text:
Тәғәм, аш-һыу эсмәк, тәндне таҙартмаҡ
Тәғәм, аш-һыу эсмәк, тәндне таҙартмаҡ
Ауылдарҙа мәктәптәр ябылыу халҡыбыҙҙың киләсәгенә кәртә ҡуя, тибеҙ. Белем усаҡтары ябылыу менән бергә шул төбәктең бер нисә быуат тарихын һаҡлаған музейҙарҙың бөтөрөлөүе бигерәк тә аяныслы. Бер аҡыл эйәһе: “Китаптары сүплеккә ырғытылған илдең киләсәге юҡ”, — тигән. Ата – бабаларыбыҙ аманатына еңел – елпе ҡарамаһаҡ ине лә бит... Баш ҡалабыҙ эргәһендәге бер районда ла мәктәп менән бергә музей ябылған. Иҫке төрки телендә яҙылған китаптар ҙа “өйһөҙ”, “хужаһыҙ” ҡалған. Шул китаптарҙың береһе остраҡлы ғына ҡулыма килеп эләкте. Ҡатырға тышлы. 1907 йылда Ҡазанда ағалы-ҡустылы Кәримовтар типографияһында баҫылған. “Тәғәм, аш-һыу эсмәк, тәндне таҙартмаҡ” тип яҙылған. Тәржемә итә башлағас та бик ҡыҙыҡлы тойолдо. Әлбиттә, сәләмәт туҡланыу тураһында хәҙер күп яҙалар, интернет селтәрҙәрендә ниндәй генә мәғлүмәт юҡ. Әммә үткән быуатта ата – бабаларыбыҙ был хаҡта нимә тип яҙып ҡалдырғанды белеү зыян итмәҫ, бәлки файҙаһы тейер. Әммә баҫманың үткән быуат ҡомартҡыһы булыуын да иҫтән сығармаҫҡа кәрәк. Шуға күрә, китапта яҙылған кәңәштәрҙең бөтәһен дә мотлаҡ тоторға кәрәк тип әйтеп булмай.
Әҙәмдең хәстәлеге күберәк эсендә була, йәғни эсе ауырта. Эс ауыртыуы күп ваҡыт әҙәмдең вафатына сәбәп була. Эсебеҙ ауыртыуҙың башлыса сәбәбе шулдыр: йә ваҡытһыҙ ашайбыҙ, йә эсебеҙҙә бешмәй торған ашамлыҡтар ашайбыҙ. Ашай торған аштарыбыҙҙа нимәләр бар, шуларҙы белергә кәрәк. Әммә ләкин иң элек беҙ ашарға ник мохтаж, ник ашайбыҙ икәнде белергә кәрәк. Шуны белһәк, ниндәй ашты ашарға кәрәк, ҡайһыһынан һаҡланырға кәрәк икәнде белеү бик еңел булыр.
Беҙ беләбеҙ ки, һәр бер әҙәмдең үә хайуандың тәғәмдән башҡа йәшәүе мөмкин түгел. Йәки кәрәк әҙәм булһын, кәрәк хайуан булһын, бик оҙаҡ ашамай торһа, үләлер. Беҙ тәғәмгә ник мохтаж? Ашау ни өсөн кәрәк? Кәрәк әҙәм, кәрәк хайуан булһын, тере (йәнле) ваҡытында тәненән һәр ваҡыт төрлө нәмәләр сығып торалыр. Шуның кеүек матдәләр кәмеп, кипмәһен өсөн, ашарға мохтаждыр.Нисек сыға, юғаламы? Юғалғанын күреп булмайҙыр. Сәстәребеҙ, тырнаҡтарыбыҙ, һаҡал-мыйыҡтарыбыҙҙы ҡыҫҡартабыҙ,тирләйбеҙ, башыбыҙ һәм тиребеҙҙән төрлө нәмәләр ҡубып төшәлер. Эсебеҙҙән дә төрлө нәмәләр сығалыр. Тимәк, тәнебеҙ һәр ваҡыт кәмеп тора. Әммә бөтөнләй кәмеп тә бөтмәйбеҙ бит. Бәлки артабыҙ һәм һимерәбеҙ! Тәнегеҙҙе тотоп ҡарағыҙ, йылы үә ҡайнар түгелме? Тәнебеҙҙән сыҡҡан йылылыҡ менән өҫтөбөҙҙәге кейемебеҙ үә яныбыҙҙағы һауа йылыналыр. Тәнебеҙҙәге йылылыҡ тышҡа сығып тора, әммә һаман бөткәне юҡ. Уның урынына башҡа бер ҡыҙыулыҡ килеп тора. Сөнки тәнебеҙ һаман әлеге кеүек йылыйҙыр. Был килгән ҡыҙыулыҡ тыштан түгел, үҙебеҙҙең эсебеҙҙән сыға. Тимәк, беҙҙең эсебеҙ гел йылы үә ҡайнар булып тора. Һәр кем беләлер, ҡыҙыулыҡ үә йылылыҡ берәр нәмә янған ерҙә була. Өйөбөҙҙәге усаҡта утын янмаһа, өйөбөҙ йылы булмайҙыр. Тимәк, беҙҙең эсебеҙҙә лә нәмәлер янамы? Әлбиттә. Эсебеҙҙәге матдәләр һәр ваҡыт янып тора. Ләкин усаҡтағы кеүек ялҡын, төтөн булмай. Беҙ ауырмы, еңелме берәй эш эшләгәндә (утын киҫкәндә, һыу ташығанда, һөйләшкәндә, уҡығанда, яҙғанда, тын алғанда) матдаләрҙе сығарып, юғалтып торабыҙ. Эшебеҙ нисек — матдаләр юғалыуы ла шулай. Ауыр булһа – күп, еңел булһа – аҙ була. Бик оҙаҡ үә бик ҡаты эшләһәгеҙ атығыҙ ҙа, үҙегеҙ ҙә ябығаһығыҙ. Әгәр ҙә ошо тәнебеҙҙән юғалған матдәләрҙе бер урынға йыйһаҡ, ғәжәпкә ҡалырлыҡ күп булыр ине. Ғалимдарҙың күҙәтеүенә ҡарағанда, бер тәүлектә 8 – 10 фунт (ҡаҙаҡ) матдә юғалалыр. Бына шуның өсөн ашамаға мохтажбыҙ. Әгәр әҙәм ашамаһа, ас торһа, көндән – көн насарланыр. Хатта тиреһе менән һөйәге генә ҡалыр, ҡото китәр. Яна торған нәмәләре бөткәс, тәнендә йылыһы ла бөтөр, ахыры үлер. Ашаһа, тағы юғалған матдәләре урынына башҡалары торор үә йәшәр.
Һәр кемгә мәғлүм: әгәр берәй нәмәнең берәй ере ҡубып төшһә, ул нәмәне шул нәмәнең үҙе менән ямарға йәки һыларға тейеш була. Башҡа берәй нәмә менән һылаһаҡ, килешһеҙ үә йәмһеҙ була. Әгәр мөрйәгеҙҙең балсығы ҡубып төшһә, уның урынына таш йәки ағас йәбештереп ҡуймайһығыҙ. Ә шул балсыҡтың үҙен һылап ҡуяһығыҙ! Шуның кеүек, беҙҙең тәнебеҙҙән ниндәй матдәләр юғалған, улар урынына шундайҙы ҡуйырға кәрәк, йәғни ашаған ашыбыҙҙа шул юғалған матдәләр булырға тейеш. Ниндәй матдәләр юғала һуң? Ниндәй матдәләр юғалғанын һөт һәм тауыҡ йомортҡаһы менән иҫбат итербеҙ. Әҙәм балаһымы, хайуан балаһымы, тыуғас та әсә һөтө менән тәрбиәләнә. Башҡа ризыҡты һис ашамай. Әммә ашамаһа ла үҫә, ҙурая. Тәне тығыҙлана. Тәненән төрлө матдаләр юғалып торһа ла. Тауыҡ себештәрен йомортҡа менән тәрбиәлә (йомортҡа бешереп ашат) һаман үҫә, ҡалыная. Тимәк, йомортҡа менән һөттә тәнебеҙҙән юғала тоған һәр матдә бар икән. Һөт менән йомортҡаның нимәләре бар? Һөт менән йомортҡаның 5 нәмәһе бар: аҡ, шәкәр, май, тоҙ, һыу. Күкәйҙең ҡабығын ватып, бер һауытҡа һалып ҡараһағыҙ, аҡ үә һары — ике төрлө нәмә күрәһегеҙ. Ләкин бында ике түгел, биш төрлө нәмәләр. Ағын ҡарайыҡ, унда һыу, аҡ нәмә бар. Һарыһын ҡарайыҡ. Бында май, шәкәр, тоҙ бар. Һөттә лә шулай уҡ йомортҡалағы 5 нәмә бар. Һөттө һауып, бер һауытҡа һалһағыҙ, өҫтөнә ҡаймаҡ сыға. Унан май була. Һөт әсеһә, эремсек була. Эремсек – йомортҡалағы аҡтың үҙе. Ләкин уны һөт ағы тиҙәр. Һөттән май менән эремсекте айырһаҡ, бер шыйыҡ нәмә ҡала, уны эремсек һыуы, тиҙәр. Эремсек һыуы тәмле була. Унда шәкәр, тоҙ, һыу бар. Беҙҙең тәнебеҙҙән юғала торған нәмәләр – ошо 5 төрлө нәмә икән. Беҙгә йәшәмәк өсөн ошо биш төрлө нәмәне ашарға кәрәк икән! Биш төрлө нәмәнең берһе генә булмаһа ла тәнебеҙ зәғифләнер, бәлки үлергә мөмкин.
Крәҫтиәндәрҙең ҡайһы береһе һөттө, шәкәрҙе, майҙы (үҙ алдына айырып) ашамайҙар, үҙҙәре эшләйҙәр, һаман йәшәйҙәр. Был матдәләр һөт менән йомортҡала ғына түгел, башҡа ашай торған аштарыбыҙҙа ла бар. Иттә, һәр төрлө ярмала. Тимәк, берәү ит, икмәк ашаһа ла үҙенә кәрәкле 5 матдәне алған һанала. Тимәк, фәҡәт һөт, икмәк, йомортҡа, ит ашап ҡына ла йәшәргә була. Күп кешеләр ит йәки һөт һәм икмәк менән генә тереклек итә. Әммә былай бер төрлө генә туҡланыу сәләмәтлегебеҙ өсөн зарарлы.
Тәнебеҙ өсөн бер тәүлектә матдәләрҙе ни ҡәҙәр алырға кәрәк?
Әгәр эшләй торған булмаһа май -10 мыҫҡал, аҡ — 26 мыҫҡал, шәкәр – 20 мыҫҡал,тоҙ – 10 мыҫҡал, һыу – 8 фунт. Әгәр ошонан кәм йәки артыҡ булһа сихәтебеҙ өсөн зарарлы булалыр.
2-3 төрлө ризыҡты бергә ашарға кәрәк. Икмәк менән ит, һөт менән йомортҡа, икмәк менән балыҡ, мәҫәлән. Былай булһа, матдәләр тигеҙ алыныр, файҙаһы күп булыр, ҡорһаҡ та ҡабармаҫ. ¾ ҡаҙаҡ ит йәки балыҡ, ике ҡаҙаҡ икмәк, йәки бер стакан һөт, 1 ҡаҙаҡ икмәк булһа, 1 тәүлек өсөн шулар етә. Башҡа ризыҡтарҙы ла шулай ҡатнаштырып ашарға мөмкин.
Инде һеҙ гел ит менән икмәк ашарға тырышығыҙ. Был тәғәм сихәтебеҙ өсөн иң файҙалы. Иң туҡлыҡлы, яҡшы аш был. Әммә бер төрлө генә ризыҡ ашамағыҙ. Гел бер төрлө генә туҡланыу был ризыҡтан туйҙырыуға килтерә. Уны ашаһаң да тамаҡ туймай кеүек була. Шуға күрә бер ризыҡты төрләндереп бешерергә кәрәк. Был бик анһат эштер. Мәҫәлән, ондан бер бешергәндә икмәк, икенсеһендә ҡоймаҡ, өсөнсөһөндә туҡмас, иттән дә: өйрә, жаркое, билмән бешерергә була. Иң туҡлыҡлы һәм иң файҙалы ризыҡ иттер. Хайуан үә ҡоштарҙан алыныр иттә тәнебеҙ өсөн иң кәрәкле матдәләр бар (май, аҡ). Шуның өсөн ит ашарға тырышығыҙ, ләкин уйлап, белеп ашағыҙ. Таҙа үә бешкәнлегенә бигерәк тә иғтибар итегеҙ. Глис хәстәлеге хасил булмаһын. Ҡайһы ваҡыт ит һаҫыған була. Был хәстәлегебеҙ өсөн иң зыянлыһы.
Итте нисек бешерегә? Беҙҙә ғәҙәттә ҡатын – ҡыҙ бешерә. Әммә белмәйерәк бешерәләр. Иң элек ҡаҙан йәки сүлмәккә һалҡын һыу һалып, эсенә бер киҫәк ит һалалар ҙа,ҡайната башлайҙар. Һыу ҡайнай башлаһа, өҫтөнә бер нисә төрлө күбек сыға. Быға(турта) тиҙәр. Был күперекте ҡалаҡ менән йыйып, ташлайҙар һәм бының менән бик яңылышалар! Был күперек насар бер нәмә түгел, ҡыҙыулыҡтан өҫтөнә сыҡҡан, үҙебеҙ өсөн бик файҙалы (аҡ) матдә ул. Был матдә иттең үҙендә булалыр. Уны ит менән берлектә ашарға кәрәк. Иттәге аҡ матдәне сығармаҫ өсөн нисек бешерергә кәрәк? Итте һалҡын һыуға һалмаҫҡә, ҡайнағанын көтөп торорға. Былай иткәндә иттәге аҡ матдәләр сыҡмаҫ, файҙалы булыр. Ит бешеү менән ҡаҙандан алып ҡуйырға кәрәк. Бик йомшаҡ булып, иҙелеп бөтмәһен. Бик йомшап, иҙелеп бөтһә, ашағандан һуң эсебеҙҙә бешеп етмәй, шул ит көйөнсә сығалыр. Тәнебеҙ өсөн файҙаһы аҙ була, йәки эсебеҙ ауыртыу хәстәлегенә сәбәп була. Хатта үлергә мөмкин. Эсебеҙҙә ашаған ашыбыҙ йәнә бешәме? Әлбиттә. Әгәр ҙә беҙ бер киҫәк икмәк йәки итте сәйнәп йотһаҡ, иң элек (йәнебеҙ арҡылы) ашҡаҙанға төшә. Ашҡаҙан кәләпүш кеүек йомро бер ҡарталыр. Ашаған нәмәбеҙ ашҡаҙанда 3-4 сәғәт миҡдары бер ваҡыт ҡайнағас, эсәгебеҙгә тарала. Унда бер тәүлек миҡдары ятҡас, арт яҡтан барып сығалыр. Ашҡаҙанында ваҡытта тәғәм шул ҡәҙәр болғана, шул ҡәҙәр алышыналыр ки , 3-4 сәғәттән һуң күрһәк, бәлки үҙебеҙҙең ашаған тәғәм тип тә уйламаҫһың. Эсәктәргә таралғас, бигерәк тә үҙгәрә, 3 дәрәжә кәмей. Тәғәм ашҡаҙанда үә эсәгеләрҙә ваҡытта иҙелеп, үҙенән һыу кеүек төрлө нәмәләр хасил була. Был нәмәләр беҙҙең ҡаныбыҙға ҡатышалар. Ҡан тәнебеҙҙең кәрәк урындарына, йәғни ҡайһы урында ниндәй матдә юғалған, шунда илтеп урынлаштыралыр. Тәғәмдең былай эшләнеүен, төрлө һыуҙарға әйләнеүен аштың эстә ҡайнауы – бешеүе тиҙәр. Ашалған бер тәғәм, оҙаҡ тормайынса, мәҙкүр шыйыҡ нәмәләргә әйләнһә — алышынһа, тиҙ үә еңел бешә – әгәр ҙә оҙаҡ (5-6 сәғәт миҡдары етһә үә мәҙкүр шыйыҡ нәмәләр аҙ эшләнһә) насар тиҙәр.
Ит
Ит бик йомшаҡ булып иҙелеп бешһә, ашҡаҙанда оҙаҡ ята үә файҙаһы ла аҙ була. Иҙелгән булмаһа тиҙ китә, файҙалы һыуҙары күп сығып файҙаһы күп була. Ҡайһы бер ҡатындар шурпаға тәме күп сыҡһын өсөн тип итте бик оҙаҡ ҡайнаталар. Әммә был хәжәт түгел. Ни ҡәҙәр ҡайнатһаң да (аҡ) үә башҡа ләззәтле матдәләр сыҡмай, бәлки келәй үә тоҙ, бер аҙ май матдәләре сығалыр. Әммә һөйәкте ни ҡәҙәр оҙаҡ ҡайнатһаң, шурпаһы ла шул ҡәҙәр ләззәтле үә тәмле булалыр. Иттә келәй башҡа ризыҡтағы крахмал, шәкәр матдәһе урынына йөрөйҙөр. Ауыҙыбыҙға алып һеләгәйебеҙ менән ҡатнаштырһаҡ, шәкәр булалыр.
Тоҙло һәм ҡаҡланған ит
Йәй көнө итте оҙаҡ һаҡламаҡ өсөн тоҙлайҙар йәки ҡаҡлайҙар. Бындай итебеҙ һаҫыу үә боҙолоуҙан ҡотолһа ла, файҙаһыҙлана. Нисекме? Бына шулай: ит тоҙланһа, үҙендәге аҡ үә башҡа файҙалы матдәләре юғала. Тимәк, бер ҡаҙаҡ тоҙланған ит бер ҡаҙаҡ тоҙланмаған иткә ҡарағанда (файҙа йәһәтенән) бик күп кәм була. Етмәһә насар бешеүенән күберәк ашалһа хәстәләнергә мөмкин. Ҡаҡланған иттәге матдәләрҙең (һыуҙан башҡалары) юғалмағанлыҡтан, файҙаһы яңы иттеке кеүек булһа ла, эсебеҙҙә бешеү ауырҙыр. Йәш хайуан менән ҡарт хайуан араһында , бер аҙ айырма барҙыр. Матдәләр йәш хайуандың итендә ҡартыныҡынан ҡарағанда аҙыраҡ була. Эсебеҙҙә лә бик еңел бешәлер. Ҡош ите барыһынан да тиҙ, еңел бешә, әммә бик һимеҙ булһа, (һимеҙ ҡаҙ ите кеүек) эсебеҙҙә бешеүе ауыр булалыр. Бындай ауыр бешә торған иттәрҙе хәстәләргә ашатмаҫҡа. Уларға тауыҡ ите, быҙау ите кеүек эстә тиҙ бешә торған иттәрҙе ашатырға кәрәк. Хайуандарҙың эстәренән алына торған (май, үпкә – бауыр, йөрәк, тел, эсәге һ.б.) нәмәләрҙе лә хәстәләргә ашатмаҫҡа кәрәк. Хәстә булмағандарға ашарға кәрәк. Былар бик яҡшы тәғәмдәрҙер.
Балыҡ
Балыҡ беҙгә башҡа хайуандар кеүек үк ит бирәлер. Балыҡ бик туҡлыҡлы үә бик тәмле бер аштыр. Балыҡ ите эсебеҙҙә, башҡа хайуан итенә ҡарағанда, еңелерәк бешәлер. Тоҙло үә ҡаҡланған балыҡтың эсебеҙҙә бешеүе ауыр булыуынан, бындай балыҡтарҙы хәстәләргә ашатмаҫҡа, бәлки уларға яңы балыҡты ғына ашатырға кәрәк. Бынан башҡа, тоҙланған балыҡта ҡайһы берҙә шундай зәһәр бер ағыу була, ашаған кеше эсе ауыртыуҙан үлергә мөмкин. Шуға күрә лә, тоҙланған балыҡтан һаҡланырға йәғни яңы балыҡ барында тоҙланғанын ашамаҫҡа, ашарға тура килһә, сей көйөнсә ашамаҫҡа, йыуып үҙендәге бысраҡ үә күгәргәндәрҙе таҙартырға, бешереп ашарға кәрәк. Һаҫыған үә серегән балыҡтарҙы ашамаҡ бигерәк хәүефлелер.
Ыуылдырыҡ
Ыуылдырыҡ балыҡтың эсенән алына. Ул балыҡтың йомортҡаһы. Балыҡтың эсенән сығып, унан балыҡ була. Ыуылдырыҡ бик яҡшы бер тәғәмдер. Үҙебеҙгә бик файҙалы туҡлыҡлы матдәләре бик күптер. Ыуылдырығын сығармаҫтан тотһаҡ, балыҡ үрсемәй, шуның өсөн бизмәндә балыҡ ҡиммәт. Ярлы кешеләр ашай алмай. Балыҡтың ыуылдырығы алынмаһа, балыҡта бик күп булыр үә ярлы кешеләр ҙә (осһоҙ булғас) ашар ине. Бының өсөн бары балыҡты ыуылдырығын сығармаҫ борон тотмаҫҡа ғына кәрәк. Башҡа хайуандарҙы аҫыраған кеүек, балыҡты ла һыуҙа аҫырап үрсетергә мөмкин.
Йомортҡа
Йомортҡа ҡоштарҙан алына, яҡшы тәғәмдер. Ләкин унда шәкәр матдәһе аҙыраҡ булғас, үҙен генә ашамаҫҡа, икмәк йәки бәрәңге менән берлектә ашарға кәрәк. Ҙур, эшһеҙ кешегә бер тәүлеккә 10 йомортҡа, бер ҡаҙаҡ икмәк булһа, шул етәлер. Йомортҡанан табала ҡабартмаһы, сейле – бешлеһе үә бик ныҡ бешкәне араһында әллә ни айырма юҡ, ләкин хәстәләр өсөн сейле — бешлеһе артыҡтыр.
Һөт
Һөт туҡлыҡлы бер тәғәм булып, балаларға үҙе генә етәлер. Әммә ҙурҙар өсөн икмәк менән берлектә ашалырға тейештер. Бер стакан һөт менән бер ҡаҙаҡ икмәк булһа, бер тәүлек өсөн шул етәлер. Шуның өсөн дә һөттө һәр ваҡыт эсергә үә тик бының өсөн һыйырҙы күп аҫырарға үә уны яҡшы ашатырға кәрәктер. Һөттөң ҡайнағаны менән ҡайнамағаны араһында әллә ни айырма юҡтыр.
Ҡаймағы алынған һөт, ҡаймағы алынмаған һөт кеүек туҡлыҡлы түгелдер. Унда башҡа матдәләр булһа ла майы юҡ. Ҡыҙыл йәки зәңгәр һөттө эсмәҫкә кәрәк. Унан эс ауыртыуы мөмкин. Һөттән эремсек була. Эремсектә шәкәр үә май матдәләре булмай, шуның өсөн уны икмәк менән берлектә ашарға кәрәк. Беҙҙең ҡатындар эремсектән шәңкә бешерә, бик яҡшы тәғәмдер. Уның өсөн таҙа (аҡ) матдәһе, ундағы крахмал үә май менән берләшә үә бик туҡлыҡлы була. Һөттән май менән эремсекте алһаҡ, (эремсек һыуы тиерҙәр) бер һыу һымаҡ шыйыҡ нәмә ҡала, бында ла аҙ ғына (аҡ) матдәһе була. Бынан башҡа, шәкәр үә тоҙ матдәләре лә барҙыр. Шуның өсөн дә эремсек һыуын ташларға ярамай.
Он үә икмәктәр
Арыш, арпа,бойҙай, һоло, борсаҡ кеүек орлоҡтарҙан он, ондан икмәк яһалалыр. Ондан көрпәне айырмаҡ өсөн иләк менән иләйҙәр, сөнки ашай торған икмәгебеҙҙә көрпә булһа, эс китә үә ауырта. Ондан икмәк бешергән кеүек (ҡоймаҡ, белен, туҡмас кеүек) нәмәләрҙе лә бешерәләр. Былар ике төрлө бешерелә: 1)ондан йә һыуҙан ғына яһалып бешерелә. Быныһына сөсө икмәк йәки сөсө күмәс йәки ҡоймаҡ тиҙәр); 2) он менән һыуға сүпрә ҡатнаштырып, ½ тәүлек ҡәҙәр әсеткәс бешерәләр. Быныһына әсе икмәк йәки күмәс һ.б тиҙәр. Сөсө икмәк эсебеҙҙә бик еңел бешә. Әсе икмәк сөсөгә ҡарағанда бер аҙ ауырыраҡ бешһә лә, икмәкте әсетеп бешереү бик күп дәрәжә артыҡтыр. Сөсө икмәк тиҙ иҫкермәй, оҙаҡ һаҡлана. Иҫкергән икмәк эсебеҙҙә ауыр бешкәнлектән зарарлылыр. Шуға ла икмәкте иҫкергәнсе торорлоҡ итеп күп итеп бешереү тейеш түгел. Арыш икмәге ҡай сағында шул ҡәҙәре зарарлы булалыр. Күберәк ашалһа, үлергә мөмкин. Ҡайһы ваҡыт зарарлы була? Әгәр унда сүп булһа. Әгәр ҙә улар арышта бик күп булып, арышты таҙартмайса он яһап унан икмәк бешереп ашаһаҡ, түбәндәге хәстәлек була: тәндең тиреһе (айырыуса аяҡ үә ҡул бармаҡтары) ҡысый башлай (сөнки ҡырмыҫҡа үрмәләп йөрөйҙөр), бынан һуң баш, эс ауырта башлап, шул ҡәҙәр бер ҡомһоҙлоҡ хасил булалыр, ни ҡәҙәр ашаһа ла туймай, ни булһа ла ашап бөтөрөргә генә тора. Шул ваҡытта тәндең һиҙеүе үә күҙҙәрҙең күреүе бик насар була. Бер нисә көндән ҡул, аяҡ үә башҡа тәндәр йыйырыла – тартыша. Ахыры 2-3 аҙнанан йәки күберәктән булып та китә. Бәғзе ваҡытта тән йыйырылыу, тартышыу булмай. Уның урынына бармаҡтары ҡыҙара, һаҫый үә серей, ахырында ҡойолоп бөтә. Шулай булғас, арышты бик ныҡ таҙартырға кәрәк. Ҡайһы бер ашлыҡтар араһында баҡра үә башҡа төрлө бесән орлоҡтары ла була. Икмәк менән берлектә ашалһа: эс һәм баш ауырта, һаташтыра, фалиж да һуға. Икмәк эсебеҙҙә бешә торған бик һутлы бер аштыр. Ләкин бик сәйнәп, һеләгәй менән сылатып йоторға, сәйнәр – сәйнәмәҫ йотмаҫҡа.
Һоло оно
Һоло оно бик туҡлыҡлы үә эсебеҙҙә лә бик еңел бешәлер. Ләкин үҙенән генә икмәк яһап булмай, шуның өсөн дә унан: ҡоймаҡ, кеҫәл, талҡан кеүек нәмәләр генә яһала. Талҡан күберәк ваҡытта сей көйөнсә ашалалыр, әммә бешереп ашамаҡ артығыраҡ.
Арпа оно
Арпа оно арыш кеүек туҡлыҡлы булһа ла, эсебеҙҙә ауыр бешкәнлектән, арпа ононан бешерелгән (ҡоймаҡ кеүек) нәмәләрҙе хәстәләргә бирмәҫкә кәрәк.
Ярма
Ярма — арпа, һоло, бойҙай, ҡара бойҙай кеүек орлоҡтарҙан яһала. Унан өйрә үә бутҡа бешерәләр. Бутҡаны ярманың үҙенән генә бешергәндә май менән ашарға йәки һөт һалып бешерергә кәрәк. Сөнки ярмала май матдәһе аҙ була. Һөттә май ҙа, аҡ матдә лә бик күптер.
Борсаҡ ярмаһы
Борсаҡ бик яҡшы тәғәмдер. Унда бик күп крахмал үә аҡ матдәләр бар. Уның аҡ матдәһе иттекенән дә күптер. Бер ҡаҙаҡ борсаҡта 30 мыҫҡал аҡ матдәһе бар. Борсаҡтан бешерелгән бутҡа туҡлыҡлы булғас ит булмағанда бик яҡшы. Әммә икмәк үә май менән ашарға кәрәк, әгәр ҙә ½ ҡаҙаҡ борсаҡ, 2 ҡаҙаҡ икмәк, 6 мыҫҡал май булһа бер тәүлек өсөн шул етәлер. Ләкин борсаҡ бешмәһә, файҙаһы юҡ, бәлки зарары күптер. Беҙҙең ҡатындар бешергән борсаҡ бик үк бешеп етмәй. Борсаҡты нисек бешерергә кәрәк? Бына шулай: бер көн буйы һалҡын һыуға һалып тоторға, йомшаҡ һыуға һалып бешерергә кәрәк. Борсаҡ бешерәсәк һыуға сода һалһаң бигерәк яҡшы булыр (ҡатындар сода урынына быяла киҫәге һала). Сей борсаҡ эсебеҙҙә бөтөнләй бешмәй. Шуның өсөн сей борсаҡты ашамаҫҡа кәрәк. Борсаҡ ононан бешерелгән кеҫәл үә бәлештәр бик яҡшы тәғәмдер. Бешеп етмәгән борсаҡтан бешерелгән бәлеш бик яҡшы түгелдер.
Бәрәңге
Бәрәңге яҡшы бер аштыр. Ләкин уның үҙе менән генә туйынып булмайҙыр. Бәрәңгене күп ашамаҡ файҙалы түгел. Бәлки зарарлы. Бәрәңгелә бик күп крахмал булһа ла май, аҡ матдәләре бик аҙ булғанлыҡтан май, аҡ матдәләре күп булған (ит, балыҡ, һөт, ҡатыҡ кеүек) нәмәләр менән беолектә ашарға кәрәк. Бәрәңге быламығы үә кеҫәлен, һөтменән ашарға бик яҡшы. Әммә бик күп – туйғансы ашамаҫҡа кәрәк. Бәрәңге бәлешен бик маҡтарға кәрәкмәй, сөнки унда крахмал күп, ә башҡа матдәләр аҙҙыр. Бәрәңге бәлешен күп ашаһаҡ, заралы булыуы ихтималы бар. Бәрәңге үҫкән ваҡытында шул ҡәҙәре зарарлы булалыр ки, күберәк ашаһаң бәлки үлергә мөмкин. Шуның өсөн үҫкән ваҡытында ашамаҫҡа, бәлки япраҡтары ҡорой башлағас (көҙгә табан) ашарға кәрәк. Бәрәңгене ҡабығы менән бешереү ҡабығынан әрсеп бешереңгә ҡарағанда файҙалыраҡтыр.
Кәбеҫтә
Кәбеҫтә иң насар бер аштыр. Туҡлыҡлы матдәләре бик аҙҙыр. Бер ҡаҙаҡ кәбеҫтәлә бары 2 мыҫҡал аҡ, 5 мыҫҡал крахмал була. Ҡалғаны һыуҙыр. Бынан башҡа эсебеҙҙә бешеүе лә бик ауыр булғанлыҡтан, кәбеҫтәне күп ашамаҫҡа, хәстәләргә хосуси эсе ауырта торғандарға үә балалрға ашатмаҫҡа кәрәк.
Шалҡан. Кишер, сөгөлдөр кеүекләрҙә лә туҡлыҡлы матдәләр бик аҙ булғанлыҡтан, үҙҙәрен генә ашамаҫҡа, башҡа аштар менән ҡатыштырып ашарға кәрәк. Бындай нәмәләрҙең бер ҡаҙағында бары бары: 1 мыҫҡал аҡ, 10 мыҫҡал шәкәр матдәләре бар, ҡалғаны һыу. Эсебеҙҙә бешеүе лә ауыр булғанлыҡтан бындай тәғәмдәрҙе хәстәләрәгә үә балалрға ашатмаҫҡа кәрәк. Алма, ҡарбуз, ҡауын, ҡыяр, груша, лимон әфлисун кеүек нәмәләрҙе лә аҙыраҡ ашарға кәрәк.
Эшләгән кешегә нисек ашарға?
Ауыр эш эшләгән кешеләргә эшләмәгән кешегә ҡарағанда матдәләрҙе ике өлөш артығыраҡ алырға кәрәк. Ит үә һөт менән туйынған эшсе менән икмәк үә ҡыяр, кәбеҫтә кеүек нәмәләрҙе ашаған эшсе араһында бик ҙур айырма барҙыр. Тәүгеһе күп үә шәп эшләр, ни ҡәҙәр ҡаты эшләһә лә ябыҡмаҫ. Әммә икенсеһе аҙ, аҡрын эшләр, тиҙ арыр, оҙаҡ үә ҡаты эшләргә көсө етмәҫ, ябығыр. Тимәк, ауыр эш ваҡытында һөт үә ит кеүек нәмәләҙе ашарға, әммә ҡыяр, кәбеҫтә кеүектәр менән мауыҡмаҫҡа. Бының өсөн һыйыр, һарыҡ, кәзә, өйрәк, тауыҡ кеүек хайуандарҙы күп аҫырараға кәрәк. Ауыр эш ваҡыттарында һөт үә иткә аптырамаҫһығыҙ. Эшләй торған аттарығыҙҙы ла онотмағыҙ! Эш ваҡытында уларҙы башҡа ваҡыттарға ҡарағанда яҡшыраҡ туйындырығыҙ! Уларға бигерәк тә һоло, арпа кеүек нәмәләрҙе бирегеҙ. Атты ни ҡәҙәр яҡшы туйҙырһағыҙ, эште лә шул ҡәҙәр күп эшләр үә тиҙ арымаҫ. Ғәрәптәр аттарын тиҙ арымаһындар, йүгерек булһындар өсөн, төрлө йәнлек ауларға сыҡҡан ваҡытта ит, һөт кеүек нәмәләр менән тәрбиәләйҙәр.
Һәр ваҡыт таҙа, сәләмәт үә ҡотло булайыҡ тиһәгеҙ, ит үә һөт менән туҡланығыҙ! Бының өсөн хайуандарҙы күберәк аҫырарға ғына кәрәк. Хайуандарҙың аҙығын да онотмағыҙ! Уларҙың беренсе аҙыҡтары үлән (бесән) икәнде барығыҙ ҙа беләһегеҙ. Беҙҙең бесәнлек — болондарыбыҙ ғәҙәттә бик аҙ була. Хайуандарыбыҙҙы ашатырға, бесәндәребеҙ етмәгәнлектән, арыҡ булалар, иттәре файҙаһыҙ була. Бөтә хайуандарыбыҙ өсөн етәрлек булһын бесәнде нисек табырға, ҡайҙан алырға кәрәк? Ашлыҡ сәсә торған еребеҙҙең яртыһына бесән орлоғо сәсһәк нисек булыр? Былай иткәндә бесәнебеҙ етәрлек булыр ине. Һатып алырға тура килмәҫ ине. Бесән орлоғон земствонан һорағыҙ. Ни ҡәҙәр кәрәк булһа бирер, әммә бесән үҫтереү тарихын бының тураһында яҙылған китаптан ҡарап өйрәнегеҙ!
Баҫыуығыҙға бесән орлоғо сәсһәгеҙ икмәгегеҙ аҙ булыр тиһегеҙме? Әлбиттә, дөрөҫтөр. Ләкин беҙ ҙә ошо яуапты бирәбеҙ: сәсһәгеҙ бесәнегеҙ күп булыр, хайуандарығыҙ туҡ үә һимеҙ булыр. Был һимеҙ үә туҡ хайуандарығыҙ һеҙгә икмәк түгелме? Бәлки икмәктән артыҡ бер тәғәм булыр бит! Хайуандар һеҙгә тиреҫ бирә. Уны ерегеҙгә ашлама итеп ҡулланһағыҙ, икмәгегеҙ күп булыр. Ерҙәрегеҙҙә бер йыл бесән үҫтереп,икенсе йылына иген сәсегеҙ.
Эшләмәгән кешенең тәнендә матдәләр юғалыу бик яй бара. Ашауҙары ла аҙ булырға тейеш. Сөнки, бындай кешенең матдәләренең артығы май булып урынлаша – һимерәләр. Был һимеҙлек әҙәм өсөн файҙалы түгел, бәлки зарарлы.
Хәстәләргә ниндәй тәғәм бирергә кәрәк?
Тәғәмдең бик күбеһе хәстәнең хәстәлеге артыуына хатта үлеүенә лә сәбәб булалыр. Һәр хәстәнең ашҡаҙаны үә башҡа эсәгеләренең ашалған тәғәмдәрҙе эшләүе, таҙа үә сәләмәт кешенеке кеүек яҡшы булмағанлыҡтан, ашаған тәғәмдәре эстәрендә бешмәй, бәлки шул көйөнсә сығалыр. Ашалған аштың былай сығыуы файҙа түгел, зарарлы. Шулай булғас, хәстәләрҙең ашҡаҙаны, эсәгеләренә аштың анһатын биреү яҡшы, эстә еңел үә тиҙ бешә торғаны кәрәк.
Ниндәй тәғәмдәрҙе хәстәгә бирмәҫкә кәрәк?
Ҡаҙ кеүек һимеҙ иттәрҙе үә башҡа майлы иттәрҙе, тоҙланған үә ҡаҡланған иттәрҙе, тоҙланған үә ҡаҡланған балыҡтарҙы, кәбеҫтә, шалҡан, сөгөлдөр, кишер кеүек нәмәләрҙе (әфлисундан башҡа) емеш алма, сәтләүек кеүек нәмәләр бирмәҫкә кәрәк.
Хәстәгә ҡайһы аштарҙы бирергә?
Аҡ икмәк (ҡалас) йомшаҡ үә яңы булһа, бойҙай ононан бешерелгән ҡоймаҡ, туҡмас, иттән йәки ярманан бешерелгән һурпа. Йомшаҡ һыйыр итен йәки тауыҡ итен, күркә, ҡыҙҙырған быҙау итен, яңы балыҡ, һөт үә башҡалар кеүектәрҙе бирергә кәрәк.
Хәстәләргә, хосуси, терелә башлағандарға ашты йыш –йыш (3-4) сәғәт һайын бирергә, әммә аҙ-аҙ бирергә. Туйғансы бирмәҫкә кәрәк. Хәстәлектәре артмаһын, терелә башлағандар яңынан түшәккә ятырға мәжбүр булмаһын. Горячка кеүек ауырыу менән ауырыған кеше асығыуҙы белмәй, ас ята. Бындай хәстәгә ашау кәрәк.
Йәш балаларҙы нисек тәрбиә итергә?
Йәш балалар өсөн беҙ ашаған аштар һис ярамай. Улар өсөн иң тәүге һәм иң файҙалы аш – әсә һөтөлөр. Әсәйҙәр! Һыйырығыҙҙың быҙауы, һарығығыҙҙың бәрәсе тыуыр-тыумаҫ әсәләренең һөттәре менән тәрбиәләнәләр, бер нисә айға ҡәҙәр башҡа тәғәмде һис ҡабул итмәйҙәр икәнлеген беләһегеҙ. Шуның өсөн балаларығыҙҙы имеҙеп, башҡа нәмә ашатмаһағыҙ ҙа насарланмаҫтар, хәстәләнмәҫтәр. Әммә йәнегеҙҙең киҫәге – һөйөклө балаларығыҙҙы тәрбиәләү тураһында бөтөнләй уйламайһығыҙ, йәғни үҙегеҙҙең һөтөгөҙ менән тәрбиәләү тураһында. Уның урынына балаларығыҙға иң зарарлы булған имеҙлек, икмәк, бутҡа кеүек нәмәләрҙе ашатаһығыҙ. Бының менән бик ҙур гонаһҡа юлығаһығыҙ шул. Аллаһы Тәғәлә һеҙгә балаларығыҙҙы үҙегеҙең һөтөгөҙ менән тәрбиәләргә ҡуша. Аҡ имсәк, ләззәтле һөттәрегеҙ ниңә кәрәк? Хайуандарҙың балалары һөт менән йәшәүҙәре кеүек һеҙҙең балаларығыҙ ҙа фәҡәт үҙегеҙҙең күкрәктәрегеҙ менән генә тәрбиәләнергә тейеш. Икмәк, бутҡа кеүек нәмәрҙе ашатаҫҡа кәрәк.
Әсәйҙәр балаларына имеҙлек ашатһалар, яҡшы тәрбиәләйбеҙ, сабый таҙара, тиҙәр. Бисара әсәләр, улар бик яңылышалар. Бындай әсә балаһына яҡшылыҡ түгел, бәлки бөйөк бер уҫаллыҡ итә. Бындай аш менән баланы тәрбиәләмәй, бәлки боҙалыр. Бының менән балаға таҙалыҡ үә сәләмәтлек бирмәй, бәлки ҡурҡыныс хәстәлек (үлем) бирәлер. Эй әсәләр! Ҡарағыҙ, балаларығыҙ себен урынына ҡырыла үә үлә, балаларығыҙҙың яртыһы ғына үҫә, әммә ҡалған яртыһы ҡәбергә юллана... Ниңә бик күп үләләр? Сөнки әсәләр балаларын тәрбиәләй белмәй. Дөрөҫөрәге, әсәләр имеҙмәй, икмәк үә бутҡа менән тәрбиә итәләр. Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡандарын тыңламайҙар!
Бындай тәғәмдәр балалар өсөн бөтөнләй ярамай, сөнки балаларҙың ашҡаҙаны, эсәгеләре бик бәләкәй булғанлыҡтан бындай аштарҙы эшкәртә алмайҙар. Бындай тәғәмдәр уларҙың эстәрендә бешмәй. Бынан баланың эсе китә, йәки эсе ҡата, йәки бөтөнләй үлә. Бындай аштан баланың эсе шул ҡәҙәр боҙолалыр ки, яҡшы тәғәм дә, йәки һөт тә бешмәй башлай. Бала ҡоҫа йәки эсе китә, әммә әсә һаман шулай тәрбиәләүен дауам итә. Биҙәүән халҡы балаларын әсә һөтөнән башҡа нәмә менән тәрбиәләмәй. Шуға ла уларҙың балалары таҙа үә сәләмәт. Ҡоҫмайҙар ҙа, эстәре лә китмәй. Илағандары ла күренмәй, оҙаҡ йәшәйҙәр. Аллаһы тәғәлә хәҙрәттәре әсәләргә һөттө балаларын тәрбиәләмәк өсөн биргән. Әсәһенең һөтөн имһә, уға башҡа һис нәмә кәрәк түгел. Шуға ла балаларығыҙҙы үҙегеҙҙең пак күкрәк һөтө менән туйҙырығыҙ, ярты йылға ҡәҙәр башҡа нәмә бирмәгеҙ! Ярты йылдан һуң һыйыр һөтө менән туйҙырырға мөмкин, әммә әсәнең һөтө булмаһа, йәки әсә хәстә булһа, 4 айҙан бирергә ярай. Бәғзе ваҡытта шундай бәхетһеҙлек тура киләлер, баланың әсәһе вафат булғанлыҡтан, әсә һөтө уға насип булмай. Бындай ваҡытта сабыйҙы тыуғас та һыйыр һөтө менән тәрбиәләү лазым булыр.
Йәш балаға һыйыр һөтөн нисек ашатырға кәрәк?
Йәш балаға һыйыр һөтөн шул көйөнсә генә ашатырға бөтөнләй ярамай. Һыу менән ҡатнаштырып бирергә кәрәк. Әсәләрҙең һөтө һыйыр һөтө кеүек ҡуйы булмай, һыуы күберәк була. Баланың ашаясаҡ һөтө лә әсә һөтө кеүек һыйыҡ булһын. Әгәр ҙә былай булмаһа, бала хәстәләнергә мөмөкин. Һыйыр һөтөнә ғәҙәти һыу ҡатнаштырмайҙар. Арпа ярмаһының һыуын ҡатнаштырһаң, бигерәк яҡшы булыр. Арпа һыуын түбәндәгесә яһайҙар: бер сәй ҡалағы ваҡ арпа ярмаһын алып, бер сынаяҡ һыуға ҡушығыҙ ҙа 10-20 минут ҡайнатығыҙ. Бынан һуң таҙа бер киндер сепрәк менән һөҙөргә, һөттө ҡушып, балаға эсерергә кәрәк.
Арпа һыуы менән һөттө ни ҡәҙәр ҡушырға?
Ваҡытына ҡарап төрлөсә ҡушырға кәрәк. Бала яңы ғына тыуған булһа, арпа һыуын һөткә ҡарағанда 5 өлөш артыҡ ҡушырға. Йәғни бер ҡалаҡ һөткә 5 ҡалаҡ арпа һыуы ҡушырға. Әгәр ҙә бала 2-3 аҙналыҡ булһа, 1 өлөш һөт, 3 өлөш арпа һыуы булырға тейеш. Бала 3 айлыҡ икән — 1 өлөш һөт, 2 өлөш арпа һыуы ҡушырға. 5 айҙан һуң икеһен дә бер тигеҙ ҡушырға. Әммә ярты йылдан һуң һөттө күп, ә һыуҙы аҙ ҡушырға кәрәк. Ай һайын һөттө арттыра барырға. Бер йылға ҡәҙәр ошо рәүешсә тәрбиәләргә кәрәк. Бер йылдан һуң фәҡәт һөттөң үҙен генә бирергә. Әгәр үҙебеҙ эсә торған һыу менән ҡушырға тура килһә, һыу ҙа, һөт тә ҡайнаған булһын. Һыйыр һөтө әҙәм һөтө кеүек бик тәмле булмай. Шәкәр матдәһе аҙ була. Шуға күрә, һыу менән һөттө ҡатнаштырғанда шәкәрҙе лә онотмағыҙ. Бер стакан һөтлө һыуға ярты ҡалаҡ шәкәр һалығыҙ. Һәр биргән һайын йылылығына иғтибар итегеҙ. Тәғәмде тәүлегенә ике мәртәбә яһарға кәрәк, сөнки һөт әсеп, баланың хәстәләнеүенә килтереүе бар. Былай яһалған ашты бик һыйыҡ, бик аҙ тип уйламағыҙ, бала өсөн был тәғәм тамам етерлектер. Ошолай тәрбиәләһәгеҙ, балағыҙ бик таҙа үә сәләмәт булыр. Әммә бында күрһәтелгәндән ҡуйы яһаһағыҙ, йәки фәҡәт һыйыр һөтө менән генә тәрбиәләһәгеҙ, балағыҙҙың хәстәләнәсәгенә шик юҡтыр. Был ашты арпа һыуы менән яһарға тырышығыҙ (һыу менән түгел), ғәҙәти һыу менән эшләһәгеҙ ҙә зарары булмаҫ, әммә арпа һыуы менә яһаһағыҙ файҙаһы күберәк булыр. Былай иткәндә баланың эсе китеүенән туҡтатыр өсөн, бәлки дарыу үләненә тиңләргә ярай.
Йәйҙең бик ҡыҙыу ваҡытында һәм дә эш ваҡыттарында әсәһен имгән балаларҙың эстәре китә.Тимәк, бындай ваҡытта ла баланы юғарыла әйткән аш менән тәрбиәләргә кәрәк. Был ваҡытта күкрәк һөтөн бөтөнләй бирмәҫкә, йәки 1-2 мәртәбә генә бирергә кәрәк. Күкрәк һөтөн күберәк бирһәң, баланың эсе китә. Әсәләр ҡыҙыу эш ваҡыттарында, баланың эсе киткәндә һыуҙы күберәк эсһендәр. Ҡыҙыу эш ваҡытынанмы , ҡыҙыулыҡтанмы әсәләрҙең күкрәк һөтө ҡуйыра үә әсей, шуға ал балаға бирергә ярамай. Әгәр һыуҙы күберәк эсһәләр, һөттәре һыйығайыр. Баланың эсе ҡатһа, һоло ярмаһының һыуы менән һөттө ҡатнаштырып эсерергә кәрәк. Баланы һыйыр һөтө менән туйҙырырға тура килһә, һөттөң эшкә яраҡлығына диҡҡәт итегеҙ. Йәғни яңы булһын. Өҫтө (ҡаймағы) алынған булһын, әсемәгән булһын. Бик майлы ла булмаһын. Һөтө аҙ булһа, әсе тәме булһа, баланың эсе китеүенә сәбәп булыр. Һөт һаласаҡ һауытығыҙҙы ла онотмағыҙ! Һауытығыҙ һәр ваҡыт таҙа һәм бик ныҡ йыуылған булһын. Ҡоро үә кипкән булһын. Һөтөгөҙ йылы урында булмаһын, таҙа иҙән кеүек һалҡыныраҡ ерҙә булһын. Әммә балаға биргәндә бер аҙ йылытырға кәрәк.
Һөттө балаға нисек имеҙергә?
Беҙҙә ғәҙәттә бының өсөн башына һыйыр имсәге кейҙерелгән мөгөҙ яһайҙар. Эсенә һөт һалына, бала ауыҙына ҡабып һыуыра башлаһа имсәктән һөт килеп, баланың ауыҙына төшәлер. Ошо мөгөҙ үә имсәктән бик күп балалар үлде. Күп балалар мөгөҙ имеүҙән хәстәләнеп яталар. Сәбәбе — әсәләрҙең был мөгөҙ үә имсәкте таҙа тотмауындалыр. Мөгөҙгә йәбешеп ҡалған һөт тиҙ әсей, йәнә бала ауыҙына алһа, әсегән һөт баланың эсендә кәрәк ҡәҙәр бешмәй. Бала хәстәләнергә әсегән һөттөң 1-2 тамсыһы ла етәлер.
Мөгөҙҙө үә имсәкте икенсе ашатҡанға ҡәҙәр йыуып, таҙа һалҡын һыуҙа тотрға кәрәк. 2-3 мөгөҙ булһа, алыштырып тороуы еңел була. Быяла шешәгә баҙарҙарҙа һатылған эрзинкә имсәк кейҙерелгән булһа иң яҡшыһы, сөнки быларҙы йыуыуы анһатыраҡ.
Баланы күп ваҡыт әсәләр асығып илай тип уйлап яңылыша. Күп ваҡыт сабый аҫты еүеш булғанға, йә урыны ҡаты булғанға, йә бөрсә, ҡандала тешләгәнгә, эсе ауыртҡанға, сепрәк менән уралғанға илауы мөмөкин, ә асығып түгел.
Әсәләр бала тырнағы менән йөҙөн тырнар, аяғы кәкре булыр тип сабыйҙы бәйләп, төрөп һала. Һеҙгә әйтәм: баланы бәйләмәгеҙ, уны ҡыҙғанығыҙ! Ҡурҡмағыҙ, аяҡ-ҡулдары бер ҙә кәкре булмаҫ. Битен дә тырнамаҫ! Киреһенсә, балағыҙ бигерәк тә таҙа булыр. Йөҙөн тырнаһа, тырнаҡтарын киҫерһегеҙ.
Баланы 1-се айында көндөҙ 2 сәғәт һайын туйҙырырға мөмкин, әммә кистәрҙә бынан һирәгерәк булһын. 2 – се айынан һуң көндөҙ һәр бер 3 сәғәт һайын кистәрен 2-3 мәртәбә генә туйҙырырға кәрәк. Ярты йыл уҙғас, тағы һиргерәк туйҙырырға кәрәк. Башҡаса туйҙырһағыҙ, балағыҙ хәстәле булыр.
Йәш балаға икмәк үә бутҡаны ҡасан бирергә?
Бындай ризыҡтарҙы алты айҙан алдан бирмәһәгеҙ яҡшы булыр. Алты айҙан һуң да бик зарурат булһа ғына, балаға етәрлек һөттө тапмаһағыҙ ғына бирергә. Алты айҙан элек биреү һис дөрөҫ түгел.
Ни өсөн йәш балаға икмәк бирергә ярамай?
Икмәктә бик күп крахмал матдәһе булғанлыҡтан. Крахмал матдәһен ауыҙыбыҙға алып һеләгәйебеҙ менән ҡатыштырһаҡ, шәкәр булалыр. Балаларҙың беренсе айҙа һеләгәйе бөтөнләй булмай. 4 айҙан һуң ғына була башлай. Баланың ауыҙында һеләгәйе бар кеүек күренһә лә был ысын һеләгәй түгел. Ауыҙҙарында һеләгәйҙәре булмағас, икмәк үә бутҡалағы крахмал, шәкәр матдәһенә әйләнмәй бәлки шул крахмал көйөнсә торалыр. Бынан баланың эсе китә үә ауырталыр.
Балаға 4 айға ҡәҙәр икмәк, бутҡа кеүек (крахмалы булған) ризыҡтарҙы бирһәк, зарарлы була. Һис бер файҙаһы булмай. Бик зарарлы бер киҫәк икмәк йомшағын бер сепрәккә төрөп баланың ауыҙына ҡуяһығыҙ. Йәки бутҡаны шулай бирәһегеҙ. Бер йәштән һуң балаға икмәк, йомортҡа бутҡа, һурпа кеүек ризыҡтар бирергә ярай. Ҡайһы бер балалар был ваҡытта күмер, балсыҡ кеүек нәмәләр ашай. Әмммә ашатмағыҙ! 3 йәштәре тулмайса сәйҙе лә эсермәгеҙ.
Бәғзе ваҡытта ҡайһы бер әсәләргә чехотка, сифилис кеүек хәстәлектәре булыуынан баланы әсә һөтө менән тәрбиәләргә тура килмәй. Сөнки бындай хәстәлектәр әсә һөтө менән балаға ла йәбешә. Был ваҡытта нимә эшләргә? Балаға һөт әсәһе табыу мөмөкин булмаһа, юғарыла күрһәтелгәнсә һыйыр һөтө менән тәрбиәләргә кәрәк.
Әсә балаһын ни ҡәҙәр имеҙергә тейеш?
Тыуған ваҡытынан башлап 8-10 айға ҡәҙәр имеҙергә, бынан ары баланы аҙ-аҙлап ашамаға өйрәтергә. Күкрәк һөтөн бөтөнләй бирмәҫкә кәрәк. 10 айҙың теге яғында бала үә әсә өсөн имеү – имеҙеүҙең файҙаһы юҡтыр.
Теш
Беҙ тештәр менән тәғәмдәрҙе сәйнәйбеҙ-йәнсейбеҙ. Тештәр насар булһа, тәғәмде яҡшы сәйнәп булмай. Сәйнәлеүе етмәгән тәғәм эсебеҙҙә бешмәй. Шуға тештәребеҙҙе һаҡларға кәрәк.
Тештәребеҙҙе ниңә ағартабыҙ, ниңә улар һары үә ауырталар?
Ашағандан һуң йыуылмағанға – таҙартмағанға һыҙлай үә серей. Ауыҙыбыҙҙы йыумаһаҡ, тештәребеҙ араһында ҡалған икмәк үә шәкәр киҫәктәре бер нисә ваҡыт ятҡандан һуң әсейҙәр. Был әсегән нәмәләр тештәрҙе ашай-серетә. Тимәк, ашағандан һуң (ҡаты сәй эскәндән һуң да) ауыҙыбыҙҙың эсен һыу менән (әммә һалҡын булмаһын) бик ныҡ йыуырға, бармаҡтар йәки мисваҡ менән ышҡырға кәрәк. Тештәребеҙҙең өҫтөндә, араларында тәғәм киҫәктәре ҡалмаһын. Һәр төрлө емеш, сәтләүек, еләктәрҙе ашағандан һуң, йоҡлап торғандан һуң да шулай таҙартырға кәрәк.Ҡаты шәкәр, сәтләүек ашағандан йәки ҡаҙаҡ үә булавка кеүек тимер нәмәләрҙе тешләүҙән дә тештәребеҙҙең сереүе мөмкин. Тимәк, ҡаты нәмәләрҙе тешләүҙән үә ашауҙан һаҡланырға кәрәк.
Һыу эсмәк
Ҡайһы бер һыуҙарҙы эсеүҙән дә хәстәләнергә мөмкин. Тәүлегенә ни ҡәҙәр һыу юғалтһаҡ, шул ҡәҙәр (йәғни 8 ҡаҙаҡ самаһы) һыу алырға тейешбеҙ. Бер тәүлектә 20 стакан самаһы һыу эсәбеҙ. Әммә ҡайһы бер кеше шөйлә һорар: был тиклем һыу алыныуы дөрөҫ түгелдер? Бөтөнләй һыу эсмәгәндәр ҙә бар бит?
Беҙ ашаған тәғәмдәребеҙҙән дә бик күп һыу алабыҙ. Мәҫәлән, бер ҡаҙаҡ иттә 20 мыҫҡал, бер ҡаҙаҡ һөттә 80 мыҫҡалдан артыҡ,бер ҡаҙаҡ картуфта 70 мыҫҡал, бер ҡаҙаҡ кәбеҫтәлә 43, алмала 80 мыҫҡал, бер ҡаҙаҡ икмәктә 30 мыҫҡалға яҡын һыу барҙыр. Тимәк, беҙҙең ашай торған аштарыбыҙҙың һәр береһендә һыу бар. Аштарҙы ашауыбыҙ менән һыуҙы ла эскән булабыҙ. Аҙыҡта һыу аҙ булһа, бер тәүлеккә етәрлек һыуҙы эсергә тейеш булабыҙ. Бынан башҡа һыу беҙҙең бөтә хәжәттәребеҙ өсөн дә кәрәк. Йөҙөбөҙ үә тәнебеҙҙе таҙартырға, табаҡ- һауыт, иҙән, һикеләребеҙҙе, бысранған кейемдәрҙе йыуырға. Аҫырай торған хайуандарға эсерергә. Бындай хәжәттәр өсөн һәр бер кеше бер тәүлектә 2-4 биҙрә һыуға мохтаждыр. Ошоноң өсөн дә һәр бер кеше үҙенең йортон һыу күп үә етәрлек урынға яһарға тырыша. Был сәбәптәндер ки, шәһәр үә ауылдарыбыҙ ҙур һыуҙың буйында, йәки күл үә һаҙ янына йәки йылға үә шишмә янына яһалғандыр.
Үә йәнә шуны ла белергә кәрәктер ки, беҙҙең өсөн һәр бер һыу яраҡлы түгел.Ҡайһы бер үҙәндәрҙә шундай зарарлы һыуҙар булалыр ки, уны эсеүҙән әҙәмдең муйынында бер шеш пәйҙә булалыр үә ғүмере буйынса бөтмәйҙер. Үә йәнә шундай һыуҙар барҙыр, уны эскән кешенең битенә, тәненә тимрәү кеүек нәмәләр сығалыр. Ҡайһы бер һыуҙар диңгеҙ һыуы кеүек тоҙло булалыр. Йәнәшә – тирәбеҙҙә һыуҙың яҡын үә күп булыуы ғына етмәй, бәлки уның яраҡлылығы үә яҡшылығы, таҙалығыбыҙ өсөн файҙалы булыуына диҡҡәт итергә кәрәк.
Яҡшы һыуҙы нисек белергә? Әгәр ҙә һыу тоноҡ булһа, таҙа булһа, болғансыҡ булмаһа, тиреҫ, һалам,бесән кеүек сүп булмаһа, ҡом, балсыҡ булмаһа, төбөнә юшҡын ултырмаһа, ҡыҙыл, йәшел кеүек төҫлө булмаһа, насар еҫ киләмһә, йомшаҡ үә тәмле булһа – бындай һыу иң яҡшы үә сихәтебеҙ өсөн файҙалы бер һыу булыр.
Әсетке, йәки кеүәҫ
Күп кешеләр эсер өсөн әсетке йәки төрлө икмәк орлоғонан кеүәҫ яһай.
Орлоҡтарҙы һыуҙа сылатып бер йылы урында бүрттерәләр үә шыттыралар. Шунан тигермәндә тарттырып он иткәс, ҡайнар һыуға һалып ҡайнаталар. Уның файҙалы матдәләре, бигерәк тә крахмалы сыға үә ҡуйы була. Быға ҡайнаған һыу ҡатнаштырып, аҙыраҡ сүпрә һалып әсетәләр. Әсеп еткәс эсергә бик тәмле үә күңелгә бик хуш бер эсемлек була. Был әсеткелә бер аҙ спирт та булалыр, ундағы крахмал әсеүенән хасил булалыр. Әсетке бик яҡшы үә туҡлыҡлылыр. Әммә әсеп етмәһә бик насар үә тәмһеҙ була. Шуға күрә, хәстәләр үә балаларға әсеп етмәгән әсеткене бирмәҫкә. Иҫкерә үә өҫтөнә һеркә ултыра башлаһа эсмәҫкә кәрәк.
Һыра
Һыра ла әсетке кеүек яһалалыр. Әммә әсеткегә ҡарағанда ҡуйыраҡ. Спирты күберәк була. Эсергә бик тәмле булһа ла күп эсмәҫкә кәрәк. Сөнки иҫертә, зарар була.
Араҡы
Араҡы бик насар үә бик заралы бер эсемлектер. Фәҡәт араҡы эсеүҙән генә бер йылда күп кеше үлә. Бик күптәр хәстәләнеп үләләр. Бик күп күҙ йәштәре түгелә, күптәр фәҡирлектә үә теләнселектә ҡалды. Таҙалығыбыҙ өсөн бик зарарлы булғанлыҡтан, Аллаһы Тәғәлә хәҙрәттәре араҡыны хәрәм иткән, эскәндәргә тамуҡ ғазабын үәғәҙә ҡылған, әммә беҙҙең мосолмандарҙың күбеһе эсә. Эсеүселәрҙең һаны арта. Ундайҙарға мосолман тип әйтеп булмай. Сөнки улар Аллаһы Тәғәләнең әйткәненә ышанмайҙар. Ҡөрьәндә хәмер эсмәгеҙ тиелгән. Ҡиәмәт көнөнөң буласағына ла ышанмайҙар. Әгәр ышанһалар, эсмәҫтәр ине! Араҡы эскәндәргә Аллаһы Тәғәлә ҡиәмәт көнөндә ут менән ғазабын үәғәҙә ҡылған. Бер кеше һиңә фәлән тишектә йылан бар, унда ҡулыңды тыҡма, йылан сағыр тиһә, ҡулыңды тығыр инеңме юҡмы? Әлбиттә, тыҡмаҫ инең. Кеше лә әгәр Аллаһы Тәғәләнең барлығына, үәғәҙәһенең хаҡлығына ышанһа, араҡы ҡайғыны бөтөрә, тәнгә таҙалыҡ бирә, тип яңылыш уйламаҫ ине. Сөнки араҡы эскән кешенең ҡайғыһы бөтмәй, бәлки арталыр. Тәненә таҙалыҡ бирмәй, бәлки хәстәлек бирәләер. Бер кеше араҡы эсһә, ярлы үә фәҡир була, сирле булһа сире арта, таҙа булһа түбәндәге сирҙәр барлыҡҡа килә: ҡото китә, башы ауырта, тәнендә ҡоро һыҙлауҙар хасил була, ҡоҫа үә эсе китә, ашағыһы килмәй башлай, бәғзеләрҙә аҡ биҙгәк хәстәлеге була. Ундайҙарҙың аҡылы китә, бер нимә белмәй үә аңламай һәм үлеп тә китә, йә берәй кешене үлтерә. Шуның өсөн дә араҡынан бик һаҡланырға, бик аҙ ғына булһа ла эсмәҫкә, ауылдарыбыҙға кибет –трактирҙар яһатмаҫҡа кәрәк!
Бер кеше ни рәүеш менәндер иҫерткес эсеүгә һалышҡан булһа, үҙ иркенән тыйыла алмаҫлыҡ дәрәжәгә еткән булһа, был кешегә бик тиҙ табипҡа барырға лазым. Табип уны дауаханаға һалып, ғүмерендә бер ҡасан иҫерткес ҡапмаҫтай дәрәжәгә килтерер.
Сәй
Сәй — бик яҡшы бер эсемлектер. Ул күңелгә хушлыҡ бирә, арығанлыҡты бөтөрә. Тәнгә сәләмәтлек үә таҙалыҡ бирә. Һөт үә шәкәр менән берлектә эселһә, аш урынына ярай, һимертә, таҙарта. Сәй эскән кеше аҙ ашаһа ла таҙа үә һимеҙ була. Шуға күрә, артыҡ аҡсағыҙ булһа, кибеткә барып үҙегеҙгә насар хәстәлек йәки үлем һатып алмағыҙ (спиртлы эсемлек), бәлки шул аҡсағыҙға сәй алып, балаларығыҙ үә йәмәғәттәрегеҙ менән бер нисә көн рәхәтләнеп сәй эсегеҙ! Балаларығыҙға 3 йәш тулмайынса сәй бирмәгеҙ. 3 йәше тулғандарына аҙ һәм шыйыҡ итеп яһап бирегеҙ. Һис бер ваҡыт ҡайнар итеп эсмәгеҙ.
Ҡәһүә (кофе)
Ҡәһүә лә бик файҙалы эсемлек.
Тәржемә авторы Регина Камалова https://vk.com/id86388731
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 19.05.2017 в 11:11, и размещена в категории яңылыҡтар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 426
ЙӘШӘЙЕШ ХӘҮЕФҺЕҘЛЕГЕ ИНСТИТУТЫ, ДУП. Өфөлә урынлашҡан. 1993 й. Нефть производствоһының ғәмәли экологияһы проблемалары ин‑ты базаһында Ғәмәли экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу проблемалары ин‑ты булараҡ ойошторола, 1998 й. алып БР‑ҙың Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ҒТИ исемен һәм хәҙ. статусын йөрөтә. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: тәбиғәт мөхите объекттарын экоаналитик тикшереү; хужалыҡ субъекттары өсөн экологик һәм санитария-гигиена нормалары булдырыу; экология һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә геомәғлүмәт технологияларын үҫтереү; көнкүреш һәм сәнәғәт ташландыҡтарын утилләштереү һәм эшкәртеү; махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрен булдырыу, үҫтереү һәм системалау һ.б. БР‑ҙың сәнәғәт һәм экологик хәүефһеҙлек мәсьәләләре б‑са баш учреждение булып тора, пр‑тиелар, үткәргес торба транспорты, гидротехник ҡоролмалар объекттары хәүефһеҙлегенең өлгөлө декларацияларын эшләй. Ин‑т тирә-яҡ мөхит объекттарында 200‑ҙән ашыу зарарлы матдәгә бойондороҡһоҙ экспертиза үткәреү хоҡуғына эйә, ҡалаларҙың, а.х. райондарының, сәнәғәт майҙансыҡтарының диоксиндар, бенз(а)пирендар, ауыр металдар һ.б. м‑н бысранғанлығын баһалай. Ин‑т составында 4 бүлек, 2 лаборатория. 103 хеҙм‑р араһында 2 фән д‑ры һәм 9 канд. (2012). Ин‑т ғалимдары тарафынан ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү б‑са, Өфө һәм Стәрлетамаҡ ҡҡ. атмосфераның һәм һыуҙың бысраныуын контролдә тотоу б‑са автоматлаштырылған мәғлүмәт‑идара итеү системаһы эшләнә һәм индерелә, терегөмөшлө лампаларҙы, файҙаланылған нефть продукттарын утилләштереү эше алып барыла. “Башкирский экологический вестник”, “Тәбиғәт” ж. нәшер ителә. Дир.: Р.З.Хәмитов (1993 й. алып), М.Ә.Таңатаров (1995 й. алып), В.Н.Майстренко (1996 й. алып), Ф.Ф.Хизбуллин (2009 й. алып), Л.Н.Белан (2011 й. алып).
Ф.Ф.Хизбуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Конкурсы для учителей
Мастер класс Утябаевой Ф.Ю., учительницы башкирского языка и литературы: “Мостай Кәрим ижады миҫалында әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү юлдарын, уның төп принциптарын күрһәтеү”
Мастер-класс Насыровой Н.Я., учительницы башкирского языка и литературы МБОУ "Гимназии № 111" “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә картиналарҙы һүрәтләү аша телмәр үҫтереү”
Мастер-класс Хасановой Э.С., учительницы башкирского языка и литературы "МБОУ Уфимская городская башкирская гимназия № 20 им. Ф.Х. Мустафиной" «Федераль дәүләт белем биреүҙең яңы стандарттары талаптарына ярашлы башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереү»
Положение городского профессионального конкурса "Педагог-мастер 2018"
Учитель года столицы Башкортостана-2018


text:
- Подробности
- Просмотров: 255
СИЛӘБЕ ҠӘЛҒӘҺЕ, С и л ә б е, 1736 й. Мейәс й. уң ярында Себер даруғаһы Ҡара‑Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә хәрби нығытма итеп нигеҙ һалына. Ырымбур экспедицияһы (1734—44) ваҡытында Ҡара‑Табын улусы башҡорттарының үтенесе һәм уларҙың ҡатнашлығы м‑н Урта йөҙ ҡаҙаҡтарының барымталарынан һаҡланыр өсөн төҙөлә. С.ҡ. төҙөлөшөнә дөйөм рәүештә И.К.Кирилов м‑н В.Н.Татищев етәкселек итә; 1736 й. 2 сент. ҡәлғәгә нигеҙ һалыуҙа А.И.Тәвкилев, Себер даруғаһының башҡ. бейҙәре һәм тархандары Таймаҫ Шәимов, Көҫәмеш, Ҡотоҡай, Уразай ҡатнаша. 1743 й. алып Исәт провинцияһының адм. үҙәге. Башҡорттарҙың Силәбе торамаһы исеме м‑н аталған. 1739 й. С.ҡ. ялланып эшләгән хеҙмәтле кешеләр килеп ултырған. 1740—42 йй. — 388, 1771 й. 4775 кеше йәшәгән. Ҡәлғәне гарнизон һаҡлаған, ихтыяж тыуғанда казак һәм башҡорттарҙан торған иррегуляр ғәскәрҙәр йәлеп ителгән. 1768 й. — 562, 1771 й. 680 йорт иҫәпләнгән. Башҡорт ихтилалдары (1735—40) осоронда хөкүмәт ғәскәрҙәре тупланған урын була, 1738 й. апр.—майында баш күтәреүселәр тарафынан һөжүм ителә. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773— 75) ваҡытында И.Н.Грязнов етәкс. баш күтәреүселәр отряды тарафынан ҡамала, бер нисә тапҡыр штурмлана. 1774 й. 8 февр. — апр. башында баш күтәреүселәр хәрәкәте үҙәктәренең береһе була. 9 апр. ҡәлғәне секунд‑майор Д.О.Гагрин етәкс. ғәскәрҙәр баҫып ала. Өфө наместниклығын ойоштороу т‑дағы 1781 й. указға ярашлы, С.ҡ. өйәҙ ҡалаһы (ҡара: Силәбе) статусы ала һәм Силәбе өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 292
САПСАН, ыласын (Falco peregrinus), ыласын һымаҡтар отрядының ыласындар ғаиләһенә ҡараған ҡош. Антарктиданан башҡа бөтә Ер шарында таралған. Күсәр ҡош, ҡайһы берәүҙәре ҡышлай. Кәүҙә оҙонлоғо 36—51 см, ауырлығы 580—800 г (инә ҡоштар эрерәк), ҡанат йәйеме 85—117 см. Арҡаһы буҙ арҡыры һүрәтле һорғолт көрән төҫтә, ҡорһағы аҡ, ҡара төҫтәге арҡыры сыбарлыҡтары бар. Башы ҡара, тамағы асыҡ төҫтә, яңаҡтарында киң ҡара һыҙаттар бар (“мыйыҡтар”). Суҡышы зәңгәрһыу һоро. Ҡанаттары оҙон, тар. Аяҡтары һары төҫтә, тырнаҡтары ҡара. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Моногам. Ояһы — ерҙәге ҙур булмаған түшәкһеҙ соҡор, ҡайһы берҙә ҡарғаларҙың, йыртҡыс ҡоштарҙың ағастарҙағы, ерҙәге, ҡаяларҙағы, текә ярҙарҙағы ояларын биләй. 1—4 һоро таптары һәм төрткөләре булған ҡыҙғылт көрән төҫтәге йомортҡа һала. Башлыса инә ҡош 28—34 көн дауамында баҫа. Көндөҙгө ҡош. Ҡоштар, һирәк осраҡта сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ярғанаттар, емтек м‑н туҡлана. Башҡортостанда урмандарҙа, тау тундраһында, торама пункттарҙа, урман һәм урманлы дала зоналарында осрай. БР‑ҙың, РФ‑тың һәм Тәбиғәтте һаҡлау халыҡ‑ара союзының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 1002
ҠАЛМЫҠТАР (үҙ атамаһы хальмг), халыҡ, Ҡалмыҡстандың төп халҡы. Ҡ. һаны 1989 й. Ҡалмыҡ АССР‑ында — 146,3 мең, РСФСР‑ҙа — 165,8 мең, 2002 й. РФ‑та — 173,9 мең, ш. иҫ. БР‑ҙа — 70; 2010 й. ошоға ярашлы 183,4 мең һәм 44 кеше. Ҡ. теле алтай телдәре ғаиләһенең монгол тармағына ҡарай, Ҡ. күпселеге ҡалмыҡ һәм урыҫ телдәрен белә. Диндарҙарҙың күпселеге буддистар, бер өлөшө православие динен тота. Ҡ. этник яҡтан Алтай һәм Көнбайыш Себерҙең монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. 12 б. алып көнбайыш монголдар — ойраттар (байттар, дербеттар, захчиндар, торғуттар, хошуттар һ.б.) составында була. 15—16 бб. Көнсығыш Монголия, Ҡытай һәм Урта Азияның төрки ханлыҡтары м‑н һуғыштар алып баралар. 16—17 бб. аҙ. көсһөҙләнгән ойраттар яңы ерҙәргә күсенеп ултыра башлай.
17 б. башында Ҡ. Башҡортостандың көньяҡ- көнсығыш райондарында урынлаша. Ҡ. башҡорттарға ойошторған даими сапҡындары ер бәхәстәренә килтергән. Ҡ. Башҡортостандың көньяҡ- көнбайышында башҡ. ерҙәрен баҫып алыуы Башҡорт ихтилалына (1662— 64) сәбәпсе була. Башҡорт ихтилалдарында (17—18 бб.) Ҡ. баш күтәреүселәр яғында ла, хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында ла сығыш яһай. Башҡорт ихтилалында (1681—84) ҡалмыҡ ханы Әйүкә башҡорттар яҡлы була, ләкин 1683 й. урыҫ хөкүмәте яғына сыға, Башҡортостанға баҫып инеп, башҡ. йәйләүҙәрен туҙҙыра, ҡайһы бер башҡ. ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша (Башҡортостанға 1708 й. 10 меңлек, 1710 й. 5 меңлек ғәскәр ебәрә). 18 б. башына көнсығыш Башҡортостанда 6 меңгә яҡын Әйүкә Ҡ. ғаиләһе йәшәй. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, башҡорттарҙың ҡалмаҡ ҡәбиләһенең килеп сығышы, Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығышында йәшәгән ҡайһы бер ырыу бүленештәре Ҡ. барып тоташа.
Ҡ. күсмә малсылыҡ м‑н бергә игенселек, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ м‑н шөғөлләнгән. Башлыса йылҡы малы һәм һарыҡ, һирәкләп һыйыр малы, кәзә һәм дөйә үрсеткәндәр. Арыш, бойҙай, тары, етен, тәмәке һ.б. үҫтергәндәр. Тире иләү, кейеҙ баҫыу, сигеү, туҡыу кеүек һөнәрҙәр үҫешкән. 19 б. башына тиклем Ҡ. торамалары түңәрәк формаһында урынлаштырылған, уның уртаһында йәмәғәт йыйылыштары үткәрелгән, мал тотоу урыны һ.б. булған. 19 б. рәт-рәт итеп төҙөлгән даими торамалар барлыҡҡа килә башлай. Тирмә (кейеҙҙән, монголдарҙыҡы кеүек рәшәткәле йыйылма ағас каркастан эшләнгән) төп торлаҡ булған. Көймәле арбаларҙы ла файҙаланғандар. Шулай уҡ ер өйҙәрҙә, ярым ер өйҙәрҙә йәшәгәндәр.
Ғәҙәти ирҙәр кейеме асыҡ муйынлы аҡ күлдәктән, буҫтау салбарҙан һәм ҡайыш м‑н быуылған билле бишмәттән торған. Аяҡҡа тиренән тегелгән йомшаҡ итек кейгәндәр (ҡышын кейеҙ ойоҡ, йәйен киндер силғау м‑н). Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме ситса йәки йөн күлдәктән (уның өҫтөнән еңһеҙ кейем кейгәндәр) һәм салбарҙан торған. Биҙәнеү әйберҙәренә сәс һәм маңлай биҙәүестәре, алтын, көмөш, аҫыл һәм ярым аҫыл таштарҙан яһалған һырға, сәс ҡыҫтырғыстар һ.б. ингән.
Ҡ. традицион аш-һыуында ит аҙыҡтары ҙур урын тотҡан: итле һурпа, билмән, быҡтырылған эс-ҡарын һ.б. Шулай уҡ һыйыр һөтөнән сыр, эремсек, ҡаймаҡ, ҡатыҡ, бейәнекенән ҡымыҙ яһағандар. Май, тоҙ һ.б. тәмләткестәр ҡушылған һөтлө сәй (джомба) традицион эсемлек иҫ .пләнгән. Ҡамыр аштарына сөсө йәймә, һарыҡ майында ҡыҙҙырылған ҡамыр киҫәктәре ингән. Ижт. мөнәсәбәттәрҙә айырым торамаларҙан һәм аҙ һанлы ғаиләләрҙән торған патронимик берләшмәләр мөһим роль уйнаған. Ҡ. ғаиләләре күп балалы (10 һәм унан да күберәк) булған, өлкән балалар ата-әсәһенән айырым йәшәгән. Ғаиләләр ҡоҙалау йолаһы б‑са барлыҡҡа килгән, ҡыҙҙы урлап алыу ғәҙәте лә күҙәтелгән. Йыш ҡына Ҡ. башҡорттар м‑н ғаилә ҡорған.
Ҡ. традицион һәм дини инаныуҙары булып шаманлыҡ, фетишизм, утҡа, өй усағына табыныу һ.б. иҫәпләнә. Яҙҙың башланыуына арналған байрамдарҙың береһе Цаган сар (Аҡ Ай) булған, был ваҡытта кешеләр бер- береһенә ҡунаҡҡа йөрөп, ҡотлаған, изге теләктәр теләгән. Иң билдәле ауыҙ-тел ижады әҫәре булып “Джангар” героик эпосы иҫәпләнә. Өс юллыҡ шиғырҙар, оҙон көй, хикмәтле һүҙҙәр, әкиәттәр һ.б. киң таралған була.
Әҙәб.: Кузеев Р.Г. Народы Среднего Поволжья и Южного Урала. М., 1984; Проблемы этногенеза калмыков. Элиста, 1984.
А.Ф.Ғәлиев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Описание презентации по отдельным слайдам:
Башҡортостандағы кино китабының авторы – Радмир менән Рәшит Янгировтар. Улар республикала кино сәнғәтенең таралыуын, уның халыҡ өсөн танһыҡ булыуын, күңел асыу һәм тәрбиә, белем арттырыу сараһы булыуын тасуирлай.
Ә икенсе автор Марсель Ҡотлоғәләмовтың “Тылсымлы нур” китабы Башҡортостан киностудияһының тарихына һәм эшмәкәрлегенә байҡау яһай.
Әммә Башҡортостан тамашасыһына үтә таныш, яҡын, башҡорт теленә тәржемә ителгән нәфис һәм документаль фильмдар хаҡында ике китапта ла бер генә лә һүҙ юҡ.
Тап улар 50йылға яҡын иң төпкөл ауылдарҙа ла ҡәҙерле ҡунаҡ булған. Совет осоронда йылына 15-20 фильм башҡорт теленә ауҙарылып экранға сыға.
Оставьте свой комментарий:
Комментарии:


text:
Пабьянице
Пабьяни́це (пол. Pabianice) — Лодзь воеводалығының Пабьянице повятындағы ҡала, воеводалыҡ үҙәгенә (Лодзь ҡалаһына) тиклем 3 км. Лодзь агломерацияһында халыҡ һаны буйынса икенсе ҡала.
Пабьянице ҡалаһы Поляк Ҡалалары Берләшмәһенә керә.
2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса Пабьяницела 69 842 кеше йәшәгән. Ҡала майҙаны 32,98 км².
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалаға 10-сы быуатта нигеҙ һалынған, 1350 йылда ҡала статусын ала.
Ҡәрҙәш ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пабьяниценың ҡәрҙәш ҡалалары:
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пабьянице ҡалаһы рәсми сайты
- Пабианице // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 463
ИЗМАЙЛОВ Руслан Борисович (17.9.1939, Ҡаҙаҡ ССР‑ы Ҡарсаҡбай ҡсб — 5.2.2002, Салауат ҡ.), инженер-технолог. Техник ф. канд. (1973), проф. (1995). БАССР‑ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1986). ӨНИ‑не тамамлаған (1962). 1964—69 йй. Салауат нефтехимия комб‑тында эшләй, 1970 й. алып ӨДНТУ‑ла: 1979 й. — химик‑технологик процестар каф. мөдире, 1984 й. — Салауат филиалы директоры. Фәнни хеҙмәттәре нефть эшкәртеүҙе тәрәнәйтеү технологияларын уйлап табыуға, нефть эшкәртеү һәм нефтехимияла вакуумлы ректификация ҡорамалдарын камиллаштырыуға, төрлө эреткестәр ҡулланып нефтехимия продукттарын вакуум ярҙамында ҡыуыуҙы интенсивлаштырыуға арналған. И. ҡатнашлығында плёнкалы парландырғыс һәм селтәрле регуляр насадкалар уйлап табылған, улар “Газпром нефтехим Салават”, “Пермьнефтеоргсинтез” ААЙ‑ларында индерелә. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 8 уйлап табыу авторы.
Ю.М.Абыҙгилдин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Исламда “социаль йәһәттән яҡланғанлыҡ” тигән төшөнсә ҙур урында тора. “Байлыҡ байҙар араһында ғына әйләнеп йөрөмәһен өсөн зәҡәтте, етемдәргә ярҙам итеүҙе бойорҙоҡ”, — тиелә изге Ҡөрьәндә.
Хәйер биреү, мохтаждарға ярҙам итеү хаҡында бихисап хикмәт, нәсихәт, хикәйәт һәм башҡалар бар. Шуларҙың береһен иҫкә төшөрөп үтәйек. Ғүмәр хәҙрәт хәлифә булғас, төнөн урам буйлап йөрөй икән. Бер ерҙә балалар илаған тауышты ишетеп, шул йортҡа барып инә. Әсә кеше ут яҡҡан, ҡаҙанда ниҙер ҡайнай. “Аш бешәлер инде”, – тип уйлап ҡуя хәлифә.
Әммә балалар илай-илай йоҡлап китә, усаҡ яныуын дауам итә. Хәлифәнең аптырап ҡарап торғанын күргән әсә телгә килә: “Ғәжәпләнмәгеҙ: ҡаҙанда һыу ғына ул, башҡа ризығыбыҙ юҡ. Балаларҙы әүрәтеү өсөн генә ҡайнатам”. “Ә ниңә һуң ярҙам һорамайһың?” “Беҙҙең бит Пәйғәмбәр тәғәйенләгән хәлифәбеҙ бар. Ул халыҡтың хәлен белергә тейеш”. Һөҙөмтәлә хәлифә ғаиләгә аҙыҡ алып килә.
Күренеүенсә, күп балалы ғаиләләргә, етемдәргә ярҙам күрһәтеү Исламда төп урында тора. “Әгәр ҙә ки байҙар ғәҙеллек зәҡәтен ғәҙеллек менән бирә торған булһа, Ер йөҙөндә фәҡирҙәр ҡалмаҫ ине”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм үҙенең мөбәрәк хәҙисендә.


text:
Ҡыйғы районы
Ҡыйғы районы (рус. Кигинский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Үрге Ҡыйғы ауылы. Районда 21 мең 239 кеше йәшәй.
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биксурин Алик Сәлих улы (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы директоры.Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969). Үрге Ҡыйғы ауылынан.
- Рәүис Заһитов (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). Иҫке Мөхәмәт ауылынан.
- Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (02.05.1936) — Башҡортостан Республикаһының күренекле партия, дәүләт һәм ауыл хужалығы эшмәкәре, ғалим. БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм Салауат райондарының Почётлы гражданы. Түбәнге Ҡыйғы ауылынан.
- Фәйезов Ғәли Биктимер улы (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Йүкәлекүл ауылынан.
- Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Гидравлика» заводы токары. Башҡорт АССР-ының VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967-1971) Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Иҙрис ауылынан.
- Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа Салауат дәүләт башҡорт драма театры актёры, 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005). Үрге Ҡыйғы ауылынан[2].
- Әхмәҙиев Риф Барый улы (13.02.1954) — билдәле башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Әбдрәзәк ауылынан.
Ауыл биләмәләре һәм ауылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ҡыйғы районын Шамил Мөхәмәтдинов етәкләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 24 июнь (Тикшерелгән 24 июнь 2016)
- ↑ Башкирская энциклопедия — ХАСАНОВА Винира Гиниятовна (рус.) (Тикшерелгән 13 февраль 2018)


text:
- Подробности
- Просмотров: 336
ПОЛОЦК ҺӘМ СМОЛЕНСК ШЛЯХТАҺЫ, 17 б. 1‑се ярт. Речь Посполитаяның Полоцк һәм Смо‑ ленск ҡҡ. гарнизондарында хеҙмәт иткән өҫтөнлөклө поляк ҡатламы вәкилдәре. 1654—67 йй. рус‑поляк һуғышы ваҡытында рус ғәскәрҙәре Смоленскиҙы (1654) һәм Полоцкиҙы (1655) алғандан һуң, хәрби әсирлеккә төшкән (ҡара: Хәрби әсирҙәр) шляхтаның бер өлөшө рус подданныйлығын ҡабул иткәс, Өфө өйәҙенә һәм Кама аръяғы ҡәлғәләренә (ҡара: Кама аръяғы сик һыҙығы) хеҙмәткә ебәрелгән. Смоленск шляхтаһы байраҡ төҫө (аҡ, һары, ҡыҙыл һәм ҡара) б‑са отрядтарға бүленгән. Гаврила Гаславский етәкс. Полоцк полкы 532 кешенән торған. Кама аръяғы ҡәлғәләрендә Смоленск шляхтаһы алдағы хәрби ҡоролошон иҫәпкә алып урынлаштырылған: аҡ байраҡлы отряд (134 кеше) — Тейен, ҡыҙыл байраҡлы (128) — Яңы Шишмә, ҡара байраҡлыһы (124) Минзәлә ҡәлғәләренә ебәрелгән. П.һ.С.ш. төп тәғәйенләнеше хәрби хеҙмәт һәм ҡәлғәләрҙе һаҡлау булған. Ҡырым һәм Азов походтарында, башҡорт ихтилалын (1681—84) баҫтырыуҙа ҡатнашҡандар, дәүләт сиген, башҡ. һәм рус сауҙа каруандарын һаҡлағандар. Тәүҙә шляхта хеҙмәт өсөн аҡсалата эш хаҡы, 60‑сы йй. аҙ. — 70‑се йй. башында ер дайсалары алған: смоленскиҙыҡылар дәрәжәһенә ҡарап (1‑се дәрәжә шляхта — 50, 2‑се — 40, 3‑сө — 30, 4‑се — 20 сирек), полоцкиҙыҡылар — чин б‑са (полковник — 100 сирек, ротмистр — 80, поручик — 70, башҡалар 60‑ар сирек). Һуңыраҡ П.һ.С.ш. бөтә Башҡортостан буйлап таралып ултырған, ҡайһы берҙәре Өфө губернаһы һәм Ырымбур губернаһының дворян (ҡара: Дворянлыҡ) нәҫел тарихы китабына индерелгән (ҡара: Каловскийҙар, Кублицкийҙар, Курчеевтар, Пекарскийҙар, Сипайловтар һ.б.).
Әҙәб.: Л а т ы п о в а В.В. Поляки в Баш‑ кортостане (XVII—XVIII века): кратк. ист. очерк //Башкирский край. Уфа, 1994. Вып.5.
В.В.Латипова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
“Бәйләнештә” VK.com — әлеге көндә донъя кимәлендә киң файҙаланылған сайттарҙың береһе. Күрше төбәктәрҙә, алыҫ һәм яҡын сит илдәрҙә йәшәгән милләттәштәребеҙҙең күбеһе ошо сайт аша бер-береһе менән аралаша. Шуның өсөн дә ижтимағи селтәрҙең интерфейсын башҡорт теленә тәржемәләү күптән кәрәк ине.
Әгәр ундағы көйләүҙәрҙе ҡараһағыҙ, үҙегеҙ ҙә күрерһегеҙ: был сайт донъяның ниндәй генә теленә ауҙарылмаған! Үҙем, мәҫәлән, инглизсә өйрәнеү өсөн көйләүҙәрҙә инглиз телен ҡулланам. Аңлашылмаған текстар осрағанда ҡабат урыҫ теленә күсереп, сағыштырып ҡарайым. Телдәр исемлеген күргән һайын “эх, башҡорт теле лә булһа икән” тип хыяллана торғайным.
Нижневартовск ҡалаһында тыуып үҫкән башҡорт егете, күп сит телдәрҙе белгән уҡытыусы Салауат Әбсәләмовтың 2009 йылда Искәндәр Сәйетбатталов, Марсель Урманшин, Айрат Шәмиғоловтар менән ошо проектты башлап ебәреүе тураһында гәзиттә яҙғайныҡ. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тәржемәләү төрлө сәбәптәр арҡаһында 2011 йылда туҡтап ҡалды.
Боҙҙоң урынынан ҡуҙғалыу тарихы шулай булды: быйыл ҡыш Силәбе ҡалаһынан шиғриәт һөйөүселәргә исеме таныш Айҙар Ишбирҙиндан хат алдым. “VK-ла ни өсөн беҙҙең башҡорт теле генә юҡ ул? Павел Дуровтың үҙенән һорап хат яҙайым тиһәм, шәхси хәбәр ебәреп булмай, диуарын бикләгән”, — тип яҙғайны ул. “Башҡорт телен ҡәҙерләйек!” төркөмөнә Айҙарҙың хаты менән ошо сайттағы телдәрҙең исемлеген дә ҡуйҙыҡ. Күптәр “Миңә оҡшай” тип билдәләне, ләкин яуап яҙыусы, кәңәш биреүсе табылманы. Ысынлап та, туған телебеҙҙең сайтта ошоғаса булмауы ғәжәпләнерлек хәл ине.
Яҙғыһын Сибай ҡалаһынан Ишбулды уҙаман Әбйәлилов: “Башҡорт теле булмайынса тороп, башҡаса “VK”-ға инмәйәсәкмен”, — тип диуарына яҙып, үҙенең сәхифәһен ябып ҡуйҙы. Халыҡ фекерен белер өсөн был хәбәрҙе лә төркөм хөкөмөнә сығарҙыҡ. Мәскәүҙәге веб-дизайнер, яҡташыбыҙ Илдар Кинйәбулатовҡа ошо яҙманы ебәргәс, ул шунда уҡ ҡыҙыҡһынып эшкә тотондо, VK.com селтәре идарасылары менән бәйләнешкә инде, Салауат Әбсәләмовты эҙләп тапты, тәржемәселәр төркөмөн туплай башланы.
Проект алты йыл эшләнде тиһәк тә, дүрт ай эсендә генә уның иң ҙур, төп өлөшө тормошҡа атҡарылды. Йәйге ял мәлдәренә тап килеүгә ҡарамаҫтан, ошо аҙ ғына ваҡыт эсендә 15 меңдән ашыу һүҙ башҡортсаға тәржемә ителде, 2 мең текст яңынан төҙәтелде. Һәм, ниһайәт, сайт башҡортсалаштырылды! Уның нәҡ 11 октябрҙә — Республика көнөндә файҙаланыуға тапшырылыуы “VK” селтәрен ҡулланыусыларға үҙенә күрә бүләк булды.
Проект тапшырылды, әммә бының менән эш тамамланмай әле. Көн һайын тиерлек яңы тәржемәләр өҫтәлеп тора. Шулай уҡ, халыҡ фекерен иҫәпкә алып, интерфейстағы хаталарҙы төҙәтеү дауам итә. Милләттәштәребеҙҙең битараф ҡалмауы, үҙҙәренең фекерҙәрен, теләктәрен ихлас яҙыуы, хаталар тураһында хәбәр итеүе беҙҙе айырыуса шатландыра. Артабан да сайтта үҙегеҙ тапҡан хаталар тураһында http://vk.com/vkbashkort берләшмәһенең фекер алышыуҙарҙағы Багтрекер бүлегенә яҙыуығыҙҙы һорайбыҙ. Шулай бергәләп эшләһәк кенә, “Бәйләнештә” ижтимағи селтәре саф башҡортса юғары кимәлдә булыр.
Беҙҙең күбебеҙ бындай проектта тәүгә ҡатнашты, тәжрибә етеңкерәмәй ине. Башҡортса Интернет терминологияһы буйынса ғилми хеҙмәттәр яҙылмаған, әҙер тәржемәләр ҙә юҡ. Сит һүҙҙәр менән туған телде ныҡ сүпләргә ярамай, шул уҡ ваҡытта интерфейс файҙаланыусыларға аңлайышлы ла булырға тейеш. Башҡорт теленең һүҙ байлығын, моңон, милли үҙенсәлеген дә һаҡларға кәрәк. Ысынлап та, алтын урталыҡты табыу еңел түгел. Эштән һуң, хатта ял һәм байрам көндәрендә лә терминдар, ҡатмарлы текстар буйынса фекер алышыуҙар, ҡыҙыу бәхәстәр төнгә тиклем барҙы. Тәржемәселәребеҙ үҙҙәре теләп, проект өсөн янып эшләне. Уларҙың һәр береһе маҡтауға һәм ихтирамға лайыҡ тип иҫәпләйем.
Терминология буйынса йәмәғәт башланғысында эшләгән кәңәшсебеҙ, ғалим Зиннур Әмир улы Сиражитдиновҡа оло рәхмәтлебеҙ. Бал ҡортондай уңған тәржемәселәребеҙҙе лә атап үтмәү мөмкин түгел. Танылған яҙыусылар, баш кәңәшселәребеҙ Гүзәл Ситдиҡова, Мәүлит Ямалетдинов, Башҡорт Википедияһының хакимы Рөстәм Нурыевтарһыҙ проектты күҙ алдына ла килтерерлек түгел. Улар ысын мәғәнәһендә төп терәгебеҙ һәм рухландырыусыларыбыҙ булды. Төп төркөм тәржемәселәренән мәғариф хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылар, программистар Әлфиә Әбделмәнова, Гүзәл Кәримова, Морат Солтанов, Айҙар Янышев, Рәфил Дәүләтбирҙиндарҙың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ. Проект уртаһында ҡушылған икенсе төркөмдән уҡытыусылар Алһыу Мәғәфүрова, Гөлдәр Камалова, тарихсы Азат Ярмуллин, журналистар Әлфиә Аҡбутина, Лариса Абдуллина, Мотал Рәмов, Гөлсәриә Әбилева, Баныу Ҡаһарманова, Светлана Насирова, Гүзәлиә Балтабаева, Айгөл Арыҫланбәкова, тәржемәсе Тәнзилә Ишкина, йәштәр Иҙел Үтәбаев, Айһылыу Борханова, Рәфис Ҡойбағаровтар проектты башҡортсалаштырыу өсөн ихлас тырышты. Нәҡ егәрле тәржемәселәребеҙҙең хеҙмәте арҡаһында хәҙер “Бәйләнештә” селтәрендә рәхәтләнеп башҡортса аралаша алабыҙ.
Дөрөҫөн әйткәндә, ярҙам итергә теләүсе һөнәри тәржемәселәребеҙ аҙ булды, туған тел һағында торорға тейешле тел белгестәренең, йәш ғалимдарыбыҙҙың проектта ҡатнашмауы, ситтә тороп ҡалыуы — хафаға һалырлыҡ хәл... “Мәктәптәр күпләп ябыла, телебеҙ бөтөп бара” тип зарланыу менән генә эш алға китмәй. Хәҙерге Интернет заманында һәр өлкәлә туған телебеҙҙе ҡулланыу даирәһен киңәйтеү, йәш быуында уға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйтеү, башҡорт телен үҙ-ара иркен аралашыу сараһы итеү өсөн ҡулыбыҙҙан килгәндең барыһын да эшләргә кәрәк. “VK” сайтын сыуаш теленә тәржемәләү Сыуашстан Хөкүмәте ярҙамында башҡарылған, ә беҙ әлеге ваҡытта был турала хыяллана ла алмайбыҙ... Аҫаба халыҡ булып та, хоҡуҡтарыбыҙҙы яҡларға, талап итергә ҡыйынһынабыҙ, ҡурҡабыҙ.
Республиканан ситтәге ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ: “Башҡортса сайтты тыуған Башҡортостаныбыҙҙың сәләме тип ҡабул иттек”, — тип шатланып яҙа икән, тимәк, бындай проекттарҙы артабан да дауам итергә тейешбеҙ. Гәзит уҡыусылар, телһөйәр милләттәштәр! Башҡорт теле буйынса тағы ла яңы проекттар башланасаҡ. Һеҙҙе әүҙем ҡушылырға саҡырабыҙ. Әгәр беҙ эшләмәһәк, кем тотонор һуң?..
Флүрә СОЛТАНОВА.
Әлфиә АҠБУТИНА, “Башҡортостан ҡыҙы” журналының баш мөхәррире урынбаҫары:
— “Компьютер технологиялары” тигән икһеҙ-сикһеҙ донъя инглиз телендә “һөйләшә”, шуға уның терминологияһын тәржемә иткәндә башҡа телдәр инглиз теленең йоғонтоһонан азат була алмай. Урыҫ теленә лә улар күпләп ингән. Беҙҙең тәржемәселәр бындай һүҙҙәргә башҡортса алмаш табырға тырышты. Тәржемә ителгән текстар, әлбиттә, терминдарҙан ғына тормай, уларҙа киң ҡулланылыштағы һүҙҙәр ҙә күп осраны. Был, үҙ сиратында, терминдарҙы һәм термин булмаған һүҙҙәрҙе аныҡ айырыу зарурлығын тыуҙырҙы. Иң мөһиме шул: ижтимағи селтәрҙең интерфейсын тәржемәләү башҡорт теле терминологияһында яңы тармаҡҡа нигеҙ һалды.
Светлана НАСИРОВА, журналист:
— Интернет — ул виртуаль мөхит. Ҡала урамдарында, йәғни урам мөхитендә үҙ телебеҙҙә аралашыуға ихтыяж юҡ, хатта төҫ-ҡиәфәте менән үҙ халҡыбыҙға оҡшаған кешеләргә лә беҙ урыҫ телендә мөрәжәғәт итәбеҙ. Ә виртуаль донъяла был йәһәттән хәл еңелерәк, сөнки диуарҙағы яңылыҡтар аша кемдең ҡайһы телдә аралашҡанын аңлайбыҙ (дуҫтарыбыҙ исемлегенә индерһәк тә, ҡайһы бер кешеләрҙе яҡындан белмәйбеҙ бит). Сәхифәһенә күҙ һалып ҡына ла, ете ят кеше менән үҙ телебеҙҙә аралашыуға күсергә мөмкин. Миңә ҡайһы саҡта Интернет тотош башҡорт теленән генә торған кеүек тойола. Һәм был күңелгә әйтеп бөткөһөҙ кинәнес килтерә! Йәш быуындың да тормошо үҙе булдырған мөхиткә бәйле тип уйлайым.
Рөстәм НУРЫЕВ, “Бәйләнештә” селтәрен тәржемәләүселәр төркөмөнөң баш кәңәшсеһе, тәржемәсе:
— Урыҫ теле аша тәржемә итеү беҙҙең ҡанға шул тиклем ныҡ һеңгән. Ә ни өсөн үҙебеҙҙең төрки телле туғандар аша тәржемәләмәйбеҙ һуң!? Былай ҙа “Күнегелгән. Шулай ҡалһын. Сит телдән һүҙҙәр үҙгәртелмәй ҡабул ителһен” тигән тәғлимәт менән йәшәү арҡаһында башҡорт теле хәҙер ЮНЕСКО-ның “Юғалыу ҡурҡынысы янаған телдәр исемлеге”ндә.
Эйе, был эштә беҙгә бик һаҡ булыу һәм мөмкин тиклем алтын урталыҡты табыу кәрәк. Махсус терминология комиссияһы тиҙерәк ҡарар ҡабул итергә тырыша, сөнки уларҙы ваҡыт ҡыҫа. Ә беҙҙе бит VK.com сайтын тәржемәләүҙә береһе лә ҡыумай. Төп маҡсатыбыҙ — туған телде йәшәтеү һәм йәшәртеү. Әйткәндәй, тел белгестәре Интернетты күҙәтә һәм яңы башҡорт һүҙҙәрен “сүпләй”. Ул турала минең үҙемә әйткәндәре лә булды.
Рәхмәт әүҙем тәржемәселәргә! Башҡорт телен донъя кимәленә сығарырға ихлас тырыштығыҙ, һеҙҙең менән рух күтәрелә. Ошондай арҡаҙаштар яңы проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн бик кәрәк. Афарин!
Туған телем тыуған еремдә
Яңғыраһа мәңге йыр булып,
Һис үкенмәҫ инем гүремдә
Ятҡанда ла ҡара ер булып.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың был һүҙҙәре беҙгә — изге аманат. Башҡорт телен бар доньяға яңғыратырға тейешбеҙ!
Гүзәл СИТДИҠОВА, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре:
— Матур йәйебеҙ гөрләп, татлы емештәрен ҡалдырып үтеп тә китте. Баҡсаларҙа, урман-ҡырҙарҙа ғына түгел, хатта виртуаль донъяла ла: Республикабыҙ көнөндә Интернеттағы VK.com селтәренең башҡортса бик матур “кейемен” күреү бәхетенә өлгәштек. Бер төркөм тәржемәсе бынан алты йыл элек башланып, һүрелеп ҡалған “халыҡ проекты”н — сайттың интерфейсын башҡорт теленә тәржемә итеү эшен — тамамлап ҡуйҙы.
Бынан шатлыҡ кисереүселәр ҙә, йөҙ һытыусылар ҙа, “кемгә кәрәк ул” тиеүселәр ҙә бар. Кемгә кәрәк ул, тигәндән, мин хатта бер тиҫтә генә кеше ҡулланыр тәржемәгә лә һис шикләнмәй тотонор инем — башҡорт теле Интернетта ҡулланыла икән, ул йәшәйәсәк!
Бөгөнгө технологик төшөнсәләрҙе әллә ни ҡатмарлыҡһыҙ тәржемә итергә мөмкинлек биргән телдең заман менән бергә атлауы, ҡеүәтле икәне күренеп тора. Шуны иҫбатлар өсөн генә лә быға тотоноу кәрәк ине. Интернет зарарлы ул, уны пропагандаларға түгел, тыйырға кәрәк, тиеүселәр ҙә бар. Беләһегеҙме, хатта саф шишмә һыуын да самаһыҙ эсеү зарарлы!
Минең теләгем — Интернетта туған телебеҙҙә файҙалы, рухи яҡтан үҫтерерлек, тәрбиә бирерлек, мәғлүмәти йәһәттән бай төркөмдәрҙе, сайттарҙы мөмкин тиклем күбәйтеү, Википедияның башҡортсаһын тағы ла яңыртыу. Ғөмүмән, виртуаль киңлектә башҡорт теленә ни тиклем күберәк майҙан яулаһаҡ, киләсәгебеҙ шул тиклем өмөтлөрәк тип уйлайым.
Гөлсәриә ӘБИЛЕВА, журналист:
— Балаларым мәктәптә башҡорт кластарында уҡыны. Бер саҡ шулай кеҫә телефондары киң тарала башлағас, хайран ҡалдым: улар дуҫтары менән “привет” тип иҫәнләшә. Йәштәрсә, заманса һөйләшһәләр була инде. Башҡортса иҫәнләшкәндә “сәләм”, һөйләшеп бөткәс “пока” урынына “ярай, хуш” тип әйтеп өйрәтергә тура килгәйне. Бик тиҙ модаға инеп китте дуҫтары араһында беҙ артыҡ иғтибар итмәгән ошо ябай һүҙҙәр.
Бына шуның кеүек “Бәйләнештә” сайтын башҡортсаға тәржемә итеү ҙә кемдәргәлер оло эш кеүек күренмәгәндәр, әммә ул бик мөһим. Компьютер артына ултырған һайын балаларыбыҙ ҡыҙыҡһынып булһа ла инеп сығыр, телдәр исемлегендә үҙ милләтен күреп, ҡыуаныр, күңеле үҫер, дәрте уяныр. Күҙ күрһә, тел өйрәнә ул. Бындай эшкә күңелендә киләсәге өсөн осҡон йөрөткәндәр, башҡаларға ла сатҡылар таратырға теләге булғандар тотона. Тәржемәселәр, афарин, икһеҙ-сикһеҙ даръяны кисеп сыға алды.
Әлфиә ӘБДЕЛМӘНОВА, селтәрҙең төп төркөмө тәржемәсеһе:
— Проект барышында тәржемәне ярым урыҫса, ярым башҡортса түгел, ә берәгәйле һәм сифатлы итеп эшләргә, һирәк ҡулланылышта булған һүҙҙәрҙе һәм яңыларын да индерергә тырыштыҡ. Яйлап өйрәнелә ул. Гәзиттәргә онотолоуға дусар булған башҡорт һүҙҙәре ингән саҡта күҙебеҙ дүрт булғаны хәтерҙә. Хәҙер иҡтисад, сәйәсәт һ.б. “яңы һүҙҙәр” телмәребеҙҙең айырылмаҫ өлөшөнә әйләнде.
Тәржемә бер яҡлы ғына булырға тейеш түгел ине, терминдар буйынса фекер алышыу, ҡыҙыу бәхәстәр барҙы. Әлбиттә, еңел-елпе генә, йәғни ҡайҙа татарҙан, ҡайҙа мариҙан, ҡайҙа урыҫтан алып, тиҙ генә тәржемә итергә лә мөмкин. Ләкин беҙ тормошсан тәржемә яҡлы булдыҡ. Ошо хәҡиҡәтте иҫтән сығарырға хаҡыбыҙ юҡ: иң беренсе сиратта туған тел ҡиммәттәрен юғалтмаҫҡа, ошо киң танылған селтәр аша ҡыҙыҡһыныу уятып, балаларҙы, йәштәрҙе Интернет аша башҡорт теленә йәлеп итергә тейешбеҙ. “Бәйләнештә”нең тәржемәселәре — тарихҡа күпер һалыусылар тип һанайым. Ҡайыша-бәхәсләшә туған телебеҙҙе һаҡларға һәм яҡларға тырышыуыбыҙ. Башҡорт теленең бер телдән дә кәм түгел икәнен онотмаҫҡа һәм уның йотолоуына юл ҡуймаҫҡа кәрәк. Өсөнсөнән, хәҙер — технологиялар заманы. Беҙҙең башҡорт теле һаҡланһын, Интернет селтәрендә лайыҡлы урын алһын өсөн ҡулыбыҙҙан килгәндең барыһын да эшләргә тейешбеҙ. Рөстәм Шакирйән улы Нурыев был хаҡта бик шәп фекер әйткәйне: “Интернет ул — донъя урамы. Урамға сығып, тел тип ҡысҡырып йөрөргә түгел, ә бергәләп туған телебеҙҙе донъя кимәлендә танытыу менән шөғөлләнергә кәрәк”. Хаҡ һүҙҙәр!
Мәүлит ЯМАЛЕТДИН, шағир, яҙыусы, тәржемәсе:
ШАҢДАУ
Бәғзе берәү теле менән ҡуша
Динен һатҡан саҡта, көнөм, тип,
Илкәйем, тип иләҫләнде күңел,
Телгеләнде йәнем, телем, тип.
Тыуған илем әгәр йәйә булһа,
Атам-әсәм теле — осҡор уҡ.
Янһыҙ уҡтан файҙа булмағандай,
Уҡһыҙ йәйәнән дә толҡа юҡ.
Әлмисаҡтан бында милләтемдең
Барыр ере, батыр күлдәре;
Урал таштарына һеңгән хатта
Башҡорт моңо, башҡорт телмәре.
Илкәйем, тип иләҫләнһә күңел,
Телгеләнһә йәнем, телем, тип,
Урал ҡаяһынан шаңдау килә:
“Илдән, телдән яҙыу — үлем!..” — тип.
Азат ЯРМУЛЛИН, тарихсы:
— Киң танылған VK.com селтәрен һәм, ғөмүмән, Интернетты башҡортлаштырыуҙы туған телебеҙҙе ҡулланыу даирәһен яңы кимәлгә күтәреүсе эштәрҙең береһе тип иҫәпләйем. Иң мөһиме — милләттәштәр үҙҙәре ошо эшкә битараф булмаҫҡа тейеш. Туған телде һаҡлау өсөн ҙур көс талап ителмәй, башҡортса һөйләшергә, яҙышырға, аралашырға ғына кәрәк. Интернет донъяһы, шул иҫәптән башҡортса “Бәйләнештә” селтәре үҙебеҙсә аралашыу, һәр кемгә телен байытыу өсөн ҙур мөмкинлектәр асты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 216
ТАУЛЫҠАЙ ТОРАМАҺЫ, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Баймаҡ р‑ны Үрге Таулыҡай а. көньяҡ- көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Һаҡмар й. һул ярында урынлашҡан. 1972 й. А.Х.Пшеничнюк тарафынан асыла, 1973 й., 1975 й. Ю.А.Морозов өйрәнә. Майҙаны яҡынса 12 мең м2, 700 м2 тикшерелгән. 4 торлаҡ (оҙонлоғо 12—25 м, тәрәнлеге 0,73 м тиклем) табылған, 2‑һе өйрәнелгән. 1‑се торлаҡта (б.э.т. 14—13 бб.) — баҡыр иретеү мейесе ҡалдыҡтары, усаҡ, хужалыҡ соҡоро, 2‑сеһендә (б.э.т. 13—12 бб.; ике камералы, тип фараз ителә) 8 хужалыҡ соҡоро, ҡоҙоҡ (стеналарының аҫты таш һәм сыбыҡ м‑н нығытылған), 2 усаҡ эҙе табылған. Керамика Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Черкаскүл мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Торамала 20 меңгә яҡын әйбер, ш. иҫ. бронза бысаҡ, таш тәпкеләр, төйгөстәр, ҡайраҡтар, саҡматаштан эшләнгән бысаҡ һымаҡ пластиналар, ҡырғыстар, орсоҡбаштар, һөйәктән яһалған тупар балталар, тишкестәр, ауыҙлыҡтар, шлак ҡалдыҡтары табылған. Халҡы һыйырсылыҡ, һунар, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, металл эшкәртеү м‑н шөғөлләнгән. Т.т. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Гавала йорто
Н. А. Гавала йорто — Дондағы Ростовта, Пушкин урамы, 93 адресы буйынса урынлашҡан бина. Торлаҡ йорт XIX быуат аҙағында төҙөлә[1].Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә[2].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Торлаҡ йорттоң беренсе хужаһы — сығышы буйынса грек милләтле Рәсәй биржа йәмғиәте ағзаһы Николай Антонович Гавала. Документтар буйынса, 1913 йылда йорт менән Мария Николаевна Гавала идара итә, күрәһең, ул уның ҡатыны була. Гавала ғаиләһе Ростовтан Граждандар һуғышы йылдарында китә. Совет власы килгәндән һуң, йорт дәүләткә тапшырыла һәм ул коммуналь фатирҙарға бүленә. Һуңынан йорт бер нисә тапҡыр төҙөкләндерелә.
Архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике ҡатлы торлаҡ йорт Пушкин урамында урынлашҡан. XIX быуат аҙағындағы башҡа бик күп йорттар кеүек үк, уның архитектураһында төрлө стиль элементтары ҡушылған. Ҡабырғанан ике арка урынлашҡан: һул яҡтан төп инеү урыны һәм уң яҡтан ихатаға сығыу юлы. Инеү ҡапҡаларының ҡойоп эшләнгән рәшәткәләрендә «Н» һәм «Г» хәрефтәре яҙылған. Төп инеү ишегендә лә тәүҙә ике ҙур булмаған ҡойолған рәшәткәләр була, бөгөнгәсә уның береһе генә һаҡланған. Беренсе ҡаттың диуарҙары руст менән биҙәлгән. Тәҙрә уйымдары төрлө йөҙлөктәр менән матурланған. Ҡабырғаларҙағы ҡапҡалар өҫтөндәге икенсе ҡатта тар тәҙрәләр өсәрләп яҡынайтылған. Үҙәк өлөштә икешәрләп яҡынайтыоған ике пар тәҙрә бар. Фасад ярымколонналы парапеттар һәм декоратив кронштейндар менән тамаланған. Мансарда ҡаты ның үҙгәртелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Волошинова Л. Ф. Пушкинская улица — Ростов-на-Дону: «Донской издательский дом», 2000. — Б. 29—32. — (Серия "Судьбы улиц, площадей, зодчих"). — ISBN 5-87688-250-X.
- ↑ Ростов-на-Дону (объекты культурного наследия регионального значения). Официальный портал Правительства Ростовской области. 23 сентябрь 2013 тикшерелгән.


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда күп балалы ғаиләләр өсөн пособиены ике тапҡырға арттырырға ниәтләйҙәр
Башҡортостанда күп балалы ғаиләләргә социаль ярҙам күләмен ике тапҡырға, ай һайын өстән алты меңгә тиклем арттырырға ниәтләйҙәр. Был хаҡта республика башлығы Рөстәм Хәмитов «ТАСС» агентлығына хәбәр итте, «Владимир Путин менән тура бәйләнеш» барышында Өфө табибының һорауына аңлатма биреп.
«Әлеге ваҡытта йәш ярымдан алып өс йәшкәсә балалары булған ишле ғаиләләргә матди ярҙам өсөн республикалағы социаль ярҙам сараларының күләмен арттырыу тураһында мәсьәлә ҡарала. Күп балалы аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә йәш ярымдан алып өс йәшкәсә өсөнсө йәки артабанғы һәр балаһы өсөн айлыҡ аҡсалата түләү күҙ уңында тотола. Ошо түләүҙе өстән алты мең һумға тиклем арттырырға тәҡдим ителә», — тине төбәк етәксеһе. Ул шулай уҡ ғаиләнең килеме йәшәү минимумының икеләтә дәүмәленән артмаҫҡа тейешлеген билдәләне.
Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, уның указы буйынса демография һәм тыуымды арттырыу мәсьәләләре буйынса эш төркөмө ойошторолған, уға 2020 йылға тиклемге осорға эш планын әҙерләргә ҡушылған. Студент ғаиләләре өсөн яңы социаль ярҙам сараларын индереү мәсьәләһе ҡарала. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр иткәнсә, атап әйткәндә, ошо ғаиләләрҙә бала тыуғанда 100 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған түләү билдәләргә һәм балалары булған студент һәм аспирант ғаиләләренә айлыҡ махсус социаль пособиеның күләмен 250 һумдан өс меңгә тиклем арттырырға тәҡдим ителә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.


text:
- Подробности
- Просмотров: 217
ТЕХНОЛОГИЯ ҺӘМ ДИЗАЙН КОЛЛЕДЖЫ. 1957 й. 10‑сы эшсе йәштәр мәктәбе базаһында еңел сәнәғәт техникумы булараҡ асыла, 1993 й. алып кейем технологияһы һәм дизайны колледжы, 2005 й. – Өфө дәүләт технология һәм дизайн колледжы (2007 й. башлап федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы). Уҡытыу көндөҙгө, ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә һәм экстернат формаһында түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: мәғлүмәт эшкәртеү һәм идара итеүҙең автоматлаштырылған системалары, дизайн, тегеү изделиеларын моделләү һәм конструкциялау, парикмахер сәнғәте, тегеү изделиелары технологияһы һ.б. 8 компьютер класы, 9 лаб., 3 кейем моделләү һәм кейем технологияһы оҫтаханаһы, 2 уҡыу салон‑парикмахерскийы, китапханаһы, 2 тамаша, 2 спорт, 2 тренажёр, конференциялар һәм уҡыу залдары, колледж тарихы музейы, мед., методика, психологик бушаныу, стоматология кабинеттары, ятағы бар. 2000 й. башлап Өҫтәлмә проф. белем биреү үҙәге эшләй. 18 меңгә яҡын белгес әҙерләнгән (2009). “San Valero” Халыҡ .ара парикмахер сәнғәте һәм эстетика акад. (Испания), “PUM” ойошмаһы (Нидерланд), Рәсәй ситтән тороп уҡыу текстиль һәм еңел сәнәғәт ин‑ты (Мәскәү) һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Р.Ғ.Клюева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Һеҙ ҙә күп балалар кеүек файҙалы ризыҡ – эремсекте бик яратып ашамайһығыҙмы? Улайһа, унан десерт эшләп ҡарағыҙ.
Нимәләр кәрәкме? 200 грамм эремсек, 10 аш ҡалағы шәкәр, 250 грамм аҡ май, 4 ҡалаҡ какао, 15 шаҡмаҡ шәкәрле печенье.
150 грамм майға 5 ҡалаҡ шәкәр һәм 4 ҡалаҡ какаоны ҡушып бутайбыҙ. Шунан ошо массаны пергамент ҡағыҙына 0,5 – 0,8 сантиметр ҡалынлығында һылайбыҙ. Өҫтөнә печеньеларҙы бишәрләп өс рәткә теҙеп сығабыҙ.
Артабан эремсеккә ҡалған 100 грам майҙы һәм 5 ҡалаҡ шәкәрҙе ҡушып яҡшылап бутайбыҙ ҙа уртала ятҡан печеньелар өҫтөнә тигеҙ генә итеп һалабыҙ. Шунан ипләп кенә пергамент ҡағыҙын төрәбеҙ. Өс мөйөшлө рулет килеп сыға. Уны 5 – 6 сәғәткә һалҡын урынға йә һыуытҡысҡа ҡуйып торабыҙ. Хәҙер пергамент ҡағыҙын һаҡ ҡына һыҙырып алһаң да була. Өҫтәлгә 2 сантиметр ҡалынлығындағы өлөштәргә бүлеп бирергә мөмкин. Ммм, тәмле!


text:
Ғөсөл
Ғөсөл — ул бөтә тәнде йыуып, һыу менән ҡойоноу.
Ғөсөл тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- истинжә ҡылып, ғәүрәттәрен нәжестән таҙартыу;
- беләҙектәренә тиклем ике ҡул суғын йыуыу;
- тәһәрәт алыр, ләкин аяҡ осон йыумаҫ;
- тәүҙә башына, унан һуң уң яғынан башлап тәненең һәр бер ерен һыулап сығыу;
- ҡулдары менән буйы еткән тиклем тәненең һәр бер ерен ышҡып сығыу
- икенсе мәртәбә, йәнә уң яғынан башлап бөтә тәненә һыу ҡойор һәм ҡулдары менән буйы еткән тиклем тәненең һәр бер ерен ышҡып сығыу;
- өсөнсө мәртәбә йәнә уң яғынан башлап бөтә тәненә һыу ҡойоу;
- иң аҙаҡтан уң яғынан башлап ике аяғын шайтан ашығына тиклем йыуыу.
Ошо рәүештә ғөсөл алған кеше камил тәһәрәтле булыр. Намаҙ уҡыу өсөн яңы ғына ғөсөлләнгәндән һуң тәһәрәт алыу кәрәк түгел.
Ғөсөлдөң фарыздары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ауыҙ эсен сайҡау;
- танау эсен сайҡау;
- тәндең һәр бер еренә һыу тейҙереү.
Ғөсөлләнгәндә тәндең һәр бер еренә һыу тейһен өсөн сәс, ҡаш, һаҡал, мыйыҡ кеүек төктәрҙең төптәренә, күҙ соҡоро кеүек эскә батып йәки йыйырылып торған урындарға һәм йөҙөк аҫтарына, тәнгә йәбешкән ҡамыр йәки дегет кеүек нәмәләр аҫтында ҡалған ерҙәргә лә һыу тейергә тейеш. Ҡатын — ҡыҙҙарҙан айырмалы булараҡ, ирҙәргә ғөсөл алғанда сәстәренең һәр бөртегенә һыу тейеҙереү фарыз. Әммә ҡатын — ҡыҙҙарҙың сәс толомдарына һыу теймәһә лә ярай, сәс төптәренә генә һыу тейҙереү ҙә етә. Сөнки ҡатын — ҡыҙҙар өсөн сәс зиннәт. Уларға сәстәрен алдырыу йә ҡыҫҡартыу дөрөҫ түгел.
Ғөсөлләнеүҙе фарыз иткән сәбәптәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йөнөб булыу: енес ағзаларынан еүешлек килеү;енси яҡынлыҡ ҡылыу, шәһүәтләнеү арҡаһында төшләнеү.
- Хәиз (күрем) тамамланыуы.
- Нифас ҡаны (бала тыуғандан һуң) тамамланыуы.
Ғөсөлһөҙ кеше пак булмай. Уға Ҡөрьән Кәримде тотоу һәм мәсеткә инеү кеүек эштәр тыйыла. Шуның өсөн уға мөмкин тиклем тиҙерәк ғөсөлләнеп, пакланыу тейеш. Әммә тәһәрәтһеҙ кешегә Ҡөрьән Кәримде тотоу мәкруһ булһа ла, Ҡөрьәнде яттан уҡыу мәкруһ түгел. Доға ҡылыу, сәләм биреү, сәләм ҡайтарыу һәм тәсбихтәр әйтеү йөнөб кешегә лә, тәһәрәтһеҙ кешегә лә дөрөҫ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе — Дәғүәт нәшриәте, 2010.


text:
Ауылда эшһеҙлек булмаһын
27 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Ауыл биләмәләрендә урындағы Совет депутаттарының киңәйтелгән ултырыштары дауам итә. Уның сираттағыһы Ташлы ауылында үтте. Ултырыш эшендә район хакимиәте башлығы урынбаҫарҙары Руслан Салауатов, Фуат Кейекбаев, район Советы секретары Римма Зверева һәм башҡа белгестәр ҡатнашты.
Аҡкүл ауыл биләмәһе халҡы иғтибарына!
27 января 2017 йыл | Яңылыҡтар
Табип ҡабул итеүе
Февралдә участка табип-терапевтарының Дарьино ауыл табиплыҡ амбулаторияһына барып ҡабул итеү графигы:
1 февраль (табип-терапевт Е.Р.Бәхтиәрова);
8 февраль (табип-терапевт З.Р.Кәримова);
15 февраль (табип-терапевт Е.Р.Бәхтиәрова);
22 февраль (табип-терапевт З.Р.Кәримова).
Февралдә участка табип-терапевтарының Дарьино ауыл табиплыҡ амбулаторияһына барып ҡабул итеү графигы:
1 февраль (табип-терапевт Е.Р.Бәхтиәрова);
8 февраль (табип-терапевт З.Р.Кәримова);
15 февраль (табип-терапевт Е.Р.Бәхтиәрова);
22 февраль (табип-терапевт З.Р.Кәримова).
Ҡар таҙартабыҙ, ҡунаҡтар ҡаршылайбыҙ
27 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Райондың социаль тармағындағы һуңғы яңылыҡтар
Социаль өлкә – халыҡ өсөн иң мөһим тармаҡтарҙың береһе. Һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, спорт, мәҙәниәт өлкәһендәге хәл-ваҡиғалар район халҡының тормош көнкүрешен күрһәтеүсе булып тора ла инде. Район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатов уҙғарған дүшәмбе кәңәшмәһендә көнүҙәк мәсьәләләр тикшерелде.
Грипп - мәкерле сир
24 января 2017 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Грипп – киҫкен респираторлы вируслы инфекция төркөмөнә ҡарай. Уны бөгөнгө көндә 2 меңдән ашыу төрө билдәле булған грипп вирустары тыуҙыра. Был мәкерле сир көҙ һәм ҡыш айҙарында эпидемиялар тыуҙырыуы, ә 30-40 йылға бер тапҡыр пандемия барлыҡҡа килтереүе лә мөмкин.
Тауҙар төбәге төпкөл түгел
24 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Толпар ауылында бер юлы ике сара – урындағы инициативаларҙы ғәмәлгә ашырыу проекты буйынса граждандар сходы һәм ауыл биләмәһе ауыл Советы депутаттарының асыҡ ултырышы булып үтте. Уларҙың эшендә ра-
йон хакимиәте башлығының финанс һәм иҡтисад буйынса урынбаҫары Светлана Ғөбәйҙуллина, социаль мәсьәләләр бу-йынса урынбаҫары Руслан Салауатов, район Советы рәйесе Зөфәр Хафизов, район Советы секретары Римма Зверева, автотранспорт предприятиеһы директоры Анатолий Гребнев, урындағы инициативаларҙы ғәмәлгә ашырыу проекты координаторы Елена Капралова, Красноусол башҡорт гимназия-интернаты директоры Фәнүзә Йәнешева ҡатнашты.


text:
Оҙаҡ көтөп алған йәйге ялыбыҙҙы файҙалы, мауыҡтырғыс итеп үткәреү беҙҙең атай-әсәйҙәребеҙҙән дә, үҙебеҙҙән дә тора. Йәй – йылдың гүзәл миҙгеле, иң күңелле мәле лә. Тап ошо ҡараштарҙан сығып, Өфө ҡалаһының Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһында күп төрлө балаларҙың ҡыҙыҡһыныусанлығын күҙаллап, төрлө йүнәлештәге лагерҙар ойошторолған.
Башланғыс синыфтарҙы үҙенә туплаған «Ҡурай»ҙың да һәр көнө алдан планлаштырылған. Уйындар, төрлө ярыштар, мәҙәни саралар менән бер рәттән башҡорт халҡының рухи донъяһына ла сәйәхәт ҡылалар.
Ә бер көндө «Ҡурай»ҙың тәбиәсеһе Разия Сибәғәт ҡыҙы Ғәйнуллина халҡыбыҙҙың танылған шағирәһе, балалар өсөн байтаҡ әҫәрҙәр ижад иткән Әнисә апай Таһированы ҡунаҡҡа саҡырҙы. Кескәй Наҙгөл Кәлиева, уҡыусылар Алһыу Абдуллина, Арыҫлан Әлибаев алдан уҡ Әнисә апайҙың шиғырҙарын ятлағайнылар.
Шағирә оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, беҙҙең мәктәпкә ҙур теләк менән шатланып килде. Тәүҙә шиғырҙар уҡыны, уҡыусылар менән әңгәмә ҡорҙо. Ул бик ҡыуанып: «Һеҙҙең менән бала сағыма ҡайтҡан кеүек булдым», – тип белдерҙе.
Уҡыусыларҙың һәм тәрбиәселәрҙең күңелендә был көн матур хәтирә булып ҡалды.
Әҙилә ӘЛИБАЕВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
Өфөнөң ҡулланыу баҙары үҫешә
Былтыр йыл аҙағында башланған көрсөк ваҡлап һатыу сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы әйләнешенең үҫеш темптарында, яңы төҙөлгән сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы объекттары һанында кире сағылды. Был турала матбуғат конференцияһында Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары Марат Ғәлиуллин хәбәр итте.
Мәҫәлән, былтыр ошо уҡ осорҙа 80 мең квадрат метрҙан ашыу майҙан менән 120 яңы сауҙа объекты сафҡа индерелһә, быйыл уҙған осорҙа 33 мең квадрат метр самаһы дөйөм майҙан менән 100-ҙән ашыуыраҡ яңы сауҙа объекты асылды.
— Шулай ҙа, финанс ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, яңы заманса стационар сауҙа предприятиелары төҙөү һәм сафҡа индереү дауам итә, — тип билдәләне Марат Ғәлиуллин. – Хәҙерге ваҡытта 34 ҙур сауҙа объекты төҙөлә, уларҙың дөйөм майҙаны 914 мең квадрат метр тәшкил итә, 361 мең “квадрат” дөйөм майҙан менән 15 объект төҙөлөшө туҡтатылған, уларҙың дүртәүһе – автоүҙәктәр.
Дөйөм алғанда, Өфөнөң ҡулланыу баҙарының торошо һәм уның үҫеш перспективалары тураһында һөйләп, Марат Ғәлиуллин, ҡаланың ҡулланыу баҙарына биш меңдән ашыу сауҙа һәм туҡланыу объекттары инә, уларҙың 2,8 меңдән ашыуы – стационар сауҙа селтәре объекттары, тип билдәләне. Сауҙа селтәрендә 75 меңдән ашыу ҡала халҡы эшләй, уларҙың уртаса айлыҡ эш хаҡы 15 909 һум (тотош ҡала буйынса 19505 һум) тәшкил итә.
Халыҡты республика етештереүселәренең ит, йәшелсә һәм башҡа продукциялары менән тәьмин итеү өсөн 2009 йылдың 19 сентябренән башлап 1 ноябренә тиклем шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре ауыл хужалығы йәрминкәләре үткәрелә. Унда йәшелсә продукцияһына хаҡтар ҡала баҙарҙарында һәм сауҙа комплекстарындағыға ҡарағанда түбәнерәк ҡуйыла.


text:
Йәйге ялдан һуң тәүге эш көнөнә кем ашҡынып сыға? Был һорауға яуапты эҙләп тә тораһы түгел, әлбиттә, М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры коллективы! Бөгөн, йәғни 9 август, Башдрамтеатры алды ихатаһы гөрләп торҙо. Ижади коллектив ялдан һуң, тәүге осрашыуға йыйылды. Бер-береһен һағынып өлгөргән артистар кем нисек, ҡайҙа ял иткәнен һорашты, тәьҫораттары менән ихлас бүлеште.
Ә инде унан һуң, театрҙың ҙур залында быйылғы миҙгелдең тәүге йыйылышы башланды. Театрҙың художество етәксеһе Олег Ханов барыһын да беренсе эш көнө менән тәбрикләне, йәй миҙгелендә юбилейын үткәргән артистка – Гөлнара Әмированы ҡотлап, матур сәскә гөлләмәһе тапшырҙы. Был көндө театрға ҡунаҡтар ҙа килгәйне: Башҡортостан мәҙәниәт минситры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һәм БР мәҙәнәит хеҙмәткәрҙәре профсоюзы рәйесе Александр Кузьменко ижади коллективтың ҙур матур татыу ғаилә кеүек яңы миҙгелгә аяҡ баҫыуҙары менән ҡотланы. Олег Ханов ижади пландар менән бүлеште, ә улар бик бай булмаҡсы – гастролдәр, яңы спектаклдәр, фестивалдәр... Труппаға яңынан артист Руслан Хәсәнов ҡайтты. Яңы көс-дәрт туплап, 99-сы ижад миҙгелен асырға әҙер театр. Уңыштар теләйһе генә ҡала!


text:
Ҡиммәт
Ҡиммәт — төшөнсәһе бер нисә төрлө билдәләмәгә эйә булған иҡтисади күренеш.
Иҡтисад теорияһында ҡиммәт — милекселәр араһында тауар менән ирекле алмашыу барғанда һанлы нисбәттәрҙең нигеҙе. Төрлө иҡтисади мәктәптәр ҡиммәттең тәбиғәтен төрлөсә аңлата: эш ваҡытын йәмғиәт ихтыяжына ярашлы сарыф итеү, ихтыяж менән тәҡдим балансы, етештереү сығымдары, сикке файҙалылыҡ һәм башҡалар менән.
Бухгалтер хисабында һәм статистикала ҡиммәт — объектты һатып алыуға йәки әҙерләүгә тотонолған сығымдар дәүмәленең аҡсалата сағылышы, йәғни хаҡы[1].
Көндәлек һөйләштә ҡиммәт — тауарҙың хаҡына баһа биреү («ит ҡиммәт торамы?», «хаҡы ҡиммәт булды»).
Йөкмәткеһе
Ҡиммәт теориялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡиммәт төшөнсәһе фундаменталь иҡтисади категория булып тора, уның предметын аңлау һәм анализлау ифрат ауыр.
Классик иҡтисадсылар, мәҫәлән, Адам Смит һәм Давид Рикардо, алмашыу ҡиммәтен (тауарҙарҙың башҡа тауарҙарға алмаштырылыу һәләте) һәм ҡулланыу ҡиммәтен (продукттың файҙалылығы, ниндәй ҙә булһа ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү һәләте) айырым ҡарай. Уларҙың ҡиммәттең хеҙмәт теорияһының төп элементтары нәҡ алмашыу ҡиммәтенең тәбиғәтен анализлауға йүнәлтелгән. Был теория Карл Маркстың иҡтисад буйынса хеҙмәттәрендә иң тулы сағылышты таба.
Австрия иҡтисади мәктәбе яҡлылар ҡиммәттең хеҙмәт менән тасуирланыуын инҡар итә. Улар иғтибарҙы алмашыу өсөн төп этәргес көс булараҡ тауарҙың файҙалылығына (ҡулланыу ҡиммәтенә) йүнәлтә.
Ҡиммәттең хеҙмәт теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был теорияға ярашлы, ҡиммәттең нигеҙендә тауарҙы ҡайтанан етештереү өсөн ижтимағи зарур эш ваҡыты (хеҙмәт түгеү) ята. Маркс билдәләгәненсә, тауарҙарҙың ҡиммәте (хаҡы) уларҙы етештергәндә түгелгән эш ваҡытына ғына түгел, хәҙерге шарттарҙа шундай уҡ тауарҙарҙы етештереү өсөн күпме эш ваҡыты киткәненә лә бәйле[2][3]. Шул уҡ ваҡытта конкрет хеҙмәт түгел, ә абстракт хеҙмәт — ябайлаштырылған һәм ағымдағы типик етештереү шарттары өсөн уртасалаштырылған хеҙмәт күҙҙә тотола. Ваҡыт берәмеге эсендәге ҡатмарлы, квалификациялы хеҙмәт ябай, квалификацияһыҙ хеҙмәткә ҡарағанда күберәк ҡиммәт барлыҡҡа килтерергә һәләтле.
Сикке файҙалылыҡ теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Сикке файҙалылыҡ» термины иҡтисад фәненә Фридрих фон Визер (1851—1926) тарафынан индерелә. Был теорияға ярашлы, тауарҙарҙың ҡиммәтлелеге уларҙың кеше ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алыу һәләтен субъектив баһалауға нигеҙләнгән сикке файҙалылыҡ менән билдәләнә. Теге йәки был уңайлыҡтың сикке файҙалылығы оҡшаш тауарҙар араһынан һайлап ҡулланылған нәҡ ошо уңайлылыҡтың һуңғы берәмеге килтергән файҙаны белдерә. Субъекттың ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә барған һайын сираттағы яңы әйберҙең файҙаһы ла кәмей бара.
Субъектив ҡиммәт — тауарҙы ҡулланыусы менән һатыусының шәхсән баһалауҙары; ә объектив ҡиммәт — алмашыу нисбәттәре, баҙарҙағы конкуренция барышында формалашҡан хаҡтар ул. Шул уҡ ваҡытта тауарҙың һирәк осрауы уның ҡиммәт факторы тип иғлан ителә.
Госсен закондары сикке файҙалылыҡ теорияһының бер төрө булып тора.
Сығымдар теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡиммәтте етештереү сығымдарына бәйләгән теориялар ҙа ярайһы уҡ киң таралған. Әммә улар аҡса күләмендә сағылған хаҡтар менән эш итергә мәжбүр. Шулай уҡ «хеҙмәттең хаҡы» ла сығымдарға инә. Аҡса ҡиммәтенең тәбиғәтен һәм хеҙмәт хаҡы формалашыуҙы аңлатыу был теориялар өсөн ҡатмарлылыҡ тыуҙыра.
Ҡиммәтте продукцияға күсереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡиммәттең объективлығын таныған теориялар (ҡиммәттең хеҙмәт теорияһы, сығымдар теорияһы) өсөн сығымдар хаҡын етештереү һөҙөмтәләренә күсереү хас. Сығымдарҙы продукция хаҡына тулыһынса йә өлөшләтә күсереү мәсьәләһе мөһим һанала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вальтух К. К. Информационная теория стоимости.
- Соснина Т.Н. Стоимость: историко-методологическое исследование. Учебное пособие. Самар. гос. аэрокосм. ун-т, Самара, 2005. 435 с.
- Твердохлебов Г. А. Диалектика рыночного равновесия. «Экономика и финансы» № 20, 2006 г., «Фонд правовых исследований».
- Эволюция теории стоимости: Учебное пособие для вузов / Под ред. Я. С. Ядгарова. – М.: ИНФРА-М, 2010. – 253 с. – (Высшее образование).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Концепция альтернативных издержек
- Бартер
- Деньги
- Инфляция
- Товар
- Экономические законы


text:
- Подробности
- Просмотров: 229
ТРАХОМА (гр. trachys — ҡытыршы), күҙҙең антропоноз хроник инфекцион ауырыуы, күҙҙең лайлалы тиресәһенең лимфоид туҡымаһына шешеүҙән килгән матдәләр үтеп инә һәм фолликулалар барлыҡҡа килә (трахома бөртөксәләре), артабан тарҡалып, ит үреп уңала, күҙ мөгөҙсәһенең зарарланыуы һуҡырайыуға килтерә; уға эпидемик таралыу хас. Тыуҙырыусыһы: күҙәнәк эсе паразиттары Chlamydia trachomatis (трахомалар) һәм Chlamydia paratrachomatis (паратрахомалар), тышҡы мөхиттә тотороҡло, дезинфекция саралары тәьҫирендә үлә. Претрахома (префолликуляр Т.) һәм ауырыуҙың 4 клиник стадияһы айырыла. Йоҡтороу сығанағы — Т. м‑н ауырыған кеше һәм инфекцияның тыуҙырыусыһын йөрөтөүселәр. Контакт юлы м‑н (ҡул, кейем, гигиена әйберҙәре аша) күсә. Инкубация осоро 8—16 тәүлек тәшкил итә. Төп симптомдары: күҙгә сүп төшкән һымаҡ, ҡоро булып тойолоуы, күҙ талыуы, өҫкө күҙ ҡабағының һалынып төшөүе, ксерофтальмия. Диагностика өсөн эпидемиологик, клиник һәм лаб. (микроскопик, бактериологик, иммунологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (бактерияларға ҡаршы, иммуномодулләүсе препараттар), хирургик. Өҙлөгөүҙәр: киҫкен инфекцион конъюнктивит, эренле сей яра һәм күҙ мөгөҙсәһе томаланыу, күҙ ҡабағы кимерсәге эскә әйләнеп ит үреп бөтәшеүе, һуҡырайыу һ.б. Иҫкәртеү: шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, диспансерлаштырыу һәм ауырыуҙарҙы ваҡытында асыҡлау. Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында 20 б. 20‑се йй. халыҡтың Т. м‑н ауырыуы 75%‑ҡа еткән. Башҡ‑н трахоматоз ҒТИ (ҡара: Күҙ ауырыуҙары институты) тарафынан Т. таралышы, клиникаһы, иртә диагностикаһы, патогенезы һәм патоморфологияһы өйрәнелә, респ. Т. бөтөрөү б‑са саралар үткәрелә. 30‑сы йй. уртаһынан БДМИ м‑н берлектә (ҡара: Медицина университеты) В.И.Спасский һәм Ғ.Х. Ҡоҙаяров етәкс. һуҡырлыҡтың эпидемиологияһы, бактериологияһы (Р.Ғ. Ҡоҙаяров, Н.Х.Мещерова), структураһы (А.И. Рябова), Т. патогистологияһы, клиникаһы тикшерелә, ауырыуҙың эпидемияһына ҡаршы көрәш, ш. иҫ. вакцинопрофилактика ҡулланып (Р.Ғ. Ҡоҙаяров), Т. эҙемтәләрен консерватив (Р.З.Вафина, З.И.Воронцова, Ф.А.Йәнбухтина, М.А.Кәлмәтова) һәм хирургик (Д.М.Дәүләтшин, Н.А. Завьялова, Кәлмәтова, Ф.Ш. Ҡорбанаева һ.б.) дауалау ысулдары эшләнә (Ғ.Ә.Вәлиева, С.М.Долгих, М.С. Таңатарова, С.Х.Хәлитова). 1965 й. Башҡортостанда Т. киң таралған ауырыу булараҡ бөтөрөлә.
М.Т.Аҙнабаев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 207
ТОРНАҺАҘ, Сөн й. басс. һаҙлыҡ. Илеш р‑ны Тыпый а. төньяҡ‑көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Маты й. ташҡын‑һыубаҫар туғай комплексына инә. Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 106,0 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1,0 м, эшкәртелмәгән торф запасы 118,0 мең т. Башлыса ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Аҡ ҡайын, ҡара ерек, тал, ябай муйыл, ҡара ҡарағат һ.б. үҫә. Ҡоралай, ҡыҙыл төлкө, ондатра, урман эте, шәшке, ҡашҡабаш, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 264
ТОТОШ МӨХИТТӘР МЕХАНИКАҺЫ, механиканың һәм теоретик физиканың деформациялана торған газ, шыйыҡ хәлдәге һәм ҡаты хәлдәге мөхиттәрҙең төрлө физик шарттарҙағы макроскопик хәрәкәтен өйрәнгән бүлеге. Фундаменталь материаль континуум төшөнсәһенә нигеҙләнгән бойондороҡһоҙ үҙ аксиоматикаһы бар. Мөхиттең эске хәле, хәрәкәте, энергия һәм йылылыҡ һ.б. тәьҫир итешеүенең төрлө формалары өҙлөкһөҙ дифференциаль функциялар м‑н билдәләнә. Т.м.м. процестарының матем. моделдәре бүлендек сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр һ.б. нисбәттәр, мәҫ., матдәләрҙең хәле тигеҙләмәһе системалары, нигеҙендә төҙөлә. Т.м.м. мәсьәләләренең сығарылыштарын бирелгән сик һәм башланғыс шарттар өсөн табалар. Т.м.м. газ динамикаһының, гидроаэромеханиканың, плазма, күп фазалы системалар, ҡаты есем механикаларының һ.б. нигеҙен формалаштыра. Башҡортостанда Т.м.м. йүнәлештәре б‑са тикшеренеүҙәр Механика институтында, Башҡорт дәүләт университетында, Авиация техник университетында алып барыла. Газ динамикаһының, фильтрлау теорияһының, йылы үткәреүсәнлектең дифференциаль тигеҙләмәләрен төркөмләп анализлау И.Ш.Әхәтовтың, В.Ә.Байковтың, Р.Ҡ.Ғәзизовтың, Н.Х.Ибраһимовтың, С.В.Хәбировтың хеҙм. ҡаралған. Экстремаль хәл ваҡытында пар‑газ ҡыуыҡсаһында матдә тупланыуы теорияһында ҙур ҡаҙаныштар яуланған: ҡыуыҡса үҙәгендә үтә юғары т‑ра һәм баҫым алыу шарттары билдәләнгән; ҡыуыҡсаны һәм уның тирәһендәге шыйыҡлыҡты ҡыҫыу ваҡытында физик процестарҙың иерархияһын төҙөүсе 3 стадия булыуы иҫбатланған (Әхәтов, Р.И.Ниғмәтуллин, В.Ш.Шаһапов һ.б.). Термик йәбешкәклеге аномаль булған мөхиттәр гидродинамикаһының (В.Н.Киреев, С.Ф.Урманчеев), пластина һәм көплөктәрҙең газ, шыйыҡлыҡ, һығылмалы‑пластик тупраҡтар м‑н динамик тәьҫир итешеүе (М.Ә.Илһамов, Р.Ғ.Яҡупов), электромагнит ҡыры м‑н тәьҫир итешкән диэлектрик мөхиттәрҙең фильтрланыуы (Л.А.Ковалёва, Ф.Л.Сәйәхов, И.Л.Хәбибуллин) теорияһының нигеҙҙәре эшләнгән.
С.В.Урманчеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Республикала XXVIII Халыҡ-ара Аксаков байрамына әҙерләнәләр
Республикала XXVIII Халыҡ-ара Аксаков байрамына әҙерләнәләр Фото: Георгий Шишкин
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостанда XXVIII Халыҡ-ара Аксаков байрамына әҙерлек бара.
Быйыл йолаға әүерелгән байрам 28-29 сентябрҙә Өфө ҡалаһында, Бәләбәй, Ҡырмыҫҡалы һәм Өфө райондарында үткәрелә.
Тейешле бойороҡ рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт порталында баҫылған. Документҡа ярашлы, Аксаков байрамына әҙерләнеү һәм уны уҙғарыу буйынса ойоштороу комитеты булдырыла һәм саралар планы раҫлана.
28 сентябрҙә С.Т. Аксаков исемендәге баҡсала байрам, биҙәү-ҡулланма сәнғәте һәм халыҡ ижады күргәҙмәләре ойошторола. Аксаков халыҡ йортонда — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында тантаналы кисә була.
С.Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейында И.С. Аксаковтың тыуыуына 195 йыл тулыуға арналған күргәҙмә асыла.
Өфөләге 11-се Аксаков мәктәп-гимназияһында һәм адмирал С.О. Макаров исемендәге дәүләт диңгеҙ һәм йылға флоты университетының Өфө филиалында Аксаков дәрестәре уҙа.
Пушкин аллеяһында байрамдың абруйлы ҡунаҡтары С.Т. Аксаков һәйкәленә сәскәләр һала.
29 сентябрҙә Бәләбәй районында И.С. Аксаковтың тыуыуына 195 йыл тулыуға бағышланған «Аксаковтар ғаиләһе — Ватанға хеҙмәт итеү өлгөһө» түңәрәк өҫтәлен үткәреү ҡарала.
Был көндә республиканың Өфө, Бәләбәй, Ҡырмыҫҡалы райондарында С.Т. Аксаковтың тормошона һәм ижадына арналған саралар ойошторола.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығына Аксаков байрамын үткәреү урындарында йәмәғәт тәртибен тәьмин итеү буйынса эште ойоштороуҙа булышлыҡ итергә тәҡдим ителгән.
Байрам саралары уҙғарылған муниципалитет хакимиәттәренә Аксаков байрамын ойоштороуҙа һәм уҙғарыуҙа ярҙам күрһәтергә тәҡдим ителгән.
http://www.bashinform.ru/news/1212410-v-bashkirii-gotovyatsya-k-xxviii-mezhdunarodnomu-aksakovskomu-prazdniku/


text:
- Подробности
- Просмотров: 493
АЛЯБЬЕВ Александр Александрович (15.8.1787, Тубыл ҡ. — 6.3.1851, Мәскәү), композитор. 1812 й. Ватан һуғышында ҡатнашыусы. А. ижады классицизм осорона тиклемге урыҫ музыкаһы формалашыуының мөһим этабын тәшкил итә. Урыҫ вокаль лирикаһының танылған оҫтаһы, 150‑нән ашыу, ш. иҫ. А.С.Пушкин шиғырҙарына, романстар авторы. Композитор әҫәрҙәре араһында опералар, балеттар, симфоник һәм камера‑инструменталь музыка. А. урыҫ муз. ориентализмына нигеҙ һала, Кавказ, Урта Азия һәм Көньяҡ Урал халыҡтарының муз. фольклорын файҙаланып, бер нисә әҫ. ижад итә. А. 1833—35 йй. Ырымбурҙа һөргөндә сағында В.А.Перовский, В.И.Даль һ.б. ингән әҙәби‑муз. түңәрәк ағзалары м‑н аралаша. Башҡ. халыҡ муз. нигеҙендә “Азия йырҙары” (“Азиатские песни”) вокаль циклын, Башҡ. увертюраһын ижад итә. Башҡ. халыҡ көйҙәрен А. “Әммәләт бей” (“Аммалат‑бек”) операһында Салтанат арияһына нигеҙ итеп ала. А. башҡ. халыҡ көйҙәрен, ш. иҫ., фаразланыуынса, Салауат Юлаев т‑дағы йырҙарҙы, тәү башлап нотаға һалыусы (“Татар йырҙары” — “Татарские песни” йыйынтығы, баҫылмаған).
Әҙәб.: Атанова Л.П. Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора. Уфа, 1992.
Е.К.Карпова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова