text:
Азия
А́зия — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, Европа менән бергә Евразия ҡитғаһын хасил итә[1]. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы[1]. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора[2].
Йөкмәткеһе
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хетт дәүерендә Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була[3]. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен океанида, Прометейҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. Геродот осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.
Урыны һәм сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш (Чукот ярымутрауы ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия Африка менән Суэц муйыны аша тоташҡан, Төньяҡ Американан уны тар ғына Беринг боғаҙы айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.
Европа менән Азия сиге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү Боронғо Греция дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең «Ерҙәрҙе һүрәтләү» тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы (Грузияла Риони йылғаһы) һәм Урта диңгеҙ аша улар араһында сик үткәрә[4]. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға)[5] бүлгән Геродот, Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген «Дөйөм тарих» тигән хеҙмәтендә Танаис (Дон)[6] аша үткәргән), Страбон («География» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә[6]) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән Каспий араһындағы муйын (Кавказ тауҙары), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида (Азов диңгеҙе) буйлап үткәрә[6].
XVIII быуатҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), Михаил Ломоносов (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, Урта быуаттарҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил (Волга) һәм Кама йылғаларын һанаған[7].
XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы Гийом Делиль[en] Европаның көнсығыш сиген Обь буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда «Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре» тигән китапта швед ғалимы Филипп Иоганн Страленберг тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте Урал тауҙарының һыу бүленеше буйлап, ә Көньяҡ Уралдан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, Волга (Иҙел) йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы В. Н. Татищев дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә[7]. 1745 йылда «Рәсәй лексиконы» нда ул былай тип яҙа:
Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), И. П. Фальк (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты[7]. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: П. С. Паллас (1773) уны Урал йылғаһының урта ағымынан Дөйөм Һырттың көньяҡ битләүҙәре, Волга, Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, Ағиҙел һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә[7].
XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы А. Гумбольдт, Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру «Азия» тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә «Европа: как далеко?»[7] тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра[7].
Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.
Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай[7]. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә[7]:
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш[7]}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, Урал йылғаһы, Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә[7].
Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
- Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм Азербайжандың (Каспий диңгеҙе тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап Силәбе өлкәһенә тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә.
- Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.[7]Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә[7].
Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, Урал тауҙары һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң Каспий диңгеҙе, Аракс йылғаһы, Ҡара һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре, Босфор һәм Дарданелдар боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.
Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге Архангельск өлкәһенең, Коми Республикаһының, Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре, Дағстандың, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә[8].
Азия менән Африка араһындағы сик[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар Боронғо Греция дәүеренә ҡарай [9]. Ғәҙәттә ул Нил йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин Геродот б.э.т. V быуатта Мысыр территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә[9]. Үҙ сиратында Страбон сикте Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы Урта диңгеҙ менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй[9]. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә[9].
Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә Суэц каналы буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия Төньяҡ Боҙло, Һинд һәм Тымыҡ океандар, шулай уҡ — көнсығышта — Атлантик океандың материк эсендәге диңгеҙҙәре (Азов, Ҡара, Мәрмәр, Эгей, Урта диңгеҙҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — Каспий һәм Арал диңгеҙҙәренең, Балхаш күленең һ. б. Байкал күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; Байкалда донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). Үле диңгеҙ донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — Кесе Азия, Ғәрәбстан, Һиндостан, Корей, Камчатка, Чукот, Таймыр һ. б. Азия ярҙарына янында (Оло Зонд, Яңы Себер, Сахалин, Төньяҡ Ер, Тайвань, Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².
Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.[10]Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған[10]. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк[10]. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — Джомолунгма тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән Байкал күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә[10]. Көнсығыш Азия — әүҙем янартауҙар төбәге.
Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.
Азия территорияһында климаттың бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — Гоби сүле. Гималай тауҙары Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия тропиктарынан айырып тора.
Гималай тауҙары — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.
Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
- Көнсығыш Азия (Корея ярымутрауы, Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө);
- Көнбайыш Азия (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары);
- Төньяҡ Азия (Себер һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы);
- Урта Азия (Памир, Тянь-Шань, Туран уйһыулығы);
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Һинд-Ҡытай ярымутрауы һәм Малай архипелагы);
- Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Левант);
- Көньяҡ Азия (Һиндостан ярымутрауы һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы).
БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
- Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония)
- Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
- Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
- Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан)
Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән[11]:
- Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония)
- Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
- Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
- Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка)
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).
Азия илдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 дәүләт иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар Европа илдәре исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).[12]}. Европа илдәренә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), Европа Берләшмәһенә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған Кипр ҙа индерелә.[13]
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия Африканан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. Ҡытай менән Һиндостан халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония и Филиппин).
Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид (ҡытайҙар һ.б.), европеоид (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм негроид (Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.
Азияла ҡытай, һинд, тибет-монгол, урта азиат, вавилон кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Азия, материк // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Кравчук П. А. Рекорды природы — Л.: Эрудит, 1993. — 216 б. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1.
- ↑ Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота
- ↑ История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31-33
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Чубарьян, 2005, p. 34
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Чибилёв А.А. Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления. Русское Географическое Общество. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 март 2012. 19 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Кондрашов, 2008, p. 210
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Bhagwat, 2009, p. 90
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/ Азия (часть света) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Duka, 2007, p. 73-75
- ↑ worldatlas., The Middle East The Middle East. — «As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 30 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ worldatlas., The Middle East The Middle East. — «As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 30 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 14,0 14,1 Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә
- ↑ Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см.), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.
- ↑ Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район — 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп) 10 %.
- ↑ Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см.), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.
- ↑ Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны — 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары — 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5 %-ы.
- ↑ Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14 %-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты» ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?)
- ↑ ttps://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А. А. Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]
- ↑ Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе (тулыһынса, 151300 км² ашыу); Атырау өлкәһе (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш — 103000 км² самаһы); Аҡтүбә өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы ) — яҡынса 126 000 км²). Эмба һәм Орь йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — яҡынса 380 000 км² йәки илдең тотош территорияһының (2724902 км²) 13,9 %-ы
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012/БМО баһаһы2011 x100-100.
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012 БМО мәғлүмәттәре буйынса йыллыҡ үҫеш100.
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: LN(2)/LN(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш)/100+1). Шулай уҡ LOG10(2)/LOG10(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш/100+1) формулаһына ярашлы алынған мәғлүмәттәр ҙә алына.
- ↑ 9 йылдың 20 декабренән — Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында Автономиялы территория. Элгәре — португал колонияһы.
- ↑ Израиль оккупациялаған территориялар. Газа секторы менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала
- ↑ ҠХР-ҙың Автономиялы төбәге. 1999 йылдың 20 декабренә тиклем — Португалия колонияһы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Bhagwat S.B. Foundation of geology — Global Vision Publishing Ho, 2009. — Т. 1. — 218 б. — ISBN 8182202752.
- Duka C. World Geography — Rex Bookstore, Inc., 2007. — 218 б. — ISBN 971234696X.
- Кондрашов А.П. Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах — RIPOL classic, 2008. — Т. 1. — 494 б. — ISBN 538600347X.
- Чубарьян А.О. Российский европеизм — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 416 б. — ISBN 5-224-05369-2.
- Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы


c: text/html

text:
Ҡауын
Ҡауын (лат. Cucumis melo) — Ҡабаҡ һымаҡтар (Cucurbitaceae) ғаиләһендәге үҫемлек, төрө Ҡыяр (Cucumis)ырыуынан булған баҡса культураһы. Ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йәшелсә бирә торған еле һабаҡлы баҡса үҫемлеге һәм шуның татлы емеше[1].
Тыуған ере булып Урта Азия һәм Кесе Азия иҫәпләнә. Ҡауын йылы һәм яҡтылыҡ яратыусы үҫемлек. Татырлы тупраҡҡа һәм ҡоролоҡҡа тотороҡло. Һауаның артыҡ дымлылығына бирешә. Бер төптән сортына һәм тәрбиәләүгә ҡарап икенән алып һигеҙгәсә емеш булырға мөмкин. Ауырлыҡтары 1,5 до 10 кг-са. Емеше м ҡабаҡсыҡ, шар һымаҡ йәки цилиндрға оҡшаш формала. Төҫө буйынса йәшел, һары, көрән йәки аҡ төҫтә булыуы мөмкин. Өлгөрөү осоро икенән алып алты айғаса.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡауын, икенсе төрлө өрөлгән тигән мәғәнәлә йөрөй. Бында өрөлгән емеш. Икенсе мәғәнәһе ҡау синонимы[2].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡауын тураһында иң боронғо яҙма Библияла (Числа 11:5). Ҡырағай ҡауын хәҙерге ваҡытта осрамай. Тик азиялағы төрҙәрҙең килеп сығышы буйынса сүп үләне булараҡ үҫкән төрҙәрҙенән культуралашҡан төрҙәре әлеге ваҡытта ла үҫтерелә. Культуралаштырыу беҙҙең эраға тиклем үк башлыса Төньяҡ Һиндостанда һәм уға сиктәш Иран биләмәһендә, Урта Азияла килтереп сығарылған. Яйлап ҡына ул күрше биләмәләргә күсә барған һәм Урта Азиянан Кесе Азияға Ҡытайға таралған. Уны Боронғо Мысырда үҫтергәндәре билдәле. Квропала уның тураһында урта быуаттарҙа билдәле була. Рәсәйгә, Түбәнге Волга буйына Урта Азия аша XV—XVI йөҙ йыллыҡтарҙа килеп ингән.
Ҡауындың Мәскәүҙә XVI быуатта үҫтерелеүе тураһында[3]. С. Герберштейн һәм Дж. Флетчер хәбәр итә, Жак Маржерет 1606 йылда мәскәүҙең һәм уның тирә-яғындағы биләмәләрҙә эре ҡауындарҙы ашауы тураһында яҙа[4].
Алексей Михайлович батша ваҡытында ҡауын һәм ҡарбуҙ Мәскәү тирәһендә теплицаларҙа үҫтерелгән. XIX быуат урталарында венгер сәйәхәтсеһе һәм этнографы Вамберн үҙенең яҙмаларында түбәндәгеләрҙе билдәләп киткән: « Ҡауын өсөн Хивала һәм бар Азияла һәм бар донъяла уға тиң юҡ. Европалылар уның тураһында, уның хуш еҫ бөркөүен бер ваҡытта ла белә алмаясаҡ. Ә уны иткмәк ашау иң ҡөҙрәтле һәм иҫ киткес серле, мөҡҡәдәс ризыҡ…»[5].
Төрөкмәнстанда августың һәр икенсе йәкшәмбеһе «Төрөкмән ҡауыны көнө» тип билдәләп үтелә[6]. Бөтә ил буйынса ғалим-баҡсасыларҙың конференциялары уҙа, күргәҙмәләр, йәрминкәләр, концерттар һәм театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр ойошторола [7][8].
Ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡауын аш булараҡ тәбиғи рәүештә биологик эшкәртеүһеҙ ашала. Уны тышынан һәм эсенән таҙартып, ваҡ киҫәктәргә телеп киптерәләр, шулай уҡ бал менән ҡушып эшкәртәләр повидло, цукат яһайҙар.
Ҡауын составы: шәкәр, А, Р, С витаминдары, фолий һәм аскорбин кислоталары, майҙар, минераль тоҙҙар, калий, натрий, күҙәнәк (клетчатка). Ул һыуһынды ҡандыра.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡауындың ҡайһы ерҙә үҫеүенә ҡарап төрлө төрҙәре һәм формалары бик күп. Улар төрлө төбәктәрҙә традициялар буйынса үҫтерелә һәм культуралаштырыла.
- Cucumis melo subsp. agrestis
- Cucumis melo subsp. melo
- Cucumis melo subsp. melo var. cantalupensis — Канталуп
- Cucumis melo subsp. melo var. chito
- Cucumis melo subsp. melo var. conomon
- Cucumis melo subsp. melo var. flexuosus — Дыня змеевидная
- Cucumis melo subsp. melo var. inodorus
- Cucumis melo subsp. melo var. momordica
- Cucumis melo subsp. melo var. texanus
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 10 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дыня. Этимологический словарь русского языка. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 10 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Сайт «Встарь, или Как жили люди»
- ↑ Там же
- ↑ Дынная грядка. // The New Times, 23.08.2010
- ↑ В Туркменистане отмечают день дыни. Мир24. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 сентябрь 2012. 15 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Туркмении будут святить дыни
- ↑ В приходские календари Патриаршего благочиния в Туркменистане включены некоторые национальные праздники
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дыня // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Ҡауын GRIN сайтында мәғлүмәт (инг.)
- Ҡауын: «Тормош энциклопедияһы» сайтында мәғлүмәт(EOL) (инг.)
- Арбуз и дыня: как правильно выбирать бахчевые.
- Сорта дыни украинской селекции.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостан Президенты һәм ГосНИИгенетика белгестәре төбәктә сәнәғәт биотехнологияларын үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙе
08 ноября 2012 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Башҡортостанда биополимерҙар етештереү буйынса ике завод төҙөү планлаштырыла. Улар Бөрө һәм Благовещен ҡалаларында урынлашасаҡ.
— Сәнәғәт биотехнологияларын үҫтереү буйынса беҙҙә етди пландар бар. Мәҫәлән, Бөрөлә һәм Благовещенда биополимерҙар етештереү буйынса ике завод төҙөргә планлаштырабыҙ, — тип хәбәр итте республика Президенты Рөстәм Хәмитв 6 ноябрҙә Өфөлә үткән төбәктә сәнәғәт биотехнологияларын үҫтереү буйынса кәңәшмәлә.
Тармаҡ мөмкинлектәрен БР Президенты ГосНИИгенетика вәкилдәре менән тикшерҙе.
— Биотехнологиялар мәғлүмәт һәм нанотехнологиялар менән бер рәттән ил иҡтисадының инновацион секторын нығытыуҙың төп йүнәлештәре булып тора. 2020 йылға тиклем биотехнологияларҙы үҫтереү буйынса быйыл ҡабул ителгән федераль программа биотехнологиялар ҡулланылған продукттар етештереү күләмен 30 тапҡырҙан ашыуға арттырыуҙы күҙаллай. Күпселек йәһәттән был күләмдәр сәнәғәт биотехнологияларын тиҙ үҫтереү иҫәбенә артырға тейеш, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Һүҙ яңы тармаҡ булдырыу тураһында бара, күләмдәре буйынса ул файҙалы ҡаҙылмалар нигеҙендәге традицион производстволарҙан ҡалышмаҫҡа тейеш.
Әлеге ваҡытта Рәсәй биотехнологиялар үҫеше буйынса донъя кимәлендә бик артта ҡалған, ә 1980-се йылдарҙа әле илебеҙ биотехнология продукттары етештереү буйынса Америка Ҡушма Штаттарынан ғына ҡалышҡан. Бының төп сәбәбе, БР Президенты билдәләүенсә, Рәсәйҙә етештерелгән биотехнология һәм фармацевтика продукцияһының күпселек өлөшөнөң конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыуында, ғилми эшләнмәләрҙе тейешле кимәлдә финансламауҙа һәм квалификациялы кадрҙар етешмәүҙә.
— Тармаҡты тейешле кимәлдә ойоштороу, системаға һалыу етешмәй, — тине ГосНИИгенетика предприятиеһының ғилми етәксеһе Владимир Дебабов.
ГосНИИгенетика белгестәре биотехнологиялар тармағын үҫтереү буйынса үҙҙәренең тәҡдимдәре менән бүлеште, перспективалы йүнәлештәр хаҡында һөйләне.
— Сәнәғәт биотехнологияларын үҫтереү буйынса беҙҙә етди пландар бар. Мәҫәлән, Бөрөлә һәм Благовещенда биополимерҙар етештереү буйынса ике завод төҙөргә планлаштырабыҙ, — тип хәбәр итте республика Президенты Рөстәм Хәмитв 6 ноябрҙә Өфөлә үткән төбәктә сәнәғәт биотехнологияларын үҫтереү буйынса кәңәшмәлә.
Тармаҡ мөмкинлектәрен БР Президенты ГосНИИгенетика вәкилдәре менән тикшерҙе.
— Биотехнологиялар мәғлүмәт һәм нанотехнологиялар менән бер рәттән ил иҡтисадының инновацион секторын нығытыуҙың төп йүнәлештәре булып тора. 2020 йылға тиклем биотехнологияларҙы үҫтереү буйынса быйыл ҡабул ителгән федераль программа биотехнологиялар ҡулланылған продукттар етештереү күләмен 30 тапҡырҙан ашыуға арттырыуҙы күҙаллай. Күпселек йәһәттән был күләмдәр сәнәғәт биотехнологияларын тиҙ үҫтереү иҫәбенә артырға тейеш, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Һүҙ яңы тармаҡ булдырыу тураһында бара, күләмдәре буйынса ул файҙалы ҡаҙылмалар нигеҙендәге традицион производстволарҙан ҡалышмаҫҡа тейеш.
Әлеге ваҡытта Рәсәй биотехнологиялар үҫеше буйынса донъя кимәлендә бик артта ҡалған, ә 1980-се йылдарҙа әле илебеҙ биотехнология продукттары етештереү буйынса Америка Ҡушма Штаттарынан ғына ҡалышҡан. Бының төп сәбәбе, БР Президенты билдәләүенсә, Рәсәйҙә етештерелгән биотехнология һәм фармацевтика продукцияһының күпселек өлөшөнөң конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыуында, ғилми эшләнмәләрҙе тейешле кимәлдә финансламауҙа һәм квалификациялы кадрҙар етешмәүҙә.
— Тармаҡты тейешле кимәлдә ойоштороу, системаға һалыу етешмәй, — тине ГосНИИгенетика предприятиеһының ғилми етәксеһе Владимир Дебабов.
ГосНИИгенетика белгестәре биотехнологиялар тармағын үҫтереү буйынса үҙҙәренең тәҡдимдәре менән бүлеште, перспективалы йүнәлештәр хаҡында һөйләне.


text:
Ҡатнаш көрәш сәнғәте
Ҡатнаш көрәш сәнғәте (шулай уҡ MMA — ингл. Mixed Martial Arts) — яугирлыҡ сәнғәте (йыш ҡына «ҡағиҙәһеҙ һуғыш» тигән дөрөҫ булмаған исем менән дә атайҙар), бергә-бер алышҡа сығыуҙың күп һандағы техник алымдары, мәктәптәре һәм йүнәлештәренән ғибәрәт. ММА — һуғыу техникаһын ҡулланып, тулыһынса контактлы алыш һәм баҫҡан (клинч) килеш тә, шулай уҡ, иҙәндә лә (партерҙа) көрәшеү. «Mixed Martial Arts» терминын 1995 йылда MMA[1] -ның тәүге ойошмаларының береһе Вattlecade-ның президенты Рик Блюм тәҡдим итә, артабан был термин яңы инглиз илдәрендә дә тотороҡло ҡулланылыш таба.
ММА тамырҙары беҙҙең эраға тиклемге осорға барып тоташа: боронғо гректар беренсе Олимпия уйындарында панкратионда ярыша, әммә 1990-сы йылдарға тиклем ММА донъяла киң популярлығы менән маҡтана алмай. «Ultimate Fighting Championship» (ингл. — «Абсолют алышсылар чемпионаты»), «Pride Fighting Championships» (ингл. «Прайд» алышсылар чемпионаты ) кеүек һ. б. ойошмалар барлыҡҡа килеп үҫешкәс кенә ММА-ның популярлығы ҡырҡа күтәрелә, быға профессиональ бокстағы тамашаға кешенең аҙ йөрөүе лә булышлыҡ итә. Тәүге ярыштарҙа ҡағиҙәләрҙең бик аҙ булыуына, был спортты «ҡанлы үлтереш» тип тәнҡитләүҙәренә ҡарамаҫтан, промоутерҙар спортсыларҙың хәүефһеҙлеген арттырыу һәм яңы тамашасыларҙы йәлеп итеү өсөн өҫтәмә сикләүҙәр индерә[2]. Ошо тырышлыҡ арҡаһында, хәҙерге ММА — иң тиҙ үҫешкән заманса спорт төрҙәренең береһе[3], алыштарҙың түләүле трансляцияларын һатыу күрһәткестәре, киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыу, шөғөлләнеүсәләрҙең артыуы һәм ММА менән бәйле тауарҙарҙы һатыуҙың артыуы ла быны раҫлай.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тамырҙары һәм үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Панкратион - хәҙерге ММА-ны хәтерләткән иң өлкән ҡоралһыҙ көрәш стиле. Боронғо гректар беҙҙең эраға тиклем 648 йылда Олимпия уйындарына ошо дисциплинаны индерә[4]. Гректарҙың панкратион көрәше аҙаҡ тағы ла ҡатыраҡ булған этруск һәм боронғо Рим «панкратиум»ына әйләнә. Бындай стилдә һуғышыу стиле Колизейҙа күрһәтелә, ә атаҡлы алышсылар статуялары аҙағыраҡ Римдә һәм Италияның башҡа ҡалаларында ҡуйыла.
XIX быуат аҙағында ҡайһы бер алыштар йәмәғәт урындарында үткәрелә. Улар төрлө көрәш стилдәрендә, шул иҫәптән джиу-джитсу, көрәш һәм башҡа стилдәрҙә башҡарыла. XIX һәм XX быуаттар араһында[5] ҡатнаш стилдәрҙән торған ярыштар (мәҫәлән, боксер көрәшсегә ҡаршы сыға) Европала һәм күп кенә Алыҫ Көнсығыш илдәрендә ярайһы уҡ популяр була. Хатта Англияла Европа һәм Азия тәғлимәттәрен[6] берләштергән һәм «бартитсу» тип аталған көрәш сәнғәте барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, бартитсу («баритсу» исеме аҫтында) инглиз яҙыусыһы Артур Конан Дойлдең әҫәрендә лә иҫкә алына, ул үҙенең антигеройы — профессор Мориартиның «үлем килтереүсе баритсу көрәше» алымдарына эйә булыуы тураһында яҙа. Рейхенбах шарлауығы ситендә Мориарти ошо өлкәләге белемен инглиз боксы мәктәбе вәкиле Шерлок Холмсҡа ҡаршы ҡул көрәшендә файҙалана, әммә Шерлок Холмс та «баритсу» алымдарына белгән булып сыға.[7]
Беренсе донъя һуғышынан һуң был көрәш ике төп йүнәлештә ҡайтанан тергеҙелә. Беренсеһе — «шутрестлинг» (ингл. shootwrestlingshootwrestling) исемен алған ысын ярыш; икенсеһе алдан планлаштырылған хореографик шоуға әүерелә, һөҙөмтәлә һуңғыһы хәҙер күп кенә илдәрҙә, атап әйткәндә, АҠШ, Япония һәм Мексикала популяр булған профессиональ көрәшкә килтерә лә инде.
60-сы йылдар аҙағында Брюс Ли төрлө көрәш сәнғәте элементтарын берләштереү концепцияһын популярлаштыра. Брюс Ли булдырған философия «Джиткундо» тип атала, көрәшсенең, теләһә ниндәй стилде ҡабул итеп, уға тиҙ арала яраҡлаша алыуы — Ли философияһының төп принциптарының береһе. Брюс Линың тәғлимәте һәм бигерәк тә уның ҡатнашлығындағы фильмдар ММА-ға ғәләмәт ныҡ йоғонто яһай, хатта 2004 йылда UFC президенты Дэйн Уайт Брюс Лины «MMA атаһы» тип атай[8]. Шуны ла әйтергә кәрәк, джиткундонан байтаҡ боронғораҡ заманда уҡ Японияла кадзюкембо һәм карате Годзью-рю кеүек ҡатнаш типтағы алыш сәнғәте була.
ММА-ның ата-бабаһы СССР-ҙа ла була: ул самбо — «Көрәштең ирекле стилен үҫтереү тураһында»ғы[9] 633-сө һанлы бойороҡҡа ярашлы 1938 йылда бергә-бер алышының күп төрҙәрен ҡушыу нигеҙендә булдырылған система. Бөгөнгө көндә йәшәп килгән спорт көрәше сәнғәтендә самбо ҡулланылыусы ысулдар арсеналы буйынса ММА-ға иң яҡын торғаны. Шундай асыҡлыҡ индерергә кәрәк, самбо төп ике — спорт һәм хәрби йүнәлештәренә бүленә. Беренсе осраҡта ташлау техникаһын йәғни ауырттырыу ысулдары техникаһын күрһәтеү төп бурыс булһа, хәрби самбо иһә үҙенең асылы буйынса ММА-ға бик яҡын, сөнки көрәшсенең ҡаршы яҡтың ҡаршы тороу һәләтен нәтижәле рәүештә һәм тиҙ арала юҡҡа сығарыу — тәү сираттағы бурыс. Шуға бәйле 1991 йылға тиклем самбоның хәрби өлөшө көс структуралары өсөн генә асыҡ була[10].
Бынан тыш СССР ҡораллы көстәрендә 1979 йылдан башлап АРБ буйынса ярыштар үткәрелә, ә уның ҡағиҙәләре ҡатнаш бергә-бер алышының[11] ҡағиҙәләренә ныҡ оҡшаған.
Хәҙерге заман ММА-һы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заман ҡатнаш хәрби көрәш сәнғәтенең тамырҙары ике ваҡиғаға барып тоташа: Бразилияла үткәрелгән вале-тудоға (португал теленән һүҙмә-һүҙ: "Бөтәһе лә рөхсәт ителә") һәм Япониялағы шутрестлинг-ҡа. Вале-тудо XX быуаттың өсөнсө ун йыллығында Бразилияның джиу-джитсуһы вәкилдәре Карлос Грейси менән Хелио Грейсиның улар менән көрәштә көс һынашырға теләгән кешене ярышҡа саҡырыуынан башланғыс ала. Был «Грейси алышҡа саҡыра» кеүек ҡабул ителә, аҙаҡ Грейсиның вариҫтары ла уларҙың юлын дауам итә.
Японияла 1970-се йылдарҙа профессиональ көрәшсе Кандзи «Антонио» Иноки (япон. 猪木寛至猪木寛至) ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса бер нисә уйын үткәрә[12]. Мәҫәлән, 1976 йылдың 26 июнендә Иноки атаҡлы боксер Мөхәммәт Али[13] менән осраша. Тәүҙә тулыһынса ҡатнаш көрәш ҡағиҙәләре буйынса алыш үткәреү планлаштырыла, ләкин ярыштан ике көн алда осрашыуҙың һөҙөмтәһенә һиҙелерлек йоғонто яһаусы сикләү индерелә: Инокиға ул бер аяғы менән иҙәнгә тубыҡланып торғанында ғына аяғы менән тибеү рәхсәт ителә. Һөҙөмтәлә Али алты тапҡыр һуға, ә Иноки алыш барышын иҙәндә үткәрә һәм лоу-кикалар[14] менән Алины үҙенә яҡын ебәрмәй. Алыш бер яҡтың да еңмәүе менән тамамланһа ла, Алиҙың аяҡтарына яһалған зыян уның боксер карьераһын саҡ хәүеф аҫтына ҡуймай[15]. Был алыштың ҡыҙыҡлы тамаша булмауы һөҙөмтәһендә, ҡағиҙәләре яраҡлаштырылмағанлыҡтан ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алышты үткәреү мөмкин түгел, тигән фекер тарала, һәм оҙаҡ ваҡыт улар үткәрелмәй[16]. Шуға ҡарамаҫтан, Иноки төрлө ваҡытта ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алыштарҙы ойоштороуҙы дауам итә, хатта улар киң танылыу алмаһа ла. Әммә тап шул ярыштар 1986 йылда ҡатнаш көрәш сәнғәтенең тәүге ойошмаһын булдырыуға килтерә, ул «Шуто» (ингл. ShootoShooto) исеме аҫтында таныла. Инокиҙың «Шуто»ға ҡағылышы булмай: ойошмаға уның «рестлер рингы буйынса коллегаһы» Сатору Саяма[17] нигеҙ һала.
Артабан ММА төрлө илдәрҙә төрлөсә үҫешә. АҠШ-та MMA-ның популярлығы 1993 йылдан күтәрелә башлай. Калифорния бизнесмены Арт Дэйви һәм Бразилияның джиу-джитсу мәктәбе етәксеһе Рорион Грейси Денверҙа һәм Колорадола Ultimate Fighting Championship (UFC) тәүге турнирын ойоштора. Еңеүсе өсөн приз фонды 50 мең доллар булған һәм бокс, сават, сумо, карате һәм көрәш вәкилдәре ингән турнирҙа һигеҙ спортсы ҡатнашырға теләк белдерә. Нисек кенә ғәжәп булмаһын: залға 2800 тамашасы йыйыла, бынан тыш 86 мең[18] кеше ярыштың кабель телевидениеһы буйынса түләүле трансляцияһын һатып ала, үҙенә ҡаршы уйнаусыларҙан ауырлыҡта ла, буйҙа ла ҡайтышыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, ул ваҡытта бик аҙ билдәле булған ауырттырыу алымдарын оҫта файҙаланған Бразилия спортсыһы Ройс Грейси турнир еңеүсеһе була. Аҙаҡ, Грейси тағы UFC-ның ике турнирында еңә, бының менән ул хәҙерге ваҡытта ММА-ның күп кенә көрәшселәрен әҙерләүҙә төп компонеттарҙың береһе булған джиу-джитсу көрәшен популярлаштыра.
Ҡатнаш көрәш сәнғәтенә булған ҡыҙыҡһыныу 1997 йылда Японияла ММА-ның ҙур ойошмаһын — Pride Fighting Championships-ты булдырыуға килтерә. Спорттың үҫешә барыуы һөҙөмтәһендә Strikeforce, EliteXC, Fighting Bellator Championships, Bodog, Affliction, WEC, Dream, M-1 Global кеүек башҡа ойошмалар барлыҡҡа килә, әммә ҡаты конкуренция шарттарында уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыға, шул уҡ ваҡытта ҙур булмаған популярлыҡҡа риза булып, көрәшселәр кимәленең әллә ни юғары булмауына күнгәндәре лә була.
СССР тарҡалыуға бәйле Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә MMA ойошмаһының үҫеше буталсығыраҡ характерҙа бара һәм, нигеҙҙә, 1990-сы йылдар урталарынан айырым турнирҙар йәки, турнир селтәрен булдырмайынса ғына, алыштар үткәрелә башлай[19]. Ҡағиҙәләргә буйһондороусы структуралар, медицина күҙәтеүе һәм көрәште үткәреү шарттары булмағанлыҡтан, ярыштар кимәле бағыусыларҙың аҡса һалыу теләгенә генә бәйле була, шуға ла көрәш нормаль булмаған шарттарҙа ла үткәрелә. Рәсәйҙә RINGS япон ойошмаһы эшләй башлағас ҡына хәлдәр байтаҡҡа яҡшыра, унда Бүре-хан, Андрей Копылов, Михаил Илюхин һәм Николай Зуев[20][21] кеүек көрәшселәр үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәтә. Төрлө ойошмалар[22][23] версиялары буйынса RINGS аҙағыраҡ ММА буйынса күп тапҡырҙар донъя чемпионы булған Федор Емельяненкоға ла юл аса.
Бөгөнгө көндә ММА Рәсәйҙә, мәҫәлән, АҠШ менән сағыштырғанда, әллә ни йәһәт үҫешмәй. АҠШ-та «Station Casinos» казинолар селтәре хужалары ағалы-ҡустылы Фертитталар, 2001 йылда промоушенды һатып алғас һәм компанияның президенты итеп бокстың элекке промоутеры Дэйн Уайт тәғәйенләгәс, UFC алыштарына ҡыҙыҡһыныу бермә-бер арта. Хатта ул мәлдә ММА рәсми рәүештә тыйылған штаттарҙа ла (мәҫәлән, Нью-Йоркта) кешеләр спорт менән күпләп мауыға башлай. Был, иң беренсе сиратта, ҡағиҙәләрҙең алыштарҙы тамашасы өсөн ҡыҙыҡлыраҡ булыуы йүнәлешендә үҙгәртелеүенә, Уайттың спортты (дөрөҫөрәге, UFC ойошмаһының үҙен) популярлаштырыуға йүнәлтелгән агрессив сәйәсәтенә һәм яугирлек техникаһының камиллаша барыуына бәйле була. 2006 йылдың декабрендә UFC-ның популярлығы иң юғары нөктәгә күтәрелә, түләүле телевидениела Чак Лидделлдың Тито Ортисҡа ҡаршы алышы күләме буйынса бокс тарихындағы[24] иң кассалы алыштарҙан ҡалышмаған кимәлдә аҡса йыя. 2007 йылда ағалы-ҡустылы Фертитталар үҙҙәренең төп конкуренты булған япон «Pride»н һатып ала, һөҙөмтәлә UFC ММА[25][26] донъяһында иң ҙур ойошмаға әйләнә. Pride-ның иң яҡшы уйынсылары АҠШ-та спорттың популярлығын тағы ла юғарыраҡ күтәреүгә өлгәшә, түләүле трансляциялар[27][28].һанының артыуы ла быға дәлил.
Киң мәғлүмәт сараларында тейешенсә яҡтыртылмау һәм халыҡтың күбеһендә ММА тураһында «ҡанлы спорт»[29] тигән фекер йәшәү сәбәпле, Рәсәйҙә хәлдәр бөтөнләй икенсе төрлө. Дәүләт был спортҡа финанстар бүлмәй һәм уны үҫтереү программаһы ла юҡ[30], шуға ла күп булмаған энтузиастар ғына спортты үҫтереүгә тырышлыҡ һала[31].
2012 йылдың 26 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Спорт министрлығы комиссияһы ММА-ны үҙаллы спорт төрө тип рәсми рәүештә таный[[32][33][34]. Башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Англия, Австралия һәм Германияла ) ММА үҫешеүсе спорт булып тора, ә бына Францияла ММА көрәше тыйылған[35].
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вале-тудо, шутрестлинг һәм 1 UFC көрәштәренең тәүге алыштарынан, бигерәк тә панкратиондан һуң хәҙерге заманға тиклем ММА ғәйәт ҙур үҙгәрештәр кисерә. Көрәш алымдары техникаһының камиллашыуы, физик әҙерлек процестарының яҡшыра барыуы менән бәйле уғата ирекле ҡағиҙәләрҙе үҙгәртергә кәрәклеге асыҡланды. Көрәшселәрҙең һаулығын һаҡлау зарурилығы һәм айырыуса 1990-сы йылдар башына хас булған «кешеләр араһында әтәстәр һуғышы» стереотибынан арыныу теләге бының өсөн төп сәбәп була. Спортҡа бындай ҡараштың йәшәүе уның үҫешенә ҡамасаулай, промоутерҙар ҡағиҙәләрҙе йомшартырға мәжбүр була. Яңы ҡағиҙәләргә ауырлыҡ категорияларына бүлеү, махсус бирсәткәләр ҡулланыу, рөхсәт ителгән алымдарға өҫтәмә сикләүҙәр ҡуйыу һәм алыштар өсөн ваҡыт сикләүҙәре инә.
Ауырлыҡ категориялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көрәш алымдары техникаһы буйынса мәғлүмәт киң таралыу сәбәпле, ауырлыҡтағы айырма мөһим фактор булып ҡала. Бөгөнгө ММА-ла туғыҙ ауырлыҡ категорияһы бар (иленә һәм аныҡ ойошмаға бәйле рәүештә көрәшеүселәрҙең ауырлығында бер аҙ айырма булыуы ихтимал):
Һаҡланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ММА-ла ҡулдарҙы һаҡлау өсөн боксер бирсәткәләре урынына бармаҡтары асыҡ махсус бирсәткәләр (накладкалар) ҡулланыла. ММА өсөн тәғәйенләнгән ярымбирсәткәләр боксер бирсәткәләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ йоҡа: профессионалдар 4-унциялы, ә һәүәҫкәрҙәр — 6-унциялы йоҡалыҡтағы ярымбирсәткәләрҙе ҡуллана. Йоҙроҡтарҙы яраланыуҙан һаҡлау, алыштар ваҡытында тире яраһы алыу сәбәпле көрәште туҡтатыуҙар һанын кәметеү өсөн ошондай һаҡ сараһы булдырыла. Ярымбирсәткәләр көрәшсегә һуғыу техникаһын йышыраҡ ҡулланыу мөмкинлеген дә бирә, ә был үҙ сиратында алыштарҙың ҡыҙыҡлы тамашаға әйләнеүенә булышлыҡ итә.
Сикләүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер көрәшселәр энергияһын сарыф итеүҙе кәметеү өсөн алыш ваҡытын һуҙырға тырыша, шуға күрә ваҡыт сикләүен индереү бик урынлы. Алышты ваҡытты сикләмәй үткәреү телевидение буйынса тура эфирҙа трансляциялауҙа ла ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Профессиональ ойошмаларҙың күбеһендә алыштар бишәр минуттан торған өс раундта үтә, ә бына титуль алыштарында раундтар һаны бишкә тиклем етә. Төрлө илдәрҙә ҡағиҙәләргә ҡарата ҡараш төрлөсә булыуын да билдәләп үтергә кәрәк: мәҫәлән, АҠШ-та штаттарҙың атлетика комиссиялары алыштарҙы ентекле көйләй, һөҙөмтәлә көрәшселәр алымдарҙың ҡайһы берҙәрен ҡуллана алмай, ә бына Европа менән Азияла, нигеҙҙә, ҡағиҙәләр иреклерәк. Мәҫәлән, АҠШ-тың күп кенә штаттарында һәүәҫкәр ММА-ла терһәк менән һуғыу тыйыла. Күп кенә профессиональ ойошмаларҙа, шул иҫәптән UFC-ла, терһәк менән өҫтән аҫҡа һуғыу (инглиз телендә был «12-6» («ун икегә-алты») тип атала) ҡәтғи тыйыла. Шулай уҡ күп кенә ойошмаларҙа партерҙа тубыҡ менән һуғыуға ла сикләү һалынған. Ә бына баш менән һәм умыртҡа һөйәгенә ауырттырып һуғыуҙы ҡулланған урындар ҙа, ҡулланмаған урындар ҙа бар. Түбәндәге көрәш алымдары бар ерҙә лә тыйыла:
- тешләүҙәр
- сатҡа, тамаҡҡа, елкәгә һәм умыртҡа һөйәгенә һуғыуҙар
- күҙгә баҫыу
- бәләкәй быуындарҙы тотоп алып борғослау (мәҫәлән, ҡул бармаҡтарын)
- «балыҡ ҡармаҡтары» ((ингл. fish-hooking) (тирене яралау өсөн бармаҡтар менән һаҡланмаған урындарға: ҡолаҡҡа, ауыҙға һәм танауға һөжүм)
Матчтың тамамланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уйынды ирекле тапшырыу(ингл. Submission): көрәшсе асыҡ усы йәки бармаҡтары менән матаға йәки ҡаршы уйнаусы тәненә ишетелерлек итеп һуҡҡылай.
- Нокаут (ингл. KO): көрәшсе рөхсәт ителгән һуғыу һөҙөмтәһендә аңын юғалта.
- Техник нокаут (ингл. TKO): көрәшселәрҙең береһе алышты дауам итергә һәләтле булмаһа, өсөнсө яҡ алышты туҡтата. Техник нокауттар өс категорияға бүленә: рефериҙың туҡтатыуы, табиптың туҡтатыуы һәм мөйөштәге секундданттың туҡтатыуы.
- Судтьялар ҡарары (ингл. Decision). Баллдар иҫәбенә бәйле алыштың туҡтатылыуы ихтимал: берҙәм ҡарар менән, ике судьяның ҡарары менән һәм берҙәм рәүештә алыштың бер кемдең дә еңмәүе сәбәпле туҡтатыу. Ике судьяның ҡарары буйынса ярыш бер кемдең дә еңмәүе менән тамамлана.
Алыш шулай уҡ техник ҡарар, дисквалификация, техник бер кемдең дә еңмәүе йәки алыш булманы, тип таныу менән тамамланыуы ихтимал( ингл. no contest). Һуңғы ике вариантта еңеүсе булмай.
Кейем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ММА ойошмаһы, ҡағиҙә булараҡ, ярышта ҡатнашыусыларҙа кейемдән тик шорталар ғына булыуын талап итә, шулай итеп ги йәки кимоно кейеү тыйыла. Ҡатын-ҡыҙҙар шорталарҙа һәм спорт бюстгальтерҙарында сығыш яһай.
Стратегия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Партерҙа алышыу — ММА көрәшенең айырылғыһыҙ өлөшө. ММА алышының төп ике стратегияһы бар: беренсеһе — һуғыу техникаһы - көрәшсе ҡулдары, терһәктәре, тубыҡтары һәм аяҡтары менән һуғып алышта еңергә тырыша; икенсеһе — көрәш алымдары: көрәшсе ташлауҙары, ҡармап алыуҙар һәм ауырттырыу/быуыу алымдары.
Гибрид стилдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алышты баҫып йәки партерҙа алып бармайынса, көрәшсе ярыш мәлендә үҙенең иң көслө алымдарын ғына ҡулланып көрәшеүе гибрид стилдәр, тип атала. Ундай стилдәргә түбәндәгеләр ҡарай: клинч алышыуы, ул бысраҡ бокс булараҡ та билдәле (ингл. Dirty Boxing) Граунд-энд-паунд (ингл. Ground-and-Pound), туранан-тура әйткәндә, йыҡ та дөмбәҫлә, тигәнде аңлата. Грэпплинг(ингл. Submission grappling). Кирел дә һуғыш (туранан-тура ингл. Sprawl-and-brawl).
ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн асыҡ ойошмалар аҙ булыуына ҡарамаҫтан, ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар бик әүҙем сығыш яһай. Японияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың ярыштары ярайһы уҡ популяр, 2000 йылдан унда «Валькирия» һәм «Ынйылар» турнирҙары үткәрелеп тора. АҠШ-та тотош алғанда ММА популяр булыуға ҡарамаҫтан, спорттың был төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар ярыштарына бағымсыларҙың иғтибары аҙ. Әммә Джина Карано һәм Кристиан Сантос исемле ҡатын-ҡыҙ көрәшселәр пәйҙә булыу менән ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары халыҡты күберәк йәлеп итә башланы. 2017 йылдың 5 ноябрендә Йоанну Ейджейчик менән Рози Номаюнас араһындағы алыш та иғтибарға лайыҡ. Был алыш Розиға чемпион титулын килтерҙе. Әлегә тиклем ул ошо титулды йөрөтөүсе. Рәсәй ҡатын-ҡыҙ көрәшселәре араһында Александра Албу, Юлия Березикова һәм Милана Дудиева бар.
Хәүефһеҙлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡанлы спорт» тип танылыуына ҡарамаҫтан, хәҙерге заман ММА тарыхында 1993 йылдан алып ошо көнгәсә турнир барышында алынған йәрәхәттәрҙән дүрт көрәшсенең үлеме теркәлгән. Джонса Хопкинс университеты ғалимдарының үткәргән тикшеренеүҙәре ММА ярыштарында йәрәхәт алыу кимәле башҡа спорт төрҙәрендәге кимәлгә оҡшаш.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡатнаш көрәш буйынса ғәмәлдәге донъя чемпиондары
- Армияла ҡул һуғышы
- Һуғышсан самбо
- Бразилия джиу-джитсуһы
- Немец дзю-дзюцуһы
- Ultimate Fighting Championship
- УКАДО
- Кудо
- Вале-тудо
- Кэмпо
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ {{cite news
- ↑ UFC History - Complete Martial Arts.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ғинуар 2011. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Дана Уайт о женском ММА. AllBoxing.ru (30 июня 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 2 сентября 2010 тикшерелгән.
- ↑ Walter, Donald Mixed Martial Arts: Ultimate Sport, or Ultimately Illegal?. Grapple Arts (December 8, 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Journal of Combative Sport: Jujitsu versus Boxing. Journal of Combative Sport. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Noble, Graham An Introduction to E. W. Barton-Wright (1860-1951) and the Eclectic Art of Bartitsu. Journal of Manly Arts (March 2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Конан-Дойль, Артур. Собрание сочинений в 8 томах. Том II. — М.: «Правда», 1966 г. — С. 250
- ↑ Wickert, Marc. 2004. Dana White and the future of UFC. kucklepit.com. See Wikiquotes for the text.
- ↑ Борьба САМБО - ИСТОРИЯ - Приказ №633 «О развитии борьбы вольного стиля» (16 ноября 1938 года). — Текст приказа. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Боевое самбо. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Информация с официального сайта ФАРБ России
- ↑ Martin, Todd The overlooked origins of mixed martial arts. Kocosports.com (11-06-2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Antonio Inoki vs Muhammad Ali. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Inoki vs. Ali Footage. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Tallent, Aaron The Joke That Almost Ended Ali's Career. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Семенов, Эдуард Бои Без Правил: Мордобой Или Новый Вид Спорта?. Журнал «Самиздат» (Июль 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ A Blood Called Shooto (08-05-2010). 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ {{cite web
- ↑ Бои без правил часть 1 «История и развитие» (20-04-2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Rings - Russia vs Georgia (16-06-2000). 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Rings Russia - Russia vs. Bulgaria (04-06-2001). 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Full Contact Fighter August 2001 News Archives. Fcfighter.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2011. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 10th Anniversary World Title Series III. Prowrestlinghistory.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Sievert, Steve UFC 66 to make MMA history. Houston Chronicle (29-12-2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ MMA Organizations - MMA Promotions. MMAwild (2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ MMA Business: Co-Promotion Makes No Sense for UFC (21-06-2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ UFC Dominates Pay-Per View (17-02-2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012.
- ↑ UFC Pay-Per View: Feeding the Monster (22-08-2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012.
- ↑ Происхождение боев без правил. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Вадим Финкельштейн - основатель боев без правил в России. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Кровавый спорт. НТВ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 5 сентябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Смешанные единоборства признали видом спорта — Новости — Спорт — Интерфакс
- ↑ Lenta.ru: Спорт: Смешанные единоборства в России признали видом спорта
- ↑ Смешанные единоборства официально признали видом спорта :: Другие виды :: Sport.rbc.ru
- ↑ Introduction to European MMA: France. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ғинуар 2012.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
П: * Портал «Яугирлек сәнғәте» commons: * Викикеләттә Ҡатнаш көрәш сәнғәте n: * Викияңылыҡтарҙа Ҡатнаш кәрәш сәнғәте
- Mixfight.ru — российский портал о ММА и К-1
- Sherdog.com — ММА -ға арналған иң эре халыҡ-ара форумдарҙың береһе


text:
Йүрелек
Йүрелек (Лесной жаворонок) (Lullula arborea L).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Башлыса ерҙә йөрөүсе ҡош. Ағастар¬ға, ҡыуаҡтарға ла ҡуна. Ағас башына ултырып йәки һа¬уала һайрай, һырты буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Түше көрәнһыу таплы һорғолт һары, ҡорһағы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башында буй һыҙыҡлы бәләкәй генә бүрке күренә, һабан турғайынан аҡ ҡашы һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы ҡыҫҡа ғына: «тир-рит», һайрауы яңғырауыҡлы һыҙғырыуҙарҙан тора: «йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүлү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Көрән йәки ҡыҙыл таплы 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90


text:
Сәнәғәт предприятиелары 150 вакансия тәҡдим итте
Өфөнөң Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәгендә үткән һуңғы вакансиялар йәрминкәһенә төп эш биреүселәр сифатында сәнәғәт предприятиелары саҡырылды.
Мәшғүллек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре йәрминкәлә "УЗЭМИК" асыҡ акционерҙар йәмғиәте, "Химэкс", "Дормаш-регион" фәнни- производство предприятиелары һәм башҡа ойошмаларҙең әүҙем ҡатнашыуын билдәләне. Дөйөм алғанда, йәрминкәлә ҡатнашыусылар 150 вакантлы эш урыны тураһында мәғлүмәт бирҙе.
Эшһеҙ граждандарҙың вакансиялар йәрминкәһенә ҡыҙыҡһыныуы элеккесә юғары булып ҡала. Был юлы йәрминкәгә 700-ләп кеше килде. Уларҙың 123-ө әңгәмәләшеүҙә ҡатнашты, һөҙөмтәлә 52-һе эшкә саҡырыу алды.


text:
Өфөлә тағы ла бер спорт майҙансығы асылды
Бөгөн Өфөлә 800 квадрат метр майҙанлы яңы универсаль спорт майҙансығы асылды. Уны Совет районында урынлашҡан 94-се лицей урамында төҙөнөләр.
Майҙансыҡта бер үк ваҡытта 36 кеше шөғөлләнә ала. Бында мини-футбол, баскетбол, волейбол кеүек спорт төрҙәре менән шөғөлләнеп, сәләмәтлекте нығытыу өсөн бөтә шарттар булдырылған. Майҙансыҡҡа махсус йомшаҡ ҡаплау түшәлгән — унда кроссовкалар менән генә йөрөргә була.
Ошо көндө үк бында мини-футбол буйынса Совет районының үҫмерҙәр клубтары араһында финал осрашыуы ярыштары булып үтте.


text:
Фото:
Япония банкылары Башкортостандағы инвестиция проекттары менән ҡыҙыҡһынды
Фото:
Башҡортостан Хөкүмәте делегацияһының Японияға сәфәре сиктәрендә 10 ноябрҙә Японияның «Sumitomo-Mitsui» һәм «Mizuho Corporation Group» финанс корпорациялары вәкилдәре менән осрашыуҙар үткәрелде. Был Японияның иң ҙур финанс берекмәләренең береһе. Улар инвестиция проекттарына һәм корпорация клиенттарын хеҙмәтләндереүгә махсуслаша. Япония корпорацияларының филиалы бер нисә йыл инде Мәскәүҙә уңышлы эшләп килә.
Һөйләшеүҙәр барышында яҡтар, сәфәр һөҙөмтәләре буйынса Японияның Башҡортостанда проекттарҙы тормошҡа ашырыуға ҡыҙыҡһыныу белдергән сәнәғәт корпорациялары исемлеген төҙөйәсәктәр, тип хәл иттеләр. Уларға киң финанс ярҙамы күрһәтеләсәк: арзан һәм «оҙон» кредиттар биреләсәк.
Шулай уҡ корпорацияларҙың Мәскәү филиалдарына йүнәлеш тотоу тураһында һөйләшеп килешеүгә өлгәшелде, тип хәбәр итә Башҡортостан Хөкүмәте матбуғат хеҙмәте.


text:
Гуманитар фәндәр уҡытыусылары Бөрөлә беренсе профессиональ форумға йыйыласаҡ
Бөгөн Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһында тарих һәм тәбиғәт фәне уҡытыусыларының беренсе форумы асылды.
— Форумда республиканың йөҙгә яҡын тарих уҡытыусыһы ҡатнаша. Йәштәрҙе тәрбиәләүҙә гуманитар фәндәр уҡытыусылары айырыуса ҙур роль уйнай. Шул уҡ ваҡытта уҡытыусылар һәр ваҡыт белемдәрен камиллаштырып торорға тейеш. Ике көн дауамында алдынғы ғалим-тарихсыларҙың докладтарын тыңлаясаҡбыҙ. Форум эше һөҙөмтәләре буйынса сарала ҡатнашыусыларҙың материалдарын йыйынтыҡ итеп баҫтырып сығарасаҡбыҙ, — тип хәбәр итте Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһының Социаль-гуманитар институты директоры Рәмзил Ғабдулхаҡов.
Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, форумға республиканың мәғариф министры Әлфис Ғаязов, тарих фәндәре докторҙары, БДПУ һәм БашДУ, Мәғарифты үҫтереү институты профессорҙары саҡырылған.


text:
Рөстәм Хәмитовтың Италияға рәсми сәфәре тамамландыФото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитовтың Италияға рәсми сәфәре тамамланды
Рөстәм Хәмитовтың Италияға рәсми сәфәре тамамландыФото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2014 йыл, 28 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
27 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың Италияға рәсми сәфәре тамамланды. Ике көн дауамында республика башлығы машина эшләү, еңел сәнәғәт, медицина өлкәләрендә мәшғүл булған 20-нән ашыу компания етәкселәре һәм вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр алып барҙы.
Осрашыуҙар барышында Рөстәм Хәмитов республиканың әҙер продукция һатып алыуҙа түгел, ә производстволарҙы Башҡортостанда урынлаштырыуҙа, уртаҡ предприятиелар һәм яңы эш урындары булдырыуҙа ҡыҙыҡһыныуына айырым иғтибар бирҙе.
Италияның эшлекле даирәһе вәкилдәре Башҡортостандың инвестиция потенциалын юғары баһаланы һәм хеҙмәттәшлеккә әҙер булыуҙарын белдерҙе. Бер нисә компания етәксеһе артабан һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн төбәк башлығының саҡырыуы буйынса республикаға килергә әҙерләнә.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ошо көндәрҙә Миланда Башҡортостандың презентацияһы уҙҙы. Үҙ сығышында Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың Рәсәй Федерацияһының иң индустриаль үҫешкән ун субъектына инеүен билдәләне. Төбәк иҡтисадында төп инвестиция йәлеп итеүсән йүнәлештәре – яғыулыҡ-энергетика комплексы, машина эшләү, ауыл хужалығы. Башҡортостан Президенты республикалағы яҡшы эшлекле хәлдең урынлашыуын билдәләне. Ул халыҡ-ара рейтинг агентлыҡтарының юғары баһалары менән дәлилләнә. Италия төбәктәре менән эш итеүҙең иң уңайлы форматы тип Рөстәм Хәмитов башҡа илдәр менән хеҙмәттәшлек барышында үҙенең һөҙөмтәлелеген раҫлаған, «R2R» – «Region to Region» моделен атаны.
Республика Башлығы Италия бизнесмендарын 2015 йылда Өфөлә уҙасаҡ, ШОС һәм БРИКС илдәренең эшлекле советтарында ҡатнашырға саҡырҙы.
Италия Башҡортостандың алдынғы уҙаҡташтарының береһе булып тора. Ул тышҡы сауҙа әйләнеше күләме (2013 йылда – 1,2 миллиард доллар) буйынса дүртенсе урынды биләй. Был сумманың 90 проценттан ашыуы экспорт поставкаларына тура килә. Республиканың Италияға поставкалаған төп тауарҙары иҫәбендә нефть һәм нефть продукттары. Башҡортостанға машина эшләү, химия һәм металлургия сәнәғәте продукциялары индерелә. Республика иҡтисадында тупланған Италияның инвестициялар күләме 2013 йыл аҙағына 1,9 миллион доллар тәшкил иткән. 13 уртаҡ предприятие эшләй.


text:
Төньяҡ Америка
Төньяҡ Америка — Ер планетаһының Көнсығыш һәм Көнбайыш ярымшарҙары тоташҡан урындағы ҡитға. Төньяҡ Америка халҡы 500 млн кеше. Халыҡ тығыҙлығы Кариб диңгеҙе һәм ҡитғаның Үҙәк өлөшөндә тығыҙ. Бында 1 кв.км-ға 200-ҙән артыҡ кеше тура килә.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Америка көнбайыштан Тымыҡ океандың Беренг диңгеҙе, Аляска һәм Калифорния ҡултығы менән, көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, Изге Лаврентий һәм Мексика ҡултығы менән, төньяҡтан Төньяҡ Боҙло океанның Бофорт, Гренландия Гудзонов ҡултығы менән йыуыла. Көнбайыштағы Евразиянан Беринг боғаҙы айырып тора. Көньяҡ Американан Панама боғаҙы айырып тора. Төньяҡ Америка составына шулай уҡ Гренландия, Канада арктика архипелагы, Алеут утрауҙары, Ванкувер утрауы, Александр архипелагы һәм башҡа утрауҙар инә. Утрауҙар менән Төньяҡ Америка майҙаны — 24,2 млн кв. км., утрауҙарһыҙ — 20,4 млн.кв. км.
Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рельефтың айырмалығы — боҙлоҡ дәүеренең оҙайлы эшкәртеүе һөҙөмтәһе. Һөҙәкле-тулҡынлы ҡалҡыулыҡтарҙың бейеклеге — 150—600 м. Үҙәк тигеҙлек — Төньяҡ Америка платформаһы өлөшө. Бейеклеге — 200—500 м. Рельефы эрозиялы һәм аҙ тулҡынлы, төньяҡта боҙло һәм боҙлоҡ менән шыуып төшкән тау тоҡомдарынан тора. Көньяҡ өлөшө урман менән ҡапланған. Озарк ҡалҡыулығы (бейеклеге 760 м тирәһе), Уошито ҡалҡыулығы (884 м тиклем) эпигерцин плтаформаһының йыйырсығы булып тора. Бөйөк тигеҙлектәр Кордильер платоһының тау итәге булып тора. Бейеклеге — 500—1500 м. Былар Кордильер платоһының ватылып, йыйырсыҡланып өҫкә күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Төньяҡ Америка территорияһындағы дәүләттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бойондороҡһоҙ дәүләттәр
- Антигуа һәм Барбуда
- Багамы
- Барбадос
- Белиз
- Гаити
- Гватемала
- Гондурас
- Гренада
- Доминика
- Доминикан Республикаһы
- Канада
- Коста-Рика
- Куба
- Мексика
- Никарагуа
- Панама
- Сальвадор
- Сент-Люсия
- Сент-Винсент һәм Гренадин
- Сент-Китс һәм Невис
- Америка Ҡушма Штаттары
- Тринидад һәм Тобаго
- Ямайка
- Бойондороҡло территориялар
- АҠШ Виргин утрауҙары
- Ангилья
- Аруба
- Бермуд утрауҙары
- Британияның Виргин утрауҙары
- Гваделупа
- Гренландия
- Кайман утрауҙары
- Клиппертон
- Мартиника
- Монтсеррат
- Навасса
- Нидерландтың Антиль утрауҙары
- Пуэрто-Рико
- Сен-Бартельми
- Сен-Мартен
- Сен-Пьер һәм Микелон
- Тёркс һәм Кайкос


text:
“Башҡортостандың мәҙәни баш ҡалаһы” марафоны республика буйлап сәфәрен дауам итә. Кисә ишембайҙар мөһим сараның штандартын тантаналы рәүештә Мәләүез районына тапшырҙы.
Беренсе донъя һуғышы башланыуҙың 100 йыллығы дәүләт кимәлендә ҙур иғтибарға алынһа ла, был ваҡиғаның тарихын яҡшы белеүебеҙ менән маҡтана алмайбыҙ. Мәктәп уҡыусыларының, студенттарҙың белемен һынап ҡарау өсөн викторина ойоштороп, ябай ғына бер нисә һорау тәҡдим итергә булдыҡ. Бәлки, был сара йәштәрҙең ҡыҙыҡһыныуын арттырып ебәрер, тигән өмөттәбеҙ.
Беҙҙе Совет Армияһына 1951 йылда алдылар. Тәүҙә Эстонияның Тарту ҡалаһында урынлашҡан авиация белгестәре мәктәбендә уҡыныҡ. Командирҙарыбыҙҙың күпселеге һуғыш яуы үткән офицерҙар, старшиналар, сержанттар ине. 1953 йылда, биографиябыҙҙы тәфсирләп тикшергәндән һуң, Ҡырымға ебәрҙеләр
— Бына ике көн инде атай-әсәйебеҙ менән бәйләнешкә инә алмайбыҙ. Ҡалаға хәрби ғәскәр кергәнен әйтеп өлгөргәйнеләр, моғайын, подвалға йәшеренгәндәрҙер тип үҙебеҙҙе йыуатабыҙ, — тип борсолоуы менән бүлеште Алена,
50 йәшемде Өфөлә ете концерт итеп фестиваль рәүешендә билдәләгәндән һуң, ижади осрашыуҙарҙы республика райондарында ла үткәрергә булдыҡ. Һуңғы осрашыуҙарҙың береһе Учалы районының Ғәлиәхмәр ауылында уҙҙы. Бында олатайым менән өләсәйем, әсәйем менән атайым тыуған.
Туғандар, яҡындар, күршеләр, дуҫтар ерләнгән ауыл зыяратына барып, бөтәһенең ҡәберенә сәскә һалдыҡ, доға уҡыныҡ. Шунан, әруахтарҙы иҫкә алып, улар рухына аят уҡыр өсөн ауыл клубында әҙерләнгән табынға йыйылыштыҡ.
Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
Мөхтәрәм ҡәрҙәштәр! Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты исеменән барығыҙҙы ла изге Рамаҙан айы һәм фарыз ураҙа ғибәҙәте тамамланыуы айҡанлы ихлас күңелдән тәбрикләйем.
l“Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге тураһындағы Башҡортостан Республикаһы кодексына үҙгәрештәр индереү хаҡында”ғы республика Законы уның айырым положениеларын федераль ҡануниәттәге яңылыҡтар менән яраштырыуға йүнәлтелә.
Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусының указдарына ярашлы, “Берҙәм Рәсәй” Бәтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе секретары урынбаҫары, “Газпром газ бүлеү Өфө” йәмғиәте филиалы директоры Ниғмәтуллин Ирек Ғәзиз улы – Салауат Юлаев ордены,
Райондың бөтә хужалыҡтарында ла мал аҙығы әҙерләү дәррәү бара. Бының өсөн техника ла, эшсәндәр ҙә етерлек. Баш зоотехник Альберт Мөхәмәтйәнов әйтеүенсә, «Урожай», «Илеш», М. Гәрәев исемендәге хужалыҡтар, «Илеш» МТС-ы бесәнде планға ҡарата артығы менән әҙерләгән. «Урожай», Куйбышев исемендәге, «Маяҡ», «Илеш-Агро» хужалыҡтары, “Сигнал” етештереү участкаһы, 86-сы һөнәрселек лицейы сенаж һалыу планын үтәгән.
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 42 Алға
Бит башына
Хосуси милек быуындар бәйләнешен ҡырҡа өҙҙө: шәхси мөлкәткә хужа булып, балаһын ситкә ебәргән өлкәндәр менән бергә, йәштәрҙе йәлләп, үҙ йортонан сығып киткән, йәшәр урынһыҙ ҡалған ата-әсәнең хәле лә — бөгөнгө ысынбарлыҡ. Һәр кеше лә балаһына фатир өсөн миллионлаған һум аҡса тоттора алмай. Күптәр кредит түләп көн күрә.


text:
Ҡарабаш турғайҙар
Ҡарабаш турғайҙар( урыҫ. синицы)(лат. Parus) — ҡарабаш турғайҙар ырыуындағы ҡоштар ғаиләһе.
Э.Ф. Ишбирҙиндың Башҡортостан ҡоштары китабында Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмәләге өс төр ҡарабаш турғай бирелгән. Башҡортостан китап нәшриәте. 1986 йыл.
- Бүрекле тебейек
- Ҡарабаш (ҙур) турғай
- Мамыҡас
Уларҙан тыш тағы ла ҡарабаш турғайҙар ғаиләһендә ошо ҡоштар ҙа бирелгән:
- Бесбесәй
- Буран турғайы
- Күкбаш турғай
- Тебейек
- Ҡарабаш тебейек
- Ҡоролдай
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмә буйынса был төр составына 26 төр ҡарай:
- Parus afer — көнсығыш Африка ҡарабаш турғайы, или восточно-африканская синица
- Parus albiventris — бүрекле тебейек, или капюшонная синица
- Parus aplonotus — Мамыҡас, или длиннохвостая синица
- Parus carpi — Карпов ҡарабаш турғайы, синица Карпова
- Parus cinerascens — Көл төҫлө ҡарабаш турғай, Пепельная синица
- Parus cinereus — һоро ҡарабаш турғай, серая синица
- Parus fasciiventer — ала туш ҡарабаш турғай, полосатогрудая синица
- Parus fringillinus — ҡыҙылтүш ҡарабаш турғай, красногорлая синица
- Parus funereus — тёмная синица
- Parus griseiventris — һоро ҡорһаҡлы ҡарабаш турғай, серобрюхая гаичка
- Parus guineensis — аҡ яуырынлы ҡарабаш турғай, Белоплечая синица
- Parus holsti — тайван ҡарабаш турғайы, тайваньская синица
- Parus humilis — тибет ҡарабаш турғайы, тибетская ложносойка
- Parus leucomelas — матәм ҡарабаш турғайы, траурная синица
- Parus leuconotus — аҡ арҡалы ҡарабаш турғай, белоспинная синица
- Parus major — ҙур ҡарабаш турғай, большая синица
- Parus minor — көнсығыш ҡарабаш турғайы, восточная синица
- Parus monticolus — йәшел арҡалы ҡарабаш турғай, зеленоспинная синица
- Parus niger — графитовая синица
- Parus nuchalis — аҡ ҡанатлы ҡарабаш турғай, белокрылая синица
- Parus pallidiventris
- Parus rufiventris — ерән ҡорһаҡлы ҡарабаш турғай, рыжебрюхая синица
- Parus semilarvatus — аҡ маңлайлы ҡарабаш турғай, белолобая синица
- Parus spilonotus — король ҡарабаш турғайы, королевская синица
- Parus thruppi — сомали ҡарабаш турғайы, сомалийская синица
- Parus xanthogenys — һинд ҡарабаш турғайы, индийская синица


text:
МАУЫҠТЫРҒЫС МАТЕМАТИКА
...- Нәркәс Нурмөхәмәт ҡыҙы! – Эргәһендәге шулай ололоп өндәшкән студент ҡыҙҙарҙан әллә ни айырылып та тормай йәш уҡытыусы. Был нескә генә, ихласлығы йөҙөнә сыҡҡан йәш ханым – физика-математика фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының математика факультеты доценты.
Үҙеңдән бер нисә генә йәшкә кесерәк студенттар менән эшләү ауыр түгелме икән? Телгә килгән тәүге һорауға:
– Үҙ фәнеңде төптән белеп, башҡаларҙы ла ҡыҙыҡтыра алаһың икән, бер ҡыйынлығы ла юҡ, – тип яуаплай ул. – Киреһенсә, һәләтле йәштәр менән эшләү, аралашыу бик оҡшай. Кешегә белем биреүҙән дә сауаплы, рәхмәтле һөнәр бармы һуң?...
... – Үтә мауыҡтырғыс та, ҡатмарлы ла фән ул – математика, – ти Нәркәс Нурмөхәмәт ҡыҙы. – Серҙәрен асаһы ла әле асаһы... Уның беҙ өйрәнгән фундаменталь өлөшө мәктәптәгенән бик айырыла. Ҡыҙыҡһыныусыларға яңынан-яңы ҡырҙары менән асыла, эҙләнеүгә саҡыра. Теүәл фәндәрҙе өйрәнеү уйҙарҙы тәртипкә һалырға ярҙам итә, фекерләүҙе үҫтерә, анализ яһауҙы еңелләштерә, ҡарарҙы тиҙ ҡабул итергә лә өйрәтә. Тағы ла: математика менән шөғөлләнеүселәрҙең хәтере яҡшы була...
Фото ғаилә архивынан алынды.
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 2-се һанында уҡығыҙ.
Теги:


text:
Ниндәй ризыҡ бала өҫтәлендә?
Ҡайһы бер ата-әсәләрҙең «яҡшы туҡланыу өсөн аҡса етмәй» тигәнен ишетергә тура килә. Ғаиләнең табышы ҙур булмаһа ла, дөрөҫ, туҡлыҡлы итеп ашарға мөмкин. Рациондың нигеҙен тәшкил итергә тейешле углеводтар еңел үҙләштерелә торған аҡ күмәстән, шәрбәттән тора икән, файҙа юҡ. Ә бына көрпә, кукуруз ҡушылған икмәк, бигерәк тә сүпрәһеҙ бешкәне, мәҫәлән, «Бородино» икмәге ашҡаҙанды байтаҡ сирҙәрҙән һаҡлар. Емештәрҙең татлыларын, еңел һеңдерелеүсе углеводтар күп булғанын сикләргә кәрәк. Күҙәнәктәргә бай персик, алмаға, брюссель кәбеҫтәһенә, ташҡабаҡҡа, ҡыярға, кишергә өҫтөнлөк бирегеҙ. Йәшел төҫтәге йәшелсәләр алырға тырышығыҙ.
Бала организмы өсөн үтә мөһим аҡһымлы ризыҡтарҙы – ит-һөт аҙыҡтарын да ентекле һайларға кәңәш итәм. Уның ашҡаҙаны өсөн һимеҙ ҡалъяның нисек ауыр икәнлеген һөйләп тороу ҙа артыҡ. Иң яҡшыһы – майһыҙ йылҡы һәм ҡуян ите. Һөт аҙыҡтарының шулай уҡ ныҡ ҡуйы булмағанын ҡарағыҙ. Майлылығы 12 – 24 процент эремсек пасталарына ҡарағанда кальций һәм аҡһымы юғары, майы күп булмаған һөҙмә, шыйыҡ һөт файҙалы. Төбәгебеҙҙә һыуҙа йод етешмәүен иҫәптә тотоп, балаға диңгеҙ балығы ашатырға тырышығыҙ. Татлыҡастарға килгәндә, уларҙы мөмкин тиклем кәметеү зарур.
Беҙ быуаттар буйы халҡыбыҙ ҡулланған ризыҡтарҙы, уйлап та тормайынса, сит илдән килгәндәренә алмаштырабыҙ. Иң беренсе сиратта ҡымыҙҙы билдәләр инем. Һаумал ҡымыҙҙы бала ашҡаҙаны, һыйыр һөтөнән айырмалы рәүештә, еңел үҙләштерә. Ғөмүмән, үҙ еребеҙҙә етештерелгән аҙыҡ-түлеккә өҫтөнлөк бирергә кәрәк, сөнки организмыбыҙ тап шуларға яраҡлашҡан бит. Пластмасса кеүек ялтырап торған сит ил алмаларын түгел, үҙебеҙҙекеләрен ашатырға кәрәк. Баҡсала үҫкән ҡара ҡарағат, ҡурай еләге, гөлйемеш төнәтмәһе лә – әйтеп бөткөһөҙ бай витаминдар сығанағы. Бала организмын тәбиғи витаминдар менән нығытығыҙ, дарыуханалағын табип ҡушыуы буйынса ғына алырға кәрәк.
Ҡайһы бер үҫмерҙәр һемерергә яратҡан һыра хаҡында ла әйтеп үткем килә. Һыра бауыр күҙәнәктәренә, үҙәк нервы системаһына емергес йоғонто яһай, уға тиҙ күнегеү барлыҡҡа килә. Витамин да, май ҙа, аҡһым да булмаған был эсемлек, етмәһә, юғары калориялы, тимәк, һимереүгә килтерә. Ауыҙҙарынан әсә һөтө лә кипмәгән үҫмерҙәрҙең һыра алкоголиктарына әйләнгән осраҡтары аҙ түгел. Уларға алкоголе аҙ эсемлектәрҙең дә организмды ҡыйратыуын аңлатығыҙ.
Уҡыу йылы башланыр алдынан ата-әсәләргә: «Баланың һаулығы, үҫеше, кәйефе, мәктәптә нисек уҡыуы уның дөрөҫ туҡланыуын ойоштороуға ныҡ бәйле булыуын онотмағыҙ», – тип мөрәжәғәт итәм.
Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш
баш балалар гастроэнтерологы, медицина фәндәре докторы.
Теги: Ғаилә Дөрөҫ туҡланыу


text:
Силәбелә Башҡорт балы көндәре үтте
Силәбелә «Башҡорт балы көндәре» тип аталған йәрминкә үтте. Уны ойоштороусы булып Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге Даими вәкиллеге сығыш яһаны.
Башҡортостандан килгән 20-гә яҡын умартасы йәрминкәлә балдың төрлө сорттарын һәм умартасылыҡ продукттарын тәҡдим итте. Сарала ҡатнашыусылар шифалы ризыҡтан ауыҙ итте. Ә умартасылар «Иң яҡшы бал» конкурсында ҡатнашты. Бынан тыш, теләүселәр бал ҡорто аҫрау буйынса белгестәрҙән консультация алды.
Башҡорт балының килоһы яҡынса 300 һумға тәҡдим ителде, Рәсәйҙең баш ҡалаһында ул ике тапҡырға ҡиммәтерәк һатыла.
Йәрминкәлә республиканың төрлө райондарынан килгән иң яҡшы умартасыларҙың продукцияһы тәҡдим ителде, тип хәбәр итте Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге вәкиле Амур Хәбибуллин.


text:
Фото:
Республика эҙәрмәндәре «Хәтер вахтаһы-2015» акцияһында ҡатнаша
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 7 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан эҙәрмәндәре «Хәтер вахтаһы-2015» Бөтә Рәсәй акцияһында ҡатнаша. Сара 6 апрелдә Новгород өлкәһенең Старая Русса ҡалаһында асылды. Тантанала Рәсәй Президенты Владимир Путин сығыш яһаны. Республиканан Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, Рәсәй эҙәрмәндәр хәрәкәтенең төбәк бүлексәһе етәксеһе Владимир Волков һәм Х.А.Солтанов исемендәге отряд (Туймазы) эҙәрмәне Риваль Канеев ҡатнаша.
«Башинформ» агентлығына Владимир Волков һөйләүенсә, Төмән эҙәрмәндәре дәүләт башлығы алдында Новосибирск өлкәһендә тыуып үҫкән Бөйөк Ватан һуғышы яугире Никандр Ефимовтың туғандарына медальондың ҡушымтаһын тапшырҙы.
Сара барышында Владимир Путин Рәсәй эҙәрмәндәр хәрәкәтенең «Йәшәйбеҙ һәм хәтерләйбеҙ» проекттар күргәҙмәһен ҡараны, тип хәбәр итә Рәсәй Президентының рәсми сайты.
— Ҡәҙерле дуҫтар, һеҙ һәм иптәштәрегеҙ һәләк булған яугирҙәрҙең исемдәрен мәңгеләштереү менән шөғөлләнәһегеҙ. Ғаиләләр тарихы биттәрен бергә туплайһығыҙ, халҡыбыҙҙың дөйөм тарихына дөрөҫ мәғлүмәттәр өҫтәйһегеҙ, — тип мөрәжәғәт итте Владимир Путин эҙәрмәндәргә. — Эшегеҙгә яуаплы ҡарауығыҙ Еңеүҙең, илебеҙ азатлығы һәм киләсәгенең ниндәй көс менән яуланыуын оноторға ирек бирмәй.
Владимир Путин үҙ сығышында Новгород еренең Ватанды һаҡлауҙа айырым урын биләүен билдәләне. Президент ветерандарға күрһәткән ҡаһарманлыҡтары һәм эҙәрмәндәргә башҡарған эштәре өсөн рәхмәт белдерҙе.
«Хәтер вахтаһы» — эҙәрмәндәр экспедицияһын, тантаналы митингтарҙы, эҙәрмәндәр тапҡан яугирҙәрҙе ҡайтанан ерләүҙе, һәләк булған Ватанды һаҡлаусыларҙың хәтерен мәңгеләштереүҙе үҙ эсенә алған саралар комплексы. Быйыл сарала илдең 74 төбәгенән эҙәрмән отрядтары вәкилдәре ҡатнаша.


text:
Республика коммунистары В.И.Ленинды хөрмәтләп иҫкә ала
Бөгөн, Октябрь социалистик революцияһы юлбашсыһы, донъяла беренсе социалистик дәүләткә нигеҙ һалыусы В.И.Лениндың вафат булыуына 86 йыл тулыу көнөндә, республика коммунистары уны Өфөлә В.И. Ленин һәйкәленә сәскәләр һалып хөрмәтләп иҫкә ала.
Сәскә һалыуҙа КПРФ-тың Башҡортостан рескомы Бюроһы ағзалары, партияның төбәк бүлексәһе активистары, ветерандар, РФ Коммунистик йәштәр союзының төбәк ячейкаһы вәкилдәре ҡатнаша.
Республика баш ҡалаһының Киров районы коммунистары юлбашсыны В.И.Лениндың Йорт-музейында иҫкә аласаҡтар.


text:
Фото:
Свами Джи уҡыусылары менән Өфөлә һауыҡтырыу семинары үткәрә
Фото:
Икенсе тапҡыр Өфөгә Һиндостандан билдәле йога һәм Веданта оҫтаһы, ғалим, философ Свами Пармананд Джи Махарадж килде. 50 йылдан ашыу ул сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалай, стрестан ҡотолорға, көсөргәнешһеҙ йәшәргә өйрәтә һәм юғары хәҡиҡәтте төшөнөүгә алып бара. Һиндостанда ул бер нисә социаль хәйриә проекттарын бойомға ашыра (дауаханалар, мәктәптәр, ашрамдар). Рәсәйгә 75 йәшлек остаз Рәсәйҙең бик күп ҡалаларында уңышлы эшләгән уҡыусылары саҡырыуы буйынса килә. Был юлы, мәҫәлән, һауыҡтырыу буйынса шәфҡәтлелек семинарҙары Өфө, Силәбе, Сорғот, Архангельск һәм Мәскәү ҡалаларында үткәреләсәк.
— Йога кешеләрҙе ябайлығы һәм һәр кем шөғөлләнә алыуы менән йәлеп итә, — тип иҫәпләй Башҡортостан йога федерацияһы вице-президент Светлана Чиркова. — Күнекмәләрҙе башлау өсөн махсус әҙерлек кәрәкмәй, йәш һәм ауырыуҙар буйынса сикләүҙәр юҡ.
Хәйриә семинарҙары Өфө дәүләт нефть техник университетының 2-се спорткомплексында үтәсәк, уның адресы: Ҡулса урамы, 5/1. 7-8 июлдә: 7.00-10.00 һәм 19.00-22.00 сәғәттәрҙә, 9 июлдә: 7.00-10.00.
Дәрестәр өсөн үҙең менән бәләкәй балаҫ һәм спорт кейеме алып килеү мотлаҡ. Семинарҙы Свами Джи һәм уның уҡыусыһы — йога һәм Веданта оҫтаһы Сурья Кант Джи үткәрә.


text:
14-15 апрелдә Өфөлә Башҡортостан яҙыусыларының XV съезы үтәсәк
14-15 апрелдә Өфөлә Башҡортостан яҙыусыларының сираттағы XV съезы үтәсәк. Был хаҡта Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһы хәбәр итә.
Съезд БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Ҙур залында (Әхмәтзәки Вәлиди урамы, 40) үтәсәк. Съезд делегаттарын теркәү 13 апрелдә – БР Яҙыусылар союзы идараһында (Коммунистик урамы, 34) сәғәт 10-дан 18-гә тиклем, 14 апрелдә БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Йортонда 8.30-ҙан 9.30-ға тиклем үткәрелә. Съезд сәғәт 10-да башлана.
БР Яҙыусылар союзы идараһы республика учреждениелары, предприятиелары, ойошмалары һәм юғары уҡыу йорттары етәкселәренә Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары – делегаттарҙың съезд эшендә ҡатнашыуҙарына булышлыҡ итеүен һорай.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов «50 ПЛЮС. Өлкән йәштең ыңғай яҡтары» халыҡ-ара конференцияһында сығыш яһаны
Фото:
Өфөлә өлкән йәштәге кешеләргә арналған халыҡ-ара форум эшләй башланы. «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында үткәрелгән «50 ПЛЮС. Өлкән йәштең ыңғай яҡтары» халыҡ-ара конференцияһында сәйәсмәндәр, ғалимдар, экономистар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша.
Конференцияла ҡатнашыусыларҙы сәләмләп, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов был мөһим проекттың былтыр Рәсәйҙең Федерация Советы ярҙамы менән башланған социаль инициативаның бер өлөшө булып тороуын билдәләне.
— Форумдың тап беҙҙә – Башҡортостанда үткәрелеүе ҡыуаныслы. Әлеге осрашыу донъяуи тәжрибә, был өлкәләге заманса фәнни эшләнмәләр менән танышырға мөмкинлек бирә, — тине Рөстәм Хәмитов. – Беҙ, йәш быуын айырыуса яҡлауға һәм иғтибарға мохтаж, тип уйлап өйрәнгәнбеҙ һәм был дөрөҫ, сөнки йәштәрҙе тәрбиәләргә, уҡытырға кәрәк һәм беҙ ваҡытыбыҙҙың күпселек өлөшөн шуға бағышлайбыҙ. Рәсәй Федерацияһы субъекттары бюджеттарын алып ҡарағанда, нигеҙҙә улар йәштәрҙе уҡытыуға, уларға ярҙам итеүгә йүнәлтелгән. Әммә йыш ҡына үҙҙәренең оло хеҙмәте менән илебеҙҙе үҫтергән кешеләр хаҡында онотабыҙ. Өлкән йәштәге кешеләр йыш ҡына ситләтелә, йәки улар үҙҙәренең эш даирәһен таба алмай. Тормошта үҙ урынын эҙләүҙе дауам иткән, йылдар дауамында тупланған тәжрибәһе менән бүлешергә теләгән өлкән йәштәге кешеләр өсөн бындай конференциялар ярҙам итергә тейеш.
Ололар үҙҙәрен ышаныслы һәм тыныс тойһон өсөн республика күп эштәр башҡара, тип өҫтәне Президент.
— Беҙҙә кешеләргә уҡырға, сәйәхәт итергә, үҙҙәре өҫтөндә эшләргә, алға табан барырға ярҙам иткән программалар бар. Миҫалға былтыр тормошҡа ашырыла башлаған социаль туризм буйынса программаны килтерергә була.
Ул ваҡытта, Рөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, был программа менән 5 меңгә яҡын кеше файҙалана алған.
Өсөнсө быуын университеттары ла шулай уҡ мөһим сараларҙың береһе булып тора. Бөгөн бөтә республика буйлап уларҙа тиҫтәләгән мең кеше уҡый. Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, әлеге ваҡытта төбәктә Башҡорт электрон университетын булдырыу өҫтөндә эшләйҙәр.
Шуны ла өҫтәп әйтергә кәрәк, конференцияла сит ил эксперттары ла ҡатнаша һәм был осраҡлы түгел: көнбайышта өлкән йәштәге кешеләрҙең бөгөнгө тормошҡа яраҡлашыуы буйынса ярайһы уҡ ҙур тәжрибә тупланған.
Сарала ҡатнашыусылар ололарҙың йәшәү сифаты, улар өсөн уңайлы шарттар булдырыу кеүек мәсьәләләргә айырыуса ҙур иғтибар бүлергә уйлай.
Федераль Йыйылыштың Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Светлана Орлова һүҙҙәренсә, Рәсәйҙә оло йәштәге кешеләрҙең ихтыяждары тулыһынса иҫәпкә алынмай.
Светлана Юрьевна фекеренсә, республикала был йүнәлешкә ҙур иғтибар бүленә, маҡсатлы программалар уңышлы тормошҡа ашырыла, социаль хеҙмәтләндереүҙең мобиль бригадалар, социаль поликлиника, реабилитация мәктәбе кеүек яңы технологиялары үҫтерелә.
— Башҡортостанда реаль эштәр башҡарыла. Улар өлкән йәштәге кешеләргә сәләмәт, бәхетле булырға, үҙҙәренең мөмкинлектәрен асырға ярҙа итер, тип ышанабыҙ, — тине Светлана Орлова.
Конференция сиктәрендә «Өлкән йәштең ыңғай яҡтары» күргәҙмәһе эшләй. Унда 50 йәштән үткән кешеләр өсөн тауарҙар һәм хеҙмәттәр тәҡдим ителә.


text:
Ғүмерҙәр өҙөлдө30-08-2014, 04:37 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Көйөргәҙе районының Яңы Таймаҫ ауылы егете Марсель Араптанов тыуған көнөндә, 22 августа, ер ҡуйынына тапшырыла. Фажиғә 12 августа Рәсәй менән Украина сигендә була. Хәрбиҙәр машинанан сығып та өлгөрмәй, ут аҫтына эләгә.
Һуңғы 13 йыл дауамында Чечняла хеҙмәт итеп, ата-әсәһе менән бик йыш күрешергә форсат булмай Марселгә. Асыҡ күңелле, ихлас, ярҙамсыл кеше ине, тип хәтерләйҙәр егетте таныштары. Батырҙы һуңғы юлға бөтә ауыл оҙата. Киң мәғлүмәт саралары табутта мәрхүмдең бар ағзаларының да теүәл булмауы хаҡында имеш-мимеш таратты, әммә быны ауылдаштары ла, Марселдең әсәһе Венера Араптанова ла тулыһынса инҡар итте. Ауыл Советы вәкилдәре белдереүенсә, Тыуған иле өсөн йәнен аямаған егеттең исемен мәктәптең бер класына биреү планлаштырыла.
– Тыумышы менән Күгәрсен районының Әлмәс ауылынан булып, Күмертау ҡалаһында төпләнгән Илнур Килсенбаев бөгөн ерләнәсәк. Мәрхүмдең ғаиләһенә, ата-әсәһенә ҡулыбыҙҙан килгәнсә ярҙам күрһәтәсәкбеҙ, – тине Күгәрсен районы хакимиәте башлығы Фәрит Мусин.
Ике егеттең ғүмере йәшләй генә өҙөлөүе тотош республика халҡын тетрәндерҙе. Украина ерендә барған һуғыштың Башҡортостан өсөн һуңғы шаңдауы булһын ине тигән теләк барыбыҙҙа ла.


text:
Беҙҙең проектҡа ярҙам итегеҙ
үҫергә һәм алға барырға
Беҙгә һәр ярҙам мөһим
Һеҙ нисек ярҙам итә алаһығыҙ
Сәләм һеҙгә, ҡәҙерле ҡәрҙәштәр!
Әгәр һеҙ Академия үҫешендә ярҙам итергә теләйһегеҙ икән - беҙгә нимә эшләй белеүегеҙҙе һәм проектты яҡшыртыр өсөн аныҡ нимә эшләргә теләүегеҙҙе яҙығыҙ. Һеҙҙең өсөн был стажировка үтергә, үҙ өлкәгеҙҙә белгес булырға, белемдәргеҙ һәм таланттарығыҙ тураһында белдерергә һәм, ғөмүмән, яҡшы эш эшләргә бик шәп мөмкинселек. Аллаһ пәйғәмбәре, саллаһу ғәләйһи үә сәлләм, әйткән: «Арағыҙҙан иң яҡшыһы - Ҡөрьәнде өйрәнеүсе һәм уға башҡаларҙы өйрәтеүсе».
Был биткә аңлатмалар
Был биттең фунциялары йәки йөкмәткеһе буйынса фекерегеҙҙе әйтергә теләйһегеҙме? Әңгәмә башлаусы булығыҙ.


text:
Батша-пушка
Батша-пушка (рус. Царь-пушка) — Урыҫ Батшалығының артиллерия орудиеһы, Яңы осор рус тимер ҡойоу сәнғәте ҡомартҡыһы. Үҙ заманының ауыр ҡәлғә артиллерияһы шедевры, Рәсәй империяһы ҡорал эшләүселәренең һоҡланғыс хеҙмәт емеше, донъяла иң ҙур пушкаларҙың береһе[1][2].
Пушка үҙе 1586 йылда ҡойола, ә йәҙрә һәм декоратив лафеты — 1859 йылда. Тәүҙә ул Лобное Местола ҡуйыла, ә XVIII быуат башында Арсенал ихатаһына күсерелә. XIX быуаттың 30-сы йылдарында башҡа пушкалар менән бергә музей экспонаты сифатында Ҡорал музейы алдына ҡуйыла. Әлеге ваҡытта XVI—XIX быуат артиллерия орудиелары музейы экспонаты [1][3][4].
Йөкмәткеһе
Рәсәйҙә пушкалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV быуатта ырғытыу сараһы булараҡ дары уйлап сығарыу артиллерияны төп утлы атыу ҡоралы итеп ҡулланыу дәүере башланыуға алып килә. Боронғо бик ябай ырғытыу ҡоралдарына алмашҡа пушкалар килә, әммә сәнәғәттең һәм техниканың үҫеш кимәле түбән булғас, пушкалар ҙа камиллыҡтан алыҫ тора. Башта уларҙың көбәген — тимерҙән, ә дарыһын тупраҡ төҫөндәге паста консистенциялы йә йомшаҡ итеп яһағандар. Пушкаға уны ҡаҙна өлөшөнән ҡорғандар. Зарядлы патрон тотҡалы һауыт рәүешендә булған. Атыу өсөн патронлы зарядты пушканың көбәгенә махсус шыналар менән беркетеп ҡуйғандар. Пушкаларҙан залп биргән саҡта йыш ҡына был патрондар шартлаған һәм ярсыҡтары менән пушка янындағы кешеләрҙе яралаған. Ошо арҡала пушканан атыусы һалдаттар атыр алдынан соҡорға йәшенгән. XV быуатта дарыны бөртөклө итеп эшләргә өйрәнгәндәр, был дарыны пушканың көбәгенә көбәк ауыҙы аша тығыҙлап, төйөп һалырға мөмкинлек биргән. Тимер йәки таш йәҙрәне сепрәккә йә сүбәккә төрөп, көбәккә тыҡҡандар һәм дарыға барып тейгәнсе төйгәндәр. Пушкаларҙың калибры ҙурая барған, сөнки артиллерияның әһәмиәте торған һайын артҡан. Ҙур калибрлы ҡорал бомбард тип аталған һәм ҡәлғәләрҙе ҡамағанда ҡулланылған. Мәскәү пушка эшләү ихатаһы оҫталары бер нисә ауыр пушка ҡоя[5].
Ватан артиллерияһы XVI быуатта барлыҡҡа килә, ә XVIII быуат башында Рәсәйҙә 9500 пушканан атыусы була. Ҡорал яһау ҡалыптары камиллаштырыла: пушкаларҙы ҡалыптың һүтелә торған 12 өлөшөндә яһайҙар, шулай уҡ ике буйға бүленә торған ҡалыптар ҙа ҡулланыла. Ҡоралды ҡалыпҡа һалыу горизонталь рәүештә алып барыла. Пушканың моделдәрен ағастан эшләгәндәр һәм уны күп тапҡырҙар ҡулланғандар. Махсус төҙөлгән биналарҙа компактлы ҡорал ҡойоу заводтарын урынлаштырғандар, шулай уҡ дары баҙҙары төҙөгәндәр[6].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡойоу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Батша Федор Иванович бойороғо буйынса 1586 йылда ҡорал оҫтаһы Чохов Андрей бронзанан Батша-пушканы ҡойған. Тәҡдимде батшаның ҡәйнеше, ул ваҡытта ғәмәлдә ил менән идара иткән Борис Годунов биргән[1][7]. Бер версия буйынса, пушканы батша Федор Иванович үҙенең хөрмәтенә Батша-пушка тип атаған, ләкин күп тикшеренеүселәр пушканың исеме уның ҙурлығына бәйле тип иҫәпләй[2].
Батша бойороғо буйынса, пушканы Ҡыҙыл майҙандағы Лобное Местонан сығыш яһағанда һәм батша указдарын уҡығанда кешеләр таң ҡалһын өсөн уның йәнәшенә ҡуйғандар. Пушка Рус дәүләтенең хәрби көс-ҡеүәтен кәүҙәләндереү, һаҡлау символы була, Покров соборы һәм Спас ҡапҡаһын һаҡлауҙы кәүҙәләндерә, шулай уҡ Борис Годуновтың билдәлелеген арттыра[7].
Пушка ысын хәрби ҡорал итеп ҡойолған булһа ла, ғәмәлдә унан бер тапҡыр ҙа атмағандар[4]. Берҙән-бер тапҡыр уны 1591 йылда Мәскәүгә Ҡырым ханы Ғазигәрәй ғәскәре яҡынлашҡанда ғына баш ҡаланың башҡа артиллерияһы менән бергә хәрби әҙерлеккә килтерәләр. Уны Ҡытай-ҡалала Кремлдең төп ҡапҡаларын һәм Мәскәү йылғаһы аша кисеүҙе һаҡлар өсөн әҙерләп ҡуйғандар[8].
Урын алмаштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта Кремлдә Арсенал төҙөлә һәм Батша-пушканы уның ихатаһына күсереп ҡуялар[2]. 1812 йылда француз армияһы сигенгән саҡта Арсеналдың күп өлөшөн шартлатып китә, шул ваҡытта ихаталағы барлыҡ пушкаларҙың да ағас лафеттары янып юҡҡа сыға. Яңы лафеттар 1817 йылда ғына эшләнә[9]. Батша-пушка шартлау ваҡытында зыян күрмәй. Шул уҡ 1817 йылда уны Арсенал ҡапҡаһы янына баҫтырып ҡуялар[10].
Ике йыл үткәс, архитектор Анри Монферран Кремль ҡоролмаларын тергеҙеүҙә ҡатнаша һәм рус ҡоралының 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүе хөрмәтенә һәйкәл ҡуйырға йыйыныуҙарын белеп ҡала. Анри Монферран ҙур Батша-пушканы һәм «Единорог» пушкаһын (биҙәлеүе буйынса шулай тип йөрөтөлә) һәйкәл композицияһының үҙәк элементы итеп алып, һәйкәлдең үҙен Арсеналға ингән урында урынлаштырырға тәҡдим итә. Архитекторҙың ниәте буйынса, был ике пушка ла ҡара тимер сынйырлы йәшел төҫтәге ағас лафеттарға һалынырға тейеш була. Һәйкәл проекты раҫлана, ләкин тормошҡа ашырылмай[11].
1835 йылда пушкаларҙы яңы урынға күсереү тураһында һүҙ ҡуҙғатыла һәм уларҙы, биҙәүле лафеттарға ҡуйып, Арсеналдың төп ҡапҡаһы алдына урынлаштыралар, лафеттарын бронза буяуға буяйҙар. Әлегә тиклем пушкалар ошо лафеттарҙа тора. Элек ихатала һаҡланған егерме тарихи ҡоралды ла улар менән йәнәш баҫтыралар[12]. Батша-пушка лафеты өсөн семәрле биҙәктәр архитектор Александр Брюллов һәм инженер Павел де Витте эскиздары буйынса эшләнә, заказдарҙы Санкт-Петербургтың Берда заводында үтәйҙәр. Шулай уҡ пушканы биҙәү өсөн һәр береһенең ауырлығы 1,97 тонна тәшкил иткән дүрт пушка йәҙрәһе эшләйҙәр[2][4].
1843 йылда Батша-пушка һәм башҡа бер нисә орудие һуңғараҡ казармаларға әйләндерелгән Ҡорал палатаһының иҫке бинаһы янына күсерелә. 1960 йылда казарманы емереп, уның урынына Кремль Съездар һарайын төҙөй башлағансы Батша-пушка был урында йөҙ йылдан ашыу тора. Ошо саҡта Батша-пушка Иван Великий манараһының ҡыңғырауҙар бинаһының төньяҡ фасадына күсерелә һәм хәҙер ҙә шунда тора, ә уның ҡаршыһында Батша-ҡыңғырау тора[10][13].
.
Тасуирламалары һәм биҙәлеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пушка көбәгенең диаметры тыштан 1200 мм тәшкил итә, көбәктең ауыҙы ситендәге биҙәкле билбау әйләнәһе — 1340 мм, пушка калибры — 890 мм, ауырлығы — 39312 кг[14]. Пушканың үҙенсәлекле габариттары уны артиллерия ҡоралдарының билдәле класына индерергә мөмкинлек бирмәй: калибрының көбәк оҙонлоғона нисбәте 6-ға тигеҙ, хәҙерге классификация буйынса — пушка мортира класлы, ләкин ХVII—XVIII быуаттарҙа мортира көбәгенең оҙонлоғо калибрының 3,5 өлөшөн генә тәшкил иткән. Конструкция үҙенсәлектәре буйынса уны йәҙрә мылтығы класына индерергә мөмкин[10].
Пушканың химик составы: баҡыр — 91,6 %, аҡ ҡурғаш — 6,10 %, ҡара ҡурғаш — 0,84 %, һөрмә — 0,42 %, мышаяҡ — 0,34 %, никель — 0,12 %, цинк — 0,053 процент, алюмин — яҡынса 0,05 %, марганец — яҡынса 0,05 %, висмут — 0,035 %, тимер — 0,010 %, магний — яҡынса 0,001 %, кобальт — яҡынса 0,005 %, көмөш эҙҙәре лә бар[15].
Пушканың көбәге ҡануни формалы, алғы өлөшө атта һыбай ултырған батша Иван Федорович рельефы менән биҙәлгән, унда «Хоҙай мәрхәмәте менән Бөтә бөйөк Рәсәй батшаһы һәм бөйөк кенәз Федор Иванович» тип яҙылған. Пушканың уң яғында: «Благоверный һәм Христы яратыусы Бөтә бөйөк Рәсәй батшаһы һәм бөйөк кенәз менән уның диндар һәм Христосты яратыусы батшабикәһе бөйөк кенәз ҡатыны Ирина әмере буйынса». Һул яғында: «Был пушка Мәскәү ҡалаһында 7094 йылда, ул батшалыҡ иткәндең өсөнсө йылында ҡойолған. Пушканы пушка ҡойоу оҫтаһы Андрей Чохов эшләгән» тип яҙылған[1][2].
Көбәгенең ике яғында пушканы урынынан күсереп йөрөткәндә ҡанат арҡандарҙы беркетеп ҡуйыу өсөн дүртәр йәйә ҡуйылған, ә лафет урынына пушканы алдан билдәләнгән мөйөш яһап күтәреү өсөн махсус станоктар алдан ҡарап эшләнгән[16]. Пушка оборона тотоу һәм ҡәлғәне дошман артиллерияһы тишкән урындан ингән дошманға йәҙрә менән атыу өсөн тәғәйенләнгән. Ошо маҡсатын иҫәптә тотоп, пушканы «Рәсәй Дробовигы» тип атап йөрөткәндәр[4][2][17]. Белгестәр иҫәбе буйынса, пушканан шулай уҡ 750 кг — 1 тонна самаһы ауырлыҡтағы ташты 85-118 кг дары заряды менән атырға мөмкин булған[18]. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, кәм тигәндә бер тапҡыр пушканан атып ҡаралған[19]. Ләкин 1980 йылда барған реставрация ваҡытында пушканан бер тапҡыр ҙа атмағандар тигән фекергә килгәндәр, сөнки был ҡорал эшләнеп бөтөрөлмәгән булған: көбәгенең эсе пушка ҡойолғандан алып бер тапҡыр ҙа таҙартылмаған һәм унда 20 миллиметрға тиклем ҙурлыҡтағы суғырмаҡтар, тигеҙһеҙлектәр һәм янған тупраҡ ҡалдыҡтары булған[15]. Пушканы ҡойған саҡта 10 миллиметр диаметрлы соҡор урыны яһалған булһа ла, тоҡандырғыс тишектәр тишелмәйенсә ҡалған[20].
Хәҙерге заман[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2001 йылда «Ижсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте пушканың 2 күсермәһен эшләнгән. Күсермәнең бер данаһы Мерцалов пальмалары урынына Донецкиға бүләк ителгән һәм Артем урамында ҡуйылған. Икенсеһе пушканы эшләгән заводта, Ижевскиҙа, ҡалған һәм заводтың проходнойы алдында ҡуйылған. Күсермәләр суйындан эшләнгән, уларҙың ауырлығы — 42 тонна, йәҙрә ауырлығы — 1,5 тонна[13].
2007 йылда Йошкар-Ола ҡалаһының Оболенский-Ноготков майҙанына Батша-пушканың 1:2 масштаблы ябайлаштырылған рельефлы күсермәһе ҡуйылған. Күсермә Звенигово судно төҙөү-судно ремонтлау заводында эшләнгән. Күсермә ҡоростан ҡойолған, дүрт йәҙрәһе менән бергә ауырлығы 12 тонна тәшкил итә[21][13].
Башҡа ҙур пушкалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Батша-пушка Гиннесстың рекордтар китабына иң ҙур калибрлы ҡорал булараҡ индерелгән. 1930-сы йылдар аҙағында Германияла тимер юл «Дора» пушкаһы эшләнә, ул ауырлығы һәм үлсәмдәре менән Батша-пушканан ҙурыраҡ була, фугас снарядтары менән ата[13]. 1944 йылда Батша-пушка артиллерия тарихында иң ҙур 890 миллиметрлы пушка була, ләкин был йылда АҠШ 914 мм калибрлы эксперименталь «Бәләкәй Давид» мортираһын эшләй[22].
Батша-пушкаға тиклем башҡа ҙур артиллерия машиналары эшләнә. Мәҫәлән, Кузьминдың Мәскәү пушка йорто оҫталары беренсе булып 5000 кг ауырлыҡтағы «Онагр» пушкаһын ҡоя, уны көбәгенең уң яғына төшөрөлгән мифик хайуан һүрәте буйынса «Единорог» тип атайҙар. Был эмблема уңыш һәм бәхетте аңлата, йыш ҡына XVI—XVII быуаттарҙа броняға һәм ҡоралға төшөрөлгән булған. Ҡорал эшләү оҫтаһы Яков Дубина 6438 кг ауырлыҡтағы «Троил» пушкаһын ҡоя. Хәҙер был пушка Арсеналдың көньяҡ ишеге янында тора[23].
Андрей Чохов бер нисә эре пушка ҡойған. Ул 3,6 тонналы «Скоропея» пищален[24], 7 тонна ауырлығындағы «Троил» («Троя батшаһы»)[25], 7434,6 кг ауырлыҡтағы «Инрогты» ҡойған[26]. 5634 кг ауырлыҡтағы «Арыҫлан» пищале Псков ҡалаһында ҡуйыла, ул шведтар менән Нарва янында 1700 йылдағы алышта ҡулланыла. Шведтар һуғышта пушканы үҙ ҡулдарына төшөрә һәм бары тик 1778 йылда ғына Рәсәй империяһына кире ҡайтара[27]. Хәҙерге көндә 6 тонна ауырлығындағы «Аспид» пищале Арсеналдың көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә тора[28]. Бер төрлө биҙәлешле һәм 7-шәр тонна ауырлығындағы ике «Бүре» пушкаһын поляктар, Смоленск ҡалаһын алғас, Эльбингҡа алып китә. Үҙ сиратында 1703 йылда Карл XII Эльбингты баҫып ала һәм пушкаларҙы Швецияға күсереп алып китә. Хәҙерге көндә улар Стокгольм музейында тора[29]. Пушкаларҙан тыш, Чохов Андрей ҡыңғырауҙар ҡойған, уларҙың иң ҙурының ауырлығы 32 тонна булған[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 1919
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Победное оружие, 2015, с. 107107
- ↑ Победное оружие, 2015, с. 107—108107—108
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Царь-пушка, 1990, с. 1616
- ↑ Царь-пушка, 1990, с. 6—76—7
- ↑ Царь-пушка, 1990, с. 52—5652—56
- ↑ 7,0 7,1 Юдаков, 2007, с. 106106
- ↑ Творцы, 1955, с. 46—4746—47
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 24, 2524, 25
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Кремль, 2009, с. 363363
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 2525
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 2929
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Победное оружие, 2015, с. 108108
- ↑ Хогг Оливер История артиллерии. Вооружение. Тактика. Крупнейшие сражения. Начало XIV века — начало XX века — Москва: Центрполиграф, 2000. — ISBN 978-5-9524-5142-1.
- ↑ 15,0 15,1 Лобин, с. 5656
- ↑ Царь-пушка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
- ↑ Алексей Лобин Пушка ли Царь-пушка?. www.milhist.info (2013-06-13). 27 февраль 2018 тикшерелгән.
- ↑ Захариков, 1984, с. 3535
- ↑ Александр Широкорад Царь-пушка — вовсе не пушка: Что же стоит в Кремле. Популярная механика (2005-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 май 2012. 8 апрель 2012 тикшерелгән.
- ↑ Захариков, 1984, с. 3131
- ↑ Йошкар-олинская Царь-пушка. "В отпуск.ру". 28 февраль 2018 тикшерелгән.
- ↑ Пётр Улякин Самое крупнокалиберное орудие в мире. Популярная механика (2016-01-16). 26 февраль 2018 тикшерелгән.
- ↑ Царь-пушка, 1990, с. 23, 2923, 29
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 14—1514—15
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 1818
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 1414
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 1515
- ↑ Царь-пушка и Царь-колокол, 1990, с. 18—1918—19
- ↑ Царь-пушка, 1990, с. 2222
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гордеев Н. В. Царь-пушка — М: Московский рабочий, 1969. — 56 б. — 60000 экз.
- Портнов М. Э. Царь-пушка и Царь-колокол — М: Московский рабочий, 1990. — 48 б. — ISBN 5-239-00778-0.
- Позднев А. Творцы отечественного оружия — М: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1955.
- Лобин А. Н. Новые данные об орудиях «Чоховской школы» конца XVI – начала XVII веков / Ефимов С. В. — СПб: ВИМАИВиВС, 2014. — Т. III.
- Захариков Г. М. О боевом назначении Царь-пушки. Памятники архитектуры и техники. Сборник истории естествознания и техники Академии наук СССР — М, 1984.
- Шарковский Д. Победное оружие России. IX - XXI вв. — М: Айдиономикс, Эксмо, 2015. — 248 б. — 1500 экз. — ISBN 978-5-699-75291-1.
- Лубченков Ю. Н., Богатская И. А., Тихомирова А. Кремль — М.: Белый город, 2009. — 416 б. — 10000 экз. — ISBN 978-5-7793-1638-5.
- Юдаков И. Московский Кремль. Красная площадь. Путеводитель — Вече, 2007. — 208 б. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9533-2395-6.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Царь-пушка в фильме «Москва под снегом», 00:07:22, 1908 на YouTube
- [ «Царь-пушка»] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәләБольшой советской энциклопедии
- Царь-пушка на сайте Музеев Московского Кремля


text:
Башҡортостан рәссамдары йыллыҡ йомғаҡлау күргәҙмәһен тәҡдим итәсәк
20 декабрҙә Өфө художество галереяһында «Натюрморт» республика һынлы сәнғәт күргәҙмәһе асыласаҡ. Экспозицияла билдәле рәссамдар менән бер рәттән яңы ижад итә башлаған йәштәрҙең дә эштәре тәҡдим ителәсәк. Тамашасылар 150 авторҙың йәмғеһе 200-ләгән эше менән таныша аласаҡ.
— Республика күргәҙмәһе йыл аҙағында осраҡлы ғына үткәрелмәй, — тип асыҡланылар «Рәсәй Рәссамдар союзы» бөтә Рәсәй ижади ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенән. – Йылды республиканың һынлы сәнғәт оҫталарының ижады тәҡдим ителгән сағыу ҡыҙыҡлы экспозиция менән тамамлау беҙҙә матур йолаға әүерелде.
Шулай уҡ күргәҙмәне асыу тантанаһы сиктәрендә «Башҡортостан Республикаһы рәссамдары» баҫмаһының презентацияһы үтәсәк, ул 1934 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем республиканың профессиональ һынлы сәнғәте тарихына, шулай уҡ рәссамдар һәм сәнғәт белгестәре ижадына бағышланған, тип хәбәр иттеләр Рәссамдар союзынан.


text:
«Башинформ» журналисы Игорь Савельев йәш яҙыусылар делегацияһы составында Америкаға барасаҡ
«Башинформ» агентлығы журналисы Игорь Савельев Рәсәйҙең йәш яҙыусылары делегацияһы составында Америка Ҡушма Штаттарына барасаҡ. Сәфәр 11-нән 23 февралгә тиклем дауам итәсәк.
АҠШ китапханаларында, китап магазиндарында, университеттарында Рәсәйҙәге йәш яҙыусыларҙың инглиз телендәге йыйынтыҡтарын презентациялау, шулай уҡ әҙәбиәт белгестәре, журналистар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре менән осрашыуҙар, хәҙерге Рәсәй мәҙәниәте һәм әҙәбиәте тураһында фекер алышыуҙар үткәреү сәфәрҙең төп маҡсаттары булып тора.
Делегация составында шулай уҡ Дмитрий Бирюков (Новосибирск), Алиса Ғәниева (Мәскәү), Ирина Богатырева (Ульяновск) бар. Уларҙың барыһы ла төрлө йылдарҙа «Дебют» дөйөм Рәсәй әҙәби премияһы лауреаттары һәм финалистары булған.
Сәфәрҙе ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, инглиз телендәге «Off the beaten track» йыйынтығының презентацияһы үтәсәк. Унда Игорь Савельевтың «Төҫһөҙ ҡала» («Бледный город», «The pale city», Аманда Лав Даррах тәржемәһе) повесы ингән.
Рәсәйҙең йәш яҙыусылары Вашингтон, Нью-Йорк, Бостон һәм башҡа ҡалаларҙа буласаҡ. Улар төрлө университеттарҙа, китапханаларҙа сығыш яһаясаҡ. Ғөмүмән, программа сараларға бик бай булмаҡсы.


text:
БР Ауыл хужалығы министрлығы: «Ураҡ эштәре ғәҙәттәгенән иртәрәк башланасаҡ»
— Яҙғы баҫыу эштәре башланғандан алып һауа шарттары уңай торҙо, — тип иҫәпләй БР Ауыл хужалығы министрлығының үҫемлекселектең прогрессив технологиялары һәм мелиорация бүлеге начальнигы Артур Ноғоманов. – Мәҫәлән, ыңғай температура туплау нормаһы дүрт тапҡырға артып китте.
Йылы апрель үҫемлектәрҙең вегетацияһында ла сағылды. Төбәктең ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, бөгөн күп йыллыҡ үләндәр һәм ужым культуралары яҡшы үҫеш алған, яҙын сәселгән иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар ҙа һәйбәт шытым бирә башлаған.
Иртә сәсеү — ураҡҡа иртә төшөү ул.
— Ауыл эшсәндәре сәсеү эштәренә ике аҙна алдан сыға алды. Мәҫәлән, яҙғы культуралар — ике аҙна алдан, техник культуралар өс аҙна алдан сәселә башланы, — тип билдәләне Артур Ноғоманов. — Ужым игенен урып йыйыу эштәренең ғәҙәттәгенән иртәрәк – июль урталарында башланыры, ә техник культураларҙың сентябрь башына өлгөрөп етере бөгөндән билдәле.
Уның һүҙҙәренсә, интенсив баҫыу эштәре барышында көндәр йылы торған, әле ямғырҙар ҙа бик ваҡытлы башланған. Метеорологтар күҙаллауынса, майҙың йылы һәм ямғырлы булыуы көтөлә, был иһә үҫемлектәрҙең күтәрелеп китеүенә бик ҡулай. Июнь-июлдәге температура күп йыллыҡ күрһәткестәр кимәлендә буласаҡ.


text:
Өфөлә III Төбәк-ара кадрҙар форумы асылдыФото: Олег Яровиков
Өфөлә III Төбәк-ара кадрҙар форумы асылды
Өфөлә III Төбәк-ара кадрҙар форумы асылдыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2014 йыл, 13 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Юлиә Антипина/.
Өфөлә III Төбәк-ара кадрҙар форумы асылды. Сара Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Йортонда уҙа. Форумда 600-ҙән ашыу делегат ҡатнаша.
Ойоштороусылары – республика Президенты Хакимиәте, First Business School бизнес мәктәбе, «АНКОР» кадрҙар холдингы, Дәүләт Йыйылышы Секретариаты, Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Башҡортостандағы Рәсәй сәйәсәт мәктәбе. Проект операторы – республиканың Тренерҙар һәм консультанттар ассоциацияһы.
Форумдың маҡсаты власть һәм бизнестың диалогы өсөн майҙансыҡ булдырыуҙа тора. Сара етәкселәр һәм персонал менән идара итеү хеҙмәттәре, консультанттар һәм тренерҙар өсөн HR-менеджменты практикаһы тенденцияларын һәм мәсьәләләрен тикшереү мөмкинлеге бирә.
Форум саралары дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдары вәкилдәренә, предприятие етәкселәренә, кадрҙар хеҙмәттәре белгестәренә, бизнесмендарға ҡыҙыҡлы буласаҡ.
«Кеше капиталының төбәк һәм предприятие капиталы структураһындағы урыны һәм әһәмиәте» темаһына пленар ултырыш предприятие структураһында кеүек, ил масштабында ла кешелек капиталының урыны һәм әһәмиәте тураһындағы һорауҙарға яуап эҙләүгә арналған. Ошонда уҡ хеҙмәт баҙарындағы дефицит мәсьәләләре һәм уларҙы хәл итеү юлдары тикшереләсәк.
Форум сиктәрендә хеҙмәт баҙарын үҫтереүгә, кадрҙар йәлеп итеүгә ҡағылған темаларға һүҙ көрәштереүҙәр уҙасаҡ. Илдең 20 төбәге белгестәре ултырыштарҙа һәм оҫталыҡ кластарында ҡатнашасаҡ.
HR-форум программаһы менән «Инвалидтарға һөнәри йүнәлеш биреү үҙенсәлектәре» темаһына РФ йәштәренә һөнәри йүнәлеш биреү буйынса ведомство-ара координация советының ултырышы ҡаралған. РФ Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының Халыҡ мәшғүллеге департаменты директоры Михаил Кирсанов дискуссияның модераторы булып сығыш яһай.
Мәсьәләләр «Донъя кафеһы» форматында тикшереләсәк. «Кеше капиталын йәлеп итеү. Төп мәсьәләләр һәм хәл итеү юлдары», «Кеше капиталы менән идара итеү һөҙөмтәлелеге — нисек хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырырға?», «Кеше капиталын үҫтереү. Мәғарифтағы революция: төп трендтар», «Заманса кадрҙар технологиялары: власть өлкәһендә уларҙы ҡулланыу проблемалары» темалары буйынса секциялар эшләйәсәк. Форумдың һәр ҡатнашыусыһы үҙенә нығыраҡ ҡыҙыҡлы булған дүрт тематик өҫтәлде һайлай һәм сиратлап – һайланған тематик өҫтәлдең беренсеһенән алып киләһендә – фекер алышыуҙа ҡатнаша. Һәр тематик өҫтәл эше 20-30 минут дауам итә. Һәр секцияның эше эшсе төркөм ойоштороу һәм 2015 йылда билдәләнгән сараларҙы тормошҡа ашырыу өсөн эштәр алгоритмын әҙерләү менән тамамланасаҡ.
Форум 13-14 ноябрҙә асыҡ буласаҡ.