text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за Май 2018 года » Страница 5
“Бейер өсөн дәртле йөрәк кәрәк”
Новости / Мәҙәниәт // 21-05-2018, 07:00
йәки Теүәллек яратҡан артист
Даны бөтә республикаға таралған “Сибай” халыҡ бейеүҙәре ансамбле тураһында һүҙ алып барғанда, береһенән-береһе талантлы бейеүселәр иҫкә төшә. Урал аръяғының мәҙәни Мәккәһе булған Сибай филармонияһының был ансамбле бик күп артисҡа ҡанат нығытып, оҫталығын арттырып, артабан оло сәхнәләрҙе яулар мәртәбәле мәктәп булды. Ә кемдәрҙер уға тоғро ҡалып, оҙаҡ йылдар дауамында “Сибай”ҙа хеҙмәт юлын дауам итә. Ундайҙар араһында Баймаҡ районының Темәс ауылы таланты Самат МИРАҪБАЕВ та бар.
...
Ҡайын бәшмәге
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 20-05-2018, 07:30
Онкологик сирҙәргә ҡаршы ҡайын бәшмәге лә (чага) ҡулланыла. Киптерелгән бәшмәкте тәүҙә 3 литр һыуҙа өс сәғәт тоторға һәм һуңынан ит турағыс аша үткәрергә. Бер стакан бәшмәккә 1 литр йылы һыу ҡойоп, 48 сәғәт төнәтергә. Килеп сыҡҡан төнәтмәне һөҙөп алып, көнөнә алты тапҡыр ашарҙан ярты сәғәт алда 100-әр грамм эсергә.
Сөйәл үләне лә яман шештең үҫешен тотҡарлай. Уны сәскә атҡан ваҡытта ҡулланырға тәҡдим ителә. Үпкә яман шешенән көн һайын бер ҡалаҡ киндер орлоғо онтағы ҡушып, 100 г сөгөлдөр һәм кишер һуты эсергә ҡушыла. Әлбиттә, халыҡ медицинаһы тәҡдим иткән ысулдарҙы ла файҙаланып ҡарарға кәрәк. Сөнки берәүһе ярҙам итмәһә, икенсеһенең файҙаһы булыуы ихтимал. Ҡул һелтәп ҡуйырға ярамай, һәр мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмай, яман шешкә ҡаршы көрәшеү кәрәк. Сөнки был ҡәһәрле сирҙе еңеүселәр хаҡында ла миҫалдар күп бит....
Үрсетмәләрҙе туҡландырығыҙ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 20-05-2018, 07:00
Май айы тамамланғансы үрсетмәләр өйҙә тәҙрә төптәрендә үҫә әле. Асыҡ тупраҡҡа ултыртҡанға тиклем уларҙы даими туҡландырып тороу зарур. Күптәр был эште мөһим тип һанамай.
Үҫемлектәрҙе файҙалы микроэлементтар менән туҡландырыу уларҙың һыуыҡҡа, төрлө сирҙәргә сыҙамлылығын арттыра. Ашлама һибер алдынан тамырҙары янмаһын өсөн иң тәүҙә таҙа һыу ҡойоғоҙ. Ашламағанда, улар сиргә бирешә, япраҡтары һарғая башлай. Помидор үҫентеләренә яҡшыраҡ үҫһен өсөн йод иретмәһе һибәләр: 3 л һыуға 1 тамсы йод тамыҙырға һәм иретмәне үҫентенең төбөнә һибергә. Йодлы иретмәне баҡсаға сығарып ултыртҡас тағы ла һибергә мөмкин. Помидор эре буласаҡ, йод уны фитофторанан да һаҡлай.
Үрсетмәләрҙе туҡландырыу өсөн Унифлор Рост, Кемира Люкс, Агрикола, Гуми һ.б. препараттарҙы ҡулланалар.
...
Тауыҡ итенән ҡатыҡта әҙерләнгән шешлек
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 19-05-2018, 08:00
1, 5 кг тауыҡ ите, ярты литр ҡатыҡ, бер баш һарымһаҡ, 4 һуған, тоҙ, борос кәрәк.
Тауыҡты бүлгеләп, полиэтилен ҡапсыҡҡа һалырға, шунда уҡ кефир, ҡырғыстан үткәрелгән һарымһаҡ, һуған, тоҙ менән борос өҫтәргә лә, яҡшылап бутарға. Һуңынан ҡапсыҡты яҡшылап бәйләп, берәй ауыр нәмә аҫтына 2 – 3 сәғәткә ҡуйып торорға. Бәйләр алдынан ҡапсыҡтың һауаһын мөмкин тиклем сығарырға кәрәк, юҡһа, шартлаясаҡ. Аҙаҡ инде барыһы ла ҡәҙимгесә эшләнә – итте шампурға теҙәһең дә, ҡыҙҙыраһың....
Ҡоротҡостар бүлешмәһен уңышты
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 19-05-2018, 07:30
Баҡсала эште ҡоротҡостарҙан арыныуҙан башларға кәрәк. Ә улар бик күп, ҡайһы саҡта бер ағасҡа бер нисә ҡуңыҙ, ҡарышлауыҡ эйәләшергә мөмкин.
Ағас төбөндә ялтырап торған тамсылар күренһә, уны оҙон морон (жук-долгоносик) тишкеләп киткән тигән һүҙ. Ул бер ҡыуаҡты ла буш ҡалдырмай. Был ҡуңыҙ һалҡынға түҙмәй. 10 градус һыуыҡта ҡатып ҡала. Шунда уҡ йыйып юҡ итергә кәрәк.
Япраҡ төргөс тә (листовертка) бөрөләрҙе тишкеләп юл яра. Йөрөгән ерен үрмәксе ауы менән ҡаплап китә....
Аҙашмайыҡ болан балаһылай
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 18-05-2018, 14:32
Эй, еркәйем! Уттар үткән халҡым
Мәңгелеккә төйәк тапҡан ер.
Тынғы белмәҫ сиктәреңде һаҡлап,
Ир-егеттәр яуҙар сапҡан ер.
(Р. Бикбаев).
Башҡорт халҡы балаларында бәләкәй саҡтан уҡ Тыуған иленә, йәнтөйәгенә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләргә тырышҡан. Сөнки унан башҡа йәшәүҙең үҙ халҡыңдан, телеңдән, моңоңдан айырылыу икәнен яҡшы аңлаған. Уларҙан айырылдыңмы, тамырынан сабып ауҙарылған ағас һымаҡ булаһың. Әллә шуғамы икән теләһә кемде арбарлыҡ моң боронғо йырҙарыбыҙҙа?!...
Мәңгелеккә төйәк тапҡан ер.
Тынғы белмәҫ сиктәреңде һаҡлап,
Ир-егеттәр яуҙар сапҡан ер.
(Р. Бикбаев).
Башҡорт халҡы балаларында бәләкәй саҡтан уҡ Тыуған иленә, йәнтөйәгенә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләргә тырышҡан. Сөнки унан башҡа йәшәүҙең үҙ халҡыңдан, телеңдән, моңоңдан айырылыу икәнен яҡшы аңлаған. Уларҙан айырылдыңмы, тамырынан сабып ауҙарылған ағас һымаҡ булаһың. Әллә шуғамы икән теләһә кемде арбарлыҡ моң боронғо йырҙарыбыҙҙа?!...
Мең яманға баш булғансы, бер яҡшыға ҡуш бул
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 18-05-2018, 14:32
Демография, экология, атом ҡоралы – борсоуға һалыусы, уйландырырлыҡ һүҙҙәр! Ер шарының иң ҙур проблемалары шулар бөгөн. Кешене демографик һәләкәттән, экологик афәттән, атом ҡурҡынысынан нисек ҡотҡарырға? Глобаль проблемалар хөкөм һөргән мөхиттә башҡорт милләтен һаҡлап ҡалырға мөмкинме? Нисек телебеҙҙе яҡларға? Беҙҙең киләсәк ышаныслы ҡулдарҙамы?...
БР Журналистар союзы «Гражданская инициатива» милли премияһына дәғүә итә: тауыш биреү башланды
Яңылыҡтар таҫмаһы // 18-05-2018, 12:12
Граждандар инициативалары комитеты һәм А.Л. Кудрин фонды Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы менән берлектә йыл һайын үткәрелгән «Гражданская инициатива» милли премияһының төбәк этабына старт бирелеүе тураһында белдерә.
Башҡортостан Журналистар берлеге лә конкурста ҡатнаша. Проект итеп йыл һайын ойошторолған "Журфест" журналистар һабантуйы алынған.
Иптәштәр!
БР Журналистар союзы һеҙҙең ярҙамды көтә!
Бының өсөн:
- https://premiagi.ru/initiative/4055 адресы буйынса сайҡа инергә;
- проектты ҡарап сығып, критерийҙарҙы һайлап, аҫта тауыш бирегеҙ. Уның өсөн ВК, ФБ йәки майл.ру аша сәхифәләр аша авторлашырға кәрәк....
Склероздан ярҙам итә
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-05-2018, 08:00
Бер ҡалаҡ ҡыҙыл миләш, бер ҡалаҡ мәтрүшкә, өс ҡалаҡ гөлйемештең емеш менән япрағын ҡушып бутарға. Бер ҡалаҡ ошо ҡатнашмаға бер стакан ҡайнар һыу ҡойоп, 1,5 сәғәт төнәтергә һәм бал ҡушып, сәй урынына эсергә.
Һуған иҙмәһенә шул уҡ күләмдәге бал ҡушып бутарға. Ике ай буйы ошо дарыуҙы иртәле-кисле берәр ҡалаҡ эсергә.
Бер баш һарымһаҡты иҙергә һәм шуға бер стакан рафинадланмаған көнбағыш майы ҡушырға һәм бер төн һыуытҡыста төнәтергә. Иртәнсәк бер ҡалаҡ ошо төнәтмәгә бер ҡалаҡ лимон һуты ҡушып, ашарҙан ярты сәғәт алда эсергә. Дауаланыу курсы – 1,5 – 2 ай.
С. Көнһылыу.
Йылайыр районы....
Ҡөрьән – хәҡиҡәттең үҙе
Новости / Иман // 18-05-2018, 07:00
Дәүләкән районының Ҡаҙанғол ауылында йәшәүсе Гөлсөм Шәмсетдинова ҡабарынҡы ғәрәп хәрефтәре менән «Алла» һүҙе яҙылған тауыҡ йомортҡаһын ҡулыма килтереп тотторғас, төрлө йылда Ер шарының төрлө урынында булған илаһи яҙмаларға бәйле мөғжизәләрҙе иҫкә төшөрҙөм...
2009 йылда Дағстанда Якубовтар ғаиләһендә тәненә Ҡөрьән аяттары яҙылған бала тыуа. Ғалимдар: «Был мөғжизәне хәҙерге фән аңлата алырлыҡ түгел», – тип яуап бирә.
Аллаһы Тәғәләнең ғәрәпсә, Ҡөрьән телендә үҙенең барлығын белдереүен, изге китапта бәндәгә ике донъяла ла бәхетле булыу юлын күрһәтеүен аңлайбыҙ. Раббыбыҙ бойорғандарҙы һәм тыйғандарҙы һанға һуҡмай, юлдан яҙып йөрөгәндәрҙе был фани донъяла ла, Әхирәттә лә күрәсәк ғазаптары, уңышһыҙлыҡтары, бәхетһеҙлектәре тураһында киҫәтә....
[/aviable]


c: text/html

text:
7 октябрь
7 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 280-се көнө (кәбисә йылында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Ҡырғыҙстан — Граждандар авиацияһы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1919 — Голландияла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола.
- 1949 — Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола.
- 1977 — СССР-ҙа яңы Конституция ҡабул ителә.
- 2001 — АҠШ Афғанстанға ғәскәр ебәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы (7.10.1897—27.09.1937), Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
- Богданов Фәрит Вәлинур улы (7.10.1932—12.03.2001), драматург, 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
- Вәхитов Ришат Рәкип улы (7.10.1947), Күмертау ҡала дауаханаһының балалар хирургы, һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән Ырымбур өлкәһе Переволоцк районының Ғәбдрәфиҡ ауылынан.
- Халдеева Галина Викторовна (7.10.1947) — йырсы, 1974—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992). Сығышы менән Белорус ССР-ы Хотинов ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Осоргин (Ильин) Михаил Андреевич (7.10.1878—27.11.1942), журналист, яҙыусы, эмигрант. Өфө дворяндары Ильиндар нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Пермь ҡалаһынан.
- Гуреев Сергей Николаевич (7.10.1918—14.01.2013), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). Советтар Союзы Геройы (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез ҡалаһынан.
- Миңлеғәли Нәҙерғолов (7.10.1953), башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).
- Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1885 — Нильс Бор, Дания физигы, Нобель премияһы лауреаты.
- 1952 — Владимир Путин, Рәсәй Федерацияһының икенсе Президенты.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1849 — Эдгар По, Америка яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе.
- 2006 — Анна Политковская, Рәсәй журналисы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
ТАМЫРҺАБАҠЛЫ ҠЫЙ ҮЛӘНДӘРЕ, башлыса вегетатив юл м‑н ер аҫты үренделәре (тамырһабаҡтары) ярҙамында үрсеүсе күп йыллыҡ үләндәр. Т.ҡ.ү. баҫыу бөтнөгө, баҫыу ҡырҡбыуыны, гумай, һырылыусан аҡтамыр, ябай ҡамыш, ябай үгәй инә үләне һ.б. инә. Т.ҡ.ү. — ныҡ тамыр йәйгән ҡый үләндәре. Тамырһабаҡтарҙың урынлашыу тәрәнлеге 10— 12 см алып 1—2 м тиклем һәм артығыраҡ була. Механик тәьҫиргә дусар ителгәндә бөрөләрҙең тамырһабаҡты регенерациялау һәләте 2 һәм унан да күберәк тапҡырға арта. Т.ҡ.ү. шулай уҡ орлоҡтар ярҙамында үрсей. Башҡортостанда Т.ҡ.ү. араһынан һырылыусан аҡтамыр, ябай үгәй инә үләне киң таралған. Иген культураларын, аралыҡлы культураларҙы, күп йыллыҡ үләндәрҙе һ.б. баҫып алалар. Көрәш саралары: сәсеү әйләнештәрен үтәү, пар баҫыуын үҙ ваҡытында эшкәртеү, ерҙе тәрән эшкәртеү, гербицидтар ҡулланыу һ.б. Шулай уҡ ҡара: Үҫемлектәрҙе һаҡлау.
Әҙәб.: Ф и с ю н о в А.В. Сорные растения. М., 1984; Сегетальные сообщества Башкирии /Б.М.Миркин [и др.]. Уфа, 1985; З а х а р е н к о А.В., К и р а е в Р.С. Регулирование взаимоотношений культурных и сорных растений в агрофитоценозах. Уфа, 2000.
Р.С.Кирәев, И.С.Миңлеәхмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 410
ЙӘШЕЛСӘСЕЛЕК, 1) үҫемлекселектең йәшелсә культураларын үҫтереү м‑н шөғөлләнгән тармағы. Асыҡ һәм ябыҡ тупраҡ Й. айырыла. Асыҡ тупраҡта баҫыу шарттарында йәшелсә, ябыҡ тупраҡта ултыртыу миҙгеле булмаған осорҙа йәшелсә һәм асыҡ тупраҡ өсөн үрсетмә үҫтерелә. Башҡортостанда Й. үҫеше колхоз һәм совхоздар ойошторолоу м‑н бәйле. 1940 й. ҡарата йәшелсә культуралары асыҡ тупраҡта яҡынса 16,5 мең га майҙанда үҫтерелә, уларҙың ассортименты киңәйә, орлоҡсолоҡ булдырыла. Ҡалалар һәм сәнәғәт үҙәктәренең үҫеүе тармаҡтың артабанғы үҫешенә, махсуслашҡан йәшелсәселек хужалыҡтарын һәм йәшелсә‑емеш сәнәғәтен ойоштороуға булышлыҡ итә. Йәшелсә культураларының орлоғон һәм үҫентеләрен етештереү, әҙерләү, һатыуҙы “Башсортсемовощ” ААЙ, Стәрлетамаҡ сорт һынау участкаһы һ.б. алып бара. Йәшелсә культураларын асыҡ тупраҡта сәсеү майҙаны 1994 й. 20,7 мең га, 2007 й. — 22,3, 2012 й. 17,2 мең га тәшкил иткән. Ябыҡ тупраҡтың майҙаны 1970—94 йй. 91,6 га, ш. иҫ. ҡышҡы теплицаларҙың — 48,6 га, 2007 й. — ошоға ярашлы 334 һәм 302, 2012 й. — 395 га һәм 369 га булған. Йәшелсә культураларының ҙур майҙандары Стәрлетамаҡ, Туймазы, Өфө һәм Шаран р‑ндары хужалыҡтарында бар. Өфө р‑нының “Алексеевка” ДУАХП‑нда, Шишмә р‑нының “Әғли” крәҫтиән (фермер) хужалығында, Әбйәлил р‑нының “Красная Башкирия” АХПК‑нда һ.б. йәшелсәнең иң юғары уңышы алына. 2) Йәшелсә культураларының биологияһын һәм уларҙы үҫтереү алымдарын өйрәнгән, Й. продукцияһын алыуҙың интенсив технологияларын эшләгән фән. Й. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 1954 й. Башҡ‑н баҫыусылыҡ ғилми‑тикшеренеү ст. картуф һәм йәшелсә культуралары бүлеге ойошторолғандан һуң башлана. 1954—95 йй. Ауыл хужалығы институтында йәшелсә культураларының биологияһын өйрәнеү һәм аҡ күсәнле кәбеҫтә, башлы һуған, ҡыяр, татлы борос, томат (Л.И.Мансурова), Аграр университетта — йәшел культуралар, аҡ күсәнле һәм сәскәле кәбеҫтә, кишер (Н.Ә.Ғәлиев), 1975—80 йй. Йәшелсә хужалығы ҒТИ-ның (Мытищи ҡ.) Өфө терәк пунктында һарымһаҡ (М.Х.Ҡыҙрасов) үҫтереү технологияларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Әҙәб.: Мансурова Л.И., Латыпова Л.Х. Выращивание овощных культур в Башкирии. Уфа, 1976. Мансурова Л.И. Лук репчатый в Башкирии. Уфа, 1988; шул уҡ. Овощи. Ранний урожай. М., 2006.
