text:
- Подробности
- Просмотров: 482
ГОРМОНОТЕРАПИЯ (гормондар һәм терапия), тәбиғи гормондар йәки уларҙың синтетик аналогтарын ҡулланып дауалау ысулы. Гормональ препараттар организмдың биохимик процестарын һәм нейроэндокрин-иммун системаһы функцияларын көйләй. Г. төрҙәре: алмаштырыусы (эндоген гормондың етешмәгән секрецияһын ҡаплатыу), баҫыусы (гормон секрецияһын баҫыу) һәм фармакодинамик (ауырыу барышына йоғонто яһау). Эндокрин (шәкәр диабеты, боғаҡ һ.б.) һәм эндокрин булмаған (артрит, аллергия ауырыуҙары, киҫкен миокард инфаркты, кома хәлдәре һ.б.) ауырыуҙарҙы дауалағанда тәҡдим ителә. Бөйөр етешмәүсәнлеге, сей яра ауырыуы, ауыр формалағы гипертония ауырыуы һ.б. булғанда ҡулланырға ярамай. 20 б. 60‑сы йй. башынан Медицина университетында полиартритты (А.Х.Түрйәнов, Ш.И.Әхмәтйәнова), балаларҙа ревматизмдың ауыр формаларын (С.Е.Беляев, Л.Д.Ғатауллина һ.б.), ревматоид артритты (Р.Ә.Дәүләтшин) дауалағанда Г. ҡулланыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. 2000 й. алып Аграр университетта хайуандарҙың иммунитетын булдырыуҙа Г. роле өйрәнелә: гормональ һәм иммун боҙолоуҙарын калий йодиды һәм биологик актив матдәләр ҡулланып коррекциялау ысулдары эшләнә (Р.Т.Маннапова, С.Н.Әүхәтова).
Р.Ә.Дәүләтшин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 564
ГАСПРИНСКИЙ Исмәғил Мостафа улы, Ғаспралы И.М. (8.3.1851, Таврия губ. Авджикой а. — 11.9.1914, ш. уҡ губернаның Баҡсаһарай ҡ.), йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, публицист. “Иттифаҡ әл-мөслимин” партияһы ағзаһы (1906 й. алып). Баҡсаһарайҙа мәҙрәсәлә, Симферополь һәм Мәскәү ҡҡ. гимназияларҙа, Воронеж ҡ. кадет корпусында, Париж ун‑тында (1871—73) уҡый. 1868 й. алып — “Сынйырлы” мәҙрәсәһендә (Баҡсаһарай), 1875 й. башлап Ҡырым мәктәптәрендә уҡыта; 1879—84 йй. Баҡсаһарайҙың ҡала башлығы. Рәсәйҙең бөтә төрки халыҡтарының мәҙәни һәм милли берлеге идеяһын алға һөрә, белемле булыуҙы ил мосолмандарының милли яңырыуы өсөн иң мөһиме тип иҫәпләй һәм дөйөм белем биреү өсөн сығыш яһай. 1883 й. Баҡсаһарайҙа пед. кадрҙар әҙерләү курстары ойоштора, унда Өфө һәм Ырымбур губ. вәкилдәре лә уҡый. Г. тарафынан уҡытыуҙың яңы ысулы (өнлө) ҡулланылған һәм байтаҡ донъяуи фәндәр уҡытылған мәктәп ойошторола, ул Рәсәйҙең күп мәктәптәре һәм мәҙрәсәләре, ш. иҫ. “Ғосмания”, “Ғәлиә”, “Рәсүлиә”, “Хөсәйениә”, өсөн өлгө була. 1886 й. һәм 1909 й. уҡытыуҙың яңы ысулын пропагандалау өсөн Өфөгә килә. Китап нәшер итеү эше м‑н шөғөлләнә (Баҡсаһарайҙа Ҡөрьән, уҡыу әсбаптары баҫыуҙы яйға һала). Рәсәйҙәге тәүге мосолман ваҡытлы матбуғат баҫмаларын — йәдитселек яҡлыларҙың органына әүерелгән “Тәрджемән” (“Тәржемәсе”, 1883—1918) гәз. һәм “Ғаләме нисуан” (“Ҡатын‑ҡыҙ донъяһы”, 1906—1910) әҙәби ж. ойоштороусы һәм нәшер итеүсе. Төрки телендә дәреслектәр авторы. Бөтә Рәсәй мосолман съездарын үткәреү инициаторҙарының һәм ойоштороусыларының береһе.
Хеҙм.: Русское мусульманство. Мысли, заметки и наблюдения мусульманина. Симферополь, 1881.
Әҙәб.: Байрамов Э.З. Великий просветитель российских мусульман Исмаил Гаспринский. М., 2001.
Р.Үтәбай-Кәрими
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 313
РАДИОРЕЛЕЛЫ ЭЛЕМТӘ, ҡабул итеү‑тапшырыу (ретрансляциялау) радиостанциялары сынйыры аша сигналдарҙы деци‑ һәм сантиметр оҙонлоҡтағы тулҡындар (уларҙа күп һандағы радиотапшырғыстар түбән кимәлдәге ҡамасауҙар м‑н эшләй ала) ярҙамында тапшыра торған радиоэлемтә. Антеннаһы 30—120 м бейеклектәге мачтаға йәки башняға урынлаштырылған станция сигналды ҡабул итә, көсәйтә һәм икенсеһенә тапшыра. Р.э. системаларына тура күренеш, тропосфера (радиотулҡындарҙың тропосферала сәселеү эффектын файҙаланыу) һәм йыһан (йыһан ретрансляторҙары) линиялары инә. Сигналдарҙы бер үк ваҡытта тапшырыу өсөн каналдары йышлыҡ һәм ваҡыт б‑са бүленгән күп каналлы система ҡулланыла. Магистраль, зона һәм урындағы Р.э. линиялары ҡала‑ара телефон элемтәһе, ТВ һәм радио программаларын тапшырыу, Интернетҡа инеү, юлһыҙ райондарҙа элемтә ойоштороу һ.б., ш. уҡ төрлө производство һәм хеҙмәт бәйләнеше (т. юл транспортында, газ һәм нефть үткәргестәрендә дистанцион автоматлаштырылған идара итеү һәм контролдә тотоу) өсөн ҡулланыла. 1959 й. Башҡортостанда тәүге Өфө—Салауат Р.э. линияһы (“Стрела” аппаратураһын ҡулланып) төҙөлә, унда 1997 й. 3 теле‑ һәм 4 радиопрограмманы (ш. иҫ. респ. ТВ һәм радиоһы программалары ингән Бөтә Рәсәй каналдарын) Ишембай, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ. тапшырыу өсөн DRS‑155/8000 ҡорамалдары булған цифрлы радиорелелы станциялар файҙаланыуға индерелә. 2008 й. “Башинформсвязь” ААЙ‑ның 64 радиорелелы станцияһы иҫәпләнә, Р.э. линияларының оҙонлоғо яҡынса 2,4 мең км тәшкил итә. 1962—63 йй. ҡала‑ара телефон элемтәһе, ТВ программаларын, фотогәзиттәр тапшырыу өсөн Мәскәү—Ҡазан—Өфө Р.э. линияһы; 1981—83 йй. — магистраль буйындағы ҡалаларҙы, ш. иҫ. Өфө ҡ., тоташтырған Мәскәү—Хабаровск линияһы (телеграф, респ. яңылыҡтарын үҙәк ТВ тапшырыу һ.б.); 1996 й. “Ростелеком” ААЙ тарафынан Мәскәү— Хабаровск цифрлы линияһы (DRS‑155/4700 ҡоролмаһында) төҙөлә, унан Шишмә—Өфө линияһы б‑са мәғлүмәт оптик кабель б‑са тапшырыла, 2008 й. Өфө телеүҙәгендә урынлаштырылған SМА‑1 мультиплексоры аша телекүперҙәр ойошторола һәм респ. яңылыҡтары үҙәк ТВ каналдары аша тапшырыла. 80‑се йй. башында “Промсвязь” з‑дында СВЧ‑диапазонда эшләгән Р.э. линиялары өсөн ҡабул итеү‑тапшырыу ҡорамалдарын (тәүге партияһы Шишмә—Ҡырғыҙ— Миәкә—Фёдоровка линияһында 300 телефон каналы өсөн урынлаштырыла); зона Р.э. линияларын ойошторор өсөн Курс‑8О, Курс‑8ОТМ, Ракита‑8, Ракита‑8М һ.б. комплекстарын (бер үк ваҡытта 2 телевидение программаһын һәм 720 телефон каналын тапшыра) етештереү үҙләштерелә. Шулай уҡ ҡара: Ретранслятор.
И.И.Городецкий, С.М.Ғәбиҙуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Темәстә Башҡортостан автономияһының 100 йыллығына арналған “түңәрәк өҫтәл” ойошторолдо. “Башҡортостан дәүләтселеген төҙөүҙә Баймаҡ районы халҡының әһәмиәте ғәйәт ҙур. Тап беҙҙең Темәс ауылында Башҡорт автономияһы тураһында хәл иткес ҡарарҙар ҡабул ителгән, башҡорт милләтенең зыялылары халҡыбыҙ, илебеҙ мәнфәғәтендә бөйөк эштәр алып барған. Баймаҡ ере бөгөн дә Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Муса Мортазин, Юныс Бикбов һәм башҡа аҫыл башҡорт улдары эҙҙәрен һаҡлай һәм уларҙың исемдәрен мәңгеләштереү буйынса изге эштәр башҡара.
Башҡортостандың 100 йыллыҡ юбилейына әҙерлек киң ҡолас йәйә бара. Баймаҡтың Көньяҡ биҫтәһендә балалар баҡсаһын һәм мәктәпте үҙ эсенә алған комплекс төҙөләсәк, ҡала урамдары төҙөкләндереләсәк, Салауат Юлаев исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркына яңы һулыш биреләсәк, Темәстә музейға реконструкция үткәреләсәк һәм башҡалар. Бынан тыш, мәҙәниәт, мәғариф учреждениеларында бихисап саралар ойоштороу, “100 йыллыҡҡа – Баймаҡтың 100 шәхесе” проектын тормошҡа ашырыу һәм уны китап итеп баҫтырып сығарыу күҙ уңында тотола”, — тип билдәләне үҙенең сығышында, Темәс тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында ойошторолған “түңәрәк өҫтәл”дәге һөйләшеүҙе асып, Баймаҡ районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса беренсе урынбаҫары Гөлшат Сирғәлина.
“Башҡортостан Республикаһы дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше: 100 шәхес” тигән темаға “түңәрәк өҫтәл”дең тап Темәстә ойошторолоуы тиккә түгел. Был ауыл – Башҡорт автономияһының бишеге, шуға күрә милләтебеҙ тарихында айырым урын биләй. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты һәм Баймаҡ районы хакимиәте ойошторған сарала ҡатнашҡан БДУ профессоры, тарих фәндәре докторы Марат Ҡолшәрипов та, Башҡортостандың Дәүләт китап палатаһы директоры Азат Ярмуллин да, Ҡоролтайҙың баш белгесе Рөстәм Баянов та үҙ телмәрҙәрендә был фекерҙе айырыуса билдәләне.
– Башҡорт автономияһын ойоштороуға һәм үҫтереүгә күп көс һалған арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең исемен мәңгеләштереү мөһим һәм был юҫыҡта республикала ла, унан ситтә лә киң эш йәйелдерелде, – тине Рөстәм Сәлим улы. – Башҡортостанда иғлан ителгән “100 шәхес” проекты – быға асыҡ дәлил. Шуныһы үҙенсәлекле: ана шул йөҙ кеше араһынан ун беренең тап Баймаҡ еренән булыуы күпте һөйләй. Улар хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асыу, төрлө саралар ойоштороу, йыйынтыҡтар баҫтырыу бик тә маҡсатҡа ярашлы булыр ине. Әйҙәгеҙ, ошо йүнәлештәге эште әүҙемләштерәйек, милләттәштәр!
Башҡорт Совет автономияһы тарихын бик төплө өйрәнгән һәм уны халҡыбыҙға еткереү өсөн ғәйәт ҙур эш башҡарған ғалим булараҡ, Марат Мәхмүт улының сығышын кәңәшмәлә ҡатнашыусылар тулҡынланып тыңланы. Ул йөмһүриәтебеҙҙең автономия яулау осорон тарихи факттарға нигеҙләнеп оҫта итеп һүрәтләне. “Ҡанлы һәм шанлы ваҡиғалар һөҙөмтәһендә бер миллион самаһы башҡорт ҡырыла, милләтебеҙҙе аҡтар ҙа, ҡыҙылдар ҙа талай, – тип билдәләне танылған ғалим. – Беҙгә данлы тарихыбыҙҙы тергеҙеү, уны халыҡҡа еткереү өсөн ал-ял белмәй эшләргә кәрәк”.
Рус телендә нәшер ителгән “У истоков Башкирской республики” китабының авторы Азат Шакирйән улы үҙенең сығышында был йыйынтыҡҡа Башҡортостан дәүләтселеге өсөн көрәшкән, уның нигеҙ ташын һалған билдәле 60 милли хәрәкәт эшмәкәре һәм башҡорт милли ғәскәре сардарҙарының биографияһы тупланыуы тураһында һөйләне. “Башҡортостан дәүләтселеген төҙөүҙә баймаҡтар хәл иткес роль уйнаған, – тип билдәләне тарихсы, — шулар араһынан Хәбибулла Ғәбитов, Шаһишәриф Мәтинов, Мөхәмәтйән Булатов, Шәмсетдин Ғафаров, Хажиәхмәт Унасов, Әҙеһәмовтар ғына ла ни тора?! Ошондай арҙаҡлы шәхестәребеҙҙе халыҡҡа еткереү, исемдәрен мәңгеләштереү буйынса изге эштәр атҡарырға кәрәк”.
Билдәле булыуынса, Темәс музейы “100 йыллыҡҡа – 100 объект” республика проектына индерелде. Был хаҡта уның директоры Рәмилә Әбсәләмова бәйән итте. Унда Башҡортостан дәүләтселегенә арналған экспозицияны реставрациялау һәм яңыртыу, фонд һаҡлағыс төҙөү күҙ уңында тотола. Бынан тыш, шул осорҙо һүрәтләгән тарихи реконструкция ла үткәреләсәк.
Темәс ауылының “Атайсал” клубы рәйесе Сәлимйән Вәлиев күптән инде Башҡорт ғәскәре Темәс ауылы янында Ҡыҙыл Армияға ҡушылған урында обелиск төҙөү ниәте менән янып йөрөй. Был фекерен абруйлы аҡһаҡал “түңәрәк өҫтәлдә” лә еткерҙе. “Обелисктың эскизы бар, мәсьәләне ыңғай хәл итеүҙе һорап Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға ла, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына ла мөрәжәғәт иттем”, – тине ул.
Өмөтбайҙан Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Айҙар Мәжитовты районда ғына түгел, республикала ла билдәле тарихсы һәм реконструктор булараҡ яҡшы беләләр. Балаларға халҡыбыҙҙың тарихын өйрәтеүгә күп көс һалған, мәктәптә үҙенсәлекле тарих музейы ойошторған, милли рух тәрбиәләгән педагогтың сығышы был юлы ла йәмәғәтселекте битараф ҡалдырманы. Ул, тарихи факттарға нигеҙләнеп, беҙҙең төбәктең Башҡортостан дәүләтселеген төҙөүҙәге әһәмиәтен ысынбарлыҡта күҙ алдына баҫтырҙы. Темәс мәктәбенең тарих уҡытыусыһы Илнур Ғүмәров та шанлы йылдарҙа Темәс ауылының тотҡан урыны тураһында төплө итеп һөйләне.
Иҫ киткес бай тарихы, арҙаҡлы шәхестәре менән бөйөк беҙҙең башҡорт милләте. Ана шул данлы үткәнебеҙҙе онотмай, халҡыбыҙҙың бөйөк ул-ҡыҙҙарының изге эшен артабан дауам итеү – һәр кемебеҙҙең изге һәм мөҡәддәс бурысы. Ул телебеҙҙе, еребеҙҙе һаҡлауға, рухлы быуын тәрбиәләүгә ҡайтып ҡала. Милләттең киләсәген тап улар билдәләй ҙә инде.
Азамат МӨХӘМӘТШИН,
«Ҡоролтай тауышы» гәзитенән.
Просмотров (50)


text:
Баязит Бикбай - яҡташ яҙыусыбыҙ
Атҡайҙарҙы менеп яу сабырмын
Ил өҫтөнә ҡайғы килгәндә. Баязит Бикбайҙың "Ҡаһым түрә" драмаһында беренсе Ватан һуғышының сағылышы. (VIII класс)
Маҡсат:
- Б.Бикбайҙың тормош юлы һам ижады тураһында белемде тәрәнәйтеү. "Ҡаһым түрә" драмаһы буйынса үтелгәндәрҙе нығытыу.
- Бәйләнешле телмәр, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү.
- Тыуған илгә, ғәзиз ергә һөйөү, милли ғорурлыҡ, батырлыҡ, дуҫлыҡ, патриотик ТОЙҒО тәрбиәлә
Автор: Мулюкова Гульзия Фатиховна
учитель башкирского языка и литературы МБОУ СОШ им.Баязита Бикбая с.Новомурапталово МР, Куюргазинский район, Республика Башкортостан
Дата публикации: 14.01.2015


text:
“Салауат Юлаев” хоккей командаһы быйылғы миҙгелдә яҡшы ғына старт алды. Ул турнир таблицаһында Көнсығыш конференцияла бишенсе урында бара. Лидерҙар – Екатеринбургтың “Автомобилист”ы менән Омскиҙың “Авангард”ы.
Континенталь хоккей лигаһы календарынан юлаевсыларҙың матчтарын барлайым. Ҡасан кем менән уйнайҙар, йәнәһе. Бына уларҙың сираттағы сәфәре: Новосибирск – Балашиха – Астана – Пекин – Хабаровск... Бәй, ниндәй Балашиха? Унда бит бер ниндәй ҙә КХЛ клубы юҡ!
Баҡтиһәң, “Авангард” был миҙгелдә Мәскәү өлкәһенең Балашиха ҡалаһы боҙонда уйнаясаҡ икән. Ни өсөнмө? Был клубтың етәкселеге алмашынды. Яңы кешеләр аренаны тикшереп сыҡмаҡсы була. Һөҙөмтәлә унда хоккей матчтарын үткәреү бөтөнләй хәүефле булып сыға. Бина бына-бына емерелеп төшөрлөк хәлгә еткән, сөнки эргәлә Иртыш йылғаһы, һаҙлыҡ. Быйылғы миҙгел башланырға бер ай ҡалғанда бына шулай Омск өлкәһе аренаһыҙ ҡалды. Ә ул ҡоролма ун йыл элек кенә төҙөлгән ине...
Кемдер “Авангард”ты быйыл лига уйындарынан ситләтергә тәҡдим итте. Әммә хоккейсылар ҙа, көйәрмәндәр ҙә килеп тыуған хәлдә ғәйепле түгел бит. Һөҙөмтәлә бер нисә аҙна буйы ваҡытлыса яңы боҙ һарайы эҙләү барҙы. Финалға өсәү сыҡты: Красноярск, Мытищи, Балашиха ареналары. Тик Красноярскиҙа төҙөлөш яңы ғына сафҡа ингән һәм 2 марттан унда Универсиада башлана. Ә Мытищиҙа “Химки” баскетбол клубы үҙенең Евролига матчтарын уҙғара. Тимәк, Балашиха варианты ҡала.
Хәҙер 10318 тамашасыны һыйҙырған “Омск-арена” урынына – алты меңлек “Балашиха-Арена”. Үҙ боҙоңдан алыҫта сығыш яһау, етмәһә тоғро көйәрмәндәреңде юғалтыу, күсенеү сәбәпле күп кенә ҡыйынлыҡтар, мәшәҡәттәр кисереү... Был шарттарҙа күптәр ҡаушап ҡалыр ине. Әммә көслө характерлы “Авангард” түгел. Әле ул ун уйындың туғыҙында еңде. Ә теүәл бер аҙнанан ул беҙгә ҡунаҡҡа киләсәк. Ҡарарбыҙ: көтөлмәгән хәл уны сыныҡтырҙымы-юҡмы?..


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
СЕЙӘЛЕ‑ӘТӘС ЯЛАНҒАСЛЫҠТАРЫ, геол. тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Илеш р‑ны Сейәле-Әтәс а. төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Баҙы й. (Ағиҙел й. һул ҡушылдығы) үҙәнендә урынлашҡан. Квартерҙың эоплейстоцен ултырмалары Сейәле- Әтәс горизонтының һәм неогендың аҡсағыл ярусының төп геол. киҫелеше булып тора; дөйөм ҡеүәте 21 м. Составында ҡомташ һәм ҡырсынташлыҡ булған төрлө төҫтәге балсыҡтан ғибәрәт. Ҡатламдарҙа сельдь һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған плиоцен дәүере балыҡтарының һөлдәләре табылған. Тәүге тапҡыр Ф.Н.Чернышёв тасуирлай (1887), Г.В.Вахрушев тикшерә (1923).
Ә.З.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 287
ПЯТИМАР, б.э.т. 5—4 бб. археологик ҡомартҡыһы. Ырымбур өлк. Соль‑Илецк р‑ны Кумакское а. көньяҡ‑көнсығышта Илек й. һул ярында һыу баҫмай торған киртләстә урынлашҡан. К.Ф.Смирнов тарафынан 1956 й. асыла һәм 1960 й. өйрәнелә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә (диам. 20— 60 м, бейеклеге 0,5—5 м) ҡарай. 25 ҡурған табылған, 9‑ы өйрәнелгән. Ҡәберҙәрҙең төп өлөшө Савромат мәҙәниәтенә, 2 ҡурған һуң бронза быуатына ҡарай. Ерләү ҡоролмалары бағана конструкциялы ҙур ағас ҡәбер өҫтө ҡаралтыларынан, катакомбаларҙан, эс яҡтан көпләнгән ҡәберҙәрҙән тора. Мәйеттәр салҡан һалып, баштары м‑н башлыса көнбайышҡа йәки көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡурған өйөмдәрендә элекке ҡәбер өҫтөнә ерләү осраҡтары асыҡланған, мәрхүмде иҫкә алыу мәжлесе ҡалдыҡтары табылған. Керамика вертикаль һырҙар, ҡыя һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән, әүәләп эшләнгән яҫы төплө балсыҡ һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙә ҡорал (өс ҡырлы бронза һәм оңғоло тимер уҡ башағы, тимер һәм бронза бысаҡ, тимер һөңгө, һабы ураҡ һәм тырнаҡ формаһында эшләнгән оҙон ҡылыс, күн һәм туҙ һаҙаҡтар), эйәр‑өпсөн (тимер ауыҙлыҡ, йүгәндең бронза өлөштәре), биҙәүестәр (алтын һырға, айыл, быяла муйынсаҡ, бронза беләҙектәр), ш. иҫ. һөҙөшкән ике дөйә рәүешендә ҡойолған бронза айыл һәм йәнлек стилендә һырлап хайуандар һүрәте төшөрөлгән мөгөҙ пластина, көнкүреш әйберҙәре (бронза көҙгө, балсыҡ орсоҡбаш, ағас һауыттың алтын ҡапламаһы, Финикия быялаһынан эшләнгән һауыт, көмөш туҫтаҡ һыныҡтары), хайуан һөйәктәре табылған. Коллектив ҡәбер асыҡланған, унда ғаиләһе м‑н ҡәбилә башлығы, хәрби кейемдәре һәм ҡоралдары м‑н 2 яугир, 5 эйәрле ат ерләнгән, тип фараз ителә; уникаль бронза суҡмар табылған. Ҡомартҡы Савромат мәҙәниәте ҡәбиләләренең мәҙәниәтен һәм уларҙың Көньяҡ Уралға күсеп килеү процесын сағылдыра.
Н.Л.Моргунова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 307
ПОПОВ Сергей Анатольевич (1884, Ырымбур ҡ. – 1942 й. июле, Өфө), скрипкасы, педагог. БАССР‑ҙың атҡ. артисы. С.‑Петербург консерваторияһын тамамлаған (1910 йй.; Л.С.Ауэр класы). 1917 й. алып ҡала симфоник оркестр музыканты һәм Курск ҡ. балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. 1923 й. башлап Өфөлә: Башҡ. музыка уч‑щеһы уҡытыусыһы, 1939 й. – БДОБТ оркестр артисы. Респ. тәүге скрипкасыларҙың һәм скрипка класы б‑са педагогтарҙың береһе. Репертуарында урыҫ (А.П.Бородин, А.К.Глазунов, П.И.Чайковский) һәм сит ил (Г.Венявский, Ф.Крейслер, П.Сарасате) комп. әҫәрҙәре. Ҡыллы квартетты ойоштороусы һәм уның музыканты (И.Т.Носырев, Ф.П.Садовский, Л.С.Смирнов м‑н берлектә), 20‑се йй. Е.Н.Крылова м‑н ансамблдә, трио (М.И.Андржеевская һәм Садовский м‑н берлектә) һәм симфоник оркестр составында Сәнғәт училищеһының камера музыкаһы концерттарында сығыш яһай. Рәсәй буйлап гастролдәрҙә була. Уҡыусылары араһында Х.Ш.Заимов, БАССР‑ҙың атҡ. артисы Ә.Ғ.Ҡәйүмов, ТАССР‑ҙың атҡ. сәнғәт эшмәкәре З.В.Мостафин. “Скрипка техникаһы нигеҙҙәре” (“Основы скрипичной техники”; 1929) уҡытыу‑методик әсбабы авторы.
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 527
ИБРАҺИМОВ Илдус Ғамир улы (17.10.1957, БАССР‑ҙың Көйөргәҙе р‑ны Таймаҫ а.), инженер-механик. Техник ф. д‑ры (1997), проф. (2000). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2003), РФ юғары мәктәбенең атҡ. хеҙм‑ре (2009). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1979) Өфөнөң Резина‑техник изделиелар з‑дында эшләй, 1980 й. алып Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу ҒТИ-нда, 1982 й. — ӨДНТУ‑ла: 1986—92 йй. лаб. мөдире, 2000 й. башлап нефть аппараттары технологияһы каф. мөдире, бер үк ваҡытта 2001 й. алып механика ф‑ты деканы, 2004 й. — уҡыу‑уҡытыу эштәре б‑са проректор; 1992—94 йй. БР ФА‑ның Физика-математика һәм техник фәндәр бүлегенең ғилми секретары. Фәнни эшмәкәрлеге нефть‑газ комплексының айырыуса ҡатмарлы объекттары хәүефһеҙлеген тәьмин итеү проблемаларына, нефтехимия аппараттарын эшләүгә һәм яңыртыуға бәйле. И. ҡатнашлығында, мәғлүмәт технологияларын файҙаланып, ҡорамалдарға техник диагностика үткәреүҙең комплекслы системалары, вакуумлы колонналар өсөн айыртыу ҡоролмалары, нефть һәм нефть продукттарын йылытыу өсөн торба мейестәр эшләнә, улар БР‑ҙың, РФ‑тың башҡа төбәктәренең һәм БДБ илдәренең нефть эшкәртеү һәм нефтехимия пр‑тиеларында индерелә. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Работоспособность сварного оборудования из жаропрочных хромистых сталей. СПб., 2008 (авторҙ.); Ресурс стальных резервуаров. СПб., 2008 (авторҙ.); Коррозия и защита нефтезаводского и нефтехимического оборудования. М., 2010 (авторҙ.).
И.Р.Кузеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Аме́рика — Төньяҡ Америка һәм Көньяҡ Америка ҡитғаларын һәм уларға яҡын ятҡан утрауҙарҙы (шул иҫәптән Гренландияны) берләштереүсе донъя киҫәге[3].
Был донъя киҫәген шулай уҡ «Яңы Донъя» (рус. «Новый Свет») тип атайҙар[4]. Америка атамаһы итальян сәйәхәтсеһе Америго Веспуччи исеменән алынған.
Ғәҙәттә был донъя киҫәген Төньяҡ Америкаға (Төньяҡ Америка ҡитғаһы илдәре һәм уға яҡын утрауҙары), Латин Америкаһына (испан, португал һәм француз телле дәүләттәр), Көньяҡ Америкаға (Көньяҡ Америка ҡитғаһы илдәре һәм уға яҡын утрауҙары), Үҙәк Америкаға (Үҙәк Америка илдәре) һәм Кариб бассейнына (Кариб диңгеҙе бассейнында урынлашҡан дәүләттәр һәм колониялар)[5].
Американың сәйәси картаһы


text:
- Подробности
- Просмотров: 358
ӨФӨ ОПЕРАЦИЯҺЫ, РККА‑ның Көнсығыш фронты Көньяҡ армиялар төркөмөнөң 1919 й. 25 майы — 19 июнендә Өфөнө алыр өсөн үткәрелгән һөжүм итеү операцияһы; Граждандар һуғышы осоронда Көнсығыш фронттың дөйөм һөжүменең бер өлөшө. Бәләбәй операцияһы тамамланғандан һуң Көньяҡ армиялар төркөмө Көнбайыш армияны тар-мар итә һәм уны Бәләбәй ҡ. көнсығышҡа ҡарай 50—70 км алыҫлыҡҡа сигендереп, Өфөгә уңышлы һөжүм яһар өсөн шарттар тыуҙыра. Төркөстан армияһында — 28,4 мең кеше, 119 opудие, 408 пулемёт, уға ҡаршы торған Көнбайыш армияла 16,2 мең кеше, 124 opудие, 417 пулемёт иҫәпләнә. Көньяҡ армиялар төркөмө командующийы М.В. Фрунзеның планы б‑са һөжүм Көньяҡ армиялар төркөмөнөң һул флангылағы Төркөстан армияһы һәм уға беркетелгән егерме бишенсе уҡсылар дивизияһы тарафынан дауам ителергә тейеш була. Операцияға Бишенсе армияның уң флангыһы (26‑сы һәм 27‑се уҡсылар див.) ярҙам итеүе күҙ уңында тотола. Армиялар төркөмөнөң үҙәк һәм уң флангылағы ғәскәрҙәренә — 4‑се һәм Беренсе армияға — оборона мәсьәләләрен хәл итеү бурысы йөкмәтелә. Көнбайыш армияның Ағиҙел й. аръяғына ойошҡан рәүештә сигенеүенә юл ҡуймау, йылғаны Өфөнән көньяҡтараҡ кисеп, Волга буйы ғәскәрҙәре төркөмөн һәм Өфө ғәскәрҙәре төркөмөн ҡыйратыу бурысы ҡуйыла. Төп һөжүм йүнәлешендә (Өфөнән көньяҡтараҡ) был буры‑ сты Төркөстан армияһы нигеҙендә махсус ойошторолған Удар төркөм: егерме дүртенсе уҡсылар дивизияһы, 2‑се уҡсылар див. 3‑сө бригадаһы һәм 3‑сө кавалерия див.; ярҙамсы йүнәлештә (Өфөнән төньяҡтараҡ) — 25‑се уҡсылар див. атҡарырға тейеш була. 31‑се уҡсылар див. резервта ҡалдырыла. 25 майҙа Төркөстан армияһы 2 эшелонға бүленеп, бөтә фронт буйлап (135 км) һөжүм башлай. 30 майҙа Шишмә т. юл ст. баҫып ала, 2—4 июндә алдынғы частар Түб. Төкөн—Ҡыҙылъяр аа. сигендә Ағиҙел буйына сыға. 29 майҙа 20‑се див. Стәрлетамаҡ ҡ. ала. 25‑се див. Ағиҙелде аша сыға һәм 4—7 июндә 10 км үтеп инеп, бөтә фронт буйлап 8 км һуҙылған плацдарм яулай. Төркөстан армияһының һул флангыһын тәшкил иткән 5‑се армияның 26‑сы див. 3 июндә Ахлы‑ стин а. тирәһендә плацдарм биләй. Фрунзе төп ударҙы армияның уң флангыһынан һулына күсереп, 8 июндә 25‑се див. тулыһынса йылға аша сығара һәм был йүнәлештә 31‑се див. индерә. Өфө ғәскәрҙәре төркөмөнөң контратакаһын кире ҡағып, 9 июндә 25‑се див. Өфөнө ала, 10 июндә 31‑се див. Князев а. янында Өфө—Силәбе т. юлын киҫә. 14 июндә Удар төркөм Волга флотилияһы караптары ярҙамында Ағиҙелде аша сығып, 25‑се һәм 31‑се див. м‑н бергә Волга буйы һәм Өфө төркөмдәренә һөжүм яһай. Ө.о. һөҙөмтәһендә Өфө азат ителә, Көнбайыш армияның, көстәрҙе яңынан төркөмләп, Ағиҙел буйында нығыныу ниәте юҡҡа сығарыла, РККА‑ның Көньяҡ Урал терр‑яһын биләүе өсөн шарттар тыуҙырыла.
И.Ф.Плотников
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Рөстәм Хәмитов Республика көнөн билдәләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы
Рөстәм Хәмитов Республика көнөн билдәләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителеүҙең 28 йыллығы уңайынан төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов 2018 йылда Республика көнөн байрам итеү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы. Документ рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында баҫылды.
Указ менән байрамға әҙерләнеү һәм уны үткәреү буйынса ойоштороу комитетының составы раҫланды, уға тейешле саралар планын әҙерләргә һәм раҫларға ҡушылды.
Район һәм ҡала округтары хакимиәттәренә учреждениеларҙы, урамдарҙы, майҙандарҙы, йәмәғәт биналарын һәм торлаҡ кварталдарҙы дәүләт символикалары менән биҙәргә, октябрҙә Республика көнөнә арналған тантаналы саралар үткәрергә, шулай уҡ байрам уңайынан мәҙәни, спорт саралары һәм йәрминкәләр ойошторорға тәҡдим ителде.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығына байрам саралары ваҡытында йәмәғәт тәртибен һәм юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итергә ҡушылды.
http://www.bashinform.ru/news/1213247-rustem-khamitov-podpisal-ukaz-o-prazdnovanii-dnya-respubliki/


text:
ТЕМА. Башҡорт халыҡ йыры «Любизар»
МАҠСАТ. Бәйләнешле һөйләү телмәрен үҫтереү,халыҡ йыры Любизар менән танышыу,өйрәнеү,төп фекерен,идеяһын билдәләү,халҡыбыҙҙың тарихына ҡыҙыҡһыныу уятыу,ғорурлыҡ хисе тәрбиәләү.
Дәрес барышы.
Ойоштороу мәле.
-Һаулыҡ һорашыу.
- Бөгөнгө көн тураһында һөйләшеү.
-Артикуляцион күнегеү.
2.Үткән дәресте иҫкә төшөрөү,өйгә бирелгән эште тикшереү.
-нимә ул бәйет.
-ниндәй ике төргә бүленә.
-бәйеттәр нисек башҡарыла.
- Рус-француз һугышы бәйете ниндәй төргә ҡарай.
-Был бәйеттә ниндәй ваҡиға һүрәтләнгән.
-Рус полководецы кем булған.
-Ватан һуғышы тураһында тағы ла Я.Хамматов яҙған ниндәй әҫәр өйрәндек.
-Ошо һуғышта башҡорт һуғышсылары үҙҙәрен ниндәй көрәшсе итеп күрһәтәләр.
-Улар нисек көрәшә.
-Ошо батырлыҡтары өсөн башҡорт һалдаттарын нимә менән сағыштыралар.
-Башҡорт һалдаттарының батырлығына урыҫтар һоҡланып бөтә алмай,уларға Кутузов “ Любезные мой башкиры,Молодцы”-тип мөрәжәғәт итә,шунан “Любизар” шиғыры барлыҡҡа килә.
3.Яңы тема өҫтөндә эш.
-Бөгөн ошо йыр менән танышып үтәбеҙ.
-Дәрестең маҡсатын билдәләйбеҙ. (тимәк ,дәрестә йырҙың һүҙҙәрен дөрөҫ уҡырға,йөкмәткеһен аңларға тырышабыҙ,яңы һүҙҙәр менән танышасаҡбыҙ.
-Ә хәҙер .дәфтәрҙәрҙе асып теманы яҙып ҡуйҙыҡ.
Яңы һүҙҙәрменән танышы, һүҙлек дәфтәрҙәрендә эш.
-Бәхилләшеү-
-ҡыҫмаҡлау-
Номер материала: ДБ-057129
Не нашли то что искали?


text:
Абдулла Солтановты 90 йәшлек юбилейы менән республика Башлығы Рөстәм Хәмитов тәбрик итте
Башҡортостандың халыҡ артисы Абдулла Солтановты 90 йәшлек юбилейы менән республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡотланы. “Халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыуығыҙ, сағыу талантығыҙ менән йәмәғәтселек араһында абруй ҡаҙандығыҙ, тамашасылар һөйөүен яуланығыҙ. Һеҙҙең ғүмер юлығыҙ һәм һөнәри кимәлегеҙ – тыуған республикабыҙға тоғро хеҙмәт итеүҙең лайыҡлы өлгөһө. Һеҙгә ныҡлы сәләмәтлек, именлек һәм оҙон ғүмер теләйем", - тиелә Республика башлығы Рөстәм Хәмитовтың Абдулла Авзал улына ебәргән ҡотлауында.


text:
- Подробности
- Просмотров: 201
ТИТАН ИРЕТМӘЛӘРЕ, алюмин, ванадий, молибден һәм башҡа ҡатыштырылған элементтар өҫтәлгән титан нигеҙендәге иретмәләр. Кристаллик рәшәткәһенең тибы б‑са Т.и. a‑, B‑ һәм (a+B) модификациялары һәм интерметаллидтар нигеҙендәге иретмәләр; тәғәйенләнеше б‑са эҫегә сыҙамлы, иретеп йәбештерелә торған һәм ҡыҙҙырғанда ныҡлығы артҡан Т.и. айырыла. Түбән тығыҙлыҡ, юғары сағыштырма ныҡлыҡ һәм коррозияға сыҙамлылыҡ (ҡара: Коррозияға сыҙамлы материалдар) хас. Т.и. ҡойолмалары электр дуғаһы м‑н иретеп, Т.и. изделиелар вакуумда ҡойоу, онтаҡ металлургияһы йәки әҙерләмәләрҙе һуңынан механик юл м‑н эшкәртеп, пластик формалаштырыу ысулдары м‑н алына (ҡара: Металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү). Үтә һығылмалы деформация насар деформацияланған Т.и. ҙур аныҡлыҡ м‑н конфигурацияһы б‑са ҡатмарлы деталдәр алырға мөмкинлек бирә, был металды файҙаланыу коэф. күтәрә. Т.и. химия реакторҙары элементтарын, йылылыҡ һәм атом электростанцияларының конденсаторҙарын, осоу аппараттарының корпустарын, авиациялағы газ турбиналы двигателдәрҙең мөһим деталдәрен һ.б. яһау өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. алып Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында Т.и. үтә һығылмалылыҡты файҙаланып (В.Д.Дьяконов, А.Г.Ермаченко, Ә.Ә.Зарипов, О.Ә.Ҡайбышев, Г.А.Салищев һ.б.) һәм махсус ҡорамалдар ҡулланып ҡатмарлы формалағы изделиеларҙы формалаштырыуҙың технологик процестары, 80‑се йй. аҙ. башлап Т.и. нанокристаллик структураларҙы формалаштырыуҙың деформациялау ысулдары (ҡара: Наноструктур материалдар), наноструктурланған Т.и. баҫым ярҙамында иретеп йәбештереү технологиялары (Р.Й.Лотфуллин, М.Х. Мөхәмәтрәхимов, Р.В.Сәфиуллин һ.б.), үтә һығылмалы Т.и. табағынан аэрокосмос техникаһы өсөн ҡатмарлы профилле йоҡа кәрәҙле конструкциялар яһауҙың интеграль технологиялары (В.К. Бирҙин, А.А.Круглов, Лотфуллин, Сәфиуллин) уйлап табыла. ӨМЭПБ‑ла 70‑се йй. аҙ. алып титан көрәксәләрен һәм башҡа ҡатмарлы профилле изделиеларҙы үтә һығылмалылыҡты файҙаланып аныҡ итеп штамплау, 80‑се йй. — ҡойолмаларҙы газ ярҙамында беркетеп аныҡ ҡойоу ҡулланыла. 2005 й. башлап “Каустик” ААЙ хлор алыу өсөн электролизёрҙарҙа файҙаланылған актив металл‑оксидлы ҡаплауы булған титан анодтарысығара.
Р.И. Лотфуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 543
ЗОЛОЕВ Татаркан Магометович (17.11.1905, Терек өлкәһе Волын-Магометан а. — 15.7.1985, Мәскәү), нефтсе‑геолог. Геол.‑минералогия ф. канд. (1962). РСФСР‑ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1957), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1975). 1942—63 йй. “Туймазынефть” нефть промыслаһы идаралығының баш геологы. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге девон һәм аҫҡы карбон ҡатламдарындағы нефть ятҡылыҡтарын өйрәнеү һәм үҙләштереүгә бәйле. З. ҡатламдарҙа контурҙың эсенә һәм тышына һыу ебәреү, һыу үткән скважиналарҙан шыйыҡлыҡты арттырып сығарыу ысулдарын эшләй һәм ҡулланыуға индерә. Туймазы нефть ятҡылығын асыуға етәкселек итә, девон нефтен эҙләү инициаторҙарының береһе. Сталин пр. лауреаты (1946, 1950). Ленин (1948), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1954) орд. м‑н бүләкләнгән.
К.С.Баймөхәмәтов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
ДС АГРОСӘНӘҒӘТ кардиналь эмулятор кәрәк түгел root өсөн Android apk өсөн эшләй һәм ҡаҡ һәм хәҙер нуга. Apk туп-тулы ҡырҡа эмулятор DS эмулятор Android спектакль сифаты һәм уның һәр ваҡыт еңел простая учтивость, үҙенең яҡшы уйыны менән уларҙы наслаждаться уйындар резолюция, күберәк фотолар, тиҙ раят, уйын көйләү тәжрибәһе менән кусей күпкә күберәк чит кодты заделываться ДС кардиналь эмулятор андроид эмулятор өсөн был исем нинтендо тиҙ дс "DS эмулятор" уйындарын уйнау, тиҙлек һәм видео ҡоролмалар мөмкинлектәре тулы ds күп килтерергә була..
. АГРОСӘНӘҒӘТ кардиналь китерелә менән мөмкинлектәре күп, улар экранын көйләүсе тора ла смотря , контроллек көй , белешмә өсөн аппараттар контроллек , тиҙ алға, Ярҙам Google диск, рендеринг һәм ҡайһы бер юғары алға графигы өсөн ал-туҡтатыу яйланмаһы. Аҫтына мөмкинлеге тәғәйенләнде.
Скачать АГРОСӘНӘҒӘТ радикаль ДС эмулятор
ДС АГРОСӘНӘҒӘТ кардиналь эмулятор
Һеҙ эҙләсе Дс кардиналь эмулятор ярыктар apk бында ҡурҡыныс скачать башҡа бушлай. Һеҙ мөмкин скачать ДС кардиналь түләүле АГРОСӘНӘҒӘТ эмулятор бер нисә секунд Кело йомшаҡ..
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин: Launcher Apk Яңы Премьер – Cracked Скачать Бушлай 2017
Эмулятор Үҙенсәлектәре Кардиналь :
- Өс уйындары биҙәне-2-се һүрәт д×2 тапҡыр уникаль уларҙы хәл итеү (удовлетворительно эшләй чрезмерность-квад аҙағында-үҙәге төҙөлөшө)
- Настроить ҙурлыҡтағы экран урынлаштырылып һәм DS , портрет режимы һәм ландшафт өсөн.
- Гаджеттар һәм өҫтәмә элементтар. контроллек тән тулыһынса яҡлау, һаҡлау кеүек уйнай һәм NVIDIA Xperia.
- Спорт менән теләһә ниндәй үҫеш һәм дәүләтендә тотҡан урыны һаҡлауҙы яңыртыу..
- Тәжрибә һеҙҙең менән уйын чита мең tweak мәғлүмәт базаһы-чита.
- Һеҙҙе уйын һеҙҙең менән бергә магазин, гараж contemporize онлайн болоттар.
- Төҙөлөштө тиҙ тиҙлек менән алға эмуляция.
Чейнджлог:
- Был регресс график ҡоролмаларын төҙәтә x86
- Һыр 3Д беркетелгән переключение
Нисек тамғаларға?
- Скачать андроид эмулятор өсөн һылтанма буйынса түбәнерәк ҡырҡа apk DS
- Ҡуйыу эмулятор АГРОСӘНӘҒӘТ ҡырҡа DS
- Басыгыз Асыу
- Наслаждайся


text:
- Подробности
- Просмотров: 419
КАЗАКОВ Валерий Петрович (11.7.1934, Алыҫ Көнсығыш крайының Владимир‑Александровка а. — 6.8.2010, Өфө), физик‑химик. РФА‑ның мөхбир ағзаһы (1991), химия ф. д‑ры (1983), проф. (1986). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1984). Ленинград ун‑тын тамамлағандан һуң (1957) СССР ФА Археология ин‑тының Ленинград бүлексәһе һәм В.Г.Хлопин ис. Радий ин‑тының берләштерелгән радиоуглеродтар лаб., 1960—68 йй. СССР ФА Себер бүлексәһенең Органик булмаған химия һәм Йылылыҡ физикаһы ин‑тында (Новосибирск ҡ.) эшләй. 1970 й. алып Органик химия ин‑тында лаб. мөдире, бер үк ваҡытта 1987—93 йй. РФА‑ның Өфө ФҮ Президиумы рәйесе урынбаҫары. Фәнни эшмәкәрлеге алтын, платинаның комплекслы берләшмәләрен, ауыр металдар эретмәләре радиолюминесценцияһын тикшереүгә арналған. К. тарафынан трансуран элементтарҙы регистрациялаусы тәүге һыулы сцинтиллятор уйлап табыла. Сәнәғәт объекттарында урандың үтә аҙ миҡдарын, ш. уҡ тирә-яҡ мөхитте бысратыу кимәлен билдәләүсе ысул нигеҙендәге уран м‑н ксенондың реакцияһы хемилюминесценцияһы асыла. К. тарафынан РФА-ның И.В.Курчатов ис. Атом энергияһы ин‑ты (Мәскәү) хеҙм‑рҙәре м‑н берлектә атом реакторында ядро яғыулығы етештереү кимәлен дистанцияла диагностикалау өсөн антинейтрино детекторы уйлап табыла. 450‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 22 уйлап табыу авторы. 2‑се дәрәжә “Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн” орд. м‑н бүләкләнгән (2002).
Хеҙм.: Хемилюминесценция уранила, лантаноидов и d‑элементов. М., 1980; Низкотемпературная хемилюминесценция. М., 1987 (авторҙ.); Химия и хемилюминесценция диоксиранов. М., 1999 (авторҙ.).
Ф.А.Вәлиев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 709
АҠ ТОМБОЙОҠ (Nymphaea), томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған.
Башҡортостанда пак томбойоҡ үҫә. Күп йыллыҡ үлән, тамырһабаҡлы һыу үҫемлеге. Япрағының оҙонлоғо 10—30 см, дуға һымаҡ һеңерсәле түңәрәк‑эллиптик йәки йөрәксә‑ялпаҡ формала, шыма ситле йәки уймалы, төкһөҙ, йөҙөүсе, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе эре, аҡ, ике енесле, актиноморф, яңғыҙ, оҙон сәскә һаплы. Июнь—сент. сәскә ата. Емеше — еләк һымаҡ, тумалаҡ, июль—окт. өлгөрә. Күлдә, быуала, ҡылыла һәм йылға ҡултыҡтарында үҫә, башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында таралған. Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, йөрәк гликозидтары, крахмал, май (орлоҡ), флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Тамыр һабағы һәм орлоғо һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар, йылға ҡондоҙо, ондатра һ.б.өсөн аҙыҡ булып тора.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
"Мәңге йәшә, урман!" - "Башҡортостан" гәзите
Көҙгө акцияның маҡсаты ниҙә?
Хәтерҙә әле мәктәп йылдарында яҙлы-көҙлө урмандарға сығып ағас ултыртыуҙар... Кескәй генә сыбыҡсаны йәки шыршы, ҡарағай ағасының үҫентеһен ҡыҙҙар тотоп тора, беҙ, малайҙар, ҡаҙған соҡорға ултырта барабыҙ. Әлбиттә, алдан ҡеүәтле техникалар буй-буй бураҙналар һыҙып сыҡҡан була. Бөгөн генә һымаҡ. Баҡһаң, ошо саҡтарға 30 — 40 йыл ваҡыт үткән икән дәһә! Класташтар осрашҡан изге урынға әйләнде хәҙер был ерҙәр, ә күңелдә әйтеп аңлата алмаҫлыҡ кисерештәр, ғорурлыҡ тойғолары — беҙ ултыртҡан ағастар!
Шулай йәшелләнде урман ситтәре генә түгел, ауылдарҙағы юл буйҙары ла, яланғас тау битләүҙәре лә. Бөгөн илдә Бөтә Рәсәй буйынса “Йәшә, урман!” акцияһы бара. Етенсе йыл рәттән. Киләсәктә лә изге эш туҡталмаҫ, сөнки тормошта иң изге ғәмәл башҡарыла: әҙәм балаһы үҙ ғүмерендә бер ағас булһа ла ултыртырға тейеш. Элегерәк “Берҙе киҫтең — өстө ултырт!” тигән әйтем дә бар ине. Бөгөнгө акция тәбиғәткә беҙ биргән, дөрөҫөрәге, ҡайтарған кескәй генә булһа ла бурыстың тамсылай ғына үтәлеше ул.
Башҡортостан һәр йәһәттән изге эште элеп алып ҡына ҡалмай, оло йолаға әйләндереүсе республика булып тора. Акцияның төп маҡсаты — урмандарҙы һаҡлауға халыҡты йәлеп итеү, урман байлыҡтарын һаҡлау һәм арттырыу, үҫентеләр ултыртыу, йәштәрҙә тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү маҡсатында төрлө саралар үткәреү. Ете йыл буйы даими эш башҡарылыу традицияға әйләнгәнлеген билдәләрлек ваҡыт булып тора. Былтыр, мәҫәлән, Башҡортостанда 15 меңдән ашыу кеше ағас ултыртыуҙа ҡатнашҡан. Улар араһында урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре лә, мәктәп уҡыусылары, студенттар, хеҙмәт һәм хәрби конфликтта ҡатнашҡан ветерандар ҙа, ирекмәндәр ҙә бар. Ҡыҫҡаһы, киң ҡатламды алыуы ғына ла изге эштең ҙур сараға әйләнеүен күрһәтә. Муниципаль район һәм ҡала округтары һәр йылда әүҙем ҡатнаша: урмандарҙа үҫентеләр ултыртырға сығалар, ҡала һәм ҡасаба, ауылдарҙа йәшелләндереү эше алып барыла, электән ултыртылғандары тәрбиәләнә, тирә-яҡ сүп-сарҙан таҙартыла.
Башҡортостанда “Йәшә, урман!” акцияһы октябрь аҙағына тиклем барасаҡ. “Үҙ ағасыңды ултырт!” акцияһы ойошторолоуы ла күп нәмә тураһында һөйләй.
Урмандар ер йөҙөнөң йәшел ҡалҡаны ғына түгел, төп байлығыбыҙ ҙа булып тора. Сәнәғәт, иҡтисади йәһәттән, мәҫәлән, сентябрҙә республика Башлығы Рөстәм Хәмитов республика Хөкүмәтенең ултырышын үткәрҙе. Унда 2030 йылға тиклем төбәктә урман сәнәғәте комплексын үҫтереү стратегияһы ҡаралды.
— Барыһына ла билдәле, республикала урмандар 40 проценттан ашыу территорияны алып тора. Шуға ҡарамаҫтан, урман сәнәғәте комплексының продукция өлөшө сәнәғәт етештереүе структураһында бик түбән — 1,6 процент ҡына, — тине республика Башлығы.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ ағас запасы буйынса Башҡортостандың Волга буйы федераль округында — дүртенсе, ағас ултыртыу күләме буйынса беренсе урында булыуыбыҙ тураһында ла әйтте. Урман сәнәғәте комплексының төбәк иҡтисадында өлөшө күберәк булырға тейешлеге аңлашылып тора. Республиканың урман запасы, уларҙы эшкәртеү ҡеүәте эске ихтыяжды ғына тәьмин итеп ҡалмай, сеймал булмаған экспорттың мөһим өлөшөн дә тәьмин итерлек. Тикшерелгән стратегияла урман сәнәғәте комплексының продукция етештереүсәнлеген өс тапҡырға арттырыу мәсьәләһе ҡуйылды. Программалы документ эксперттарҙың, экологик ойошмаларҙың иҫкәртеүҙәрен, урындағы халыҡтың мәнфәғәтен дә иҫәпкә алырға тейеш.
Башҡортостандың урман хужалығы министры Марат Шәрәфетдинов билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа ағас әҙерләү өс тапҡырға артҡан. Мәҫәлән, был күрһәткес 2017 йылда 3 миллион кубометр тәшкил иткән. Урмандарҙы тергеҙеү эше лә әүҙемләшкән. Шуныһы, ағас эшкәртеүсе предприятиеларҙың сеймал базаһы яйлап “тарая” бара икән, сөнки уларға кәрәкле ағастарҙан торған урмандар төпкөлдәрҙә ята — сығымдар артыҡ күпкә төшә. Шуға ла алдағы йылдарҙа проблеманы хәл итеү юлдары ҡарала. Ғөмүмән, Стратегия республика урман комплексы сәнәғәте өсөн бик мөһим. Был өлкә ҡатмарлы — һәр нәмәне уйлап эш итергә, башҡарырға кәрәк: киҫеү, ташыу, продукция етештереү, һатыу...
Урмандар төп байлығыбыҙ булып тора, тинек. Был бит әле ағасты ҡырҡып, продукция етештереүҙе, табыш алыуҙы ғына аңлатмай. Урман — үҙе бер асылмаған серле донъя ул. Халыҡ мул йәшәһен өсөн Хоҙай унда барыһын биргән: үҫемлеген дә, бал ҡорттары өсөн төрлө-төрлө сәскәһен, хайуандар, йәнлек-кейектәрҙе, һанап бөткөһөҙ башҡаһын да. Тик киләсәк быуындар өсөн беҙҙең генә һаҡ эш итеүебеҙ талап ителә.
Бөгөн Бөтә Рәсәй буйынса “Йәшә, урман!” акцияһы барыуы һәр беребеҙ берәр генә ағас ултыртһын ине тигәндән дә сығып эшләнә. Быйыл берҙе ултыртһаҡ, икенсе йыл тағы, өсөнсөһө, унан арыһына ла изге эшкә ҡушылһаҡ, кешеләр шуны аңлар — үҙе үҫтергән ағасына балта күтәрмәҫ, балаһына ла ошоно һеңдерер. Үҫтерелгән ағастың, дөйөм алғанда урмандың ҡәҙерен белер.
Автор: Рәлис Ураҙғолов


text:
Неплюев Иван Иванович
Неплюев Иван Иванович (5 [15] ноябрь, 1693 й. — 11 [22] ноябрь 1773 й.) — рус адмиралы, действительный йәшерен советник, Неплюевтар нәҫеленән дипломат, Көньяҡ Уралды ойоштороусы, мемуарҙар авторы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Череменец күле ярында Наволок[1] алпауыт хужалығында Новгород алпауыты Иван Никитич Неплюев (1672-1709) һәм кенәз ҡыҙы Марфа Петровна Мышецкая (1673 — 1715) ғаиләһендә тыуа. 1711 йылдың 6 сентябрендә И. Ю. Татищевтың ҡыҙ туғаны Феодосья Федоровна менән никахлаша.
1715 йылда, указ буйынса 1714 йылда, өйләнеүенә һәм ике балаһы булыуға ҡарамаҫтан, Новгород математика мәктәбенә уҡырға инә. 1715 йылдың июнендә Нарва навигация мәктәпбенә, ә өс ай үткәс, яңы асылған Петербург диңгеҙ академияһына күсерелә, уны 1716 йылда тамамлай. Ревель флотында гардемарин булып хеҙмәт итә, уҡыу өсөн Венецияға ебәрелә; 1717 — 1718 йылдарҙа Венецияның Төркиә менән һуғышында ҡатнаша. Белем алыуын Кадикста дауам итә; 1720 йылда Рәсәйгә ҡайта.
1720 йылда бөйөк Петр алдында имтиханды бик яҡшы тапшыра һәм батшанан: «был йәш кешенән рәт сығыр» тигән маҡтау ишетә, һәм диңгеҙ галера флоты поручигы чинында Петербургта төҙөлгән бөтә караптарға баш командир итеп тәғәйенләнә..
1721 — 1734 йылдарҙа Константинополдә рус резиденты була һәм «төрөк һарайы даирәһендә оҙаҡ ваҡыт булғаны һәм император Ғали йәнәптәренең хеҙмәтен һәйбәт башҡарғаны өсөн» 1724 йылда 3-сө ранг капитаны чины, 1726 йылда — 1-се ранг капитаны чины һәм 1728 йылда капитан-командор чины бирелә. 1730 йылда шаутбенахт чинын ала. 1737 йылда Немировский конгресында, 1739 йылда Белград солохын төҙөү тураһындағы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша.
1740 йылда Киев губернаторы булараҡ, Днепр һәм Буг йылғалары буйлап Рәсәй менән Төркиә араһындағы сикте билдәләүҙә ҡатнаша[2]. 1741 йылдың ноябрендә, Елизавета I-ҙең батшалыҡ итеүе башында, ошаҡ һөҙөмтәһендә, Малороссияның баш командиры вазифаһынан бушатылып, ҡулға алына, йәшерен советник чинынан, Изге Александр Невский орденынан һәм Малороссиялағы ерҙәренән мәхрүм ителә.
Тиҙҙән императрица Неплюевтың ғәйепле булмауына инана, чинын, орденын ҡайтарып бирә, ә бына тартып алынған ерҙәрен ҡаҙнала ҡалдыра, 1742 йылда уны Ырымбур крайына (хәҙерге Һамар һәм Ырымбур өлкәләре, Башҡортостан, Пермь крайының һәм Көнбайыш Ҡаҙағстандың бер өлөшө) наместник — Ырымбур комиссияһы башлығы итеп тәғәйенләй. Крайға 16 йыл буйы идара итеү осоронда Неплюев, башҡорттар, ҡалмыҡтар, ҡаҙаҡтар һәм башҡаларҙан һаҡланыу өсөн Ырымбурға нигеҙ һала, Һамар, Урал, Уй, Увелька, Миәс һәм Тубыл йылғалары буйлап 70 ҡәлғә төҙөй, Ырымбур казак ғәскәренә дөрөҫ хәрби йүнәлеш бирә, Яйыҡ ғәсҡәренең ҡоролошон яҡшырта, шулай уҡ, башҡорттарҙың, суҡындырылған ҡалмыҡтарҙың һәм Ырымбур крайына күсенеп килгән башҡаларҙың хәлен арыулата, мәктәптәр һәм сиркәүҙәр төҙөү, сауҙа һәм сәнәғәтте күтәреү тураһында бик ныҡ хәстәрләй; ул идара иткән осорҙә 28 баҡыр иретеү һәм 13 тимер эше заводтары асыла.
1743 йылда Ырымбурҙың Яйыҡ ярында, Һаҡмар тамағы эргәһендә урынлашасағын билдәләй. 1743 йылдың 22 сентябрендә Сенат Неплюевтың юллауын раҫлай, һәм Силәбе ҡәлғәһе Исәт провинцияһының төп административ үҙәге һәм йәрминкә баҙарҙарына әйләнә[3]. Ул әллә ни ҙур юғалтыуҙар кисермәй генә 1755-1757 йылдарҙа баш күтәргән башҡорттарҙы тынысландырыуға һәм мосолмандарҙы рустарға ҡаршы яуға күтәрергә йыйынған мулла Абдулла Ғәлиевты тотоуға өлгәшә. Ошо ваҡиға хөрмәтенә Урал йылғаһының бейек ярына Азияға табан асылған символик ҡапҡа — Елизавета ҡапҡаһы ҡуйыла.
1758 йылда отставкаға китә. 1760 йылда сенатор һәм конференц-министр итеп тәғәйенләнә (1760 йылдың 16 авгусынан 1762 йылдың 20 ғинуарына тиклем). Ул Екатерина II-нең ҙур ышанысы менән файҙалана, шуға ла батшабикә Петербургта үҙе булмаған саҡта баш ҡалалағы ғәсҡәрҙе Неплюев ҡарамағында ҡалдырыр була, уның менән хат алышып тора һәм тәхет вариҫы тураһындағы хәстәрлекте лә уға ышанып тапшыра.
1761 йылдың октябрендә ул кенәз ҡатыны Наталья Федосиевна Долгорукованан дача һатып ала — «Шлиссельбург өйәҙендә, Нева һәм Тосня йылғалары буйында, Санкт-Петербургтан 31 саҡрым алыҫлыҡта »; был биләмәне (хәҙер Отрадное) аҙаҡ Екатерина II ейәне Искәндәр өсөн һатып ала.
1764 году йылда күреү һәләтен юғалта, отставкаға сыға. Петербургта улында, аҙаҡ — Поддубьелағы имениеһында йәшәй, шунда үлә һәм ерләнә.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
В 1711 йәки 1712 йылда Федосье Фёдоровне Татищеваға (1695 — 4.12.1740, Киев), стольник Ф. Ю. Татищевтың ҡыҙына өйләнә. Балалары:
- Адриан (19.8.1712, Поддубье — 8.11.1750, Константинополь) — Голландияла белем ала; 1721 йылда атаһы менән Константинополгә бара;1740 йылдан — Сит ил эштәре коллегияһы секретары, артабан Төркиәләге илселектә секретарь; 1745 йылдан — Константинополдә резидент;
- Мария (14.7.1714, Поддубье — 31.7.1769, Санкт-Петербург), вице-адмирал Воин Яковлевич Римским-Корсаковта кейәүҙә (4.7.1702 — 30.7.1757)[4].
- Сергей (1716—1723);
- Марфа (1721—1721?);
- Анна (19.1.1730, Константинополь — 14.8.1781), действительный йәшерен советник, Аҫабалыҡ коллегияһы президенты Михаил Киприанович Лунинда (1712 — 22.9.1776) кейәүҙә;
- Николай (12.5.1731, Константинополь — 24.5.1784), Коммерц-коллегия вице-президенты, сенатор, йәшерен советник.
Тол ҡалғандан һуң Иван Неплюев 1741 йылдың 7 октябрендә икенсе тапҡыр фрейлин Анна Ивановна Панинаға (1717—1745, Орск), генерал-поручик Иван Васильевич Паниндың ҡыҙына (1673—1736) Аграфеныа Васильевна Эверлаковаға (1688—1763) өйләнә. Ошо никах арҡаһында абруйлы графтар Никита һәм Петр Паниндарҙың кейәүенә әйләнә.
Һайланма хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
И. И. Неплюевтың «Записки»лары тәүге тапҡыр 1823 йылда Свиньиндың «Отечественные Записки»ларында баҫыла, аҙаҡ 1871 йылда Л. Н. Майков уны «Русский Архив»та, авторҙың өҫтәмәләре менән ҡабатлап баҫтырып сығара.
- Неплюев И. И. Жизнь Ивана Ивановича Неплюева (им самим писанная) — М.: тип. Грачева и К°, 1870. — 120 стб. — (Отт. из № 4 «Рус. арх.» 1870 г.).
- Неплюев И. И. Записки : (1693-1773) — Новое полн. изд., с примеч. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — 197 б. — (Изд. также под загл.: «Жизнь Ивана Ивановича Неплюева (им самим писанная)»).
- Записки // Империя после Петра. 1725—1765. — М.: Фонд Сергея Дубова, 1998. — С. 385—448.
- Неплюев И. И. Проект Неплюева о преобразовании Яицкого войска / Предисл. В. Витевский // Русский архив. — 1878. — Кн. 2, Вып. 5. — С. 5-33.
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Изге Александр Невский ордены (1740)
- Изге апостол Андрей Первозванный ордены (1762).
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1825 йылдың 2 ғинуарында Ырымбурҙа Неплюев исемен йөрөткән хәрби училище асыла, аҙаҡ ул кадет корпусына әйләнә.
- 1994 йылда Ырымбурҙа И. И. Неплюевҡа бюст асыла.
- Троицк ҡалаһында И. И. Неплюевҡа һәйкәл ҡуйылған.
- Ырымбур өлкәһе хөкүмәте һәм Лужский районы хакимиәте И. И. Неплюев ерләнгән урынды төҙөкләндеререүҙе һәм иҫтәлекле крест ҡуйыуҙы планлаштыра.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Адмирал, дипломат, губернатор. Лужский новостной блог (2012-10-19). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 декабрь 2012. 9 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Щербина В. И. Кіевскіе воеводы, губернаторы и генералъ-губернаторы отъ 1654 по 1775 г. // Чтенія въ историческомъ общест†Нестора лЂтописца. — Киев, 1892. — Т. 6. — Отд. 2. — С. 123-148.
- ↑ Витевский В. Н. И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1897. — Т. 2. — С. 461.
- ↑ Сын её — Пётр Воинович Римский-Корсаков (ум. 1815) — приходится дедом композитору Н. А. Римскому-Корсакову (1844—1908).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
И. И. Неплюевтың Ырымбур өлкәһендәге эшмәкәрлеге хаҡында, әле ул тере саҡта уҡ, П. И. Рычков яҙа(Ырымбур тарихы. — 1750) . И. И. Неплюевтың биографияһы В. Н. Витевский мәҡәләләрендә ентекле яҡтыртыла.
- Витевский В. Н. И. И. Неплюев, верный слуга своего отечества, основатель Оренбурга и устроитель Оренбургского края: Биогр.-ист. очерк… — Казань: тип. Имп. ун-та, 1891. — 230 c.
- Витевский В. Н. И. И. Неплюев и Оренбург : (Биогр.-ист. очерк) : Публ. лекции, чит. в зале Урал. войск. собр. в марте 1873 г — [Уральск]: тип. Урал. каз. войска, 1875. — 537 б.
- Неплюев Иван Иванович // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
- Неплюев, Иван Иванович // Русский биографический словарьҠалып:Источник/РБСПбкА. А. Половцова.Ҡалып:Источник/РБСПбк
- Государева М. Ю. Личность в истории: И. И. Неплюев — Рязань: РВВДКУ, 2010. — 202 б. — 500 экз. — ISBN 978-5-904398-06-4.
- Кадырбаев А. Ш. Ключи к вратам Азии // Восточная коллекция: Журнал для всех, кому интересен Восток. — 2010. — № 1 (40). — С. 10-23.
- Мустафазаде Т. Т. Стамбульское восстание 1730 года (по реляции русского резидента И. И. Неплюева) // Восток. Афро-азиатские общества: история и современность. — Институт Африки РАН, 2006. — № 3. — С. 121—128.
- Торопицын И. В. «Чтоб и астраханское купечество с киргиз-кайсаками в торгу участие иметь могло»: В. Н. Татищев и И. И. Неплюев: два подхода к развитию русско-казахской пограничной торговли. 1744 г. // Исторический архив. — 2009. — № 1. — С. 188—198.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Неплюев, Иван Иванович // Большая биографическая энциклопедия. — 2009.
- Иван Иванович Неплюев. Дипломаты Российской империи : сайт В. Соловова. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 декабрь 2012. 9 декабрь 2012 тикшерелгән.
- Акманов И. Г. Неплюев Иван Иванович // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.


text:
Тимашев Сергей Михайлович
Тимашев Сергей Михайлович (28 ғинуар, 1866, Өфө, Рәсәй империяһы — 27 ноябрь, 1922, Томск, РСФСР) — урыҫ терапевы һәм педиатры, медицина фәндәре докторы, Томск университеты профессоры.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1866 йылдың 16 ғинуарында Өфөлә рухани ғаиләһендә тыуған. Өфө дин училищеһын таммалай. 1881—1887 йылдарҙа Өфө дини семинарияһында уҡый. 1888 йылда Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1893 йылда лекарь дәрәжәһендә отличие менән тамамлай[1][2].
1894 йылда госпиталь терапевтик клиникаһына ординатор итеп тәғәйенләнә. 1895 йылда Санкт-Петербург ҡалаһына Тәжрибә медицина институтына ебәрелә. 1896 йылдың ғинуарынан факультет ҡарамағындағы балалар клиникаһында штаттан тыш ординатор була. Шул уҡ йылда Томск университетында «Үпкә туберкулезы ваҡытында икенсел зарарланыу» темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала.
1897 йылда Томск университетының балалар ауырыуҙары кафедраһ буйынса приват-доуент итеп тәғәйенләнә. 1901 йылда шул уҡ кафедрала — экстраординар, 1907 йылда ординар профессор була. Вафат булғанға тиклем ошо кафедраны етәкләй.
Балалар клиникаһы мөдире була, яңы корпус төҙөү тураһындағы мәсьәләне күп тапҡырҙар күтәрә. Уның инициативаһы буйынса Томскиҙа беренсе балалар яслеләре асыла. 1902 йылда «Ясли» йәмғиәтен ойоштора. Педиатрия, аныҡлап әйткәндә, йоғошло сирҙәрҙе дауалау буйынса хеҙмәттәр авторы[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Тимашев Сергей Михайлович // Профессора Томского университета: Биографический словарь. 1998
- ↑ Тимашев, Сергей Михайлович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Балашева Ирина Ивановна 120 лет кафедре детских болезней Сибирского государственного медицинского университета // Бюллетень сибирской медицины. 2011
- 28 ғинуарҙа тыуғандар
- 1866 йылда тыуғандар
- Өфөлә тыуғандар
- 27 ноябрҙә вафат булғандар
- 1922 йылда вафат булғандар
- Рәсәйҙә вафат булғандар
- IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары
- Изге Анна ордены кавалерҙары
- Изге Станислав ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)
- Фән докторҙары
- II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары
- III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары
- II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар


text:
- Подробности
- Просмотров: 432
БАРТЕР (ингл. barter), тауарҙар һәм хеҙмәттәр м‑н аҡсаһыҙ тура алмашыу. Берҙәм килешеү (контракт) м‑н рәсмиләштерелә, унда алмашыуҙың эквивалентлығын тәьмин итеү, страховка суммаларын, дәғүәләр (санкциялар) күләмен билдәләү һ.б. өсөн тауарҙарҙы (хеҙмәттәрҙе) донъя йәки килешеү хаҡтары б‑са баһалау эшләнә. Б. килешеүҙәре баҙар мөнәсәбәттәре еренә еткерелмәгәндә, ватан валютаһы тотороҡһоҙ булғанда һәм конверсияланыуы сикләнгәндә, сит ил валютаһы етмәгәндә, тауар дефициты, гиперинфляция ваҡытында һ.б. төҙөлә. Дәүләт-ара, төбәк-ара һәм төбәк эсендәге Б. айырыла. БР‑ҙа Б. килешеүҙәре 20 б. 90‑сы йй. иҡтисади реформалар үткәреүҙең башланғыс осоронда, үҙ-ара түләмәүҙәр башланғандан һуң, киң таралыу ала. 2010 й. БР‑ҙың эре һәм уртаса пр‑тиелары тарафынан түләнгән продукция күләмендә Б. — 0,1%, аҡса булмаған средстволар составында 4,3% тәшкил итә; иҡт. эшмәкәрлек төрҙәре б‑са (%): ауыл хужалығында — 69,8, эшкәртеүсе производстволарҙа — 18,1, газ һәм һыу электр энергияһын етештереү һәм бүлеүҙә — 1,5, транспорт һәм элемтәлә — 4,7, төҙөлөштә — 4,8 һ.б.
Ҡ.Н.Йосопов, Г.Л.Фадеева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Әбүләистәр өҫтәлендә - Себер еләктәре...Ейәнсура районының Әбүләис ауылына алдан хәбәр итмәй генә командировкаға барырға булдыҡ. Ниәтебеҙ ошо ҡәҙимге тормошта ауылдың нисек көн күреүен белеп, һеҙгә, баҫманы уҡыусыларға, һүрәтләү ине. Бөгөнгө баҙар арттарында егәрле әбүләистәр яйын...
Әйткәндәрем килә алдымаУның тауышы йөрәккә май булып яѓыла, йәнде тынысландыра. Аҡ йөҙө, төҙ һыны менән дә арбай ул. Ә күҙҙәре гел йылмая. Әйтерһең дә, Алһыу Бәхтиеваның һәр көнө, сәғәте, минуты тик ҡыуаныс-шатлыҡтарҙан ғына тора. Шулай бәхет ҡойоно уйнатып йөрөүенән...
«Япа-яңғыҙ мин донъяла»,– тимә …Кешеләр яҙмышы, йәйғорҙай, төрлө төҫтәрҙән үрелгән: күңелдәрҙе күккә күтәрерлек бәхетле миҙгелдәр ҙә, ҡайғылы мәлдәре лә етерлек. Берәүҙәр өлөшөнә төшкән һынауҙарҙы лайыҡлы күтәрһә, икенселәрҙең ҡанаттары ҡайырылып һыныуы ихтимал. “Уларҙы...
Тотоп ҡарар дәүмәл түгел дә...«Бәхет хаҡы» – Хәлисә Мөҙәрисованың «Бәйге хаҡы» повесы буйынса режиссер Айрат Әбүшахманов сәхнәләштергән музыкаль мелодрама шулай атала. Уҙған миҙгелдәє театр донъяһында ҙур шаңдау тыуҙырған был әҫәр бер кемде лә битараф ҡалдырманы, эште ғаиләнән...
Хәлисә МӨҘӘРИСОВА: “Алтын шәфәҡ уттарында Аҡ болоттар яна”Өмөт Өмөт уты – яҡты йондоҙ Дәүерҙәр төнөндә ул. Өмөтһөҙлөк иң тәрәндә – Упҡындар төбөндә ул....
Бәхет һәм моң тулҡынында“Ашҡаҙар” радиоканалының эшләй башлауына ни бары ике йыл. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә яңы радио, үҙ маҡсатын ғәмәлгә ашырып, меңәрләгән тыңлаусының ихтирамын һәм һөйөүен яулау бәхетенә өлгәште. Каналдың уңышлы эшмәкәрлегендә баш мөхәррир Миләүшә Ҡасим...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 458
АЛАФУЗОВ БУҪТАУ ФАБРИКАҺЫ, 1852 й. Бәләбәй өйәҙе Түбәнге Троицк Заводы а. Түбәнге Троицк буҫтау ф‑каһы булараҡ Д.Е.Бенардаки (ҡара: Бенардакиҙар) тарафынан нигеҙ һалына. Хужалары: 1852 й. алып Бенардаки, 1870 й. — А.А.Бенкендорф, 1883 й. — И.И.Алафузов, 1894 й. — Алафузов Түбәнге Троицк буҫтау ф‑каһы АЙ; 1918 й. национализациялана (ҡара: Башҡортостан буҫтау комбинаты).
19 б. 90‑сы йй. реконструкция үткәрелә (яңы цехтар, кочегарка, ТЭС төҙөлә), Лодзь, Мәскәү, С.‑Петербургтан һәм Германия ҡалаларынан килтерелгән ҡорамалдар ҡуйыла. 1915 й. ҡарата ф‑кала 131 туҡыу станогы, пар, газ генераторлы һәм һыу двигателдәре, динамо‑машина була. Эшселәр һаны 400‑ҙән алып 600‑гә тиклем етә. Урындағы һәм Урта Азия сеймалы файҙаланыла. А.б.ф. һоро шинель, мундир, салбар, аяҡ кейеме буҫтауҙары, ш. уҡ бобрик, драп һәм байка етештерелә, улар Дондағы Ростовта, Ҡазанда, Мәскәүҙә, С.‑Петербургта, Түбәнге Новгородта, Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында һатыла. 1914 й. етештереү күләме 365792 погон метрға етә. Ф‑каның эшселәр өсөн торлаҡ йорттары, 60 уҡыусыға иҫәпләнгән мәктәбе, ҡабул итеү бүлмәһе була. А.б.ф. продукцияһы Парижда Бөтә донъя сәнәғәт күргәҙмәһендә алтын миҙал алған (1900).
Әҙәб.: Краткий очерк двадцатипятилетней деятельности Алафузовских торгово‑промышленных предприятий. 1891—1916 гг. Пг., 1916.
Н.О.Мингалёв
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 414
ЙЫЛҒА УЧИЛИЩЕҺЫ, 1970 й. Өфө команда йылға уч‑щеһы булараҡ асыла, 2005 й. алып Мәскәү һыу транспорты акад. филиалы. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: ташыуҙы ойоштороу һәм транспортта идара итеү, хоҡуҡ һәм соц. тәьминәтте ойоштороу, суднолар йөрөтөү, судноларҙың электр ҡорамалдарын һәм автоматика сараларын эксплуатациялау, судноларҙың энергетик ҡулайламаларын эксплуатациялау, иҡт. һәм бухгалтер иҫәбе. 3 компьютер класы, 4 спорт һәм уҡыу залы, училище тарихы музейы, китапханаһы, һыу‑спорт лаб., саңғы базаһы, дөйөм ятағы, 4 теплоходы, 2 дебаркадеры, баржалары бар. 6,5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2012).
Н.В.Бричкин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Гей
Гей (ингл. gay) – инглиз сифаты, тәүләй «ҡайғыһыҙ», «шат, күңелле», «күренекле» һүҙҙәрен аңлатҡан. Шулайҙа әлеге заман инглиз телендә (1960 – 1970-се йылдарҙан) был һүҙ, бер енесле сексуаль ориентацияны – гомосексуальностьты аңлата, сифат һәм исем кеүек ҡулланыла.
Йәмғиәттең гомосексуальностьты үҙ итеү проблемаһы өҫтөндә эшләүсе рәсәй ғалимы И. С. Кондың «Күк төҫөндәге мөхәббәт» китабында бына нимә тип яҙылған: «Гей» – ир-егетте яратҡан, ир-егеткенә түгел, үҙенсәлекле үҙаңын йөрөтөүсе, айырым субкультура ағзаһы, йәмәғәт һәм ойошма, үҙенең гражданлыҡ хоҡуҡтарына ирешеүсе һ. б.[1]


text:
- Подробности
- Просмотров: 386
ТӨҘӨЛӨШ ҺӘМ ҠАЛА ТӨҘӨЛӨШӨ КОМПЛЕКСЫ ИНСТИТУТЫ, Б Р Т ө ҙ ө л ө ш к о м п л е к с ы ғ и л м и ‑ т и к ш е р е н е ү, п р о е к т - к о н с т р у к т о р л ы ҡ һ ә м п р о и з в о д с т в о и н с т и т у т ы, ДУП. 1956 й. Черниковск ҡ. “ВНИИстройнефть” Өфө филиалы булараҡ асыла, 1970 й. алып Өфө сәнәғәт төҙөлөшө ҒТИ, 1987 й. — Өфө сәнәғәт төҙөлөшө ғилми‑тикшеренеү һәм конструкторлыҡ ин‑ты, 1993 й. — БР Төҙөлөш комплексы ғилми‑тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм производство ин‑ты, 2002 й. хәҙ. статусын ала, 2010 й. БР Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө комплексы ғилми-тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм производство ин‑ты. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: фундамент төҙөлөшө, төҙөлөш конструкциялары һәм төҙөлөш материалдары өлкәләрендә тикшеренеүҙәр; биналар һәм ҡоролмалар төҙөү һәм реконструкциялау, ш. иҫ. ҡатмарлы ер тоҡомо шарттарында (ҡара: Ер тоҡомон өйрәнеү ғилеме), проекттарын эшләү; инженерлыҡ‑төҙөлөш тикшеренеүҙәре һәм норматив‑техник документация төҙөү; төҙөлөш конструкцияларын, изделиеларын һәм материалдарын сертификациялы һынауҙар һ.б. Институт составына 6 ғилми бүлек, 20 лаб., 14 сектор, һынау үҙәге, архитектура оҫтаханаһы, техник документация сығарыу бүлеге, ғилми-техник китапхана инә. 87 ғилми хеҙм‑р араһында 7 фән д‑ры һәм 16 фән канд. (2010). Институт ғалимдары тарафынан свайлы фундаменттар, ш. иҫ. эре панелле торлаҡ йорттар өсөн нигеҙ түшәме булмаған фундаменттар, сәнәғәт төҙөлөшө өсөн бер свайлы (штамп йыйылмалы, ҡатнаш, буш түңәрәк свайҙар, свай-колонналар һ.б.) фундаменттар, үткәргес торбалар һәм эстакадалар өсөн свайлы терәүҙәр уйлап табыла һәм етештереүгә индерелә; ер аҫты ҡоролмалары һәм ҡатмарлы объекттар фундаменты проекттары, ш. иҫ. карслы терр‑яларҙа, эшләнә; төҙөлөш машиналары, зонд м‑н тикшереү ҡулайламалары, алдан уҡ көсөргәнеш бирелгән тимер-бетон конструкциялар (ферма, балка, ҡаплау һәм түбәлек плиталар, стена панелдәре һ.б.), ағас конструкциялар серияһы; сода производствоһы ҡалдыҡтарынан цементһыҙ бәйләүес материал алыу ысулы һәм уның нигеҙендә төҙөлөш изделиелары әҙерләү технологияһы, биналарҙы һаҡлаусы конструкцияларға һөҙөмтәле йылытҡыстар эшләү өсөн юғары термик ҡаршылыҡлы материалдар һ.б. сығарыла. Институт Башҡорт драма театры, Милли музей, Милли китапхана биналарының, “Бизнес-парк”, Конгресс-холл комплекстарының, “Lasselsberger” керамик плитка з‑дының, “Амстар”, “Полиэф” ААЙ‑ларының, “Ғаилә” сауҙа‑күңел асыу комплексының, “Үҙәк” сауҙа комплексының, “Каруанһарай” ЯСЙ‑ның, т. юл вокзалының, күп ҡатлы торлаҡ йорттарҙың (бөтәһе лә — Өфө) проекттарын эшләүҙә һ.б. ҡатнаша. Уйлап табыуҙарға 250‑нән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патент алына. “Бюллетень строительного комплекса РБ” (“БР төҙөлөш комплексы бюллетене”) ж. (1993 й. алып), фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы (1962 й. алып) нәшер ителә. Институт БР һәм РФ‑тың ғилми‑тикшеренеү ин‑ттары һәм вуздары м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир.: А.Ф.Полак (1956 й. алып), Б.В.Гончаров (1980 й. алып), А.Е.Полевой (1988 й. алып), Ф.Е.Волков (1992 й. алып), Р.Ф.Ваһапов (2003 й. алып).
Р.Ф.Ваһапов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
ДИФТЕРИЯ (гр. diphtherion — яры, тиресә), кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы. Д. тыуҙырыусы — Corynebacterium diphtheriae бактериялары; ҡояш яҡтыһы, юғары т‑ра, дезинфекция саралары һ.б. тәьҫирендә үлә. Ауыҙ ҡыуышлығы, танау, тамаҡ, тышҡы енес ағзалары, тире, ҡатнаш һ.б. Д. була. Һауа аша йоға. Дифтерия таяҡсаһы, лайлалы тиресә эпителийына эләгеп, ҡан тамырҙары системаһына үтеп инеүсе токсин бүлеп сығара. Инкубация осоро 2—10 көн. Төп симптомдары: ағыуланыу, тән т‑раһы күтәрелеү, хәлһеҙлек, баш ауыртыу, лайлалы тиресәләрҙә фибриноз яра барлыҡҡа килеү. Диагностика өсөн лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз, асфиксия хәүефе булғанда — хирургик. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: ағыуланыу миокардиты, неврит, нефроз, пневмония, отит. Иҫкәртеү: дифтерия анатоксины м‑н иммунлаштырыу. 1913 й. Өфө губ. Д. эпидемияһы теркәлгән (10 мең кешегә 13,9 осраҡ). 70‑се йй. алып респ. Д. м‑н ауырыуҙың бер нисә осрағы билдәле. Башҡортостанда Д. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында алып барыла: 1907 й. — дифтерияға ҡаршы сыворотка (В.Н.Крыжановский), 1924 й. таҙартылған дифтерия анатоксины әҙерләү башлана. 20—30‑сы йй. Д. тыуҙырыусының аҡһым һәм углеводтарының иммунологик үҙенсәлектәре, дифтерия бактерияһының химик составы өйрәнелә һәм дифтерияға ҡаршы антитоксик сыворотка эшләнә (Е.М.Губарев). 40‑сы йй. Д. ҡатнаш дауалау ысулдары уйлап табыла (М.Н.Мөхәмәтов), дифтерия анатоксинының (В.Н.Мельников) һәм дифтерияға ҡаршы сыворотканың (А.А.Ковшов, Ю.Б.Лукин) активлығын күтәреү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1961 й. реакторлы культивация ысулы м‑н дифтерия анатоксины алына (Мельников). 90‑сы йй. алып Медицина университетында Д. дауалауҙың комплекслы ысулдарын камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла (Д.Ә.Вәлишин, Л.В.Макарова, Д.Х.Хунафина һ.б..). Шулай уҡ ҡара: Инфекцион ауырыуҙар.
А.П.Мамон
Тәрж.Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Дауыт Юлтый
Дауыт Юлтый (Дауыт Исхаҡ улы Юлтыев; 6 (18) апрель 1893 йыл — 10 июль 1938) — башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1893 йылдың 6 (18) апрелендә Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусына ҡараған (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районы) Юлтый ауылында тыуған.
Юлтый ауылындағы һәм Сорокин мәҙрәсәһендә уҡый. Ҡаҙағстан далаларында һәм тыуған ауылында балалар уҡыта.
1914 йылда Беренсе донъя һуғышына китә. 1917 йылғы Февраль һәм Октябрь революцияларын фронтта ҡаршылай.
1919 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, граждандар һуғышында ҡыҙылдар яғында ҡатнаша. Ошо мәлде беренсе революцион армияның штабында сыҡҡан «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә эшләй. Артабан Туҡ-Соран кантонында хәрби комиссар, партияның кантон комитеты секретары вазифаларын башҡара.
1920 йыл аҙағында Башҡортостандың элекке баш ҡалаһы Стәрлетамаҡҡа саҡыртып алына. Башҡортостан хәрби комиссариаты политидаралығында «Ҡыҙыл батыр» тигән гәзитте ойоштороуҙа ҡатнаша һәм шул гәзиттең мөхәррире була. Артабан республика хәрби комиссариаты политидаралығының мәктәптәр бүлегендә инспектор, Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең мөдире, Башҡорт дәүләт драма театрының әҙәби консультанты булып эшләй.
1921 йылдан «Башҡортостан» гәзитенә мөхәррир булып эшләй, «Яңы юл», «Белем» журналдарын сығарыуҙа ҡатнаша.
1925—1926 йылдарҙа Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтында уҡый, бер ни тиклем ваҡыт Центриздатта мөхәррир булып эшләй.
Утыҙынсы йылдарҙа «Октябрь» журналының, «Әҙәби удар» гәзитенең мөхәррир вазифаларын алып бара, Башҡортостан Милли мәҙәниәт институты эшендә яҡындан ҡатнаша, Башҡортостан Яҙыусылар союзын ойоштороусыларҙың һәм уның етәкселәренең береһе була.
1938 йылда шәхес культы репрессияһына дусар ителә һәм атып үлтерелә.
Ижад юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе китабы Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1921 йылда баҫылып сыға. 1924 йылда "Ҡомартҡыларым" исемле китабы донъя күрә. Ул яҙғандарҙан бигерәк тә "Бәләкәй Ҡотош", "Тимеркәй фәлсәфәһе", "Өмәт", "Хәлкәй артист" хикәйәләре, "Әлимә йәки Мырҙаш ҡарт туйы" повесы, "Ҡан" романы киң билдәле.
Драматургияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1920 йылда Туҡ-Соран кантонында йәшәгән осорҙа «Ҡарағол» пьесаһын яҙа. Шулай уҡ «Һин кем?», «Урланған Көнһылыу», «Тирмәндә», «Табылған Марат», «Йәнтүрә», «Аҡшан батыр», «Маҡтымһылыу» пьесаларыаның авторы булып тора.
Иҫтәлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баш ҡаланың Ленин урамындағы 2-се йорт стенаһына Дауыт Юлтый хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (1978).
- Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының 1977 йылдың 6 декабрендәге ҡарары менән Орджоникидзе районындағы урамға Дауыт Юлтый исеме бирелә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 (рус.)
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)
- Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
- Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дауыт Юлтый // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Дауыт Юлтый 1893—1937. Туған тел — башҡорт теле буйынса белешмә һәм мәғлүмәт порталы
- Юлтый Дауыт. Башҡортостандың мәҙәни донъяһы
- Аяныслы ғүмер (Дауыт Юлтыйҙың тыуыуына — 120 йыл). Гөлназ Ҡотоева. «Ағиҙел» журналы. Апрель 2013
- Дауыт Юлтый. 450 лет с Россией! Официальный сайт празднования 450-летия добровольного вхождения Башкирии в состав России
- Даут Юлтый — основоположник башкирской литературы (К 120-летию со дня рождения писателя). Владимир Романов. Башинформ мәғлүмәт агентлығы. 18.04.2013. (рус.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 18 апрелдә тыуғандар
- 1893 йылда тыуғандар
- Һамар губернаһында тыуғандар
- Ҡыҙыл Гвардия районында (Ырымбур өлкәһе) тыуғандар
- 10 июлдә вафат булғандар
- 1938 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Башҡорт яҙыусылары
- Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар
- КПСС ағзалары
- «Башҡортостан» гәзите баш мөхәррирҙәре
- «Ағиҙел» журналы баш мөхәррирҙәре
- Башҡортостан йәмәғәт эшмәкәрҙәре


text:
Салауат Юлаев музейы
Салауат Юлаев музейы — башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаев музейы. Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында урынлашҡан.
Тарихы һәм һүрәтләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1965 йылда Әлкә һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә тыуған яҡты өйрәнеү мөйөшө булараҡ ойошторола, 1975 йылдан Малаяҙ ауылында Салауат Юлаев исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 1984 йылда уға «халыҡ музейы» исеме бирелә[1].
1987 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы.
Салауат Юлаев музейының яңы бинаһы 1991 йылдың 15 июнендә асыла[2]. Был бинала эшләй башлаған тарихи музейҙың тәүге директоры итеп Ғафаров Хәтмулла Абдулла улы тәғәйенләнә. Әлкә һәм Малаяҙ мәктәп-интернаты, һуңынан — башланғыс профессиональ-техник училищеһы биналарында быға тиклем эшләп килгән Салауат Юлаев музейҙарына Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы (1927—1998) менән Сәйфуллин Әбүзәр Хәкимйән улы (1927—1996) 1965 йылдың 15 сентябрендә нигеҙ һала.
Композицияға нигеҙ итеп башҡорт тирмәһе алына. Музей бинаһы бер ярым түңәрәк ҡыйыҡ аҫтындағы биш кимәлдән тора. Ике яҡҡа һуҙылған аркалы колонналар тирмәгә инеүгә асылған шаршауҙы — башҡорттоң ҡунаҡсыллығын сағылдыра. Эске стеналар аҡ плитка менән йөҙләнгән. Проект авторы — А. В. Клемент.
Музей экспозицияһы шағир, импровизатор Салауат Юлаевтың яҙмышы тураһында бәйән итә. Килеүселәр башҡорт тирмәһенең эске биҙәлеше, кейем-һалым өлгөләре, эш ҡоралдары, көнкүреш әйберҙәре менән таныша. Шулай уҡ музейҙа, риүәйәт буйынса, Салауат Юлаевтың эйәре һәм ҡылысы айыры урын биләп тора. Экспозицияла башҡорттарҙың Е. И. Пугачевҡа ҡушылыу сәбәптәрен асып биреүсе, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышының этаптарын сағылдырыусы материалдар бар.
Язалауҙың һаҡланып ҡалған ҡоралдары, тәфтиш документтарының күсермәләре менән дә танышырға мөмкин. Шулай уҡ Салауат Юлаевтың Рогервик ҡәлғәһендә тотҡонлоҡта үткәргән ғүмеренең һуңғы йылдары тураһында архив материалдары бирелгән., һынлы сәнғәт өлгөләре тупланған. Әлкә ауылында музейҙың 200 экспонаттан тораған бүлеге бар. Ул Салауат Юлаевтың бала сағына арналған.
Салауат Юлаев музейы — тарихи-биографик музей. Алты экспозиция залы башҡорт халҡының милла батыры Салауат Юлаев тураһында мәғлүмәт бирә.
Музейҙа танылған башҡорт рәссамдарының Салауат Юлаев менән бәйле тәбиғәт урындарын һүрәтләгән картипналары, Салауат образының варианттары, уның тормош эпизодтары төшөрөлгән сәнғәт өлгөләре бар. Музей ихатаһында уҡ «Көрәш», «Оран», «Азатлыҡ», «Хушлашыу», «Йыр», «Хәтер» тигән символик атамалы алты бронза фигура иғтибарҙы йәлеп итә.
Экспозицияла төп урынды «Е. И. Пугачев менән С. Юлаев отрядтарының 1774 йылдың 3 июнендә Ҡыйғы ауылы эргәһендә Әй йылғаһы янында И. И. Михельсон корпусына ҡаршы көрәше» диаромаһы биләй.
Адресы: 452490, Башҡортостан Республикаһы, Салауат районы, Малаяҙ ауылы, Совет урамы, 61-а.
Музейҙа «Башҡорт халҡының матди мәҙәниәте» — торлаҡ, кейем-һалым, аяҡ кейеме, биҙәнеү әйберҙәре, эш ҡоралдары, һауыт-һаба, көнкүреш әйберҙәре күргәҙмәләре уҙғарыла.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Музейҙың майҙаны: 1000 м2, ваҡытлы күргәҙмәләр үткәрелгән майҙан 100 м2, фотолар һаҡлау урыны 178 м2. Музей фондтарында 3 меңдән артыҡ берәмек һаҡлана.
Хеҙмәткәрҙәр һаны: 10, шуларҙың береһе 1 ғилми хеҙмәткәр.
Музейҙың архитекторы һәм проект авторы 1992 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Чишкова Л. А. Салауат Юлаев музейы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Музей Салавата Юлаева
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чишкова Л. А. Салауат Юлаев музейы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- http://pdf.agidel.ru:16080/img/2010/june/12w4-1_1.jpg
- http://www.mknprb.ru/?part_id=203,311&news_id=230
- http://www.agidel.ru/index.php?param1=6168&tab=5


text:
- Подробности
- Просмотров: 391
РЕЛЬЕФ (фр. — relief), формаһы, дәүмәле, барлыҡҡа килеүе һәм үҫеш тарихы б‑са төрлө булған ер өҫтө тигеҙһеҙлектәренең йыйылмаһы. Эндоген процестарҙың экзоген процестар м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Экзоген Р. денудациялы, эрозиялы, аккумулятив һәм ҡатнаш типтары бар. Дәүмәле б‑са уларҙың барлыҡҡа килеү ысулдарын иҫәпкә алып Р. планетар формалары (ҡитғалар, океандар), мега‑ (тау системалары, тигеҙлектәр), макро‑ (тауҙарҙағы һырттар һәм уйпатлыҡтар, уйһыулыҡтар һәм ҡалҡыулыҡтар), мезо‑ (үҙәндәр, убалар, арҡалар, йырындар, һырт ҡырластары һәм битләүҙәре), микро‑ (карст упҡындары, һырт һәм арҡа түбәләре һәм битләүҙәре, һырт битләүҙәрендәге һәм ҡырластарындағы ҡатмарлыҡтар), наноформалары айырыла. Р. шулай уҡ тышҡы күренеше (морфография), генезисы (морфол. комплекстар һәм генетик рәттәр) һәм йәше (генерация) б‑са классификациялана. Планетар формаларҙың, мега‑, макро‑ һәм өлөшләтә мезоформаларҙың барлыҡҡа килеүендә төп ролде — эндоген процестар (тектоник хәрәкәттәр, тау тоҡомдарының литологопетрографик төҙөлөшө һ.б.), микроформаларҙа экзоген процестар уйнай. Ҡоро ерҙә төп морфоструктуралар булып тауҙар һәм тигеҙлектәр тора. Башҡортостан Р. формаларының төрлөлөгө уның геогр. урыны, терр‑яның геол. һәм тектоник төҙөлөшө м‑н аңлатыла. Респ. көнбайыш өлөшө Көнсығыш Европа платформаһының көньяҡ- көнсығыш өлөшө сиктәрендә (уға Р. мегаформаһы — Көнсығыш Европа тигеҙлеге тап килә); үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре Башҡорт мегантиклинорийы, Магнитогорск мегасинклинорийы, Уралтау зонаһы сиктәрендә (мегаформа — Урал тау системаһының көньяҡ өлөшө) ята. Башҡортостандың Урал алды Р. микроформалары Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығының көнсығыш өлөшөнән, Стәрлебаш‑Фёдоровка ҡалҡыулығынан, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенән, Өфө яйлаһынан, Йүрүҙән- Әй тигеҙлегенән; Башҡортостан Уралында — Уралтау, Ҡаратау, Ирәндек, Ҡыраҡа, Олотау һ.б. һырттарҙан, Йылайыр яйлаһынан, уның көнсығыш өлөшөндә — Урал аръяғы яйлаһынан ғибәрәт. Респ. Р. төрлө мезоформалар — мәмерйәләр, һырттар, арҡалар, убалар һ.б. м‑н ҡатмарланған.
П.Н.Швецов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 274
ФИНАНС‑ИҠТИСАД КОЛЛЕДЖЫ, 1931 й. июнендә Өфөлә Башҡ. финанс‑иҡт. техникумы булараҡ асыла, 1945 й. мартынан Өфө финанс‑иҡт. техникумы, 1945 й. июненән финанс техникумы, 1992 й. алып Өфө финанс‑иҡт. колледжы, 2005 й. — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс ун‑ты (Мәскәү) филиалы. 1931—33 йй. сент. Бөрө ҡ. урынлашҡан. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә банк эше, менеджмент, хоҡуҡ фәне, страховкалау эше, финанстар, иҡтисад һәм бухгалтерия иҫәбе һөнәрҙәре б‑са алып барыла. 6 компьютер класы, китапханаһы, тренажёр һәм уҡыу залдары, 2 ятағы, саңғы базаһы бар. 22 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2009), улар араһында Н.Асанбаев, Х.Ғ.Ғәҙелшин, Ш.С.Сөләймәнов, М.Ш. Сәғитдинов, Р.Р.Яруллин.
И.Р.Зарипова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 457
ИХТИОЛОГИЯ (гр. ichthys — балыҡ һәм ...логия), зоологияның балыҡтарҙы һәм түңәрәғауыҙҙарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Уларҙың анатомияһын, биологияһын, систематикаһын, физиологияһын, экологияһын өйрәнә, балыҡ хужалығын маҡсатҡа ярашлы алып барыуҙың теоретик нигеҙҙәрен эшләй һәм практикаһын камиллаштыра, ресурстарҙы һаҡлау һәм тергеҙеү, ш. иҫ. балыҡты яһалма үрсетеү сараларын уйлап таба. Башҡортостанда И. өлкәһендәге систематик тикшеренеүҙәрҙе Академик экспедиция башлап ебәрә (төп иғтибар бикреләр ғаиләһенә ҡараған бикре, уҡбалыҡ һ.б., һөмбаштарға ҡараған ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры һ.б. бирелгән). 19 б. С.Т.Аксаков, Л.П.Сабанеев күп балыҡ төрҙәренең биологияһын тасуирлай. 20 б. 1‑се ярт. балыҡтарҙы өйрәнеү м‑н И.В.Кучин, А.В.Подлесный, Ю.В.Цеханович һ.б. шөғөлләнә; В.М.Крапин балыҡтарҙың 37 төрөн тасуирлай (1941). 20 б. 2‑се ярт. бағырҙың таралыуы һәм биологияһы өйрәнелә (Е.В.Кучеров, Б.И.Федорако), балыҡтарҙың 38 төрөнөң ҡыҫҡаса белешмәһе төҙөлә (В.И.Казадаев). БДУ‑ла (И.П.Дьяченко) Павловка һыуһаҡлағысы, Ағиҙел й. басс. ҡайһы бер йылғалары ихтиофаунаһы, күлдәрҙә табан балыҡ популяцияһы структураһы, Яҡтыкүлдә алабалыҡтың биологияһы (Р.Ф. Биккенин), Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәре балығы (Биккенин, Дьяченко), балыҡтар гельминтофаунаһы (М.Ғ.Баянов) тикшерелә. 80‑се йй. һыубаҫар туғай күлдәрендә тауар балығын үрсетеү мөмкинлеген өйрәнеү башлана (Ю.А.Пушкин, Э.М.Светлакова һ.б.). Балыҡтарҙың паразитар ауырыуҙары м‑н 50—70‑се йй. БАХИ‑ла (Казадаев), 60‑сы йй. Ветеринария лабораторияһында (П.П.Антонов, П.М.Тетерюк), 60—90‑сы йй. БДУ‑ла (Баянов, Г.М.Григорчак) шөғөлләнәләр.
Әҙәб.: Дьяченко И.П., Биккинин Р.Ф. Рыбы Башкирии //Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998; Дьяченко И.П. Пути становления ихтиокомплексов в бассейне р.Белой //Итоги биологических исследований. Уфа, 2001. Вып.7.
И.П.Дьяченко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 456
АПАТИТ (гр. apatē — ялған), фосфаттар класы минералы, Ca5[PO4]3(F, Cl, OH)2, составында марганец, стронций, магний, тимер, торий һәм ерҙәһирәк элементтар булыуы мөмкин. Кристалдары алты ҡырлы оҙонса призма, пластинка рәүешендә һәм энәле. Агрегаттары бөртөклө, ҡайһы берҙә бөрө һымаҡ, оолитлы. Төҫө күбеһенсә йәшкелт, алһыу, зәңгәрһыу. Ҡатылығы 5; тығыҙлығы 3000—3800 кг/м3, йәбешкәклеге камил түгел. Фосфорлы ашламалар, фосфор һәм уның берләшмәләрен етештереү өсөн сеймал. Көньяҡ Уралдың Әшә (Силәбе өлк.) һәм Һәләүек (Ишембай р‑ны) фосфорит ятҡылыҡтарында А. микрокристаллы агрегаттары осрай.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
АҒАС ЭШКӘРТЕҮ СТАНОКТАРЫ, ағасты билдәле бер үлсәм һәм форма биреү маҡсатында эшкәртеү машиналары. Ҡырҡыу, йыйыу һәм биҙәү станоктары була. Ағас ҡырҡыу станоктары махсуслашыуҙары б‑са дөйөм тәғәйенләнешле һәм махсус; ағас эшкәртеү ысулына ҡарап — таҫма бысҡылы, түңәрәк бысҡылы, фрезерлау, йышыу, быраулау, һыҙырыу, шымартыу, ваҡлау станоктарына һ.б. бүленә. Йыйыу станоктары айырым деталдәрҙән төргәктәр һәм әҙер изделиелар яһай, биҙәү станоктары изделиеларҙы буяу һәм уларҙың өҫкө йөҙөнә биҙәк йәки һаҡлағыс ҡатлам төшөрөү өсөн тәғәйенләнгән. Производствола күп операциялы станоктар ҡулланыла: ҡатнаш һәм универсаль (бәләкәй оҫтаханаларҙа), автомат һәм ярым автоматтар, агрегат станоктары, автоматик линиялар һәм станок‑комбайндар (ҙур пр‑тиеларҙа). Төрлө материалдар һәм ярым фабрикаттар (бурса, таҡта, фанер, юнысҡы, ағас плиталар һ.б.), изделие һәм конструкция деталдәре (а.х. машиналары, вагондар, суднолар һ.б. өсөн), ш. уҡ әҙер изделиелар (мебель, тәҙрә рамдары, ишек, паркет, саңғы, музыка ҡоралдары һ.б.) яһау өсөн ҡулланыла.
Башҡортостанда 70‑се йй. башынан А.э.с. С25‑4, С26‑Н, С‑26Н5 моделдәре Ишембай станоктар эшләү заводында етештерелә; 70‑се йй. уртаһында СД‑300/75 моделе Дәүләкән автомобиль ремонтлау з‑дында сығарыла; 1980—2000 йй. БДС‑1, БДС‑3, СУБ‑1 моделдәре — Өфө агрегат производство берекмәһендә, 90‑сы йй. АРС‑511 моделе — “Искра” машиналар эшләү з‑дында.
Әҙәб.: Тюкина Ю.П., Макарова Н.С. Общая технология лесопильно-деревообрабатывающего производства. М., 1983.
Ә.М.Ғәзизов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 598
АМАНТАЕВ Ғәббәс Ямалетдин улы, Табулдин Ғ.Я. [1888, Ырымбур губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Үрге Ҡунаҡбай а. (Ырымбур өлк. Переволоцкий р‑ны) — ?], Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Ырымбур художество уч‑щеһын тамамлаған. 1917 й. тиклем Турғай өлк. уҡытыусы булып эшләй. 1919 й. июленән Туҡ-Соран кантон башҡарма ком‑тының бүлек начальнигы. 1920 й. Ф.Мәғәсүмов етәкс. баш күтәреүселәр отрядының штаб нач., 1921 й. апр.—июнендә Башҡортостандың көньяғында баш күтәреүсе ғәскәрҙәр төркөмө [ҡара: Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—21)] командующийы. 1921 й. июнь башында Бөрйән‑Түңгәүер кантоны башҡарма ком‑ты рәйесе К.А.Иҙелғужин м‑н баш күтәреүселәрҙе амнистиялау, Ә.Ә.Вәлидовты һәм 1‑се составтағы Башҡортостан хәрби‑революцион комитетының башҡа ағзаларын Башҡортостанға ҡайтарыу шарттарында һуғыш хәрәкәттәрен туҡтатыу т‑да һөйләшеүҙәр алып бара. Амнистиялау гарантияһын алғандан һуң, 15 июндә РКП(б)‑ның Башҡ‑н өлкә ком‑ты һәм Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты вәкилдәре м‑н һуңғы һөйләшеүҙәр өсөн Стәрлетамаҡ ҡ. килә. Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе П.В.Гузаков бойороғо б‑са ҡулға алына. Мәскәүҙә тикшереү аҫтында була, 1922 й. Башҡортостанға ҡайтарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
М.М.Ҡолшәрипов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Йондоҙлоҡ
Йондоҙлоҡ — бер исем аҫтында берләштерелгән йондоҙҙар төркөмө[1]; хәҙерге заман астрономияһында йондоҙло күктә уңайлы ориентирлашыу өсөн күк сфераһының бүленгән өлөштәре. Боронғо заманда йондоҙлоҡ тип күк сфераһындағы яҡты йондоҙҙарҙан төҙөлгән фигураларҙы атағандар.
Күк йөҙөндә беҙ күргән йондоҙҙар өс үлсәмле арауыҡта бер береһенән бик йыраҡта урынлашҡан булыуы мөмкин. Шулай итеп, бер йондоҙлоҡта Ергә бик яҡын һәм бик йыраҡ йондоҙҙар булыуы мөмкин, улар бер береһе меән бер нисектә бәйләнмәгән. Боронғо кешеләр был турала белмәгән һәм йондоҙлоҡ төркөмөнә берләштергән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 237
ТАШЛЫ, Димй. басс. төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Әлшәй р‑ны Ташлы а. көнбайышҡа табан 0,6 км алыҫлыҡта Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнсығышҡа ҡарай ауышҡан уйһыу һаҙлыҡтан тора, дөйөм майҙаны 1,5 га. Башлыса ер аҫты һыуҙары м‑н туйына; төбәктең төньяҡ сиге буйлап аҡҡан Һарға йй. (Димй. басс.) инә. Ландшафы күрән‑мүк, ҡамыш һәм таллыҡ төркөмдәре комплексынан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: бүлбеле тәбәнәкәшәлсә, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ һарыгүҙе һ.б., ш. уҡ реликт— тутыҡ схенус.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 242
СКАРЛАТИНА (итал. scarlattina), киҫкен инфекцион ауырыу. Тыуҙырыусыһы: А төркөмөнә ҡараған гемолитик стрептококк, тышҡы мөхит шарттарына тотороҡло, дезинфекция саралары тәьҫирендә үлә. Йышыраҡ 3—10 йәштәге балалар ауырый. Типик (еңел, уртаса ауырлыҡта һәм ауыр) һәм атипик (юйылған, гипертоксик, экстрабуккаль) С. айырыла. Башлыса һауа аша С. йәки стрептококк инфекцияһының башҡа клиник формаһы м‑н (ангина, назофарингит) ауырыған кешенән йәки бактерия йөрөтөүсенән йоға. Инкубация осоро 2—7 көн (ҡайһы берҙә бер нисә сәғ. алып 12 тәүлеккә тиклем) тәшкил итә. Төп симптомдары: юғары т‑ра, йотҡолоҡ һәм аңҡау миндалиналары гиперемияһы, ярмалы (“ал ҡыҙыл”) тел, тәндә алһыу-ҡыҙыл нөктәләр рәүешендәге сабыртма, артабан ҡауаҡлана; 1‑се йәки 2‑се аҙна аҙ. йөрәктең инфекция м‑н зарарланыу синдромы үҫешә. Өҙлөгөүҙәр: лимфаденит, миокардит, нефрит, отит, синусит һ.б. Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез, клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла (бактериологик, иммунологик һ.б.). Дауалау: медикаментоз (бактерияға ҡаршы, гипосенсибилизациялаусы һ.б. препараттар), симптоматик терапия. Иҫкәртеү: ауырыуҙарҙы иртә асыҡлау һәм изоляциялау. Башҡортостанда 100 мең кешегә С. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2004 й. — 17,06; 2006 — 19,07; 2008 — 25,49 кеше. 20 б. 50‑се йй. Өфө вакциналар һәм сывороткалар ҒТИ‑нда (ҡара: “Иммунопрепарат”) скарлатиналы гемолитик стрептококтарҙың серологик типтары һәм биол. әүҙемлеге тикшерелә (А.В.Шабыкина). 60‑сы йй. БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) С. үҫеш сәбәптәре өйрәнелә, уның өҙлөгөүҙәрен иҫкәртеү ысулдары, эпидемияға ҡаршы һәм дауалау сараларының ойоштороу формалары эшләнә (М.А.Бикмөхәмәтова, Л.В.Макарова), 70‑се йй. гемолитик стрептококтарҙың патогенлыҡ факторҙары (Л.Н.Кондратюк) һәм С. клиник үҙенсәлектәре тикшерелә (М.П.Соколова).
В.Б.Егоров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы
Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы (15 сентябрь 1927 йыл — 20 май 1999 йыл) — урман ҡырҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләткирәй Сәлим улы Йәнгәрәев[1] 1927 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы) Хөсәйен ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡандан һуң 1951 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1956 йылдан 1986 йылға тиклем Белорет леспромхозында йөк ташыусы, Үҙәнбаш участкаһында кесе комплекслы ремонт бригадаһы бригадиры була.
1966 йылда бригада пландағы 93,5 мең кубометр ағай урынына 105 мең кубометр ағас ҡырҡып, айлыҡ ҡаҙанышты 553 кубометрға еткерә (1959—1965). Хеҙмәт уңыштары өсөн Д. С. Йәнгәрәевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә (1966).
Дәүләткирәй Сәлим улы Йәнгәрәев 1999 йылда вафат була. 2000 йылда уға «Белорет районының почетлы гражданы» исеме бирелә[2].
Үҙәнбаш ауылының бер урамы Д. С. Йәнгәрәев исемен йөрөтә. Урта мәктәп музейында арҙаҡлы урман ҡырҡыусыға бағышланған экспонаттар һаҡлана[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В ряде источников, в том числе на официальном сайте района указывается отчество Саитгареевич, в других источниках, к примеру, на сайте школьного музея — Салимович
- ↑ Знаменитые люди г. Белорецка и Белорецкого района
- ↑ Музей Узянбашской средней школы
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сергей Каргапольцев Янгиреев Давлеткирей Салимович. «Герои страны» сайты. 14 июль 2016 тикшерелгән.


text:
22 февраль
22 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 53-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 312 көн ҡала (кәбисә йылында 313).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1495 — Итальян походы барышында Франция короле Карл VIII Неаполгә етә һәм уны яуһыҙ ғына ала.
- 1632 — Галилео Галилей «Птолемей һәм Коперник — ике ғаләм системаһы тураһында һөйләшеү» исемле үҙенең иң мөһим хеҙмәтен баҫтыра.
- 1653 — Патриарх Никондың сиркәү реформаһының башы.
- 1709 — Урыҫ ғәскәрҙәре Краснокутск янындағы алышта шведтарҙы ҡыйрата, Карл XII саҡ әсиргә эләкмәй.
- 1714 — Санкт-Петербургта Дарыуханасы баҡсаһына нигеҙ һалына (хәҙер — РФА В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Ботаника баҡсаһы).
- 1744 — Австрия мираҫы өсөн һуғыш барышында Тулон янында алыш башлана.
- 1797 — Беренсе коалиция һуғышы барышында революцион Францияның ғәскәрҙәре Бөйөк Британияға баҫып инә (Фишгард десанты).
- 1819 — Вашингтонда Адамс — Онис килешеүенә ҡул ҡуйыла, уның буйынса Флорида Испаниянан АҠШ-ҡа күсә (5 миллион долларға һатыла).
- 1828 — Фридрих Вёлер органик матдә карбамидты органик булмаған матдәләрҙән синтезлауы хаҡында хәбәр итә.
- Рәсәй һәм Персия араһында Төркмәнчәй солох килешеүе төҙөлә.
- 1848 — Парижда Июль монархияһы ҡолатылыуға килтергән буржуаз-демократик инҡилап башлана.
- 1878 — Мәскәүҙә Н. Г. Рубинштейн дирижерлығында П. И. Чайковскийҙың дүртенсе симфонияһы башҡарыла.
- 1901 — ХХ быуаттың иң ҙур карап һәләкәттәренең береһе: «Рио-де-Жанейро» пассажир карабы ҡаяларға бәрелеп бата, 128 кеше һәләк була.
- 1913 — Мексика инҡилабы: ил президенты Франсиско Мадеро үлтерелә.
- 1921 — Совет Рәсәйендә Госплан төҙөлә.
- 1945 — Уругвай Германияға һәм Японияға һуғыш иғлан итә.
- 1946 — Зельман Ваксман стрептомицин антибиотигын аса.
- 1958 — Мысыр һәм Сүриә президенттары ике илдең Берләшкән Ғәрәп Республикаһына берләшеүе тураһында актҡа ҡул ҡуя.
- 1964 — «Тереләр һәм үлеләр» («Живые и мертвые») фильмының премьераһы була.
- 1966 — Ветерок һәм Уголек эттәре менән «Космос 110» юлдашы осорола.
- 1968 — Ватерлоо утрауында «Беллинсгаузен» совет поляр станцияһы асыла.
- «Genesis» британ рок-төркөмө тәүге йырын яҙҙыра.
- 1979 — Сент-Люсия Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
- 1983 — Алекс Червинский (АҠШ) 390 тимер аҡсанан 4 метр бейеклектәге пирамида төҙөй (донъя рекорды).
- 1990 — Бөйөк Британия хөкүмәте тарафынан «Енәйәттәр ҡорбандары хартияһы» баҫтырылып сығарыла.
- 1993 — Әзербайжан офицеры Сурат Гусейнов Гәнжә ҡалаһында хөкүмәткә ҡаршы фетнә күтәрә.
- Рәсәй Президенты янында Президент советы булдырыла.
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22.02.1922—16.11.1998), Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Чехословакияның почётлы гражданы (1945), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989)
- Столяров Евгений Васильевич (22.02.1922—21.3.1985), хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). БАССР-ҙың атҡаҙанған (1972) һәм СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1979).
- Камаев Рәшит Борхан улы (22.02.1937—06.05.2000), ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1987), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
- Башенёв Валерий Алексеевич (22.02.1942), баянсы, педагог, музыка‑йәмәғәт эшмәкәре. Профессор (2003). БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда алтынсы саҡырылыш республика парламентының беренсе пленар ултырышын әҙерләү буйынса ойоштороу комитетының икенсе кәңәшмәһе үтте.
Ойоштороу комитеты даими комитеттарҙың һан һәм шәхсән составы, Дәүләт Йыйылышы Рәйесе, уның урынбаҫарҙары, комитет рәйестәре вазифаһына кандидатуралар буйынса тәҡдимдәр индерҙе.
– Был мәсьәләләр парламенттың бөгөн үтәсәк тәүге ултырышында хәл ителәсәк. Тап ул алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың киләсәкке эшмәкәрлеген бидәләйәсәк, – тип белдерҙе республика парламенты Рәйесе, ойоштороу комитеты етәксеһе Константин Толкачев.


text:
18 майҙа Башҡортостандың Милли банкы үҙенә «Музейҙар төнө»нә саҡыра
18 майҙа Башҡортостандың Милли банкы үҙенә «Музейҙар төнө»нә саҡыра Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Милли банкының музей-экспозиция фонды 18 майҙа «Музейҙар төнө» бөтә Рәсәй акцияһында ҡатнаша. Экспозиция көндөҙгө сәғәт 2-нән киске 7-гә тиклем эшләй.
Милли банктың матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, сараға килеүселәрҙе XIX быуат бинаһында урынлашҡан элекке аҡса һаҡлағысы буйлап экскурсия көтә.
Уларға банк эшенең тарихы хаҡында һөйләйҙәр, ялған тәңкәләр эшләү өсөн клишене, XX быуат башындағы «Өфө» валютаһын, шулай уҡ тәрән тарихлы экспонаттар: боронғо тәңкәләрҙе, ассигнацияларҙы, иҫәп техникаһын һәм сейфтарҙы күрһәтәләр.
Ҡатнашыу өсөн (347) 279-64-42 телефоны буйынса алдан яҙылырға кәрәк.
Инеү буйынса айырым талаптар булыу сәбәпле үҙең менән паспорт, баланың тыуыу тураһында таныҡлығын алырға кәрәк.
Сараға килеүселәрҙе Өфө ҡалаһы, Театр урамындағы 3-сө йортта көтәләр.
http://www.bashinform.ru/news/1159275-18-maya-natsbank-bashkirii-priglashaet-k-sebe-na-noch-muzeev/


text:
Бейеү бит ул – ялҡынлы дәрт,
Бейеү – спорт һәм сәнғәт.
Бейеү – талант һәм хеҙмәт ул,
Бейеү – тылсымлы хикмәт...
Еңел һөйәкле, аяҡтары ергә теймәй ҡоштай осоп йөрөгән бейеүсене кемдәр генә яратмай, кемдәр генә хөрмәт итмәй икән?! Халыҡ-ара фестивалдәр дипломанты, Башҡортостаныбыҙҙың йөҙөк ҡашы булған Фәйзи Ғәскәров исемендәге Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле егеттәрен һәм ҡыҙҙарын тап шул сифаттары – осоу тойғоһо, тормош ваҡлыҡтарынан юғарыраҡ күтәрелә белеү хисен бүләк иткәне өсөн ярата ла инде тамашасы.
Ошо көндәрҙә гимназия уҡыусылары алдында улар ҙур тамаша менән сығыш яһаны. Береһенән-береһе һоҡланғыс, таң ҡалдырырлыҡ бейеүҙәре менән сәхнәбеҙ түрен дер һелкеттеләр. Уларҙың сығыштарын ҡарағандан һуң, гимназистар ғына түгел, ә уҡытыусылар, тәрбиәселәр, хеҙмәткәрҙәр ҙә үҙҙәренә дәрт-дарман, шәп кәйеф алды. Ансамблдең төп бурысы – милли бейеүҙәребеҙҙең ҡотон һаҡлап алып ҡалыу, халыҡҡа еткереү һәм замандаштарыбыҙҙы ысын сәнғәт өлгөләре менән таныштырыу.
Фәйзи Ғәскәров исемендәге Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансабленә тығыҙ эш графигы, гастролдәре араһында ваҡыт табып, беҙҙе рухи аҙыҡ менән байытҡандары өсөн ҙур рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ һәм уңыштар теләйбеҙ!


text:
Аҡса барлығын тикшереү өсөн электрон почта адресы
Беҙ һәр бюллетендәге мәғлүмәтте алыу өсөн файҙалана тикшерергә тәҡдим экономияға ресурстар һәм аҡса почта адресы адрес мертый алдында ташлана.
- Синтаксис н
дөрөҫ электрон почта адресын яҙыу мөмкинлеге тикшерелде. Почта DNS сервер алынған һәм тикшерелгән етештереүселәрҙән түгел, был серверы.
- Домен тикшереү
dns сервер яҙмаларын тикшереү предметы булыуы тураһында яҙып алынды. домены эшләй. Беҙ был тикшереү мәғлүмәттәре файҙаланыла тикшереү ысулдары тәҡдим менән синтаксис.
- Логинов тикшереү
почта серверы эшләй алыуын тикшереү өсөн, йәшникте тикшереп иң ышаныслы һәм аныҡ булыуын почтовго тип тора, әммә ҡайһы бер нескәлектәре һәм ҡыйынлыҡтары менән сопрежать.
Мәҫәлән: һеҙҙең IP аҡ булырға тейеш, сөнки иң киң таралған почта
сервис mail.ru IP өсөн уны аҡ тоташыу ғына кәрәк. Ваҡытында XMailer
почта серверы менән етештереүсегә мөрәжәғәт итергә ынтылыш барлығын белә
конкрет электрон почта адресы, булған өсөн һеҙ йыш ҡына забанивать
мөрәжәғәттә.
Ашағыҙ, әгәр логинов буйынса тикшереү ваҡытында, һеҙҙең хаҡында яуап килде.
адресын биргәс, алырға булды, бар һәм буласаҡ ул аныҡ эш.
Адресы тикшереү ысулдары мәғлүмәттәре файҙаланыла өсөн 1000 исемлеге тәҡдим ителгән.
тәүлек.


text:
Магнит-Резонанслы Томография Технолог Эштең Тасуирламаһы / Функцияларын Һәм Бурыстарын Өлгөһө
superadmin
Июнь 28, 2016
Башҡа потаенной
410 Views
Эш-Резонанслы Томография (МРТ) фотоһүрәттәр. Уңайлыҡ һәм хәүефһеҙлек мониторинг пациент . Гадолиний эшләргә мөмкин ине внутривенный контраст дозировка. Трибунаға мрт ысулы, аңлатмай, бәлки, шәхси интервью, ыңғай һәм пациенттар. Инә ала компьютер мәғлүмәте кеүек мираҫ пациент , тигеҙләп күрһәтеү, биология өлкәһендә, шул булыр, ҡабул итеү урыны.
Check Also
Һәм әҙерләү туранан-тура ҡатнаша ала., үлән, кекс һәм балыҡ әҙерләү, ит, йәшелсә, …


text:
- Подробности
- Просмотров: 246
ҮТӘП ЯРАТҠОЛОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Исәт провинцияһының Әйле улусы башҡорто. Шул уҡ улустың йөҙбашы. 1773 й. окт. Ҡыҙыл ҡәлғәһе коменданты секунд- майор И.Демидов командаһына килә һәм баш күтәреүселәр яғына сыға. 1774 й. майында ҡаҙаҡтарҙың ихтилалға ҡораллы ярҙамы т‑да һөйләшеүҙәр алып барыр өсөн Пугачёв тарафынан башҡ. делегацияһы составында Урта йөҙ ханы Әбләйгә ебәрелә. 1774 й. көҙөндә подполковник И.Л.Тимашевҡа (ҡара: Тимашевтар) ғәйебен танып килә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Күк сарлаҡ
Күк сарлаҡ, күксәй, күксә сарлаҡ, аҡсарлаҡ, мауыҡ сарҙаҡ (рус. Cизая чайка, лат. Larus canus) — сарлаҡтар ғаиләһендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлыҡ. Парлашып йә күмәкләшеп йылға-күл, яңы һөрөлгән баҫыу өҫтөндә осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ. һырты һәм яурындары күкһел һоро, ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һәм аяҡтары һары. йәш ҡоштар тигеҙ көрәнһыу һоро. Аҡсарлаҡтан бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡаа-ҡааа».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдәрҙә, ҙур йылғаларҙа йәшәй. Балыҡ, төрлө һыу һәм ҡоро ер бөжәктәре, кеҫәрткеләр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡалҡыуыраҡ урында оялай. Ғәҙәттә, тиҫтәгә яҡын оя бер тирәлә урынлаша, һәр ояла ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Башкирско-русско-латинский словарь названий птиц (Э. Ф. Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)


text:
Төбәктең Хеҙмәт министрлығы эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләмен атаны
Төбәктең Хеҙмәт министрлығы эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләмен атаны Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2017 йыл, 6 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Хеҙмәт министрлығы ноябрь айында республикала эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләмен атаны. Октябрь менән менән сағыштырғанда ул бер аҙ кәмегән һәм 4112 һум тәшкил иткән.
Әле пособиеның минималь күләме — 977,5, иң ҙуры 5 635 һумға тиң.
«1 декабргә ҡарата төбәктә 5,1 мең кеше — эшһеҙлек буйынса минималь пособие, 10,6 мең рәсми теркәлгән эшһеҙ максималь пособие ала», — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Башҡортостандың Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат секретары Роза Кузьменко.


text:
- Подробности
- Просмотров: 590
ВӘЛИЕВ Мәсхүт Малик улы (13.1. 1947, БАССР‑ҙың Балтас р‑ны Яңы Тимкә а.), физик. Техник ф. д‑ры (2004). РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2007). БДУ-ны тамамлаған (1970), 1973 й. алып ӨДАТУ-ла эшләй. 1998 й. алып БДАУ- ҙа: 2000 й. тиклем а.х. электрлаштырыу һәм автоматлаштырыу ф‑ты деканы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йй. электротехниканың теоретик нигеҙҙәре каф. мөдире вазифаһын башҡара, 2009 й. башлап информатика һәм мәғлүмәт технологиялары каф. мөдире һәм БДАУ эргәһендәге Мәғлүмәт технологиялары б‑са ҒТИ етәксеһе. Фәнни эшмәкәрлеге математик модель әҙерләү, ғәмәли информатика мәсьәләләрен сисеү, белем биреү өлкәһендә электрон ресурстарҙы эшләүгә арналған. В. машиналар төҙөү изделиеларының сифатын тикшереп тороу өсөн ҡулланылған магнитлы ҡоролмалар уйлап таба. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Магнитные цепи и электромагнитные устройства. Уфа, 2000; Компьютерное моделирование в технике и технологиях. Уфа, 2010.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Беҙ, 9Е уҡыусылары - Әхмәрова Әминә һәм Сабитова Алина, тәрбиәсебеҙ Ишморатова Фәимә Ғибат ҡыҙы етәкселегендә өҫтәлмә белем биреү системаһының 100 йыллығына һәм Башҡортостанда Ғаилә йылына арналған «Минең ҡурсағым» республика конкурсында ҡатнаштыҡ.
Был конкурс тураһында ишеткәс, тәрбиәсебеҙ менән кәңәшләшеп, яҙғы каникулда ҡурсаҡтар эшләргә тотондоҡ. Эштәребеҙҙе башлар алдынан, беҙ ниндәй ҡурсаҡ һәм ниндәй материалдар ҡулланасағыбыҙҙы һөйләштек. Әсәйҙәребеҙҙең, өләсәйҙәребеҙҙең кәңәштәрен дә ҡулланып эш иттек. Әҙер ҡурсаҡтарыбыҙҙы Фәимә Ғибат ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы балалар ижад үҙәгенә алып барып тапшырҙы. Тәрбиәсебеҙ “Минең әсәйем – герой әсә” темаһына үҙе лә ҡурсаҡ эшләне. Май айының уртаһында һөҙөмтәләрҙе иғлан иткәс, беҙ бик шатландыҡ. Ҡул эштәребеҙҙе яҡшы баһалап, 1-се һәм 3-сө урындар өсөн сертификаттар, дипломдар менән бүләкләнеләр. Беҙҙең эштәребеҙ Стәрлетамаҡ ҡалаһында В.М. Нестеров исемендәге Башҡорт сәнғәт музейының картиналар галереяһында күргәҙмәлә торасаҡ.
Әхмәрова Ә.,Сабитова А.,Ишморатова Ф.Ғ


text:
Етемдәр, мохтаждар хаҡында хәстәрлек күреү – Исламда төп ғәмәлдәрҙең береһе. “Аллаһ юлында ярҙам күрһәтеү, изгелек ҡылыу, гүйә ки, орлоҡ кеүек. Ул үҫеп етеп, ете башаҡҡа әйләнер. Һәр береһендә йөҙ орлоҡ булыр...” – тиелә “Әл-Бәҡара” сүрәһендә. Ихлас күңелдән башҡарылған изге эшкә Раббыбыҙ сауабын арттырып бирә.
Балтас районының Үрге Ҡарыш ауылында, мәғлүм булыуынса, социаль приют эшләй. Унда әле 14 бала тәрбиәләнә. Урындағыларҙан тыш, Мишкә районынан килтерелгәндәр ҙә бар.
Приютҡа халыҡ төрлө яҡлап булышлыҡ ҡыла, мәрхәмәтлек ярҙамы күрһәтә. Ҡорбан байрамы алдынан да балаларҙы һөйөндөргән ваҡиғалар күп булған. Мәҫәлән, район хакимиәте хеҙмәткәрҙәре приютҡа стенка бүләк иткән, шулай уҡ, һәр ваҡыттағыса, мул күстәнәс өләшкән.
– Балалар өсөн бындай иғтибар ҙур әһәмиәткә эйә, – ти мөдир Ләйсән Бәҙриева. – Әлеге стенканы хакимиәт хеҙмәткәрҙәре беҙҙең тәрбиәләнеүселәребеҙҙең теләген иҫәпкә алып, улар тәҡдим иткән өлгө буйынса заказ биреп эшләтте. Балаларҙың рәхмәте сикһеҙ. Улар өлкәндәргә үҙ ҡулдары менән яһаған бүләктәрҙе тапшырҙы, приюттағы тормошо, ниндәй түңәрәктәрҙә шөғөлләнеүе, уңыштары тураһында ихлас бәйән итте.
Ғәйет мәлендә халыҡ приютҡа айырыуса күп килә. Мәрхәмәтлек ҡулын һуҙып, етемдәрҙең күңелен үҫтереү, уларға яңғыҙ түгеллектәрен йәнә бер ҡат төшөндөрөү ниәте алға әйҙәй уларҙы.
Әйткәндәй, Балтаста 280 йыл дауамында өҙлөкһөҙ эшләгән, төньяҡ төбәктәге 18 районға хеҙмәт күрһәткән иман йорто бар. Иҫке Яҡшый ауылындағы был мәсет совет заманында ла халыҡтың рухи терәге булыуҙан туҡтамаған. Ул XVIII быуаттың архитектура һәйкәле тип танылған, Рәсәй халыҡтары мәҙәни мираҫ объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына индерелгән.
Балтастар быйыл ошо мәсеттең 280 йыллығын үткәрергә йыйына. Әле бинаны яңыртыу эштәре бара.