text:
"Әминбәк" - Әкиәт - Халыҡ ижады
- Подробности
- Родительская категория: Әҙәбиәт
- Опубликовано 21.10.2009 20:13
"ӘМИНБӘК" - Халыҡ ижады
Борон-борон заманда бер ауылда бер бабай менән әбей йәшәгән, ти. Уларҙың Әминбәк исемле бер улдары булған. Ата-әсәһе Әминбәкте бай һатыусы итергә теләгән.
Бер көндө атаһы Әминбәкте янына саҡырып алған да:
— Улым, һин инде ир етеп киләһең, ә ҡулыңда бер һөнәрең юҡ. Һөнәрһеҙ ир — ҡанатһыҙ ҡош ул. Бына һиңә йөҙ һум аҡса, шуны ал да, ҡалаға барып, һатыусы булырға өйрәнеп ҡайт, — тигән.
Әминбәк тоҡсайын арҡаһына аҫҡан да, йөҙ һум аҡсаһын алып, юлға сығып киткән. Бер көн барған, ике көн барған Әминбәк. Шунан ул бер ҡалаға барып еткән. Фатир алып ҡунған да, таң менән ҡапҡа алдына сығып ултырһа, урамда бер кеше:
— Кем дә кем һөнәр өйрәнергә теләй, шул кеше фәлән ерҙәге фәлән йортҡа барһын! — тип ҡысҡырып, хәбәр һалып йөрөй икән.
Әминбәк күп уйлап тормаған, тотҡан да шул йортҡа киткән. Барып тәҙрәһенән ҡараһа, өй эсендә, йөрәкте өҙҙөрөп, скрипка уйнайҙар икән. Скрипкалары шундай матур, күҙҙең яуын алып тора, ти; үҙенең бер ҡылы алтын, бер ҡылы көмөш икән, ти. Әминбәк өйҙөң эсенә инә. Скрипка һөнәренә өйрәтеүсе уға:
— Йөҙ һум түләйһең дә бер йыл өйрәнәһең, — тигән. Әминбәк йөҙ һумын биргән дә скрипка уйнарға өйрәнә башлаған.
Бер йыл тулғанда, ул шат кешенең шатлығын арттырырлыҡ, ҡайғылының ҡайғыһын таратырлыҡ, ауырыуҙы түшәгенән ҡалҡытырлыҡ итеп, скрипка уйнарға өйрәнгән. Шуға ул бик шатланып, ата-әсәһе янына ҡайтырға ашыҡҡан. Ҡайтҡас, атаһы:
— Йә, улым, ниндәй һөнәр өйрәнеп ҡайттың? — тип һораған.
— Мин скрипка уйнарға өйрәндем. Шат кешене тағы ла нығыраҡ шатландырам, ҡайғылының ҡайғыһын таратам, ауырыуҙы түшәктән торғоҙам! — тигән Әминбәк.
“Скрипка уйнау ҙа булғанмы һөнәр!” — тип ата менән әсә бик ҡайғырышҡандар. Шунан, күрше-күлән белеп ҡалмаҫ борон, Әминбәккә тағы ла йөҙ һум аҡса биргәндәр ҙә, ысын һөнәргә өйрән тип, икенсе ҡалаға ебәргәндәр.
Был ҡалала ла Әминбәк үҙе ҡунған бер йорттоң ҡапҡа төбөнә таң менән сығып ултырһа, урам буйлап бер кеше ҡысҡырып килә икән:
— Кем дә кем һөнәр өйрәнергә теләй, шул кеше фәлән ерҙәге фәлән йортҡа барһын! — тип хәбәр һалып йөрөй икән теге кеше.
Әминбәк күп уйлап тормаған, тотҡан да шул йортҡа киткән. Барып тәҙрәһенән ҡараһа, өй эсендә яҙырға өйрәнәләр икән. Һәр кем алдына матур өҫтәл ҡуйылған, өҫтәл өҫтөндә көмөш ҡара һауыты, ҡауырһын ҡәләм икән. Әминбәк өйгә ингәс, яҙыу-һыҙыуға өйрәтеүсе кеше уға:
— Йөҙ һум түләйһең дә бер йыл өйрәнәһең, — тигән.
Әминбәк йөҙ һумын сығарып биргән дә яҙыу яҙырға өйрәнә башлаған.
Бер йыл тулғанда, ул шундай оҫта яҙыу яҙыусы булып киткән, кем булып яҙырға теләһә, шул булып яҙа белә икән. Шуға ул, бик шатланып, тиҙерәк ата-әсәһе янына ҡайтырға ашыҡҡан. Ҡайтҡас, атаһы:
— Йә, улым, ниндәй һөнәр өйрәнеп ҡайттың? — тип һораған.
— Мин яҙыу яҙырға өйрәндем. Шундай оҫта яҙам, кем булып яҙырға теләһәм, шул булып яҙа алам,—тигән Әминбәк.
“Яҙыу яҙыу ниңә кәрәк ул?” — тип ата менән әсә бик ҡайғырышҡандар. Шунан Әминбәктең атаһы былай тигән:
— Бөлгән баш бөлгән инде, бына һиңә, улым, аҙаҡҡы йөҙ һум. Инде лә йүнле һөнәр өйрәнеп ҡайтмаһаң, күҙемә күренәһе булма! Кеше-фәлән күргеләгәнсе, китеп ҡал,— тигән ул.
Әминбәк өсөнсө ҡалаға киткән. Бында ла ул таң менән ҡапҡа төбөнә сығып ултырһа, урам буйлап бер кеше һөрән һалып килә икән:
— Кем дә кем һөнәр өйрәнергә теләй, шул кеше фәлән ерҙәге фәлән йортҡа барһын! — ти икән.
Әминбәк күп уйлап тормаған, тотҡан да шул йортҡа киткән. Барып тәҙрәһенән ҡараһа, өй эсендә сатраш уйнарға өйрәнәләр икән. Семәрле өҫтәлдәр өҫтөндәге сатраш таҡталарының яртыһы алтындан, яртыһы көмөштән икән. Йөрөтә торған һындарҙың да ун алтыһы алтындан, ун алтыһы көмөштән икән. Әминбәк, ата-әсәһенән ҡурҡһа ла, сыҙар тәҡәте ҡалмағас, өйгә ингән. Сатраш өйрәтеүсе кеше уға:
— Йөҙ һум түләйһең дә бер йыл өйрәнәһең, — тигән. Әминбәк йөҙ һумын сығарып биргән дә сатраш уйыны өйрәнә башлаған.
Бер йыл тигәндә ул сатрашты шундай оҫта итеп уйнарға өйрәнгән, хатта өйрәтеүсенең үҙен дә ота ла ҡуя икән...
Был юлы инде ата-әсәһе янына көпә-көндөҙ ҡайтып инергә баҙнат итмәгән. Ҡараңғы төшкәнсе, ауыл эргәһендәге ҡыуаҡлыҡ араһында ятҡан. Кис булғас ҡына өйгә ҡайтып ингән.
Сәй эсеп ултырған атаһы:
— Йә, улым, һөнәрҙең аҫылына өйрәнгәнһеңдер инде, һөйлә! — тигән.
— Мин, атай, был юлы сатраш уйнарға өйрәндем, хатта өйрәтеүсенең үҙен дә еңәм, — тигән Әминбәк.
— Теткәнһең икән, улым! Сатраш та булдымы һөнәр! Шайтан уйыны бит ул! Бөлдөрҙөң, харап иттең бит беҙҙе! Хәҙер инде бөтөнләй хәйерсе булып ҡалдыҡ. Кеше күҙенә күренеп йәшәр хәл ҡалманы, — тигән атаһы, ҡайғырып. Шунан ул уйлап торған, торған да: — Бөгөн төндә үк бынан күсеп китәбеҙ, — тигән.
Әминбәктең атаһы ҡалған-боҫҡан мал-тыуарын, йорт-ерен һатҡан да, ваҡ-төйәк заттарын арбаға тейәп, бисәһе менән Әминбәкте алып, ауылдан сығып та киткән.
Төш етер алдынан улар бер ҡалаға яҡынлашҡандар. Ошо ерҙә атты туғарып, Әминбәктең атаһы ҡалаға барып, аҙыҡ-түлек һатып алып килергә булған. Шунан ул арбалағы ваҡ-төйәк заттар араһына ҡыҫтырылған аҡсаһын алайым тиһә, аҡса табылмаған, ул юлда төшөп ҡалған булған. Ни эшләргә? Тегеләй йүгергәндәр, былай йүгергәндәр, ә аҡсаның еҫе-еле лә юҡ. Былар бөтөнләй ас ҡалғандар. Әминбәктең әсәһе сеңләп илай башлаған. Ә атаһы менән Әминбәк ҡайғыға төшкәндәр.
Ошо ваҡытта быларҙан алыҫ түгел ерҙән бер ҙур каруан үтеп бара икән. Әминбәк шул каруанға ҡарап торған да:
— Атай, әсәй, һеҙҙең ошо көнгә ҡалыуығыҙға мин ғәйепле. Һеҙ мине анау үтеп барған каруан башлығына һатығыҙ ҙа шул аҡса менән көн күрегеҙ. Яҙған булһа, күрешербеҙ әле, — тигән.
Улар, каруан башлығы менән һөйләшеп, Әминбәкте һатып ебәргәндәр. Үҙҙәре илай-илай улдарынан айырылып тороп ҡалғандар.
Был каруан бик алыҫтан килгән каруан икән. Бер нисә көн үткәс, каруандың юлға алған һыуы бөткән. Кешеләр генә түгел, хатта дөйәләр ҙә һыуһыҙлыҡтан интегә башлағандар. Өтөп алып барған ҡояшта бөтөнләй хәлдән тайған кешеләр алыҫта бер ҡара нөктә күргәндәр. Бөтә көстәрен һалып, улар шул нөктәгә табан киткәндәр. Барһалар — ҡоҙоҡ икән. Бауға бәйләп, тиҙ генә силәк төшөргәндәр. Тартһалар, ҡоро силәк килеп сыҡҡан. Ни эшләргә? Шунан каруан башлығы былай тигән:
— Кем дә кем ошо ҡоҙоҡҡа төшөп, һыу табып сығара, шул кешегә ошо каруан байлығының яртыһын бирәм, — тигән.
— Мин төшәм, — тигән Әминбәк.
Уны силәк тағылған бауға бәйләгәндәр ҙә ҡоҙоҡҡа төшөрөп ебәргәндәр.
Ҡоҙоҡ ғәләмәт тәрән булған. Бына Әминбәк ҡоҙоҡ төбөнә төшөп еткән. Ҡоҙоҡ төбө ҡоп-ҡоро, үҙе дөм ҡараңғы икән. Күҙе күнеккәс ни күрә: бер ҙур бүлмәлә тора имеш. Шунда ул бүлмәнең бер мөйөшөндә йымылдап ятҡан хазина күргән. Абайлабыраҡ ҡараһа — алтын икән. Ул алтынды силәккә тултырған да: “Тартығыҙ!” — тип ҡысҡырған. Өҫтәгеләр һыу көтөп торғанда алтын күргәс, һуштарынан яҙа яҙғандар. Улар силәкте ҡоҙоҡҡа тағы төшөргәндәр. Әминбәк уға тағы ла алтын тултырған да баяғыса: “Тартығыҙ!” — тип ҡысҡырған. Силәкте өҫкә тартып алғандар. Шулай итеп, Әминбәк өҫкә ҡырҡ силәк алтын сығарған. Шунан ул:
— Алтын бөттө, мине сығарығыҙ!—тип ҡысҡырған. Әминбәкте бау менән күтәрә башлағандар. Шул ваҡыт каруансыларҙың береһе каруан башлығына:
— Ниңә уны сығараһығыҙ? Алтындың яртыһын үҙенә һорар бит, — тигән.
Каруан башлығы уйлап-уйлап торған да Әминбәкте өҫкә сығармаҫҡа булған, бауҙы ҡырҡып ебәргән. Әминбәк дөбөр-шатыр ҡоҙоҡ төбөнә төшөп киткән.
Бер талай иҫенән яҙып ятҡандан һуң, Әминбәк тороп ултырған. “Бау өҙөлөп китте, ахыры”, — тип уйлаған ул һәм тағы бау төшөрөрҙәр әле тип көткән. Иллә-мәгәр бау төшмәгән. Шунан уның башына ҡылт итеп бер уй килгән: “Былар минең бауҙы ҡырҡып ҡына шылманымы икән!” Бауҙың осон табып, ҡараһа, ысын: ҡырҡып киткәндәр. Шунан Әминбәк иларға тотонған. Илаған, илаған да: “Юҡ, былай илап файҙа сыҡмаҫ. Берәй әмәлен күрергә кәрәк”, — тип, ҡараңғыла стеналарҙы һәрмәп йөрөй башлаған. Шулай һәрмәнеп йөрөй торғас, ҡулы бер ишек тотҡаһы кеүек нәмәгә тейгән. Ҡапыл тартып асып ебәреүгә, Әминбәктең ҡото оса яҙған: өй эсендә бер ҡарт дейеү аңҡы-тиңке килеп, бер уң яҡҡа, бер һул яҡҡа сайҡалып ултыра икән. Әминбәк ни эшләһен, ҡасыр урын юҡ, ана шул өй кеүек ергә ингән дә ҡарт дейеүгә оҙаҡ ҡына ҡарап ултырған. Дейеү уға бер һүҙ ҙә өндәшмәгән. Шул ваҡыт Әминбәк стенала элеүле торған бер скрипканы күреп ҡалған. Уның уйнағыһы килеп киткән. Шунан ул, бар ҡыйыулығын йыйып, ымлап, скрипка уйнарға дейеүҙән рөхсәт һораған. Дейеү ым менән рөхсәт биргән. Әминбәк скрипканы алған да, өҫтөнә ҡунған саңды кәзәкей сабыуы менән һөртөп, бушап бөткән ҡылдарын тартҡылай башлаған. Шунан, скрипканы бына тигән иттереп көйләп алғас, ул яңғыратып уйнап ебәргән. Шулай итеп, ул уйнаған да уйнаған, уйнаған да уйнаған. Ә ҡарт дейеү, был уйнаған һайын йәнләнә бара икән. Тора-бара ул сайҡалыуҙан туҡтаған, аҙаҡ бөтөнләй йүнгә ингән. Шунан ул егеттең кем булыуын, ни эшләп бында төшөүен һорашҡан. Егет бер нәмәһен дә йәшермәй һөйләп биргән, ҡырҡ силәк алтын сығарыуын да әйткән. Дейеү уға бик ҡайғырған.
— Ул алтын минеке ине, егет. Һин мине бөлдөргәнһең, — тигән дейеү. — Шулай ҙа мин һине ғәфү итәм, һин мине үлемдән ҡотҡарҙың, — тигән. — Мин һәләк булған улымдың ҡайғыһынан үҙем үлеп бара инем, һин, скрипка уйнап, миңә йән индерҙең. Йә, ни теләгең бар, шуны үтәйем, — тигән.
— Мине өҫкә сығар ҙа каруан артынан еткер, — тигән Әминбәк.
Шунда уҡ дейеү Әминбәкте ҡоҙоҡтан осортоп алып сыҡҡан да каруанға еткереп ҡуйған.
Каруан кешеләре Әминбәкте күреп таң ҡалғандар, был ҡалай сыҡты икән, тип аптырағандар.
Шунан каруан башлығы тағы бер хәйлә ҡорған. Ҡалала торған ҡатынына хат яҙған да, алдан барып һөйөнсө алырға, тип, атҡа мендереп, Әминбәкте ебәргән. Әминбәк атын саптырып барған-барған да: “Туҡта әле, был нимә яҙҙы икән?” — тип, атын туҡтатып, хатты асып ҡараған. Ҡараһа: “Мин ҡайтҡансы, ошо малайҙы үлтертеп, кәүҙәһен кеше тапмаҫ ергә йәшереп ҡуй”, — тип яҙылған, ти.
Әминбәк был хатты йыртып ташлаған да, нәҡ каруан хужаһы яҙған кеүек итеп: “Мин ҡайтыуға, ошо егеткә ҡыҙыбыҙҙы биреп, кейәү итеп ҡуй”, — тип яңы хат яҙған. Бер-ике көндән ул хужа ҡалаһына барып еткән, хатты хужа ҡатынға тапшырған. Хужа ҡатын, тиҙ генә таныш- белештәрен саҡырып, һимеҙ ҡуй һуйып, ҡунаҡ һыйлап, егетте кейәү итеп ҡуйған.
Төндә ҡаланың бөтә йорттарында ла ут һүнгән булған, тик бер генә йортта ут балҡып янып торған. Әминбәк шул утты күргән дә кәләшенән:
— Анау ниткән йорт ул, ниңә унда һаман ут яна?— тип һораған. Кәләше уға:
— Ул батша йорто. Батша сатраш уйнай, кем дә кем уны бер рәттән өс тапҡыр ота, шул кешегә үҙенең батшалығын бирә, инде үҙе өс тапҡыр отһа, отолғандың башын ҡырҡа, — тигән.
Әминбәк батша янына барған. Батша уға:
— Эй, егет! Ошо көнгә тиклем мине сатрашта отҡан кеше булманы. Башың һау саҡта, ҡайтып кит! — тигән.
— Юҡ, уйнайым! — тигән Әминбәк.
Улар сатраш уйнай башлағандар. Бер-ике рәт йөрөп тә өлгөрмәгәндәр, батша Әминбәкте бикләгән. Шунан батша тағы ла:
— Егет, башыңды әрәм итмә, һау сағыңда ҡайтып ҡал, — тигән.
Әминбәк риза булмаған. Улар тағы уйнай башлағандар. Был юлы Әминбәк бик тырышып уйнаһа ла, батша уны тағы ла бикләгән. Ул тағы ла:
— Егет, бер генә уйын ҡалды, шунан башыңды киҫәм, һау саҡта өйөңә ҡайтып кит, — тигән.
Әминбәк тағы ла риза булмаған. Батша алмас ҡылысын ҡынынан сығарып әҙерләп ҡуйған. Улар тағы уйнай башлағандар. Был юлы бер-ике рәт йөрөп тә өлгөрмәгәндәр, Әминбәк батшаны бикләгән. Уйын тағы башланған. Әминбәк батшаны тағы бикләгән. Шунан ул:
— Батша, ҡылысыңды ҡыныңа тыҡ, — тигән. Батша ҡылысын ҡынына тығып ҡуйған.
Былар тағы уйнай башлағандар. Әминбәк батшаны тағы бикләгән.
Ошо ерҙә батша бөтә вәзирҙәрен саҡырып алған, бөтә ҡала халҡын йоҡонан уятҡан, барабан ҡаҡтырып, музыка уйнатып, байрам яһаған да Әминбәкте тәхеткә мендереп ултыртҡан, ти. Әминбәк батша булып алған.
Таң атыуға, Әминбәк вәзирҙәрен саҡырып алған да:
— Фәлән ерҙә фәләнсә каруан килә. Шул каруанды юлда туҡтатып, фәлән байлығын һанап, зәҡәт алып ҡайтығыҙ, — тигән.
Батша кешеләре, каруанға ҡаршы сығып, уны юлда туҡтатҡандар. Каруан башлығы уларҙан:
— Һеҙ кем булаһығыҙ мине туҡтатырға? — тип һораған.
Былар:
— Беҙ батша кешеләре, батша әмере менән һинән зәҡат алабыҙ, — тигәндәр.
Ошонда каруандың мал-мөлкәтен һанап, бик күбеһен зәҡәткә алып киткәндәр.
Каруан ҡалаға килеп ингән. Каруан башлығы өйөнә ҡайтҡан да ҡатынынан:
— Йә, ҡатын, теге мин ебәргән малайҙы ни эшләттең? — тип һораған.
— Ни эшләтәйем, — тигән ҡатыны, — үҙең ҡушҡанса эшләнем. Ҡуй һуйып, ҡыҙҙы биреп, кейәү итеп ҡуйҙым.
— Алйот бисә, мин һиңә, уны үлтертеп, кеше тапмаҫ ергә йәшертеп ҡуй, тип яҙҙым бит!
Ҡатыны аптырауҙа ҡалған да ире яҙған хатты алып биргән. Ире хатты алып ҡараһа, ни күҙе менән күрһен, ул үҙ ҡулы менән: “Мин ҡайтыуға, ошо егеткә ҡыҙыбыҙҙы биреп, кейәү итеп ҡуй”, — тип яҙған. Шунан ул:
— Һуң ул ҡәһәр һуҡҡан кейәүең ҡайҙа? — тип ҡысҡырған.
Ҡатыны ҡото осоп:
— Һин ауыҙыңды ипләберәк ас, хәҙер ул батшабыҙ бит! — тип аңлатҡан.
Каруан башлығы иҫенән яҙа яҙған. Шунан ул, батша алдына барып, тубыҡланып ғәфү үтенгән. Әминбәк уны ғәфү иткән.
Бер аҙ ваҡыт үткәс, Әминбәк, үҙенең ата-әсәһен таптырып, үҙ янына күсереп алған. Улар ғүмерҙәре бөткәнгә тиклем рәхәт көн күргәндәр.


c: text/html

text:
Кушнаренко селекция үҙәгендә ҡарағат йыйыу башланды
Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү үҙәге селекционерҙарының элиталы емеш-еләк үҫемлектәре лә ҡоролоҡҡа һынау тотто. Бында махсус рәүештә Урал климаты шарттарында юғары уңыш бирергә һәләтле культуралар үҫтерелә. Әммә быйылғы йәйҙе ҡәҙимге тип атап булмай. Ҡояш ҡыҙҙырыуын һәм бөтөнләй ямғырҙар яумауын ҡарағат ҡына уңышлы үткәрҙе. Бының менән ул тағы ла бер тапҡыр үҙенең баҡсаларыбыҙ батшабикәһе статусын раҫланы.
— Ҡарағаттан яҡшы уңыш алдыҡ, хәҙер йыя башлаясаҡбыҙ. Крыжовник та насар түгел, август аҙағында виноград өлгөрөргә тейеш. Ҡурай еләге юҡ тиерлек, груша бөтөнләй юҡ, алма аҙ, — тип һөйләне селекция үҙәге директоры Ринат Шафиҡов.
Кисәге бер ни тиклем ямғырҙың файҙаһы аҙ булды. Хәл яҡшырһын өсөн ергә 15 сантиметр тәрәнлеккә ямғыр һеңергә тейеш, тип иҫәпләй селекционерҙар. Шуға ҡарамаҫтан, емеш ҡыуаҡлыҡтары артыҡ бирешмәне. Үҫентеләр ҙә бирешмәйәсәк: яҙғы һыу запасы һәм тамырҙарының ныҡ булыуы уларҙы ҡотҡарып ҡалырға тейеш. Ә бына ғалимдарҙың иген культуралары менән эше бушҡа булды. Ужым культураларына ғына иҫәп тоторға ҡала.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Төбәктә Сөн һәм Инйәр йылғалары ярҙарын нығытыу планлаштырыла
2013 йылда Республика адреслы инвестиция программаһы сиктәрендә Башҡортостанда халыҡты һәм иҡтисад объекттарын һыу баҫыуҙан һаҡлау буйынса бер нисә сара үткәреү планлаштырыла.
Баҡалыла район хакимиәте башлыҡтары ҡатнашлығындағы зона кәңәшмәһендә Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев хәбәр итеүенсә, 2013 йылда Илеш районында Сөн йылғаһы ярҙары нығытыласаҡ. Был маҡсаттарға республика бюджетынан 20,5 миллион һум аҡса бүленә.
Бынан тыш, быйыл Баҡалы районында Сөн йылғаһының үҙәнен турайтыу һәм ярҙарын нығытыу буйынса эштәр тамамланасаҡ. Финанслау күләме – 9,694 миллион һум.
2013 йылда Республика адреслы инвестиция программаһы сиктәрендә финансланасаҡ башҡа объекттар иҫәбендә – Саҡмағош ауылы өсөн ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонын төҙөп бөтөү. Бының өсөн 10 миллион һум аҡса талап ителә.
Йәнә 1,2 миллион һум Ҡырмыҫҡалы районында ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонын төҙөү буйынса проектлау эштәрен башлау һәм Архангел районының Оҙондар ауылы янында «Инйәр йылғаһының үҙәнен турайтыу һәм ярҙарын нығытыу» проектлау эштәре буйынса дәүләт экспертизаһы үтеү өсөн кәрәк буласаҡ.


text:
Википедия:Ҡатнашыусының шәхси бите
- Википедияла иҫәп яҙмаларын исемләү һәм файҙаланыуға бәйле кәңәштәр Википедия:Ҡатнашыусылар исемдәре тигән биттә.
Википедияла ҡатнашыусыға үҙлегенән ике махсус бит асыла — ҡатнашыусының шәхси бите һәм фекер алышыуҙарҙа ҡатнашыу бите. Википедияла теркәлгән ҡатнашыусының шәхси бите «Ҡатнашыусы:Исем» адресында, фекерләшеүҙәр бите — «Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем»[1] Был ике бит (һәм ярҙамсы биттәр) «башҡарыусы майҙаны» барлыҡҡа килтерә. Улар энциклопедия өҫтөндә эшләгән башҡа ҡатнашыусылар менән дөйөм мәсьәләләр буйынса һөйләшеү-кәңәшләшеү өсөн ярҙамсы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы
- 2 Ҡатнашыусының шәхси бите
- 3 Ҡатнашыусының фекер алышыу бите
- 4 Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре
- 5 Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре
- 6 Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе
- 7 Иҫкәрмәләр
Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы биттәре Википедия мәҡәләһе түгел, ә айырым : ҡатнашыусыларҙың исемдәр майҙаны тигән урында тора . Википедияға инеүселәргә быны аңлатыр өсөн үҙ битегеҙҙә махсус {{Userpage}} ҡалыбы ҡуйырға мөмкин.
Ҡатнашыусылар биттәре энциклопедик мәҡәләләргә тәғәйенләнгән категорияларға индерелмәй, бары тик категорияларҙың ярҙамсы бүлектәрендә «Википедия: Берләшмә» генә ҡуйылыуы ихтимал .
Ҡатнашыусыларҙың биттәренә башҡа википедиясылар ҙа инеп ҡарай һәм хатта төҙәтмәләр индерә ала. Әйткәндәй, башҡаларҙың шәхси биттәренә саҡырмайса барып инеп төҙәтә башлау — тәрбиәһеҙлек һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта вандаллыҡ тип танылыуы мөмкин.
Ҡатнашыусының шәхси битенә (йәки фекерләшеүҙәр битенә) һылтанма ҡатнашыусы ҡултамғаһы тигән урында ҡуйылырға тейеш.
Үҙеңдең ҡатнашыусы битен йә ярҙамсы битте юйҙыртыуға ҡуйыу өсөн уға махсус {{Db-owner}} ҡалыбы ҡуйыу етә. Күпмелер ваҡыттан хакимдарҙан кемдер уны алып ташлар.
Ҡатнашыусының шәхси бите[вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендәге Википедия берләшмәһе аныҡ ҡына итеп ошондай мәғлүмәттәрҙең күрһәтелеүе файҙалы тип һанай[2][3], әммә был мотлаҡ түгел:
- теге йәки был телде белеү кимәле тураһында;
- ҡатнашыусы менән нисек бәйләнешкә инергә мөмкинлеге тураһында;
- элемтә өсөн иң уңайлы ваҡыт, сәғәт бүлкәте тураһында;
- ҡатнашыусының йәшәгән урыны, башҡа ҡайҙарҙа йәшәгәне тураһында;
- үҙенә нисек өндәшеүҙе хуп күреүе тураһында;
- телмәр хаталарын башҡа ҡатнашыусыларҙың төҙәтеүенә рөхсәт тураһында;
- йәше тураһында;
- белеме тураһында;
- фәнни квалификацияһы һәм эшмәкәрлеге (ғилми дәрәжә, баҫылған хеҙмәттәре һ.б.) тураһында;
- һөнәре тураһында;
- йәнәш вики-проекттарҙа ҡатнашыу тураһында;
- Википедия проекттарында ҡатнашыу тураһында;
- вики-статусы тураһында (патруль, хаким, бюрократ һ.б.);
- ҡатнашыусыға ниндәй темалар буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкинлек тураһында;
- Википедияға индергән өлөш тураһында;
- вики-бүләктәр тураһында;
- Википедияны хеҙмәтләндереү һәм мәҡәләләр яҙғанда ҡул аҫтында тоторға яйлы булған мәғлүмәттәр (вики-ҡорал) тураһында;
- Википедиялағы, Викимедиа фондындағы һәм уның менән тығыҙ эшләгән башҡа сайттарҙағы файҙалы мәғлүмәттәргә һылтанмалар;
- ниндәйҙер файҙаланыусының башҡа тел бүлектәрендәге биттәренә интервики .
Ҡатнашыусы битендә тематик проект ойошторғанда кәрәк булырлыҡ төрлө ғәмәли тәжрибә тураһында мәғлүмәттәр ҡуйыу рөхсәт ителә.
Күпселек осраҡта ҡатнашыусы үҙенең битенә нимәне нисек урынлаштырыуҙы үҙе хәл итергә хоҡуҡлы. Әммә хакимдар ҡатнашыусы биттәрендә ошондай мәғлүмәттәр ҡуя ала:
- ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме ярарлыҡ түгел икәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын кемдәндер сәлдергәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын бикләү тураһында;
- иҫәп яҙмаһын Википедия:ВИРТ ҡағиҙәләрҙе боҙоп ҡулланыу тураһында;
- ҡатнашыусыға ҡарата Арбитраж комитет ҡабул иткән ҡарарҙар тураһында.
Ҡатнашыусыларҙың ҡайһы бер биттәре махсус маҡсаттарға файҙаланыуы мөмкин. Мәҫәлән, боттар, йәки юзербокстар өсөн яраҡлы тип табылған Участник:Box биттәр .
Викимедиа проекттарының Мәғлүмәт йәшеренлеге сәйәсәтенә ярашлы ,Википедияла ҡатнашҡан бер кем дә үҙенең ысын исемен асырға бурыслы түгел — шуның өсөн ҡатнашыусы битендә был хаҡта хәбәр итеү ирекле .
Әгәр үҙегеҙҙең ҡатнашыусы битендә ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт ҡуйырға теләмәһәгеҙ, башҡа ҡатнашыусыларға һеҙҙең менән аралашыуҙы еңеләйтер өсөн уларҙы фекер алышыу битенә йүнәлтегеҙ .
Ҡатнашыусының фекер алышыу бите[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусының фекер алышыу биттәре башҡа ҡатнашыусылар менән Википедияла эшләүгә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе асыҡтан-асыҡ тикшереүгә тәғәйенләнә.
Башҡа ҡатнашыусылар һеҙгә хәбәр ҡалдырған осраҡтарҙа икенсе юлы сайтҡа ингәндә һәр ваҡыт һеҙгә үҙлегенән махсус белдереү ебәреләсәк. Ул һеҙ фекер алышыу битенә инмәй тороп экранда күренеп тик торасаҡ.Көйләнмәләрҙә википочта опцияһы һүндерелмәгән осраҡта бындай белдереү һеҙгә уның аша ла ебәреләсәк.
Фекер алышыуҙар ойоштороу өсөн {{Аҫта яңылар}} һәм {{Өҫтә яңылар}} ҡалыптарын файҙаланырға мөмкин.
Теркәлгән ҡатнашыусыларҙың фекер алышыу биттәре үҙҙәренең үтенесе буйынса ла юйҙыртылмай.
Репликаларҙы һәм фекерҙәрҙе яңы урынына һылтанма бирмәй тороп юйҙыртыу тыйыла. Быға хәбәрҙәр архивы(ҡара архивҡа һалыу буйынса тәҡдимдәр), фекер алышыуҙың бүтән бите, йәки биттең архив версияһы инеүе мөмкин. Ҡырағай һәм мәғәнәһеҙ репликаларға, шулай уҡ күрәләтә дөрөҫ булмаған иҫкәртеүҙәргә был тыйыу ҡағылмай. Юйҙыртыла торған репликаны ошолай баһалайһығыҙ икән, айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ. (НҠағиҙәләр менән уйнамағыҙ!) һәм икенсе бер ҡатнашыуысының (мәҫәлән, Википедия:ФА, Википедия:ВУ, Википедия:ЗКА һ.б.) һорауы буйынса репликаны юйҙыртыу ҡағиҙәне боҙоу булып сығыуы мөмкин[4].
Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре[вики-тексты үҙгәртергә]
Википедияны теркәлмәй генә, исем ҡуймай ғына мөхәррирләгәндә ҡатнашыусының IP-адресы Википедияға ингән бар ваҡыт дауамында теркәлә бара, уның буйынса аноним ҡатнашыусының эш бите төҙөлә һәм теркәлгән ҡатнашыусыныҡы кеүек үк Википедияға индергән өлөшө, «фекерҙәр бите» сағылдырыла. Уларҙа шулай уҡ фекер алышып та була, иҫкәртеүҙәр һәм хатта шәхси мәғлүмәттәр ҙә урынлаштырыла ала.
Бындай биттәрҙе файҙаланыуҙың шулай ҙа етешһеҙлектәре бар:
- Һеҙҙең «шәхси» һәм ярҙамсы биттәрегеҙҙе IP-адресығыҙҙан (йәки, әйтәйек,прокси-серверҙан) файҙаланған башҡалар ҙа үҙенеке тип әйтеүе мөмкин;
- IP-адресығыҙҙы үҙгәрткәндә биттәрегеҙ менән "элемтә"не юғалтаһығыҙ(йөкмәткеһенә ҡыйынлыҡ менән булһа ла инә алаһығыҙ, шулай ҙа).
Иҫәп яҙмаһын теркәп ҡуйыуығыҙ һеҙгә исемегеҙҙе йәшерергә күберәк мөмкинлек бирә, сөнки теркәлгән ҡулланыусыларҙың IP-адрестары махсус рөхсәте булған CheckUser ҡулланыусылар ғына күрә ала.
Аноним ҡатнашыусының фекер алышыу бите хәбәрҙеренең әһәмиәте юғалыу сәбәпле юйҙыртыла ала(критерий У.2. ҡыҫҡа ваҡытта юйҙыртыу үлсәмдәре). Был шул уҡ IP-адрестан исем ҡуймай ғына эшләгән башҡа файҙаланыусылар буталмаһын тигән маҡсаттан эшләнә.
Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре[вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр ҡатнашыусы үҙенә Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре булдыра ала. Ул Ҡатнашыусы:Исем/атама рәүешендә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, махсус һылтанма буйынса күсеп, (Ҡатнашыусы:Һеҙҙең бит/Ҡаралама, һеҙ /Ҡаралама ярҙамсы биттәр булдыра алаһығыҙ.
Ярҙамсы биттәр исемлеген бер нисә юл менән ҡарарға була. Бар ысулдар ҙа бер үк һөҙөмтә бирәсәк:
- Үҙегеҙҙең шәхси битегеҙҙе, фекер алышыу битен йәки теләгән бер ярҙамсы битте асырға ла «Ҡоралдар» тигән менюла «Ҡатнашыусы өлөшө» тигән яҙыуға сыҡылдатырға. Өҫкө буй һыҙатта «Башҡарған эштәр» тигән һылтанмаға баҫып та шуны эшләргә мөмкин.
«Ҡатнашыусы өлөшө» тигән бит асылыр, уны өҫкә табан йүгертеп иң аҫҡы өлөшөнә төшкәс, «Ярҙамсы биттәр» опцияһына сыҡылдатырға.
- «Ҡоралдар» менюһында «Махсус биттәр» пунктын һайлап, асылған биттәге «Бит исемлектәре» тигән юлда «Бит атамалары баштары буйынса күрһәткес» тигәнгә сыҡылдатырға. Асылған һыҙатта үҙегеҙҙең ҡатнашыусы исемен яҙғас, «Ҡатнашыусы» тигән исемдәр майҙанына инеп, «Башҡарырға» тигәнгә баҫырға. Йәки һыҙатта «Ҡатнашыусы:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ» тип яҙып, исемдәр майҙанын үҙгәртмәй генә «Башҡарырға» тигәнгә баҫырға.
http://ru.wikipedia.org/wiki/Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ/һылтанмаһы буйынса күсергә йәки
[[Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы ]]һылтанмаһын файҙаланырға була.
Ярҙамсы биттәр ошо маҡсаттарҙа ҡулланыла ала:
- шәхси маҡсатта — Ҡомлоҡ, мәҫәлән, Ҡатнашыусы:Исем/Ҡомлоҡ,
- мәҡәләләр өҫтөндә эшләгәндә текстарҙың өҙөктәрен ваҡытлыса һаҡларға ҡуйыу өсөн,
- мәҡәләне төп майҙанға сығарырға иртә булған осраҡта өлөшләп яҙа торор өсөн,
- фекер алышыу битен архивҡа ҡуйыр өсөн, мәҫәлән, Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем/Архив/Яҙ, 2007,
- кәрәкле һылтанмалар исемлеге булдырыр өсөн,
- ҡатнашыусы битенә биҙәктәр әҙерләр өсөн,
- башҡа техник маҡсаттарҙа.
Атамалары .js и .css тип тамамланған ярҙамсы биттәр Javascript һәм CSS кодтары өсөн ҡулланыла, ул ҡатнашыусы браузерында башҡарыла (ентеклерәк Википедия:Персональ биҙәлеш тигәндә ҡара). Бындай биттәргә ҡатнашыусы бары тик үҙе, хакимдар һәм сайт төҙөүселәр MediaWiki генә төҙәтмәләр индерә ала.
Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе[вики-тексты үҙгәртергә]
Рөхсәт ителгән йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтәге ике абзацтан сығып әйткәндә, күләме ҙур булмаған ошондай мәғлүмәттәр рөхсәт ителә:
- Википедия тураһында тәнҡитле фекерҙәр; улар Википедия:Этика тәртибе һәм Википедия:Мыҫҡыллауҙыңү, янауҙың һәм яһиллыҡтың тыйылыуы;
- индергән өлөшкә анонимдар, лицензиялар булыуға (шул иҫәптән, fair use материалдарына), рекламаға, тәбиғи исем-баштарға мәҡәләләргә мөнәсәбәт һәм ни өсөн икәне[5];
- теге йәки был һүҙбәйләнештәр, хәрефтәр һәм тамғалар буйынса фекерҙәр һәм өҫтөнлөк биреүҙәр ;
- Википедияның «иделогик ағымдарына» мөнәсәбәт;
- Википедияның ниндәйҙер бер төрөнә өҫтөнлөк биреү"фауналар" ;
- шәхси блогтар асыу, социаль селтәрҙәрҙә, форумдарҙа ҡатнашыу һ.б. ;
- вики-эшмәкәрлек менән бәйле булмаған уйындар, спорт төрҙәре, йыр-моң, әҙәбиәт һәм башҡа шөғөлдәр менән мауығыу; матди-мәғәнәүи ихтыяждар, сәфәрҙәр, шулай уҡ Википедия программаһына инерлек темалар тураһында;
- милләте, теге йәки был ғибәҙәтханаларҙа булыу, фирҡәләрҙә йәки ижтимағи хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу һәм башҡа ғәмәли сағылыштар[6] дини, идеологик һәм социаль инаныстарҙы сағылыдырыуы мөһим;
- ҡатнашыусы ниндәй программа тәьминәтен файҙалана;
- айырым ҡатнашыусыға бәйләнмәгән, Википедияға ҡағылышлы айырым тематикалы мәғлүмәт һәм һылтанмалар һайлап алыу;
- башҡа кешеләрҙең хәтерен ҡалдырмаҫлыҡ юмор (мыҫҡыллау, кешенән көлөү һәм тиҫкәре коннотациялар) по отношению к другим людям,, ҙур булмаған матур фотографиялар;
- ҡатнашыусы (фото)портреты;
- Википедияны яҡшыртыуға йүнәлтелгән өгөт-нәсихәт һәм уның принциптарына бәйле эш (мәҫәлән: һөйләнеп ваҡыт уҙҙырма, мәҡәләләр яҙ);
- йөкмәткеһен барыһы ла ҡабул итерлек, авторы күрһәтелгән, ҙур булмаған цитаталар .
Бындай мәғлүмәтте урынлаштырыр өсөн ошо ҡалып менән файҙаланырға мөмкин{{Userbox/Таблица}}.
Тәжрибә һәм тест алыу үткәреү өсөн ҡатнашыусыға үҙ майҙанын файҙаланыу тыйылмай. Шулай уҡ пиктограммаларҙы башҡалар сығынты менюларҙы файҙаланғанда ҡамасауламаҫлыҡ итеп ҡатнашыусы битенең эсенә йәки өҫкө уң мөйөшкә урынлаштырыу рөхсәт ителә:

[[Файл:|15px]]

Йәшерелә торған йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусыларҙың инаныстары энциклопедияға индергән өлөштәренә йоғонто яһауы мөмкин, ә ҡайһы саҡ ҡатнашыусыларҙың теге йәки был инаныстары бер үк мәҡәләләр өҫтөндә бергәләп эшләгән саҡта бер-береһе өсөн файҙалы булыуы ла ихтимал. Шул уҡ ваҡытта үҙ инаныстарыңды белдереү башҡа төрлө фекерләүселәрҙә кире ҡараш тыуҙырыуы ихтимал, улар тәғәйен бер ҡатнашыусыға, ул индергән өлөшкә ҡарата насар мөнәсәбәт күрһәтә башлауҙары мөмкин. Шулай килеп сыҡмаһын өсөн ошондай мәғлүмәттәрҙе йәшерергә тәҡдим ителә:
- теге йәки был төбәктәргә йәки уларҙағы хакимиәттәргә мөнәсәбәт;
- айырым милләттәргә, дәүләт ҡоролоштарына, дингә, илдәргә, тарихи ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- башҡа кешеләрҙең ғәҙәттәренә, ҡараштарына һәм рухи ҡиммәттәренә мөнәсәбәт;
- теге йәки был шәхестәргә, уларҙың ғәмәлдәренә йәки биографияһындағы ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- интим тормоштағы үҙенсәлектәр;
- үткер темалар айҡанлы мыҫҡыллы һәм тәләкәле көлөүҙәр;
- социаль- сәйәси инаныстар;
- ҡатнашыусының дини, сәйәси, идеологик һәм социаль хәленә мөнәсәбәт;
- дини инаныстар;
- псевдо-Вавилон: «боҙоп һөйләшеү» һәм башҡа тәбиғи булмаған «телдәр».
Шәхси биттә шундай мәғлүмәттәргә башҡа ҡатнашыусыларҙың кире ҡараш булыуы ихтималлаығын иҫтә тотоп[7], уларҙы ошо ысулдарҙың береһе менән йәшереп була:
- тексты һәм ерлекте бер төҫтә алыу , был осраҡта яҙманы файҙаланыусы айырып алып уҡығанда ғына күрә ала ;
- ундай мәғлүмәтте төрөлә торған блоктарҙа {{һандыҡ}} ҡулланып йәшереп була.
Тик шунда ла шәхси биттәрҙе Википедия маҡсаттарына яуап бирмәгән ниәттәрҙә файҙаланыр өсөн был ысулдарҙы бик ҡулланмаһағыҙ ине[8].
[!] Был ҡағиҙәгә һылтанма менән ошо тамғаны ҡуйыу (киң асыла торған блоктың исеме янында йәки ярҙамсы биткә һылтанма янында[9]) Был юл менән ҡатнашыусы блоктағы биттең йәки ярҙамсы биттәрҙең йөкмәткеһе айҡанлы мөмкин булған ризаһыҙлыҡтар өсөн үҙенән яуаплылыҡты ала
Тамға коды:
[[Википедия:ВОТКАЗ| [!] ]]
Ҡатнашыусы битендә рөхсәт ителмәгән йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы битендә ошоларға урын юҡ:
- ҡатнашыусының үҙ фекерен булған факт тип иҫбатлауы (Википедия:НТЗ);
- вандаллыҡ, ҡырағайлыҡ, шулай уҡ ҡаҙарылғыс мәҡәләләр (Википедия:ВАНД);
- башҡа ҡатнашыусылар тарафына тупаҫлыҡ, ҡаҙарылыу, мыҫҡыллап көлөү (Википедия:ВЕЖ);
- башҡа кешеләрҙе йәки төркөмдәрҙе кәмһетеү һәм яла яғыу (Википедия:НО);
- башҡалар биләгән материалдарҙы урынлаштырыу (Википедия:АП);
- коммерция ойошмалары йәки сайттары рекламаларын ҡуйыу(Википедия:СПАМ);
- Викимедиа Фонды проекттарындаҡатнашмаған кешеләр менән йыш аралашыу, йәки уларҙа эшләүгә ҡағылышһыҙ хәбәрләшеү (Википедия:НЕХОСТИНГ);
- Башҡа ҡатнашыусыларға бойороҡ һөйкәлештә, өгөт-нәсихәт, шиғар рәүешендә бирелгән фразалар[10] (Википедия:ТРИБУНАТҮГЕЛ);
- Википедияға ҡатнашы булмаған бәхәсле фекерҙәр[11]; әгәр фекерҙәр бәхәс һәм низағ сығарырлыҡ булһа(Википедия:ДЕСТ);
- троллинг, шулай уҡ Википедиянан ситтәге, атамаһы һәм йөкмәткеһе бәхәсле материалдарға һылтанма;
- социаль, иделологик һәм дини дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — айырым төркөмдәргә, идеологияларға һәм диндәргә насар ҡараш булыуы, шул иҫәптән ниндәйҙер маргиналь төркөмдәрҙә, хәрәкәттәрҙә һәм төрлө илдәрҙә тыйылған диндәрҙә ҡатнашыу тураһында яҙыу ;
- милли дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — милләттәр, милли мәҙәниәттәр һәм милли дәүләттәр тураһында кире фекер тыуҙырылыҡ яҙмалар, шул иҫәптән ҡатнашыусы милләтсе йәки шовинист булыуы тураһында хәбәрҙәр;
- ҡатнашыусыны һис шикһеҙ файҙалы тип танылмаған өсөн категорияларға бүлгесләү (Википедия:КАТ);
- оҙайлы ваҡыт мөхәррирләнмәгән проекттарҙы арбитражға биреү.
- файҙаланыусылар Википедия навигацияһы менюһына инә алмаҫлыҡ материалдар ҡуйыу
Шулай уҡ ҡатнашыусылар биттәрен Википедия принциптарына һәм ҡағиҙәләренә тап килмәгән маҡсаттарҙа ҡатнашыусы берекмәләре төҙөү өсөн ҡулланыу шулай уҡ тыйыла.[12].
Хакимдар ҡатнашыусы мыҫҡыллы һәм ярамаған исемдәр ҡуйыу арҡаһында бикләнгән биттәрҙе юйҙыртырға хаҡлы. Ваҡыты билдәләнмәй бикләнгән биттәр көнүҙәктән төшкән осраҡта ғына юйҙыртыла (Википедия:НУВ).
Низағтарҙы хәл итеү[вики-тексты үҙгәртергә]
Ярамай тигән билдәләмәгә йөкмәткеһе тап килеүенә шик булмаған ҡатнашыусы биттәре кисекмәҫтән юйҙыртыла. Уны тергеҙергә маташыу тупаҫ ҡылыҡ тип һанала (Википедия:ДЕСТ). Әгәр ярамаған йөкмәтке биттең бер өлөшөндә генә булһа, ул Википедия:КУ аша юйҙыртылмай.
Йөкмәтке төрлө исемлектәрҙәге төрлө пункттарға индерерлек булһа, уны иң ныҡ тап килгән пунктҡа индерәләр.
Ҡатнашыусы битендәге йөкмәткене ярарлыҡ, йәшеререлек йәки юйҙыртырлыҡ тип таныу буйынса бәхәс сыҡҡанда бының буйынса мәнфәғәттәре булған теләгән бер ҡатнашыусы ул ҡатнашыусының фекер алышыу битендә үҙ ҡарашын нигеҙләп яҙырға хоҡуҡлы. Был осраҡта кәрәкмәгән низағтарға юл ҡуймаҫ өсөн был үтенескә ҡаршы булған тауыштар иғтибарға алынмай. Үтенестәр Участник:Юйҙыртырға тигән иҫәп яҙмаһының ярҙамсы биттәрендә тотола, унда яңы үтенесте нисек тултырыуҙы күрһәткән өлгө һәм кәңәштәр бар.
Әгәр үтенесте мәғлүмәтле итеп өс ҡатнашыусы яҡлап сыҡһа (шәхси биттә был йөкмәткенең ҡуйылыуын ни өсөн яҡлауҙарын күрһәтеп һәм ул йөкмәткене бер һөйләм менән нисек атарға булыуын яҙып), был осраҡта нигеҙле тип һанала һәм хаким, килешмәүселәрҙең дәлилдәренең ҡағиҙәләргә ярашлы булыуын тикшереп, тейешле сара күрә ала. Хаким ниндәйҙер йөкмәткене юйҙыртыуҙы нигеҙле тип табып, ҡарар сығарған осраҡта ул прецедент булып һанала һәм киләсәктә шуға оҡшаш хәлдәр килеп сыҡҡанда мотлаҡ үтәлергә тейеш тип һанала. Был маҡсатта дөйөмләштерелгән әҙерләмә ғәмәлдәге ҡағиҙәләрҙең ярашлы исемлектәренә индерелә.
Юзербокстарҙы урынлаштырыу[вики-тексты үҙгәртергә]
Берләшмә тарафынан юғары баһа бирелгән шәхси биттәр ғәмәли йөкмәтке иҫәбенә индерелә һәм ҡалып: итеп файҙаланыла ала. Икенән артыҡ ҡатнашыусы тарафынан файҙаланылған йөкмәтке иҫәп яҙмаһының Участник:Box ярҙамсы биттәренә ҡуйылыуы мөмкин . Бүтән юзербокстар ҡатнашыусы биттәрендә тулыһынса асылған килеш ҡуйыла йәки был ҡатнашыусыларҙың ярҙамсы биттәренә урынлаштырыла (Участник:Box тигән биттәге кеүек). Википедия: майҙанында берләшмә тарафынан танылмаған каталогтарҙы ҡуйыу рөхсәт ителмәй. Юзербокс атамаһы шулай уҡ шәхси бит йөкмәткеһе тип һанала.
Иҫкәрмәләр[вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ . «Ҡатнашыусы:» урынына шулай уҡ «User:», ә «Ҡатнашыусы фекерҙәре» урынына — "User talk: " тип ҡулланырға була.
- ↑ Шәхси биттәр буйынса һорауламалар
- ↑ Шәхси биттәр тураһында тауыш биреүҙәр
- ↑ форумда фекер алышыуҙар
- ↑ Бындай ҡалыптар Википедия өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса фекер алышыу өсөн кешеләрҙе туплай ала .
- ↑ Улар йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләр сиктәрендә булырға тейеш.
- ↑ см. Арбитраж:О формулировках решения АК по иску 315
- ↑ Арбитраж:Толкование пяти столпов в отношении страниц участников#Ҡарар
- ↑ Ярҙамсы биттең исемендә йөкмәткеһе асылыуы коллегаларығыҙға өсөн уңайлы булыр — иғтибарға лайыҡмы-түгелме икәнлеге күренеп торор.
- ↑ әгәр был өгөттәр «вики-философияға» тап килмәһә, ирекле материалдарға һәм энциклопедияны тултырыуға йүнәлтелмәһә Creative Commons
- ↑ , шулай уҡ тормошҡа ниндәйҙер ҡарашты иҫбатлауға ҡоролған декларациялар. Улар «Был ҡатнашыусы шулай тип иҫәпләй… …» тигән рәүештә генә булһа ла, өнәлмәй
- ↑ см. Арбитраж:О толковании ВП:ЧНЯВ применительно к объединениям участников


text:
- башҡорт телендә күңел асыуға ҡоролған тапшырыу сығарыу, милли үҙенсәлектән ситкә тайпылмайынса хәҙерге заман өй хужабикәһенең образын тыуҙырыу;
- гүзәл заттарға сәләмәт тормош алып барыуҙы пропагандалау;
- уларҙың көнкүрешен төрләндереү, зауыҡлы һәм фәһемле итеп үткәрергә өйрәтеү. Ток-шоу һәр кемдең күңеленә хуш килер тип ышанабыҙ.
Тапшырыуҙың йөҙө - алып барыусы. Шулай уҡ телевизор ҡараусыларҙың да роле ҙур. Сөнки тамашасылар ярҙамында заман талап иткән яҡшы хужабикә булырға өйрәнергә кәрәк. Алып барыусы Гөлназ Басирова өс йыл яңылыҡтар сығарылышында әүҙем эшләгән. Гөлназ – йәш, дәртле һәм сибәр ҡыҙ. Беҙҙең һынауҙың һөҙөмтәләре ниндәй булыр, быныһын инде ваҡыт күрһәтер. Проект сиктәрендә төрлө конкурстар һәм викториналар уҙғарыласаҡ.


text:
Башҡортостан Президенты Белоретта байрам сараларында ҡатнаштыФото: Ольга Колесникова
Башҡортостан Президенты Белоретта байрам сараларында ҡатнашты
Башҡортостан Президенты Белоретта байрам сараларында ҡатнаштыФото: Ольга Колесникова
Белоретта ҡалаға 250 йыл тулыуға, Белорет металлургия комбинатының 250 йыллығына һәм Металлургтар көнөнә арналған байрам саралары үтте. Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.
Байрам ҡаланың Металлургтар майҙанында башланды. Унда «Белорет – кисә, бөгөн, иртәгә» исемле күргәҙмә ойошторолдо. Үҙҙәренең экспозицияларын төрлө тармаҡ предприятиелары тәҡдим итте. Рөстәм Хәмитов предприятиеларҙың продукцияһы, етештереү күләмдәре менән танышты.
Белорет районы башлығы менән аралашыу барышында Рөстәм Хәмитов Белореттың күп яҡлы эшмәкәрлеген сағылдырған логотип-символ булдырырға тәҡдим итте.
Артабан республика Президенты реконструкциянан һуң асылған «Металлург» кинотеатрында булды. Уны тергеҙеүҙә ҡалала йәшәүсе эшҡыуар Данис Йыһаншин ҙур ярҙам күрһәткән.
Рөстәм Хәмитов башҡарылған эштәрҙең юғары сифатын билдәләне, «Металлург»тың ҡалалағы төп ял итеү үҙәктәренең береһенә әүерелеүенә ышанысын белдерҙе.


text:
Законһыҙ ағас ҡырҡыусылар республиканың урман хужалығына 6,6 млн һумлыҡ зыян килтергән
2012 йылдың тәүге дүрт айында рөхсәтһеҙ эшләгән урман ҡырҡыусылар Башҡортостандың урман хужалығына 6,6 миллион һум күләмендә зыян килтергән. Бер йыл элек был күрһәткес республикала 16,6 миллион һумға тиң ине.
Бөгөн матбуғат конференцияһында Башҡортостандың урман хужалығы министры Рәжәп Нәбиуллин белдереүенсә, ағымдағы йылда асыҡланған законһыҙ ағас әҙерләү күләме 1650 кубометрҙан ашып киткән, уҙған йылдың ошо уҡ осорона ҡарағанда был бер ярым тапҡырға аҙыраҡ.
Законһыҙ ағас әҙерләүҙең иң «рекордлы» осрағы 2012 йылда Ишембай районында теркәлгән. Бында, Маҡар урмансылығы биләмәһендә, «һоро утын ҡырҡыусылар» менән бер юлы 100 кубометр ағас әҙерләнгән.


text:
Башҡортостан инвалид балаларҙы дистанцион уҡытыуға 19 миллион һум аҡса бүләсәк
Башҡортостан властары 2011 йылда инвалид балаларҙы дистанцион уҡытыуға 19 миллион һум бүләсәк, йәнә 46 миллион федераль бюджеттан ебәреләсәк. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына БР Мәғариф министрлығында хәбәр иттеләр.
— Барлыҡ аҡсалар ҡорамалдар алыуға, уларҙы монтажлауға, тоташтырыуға һәм педагогтарҙы, инвалид балаларҙың ата-әсәләрен уҡытыуға йүнәлтеләсәк, — тип асыҡланы БР Мәғариф министрлығының махсус белем биреү бүлегенең баш белгес-эксперты Любовь Еремеева.
Балалар компьютер, сканер, фотоаппарат кеүек кәрәкле ҡорамалдар комплекты менән тәьмин ителәсәк. Алынған средстволар ярҙамында тағы 150 бала яңы уҡыу йылында өйҙә уҡыясаҡ.
Төбәктә компьютер технологиялары һәм интернет селтәре ярҙамында йәмғеһе 197 инвалид бала белем ала.
— 2010 йылда Өфөнөң VI төр 13-сө махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты нигеҙендә мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙы дистанцион уҡытыу үҙәге эшләй башланы. Һуңыраҡ беҙ был үҙәктең филиалдарын Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Туймазы ҡалаларында астыҡ, — тип әйтә Любовь Еремеева. – Шулай уҡ улар яҡындағы район һәм ҡалаларҙан балаларҙы уҡыта. Һәр береһе унға яҡын территория менән эшләй.
Балаларға рус теле һәм математика буйынса белем биреү өсөн уҡытыусылар өйгә килә, ә мотлаҡ программаның башҡа предметтарын уҡыусылар интернет селтәре аша өйрәнә.
Ләкин балаларҙы бер бүлмә сиктәрендә тотмаҫ өсөн, уларҙы педагогтар менән аралашыу, сараларҙа ҡатнашыу маҡсатында Өфөнөң уҡытыу үҙәгенә һәм филиалдарға алып баралар. Мөмкинлектәре сикләнгән балалар йәмғиәттән айырмалы рәүештә йәшәргә тейеш түгел, тип иҫәпләйҙәр мәғариф ведомствоһында.
Һәм йәнә 500 инвалид бала бөгөнгө көнгә республикала дистанцион уҡытыуға мохтаж.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Дәүләт Советы ултырышында ҡатнашты
Фото:
31 августа Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Советының һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй иҡтисадын модернизациялау һәм технологик үҫтереү буйынса комиссияның берлектәге ултырышында ҡатнашты. Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев рәйеслегендә үткән ултырышта илдә һөнәри белем биреүҙе үҫтереү мәсьәләләре ҡаралды.
Мәғариф системаһын модернизациялау зарурлығын Рәсәй Президенты хәл итеүҙе талап иткән төп мәсьәләләрҙең береһе тип атаны. Дмитрий Медведев фекеренсә, мәғариф системаһына хеҙмәт баҙарында ысынлап та ихтыяж булған кадрҙар әҙерләргә кәрәк. “Бизнес-берләшмә буласаҡ белгестәргә заказ төҙөргә тейеш”, — тип билдәләне ул. Бының өсөн кадрҙар ресурстарына ихтыяждарҙың төбәк-тармаҡ күҙаллауҙары, йәғни “аныҡ заказ кәрәк” тигән фекерҙә дәүләт башлығы.
— Ил күләмендә ниндәй кимәлдәге, ниндәй квалификациялы һәм күпме белгес кәрәклеген аныҡ белергә кәрәк. Эшҡыуарҙар берләшмәһе менән бергә дәүләт ошо һорауға яуап бирергә тейеш, — тине Дмитрий Медведев.
Дәүләт Советында төп доклад менән мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко сығыш яһаны. Ултырышта ҡайһы бер уҡыу йорттары вәкилдәренән һөнәри белем биреү системаһын модернизациялау буйынса ла тәҡдимдәр булды.
Мәскәүгә эш сәфәре сиктәрендә Рөстәм Хәмитов “Рәсәй нанотехнологиялар корпорацияһы” дәүләт корпорацияһының генераль директоры Анатолий Чубайс менән осрашты. Осрашыуҙа Башҡортостан Президенты республиканың нанотехнологиялар үҙәге ойошторорға әҙерләнеүе хаҡында хәбәр итте. “Башҡортостанда нанотехнологиялар кластерын булдырыу өсөн махсус программаларҙы йәйелдереүгә бөтә тейешле тәүшарттар бар”, — тине Рөстәм Хәмитов. Республика Президенты «Роснано» етәксеһенә әле Башҡортостанда Нанотехнологиялар үҙәген һәм Ҙур күләмле наноструктур металл материалдар эшләү һәм ғәмәлгә индереү буйынса ғилми технологик үҙәк ойоштороу проекттарын тормошҡа ашырыуға әҙерлек барыуы хаҡында хәбәр итте. Үҙәктәр тейешле инфраструктура булдырыу проблемаларын хәл итергә тейеш. Рөстәм Хәмитов, республика проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа, шул иҫәптән берлектә финанслау, административ һәм лаборатор маҡсаттар өсөн майҙандар биреү йәһәтенән бөтә яҡлап булышлыҡ итәсәк, тип билдәләне.
Осрашыуҙа шулай уҡ “Технологик алға китеш” проектын ғәмәлгә ашырыу буйынса “Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе” асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән “Роснано” дәүләт корпорацияһының берлектәге эше тикшерелде. Яҡтарҙың фекеренсә, проекттың көнүҙәклеге уның граждан авиацияһы техникаһын үҫтереү һәм Рәсәйҙә фронт авиацияһының перспективалы авиация комплексын ойоштороу буйынса федераль программаларға бәйлелеге менән иҫбатлана.


text:
Белорет металлургия комбинаты WIRE-2010 күргәҙмәһендә ҡатнаша
«Мечел» компанияһына ингән «Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте Дюссельдорфта үткән WIRE-2010 Халыҡ-ара махсус күргәҙмәһендә үҙ продукцияһы өлгөләрен күрһәтә.
Был экспозицияла «Мечел» компанияһы исеменән Белорет металлургия комбинаты, Вяртсильск метиз заводы, шулай уҡ «Мечел Нямунас» (Литва), «Мечел Кымпия Турзий» һәм «Дактил Стил» (Румыния) заводтары ҡатнаша. Коллектив стендта «Мечел Сервис Глобал» халыҡ-ара металл-сауҙа холдингының ярҙамсы компаниялары вәкилдәре эшләй.
Белорет металлургия комбинаты был күргәҙмәлә 1992 йылдан алып ҡатнаша. Быйыл ул килеүселәр иғтибарына традицион, шулай уҡ продукцияның яңы төрҙәрен тәҡдим итә. Бер нисә йыл рәттән цинкланған, пружиналы, иретеп йәбештереү сымы ҙур һорау менән файҙалана.
Белорет металлургия комбинатының мәғлүмәт бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, бөгөн комбинат етештерелгән продукцияһының яртыһынан ашыуын экспортҡа оҙата. 2003 йылдан комбинаттың сифат менеджменты системаһының ИСО 9001:2000 халыҡ-ара стандартына тап килеү сертификаты бар. Бынан тыш, Европаға оҙатыу өсөн продукцияның айырым төрҙәре абруйлы Рәсәй һәм халыҡ-ара күҙәтеү органдарында өҫтәмә сертификацияланған. WIRE күргәҙмәһендә ҡатнашыу комбинаттың метиз продукцияһын сит ил баҙарына сығарыуға булышлыҡ итә. Шулай уҡ күргәҙмәлә предприятие белгестәре метиз ҡорамалдар һәм ярҙамсы заманса материалдар етештереүселәрҙең яңылыҡтары менән таныша ала.
WIRE күргәҙмәһе – сым һәм кабель етештереүгә арналған донъяла иң ҙур махсус профессиональ күргәҙмәләрҙең береһе. Күргәҙмә ике йылға бер тапҡыр ун икенсе мәртәбәһенә үткәрелә инде. Дюссельдорфта етештереүселәр, һатып алыусылар, эксперттар һәм ғалимдар йыйыла, тап ошо күргәҙмәлә метиз тармағының бөтә яңылыҡтары күрһәтелә, мөһим контракттар һәм договорҙар төҙөлә.
Күргәҙмә 16 апрелгә тиклем эшләйәсәк.


text:
Ҡандала үләне
Ҡандала үләне, тәкә мөгөҙө (урыҫ. До́нник лека́рственный, До́нная трава́, Бурку́н, Буркуне́ц, До́нник же́нский, Ди́кая гре́ча, лат. Melilótus officinális) — ике йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; ҡуҙаҡлылар ғаиләһе, күбәләк сәскәлеләр ярым-ғаиләһендәге үлән; . өсәре-өсәре бер һуҡтаға урынлашҡан ваҡ ҡына киртләс япраҡлы, һабаҡ буйлап сыҡҡан аҡ, һары төҫтәге ваҡ сәскәле хуш еҫле үлән; бал ҡорттары татын, һеркәһен яратып йыя; шәкәрлелеге 150—200 кг/га[1].
Бейеклеге 3 м-ға етә. Икенсе йылдың май-август айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Япраҡтары өс тармаҡлы, сәскәләре ваҡ һары һәм аҡ төҫтә. Емеше — 1, һирәгерәк — 2, йәки 4 орлоҡло асылмый торған ҡуҙаҡ.
Таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡандалы үләнен туғайҙарҙа, юл буйында, йорт тирәһендә осратырға мөмкин. Көтөлек, бесәнлек, силос, сенаж сидераль культуралар сифатында игелә; уңышы һәм мал аҙығы булараҡ люцерна һәм туҡранбаштан ҡалышмый. Ҡандала үләне баллы үҫемлек, бал ҡорттары һалыҡынса ваҡытта ла киләләр. Унда булған кумарин матдәһе тәмәке, шарап, сыр яһағанда файҙаланыла.
Европа, Кесе, Урта, Үҙәк Азия, Кавказда таралған. Британия утрауҙарына, Яңы Зеландияға, Төньяҡ Америкаға күсереп ултыртылған. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә осрай. Башҡортостандың Баймаҡ, Ейәнсура, Хәйбулла райондарында күпләп осрай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь по пчеловодству (Г. Д. Зайнуллина, 2001)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 455. — ISBN 5-87317-128-9. (урыҫ.)
- Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Фото:
Башҡортостан Президенты 2012 йылғы ураҡҡа старт бирҙе
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 12 июлдә Благовар районында үткән Баҫыу көнөндә дөйөм ураҡҡа старт бирҙе. Республика башлығы, бөгөн аграрийҙар финиш һыҙығына сыға — ураҡты башлай, ауыл эшсәндәре өсөн был мөһим этап, тип билдәләне.
Президент игенселәргә ҡатмарлы осорҙа ярҙам итәсәк бер нисә ыңғай мәлде билдәләп үтте. Ураҡ эштәре өсөн арзан хаҡҡа яғыулыҡ һатылыуы һәм етештерелгән һөт өсөн компенсациялар түләй башланыуы ла – шулар араһында. Был яҡынса 400 млн һум. Бындай финанс ярҙамы ауыл эшсәндәренә аномаль эҫе көндәр торғанда уңышты ваҡытында йыйып алырға һәм малсыларға аяҡҡа баҫырға булышлыҡ итәсәк.
Рөстәм Хәмитов һауа торошона өмөтләнергә ярамағанлығын билдәләне. Әлеге шарттарҙа аграрийҙар 2 млн 300 мең тонна иген алырға тейеш.
— Был уңыш республиканың эске ихтыяждарын да ҡаплаясаҡ, артып ҡалғанын һатырға ла мөмкинлек бирәсәк, — тине БР Президенты.
Республика башлығы әйтеүенсә, был бик яҡшы финанс һөҙөмтә. Йәнә уның билдәләүенсә, ошондай республика кимәлендәге семинарҙар реаль файҙа килтерергә тейеш. Айырыуса һуңғы йылдарҙа тармаҡта ярайһы ҙур яңыртыу эштәре алып барылғанда. Президент һүҙҙәренсә, һуңғы ярты йылда республика аграрийҙары ике миллиард һумдан ашыу суммаға техника һатып алған. Былтыр был сумма бер ярым миллиард һумдан кәмерәк булған. Комбайндар паркы ла ярайһы ныҡ яңырған.
— Беҙҙең өсөн ураҡ һәр ваҡыт байрам, — тине Рөстәм Хәмитов.
Башҡортостан башлығы әлеге ураҡ эштәренең стратегияһы менән танышты. Ауыл эшсәндәре йәмғеһе өс миллион гектарҙан ашыу майҙандан уңыш йыйып алырға ниәтләй. Иген майҙандары сәсеүлектәрҙең 48,3 процентын тәшкил итә.
Кәңәшмәлә игенде һаҡлауға һалыу мәсьәләһе лә тикшерелде. Быйыл уның күләме дүрт мең тоннанан ашыу булырға тейеш. Шулай уҡ ужым культураларын сәсеү, тупраҡҡа минераль ашламалар индереү темаһы ла күтәрелде.
Республика Президентына ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелеген анализлаусы таблицалар күрһәтелде. Республиканың 18 районы ғына һөрөнтө ерҙәрен һөҙөмтәле файҙалана булып сыҡты. Бынан тыш, Рөстәм Хәмитов мал аҙығын әҙерләү темптары менән танышты, мал аҙығы сифаты мәсьәләһен күтәрҙе.
Ауыл эшсәндәре алдында урып-йыйыуҙы 25-30 көндә тамамлау бурысы ҡуйылды.
— Беҙҙе ауыр эш көтә. Һауа шарттарынан файҙаланып, эште ике-өс сменала ойоштороп, юғалтыуҙарһыҙ мөмкин тиклем алға барырға кәрәк, — тине республика Президенты. – Ул саҡта беҙ ике миллион тоннанан ашыу иген йыя аласаҡбыҙ.
Бынан тыш, аграрийҙар 55 мең тонна күләмендә күсмә страховка фондын булдырырға тейеш. Рөстәм Хәмитов былтыр ойошторолған залог фондының һөҙөмтәлелеге менән ҡыҙыҡһынды. Быйыл был практика дауам ителәсәк. Залог операциялары механизмы 23 июлдән эш башлай. Президент һүҙҙәренсә, был фонд ауыл эшсәндәре өсөн финанс хәүефһеҙлеге гарантияһы булып тора. 2011 йылда баҙарҙа игенгә хаҡтарҙың үҙгәреп тороуы шарттарында аграрийҙар игендең һәр тоннаһынан ике мең һумға тиклем аҡса ота алды.
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының, Башҡорт дәүләт аграр университетының ҡаҙаныштары күрһәтелгән стендтарҙы, шулай уҡ «Стәрлетамаҡ Агротехсервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Илеш Тракторҙар ремонтлау предприятиеһы, «Башсельхозтехника» дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһы һәм «Туймазы бетон ташыу машиналары заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте кеүек республиканың дүрт предприятиеһы тәҡдим иткән яңы техниканы ҡараны. Презентацияны БР Хөкүмәте вице-премьеры – БР ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев үткәрҙе. Республика башлығы «Ростсельмаш» тәҡдим иткән яңы техника менән дә танышты.
— Ураҡ эштәрен өс сменала ойошторорға кәрәк. Башҡа төрлө рецептарыбыҙ юҡ. Ураҡты ни тиклем тиҙерәк тамамлаһаҡ, юғалтыуҙар ҙа шул тиклем аҙыраҡ буласаҡ, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.


text:
Рәсәй-Австрия эшсе төркөмө ултырышы үтте
Рәсәй менән Австрия араһындағы мөнәсәбәттәр, донъя иҡтисади хәлен иҫәпкә алғанда, тотороҡло үҫешә. Үҙ-ара эш итеүҙәрҙең әүҙемлеген инвестиция процесы иҫбатлай. Мәҫәлән, былтыр йыл аҙағына Австрияла тупланған Рәсәй инвестициялары күләме 485 миллион евро самаһы тәшкил итә. Рәсәйҙә тупланған Австрия инвестициялары күләме биш миллиард евронан ашып киткән.
Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә үткәрелгән Рәсәй төбәктәренең Австрия менән хеҙмәттәшлеге буйынса эшсе төркөмдөң сираттағы ултырышында ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү хаҡында һүҙ алып барылды. Ултырыш Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, республиканың финанс министры Айрат Ғәскәров һәм Австрия Федераль иҡтисад, ғаилә һәм йәштәр министрлығының Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса генераль директоры Йохан Закс рәйеслегендә үтте.
Эшсе төркөм составына Рәсәйҙең 57 төбәге вәкиле инә. Осрашыуҙа илдең 20 субъекты делегаттары ҡатнашты.
Айрат Ғәскәров менән Йохан Закс Австрия менән Рәсәй араһындағы иҡтисади мөнәсәбәттәргә ҡыҫҡаса күҙәтеү яһаны һәм эшсе төркөмдөң һуңғы йылдағы эшмәкәлеге тураһында отчет менән сығыш яһаны. Ултырышта дәүләт-шәхси партнерлыҡты үҫтереү мәсьәләләре тикшерелде. Эшсе төркөмдөң сираттағы ултырыштарын киләһе йыл яҙ Венала һәм сентябрҙә Мәскәүҙә үткәрергә планлаштырыла.


text:
Башҡортостанда иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын урып йыйыуҙың ҡыҙыу мәле
Республика аграрийҙары өсөн иң ҡыҙыу мәл етте – иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын урып йыйыуҙың ҡыҙған мәле, һауа шарттары ла ҡулай. Белгестәр әйтеүенсә, ул быйыл иң яҡшы ярҙамсы.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, республикала уртаса уңыш һәр гектарҙан 20,8 центнер тәшкил итә. Былтыр был күрһәткес 9 центнер ине. Мул уңыш йыйыусылар араһында: Өфө (гектарынан 29,6 центнер), Саҡмағош (28,6) һәм Стәрлетамаҡ (27,9) аграрийҙары. Иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары 294 мең гектар майҙанда (пландың 18 проценты) урылған, 486 мең тонна ашлыҡ һуғып алынған.
Бынан тыш, төбәк хужалыҡтарында орлоҡто ағыу менән эшкәртеү эштәре бара. Был эште Ейәнсура районында тамамлағандар ҙа инде. Шулай уҡ Ҡариҙел, Нуриман, Көйөргәҙе райондары ла ҡалышмай.
Ужым ашлығын 660 мең гектар майҙанда сәсеү планлаштырылған. 27 район хужалыҡтарында был эшкә тотонғандар инде. Шулай итеп, Көйөргәҙе районында ужым ашлығы 3,2 мең гектар майҙанда сәселгән, был пландың 17 процентын тәшкил итә.


text:
Фото:
Зөһрә Рәхмәтуллина: «Милли электрон китапхананың төп маҡсаты — илдең виртуаль уҡыу залын булдырыу»
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәй дәүләт китапханаһында «Китапханалар эше тураһында» закондың Милли электрон китапхана булдырыу өлөшөнә үҙгәрештәр индереү тураһында проект тикшерелде. Кәңәшмәлә Рәсәй Президенты Хакимиәте, Хөкүмәт, федераль министрлыҡ һәм ведомство вәкилдәре, илдәге һәм төбәктәрҙәге төп китапхана етәкселәре ҡатнашты. Ултырышты Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты, Мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары һәм «Рәсәй китапханалары» партия проекты етәкселәренең береһе Зөһрә Рәхмәтуллина алып барҙы.
Милли электрон китапхана булдырыу 2004 йылда Рәсәй дәүләт китапханаһы башланғысы буйынса башлана. Проекттың төп маҡсаты — ҡулланыусыларға интернет аша илдәге китапханаларҙың электрон фондына ирекле һәм бушлай инеүҙе тәьмин иткән милли әһәмиәттәге мәғлүмәт-китапхана системаһын булдырыу. Бөгөнгө көндә Милли электрон китапхананың эшләүе өсөн билдәләнгән норматив база, положение бар. Баҫмаларҙың 1,6 миллион электрон күсермәһе булған фондҡа инеү өсөн 581 виртуаль уҡыу залы тоташтырылған. Әммә илдә Милли электрон китапхананы рәсмиләштереү буйынса закон юҡ.
— Тикшереүгә тәҡдим ителгән закон проекты Милли электрон китапхананың статусын, ресурстарын барлыҡҡа килтереү принциптарын билдәләй, башҡарма власть органы вәкәләттәре мөһим һәм бик ваҡытлы, — тип иҫәпләй Зөһрә Рәхмәтуллина. — Милли электрон китапхананың төп маҡсаты — илдең ҙур виртуаль уҡыу залын булдырыу.
Әлеге көндә проектта алты федераль һәм 27 төбәк китапханаһы ҡатнаша. Башҡортостандың Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы ла тәүгеләрҙән булып ошо системаға ҡушылды. Яҡын арала Милли электрон китапхана Рәсәйҙәге 1000-гә китапхананы селтәргә тоташтырырға ниәтләй.
Бөгөн Башҡортостанда 1700-гә яҡын, шул иҫәптән заманса талаптарға яуап биргән 265 моделле китапхана бар.


text:
Республикала йыл башынан 42 ҡатын сабыйҙарын бала табыу йорттарында ҡалдырған
Башҡортостанда йыл башынан бала табыу йорттарында 42 ҡатын яңы тыуған сабыйҙарынан баш тартҡан. 2011 йылда ошо уҡ осор эсендә бындай 50 осраҡ теркәлгәйне.
Был һәм башҡа һандарҙы БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы сабыйҙарынан баш тартҡан әсәйҙәр араһында аноним рәүештә анкета тултырыу сиктәрендә алған. Был тикшеренеүҙең төп маҡсаты – социаль етемлекте иҫкәртеү буйынса саралар системаһын булдырыу.
Мәғлүмәттәргә ярашлы, сабыйҙарын бала йорттарында ҡалдырғандарҙың күпселек өлөшөн (42,9%, йәғни 18 кеше) 18-25 йәштәрҙәге ҡатындар тәшкил итә. Уларҙың 38,1% (16 кеше) – 26-35 йәштәрҙәге, 11,9% (5 кеше) – 35 йәштән өлкәнерәк, 7,1% (3 кеше) – 18 йәшкә тиклемге әсәйҙәр.
Анкета төҙөүселәр ҡатындарҙың белем кимәленә лә иғтибар иткән. Шулай итеп, яуап биреүселәрҙең күпселеге (54,8%, йәғни 23 кеше) – урта, 16,7% (7) – урта махсус, 11,9% (5) – тулы булмаған урта һәм шулай уҡ кеше юғары белемгә эйә.
Эш хаҡына килгәндә, ҡатындарҙың 54,8 процентының (23) килеме – йәшәү минимумынан түбәнерәк, 23,8% (10) – 6 меңдән ашыуыраҡ, 21,4% (9) – 4300-ҙән алып 6000-гә тиклем сумма тәшкил итә.
Ғаилә хәленә килгәндә, һандар түбәнгесә: әсәләрҙең яртыһынан күберәге 52,4% (22) – бер ҡасан да никахта булмаған, 23,8% (10) – рәсми никахта тора, 11,9% (5) – гражданлыҡ никахында, шуның сама уҡ кеше – айырылышҡан.
Ҡатындарҙың яртыһы тиерлек 40,5% (17) – ата-әсәһе менән йәшәй, 35,7 процентының (15) – шәхси торлағы юҡ, 11,9 процентының ғына (5) – үҙ фатиры бар.
Сабыйҙан баш тартыу сәбәптәре араһында анкета тултырыусыларҙың 50 проценты (21) – матди яҡтан тәьмин ителеүҙең тейешле кимәлдә булмауын, 40,5% (17) – йәшәү шарттары булмауын, 26,2% (11) – эш булмауын атаны, 66,7% (28) – был һорауға яуап бирергә ҡыйынһынды.
Шулай итеп, анкета мәғлүмәттәренә таянып, сабыйҙарын бала табыу йорттарында ҡалдырған ҡатындарҙың социаль портретын түбәндәгесә билдәләргә була: 25 йәшкә тиклемге, урта һәм махсус урта белемле, эшләмәгән, никахта тормаған, матди ярҙамға мохтаж, үҙҙенең социаль статусын насар тип иҫәпләгән әсә.


text:
Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәлкәл асылдыФото: Олег Яровиков
Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәлкәл асылды
Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәлкәл асылдыФото: Олег Яровиков
Дүшәмбе, 16 декабрҙә, Өфөлә Башҡорт академия драма театры эргәһендәге паркта СССР-ҙың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асылды.
Асыуҙа Арыҫлан Ҡотлоәхмәт улының ҡыҙы Гөлли, Башҡортостандың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова, баш ҡала мэры Ирек Ялалов, республиканың ижади зыялыйҙары һәм актерҙың яҡташтары ҡатнашты.
— Ҡәҙерле дуҫтар, мин һеҙҙе ысын күңелдән ошо иҫ киткес байрам менән ҡотлайым! — тине Әминә Шафиҡова. — Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл – ул уның талантына, уның ынтылыштарына, уның тыуған республикаһын, тыуған Башҡортостанын данлау тураһында хыялдарына һәйкәл! Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов былтырғы Мөрәжәғәтнамәһендә, беҙ мәҙәниәтте республикабыҙҙың иң төпкөл төбәктәренә еткерергә тейешбеҙ, тип билдәләне. Бөгөнгө кеүек бындай ваҡиғалар беҙҙе һәм беҙҙең йәштәребеҙҙе тәрбиәләй, тип иҫәпләйем. Беҙ үҙ геройҙарыбыҙҙы иҫләргә тейешбеҙ! Беҙ республикабыҙҙы данлаған кешеләрҙе хәтерләргә һәм ошо әһәмиәтле тәжрибәне киләһе быуындарға тапшырырға тейешбеҙ. Әйҙәгеҙ ошо көндө иҫтә ҡалдырайыҡ, Арыҫлан Мөбәрәковтың талантын иҫләйек һәм бындай ваҡиғалар тормошта күберәк булһын! — тип һүҙен йомғаҡланы БР мәҙәниәт министры.


text:
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы эфир ваҡыты бүлеү буйынса йәрәбә үткәрҙе
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Күмертау һайлау округы буйынса Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутатын өҫтәмә һайлауҙа теркәлгән кандидаттар бушлай эфир ваҡытын бүлде. Үҙәк һайлау комиссияһы радио, телевидение эфирҙарында кандидаттар өсөн йәрәбә үткәрҙе.
Йәрәбә һалыуҙа кандидаттар, кандидаттарҙың, һайлау берекмәләренең вәкилдәре ҡатнашты. Округ буйынса бөтәһе биш кандидат теркәлгән. Улар — ЛДПР-ҙан «Үҫеш» сауҙа-төҙөлөш компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры Артем Дьяченко, «Ғәҙел Рәсәй»ҙән «Стройинвест» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директор урынбаҫары Александр Никитин, «Берҙәм Рәсәй»ҙән «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры Хәйҙәр Ғайсин, КПРФ-тан «Урал ресурстары» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең арбитраж идара итеүсеһе Николай Гладилов, «Рәсәй патриоттары»нан шәхси эшҡыуар Максим Варламов.
Кандидаттарҙың вәкилдәре Башҡортостан юлдаш телеканалы, «Юлдаш» радиоһы, «Рәсәй» (Рәсәй-1) телеканалы һәм «Рәсәй радиоһы»ның төбәк эфирында бушлай ваҡыт бүлде.
Сентябрҙә ике һайлау округында Дәүләт Йыйылышы дупутаттарын өҫтәмә һайлау ойошторола. Үҙәк һайлау комиссияһы Туймазы һәм Күмертау һайлау округтары буйынса өҫтәмә һайлауҙар тәғәйенләне.
Республика Дәүләт Йыйылышы депутаттары Константин Чистяков һәм Андрей Макаровтың вәкәләттәре ваҡытынан алда туҡтатылыуға бәйле ике мандат алмаштырыла.
Туймазы округы буйынса Башҡортостан Дәүләт Йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттар араһында эфир ваҡыты бүлеү буйынса йәрәбә 23 июлдә үтте.


text:
Республика студенттары йәш PR-белгестәр форумында еңеү яуланы
Өфө иҡтисад һәм сервис дәүләт академияһының “Йәмәғәтселек менән бәйләнеш” һөнәрен үҙләштереүсе бишенсе курс студенттары Тимур Әсәҙуллин, Асия Бохарбаева, Элина Гилуанова, Алена Кожевникова, Мария Ҡотошева, Ирина Мортазина Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында үткән “Сфера” Бөтә Рәсәй йәш PR-белгестәр конкурсында еңеү яуланы.
Улар “Проектты әҙерләүгә системалы ҡараш” номинацияһында һәм “Уҡыу – ҺИНЕҢ уңышлы киләсәгең” PR-проекттар конкурсының “Слоган” номинацияһында иң яҡшылар тип табылды.


text:
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар (лат. Gyrinidae, урыҫ. Вертячки) — Adephaga аҫотрядынан ғаиләһе, аҫотрядындағы ҡуңыҙҙар ғаиләһе. 800 дән артыҡ төрө бар, Ҡара аяҡлы (Gyrinus marinus Gill) һәм һары аяҡлы (G. natator L.) ҡаймаҡсы ҡуңыҙҙар киң таралған.
4—7 мм, ҡара төҫтә, ғәҙәттә, өсте ныҡ ялтырый, ҡанат өҫлөктәренең осо тупаҫланған. Алғы аяҡтары оҙон, эләктереп алырға, урталағылары һәм арттағылары йөҙөүгә яйлашҡан. Күҙҙәре баш сығымы менән бүленгән. Өҫтәгеһе һауала күреү, аҫтағыһы һыу аҫтында күреү өсөн хеҙмәт итә. Йыйылған һәм аға торған һыуҙа йәшәйҙәр. Бөжәктәр араһында иң әйбәт йөҙөүселәр. Йыш ҡына һыу өҫтөндә тиҙ әйләнеп һәм борғаланып йөҙәләр, ҡурҡыныс янағанда сумалар. Йыртҡыстар. Ваҡ бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙар менән туҡланалар. Личинкаһы нәҙек һәм оҙонса, оҙонлоғо 14 мм-ға ҡәҙәр, һаңаҡтары менән һулай, һыу төбендә йәки үҫемлектәр араһында һыуҙа үҫә, йыртҡыс. Һыу ярындагы дымлы тупраҡта ҡурсаҡҡа әүерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жадин В. И., Герд С. В. Реки, озера, водохранилища СССР, их фауна и флора. М., 1961; Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. М., 1966; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.


text:
Декабрь башында Өфө – Аэропорт трассаһында автотранспорт хәрәкәте сикләнәсәк
ӨФӨ, 2014 йыл, 28 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
1-5 декабрҙә Өфө – Аэропорт автомобиль юлында «Металлобаза» йәмәғәт транспорты туҡталышы эргәһендә трасса яңыртыласаҡ, тип хәбәр итә ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте. Шуның менән бәйле юлдың был участкаһында төнгө ваҡытта автотранспорт хәрәкәте сикләнәсәк.
1 декабрҙә төнгө 12-нән алып 2 декабрҙә иртәнге 6-ға тиклем һәм 2 декабрҙә төнгө 12-нән алып 3 декабрҙә иртәнге 6-ға тиклем аэропорт яғына хәрәкәт ябыласаҡ. Ә 3 декабрҙә төнгө 12-нән алып 4 декабрҙә иртәнге 6-ға тиклем һәм 4 декабрҙә төнгө 12-нән алып 5 декабрҙә иртәнге 6-ға тиклем ҡалаға илткән юл участкаһы ябыласаҡ.
Был осорҙа ҡаршы йүнәлештәге ике һыҙат буйлап хәрәкәт итергә мөмкин буласаҡ.


text:
Өфөлә Сауд Ғәрәбстаны һәм Башҡортостан предприятиелары вәкилдәренең кәңәшмәһе үтте
Кисә Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһында Сауд Ғәрәбстаны Короллеге компанияларының вәкилдәре ҡатнашлығында кәңәшмә үтте. Әл-Заһрани, Мехта, Атраш әфәнделәр республиканың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ағзалары – предприятиелар вәкилдәре менән осрашты.
БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, кәңәшмәлә нефть табыу, углеводородлы сеймалды транспортировкалау һәм һаҡлауға бәйле ҡоролмалар төҙөлөшө өлкәләрендәге эштәрҙе Башҡортостан белгестәре менән башҡарыу мөмкинлеге, Сауд Ғәрәбстаны территорияһындағы аэропорттарҙа һауа судноларын яғыулыҡ менән тәьмин итеү системаларын төҙөү мәсьәләһе тикшерелде.
Сауд Ғәрәбстаны Короллеге вәкилдәре фекеренсә, үткәрелгән тендерҙарҙа еңеүгә Башҡортостан нефтселәренең бөтә мөмкинлеге лә бар.


text:
Башҡорт йәштәре форумы күрше төбәктәрҙәге милләттәштәребеҙҙе берләштерәсәк Фото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты
Башҡорт йәштәре форумы күрше төбәктәрҙәге милләттәштәребеҙҙе берләштерәсәк
Башҡорт йәштәре форумы күрше төбәктәрҙәге милләттәштәребеҙҙе берләштерәсәк Фото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Киләһе йылда «Башҡорт йәштәре дуҫтарын йыя» асыҡ форумы Илеш районында ойошторола. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә күсеү Татарстандан һәм Пермь крайынан йәштәрҙе йәлеп итергә мөмкинлек бирәсәк, тип хәбәр итә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте.
Ойошма рәйесенең беренсе урынбаҫары Вельмир Аҙнаев белдереүенсә, Илеш районынан һуң эстафетаны Салауат районына тапшырыу күҙаллана. Был осраҡта Свердловск, Ҡурған һәм Силәбе өлкәләренән ҡунаҡтарҙы ҡабул итергә мөмкин.
Быйыл «Башҡорт йәштәре дуҫтарын йыя» асыҡ форумы Баймаҡ районындағы Граф күле буйында үтте. Конференцияның маҡсаты — үҙеңдең һәләтеңде күрһәтеү, фекерҙәштәр табыу өсөн майҙансыҡ булдырыу.


text:
Атеизм
Атеи́зм (бор. грек. ἄθeoς «Аллаһһыҙ» һүҙенән; шулай уҡ дәһрилек, динһеҙлек) — Аллаһ, илаһи заттар һәм рухтар, башҡа матди (материаль) булмаған заттар һәм көстәр, әхирәт донъяһы булғанлығын, йәндең үлемһеҙ булыуын һ.б. кире ҡаҡҡан донъяға ҡараш. Атеизм буйынса, тәбиғи донъя үҙ-үҙенә тулы нигеҙ булып тора һәм булмышы өсөн Аллаһ йә илаһи заттар яғынан терәккә мохтаж түгел. Донъялағы барлыҡ диндәр ҙә кеше тарафынан уйлап сығарылған, тип иҫбат ителә.
Атеизм бик боронғо заманда уҡ ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең үҫеше, фән һәм материалистик философияның уңыштары нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.
Үҙ-үҙен атеист тип һанаған кешеләр илаһи заттар барлығына шиксел ҡарай — уларҙың ысынбарлыҡта бар булыуы тәжрибә, һиҙем йә һынау аша иҫбатлана алмай, тип раҫлана. Атеизм яҡлы кешеләр үҙ ҡарашын шулай уҡ фәлсәфә, социология йә тарихҡа таянып яҡлай; уларҙың күбеһе донъяуи (дини булмаған) фәлсәфә йүнәлештәренә эйәрһә лә, барлыҡ атеисттарға хас булған дөйөм фекер-ҡараштар системаһын йәки тәртип ҡалыбын айырым билдәләп булмай.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо грек телендеге ἄθeoς (ἀ — «юҡ» + θeός — «Аллаһһ») «Аллаһһыҙ» тигәнде аңлата.
Б.э.т V быуатта был һүҙ элекке әшәке, ерәнес һүҙе урынына «Аллаһ менән мөнәсәбәтте өҙгән» тигән мәғәнә ала. Был термин иртә христиандар һәм мәжүсиҙәр араһындағы бәхәстә киң ҡулланыла, һәр яҡ икенсе яҡты кәмһетергә тырыша. «Атеист» һүҙе беренсе мәртәбә 1577 йылда ҡулланыла[1]. Һуңыраҡ, 1621 йылда ҡәрҙәш деист һүҙе ҡулланыла[2], теист — в 1662[3], теизм — 1678[4] (башҡа сығанаҡтарҙа 1743 йылда [5][6]) һәм деизм — 1682 йылда[7].
Төшөнсәләр күплеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Клинтон Ричард Докинз атеизмды түбәндәге төрҙәргә булә:
- Теизм — беҙҙең донъялағы ваҡиғалар ағышына һоғонто яһаусы, доғаларҙы тыңлаусы, саҙаҡа кабул итеүсе, ғәжәп эштәр эшләүсе бер (монотеизм) йәки күп (политеизм) Аллаһға ышаныу.
- Деизм — Аллаһ донъяны булдырыусы, әммә ваҡиғалар ағышына ҡыҫылмай. Бындай Аллаһ донъя башында һәм ахырында ғына ҡатнаша, ағымдағы ваҡиғалар тәбиғәт закондары буйынса бара.
- Пантеизм — Аллаһны бөтә йыһан, тәбиғәт закондары менән тиңләштерә. Шул уҡ атеизм, терминология менән генә айырыла.
- Агностицизм — белемдең бөгөнгө кимәлендә Аллаһ булыуын иҫбат итеп булмай тип раҫлаусы.
Атеизм һәм агностицизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атеизмды агностицизмдан айырым күрер кәрәк. Агностицизм буйынса, Аллаһның барлығы-булмағанлығын танып белеү йәки аңға таянып иҫбатлау өсөн ысул юҡ [8]; шул уҡ ваҡытта агностиктар берҙәм йә бер нисә Аллаһға ышана ала. Атеистар иһә Аллаһға ышаныуҙы ҡәтғи рәүештә кире ҡаға һәм быны йыш ҡына аҡылға таянып нигеҙләй. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың фекер йөрөтөүе түбәндәге өс юлдың (Аллаһның барлығына ҡаршы дәлилдең) береһенә эйәрә:
- Яуызлыҡ мәсьәләһе: донъяла миһырбанлы (ихлас күнелле), ҡөҙрәтле (сикһеҙ ҡеүәтле) һәм бөтә нәмәне белеүсе Аллаһ булһа, яманлыҡ менән яуызлыҡ барлығын нисек аңлатып була? Логик фекерләү күҙлегенән, бындай сифаттарға эйә булған Аллаһның барлығы һәм шул уҡ ваҡытта донъяла яуызлыҡ бар булыуы бер-береһенә ҡаршы килә.
- Бер-беренә тура килмәгән вәхиҙәр (Аллаһ тарафанан күндерелгән асыштар) мәсьәләһе: күпселек теологтар, әүлиә-пәйғәмбәрҙәр һәм динсел әҙәмдәр ҡабул итеп таратҡан асыштар бер-береһенә тура килмәй, тип иҫбатлана. Ябай кеше бындай асыштарҙы тоҫмАллаһп ҡабул итергә йә кире ҡағырға мәжбүр; аңға таянып был ҡаршылыҡтарҙы сисем булмай.
- Аллаһның йәшерен булыуы мәсьәләһе: Аллаһ ысынбарлыҡта бар булһа һәм бөтә кешеләрҙе үҙенең барлығына ышандырырға булһа, ул бынын өсөн хәл-шарт тыуҙырып үҙен белдерер ине. Әммә-ләкин, уға ышанмаған һәм һаҡсыл ышанмаусан кешеләрҙең күп; был йәһәттән, Аллаһның бар булыуы шикле, тип иҫбатлана.
Ниндәй ҙә булһа Аллаһның бар булыуын ҡабул итеү өсөн шәхси асыш кәрәк, тип күрһәтелә. Аллаһның барлығын иҫбатлаған дәлилдәр тик бер генә дин өсөн хас түгел; киреһенсә, был дәлилдәр тигеҙ нигеҙлек менән төрлө диндәргә ҡағылышлы ҡулланыла ала. Кеше ниндәй ҙә булһа бер динде ҡабул итһә, башҡа диндәрҙе кире ҡағырға тейеш була. Шәхси асыш булмаған осраҡта ысынлыҡҡа дәғүә итеүсе диндәр араһынан береһен һайлап алыу ҡыйынға төшә.
Христиандар Ғайса пәйғәмбәр донъяны ҡотҡарыусы һәм Аллаһның улы, тип ышана; йәһүҙиләр быға ҡаршы килә. Мосолмандар Ҡөрьән Аллаһ тарафынан тапшырылған, тип ышана; христиандар ҙа, йәһүҙиләр ҙә быға ышанмай. Бындай бер-беренә тура килмәгән ҡараштар бихисап; хата берҙәм дин эсендә лә тарҡалыу осраҡтары аҙ түгел. Мәҫәлән, христианлыҡ диненең эсендә бер күп йүнәлештәр бар; улар йыш ҡына бер-беренә тап килмәй.
Хәҙерге көндә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп илдәрҙә асыҡтын-асыҡ атеизм фекерен таратыу енәйәт тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, Библия йә Ҡөрьән ысынбарлыҡҡа тура килмәй, йәки Аллаһ юҡ тип әйтеү хыянат тип табылған илдәр әле лә бар[9]. Мәҫәлән, Иорданияла 2008-се йылда Ислам Самһан исемле шағирҙы суд «Ислам динен хурлау»ҙа ғәйепле тип таба; ул Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарын үҙенең ғишык шиғырҙарына ҡушып китап баҫтырған булған [10]. Бөйөк Британия, Канада, Голландия һәм АҠШ кеүек илдәрҙә атеистар хоҡуҡтарын яҡлаған ҡанундар бар. Закон буйлап, был илдәрҙә атеистар башҡа граждандандар менән тигеҙ хоҡуҡлы. “Дин иреклеге” тип аталған халыҡ-ара ҡанун динһеҙ булыу хоҡуғын да үҙенә индерә.
Бөгөнгө көндә, донъя халҡының 2.3%-ы үҙен атеист тип иҫәпләй; 11.9% самаһы үҙен ‘’нонтеизм’’ яҡлы, йәиһә дингә битараф тип таныта. Рәсәйҙә «битараф» кешеләр 48%-ты тәшкил итә. Европа илдәрендә был һан 6%-тан (Италияла) 85%-ҡаса (Швецияла) тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ {Meredith. The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. 1577 . pages 63 55193813 The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.
- ↑ {{ Burton Robert. Бёртон, Роберт. The Anatomy of Melancholy. 1621. III. iv. II. i Cosen-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists.
- ↑ Martin | Edward. His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.]. London. 1662. Five Letters 45 To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].
- ↑ Cudworth Ralph. Кедворт, Ральф. The true intellectual system of the unive. London. 1678 Preface url=http://www.library.usyd.edu.au/libraries/rare/modernity/cudworth.html%7Cquote= Nor indeed out of a meer Partiall Regard to that Cause of Theism neither, which we were engaged in.
- ↑ «Теизм» в БСЭ.
- ↑ Кедворт, Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
- ↑ Dryden John. Драйден, Religio laici, or A laymans faith, a poem. London. 1682. 11081103 Prefac…namely, that Deism, or the principles of natural worship, are only the faint remnants or dying flames of revealed religion in the posterity of Noah…
- ↑ Atheism and Agnosticism. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ Goodbye to Blasphemy in Britain
- ↑ [1]


text:
Фото:
Өфөлә Башҡортостан менән Сыуашстан араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды
Фото:
31 майҙа Өфөлә, Республика Йортонда Башҡортостан Республикаһы менән Сыуаш Республикаһы араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Документҡа Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов һәм Сыуаш Республикаһы Башлығы Михаил Игнатьев ҡул ҡуйҙы.
— Беҙ был Килешеүгә ҡул ҡуйыуға айырыуса ҙур әһәмиәт бирәбеҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды тантанала Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов. – Сыуаш халҡы, Сыуаш Республикаһы менән беҙҙе бихисап «ептәр» генә түгел, ә үҙ-ара хеҙмәттәшлек, дуҫлыҡ, иптәшлек «арҡандары» бәйләй, һәм, һис шикһеҙ, беҙ яҡшы күршеләрсә, дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе үҫтерергә ниәтләйбеҙ.
Башҡортостан Президенты ике төбәктең киң мәҙәни, сәнәғәт бәйләнештәрен дә билдәләне.
— Сыуаш әҙәбиәте классиктарының – Константин Иванов менән Яков Ухсайҙың республикала тыуыуы менән ғорурланабыҙ, беҙ улар тураһындағы тарихи хәтерҙе һаҡлауға әүҙем булышлыҡ итәбеҙ, уларҙың шәхесенә бәйле музейҙарға, тарихи урындарға ярҙам күрһәтәбеҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Республика кешеләре – сыуаш диаспораһы вәкилдәре үҙҙәренең тыныс тойһон, өйҙә булыуҙарын, бында сыуаш телен, сыуаш мәҙәниәтен һаҡлауҙарын белһен өсөн эшләйбеҙ. Һәм киләсәктә лә ошо эштәребеҙҙе дауам итәсәкбеҙ. Договорға ҡул ҡуйыу – беҙҙең аралағы үҫә барыусы бәйләнештәрҙең яңы оло этабы ул.
Сыуаш Республикаһы Башлығы Михаил Игнатьев, үҙ сиратында, Башҡортостанда йәшәгән сыуаштар минең менән осрашҡанда тел һәм мәҙәниәтте һаҡлау өсөн бында күп нәмә эшләнеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала, тип билдәләне. Уның әйтеүенсә, төрлө сәбәптәр арҡаһында Сыуашстандан Башҡортостанға күсеп килгәндәре лә яңы ғаилә табыуҙары һәм бында уларға бик уңайлы булыуы тураһында һөйләй.
— Мин Башҡортостан Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, бөтә Рәсәй Федерацияһы халҡы именлегенә беҙҙең аралағы бәйләнештәрҙе һаҡлап ҡына ҡалмайынса, артабан нығытырбыҙ, үҫтерербеҙ, тип ышанам. Килешеү быға өҫтәмә импульс бирәсәк, — тип белдерҙе Михаил Игнатьев.


text:
Туймазыла дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса яңы күп функциялы үҙәк асыласаҡФото: Олег Яровиков
Туймазыла дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса яңы күп функциялы үҙәк асыласаҡ
Туймазыла дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса яңы күп функциялы үҙәк асыласаҡФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 3 сентябрҙә Туймазыға эш сәфәре барышында ҡалала дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса яңы күп функциялы үҙәк төҙөү барышын тикшерҙе. Эштәр ағымдағы йылда башланған. Объектта төҙөлөш эштәрен Туймазы районының иң ҙур ойошмаларының береһе — «3-сө төҙөлөш фирмаһы» эшселәре башҡара.
Президентҡа хәбәр итеүҙәренсә, ағымдағы йылдың октябренә объектҡа коммуникациялар үткәреләсәк. Ошо эштәрҙе тамамлағандан һуң, үҙәк тәүге клиенттарын ҡабул итәсәк. Бинаның дөйөм майҙаны 2316 квадрат метр тәшкил итә. Халыҡты хеҙмәтләндереү өсөн 26 тәҙрә эшләйәсәк. Шулай уҡ үҙәк биләмәһендә автомобилдәр ҡуйыу урыны ҡаралған.


text:
«Ҡар бөртөгө-2012» туристик-спорт фестивале 5 февралдә үтәсәк
«Ҡар бөртөгө-2012» туристик-спорт фестивален ойошторусылар хәбәр итеүенсә, әлеге сара йәкшәмбе, 5 февралдә, тимер юлының 1753 километр туҡталышы эргәһендә элекке Голодный хуторы яланында үтәсәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, сарала теләгән һәр кем ҡатнаша ала. Башҡортостанда ситтән килеү туризмын үҫтереү, әүҙем тормошто пропагандалау, «Ҡар бөртөгө» ҡала яны поезында халыҡтың ҡышҡы сәйәхәткә сығыу йолаһын тергеҙеү фестивалдең төп маҡсаттары булып тора. Уны ойоштороусылар булып Башҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты, республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, Башҡортостан ҡала яны пассажирҙар компанияһы сығыш яһай.
Байрам программаһына сараны асыу тантанаһы, күңелле конкурстар, саңғыла йөрөү һәм ярышыу, шулай уҡ башҡа төрлө уйындар инә.
Өфө тимер юлы станцияһынан «Ҡар бөртөгө» электричкаһы иртәнге сәғәт 8-ҙә ҡуҙғалып, 18.56 сәғәттә кире әйләнеп ҡайтасаҡ. Юлда булыу ваҡыты – 2,5 сәғәт.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Салауатта булды
Фото:
12 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Салауат ҡалаһында булды.
Төбәк башлығы металл конструкцияларҙы цинк менән ҡаплауҙа махсуслашҡан «Салауатметалл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эшмәкәрлеге менән танышты. Рөстәм Хәмитов процесс технологияһы һәм төҙөлөш һәм сәнәғәт элементтарын коррозиянан һаҡлауҙа был алымдың һөҙөмтәлелеге менән ҡыҙыҡһынды. Инженерҙар әйтеүенсә, цинк менән ҡаплау 50 йыл дауамында металды ашалыуҙан һаҡлай.
Башҡортостан Президенты яҡында урынлашҡан «Битум» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә лә булды. Предприятие етәкселеге менән әңгәмәлә Рөстәм Хәмитов бында сығарылған продукцияның ҡайҙа һатылыуы менән ҡыҙыҡһынды. Асыҡланыуынса, бында етештерелгән битум республиканан ситкә, атап әйткәндә, Ҡаҙағстанға оҙатыла икән.
Республика башлығы был ситуацияны шәхси контролгә алды һәм предприятие продукцияһын ниңә республикалағы ҡулланыусыларҙың һатып алмауын асыҡларға теләүен белдерҙе.
Рөстәм Хәмитов 100 койка-урынға иҫәпләнгән ҡала балалар дауаханаһын реконструкциялау барышын тикшерҙе. Капиталь ремонт сиктәрендә дауалау учреждениеһының матди-техник базаһын нығытыу: яңы ҡорамалдар һатып алыу, стационар менән поликлиниканы заман талаптарына ярашлы хәлгә килтереү, шулай уҡ диагностикалау бүлеге менән ғәҙәттән тыш бәләкәй кәүҙәле етлекмәй тыуған балалар өсөн бүлексә асыу планлаштырыла.
Әлеге ваҡытта проект документацияһы әҙерләнгән, төҙөлөш экспертизаһы үткәрелгән. Ҡорамалдар һәм мебель урынлаштырыу ағымдағы йылдың декабренә билдәләнгән. Рөстәм Хәмитов объектты сафҡа индереүҙең теүәл датаһын әйтеүҙе талап итте. Төҙөүселәр реконструкцияның беренсе этабындағы эштәрҙе 2012 йылдың 15 ғинуарына тамамларға вәғәҙә бирҙе. Реконструкцияның дөйөм хаҡы — 300 млн һумға, шул иҫәптән тәү сираттағы эштәрҙең хаҡы 173 млн һумға барып баҫасаҡ.
Республика башлығы билдәләүенсә, дауахананы ремонтлау – эштең яртыһы ғына. Иң мөһиме, медиктар пациенттарына кешелекле булһын.
— Кешеләр бик йыш тупаҫ мөғәмәләгә осрай, уларҙы кабинеттан кабинетҡа йүгертәләр. Һеҙҙән һорайым, коллективығыҙҙы «һелкетеп алығыҙ», эштәренә яуаплыраҡ ҡарай башлаһындар, — тине Рөстәм Хәмитов, дауалау учреждениеһы етәкселегенә мөрәжәғәт итеп.
Артабан Рөстәм Хәмитов әле буш торған, 500 урынға иҫәпләнгән балалар интернатында булды. Республика Президенты Мәғариф министрлығына һәм Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығына был хәлде асыҡларға ҡушты.
Сәфәре дауамында республика башлығы реконструкция алып барылған «Нефтехимик» спорт һарайында ла булды. Төҙөлөш эштәре 2010 йылдың июнендә башланған. Комплекста волейбол, теннис, баскетбол, бокс һәм ауыр атлетика кеүек бер нисә спорт төрҙәре өсөн төрлө типтағы залдар урынлашҡан. Дөйөм төҙөлөш майҙаны 14 мең квадрат метрға тиерлек етәсәк.
Спорт комплексы етәкселеге әйтеүенсә, реконструкциянан һуң Спорт һарайында донъя кимәлендәге спорт саралары үткәреп буласаҡ.
Әммә Рөстәм Хәмитов комплекстың универсаль залында тамашасылар өсөн трибуналарҙың аҙ булыуын билдәләне. Объект 2012 йылдың майында файҙаланыуға тапшырылырға тейеш.


text:
Башҡортостанда «Үҙеңдең геройың хаҡында һөйлә!» проекты башланды
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы алдынан «Ветеран Башкортостана» гәзите «Үҙеңдең геройың хаҡында һөйлә!» акцияһын иғлан итте.
Баҫма Башҡортостанда йәшәүселәрҙе туғандарының Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуҙары йәки күрһәткән батырлыҡтары тураһында хәтирәләре менән уртаҡлашырға саҡыра. Һуғыш ветерандары, тыл хеҙмәтсәндәре, хәрби бәрелештәрҙә ҡатнашыусылар хаҡында иҫтәлектәр geroy.veteranrb@mail.ru электрон адресына ҡабул ителә.
Геройҙар хаҡындағы барлыҡ очерктар veteranrb.ru сайтында урынлаштырыласаҡ, ә иң ҡыҙыҡлылары «Ветеран Башкортостана» гәзитендә баҫыласаҡ.


text:
Бишбүләк районының халыҡ ансамблдәре «Акатуй» сыуаш байрамында ҡатнашты
Бишбүләк районының «Шура хуран» халыҡ сыуаш фольклор-этнография ансамбле (етәксеһе БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Валентина Иванова) һәм «Росинка» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (етәксеһе Елена Арефьева) Башҡортостан исеменән Сыуашстандың баш ҡалаһында үткән «Акатуй» байрамында сығыш яһаны. Делегацияны Бишбүләк районы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы Елена Арефьева һәм Башҡортостан сыуаштары Канашы Башҡарма комитеты ағзаһы Юрий Михайлов етәкләне.
Байрамда Рәсәйҙең һәм Белоруссияның 18 төбәгенән 23 ижади коллектив сығыш яһаны. Шулай уҡ Чебоксар халҡына һәм ҡунаҡтарына Сыуашстандың барлыҡ ҡала һәм райондарының халыҡ коллективтары үҙ оҫталыҡтарын күрһәтте. Сарала йәмғеһе 300-гә яҡын кеше ҡатнашты.
Бынан тыш, байрам сиктәрендә XI «Русь мастеровая» бөтә Рәсәй биҙәү-ғәмәли сәнғәт оҫталары конкурсы ойошторолдо, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Стәрлетамаҡта – яңы милиция начальнигыФото: Әнисә Абдуллина
Стәрлетамаҡта – яңы милиция начальнигы
Стәрлетамаҡта – яңы милиция начальнигыФото: Әнисә Абдуллина
БР буйынса эске эштәр министры Стәрлетамаҡ буйынса эске эштәр идаралығына яңы начальник – Рим Мусинды тәғәйенләү тураһындағы приказға ҡул ҡуйҙы. Стәрлетамаҡ милиционерҙарын уның менән БР буйынса эске эштәр министры урынбаҫары Евгений Борисов таныштырҙы.
Рим Клим улы Мусин Нефтекамала, милиционер ғаиләһендә, тыуған, 1996 йылда РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлаған. Эске эштәр органдарында хеҙмәтен Нефтекама эске эштәр идаралығының иҡтисади енәйәттәр буйынса бүлексәһе оперуполномоченныйы вазифаһынан башлай. 2004 йылда ошо уҡ ҡаланың енәйәттәрҙе эҙләү бүлеге начальнигы урынбаҫары итеп, ә артабан Нефтекама һәм Ағиҙел ҡалаларында, Ҡалтасы һәм Краснокама райондарында һалым енәйәттәрен асыҡлау буйынса район-ара оператив-эҙләү бүлеге начальнигы вазифаһына үрләтелә. 2007 йылдың апреленән яңы вазифаға тәғәйенләнгәнгә тиклем Яңауыл районы һәм ҡалаһы буйынса эске эштәр бүлеге начальнигы булып эшләй. Подполковник Мусин «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» исеменә лайыҡ.
Стәрлетамаҡ буйынса Эске эштәр идаралығына оҙаҡ йылдар милиция полковнигы Фәнис Рәхмәтуллин етәкселек итте, уны Рим Мусин үҙенең беренсе уҡытыусыһы тип атаны. Лайыҡлы ялға китеп, Фәнис Сәлихйән улы Рим Клим улына изге теләктәрен еткерҙе, коллективҡа бергә эшләгән йылдар өсөн рәхмәт белдерҙе, барыһына ла үҙ-ара аңлашып эшләүҙәрен һәм хеҙмәттәрендә уңыштар теләне.


text:
Өфөлә Афғанстандағы һуғышҡа арналған экспозиция асыла
9 декабрҙә Республика Хәрби дан музейында Афғанстандағы һуғышҡа һәм унда ҡатнашҡан республика улдарына арналған «Башҡортостандың яугир-интернационалистары» экспозицияһы асыла. Күргәҙмә БР Хөкүмәте, Республика хәрби хәрәкәт ветерандары йәмәғәт ойошмаларының Координацион советы, Башҡортостандың Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы, Нефтехимиктар мәҙәниәт һәм ял паркы ярҙамында БР Мәҙәниәт министрлығы, Республика Хәрби дан музейы, Рәсәй Афғанстан ветерандары союзының төбәк бүлексәһе менән ойошторолған. Экспозицияны үткәреүҙә тематик китаптар күргәҙмәһе менән Ә.Вәлиди исемендәге Милли китапхана һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларҙы реабилитациялауға бәйле эшмәкәрлеге тураһындағы күргәҙмәһе менән Республиканың ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге ҡатнаша.
Музейҙан хәбәр итеүҙәренсә, экспозиция хәрби бурысын үтәгән һалдат һәм офицерҙарҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү һәм йәш быуынды хәрби-патриотик рухта тәрбиәләү маҡсатында ойошторола.
Күргәҙмәне асыу тантанаһына республика Хөкүмәте, йәмәғәт ойошмалары, һуғыш ветерандары һәм Ватанды һаҡлап һәләк булған яугирҙарҙың ғаилә ағзалары саҡырылған.
Экспозицияны асыу тантанаһы 15 сәғәткә билдәләнгән.


text:
Башҡортостан элеваторҙары яңы иген уңышын ҡабул итеүгә әҙерләнә
Башҡортостан элеваторҙары яңы иген уңышын һаҡлауға ҡабул итеүгә әҙерлеккә тикшерелә. 32 иген әҙерләү предприятиеһы бөгөндән үҙҙәренең техник базаһын БР Ауыл хужалығы министрлығының махсус комиссияһына күрһәтергә әҙер.
Әҙерлеккә тикшереү үтеү предприятиеларға артабан республика райондары һәм ҡалаларының аҙыҡ-түлек маҡсаттары өсөн игенде һаҡлауға һалыуға бәйле ойошторолоусы тендерҙарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирәсәк. Барлыҡ иген һаҡлау һыйымдары, иген киптергестәр һәм елләтеү саралары, үлсәү ҡорамалдары, юлдар, иген ҡабул итеү майҙансыҡтары тәртипкә килтерелгән.
Белгестәр айырыуса келәттәрҙең фитосанитар хәүефһеҙлегенә иғтибар бирә.


text:
Республикала 15 меңдән ашыу кеше киҫкен респиратор-вирус инфекцияһы менән ауырып киткән
ӨФӨ, 2014 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Киҫкен респиратор-вирус инфекцияһы менән уҙған аҙнала республиканың 15 меңдән ашыу кешеһе ауырып киткән, уларҙың 76,4 проценты – 17 йәшкә тиклемге балалар. Шул уҡ ваҡытта, Рәсәй ҡулланыусылар күҙәтеүенең (Роспотребнадзор) Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, миҙгелле грипп менән ауырыу осраҡтары теркәлмәгән.
Өфөлә был ваҡыт эсендә 4800 кеше ауырып киткән, уларҙың 69,3 проценты — 17 йәшкә тиклемге балалар. Үткән аҙна менән сағыштырмаса ауырыуҙарҙың һаны 1,3 процентҡа кәмегән, шул уҡ ваҡытта ике һәм 7-14 йәшкә тиклемге ауырып киткән балаларҙың иҫәбе 7,1 һәм 4,5 процентҡа артҡан.
Башҡортостанда миҙгелле грипҡа ҡаршы вакцинациялау буйынса кампанияһы дауам итә. Әлеге ваҡытта 370 меңләп кешегә прививка яһалған, йәғни дөйөм республика халҡының 9,1 проценты. Шул иҫәптән федераль бюджет сараларына — более 355 меңдән ашыу кеше, өҫтәмә финанслау сығынаҡтарына — 12,6 меңдән күберәк.


text:
Раил Сарбаев: Етем балалар проблемаларын хәл итеү етди ҡараш талап итә
Башҡортостан Хөкүмәте ултырышы көн тәртибенә сығарылған мәсьәләләр араһында етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙың хоҡуҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен яҡлау, балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәр хаҡында интернаттан һуң да хәстәрлек проблемалары төп урынды алып торҙо. Уларҙы тикшереүҙә министрлыҡтар, ведомстволар етәкселәре, район һәм ҡала хакимиәттәре башлыҡтары ҡатнашты.
Ултырышты асып, БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев, 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостанда 19475 етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған бала иҫәпләнә, тип билдәләне.
— Уларға уҡыған урынында тулы тәьминәт, балалар йортонда йәшәү формаһында дәүләт яҡлауы гарантияланған, ләкин йыш ҡына интернат учреждениеһынан сыҡҡас, балалар күнегелгән иғтибар солғанышынан мәхрүм ҡала, — тип билдәләне премьер. — Балалар йорто стенаһынан сыҡҡас, улар торлаҡ алыу, эш эҙләү, көнкүрешен, туҡланыуын, буш ваҡытын ойоштороу, медицина ярҙамы алыу, ғаилә ҡороу менән бәйле иҫәпһеҙ-һанһыҙ проблемалар менән осраша. Был проблемалар комплексын хәл итеү бөтә дәүләт органдарының үҙ-ара ярашып эш итеүен талап итә.
Әммә, ултырышта билдәләнеүенсә, йыш ҡына балалар йорттарынан сығыусылар оло тормошҡа аяҡ баҫыуға әҙер булмай. БР-ҙа Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Лилиә Ғүмәрова әйтеүенсә, был йәштәр үҙҙәренә тейешле торлаҡҡа, уҡыуға, эшкә социаль льготалар менән файҙалана алмай. Улар үҙ бюджетын планлаштыра, коммуналь һәм социаль хеҙмәттәр менән эш итә, буш ваҡытын бүлә, кешеләр менән аралаша белмәй. Хоҡуҡтар тураһында хәбәрҙар булмау арҡаһында улар үҙ хоҡуҡтарын да яҡлай алмай.
Балалар йорттарынан сығыусылар өсөн иң киҫкен проблема булып торлаҡ тора.
— Бөгөн республикала 3720 етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған баланың тәғәйен торлағы юҡ, шул иҫәптән уларҙың 1551-е балиғ булыу йәшенә еткән, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Лилиә Салауат ҡыҙы. – Балалар үҙ торлағын алыуға сиратта оҙаҡ тора. Торлаҡҡа хоҡуғы һаҡланғандар иһә йыш ҡына әхлаҡһыҙ йәшәү рәүеше алып барған ата-әсәһе янына ҡайтырға мәжбүр.
— Әлеге ваҡытта республикала торлаҡты беркетеү һәм уны һаҡлауҙы тәьмин итеү процестарын регламентлаусы норматив-хоҡуҡ акты юҡ, — тип билдәләне Лилиә Ғүмәрова. — Торлаҡты һаҡлауҙы кем тәьмин итергә тейеш, әгәр торлаҡ яраҡһыҙ хәлгә килһә, нимә эшләргә – был һәм башҡа һорауҙар асыҡ көйөнсә ҡала. Яҡын араларҙа уҡ торлаҡты беркетеү һәм уны һаҡлауҙы тәьмин итеү процестарын регламентлаусы документ әҙерләнеп, тикшереүгә сығарылырға тейеш.
Бынан тыш, балалар йорттарынан сығыусыларҙың күптәре район һәм ҡала хакимиәтендә торлаҡ алыуға иҫәпкә ҡуйғанда ҡыйынлыҡҡа осрауын иҫәпкә алып, ул кисекмәҫтән һәр муниципаль район ҡала округы биләмәһендә был эш нисек ҡуйылыуын тикшерергә тәҡдим итте. Торлаҡ менән тәьмин итеү проблемаһын аралыҡта хәл итеү сифатында Лилиә Салауат ҡыҙы был категория балалар өсөн балалар йорттары, социаль приюттар һәм ғаилә ҡороу үҙәктәре эргәһендә, шулай уҡ муниципалитеттар ҡарамағында социаль ҡунаҡханалар булдырыу мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте.
Балалар йорттарынан сығыусылар алдында эшкә урынлашыу тағы бер етди мәсьәлә булып тора. Йыш ҡына балаларҙы етемлек статусы арҡаһында эшкә ҡабул итеүҙән баш тарталар. Шулай уҡ был балаларға ҡарата хеҙмәт закондары күҙәтелмәй, уларҙы законһыҙ эштән сығаралар йәки түбән квалификациялы эш урындары бирәләр.
— Бында тап ошондай балалар өсөн эш урындары квотаһын булдырыу мөмкинлеген ҡарарға кәрәк, — тип тәҡдим итте Лилиә Салауат ҡыҙы.
— Күтәрелгән тема дәүләт әһәмиәтенә эйә, - тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Раил Сарбаев. — Шуға күрә етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙың проблемаларын хәл иткәндә формаль ҡарашҡа юл ҡуйырға ярамай, бөтә структуралар үҙ-ара килешеп эш итергә тейеш. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, райондарҙа һәм ҡалаларҙа етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һаны арта. Мәҫәлән, Кушнаренко районында етем балалар һаны – 300%, Бүздәктә — 52%, Ҡырмыҫҡалыла – 50%, Ғафури районында – 30%, Нефтекамала – 50%, Салауатта – 26,6%, Сибайҙа 21 процентҡа артҡан. Кушнаренко, Баймаҡ, Саҡмағош райондарында, Нефтекама, Салауат, Стәрлетамаҡ, Өфө ҡалаларында ата-әсәлек хоҡуғынан мәхрүм итеүҙәр һаны артты.
Хакимиәт башлыҡтарына, министрлыҡтар, ведомстволар етәкселәренә ошо проблемаларға етди ҡарарға кәрәк.


text:
Өфөлә мосолман йәштәре форумы үтәсәк
Өфөлә 16 февралдә мосолман йәштәре форумы үтәсәк. Был турала «Башинформ» агентлығына БР мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге етәксеһе Айнур Арсланов хәбәр итте.
— Форумда традицион ислам үҫеше, наркомания, алкоголизм һәм дини экстремизмды профилактикалау мәсьәләләре ҡараласаҡ, — тине БР мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге етәксеһе. – Был проблемалар буйынса фекер алышыуға беҙ Көньяҡ Уралдан — Әбйәлил, Баймаҡ, Ейәнсура райондарынан, Учалы һәм Сибайҙан мосолман йәштәре вәкилдәрен саҡырҙыҡ.
Айнур Арслановтың билдәләүенсә, йәштәр менән БР мосолмандары Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, Башҡортостан
Президенты ҡарамағындағы Дәүләт һәм конфессиялар араһындағы мөнәсәбәттәр буйынса Совет рәйесе Вячеслав Пятков, шулай уҡ республиканың көс структуралары вәкилдәре осрашасаҡ.


text:
18 ғинуарҙан теркәүҙән төшөрөү таныҡлыҡтары бирелә башланы
18 ғинуарҙан Башҡортостандағы территориаль һайлау комиссиялары 4 мартта үтәсәк һайлауҙарға теркәүҙән төшөрөү таныҡлыҡтары бирә башланы.
Ҡануниәткә ярашлы, һайлау көнөндә һайлаусылар исемлегенә индерелгән участкаға килә алмаған һайлаусылар тейешле территориаль һайлау комиссияһында (тауыш биреүгә 45-20 ҡалғас) йәки участка һайлау комиссияһында (19 һәм унан әҙерәк көн ҡалғас) теркәүҙән төшөрөү таныҡлығы алып, үҙе булған урындан алыҫ түгел ерҙә тауыш биреүгә хоҡуҡлы.
Теркәүҙән төшөрөү таныҡлығы комиссия менән һайлаусының яҙма ғаризаһы нигеҙендә бирелә. Унда теркәүҙән төшөрөү таныҡлығы талап ителгән сәбәп күрһәтелергә тейеш. Таныҡлыҡ һайлаусының шәхсән үҙенә паспортын күрһәткәндән һуң тапшырыла.


text:
Рөстәм Хәмитов менән Ҡырғыҙстан Президенты Алмазбәк Атамбаевтың осрашыуы булды Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов менән Ҡырғыҙстан Президенты Алмазбәк Атамбаевтың осрашыуы булды
Рөстәм Хәмитов менән Ҡырғыҙстан Президенты Алмазбәк Атамбаевтың осрашыуы булды Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
21 сентябрҙә Бешкәк ҡалаһында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов менән Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты Алмазбәк Атамбаевтың осрашыуы булды. Башҡортостан менән Ҡырғыҙстан төбәктәре араһында иҡтисади, мәҙәни һәм мәғариф өлкәләрендә хеҙмәттәшлекте киңәйтеү мәсьәләләре тикшерелде.
Ике илдең төбәктәре араһында үҙ-ара килешеп эш итеү Рәсәй-Ҡырғыҙстан хеҙмәттәшлегендә, айырыуса илдең Евразия иҡтисади союзына инеү йәһәтенән өҫтөнлөклө йүнәлеш булып тора, тип билдәләне Алмазбәк Атамбаев.
Рөстәм Хәмитов Ҡырғыҙстандың эшлекле даирәләрен ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренең Беренсе бәләкәй эшҡыуарлыҡ форумында ҡатнашырға саҡырҙы. Сара октябрь айында Өфөлә үтә. Республика Башлығы шулай уҡ 2016 йылда Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһын Башҡортостандың баш ҡалаһында уҙғарырға тәҡдим итте. Ҡырғыҙстан Президенты был тәҡдимде хупланы.
2014 йыл йомғаҡтары буйынса Башҡортостан менән Ҡырғыҙстан араһында тауар әйләнеше 132,2 миллион доллар, шул иҫәптән экспорт — 132 миллион, импорт 0,2 миллион тәшкил иткән. Башҡортостандың тышҡы сауҙа әйләнешендә Ҡырғыҙ Республикаһы 20-се урынды биләй. Республиканан Ҡырғыҙстанға нефть продукттары, шулай уҡ ағас эшкәртеү, химия, металлургия һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте продукцияһы оҙатыла, беҙгә электр лампалары килтерелә.
Республика биләмәһендә ҡырғыҙ капиталы ҡатнашлығында дүрт предприятие эшләй.


text:
Баш ҡалала III төбәк-ара экология форумы асылды
8 октябрҙә Өфөлә III төбәк-ара экология форумы эшләй башланы. Шулай уҡ форум сиктәрендә ХVII «Уралэкология. Сәнәғәт хәүефһеҙлеге–2012» махсус күргәҙмәһен асыу тантанаһы үтте.
8-10 октябрҙә Башҡортостан баш ҡалаһында форумда ҡатнашыусылар ҡалдыҡтар менән идара итеү системаһын үҫтереү, производство объекттарын сәнәғәт хәүефһеҙлеге менән тәьмин итеү һәм башҡа мәсьәләләрҙе тикшерәсәк.
БР тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Ольга Лаздина һүҙҙәренсә, Башҡортостан Волга буйы федераль округында атмосфераға бүленгән зарарлы матдәләр күләме буйынса дүртенсе урында тора.
Республикала 200-ҙән ашыу сәнәғәт тармағында эшләгән предприятие һәм ойошмалар урынлашҡан, уларҙың эшмәкәрлеге тирә-яҡ мөхиткә кире йоғонто яһай.
Ольга Лаздина хәбәр итеүенсә, йыл аҙағынаса Башҡортостанда һауаны күҙәтеү буйынса ике күсмә лаборатория булдырыласаҡ, улар онлайн режимда эшләйәсәк.
Шулай уҡ форумда ҡаты көнкүреш һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары менән идара итеү мәсьәләһе тикшерелә.
— Республикала булған ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигондарына өҫтәмә рәүештә йәнә 31 шундай уҡ объект, шулай уҡ 217 сүп-сар тейәп оҙатыу станцияһын һәм 3 сүп-сар эшкәртеү комплексын төҙөү зарур, — тине Ольга Лаздина.
Йыл һайын тармаҡ предприятиелары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Башҡортостанда 11 миллион тонна сәнәғәт ҡалдыҡтары барлыҡҡа килә, уларҙың күләме әлеге ваҡытта бер миллиард тоннан ашыу тәшкил итә.
Төбәктә экологик хәлде яҡшыртыу һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары күләмдәрен кәметеү өсөн, БР сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры урынбаҫары Игорь Карепанов фекеренсә, тау сәнәғәте комплекстарының йыйылып килгән ҡалдыҡтарын эшкәртеү, тау-байыҡтырыу предприятиеларында заманса технологиялар ҡулланыу, шулай уҡ тейешле маҡсатлы программа ҡабул итеү зарур.


text:
Баш ҡалала билдәле шағир Ғәзим Шафиҡовты иҫкә аласаҡтар
ӨФӨ, 2014 йыл, 12 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Кесе йома, 13 ноябрҙә, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхананың башҡорт әҙәбиәте һәм крайҙы өйрәнеү бүлегендә билдәле башҡорт шағиры Ғәзим Шафиҡовтың иҫтәлегенә арналған сара уҙасаҡ. Быйыл 1 октябрҙә республиканың әҙәби йәмәғәтселеге уның 75 йыллығын билдәләне.
Бүлек мөдире Айгөл Буранғолова хәбәр итеүенсә, яҙыусыны иҫкә алырға, уның шиғырҙарын уҡырға һәм уның тураһында хәтирәләр менән уртаҡлашырға хеҙмәттәштәре, республика Яҙыусылар союзы рәйесе Наил Ғәйетбаев, берләшмә вәкилдәре Рауил Бикбаев, Флорид Бүләков, Рәшит Шәкүр, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театры хеҙмәткәрҙәре, журналистар, Башҡорт дәүләт университеты студенттары йыйыласаҡ.
Шулай уҡ сараға Ғәзим Шафиҡовтың туғандары: тол ҡалған ҡатыны Роза, ҡыҙы Зөһрә, апаһы Ғәлиә саҡырылған. Әҙәби сығыштарҙан тыш ҡурайсы Роберт Юлдашев һәм йырсы Радик Динәхмәтов башҡарыуында концерт номерҙары ла буласаҡ.
Осрашыу көндөҙгө сәғәт өстә башлана.
Ғәзим Шафиҡов (1939-2009) — күренекле башҡорт шағиры, прозаик, драматург, публицист, тәржемәсе, фольклорсы. «И совесть, и жертвы эпохи» тигән китабы өсөн Ғәзим Шафиҡов Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһына лайыҡ була. БР атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев ордены кавалеры, М.Аҡмулла, Сергей Чекмарев, Һәҙиә Дәүләтшина һәм Рәми Ғарипов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.


text:
Студент отрядтары хеҙмәт семестрын аса
Башҡорт дәүләт аграр университетының «Башаҡ» махсус отряды ағзалары быйыл иң тәүгеәрҙән булып хеҙмәт семестрын асты. 3-4 курстарҙа уҡыған 44 студент кисә Крснодар крайына юлланды. Бер команда Анапала икмәк комбинатында, икенсеһе Студент төҙөлөш отрядтарының Волгоград штабы составында Туапсеның сервис отрядында эшләйәсәк.
«Башаҡ» студент төҙөлөш отряды етәксеһе Азат Шәрәфетдиновтың аныҡлауынса, студенттарҙың быйылғы йылда Рәсәйҙең икенсе төбәктәренә тәүге сәфәре был. 250 кешенең июлдә Яр Саллылағы «КАМАЗ» заводында стажировка үтеүе планлаштырыла.
БР йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары Руслан Ғиззәтуллин әйтеүенсә, әле студент отрядтары төҙөү һәм уларға күләмле эштәр эҙләү менән шөғөлләнәләр. Быйыл йәмғеһе йөҙҙән ашыу төрлө йүнәлештәге студенттар отряды эшләйәсәк. Беҙҙең республиканан тыш, йәштәр Татарстанда, Краснодар крайында һәм башҡа Рәсәй субъекттарында хеҙмәт итә аласаҡ.


text:
Йәнә ике Башҡортостан вәкиле «Һәләкәткә осраусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалы менән наградланды
Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев Указы менән Ағиҙел ҡалаһында йәшәүсе Азат Ғабдрахманов «Һәләкәткә осраусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалы менән наградланды. Был юғары дәүләт наградаһына Азат Мулланур улы «Чернобыль атом электростанцияһындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә күрһәткән фиҙаҡәрлек һәм юғары профессионализм өсөн» лайыҡ булды, тиелә документта.
Ил башлығының икенсе указы менән шундай уҡ наградаға «экстремаль шарттарҙа кешеләрҙе ҡотҡарғанда күрһәткән ҡыйыулыҡ һәм тәүәккәллек өсөн» «Башнефть» автотранспорт идаралығы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең 2-се транспорт участкаһы водителе Марат Әхмәтханов лайыҡ булды.


text:
Ҡара күбәләк
Ҡара күбәләк [1][2] (лат. Nymphalis antiopa) — күбәләктәр отрядының күп төҫлө күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлектәрендә таралған.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡанатының ҡоласы 70—90 мм, ата күбәләктеке ҡарағусҡыл көрән, инә күбәләктеке асыҡ көрән төҫтә, киң асыҡ һары (ҡышлаған күбәләктәрҙә — аҡ) ҡаймалы, күк һәм ике эре һарғылт аҡ төҫтәге таплы. Йомортҡалары ҡыҙғылт һары, һуңыраҡ ҡыҙғылт көрән төҫтә, мал аҙығы үҫемлектәренең ботаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары ҡара төҫтә, арҡаһында ваҡ һары төрткөләр һәм ҡыҙыл таптар бар, тармаҡлы энә һымаҡ үҫентеләр менән ҡапланған.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәрҙә(йәки улар янында), ҡаяларҙа һәм ҡаралтыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары 3 см тиклем оҙонлоҡта, һорғолт йәки ҡыҙғылт һары төҫтә, башында һәм ҡорһағында оҙон һәм осло теш һымаҡ үҫентеләр бар. БР шарттарында 1 йыл эсендә 1 быуын үҫә. Күбәләктәр ҡышлай, иртә яҙҙан йәй башына тиклем оса. Имагоның яңы быуынының осоуы июль—сентябрҙә күҙәтелә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көндөҙ әүҙем. Оло бөжәктәр — сәскәле үҫемлектәрҙең нектары һәм ағас олондарынан ағып сыҡҡан һут, ҡарышлауыҡтар ҡайын, тал һ.б. япраҡтары менән туҡлана.
Йәшәйеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡланда, болонда, урман ситендә, йылға ярында, юл ситендә һ.б. тереклек итә. Ҡара күбәләктәр — сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе, урман культуралары ҡоротҡосо.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Стриганова Б. Р., Захаров А. А. Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой — М.: РУССО, 2000. — Б. 270. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8.
- ↑ Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии
Сығанаҡ[вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Стриганова Б. Р., Захаров А. А. Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой — М.: РУССО, 2000. — Б. 270. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8..
- Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии.


text:
28 июндә Наркоманияға ҡаршы көрәш көнө уңайынан ҡыҙыу линия ойошторола
Республика ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге 28 июндә «Яҡыныңа ярҙам» темаһына ҡыҙыу линия үткәрә. Ул Халыҡ-ара наркоманияға һәм наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешенә ҡаршы көрәш көнөнә арнала.
Алкоголгә һәм наркотиктарға бәйлелектән дауалауға, шулай уҡ йәштәр һәм үҫмерҙәр араһында наркоманияны иҫкәртеүгә бәйле һорауҙарға Республика наркология диспансеры, Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы белгестәре һәм Ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге педагог-психологтары яуап бирәсәк, тип хәбәр иттеләр БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығында.
Шылтыратыуҙар 15 — 17 сәғәттәрҙә 8 (347) 273-09-00 телефонына ҡабул ителә.


text:
Грант алыусы уҡытыусыларҙы хөрмәтләйәсәктәр
Шәмбе, 3 октябрҙә, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 2009 йылғы иң яҡшы педагогтарҙы хөрмәтләйәсәктәр.
Дүртенсе йыл рәттән Рәсәйҙә үҙ профессиональ байрамдары алдынан 10 мең иң яҡшы уҡытыусы федераль бюджеттан 100 мең күләмендә аҡсалата дәртләндереү ала. Шуларҙың 377-һе — беҙҙең төбәк педагогтары.
Иң яҡшы уҡытыусыларҙы конкурста һайлап алыу "Мәғариф" милли проекты сиктәрендә үтә. Быйыл был конкурстың республика этабында 629 педагог ҡатнашты.
Бойондороҡһоҙ экспертиза һөҙөмтәләре буйынса рейтинг ойошторолдо һәм 377 еңеүсе билдәләнде. Улар барыһы ла үҙ эшендә заманса белем биреү технологияларын файҙалана, үҙ педагогик тәжрибәһен дөйөмләштерә һәм тарата, муниципаль, төбәк һәм федераль профессиональ конкурстарҙа ҡатнаша, квалификацияһын һәм профессиональ әҙерлеген күтәрә, класс етәкселәре булып тора.
Республиканың иң яҡшы уҡытыусылары иҫәбендә 242 — ауыл еренән һәм 135 ҡала мәктәптәренән педагогтар.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, өс йылда республиканың инновацион белем биреү программаларын индереүсе 1089 уҡытыусыһы грант алды.