Л.И.Мансурова, А.Х.Ноғоманов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Күсимов Таһир Тайып улы
Күсимов Таһир Тайып улы (14 февраль 1909 — 10 май 1986) — башҡорт совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таһир Тайып улы Күсимов 1909 йылдың 14 февралендә Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Күсем ауылында[1] тыуған. 1921 йылғы аслыҡ ваҡытында берҙән-бер улын һаҡлап ҡалырға теләп, атаһы уны Ҡаҙағстан, һуңыраҡ Урта Азия тарафтарына алып китә. Хәрби хеҙмәткә алыныр сағы еткәс, егет тыуған ауылы Күсемгә әйләнеп ҡайта. Уны күрше ауыл егете, буласаҡ летчик Шәмиғол Азаматов менән бергә Ҡазан татар-башҡорт хәрби училищеһына ебәрәләр. Күсимов фамилияһын да егеткә райондың хәрби комиссары бирә:"Күсем ауылынан, тимәк Күсимов булырһың",-ти, уға йәше етмәгәнлектән, бер йәш өҫтәп тә яҙыла . 1928 йылда хәрби хеҙмәткә алынып, хәрби училищелағы бер йыл әҙерлек курсында уҡый.
- 1928—1932 йылдарҙа Ҡазандағы берләштерелгән татар-башҡорт хәрби мәктәбендә белем ала. Шәмиғол Азаматов кавлерист булырға теләмәй, Пермь авиация училищеһына инә.
- 1936 йылда Новочеркасскийҙа атлы ғәскәрҙәр командирҙары курсында хәрби әҙерлек үтә. Унан ҡайтҡас, бер аҙ ваҡыт ТатЦИК исемендәге уҡсылар дивизияһында айырым кавалерия эскадроны командирының урынбаҫары була.
- 1938—1941 йылдарҙа Кавказ аръяғы хәрби округының, 77-се Әзербайжан тау-уҡсылар дивизияһының махсус разведка эскадронының командиры булып хеҙмәт итә. Союздаштар килешеүе буйынса, 1941 йылда Күсимов командованиеның махсус заданиеһын үтәй- совет ғәскәрҙәренең Иранға хәүефһеҙ, тыныс үтеп, урынлашыуын тәьмин итә. Т.Күсимовтың ислам йолаларын яҡшы белеүе урындағы бик һуғышсан ҡурд халҡы менән яҡшы мөнәсәбәт урынлаштырырға ярҙам итә. 1942 йылдың 8 мартында Кировобад ҡалаһында улы Салауат тыуа (буласаҡ Өфө авиация-техник университеты ректоры).
- 1942 йылдың апреленән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 1-се (275-се) полкының командиры. Дивизия яугирҙары Күсимовтың һалдаттарҙы буласаҡ алыштарға ентекле әҙерләүе, кавлерист күнекмәләрен бик етди үткәреүе тураһында һөйләй. Күсимов үҙе хәтерләүенсә, һалдаттарҙан ул матур итеп башҡортса һөйләшергә өйрәнә. Һуғыш барышында дивизияла командирҙар кәңәшәмәләре йыш ҡына башҡортса алып барылған һәм ысынында был хәүефһеҙлек тәьмин иткән.
- 1943 йылда Днепрҙы кисеп сығыу хәрби операцияһында күрәһәткән батырлығы өсөн полк командиры Таһир Күсимовҡа «Советтар Союзы Геройы» тигән исем бирелә[2].
Гвардия подполковнигы Таһир Күсимов 1943 йылдың 27 сентябрендә Днепрҙы дошман уты аҫтында кискәндә айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә . 26 сентябрҙә уның полкы беренсе булып Днепрға килеп етә. Төрлө ҡулайлаштырылған әйберҙәрҙән, ишектәрҙән эшләнгән һалдарҙа 27 сентябрҙә полк һалдаттары дошмандың артиллерия һәм миномет уты аҫтында Дымарка һәм Неданчичи ауылдарынан көнбайыштараҡ Днепрҙың уң яҡ ярына сыға . Бында полк яр буйлатып 2,5 км тирәһе киңлектә плацдарм тотоп тора, дивизияның башҡа частарының йылғаның уң яғына сығыуын тәьмин итә. Кусимов полкы 77 дошман һалдатын, ике офицерын һәм күп кенә техникаһын, ҡоралын ҡулға төшөрә. Был алыштан һуң Таһир Күсимов III дәрәжә Суворов ордены менән бүләкләнә, 1944 йылдың 15 ғинуарында Таһир Тайып улы Күсимовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
- 1944 йылдың майында Советтар Союзы маршалы С. М. Буденный полковник Таһир Кусимовты М.В.Фрунзе исемендәге хәрби академияға ебәреүҙе юллай.
- 1947 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһын алтын миҙалға тамамлай.
- 1951 йылда К.Е.Ворошилов исемендәге Генераль штаб академияһын алтын миҙал менән тамамлай.
- 1945—1963 йылдарҙа кавалерия дивизияһының штаб начальнигы, тау-уҡсылар дивизияһының, мото-уҡсылар дивизияһының командиры, Төрөкмәнстан хәрби округында армия корпусы командирының урынбаҫары.
- 1963—1969 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары. РСФСР (1947—1951, 1951—1955), Төркмән ССР-ы (1959—1963), БАССР (1969—1971) Юғары Советтары депутаты итеп һайлана.
- 1969 йылда отставкаға сыға.
Генерал Күсимов ике Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ордендары менән бүләкләнә. Өфөлә ул йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Уның тыуған ерендә — Әбйәлил районының Күсем ауылында музей эшләй.
1986 йылдың 10 майында донъя ҡуя. Өфө ҡалаһында, мосолман зыяратында ерләнгән.
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Советтар Союзы Геройы (1944 йылдың 15 ғинуары)[3];
- Ике Ленин ордены;
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)[4];
- Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.07.1942[5]; 1944);
- Миҙалдар.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өфө ҡала советы ҡарары менән Өфөнөң яңы урамдарының береһе генерал Күсимов исеме менән аталған, шулай уҡ Баймаҡ, Дүртөйлө, Нефтекама, Сибай ҡалалары, Бөрйән районының Яңы Собханғол һәм Яңы Уҫман ауылдарындағы урамдарға Таһир Күсимов исеме бирелгән;
- Тыуған Күсем ауылында Советтар Союзы Геройы Т. Т. Күсимовтың дәүләт музейы асылған;
- Өфө гарнизоны Офицерҙар йортонда йыл һайын Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылары һәм инвалидтары араһында Советтар Союзы Геройы Т. Т. Күсимов призы-кубогына бильярд буйынса ярыштар үткәрелә;
- 2009 йылда Өфө «Аҡбуҙат» ипподромына Таһир Күсимов исеме бирелә;
- 2010 йылдың 8 майында Өфөләге Еңеү паркында генерал-майор Таһир Күсимовҡа бюст ҡуйыла.
- Ҡаһарманға арнап «Генерал Күсимов» («Генерал Кусимов») исемле документаль фильм «Дан өсөн тыуғандар» («Рожденные для славы») трилогияһынан; 2005, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы;
- Өфөлә Таһир Күсимов йәшәгән йортҡа уның ҡаһарманлығына, яҡты рухына бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Хәҙер Башҡортостан Республикаһы, Әбйәлил районы.
- ↑ www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1468
- ↑ Наградные документы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында
- ↑ Карточка награждённого «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында
- ↑ Наградные документы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәшит Шәкүр. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө, 2005.
- Башкортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
- Р. Өмөтбаев. Генерал Күсимов (документаль повесть). — Өфө, 1990.
- И. Сотников. От волжских твердынь до седого Днепра // Генералы Башкортостана. — Уфа, 2005.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уфаркин Н. В. Кусимов Тагир Таипович. «Герои страны» сайты. 14 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Әбйәлил районында тыуғандар
- 14 февралдә тыуғандар
- 1909 йылда тыуғандар
- 10 майҙа вафат булғандар
- 1986 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Генерал-майорҙар (СССР)
- Советтар Союзы Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
- Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар
- Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)
- Советтар Союзы Геройҙары:Әбйәлил районы
- Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары
- Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
- Еңеү Парадында ҡатнашыусылар
- Башҡортостан генералдары
- КПСС ағзалары
- 2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 4-се саҡырылыш Төрөкмән ССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр
- Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар


text:
Борон заманда Ирәндек итәгендәге ауылдарҙың береһендә үҙенең яҡшылығы, аҡыллылығы менән дан тотҡан оҙон тороҡ, яҫы янбашлы, киң күкрәкле, таштан ҡаты йомро тояҡлы, ҡара-ҡола төҫтәге өйөр айғыры булған, ти. Ҡуйы маңлай сәсе күҙҙәрен ҡаплап, ҡалын ҡара ялы ергә һөйрәлеп, йомро бил һыртынан ҡойроҡ төбөнә тиклем ҡара һыҙатлы һәм суғым ҡойроғо ергә тейеп торған, ти.
Оҙаҡ йылдар өйөр айғыры булыуы арҡаһында уның тоҡомо ла күбәйеп, башҡа ырыуҙарға ла таралып киткән. Шуға күрә лә башҡорт йылҡылары күбеһенсә сысҡан һыртлы ҡара-ҡола төҫкә әйләнеп бөткән, ти.
Илде дошман баҫҡан саҡтарҙа, әлеге ҡола айғырҙы хужаһы эйәрләп менеп, уҡ-һаҙаҡтарын алып, биленә һөңгө тағып, дошман яуына ҡаршы сыға һәм дошманды тар-мар итеп еңеп ҡайта торған булған. Ләкин дәһшәтле яуҙарҙың береһендә ҡола айғырҙың тубығына дошман уғы тейә, ул ҡаты яралана. Ҡаты яралы булыуға ҡарамаҫтан, дошманды еңгәнгә тиклем яуҙа хужаһын оҫта алып йөрөгән, ти.
Дошман яуын тар-мар итеп ҡайтҡас, яралы тубығы йүнәлһә лә, айғыр мәңгегә аҡһаҡ булып ҡалған. Шуға күрә уны Аҡһаҡ ҡола тип йөрөткәндәр, ти. Күп йылдар үтеүгә Аҡһаҡ ҡола ҡартая. Ил өсөн хеҙмәте күп булды, үҙе үлгәнсе йөрөһөн әйҙә, тиҙәр ҙә 10—15-ләгән баш ҡыҫыраҡ бейә менән уны үҙ иркенә ҡырға тибенгә ебәргәндәр, шулай ҙа уларҙы һәр йыл һайын ҡайҙа йөрөгәнлектәрен белә-күрә йөрөгәндәр.
Йылҡылар, үҙ аллы бер нисә йыл йөрөгәндән һуң, күбәйеп киткәндәр, ти. Йәш айғырҙар үҫеп, ҡарт Аҡһаҡ ҡоланың үҙен ситләтә башлайҙар, тик Аҡһаҡ ҡола ҡайҙа барһа, бөтә йылҡылар ҙа уның артынан ҡалмаған.
Бер нисә йыл үткәндән һуң Аҡһаҡ ҡола өйөрө менән юҡ була ла ҡуя. Сабыуыллап йөрөп эҙләмәгән ер, һорашмаған кеше, йәүкәләмәгән ауыл ҡалмаған, һис тә таба алмағандар. Кеше йөрөмәҫ, кеше күрмәҫ ергә алып киткәндер инде Аҡһаҡ ҡола, тип уға асыу тотҡандар, ти ауылда.
Атҡа ла менеп сабырға, ти,
Эҙләп тә йөрөп табырға, ти,
Аҡһаҡ та ҡола ла янда юҡ.
Аҙҙырған да һин, аҡһаҡ, ти,
Туҙҙырған да һин, аҡһаҡ, ти,
Тәрирә-тирә-тирәрә,
Тәрирә-тирә-тирөрә, —
тип Һамаҡлағандар, ти.
Икенсе йыл, йәйҙең матур көндәрендә, хужаның егет ҡорона тулған мөһабәт кәүҙәле улы, атына көмөш йүгән кейҙереп, көмөш ҡойошҡанлы эйәр алдынан көмөш күмелдекте ат түшенә тарттырып эйәрләп, уҡ-һаҙаҡтарын алып, Аҡһаҡ ҡола өйөрөн эҙләргә тип, икенсе ырыуҙар яғына сығып киткән. Ул күп ерҙәрҙе гиҙеп, ауылдан ауылға, йәйләүҙән йәйләүгә йөрөп, йылҡыларының төҫтәрен әйтеп һорашҡан, ләкин йылҡыларҙы бел-гән-күргән кеше булмаған, ти.
йөрөй торғас, был егет бер йылға буйында аҡ тирмәләр ҡороп теҙелеп ултырған йәйләү янына барып сыға һәм селтәр-ҡашмау кейгән бер һылыу ҡыҙҙың сылтырап аҡҡан йылғанан һыу алып торғанын күреп ҡала ла уның янына барып туҡтай, иҫәнләшә. Нәҙекәй билле, зифа буйлы һылыу ҡыҙ егеткә бер һирпелеп ҡарай. Ҡыҙҙың тулы йөҙөн күреп, уның һылыулығына таң ҡалып, һоҡланып ҡараған, ти егет. Ошо саҡ ҡыҙға ҡарата егеттә мөхәббәт тойғолары уянған. Ҡыҙ ҙа егеттең мөһабәт кәүҙәле, ғорур һынлы булыуын күреп һоҡланған һәм уға ғашиҡ булған. Ошо саҡ егет һылыу ҡыҙға һүҙ башлап, үҙенең бөрйән ырыуынан булыуын һәм юғалған йылҡыларын эҙләп йөрөүен әйткән, ти. Ҡыҙ егеткә һамаҡлап яуап ҡайтарған:
Ай, бай улы, бай улы,
Ай, бай улы, бай улы!
Яҡаларың ҡайыулы,
Төшһәң, атың бәйләүле,
Эсһәң, ҡымыҙ бешеүле,
Ятһаң, түшәк йәйеүле.
Аҡ сатырҙың эсендә
Аҡ сәпсектәй уйнарбыҙ.
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә.
Уйпат-уйпат ерҙәрҙә
Тибен тибер ҡолонсаҡ,
Сәсмәүҙәрен сылтыратып,
Бейә һауыр киленсәк.
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә, —
тип үҙенең егет йортона килен булып төшөргә риза булыуын әйткән, ти.
Егет, ҡыҙҙың мөхәббәт һүҙҙәренә яуап итеп, ошоларҙы һамаҡлаған:
Ай, һылыу ҡыҙ, һылыу ҡыҙ,
Ай, һылыу ҡыҙ, һылыу ҡыҙ!
Атымдан мин төшөрмөн,
һөҙһәң, ҡымыҙ эсермен.
Аҡ сатырҙың эсендә
Аҡ сәпсектәй уйнарбыҙ.
Тәрирә-тирә-тирәрә,
Тәрирә-тирә-тирәрә.
Уйпат-уйпат ерҙәрҙә
Тибен тибер ҡолонсаҡ.
Сәсмәүҙәрен сылтыратып,
Бейә һауыр киленсәк.
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә.
Юғалттым мин йылҡымды,
Билдәленән бишәү юҡ:
Тубығы тимгел туры юҡ,
Сыңғыҙ ерән бейә юҡ,
Сысҡан һыртлы ҡола юҡ,
Сыбар ала тайы юҡ,
Ялы ергә һөйрәтелгән
Аҡһаҡ ҡола айғыр юҡ.
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә.
Ары ла саптым — тапманым,
Бире лә саптым — тапманым.
Урал тауын гиҙәмен,
Тапмайынса ҡайтмайым.
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә.
Ошоноң Һуңында ҡыҙ егеткә:
Ай бай улы, бай улы,
Яҡаларың ҡайыулы.
Йылҡыңды мин күргәйнем:
Билдәленән бишәү бар,
Тубығы тимгел туры бар,
Сыңғыҙ ерән бейә бар,
Сысҡан һыртлы ҡола бар,
Сыбар ала тайы бар,
Ялы ергә һөйрәтелгән
Аҡһаҡ ҡола айғыр бар.
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә, —
тип яуап биргән.
Ҡыҙ йылҡыларҙың ҡайһы ерҙә һыуатлап (Һыу эсеп) йөрөгәндәрен әйтә:
Еләк йыйып йөрөгәнемдә
Йылҡыңды мин күргәйнем.
Урал тауы буйында,
Тәрән үҙәк ҡуйынында,
Ошо йылға башында,
Аҡһаҡ ҡола ла шунда,
Тәрирә-тирә-тәрирә,
Тәрирә-тирә-тәрирә.
— Күнәгеңдән һыу алып эсерһәңсе, — тигән егет һылыу ҡыҙға.
— Төш атыңдан, һыу бирәм, — тигән ти ҡыҙ егеткә.
Егет, атынан төшөп, ҡыҙҙың ҡулынан бер сүмес һыуҙы бөткәнсә эскән, ти. Сүместе кире биреүе була, зифа буйлы һылыу ҡыҙҙы ҡосағына алып, алһыу алма кеүек битенән һурып үбә лә, һине үҙемә кәләш итеп алам, ҡайтҡас та яусы ебәрәм, тигән ти.
Улар шулай байтаҡ ҡына торғандан һуң, егете алмаҡ, ҡыҙы бармаҡ булып вәғәҙәләшкәндәр, ти. Ошоноң һуңында егет атына менеп, йылҡыларын эҙләп киткән, ә ҡыҙ һәр көн түҙемһеҙлек менән яусы килеүен көткән, ти.
Егет, ҡыҙ өйрәткәнсә барып, йылҡыларын эҙләп таба. Улар күмәгәйгәндәр һәм, кеше күрмәй, кейекләнеп киткәндәр, ти. Егет күпме генә аҙапланһа ла, уларҙы әйҙәп ҡыуып алып ҡайта алмаған. Аҡһаҡ ҡола йылҡыларҙы әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа алып ҡасҡан. Егет Аҡһаҡ ҡолаға бик ныҡ асыуланған, яңынан күмәкләп килеп, иң элек Аҡһаҡ ҡоланы, унан һуң буй бирмәгән башҡаларын да уҡтан атып йығырға, тип ҡәһәтләнгән һәм өйөнә ҡайтып киткән. Бер нисә көндән һуң күмәк егеттәр менән, ҡоралланып, Аҡһаҡ ҡола өйөрөн әйләп алып ҡайтырға, тип тағы ла юлға сыҡҡандар, ти.
Аҡһаҡ ҡола был хәлде һиҙенгән, ти. Ҡораллы егеттәр килерҙән алда төш күреп, йылҡыларына әйткән, ти:
Бөгәсә лә бер төш күрҙем,
Төшөмдө мин ут күрҙем.
Ут эргәһе тулы шеш күрҙем,
Шеш осонда ит күрҙем,
Был ни булыр, бейәләр,
Был ни булыр, бейәләр?
Күмәк йылҡы араһынан сығып, бер ҡола байтал телгә килеп, төш юраған, ти.
Бөгөн төндә бер төш күрһәң,
Төшөңдә һин ут күрһәң,
Ут эргәһе тулы шеш күрһәң,
Шеш осонда ит күрһәң,
Ҡара башыңа булһын, ҡарт убыр,
Ҡара башыңа булһын, ҡарт убыр, —
тип юраған, ти.
Күп тә үтмәй, уҡ-һаҙаҡтар менән ҡоралланған һыбайлы егеттәр тәрән үҙәк башында себенләп торған йылҡыларҙы ҡамап алалар, ти. Асыуланған хужа егет Аҡһаҡ ҡолаға тоҫҡап уҡтан атып ебәргән. Уҡ Аҡһаҡ ҡоланың йомро билен ярып үткән, ти. Ошо саҡ Аҡһаҡ ҡола үрәкһегән һәм, көслө кешнәп, йылҡыларға ғауға һалған, ә йылҡылар сыр-сыу килепкешнәгәндәр, ти. Аҡһаҡ ҡола, телгә килеп:
Һыртымды ярып, хур иттең,
Ҡолағым ярып, ин иттең.
Инле лә ҡолаҡ, ярыҡ һырт,
Йөрөп тә булмаҫ, мин ҡайттым, —
тигән ти.
Егеттәр атҡан уҡтар Аҡһаҡ ҡоланың күкрәгенән үтеп сыҡҡан. Аҡһаҡ ҡола хәлдән тайып ергә ауған, ти. Егеттәр Аҡһаҡ ҡоланың үңәсенә бысаҡ һалғандар, ут яҡҡандар, Аҡһаҡ ҡоланың итен шешкә теҙеп, утта өтөп ашағандар. Унан һуң ҡалған йылҡыларҙы ҡыуып алып ҡайтҡандар, ти.
Илгә ҡайтып килгәс тә, егет яратҡан һылыу ҡыҙына яуап ебәргән. Мәһәр өсөн бер өйөр ҡара-ҡола йылҡы биреп, ҡыҙҙы егеткә кәләш итеп әйттергәндәр. Шулай итеп, ике ырыу башҡорттары ҡоҙа булышҡандар, туй үткәреп, туғанлашҡандар, ти. Шул ваҡыттан бирле был ырыуҙа ла сысҡан һыртлы ҡара-ҡола йылҡылар тоҡомо үрсеп киткән, ти.
Егет менән ҡыҙҙың мөхәббәт тойғоһо менән әйтелгән һүҙҙәре һәм сығарған көйҙәре шул ваҡыттан бирле йырсыларҙан йырсыларға, ҡурайсыларҙан ҡурайсыларға күсә килеп, быуаттар буйына халыҡ телендә һаҡланып килгән һәм «Аҡһаҡ ҡола» исемле көй булып киткән. Был көйҙө хәҙер ҙә йырлайҙар һәм ҡурайҙа уйнайҙар. Мәҫәлән, Баймаҡ районы Темәс ауылы ҡурайсыһы Муллағәле Әбсәләмов һәр вакыт, сәхнәгә сығып, оҫта итеп «Аҡһаҡ ҡола» көйөн йырлай һәм ҡурайҙа уйнай.
Был көйҙөң тарихын 1928 —1929 йылдарҙа Баймаҡ районы Басай ауылының атаҡлы йырсыһы һәм тарихсыһы Фәрүҡ Басаев, Тоҡтағол ауылы Ильяс Мәғәфүров ағайҙарҙан отоп алдым.


text:
Башҡортостан делегацияһы Германия Федератив Республикаһында «Башҡортостан дуҫтары» ойошмаһының 20 йыллығына арналған сараларҙа ҡатнаша
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлиф Фәйезов/.
19-23 ноябрҙә Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов етәкселегендәге республика делегацияһы Германия Федератив Республикаһының Галле, Дрезден һәм Лейпциг ҡалаларына юллана.
Саралар Башҡортостан һәм Германия араһында мәҙәни хеҙмәттәшлекте нығытыу, Өфө һәм Галле ҡалалары араһында күп яҡлы бәйләнештәрҙе уңышлы үҫтереү өсөн уңайлы шарттар булдырыу, Германияла йәшәгән ватандаштарыбыҙ менән дуҫлыҡ ептәрен нығытыу маҡсатында уҙғарыла.
Галле ҡалаһында республика делегацияһы «Башҡортостан дуҫтары» ойошмаһының 20 йыллығына арналған Юбилей аҙналығында ҡатнаша. Галле һәм Дрезден ҡалаларында йәшәүселәргә Башҡортостан сәнғәт оҫталарының концерты тәҡдим ителә. Концерт программаһында — Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле артистарының сығышы. Шулай уҡ фотокүргәҙмә, башҡорт кинематографистарының фильмдарын күрһәтеү, Галле ҡалаһында башҡорт уйын майҙансығында иҫтәлекле таҡтаташ асыу тантанаһында ҡатнашыу, ҡала мэрияһында рәсми осрашыу күҙаллана.
Мәҙәниәт көндәре барышында Лейпциг һәм Дрезден ҡалаларында ватандаштарыбыҙ менән осрашыу, рус армияһының 1813-1814 йылдарҙағы сит ил походтарында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренең һәйкәленә сәскә һалыу ҡаралған, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, Германияла Өфө һәм Галле ҡалалары араһындағы туғандаш мөнәсәбәттәрҙең 20 йыллыҡ юбилейы һәм «Башҡортостан дуҫтары» ойошмаһының 20 йыллығы уңайынан байрам аҙналығы Мәскәүҙең «Zaman» башҡорт төркөмө концерты менән тамамлана. Мәскәү музыканттары Галлела Саксония-Анхальт ере Мәҙәниәт министрлығының шәхси саҡырыуы буйынса сығыш яһай.


text:
Шәхси Башҡарма Чартер Майами, Форт-Лодердейл, Уэст-Палки-миңә шылтыратып, самолеттың яҡын компанияһы прокат Флорида 877-941-1044 буш осоштар хеҙмәте өсөн хаҡ . Күптәр фекеренсә, шәхси самолетын яллаған-был бик ҡәҙерле, тик һеҙҙең менән ғаилә иҫәбенә бүлделәр., эшлекле партнерҙар һәм дуҫтар, өстөнлөктәре сикһеҙ булһа, беҙ һеҙгә ярҙам итә ала, шылтыратыуҙар беҙгә 877-941-1044.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Шәхси чартер самолеты майами
Бында 4 шәхси чартер рейсы самолеты оса сәбәп майами..
1. Speed and Safety
Самолет менән сағыштырғанда, коммерция, тиҙ арала күпкә шәхси самолеты булып тора.. Һеҙ бит һынап булмай шул, һеҙҙе багаж тикшереү, стыковочный рейс тип һыҙыҡ өҫтөнә таҡта һәм сират һыу тураһында. Ҡуртым беҙҙә хеҙмәте генә ҡалдырып, самолет һәм башҡалар, тәжрибәле өсөн беҙҙең пилоттарыбыҙ. Һеҙ ваҡытында унда беҙ алырға тейеш. Майами береһе яҡшы эшләүе беҙҙең пилот---фрэндли, тәжрибәле, профессиональ һәм бик вежливый.
2. Һеҙҙең Шәхси Тормош
We also provide lease airplane service, ҡуллана аласыз, уның өсөн, һәр ерҙә киттем, ундағы кешеләр менән шәхси тәртиптә телисез икән, бик нескә һеҙҙе яратмаһа йәки уларға эшлекле осрашыу. Иң яҡшы шәхси чартер рейс булған, шуға күрә беҙ майами. Бик йыйнаҡ, беҙҙең пилоттарыбыҙ.
3. Хеҙмәтләндереү Сифаты
Беҙ һеҙҙең менән ҡасан оса, беҙ һеҙгә сифатлы сервис менән махсус инструкцияға ярашлы вәғәҙә бирҙе.. Беҙ ойошторған барлыҡ, һеҙ телисез: аш-һыу төрөн билдәләү, эскән, фильм, һеҙ балалар өсөн уйын приставкаларында йәки осоу.. Беҙ, беренсе клиенттарҙы хеҙмәтләндереү килә.
4. Comfort and Convenience
Беҙ һоҡландыра алабыҙ самолетты ҡуртымға тәҡдим тәҡдим майами. Һеҙ буласак эйә, күп урындар өсөн расслабиться һәм һуҙыла.Бик асыҡ һәм дуҫтарса интернет беҙҙең буш ауыҙ-һеҙ бик ҡәнәғәт була һәм аяҡ. Беҙ менән, һеҙгә уңайлы ваҡытта китте.---ҡасан телисез икән, һәм ҡайҙа инде һин теләйһең!
Шәхси Чартер Майами
Ылыҡтырылған, әгәр телисез икән, сәйәхәт йәки яҡтылыҡ менән оса, уның күләме, ауыр, Башҡарма Авиалайнерҙарҙы, киләһе сәфәр өсөн һеҙҙе самолеттан йәки шәхси турбовинтовой, ҡасан һезгә кәрәк, 24/7. Беҙ һеҙгә ярҙам итә ала, шылтыратыуҙар беҙгә 877-941-1044
Майами беҙҙе уратҡан башҡа хеҙмәт урыны. :
Майами, Майами-Бич, Ки-Бискейн, Хайалиа, Опа-Лока, Норт-Майами-Бич, Халландейл, Голливуд, Пемброк-Пайнс, Даня, Форт-Лодердейл, Усадьбаһы, Помпаный-Бич , Дирфилд-Бич , Ҡырын-Ратон, Ки-Ларго, Делрей-Бич, Бойнтон-Бич , Лейк-Уорт, Таверние, Уэст-Палки-Бич, Ochopee, Исламорад, Пала-Бич, Локсахатч, Бель Глейда, Көньяҡ Бухта, Chokoloskee, Оҙон Асҡысы, Күл-Харборға, Пала-Бич-Гарденс, Төньяҡ-Палки-Бич, Эверглейдс-Сити , Пахок, Кльюистон, Иммокать, Марафоны, Ки-Колонуть-Бич, Марафон Ярына , Мур Хейвен, Лабелль, Ҙур Ҡарағай Асҡысы


text:
- Подробности
- Просмотров: 229
ТРАМВАЙ ПАРКЫ, трамвай вагондары өсөн туҡтау һәм ремонтлау урыны. Башҡортостанда тәүге трамвай депоһы 1936 й. төҙөлә, Өфө ҡала тимер юлдары ҡарамағында була. 1937 й. Өфөлә ике маршрут б‑са трамвай хәрәкәте асыла, парк 5 моторлы һәм 3 тағылма вагондан тора, юлдар оҙонлоғо 6 км була, бер йыл эсендә 7,7 млн кеше хеҙмәтләндерелгән. 1939 й. 5,8 км оҙонлоҡтағы юл участкаһы һалына, ул Өфө м‑н Черниковка эшселәр ҡасабаһын тоташтыра. 1941 й. юлдар оҙонлоғо 20 км арта (ҡара: табл.); Т.п. 24 трамвай була, улар 3 маршрут б‑са пассажирҙар ташый. 1959 й. 1‑се депо төҙөлөп бөтә (1963 й. С.И.Зорин ис. бирелә). 1956 й., Черниковск ҡ. ҡушылғандан һуң 2‑се депо (2004 й. ябыла), 1967 й. 3‑сө депо файҙаланыуға тапшырыла (2006 й. башлап 2‑се депо тип үҙгәртелә, Өфөнөң төньяҡ өлөшөндәге 4 маршрутты хеҙмәтләндерә). Салауат ҡ. 1957 й. 18‑се комб‑ттың т. юл һәм автомобиль транспорты контораһында трамвай цехы асыла (ҡара: “ГазпромнефтехимСалават”), ул 14 вагондан тора, юлдар оҙонлоғо 9,7 км була; 1967 й. алып Салауат техник быяла з‑дының (ҡара: “Салаватстекло”) 2‑се участкаһы (10,2 км), 1971 й. был пр‑тиеларҙың трамвай хужалыҡтарын берләштереү һөҙөмтәһендә Салауат трамвай идаралығы барлыҡҡа килә. Респ. Т.п. эшмәкәрлеген ойоштороу “Өфө ҡ. электр транспорты идаралығы” МУП‑ы (2 трамвай депоһы, 13 маршрут) һәм Салават ҡ. “Трамвай идаралығы” (ярашлы 1 һәм 3) тарафынан тормошҡа ашырыла. Электр транспортының хәрәкәте (ш. иҫ. троллейбус) Өфөлә бөтә ҡеүәте 84,3 мең кВт тәшкил иткән 32, Салауатта — 3 (9,6 мең кВт) тартыу подстанцияһы тарафынан тәьмин ителә; маршруттар Өфөлә — 12, Салауатта — 3 диспетчер пункты тарафынан көйләнә.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Башҡортостанда трамвай хәрәкәте


text:
АҠШ тарихы
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хронология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1565 — Испанлыларҙың хәҙерге АҠШ ерендә беренсе ҡала булған Сент-Огастины төҙөйҙәр.
- 1585 — Роанок исемле беренсе колония — британлыларҙың Американы колониялаштырыуға беренсе ынтылышы.
- 1607 — Британлылар тарафынан Джеймстаун исемле (Вирджин ере) Төньяҡ Америкалағы беренсе даими колония сафҡа индерелә.
- 1609 — Испанлылар Санта-Фе ҡалаһын төҙөйҙәр. Был ваҡиғанан башлап хәҙерге АҠШ еренең көньяҡ-көнбайышында етди испан колонизацияһы башлана.
- 1620 — Яңы Англияла Плимут колонияһы барлыҡҡа килә.
- 1623 — Нью-Гемпшир колонияһының барлыҡҡа килеүе.
- 1626 — голландлыларҙың Яңа Амстердам — хәҙерге Нью-Йорк ҡалаһына нигеҙ һалыуы.
- 1630 — Британия пуритандары тарафынан Массачусетс ҡултығы колонияһы ойошторола, баш ҡалаһы итеп — Бостон ҡалаһы иғлан ителә.
- 1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән АҠШ-тын азатлыҡ өсөн һүғыш тамамланды.
- 17 сентябрь 1787 йылда Филадельф Конвентта АҠШ Конституцияһы ҡабул ителә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 406
КАРАМОВА Лена Мирза ҡыҙы (6.2.1939, БАССР‑ҙың Балтас р‑ны Иҫке Балтас а.), профпатолог. БР ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1991), мед. ф. д‑ры (1986), проф. (1992). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1992), РФ‑тың (2006) һәм БАССР‑ҙың (1985) атҡ. табибы, Рәсәйҙең Дәүләт санитария‑эпидемиология хеҙмәтенең почётлы хеҙм‑ре (1995). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1962) Учалы ҡала дауаханаһының, 1966—70 йй. Балтас р‑н дауаханаһының баш табибы. 1973 й. алып Өфө Хеҙмәт мед. һәм кеше экологияһы ҒТИ‑нда: бүлек мөдире, 1974 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1979 й. дир., 1997 й. алып баш ғилми хеҙм‑р, бер үк ваҡытта 1975—79 йй. Мед. хеҙм‑рҙәре профсоюзының Башҡ‑н өлкә ком‑ты рәйесе, 1989—98 йй. БДМУ‑ла уҡыта. Фәнни тикшеренеүҙәре хеҙмәт шарттарына яраҡлашыу проблемаларына, һөнәри ауырыуҙарҙы башланғыс стадияларында диагностикалау критерийҙарын, проф. хәүефтең һаулыҡҡа зарарлығын баһалау ысулдарын эшләүгә һәм нефтехимия сәнәғәте һәм химия сәнәғәтендә эшләүҙең һаулыҡ өсөн хәүефһеҙ стажын, эре сәнәғәт һәм а.х. пр‑тиелары урынлашҡан төбәктәрҙә мед. экологияһының фәнни нигеҙҙәрен билдәләүгә ар‑ налған. К. тарафынан махсус профпатологик мед. ярҙамын ойоштороу принциптары, насар һәм зарарлы хеҙмәт шарттарында эшләү өсөн проф. һайлап алыу һәм яраҡлылыҡ критерийҙары, сәнәғәт пр‑тиелары эшселәренең һаулыҡ торошон күҙаллау һәм уға идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһының нигеҙҙәре һәм принциптары эшләнә. К. тикшеренеү һөҙөмтәләре Рәсәй һәм респ. кимәлендә 90‑ға яҡын норматив һәм методик документ төҙөгәндә файҙаланылған. 470‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. “Почёт Билдәһе” (1981), “Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн” (2014) орд. м‑н бүләкләнгән.
Хеҙм.: Нефть и здоровье: в 2 ч. Уфа, 1993 (авторҙ.); Медико‑биологические последствия диоксинов. Уфа, 2002 (авторҙ.); Заболевания, связанные с условиями труда в нефтедобывающей, нефтеперерабатывающей, нефтехимической, химической промышленности. Уфа, 2011 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Илл.: Л.М.Карамова


text:
Өс тарлауыҡ ГЭС-ы
Өс тарлауыҡ (ҡыт. ғәҙәти 三峽, ябайл. 三峡, пиньин: Sānxiá — «Өс тарлауыҡ») — Ҡытайҙың оҙонлоғо буйынса донъяла өсөнсө булған Янцзы йылғаһында урынлашҡан быуа һәм Ерҙәге иң көслө гидроэлектростанцияларҙың береһе. Гидотехник ҡоролма булараҡ, Ер шарында иң ҙуры[3]. Саньдоупин ҡалаһы янында төҙөлгән. Һыуһаҡлағысты тултырғанда, һыу баҫыу ҡурҡынысы булған урындарҙан 1,3 миллион кеше күсерелә[4]. Төҙөлөш 1992 йылда башлана, ГЭС рәсми нигеҙҙә 2012 йылдың 4 июлендә сафҡа индерелә[1].
Йөкмәткеһе
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 В Китае в эксплуатацию сдана крупнейшая в мире ГЭС.
- ↑ China's Three Gorges sets new production record, Hydro World (January 10, 2013). 10 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ Acker, Fabian Taming the Yangtze. IET magazine (2009-03-02). Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 февраль 2012.
- ↑ Гидроэлектростанция Три ущелья (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012. 25 апрель 2012 тикшерелгән.


text:
«Ағиҙел бөркөттәре»н тамашасы һәр саҡ алҡыштарға күмә
Был ир-егеттәр сәхнәгә сығыу менән тамашасының күңеле күтәрелә, йөрәктәре шәберәк тибә башлай, улар башҡарған йырҙарҙы шунда уҡ ҡушылып йырлағы, дәртләнеп ҡул сабаһы килә. Шулай булмай ни сәхнәлә “Ағиҙел бөркөттәре” бит!
Ике йыл элек барлыҡҡа килгән ансамбль тиҙ арала ағиҙелдәрҙең һөйөүен яуланы, һәр концертта уларҙың сығышын көтөп алалар. Ансамблде ойоштороусы – “Иҙел” мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе Резеда Хәтипова.
– Ир-егеттәр ансамблен ойоштороу хыялы күптән бар ине, – ти Резеда Йыһангәрәй ҡыҙы. – Башта башҡорт гимназияһында уҡыған малайҙарҙан ансамбль ойошторҙом. Беренсе башҡарған йырҙары “Шайморатов генерал” ине – бик матур килеп сыҡты. Шулай ҙа өлкәндәр менән шөғөлләнеү хыялы еңде – сәхнәлә сығыш яһау тәжрибәһе булған бер нисә ир-егетте берләштереүгә ирештек.
Ансамблдең төп солистары – Илнур Шәүәлиев, ағайлы-ҡустылы Урал һәм Руслан Шөғәйеповтар, Әлфит Ваһапов, Илгиз Тимерханов. Улар ҡалала йәшәй һәм эшләй. Күбеһе – педагог. Ә бына вахта ысулы менән эшләп йөрөгән Алмаз Камалиев һәм Авзал Низамов бөтә сығыштарҙа ла ҡатнаша алмай, концерт улар өйҙә сағында тура килһә, бик ҡыуаныслы хәл. Әлегә ансамблдең ҡаҙаныштары күп түгел, сөнки конкурстарҙа ҡатнашырға ваҡыт тар – ир егеттәр барыһы ла ғаиләле, тулы көн эшләйҙәр, эштән һуң аҙнаһына бер-ике тапҡыр ғына йыйылып, репетициялар үткәрәләр. Яҡындағы пландары – Тәтешле районында үтәсәк «Ауылым-ауылҡайым» байрамында ҡатнашыу.
Репертуарҙы Резеда Йыһангәрәй ҡыҙы йырсылар менән берлектә һайлай. Был аңлашыла ла, сөнки һәр йырҙы йөрәк аша үткәреп, бөтә күңелде биреп башҡарырға кәрәк бит. Күңел ятмаһа, тамашасыға еткереүе бик ауыр, хатта мөмкин түгел.
Концертҡа тиклем тулҡынланһалар ҙа, егеттәр сәхнәлә үҙҙәрен ышаныслы тота, сөнки йырлаған йырҙарҙы үҙҙәре лә ярата, тамашасыға ла яҡын. Бөгөнгө көндә ансамбль репертуарында халыҡҡа яҡшы таныш йырҙар өҫтөнлөк итә: «Эх, алмағастары», «Порт Артур», «Йома», «Ахун», «Дубыр-дубая», «Ел, ерәнем», «Күбәләк», «Ай былбылым», «Туғанлыҡ даны», «Сәскәләр уяныр». Йырҙарҙы улар заманса аранжировка менән башҡара, шуға ла сығыштары йәштәр араһында ҙур популярлыҡ яулай.
Халыҡ, шулай уҡ атай-әсәйҙәребеҙ яратып башҡарған популяр йырҙарҙы тергеҙеү, уны популярлаштырыу өҫтөндә эшләгән был ир-егеттәргә киләсәктә тамашасы һөйөүе артыуын, яңы уңыштар теләйһе генә ҡала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
ИКОНА (гр. eikon — һын, образ), православиела һәм католицизмда Иисус Христостың, Богоматерҙың һәм изгеләрҙең һыны; һынлы сәнғәт әҫәре. Дини табыныу предметы булып тора, ҡорамда һәм христиан йортонда мотлаҡ булырға тейеш тип иҫәпләнә. Ҡайһы бер И. айырым үҙенсәлектәре бар тип һанала: сырхауҙарҙы һауыҡтыра, бәлә‑ҡазанан һаҡлай һ.б. Рәсәйҙә Божья Матерь (Владимир, Иверский, Ҡазан, Смоленск һ.б.) һәм изге Николай Чудотворец мөғжизәле И. киң билдәле. Башҡортостан митрополияһында ш. уҡ Берёзовка святитель Николай Чудотворец иконаһы, Богородский-Өфө Божья Матерь иконаһы, Табын Божья Матерь иконаһы, Буғабаш Божья Матерь И. абруйлы һанала. Риүәйәт б‑са, һуңғыһы Бәләбәй өйәҙе Буғабаш а. (хәҙ. Баҡалы р‑ны) крәҫтиәне Смоленск ҡ. (ул унда мөғжизәле И. ғибәҙәт ҡыла) алып ҡайтҡан ташта хасил була. Епархияла Смоленск Божья Матерь (Троица сиркәүендә), изге великомученица Параскева (Успение ир‑егеттәр монастырында), Спас Нерукотворный һәм изге княгиня Анна Кашинская (Златоуст Воскресение диндәш ир‑егеттәр монастырында) образдарының күсермәләре, Изге Троица, Смоленск Божья Матерь һәм 17 изгенең һындары м‑н, ш. уҡ Терелтеүсе Раббы Тәреһе киҫәксәләре м‑н, Йыһан һәм Урыҫ сиркәүҙәренең 28 изгеһенең изге мәйеттәре м‑н И. (Георгий ҡатынҡыҙҙар монастырында) һаҡланған. 1917 й. тиклем 4 икона яҙыу оҫтаханаһы эшләгән, Благовещен һәм Георгий монастырҙары эргәһендәгеләре айырыуса билдәле булған. Архимандрит Таврион, епископ Анатолий икона яҙыу м‑н шөғөлләнгән. Нестеров М.В. исемендәге башҡорт художество музейы фондында “Православие сәнғәте” (20 б. 20‑се йй.) коллекцияһы һаҡлана. Ул 16 б. Мәскәү (“Богоматерь” һәм “Иоанн Предтеча” И.) һәм Новгород (“Благовещение”) оҫталарының эш, төньяҡ яҙыу (“Богоматерь Одигитрия”) өлгөләренән тора.
Н.П.Зимина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Рудаки
Әбү Абдулла Джафара Рудаки (фарс. ابو عبد الله رودکی; 858—941) — фарсы шағиры һәм ғалим, танылған фарсы шағирҙарынан иң тәүгеләрҙән булып, яңы фарсы телендә шиғыр яҙа башлай. Күптәр Рудакиҙы «фарсы шиғриәтенең атаһы»[1] тип йөрөтә, сөнки ул ошо телдәге әҙәбиәттең башында тора[2].
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исем һәм куниә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сам’ани, уның артынса Шәйех Манин, шағирҙың исеме һәм куниәһе сифатында «Абу Абдаллах Джа’фар ибн Мөхәммәт ибн Хәким ибн Абдаррахман ибн Әҙәм әр-Рудаки, Сәмәрҡәнд шағиры» тип атайҙар. Бындай тенденция, әммә ҡайһы ваҡыт ниндәйҙер кәмһетеүҙе белдереп, XV быуатҡа тиклем һаҡлана. XV быуаттан башлап, сығанаҡтарҙа шағирҙың башҡа төрлө куньяһын осратырға була. Мәҫәлән, Дәүләтшаһ Сәмәрҡанди буйынса, уны «Устад Абулхәсән Рудаки» тип йөрөткәндәр. Вәлих Дағыстани былай тип яҙған — «Уның үҙ исеме — Абдаллаһ, ә куньяһы — Әбү Джә’фәр һәм Абулхәсән»[3]. Риза Кули-хан был мәсьәләне хәл итә алмайынса былай тип яҙа: «Уның үҙ исеме Мөхәммәт, куниәһе — Әбүлхәсән. Ҡайһы берәүҙәр уның исеме Абдуллаһ тип уйлай, ә икенселәр уның куниәһе Әбү Абдаллаһ, ә исеме Джә’фәр ибн Мөхәммәт тип һанай» [3].
Тыуыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рудакиҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында бик аҙ билдәле. Уның тормошоноң тәүге осоро тураһында һөйләүсе берҙән-бер сығанаҡ булып «Лубаб әл-әлбаб» («Йөрәктәрҙең асылы»)[4] тора. Рудакиҙың тыуған датаһы билдәле түгел. Тикшеренеүселәр, уның үлгән йылына һәм ҡайһы бер әйткәндәренә ҡарап, тыуған ваҡыты тураһында төрлө фараздар яһай. Европа авторҙары шағирҙың тыуған йылы тип III быуаттың икенсе яртыһын. х./865 г. (H. Ethe), ок. 880 г. (Pizzi, W. Jackson), IX быуаттың дүртенсе сиреген (Ch. Pickering) һәм IX быуаттың аҙағын (F. F. Arbuthnot) күрһәтә. А. кКрымский фекеренә ярашлы, Рудаки Бохара Саффаридтар ҡулынан Саманидтар ҡулына күскән заманда (874 йыл) тыуған; Е. Э. Бертельс тыуған йылы сифатында 855—860 йылдарҙы күрһәтә; А. Дехоти һәм М. Занд — 850—860; Мирзозода — 858; И. С. Брагинский — IX быуаттың 50-се йылдарын; А. М. Мирзоев — IX быуат башының икенсе яртыһын; С. Нәфиси — яҡынса 873—874 йылдарҙы йәки III быуат уртаһындағы х /ок. 864—865 йылдарҙы билдәләй[5].
1940 йылға тиклем уның тыуған урыны билдәле булмаған. Ҡайһы берәүҙәр Рудакиҙың Бохарала тыуған тип иҫәпләһә, икенселәр — Сәмәрҡәнд, өсөнсөләр Панджруд ауылы тип раҫлай. Яҙма дәлилдәр һәм урындағы халыҡ менән аралашыу нигеҙендә, бөйөк тажик яҙыусыһы һәм әҙәбиәтсеһе Садриддин Айни шағир тыуған ере булып Рудаҡ ауылы тора, тигән фекергә килә. Ул шағирҙың ерләнгән урыны Панджруд тигән ҡышлаҡта булыуын да асыҡлауға ирешә[6]. Рудаки ғаиләһенең ниндәй социаль класҡа ҡарауы билдәһеҙ. Әммә бер бәиттән аңлашылыуынса, уның иң түбән ҡатламдарҙан сыҡҡанлығы һәм шағирға күп кенә ауырлыҡтар тура килгәнлеге билдәле
А. Т. Таһирйәнов фекеренсә, шағирҙың атаһы йә дини, йә белемле кеше булған. Үҙенең иғтибарын Рудакиҙың һигеҙ йәштән үк Ҡөрьәнде яттан белеүенә йүнәлтеп, ул шағирҙы изге китапты 5-6 йәшендә үк өйрәнә башлаған тип фаразлай, сөнки таныш булмаған телдә яҙылған китапты ятлап алыу «бик ҡатмарлы эш». Ихтимал, уға көн һайын сәғәттәр буйы уҡырға кәрәк булғандыр, ә бының өсөн баланың ата-әсәһе, шулай уҡ ауыл халҡынан берәйһе йәки имам шарттар тыуҙырғандыр[8].
Һуҡырлыҡ?[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
X быуат аҙағынан башлап,әҙәбиәттә Рудаки тыумыштан һуҡыр булған тигән раҫлауҙар осрай[9]. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында йәшәгән ғалим һәм яҙыусы Мөхәммәт Ауфи шағирҙың тыумыштан һуҡыр булыуын билдәләп, түбәндәгеләрҙе хәбәр итә: «уның шул тиклем һәләтле һәм зирәк икәнлеген һигеҙ йәшендә үк Ҡөрьәнде яттан белеүе күрһәтеп тора, уҡырға ла өйрәнеп ала, шиғырҙар ижад итә һәм тәрән мәғәнәле фекерҙәрен дә белдерә башлай»[4]. Ауфиҙан һуң уның әйткәндәрен артабанғы антология авторҙары ла ҡабатлай. Рудаки ижадын өйрәнеүсе күп кенә совет тикшеренеүселәре лә 1958 йылға тиклем ошо уҡ фекер яҡлы булалар. Был фекерҙең дөрөҫлөгөнә беренсе башлап H. Ethe шик белдерә, ә уның артынса J. Darmesteter, I. Pizzi, E. Browne, W. Jackson һәм А. Кырымский ҙа шағирҙың тыумыштан һуҡыр булыуына ышанмауҙарын белдерә[10].
Француз ориенталисы Дж. Дармстетер, шағирҙың һуҡырлығын инҡар итмәй, әммә былай тип билдәләй: «Рудакиҙың ҡарашы шул тиклем асыҡ, беҙ хатта легенданың ысынбарлыҡҡа тап килгәненә шик белдереп ҡуябыҙ, сөнки унан тороп ҡалған шиғырҙарҙа буяуҙар көтөлмәгәнсә ҙур роль уйнайҙар… һәм беҙгә ул үҙенең һуҡырлығы тураһында онотҡолап ҡуйғандай тойола башлай»[9]. Х. М. Мирзо-заде шағир тыумыштан уҡ һуҡыр булған хәлдә, уны Саманидтар һарайы шағиры сифатында тотоуҙары икеле булыуына иғтибарҙы йүнәлтә. Улай ғына ла түгел, Рудаки әҫәрҙәрендәге реалистик тасуирлауҙарҙан сығып, ул былай тип билдәләй: «ул үҙ күҙҙәре менән тормош күренештәрен күҙәтеү мөмкинлегенә эйә булған шағир булғанға оҡшай»[11]. Һөйәктәр буйынса шағирҙың скульптур портретын тергеҙеүсе күренекле совет антропологы М. М. Герасимов фекеренсә, Рудаки оло йәшендә күҙҙән яҙған: уның күҙҙәре өтөлгән[12]. Рудаки һөлдәһенең торошон анализлап, ул «Рудакиҙы ҡыҙҙырылған тимер киҫәге менән һуҡырайтҡандар», тип билдәләй, өҫтәүенә, ти ул, «күҙ алмаһы зыян күрмәгән, хатта деформацияланмаған булыуы ла ихтимал». Күҙҙе соҡоп алып ташлау билдәләре булмағанлыҡтан һәм улар табылмағанлыҡтан, М. М. Герасимов Рудакиҙың «тышҡы ҡиәфәте генә бешеү арҡаһында» һуҡырайтылған, тип иҫәпләй[13].
Саманиҙар һарайында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Х. М. Мирзозоданың фаразына ярашлы, Рудаки тыуған ауылынан Заравшан үҙәнендәге төп ҡалаларҙың береһе — X быуатта Саманид дәүләтенең сәйәси, иҡтисади, ғилми һәм әҙәби тормошонда икенсе үҙәге һаналған Сәмәрҡандҡа юллана. Рудакиҙың ғәрәп телен яҡшы белгәненә иғтибарҙы итеп, «уны бары тик ҙур үҙәктәрҙәге рухи мәктәптәрҙә генә өйрәнергә мөмкин…» булыуын билдәләй[14]. С. Нәфиси Рудаки Бохараға Сәмәрҡәндтағы Рудаҡтан сығып киткән, тип иҫәпләй[8]. Рудаки үҙенең бер шиғырында Бохараға өлгөргән шағир һәм хәлле кеше булғас килгәнен телгә ала:
Са’маниҙың әйтеүе буйынса, Рудаки хәҙистәрҙе Сәмәрҡанд ҡазыйы Исмаил ибн Мөхәммәт ибн Әсләм һәм уның уҡытыусыһы Абдуллах ибн Әбү Хәмзә Сәмәрҡанди һүҙҙәренә таянып яҙып алған. Ошларҙан сығып, С. Нәфиси Рудаки Бохараға киткәнгә тиклем үк Сәмәрҡәндҡа уҡырға килә һәм бында ҡала ҡазыйынан хәҙистәр өйрәнә, тигән һығымта яһай[15].
Рудакиҙың Саманидтар һарайына ҡасан йәлеп ителгәне билдәһеҙ. Бөтә сығанаҡтар ҙа уның 913—943 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Саманид әмире Наср ибн Әхмәттең замандашы булғанлығы менән килешә[16] А. Крымский, С. Нәфиси, М. И. Занд һәм һәм А. М. Мирзоевтар шағир Саманид һарайына 890 йылда Исмаил Самани идара иткәндә үк барып эләккән, тип фараз итәләр[17] . Рудакиҙың әмир Наср ибн Әхмәт һарайына килеп юлығыу шарттары шулай уҡ билдәһеҙ. Ауфиҙың һөйләүе буйынса, шағир әмир һарайында йәшәгән осоронда сикһеҙ байып китә: «Әмир Наср ибн Әхмәт Саманид Хорасан хакимы булғанда, ул уны (Рудакиҙы — иҫкәрмә) үҙенә бик тә яҡынлата, был ваҡытта уның эштәре бик уңышлы бара, ә хазиналары һәм байлығы сиктән аша. Уның ике йөҙләп ҡоло, карауанында дүрт йөҙләп дөйәһе булған имеш тип һөйләйҙәр. Бындай бөйөклөк һәм бәхет унан һуң бер генә шағирға ла эләкмәй»[18].
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рудаки бик уңышлы автор иҫәпләнә. Ул поэмалар, ҡасида, ғәззәл, рубағи, лугз (йәки чистан), кит'ә һ.б. ижад итә[19] . Риүәйәттәр буйынса, уның 130 меңдән ашыу ике юллыҡ шиғыры һаҡланған тип иҫәпләнә, ә уның 1300 мең тигән версия — дөрөҫлөккә тап килмәй[20]. Ауфи әйтеүе буйынса, Рудакиҙың әҫәрҙәре йөҙ дәфтәргә торошлоҡ бирә[19].
Рудаки фарсы әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы, фарсы[21] шиғриәтен башлап ебәреүсе һанала. Бик иртә йырсы һәм музыкант-рапсод, шулай уҡ шағир булараҡ дан ҡаҙана. Ярайһы уҡ яҡшы схоластик белем ала,ғәрәп телен, шулай уҡ Ҡөрьәнде яҡшы үҙләштерә. Һөйәктәр буйынса кешенең тышҡы ҡиәфәтен тергеҙеү методикаһыны авторы совет ғалимы М. М. Герасимов Рудакиҙың тыумыштан һуҡыр булыуын кире ҡаға, ул шағир 60 йәштән дә алда һуҡыраймаған, тип раҫлай[22]. Иран ғалимы Саид Нәфиси, Рудаки һәм Әмир Наср Сомони (Саманид династияһы хакимы) исмаилит булғандар һәм 940 йылда исмаилиттарға ҡаршы ҙур ихтилал ойошторғандар, тип иҫәпләй. Рудакиҙы күрә алмаған вәзиренең кәңәше буйынса, Әмир Наср шағирҙы һуҡырайтырға һәм уның бар мөлкәтен тартып алырға бойора. Был ваҡиғаларҙан һуң, элегерәк Рудакиға көнләшеп ҡараусы һарайҙағы икенсе бер шағир Әмир Насырҙы «Һин тарихта бөйөк шағирҙы һуҡырайтыусы хаким булып иҫтә ҡаласаҡһың», тип оялтҡас,Әмир Наср үҙенең ҡылған ҡылығы өсөн бик борсола, вәзирҙе язаларға ҡуша, ә Рудакиға мул итеп байлыҡ бүлергә бойора, әммә шағир уның йомарт бүләктәренән баш тарта һәм тыуған ауылы Панджрудта фәҡирлектә вафат була. Рудаки 40 йылдан ашыу Бохара хакимдарының саманид һарайында бер быуын шағирҙар менән етәкселек итә һәм ҙур дан ҡаҙана.
Рудакиҙың әҙәби мираҫынан (риүәйәттәр буйынса, уның 130 меңдән ашыу ике юллыҡ шиғыры һаҡланған тип иҫәпләнә, ә уның 1300 мең тигән версия — дөрөҫлөккә тап килмәй) беҙҙең көндәргә ни бары бер мең ике юллыҡ шиғыры ғына килеп етә. Уның «Шарап әсәһе» (933 йыл) тигән ҡасидаһы, «Ҡартыҡҡа зарланыу» исемле автобиографик ҡасидаһы, шулай уҡ 40-ҡа яҡын дүрт юллыҡтары (робағи)) тулыһынса һаҡланған. Ҡалғандары — панегирик, лирик һәм фәлсәфәүи-дидактик йөкмәткеле әҫәрҙәренән фрагменттар, шул иҫәптән, «Калила һәм Димна» поэмаһынан өҙөктәр (932 йылда ғәрәп теленән тәржемә ителгән) һәм тағы биш поэмаһы.
Маҡтау һәм анакреонтик темаға яҙылған шиғырҙары менән бер рәттән, Рудаки әҫәрҙәрендәк кешенең аҡыл көсөнә ышаныс, белем алырға саҡырыу, изгелек ҡылыу һәм тормошҡа актив йоғонто яһау мотивтары ла яңғырай. Рудаки һәм уның замандаштары шиғриәтендәге шиғри алымдарҙың ябайлығы, образдарҙың аңлайышлы һәм сағыулығы XII быуатҡа тиклем һаҡланған һәм улар булдырған хөрәсән йәки төркөстан стилен ҡылыҡһырлай.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тажикстандың — баш ҡалаһы Дүшәмбенең үҙәк проспекты Рудаки исемен йөрөтә.
- Тыуған ауылында Рудакиҙыҡы тип һаналған ҡәберҙә мавзолей төҙөү.
- Меркурийҙағы кратр Рудаки хөрмәтенә аталған.
- Сәмәрҡәндта, 1990 йылда Үзбәкстан халҡының Сәмәрҡанд тарих һәм мәҙәниәт музейы янындағы майҙандың Регистан ансамбленең һул яғында Рудакиға һәйкәл ҡуйылған, әммә ул һәйкәл 2009 йылда Сәмәрҡәндтың яңы майҙандарының береһенә күсерелә.
- Сәмәрҡәнд проспекттарының береһе Рудаки хөрмәтенә аталған.
- Алма-аталағы урамдарҙың береһе шулай уҡ Рудаки исемен йөрөтә.
- «Шағир яҙмышы» — Рудаки яҙмышы тураһында фильм, «Таджикфильм» киностудияһы, 1959 йыл
- 1958 йылда Рудакиға арналған СССР почта маркаһы сығарыла.
- Рудакиҙың портреты 2010 йылғы 500-лек самони банкнотында һүрәтләнгән.
- Өлкә дәүләт (Хорог) исемендәге музыкаль комедия театры уның исемен йөрөткән.
(Рудаки (Тажикстан) исемендәге Республика тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейы.
- Тажик дәүләт филармонияһына уның исеме бирелде
- Рудаки исемендәге опера театры (Тегеран, Иран)
- 2013 йылда Рус Букеры[23] һәм Студент Букеры[24] премияларын яҙыусы А. Г. Волос «Панджрудҡа ҡайтыу» романы өсөн ала, уның төп геройы — шағир Рудаки.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Rūdakī — Британника энциклопедияһында
- ↑ Iran VIII. Persian literature (2) Classical — Encyclopædia Iranica
- ↑ 3,0 3,1 Мирзоев, 1968, с. 85-8685-86
- ↑ 4,0 4,1 Мирзоев, 1968, с. 8888
- ↑ Тагирджанов, 1968, с. 26-2726-27
- ↑ Мирзо-заде, 1958, с. 66
- ↑ Мирзоев, 1968, с. 84
- ↑ 8,0 8,1 Тагирджанов, 1968, с. 3434
- ↑ 9,0 9,1 Мирзо-заде, 1958, с. 77
- ↑ Тагирджанов, 1968, с. 61-6261-62
- ↑ Мирзо-заде, 1958, с. 88
- ↑ Брагинский, 1989, с. 99
- ↑ Тагирджанов, 1968, с. 76-7776-77
- ↑ Тагирджанов, 1968, с. 32-3332-33
- ↑ Тагирджанов, 1968, с. 4040
- ↑ Мирзоев, 1968, с. 8989
- ↑ Тагирджанов, 1968, с. 4343
- ↑ Мирзоев, 1968, с. 9797
- ↑ 19,0 19,1 Тагирджанов, 1968, с. 282282
- ↑ Рудаки. БСЭ.
- ↑ Большая советская энциклопедия
- ↑ Реконструкция М. М. Герасимов 1957
- ↑ Русский Букер - Литературная Премия - Russian Booker.. www.russianbooker.org. 11 август 2016 тикшерелгән.
- ↑ Литературная премия Студенческий Букер - 2013. studbooker.rsuh.ru. 11 август 2016 тикшерелгән.
- ↑ Культура Советского Азербайджана — Б.: Азербайджанское государственное издательство, 1980. — Б. 89. — 180 б.


text:
Учалы районы
Учалы районы — Башҡортостандың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — Учалы ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
- 1 География
- 2 Тарих
- 3 Халҡы
- 4 Транспорт
- 5 Тимер юлы
- 6 Билдәле шәхестәр
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Учалы районы Башҡортостандың Әбйәлил һәм Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең Златоуст һәм Мейәс ҡала округтары, Верхнеурал, Уй һәм Сыбаркүл райондары менән сиктәш.
Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын.
Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә Әүәләк, Кесе Ирәндек тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — Ирәмәл, уның итәгенән Ағиҙел йылғаһы башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ Яйыҡ, Уй һәм Мейәс йылғалары ағып сыға.
Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫешеү алған.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына Тамъян-Ҡатай кантонына ҡараған улустар индерелә.
Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем Ырымбур губернаһына ингән Үрге Урал өйәҙенең Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — Ҡарағужа), Көҙәй (үҙәге — Һөйәрғол), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — Учалы) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә[2].
1930—1970 йылдарҙа район үҙәге Учалы ауылында урынлаша.
1970 йылдан район үҙәге Учалы ҡалаһына күсерелә.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Урбанизация
Ҡала шарттарында (Учалы ҡалаһы) район халҡының 52.49 % йәшәй.
- Милли составы
2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: башҡорттар — 64,3 %, урыҫтар — 18,2 %, татарҙар — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %[11].
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район аша Белорет — Учалы — Мейәс — Силәбе, Учалы — Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозёрный аша), Учалы— Ҡорама — Ларино — Силәбе автомобиль юлдары үтә.
Тимер юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район аша Рәсәй тимер юлдары Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса Учалы—Мейәс—Өфө—Күмертау—Ырымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд Күмертауға тиклем, 2005 йылдан — Өфөгә тиклем, 2010 йылдан — Мейәскә тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. Учалы ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр.
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мортазин Муса Лот улы — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе, 1928—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияның аттар яңыртыу бүлеге башлығы.
- Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Матросов Александр Матвеевич) — Советтар Союзы Геройы.
- Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы — Советтар Союзы Геройы.
- Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы — Советтар Союзы Геройы.
- Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы — Дан орденының тулы кавалеры.
- Хилажев Мәүлит Хилаж улы (1916—1997) — Дан орденының тулы кавалеры.
- Кровко Пётр Михайлович (1911—1992) — Советтар Союзы Геройы. Һуғышҡа 1941 йылда Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
- Ташкин Михаил Александрович (1911—1992) — Советтар Союзы Геройы. Һуғышҡа 1940 йылда шулай уҡ Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
Cәйәсмәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсүлев Талха Ғайса улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
- Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14.11.1890—31.05.1927) — башҡорт совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары[12].
- Манатов Шәриф Әхмәтйән улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Учалы районының Көсөк ауылында вафат булған.
- Бәпәнәй Төрөпбирҙин — 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалы етәксеһе.
- Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим.
- Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты[13] .
- Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идараһы рәйесе[14] .
Спортсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йосопов Марсель Йәлил улы — көрәшсе.
- Аҙнабаев Олег Фәрит улы — «Таусы» футбол командаһы һөжүмсеһе.
- Кочкаев Кирилл Сергеевич — «Таусы» футбол командаһы һөжүмсеһе.
- Секретов Андрей Вадимович — «Таусы» футбол командаһы һөжүмсеһе.
- Бородин Илья Александрович — «Таусы» футбол командаһы һөжүмсеһе.
Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абдрахманов Илдус Барый улы — химик, Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
- Ғәлиев Вил Барый улы — инженер-механик
- Ғәлиев Галиб Барый улы — физик, инженер.
- Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы — филолог, 2000—2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының ректоры.
- Имашев Урал Булат улы — химик, Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
- Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы — ООО НПП «Буринтех» директоры, Өфө дәүләт нефть техник университеты профессоры[15] .
- Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы — табип, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты. 1962—1966 йылдарҙа Учалы дауаханаһы табибы.
- Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы - математик, физика‑математика фәндәре докторы.
- Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы — математик, физика‑математика фәндәре докторы[16] .
- Минасов Булат Шамил улы — табип, Башҡорт дәүләт медицина университеты кафедра мөдире[17].
- Магжанов Рим Вали улы — табип, БДМУ кафедра мөдире[18].
- Заһиров Наил Хәйбулла улы — тау инженеры, Себер федераль университетының (Красноярск) кафедра мөдире[19] .
- Абдуллин Айҙар Риват улы — философ.
Дин әһелдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы — ишан, Троицк ҡалаһында мәсет имамы, билдәле «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен асыусы.
- Рәсүлев Ғабдрахман (1889—1950) — мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа Рәсәй Үҙәк диниә назараты дини идаралығының рәйесе.
Хужалыҡ эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы — 1998—2010 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының генераль директоры.
- Баталин Юрий Петрович — 1986—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт төҙөлөш комитеты, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
- Блюхер Василий Васильевич — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш механигы, билдәле инженер.
- Ғайсин Салауат Мөхтәр улы — «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директоры[20].
- Ғәйфуллин Вәҡиф Шаһиморат улы (21.09.1938), педагог, совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Учалы ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Наурыҙ ауылынан[21].
- Уйылданов Салауат Ғәли улы — «Уфаоргсинтез» ААЙ генераль директоры[22] .
Хужалыҡ алдынғылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нигаматуллин Рамазан Муллагалеевич — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Шәйәхмәтов Фазулла Зайнулла улы — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Фәтҡуллин Әшрәф Әхмәт улы — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы (1914—2012) — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы (20.02.1936—25.09.2010) — сиҙәмсе-механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Назаров Николай Григорьевич — бригадир, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
- Ишкилдин Люцир Мирзаян улы — таусы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты бригадиры.
- Игелеков Абрар Ғабдулла улы — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы.
Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре,[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нәжиә Аллаярова
- Алмас Әмиров
- Мортазин Әхәт Мотаһар улы
Композиторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Салауат Низаметдинов (1957—2013)
Йырсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шағирҙар һәм яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Талха Ғиниәтуллин
- Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы (1904—1974)
- Рәмзилә Хисаметдинова (1949 — 1995)
- Мөхәммәт Хәйҙәров
- Мәүлит Ямалетдинов
Журналистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Насыров Рәүеф Хәй улы — СССР Журналистар союзы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты.
- Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы, РФ Кинематографистар союзы премияһы лауреаты (1999), «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы лауреаты (2002), «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары.
- Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).
- Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы
- Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы
- Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы
- Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы[23] — башҡорт телевидениеның тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре[24][25].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
- ↑ Троицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
- ↑ 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
- ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009 года
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь
- ↑ Аиткулова Эльвира Ринатовна
- ↑ Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе
- ↑ Ишбаев Гниятулла Гарифуллович
- ↑ Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедра мөдире
- ↑ Минасов Булат Шамильевич
- ↑ Магжанов Рим Валеевич
- ↑ Загиров Наиль Хайбуллович
- ↑ Гайсин Салават Мухтарович
- ↑ Муниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович (рус.) (Тикшерелгән 17 сентябрь 2018)
- ↑ Вильданов Салават Галиевич
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ Легендар диктор Рәсимә Кәримова вафат булды
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- OpenStreetMap һәм SRTM нигеҙендә эшләнгән Учалы районының картаһы.
- — Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите.
- — Учалы ҡалаһы һәм районының суды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 772
НАРДУҒАН, башҡорттарҙың Ҡояшҡа (нар, фарс. — ҡояш) арналған традицион байрамы. Йылына 2 тапҡыр үткәрелгән. Көндөң оҙоная башлауын билдәләгән ҡышҡы Н. байрамы 25 дек. алып 5 февр. тиклемге осорҙа була һәм иң һыуыҡ көндәргә тура килә (ҡышҡы селлә). Тәүге көндө балалар иртә м‑н, байрам башланыуын хәбәр итеп, өйҙән өйгә йөрөгәндәр: “Нар, нар, нардуған! / Нардуғанға бар, туған!”, алғыштар әйткәндәр: “Нар, нар, нарына! /Бәхет бирһен барына, /Малтыуарың түл йәйһен, /Баласағаң ит ейһен!”. Өй хужалары уларҙы тәмлекәстәр м‑н һыйлаған. Байрамды үткәреү өсөн күмәкләп ауылдың бер өйөнә йыйылғандар, һәр береһе үҙе м‑н күстәнәс алып килгән. Ололар, яҡшы һауа торошо, мул уңыш, именлек һәм етеш тормош теләп, доға уҡыған, теләктәр теләп, Ҡояшҡа һәм Селлә бабайға мөрәжәғәт иткән. Яңы йылдың ниндәй булырын алдан белер өсөн, хужаларға төрлө кинәйәле һорауҙар бирелгән. Ҡыҙҙар аулаҡҡа, урнашҡа йыйылған. Байрам урамда дауам иткән: йырлағандар, бейегәндәр, халыҡ уйындары үткәргәндәр. Киләһе көндәрҙә бер‑береһенә ҡунаҡҡа йөрөгәндәр. Йәйге ҡояш торошонда йәйге Н. байрамы 21 июндән 5 июлгә тиклем үткәрелгән һәм иң эҫе көндәр башланған мәлгә тура килгән (йәйге селлә). “Аяу көн” йолаһы үткәрелгән. Был ваҡытта хайуан һәм ҡоштарға һунар итеү, мал һуйыу, урман ҡырҡыу, бесән сабыу тыйылған, ләкин дарыу үҫемлектәрен йыйыу өсөн иң уңайлы осор иҫәпләнгән. Был көндәрҙә, бәрәкәтле йәй теләп, йылға-күлдәргә төрлө ялан сәскәләре һалғандар. Боронғо замандарҙа иң юғары яҡтылыҡ сығанағы булған Ҡояш һәм Ер‑һыу хөрмәтенә ҡорбан итеп күк йылҡы малы салынған. Н. үткәреү тәбиғәт көстәрен ризалатырға ярҙам итә, тип иҫәпләгәндәр (ҡара: Исламға тиклемге дини инаныуҙар). Н. айырыуса көнбайыш һәм көньяҡ башҡорттарында (ҡара: Этнографик төркөмдәр) таралған була. 1990 йй. алып БР‑ҙа Н. байрамын үткәреү йолаһы яңынан тергеҙелә. Н. Волга буйындағы татар, сыуаш, мордва, удмурт һ.б. халыҡтарҙа ла булған.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Фото:
Өфө шахматсылары "MinskOpen-2010" халыҡ-ара турнирында ҡатнаша
Фото:
Белоруссияның баш ҡалаһында "MinskOpen-2010" халыҡ-ара шахмат турниры старт алды. Турнирҙа өфөлөләр ҙә ҡатнаша - ФИДЕ мастеры Гор Глиджян һәм спорт мастерлығына кандидат Ильяс Ғәзизов. Беренсе турҙа Гор Глиджян Дмитрий Понявин менән уйнағанда өҫкә сыҡты (BLR, ФИДЕ рейтингы -1929), ә Ильяс Ғәзизов Иван Конышконан еңелде (BLR,1698).
Турнир швейцар системаһы буйынса туғыҙ турҙа үтә. Турнирҙа донъяның ете иленән 122 шахматсы ҡатнаша (Беларусь, Рәсәй, Украина, Нидерландтар, Литва, Ҡаҙағстан, Греция). Спортсылар араһында 11 гроссмейстер, 11 халыҡ-ара мастер һәм 16 ФИДЕ мастеры бар. Приз фонды 10000 АҠШ доллары тәшкил итә. Уйындар 12 августа тамамланасаҡ.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » Страница 24
Революцияға кем ғәйепле? буйҙаҡтар...
Новости / Сәйәсәт // 29-03-2011, 10:11
Рәсәйҙә үҙенең «киң» фекерҙәре менән билдәле Владимир Жириновский, Ливиялағы әлеге бола мосолман дине һәм гендер проблемалары менән бәйле, тип һанай.
Эш бында ислам идеологияһында түгел, ә һәр йомала мәсеткә йыйылыуҙа, имеш. Ир-аттың күмәкләшеп бер урынға тупланыуы иртәме-һуңмы майҙандарға сығыуға булышлыҡ итә, ти Жириновский. «Мәсеткә йыйылған ирҙәр араһында хәбәр тиҙ тарала, улар тиҙ генә ойоша ала. Ә бына христиандар күпләп йәшәгән ерҙә улай түгел – ирҙәр сиркәүгә әҙ йөрөй, билдәле бер көндә йыйылыу ғәҙәте лә юҡ. Башҡортостан менән Татарстанда православие менән ислам баланста «көн итә», был тыныс төбәктәрҙә төрлө конфессия вәкилдәре йәшәй. Мосолмандар күп булған Төньяҡ Кавказ иһә үҙенең тотороҡһоҙлоғон бер нисә тапҡыр күрһәтте инде», – ти Владимир Вольфович....
Эш бында ислам идеологияһында түгел, ә һәр йомала мәсеткә йыйылыуҙа, имеш. Ир-аттың күмәкләшеп бер урынға тупланыуы иртәме-һуңмы майҙандарға сығыуға булышлыҡ итә, ти Жириновский. «Мәсеткә йыйылған ирҙәр араһында хәбәр тиҙ тарала, улар тиҙ генә ойоша ала. Ә бына христиандар күпләп йәшәгән ерҙә улай түгел – ирҙәр сиркәүгә әҙ йөрөй, билдәле бер көндә йыйылыу ғәҙәте лә юҡ. Башҡортостан менән Татарстанда православие менән ислам баланста «көн итә», был тыныс төбәктәрҙә төрлө конфессия вәкилдәре йәшәй. Мосолмандар күп булған Төньяҡ Кавказ иһә үҙенең тотороҡһоҙлоғон бер нисә тапҡыр күрһәтте инде», – ти Владимир Вольфович....
Донъя шаулай – йәшәй, болара, шартлай...
Новости / Сәйәсәт // 26-03-2011, 16:10
йәки Иртәгә уяныуыбыҙға күҙ алдында нимә булырын кем белә?
Был донъяла ниҙәр булып ята ул, йәмәғәт?! Йыл башынан ҡайҙа, нимәләр генә кисерелмәне – теракттарҙың дауам итеүе хәүефкә һалды, Яҡын Көнсығыштағы хәл өсөн янып-көйҙөк, Япониялағы ер тетрәү ҙә тетрәндерҙе. Һеҙгә ҡурҡыныс түгелме ул? Әле тегендә, әле бында беҙҙе күпмелер кимәлдә һиҫкәндергән ваҡиғалар булып ҡына тора. Әллә, майя индеецтары фаразлауынса, ысынлап та, заман ахыры яҡынлашамы? Эйе, бында интернет та, телевизор ҙа, башҡа киң мәғлүмәт саралары ла роль уйнай: беҙ бит һәләкәттәр, болалар хаҡында нәҡ шул сығанаҡтарҙан беләбеҙ. Был юлдарҙы уҡып та күңелдәре өшөп ҡуйғандар табылыр. Әммә сәбәптәрен белге килә. Ни өсөн тыныс ҡына йәшәй алмайбыҙ? Ниңә тәбиғәт һәләкәттәре йөҙ йылға булһа ла тынмай? Нишләп ҡайһы бер ил халыҡтары етәкселәре менән килешмәй? Улары кеше мәнфәғәтенә эшләргә тейеш тә һуң! Һорауҙар күп, ә яуапты оҙаҡ эҙләргә, тапҡас та, төшөнөргә кәрәк әле....
Был донъяла ниҙәр булып ята ул, йәмәғәт?! Йыл башынан ҡайҙа, нимәләр генә кисерелмәне – теракттарҙың дауам итеүе хәүефкә һалды, Яҡын Көнсығыштағы хәл өсөн янып-көйҙөк, Япониялағы ер тетрәү ҙә тетрәндерҙе. Һеҙгә ҡурҡыныс түгелме ул? Әле тегендә, әле бында беҙҙе күпмелер кимәлдә һиҫкәндергән ваҡиғалар булып ҡына тора. Әллә, майя индеецтары фаразлауынса, ысынлап та, заман ахыры яҡынлашамы? Эйе, бында интернет та, телевизор ҙа, башҡа киң мәғлүмәт саралары ла роль уйнай: беҙ бит һәләкәттәр, болалар хаҡында нәҡ шул сығанаҡтарҙан беләбеҙ. Был юлдарҙы уҡып та күңелдәре өшөп ҡуйғандар табылыр. Әммә сәбәптәрен белге килә. Ни өсөн тыныс ҡына йәшәй алмайбыҙ? Ниңә тәбиғәт һәләкәттәре йөҙ йылға булһа ла тынмай? Нишләп ҡайһы бер ил халыҡтары етәкселәре менән килешмәй? Улары кеше мәнфәғәтенә эшләргә тейеш тә һуң! Һорауҙар күп, ә яуапты оҙаҡ эҙләргә, тапҡас та, төшөнөргә кәрәк әле....
Ливия ут аҫтында
Новости / Сәйәсәт // 22-03-2011, 02:05
Ливияла 40 йылдан ашыу ил менән идара итеүсе Муаммар Каддафиға ҡаршылыҡ акциялары 15 февралдән бирле дауам итә. Ил халҡы ике өлөшкә бүленде. Көнбайышты Каддафи контролдә тотһа, көнсығышты баш күтәреүселәрҙең ҡораллы көстәре тотоп тора. Көнсығыш территория менән идара итеү өсөн баш күтәреүселәр Милли совет ойоштороп, үҙҙәрен илдәге берҙән-бер законлы власть тип иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта һуңғы көндәрҙә Каддафиҙың ғәскәрҙәре Ливияның көнсығышында киң күләмле операция үткәрә. Һөҙөмтәлә Рас-әл-Ануф менән Марса-әл-Бурейка кеүек ҡалалар юҡҡа сыға. Каддафи яҡлылар Милли совет урынлашҡан Бенгази ҡалаһына яҡынлаша....
Планета ниңә тыныс түгел?
Новости / Сәйәсәт // 19-03-2011, 13:48
Һуңғы йылдарҙың тәбиғәт ҡазаларын, һәр төрлө башҡа һәләкәттәрҙе, ҡайһы бер илдәрҙә ҡупҡан болаларҙы бәғзеләр, бигерәк тә сит ил кешеләре, «2012 йыл репетицияһы» тип атай. Нимә буласаҡ һуң был йылда? Эш шунда: майя ҡәбиләһе индеецтары үҙ календарҙарында 2012 йылда Ҡояштың сираттағы һүнеүен фаразлаған. Быны тотош донъя бөтә, тип аңларға кәрәкмәйҙер. Цивилизациялар алмашынып торғанын хәҙер иҫбат иттеләр инде. Нух бәйғәмбәр ваҡытынан тере ҡалған кешелек һанай әле мәңгелек йылъяҙмаһын. Миллиондарса кешенең ғүмерен өҙгән бәлә-ҡазаны – ер тетрәүҙәр, һыу баҫыуҙар, терроризм, янғын, аслыҡ, эпидемияларҙы – заман ахыры менән бәйләмәй ҙә булмай шул. Унан килеп, Ер планетаһы кешенең артыҡ эшмәкәрлегенән күп кенә зыян күрҙе, күрә. Был ҡасанға тиклем дауам итәсәк? Билдәһеҙ. Әлегә Ерҙең эсен аҡтарыуҙы дауам итәбеҙ. Урынына нимә тултырабыҙ һуң? Иҫ киткес бер тәртип менән йәшәгән Йыһан ҡайғыртырға тейешме был турала? Ерҙең дә күсәре юҡҡа ғына урынынан шылмағандыр... Япония фажиғәһен әйтәм, илдә хаос һәм мәхшәр бит. Ә уның эҙемтәһе донъя илдәрендә сағылыш табасаҡ, тигән фекерҙәр ҙә ишетелә....
Берҙәмлек кәрәк
Новости / Сәйәсәт // 12-03-2011, 12:09
йәки Ғәрәп илдәрендә ниңә ыҙғыш ҡупты?
Мосолман донъяһының сәскә атҡан дәүере лә булған. Урта быуат осоронда ислам дине Төньяҡ Африкала тарала, Гибралтар боғаҙы аша сығып, Испанияла хәлифәт барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. Көньяҡ Азияла Ҡытайға тиклем барып еткән. Унан һуң Урта Азияға, Кавказға, Балҡан ярымутрауы илдәрендә таралған. Был осорҙа Европа илдәрендә католик дине бөлгөнлөккә төшә. Ас халыҡтар ғәрәптәр йәшәгән Яҡын Көнсығыш илдәренә дүрт мәртәбә тәре походы ойоштора. Юлда барғанда һәр ауылды, ҡаланы талайҙар. Донъя бер аҙ тыныслана башлағас, Европа илдәре баҫҡынсылары, ғәрәптәр йәшәгән ерҙәрҙе баҫып алып, колония барлыҡҡа килтерә. Иң күп ғәрәп ерҙәрен Франция, Италия, Испания баҫып ала. Ислам динен тотҡан илдәрҙә ер аҫты байлығын Хоҙай Тәғәлә мул итеп биргән. Шул байлыҡты ҡулға төшөрөү өсөн мәкерле пландар ҡорола, бер-береһенә дошманлыҡ булдырыу, берҙәмлекте тарҡатыу алып барыла....
Мосолман донъяһының сәскә атҡан дәүере лә булған. Урта быуат осоронда ислам дине Төньяҡ Африкала тарала, Гибралтар боғаҙы аша сығып, Испанияла хәлифәт барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. Көньяҡ Азияла Ҡытайға тиклем барып еткән. Унан һуң Урта Азияға, Кавказға, Балҡан ярымутрауы илдәрендә таралған. Был осорҙа Европа илдәрендә католик дине бөлгөнлөккә төшә. Ас халыҡтар ғәрәптәр йәшәгән Яҡын Көнсығыш илдәренә дүрт мәртәбә тәре походы ойоштора. Юлда барғанда һәр ауылды, ҡаланы талайҙар. Донъя бер аҙ тыныслана башлағас, Европа илдәре баҫҡынсылары, ғәрәптәр йәшәгән ерҙәрҙе баҫып алып, колония барлыҡҡа килтерә. Иң күп ғәрәп ерҙәрен Франция, Италия, Испания баҫып ала. Ислам динен тотҡан илдәрҙә ер аҫты байлығын Хоҙай Тәғәлә мул итеп биргән. Шул байлыҡты ҡулға төшөрөү өсөн мәкерле пландар ҡорола, бер-береһенә дошманлыҡ булдырыу, берҙәмлекте тарҡатыу алып барыла....
Ливия лидеры “тере мәйет”ме?
Новости / Сәйәсәт // 12-03-2011, 12:07
йәки Ил менән 42 йыл идара итеүсе Муаммар Каддафи властан китергә теләмәй
Йыл башында Туниста башланған революция ялҡыны һүрелмәй, ә, киреһенсә, көндән-көн ҡыҙыуыраҡ төҫ алып, ғәрәп илдәрен ялмай. Айырыуса Ливияла хәл ҡатмарлы. Төньяҡ Африканың был илендә ысын мәғәнәһендә граждандар һуғышы башланды.
Башта урам сыуалыштарына Ливия етәкселеге тарафынан етди иғтибар бирелеп еткерелмәне шикелле. Ни өсөн тигәндә, ил менән 42 йыл идара итеүсе Муаммар Каддафи тәүге көндәрҙән үк халыҡты тынысландырырға ашыҡманы. Ул: “Мин Тунис Президенты Зен Бин Али кеүек үҙ илемдән ҡасып та сығып китмәйәсәкмен, Мысыр лидеры Хөсни Мөбәрәк кеүек властан үҙем теләп баш та тартмаясаҡмын, Ливия халҡы мине ярата, тик “Әл-ҡаиҙә” радикаль төркөмө йоғонтоһона бирелеүселәр генә властан китеүемде талап итә”,– тип маһаймаҫ ине. Ошондай шарттарҙа ул баш күтәреүселәрҙе көс менән баҫтырҙы....
Йыл башында Туниста башланған революция ялҡыны һүрелмәй, ә, киреһенсә, көндән-көн ҡыҙыуыраҡ төҫ алып, ғәрәп илдәрен ялмай. Айырыуса Ливияла хәл ҡатмарлы. Төньяҡ Африканың был илендә ысын мәғәнәһендә граждандар һуғышы башланды.
Башта урам сыуалыштарына Ливия етәкселеге тарафынан етди иғтибар бирелеп еткерелмәне шикелле. Ни өсөн тигәндә, ил менән 42 йыл идара итеүсе Муаммар Каддафи тәүге көндәрҙән үк халыҡты тынысландырырға ашыҡманы. Ул: “Мин Тунис Президенты Зен Бин Али кеүек үҙ илемдән ҡасып та сығып китмәйәсәкмен, Мысыр лидеры Хөсни Мөбәрәк кеүек властан үҙем теләп баш та тартмаясаҡмын, Ливия халҡы мине ярата, тик “Әл-ҡаиҙә” радикаль төркөмө йоғонтоһона бирелеүселәр генә властан китеүемде талап итә”,– тип маһаймаҫ ине. Ошондай шарттарҙа ул баш күтәреүселәрҙе көс менән баҫтырҙы....
Бөкрөнө ҡәбер генә төҙәтә
Новости / Сәйәсәт // 8-03-2011, 09:10
Иҡтисад фәндәре кандидаты, БДУ доценты Илдар Ғәбитов менән гәзитебеҙҙең 11 ғинуарҙағы 2-се һанында башланған «Юлбарыҫ ҡуянды ашармы?» тигән темаға һөйләшеүҙе дауам итәбеҙ.
– Февралдә Рәсәй халҡы үҙенең беренсе Президенты Борис Ельциндың тыуыуына 80 йыл тулыуҙы билдәләне. Шуныһы бар: кемдер уны данлап, яҡты уйҙар, рәхмәттәр менән иҫкә алды, ә кемдер, киреһенсә, ләғнәтләп. 5 мартта СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы Президенты Михаил Горбачев та 80 йәшлек юбилейын билдәләй. Тормош баҫҡысының оло тупһаһына аяҡ баҫҡанда кешеләр, ғәҙәттә, үткәндәрен барлап, ғүмер юлына йомғаҡ яһай. Был уҙамандарҙың тормошо һәм эшмәкәрлегенә ниндәйерәк йомғаҡ яһар инегеҙ?
– Төплө һәм тәрән йомғаҡ яһау өсөн һин мәғлүмәтле булырға тейешһең, ә беҙгә бик күп документ асылмаған әле. Шулай ҙа ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашып үтәм.
Брежнев, Андропов, Черненко бер-бер артлы үлгәс, йәш, дәртле Михаил Горбачев 1985 йылда КПСС-тың Генераль секретары булып китте. Халыҡ араһында, уны Андропов ҡалдырған, тигән имеш-мимештәр йөрөнө, әммә быны иҫбатлаған документтар әле табылғаны юҡ. Яңы етәксе «үҙгәртеп ҡороу» иғлан итте....
– Февралдә Рәсәй халҡы үҙенең беренсе Президенты Борис Ельциндың тыуыуына 80 йыл тулыуҙы билдәләне. Шуныһы бар: кемдер уны данлап, яҡты уйҙар, рәхмәттәр менән иҫкә алды, ә кемдер, киреһенсә, ләғнәтләп. 5 мартта СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы Президенты Михаил Горбачев та 80 йәшлек юбилейын билдәләй. Тормош баҫҡысының оло тупһаһына аяҡ баҫҡанда кешеләр, ғәҙәттә, үткәндәрен барлап, ғүмер юлына йомғаҡ яһай. Был уҙамандарҙың тормошо һәм эшмәкәрлегенә ниндәйерәк йомғаҡ яһар инегеҙ?
– Төплө һәм тәрән йомғаҡ яһау өсөн һин мәғлүмәтле булырға тейешһең, ә беҙгә бик күп документ асылмаған әле. Шулай ҙа ҡайһы бер фекерҙәрем менән уртаҡлашып үтәм.
Брежнев, Андропов, Черненко бер-бер артлы үлгәс, йәш, дәртле Михаил Горбачев 1985 йылда КПСС-тың Генераль секретары булып китте. Халыҡ араһында, уны Андропов ҡалдырған, тигән имеш-мимештәр йөрөнө, әммә быны иҫбатлаған документтар әле табылғаны юҡ. Яңы етәксе «үҙгәртеп ҡороу» иғлан итте....
Шаңдауы алыҫҡа яңғырамаҡсы
Новости / Сәйәсәт // 19-02-2011, 16:03
Революция «эпидемияһы» сигенмәй
Билдәле булыуынса, йыл башында Туниста башланған сыуалыштар бер-бер артлы ғәрәп илдәрен солғап ала бара. Был илдәге сыуалыштар һөҙөмтәһендә 23 йыл ил менән идара иткән Президент Зин Бин Али властан ситләтелеп, ул сит илгә сығып ҡасырға мәжбүр булғайны. Туниста ҡабынған был осҡон ялҡын булып Мысыр, Алжир, Сүриә, Иордания, Судан, Йемен кеүек мосолман илдәрен ялмап килә торғас, Иранға ла етте. Мысырҙағы 3 – 4 аҙнаға һуҙылған сыуалыштар һөҙөмтәһендә 30 йыл ил менән идара иткән Президент Хөсни Мөбәрәк отставкаға китергә мәжбүр булғайны. Әлбиттә, ул был ҡарарға тиҙ генә килә алмай «йонсоно». Башта, көҙгә, йәғни яңы һайлауҙарға тиклем посымды ташлап китмәйәсәкмен, әммә ил менән идара итеү рычагын Премьер-министр ҡулына тапшырам, тип ҡотолмаҡсы булғайны. Уның был ҡылығы эшһеҙлектән, аслыҡтан ярһыған халыҡты тағы ла ҡуҙғытып ебәрҙе. Донъя илдәре лидеры булған АҠШ етәксеһе Барак Обама ла, Европа илдәре етәкселәре лә Хөсни Мөбәрәктең властан китеүен теләне. Ниһайәт, халыҡтың күптән зарығып көткән талабына ҡолаҡ һалып, 82 йәшлек Хөсни Мөбәрәк отставкаға китте. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, ул бына бер нисә көн инде аңын юйған килеш Германия клиникаларының береһендә ята, имеш. Әммә рәсми етәкселәр был хәбәрҙе кире лә ҡаҡмай, «эйе» лә тимәй. Шулай булғас, ниндәйҙер кимәлдә дөрөҫлөк бар, күрәһең...
Билдәле булыуынса, йыл башында Туниста башланған сыуалыштар бер-бер артлы ғәрәп илдәрен солғап ала бара. Был илдәге сыуалыштар һөҙөмтәһендә 23 йыл ил менән идара иткән Президент Зин Бин Али властан ситләтелеп, ул сит илгә сығып ҡасырға мәжбүр булғайны. Туниста ҡабынған был осҡон ялҡын булып Мысыр, Алжир, Сүриә, Иордания, Судан, Йемен кеүек мосолман илдәрен ялмап килә торғас, Иранға ла етте. Мысырҙағы 3 – 4 аҙнаға һуҙылған сыуалыштар һөҙөмтәһендә 30 йыл ил менән идара иткән Президент Хөсни Мөбәрәк отставкаға китергә мәжбүр булғайны. Әлбиттә, ул был ҡарарға тиҙ генә килә алмай «йонсоно». Башта, көҙгә, йәғни яңы һайлауҙарға тиклем посымды ташлап китмәйәсәкмен, әммә ил менән идара итеү рычагын Премьер-министр ҡулына тапшырам, тип ҡотолмаҡсы булғайны. Уның был ҡылығы эшһеҙлектән, аслыҡтан ярһыған халыҡты тағы ла ҡуҙғытып ебәрҙе. Донъя илдәре лидеры булған АҠШ етәксеһе Барак Обама ла, Европа илдәре етәкселәре лә Хөсни Мөбәрәктең властан китеүен теләне. Ниһайәт, халыҡтың күптән зарығып көткән талабына ҡолаҡ һалып, 82 йәшлек Хөсни Мөбәрәк отставкаға китте. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, ул бына бер нисә көн инде аңын юйған килеш Германия клиникаларының береһендә ята, имеш. Әммә рәсми етәкселәр был хәбәрҙе кире лә ҡаҡмай, «эйе» лә тимәй. Шулай булғас, ниндәйҙер кимәлдә дөрөҫлөк бар, күрәһең...
Ғәрәптәр һөйөнә, йәһүдтәр көйөнә Рәсәй башлығының әйткән һүҙенә
Новости / Сәйәсәт // 5-02-2011, 13:18
Түҙемлектең сиге ҡалмағас...
Новости / Сәйәсәт // 1-02-2011, 11:08
Мысырҙа хаос. Бына бер аҙна инде, ил Президенты, 82 йәшлек Хөсни Мөбәрәктең отставкаға китеүен талап итеп, халыҡ Каир урамдарына ҡаршылыҡ акцияларына сыға, тәртипһеҙлектәр ойоштора....
[/aviable]


text:
ISO 9001:2008 сифат сәйәсәте маҡсаттары
- Бөтә хеҙмәткәрҙәрҙе лә сифат системаһына өйрәтеү;
- Һәр проект буйынса йөкләмәләрҙе үҙ ваҡытында үтәү;
- Проекттарға идара итеү системаларын даими яҡшыртыу;
- Тирә-яҡ мөхитте бысраныуҙан һаҡлау, бәхетһеҙлек осраҡтарын, хәүеф факторҙарын булдырмау буйынса сараларҙы даими үтәү;
- Нефть һәм газ тармағындағы юғары сифатлы ҡорамалдарҙы етештереүсе булараҡ, компания дәрәжәһен төшөрмәү.
АММА етәкселеге үҙ өҫтөнә түбәндәге йөкләмәләрҙе ала:
- ҡуйылған маҡсаттарҙы ғәмәлгә ашырыу өсөн кәрәкле ресурстар менән тәьмин итеү;
- сәйәсәтте тормошҡа ашырыуҙың төп принциптарын һәм башҡарылған эштәрҙең сифат һөҙөмтәлелеген тәьмин итеүҙәге үҙ өлөштәренең мөһимлеген компанияның һәр хеҙмәткәренә еткереү;
- сифат менеджменты системаһы һөҙөмтәлелеген даими күтәреү.


text:
«Ел тыуҙырған моң»: Өфөлә төрлө илдәрҙән музыка ҡоралдарында уйнаусылар сығыш яһаныФото: Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәте
«Ел тыуҙырған моң»: Өфөлә төрлө илдәрҙән музыка ҡоралдарында уйнаусылар сығыш яһаны
«Ел тыуҙырған моң»: Өфөлә төрлө илдәрҙән музыка ҡоралдарында уйнаусылар сығыш яһаныФото: Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында I «Ел тыуҙырған моң»: халыҡ-ара этник тынлы инструменттар фестивале тамамланды. Өс көн буйына Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында төрлө илдәрҙән музыка ҡоралдарында уйнаусылар сығыш яһаны. Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, гала-концертта фестивалдә ҡатнашыусылар дипломдар һәм башҡорт милли уйын ҡоралы — ҡурай менән бүләкләнде.
Фестивалде ябыу тантанаһында ҡатнашҡан музыканттар:
Монголиянан Нямжанцан Галсанжамцын — билдәле музыкант, моринхурҙа һәм варганда уйнай. Күп кенә музыка ҡоралдарын боронғо технология буйынса үҙ ҡулдары менән яһай.
Игорь Подгоряну (Молдова) — милли һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Бухареста «Fanica Luca» халыҡ-ара пан-флейтала башҡарыусылар фестивалендә Гран-приға лайыҡ булды.
Толгонай Осмонова (Ҡырғыҙстан) — мультиинструменталист, халыҡ-ара конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты, К. Молдобасанов исемендәге Ҡырғыҙ Милли Консерваторияһын тамамлаған. Чопо чоор, һыбыҙғы, чогойно чоор, темир ооз комуз, жыгач ооз комуз кеүек музыка ҡоралдарында виртуоз уйнай.
Ҡаҙағстандан Аяулым Ҡонанбаева— халыҡ-ара конкурстар лауреаты. Һыбыҙғы, саз сырнай, жетеген уйын ҡоралдарында уйнай.
Үзбәкстандан Фәрхәд Бабаназаров һәм Ровшанджон Юнысов сов дойра (һуҡма музыка ҡоралы) һәм кошнай халыҡ уйын ҡоралдарында уйнап күрһәтте.
Норвегиянан Леонид Ларионов — халыҡ-ара конкурстар дипломанты, Норвегия музыка академияһын тамамлаған. Опера йырсыһы, мультиинструменталист.
Башҡортостандан фестивалдә Полина Кобец һәм «Узорица» фольклор ансамбле, Линар Дәүләтбаев етәкселегендәге Башҡортостандың Милли халыҡ уйын ҡоралдары оркестры, танылған ҡурайсы Азат Айытҡолов, «Арғымаҡ» һәм «Сураман» этно-төркөмдәре, Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсылар ансамбле, мультиинструменталист Заһир Зәйнетдинов ҡатнашты.
Фестиваль этник байрамда ҡатнашыусылар башҡарыуында дөйөм йыр менән тамамланды.
Сараны Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлыҡ, Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы һәм Башҡорт дәүләт филармонияһы ойошторҙо.
http://www.bashinform.ru/news/1092017-muzyka-rozhdennaya-vetrom-v-ufe-vystupili-multiinstrumentalisty-iz-raznykh-stran/


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Сочиҙа XXII «Бөтә Рәсәй» заманса журналистика форумында илдең иң яҡшы баҫмаларын бүләкләнеләр.
Быйыл сентябрҙә «Рәсәйҙең 10 иң яҡшы гәзите» конкурс йомғаҡтары буйынса, «Учалы гәзите» «Биләмәләр мәсьәләләрен хәл итеүгә өлөш индергәне өсөн» дипломға лайыҡ булды. Награданы тантаналы рәүештә Журналистар союзы рәйесе Артур Дәүләтбәковҡа тапшырҙылар.
«Беҙҙең баҫмалар йыл һайын тәүге унауға инә. Республика киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ғәҙәттә «Рәсәйҙең иң яҡшы гәзиттәре тәжрибәләре» түңәрәк өҫтәлендә сығыш яһай, асыштары менә уртаҡлаша. Быйыл иң яҡшы төбәк баҫмалары иҫәбенә «Учалы гәзите»нең инеүе ҡыуандыра», — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Артур Хәсән улы.
«Учалы гәзите» үҙ тарихын 1932 йылдың декабренән алып бара. Төрлө йылдарҙа гәзит төрлөсә аталды («Серп и молот», «Ленинец», «Ударсы»), әммә темаһы үҙгәрешһеҙ ҡалды – учалылар тураһында һәм улар өсөн яҙыу. Әлеге ваҡытта баҫманы Фәнисә Таһирова етәкләй.
«Рәсәйҙең 10 иң яҡшы гәзите» конкурсын Рәсәй Журналистар союзы, Бойондороҡһоҙ төбәк нәшриәтселәре альянсы, «ГИПП» нәшриәтселәр союзы һәм Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы булышлығында «Журналистика һәм медиабаҙар» журналы уҙғара.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 03.06.2018
«Ашағым килмәй!»
Новости / Мәғариф // 3-06-2018, 08:00
Баланың яҡшы аппетиты – ата - әсә өсөн оло ҡыуаныс. Үҙем бешергән бутҡа, аштарҙы төбөнә тиклем ашап ҡуйған улымды һиҙҙермәй генә оло ҡәнәғәтлек менән күҙәтергә яратам. Ә бына аҙыҡтан баш тартҡан бала менән хәл бөтөнләй башҡаса. Һәр табын бала һәм әсәй араһындағы «көрәшкә» әйләнә. Баланы өгөтләйҙәр, әрләйҙәр, төрлөсә алдаҡ юл менән, юхалап ауыҙына ҡалаҡлап аш тығалар. Ҡыҫымға алынған бәләкәс, теләмәһә лә, ашарға мәжбүр. Баҡһаң, аппетитһыҙ ашауҙың файҙаға ҡарағанда зыяны күберәк икән. Бындай осраҡта, ашҡаҙан һуты аҙ бүленеп сығыу сәбәпле, бауырға ауырыраҡ тура килә – бәләкәстең аппетиты насар икән ни эшләргә?...
Һаҡ булығыҙ: үләндәр ҙә ағыулы
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 3-06-2018, 07:00
Йәй яҡынлаша. Ағастар япраҡ яра, тиҙҙән үләндәр ҙә ныҡлап баш ҡалҡыта башлаясаҡ. Тәбиғәт ашарға яраҡлы һәм шифалы үләндәргә бик бай. Шул уҡ ваҡытта ағыулылары ла күп. Уларҙы бик-бик аҙ миҡдарҙа фармакологияла дарыу урынына ла ҡулланалар, әммә урманда йөрөгәндә бик һаҡ булырға кәрәк: ашарға һәм ҡул менән ҡағылырға ярамай. Улар хәүефле. Йыш ҡына үҫемлектәр донъяһы менән таныш булмаған балалар был ағыулы үләндәрҙең ҡорбанына әүерелә....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 576
ЗАРИПОВА Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы (15.6.1943, БАССР‑ҙың Миәкә р‑ны Тауҡай-Гәйнә а.), селекционер. А.х. ф. канд. (1978). БР‑ҙың атҡ. а.х. хеҙм‑ре (1995). БАХИ‑ны тамамлаған (1970). 1964 й. алып Мәләүез р‑нының М.Ғафури ис. к‑зында баш агроном, 1967 й. — Ишембай зона агрохимия лаб. (1970 й. башлап өлкән агрохимик). 1975 й. башлап БНИИСХ‑ла: 1976 й. — өлкән, 1991 й. алып төп ғилми хеҙм‑р, 1998 й. — бүлек мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге күп йыллыҡ мал аҙығы культураларының яңы сорттарын сығарыуға, мал аҙығы үҫемлектәрен өйрәнеү һәм уларҙы үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған. З. тарафынан аҡ ҡандала үләненең — Чермасан, күк гибридлы люцернаның — Бибинур, тамырсалы суҡҡыяҡтың — Урал, шифалы тәкә һаҡалының Иглинская сорттары сығарыла, күп йыллыҡ мал аҙығы культуралары (ҡамыш бүтәгәһе, ҡуһа муртһабаҡ, ҡыҙыл йыланҡуҙаҡ, себер аҡтамырсығы һ.б.) баҫыуға индерелә. З. көнсығыш кәзә үләне, люцерна һәм соя орлоғонан юғары уңыш алыу технологияларын эшләй, улар БР‑ҙың Урал аръяғы дала зонаһы, Урал алды дала зонаһы һәм Көньяҡ урман‑дала зонаһы хужалыҡтарында индерелгән. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 11 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Возделывание козлятника восточного на семена и корм в Башкортостане. Уфа, 2002 (авторҙ.); Адаптивные технологии кормопроизводства в Башкортостане. Уфа, 2004 (авторҙ.).
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 246
ТОМАН, ер өҫтөндәге һауала (бейеклеге бер нисә йөҙ метр) конденсация продукттары (һыу тамсылары йәки боҙ кристалдары) тупланмаһы, горизонталь күреү мөмкинлеген кәметә. Күреү мөмкинлеге 10 км тиклем еткәндә аналогик күренеш шыйыҡ Т. тип атала. Һыу күләме (куб метрҙа һыу тамсылары күләме; тамсыларҙың өҫтөнлөк иткән дәүмәле 5—15 мкм) б‑са баһалана. Һыуытыу (һауаның һыуыныуы ысыҡ нөктәһе т‑раһынан түбәнерәк булғанда барлыҡҡа килә; йыш була) һәм парланыу (һалҡын һауаға йылы ер өҫтөнән өҫтәлмә һыу пары күтәрелгәндә барлыҡҡа килә) Т. бүленә. Барлыҡҡа килеүенең синоптик шарттары б‑са масса эсендәге (бер төрлө һауа массаларында формалаша), фронталь (атмосфера фронттары эргәһендә) Т. айырыла. Шулай уҡ “ҡоро томандар” (монар, смог) була. Т. барлыҡҡа килеүенә башлыса көньяҡтан иҫкән әкрен елбулышлыҡ итә. Өфөлә йыл эсендә уртаса 13 томанлы көн (54,8 сәғ.) һәм 126 шыйыҡ томанлы көн күҙәтелә. Һалҡын осорҙа бер Т. уртаса 4,2 сәғ. өҙлөкһөҙ дауам итә, йылы осорҙа — 3,4 сәғәт. Т. иң йыш ҡабатланыуы (77%) йылдың һалҡын осорона тура килә (максимумы нояб. билдәләнә); йылы осорҙа һирәгерәк була (май). Респ. Т. күбеһенсә Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында күҙәтелә.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Сығыштарҙы Абдулла Солтанов үҙе лә баһаланы.
Ошо көндәрҙә С. Низаметдинов исемендәге Учалы мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжында Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры Абдулла Солтанов призына башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың конкурсы уҙғарылды.
Беренсе тапҡыр конкурс өс тиҫтә йыл элек ойошторола. Иң тәүҙә унда Учалы йырсылары ғына оҫталығын күрһәтә. Күп тә үтмәй өс йылға бер уҙғарылып килгән бәйгелә башҡа район вәкилдәре лә ҡатнашыу теләген белдерә.
Быйылғы сара Баймаҡ, Ишембай, Әбйәлил, Белорет, Ғафури, Хәйбулла һәм Учалы райондарынан 37 башҡарыусыны берләштерҙе. Конкурс өс йәш арауығында һәм “Балалар”, “Үҙешмәкәр башҡарыусылар”, “Профессиональ башҡарыусылар” номинациялары буйынса уҙғарылды.
Конкурс шарттарына ярашлы, йырсылар ике башҡорт халыҡ йырын башҡарҙы, шуларҙың береһе мотлаҡ Абдулла Солтанов репертуарынан ине.
– Йырсылар бәйгегә бик етди әҙерләнгән, йылдан-йыл халыҡ йырын башҡарыусыларҙың кимәле үҫә. Был конкурста бигерәк тә балаларҙың ихлас ҡатнашыуы шатландыра, тимәк, халыҡ йырҙары йәшәйәсәк, быуындар бәйләнеше өҙөлмәй, – тип ҡыуанысы менән уртаҡлашты Учалы мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы, баһалама комиссияһы рәйесе Дилара Ҡәйүмова.
Был конкурс йәшен дә, ҡартын да берләштерҙе. Комсомольск ҡасабаһынан 4 йәшлек кенә Йәсминә Ғәббәсова, “Әйҙә, уйна, ҡурайсы!”, “Һалдат” йырҙарын башҡарып, барыһын да үҙенә ғашиҡ итте. Туғыҙынсы тиҫтәне ҡыуған Хәмзә ағай Ғиззәтуллиндың да сығышы дәррәү алҡыштарға күмелде.
Залда энә төртөрлөк тә урын юҡ ине. Халыҡ көйөнә һыуһаған тамашасы һәр башҡарыусыны ихлас тәбрикләп, йыр-моң даръяһында йөҙҙө.
Һәр бәйгенең еңеүсеһе була. Абруйлы сәнғәт әһелдәренә иң-иңдәрҙе асыҡлауы еңелдән булманы. Әйткәндәй, конкурсанттарҙың сығышын мәшһүр йырсы Абдулла Солтанов үҙе лә баһаланы.
Һөҙөмтәләр буйынса, “Профессиональ башҡарыусылар” номинацияһында – Учалы мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы студенты Айрат Баязитов, “Үҙешмәкәрҙәр” араһында Әбйәлилдән Вилдан Зәйнәшев I дәрәжә дипломдар менән бүләкләнде.
4 – 10, 10 – 16 йәштәгеләр араһында учалыларға етеүселәр булманы – Наҙгөл Хилажева менән Ғайсар Ильясов иң яҡшылар тип табылды.
Ә гран-при Ишембайға юлланды. “Урал” һәм “Уйыл” йырҙарын юғары кимәлдә башҡарып, Рәфис Ишбаев барыһын да әсир итте. Йырсы Баймаҡта тыуып үҫә, Өфө сәнғәт училищеһының йыр бүлегендә, Башҡортостандың халыҡ артисы Вахит Хызыров класында белем ала.
Әйткәндәй, көслө алҡыштар, диплом-приздарҙан тыш, еңеүселәр тағы бер баһалап бөткөһөҙ ҙур бүләккә лайыҡ булды: уларға 4 октябрҙә Учалы филармонияһында уҙғарыласаҡ мәшһүр йырсы Абдулла Солтановтың юбилей кисәһендә сығыш яһау бәхете йылмайҙы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 208
ТОЧИССКИЙ Павел Варфоломеевич (3.5.1864, Екатеринбург ҡ. — 10.7.1918, Ырымбур губ. Верхнеурал өйәҙе Белорет заводы а., хәҙ. Белорет ҡ.), революция хәрәкәте эшмәкәре. Дворян. 1898 й. алып РСДРП ағзаһы. 1885 й. С.‑Петербургта “Петербург мастеровойҙары ширҡәте” социал‑демократик ойошмаһына нигеҙ һалған. Бер нисә тапҡыр ҡулға алынған һәм һөргөнгә оҙатылған. 1888 й. башлап Житомир, Мәскәү, Һарытау, Тамбов, Вологда, Әстерхан ҡҡ., 1917 й. февр. — Омск ҡ., мартынан Белорет заводы а. (большевиктар ойошмаһын ҡорған) революцион эшмәкәрлек м‑н шөғөлләнгән. 1918 й. мартынан Белорет хәрби‑революцион ком‑ты һәм РКП(б) ком‑ты рәйесе, Белорет округының хәрби комиссары. Аҡтар хәрәкәтенә ҡаршы Верхнеурал өйәҙендә һәм Златоуст өйәҙендә ҡораллы отрядтар ойошторған. Сәйәси дошмандарға ҡарата репрессия үткәргән. И.Д.Каширин м‑н ыҙғыш арҡаһында урындағы эсерҙар тарафынан үлтерелгән. Т. исеме м‑н Белоретта урам аталған, шунда уҡ уға һәйкәл ҡуйылған.
И.Ф.Плотников
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 276
“НОВОКРЕЩЕНСКАЯ КОНТОРА”, Урыҫ православие сиркәүенең Урал һәм Волга буйы урыҫ булмаған халыҡтарын христианлаштырыу маҡсатында ойошторолған миссионерлыҡ ойошмаһы. 1731 й. Свияга Богородица монастыры эргәһендә Яңы суҡындырылғандар комиссияһы булараҡ ойошторола, 1740 й. алып “Н.к.”. Башҡортостанда “Н.к.” бүлексәһе Нуғайбәк ҡәлғәһендә урынлаша. Батша хөкүмәте православие динен ҡабул иткәндәргә матди ярҙам күрһәтә. Христианлыҡ ҡабул иткәндәрҙең һалымдары үҙенең традицион динен тотоуҙы дауам иткәндәргә һалына. Руханиҙарҙы әҙерләү өсөн яңы суҡындырылғандар мәктәптәре асыла (ҡара: Миссионер мәктәптәре). Башҡорт ихтилалдары (1735—40) ваҡытында императрица Анна Иоанновнаның 1737 й. 16 нояб. манифесы м‑н “баш күтәргән башҡорттарҙы, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын төрлө чиндағы урыҫ кешеләренә, артабан уларҙы суҡындырыу шарты менән, һатып алырға һәм һатырға” рөхсәт ителә. 1738—42 йй. Рәсәйҙең үҙәк төбәктәренә 10 меңгә яҡын башҡорт оҙатыла һәм суҡындырыла. 1742—53 йй., Өфө вице‑губернаторы П.Д.Аксаков тәҡдиме м‑н, аслыҡтан интеккән башҡорттар ҡатындарын һәм балаларын, уларҙы артабан суҡындырыу шарты м‑н икмәккә алмаша. Күпләп суҡындырыу ваҡытында көс ҡулланыу, башҡорт ихтилалы (1755—56), ш. уҡ христианлаштырыуҙы үткәргән чиновниктар тарафынан дәүләт ҡаҙнаһындағы аҡсаны үҙләштереү миссионерлыҡ эшмәкәрлеген туҡтатыуға һәм 1764 й. “Н.к.” ябыуға сәбәпсе була. Етәкселәре: архимандрит Сильвестр, епископтар Л.Конашевич, Д.Сеченов.
Әҙәб.: И с л а е в Ф.Г. Православные миссионеры в Поволжье. Казань, 1999.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина