text:
Тапма
Тапма (биҙгәк, тотанаҡ, һуғылма[1], рус. Малярия, урта быуаттарҙа итал. mala aria — «насар һауа»[2] — Anopheles төрөндәге «тапма серәкәйе» тешләгәндән һуң кешегә йөҡҡан транмиссив йоғошло ауырыу. Биҙгәк тотоу, ҡалтыраныу, спленомегалия (талаҡ (селезёнка) үлсәме ҙурайыу), гепатомегалия (бауыр ҙурайыу), анемия — ауырыуҙың билдәләре; тапма плазмодийы тыуҙырған биҙгәкле ауырыу[3][4]. Йыл һайын тапма менән сирләгән 350—500 миллион кеше теркәлә, уларҙың 1,3—3 миллионы үлем менән тамамлана[5]. Ауырыу йоҡтороуҙың 85—90 % Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ теркәлә[6], шуларҙың күп өлөшө 5 йәшкә тиклем балалар.[7] Киләһе 20 йылда үлем осрағы ике тапҡырға артыуы көтөлә.[8]
Йөкмәткеһе
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тапма менән кешеләр 50 000 йылдан артыҡ ауырый тигән фараз бар[9]. Ауырыуҙың килеп сыҡҡан урыны булып Үҙәк һәм Көнбайыш Африка һанала.
Тапма тыуҙырған биҙгәк тураһында беренсе яҙылған мәғлүмәт Ҡытайҙа табыла. Был йыляҙмалар, Ся династияһы осоронда Б. э. т. 2700 йылда яҙылған[10].
Женева табибы 1696 йылда Мортон ауырыуҙы мөстәкил төр итеп айырып сығара һәм дауалау өсөн хин ағасы ҡабығын ҡулланыуҙың файҙаһын иҫбатлай (Перу индеецтарына ағастың был сифаты мәғлүм була). 1717 йылда Италия табибы Ланцизи биҙгәк килеп сығуҙың һаҙлы урындар менән бәйләнешен раҫлай. Француз А. Лаверан ауырыу сығанағын тасүирлай (1830). И. И. Мечников ауырыу сығанагын Protozoa тибына нисбәтләй (1887). Р. Росс ауырыуҙың күсеү юлдарын асыҡлай (1897), Ф. И. Гизе давалау өсөн хинин кристаллын булдыра (1816). XX быуат уртаһында хлорохон синтезлана. Бөтә донъя сәламәтлек ойошмаһы биҙгәкте бөтөрөү буйынса глобаль программа ҡабул итә һәм, шуның нәтижәһе булараҡ, доньяла ауырыу ике тапкыр кәмей.
Биҙгә́к ауырыуы́, макрофагаль-моноцитар система (организмды һаҡлау системаһы) күҙәнәктәре һәм эротроциттарҙың күп өлөшо зарарланыуы сәбәпле, кешенең антропоз, протозой, трансмиссив инвазия халәте, биҙгәк өянәге, анемия һәм гепотопиленомегалия күренеше. Киң таралган ауырыу. Биҙгәк ауырыуының яман формалары: церебраль формалағы менингизм, коматоз халәт; гемоглобин аҙайыу йә иһә көслө гемолиз һәм гемолитик һары гемоглобинур менән бәйле ҡара һыу биҙгәге; йоғошло — ағыуланыу шогы халәтендәге, алгид формаһы, бөйөр зәғийфлегенең көсәйеүе; фиброз панкреатит (һеңерҙәр ауыруы). Тапма — айырыуса Азия, Океания, Африка, Үҙәк һәм Төньяҡ Америка илдәрендә киң таралған паразит ауырыу.
Ауырыу билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыр һәм оҙаҡҡа һуҙылған ауырыу ваҡытында бауыр һәм талаҡтың ҙурайыуы, нәтижәлә әҙ ҡанлылылыҡ билдәләре күҙәтелә. Йоҡторолғандан алып ауырыу башланғансыға ҡәҙәр 7-25 көн уҙа. Әмма беренсе өйәнәктәр хатта 8-14 айҙан һуң да башланырға мөмкин. Ауырыуҙың характерлы билдәһе — көн дә йәки ике, өс көндән һуң ҡабатланырға мөмкин булған биҙгәк өйәнәктәре. Шулай уҡ нервы системаһы, бөйөр, бауыр һәм башҡа органдар ауырыуҙары булыуы ихтимал. Өйәнәктәрҙең туҡтауы ауырыу тулыһынса терелде дигәнде аңлатмай. Бер ниҡаҙәр ваҡыттан һуң ауырыу кире ҡайтарға мөмкин.
Таралыу юлдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биҙгәк ваҡытында тән температураһы йәһәт кенә 40 градусҡа күтәрелә, кешене биҙгәк тота башлай, ул тирләй, хәле бөтә, башы ауырта, бауыры, талағы ҙурая. Был хәл, ғәҙәттә, 3-4 көнгә һуҙыла. Тропик тапма ваҡытында кешенең организмы ағыуланып, мәрткә китергә йә иһә үлергә лә мөмкин.
Ауырыу сығанағы — паразит йөрөтөүсе, ҡанында плазмодий гаметоциттары булған, биҙгәктең беренсел һәм көслө билдәләре булған ауырыу кеше. Тапма ауырыу кешенән тапмалы серәкәй тешләү юлы менән күсә. Эҫҫе ваҡытта серәкәйҙәр айырыуса актив. Тапма ҡурҡынысы булған территорияләр исемлегенә кермәгән урындарҙа ла был ауырыуҙы йоҡтороу ихтималы ҙур.
Ауырыуҙың беренсе билдәләре күренеүгә киҫекмәҫтән табибҡа мөржәғәт итергә кәрәк. Үҙ ваҡытында дауаланһаң, ауырыу оҙаҡҡа һуҙылмай.
Профилактика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биҙгәк ауырыуы профилактикаһы — плазмодий-серәкәй-кеше биоценозын өҙөүҙән ғибарәт: Росс ысулы менән серекәйҙәрҙе юҡ итеү йә иһә кешене уларҙан айырыу, Кох ысулы менән кеше организмындағы сығанаҡтарҙы юҡ итеү. Зарарланған районда шәхси һаҡланыу яйланмаларын булдырыу зарур.
Серәкәйҙәрҙең артыуы һыулыҡтарҙа ғына түгел, йыйылған һыуҙарҙа, ағас төптәрендә, сүплектә, консерв банкларында ла була.
Серекәйҙәр ҡараңғылыҡны яратыусы йән эйәләре. Ҡояш байығас урамға сыҡһағыҙ, оҙон еңле кейем кейергә тырышығыҙ, тәнегеҙҙең асыҡ ҡалған өлөштәренә серекәйҙәрҙә өркөтә торған махсус кремдар һөртөгөҙ.
Малайзия, Вьетнам, Һиндостан, Көньяҡ Америка илдәренә барғанда бигрәк тә һаҡ булырға кәрәк. Ул илдәрҙә тапманың тропик формаһын эйәртеү ҡурҡынысы ҙур. Шуныһын да иҫтә тоторға кәрәк: тропик һәм субтропик илдәрҙә булып ҡайткандан һуң, өс йыл дауамында, тән температураһы күтәрелгән һайын киҫекмәҫтән табибҡа мөрәжәғәт итергә һәм элегерәк тропик илдә булыуығыҙҙы иҫкәртергә кәрәк.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов народной медицины (Р. Н. Каримова, 2005)
- ↑ Тапма // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981)
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
- ↑ Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005
- ↑ Scott P. Layne, M.D. UCLA Department of Epidemiology, «Principles of Infectious Disease Epidemiology / EPI 220»
- ↑ Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA Malaria. — 2005. — Т. 365. — С. 1487-1498.
- ↑ Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary
- ↑ Joy D, Feng X, Mu J, Furuya T, Chotivanich K, Krettli A, Ho M, Wang A, White N, Suh E, Beerli P, Su X Early origin and recent expansion of Plasmodium falciparum. // Science — 2003—300 (5617) — 318-21
- ↑ Cox F (2002). «History of human parasitology.». Clin Microbiol Rev 15 (4): 595—612.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рожкова Е. В., Хунафина Д. Х. Тапма // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008. (тат.)
- Тапма — ҡурҡыныс ауырыу (тат.)


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 17.09.2018
Үәт, ҡыҙыҡ! (14.09.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 17-09-2018, 12:01
* * *
Бер ғаилә ресторанға килеп инә лә, ашап бөткәс, ғаилә башлығы аҡса түләргә официантты саҡыра. Аҡсаһын сығарып булышҡан мәлдә ҡатыны официанттан:
– Ашап бөтмәгән ризыҡтарҙы этебеҙгә алып ҡайтырға мөмкинме? – тип һорай.
– Әлбиттә, мөмкин, хәҙер контейнерға һалып бирербеҙ.
Балалар, шатлыҡтарынан ҡулдарын сәпәкәйләп:
– Урра! Беҙгә эт алалар!
...
Һуғандың өлгөргәнен нисек белергә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-09-2018, 07:00
Һуғанды ваҡытынан алда йыйһаң, ул формалашып етмәй. Ә һуңға ҡалһаң, төрлө ҡоротҡос үтеп инеп, уңышҡа зыян килтерергә мөмкин. Уны йыйыу ваҡытын билдәләүе ҡыйын түгел.
1. Һабаҡтары һарғая, кибә, түтәлгә ята башлай.
2. Математик ысул менән дә иҫәпләргә мөмкин. Уны ултыртҡандан һуң 68 – 83 көндә өлгөрә. Шулай уҡ йәйҙең нисек килеүенә лә иғтибар итергә кәрәк. Әгәр һыуыҡ булып, йыш ямғыр яуһа, һуғандың үҫеше оҙағыраҡҡа һуҙыла. Шулай ҙа оҙаҡҡа ҡалырға ярамай. Ямғыр ваҡытында тамырлана.
3. Һуғанды дөрөҫ йыйырға кәрәк. Йолҡоп алынған уңышты ҡояшта әйләндерә- әйләндерә киптерергә. Һуңынан еләҫ урында бер нисә көн тоторға. Ҡыяҡ ҡалдыҡтарын өҙөргә ярамай: ундағы туҡлыҡлы матдәләр йәшелсәнең өлгөрөп етеүенә ярҙам итә. Һуған 0 градуслы бинала яҡшы һаҡлана.
...
"Йондоҙло табын" - Ләйсән ТИМЕРХАНОВА
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 17-09-2018, 06:00
Йондоҙнамә (17-23 сентябрь)
Махсус бит // 17-09-2018, 06:00
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Румынияла ер тетрәү (1802)
Румынияның Вранча тауҙарында ер тетрәү 1802 йылдың 26 октябрендә Изге Параскева көнөндә була[1]. Рихтер шкалаһы буйынса 7,9 балл менән ул Румынияла теркәлгән иң көслө ер тетрәү осрағы булып тора. Ул Европала ла иң көслө ер тетрәүҙәрҙән иҫәпләнә: уның ҡеүәтен ике миллион квадрат километр майҙанда — Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, Санкт-Петербургта һәм Эгей диңгеҙендә тойғандар[2].
Бухареста ер тетрәү көсө Меркалли шкалаһы буйынса VIII-ІХ тип баһалана[3]. Күп кенә сиркәү манаралары [4], Котрочень монастыры емерелгән. Башлыса түңкәрелгән мейестәр арҡаһында күп янғындар сыҡҡан. Болгарияла Русе, Варна һәм Видин ҡалалары тулыһынса тиерлек емерелгән була[5] .
Емереклектәр һәм ҡорбандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң көслө тетрәү Бухареста көндөҙгө сәғәт ун ике менән бер араһында була[6]. Көслө ер тетрәү 10 минут тирәһе була. Бик күп тарихи ҡомартҡылар, шул иҫәптән Изге Николай сиркәүе, Котрочент монастыры һәм 54 метрлыҡ Колцей манараһы емерелә[7][8]. Грек тарихсыһы Дионисий Фотино хәбәр итеүенсә, господарь Константин Ипсиланти ғаиләһе менән Вакарести монастырына күсенгән, сөнки уның һарайына ныҡ зыян килгән була. Әммә биналарға килгән ҙур зыянға ҡарамаҫтан, дүрт генә үлем теркәлгән, уларҙың өсәүһе — балалы йәһүд ҡатыны һәм сәйәхәт итеүсе сауҙагәр Колцей емерелгәндә һәләк була[9]. Кеше ҡорбандары, моғайын, йорттарҙың бер-береһенән алыҫ төҙөлөүе, ҙур баҡсалар һәм ихаталар менән уратып алыныуы, тимәк тирбәлеү бер бинанан икенсеһенә таралмауы арҡаһында аҙ булғандыр. Бынан тыш, төҙөлөштә ағас һәм гонт кеүек еңел материалдар ҡулланылған[10].
Яссы ҡалаһында кенәз һарайының диуарҙары, күп ҡорамдар һәм монастырь манаралары емерелә. Брашов ҡалаһы һәм уның тирә-яғына, шул иҫәптән Ҡара сиркәүгә, ҙур зыян килә[11]. Константинополь һәм күрше төбәктәр ҙә ҡаза күрә[12]. 13:30 сәғәттә көслө тирбәлеүҙәр хәҙерге Украинала һиҙелә[13][14]. Мәскәүҙә диуарҙарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә, тәҙрә быялалары ватыла, көмбәҙҙәр ишелеп төшә[15].
Көсөргәнешлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бухаресты төҙөкләндереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ер тетрәүҙән һуң Константин Ипсиланти кисекмәҫтән Бухаресты төҙөкләндерергә бойора. Ташсылар һәм һөнәрселәр һәләкәтте байығыу маҡсатында файҙаланып ҡалмаһындар өсөн, ул эшселәрҙең хеҙмәт хаҡын сикләй. Бухарест бер нисә йыл эсендә төҙөкләндерелә, әммә ҡайһы бер биналар һәм ҡоролмалар ҡабат тергеҙелмәй.
Артабанғы йылдарҙа тағы бер нисә ер тетрәү була, ләкин улар күп зыян килтермәй. Уларҙың береһе 1803 йылдың 15 июнендә була, Бухареста һыу менән тәьмин итеү системаларын һәм күп насостарҙы эшлектән сығара. Тағы өс көслө ер тетрәү 1804 һәм 1812 йылдарҙа була[16].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Marius Ionescu Bucureștiul și Marele Cutremur de la 1802 (Romanian).
- ↑ Frohlich Cliff Deep Earthquakes — Cambridge: Cambridge University Press. — P. 17. — ISBN 978-0521123969.
- ↑ Georgescu E. S. The partial collapse of Coltzea Tower during the Vrancea earthquake of 14/26 October 1802: the historical warning of long-period ground motions site effects in Bucharest — Bucharest: The International Conference Earthquake Loss Estimation and Risk Reduction.
- ↑ Kozák Jan The Illustrated History of Natural Disasters — Dordrecht: Springer. — ISBN 9789048133246.
- ↑ Popescu I. G. Etude comparative sur quelques tremblements de terre de Roumanie, du type du celui du 10 novembre 1940 — Bucharest: Cartea Romaneasca, May–June 1941.
- ↑ Giurescu Constantin C. Istoria Bucureştilor din cele mai vechi timpuri până astăzi — Bucharest, 1966.
- ↑ Zaicenco Anton Harmonization of Seismic Hazard in Vrancea Zone: with Special Emphasis on Seismic Risk Reduction — Chișinău: Springer. — P. 101–102. — ISBN 978-1-4020-9242-8.
- ↑ Georgescu Emil-Sever Coltzea Tower, earthquakes and Bucharest — INCERC, 1999.
- ↑ The European Magazine: And London Review, volume 42.
- ↑ The earthquake of 1802 (11 May 2009).
- ↑ Nussbächer G. Din cronica cutremurelor în Ţara Bârsei (secolele XV-XX) — Kriterion, 1987. — P. 54–58, 231–233.
- ↑ Nouveau dictionnaire d'histoire naturelle, appliquée aux arts, à l'agriculture, à l'économie rurale et domestique, à la médecine, etc — Paris: Chez Deterville.
- ↑ Nova acta Academiae scientiarum imperialis petropolitanae — Petropolis: Typis Academiae Scientiarum.
- ↑ Nichols Jack The Gentleman's Magazine, volume 92. — P. 1151.
- ↑ Nichols, John Abstract of Foreign Occurrences.
- ↑ Ramona Ursu Blestemele lui Dumnezeu asupra Capitalei: istoria cutremurelor care i-au îngrozit pe bucureșteni. Cum s-a refăcut orașul! (рум.) (4 March 2012).


text:
Хәҙерге баҙар иҡтисады мәғариф тармағына йылдан-йыл ҡатыраҡ талап ҡуя: уҡытыуҙың һәм, ғөмүмән, белгестәр әҙерләүҙең сифаты бик тиҙ үҙгәрә барған заман ихтыяждарына тура килһен. Әҙерме быға беҙҙең юғары уҡыу йорттары?
– Эйе, талаптар юғары. Халыҡ баһаһынан тыш, милли һәм халыҡ-ара рейтингтар барлығын да онотмайыҡ, – тигәйне Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың юғары уҡыу йорттары ректорҙары менән осрашҡанда. – Университеттар эшмәкәрлеген баһалауҙа яңынан-яңы алымдар ҡулланыла, һәм беҙгә уларҙы иҫәпкә алырға кәрәк. Шуныһы шатландыра: беҙҙең юғары уҡыу йорттары ошо рейтинг баҫҡысында аҡрынлап булһа ла өҫкә күтәрелә бара.
Тикшеренеүҙәргә ярашлы, юғары уҡыу йорттарына ҡабул итеү сифаты буйынса беҙҙең республика былтыр алдынғы төбәктәр исемлегенә ингәйне. Бюджет нигеҙендә алғанда уртаса балдың 70 булыуы – һуңғы йылдарҙағы иң яҡшы күрһәткес. Был йәһәттән Краснодар һәм Пермь крайҙары менән бергә республика етенсе урынға сыҡты. Медицина һәм нефть университеттарында әлеге күрһәткес 75 балға еткән. Башҡортостандың педагогия, авиация университеттарында ла ул 70-тән ашыу.
Республика етәксеһе әлеге осрашыуҙа Берҙәм дәүләт имтиханында 100-әр балл йыйған уҡыусылар менән һөйләшеүен хәтергә төшөрҙө. “Мәскәүҙә түгел, ә үҙебеҙҙә уҡырға инеү, артабан республикабыҙҙа эшкә ҡалыу өсөн нимәләр кәрәк?” тип һорайым уларҙан, – тине Рөстәм Зәки улы. – Күрәм: “йөҙ балсылар” ҙа Өфөләге университеттарға ынтыла. Беҙҙең бурыс – уларға был маҡсаттарында ярҙам итеү”.
Юғары уҡыу йорттарында әҙерләүҙең сифаты тураһында фекер йөрөтөү алдынан, тәбиғи, мәктәптә нисек уҡытыуҙарын иҫәпкә алырға кәрәк. Хәбәр итеүҙәренсә, математика, химия, физика, информатика, сит телдәр буйынса Берҙәм дәүләт имтиханында һуңғы бер нисә йылда уртаса балл күтәрелгән. Барлыҡ предметтар буйынса тип әйтерлек 80-дән юғарыраҡ балл йыйған уҡыусылар артҡан.
Ләкин шуныһы ла хаҡ: бындай уңышҡа өлгәшкәндәрҙең өстән бер өлөшө генә республикалағы уҡыу йорттарына бара. Нигеҙҙә, Мәскәү һәм Санкт-Петербургка юллана улар.
– Был ҡалаларҙа студенттар өсөн социаль-көнкүреш шарттарының Өфөләгенән яҡшыраҡ булыуы ла йәлеп итәлер, бәлки. Ошо йәһәттән беҙгә уйланырға, үҙебеҙҙә уңайлылыҡ тыуҙырырға кәрәк, – ти республика етәксеһе. – Унан тыш, профессорҙар һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ, бөтә уңайлыҡтары булған ятаҡтар төҙөү зарурлығына ла әйләнеп ҡайтыу мөһим.
Көнәркәшлек ҡанундарын инҡар итеп булмай, әлбиттә, һәм был мәғарифҡа ла ҡағыла. Шуға күрә илдең иң яҡшы уҡыу йорттарына инә алған Башҡортостан егеттәрен һәм ҡыҙҙарын хупларға кәрәктер. Әммә шуныһы: уҡыуҙы тамамлап, диплом алғас, күптәр эшкә лә шул ҡалаларҙа тороп ҡалырға тырыша. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллин аңлатыуынса, эш йүнәлеше маҡсатлы ҡабул итеүҙән маҡсатлы уҡытыуға күсергә тейеш. Муниципалитеттар үҙ абитуриентының юғары уҡыу йортона ҡабул ителеүенә генә түгел, ә уның аҙаҡ районға әйләнеп ҡайтыуына, хеҙмәт урыны һәм торлаҡ менән тәьмин ителеүенә булышлыҡ ҡылырға бурыслы.
– Рәсәй Президенты Владимир Путиндың “май указдары”ндағы профессорҙар һәм уҡытыусыларға эш хаҡын арттырыу буйынса талабы үтәлде, – ти Башҡортостан дәүләт аграр университеты ректоры Илдар Ғәбитов. – Университеттар был тәңгәлдә билдәләнгән күрһәткестәрҙе үтәй.


text:
Һәр ваҡыт үҙенсәлекле ул: тормошта ла, атлап йөрөгәндә лә, һөйләшкәндә лә, шиғриәттә лә… Һүҙем Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары, депутат, шағирә Йомабикә Ильясова хаҡында. Уны ҡайһы саҡ ҡатмарлы итеп тойған мәлдәрем дә булды, әммә аралаша-аралаша шундай нескә, тандыр ғына йылылыҡ бөркөп торған донъяһын шиғырҙары аша ғына түгел, башҡаларға мөнәсәбәте, ғәмәлдәре аша ла күрә, тоя килдем.
“Ҡабырсаҡта” тигән китабын уҡып сыҡҡас, был йыйынтыҡ бит кешенең асылы, диңгеҙ кеүек шаулап торған тормошта ынйы бөртөгөндәй генә булмышыңды, үҙеңде, уратып алған мөхитеңде – ҡабырсаҡты, даръяны һаҡлап алып ҡалыу еңелме һуң, тип һорау бирҙем үҙемә. Күңеленең ынйы бөртөктәренән торған шиғырҙарҙан тупланғайны ул. Унан һуң да йыйынтыҡтары донъя күрҙе шағирәнең. Әммә һүҙем улар хаҡында ғына түгел, ә, ғөмүмән, ижадсы асылы тураһында. Бөгөн мин шағирә менән шиғыр телендә һөйләшергә булдым, сөнки тап ана шул миҙгелдәр шиғырҙай ғына моңло ғүмерҙе йырлы итә, ысын итә, тәрәнтен аңларлыҡ минуттар бүләк итә төҫлө. Бөгөн икенсегә өләсәй булыу бәхетен көтөп йәшәгән әҙибәнең күңел ынйыларын бергә тирәйек.
– Йомабикә апай, шиғыр юлығыҙҙан башлайым серләшеүҙе.
Ҡайҙа Алла?
Һәр бер һулышта,
Яҡтылыҡ ул
Беҙҙең булмышта.
Ҡайҙа Алла?
Ул – беҙҙең янда,
Өр-яңынан
Тыуырға аңда,
Ҡаҙаҡланмай
Бүтән тәрегә,
Язаланмай
Ялған йәберҙә,
Үлмәйенсә
Беҙҙең йөрәктә
Ҡалдырыусы
Тулғаҡ йөҙәтә…
Һеҙҙең Аллаһ Тәғәлә менән мөнәсәбәттәр нисек, Йомабикә апай?
– Был шиғыр, аңлап тораһың, Ғайса пәйғәмбәр хаҡында. Уны православие динен тотоусылар Аллаһ урынына күрә. Яртылаш Алла, яртылаш ябай ҡатындан тыуған зат тип иҫәпләнә.
Мин бөтә булмышым менән мосолман. Башҡортостанда тыуғанмын. Әсәйем минең диндар ғына булды. Ижад кешеләренә төрлө күренештәр уйланыуҙарға, хистәргә этәреш бирә бит инде. Бына, мәҫәлән, Сыңғыҙ Айытматов та: “Әҫәрҙәремә күберәк христиан диненән килгән сюжеттарҙы алам, сөнки уларҙа фажиғә көслөрәк”, – тип аңлатып әйтә. Был – уның ҡабул итеүе, уның аңлатмаһы. Хәҡиҡәткә тап килмәүе лә ихтимал. Минең әҫәрҙәремә лә Аллаһ Тәғәлә, пәйғәмбәрҙәр хаҡында уйланыуҙар килеп керә. Һәр кеше был хаҡта уйлана, тетрәнә, һыҙлана торғандыр, моғайын. Ф. Достоевскийҙың “Бер туған Карамазовтар” әҫәрендә лә Ғайса пәйғәмбәр, бына мине бөтәһе лә ҡабул итте, бик күп ҡорамдар төҙөлдө, халыҡ мине хәҙер нисек ҡабул итер ине икән, тип ял көнө сиркәүгә килә. Кешеләр сыға башлағас, ул үҙенең кемлеген әйтә, әммә бәндәләр уға ышанмай, хатта, алдайһың, тиҙәр һәм яңынан таш бәрә башлайҙар. Алланың минең күңелемдә яҡтылыҡ булып йәшәүе, һәр кемдең аңында уның яңынан тыуыуы хаҡында әйтергә теләйем мин үрҙәге шиғырҙа.
Тыуғандан алып беҙ ана шул эске аңдағы, әсәйҙәребеҙҙән күскән иман менән йәшәйбеҙ. Сәхәр сәйҙәрен эсеү, тәүге ишеткән доғалар, һуңынан инде кешеләр, ваҡиғалар, китаптар аша ҡабул иткән һәр кемдең күңелендә үҙ Аллаһы бар. Шулай бит инде. Үҙенең күңелендә үҙенең ҡояшы булған кеүек. Ана шул йөрәктәге Алланың тәрегә ҡаҙаҡланмай, ялған йәберҙә язаланмай, тулғаҡ аша баланы тапҡан кеүек шул ваҡыттағы тәндең ғазаптары ла бөйөк бит инде. Таҙа һәм саф килеш һаҡланып, йәндә ҡалыуын, шулай уҡ уның барлығын таныу, тулғаҡты нисек теләһәк тә ситкә ебәрә алмайһың бит инде, шуны булмышыңда йөрөтөү – кешенең бөтә бөйөклөгөн, яҡтылығын һаҡлаусы көс икәнлеген әйтәм был шиғырҙа.
– Яҡтылыҡты һаҡлап ҡалыу еңелме? Беҙ бит пәйғәмбәр ҙә, әүлиә лә, изгеләр ҙә түгел, беҙ – кешеләр. Әҙәми зат булып ҡалыу ҙа бик еңелдән түгел бит әле. Шиғриәт һеҙгә был осраҡта нисек ярҙам итә? Әллә итмәйме?
– Бөгөн төрлө көстәр кешенең аңына тәьҫир итә. Социаль селтәрҙәрҙә нимә генә юҡ. Донъяла барған үҙгәрештәр, хәлдәр. Совет дәүерендә һәр бер кино, китап, спектакль кешегә нисек кеше булып ҡалырға өйрәтә торғайны. Ошо һорау һәр кемгә ҡуйылғайны, ошо һорау әҙәбиәт, сәнғәттең төп бурысы ине, яуап бирергә ынтылыш һәм кешене, ниндәй һынауҙар аша үткәндә лә, кеше булып ҡалырға өндәү булды. Был күренеш дөйөм йәмғиәттең рухи кимәлен үҫтереү өсөн ҙур йоғонто яһаған.
Башҡорттоң әҙәбенә килгәндә, беҙ уны тойоп үҫкәнбеҙ, йәшәйбеҙ. Совет заманында ауылда мәсеттәр юҡ ине, улар клубтар булып хеҙмәт итте. Бары әсәйҙәр әйтеүенән генә беҙ уларҙың мәсет булыуын, манараһында ҡасандыр китаптар һаҡланыуын ишетеп белдек. Дини байрамдар ҙа булманы, минең берҙән-бер күргәнем – әсәйемдең сәхәр эскәне. Уның янына атайымдың бер туған һеңлеһе, хәҙер инде мәрхүмә Сәлхиә апайым инә торғайны. Шунан инде әсәйемдең йәйге эҫе көндә лә тамсы һыу ҙа эсмәй ураҙа тотҡан сабырлығынан башҡа әллә ни нәмә лә күрмәнем. Хәҙер генә аңлайым әсәйемдең ни тиклем ысын башҡорт ҡатыны булыуын. Уның бер ҡасан да тауыш күтәреп өндәшкәне булманы, бер кем менән дә талашманы, ирешмәне. Минең кеүек сиктән-сиккә китеп бәрелгән, төңөлгән булмайынса, гел бер күңел торошон һаҡлай алыуына әле булһа иҫем китеп һоҡланам.
– Һеҙҙең был хаҡта шиғырығыҙ ҙа бар бит:
Бар ағастар шаулап япраҡ яра,
Ҡыуанышып, елдә елберҙәп.
Шатлығымда мин дә улар кеүек,
Йәш-елкенсәк кеүек елбәҙәк.
Көҙөн, дөрләп янып, ҡойолалар…
Мин дә шулай ауыр мәлемдә
Көйрәп бөтәм, килер шатлыҡтарға
Йылмайыр хәл ҡалмай йәнемдә.
Ана, шыршы һәр миҙгелдә бер үк,
Ҡыш та йәшел йәмен өләшә,
Шатлыҡта ла, ҡайғыла ла сабыр
Ҡала белергә ул өйрәтә.
– Эйе, был минең әсәйем образы ул. Ул шыршы һымағыраҡ кеше ине. Ысынында гел генә бер төрлө, йылыһы ла тигеҙ генә. Ҡайнарайып, һыуынып та китмәй. Был донъяла төрлө кешеләр булырға тейештер. Атай менән әсәйемдең бер ваҡыт та һүҙгә килешмәүенә ҡарап, беҙҙең халыҡтың әҙәбен күреп үҫтем. Улар шул тиклем боронғо холоҡло төҫлө миңә хәҙер. Әсәйем –1912, атайым 1905 йылғы бит минең. Береһенә – 45, икенсеһенә 52 йәш булғанда тыуған баламын. Тиҫтерҙәрем – апай-ағайҙарым быуынынан тыуған балалар. Шуға күрә мин йәштәштәремдән дә бер аҙ айырылам һымаҡ, сөнки ана шул боронғо кешеләр тәрбиәһендә үҫтем. Үҙемдең булмышым да замандан артта ҡалған төҫлө булыуын ошоноң менән бәйләйем.
Ғөмүмән, минең тыуған Аҡъюлым бөтөнләй үҙенә башҡа бер ауыл бит ул. Унда мин өтөлөп ҡабаланғандарҙы белмәйем. Әле лә тыныс ҡына донъяның ағымында йәшәп ята улар. Эшләгән кешеләр ҙә эшкә бара, эштән ҡайта торғайны, һауынсыларҙың тыныс ҡына аҙымдары күҙ алдымда. Ул ваҡытта ҡул менән һауалар бит инде, йонсоп, арып ҡайтҡандарын күрәм, әммә зар, асыу юҡ. Ҡысҡырышҡан, аҡырышҡан кеше юҡ. Бөйөк Ватан һуғышынан ирҙәр боҙолоп ҡайтҡан тип һөйләйҙәр бит инде, атайым да һуғыш яугире ине бит, әммә беҙ уны күрмәнек. Уныһы үҙе бер аҡылмы икән.
Шунан минең өләсәйемдең бер генә бөртөк улы һуғышта хәбәрһеҙ юғалған. Йәшләй генә, етем генә Сәриғә еңгәйҙе әсәйемдең оло ҡыҙы Мәрзиә апайым күршенән етәкләп кенә килен итеп алып ҡайтҡан. Бирнәгә бер бөртөк кенә сынаяҡ алып сыҡҡан. Шул бына ике күрше араһында ҡапҡа аша сыҡҡанда төшөп ватылған. Ағай һуғышҡа китеп юғалған, ә еңгәнең ҡарынында балаһы ҡалған. Ул ғүмере буйы өләсәйем менән йәшәне. Һөйөү ҙә, наҙ ҙа күрмәгән ошо ҡатындың донъяға асыуы юҡ ине. Йылмайып, көлөп йөрөр ине. Шәп итеп, алға ынтылып атлай торғайны, матди яҡтан ауыр ғына йәшәнеләр, әммә кешегә ярҙамсыл булды. Уның күңелендәге эске яҡтылығын “Башҡортостан ҡыҙы”нда эшләгәндә “Өс йомғаҡ май” тигән мөхәррир һүҙемдә яҙҙым. Булған зиннәтле ризығын – ҡояштай майҙы өс йомғаҡ итеп ҡуйҙы өҫтәленә. Әллә нимәһен бирер ине, йөрәген сығарып һалыр ине. Мин шунан да оло йомартлыҡты, шунан да ихлас ҡунаҡсыллыҡты белмәйем. Ошондай кешеләр араһында беҙ үҫкәнбеҙ икән, тап улар башҡорттоң әҙәбе булғандыр.
– Ирекһеҙҙән:
Һәр бер шаҡыуға ул ишек аса,
Аса төнөн, аса көндөҙөн.
Сәйен яһай, балын, майын ҡуя
Һәм һорамай кемдең кемлеген.
Уйламай ҙа быны изгелек тип,
Борондарҙан килә был ғәҙәт.
Бөйөклөгө менән һоҡландыра
Ихласлыҡтан тыуған шул әҙәп.
Табынам тик ошо яҡшылыҡҡа,
Ниндәй ябай уның үлсәме.
Ҡунаҡ ҡына түгел, дошманға ла
Һөйөү аша һөйөү күскәне…
ошо шиғырығыҙ иҫкә төштө йәнә…
– Халҡыбыҙҙың асылына тәрән ғашиҡ булып, яратып яҙғайным был шиғырҙы. Бәлки, әйтеп тә бөтөрә алмағанмындыр. Ризығын ҡуя, ҡунаҡ күреп ҡабул итә, донъяға яҡшылыҡ менән баға.
– Ҡандан килгән зыялылыҡ, үҙ баһаңды белеү ҙә был. Халҡыбыҙҙың ошо сифатынан мин ҡайһы саҡ түгелеп илайым… сөнки башҡа бер ерҙә лә юҡ ул ундай күренеш…
– Эйе, эйе, тап ана шул хаҡта һөйләйем мин. Кешеләр уңайһыҙ хәлгә ҡалмаһын өсөн этикет бар ителгән, дөйөм бер әҙәп һәм үҙеңде тотоу ҡағиҙәләре. Беҙҙең халыҡта ул шулай уҡ булған, быуындан-быуынға таралған. Был сифат үҙенең тәбиғилеге менән хатта юғарыраҡ та торалыр.
Тағы бер матур күренеш: күстәнәс биреү. Өйҙә ҡалғандарҙы ла хәстәрләүсе был йола. Уйлап ҡараһаң, ҡунаҡтан берәү ҙә мәхрүм ҡалмай килеп сыға: барған кешеләр ҙә, бармағандар ҙа, хужалар ҙа. Донъя түңәрәк.
Беҙҙең яҡта тағы ла сит ауылдан йә ҡаланан килеүселәрҙе оҙатҡас, ҡунаҡ һарҡындыһы тип саҡырып алалар. Ҡунаҡ күрһәтеү йолаһы ла күркәм.
“Өмет” гәзитендә бер хикәйә баҫылғайны, исемен дә хәтерләмәйем, әммә унда “Ул ваҡытта беҙҙең ауылда һүгенә белмәй, араҡы эсмәй торған ир-егеттәр бар ине…” тигән юлдар иҫтә ҡалған. Бында, бәлки, мосолмандарға хас булған мөхит хаҡында һүҙ барғандыр, әммә ана шундай һүгенә, ирешә белмәй торған ауылда үҫтем. Халыҡтың боронғо әҙәбе, дин менән генә бәйле булмаған иманын күреп үҫтем. Юҡтан ғына шаяртып, бер-береһенең күңелен табып йәшәгән улар. Ғалим Әхмәт ағай Сөләймәнов беҙҙең ауылдың кейәүе бит инде. Ул, Габрово ҡайҙа тиҙәр, Хәйбулла бит, тип яҙғаны ла булды. Аҡъюл менән Аҡнаҙар ауылдарының бер-береһе менән шаяртыуын атай торғайны. Аҡнаҙарҙар килеп, аҡъюлдарҙың талын кәртәләп китә лә, иҫерек аҡъюлдар кәбән кәртәләйем тип, талды кәртәләгән, тип һөйләп сығаралар. Ҡыҙыҡ нәмәләр күп була торғайны. Элек бит инде янып йәшәргә кәрәк, тигән лозунг кеүек һүҙҙәр ҙә йыш ҡабатланған. Берәү кырандаста китеп бара икән, ә тәмәкеһенән бесәненә ут сығып, төтәп бара икән. Ғәлимйән, янып китеп бараһың, тигәс, “Йәш ваҡытта янып йәшәргә кәрәк!” – ти икән был. Ошоно әйткән әбейҙәр ҙә сәбәләнмәй тыныс ҡына ҡарап ултырып ҡалған. Баяғы Ғәлимйән салбары яна башлағас ҡына күреп, кырандасы менән бергә Һаҡмарға барып сумған, тип һөйләп көләләр ине.
– Бала сағығыҙ хаҡында айырым бер һоҡланыу тойғоһо йәшәй һеҙҙә. Быны мәҡәләләрегеҙҙә лә уҡығаным бар…
– Эйе, уны һөйләй китһәң, әллә күпме том яҙып булыр ине хатта. Өләсәйем бик егәрле булған, колхоздың һарығын да көткән ул. Баяғы Сәриғә еңгәм уның менән йәшәгән. Шул еңгәмә арналған шиғырым:
Гөл-сәскәләй генә көйө
Тол булып ҡалған еңгәм,
Һинең дә һөйөүең менән
Илем дошманды еңгән.
Төштәй ҡыҫҡа бәхетеңде
Ай күргән, ҡояш алған.
Күпме башҡорт егеттәре
Европала баш һалған.
Китеп барҙың был донъянан,
Яҙ һинһеҙ килде, еңгәм.
Байрам еңеү байраҡтарын
Һинең өсөн дә элгән…
Улар бит илде күтәргән. Бына ошо еңгәм өләсәйемде ҡараны, үҙ әсәһеләй күрҙе. Ныҡ ҡына олоғайғас, өләсәйем һуҡырайҙы. Ер еләгенең бешкән сағы. Әсәйем: “Бар, өләсәйеңә еләк алып бар”, – тине. Ашатҡыһы килгәндер инде. Ә минең еләкте ҡулына тотторорға ҡыйыулығым етмәне. Өҫтәлдә ҡалдырып, сығып йүгерҙем. Шул уйһыҙ бәғерһеҙлегем әле лә йөрәгемде өтә. Аралашыуға мохтаж булып, һыуһап ултырғандыр, бәлки.
Халыҡтың әҙәбе хаҡында тағы бер деталь: магазин бәләкәй генә, тауар һаҡлар урын да юҡ. Ҡайһы мәл күп нәмә төнгөлөккә тышта ултырып ҡала. Берәү теймәй! Хәҙер беҙ Сәғүд Ғәрәбстанында шулай икән тип һоҡланабыҙ, ә бит үҙебеҙҙең ауылдар элек шулай йәшәне. Өйҙө лә бикләмәйҙәр ине бит. Кешенең әйберенә тейеү булманы.
Хәҙер беҙ закондар менән ҡурсаларға тырышабыҙ ул бөтәһен дә, ә элек бит халыҡ закондарға таянып йәшәмәгән. Уларға бер һүҙ еткән: “Кешенән оят!” Иң ҙур хөкөм ошо! Кеше нимә тип әйтә, ошо һүҙ менән бөтә донъя көйләнде. Белмәйем, урыҫ ауылдарында ла, бәлки, шулай булғандыр, әммә башҡорт ауылдарында халыҡ борондан килгән әҙәбенә, әхлағына, йолаһына таянып йәшәне. Кешенең бер-береһенә булған ихтирамы һаҡланды. Тимәк, үҙҙәренә ихтирамлы булғандар.
Башҡорт ырыу-ара, нәҫел-ара мөнәсәбәттәре хаҡында “Башҡортостан ҡыҙы”нда ла мәҡәләләр бирергә тырыштым мин. Мәҫәлән, беҙҙә “еңгәй”, “еҙнәй”, “бикәс”, “ҡәйнеш” кеүек изге төшөнсәләр бар. Бикәстәр менән бер аҙ шаяртыбыраҡ һөйләшәләр бит инде. Атай-әсәй алдында тартынған нәмәне еңгәйҙәрҙән тартынмайһың. Ҡайнағалар янында ипле тораһың, ә ҡәйнештәр шаяртып, ҡаҡшатып бөтә торғайны бит инде.
Әле Аҡъюлда Зәйтүнә еңгәй йәшәй. Һыу юлы башлаған булғайным уға, бала ғынамын, март айы ине, йүнләп атлай ҙа алмайым, артымдан йылмайып ҡына ҡарап килгәне һаман хәтеремдә.
Минең еңгәйҙәремә булған яратыуымдың сиге булмаған ул. Беҙҙең Аҡъюлға һылыу-һылыу еңгәйҙәр килен булып төштө. Үҙем ҡап-ҡара булғас, аҡ йөҙлө һылыу еңгәйҙәремә иҫем китеп һоҡланып, хәлем бөтә торғайны. Уларҙан бүләктәр алып ҡайтаһың. Ситтән төшкән кешене үҙ итеп күреп, туғанлашып китеү йолаһы шул тиклем матур беҙҙең халыҡта. Зәйтүнә еңгәй: “Йәш саҡта беҙ балаларыбыҙҙы күрмәнек тә, уларҙы бейемдәр ҡараны, эшкә, ҡунаҡҡа йөрөнөк”, – ти бит инде. Ҡәйнәнең киленен йомшап, үҙ-ара мөнәсәбәттәр көйләп йәшәү өлгөһө булған ул ауылдар. Шунан, минең хәтерләүемсә, бейемдәр һәр саҡ килендәре яҡлы була торғайны. Бына ни ғиллә! Бәләкәй генә бер дәүләт ҡоролошо!
– Һеҙҙеңсә, әле бармы беҙҙең шундай заттарыбыҙ?
– Бар, әлбиттә. Әле депутат булараҡ та, “Башҡортостан ҡыҙы” журналында эшләгәндә лә уҡыусылар менән осрашырға ярата торғайным. Улар миңә күңел байрамдары булып иҫтә ҡалған. “Башҡортостан ҡыҙы” менән осрашыуға Баймаҡ, Учалы, Хәйбулла, Әбйәлил райондарында ойоҡбаш, ултырғыс япмалары бәйләп алып киләләр, таҫтамал сигеп бүләк итәләр. Шәл япҡан ваҡыттары ла булды. Уны бит мин һорамайым, уларға бит берәү ҙә әйтеп ҡуймай. Ошо журнал өсөн, ошо баҫма алып килгән бәләкәй генә мәғлүмәт, байрам өсөн рәхмәтме ул?!. Журналды яҙмышының бер өлөшө итеп күреүме ул?!. Был бит шундай юғары рух хаҡында һөйләй. “Башҡортостан ҡыҙы”ның бер вәкиле булған өсөн генә лә һин шундай абруйлыһың. Был мин шәп кеше, шәп шағирә булған өсөн түгел, шул баҫманан килгән өсөн халыҡтың һөйөүенә лайыҡһың кеүек итеп тоталар. Бына ошондай юғарылығыбыҙҙы һаҡларға ине ул.
Әле лә халыҡ менән осрашыуға әсәйемдәргә, өләсәйемдәргә, уларҙың шундай уҡ дауамдарына ҡараған кеүек барам. Бер изгелек, яҡшылыҡ алдына сыҡҡан кеүек сығам. Беҙҙең кешеләрҙә ул яҡтылыҡ бар. Был ысынында ла шулай.
Баймаҡта беҙ Әҙәбиәт йылында Луиза Ҡаһарман ҡыҙы Дәүләтшина менән шиғыр бәйгеһе үткәрҙек. Шунда 40-тан ашыу ҡатын-ҡыҙ ҡатнашты. Ниндәй генә һөнәр эйәләре булманы араларында. Халыҡтың ижади ҡеүәте шул тиклем ҙур! Улар доға белмәгән хәлдә лә шиғыр уҡый. Үҙе тыуҙырған ижадын да ул изге итеп ҡабул ҡыла.
– Һеҙгә кемдең шиғриәте шулай яҡын булғаны бар?
– Бер исемде генә атап китәм: ул – Марина Цветаева. Уның шиғырҙары менән йәшәнем мин бер осор. Эйе, ул ҡатмарлы яҙмышлы, хатта ауыр яҙмышлы тип тә әйтеп була. Әммә шиғырҙары уның доға кеүек. Яҙмалары йөрәгенең өлөшө булып килеп сыҡҡан.
– Матур әҙәбиәттә был хаҡта һөйләү ҡатмарлымы?
– Юҡтыр тип уйлайым. Мәҫәлән, мин ҡатмарлы итеп яҙырға, әйтергә теләмәйем шиғырҙарымда, махсус рәүештә эшләнмәй ул, был минең фекерләүемдең үҙенсәлеге.
– Әҙәбиәттәге шағирәләр араһындағы үҙенсәлекле йылы мөнәсәбәт хаҡында ла ишетке килә һеҙҙән. Форсаттан файҙаланайым әле: Йомабикә апай, әгәр әйтергә яраһа, һеҙгә рәхмәтемде йөрөтәм күңел эсемдә. Миңә иң тәү: “Һин шундай яҡты шағирә, Лариса!”– тип әйткән шағирә һеҙ булдығыҙ. Ошо һүҙ мине бик ҡанатландырғанын хәтерләйем…
– Үҙеңә рәхмәт хәтерләгәнең өсөн. Ә мин, үҙ сиратымда, Таңһылыу апай Ҡарамышеваға бик рәхмәтлемен. Уның һымаҡ мине талант тип ҡабул итеп, күреп, “Йәшлек”тә, “Шоңҡар”ҙа гел яҙып, телевидениеға барғас, тапшырыуҙар эшләгән кеше булманы. Алмашына бер нимә лә талап итмәй йылы мөнәсәбәт күрһәтеүенә таң ҡалам. Беҙҙең быуынды күтәргән кеше Таңһылыу апай булды.
– Шағирә, депутат Йомабикә Ильясова бер кеше эсендә нисегерәк һыйышып йәшәй?
– Нисек итеп әйтәйем икән? “Башҡортостан ҡыҙы”нда баш мөхәррир саҡта депутат булып киттем бит инде. Сәйәсәткә килеүем тап ошо журнал аша барҙы. Ә инде баш мөхәррирлек ул яҙмыш булғандыр, күрәһең. Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы Юнысованың, даими эшләгән депутат булып киткәс, коллективтың да үтенесе менән мине тәғәйенләнеләр. Башҡортостан Ҡатын-ҡыҙҙар союзы президиумы ағзаһы итеп һайланылар. Һәм… ҡатындар килә башланы. Төрлө үтенестәр менән. Уларға ярҙам итер өсөн закондарын да белергә кәрәк. Президиумда йөрөгәс, халыҡ алдына сығып һүҙ ҙә әйтеү зарур. Ошо рәүешле йәмәғәтселек донъяһына килеп керҙем һәм халыҡ оло ышаныс күрһәтте: дүртенсе саҡырылыш депутаты булып һайландым, 2013 йылда бишенсе саҡырылышҡа үттем. Тәүҙә минең депутатлығым бер тулҡында журналист Йомабикә Ильясова эшендә сағылды. Журналистар ҙа бит йәмғиәткә хеҙмәт итә.
Шиғриәт, әҙәбиәт – ул икенсе донъя. Журналист ул көнүҙәк темаларҙа ҡайнай. Беҙ йәш саҡта, мәҫәлән, матбуғатта мәҡәлә сыҡҡандан һуң кешеләрҙе эштән алыу осраҡтары ла булды. Матбуғаттың абруйы ҙур ине. Мин баш мөхәррир булып эш башлағанда ла ул мөнәсәбәт һаҡлана ине әле. “Башҡортостан ҡыҙы”ның баш мөхәррире булған Йомабикә Ильясова ныҡлы һуҡмаҡтан атлайҙыр, ә шағирә Йомабикә Ильясова барыбер аҙ ғына арттаныраҡ, ситтәнерәк иламһырап килә төҫлө, хәлдәрҙе тәрәнерәк тә аңлап ҡуя. Депутат ситуацияларҙан кемгә, ҡайҙа ярҙам итергә булғанын аңлай, шағирә бөтөнләй бөтәһен ташлап, ижадҡа ғына сумырға теләй. Һыу буйында ғына баҫып торғоһо, мөйөшкә генә һырылып ултырғыһы килә. Ҡайһы ваҡыт ул үҙенә йәшенер күләгә лә таба алмай, күләгәгә генә булһа ла йәшенгеһе килә, сөнки шағирәлек тәбиғилегенән килә. Ә һайлаусылар, дәүләт, йәмәғәтселек – барыһы ла йәмғиәт ҡоролошоноң өлөшө. Ул тыуҙырылған, закон менән нығытылған ҡанундар, мөнәсәбәттәр, эшмәкәрлек.
– Халыҡ депутатҡа ни тиклем йыш мөрәжәғәт итә?
– Халыҡ килә. Бигерәк тә Хәйбуллала инде. Депутат булған дәүләт программалары сиктәрендә, закондарға таянып ҡына ярҙам итә ала. Мәҫәлән, кемдер фатир һорап килде икән, унан алда торғандарҙы аша атлап китеп булмай бит. Шунан Аллаға килгән кеүек килгәйнек, тип илап сығып китәләр, ныҡ ҡыйын була миңә ул саҡтарҙа. Айырыуса мохтаждарға фонд булдырыу хаҡында уйлайым. Һәр кешегә депутат үҙ кеҫәһенән ярҙам итә алмай бит. Бөгөн бағыусыларҙы ла күпләп табып булмай.
Бына бер ҡатын килде. Әсәһенең ҡайҙа икәнлеген дә белмәй. Ике айлыҡ ҡына сағында уны өләсәһенә ҡалдырып киткәндәр. Тереме, үлеме икәнен дә белмәй. Атаһы икенсе ғаиләһе менән йәшәп ята. Бының етем икәнен раҫларлыҡ бер ниндәй документ юҡ, ваҡытында ата-әсәлек хоҡуғынан мәхрүм итмәгәндәр.
Бөгөн ул ҡатынға 23 йәш. Ул кейәүгә сыҡҡан. Ире үлеп киткән. Өләсәһе лә мәрхүм булып ҡалған. Киләһе йыл 1-се класҡа бара торған ҡыҙы менән тороп ҡалған. Өйөнөң түбәһенән һыу аға, ә үҙенең һуңғы стадиялағы яман шеш… Беҙ уға етемдәр рәтенән фатир бирә алмайбыҙ, сөнки документтары юҡ. Ә бит атаһы иҫән, әсәһен белмәйҙәр. Ул социаль етем булып сыға. Мин уға нисек тә ярҙам итеү юлын табырмын. Атай-әсәй балаһын ҡарамағандан беҙҙә социаль етемдәр барлыҡҡа килде, хәҙер хатта тотош урамдар барлыҡҡа килә уларға бирелгән фатирҙарҙан. Баланы бит кеше иң тәүҙә үҙе өсөн таба, ә дәүләт өсөн түгел. Бында беҙгә әхлаҡи кимәл хаҡында ла оҙаҡ һөйләшергә була…
Шағирә бөтәһен дә йәлләй, аңлай, әммә депутаттың ҡулында закондар, шуға бөтәһенә лә һәр саҡ ярҙам итеп тә булмай. Депутаттың сик-самалары бар, ул үҙ исеменән генә түгел, ә һөйләгән һүҙе, эшләгәне өсөн дә яуаплылыҡ алған һайлаусылар, республика етәкселеге алдында. Быға шағирә Йомабикә Ильясова ла күҙ йомоп ҡарай алмай. Әммә шағирә ошо заманға ярашлы закондарҙы файҙаланып халыҡҡа ярҙам итә алғанына, уға шундай мөмкинлек бирелгәненә шатлана. Тыуған яғым Йәнтештә мәктәптә ике синыфты ябылыуҙан һаҡлап алып ҡалып булды. Ейәнсура районының Таҙлар ауылына барҙыҡ. Мәҙәниәт йортона матди-техник базаны нығытыуға былтыр аҡса бүленгәйне, әммә быйыл түбәнән һыу аға. Мәсьәләне хәл итергә тура килде. Ғәлиәхмәт ауылында тотош клубты ремонтлауға ла ваҡыт һәм көс сарыф ителде. Мин ярҙам күрһәткән мәҙәниәт йорттары, китапханалар, мәктәптәр байтаҡ йыйыла ул, һанап китһәң. Әлбиттә, хөкүмәт, урындағы үҙидаралыҡ органдары теләктәшлек белдермәһә, бер ни ҡыйратып булмай.
