c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 448
ЙӨРӘКТЕҢ ИШЕМИЯ АУЫРЫУЫ (гр. ischo — туҡтатам һәм haima — ҡан), коронар ҡан әйләнешенең боҙолоуы һәм йөрәк мускулы (миокард) ишемияһы (кислород етешмәүе) м‑н характерланған йөрәк‑ҡан тамырҙары ауырыуы. Асыҡланыуы һәм миокард ишемияһы эҙемтәләренә бәйле кинәт коронар үлем, стенокардия, миокард инфаркты, йөрәк етешмәүсәнлеге һ.б. айырыла. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. Йөрәктең коронар артериялары киңлегенең тарайыуы йәки тромбозы арҡаһында барлыҡҡа килә. Й.и.а. йыш осраған сәбәпсеһе — атеросклероз. Й.и.а. үҫешенә гипертония ауырыуы, шәкәр диабеты, дислипопротеинемия, тәмәке тартыу, гиподинамия, һимереү, стресс булышлыҡ итә. Төп симптомдары: күкрәк ситлегендә 3—5 минут (стенокардия) йәки 30 минуттан артығыраҡ (миокард инфаркты) ауыртыу, физик сыҙамлыҡтың кәмеүе, йөрәк ритмы боҙолоу, тын ҡыҫылыу. Диагностика өсөн клиник, лаб., инструменталь (электрокардиография, коронар ангиография) тикшереү ысулдары мәғлүмәттәре, физик көсөргәнеш ваҡытында функциональ һынауҙар (велоэргометрия, тредмил‑тест) ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (тромболитик, гиполипидемик, антитромбоцитар препараттар, ангиотензинға әйләндереүсе фермент ингибиторҙары һ.б.), хирургик (коронар ангиопластика, аорто‑ һәм маммарокоронар шунтлау), диетотерапия, дауалау физкультураһы һ.б. Шифахана‑курорт учреждениеларында реабилитация тәҡдим ителә. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: киҫкен һәм хроник йөрәк етешмәүсәнлеге, аритмия һәм йөрәк блокадаһы, тромбоэмболия һ.б. Иҫкәртеү: сәләмәт йәшәү рәүеше, диспансерлаштырыу, артериаль баҫымды, глюкоза кимәлен, ҡан липидтарын контролдә тотоу һ.б. Башҡортостанда 100 мең оло кешегә Й.и.а. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2007 й. — 7429,0; 2009 — 7050,6; 2011 — 6704,7. Й.и.а. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы йй. алып Медицина университетында үткәрелә: эпидемиология мәсьәләләре һәм Й.и.а. барлыҡҡа килеүендә хәүеф факторҙарының роле, ш. иҫ. йәшәү рәүешенә, туҡланыу үҙенсәлектәренә, ҡандың липид спектрына, гормондар миҡдарына бәйле булыуы (Ш.З.Заһиҙуллин, Л.Н.Минһажетдинова, И.М.Харисова, Р.М.Хәмиҙуллина, Г.М.Хәсәнова), Й.и.а. патогенезында липидтарҙың перекислы окисланыу, антиоксидант системаһы, иммун‑шешеү реакциялары, ҡан тамырҙары эндотелийы дисфункцияһы, реологик боҙолоу әһәмиәте (Е.А.Гәрәева, Н.Э.Закирова, Ә.Н.Закирова, Н.Н. Нафиҡова, Г.А.Халиҡова) өйрәнелә. Й.и.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү ысулдары камиллаштырыла (Л.Т.Ғилметдинова, Н.Э.Закирова, Л.А.Ибраһимова, Р.И.Ишбулдин, В.В.Плечев, В.А.Сурков); стационар ярҙам ойоштороу (Г.Х.Емасова), миокардтың хирургик реваскуляризацияһынан һуң шифахана‑курорттарҙа реабилитациялау (Э.К.Мотаһарова), Й.и.а. м‑н ауырығандарҙы диспансерлаштырыу (Р.Н.Килдебәкова, А.Я.Крюкова, Минһажетдинова, Б.Х.Әхмәтова) мәсьәләһе эшләнә; Й.и.а. өҙлөгөүҙәрен — миокард инфаркты (А.А.Жуманиязова, Н.Ш.Заһиҙуллин, Ә.Ф.Мәҡсүтова, Г.Х.Түләкова), йөрәк етешмәүсәнлеген (Э.Р.Абдюкова, К.И.Ғөбәев, Р.Р.Ғәбиҙуллин, И.М.Карамова) диагностикалау һәм дауалау мәсьәләләре тикшерелә.
Әҙәб.: Закирова А.Н., Руденко В.Г. Диагностика и лечение острого коронарного синдрома. Уфа, 2008; Диагностика и лечение острого инфаркта миокарда с элевацией сегмента ST /А.Н.Закирова [и др.]. Уфа, 2009.
Ә.Н.Закирова, В.Г.Руденко
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мелекеска
Мелекеска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/75/1 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029072
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102907
- Бассейн коды — 10.01.01.015
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Мелекеска.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Портал:Башҡортостан
"Башҡортостан" порталына рәхим итегеҙ!
Башҡортоста́н Респу́бликаһы (Башҡортостан) — Рәсәй Федерацияһы төбәге, үҙаллы демократик дәүләт. Иҙел буйы федераль округына ҡарай. Пермь крайы, Свердловск, Силәбе, Ырымбур өлкәләре, Татарстан һәм Удмуртия республикалары менән сиктәш.
Башҡортостанда 4 104 336 кеше йәшәй. Уларҙың 2 626 613 ҡалала, 1 447 723 ауылда көн күрә. Бөтә халыҡтың 46,9 % ирҙәр тәшкил итә, йәки 1 923 233 кеше. Эре ҡалалар — Өфө (баш ҡала, 1042,4 мең кеше), Стәрлетамаҡ (264,4 мең кеше), Салауат (158,6 мең кеше), Нефтекама (122,3 мең кеше), Октябрьский (108,6 мең кеше). Республикалағы барлыҡ халыҡтарҙың 90,2 %-ын иң күп һанлы өс милләт: башҡорттар (29,8 %), урыҫтар (36,3 %), татарҙар (24,1 %) тәшкил итә.
Иҫкәрмә: Был бүлек 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса яҙылды.
Рәсем
Бөгөнгө мәҡәлә
Өфө ҡалаһы — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.
Тарихы
1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.
1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.
1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.
2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.


text:
Дүртөйлө ҡалаһының балалар һәм үҫмерҙәр социаль приюты тәрбиәселәре Республика көнө алдынан кескәйҙәр өсөн тыуған ҡала буйлап ҡыҙыҡлы экскурсия ойошторҙо.
Балалар тыуған яҡтың тарихы һәм мәҙәниәте менән танышты, башҡорт халҡының традициялары, ғөрөф-ғәҙәттәре хаҡында күп нәмә белде, Башҡортостандың символикаһын өйрәнде. Ҡалалағы һәр урамдың исеме — оло тарих. Билдәле шәхестәр һәм яҡташтарҙың хеҙмәт һәм тормош юлы менән танышыу ҙа кескәйҙәрҙең күңелендә онотолмаҫлыҡ тәрән эҙ ҡалдырыуы, ғорурлыҡ тойғоһо уятыуы бәхәсһеҙ.


text:
Киото университеты
Киото университеты (япон. 京都大学кё:то дайгаку ) — Японияның иң мөһим милли университеттарының береһе. Киото ҡалаһында урынлашҡан. Элегерәк император университеттары рәтенә ингән. Токио университетынан һуң илдең икенсе иң боронғо университеттарының береһе[2] Киото университетында яҡынса 22 мең студент уҡый.
3 кампусы бар, иң төп кампусы — Ёсида. Токио университеты менән бергә Японияның ике иң яҡшы университеттары тип иҫәпләнә[3].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Университеттан алда 1869 йылда Осакала нигеҙләнгән Химия мәктәбе (япон. 舎密局сэймикёку ) эшләгән. Һуңыраҡ 1886 йылда уның урынында Өсөнсө юғары мәктәп (япон. 第三髙等學校дайсан ко:то: гакко: ) асылған, шул уҡ йылда был мәктәп хәҙерге университеттың төп кампусына күсерелгән.
1897 йылда Өсөнсө юғары мәктәп бинаһында император университеттары системаһының бер өлөшө булараҡ Киото император университеты асылған, фән һәм техника колледжына нигеҙ һалынған. 1899 йылда юридик һәм медицина колледждары, 1906 йылда — әҙәбиәт колледжы барлыҡҡа килгән.
2004 йылдан яңы законға ярашлы Киото университеты илдең милли университеттары системаһына индерелгән.
Уҡыу йортоның Геофизика департаменты һәм шулай уҡ тәбиғи афәтте иҫкәртеү буйынса тикшеренеү институты Ер тетрәүҙәрҙе күҙаллау буйынса милли комитетының вәкиле булып тора[4]
Президенттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Университет тарихында 25 президент булған, шулай уҡ 5 кеше был вазифаһны биләмәйенсә уны ваҡытлыса башҡарған[5]. Хәҙерге президент Хироси Мацумото вазифаһын 2008 йылдың 1 октябренән биләй.
- Кикути Дайроку (1908—1912)
- Косаку Хамада (1937—1938)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Kyoto University: 2008/2009 Facts and Figures. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 июль 2012. 31 октябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Historical Sketch. About Kyoto University. Kyoto University (2004). 17 июль 2007 тикшерелгән.
- ↑ Рейтинг университетов мира (2010 года)
- ↑ Organizations with ties to CCEP CCEP, accessed 2011-03-19
- ↑ Presidents of Kyoto University


text:
Скачать тамғаларға CE (CE маркировкаһы) Conformité Européenne — «европа ярашлы» вектор форматта ai., cdr, cmx, eps, архив һәм бер svg pdf: znak-CE.zip скачать тамғаларға буйынса европа форматына. png: 2000 px, 600 px, 300 px. CE маркировкаһы (франц аббревиатуралар. Conformité Européenne — «европа ярашлы») — махсус билдәләр, тауар килтереү, акциялар ул, ...Артабан уҡырға »
Владимир путин, Сергей Шойгу — фото рөхсәте менән ҙур
Фото путин менән Шойгу юғары һәм рөхсәт Скачать: 4074 px; 600 px.Артабан уҡырға »
Владимир путин ироничный портреты
Фото Скачать «Владимир Путин Ироничный» иң яҡшы сифаты.: 3927 px; 600 px.Артабан уҡырға »
Владимир путин Ангела Меркель һәм — фото рөхсәте менән ҙур
Германия канцлеры Ангела Меркель менән рәсәй президенты владимир путин рөхсәте менән ҙур һәм фото Скачать: 4371 px; 600 pxАртабан уҡырға »
Владимир путин һәм патриарх Кирилл — фото рөхсәте менән ҙур
Патриарх кирилл менән фотоға рөхсәте менән ҙур владимир путин Скачать: 3132 px, 600 px.Артабан уҡырға »


text:
- Подробности
- Просмотров: 556
ЗЛАТОУСТ ВОСКРЕСЕНИЕ ДИНДӘШ ИР-ЕГЕТТӘР МОНАСТЫРЫ (3‑сө класлы). 1849 й. Златоустан 58 саҡырым алыҫлыҡта Иструть й. (Әй й. ҡушылдығы) ярында Троицк өйәҙендәге Йүрүҙән диндәштәр скитын үҙгәртеү һөҙөмтәһендә нигеҙ һалына. Нигеҙ һалыусыһы һәм тәүге настоятеле — Иоанн (В.Ф.Гордеев). Исемен Изге Синодтың 1849 й. 28 февр. указына ярашлы ала. Монастырҙың 2 сиркәүе була: Воскресение (1897 й. яна), ағастан, 1851 й. төҙөлә һәм изгеләндерелә, Христос Терелеүе хөрмәтенә өҫтәле була, һәм Покров, таштан, диндәшлек чины б‑са 1901 й. епископ Антоний III тарафынан изгеләндерелә, Пресвятая Богородица Покровы хөрмәтенә ҡуйылған өҫтәле була. Монастырҙа боронғо православиеның иң изге әйберҙәре һаҡлана: Нерукотворный Спас иконаһы, уны ш. уҡ исемдәге байрамда һәм Троицала (ҡара: Ун ике байрам) тәре йөрөштәренә алып сығыр булғандар, изге благоверная Анна Кашинскаяның уның изге мәйете һалынған ракала изгеләндерелгән һәм изге ҡалдыҡтары ҡуйылған иконаһы, антиминс (изге ҡалдыҡтар м‑н яулыҡ, миһраптағы өҫтәлдә ята, 1652 й. изгеләндерелә). Воскресение сиркәүендә Служебник (1603 й. нәшер ителгән), ҡорамды изгеләндереү уңайынан Мәскәү митрополиты Филарет ебәргән өҫтәл Инжилы (1637 й. нәшер ителгән) һәм 17 б. башҡа дини китаптары һаҡлана. Монастырь 34 кешегә иҫәпләнә (настоятель‑игумен, ҡаҙнасы, 5 иеромонах, 2 иеродиакон, 25 монах), ғәмәлдә бында йәшәүселәр әҙерәк була (1819 й. настоятель һәм 8 монах). Асылыу мәленә монастырға Ҡуҫа заводының ҡаҙна ерҙәренән 110 дисәтинә ер бирелә, ш. иҫ. 57 дисәтинә һөрөнтө ер һәм болон, 11 дисәтинәнән ашыу урман, 41 дисәтинәнән ашыу һаҙлыҡ, 1917 й. — 304 дисәтинә ер. Уның ҡарамағында 5 ағас часовня, хөжрәләр урынлашҡан ағас бина, ат һарайы м‑н ҡунаҡхана, 4 тирмән, мал аҙбары, тимерлек була. 20 б. башына монастырь Уралда диндәшлектең үҙәгенә әүерелә, Белорет заводының, Златоуст (Косотур) заводының, Һатҡы заводының һәм улар эргәһендәге ауылдарҙың беглопоповсыларын диндәшлеккә өгөтләү м‑н шөғөлләнә; уның миссионерлыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә 80‑гә яҡын мосолман христиан динен ҡабул итә. Православие байрамдары ваҡытында яҡын‑тирә ауылдарҙағы диндәштәр ҡатнашлығында, монастырь часовняларына һуғылып, тәре йөрөштәре үткәрелә. Монастырь хәйриә м‑н шөғөлләнә: уның ҡарамағында диндәш ҡарттар йорто була; хөжрәләрҙә хеҙмәт иткән етем малайҙар тәрбиәләнә, уларҙы уҡырға‑яҙырға, боронғо урыҫ православиеһы йырҙарын (улар ырғаҡлы ноталар м‑н яҙылған) йырларға, иҫке чин ҡағиҙәләре б‑са дини йолалар башҡарырға (ҡара: Старообрядсылыҡ) өйрәтәләр. Беренсе донъя һуғышы йылдарында монастырь мохтаждарға матди ярҙам күрһәтә, фронтовиктар һәм ҡасаҡтар ғаиләләрендәге малайҙарҙы аҫрай, земствоға лазарет өсөн бина бирә. 15 ҡаҙаҡ ауырлығындағы сынйырҙар аҫып йөрөгән молчальник Макарий атаҡай, священноинок Афанасий, инок Антоний һ.б. диндарлыҡ һәм аскетлыҡ (ҡара: Дини аскетизм) ҡаһарманлығы м‑н дан ҡаҙана. 1921 й. монастырь ябыла, ерҙәре национализациялана; ғибәҙәт ҡылыу ҡорамда 30‑сы йй. башына тиклем үткәрелә. 30‑сы йй. 2‑се ярт. төҙөлөш эштәре барышында Покров сиркәүе яртылаш емертелә, көмбәҙе м‑н манараһы алып ташлана; бөтә часовнялары юҡ ителә. 1992 й. монастырь диндарҙарға ҡайтарыла, 1993 й. башлап Силәбе епархияһының Воскресение дөйөм православие монастыры булараҡ эшләй. Настоятелдәре: Иоанн (Гордеев; 1849 й. алып), Иоанн (1866 й. алып), Палладий (1912 й. ғин. алып), Антоний (1912 й. июненән), Антоний (А.Н.Миловидов; 1913 й. февр. алып), Сергий (А.Ушаков; 1993 й. алып).
Әҙәб.: Игнатьев Р.Г. Монастыри Уфимской епархии//Памятная книжка Уфимской губернии на 1873 г. Уфа, 1873; Матвеев С.И. Краткая история Златоустовского Воскресенского Единоверческого мужского монастыря Уфимской губернии, Златоустовского уезда. Уфа, 1913.
Н.П.Зимина, Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Күп ауырыуҙарҙың сәбәбе нервынан икәнлеге сер түгел. Ә бына шул юҡ-барға туҙыныуҙың нигеҙе лә кеше холҡондағы тиҫкәре сифаттарға бәйле.
Һау-сәләмәт йәшәргә теләһәгеҙ, иң элек шул насар ғәҙәттәрҙән ҡотолорға кәрәк. Был тиҫкәре сифаттарҙың барыһы ла динебеҙҙә телгә алына, тип әйтергә мөмкин. Иманлы, динде ихлас ҡабул иткән кеше, ошо алама күренештәрҙән алыҫ тороп, һаулығын да нығыта тигән һүҙ.
Ҡара көнсөллөк – кешеләге бик насар сифаттарҙың береһе. Көнсөл кешеләр гел бүтәндәргә ҡыҙығып йәшәй, уларға һаман нимәлер етмәй. Ә һәр ваҡыт борсолоп, ҡәнәғәт булмайынса йәшәү, билдәле инде, йөрәк ауырыуҙарына, бигерәк тә стенокардияға илтә.
Ғорурлыҡ тигән төшөнсә бар. Ундай кеше үҙен башҡаларҙан өҫтөн ҡуйырға ярата, ауыр хәлдә ҡалһа ла, ярҙам һорамаҫҡа тырыша. Ғәҙәттә, уның яҡшы сифаттарын, таланттарын башҡалар дөрөҫ баһаламай, күрмәмешкә һалыша. Һөҙөмтәлә был кеше күңелһеҙләнә, үҙен кәрәкһеҙ кеше итеп тоя башлай, психик баҫым йонсота. Ә был иһә ашҡаҙан аҫты һуты эшләп сығарыуҙы арттыра, ә артыҡ һут лайлалы тышсаны “ашай”, шулай итеп, ашҡаҙан ауырыуҙары – гастрит, ашҡаҙан йәрәхәте килеп сыға.
Күңелһеҙ йөрөү һөҙөмтәһендә, бындай кешенең организмында шатлыҡ гормондары – серотонин һәм эндорфин кәмей. Уларҙы тулыландырыу юлын ул, ғәҙәттә, араҡынан эҙләй башлай. Кәйеф күтәреү өсөн аҙ-аҙлап төшөрә торғас, үҙенең эскесегә әйләнгәнен дә һиҙмәй ҡала. Эскелек иһә тағы ҡатмарлыраҡ ауырыуҙарға юл аса.
Ҡышын ҡарын да бирмәҫ һарандарҙы инсульт гел һағалап тора, сөнки һаран кеше тинләп һанап тота, ҙурыраҡ әйбер һатып алған йәки бурысҡа аҡса биреп торған һайын стресс кисерә. Ә был баш мейеһендәге ҡан тамырҙарының тарайыуына килтерә, һөҙөмтәлә уға ҡан һауырға мөмкин. Инсульттан һуң һауығыу процесы ла һарандарҙа бик ауыр бара.
Аҫтыртын, үсле, тиҙ бәхәскә кергән кешеләр араһында аллергия киң таралған. Тауыш сығарыу, бәхәсләшеү арҡаһында уларҙың нервы системаһы гел әүҙем эшләй. Һөҙөмтәлә ҡанға күп күләмдә ферменттар ҡушыла, тәндәге күҙәнәктәр бер-береһе менән көрәшә башлай. Аллергия, биттәге бетсәләр – шуның һөҙөмтәһе. Ундайҙарҙың бәләкәй генә яралары ла оҙаҡ төҙәлә.
Ә бына бөйөр ауырыуҙары ҡурҡаҡтарҙы “ярата”. Ҡурҡҡанда организмда адреналин күп эшләнә һәм, билдәле, ағза, артыҡ шыйыҡлыҡты сығарырға теләп, көслөрәк эшләй башлай. Гел хәүефләнеп йәшәгәндә ул һаман да шулай саманан тыш һейҙек ҡыуа. Кеше һейҙекте тота алмай башлай, сутозлар нисбәте үҙгәрә, нефриттар үҫеш ала, бөйөр эшмәкәрлеге тамам боҙола. Ахырҙа ул йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙарына – гипертония, дистония, атеросклерозға килтерә.
Артыҡ оялсанлыҡ, кәрәгенән тыш тыйнаҡлыҡ кеүек сифаттарҙың да зыяны бар. Үҙ-үҙенә ышанмаған, үҙен түбән баһалаған, гел үҙенән ҡәнәғәт булмаған кешеләрҙә депрессия йыш күҙәтелә. Ундайҙар, ғәҙәттә, алға ҙур маҡсат ҡуя, әммә бер аҙҙан был хаҡта ентекләп тикшереп, үтәп булыуына шикләнә башлай. Һөҙөмтәлә даими стресс, ҡәнәғәтһеҙлек, күңел төшөнкөлөгө күҙәтелә. Иң элек нервы системаһына зыян килә. Ошо хәл дауам иткәндә, табип бер көндө “маниакаль-депрессив психоз” тигән диагноз ҡуя. Был иһә ауыр психик ауырыуҙарҙың береһе һанала.


text:
Май
Май
Йөкмәткеһе
Байрамдар, тантаналарҮҙгәртергә
Халыҡ-араҮҙгәртергә
- 3 май — Халыҡ-ара матбуғат азатлығы көнө
- 8 май — Бөтә донъя Ҡыҙыл Тәре һәм Ярым Ай көнө
- 12 май — Бөтә донъя шәфҡәт туташтары көнө
- 15 май — Халыҡ-ара ғаилә көнө
- 17 май — Халыҡ-ара электр бәйләнеше көнө
- 18 май — Халыҡ-ара музейҙар көнө
- 21 май — Мәҙәни үҫеш өсөн халыҡ-ара ЮНЕСКО көнө
- 31 май — Бөтә донъя тәмәкенән баш тартыу көнө
РәсәйҮҙгәртергә
- 7 май — Радио көнө, барлык элемтә тармаҡтары хеҙмәткәрҙәре байрамы
- 9 май — Еңеү көнө
- 19 май — Пионерҙар ойошмаһы төҙөлгән көн
- 24 май — Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө
- 27 май — Дөйөм Рәсәй китапханалар көнө
- 27 май — Химиктар көнө
- 28 май — Ил һаҡсылары көнө
БашҡортостанҮҙгәртергә
- 30 май — Башҡорт АССР-ының өсөнсө Конституцияһы ҡабул ителгән көн


text:
Прямо:
Автобусный пер. Автобусная ул. ул. Маршала Новикова Вербная ул. Репищева ул. Парашютная ул. Коломяжский пр. пр. Испытателей Светлановская пл. Светлановский пр. пр. Тореза
Обратно:
пр. Тореза ул. Курчатова ул. Жака Дюкло Светлановский пр. Светлановская пл. пр. Испытателей Коломяжский пр. Парашютная ул. Репищева ул. Вербная ул. ул. Маршала Новикова Автобусная ул. Автобусный пер.
Прямо:
ул. Шаврова пр. Авиаконструкторов Шуваловский пр. Планерная ул. Глухарская ул. пр. Авиаконструкторов Шуваловский пр. Комендантский пр. Долгоозёрная ул. Ольховая ул. пр. Королёва ул. Маршала Новикова Парашютная ул. Солунская ул. Мигуновская ул. 3-я линия 1-й половины ул. Аккуратова Фермское шоссе Скобелевский пр. пр. Энгельса Выборгское шоссе пр. Луначарского
Обратно:
пр. Луначарского пр. Энгельса Скобелевский пр. Фермское шоссе ул. Аккуратова 3-я линия 1-й половины Мигуновская ул. Солунская ул. Парашютная ул. ул. Маршала Новикова пр. Королёва Долгоозёрная ул. Комендантский пр. Шуваловский пр. пр. Авиаконструкторов Глухарская ул. Планерная ул. Шуваловский пр. пр. Авиаконструкторов ул. Шаврова
Прямо:
Репищева ул. Парашютная ул. ул. Маршала Новикова пр. Испытателей Коломяжский пр. ул. Матроса Железняка Новосибирская ул. Торжковская ул.
Обратно:
наб. Чёрной речки Коломяжский пр. Богатырский пр. Серебристый бульвар пр. Испытателей ул. Маршала Новикова Парашютная ул. Репищева ул.
Прямо и обратно:
Автобусный пер. Автобусная ул. ул. Маршала Новикова Вербная ул. Репищева ул. Парашютная ул. Коломяжский пр. пр. Испытателей Комендантская пл. Комендантский пр. Шуваловский пр. пр. Авиаконструкторов Глухарская ул.
Прямо:
Школьная ул. Яхтенная ул. Приморский пр. ул. Савушкина Планерная ул. Камышовая ул. Стародеревенская ул. ул. Ильюшина Комендантская пл. ул. Уточкина пр. Королёва Коломяжский пр. Парашютная ул. Репищева ул. Вербная ул. Афонская ул.
Прямо:
Афонская ул. Вербная ул. Репищева ул. Парашютная ул. Коломяжский пр. пр. Королёва ул. Уточкина Комендантская пл. ул. Ильюшина Стародеревенская ул. Камышовая ул. Планерная ул. ул. Савушкина Яхтенная ул. Приморский пр. ул. Савушкина
Прямо и обратно:
пр. Королёва ул. Шаврова Комендантский пр. Комендантская пл. пр. Испытателей Коломяжский пр. Парашютная ул. ул. Лётчика Паршина ул. Академика Харитона
Прямо:
Орлово-Денисовский пр. ул. Академика Харитона ул. Лётчика Паршина Парашютная ул. Шуваловский пр. Ново-Никитинская ул. Автобусная ул. ул. Маршала Новикова Вербная ул. Репищева ул. Парашютная ул. Коломяжский пр. пр. Испытателей Комендантская пл. Комендантский пр. Шуваловский пр. пр. Авиаконструкторов ул. Шаврова
Обратно:
пр. Авиаконструкторов Шуваловский пр. Комендантский пр. Комендантская пл. пр. Испытателей Коломяжский пр. Парашютная ул. Репищева ул. Вербная ул. ул. Маршала Новикова Автобусная ул. Ново-Никитинская ул. Шуваловский пр. Парашютная ул. ул. Лётчика Паршина ул. Академика Харитона Орлово-Денисовский пр.
Прямо:
Репищева ул. Парашютная ул. Коломяжский пр. Богатырский пр. Гаккелевская ул. Комендантская пл. ул. Ильюшина Стародеревенская ул. Камышовая ул. Шуваловский пр. ул. Оптиков Яхтенная ул. Мебельная ул. Шуваловский пр.
Обратно:
Шуваловский пр. Камышовая ул. Стародеревенская ул. ул. Ильюшина Комендантская пл. Гаккелевская ул. Богатырский пр. Коломяжский пр. Парашютная ул. Репищева ул.
Прямо:
ул. Прокофьева ул. Симонова пр. Просвещения ул. Хошимина ул. Композиторов Суздальский пр. Суздальское шоссе Дорога в Каменку Парашютная ул. Долгоозёрная ул. пр. Королёва ул. Уточкина Комендантская пл. ул. Ильюшина Стародеревенская ул. Богатырский пр. Яхтенная ул. ул. Оптиков Шуваловский пр. Камышовая ул.
Обратно:
Шуваловский пр. ул. Оптиков Яхтенная ул. Богатырский пр. Стародеревенская ул. ул. Ильюшина Комендантская пл. ул. Уточкина пр. Королёва Долгоозёрная ул. Парашютная ул. Дорога в Каменку Суздальское шоссе Выборгское шоссе ул. Хошимина пр. Просвещения ул. Симонова ул. Прокофьева ул. Жени Егоровой
Прямо:
Афонская ул. Вербная ул. Репищева ул. Парашютная ул. ул. Маршала Новикова пр. Испытателей Комендантская пл. ул. Уточкина пр. Королёва ул. Шаврова Планерная ул. Глухарская ул.
Обратно:
Глухарская ул. пр. Авиаконструкторов ул. Шаврова пр. Королёва ул. Уточкина Комендантская пл. пр. Испытателей ул. Маршала Новикова Парашютная ул. Репищева ул. Вербная ул. Афонская ул.
Прямо:
ул. Шаврова пр. Королёва Долгоозёрная ул. Парашютная ул. ул. Маршала Новикова пр. Королёва Коломяжский пр. Богатырский пр. Туристская ул. ул. Оптиков Шуваловский пр.
Обратно:
Шуваловский пр. Богатырский пр. Коломяжский пр. пр. Королёва ул. Маршала Новикова Парашютная ул. Долгоозёрная ул. пр. Королёва ул. Шаврова Комендантский пр.
Прямо:
ул. Уточкина пр. Королёва ул. Маршала Новикова Парашютная ул. Комендантский пр. Кольцевая автодорога Горское шоссе Левашовское шоссе
Обратно:
Левашовское шоссе Горское шоссе Левашовское шоссе Кольцевая автодорога Комендантский пр. Парашютная ул. ул. Маршала Новикова пр. Испытателей Комендантская пл. ул. Уточкина
Прямо:
Коломяжский пр. Парашютная ул. Репищева ул. Вербная ул. Земский пер.
Обратно:
Земский пер. ул. Щербакова Репищева ул. Парашютная ул. Коломяжский пр.
Прямо:
Фермское шоссе ул. Аккуратова 3-я линия 1-й половины Мигуновская ул. Солунская ул. Парашютная ул. ул. Маршала Новикова пр. Королёва ул. Уточкина Комендантская пл. Комендантский пр. Шуваловский пр. Планерная ул. Глухарская ул.
Обратно:
Глухарская ул. пр. Авиаконструкторов Шуваловский пр. Комендантский пр. Комендантская пл. ул. Уточкина пр. Королёва ул. Маршала Новикова Парашютная ул. Солунская ул. Мигуновская ул. 3-я линия 1-й половины ул. Аккуратова Фермское шоссе
Прямо и обратно:
Торфяная дорога Гаккелевская ул. Комендантская пл. пр. Испытателей ул. Маршала Новикова пр. Королёва пр. Сизова Парашютная ул. Долгоозёрная ул. Вербная ул. Репищева ул. ул. Щербакова Земский пер. Вербная ул. Афонская ул. ул. Щербакова Новоколомяжский пр.
Прямо:
Фермское шоссе ул. Аккуратова 3-я линия 1-й половины Солунская ул. Парашютная ул. Байконурская ул. пр. Королёва ул. Уточкина Комендантская пл. Гаккелевская ул. Торфяная дорога Липовая аллея ул. Савушкина Туристская ул. Приморский пр. ул. Савушкина
Обратно:
ул. Савушкина Липовая аллея Торфяная дорога Гаккелевская ул. Комендантская пл. ул. Уточкина пр. Королёва Байконурская ул. Парашютная ул. Солунская ул. 3-я линия 1-й половины ул. Аккуратова Фермское шоссе
Прямо:
Парашютная ул. Серебристый бульвар пл. Льва Мациевича Серебристый бульвар пр. Королёва Коломяжский пр. наб. Чёрной речки Ланское шоссе Новосибирская ул. Белоостровская ул. Кантемировская ул. Лесной пр. ул. Академика Лебедева Боткинская ул. пл. Ленина ул. Комсомола Арсенальная ул. Кондратьевский пр. пл. Калинина Лабораторная ул. Лабораторный пр. Бестужевская ул. Замшина ул. Брюсовская ул.
Обратно:
Пискарёвский пр. пр. Мечникова Замшина ул. Бестужевская ул. Лабораторный пр. Лабораторная ул. пл. Калинина Кондратьевский пр. Арсенальная ул. ул. Комсомола пл. Ленина Боткинская ул. ул. Академика Лебедева Лесной пр. Кантемировская ул. Белоостровская ул. Студенческая ул. Сердобольская ул. Торжковская ул. Новосибирская ул. Ланское шоссе наб. Чёрной речки Коломяжский пр. пр. Королёва Серебристый бульвар пл. Льва Мациевича Серебристый бульвар Парашютная ул.


text:
Ноябрҙең һуңғы көндәрендә Саха Республикаһында (Якутия) мәртәбәле байрам – “Хомус көнө” уҙғарылды. Сарала Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән, шул иҫәптән Япония, Эфиопия, Финляндия һәм Американан биш йөҙгә яҡын кеше ҡатнаша. Башҡортостан исеменән байрамда билдәле виртуоз ҡумыҙсы Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов сығыш яһаны.
«Башҡортостан менән Саха Республикаһы араһында сәнғәт өлкәһендә күптән инде ныҡлы дуҫлыҡ ептәре һуҙылған. Шуға күрә лә байрамды ойоштороусылар мине үҙ туғанын ҡаршылағандай ихлас ҡабул иттеләр. Журналистар менән бик күп аралаштыҡ. Республика телеканалдырының береһендә сығыш яһап, мин, үҙебеҙҙең башҡорт ҡумыҙы сәнғәтенең үҫеше, беҙҙә уларҙың ниндәй төрҙәре һаҡланып ҡалыуы тураһында һөйләнем. Шулай уҡ ағас ҡумыҙҙа «Арбау»ҙы, тимер ҡумыҙҙа «Сал быуаттар ауазы»н, хайранда «Төн», халыҡ көйҙәренә попурри һәм «Салауат маршы»н уйнап ишеттерҙем», -тип тәҫъораттары менән уртаҡлашты Миңлеғәфүр Зәйнетдинов.
«Хомус көнө» байрам ғына түгел, ә донъя кимәлендә был боронғо музыкаль ҡорал сәнғәтен һаҡлау һәм үҫтереүғә бәйле саралар декадаһы ла. Төрлө төбәктән килгән ҡунаҡтар «Хомус музейы»нда экскурсияла була, «Хомус тураһында легенда» китабының исем туйында ҡатнаша, Саха Республикаһының мәҙәниәт министры Владимир Тихонов һәм Якутия мэры Айсен Николаев менән осраша.
Сара сиктәрендә уҙған «түңәрәк өҫтәл»дә ҡумыҙ сәнғәтенең киләсәге, артабан үҫеше, Якутияла Донъя виртуоз хомуссылары-ҡумыҙсылары аллеяһын булдырыу мәсъәләләр ҡаралды. «Шулай уҡ, мәртәбәле форумда виртуоз ҡумыҙсылар йәшәгән төбәктәрҙә концерттар ойоштороу һәм башҡа етди һорауҙар тураһында ла һөйләшелде», - тине Миңлеғәфүр Миңлеәхмәт улы.
Бөгөн ҡумыҙ сәнғәте ике йөҙ илдә һаҡланып ҡалған. Бөтә донъя буйынса «виртуоз-хомуссы» исемен йөрөтөүселәр ни бары ун һигеҙ кеше. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙың алтыһы бөгөнгө көндә фанни донъяларҙа. Башҡортостанда был мәртәбәле исемгә лайыҡ булыусылар Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Роберт Зәһретдинов һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәйхзада Бабич исемендәге Дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Миңлеғәфүр Зәйнетдинов.
«Хомус көнө»нөң ябыу тантанаһы «Опера һәм балет театры»нда ҙур концерт менән тамамлана. Тамашала халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, төбәк-ара, республика конкурстары еңеүселәре, лауреаттары ҡатнаша. Унда яҡташыбыҙ Миңлеғәфүр Зәйнетдинов ҡумыҙҙа үҙенең бар оҫталығын күрһәтеп сығыш яһап алҡыштарға күмелә һәм Саха Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.
Өҫтәп шуны әйтергә кәрәк, хомус (ҡумыҙ) йәки, Европала һәм Америкала аталыуынса, варган бар континенттарҙа тиерлек ҡулланылған боронғо музыкаль инструмент. Был сүкеш һәм һандал ярҙамында эшләнгән донъялағы берҙән-бер музыка ҡоралы. Шуға күрә лә Якутияла уҙғарылған ҡумыҙ байрамында был ҡоралда уйнаусы музыканттар ғына түгел, тимерселек эшенең иң маһир оҫталары ла ҡатнашыуы ла осраҡлы түгел ине.


text:
Дәүләкән районының Яңы Яппар ауылында Ҡырҡ өйлө-мең ырыуының дүртенсе йыйыны уҙғарылды
Дәүләкән районының Яңы Яппар ауылындағы йыл һайын ойошторолоп килгән был байрам йолаға әйләнде. Ауыл халҡы ла, ойоштороусылар ҙа, ошо төбәк тарихы менән ҡыҙыҡһыныусылар ҙа был йыйынға етди әҙерләнә, сөнки ул тап ата-бабаларҙың традицияларын һаҡлап уҙғарылған сараларҙың береһе. Бында хөрмәтле игенселәр, ер батырҙары ғына түгел, ә йыл әйләнәһенә халҡы, ошо ырыу, төбәк өсөн хеҙмәт иткән һәр кем телгә алына, киләсәккә пландар төҙөлә, маҡтарҙай ир-егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар сәхнә түренә күтәрелә.
“Һеҙҙең кеүек илен, ерен яратҡан кешеләр”
Шуныһы ҡыҙыҡ, тап ошо көндә Башҡортостандың ғына түгел, унан ситтә йәшәгән башҡорттарҙың да байрамдары үтте. Йәнең ҡайҙа теләй, шунда ашыҡ! Йылға аша ғына “Өршәк буйы уйындары”на меркеттәр тупланды. Шуға күрә, бәлки, халыҡ унда ағылыр, был йыйынға килмәҫ, тигән уй ҙа булды. Әммә һәр кемгә үҙ төбәге, үҙ ырыуы ҡәҙерле. Дим буйы яры төрлө ауыл, ҡалаларҙан килгән башҡорттар менән тулды. Халыҡ ҡырмыҫҡа иләүе кеүек ҡайнап торҙо. Ҡунаҡтар ҙа мәртәбәһен белеп, майҙан түренә ашыҡты, ә хужалар уларҙы ҡымыҙ менән ҡаршы алды. Иң дөрөҫ ҡунаҡ ҡаршылау ана шул ул – кеше бит юлдан һыуһап килә, унда икмәк, тоҙ ҡайғыһы юҡ. Етмәһә, саңланып килгән ҡулдар менән ап-аҡ икмәккә үрелмәйһең бит инде. Был хаҡта үҙ сығыштарында Мәрйәм Бураҡаева ла әйткәне булды. Ҡунаҡтарҙы үҙебеҙсә, саф башҡортса ҡаршыларға өйрәнергә кәрәк. Яңы Яппарҙа ҡымыҙ күп, улар – республика ҡымыҙсыларын ҡаршылаған халыҡ, шуға һәр тирмәлә ҡунаҡтарҙы шифалы эсемлек менән ҡаршылап тороуҙары бигерәк күңелле булды.
Байрамды тантаналы асҡандан һуң район хакимиәте башлығы урынбаҫары, төбәк ҡоролтайы етәксеһе Зиннур Ғайсин һүҙ алып, Дим буйында йәшәгән Ҡырҡ өйлө-мең башҡорттары тарихын һөйләне, берҙәмлеккә саҡырҙы. Ул шулай уҡ сараны ойоштороуға ярҙам күрһәткәндәре өсөн Илида Рәхимоваға, Айҙар Хаматовҡа, Илгиз Ғиззәтуллинға, Сәрүәр Иманбаевҡа, бағыусылыҡ эше өсөн Фәнүр Сәлимгәрәевкә, Фәрүәз Хәлиуллинға, йолаларҙы һаҡлау маҡсатынан бик күп эш башҡарғаны, йәштәрҙе тәрбиәләүгә ҙур өлөш индергәндәре өсөн Ирек Хаматовҡа, Земфира Ғүмәроваға, Гөлсимә Таһироваға, Ғәлимә Ғәниеваға, Надиә Миңлебаеваға, Рәсимә Сафинаға Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайының Рәхмәт хаттарын тапшырҙы.
Дәүләкән районы хакимиәтенең Рәхмәт хатына һәм ҡиммәтле бүләккә Сергей Рихтер һәм Дәүләкән ағинәйҙәр хәрәкәте етәксеһе Гөлниса Нәғимйәнова лайыҡ булды.
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты менән берлектә әүҙем эшләй Ҡырҡ өйлө-мең башҡорттары. Башҡорт телен яҡлап ҡултамғалар йыйғанда ла улар әүҙемлек күрһәтте. Көн ярым эсендә республиканан 20 меңгә яҡын ҡултамға йыйылды бит. Был – битараф булмау күрһәткесе! Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының Почет грамотаһына Рәшит Әкимбәтов, Әхиәр Әйүпов, Рәфис Әхмәтрәхимов, Рәлиф Булатов, Рәфил Вилданов лайыҡ булды. Улар Ҡырҡ өйлө-мең башҡорттары йәшәгән төбәктәрҙән – Дәүләкән, Әлшәй, Шишмә районы егеттәре.
Табын ырыуҙары союзының идара рәйесе, яҙыусы, Милли архивтың директор урынбаҫары Нияз Сәлимов үҙ сиратында был ерлектә заманында Табын ырыуы вәкилдәре лә йәшәгәнен телгә алды. Ул Дәүләкән районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Зиннур Ғайсинға һәм отставкалағы подполковник, быйыл Ростов өлкәһендә автойөрөш ойоштороп, шул ерҙәрҙә ятҡан Башҡортостан яугирҙәрен ерләгән Мәхмүт Сәлимовҡа Маҡтау ҡағыҙҙары тапшырҙы.
Бәләбәй районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе, райондың почетлы гражданы Сәлих Хәйруллин үҙ сиратында ырыуҙаштарын байрам менән тәбрик итте, киләсәктә үҙ төбәктәрендә лә ошондай саралар ойошторорға ниәтләүен белдерҙе.
Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, сығышы менән ошо район егете Вячеслав Аброщенко был төбәктә үткән йыйындарҙа һәр саҡ ҡатнаша. Ул халыҡ байрамдарына финанс яғынан ярҙам да күрһәтә.
Йыйындың тағы ла бер ҙур ҡунаҡтарының береһе – Рәсәй Геройы, осоусы-космонавт Михаил Корниенко. Дәүләкән ере өсөн космонавтар менән күрешеү йолаға әйләнеп бөткән. Бында Калиновка ауылында Урал Солтанов исемендәге аэрокосмос мәктәбе лә эшләй. Әйткәндәй, тап ошо йыйын үткән көндәрҙә унда тарихи ҡомартҡы – “МИГ-21” самолетын аэропорттан алып килеп ултыртты.
— Ерҙе мин Йыһан ҡатламдарынан да, болоттар араһынан да, төрлө бейеклектәрҙән дә күрҙем, әммә ерҙең бар йәме – ул кешеләр. Һеҙҙең кеүек илен, ерен яратҡан кешеләр! – тине Рәсәй Геройы.
Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы, “Дәүләкән ынйылары”, “Яппарым – пар ҡанатым”, “Дәүләкән ырыуы” китаптары авторы Рәүеф Мөхәмәтғәлин һәр мәҡәләһендә генә түгел, сығышында ла яңылыҡтары менән ҡыуандыра. Был юлы ул Ҡырҡ өйлө-мең башҡорттарының ҡор башы Филүс Хәлиуллинға 1978 йылда Алпамыша тауында Аллағол батыр ерләнгән үрҙән табылған һөңгө башы бүләк итте. Был ҡомартҡы һәр саҡ рухи көс, ҡәүемебеҙ батырҙарыныҡы кеүек ҡеүәт биреп тороуын теләне.
Байрам йәме – егәрлеләр,
Байрам йәме – көслөләр
Алда әйткәнемсә, ҡунаҡтар, сарала ҡатнашҡан һәр кем тирмәләр менән танышты. Уларҙа башҡорт халҡының көнкүрешенә бәйле ҡомартҡылар урын алған. Бөгөн этноауылдар тураһында йыш телгә алабыҙ. Танһыҡ булып китә ул ата-бабалар йәшәгән тирмәләрҙә ризыҡланып, берәй аҙна булһа ла йәшәп ҡарау теләге!
Тирмәләрҙә – милли рух, ҡеүәт, уңайлыҡтар. Һауа ла бында саф, ҡояшлы көндөң эҫеһе лә тойолмай. Ә милли ризыҡтарҙан өҫтәлдәр һығылып тора. Үҙ-ара һөйләшкәндә лә табын ҡараусылар, ерлектәге халыҡ мәрәкәләп, һәр нәмәнән ҡыҙыҡ табып һөйләшә. Был – башҡорт халҡының сәсән телле асылының бер сағылышы.
Төбәк халҡын байрам менән ҡотларға Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы Рим Рәхимов, Мәскәүҙәге “Саптар” ҡурайсылар ансамбле етәксеһе Руслан Биктимеров, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, “Байыҡ” телевизион конкурсы лауреаты Әхмәт Яҡупов, Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһы һәм театры ижад берекмәһе артистары, ҡурайсы Азамат Асаинов һәм актер Илфир Баймырҙин, үҙешмәкәр йырсы Гөлфиә Шәүәлиева килгәйне. Уларҙың сығышын халыҡ яратып ҡабул итте. Төбәктә танылған йырсы Рафаэль Дәүләтбаевтың моңдары йылы ямғыр менән бергә күңелдәргә танһыҡ йыр булып тулды! Халҡыбыҙҙың төбәк таланттарына етәме һуң?! Иҫ китмәле бит тауыштары!
Төбәктең 95 йәшлек иң өлкән кешеһе Нуретдин Сәләховтың сығышы шулай уҡ халыҡтың күңеленә хуш килде.
Был ҡәүемдә иң оҙаҡ бергә ғүмер иткәндәрҙе йыл да тәбрикләйҙәр. Быйыл был бүләккә гәүһәр туйҙарын билдәләгән Тәғзимә менән Зәки Ҡотлояровтар лайыҡ булды. Өйләнешеүҙәренә бер йыл тулған Динә һәм Рәмил Ғәлимовтар ҙа тәбрикләүһеҙ ҡалманы.
Кем сосораҡ, кем таһыллыраҡ?!
Артабан ярыштар башланды. Көрәшселәр сыҡты майҙан түренә. Уларҙы ҡеүәтләргә, һәр береһен һынап ҡарарға халыҡ йыйылды. Әйҙә, китте һыҙғырыш, исемләп маҡтау, әйҙүкләү!
55 килограмға тиклемгеләрҙән – Айбулат Шәйәхмәтов, 75 килограмғаса ауырлыҡтағылар – Илнур Ғүмәров, 90 килограмға тиклемгеләрҙән – Венер Йәғәфәров, ә инде унан да ауырыраҡтар араһында Фәрүәз Хәлиуллин 1-се урынды яуланы. Һәр батыр елкәһенә һарығын һалып, сәхнә түренә күтәрелде.
Гер күтәреүселәр араһында Самат Ғарипов (70 килограмм), Алмас Әминев (70-тән ауырыраҡ) еңеү яуланы. Ә ҡул көрәше буйынса еңеүсе булып Радик Зарбеев табылды.
Һәр йыйындың иң күркәм ярыштарының береһе – ул ат сабышы. Ярышта Зиннур Юлбирҙин, Айгиз Имамбаев, Руслан Хәбибуллин алдынғылыҡты бирмәне. Бәйгелә Зиннур Юлбирҙинға етеүсе булманы! Айгиз Имамбаев шулай уҡ махсус приз менән бүләкләнде.
Футбол ярышында Әлшәй районының Ибрай ауылы командаһы – 1-се, Яңы Яппар ауылы командаһы – 2-се, Дружба ауылы командаһы 3-сө урынды яуланы. Волейбол буйынса урындар түбәндәгесә бүленде: 1-се урын – Дәүләкән ҡалаһы, 2-се урын – Дружба ауылы, 3-сө урын — Яңы Яппар ауылы.
Төбәктә даими рәүештә халыҡ йыйыны ойошторолоп тороуы халыҡты ла берҙәм итә. Һуңғы йылдарҙа ғына Дәүләкән, Әлшәй, Шишмә, Миәкә ерҙәрендә йәштәр, өлкәндәр менән бәйле бик күп саралар ойошторолдо, мәсеттәргә нигеҙ һалынды. Былар барыһы ла халыҡтың дөйөм рухи күтәренкелегенә алып килә. Киләсәктә лә берҙәмлек менән алға ҡуйған маҡсаттарға табан атлағыҙ, ырыуҙаштар!
Дәүләкән районы.


text:
Йоплоҡ
Йоплоҡ — бөтөн һандың 2-гә тигеҙ бүленеүен-бүленмәүен күрһәткән һыҙаты.
Билдәләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йоп һан — 2-гә тигеҙ бүленгән бөтөн һан, мәҫәлән …−4, −2, 0, 2, 4, 6, 8…
Был билдәләмә буйынса, ноль һаны ла — йоп.
Таҡ һан — 2-гә тигеҙ бүленмәгән бөтөн һан, мәҫәлән: …−3, −1, 1, 3, 5, 7, 9…
- m һаны йоп булһа, уны күренешенә килтереп була; таҡ булһа, күренешенә килтереп була. Бында .
һандарҙың йоплоҡ билдәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Унарлы яҙыуҙа һандың һуңғы цифраһы йоп (0, 2, 4, 6 йәки 8) һан булһа, барлыҡ һан да йоп була, юғиһә был һан таҡ булып тора. Миҫал өсөн,
Йоп һандар: 22, 78, 1522, 8111300.
Таҡ һандар: 15, 511, 87247, 18950239.
Арифметика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бүлеү:
- Йоп / Йоп = һөҙөмтәнең йоплоғон алдан әйтеп булмай: һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп та, таҡ та була ала
- Йоп / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп була
- Таҡ / Йоп = һөҙөмтә бөтөн һан була алмай, шуға күрә йоплоҡ күрһәткесенә лә эйә була алмай
- Таҡ / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, таҡ була.
Тарих һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һан йоплоғо борон-борондан билдәле; төрлө мәҙәниәттәрҙә ул мистик мәғәнәгә эйә булған. Боронғо Ҡытай фәлсәфәһендә йоп һандар Инь төшөнсәһенә, так һандар Ян төшөнсәһенә бәйле.[1]
Төрлө илдәрҙә сәскә бүләк иткәндә, уларҙың һанына бәйле йолалар бар. АҠШ-ла, Европала һәм ҡайһы бер Көнсығыш илдәрендә бүләк иткән сәскә һаны йоп булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә иһә сәскә һаны таҡ булырға тейеш – йоп һанлы сәскәне мәйетте күмеүгә генә килтерергә тейешле.
Башҡорт мифологияһында йоп һандар бөтөнлөк һәм ырыҫ төшөнсәлеренә бәйле. Таҡлыҡ иһә башҡортта етешһеҙлек, кәмселек һәм яңғыҙлыҡ мәғәнәһенә эйә. Был йола «Ғәйепһеҙ дуҫ эҙләмә - таҡ ҡалырһың» тигән әйтемдә лә сағыла.[2].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Рифтин Б. Л. Инь и Ян. Мифы народов мира. 1-се том, Мәскәү: Советская энциклопедия, 1991. 547-се бит.
- ↑ Хисамитдинова Ф. Г. Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. Өфө, 2010.


text:
- Подробности
- Просмотров: 533
ИНЖИЛ ХРИСТИАН-БАПТИСТАРЫНЫҢ ҒИБӘҘӘТ ҠЫЛЫУ ЙОРТО, “Бөтә халыҡтар өсөн ғибәҙәтҡылы уйорто”. Өфөлә урынлашҡан. 1976 й. төҙөлә (1 ҡатлы), 1992 й. яңы бинаһы һалына. Башҡортостан инжил христиан‑баптистары сиркәүҙәре берекмәһе ҡарамағында. Ғибәҙәт ҡылыу йортоноң бинаһы (майҙаны 580 м2) кирбестән төҙөлгән, 2 ҡатлы, ҡыйығына ҙур булмаған тәреле башня ҡуйылған. 250 урынлыҡ ғибәҙәт ҡылыу залында (майҙаны 150 м2) вәғәзсе өсөн кафедра, сиркәү хоры өсөн урын, тәре рәүешендә тәҙрә бар. Икенсе ҡаты тәңгәлендә 2 балкон (дөйөм һыйҙырышлығы яҡынса 100 кеше) урынлашҡан. Имсәк балалы ҡатындар, балалар, компьютер, дини хеҙмәт һәм хужалыҡ ихтыяждары өсөн бүлмәләре, ш. уҡ китапханаһы, радиостудияһы бар. Балалар һәм өлкәндәр өсөн Библия нигеҙҙәрен һәм христиандар тормошон өйрәнеү б‑са йәкшәмбе курстары эшләй. Сиркәүҙә Пасха, Раштыуа һ.б. байрамдар үткәрелә. Айына бер тапҡыр диндарҙар причастие ҡабул итергә йыйыла. Пресвитерҙар: И.М.Жук (1976 й. алып), Л.М.Маркевич (1996 й. алып).
А.В.Лазненко
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Вена университеты
Вена университеты (нем. Universität Wien, лат. Alma Mater Rudolphina Vindobonensis) — Австрияның Вена ҡалаһындағы дәүләт университеты. 1365 йылда нигеҙләнгән, Вена университеты Европаның иң боронғо университеттарының береһе. Университетта яҡынса 92 000 студент[1] белем ала, студенттар һаны буйынса ул иң эре вуз. Университетта студенттарға 130-ҙан ашыу белем биреү программаһы тәҡдим ителә. Студенттар араһында киң таралған рәсми булмаған атамаһы — Хауптуни (нем. Hauptuni — Баш университет). 331 университет-партнерҙың 311-е менән Вена университеты студенттарҙы алыштырыу программаһы буйынса хеҙмәттәшлек итә (ERASMUS/SOKRATES). 130 илдән студенттар университетта тәҡдим ителгән 10000 лекцияға йөрөй.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вена университетына 1365 йылдың 12 мартында герцог Рудольф IV һәм уның ағалары Альбрехт III һәм Леопольд III нигеҙ һала. Alma Mater Rudolphina атамаһын университет үҙенең нигеҙ һалыусыһы ярҙамында ала. Прагалағы Карл университетынан һәм Краковтағы Ягеллон университетынан ҡала Вена университеты Үҙәк Европала өсөнсө иң боронғо уҡыу йорто, ә немец телле киңлегендә иң боронғоһо иҫәпләнә.
Университет тулы ҡеүәтендә эшләп китһен өсөн яҡынса егерме йыл кәрәк була. Бының өсөн герцог Альбрехт III Сорбоннанан Венаға профессор-уҡытыусылар составын саҡыра, шулай уҡ теология факультеты асыу өсөн католик сиркәү ярҙамына таянырға һүҙ бирә. Һөҙөмтәлә, 1385 йылда университеттың беренсе бинаһы асыла..
Урта быуат аҙағына тиклем университет даими үҫә һәм 1450 йылда унда яҡынса 6 000 студент уҡый. Венаны төрөктәр баҫып алыуы бер нисә ун йыллыҡтан һуң университететтың тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә: XVI быуаттың ҡайһы бер осорҙарында яҡынса 30 студент белем ала. Университет Мария Терезия һәм Иосиф II ваҡытында 1749 йылда ғына үҙгәртеп ҡорола.
1897 йылда уҡыу процесына беренсе тапҡыр ҡатын-кыҙҙарҙы ла йәлеп итә башлаҙар, быныһы ла тик философия факультетында ғына була. Ҡалған факультеттар гүзәл заттар өсөн ишектәрен һуңыраҡ аса: 1900 йылда медицина факультетында, 1919 йылда юридик, 1923 йылда протестант-теология факультетында һәм, аҙаҡ килеп, 1946 йылда католик-теология факультетында. 1905 йылда Элизе Рихтер беренсе булып университет тарихында фән докторы дәрәжәһен ала.
Урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта быуатта университет Штубенфиртель (нем. Stubenviertel)тип йөрөтөлгән Венаның беренсе эске районында урынлаша. Университеттың Рингштрасселағы заманса төп бинаһы 1877—1884 йылдарҙа архитектор Генрих фон Ферстель проекты буйынса төҙөлә.
Хәҙерге ваҡытта төп бинала ректорат, күпселек деканаттар, университеттең төп китапханаһы, шулай уҡ ҡайһы бер институттар урынлашҡан. Башҡа институттар һәм кафедралар Венаның 60 пунктында. Төп корпустан йыраҡ түгел, элекке Вена ҡала госпитале бинаһында капмус урынлашҡан.
Факультеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биология факультеты
- География факультеты
- Тарих факультеты
- Католик факультеты
- Математика факультеты
- Протестант факультеты
- Психология факультеты
- Социология факультеты
- Иҫәп-хисап техникаһы һәм информатика факультеты
- Сит телдәр һәм тәржемә факультеты
- Молекуляр биология факультеты
- Спорт фәндәре факультеты
- Филология факультеты
- Философия факультеты
- Физика факультеты
- Химия факультеты
- Иҡтисад факультеты
- Юридик факультеты
Вена университеты студенттарға өйрәнеү өсөн тәдим итә:
- Бакалаврҙың 54 программаһы
- Мастерҙың 112 программаһы
- Доктораттың 11 программаһы
Билдәле уҡыусылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вена университеты австрия иҡтисад мәктәбенең бишеге иҫәпләнә, уныҫ вәкилдәре тәүҙә белем алып, һуңынан ошо университетта уҡыталар. Улар араһында Карл Менгер, Эйген фон Бем-Баверк, Фридрих фон Визер, Людвиг фон Мизес, Фридрих фон Хайек, Йозеф Шумпетер.
Вена университетында 1852 йылда Рудольф Айтельбергер етәкселегендә сәнғәт кафедраһы эшләй башлағас, Вена сәнғәт тарихы мәктәбе барлыҡҡа килә.
Нобель премияһы лауреаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа билдәле сығарылыш уҡыусылары һәм студенттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле студенттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡара шулай уҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Австрияла фән
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- www.univie.ac.at — Вена университетының рәсми сайты
- www.studentpoint.univie.ac.at — Вена университетының студенттар порталы


text:
- Подробности
- Просмотров: 500
АНГИНА (лат. аngina — быуылыу), кешенең аңҡау миндалиналары шешеүҙән барлыҡҡа килгән киҫкен инфекцион ауырыуы. А. тыуҙырыусылар — бактерияларҙың Staphylococcus, Streptococcus һ.б. төркөмдәренә ингән патоген төрҙәре. А. аңҡау миндалиналарының лайлалы тиресәһе шешеүе һәм ҡыҙарыуы хас булған катараль, аңҡау миндалиналарының лимфоидлы туҡымаһында фолликулалар эренләүе м‑н билдәләнгән фолликуляр, аңҡау миндалиналарының лакуналарында һарғылт‑аҡ үңәҙ барлыҡҡа килеүе м‑н билдәләнгән лакунар төрҙәргә айыралар. Һауа аша йәки алиментар юл м‑н йоға. Сәбәпсе шарттар: организмдың өшөүе, иммунитет ҡаҡшау һ.б. Төп симптомдары: йотҡанда ауыртыу, баш ауыртыу, тән т‑раһы күтәрелеү, дөйөм хәлһеҙлек. Диагностика өсөн лаб. тикшереү (миндалина микрофлораһын сәсеү) мәғлүмәттәрен ҡулланалар. Дауалау медикаментоз, физиотерапевтик (ингаляция, ультрафиолет нурланыш һ.б.). Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: паратонзиллит, парафарингеаль флегмона, сепсис, медиастинит һ.б. Иҫкәртеү: организмды сыныҡтырыу, хроник инфекция сығанаҡтарын ваҡытында дауалау һ.б. Медицина университетында 20 б. 40—70‑се йй. септик А. һуң өҙлөгөүҙе иҫкәртеү (Н.Н.Лозанов, С.З.Лоҡманов), А. ваҡытында гемопоэзды көсәйтеү өсөн рентген нурҙарын файҙаланыу (Е.Д.Дубова, В.А.Смирнова), А. стрептоцид (Смирнова, А.К.Чурбанова) һәм антиретикуляр цитотоксик сыворотка (Г.Ф.Хәбибуллина) м‑н дауалау б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. 90‑сы йй. башлап А. антибиотиктар ҡулланып ҡатнаш ысулдар (Ә.И.Бикбаева), пиобактериофаг һәм иммуноглобулиндар (Ф.Ә.Хафизова), цитокиндар һәм бактериаль лизаттар (Л.Ф.Аҙнабаева, Н.А.Арефьева) м‑н дауалау б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. Шулай уҡ ҡара: Оториноларингология.
Н.А.Арефьева, Г.Н.Крючкова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Һарытау башҡорттары хаҡында һөйләгән һайын һөйләге килә...
“Функционально-структуральный метод П.Г. Богатырева в современных исследованиях фольклора” тип аталған ҡалын ғилми йыйынтыҡта А. Хәкимйәнованың “Хәҙерге заман шарттарында башҡорт лирик йырҙарын башҡарыу йолаһы” тигән мәҡәләһендә башҡорт халыҡ йырҙарына ҡағылышлы юлдарға юлыҡтым:
Кәмәлекәй буйы бигерәк йәмле,
Аҡ тирмәләр ҡороп йәйләргә.
Ҡайҙа ғына барһаң, дуҫ-иш кәрәк
Ҡаршы сығып атың бәйләргә...
Тәүге тапҡыр был йыр фольклорсылар тарафынан 1960 йылда Һарытау өлкәһендә яҙып алынған. Уны Башҡортостандың һәр төбәгендә башҡорттар үҙенсә йырлай. Ағиҙел буйында ултырғандар – Ағиҙелде, Һаҡмар буйындағылар – Һаҡмарҙы, Маҡан буйында йәшәгәндәр Маҡанды данлап башҡара. Һәр хәлдә, тәүҙә был йыр тап Кәмәлек буйы башҡорттарында тыуған. Һарытау өлкәһенә сәфәргә йыйынғас, тап ошоно иҫкә төшөрҙөм.
Кәмәлекәй буйы бигерәк йәмле
Донъяның ҡайһы төбәгендә генә йәшәмәй милләттәштәребеҙ, шуға күрә уларҙың, нисек көн итеүенә ҡарамаҫтан, милли асылын һаҡлауына берсә ғәжәпләнәһең, берсә һоҡланаһың. Эстония, Швеция ерҙәрендә Европа башҡорттарын күрҙек, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан төбәгендә Азия ҡитғаһында йәшәгәндәр менән таныштыҡ. Ә бына Рәсәй территорияһында ултырған Һарытау башҡорттары менән үҙ ерендә осрашҡан юҡ ине. Өфөнән юл әллә ни йыраҡ булмаһа ла, яҡын да түгел. Мәркәздән алыҫта, хатта Башҡортостанға бер нисә өлкә аша ята улар беҙгә. Төнгө сәғәт 2-се яртыларға саҡ барып индек. Әммә йәнә таң ҡалдырып, әйтерһең, бына беҙҙе генә ғүмер буйы көткән кеүек, апайҙар һыйлы өҫтәл менән ҡаршы алды. Быны айырым асыҡ итеп яҙыуым шуның өсөн, сөнки ҡунаҡ ҡаршылау, ҡунаҡҡа булған яҡты, игелекле мөнәсәбәт – халҡыбыҙҙың милли һыҙаты. Барыһы ла шундай икән, тип уйламайҙыр хәҙер донъя гиҙеп йәшәгән, сәйәхәт иткән башҡорттар. Ә бына был һыҙат беҙҙә һаҡланған һәм бөгөн дә быуындан быуынға тапшырыла килә. Һарытау башҡорттарына Татарстан, Һамар өлкәләре аша үтеп барҙыҡ, шуға уларҙа киң күңеллелек, ҡунаҡсыллыҡ һаҡланмаһа, һис ғәжәпләнмәҫ инем, әммә ҡара төндә айҙай йылмайып торған апайҙарҙы күреп, беҙ инде ҡояштай балҡыныҡ!
Даһи Лев Толстойҙың Һарытау башҡорттарына килеп йөрөүе хаҡында күптәребеҙ белә. “Много ли человеку земли надо”, “Ильяс” кеүек әҫәрҙәре лә тап Һарытау башҡорттары менән танышып ҡайтҡас яҙыла. Тәүге тапҡыр 1862 йылда килә. Һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, уға һауа дауаһы менән ҡымыҙ эсеү кәңәш ителә. Ә инде урындағы халыҡты күргәс, ул башҡорттарҙың ихласлығына, бер ҡатлылығына таң ҡалып, ҡатынына хат яҙа. Яҙыусы башҡорттар менән төрлө милли уйындарҙа ҡатнаша, көрәшә. Уның бәһлеүән кәүҙәһенә ҡаршы алышҡа сыҡҡан башҡорт егете табыла. Икеһе лә бил бирмәй. Әҙип төбәктә ат сабыштары ойоштора. Тағы ла ике тиҫтә йыл ул башҡорттарға килеүен дауам итә һәм йәнә лә ҡатынына: “Кәмәлек буйы башҡорттары мине таныны”, – тип яҙа икенсе тапҡыр килгәнендә. Сираттағы бер хатында ул былай ти: “Бөтәһе лә яңы һәм ҡыҙыҡлы: Геродот еҫе аңҡыған башҡорттар ҙа, урыҫ ирҙәре лә, ауылдар ҙа, бигерәк тә халыҡтың ябайлығы һәм йомартлығы күңелде арбай”. (1871 йыл, 18 июнь, Һамар өлкәһе).
Беҙ ҙә ана шундай йомарт, киң күңелле милләттәшебеҙ Римма Биктимерованың тыуған йортона, тарихсы, Башҡортостан Республикаһы Милли дәүләт архивының бүлек начальнигы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы Азат Ярмуллин, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, йырсы Сәйҙә Ильясова, ҡурайсы, бейеүсе Айназ Низаметдинов, Сәйетбаба тарихи-мәҙәни үҙәге етәксеһе Рәзим Мәүлитҡолов, ҡобайырсы, сәсәндәр ижадын тергеҙеүсе Фәниә Фәйзуллина, думбырасы Данир Мәсәлимов, яҙыусы, йырсы, ҡурайсы Рәйлә Сабитова, уның ҡыҙы Ҡарлуғас Йәрмиева, күмәкләп барып индек.
Таң атмаҫ борон беҙҙе Айназдың намаҙға саҡырған моңло тауышы уятты. Аҙ ғына йоҡланһа ла, нисектер йоҡо туйған, ял ителгән тойғо менән уяндыҡ. Ошондай уҡ сихәтлек хисе миндә Хәйбулла ерендә булғайны. Ана шул ҡылғандар өҫтөндә бәүелеп, тәбиғәт ҡосағында ял иткән кеүекһең был ерҙә. Белмәй килмәгән инде Лев Толстой Геродот еҫе килгән башҡорттар янына. Бында, әйтерһең, барыһы ла һәүетемсә генә, Аллаһ биргәненә риза булып йәшәй. Бер кем бер ҡайҙа ашыҡмай, әммә ниәтләгәнен эшләп өлгөрә, ығы-зығы юҡ, сәсрәп сығып хәбәр һөйләшкән кеше күренмәй, һүҙ талғын ғына йылға кеүек ағыла. Йылға тигәндән, иртә менән Кәмәлекте арҡырыға кискәндә таҙалығына, сафлығына, мул һыулы булыуына таң ҡалдым! Беҙҙә бындай йылғалар ҡалдымы икән? Еҙем таҙа, әммә улай уҡ мул һыулы түгел, Юшатыр аша күренеп ята, йомшаҡ, әммә һыуы аҙ, Йүрүҙән дә башҡа хәҙер, Сөн дә кәмегән, Инйәр саф, һалҡын, тик һыуы улай уҡ ярҙарына тулып аҡмай (яҙын ташҡанын иҫәпләмәгәндә).
Интернет селтәренә сәфәрҙән ҡайтып етеү менән фотоларҙы ҡуйҙым һәм байтаҡ халыҡ: “Был йылға ҡайҙа ул? Нисек улай ярҙарына тулып ағып ята ул?” – тип ҡыҙыҡһынды. Йылғаһы менән бергә шәхсән мине башҡортса һөйләшеп, дала киңлегендә үҙ асылын һаҡлап йәшәп ятҡан милләттәштәрем һоҡландырҙы. Эйе, уларҙа ла проблемалар юҡ түгел, бар, был хаҡта ла һөйләшербеҙ. Ә хәҙер Мәҡсүт ауылы байрамына юлланайыҡ!
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары тарихынан
Мәҡсүт (Бишул) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Рахмановка ауыл биләмәһенә ҡарай. Тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына. Табын улысына ҡараған. 1834 йылда — 165, ә 1910 йылда 656 кеше йәшәүе теркәлгән. 2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 121 кеше йәшәгән.
Һарытауҙа тағы ла башҡорт ауылдары бер нисәү. Һарытау губернаһының Күҙәбай ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улысынан (7-се кантон) сыҡҡан башҡорттар тарафынан төҙөлгән, XIX быуаттың 20-се йылдарынан ошо өйәҙҙең үҙәге булып китә. Байғондо ауылына 1811 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ улысынан күсеп килеүселәр, Күсембәт, Ишембай ауылдарына 1815 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Табын улысынан сығыусылар нигеҙ һалған. Ҡунаҡбай ауылы XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусылар – Үрге Урал өйәҙе Ырымбур губернаһының Ҡунаҡбай ауылы башҡорттары.
Бәғәнәш (Бобровый Гай) ауылына нигеҙ һалыусылар Стәрлетамаҡ өйәҙенең 7-се кантонынан Бәғәнәш — Әбүкән ауылы кешеләре — Мең ырыуы.
Бәлки, шуға ла бында һүҙҙәрендә, телмәрҙәрендә “ҫ” өнө һаҡланып ҡалғандыр. Мәҫәлән, беҙҙең яҡта, атап әйткәндә, Дәүләкән районында “исем” һүҙен “иҫем” тип әйтәләр. Бында ла ошоно телмәрҙәрендә ишетеп ҡалдым. “Күлдәк”те лә “күлмәк” тиҙәр. Бер ҡараһаң, Һарытау ҡайҙа ята ла Мең ырыуы вәкилдәре ҡайҙа йәшәй. Әммә ана шул телдәге үҙенсәлектәр ырыу, диалект, шәжәрә хаҡында мәғлүмәт биреп тора.
Мәҡсүт ауылына нигеҙ һалыусылар Табын улысына ҡараған, әммә ошо ауылда һаҡланған башҡорт шәжәрәһе Бөрйән ырыуыныҡы икәне билдәләнгән. Әптекәй, Байыш, Баймырҙа, Буранбай, Бәхтигәрәй, Кәрешкә, Кинйәбулат, Мәмбәт, Йомаш, Ярат, Йәрмөхәммәт ауылдары башҡорттары — Бөрйән ырыуы ямаш араһы. Һәҙиә Дәүләтшина ошо ырыу вәкиле, тип иҫбат ителә.
Был төбәктә йәшәгән башҡорттарҙың ырыу-тоҡом структураһын өйрәнеү XVIII быуат аҙағында – XIX быуат башында башҡорт ауылдарында төрлө ырыу-тоҡом төркөмдәре йәшәүен раҫлай: бөрйән, ҡыпсаҡ, табын, үҫәргән, юрматы, ҡатай, мең, түңгәүер, тамъян. Волга аръяғы дала башҡорттары сығышы менән генә түгел, этнонимдары менән дә айырыла. Был этнонимдар исламға тиклемге ышаныуҙар менән бәйле: айыу, кәзә, мышы һәм башҡалар, икенсе яҡтан, башҡа халыҡтар менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙан барлыҡҡа килгән ҡалмаҡ, нуғай аралары ла бар.
Волга аръяғы дала территорияһы тарихи Башҡортостандың көнсығыш сиге булып тора. Ата-бабаларынан айырылыу бында йәшәгән башҡорттарҙың этник йөҙөн үҙгәртмәгән. Был төркөмдө тарихи әҙәбиәттә Ырғыҙ-Кәмәлек (Волга буйы, көньяҡ-көнсығыш) башҡорттары тип йөрөтәләр. Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары төркөмө – бик ҡатмарлы тарихи юл үткән халыҡ. Үҙ тарихында күп мәртәбә күсенергә мәжбүр булған, быуаттар аша үҙ еренә тоғро ҡалып, әлеге көндә лә үҙ йөҙөн юғалтмай йәшәп ятҡан төркөм.
Башҡорт этносы бик ҙур территорияны — Тобол йылғаһынан Волга йылғаһына тиклем араны биләгән. Һарытау һәм Һамар башҡорттарының туғанлыҡ ептәре, ырыуҙары, ата-бабалары Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышына тоташа. Башҡорт халҡының иң ҡеүәтле, күп һанлы һәм көслө ырыуҙарының береһе һаналған бөрйәндәр Ағиҙелдең үрге ағымынан башлап Яйыҡ, Оло Эйек, Кесе Эйек, Юшатыр, Дим, Туҡ, Оло Уран, Кесе Уран йылғалары буйында ғүмер иткән, Ырғыҙ, Кәмәлек, Кәрәлек йылғаларына тиклем барып еткән.
Башҡорттарға Һарытау, Һамар далалары борондан билдәле булыуы тураһында күп һанлы географик атамалар һөйләй. Юл буйынан китеп ултырабыҙ, топонимик атамаларҙың 90 проценты – беҙҙең төрки һүҙҙәр, йәғни башҡорт атамалары.
Грамоталар ошо ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттарға урыҫ батшалары тарафынан бүләк ителгән. XVI быуаттың уртаһында — XVII быуаттың беренсе яртыһында Һамар һәм Кинель йылғаларынан төньяҡҡа башҡорттарҙың йәйләүҙәре, һунарсылыҡ биләмәләре барлығын тыуған яҡты өйрәнеүсе урыҫ белгестәре раҫлай. Тарихсы В. Витевский башҡорттарҙың Оло Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек йылғалары буйҙарын үҙ итеү сәбәптәрен уларҙың иркенлек һәм иреклек яратыуынан килә тип һанай:
“… Бында күсмәндәр өсөн бигерәк тә ҡәҙерле булған йылғалар ҙа, күлдәр ҙә, һутлы үләнле бик шәп аҡландар ҙа һәм мал өсөн тоҙло тупраҡ та етерлек. Икенсе яҡтан, башҡорттарҙы был төбәк урыҫ власы үҙәгенән алыҫ булыуы менән дә ылыҡтырған һәм башҡорттарға тап улар өсөн ҡәҙерле булған үҙҙәренсә, ирекле рәүештә йәшәргә мөмкинлек биргән...”
1832 йылғы Ер законына ярашлы, Волга буйы башҡорттарына ла, башҡа губерналар аҫаба башҡорттары менән бер рәттән, һәр ир башына 40 дисәтинә ер бүленеүе (2996 йән башына 119 840 дисәтинә) – был территорияларҙа йәшәгән башҡорттарҙы аҫаба халыҡ тип таныуҙарына ныҡлы дәлил. Бынан тыш, халыҡтың алдағы үҫешен ҡайғыртып, 40 мең дисәтинә ер бирелгән. Шул уҡ ваҡытта хәрби припущенниктар — 30, башҡа граждандар 15 дисәтинә алған.
Былар барыһы ла тарихтан, әммә улар хаҡында бөгөн дә иҫкә төшөрөп, яҙып китмәү яҙыҡ булыр ине. Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә йәшәһәләр ҙә, был урындар – Һарытау башҡорттарының аҫаба ерҙәре.
Мәҡсүт тиҙәр ул ауылды
Алда әйткәнемсә, ауыл үҙенең бер һәүетемсә, ығы-зығыһыҙ, әммә ғәмле тормошо менән йәшәп ята. Музей экспонаты урынына ауыл уртаһында саман өйҙәр һаҡланған. Һәр айырым йорт хужаһы иркен ерҙә мал-тыуарына һарайын, ҡош-ҡортона айырым урын булдырып, йәшәп ята. Бында хатта елдәр ҙә башҡасараҡ иҫә тойолдо миңә. Август аҙағы тиерлек булһа ла, һауала торманың йылыһы һаҡланған. Ә Кәмәлектең һыуы, әйтерһең, иртәнге һауын һөтө. Йылылығына таң ҡалдым! Нимә генә тимә, был яҡ көньяҡҡа тартым шул. Урам уртаһында велосипедтар ята. Юҡ, уны берәү ҙә ташлап та китмәгән, юғалтмаған да, бары тик элеккесә күршеләргә генә түгел, тотош ауылдаштарыңа, яҡташтарыңа ышаныс бында әле һаҡланған.
Бер велосипедҡа атланып, мин дә ауылды ҡарап сыҡтым. Алда әйткәнемсә, Хәйбулланы хәтерләтте Мәҡсүт. Берәү ҙә ни өсөн велосипедымды алдың, ниңә тейҙең, тип артымдан төшмәне, килтереп ҡуйғас та һүҙ әйтеүсе булманы. Әйтәм бит, юҡҡа ғына тап ошо төпкөл, алыҫта йәшәгән башҡорттарға килмәгән ул Лев Толстой. Сиркәүгә индермәүҙәрен, Ислам диненә бирелеүен, башҡорттар менән һуңғы көнөнә тиклем аралашыуын иҫәпкә алғанда, беҙгә әле “Толстой һәм башҡорттар” тигән теманы өйрәнәһе бар.
Сара йәмле Кәмәлек буйында урынлашҡан аҡланда ойошторолдо. Байрамға күрше ауылдарҙан, башҡа төбәктәрҙә йәшәгән, әммә сығыштары менән Мәҡсүттән булған ауылдаштар, туғандар, яҡташтар йыйылды. Осрашыуҙы хуплап, байрамға фатиха биреп, тирә-яҡҡа Мәҡсүт ауылы мәсете имам-хатибы Рәшит Ураҙләев доғалар яңғыратты.
Пугачев районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сергей Поваляев үҙ сығышында төбәктең үҫешендә башҡорттарҙың тотҡан урыны, әүҙемлеге хаҡында һөйләне. Ул алдынғы хеҙмәткәрҙәр – Тәүрәт Акировҡа, Василий Лопатинға район хакимиәте башлығының Рәхмәт хатын тапшырҙы.
– Башҡорт милли йолаларын һаҡлауға, мәҙәниәтте тергеҙеүгә ҙур иғтибар бүләбеҙ. Ошо эштә беҙгә ярҙам иткән район әүҙемселәренә лә рәхмәт, – тине ул.
Рахман муниципаль берәмеге башлығы Ольга Долгополова Мәҡсүт ауылы халҡын маҡтап телгә алды, шулай уҡ был ерҙәрҙә электән башҡорттар йәшәүе, улар өсөн ер ҡәҙере тигән төшөнсәнең бик мөһим булыуын да әйтеп китте. Ул да ауылдың алдынғы кешеләрен ҡотлап үтте. Ольга Николаевна:
– Мәҡсүт ауылы халҡы үҙенең егәрле халҡы менән ғорурлана ала. Бөгөн “Иң шәп йорт һәм ишек алды” конкурсында еңеүселәр Тәүрәт Акиров, Миңзифа Сәлимова, Наталья Акированы тәбрикләйбеҙ. Һәр кемдең йорто уларҙыҡы һымаҡ балҡып торһон, – тине.
Төбәктең Йәмәғәт палатаһы рәйесе Александр Драгунов, Пугачев районы Крәҫтиән-фермер хужалығы ассоциацияһы рәйесе Анатолий Хадыкин байрамға йыйылған халыҡты ҡотланы, яҡты теләктәрен еткерҙе.
Һарытау башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе Зөфәр Хәкимов сығышы менән Краснокама районынан. Ул Мәҡсүт ауылындағы байрамды ойоштороуға финанс яғынан да ярҙам иткән, ауылдың әүҙем хеҙмәткәрҙәренә, Башҡортостан делегацияһына Рәхмәт хаттары ла тапшырҙы. Сара ойошҡан үтһен, бүләктәр алыу, табын йәйеү өсөн ярҙам күрһәткәндәре өсөн ауыл халҡы Зариф Байсәләмовҡа, Илдар Туҡһановҡа, Раян Ҡунаевҡа, Әлфиә Акироваға, Игорь Цыгановҡа, Павел Артемовҡа, Валерий Исмаковҡа, Әсҡәт менән Вәли Акировтарға, Ғәли һәм Рим Биктимеровтарға, Василий Лопатинға рәхмәтен белдерә. Күмәкләгән – яу ҡайтарған, ти бит халыҡ мәҡәле. Байрам халыҡсан рухлы, милли мотивта уҙған икән, бында ойоштороусыларҙың да, ҡатнашыусыларҙың да, бағыусыларҙың да әһәмиәте ҙур!
Зөфәр Шәмсиғәле улы билдәләүенсә, төбәктә ҡоролтай 15 йыл эшләп килә, һәм улар тәүгеләрҙән булып Рәсәй төбәгендә башҡорт ҡоролтайын бар иткән:
– Һарытау өлкәһенең биш районында башҡорттар йәшәй. 1910 йылдарҙа халыҡ иҫәбен алғанда ла улар бында 3500 булған, бөгөн дә шул сама. Артмай ҙа, кәмемәй ҙә. Башҡалар бик кәмегән бит. Башҡортса уҡытылған дәрестәр бар. Әлбиттә, туған телдә бөтә фәндәрҙе лә уҡытып булмай, әммә туған телде өйрәтеү яғында беҙ. Мәҡсүттә лә башҡорт телен өйрәнергә теләгән балалар бар. Был эште бергәләп атҡарып сығайыҡ. Башҡортостандың Мәғариф министрлығынан да ярҙам көтәбеҙ.
Мәҡсүттең иң өлкән кешеһе – тыл хеҙмәткәре Роза Акирова. Уға – 89 йәш. Уны, 80 йәшлек Хантимер Сәлимовты, Сәмсинур Иҡсанованы – ауылдың аҡһаҡалын һәм ағинәйҙәрен тәбрикләп, бүләктәр тапшырҙылар. Әйткәндәй, Хантимер бабай Мөкәрәмә инәй менән 60 йыл бергә ғүмер иткән. Ә Гөлсирә менән Рауил Туҡсуриндар бергә 50 йыл йәшәй. Улар ҙа бүләкһеҙ ҡалманы. Ә Рауил бабай Туҡсурин “Кәмәлекәй буйы”н йырлап, үҙе ниндәй бүләк яһаны! Күҙҙән йәш йылға булып аҡты. Барыбер ҙә видеоға төшөрөп алып ҡайттым. “Бәйләнештә” социаль селтәренә сәхифәмә ҡуйҙым ул сығышты. Халыҡ та бик оҡшатты. Аҙна эсендә нисәмә лайыҡ йыйҙы ла нисәмә фекер яҙылды. Юҡҡа ғына:
“Халҡым йыры, ғаләмдәрҙән килгән
Иллаһтыңмы һиндә ауазы!?.
Әллә кемдер доға ҡылды таңда,
Әллә сеңләп осто ҡыр ҡаҙы!”– тимәйҙәр, күрәһең. Ул йырҙа барыһы ла әйтелгән. Әммә борсоулы уйҙар ҙа килмәй түгел башҡа: киләсәктә ошолай боронғоса итеп йырлаусылар булырмы икән? Йәш быуын вәкилдәре араһында халыҡсан, боронғо башҡарыу оҫталығы һаҡланырмы? Йырың менән яңынан терелттең һин беҙҙе, Рауил бабай: “Кешеләрҙән кеше, ай, кәм түгел, тик бәхеткәйҙәре генә тиң түгел”...
Урындағы халыҡ таланттары беҙҙе сығыштары һайын ҡыуандырҙы. Игеҙәктәр, илгәҙәктәр Регина менән Азалия Туҡһановалар “Бөрйән ҡыҙҙары” бейеүен башҡарғанда көй ҡапыл туҡтағайны, улар аптырап ҡалманы, тамаша ҡылыусылар көйләгән тауышҡа дауам итте. Етмәһә, Айназ бында ғына торған, ул ҡурайы менән бейеүҙе күтәреп ебәрҙе. Балаларҙың “Дуҫлыҡ” бейеүе лә байрамға йәм өҫтәне. Башҡорт ауылын байрам менән ҡотларға татар мәҙәниәте етәксеһе Мөҙәрис Йәнекәев, азербайжан мәҙәниәте вәкиле Әбелфәт Ганбаров килеп, тәбрикләү, Салауатлы халҡыбыҙ тураһында йылы һүҙҙәрен әйтте.
Тарихсы Азат Ярмуллин Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының ҡотлау сәләмен уҡып ишеттерҙе. Ул шулай уҡ төбәктә милли рухты һаҡлауға күп көс һалған Рәсәй мәғарифы отличнигы Тәнзилә Байсәләмоваға Рәхмәт хатын тапшырҙы.
Азат Шәкирйән улы төбәк башҡорттары тарихына күҙ һалды, ошо яҡтан сыҡҡан Харис Йомағоловтың исемен мәңгеләштерергә тәҡдим итеп: “Рәсәй Президенты Указы менән киләһе йыл Башҡортостандың 100 йыллығы киң билдәләнәсәк. Ошо уңайҙан Харис Йомағоловтың эшмәкәрлеген күрһәтеп, иҫтәлекле таҡтаташ асҡанда бик яҡшы булыр ине!” – тине. Ул Башҡорт автономияһының 100 йыллығы уңайынан сыҡҡан китапты Зөфәр Хәкимовҡа бүләк итте, киләсәктә хеҙмәттәшлектең дауам итеренә ышаныс белдерҙе. А. Ярмуллин Ҡоролтай исеменән Һарытау өлкәһе Пугачев районының Рахман муниципаль берәмеге советы депутаты, Пугачев районы йәмәғәт палатаһы ағзаһы Тәүрәт Акировҡа, шәхси эшҡыуар, фермер хужалығы етәксеһе Зариф Байсәләмовҡа, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Рим Биктимеровҡа, Һарытау өлкәһе башҡорттарының төбәк милли- мәҙәни автономияһы Пугачев бүлексәһе ағзаһы Римма Биктимероваға Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ҡарарҙарын тормошҡа ашырыуҙағы, башҡорт халҡы мәҙәниәтен, тарихын тергеҙеүҙәге һәм үҫтереүҙәге, йолаларҙы пропагандалауҙағы, милләттәштәребеҙҙе туплап, мәҙәни һәм рухи яҡтан үҫтереүҙәге, әүҙем эшмәкәрлеге өсөн Рәхмәт хаты тапшырҙы.
Йырсы Сәйҙә Ильясованы Рәсәйҙең һәр төбәгендә лә башҡорттар танып тора. Ул бында бынан бер нисә йыл элек саралар ойоштороп, балаларҙы башҡортса йырларға өйрәтеп ҡайтҡан. Һарытау ҡыҙҙары менән ул сәхнәлә “Башҡорт телендә һөйләшәм” йырын башҡарҙы. Сәйҙә Ғәли ҡыҙы, килгән халыҡты тәбрикләп, хәтирәләре менән уртаҡлашты, йырҙар бүләк итте. Сәйетбаба тарихи-мәҙәни үҙәге етәксеһе Рәзим Мәүлитҡолов үҙ сығышында башҡорттарҙың йолалары, үҙәктең эшмәкәрлеге хаҡында һөйләне, үҙҙәренә ҡунаҡҡа саҡырҙы.
– Һеҙҙә лә, моғайын, музей булдырырлыҡ ҡомартҡылар һаҡланалыр, ана шулар аша балаларҙа тарих, мәҙәниәт, йола менән ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләп була, – тине ул.
Сәйетбаба ауылы ҡобайырсыһы, мәғариф ветераны Фәниә Фәйзуллинаның сығышы төбәк халҡын башҡорт халҡының бер йолаһы – ҡобайыр әйтеү менән таныштырҙы. Яҙыусы Рәйлә Сабитова йырлап ебәргәйне, был бәләкәй генә ҡыҙҙа ҡайҙан сыға был тиклем тауыш, тиештеләр. Ҡурайҙа уйнауына ғәжәпләнеп тә ҡаранылар. Уның ҡыҙы Ҡарлуғас Йәрмиева урындағы халыҡҡа милли биҙәүестәр тәҡдим итте. Сәнғәт академияһы студенты Данир Мәсәлимов думбыра моңдары менән сараға бер йәм өҫтәне. Дала һәм думбыра – улар дуэт һымаҡ! Улар икеһе, гүйә, бер бөтөн. Думбырасы ауаздары аша үткән быуаттарҙы күҙәттем, тип кенә өҫтәге килә ошо музыка ҡоралының моңонан һуң.
Айназ Низаметдинов та был яҡтарҙа беренсе тапҡыр түгел. Уның бейеүен, ҡурайын үҙ иткән һарытауҙар. Был юлы ул Римма Биктимерова менән бергә сараны ла алып барҙы. Аҙаҡ Мәҡсүт балаларына уҡтан атырға өйрәтте.
Телде өйрәнергә теләк ҙур!
Урындағы халыҡ һәүетемсә, үҙ донъяһы менән йәшәп ята тигәс тә, уларҙың да проблемалары юҡ түгел. Апай-ағайҙар туған телебеҙҙә һөйләшеп ҡаршы алһа ла, йәш быуын вәкилдәре араһында башҡортса һөйләшкәндәр, әлбиттә, һирәгәйгән. Башҡортостандағы кеүек. Улар ситтә йәшәп тә телде, мәҙәниәтте, йолаларҙы, милли асылды һаҡлаған бит әле. Беҙгә Һарытау башҡорттарынан үрнәк алырлыҡ. Әммә бөгөн тел мәсьәләһенә бәйле һорауҙар уларҙа ла тыуып тора.
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Римма Биктимерова – юғары белемле уҡытыусы. Һарытау башҡорттарының башҡорт телен туған тел булараҡ тәрәндән өйрәнергә теләге бар. Шуға күрә уларҙың ниәтен, ата-әсәләрҙең, балаларҙың үтенесен иҫәпкә алып, Мәҡсүт мәктәбендә башҡорт теле дәрестәрен бирә башлау мәсьәләһен хәл итергә кәрәк. Римманың бер туған ҡустыһы Рим дә бик рухлы егет булып сыҡты. Уның машинаһын фотоға төшөрөп алып, Интернет селтәренә һалғайным, башта аңламанылар: “Шунан ни булған “Башҡортостан”, тип яҙылғанға, Башҡортостан әләме торғанға, “Салауат Юлаев эмблемаһы эленгәнгә?” – тинеләр, аҙаҡ ҡына был автомобилдең Һарытауҙа йөрөп ятыуын иҫәпкә алып ғәжәпләнделәр. Ҡулығыҙҙан килһә, һеҙ ҙә машинағыҙҙы милли атрибуттар менән биҙәгеҙ әле! Етмәһә, республиканан ситтә.
Сарала ҡатнашыусы Булат Биктимеров менән танышып киттек. Ул түшелдеректәге, ҡашмауҙағы тәңкәләрҙе күреп, үҙенең дә ошондай ҡомартҡылар йыйыуы хаҡында һөйләне:
– Үҙемдең бөтә нәҫел ебем тыуған ауылым Мәҡсүт менән бәйле. Бөгөн ауылыбыҙ уртаһында ултырған мәсетте Әғзәм ҡартатайым һалған. Уның алты ҡыҙы булған. Әғзәм ҡартатайымды уҙған быуаттың 30-сы йылдарында хөкөм иткәндәр. Мәсеттең яртыһы – кантур, икенсе яртыһы морг булған.
Һарытау этнография, Пугачев музейҙарына ла алҡалар, йөҙөктәр табып тапшырҙым. Студент саҡта бик күпләп тапҡайным. Тапшырыр урын да, мәктәп тә юҡ ине, шуға күрә музейҙарға бирҙем. Диңгеҙҙәрҙән ҡайтҡан ҡортбаштар ҙа бар ине, – тине ул.
Һарытау башҡорттары хаҡында, мең дә беренсе кистәге һымаҡ, һөйләгән һайын һөйләргә була. Әлегә уларҙың тел мәсьәләһенә асыҡлыҡ индерергә яҙһын, тип теләйек. Ситтә йәшәп тә, улар башҡорт телен һаҡлап ҡалыу яғында.


text:
Главная страница
Случайная страница
КАТЕГОРИИ:
Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника
Хикәйәттә аспектуаль мәғәнәләрҙе белдереүсе тел сараларының ҡулланылышы
Башҡорт телендә эйәһеҙ ҡылымдар, ҡылымдың эйәле формалары кеүек үк, түбәндәге аспектуаль мәғәнәләрҙе белдереүсе конструкцияларҙа ҡулланыла ала:
Эш-хәл, ваҡиғаларҙың башланып китеүе түбәндәге тел саралары ярҙамында белдерелә:
1) Аналитик юл, йәғни төп ҡылымдарға ярҙамсы ҡылымдар функцияһын үтәүсе функциональ ярҙамсы ҡылымдар эйәреп килеү юлы менән:
·
-п/-ып/-еп аффикслы хәл ҡылым+ярҙамсы ҡылым функцияһын үтәүсе лексик мәғәнәһе эш-хәрәкәткә тотоноуҙы, нимәнелер эшләй башлауҙы белдереүсе ебәр, кит, башла ярҙамсы ҡылымдар яһаған аналитик конструкция ярҙамында яһала: яҡтырт-ып китте, ирет-еп ебәрҙе, еллә-п ебәрҙе.. Мәҫәлән: Хәтереңдәлер, (Т.Ғарипов). ҡапыл иретеп ебәреп,тотош донъяны һыу баҫты Хасбулат олатай, төтөнлөккә сыбыҡ-сабыҡ ырғыты-ырғыта, һалмаҡ, уйсан ғына тауыш менән (З.Биишева). һөйләп китте. Һөнәрсеһен юғалтыу ҡайғыһын арынып та етмәҫтән, Өйрәнсек тағы көршәктәр менән Был миҫалда һатыу итә башлаған.Батшаның кәниҙәктәре лә инде һыуҙы алтын һауыттарҙа ғына түгел, ә Өйрәнсектең мөғжизәләре көршәктәре менән генә ташый башлағандар. ҡапыл рәүеше көтөлмәгәндә интенсив башланыуын белдерә.
·
-а/-ә/-й; -рға/-ргә,-ырға/-ергә аффикслы инфинитив һәм башла, тотон, ебәр, бул кереш ярҙамсы ҡылымы ярҙамында : аяҙыт-а башланы, буранла-рға кереште, еллә-ргә тотондо, ирет-ергә тотондо, ҡалтырат-ырға кереште, дауылла-й башланы. Мәҫәлән: Закирҙың күңеле генән түгел, бөтә тәне ҡурылып (З. Биишева). киткәндәй булды. Әле генә энәнән-ептән сығып, келәм өҫтөндә наҙланып ултырған көршәктең тере сәскәләре мең төрлә нур бөркөп бейергә, ынйы бөртөктәре шикелле емелдәргә, ҡыуанып-кинәнеп көлөргә керешкән.
·
-ә/-а аффикслы эйәһеҙ ҡылымға –штр, -ғола/-ғыла аффикстары һәм башла- ярҙамсы ҡылымы ярҙамында: сирләштерә башланы. Мәҫәлән: Аяҡтары ла, арҡалары ла (З.Биишева) сәнсештерә башланы
Рәшит Солтангәрәевтың «Һайланма әҫәрҙәр» китабынан миҫалдар.
1)
-п/-ып/-еп аффикслы хәл ҡылым+ярҙамсы ҡылым функцияһын үтәүсе лексик мәғәнәһе эш-хәрәкәткә тотоноуҙы, нимәнелер эшләй башлауҙы белдереүсе ебәр, кит, башла ярҙамсы ҡылымдар яһаған аналитик конструкция: Әсәйем, быларҙың килеүен ишетеү менән ауылына ҡайтып китә. Һәр доклад байрам мотлаҡ рәүештә сәйәси доклад менән башланып китә. Аҡ балсыҡ менән ағартылған стенала әҙәмдәр килеп сыға, һөйләшә, һуғыша башлай. Шулай ултыра-атлай бара торғас, әсәйем ял иттермәй ҙә башланы, иртәрәк барып етәйек,ти. Ҡапыл күкте гөрөлдәтеп түбән генә осҡан самолет килеп сыға. Икәүҙең береһе күҙ асып йомғансы ышыҡҡа ташлана, ергә һуҙылып ята. Бына янғылыш һуғыш китә ике арала. Нефть институтына бер ынтылыуҙа уҡ инеп китте. Штабтары беҙҙең мәктәпэргәһендә генә-клубта,көнө буйына ҡайнашалар, шунан теҙеп алып сығып китәләр. Оло тәнәфес етеү менән, быларҙы сығарып теҙәм. Шунан «В две шеренга стройся» тип ебәрәм дә алып сығып китәм. Ошо мәлдәрҙе иҫемә төшөрһәм, әле лә тәндәрем земберләп китә.
2)
-а/-ә/-й; -рға/-ргә,-ырға/-ергә аффикслы инфинитив һәм башла, тотон, ебәр, бул кереш ярҙамсы ҡылымы ярҙамында:
Клуб эсендә күңеллерәк уйнарға тотондоҡ. Шулай ҙа кеше тынынан тора-бара тамсылар тама башлай. Ауылдан сығып бер саҡрым үттеме, юҡмы, үкендерә башланы: ниңә һыуҙы күберәк эсмәнем икән, иҫәр. Ни тип өгөтләгәнмендер, Ҡотдос уҡырға йөрөй башланы. Командир быларға винтовканы һүтеп-йыйырға өйрәтергә кереште. Исҡужиндың беҙҙе күреп ҡалыуы булды, атын ҡамсылай башланы. Улар Аллаға ҡаршы һүҙ һөйләй, шул һүҙҙәрҙе тыңлай, аяғында сисмәйенсә, тәһәрәт алмайынса аяҡ баҫмай торған урында шағараҡ ҡороп, төрлө уйындар ойоштора башлайҙар. Шуларға күҙ ҡыҙҙырып йөрөй торғас, үҙебе ҙә ғәсҡәр ҡорорға булып китек. Һарай эсенә индек тә уйнай башланыҡ. Нисәмә йыл буйына ҡороп кипкән һалам, шуны ғына көткәндәй, яна ла башланы. Был бахырың кәүҙәһенә көсө етмәй генә ятҡан икән, баҫҡас, биргән аҙыҡты ашарға тотондо.Көрәктәр алып күмәкләп тауға киттек, юл әрсергә тотондоҡ.Ҡар йоҡара, һыйыр ҙа үҙенең ҡайҙа барғанын аңлай башланы. Тора-бара мал ҡарау, утын, бесән әҙерләү тулыһынса минең өҫкә төшә башланы. Кәзә бәрәсе бит йомшаҡ ергә аяҡ баҫтымы, эш боҙа башлай. Һуғыш осоронда тырмаға, һабанға һауын һыйырҙарҙы егә башланылар.
3)
-ә/-а аффикслы эйәһеҙ ҡылымға –штр, -ғола/-ғыла аффикстары һәм башла- ярҙамсы ҡылымы ярҙамында:
Был меҫкен хәҙер һарай ҡыйығындағы иҫке һаламдарҙы аҡтарғылай башланы. Түбәһенә менеп тә етте, еҫкәнеп көҙгө ҡылғанды ҡырыштыра башланы . Өйөң һыуыҡ булғас, тышҡа сыҡтыңмы, шунда уҡ өшөттөрә башлай. Бына тора-баратормош тигеҙһеҙләнә башланы – фатир яғынан әйтәм инде.


text:
Клеменс фон Меттерних
Кенәз Клеменс Венцель Лотар фон Меттерних-Виннебург-Бейльштейн (нем. Klemens Wenzel Lothar von Metternich-Winneburg-Beilstein; 15 май, 1773, Кобленц — 11 июнь, 1859[1], Вена) — Меттернихтар нәҫеленән Австрия дипломаты, 1809-1848 йылдарҙа — сит ил эштәре министры, 1815 йылғы Вена конгресының төп ойоштороусыһы. Наполеон һуғыштарынан һуң Европаның сәйәси яҡтан үҙгәртеп ҡороуы менән етәкселек иткән. Үҙенең сиктән тыш консерватив ҡараштары менән билдәле. Импер кенәзе (фюрст) һәм Порталл герцогы титулдары йөрөткән. Ҡиммәтле мемуарҙар авторы.
Йөкмәткеһе
Тәүге йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Клеменс Меттерних 1773 йылдың 15 майында Кобленцта Франц Георг фон Меттерних ғаиләһендә тыуа. Йәшлеген үҙенең тыуған ҡалаһында үткәрә. Тирә-яҡ мөхит йоғонтоһо арҡаһында — милли ынтылыштар хаҡында бер ниндәй ҙә төшөнсәһе булмаған ваҡ Рейн дәүләттәре аристократияһы — Меттернихта тотанаҡлыҡ, әҙәплелек һәм кеше менән мөғәмәлә иткәндә ярамһаҡланыу менән бер рәттән тәрән эгоизм үҫеш ала.
1788 йылда Клеменс Страсбург университетына уҡырға инә, әммә 1790 йылда уҡ атаһы Леопольд II коронацияһында церемониймейстер сифатында ҡатнашыу өсөн уны Франкфуртҡа саҡырып ала.
Уның үҙ аллы тормошҡа инеүе баштан уҡ хаслыҡ тойғоһо кисергән осорға тура килә. Ул Страсбургтағы ихтилалдың шаһиты була һәм уның күргәндәре уға бик көслө тәьҫир итә. Майнцта бик күп француз эмигранттары йәшәй. Бында ул хоҡуҡ фәнен өйрәнеп бөтөү өсөн килгән була. Уның һүҙҙәре буйынса, улар менән аралашыу уны «иҫке режимдың хаталарын аңларға» өйрәткән, ваҡиғаларҙың даими үҙгәреп тороуы уға «милләттәрҙең ижтимағи ҡоролош нигеҙҙәрен ҡаҡшатыусы мәғәнәһеҙлек һәм енәйәттәргә ҡатнашып китеүен» күрһәтә. Англия менән Голландияға барып сығып, билдәле дәүләт эшмәкәре кенәз Венцель Кауниц ейәнсәре, графиня Мария Элеонора фон Кауниц — Ритбергҡа өйләнгәндән һуң, Венала ултыраҡлана.
Дипломатия өлкәһендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дипломатия өлкәһенә беренсе мәртәбә Вестфаль коллегияһы вәкиле булараҡ 1798 йылда Раштадт конгресында[2] сығыш яһаны. Унан һуң граф Иоганн Филипп фон Штадионд Санкт-Петербургка и Берлинға дипломатик сәйәхәттәрендә оҙатып йөрөй.
1801 йылда Австрия илсеһе итеп — Дрезденға, 1803 йылда Берлинға тәғәйенләнә. Бында ул Францияға ҡаршы яңы коалиция әҙерләй башлай. Ул Пруссияны Австрияға, Англияға һәм Рәсәйгә ҡушылырға өндәй, шул уҡ ваҡытта француз илсеһе менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр булдыра,
1806 йылда Наполеондың шәхси теләге буйынса Парижда илсе була. Наполеон үҙ сиратында уның тураһында маҡтаулы баһаламалар Лафоренан ала. 1807 году Меттерних Фонтеблола килешеү төҙөгәндә Австрия өсөн бик отошло ташламаларға ирешә.
Тильзитта килешелгән Франция һәм Рәсәй союзы Вена һарайын ауыр хәлгә дусар итә. Меттерних Австрияға Франция менән союзға инергә кәрәк тип һанай һәм Төркиәнең бүленеүен булдырмаҫ һәм унда үҙенең өлөшөн алыр өсөн Франция менән Рәсәйҙең араларын боҙорға тырыша. Эрфурттағы осрашыу уның Франция менән ныҡлы союзға өмөттәрен емерә. 1808 йылда уҡ Меттерних Наполеондың Австрияға һөжүм итергә теләүен һәм иртәме — һуңмы Австрияға һаҡланыу сараларын күрергә кәрәклеген еткерә. 1809 йылда Австрия һөжүмле хәрәкәттәр башлай, әммә улар тулыһынса уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм Австрияға тыныслыҡты Польшаның бер өлөшө һәм Иллирия провинциялары менән түләргә тура килә. Ошонан һуң Австрия бер ниндәй ҙә милли симпатияларға урын булмаған иҫәп — хисап сәйәсәтен үҙ итә.
Министр посында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германияның азат ителеүендә Австрия мәнфәғәтен ҡурсалаған Иоганн Филипп фон Штадиондың вариҫы булып 1809 йылдың 8 октябрендә сит ил эштәре министры вазифаһын ҡабул иткән һәм ошо поста 38 йыл дауамында хеҙмәт иткән Меттерних тәғәйенләнә. Солох килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң 4 ай ҙа үтмәй, император Францтың ҡыҙы Мария — Луиза менән Наполеон араһында никах контракты төҙөлә. Меттернихтың сәйәси маҡсаты тормошҡа аша: Франция менәнРәсәйҙең дуҫлығы юҡҡа сыға. Улар араһындағы һуғышта Меттерних, император Франц кеүек уҡ, нейтралитет һаҡлаүҙы хуп күрә ине, сөнки Австрия ул ваҡытта банкротлыҡтан яфа сигә һәм чиновниктар менән иҫәпләшкән ҡағыҙ аҡсаның ҡиммәтлеген хөкүмәт биш тапҡырға кәметергә мәжбүр була. Әммә Наполеон Австрияның булышлыҡ итеүендә ныҡыша һәм 1812 йылдағы 14 мартындағы Союз трактатына ҡул ҡуйыуын талап итә. Шулай ҙа Австрия һуғышта үтә ҙур әүҙемлек күрһәтмәй: Рәсәйҙең көньяғына ебәрелгән Австрия корпусы рустарға зыян килтермәне, тиерлек.
Наполеон Рәсәйҙән ҡасҡандан һуң Австрия уға артабан буйһондоролған союздаш хәлендә ҡала алмауы, әммә ҡайһы бер ташламалар менән ул һаман да Австрияның дуҫлығына таяна алыуы тураһында хәбәр итә. Ваҡытлыса тыныслыҡ тураһында килешеүҙән һуң (4 июнь, 1813 йыл) Меттерних Наполеонға дөйөм тыныслыҡ ҡаҙаныштарына өлгәшеү өсөн Австрияның арасылығын тәҡдим итә. Австрия Наполеонға бөтә Италияны һәм Голландияны, Рейндың һул яҡ ярын һәм көнбайыш Германия өҫтөндәге протекторатты бирергә риза була; тик ул Австрияға 1809 йылдағы һуғыштан һуң тартып алынған провинцияларын ҡайтарырға, көнбайыш Польшала Пруссия хакимлығын тергеҙеү һәм 1801 йылда Франция тарафынан тартып алынған төньяҡ Германия ерҙәрен кире биреүҙе талап итә. Наполеон Австрияның тәҡдимдәре өҫтөндә уйланған булып ҡыланһа ла, ысынында ул дошмандарының ҡөсһөҙлөгенә инанып, һағалай ғына ине.
Дрезденда Меттернихтың Наполеон менән осрашыуы була. Был осрашыу Меттернихҡа Франция менән солох килешеүе, Наполеондың ҡеүәте бөтмәй тороп, бер ҡасан да булмаясағын асыҡ күрһәтте. Ваҡытлыса тыныслыҡ осоро тамамланғас, Австрия союздаштары менән һуғышҡа инә, 1813 йылдың 9 сентябрендә Англия, Рәсәй һәм Австрия араһында Союз килешеүенә ҡул ҡуйыла. 8 октябрҙә Меттерних Бавария короле менән, унан һуң Наполеондың башҡа герман вассалдары менән килешеү төҙә. Улар менән Союзға ингән саҡта Меттерних Германия Һәм Пруссия сәйәсәтенә бөтөнләй икенсе төрлө төҫ индерә. Штейн һәм уның Пруссияның һөжүмле хәрәкәтен етәкләгән фекерҙәштәре Германияла көслө юғары власть төҙөргә өмөтләнәләр. Меттерних халыҡ хәрәкәте тураһында хатта уйларға ла ҡурҡа, ә милли парламент идеялары менән янған һәм тәхеттән Рейн союзының элекке вәкилдәрен төшөрөргә ниәтләнгән Штейнға ул 1792 йылдағы якобинсыларға кеүек тиерлек нәфрәтле ҡарашта була.
Германияның милли берләшеүен тормошҡа ашырыу идеяһына тәрән ерәнеү тойғоһо кисергән Меттерних император Францты уға тәҡдим ителгән Германия императоры титулынан баш тартырға күндерә. 9 сентябрҙә Теплицкий трактаты буйынса Рейн союзының барлыҡ дәүләттәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ менән файҙаланасаҡ тигән ҡарар сығарҙы; бының менән Германия милләттәренең берләшеүе буйынса төрлө пландарға сик ҡуйылды. Шатильонда конгреста (1814 йыл, февраль) тыныслыҡты теләгән һәм союздаш дәүләттәрҙең ҡарарҙарына бик ҙур йоғонтоға эйә булған Меттерних Наполеонға иң уңайлы тыныслыҡ шарттары тәҡдим итә, әммә француз вәкиленең талаптары хатта тыныслыҡ һөйөүсе Австрия императоры өсөн дә сиктән тыш булып күренә һәм 1 мартта союздаштар Шомонда яңы килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеү буйынса союздаштар Франция 1791 йылдағы сиктәргә индерелмәйенсә Наполеон менән килешмәҫкә йөкләмә алдылар.
Империя ҡолағандан һуң Меттерних Бурбондарҙың реставрациялау сиктәрендәге барлыҡҡа килгән интригаларҙан ситләшә. 1814 йылдың сентябрендә Меттерних етәкселендә Европа картаһын яңынан ҡорған Веналағы конгресс асылды. Австрияға табыштың күпселеге эләкте. Меттернихтың Германия менән Италияның берләшеүе буйынса фекере еңеп сыҡты. Ломбардия һәм Венеция өлкәһе Австрияға ҡушылды, ә Италия элеккесә ваҡ дәүләттәргә бүленде.
1815 — 1848 йылдарҙа Меттерних Европа торғонлоғоноң терәге була һәм бөтә булған көсө менән Изге союз тарафынан булдырылған абсолютизм системаһын яҡларға тырыша. Төрлө принциптарға үтә ҙур түҙемһеҙлек менән ҡараған граф тик бер уй менән генә йәшәй: электән билдәләнгән хәлдәрҙең торошонда бер нәмә лә үҙгәртмәҫкә. Боронғо Австрия биләмәләрендә быға ирешеү ҡыйын булмаған, сөнки унда бөтөнләй алға ынтылыш булмаған, әммә Австриянан тыш, төньяҡта һәм көньяҡта, Меттерних уйы буйынса, донъяға бер ҡасан да сығырға тейеш булмаған идеялар таралған булған, шуның өсөн ул бөтә либераль хәрәкәттәргә ҡаршы күтәрелә. Ул бөтә йәне менән конституцион һәм милли идеяларҙы күралмай һәм уның миссияһы — хакимлыҡты яҡлау тигән ышаныста була. Нигеҙҙәрҙе киңәйтеү йәки идара итеү формаларын үҙгәртеү буйынса көс һалыуҙы ул революцион торош тыуҙырған нәмә тип бер үлсәмгә генә килтереп сығара. Уның сәйәсәт саралары булып Ахендағы (1818), Карлсбадтағы (1819), Троппауҙағы (1820), Лайбахтағы (1821), Верондағы (1822) конгрестар тора.
1819 йылда студент Занд тарафынан Август фон Коцебу үлтерелеүе Меттернихҡа либерализмға ҡаршы тәре походы ойошторорға иҫ китерлек шәп һылтау бирә. Карлсбадта һигеҙ герман дәүләтенең вәкилдәре ҡатнашҡан конгресс йыйыла; уның протоколдарына Меттерних тарафынан алдан уҡ әҙерләп ҡуйған һығымталар ғына индерелә. Германияла йәштәрҙең хәрәкәте баҫыла, матбуғат һәм университеттар өҫтөнән ҡаты күҙәтеү булдырыла, булған дәүләт режимын емереү һәм берҙәм герман дәүләтен иғлан итеү маҡсатында заговорҙарҙы тикшереү өсөн Майнцта комиссия ойошторола; дәүләттәрҙә конституцияларҙы индереү тотҡарландырыла һәм мөмкин тиклем бығаса булдырылған конституцион идаралыҡ боҙоп күрһәтелә; күпселек төркөмдәр ябыла; эҙәрлекләүҙәр ғәйәт ҙур күләмдәрҙә үткәрелә; Германияла авторитар режим көсәйә һәм репрессиялар башлана; гәзиттәрҙә герман эштәрен тикшереү тыйыла. Италияла һәм Испанияла конституцион хәрәкәттәр тулыһынса ҡыйратыла.
1821 йылда Греция Төркиә хакимлығына ҡаршы күтәрелә. Был хәрәкәт башлыса милли һәм дини өлкәләрҙә була, әммә Меттерних уға власҡә ҡаршы йүнәлтелгән ихтилал тип ҡабул итә. Был күтәрелеште Меттерних айырыуса Осман империяһы ярҙамына мохтаж булған Австрия өсөн хәүефле тип һанай. Верона конгресында Меттерних үҙенең яғына хатта Рәсәй императоры Александрҙы ауҙара алды һәм диндәштәрен яҡлауҙан тотоп алып ҡалды.
Николай 1825 йылда Николайҙың тәхеткә ултырыуы һәм Англияла (Каннинг) министрлығының алмаштырылыуы хәлдәрҙе үҙгәртте. 1826 йылдың 4 апрелендә Петербург һәм Лондон араһында Союз булдырылды. Меттернихтың күңеле ҡырылды, ул үҙенең ризаһыҙлығын белдерер өсөн һүҙҙәр йәлләмәне.
1827 йылда Лондон трактатына ҡул ҡуйылды. Трактатҡа Франция ҡушылды һәм Греция автономлы дәүләт тип иғлан ителде. Был Меттерних сәйәсәтенә беренсе һөжүм була, икенсеһе — 1830 йылдағы Июль революцияһы.
Меттерних үҙенең мәжбүри саралары менән ризаһыҙлыҡты тамырынан ҡоротам һәм бөтөнләйгә баҫтырам, тип ныҡлы ышана, әммә ризаһыҙлыҡ тойғоһо тик иркенләп үҙ һүҙен әйтергә мөмкинлек көткән булып сыға. Революцион хәрәкәт Германияны ла урап үтмәй һәм көслө болалар булдыра, айырыуса көньяҡ Германияла. Шулай ҙа был юлы Меттернихтың хәрәкәтте еңергә көсө етә, сеймда ул ул сәйәси процестарҙы күҙәтеп торор өсөн комиссия булдырыу тураһында декрет үткәрә алды. 2000 тирәһе кеше ошо сәбәптәр арҡаһында хөкөм ителде.
1833 йылда Мюнхенгрецта ҡайтанан өс көнсығыш державалары араһындағы Союз раҫлана, ә Парижға уларҙың революцияға ҡаршы көрәшеү өсөн башҡа дәүләттәрҙең эшенә ҡыҫылырға хоҡуҡтары барлығы тураһында белдереү ебәрелде. Австрияның үҙендә Меттернихтың хакимлығы бер кем менән дә сикләнмәне. Яңы император Фердинанд I уның элекке беренсе кәңәшсе ролен һәм бөтә эштәрҙә етәкселлеген һаҡлап ҡалды.
1840 йылда көнсығыш мәсьәләһе Франция менән Англия араһында мөнәсәбәттәрҙе өҙөүгә килтерә яҙҙы. Меттерних бик ныҡ шатланған ине, әммә бер аҙҙан ул был өҙөүҙән килеп сыҡҡан һуғыш Рәсәй өсөн ҡулайлы йүнәлеш алыуына инана, шуға ла ул беренсе булып 1841 йылда тыныслыҡ ҡурсыуында үҙенең араласығын төҡдим итә.
1846 йылда испан никахтары Англия менән Франция араһында аңлашмаусанлыҡтарға килтерҙе; Франция Вена һарайы менән яҡынлаша, әммә киләһе йылда уҡ улар араһында Швейцария хәлдәре өсөн һалҡынлыҡ аралыҡҡа инә. Папа тәхетенә Пий IX ултырыуы Италияла либераль һәм милли хәрәкәттәр өсөн сигнал була. Хәрәкәттәр тиҙ арала Венгрия менән Богемияла йәйелә. Меттерних улар менән файҙаһыҙ көрәшергә тырыша, әммә Франция республикаһы иғлан ителеүе яңы ҡатмарлыҡтарға алып килә. Баш ҡалаға яҡын урынлашҡан Австрия өлкәләрендә электән уҡ Меттернихҡа ҡарата көндән — көн көсәйә барған нәфрәтле, шикләнеүсән ҡараш йәшәп килә. Меттернихтың иҫкереп бөткән формаллеге һәм уның йөҙөн сағылдырған дәүләт ҡорошоло системаһы хөкүмәткә дөйөм алғанда мыҫҡыллы, ҡайһы саҡта тәрән ерәнес тойғоһо уята. Баш ҡала мәҙәниәт һәм аң яғынан үҫешкән булған һайын, фекер бойондороҡһоҙлығын ҡурсыу түҙмәҫлек хәлгә килтерә.
1848 йылда башҡаланы үҙ ҡарамағында тоторға хәрби көстәрҙә ҡытлыҡ булмай; тик хөкүмәткә 13 мартта революцияның беренсе тулҡынын еңерлек һиҙгерлек һәм энергия етешмәне. Бер депутация артынан икенсеһе ташламалар талап итә. Башта ихтилалға етди мәғәнә бирмәгән Меттерних, ниһайәт, ҡайһы бер реформаларға ризалашты һәм цензураны юҡҡа сығарыу тураһында указ яҙыу өсөн икенсе бүлмәгә сыҡты. Уның булмауы менән файҙаланып Совет залында өйөлөшкән депутациялар араһынан кемдер: «Меттернихты долой!»- тип ҡысҡырҙы. Бик олоғайған Меттерних кире ингәс, иптәштәре уның императорға отставкаға китеүе тураһында үтенес ғаризаһын биреү өсөн сығып тороуҙы хуп күрә.
Отставкаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Меттернихтың исеме хөкүмәт системаһы менән шул тиклем ныҡ бәйле була, хатта уның китеүе тураһында хәбәр сығыуы менән халыҡтың боларыуҙан туҡтай. Үҙенең уға тоғро булып ҡалған сәркәтибе менән ул 14 марттың төнөнә ҡарай ҡаланан сығып китә, бер нисә көн йәшеренеп йөрөй, шунан саксон сиктәре аша Бөйөк Британияға сыға, ә 1848 йылдың октябрендә Бельгияға күсеп китә. 1851 йылда ул Венаға ҡайта һәм йәмғиәттә үҙенең элекке юғары урынын биләй. Тәхеттән баш тартҡан Фердинандты алмаштырған император Франц Иосиф I унан йыш ҡына кәңәш һорай, әммә идара итеүҙә актив ҡатнашырға саҡырмай. Был хәл тәжрибәле Меттернихтың күңелен ҡыра. Ҡырым һуғышы ваҡытында ул күп кенә проекттар яҙа, хатта вафат булыр алдынан да, һуғыш башланыр алдында, 1859 йылда, ул шулай уҡ әүҙем эшләүен дауам итә.
Меттерних 1859 йылдың 11 июнендә Венала вафат була. Уның титулы улы Рихардҡа (дипломат, Парижда илсе була) күсә . Рихардтың ҡатыны (һәм бер үк ваҡытта уның туғаны) Полинаның салоны Икенсе империя дәүерендә Парижда беренселәрҙән булған.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өс тапҡыр өйләнгән була: Элеонораға (үҙенең атаҡлы элгәре уның урынында эшләгән Кауництың ейәнсәре), Антуанетта Лейкамға һәм графиня Мелани Зичиға. Өсөһө лә унан алда вафат булалар. Тыумыштан Скавронская, генерал Багратиондың тол ҡатыны Екатерина Павловна —уның һөйәркәһе була. Уларҙың Клементина исемле ҡыҙҙары тыуа, кейәүҙә графиня Блом. Шулай уҡ мөхәббәт бәйләнеше Наполеондың апаһы һәм Мюрат ҡатыны Каролина Бонапарт менән, жандармдар шефының апаһы Доротея Бенкендорф менән дә була. Көслө мауығыу хистәрен ул герцогиня Саганская (Бирондың ейәнсәре) Вильгельминаға кисерә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Германияла (Гессен) етештерелгән иң яҡшы бызырлап торған вино (шампанское) уның исемен йөрөтә. Виноны етештереүҙе Меттернихтың һуңғы ҡатыны ойошторған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Меттерних үҙе әҙерләгән хаттар йыйылмаһы, автобиографияһы һ.б., уның ғаиләһе тарафынан «Denkwürdigkeiten» исеме аҫтында нәшер ителгән. Баҫма француз телендә 1879 йылда, немец һәм инглиз телендә 1880—1884 йылдарҙа донъя күрә. Граф мемуарҙарына ҡушымта һәм уның эшмәкәрлегенә аңлатма булып Генц менән Кестлриның хатлашыуы хеҙмәт итә ала. Шулай уҡ ҡарағыҙ:
- Меттерних К. В. фон Записки князя Меттерниха о состоянии умов в Европе и об обязанностях правительств в 1848 годах / Сообщ. П. А. Мухановым // Русская старина, 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 782—799.
- Меттерних К. В. фонЗаписки Меттерниха. Изложение, отрывки // Исторический вестник, 1880. — Т.1. — № 2. — С. 374—392.
- Меттерних К. В. фон Император Александр I. Портрет, писанный Меттернихом в 1829 году // Исторический вестник, 1880. — Т. 1. — № 1. — С. 168—180.
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алтын йөн ордены
- Мария Терезия Хәрби ордены, ҙур тәре
- Изге Стефан король венгр ордены, ҙур тәре
- «Күрһәткән хеҙмәттәр өсөн» Алтын граждан тәреһе 1813/14
- Альбрехт Медведь династия ордены, ҙур тәре (Ангальт-Бернбург, Ангальт-Дессау герцоглыҡтары)
- Изге Губерт ордены (Бавария)
- Тоғролоҡ ордены (Баден Бөйөк герцоглығы)
- Көньяҡ тәреһе ордены, ҙур тәре (Бразилия)
- Вюртемберг тажы ордены,ҙур тәре (Вюртемберг короллеге)
- Король Гвельф ордены, ҙур тәре (Ганновер короллеге)
- Людвиг ордены, ҙур тәре (Гессен бөйөк герцоглығы)
- Алтын арыҫлан ордены, ҙур тәре (Гессен-Кассель)
- Ҡотҡарыусы ордены, ҙур тәре (Греция)
- Фил ордены (1814, Дания)
- Карлос III ордены, ҙур тәре (Испания)
- Намыҫ һәм тоғролоҡ ҙур тәреһе (Мальтийский орден)
- Нидерланд арыҫлан ордены, ҙур тәре (Нидерланды)
- Изге Януарий ордены (Ике Сицилия королллеге)
- Изге Фердинанд һәм хеҙмәттәре ордены, ҙур тәре (Ике Сицилия короллегы)
- Изге Георгий Константин ордены (Парм герцогствоһы)
- Христос ордены, ҙур тәре (Португалия)
- Ҡара бөркөт ордены (Пруссия)
- Ҡыҙыл бөркөт ордены 1 класлы (Пруссия)
- Орден «Pour le Mérite» (1842, Пруссия)
- Изге апостол Андрей Первозванный ордены (27.08(08.09).1813, Россия)[3]
- Изге Александр Невский ордены (27.08(08.09).1813, Россия)
- Изге Анна ордены 1-й степени (27.08(08.09).1813, Россия)
- Саксен-Эрнестин йорто ордены, ҙур тәре (Саксен-Альтенбург герцоглығы, Саксен-Кобург-Гота, Саксен-Мейнинген)
- Аҡ ыласын династия ордены, ҙур тәре (Саксен-Веймар-Эйзенах|Саксен-Веймар-Эйзенах бөйөк герцоглығы)
- Рут тажы ордены (Саксония короллеге)
- Изге Благовещение юғары ордены (Сардин короллеге)
- Изге Иосиф ордены (Тоскан бөйөк герцоглығы)
- Почётлы легион ордены, ҙур тәре (Франция)
- Изге йән ордены (Франция)
- Серафим ордены (12.04.1814, Швеция)
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Энгельс Ф Австрия ахырының башы / Т. Маркс һәм Ф. Энгельс. — Соч. — 2 баҫ.. — Т. 4.
- Энгельс Ф. Венгрияла көрәш / Шунда уҡ. — Т. 6.
- Энгельс Ф. Германияла революция һәм контрреволюция / Шунда уҡ. — Т. 8. — б. 30-36.
- Энгельс Ф Көсләү роле тарихта / Шунда уҡ. — Т. 21. — б. 432-37.
- Оберман Т Европа дипломатияһында Меттерних роле 1813 йыл / йыйынтыҡта: Освободительная война 1813 года против наполеоновского господства — М., 1965.
- Раковский Х. Г. Князь Меттерних. Уның сәйәси тормошо һәм эшмәкәрлеге. — СПб., 1905
- Чубарьян А. О Европа идеяһының эволюцияһы (XIX быуат аҙағы). — Тарих һорауҙары, 1981, № 5
- Шедив. Я. Меттерних Наполеонға ҡаршы. — М., 1991.
- Орлик О. В. Рәсәй халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә 1815—1829. — М., 1998.
- Рахшмир. П. Ю. Меттерних кенәз: кеше һәм политик. — Пермь, 1999.
- Лазарев С. Е. Бауцен һуғышы (рус армияһының сит ил походтарына 200 йыл) // Хәрби-тарихи архив. 2013. № 9 (165). б. 66-85.
- Заҡ Л. А. Монархтар халыҡтарға ҡаршы Дипломатик көрәш Наполеон империяһы емереклектәрендә. — М., 1966.
- Srbik. Н. Metternich der Staatsmann und der Mensch, 3 Aufl., Bd 1-2. — Münch., 1957.
- Bertier de Sauvigny G. Metternich et son temps. — P., 1959.
- May J. A. The age of Metternich. 1814—1848. — N. Y., 1965.
- Obermann K. Bemerkungen über die bürgerliche Metternich-Forschung, «Zeitschrift für Geschichtswissenschaft», 1958, No 6.
- Schroeder P. W. Metternich studies since 1925, «Journal of Modern History», 1961, v. 33, ?3.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Palmer 1972, pp. 5–6, 339
- ↑ Palmer 1972, pp. 31–37
- ↑ Карабанов П. Ф. Списки замечательных лиц русских / [Доп.: П. В. Долгоруков]. — М.: Унив. тип., 1860. — 112 с. — (Из 1-й кн. «Чтений в О-ве истории и древностей рос. при Моск. ун-те. 1860»)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- "Европа яҙмыштарының хәл итеүселәре " кенәз Меттерних хәтирәләрендә
- Меттерних, Клемент Венцель // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- 15 майҙа тыуғандар
- 1773 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Кобленцта тыуғандар
- 14 февралдә вафат булғандар
- 1859 йылда вафат булғандар
- Венала вафат булғандар
- Алтын йөн ордены кавалерҙары
- Мария Терезия ордены кавалерҙары
- Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Бальи — Намыҫ һәм Тоғролоҡ Мальта орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Ҡыҙыл бөркөт ордены кавалерҙары
- Pour le Mérite ордены кавалерҙары
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- Изге Рух ордены кавалерҙары
- Изге Губерт ордены кавалерҙары
- Вюртемберг тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Людвиг Гессенский ордены кавалерҙары
- Йәшел таж ордены кавалерҙары
- Саксен-Эрнестин йорто орденының Ҙур тәреһе
- Аҡ ыласын ордены кавалерҙары
- Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Изге Иосиф орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Изге Януарий ордены кавалерҙары
- Изге Фердинанд Ҡаҙаныштары өсөн орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары
- Серафимдар ордены кавалерҙары
- Фил ордены кавалерҙары
- Карлос III ордены кавалерҙары
- Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры
- Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары
- Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары
- Изге Александр Невский ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары


text:
- Подробности
- Просмотров: 294
ПТЕРИДОЛОГИЯ (гр. pteris — абаға һәм ...логия), ботаниканың птеридофлораны (абаға һымаҡтар, көкөрт үләне һымаҡтар, ҡырҡбыуын һымаҡтар) өйрәнгән бүлеге. Башҡортостан птеридофлораһы т‑да иң тәүге мәғлүмәттәр 1768—74 йй. Академик экспедицияларҙа ҡатнашҡан И.И.Георгиҙың (3 төр абаға һәм 2 төр көкөрт үләне барлығын билдәләй), И.П.Фальктың (вудсиялар һәм асплениумдың бер нисә төрө) һ.б. фәнни хеҙмәттәрендә бар. 19 б. 30‑сы йй. Х.Ф.Лессинг птеридофиттарҙың 7 төрөн, ш. иҫ. ҡырҡбыуындың 1 төрөн, аса. Птеридофлора т‑да мәғлүмәттәр ш. уҡ — А.А.Бунге, Я.К.Нестеровский һ.б., 19 б. аҙ. — С.И.Коржинский, О.А. һәм Б.А.Федченко, Ю.Шелль, 1913 й. А.К.Носков (Бөрө ҡ. тирә- яғында үҫкән 7 төр абаға һымаҡтарҙы һәм 6 төр ҡырҡбыуын һымаҡтарҙы телгә ала) эштәрендә килтерелә. Башҡортостан комплекслы экспедицияһы ҡатнашыусылары И.М.Крашенинников, А.Э.Линд, И.В.Новопокровский һ.б. П., атап әйткәндә, птеридофлораның ареалдарын асыуға, уның ҡайһы бер төрҙәренең көнкүрештә һәм халыҡ медицинаһында ҡулланылышын асыҡлауға ҙур өлөш индергән. Е.Н. Клобукова- Алисованың тикшеренеүҙәренә ярашлы, респ. птеридофиттары араһында дарыу үҫемлектәре (баҫыу ҡырҡбыуыны, ир туйыр абағаһы), ағыулы үҫемлектәр (ҡышлаған ҡырҡбыуын, һаҙ ҡырҡбыуыны һ.б.) һәм буяу үҫемлектәре (бер йыллыҡ көкөрт үләне, суҡмар көкөрт үләне) бар. 20 б. 2‑се ярт. П. б‑са тикшеренеүҙәр птеридофлора интродукцияһы, запастарын билдәләү һәм һаҡлау маҡсатында үткәрелә. Биология институтында — һирәк осраған птеридофлора төрҙәренең яңы тереклек итеү урындары (Е.В.Кучеров, А.Ә.Мулдашев һ.б.), БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) ир туйыр абағаһы запастары (В.С.Мөхәмәтшина, С.С.Хәйретдинов) асыла. 21 б. башынан Биология ин‑тында көкөрт үләне һәм абағаның һирәк осраған төрҙәренең биологияһын, экологияһын, ареалдарын тикшереү алып барыла, уларҙы һаҡлау б‑са саралар эшләнә, Ботаника баҡса‑институтында Л.М.Абрамова етәкс. Йомағужа һыуһаҡлағысының һыу баҫҡан зонаһынан сығарылған альп вудсияһын, Дайк бөрсөклө абағаһын һ.б. үҫемлектәрҙең генофондын һаҡлап ҡалыу маҡсатында интродукциялау тормошҡа ашырыла.
Әҙәб.: Ш е л л ь Ю. Материалы для ботанической географии Уфимской и Оренбургской губерний (споровые растения) //Труды общества естествоиспытателей при Императорском Казанском университете. Казань, 1883. Т.12. Вып.1; К л о б у к о в а ‑ А л и с о в а Е.Н. Дикорастущие полезные и вредные растения Башкирии. Т.1. М.; Л., 1958.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Өфө һәм Галле ҡалалары араһындағы туғандашлыҡтың 20 йыллығына арналған тантаналарҙа «Zaman» төркөмө сығыш яһай
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Германияла Өфө һәм Галле ҡалалары араһындағы туғандаш мөнәсәбәттәрҙең 20 йыллыҡ юбилейы һәм «Башҡортостан дуҫтары» («Freunde Baschkortostans») ойошмаһының 20 йыллығы билдәләнә. Аҙна Мәскәүҙең «Zaman» башҡорт төркөмө концерты менән тамамлана.
Мәскәү музыканттары 25 ноябрҙә Галлела Саксония-Анхальт ере Мәҙәниәт министрлығының шәхси саҡырыуы буйынса сығыш яһай.
«Был беҙҙең Германияға тәүге сәфәребеҙ түгел, шуға немец тамашасыларын яҡшы беләбеҙ. Был юлы яңы тамаша әҙерләйбеҙ. Беҙгә хатта Яҡутстанда гастролдәрҙе күсерергә тура килде», — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына төркөм етәксеһе Радмир Мөфтәхин.
«Zaman» төркөмө программаһында башҡорт халыҡ йырҙарының заманса аранжировкалары, төркөмдөң автор композициялары, шулай уҡ бер нисә немец хиты яңғырай.
«Zaman» төркөмө үҙенең эшмәкәрлеген 2014 йылда башланы. Дүрт йылға яҡын осорҙа музыканттар Европаның һәм Азияның алты илендә булды, Башҡортостан Республикаһы делегацияһы составында сит илгә сыҡты, Ригала ЮНЕСКО сараларында Рәсәй һәм Башҡортостан исеменән сығыш яһаны.


text:
20 июль
20 июль — григориан стиле буйынса йылдың 201-се (кәбисә йылында 202-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 164 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Колумбия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Кипр Республикаһы — Тыныслыҡ һәм азатлыҡ көнө.
- Греция — Зевс һәм Гелиос байрамы.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәжит Ғафури (20.07.1880—28.10.1934), Башҡортостандың халыҡ шағиры (1923), башҡорт һәм татар совет әҙәбиәттәре классигы.
- Субаев Флүр Йосоп улы (20.07.1930—28.07.2000), хәрби хеҙмәткәр, сик ғәскәрҙәре генерал-майоры, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары кавалеры. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы (20.07.1961), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы (20.07.1923—2013), Кушнаренко районының Талбаҙы ауыл мәктәбенең элекке уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры.
- Мусин Рәзил Ситдиҡ улы (20.07.1943—9.03.1994), партия, хужалыҡ, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС-тың Дүртөйлө район комитетының элекке 1-се секретары һәм Дүртөйлө ҡалаһы һәм районының элекке хакимиәт башлығы, 1990—1994 йылдарҙа Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, Башҡорт АССР-ының 10-12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Иғмәт ауылынан.
- Фәйезов Ғәли Биктимер улы (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Йүкәлекүл ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
САЛАУАТ ЮЛАЕВ МУЗЕЙЫ, Милли музей филиалы (1987). Салауат р‑ны Малаяҙ а. урынлашҡан. 1965 й. Әлкә һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә тыуған яҡты өйрәнеү мөйөшө булараҡ ойошторола, 1975 й. алып Малаяҙҙа Салауат Юлаев ис. тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 1984 й. “халыҡ” исеме бирелә, 1991 й. башлап Салауат Юлаев тарихи музейы. Музей фондында 4 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Пугачёв армияһы байрағының, Салауат Юлаев ҡул ҡуйған указ һәм хаттарҙың, тикшереү документтарының күсермәләре; Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) т‑да матди һәм документаль материалдар һ.б. Геройҙың образын һынландырған Ә.С.Арыҫланов, А.А. Кузнецов, А.П.Лежнев, Р.М.Нурмөхәмәтовтың һ.б.; Тәкәй һәм Аҙналы аа. тирә‑яғын, Салауат ҡаяһын, Салауат р‑ны Иҙрис а. эргәһендәге мәмерйәне (ҡара: Иҙрис мәмерйәһе) һ.б. һүрәтләгән урындағы рәссам А.Т. Заһиҙуллиндың картиналары; “1774 й. 3 июнендә Әй й. буйындағы Ҡыйғы а. эргәһендә Е.И.Пугачёв һәм С.Юлаев отрядтарының И.И.Михельсон корпусына ҡаршы алышы” диорамаһы бар. Этнография залында балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ, һунарға бағышланған экспонаттар; традицион биҙәүестәр, эш ҡоралдары, ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы, тирмә интерьеры күрһәтелгән. 1995 й. алып музейҙа “Йәш салауатсы” йәмғиәте эшләй. 2003 й. Әлкә а. геройҙың бала саҡ йылдарына арналған музей бүлеге асыла. Унда үҙәк урынды “Салауаттың бала сағы” диорамаһы биләй.
Л.А.Чишкова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 450
“АВГУСТ” ғилми-производство предприятиеһы, ЯСЙ. Универсаль таҙартыусы, изоляциялаусы машиналар, төрлө диаметрҙағы магистраль үткәргес торбаларҙы төҙөү һәм ремонтлау өсөн бәләкәй механизациялау ҡоролмаларын эшләп сығара. Өфөлә урынлашҡан. 1992 й. ойошторола. Составы: йыйыу, буяу, металл эшкәртеү цехтары (бөтәһе лә 1995 й. нигеҙләнгән). Пр‑тиела Рәсәйҙә тәүге тапҡыр магистраль үткәргес торбаларҙың өҫтөн изоляциялаусы ҡаплау һөртөү өсөн әҙерләү технологияһы эшләнә һәм индерелә (1997). Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла.
Тәрж. Р.Й.Мәхийәнова