text:
Көнбағыш
Көнбағы́ш (лат. Helianthus) — астралар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Был төрҙә иң билдәлеһе — май бирә торған көнбағыш ( урыҫ. подсолнечник масличный , лат. Helianthus annuus). Был төргә шулай уҡ аҙыҡҡа бәрәңгеләрен ҡуллана торған, күп йыллыҡ үҫемлек топинамбур йәки ер алмаһы (лат. Helianthus tuberosus) инә. Декоратив үҫтерелә торған көнбағыш та бар, мәҫәлән, осло япраҡлы көнбағыш (урыҫ. подсолнечник остролистный, лат. Helianthus argophyllus).
Май бирә торған көнбағыш — оҙонлоғо 4—5 м, йыуан һабаҡлы, бер эшләпәле йәки ботаҡланған бер нисә эшләпәле булып үҫкән бер йыллыҡ үҫемлек; эшләпә киңлеге ғәҙәттә 15—20 см, ярты метрға еткәне лә бар; сәскәһенeң сите һары, сите ҡыҙғылт һары төҫтә. Көнбағыш емеше — дүрт ҡырлы оҙонса орлоҡса (семянка). Емеш ҡабығы эсендә орлоҡ тиресәһе менән ҡапланған орлоҡ. 100 г ҡыҙҙырылған көнбағышта 20,7 7 аҡһым, 3,4 г углевод, 52,9 г май бар.
Йөкмәткеһе
Көнбағыш тарихы[үҙгәртергә]
Көнбағыштың тыуған иле — Төньяҡ Америка. Беренсе көнбағышты индеецтар ҡәбиләләре культуралаштырғандыр, күрәһең. Яҡынса б.э. тиклем 3000 йылдарҙа хәҙерге Аризона һәм Нью-Мексико штаттары территорияһында көнбағыш үҫтереүҙе археология раҫлай. Ҡайһы бер археологтар көнбағыш бойҙайға ҡарағанда ла иртәрәк культуралаштырылған тип иҫәпләй.
Мексикала ацтектарҙа һәм отомиҙарҙа, Перула Инка мәҙәниәтендә көнбағыш Ҡояш аллаһы символы булып хеҙмәт иткән.
Индеецтар көнбағыш орлоғон төйөп он итеп файҙаланған, онталған көнбағыш орлоғо уларҙың яратҡан ризығы булған. Шулай уҡ көнбағыштан май алғандар, майҙы икмәк бешереүҙә һәм косметологияла сәс һәм тире майлау өсөн файҙаланғандар. Көнбағыштан ҡуйы ҡыҙыл буяу алғандар.
Европаға көнбағышты 1500 йылда испан бойһондороусылары алып килә. Тәүҙә медицинала файҙаланыла, шулай уҡ декоратив үҫемлек итеп файҙаланалар.
Көнбағыштан май етештереүҙе инглиздәр уйлап сығара, был турала 1716 йылғы патент бар. Шулай ҙа көнбағыш майын етештереү Рәсәйҙә киң ҡолас ала.
Рәсәйгә көнбағыш орлоғон Голландиянан Пётр I алып ҡайта. Үҫемлек башта декоратив үҫемлек итеп файҙаланыла. Көнбағыш майын етештереү сәнәғәтен 1828 йылда крепостной крәҫтиән Бокарёв юлға һала. Бокарев етен һәм киндер майы етештереү менән таныш була. 1833 йылда граф Шереметьев рөхсәте менән сауҙагәр Папушин, Бокарёв ярҙамында, беренсе көнбағыш майы заводын төҙөй. Бөйөк Пост (Великий Пост) көндәрендә ашау тыйылмағанға күрә, көнбағыш майы киң таралыу ала. XIX быуат уртаһында Воронеж һәм Һарытау өлкәләрендә көнбағыш ултыртыу сәсеү майҙанының 30—40 % биләй.
Совет селеционерҙары В. С. Пустовойт һәм Л. А. Жданов көнбағыштың майлылығын һәм ҡоротҡостарға тотороҡлолоғон арттырыуға ирешәләр. Көнбағыш үҫтереү буйынса донъяла абруйлы премия Пустовойт исемен йөрөтә.
XIX быуатта Рәсәй эмигранттары көнбағыш культураһын киренән АҠШ һәм Канадаға алып баралар. Тиҙҙән АҠШ (Рәсәйҙән һуң) көнбағыш майы етештереүсе алдынғы илдәр рәтендә була.
Бөгөнгө көндә көнбағыш һәм көнбағыш майы етештереү бөтә донъға таралған.
Көнбағышты файҙаланыу[үҙгәртергә]
Көнбағыштың төп ҡулланышы — көнбағыш майы алыу, һуңынан аҙыҡ әҙерләүҙә һәм техник ихтыяжда файҙаланыу. Көнбағыш майынан гидрогенизация ысулы менән маргарин алалар. Май шулай уҡ лак-буяу һәм һабын етештереү сәнәғәтендә файҙаланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡүлланылған майҙы мотор яғыулығына өҫтәмә итеп файҙаланалар. Май етештереү ҡалдыҡтары (көнбағыш төпрәһе (жмых)) юғары аҡһымлы мал аҙығы итеп файҙаланыла.
Ҡыҙырылған көнбағыш — халыҡтын яратҡан ризығы.
Көнбағыш орлоғо PP һәм Е витаминдары, шулай уҡ туйындарылмаған май кислоталарына бай.
Көнбағыш — бал биреүсе үҫемлек. Сәскә атҡан көнбағыш балы алтын-һары төҫтә, хуш еҫле, ауыҙҙы бөрөштөрә торған тәмле була.
Көнбағыш декоратив үҫемлек итеп ултыртыла.
Көнбағыштың каучук биреүе әлегә киң билдәле түгел. Селекционерҙар һабағы киҫелгән урындан латекс бүлеп сығара торған сорт сығарған.
Көнбағыш ҡабығы биояғыулыҡ — яғыулыҡ брикеттары етештереүҙә ҡулланыла.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Acorp модемдары ҡабында көнбағыш төшөрөлгән.
Көнбағыш һәм математика[үҙгәртергә]
Ғалим Вогель 1979 йылда көнбағыш эшләпәһендә сәскәләрҙең һәм орлоҡтарҙың урынлашыу моделен тәҡдим итә. Был модель түбәндәгесе яҙыла,
- ,
- ,
бында: θ — мөйөш, r — радиус йеки үҙәккә тиклем ара, а n — сәскә һаны һәм c — константа. Был — Ферма спирале формаһы.
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
1. Ватолин Д. О мёде и не только о нём // Наука и жизнь. — 2008. — № 11. — С. 124.


c: text/html

text:
Бөйөк Британия
Бөйөк Брита́ния (ингл. Great Britain), рәсми исеме — Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге (ингл. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), инглиз телендә Берләшкән Короллек тип аталыуы ла осрай (ингл. United Kingdom) — Төньяҡ-көнбайыш Европалағы дәүләт, БМО Именлек Советы һәм Европа Берләшмәһе ағзаһы.
Башҡалаһы — Лондон. Идара итеү формаһы — парламентлы (конституцион) монархия.
Административ-территориаль бүленеүе формаһы буйынса унитар дәүләт булыуына ҡарамаҫтан, Англиянан тыш бөтә Берләшкән Короллек өлөштәренең ҙур автономияһы бар.
Берләшкән Короллек Бөйөк Британия утрауында һәм өлөшләтә Ирландия утрауында урынлашҡан. Шулай уҡ Берләшкән Короллеккә инмәгән әммә уның өлөшө булған Британиянан бойондороҡло территориялар һәм Британияның Корона биләмәләре бар.
Майҙаны — 244,9 мең км2. Дәүләт башлығы — королева (король). Халҡы — 60,4 млн кеше (2005): инглиздәр (83%), шотландтар (8,6%), валлийҙар (4,9%), ирландтар (2,9%). Рәсми тел — инглиз теле. Диндарҙарҙың күпселеге — протестанттар.
Йөкмәткеһе
Башҡортостан менән бәйләнештәре[үҙгәртергә]
Башҡортостан Хөкүмәте делегацияһының Бөйөк Британияға визиттар 2000, 2001, 2003—2008 йылдарҙа булды.
Бөйөк Британияның делегацияһы Башҡортостанға 1 тапҡыр ғына 2003 йылда килде (Рәсәйҙәге Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Ҡушма Короллеге илселегенең 1-се секретары һәм Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығының Иҡт. сәйәсәт департаменты вәкиле составында).
Бөйөк Британияның делегаттары 2—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә ҡатнаша.
БР-ҙың БДБ-нан башҡа илдәр м н тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Б.Б. өлөшөнә 0,9% тура килә (2009). БР һәм Бөйөк Британияның тышҡы сауҙа әйләнеше 39,3 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 10 тапҡырға кәмерәк).
Экспорт[үҙгәртергә]
Башҡортостандан Бөйөк Британияға экспорты — 35,5 млн доллар (2000 йылда — 393,1 млн доллар); Тауар структураһы:
- минераль продукттар. Төп экспортёрҙар: Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, Уфанефтехим подразделениялары).
- яғыулыҡ
- химик продукттар
- каучуктар
- ағас материалдар
- ҡағыҙ изделиелары
- машиналар
- ҡоролмалар
- транспорт саралары
Импорт[үҙгәртергә]
Бөйөк Британия Башҡортостанға импортлай:
- органик химик берләшмәләр. Төп импортёрҙар: Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть (Уфаоргсинтез подразделениеһы).
- пластмасса изделиелары, ҡоролмалар
- фармацевтика продукция
- туҡланыу продукттары
Дөйөм импорты 3,8 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 5,2 млн доллар).
БР ҙа, Бөйөк Британияның капитал йәлеп итеп, 12 берлектәге предприятие эшләгән. БР Сауҙа сәнәғәт палатаһында Бөйөк Британияның мәғлүмәт бюроһы бар.
2004 й. Екатеринбург та ген. консуллыҡ ойошторған Британия төҙөлөш компанияларының мәғлүмәт стенды “Уралстрой—2004” күргәҙмәһендә тәҡдим ителә Бөйөк Британияның ҡайһы бер фирмалары “Ҡала. Архитектура һәм төҙөлөш—2004”, “Газ. Нефть. Технологиялар—2006” халыҡ ара күргәҙмәләрендә (бөтәһе лә — Өфө) ҡатнаша. Бөйөк Британияның вәкилдәре “Халыҡ ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө—1997” конф. ҡатнаша.
Математика институты ғалимдары Бөйөк Британияның ғалимдары м н INTAS программаһы сиктәрендә бәйләнеш тота;
Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты Уорвик ун тының Масс-спектрометрия ин ты, Биохимия һәм генетика институты Уэльс ун тының Биология фәндәре ин ты һәм Уорвик ун-тының Үҫемлектәр генетикаһы һәм биотехнологияһы бүлеге, Механика институты Лавборо ун ты м н фәнни бәйләнештәр тота, Авиация техник университеты Шеффилд ун-ты, Радиоэлектроника колледжы Блекпул колледжы м н хеҙмәттәшлек итә. 1997 й. БДУ ла инглиз студенттары һәм аспиранттары уҡый.
Башҡортостан менән Бөйөк Британияның күптәнге тарихи бәйләнештәре бар. 1818—28 йй. инглиз банкиры Ралль һәм сауҙагәр Доути Биҙәр заводын тота, 20 б. башында Л.Уркарт Верхнеурал өйәҙендә урынлашҡан завод һәм рудниктарҙың контроль акциялар пакеты хужаһы була.
Лондонда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1862) П.М.Обуховтың Златоуст (Косотур) заводында ҡойолған ҡорос пушкалары (алтын миҙалға лайыҡ була) һәм Ырымбур дебет шәлдәре күрһәтелә.
1841 й. Ырымбур губернаһында шотланд геологы Р.Мурчисондың Уралдың геология, география һәм палеонтологияһы б са мәғлүмәттәр йыйыусы экспедицияһы эшләй; экспедиция һөҙөмтәләре б са “Европа Рәсәйе һәм Урал тауы геологияһы” (1845; инглиз т.) баҫылып сыға.
1880—1900 йй. Европала, ш. иҫ. Б.Б. В.В.Тиманова гастролдә була.
1926 й. БАССР-ҙа инглиз эшселәренең дөйөм забастовкаһын яҡлап 45 мең һумдан ашыу аҡса йыйыла; ш. уҡ йылда респ. баш күтәреүселәр делегацияһы килә, улар хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһай, респ. хөкүмәте тарафынан ҡабул ителә.
70 се йй. респ. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия пр тиеларына Б.Б. ҡоролмалар килтерелә, уларҙы инглиз белгестәре монтажлап, көйләп, эшләтеп ебәрә. Фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек алып барыла.
Инглиз тикшеренеүселәре Э.Карр, У.Коларз, Т.Ланкина, О.Файджестың хеҙмәттәре Башҡортостан тарихы проблемаларына арналған. Д.Байрондың “Шильон тотҡоно” (1924), У.Шекспирҙың “Отелло” (1946), “Макбет” (1961), “Тиҫкәре ҡыҙҙы буйһондороу” (1983), Э.Л.Войничтың “Күгәүен” (1968), Д.Дефоның “Робинзон Крузо” (1980, 1990) әҫ. башҡ. теленә тәржемә ителгән һәм баҫылған, Ә.Һ.Бикчәнтәевтең “Ҙур оркестр” (1958) повесы инглиз телендә донъя күрә. Респ. театрҙары репертуарына инглиз яҙыусылары әҫ. б са спектаклдәр [Шекспирҙың “Гамлет”, “Макбет”, “Отелло”, “Ромео һәм Джульетта”, А.Кристиҙың “Ҡапҡан” (“Мышеловка”), О.Уайльдтың “Кентервиль өрәге” (“Кентервильское привидение”), Р.Киплингтың “Джунглиҙар китабы” мотивы б са “Беҙҙең ҡаныбыҙ бер” (“Мы с тобой одной крови”) һ.б.] инә.
2005 й. Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле Лондонда “Рус ҡышҡы фестивалендә” ҡатнаша. Башҡортостанда 3 инглиз йәшәй (2002).
1996 й. алып БР ҙа “Башҡортостан—Бөйөк Британия” дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшләй.
Тарих[үҙгәртергә]
Британ Империяһы кешелек тарихында иң ҙур дәүләт булған.
Ил башлыҡтары[үҙгәртергә]
- Виктория Королеваһы 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләне. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королева.
Территориаль бүленеү[үҙгәртергә]
Берләшкән Короллек 4 "тарихи провинция"-ға бүленә: Англия, Шотландия, Уэльс һәм Төньяҡ Ирландия. Итглизсә улар countries (башҡ. илдәр) йәиһә constituent parts/constituent countries тип атала.
Англия[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Англия
Англия (ингл. England) — Бөйөк Британияһы "тарихи провинциялары"нан иң ҙурыһы. Баш ҡалаһы — Лондон, майҙаны 130 395 квадрат километр, бөтә дөнъя майҙанынан 1/1000-гә яҡын. Халыҡ һаны — 50.762.900 кеше. Англияның үҙ власть органдары (йәғни парламент һәм хөкүмәт) юҡ, Бөйөк Британия Хөкүмәте һәм Бөйөк Британия Парламенты Англияның төп власть органдары булып һанала. Берҙән-бер рәсми тел — инглиз теле. Иң ҙур ҡалалары — Лондон, Манчестер, Лидс һ.б.
Уэльс[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Уэльс
Уэльс — Бөйөк Британияның 4 иң әһәмиәтле булғандарҙын административ өлөшө. Күптән үткән заман кельт ырыуҙарҙын конгломераты.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
Яңы уҡыу йылына – яңы маҡсаттар
Өфөләге 140-сы мәктәп директоры Илшат Бикҡолов.
Тыңлау
Мостаҡ мулла ейәне
Яҙыусы-шағир, сатирик, тәржемәсе, публицист, БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Риф Мифтахов.
Тыңлау
Бер-беребеҙгә булһаҡ таяныс!
Башҡорт дәүләт медицина университеты профессоры, билдәле йәмәғәт эшмәкәре, «Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы»ның халыҡ-ара ижтимағи берекмәләр союзы башҡарма комитеты ағзаһы Марс Юлдашев.
Тыңлау
Былбылдар иленән был ҡыҙ…
Халыҡ-ара, Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисткаһы Диләрә Иҙрисова.
Тыңлау
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Башҡорт халыҡ йыры “Хәтирә»
Башҡортостандың халыҡ артисы Вәхит Хызыров башҡара.
Күркәмлектең юҡтыр сиктәре…
Танылған журналист, драматург, БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф алдынғыһы, Мифтахетдин Аҡмулла һәм Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы Сәрүәр Сурина.
Гөлсөм Мостафина “Елмерҙәк тотҡоно»


text:
Пәйғәмбәрҙәр
Пәйғәмбәрҙәр -Бәндәләренә дин хөкөмдәре өйрәтеү өсөн Аллаһы Тәғәлә тарафынан махсус ебәрелгән кешеләр.
Пәйғәмбәрҙәрҙең һәр береһе әҙәми. Йәш ваҡыттарында аҡыллы, зирәк, тоғро, изге тәбиғәтле булалар.Бәлигәт йәшен уҙғас, Аллаһы Тәғәлә уларҙы пәйғәмбәр ҡыла. Йәғни, Ябраил Фәрештә аша уларға хөкөмдәрен ебәреп, шул хөкөмдәр буйынса бәндәләрҙе Хаҡ дингә, һәм изге ғәмәлдәргә өндәргә бойора. Әҙәм ғәләйһиссәләмдән алып донъяға бик күп пәйғәмбәрҙәр ебәрелгән. Һәр милләткә ебәрелгән.Иҫәбе беҙгә билдәле түгел. Иң тәүге пәйғәмбәребеҙ Әҙәм, һуңғыһы Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдән
Билдәле пәйғәмбәрҙәр[үҙгәртергә]
Әҙәм, Иҙрис, Нух, Һууд, Сәлих, Лут, Ибраһим, Исмәғил, Исхаҡ, Якуп, Йософ, Әйүп, Шөғәйеп, Муса, Һарун, Дауыт, Сөләймән, Юныс, Ильяс, Әльясағ, Ҙөлкифел, Зәкәриә, Яхъя, Ғайса, Мөхәммәт.
Хәҙистәрҙә телгә алынған пәйғәмбәрҙәр[үҙгәртергә]
Шис, Юшағъ, Хызыр, Бишер, Даниял,Ышмуил, Әшғиә,Әрмиә.


text:
Йомаҡ
Йомаҡ — төп мәғәнәһен уйлап табыу өсөн нимәнелер башҡа оҡшаш һүҙҙәр менән йәки һүҙ уйнатып һүрәтләп әйткән метоморфик әйтем; һорау алыныусы яуабын әйтергә тейеш. Борон заманда һорау алыныусының зирәклеген тикшереп ҡарағандар, хәҙер йомаҡ әйтешеү — халыҡ уйыны.
Йөкмәткеһе
Башҡорт халыҡ ижадында йомаҡ[үҙгәртергә]
Йомаҡ — халыҡ ижадының иң боронғо жанрҙарының береһе. Башҡорт телендә "Йомаҡ ҡойҙом-ҡас, йомолдоғон ас" тигән әйтемдең булыуы шул хаҡта һөйләй. Төҙөлөшө яғынан һорау һәм яуап формаһында булған йомаҡтар кешеләрҙең тапҡырлығын һынау һәм зирәклеген үҫтереү сараһы булараҡ ҡулланыла. Йомаҡтар айырым предметтың билдәһен икенсе бер предметҡа, күренетә күсереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шуға күрә улар тормоштағы конкрет предметтар. күренештәр менән бәйләнгән. Йомаҡтарҙы өс ҙур төркөмгә бүләләр.
Тәбиғәт күренештәре тураһындағы йомаҡтар[үҙгәртергә]
Был иң киң таралған төркөм. Баланы тәрбиәләгәндә аң белә башлағандан алып, иҫендә ҡалһын өсөн бик әһәмиәтле.
Кеше һәм уның көнкүрешен сағылдырған йомаҡтар[үҙгәртергә]
Ҡар көрәргә
Булһа кәрәк,
Нимә кәрәк?
Дөрөҫ! ..... . (Көрәк)


text:
Томск өлкәһе
Томск өлкәһе — Себер федераль округы составында төбәк. Административ үҙәк — Томск.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Томск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе Губернаторы
Томск өлкәһе Губернаторы — Томск өлкәһе башлығы һәм Томск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Томск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Томск өлкәһе суд системаһы составында:
- Томск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Томск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Томск өлкәһе өлкә думаһы.
Милли состав[үҙгәртергә]
Тораҡ пункттар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәлцр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Томск өлкәһе хакимиәте
- Томск өлкәһе дәүләт думаһы
- Томская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»
- Красная Книга Томской области
- Фотографии Томской области
- Видеопрезентация Томской области


text:
23 апрель
23 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 113-се (кәбисә йылында 114) көнө. Йыл аҙағына тиклем 252 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара инглиз теле көнө.
- Халыҡ-ара китабтар һәм автор хоҡуғы һаҡлау көнө.
- Төркиә — Баллар көнө.
- Украина — Психолог көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1616 — Уильям Шекспир, бөйөк инглиз драматургы һәм шағиры.
- 1616 — Мигель де Сервантес, бар донъяға танылған испан яҙыусыһы.
- 1992 — Сатьяджит Рай, данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарисы, балалар яҙыусыһы.


text:
Балан
{другие значения}}
Балан (лат. Viburnum) —айыу баланы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Япрағы ҡойолоусан, тармаҡлы ҡыуаҡ йәки бәләкәй ағас, бейеклеге 2—5 м. Ҡайырыһы буй ярыҡтары булған һоро‑ҡуңыр төҫтә. Үрендеһе яланғас, көлһыу аҡ төҫтә, шыма, ҡайһы ваҡыт ҡырлы. Япрағы ябай, сите эре киртләсле 3—5 айырсалы, аҫтан төклө, һаплы, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе аҡ, ситтәгеләре — эре, йәйенке, стериль; урталағылары — ваҡ, ҡыҫҡа ҡыңғыраулы, ике енесле; сәскәлеге — сатыр һымаҡ һепертке. Май—июндә сәскә ата. Емеше һарғылт ҡыҙыл, төшлө, август—сентябрҙә өлгөрә. Урманда, йылғаның һыубаҫар туғайҙарында, күл ярҙарында, һаҙлыҡ ситтәрендә үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Декоратив, дарыу үҫемлеге. Составында витаминдар, дуплау матдәләре, органик кислоталар, шәкәр, микроэлементтар булған емеше, аҙыҡ булараҡ, яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш ҡулланыла, ҡоштар өсөн аҙыҡ.
Таралышы һәм экология[үҙгәртергә]
Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразия һәм Төньяҡ Американың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Төньяҡ ярымшар киңлектәрендә урта бүлкәттә Андтарҙа, бер аҙ Антиль утрауҙарында һәм Мадагаскарҙа ла осрай. Башҡортостанда ябай балан үҫә. Балан ҡыуағы йылға күл буйҙарында, урман ситтәрендә үҫә.Республикабыҙҙың бар райондарында ла осрай. Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел ярҙарында күберәк күҙәтелә Күпселек төрҙәре күләгәле урындарҙы ла үҙ итә. Һыуға талымһыҙ Орлоҡтан, ботаҡтарҙан үрсей.


text:
Мольер
Молье́р (франц. Molière, ысын исеме Жан Батист Поклен; франц. Jean Baptiste Poquelin; суҡынған 15 ғинуар 1622, Париж — 17 февраль 1673, шунда уҡ) — Францияның һәм яңы Европаның комедиографы , классик комедиялар ойштороусы. Профессияһы буйынса актер һәм театр директоры.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Тыуғандар 15 ғинуар
- Тыуғандар 1622 йылда
- Париж тыуғандар
- Вафаттар 17 февраль
- Вафаттар 1673 йылда
- Париж вафат булғандар
- Алфавит буйынса драматургтар
- Франции драматургтары
- XVII быуат драматургтары
- Алфавит буйынса актёрҙар
- Франции актёрҙары
- XVII века актёрҙары
- Википедия: Яҙыусының портреты булмаған мәҡәлә


text:
Ҡырғаяҡ
Ҡырҡаяҡ (урыҫ.Мокрица) — дымлы, бысраҡ урында үрсегән күп аяҡлы күкһел аҡ бөжәк; бөтә ер йөҙөндә еүеш һәм ҡараңғы урындарҙа йәшәй торған ҡыҫала һымаҡ хайуандар.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Бер нисә мм алып 25 см тиклем оҙонлоҡтағы кәүҙәһе баштан һәм аҙ айырымланған кәүҙәнән (күкрәк бүлеге юҡ) тора. Башында бер, бер нисә ябай йәки ҡатмарлы күҙ, 1 пар мыйыҡ һәм 3 пар яңаҡ урынлашҡан. Кәүҙә сегменттары күп һанлы, гомо- йәки гетероном; аяғы 8 быуынтыҡлы, тырнаҡлы (иренаяҡлыларҙа беренсе пары аяҡ-яңаҡҡа әүерелгән). Ике пар аяҡлыларҙа кәүҙәнең икенсе-дүртенсе сегменттарында 1‑әр, артабанғыларында 2-шәр пар аяҡ. Аш һеңдереү системаһы 2 пар шайыҡ биҙе менән; бауыры юҡ. Трахеялар менән тын ала. Бүлеп сығарыу системаһы мальпиги көпшәләренән тора. Айырым енесле, иренаяҡлыларҙа енси ағзалары арттан икенсе, башҡаларында — кәүҙәнең 2‑се йәки 3‑сө сегментында. Аталаныу эстә һәм тышта була, ҡауышҡанда ата зат сперматозоидлы муҡсаны аяғы менән инә заттың енси юлдарына күсерә
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Классификация[үҙгәртергә]
- Инфраотряд/Вариетет Diplocheta
-
- Инфраотряд Holoverticata
- Вариетет: Tylida
- Вариетет: Microcheta
- Вариетет: Synocheta
- Инфраотряд: Crinocheta
-
- Agnaridae
- Alloniscidae
- Armadillidae
- Armadillidiidae
- Balloniscidae
- Bathytropidae
- Berytoniscidae
- Cylisticidae
- Delatorreidae
- Detonidae
- Eubelidae
- Halophilosciidae
- Olibrinidae
- Oniscidae
- Philosciidae
- Platyarthridae
- Porcellionidae
- Pudeoniscidae
- Rhyscotidae
- Scleropactidae
- Scyphacidae
- Spelaeoniscidae
- Stenoniscidae
- Tendosphaeridae
- Trachelipodidae
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- Мокрицы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Аждаһа
Аждаһа — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге имәнес бер зат. Ауыҙынан ут бөркөп торған бер нисә (3, 6, 9, 12) башлы ғәйәт ҙур дейеү ҡиәфәтендә кәүҙәләндерелә[1].
Иран мифологияһындағы Ажи-Дахака персонажына барып тоташа. Халыҡ риүәйәттәре буйынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан аждаһаға әүерелә, ғәҙәттә йылғаларҙа, күлдәрҙә, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Һыу алыу өсөн кешеләр уға йәш ҡыҙҙарҙы ҡорбан итәләр. Ҡыҙҙы ҡотҡарыу өсөн әкиәт батыры аждаһа менән алыша һәм еңә (“Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр”, “Мең башлы аждаһаны еңгән егет” әкиәттәре һ.б.).
500, 1000 йыл йәшәһә, аждаһа Юха йыланға әйләнә, матур ҡыҙға әүерелә ала. Башҡорттарҙың риүәйәттәре буйынса, ҡайһы берҙә аждаһа болоттар Ҡафтау аръяғына алып китә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡтауылы Өфө, 1993.
- Руденко С.И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.—Л., 1955.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2


text:
Фатима - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы
Фа́тима бинт Мөхәммәт (ғәр. فاطمة بنت محمد) (Мәккә, 605 — Мәҙинә, 633) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Хәҙисәнән донъяға килгән кесе ҡыҙы . Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән ҡалып вафат булған берҙән-бер балаһы.
Фатиманы мосолмандар тәҡүәлек һәм сабырлыҡ, юғары әхлаҡ өлгөһө итеп ололоҡлай.
Йөкмәткеһе
Исемдәре[үҙгәртергә]
- Фа́тима (ғәр. فطم) — Хаслыҡтан һәм тамуҡ утынан ҡурсыулы
- Әз-Зәһрә (ғәр. الزهرة) — Яҡтыртыусы
- Ситди́ҡа (ғәр. صديقة) — Тоғро һүҙле
- Кубра (ғәр. كبرى) — Ололоҡло
- Мөбәрәкә(ғәр. مباركة ) — Бәрәкәтле
- Та́һира (ғәр. طاهرة) — Саф
- Зәкиә (ғәр. زكية ) — Ғиффәтле, саф
- Раҙия (Разия) (ғәр. راضية) — Алланың биргәненә риза
- Мәрҙиә (Мәрзиә) (ғәр. مرضية ) — Маҡтаулы
Атаһы менән мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә]
Фатима менән атаһы бер-береһе өсөн өҙөлөп торалар. Мөхәммәт Пәйғәмбәр яуҙарҙан ҡайтыу менән беренсе итеп сәләмде Фатимаға биргән, ә киткәндә иң һуңында уның менән хушлашҡан[1].
Фатиманан башҡа ҡиәфәте, етдилеге, ҡыланышы менән Пәйғәмбәргә шул тиклем дә оҡшаған башҡа бер кемде лә белмәйем. Фатима килеп инеүгә Аллаһ Рәсүле уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны. Рәсүлуллаһ өйгә килеп ингәндә Фатима уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны.
— Сәхих Тирмизи, т.2, б.319
Бала сағы[үҙгәртергә]
Фатима Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рисаләт ингәндең бишенсе (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа - беренсе) йылында Мәккәлә донъяға килгән. Был саҡта ҡөрәйештәр мосолмандарҙы бик ҡыйырһыта башлаған булғандар. Хәҙисәне (р.ғ.) тулғаҡ тота башлағас, хеҙмәтселәре уға ярҙам итмәй, сығып китәләр. Уға сабыйын яңғыҙына ҡабул итергә тура килә.
Ултыраҡ ғәрәптәр үҙҙәрендә таралған төрлө ауырыуҙарҙан ҡурсыр өсөн сабыйҙарын тәүге йылдары тәрбиәләргә һәм ғәрәпсә дөрөҫ һөйләшергә өйрәтер өсөн күсмәндәргә бирә торған булғандар. Фатиманы иһә Хәҙисә үҙе генә тәрбиәләгән.
Ҡөрәйештәр мосолмандар менән иҡтисади бәйләнештәрҙе өҙәләр, аҙыҡ-түлеккә, сауҙаға юлды ябалар. Мосолмандар 3 йыл аслы-туҡлы йәшәй.
Рисәләттәең 10-сы йылында Фатиманың әсәһе менән мосолмандарҙы ҡурсып торған Әбү Талип олатаһы вафат була. Бынан һуң мөьминдәрҙең хәле тамам насарая, Фатима атаһын эҙәрлекләүҙәрҙең һәм кәмһетеүҙәрҙең шаһиты була.
Тормошҡа сығыуы[үҙгәртергә]
Фатима балиғ булғас, күренекле, бай кешеләр һората. Сәхәбәләр араһынан Әбү Бәкр һәм Ғүмәр ҙә бындай ниәттәре барлығын белдерә. Әммә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙының ризалығын алып, уны ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талипҡа бирә. Был 622 йәки 623 йылда була.
Фатима өсөн кейәү егет 480 (ҡайһы саҡ 500 тип яҙалар) динар мәһәр түләй[2]. Никахлашыу, Исламда талап ителгәнсә, бик ябай ғына шарттарҙа үтә.
Улар 10 йыл йәшәгәс, Фатима баҡый донъяға күсә. Исламда күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителһә лә Али Фатима менән йәшәгәндә икенсе ҡатын алмай.
Ғаиләле сағы[үҙгәртергә]
Бик күп хәҙистәр Пәйғәмбәр ҡыҙын бик егәрле һәм тырыш тип һүрәтләй:
…Фатима бойҙайҙы үҙе онтап, үҙе он яһай, ауыр эштән ҡулдары һөйәлләнеп бөткән була. Күн турһыҡ менән алыҫтан һыу ташый - яурындары сейләнеп бөтә.Өйөндәге бөтөн эште үҙе эшләй, усаҡ ҡабыҙа- ҡабыҙа күлдәктәре туҙанға, ҡоромға буялып бөтә
— Сәхих Әбү Дауд, т. 33, "Йоҡо алдынан тәсбихтәр" бүлеге
Әммә Фатима бик күп ваҡытын ғибәҙәттәргә, намаҙға бағышлай, төндәрен дә намаҙ уҡый.
Фатиманың балалары[үҙгәртергә]
- Хәсән ибн Али (р. 624)
- Хөсәйен ибн Али (р. 626)
- Зәйнәб бинт Али
- Үмм-Күлсүм
- Мөхсин
Фатиманың вафаты[үҙгәртергә]
Фатима, атаһы әйтеп ҡалдырғанса, унан бер нисә ай ғына ҡалып вафат булып ҡала[3], Һижрәнең 11 йылы була. Ерләүгә уны ире Али ибн Әбү Талип әҙерләй. Сәйәси сәбәптәр арҡаһында Али ибн Әбү Талип кешегә белдермәй ерләй, ҡәбере әлегәсә билдәле түгел.
Шиғыйҙар Фатиманың үлемен шәһит үлеме тип һанай һәм уның иҫтәлегенә Йомадиәл-әүүәл айында 20 көнлөк мәтам үткәрә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатиманың рухы күренеүе[үҙгәртергә]
Португалияла Фотима тигән урын бар. Пиреней ярым утрауын ғәрәптәр яулап алып күсеп килгәс, 9-10 быуатта бер ҡыҙ рухы күренә, был рух Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатима тип һанайҙар һәм ҡалаға ла атаманы ошо айҡанлы бирәләр.
Рәсүл ҡыҙы Фатиманың тормош юлы һәм рухиәттә ҡалдырған эҙе[үҙгәртергә]
Кешелектең иң күркәм ғаиләһендә, ҡояштай нурлы атай-әсәйҙән донъяға килгән Фатима исеме халҡыбыҙҙа бик ҙурлана, ихтирам ителә. Ауыҙ - тел ижадында, им-томда Рәсүлебеҙҙең хәләл ефете Ғәйшәнең һәм ҡыҙы Фатиманың исемдәре ҡушып ҡулланыла һәм шифалы көскә эйә тип һанала. “Минең ҡулым түгел, Ғәйшә-Фатима ҡулы”, - тип баланы мунса индергәндә миндек менән сабыу, ауырыу ҡатын-ҡыҙҙы имләгәндә уларға һылтаныу йыш күҙәтелә.
Мәккә… Боронғо был ҡалала көслө, дәрәжәле ҡәбилә - ҡөрәйештәр хакимиәттә иң юғары урындарҙы биләй, улар маһир сауҙагәрҙәр, төрлө һөнәр әһелдәре, бик эшлеклеләр, һүҙҙәре үтә. Бик борон заманда әле, Ибраһим Пәйғәмбәр менән уның улы Исмәғил үк төҙөгән ғибәҙәтхана - Ҡәғбәтулланы тәрбиәләп тотоусылар, хаж ғәмәле үтәргә ярҙам итеүселәр ҙә - ошо заттан. Ҡөрәйештәрҙең иң күренекле, бай ҡатыны Хәҙисә Инәбеҙ дүрт балаһы менән икенсегә тол ҡалғас, үҙ ҡәбиләһенән ғәҙел, тоғро һүҙле булғаны өсөн Әхмәт ҡушаматы алған, эшмәкәр һәм саф күңелле, сибәрҙәрҙән-сибәр егет Мөхәммәткә, үҙе тәҡдим яһап, тормошҡа сыға. Был никахынан Хәҙисә Инәбеҙ, билдәле булыуынса, 6 сабыйға ғүмер бирә. Улдары Ҡасим менән Ғабдулла сабый саҡтарында уҡ донъя ҡуя. Ҡыҙҙары - Зәйнәб, Руҡайя, Өммөгөлсөм, Фатима.
Фатима - Пәйғәмбәребеҙҙең иң кесе ҡыҙы булһа ла, Ислам тарихында тәрән эҙ ҡалдырған һәм халҡыбыҙ бик яратып, ихтирам иткән, оло әһәмиәткә эйә шәхес булараҡ, башта уның тураһында хикәйәләү дөрөҫ булыр, моғайын. Ул яҡынса атаһына рисәләт бирелгәндең 5 йылында донъяға килә, йәғни әсәһе мәңгелек донъяға күскәндә 5 йәшлек кенә булып ҡала. Өммөгөлсөм дә бик бәләкәй була әле.
Фатиманың сабый сағы мөбәрәк атаһының үҙенә бирелгән бөйөк миссияһын үтәүҙән баш тартмаған өсөн ғаиләһе, яҡындары бик ҡыйырһытылған ваҡытҡа тура килә. Мәккәләр улар менән алыш-биреште туҡтата, Пәйғәмбәребеҙҙе туҡтауһыҙ эҙәрлекләйҙәр, мыҫҡыл итәләр, ҡыйырһыталар, хатта үлтерергә лә маташалар. Ҡыҙ балаҡай ошо вәхшилектең шаһиты булып үҫә. Бер мәл атаһы Ҡәғбәтулла алдында намаҙ уҡыған ваҡытта сәждәгә киткәнендә мөшриктәр уның өҫтөнә бысраҡ мал эсәктәре ырғыталар. Ҡөрәйшиттәр йығылып ятып көлә, Пәйғәмбәребеҙ иһә шул хәлендә уҡыныуын дауам итә һәм, ҡыҙы Фатима килеп арҡаһын таҙартмайынса тороп, ҡалҡынмай.
Фатима атаһы менән әсәһе араһында оло мөхәббәтте күреп үҫә. Ошо ауыр мәлдә Хәҙисә Инәбеҙ бөгөлөп төшмәй, бар байлығын иренең изге эшенә бағышлай, аслы-туҡлы йәшәһәләр ҙә, һуҡранмай ризаһыҙлыҡ күрһәтмәй. Иң беренсе булып Пәйғәмбәребеҙгә иман килтереүсе лә, Изге Китапҡа ярашлы йәшәй башлаусы ла ул була бит. Саф мосолман тәрбиәһе алып үҫә Фатима һәм гүзәл сифаттары өсөн һуңғараҡ Ситдиҡа (тура һүҙле, ғәҙел), Мөбәрәкә (бәхетле, ырыҫлы, ҡәҙерле), Таһира (таҙа, пак, ғәйепһеҙ), Зәкиә (саф, зирәк), Разия (һөйөклө, көтөп алынған, ҡәнәғәт), Мәрзиә (һөйкөмлө, һәйбәт), Мөхәдисә (ғилемле), Зәһрә (нурлы) тигән ҡушаматтарға лайыҡ була ла инде. Бөтә был сифаттар һабағын, әлбиттә, уға ата-әсәһе бирә.
Әсәһенән бик иртә ҡалһа ла зирәк ҡыҙ уның тәрбиәһен һис онотмай, үгәй әсәһе лә матур үрнәктәр күрһәтә. Балиғ булыу менән ҡыҙҙы Пәйғәмбәребеҙҙе тәрбиәләп буй еткергән, рисәләт иңгәндән һуң ҡурсылап торған Әбү Талибтың улы Ғәлигә (хәҙрәте Али) кейәүгә бирәләр. Хәҙрәте Ғәли 10 йәшлек сағында уҡ Ислам ҡабул итеп, бар ғүмерен динебеҙҙе ҡеүәтләндереүгә бағышлаған олуғ шәхес. Был юлда ул үҙ-үҙен аямай, Рәсүлебеҙгә тоғро ярҙамсы, арҡалаш була.
Тарихи Бөҙер һуғышында хәҙрәти Ғәли үҙен әҙерлекле, айбарлы, ҡөҙрәтле яугир булып таныла ла инде. Яуҙан ҡайтҡас, Рәсүлуллаһ уға хәнйәр, ҡалҡан һәм дөйә бүләк итә. Батыр егет кешелектең иң күрмәлекле ҡыҙы – Фатимаға өйләнеү бәхетенә эйә була. Йәш ғаилә Пәйғәмбәребеҙ кеүек үк ябай ғына шарттарҙа йәшәй. Фатима башҡа мөслимәләр һымаҡ алыҫтан һыу ташый, таш менән төйөп хөрмә тошонан он етештерә, өй эштәре тулыһынса уның өҫтөндә. Ә бит был ваҡытта ул үҫмер генә була. Атаһынан бер саҡ хеҙмәтсе һорағас, ғәҙеллек һынланышы булған олуғ шәхес ҡыҙы менән кейәүенә:
- Һәр көн йоҡларға ятҡанда 34 тапҡыр “Аллаһу әкбәр”, 33-әр тапҡыр “Сүбхәналлаһу” һәм “Әлхәмдүлиллаһи” тип уҡынығыҙ, шул һеҙгә иң яҡшы хеҙмәтсе булыр, - тип яуап бирә.
Йәнә бик фәһемле хәҙис бар: Пәйғәмбәребеҙ ҡыҙының өйөнә килеп еткән еренән ишектә бик бай сигеүле шаршау күреп, инеп тә тормай ҡайтып киткән. Кейәүе аша әйтеп, ул шаршауҙы фәҡир бер ғаиләгә бирҙерткән.
Бер мәл күренекле, дәрәжәле нәҫелдән ниндәйҙер ҡатын урлашып тотола. Ә бының өсөн яза бер – ҡулын өҙә сабыу. Пәйғәмбәребеҙҙән, уның шундай заттан икәнен әйтеп, язаһын еңеләйтеүҙе һорағастар:
- Әгәр быны ҡыҙым Фатима эшләһә лә, уның ҡулын саптыртыр инем, - тип яуап биргән.
Тыйыуҙарҙы Рәсүлебеҙ тәү сиратта үҙ ғаиләһе үрнәгендә индергән һәм Фатима раҙыйаллаһу ғәнһә менән бәйлеләре хәҙистәрҙә байтаҡ урын алған.
Намаҙҙарға бәйле бер хәҙисте лә иҫкә төшөрөп үтеү урынлы булыр. Мәғлүм булыуынса, Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм фарыз (мотлаҡ) ғибәҙәттәрҙән тыш нәфел (өҫтәмә) намаҙҙарҙы ла күп уҡыған. Нәфел намаҙҙар мосолмандың үҙ иркенә ҡуйыла. Мәгәр Рәсүлебеҙ үҙ яҡындарының был ғәмәлдәрҙе фарызға яҡын күреп үтәүҙәрен яҡшыһынған. Кейәүе хәҙрәте Ғәли һөйләп ҡалдырған ваҡиға ошоға асыҡ дәлил:
- Ҡайным бер мәл төндә ҡыҙы Фатима менән минең яныма килгәйне. “Намаҙ уҡымайһығыҙмы ни?” – тип һораны. “Йәнебеҙ бит Аллаһ ҡулында, әгәр ул уятырға теләһә, уятыр”, - тип яуаплаған булдым. Бер ауыҙ һүҙ әйтмәй, ул боролоп сыҡты ла китте. Уның бот сабып, үҙ алдына: “Барса мәхлүкәттәр араһынан аҙәм балаһы иң күп бәхәсләшеүсе, низағлашыусы булды”, - тип һөйләнә-һөйләнә ҡайтып киткәнен генә ишетеп ҡалдым. (Пәйғәмбәребеҙ төнгө өҫтәмә намаҙ - тәһәджүт тураһында һораған, ҡайтҡанда “Мәмерйә” сүрәһенең 54-се аятын әйткән ).
Пәйғәмбәребеҙ туғандарына, ғаилә ағзаларына исемләп өндәшеп, уларҙы Аллаһ язаһынан ҡотҡара алмаясағын, һәр кем ҡотолоуҙы үҙе һатып алырға тейешлеген әйтеүе мәғлүм. Ул мөрәжәғәт итеүселәр араһында ҡыҙы Фатима ла була. Балаларына ҡарата үтә талапсан булыуы – Рәсүлебеҙҙең оло мөхәббәтенән, уларҙы тамуҡ утынан ҡурсырға теләүенән килә бит.
Йәнә бер хәҙис хәҙрәте Ғәли менән Фатиманың һуғыш ваҡытында яраланған Пәйғәмбәребеҙҙе нисек дауалағанын бәйән итә. Кейәүе ҡалҡанында һыу килтерә, ҡыҙы шуның менән яраны йыуа, шунан циновканы яндырып, көлөн йәрәхәткә бәйләйҙәр.
Әлбиттә, хәҙрәте Ғәли ҙә, Фатима ла – ябай әҙәми заттар, һәм улар ғаиләһендә лә һауыт-һаба шылтырамай тормай. Тик быға үтә торған тымау һымаҡ итеп кенә ҡарай белеү, ҙурға ебәрмәү зарур. Хәҙрәте Ғәлигә Әбү Түрәб ҡушаматы тағылыу ошондай ваҡиға менән бәйле. Рәсүлебеҙ кейәүен эҙләп, Фатималарға килһә, ҡыҙы иренең нимәгәлер үпкәләп көндөҙ йоҡларға ҡайтмауын әйтә. Ҡайныһы эҙләп тапҡанда кейәүе мәсет иҙәнендәге туҙанға батып йоҡлап ята. Рәсүл Әкрәм шул саҡ шаяртып, кейемендәге туҙанын ҡаға-ҡаға:
- Тор, Туҙан атаһы, тор, Туҙан атаһы, - тип уята.
Хәҙрәти Ғәли ҡайныһы биргән шаян ҡушаматын бик ярата, үҙен шул исем менән атай торған була. Һөйөп кенә әйтә бит Пәйғәмбәребеҙ кейәүенә, ниңә телләштегеҙ тип нотоҡ уҡымай, ғөмүмән, ҡыҙҙарының ғаиләһендәге дингә хилафлыҡ килтермәгән мәсьәләләргә һис ҡыҫылмай.
Әйткәндәй, Рәсүлебеҙ яһилият осоронда уҡ кейәүгә биргән ҡыҙының иренә лә никахҡа ингәнсе үк башҡа ҡатындарға өйләнмәҫкә тигән шарт ҡуйған була. Кейәүе һүҙендә тора. Тимәк, динебеҙҙә ирҙең нисә ҡатын алыуы мәсьәләһе алдан уҡ килешеп ҡуйылыуы мөмкин. Ислам донъяһында ҡатындар был хоҡуҡ менән ярайһы киң файҙаланалар.
Хәҙрәте Ғәли менән Фатима никахынан Хәсән, Хөсәйен, Мөхсин, Зәйнәб һәм Өммөгөлсөм исемле балалар донъяға килә. Пәйғәмбәребеҙ бигерәк тә Хәсән менән Хөсәйенде ярата, Ислам донъяһында тарихи шәхестәр буласаҡтарын, һәләкәттәрен алдан белә. Хәләл ефеттәренең береһе Өммө Сәләмә, мәғлүм булыуынса, Ябраил фәрештә килтергән Хөсәйен раҙыйаллаһу ғәнһү йән бирәсәк тупраҡты үҙ вафатынаса һаҡлай.
Шиғыйҙар (шииты) Хәсән менән Хөсәйенде бөйөк имамдар иҫәбенә индерә, “шахсей-вахсей” тип үҙ-үҙҙәрен тимер сылбырҙар менән туҡмап, йыл да уларҙы иҫләү йолаһы үткәрә. Хәҙрәте Хөсәйендең ҡәберенә барып табыныу йолаһы, Фатима раҙыйаллаһу ғәнһәне үҙәккә ҡуйып ололау ҙа бар уларҙың бер тармағында. Иснәәшьәрит тип аталғандары иһә Пәйғәмбәребеҙҙе, уның ҡыҙы Фатиманы һәм 12 имамды “мәғзүмдәр” (гонаһһыҙҙар) иҫәбенә индерә.
Пәйғәмбәребеҙҙең ошо ҡыҙынан таралған тоҡомдары үҙҙәрен “фатимидтар” тип атап, хатта айырым дәүләт тә төҙөй. Был дәүләт 909 йылдан 1171 йылға тиклем йәшәй, ҡеүәтләнеп киткәс, юғары ҡатламдың үҙ-ара һыйыша алмай башлауы арҡаһында тарҡала, юҡҡа сыға.
… Хәл өҫтөндә ятҡан атаһы ҡайғынан бөтөрөнгән ҡыҙының ҡолағына нимәлер әйтә. Фатима һығылып илай башлай. Атаһы йәнә ниҙер бышылдай. Был юлы ҡыҙы көлөп ебәрә. Баҡһаң, тәүҙә Пәйғәмбәребеҙ тиҙҙән гүр эйәһе буласағын хәбәр иткән икән. Шунан инде уны йыуатып: “Ә һин ғаиләмдән беренсе булып минең яныма киләсәгеңә һәм йәннәткә тәүге булып инәсәгеңә һөйөнмәйһеңме ни? Һәммә мөслимәләр һинең ҡурсыуың аҫтында буласаҡ”, - тигән.
Фатима раҙыйаллаһу ғәнһә атаһының вафатынан һуң Фәҙәк һәм Хәйбәр тип аталған хөрмәлектәрҙе мираҫлыҡҡа һорай. Әммә хәлиф булып ҡалған хәҙрәте Әбү Бәкер, хәҙискә таянып, кире яуап ҡайтара, сөнки Пәйғәмбәребеҙ, Аллаһ Рәсүлдәре үҙе артынан матди мираҫ ҡалдырмай һәм уларҙың бар мал-мөлкәте хәйер-саҙаҡа итеп таратыла, тип әйткән була.
Пәйғәмбәребеҙҙең күрәҙәләүе раҫҡа сыға – ярты йыл тигәндә егермегә лә етмәгән ҡыҙы Фатима ғаиләнән тәүге булып мәңгелеккә күсә, ә яҡты иҫтәлеге заман ахырынаса әһле мосолман донъяһын балҡытып йәшәргә ерҙә ҡала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл


text:
Ҡырғыҙ теле
Ҡырғыҙ теле – ҡырғыҙ халҡының милли теле, Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмөнөң Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡырғыҙ телендә 5,1 млн самаһы кеше һөйләшә, күпселеге Ҡырғыҙстанда йәшәй. 1928 йылғаса ҡырғыҙ теле ғәрәп әлифбәһендә яҙылған; Ҡытайҙа йәшәгән ҡырғыҙҙар әле лә ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Заманса ҡырғыҙ яҙмаһы кириллица яҙмаһында нигеҙләнгән, 3 өҫтәлмә хәреф (Өө, Үү, Ңң) индерелгән.
Башҡа төрки телдәр араһында ҡырғыҙ теленең урыны[үҙгәртергә]
Ҡырғыҙ теле Үрге Алтай телдәре менән оҡшаш, сығышы менән көнсығыш төрки телдәрҙең бере булып тора, хакас, тува, алтай телдәренә яҡынлығы бар. Әммә Урта Азияла таралған телдәрҙең бере булараҡ, хәҙерге ҡырғыҙ теле лексик яҡтан ҡыпсаҡ телдәренә яҡын.
Тәүге яҙма сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һуң урта быуат дәүерендә ҡырғыҙ телендә күп фольклор текстар яҙылып ҡалған.
XVII-XVIII быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Джунгар ханлығына ҡушыла һәм үҙ үҙен тамам берҙәм милләт тип күрә башлай. Ошо осорҙа Манас эпосы һалынып бөтә — ул ҡырғыҙ халҡының берҙәм үҙаңы барлыҡҡа килә.
XVIII-XIX быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Коканд ханлылығына инә, сағатай телендә яҙа.
XIX быуатының икенсе яртыһында ҡырғыҙҙар Рәсәй империяһының составына инә; Ҡырғыҙ теленә урыҫ теле йоғонто яһай башлай.
Бөгөнгө көндә ҡырғыҙ теленең нормаһы актив рәүештә төҙөлә һәм урыҫ теленең артыҡ йоғонтоһонан таҙалана.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Төрки телдәр Сығанаҡ: Урыҫ Википедияһы, Ҡырғыҙ Википедияһы


text:
Аҡһаҡ Тимер
Аҡһаҡ Тимер, Тимер ибн Тарағай Барлас ( урыҫ. Тиму́р; Тамерлан) — ( 8 апрель[1][2] 1336, Хужа Илгәр ауылы, хәҙерге Үзбәкстан — 18 февраль 1405, Отрар, хәҙерге Ҡаҙағстан; чагатайское تیمور (Temür, Tēmōr) — «Тимер») — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия,шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир ( 1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимуридтар династияһына нигеҙ һалыусы.
Аҡһаҡ Тимерҙең исеме[үҙгәртергә]
Риүәйәттәргә , ғөмүмән, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадына ҡарағанда, уны халҡыбыҙ Аҡһаҡ Тимер тип йөрөткән. Тулы исеме Тимер ибн Тарағай Барлас (Tīmūr ibn Taraġay Barlas — (аләм-насәб-нисба) ғәрәп традицияһына ярашлы Барластан Тимер Тарағай улы .Сығатай һәм монгол телдәрендә (икеһе лә алтай телдәренән) Temür йәки Темир - аңлашылып тора, башҡортса ла «тимер».
Сыңғыҙ хан нәҫеленән булмағас, Тимер бөйөк хан исемен йөрөтә алмаған, үҙен тик әмир тип кенә атаған. Ләкин 1370 йылда сыңғыҙыйҙар менән туғанлашып, Тимер Гурган исемен алған[3] (Timūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — күрүгән йәки хүргән, «кейәү»; монголсанан фарсылашҡан вариант. Бынан һуң Тимер, хан нәҫеле сыңғыҙыйҙар менән туғанлашып, уларҙың йорттарына иркен инә һәм теләгәнен эшләй алған [4]. Фарсы телендәге күп кенә сығанаҡтарҙа Тимур-э Лянг (Tīmūr-e Lang, تیمور لنگ) «Аҡһаҡ Тимер» тип аталғаны күренә, мыҫҡыллы ҡараш булғандыр инде[5] Был көнбайыш телдәргә (Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk) һәм урыҫ теленә лә ингән,әммә исемдә кире ҡараш сағылмай һәм «Тимер» исеме менән ҡатар йөрөй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Жан-Поль Ру. Тамерлан. М., 2005
- ↑ Джастин Мароцци. Тамерлан: Завоеватель Мира. М., 2008
- ↑ Султанов Т. И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. Алматы: Дайк-пресс, 2001, с.97
- ↑ Ибн Арабшах. История амира Темура. Т., 2007
- ↑ Статья о Тимуре в энциклопедии Britannica


text:
Амур-балыҡ
Амур-балыҡ (лат. Ctenopharyngodon idella, (урыҫ. Белый амур) — Амур йылғаһында һәм Ҡытайҙағы йылғаларҙа йәшәй торған эре балыҡ[1] ; карптар ғаиләһенән сөсө һыу балығы. Оҙонлоғо 120 см-ға, ауырлығы 32 кг-ға ҡәҙәр етә. Кәүҙәһе оҙонса, тәңкәләре эре, көмеш һымаҡ һары төҫтә; йотҡолоҡ тештәре ике рәтле. Көнсчығыш Азияныең тигеҙлек йылғаларында, Рәсәйҙә Амур йылғаһының урта һәм түбән ағымында йәшәй. Енси етлегеү осоро - 6-8 йыл. Йәш балыҡтар - зоопланктон, ҙурҙары үҫемлектәр менән туйына. Үҫеү темпы юғары. Балыҡ тотоу һәм үрсетеү объекты булып тора. Һыулыҡтарҙа үҫемлектәрдән таҙартыу өсөн файҙаланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Хатидзё утрауы
Хатидзё утрауы (япон. 八丈島) — Японияла урынлашҡан утрау; Токио махсус районынан 287 км көньяҡтараҡ Филиппин диңгеҙендә урынлашҡан Япония утрауҙарының вулкан утрауы. Был Идзу архипелагы төркөмөндәге ете утрауҙың иң көньяҡтағыһы һәм айырым урынлашҡаны.
Мицунэ утруҙары берекмәһенең үҙәге, Наканого, Каситатэ, и Окаго кеүек башҡа берекмәләр Токио Метрополисындағы Хатидзё ҡалаһының административ өлөшө булып тора. 2009 йылда 8363 кеше йәшәгән. Шулай уҡ, Хатидзё утрауы Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы эсендә урынлашҡан.
Геология[үҙгәртергә]
Хатидзё утрауы вулкандан бурлыҡҡа килгән утрау, оҙонлоғо 14,5 км, иң киң урыны 8 км. Утрау ике һүнгән вулкандан барлыҡҡа килгән. Хигаси-яма ( 東山 ), шулай уҡ Михара-яма ( 三原山 ) вулканының бейеклеге 701 м (2300 фут) беҙҙең эраға тиклем 100.000 йылдан беҙҙең эраның 1700 йылдарына тиклем әүҙем булған. Ниси-яма ( 西山 ), шулай уҡ Хатидзё-Фудзи ( 八丈富士 ) вулканы утрауҙағы иң бейек нөктә һәм Идзу утрауҙарындағы иң бейек түбә булып тора. Уның бейеклеге 854 метр (2802 фут).


text:
Бызылдауыҡтар
Бызылдауыҡтар, бызылдаҡ ҡуңыҙҙар (лат. Carabidae, урыҫ. Жужелицы) - ҡаты ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе; урта бүлкәттәрҙә йәшәй торған ҡуңыҙҙар ғаиләһе[1]. Йыртҡыстар (Adephaga). 20 меңләп төрҙө үҙ эсенә алған аҫотрядынан иң күп һанлы ғаилә. Татарстан биләмәһендә 64 ырыуға кергән 306 төр билдәле.
Төрлө формалағы, төҫтәге һәм ҙурлыҡтағы (1-ҙән алып 47 мм- ға хәтле) ҡуңғыҙҙар. Кәүҙәләре оҙонса, матур, аяҡтары оҙон, йүгереүгә яйлашҡан, мыйыҡтары еп кеүек йәки ҡыл һымаҡ һәм төп буынтыҡтарҙан тыш, ҡуйы ваҡ тоташ төклө. Барлыҡ аяҡтары ла 5 буынтыҡлы, ата ҡуңғыҙҙарҙың алғы аяҡтары киңәйгән һәм аяҡ табандары ла төклө. Личинкалары камподео һымаҡ формала. Башы асыҡ айырылып тора. Мыйыҡтары 4 буынтыҡлы, күҙҙәре йыш ҡына 6 була йәки бөтөнләй булмай. Аяҡтары 5 буынтыҡлы. Ҡорһағы 10 сегменттан тора, 8 пар ябай һулыш юлы бар. Туғыҙынсы ҡорһаҡ сегменты, ғәҙәттә, церкалар, унынсыһы терәк булып тора.
Бызылдауыҡтарҙың күпcелеге йыртҡыстар, бөжәктәр, уларҙың личинкалары, моллюсклар, селәүсендәр һ.б. умырткаһыҙҙар менән туҡлана (зоофагтар), ҡайһы берҙәре үҫемлек һәм хайуан аҙыҡтары менән дә туҡлана (пантофагтар), бик аҙҙары - үлән менән туҡланыусылар (фитофагтар), улар араһында ауыл хужалығы һәм урман культураларын зарарлаусылар ҙа бар, башҡалары хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡлана (сапрофагтар).
Бызылдауыктар умыртҡалы хайуандарҙың туҡлану сылбырында әһәмиәтле урын алып тора, ауыл һәм урман хужалығындағы ҡоротҡостар һаны динамикаһын көйләү процессында ҙур роль уйнай. Бызылдауыҡтар биоценозда антропоген һ.б. факторҙар тәьҫирендә үтүсе процесстарҙың һәм тереклек итеү мөхитенең алыштырғыһыҙ индикаторҙары булып торалар.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
- Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Гомер
Гомер (грек. Ὅunpoς) (йәшәгән ваҡыты — б.э.т. XII быуат һәм б.э.т. VII быуат араһы) — легендар Боронғо Греция сәсәне. «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларын ижад итеүсе булып иҫәпләнә. Легенда буйынса ул һуҡыр булған.
Ете ҡала уның тыуған ҡалаһы исеменә дәғүә иткән: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афины.
Боронғо Грецияла сәсәндәр (рапсодтар) башҡарған эпостарҙың ҙур ғына өлөшөн Гомер ижад иткән тип иҫәпләнгән. Һуңғараҡ антик әҙәби тәнҡит, «Илиада» һәм «Одиссея» тигән ике эпик поэманы, шулай уҡ бер нисә вағыраҡ әҫәрҙе («Гомер гимндары», «Маргит» комик поэмаһы һ.б.) ысынлап та Гомер ижад иткән тип таныған.


text:
Биржа
Би́ржа (нидерл. beurs, нем. Börse, франц. bourse, итал. bórsa, исп. bolsa, ингл. exchange) — тауарҙарҙы, финанс инструменттарын һәм сит ил валюталарын күмәртәләп һатыу-алыуҙы ойоштороусо һәм даими эшләүсе баҙар. Беренсе тапҡыр тауар һәм валюта һатыу биржалары 15-16 быуаттарҙа Италияла (Венеция, Генуя, Флоренция) барлыҡҡа килә. 16 быуатта дәүләттең ҡиммәтле ҡағыҙҙары (бурыс йөкләмәләре) менән сауҙа итеү эштәре башлана. 1566 йылда Лондонда Король тауар һәм вексель биржаһы, 17 быуат аҙағында Лондон фонд биржаһы ойоша. Тауарҙар һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем эшләп килгән универсаль Амстердам биржаһы 17 быуат башында ойошторола. 1817 йылда АҠШ- та Нью-Йорк фонд биржаһы асыла.
Рәсәйҙә беренсе биржа Пётр I күрһәтмәһе буйынса 1703 йылда Санкт-Петербургта асыла, 18 быуат аҙағында Мәскәүҙә ойоша. 1914 йылда Рәсәйҙә 115 универсаль биржа иҫәпләнә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа итеү ысулы Халыҡ комиссарҙары советының 1917 йылғы 23 декабрь декреты менән бөтөрөлә. 1922-30 йылдарҙа биржалар баҙарҙы көйләүсе дәүләт органы сифатында эшләй. 1930 йылда СССРда биржалар эшсәнлеге туҡтатыла. 1990 йылдар башында биржалар яңынан эшкә керешә.
Тауар биржаһы - тауар баҙарында күпләп һатыу-алыуҙы ойоштороусы. Бында килешеү сроктары фонд биржаһына ҡарағанда оҙағыраҡ дауам итә (нигеҙҙә – 6-ҙан 24 айға тиклем). Иҡтисадтың монополиялаштырылыуы менән тауар биржаларының мөстәҡиллеге сикләнә (монополияләр, биржаларҙы ситләтеп, тауар менән күберәк үҙҙәре сауҙа итәләр). РФ-ҙа «Биржа тауарҙары һәм биржа сауҙаһы» тураһындағы закон 1992 йылдың 20 февралендә ҡабул ителә. 2007 йылда РФ нефть продукттары һәм газ менән һатыу итеүсе биржалар барлыҡҡа килә, уларҙа иҫәп-хисап һумдарҙа алып барыла. Фонд биржаһында акцияләрҙы, корпоратив облигациялар, опциондар, дәүләт заёмдары облигациялары һ.б. финанс инструменттарын һатыу-алыу ғәмәлгә ашырыла. Унда ҡиммәтле ҡағыҙҙар курсы формалаша. Эре акционерлыҡ компанияләрының акциялары Нью-Йорк һәм Лондон биржаларында . 2006 йылда Нью-Йорк биржаһында Рәсәйҙең 6, ә Лондон биржаһында 16 компанияһының ҡиммәтле ҡағыҙҙары урнынлаштырыла.Килешеүҙәр күләме артыуға карамаҫтан, фонд биржаларының роле сағыштырмаса кәмей, сөнки эре банкылар ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы уҙ клиенттарына һатыу һәм таратыу менән үҙҙәре шөғөлләнә. Сит ил валюталары һәм алтын менән һатыу итеүҙе лә банкылар үҙҙәре башҡара; элегерәк уларҙы ғәмәлгә ашыру өсөн фонд биржалары ҡаршыһында валюта биржалары ойошторолған.
Рәсәйҙә фонд биржаларының эшсәнлеге 1991 йылдың 28 декабрендә раҫланған «РСФСР-ҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы сығарыу һәм әйләнешкә керетеү һәм фонд биржалары тураһындағы нигеҙләмә» менән көйләнә. 1996 йылда РФ-ҙың «Ҡиммәтле ҡағыҙҙар тураһында»ғы федераль законы ҡабул ителгәс, шуға тура килтереп, фонд биржаһы коммерцияһыҙ партнёрлык формаһында ойошторола.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Федеральный закон от 22.04.96 № 39-AP «О рынке ценных бумаг»
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Вольвокс
Во́львокс (лат. Volvox) — һыу ылымыҡтары ырыуы. Донъяла 20-ләп төрө осрай. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Күпләп үрсегәндә һыу «сәскә ата». Шар йәки эллипсоид формаһында (диаметры 3 мметрға тиклем), периферияла бер ҡат булып 500-ҙән алып 20 меңгә тиклем күҙәнәк урынлаша, улар, үҙ-ара протоплазма сүстәре менән тоташып, колония хасил итәләр. Һәр бер күҙәнәктең ике камсыһы була, уларҙың тирбәнеше вольвоксты хәрәкәткә килтерә. Шар ҡыуышлығы шыйыҡ лайла менән тула. Вольвокс үрсегәндә ҡайһы бер күҙәнәктәр колония тирәнлектәренә сумалар һәм унда бер нисә яңы колония барлыҡҡа килтереп бүленәләр.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Lee, R. E. Phycology, 4th edition. — Cambridge: Cambridge University Press, 2008. — 547 с. — ISBN 9780521682770
- Хржановский, В.Г. Ботаника. — Москва: Высшая школа, 1975. — 372 с.


text:
Дары
Дары — юғары баҫымлы газдар барлыҡҡа килтереп кислородһыҙ янырға һәләтле күп компонентлы шартлатҡыс ҡушылма, снаряд, ракета һәм пуля атыу өсөн файҙаланылған шартлатҡыс матдә; кислородһыҙ тирәлектә, йылылыҡ һәм газ һымаҡ продукттар бүлеп сығарып, тотороҡло яныуға һәләтле, энергиялы ҡаты системалар. Дарының тышҡы оксидлаштырғыстарҙан башҡа ғына яныу һәләте улар составында бер юлы яғыулыҡ һәм оксидлаштырғыс (мәҫәлән нитроэфирҙар, кислородтан тыш, галоген атомдары ла кергән ҡушылмалар) булыу менән бәйләнгән. Тәбиғәте буйынса дарылар шартлатҡыс матдәләргә, дөрөҫөрәге, шартламайынса йәки детонацияланмайса тотороҡло яныуға һәләтле булған атҡыс шатлатҡыс матдәләр классына керә. Дары түбәндәге төрҙәргә бүленә: ракета, баллистика, артиллерия, миномёт өсөн; атыу ҡоралы, торпеда миналары, идара ителеүле бомбалар өсөн; магнитогидродинамик генераторҙар, оборона техникаһы өлгөләре өсөн плазмалылар; халыҡ хужалығының нефть сығарыуҙы интенсивлаштырыу, аусылыҡ, башҡа өлкәләре өсөн һ.б. дары үлсәмдәре һәм геометрик формалары төрлө (пластиналар, бөртөк һәм бер йәки бер нисә каналлы көпшә, бер йәки күп каналлы шашка һ.б.) булған элементларҙан тороусы ҡоролмалар (зарядтар) рәүешендә ҡулланыла.
Тарихы[үҙгәртергә]
Дарының беренсе вәкиле, калий селитраһы, күмер һәм көкөрттөң 75:15:10 нисбәтендәге механик ҡушылмаһы — төтөнлө дары булып тора. Бындай составтағы ҡатышма күптән уҡ яндырыу һәм емереү сараһы итеп файҙаланылған, тигән фекер йәшәй. Шулай ҙа матди һәм яҙма иҫбатлауҙар табылмаған. Тәбиғәттә селитра йыш осрай, ә дары өсөн кәрәкле калий селитраһы бөтөнләй осрамай.
Ҡытайҙа дары эшләү рецепты 1044 йылда барлыҡҡа килә. Дарының иртәрәк эшләнеүе лә ихтимал, ҡайһы бер тарихсылар дарыны уйлап табыусы — II быуатта йәшәүсе Вэй Боян, тип иҫәпләй.
Дары өсөн кәрәкле килий селитраһын алыу ҡатмарлы технологик алымдар талап итә. Калий селитраһын етештереү XV —XVI быуатта химия үҫеш алғас ҡына мөмкин була. Сағыштырмаса өҫтө юғары булған углерод материалдарын алыу ҙа, тимер металлургияһы үҫеш алғас мөмкин булған. Пиротехник үҙенсәлеге булған органика һәм тәбиғи селитра ҡатнашмаһын дары урынына ҡулланыу, мөмкин һанала.
Утлы атыу ҡоралында беренсе тапҡыр төтөнлө дары ҡулланыла, ул 2 быуатта Ҡытайҙа уйлап табылған тип фаразлана. Европала, шул иҫәптән Рәсәйҙә, дарыны 14 быуатта ҡуллана башлыйҙар һәм ул 500 йыл дауамында хәрби өлкәлә һәм халыҡ хужалығында файҙаланыла торған берҙән бер шартлатҡыс матдә була.
Дарыны беренсе уйлап табыусы монах Бертольд Шварц булған, тип иҫәпләнә. Төтөнлө дарының атыу үҙенсәлеге һуңыраҡ билдәле була һәм ут атыу ҡоралы үҫешенә сәбәпсе була. Европала һәм Рәсәйҙә XIII быуаттан уҡ билдәле һәм XIX быуат ураһына тиклем берҙән бер шартлатҡыс матдә булып ҡала.
Пироксилинлы дарыны беренсе тапҡыр Францияла 1884 йылда П. Вьель уйлап таба, баллистит дарыны 1888 йылда Швецияла А. Нобель тәҡдим итә, төтөнһөҙ дары 1889 йылда Рәсәйҙә З.В. Калачёв тарафынан уйлап табыла.
Нитроцеллюлоза дарыһы һәм башҡа көслө шартлатҡыстар уйлап табылғас, төтөнлө дары әһәмиәтен юғалта. 1884 йылда П. Вьел Францияла пироксилин дарыһын уйлап таба, Швецияла Альфред Нобель 1888 йылда баллистик дарыны аса. Кордит дарыһы XIX быуат аҙағында Бөйөк Британияла эшләнә.
Ракета снарядтары өсөн баллистит дары ҡоролмалары беренсе тапҡыр 1930 йылдарҙа СССР-ҙа эшләнә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡулланыла («Катюша» гвардия миномёттары). Реактив двигательдәр өсөн яңы составтағы ҡатнашмалы дары һәм уларҙан ҡоролмалар 1940 йылдарҙың икенсе яртыһында башта АКШта, унан һуң башҡа илдәрҙә дә эшләнә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында реактив снарядтарҙа уңышлы ҡулланылған баллистик дары XX быуаттың 30-сы йылдарында СССР-ҙа эшләнә.
Дарыны артабанғы камиллаштырыу уның техник характеристикаһын яҡшыртыу, махсус яңы рецептуралар эшләү йүнәлешендә алып барыла.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Советская военная энциклопедия, М., 1978. (урыҫ.)
- Дары барлыҡҡа килеү тарихы (урыҫ.)


text:
Планетарий
Планетарий — махсус көмбәәҙҙә йондоҙло күкте сағылдырып, йыһан донъяһына мөғжизәле сәйәхәт ҡылырға ярҙам итеүсе аппарат-йорт. Улар көмбәҙең ҙурлығы буйынса, апаратураның камиллығы буйынса айырыла. Иң ҙурҙары 100 метрҙан ашыу диаметрлы көмбәҙҙә йыһандың теләһә ниндәй нөктәһен хәрәкәттә кәүҙәләндерергә мөмкинлек бирә. Ундай планетарийҙар донъяла икәү. Башҡалабыҙ Өфөлә 8 метрлы көмбәҙ.
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе планетарий 1925 йылМюнхендә төҙөлгән. Көнбайыш ярымшарҙа 1930 йылда (Adler Planetarium and Astronomy Museum, Чикагола, АҠШ) — . СССРҙа беренсе планетарий Мәскәүҙә 1929 йылдың 5 ноябре асылған. Бөгөнгө көндә ул емерек хәлдә.


text:
Бала табыу йорттары
Бала табыу йорттары — ауырлы ҡатындарға бала тапҡансы, бала тапҡанда һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙа, шулай уҡ яңы тыуған балаларға квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтеүсе стационар тибындағы дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Үҙ аллы йәки күп йүнәлешле һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының структура бүлеге булараҡ эшләй. Бала табыу йорттары дөйөм һәм махсус (йөрәк, бөйөр ауырыулы, эндокрин патологиялы, резус‑конфликтлы ауырлы, ауыры төшөү ҡурҡынысы булған һ.б. ҡатындар өсөн) төрҙәргә айыралар. Физиол. (ҡабул итеү, бала табыу, бала тапҡандан һуңғы, яңы тыуғандар), күҙәтеү (ҡабул итеү һәм сығарыу бүлмәһе, бала табыу һәм изоляция блоктары, бала тапҡандан һуңғы һәм яңы тыуғандар өсөн палаталар), ауырлыларҙың патологияһы, диагностика һ.б. бүлектәре бар; Бала табыу йорттары күбеһендә ҡатын‑ҡыҙҙар консультациялары эшләй.
Башҡортостандағы бала табыу йорттары тарихы[үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе бала табыу йорттары 1910 йылда асыла, 1923—24 йылдарҙа әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау учреждениелары, әсә һәм бала йорттары, ауырлы ҡатындар өсөн консультациялар ойошторола (ҡара: Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау). 1913 й. Башҡортостанда ауырлылар һәм бала табыусылар өсөн 134 койка, 1940 — 1076, 1960 — 3277, 1965 — 4181 акушер‑гинекологик койка булған; ауырлыларға уларҙың экстрагениталь патологияһын иҫәпкә алмайынса мед. ярҙамы күрһәтелгән; ауыл ерендә стационарҙа бала табырға ярҙам итеү 61% тәшкил иткән. 70—80‑се йй. Өфөлә махсуслаштырылған Бала табыу йорттары (йөрәк‑ҡан тамырҙары, эндокрин системаһы патологиялары һәм резус‑конфликт ситуациялы ҡатындар өсөн) асыла. 1995 й. алып ҡайһы бер Б.т.й. индивидуаль бала табыу залдары булдырыла, әсә һәм баланың бергә булыуы практикаға индерелә башлай. 2009 й. респ. 4 үҙ аллы Бала табыу йорттары (Өфөлә 3‑сө, 4‑се, Белорет һәм Салауат ҡҡ.), 10 күп профилле ҡала дауалау‑иҫкәртеү учреждениеһында һәм бөтә үҙәк район дауаханаларында тиерлек акушер бүлектәре, Респ. перинаталь үҙәге эшләй .
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Медицина үҙәктәре


text:
Йоһанн Кеплер
Йоһанн Кеплер (нем. Johannes Kepler; 1571 йылдың 27 декабре — 1630 йылдың 15 ноябре) — немец математигы, астрономы һәм астрологы. XVII быуат фәнни революцияһының төп фигураһы, ул планеталар хәрәкәтенең закондарын асыусы булараҡ билдәле.
Николай Коперник хеҙмәтләренең йоғонтоһо атаҡлы немец ғалимы Иоһанн Кеплерҙың ижади эшсәнлегендә лә һиҙелә. Ул Коперниктың астрономия өлкәһендәге ҡараштарын ҡабул итһә лә, бер ниҡәҙәр ваҡыт уларҙы мистик концепциялар менән һуғарарға тырыша. Ләкин Галилей хеҙмәттәре менән танышыу кға дөрөҫ юлды һайларға мөмкинлек бирә. Быға бигерәк тә Галилей менән турынан-тура хаттар яҙышыу ҙа ярҙам итә. Кеплер астрономия фәнен айырыуса мөһим фекерҙәр менән байыта. Тәбиғәт тураһындагы фәндәр өсөн уның айырыуса «Кеплер закондары» тигән асышы әһәмиәтле. Был хеҙмәтендә ул планетатарҙың Ҡояш тирәһендәге хәрәкәте тигеҙ түгеллеген дәлилләй. Планеталар хәрәкәтенең тиҙлеге уларҙың Ҡояшҡа ни дәрәжәлә яҡын йәки йыраҡ булуынан бәйле, йәғни планета Ҡояшка никаҙәр яҡынрак булһа, уның тиҙлеге лә ҙурыраҡ тигән һүҙ. Шуның өҫтөнә Кеплер планетатарҙың траекторияларын түңерәк түгел, бәлки эллипслы шәкелдә икәнлеген иҫбатлай. Был фекерҙәр һуңыраҡ И. Ньютонға яңы фәнни асыштар яһарға этәргес була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кеплер, Иоганн // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Белонучкин В. Е. Кеплер, Ньютон и всё-всё-всё. М.: Наука, Серия Библиотечка «Квант», выпуск 78, 1990. 128 с.
- Белый Ю. А. Иоганн Кеплер — М.: Наука, 1971.
- * Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6 (тат.)


text:
Зелпе
Зелпе (лат. Euónymus alátus, урыҫ. бересклет) — зелпе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 200 төрө билдәле, Азияның көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында таралған. Башҡортостанда сөйәлле зелпе үҫә. Ҡара сөйәлле үренделе һәм һоро нәҙек олонло япраҡ ҡойоусы 1—2 м бейеклектәге ҡыуаҡ. Япрағы ябай, эллипс рәүешендә, осло, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе ваҡ, көрән, насар «сысҡан» еҫле япраҡ ҡуйыны суғында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше — орлоҡ яны япрағы ҡыҙыл төҫтәге ҡумта, сентябрҙә өлгөрә.
Үҫеү урындары[үҙгәртергә]
Киң япраҡлы һәм ҡарағай урмандарының ваҡ ағаслығында һәм ситендә үҫә; Башҡортостанда киң таралған. Емеше ағыулы. Декоратив үҫемлек. Баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырыуҙа һәм баҡса-парк төҙөлөшөндә ҡулланыла.
Әҙәбиәттә[үҙгәртергә]
«Сәмреғош ҡанат ҡанат ҡаға» тигән әҫәрҙә (авторы — Мөкәрәмә Садиҡова) зелпе ҡайырыhы автомобиль тәгәрмәстәре яhау өсөн резина ҡайнатыуға кәрәкле икәнлеге яҙыла.
— тигән юлдар бар был әҫәрҙә.


text:
Балауыҙ
Балауыҙ — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында киң таралған юғары майлы кислоталарҙан һәм иң юғары молекулалы спирттарҙан торған ҡатмарлы эфир.
Бал ҡорто балауыҙы[үҙгәртергә]
Эшсе ҡорттарҙың ҡорһаҡ аҫтында урынлашҡан балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған матдә; ул 200-ҙән ашыу төрлө матдәләрҙән һәм берләшмәнән тора.
Кәрәҙ[үҙгәртергә]
Балауыҙ табағы.Балауыҙ заводтарында йәки оҫтаханаларында күҙәнәкләп эшләнгән яһалма кәрәҙ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Г.Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
Арҙаҡлы шәхестәр төйәгенәнмен
Кумертау ҡалаһының “Маяҡ» ҡасабаһында йәшәүсе яҙыусы Исмәғил Аҡъюлов.
Тыңлау
Бөрйән рухы, Бөрйән булмышы
Профессор, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Әхмәт Сөләймәнов, күренекле шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәсән Назар, Башҡортостан Республикаһы Милли музейының генераль директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ғәли Вәлиуллин.
Тыңлау
Ғүмер байрамығыҙ ҡотло килһен!
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Сәйҙә Ильясова.
Тыңлау
Яңы уҡыу йылына – яңы маҡсаттар
Өфөләге 140-сы мәктәп директоры Илшат Бикҡолов.
Тыңлау
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Өфөнән һәүәҫкәр йырсы Фәниҙә Атанова
Хыялыма тоғро ҡалдым!
Өфөләге 35-се һанлы мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Эльза Толомбаева.
Әбйәлил районының мәҙәниәт усаҡтары эшмәкәрлеге
1-се тапшырыу


text:
Болан
Бола́н (лат. Cervus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан[1]. ҡуш тояҡлылар отрядының боландар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Евразияла, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ‑көнбайыш Африкала таралған. 19 быуаттың 1‑се яртыһына тиклем барлыҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы буйлап таралған була, 1941—42 йылдарҙа “Башҡорт” ҡурсаулығы биләмәһенә Алтайҙан килтерелгән 39 хайуан ебәрелә, улар климат шарттарына уңышлы яраҡлаша. Ҡыраҡа һәм Уралтау һырттарының япраҡлы, ҡатнаш урмандарында һәм тау далаларында тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 240 см, мундаһының бейеклеге 155 см, ауырлығы 300 кг, инә зат вағыраҡ. Төҫө йәйен ерәнһыу‑көрән, ҡышын — һорғолт йәки көрән, өҫкө ирене, ҡорһағы, аяҡтары һәм ҡойроҡ эргәһе “көҙгөһө” аҡ төҫтә. Башы ҙур, оҙонса, асығыраҡ төҫтә, ата М. тармаҡлы мөгөҙлө (9 тармаҡҡа тиклем), улар март—апрель һалына, яңылары июлгә үҫеп сыға. Ҡолаҡтары ҙур, овал формала. Муйыны ҡыҫҡа, аҫ яҡтан оҙон төк м‑н ҡапланған. Аяҡтары оҙон, тояҡтары киң. Ҡойроғо 15 см.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Полигам. Енси яҡтан 15—16 айҙа өлгөрә. Тимгелле 1, һирәк осраҡта 2 быҙау тыуҙыра. 15—16 (һирәк осраҡта 20) йыл йәшәй.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Башлыса иртән һәм кисен туҡлана. Үлән һәм ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр, ҡышын — ағас ҡабығы, бесән, имән сәтләүеге менән туҡлана. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Эпитет
Эпитет — поэтик аныҡлаусы, нәфис образ тыуҙырыуҙа һүрәтләү сараһын үтәй; берәй нәмәнең, шулай уҡ төшөнсәнең, күренештең үҙенсәлекле билдәләрен сағылдырған аныҡлаусы: хәтфә үлән, аҫыл ғүмер[1];поэтик аныҡлаусы, образдың иң характерлы билдәләрен күрһәтә[2]. Берәй исемде нәфис һүрәтләү өсөн ҡушып әйтелгән аныҡлаусы: Эпитетҡа бай булыу. Эпитеттар ҡулланыу[3]. Башҡорт халыҡ ижадына, әҙәбиәттә нәфис әҫәрҙәргә хас.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Горнфельд А. Г., Эпитет // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
АҠШ тарихы
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Хронология[үҙгәртергә]
- 1565 — Испанлыларҙың хәҙерге АҠШ ерендә беренсе ҡала булған Сент-Огастины төҙөйҙәр.
- 1585 — Роанок исемле беренсе колония — британлыларҙың Американы колониялаштырыуға беренсе ынтылышы.
- 1607 — Британлылар тарафынан Джеймстаун исемле (Вирджин ере) Төньяҡ Америкалағы беренсе даими колония сафҡа индерелә.
- 1609 — Испанлылар Санта-Фе ҡалаһын төҙөйҙәр. Был ваҡиғанан башлап хәҙерге АҠШ еренең көньяҡ-көнбайышында етди испан колонизацияһы башлана.
- 1620 — Яңы Англияла Плимут колонияһы барлыҡҡа килә.
- 1623 — Нью-Гемпшир колонияһының барлыҡҡа килеүе.
- 1626 — голландлыларҙың Яңа Амстердам — хәҙерге Нью-Йорк ҡалаһына нигеҙ һалыуы.
- 1630 — Британия пуритандары тарафынан Массачусетс ҡултығы колонияһы ойошторола, баш ҡалаһы итеп — Бостон ҡалаһы иғлан ителә.
- 1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән АҠШ-тын азатлыҡ өсөн һүғыш тамамланды.
- 17 сентябрь 1787 йылда Филадельф Конвентта АҠШ Конституцияһы ҡабул ителә.


text:
Балабан
Балабан (урыҫ. Балобан, лат. Falco cherrug) — sласындар ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлығында. Осҡанда тар оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Һырты һорғолт көрән, һәр ҡауырһынының сите һары. Ҡойроғонда һары төҫтәге арҡыры һыҙыҡтар бар. Сапсандан тоноғораҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйыҡ-ҡйыйҡ-ҡйыйҡ"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡая ташлы урмандарҙа йәшәй. Асыҡ урында һунар итә. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ағас баштарында, ҡая таш йәки упҡын һикәлтәләрендә була. Ҡара таплы 3-5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала. Элек башҡорт халҡы уны ҡулға эйәләштереп, ауға йөрөткән.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ҡош-ҡорт аулай


text:
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы, Мәсғүҙә Шәмсетдинова — композитор, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Мәсғүҙә Шәмсетдинова 1955 йылдың 1 июлендә Башҡортостандың Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылында тыуған. Ҡазан консерваторияһында юғары белем алып, ижади эшкә керешә. Күп кенә симфонияларында ул татар халҡының тарихына, ҡатлаулы һәм фажиғале яҙмышына мөрәжәғәт итә («Ҡыйссаи Сөйөмбикә», «Мәһди йәки изге Болғар дастаны», «Мәхәббәтнамә», «Болғар-шәрке», «Ибне Фаҙлан», «Сыңғыҙхан",«Дәрүиш»).
Мәсғүҙә Шәмсетдинова фән, фәлсәфә мәсьәләләре, халыҡ ижады менән тәрәндән ҡыҙыҡһынып, Санкт-Петербургта фәлсәфә фәндәре буйынса кандидатлыҡ десертацияһын яҡлай.
2002 йылда ул ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсеп китә. Хәҙер ҙә ул АҠШ-тың Сиэтл ҡалаһында йәшәй.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Ҡазан.


text:
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы, Мәсғүҙә Шәмсетдинова — композитор, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Мәсғүҙә Шәмсетдинова 1955 йылдың 1 июлендә Башҡортостандың Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылында тыуған. Ҡазан консерваторияһында юғары белем алып, ижади эшкә керешә. Күп кенә симфонияларында ул татар халҡының тарихына, ҡатлаулы һәм фажиғале яҙмышына мөрәжәғәт итә («Ҡыйссаи Сөйөмбикә», «Мәһди йәки изге Болғар дастаны», «Мәхәббәтнамә», «Болғар-шәрке», «Ибне Фаҙлан», «Сыңғыҙхан",«Дәрүиш»).
Мәсғүҙә Шәмсетдинова фән, фәлсәфә мәсьәләләре, халыҡ ижады менән тәрәндән ҡыҙыҡһынып, Санкт-Петербургта фәлсәфә фәндәре буйынса кандидатлыҡ десертацияһын яҡлай.
2002 йылда ул ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсеп китә. Хәҙер ҙә ул АҠШ-тың Сиэтл ҡалаһында йәшәй.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Ҡазан.
- Pages using duplicate arguments in template calls
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- Тыуғандар 1 июль
- Тыуғандар 1955 йылда
- Асҡын районында тыуғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- СССР композиторҙары
- Рәсәй композиторҙары
- АҠШ композиторҙары
- Википедия:Рәсемһеҙ музыканттар тураһында мәҡәләләр
- Композиторҙар һәм музыканттар


text:
Баптизм
Баптизм (грек. Bάπtισua: сумдырык, һыуҙа суҡындырыу) — протестанлыҡта XIIбыуат башында барлыҡҡа килгән дини йүнәлеш.
XIX быуатта бөтә донъяга, шул иҫәптән халыҡның күпселеге католик, православие һ.б. диндәр тотҡан илдәрҙә таралып, иң көслө дини хәрәкәттәрнең береһенә әүерелә. Баптизм тәғлимәте тарафтарҙары дини серҙәр, руханилар изгелеге, изгеләр культы кеүек тәғлимәттәрҙе әүәлге саф христиан диненә ҡаршы килә тип һанай. Библия — дини тәғлимәттең бердәнбер сығанағы, баптизм тәғлимәтенә аңлы рәүештә инанган, рухи яҡтан өлгөрөп еткән кешеләр генә суҡынырга хаҡлы тип иҫәпләнә. Йәмғиәт етәкселәре, вәғәҙселәр һәм баптизм нигеҙҙәрен өйрәтеүсе руханилар приход халҡы тарафынан һайлана. Динһеҙҙәр һ.б. диндәгеләр араһында баптизм идеяларен таратыу һәр кемдең бурысы булып һанала.
Рәсәйҙә баптизм XIX быуат урталарында (Финляндияла һәм Латвияла), башлыса, лютерандар - немецтәр һәм латыштар араһында барлыҡҡа килә. 1880 йылдар башында Украинала һәм Түбән Волга буйында тарала.
Өфө губернаһында тәүге баптистар XX быуат башында күренә башлай. Тәүге общиналар Өфө өйәҙенең Архангел (95 кеше) һәм Иглин (81 кеше) улустарының немец ауылдарында, Бәләбәй өйәҙенең Дәүләкән ауылы һәм Өфөлә төҙөлә. Архангел өйәҙендә латыштар Эҫем общинаһына нигеҙ һала. 1913 йылда Өфө губернаһында 623 баптист иҫәпләнә. 1917 йылдан башлап уларҙың һаны арта, 1927 йылда 5 община Стәрлетамаҡ һәм 2 — Өфө кантондарындаэшләй (2 мең кеше). 1938 йылда общиналар тарҡатыла, етәкселәре репрессиялана, ғибәҙәтханалары ябыла. 1945 ййылда инжил христиан баптистары Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары, Бәләбәй районы Шаровка ауылы яңынан барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Дәүләкән (1969), Бәләбәй, Белорет, Бөрө, Сибай (1979), Күмертау (1987) ҡалаларынжа теркәлә. 1994 йылда Башҡортостан Республикаһы Инжил христиан баптистарының төбәк берекмәһе ойошторола. Нефтекама һәм Салауат ҡалаларында ғибәҙәтханалар төҙөлә. Үҙәге Өфөлә урынлашҡан.


text:
Кейекселек
Кейекселек —— малсылыҡтың тармағы. Ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙе үрсетеп, уларҙың тиреһен эшкәртеү. XX быуат аҙағынан яңы термин барлыҡҡа килде: тире-күн эшкәртеү индустрияһы. Кейекселек объекттары: шәшке, күк төлкө, сыбар-ҡара төлкө, нутрия (һаҙ ҡондоҙо) кеш, йылға ҡондоҙо, шиншилла (күгелйем һоро тиреле кролик тоҡомо) һәм башҡа ҡиммәтле тиреле йәнлектәр.
Кейекселек XX быуаттың 1960 йылдарынан хайуандар хоҡуҡтарын яҡлаусылар һәм тәбиғи тиреләргә ҡаршылар тарафынан тәнҡитләнә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Статья «Звероводство» в Большой советской энциклопедии[1]
- ↑ Звероводство — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)


text:
7 октябрь
7 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 280-се көнө (кәбисә йылында 281-се). Йыл һуңына тиклем 85 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Рәсәй — МВД бүлектәре ойоштороу көнө.
- Ҡырғыҙстан — гражданлыҡ авиация көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1919 — Голандияла иң оло авиакомпания KLM нигеҙлә.
- 1949 — Германия Демакртик Республикаһын (ГДР) ойоштороу.
- 1977 — СССР-ҙа Брежнев конституция ҡабул итә.
- 2001 — АҠШ Афғанстанға ғәскәр ебәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1885 — Нильс Бор, дат физик, Нобель премияһы лауреаты.
- 1952 — Владимир Путин, Рәсәй Президенты.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2006 — Анна Политковская, Рәсәй журналисы.


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
"Башҡортостан һин иманым минең". Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 95 йыл тулыуға арналған тапшырыу.
Бөгөнгө тапшырыуҙа әҙиптең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге хаҡында педагогия фәндәре докторы Камил Әхиәров һәм педагогия фәндәре докторы, профессор Ильяс Вәлиев менән әңгәмә.
Тыңлау
"Ашҡаҙар таңдары" фестиваленә әҙерлек.
Тапшырыуҙың бөгөнгө ҡунағы - Республика халыҡ ижады белгесе Гөлгөнә Вәлит ҡыҙы Баймырҙина.
Тыңлау
Йәш таланттар ҡәләм һынай.
БДУ-ның “Шоңҡар” әҙәби түңәрәге ағзалары.
Тыңлау
Үҙебеҙҙең йырыбыҙҙы йырлап…
Хеҙмәт ветераны, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Ләлә Биишева, «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире урынбаҫары Әхмәр Үтәбай, «Ватандаш» журналының баш мөхәррире Азамат Юлдашбаев.
Тыңлау
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Мөхәммәт Рәхмәтуллин ижады
«Аманат» журналы эшмәкәрлеге
Журналдың баш мөхәррире Сәлмән Ярмуллин.
Халҡыбыҙҙың «Аҡ ҡарсыға» көйө


text:
Диод
Диод (бор. грек. δις[1] — ике һәм -од[2]) — электроникала Вольт-Ампер характеристикаһы һыҙыҡса булмаған ике электродлы электрон компонент.
Хәҙерге ваҡытта иң таралған тип диод булып «ярым үткәргес диод» булып тора. Был тип диод ғәҙәттә ярым үткәргес материал киҫәгенән һәм уға тоташтырылған ике электродтан тора.
«Лампа диоды» (вакуум көпшә диоды) (хәҙерге ваҡытта һирәк ҡулланыла, бары тик ҡайһы бер юғары-егәрлек технологияларында) ул ике электродлы вакуум көпшә.
Диодтың ғәҙәти функцияларының береһе ул электр тогын бер йүнәлештә ебәреү (был йүнәлеш диодтың «туры» йүнәлеше тип атала), ә ҡаршы йүнәлештәге токты тотҡарлау («кире» йүнәлеш). Шулай итеп, диод тураһында кире клапандың электрон версияһы тураһында кеүек фекер йөрөтөргә була. Диодтың был бер йүнәлешле тотошо электр тогын турайтыу тип атала, һәм алмаш токты даими токка әүерелдереү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ радиоалғыстарҙа радиосигналдарҙан модуляцияланған мәғлүмәтте сығару өсөн ҡулланыла.
Шулай ҙа, диодтар үҙен, күрһәтелгән «ҡабыҙыу-һүндереү» ғәмәленән ҡатлаулыраҡ тоторға мөмкин. Ярым үткәргес диодтар туры йүнәлештә билдәле «буҫаға» көсәнеше ҡуйылғансы электр тогын үткәрә башламайҙар (был хәлдәге диодты «туры йүнәлештә көсәнеш ҡуйылған» тип атайҙар). Туры йүнәлештә көсәнеш ҡуйылған диодта көсәнеш төшөүе ток үҙгәреү менән әҙ генә үҙгәрә һәм температураның функцияһы булып тора; был эффектты температура датчигы яһау өсөн йәки сағыштырыу өсөн көсәнеш булдырыу өсөн ҡулланырға мөмкин.
Ярым үткәргес диодтар линиялы булмаған электр характеристикаларына эйә, быны уларҙың P—N уҙыуының конструкцияһын үҙгәртеп модификацияларға була. Был күп төрлө функцияны үтәй ала торған махсус маҡсатлы диодтарҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, Зенер диодтары көсәнеште регуляциялау өсөн, Тау ишелеү — осоп үтеү диодтары (рус. лавинно-пролетный диод, eng. avalanche diodes ) схемаларҙы юғары көсәнеш һикереүҙәренән һаклау өсөн, варактор диодтары радиоалғыстарҙа һәм телевизорҙарҙа электрон рәүештә канал һайлау өсөн, Ганн диодтары, туннель диодтары һәм IMPATT диодтары радио йышлыҡтағы тирбәнештәр генерациялау өсөн, ә яҡтылыҡ һибеүсе диодтар яҡтыртыу өсөн ҡулланыла. Туннель диодтарына кире ҡаршылыҡ хас, был үҙенсәлек уларҙы ҡайһы бер төр схемаларҙа файҙалы итә.
Диодтар беренсе ярым үткәргес йыһазы булған. Кристалдарҙың электр тогын турайту һәләтен немец физигы Фердинанд Браун 1874 йылда асҡан[3]. Беренсе бесәй мыйығы диоды дип аталған ярым үткәргес диодтар 1906 йыл тирәһендә, гален кеүек минерал кристалдарҙан яһалған. Хәҙерге ваҡытта, күпселек диодтар кремнийҙан яһала, шулай ҙа, германий һымаҡ ярым үткәргестәр ҙә ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Термион һәм ҡаты есем диодтар параллель рәүештә эшләнеп сығарылған.
1873 йылда Фредерик Гутри термион диодтар эшләүенең төп принцибын асҡан. Гутри уңай ҡоролған электроскоптың ҡоролмаһын уның янына ергә тоташтырылған аҡ ҡыҙған металл киҫәген китереп (тейҙермәйенсә) алып булғанын асҡан. Шуны уҡ кире ҡоролған электрод өсөн ҡулланырға мөмкин булмаған, был токтың бер генә йүнәлештә үткәнен күрһәткән.
1880 йылдың 13 февралендә Томас Эдисон был принципты бәйһеҙ рәүештә тағын бер тапҡыр асҡан. Был ваҡытта Эдисон уның яҡтылык лампаларының күмер ептәре гел тиерлек ыңғай ҡоролған яғында янып сығыуҙың сәбәбен тикшергән. Уның быяла корпусҡа иретеп йәбештерелән металл электродлы махсус лампаһы булған. Был йыһазды ҡулланып, ул ҡыҙған ептән вакуум аша металл тәлинкәгә күҙгә күренме торған ток уҙыуын раҫлаган, әмма был күренеш тәлинкә уңай «ҡоролмаға тоташтырылғанда» ғына булған.
Эдисон даими ток вольтметрында уның модификацияланған яҡтылыҡ лампаһы эффектив рәүештә резисторҙы алмаштырыусы схеманы эшләп сығарған. Эдисон ошо асышы өсөн 1884 йылда патент менән бүләкләнгән. Ул ваҡытта андый йыһазды ғәмәлдә ҡулланырға мөмкин булмаған. Шулай итеп, патент берәр кеше Эдисон эффектына ҡулланылыш тапкас ҡына ғәмәлгә инергә тейеш булған.
Джон Амброзе Флеминг (Маркони Компанияһының фәнни кәңәшсеһе һәм элек Эдисонға эшләгән кеше) Эдисондың эффектына нигеҙләнеп теүәл радиодетектор яһарға мөмкин икәнен тапҡан. Флеминг беренсе ысын термион диодҡа Британияла 1904 йылдың 16 ноябрендә патент алған.
1874 йылда немец ғалимы Карл Фердинанд Браун кристалдарның «бер йүнәлештә үткәрүсәнлеген» асҡан. Браун кристалл электр туратҡысында 1899 йылда патент алған. 1930 йылда Баҡыр оксиды һәм кремний турайтҡыстары эшләп сығарылған.
1894 йылда һинд ғалимы Джагадиш Чандра Бозе беренсе булып радио тулҡыднары детекцияһы өсөн кристалдны ҡулланған. Кристалл детектор ғәмәлдә эшләүсе йыһазға Гринлиф Витье Пикард тарафыннан әүерлдерелгән. Был ғалим 1903 йылда кремний кристалл детекторҙы уйлап сығарған һәм 1906 йылдың 20 ноябрендә уның өсөн патент алған. Башҡа тәжрибә үткәрүселәр күп төрлө башҡа матдәләр ҡулланып ҡарағаднар, быларҙың иң киң ҡулланылғаны минерал гален (аҡ ҡурғаш сульфиды) булып тора. Башҡа матдәләр бер ни тиклем яҡшырак эш тәҡдим итһәләр ҙә, гален киңерәк ҡулланылған, чөнки уның хаҡы арзан булған һәм уны табырға еңелрәк булған. Был элекке радио яйланмаларындағы кристалл детектор менән бергә яйлана торған тимерсыбыҡ нөктә контакты («бесәй мыйығы»); ул контактны ҡул ярҙамында кристалл өҫлөгө буйынса хәрәкәткә килтерергә мөмкин булған, был оптималь сигнал табыу өсөн эшләнгән. Был ышаныслы булмаған йыһаз термион диодтар тарафынан тиҙ ҡыҫрыҡлап сығарылған, әмма кристалл детектор һуңынан, 1950 йылдарҙа, арзан германий диодтар эшләнгәс, доминант ҡулланышҡа кире ҡайтҡан. Асылыу ваҡытында, былай йыһаздар турайтҡыстар булараҡ мәғлүм булған. 1919 йылда Вильям Генри Экклз грексанан «диа» (аша, арҡылы мәғәнәһендә) һәм «од» (ὅδoς — «юл»[2]) һүҙҙәренән «диод» терминын уйлап сығарған.
Термион һәм газ хәлендәге диодтар[үҙгәртергә]
Термион диодтар улар термион лампа йыһаздар (шулай уҡ вакуум көпшәләр, трубкалар йәки лампалар атамаһы аҫтында ла мәғлүм). Термион диодтар — быяла конвертта вакуум эсендә электрод йыйылмалары.Иң тәүге өлгөләр ҡыҙҙырыу яҡтыртыу лампаларына бик оҡшаш булған.
Термион лампа диодтарында, йылыткыс ҡоролма аша уҙыусы ток ситтән катодты йылыта, катодка барий һәм стронций оксидтары йүгертелгән, улар һелтеле ер металл оксидтары; был матдәләрҙе һайлау сәбәбе — «электрондарҙы сығарыу эшенең» әҙ булуы. (Ҡайһы бер лампаларҙа турынан-туры йылытыу ҡулланыла, бында йәтмә йылыткыс һәм катод ролдәрен үтәй). Йылылыҡ электрондарҙың вакуумға термоэмиссияһының сәбәбе була. Эштең алдағы стадияһында, анод тип аталған уратыусы металл электрод уңайлы ҡоролған һәм ул сығарылган электрондарҙы үҙенә тарта.
Шулай ҙа, кире көсәнеш ҡуйылғанда, электрондар йылытылмаған анод өҫлөгөнән еңел сыҡмайҙар. Тимәк, кире ток юҡ тейерлек. XX-се быуатта, лампа диодтары аналог сигнал техникаһында ҡулланылған һәм күп туҡланыу тәьмин итеүсе яйланмаларҙа турайткыстар булараҡ ҡулланған. Хәҙерге ваҡытта лампа диодтарҙың ҡулланылыш өлкәләре — гитара көсәйткестәрендә һәм high-end аудио көсәйткестәрендә һәм шулай уҡ махсус юғары көсөргәнеш йыһаздарында.
Ярым үткәргес диодтар[үҙгәртергә]
Хәҙерге заман ярымүткәргес диоды кремний кеүек ярымүткәргес кристалынан яһала, шул кристалға башҡа матдәләр өҫтәлә. Бер яҡта тиҫкәре ҡоролған киҫәксәләр е (электрондар) булған өлкә булдырыла, ул n-тип ярымүткәргес тип атала, йә икенсе яҡта уңай ҡоролма йөрөтүселәре электрон тишектәре булған өлкә p-тип ярымүткәргес тип атала. Диодтың электродтары был ике өлкәнең һәр береһенә тоташтырылған. Был өлкәләр араһындағы сик PN уҙыуы тип атала, бында диодтың функцияһы башкарыла. Кристалл электрондар ағымын катод тип аталыусы n-тип яҡтан анод тип аталыусы p-тип яҡҡа үткәрә, ә кире йүнәлештә үткәрмәй. Шулай ҙа, «шартлы ток» анодтан катодҡа таба, уҡ күрһәткән йүнәлештә аға (был электрондар ағымына ҡаршы йүнәлештә, сөнки электрондарҙың ҡоролмаһы тиҫкәре). Башҡа тип ярымүткәргес диод, Шоттки диоды тип атала, ул металл һәм ярымүткәргес контактыннан яһала.
Ток-көсөргәнеш характеристикаһы[үҙгәртергә]
Ярымүткәргес диодтың схемала тотошо ток—көсәнеш характеристикаһы, йәки I—V графигы менән тасуирлана (аҫтағы графикты ҡарағыҙ). Графикта бөгөлгән линияның формаһын ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләрҙең ярымүткәргестәр араһындағы p—n уҙыуында урынашҡан мохтажлыҡ өлкәһе (урыҫ. зона истощения) (ирекле ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләргә мохтажлыҡ мәғәнәһендә) аша хәрәкәте билдәләй. p—n уҙыуы беренсе мәртәбә хасил булгас, ирекле электрондар N-ҡушылмалы өлкәнән күп һанлы тишетләр (электрон өсөн буш урындар) булған P—ҡушылмалы өлкәгә үтәләр, һәм электрондар тишектәр менән «рекомбинациялай». Ирекле электрон тишек менән рекомбинацияланғанда, электрон да, тишек тә юҡ булалар; N яғында «ултыраҡ» уңай ҡоролған донор ҡала, ә P яғында тиҫкәре королған акцептор ҡала. p—n уҙыуы тирәһендә өлкә ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләрһеҙ ҡала һәм шулай итеп үҙен изолятор кеүек тота.
Шулай уҡ ҡарарға мөмкин[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Диод — статья из Большой советской энциклопедии
- Объяснение работы диодов и транзисторов на аналогии с водопроводом
- Сравнение выпрямительных свойств транзистора и диода
- http://www.pilab.ru/csi/AUK/Microelectr/page38.html Раздел 3. «Диоды». Лекция № 8. Тема 3.2. Выпрямительные и детектирующие диоды
- http://tiristor.net/analogi-2 Таблицы аналогов диодов и тиристоров, зарубежные и отечественные
- Как устроены и работают полупроводниковые диоды
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Словарь по кибернетике / Под редакцией академика В. С. Михалевича — 2-е. — Киев: Главная редакция Украинской Советской Энциклопедии имени М. П. Бажана, 1989. — 751 с. — (С48). — 50000 экз. — ISBN 5-88500-008-5.
- ↑ 2,0 2,1 www.yourdictionary.com: суффикс -од (ode) Ҡалып:Недоступная ссылка(инг.)
- ↑ Diode
- ↑ А. В. Баюков, А. Б. Гитцевич, А. А. Зайцев и др. Полупроводниковые приборы: диоды, тиристоры, оптоэлектронные приборы. Справочник / Под ред. Н. Н. Горюнова — 2-е изд., перераб. — М.: Энергоатомиздат, 1984. — С. 13—31. — 744 с., ил с. — 100000 экз.


text:
Йылҡы
Йылҡы (лат. Equus ferus caballus) — аттар ырыуынан булған берҙән-бер йомро тояҡлылар ғаиләһе; йомро тояҡлы, ялбыр ҡыл ҡойроҡло, яллы эре йорт хайуаны[1]; кешене, йөктө һ.б. йөрөтөү, ташыу өсөн файҙаланыла торған, йомро тояҡлы эре йорт малы, ат[2].
Инә малды бейә тиҙәр, Ата мал — айғыр.
Йылҡы малын беҙҙең эраға тиклемге 4-се мең йыллыҡта уҡ ҡулға эйәләштерелгән. Кешелектең рухи тормошонда, хәрби эштә, хужалыҡ итеүҙә аттың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Йылҡысылыҡ бик күп халыҡтарҙың төп шөғөлдәренең береһе булған. Аттар ауыл хужалығында ер ешкәртеү, йөк ташыу, һыбай йөрөү өсөн файҙаланылған. Хәрби эштә атланып йөрөү, хәрби припастар ташыу, артелерияны һөйрәп йөрөү өсөн файҙаланылған. Ат спорт уйындарында ҡатнаша. Ҡымыҙ етештереү, йылҡы ите етештереү табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Яу толпарҙары[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар, санаға, арбаға егергә екке аттар һәм айырым яу аттары - яу сабырға әҙерләнгән аттар булған. Яу толпарҙары хәрби походтарҙа хужаларына тоғро иптәш һаналған. Башҡорт яугирҙарының дошмандарға ҡаршы алыштарҙа яулаған еңеүҙәрендә башҡорт аттарының көслө, ғәйәт сыҙамлы булыуы ла ҙур роль уйнай.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң башҡорт яугирҙары «Төньяҡ амурҙары» тигән исем менән тарихҡа инә. Аты булһа, башҡорт яугиры алдындағы бөтөн урман, тау-таш, тәрән кисеүҙәрҙе үтеү, боҙло-ямғырлы көндәрҙә лә дошман менән алышыу, башҡа ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу бер ни тормаған.
Һаны[үҙгәртергә]
- Донъяла 1913 йылда — 102 миллион, 1937 йылда — 115 миллион, 1975 йылда 65 миллион, 2006 йылда 58 миллион 372 мең 106 ат була.
- Рәсәйҙә 1916 йылда — 38,2 миллион, 1941 йылда СССР-ҙа — 21,1 миллион, 1956 йылда — 13 миллион, 1970 йылда — 7,5 миллион, 1980 йылда 5,6 миллион йылҡы малы иҫәпләнгән. 2006 йылда Рәсәйҙә 1 миллион 319 мең 358 ат була.
- 1845 йылда Ырымбур губернаһында 1 миллион 852 мең йылҡы булған. 1850 йылда ошо губернала йәшәүсе башҡорттарҙа ғына ла 569 979 баш йылҡы иҫәпләнгән.
- Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Башҡортостанда 524 мең ат иҫәпләнә. 1987 йылда 160,7 мең баш йылҡы аҫралған.
- Ат һаны буйынса Башҡортостан Яҡут-Саханан ҡала икенсе урында. Рәсәйҙекенең ундан бер өлөшө беҙҙең республикаға тура килә.
- 1990—2011 йылдар арауығында беҙҙә аттар 70 мең башҡа кәмеп, 2012 йылға 123 мең баш иҫәпләнгән. Ошо йылдарҙа кәмеү күмәк хужалыҡтарға, ойошмаларға тура килә — 40 мең 400 башҡа тиклем. Шәхси хужалыҡтарҙа, киреһенсә, күбәйгән. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында 2000–2011 йылдарҙа 11 тапҡырға артып, 2012 йыл башына 17 мең 700 башҡа ишәйгән.
Төҫтәре буйынса бүленеш[үҙгәртергә]
Уларҙың төҫтәре һәм төҫсәләре бик күп. Ҡәҙимге аҡ, ҡара, һоро, ала төҫтәрҙән, ҡатнаштарынан тыш, төрлө урындағы таптары буйынса ла айырылалар. Йылҡысылыҡта аҡ төҫ хупланмай, сөнки альбинослыҡ кире күренеш тип иҫәпләнә. Төп төҫтәргә туҡталайыҡ.
- Ерән (рыжий) — ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары (ҡан ерән, ҡола ерән, сағыу ерән һ.б. төҫсәләре була).
- Саптар (игреневый) — ялы һәм ҡойроғо сал булған ерән ат.
- Туры (гнедой).
- Ҡоба туры (каурий) — ҡара- ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара төҫтәге ат (ҡара туры, ҡобау туры, ҡыҙыл туры һ.б.)
- Ҡола (саврасый), аҡ ҡола (буланый) — үҙе һары, ҡойроҡ, ялы ҡара ат.
- Буҙ (сивый), аҡ буҙ (светлосивый) — көлһыу күгелйем төҫ (аҡ буҙ, күк буҙ, ҡара буҙ).
- Күк, күксәй, күксәнәй — күк буҙ төҫтөң төрҙәре.
- Тимергүк — ҡараһыу буҙ, ҡорос төҫөндәге ат.
- Бурыл (чалый) — буҙ менән ҡара ҡатыш.
- Кир (мухортый) — һарғылт туры төҫ.
- Бүртә (караковый) — аҡ менән туры ҡатыш төҫ.
- Ала (пегий) — аҡ менән берәй төҫ таптары ҡатнашҡан.
- Алмасыбар (в яблоках) — буҙ төҫ өҫтөнән тимгел-тимгел ҡара таптар ятҡан төҫ.
Йәштәре буйынса бүленеш[үҙгәртергә]
- Ҡолон — айғыр ҡолон, бейә ҡолон. Бер йәшкә тиклемге йәш ат. Бер йәшлек булғас, ҡолондоң ялын, ҡойроғон киҫәләр һәм ҡырҡмыш тигән атама бирәләр. Айғыр ҡырҡмыш, бейә ҡырҡмыш Йәки ябаға(ябаға тай).
- Тай — ике йәшкә тиклем.
- Ҡонан (иркәк малға), ҡонажын (орғасы малға). Ике йәштән өс йәшкә тиклемге йылҡы малы.
- Дүнән, дүнәжен. Өс йәштән дүрт йәшкәсә.
- Дүрт йәштән иркәк малға айғыр. Орғасы малға беренсе ҡолонға тиклем байтал, ҡолонлағас, бейә.
- Артабан ҡолонламаған бейә тыу(ҡыҫыр) бейә. Ҡолонһоҙ айғыр - һәүерек. Атҡа әйләндерелгән айғыр - алаша.
Ҡайһы бер атамалар[үҙгәртергә]
- Ат көтөүе түгел, йылҡы өйөрө. Өйөрҙө бер айғыр йөрөтә. Көҙ һәм ҡыш айғырҙар йыуашайғас, бер нисә өйөр бергә ҡушыла, табын барлыҡҡа килә. Уны йылҡы табыны тиҙәр.
- Йылҡы ите тиҙәр, ә ат ите түгел. Шулай уҡ ат һөтө тип аталмай, ә бейә һөтө тип йөрөтөлә.
- Ҡырағай аттар - тарпан тип йөрөтөлгән. Хәҙер улар юҡ, сөнки ҡырып бөтөрөлгән.
- Юрға - етеҙ йөрөшлө, шәп сабыусы йылҡы малы. Ике уң һәм ике һул аяҡты бер юлы алдырып саба.
- Нәҫел дауам итеү өсөн һайлап ҡалдырылған йылҡы малы- ҡур мал тип йөрөтөлә.
- Аттар һәм һимертеп ҡуйыуға бүленгән башҡа төр йылҡы малы - ҡыҫырыҡ өйөр.
Башҡорт ҡымыҙы[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа ҡымыҙ бешеү серҙәре ныҡлы һаҡланып, быуындан быуынға тапшырыла килә. Башҡорт тоҡомло бейәләр һөтөнән эшләнгән ҡымыҙ айырыуса сихәтле сифаттарға эйә. Үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыусы, яҡташыбыҙ Сергей Аксаков былай тип яҙа:
Яҙ етеп ер асылғас, туғай-болондар хуш еҫле йәшеллек менән ҡапланғас та ҡышҡыһын ябыҡҡан аттар тиҙ генә көрәйеп ала һәм башҡорттар ҡымыҙ әҙерләү эшенә тотона. Бер аҙҙан йәш балаларҙан алып ҡарыуы ҡайтҡан ҡарттарға тиклем был шифалы эсемлекте эсә башлай. Аҙ ғына ваҡыт эсендә оҙон һал-ҡын ҡышты аслы-туҡлы үткәреүҙән барлыҡҡа килгән ауырыуҙары һыпырып алдандай юҡҡа сыға. Кешеләрҙең ябығыуҙан һурыҡҡан йөҙҙәре тулыланып, йәшәреп китә. Хатта сабыйҙарҙың, йәштәрҙең генә түгел, ҡарттарҙың бит остарына алһыу төҫ ҡуна.
Ат тиреһенән эшләнгән һаба[үҙгәртергә]
Шифалы эсемлекте һалып йөрөтөү һауыттарын да баш-ҡорттар йылҡы тиреһенән яһап алған. Халҡыбыҙҙың тормош-көнкүрешен өйрәнгән этнограф ғалимдар, сәйәхәтселәр йылҡы тиреһенән - күндән эшләнгән һауыттарҙың күбеһе йөйһөҙ булыуына иғтибар иткән. Уларҙың төбө генә ҡоршап тегеп ҡуйылған. Mуйын, баш, бот тиреләре тотош һыҙырып алып эшкәртелгән. Баш тиреһенән яһалған башкүнәккә бейәләрҙе һауғандар. Ҡымыҙ һауыттары - турһыҡ та, һаба ла күндән булған.
Йылҡы ите — дауа[үҙгәртергә]
Йылҡы ите - башҡорттарҙың иң яратҡан ризығы. Уның сәләмәтлеккә лә шифаһы ҙур.
Ул ғына ла түгел: аттар дарыуҙар яһауҙа туранан-тура ҡатнаша. Бактериология институттарында донор аттарҙың ҡанынан гангрена - тәндең үлекләүе, столбняк - һеңерҙәр тартышыу, дифтерия - балаларҙың тамаҡ сире, ботулизм - аҙыҡтан ағыуланыу кеүек ҡур-ҡыныс сирҙәргә ҡаршы дарыуҙар эшләнә.
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә[үҙгәртергә]
- Тупһаға, һикәлтәгә даға ҡағыу йолаһы бар. Кешенең яман уйы, яман һүҙе шул дағаға эләгеп ҡала тип һанала. Даға ен-шайтандан да һаҡлай. Уны ҡаҡҡан саҡта:
|
— Шайтан килмәһен өсөн,
Хәрәм кермәһен өсөн,
Тел-теш баҫмаһын өсөн,
Бәрәкәт ҡасмаһын өсөн, —
| тип һамаҡлайҙар. Ул даға яңы түгел, ә ат тояғынан төшөп ҡалған булырға тейеш. Сөнки ат тояғы ҡатынан да ҡаты иҫәпләнгән, ундағы даға ла ҡаты тип һаналған.
- Йорт тирәһенә тел-теш ҡағылмаһын өсөн кәртә-ҡура бағанаһына йылҡының башын, салыу һөйәген кейҙереп ҡуйыу ырымы бар.
- Яҙ еткәс, арба юлы төшмәҫ элек, йәш ҡолон күрергә кәрәк. Шул саҡта йыл буйы ҡолон шикелле еңел йөрөрһөң, һау-сәләмәт булырһың.
- Тирләгән атҡа ҡапыл һыу эсерергә ярамай, юғиһә ул "эҫеләй булып яна". "Эҫеләй булған" атҡа андыҙ үләненең төнәтмәһен эсерәләр. Андыҙ эсе киткән атҡа ла килешә. Шуға "андыҙ барҙа ат үлмәҫ" тигән әйтем бар.
- Ат һатҡанда хужа һатып алыусыға уны йүгәне менән тоттора. Ҡото китмәһен тип малды аҙбарҙан арты менән сығаралар. Һатҡан кеше лә, алғаны ла бер-береһенә таҫтамал бирешә.
- Малды йомарт кешенән алһаң, уңа. Кешенең ҡулы ауыр булһа, уға һатҡан мал киңгәй (һулый): ялы-ҡойроғо бөтә, күҙҙәре ыуҙыға.
- Һатҡан саҡта малдың ҡотон алып ҡалалар. Ҡурала ҡалған мал өҙөлмәһен өсөн өс тапҡыр "Ҡотомдо алам" тип ҡабатлайҙар. Һырт буйынан, ҡолаҡ төбөнән өс мәртәбә берәр семтем йөн йолҡоп, ҡура егенә ҡыҫтыралар. Кеше ҡулынан мал алғас, артҡа ҡарарға ярамай, юғиһә алған малың үрсемһеҙ була.
- Шүлгәндән ала-ҡола, сысҡан һыртлы (арҡа буйына ҡара һыҙат) мал сыҡҡан. Шундай йылҡы малы үрсемле, ҡотло була.
Айғырҙарҙа тыуған өйөр, тыуған төбәк тойғоһо көслө була. Шуға ла борон юлға сыҡҡан кеше мотлаҡ айғыр эйәрләгән. Бер-бер хәл булһа йәки, барып еткәс, атты кире ҡайтарырға кәрәкһә, үҙен сығарып ебәргәндәр, ул әйләнеп ҡайтҡан. Йәйәүле ҡунаҡты ла айғыр мендереп оҙатҡандар. Малҡай шулай уҡ боролоп ҡайтҡан.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
- Башҡа йорт малына ҡарағанда, аттың йөрәге ҙурыраҡ була. Уртаса ауырлығы — 3,5–4,5 килограмм.
- Тик торғанда аттың йөрәге минутына 28–44 тапҡыр тибә, ауыр йөк тартҡанда ул 130-ға (!) барып етә.
- Аттар алыҫтан күрмәй, 500 метрға тиклем генә асыҡ төҫмөрләй. Шуның өсөн дә “ҡурҡаҡтар”. Әммә улар башын бормайынса ла 360 градусҡа етә яҙғансы күрә. Әйтергә кәрәк, төндә бәләкәй генә нәмәнең дә төҫөн, һынын айыралар. Был инде төнөн юлды, ашар аҙыҡты табырға ярҙам итә.
- Аттың иң һиҙгер ере — ирендәре, айырыуса өҫкөләре. Унда нервы системаһы менән туранан-тура тиерлек тоташҡан ҡылдар бар.
- Аттарҙың тойоу көсө ифрат ҙур. Тояғы менән дә юлды күрәләр.
- Ишетеүе лә кешенекенән көслөрәк. Улар алыҫтағы ультратауыштарҙы, өйөр килеүен, тау-таш емерелеүен һәм башҡаларҙы ишетә.
- Аттар кеше тауышын ғына түгел, интонацияларҙы ла айыра. Әгәр ҡысҡырһаң, әрләһәң, пульсы йышая.
- Еҫ тойоу көсө лә ҙур: әллә ҡайҙан ҡолонон таба, үҙенең йүгәнен белә, аҙыҡ төрләй.
- Башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында хөрмәтле ҡунаҡты йылҡы ите менән һыйлау йолаһы борондан булған. Ә бына уны ашау Рәсәйҙә рәсми рәүештә — 1867, Данияла — 1830, Австрияла — 1854, Францияла — 1866, Германияла — 1879, Англияла 1883 йылда уҡ тыйылған. Хәйер, хәҙер ни ашаһаң да барыбер...
- Күк (ап-аҡ) төҫтәгеһе тыуғас та бер нисә ай эсендә салланған мал ул. Тыумыштан уҡ аҡ йөнлө ҡолондар — бик һирәк күренеш.
Атаҡлы ун ат[үҙгәртергә]
Әҙәбиәттә һәм ысынбарлыҡтамы, тарихта төрлө сифаттары буйынса танылған аттар бар.
- Иң мөғжизәле ат — башҡорт эпостарындағы Аҡбуҙат. Ул — ҡолағын беҙҙәй ҡаҙаған, ялын ҡыҙҙай тараған, ҡарсыға түшле, муйыны бер ҡоласлы, йүгереклеге һыналған, ҡуш йөрәкле яралған, елһә, ҡоштай елпенеп, тояғы ергә теймәгән, ел дә ҡыуып етмәгән, өҫтөндәге батырын яуҙа ташлап китмәгән толпар.
- Иң ҡыйыу ат — боронғо иң ҙур донъя империяһы батшаһы Александр Македонскийҙын Буцефал ҡушаматлы аты. Ул бер нәмәнән дә ҡурҡмаған. Үҙ күләгәһенән генә өркөр булған...
- Иң вазифалы, түрә ат — Рим императоры Гай Калигуланың аты. Был атҡа, хужаһының бойороғо буйынса, сенатор дәрәжәһе бирелә.
- Иң ғәжәп ат — күренекле яҙыусы Корней Чуковскийҙың геройы - Айболит табиптың дуҫы Тянитолкай — Тарттаэт. Ул — ике башлы.
- Иң сағыу ат — француз яҙыусыһы Александр Дюма геройы — мушкетер Д' Артаньян аты. Ул көҙгө ҡайын япрағы кеүек, һап-һары төҫтә була.
- Иң ябыҡ ат — испан әҙибе Сааведра Сервантестың «Дон Кихот»ындағы Росинант. Ул тире тарттырылған һөйәктәрҙән генә тора, дүрт аяғына ла аҡһай.
- Иң мәкерле ат —— Троя аты. Риүәйәт буйынса, ахейҙар Трояға ҡаршы һуғышҡанда, уның ҡапҡалары ҡаршыһына ағас ат килтереп ҡуя. Атты ҡала халҡы үҙе ҡапҡанан алып инә. Ағас аттың эсенә яугирҙар ултыртылған була. Улар төндә, ҡапҡаларҙы асып, ҡалаға ғәскәр индерә. Шунан был аттың яманаты тарихта ҡала.
- Иң үлемесле ат — Кенәз Олег аты. Кенәз үлгән атының баш һөйәге эсендә ятҡан йылан сағыуынан вафат була.
- Иң бәләкәй ат — рус әкиәттәрендәге Горбунок - Көмрөкәй. Ул өс ҡарыш бейеклектә, дөйәнеке кеүек, ике үркәсле.
- Иң ҡырағай ат — Пржевальский аты. Тарпанға оҡшаш ат элек Джунгария сүллектәрендә йәшәй, хәҙер зоопарктарҙа ғына бар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. 26 декабрь 2013. Рәлис Ураҙғолов әҙерләгән материал.
- Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.(урыҫ.)
- [1] Благовещен районының ижтимағи-сәйәси гәзите «Йәйғор». № 1 01.01.14 - 15.01.14


text:
Ҡырғыҙ теле
Ҡырғыҙ теле – ҡырғыҙ халҡының милли теле, Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмөнөң Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡырғыҙ телендә 5,1 млн самаһы кеше һөйләшә, күпселеге Ҡырғыҙстанда йәшәй. 1928 йылғаса ҡырғыҙ теле ғәрәп әлифбәһендә яҙылған; Ҡытайҙа йәшәгән ҡырғыҙҙар әле лә ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Заманса ҡырғыҙ яҙмаһы кириллица яҙмаһында нигеҙләнгән, 3 өҫтәлмә хәреф (Өө, Үү, Ңң) индерелгән.
Башҡа төрки телдәр араһында ҡырғыҙ теленең урыны[үҙгәртергә]
Ҡырғыҙ теле Үрге Алтай телдәре менән оҡшаш, сығышы менән көнсығыш төрки телдәрҙең бере булып тора, хакас, тува, алтай телдәренә яҡынлығы бар. Әммә Урта Азияла таралған телдәрҙең бере булараҡ, хәҙерге ҡырғыҙ теле лексик яҡтан ҡыпсаҡ телдәренә яҡын.
Тәүге яҙма сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һуң урта быуат дәүерендә ҡырғыҙ телендә күп фольклор текстар яҙылып ҡалған.
XVII-XVIII быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Джунгар ханлығына ҡушыла һәм үҙ үҙен тамам берҙәм милләт тип күрә башлай. Ошо осорҙа Манас эпосы һалынып бөтә — ул ҡырғыҙ халҡының берҙәм үҙаңы барлыҡҡа килә.
XVIII-XIX быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Коканд ханлылығына инә, сағатай телендә яҙа.
XIX быуатының икенсе яртыһында ҡырғыҙҙар Рәсәй империяһының составына инә; Ҡырғыҙ теленә урыҫ теле йоғонто яһай башлай.
Бөгөнгө көндә ҡырғыҙ теленең нормаһы актив рәүештә төҙөлә һәм урыҫ теленең артыҡ йоғонтоһонан таҙалана.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Төрки телдәр Сығанаҡ: Урыҫ Википедияһы, Ҡырғыҙ Википедияһы


text:
Лямблиоз
Лямблиоз — кешенең аш һеңдереү юлын зарарлаусы паразитар ауырыу; эсәк лямблийы йоғоуҙан килгән бер күҙәнәкле микроскопик хайуан[1].
Тыуҙырыусы — иң ябайҙарҙың Lamblia intestinalis (Giardia lamblia) төрө. Фекаль‑ораль юл менән йоға (ҡайнамаған һыу, йорт хайуандары аша һ.б.). Инкубация осоро 10—15 көн.
Йөкмәткеһе
Төп симптомдары[үҙгәртергә]
Метеоризм, өйәнәк һымаҡ ҡорһаҡ ауыртыуының ҡабатланыуы, дуоденит, энтерит һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: үт бүлеп сығарыу юлдарының шешеүе, мальабсорбция синдромы. Диагностикалауҙа клиник һәм лаб. тикшеренеү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз.
Профилактика[үҙгәртергә]
Ауырыуҙарҙы һәм циста йөрөтөүселәрҙе иртәрәк асыҡлап дауалау, шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, тирә‑яҡ мөхит объекттарын санитарлы һаҡлау.
Тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә]
Лямблиоз проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла: ашҡаҙан‑эсәк юлы ағзалары ауырыуҙары булған балаларҙа лямблиоз клиник‑лаборатория үҙенсәлектәре өйрәнелә (Р.Ә.Әхмәтова), балаларҙа лямблиоз инвазияһы булғанда, аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙарының хроник үҙенсәлектәре тикшерелә (Г.Т.Туперцева).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Популярная медицинская энциклопедия. М.: «Советская энциклопедия», 1979.


text:
Ватикан
Ватика́н итал. Stato della Città del Vaticano, Ватика́н дәүләт ҡалаһы исеме ҡулланыла[2]) — Рим эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата.
Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙалла территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора.
Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Простолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.[3]
БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора.[4] 2004 йылдан БМО-ла Изге Проетол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан Интерпол менән даими хеҙмәттәшлек итә.[5][6]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәгән, сөнки Боронғо Римдә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда христианлыҡ урынлашҡас, изге Петр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базаликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай.
VIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә.
Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре нәтижәһендә барлыҡҡа килә.
Сәйәси система[үҙгәртергә]
Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик монархия. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотусы булып тора. Рим Папаһые кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа инаугурацияһына тиклем, уның бурысые камерленго башҡара.[7]
География[үҙгәртергә]
Ватикан Римдың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ватикан тауында урынлашҡан, Тибрҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙрнлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. Изге Петр соборы майҙан алдындағы сик һыҙаты овпл формаһындағы майҙан булып тора.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Ватикан иҡтисады - коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. Туризм, поча маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, музейға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һәпереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары.
Халҡы[үҙгәртергә]
Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары.
2005 йылдың 31 декабре торошло Изге Престол подданныйҙары 557 кеше булған. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә никах та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.[8]
1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия граждандығы бирелә.
Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе итальяндар. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Vatican City. CIA — The World Factbook(инг.)
- ↑ Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2
- ↑ Адрес посольства Ватикана в Италии
- ↑ at Holyseemission.org(недоступная ссылка — история)
- ↑ List of Member States
- ↑ http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf
- ↑ Камерленго / Католическая энциклопедия. EdwART. 2011.
- ↑ В Ватикане зарегистрированы 557 граждан
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красиков А. А. Ватикан: история и современность. М., 1991
- Музеи Ватикана. Рим. М., 1974
- Колупаев В.Е. Российско-ватиканские отношения в ХХ веке: новые документы Русского зарубежья // Современная Европа : Журнал общественно-политических исследований. 2011, № 3. С. 106-111.
- Колупаев В.Е. Восточные коллекции Ватикана // Восточная коллекция. 2008. № 4. 135—142.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт Святого Престола — на немецком, английском, испанском, французском, итальянском, португальском языках и латыни
- Официальный сайт государства Ватикана — на итальянском, английском, немецком, испанском, французском языках
- Государство Град Ватикан — сайт Ватикана на русском языке
- Сайт о Ватикане — история, культура достопримечательности Ватикана
- Город — государство Ватикан — статья о Ватикане, его истории и достопримечательностях
- Статьи о Ватикане — сайт о Бенедикте XVI


text:
Һарығош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡуйы япраҡтар араһында йөрөүсе һаҡ ҡош. Ата ҡоштоң ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө сағыу һары. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт һары. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй ала аҡһыл һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкен:"ҡжжжжжия, матур яғымлы итеп һыҙғыра.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағаста оялай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә
Үрсеүе, туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, емештәр менән туҡлана. Ҡара һипкелле 3-4 йомортҡа һала
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 71-се бит


text:
5 апрель
5 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 95-се (кәбисә йылында 96) көнө. Йыл аҙағына тиклем 270 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Корея Республикаһы — Ағастар ултырыу көнө.
- Рәсәй — Аш көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1843 — Гонконг Британия биләмәһе тип иғлан ителә.
- 1941 — Немец һәм итпльян ғәсҡәрҙәре Югославия һәм Грецияға баҫып инә.
- 1942 — Адольф Гитлер баҫып алыуҙың төп маҡсаты кавказ нефте булыуы тураһында дириктиваға ҡул ҡуя.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1924 — Домашников Борис Федорович, РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы, Башҡортостандың таҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
- 1962 — Кирсан Илюмжинов, Ҡалмыҡ республикаһы президенты, Халаҡ-ара шахмат федерацияһы президенты (1995 йылдан).
- 1918 — Нажар Нәжми, М. Горький исемендәге дәүләт премияһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
- 1957 — Марат Ноғоман улы Сөләймәнов, философия фәндәре докторы, Рәсәй фәндәр академияһы ағзаһы.


text:
Бесәй
Бесәй (лат. Félis silvéstris cátus) — эт менән бер рәттән кешенең иң яратҡан йорт хайуаны.
Зоологик күҙлектән бесәй йыртҡыстар отряды бесәй һымаҡтар ғаиләһендәге һөт имеҙеүсе хайуан.[1]; Элегерәк бесәйҙе айырым биологик төр булараҡ ҡарағандар. Хәҙерге заман биология системаһында йорт бесәйе (Felis silvestris catus) урман бесәйенән бәләкәй төрө булып тора (Felis silvestris).
Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй социаль хайуан. Ул тирә-яҡтағыларға мөнәсәбәтен белдереү өсөн төрлө тауыштар, феромондар, хәрәкәттәр ҡуллана.
Хәҙерге заманда донъяла 600 млн. йорт бесәйе иҫәпләнә. 200-гә яҡын тоҡомо сығарылған, улар араһында оҙон йөнлө (персид бесәйе) һәм бөтөнләй йөнһөҙ (сфинкс) төрҙәре бар.
Кимереүселәргә һүнар итеү һәләте булған өсөн бесәйҙе кешелек донъяһы 10 000 йыл буйы хөрмәт итә.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Правила поведения в мечети


text:
«Россия-1»
«Россия-1» (Рәсәй-1) — Рәсәй Федерацияһы дәүләт телеканалы. Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар йәмғиәтенә инә. Россия-1 телеканалы — БДТРК-ның төп каналы. Ул үҙен Рәсәйҙең төп каналы итеп күрһәтә.
«Россия-1» телеканалында региональ ДТРК-лар өсөн берҙәм эфир ваҡыттары бар. Мәҫәлән, билдәле ваҡытларҙа Башҡортостан телерадиокомпаниеһы рус һәм башҡорт телдәрендә үҙ тапшырыуҙарын күрһәтә. Ошо региональ ваҡытта рус телендә урындағы «Вести» хәбәрҙәре күрһәтелә.
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (урыҫ.)