғаны милли костюмдар конкурсы булды. Алфавит буйынса тәүгеләрҙән булып сығыш яһаным. “Мисс Азия-2017” конкурсын башҡорт милли костюмында асып ебәрҙем. Визитка конкурсында тамашасыларҙы төрөк телендә сәләмләп, үҙем тураһында башҡорт һәм рус телендә һөйләнем. Таланттар конкурсында иһә самауыр менән башҡорт халыҡ бейеүен бейеһәм, Экология йылына арналған авангард костюмдар конкурсында балыҡ булып кейендем. Ошо кейемем менән һыу экосистемаһының проблемаһына иғтибарҙы йүнәлттем. Бөтә ҡыҙҙар араһында заманса бейеү конкурсы ла булды. Әйткәндәй, сәхнәгә мин Зәйнетдиндең “Евразия йөрәге” йыры оҙатыуында Башҡортостаныбыҙҙың флагы, сәк-сәк менән сыҡтым. Был ваҡытта айырыуса яуаплылыҡ тойҙом. Тамашасы сығышымды йылы ҡабул итте, тәнәфес ваҡытында биҙәнеү бүлмәһенә инеп, уңыштар теләп, фотоға төшөргә теләктәрен белдереүселәр ҙә булды.
Нәзәкәтлелек, һығылмалылыҡ, ғаиләнән килгән өлгөлө тәрбиә, күңел донъяһының матурлығы һәм тәрәнлеге, инсафлыҡ, ихласлыҡ сифаттары Земфираны тағы ла сибәр итә.
– “Мисс Азия Альма Матер-2017” конкурсында ҡатнашыу мине яҡшы яҡҡа ғына үҙгәртте. Бындай конкурстар кәрәк тип һанайым. Конкурсҡа әҙерләнеү ваҡытын һағынып иҫкә алам. Үҙ-үҙемә ышанысым, көсөм, ҡыйыулығым артты. Был еңеүҙә ғаиләмдең, дуҫтарымдың, уҡытыусыларымдың өлөшө ҙур. Ошондай сараларҙа ҡатнашырға мөмкинлек биргәне өсөн “Һылыуҡай – Bashkirian Beauty” студияһына, хореограф Рушана Әбсәләмоваға, һәр ваҡыт эргәмдә булған остазым Альбина Усмановаға, миңә ярҙам иткәндәргә, атай-әсәйемә, туғандарыма, дуҫтарыма ҙур рәхмәттәремде еткерәм. Улар минең өсөн терәк булып, йән атып торҙо. Киләсәктә лә бергә еңеү үрҙәрен яуларға яҙһын, – ти Гран-при хужаһы Земфира Байдәүләтова.


text:
Раил Сарбаев: «Мәғлүмәт технологияларын үҫтереүгә етди ҡараш талап ителә»
БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев рәйеслегендә үткән сираттағы кәңәшмәлә мәғлүмәт-коммуникация технологиялары үҫеше тикшерелде.
— Был мәсьәлә бик мөһим һәм етди, — тине Раил Сәлих улы.
— Республикабыҙ Президентының Мөрәжәғәтнамәһендә электрон Башҡортостан булдырыу, электрон Хөкүмәт сиктәрендә БР-ҙың мәғлүмәт-коммуникация технологиялары һәм дәүләт хеҙмәттәрен электрон күрһәтеү тураһында айырым пункт менән әйтелә.
Раил Сарбаев билдәләүенсә, бөгөн төбәктә база өлөшө булдырылды һәм уңышлы эшләй. Уға дәүләт власы органдары порталы, дәүләт хеҙмәттәре сайты, дәүләт һатып алыуҙары порталы, төбәк раҫлау үҙәге, ведомство-ара мәғлүмәттәр йәһәтенән үҙ-ара эш итеү системаһы, мәғлүмәт киоскылары һәм электрон карта инә.
- Бурыс ябай — халҡыбыҙҙың төрлө инстанциялар буйлап йөрөүен, сираттарҙы кәметеү, шул иҫәптән коррупция осраҡтарын юҡҡа сығарыу. Ҡыҫҡаһы — граждандарыбыҙҙың тормошон еңеләйтеү, — тине Раил Сарбаев.