– Башҡорт теле хаҡында ла һөйләшкем килә һеҙҙең менән.
– Башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинеттарына ярҙам итергә кәрәк. Йыһазландырыу менән. Яңыраҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары менән осрашып ҡайттым, шунда яңынан телде төп йөрөтөүселәргә иғтибар бүлергә тейешбеҙ, тип инанып ҡайттым. Телде ғаиләлә өйрәтеү мөһим тип баралар бит инде хәҙер. Эйе, уныһы ла мөһим. Дәүләт теле булараҡ та һаҡларға тейешбеҙ, ләкин телдең юғары кимәлен йөрөтөүселәр яҙыусылар, ошо телдең мөхитендә үҫеүселәр икәнен дә оноторға ярамай. Йәнә лә башҡортса уҡытыуҙы башланғыс кластарға ғына ҡайтарып ҡалдырырға ярамай. Урта кластарҙа ла кәрәк ул. Математика, физика кеүек теүәл фәндәрҙән ҡурҡалар икән, география, биологияны бала башҡортса уҡырға тейеш бит. Ағас атамаһын туған телендә белеү кәрәк тә инде. Бала туған телен белмәһә, улар араһынан ижади шәхестәр сыҡмауы ихтимал бит. Ә бит шиғырға шул уҡ математика, химия, физика ла килеп инә. Шиғыр бит ул – аң, зиһен, күңелдең уҡмашҡан һәм көтөлмәгән хәрәкәте һүҙ рәүешендә килеп сығыуы. Яҙыусы, шағир әллә ниндәй закондарҙан, декларацияларҙан да нығыраҡ һаҡлай телде. Башҡорт теле уҡытыусылары көтөп тора осрашыуҙарҙы. Халыҡ яҙыусыларҙы ихтирам итә, килһендәр тип торалар. Йышыраҡ сығырға кәрәк төбәктәргә.
Яңы йылдан һуң “Йәншишмә”, “Аманат” баҫмалары менән берлектә балалар араһында ижади әҫәрҙәргә конкурстар үткәрергә ниәтләп торам. Бүләктәрен үҙем хәстәрләйем. Һәр кемгә тел буйынса үҙ өлөшөн индереп эшләргә кәрәк. Бөгөн дәреслектәр ниндәй кимәлдә? Бына ошоно ла хәстәрләргә кәрәк. Балаларҙы өлкән кластарға еткәнсе туған телдә уҡытыу зарур. Был бик мөһим, сөнки ул баланың рухи көсө лә ныҡ була. Асыштар туған телдә белем алған балалар аңында яһала. Һәр ағас үҙ туған тупрағында нығына. Закондар беҙгә бөтә мөмкинлектәр бирә телде өйрәнеү өсөн. Белем биреүҙең сифаты ниндәй телдә уҡытыуға һис бәйле түгел. Уҡытыусының белем кимәле, таланты билдәләй уны.
Республикабыҙ телевидениеһында барған “Әйтер һүҙем бар”, “Йөрәк һүҙе” проекттары башҡорт шиғриәтен, һүҙ сәнғәтен ана нисек юғары күтәрҙе!
– Ғаиләлә, ҡатын кеше булараҡ, һеҙ ниндәй? Ошо шиғыр нимә хаҡында ул:
Мин һыу төҫлө һинең янда,
Һин – сынаяҡ,
Һыям, һыям, булмағанды
Ысын яһап.
Һин – яр ҡай саҡ, мин дә ағам,
Булып инеш,
Икәүбеҙ ҙә ҡалған саҡта
Ихлас килеш…
– Шағирәлек – ул айырым бер халәт. Эш һинең ниндәй кимәлдә яҙыуыңда ла түгел, нисек булһа ла һин шағирәһең һәм кеше булараҡ, был һинең өлөшөң, тәбиғи сифатың. Шағирә ҡатын менән йәшәүе уңайлымы, уңайһыҙмы, әйтеүе ҡыйын. Ләкин нисек кенә булғанда ла, барыбер көндәлек тормошоңда сағыла. Минең Фәнилгә рәхмәтем шул – шағирәне һайлауына. Егеттәр барыбер шағирәлектән ҡурҡа ине, дөрөҫөн генә әйткәндә. Хатта был хаҡта бер шиғырым да бар ине:
Ҡурҡтың моңдан, ҡурҡтың шиғырҙан,
Шиғыр менән моңдо ташлап киттең.
Хискә ярлы, һоро бер күңелде
Ғүмерлеккә дуҫың, ишең иттең…
тип яҙып ҡуйған булғанмын.
Ҡыҙым Таңсулпан атаһын нығыраҡ аңлай, улар оҡшаш. Ул әйткәс, уйланам да, Фәнилде күп осраҡта дөрөҫ аңламауыма төшөнәм. Ҡатын-ҡыҙ булараҡ, ғаилә бурыстарын алып барҙым, мин хатта артыҡ ныҡ тырыштым.
Эйе, бәлки, шағирә менән еңел дә түгелдер ул, сөнки бөтә кисерештәреңде шиғырға һалып яҙаһың, матбуғатҡа баҫтыраһың, бахыр ир һиңә нисек түҙеп йәшәй әле ул (көлә – авт.) Лирик герой тигән төшөнсәне аңлап етмәгән кешеләр ҙә бар. Һәр саҡ үҙеңде генә лә яҙып ултырмайһың бит.
– Шағирәнең иң төп бурысы нимә икән ул донъяла? Дөйөм стандарт яуаптар ҙа бар. Ә бына шәхсән һеҙҙең өсөн?
– Эйе, мин башҡалар өсөн бер нимә лә әйтә алмайым. Әлбиттә, талант кимәле төрлөсә була. Әгәр был асыл һинең булмышыңдан килә икән, бәлки, был донъяла төп бурысың да шағирәлегеңдер. Яҙмаған ваҡытта ла ул һинең эсеңдә йөрөй. Марина Цветаева, станок янына баҫҡан кеүек, көн дә яҙыу өҫтәле артына ултырҙым, тип яҙа. Мин улай эшләй алманым, әммә нимә бар, шул бар. Мин журналистикала ла яратып эшләнем. “Башҡортостан” гәзитендә лә янып йәшәнем. Бөтә тормош һинең янда ҡайнай кеүек тойолдо. Күп яҙыусылар яҙыуға бәйле булғас, журналистиканы һайлай, ләкин әҙәбиәт һәм журналистика икеһе ике нәмә. Дөйөм ҡараштар яҙыла матбуғатта, ә ижад ул донъяға тап үҙенсәлекле ҡараш булыуы менән айырылып тора. Шиғриәт минең өсөн һәр ваҡыт үгәй бала кеүек булды, әле лә үҙенән иғтибарҙы сабыр ғына көтә.
Йәшлегем шиғырҙары ла примитив булмаған икән, тип уйлайым хәҙер. Улар – шул мәл, шул осор сағылышы:
Мин инде хәҙер оломон,
Иламам юҡҡа-барға.
Оҡшатмаҫ инең барыбер
Менеп баҫһам да айға.
Ниндәй серҙер был мөхәббәт?
Ни өсөн яраталар?
Бул һин матур, өҫтөнөрәк,
Башҡа тип йән аталар.
Мин инде хәҙер оломон,
Иламам юҡҡа-барға.
Күрерһең, бер онотормон,
Менеп баҫһаң да айға, –
тип яҙғанмын 19 йәштә.
Шиғриәт ул – минең камил, миңә ышыҡ булған бер донъя. Унда һин үҙең алиһә, кем булаһың ул мәлдә, шул булаһың. Нимә теләйһең, шуны әйтәһең. Ул донъяңа һин кемде, нисек теләйһең, шулай индерәһең. Һәр шағирға донъя үҙенсә яңынан ярала. Һәр ижадсыны халҡы тыуҙыра, туған тупрағының ете ҡаты аша тыуа ул.
– Нимә ул көс?
– Көс ул ҡаты бәғерле булыуҙа ла, башҡаларҙы үҙең теләгәнсә файҙаланыуҙа ла түгел. Көс – ул кешеләрҙе аңлай белеүҙә, хатта һиңә ҡаршы кешеләрҙе лә ғәфү итә белеүҙә. Иң ҙур көс – ул миһырбан. Үҙеңдең хаталарыңды аңлай башлаған мәлдә үк Аллаһ Тәғәлә һиңә юлдарыңды асып ебәрә.
Көс ярата белеүҙә, башҡаларҙы яратып, һин үҫешкә юл асаһың. Был айырым кешеләргә генә түгел, милләттәргә лә, телдәргә лә ҡағыла. Урыҫ теле башҡорт мәҙәниәтенә лә юл аса, беҙ быны беләбеҙ. Башҡорт теле аша башҡа мәҙәниәттәр күрһәтелә, шуға үҙ-ара яҡты мөнәсәбәттәр менән дә беҙ көслөбөҙ. Әҙәбиәт, сәнғәт ҙур туғанлыҡ тыуҙыра. Үҙебеҙҙең мәҙәниәтте башҡалар күргәндә ғорурлыҡ уяна. Матурлыҡ та бит ул һинең үҙеңдеке генә түгел.
Лариса АБДУЛЛИНА әңгәмәләште.
Просмотров (70)


text:
- Подробности
- Просмотров: 358
РАХИТ (гр. rhaјchis — арҡа, умыртҡалыҡ), Д г и п о в и т а м и н о з ы, башлыса иртә йәштәге балаларҙа һәм йәш малда була торған ауырыу, фосфор-кальций алмашыныуы боҙолоу м‑н характерлана.
Кеше Р. Сәбәбенән сығып кальций, фосфат һәм Д витамины дефицитлы Р.; ауырлыҡ дәрәжәһе б‑са — еңел (1‑се), уртаса ауыр (2‑се) һәм ауыр (3‑сө); осоро б‑са — көсәйгән, һауыға башлаған, ҡалдыҡ билдәләре булған; барышы б‑са — киҫкен һәм киҫкенгә яҡын Р. айырыла. Р. үҫешенә кальций һәм фосфаттың етешмәүе йәки дисбалансы, рационда аҡһым, А, С, В төркөмө витаминдары, фолий к‑таһы һәм микроэлементтар дефициты, ҡояшта аҙ булыу һ.б. булышлыҡ итә. Төп билдәләре: һөйәктәрҙә үҙгәрештәр (киҫкен Р. барышында — остеомаляция, киҫкенгә яҡынында — остеоид гиперплазия, һөйәктәрҙең формаһы боҙолоу), мускулдар гипотонияһы, ҡуҙғыусанлыҡ, статик функцияларҙың үҫеүе туҡталыу. Диагностика өсөн анамнез (баланың туҡланыу һәм режим үҙенсәлектәре), клиник, инструменталь (рентгенологик) һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (Д витамины һәм кальций препараттары), төрләндереп сифатлы аҙыҡ м‑н туҡланыу, УФ‑нурланыш һ.б. Иҫкәртеү: әсә ҡарынында саҡта (рациональ режим һәм туҡланыу) һәм бәләкәй ваҡытта (баланы тәбиғи туйындырыу, ваҡытында өҫтәмә аҙыҡ биреү, ҡояшта булыу, көҙгө‑ҡышҡы‑яҙғы осорҙарҙа Д витамины биреү һ.б.). Башҡортостанда Медицина университетында 20 б. 60—70‑се йй. Р. үҫешенә витаминдар етешмәүҙең тәьҫире өйрәнелә (Х.Ш.Абдуллина, А.А. Корнилова, А.Ш.Яфаева һ.б.), ауырыған балалар өсөн дауалау туҡланыуы камиллаштырыла (Д.Н.Йәнекәева).
Хайуандар Р. Төп билдәләре: аппетит боҙолоуы һәм кәмеүе (лизуха), үҫеүҙә артта ҡалыу, быуындарҙың ҡалынайыуы, көпшәле һөйәктәрҙең кәкрәйеүе һәм һыныуы, сатанлау, тән пропорцияларының үҙгәреүе. Диагностика өсөн малдарҙың рационын һәм уларҙы аҫрау шарттарын анализлау, клиник һәм патологоанатомик тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: яҡшы аҙыҡ м‑н туҡландырыу, өҫтәмә минераль аҙыҡ биреү, витамин терапияһы, ҡояшта тотоу һәм УФ‑нурландырыу, саф һауала йөрөтөү. Иҫкәртеү: ауыл хужалығы малдарын ашатыуҙың, ҡарауҙың, быуаҙ һәм йәш малды аҫрауҙың ветеринария‑санитария һәм зоогигиена нормаларын үтәү. Р. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы йй. башлап Аграр университетта алып барыла: биогеохимик факторҙарҙың тәьҫире, иод етешмәгәндә Р. билдәләре өйрәнелгән, респ. төрлө зоналары өсөн иҫкәртеү саралары комплексы эшләнгән (С.А.Ивановский, Н.А. Судаков, Л.Н.Судзиловский, З.А. Урманов), 80‑се йй. алып В.Н.Байматов, Э.Р.Исмәғилева етәкс. Р. иҫкәртеү ысулдары камиллаштырыла.
Әҙәб.: Б а й м а т о в В.Н., И с м а г и л о в а Э.Р. Регуляция обмена веществ у животных в норме и патологии. Уфа, 2000.
У.Ғ.Ҡадиров, А.Ғ.Моталов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text: 13 июлдә М.Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейында күренекле шағир, журналист һәм публицист, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ирек Кинйәбулатовтың ҡәҙер һәм хәтер кисәһе үткәрелде. Ирек Лотфулла улының тыуыуына 80 йыл тулыу алдынан З.Биишева исемендәге “Китап” нәшриәте, БР Милли әҙәбиәт музейы һәм Ҡырмыҫҡалы районы вәкилдәренең “Яҡташтар” ойошмаһы тарафынан уҙғарылған был сарала И.Кинйәбулатовтың “Китап” нәшриәтендә ошо көндәрҙә генә донъя күргән “Бер йәшәргә тыуҙым” (төҙөүсеһе — Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай) тигән китабының исем туйы ла үткәрелде. Хәтер кисәһен Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе З.А. Әлибаев асты, артабан бер-бер артлы “Китап” нәшриәте директоры И.М. Йәндәүләтов, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Таңсулпан Ғарипова, халыҡ шағирәһе Гөлфиә Юнысова, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисткаһы Илһөйәр Ғәзетдинова, Ш.Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Лариса Абдуллина, шағирҙың бер туған һеңлеһе Рәйсә Лотфулла ҡыҙы, “Ағиҙел” журналының баш мөхәррире Рәлиф Кинйәбаев, юмор һәм сатира оҫтаһы Марсель Салимов, Башҡортостан “Диңгеҙселәр” ойошмаһының пресс-секретары Р.Х.Иҡсанов, БР Милли әҙәбиәт музейы директоры урынбаҫары И.Д.Шәйәхмәтова, “Яҡташтар” ойошмаһы етәксеһе Ф.Ш. Ҡоҙаҡаев шағир хаҡында йылы хәтирә-иҫтәлектәре менән уртаҡлашты. Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге республика китапханаһының тыуған яҡты өйрәнеү бүлеге мөдире Айгөл Буранғолова әҙиптең шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе, шулай уҡ уның китаптарынан күргәҙмә тәҡдим итте, ә инде “Китап” нәшриәте китап һатыу ойошторҙо.


text:
- Подробности
- Просмотров: 198
УРАЛ АРМИЯ КОРПУСЫ 6‑сы, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты тарафынан 1918 й. көҙөндә Урал армия корпусы булараҡ ойошторолған; 1919 й. ғин. алып 6‑сы У.а.к., 13 марттан 6‑сы Урал уҡсылар корпусы. Составына 11‑се һәм 12‑се Урал уҡсылар див., 2‑се һәм 3‑сө Ырымбур казак бригадалары ингән. Халыҡ армияһы, 1919 й. ғин. башлап Көнбайыш армия составында булған. Граждандар һуғышы ваҡытында Бәләбәй операцияһында ҡатнашҡан, һөҙөмтәлә РККА частары тарафынан ҡыйратылған. 26 майҙа таратылған: 11‑се Урал уҡсылар див. — Урал ғәскәрҙәре төркөмө, 12‑сеһе Өфө ғәскәрҙәре төркөмө составына ингән. Корпус ком. — ген.‑майор Н.Т.Сукин (1919 й. ғин. алып).
Р.Н.Рәхимов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
– Һаумыһығыҙ, балалар! – тип сәләмләп дәрескә ингән башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Райхана Нуфат ҡыҙы Хәмитова һағындыра. Ситтә йөрөгәндә, төрлө милләт кешеләре араһында йәшәгәндә бигерәк танһыҡ ошо һүҙҙәре. Башҡорт булыуым менән дә, үҙебеҙҙең телде яҡшы белеүем менән дә бәхетлемен. Әле бына Стәрлетамаҡ колледжында уҡып, башҡорт теле буйынса өйгә эштәрҙе үтәгәндә курсташтарым йүгерешеп килеп:
– Гүзәлиә, ярҙам ит әле, – тигәндә лә ғорурлыҡ хистәре кисерәм.
Райхана апа (ауыл мәктәбендә күп уҡытыусыларға шулай өндәшәбеҙ) Ауырғазы районы Төрөмбәт ауылында тыуып үҫкән. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Һуңынан юллама менән беҙҙең Ҡырмыҫҡалы районының Түбәнге Төкөн ауылына эшкә ебәрелә. Ә 1983 йылдан бирле Шәрипҡол ауылы мәктәбендә ең һыҙғанып эшләй.
Уның уҡыусылары башҡорт теле һәм әҙәбиәте, мәҙәниәте буйынса районда уҙғарылған олимпиадаларҙа еңеүселәр булып, республика кимәлендәге бәйгеләрҙә лә ҡатнаша. Инде нисәмә йыл рәттән «Урал батыр» эпосын яттан һөйләүселәр ярышында ла һынатмайҙар. Уҡытҡан балаларының күбеһе юғары уҡыу йорттарында белем алып, уның эшен дауам итә.
Бик бәхетлемен шундай остазым булғанға, мәҙәниәт дәрестәрендә тормош һабаҡтарын алғаныма. Ул беҙҙе киләсәккә әҙерләгән бит: ата-бабаларыбыҙҙың йәшәйешен, һөнәрҙәрен, шәжәрәләрен, арҙаҡлы батырҙарыбыҙҙың, яҙыусыларыбыҙҙың, артистарыбыҙҙың тормошон, ижадын өйрәнгәнбеҙ.
Уҡытыусыбыҙҙың «Ямғыр саҡырыу», «Ҡаҙ өмәһе» йолалары буйынса яҙған сценарийҙары менән районыбыҙҙа уҙғарылған «Башҡортостан ынйылары» конкурсында һынатманыҡ. Унда I урын алып, республика күләмендә бәйгелә ҡатнашыу бәхете тейҙе. Мәктәптә үткән «Ҡар һыуына барыу» йолаһын күрһәткән сығыштар, һабантуйҙар бик күңелле уҙа ине.
Беҙҙең Ҡырмыҫҡалы районы – арҙаҡлы шәхестәргә, яҙыусыларға бай төйәк. Уҡытыусыбыҙ тарафынан ойошторолған Барый Ноғоманов, Ирек Кинйәбулатов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Рәсих Ханнанов һәм башҡа яҙыусылар менән осрашыуҙар бик күңелле үтте. Шулай уҡ Ринат Камал, Әлфиә Әсәҙуллина, Венер Исхаҡов, Айгиз Баймөхәмәтовтар ҙа килде мәктәбебеҙгә.
Ибраһим (Йомран) ауылында тыуған мәғрифәтсе, шағир Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың йорт-музейында йыш булдыҡ. Районыбыҙҙың ғорурлығы ул. Ҡомартҡыларын, шәжәрәһен, ижадын, тормош юлын өйрәндек.
Райхана Нуфат ҡыҙының дәрестәрендә ауыҙ-тел ижадының төрҙәрен байҡай торғайныҡ: теләктәр, алғыштар, юрауҙар, ырымдар, мәҡәлдәр, әйтемдәр, таҡмаҡтар, йырҙар, уйындар. Оҙон башҡорт көйҙәрен йырлатһынмы, үҙе йырлап ебәрһенме – һәммәһе лә беҙҙең хәтерҙә. Шундай алымдар менән үҙенең уҡыусыларын киләсәк тормошҡа рухи тәрбиә биреп оҙатты ул. Дәрестәрен тыуған яҡ, уның үткәне, тарихи шәхестәре менән бәйләнештә алып барып, беҙҙә илһөйәрлек тойғоһо тәрбиәләне, төрлө милләт кешеләре араһында юғалып ҡалмаҫҡа өйрәтте, үҙеңдең асылыңды аңларға ярҙам итте.
Ышан беҙгә, уҡытыусыбыҙ, йөҙөгөҙгә ҡыҙыллыҡ килтермәбеҙ, ышаныслы алмашсыларығыҙ булырбыҙ әле.
Гүзәлиә ҒИРФАНОВА.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы.


text:
Башҡортостанда әсә кеше 8 йәшлек улын йүнләп ҡарамаған һәм туҡмаған
Башҡортостанда әсә кеше 8 йәшлек улын йүнләп ҡарамаған һәм туҡмаған Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2018 йыл, 16 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда мировой суд Бәләбәйҙә йәшәгән ҡатынға ғәйепләү ҡарары сығарҙы. 39 йәшлек ҡатын Рәсәй Федерацияһы Енәйәт кодексының 156-сы статьяһы (ата-әсәнең бәлиғ булмаған балаларын тейешенсә тәрбиәләмәү) буйынса ғәйепле тип танылды.
Суд тикшереүҙәре барышында әсәнең оҙаҡ ваҡыт 8 йәшлек улын йүнләп ашатмауы һәм кейендермәүе асыҡланды. Бынан тыш, ул балаһына бер нисә тапҡыр ҡул күтәргән, антисанитария шарттарында йәшәгән.
«Көн-төн тип тормай, өйөнә сит кешеләрҙе килтереп, спиртлы эсемлектәр эсеү менән мауыҡҡан. Балаһына мыҫҡыллы һүҙҙәр яуҙырған. Бәләкәй малай күршеләренән аҙыҡ һәм кейем-һалым һорарға мәжбүр булған», — тип хәбәр ителә Бәләбәй районы прокуратураһы сайтында.
Ғәйепләнеүсе үҙ ғәйебен таныманы. Суд уны һигеҙ айлыҡ холоҡ төҙәтеү эштәренә хөкөм итте. Эш хаҡының 5 проценты дәүләт файҙаһына тотоп ҡалына.
Әлеге ваҡытта бала опекунға тапшырылған.
http://www.bashinform.ru/news/1129033-v-bashkirii-mat-morila-golodom-i-izbivala-8-letnego-syna/


text:
Пәйғәмбәребеҙҙең иманы
Пәйғәмбәребеҙҙең иманы
Абдуллах ибн, Масуд (р.ғ.) һөйләүенсә: «Бер мәл Рәсүл: «Һин Ҡөрьән уҡы, ә мин тыңлармын, тине. Мин: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Ҡөрьән бит һинең аша индерелде, уны мин нисек уҡыйым ти инде?!» тип һораны: Рәсүл шулай яуапланы: «мин Ҡөрьәнде бүтәндәр уҡығанда тыңларға яратам». Мин «Ән-Ниса» сүрәһең уҡырға керештем. «Һәм Беҙ һәр өммәттән шаһит саҡырғанда һәм уларға ҡаршы һине (Эй, Мөхәммәд!) шаһит итеп саҡырғанда нимә булыр?» (Ҡөрьән, 4:41) тигән аяты, уҡығандан һуң: «Булды, етте», тигәнде ишеттем. Аллаһтың Рәсүленә табан боролдом, уны илағанын күрҙем, күҙ йәштәр йылға булып аға ине. Тәрән кисерәштән йөрәге саҡ-саҡ ярылырҙай. Сөнки әлеге аят уға Хөкөм көнөнөң ҡот осҡос ваҡиғаһын бәйән итте».
Уның уйланыуҙары
Ғәйшә хәҙрәт һөйләгән хәл «Бер төндө Аллаһтың Рәсүле «Эй, Ғәйшә! Рөхсәт итһәң, мин был төндө Аллаһҡа ғибәҙәт итеү менән үткәрер инем», тине. Уға «Мин һинең менән бергә булырға яратам, шул уҡ ваҡытта һиңә оҡшаған бөтә нәмәне лә яратам», тинем.
Беҙҙең пәйғәмбәребеҙ таң атҡансы намаҙ уҡый: «Шул хаҡ аҡылы булғандар өсөн ғаләмдәрҙең һәм ерҙең яралтылыуында һәм көн менән төндөң алмашыуында аят бар” (Ҡөрьән, 3:90). Ошо аятты уҡығандан һуң илай. Билал хәҙрәт(р.ғ.) иртәнге намаҙға килгәс, пәйғәмбәргә (с.ғ.с.) өндәшә: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Ни өсөн һин үҙеңә ауырлыҡ яһайһың? Аллаһы Тәғәлә һинең үткәндәге һәм киләсәктәге барлыҡ гонаһтарыңды ярлыҡаны бит». Пәйғәмбәр шулай тип яуаплай: «Мәрхәмәт итеүсе Аллаһы Тәғәләгә мин шул уҡ дәрәжәлә шөкөр итә белеүсе ҡол була алмайыммы ни?».
Ни өсөн һуң ул саҡта Аллаһ Рәсүле илаған? Үҙенең камил булмауы арҡаһында тейешле дәрәжәлә шөкөр итә белеү кимәленә етә алмауынан шикләнеп. Шулай булғас камиллыҡ, өлгөһө булған Мөхәммәд пәйғәмбәрҙең ниндәйҙер шәһүәге эйәреүе, яҙыҡ эш ҡылыуы мөмкинме?
Беҙҙең пәйғәмбәребеҙ гонаһ яһамаҫ өсөн бөтә тыйыуҙарға шул тиклем ныҡ иғтибарлы булған, Хаҡ Тәғәләнең һәр әмеренә шул уҡ дәрәжәлә ныҡ буйһонған. Уның сафлығына, иманына күҙ һалғанда, бүтән бер ниндәй ҙә дәлилдәр эҙләргә кәрәкмәй.
Уның, һымаҡ йәшәү рәүешен тағы кем генә, алып бара алыр инеме икән? Бик икеле. Намаҙҙы теүәл үтәүе, үҙенә талапсан булыуы, теләктәрен теҙгендә тотоуы. Уның тормошо тулыһынса тиерлек Аллаһҡа ғибәҙәт итеүгә арналды. Буш сағы булмаған да. Тормошо ғибәҙәтлек, намаҙ уҡыуҙан ғына ғибарәт түгел, әлбиттә. Ул нимә генә эшләһә лә, быны, Аллаһҡа хеҙмәт итеүгә арнаны. (Әлхәмдүлилләһи).
Уның тураһында “иманлыларҙан да иманлы” тип әйтеү генә лә аҙ, уның иманлығы һәм был донъя өсөн мөкиббән китмәүе икенсе һүҙҙәр һәм сағыштырыуҙар талап итә.
Пәйғәмбәрҙең кешеләргә изгелек эшләргә ынтылып тороуы
Мөхәммәд пәйғәмбәр (с.ғ.с.) мәсеттә йәмәғәт апдында ңамаҙ уҡырға керешә. Тик бер аҙҙан намаҙын өҙә лә, бик тулҡынланған килеш өйөнә табан йүнәлә. Шул тиклем борсолған, ҡаушаған ҡиәфәтен күреп, кешеләр янғын сыҡманымы икән тип уйлайҙар. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Пәйғәмбәр (с.ғ.с.) кире әйләнеп килә. Бөтөнләй тынысланған һәм намаҙын дауам итә. Намаҙҙан һуң сәхәбәләре уны нимә хафаға һалыуын һорайҙар. Мөхәммәд пәйғәмбәр (с.ғ.с.): «Намаҙҙан алдараҡ фәҡирҙәргә таратыр өсөн ризыҡ ебәргәйнеләр. Мин уны өләшергә онотҡан да ҡуйғанмын: Намаҙ мәлендә шул иҫкә килеп төштө. Ғәйшәгә барып, саҙаҡа таратырға ҡушып килдем», тип яуап бирә: Бына был исмаһам тәҡүәлек, иман! Шулай уҡ пәйғәмбәрлектең был донъя менән бәйләнеше.
Ниндәйҙер ваҡытлыса әүрәткестәр, алдатҡыстар уны юлдан яҙлыҡтырырға тырышып ҡараған, ләкин пәйғәмбәр ҡулы менән бер һелтәүҙә был алдатҡыстарҙы юҡ итә алған.
Оҙаҡ ваҡыт ас йөрөгән
Мөхәммәд пәйғәмбәрҙең (с.ғ.с.) йыш ҡына бер нисә көн, рәттән ас йөрөгән саҡтары булған. Дөрөҫөн әйткәндә, ул үҙ ғүмерендә хатта арпа бәлешен дә бер тапҡыр ҙа туйғансы ашағаны булмаған. «Өйөндә аш бешерер өсөн айҙар буйы ут яҡмағандар.
Бер мәл ул нәфел намаҙын ултырып уҡый. Ул уҡып бөткәс, Әбү Һурайра (р.ғ.) һорай ҡала: «Эй, Аллаһ Рәсүле! – Ауырыйһығыҙмы әллә? Ни өсөн намаҙҙы ултырған килеш уҡынығыҙ?”. Пәйғәмбәрҙең яуабы тегенең иҫен китәрә: “Эй, Әбү Һурайра, бер нисә көн инде ауыҙыма тәғәм дә ризыҡ ҡапмағанмын, ашарыма юҡ. Хәл булмағас, аяҡта баҫып тороуы ҡыйын. Шуға ултырып уҡыным.
Бындай яуап ишеткән Әбү Һурайра, (р.ғ:) илап ебәрә. Үҙ хәлен онотҡан Аллаһ Рәсүле уны йыуатырға керешә: «Илама, Әбү Һурайра! Был донъяла кисергән аслыҡ кешене теге донъялағы ғазаптарҙан ҡотҡарасаҡ».
Ул — ысын лидер. Ҡул аҫтындағылар араһында ла бер нисә ҡөн рәттән ас йөрөгәндәре була. Үҙенең йәшәү рәүешендә Аллаһ Рәсүле улар менән тиңләшә. Үҙенең ҡул аҫтындағылар араһында килем-табыш кимәле буйынса ул — иң хәйерсеһе, һәм был уның үҙ ҡарары. Эйе, теләһә, ул бай йәшәй алыр ине, быны эшләүе уның өсөн ауыр булмаҫ ине. Мәҫәлән, үҙенә бүләк итеп биргән нәмәләрҙе таратмаһа, үҙенә ҡалдырһа. Ғүмер ахырына тиклем ҡыҫынҡылыҡты ла тоймаҫ ине. Ләкин Рәсүл улай итергә уйлап та ҡарамай. Дөрөҫ, ошо фиҙәкәрлеге менән пәйғәмбәр (с.ғ.с.) үҙен был “тормоштан бөтөнләй айырған, унан баш тартҡан тип ҡарарға ярамай.
Аллаһ Рәсүленең бындай аҙымынан — яуыз кешеләр көлөргә лә маташыусылар юҡ түгел, замаңдаштарын «бер телем – бер кейем», тип күрһәтергә тырышалар. Кем теләй, шул эшләгән дә, байыған да һәм Аллаһ ҡушҡанса, зәкәтен дә түләгән. Шул рәүешле, бындай кеше бүтәндәргә ярҙам итә алған, бер кем, дә бындай хәләл хеҙмәткә ҡаршы түгел. Ул Исламда рөхсәт ителә лә, хупланыла ла. Ләкин Рәсүл һәм уның сәхәбәләре беҙ алда телгә алған сифаттарға эйә булып үрнәк күрһәтергә тейештәр ине. Шунһыҙ Мәккә һәм Мәҙинә сиктәрен үтеп киткән һәм туҡтауһыҙ арта барған өммәтте рухи асыҡлыҡта һәм сафлыҡта тотоп тороп булмаҫ ине. Матди ихтыяждан тыш, әҙәм балаһының йәне, рухиәте, намыҫы бар бит әле. Һәм Аллаһ Рәсүле өммәтен рухи үҫеш юлына йүнәлтергә ынтылды. Уларҙа күрергә теләгән фиҙакәрлекте сәхәбәләренә генә түгел, ә бөтөн кешелеккә үҙ миҫалында күрһәтте.
Төн уртаһы етә. Мөхәммәд пәйғәмбәргә (с.ғ.с.) аслыҡ йоҡлап китергә бирмәй. Йоҡоға талһа, асығыу тойғоһонан да бер аҙға ҡотолоп торор ине. Ләкин йоҡо алмағас тора, өйөнән сыға ла урам буйлап китә, бер шәүлә күҙенә салынғандай була. Кемдер арттан эйәргән. Ныҡлабыраҡ ҡарағас... таный. Ул — пәйғәмбәрҙе яңғыҙын бер ҡасанда ҡалдырмаған кеше. Һәр уның янында — бөтөн ынтылыш һәм эштәрендә лә. Бына хәҙер төн уртаһында ла. Гүйә, улар Мәҙинәнең ошо ерендә осрашырға һөйләшкәндәр, тиерһең. Әбүбәкер хәҙрәт (р.ғ.) яҡын килгәс, Аллаһ Рәсүле сәләм бирә. Шунан һорай: «Эй, Әбүбәкер! Һуң бит инде, бындай мәлдә һине нимә урамға сығырға мәжбүр итте?
Әбүбәкер (р.ғ.); Аллаһ Рәсүле менән осрашһа, һәр саҡ үҙенең ыҙаларын-ауырлыҡтарын онотор булған. Бер тапҡыр Мәккәлә пәйғәмбәрҙе яҡлап алышҡан саҡта уға бик ҡаты килтереп һуғалар, Әбүбәкер (р.ғ.) йығыла. Көнө буйы иҫһеҙ ята, аңына килгәс, тәүге һорауы шулай була: «Аллаһ Рәсүлеңә бер нәмә лә булманымы?». Әбүбәкерҙең әсәһе Әммә Умара асыулана: Үҙең саҡ улмәй ҡалдың, ә һаман уның хәлен белешәһең». Пәйғәмбәр (с.ғ.с.) тураһында белешмәһә, улының үләсәген белмәй әсә. Сөнки Аллаһ Рәсүле — уның йәшәү сығанағы. Әле лә бында уны ниндәй көс алып килгәнең аңлата алмаҫ ине. Пәйғәмбәрҙең (с.ғ.с.) һорауына шулай тип яуап бирә: «Аслыҡ, өйҙә ашарға бер нәмә лә тапманым. Йоҡлап китә алмағас йөрөп, килергә тип сыҡҡайным”. Пәйғәмбәр ҙә Әбүбәкергә аслыҡ арҡаһында урамға сығырға мәжбүр булғанын әйтә.
Тап шул мәлдә тағы ла бер шәүлә ҡалҡып сыға. Быныһы инде – оҙон буйлы мөһәбәт кәүҙәле Гүмәр хәҙрәт. Аллаһ Рәсүле Әбүбәкерҙе (р.ғ.) үҙенең “уң ҡулы” итергә белмәгән сағы. Шул һорауына яуап рәүештә ул да был урынға килеп баҫа. Эйе, Ғүмәр хәҙрәт (р.ғ.) килде." Иҫәнләшәләр һәм кешеләрҙең солтаны Ғүмәрҙән ни өсөн төндә ял итмәүең һорай. Ғүмәр (р.ғ.) яуап бирә: «Аслыҡ, Аллаһ Рәсүле, шул мине урамға сығырға мәжбүр итте». Шул саҡ Рәсүл Әбүл Хайсамды иҫенә төшөрә. Өйө лә урам аша, ҡаршыла күренеп кенә тора. Көндөҙ пәйғәмбәр уны баҡсаһында күргәндәй ине. Бәлки ул дуҫтарын хөрмә менән һыйлап, аслыҡтан ҡотҡарыр. «Әйҙәгеҙ Әбүл Хайсамға барып киләйек», тип әйтә пәйғәмбәр.
Бына улар йортҡа килеп етәләр. Әбүл Хайсам да, ҡатыны ла йоҡлаған була. Өй эсендә йәнә лә биш-алты йәшлек балалары бар. Пәйғәмбәр (с.ғ.с.): “Эй, Әбүл Хайсам!» тип өндәшә. Ул да, ҡатыны ла ишетмәйҙәр. Ләкин бала тәмле йоҡоһонан уяна ла: «Атай, тор, Ғүмәр килде!» тип өндәшә. Әбүл Хайсам балаһы төшөн һөйләй тип уйлай: «Улым, йоҡла, был ваҡытта төн уртаһында Ғүмәрҙең ниндәй йомошо булһын». Бала йоҡоға тала. Ишек асылмағас, Әбүбәкер хәҙрәт ипләп кенә өңдәшә: «Эй, Әбүл Хайсам!». Бала яндан атылған уҡ шикелле һикереп килеп баҫа. «Атай, тор, Аллаһ Рәсүле килде!» Әбүл Хайсам атылып барып ишекте аса. Үҙ күҙҙәрендә ышанмай тора: төндөң ошондай мәлендә солтандарҙың да солтаны уның өйөнә килеп инһенсе әле! Шундуҡ түргә саҡыра. Бәрән һарыҡ сала. Бындай бәхет кешенең ғүмерендә бер генә булыуы мөмкин. Бөтә йәнен фиҙа итһә лә был аҙ тойолор ине уға... Хөрмә, һөт һәм ит алып ҡилеп ҡәҙерле ҡунаҡтарын һыйларға керешә...
Ҡунаҡтар фәҡәт аслыҡты баҫырлыҡ дәрәжәлә генә ризыҡланалар, һәм Рәсүлдең күҙҙәре йәнә йәшләнә. Әйткән һүҙҙәре ошо ғәҙәти бер ваҡиғаға тәрәнлек һәм бөйөклөк бирә: “Аллаһ менән ант итәм, ошо ләззәт өсөн Ул һеҙҙе яуапҡа саҡырасаҡ». Артынса аят уҡый: «Шунан шул көндө һеҙҙән, әлбиттә, (донъялағы) рәхәтлек тураһында һораласаҡ» (Ҡөрьән, 102:8).
Ул бына шундай һоҡланғыс кеше булды: тормоштағы бөтә нәмә лә һәр саҡ хаҡлы һәм бөйөк.
Ғүмәр хәҙрәт (р.ғ.) — уның иң яҡын дуҫтарының береһе, Мөхәммәд пәйғәмбәрҙең (с.ғ.с.) сама менән генә ризыҡланыуы, тормош көтөүҙәге ябайлығы тураһында шулай һөйләгән: «Хаҡ Тәғәлә менән ант итәм, Аллаһ Рәсүле тандан алып кискә тиклем яфа сигә ине, сөнки ауыҙ итергә хатта иң насар хөрмәһе лә — «дакал»ы ла — булмай торғайны».
Ә бит теләһә, уға һәммәһе лә иң мул булыр ине. Бының кәрәге булмай. Пәйғәмбәр (с.ғ.с.) көн дә бирелгән бүләктәр менән үҙен дә, ғаиләһен дә тулыһынса тәьмин итә алыр ине. Ләкин ул бөтәһен дә мохтаждарға таратып бирер булған, үҙенә бер нәмәлә алып ҡалмаған.
Тормош рәхәтлектәренән ни өсөн файҙаланмауы тураһында һораған саҡтарында ул шулай тип яуап бирә: «Инде Исрафил ҡулына сурҙы алған һәм уға өрөр өсөн Аллаһтың әмерен көтә, шундай хәлдә мин ҡалай итеп рәхәтлек тураһында уйларға йәки ләззәт кисереп йәшәргә тейеш! Бындай мәлдә, кеше нисек инде тормош шатлыҡтарына сума алһын?”.
“Рисәләт” газетаһынан, Фәрзәнә АҠБУЛАТОВА
башы ошо биттә: https://nazir1965.com/din/iman-%D2%A1e%D2%AF%D3%99te.html#more-5969
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 10.06.2017 в 23:38, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Берҙән-бер көндө әсәйем магазинға йомошҡа ебәргән ине. Ҡараһам, тупһа төбөндә бәләкәй генә бесәй балаһы мыяулап ултыра, әйтерһең, минән ярҙам һорай. Тауышы ла саҡ-саҡ ҡына сыға. Йәлләнем дә алып ҡайттым. Үҙем, нисек ҡарармын, ашатырмын икән, тип аптырайым. Йомшаҡ ҡына урын әҙерләнем, йылы ғына һөт бирҙем, әҙ генә эсте, бахырҡай.
Бер-ике ай эсендә бесәйем күҙгә күренеп үҫте, миңә шул тиклем эйәләште. Аласыҡтан өйгә күстек, унда урын әҙерләнем: ашарға һалырға әсәйем һауыт алып ҡайтты. Табылдығымдың матурлығын күрһәгеҙ, иҫегеҙ китер: үҙе йомшаҡ, оҙон йөнлө күҙҙәре янып тора. Ҡойроғоноң тегеләй-былай хәрәкәтләнеүен күҙәтергә яратам. Ит еҫен әллә ҡайҙан һиҙә. Әсәйемдең һыйыр һауғанын ҡарап ҡына тора. Минең бүлмәмдә аяҡ осонда ғына йоҡлай. Тышта булһа, мәктәптән ҡайтҡанымды көтөп ала.
Шулай аҡыллы минең табылдыҡ бесәйем! Ул да өйҙә хужа була белә. Сысҡан тоторға ярата. Бесәй үтә һиҙгер йән эйәһе икән. Улар ҙа беҙҙең ярҙамға мохтаж. Табылдыҡ бесәйем – минең оло шатлығым. Беҙ, кешеләр, уларға мәрхәмәтле булайыҡ.
Артур УСМАНОВ, V синыф уҡыусыһы.
Күгәрсен районы, Яңы Хвалын мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 460
ГЕОТЕХНИКА (гео… һәм техника), төҙөлөш һәм реконструкция шарттары ҡыҫынҡы булғанда ер аҫты арауығын үҙләштереүҙең бер-береһе м‑н бәйле техник сиселештәре, ысулдары һәм алымдары йыйылмаһы. Г. ысулдары тәрән фундаменттарҙы, подвал биналарын (ш. иҫ. күп ҡатлы), ер аҫтындағы (гараждар, сауҙа-мәҙәниәт үҙәктәре) һәм махсус тәғәйенләнешле биналарҙы, ҡатмарлы ер өҫтө һәм ер аҫты ҡоролмаларын (эстакадалар, тоннелдәр) һ.б. төҙөгән ваҡытта файҙаланыла. Грунтта стена һалыу, грунт анкерҙарын файҙаланыу, грунтты ағым м‑н нығытыу, арматуралау технологияларын, геотекстиль материалдар ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Грунтта стена һалыу өсөн траншея ҡаҙыу балсыҡ иҙмәһе аҫтында алып барыла, ул һуңынан фундамент, ер аҫты бинаһының стенаһы, терәп торған стена (тимер-бетондан) йәки фильтрацияға ҡаршы торған япма (һыуға тотороҡло балсыҡтан йәки синтетик материалдан) булып хеҙмәт иткән материал м‑н алмаштырыла. Грунт анкерҙары грунтта стенаны нығытып тотоу, биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың грунтта тотороҡлолоғон һаҡлау, таяуҙарҙы нығытыу өсөн һәм һурып сығарыусы көстәрҙе үҙенә алған махсус анкерлы фундаменттар сифатында файҙаланыла. Грунтты ағым м‑н нығытыу ер аҫты ҡатламдарында (уларҙы асмайынса) грунтты йомшартыу өсөн юғары баҫымлы һауа ағымын йәки уны нығытыу өсөн һыу-цемент ағымын булдырыусы монитор ҡуйылған ҡорамал ярҙамында цемент-грунт конструкциялар (бағаналар, нығытылған массивтар) эшләүҙе күҙ уңында тота. Грунтты арматуралау уны алдан йәйеп һалынған юғары ныҡлыҡтағы арматура — рәшәткәләр, күсәрҙәр һ.б. өҫтөнә горизонталь йүнәлештә ҡатламлап һалыуға ҡайтып ҡала. Арматуралауҙың хәҙ. алымдары ҡыҫынҡы төҙөлөш шарттарында вертикаль таяу стеналарын ҡорорға мөмкинлек бирә. Геотекстиль — юғары ныҡлыҡтағы синтетик материалдар – арматуралау, диафрагмалау, дренажлау һ.б. өсөн төҙөлгән конструкцияларҙың ҡатлам, каркас, таҫма, рәшәткә, дренаж селтәре һ.б. элементтары сифатында файҙаланыла. Башҡортостанда геотехник ысулдар 20 б. 80‑се йй. ҡулланыла башлай. Грунтта стена һалыу технологияһы — Мәләүез шәкәр заводында вагон ауҙарғыстың ер аҫты өлөшөн, Өфөлә автомобиль юлында ике үткәргесле тоннелде, Йомағужа һыу һаҡлағысының фильтрацияланыуға ҡаршы тороусы япмаһын төҙөгәндә, грунтты ағым м-н нығытыу ысулы “Полиэф” ААЙ (Благовещен ҡ.) өсөн Ағиҙел й. буйында причал төҙөгәндә файҙаланыла. “Туҡылмаған материалдар фабрикаһы” ЯСЙ (Туймазы ҡ.) — геотекстиль материалдар (армосет, армотекс, геомат һ.б.), “Газпром нефтехим Салават” ААЙ полипропилен геокаркас етештерә.
Э.И.Мөлөков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 292
ФЛОРИСТИКА, 1) Ер һәм уның өлөштәренең флораһын өйрәнгән ботаника бүлеге. Ф. төп маҡсаты — флораның төр составын асыҡлау (инвентаризация), өйрәнелгән терр‑яны маршрутлы тикшереү барышында билдәләнә. Мәғлүмәтте документлаштырыу ысулы — гербарийҙар йыйыу. Тәү сиратта флора абориген (урындағы) һәм адвентив (ситтән килтерелгән) фракцияларға бүленә. Систематик анализда төр, зат һәм ғаилә һаны, төрҙәрҙең юғары ранг таксономик категориялары (бүлектәр, кластар) араһында бүленеше һ.б.; экологик анализда — төрҙәр дымға, тупраҡтың әселегенә һ.б. мөнәсәбәте; ценотик анализда — үҫемлектәр донъяһының йәки үҫемлек төркөмдәренең төп типтарына тура килеүе; геогр. (хорологик) анализда — ареалдар типтары; биол. анализда — йәшәү формалары (ағас, ҡыуаҡлыҡтар, күп йыллыҡ үләндәр һ.б.; Х.Раункиер классификацияһына ярашлы: гемикрипто‑, теро‑, фанерофиттар һ.б.), туҡланыу ысулы б‑са (автотрофтар, гетеротрофтар, паразит үҫемлектәр һ.б.) билдәләнә. Өйрәнелгән флораларҙа үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре, реликттар, эндемиктар ҡарала, мал аҙығы үҫемлектәре, дарыу үҫемлектәре, баллы үҫемлектәр һ.б. булыуы айырым тикшерелә. Флораның адвентив компоненты индерелеү ваҡыты һәм ысулы, төрҙәрҙең натуралашыу кимәле б‑са анализлана. Эндемик таксондарҙы һәм уларҙың флораһының барлыҡҡа килеү тарихын барлау өсөн флористик районлаштырыу үткәрелә, унда иң эре берәмектәр булып Голарктик, Палео‑, Неотропик батшалыҡтар тора.
2) Тере, консервацияланған, ҡоро үҫемлек материалдарынан (япраҡ, сәскә, емеш һ.б.) флористик эштәр (буклет, коллаж, панно һ.б.) яһаған биҙәү‑ҡулланма сәнғәте төрө. Башҡортостанда Ф. өлкәһендә тикшеренеүҙәр 20 б. 2‑се ярт. алып Ботаника баҡса‑институтында (Л.Н.Миронова, Л.С.Никитина, В.П. Путенихин, З.Н.Сөләймәнова һ.б.), БДУ‑ла (З.Н.Сәйфуллина), БДПУ‑ла (З.Н. Дорошева, Н.В.Суханова) һ.б. алып барыла. Ф. техникаһын эшләү 20 б. 2‑се ярт. “Башҡортостан сәскәләре” пр‑тиеһында, Урман хужалығы техникумында, “Флоранж” ЯСЙ‑нда (Өфө) һ.б. үҫеш ала.
Әҙәб.: Т а х т а д ж я н А.Л. Флористические области Земли. Л., 1978; Эколого‑географический анализ флоры Республики Башкортостан /Р.Г.Минибаев [и др.]. Уфа, 1995; Флора и растительность Южно‑Уральского государственного природного заповедника. Уфа, 2008.
А.Ә.Мулдашев, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Версия 0.6.5 сосредоточить был давя ҡайһы бер хаталар (һәм бер нисә юғары регресс). Был, һис шикһеҙ, иң тотороҡло һәм иң яҡшы софт, ул бөгөн сығарды. Ул шулай уҡ өстәп һала өсөн ярҙам ҡайһы бер магические итеп өсөн яҙылған системаларын эҙләү.
Әйдәгез, ябай посмотрите журналы бында үҙгәрештәр:
- Исправлена хата словен теле флагы, тип хәбәр итә anphicle (Был бик Сьерра-Леон, әлегә, ярай әле, археологтарының күзләр!).
- Исправлена проблемаһы юлы менән WordPress эшкәртә канонический перенаправлений һәм URL rewritings хәбәр иткәнсә, Марко, вордпресс түгел, элегрәк өгөт-нәсихәт биреү, беҙ шул тиклем күсерелә тег һәм категорияһы префикс URL-адрес һәм шуға күрә перенаправление уларҙы тел шаблон буйынса URL-адрес. Был исправление шулай уҡ улусына канонический ҡайһы бер формаһы адрестар.
- Исправлена хата менән барыһы да Күсерергә һәм вазифаһынан күсергәс, улар эшләргә камасаулай – (ярай әле nightsurfer [билет #122]) – беҙ шулай уҡ яуланылар ваҡытта яҡшыртыу өсөн эшкәртеүе һәм передаче мәғлүмәтте күсерергә барыһы да файдаланырга Мета урынға перенаправления.
- Фиксированный Форматы json яңы плагины күсереү өсөн ағымы мәсьәләһе – (ярай әле Inocima [билет #121]).
Хәҙер беҙ эшләйбез, өмәлә етәксе һ. б. проф системаһы, билдәләү асыҡ авиабилеттар яңы вәхи. Зинһар өсөн, ҡарағыҙ әле ҡуйырға быға тырышлығы безнадежными булдырып, яңы билеттар беҙҙең өсөн шулай тиҙ, шул тиклем аласыз.
Һәм, һарытауға, – наслаждайся был версияһы.


text:
Apk Адгуард премиум-был ҡорал премиум-класс, һеҙҙең браузер реклама иғлан булдырма нежелательный. Әгәр һеҙҙең браузер үҙенең реклама быуырға теләп, беҙҙең менән сайты һеҙ аласаһы был программаға өҫтәп бушлай. Cracked APK һеҙҙең ышаныслы һәм хәүефһеҙлек Адгуард провинцияларҙан тәҡдим итә, һәм һеҙ шунда уҡ саф загрузки башҡа ҡатнашыусы был битте фильтровать. АГРОСӘНӘҒӘТ Адгуард ала... Ентекле »
Һеҙҙең ихтыяж булған ярыҡ nfs тиҙлектәге уйын ярыҡ. . Скачать бушлай менән сайты һеҙ аласаһы был уйын беҙҙең өсөн түләү русификатор әгәр ҙә икән телисез. Был уйындан һуң һеҙ компьютер күсерергә мөмкинлек бирә һезгә тамғаларға. Уларҙы һеҙгә дөрөҫ тиҙлек ихтыяждарын урында кряк әгәр һеҙ эҙләсе ҡушыла.. НФС... Ентекле »
Асҡыс сериялы лицензия скачать бушлай менән утилитар-был бик билдәле һәм көслө программа менән тәьмин итеү был программа тәьминәте баҙарындағы-тулы пакеты инструмент П. Һеҙҙең пк, һеҙ был эште тиҙләтеүгә ярҙам программа менән тәьмин итеү, ремонт компьютеров һәм хаталарҙың һеҙҙең якта. Утилита таҙартыу һәм лицензиялы программа ключ бушлай реестры диск, лихой башҡара... Ентекле »
Уйындың төп Авг хәл итеүҙә иң яҡшы, һеҙ алыр уйындың барлыҡ хәл, проблемалар ҡағыла. Майлз программаһы был программа тәьминәте, ҡайһы бер мусоровоз бирербеҙ, һеҙ улар менән конфиденциаль булыуы йәки булмауы тикшереү ноутбук ала, иҫкергән һәм уларға зыян. Әгәр һеҙ ошо машина йөрөтөү тибындағы компьютер ҡушыла, был ҡорамалдар автоматик рәүештә яңыртыла... Ентекле »
Тәҙрә 10 Актив даими әүҙемләшеүен өсөн Windows 10 бер ҡасан да. Тәҙрә 10 Шулай уҡ функцияһында актив яңыртырға ярҙам тураһында "премиум" Windows . Һеҙ windows системаһы даими яңыртыу, хәүефһеҙлек һәм башҡа коммуналь хеҙмәтләндереүгә булған. Әгәр һеҙ windows актив һеҙ ҙә теләһәгез, һеҙҙең иң яҡшы скачать Windows 10 Актив рәүештә softkelo. Windows-быға ҡарама...п алға аша microsoft OS Ентекле »


text:
- Подробности
- Просмотров: 205
“УРЫҪ ХАЛҠЫ СОЮЗЫ” (УХС), 1905—17 йй. Рәсәйҙә уң монархистарҙың ҡара груһсылар партияһы. Нояб. С.‑Петербургта ойошторола. Милли төбәктәргә дәүләт үҙаллылығы бирмәйенсә Рәсәй империяһының берҙәмлеге һәм бүлгеләнмәүе өсөн сығыш яһаған. Ваҡытлы хөкүмәттең 1917 й. февр. күрһәтмәһе м‑н тыйыла. Баҫма органы — “Русское знамя” (“Урыҫ байрағы”) гәзите. УХС‑тың Баш советы рәйесе — А.И.Дубровин. Башҡортостанда 1906 й. 26 нояб. Өфө батша һәм халыҡ урыҫ йәмғиәте, Өфө патриотик һәм Өфө тимер юл оҫтаханалары мастеровойҙары һәм эшселәренең патриотик йәмғиәттәре ҡушылыуы һөҙөмтәһендә УХС‑тың Өфө губерна бүлеге төҙөлә. Бөрө, Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә ҡҡ. УХС‑тың өйәҙ бүлектәре асыла. Өфө губ. 1906—07 йй. партияла 4,5 меңгә яҡын кеше торған. УХС‑тың Өфө губ. ағзалары революционерҙар әҙерләгән забастовкаларҙы булдырмаҫ өсөн власть органдары м‑н хеҙмәттәшлек иткән, Бәләбәй өйәҙ земствоһы һәм Минзәлә ҡала думаһының урындағы үҙидара органдарында етәксе урындарҙы биләгән. 1907 й. партия тарафынан Өфөлә түләүһеҙ башланғыс мәктәп асыла. УХС‑тың Өфө губерна бүлеге рәйестәре: К.А.Лаптев (1906 й. алып), Г.А.Бусов (1907—17).
Әҙәб.: М а к с и м о в К.В., Ш а л а г и н а С.В. Консервативно-монархическое движение в Уфимской губернии (1905—1917 гг.). Уфа, 2007.
К.В.Максимов, Г.В.Мордвинцев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 309
ПРАВОСЛАВИЕЛА ИР‑АТТАР ҺӘМ ҠАТЫН‑ҠЫҘҘАР ЙӘМҒИӘТТӘРЕ, православие ҡорамдары эргәһендә диндарҙарҙың миссионерлыҡ, мәғрифәтселек, хәйриә маҡсаттары м‑н ойошторолған йәмғиәттәре. Йәмғиәттәр тәүге тапҡыр 15—17 бб. Белоруссия, Украина, Литва, Чехия терр‑яларында булдырыла, улар ка‑ толицизмдың әүҙем таралыуы шарттарында православиеның таянысы була; 18 б. дини һәм сәйәси әһәмиәтен юғалта. 19 б. уртаһында Рәсәйҙә расколдың көсәйеүе һәм секталар һаны артыуы йәмғиәттәргә ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра, улар 1864 й. Изге Синод тарафынан эшләнгән “Православие сиркәү Йәмғиәттәрен ойоштороу өсөн төп ҡағиҙәләр” нигеҙендә барлыҡҡа килә башлай. Өфө епархияһында тәүгеләрҙән булып Златоуст ҡ. Изге Троица соборы эргәһендә Изге Троица йәмғиәте (1868) асыла, ул старообрядсылыҡ м‑н көрәшә, дини мәғрифәтселек м‑н шөғөлләнә. 1896— 1918 йй. Воскресение кафедраль соборы эргәһендә идара иткән архиерей рәйеслеге аҫтында Өфө епархия Христос Воскресениеһы Йәмғиәте эшләй, уның 4 бүлеге була: миссионерлыҡ, мәғрифәтселек, попечителлек һәм ойоштороу. Ул расколға ҡаршы эште көйләй, епархия һәм өйәҙ миссионерҙары вазифаларын булдыра. 3 йыллыҡ псаломсылар әҙерләү класы, Өфө һаңғырау‑телһеҙҙәр училищеһы, Өфө дини семинарияһының тарих һәм мосолманлыҡты фашлау каф. уның аҡсаһына эшләй. Йәмғиәт 200‑ҙән ашыу ҡорамды төҙөүҙә һәм реставрациялауҙа ҡатнаша, фәҡир сиркәүҙәрҙең руханиҙарына аҡсалата ярҙам күрһәтә. 19 б. аҙ. – 20 б. башында бик күп айыҡ тормош йәмғиәттәре асыла, улар вәғәздәр, лекциялар, мәхәлләселәрҙең ялын ойоштороу аша айыҡ тормош рәүешен пропагандалай. 1901 й. Минзәлә өйәҙе сиркәүҙәре т‑да попечителлек итеү маҡсаты м‑н Минзәлә ҡ. Николай соборы эргәһендә “Өс ҡыуаныс” Пресвятая Богородицаһы хөрмәтенә Йәмғиәт булдырыла. 1917—23 йй. Архиерей йортоноң тәреле сиркәүе эргәһендә христиандарҙың үҙ‑үҙен тәрбиәләүе өсөн ойошторолған Заступница Усерднаяның “Бөтә хәсрәтлеләр Ҡыуанысы” Йәмғиәте әүҙем эшләй. 20‑се йй. Өфөлә фәҡирҙәргә һәм асығыусыларға ярҙам итер өсөн Николай соборы эргәһендәИоанн I етәкс. (1925 й. алып), Си‑ меон сиркәүе эргәһендә Андрей етәкс. (1926—27, рәсми түгел) эш иткән ҡатын‑ҡыҙ йәмғиәттәре була. 1992 й. алып Богородский‑Өфө сиркәүе эр‑ гәһендә Богородский‑Өфө Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Йәмғиәт эшләй, 1998 й. ул Крестовоздвижение сиркәүенә (2001 й. алып Крестовоздвижение йәмғиәте) күсерелә.
Әҙәб.: Празднование 100‑летия Уфимской епархии. 1800—1900. Уфа, 1900.
Н.П.Зимина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Кешегә ғүмер бер генә бирелә...
23 марта 2015 йыл | Хаттар
Кешеләрҙең күпме ҡанлы күҙ йәштәре түгелгәнен, күпме ҡайғы-хәсрәт, әрнеү-һыҡрау кисергәнен кем әйтә алыр ер йөҙөндә. Һис кем әйтә алмай. Ләкин ул ҡанлы йәштәрҙең ни өсөн түгелгәнен, йә әрнеү, һыҡрауҙарҙың ни сәбәптән килгәнен әйтеп була. Сәбәптәр күп улар, һанап бөткөһөҙ. Шуларҙың береһе, зиһен-аҡылды иҫертә торғаны – хәмер. Хәмер кеше аҡылына, тәненә, зиһененә, тормошона бик күп зыян килтерә. Меңдәрсә әҙәм балаларының ғүмерҙәрен ҡыя, кеше яҙмыштарын селпәрәмә итә, йәмғиәткә төҙәлмәҫлек зыян килтерә. Хәмер кешене юҡ итә торған көслө ағыу. Ул ғаилә өсөн ҡурҡыныс, сөнки ғаиләне тәрбиә ҡылыуҙан һәм ҡайғыртыуҙан айыра, ата-әсәне балаларынан йыраҡлаштыра.
Гүзәллек серҙәрен асыусы уҡытыусы
23 марта 2015 йыл | Хаттар
Уҡытыусы тигән бөйөк исемде һәр бер кеше лә йөрөтә алмай. Минеңсә, уның өсөн тәбиғәт биргән ҙур илаһи көс, сабырлыҡ, зирәклек һәм аҡыл тәрәнлеге, өмөт, ышаныс һәм ныҡлы иман кәрәк. Ул сабый күңелендә игелек-ле, ғәжәйеп кешелекле, яҡты күңелле йән, ғүмере буйына остаз да, үрнәк тә булып ҡала.
Төйәгебеҙ тамыры – тарихта
23 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Бөгөнгө Ғафури районы биләмәһенең тарихы республикабыҙ һәм илебеҙ тарихы менән тығыҙ бәйле. Уның боронғо осоро Табын ханлығы дәүеренә барып тоташа. Һуңғараҡ Табын ырыуы бик күп ваҡ ырыуҙарға тармаҡлана һәм был ырыуҙар республика буйынса ғына түгел, илебеҙ буйлап һибелгән. Ҡара Табын, Кәлсер Табын, Йомран Табын, Бишул Табын, Малай Табын, Ибрай Табын, Төрөкмән Табын, Йомран Табын, Күрпәс Табын һ.б. Ошолар араһынан Күрпәс Табын ырыуын нигеҙләгән Күрпәс бей айырым урын алып тора.
Ата-әсәһенә - ғорурлыҡ, ҡустыһына - өлгө
23 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Күптән түгел Родина ауылында йәшәүсе Әсмә менән Рәүеф Шәриповтар улдары Юлай хеҙмәт иткән Киров өлкәһендәге ғәскәри часть командиры, подполковник А. Ханиндан Рәхмәт хаты алып, ҙур ҡыуаныс кисерҙе.
Тылда ла еңел булманы
23 марта 2015 йыл | Хаттар
Күптән түгел Үтәк ауылы халҡы Миңһылыу әбей Мусина менән хушлашты. Тормоштоң ауырлыҡтарын күп күрһә лә, күңел төшөнкөлөгенә бирелмәй, күршеләре менән уртаҡ тел табып йәшәне ул. 90 йәше тулһа ла, ултырып илар урынға уйын-көлкөгә әйләндереп, төшөп бейеп китергә лә күп һорамай ине ул. Һеҙҙең иғтибарға тыл ҡаһарманының музей фондында һаҡланған хәтирәләрен тәҡдим итәбеҙ.


text:
Синоптик ҡыҙ фараздары
Инде декабрь ҙә етте. Әммә ҡыш һаман һыуыҡлығы менән ҡурҡытырға ашыҡмай әле. Уның һуңлап килеүен Мәләүездән 13 йәшлек Наилә Яҡупова халыҡ һынамыштары буйынса үҙенсә фаразлай. Йәш тикшеренеүсе биш йыл инде тәбиғәт күренештәрен өйрәнә, һауа торошон көн һайын күҙәтә, температураны, елдең йүнәлешен, яуым-төшөмдө теркәп бара. Ошо ваҡыт эсендә синоптик ҡыҙ меңдән ашыу төрлө халыҡ һынамыштарын тикшергән. Йөҙгә яҡынын үҙе лә һынап ҡарап, тап килеүенә ышанған.
Ҡыш башланыр алдынан ул алдағы миҙгелгә үҙ фаразын әҙерләгән. Халыҡ синоптигы һүҙҙәренсә, быйыл һауа торошо яҡынса бер айға һуңлай икән. Быға Наиләнең яҙ һәм йәй көндәрендә күҙәтеүҙәренә нигеҙләнгән үҙ аңлатмаһы бар. Мәҫәлән, 7 август иртәһе һалҡын икән, ҡыш та һыуыҡ булыр. Әммә был көн аяҙ һәм +15 градус торған, тимәк, ҡыш иртә килмәй. 8 сентябрҙә иртән һалҡын икән, һыуыҡ – ҡышҡа, тип юрайҙар. Ләкин был көндә иртән +13 градус теркәлгән. Тағы ла шундай һынамыш бар: ҡырмыҫҡа иләүе ҙур булһа, ҡыш һалҡын килә, әммә бындай хәл күҙәтелмәгән.
Синоптиктың түбәндәге күҙәтеүҙәре лә быйылғы ҡыштың ниндәй тороуы тураһында һөйләй. 14 майҙа көн һалҡын торһа, һыуыҡты көт, ә был көн аяҙ һәм 22 градус йылы була. 16 августа өйөрмә ел иҫһә, ҡыштың һыуыҡ булыуы фаразлана, әммә көн аяҙ һәм 26 градус йылыны күрһәтә. 18 сентябрҙә миләштең япраҡтары һарғайһа, көҙ ҙә, ҡыш та иртә килер. Тик улар был ваҡытта алтын төҫкә инмәгән. Уҡыусы ҡыҙ фекеренсә, ошо һәм башҡа һынамыштар буйынса көҙҙөң оҙайлы булыуын, декабрь уртаһында йәки аҙағында ғына ҡар ятыуын, уҙған йылға ҡарағанда, ҡарҙың аҙыраҡ яуасағын билдәләргә мөмкин.


text:
Юрий Дрогобыч
Котермак Юрий Михайлович, шулай уҡ Юрий (Георгий) Михайлович Донат, Рустән магистр Георгий Дрогобыч (лат. Georgius Drohobicz de Russia, укр. Юрій Дрогобич, пол. Jerzy Kotermak Drusianus, итал. Giorgio da Leopoli); яҡынса 1450, Рус воеводалығы, Польша Короллеге — 4 июль 1494, Краков, Польша Короллеге) — галич астрологы, табип, философ, библиофил. Яңырыу дәүерендәге украин (рутен) гуманисы. Фараз ителеүенсә, Котермак гуманистарҙың нюрнберг түңәрәге менән бәйләнеш тота һәм, ихтимал, Краковта Николай Коперниктың уҡытыусыларының береһе була. 1481 йылдан 1482 йылға тиклем — Болонья университеты ректоры. 1488 йылдан — Краков университеты профессоры
Юрий Дрогобыч көнсығыш славян аҡыл эйәләре араһында латин телендә нәшер ителгән иң беренсе баҫма әҫәрҙәр авторы булып иҫәпләнә, шулай уҡ европа университетында ғилми дәрәжәгә эйә булған һәм Рустән сыҡҡан беренсе билдәле медицина докторы була.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дрогобычта галич тоҙ ҡайнатыусыһы Михаил Донат ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белемде Юрий изге Юрий Евтимий сиркәүе янындағы мәхәллә мәктәбендә ала. Фараз ителеүенсә, ул унда пасхалиялар иҫәпләү буйынса беренсе белемен һәм латынь буйынса төп белемде ала.
- Атаһы үлгәндән һуң Юрий Львовта ниндәйҙер пан Айнольфтың сауҙа эштәрен алып бара.
- 1468 йыл аҙағында йәки 1469 йыл башында Ягеллон университетына уҡырға инә (Краков), унда бакалавр (1470) һәм магистр ғилми дәрәжәләре ала (1473).
- Болонья университетында, философия докторы булараҡ, астрономиянан лекциялар уҡый, бер үк ваҡытта медицина (1482) һәм ирекле сәнғәттәр (1478) өйрәнә.
- 1478—1479 һәм 1480—1482 йылдарҙа Болоньяла астрономиянан лекциялай уҡый, ә 1481 йылдан 1482 йылға тиклем университет ректоры була.
- 1482 йылда Рим Папаһы Сикст IV бойороғо буйынса алдағы йылға юрауҙар өҫтөндә эшләй.
