text:
Башҡортостанда мәғариф
Башҡортостан Республикаһында мәғариф — үҙенең эсенә мәктәпкәсә тәрбиә, мәктәптәр, һөнәри-техник, махсус урта һәм юғары уҡыу йорттары учреждениеларын индергән Башҡортостан Республикаһы мәғариф системаһы.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда мәктәптәрҙә уҡытыу башланыуы башҡорттар иленә ислам мәсеттәре эргәһендә мәҙрәсәләр төҙөлөүе менән бәйле. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында Бохаранан, Бағдадтан һ.б. ислам үҙәктәренән килгән миссионерҙар уҡытҡан беренсе ислам мәктәптәре 16 б. барлыҡҡа килгән.
Урындағы мосолман руханиҙары көсө менән мәсеттәр эргәһендә 18 быуатта уҡ һаны 100-гә еткән беренсе мәктәптәр һәм мәҙрәсәләр асылған. Шуларҙың иң эреләре — Стәрлебаш ауылында һәм Ҡарғалы ауылындағы мәҙрәсә. 1865 йылға башҡорт һәм татар ауылдарында 20 мең уҡыусы һәм шәкерт уҡыған 600-гә яҡын мәктәп һәм мәҙрәсә булған.
Мосолман мәктәптәре мәҙәни-уҡытыу үҙәктәренә әйләнгән, һәм улар янындағы китапханаларҙа китаптар күсереп яҙылған.
18 б. 20-се йылдарынан Башҡортостанда рус телле мәктәптәр асыла башлаған (Өфөлә— цифирный, словесный мәктәптәр, Ырымбурҙа — «татар уҡыусылары» мәктәбе һәм инженерҙар мәктәбе). Верхоторский һәм Оло Ҡатау (Катав-Ивановский) заводтары янында тау-завод мәктәптәре асылған.
Православие дини (духовное) идаралығы (Синод) 1800 йылда Өфөлә дини семинария, 1818 йылда — дини училище асҡан. 1861 йылға крайҙа 9490-гә яҡын уҡыусыһы булған 253 рус телле уҡыу йорто булған.
Башҡорттарҙы рус телендә уҡытыу хәстәрлеген Башҡорт-мишәр ғәскәре командованиеһы үҙ өҫтөнә алған, башҡорттар өсөн Ҡазан гимназияһы һәм университетында 20, Ырымбур Неплюев кадет корпусында һ.б. — 30 вакансия бүленеүенә ирешкән.
1864 йылда халыҡ мәғарифы реформаһы уҙғарыла, һәм ул мәғарифҡа сиркәү тәьҫирен сикләгән. 1870 йылдан крайҙа рус-башҡорт, рус-татар, рус-сыуаш һ.б. мәктәптәр асыла башлаған, һәм 1900 йылға Өфө һәм Ырымбур губерналарында башҡорттар һәм татарҙар өсөн 93 рус телле мәктәп, суҡындырылған татарҙар һәм сыуаштар өсөн — 90, мариҙар өсөн — 65 мәктәп асылған, мәктәп һәм мәҙрәсә һаны үҫкән.
Тәүге юғары уҡыу йорто — Өфө уҡытыусылар институты 1909 йылдың 4 октябрендә асылған. Өфө уҡытыусылар институтында 75 кеше уҡыған (һәр класта 25 кеше), количество преподавателдәр һаны — 9 кеше. Студенттар араһында бер башҡорт та йәки бер татар ҙа булмаған: традицион христиан йүнәлешенән башҡа динлеләргә, шулай уҡ мосолмандарға, институтҡа инеү өсөн, Халыҡ мәғарифы министрлығының махсус рөхсәте кәрәк булған. Өфө уҡытыусылар институтында уҡыу, специалләштереүһеҙ, 3 йыл тәшкил иткән.[1]
1917 йылдан һуң мәғариф системаһы үҙгәргән. Уҡыу йорттары национализацияланған (хосуси милекте дәүләт милкенә күсереү) һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты (Наркомпрос) ҡарамағына бирелгән. Мәктәп сиркәүҙән айырылған, үле телдәрҙе (боронғо славян, латин) уҡытыу, баһа ҡуйыу, имтихандар туҡтатылған.
Грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса Бөтөн башҡорт ғәҙәттән тыш комиссияһы 1921 йылда «Бөтә грамоталы халыҡты грамотаһыҙҙарҙы уҡытыуға мәжбүри йәлеп итеү тураһында» ҡарар ҡабул иткән. Башҡорт, татар, сыуаш телдәрендә ликбез пункттары асылған, һәм уларҙа 1922/23-1927/28 уҡыу йылдары дауамында 173 мең кеше грамотаға өйрәтелгән. 20 быуаттың 60-сы йылдары уртаһына грамотаһыҙлыҡты тулыһынса бөтөрә алғандар.
20-се йылдар аҙағында башҡорт һәм татар яҙмаһы ғәрәп теленән латин графикаһына — «яңалиф»ҡа күсерелгән. 30-сы йылдарҙа латин графикаһына күсеүҙән баш тартҡандар. БАССР Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 23 ноябрь Указы менән башҡорт яҙмаһы латиницанан кириллицаға күсерелгән. 1940—1942 йылдарҙа мәктәптәрҙә яңы алфавит буйынса уҡытыу индерелгән.
1940-сы йылдарҙа ҡалаларҙа, хеҙмәт дәрестәре индереп, 7-йыллыҡ мәжбүри уҡытыу башланған. Уҡытыу башҡорт, рус, татар, сыуаш, мари һәм удмурт телдәрендә алып барылған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында БАССР-ҙа дөйөм белем бирпеү мәктәптәре, 58 училище һәм техникумдар ауыр шарттарҙа эшләгәндәр, һәм уларҙа 16 мең кеше уҡыған. Башҡортостанда илдең көнбайыш райондарынан эвакуациялаған юғары уҡыу йорттары (вуз) үҙ эштәрен дауам иткән. Өфөлә Ленин орденлы 1-се Мәскәү медицина институты, һуңғараҡ базаһында Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты барлыҡҡа килгән Рыбинский авиация институты, И. Н. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институттары булған. Стәрлетамаҡта — Мәскәү китапхана институты. Бөрөлә — Орёл педагогия институты.
1945—1946 уҡыу йылы башына республика вуздарында 6,1 мең кеше уҡыған, был һуғышҡа саҡлы булғандан ике тапҡырға яҡыныраҡ[2].
1919 йылда тәүге балалар баҡсалары барлыҡҡа килгән. 30-сы йылдарҙа балалар баҡсаһына бәйлеләр 0,4 % ҡына тәшкил иткән.
1960-сы йылдарҙа БАССР-ҙың 7 юғары уҡыу йортонда студенттар һаны 16,7 мең кеше булған. СССР Министрҙар Советының 1957 йылдың 20 июлендә ҡабул ителгән Ҡарары буйынса Өфө педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты тип үҙгәртелгән. Яңы вуздар асылған: 1967 йылда — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, 1968 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы. Башҡортостан Республикаһы Конституцияһында түләүһеҙ дөйөм төп белем биреү нығытылған.
90-сы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында милли мәктәпте тергеҙеү буйынса республика программаһы ҡабул ителгән.
90-сы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында 2 хәрби юғары уҡыу йорто (вуз) асылған — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбе (1987), Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы (1983), 4 вуз университет итеп үҙгәртелә: Өфө дәүләт авиация техник университеты (1992) һәм Өфө дәүләт нефть техни университеты (1993), Башҡорт дәүләт аграр университеты (1993) һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты (1995). 1994 йылдан УфМТИ үҙ аллы Өфө технологик сервис институты булараҡ эшләй. 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендә Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы булдырылған.
Хәҙерге ваҡытта республика вуздары бакалаврҙар һәм магистрҙар әҙерләүгә күсәләр.
Мәғариф хәҙерге осорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәктәпкәсә белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында 2013 йылда 1 йәштән 6 йәшкә саҡлы 194 мең бала уҡыған 1644 мәктәпкәсә йәштәге балаларға белем биреү учреждениеһы эшләй.
Мәктәпкәсә йәштәге белем биреү учреждениеларында (ДОУ) 17 меңдән артыҡ педагогик хеҙмәткәр эшләй.
Дөйөм белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2012—2013 уҡыу йылында Башҡортостан Республикаһында барыһы 1587 дөйөм белем биреү мәктәптәре һәм мәктәп-интернаттары эшләгән, шулар араһында 83 гимназия, 58 лицей, 3 кадет учреждениеһы (9,1 %). Мәктәптәрҙә 96 меңдән артыҡ кеше уҡый.
100 һәләтле уҡыусы Башҡортостан Республикаһы Башлығының стипендияһына лайыҡ.
Башҡортостан Республикаһында 14 туған тел өйрәнелә. 41 % артыҡ дөйөм белем биреү учреждениелары милли мәктәптәр.
2011—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дөйөм белем биреү системаһын үҫтереүгә 4694, 4 млн һум аҡса бүленгән.
2013 йылда мәктәптәрҙә педагогик хеҙмәткәрҙәренең уртаса эш хаҡы 23078,2 һум; мәктәпкәсә йәштәге белем биреү учреждениелары педагогик хеҙмәткәрҙәренең — 17739,9 һум; өҫтәмә белем биреү учреждениеларының педагогик хеҙмәткәрҙәренең — 13229,4 һум; етем балаларға һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларға белем биргән һәм социаль ярҙам күрһәткән ойошмаларҙың педагогик хеҙмәткәрҙәренең — 17262,1 һум; башланғыс һөнәри белем биреү (НПО), урта һөнәри белем биреү (СПО) учреждениелары преподавателдәренең һәм производство уҡытыуы мастерҙарының эш хаҡы — 16486,3 һум тәшкил итте.
Профессиональ (һөнәри) белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында 10 дәүләт юғары уҡыу йорто (вуз), 17 вуз филиалы, шулай уҡ үҙ аллы 3 дәүләттеке булмаған һәм дәүләттеке булмаған 8 вуз филиалы булған; һәм уларҙа 153 мең студент уҡыған.
Урта профессиональ белем биреү системаһында 75 дәүләт колледжы һәм техникумы бар, уларҙа 68 меңдән артыҡ студент шөғөлләнә. (Рәсәй Федераль округтары араһында 2 урын).
Башҡортостан Республикаһының 85 башланғыс профессиональ белем биреү учреждениеларында 25,9 мең кеше уҡый.
Башҡортостан Республикаһында башланғыс профессиональ белем биреүгә (НПО) 200 млн һум аҡса бүленгән. 2011 йылдың 1 сентябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте башланғыс профессиональ белем биреү уҡыу йорттарының 30 уҡыусыһына тәғәйенләнгән 750 һум айлыҡ стипендия биреү ҡарары ҡабул иткән.
Махсус белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында 37 махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү учреждениеһы эшләй, уларҙа 4,5 меңгә яҡын бала тәрбиәләнә (2628 инвалид бала)
Мәғарифты кадрҙар менән тәьмин итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы мәғәариф системаһында барыһы 42353 педагогик хеҙмәткәр, шуларҙан 38286 уҡытыусы эшләй.
Башҡортостан Республикаһы мәғариф системаһына кадрҙар әҙерләүҙе 2 юғары уҡыу йорто(вуз) — Башҡорт дәүләт университеты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты (Стәрлетамаҡ һәм Бөрө дәүләт педагогия академиялары Башҡорт дәүләт университеты составына филиал булараҡ индерелде) һәм 1 мәскәү вузы филиалы, педагогик профилле урта профессиональ белемле белгестәр әҙерләүсе 15 колледж тормошҡа ашыра.
2012 йылда урта һәм юғары педагогик белемле 2771 белгес әҙерләп сығарылған.
Баҫмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында Учительская газета.[3]
Педагогический журнал[4]
Башҡортостанда сығыусы «Башҡортостан уҡытыусыһы» педагогик журналы[5]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аминов Т. М. История профессионального образования в Башкирии. Начало XVII века до 1917 года / Т. М. Аминов. — М.: Наука, 2006. — 346 с.
Аминов Т. М. Педагогическое образование в Башкирии и на Южном Урале в дореволюционный период / Т. М. Аминов // История образования в южно-уральском регионе Башкортостана: Коллективная монография. — Уфа: Издательство БИПКРО, 1996. — С. 44-54 (0,7 л.л.).
Ергин Ю. В. Уфимский учительский институт (1909—1919) // Вестник Башкирского университета. — 2003. — № 1. — С. 99 — 108.
Ергин Ю. В. У истоков университетского образования. Очерки о предыстории Башкирского государственного университета. — Уфа: РИО БашГУ, 2004.
Развитие школьного образования Республики Башкортостан в XX веке. Уфа, 2001;
Алмаев Р. З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 235
СЕМЁНОВ Николай Николаевич (3.4.1896, Һарытау ҡ. — 25.9.1986, Мәскәү), физик, физик‑химик, йәмәғәт эшмәкәре. СССР ФА акад. (1932). Соц. Хеҙмәт Геройы (1966, 1976). Петроград ун‑тын тамамлаған (1917). 1957 й. алып Химия фәндәре бүлегенең акад.‑секретары, 1963—71 йй. СССР ФА вице‑президенты. Фәнни хеҙмәттәре молекуляр физиканы, электрон күренештәрҙе, химия физикаһын, химик кинетиканы, яныу теорияһын, металл комплекслы катализды, ҡаты өҫкө йөҙҙәрҙә пар конденсацияһын, электрон бәрелеш һ.б. күренештәр тәьҫиренән тоҙ парҙары ионлашыуын, диэлектриктың электр тишеүҙәрен тикшереүгә һәм уның йылылыҡ теорияһын эшләүгә арналған. С. тарафынан газ ҡатышмаларының йылылыҡ шартлауы теорияһы уйлап табыла; ялҡындың таралыуы, шартлаусан матдәләрҙең детонацияһы һәм яныуы т‑да тәғлимәт һ.б. эшләнә; тармаҡланған сылбырлы реакциялар, сылбырлы тоҡаныу күренеше асыла һәм сылбырлы реакцияларҙың дөйөм һанса теорияһы булдырыла; полимолекуляр адсорбцион ҡатламдарҙа, йоҡа плёнкаларҙа ионлы‑гетероген катализ асыла һәм ирекле валентлыҡ төшөнсәһе роле артабан үҫтерелә. Башҡортостанда С. инициативаһы м‑н 1967 й. СССР ФА БФ эшмәкәрлеге яңынан тергеҙелә, 1969 й. БДУ‑ла химик кинетика каф. асыла. 1960—63 йй. “Белем” Бөтә Союз йәмғиәте идараһы рәйесе. СССР ЮС‑ының 5—7‑се саҡырылыш депутаты. Нобель (1956), Ленин (1976), СССР‑ҙың Дәүләт (1941, 1949) пр. лауреаты.
Х е ҙ м.: Цепные реакции. Л., 1934; О некоторых проблемах химической кинетики и реакционной способности. М., 1958; Наука и общество. М.,1981.
Е.Т.Денисов
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 285
ПОПУЛЯЦИЯЛАР БИОЛОГИЯҺЫ, популяцияларҙың йәшәйеш законлыҡтарын өйрәнә. П.б. формалашыуы генетиканың һәм эволюцияның синтетик теорияһы үҫеше м‑н бәйле. Башҡортостанда П.б. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 90‑сы йй. башлана. Биология институтында юғалып барған дарыу үҫемлектәренең, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәренең популяциялар структураһы (Н.В.Маслова, А.Ә.Мулдашев), үҫемлектәр составында биологик актив матдәләрҙең булыу законлыҡтары (Н.И.Фёдоров), техноген ландшафтарҙа ағас үҫемлектәрҙең экологияһы (А.Ю.Кулагин), Ботаника баҡса‑институтында — ағас үҫемлектәрҙең популяциялар генетикаһы (В.П.Путенихин, Н.В. Старова, З.Х.Шиһапов һ.б.), дарыу үләндәре һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре (Л.М.Абрамова) өйрәнелә. Биохимия һәм генетика институтында аутосом, митохондриаль һәм Y‑хромосомалы ДНК‑локустарҙың полиморфизмын анализлау нигеҙендә Евразия халыҡтарының генетик тарихы өйрәнелә, нәҫелдән килгән патологияларға бирешеүсәнлектең молекуляр‑генетик маркерҙарын эҙләү, ДНК‑диагностикалау ысулдарын эшләү өсөн бер нисә нәҫелдән килгән ауырыуҙың структур үҙенсәлектәрен анализлау (О.Е. Мостафина, Э.К. Хөснөтдинова, И.М.Һиҙиәтова һ.б.); башҡорт бал ҡортоноң генофондын һаҡлау, тергеҙеү һәм селекцион программаларҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында бал ҡортон популяцион-генетик тикшереү (А.Г.Николенко, Е.С.Салтыкова) алып барыла. Башҡорт дәүләт университетында, Биохимия һәм генетика ин‑тында — колорадо картуф ҡуңыҙының инсектицидтарға бирешмәүенең популяцион‑генетик законлыҡтары (Г.В.Беньковская, В.А. Вәхитов, Р.И.Ибраһимов), Аграр университетта ағас үҫемлектәрҙең урман барлыҡҡа килтергән төп тоҡомдарының һәм һирәк үҫемлектәрҙең популяциялар структураһы (Ю.Ә.Янбаев) өйрәнелә. БДУ‑ла һәм Сибай институтында үҫемлектәрҙең ресурс һәм һирәк төрҙәренең популяциялар экологияһы үҫешә (А.Р. Ишбирҙин, М.М.Ишморатова, Э.З. Муллабаева, И.В.Һөйөндөков һ.б.). Башҡорт ҡурсаулығы һәм Көньяҡ Урал ҡурсаулығында — флораның һирәк төрҙәренә (М.Ш.Барлыбаева, Т.В.Жирнова, М.И.Нәбиуллин һ.б.), Шүлгәнташ ҡурсаулығында солоҡ бал ҡорто популяцияларына мониторинг алып барыла (М.Н.Косарев, Ә.Я.Шәрипов).
Әҙәб.: Л и м б о р с к а я С.А., Х у с н у т д и н о в а Э.К., Б а л а н о в с к а я Е.В. Этногеномика и геногеография народов Восточной Европы. М., 2002; И ш м у р а т о в а М.М. Родиола иремельская на Южном Урале. М., 2006.
А.Р.Ишбирҙин, М.М.Ишморатова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Льюис Кэрроллдың «Алиса в стране чудес» тигән китабы башҡорт телендә «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» исеме аҫтында донъя күрҙе. Уны билдәле башҡорт яҙыусыһы Гүзәл Ситдиҡова тәржемә иткән.
Стилле итеп биҙәлгән китап (рәссамы Джон Тенниел) Американың Керролл Йәмғиәте менән берлектә бойомға ашырылған ҙур нәшриәт проектының бер өлөшө булып тора. Уны Ирландияла «Evertype» нәшриәте донъя халыҡтары телдәрендә баҫтырып сығарған.
«Миңә профессор, мөхәррир-консультант Виктор Яковлевич Фет был проектта ҡатнашырға тәҡдим итте. Ул ошо данлыҡлы әкиәтте бығаса тәржемә ителмәгән телдәрҙә нәшер итеү маҡсатында тәжрибәле лингвистар эҙләүен яҙғайны. Был ирекмәнлек нигеҙендә башҡарылған түләүһеҙ хеҙмәт булды», — тип аңлатты Гүзәл Ситдиҡова.
2015 йылда Йәмғиәт «Алиса» тураһындағы әкиәттең 174 телгә тәржемә ителеүенә арналған өс томлыҡ сығарған. Был инглиз телендә иң ныҡ тәржемә ителгән әҙәби текст. Башҡортсаға әйләндерелгән китап Гүзәл Ситдиҡованың үҙендә һәм яҙыусы бүләк иткән Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала бар. Уны интернет-магазиндарҙа ла алырға мөмкин, әммә хаҡы ҡиммәт кенә – 16 долларға самаһы тора. «Эш ҡыҫҡа-ҡыҫҡа тәнәфестәр менән барҙы, әммә мин унан ныҡ ҡәнәғәт ҡалдым: был хеҙмәт ысын-ысындан ижади булып сыҡты. Мин туған телемдә кәрәкле һүҙҙәрҙе, образдарҙы тапҡан һайын ҡабат-ҡабат ләззәт кисерҙем— башҡорт теле төп нөсхәнең иң нәзәкәтле бөгөлдәрен дә образлы, тапҡыр һәм мәргән итеп сағылдыра ала, — тип «Башинформ» агентлығы күҙәтеүсеһе менән уртаҡлашты Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы. — Әкиәтте донъяның төрлө телдәрендә нәшер итеү проектын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша алыуыма һәм мөхәррир-консультант В.Я. Фет етәкселегендә тәржемә итеүемә рәхмәтлемен. Минең өсөн был эш әҫәрҙе юғары кимәлдә тәржемә итеү мәктәбе булды. Ошо эш менән шөғөлләнеүсе коллективҡа һәм мин асыштары менән файҙаланған һөнәрҙәш-тәржемәселәргә ҙур рәхмәт».Башҡорт телендәге тәржемә Британия китапханаһы каталогына индерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 548
ВАКУУМЛЫ ИОНЛЫ-ПЛАЗМАЛЫ ТЕХНОЛОГИЯЛАР, төрлө материалдарҙан (металл, быяла, пластмасса һ.б.) яһалған деталдәрҙең өҫкө йөҙөн иондар шәлкемен, төрлө тығыҙлыҡтағы һәм энергиялы плазма ағымдарын файҙаланып вакуум ярҙамында эшкәртеү ысулдары йыйылмаһы. Өҫкө йөҙ ҡатламының химик составын үҙгәртеү (ионлы азотлау, ионлы-имплантациялы легирлау, ионлы ҡатырыу), дефекттарын бөтөрөү (быҫҡыусы разряд, иондар шәлкеме м‑н таҙартыу), өҫтөн ҡаплау өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда В.и.‑п.т. өлкәһендә тикшеренеүҙәр 20 б. 90‑сы йй. ӨДАТУ‑ла башлана (В.В.Будилов, В.С.Мухин, А.М.Смыслов һ.б.). Ионлы имплантация һәм быҫҡыусы разряд м‑н эшкәртеү — ӨМЭПБ‑ла газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен яһағанда, быҫҡыусы разряд м‑н эшкәртеү “Гидравлика” пр‑тиеһында тутыҡмай торған ҡоростан эшләнгән һығылмалы үткәргес торбаларҙың осондағы арматураларҙы етештергәндә һәм ӨАПБ‑ла тоҡандырыу шәмдәрен яһаған ваҡытта файҙаланыла. Шулай уҡ ҡара: Вакуум ҡулайламаһы.
Әҙәб.: Будилов В.В., Иванов В.Ю., Мухин В.С. Интегрированные вакуумные ионно-плазменные технологии обработки деталей газотурбинных двигателей: физические основы, моделирование и проектирование. 2-е изд., перераб. Уфа, 2004; Будилов В.В., Мухин В.С., Шехтман С.Р. Нанотехнологии обработки поверхности деталей на основе вакуумных ионно-плазменных методов: физические основы и технические решения. М., 2008.
В.В.Будилов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
РЕКТИФИКАЦИЯ (лат. rectus — тура, ябай һәм facio — эшләйем), шыйыҡ бинар йәки күп компонентлы ҡатышмаларҙы ҡайнау т‑раһы б‑са шыйыҡсаны парға һәм парҙарҙы конденсатҡа әйләндереп бүлеү ысулы. Азеотроплы (эреткес ҡатышмаға азеотроп ҡатышманың берәй компоненты м‑н айырыусы агент индереү), экстрактив (түбән осоусан яҡын т‑рала ҡайнаған компоненттарҙыңҡатышмаларын айырыу), молекуляр Р. (аҙ осоусан, термик тотороҡһоҙ матдәләрҙең күп баҫҡыслы юғары вакуумлы дистилляцияһы) айыралар. Айырылыусы шыйыҡсаларҙыңҡайнау т‑раһына ҡарап Р. атмосфера баҫымында (tҡайнау 30—350°С), атмосфера баҫымынан юғарыраҡ шарттарҙа (түбән ҡайнау т‑ралы шыйыҡсаларҙы бүлеү), вакуумда (юғары т‑рала ҡайнаған шыйыҡсаларҙың т‑раларын кәметер өсөн) өҙлөкһөҙ насадкалы йәки баҫҡыслы тәрилкәһымаҡ ректификация колонналарында үткәрәләр (ҡара: Масса алмаштырыу аппараттары), уларҙа ҡапма‑ҡаршы пар (өҫкә; түбән т‑рала ҡайнаған компоненттар м‑н байый) һәм шыйыҡса (аҫҡа; юғары т‑рала ҡайнаған компоненттар м‑н байый) ағымдарының күп тапҡыр контакты булдырыла. Ротор әйләнгәндә механик энергияны биргән ректификация колонналары (роторлы плёнкалы аппараттар), парлаусы секцияһы һәм айырым фракцияларҙы алыр өсөн ситке өлөштәре булған ҡатмарлы колонналары бар (мәҫ., углеводород газдарын айырыу һәм нефтте эшкәртеү, дизель яғыулығының 220—300°С т‑рала еңел һәм 280—350°С т‑рала ауыр фракцияларын, 350—380°C т‑рала атмосфера газойлен, 350—380°С т‑рала мазутты айырыу). Нефть эшкәртеүҙә, химия, нефть, кокс һәм урман химияһы, аҙыҡ‑түлек, фарм. сәнәғәтендә, төҫлөметаллургияла ҡулланалар. Башҡортостанда Р. бөтә нефть һәм газ эшкәртеү, химия з‑дтарының технологик схемаларына инә. 20 б. 50‑се йй. аҙ. Башҡ‑н нефть эшкәртеүҒТИ‑нда А.С.Эйгенсон етәкс. нефть фракцияларының Р. һөҙөмтәле схемаларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр башлана. 60‑сы йй. башында А.В.Берг, Р.Н.Илембәтова, М.Л. Креймер, Л.Б.Хоҙайҙатова тарафынан КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ы (ҡара: “Уфанефтехим”) м‑н берлектәбензинды ваҡ фракцияларға бүлеп ароматик углеводородтар алыр өсөн Р. схемаһы үҙләштерелә. Аныҡ Р. ҡулайламаларының типлаштырылған проекттарына керетелгән һәм илдең 10‑дан ашыу нефть эшкәртеү з‑дтарында индерелгән тәҡдимдәр бирелгән. ӨНИ‑лә А.А. Кондратьев етәкс. ҡатмарлы ҡатышмаларҙы фракциялауҙың иҫәпләү ысулдары, Б.К.Марушкин етәкс. ректификация колонналарын аныҡ иҫәпләү ысулдары өйрәнелә; Ғ.Ғ.Теләшев м‑н берлектә сәнәғәт ректификация тәрилкәләренеңһөҙөмтәлелеген билдәләү методикаһы эшләнә; М.З. Максименко тарафынан Яңы Өфө НЭЗ‑ы м‑н берлектәминераль майҙарҙы фенол ярҙамында таҙартыу һәм гудрондарҙы пропанлы асфальтһыҙлаштырыу өсөн экстракция колоннаһы эшләнә.
С.Ә.Әхмәтов
Тәрж. Ф.А.Ғималова
РЕКТИФИКАЦИЯ (лат. rectus — тура, ябай һәм facio — эшләйем), шыйыҡ бинар йәки күп компонентлы ҡатышмаларҙы ҡайнау т‑раһы б‑са шыйыҡсаны парға һәм парҙарҙы конденсатҡа әйләндереп бүлеү ысулы. Азеотроплы (эреткес ҡатышмаға азеотроп ҡатышманың берәй компоненты м‑н айырыусы агент индереү), экстрактив (түбән осоусан яҡын т‑рала ҡайнаған компоненттарҙыңҡатышмаларын айырыу), молекуляр Р. (аҙ осоусан, термик тотороҡһоҙ матдәләрҙең күп баҫҡыслы юғары вакуумлы дистилляцияһы) айыралар. Айырылыусы шыйыҡсаларҙыңҡайнау т‑раһына ҡарап Р. атмосфера баҫымында (tҡайнау 30—350°С), атмосфера баҫымынан юғарыраҡ шарттарҙа (түбән ҡайнау т‑ралы шыйыҡсаларҙы бүлеү), вакуумда (юғары т‑рала ҡайнаған шыйыҡсаларҙың т‑раларын кәметер өсөн) өҙлөкһөҙ насадкалы йәки баҫҡыслы тәрилкәһымаҡ ректификация колонналарында үткәрәләр (ҡара: Масса алмаштырыу аппараттары), уларҙа ҡапма‑ҡаршы пар (өҫкә; түбән т‑рала ҡайнаған компоненттар м‑н байый) һәм шыйыҡса (аҫҡа; юғары т‑рала ҡайнаған компоненттар м‑н байый) ағымдарының күп тапҡыр контакты булдырыла. Ротор әйләнгәндә механик энергияны биргән ректификация колонналары (роторлы плёнкалы аппараттар), парлаусы секцияһы һәм айырым фракцияларҙы алыр өсөн ситке өлөштәре булған ҡатмарлы колонналары бар (мәҫ., углеводород газдарын айырыу һәм нефтте эшкәртеү, дизель яғыулығының 220—300°С т‑рала еңел һәм 280—350°С т‑рала ауыр фракцияларын, 350—380°C т‑рала атмосфера газойлен, 350—380°С т‑рала мазутты айырыу). Нефть эшкәртеүҙә, химия, нефть, кокс һәм урман химияһы, аҙыҡ‑түлек, фарм. сәнәғәтендә, төҫлөметаллургияла ҡулланалар. Башҡортостанда Р. бөтә нефть һәм газ эшкәртеү, химия з‑дтарының технологик схемаларына инә. 20 б. 50‑се йй. аҙ. Башҡ‑н нефть эшкәртеүҒТИ‑нда А.С.Эйгенсон етәкс. нефть фракцияларының Р. һөҙөмтәле схемаларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр башлана. 60‑сы йй. башында А.В.Берг, Р.Н.Илембәтова, М.Л. Креймер, Л.Б.Хоҙайҙатова тарафынан КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ы (ҡара: “Уфанефтехим”) м‑н берлектәбензинды ваҡ фракцияларға бүлеп ароматик углеводородтар алыр өсөн Р. схемаһы үҙләштерелә. Аныҡ Р. ҡулайламаларының типлаштырылған проекттарына керетелгән һәм илдең 10‑дан ашыу нефть эшкәртеү з‑дтарында индерелгән тәҡдимдәр бирелгән. ӨНИ‑лә А.А. Кондратьев етәкс. ҡатмарлы ҡатышмаларҙы фракциялауҙың иҫәпләү ысулдары, Б.К.Марушкин етәкс. ректификация колонналарын аныҡ иҫәпләү ысулдары өйрәнелә; Ғ.Ғ.Теләшев м‑н берлектә сәнәғәт ректификация тәрилкәләренеңһөҙөмтәлелеген билдәләү методикаһы эшләнә; М.З. Максименко тарафынан Яңы Өфө НЭЗ‑ы м‑н берлектәминераль майҙарҙы фенол ярҙамында таҙартыу һәм гудрондарҙы пропанлы асфальтһыҙлаштырыу өсөн экстракция колоннаһы эшләнә. С.Ә.Әхмәтов Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Һаумы, мәктәп, белем усағы, Һағынып килдек һиңә беҙ тағы!
Ҡәҙерле дуҫтар! Кемдәр 2018 йылдың икенсе яртыһына яҙылмаған, улар йәйге каникулын «Йәншишмә»һеҙ үткәрҙе инде. Күңелһеҙ булғандыр әле, эйе бит? Гәзитебеҙгә яҙылырға бер ҡасан да һуң түгел. Әгәр ҙә 18 сентябргә тиклем өлгөрһәгеҙ, октябрь башынан «Йәншишмә» өйөгөҙгә килә башлаясаҡ. Әйҙәгеҙ, яңы уҡыу йылын бергәләп үткәрәйек! Гәзитебеҙҙең индекстары – П2765, П3371.
Зөһрә ҠОТЛОГИЛДИНА Алтын көҙҙөң тәүге көнө, Һаумы, һаумы, сентябрь! Ҡояш көлә, донъя көлә, Ниндәй матур иртә был!
Күгәрсен районындағы Мәҡсүт мәктәбенә беҙ ниндәйҙер бер тулҡынланыу менән аяҡ баҫтыҡ. Ни тиһәң дә, ошо төбәктә ул алдынғы белем усаҡтарынан һанала. Бында уҡыу-уҡытыу эшендә яңы технологияларҙы үҙләштереүгә, белем биреү системаһын яҡшыртыуға, электән йәшәп килгән матур традицияларҙы үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә.
Һәр ерҙә лә балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең йәйге ялын ойоштороуға, һаулығын нығытыуға ҙур иғтибар бирелә. Ял күңелле лә, файҙалы ла, фәһемле лә булырға тейеш. Тап шул маҡсат менән яңыраҡ Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбендә төрлө сараларҙа, олимпиада һәм конкурстарҙа әүҙем ҡатнашҡан һәләтле балалар өсөн «Аҡыллы каникулдар» лагеры ойошторолдо.
Был белем усағы Американың Колорадо штатында урынлашҡан. Унда уҡыу процесы бер нисә йылға һуҙылған мауыҡтырғыс мажараларҙы хәтерләтә. Математика, инглиз теле кеүек төп предметтар уҡытыла, әммә дәрестәр төрлө асыштар, экспедициялар рәүешендә уҙа.
Яратҡан гәзитемдә «Тарих яҙабыҙ» бәйгеһе бара, унда мин дә ҡатнашырға булдым әле. Әүлиә ҡәберлеге һәм Шифалы шишмә тураһында бик күп кешенән төрлө мәғлүмәттәр йыйып, «Шишмә – йәшәү сығанағы» темаһына фәнни-эҙләнеү эше яҙып һәм «Йәнгүзәл» театр берләшмәһе ағзалары менән бергәләп сценарий төҙөп, «Башҡортостан ынйылары» бәйгеһендә сығыш яһағайныҡ. Шуға ла был тема миңә таныш, гәзит уҡыусыларҙы ла …
Continue reading ‘Шифалының шифаһы’ »
Әле яңы ғына: «Алда – өс ай каникул!» – тип ялға таралышҡайныҡ. Оҙаҡ һымаҡ күренгәйне, ә ул һиҙҙермәй генә үтте лә китте. Быйылғы ялым башҡа йылдарға ҡарағанда күңелле ваҡиғаларға бай булды.
Быйылғы каникулым бигерәк тә үҙенсәлекле үтте. Уҡыуымда һынатмаған өсөн йәйҙең тәүге айында әсәйем Ҡырымдың диңгеҙ буйындағы лагерына юллама менән бүләкләне.
Йәйҙең иң матур хәтирәһе булып өлкән апайым Регинаның туйы иҫтә ҡалды. Ул Миәкә районы Шатмантамаҡ ауылына килен булып төштө. Беҙ бик күңелле итеп туйҙа ла йөрөп ҡайттыҡ. Регина апайым менән Марсель еҙнәйгә тигеҙ ғаилә тормошо, бәхет теләйем.


text:
- Подробности
- Просмотров: 437
ӨРӘК, башҡ. мифологияһында үҙ үлеме м‑н үлмәгән кешенең йәне, шәүләһе. Хөрәфәттәр б‑са, кешеләр үлгән йәки күмелгән урындарҙа йәшәй. Оҙон аҡ кейемдәге оҙон буйлы ябыҡ кеше ҡиәфәтендә һүрәтләнә. Ғәҙәттә төндә йөрөй, тауышһыҙ хәрәкәт итә. Күбеһенсә кеше үлтереүселәргә килә, ишек туҡылдатып, илап шом һала. Үлтереүсенең Ө. йөҙәтеүҙәренән күңел тыныслығын юғалтып, аҡылдан яҙыуы, үҙ‑үҙенә ҡул һалыуы ихтимал. Өрәк осраһа уны яман һүҙҙәр м‑н әрләп ҡыуырға кәрәк. Күп халыҡтарҙың мифологияһында бар.
Ф.Ғ.Хисамитдинова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Синоптиктар алдағы ял көндәренә һауа торошо тураһында хәбәр итте
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Башҡортостанда ял көндәре йылы һәм яуым-төшөмһөҙ була.
Рәсәй Гидрометеорология үҙәге фаразына ярашлы, Өфөлә 22 һәм 23 сентябрҙә аяҙлы-болотло һауа торошо көтөлә. Һауа 19-21 градусҡаса йылына, ел көнбайыштан һәм көньяҡтан, секундына өс метр. Төндә температура 6 градусҡа тиклем түбәнәйә. Яуым-төшөм көтөлмәй.
24 сентябрҙән йылы була, ләкин ҡыҫҡа ваҡытлы ямғырҙар фаразлана.
Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы, сентябрҙең икенсе декадаһында Башҡортостан биләмәһендә уртаса тәүлек һауа температураһының норманан ике градусҡа юғарыраҡ булыуы көтөлә.
http://www.bashinform.ru/news/1213666-v-bashkirii-v-vykhodnye-budet-teplo/


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
САРМАТТАР, б.э.т. 4 б. — б.э. 4 б. күсмә һинд‑иран ҡәбиләләре. Антик авторҙар (Геродот, Полибий, Псевдо‑Гиппократ, Полиен, Страбон, Тацит һ.б.) хеҙмәттәрендә телгә алына. Формалашыу өлкәһе Урал‑Волга буйы далалары булыуы ихтимал. С. үҫештең төрлө осорҙарында сығышы, теле б‑са халыҡтың төрлө төркөмдәрен (аргипейҙар, дайҙар, иирктар, исседондар һ.б.) берләштергән ҡатмарлы этно‑мәҙәни берекмә булған, һөҙөмтәлә С. һәм савроматтарға ҡарата ш. уҡ “Урал‑Волга буйы иртә күскенселәре” тигән термин ҡулланыла. Б.э.т. 3—2 бб. алып С. бер өлөшө (роксоландар) — Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы, ҡалған өлөшө (аорстар, сирактар) Кавказ буйы далаларындағы терр‑яны биләй. Б.э.т. 2 б. аҙ. С. скифтар м‑н берлектә Боспор батшалығына ҡаршы һуғыша, б.э.т. 1 б. Боронғо Рим м‑н һуғышта Понт батшаһы Митридат VI Евпаторҙың союздашы була. Б.э. 4 б. һундар тарафынан ҡыйратыла, бынан һуң С. бер өлөшө готтар һәм һундар м‑н бергә “Халыҡтарҙың бөйөк күсенеше” нә бәйле походтарҙа ҡатнаша, С. айырым төркөмдәре (аландар) Испанияға һәм Төньяҡ Африкаға барып етә. С. тормошонда хәрби походтар мөһим урын тотҡан. Күсмә малсылыҡ (ҡара: Күсмә тормош) хужалыҡтың нигеҙен тәшкил иткән. С. сәнғәтенә йәнлек стиле хас булған. Археологик ҡомартҡылар ҡурғанлы ҡәберлектәрҙән (ҡара: Сармат мәҙәниәте) тора, улар араһында “батша ҡурғандары”ның (ҡара: Переволочан ҡурғандары, Филипповка ҡурғандары, Яңы Кумак һ.б.) булыуы соц. һәм мөлкәт айырымлығын иҫбатлай.
Әҙәб.: Сармат мәҙәниәте мәҡ. ҡарағыҙ.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Алһыуланып бешһен сейәләр
Алһыуланып бешһен сейәләр
Ҡояшҡа үрелеп
Ҡыҙара сейәләр,
“Һеҙ – икәү, беҙ – икәү,
Пар килгән”, – тиәләр…
Йыр Яҙгөлдө ысынбарлыҡҡа ҡайтарҙы. Был хәл төш кенә, хәҙер уянам, барыһы ла яҡшы, тип үҙ-үҙен йыуатҡан ҡатын, алҡымынан матҡып алған кисерештәренә түҙмәй, илай башланы. Дөрөҫөрәге, күҙен йомоп ятты, ә күҙ йәштәре ҡабаҡ аҫтынан һарҡып сыҡты ла аҫҡа табан юл ярҙы.
Күңелдәге бушлыҡты һөйләп аңлатҡыһыҙ – бер аҙна элек кенә ул уҡшыуына, унитаз ҡосаҡлап ҡоҫоуына ҡыуана ине. «Ҡоҫтора, тимәк, үҫә бәләкәсем!» – ипләп кенә эсен һыйпай, наҙлы хистәргә бирелә, бил, түш тирәһенең һыҙлап ауыртыуын да оло рәхмәт менән ҡабул иткәйне. Төрлө еҫтән күңеле болғаныу, еңелсә башы әйләнеү ҙә Яҙгөл өсөн иң бәхетле миҙгелдәр булып тойолдо. Ә бына бөгөн Хоҙайҙан күпме һорап, илап, доғалар уҡып алған балаһын алдыртты.
… – Телефонығыҙ шылтырай, апай!
Салҡатан килеш илап ятҡан Яҙгөлдөң күҙ йәше туп-тура ағып төшөп ҡолағына тулған, ул хатта шәфҡәт туташының үҙенә өндәшкәнен дә ишетмәгән. Янына килеп, ҡатынды күҙәтеп тора икән уныһы. Йәш кенә булһа ла, пациенттың хәлен аңлай, күрәһең, ана бит, борсолоуы йөҙөнә сыҡҡан.
Баҡһаң, был йыр телефондан яңғырай икән. «…ҡыҙара сейәләр, һеҙ икәү, беҙ икәү…» Иренең үҙенә Сейәкәй тип өндәшкәнен бигерәк ярата шул Яҙгөл. Хатта телефондың рингтон көйөнә лә сейәләр тураһындағы йырҙы ҡуйып алды.
Баязит менән танышыуҙары әле лә хәтерҙә. Был иҫтәлекле йылда сейә ишелеп уңғайны. Август башына тиклем район үҙәгендә хеҙмәт практикаһында йөрөгән ҡыҙ, ауылға ҡайтып төшөү менән әхирәттәренә йүгерҙе: «Әйҙәгеҙ, Сейәлүҙәккә!»
– Уй-й, сейә менән донъя тулды бит! Хатта һалыр урын юҡ – компотын да яптым, ҡайнатмаһын да эшләнем, киптерҙем дә, – тиеште барыһы ла.
Яҙгөл ҡыҙҙарҙы өгөтләп ваҡыт уҙғарып торманы, биҙрәһен тотоп, яңғыҙы сыҡты ла китте. Нимә-нимә, ҡыҙҙағы ғорурлыҡ, атаһы әйтмешләй, тотош вагон һәм бер арба. Матурлығы балҡып торған ҡыҙҙы һауалы тип әйтмәҫһең, ә бына инәлткәндәргә бер ҡасан да баш эймәй. Күп егеттең төн йоҡоларын урлаған Яҙгөлдөң ҡыҙыулығы ла етерлек. Дуҫлашырға маташҡан, шаян һүҙ ҡушҡан егет йораттарының ауыҙын йомдора ла ҡуя. Сөм-ҡара күҙҙәре менән уҫал ҡараш ташлаһа, тегеләрҙең ҡыйыулығы шундуҡ юҡҡа сыға.
Сүпләнмә генә ҡалһа ла, эре-эре сейәләр көп-көрән булып бешкән, баҡса сортымы ни! Йыйған емеше ырағас, шунда уҡ күңеле күтәрелде ҡыҙҙың, үҙ алдына көйләй-көйләй сейәлеккә төпкә инә барҙы. Бер ваҡыт: «Ниндәй ҙу-ур сейә таптым икән тиһәм», – тигән тауышҡа терт итеп ҡалды. Ҡыҙ башын күтәреп ҡараны ла үҙ ғүмерендә тәү тапҡыр егет кешегә нисек яуап ҡайтарырға белмәй юғалып ҡалды. Быға тиклем төҫкә күркәм ир-атты осратҡаны юҡ түгел, бар. Ә бына ҡаршыһында баҫып торғандың күҙҙәре магнит кеүек үҙенә тарта, әйтерһең дә, Яҙгөл уны бик оҙаҡ эҙләгән, һағынып көткән. Бындай татлы тойғоно тәү тапҡыр татыған ҡыҙ егеттән күҙен алманы, ул да таныш булмаған гүзәлгә йотлоғоп ҡарай ине. Буйсан, күпереп торған ҡара бөҙрә сәсле, ап-аҡ тешле йылмайыуына килешеп торған аҡ футболкалы егет, ниһайәт, телгә килде:
– Ҡыҙыл күлдәгегеҙ күҙемә ҙур сейә булып күренде…
Шул ваҡыт Яҙгөлдөң аяғына ниндәйҙер һыуыҡ ҡағылып, шыуып үтте. Ул аҫҡа күҙ һалды ла, үҙ-үҙен белештермәй:
– Йылан! – тип әсе ҡысҡырып, егеткә ташланды. Тегеһе, шуны ғына көткәндәй, ҡыҙҙы күтәреп тә алды. Донъялағы иң ҡурҡҡан йән эйәһен күреп, тулып барған биҙрәһен дә онотто, таныш түгел егеттең ҡосағына килеп ингәнен аңламай ҙа ҡалды.
– Сеү, ҡурҡма, туҙбаш йылан ул. Уның бер зыяны ла юҡ, – тине егет аяҡ аҫтын ҡарағандан һуң. – Һинең тауышыңдан үҙенең ҡото алынды. Ана, һыпыртты, ҡойроғоноң осо ғына күренеп ҡалды.
Ә үҙе ҡыҙҙы ебәрергә ашыҡманы – бындай хәлдәрҙе кинола ғына күргән, әлегәсә мөхәббәт тигәндәренә көлөп ҡараған Яҙгөлгә лә егеттең көслө ҡулдарында шул тиклем рәхәт ине. Әйтерһең дә, уның устары мускулдары ташып торған беләктәрҙең һәр күҙәнәген, йөрәк тибешен тоя…
– Ҡәйнеш! Әллә аҙаштың инде? – тип берәүҙең һөрәнләгәне ишетелмәһә, был илаһи мәл күпме һуҙылыр ине икән.
– Төшөр, төшөрөгөҙ, – Яҙгөлдөң тауышы ҡалтыранып сыҡты. Егет ҡыҙҙы һаҡ ҡына аяғына баҫтырҙы. Яҙгөл, сейә шырлығынан сығыу юлын эҙләгәндәй, уңлы-һуллы ҡаранып ҡуйҙы.
– Әйҙә, сығырға ярҙамлашам, – эйелеп ҡыҙҙың түгелеп ятҡан биҙрәһен алды һәм үҙенең һауытындағы емештәрҙе ҡойҙо егет. – Мин Баязит булам. Ә һиңә үҙемсә исем ҡуштым да инде – Сейәкәй.
… Эсенең түҙеп торғоһоҙ итеп ауыртыуына сыҙарға тырыша – етмәһә, ауыр итеп боҙ һалдылар. Хәлһеҙ ҡулдары менән уны этеп төшөрөргә маташыуы бушҡа булды, табип кире ҡуйҙы: «Тағы бер аҙ түҙегеҙ, операциянан һуң боҙ ярҙамында аналыҡ тартылырға тейеш». Телефон йырлай-йырлай шымып ҡалды, Яҙгөлдө каталка менән ҡайҙалыр алып киттеләр. Бер палатаға килеп инделәр, буғай, уны аҫтындағы йәймәһе менән ҡуша һаҡ ҡына карауатҡа күсереп һалдылар. Ә ҡатын күҙен йомған килеш ята бирҙе. Ул үҙенең тормошондағы иң бәхетле хәтирәләрен барлай ине.
Сейәлектә осрашҡанда Баязит уның кем, ҡайҙан булыуы хаҡында һораны, үҙе тураһында ла һөйләне. Баҡһаң, егет Яҙгөлдәрҙең ауылына килен булып төшкән бер туған апаһына ҡунаҡҡа килгән, еҙнәһенә бесән эшләшеп йөрөүе икән. Шуныһы ҡыҙыҡ, егет менән ҡыҙ Өфөлә бер юғары уҡыу йортонда, тик төрлө факультетта уҡый булып сыҡты. Быға тиклем күпме ваҡыт бер үк бинала белем алып, бер майҙанға күңел асырға йөрөгән булһалар ҙа, уларға тәү тапҡыр сейә шырлығында күрешергә яҙған икән. Күптәнге таныштар кеүек аралашҡан йәштәр был хаҡта көлөшөп алды, Баязит ҡыҙҙың биҙрәһен тултырырға ярҙам итте.
– Бөгөн кискә күрешәйек, ә, Сейәкәй?
Тегеһе ризалығын белдереп баш ҡаҡты ла, оялышынан ҡолаҡ остарына тиклем ҡыҙарҙы. Кем-кем, Яҙгөл егет менән осрашыуға ризалашһын әле!
Яландан Баязит еҙнәһенең машинаһында ҡыҙҙы ауылға еткереп ҡуйҙы. Әллә ни артыҡ хәбәр ҙә һөйләмәне, ул да тулҡынлана ине, күрәһең. Машинаны ауыл осонда туҡтатты ла, төшөп ҡалды Яҙгөл. Сығыр алдынан: «Кискә мине ошонда көт, йәме», – тип оялсан ғына йылмайҙы. Егет тә яуапһыҙ ҡалманы: «Мин һине ҡайҙа булһа ла көтөргә риза, тик кил генә».
Ана шулай башланып китте ике йәш йөрәктең мөхәббәт тарихы. Бер йыл күрешеп йөрөнө лә, туй яһаны йәштәр. Студент ятағындағы бер бүлмәлә тора башланылар. Диплом алмайынса, балаға уҙмаҫҡа, тип килеште тәүҙә ир менән ҡатын. Артабан икеһе лә аспирантураға уҡырға инде. Тора-бара һаҡланмаһа ла, ҡатын ниңәлер ауырға ҡала алманы. Иң йәш фән кандидаты булырға тигән маҡсат ҡуйған Яҙгөл тәүҙә бигүк борсолманы. Хоҙай ҡасан бәпес бирергә үҙе беләлер әле, ваҡыты етмәгәндер, тип фекер йөрөттө. Ире лә, яҡшы белгес булараҡ, хеҙмәт карьераһын уңышлы башланы, етәкселәрҙең өмөтөн аҡлау өсөн башкөллө эшкә сумды.
Тик атай-әсәй, ҡайны-ҡәйнә янына ҡайтҡан һайын, улар ейән тураһында һүҙ ҡуҙғатты. Өйләнешеүегеҙгә нисәмә йыл үтте, ни эшләп балағыҙ юҡ, тип туранан-тура һоранылар. Үҙҙәре атай-әсәй булған таныш-тоноштар, дуҫ-иштәр ҙә осрашҡан һайын аҡыл һатырға онотманы:
– Балалы тормош бөтөнләй башҡа бит ул, быға тиклем нисек балаһыҙ йәшәлгән икән. Бына күрерһегеҙ әле бәпестең ни тиклем ҡәҙерле булыуын, тик оҙаҡлатмағыҙ!
– Әйҙә, бер-бер артлы тап, наверстай упущенное, – тине балалы әхирәттәре, үҙҙәрен тәжрибәле әсә итеп күрһәтеп. – Етмәһә, ике бала өсөн «әсәлек капиталы» бирәләр!
Тәүҙәрәк шаяртыуға борһалар, тора-бара Яҙгөл менән Баязит бала темаһына һөйләшеүҙәрҙе ауыр ҡабул итә башланы. Ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы юлын тапай торғас, хроник ауырыуҙар арҡаһында йөккә уҙа алмайһығыҙ, тигән диагноз ҡуйҙылар ҡатынға. Яҙгөл тәүге курста белем алғанда һыуыҡ тейҙереп ай буйы ауырығайны, сырхауын аяҡ өҫтө үткәрҙе. Сессия мәле булғанлыҡтан, табиптарға мөрәжәғәт итмәне. Шуның касафаты – цистит арҡаһында һаулығы мөшкөлләнгән. Сир аналыҡ көпшәһенә күсеп, ваҡытында дауаланмағанға күрә хроник ауырыуға әйләнгән.
Тик айҙар буйы дауаланыу курстары, услап-услап дарыу йотоу үҙенең һөҙөмтәһен бирмәне. Артабан ниндәй генә тикшерелеү үтмәне ҡатын, йөрөмәгән им-томсоһо ҡалманы.
Л. ҒӘЛИМЙӘНОВА.
(Дауамы бар).
Бала булмаһа, тик ҡатынға ғәйеп өйәләр.
– Түлһеҙ булып сыҡты Яҙгөл! – тип тел шартлатты дуҫ булып, ә үҙҙәре был парҙың яҡшы фатир алыуына эстән көнләшеп йөрөүселәр.
Баязит та, бер аҙ ҡаршылашҡандан һуң, тикшеренеүгә ризалашты – ирҙең барыһы ла яҡшы, тине табиптар.
– Кейәүгә бармаҫ элек аборт яһатҡандыр әле! Йәшлек йылдары шанлы үткән ҡатындарҙың балаһы булмай, ғәҙәттә! Ә үҙе ҡайһылай тәртипле, өлгөлө булып ҡылана, уҡымышлы, етмәһә! – заманында һөнәри курстарҙы ла тамамлай алмаған, йыл һайын бала тапҡан килендәше Яҙгөлдө яйы сыҡҡан һайын кәмһетергә тырышты.
Ир менән ҡатындың дуҫтары, тиң-тоштары араһында упҡын хасил була барҙы, ҡунаҡҡа йөрөүҙе лә туҡтаттылар. Ҡайҙа барһаң да, шул бер тема күтәрелә. Балалы йорттан аңҡыған, зиһендәрҙе иҫерткән татлы бала еҫенән аҡылдан яҙыр хәлгә етә Яҙгөл. «Хоҙайым, ни эшләп мин?! Ни өсөн тап мине әсә булыу бәхетенән мәхрүм иттең? Ниндәй ауыр гонаһтар ҡылдым, ниндәй ғәйептәрем өсөн?» – түлһеҙлек ҡатындың иң ауыртҡан еренә әйләнде. Йөклө ҡатынды осратһа, бүлтәйеп сыҡҡан ҡорһағынан күҙен ала алмай, йәш бала күрһә, урлап алып ҡасырҙай була.
Балаһыҙлыҡ бәғерен өткән ҡатындар ЭКО ярҙам итер, тип ышана. Аптыраған- йөҙәгәндәр, батып барыусы һаламға йәбешкән кеүек, экстракорпораль аталандырыу юлына ризалаша. Яҙгөл менән Баязит та, үҙ-ара килешеп, шәхси клиникаға килде. Бының өсөн кредит та алынды. Табиптарҙың, тәбиғи юл менән ауырға ҡалыу өсөн бер ни ҡамасауламай, тағы бер аҙ көтөгөҙ, тиеүҙәренә ҡарамаҫтан, ҡатын уйынан баш тартманы. Сөнки ЭКО яһатһа, бала табасағына шиге юҡ ине. Барыһы ла яҡшы, анализдары һәйбәт булды, тәүге тапҡырҙан уҡ ҡатындың ауырға ҡалғанын белгәс, парҙың шатланыуы!
…–Оҙаҡ көткәнме икән?
Яҙгөл һиҫкәнеп күҙен асып ебәрһә, бер - нисә ҡатын уның өҫтөнә эйелеп баҫҡан. Төрлө йәштәге үҙҙәре, күренеп тора. Йәлләүле ҡарашын төбәгән палаталаштарына:
– Һигеҙ йыл... Ауырым үҫеүҙән туҡтаны… Таҙарттылар…– тип әйтә алды иңрәү ҡатыш.
– Күпмелек ине һуң?
– Ун ике аҙналыҡ…
«Эхх…», –ҡатындарҙың береһе ауыр итеп көрһөнөп ҡуйҙы. Икенсеһе пластик стаканды һаҡ ҡына ауыҙына терәне: «Мә, эс, һыуһының ҡанһын».
Сабыйын юғалтыуын һис тә аңларға теләмәгән Яҙгөл эсен тотоп оҙаҡ ятты. Тирә-йүндәгеләрҙең шым ғына аралашыуҙарынан бында барыһы ла бала таба алмаған ҡатындар икәне аңлашыла. Һөйләгәндәре лапароскопия, эндометриоз, ЭКО, ИКСИ – үҙәккә үтерлек таныш һүҙҙәр.
–Юҡ, тинем бит! Ышанмайым мин һеҙгә! Мин балам буласаҡ, ишетәһегеҙме, бу-ла-саҡ! –атылып килеп ингән берәү, карауат ситенә эләгеп, һөрлөгөп китте. – Мин бер нәмәне лә киҫтерергә уйламайым! Һеҙ алдашаһығыҙ, ы-шан-ма-йым!
–Нимә булды, сеү, тыныслан! – палатағылар истерикаға бирелеүсене тыйырға тырышты.
–Тәүҙә, бер аналыҡ көпшәһен ҡырҡырға кәрәк, тинеләр. Ә хәҙер икеһен дә, тиҙәр, улар ныҡ ялҡынһынған, имеш! Икеһен дә алдырып, нисек балаға уҙырға тейеш кеше?! Көпшәләре булмаһа, был ЭКО-ға ризалашыр ҙа һеҙгә аҡса түләр, тип көтәһегеҙме? Күралмайым һеҙҙе, башҡаса бында эҙем дә булмаясаҡ! – ярһыған ҡатын үкһеп иларға тотондо. Уның артынан табип үҙе килеп инде: «Аҡсанан бигерәк һаулығығыҙ тураһында һүҙ бара. Үкенескә күрә, һеҙҙә сактосальпинкстың ауыр формаһы, тиҙ арала операция талап ителә. Уны бюджет ойошмаһында бушлай ҙа эшләйҙәр». Күмәкләп тынысландырҙылар, буғай, һулҡылдап илаған тауыш тынып ҡалды.
Күпмелер ваҡыттан һуң, Яҙгөл яңынан күҙҙәрен асты. Янына һары сәсле ҡатын килеп мендәрен төҙәтте, маңлайына ҡулын һалып ҡараны. Төптә, тәҙрә янындағы карауатта ятҡан килеш барыһын да хәлһеҙ генә күҙҙән үткәрҙе: үҙе менән дүрт ҡатын икән, береһе ҡарашын билдәһеҙлеккә төбәп, онотолған хәлдә ултыра. Күрәһең, яңыраҡ уны йыуатҡандар.
–Сәй ҡуйып ебәрәйек, шәкәрле итеп эсеп алһаң, хәл инеп китер! – һарыҡай электр сәйнүген тоҡандырып ебәрҙе. – Коридорҙағы кулерҙан һыу бигерәк тәмле, сәйен дә эсеп туйғыһыҙ!
Сәй янында ҡатындар бер-береһенә тартылып, асылып һөйләшә башланы. Яҙгөл карауаттан тороуҙан ҡырҡа баш тартты.
–Мин бынан ҡайтырға хәл иттем, – тине Римма, күҙ йәштәрен йотоп. – Көпшәләремде алдыртыу өсөн үҙемдең гинекологыма барасаҡмын. Артабан аҡса йыйып йәки кредит алып ЭКО-ға килермен. Спайкалы көпшәләр менән ЭКО-ға алмаясаҡтар, тиҙәр бит. Эй, ҡыҙҙар! Ошо көнгәсә, утыҙ биш йәшемә еткәнсе, үҙем булдыра алырмын, тип хыялланып йөрөнөм. Һуңғы шәмем һүнде…
–Бер ҡасан да башыңды эймә! Үҙеңде ҡороған, ҡыҫыр ағас тип хис итерһең, бирешмә. Мин тыуасаҡ балам өсөн тауҙар аҡтарырға әҙер! – Һарыҡай Мария осло маникюрлы бармаҡтарын тырпайтып, ниҙер эләктереп алғандай хәрәкәт яһаны. – Был юлы дүртенсе тапҡыр ЭКО-ға килдем, быға тиклем ике ауырым үҫеүҙән туҡтаны. Өсөнсө тапҡырҙан бер түгел ике эмбрион нығынып, үҫеп киткәйне. Табыу ваҡыты етте тигәндә, ауыҙ вирусы инфекцияһын йоҡтороп ҡаты сирләп киттем. Тән температураһы 40-тан төшмәне, тиҙ арала кесарев ярыуы яһанылар. Ул көндө донъяла минән дә бәхетле кеше юҡ ине. Тик бер нисә тәүлектән ҡыҙым да, малайым да бер-бер артлы үлде. Минән күсеп өлгөргән инфекция йән киҫәккәйҙәремде аяманы. Ҡайғымдан аҡылдан яҙмаҫ өсөн үҙ-үҙемде ҡулға алыу еңел булманы, йыл ярым уҙғас, тағы килдем. Беләһеңме ни өсөн? Сөнки минең ышаныс шәмдәлдәре һүнмәгән, килеп сыҡмаһа, суррогат әсә хеҙмәтенә лә мөрәжәғәт итәсәкмен!
Шул саҡ берәү палата ишегенә башын тыҡты:
–Ҡыҙҙар-йондоҙҙар, һеҙҙә ноутбукка заряд яйланмаһы юҡмы?– тип һораны ҡырҡ йәштәр самаһындағы ҡатын.
–Юҡ! –Юлиә барыһынан да алдараҡ ҡәтғи итеп яуап ҡайтарҙы. Палата ишеге ябылғас, нәфрәтләнеп, йән асыуы менән дауам итте: «Был ҡатындың 16 йәшлек ҡыҙы бар. Ә икенсеһен табырға теләмәй, ҡат-ҡат абортҡа барған. Хәҙер ЭКО - ға килгән. Фатирыбыҙ бар, донъябыҙ етеш, тағы бала кәрәк, мотлаҡ ул тыуһын ине, ти. Минең бер генә бөртөк балам булһа, Хоҙайға рәхмәт уҡып туя алмаҫ инем. Кемдер бала таба алмай түлһеҙлектән яфалана, ә икенселәре бала табыу бәхетенә эйә булып та, унан баш тарта, бәпесен йәшәүҙән, яҡты донъяны күреүҙән мәхрүм итә. Үкенәм, тип илаған була, етмәһә».
Юлиә үҙе утыҙға ла етмәгән. Табиптар, теге-был ауырыуын табып, бер-бер артлы дауалау курстарын билдәләгән. Төрлө дарыуҙан һуң ҡалҡан биҙе эшмәкәрлеге боҙолған, ә гормондар өҙөклөгө түлһеҙлеккә килтергән. Үҙе лә, ире лә зарығып бала теләй, табиптар хөкөмөн көтә – ә улары әлегә бер ни ҙә вәғәҙә итмәй.
–Минеңсә, йәшәүҙе Хоҙай Тәғәлә генә бүләк итә. ЭКО – ул мотлаҡ ауырға ҡалып, имен-аман ҡарыныңда йөрөтөп, һау бала табасаҡһың, тигән һүҙ түгел. Хет ун тапҡыр яһат, Хоҙай бирмәһә бирмәй ҙә ҡуя. Был юлы ул миңә мотлаҡ әсә булыу бәхетен бүләк итер, тәүфиҡлы, оҙон ғүмерле бала бирер, тип ышанам, – яҙмыштың ауыр һынауҙарын еңеп сыҡҡан, фәлсәфәүи фекер йөрөткән Марияны рух йәшәтә. – Бөгөн тәүге баланы табыуҙың уртаса йәше 30 - 35, ҡатындар 45 - 47 йәштә лә таба. Миңә 44 йәш, уҙып барған поездың һуңғы вагонына нисек булһа ла өлгөрөргә тырышам. Барыһы ла Хоҙай ҡулында…
Ҡатындарҙы өнһөҙ генә тыңлаған Яҙгөл ойоп киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Уның янына ап-аҡ кейемле Сәлимә өләсәһе килеп ултырҙы. Заманында кендек әбейе булған ҡатын үҙ ғүмерендә кешеләрҙән бик күп рәхмәт һүҙен ишеткән. Үҙенән күҙ яуын алырлыҡ сафлыҡ бөркөлә, күрәһең, йәне ожмахталыр. Йөҙәрләгән сабыйға донъяға килергә ярҙам иткән изге күңелле, иманлы, әҙәпле, абруйлы әбей ине. Әйтерһең дә, бәләкәй Яҙгөлдө һөйөп туймаған өләсәһенең йылыһы килеп бәрелгәндәй булды. Аһ, ҡайҙа ҡалды ул ғәмһеҙ баласаҡ! Иркәле, наҙлы, бер ҡайғыһыҙ саҡ!
–Сейәләр быйыл ҡыҫыр ҡалды тип, борсолма, ҡыҙым! Таҡ һанлы йылда мотлаҡ сәскә атыр, емеше менән ҡыуандырыр! Ҡайғырма, балаҡайым! – бер - нисә секундлыҡ ҡына әллә өн, әллә төш булды. Өләсәһе уны үҙе аралап йөрөй икән дә! Нимә тине шул, сейәләр ҡыҫыр ҡалды? Таҡ һанлы йылда емеш бирер?
Яҙгөл, палаталаштарының әңгәмәһен онотоп, тәрән уйға батты. Ҡыуанысынан тыны ҡыҫылды, сейәләр, тип уның үҙен әйтте түгелме? Таҡ тигәнен нисек аңларға? Быйыл таҡ һанлы йыл, әллә?.. Баязит менән бергә тороуҙарына быйыл 8 йыл, киләһе йыл, тимәк? Бәлки?
«Рәхмәт, ҡәҙерлем, рәхмәт, өләсәйгенәм!» –ҡатын үҙендә оло өмөт сатҡыһы уяныуын, еңеллек тойҙо, тын алыуы иркенәйҙе. Әйтерһең дә, Яҙгөл терелде, уға йән инде:
– Миңә лә сәй яһағыҙ, зинһар? – тип тороп ултырҙы ул.
Л. ҒӘЛИМЙӘНОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 503
ГНЕЙС (нем. Gneis), метаморфик тау тоҡомо. Ялан шпаты, кварц, биотит, мөгөҙ обманкаһынан һ.б. тора. Тәүге тоҡомдарҙың сығышы б‑са ортогнейстар, парагнейстар, ҡара төҫтәге минералдар составы б‑са амфиболлы, биотитлы, гранатлы, кианитлы һ.б. айырыла. Структураһы гранобластлы, порфиробластлы; текстураһы һәүерташлы, һыҙыҡлы; төҫө асыҡ һоронан ҡуйыға тиклем. Ҡырсынташ етештереүҙә ҡулланыла. БР‑ҙа Көнсығыш Европа платформаһының кристаллы нигеҙе, Башҡорт мегантиклинорийының Александр, Өпәле, Тараташ метаморфик комплекстары составына инә.
Әҙәб.: Саранчина Г.М., Шинкарев Н.Ф. Петрология магматических и метаморфических пород. 2-е изд., перераб. и доп. Л., 1973.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Көн менән төн тигеҙләнеше
Көн менән төн тигеҙләнеше — астрономик күренеш, был мәлдә Ҡояш үҙенең эклиптика буйынса күренгән хәрәкәтендә күк экваторын киҫеп үтә.
Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ерҙе космостан күҙәтһәң, терминаторҙың Ерҙең географик полюстары буйлап үткәне, ә экваторға перпиндикуляр булыуы күренә.
Йөкмәткеһе
Тасуирлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көн-төн тигеҙләнеше яҙғы һәм көҙгө була. Бөтә донъя ваҡыты буйынса (башҡа сәғәт бүлкәттәрендә был даталар араһында тәүлек айырмаһы булыуы мөмкин) төньяҡ ярымшарҙа яҙғы көн һәм төн оҙонлоғо 20 мартта, Ҡояш көньяҡ ярымшарҙан төньяғына күскәндә, тигеҙләнә. Көҙгө тигеҙләнеш 22 һәм 23 сентябрҙә, Ҡояш төньяҡ ярымшарҙан көньяғына күскән мәлдә, күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа, киреһенсә, мартта - көҙгө, сентябрь айында яҙғы көн-төн тигеҙләнеше була[2][3].
Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ерҙең барлыҡ урындарында (ер ҡотоптарынан башҡа) көн оҙонлоғо төн менән тиң була. Был мәлдәрҙә Ҡояш тап көнсығышта (бер аҙ төньяҡҡараҡ) ҡалҡа һәм, тап көнбайышта (бер аҙ төньяҡҡараҡ) байый.
Көн төндән оҙонораҡ булғанда, яҙғы тигеҙләнештән көҙгө көн-төн тигеҙлегенә тиклем, Ҡояш иртән көнсығыштан төньяҡтараҡ ҡалҡа һәм кисен көнбайыштан төньяҡтараҡ байый (был осор яҙғы тигеҙләнештән көҙгө мәлгә тиклем дауам итә). Көн төндән ҡыҫҡараҡ булған мәлдә иһә Ҡояш көнсығыштан көньяҡтараҡ ҡалҡа һәм көнбайыштан көньяҡтараҡ байый (был осор көҙҙән яҙғы тигеҙләнешкә тиклем була)[4][5]
Күк экваторы менән эклиптика киҫешкән урын көн менән төн тигеҙләнеше нөктәһе тип атала. Ерҙең орбитаһы эллиптик булыу сәбәпле, ул көҙгө көн-төн тигеҙләнешенән яҙғы нөктәһенә тиҙерәк күсә, яҙҙан көҙгә боролғанда иһә оҙағыраҡ бара. Ошоға бәйле экватор менән эклиптика ятышы бер-беренә ҡарата үҙгәрә. Йыл буйына экватор үҙгәреүе арҡаһында Ҡояш көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен Ер үҙ орбитаһында тулыһынса әйләнеп сыҡҡанға тиклем 20 минут 24 секундҡа иртәрәк үтеп китә. Һөҙөмтәлә, күктәге был нөктәнең урыны үҙгәрә.
Көн-төн тигеҙлеге мәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге григориан календаре көн менән төндөң тигеҙләнеү мәле бер үк даталарға тура килтереп эшләнгән. Шулай ҙа улар үҙгәреп тора. Иң иртә мәл кәбисә йылына тура килә, иң һуңғыһы кәбисә йылынан алдағыһында була.
Григориан календаре дә-ерендә көн менән төндөң тигеҙләнешендә иң иртә мәл 1696 йылға тура килә: 19 мартта 15 сәғәт 5 минут - яҙғы, 22 сентябрҙә 3 сәғәт 8 минут - көҙгө; иң һуңғы 1903 йылда: 21 мартта 19 сәғәт 15 минут — яҙғы һәм 24 сентябрҙә 5 сәғәт 45 минут — көҙгө.
Григориан календаре буйынса яҙғы көн менән төн тигеҙләнешенең "рәсми" датаһы 21 мартҡа тап килә.
Был мәл XXI быуатта һуңғы тапҡыр 2007 йылдың 21 мартында теркәлде, артабан ул 20 йәки 19 мартҡа тап киләсәк.
Көн менән төн тигеҙләнеше мәлендә Яңы йыл башлаған халыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ирандар. Иран календаре
- Афғандар
- Тажиктар
- Үзбәктәр
- Төркмәндәр
- Ҡырғыҙҙар
- Бахай — Наурыз
- Азербайжандар
- Ҡаҙаҡтар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000—2020.
- ↑ James Bonwick Astronomy for young Australians — Melbourne: Thomas Harwood, 1864. — Б. 37.
- ↑ Статья о весеннем равноденствии 2008 года на сайте Сиднейской обсерватории. (инг.)
- ↑ Воронцов-Вельяминов Б.А. Эклиптика. Видимое движение Солнца и Луны // Астрономия: Учеб. для 10 кл. сред. шк — 17-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1987. — Б. 20. — 159 б.
- ↑ Астронет > Равноденствие + 1


text:
- Подробности
- Просмотров: 554
ГЕОЛОГИЯ ИНСТИТУТЫ, 1951 й. Өфөлә СССР ФА БФ‑тың Тау-геология ин‑ты булараҡ асыла, 1964 й. алып СССР Геология министрлығы ҡарамағындағы Геология ин‑ты, 1967 й. — СССР ФА БФ‑тың (1987 й. башлап СССР ФА УрБ БФҮ) Геология ин‑ты, 1992 й. — РФА Өфө ФҮ‑нең Г.и. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарының барлыҡҡа килеү һәм урынлашыу шарттарын өйрәнеү, Көньяҡ Уралдың һәм уның м‑н сиктәш терр‑яларҙың геодинамикаһын, геоморфологияһын һәм яңы тектоникаһын, Көнсығыш Европа платформаһының һәм Уралдың стратиграфияһын тикшереү. Институт составы: 9 лаб., геомагнит ст. (БР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы р‑ны Александровка а.). Ғилми хеҙм‑рҙәр араһында 1 РФА-ның мөхбир ағзаһы, 2 БР ФА акад., 15 фән д‑ры һәм 23 фән канд. (2011). 5 һөнәр б‑са аспирантура эшләй. Институт ғалимдары Урал һәм Урал буйы рельефының йәшлек концепцияһын нигеҙләгән, уның неотектоник шартлылығын асыҡлаған; Уралдың һәм Урал алды бөгөлөнөң шарьяж төҙөлөшөн (ҡара: Шарьяж теорияһы) иҫбатлаған; Уралдың палеозой геодинамикаһын анализлаған һәм уның төп законлыҡтарын асыҡлаған, Көньяҡ Уралдың палеовулканологик картаһын төҙөгән (ҡара: Вулканизм), Урал тибындағы колчедан ятҡылыҡтарының генетик моделен эшләгән, алтын мәғдәнле яландарҙың һәм ятҡылыҡтарҙың формалашыу структураһын һәм шарттарын асыҡлаған (ҡара: Металлогения); республикалағы ер аҫты һыуҙарының 40‑тан ашыу геохимик һәм генетик тибын тасуирлаған һәм классификациялаған; уларҙың формалашыу һәм урынлашыу законлығын асыҡлаған (ҡара: Гидрогеология), йылылыҡ ағымының Урал аномалияһын тапҡан, Көньяҡ Уралдағы үткән 100 мең йыллыҡ осорға климат үҙгәрештәренең реконструкцияһын яһаған һәм геотермик мәғлүмәттәр б‑са боҙлоҡтан һуңғы йылыныу тирбәлештәренә баһа биргән (ҡара: Геотермия); Көньяҡ Уралдың һәм Урал буйының мезозойҙағы һәм кайнозойҙағы рельеф үҙгәрешен өйрәнгән; БР терр‑яһы өсөн тәүге тапҡыр хәҙ. сейсмотектоник әүҙемлек характеристикаһын эшләгән һәм микросейсмик районлаштырыу картаһын төҙөгән; кембрий алдыһәм фанерозой тоҡомдарының стратиграфик бүленеше һәм төбәк-ара бәйләнештәренең аныҡланған схемаларын эшләгән; электрогеохимия (ҡара: Геохимия) фәнни йүнәлешен уйлап тапҡан, БР‑ҙағы геол. тәбиғәт ҡомартҡыларының кадастрын төҙөгән (респ. 4 геол. объект Бөтә донъя геол. мираҫ исемлегенә индерелгән) һ.б. Г.и. “Геологический сборник” (“Геологик йыйынтыҡ”) ж. нәшер итә, “Башкиргеология”, “Башнефтегеофизика”, “Башнефть”, “Челябинскгеосъёмка”, “Оренбурггеология” ААЙ-лары, “Татнефть” компанияһы һ.б. кеүек производство учреждениеларына Көньяҡ Уралда һәм Урал буйында файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү һәм разведкалау б‑са тәҡдимдәр, һығымталар һәм отчёттар бирә. РФ, Германия, Испания, Италия, Финляндия, Франция, Чехия һ.б. ғилми-тикшеренеү ин‑ттары һәм үҙәктәре м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир.: Г.В.Вахрушев (1951 й. алып), А.И.Олли (1954 й. алып), С.Ғ.Фәттәхетдинов (1965 й. алып), Б.М.Йосопов (1968 й. алып), М.А.Камалетдинов (1975 й. алып), В.Н.Пучков (1991 й. алып). Институт биналары (К.Маркс урамы, 16 һәм 16/2; 1910 й. һәм 1912 й. төҙөлгән) — архитектура ҡомартҡылары.
Әҙәб.: Институт геологии УНЦ РАН. Маршрут длиною в 60 лет. Уфа, 2011.
В.Н.Пучков
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 578
АЛЛАЯРОВ Ричард Хәйрулла улы [5.6.1927, БАССР‑ҙың Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле а. (БР‑ҙың Мәсетле р‑ны) — 1988, Нефтеюганск ҡ.], Соц. Хеҙмәт Геройы (1959). СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1959). 1945 й. алып “Ишимбайнефть” тресының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы; 1948 й. башлап “Туймазабурнефть” тресының быраулау мастеры, 1964 й. — 1‑се Нефтеюганск быраулау эштәре идаралығының быраулау мастеры, ҡатмарлы эштәр б‑са мастеры. Производство эшмәкәрлеге турбиналы быраулауҙы ғәмәлгә индереү һәм камиллаштырыуға бәйле. А. бригадаһы скважиналарҙы тиҙләтелгән режимда быраулауҙы үҙләштерә, уны ҡулланыу Туймазы нефть ятҡылығында һәм Шкапов нефть ятҡылығында ҡаҙыу тиҙлеген 3000 м/ст.-мес тиклем һәм унан да күберәккә еткерергә булышлыҡ итә. Ленин орд. м‑н бүләкләнгән (1959).
Әҙәб.: Очерки по истории Башкирской АССР. Т.2. Уфа, 1966; Саяпов Т.Ш. Ленинский комсомол Башкирии. Уфа, 1978.
О.Н.Евстигнеева, Ә.Й.Закиров, И.Ғ.Кәримова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
«Википедия»ның терминологик мәғлүмәттәр базаһында башҡорт телен ябайлаштырыу тиҙләтелә
«Википедия»ның терминологик мәғлүмәттәр базаһында башҡорт телен ябайлаштырыу тиҙләтелә Фото: Семён Красоткин
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Мәскәүҙә XI халыҡ-ара вики-конференция үтте, унда Башҡортостан делегацияһы ла ҡатнашты. «Викимедиа РУ» коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ уҙғарған конференция – Рәсәй һәм күрше илдәр телдәрендәге Википедия бүлектәре вәкилдәре өсөн русса аралашҡан майҙансыҡ. Унда рус, башҡорт, бүрәт, лезгин, яҡут, тыва, татар, чечен, әрмән, украин, поляк Википедияларынан ирекмәндәр бар ине.
«Башинформ» агентлығына Башҡорт Википедияһы администраторы Рөстәм Нурыев хәбәр итеүенсә, Башҡортостан делегацияһында Өфөнән, Белореттан, Сибайҙан, Өфө һәм Ҡырмыҫҡалы райондарынан ҡатнашыусылар булды. Бынан тыш, делегация составына Мәскәүҙә һәм Мәскәү өлкәһендә йәшәгән башҡорт ирекмәндәренең яҡташтары инде. Башҡорт делегацияһы иң ҙуры булғанлыҡтан, был бөтә секцияларҙа һәм түңәрәк өҫтәлдәрҙә ҡатнашыу мөмкинлеген бирҙе.
Конференцияла башҡорт вики-өләсәйҙәре сығыш яһаны, үҙаллы түңәрәк өҫтәл үткәрҙе һәм ни өсөн ирекмәндәр хәрәкәтендә ҡатнашыуҙары хаҡында һөйләне.
«Викимедиа берләшмәһендә юзер-төркөмдәр» түңәрәк өҫтәле, «Рәсәй телдәрендәге Википедия» секцияһы барышында башҡорт википедиясылары Башҡортостанда ирекмәндәр хәрәкәтен ойоштороу тәжрибәһе менән таныштырҙы.
Башҡортостан делегацияһы ағзалары «Асыҡ фән һәм асыҡ мәғариф», «Китапханалар», «Асыҡ карталар һәм экспедициялар», «Башҡа илдәрҙәге википедиялар», «Викимәғлүмәттәр», «Викимедиа проекттары һәм музейҙар: хеҙмәттәшлек итеү мөмкинме?», «Википедия конкурстары» тигән секция һәм түңәрәк өҫтәлдәрҙең эшендә лә ҡатнашты.
«Викимәғлүмәттәр» тип аталған яңы проект ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, ул яңы мәҡәләләр яҙғанда википедиясыларҙың ижади хеҙмәтен күпкә еңеләйтергә мөмкинлек бирә. Шуға күрә башҡорт ирекмәндәре проектҡа башланғыс һалған программист Сергей Лещин менән өҫтәмә фекер алышыу үткәрҙе. «Викимәғлүмәттәр» терминологик базаһында башҡорт телен тиҙерәк ябайлаштырыу һәм Башҡорт Википедияһында бөтә мәҡәләләр өсөн универсаль шаблон-карточка индереү буйынса үҙ-ара хеҙмәттәшлек тураһында һөйләшеп килешелде.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Страница 297
Балыҡтар ыуылдырыҡ сәсә
Яңылыҡтар таҫмаһы // 16-05-2011, 14:04
Башҡортостан территорияһында 10 июнгә тиклем балыҡ тотоу тыйылған. Сөнки әле балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү осоро бара. Шунлыҡтан республикалағы бөтә һыу ятҡылыҡтарын да вертолеттар ярҙамында күҙәтеү аҫтында тоталар...
Евровидение беҙгә уңыш килтермәне
Яңылыҡтар таҫмаһы // 16-05-2011, 11:53
Рәсәй исеменән ҡатнашыусы Алексей Воробьевҡа ҙур өмөттәр бағлап, шәмбе ярты төнөбөҙҙө телевизор төбөндә ултырып үткәрҙек. Әммә Воробьевтың һайрауы жюри ағзаларын да, тамашасыларҙы ла артыҡ тәьҫирләндермәне булһа кәрәк. 25 ҡатнашыусы араһынан бары тик 16-сы урынды ғына ала алды ул. Ә еңеүсе - Әзербайжандан килгән дуэтты башҡарыусы Никки менән Эллға тәтене....
Өфө йүкәләре йәл...
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 18:28
Юлдарҙы киңәйтәбеҙ тип ағастарҙы киҫеү тураһында...
Өй һалыу ғына аҙ, ағас та ултырт!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 12:39
14 майҙа Башҡортостанда ағас ултыртыу сараһы үтә. Унда теләгән бер кеше ҡатнашып, республикабыҙҙы йәшелләндереүгә үҙ өлөшөн индерә ала....
20 майҙан да ҡалмаҫҡа
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 12:39
Башҡортостанда ярауай сәсеүҙе 20 майға тиклем бөтөрөргә планлаштыралар. Бөгөнгө көнгә иртә яҙғы сәсеүгә бүленгән майҙандың яртыһында эш тамамланған. Ҡалған баҫыуҙарға киләһе аҙна эсендә сәсергә кәрәк.
Тәбиғәт көйһөҙләнгән шарттарҙа ла, ярауай сәсеүҙе 25 майҙан да ҡалмай бөтөрөргә ниәтләйҙәр. Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев билдәләүенсә, яҙғы сәсеү эштәрен тамамлап, техниканы химик утауға әҙерләй башлауҙы ла аҙағына еткереп ҡуйыу эше тора. Оҙаҡларға ваҡыт юҡ - алда сәселгән майҙандарҙы тәрбиәләү эштәре көтә
...
Тәбиғәт көйһөҙләнгән шарттарҙа ла, ярауай сәсеүҙе 25 майҙан да ҡалмай бөтөрөргә ниәтләйҙәр. Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев билдәләүенсә, яҙғы сәсеү эштәрен тамамлап, техниканы химик утауға әҙерләй башлауҙы ла аҙағына еткереп ҡуйыу эше тора. Оҙаҡларға ваҡыт юҡ - алда сәселгән майҙандарҙы тәрбиәләү эштәре көтә
...
Талпандар ҡурҡыта
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 12:38
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, быйыл талпандарҙың һаны ике тапҡырға кәмегән. Тик шуныһы - улар араһында инфекциялы талпандар шул уҡ ике тапҡырға артып киткән.
Бөгөнгө көнгә Башҡортостанда 2066 кешегә талпан ҡаҙалған. Талпан һөжүменә дусар булғандарҙың 676-һы балалар. Кешеләрҙә табылған талпандарҙың 56-һы инфекциялы. Шөкөр, уларҙың береһе лә кешене инфекциялап өлгөрмәгән
...
Бөгөнгө көнгә Башҡортостанда 2066 кешегә талпан ҡаҙалған. Талпан һөжүменә дусар булғандарҙың 676-һы балалар. Кешеләрҙә табылған талпандарҙың 56-һы инфекциялы. Шөкөр, уларҙың береһе лә кешене инфекциялап өлгөрмәгән
...
Бер турист аҙашмаған булһа, бөтә туристар ҙа һәләк булған булыр ине
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 11:38
Силәбе өлкәһенең Катав-Ивановск районында ғәҙәттән тыш хәл булған. Игнатьевский мәмерйә районында экскурсияға килгән бер ир-егет юғала, һәм уның иптәштәре ҡотҡарыусыларҙы саҡырырға мәжбүр була....
Өфө" дүртенсе еңеү яулай
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 11:33
Баш ҡалабыҙҙың"Өфө" футбол командаһы Рәсәй беренселегенең сираттағы осрашыуын үткәрҙе. Улар Новотроицк ҡалаһында урындағы "Носта" футболсылары менән уйнаны һәм уларҙы 2:0 иҫәбенә отоп, сираттағы дүртенсе еңеүен байрам итте. Хәҙер дүрт турҙан һуң 12 мәрәй яулап, яҡташтарыбыҙ турнир таблицаһының иң үрендә тора....
Дәрт булһа, дарман кәрәкмәй
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-05-2011, 10:22
Йәшәй беләләр ҙә инде был яҡта. Тәү башлап Ейәнсура еренә аяҡ баҫҡас, уның халҡын күреп хайран ҡалғайным. Шаштырып әйтмәйем, уларға ярау ниәттә лә түгел, ябай ғына, уларҙың башҡорттоң боронғо ғөрөф-ғәҙәттәрен, дини йолаларын, мәҙәниәтен әлегә тиклем һаҡлап ҡалып, йәшәү ҡанунына әйләндереүе шаҡ ҡатырғайны.
Күргәндәремде барларға йыйынмайым, тик бына яңыраҡ уҙған Еңеү көнөнә арнап ойошторолған волейбол ярышына туҡтағым килә. Уны былтыр ошо райондың Саҙалы ауылында ир ҡорона инеп, әлеге ваҡытта эшҡыуарлыҡта үҙ урынын тапҡан Нәжип Юлдашбаев ойоштороп ебәрә. Шул уҡ йылда бәләкәй генә 30-ға яҡын хужалыҡтан торған ауыл, дүрт (!) команда йыйып, күсмә кубокка бәйгелә ҡатнашты. Ошо матур спорт байрамын дауам итеп, улар быйыл да кубоктың икенсе еңеүсеһен асыҡларға йыйына. Бар халыҡ – олоһонан алып кесеһенә тиклем – йәмле Саҙалы йылғаһы буйындағы яланға ашыға....
Күргәндәремде барларға йыйынмайым, тик бына яңыраҡ уҙған Еңеү көнөнә арнап ойошторолған волейбол ярышына туҡтағым килә. Уны былтыр ошо райондың Саҙалы ауылында ир ҡорона инеп, әлеге ваҡытта эшҡыуарлыҡта үҙ урынын тапҡан Нәжип Юлдашбаев ойоштороп ебәрә. Шул уҡ йылда бәләкәй генә 30-ға яҡын хужалыҡтан торған ауыл, дүрт (!) команда йыйып, күсмә кубокка бәйгелә ҡатнашты. Ошо матур спорт байрамын дауам итеп, улар быйыл да кубоктың икенсе еңеүсеһен асыҡларға йыйына. Бар халыҡ – олоһонан алып кесеһенә тиклем – йәмле Саҙалы йылғаһы буйындағы яланға ашыға....
10 һум менән хушлаша башлағыҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 12-05-2011, 16:31
Магазинда, йә булмаһа башҡа ерҙә иҫәпләшеү барышында 10 һумлыҡ аҡсаның табылмауы проблемаһы менән һәр кем осрашҡаны барҙыр. Ысынлап та, Башҡортостанда 10 һумлыҡ аҡсаларға дефицит барлыҡҡа килгән, уның ҡағыҙҙан эшләнгәне лә, тимере лә етмәгән төҫлө тойола. Ошо факт буйынса Башҡортостан Республикаһының Милли банкыһы рәйесе Ғәббәс Әхмәтшин аңлатма бирҙе.
Уның әйтеүенсә, 10 һумлыҡ аҡсаларҙың нисәүһен бәйләнештән алһалар - шул уҡ күләмдә яңыһын етештерәләр. 10 һумлыҡ аҡсалар республикала етерлек күләмдә бар. Тик уларҙың күп кенә өлөшө эшләмәй, халыҡтың муҡсаларында ҡала бирә.
...
Уның әйтеүенсә, 10 һумлыҡ аҡсаларҙың нисәүһен бәйләнештән алһалар - шул уҡ күләмдә яңыһын етештерәләр. 10 һумлыҡ аҡсалар республикала етерлек күләмдә бар. Тик уларҙың күп кенә өлөшө эшләмәй, халыҡтың муҡсаларында ҡала бирә.
...
[/aviable]


text:
Белем биреүҙең йөкмәткеһе һәм маҡсаттары үҙгәрә, уҡытыуҙың яңы саралары тәҡдим ителә, әленән-әле реформалар тыуып тора, ләкин дәрес белем биреүҙең төп формаһы булып ҡала килә.
Күпме генә яңылыҡтар индерелһә лә, уҡытыусы менән уҡыусы дәрестең төп геройҙары булыуҙан туҡтамай. Уҡытыусының уҡыусыны шәхес итеп ҡабул итеүе, уның кисерештәренә, эске донъяһына иғтибарлы булыуы мөһим. Ә шәхесте үҫтереүҙең төп факторы – эшмәкәрлек. Эшмәкәрлек – баланың уйыны, уҡыуы, һөйләүе, фекерләүе ул. Шуға күрә, һәр уҡытыусы дәрескә план төҙөгәндә түбәндәге һорауҙарҙы күҙ уңында тотоп, уға ижади ҡараш аша килергә тейеш:
Ни өсөн? (һәр эштең маҡсаты билдәләнә);
Нисек? (уның тормошҡа ашырыу юлдары билдәләнә);
Нимәгә өлгәшергә тейеш? (һәр эштән ниндәй һөҙөмтә көтөлә).
Номер материала: 173199
Не нашли то что искали?


text:
"Асыҡ студия" тапшырыуында урман хужалығын үҫтереү стратегияһы тураһында әңгәмә - "Юлдаш" радиоһы
Башҡортостанда урмандарға, уларҙы һаҡлау һәм файҙаланыуға яңы ҡараш, фәнни ҡараш. Республикала Урман сәнәғәтен комплекслы үҫтереү стратегияһы раҫланды. Документ 2030 йылға тиклем иҫәпләнгән.
Урман сәнәғәте комплексын үҫтереү программаһы бер көнлөк эш түгел, ғалимдар, практик-урмансылар, аналитиктар эшләне уның өҫтөндә. "Асыҡ студия"ла документтың төп үҙенсәлектәрен тикшерәбеҙ.
Студия ҡунаҡтары: Республика хөкүмәтте аппаратындағы агросәнәғәт комплексы һәм урман хужалығы департаментында урман хужалығы бүлеге мөдире Айбулат Ғәйнуллин, Республика Урман хужалығы министры урынбаҫары Венер Вәхитов һәм Стратегик тикшеренеүҙәр институтының матбуғат секретары Ғәзиз Йосопов.


text:
- Подробности
- Просмотров: 673
ҒӘЛИЕВА Мәғфирә Ильяс ҡыҙы [24.12.1928, БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Урта Муйнаҡ а. (БР-ҙың Ейәнсура р-ны) — 3.10.2016, Өфө], йырсы. БР‑ҙың халыҡ (2011), БАССР-ҙың атҡ. (1965) артисы. Мәскәү консерваторияһын тамамлағандан һуң (1953; В.Ф.Карев класы) 1978 й. тиклем Башҡ. филармонияһы солисы. Ғ. күкрәк төбөнән ағылған көслөтауышҡа, яғымлы тембрға һәм аһәңлелеккә эйә, башҡарыу манераһы тәбиғи артислыҡ, кәүҙәләнеш маһирлығы, сәхнә һөйкөмлөлөгө м-н айырылып тора. Репертуарында башҡ. композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, “Алты егет”, “Орсоҡ”, “Тәнәкәй” һ.б. башҡ. халыҡ йырҙары. Н.Ғәлиевтеңйырҙарын, ш. иҫ. Ш.Бикҡол һүҙҙәренә “Өс егет йөрөй артымдан”, “Яраттым мин рус егетен” һ.б. тәүге башҡарыусы. 1965—78 йй. РСФСР‑ҙың халыҡ артисы И.П.Яунзем етәкс. әҙерләнгән “Донъя халыҡтары йырҙары” (“Песни народов мира”, 60 телдә) программаһы м-н сығыш яһай. СССР, Афғанстан һәм Пакистан буйлап гастролдәрҙә була. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (Мәскәү, 1964) дипломанты. 1992 й. алып Ейәнсура р-нында Ғ. ис. призға Асыҡ башҡ. йырҙарын башҡарыусылар конкурсы үткәрелә.
В.Х.Әйүпова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 365
НЕМЕЦ ТЕЛЕ, герман телдәренең береһе (көнбайыш герман төркөмсәһе). Австрия, Германия, Лихтенштейндың рәсми теле; Бельгия, Люксембург, Швейцарияның рәсми телдәренең береһе. Шулай уҡ АҠШ, Италия, Канада, Румыния, РФ, Францияның айырым өлкәләрендә, Көньяҡ Американың ҡайһы бер дәүләттәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 100 млн кеше. 2002 й. БР‑ҙа Н.т. белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, ш. иҫ. 8,2 меңдән ашыуы — немецтар. Инглиз теленә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Н.т. түбәнге немец, урта немец һәм көньяҡ немец төркөмдәре диалекттары айырыла, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләренә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель‑франк диалекттары бар. Әҙәби теле 18 б. аҙ. көнсығыш урта немец һәм көньяҡ немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Н.т. фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана; [ä], [ÿ], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивация киң таралған: “laufen” (йүгерергә) — “das Laufen” (йүге‑ реү), “alt” (ҡарт) — “der Alte” (ҡарт кеше), “die Alte” (ҡарсыҡ), “das Alte” (иҫке) һ.б. Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, ш. уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙ. немец алфавиты 26 хәрефтән тора. Н.т. БР‑ҙың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; Благовар р‑ны Алексеевка, Викторовка, Яңы Никольский, Пришиб, Таң аа. мәктәптәрендә, ш. уҡ Өфө ҡ. 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә. Н.т. б‑са белгестәр БДУ‑ла, БДПУ‑ла һ.б. әҙерләнә. А.Н.Антышев, Р.Ғ.Ғатауллин, А.П.Майоров, Р.З.Мерәҫов һ.б. етәкс. немец фи‑ лол. б‑са фәнни‑тикшеренеү эше алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡ. уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен-Раш‑Маргарет башҡ. телен уҡытыуҙы ойоштора.
Әҙәб.: М у р я с о в Р.З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002.
Р.З.Мерәҫов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Өфөлә Салауат Юлаев һәйкәленә 50 йыл тулыуға арналған күргәҙмә асыла
Өфөлә Салауат Юлаев һәйкәленә 50 йыл тулыуға арналған күргәҙмә асыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Бөгөн, 10 ноябрҙә, Өфөлә республиканың Хәрби Дан музейында «Башҡортостандың азатлыҡ символы» күргәҙмәһе асыла. Экспозиция Салауат Юлаев һәйкәленең 50 йыллығына арналған.
Ойоштороусылар һүҙҙәренсә, күргәҙмәлә һәйкәлдең тарихы һәм хәҙергеһе менән бәйле материалдар, һәйкәл төҙөлөшө хронологияһын сағылдырған фотоһүрәттәр һәм документтарҙы күрергә мөмкин. Экспонаттар араһында һәйкәлдең тәүге моделенең бәләкәй күсермәһе лә урын алған.
Скульптор Сосланбәк Тавасиев һәйкәл өҫтөндә 25 йыл эшләй, уның тарихына бағышланған стенд күргәҙмәлә айырым урынды биләй. Музейға килгән кешеләр Тавасиевтар ғаиләһенең шәхси архивынан үҙенсәлекле материалдар менән таныша ала. Күргәҙмә Башҡортостандың милли батырының образы мәңгеләштерелгән предметтарҙы ла үҙ эсенә ала: Салауат ҡалаһы һәм Салауат районы, «Салауат Юлаев» хоккей клубы уның исемен йөрөтә.
Күргәҙмәне асыу тантанаһында Ҡ. Дәүләткилдиев исемендәге республика художество гимназия-интернаты уҡыусыларын, «Башҡортостандың азатлыҡ символы» һүрәттәр конкурсында ҡатнашыусыларҙы бүләкләү уҙа.
Күргәҙмә 10 декабргә тиклем эшләй.


text:
Өфөлә Рәил Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының беренсе томының исем туйы булдыФото: Андрей Старостин
Өфөлә Рәил Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының беренсе томының исем туйы булды
Өфөлә Рәил Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының беренсе томының исем туйы булдыФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
30 сентябрҙә Өфөлә ғалим-этнограф, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Рәил Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының беренсе томының исем туйы булды. Баҫма Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ярҙамы менән сыға.
Республика етәксеһе ғалимдың хеҙмәттәре экспозицияһы менән танышты, ғилми берләшмәне Рәил Кузеевтың хеҙмәттәре йыйынтығының донъя күрә башлауы менән ҡотланы, шулай уҡ «IV Кузеев уҡыуҙары: Этнос. Йәмғиәт. Цивилизация» исемле халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияны асты.
— Рәил Ғүмәр улы Кузеев — республикабыҙҙың ғорурлығы. Уның этнография үҫеше, республикала, Уралда, Волга буйында халыҡтарҙың хәрәкәте хаҡында бәйән итеү өсөн күп эш башҡарыуын беләбеҙ, — тине төбәк Башлығы. — Ғалим тураһында уның хеҙмәттәренә ҡарап һүҙ йөрөтөргә кәрәк. Күреүебеҙсә, Рәил Ғүмәр улы күпме эшләргә, яҙырға өлгөргән. Һис шикһеҙ, был китаптар һәләтле, үҙ эшенә мөкиббән бирелгән ғалимдың ниндәй эштәр башҡара алыуын раҫлай. Ул беҙгә өлгө булып тора.
2015 йылдың аҙағына тиклем Рәил Кузеевтың ғилми хеҙмәттәре йыйынтығының йәнә ике томын баҫтырыу күҙаллана. Баҫманы сығарыу 2016 йылда тамамланасаҡ. Йыйынтыҡтың электрон варианты ла буласаҡ.
Рәил Кузеев тиҫтәләрсә монография, фәнни, фәнни-популяр мәҡәләләр, аналитик белешмәләр — рус, башҡорт, татар, инглиз, венгер, төрөк, фин һәм башҡа телдәрҙә донъя күргән 400-ҙән ашыу ғилми эш авторы. Йыйынтыҡҡа 80 эш һайлап алынған, улар хронология тәртибендә ете томға индерелгән. Ғалимдың беренсе томға ингән тәүге эштәре башҡорт халҡының этнографияһына арналған.


text:
Источник: Г.В.Юлдыбаева. Күгәрсен районында табылған рухи ҡомартҡы эҙенән // Краеведческие записки Сибайского музея. Сибай, 2016. С.116-119.
Примечание: Печатается с разрешения автора статьи на историко-краеведческом портале Ургаза.ру.
Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты фольклорсылары тарафынан ойошторолған академик экспедициялар ваҡытында бай, үҙенсәлекле халыҡ ижады үрнәктәре яҙып алына. Материалдар араһында быуындан-быуынға тапшырыла килгәндәре лә, заманға ярашлы тыуғандары ла, халыҡтың хәтер һандығында әлегә тиклем һаҡланып ҡалған яңы табыштар ҙа осрай. 2013 йылда Рәсәй фәндәр ғилми гуманитар фонды гранты ярҙамында Күгәрсен районына уҙғарылған экспедиция һөҙөмтәләре лә фольклор үрнәктәренә бай булды, тип әйтергә урын бар, сөнки халыҡ ижадының бар жанрҙарынан да өлгөләр яҙып алынды. Әлеге көндә йыйылған материалдар өҫтөндә фольклорсылар тарафынан эш алып барыла, уларҙы ҡулланып ғилми хеҙмәттәр яҙыла. Экспедицияның һөҙөмтәһе булып йыйылған материалдар буйынса төҙөлгән сираттағы фольклор йыйынтығы донъя күрәсәк.
2013 йылғы экспедиция барышында, миңә Күгәрсен районының Юлдыбай ауылында Вәхитов Рәхимйән Вәлиулла (1938 й.) улынан “Риүәйәти Сәғиҙә” йыры тарихы менән яҙып алырға тура килде. Хәҙерге көндә халыҡ йырын ошондай тулы йөкмәткелә һәм тарихы менән яҙып алыу үҙе ҡыуаныслы күренеш. Рәхимйән Вәлиулла улы был йырҙы атаһының апаһы Гөлниса әбейҙән (1859-1952) ишеткән. Гөлниса әбей бик матур тауышлы, башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡара торған булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, информант йырҙы көйләп башҡарманы, бары тик “әбейем йырҙы “Шәүрә” көйөнә йырлай ине”, тигән мәғлүмәт әйтте.
Йөкмәткеһенә килгәндә, был йырҙа ҡатын-ҡыҙ яҙмышы сағыла. Тарихына байҡау яһағанда ла, башҡорт халыҡ йыры “Шәүрә”[1] менән ауаздаш. Был йырҙа Шәүрә килен ҡайныһы Байымды, ә ул киленен ярата, тик улар кешенән оялып өйләнешергә баҙнат итмәй, йорт-өйҙәрен ташлап ситкә китһә, был йырҙа иһә ҡайны менән килен бергә ҡала, халыҡ уларға бергә булырға ризалыҡ биреп, бағышлап йыр йырлай. “Риүәйәти Сәғиҙә”нең тексында килендең дә, ҡайнының да исемдәре телгә алынмай. Яҙып алынған йырҙың ислам мотивтары менән һуғарылғанлыҫы күҙгә ташлана: “Икенде лә аҡшам йәсих намаҙ, Әлхәм әйтеп сәждә баҫырмын”; йәиһә: “Минең сиккән йәшел таҡыяны, Бисмилла, тип кенә кейәрһең”, шулай уҡ “Инан ғына мендем тау башына, Аллаһүлә яҙҙым ташына”, тигән һүҙҙәр ҙә, мулла образы ла ошоно иҫбатлай.
Йырҙың тарихын, куплеттарын информант нисек һөйләгән шул килеш биреү дөрөҫ булыр, тип уйлайбыҙ.
Бер ир һуғышҡа китеп, ҡайта алмай, ятып ҡала. Уның тыуған төйәгендә ата-әсәһе, бер туған ҡустыһы, ҡатыны һәм улы ҡала. Ҡустыһы менән улына 15-16 йәштәр самаһы була. Ҡайны-ҡәйнәһе егәрле килендәрен улы үлгәс тә үҙҙәре эргәһенән ебәргеләре килмәй, үҫеп килгән икенсе улдарына кәләш итеп ала. Шулай итеп йәш, һылыу егеткә, егерме йәшкә олораҡ тол еңгәһен алып бирәләр. Былар шулай йәшәй башлай. Еңгәһенең ағаһынан ҡалған берҙән-бер улдары тәбәнәк буйлы, йыуантаҡ, бер күҙе ҡылый була. Көндәрҙән бер көндө, икенсе йәйләүгә шул егеткә кәләш күҙләргә баралар. Һылыу ҡыҙҙы, Сәғиҙәне димләп, ризалатып алып ҡайталар. Тик Сәғиҙә үҙенең ирен үҙһенмәй. Беренсе күреүҙән үк ҡайныһы менән бер-береһен оҡшата. Тойғоларын улар үҙ-ара йыр аша аңлата башлайҙар. Сәғиҙәнең ире һылыу кәләшенә лә, уларҙың йырҙарына ла иғтибар бирмәй. Сәғиҙә йыр аша ҡайныһына ирен яратмауын, өс-дүрт айҙан үҙенең ҡасып ҡайтып китәсәген белдерә. Ул күк бейәгә атланып иренән ҡаса. Был турала белеп ҡалған ҡайныһы күк айғыр менән уны артынан ҡыуып етә һәм киленен алдына, эйәргә ултыртып кире йәйләүгә алып ҡайта. Ире менән килененең бергә ҡайтып килгәнен күргән ҡатын, уның ис еме Бәҙерниса була, уларҙы күреп ҡалыу менән тауыш ҡуптара. Халыҡ йыйылып китә, мулла килә. Мулла килгәс, Бәҙернисаның ҡулына Ҡөръән тоттороп, дөрөҫөн һөйләп бирергә ҡуша: – Һинең һөйләгәнеңде ике яғында ике фәрештәң яҙып барыр, ялған һөйләһәң теге донъяла үҙең яуап бирерһең, – тип әйтә. Бәҙерниса үҙенең егерме йәшкә йәшерәк ҡәйнешенә кейәүгә сығыуы тураһында, иренең улының ҡатыны менән яратышыуы тураһында һөйләп бирә. Быны ишеткән Сәғиҙәнең ире матур кәләшенән баш тарта, талаҡ ҡысҡыра. Бәҙерниса ла уларҙың бер-береһен яратҡанын күреп, уларға бергә йәшәргә үҙенең ризалыҡ биреүен белгертеп, мулланан уларға никах уҡыуын һорай. Бар йыйылған халыҡта уларҙың мөхәббәттәренә ҡаршы килмәй, мулла ла йәштәрҙән ризалыҡ һорап, уларға никах уҡый. “Риүәйәти Сәғиҙә” йыры шул турала.
Егет:
Тирмиҙәргә* индем мин, күҙ һирптем,
Бер күреүҙә һине үҙ иттем.
Минең уйҙарымды һин һиҙҙеңме?
Төҫ-фиғелең менән ҡол иттең.
Иҫтәремде алған хур ҡыҙының,
Сайҡағаны ефәк шал микән.
Йәш йөрәккәйемдән шытып сыҡҡан,
Мәңге шиңмәй торған гөл икән.
Әйтмәҫ серҙәремде һин беләһең,
Ҡарайһың да уға көләһең.
Икеләнмә, бәғрем, ризалыҡ бир,
Уға түгел, миңә киләһең.
Күгәреп тә ятҡан, ай, күк дала,
Күк айғырға бер ҙә киң түгел.
Никах бауы менән бәйләп ҡуйған,
Бәҙерниса миңә тиң түгел.
Әбей ҙә генә батша, баҡыр аҡса,
Тирәсләре ҡыя сүрәтле.
Үрһәләнмә, яныйым, сабырлы бул,
Бер аҙ ғына түҙем йөрәкле.
Икенде лә аҡшам йәсих намаҙ,
Әлхәм әйтеп сәждә баҫырмын.
Хәҙер генә түгел, бөгөн түгел,
Ғыйшыҡ серҙәремде асырмын.
Сәмерелә ҡоштоң йән-яғында,
Суҡыштары уның сәкелле.
Рәнйетһәң булыр яҙмышыбыҙ,
Таһир менән Зөһрә шикелле.
Ҡыҙ:
Һалмыш даръялары, ай, киң даръя,
Аръяғында уның ҡымыҙлыҡ.
Ғыйшыҡ уттарында көн-төн янып,
Бер Хоҙайым, бирсе түҙемлек.
Икенде лә аҡшам йәсих намаҙ,
Ҡушарлашып тәсбих тарталыр.
Ян яҫтыҡтарымда яныйым юҡ,
Йөрәккәйем илап яталыр.
Өй башҡайҙарында күк күгәрсен,
Зар уҡыйҙыр әлхәм сүрәһен.
Мин моңаймай ғына кем моңайһын,
Бәхеткәйем юҡтыр күрәһең?!
Көплө лә генә урман, ай, йүкәлек,
Аралары уның ҡараңғы.
Йөрәккәйем илай, яныйым, тип,
Түҙәр әмәлдәрем ҡалманы.
Иманғала кәкүк саҡырғаны,
Йөрәгемде сәнсә беҙ кеүек.
Яндарымда ятҡан иркәйемдә
Һис иремәҫ, һалҡын боҙ кеүек.
Ҡара ла ғына йылан, ай, күк дала,
Инәһенә ул да балалар.
Яныйымды айҡап ҡуйынында,
Йылан Бәҙерниса яталыр.
Һалмыш даръяларын мин кисәрмен,
Шырлы туғайҙарын үтәрмен.
Йәйләүемә аман ҡайтып етһәм,
Аҙаҡ, яныйым, һинһеҙ нишләрмен?
Минең сиккән йәшел таҡыяны,
Бисмилла, тип кенә кейәрһең.
Эйәр һиңә яныйым, үңнек миңә,
Әйтмәҫ серҙе аҙаҡ һиҙерһең.
Инан ғына мендем тау башына,
“Аллаһүлә” яҙҙым т ашына.
Зар-һағыштар һайлап төшә микән,
Ҡыҙ баланың ғәзиз башына.
Мулла:
Донъя малы, тиҙәр, дуңғыҙ ҡаны,
Донъя йәмен ҡылма, мал белән.
Ҡиәмәттең йәме, иман менән,
Был донъялар һөйгән йәр менән.
Халыҡ йыры:
Йөҙөгөҙҙә мөһри иман булһын,
Донъяғыҙҙа бәхет, ҡот тулһын.
Итәк-итәк тапҡан балаларығыҙ,
Ауыл-ауыл булып ултырһын.
Тамам.
Шулай итеп, Күгәрсен районында яҙып алынған “Риүәйәти Сәғиҙә” йыры башҡорт халыҡ ижадының аҫыл бер үрнәге булып тора. Бындай йырҙар халыҡтың эске тойғоһон да, үткәнен дә, кисергәнен дә еткерә беҙгә. Ә беҙгә халыҡтың мәңге шиңмәҫ хәтерендәге ошондай рухи хазиналарҙы әле йыяһы ла, өйрәнәһе эштәр байтаҡ әле.
Әҙәбиәт
1. Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе С.Ә. Галин. Яуаплы редакторы К.Ә. Әхмәтйәнов. Өфө, 1974. 388 б. 275-се бит.


text:
- Подробности
- Просмотров: 494
АРХЕОГРАФИЯ КОМИССИЯҺЫ, ҡулъяҙма, баҫма һ.б. документаль ҡомартҡыларҙы йыйыу һәм нәшер итеү учреждениеһы. Император Николай I 1834 й. 24 дек. указы м‑н С.‑Петербургта Халыҡ мәғарифы министрлығы эргәһендә ойошторола. 1917 й. алып — РСФСР Мәғариф ХК, 1922 й. — Рәсәй ФА, 1925 й. СССР ФА эргәһендә: 1926 й. башлап Тарих-археография комиссияһы (Даими тарих комиссияһы м‑н берләштерелгәндән һуң 1930 й. алып — Архив ғилеме ин‑ты, 1931 й. — Тарих-археография ин‑ты, 1936 й. башлап Тарих ин‑ты составында); 1956 й. алып Мәскәүҙә СССР ФА‑ның (1991 й. башлап — РФА) Тарих бүлексәһе эргәһендә эшләй. А.к. Көньяҡ Урал бүлексәһе СССР ФА Тарих бүлексәһе бюроһының 1973 й. 20 февр. ҡарары м‑н ойошторола. Тәүге тапҡыр төбәк археография учреждениеһын ойоштороу зарурлығы т‑дағы ҡарар 1972 й. Өфөлә үткән 1‑се Көньяҡ Урал археография конф. ҡабул ителә.
А.к. Көньяҡ Урал бүлексәһе дәүләт һәм ғилми учреждениеларҙың, уҡыу йорттарының археография, сығанаҡтар өйрәнеү, тарих, текстология, филология һ.б. фәндәр өлкәһендә тикшеренеү эшмәкәрлеген көйләй. 1973 й. алып яҡынса 30 археографик экспедиция ойошторола. 6,5 меңдән ашыу археографик материал (дини, лингв., мед., тарихи, филос., фольклор, әҙәби, юридик һ.б.) йыйыла, ҡомартҡылар ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрендә (аҙ ғына өлөшө славян телдәрендә) яҙылған яҡынса 3 мең ҡулъяҙманан һәм 3,5 мең иҫке баҫма китаптан тора, улар ТТӘИ‑нең Ғ.Б.Хөсәйенов ис. ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондын тәшкил итә, материалдарҙың бер өлөшө Ғилми архивҡа инә. Археография, сығанаҡтар өйрәнеү һәм архив ғилеме б‑са конф., ғилми уҡыуҙар һәм семинарҙар үткәрә. 1973—85 йй. ТТӘИ һәм башҡа ғилми учреждениелар м‑н берлектә “Көньяҡ Урал археография йыйынтығы” (“Южноуральский археографический сборник”; 1973, 1976); “Археография, әҙәбиәт һәм тел тарихы буйынса сығанаҡтарҙы өйрәнеү: икенсе Көньяҡ Урал археография конференцияһы” (“Археография и источниковедение истории литературы и языка: вторая Южноуральская археографическая конференция”; 1975), “Көньяҡ Урал археографияһы” (“Археография Южного Урала”; 1976), “Көньяҡ Урал археографияһы һәм лингвистик текстологияһы” (“Археография и лингвистическая текстология Южного Урала”; 1977), “Көньяҡ Уралда археография һәм әҙәбиәт тарихы сығанаҡтарын өйрәнеү” (“Археография и источниковедение истории литературы на Южном Урале”; 1979), “Башҡортостандың яҙма ҡомартҡылары: тарихи-филологик тикшеренеүҙәр” (“Письменные памятники Башкирии: историко-филологические исследования”; 1984), “Көньяҡ Уралдың көнсығыш ҡульяҙмаларын тасуирлау һәм каталоглаштырыу мәсьәләләре” (“Вопросы описания и каталогизации восточных рукописей Южного Урала”; 1985) һ.б. документ һәм мәҡәлә йыйынтыҡтары баҫтырыла. 2001 й. алып археографик конф. үткәреү һәм уларҙың материалдарын нәшер итеү м‑н Рәсәй тарихсы-архивсылар йәмғиәте шөғөлләнә. А.к. Көньяҡ Урал бүлексәһе рәйесе — Рәил Ғ.Кузеев (1973—2005).
Әҙәб.: Надергулов М.Х. Археография Башкортостана (история и современность) //Археография Южного Урала. Уфа, 2003; Булгаков Р.М., Галяутдинов И.Г. Описание восточных рукописей Института истории, языка и литературы. Ч.1. Тюркские рукописи. 2‑е изд. Уфа, 2010.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 323
ОЛО ӘҮНӘР, йылға, Ағиҙел й. уң ҡушылдығы. Силәбе өлк. Баҡты һыртының көнсығыш битләүендә башлана. Силәбе өлк., БР‑ҙың Белорет р‑ны буйлап төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай аға һәм Ағиҙелгә (тамағынан 1395 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 31 км, басс. майҙаны 948 км2. Ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 6,64 м3/с. Басс. рельефы таулы, үҙәне Баҡты, Әүәләк һәм Оло Ирәмәл һырттары араһындағы соҡорҙарҙа урынлашҡан. Ландшафы көлһыу тау тупрағындағы ҡара ылыҫлы тау‑тайга урмандарынан тора; ҡайын урманы, болон һәм һаҙлыҡтар осрай. Басс. 62%‑ын урман ҡаплаған, түбәнге ағымында күп өлөшө һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Кесе Әүнәр; һул — Тығын, Иһәнәк һ.б.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Төбәктә йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе резиденттары өсөн өҫтәмә льготалар ҡабул ителде
Төбәктә йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе резиденттары өсөн өҫтәмә льготалар ҡабул ителде Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостанда йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе резиденттарына яңы ярҙам сараһы ҡабул ителде.
Республика Иҡтисади үҫеш министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, хәҙер «Бәләбәй» һәм «Күмертау» йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәләре резиденттары өсөн дәүләт мөлкәтен ҡуртымға алғанда түбән коэффициент ҡаралған (0,01).
Бынан алда, Башҡортостан Республикаһының дәүләт милке менән файҙаланған өсөн йыллыҡ уртым түләүен билдәләү методикаһына ярашлы, был күрһәткес 2,0-гә тиклем ине.


text:
Ауырығанда уҡыла торған доғалар
Ауырығанда уҡыла торған доғалар
Тәһәрәтле хәлдә «Фәтиха» сүрәһе һәм шифа аяттары:
"Тәүбә" сүрәһенең 14-15-се аяттар:
"Бисмилләһир рахмәнир рахим. Үә йәшфи судуура ҡаумим-муъминиинә үә йузһиб ғайҙа ҡулүбиһим".
Шуға ҡушып ошо доға уҡылыр:
"Аллаһүммә Раббән-нәәс, әҙһибил бәъс, үәшфи әнтәш-шәәфи ләә шифәә-ән илләә шифәә үкә шифә-ән ләә йүғаадирү сәҡамән".
(Ауырыған саҡтарҙа миңә Аллаһ Тәғәлә шифа бирер. Аллаһым! Эй, инсандарҙың Раббыһы! Сирҙәрҙе кире алыусы һәм ауырыуҙы бөтөрөүсе шифаңды бир. Мине сәләмәтләндереүсе бары тик Аллаһ. Һинән башҡа миңә еңеллек килтереүсе бер кем юҡ. Аллаһым! Бер ҡолоңа дауа бирсе.)
"Йуныс" сүрәһе 57-се аят: «Бисмилләәһир рахмәнир рахим. Йә әййүһәннәәсү ҡад жә әткүм мәүғиҙәтүн мин Раббикум үә шифәә*ү лимәә фиссудуури үә һүдән үә рәхмәтәллил-мүъминиин.»
(Эй, бәндәләр! Инде һеҙгә Раббығыҙҙан (Аллаһ Тәғәләнән) бер нәсихәт һәм йөрәктәргә һалынған ауырлыҡтарға бер шифа, мөьмин- мөьминәләр өсөн бер һиҙәйәт һәм рәхмәт килгәндер.)
"Исра" сүрәһе 82-се аят: «Бисмилләәһир рахмәнир рахим. Үә нүнәззилү минәл-Ҡуръәни мә һуүә шифәүн үә рахмәтуллиль-мүъминиин».
(Беҙ «Ҡөръән» дә мөьминдәргә шифа һәм рәхмәт булған аяттарҙы индерәбеҙ).
"Шуғара" сүрәһе 80-се аят: «Бисмилләәһир рахмәнир рахиим. Үә иҙә мәридту фәһүә йәшфиин».
(Ауырған ваҡыттарҙа миңә Аллаһ Тәғәлә шифа бирер).
"Фуссиләт" сүрәһе 44-се аят: «Бисмилләәһир рахмәәниир рахиим. Ҡуль һүүә лилләәҙиинә әмәнүү һүдән үә шифәә».
(Әйт шулай, Ул (Ҡөрьән аяттары) инанғандарға һиҙәйәт һәм шифалыр.)
"Аллааһүммә Раббәннәәси әҙһибил-бәъсә ишфи әнтәшшәәфи ләә шифәәъән илләә шифәә үк. Шифәә ’ән ләә йүғадиру сәҡамән. Аллааһүммә ишфи ғәбдәкә йәнкә ләкә ғәдүүән әү йәмшии ләкә иләә саләәһ."
(Аллаһ Тәғәлә! Эй, инсандарҙың Раббыһы! Ауырыуҙарҙы юҡ итеүсе! Ауырыуҙарҙы бөтөрөүсе Аллаһ шифа бир. Шифа биргән бары тик Һинән генә. Һинән башҡа сәләмәтлек бирәсәк бер кем дә юҡ. Аллаһым! Ошо ҡолыңа шифа бирсе, Һинең ризалығыңды ҡаҙаныу өсөн намаҙ ҡылһын).
"Бисмилләәһи әрҡыыкә мин кулли шәй'ин йүъҙиикә мин шәрри күлли нәфсин әү ғәйнин хәәсид. Аллааһүммә йәшфиикә, бисмилләәһи әрҡыыкә”.
(һиңә ҡайғы, язаланыу биргән һәр көнләшкән нәфестән йәки күҙ теүеүҙән Аллаһ Тәғәлә исеме менән һиңә сәләмәтлек теләйем. Аллаһ Тәғәлә һиңә шифа бирһен. Аллаһ Тәғәлә исеме менән һиңә һаулыҡ теләйем).
Шуны белергә кәрәк, дарыу эсһәк тә, өшкөрһәк тә шифаны бары тик Аллаһ Тәғәлә генә бирә. Унан һорарға кәрәк. Дарыу эсеп, — беҙ шифаланабыҙ. Ләкин ауырыуҙы ла, шифаны ла Аллаһ Тәғәлә биргәнең һис иҫтән сығарырға ярамай. Дарыу эсер алдынан:
“Бисмилләәһиш-шәәфи һүаллааһ”.
(Аллаһ исеме менән, Ул беҙҙе шифаландыра.) Дарыуҙы эскәс:
“Әлхәмдү лилләһ”,
— тип әйтелә, һуңынан өс ҡабат «Бисмилләһир рахмаанир-рахиим» тип өс ҡабат әйтелә лә:
"Әғүүҙү биғиззәтилләәһи үә ҡудратиһи мин шәрри мәә әжидү үә үхәәҙир".
(Ауыртҡан урынға ҡулды ҡуйып, «Бисмиллә»- не өс тапҡыр әйтеп: Үҙемә килеп юлыҡҡан яуызлыҡ һәм әрнеүҙәрҙән ҡасып, Аллаһтың бөйөклөгөнә, көс-ҡөҙрәтенә һыйынам тип был доғаны ете тапҡыр уҡырға. Һуңынан:
“Әҙһибиль-бәъс Раббән-нәәс, үәшфи әнтәшшәәфии, ләә шифәәъә илләә шифәәъүкә шифәәъән ләә юғаадиру сәҡаман”.
(Эй кешеләр Раббыһы! Һыҙланыуҙарҙы бөтөр, Шифаландыр, ысындан да һин шифа- Биреүсе, һинән башҡа шифа Биреүсе юҡ. Бар ауырыуҙар ҙа һинән шифаланмай ҡалмаҫ.) ете тапҡыр уҡылыр.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 02.02.2017 в 02:24, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 903
АЛТЫН УРҘА, Жуси улусы, 13 б. 2‑се сиреге — 15 б. уртаһында көнбайышта Түбәнге Дунайҙан алып көнсығышта Иртыш й. басс. тиклем, көньяҡта Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренән һәм Балхаш күленән алып төньяҡта Новгород ерҙәренә тиклем терр‑ялағы дәүләт. Монголдарҙың яулап алыу походтары һөҙөмтәһендә Батый хан тарафынан төҙөлә (ҡара: Монгол империяһы). Баш ҡалалары: Болғар, 13 б. 2‑се ярт. алып — Һарай әл‑Мәхрүсә (Һарай-Батыу), 14 б. 1‑се ярт. — Һарай әл‑Йәдит (Һарай-Бәрәкә). Дәүләт м‑н Сыңғыҙхан нәҫеле ырыуынан ҡоролтай һайлап ҡуйған хан (юғары власҡа эйә була, бөтә ерҙәрҙең милексеһе һәм хужаһы һанала) идара итә. Дәүләт дине — ислам. Рәсми теле — төрки. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Терр‑я уң (Аҡ Урҙа) һәм һул (Күк Урҙа) ҡанаттарға, ш. уҡ улустарға һәм уделдарға (төмәндәр, меңдәр, йөҙҙәр һ.б.) бүленә. Улустар башында әмирҙәр тора, уделдарҙыҡында — төмәндәр, мең баштары, йөҙ баштары һ.б. Мөһим вазифаларҙы идара итеүсе династия ағзалары һәм уделдарға эйә булған, ғәскәр башында торған А.У. аҡһөйәктәренең эре вәкилдәре (бәктәр, нойондар, әмирҙәр) биләй. Ҡалаларға һәм өлкәләргә төп бурыстары һалым һәм яһаҡ йыйыу булған даруғалар һәм хәрби отрядтар башында тороусы баҫҡаҡтар ебәрелә. Күсмә малсылыҡ, игенселек, балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ төп хужалыҡ тармаҡтары була. Балсыҡтан әйберҙәр яһау һәм зәргәрлек һөнәрселеге, ағас эшкәртеү, тимер металлургияһы, быяла эшләү үҫешә. Европа, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре м‑н сауҙа‑иҡт. бәйләнештәр тота (ҡара: Каруан сауҙа юлдары). А.У. иген, тире, күн әйберҙәр, мал сығарыла, зиннәтле әйберҙәр, туҡымалар, тәмләткестәр һ.б. индерелә. Архитектура үҫешә: ҡалаларҙа таш һәм кирбес йорттар, мәсеттәр һ.б. төҙөлә. А.У. 150‑нән ашыу ҡала (иң ҙурҙары — Узак, Башҡорт, Болғар, Дәрбәнт, Көфә, Мажар, Мухша, Үргәнч, Чинк-Тура) иҫәпләнә. А.У. халҡы ҡалдырған археологик ҡомартҡыларға Аҙнай ҡәберлеге, Байғусҡар ҡурғаны II, Берек-Алға торағы, ш. уҡ Оло Әбеш хазинаһы, Түбәнге Хәжәт хазинаһы һ.б. ҡарай.
Башҡорттар А.У. 2 улусы (улар араһындағы сик Урал й. буйлап үтә) составына инә. Урал буйы башҡорттары — Батый хан, Урал аръяғыныҡы Шибани хан улусында була. Башҡорттарға яһаҡ һалына, улар хәрби (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте), юл, почта, күпер төҙөү һ.б. йөкләмәләр үтәй. 14 б. 2‑се ярт. Башҡортостанда бер нисә һуғыш була, уларҙың иң ҙурҙарының береһе булып 1391 й. июнендә Ҡондорса й. (Волга й. басс.) буйында Туҡтамыш һәм Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһындағы һуғыш иҫәпләнә. Башҡ. ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының А.У. составына инеү осоро башҡ. фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында — “Бөрйәндәр хан замандарында”, “Биксура”, “Бошман-Ҡыпсаҡ батыр” һ.б. легенда һәм риүәйәттәрҙә — сағыла. А.У. айырыуса билдәле хандары: Батый (1236—43), Мәңгү-Тимур (1266—82), Үзбәк (1313—42), Йәнебәк (1342—57), Туҡтамыш (1380—90), Иҙеүкәй (1399—1410/12). 15 б. уртаһында А.У. тарҡала, Башҡортостан Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы һәм Ҡазан ханлығы араһында бүлгеләнә.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1980; Фёдоров‑Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. М., 1973; Егоров В.Е. Историческая география Золотой Орды в XIII — XIV вв. М., 1985.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Милли музыка ҡоралының данын арттырыр ир-азаматтарыбыҙ бар.
Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Рәмил Ғәйзуллин милли сәнғәтебеҙгә һәләтле ҡурайсы, күп ҡырлы музыкант булып килеп инде. Артабан ул республикабыҙҙың берҙән-бер Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрына нигеҙ һалыусы булараҡ танылды. Башҡорт халҡының милли музыка ҡоралдары үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн күп диплом-грамоталар менән бүләкләнде. Әле Рәмил Мәүлит улының “Урал ауазы” халыҡ-ара оркестрҙар һәм халыҡ уйын ҡоралдары ансамблдәре конкурс-фестивале” ижади проекты Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итә.
Ябай көпшәгә өрөп…
…Инйәр буйы. Бесән сабыу мәле. Рәмил был күп көс талап иткән һөнәрҙе беренсе класта уҡ үҙләштерә. Бесән саба беләһең икән, тимәк, һин – ысын ир-егет. Бер мәл иртән Рәмилдең ныҡ итеп теше һыҙлай. Әсәһенең дауаханаға алып барыр әмәле юҡ, сөнки бөткөһөҙ донъя мәшәҡәттәрен яңғыҙы тарта. Атайҙары 31 генә йәшендә, ҡатынын алты бала менән ҡалдырып, баҡыйлыҡҡа күсә. Иң кескәйҙәре Рәмилгә ни бары бер генә йәш була.
Фәүзиә апай улына:
– Мә, ошоға өрһәң, баҫылыр, – тип ҡурай үләнен тоттора. Рәмил, үҙе белгәнсә тишектәр уйып, ҡурайын быжылдата башлай. Беренсенән, малайҙың теш һыҙлауы баҫылғандай булһа, икенсенән, ҡурайҙа өлкәндәр һымаҡ тауыштар сығара алыуы уны дәртләндерә. Ошо ябай ғына көпшә бәләкәй малайҙың ғүмерлек юлдашына әйләнер, киләсәктә уны оҫта ҡурайсы итеп донъяға танытыр тип кем уйлаған?
Дүртенсе класҡа Белорет мәктәп-интернатына барғас, Мөхәррәм Сәлимов етәкселегендәге түңәрәктә ҡурайҙа уйнау нескәлектәрен үҙләштерә үҫмер. Татлы ауылы клубында беренсе тапҡыр “Азамат” көйөн башҡарып, халыҡты хайран иткәнен бөгөнгөләй хәтерләй музыкант. Рәмил Ғәйзуллин өсөн был артабанғы ижади юлында Өфөгә барып ҡурай йүнәлеше буйынса уҡырға инергә, юғарыға үрләргә, киләсәккә ышаныс менән ҡарарға ҙур этәргес бирә.
Башта ул сәнғәт училищеһында белем ала, артабан сәнғәт институтында Башҡортостандың халыҡ артисы Ришат Рәхимов етәкселегендә ҡурай серҙәренә өйрәнә. Шул уҡ ваҡытта БАССР-ҙың халыҡ артисы Ғата Сөләймәновтан оҫталыҡ дәрестәре ала.
Рәмил Ғәйзуллин 1987 йылдан алып – Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы. Профессиональ хеҙмәт юлын ул Рамаҙан Йәнбәков бригадаһында башлай. Баймаҡ, Белорет райондарында үткән беренсе гастролдәр әле һаман күҙ алдымда, ти Рәмил Мәүлит улы. Халҡыбыҙ һандуғастары Мәүлетбай Ғәйнетдинов, Роза Аккучукова, Фәнил Ишморатов, Миңлеғәли Ханов, Фәрит Шәйхетдинов кеүек сәхнә әһелдәрен берләштергән төркөмдө бөтә ерҙә ихлас ҡаршы алалар, алҡышлап оҙаталар. Шулай уҡ йәш кешегә Асия һәм Илфак Смаҡовтар менән бергә ижад итеү ҙур тәжрибә була. Бер аҙҙан Рәмилде республикабыҙҙың иң олпат коллективтарының береһе “Йәдкәр”гә алалар. Һәләтле йәш артисты коллектив шунда уҡ үҙ итә. Республикабыҙҙың төп мәҙәни усағында эшләгән осорҙа Рәмил Мәүлит улы Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын, Силәбе сәнғәт һәм мәҙәниәт академияһының дирижерҙар бүлеген тамамлай.
Ҙур хыялдар менән янып йөрөгән егет бер аҙҙан үҙ төркөмөн булдыра. Унда бер генә кеше – үҙе. Кеше-оркестр, тип таный башлайҙар сәхнә оҫтаһын.
Тарихҡа ингән оркестр
Төрлө халыҡтарҙың үҙҙәренең милли оркестры булыуына ҡарап, эх, беҙҙә лә үҙебеҙҙекен ойошторорға ине, тип уйлай Рәмил Мәүлит улы. Музыканттың был ниәтен етәкселек хуплап ҡаршы ала. Һөҙөмтәлә уның тырышлығы менән 2001 йылда Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестры барлыҡҡа килә. Коллективҡа ҡырҡтан ашыу музыкант эшкә алына һәм бөгөн уның репертуарында өс йөҙҙән ашыу әҫәр бар.
Рәмил Ғәйзуллин оркестрға 15 йыл етәкселек итә. Ошо осорҙа коллектив Рәсәйҙең байтаҡ төбәгендә сығыш яһап, республикабыҙҙың мәҙәни йөҙөн күрһәтеп, данға күмелә. Бынан тыш, оркестр ике тапҡыр халыҡ-ара, бер тапҡыр ил конкурсында гран-при яулай, Рәсәйҙең беренсе Президенты призына лайыҡ була, Ҡазанда, Мәскәүҙә үткән конкурс-фестивалдәрҙә беренсе дәрәжә лауреат була. Быларҙың барыһы ла – Рәмил Ғәйзуллиндың фиҙакәр хеҙмәт һөҙөмтәһе.
“Урал ауазы”
Һуңғы һигеҙ йыл эсендә Рәмил Ғәйзуллинға донъяның 34 оркестры менән бер сәхнәлә сығыш яһау бәхете тейә. Төрлө фестиваль-конкурстарҙа ҡатнаша, еңеүҙәр яулай. Шулай илдәр буйлап гиҙә торғас, уға бер уй килә: халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙары ҡатнашлығында халыҡ-ара конкурс ойоштороу. Был хыялды тормошҡа ашырыу өсөн сәхнә оҫтаһына күп көс түгергә тура килә. Һөҙөмтәлә тәүге бәйгелә үк, республикабыҙ ансамблдәренән тыш, Ҡытайҙан, Төньяҡ Осетиянан да коллективтар ҡатнаша. Конкурстың үҙ шарты бар: оркестрҙар башҡарған әҫәрҙәренең береһе мотлаҡ башҡорт халҡының музыкаһы булырға тейеш.
Милли мәҙәниәт үҫешенә тос өлөш индергән, башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарына ҡарата һөйөү, һоҡланыу, ғорурланыу тойғолары уятҡан, күңелдәрҙә милли рух тәрбиәләгән Рәмил Ғәйзуллин Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына, һис шикһеҙ, лайыҡ.


text:
Бына тағы ла бер уйын үтте. Сираттағы еңеүселәрҙең дә исемдәре билдәле булды. Шулай итеп, графин һәм стакандар йыйылмаһы Баймаҡтан – Илдус Зәйнуллинға, ә салат һауыттары Дүртөйлө районының Исмаил ауылынан Гүзәлиә Закироваға сыҡты. Еңеүселәребеҙҙе ысын күңелдән ҡотлайбыҙ! Ҡәҙерле дуҫтар! Гәзитле лә, бүләкле лә булғығыҙ килһә, әйҙәгеҙ, әүҙемлек күрһәтәйек. Бының өсөн «Йәншишмә»гә яҙылып, квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә …
Continue reading ‘Аҙна һайын – отош’ »
Баш ҡаланың Октябрь районына ҡараған Нуғай ауылында өр-яңы белем усағы үҙенең ишектәрен асты. Ул 1 мең 250 балаға иҫәпләнгән. Ике уҡыу һәм бер спорт менән шөғөлләнеү өсөн блоктарҙан тора. Заманса техника менән йыһазландырылған компьютерҙар кабинеты, интерактив комплекс, 504 урынға иҫәпләнгән тамаша залы, 402 урынлыҡ ашханаһы бар. Ике йыл дауам иткән төҙөлөштө Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм …
Continue reading ‘Тағы ла бер яңы мәктәп!’ »
Уҡыу йылы әле яңы ғына башланған кеүек ине. Беренсе сирек һиҙелмәйенсә генә үтеп тә китте. Көҙгө каникулда барыбыҙ ҙа өйҙәребеҙгә таралыштыҡ. Баш ҡалала уҡығас ни, тыуған яҡтарға ҡайтыуҙы ашҡынып көтөп алдым. Ауылда дуҫтарым менән күрештем, яратҡан һеңлеләрем менән көнөмдө күңелле итеп үткәрҙем. Өләсәйемә ҡунаҡҡа ла барып килдем. Каникулым шулай тиҙ үтеп китте…
Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Яңы йыл байрамдарын үткәреү тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Уға ярашлы, уҡыусылар өсөн төп Шыршы байрамы 22 декабрҙә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында үтәсәк. Унда уҡыу алдынғылары, олимпиада һәм спорт ярыштары еңеүселәре, фестиваль лауреаттары, үҙ бурысын үтәгәндә һәләк булған хәрбиҙәрҙең, аҙ тәьмин ителгән күп балалы ғаиләләрҙең балалары саҡырыла. Республикабыҙҙың төрлө район, ҡалаларынан йыйылған …
Continue reading ‘Төп Шыршы байрамы’ »
Өфөнөң Ленин майҙанында металл конструкцияларынан 300 килограмм ауырлыҡтағы «Магнолия» һәм 200 килограмм ауырлыҡтағы «Йондоҙ» Яңы йыл шыршылары ҡуйыласаҡ. Баш ҡалала боҙ һарайҙарын һәм һындарҙы эшләү өсөн 724 квадрат метр боҙ талап ителәсәк. Байрам мәшәҡәттәренә ҡала хакимиәте 6 миллион 95 мең һум аҡса бүлгән. «Конгресс-холл» эргә-тирәһен яңы йылса биҙәүҙе хакимиәт 6 миллион 745 мең һумға баһалаған. …
Continue reading ‘Күңелле мәшәҡәттәр’ »
Быйыл Яңы йыл бүләктәрен биш һәм унан да күберәк бала тәрбиәләүсе ғаиләләр ҙә аласаҡ. Шулай уҡ етем, һөнәрселек белем биреү учреждениеларында уҡып йөрөүсе, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларға ла матди ярҙам күрһәтеләсәк.
20 ноябрь – Халыҡ-ара бала хоҡуҡтарын яҡлау көнө 1989 йылдың 20 ноябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан «Бала хоҡуҡтары тураһында конвенция» ҡабул ителә. Беҙҙең илдә 1994 йылда үҙ көсөнә инә. Төп мәсьәлә булып һәр баланы һаҡлау, яҡлау һәм улар өсөн һәйбәт йәшәү шарттары булдырыу тора.
Тик «бишле»ләргә генә уҡыған балаларға һоҡланмау мөмкин түгел. Иғтибар иткәнегеҙ барҙыр, улар, ғәҙәттә, һәр яҡлап өлгөр, тырыш, ҡыҙыҡһыныусан була. Барыһына ла етешәләр: өйҙә атай-әсәйҙәренә лә ярҙам итәләр, спорт менән дә шөғөлләнәләр, төрлө түңәрәктәргә йөрөргә лә ваҡыт табалар. Китап уҡып ҡына ултыралар, тип һис әйтеп булмай.
Башҡортостан мәктәптәрендә тулы кимәлле төшкө аш ваҡыты булдырыу тураһында һүҙ алып барыла. Йәғни эш урындарындағы кеүек, уҡыусыларға ла бер сәғәтлек тәнәфес тейеш. Был башланғысты «Берҙәм Рәсәй» партияһы тәҡдим итте. «Балаларға – сәләмәтлек» проекты сиктәрендә уҙғарылған «түңәрәк өҫтәл»дә ошо хаҡта һөйләшеү төп темаларҙың береһенә әйләнде. Уны индерер алдынан йәмәғәтселек фекере ентекләп өйрәнеләсәк.
13 ноябрҙән Рәсәйҙә «Ҡайҙа үлем менән һатыу итәләр, хәбәр ит!» акцияһының икенсе этабы башланды. Республика министрлыҡтарында һәм ведомстволарында ла «ҡыҙыу линия»лар эшләй. Эске эштәр министрлығының наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса идаралығы һәр кемде был сарала әүҙем ҡатнашырға саҡыра. Наркотик менән һатыу иткән йәки һаҡлаған кешеләр, наркопритондар тураһында белһәгеҙ, был турала эске эштәр министрлығының ышаныс телефонына …
Continue reading ‘Ҡайҙа үлем менән һатыу итәләр, хәбәр ит!’ »