“Электрон Хөкүмәт” программаһын тормошҡа ашырыу йәһәтенән вәкәләтле орган — БР-ҙың Иҡтисади үҫеш министрлығына ҙур әһәмиәт бирелә. Ведомство башлығы Евгений Евтушенко билдәләүенсә, вәкәләтле органға өс төп йүнәлеш беркетелгән. Улар — федераль башҡарма власть органдары тарафынан күрһәтелгән хеҙмәттәр тураһындағы мәғлүмәттәрҙең йөкмәткеһен тикшереүгә ҡайтып ҡалған йыйылма реестрҙың мәғлүмәт ресурсын алып барыу, методик тәҡдимдәр булдырыу, мониторинг һәм мәғлүмәттәргә анализ.
— Ил һәм республика етәкселегенең ошо мәсьәләгә ҙур иғтибар биреүен иҫәпкә алып, мәғлүмәт технологияларын үҫтереүгә етди ҡараш булдырыу зарур, — тине Раил Сарбаев.
Ул бөтә башҡарма власть органдарына 1 апрелгә тиклем дәүләт хеҙмәттәрен электрон төрҙә күрһәтеүгә күсеү буйынса календарь план төҙөргә һәм уны ведомство-ара комиссияға тәҡдим итергә ҡушты.


text:
Октябрьскийҙа йәшәгән 31 йәш ғаилә торлаҡ сертификаттары алды
Октябрьскийҙа йәшәгән 31 йәш ғаиләгә муниципалитет хакимиәте башлығы Сергей Молчанов торлаҡ сертификаттары тапшырҙы. Һәр ғаиләгә уртаса 363 мең һумдан алып 622 мең һумға тиклем аҡса бүленгән. Торлаҡ сертификаттарының дөйөм күләме – 16 миллион һумдан ашыу, тип хәбәр иттеләр ҡала хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.
Ҡала округы хакимиәте башлығы шулай уҡ Октябрьскийҙың иң яҡшы хеҙмәтсәндәренә Почет грамоталары тапшырҙы. Тәбрикләнеүселәрҙе ҡотлап, Сергей Молчанов ҡаланың социаль-иҡтисади хәле, уның ҡаҙаныштары һәм мөмкинлектәре тураһында һөйләне.
Ғаиләләрҙең күпселеге тантаналы сараға балалары менән килде, шуға күрә ҡала хакимиәте башлығы социаль ярҙам мәсьәләләренә айырыуса ҙур иғтибар бүлде. Бала табыу йортон төҙөү, 34-се микрорайонда яңы бала баҡсаһын файҙаланыуға тапшырыу, йәнә ике мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһын проектлау һәм төҙөү, күп балалы һәм инвалид бала тәрбиәләгән ғаиләләргә ер участкалары бүлеү ҡала халҡының тормошон яҡшыртҡан мөһим проекттар булып тора.


text:
Дүртөйлөлә Рөстәм Хәмитов мебель етештереү буйынса предприятиела булдыФото: Олег Яровиков
Дүртөйлөлә Рөстәм Хәмитов мебель етештереү буйынса предприятиела булды
Дүртөйлөлә Рөстәм Хәмитов мебель етештереү буйынса предприятиела булдыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Дүртөйлө районына эш сәфәре сиктәрендә «Дүртөйлөмебель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең эшмәкәрлеге менән танышты.
Предприятиела 100 төрҙән ашыу продукция, шул иҫәптән офис, мәктәп мебеле, ишектәр, тәҙрәләр, йомшаҡ мебель етештерелә. Мебелде заказ буйынса ғына яһайҙар. Заказдар бөтә республика буйынса, нигеҙҙә, мәғариф учреждениеларынан ҡабул ителә. Быйыл предприятие итальян ағас эшкәртеү ҡорамалы һатып алған.
«Дүртөйлөмебель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте 1975 йылда эшләй башлаған. Предприятиела 19 хеҙмәткәр иҫәпләнә. Уртаса айлыҡ эш хаҡы 14400 һум тәшкил итә. Бында ағас эшкәртеү, металл конструкциялар етештереү, мебель яһау цехтары бар. «Дүртөйлөмебель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең төп средстволарының дөйөм баланс хаҡы 10 миллион һум тәшкил итә.


text:
Төбәк башлығы парламентҡа Президент Мөрәжәғәтнамәһе буйынса эшләй башларға ҡушты
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Президентының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға 2014 йылға Мөрәжәғәтнамәһе проектын әҙерләү буйынса эшсе төркөм төҙөү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы .
Эшсе төркөм етәксеһе итеп БР Хөкүмәтенең беренсе вице-премьеры Рөстәм Мәрҙәнов тәғәйенләнде. Уның составына 16 кеше инде.
Бойороҡҡа ярашлы, 25 ноябргә тиклем Мөрәжәғәтнамә проекты әҙерләнеп, республика Президенты хакимиәтенә тапшырылырға тейеш, уға, үҙ сиратында, 1 декабргә тиклем президент мөрәжәғәте проектының һуңғы редакцияһын депутаттар корпусына тапшырыуҙы тәьмин итергә ҡушылды.


text:
2014 йылда Рәсәй – ЕС Фән йылы үтәсәк
Киләһе йыл Рәсәй Федерацияһында Рәсәй – ЕС Фән йылы үтәсәк. Был турала указға РФ Президенты Владимир Путин ҡул ҡуйҙы.
Дәүләт башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, саралар Рәсәй Федерацияһының фәнни-техник ҡеүәтен үҫтереүгә һәм Европа союзы илдәре менән оҙайлы ваҡытҡа партнерлыҡты киңәйтеүгә йүнәлтеләсәк.
Федераль Хөкүмәткә 2 ай эсендә Рәсәй Федерацияһында Рәсәй – ЕС Фән йылын әҙерләү һәм үткәреү буйынса Милли ойоштороу комитетын ойошторорға һәм уның составын раҫларға, шулай уҡ саралар планын эшләргә һәм раҫларға ҡушылды.
Субъекттарҙың дәүләт власы органдарына һәм урындағы үҙидаралыҡ органдарына Рәсәй – ЕС Фән йылына арналған саралар әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнашырға кәңәш ителде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 458
БОҒАҠ, ҡалҡан биҙенең патологик ҙурайыуы. Морфологик билдәләре б‑са — диффуз (биҙҙең тигеҙ ҙурайыуы), төйөрлө (биҙҙең айырым урындары ҙурайыуы һәм тығыҙланыуы), ҡатнаш (тығыҙ урындарҙың бөтә биҙҙең диффуз ҙурайыуы м‑н бергә барыуы); ҡалҡан биҙенең функциональ әүҙемлеге б‑са — тиреотоксик (юғары), гипотиреоид (түбән), эутиреоид (боҙолоуһыҙ); тирә-яҡ мөхиттең геохимик үҙенсәлектәренә бәйле эндемик (иод етешмәгән райондарҙа) һәм спорадик (эндемик райондарҙан тыш осраған) Б. айыралар. Организм иодты етерлек кимәлдә алмағанда, ҡалҡан биҙенең аутоиммун һәм шешеү ауырыуҙары һ.б. булғанда барлыҡҡа килә. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. Төп симптомдары ҡалҡан биҙенең функциональ торошона бәйле: функцияһы юғары булғанда — ярһыусанлыҡ, йоҡоһоҙлоҡ, ябығыу, тахикардия, түбән булғанда — тире ҡоролоғо, гипотония, шешенеү, йоҡо баҫыу, эшкә һәләтлелек кәмеү. Диагностика өсөн клиник, лаб. (ҡандағы гормондарҙы тикшереү), ультратауыш м‑н тикшереүҙәр, изотоп радиографияһы мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (иод препараттары, ҡалҡан биҙе гормондары), нур терапияһы (радиоактив иод м‑н) һәм хирургик. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: муйын ағзалары ҡыҫылыу, йөрәк ритмы боҙолоу, тиреотоксик криз һ.б. Иҫкәртеү сифатында иодлы аш тоҙон ҡулланыу, яҡшы сифатлы аҙыҡ м‑н туҡланыу һ.б. тәҡдим ителә. Башҡортостан иод етешмәгән биогеохимик провинция (ҡара: Географик патология) булып тора. 2005 й. 647 тиреотомия (ҡалҡан биҙен ҡырҡып алыу) үткәрелә. Б. таралыуын, үҫеш механизмдарын, диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеүҙе өйрәнеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла. 20 б. 30‑сы йй. респ. Б. ауырыуҙары б‑са статистик анализ үткәрелә (А.М.Агаронов, А.С.Альтшуль, И.В.Данилов). 50—60‑сы йй. тышҡы мөхиттә микроэлементтар (иод, ҡурғаш, баҡыр, марганец һ.б.) миҡдары һәм эндемик Б. үҫешендә һәм таралыуында уларҙың роле (Й.Н.Асҡарова, Е.А.Волжский һ.б.), ҡалҡан биҙенең патогистологияһы (М.И.Бадин), ш. уҡ тиреотоксик Б. диагностикалау һәм дауалау өсөн иодтың радиоактив изотобын ҡулланыу (Р.У.Ишмөхәмәтов) өйрәнелә, уҡыусыларҙың Б. м‑н ауырыусанлығы (М.Ғ.Мәүлитова), эндемия сығанағында ҡалҡан биҙе ауырыуҙарының клиник үҙенсәлектәре, Б. иҫкәртеү һәм дауалау алымдары (У.А.Алексеев, Ишмөхәмәтов, И.Ғ.Рәхмәтуллин һ.б.) тикшерелә. 1959 й. республикала Б. ҡаршы диспансер (1973 й. алып — Респ. клиник дауаханаһының эндокринология бүлеге) асыла. 60—80‑се йй. респ. Б. таралыуы б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Асҡарова, Бадин, Ишмөхәмәтов, М.В.Рутес), эндемик Б. булған ауырыуҙарҙа матдәләр алмашыныуы (З.И.Ғүмәрова), диспансерлаштырыу (О.К.Байков, Мәүлитова, Ф.Ғ.Садиҡов) һәм дауалау (Алексеев, Ишмөхәмәтов) мәсьәләләре өйрәнелә. 90‑сы йй. эндемик Б. гистологик тикшеренеүҙәр үткәрелә (Т.И.Байкова), Б. хирургик юл м‑н дауалау алымдары эшләнә (Рәхмәтуллин, Садиҡов, З.М.Собханғолов, С.В.Фёдоров, Ә.Ә.Хәмитов һ.б.). Балаларҙа токсик булмаған диффуз Б. таралыуы, уны дауалау һәм иҫкәртеү (М.Г.Давыдович, О.А.Малиевский), йөклөлөк ваҡытында ҡалҡан биҙенең функциональ үҙенсәлектәре (Т.В.Моругова, Е.М.Степанова) өйрәнелә. Шулай уҡ ҡара: Эндокринология.
Т.В.Моругова, Ә.Ә.Хәмитов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Республика иҡтисадының һигеҙ айлыҡ эш йомғаҡтары
Башҡортостанда быйыл һигеҙ айҙағы социаль-иҡтисади үҫеш күрһәткестәре билдәләнде. Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең БР буйынса территориаль органы мәғлүмәттәренә ярашлы, ойошмаларҙың был осорҙағы әйләнеше 867,2 миллиард һум тәшкил иткән.
539,8 миллиард һумға республиканың үҙендә етештерелгән тауарҙар тейәп оҙатылған, эштәр һәм хеҙмәтләндереүҙәр башҡарылған — был былтырғы һигеҙ айға ҡарата 79 процент. Беренсе квартал йомғаҡтары буйынса был күрһәткес 75,6 процентҡа тигеҙ булған.
Йыл башынан алып республикала 1,1 миллион квадрат метр дөйөм майҙан менән торлаҡ йорттар файҙаланыуға тапшырылған. Был секторҙа ыңғай тенденциялар күҙәтелә.
Шул уҡ ваҡытта ауыл хужалығында етештереү күләме кәмей. Ғинуар-августа ул аҡсалата сағылышта 52 миллиард һум самаһы тәшкил итте — был бер йыл элеккегә ҡарағанда 13,7 процентҡа кәмерәк.
Ваҡлап һатыу сауҙа әйләнешендә лә кире күренеш күҙәтелә. Ул 2008 йылдың отчет осоро менән сағыштырғанда 2,5 процентҡа, 268,5 миллиард һумға тиклем кәмегән. Йәмәғәт туҡланыуы әйләнеше 11 миллиард һум кимәлендә, былтырғы күрһәткестән 11,5 процентҡа кәмерәк.
Халыҡҡа түләүле хеҙмәтләндереүҙәр күрһәтеү күләме һигеҙ айҙа 89,1 миллиард һумдан ашыуыраҡ — 2008 йылдың ғинуар-авгусынан 0,7 процентҡа кәмерәк.
Быйыл йыл башынан алып ҡулланыу хаҡтары һәм тауарҙарға, хеҙмәтләндереүҙәргә тарифтар индексы — 107,3 процент, ә сәнәғәт тауарҙары етештереүселәрҙең хаҡтар индексы 136,2 процент тәшкил итте.


text:
Италия технологиялары менән танышыу мөмкинлеге тыуҙы
Башҡортостанда "Сауҙа-сәнәғәт палаталары селтәре аша бәләкәй һәм урта предприятиеларҙы интернационалләштереү" Европа проекты башлана. Уның төп маҡсаты — республиканың бәләкәй предприятиеларына халыҡ-ара эшлекле миссияларҙы ойоштороуҙа матди таяныс булдырыу, экспортҡа тауарҙар етештереүсе предприятиеларға ярҙам күрһәтеү һәм сит ил ҡорамалдарын алмаштырыусы технологияларҙы индереү.
БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһының эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе, Италия — Рәсәй сауҙа палатаһының Башҡортостан вәкиллеге етәксеһе Руслан Кинйәкәев хәбәр итеүенсә, Италия — Рәсәй сауҙа палатаһы үҙенең төбәктәге вәкиллеге офисы аша Италияға маҡсатлы эшлекле сәфәрҙәргә кандидаттарҙы конкурс нигеҙендә һайлап ала. Улар бер үк ваҡытта эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең биш төрө буйынса күргәҙмә-йәрминкә сараларына ла ҡатнашасаҡ.
Быйыл Италияға 11 кеше ебәреләсәк. Улар бер нисә көн буйына эшлекле миссия менән Италия ҡалаларының береһендә буласаҡ.


text:
Башҡортостан Премьер-министры социаль яуаплы бизнестың көнүҙәк булыуын билдәләне
«Ижтимағи электрон гәзит»тә үткән онлайн-конференция барышында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов социаль яуаплы бизнестың көнүҙәк булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Республикала хеҙмәткәрҙәренә ихтирамлы булған, уларға социаль өлкәлә, торлаҡ төҙөлөшөндә ярҙам иткән, балаларының ялын ойошторған «Газпромтрансгаз Өфө» кеүек бер нисә ҙур предпритие бар, тип билдәләне Премьер-министр.
— Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн был хәл барлыҡ сәнәғәт предприятиеларында ла күҙәтелмәй, шуға күрә сәнәғәт предприятиеларына өмөт бағламайбыҙ, — тине Азамат Илембәтов. – Үҙебеҙ өсөн кескәйҙәрҙе балалар баҡсаларында урындар менән тәьмин итеү проблемаһын өҫтөнлөклө тип билдәләнек, алдағы ике-өс йыл эсендә был мәсьәлә хәл ителерә тейеш. Алдағы йылда ғына республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарында 10 мең урынға иҫәпләнгән 50-нән ашыу балалар баҡсаһы төҙөләсәк.
Азамат Илембәтов торлаҡ төҙөлөшө өлкәһендәге эште әүҙемләштереү кәрәклеген дә һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Республикала бер нисә бындай программа эшләп килә, әммә был ғына етмәй, — тип билдәләне Премьер-министр. – Торлаҡ ҡиммәт, һәм уға хаҡ төшмәйәсәк. Беҙгә эконом класындағы йорттар төҙөү күләмен арттырыу буйынса саралар күрергә кәрәк.


text:
Фото:
Дәүләт Думаһында Башҡортостан Республикаһы көндәре асылды
Фото:
Мәскәүҙә Рәсәй Дәүләт Думаһында Башҡортостан Республикаһы көндәрен асыу тантанаһы үтте. Дәүләт Думаһы рәйесе Борис Грызлов фекеренсә, был сара республикаға үҙенең ҡаҙаныштарын күрһәтеүҙән тыш, Рәсәй парламенты етәкселеге менән артабан федераль закон проекттарына нигеҙ булырлыҡ мөһим мәсьәләләрҙе тикшерергә мөмкинлек бирә.
— Һуңынан федераль закондарға әйләнгән төбәк башланғыстары проценты һуңғы бер нисә йылда һиҙелерлек артты, — тине Борис Грызлов. — Ун йыл элек төбәк парламенттары менән индерелгән тәҡдимдәрҙең ни бары бер-ике проценты ғына закон булып китә торғайны. Хәҙер төбәк закон сығарыу инициативаһының 20 проценты самаһы ғәмәлгә ашырыла, шул иҫәптән Башҡортостандан да.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Дәүләт Думаһының Башҡортостан парламентарийҙары менән тәҡдим ителгән закон проекттарына күрһәтелгән ышанысын республика юғары баһалай, тип билдәләне һәм, беҙҙең депутаттар менән федераль ҡануниәткә индерелгән төҙәтмәләр һәр ваҡыт иҫәпкә алынасаҡ, тигән ышанысын белдерҙе.
— Дәүләт Думаһында Башҡортостан республикаһы көндәре беҙҙең өсөн — Рәсәй дәүләт власының мөһим элементы менән аралашыуҙағы яңы һүҙ ул, — тине Рөстәм Хәмитов. — Беҙҙең республика, яңы модернизациялы үҫеш юлына аяҡ баҫып, был мөмкинлекте үҙенең тәбиғи потенциалын, иҡтисади мөмкинселектәрен күрһәтеү өсөн файҙалана. Республика һәр ваҡыт Рәсәйҙең ышаныслы субъекты булды. Бер ҡасан да ул ил етәкселеген ҡыйын хәлдә ҡалдырманы.


text:
Рәсәйҙәрҙең 80 проценттан ашыуы йәшелсә һәм еләк-емешкә хаҡтың артыуын билдәләй — ВЦИОМ Фото: автор фотоһы
Рәсәйҙәрҙең 80 проценттан ашыуы йәшелсә һәм еләк-емешкә хаҡтың артыуын билдәләй — ВЦИОМ
Рәсәйҙәрҙең 80 проценттан ашыуы йәшелсә һәм еләк-емешкә хаҡтың артыуын билдәләй — ВЦИОМ Фото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, граждандарҙың 82 проценты йәшелсәгә һәм еләк-емешкә хаҡтың артыуын билдәләй. 75 проценты — иттең, 72 проценты һөт продукттарының ҡиммәтләнеүен тойған. Халыҡтың 66 проценты — икмәккә, 62 проценты — шәкәргә, 61 проценты ярма һәм макаронға хаҡтың күтәрелеүен теркәгән.
Хеҙмәттәр һәм аҙыҡ-түлеккә ҡарамаған тауарҙар араһында рәсәйҙәрҙең 74 проценты коммуналь түләүҙәрҙең ҡиммәтләнеүен, 54 проценты бензинға хаҡтың артыуын билдәләй. Һорау алыныусыларҙың 43 проценты юл йөрөү билеттарына хаҡтың күтәрелеүен тойған.
Респонденттарҙың баһаһы буйынса, уҙған йылдың аҙағында төп продукттарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтар үҫеше темпы йыл башына ҡарағанда кәмерәк булды. Статистиктар билдәләүенсә, әгәр бер йыл элек һорау алыныусыларҙың 50 проценттан ашыуы тауарҙарға хаҡтарҙың артыуы хаҡында һөйләһә, бөгөн иһә уларҙың һаны аҙыраҡ.


text:
Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы: рус теленән БДИ-да тәртип боҙоуҙар булманы Фото: Олег Яровиков
Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы: рус теленән БДИ-да тәртип боҙоуҙар булманы
Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы: рус теленән БДИ-да тәртип боҙоуҙар булманы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 30 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостанда рус теленән Берҙәм дәүләт имтиханы штат режимында үтте, тәртип боҙоуҙар булманы.
«Бер ниндәй ҙә иҫкәрмәләр, имтихандан сығарып ебәреүҙәр теркәлмәне», — тип билдәләне Башҡортостан буйынса Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы Альмира Ғәниева.
Быйыл ведомствола Берҙәм дәүләт имтиханы барышы тураһында мәғлүмәттәр туплаусы Ситуация үҙәге асылған. Үҙәктә имтихан тапшырыу пункттарында һәм Республика мәғлүмәт эшкәртеү үҙәгендә ҡуйылған видеокүҙәтеү системалары ярҙамында махсус портал аша реаль ваҡыт режимында Берҙәм дәүләт имтиханына мониторинг ойошторолған. Шулай итеп, Башҡортостанда Берҙәм дәүләт имтиханы барышы тураһында бөтә мәғлүмәттәр Ситуация үҙәгенә килә.
Быйыл республикала 21 мең самаһы ун беренсе класс уҡыусыһы БДИ тапшыра.