- 1483 йылдың 7 февралендә Римдә Ағымдағы 1483 йылдың прогноз яһау баһалары (Iudicium pronosticon Anni M.cccc.lxxxiii) тигән китап баҫтырып сығара, был көнсығыш славян авторының тәүге баҫма китабы була. Был китапҡа ул Рустән Юрий Дрогобыч тип ҡул ҡуя. Китапта ғилми булмаған астрологик юрауҙарҙан тыш, георгафиянан, астрономиянан, метеорологиянан мәғлүмәттәр урынлаштыра, шулай уҡ Вильнюс, Дрогобыч, Львов, Мәскәү һ.б. ҡалаларҙың ҡайһы географик киңлектәр сигендә ятыуын билдәләргә маташыу ҙа була. Юрий Дрогобыч бында христиан илдәре халҡына кенәздәр һәм байҙарҙың иҙеүе менән бәйле ҙур ҡурҡыныс янай тип билдәләй. Кеше аңының донъяның законлығын танып белеү һәләтенә ышаныс белдерә. Папа Сикст IV Инквизицияны законлаштыра һәм Совет йәһүдтәрҙе, еретиктарҙы һәм башҡа Инквизицияға хуш килмәгән кешеләрҙе һалҡын ҡанлылыҡ менән юҡ итә башлай. Ошо йылда уҡ Папа Сикст IV тарафынан бөтә китаптарға ҡаты цензура индерелә. Шул саҡ Юрий Дрогобыч үҙенең хата ебәргәнен аңлап ҡала: ул юрауҙарын асыҡтан-асыҡ яҙа, уларҙы шифр менән яҙырға кәрәк булған. Был ауыр кисерештәрҙән һуң Котермак кешеләр өсөн юрауҙарҙы бөтөнләйгә туҡтатырға ҡарар итә.
- 1486 һәм 1487 йылдар тирәһендә Галицияға ҡайта, ә 1488 йылдан Краков университетында лекциялар уҡый, тап был ваҡытта унда Николай Коперник уҡыған була. Краковта йәшәгән осоронда король табибы титулы ала.
- Краковта йәшәгән осоронда китап нәшер итеүсе Швайпольт Фиоль менән хеҙмәттәшлек итә, бер нисә китап баҫтырып сығарыуға булышлыҡ итә, шул иҫәптән «Часослов» китабын да баҫтыра, был көнбайыш рус телендәге баҫтырып сығарған беренсе китап була. Күрәһең, Юрий Дрогобыч Павел Русин менән бергә Фиоль китаптарының мөхәррире була.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Париж китапханаларында Дрогобычтың астрологик трактаттарының ике күсермәһе һаҡланған: 1478 йылдың 29 июлендә тотолоуға баһа һәм «Юдициум прогностиконы», ә Мюнхендағы Бавария дәүләт китапханаһында 1478 йылдың март—декабрь айҙарына прогнозы, ул немец гуманисы Х. Шедель тарафынан күсереп алынған. Был хеҙмәттәр Дрогбычтың антик һәм урта быуат әҙәбиәте тураһында төплө хәбарҙар булыуын раҫлай.
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дрогобич Юрій. Бібліогр. покажчик : [до 500-річчя виходу першої друкованої книги вітчизняного автора] / уклад.: М. Г. Ваврич, Я. Д. Ісаєвич. — Львів: Львів. наук. б-ка ім. Василя Стефаника, 1983. — 66 с.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дрогобич Ю. Роки і пророцтва / Уклад. і наук. ред. В. М. Вандишев. — X.: Факт, 2002.
- Гайдай Л. Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях. — Луцьк: Вежа, 2000.
- Довідник з історії України. За ред. І.Підкови та Р.Шуста. — К.: Генеза, 1993.
- Гуманіст епохи Відродження. // Календар знаменних подій і дат. IV квартал. 2005. — 2005. — С. 97—102.
- Юрий Дрогобыч в контексте формирования украинской элиты. // День. — 2 августа 2003 года. — С. 5


text:
- Подробности
- Просмотров: 313
ТЕКСТОЛОГИЯ (лат. textum — бәйләнеш, берләшмә һәм ...логия), яҙма ҡомартҡыларҙы, әҙәбиәт һәм фольклор әҫәрҙәрен өйрәнгән (артабан тикшереү, интерпретациялау һәм баҫтырыу өсөн уларҙың тарихын тергеҙеү, төп текстарын асыҡлау һәм тәнҡит күҙлегенән өйрәнеү) филология тармағы. Төп бурыстары: сығанаҡтарҙы (ҡулъяҙмалар, баҫмалар, тарихи дәлилдәр) өйрәнеү, уларҙың генеалогияһын аныҡлау һәм эшкәртмәләрен (редакциялар һәм варианттар) интерпретациялау, мөхәррирҙәр, цензура тарафынан ебәрелгән хаталарҙы билдәләү нигеҙендә тексты асыҡлау, йәғни диахроник һәм тәнҡит күҙлегенән уҡыу; тексты транслитерациялау (ҡара: Транскрипция). Мөһим ғәмәли ҡулланылышы — әҫәр тексын баҫтырып сығарыу: тексты һайлау, әҫәрҙәрҙе айырып алыу, уларҙы урынлаштырыу, белешмә аппаратын (өҫтәлмә мәҡәләләр, комментарийҙар, күрһәткестәр һ.б.) формалаштырыу. Ғилми һәм популяр баҫмалар айырыла. Ғилми баҫманың юғары тибы — академик баҫма текстың фәнни яҡтан билдәләнгән дөрөҫлөгө; составының тулылығы (редакцияларының һәм варианттарының тулы йыйылмаһын үҙ эсенә ала); сығанаҡтар т‑да мәғлүмәттәре, редакциялары, тексты һайлап алыу нигеҙҙәре, атрибуциялары, датировкалары булған һәм текстарҙы өйрәнеү һөҙөмтәләрен дөйөмләштергән фәнни комментарийҙар; фәнни эштә баҫманы файҙаланыуҙы уңайлы иткән фәнни-белешмә аппарат м‑н характерлана. Академик баҫмалар әҙәбиәт ғилеме, лингвистика, тарих һ.б. б‑са эҙләнеүҙәр өсөн, ш. уҡ текстарҙы күпләп яңынан баҫтырып сығарыуҙа эталон булараҡ ҡулланыла. Популяр баҫмалар фәнни яҡтан билдәләнгән текстарҙы яңынан баҫтыра, ләкин материалдың составын, урынлашыуын һәм орфографик режимын үҙгәртә; баҫманың аппаратында фәнни‑әҙерлек эше миним. кимәлдә сағыла, башлыса тарихи‑әҙәби һәм реаль комментарийҙар үҫеш ала. Т. төп методы — тексҡа филол. анализ яһау. Текстологик тикшеренеүҙәрҙең төп талаптары: тарихилыҡ; әҫәрҙең соц.‑тарихи хәлдәр, мәҙәни һәм тарихи‑әҙәби контекст м‑н бәйләнешен күҙәтеү; әҫәр тексының бөтә үҙгәрештәрен өйрәнеү; бер әҫәрҙең башҡа әҫәрҙәрҙә сағылышын эҙләү һ.б. Текстологияла комплекслы кибернетик, семиотик, ихтималлы-статистик, фотомеханик һ.б. ысулдар файҙаланырға мөмкин. Әҙәбиәт ғилеменең өлөшө булараҡ Т. тарих, әҙәбиәт теорияһы м‑н бәйле һәм был фәндәрҙең сығанаҡтарын өйрәнеү базаһын тәшкил итә. Ярҙамсы фән сифатында археография, библиография, герменевтика, кодикология, палеография, сығанаҡтар өйрәнеү, стилистика, тарихи поэтика ҡулланыла. Башҡорт Т. шартлы рәүештә фольклор, ҡулъяҙма һәм баҫма әҙәбиәт Т. бүленә. Т. б‑са тәүге тәжрибә 19 б. 1‑се ярт. ҡарай, был ваҡытта милли китап нәшер ителә башлай. 1824 й. шағир Ғ.Усман Ҡол Ғәлиҙең “Ҡисса‑и Йософ” поэмаһының 10‑ға яҡын күсермәһен сағыштыра һәм йыйылма тексын баҫмаға әҙерләй (1839 й. Ҡазанда баҫылып сыға). 19 б. аҙ. — 20 б. башында Ш.Зәки, Ә.Ҡарғалы һ.б. шағирҙарҙың үлгәндән һуңғы әҫәрҙәре баҫтырыла. Башҡ. әҙәбиәте һәм фольклоры Т. 20 б. 20—30‑сы йй., башҡ. дәүләт китап нәшер итеү эше барлыҡҡа килеү осоронда әүҙем үҫеш ала. Яҙма ҡомартҡыларҙы йыйыу һәм баҫтырып сығарыу эше башлыса Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте тарафынан алып барыла. 60‑сы йй. башҡ. халҡының этногенезын, башҡ. әҙәбиәте тарихын өйрәнеү һәм фольклор мираҫын системалаштырыу м‑н бәйле эштәр яңынан башлана. Күп томлы “Башҡорт халыҡ ижады” йыйынтыҡтары, “Башҡорт әҙәбиәте тарихы” (6 томда, 1990—96) коллектив хеҙмәте, “Башҡорт әҙәбиәте: ХХ быуат башы” (2 китапта, 1983—84), “Башҡорт әҙәбиәте антологияһы” (2 томда, 1999—2007) текстологик эшмәкәрлектең һөҙөмтәләре булып тора. Р.М.Болғаҡов, И.Ҡ.Бүләков, Ә.Х.Вилданов, И.Ғ.Ғәләүетдинов, Н.Т.Зарипов, М.Х.Иҙелбаев, Р.Ғ. Кузеев, Ғ.С.Ҡунафин, М.Х. Нәҙерғолов, Ф.А.Нәҙершина, Ғ.Й. Рамаҙанов, Ә.М.Сөләймәнов, М.М.Сәғитов, Ә.И.Харисов, Ғ.Б.Хөсәйенов, Ш.Р. Шәкүрова, З.Я.Шәрипова һ.б. тырышлығы м‑н башҡ. шәжәрәләре, фольклор ҡомартҡылары, Ҡол Ғәли, Батырша, Салауат Юлаев, Аҡмулла, М.И.Өмөтбаев, Ғ.Соҡорой, С.С.Яҡшығолов, Инан Әбделҡадир, Ә.Ә.Вәлидов, М.Ғафури, М.А.Буранғолов, Ш.Бабич һ.б. әҫәрҙәре фәнни ҡулланылышҡа индерелә.
Әҙәб.: Башҡорт әҙәбиәтенең текстологияһы мәсьәләләре. Өфө, 1979; Археография и лингвистическая текстология Южного Урала. Уфа, 1977.
З.Я.Шәрипова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 408
КИМЕРЕҮСЕЛӘР (Rodentia), имеҙеүселәр отряды. 40‑тан ашыу ғаиләһе, 2500 төрө билдәле. БР‑ҙа 8 ғаиләгә (ваҡ сысҡандар, ирләндәр, йоҡосолар, ҡондоҙҙар, осар тейендәр, сысҡандар, тейендәр, ялмандар) ҡараған 32 төрө бар. Кәүҙә оҙонлоғо 6 см алып (ваҡ сысҡандар) 100 см тиклем (йылға ҡондоҙо), ауырлығы 6 г алып 30 кг тиклем. Йөнөнөң төҫө асыҡ һоронан алып ҡараға тиклем, ҡайһы берҙә сыбар. Йөнө ғәҙәттә ҡыҫҡа, ҡуйы, ебәк кеүек. Тире биҙҙәре, табандарында тир биҙҙәре бар. Күҙе бик ҙурҙан алып (осар тейен) тире аҫтында йәшеренгән яралғы хәлендәгегә тиклем (һуҡыр сысҡандар). Ирене хәрәкәтсән, ал яҡтан икегә бүленгән, мыйығы оҙон; күп К. аҙыҡты ваҡытлыса һаҡлау өсөн хеҙмәт иткән яңаҡ арты муҡсайҙары бар. Һөйәк аңҡауҙары киң пластинка рәүешендә. Алғы тештәре — ҡырҡҡыстар, өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтарҙа берәр пар булып урынлашҡан, эре, тамырһыҙ, ышҡылған осраҡта үҙ аллы үткерләнә, даими үҫә. Ҡаҙыҡ тештәре юҡ, ҡырҡҡыс һәм аҙау тештәре араһында ҙур аралыҡ — диастема бар. Аҙау тештәренең сәйнәү йөҙө киң, ҡайһы бер К. даими үҫә. Аҙау тештәренең ышҡыусы йөҙө ҡытырмаҡ һыртлы йәки шыма йыйырсыҡлы, уларҙың ситтәре ш. уҡ үҙ аллы үткерләнә. Муйыны йыуан, ҡыҫҡа, кәүҙәһе цилиндр формаһында, аяғы ҡыҫҡа, тырнаҡлы; һикереп хәрәкәт иткән төрҙәрҙең (ялмандар) артҡы аяҡтары бик оҙон; ҡаҙыусы К. (цокорҙар) — ҙур тырнаҡлы; осорға һәләтле төрҙәрҙең (осар тейен) ситке тире ҡатламын тотоп торған һөйәктәре бар. Полигам. Эре К. (йылға ҡондоҙо, ябай һыуыр һ.б.) енси яҡтан 2 йылда, ваҡтары (ҡыр сысҡаны, сысҡан һ.б.) 2—3 айҙа өлгөрә. К. үрсемле: сысҡандар, ҡыр сысҡандары йылына 6—8 тапҡыр 8—14 бала, йылға ҡондоҙо, ябай һыуыр йылына 1 тапҡыр 6‑ға тиклем бала тыуҙыра. Эре К. 4—7 йыл, ваҡтары 1,5— 2 йыл йәшәй. Һыуыр, йомран ҡышын йоҡоға тала. Күпселек К. үҫемлек, ҡайһы берҙәре бөтә нәмә м‑н дә, бөжәктәр м‑н туҡлана. К. күп төрҙәре үҙҙәре ҡаҙған, йыш ҡына тәрән һәм ҡатмарлы төҙөлөшлө өңдәрҙә ярым ер аҫтында йәшәй; ер өҫтөндә туҡлана. Башлыса ер өҫтөндә (сысҡан, ҡомаҡ), һыу буйында (ҡара шәшке, ҡондоҙ, ондатра) һәм ағас башында (баҡса ҡомағы, тейен) йәшәүсе төрҙәр. БР‑ҙың бөтә терр‑яһында таралған. Тейен, ондатра — ҡиммәтле тиреле һунар йәнлектәре, аҡ ҡомаҡ һәм сысҡандарҙы лаб. хайуандары итеп үрсетәләр. К. йыртҡыс ҡоштар (бөркөт, көсөгән һ.б.) һәм имеҙеүселәр (йәтсә, төлкөләр һ.б.) өсөн аҙыҡ булып тора. Күпселек К. — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары, амбар ҡоротҡостары, кеше һәм йорт хайуандарының гельминттар м‑н зарарланыуының сығанағы. К. кеше чумаһы, ҡотороу ауырыуы, лептоспироз, сусҡа килаһы, туляремия һ.б. тыуҙырғыстарының резервуары булып тора. Механик таратыусылар булараҡ, К. хайуандарҙың күпселек инфекцион ауырыуҙары һәм паразитар ауырыуҙары таралыуына булышлыҡ итә. Эктопаразиттарҙы туйындырыусылар булараҡ, К. ауырыуҙарҙың (бруцеллёз, листериоз, токсоплазмоз һ.б.) тәбиғи сығанаҡтары барлыҡҡа килеүенә һәм һаҡланыуына шарттар тыуҙыра. Осар тейен, баҡса ҡомағы, ябай һыуыр, ялман БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Баянов, М.М.Ғәниев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
ТОРАҠ, археологик ҡомартҡы, тимер быуаттың һәм Урта быуаттарҙың нығытылмаған торамаһы. Башҡортостанда Ананьин мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте, Сейәлек мәҙәниәте, Турбаҫлы мәҙәниәте һ.б. мәҙәниәттәрҙең 300‑ҙән ашыу Т. табылған. Иң боронғо Т. б.э.т. 7—4 бб. ҡарай. Башлыса йылға һәм күл буйҙарында урынлашҡан. Т. майҙаны 3—7 мең м2 тәшкил итә, айырым осраҡтарҙа 27 мең м2 тиклем етә (Ҡормантау торағы). Мәҙәни ҡатлам 0,6 м ашмай. Т. ер өй һәм ярым ер өй (Яңы Турбаҫлы тораҡтары), тирмә тибындағы торлаҡ ҡалдыҡтары, мейестәр, соҡор мунсалар [Горный торағы (ҡара: Горный археологик комплексы)], хужалыҡ соҡорҙары (Яңы Турбаҫлы тораҡтары) табылған. Т. материалдары керамиканан, эш ҡоралдарынан (балсыҡ орсоҡбаш, тимер гарпун, ҡыпһыуыр, салғы, ҡармаҡ, таш тирмән, һөйәк тишкес, йәйә ҡаптырмаһы), ҡоралдан (бронза, тимер һәм һөйәктән эшләнгән уҡ башаҡтары, һөңгө остары, тимер ҡылыстар һ.б.), биҙәүестәрҙән (бронза беләҙек, көҙгө, көмөш һырға, быяла муйынсаҡ һ.б.), тәңкәләрҙән (Берек‑Алға торағы) һ.б. ғибәрәт. Т. күпселеге ҡыҫҡа ваҡыт ҡына файҙаланылған, уларҙың ҡайһы берҙәре, фараз б‑са, каруан сауҙа юлдары эргәһендә урынлашҡан (Берек‑Алға торағы). Т. өйрәнеү тимер һәм Урта быуатта йәшәгән ҡәбиләләрҙең мәҙәниәте, көнкүреше, хужалығы б‑са материалдар м‑н тәьмин итә, һөҙөмтәлә уларҙың ниндәй мәҙәниәткә ҡарағанлығын (ҡара: Археологик мәҙәниәттәр) һәм Көньяҡ Уралға килеп ултырыу этаптарын асыҡларға мөмкинлек бирә.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков