text:
Өфөлә «Мин исламды өйрәнәм» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүселәре билдәләнде Фото: Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының матбуғат хеҙмәте
Өфөлә «Мин исламды өйрәнәм» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүселәре билдәләнде
Өфөлә «Мин исламды өйрәнәм» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүселәре билдәләнде Фото: Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә «Мин исламды өйрәнәм» Бөтә Рәсәй балалар конкурсы еңеүселәре билдәләнде. Йыл һайын йәй аҙағында «Ләлә-Тюльпан» мәсетендә Ҡөрьән уҡыусыларҙың бәйгеһе уҙғарыла. Конкурстың даими эксперты — баш мөфтөй Тәлғәт Тажетдин.
Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, үҙҙәренең белемен һынап ҡарау өсөн төрлө төбәктәрҙән йөҙгә яҡын балалар һәм үҫмерҙәр килгән. Сығыштарҙы Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының Рәсәй ислам университеты уҡытыусыларынан торған жюри ағзалары баһаланы. Бәйге бер нисә этапта уҙҙы: Ҡөрьән аяттарын уҡыу, ислам нигеҙҙәре, Пәйғәмбәрҙең тәржемәи хәле һәм мосолман әхлаҡлылығы буйынса һорауҙарға яуап биреү, конкурс темаһы буйынса кроссворд сисеү, шулай уҡ Изге Китаптың сүрәләрен яттан һөйләү. Баш мөфтөйҙөң һорауына яуап биреү иң ҡатмарлы эштәрҙең береһе булды, сөнки уға алдан әҙерләнергә ярамай.
Һынау һөҙөмтәләре буйынса финалсылар билдәләнде. Беренсе урынға «Әс-Сәләм» командаһы (Силәбе) лайыҡ булды, икенсе урында — «Кәүсәр» (Өфө), өсөнсөлә — «Иман» төркөмө (Ҡариҙел районы). Призерҙарға иҫтәлекле бүләктәр, ҡалған ҡатнашыусыларға почет грамоталары тапшырылды. Конкурс күмәк намаҙ һәм байрам ашы менән тамамланды.


c: text/html

text:
Бәрҙе
Европа бәрҙеhе (урыҫ.Европейский хариус, лат. Thymallus thymallus) — һөмбаш һымаҡтар отряды, һөмбаштар ғәиләһенә ҡараған төр.
Йөкмәткеһе
Таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европанан Уралға тиклем таралған. Рәсәйҙә Аҡ һәм Балтик диңгеҙгеҙҙәре (Ҡырымдан, Кавказдан, Днепр бассейнынынан башҡа) тереклек итә. Башкортостанда Ағиҙел, Ҡариҙел, Урал йылғалары бассейнында киң таралған. Һаҡмар, Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаларында, Инйәр, Еҙем, Әй, Оло Ыҡ Нура, Тирлән, Нөгөш, Кесе Нөгөш,Миндәк, Уй, Йүрүҙән һәм башҡа бәләкәй йылғаларҙа осрай.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәрҙе — оҙонса, йомро, бейек һыртлы, етеҙ һәм көслө көмөш һымаҡ балыҡ. Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Ите бик юғары сифатлы булып, ҡармаҡ һ.б. менән тотола. Ҙурлығы 30-50 сантиметрҙан артмай торған балыҡтар[1], һөмбаш балыҡтар төркөмөндәге балыҡ.
Бәрҙене башҡа балыҡтарҙан арҡаһындағы оҙон йөҙгөсө буйынса айырырға була. Был иң матур балыҡтарҙың береһе. Арҡаһы ҡара таптар менән ҡапланған һоро-йәшел төҫтә, көмөш тәңкәле. Ауырлығы 500 гр самаһы, һирәк осраҡта килограмдан арта.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәрҙе саф һәм Һалҡын һыулы, шәп ағымлы йылғаларҙы ярата. Шуға ла, улар өсөн шаршылар, тау шарлауыҡтары айырыуса уңай. Ҙур көтөү менән йәшәмәй.
Иң эре бәрҙеләр йылғаның ышығына, уға йығылған ағас тирәһенә йәки томбойоҡ араһына йәшенеүсән. Аҙыҡ мул булған ерҙе, ышыҡты, ағас араларын үҙ итә. Ҡояш ҡыҙҙыра башлау менән һалҡын урынға, ваҡ йылға тамаҡтарына йыйылалар.
Көҙгөһөн һыу өҫтөндә осоп йөрөгән себен-бөжәктәргә һикереүсән. Ҡышҡыһын ул бигүк хәрәкәтләнмәй.
Был балыҡтың күҙе бик үткер. Ярҙан, йә ағастан төшкән бөжәктәрҙе ҡарап, көтөп кенә тора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәрҙе балыҡтары ер ҡорттары, һыу сәнескәге, ҡарышлауыҡ һәм башҡа төрлө шундай бөжәктәр менән туҡлана. Ярып ҡараған бәрҙеләрҙең ашҡаҙанында селәүсендәр, йәшел ләм һәм үҫемлектәр табыла. Йыл әйләнәһендә туҡлана. Шәп үҫә.
Бәрҙеләрҙең яратҡан урыны — шаршы һәм йылға тупһалары. Кис етеүгә улар йәшеренгән урындарынан сыға ла һыу өҫтөндә осоп йәки йөҙөп барыусы бөжәктәрҙе ауларға тотона. Эре бәрҙеләр ғәҙәттә өсәрләп-бишәрләп тәрәндәрәк, йәшерәктәре иһә кескәй төркөмдәргә ойошоп һыуҙың өҫтөндәрәк йөҙә.
Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни апрель, май .айҙарында) ыуылдырығын сәсә. Был ваҡытта ул ваҡ балыҡтар менән дә туҡлана. .
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни апрель, май айҙарында), һыу температураһы 4° С-та уҡ ыуылдырығын сәсә.
Ҡомло, ҡырсынлы һайлыҡтарҙа инә балыҡ оялар эшләй.Үрсеме — 1-36 мең. Уртаса 10 мең тирәһе. Ыуылдырығы асыҡ һары төҫтә була. Диаметры — 3-4 мм.
Яралғы үҫеше 3-4 аҙна тирәһе дауам итә. Личинкалары ояла оҙаҡ тормай, таралышып бөтә.
Статусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәрҙенең ите йомшаҡ, ҡылсығы аҙ, шуға уға күпләп һүнар итәләр.
Бәрҙеле йылғалар кәмегәндән-кәмей, ҡайһы бер ҡушылдыҡтар бөтөнләй ҡороған һәм ҡороу өҫтөндә.
Бәрҙеләрҙе яһалма үрсетеү хәҙергә алып барылмай, ә йыртҡыстарса тотоуға юл ҡуйыла.
Башҡортостанда бәрҙе тотоу тыйылған. Сөнки, бәрҙе балығы беҙҙә һаҡлауға мохтаж.
Был балыҡ Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына (категория —IV) һәм Рәсәй Ҡыҙыл китабына (категория —II) индерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит.
- Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .
- Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Раил Сарбаев алдынғы хеҙмәткәрҙәргә Хөкүмәт дипломдары тапшырҙыФото: Андрей Старостин
Раил Сарбаев алдынғы хеҙмәткәрҙәргә Хөкүмәт дипломдары тапшырҙы
Раил Сарбаев алдынғы хеҙмәткәрҙәргә Хөкүмәт дипломдары тапшырҙыФото: Андрей Старостин
Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнөндә БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев төбәктең иң яҡшы агросәнәғәт комплексы предприятиеларына һәм хеҙмәткәрҙәренә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте дипломдарын тапшырҙы.
БР Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең концерт залында бөгөн республика агросәнәғәт комплексының бөтә тармаҡтары вәкилдәре йыйылды.
— Ауыл эшсәндәре йылды яҡшы ғына һөҙөмтәләр менән тамамлай. Һауа шарттары буйынса йыл еңелдән булманы. Шулай ҙа беҙ мул ғына уңыш — 3,2 миллион тоннанан ашыу иген йыйып алыуға өлгәштек. Республика малсылары билдәле бер уңыштарға иреште. 2012 йылға тиклемге ауыл хужалығын үҫтереү дәүләт программаһы тормошҡа ашырыла, ә уның сиктәрендә — ит һәм һөт малсылығын үҫтереү, ауылдың социаль үҫеше программалары ла, – тип билдәләне БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев.
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, быйыл ит һәм һөт малсылығын үҫтереүгә 1,3 миллиард һум аҡса бүленәсәк, был федераль бюджеттан төбәктәргә йүнәлтелгән иң ҙур сумма.
БР Хөкүмәте дипломдарын бөгөн иң яҡшыларҙан яҡшылар алды. Улар иҫәбендә агросәнәғәт комплексына алдынғы технологияларҙы уңышлы индергәне өсөн Мәжит Ғафури исемендәге Башҡортостан ҡошсолоҡ комплексы, “Селена-Агро” дипломдар алды, һөҙөмтәле инвестицион эшмәкәрлеге өсөн Премьер-министр Максимовка сусҡасылыҡ комплексына награда тапшырҙы.
Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты ауыл хужалығы структуралары селекцияһындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн Дипломға лайыҡ булды. Ауыл хужалығы производствоһына фәнни эшкәртмәләрҙе уңышлы индергәне өсөн «Алексеевка» дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһы һәм Саҡмағош районының «Базы» ауыл хужалығы производство кооперативы дипломдар менән бүләкләнде. «Красная Башкирия» ауыл хужалығы производство кооперативы һәм «Әһле» крәҫтиән-фермер хужалығы – үҫемлекселектә юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн, «Рощинский» һәм «Тәүәкән» дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиелары — малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн, «Благовар тоҡомло ҡошсолоҡ заводы» ҡошсолоҡтағы ҡаҙаныштары өсөн наградаларға лайыҡ булды.
50-нән ашыу предприятие ауыл хужалығы производствоһындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн БР Хөкүмәте Дипломдарына һәм аҡсалата премияларға лайыҡ булды.
Шулай уҡ республиканың иң яҡшы агросәнәғәт комплексы предприятиелары һәм һөнәре буйынса иң яҡшылар билдәләнде.


text:
Өфөлә «Берҙәмлектә - көс!» башҡорт дискотекаһы үткәрелә
Өфөлә «Берҙәмлектә — көс!» башҡорт дискотекаһы үткәрелә башланы. Уны ойоштороусылар – Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы һәм Башҡортостандың йәш яҡташтар ойошмалары ассоциацияһы. «Бульвар» трактирында («Аҡбуҙат» ипподромы) үткәрелгән йәштәр сараһы сәләмәт тормошто пропагандалау, милли мәҙәниәтте һаҡлап ҡалыу һәм үҫеп килгән быуынды рухи-әхлаҡи йәһәттән тәрбиәләү маҡсаттарын күҙ уңында тота.
Ҡунаҡтар алдында башҡорт эстрадаһы йондоҙҙары сығыш яһай, төрлө конкурстар үткәрелә. Шулай уҡ бында «Иң яҡшы йәш яҡташтар ойошмаһы – 2011» конкурсында еңеүселәрҙе тәбрикләү тантанаһы үтәсәк. Бынан тыш, сарала милли ризыҡтан да ауыҙ итеп була.


text:
Бер аҙна эсендә төбәктә башҡа аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда алмалар арзанайған Фото: Олег Яровиков
Бер аҙна эсендә төбәктә башҡа аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда алмалар арзанайған
Бер аҙна эсендә төбәктә башҡа аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда алмалар арзанайған Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 17 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.
Башҡортостанстат мәғлүмәттәре буйынса, бер аҙна эсендә республикала башҡа аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда алмалар арзанайған. 2016 йылдың 15 авгусына алманың бер килограмы 78,63 һум тәшкил иткән, был үткән аҙналағы хаҡтар менән сағыштырғанда 11,1 процентҡа аҙыраҡ.
Шулай уҡ кәбеҫтә (9,2 процентҡа), картуф (5,2), башлы һуған (3,5), кишер (2,8), шәкәр ҡомо (1,6), һыуытылған тауыҡ ите, бойҙай оно, ҡарабойҙай (0,8-0,1) арзанайған.
Тары ярмаһы (2,3 процентҡа), тоҙ (1,1), үҫемлек майы, арыш икмәге, һыйыр ите, аҡ май, дөгө, сусҡа ите, вермишель, туңдырылған балыҡ, һөт (0,9-0,1) ҡиммәтләнгән.
Ҡаймаҡтың, эремсектең, йомортҡаның, бойҙай икмәгенең һәм булка изделиеларының хаҡы үҙгәрмәгән.


text:
Их, шыршыҡайҙарҙың күплелеге, төрлөлөгө, матурлығы! Балаларҙың фантазияһына, ата-әсәләрҙең оҫта ҡулдарына иҫең китерлек. Ҡайһы берҙәрен тотоп ҡарамайынса ниндәй ысул менән эшләнгәнен аңлап та булмай хатта. Ниндәй генә материал ҡулланмаған балалар…
Байрам шау-шыуы үткәс, беҙҙең балалар баҡсаһында шыршыҡайҙар ярышы уҙҙы. Өлкән тәрбиәсе Елена Юрьевна Марковникова иң үҙенсәлекле шыршыға конкурс иғлан итте. Бигерәк әүҙем үҙе, берәй нәмәһен уйлап сығарып ҡына тора! Балалар менән лимонарий, ҡурсаулыҡҡа йөрөү, тиһеңме, ата-әсәһеҙ ҡалған бәләкәстәргә «Бейәләй бәйләйек» акцияһын ойоштороумы, китап һөйөүсөләр бәйгеһеме, ҡарҙан һындар төҙөү ярышымы – барыһын үткәрә. Етәксебеҙ Марина Владимировна Головина ла уның һәр идеяһын ҡеүәтләй. Әүҙем балалар һәм ата-әсәләр Почёт грамоталары, бүләктәр алып ҡыуана.
Был юлы ла ярыш ҡыҙыу барҙы. Һәр кем иң үҙенсәлекле, иң матур урман ҡунағын һынландырырға тырышты. Шыршылар кәнфиттәр менән биҙәлеп тә, мандариндан да, таҡта киҫәгенән дә, тубырсыҡтан да эшләнгәйне. Һөҙөмтәлә, бер нисә тиҫтә ҡупшыҡай араһынан Дилә Хөснийәрова, Данил Овчинников, Рания Фазлетдинова, Тимур Уматов һәм Егор Патраковтың эштәре иң яҡшыһы тип табылды. Улар Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнде.
Лилиә МӘҮЛИТОВА, 251-се балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе.
Өфө ҡалаһы.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Әкиәт
Салауат районы Шағанай ауылы Баҙыян Салакаеванан (73 йәштә) Зөһрә Булякова Һәм И. Шәриповтар яҙып алған.
Борон-борон заманда әбей менән бабай йәшәгән, ти. Бабайҙың тәүге әбейенән ҡалған ҡыҙы булған. Үгәй әсә был ҡыҙҙы һис тә яратмаған. Берҙән-бер көн үгәй әсә бабайға:
- Теләһәң ҡайҙа илтеп ташла, башымды ла ҡаңғыртып бөттө, ташламаһаң - минең яндан үҙең кит, - тигән. Үгәй әсәнең сәғәт һайын ҡабатлауы бабайҙы шулай эшләргә мәжбүр иткән:
Берҙән-бер көн бабай урманға китергә йыйына башлай, ҡыҙҙы ла үҙе менән алырға була. Үгәй әсә көлдән он, көршәк, күмер һала. Бабай менән ҡыҙ урманға килеп етәләр. Бабай ҡыҙын урманда ҡалдыра ла, үҙе утын алып киләйем тигән булып китеп бара. Ҡыҙ ағас төбөндә ултырып ҡала. Ул ашарға әҙерләй башлай. Ашарға ла әҙер була, көлдән һалма бешерә. Ә атаһының балта тауышы һаман ишетелә, ти.
- Атай, ашарға ҡайт! - тип бер нисә тапҡыр ҡысҡырһа ла атаһы ишетмәй, ти. Ҡыҙ тауыш килгән яҡҡа табан барһа, ни күҙе менән күрһен, ағасҡа бәйләнгән туҡмаҡ ҡына туҡылдап тора ти. Ҡыҙ бик оҙаҡ илаған-илаған да, кире барып, һалмаһын ашай башлаған. Шул саҡ сысҡан килеп сыҡҡан:
- Апай, ҡайҙа миңә бер һалма, - ти икән сысҡан. Ҡыҙ сысҡанға ла ашатҡан. Сысҡан үҙ юлы менән китеп барған, ти. Сысҡан туп-тура келәткә барған.
Унан күп итеп ит алып ҡыҙға килтерә икән. Шулай икеһе көн күреп яталар, ти.
Бер көн сыскан егеткә тап булды. Егет итеген тапмай, ти. Сысҡан егеткә итек булып күренә, ти.
Егет итекте кейһә, сысҡан ҡыҙ янына алып китә лә бара, ти. Ҡыҙ менән донъя көтә башлайҙар. Уларҙың балалары була. Бер көн ҡыҙҙың ата-әсәһенә ҡунаҡҡа баралар. Үгәй әсә үгәй ҡыҙының байып ҡайтыуынан бик көнләшкән дә үҙ ҡыҙын да шулай урманға ташлатҡан, ти. Ә үгәй ҡыҙҙы ҡаҙ итеп осороп ебәргән, ти. Үгәй әсәнең үҙ ҡыҙы урманда аҙашып йөрөп-йөрөп үлеп киткән, ти. Атаһы менән бала ҡалған, ти... Бала илаһа, сысҡан барып имеҙеп килтерә, ти.
Әлтер-әлтер ҡаҙҙар килә,
Артеленән айырылып.
Йылап-йылап бала ултыра,
Инәһенән айырылып,
- тип әйтә, ти сысҡан ҡаҙҙарға.
- Беҙҙән артта берәү килә, шулдыр, - тиҙәр ҡаҙҙар.
Ҡаҙ тунын кейеп ҡыҙ килә, ти.
Ике имсәк һөтөм менән,
Йәш ағасты ҡартайтты.
Ике күҙ йәшем менән
Ҡарт ағасты йәшәрттем,
- тип һамаҡлай ти, ҡыҙ. Балаһын имеҙә лә тағы китә, ти. Бала һуңынан өс көн, өс төн йоҡлай, ти. Атаһы һиҙенеп ҡала, ти. Сысҡан бөтәһен дә һөйләп биргән, ти.
Бер көн ул кейеҙҙе тотоп бала артынан эйәрә. Был ваҡытта ҡаҙ туны кейгән ҡыҙ ҙа килеп төшә, ти. Ҡаҙ тунын сисеп, балаһын имеҙеп ултырһа, егет килеп, сәсенән урап-урап тотоп алған, ти. Егет ҡыҙҙы өйөнә алып ҡайта ҺӘМ ата-әсәһен саҡыра, ти, ҡунаҡ итә икән. Шунан һорай ти:
- Ҡайным, Һин нигә ризаһың? - тип. Ҡайны:
- 40 сажин утынға, - ти икән.
- Ҡәйнәм, һин нигә риза?
- Тыу бейәгә, - ти ҡәйнәһе.
Егет ҡайнын 40 сажин утынды яндырып үлтерә, ти.
Ә ҡәйнәһен тыу бейәнең ҡойороғона бәйләп ебәрә, ти.
Үҙҙәре теттереп донъя көтөп яталар, ти. Сысҡан да араларында йөрөп ята, ти.
Әкиәтем ары, үҙем бире, һике аҫтында сей тире, һиңә алып барып туғарҙым.
Ссылка на эту публикацию:
Әкиәт [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.6&w=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD (дата обращения: 23.05.2018).


text:
Пословицы о маме на башкирском языке
Аҡса алһаң, һанап ал, Ҡатын алһаң, һынап ал. - Если берешь деньги, посчитав бери, Если берешь жену, испытав бери. Аҡыллы өйләнгәнсе, Тиленең улы булған. - Пока умный женился, У дурака уже сын был. Алма үҙең һөйгәнде – алданырһың, Ал һине һөйгәнде – ҡыуанырһың. - Не бери кого сам любишь – обманешься, Бери кто тебя любит – возрадуешься. Асыҡ ишеккә һәр кем керә. - В открытую дверь любой войдет. Аҫылынһаң, ағастың аҫылына аҫылын. - Если вешаешься, вешайся на ценном из деревьев.


text:
- Подробности
- Просмотров: 283
МЕТАМОРФИЗМ (гр. metamorphoomai — үҙгәрәм, әйләнәм), ер ҡабығында ултырма һәм магматик (ш. уҡ бер‑бер артлы метаморфик) тау тоҡомдарының үҙгәреше, т‑ра, баҫым һәм осоусан компоненттар (һыу, углекислота һ.б.) тәьҫире аҫтында структура, текстура, минераль һәм йыш ҡына химик состав өлөшләтә йәки тулыһынса үҙгәрә. М. тау тоҡомдарының ҡаты йәки һығылмалы хәлендә, ҡағиҙә булараҡ, иреү процесынан тыш үтә. М. төп төрҙәре: төбәк (динамотермаль), контактлы (термаль), һуҡма (шок) һәм катакластик (динамик). Төбәк М. йыйырсыҡлы бүлкәт кимәленең ороген стадияһында үҫешә, филлит, слюдалы һәүерташ, кварцит, мәрмәр, амфиболит, гнейс, мигматит, гранулит, эклогит барлыҡҡа килә. Уның төп факторҙары: т‑ра 300—1000°C, баҫым 1—2 алып 25 кбар тиклем һәм унан да юғарыраҡ. Төбәк М. мигматиттар үҫешенә бәйле тау тоҡомдарынан кислоталы иретмәне өлөшләтә иретеп алғанда ультраметаморфизмға күсә. Контактлы М. сағыштырмаса түбән баҫым (2— 4 кбар түбәнерәк) һәм юғары т‑ра (500—1200°C) шарттарында йылылыҡ һәм осоусан компоненттарҙың тәьҫире аҫтында төрлө составлы роговиктар барлыҡҡа килеүенә бәйле интрузиялар янында күҙәтелә. Һуҡма М. — юғары баҫым минералдары (коэсит, стишовит, алмас) формалашыуы, сығанаҡ минералдарҙың кристаллик рәшәткәһе ватылыуы һәм тау тоҡомдарының өлөшләтә иреүе м‑н баҫым (100 кбар тиклем һәм юғарыраҡ) һәм т‑ра (1500°C ашыу) тәьҫире аҫтында астроблемда (метеорит кратерҙарында) тау тоҡомдарының үҙгәреүе. Катакластик М. тау тоҡомдарының ваҡланыуы, катаклазит һәм милонит формалашыуы м‑н бер яҡлы көслө баҫым тәьҫире аҫтында тектоник боҙолоу зоналарында күҙәтелә. Прогрессив (т‑ра үҫеүе, сығанаҡ тоҡомдарҙың осоусан компоненттарҙы юғалтыуы һәм юғары т‑рала тотороҡло булған минералдарҙың эҙмә‑эҙлекле кристаллашыуы) һәм регрессив (т‑ра түбәнәйеүе һәм юғары т‑раға сыҙамлы минералдарҙы түбән т‑ралы минералдарға алмаштырыу) М. бүленә. Тоҡомдарҙың химик составы үҙгәреү характеры б‑са изохимик (үҙгәрештәр тик дегидратация һәм декарбонатизация м‑н бәйле) һәм аллохимик (калий, натрий, кальций һ.б. сығышы йәки ҡушылыуы) М. айырыла. Тау тоҡомдарының химизмы ныҡ үҙгәргәндә аллохимик М. метасоматизм булараҡ билдәләнә. БР‑ҙа М., һуҡма М. тыш, бөтә төрҙәре лә бар. Гнейстарҙан, кристаллы һәүерташтарҙан, грануллиттарҙан, амфиболиттарҙан торған кристалл нигеҙҙең архей һәм аҫҡы протерозой ҡатламдары интенсив төбәк М. м‑н солғап алынған. Башҡорт мегантиклинорийының көнсығыш өлөшөндә белорет метаморфик комплексы кварциттары, метаморфик һәүерташтары һәм мәрмәр карбонаттары үҫешкән. Уралтау зонаһында һәүәнәк метаморфик комплексы һәм мәҡсүт метаморфик комплексы айырыла. Магнитогорск мегасинклинорийы палеозойының ултырма‑вулкан ҡатламдары йәшел ташлы метаморфизмға дусар булған. Роговик һәм скарн рәүешендәге контактлы М. Магнитогорск мегасинклинорийында һелте составлы интрузиялар (Башҡ. мегантиклинорийында һәм Көнсығыш Европа платформаһының рифей япмаһында һуң кембрий алды дайкалары һәм габбро‑диабаз силдары) һәм палеозой габбролары, диориттары, граниттары м‑н бәйле.
Әҙәб.: Фации метаморфизма /Н.Л.Добрецов [и др.]. М., 1970; М а р а к у ш е в А.А. Петрология метаморфических горных пород. М., 1973.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Уҡыу йылы тамамланыуға ла күп ҡалманы инде. Һәйбәт билдәләр алыр өсөн тырышып уҡыйбыҙ, өҫтәмә рәүештә шөғөлләнәбеҙ. Төрлө сараларҙа ла һынатмайбыҙ. Мәктәптә үткәрелгән «Йөрәк һүҙе» бәйгеһендә Нилә Бәширова, Вилмир Ғибәҙуллин, Алина Миһранова, Сөмбөл Хафизова ысын артистарса шиғыр һөйләп, юғары балл йыйҙы. Башланғыс синыфтар араһында олимпиадала Нилә – тирә-яғыбыҙҙағы донъянан, Гүзәл Шафиҡова башҡорт теленән районда I урын алды. Шулай уҡ тикшеренеү эштәре буйынса ижади бәйгелә Нилә – I, Сөмбөл II урын яуланы.
Спорт ярыштарында ла әүҙем ҡатнашабыҙ. Мәктәптә генә түгел, район буйынса үткән саңғы ярышында, пионербол, баскетболда ла матур һөҙөмтәләргә өлгәштек. Арҡауылда саңғыла уҙышта Алина III урынға сыҡты.
Шулай уҡ һүрәт төшөрөү буйынса бәйгеләрҙе лә көтөп алабыҙ. 23 февралгә әрмелә хеҙмәт итеүсе ағай, атайҙарыбыҙҙы һүрәтләһәк, 8 Мартҡа, Әсәйҙәр көнөнә, ғәзиздәребеҙҙең портреттарын эшләнек. «Уттан һаҡланығыҙ!», «Шырпы уйынсыҡ түгел» тигән темаларға ла һүрәт төшөрҙөк.
1 Майға ҡарата I – XI синыфтар, уҡытыусылар ҡатнашлығында ауыл клубында ҙур концерт менән сығыш яһаясаҡбыҙ. Инде йолаға әйләнгән был тамашаға атай-әсәйҙәребеҙ, өләсәй-олатайҙарыбыҙ ҙа киләсәк.
Оҙаҡламай мәктәптә беҙҙең дүртенселәр өсөн дә сығарылыш көнө етер. Үҙебеҙҙең яратҡан уҡытыусыбыҙ Фәрбиҙә Рәсүл ҡыҙы Мусина менән айырылышыуы ҡыйын буласаҡ. Икенсе әсәйебеҙгә әүерелгән уҡытыусыбыҙға ныҡлы һаулыҡ, именлек теләйбеҙ.
IV СИНЫФ УҠЫУСЫЛАРЫ.
Салауат районы, Лағыр мәктәбе.


text:
Йәйге матур көн. Зәңгәр күктә ҡояш йылмая. Хуш еҫле аҡланда үлән күпереп үҫкән. Ҡоштар һайрай. Бер төркөм ауыл кешеләре бесән эше менән мәшғүл. Ә йәш-елкенсәктең сыр-сыу килгәне, бер-береһен мәрәкәләшеүе, ҡыҙҙарҙың йырлаған тауыштары яңғырап тора.
«Һуғыш башланған!» Ҡот осҡос ошо хәбәр йәшен тиҙлегендә бөтә донъяға тарала. Ҡояш һүнеп, күк йөҙөн ҡара болоттар ҡаплап алғандай була, ҡоштар моңо тына.
Күңелгә шом һалыусы хәбәрҙе ишетеүселәр араһында минең ҡартатайым Мырҙабулат Исмәғил улы Абдуллин да була. Һуғыштың тәүге көндәренән үк ул һәм тағы ла бик күп ир-егеттәр фронтҡа китә. Был ваҡыттарҙы Сания өләсәйем күҙ йәштәрһеҙ һөйләй алмай. Ағаһы Закир олатайым менән атайҙарын ауыл осонда илап оҙатып ҡалалар. Бөтә ауырлыҡ ҡарт өләсәйем Шәкирәнең иңенә төшә. Ун йәшлек улы менән алты йәшлек кенә ҡыҙы уның төп терәге була. Йәй көндәре ялан аяҡ утауҙа йөрөү, көҙ көндәре башаҡ сүпләү, ас-яланғас көйөнсә һыуыҡ ҡыштарҙы үткәреү, яҙ еткәс, астан үлмәҫ өсөн ҡаҡы, ҡуҙғалаҡ, ҡуянтубыҡ йыйып ашауҙары – барыһы ла үтә уларҙың башынан.
Һуғышта ҡартатайым ябай һалдат булған. Днепр йылғаһын аша сығырға торғанда ул дуҫы Абдулланы осрата. Йылғаны сыҡҡас, осрашырға килешәләр. Һалдар менән йөҙөп сыҡҡанда улар дошман бомбалары аҫтына эләгә. Ҡартатайым иҫән-һау ҡала, ә дуҫы Абдулла менән башҡаса күрешә алмай. «Бомбалар шартлап торҙо, бер нисә һал таралып төшкәйне, бәлки, шунда булғандыр…» – тип бик үкенес менән һөйләр булған ул.
Ҡартатайым оҙон һуғыш юлы үтә. Польша янында әсирлеккә эләгә. Немецтарға һатылған поляктар әсирлеккә төшкән һалдаттарҙы үҙҙәренең эшенә егә. Шунда ҡартатайым бер изге йәнле поляк әбейе менән таныша. Инәй йәшереп кенә икмәк, картуф ашата. Ҡартатайым уның мал аҙбарының ҡыйығын рәтләп бирә. Әсирлектән партизандар ҡотҡара.
Ул тыуған ауылына 1945 йылдың декабрендә ҡайтып төшә. 11 йәшлек ҡыҙы, 14 йәшлек улы ҡаршы ала. Һуғыштан һуң емерелгән хужалыҡты аяҡҡа баҫтырыуы еңелдән булмай. Ләкин шундай дәһшәтле яуҙан иҫән ҡайтҡан кешегә бындай эштәр бер ни тормай. Ул һабанын да һөрә, көтөү ҙә көтә, балта оҫтаһы ла була.
Һуғыштан һуң ғаиләләренә тағы өс бала өҫтәлә. 1980 йылда ҡартатайым баҡыйлыҡҡа күсә.
Беҙ һуғышты экрандарҙан күреп, китаптарҙан уҡып, мәктәптә уҡытыусыларыбыҙҙан ишетеп кенә беләбеҙ. Ләкин уның ҡот осҡос икәнен аңлайбыҙ, тоябыҙ. Украинала барған хәлдәрҙе телевизорҙан күреп борсолабыҙ. «Беҙ тыныслыҡ яҡлы, бер ҡасан да һуғыш булмаһын!» – тип теләйбеҙ.
Яҙгөл ХӘМИТОВА, VII синыф уҡыусыһы.
Күгәрсен районы, Яңы Хвалын мәктәбе.


text:
Өфөлә балалар кардиологияһы буйынса бөтә Рәсәй форумы үтәсәк
Өфөлә 19 — 20 сентябрҙә Наталья Белоконь иҫтәлегенә арналған «Дисциплина-ара бәйләнештәр аспектында балалар кардиологияһы» бөтә Рәсәй семинары үтәсәк. Уны үткәреү урыны итеп Конгресс-холл һайланған.
Балалар һәм үҫмерҙәрҙәге төп йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарының дисциплина-ара бәйләнештәре өлкәһендәге ватан һәм бөтә донъя тәжрибәһен дөйөмләштереү — уның төп маҡсаты.
Сарала балалар дауаханаларының һәм поликлиникаларының баш табиптары, балалар амбулатор-поликлиника һәм стоматология бүлексәләре мөдирҙәре, педиатрҙар, балалар кардиологтары, ревматологтар, шифахана белгестәре, шулай уҡ Мәскәү, Новосибирск, Ҡаҙандан һәм башҡа төбәктәрҙән әйҙәүсе белгестәр ҡатнашасаҡ.
Семинар дауамында сарала ҡатнашыусылар балалар һәм үҫмерҙәрҙә күҙәтелгән соматик тайпылыштарҙың «кардиаль битлектәре» кеүек көнүҙәк мәсьәләне тикшерәсәк, кардиаль патологияның метаболик аспекттарына туҡталасаҡ, балалар ревматологияһы мәсьәләһен һәм дисциплина-ара аспекттарҙы ҡараясаҡ.
«Башинформ» агентлығына БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, балалар кардиологияһы буйынса бөтә Рәсәй форумы Өфөлә Рәсәй Балалар кардиологтары ассоциацияһы президиумы ҡарарына ярашлы үткәрелә.
Матбуғат хеҙмәте мәғлүмәтенә ярашлы, төбәктә балаларға кардиологик профилдәге юғары технологик медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса ҙур эштәр башҡарыла.
Республика кардиология диспансерында балаларға ағымдағы йылда йөрәккә 228 операция яһалған, шул иҫәптән бер йәшкә тиклемге балаларға 78 операция эшләнгән, шуларҙың 31-е — 1 айға тиклемге сабыйҙар. Әйткәндәй, дөйөм иҫәптәге операцияларҙың 142-һе яһалма ҡан әйләнеше режимында ғәмәлгә ашырылған.
Республикала балаларға күрһәтелеүсе юғары технологияларға нигеҙләнгән кардиохирургия ярҙамы йыл һайын арта бара, һөҙөмтәлә тыумыштан килгән йөрәктәге физик кәмселек арҡаһында үлгән сабыйҙар һаны кәмей.


text:
Астероид
Астеро́ид — Ҡояш системаһындағы, Ҡояш тирәләй орбитала әйләнеп йөрөүсе, сағыштырмаса ҙур булмаған күк есеме. Астероидтар массаһы һәм ҙурлығы буйынса планеталарҙан ҡалыша, улар дөрөҫ булмаған формала һәм атмосфералары юҡ, шулай ҙа уларҙың юлдаштары булыуы мөмкин.
Йөкмәткеһе
Билдәләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астероид терминын (от бор. грек. ἀσtepoeιδής — «йондоҙға оҡшаған», ἀσtήp — «йондоҙ» и eῖ̓δoς — «ҡиәфәт») Уильям Гершел индерә, уларҙы телескоптан күҙәткән ваҡытта улар йондоҙ кеүек күренә, планеталар, уларҙан айырмалы булараҡ, диск кеүек күренә. «Астероид»тың теүәл билдәләмәһе әлегә тиклем билдәләнмәгән. 2006 йылға тиклем астероидтарҙы кесе планеталар тип йөрөткәндәр.
Квалификация биреү өсөн төп дәүмәл — есемдең ҙурлығы. Диаметры 30 метрҙан артыҡ булған күк есеме астероид тип атала, бәләкәйерәк күк есемдәре метеориттар тип атала.[1]
Ҡояш системаһында астероидтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Ҡояш системаһында йөҙ меңләгән астероид булыуы билдәле. 2013 йылдың 11 ғинуарына торошло мәғлүмәттәр базаһында 97 853 768 объект иҫәпләнә, 600 853-өнөң орбиталары билдәләнгән һәм уларға рәсми номер бирелгән.[2] 17 620-һенең был ваҡытта рәсми раҫланған исеме булған.[3] Ҡояш системаһында ҙурлығы 1 километрҙан ҙурыраҡ 1,1-ҙән 1,9 миллионға тиклем объект бар тип иҫәпләнә.[4]
Әлеге ваҡытта билдәле булған астероидтар Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы астероидтар һыҙатында тупланған.
Ҙурлығы яҡынса 975×909 км булған Цецера Ҡояш системаһындағы иң ҙур астероид булып иҫәпләнә ине, 2006 йылдың 24 авгусында ул кәрлә планета статусын алды. Тағы ике иң эре (2) Паллада һәм (4) Веста астероидтарының диаметры яҡынса ~500 км(4). Веста астероидтар һыҙатындағы ябай күҙгә күренә торған берҙән-бер объект. Башҡа орбиталар буйынса хәрәкәт иткән астероидтарҙы улар Ергә яҡын үткәндә күҙәтергә мөмкин (мәҫәлән, (99942) Апофис).
Һыҙаттағы барлыҡ астероидтарҙың дөйөм массаһы 3,0—3,6·1021 кг[5], был Ай массаһының 4% самаһы. Церера массаһы — 9,5·1020 кг, йәғни дөйөм массаның 32 %, ә өс иң эре астероид (4) Веста (9 %), (2) Паллада (7 %), (10) Гигея (3 %) — 51 %, йәғни астрономик үлсәү буйынса күпселек астероидтарҙың массаһы бик бәләкәй.
Астероидтарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астероидтарҙы өйрәнеү 1781 йылда Уилям Гершел Уран планетаһын асҡас башлана. Уның уртаса гелиоцентрик аралығы Тициус — Боде ҡағиҙәһенә тап килә.
XVIII быуат аҙағында Франц Ксавер 24 астрономдан торған төркөм ойоштора. 1789 йылда был төркөм, Тициус — Боде ҡағиҙәһе буйынса, Ҡояштан 2,8 астрономик берәмек алыҫлыҡта, Марс менән Юпитер орбиталары араһында планеталар эҙләү менән шөғөлләнә. Билдәле ваҡытта зодиак йондоҙлоҡтарындағы барлыҡ йондоҙҙарҙың координаталарын билдәлергә тигән бурыс ҡуйыла. Икенсе төндә координаталар сағыштырыла, ҙур арауыҡҡа күскән объекттар айырып алына. Эҙләнелгән планетаның самаланған күсеше сәғәтенә 30 градус тип күҙаллана, был еңел күренергә тейеш була.
Беренсе астероид Церераны, был проектта ҡатнашмаған итальян Джузеппе Пиацци 1801 йылда быуаттың беренсе төнөндә аса. Өс башҡа астероид (2) Паллада, (3) Юнона һәм (4) Веста артабанғы бер нисә йылда асыла, иң һуңғыһы Веста 1807 йылда асыла. Тағы 8 уңышһыҙ йылдан һуң астрономдарҙың күбеһе, унда башҡа бер ни ҙә юҡ тип, тикшеренеүҙәрен туҡтата.
Әммә Карл Людвиг Хенке ныҡышмалылыҡ күрһәтә, һәм 1830 йылда яңы астероидтар эҙләүҙе дауам итә. Ун биш йылдан һуң ул һуңғы 38 йылда тәүге яңы астероид Астерияны аса. Ике йыл да үтмәй, Гебаны аса. Бынан һуң эҙләнеүҙәргә яңы астрономдар ҡушыла, артабан йылына кәм тигәндә бер яңы астероид асыла (1945 йылдан башҡа).
1891 йылда Макс Вольф яңы астероидтарҙы эҙләү өсөн фотоға төшөрөү ысулын ҡуллана, оҙаҡ ваҡыт яҡтыртыу менән төшкән фотоларҙа астероидтар ҡыҫҡа яҡты эҙен ҡалдыра.
Был ысул, элекке күҙәтеү ысулына ҡарағанда, яңы астероидтарҙы билдәләүҙе тиҙләтә: Макс Вульф яңғыҙы (323) Брюсиянан башлап 248 яңы астероидты таба, уға тиклем 300-ҙән артыҡ астероид билдәле була. Хәҙер, бер быуат үткәс, бер нисә мең астероид танылған, номерланған һәм исемләнгән. Уларҙың бик күп булыуы билдәле, тик ғалимдар уларҙы тикшерергә ашыҡмай, уларҙы «йыһан сүп-сары» («vermin of the skies») тип атайҙар.
Астероидтарға исем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баштараҡ астероидтарға рим һәм грек мифологияһы геройҙары исемдәрен биргәндәр, һуңынан тикшереүселәр теләһә ниндәй исем биреү хоҡуғын алалар — мәҫәлән, үҙ исеме менән атарға. Тәүҙәрәк астероидтарға ҡатын-ҡыҙ исеме биргәндәр, ирҙәр исемен тик ғәҙәти булмаған орбитаһы булған астероидтар ғына алған (мәҫәлән, Ҡояшҡа Меркурийҙан да яҡыныраҡ килеүсе Икар). Һуңынан был ҡағиҙә лә үтәлмәй башлай.
Орбитаһы яҡшы өйрәнелгән астерод ҡына исем ала. Тиҫтәләгән йыл үткәс кенә исем алған астероидтар билдәле. Орбитаһын иҫәпләп сығарғансы астероидҡа асылған датаһы менән тәртип номеры бирелә, мәҫәлән 1950 DA. Һан йылды күрһәтә, беренсе хәреф — астероид асылған йылдағы ярты айлыҡты (миҫалда февралдең икенсе яртыһы). Икенсе хәреф был ярты айлыҡта асылған тәртип номеры, миҫалда был ярты айлыҡта беренсе асылған астероид.
Рәсми исем алған астероид исеме һандан (тәртип номеры) һәм исеменән тора — (1) Церера, (8) Флора һ.б.
Астероидтың формаһын һәм үлсәмен билдәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1802 йылда Уильям Гершель һәм 1805 йылда Иоганн Шрётер астероидтың дискын еп микрометры ысулы менән үлсәп ҡарайҙар. Уларҙан һуң XIX быуатта шундай уҡ ысул менән иң сағыу астероидтарҙы башҡа астрономдар үлсәй.
Был ысулдың төп етешһеҙлеге һөҙөмтәләрҙең айырмаһында була (мәҫәлән, Церераның төрлө ғалимдар тарафынан алынған иң ҙур һәм иң бәләкәй үлсәме ун тапҡырға айырыла).
Хәҙерге заманда поляриметрия, радиолокация, спекл-интерферометрия, транзит и йылылыҡ радиометрияһы[6] ысулдары ҡулланыла.
Транзит ысулы ябай һәм сифатлы булып тора. Астероид Ергә ҡарата хәрәкәтендә айырым йондоҙ фоны аша үтә, был күренеш йондоҙҙо астероид ҡаплауы тип атала. Йондоҙ яҡтылығы кәмеү оҙайлығын үлсәп һәм астероидҡа тиклем йыраҡлыҡты белеп, ҙурлығын теүәл билдәләп була. Был ысул менән Паллада кеүек эре астероидтарҙың үлсәмен билдәләп була[7].
Астероидтарҙы классификациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астероидтарҙың дөйөм классификацияһы уларҙың орбита характеристикаһына һәм өҫтәренән сағылған Ҡояш яҡтыһының күҙгә күренгән спектрын һүрәтләүгә нигеҙләнгән.
Ҙурлыҡтары буйынса бүлеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үлсәмдәре ҙурайған һайын астероидтар һаны түбәнәйә.
Астероидтар хәүефе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Ер өсөн хәүефле астероидтар юҡ тип иҫәпләнә.
Астероид ни тиклем ҙурыраҡ һәм ауырыраҡ булһа, шул тиклем Ер өсөн хәүефлерәк, шул уҡ ваҡытта ул астероидты күҙәтеп күреп ҡалыуы ла еңелерәк. Әлеге ваҡытта Апофис астероиды иң хәүефле тип иҫәпләнә, уның диаметры 300 м, Ер менән бәрелешкәндә тотош бер илде юҡ итеүе мөмкин.
Арҡыры оҙонлоғо 10 км булған астероидтар үтә хәүефле булып иҫәпләнә. Ундай үлсәмле барлыҡ астероидтар астрономдарға билдәле һәм улар урынлашҡан орбита Ер менән бәрелешеүе мөмкин түгел.
Беренсе 30 астероид[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Церера (хәҙер кәрлә планета статусында)
- Паллада
- Юнона
- Веста
- Астрея
- Геба
- Ирида
- Флора
- Метида
- Гигея
- Парфенопа
- Виктория
- Эгерия
- Ирена
- Эвномия
- Психея
- Фетида
- Мельпомена
- Фортуна
- Массалия
- Лютеция
- Каллиопа
- Талия
- Фемида
- Фокея
- Прозерпина
- Эвтерпа
- Беллона
- Амфитрита
- Урания
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. Рис. 1.1 // Астероидно-кометная опасность: вчера, сегодня, завтра / Под ред. Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. — М.: Физматлит, 2010. — 384 б. — ISBN 978-5-9221-1241-3.
- ↑ MPC Archive Statistics. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 ғинуар 2012. 11 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ Minor Planet Names. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июль 2012. 11 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ New study reveals twice as many asteroids as previously believed. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июль 2012. 28 март 2006 тикшерелгән.
- ↑ Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. (July 2002). «Hidden Mass in the Asteroid Belt». Icarus 158 (1): 98—105. DOI:10.1006/icar.2002.6837.
- ↑ Ҡалып:Cite conference
- ↑ Lang, Kenneth R. The Cambridge Guide to the Solar System — 2003. — P. 390—391. — ISBN 978-0521813068.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Астероиды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Астероиды
- Популярная статья в журнале «Вокруг света»
- Near-Earth Object Program (инг.)
- Космические лилипуты (недоступная ссылка)
- Уильям Нейпьер. Опасность комет и астероидов
- Список всех астероидов с номерами
- Имена астероидов в алфавитном порядке
- Каталог орбитальной эволюции малых тел Солнечной системы
- Астероиды — траектория катастрофы. Видео телестудии Роскосмоса. 2012 год.


text:
- Подробности
- Просмотров: 418
ҠАТЫҠ, ойотҡан, башҡорт аш-һыуының традицион һөт аҙығы. Евразияның күп халыҡтарында осрай. Башҡорттар Ҡ. ҡуйы йәки айыртылған һөттән эшләй; һөттө ҡайнаталар, һыуыталар һәм ныҡ әсегән Ҡ., әсегән ҡаймаҡ, айран йәки май айраны ҡушып ойоталар. Өлгөрһөн өсөн бер нисә сәғәткә йылы урынға ҡуялар. Яңы Ҡ. (сөсө ҡатыҡ) ҡайһы ваҡыт шәкәр, бал йәки яңы йыйылған емеш-еләк өҫтәп эсәләр, һөҙмә яһайҙар. Әсе ҡатыҡ ашҡа, һурпаға һалына, айран һәм ҡорот эшләү өсөн файҙаланыла. Ойотҡоһоҙ әсегән һөт (сей ҡатыҡ) тә ҡулланыла.
Э.В.Миһранова
Тәрж. Р.Х.Сәғитов


text:
Быйылғы ҡышта асыҡ һауала өүҙем ял итеү өсөн бөтә уңайлыҡтар тыуҙырылған. Октябрь районында ла тимераяҡтарҙа шыуыу урындары етерлек – күп ҡатлы йорттар янындағы территорияларҙа, мәктәптәрҙә, парктарҙа хоккей майҙансыҡтары булдырылған. Ғорурланырға ла нигеҙ бар – М. Рыльский урамындағы 6/1 һанлы йорт янында барлыҡҡа килгән заманса хоккей майҙансығы ҡала кимәлендә ойошторолған конкурста беренсе урын яуланы.
Шулай уҡ ҡала халҡы Мәжит Ғафури паркында, “Аҡбуҙат” ипподромында, “Олимп” стадионында, Һупайлы биҫтәһендәге катоктарҙы ярата, ул майҙандарҙан кеше өҙөлмәй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 416
БОТУЛИЗМ (лат. botulus — тултырма), кеше һәм хайуандарҙың киҫкен инфекцион ауырыуы. Б. тыуҙырыусылар — Clostridium botulinum бактериялары, ҡайнатыуға сыҙамлы споралар барлыҡҡа килтерә, споралар анаэроб шарттарҙа (консервалағанда һ.б.) токсин (оло кеше өсөн үлемесле дозаһы — 0,3 мкг) тыуҙырыусы вегетатив формаларға әйләнә. Б. тыуҙырыусы 7 серотип (A, B, C, D, E, F, G) билдәләнгән; кешелә ауырыуҙы йышыраҡ A, B, E серотиптары тыуҙыра; ҡоштарҙа, ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙә, ваҡ малда — C серотибы; һыйыр малында — D һәм C; йылҡыла — B һәм E. Аҙыҡ (сифатһыҙ аҙыҡ ҡулланғанда йоға) һәм яра (яра аша) Б. айыралар. Кеше организмына сир тыуҙырыусының эсәктән ҡан системаһына үтеп ингән токсин бүлеп сығарыусы вегетатив формалары эләгә. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 10 көнгә тиклем дауам итә. Ботулизм бактерияһы токсины нервы, мускулдар системаһын һ.б. зарарлай. Төп симптомдары: эсәктәр эшмәкәрлеге боҙолоу (уҡшыу, эс ҡатыу һ.б.), бит, күҙ алмаһы, тамаҡ, йотҡолоҡ мускулдары параличы һ.б. Диагностика өсөн лаб. тикшереү (бактериологик анализ, биопроба алымы һ.б.) мәғлүмәттәрен ҡулланалар. Дауалау медикаментоз (Б. ҡаршы сыворотка, йөрәк, эс йомшартыусы дарыуҙар), ашҡаҙанды йыуҙырыу һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: тын ала алмау һәм пневмония, миокардит һ.б. Иҫкәртеү: консервалау, ыҫлау, ҡаҡлау ваҡытында аҙыҡты ентекле термик эшкәртеү, уны һаҡлау ҡағиҙәләрен үтәү; яраны ваҡытында эшкәртеү. Башҡортостанда йыл һайын Б. м‑н ауырыуҙың айырым осраҡтары (үлем 70%‑ҡа тиклем) асыҡлана. Медицина университеты ғалимдары (А.П.Мамон, Д.Х.Хунафина) хайуандарҙың мускул туҡымаһына эшләнгән биопробаны файҙаланып Б. токсинын асыҡлау методикаһын дауалау практикаһына индерә. “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында Б. ҡаршы сыворотка (Т.А.Баталова, Ю.Б.Лукин, В.П.Царапкин), ботулизм анатоксиндары (В.Н.Мельников), Б. иҫкәртеү өсөн ҡоро балансланған полианатоксин (Р.Ә.Афанасьева, Р.Ш.Мағазов, Мельников, Р.Ә.Хөснийәрова, Ф.Ф.Чекмина, Ю.А.Шаронов) алыу технологиялары эшләнә һәм етештереүгә индерелә.
Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Ҡытай тарихы
Ҡытай цивилизацияһы (мәҙәниәте) — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ҡытай ғалимдары раҫлауынса, уның йәше биш мең йыл булыуы мөмкин, шул уҡ ваҡытта билдәле булған яҙма сығанаҡтар 3500 йылдан да кәм булмаған осорҙо һүрәтләй. Бер-береһен алмаштырып килгән династияларҙың һәр ҡайһыһы тағы ла яҡшыртып камиллаштырған идара итеү системаһы, Хуанхэ һәм Янцзы йылғалары бассейнындағы оло майҙанлы ауыл хужалығы тәғәйенләшендәге ер биләмәләрен сағыштырмаса иртә үҙләштереү күршеләге күскенсе һәм тау халыҡтары менән сағыштырғанда Ҡытай дәүләте өсөн күп өҫтөнлөктәр тыуҙырған. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеп ҡабул итеү һәм яҙыуҙың берҙәм системаһын индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта.
Ҡытай тарихын объектив күҙаллау өсөн белгестәр, традицион Хань тарихнамәһенә нигеҙләнеп, уны түбәндеге осорҙарға бүлеп йөрөтә:
- Тарихҡа тиклемге Ҡытай (Ся, Шан, Чжоу — б. э. т. 221 йылғаса)
- Империялар Ҡытайы (Цинь — Цин)
- Яңы Ҡытай (1911 йылдан бөгөнгәсә)
Мәғлүмәттәре аҙыраҡ беренсе осор ваҡыт йәһәтенән икенсе осор менән яҡынса бер тигеҙ; икенсе осор үҙ сиратында «Тәүге» (Тан дәүеренең аҙағынаса) һәм «Һуңғы» (Цин дәүеренең аҙағынаса) өлөштәргә бүлеп тә йөрөтөлә.
Бында традицион ҡытай тарихнамәһенең күрше йәшәгән халыҡтарҙың (монголдар, манжурҙар) үҙаллы дәүләттәрен дә Ҡытайға индереүен һәм, уларҙың айырым тарихтарын иҫәпкә алмай, дөйөм ҡытай тарихы эсендә ҡарауын иҫәпкә алырға кәрәк.
Йөкмәткеһе
Тарихҡа тиклемге Ҡытай[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытай дәүләтенә исем биргән «хань» этносының боронғо ата-бабалары «Баньпо 1», «Шицзя», «Баньпо 2», «Мяодигоу», «Чжуншаньчжай 2», «Хоуган 1» һәм башҡа исемле мәҙәни төркөмдәргә берләштереп йөрөтөлә. Улар тарих фәнендә «Яншао» тигән дөйөм атама менән берләштерелә. Был халыҡтар — таш быуаттың иң һуңғы осоро булған – урта неолит дәүере (б.э.т. яҡынса 4500-2500 йылдар) вәкилдәре, Хуанхэ йылғаһы бассейнында йәшәгән, бөртөклө иген культуралары, шул иҫәптән могар (урыҫса чумиза – тарыға оҡшаш ашлыҡ) сәсеп үҫтергән, сусҡа ҡараған. Һуңыраҡ был төбәктә Луншань мәҙәниәте таралыу ала: Яҡын Көнсығыштан яңы төр башаҡлылар (бойҙай һәм арпа), йорт хайуандарынан һыйыр, һарыҡ һәм кәзә килә.
Шан-Инь дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шан-Инь дәүләте (ҡытайса 商殷, урыҫса династия Шан, ябай 商, пиньин телендә: shāng) беҙҙең эраға тиклем XVII быуат аҙағында Хуанхэ йылғаһының урта ағымындағы Аньян ауылында барлыҡҡа килә. Уның бронза быуаттағы Ҡытай биләмәләрендә беренсе дәүләт ойошмаһы булыуы һәм ысынлығы археологик һәм башҡа күп төрлө тарихи сығанаҡтар менән дәлилләнә. Бөгөнгө күҙаллауҙар буйынса, Янцзы йылғаһы бассейнының төрлө өлөштәрендә «Учэн», Хуанхэ йылғаһы ярҙарында «Эрлитоу» һәм «Эрлиган» атамалы оҡшаш йәмғиәттәр алдараҡ та булған. Беҙҙең эраға тиклем XI быуатҡа Шан хакимдәре йоғонтоһо хәҙерге Хэнань һәм Шаньси провинцияларына тулыһынса, Шэньси һәм Хэбэй провинцияларының өлөшләтә тарала. Был осорҙа Шан-Инь дәүләтендә ай календары һәм бөгөнгө ҡытай иероглиф яҙыуының тәүге өлгөһө булған яҙма ҡулланыла. Инь халҡы хәрби өлкәлә лә тирә-йүндәгеләр менән сағыштырғанда күпкә алдараҡ торған — уларҙың бронза ҡораллы, уҡ-һаҙаҡлы, һөңгөлө һәм ике тәгәрмәсле һуғыш арбалы һөнәри ғәскәре булған. Бында кешеләрҙе ҡорбанға биреү йолаһын үтәгәндәр, бының өсөн башлыса әсирҙәрҙе файҙаланғандар.
Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта Шан-Инь дәүләте хакимы У-ван булған тәүге дәүләт берләшмәһе Чжоу халыҡтары берлеге тарафынан яулап алына.
Чжоу дәүләте (б. э. т. XI — III быуаттар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чжоу (ябай 周, пиньин телендә: Zhōu) дәүләтенең Хуанхэ йылғаһы бассейнын тулыһынса тиерлек алып торған киң майҙанлы биләмәһе тора-бара күп һанлы үҙ-ара ярышыусы ваҡ дәүләттәргә — уделдарға бүленә. Улар юғары хакимдың туғандары һәм яҡындарына мөлкәткә бирелә. Үҙ-ара ыҙғыш-тартыштар һөҙөмтәһендә артабан уделдар һан яғынан кәмей, күптәре берләшә һәм нығый бара.
Чжоу дәүләтенең халҡы төрлө була, уның ҙурыраҡ өлөшөн Инь вәкилдәре тәшкил итә, улар көнсығыштағы яңы ерҙәрҙә йәшәй, унда яңы баш ҡала Чэнчжоу төҙөлә (хәҙерге Ҡытайҙың Хэнань провинцияһы). Дөйөм алғанда, Чжоу дәүерендә әүҙем үҙләштерелгән яңы биләмәләргә төрлө удел һәм төбәк вәкилдәре күсеп ултыра: был уларҙың этник яҡтан бергә ҡушылыуына килтерә һәм киләсәктә ҡытай уртаҡлығы барлыҡҡа килеүгә нигеҙ һала.
Чжоу осоро (б. э. т. XI — III быуаттар) Көнбайыш һәм Көнсығыш Чжоуға бүленә. Был варвар ҡәбиләләренең һөжүм ҡурҡынысы тыуыу сәбәпле ил батшаһының б. э. т. 770 йылда дәүләттең тәүге баш ҡалаһы Цзунчжоуҙан Чэнчжоуға күсенеүе менән бәйле. Иҫке баш ҡала янындағы ерҙәр хаким фекерҙәштәренең береһенә бирелә, ул бында яңы Цинь уделын ойоштора, һәм нәҡ ул артабан берҙәм Ҡытай империяһының үҙәгенә әйләнә.
Көнсығыш Чжоу дәүере үҙ сиратында ике осорға бүленә:
- Чуньцю (Яҙ һәм Көҙ осоро) – б. э. т. VIII — V быуаттар.
- Чжаньго (Һуғышыусы батшалыҡтар осоро) – б. э. т. V — III быуаттар.
Көнсығыш Чжоу дәүерендә үҙәк хаким – вандың, Күк Мандаты менән идара иткән Күк улының, власы әкренләп йомшара, кнәздәр (чжу хоу) идара иткән һәм оло батшалыҡтарға әйләнә барған көслө уделдар сәйәси яҡтан өҫтөнлөк ала башлай. Уларҙың ситтәгеләрҙән башҡаларының күберәге үҙҙәрен «урталағы дәүләттәр» (чжун-го) тип атай башлай.
Көнсығыш Чжоу дәүерендә Боронғо Ҡытайҙың төп философик мәктәптәре — конфуцианлыҡ (б. э. т. VI — V быуаттар), маоизм (б. э. т. V быуат), даосизм (б.э.т. IV быуат), легизм формалаша башлай. Б. э. т. V — III быуаттарҙа (Чжаньго осоро) Ҡытай тимер быуатҡа аяҡ баҫа. Ауыл хужалығы ерҙәре арта, ирригацион системалар күбәйә, төрлө һөнәрҙәр үҫеш ала, хәрби эштә әүҙем үҙгәрештәр тормошҡа ашырыла.
Чжаньго осоронда Ҡытай биләмәләрендә ете оло батшалыҡ була — Вэй, Чжао и Хань (элек улар Цзинь батшалығына ҡарай), Цинь, Ци, Янь һәм Чу. Үҙ-ара барған ҡаты ярыш (соперничество) шарттарында иң көнбайыш батшалыҡ — Цинь өҫтөнлөк ала бара. Күршеләрен бер-бер артлы үҙенә бойһондороп, Цинь хакимы — буласаҡ император Цинь Ши Хуан — б. э. т. 221 йылда бөтә Ҡытайҙы үҙ ҡулы аҫтына берләштерә.
Шулай итеп, б. э. т. III быуат уртаһында «Көнсығыш Чжоу дәүере» тамамлана.
Цинь империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVI быуат аҙағына Мин империяһының төньяҡ күршеләре — үҙ ваҡытында Сыңғыҙхан тарафынан ҡыйратылған чжурчжэн ҡәбиләләре — юлбашсыһы Нурхаци (1559—1626) етәкселегендә Манжурия биләмәләре тирәһендә берләшә башлай. 1609 йылда Нурхаци Ҡытайға яһаҡ түләүен туҡтата, ә артабан үҙенең Цзинь династияһын иғлан итә (һуңыраҡ ул «Цин империяһы» исемен ала). 1618 йылдан манжурҙар Ҡытайға ҡораллы баҫымын көсәйтә. Һигеҙ йыл эсендә улар көнсығышта Бөйөк Ҡытай диуарына яҡынлаша.
Нурхациҙың вәриҫе Абахай үҙен император итеп иғлан итә һәм Цзинь династияһын Цин династияһы (ҡытайса 清) итеп үҙгәртә. XVII быуат башына манжурҙар Эске Монголияны яулап ала. Көньяҡ Манжурия һәм Көньяҡ Монголияның баҫып алынған ханлыҡтары биләмәләрендә үҙәкләштерелгән хакимлек урынлаштырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- О. Е. Непомнин. Социально-экономическая история Китая 1894—1914. М., Наука, 1980.
- В. А. Богословский, А. А. Москалев. Национальный вопрос в Китае (1911—1949). М., Наука, 1984.
- Владимиров П. П. Особый район Китая. 1942—1945. М.: Издательство Агентства печати Новости, 1973, 714 с.
- К. В. Васильев. Истоки китайской цивилизации. М., 1998.
- Васильев Л. С. Древний Китай: в 3 т. Т. 3. Период Чжаньго (V—III вв. до н. э.). М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018103-X
- Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Что такое Китай? Срединное государство в историческом мифе и реальной политике // Восток (Oriens), № 3, 2012, с. 5-19.
- Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Империя Цин как Китай: анатомия исторического мифа // Восток (Oriens), № 1, 2014, с. 5-17.
- Непомнин О. Е. История Китая: Эпоха Цин. XVII — начало XX века. М.: Восточная литература, 2005. ISBN 5-02-018400-4
- Опиумные войны — История
- М. Инсаров. Китай: от буржуазной революции к революции пролетарской
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История Китая (рус.)


text:
«Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Башҡарма комитеты рәйесе итеп Марсель Йосопов һайланды
7 июлдә «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге Башҡарма комитетының ултырышы үтте, унда «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Башҡарма комитетының яңы рәйесе һайланды.
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, Силәбе өлкәһенең Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Марсель Харис улы Йосопов кандидатураһын «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге Башҡарма комитеты Советы тәҡдим итте. Кандидатура Башҡарма комитет ағзалары менән хупланды.
«Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге Башҡарма комитетының элекке етәксеһе Илгиз Замфир улы Солтанморатов, үҙе етәкләгән БР Фәндәр академияһының Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында тығыҙыраҡ эш графигына күсеү сәбәпле, үҙ теләге менән вазифаһынан бушатылды.


text:
Бөгөнгө көндө 69-сы белем биреү үҙәгендә мәктәпкәсә йәштәге балалар менән башланғыс класс уҡыусылары араһында бәйләнеш булдырыу төп бурыс булып тора. Ошоға нигеҙләнеп, йыл әйләнәһенә мәктәпкәсә әҙерлек төркөмө эшләгән эштәргә йомғаҡ яһап, мәктәп сиктәрендә матур сара үткәрелде.
Балалар мәктәп тураһында шиғырҙар һөйләп, йырҙар йырлап, матур бейеүҙәр башҡарып тамашасыларҙы таң ҡалдырһалар, ә 3-сө класс уҡыусылары башкорт халык әкиәте ‘’Өс ҡыҙ’’-ҙы сәхнәләштереп күңелдәрҙе яуланылар. Бындай сара 69-сы белем биреү үҙәгендә мәктәпкәсә тәрбиәләнгән төркөмдәге балаларҙың башланғыс класс уҡыусылары менән һәр саҡ бәйләнештә тороуҙарын, тығыҙ аралашыуҙарын, тыуған илгә, башҡорт теленә ҡарата ыңғай ҡарашта булыуҙарын дәлилләй.


text:
Наши новости
Опрос
Как Вы оцениваете работу филармонии?
2018 - Год Семьи
2018 год объявлен в Башкортостане Годом семьи
Абонементы
Всероссийский старт продажи абонементов
ЭЛЕКТРОННЫЕ БИЛЕТЫ
Продажа билетов онлайн
Получить всю информацию о наличии и стоимости билетов теперь легко: не выходя из дома, с мобильных устройств, подключенных к сети Интернет.
Наш репертуар
Апрель 2018
Май-Июнь 2018
Пресса ⇒ Донъяны иңләй ҡумыҙ
Донъяны иңләй ҡумыҙ
Автор: С. НӘЗИРОВ һөйләште / "Башҡортостан" гәзите
Дата: 02.09.2014
Халҡыбыҙҙың иң боронғо музыка ҡоралдарының береһе булған ҡумыҙ оҫтаһы, Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Миңлеғәфүр Зәйнетдиновты республикабыҙҙа ғына түгел, донъяның байтаҡ илдәрендә беләләр. Виртуоз музыкант яңыраҡ Германияла ҡумыҙсылар фестивалендә ҡатнашты һәм ҡумыҙ сәнғәтен донъя кимәлендә үҫтереүгә тос өлөш индергәне өсөн дипломға лайыҡ булды. Ошо сәфәрҙә тыуған уй-фекерҙәрен, күргән-ишеткәндәрен гәзит уҡыусылар менән уртаҡлашыуын һораныҡ.
– Миңлеғәфүр, имен-аман йөрөп ҡайттың, шөкөр. Юлсынан донъя хәлдәре тураһында һорау ғәҙәте бар. Һүҙҙе шунан башлайыҡ: нимәләр күрҙең? Нимәләр ишеттең?
– Германияның Тауха тигән ҡалаһында VIII Халыҡ-ара ҡумыҙсылар конгресс-фестивале үтте. Унда Австрия, Венгрия, Италия, Франция, Норвегия, Япония, Америка, Ҡытай, Вьетнам, Англия, Голландия, Швейцария, Италия, Канада, Иран, Израиль, Бразилия, Колумбия һәм башҡа илдәрҙән вәкилдәр ҡатнашты.
– Ҡарале, Миңлеғәфүр, ҡумыҙға бер ниндәй ҡағылышы булмаған илдәр һымаҡ та баһа!..
– Эйе. Ә әле ҡумыҙ 150 илдә таралған. Фестивалгә уларҙың 25 – 30-ынан ғына килделәр.
– Беҙҙән, йәғни Рәсәйҙән, үҙең генә булдыңмы?
– Яҡутстандан – 27 кеше, Башҡортостандан – мин, Мәскәүҙән Ольга Прасс ҡатнашты.
– Бәй, Мәскәүҙә лә ҡумыҙ уйнайҙармы?
– Унда “Варган фонды” тигән йәмғиәт бар (ҡумыҙ урыҫса варган була). Башҡортостанда ҡумыҙсылар һәм өзләүселәр бәйгеһендә лә ҡатнашты улар. Быйыл апрель айында “Варган фонды” бәйге ойошторҙо. Мин унда ошо йәмғиәттең етәксеһе Ольга Прасс менән бер сәғәт сығыш яһаным. Был бәйге Германияла үтәсәк ҡумыҙсылар фестиваленә һайлап алыу туры һымаҡ булды. Шулай итеп, миңә саҡырыу ҡағыҙы килеп төштө.
– Германияның башҡа ҡалаларын күрергә насип булдымы?
– Башта Берлинға барып төштөк, Дрезденда, Лейпцигта булырға тура килде. 7 августа Тауха ҡалаһында фестивалде асыу тантанаһы үтте. Бик күңелле башланды байрам. Һәр илдән бер ҡумыҙсы сығыш яһаны. Артабан көн һайын иртәнге сәғәт туғыҙҙан башлап докладтар тыңланыҡ, фекер алыштыҡ. Бөгөн ҡумыҙ сәнғәте ҡайһы бер илдә ныҡ үҫешкән, ҡайһыларында юғалып бара. Киләсәктә был уйын ҡоралын тергеҙеү, халыҡҡа таратыу мәсьәләләре ҡаралды.
– Үҙеңдең сығыштарың тураһында ла һөйлә әле.
– Беҙҙең бер сәғәтлек концерт асыҡ һауала үтте. Мин башҡорт халыҡ көйҙәрен ҡурайҙа, ағас ҡумыҙҙа уйнаным. Тамашасы яратып ҡабул итте, әйтеүҙәренә ҡарағанда, концертыбыҙ юғары кимәлдә булды.
– Унда тик ҡумыҙсылар ғына сығыш яһанымы?
– Быға тиклем Таухала төрлө халыҡ музыка ҡоралдарында уйнаусыларҙың концерттары үтеп торған. Быйыл ҡумыҙсылар фестиваленә улар ҙа ҡушылды, һәм бик отошло килеп сыҡты, тип уйлайым. Австралиянан, Италиянан, Венгриянан килгән көслө этно-төркөмдәр булды. Ҡумыҙ моңо төрлө уйын ҡоралдары менән үрелеп барҙы.
– Тауха ниндәйерәк ҡала?
– Матур тәбиғәт ҡосағында ултырған ҙур булмаған таҙа ҡала. Урамдарҙа эҙләһәң дә сүп-сар таба алмаҫһың. Кешеләр бер-береһенә итәғәтле, һәр саҡ ярҙам итергә әҙер. Юғары мәҙәниәтле халыҡ йәшәй унда.
– Һине тыңлап ултырҙым да, үҙебеҙ өсөн йән әсеп ҡуйҙы. Ҡумыҙ иле була тороп, был илаһи музыка ҡоралына иғтибар етеңкерәмәй беҙҙә. Ғөмүмән, ҡумыҙҙың киләсәге бармы?
– Ҡумыҙ ҡурай кеүек үк халҡыбыҙҙың төп милли музыка ҡоралы булып һанала. Аллаға шөкөр, ҡурай хәҙер киң танылыу тапты, ләкин ҡумыҙға әһәмиәт бирелеп етмәне. Беҙҙә генә түгел, байтаҡ илдәрҙә шул уҡ хәл күҙәтелә: гармун, баян, гитара, синтезатор кеүек яңы музыка ҡоралдары барлыҡҡа килгәс, кешелек дәррәү шуларға йәбеште. Германияла ла ҡумыҙ сәнғәтен һуңғы йылдарҙа ғына, дәүләт кимәленә күтәреп, үҫтерә башланылар. Рәсәйгә килгәндә, ул Яҡутстанда ғына киң таралған: Хөкүмәт тарафынан иғтибар ҙур, ҡумыҙ сәнғәтен үҫтереү буйынса хатта махсус программалары бар.
Әлбиттә, Башҡортостанда ла ҡумыҙ һөйөүселәр бихисап, төрлө конкурстар үтеп тора. Әгәр был милли музыка ҡоралыбыҙға дәүләт тарафынан иғтибар тағы ла артһа, уны донъя кимәленә сығарырға мөмкин булыр ине.
– Беҙҙә Ҡурайсылар союзы ойошторолдо. Бәлки, ҡумыҙсыларға ла ошо хаҡта уйларға кәрәктер?
– Ундай уй бар. Алла бирһә, Ҡумыҙсылар союзы ойоштороп, халыҡ-ара кимәлгә күтәрелербеҙ тип ышанам.
– Киләһе фестиваль ҡайҙа үтәсәк?
– Бөтә донъя ҡумыҙсылары ойошмаһының ҡарарына ярашлы, Мәскәүҙә була. 2017 йылдың йәй айҙарында был ҙур ваҡиғаның шаһиты булырбыҙ тип өмөтләнәбеҙ.
Өҫтәп шуны әйтке килә: Германияға саҡырыу килгәс, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры Фәүзи Хәсән улы Сафинға индем. Ул: “Үҙебеҙҙең ҡаҙанда ғына ҡайнап ятырға түгел, барырға, башҡорт ҡумыҙ сәнғәтен күрһәтеп, башҡаларҙан да өйрәнеп ҡайтырға кәрәк”, – тип хупланы һәм юл сығымдарын ҡапланы. Рәхмәт уға!
С. НӘЗИРОВ һөйләште / "Башҡортостан" гәзите


text:
Тиса
Ти́са (укр. Тиса, мадьярса Tisza, словак. Tisa, сер. Тиса) — үҙәк Европалағы йылға, Дунай йылғаһының иң оҙон һул ҡушымтаһы.
СССР ваҡытында Тиса йылғаһы матбуғатта Тисса тип күрһәтелә (мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы һуғыш тураһында мәғлүмәттәрҙә һәм һуғыштан һуң, шул иҫәптән, 1958 йылда "«Тисса өҫтөнән» («Над Тиссой») фильмы төшөрөлә.
Тиса үҙенең башын Украинаның Закарпатье өлкәһенең көнсығышында ала. Тисаны Рахова ҡалаһы янында Ҡара Тиса Һәм Аҡ Тиса булдыралар. Ҡара Тиса йылғаһының инеше Свидовец тау һыртының төньяҡ — көнсығыш һөҙәклөгендә диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә ята. Аҡ Тиса Черногоры массивының көньяҡ — көнбайыш һөҙөклөгендә диңгеҙ кимәленән 1650 м бейеклектә башлана .
Украина сиктәрендә Тисаның оҙонлоғо 201 км тәшкил итә. Айырым урындарында Тиса Украина менән Румыния араһындағы сикте, артабан шулай уҡ Украина менән Венгрия араһын да, билдәләй. Һыуҙарын йылға Сербия территорияһында Дунайға ҡоя.
Тиса йылғаһы ярҙарында Рахов, Тячев, Хуст, Чоп (Украинала); Сигету — Мармацией (Румынияла); Домбрад, Токай, Сольнок, Сегед (Венгрияла) ҡалалары урынлашҡан.
1973 йылда йылғала Тиса (Кишкерей) һыуһаҡлағысы төҙөлә.
Йөкмәткеһе
Инештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уңдары: Косовская (41 км), Тересва (56 км), Теребля (91 км), Рика (92 км), Боржава (106 км), Бодрог (188 км), Слана менән Горнад, Эгер (291 км), Задьва, Егричка, Кёрёш.
- Һулдары: Висеуал, Иза, Сомеш, Кёрёш, Муреш, Бега, Батар, Красна, Москва.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бая — Марҙа цианидтың йылғаға эләгеүе
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- СССР-ҙың өҫтә ятҡан һыуҙар ресурстары. Йылғалар һәм күлдәр тасуирламаһы һәм уларҙың төп характеристикалары режимы иҫәпләнеше.әр — Т. 6. Украина һәм Молдавия. Сығ.. 1. Көнбайыш Украина һәм Молдавия (Днестр бассейнынан тыш). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — 47-57 бит.


text:
Юғары сифат өсөн – президент премияларыФото: Олег Яровиков
Юғары сифат өсөн – президент премиялары
Юғары сифат өсөн – президент премияларыФото: Олег Яровиков
Бөгөн Республика Йортонда продукция (тауарҙар, хеҙмәтләндереүҙәр) сифаты өлкәһендә Башҡортостан Президенты Премияларына дәғүә итеүгә конкурс еңеүселәрен наградлау үткәрелде. Бөтәһе 50-нән ашыу кеше ҡатнашты. Наградалар 23 иң яҡшы ойошмаға тапшырылды.
Ун ойошма юғары баһаға лайыҡ булды һәм улар Сифат кубогы һәм беренсе дәрәжә дипломдар алды. Улар иҫәбендә — «ОЗНА», «Өфөнефтехим», «Красный пролетарий», Учалы һәм Буребай тау-байыҡтырыу комбинаттары, «Востокнефтезаводмонтаж», «Уралтехнострой» Корпорацияһы, «Буринтех» кеүек ҙур предприятиелар. Конкурс еңеүселәре араһында ике һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы ла бар: БР Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты һәм Республика кардиология диспансеры.
Республика Президенты Премияһына лайыҡ булған һәр предприятие үҙ йүнәлешендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Улар өсөн сифат менеджментының һөҙөмтәле ысулдарын индереү – уңыштың мөһим өлөшө.
Конкурс комиссияһы ҡарары менән икенсе дәрәжә дипломдар алты ҡатнашыусыға, шул иҫәптән Нефтекама автозаводына, Күмертау авиация производство предприятиеһына, «Полиэф» һәм «Синтез-Каучук» компанияларына бирелде. Медицина хеҙмәтләндереүҙәре өлкәһенән был категорияла – Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы, мәғарифтан – Өфө дәүләт нефть техник университеты.
Ете ойошма конкурс йомғаҡтары буйынса өсөнсө дәрәжә дипломанттар булды. Улар «Восток» Өфө икмәк бешереү берекмәһе, «НефтеГазВзрывПромСтрой» тресы, Сибай элеваторы, «Башгипронефтехим» предприятиеһы, шулай уҡ 8-се Өфө Ҡала клиник дауаханаһы, Туймазы районының Үҙәк район дауаханаһы һәм бер мәғариф учреждениеһы – Салауат педагогия колледжы.
Быйылғы конкурста еңеүсе предприятиеларға хас уртаҡ һыҙаттар байтаҡ. Улар төрлө тармаҡтан, ләкин сиафт менән идара итеү өлкәһендә алдынғы Рәсәй һәм сит ил тәжрибәһен киң файҙалана. Конкурс комиссияһы тарафынан билдәләнгән 14 предприятиела 9000-се серия халыҡ-ара ИСО стандарттарына тап килеүгә сертификацияланған сифат менеджменты системаһы ғәмәлдә. Йомғаҡ яһағанда был фактор, һис шикһеҙ, ҙур роль уйнаны.
2002 йылдан башлап 40 предприятие Башҡортостан Республикаһы Президенты Премияһы лауреаттары булды, уларҙың ҡайһы берҙәре бер нисә тапҡыр еңеп сыҡты.


text:
Нефтекамала дүрт балалар баҡсаһы төҙөләсәк
Бөгөн, 16 сентябрҙә, «Берҙәм Рәсәй» көндәре сиктәрендә Нефтекамала балалар баҡсаһына нигеҙ ташы һалынды. Балалар учреждениеһы ҡаланың яңы төҙөлә башлаған 3-сө биҫтәһендә күтәреләсәк. Норматив буйынса был баҡса бер йылда төҙөлөргә тейеш, әммә төҙөүселәр уны туғыҙ айҙа күтәрергә вәғәҙә итә.
«Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк сәйәси советы секретары, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев, ата-әсәләргә мөрәжәғәт итеп, республикала сабыйҙарҙы балалар баҡсаһындағы урындар менән тәьмин итеү кеүек ҡатмарлы мәсьәләне хәл итеү өсөн күп нәмә эшләнеүен һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Берҙәм Рәсәй» партияһы «Балалар баҡсаһы» проектын тормошҡа ашыра, уға ярашлы сабыйҙар өсөн бындай учреждениелар төҙөүгә республика ҡаҙнаһынан 1,5 миллиард һум аҡса бүленгән, киләсәктә – 3 миллиард, ә 2014 йылға тиклем дөйөм алғанда 9 миллиард һум сарыф ителәсәк.
Константин Толкачев әйтеүенсә, был проблемаға айырым иғтибар бирелә, сөнки 70 меңдән ашыу ата-әсә балалар баҡсаһына сиратта тора. Бер Нефтекамала ғына 4800 кеше балалар баҡсаһына юллама көтә.
Ҡала хакимиәте башлығы Владимир Громов әйтеүенсә, республика бюджетынан Нефтекамала дүрт балалар баҡсаһын төҙөүгә средстволар бүленә, шуларҙың икәүһе – быйыл, ҡалған икәүһе киләһе йылда төҙөлә башлаясаҡ. Яңы балалар баҡсалары ҡалалағы был киҫкен проблеманы яртылаш хәл итергә мөмкинлек бирәсәк.


text:
Фото:
Өфөлә башҡорт-болгар дуҫлығы йәмғиәтенең мәҙәни үҙәге асылды
Фото:
Кисә Өфөлә «Башҡортостан – Болгария халыҡтары дуҫлығы» йәмғиәтенең мәҙәни үҙеген асыу тантанаһы үтте. Был сараны билдәләргә йәмғиәт вәкилдәре, улар менән хеҙмәттәшлек итеүсе рәссамдар, Болгарияның Өфө дәүләт нефть техник университетында белем алыусы студенттары, шулай уҡ Өфөгә килгән йәш ғалимә Антуанетта Сериани килде.
— Беҙҙең ойошма тарихы сағыштырмаса яңы, — ти «Башҡортостан – Болгария халыҡтары дуҫлығы» йәмғиәте рәйесе Ярослав Шредер. – Бындай ойошма совет осоронда ла бар ине. Ләкин СССР тарҡалғас, ул эшләүҙән туҡтаны. –Башҡорт-болгар дуҫлығы йәмғиәтен тергеҙеү идеяһы яҡынса бер йыл элек тыуҙы. Һәм шунда уҡ Рәсәйҙәге Болгария илселеге менән «Славяндар» фонды башлығы, болгар профессоры Захарий Захарьевта яҡлау таптыҡ.
Бер нисә айҙан һуң башҡорт-болгар дуҫлығы йәмғиәте эш башланы. Ул үҙе тирәләй студенттарҙы, балаларҙы, Болгариянан килгән ҡунаҡтарҙы һәм башҡорт – болгар мөнәсәбәттәре үҫеше менән ҡыҙыҡһынған кешеләрҙе берләштерҙе.
— Беҙҙең үҙәк Өфөлә уҡыған һәм эшләгән болгар дуҫтарыбыҙ өсөн бәләкәй ватанына әйләнер, тип ышанабыҙ, — тип һөйләй «Башҡортостан – Болгария халыҡтары дуҫлығы» йәмғиәтенең башҡарма директоры Татьяна Коробова. – Һәм хатта, осрашыуҙарға күпләп кеше йыйылмаһа ла, һәр кем бында үҙен өйҙәге кеүек тойһон өсөн матур атмосфера тыуҙырыу мөһим. Мәҙәни үҙәкте беҙ һәр төрлө күргәҙмәләр, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса осрашыуҙар, музыкаль кисәләр, лекциялар, конкурстар, болгар фильмдарын ҡарау һәм башҡа төрлө мәҙәни саралар үткәреү өсөн файҙаланырға ниәтләйбеҙ.
Бөгөндән үк үҙәктә ике күргәҙмәнең экспозициялары менән танышырға мөмкин. Был Ринат Мөхәмәтовтың республикала йәшәүсе төрлө халыҡтарҙың милли костюмдарында уникаль ҡурсаҡтар коллекцияһы, шулай уҡ «Многоцветие» изостудияһында шөғөлләнеүсе балалар һүрәттәре.
«Башҡортостан – Болгария халыҡтары дуҫлығы» Урал һәм Балкандар араһындағы бәйләнеште туризм өлкәһендә лә әүҙем үҫтерергә ниәтләй. Мәҫәлән, Өфө – Бургас халыҡ-ара авиарейсы индерелде, һәм Өфө халҡы хәҙер Болгарияға баш ҡалабыҙҙан тура оса ала. Бындай тәүге осош 6 июндә көтөлә. Ойоштороусылар был рейстың тәүге пассажирҙарына визаны бушлай әҙерләү кеүек бүләк әҙерләгән.
—Бургасҡа һәм унан кирегә осоштар һәр 12 көн һайын башҡарыласаҡ, — ти Татьяна Коробова. – Беренсе рейс менән беҙ «Динамо» спорткомплексында шөғөлләнеүсе балалар төркөмөн ялға ебәрергә ниәтләйбеҙ.
Яҡын киләсәктә башҡорт-болгар дуҫлығы йәмғиәте бихисап мәҙәни саралар үткәреүҙе планлаштыра.
— Әлеге ваҡытта план менән Болгарияла йәшәүсе яҡташыбыҙ рәссам Неля Михневаның күргәҙмәһен ойоштороу ҡаралған, — ти Татьяна Коробова. – Һабантуйҙар осоро яҡынлашып килгәнгә күрә, Болгария ерендә лә һабантуй үткәреп, йолаларыбыҙҙы күрһәтергә теләйбеҙ. Беҙҙең мәҙәни үҙәктә студеттарҙың фотоһүрәттәренән күргәҙмә эшләргә, шулай уҡ яҡын арала үҙәк ойошторған төп сараларҙы яҡтыртыусы гәзит сығарырға ла ниәтләйбеҙ.


text:
Транспортсылар бөтә Рәсәй кадрҙар форумында ҡатнашыуға әҙерләнә
15-16 декабрҙә Санкт-Петербургта «Кадрҙар сәйәсәте» бөтә Рәсәй конференцияһы үтәсәк. Йыл һайын үткәрелеүсе традицион форумда ҡатнашыусылар һәр ваҡыттағыса ирекле диалог режимында көнүҙәк мәсьәләләрҙе һәм транспорт тармағын кадрҙар менән тәьмин итеү проблемаһын тикшерәсәк. Дискуссиялар транспорт төрҙәренә ҡарап бүленгән һәм авиация, йылға, диңгеҙ, тимер юл һәм автоюл траспортының кадрҙар мәсьәләһенә ҡағыласаҡ.
Сара «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Санкт-Петербург – морская столица России» проекты сиктәрендә үткәрелә. Иҫәп буйынса дүртенсе конференцияла бөтә Рәсәйҙән 400-ҙән ашыу делегаттың ҡатнашыуы көтөлә. Башҡортостан исеменән республиканың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты ҡатнашасаҡ. «Башинформ» агентлығына ведомствоның мәғлүмәт-аналитика эштәре һәм программа тәьминәте бүлеге белгесе Гөлназ Ғәлиуллинанынң хәбәр итеүенсә, Башҡортостанда был проект комитет башлығы Ильяс Мөнировҡа йөкмәтелгән.
Транспорт ойошмалары һәм предприятиелары, уҡыу йорттары, бизнес-берекмәләр, йәмәғәт ойошмалары һәм профсоюздар вәкилдәре унда ҡатнашыуға саҡырыла.
Транспорт тармағының кадрҙар сәйәсәте өлкәһе ҡануниәтен камиллаштырыу һәм дәүләт кимәлендә көйләү өсөн конференция резолюцияһы РФ Дәүләт Думаһының профилле комитеттарына, министрлыҡ һәм ведомстволарға ебәреләсәк.


text:
1 августан пенсиялар арта
Рәсәйҙә 1 августан хеҙмәт пенсияһының страховка өлөшө 7,5 процентҡа күтәрелә. Башҡортостанда был артыу 943 меңдән ашыу пенсионерға ҡағыла.
Рәсәй Пенсия фондының БР буйынса бүлексәһе матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, был инде йыл башынан алып пенсияны өсөнсө тапҡырына арттырыу. Хәтерегеҙгә төшөрөп үтәбеҙ, беренсе индексация 1 мартта үткәйне — хеҙмәт пенсияһының база өлөшө һәм социаль пенсия 8,7 процентҡа арттырылғайны. 1 апрелдән ҡартлыҡ буйынса хеҙмәт пенсияһының страховка өлөшө 17,5 процентҡа артҡайны.
Пенсияны киләһе арттырыу 1 декабргә билдәләнгән — хеҙмәт пенсияһының база өлөшө һәм социаль пенсия 31,4 процентҡа индексацияланасаҡ. Шулай итеп, 2009 йылда пенсиялар дүрт тапҡыр индексацияланасаҡ.
Рәсәй Пенсия фондының БР буйынса бүлексәһе идарасыһы Фоат Хантимеров һүҙҙәренә ҡарағанда, бөтә арттырыуҙар һөҙөмтәһендә республикабыҙҙа ҡартлыҡ буйынса хеҙмәт пенсияһының уртаса күләме 35 процентҡа артасаҡ һәм 6127 һум тәшкил итәсәк. Социаль пенсияның уртаса күләме йыл аҙағына пенсионерҙарҙың йәшәү минимумы күләменә етәсәк.
Пенсиялар һәм башҡа социаль түләүҙәргә 1 августан төбәк буйынса өҫтәмә рәүештә 226 миллион һум талап ителәсәк. Дөйөм алғанда, августан республика буйынса пенсиялар һәм айлыҡ аҡсалата түләүҙәргә сығымдар айына 5,9 миллиард һумдан ашыу тәшкил итәсәк.


text:
29 сентябрь
29 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 272-се көнө (кәбисә йылында 273-се). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Халыҡ-ара машиналар төҙөү көнө.
- Халыҡ-ара йөрәк көнө.
- Бруней — Конституция көнө.
- Ҡырғыҙстан — Ҡан биреүселәр (донорҙар) көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1829 — Лондонда Скотланд-Ярд төҙөлә.
- 1907 — Санкт-Петербургта беренсе трамвай йөрөй башлай.
- 1916 — Джон Рокфеллер беренсе миллиардер була.
- 1957 — Маяҡта радиация фәжиғәһе (авария) була.
- 1990 — Бишенсе быуын истребитель F-22 беренсе осошон яһай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишбулатов Рәшит Шакирйән улы (29.09.1952) — табип-офтальмолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм уйлап табыусыһы.
- Агашкова Ирина Георгиевна (29.09.1962) — театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005).
- Мурзашев Сергей Михайлович (29.09.1967) — физик культура уҡытыусыһы, хәрби-ғәмәли күпбәйге (военно-прикладное многоборье) буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Мишкә районы Сурай ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1884 — Йәрми Сәйете, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1547 — Мигель де Сервантес, испан яҙыусыһы.
- 1795 — Кондратий Рылеев, рус шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист.
- 1843 — Михаил Скобелев, Рәсәй ғәскәр башлығы.
- 1904 — Николай Островский, рус совет яҙыусыһы.
- 1795 — Андрей Шевченко, украин футболсыһы.
- 1971 — Дельфин, рус шағиры, музыканты.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1902 — Эмиль Золя, француз яҙыусыһы.
- 1902 — Рудольф Дизель, немец уйлап табыусыһы.
- 1930 — Илья Репин, рус рәссамы.
- 1943 — Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы, Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
- 1943 — Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
Наши новости
Опрос
Как Вы оцениваете работу филармонии?
2018 - Год Семьи
2018 год объявлен в Башкортостане Годом семьи
Абонементы
Всероссийский старт продажи абонементов
ЭЛЕКТРОННЫЕ БИЛЕТЫ
Продажа билетов онлайн
Получить всю информацию о наличии и стоимости билетов теперь легко: не выходя из дома, с мобильных устройств, подключенных к сети Интернет.
Наш репертуар
Апрель 2018
Май-Июнь 2018
Афиша ⇒ "ЭТ КҮҢЕЛЕ БЕР ҺӨЙӘК"
06.01.2018 / Большой зал
"ЭТ КҮҢЕЛЕ БЕР ҺӨЙӘК"
Театрлаштырылған концерт
Филармонияның солистары һәм коллективтары ҡатнаша
Суббота, 18-00
Цена : 100-500 һум
6 ғинур! Тик бер генә көн! Театрлаштырылған концерт «Эт күңеле бер һөйәк»! Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы иҫке йылды оҙатып Яңы 2018-се йылға аяҡ баҫҡан мәлдә тамашасыларға, йырға, моңға битараф булмағандарға үҙенсәлекле программа әҙерләй. Яңы йыл алдынан тыуған йәнлелек: балҡыған гирляндалар, сағыу төҫлө шарҙар менән биҙәлгән шыршы - ниндәйҙер бер мөғжизә, әкиәт мөхите тыуҙырған мәлдә эстрадабыҙҙың йондоҙҙары Нәзифә Ҡадырова, Радик Вәлмөхәмәтов, Әлфиә Юлсурина, Артур Туҡтағолов, Миңзифа Исҡужина, Лилиә Ишемйәрова, Илшат Ишморатов, Илнур Һибәтуллин, Заһир Иҫәнсурин, Илнур Хәйруллин, Искәндәр Ғәзизов, «Карауан» төркөмө, «Көлкө-шоу» эстрада миниатюралары театры үҙҙәренең сағыу, матур сығыштарын һеҙгә бүләк итергә вәғәҙә итә. Яңы 2018-се йылдың тәүге көндәренең береһен яратҡан артистар компанияһында - йырсылар, музыканттар, юмористар һәм бейеүселәр менән бергә ҡаршылаһағыҙ йылығыҙ уңышлы үтәсәк! Яңы йылда беҙ яңы бәхет, яңы кисерештәр, яңы тормош килеүенә өмөт итәбеҙ. Байрамыбыҙ уртаҡ булһын!
Режиссеры - Илшат Ғәлимйәнов.
Цена : 100-500 һум /Заказ билетов: +7(347) 250 77 42


text:
Атай-әсәй балаға дуҫ була аламы?Һәр атай-әсәй сабыйының тулы бәхеткә өлгәшеп, киләсәктә терәк һәм таяныс буласағына ышана. Шул уҡ ваҡытта өлкәндәр үҙҙәре тәрбиә биреүҙә хаталанып, яңылышып, бер сиктән икенсеһенә һуғылып бер була. Һөҙөмтәлә сабыйға бағлаған өмөттәр аҡланмай ғына...
Быуындарға күсер аманатКеше хаҡында хәтер йәшәһә, ул тере һанала. Изгелектәре менән күңелдә айырым урын биләгәндәрҙе йыш ҡына иҫкә алыусанбыҙ. Был гүзәл ҡатындың яҡты донъяларҙа юҡлығына ышаныуы ауыр, әммә уның йөҙәрләгән уҡыусылары күңеленә сәсеп ҡалдырған мөхәббәт...
Доға ҡылайыҡДоға ҡылыу – ул үҙе ғибәҙәт, Аллаһ Тәғәләгә һыйыныу, буйһоноу, Уны иҫкә алыу. «Доға» – ғәрәп теленән «теләк, ялбарыу» тигәнде аңлата. Аллаһ – барлыҡ ғаләмдең, байлыҡтың хужаһы, шуға беҙ Унан нимә теләйбеҙ, байлығын да, һаулығын да, барыһын да һорап...
Килен күңеле – даръя...Электән һаҡланып килгән милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙән күренеүенсә, кейәү ҡәйнә йортонда ҙур ҡунаҡ кеүек ҡабул ителә. Күп ғаиләләрҙә был әле лә шулай. Атай-әсәйемдең өс кейәүе бар. Атайыбыҙ уларҙың барыһы менән уртаҡ тел табып, улдары кеүек яҡын күреп...
...Көмөш йөҙөк, ҡуш беләҙекАксессуарҙы нисек һайларға? Килешле, модалы кейемдең дә ябайыраҡ күренеүе бар. Дөрөҫ һайланған биҙәүестәр, сумка, муйынға бәйләнгән яулыҡ һеҙҙең ҡиәфәтте нәзәкәтлерәк итергә һәләтле. Улар шулай уҡ кейемде, бер нисә әйберҙе берләштереп, тулыландыра...
Сәскәләр рәхмәтеМай сүлмәге тышынан билдәле, тигән кеүек, был йортта тимерсе йәшәгәне ҡапҡа-кәртәләрҙән үк күренеп тора. Ихаталағы эскәмйәләр ҙә, кәртә-ҡура, хатта сүп һауыттарына тиклем семәрләп эшләнгән. Хәмдиә һәм Фәнил Фәхретдиновтарҙың өйө был. Уңған хужа...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Ҡайҙа үҫкән витаминдар файҙалыраҡ?
Ҡайҙа үҫкән витаминдар файҙалыраҡ?
йәки Балан банандан нимәһе менән айырыла?
Бөгөн магазин кәштәләре йылы яҡтарҙан килтерелгән төрлө емеш-еләк, банан-ананас, хөрмә-кокос, ниндәйҙер йәшелсәләр, тағы башҡа әллә нимәләр менән тулған. Хатта уларҙы һалырға урындары ла етмәгән һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта уларҙың тәмен маҡтаған, витаминдарының һаулыҡ өсөн файҙалы икәнен иҫбатлаған төрлө-төрлө реклама ла күбәйеп китте. Шуғалыр инде ҡайһы берәүҙәр:
– Иммунитетыңды нығытҡың килһә, магазинға рәхим ит: витаминдар тулып ята! – тип кенә ебәрә. Ысынлап та, тропик илдәрҙән килтерелгән емеш-еләктең витаминдары беҙҙең, Көньяҡ Уралда йәшәгән кешеләрҙең, иммунитетын нығыта аламы? Мәҡәләмдә бына ошо һорауға ҡарата үҙ фекерҙәремде белдермәксемен.
Һүҙемде халҡыбыҙҙың иммунитеты тураһында һөйләүҙән башлайым.
Ата-бабаларыбыҙ Көньяҡ Уралда йөҙәр, меңәр йылдар буйы йәшәй. Һәм беҙҙең организм ошо тәбиғәткә һәм уның климатына яраҡлашҡан. Иммунитетыбыҙ ҙа ошо климат шарттарында барлыҡҡа килгән төрлө ауырыуға ҡаршы торорға өйрәнгән һәм, әйтергә кәрәк, көн һайын көрәшә. Артабан да көрәшһен өсөн уны һәр ваҡыт төрлө-төрлө витамин, башҡа микроэлементтар менән нығытып торорға кәрәк. Шуға беҙ шундай нәмәләргә бай булған аҙыҡтарҙы ашарға тейешбеҙ.
Ә бына алыҫ илдәрҙән килтерелгән төрлө емеш-еләк беҙҙең иммунитетты нығыта аламы һуң? Мәҫәлән, Африка илдәренән килтерелгән бананды алайыҡ. Белебеүеҙсә, ул – йылы яратҡан үҫемлек емеше. Йәғни йылы климатҡа яраҡлашҡан. Шуға уның витаминдары шундай климат шарттарына ҡаршы көрәшерлек кенә көс бирә ала, минеңсә. Нисек инде йылы климатта үҫкән үҫемлектәрҙең витаминдары һыуыҡ климатта йәшәгән кешеләрҙең иммунитетын нығыта алһын ти?! Улар Көньяҡ Урал шарттарында барлыҡҡа килгән ҡурҡыныс вирустарға һәм бактерияларға бер нисек тә ҡаршы тора алмайҙыр.
Ошо урында миңә, бер үк витаминдар бөтә ерҙә лә бер төрлө, сөнки уларҙың структуралары бер бит, тип әйтерҙәр. Дөрөҫ. Мәҫәлән, баяғы бананда ла, шулай уҡ беҙҙең яҡта үҫкән балан емешендә лә С витамины бар. Икеһенең дә молекуляр структуралары бер төрлө. Ләкин уларҙы тиң ҡуя алмайым, сөнки береһе – тропик илдәрҙә, икенсеһе һыуыҡ ҡыштары булған тәбиғәттә үҫә. Икеһе ике төрлө ҡаршылыҡҡа ҡаршы тора. Шулай булғас, уларҙың энергетик көстәре лә бер төрлө түгел – баландыҡы көслөрәк. Әйтәйек, ябай кеше менән штангасыны сағыштырайыҡ әле: уларҙың да бит физиологик төҙөлөштәре – структуралары бер төрлө. Тик береһе ике йөҙ килограмм ауырлыҡты күтәрә ала, ә икенсеһе уны урынынан да шылдыра алмай. Төрлө климат шарттарында барлыҡҡа килгән бер үк витаминдарҙың энергетик көстәре лә шул кешеләрҙеке һымаҡ төрлө ул. Мәҫәлән, лимонда ла, беҙҙең яҡта үҫкән балан емешендә лә С витамины бар. Тик баланда уның миҡдары 70 процентҡа күберәк.
Тағы бер күренеш. Банан йәки ананастың (һ.б.) үҫентеһен беҙҙең яҡтарҙың урмандарына килтереп ултыртайыҡ әле. Билдәле, улар бер ай эсендә ҡороясаҡ. Көньяҡ Урал климатында ярты йыл да йәшәй алмаған үҫемлектәрҙең витаминдары нисек беҙгә шул климатҡа ҡаршы торорлоҡ көс бирһен?
Минең шуны әйткем килә: тропик илдәрҙә үҫкән емеш-еләктең витаминдары беҙҙең иммунитетты етерлек кимәлдә бер нисек тә нығытырға һәләтле түгел. Һаулығыбыҙ өсөн иң файҙалы үҫемлектәр беҙҙең тәбиғәттә генә үҫә. Уларҙы башҡа бер илдеке лә алмаштыра алмай. Киреһенсә, беҙҙә үҫкән емеш-еләк йылы яҡтарҙа йәшәгән кешеләр өсөн файҙалыраҡтыр...
География фәнендә “тәбиғәт комплексы” тигән төшөнсә бар. Нимә була һуң ул? Бер территорияға ҡараған бөтә тәбиғәт компонентының – ерҙең, һауаның, һыуҙың, хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең һәм кешеләрҙең үҙ-ара ярашып йәшәүен тәбиғәт комплексы тип атайҙар. Улар бер-береһен һаҡлап, бик тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Мәҫәлән,ундағы хайуандар донъяһы үҫемлектәргә бөтә яҡлап ярҙам итһә, үҫемлектәр ҙә уларға йәшәү өсөн бөтә нәмәне бирә. Береһен генә үҙгәртһәң, бөтә тәбиғәт комплексы юҡҡа сығасаҡ. Аллаһы Тәғәлә тәбиғәтте шул тиклем аҡыллы һәм камил итеп яралтҡан, иҫең китерлек!
Шуға тәбиғәтебеҙҙә беҙҙең һаулыҡ өсөн бөтәһе лә бар. Әйтәйек, тыуған төйәгебеҙҙә үҫкән муйыл, балан, миләш, гөлйемеш, ҡуҙғалаҡ, ҡаҡы, йыуа, әтмәкәй, ҡуян кәбеҫтәһе, оҫҡон йыуаһы, мәтрүшкә, йүкә сәскәһе, ҡуян тубылғыһы, көпшә, ҡымыҙлыҡ, ер еләге, ҡурай еләге, турғай еләге, ҡара һәм ҡыҙыл бөрлөгән, сейә, йылға ҡарағаты (һ.б.) – бөтәһе лә беҙҙең иммунитетыбыҙҙы нығытырлыҡ кәрәкле витаминдарҙы бирә ала. Улар Көньяҡ Уралдың ҡырыҫ тәбиғәтендә үҫә икән, беҙгә лә шул климатҡа ҡаршы торорлоҡ көс бирә. Улай ғына түгел, борон-борондан ата-бабаларыбыҙ шуларҙы ашап үҫкән. Шуға физик тәндәренең “төҙөлөш материалдары” булып та хеҙмәт иткәндәр. Беҙҙең тәнебеҙ һәм эске ағзаларыбыҙ өсөн ул үҫемлектәр – “запас частар”. Сөнки беҙ – ата-бабаларыбыҙҙың дауамы.
Шуға беҙ йыл һайын тәбиғәткә сығып, уларҙы ашарға, йыйырға тейешбеҙ. Нәҫелебеҙ сәләмәт булһын тиһәк, балаларыбыҙҙы ла өйрәтергә кәрәк. Улар тәбиғәттәге ашарға яраҡлы бөтә үҫентене, емеш-еләкте таный белергә тейеш. Шул ваҡытта тәбиғәтебеҙҙең әһәмиәтен аңлап, уға ысын мәғәнәһендә һаҡсыл ҡарай башларҙар, уны төрлө юл менән һаҡларға тырышырҙар.
Һәм, әйтергә кәрәк, баҡсаларыбыҙҙа үҫтерелгән емеш-еләк, йәшелсә, картуф та, шулай уҡ беҙҙең яҡта етештерелгән ит-һөт аҙыҡтары ла халҡыбыҙҙың сәләмәтлеге өсөн иң файҙалыһы. Улар ҙа бит беҙҙең климатҡа яраҡлашып үҫә һәм йәшәй.
Ә магазиндарҙағы йылы яҡтан килтерелгән емеш-еләкте, шулай уҡ башҡа төрлө аҙыҡты ла ҡунаҡ өҫтәлен биҙәү һәм тәмдәренән ләззәтләнеү өсөн генә һатып алырға була. Башҡа бер ниндәй ҙә файҙалары юҡтыр. Витаминдарын маҡтап реклама яһайҙар икән, улар беҙҙең һаулыҡты ҡайғыртмай, үҙҙәренең кеҫәләре тураһында ғына уйлай.
Наил ЮЛДАШБАЕВ.
Бөгөн магазин кәштәләре йылы яҡтарҙан килтерелгән төрлө емеш-еләк, банан-ананас, хөрмә-кокос, ниндәйҙер йәшелсәләр, тағы башҡа әллә нимәләр менән тулған. Хатта уларҙы һалырға урындары ла етмәгән һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта уларҙың тәмен маҡтаған, витаминдарының һаулыҡ өсөн файҙалы икәнен иҫбатлаған төрлө-төрлө реклама ла күбәйеп китте. Шуғалыр инде ҡайһы берәүҙәр:
– Иммунитетыңды нығытҡың килһә, магазинға рәхим ит: витаминдар тулып ята! – тип кенә ебәрә. Ысынлап та, тропик илдәрҙән килтерелгән емеш-еләктең витаминдары беҙҙең, Көньяҡ Уралда йәшәгән кешеләрҙең, иммунитетын нығыта аламы? Мәҡәләмдә бына ошо һорауға ҡарата үҙ фекерҙәремде белдермәксемен.
Һүҙемде халҡыбыҙҙың иммунитеты тураһында һөйләүҙән башлайым.
Ата-бабаларыбыҙ Көньяҡ Уралда йөҙәр, меңәр йылдар буйы йәшәй. Һәм беҙҙең организм ошо тәбиғәткә һәм уның климатына яраҡлашҡан. Иммунитетыбыҙ ҙа ошо климат шарттарында барлыҡҡа килгән төрлө ауырыуға ҡаршы торорға өйрәнгән һәм, әйтергә кәрәк, көн һайын көрәшә. Артабан да көрәшһен өсөн уны һәр ваҡыт төрлө-төрлө витамин, башҡа микроэлементтар менән нығытып торорға кәрәк. Шуға беҙ шундай нәмәләргә бай булған аҙыҡтарҙы ашарға тейешбеҙ.
Ә бына алыҫ илдәрҙән килтерелгән төрлө емеш-еләк беҙҙең иммунитетты нығыта аламы һуң? Мәҫәлән, Африка илдәренән килтерелгән бананды алайыҡ. Белебеүеҙсә, ул – йылы яратҡан үҫемлек емеше. Йәғни йылы климатҡа яраҡлашҡан. Шуға уның витаминдары шундай климат шарттарына ҡаршы көрәшерлек кенә көс бирә ала, минеңсә. Нисек инде йылы климатта үҫкән үҫемлектәрҙең витаминдары һыуыҡ климатта йәшәгән кешеләрҙең иммунитетын нығыта алһын ти?! Улар Көньяҡ Урал шарттарында барлыҡҡа килгән ҡурҡыныс вирустарға һәм бактерияларға бер нисек тә ҡаршы тора алмайҙыр.
Ошо урында миңә, бер үк витаминдар бөтә ерҙә лә бер төрлө, сөнки уларҙың структуралары бер бит, тип әйтерҙәр. Дөрөҫ. Мәҫәлән, баяғы бананда ла, шулай уҡ беҙҙең яҡта үҫкән балан емешендә лә С витамины бар. Икеһенең дә молекуляр структуралары бер төрлө. Ләкин уларҙы тиң ҡуя алмайым, сөнки береһе – тропик илдәрҙә, икенсеһе һыуыҡ ҡыштары булған тәбиғәттә үҫә. Икеһе ике төрлө ҡаршылыҡҡа ҡаршы тора. Шулай булғас, уларҙың энергетик көстәре лә бер төрлө түгел – баландыҡы көслөрәк. Әйтәйек, ябай кеше менән штангасыны сағыштырайыҡ әле: уларҙың да бит физиологик төҙөлөштәре – структуралары бер төрлө. Тик береһе ике йөҙ килограмм ауырлыҡты күтәрә ала, ә икенсеһе уны урынынан да шылдыра алмай. Төрлө климат шарттарында барлыҡҡа килгән бер үк витаминдарҙың энергетик көстәре лә шул кешеләрҙеке һымаҡ төрлө ул. Мәҫәлән, лимонда ла, беҙҙең яҡта үҫкән балан емешендә лә С витамины бар. Тик баланда уның миҡдары 70 процентҡа күберәк.
Тағы бер күренеш. Банан йәки ананастың (һ.б.) үҫентеһен беҙҙең яҡтарҙың урмандарына килтереп ултыртайыҡ әле. Билдәле, улар бер ай эсендә ҡороясаҡ. Көньяҡ Урал климатында ярты йыл да йәшәй алмаған үҫемлектәрҙең витаминдары нисек беҙгә шул климатҡа ҡаршы торорлоҡ көс бирһен?
Минең шуны әйткем килә: тропик илдәрҙә үҫкән емеш-еләктең витаминдары беҙҙең иммунитетты етерлек кимәлдә бер нисек тә нығытырға һәләтле түгел. Һаулығыбыҙ өсөн иң файҙалы үҫемлектәр беҙҙең тәбиғәттә генә үҫә. Уларҙы башҡа бер илдеке лә алмаштыра алмай. Киреһенсә, беҙҙә үҫкән емеш-еләк йылы яҡтарҙа йәшәгән кешеләр өсөн файҙалыраҡтыр...
География фәнендә “тәбиғәт комплексы” тигән төшөнсә бар. Нимә була һуң ул? Бер территорияға ҡараған бөтә тәбиғәт компонентының – ерҙең, һауаның, һыуҙың, хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең һәм кешеләрҙең үҙ-ара ярашып йәшәүен тәбиғәт комплексы тип атайҙар. Улар бер-береһен һаҡлап, бик тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Мәҫәлән,ундағы хайуандар донъяһы үҫемлектәргә бөтә яҡлап ярҙам итһә, үҫемлектәр ҙә уларға йәшәү өсөн бөтә нәмәне бирә. Береһен генә үҙгәртһәң, бөтә тәбиғәт комплексы юҡҡа сығасаҡ. Аллаһы Тәғәлә тәбиғәтте шул тиклем аҡыллы һәм камил итеп яралтҡан, иҫең китерлек!
Шуға тәбиғәтебеҙҙә беҙҙең һаулыҡ өсөн бөтәһе лә бар. Әйтәйек, тыуған төйәгебеҙҙә үҫкән муйыл, балан, миләш, гөлйемеш, ҡуҙғалаҡ, ҡаҡы, йыуа, әтмәкәй, ҡуян кәбеҫтәһе, оҫҡон йыуаһы, мәтрүшкә, йүкә сәскәһе, ҡуян тубылғыһы, көпшә, ҡымыҙлыҡ, ер еләге, ҡурай еләге, турғай еләге, ҡара һәм ҡыҙыл бөрлөгән, сейә, йылға ҡарағаты (һ.б.) – бөтәһе лә беҙҙең иммунитетыбыҙҙы нығытырлыҡ кәрәкле витаминдарҙы бирә ала. Улар Көньяҡ Уралдың ҡырыҫ тәбиғәтендә үҫә икән, беҙгә лә шул климатҡа ҡаршы торорлоҡ көс бирә. Улай ғына түгел, борон-борондан ата-бабаларыбыҙ шуларҙы ашап үҫкән. Шуға физик тәндәренең “төҙөлөш материалдары” булып та хеҙмәт иткәндәр. Беҙҙең тәнебеҙ һәм эске ағзаларыбыҙ өсөн ул үҫемлектәр – “запас частар”. Сөнки беҙ – ата-бабаларыбыҙҙың дауамы.
Шуға беҙ йыл һайын тәбиғәткә сығып, уларҙы ашарға, йыйырға тейешбеҙ. Нәҫелебеҙ сәләмәт булһын тиһәк, балаларыбыҙҙы ла өйрәтергә кәрәк. Улар тәбиғәттәге ашарға яраҡлы бөтә үҫентене, емеш-еләкте таный белергә тейеш. Шул ваҡытта тәбиғәтебеҙҙең әһәмиәтен аңлап, уға ысын мәғәнәһендә һаҡсыл ҡарай башларҙар, уны төрлө юл менән һаҡларға тырышырҙар.
Һәм, әйтергә кәрәк, баҡсаларыбыҙҙа үҫтерелгән емеш-еләк, йәшелсә, картуф та, шулай уҡ беҙҙең яҡта етештерелгән ит-һөт аҙыҡтары ла халҡыбыҙҙың сәләмәтлеге өсөн иң файҙалыһы. Улар ҙа бит беҙҙең климатҡа яраҡлашып үҫә һәм йәшәй.
Ә магазиндарҙағы йылы яҡтан килтерелгән емеш-еләкте, шулай уҡ башҡа төрлө аҙыҡты ла ҡунаҡ өҫтәлен биҙәү һәм тәмдәренән ләззәтләнеү өсөн генә һатып алырға була. Башҡа бер ниндәй ҙә файҙалары юҡтыр. Витаминдарын маҡтап реклама яһайҙар икән, улар беҙҙең һаулыҡты ҡайғыртмай, үҙҙәренең кеҫәләре тураһында ғына уйлай.
Наил ЮЛДАШБАЕВ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Фото:
«Тамыр» балалар телеканалының фильмы - «Евразия тауышы» бөтә Рәсәй фестивале призеры
Фото:
«Тамыр» балалар телеканалы төшөргән «Ҡолонҡай» фильмы Хакасияла уҙған «Евразия тауышы» милли тапшырыуҙарҙың Бөтә Рәсәй фестивалендә еңеүсе булды. Башҡортостан телевидениеһы хеҙмәткәрҙәренең эшен билдәле Рәсәй журналистары ингән жюри юғары баһаланы.
Бөтә илдән журналистар, операторҙар, режиссерҙар ҡатнашып ҡалырға ғына түгел, ә тәжрибә һәм ижади идеялар менән уртаҡлашырға йыйылған. Конкурсҡа 17 номинацияла 200-ҙән ашыу теле һәм радио эш ебәрелгән.
«Ҡолонҡай» фильмы бер юлы ике номинацияла – «Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн иң яҡшы программа»ла һәм «Иң яҡшы оператор эше»ндә танылды.
Телевизор ҡараусылар фильмды 1 сентябрҙә Башҡортостан юлдаш телевидениеһында 20 сәғәт 15 минутта ҡарай ала.


text:
Бөтә граждандар ҙа юғары сифатлы аҙыҡ-түлек тауарҙарын алыу мөмкинлегенә эйә булырға тейеш — Дәүләт Думаһы депутаты
ӨФӨ, 2014 йыл, 26 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
«Берҙәм Рәсәй» партияһы «Халыҡ контроле» проектына йомғаҡ яһаны. Проекттың киләһе йылға төп бурыстарының береһе — бөтә граждандарҙы ла юғары сифатлы аҙыҡ-түлек тауарҙары менән тәьмин итеү. Был хаҡта Дәүләт Депутаты Рөстәм Ишмөхәмәтов хәбәр итте.
Бөгөнгө көндә «Халыҡ контроле»нең эшмәкәрлеге федераль һәм төбәк йүнәлештәре буйынса алып барыла: «Тауарҙарға өҫтәлгән хаҡ», «Продукцияның сифаты», «Рәсәй етештереүсеһе», «Власть. Селтәрҙәр. Эшҡыуарлыҡ. Халыҡ», «Алкоголгә һәм тәмәкегә ҡаршы», «Торлаҡ-коммуналь хужалығы» һәм «Законһыҙ ташыусылар».
«Халыҡ контроле»нә һәм республиканың Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитетына мөрәжәғәттәрҙең күбеһе аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың артыуына бәйле.
Йыл йомғаҡтары буйынса, Ҡалтасы, Туймазы, Әлшәй, Борай, Балаҡатай һәм Хәйбулла райондарының урындағы бүлексәләре проектта әүҙем ҡатнашҡан.


text:
«Мода аҙналығы» Өфөлә 21 апрелдә башланасаҡ
21 — 26 апрелдә Башҡортостандың баш ҡалаһында Вячеслав Зайцевтың Мода йорто ҡатнашлығында Мода аҙналығы үтәсәк. «Мода аҙналығы» республика тормошонда ғына түгел, унан ситтә лә әһәмиәтле ваҡиғаларҙан һанала.
Өфөләге Мода аҙналығы программаһы ярайһы бай буласаҡ. Алты көн, тиҫтәләгән мода күрһәтеү тамашалары йәш таланттарға ысын мода донъяһына юл асасаҡ.
Тамашасылар Рәсәйҙең йәш дизайнерҙары эштәрен дә, балалар мода театрының һәм балалар ижады йорттарының йәш кутюрьелары менән ижад ителгән моделдәрҙе лә күрә аласаҡ.
Бынан тыш, Өфөләге Мода аҙналығы сиктәрендә тәүге тапҡыр балаларҙың «Мини-мисс Өфө-2012» матурлыҡ һәм таланттар конкурсы үтәсәк. Ошонда уҡ «Фотомодель-2012» фотоһүрәттәр күргәҙмәһе ойоштороласаҡ.
Мода индустрияһы профессионалдарынан торған жюри иң яҡшыларын билдәләйәсәк.
Өфөләге мода аҙналығының ойоштороусыһы булып БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты, БР Мәғариф министрлығы һәм Өфө хакимиәтенең Мәғариф идаралығы ҡатнашлығында туғыҙынсы тапҡыр Өфөнөң «Премьера» модель агентлығы сығыш яһай.


text:
Юбилей миҙгелендә проектты «Арғымаҡ» этно-рок төркөмө асыуы ла осраҡлы түгел. Сөнки уларҙың төрлө милли халыҡ ҡоралдарында башҡарылған заманса эшкәртелгән көйҙәр тамашасыны ниндәйҙер сафлыҡ һәм тыныслыҡ донъяһына илтә. Төркөмдөң етәксеһе Ринат Рамаҙанов әйтеүенсә, был үҙенсәлекле проект балалар һәм уларҙың ата-әсәләрендә, йөклө ҡатындарҙа тик ыңғай тәъҫораттар тыуҙыра. Ғөмүмән кеше организмына яҡшы тәъҫир итә. Ҡурай – тылсымлы музыка ҡоралы. Уның аша беҙ ябай ғына көйҙәр ишетеп ҡалмайбыҙ, ә моң аша халҡыбыҙҙың сал тарихын, тыуған яғыбыҙҙың матур бай тәбиғәтен һәм ғөрүф-ғәҙәттәрен күҙ алдына килтерәбеҙ. Киләсәк быуын өсөн был үтә мөһим. Был проект балаларҙа кешелек сифаттарын асырға ярҙам итә. Бынан тыш уларға тәрбиәле, саф күңелле итеп үҫергә лә ярҙам итә, тигән фекерҙә төркөм етәксеһе. «Музыканы бергә тыңлайыҡ» - музыкаль проект ҡына булып ҡалмай, ә физиологик, биологик, психологик яҡтан кешегә үҫергә булышлыҡ итә. Шуға ла беҙҙең маҡсат тамашаға килеп, сығыш яһап ҡына ҡайтыу түгел, ә ошо оло бурысты үтәү, - ти Ринат Рамаҙанов.
Ғалимдар әйтеүенсә, В.А. Моцарттың, А. Вивальдиҙың, Л.В. Бетховендың, И.П.Чайковскиҙың, шулай уҡ, халыҡ көйҙәре, йырҙары ҡарындағы балаларҙы тынысландыра, уларҙың физик һәм рухи үҫешенә булышлыҡ итә.
Балаға ниндәйҙер әҙәп-әхлаҡ нормалары һалыр алдынан ата-әсәнең үҙенең ниндәйҙер кимәлдә тәрбиәле булыуы зарур. Ояһында ни күрһә осҡанында шул булыр ти бит халыҡ мәҡәле. «Музыканы бергә тыңлайбыҙ» проекты һәр шәмбе тамашасыларҙы филармонияның Орган залында ҡаршылай. Киләһе концерттарҙа Олег Ҡасымов етәкселегендәге Джаз ансамбле, Лидия Фоменко һәм уның уҡыусылары «Тылсымлы флейта» программаларын тәҡдим итәсәк.
Килегеҙ һәм кескәйҙәрегеҙгә бәхетле бала-саҡ бүләк итегеҙ!


text:
Мөхәббәткә тоғролоҡ28-02-2017, 13:37 // Мөхәббәт баҡсаһы // Баҫып сығарырға
Балаларына һәр саҡ күңеле тартылып торғандыр инде. Быны йылдар үткәс кенә аңлайһың. Ә ваҡытында ҡайҙа ул бушау: эшләйбеҙ, йүгерәбеҙ, һис кенә лә өлгөрмәйбеҙ. Бигерәк тә һиңә тынғыһыҙ көндәрҙә, ай-вайына ҡарамай, сәйгә алып ҡайтып китһә, тауҙай эшең ҡала. Бына хәҙер бушаным да, әсәйем генә юҡ... Фоторәсемдәре һәм иҫтәлектәре генә ҡалды. Уның шундай матур бер ғәҙәте була торғайны: фотоларҙың артына кемдәр икәнен, ҡасан, ҡайҙа төшкәндәрен тулы итеп яҙып ҡуя. Ошо һүрәттәр – үҙе бер тарих. Ана шуларҙың береһе был мәҡәләгә нигеҙ булды.
...Атайым менән әсәйем бик йәшләй өйләнешә. Оҙаҡ ваҡыт никахтарын да теркәй алмайҙар. Тәүге балалары ла өс йылдан һуң ғына тыуа. Апайыма бер йәш тулғанда атайҙы әрмегә алалар. Ул Курил утрауҙарына эләгә. “Хаты бер ай килә торғайны”, – тип һөйләр ине әсәйем. Шулай бер саҡ: “Бик һағындырҙың, фотоға төшөп һал”, – тип хат яҙа. Ул замандарҙа фотографтар ауылға бик һирәк килгән. Әсәйем матур кейемдәрен әҙерләп көтөп торған.
Фотограф йәш кенә егет икән: “Былай ҡупшы кейенеп, кемгә бүләк итәһең?” – тип шаяртып күҙ ҡыҫҡан. Әсәйем: “Кейәүемә, кемгә булһын бүтән”, – тигән ҡаты ғына итеп. Йәне көйгән фотограф: “Улай булғас, ҡулыңды күкрәгең тапҡырына ҡаушырып ҡуй”, – ти икән. Әсәйем: “Мин һиңә әртисме әллә улай төшөргә”, – тип яуаплаған, асыуланып. Егет тә ныҡыш икән, улайһа төшөрмәйем, тип ҡурҡытҡан. Әсәй ул ҡушҡанса төшөргә мәжбүр булған.
Тағы ла бер фотоһында өҫтөнә плащ, ә аяғына быйма кейеп төшкән. “Ниңә улай кейендең?” тип һорағас, “Ныҡ ауырый инем, температурам юғары, үҙем өшөп барам. Март ҡояшы йылы булғас, плащ кейҙем, өшөгәнгә быйма кейҙем”, – тип беҙҙе көлдөргәйне.
Үҙ ваҡытында уҡый алмаһа ла, әсәйем ғилемле ине. Телмәре бай, мәҡәлдәр ҡушып ҡына һөйләй торғайны. Хәтере яҡшы, тарихты һәйбәт белде. Өләсәйем Тайба, уның әсәһе Хөсниямал да абыстай булған. Ҡөрьән уҡып, намаҙҙан айырылмағандар.
Әсәйем Вазифа Сабирйән ҡыҙы Солтанова (Ноғаманова) 1926 йылда Ғәлиәхмәр ауылында донъяға килгән. Уға тиклем өләсәй менән олатайҙың балалары үлеп торған. Әсәйем тыуғас та, кендек әбейе йәһәт кенә тышҡа алып сыҡҡан да асыҡ тәҙрәнән: “Бәпес һатам, кем ала?” – тип ҡысҡырған, һәм өләсәйемдәр “һатып” алған. Ана шул йоланан һуң ул йәшәп киткән.
Атаһын, хәрби кеше булараҡ, Белорет ҡалаһының комиссариатына эшкә тәғәйенләгәндәр. Әсәйем биш йәшкә тиклем урыҫ балалары менән балалар баҡсаһына йөрөп, тик урыҫ телендә генә һөйләшкән. Өләсәйем “Балам мәрйә булып үҫә, үлһәм, урыҫ зыяратына ерләрҙәр инде” тип илағас, кире Ғәлиәхмәргә күсенеп ҡайтҡандар. Ауыл балалары урыҫса һөйләшкән, ҡаласа матур кейем кейгән ҡыҙҙы, “мәрйә” тип, уйнатмаған. Уҡырға төшкәс, сумкаһын тартып алып, шылғаҡҡа сыҡһа, санаһын емереп ыҙалатҡандар. Ахырҙа, өләсәйем сепрәк муҡса тегеп, аяғына сарыҡ кейҙереп ҡуйған. Сарыҡтың табаны тайып, әсәйем гел аунап, илап ҡайтыр булған. Ә олатайым ағас сана яһап биргән, шунан һуң ғына уны тиҫтерҙәре ҡабул иткән.
Үҫеп, буй еткергәс, уларҙың ғаиләһе Зәйнәкәй ауылына күсеп килгән. Олатайым бер бөртөк ҡыҙын үҙе һау саҡта кейәүгә биреп, бай ғаиләгә урынлаштырырға уйлаған. Боронғо йолаға ярашлы, әсәйемдән һорап тормаған. Күршелә генә йәшәгән бик етеш кешенең улына өс һыйырға һатҡан. Иртәгә никах уҡыла торған төндә, һөйгән егете, йәғни атайым, тәҙрәнән ҡыҙҙы алып ҡасҡан. Яҙмыш ҡушыуы буйынса бергә йәшәмәһәләр ҙә, әсәйем тәүге мөхәббәтенә тоғро ҡалып, яңғыҙ ғына донъя көттө, беҙҙе үҫтереп кеше итте.


text:
Пәйғәмбәребеҙҙең(с.ғ.c.) төп вазифаһы дингә саҡырыу булған. Вариҫтарының – ғалимдарҙың, муллаларҙың – шөғөлдәре мәсет төҙөү, мәжлестәргә йөрөп исем ҡушыу, никах уҡытыуға ғына ҡайтып ҡалмай, вазифалары шундай уҡ. Ул ғәмәлдәрҙең барыһының асылы бер – динебеҙгә саҡырыу. Ошо ҡағиҙә үтәлмәһә, мәжлескә йөрөгән муллаларҙың файҙаһы һуҡыр бер тин. Юҡҡа ғына йәштәр уларҙан көлөп “шурпаедтар” тимәй. Мөмкин булған ысулдарҙы ҡулланып, бер генә хәҙисте аңлатһаҡ та, хатта бер генә кешене вәғәзләһәк тә, пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, вариҫтары кеүек буласаҡбыҙ. Пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, беҙгә ғилем генә ҡалдырмаған, үҙенең Сөннәтен дә ҡалдырған. (“Сөннәт – юл, йәшәү торошо, ынтылышы” тип тәржемә ителә.) Ғилем алып, фетнәгә сумыусылар – тап ошо икенсеһенән, пәйғәмбәребеҙҙең, ғәләйһис-сәләм, юлынан тайпылыусылар. Ғилем генә етмәй, Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, тырышлығының йүнәлешен аңлау зарур. Шуныһы билдәле: пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, менән осрашҡан халыҡта дуҫлыҡ-татыулыҡ, рәхмәт-мәрхәмәт артҡан, тауыш-ғауғалар баҫылған, тиҫтәләгән йыл аралашмаған дошмандар бер-береһенә ҡул бирешкән.
Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт ҡылғас, пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, тәүге нәүбәттә ике халыҡты дуҫлаштырырға керешкән. Мәккә халҡы ҡаты, тупаҫыраҡ, Мәҙинәнекеләр йомшаҡ, яғымлыраҡ булған. Уртаҡ ғаиләләр барлыҡҡа килгән, уртаҡ эш ҡылғандар. Төрлө ваҡиғалар булған, ләкин пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, уларҙы һәр ваҡыт тынслыҡҡа өндәп торған, сөнки динебеҙ – тыныслыҡ дине.
“Ислам” һүҙенең мәғәнәһе лә “сәләм” һүҙенән икәне мәғлүм. Ә “әссәләмү ғәләйкүм” тигән һүҙҙе хатта кафырҙар ҙа киноларҙа “мир вам”, йәғни “мир, благоденствие, покой” тип тәржемә итә, тимәк ҡайҙа дин, шунда тыныслыҡ урынлаша. Дингә килгән кешенең холҡо яҡшыра, һүҙҙәрен уйлап һөйләй башлай. Әгәр түрәләр дингә килһә, коррупция бөтә, иҙән йыуыусы килһә, таҙалыҡ арта…
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күптәр үҙен генә белә. Үҙе мәсеткә йөрөй, балалары, яҡындары йөрөмәй. Уларҙы намаҙға баҫтырыуҙы ситкә ҡуя, “үҙҙәре килер әле,” ти. Яҡындарыңды дингә өндәүҙең сауабы ҙур икәнен күптәр белмәй, ҡайһылары быны аңлап та еткермәй. Ә пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, әйткән бит:
من أسلم على يديه رجل دخل الجن
“Кемдең ҡулынан (дәғүәтенән) исламға берәйһе керһә, йәннәткә керер”. Ожмахҡа кереүҙең юлы шул! Хәҙер белдегеҙ, тырышығыҙ. Кемде лә булһа мәсеткә ылыҡтырырға тырышығыҙ! Ҡулынан тотоп, мәсеткә килтерегеҙ, үҫеп, наркоманға, эскесегә әйләнгәс, һуң булыр…


text:
Фән
Фән (шулай уҡ ғилем) – төплө мәғлүмәттәр йыйыу, классификациялау, анализлауҙы, тәбиғәт күренештәрен йәки йәмғиәт процестарын аңлатырға һәм уларҙың үҫешен алдан күрәҙәләүсе теорияларҙы яҡшыртыу һәм яңыларын төҙөүҙе үҙ маҡсаты итеп алған эшмәкәрлек өлкәһе. Шулай уҡ фән үҙ үҫешенә үҙе булышлыҡ итеүсе аналитик белемдәр системаһын аңлата.
Фән-кешеләрҙең өҫтәмә белем алыуға йүнәлтелгән эшләү өлкәһе, тип аңлатма бирә ҡайһы бер философия дәреслектәре.
Фән ғәҙәттә ике төп өлкәгә бүленә:
- тәбиғи күренештәрҙе өйрәнеүсе тәбиғи фәндәр;
- кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәре.


text:
Ҡырымда башҡорт шағиры һәм сатирик Марсель Сәлимовтың китабы донъя күрҙе Фото: Валерий Басыров
Ҡырымда башҡорт шағиры һәм сатирик Марсель Сәлимовтың китабы донъя күрҙе
Ҡырымда башҡорт шағиры һәм сатирик Марсель Сәлимовтың китабы донъя күрҙе Фото: Валерий Басыров
ӨФӨ, 2018 йыл, 26 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Ҡырым Республикаһының баш ҡалаһында Симферополдә Марсель Сәлимовтың (Мар. Салим) «Аллалар менән һөйләшеү» («Разговор с богами») тигән яңы китабы баҫылып сыҡты. «Таврида» заманса нәфис тәржемә үҙәге проекты буйынса сыҡҡан баҫма «Өлөш» нәшриәтендә донъя күрҙе.
Йыйынтыҡҡа башҡорт сатира оҫтаһы һуңғы йылдарҙа яҙған шиғырҙар ингән. Автор был китапты дуҫы – күренекле рус яҙыусыһы һәм тәржемәсе Иван Тертычныйҙың (1953-2017) яҡты иҫтәлегенә арнай. Шиғырҙарҙы башҡорт теленән Иван Тертычный һәм Николай Переяслов тәржемә иткән.
Китап ике бүлектән тора: беренсеһә – сатирик һәм публицистик, икенсеһенә – юмористик һәм лирик шиғырҙар ингән.
Баҫманың тышында башҡорт карикатурисы, Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы Хәлил Әхтәмовтың «Олимпта сатирик» дуҫтарса шаржы файҙаланған. Дизайнды Ҡырым рәссамы Кирилл Лемешко башҡарған, ул сериялар логотибын да әҙерләгән. Китаптың тиражы – 1500 дана.
Марсель Сәлимов – Сергей Михалков, Владимир Гиляровский (Рәсәй), Николай Гоголь (Украина), Эрнест Хемингуэй (Канада) исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия лауреаты, «Алеко» (Болгария) премияһы, «Интеллигент миҙгел» (Саки ҡалаһы, Ҡырым) фестивале лауреаты.
http://www.bashinform.ru/news/1150388-v-krymu-izdana-kniga-bashkirskogo-poeta-satirika-marselya-salimova/


text:
«Полиэф» хеҙмәткәрҙәрен хеҙмәт һаҡлау һәм производство хәүефһеҙлеге өсөн аҡсалата бүләктәр менән дәртләндерә
Благовещендың «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте хеҙмәткәрҙәре араһында хеҙмәт һаҡлау, сәнәғәт һәм экологик хәүефһеҙлек буйынса ярыштар үткәрҙе.
Хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу, етештереү һәм производство көнкүреше мәҙәниәтен күтәреү, хеҙмәткәрҙәрҙә эш урындары торошо һәм үҙҙәренең хәүефһеҙлеге өсөн яуаплылыҡ уятыу был ярыштың төп маҡсаты иҫәпләнә.
Ярыш барышында ниндәй функциялар һәм операциялар башҡарыуы, производство биналары һәм ҡорамалдарына ҡарап, завод бүлексәләре ике төркөмгә бүленде.
2009 йылдың һуңғы кварталы йомғаҡтары буйынса ярыш һөҙөмтәләре билдәле булды. Беренсе төркөмдә химик сеймал һәм реагенттар әҙерләү буйынса 10-сы цех коллективы еңде, икенсе төркөмдә 15-се автоматлаштырыу цехына етеүсе табылманы.
«Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, йомғаҡтар яһағанда бер нисә күрһәткес, шулар араһында производство ауырыуҙарын, травма алыуҙарҙы иҫкәртеү буйынса эштәрҙең һөҙөмтәлелеге, хеҙмәт һаҡлау һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеге иҫәпкә алынған. Комиссия хеҙмәт шарттарын, янғын һәм заз хәүефһеҙлеген тәьмин итеүҙе лә иғтибарға алған.
Еңеүселәр аҡсалата бүләктәр алған.


text:
Продукция сифаты өлкәһендә БР Президенты Премияһына конкурсҡа заявкалар ҡабул ителә
1 авгусҡа тиклем 2010 йылғы продукция (тауарҙар, хеҙмәттәр) сифаты өлкәһендә БР Президенты Премияларына дәғүә итеүгә конкурсҡа заявкалар ҡабул ителә.
Премиялар йыл һайын бирелә. Уларға конкуренцияға һәләтле продукция сығарған, юғары сифатлы хеҙмәтләндереү күрһәткән һәм шул уҡ ваҡытта сифат менән идара итеүҙең юғары һөҙөмтәле ысулдарын уңышлы файҙаланған ойошмалар эйә була.
Заявкалар БР Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлаштырыу үҙәгендә ҡабул ителә. Ойошма етәксеһе тарафынан раҫланған тултырылған анкеталар БР Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлаштырыу үҙәгененең мәғлүмәт бүлегенә тапшырыла.
Конкурс тураһында Положение, бланкалар һәм бөтә кәрәкле мәғлүмәт материалдары БР Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлаштырыу үҙәгенең www.bashtest.ru рәсми сайтында урынлашҡан.


text:
«ТЫУҒАН ИЛЕ УНЫ ОНОТМАҺЫН»
...1942 йылдың май айында Өфөнән бер-бер артлы ике ҡыҙҙар эшелоны фронтҡа ҡарай юл ала. Бөтәһе лә үҙ теләге менән, ғариза яҙып. Сибәр ҡыҙ Зәйтүнә – шуларҙың береһе. Яугир булырмын тип үҫмәгән, намыҫы ҡушҡанды үтәгән ул.
...Хыял ҡанаттарында осор мәле, буй еткереп, сәскәләй асылған сағы була Зәйтүнәнең. Башҡалар һымаҡ атлап түгел, осоп ҡына йөрөй, әйтерһең. Һөнәр һайлауға килгәндә, уҡытыусы йәки табип булыу теләге менән янмай. Хатта күптәр кеүек осоусы булыу ҙа ҡыҙыҡтырмай ҡыҙҙы. Кем булаһын күптән һайлаған – сәхнә йондоҙо! Мәктәптә нисә йыл байрам концерттарын биҙәп, алҡыштарға күмелде. Ай-ҡояштай балҡып килеп сығыуына бөтәһе дәррәү ҡул саба һәм: «Һин ҡойоп ҡуйған артист!» – тип ҡанатландыра ине.
Башҡалар уйларға ла баҙнат итмәгән театр техникумына еңел инеп, ҡыҙ шундуҡ тиҫтерҙәре араһында танылыу тапты.
Һәләтленең бәхете үҙе менән. Бер йыл уҡыу ваҡытында Зәйтүнә күҙгә күренеп асыла барҙы. Күптәргә атамаһы ла билдәле булмаған «Фламенко» бейеүен өйрәнә алыуы дуҫтарса ҡарашлыларҙы шатландырһа, көнсөлдәрҙе хафаға һалды. Был испан бейеүенең асылы – бер нөктәнән сыҡмай тыпырлап тороуҙа, шуның аша музыкаға ҡушылып, ул көйҙө байытыуҙа. «Фламенко» испандарҙың бай рухын, ыласындай осорға әҙер кешеләрҙең донъяға ғашиҡлығын сағылдыра, имеш. Зәйтүнә ошо бейеүҙә үҙ оҫталығын үҫтерә килеп, барыр юлдарын ышаныслы билдәләп өлгөрҙө.
Ләкин һуғыш башланыуы бәхет ҡошоноң баш осонда осоп йөрөүенән ләззәтләнгән Зәйтүнәнең хыялдарын ҡыйратты. Техникум ябылды, ҡыҙҙар һәм егеттәр ауылдарына таралды. Зәйтүнә Стәрлетамаҡ янындағы совхозға ҡайтып эшкә егелде, шул уҡ ваҡытта медицина курстарына яҙылды. Һуғыштан ситтә ҡалмаясағын белә ине...
...Ҡапыл мотор гөрөлдәүе Зәйтүнәне һиҫкәндереп ебәрҙе. Ниндәй мотор? Һауала булһа, тиҙ таныр ине. Ә был ерҙә.
Ана-а, ауылдан ары ҡалҡыулыҡ аша мотоцикл күренә. Бер, ике, өс... Ауылға ингәс, туҡтамайынса, Песчанка тауына табан киләләр түгелме? Тап шулай! «Немецтар!» Зәйтүнә ҡото алыныуҙан ни эшләргә белмәй. Һәр береһе каска кейгән, автоматлылар. Вышкаға юл тоталар. Күрәһең, алдан белгәндәр.
Ихтыярын туплап, Зәйтүнә телефондан күрше посҡа хәбәр итә.
Фашистар, мотоциклдан төшөп, тауға үрмәләй. Ҡурҡыныс юҡлығын самалайҙар, ахыры, иркен һөйләшәләр. Автоматтары күкрәк тәңгәлендә эленгән. Һөжүм башлау уйҙарында юҡ. Ҡыҙҙарға ҡарап йылмаялар, аңлашылмаған һүҙҙәр әйтәләр, ҡул иҙәйҙәр. Береһе вата-емерә урыҫсалап маташа, етмәһә. Вышканан төшөргә саҡырғандары аңлашыла, йәнәһе, мотоциклда йөрөтәсәктәр. Уларҙың йылмайыуы йыртҡыс ыржайыуы һымаҡ күренә. Дошманыңдан ниндәй мәрхәмәт булһын.
Ҡыҙҙар кемуҙарҙан ут асты, немецтарҙың бер нисәһен атып йыҡты. Ике немец вышкаға күтәрелә башланы. Береһе Мурылеваны ҡулынан эләктереп алды. Оборона тотҡан Әлбаева, нисек кенә тырышмаһын, йыртҡыстарҙы ҡырып бөтә алманы. Уны ҡулға төшөрәм тип үрмәләгән икенсе немецҡа карабинын төбәп атып ебәрҙе. Бер ҡулы менән телефон трубкаһын тотҡан хәлдә, Зәйтүнә ауаз һалды: «Ҡыҙҙар, Ватаным өсөн үләм, хушығыҙ!» Шул мәлдә йөрәк тәңгәлен нимәлер сәнсеп үткәндәй булды, яндырып алды – дошман уны бер атыуҙа ҡолатты.
Тәнен тишеп үткән пуляларҙан ауғанда, Зәйтүнә, күҙҙәрен ҙур асып, болоттарға ҡарап алырға өлгөрҙө. Улар менән хушлашыуы, «Әсәйемә ҡайтып әйтегеҙ!» – тип ялбарыуы булғандыр...
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 5-се һанында уҡығыҙ.
Теги:


text:
- Подробности
- Просмотров: 414
ГЕОЛОГОРАЗВЕДКА ТЕХНИКУМЫ. Өфөлә урынлашҡан. 1931 й. асыла. 1957 й. Октябрьский нефть техникумы (ҡара: Октябрьский нефть колледжы) м‑н берләштерелә. Уҡытыу көндөҙгө башҡ. (1935 й. тиклем) һәм урыҫ бүлектәрендә түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барылған: нефть, газ ятҡылыҡтары геологияһы һәм разведкаһы, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын эҙләү һәм разведкалауҙың геофизик ысулдары, скважиналарҙы геофизик тикшереү ысулдары. Китапханаһы булған. 2 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән. Тамамлаусылар араһында Г.П.Вдовыкин, М.Ғ.Моталов, М.А.Токарев, В.М.Янченко.
Р.Н.Хәзиәхмәтова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина