text:
Мудрый афоризм гласит: «Народ, не помнящий своего прошлого, не имеет будущего». Почувствовать крепкую духовную связь со своими корнями можно, познав обычаи и традиции народа. Инициируя проведение эстафеты «Наши обычаи — золотое наследие», активисты общественного движения района, в первую очередь, ставили цель пробудить интерес жителей района к народным обычаям, возродить лучшие семейные традиции. Но вряд ли они предполагали тогда, что идея проведения подобного мероприятия станет настолько популярной среди сельчан и объединит людей самых разных возрастов, профессий и социальных слоёв — от младенцев до глав сельских поселений.
Издавна любимым обычаем башкирских женщин были вечерние посиделки
Обычаи и традиции — неотъемлемая часть культуры каждого народа. В них отражается образ жизни, история, мировоззрение наших предков. К сожалению, современное поколение, заимствуя праздники и обычаи у других народов, стало забывать о своих национальных традициях. Эстафета-конкурс между сельскими поселениями района «Наши обычаи — золотое наследие», посвящённая Году культуры, призвана пробудить интерес к народным обычаям и возродить забытые традиции.
10 сентябрь Темәс ауылы “Атайсал” клубы ағзалары эстафета альбомын ҡабул итте. 10 кешенән торған Сосновка ауылы делегацияһын мәктәп алдында йыр-бейеү менән ҡаршы алдылар. Төп сара мәктәп уҡыусылары, “Атайсал”, “Ағинәйҙәр” клубы ағзалары , уҡытыусылар ҡатнашлығында үтте. 1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арналған йөкмәткеле , мәғлүмәтле сығыштарҙы тарих уҡытыусылары Мусин Юлай Исмәғил улы, Ғүмәров Илнур Мөхәммәт улы, “Атайсал” клубы рәйесе Вәлиев Сәлимйән Ғәлләм улы , “Атайсал” клубы ағзалары Якупов Ришат Әҙеһәм улы һәм Ғәлимова Ләлә Әсҡәт ҡыҙы яһанылар. “Ағинәйҙәр” клубы ағзаһы Салихова Шәмсинур “Ерән ҡашҡа” йырының тарихы менән таныштырҙы һәм йырлап ишеттерҙе. Мәктәп уҡыусыһы Ахунйәнова Нәркәс “Ҡаһым түрә” йырын, 8 синыф уҡыусылары “Любизар” йырын бик оҫта башҡарҙылар. 1812 йылғы Ватан һуғышын сағылдырған китаптар менән модель китапхана хеҙмәткәрҙәре Салихова Венера Владислав ҡыҙы таныштырҙы. Сосновкалар ҙа буш килмәгән, фольклор төркөмө Темәстәргә таҡмаҡтарын, “Ағинәйҙәр” клубы ағзаһы Мәхмүтова Р. “Шәл бәйләнем” бейеүен бүләк итте.
Баймаҡ биләмә-ара китапханаһы эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе – крайҙы өйрәнеү, күренекле яҡташтарыбыҙға, Баймаҡ тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхестәргә бағышлап, хәтер һәм ҡәҙер кисәләре үткәреү тора. Был юҫыҡта, китапхана янында ойошторолған “Атайсал, тип янған йөрәктәр” клубы, айырыуса, әүҙем эшләй. Тап шундай кисәләрҙең береһе башҡорттоң ҡаһарман улы, атаҡлы полководец, граждандар һуғышы геройы, күренекле дәүләт эшмәкәре шағир Муса Мортазиндың тыуыуына 120 йыл тулыуға арналған осрашыу 21 декабрь районыбыҙҙың рухи арҡайымы Темәстә үтте. Муса Мортазиндың күп ҡырлы тормошон йәш быуынға яҡтыртыуҙы маҡсат итеп ҡуйған был кисәлә йөкмәткеле сығыштар, моңло йырҙар, күркәм һүҙҙәр яңғыраны.
Тәү башлап “Атайсал” клубы рәйесе Вәлиев Сәлимйән Ғәлләм улы телмәр тотто, ул Муса Мортазиндың хәрби юлына дөйөм байҡау яһаны, ҡайһы бер ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәрҙе килтерҙе. Солтанов Рәйес Зөлҡәрнәй улы, Саньяров Марс Әширәф улы, Өмөтбаева Зөбәйлә Фәйзрахман ҡыҙының сығыштары ла тыңлаусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Республика конкурстары лауреаты Рауил Харрасов башҡарыуында халыҡ йырҙарын яратып ҡабул иттеләр, рәхмәттәрен еткерҙеләр.


c: text/html

text:
Төбәктә ЮХХДИ штрафтарын ташлама менән түләргә мөмкин буласаҡ Фото: Олег Яровиков
Төбәктә ЮХХДИ штрафтарын ташлама менән түләргә мөмкин буласаҡ
Төбәктә ЮХХДИ штрафтарын ташлама менән түләргә мөмкин буласаҡ Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
2016 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәйҙә Федераль закон ғәмәлгә инә, уға ярашлы, әгәр юл хәрәкәтен боҙған водитель ҡарар сығарылғандан һуң 20 көн эсендә штраф түләһә, уға талап ителгән сумманың яртыһын ғына индерергә кәрәк буласаҡ. Ләкин йомшаҡлыҡтар хоҡуҡ боҙоуҙарҙың бөтә төрҙәренә лә ҡағылмай. Мәҫәлән, теркәлмәгән автомобиль менән ҡабаттан идара иткән, эскән килеш руль артына ултырған, бер яҡлы хәрәкәт итеү юлы буйынса ҡаршы йүнәлештә барған, зыян күреүселәр булған юл-транспорт ваҡиғаһы өсөн штраф түләгәндә ташлама ҡаралмаған.
Башҡортостандың Мәғлүмәтләштереү буйынса дәүләт комитетында хәбәр итеүҙәренсә, штрафтар тураһында тиҙерәк белер өсөн дәүләт хеҙмәттәре порталында теркәлеү зарур. Штрафтар хаҡында белдереү ҡағыҙҙары автоматик рәүештә киләсәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Сауҙагәр Кудрин йорто (Таганрог)
Сауҙагәр Кудрин йорто — Ростов өлкәһенеңТаганрог ҡалаһында Шмидт урамы, 10 адресы буйынса XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән архитектура һәйкәле[1]. Күпселек сығанаҡтарҙа ул Кудриндар ғаиләһенең милке булараҡ иҫкә алына, әммә ҡайһы берҙәрендә Ремиҙарҙың күсемһеҙ милке тип билдәләнә[2].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙаҡ ваҡыт Таганрогтағы Шмидт урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан йорттоң хужалары Кудриндар ғаиләһе була. Йорт XIX быуаттың беренсе сирегендә архитектор Дюпон де Ларю таарфынан төҙөлә. Бина хужаһы II гильдия сауҙагәре Яков Кудрин була, ҡатыны — Доминика Авксентьевна. 1830 йылға ҡарата, ғаиләлә ете бала: 3 малай һәм 4 ҡыҙ тәрбиәләнеүе билдәле. 1830 йылдар аҙағында Яков Кудрин вафат булғандан һуң, ғаилә эштәре менән уның улы Гавриил етәкселек итә. Ғаилә металл деталдәр — беркеткес әйберҙәр һатыу менән шөғөлләнә. Шулай уҡ Кудриндар милкендә ағас һаҡланған складтар иҫәпләнә. Һуңынан, Гавриил Кудрин коммерция судында сауҙагәрҙәрҙең вәкиле була. Күпмелер ваҡыттан һуң Кудриндар ғаиләһенең Таганрогта эштәрен ҡалдырып, Харьковҡа күсенә. Әммә Гавриилдың бер туғаны — Антон Яковлевич Кудрин Харьковта юридик белем алғас, ҡабат Таганрогка ҡайта. 1864 йылда ул Ксаверия Иосифовна Яблуновскаяға өйләнә. Улдары Яков тыуа. Антон Яковлевич Кудрин 1901 йылда вафат була. Шмидт урамы, 10 адресындағы йорт уның вариҫтары Нина Кудрина менән Августина Поповаға ҡала. 1910 йылда йортта Коммерция училищеһы директоры Евгений Михайлович Гаршин йәшәүе мәғлүм[3].
1992 йылда бина урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле тип таныла[1]. 2003 йылда бында «Кораблик» балалар баҡсаһы[4] урынлаша.
Һүрәтләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танагрогтағы Шмидт урамы,10 адресы буйынса урынлашҡан йорт ярымподваллы бер ҡатлы бинана ғибәрәт. Ул иртә классицизм стилендә төҙөлә[2]. Фронтоны өс мөйөшлө һәм, архитекторҙың күҙаллағанса, ябайлаштырып эшләнгән ионий-коринфск стилендәге ике колонна һәм ике ярымколонна менән тотоп торола.
Колонна олононда вертикаль улаҡтар — каннелюралар эшләнгән. Төп ишек ҙур булмаған кәрниз менән биҙәлгән. Фасад биҙәлешен элек шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин булған. Үҙәк өлөш әүәләп эшләнгән һындар менән биҙәлгән ярымколонна менән айырыла. Фасадтың ҡабырға өлөштәре парлы ярымколонналар һәм дүрт мөйөшлө тәҙрәләр менән тирәсләнә. Ярымподвал ҡатының тәҙрәләре һәм уйымдары бар. Үҙгәртеп ҡорғандан һуң, ҡайһы бер архитектура деталдәре һәм элементтары юғалтыла
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Жилой дом//Объект культурного наследия
- ↑ 2,0 2,1 Энциклопедия Таганрога
- ↑ Гаврюшкин О. П. Г12 «По старой Греческой…» (Хроника обывательской жизни) — Т.: ООО «Издательство „Лукоморье“», 2012. — 514 с.
- ↑ Дом 10 Шмидта улица


text:
М9кт9пте4 т5п бурысы – ысын ш9хес т9рби9л97. &2 илен9, тыу1ан т5й9ген9, уны4 т9би19тен9, ту1ан хал3ына, уны4 рухи байлы1ына, ту1ан телен9 оло ихтирам, т9р9н 85й57 т9рби9л97 – беҙҙең алға 3уйыл1ан ма3сат. У3ыусы менән хе2м9тт9шлек иткән саҡта 1ына ошо ма3саттар1а ирешеп, ысын ш9хес т9рби9л9п була. Д9рес – м9кт9пт9 у3ытыу-т9рби9 эшен ойоштороу2ы4 т5п форма8ы. Шу1а к7р9 «Б5г5нг5 д9рест9р нинд9й булыр1а тейеш?» Д9ресте4 сифатын нисек к7т9рерг9?», «Уны4 у3ыусылар1а т9ь6ир ите7 к5с5н арттырыу 5с5н ни эшл9рг9?» «Хал3ыбы22ы4 бай, мо4ло, 8утлы, 3е79тле, матур теле б5г5нг5 цивилизация 3а2аныштары 89м у3ытыу2ы глобалл9штере7, те79л ф9нд9рг9 56т5нл5к бире7г9 ынтылыш шарттарында ю1алып 3алма8ын 5с5н нисек у3ытыр1а?» ке7ек 8орау2ар1а яуап э2л97 – к5н729к м9сь9л9л9р29н 8анала.
Заман да бер урында тормай, балалар2ы4 а4-ким9ле л9 йылдан-йыл 76еш9, 72г9р9. Шу1а к7р9 м91ариф 5лк98енд9 89р ун йыллы3 8айын ша3тай 72г9решт9р булып тора: у3ыу-у3ытыу2ы4 й5км9тке8е 72г9р9, я4ы программалар1а ярашлы у3ыу 9сбаптары ла я4ыртылып тора, инновацион технологиялар индерел9 8.б. Бындай ва3ытта у3ытыусы 72енең ф9нен ни тиклем я3шы бел89, 72 эшене4 о6та8ы бул8а, у3ыусылар1а белем алыу е4елер9к була. Мин уҙған йылдың ноябрь айында ДИСТАНЦИОННо КУРС тар уҡыным,«ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПРЕПОДАВАНИЯ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ В УСЛОВИЯХ РЕАЛИЗАЦИИ ФГОС ОСНОВНОГО ОБЩЕГО ОБРАЗОВАНИЯ». Беҙгә бында бик күп мәғлүмәт бирҙеләр: проекттар эшләү, яҙма эштәрҙең төрҙәре һәм уларҙы ҡасан башҡарырға, дәрестәрҙе нисек итеп ойошторорға, һүрәттәр буйынса эш төрҙәре, үҙ эшеңде нисек баһалау, һ.б. У3ытыусы заман мен9н берг9 атлап, у3ыусыларына заманса д9рес бирерг9 тейеш. ( д9ресте4 сифаты у3ытыусыны4 методик о6талы1ына б9йл9нг9нлеге к7пт9н м91л7м. Сифатлы белем – уңыш нигеҙе. Беҙ, уҡытыусылар, быны һәр ваҡыт күҙ уңында тоторға һәм ошо йүнәлештә эшләргә тейешбеҙ. Элеге көндә йәмғиәтебеҙ үҙгәрештәр осоро кисерә, тормошобоҙҙоң бөтә өлкәләрендә лә тиерлек юғары технологиялар, яңы алымдар ҡулланыла. Туған телдәрҙе уҡытыуҙың яңы концепцияһын булдырыу, был өлкәлә этнопедагогика ҡаҙаныштарына нигеҙләнеп эш итеү үтә мөһим һәм көнүҙәк проблема булып иҫәпләнә. Тел уҡытыусыларының маҡсаты – уҡыусыларға телдең рухи һәм мәҙәни хазина икәнлеген аңлатыу һәм уны танып белеүҙең мөһимлегенә төшөндөрөү. Бөгөн белем алыу һәр шәхестең үҙ аллы эшмәкәрлегенә ҡайтып ҡала, йәғни уҡытыу-тәрбиә эше уҡыусыла үҙе өсөн кәрәкле белемде артабан үҙ аллы алыу ихтыяжын булдырыуға нигеҙләнә.
Мин мәктәптә 5а, 5б, 7а, 7б, 8а, 8б, 9а, 9б кластарында башҡорт телен, туған тел һәм әҙәбиәтен уҡытам. Үҙемдең дәрестәремде ҡыҙыҡлы һәм уңышлы үткәрергә тырышам, бының өсөн төрлө эш алымдары, интерактив таҡта, электрон дәреслектәр ҡулланам. 7а класында мин туған (башҡорт) телен һәм әҙәбиәтен уҡытам. Класта 11 уҡыусы башҡорт телен туған тел булараҡ өйрәнә. Башҡорт теленән төп тема булып ҡылым темаһы тора. Был теманы аңлатыр алдынан беҙ һөйләмдәр өҫтөндә эшләнек, һүҙ төркөмдәрен билдәләнек, һорауҙар бирҙек. Ошо һөйләмдән сығып ҡылымға аңлатма яһаныҡ. Шулай уҡ китапта бирелгән аңлатмаға ла күҙ һалып үҙебеҙҙе тикшереп үтәбеҙ. Артабанғы темаларҙы ла схема, таблицалар, интерактив таҡта, электрон дәреслектәр аша аңлаттым. Дәрестә төркөмдәргә бүленеп тә эшләйбеҙ. Бындай алымды күберәк теманы нығытҡан йәки йомғаҡлау дәрестәрендә ҡулланам. Тағы ла дәрестә тест, викторина, кроссворд, ребустар, рефераттар, сығыштар әҙерләү кеүек төрлө эш алымдары ҡулланам. Шулай уҡ проект төҙөү ҙур һөҙөмтәләр бирә.
Б5т9бе2г9 л9 м91л7м булыуынса, у3ыусылар2ы4 а4лат3анды 3абул ите7 м5мкинлект9ре т5рл5с9. Я4ы материалды ти2 ген9 т5ш5н5п алыусылар1а баш3алар2ы4 72 артынан «3ыуып ете729рен» к5т5п ултырыуы 3ыйын була. У3ытыусыны4 и1тибары ауыр 72л9штере7сел9рг9 к7стеме – улар икенсе эш мен9н ш515лл9н9 башлай2ар, 9 был д9рес 7тк9ре7г9 3амасаулай. Шул ар3ала к5сл5 у3ыусылар2а ла предмет3а 3арата 87лп9нлек, 3ы2ы38ынмаусанлы3 тыуыуы м5мкин. Бына ошо к74ел8е2 к7ренешт9р29н 3отолоу 5с5н адаптив система, у3ыусылар2ы4 индивидуаль 72енс9лект9рен, физик м5мкинлект9рен и69пк9 алып, 72аллы эшт9р т93дим ит9м. Эште алдан тамамлаусы у3ыусылар 5с5н 56т9лм9 күнегеүҙәр я2ып 3уям. Дәрескә ҡарата уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уятҡан осраҡта ғына ҙур уңыштарға ирешеп була. Шуның өсөн заманса уҡытыу алымдары, яңы технологиялар уҡыусыларҙың белем сифатын үҫтерә.
Тел кешене4 а3ыл 89л9тен 76тере729 989ми9тле сара булып и69пл9н9. Бына шу1а ла тел 1илемен 5йр9не72е4 989ми9те айырыуса 2ур, бына шу1а ла м9кт9пт9 ту1ан тел у3ытыу1а ны3 и1тибар итерг9 к9р9к. У3ыусылар1а белем 89м т9рби9 бире72е комплекслы алып барыу, баш3орт хал3ына, уны4 929би телен9 89м м929ни9тен9, тыу1ан т5й9кк9, тыу1ан илг9 м5х9бб9т, ватансылы3 той1о8о, ю1ары 9хла3 сифаттары формалаштырыу м9сь9л9л9ре м9кт9пт9 баш3орт теле у3ытыу2ы4 й5км9тке8ен 89м ма3сатын билд9л9й. Баш3орт телен у3ытыу2а нинд9й методтар, принциптар, алымдар 3улланыу тура8ында1ы т91лим9т – методика – ю1арыла 8анап кителг9н бурыстар2ы тормош3а ашырыу2а м58им роль уйнай. Методика у3ытыусы1а 72 эшен9 ижади 3арар1а й7н9леш бир9, 9лег9 3929р туплан1ан ы41ай у3ытыу методы 89м алымдары мен9н 3оралландыра, 3ай8ы са3та бы1а тиклем бул1ан методик я4лышлы3тар2ы и6к9рт9, бай методик мира6тан 8525мт9 бир9 тор1андарын 8айлап алыр1а 5йр9т9. #ы63а8ы, «ул бары8ынан да элек т7б9нд9ге 8орау2ар1а яуап бир9: ним9г9 89м нинд9й к7л9мд9 5йр9терг9? Нисек 5йр9терг9? Ни 5с5н ошондай алым 89м методтар2ы фай2аланыр1а, 9 б7т9нд9р2е т7гел?...»
Баш3орт телен у3ытыу2а ки4 3улланыл1ан я4ы технологиялар. Х92ерге м9кт9пт9р29 балалар2ы4 белем алыу активлы1ын 76тере7г9 арнал1ан т5рл5 у3ытыу технологиялары, системалары барлы33а килде.
Адаптив у3ытыу система8ы. Адаптив система у3ыусыны м9кт9пт9 у3ыу эшм9к9рлеген9 72ен 5йр9те7г9 й91ни 72аллылы3 т9рби9л97г9 3орол1ан концепция. Уны4 технология8ын у3ытыусы- методист А.С. Границкая "Уйланыр1а 89м эш итергэ 5йр9те7" исемле китабында 72 т9жриб98ен9н сы1ып ас3ан. Был технологияны4 асылы: у3ыусылар2ы 72аллы эшл9рг9 к7нектере7; у3ыусылар2ы4 индивидуаль 72енс9лект9рен и69пк9 алып у3ытыу; у3ыусыны у2ене4 89м ипт9шене4 эшен ба8аларга 5йр9те7. Адаптив система мен9н эшл97 барышында у3ыусылар2ы4 72аллы эшен тикшере7 5с5н графиктар эшл97, к7п ким9лле эш т5р29рен ойоштороу 5с5н карточкалар эшл97 3арал1ан.
Проблемалы у3ытыу. У3ыу процесыны4 8525мт9лелеген к7т9ре7 5лк98енд9 ф9нни э2л9не72е4 бер й7н9леше – проблемалы у3ытыу. Ул у3ыусылар2а1ы а3ыл к5с5 76ешен, танып беле7 активлы1ын, 72аллылы3ты 89м ижади фекерл972е 76тере7 ке7ек 3атмарлы м9сь9л9л9р2е х9л ите729 989ми9тле саралар2ы4 бере8е булып 8анала. Ним9 8у4 ул проблемалы у3ытыу? Проблемалы у3ытыу2а у3ытыусы белемде 92ер х9ленд9 бирм9й, у3ыусылар алдында бурыс 3уя, уны 3ы2ы38ындыра, х9л ите7 5с5н айырым саралар табыу тел9ге уята. Был бурыстар2ы х9л ите7 юлдарын э2л9у барышында ул 72енд9 я4ы белемд9р булдыра.
Балалар2ы4 ижади 89л9тен 76тере729 стандарт булма1ан д9рес т5р29ре. У3ытыусы алдында тор1ан б5г5нг5 м58им бурыстар балалар1а белем 89м т9рби9 бире72е4 форма8ын, методтарын 89м сараларын камиллаштырыу2ы талап ит9. ( белем 89м т9рби9 бире7 м9кт9пт9, ниге229, д9рест9 тормош3а ашырыла. Д9рест9р2е ойоштороу2а й5км9тке, методтар 89м форма 5лк98енд9 ижади э2л9не7 балалар2ы4 материалды актив 89м а4лы 3абул ите7ен9, улар2ы4 той1о8он, зи8енен танып беле7 эшм9к9рлеген 76тере7г9 килтер9, у3ытыу процесын активлаштыра, предмет3а 3ы2ы38ыныу уята, белем алыу1а ынтылыш т9рби9л9й.
Й5км9тке 89м форма8ы буйынса стандарт булма1ан д9рест9р2е4 т5р29рен9н т7б9нд9гел9р2е к7р89терг9 м5мкин: д9рес-семинар, д9рес-лекция, д9рес-концерт, д9рес- композиция, д9рес-диспут, д9рес-конференция, д9рес-понорама, д9рес-викторина, д9рес- экскурсия, д9рес-консультация, кинод9рес, д9рес-зачет.
Баш3орт телен у3ытыу методика8ында я4ы технологиялар, инновацион алымдар2ы м9кт9п практика8ында 3улланыу 5с5н к949шт9р м9кт9п заман талаптарынан, тормош ритмынан артта 3ала алмай. Баш3орт теле у3ытыусы8ы баш3а ф9нд9р у3ытыусыларынан ту1ан телен, хал3ыны4 15р5ф-1929тт9рен, тарихын ихтирам итк9н Милли рухлы ш9хес т9рби9л97е мен9н айырылып тора, шу1а ла ул заман мен9н берг9 атлар1а 1ына тейеш т7гел, алдара3 та барыр1а тейеш. Ту1ан тел, милл9т, ил я2мышы ке7ек м58им м9сь9л9л9р уны4 ш9хесен9, ижади эшл9й алыуына туранан-тура б9йл9нг9нлект9н, баш3орт теле у3ытыусы8ы алдан к7р9 беле7се, юл ярыусы, 9й297се ш9хес булыр1а тейешлеге к5н ке7ек асы3. Баш3орт телен9 5йр9те729 и4 м58име – у3ытыу процессын д5р56 ойоштороу. Бер т5рл5 ял3ыт3ыс д9рест9р 7тк9реп кен9 у3ыусылар2а телг9 ы41ай 3араш та, 3ы2ы38ыныу 2а т9рби9л9п булмай. В.А.Сухомлинский: «Д9рес – 3ы2ы38ыныусанлы3 89м 9хла3и инаныу2ар факелын то3андырыусы ос3он», - тиг9н. Шул ос3ондо то3андырыу, балала телг9 3ы2ы38ыныу, тел9к мен9н 5йр9не7 уян8ын 5с5н у3ытыусы 89р д9ресенд9 19ж9пл9не7, 8о3ланыу той1олары уятырлы3 заманса технологиялар, у3ытыу методтары 3улланыр1а тейеш. Быны4 5с5н у3ытыу2ы4 эффектив формаларын, метод 89м алымдарын э2л9рг9, табыр1а, у4ышлыларын практика1а индерерг9 к9р9к. Балалар2ы4 танып беле7 к7некм9л9рен, 72 аллы эшл9рг9 5йр9не7 активлы1ын, телм9р эшм9к9рлеген 89м ижади фекерл97ен 76терерг9 яр2ам ит9с9к методтар, ысулдар, саралар к7пт9н билд9ле, э2л9не7 5с5н урын да ю3 ке7ек. Алдын1ы у3ытыусылар 5с5н методикала1ы 3ай8ы бер алымдар, ысулдар 7т9 ябай булып к7ренерг9 л9 м5мкин. «Я4ылы3 асам» й9ки «асыш я8айым» тип, д9рес 8айын бер методты, системаны тикшереп, т9жриб9 7тк9ре7 мен9н мауы1ыр1а ярамай. Д9ресте4 тема8ына, ма3сатына, т5р5н9, у3ыусылар2ы4 й9ш 72енс9леген9, белем ким9лен9 тап килерлек, программа материалын 8525мт9ле 72л9штерерг9 яр2ам итер29йен 8айлап алыу отошло буласа3. Д9рес ш9хес к74елен 3у21атырлы3, уны4 и4 неск9 той1оларына т9ь6ир итерлек бул8ын 5с5н у3ытыусы у3ыусыны4 а3ылын, фекерен 76тере7 5с5н й7н9леш бире7се, к7р89те7се ролен 7т9рг9 тейеш. Тел 89м 929би9т д9рест9ре романтик, патриотик рухлы, «тылсымлы», «серле» бул8а, у3ыусылар2а 3ы2ы38ыныу арта. Серлелек т5рл5 юлдар мен9н булдырыла. Ябай 1ына эш т5р29рен9, д9рест9рг9 мауы3тыр1ыс исемд9р бире7 29 3ы2ы38ыныу2ы арттыра.
Номер материала: ДВ-348961
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Ямайка
Ямайка — Вест-Индияла Британия Милләтәр дуҫлығы илдәре составындағы утрау дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Куба территориаль һыуҙары, көнсығыштан Гаити территориаль һыуҙары, көньяҡтан Колумбия территориаль һыуҙары менән сиктәш.
Исеме индеецтәрҙең аравак телендәге «хаймака» (аравак. Xaymaca) һүҙенән килеп сыҡҡан, «шишмәләр утрауы» тигәндә аңлата"[3][4].
1962 йылдың 6 авгусында Ямайка Мииләтәр дуҫлығы составында ҡалып, Бөйөк Британиянан бәһеҙлек иғлан итте. Иң ҙур ҡалаһы һәм баш ҡалаһы — Кингстон.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ The CIA World Factbook - Jamaica
- ↑ (JMD,код 388)
- ↑ Голубые горы марунов
- ↑ Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.


text:
Венесуэла
Болива́р Венесуэ́ла Республикаһы (исп. República Bolivariana de Venezuela, «Кесе Венеция») — Көньяҡ Американың төньяғында урынлашҡан дәүләт.
Халыҡ һаны – 29 335 489 кеше (2011)
Йөкмәткеһе
Венесуэла президенттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2013 йылғаса Уго Чавес
- 2013 йылдан алып Николас Мадуро
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венесуэла Көньяк Америка ҡитғаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.Ул Колумбия, Гвиана һәм Бразилия илдәре менән сикләшә. Латин Америкаһы дәүләте.
Майҙаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венесуэла биләмәһе 912 050 кв. км .
Эре ҡалалары, административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венесуэланың баш ҡалаһы Каракас. Иң эре ҡалалары: Каракас (2100 мең кеше), Маракайбо (1300 мең кеше), Валенсия (1 100 мең кеше), Браксимете (750 мең кеше). Венесуэлала - 21 штат, 1 федераль төбәк, федераль округ һәм федераль биләмәләр составында федерация.
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венесуэла - республика. Дәүләт башы һәм хөкүмәт - президент. Ҡанун билдәләүсе орган - ике палаталы Милли конгресс (депутаттар палатаһы һәм сенат).
Тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдең биләмәһе өс төп ландшафт зонаһын ала: көньяҡта Гвиана яҫылығы(5%-ы), төньяҡта Анд таулыҡтары районы (иң бейек түбәһе диңгеҙ кимәленән 5007 метр- Боливар сусағы). Үҙәк өлөшөндә Ориноко һыубаҫар туғайҙары алып тора.


text:
Киҫек пирамида
Киҫек пирамида — пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.
Йөкмәткеһе
Ирекле киҫек пирамида[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирекле киҫек пирамида өсөн формулалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пирамиданың күләме , бирелә — нигеҙ майҙандары, — киҫек пирамиданың бейеклеге.
Эргә йөҙөнөң майҙаны киҫек пирамиданың эргә ҡыры майҙандарының суммаһына тигеҙ.
Төҙөк киҫек пирамида[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төҙөк киҫек пирамида — төҙөк пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.
Формулалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- , бирелә — өҫкө һәм аҫҡы нигеҙҙең периметры, — апофема (пирамиданың эргә ҡыры бейеклеге)
- , бирелә — нигеҙ майҙандары, а — пирамида нигеҙендәге ике ҡырлы мөйөш.


text:
Мәрхәмәтле Лариса
Улар ниндәй генә ѳлкәлә эшләмәһен, ниндәй генә һѳнәр эйәләре булмаһын, һәр ваҡыт ҡатын-ҡыҙ булып ҡала. Бѳгѳнгѳ геройыбыҙ ҙа тѳп эшенән башҡа, ул район- ара һалым инспекцияһында эшләй, хәҙерге заманға хас булған шѳғѳл һайлаған: Лариса Шумейко — ирекмән. Ә ирекмәндәр инде үҙ ирке менән, эскерһеҙ рәүештә файҙалы эш башҡарыусы. Үҙен аямай, һәр ваҡыт ярҙам итергә әҙер торған, йәмғиәтебеҙҙе сәләмәт итергә тырышҡан Лариса Леонидовна «Ѳмѳт» хайуандарҙы яҡлау йәмғиәте» тѳбәк ойошмаһы ирекмәне. «Ѳмѳт» ойошмаһы ҡалабыҙҙа хайуандар ѳсѳн асылған тәүге приют. Урамдарҙа, сүплектәрҙә, бигерәк тә ҡышҡы һалҡындарҙа йѳрѳгән хайуандарға тыныс ҡына ҡарай алмаған кешеләр йыйылыш үткәреп, приют асырға ҡарар итә. 30-лаған кеше теләк белдерһә лә, бер аҙҙан уларҙың бер нисәүһе генә уйына, теләгенә тоғро ҡала.
... Хайуандарҙың тоғролоғо тураһында фильмдар тѳшѳрѳлә, китаптар яҙыла. Дүрт аяҡлы дуҫтарыбыҙ-хайуандарҙың тоғролоғона күптән инде инандыҡ. Әммә был ғына етмәй.
Һәр хайуанға, бигерәк тә урамда ҡалғандарына, күңел йылыһы кәрәк. Хайуандың да, кешенеке кеүек, яҙмышы тѳрлѳ һәм ҡатмарлы. Эт-бесәйҙәр тѳрлѳ сәбәптәр арҡаһында яңғыҙ ҡала.
- «Ѳмѳт» хайуандарҙы яҡлау йәмғиәте» тѳбәк ойошмаһы 2013 йылда барлыҡҡа килде, - ти Лариса Шумейко.
-Урамдарҙа йѳрѳгән, автомобиль аҫтына ҡалып зәғифләнгән берәҙәк хайуандарҙың йылдан-йыл арта
барыуын күреп йѳрѳп, приют асырға ҡарар иттек. Тыныс ҡына ҡарап булмай шул. Әлеге ваҡытта беҙҙә 50-ләп бесәй һәм 50- ләп эт иҫәпләнә. Был һан кѳндән-кѳн үҙгәреп тора, әлбиттә. Йорт хайуандарын килтереп торалар, үҙҙәренә алғандар ҙа бар. Күберәк осраҡта инә кѳсѳктәр береһенә лә кәрәкмәй. Кѳн-тѳн тип ҡарап тормай, кәрәкмәй икән килтереп приют алдына ырғытып китәләр. Яңыраҡ машина аҫтына ҡалған 2 берәҙәк этте алып килдек. Тѳрлѳ сәбәптәр менән йорт хайуандарынан баш тартыусылар бар: берәүҙәрҙең, бәләкәй балалары үҫә, икенселәрҙең - аллергия.
Эт-бесәйҙе лә үҙ балаң кеүек ҡарарға, сирлеләрен дауаларға кәрәк. Мәҫәлән, паралич һуҡҡан этте Магнитогорск ҡалаһына алып барып, шешен алдырттыҡ. Ветеринар клиникаларға йыш ҡына мѳрәжәғәт итергә тура килә. Аҙыҡ-түлекте ҡалабыҙҙың ҡайһы бер гипермаркеттары, магазиндары ташый. Интернет аша кәрәк-яраҡтарҙы табып, һатып алабыҙ. Бинала ремонт эшләттек, хайуандарыбыҙ таҙала, йылыла тора. Шулай ҙа беҙ элекке хужаларын алыштыра алмайбыҙ шул. Лариса Леонидовна үҙенең ике ҡатлы йортонда ла йорт хайуандарын тота: бер нисә бесәйе һәм эте бар. Тормош иптәше, ҡыҙы ла хайуандарҙы ярата. Шуға ла яҡындары Лариса Леонидовнаның эт йәки бесәйҙе алып ҡайтыуына ѳйрәнеп бѳткән. Дүрт аяҡлы дуҫтарыбыҙҙың яҙмышына тыныс ҡарай алмаған Лариса Шумейко үҙе кеүек ирекмәндәрҙең күберәк булыуын теләй. Мохтаж хайуандарға битараф булмайыҡ. Уларҙың да ғүмере бер генә...
Э. ХӘМЗИНА.


text:
Республикала «Селигер-2013» йәштәр форумында ҡатнашыуға заявкалар ҡабул ителә
Июль һәм август айҙарында Тверь өлкәһендә «Селигер-2013» бөтә Рәсәй йәштәр мәғариф форумы үтә. Унда ҡатнашыуға заявкалар ҡабул ителә башланы.
Быйыл лагерь өс сменала эшләйәсәк. Шулай итеп, 14-21 июлдә – Йәштәр проекттары форумы, 21-27 июлдә – Эшлекле форум, 28 июлдән 6 авгусҡа тиклем Граждандар форумы үтә. Сараларҙа Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән делегациялар ҡатнашасаҡ.
Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, һәләтле йәштәрҙе асыҡлау, уларға йәмәғәтселек һәм дәүләт ярҙамы күрһәтеү, һәләттәрен үҫтереү өсөн майҙансыҡ булдырыу форумдың төп маҡсаттары булып тора.
Заявкалар ағымдағы йылың 14 июленә тиклем форум сайтында ҡабул ителә. Лагерь 18-30 йәштәрҙәге ҡыҙҙар һәм егеттәр өсөн иҫәпләнгән. Өҫтәмә мәғлүмәт менән 8(347) 251-57-11 телефоны аша танышырға мөмкин.


text:
Республика
Республика (лат. res publica, шулай уҡ ислам дәүләттәрҙә йөмһүриәт) — юғары власть органдары билдәле срокка һайланып ҡуйыла торған дәүләт төҙөлөшө; идара итеү формаһы шундай булған ил, дәүләт[1]; юғары хөкүмәт органдары билдәле ваҡытҡа һайлап ҡуйылған дәүләт идара формаһы һәм шундай идараһы булған ил[2].
ЙөмһүриәтҮҙгәртергә
Йөмһүриәт (ғәр. الجمهرية) - әл-джүмһүриәт, башҡортса йөмһүриәт [3] тип әйтелә, һүҙ республика мәғәнәһендә ҡулланыла. Мосолман һәм төрки илдәрҙә юғары власть органдары билдәле срокка һайланып ҡуйыла торған дәүләт төҙөлөшө; идара итеү формаһы шундай булған ил, дәүләт; юғары хөкүмәт органдары билдәле ваҡытҡа һайлап ҡуйылған дәүләт идара формаһы һәм шундай идараһы булған ил.
Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһы иғлан ителгәс, уны күпмелер ваҡыт Башҡортостан Йөмһүриәте тип атап йөрөтәләр.
Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә
- Рим республикаһы — ҡара: Боронғо Рим
- Башҡортостан


text:
Ерек
Ерек (рус. Ольха, лат. Alnus) — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.
Март—апрель айҙарында сәскә ата, февраль—мартта улар осоп таралалар. Ерек йылға, күл буйҙарында, быуа ситтәренә үҫә.
50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ерек һәм ҡара йәки һаҙ ереге таралған. Ҡыҙыл китапҡа инеүсе ҡыҙыл еректәр бик һирәк. 60—200 йәшкә етеүсе яҡтылыҡ яратҡан япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры ҡуйы, йомортҡа, тар пирамида йәки цилиндр рәүешендә, олоно төҙ, тармаҡлы, оҙонлоғо 5—20 м, диам. 60 см тиклем. Ҡайырыһы ҡара йәки һорғолт-көрән. Япрағы эре, овал йәки йомро, бысҡы ситле, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе айырым енесле: ата сәскә 3—6‑шарлап — үренделәрҙең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан һырғаларға, инә сәскә үренделәрҙең аҫҡы өлөшөндә суҡҡа йыйылған башаҡтарҙа тупланған. Иртә яҙҙа япраҡ ярғанға тиклем сәскә ата, емеше октябрҙә өлгөрә. Инә башаҡтар үҫеп, февраль—мартта өлгөрөүсе ҡуш емешкә («тубырсыҡтарға») әйләнә. Емеше — сәтләүек. Йылға һәм шишмә ярҙары буйында, һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә лә таралған. Йырындарҙы һәм битләүҙәрҙе нығытыу өсөн, үҙағасы фанера, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Ҡайырыһы һәм ҡуш емештәре тире дуплау өсөн яраҡлы. Баллы, һитә биреүсе дарыу үҫемлеге.


text:
Боден күле өҫтөндәге трагедияға 8 йыл
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2002 йылдың 2 июленә ҡарата төндә диспетчер хатаһы арҡаһында Германия күгендә Башҡортостан авиалинияларының «Ту-154» самолеты һәм DHL йөк ташыу компанияһының «Боинг-757» йөк самолеты бәрелешә. Авиакатастрофала 71 кеше һәләк була, шуларҙың 52-һе — балалар. Башҡортостандың 45 мәктәп уҡыусыһы йәйге ялға Испанияға юлланған була.
Һәләк булғандарҙың күбеһе Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән. Унда күккә күтәрелеүсе торналарҙы кәүҙәләндереүсе һәйкәл ҡуйылған. Шулай уҡ самолеттар һәләкәткә осраған Юберлинген ҡалаһында урындағы властар өҙөлгән ынйы мунсаҡ формаһында һәйкәл урынлаштырған. Һәләк булған экипажға һәйкәл «Өфө» аэропортында ла тора. Бар мемориалдар эргәһендә йыл һайын йыназа уҡыу һәм сәскәләр һалыу сараһы үтә.


text:
Санкт-Петербургта Пискарев ҡәберлегенең мемориаль стелаһына Башҡортостан исеменән сәскә гөлләмәһе һалындыФото: Мәүлиҙә Ильясова
Санкт-Петербургта Пискарев ҡәберлегенең мемориаль стелаһына Башҡортостан исеменән сәскә гөлләмәһе һалынды
Санкт-Петербургта Пискарев ҡәберлегенең мемориаль стелаһына Башҡортостан исеменән сәскә гөлләмәһе һалындыФото: Мәүлиҙә Ильясова
БР Вәкиле, Рәсәй Геройы Риф Сәхәбетдинов башлығында Башҡортостан Республикаһының Санкт-Петербургтағы Даими вәкиллеге Пискарев мемориаль ҡәберлегенә сәскәләр һалыу сараһында ҡатнашты. Сара Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинградты фашист ҡамауынан тулыһынса азат итеүҙең 70 йыллығына арналған. Тантаналы сарала Федерация Советы Рәйесе Валентина Матвиенко, Рәсәй Федерацияһы Президентының Төньяҡ-Көнбайыш федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Владимир Булавин, Санкт-Петербургтың губернаторы Георгий Полтавченко, Ленинград өлкәһе губернаторы Александр Дрозденко, шулай уҡ РФ федераль, төбәк дәүләт власы органдары вәкилдәре ҡатнашты.
БР-ҙың Санкт-Петербургтағы Даими Вәкиллегенең баш белгесе Мәүлиҙә Ильясова хәбәр итеүенсә, мемориаль стелаға Башҡортостан Республикаһы исеменән сәскә гөлләмәһе һалынды. Ленинградты батырҙарса яҡлаусы Башҡортостан яугирҙарының иҫтәлек таҡтаташына сәскәләр һалынды. Башҡортостан делегацияһы составында Башҡортостандан ветерандар, шулай уҡ С.М.Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы курсанттары, яҡташтарыбыҙ булды.


text:
Шишмә районында билдәле шағир Риф Тойғоновҡа һәйкәл асыласаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 16 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
24 октябрҙә Шишмә районының Урта Хәжәт ауылында билдәле башҡорт шағиры, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре Риф Тойғоновҡа ҡәбер ташы асыласаҡ.
Был көндө 2014 йылдың 8 ғинуарында ваҡытһыҙ китеп барған яҙыусыға 68 йәш тулыр ине. Ҡуйы йәшел граниттан һәйкәлдә Риф Тойғоновтың портретын, уның шиғыр юлдарын һәм автографын күрергә мөмкин.
— Уның шиғырҙарында васыят кеүек яңғырарҙай юлдарҙы оҙаҡ эҙләнем. Әлбиттә, ул Башҡортостан, үҙенең халҡы тураһында яҙҙы, әммә бигерәк тә бөтә кешеләргә мөрәжәғәт иткән: «Йәшәгеҙ гел бүләк булып берегеҙгә берегеҙ, ә тормошта һәр кешене әүлиә тип белегеҙ» тигән һүҙҙәре урынлы кеүек тойолдо, — тип һөйләне шағирҙың тол ҡатыны Рәйсә Тойғонова.
Ҡәбер ташын асыуға яҙыусының туғандары, хеҙмәттәштәре, Ырымбур өлкәһенән яҡташтары йыйыласаҡ.
Риф Ғәлим улы Тойғонов 1946 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ауылында тыуған. «Совет Башкортостана» гәзитендә, Нуриман һәм Иглин райондары баҫмаларында, «Ағиҙел» журналында, Башҡортостан телевидениеһы һәм радиоһының нәфис тапшырыуҙары редакцияларында, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрында һәм Өфөнөң «Нур» татар театрында эшләгән. 13 йыл Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләгән, 2012 йылда республиканың Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе итеп һайланғайны. Бер нисә шиғри йыйынтыҡтар, пьесалар, повестар авторы. Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемдәргә эйә, Сергей Чукмарев һәм Фәтих Кәрим исемендәге премиялар лауреаты.
Һәйкәлде асыу көндөҙ сәғәт 11-ҙә уҙасаҡ.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » "Йәшлек” гәзите иғлан иткән Булат Солтангәрәев исемендәге республика уҡыусылар ижади конкурсы хаҡында АШҠАҘАР» радиоһы тапшырыуы
"Йәшлек” гәзите иғлан иткән Булат Солтангәрәев исемендәге республика уҡыусылар ижади конкурсы хаҡында АШҠАҘАР» радиоһы тапшырыуы
Әңгәмәлә БДУ профессоры, филология фәндәре докторы, яҙыусы Тимерғәле Килмөхәмәтов, Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы, йәмәғәт эшмәкәре, Булаттың атаһы Әмир Солтангәрәев һәм “Йәшлек”гәзите хәбәрсеһе Айбулат Ишназаров ҡатнаша.
Алып барыусы: Фәнүзә Баһауетдинова.
"Бәйләнештә" селтәрендәге төркөмөбөҙҙә тыңлағыҙ!
Уҡыусылар һәм уҡытыусылар! Бәйгегә эштәрегеҙҙе ебәрә һалығыҙ! "Әле ваҡыт бар" тип йөрөмәгеҙ, беҙгә март-апрель айҙарында мәҡәләләрҙе гәзиттә баҫтырып өлгөрөргә кәрәк.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 228
МАЙ БИРЕҮСЕ КУЛЬТУРАЛАР, ҡуйы май алыр өсөн үҫтерелгән үҫемлектәр. М.б.к. төрлө ғаиләләргә ингән үҫемлектәр ҡарай: астра һымаҡтар (көнбағыш, сафлор); баллыбабай һымаҡтар (перилла, ляллеманция); зәйтүн һымаҡтар (зәйтүн); ҡуҙаҡлылар (арахис, соя); һөтлөгән һымаҡтар (кенә уты); әүернә һымаҡтар (шипкән, рапс, ерән бәшмәк һ.б.). Ҡуйы май ш. уҡ кукуруз, бойҙай һ.б. культураларҙың орлоҡ бәбәгенән алына. М.б.к. араһынан һыуыҡҡа бирешмәгән үҫемлектәргә — шипкән, рапс, ерән бәшмәк, йылы яратыусыларға — арахис, кенә уты, кунжут һәм соя, ҡоролоҡҡа сыҙамлыларға сафлор һәм шипкән ҡарай. М.б.к. емештәрендә (орлоҡтарында) май күләме (абсолют ҡоро матдәгә %‑тарҙа): арахис 41—57; күк шипкән 35—47; майлы етен 30—48; кенә уты 47—59; көнбағыш 29—57; перилла 26—50; рапс 33— 50; ерән бәшмәк 26—46; соя 15—25. М.б.к. емештәре һәм орлоҡтары — май эшкәртеү сәнәғәте өсөн сеймал. Ҡуйы майҙарҙы кулинарияла, консервалар, кондитер изделиелары, маргарин эшләүҙә, лак‑буяу сәнәғәтендә, туҡыу сәнәғәтендә һ.б. ҡулланалар. Жмых һәм шрот — а.х. малдары өсөн ҡиммәтле концентрат мал аҙыҡтары. Башҡортостанда башлыса көнбағыш һәм рапс үҫтерелә. Көнбағыш үҫтереүҙең төп зоналары — Урал алды дала зонаһы, яҙғы рапстыҡы — төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһы, төньяҡ урман‑дала зонаһы һәм көньяҡ урман‑дала зонаһы. Респ. М.б.к. сәсеү майҙандары 200 мең га ашыу тәшкил итә (2012).
Әҙәб.: А ю х а н о в М.Б. Масличные культуры. Уфа, 1982; Технология производства семян ярового рапса в Республике Башкортостан: рекомендации. Уфа, 2007.
Р.Р.Исмәғилев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Район балһыҙ ҡалмаясаҡ
11 августа 2017 йыл | Ауыл хужалығы, Йәмғиәт
Республикала Умартасылар көнө "Умартасылыҡ тураһында” Башҡортостан Республикаһы законына ярашлы август айының икенсе йәкшәмбеһендә уҙғарыла.
Уңған умартасы
11 августа 2017 йыл | Ауыл хужалығы, Йәмғиәт
Райондың һәр ауылында тиерлек умартасылыҡ менән шөғөлләнеүселәр бар. Районда йүкә урмандарының ҡалын булыуы, башҡа бал биреүсе үҫемлектәрҙең күп булыуы ла быға этәргес булып тора. Айырыуса тау-урман, йылға буйҙарында урынлашҡан ауылдарҙа боронғо был шөғөлгә иғтибар ҙур. Районда Толпар, Ташбүкән, Ибраһим, Ҡотлоғужа, Ҡолҡан, Туғай, Ҡаранйылға, Сәйетбаба, Ташлы ауылдары халҡын ысын мәғәнәһендә умартасылар тип атарға мөмкин.
Байрамығыҙ ҡотло булһын!
11 августа 2017 йыл | Ауыл хужалығы, Йәмғиәт
Хөрмәтле умартасылар!
Һеҙҙең барығыҙҙы ла бик боронғо шөғөл – Умартасылар көнө айҡанлы ҡотлайым. Район тәбиғәте умартасылыҡ менән ныҡлы шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Бөгөн умартасылыҡ ғаилә бюджетын тулыландырыуҙың бер сараһы ла булып тора. Район умартасылары йылдың-йылы һәйбәт һөҙөмтәләргә өлгәшә. Әммә был сик түгел. Ғафури балының даны алыҫтарға таралһа ла, уны күберәк етештереү һәм ҡаптарға тултырып һатыу буйынса байтаҡ эштәр башҡараһы бар әле. Татлы бал етештереү әсе тир талап итә. Умартасы ул үҙе лә бал ҡорто кеүек егәрле булғанда ғына уңышҡа өлгәшә ала һәм быны һеҙ яҡшы аңлайһығыҙ. Һеҙҙең барығыҙға ла ныҡлы һаулыҡ, оҙон ғүмер, ауыр һәм мауыҡтырғыс эшегеҙҙә уңыштар теләйем.
Рәмил БОХАРОВ,
Муниципаль район хакимиәте башлығы.
Һеҙҙең барығыҙҙы ла бик боронғо шөғөл – Умартасылар көнө айҡанлы ҡотлайым. Район тәбиғәте умартасылыҡ менән ныҡлы шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Бөгөн умартасылыҡ ғаилә бюджетын тулыландырыуҙың бер сараһы ла булып тора. Район умартасылары йылдың-йылы һәйбәт һөҙөмтәләргә өлгәшә. Әммә был сик түгел. Ғафури балының даны алыҫтарға таралһа ла, уны күберәк етештереү һәм ҡаптарға тултырып һатыу буйынса байтаҡ эштәр башҡараһы бар әле. Татлы бал етештереү әсе тир талап итә. Умартасы ул үҙе лә бал ҡорто кеүек егәрле булғанда ғына уңышҡа өлгәшә ала һәм быны һеҙ яҡшы аңлайһығыҙ. Һеҙҙең барығыҙға ла ныҡлы һаулыҡ, оҙон ғүмер, ауыр һәм мауыҡтырғыс эшегеҙҙә уңыштар теләйем.
Рәмил БОХАРОВ,
Муниципаль район хакимиәте башлығы.
Беҙ - сәләмәт тормош яҡлы
11 августа 2017 йыл | Мәғариф, Спорт
Күптән түгел Еҙем-Ҡаран мәктәбе директоры Фирүзә Әбделмәнова һәм Юлыҡ ауылынан Фәнүр Дәүләтбаев инициативаһы менән ауыл хакимиәттәре араһында мини-футбол буйынса турнир үтте.
Көслө рухлылар байрамы
11 августа 2017 йыл | Спорт, Йәмғиәт
Өфө нефть-техник университетының 1-се курсын тамамлаған Эдуард Өмөтбаев март айында Калугала полиатлон буйынса спорт мастеры исемен яҡлай. Уға тиклем Йошкар-Ола ҡалаһында уҡыу йортоноң данын яҡлап команда составында сығыш яһай. Июнь айында йәйге полиатлон төрөндә Калуга өлкәһендә Рәсәй чемпионатында ҡатнашып, 2-се урынды ала.
Әлеге көндә йәш спортсы Могилев ҡалаһында үтәсәк Донъя
чемпионатына әҙерләнә. Бында ул университет исеменән ҡатнашасаҡ. 3 йыл инде үҙен юғары спорт бейеклектәренә әйҙәүсе тренеры Лиана Данис ҡыҙы Хәкимоваға сикһеҙ рәхмәтлемен, ти Эдуард. Яҡташыбыҙға яңы еңеүҙәр теләп ҡалабыҙ.
Әлеге көндә йәш спортсы Могилев ҡалаһында үтәсәк Донъя
чемпионатына әҙерләнә. Бында ул университет исеменән ҡатнашасаҡ. 3 йыл инде үҙен юғары спорт бейеклектәренә әйҙәүсе тренеры Лиана Данис ҡыҙы Хәкимоваға сикһеҙ рәхмәтлемен, ти Эдуард. Яҡташыбыҙға яңы еңеүҙәр теләп ҡалабыҙ.


text:
Илеш районында матбуғат байрамы үтте
Илеш районының Үрге Йәркәй ауылында бөгөн республика баҫмалары мөхәррирҙәре ҡатнашлығында матбуғат һәм гәзит алдырыусылар байрамы булып уҙҙы.
Сара райондың Мәҙәниәт йортонда урындағы үҙешмәкәр артистарҙың сығышы менән башланды. Байрамда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы урынбаҫары Артур Иҙелбаев, республика гәзиттәре һәм журналдарының баш мөхәррирҙәре, район хакимиәте башлығы Илдар Мостафин һәм башҡалар ҡатнашты.
Иртәгә ошондай уҡ байрам Өфө районында үткәреләсәк.


text:
Күңел нуры – шиғырҙарында
Шағир кеше, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, донъяның бүтәндәр күрмәгән яҡтарын да күрә белә, уға иғтибар итә һәм, күңеле аша үткәреп, шиғыр юлдарына һала. Уларҙы уҡығанда йәнә лә шағир кешенең ябай һәм эскерһеҙ донъяһына юлығаһың. Абҙаҡ ауылы мәҙәниәт йортонда билдәле шағир, журналистика ветераны Әхмәҙин ӘФТӘХтең 70 йәшлек юбилейына арналған кисәлә уның тап ошо сифаттарға эйә, шағир исемен лайыҡлы йѳрѳткән шәхес булыуы тураһында һәр кем телгә алды ла инде.
“Ғүмер ул бер сәскә” исеме аҫтында үткән кисәне асып, муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Илгиз Сафый улы Теләүбаев шағирҙы юбилейы менән ҡотланы һәм район-ҡала башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты исеменән Рәхмәт хаты тапшырҙы. Унан Ѳфѳ ҡалаһынан саҡырылған ҡунаҡтарға бер-бер артлы һүҙ бирелде. Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе Зәки Арыҫлан улы Әлибаев шағирҙы иң беренсе тыуған ере күтәреп алырға тейешлеге һәм был йәһәттән Әхмәҙин Әфтәхтең бәхетле булыуы хаҡында әйтеп китте. Шағирә, тәржемәсе, журналист Лариса Хашим ҡыҙы Абдуллина шағирға бәйле хәтирәләре менән уртаҡлашты, башҡорт шиғриәтен асырға, танырға ярҙам иткәне ѳсѳн рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Балалар яҙыусыһы, тәржемәсе Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы Ғѳбәйҙуллина, шағир, прозаик Зѳфәр Зәки улы Вәлитов ҡотлау һүҙҙәре менән сығыш яһаны, шиғырҙар уҡыны. Абҙаҡ ауыл хакимиәте башлығы Хәмзә Салауат улы Мѳхәмәҙиев, райондың "Урал" гәзите хеҙмәткәрҙәре, Бело- рет "Иҙел башы" яҙыусылар ойошмаһы ағзалары, Абҙаҡ мәктәбе һәм коллективы исеменән директор Гѳлшат Рауил ҡыҙы Йомағужина, ауылдаштары, туғандары исеменән Йомағоловтар ғаиләһе тәбрикләне һәм бүләктәр тапшырҙы.


text:
Туризм
Тури́зм — кешеләрҙең даими йәшәгән урынынан бер йыл эсендә 24 сәғәттән 6 айға тиклем башҡа илдәргә һәм төбәктәргә сәйәхәт итеүе йәки күңел асыу, һауыҡтырыу, спорт менән шөғөлләнеү, ҡыҙыҡһыныу, дини маҡсатта, урындағы сығанаҡтан түләнмәйенсә, кәм тигәндә бер төн ҡунып ҡайтыу эшмәкәрлеге[1].
Туризм —ял итеү һәм илде өйрәнеү маҡсатында спорт элементтары менән берлектә ойошторолған сәйәхәт. Туризм менән шөғөлләнеүсе кешене турист тиҙәр.
Һуңғы йылдарҙа туризм иҡтисади-социаль өлкәлә иң табышла тармаҡ булып иҫәпләнә. Туризм индустрияһы — сәйәхәт һәм ял өсөн етештерелгән шарттарҙы туҡтауһыҙ яңыртып тороусы күп тармаҡлы комплекс. Донъя иҡтисадының мөһим тармағы, ҡайһы бер үҫеп килеүсе илдәр өсөн (Кипр, Малайзия, Таиланд һ.б.) төп иҡтисади тармаҡ булып тора.
- ↑ Биржаков М. Б. Введение в туризм: Учебное пособие — СПб: Издательский дом Герда, 2004 г. — стр. 37.
{{|eu}}


text:
- Подробности
- Просмотров: 436
БИҒЛОВ Мөхәмәтәкрәм Мөхәмәтйән улы [1871—30.3.1919, Өфө губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Шишмә ст. ҡсб (хәҙ. БР‑ҙың Шишмә р‑ны Шишмә ҡсб)], Өфө губернаһынан 2‑се Дәүләт думаһы (1907) депутаты. Дворяндарҙан. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Неплюев кадет корпусын тамамлаған. 19 б. аҙ. һәм 1915 й. алып рус армияһында, 1918 й. Халыҡ армияһында, 1919 й. Рус армияһында. Капитан (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, полковник). 1898—1906 йй. Бәләбәй өйәҙендә земство участка начальнигы. Думала бюджет комиссияһы ағзаһы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһына ингән. 1907—09 йй. Бәләбәй өйәҙ земство идаралығы рәйесе. 1917 й. аҙ. алып 95‑се пехота полкы (Ҡазан), 1918 й. июленән 4‑се Өфө уҡсылар дивизияһының 16‑сы Мосолман уҡсылар полкы командиры. 1918 й. февр.—мартында Ҡазанда “Болаҡ аръяғы республикаһы”н ойоштороусыларҙың береһе. Өфө губ. Бәләбәй өйәҙендә 850 дисәтинә ер биләгән.
Л.А.Ямаева
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Аласыҡ
Аласыҡ — башҡорт йәйләүҙәрендәге тура мөйөшлө, 2 йәки 4 яҡлы һөҙәк яҫы ҡыйыҡлы, ер иҙәнле ваҡытлыса торлаҡ; йәйләүҙә көн итеү өсөн ҡабыҡ йәки ситәндән эшләнгән ҡаралты,ишек алдындағы йәйге аш өйө[1].
Йөкмәткеһе
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күсмә аласыҡ тура мөйөшлө ҡабыҡ (һирәгерәк кейеҙ) менән көпләнгән дүрт ҡыҫандан торған, уларҙың өҫкө остары уртаға бөгөлөп, ҡыйыҡ барлыҡҡа килтергән. Стационар аласыҡ стеналарҙың мөйөштәренә һәм стена һыҙығы буйлап ҡаҙып ултыртылған бағаналарҙан һәм уларға беркетелгән 2—3 рәт горизонталь һайғауҙан, күсереп йөрөтөлгән ҡабыҡ, таҡта, ситән (һирәгерәк кейеҙ) япманан торған.
Интерьеры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Традицион интерьерҙың төп элементы — таҡта һике. Стационар аласыҡҡа ингән урында бешеренеү өсөн усаҡ эшләгәндәр. Ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң аласыҡ йәйге аш бүлмәһе һәм аҙыҡ-түлек һаҡлау урыны сифатында файҙаланыла башлай. 19 быуат аҙағынан башлап аласыҡ ағас иҙәнле һәм тәҙрәле итеп төҙөй башлайҙар, мейес сығаралар. Ғәҙәттә ҡаҙ йолҡоу ( Ҡаҙ өмәһе), йөн тетеү өмәләре үткәрелгән; ҡышын унда яңы тыуған быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе тотҡандар. Урал аръяғында, Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайыш, үҙәк һәм тау‑урман райондарында таралған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Руденко С.И. Башкиры: ист.‑этногр. очерки. М.; Л., 1955; Шитова С.Н. Традиционные поселения и жилища башкир. Вторая половина XIX — первая четверть XX в. М., 1984.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Аласыҡ // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Ғәрәп теле
Ҡалып:Тел Ғәрә́п теле́ (ғәр. العربية, әл-ғәрәбиә) Афро-Азия ғаиләһенең семит тармағына ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. Ҡөрьән китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя мосолмандары дини маҡсаттарҙа ҡуллана.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре
- 3 Ғәрәп яҙмаһы
- 4 Ғәрәп теле фонетикаһы
- 5 Ғәрәп теленең грамматикаһы
- 6 Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо
- 7 Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә
- 8 Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға ислам диненең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған Ҡөрьән сәбәбсе.
«Ғәрәп теле» термины тәү башлап беҙҙең эраға тиклемге яҡынса III быуатҡа ҡараған боронғо йәһүд сығанаҡтарында осрай. VII быуат баштарында беренсе яҙма ҡомартҡы — Ҡөрьән китабы пәйҙа була. Шул осорҙа ислам менән бергә ғәрәп теле киң тарала башлай. Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле Урта Азиялағы Амударъя йылғаһынан алып Атлантик океанға тиклем һуҙылған, хатта Европаның Иберий ярымутрауына үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә.
Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора.
Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар.
Классик ғәрәп теле, шулай уҡ ул Ҡөрьән ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып Ғәрәп хәлифәлеге тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты. Теорияла классик ғәрәп телендә синтаксик һәм грамматик нормалар билдәләнә, шулай уҡ классик һүҙлек бирелә. Әммә ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә хәҙерге стандарт ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана. Телдең был варианты ғәрәп баҫмаларында, радио, телевидение, реклама, фильмдарҙа ҡулланыла, ҡайһы бер ғәрәп халыҡтары өсөн ул — һөйләү теле. Ғәрәп телендә һөйләшеүсе белемле кешеләрҙең күбеһе әҙәби ғәрәп телен аңлай, төрлө диалекттарҙа һөйләшкән ғәрәптәр өсөн ул — аңлашыу ысулы.
Ғәрәп һөйләү теленә уның төрлө ерҙә, төрлө милләт тарафынан ҡулланылған диалекттары керә. Был диалекттар шул тиклем бер-береһенән айырыла, хатта ҡайһы бер тел белгестәре уларҙы айырым телдәр тип ҡарай. Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламала ҡулланыла.
Мөхәммәт пәйғәмбәр дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе Мәккәнең, Ғәрәп ярымутрауының көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалектта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә.
Төп ғәрәп теле диалекттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәрәп ярымутрауы төркөмө:
-
- хәлийә диалекты(Кувейт, Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны, Бәһрәйен, Ҡатар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман)
- бәһрәни диалект (Бәһрәйен, Оман)
- нәджди диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
- омани диалект (Оман)
- хиджази диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
- шиһи диалект (Оман)
- зофари диалект (Оман)
- күвәйти диалект (Кувейт)
- йәмәни диалект (Йемен, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сомали)
- Ираҡи төркөм (йәки Месопотамия төркөмө):
- Сүриә—Палестина төркөмө
- Мысыр төркөмө (йәки нили төркөм):
-
- тшади диалект (Чад, Судан, Көньяҡ Судан)
- судани диалект (Судан)
- сәиди диалект (Мысыр)
- мысри диалект (Мысыр)
- джуби диалект (Көньяҡ Судан)
- Мәғриби төркөм
-
- мәғриби диалект (Марокко)
- тунис диалекты (Тунис, Ливия, Алжир)
- Алжир диалекты (Алжир)
- Ливия диалекты (Ливия)
- хәсәниә диалекты (Алжир, Мали, Мавритания, Марокко, Көнбайыш Сахара)
- Джиджәл диалекты (Алжир)
- Мальт диалекты (Мальта)
- Сахара диалекты (Алжир, Нигер)
Ғәрәп яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла.
Ғәрәп яҙыуында баш хәрефтәр юҡ. Унда һөйләм башында ла, яңғыҙлыҡ исемдәрҙә лә шул уҡ юл хәрефтәре яҙыла.
Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла. Сөнки ғәрәп телендә үҙенән һуң килгән хәрефкә ялғап, тоташтырып яҙып булмай торған өҙөк хәрефтәр бар. Ошо сәбәптән һәр хәрефтең дүрт төрлө яҙылышы бар:
- яңғыҙ — хәрефтең яңғыҙ яҙылышы;
- башта — һүҙ башында йәки һүҙ эсендәге өлөш башында яҙылышы;
- уртала — һүҙ йәки өлөш уртаһында яҙылышы;
- аҙаҡта — һүҙ йәки өлөш аҙағында яҙылышы.
Ғәрәп теле фонетикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуҙынҡылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп телендә а, ә, у, ү, и, ы һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — хәрәкәләр ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин.
Тартынҡылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп телендә 28 тартынҡы өн бар. Тартынҡылар араһында айырыуса эмфатик тартынҡылар тип аталған дүрт д, т, с, ҙ өндәре үҙенсәлекле. Улар дад, та, сад, ҙа хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ә, ү, и урынына а, у, ы һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә Дад кешеләре тип атай.
Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ғайн һәм ъәйн хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ғ хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ғ хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала.
Ғәрәп теленең грамматикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә:
- كَتَبَ — КәТәБә — ул яҙҙы
- أَكْتُبُ — әКТүБү — мин яҙам
- كِتَابٌ — КиТә:Бүн — китап
- كُتُبٌ — КүТүБүн — китаптар
- كَاتِبٌ — Кә:ТиБүн — яҙыусы
- كُتَّابٌ — КүТТә:Бүн — яҙыусылар
- مَكْتَبَةٌ — мәКТәБәтүн — китапхана
һ.б.
Ғәрәп грамматикаһында өс килеш (төп килеш,төшөм килеш һәм эйәлек килеш), өс һан (берлек, икелек, күплек), ике род (الجنس, женес) (مذكر, мөзәккәр — ир һәм المؤنث, мөэннәс — ҡатын-ҡыҙ) һәм өс торош (билдәһеҙлек, билдәлелек һәм нейтраль) бар. Аныҡлаусылар, исемдәр кеүек үк, килеш, һан, род һәм торош менән үҙгәрә.
Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла.
Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инглиз, испан һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, француз, португал, испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. Урта быуат осоронда әҙәби ғәрәп теле Европа мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, математика һәм фәлсәфә өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған.
Ғәрәп теленән алынған һүҙҙәр «ал-» тип башланыуынан танылып тора. Португал телендә, мәҫәлән, aldeia (ауыл) йәки Algarve, инглиз телендә күптәргә таныш algebra (алгебра), alchemy (алхимия) һәм alcohol (алкоголь).
711 йылдан алып 1492 йылға тиклем, Иберий ярымутрауында ислам дине хөкөм һөргән осорҙа испан теленең Кастилия һәм башҡа күп диалекттарына ғәрәп теленән күп һүҙҙәр инеп ҡала. Хәҙерге испан һүҙлеге ғәрәп теленән бихисап һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған, шулар иҫәбендә taza (сынаяҡ), loco (диуана) һәм café (ҡәһүә). Бынан тыш, Испанияла байтаҡ географик атамалар ғәрәп телендә.
Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы Мәғриб илдәренең һәм Алжирҙың Франция тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында bougie (шәм), sucre (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Ғәрәп теленең башҡорт теленә йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам донъяһына ҡараған фарсы, төрөк, ҡаҙаҡ, һинд һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, башҡорт теленең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү, башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән, иң киң таралған һүҙҙәр — хәләл, харам, гөнаһ һ.б.
Хәҙерге йәнле башҡорт һөйләштәрендә ғәрәп һүҙҙәре менән йәнәшә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан төп башҡорт һүҙҙәрен ҡулланыу хас. Мәҫәлән, ғөрөф-ғәҙәт һүҙе урынына йола, нәҫел һүҙе урынына ырыу, тоҡом, гөнаһ һүҙе урынына яҙыҡ һүҙе йыш ҡулланыла. Лексик яҡтан был һүҙҙәр башҡорт телендә — синоним хоҡуғында.
Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре, башҡорт һүҙлегенә ингәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһона. Мәҫәлән, дауа, ғалим, әҙәм һ.б.
Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған.
Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — Ғәрәп лигаһының ағзалары: Алжир, Бәһрәйен, Джибути, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йемен, Ҡатар, Коморҙар, Кувейт, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокко, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман, Палестина, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Сомали, Судан, Тунис илдәрендә йәшәй.
Ғәрәп теле рәсми телдәрҙең береһе рәүешендә ғәрәп булмаған өс илдә — Израиль, Чад, Эритреяла ҡабул ителгән.
Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — Африка берләшмәһе, Ислам конференцияһы ойошмаһы, Ислам үҫеш банкы һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Павел Гусиерин. «Арабский язык в современном мире»
- «Арабский язык» сайты
- «Arabic.ru» сайты
- Илдус Әмирхан «Тәҗвид фәне»
- Вашкевич Н.Н. «Звуковые и грамматические особенности арабского языка»
- Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
- Жәлил Кейекбаев «Ғәрәп һәп фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм»
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәләүетдинов И. Ғ. Ғәрәп теле // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Ar-Ru.ru — Ғәрәп-урыҫ һүҙлеге (рус.)
- Umkin.ru — Урыҫ-ғәрәп һүҙлеге (рус.)
- Madaris.ru — Ғәрәп телен өйрәнеүсе мосолмандар өсөн сайт, видео-дәрестәр (рус.)
- Arabic.ru — Ғәрәп теле һәм ғәрәп донъяһы (рус.)
- Arabi.ru — Ғәрәп телен һәм мәҙәниәтен һөйөүселәр форумы (рус.)
- Arabic-Keyboard.org — Ғәрәп клавиатураһы (рус.)


text:
Рөстәм Хәмитов «Ағиҙел» хоккей командаһы уйынсыларын һәм тренерҙарын Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы кубогы финалында еңеүе менән ҡотланы Фото: «Салауат Юлаев» хоккей клубы сайты
Рөстәм Хәмитов «Ағиҙел» хоккей командаһы уйынсыларын һәм тренерҙарын Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы кубогы финалында еңеүе менән ҡотланы
Рөстәм Хәмитов «Ағиҙел» хоккей командаһы уйынсыларын һәм тренерҙарын Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы кубогы финалында еңеүе менән ҡотланы Фото: «Салауат Юлаев» хоккей клубы сайты
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Ағиҙел» хоккей командаһының өлкән тренеры Денис Афиногенов менән телефон аша әңгәмәлә уйынсыларҙы һәм тренерҙар штабын Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы кубогы финалында ышаныслы еңеүе менән ҡотланы.
Республика етәксеһе Өфө ҡыҙҙарының миҙгел буйына яйға һалынған уйынын билдәләне һәм командаға яҡшы эштәре өсөн рәхмәт әйтте. Уның һүҙҙәренсә, кисәнге матч ысынлап та – ҡыҙыҡлы һәм хәрәкәтсән, ә һөҙөмтә законға ярашлы килеп сыҡты. Рөстәм Хәмитов команданы улар Мәскәү өлкәһенән әйләнеп ҡайтҡас шәхсән ҡотлаясағы хаҡында айырып әйтте.
Үҙ сиратында Денис Афиногенов республика Башлығына йылы һүҙҙәре һәм миҙгел дауамында булышлыҡ иткәне өсөн рәхмәт әйтте.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, «Ағиҙел» хоккей командаһы финал серияһында өсөнсө еңеү яуланы һәм үҙ тарихында тәүгә Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы кубогын яуланы һәм Рәсәй чемпионы булды. Мәскәү өлкәһенең «Торнадо»һына ҡаршы матч Дмитровта өфөләр файҙаһына 4:1 иҫәбенә тамамланды. Серияла аҙаҡҡы иҫәп – 3:0.
http://www.bashinform.ru/news/1148953-rustem-khamitov-pozdravil-igrokov-i-trenerov-khokkeynoy-komandy-agidel-s-pobedoy-v-finale-kubka-zhkh/


text:
“Сәләм, мин – Илгизәр, алкоголик!”18-07-2017, 02:52 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
“Аноним алкоголиктар” клубы тәүге тапҡыр ХХ быуат башында Америкала барлыҡҡа килә. Уны ойоштороусылар ағзаларға ҡәтғи талап ҡуя – эсеүҙе ташлағандар ғына йөрөй ала. Клубтың маҡсаты нәҡ “ысҡынмаҫҡа” ярҙам итеүгә ҡайтып ҡала, бының өсөн 12 аҙымдан торған айныу программаһы ла бар. Һөҙөмтәлә йәмғиәт шул тиклем көсәйә, хатта уның ағзалары әле үткән быуат аҙағында ике миллиондан артып китә, ә эшмәкәрлек 141 илдә йәйелдерелә. Шуныһы үҙенсәлекле: был клуб коммерция нигеҙендә түгел, ағзаларҙың мөмкинлектәренә ҡарап йыйған аҡсалар ярҙамында эшләп килә. Әлеге ойошманың эшен дауам итеүселәр Стәрлетамаҡта ла бар. Стәрлетамаҡтарҙың бихисабы, һуңғы сиккә етеп тигәндәй, клуб ярҙамында эсеүҙән туҡтағандан һуң, ошонда артабан йәшәргә көс туплай. Элекке эскеселәр көн дә аралаша, үткәндәренән һабаҡ ала, бер-береһен ҡабаттан “араҡы һаҙлығына” батмауҙан һаҡлап килә. Сираттағы йыйылышта ошо юлдар авторына ла булырға тура килде. Иҫкәртәм: хеҙмәт бурысы менән.
– Сәләм, мин – Илгизәр, – тип таныштыра үҙе менән урта йәштәрҙәге бер ир. – Ғүмер буйы эстем. Аңымды юғалтҡансы эсә торғайным. “Наркологияға” аҙнаһына бер нисә мәртәбә һала торғайнылар хатта. Ҡойма аша сығып өлгөрмәйем, йәнә шешәгә… – Илгизәр һөйләүгә оҫта икән, тотлоҡмай ҙа, туҡтамай ҙа хәтер ебен һүтә бирә. – Дауаланып сығам… Алырға тип килгән әсәй менән ҡустымдың йөҙөнә ҡарарға оялам. Таксиҙа ҡайтабыҙ ҙа, тамаҡ ялғап алғас, улар үҙ мәшәҡәте менән булыша башлай, сөнки мине көнө буйы ҡарауыллап ултыра алмайҙар ҙа инде. Мин үҙ эшем менән булам. “Бурысымды” аңлайһығыҙҙыр инде – үтеп барған таныш-дуҫтарҙы тәҙрәнән күҙәтәм, урамға сығам һәм “ҡуласа” яңынан башлана…
– Эсеп йөрөй торғас, бер мәл әсәй әллә нисәмә танышлыҡ аша май заводына эшкә урынлаштырҙы, – һүҙгә икенсе клуб ағзаһы ла ҡушыла. –- “Блат” буйынса эләгеү эш урынына ҡытлыҡ булыуға бәйле түгел, әлбиттә. “Хеҙмәт кенәгәһе”нә ҡарайҙар ҙа ниндәй юл үткәнемде шунда уҡ аңлап ҡалалар: эстем-ҡыуылдым, эстем-ҡыуылдым, – тип бәйән итә ул үҙ тарихын, килештереп. – Завод тигәндән, йәш саҡта малайлыҡтан егет ҡорона ингән мәлдә үк ҙур производствола эшләп ҡараным. Унда әле ауыҙға бер грамм да алмай инем. Эштәге ағайҙар: “Тотаһыңмы әллә?” – тигәндә сирҡана, үҙҙәрен йәлләй инем, әммә бер йыл да үтмәне, үҙем улар рәтенә баҫтым. Ғөмүмән, бер нисә айҙан шулай ҙа тотҡолай башланым, ә йыл үтеүгә көн дә эсер кешегә әйләндем. Әлбиттә, туҡтаған саҡтар ҙа була, шундай бер мәлдә өйләндем. Ҡыҙыбыҙ тыуҙы, хәҙер уға – 12 йәш. Ғаилә булғас, һауыт-һаба шалтырай, әлбиттә. Ошондай саҡтарҙа ҡатыныма үс итеп эсә инем, алкоголикка әйләнгәнде һиҙмәй ҙә ҡалдым. Әле инде өс йыл эсмәгән ваҡытта ла, әлбиттә, ҡатын менән әрләшмәй тормайбыҙ, тик бындай мәлдәрҙә әсәйҙә йәшәйем. “Эскәнсе, шунда булһа ла ятып тор”, – ти ҡатыным. Ярай әле улар бар, ҡыҙымды күрмәйенсә, нисек йәшәр инем, күҙ алдына килтереүе лә ҡурҡыныс. Уйлайым да, элек бөтөнләй йүләр булғанмын икән, ниңә эстем шул тиклем? Ошо клубҡа килеп эләкмәһәм, бәлки, һаман да эсеп йөрөр инем. Һөйләгәнем бар, ҡатыным имселәргә йөрөттө, әсәйем, мине дауалайым тип, “наркология” юлын тапаны, тик файҙа булманы.
Артабан әңгәмәсем тағы май заводына эшкә урынлашыу тарихын иҫенә төшөрә:
– Май заводында ла аҙмы-күпме эшләп алдым, шунда тәүбәгә килерлек ваҡиға кисерҙем: бер мәл шулай май урлап һатып эсергә булдыҡ. Берҙе барып килдем, икенсене, өсөнсөнө… Саҡ ҡына хәтерләйем: дүртенсе шешә артынан йүнәлгәндә, ҡойма аша ырғый алмай бер булдым. Инде менгәйнем, икенсе яҡҡа бит-ҡулды һыҙырып ҡолап төштөм, хәҙер ошоларҙы уйлап, оялып ҡуям. Уянып киткәндә көмөшкә һатыусының ҡатынын ҡосаҡлаған көйө карауатта ята инем. Күҙемде астым, ҡайҙа ни булғанын аңламайым. Ярай ваҡытында уянғанмын: әллә ҡайҙан ҡайтып ингән йорт хужаһы башыма балта менән һелтәнде. Ауып-түнеп барған кешелә ҡайҙан көс булғандыр, ялтанып ҡалдым да тышҡа уҡталдым. Ә тышта йәй түгел, тик мин кейемһеҙ баҫып торам. Күршеләге бер йортта башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙың бүркен, шулай уҡ ниндәйҙер гүзәл заттың иҫкереп бөткән тунын бирҙеләр. Ярай, уныһына шөкөр. Әйткәндәй, троллейбуста ҡайтып етерлек аҡса ла һондолар әле, шатлығымдың сиге булманы. Тик бына кондукторҙы алдап, ауыр хәлгә тарыным, тип аҡсаны янда ҡалдырҙым. Ул көмөштәр көмөшкәгә китте тағы…
Телмәр тамамланыуға, ҡыңғырау яңғырай – тәнәфес икән. Журналисҡа һорауҙар биреү мөмкинлеге тыуа. Клубтың нисек көн күреүе тураһында һорашҡас, “китап-брошюра сығарырға, ҡуртым хаҡын түләргә һәм, бына, сәй-кәнфит алырға үҙебеҙ аҡса йыябыҙ”, – тигән аңлатма алам. Ҡуртым тигәндән, әле клубтың йыйылыш үткәрергә бинаһы юҡ, ваҡытлыса бер ятаҡтың бүлмәһендә осрашалар икән.
– Әлбиттә, быға тиклем ҡала хакимиәте махсус бүлмә менән тәьмин итә ине, тик һуңғы арала ундай ярҙамдан өҙөлдөк, – тип проблема ла күтәрә Илгизәр.
Өсөнсө ағза башҡаларҙан айырылып тора: матур костюм, галстук таҡҡан. Есеме исеменә тап килә тигән һымаҡ:
– Институт тамамланым, оҙаҡ йылдар урта звено етәксеһе булып эшләнем. Тик өҙлөкһөҙ эсеүем арҡаһында эштән бушаттылар. Был хәл бер нисә тапҡыр ҡабатланды, – ти ул. – Һүҙ ҙә юҡ, алкоголикка әйләнеүебеҙҙә тәү сиратта үҙебеҙ ғәйепле, әммә беҙҙә эсмәйенсә эшләү ауыр ине. Заводтарҙа иптәштәрең берәй нимә “йыуғанда” ситтән ҡарап торһаң йә иһә алданыраҡ ҡайтып китһәң, һин, тимәк, йә сирле, йә һатлыҡйән. Йәнәһе, компанияны үҙ итмәйһең. Хәҙер генә ул, теләгең юҡ икән, бер кем дә көсләмәй ҙә, саҡырмай ҙа. Беҙ йәш саҡта сменаларҙан һуң “Хөрмәт итһәң, эсеп ҡуй” тигән һүҙҙәр йыш ҡабатланды. Шул “ултырыштарҙа” эскегә һабышып киттем дә инде.
– Сәләм, мин – Лилиә…
Ҡарап торғанда төҫкә-башҡа актрисаларҙан бер ҙә ҡайтыш түгел был ҡатынды, дөрөҫөн әйткәндә, тәүҙә берәйһенә эйәреп кенә килгәндер, тип уйлағайным. Яңылышҡанмын икән, уның да тарихы егеттәрҙекенән кәм түгел.
– Йәшләй генә эсә-тарта башланым. 14 йәштән дискотекаларға йөрөнөм. Егеттәрҙең иғтибарына бер ҡасан да тилмермәнем. Күтәреп кенә йөрөтөргә риза ине үҙҙәре. Әлбиттә, бының өсөн хаҡы ла булды… Йәшләй генә буласаҡ ирем менән таныштым. Ауырға ҡалдым. Тик Игорь наркоман булып сыҡты, әйткәс әйтәйем, уның менән бергә үҙем дә “шаярғылай” инем. Нисек кенә булмаһын, бер саҡ Игорҙы ултырттылар, үҙем Хоҙай ярҙамы менән генә тороп ҡалғанмындыр инде. Бала тыуҙы, тик уның ҡайғыһы юҡ. Эскегә бирелдем. Аҙналар буйы айнымаған саҡтар булды. Ярай әле ҡыҙымды әсәйҙәр ҡараны.
Эсеп йөрөй торғас, тамам бындай тормоштан ялҡтым да әсәйгә әйттем: “Зинһар, нисек тә мине ҡотҡар, артабан былай йәшәй алмайым”. Ике көндән ауылдағы инәйемдә йәшәй башланым. Өйҙә генә ултырам, кешеләр менән аралашыуҙы тыйҙылар, үҙем дә тыйылдым. Ике ай буйы ыҙаланым, иҫәргә әйләнәмме икән тип ҡотом оса ине ваҡыты менән – һаташыуҙар, кәйефтең юҡлығы… Ике ай үткәс, әсәкәйем Себерҙә эш табып, шунда оҙатты. Эшләй башланым, эсмәйем, аҡса йыям, тик нимәлер етмәй. Баланы һағыныу ғына түгел ине был. Урамға сығам, паркка ял итергә барам, күңелһеҙ… Ҡыҫҡаһы, йәнә эсә башланым. Эштә “артыма типкәндәрен” һиҙмәй ҙә ҡалдым. Ярай әле, ныҡлап эскесегә әйләнгәнсе, тыуған яҡҡа ҡайтып еткәнмен. Себерҙә, бәлки, үлеп тә ҡуйыр инем.
Бында ҡайтҡас та Лилиә элекке ғәҙәтен ташлай алмай аҙаплана. Йәнә урамда ятҡансы эсеү кимәленә еткәс, упҡын төбөнә тәгәрәгәнен аңлап ҡала. Туғандары ярҙамында аяҡҡа баҫа ул. Хәҙер яңынан ғаилә ҡорған, ҡыҙына ваҡыт арауығында аҙашып ҡалған һөйөүен биреп йәшәргә тырыша.
…Бүлмәлә тағы ла бер нисә аноним алкоголик бар ине. Әлбиттә, уларҙың да үткәндәре күп урында теләктәштәренеке менән ауаздаш, хатта үкенеслерәктер ҙә әле. Әммә барлыҡ тарихты ла барлап сығыу түгел теләгем. Һабаҡ алам, тәүбә ҡылам тигән кешегә өҫтә яҙылғандар ҙа етерлек, сәс үрә торорлоҡ. Бер урында ла ҡабартыу ҙа, кәметеү ҙә булманы – һөйләүселәрҙең телмәре шымартылды ғына. Шул уҡ ваҡытта был мәҡәлә менән әлеге клубҡа реклама яһау тип тә уйларға ярамай, бары тик эскелек проблемаһына яңы күҙлектән, эскеселәрҙең үҙҙәренең күҙлегенән, бағыу ғына әлеге яҙма. Хәйер, реклама тип, клуб бит, ҡайһы бер ойошмалар һымаҡ, эскелек ҡолона эләгеүселәрҙе эш ҡолона әйләндереүсе лә, аҡса һуғыусы ла түгел. Үҙ көсөнә йәшәп килгән йәмғиәт.
Ошо урында бер әңгәмә иҫкә төштө. “Наркологияла” эшләүсе бер табиптан: “Һеҙ, медицина белгесе булараҡ, имсе әбейҙәрҙең дауалауына нисек ҡарайһығыҙ?” – тип һораным. Ул: “Әбей түгел, шайтан булһа ла, дауалаһын, әммә эскесене аяҡҡа баҫтырһын, иң мөһиме – ярҙам итһен!” Шуның һымаҡ, әлеге аноним алкоголиктар ҙа урамда эсеп-туҙып, аунап ятҡансы ошо клубҡа йөрөһөндәр. Бер-береһенең рухын нығытһындар, ярҙам итһендәр. Ә иң яҡшыһы: башҡа бындай кимәлгә төшмәү!
…Йәнә ҡыңғырау тауышы яңғырай, инде йыйылыш тамамланғанына ишаралап. Лилиә шунда уҡ ҡыҙына шылтыратып, хәлен белешергә тотона. Бәйләнештең теге осонда шатлыҡлы ауаз ишетелә: күрәһең, бала әсәһенең айыҡ тауышын ишетеүенә өмөтләнә һәм өмөтө аҡлана. Һәр саҡ шулай булһа икән ул был ғаиләлә. Лилиә һөйләшкән арала, егеттәр тышҡа йүнәлә, улар ҙа, яҡындарының өмөтөн аҡлап, телефондарына үрелә.
Эскесене кем ҡотҡарыр? Әлеге күренештән сығып, һығымта яһаһаҡ, үҙҙәре генә. Яҡындары ярҙамында, әлбиттә. Юҡ, уларҙың бер-береһен ҡанатландырыу хаҡында ғына һүҙ бармай. Нимәгәлер өлгәшер өсөн ныҡлы теләк, ихтыяр көсө кәрәк бит. Ә укол, етенсе быуын сихырсыһы, ямғырҙан һуң ҡалҡҡан бәшмәктәй таралған дауалау ойошмалары – сара ғына ул...


text:
Ғаләмдең артыҡ ҡом бөртөгө юҡ10-03-2017, 03:58 // Сәйәсәт // Баҫып сығарырға
Мәктәп дәреслектәренән билдәле булған был риүәйәт уҙған аҙнала Өфө дәүләт нефть техник университетының иҡтисад һәм сервис институтында булған “түңәрәк өҫтәл” барышында иҫкә төштө. “Милләт-ара мөнәсәбәт проблемалары. Дәүләттең милли сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙа муниципаль органдарҙың роле” тип аталған был сарала Рәсәй Дәүләт Думаһы һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары, район һәм ҡала хакимиәттәре вәкилдәре, йәмәғәт ойошмалары етәкселәре ҡатнашты. Күренеүенсә, сара бик вәкәләтле кимәлдә үтте, сөнки тикшерелгән мәсьәлә лә көнүҙәк, сетерекле һәм һаҡсыл ҡараш талап иткән өлкә бит.
– Беҙ былтырғы йыл аҙағында үткәргән ҙур социологик тикшеренеү күрһәтеүенсә, халыҡтың 80 проценты һуңғы биш йылда милләт-ара мөнәсәбәттәргә бәйле ыҙғышҡа тап булмауы тураһында әйтте, – тине Башҡортостан Башлығы Хакимиәте етәксеһенең эске сәйәсәт буйынса урынбаҫары Максим Михайлов. – Был күрһәткес беҙҙең республикала милли сәйәсәттең уңышлы алып барылыуын раҫлай, ләкин ул һис тә ошо эште һүлпәнәйтергә мөмкин тигәнде аңлатмай. Былтыр көҙ милли сәйәсәтте тормошҡа ашырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған федераль дәүләт программаһы эшләнде, быйылғы йыл башында уның норматив-хоҡуҡи документтары ла әҙерләнде. Оҙаҡламай методик ҡулланмалар ҙа аласаҡбыҙ. Муниципаль кимәлдә был йәһәттән тормошҡа ашыраһы бурыстар күп әле, бында ла милли сәйәсәт үтә уңышлы алып барыла, тип әйтергә иртәрәк. Күпселек осраҡта ул фестивалдәр, концерттар үткәреүгә, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәре ойоштороуға ҡайтып ҡала. Ә бит урындағы власть халыҡ менән туранан-тура эш итә, ул алып барған сәйәси-тәрбиәүи саралар йоғонтолораҡ та.
Максим Владимирович, был программаның “Урыҫ теле һәм Рәсәй халыҡтары телдәре” тигән бүлеген беҙҙең республикала ла тейешенсә тормошҡа ашырыу өсөн тәҡдимдәр йыйыуы тураһында әйтеп, муниципаль органдарҙы был тәңгәлдә әүҙемлек күрһәтергә саҡырҙы. Мәғлүм булыуынса, төбәгебеҙ йәмәғәтселеге Башҡортостандың 100 йыллығын тантаналы билдәләүгә әҙерлек алып бара, республика Башлығы Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары ошо ваҡиғаны ла уның тарихи әһәмиәте һәм милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе нығытыу буйынса аңлатыу эше өсөн файҙаланырға ҡушты. Айырыуса милли-мәҙәни үҙәктәргә был йәһәттән ҙур мөмкинлектәр асыла.
Сараны алып барыусы, “Башҡортостан урыҫтары соборы” ойошмаһының башҡарма комитеты рәйесе, Дәүләт Йыйылышының Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд мәсьәләләре буйынса комитеты рәйесе Виктор Пчелинцев билдәләүенсә, Башҡортостанда быуаттар дауамында этник-мәҙәни һәм дини яҡтан һирәк осраған күп төрлөлөк барлыҡҡа килгән, милли мәнфәғәттәр тотороҡлолоғо һаҡлана, милли мәғариф эше төплө уйланып ойошторолған. Ләкин заман Рәсәйҙә милләттәрҙең үҫеш мәсьәләләрен хәл итеүҙә бөтөнләй яңы юлдар һәм ысулдар булдырыу зарурлығын талап итә. Сарала һөйләшеү ике йүнәлештә барҙы: милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса беҙҙең тормошта осраған мәсьәләләр тураһында фекер алышыу һәм муниципаль органдарҙың ошо мәсьәләләрҙе хәл итеүе буйынса тәжрибә уртаҡлашыу. Ә урындағы властың был йүнәлештәге бурыстары 131-се Федераль законда аныҡ билдәләнгән, хатта милләт-ара мөнәсәбәттәге аңлашылмаусанлыҡҡа юл ҡуйған өсөн яуаплылыҡ та ҡаралған.
Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы рәйесе Зөһрә Рәхмәтуллина бөгөнгө ҡатмарлы геосәйәсәт мөхитендә лә рухи берҙәмлек өсөн шарттарҙың тулыһынса булыуы, социаль һәм сәйәси тетрәнеүҙәргә ҡаршы тороуҙа төп урынды көслө армия түгел, ә ныҡлы рух билдәләүе тураһында һөйләне. “Беҙҙең ҙур илебеҙҙә 277 телдә һәм диалектта һөйләшәләр, донъяла булған бөтә диндәр тотола, мәктәптәрҙә уҡытыу 30-ҙан ашыу телдә алып барыла, был Рәсәйҙең уникаль донъяһын хасил итә, һәм беҙ төрлө һынауҙарға ҡаршы тора алыуыбыҙ менән тап уға бурыслы”, – тине Зөһрә Йыһанур ҡыҙы. Беҙҙең көслө дәүләт булыуыбыҙ тураһында һөйләгәндә депутат ошондай миҫал да килтерҙе: Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев менән бер осрашыуҙа парламентарийҙар иҡтисади санкцияларҙы бөтөрөү буйынса Көнбайыш Европа илдәре менән һөйләшеү алып барыламы-юҡмы икәнлеге тураһында белешкән. Был һорауға Хөкүмәт етәксеһе Михаил Булгаковтың “Мастер һәм Маргарита” романынан өҙөк менән яуап ҡайтарған: “Бер ҡасан да бер кемдән дә һис нәмә һорап үтенмәгеҙ. Кәрәк булһа, үҙҙәре килтереп бирер”. Тимәк, Ватандың үҙен ошолай ышаныслы тотоуын халыҡтар дуҫлығы һәм рухи берҙәмлеге хәл итә.
Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Йомабикә Ильясованың сығышында әйтелеүенсә, “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы Законын үтәү маҡсатында ҡала һәм райондарҙа комиссиялар төҙөлгән, улар уңышлы эшләй. Быйыл 1 ғинуарҙан ғәмәлгә ингән “Дәүләт милли сәйәсәтен тормошҡа ашырыу” федераль программаһының үтәлешенә муниципаль органдарҙың да ҡушылыуы был әүҙемлекте арттыра ғына төшәсәк. Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы Көнсығыш халыҡтарының бер мәҡәлен дә иҫкә төшөрҙө: “Ғаләмдең бер генә ҡом бөртөгөн дә юҡҡа сығарыу мөмкин түгел, донъя шуның менән бөйөк тә”.
– Бөгөн беҙҙә туған телеңде өйрәнеү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә булдырылған, – тине республиканың мәғариф министры урынбаҫары Венера Вәлиева. – Башҡортостан мәктәптәрендә уҡытыу алты телдә алып барыла, тағы ла 14 тел дәрестән тыш өйрәнелә. Аҙ һанлы халыҡтар өсөн үҙ милләтенең мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса йәкшәмбе мәктәптәре лә ойошторолған. Был тәңгәлдә муниципаль органдарҙың уҡыу-уҡытыу проблемаларына йөҙ менән боролоуы кәрәк. Уларҙың ата-әсәләр араһында аңлатыу һәм мәғлүмәт таратыу эше алып барыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Ул эш, тәбиғи, туған телдәрҙе уҡытыу мәсьәләһенә лә ҡағыла. Әлбиттә, проблеманың хәл ителешенең төп шарты уҡытыусыларҙың әҙерлегенә һәм педагогик оҫталығына бәйле. Оҫталыҡ тип мин дәресте аңлатыу кимәлен генә түгел, ә балаларҙың уҡыу процесын үҙләштереү һәләтенә ата-әсәләрҙе йәлеп итә белеүҙе лә күҙ уңында тотам. Тимәк, баланың туған телен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнергә ынтылышы уҡытыусының туранан-тура ярҙамы менән ата-әсә теләге аша барлыҡҡа килә. Бер йыл элек кенә беҙ, педагогтар, урыҫ телен уҡытыу мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә ҡатнашҡайныҡ, бөгөнгө йыйын ошо йүнәлештәге эшмәкәрлекте дауам итеү булып тора һәм шуныһы менән ҡиммәт тә.
Мәғариф өлкәһендә туған телдәрҙе һәм урыҫ телен уҡытыуҙы камиллаштырыу буйынса ғәйәт ҙур эш алып барыла. Педагогтар араһындағы конкурстарҙың даими үткәрелеүе лә уларҙың оҫталығын тейешле кимәлдә тоторға ярҙам итә. Бер ыңғайы дәреслектәрҙе заман талаптарына тура килтереү процесы ла туҡтап ҡалмай. Министр урынбаҫары мәктәп дәреслектәрен камиллаштырыу һәм уларҙы федераль әсбаптар исемлегенә индереүҙә ҙур тырышлыҡ күрһәткәне өсөн “Китап” нәшриәтенә ҙур рәхмәт белдерҙе.
Өфө ҡалаһы республикабыҙҙың мәҙәни тормошонда айырым урын алып тора. Төрлө тарафтарҙан килгән йәштәр һәр ҡайһыһы үҙ төбәгендәге милли йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәтте күҙәтеүен ҙур ҡала шарттарында ла дауам итеүсән. Мегаполиста милли мәҙәниәттәр һәм йолалар төрлөлөгөн һаҡлап ҡалыу һәм үҫтереү тағы ла ҡатмарлыраҡ. Баш ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитовтың сығышы шуға бағышланғайны. Өфөлә 40-тан ашыу милли-мәҙәни үҙәк, 118 дини ойошма вәкиллектәре эшләп килә. Өс йыл элек “Башҡортостан урыҫтары соборы”ның ҡала бүлексәһе асылды. “Аксаков көндәре”, “Урыҫ йыры” һәм башҡа милли саралар, дини байрамдарҙың да ҙур өлөшө баш ҡалаға тура килә – тимәк, уларҙы ойоштороу урындағы властың иңенә йөкмәтелә.
“Түңәрәк өҫтәл”дә фекерҙәр төрлөлөгө, айырым темалар буйынса йүнәлештәр байтаҡ булды. Октябрьский ҡалаһы хакимиәте башлығы, “Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәр советы” ассоциацияһы советының идара рәйесе Алексей Шмелевтың, Белорет районы хакимиәтенең мәғариф идаралығы етәксеһе, “Башҡортостан урыҫтары соборы”ның идара ағзаһы Марина Саранцеваның, Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры Азат Ибраһимовтың, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) ижтимағи берекмәләр союзының Башҡарма комитеты рәйесе, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Әмир Ишемғоловтың, Татарҙарҙың төбәк милли-мәҙәни автономияһы рәйесе, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Римма Үтәшеваның һәм башҡаларҙың сығыштары ла йөкмәткеле һәм тәҡдимдәргә бай ине. Виктор Пчелинцев белдереүенсә, артабан уларҙы йыйып китап әҙерләнәсәк һәм уны барлыҡ хакимиәт башлыҡтарына эштә ҡулланма рәүешендә файҙаланыу өсөн тәҡдим итәсәктәр.
...Вавилон манараһы фажиғәһе янаймы беҙгә? Бер телдә аралаша алабыҙ – урыҫ телендә. Әммә бер үк ваҡытта күп телле һәм мәҙәниәтле булып та ҡалырға мөмкин. Һәр халыҡтың үҙ биҙәген өҫтәүе был ҡоролманы сағыуыраҡ та, күркәмерәк тә итә, һәр милләттең үҙ йолаларының көсөн ҡулланыуы һәм үҙ өлөшө өсөн яуаплылығы манараны күктәргә олғаштыра, йәғни кешелек донъяһын яңынан-яңы бейеклектәргә күтәрә.


text:
Һәр илдә яңы йылды төрлөсә ҡаршылайҙар. Был халыҡтарҙың борондан һаҡланып килгән йолаларына ла бәйләнгән.
Кубала Яңы йыл алдынан өйҙәге бөтә һауыт-һабаларҙы һыу менән тултыралар. Төн уртаһы еттеме, уны тәҙрә аша түгә башлайҙар. Шулай итеп, кешеләр бер-береһен байрам менән ҡотлай, һыу кеүек, таҙа, аҡ һәм пак булыуын теләй.
Испанияла яңы йыл төнөндә виноград ашау йолаһы бар. Сәғәт һуҡҡанда 12-не ашап өлгөрһәң, йыл яҡшы киләсәк.
Бәхетле булам тиһәң, Австрияла сусҡа башының йәки морононоң өлөшөн ашарға тура киләсәк.
Италияла иҫке йылдың һуңғы минуттарында ярылған һауыт-һаба, иҫке кейем-һалым, хатта йорт йыһаздарын ташлау ғәҙәткә ингән. Уның артынса бенгаль уттары яндырыла, шартлатҡыстар оса. Яңы йыл төнөндә иҫке әйберҙәрҙе ырғытһаң, киләһе йыл яңыһын алырһың, тигән ырымға ышаныу бар. Балалар тылсымсы Бефанды көтөп ала. Ул үҙенең һеперткеһендә осоп килеп, торба аша өйгә инеп, бүләктәр ҡалдыра икән.
Панамала яңы йыл башланған ғына төндә ҡыңғырауҙар бөтә көсөнә сыңлай, автомобилдәр пипелдәй. Балалар, өлкәндәр бар көсөнә ҡысҡырып, нимә тура килә, шуның менән туҡылдай. Бында яңы йылды шулай ҡаршылау йолаһы йәшәй.
Румынияла кейәүгә сыҡмаған ҡатын-ҡыҙҙар ҡоҙоҡ эргәһенә килеп, шәм яндырып, аҫҡа ҡарай. Һыу өҫтөндә буласаҡ тормош иптәшенең һүрәте күренә, тип иҫәпләнә. Яңы йыл өҫтәленә бәлештәрҙе төрлө сюрприздар менән бешереү ғәҙәткә әйләнгән. Уның эсендә аҡса тапҡан кешегә бәхет киләсәк.
Яңылыш ҡына Скандинавияға барып эләгергә тура килһә, Яңы йылдың тәүге секундында өҫтәл аҫтында сусҡа һымаҡ мырҡылдарға тура килер. Был ғаиләнән ауырыуҙар, уңышһыҙлыҡтар, ен-шайтандарҙы ҡыуа, тип ышаналар.
Шотландияла байрамды сыраҡтар парады менән үҙенсәлекле итеп ҡаршылайҙар: дегетле мискәләрҙе яндыралар, уларҙы урам буйлап этеп алып китәләр. Шулай итеп, иҫке йылды оҙатып, яңыһына юл күрһәтеп баралар. Өр-яңы йылда кем өйгә иң беренсе инә, хужаларҙың бай, муллығына ишаралай. Әгәр ҙә ҡара сәсле ир-егет бүләк менән килһә, бигерәк тә яҡшы, бәхет килтерә.
Яңы йыл Японияла – иң киң таралған байрамдарҙың береһе. Уңыш һәм һаулыҡ алып килһен, тип балалар уны яңы кейемдә ҡаршы ала. Байрам төнөндә уй-хыялдары төшөрөлгән һүрәтте мендәр аҫтына һалалар, шулай итһәң, теләгең мотлаҡ тормошҡа ашасаҡ, тиҙәр. Йылдың башланған тәүге секундында ныҡ итеп көлһәң, йыл буйына бәхет урап үтмәйәсәк. Ә инде иртәнсәк улар ҡояш ҡалҡыуын ҡаршыларға сығып, бер-береһен ҡотлай, бүләктәр бирә.


text:
Дуҫтар, һеҙ ҡурай моңон тыңларға яратаһығыҙмы? Үҙебеҙҙең боронғо милли музыка ҡоралы һағышландыра ла, уйландыра ла, илата ла, бейетә лә, шулай бит?! Элек-электән ҡурай башҡорт менән һәр саҡ бергә булған: Ҡаһым түрә 1812 йылда Парижға еҙ ҡурайын тотоп барып ингән! Милли музыка ҡоралына ғүмер биреүсе күпме данлыҡлы ҡурайсыларыбыҙ бар. Бөгөн дә уларҙың һаны арта, Аллаға шөкөр. …
Continue reading ‘Көйлө халыҡ иткән ҡурайым, көслө халыҡ иткән ҡурайым!’ »
Әгәр ҙә минән: «Башҡорт эстрадаһында иң-иң яратҡан йырсың кем?» – тип һораһалар, уйлап та тормай, Сәйет Сәйетғәлин, тип яуап бирер инем. Йәш, матур, көслө тауышлы йырсы «Йәшлек шоу – 2016» республика йәштәр фестивалендә беренсе урын алғайны, халыҡ-ара конкурс-фестивалдәр дипломанты ла үҙе. Булмаһа, әйҙәгеҙ, уның менән яҡынданыраҡ танышайыҡ.
Шулай ти Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы Урал Әминев. Әле уҡырға төшмәҫ элек үк концерттарҙа сығыш яһап йөрөгән малай өлкәндәр менән бергә хатта күрше ауылдарға ла сыға. Бейергә ярата һәм үҫкәс, үҙен тик сәхнә кешеһе итеп кенә күрә. Йырсымы, бейеүсеме, драма театры артисымы – мөһим түгел. Ә бала саҡта нимә тураһында ныҡ …
Continue reading ‘«Бәләкәйҙән артист булырға хыялландым»’ »
Дүрт ҡатлы бейек йорттоң ҡапҡаһын асып, эскә ингәс тә аллы-гөллө сәскәләр иғтибарҙы йәлеп итә. Ихата йәм-йәшел үлән менән ҡапланған. Балалар майҙансығы ла бар, бер яҡ ситтә ләүкелдәп ап-аҡ ҡына эттәре лә өрөп тора. Ултырып ял итер өсөн уңайлы ғына беседка ла яһап ҡуйылған. Ҡала ситендә хан һарайындай ошондай күркәм йортта кемдәр йәшәй икән, тиһегеҙме? Билдәле …
Continue reading ‘Буласаҡ сәхнә йондоҙҙары ҡайҙа үҫә? Урал Рәшитов студияһында!’ »
Башҡорт эстрадаһы күгендә Нәркәс СИРАЖЕТДИНОВА исемле үҙенсәлекле тауышлы йондоҙ ҙа бар. Уның сәнғәткә юлы уҡыусы сағында уҡ һалына. 1997 йылда йырсыларҙың Заһир Исмәғилев призына үткәрелгән район конкурсында II урынға лайыҡ булыуы ҡыҙҙа үҙ-үҙенә ышаныс тыуҙырғандыр. 2000 йылда «Йәшлек-шоу»ҙа «Йыл асышы» номинацияһында бүләкләнә. 2003 йылда йыл хиты булған «Йөрәгемдә һайрай һандуғас» йырын һаман да тамашасылар бик …
Continue reading ‘Йөрәгендә һайрай һандуғас’ »
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының йәш, һәләтле актёры Артур КӘБИРОВ һеҙгә Илшат Йомағоловтың «Нәркәс»ендәге – Тимерхан, Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр»ендәге – Закир, Зөһрә Бураҡаеваның сценарийы буйынса эшләнгән «Февраль бураны»ндағы – Рәми, Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса ҡуйылған «Хыялға ҡаршы» спектаклендәге Ильяс һәм башҡа ролдәре аша яҡшы таныш. Ғәжәп талантлы егет ул …
Continue reading ‘«Тәүге ролем Рәми Ғарипов булды»’ »
Башҡортостандың халыҡ артисы, йырсы, ҡурайсы, бейеүсе Сәғиҙулла Баййегетов һәм уның ижады менән барығыҙ ҙа яҡшы таныш. Ә ул ниндәй ғаиләлә тәрбиәләнеп, хәҙер үҙе ниндәйерәк атай икән?
Мин шәхсән көй сығарған кешеләргә һоҡланам, вәт, бирһә бирә бит Хоҙай талантты! Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында тыуып үҫкән Иҙел Нурғәлин дә үҙе ижад иткән йырҙарын башҡарып, халыҡ һөйөүен яулай. Төрлө кимәлдәге йәш музыканттар конкурстары лауреаты ла ул. Бөгөн уның тураһында күберәк белергә теләп, бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.
Һуңғы ваҡытта бер генә башҡорт йәштәре сараһы ла танылған йырсы Йәмил БАЙМЫРҘИНһыҙ үтмәй. Уны Өфөлә лә, республикабыҙҙың төрлө район, ҡалаларында ла көтөп алалар. Йырлағанын кескәйҙәр ҙә, хаҡлы ялдағы өлкәндәр ҙә бик ярата. Ә телевизорҙан «Шәмдәлдәрҙә генә уттар яна» тигән йыр башланһа, бөтәһе лә экран алдына йүгерә. Йәмилдең бейегәнен дә ныҡ оҡшаталар. Ҡайһы яҡтың егете икән …
Continue reading ‘Йәмилдең йондоҙло «шәмдәл»е’ »
Яратманың мине, яратманың, Күңел ярам яна әрнеүҙән. Тик һаман да һинең һөйөүеңә Өмөт итәм әле мин, түҙәм. Ниндәй йырҙың ҡушымтаһы әле был, танынығыҙмы, дуҫтар? Эйе, «Яратманың мине». Йәш, өмөтлө йырсы Илнур Рамаҙанов башҡара. Ул хәҙер хитҡа әйләнеп китте. Нәҡ ошо йыр Илнурға киң танылыу килтерҙе, тиһәк тә хата булмаҫ. Тәүҙә «Юлдаш-хит» конкурсында еңеү яулағайны. Шунан …
Continue reading ‘Джастин Бибер менән дуэтта йырлағым килә’ »


text:
Ижад күперҙәре йәйғорҙайҮкенмәйем үткәнемә – Бар яҙмышым ете төҫтә. Ете төҫтә балҡырмын мин – Һөйөүемә ялҡын өҫтә. Яҙмыш ептәре ураған Тормошомдо ете төҫкә. Бәреп йыға тулҡындары, Ҡалҡып сығам тағы өҫкә... Була мәлдәр. Туҙан баҫа Шул йәйғорҙоң ете төҫөн. Ямғыр булып саңды...
«Наҙ ҙа, яҙ ҙа, ҡуҙ ҙа, ут та беҙ!..»Баймаҡ районы Бөрйән-Йылға ауылында буй еткергән ҡыҙ мәктәп йылдарында уҡ ижади һәләтен аса. Башҡорт дәүләт университетының «Шоңҡар» түңәрәгендә үҙе кеүек ҡәләм тибрәтеүселәр менән аралашып, бер ҡабына, бер һүнә. Әммә барыбер ҙә эстә урғылған ижади...
Мәңге асылыр серБашҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, шағирә, драматург, үҙешмәкәр композитор Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина – рух тәрбиәсеһе, әүлиәләр затын дауам иткән ағинәй, ихтирамлы һәм абруйлы кеше. Уның бай тормош юлына байҡау яһау күптәргә көс-ҡеүәт бирер,...
Нәфис һүҙле НәзирәЗал тып-тын. Нәзирә барыһын да ауыҙына ҡаратҡан, хисләнеп шиғыр тыңлайбыҙ... Алмағастар инә төштәремә, Бер төбө лә иҫән ҡалмағастыр... Әсәй менән баҡса ҡото китте, Китте берәм-берәм шул ағастар... Берҙән-бер ҡәҙерле кешемде – әсәйемде юғалтыу...
Йөрәгендә – эйәрле-йүгәнле ат...«Олоғайҙым инде, миңә 38 йәш тула», – тип яҙғайным бер шиғырымда. Шулай итеп, «олоғайҙым инде, миңә бына 50 йәш тула», – тип күҙҙәрендә шаян осҡондар уйнатып ҡаршыланы беҙҙе әҙибә. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәйехзада Бабич...
«Мин дә наҙҙар көткән гүзәл зат…»Тәнзилә ДӘҮЛӘТБИРҘИНА * * * Бигерәк ихласһың, йәнем, Гонаһ булыр, алдаһаң. Мин түгел, яман һүҙ сәсә Ауыҙынан аждаһа. Мин түгел, убырлы ҡарсыҡ Һинең менән ирешә. Телеңде генә тыйып тор, Туҙынма ла бирешмә....
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
1-12-2013, 10:35 / Экология
Үҙебеҙҙе, еребеҙҙе яратайыҡ!
Ҡуртымсыларҙың урманға һаҡсыл ҡарамауы борсоуға һала 2013 йылды Тирә-яҡ мѳхитте һаҡлау йылы тип иғлан итеү илебеҙҙәге һәр яуаплы кешенең иғтибарын экология мәсьәләләренә йүнәлтергә мәжбүр иткәндер. Ошо хаҡта һәм экологтарҙың эше, бурыстары менән яҡындан танышыу маҡсатында, Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Белорет территориаль комитеты рәйесе Рәшит Рәис улы Килдейәров менән әңгәмә ҡорҙоҡ. территориаль комитеттың тѳп бурыстарының береһе - Тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәтенең үтәлешенә контроллек итеү. Был йүнәлештә быйыл ниндәй эштәр башҡарҙығыҙ?...


text:
- Подробности
- Просмотров: 443
“БАШҠОРТ ТЕЛЕНЕҢ ДИАЛЕКТОЛОГИК АТЛАСЫ” (“Диалектологический атлас башкирского языка”), башҡорт теле диалекттарының тарихи үҫешендә уларҙың таралыу төбәктәрен күрһәткән системалаштырылған диалектологик карталар йыйылмаһы. Н.Х.Мәҡсүтова етәкс. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының тел белгестәре коллективы (С.Ғ.Ғилманова, М.И.Дилмөхәмәтов, У.Ф.Нәҙерғолов һ.б.) тарафынан әҙерләнгән. Атластың нигеҙен 1973–83 йй. “Башҡорт теленең диалектологик атласы өсөн материалдар туплау программаһы” на ярашлы йыйылған материалдар тәшкил итә. Атлас 2 өлөштән тора. 1‑се өлөшөндә инеш мәҡәләләр, белешмә материалдар һәм карталарға аңлатмалар, 2‑сеһендә 162 төп һәм 7 ярҙамсы карта бирелгән. Төп карталар Башҡортостанда, Ҡурған, Свердловск, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлк. һәм Пермь крайында йәшәүсе башҡорттарҙың теленең фонетикаһы, морфологияһы, лексикаһы һәм синтаксисының терр. үҙенсәлектәрен сағылдыра. Ярҙамсы карталар тарих, география, этнография, ономастика һ.б. б‑са мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған.
М.И.Дилмөхәмәтов
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 360
БИКБУЛАТОВА Әлфиә Нәжих ҡыҙы (5.11.1951, Өфө), аллерголог. Мед. ф. д‑ры (1997), проф. (1998). Н.Т.Бикбулатовтың ҡыҙы. ББДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1975) Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ҒТИ‑нда эшләй, 1976 й. алып БДМУ‑ла уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре респ. химия сәнәғәте эшселәренең һәм Өфөлә йәшәүселәрҙең аллергия ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. Б. поливинилхлоридтың, фталат пластификаторҙарҙың һ.б. химик берләшмәләрҙең сенсибилитик һәм токсин тәьҫирен асыҡлай, астматик бронхитты һәм бронхиаль астманы иҫкәртеү алымдарын эшләй һәм дауалау практикаһына ин- дерә. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Кантеле
Ка́нтеле (карел. һәм фин. kantele) — карел һәм фин сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы, көснәгә (урыҫ. гусли) оҡшаған. Боронғо кантеле биш ҡыллы булған, хәҙерге заманда кантеле ҡылдары металдан эшләнә һәм 35-кә етеүе мөмкин. Уйнау өсөн кантелене тубыҡҡа ҡуялар һәм ике ҡулдың бармаҡтары менән ҡылдарын сиртәләр. Кателелә яңғыҙ ҙа уйнайҙар, һәм шулай уҡ, халыҡ эпосы «Калевала»ға ҡушылып уйнайҙар.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кантеленың күп быуатлыҡ тарихы бар. Бик күптән үк кешеләр тормошонда кантеле музыкаль инструмент булыуҙан күпкә артығыраҡ булған урын алған. Кантеле — музыкаль инструмент ҡына түгел, ә төньяҡ халыҡтарының үҫешен, хеҙмәтен, мәҙәниәтен берләштереүсе символ булып тора.
Тәүге инструменттар ағастан соҡоп яһалған. Кантеле тартмаһын ерек, ҡайын ағастарынан, ҡылын ат ялынан эшләгәндәр. Музыкаль мәҙәниәт үҫеше менән бергә инструмет та камиллашҡан. Өҫкө декаһын шыршы таҡтаһына эшләй башлағандар. Ат ялы урынына металл сымдар ҡуя башлағандар. Диатоник төҙөлөшлө 5, 10, 12, 16 ҡыллы инструметтар барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заманда Карелияла диатоник һәм хроматик кантеле киң таралған. Диатоник кантеле халыҡ музыкаһын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Классик музыка өсөн хроматик тауыш рәтле инструмент кәрәк.
Беренсе хроматик кантеле эшләүсе, "Калевалы"ны ижад итеүсе, Элиас Лённрот була. Ул 1830—1840 йылдарҙа ике хроматик кантеле эшләй. Уның береһе Финляндия музейында һаҡлана. Финляндияла хроматик кантеле киң таралған. Хәҙерге заманда кантеле-прима, кантеле-альт һәм кантеле-бас тигән төрҙәре эшләнә.


text:
4-07-2017, 15:32 / ---
Юлдар имен булһын
Транспорт һаны кѳндән-кѳн арта. Был, берҙән, кешеләргә уңайлыҡтар тыуҙырһа, икенсе яҡтан, юлдарҙа хәлдең киҫкенләшеүенә, хәүеф артыуына килтерә. “Хәҙер ҡеүәтле двигателле автомобилдәрҙең тиҙлеге шәп, юлдар ҙа һәйбәт. Кеше ошо уңайлыҡтарға алданып, ҙур тиҙлектә ҡыуып, күп осраҡта аварияға осрай. Бындай юл хәл-ваҡиғалары, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күңелһеҙ тамамлана”, - ти Рәсәй Эске эштәр министрлығының Белорет районы буйынса бүлегенең Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы инспекторы, полицияның ѳлкән лейтенанты Алмирад Рауил улы Ғилманов. Тәжрибәле, хеҙмәттәштәре араһында абруй ҡаҙанған...


text:
Мортаза Рәхимов: Беҙ граждандарыбыҙҙың ижади эшкә ынтылышын нығыта алдыҡ
2010 йылдың 19 июлендә БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың сираттан тыш ултырышында Рөстәм Хәмитовҡа Башҡортостан Президенты вәкәләттәре йөкмәтелде. Депутаттар алдында республиканың беренсе Президенты Мортаза Рәхимов сығыш яһаны. Түбәндә уның сығышының тексын килтерәбеҙ.
«Хөрмәтле Григорий Алексеевич!
Хөрмәтле депутаттар!
Ҡәҙерле ватандаштар!
Барығыҙ ҙа был көндәрҙә минең ни тиклем тәрән тулҡынланыу кисереүемде яҡшы аңлайһығыҙҙыр, тип уйлайым. Бындай кисереш профессиональ һәм кешелек карьераһы үрендә, бөтә ғүмер үрендә генә була. Һәм ул хәҙер минең ус төбөмдәге кеүек. Һуғыш йылдарында крәҫтиән ғаиләһендә үткән ярайһы уҡ ҡатмарлы балалыҡ һәм уҡыу йылдарынан һуң – 35 йыл нефть эшкәртеү тармағында көсөргәнешле хеҙмәт һәм 20 йыл – республика башында. Һәм ошо ике ҙур ғына һанда – бөтә минең хеҙмәт кенәгәм! Бында минең хеҙмәт стажым һәм хеҙмәт отчетым да.
Һәр кешегә лә үҙ биографияһын һынылыш йылдарында ҡороу тура килмәйҙер, моғайын. Миңә был яҡтан бик тә уңай тура килде, тип уйлайым. Мин иҫке ҡаушарылып емерелгән һәм яңы бик ауыр төҙөлгән осорҙа етәксе, республика президенты булдым. Бөтә яҡшы нәмәне мөмкин тиклем һаҡлап алып ҡалырға, республиканың ҡеүәтен һаҡларға, тап уның мәнфәғәттәрендә үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә кәрәк ине. Уларҙы ҡаушатмай-емермәй, халыҡты фәҡирлеккә, ауыр социаль кисерештәргә дусар итмәй үткәрергә. Төбәктәрҙең тотороҡлолоғо һәм ныҡлығы, үҫешен тиҙләтеү бөтә ил өсөн дә мөһим ине.
Беҙҙең стратегияның философияһы һәм пафосы реформаларға тап шундай ҡарашҡа ҡайтып ҡалды. Ә сәйәсәт – ул, мин күп тапҡырҙар ҡабатлағанса, мөмкинлек оҫталығы.
Беҙ был юлды лайыҡлы үттек. Беҙгә республикаға нигеҙ һалыусылар алдында ла, фронт быуыны һәм бынан алдағы осор эшмәкәрҙәре алдында ла оят түгел. Ҡасандыр һәр кем китергә тейеш, һәм иң яҡшыһы – ваҡытында.
Тарихсылар нимәләр эшләүебеҙҙе, ә нимәләрҙе эшләп өлгөрмәүебеҙҙе һуңынан баһалар. Беҙ нахаҡ бәлә яғыуҙарҙы ла, ғәҙел булмаған тәнҡитте лә байтаҡ ишеттек. Ләкин һәр дәүләт башлығының нимәләр эшләргә өлгөрөүенең төп критерийы – ул сағыштырыу, төбәкте һин ниндәй хәлдә ҡабул иттең һәм ниндәй хәлдә уны тапшыраһың. Бында һөҙөмтәләрҙең күҙгә күренерлек булыуы, һәр төрлө белдереүҙәрҙән һәм уйҙырмаларҙан асығыраҡ иҫбатлауы менән бөтәһе лә килешер, моғайын. Ҡалаларыбыҙ һәм ауылдарыбыҙ, хеҙмәт коллективтары, Башҡортостандың бөтә йөҙө үҙгәрҙе. Кешеләр хәҙер бөтөнләй яңы республикала һәм илдә йәшәй.
Физик яҡтан да, рухи яҡтан да – бөтәһе лә үҙгәрҙе. Күптән түгел генә йәмғиәттә республика халыҡтарының телдәре һирәк яңғырай, телевидениела бер нисә генә милли тапшырыу алып барыла ине. Күп ауыл райондары депрессия хәлендә ине. Хәҙер бөтөнләй икенсе хәл. Милли гимназиялар, телевидение, яңы филармониялар һәм мәҙәниәт һарайҙары, үҫешкән ауыл райондары – былар республика үҫешендә ысын мәғәнәһендә алға ынтылыш!
Беҙҙеке кеүек күп милләтле һәм күп конфессиональ төбәктә милләтте үҫтереүгә, милли сәйәсәткә, милли мәҙәниәткә һәм традицияларға иғтибар – ул ҡылыҡһыҙлыҡ түгел, ә хәҙерге сәйәсәттең объектив зарурлығы. Ул киләсәккә һаҡлап ҡалдыра торған бик мөһим нәмә.
Барыһы тураһында ла һөйләп бөтөрөп булмай, әлбиттә. Хужалыҡтың бөтә тармаҡтарында ла, ҡулланыу баҙарында, фән, мәғариф, социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлау (санатор-курорт системаһын да индереп) системаларында, транспорт инфраструктураһында, торлаҡ төҙөлөшөндә, газ үткәреүҙә бик күп эштәр башҡарылды.
Ауыл, агросәнәғәт һәр ваҡыт айырым иғтибар үҙәгендә булды. Беҙ аграр секторҙы һаҡлап алып ҡалдыҡ һәм һәр яҡлап ярҙам иттек, ә беҙҙең республика өсөн был принципиаль мөһим! Башҡортостандан ауыл хужалығы ылауҙарын хәҙер Силәбе, Свердловск өлкәләрендә, Пермь крайында һәм башҡа төбәктәрҙә көтөп алалар.
Ил буйынса иң яҡшы юл селтәрҙәренең береһе лә беҙҙә хәҙер. Башҡа иҡтисади һәм социаль системалар үҫеше йомғаҡтары тураһында ла шулай уҡ әйтергә мөмкин. Башҡортостан күп халыҡ-ара ойошмалар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, бөтә донъя менән ҡеүәтле тышҡы бәйләнештәр булдырған.
Беҙ күп балалы әсәләр, йәш ғаиләләр, балалар, өлкән быуындар проблемалары менән маҡсатҡа йүнәлешле шөғөлләндек. Халыҡтың бөтә ҡатламдарына, айырыуса ауыл халҡына иғтибар бүлдек. Физик культураны һәм спортты үҫтереүгә, сәләмәт йәшәү рәүешен нығытыуға күп көс һалынды. Юҡҡа ғына бөгөн беҙҙән күп яҡтан өлгө алмайҙар бит!
Иң мөһиме – беҙ граждандарыбыҙҙа ижад итеүгә, үҙ тормошон яҡшыртыуға һәм төҙөкләндереүгә, уның сифатын күтәреүгә ынтылыш тәрбиәләй алдыҡ.
Тап беҙҙең дөйөм тупланыу позициябыҙ, татыу һәм маҡсатҡа йүнәлешле эшебеҙ арҡаһында Башҡортостан илдә хаҡлы рәүештә юғары урын биләй. Унда тотороҡлолоҡ, үҙ-ара аңлашыу, тыныслыҡ һәм татыулыҡ, кешеләрҙә изгелек рухы бар. Былар барыһы ла йылдар буйына тәрбиәләнә, шуға күрә лә йәмғиәттең ошондай торошон һаҡларға һәм көсәйтергә, һауа, республиканың һәм илдең төп байлығы булараҡ һаҡларға кәрәк!
Был йылдарҙа минең менән бергә эшләгәндәрҙең барыһына ла – фекерҙәштәремә һәм коллегаларыма, Дәүләт Йыйылышы депутаттарына, Хөкүмәткә, ҡала һәм райондар хакимиәттәре етәкселәренә, хеҙмәткәрҙәргә һәм производство эшсәндәренә, эшҡыуарҙарға, эшселәргә һәм крәҫтиәндәргә, ижади интеллигенцияға рәхмәт. Бөтә Башҡортостан халҡына рәхмәт, уларҙың ярҙамын мин һәр ваҡыт – һайлауҙарҙа һәм референдумдарҙа, көндәлек эштә тойҙом. Тағы бер тапҡыр барығыҙға ла ихлас рәхмәтемде белдерәм!
Айырыуса Дмитрий Анатольевич Медведевҡа хеҙмәтемде юғары баһалағаны, Рәсәй дәүләтенең иң юғары ордены менән наградлағаны өсөн рәхмәт белдерергә теләйем. Был Башҡортостандың бөтә күп милләтле халҡының егерме йыллыҡ эше һөҙөмтәләренә ихтирам күрһәтеү ул.
Әлбиттә, хәҙер беҙҙең алда республиканы артабан модернизациялау менән бәйле яңы, шулай уҡ ҡатмарлы бурыстар тора. Башҡортостандың уларҙы үтәргә хәленән килә. Республика күтәрелә бара, ул яңы импульсҡа, яңы идеяларға һәм технологияларға, яңы кадрҙарға мохтаж.
Башҡортостанды ошо юлда Рөстәм Зәки улы Хәмитов – юғары профессиональ һәм рухи һыҙаттарға, ҙур сәйәси, фәнни һәм идара итеү тәжрибәһенә эйә булған беҙгә яҡын кеше етәкләүе ҡыуандыра. Иң мөһиме, ул үҙенең тыуған яғын яҡшы белә һәм ярата!
Мәскәүҙең абруйлы юғары уҡыу йортон тамамлап, ул тап ошонда ҙур дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән булып үҫеште. Ысынында, егерме йыл элек Юғары Советта беҙ уның менән бергә яңы Башҡортостанды төҙөй башланыҡ.
Мин һәр ваҡыт Рөстәм Зәки улын яҡлап килдем һәм бөгөн дә Республика Президенты вазифаһына уның кандидатураһын хуплайым. Һеҙҙең дә уны яҡлауығыҙҙы теләйем!
Иманым камил, Рөстәм Зәки улы әле уға йөкмәтелгән бөтә яуаплы бурыстарҙы уңышлы үтәп сығасаҡ. Бының өсөн унда профессионализм да, бай тәжрибә лә, кешелек сифаттары ла бар. Ул идара итеү һәм хужалыҡ итеүҙең хәҙерге алымдарына эйә, кадрҙарҙы аңлай һәм баһалай, уларҙы ойоштора, кәрәкле ҡарарҙар ҡабул итә белә. Уға үҙемдең «Хәрәкәттә – бәрәкәт!» тигән кәңәшемде тапшырам. Беҙҙең юл – даими алға барыу!
Президент йөгө, үҙемдән беләм – бик ауыр, ул тулыһынса бирелеп эшләүҙе талап итә. Ләкин уны республика халҡы менән бергә алып барғанда, был бурыстар еңелерәк бирелә. Ә беҙҙең халыҡ менән тауҙар аҡтарырға мөмкин!
Барығыҙҙың ҙа, минең менән бергә, уға ярҙам итеүегеҙҙе, һәр ваҡыттағыса ҡулға-ҡул тотоношоп эшләүегеҙҙе теләйем. Бөтәһе лә уңышлы булыр, тип ышанам. Республика мотлаҡ яңы, тағы ла алдынғыраҡ үрҙәргә сығасаҡ. Башҡаса булыуы мөмкин дә түгел!
Бөтә йөрәктән барлыҡ Башҡортостан халҡына ярҙамы һәм аңлап эш иткәне өсөн тағы бер тапҡыр рәхмәт белдерергә теләйем ".


text:
- Подробности
- Просмотров: 391
ГОЛОВИН Алексей Степанович (1.1.1912, Өфө губ. Златоуст өйәҙе Митюшин ҡсб, хәҙ. БР‑ҙың Салауат р-ны Күҫәләр а. составында — 5.5.1981, Волгоград ҡ.), Советтар Союзы Геройы (1943). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. 1941 й. тиклем Көньяҡ Урал т. юлының Вязовая т. юл ст. эшләй. 1937—38 йй. һәм 1941 й. алып Ҡыҙыл Армияла. 1942 й. майынан башлап Калинин фронтында хеҙмәт итә. 3-сө ударсы армия 31-се уҡсылар бригадаһы 63-сө айырым саңғысылар батальонының отделение ком. Г. 20 майҙа Калинин өлк. Ступино а. янындағы һәм 25—26 майҙа Пасино а. янындағы һуғыштарҙа, 23—24 июндә разведка төркөмө рейды барышында дошмандың ҡиммәтле документтарын ҡулға төшөрөүҙә күрһәткән батырлыҡтар өсөн лайыҡ була. Ауыр йәрәхәтләнгәндән һуң, хеҙмәтен Оло Теләк р-ны Оло Теләк а. (хәҙ. Иглин р‑ны) хәрби комиссариатында инструктор вазифаһында (1943 й. алып) дауам итә. 1945 й. башлап лейт. Г. запаста. 50‑се йй. тиклем Оло Теләк дауаханаһында эшләй. Ленин орд. м‑н бүләкләнгән (1943).
И.Ғ.Кәримова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 503
БАШҠОРТ ХӨКҮМӘТЕ, 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы тарафынан иғлан ителгән Башҡ. респ. башҡарма власының юғары органы. 1917 й. 20 дек. Кесе ҡоролтай тарафынан Ырымбур ҡ. ойошторола. 1918 й. июненән — Силәбе ҡ., авг. яңынан Ырымбурҙа урынлаша, дек. урынын Орск өйәҙенең Баймаҡ а. алмаштыра, артабан Темәс а. эшләй. Б.х. составына уның рәйесе һәм хәрби, эске эштәр, игенселек, халыҡ мәғарифы, бәйләнештәр, страховкалау, финанс, иҡт. һәм юстиция бүлектәре мөдирҙәре инә. 1918 й. 17 февр. Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитеты рәйесе бойороғо б‑са Б.х. бүлек мөдирҙәре һәм Башҡорт мәркәз шураһының бер нисә ағзаһы ҡулға алына. Улар апр. башында Ырымбурҙы башҡ. һәм казак отрядтары баҫып алған ваҡытта төрмәнән азат ителә. Июндә Б.х. эшмәкәрлеген яңынан тергеҙә, көҙгә ҡарай Башҡорт ғәскәренә мобилизация үткәрә, Ваҡытлы Себер хөкүмәте, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты һәм Чехословак айырым корпусы командованиеһы м‑н РСФСР‑ға ҡаршы уртаҡ көрәш т‑да килешеүҙәр төҙөй, “Бәләкәй Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында положение” эшләй. Өфө дәүләт кәңәшмәһендә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен ойоштороуҙа ҡатнаша. 1918 й. 4 нояб. таратыу т‑дағы “Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең бөтә өлкә хөкүмәттәренә, Рәсәй Дәүләтенең бөтә граждандарына грамотаһы” ҡарарына буйһоноуҙан баш тарта. 1919 й. 16 февр. автономиялы Башҡ. респ. 18 февр. алып РСФСР составына инеүе т‑да иғлан итә. 22 февр. Башҡортостанда власты Башҡортостан хәрби‑революцион комитетына тапшыра. 1919 й. 20 мартында, “Үҙәк Совет власы м‑н Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү” ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң эшмәкәрлеген туҡтата. Б.х. рәйестәре: Ю.Ю.Бикбов (1917 й. дек. — 1919 й. ғин.), М.А.Ҡулаев (1919 й. ғин.—март). Б.х. баҫма органдары — “Башҡорт тауышы”, “Башҡортостан хөкүмәтенең теле” гәзиттәре.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Әрмелә булдым мин дә (Юмореска)
22 февраля 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Әрмелә хеҙмәт итеү егетмен тигән кешенең мөҡәддәс бурысы инде ул. Элегерәк һалдат шинеле кеймәгән егетте ҡыҙҙар әҙәмгә лә һанамаҫ ине. Әлеге ваҡытта ла хәрби хеҙмәткә ҙурлап оҙаталар. Кистән туғандар, ауылдаштар йыйыла. Ҡыҙмаса булып алған ир-ат шунда үҙҙәренең һалдат саҡтарындағы хәлдәрҙе мәрәкәләп иҫкә ала. Мәжлестең төп сәбәпсеһе - буласаҡ һалдатҡа кәңәштәр бирелә. Әле бына Ҡадир малайы Сәлихте әрмегә оҙатыу кисәһе бара. Теле көрмәлә башлаған оло йәштәге ағай башлап һүҙ алды.
Һалдат һурпаһын һемергәндә
22 февраля 2014 йыл | Йәмғиәт
Ил яҙмышы ирҙәр ҡулында, тиҙәр. Илде һаҡлау элек-электән ирҙәр иңенә төшкән. Миңә лә ил алдындағы изге бурысымды үтәп, Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итергә тура килде. Һалдат яҙмышы тураһында белгән-күргәндәремде гәзит уҡыусыларға ла еткермәксе булдым.
Афғанстан – мәңгелек йөрәк һыҡрауы Красноусолдағы 2-се урта мәктәптә афғансылар менән осрашыу үтте
22 февраля 2014 йыл | Мәғариф
Беҙҙең мәктәптә тыуған илебеҙ тарихындағы иң фажиғәле һәм онотолмаҫ ваҡиғаларҙың береһе булған афған һуғышына арналған саралар уҙғарыу матур йолаға әүерелде.
Улар бурыс үтәне
22 февраля 2014 йыл | Мәғариф
Күптән түгел Толпар мәктәбендә "Улар бурыс үтәне” тип аталған сара уҙҙы. Ул Афғанстандан совет ғәскәрҙәренең сығарылыуына 25 йыл тулыуға арналды. Унда Афғанстан һәм Чечен Республикаһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан ир-егеттәр саҡырылды.
Фельдшер егет
22 февраля 2014 йыл | Хаттар
Бөгөн мин аҫыл егеттәребеҙҙең береһе - Еҙем-Ҡаран участка дауаханаһының "Тиҙ ярҙам” хеҙмәте фельдшеры, ауылдашым Йәмил Жәлил улы Мәһәҙиев (һүрәттә) хаҡында һөйләмәксемен.


text:
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай йортонда республика парламенты Рәйесе Константин Толкачев Төркиәнең Бөйөк Милли Йыйылышы делегацияһы менән осрашты, яҡтар иҫтәлекле бүләктәр менән алмашты.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың Италияға эш сәфәре тамамланды. Ике көн дауамында республика башлығы машиналар эшләү, еңел сәнәғәт, медицина өлкәһендәге 20-нән ашыу компания етәкселеге һәм вәкилдәре менән һөйләшеү үткәрҙе.
Колхоздарға уполномоченный тип аталған кешеләр һәр кампания ваҡытында килеп тула ине. Уңыш йыйыу осоронда бер вәкилде Әлибай бабайымдарға фатирға ҡуялар.
Ҡасим Арыҫлан улы мәктәптә химиянан уҡыта. Ярата ул үҙ фәнен. Балалар менән күңел биреп эшләй. Шуға ла күптәр өсөн ауыр күренгән фәнде уҡыусылар ихлас өйрәнә. Бер нисә көн элек сығарылыш класында контроль эш башҡарғайнылар, бөгөн ул дәфтәрҙәрҙе таратып сығып:
– Дөйөм алғанда, эштәрегеҙ һәйбәт кенә. Ә хәҙер яҙмаларығыҙҙы иғтибар менән тикшереп сығығыҙ, – тине.
Утын-бесән ташыу бик ҡыйын булған. Ирҙәр — һуғышта, ат — бер-ике кешелә генә.
Беҙ бала саҡта Һаҡмар йылғаһы мул һыулы булды, шуға ла яҙ көндәре ныҡ таша торғайны. Яҙғы сәсеү етмәҫ элек бар техниканы арғы ярға сығарып ҡуялар. Боҙ ағып бөткәс, һал менән халыҡ та теге ярға йүнәлә.
Был лаҡап Ялсыҡайҙа сыҡҡан. Баҡтиһәң, ауылда күптән йөрөй икән.
Һуғыштан ҡайтҡас, бер бабай һөйләгән:
Быуындары нығып та өлгөрмәгән Хәмзә ығыш үгеҙен егеп, сатлама һыуыҡта яланда ҡалған бесәнен алып ҡайтырға юллана.
Ул мәлдә беҙҙең яҡтарҙа ҡырғыҙҙар байтаҡ була. Асығып, өйҙән- өйгә һоранып йөрөгән берәүһенә Һылыубикә өләсәйем бер бөтөн икмәк бирә.
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 34 Алға
Бит башына
Һуғыш ваҡытында колхоз рәйесенә Нәбирә инәй ниндәйҙер йомошҡа ингән.