text:
11 февраль
11 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 42-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 323 көн ҡала (кәбисә йылында 324).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- АҠШ — Уйлап табыусы көнө.
- Әзербайжан — Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Б. э. т. 660 — Император Дзимму Япония тәхетенә ултыра. Япон дәүләтенең барлыҡҡа килеүе.
- 55 — Рим императоры Клавдийҙың улы Тиберий Клавдий Цезарь Британник Нерон тарафынан ағыулап үлтерелә.
- 244 — Месопотамияла, Филипп I Ғәрәп ҡушыуы буйынса, йәшерен рәүештә Рим императоры Гордиан III үлтерелә.
- 435 — Гейзерихтың вандалдарының Африкалағы баҫып алынған ерҙәре солох килешеүе буйынса Валентиниан III тарафынан таныла. Вандалдар Нумидияның бер өлөшө менән көнсығыш Мавританияны үҙ хакимлығы аҫтына ала, әммә бының өсөн империяға йыл да яһаҡ түләргә һәм федераттар сифатында сиктәрҙе берберҙарҙан һаҡларға тейеш була. Гейзерих үҙенең улы Гунерихты Римға аманат рәүешендә ебәрә, ул оҙаҡламай кире ҡайта.
- 1234 — Герман тәре йөрөтөүселәренең Балтик буйы ҡәбиләләрен көсләп суҡындырыу маҡсатында баҫып алыуҙары һөҙөмтәһендә Курляндия епископлығы бойондороҡһоҙ дини кенәзлеге булдырыла.
- 1573 — Гугенот һуғыштары: католик ғәскәрҙәре Ла-Рошелде ҡамауға ала.
- 1659 — Дания-Швеция һуғышы: шведтар Копенгагенды алып маташа, әммә һөжүм уңышһыҙлыҡҡа осрай.
- 1697 — Император Пётр I Рәсәйҙә тәмәке һатыуҙы рөхсәт итә.
- 1727 — Инглиз-испан һуғышы: испандар Гибралтарҙы ҡамауға ала.
- 1809 — Роберт Фултон пароходҡа патент ала.
- 1814 — Наполеондың алты көнлөк һуғышы: Монмирал янында алыш. Наполеон Бонапарт Остен Сакен етәкселегендәге рус корпусын һәм Йорк етәкселегендәге прус корпусының бер өлөшөн ҡыйрата.
- 1826 — Лондондың университет колледжына нигеҙ һалына. Ул Лондондың тәүге университеты була.
- 1829 — Тәһрандағы рус илселегенә һөжүм: биналағы барлыҡ кешеләр, шул иҫәптән дипмиссияның башлығы А. Грибоедов та, һәләк була, сәркәтип Мальцов ҡына йәшенеп ҡотола ала.
- 1838 — Санкт-Петербургтан Царское Селоға тиклем тимер юл буйлап ат егелгән поезд йөрөй башлай.
- 1873 — Испан короле Амадей I тәхеттән баш тартҡас, Кортестар тарафынан Беренсе Испан Республикаһы иғлан ителә.
- 1889 — Японияла Мэйдзи Конституцияһы ҡабул ителә, ул илдә Пруссия өлгөһөндәге конституцион монархия урынлаштыра. Конституция проекты өҫтөндә эште Ито Хиробуми етәкләй. Конситуция ҡабул ителгәс, Японияла Азиялағы тәүге парламент барлыҡҡа килә.
- 1918 — РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл флотын (РККФ) ойоштороу тураһында декрет ҡабул итә.
- 1922 — Фредерик Бантинг инсулинды аса.
- 1928 — Санкт-Морицта II Ҡышҡы Олимпия уйындары асыла.
- 1929 — Франц I Лихтенштейн кенәзе була.
- 1937 — Японияла мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн бирелеүсе «Мәҙәниәт ордены» булдырыла.
- 1938 — Литва Республикаһы Сеймы Литваның Конституцияһын ҡабул итә. 1938 йылдың 12 майында ғәмәлгә инә.
- BBC Television экрандарға Карел Чапек яҙған «R.U.R.» фәнни-фантастик пьесаһы нигеҙендә тәүге фәнни-фантастик тапшырыу сығара.
- 1940 — Ҡыҙыл Армия Фин һуғышында Маннергейм линияһын өҙөү операцияһын башлай, ул Финляндияның капитуляцияһы менән тамамлана.
- 1943 — Сталин Дәүләт оборона комитетының «СССР-ҙа атом бомбаһын эшләү тураһындағы ҡарар»ын раҫлай.
- 1944 — 1944 йылдың 27 ғинуарында башланған Ровно-Луцк операцияһы тамамлана. 1-се Украин фронтының 60-сы армияһының уң фланг ғәскәрҙәре ҡаты алыштарҙан һуң ҡала һәм эре тимер юл үҙәге Шепетовканы азат итә.
- 1953 — АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр, физик Альберт Эйнштейн, яҙыусы Томас Манн, Рим папаһы Пий XII ҡатнашҡан көслө халыҡ-ара кампанияға ҡарамаҫтан, ирле-ҡатынлы Розенбергтарҙың ярлыҡау тураһындағы аҙаҡҡы үтенесен кире ҡаға. 19 июндә улар язалап үлтерелә.
- 1956 — Ан-8 хәрби-транспорт самолетының тәүге осошо.
- 1959 — Ғәрәп ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә бер нисә британ колонияһынан Көньяҡтың Ғәрәп Әмирлектәре Федерацияһы барлыҡҡа килә.
- 1970 — Орбитаға Ерҙең тәүге япон яһалма юлдашы «Осуми» сығарыла.
- 1971 — Мәскәүҙә, Лондонда һәм Вашингтонда ҡул ҡуйыу өсөн «Диңгеҙ һәм океандарҙың төбөндә һәм һәм уның аҫтында ядро ҡоралын урынлаштырыуҙы тыйыу хаҡындағы килешеү» асыла.
- 1972 — Рәс-әл-Хәймә әмирлеге Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә ҡушыла.
- 1975 — Бөйөк Британия Консерватив фирҡәһенең рәйесен һайлауҙың икенсе турында Маргарет Тэтчер еңеү яулай һәм Британияла оппозицияның тәүге ҡатын-ҡыҙ етәксеһе була.
- 1978 — Ҡытайҙа Аристотель, Шекспир һәм Диккенстың китаптарын уҡыуҙы тыйыу ғәмәлдән сыға.
- 1979 — Иранда ислам инҡилабы: ваҡытлы хөкүмәт яҡлы гвардеецтар менән Тәһранда өс тәүлек урам һуғыштарынан һуң аятолла Хөмәйни яҡлылар ҡаланы үҙ ҡулына ала, Генштаб нейтралитет иғлан итә, инҡилаптың еңеүе.
- 1980 — Владимир Меньшовтың «Мәскәү күҙ йәштәренә ышанмай» («Москва слезам не верит») фильмының премьераһы. 1981 йылда фильм сит телдәге иң яҡшы фильм номинацияһында «Оскар»ға лайыҡ була.
- 1981 — Армия генералы Войцех Витольд Ярузельский Польшаның Министрҙар советы рәйесе була.
- 1990 — Көньяҡ Африка Республикаһының аҙаҡҡы аҡ тәнле президенты Фредерик де Клерк Африка милли конгресын һәм апартеидҡа ҡаршы башҡа хәрәкәттәрҙе легалләштереү тураһында ҡарарға ҡул ҡуйғас, Нельсон Холилала Мандела 27 йыллыҡ тотҡондан иреккә сыға.
- 1991 — Гаагала Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы булдырыла.
- 1992 — Фианна Файл фирҡәһе вәкиле Альберт Рейнольдс Ирландияның таойсехы (премьер-министры) була.
- 2007 — Горбангулы Мәликгулы улы Бәрдемөхәммәдов Төркмәнстан президенты һайлауҙарында 89,23 % тауыш йыйып еңеп сыға.
- 2009 — Морган Ричард Цвангираи Зимбабвеның премьер-министры итеп тәғәйенләнә.
- 2011 — Мысырҙа инҡилап: Мысыр президенты Хөсни Мөбәрәк, хакимлыҡты Ҡораллы Көстәрҙең Юғары советына тапшырып, отставкаға сыға.
- 2016 — Гравитация тулҡындарын эксперименталь асыу тураһында иғлан ителә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Александр Семак (11.02.1966), спортсы, шайбалы хоккей буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1987) һәм СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1990). Донъя (1990), Европа (1987, 1991), СССР (1990—91), Бөтә донъя универсиадаһы (1987) чемпионы, Халыҡ‑ара хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994). Башҡортостан Республикаһының 5 саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2016).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фәдис Ғәниев (11.02.1967), йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997) һәм халыҡ артисы (2008).
- Шәһиев Элвир Ҡәҙим улы (11.02.1967) — хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман хужалығы хеҙмәткәре ().
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1650 — Рене Декарт, француз философы, математик һәм физик.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1824 — Дмитрий Горчаков, рус шағиры һәм драматургы.
- 1829 — Александр Грибоедов, шағир, драматург, дипломат.
- 1948 — Сергей Эйзенштейн, совет театр һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог.
- 1969 — Әхмәров Ҡасим Закир улы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


c: text/html

text:
- Өйҙә
- Университеттар
- Килск Университеты
Килск Университеты
Кильский Деталдәр Университеты
- Илдә : Берләшкән Короллек
- Ҡала : Кил
- Йәғни : Ағас бәшмәге
- Нигеҙләнгән : 1949
- Студенттар (ок.) : 1000
- Онотмағыҙ кильский тикшереү университеты
Күҙәтеү
Беҙ университеты һәм беҙ төрлө Кильский. Артыҡ нигеҙ һала. 60 йылдар элек булыуы тураһында беҙ удовлетворением ихтыяждарын, яңы типтағы йәмғиәт, иҡтисад һәм донъя, беҙҙең принциптары перекличка хәҙер күберәк ҡасан булһа.
Урынлашҡан 600 аров загородной ерлегендә йөрәге иң бөйөк британия, күбеһе етәксе һ. б. студенттар һәм бер нисә, етәксе һ. б. йәшәй хеҙмәткәрҙәр, шулай уҡ уҡырға һәм эшләргә бында. Был студенттар оло шәһәрендә, тик ҙур түгел һәм космополитик берләшмәһе. Беҙ эшләйбеҙ человеческой дәрәжәлә, биреп кешеләргә пространство өсөн, уйларга һәм күп эшләргә, оло массив клубтары, societies, һәм иректеләр хәрәкәте хеҙмәте.
Беҙ эҙмә-эҙлекле рәүештә ранг өҫкө өлөшөндә студенттар менән ҡәнәғәт булыу. Был сөнки ул күберәк йәш һәм матур, был урын, фәнни һәм академик белем лә. Булһынмы ул иҫәнлек-һаулыҡ, Гуманитар һәм социаль фәндәр, тәбиғәт фәндәре, үҙ рәүештә һеҙҙең өлкәһе, тикшеренеүҙәр, беҙ бирәбеҙ һәм уникаль халыҡ-ара тәжрибәһе". Беҙ обучаем ҙур булмаған төркөмдәре, менән тәьмин итеү бер-бер етәксе һ. б. инеү ғалимдәргә һәм цент сифаты етәксе һ. б. уҡыу-уҡытыу кеүек үк, тикшеренеүҙәр.
Етәксе һ. б. уҡыу-уҡытыу программаһын һәм нигеҙ мәңге йәш бары тик ҡатмарлы, гибкий һәм ҙур ярҙам киң белем базаһын. Беҙҙең междисциплинарные һәм многочисленный алым ғына түгел, булышырға, яҡшы белем, ай-һай көстәр донъяның етәксе һ. б. әйҙәп фәнни барыусы. Бөтә нәмә, шулай уҡ, тәҡдим итергә мөмкинлек бирә торған һайын күберәк тәьҫире һәм әһәмиәте етәксе һ. б. фәнни һәм педагогик, глобальное һәм локально.
Был ғәжәп тә түгел, беҙҙең студенттар сығарыу һәм класс уҡыусылары, шулай уҡ индивидуально үҙе кеүек Университеты: прогрессив һәм мул уңыш алған, билдәле икәнлеге тураһында, улар кем, һәм улар булырға тели, йыһазландырырға өсөн яуап бирергә ҡайһы бер проблемалар бөгөн донъяла тәҡдим ителде, йәмғиәт файҙаһына һәм предприятиелары.
Килә Төньяҡ Стаффордшир был отпусти араһында Манчестер һәм Бирмингем. Университет урынлашҡан, холм төрө менән ҡала Ньюкасл-андер-Лайм (ике миля кил се) -он-Трент (һәм үҙенең төп сауҙа районы Хэли) бары тик бер нисә миль алға.
Уның тормошо студент кампусына тирәләй киң һәм сәскә һайлау кафе-бар, ресторандар барлар һәм "һәм Ньюкасл клубтары" Хэли.
Яратыусылар, театр бурыс наслаждаться яңы ҡорбандар "һәм Ньюкасл Regent" Хэли, ә һуңғы күрһәтелә многоактный кинотеатры " Ньюкасл. Оло был тема, бөйөк британия паркы, Алтон Тауэр, тирәләй 45 бер нисә минутҡа ғына килә.. Иң матур районында ғына 20 км өҫтәрәк кил. Иң Күреп Дистриктында- әйберҙәр күреү өсөн яһарға өсөн күберәк мәғлүмәт.
Үҙәк кергәндә, кил тигәнде аңлата килергә төрлө урын-ил, менән М һәм тимер юл алыҫ түгел. Манчестер һәм Бирмингем йорттары урынлашҡан илаһам, шул уҡ ваҡытта Лондон 90 минут поезында.
Кил тәҡдим итә күп төрлө курстар өсөн тамғаларға һеҙҙе юлында һеҙҙең буласаҡ. Беҙ бирәбеҙ чемпионаттағы бына тигән ярҙам һәм хеҙмәттәр студенттар өсөн, шулай уҡ социаль.
Беҙҙең курстар тәҡдим итәләр:
- Дәртләндереү, белем һәм күнекмәләр өсөн һеҙҙең карьера киләсәктәге.
- Үрге юғары сифатлы уҡытыу буйынса бик күп киң академик һәм һөнәри дисциплиналар.
- Мөмкинлеге бергә үткәрергә үҙ мәнфәғәттәрен һәм үҫтерергә үҙ күнекмәләр ярҙамында беҙҙең ике тапҡыр отличительное градус отличием – менән 500 дуэт темаһы.
Беҙ шулай уҡ профессиональ кимәлдә медицинаһынан айырмалы яңғыҙ тәҡдим итә., Иҫәнлек-һаулыҡ, Хоҡуҡ һәм эшҡыуарлыҡ субъекттары хеҙмәте.
Менән йәлеп итеү, ҡаласыҡ, Килә тәҡдим итә бигерәк тә студенттар практика:
- Күңел яҡшы студенты.’ Һәр Союзы төн.
- Уҡыуҙы тамамлау класс уҡыусылары китә менән кил ҡайһы бер иң яҡшы фәнни һәм күрһәткестәр уңышлы эшкә урынлашыу, бөйөк британия
Был айырма кил.
Мәктәп / Колледж / Бүлектәр / Курс / Факультетын
- Гуманитар һәм социаль фәндәр факультеты
- Америка Тикшеренеүселәре
- Криминология
- Белем
- Инглиз
- Шөгөлләнә
- История
- Гуманитар
- Мәктәп Менән Идара Кил
- Дәрес
- Закон
- Либераль Сәнғәте
- ММС, Мәҙәниәт һәм коммуникациялар
- Музыка, музыка һәм технология
- Сәйәсәт, Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм философия
- Социаль дәүләт һәм сәйәсәт фәндәре
- Социаль Мәсьәлә
- Социология
- Медицина фәне һәм һаулыҡ факультеты тураһында
- Реабилитация һәм сәләмәтлек
- Медицина
- Сестринский һәм Акушерские эш.
- Pharmacy
- Тәбиғи фәндәр факультеты
- Химия химия һәм медицина
- Һәм иҫәпләү математикаһы
- Криминалистика
- Географияһы, Геологияһы һәм тирә-яҡ мөхит
- Фән Тураһында Тормышы
- Физик һәм астрофизигы
- Физик-географик фән
- Психологияһы
- Консультация
История
Кильский университетына нигеҙ һалына. 1949 Төньяҡ университеты колледжы булараҡ Стаффордшир, инициативаһы буйынса Линдси д, профессор, философия һәм Бейллиол һуңынан Мастер-колледжы, Оксфорд. Эшсе синыф хәл иткес линдси яҡлы булып, өлкәндәр өсөн мәғариф , кем тәү башлап тәҡдим итә “халыҡ университеты” Стаффордшир Төньяҡ эшселәренә мөрәжәғәт итергә була. ’ Мәғариф ассоциацияһы. 1925.
Ошо 13 Март 1946, Вальтер линдси сэр яҙа Марибор, грант буйынса комитеты рәйесе университеты (ОЗК-ЛА), учреждениеларына тәҡдим колледжы “яңы линия”. Практика өсөн яңы колледжы билдәләнеп, диплом эшләй башлар башҡа вәкәләттәрҙе биреү, лондон университеты урынына экстернат. Мөһим, Тел Линдси “тышҡы кимәлдә ҡотолоу Лондон”, программа үҙ урынына ҡуйыу менән абруйын формалаштырыу иң башында колледжы, бәлки, университеттың эгидаһы аҫтында эшләп ҡуйыу. Линдси яҙа шулай уҡ вице-канцлеры Оксфорд, бындай бағыусылар үтенесе менән яҡынса ғына.
Тикшеренеүҙәр ойоштороу комитеты Стоук-улар-ҡала советы трент, Томас Олдермен Хорвуд рәйеслеген булдырыу һәм линдси, Этрурия Викарий һәм ҡала советының эш төркөмө етәксеһе.. Озк-ла дәүләт финанслауы менән тәьмин ғинуарында була. 1948, Зал комитеты кил алам , ҡала ситендәге мөһәбәт йорт Ньюкасл-андер-Лайма, үҙенең хужаһын, Ральф Sneyd. Зал, үҙҙәренең ғаиләһе йәшәгән урын Sneyd , икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында файҙаланған өсөн элек хәрби булған хәрби реквизировать , Sneyd төҙөлөшө һәм бер нисә булған һәм мөлкәтен быстровозводимый төп өлөшөн тәьмин итә, армия төҙөү., был сумма £31,000.
Бирмингем университеты тамамлаусыларҙың беренсе булып джордж математика өйрәнеү. Исон шаблон буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. 1951. Унда магистр дәрәжәһен ала. 1952 иң Кильский.
Тәүге сығарылыш уҡыусылары булып маргарет boulds тулыһынса кил. 1954, философия һәм инглиз тамамлай.. Тайпылышһыҙ үҫә , Университет статусы университеты колледжы тиклем күтәрелә. 1962, был король яңы йылдың ғинуарына алынған хартия., ҡабул университетында исемен һәм Кильский. Был исем рәсми, хәҙер университетта ла көндәлек ҡулланыу кильский. Көҙгөлө университеты береһе булараҡ билдәләнгән был быяла.
. 1968, Король буйынса комиссия Медицина Белеме (1965-68) биреү “Доклад Тодда ”, уның мөмкинлектәрен ҡараны медицина мәктәбе төҙөү кил. , Тип Төньяҡ Стаффордшир иң яҡшы сайты буласаҡ, ҙур дауахана булһа һәм урындағы халыҡҡа бер нисә эре. Тип иҫәпләнгән минималь ҡулланыу 150 мәктәп һәм студенттар йыл һайын медицина педагогически иҡтисади яҡтан споралар яһалыу кәрәк буласаҡ.. Ай-һай, шул уҡ ваҡытта университетта бик бәләкәй булғас, бындай мәктәптәр өсөн медицина ярҙамы күләме. Ай-һай, . 1978, Медицина бүлеге асылды послевузовский кильский. Был медицина дипломдан һуң белем биреү һәм медицина тикшереүе үткәрелә, әммә студенттар медицина студенттарҙы ла өйрәтәһең. . 2002, ҡайһы бер студенттар медицина Манчестер мәктәбе башланы кил н университететарҙа. Ниһайәт, медицина мәктәбе асыу, үҙемә кил. 2007.
. 1994, физиотерапия һәм Төньяҡ Освестрить мәктәп стаффордширский. (ONSSP), айырым институты булмай, дауахана һәм ортопедия хант освестрить агнес роберт джонс нигеҙләнгән., Шрюсбери, Кильский өҫтәрәк ҡушыла университеты , физиотерапия бүлеге буйынса тикшереү булып кил , кильский освестрить университеты һәм вахта ысулы береһе.. Август. 1995, Кильский университеты өҫтәрәк ҡушыла төньяҡ-колледжында шәфҡәт туташы һәм акушерка стаффордширский, мәктәп формалашыуын һәм эшен яңы акушерлыҡ сестринский.
. 1998 һәм 1999 университет етәкселеге ҡарары буйынса бәхәс ҡайһы бер сәбәп булды, коллекцияны һатыу өсөн Тернер , математик ҡиммәтле баҫма китаптар коллекцияһынан, шул иҫәптән ҡайһы бер, ныҡ булыуы уға ҡарай һәм аннотирован – Исаак Ньютон, шуның өсөн, китапханаларҙы финанслауҙы яҡшыртыу өсөн ҙур университеты.. Өлкән университеты вазифалы кешеләре, вәкил шәхси коллекцияһын һатыу өсөн һатып алыу, бер ниндәй ҙә гарантия юҡ, йәки ул буласаҡ бөйөк британия зарарланмай.. Юридик яҡтан ла мөмкин, үҙендә академик берләшмәләр араһында бәхәс сәбәпсеһе булған оҙайлы һәм матбуғатта яҡтыртыуға кире һатырға була, тип фараз £йыйыу һәм һатыу хаҡын кәметеп буласаҡ тип ҡыуып булмай, 1м.
-Финанслау кәмеүе һәм популярлығы, декабрҙә немец бүлеге ябылды. 2004, үҙе лә университетының физик кимәлен һаҡлау, проблемалар оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан, был тема менән осрашыу.
. 2009, артабан юғары белем өсөн университеттарҙың юбилей һәм премия менән бүләкләнде королева, өсөн “иртә менән эштәренә ҡыҫылыу һәм новаторлыҡ һәм хроник артриттар дауалау беренсел медицина ярҙамы гсз ауырта., увязка селтәр аша тикшереү һәм пациенттарҙы ташыу өсөн гп менән файҙаланыусылар төркөмө”.
. 2012 Фонд ике йыл булып килэ яңы, халыҡ-ара, халыҡ-ара фонды һәм фонд йыл тиҙләтеү йыл, тәҡдимдәр бар тип өҫтәне, нисек письменного, фәндәре, социаль фән, иҫәнлек-һаулыҡ, һәм күреү һәләте боҙолған кешеләр өсөн йылдан йыл менән дөйөм нигеҙҙәге.
Университет территорияһында артабан киңәйтеү 2015 шәхси инвестиция йәлеп итеү юлы менән ғилми үҙәге төҙөү планлаштырыла. Был Стаффордшира мең эш урыны бирәсәк, шулай уҡ университеты. Энергия сығанаҡтарын булдырыу һәм тотороҡло итеүсе үҙәктәр булдырыуға йүнәлтелгән интеллектуаль энергетик "йәшел" технологиялар.
Һеҙ телһеҙме кильский тикшереү университеты ? Теләсә ниндәй һорау, комментарийҙар йәки аңлатмалар
Поделите был файҙалы мәғлүмәт менән дустар
Баһалама кильский университеты
Фекерләшеү кильский университетҡа ҡушылды .
РӘХИМ ИТЕГЕҘ, ИҒТИБАР ИТЕГЕҘ: Журнал EducationBro бирә һеҙгә мөмкинлеге прочитать тураһында мәғлүмәт, вуздарҙа 96 теле, әммә беҙ һорайбыҙ, ҡәҙер-хөрмәт итергә, бөтә ихтилалсылары фикерләр һәм үткәреү инглиз телендә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡанундарҡа бирешмәҫ классика
Был стилде һайлағандарҙы иҫке ҡарашлы, күңелһеҙ һәм бер төрлөлөк яратыусылыр, тип уйлаусылар яңылыша. Классик стиль – уңышлылыҡ һәм нәзәкәтлектең нигеҙе ул. Юҡҡа ғына Жаклин Кеннеди, Маргарет Тетчер кеүек дәүләтендә ҙур урын биләгән ханымдар тап классикала туҡталған һәм меңдәрсә ҡатын-ҡыҙҙарҙы үҙ артынан эйәртмәгәндер.
Классик стиль XVII быуат башында Бөйөк Британияла барлыҡҡа килә, артабан бөтә Европаны биләп ала. Шуны ла әйтеп үтергә кәрәк: ул замандарҙа классик костюмдарҙы тик ир-егеттәр генә кейгән. Әммә феминисткалар улар менән бер хоҡуҡлы булыуҙы ғына даулап ҡалмаған, пинжәк һәм салбар кейеүҙе лә «тартып» алған...
Был стилдең барлыҡҡа килеүендә һәм үҫешендә билдәле Коко Шанелдең урыны ҙур. «Һәр ваҡытта ла яңылыҡ асыусы булыу мөмкин түгел. Минең классика булдырғым килә», – ти ул һәм, һис шикһеҙ, маҡсатына өлгәшә. Жакеттар, тубыҡҡа тиклем оҙонлоҡтағы тура итәктәр, салбарлы костюмдар һәм, әлбиттә, «бәләкәс ҡара күлдәк» – классик гардеробта була торған төп кейем.
Классик стилдәге кейем юғары сифатлы, нәзәкәтле, ябай тегелешле, биҙәлештә сама белеү менән айырылып тора. Туҡымаларҙан бер төҫлө, йышыраҡ һоро, күк, ҡуйы ҡыҙыл, ҡара, көрән, аҡһыл көрән һәм башҡа йомшағыраҡ сағылыштағылары ҡулланыла. Уларҙың һүрәттәре күҙгә артыҡ салыныусан түгел: буй һыҙыҡтар, шаҡмаҡтар, «шыршы», «тауыҡ тәпәйе» кеүек нағыштар. Сифатлы күн, йөн, твид, етен кеүек туҡымалар ҡулланыла.
Кейем йыш ҡына тура тегелешле, кәүҙәлә яҡшы ултыра, тәнде һығып йәки уға еңелсә һылашып тора. Үтә ҡупшы аксессуарҙар, балитәктәр, ялтыр-йолтор биҙәүестәр һәм банттар бөтөнләй тиерлек ҡулланылмай, барыһы ла ябай һәм зауыҡлы булырға тейеш.
Бындай кейемдең кәүҙәлә яҡшы ултырыуына айырыуса әһәмиәт бирелә. Әммә классик стилдә кейенеүселәр өсөн тағы ла ҡағиҙәләр бар.
Блуза аҡ йәки костюмдан бер нисә тонға аҡһылыраҡ төҫтә булырға тейеш. Махсус сара өсөн сағыуыраҡ төҫ һайларға ла мөмкин. Әммә артыҡ асыҡ иҙеүле булыуы хупланмай.
Итәк тура йәки аҫҡа табан еңелсә киңәйә, арттан йә ҡабырғанан ҙур булмаған уйымы бар.
Костюмда итәкте салбар менән алмаштырырға ла мөмкин. Ул тигеҙ һыҙыҡ эшләп үтекләнгән, тура фасонлы, аҫҡа табан бер аҙ ғына тарая бирергә мөмкин.
Пинжәк йәки жакет тулыһынса йә еңелсә тәнгә һылашып тора, оҙонлоғо бил һыҙығынан йәки янбаштың уртаһына тиклем була. Туҡымаға тап килгән төҫтәге ҙур булмаған төймәләрҙең берҙән-бер биҙәк булыуы ла мөмкин.
Эшкә йәки етди осрашыуҙарға кейелгән классик стилдәге күлдәктең муйын уйымы ҙур түгел. Төҫө буйынса ла тотанаҡлы, ипле, биҙәүестәр бик аҙ ҡулланыла. Кисәләр өсөн иһә оҙон итәкле, ҡулбаш аша таҫмалар үткәреп тегелгән, муйын уйымы тәрән булған, хатта арҡаһы асығыраҡ булған күлдәктәр ҙә урынлы.
Классик образды тулыландырып тороусы баш кейеме – ҡарағусҡыл йәки аҡһыл төҫтәге нәзәкәтле эшләпәләр, береттар һәм яулыҡтар.
Аяҡ кейеме сифатлы һәм ҡиммәтле булырға тейеш. Ул күндән йәки йомшаҡ күндән (замша) тегелгән, бейек үксәле. Иң йәтеше – «кәмә-туфли»ҙар.
Классик стилдең иң яҡшы яғы шул – кешенең йәшенә һәм кәүҙәһенең ниндәй булыуына ҡарамай, ул тормоштағы һәр осраҡҡа тиерлек тап килә. Бындай кейемдәрҙе бер-береһе менән тап килтереүе, икенсеһе менән алыштырыуы еңел.
Тағы ла Коко Шанелдең һүҙҙәре иҫкә төшә: «Тәүге тәьҫоратты ҡалдырырға икенсе тапҡыр мөмкинлегегеҙ булмаясаҡ». Ә нескәлек, нәзәкәтлек, күркәмлек, ҡупшылыҡ, көйәҙлек, ышаныслылыҡ, маҡсатҡа ынтылыусанлыҡ, тотанаҡлылыҡтың үҙе булған классик стиль һәр саҡ юғарылыҡта ҡалырға ярҙам итер.
Александр ДАНИЛОВ фотолары.
Теги:


text:
Эт ролен башҡарыусы Илдан Мортазин шул тиклем оҫта уйнаны. Хас артист тиерһең үҙен! Һоҡланып ҡарап ултырҙыҡ. Баҡһаң, малай киләсәктә ошо һөнәр эйәһе булырға теләй икән. Айбулат Ҡоҙабаев, Нурмөхәмәт Шәһәрғәзин, Кәрим Хөснуллин, Арыҫлан Ишморатов, Нәркәс Мусина, Әлиә Сурина, Нәркәс Миңлейәровалар ҙа бигерәк килештерҙе. III «В» синыфын тамамлаған был балалар уҡытыусылары Гөлгөнә Зәйнетдинова менән «Эт үҙенә нисек хужа тапты» тигән башҡорт халыҡ әкиәтен сәхнәләштереп күрһәтте. Алҡышлап ҡул саптылар.
Донъя халыҡ әкиәттәрен башҡорт телендә һөйләүселәрҙең «Һаумы, һаумы, әкиәт!» IX ҡала конкурсында фольклор төркөмдәр араһында юҡҡа ғына Гран-при яуламанылар бит.
– Синыфыбыҙ менән әкиәт уҡырға яратабыҙ. Ваҡыт булғанда ролдәрҙе бүлешеп, уйнап та ҡарайбыҙ. Балаларға әкиәт сәхнәләштереү бик оҡшай. Уҙған йыл «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсында беренсегә ҡатнашып, номинацияла бүләкләнгәйнек. Быйыл инде ныҡлап әҙерләнеп, еңеүсе булырға маҡсатланғайныҡ, теләгебеҙгә ирештек, – ти Гөлгенә Сәрүәр ҡыҙы.
Ул үҙе әкиәтте заманға яраҡлаштырып сценарий төҙөгән, матур-матур костюмдарҙы әҙерләргә балаларҙың атай-әсәйҙәре ярҙам иткән. Йәш артистарға биҙәнеп төҙәнергә Әлиә Мусина булышҡан. Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, бергәләп тырышҡас, еңеүсе булып та ҡыуанғандар.
Г. РАМАҘАНОВА.


text:
Донъялағы иң бөйөк кешегә – әсәгә сикһеҙ хөрмәтебеҙҙе, мөхәббәтебеҙҙе белдереү маҡсатында яҡташ яҙыусыбыҙ Фәрзәнә Аҡбулатованың сценарийы буйынса «Әсә фатихаһы» тип аталған спектакль ҡуйҙыҡ. Тамашасылар араһында элекке алдынғы һауынсылар, мал ҡараусылар, ветеран уҡытыусылар, хаҡлы ялдағы һатыусылар, мәктәп хеҙмәткәрҙәре, ырҙында эшләүселәр һәм, әлбиттә, йәш-елкенсәк, бала-сағалар булды.
Беренсе ҡоймаҡ төйөрлө була, тиһәләр ҙә, тамаша бик йылы ҡабул ителде. Ролдәрҙе башҡарыусы «әртистәр» ҙә бик тырышты. Айгөлдө – Лилиә Мирғәле ҡыҙы Таймасова, Әсәне Рәйлә Ҡасим ҡыҙы Байғужина уйнаны. Улар әсә һәм бала мөнәсәбәтен, бер бөтөнлөгөн бик тапҡыр асты. Кешелектең иң яуыз дошмандары – Яңғыҙлыҡ (Рәсимә Байғужина), Наҙанлыҡ (Сания Рыҫҡолова), Ғәмһеҙлек (Фәйрүзә Таймасова) кеүек кире сифаттарҙы нисек еңергә мөмкин икәнлеген дә күрһәтте был спектакль. Тоғро дуҫтар тормошта осрап торған һанһыҙ кәртәләрҙе, ҡаршылыҡтарҙы үтергә ярҙам итә. Бына улар – тәбиғәткә дан йырлаусы Һарыҡай исемле моңло Турғай (Зөһрә Вәхитова), бала сағаны кейектән һаҡлаусы Аҡтырнаҡ исемле эт (Зимфира Байғужина), төндә аҙашҡандарға, юлсыларға юл күрһәтеүсе Аҡйондоҙ (Зәйтүнә Вәхитова). Изге күңелле, тоғро дуҫтар, яҡын туғандар булғанда тормош һынауҙарын, ауырлыҡтарҙы, ҡапыл килгән бәлә-ҡазаларҙы үтеүе еңелерәк.
Ауылдаштарыбыҙға бына шундай матур йөкмәткеле спектакль әҙерләнек.
Гөлсинә МӘҒӘФҮРОВА.
Хәйбулла районы, Юлбарыҫ ауылы.


text:
Фото:
Өфөләге Яҡутов паркында Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнөн билдәләнеләр
Фото:
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Уҙған көндәрҙә Өфөләге Иван Яҡутов исемендәге паркта Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө сиктәрендә байрам сараһы үтте. Иҫтәлекле көн Рәсәй Хөкүмәте ҡарары буйынса илебеҙҙә йыл һайын 24 майҙа билдәләнә. Координатор Юрий Кабашов етәкселегендә «Берҙәм Рәсәй» – «Йәш гвардияһы» йәштәр ойошмаһы менән берлектә Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы йорто байрамдың ойоштороусыһы булып сығыш яһаны.
Координатор һүҙҙәренсә, бай йөкмәткеле байрам программаһына славян яҙмаһын белеүгә уйындар һәм викториналар инде.
«Бәләкәй балалары булған ғаиләләр өсөн балалар педагог-психологы менән программа уҙғарҙыҡ. Кескәйҙәр боронғо славян алфавитын төшөрөргә, уларҙан исемдәрен яҙырға өйрәнде. Шулай уҡ һүрәт төшөрөү буйынса уҡытыусы балаларға рус халыҡ әкиәттәре геройҙарын нисек төшөрөргә күрһәтте», — тип һөйләне Юрий Кабашов.
Байрамдың икенсе өлөшө өлкәндәргә йүнәлтелде, теләгән һәр кем Ватанға һәм тыуған тәбиғәткә арналған шиғырҙы тасуири уҡыу конкурсында ҡатнаша алды.
http://www.bashinform.ru/news/1163959-v-ufimskom-parke-yakutova-otmetili-den-slavyanskoy-pismennosti-i-kultury/


text:
— Мин табындарҙы яратам, уларҙың табындарын яратам, — тине үҙ сығышында билдәле сатирик Марсель Сәлимов шаярып.
Шулай булмай ни, табындары һәр ваҡыттағыса мул һыйлы, өҫтәлдәре, ысынлап та, һығыла ине. Өфө ҡала 4-се китапханаһында был юлы өс йыйынтыҡҡа исем туйы үтте: “Башҡорт ырыуҙары тарихы” серияһынан “Табын ырыуы” хаҡында документтар һәм материалдарҙың I өлөшө донъя күргән, Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан Ғарифулла Япаровтың “Инйәрҙәге Париж” романы ни тора ла, Архангел районы егете Ринат Сөләймәновтың шиғри бүләге әҙәбиәткә килгән йәштәрҙең тағы бер ныҡлы аҙымын иҫбатлай.
Башҡортостан Журналистар союзы рәйесе урынбаҫары Фәнил Ҡоҙаҡаев, сараны алып барып, табын ырыуы тарихына арналған китапҡа юғары баһа бирҙе, тарихсыларға барлыҡ халыҡ исеменән рәхмәтен еткерҙе.
— Башҡорт ырыуҙарына ҡағылышлы 28 том сығарылды. Табындар тураһындағы документтарҙың был беренсе өлөшө генә, тағы ла буласаҡ, — тине ул.
Сығыш яһаусыларҙан Табын ырыуы берләшмәһенә етәкселек иткән Нияз Сәлимов планлы эш алып барылыуы, барлығы дүрт йыйын үткәрелеүе, дөйөм халыҡ яҙмышында ырыу шәхестәренең ролдәре ҙур булыуын билдәләне. Сығыш яһаусыларҙан ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Радик Миндибаев, публицист Мәхмүт Хужин, шағир Әхмәр Үтәбай, КПРФ-тың Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе Юнир Ҡотлоғужин, Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары Рәшит Зәйнуллин, шағир Алмас Шаммасов, “Китап” нәшриәтенән Әлфиә Әсәҙуллина һәм башҡа бик күптәр яңы китап авторҙарының һәр ҡайһыһын ҡотлап, артабан да уңыштар теләне.
Үҙ сиратында сара сәбәпселәре лә күстәнәсһеҙ ҡалманы. Ғарифулла Япаров романының яҙылыу тарихына туҡталды, башҡорт ерҙәрен һаҡлауҙа ата-бабаларыбыҙҙың ҙур көс һалып бөгөнгә саҡлы алып килеп еткергәнлектәре, ғәзиз еребеҙҙе законлы рәүештә һаҡларға, буш ятмаһын өсөн эшкәртергә кәрәклеге тураһында һөйләне. Ринат Сөләймәновтың был шиғри йыйынтығы – икенсе китабы. Уға тиклем хикәйәләрен “Йәштәр тауышы” серияһында баҫтырғайны. Ринаттың шиғырҙарынан ихласлыҡ бөркөлә, йәштәргә генә хас дәрт, хистәр тулҡыны урғыла.
Ғөмүмән, сара бик фәһемле үтте. Китап һөйөүселәр ҡулдарына яңы йыйынтыҡтар алып ҡыуанды, авторҙар ижад ҡанаттарын нығытып, әҙәбиәттең серле донъяһында талпыныр көс алды.


text:
Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы
Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы (20 август 1951 йыл) — башҡорт журналисы, шағир һәм балалар яҙыусыһы. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Баязит Бикбай (2011) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы Ҡотлогилдина 1951 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Көйөргәҙе районы Ялсыҡай ауылында тыуған. 1968 йылда Таймаҫ урта мәктәбен тамамлай. 1968—1969 йылдарҙа ошо уҡ райондың Шишмә ауылында башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй, 1969—1970 йылдарҙа «Ильич юлы» район гәзитендә тәржемәсе була. 1970—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый, бындағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөләнә. Бишенсе курста уҡып йөрөгәндә (1974 йыл) «Башҡортостан пионеры» (бөгөн «Йәншишмә») балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенә эшкә саҡырыла һәм бөгөнгө көнгәсә шул баҫмала хеҙмәт итә, гәзиттең әҙәбиәт бүлеге мөдире. Журналистикала оҙаҡ йылдар емешле эшләгәне өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Зөһрә Ҡотлогилдина үҙенең гәзиттә эшләү дәүерендә тәүге тапҡыр "Башҡортостан пионеры"ндә ҡәләмен һынап ҡараған ҡыҙ һәм малайҙарҙың бер нисә тиҫтәһен әҙәби ижад һәм журналистика юлына алып сығыусы.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәткә үткән быуаттың 70-се йылдарында килә. Поэзия, проза жанрҙарында ижад итә. «Уйылам уйҙарымдан», «Шәфәҡ нуры» шиғри йыйынтыҡтарында шағирәнең йәшәү мәғәнәһе, донъя яҙмышы хаҡындағы поэтик уйланыуҙары сағылыш тапты. Зөһрә Ҡотлогилдинаның күпселек шиғырҙары үҙенсәлекле лиризмы, халыҡсан теле менән айырылып тора. Уның тиҫтәләгән шиғырына көйҙәр яҙылған. Бигерәк тә әҙиптең танылған композитор Салауат Низаметдинов менән ижади дуҫлығы емешле булды: был ике талант эйәһенең йырҙары ысын мәғәнәһендә халыҡ һөйөүен яуланы, күп популяр артистарҙың репертуарында ныҡ урын алды, радио һәм телевизорҙан йыш яңғырай. Беренсе башҡарыусыһы Әлмирә Солтанова булған «Күҙҙәремә ҡара» йырын, мәҫәлән, «мөхәббәт гимны» тип атарға була. Рәсәйҙә билдәле йырсы Земфира (Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамаҙанова — Өфөлә тыуған йырсы, музыкант, композитор һәм йырҙар авторы) башҡарыуында «Ҡайҙа?» («Күҙ нурым») йыры шулай уҡ күп тыңлаусыларҙың һөйөүен яуланы.
«Әсәйем һөйөнөсө» китабы менән әҙип үҙен башҡорт балалар прозаһы өлкәһендә уңышлы ижад итеүсе хикәйәсе итеп танытты.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уйылам уйҙарымдан: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 32 бит.
- Әсәйем һөйөнөсө: Хикәйәләр. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 56 бит.
- Шәфәҡ нуры. Өфө, 1989;
- Йырсы гөлдәр. Өфө, 1993;
- Миләш тәлгәштәре. Өфө, 1996;
- Тамырҙарым — ерҙә, йәнем — күктә, 2001.
- Күҙҙәремә ҡара: Шиғырҙар, поэма. — Өфө: Китап, 2013. — 232 бит.
- Витамин ҡайҙа үҫә?: Балалар өсөн хикәйәләр һәм шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2013.
- Һуғыш яралаған бала саҡ: Документаль публицистика. — Өфө: Китап, 2015. — 356 бит.
Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты.
Әҙип тураһында ваҡытлы матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әбүзәров С. Зөһрә апай дауаһы. «Башҡортостан» гәзите, 2013, 29 октябрь.
Өҫтәмә мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зөһрә Ҡотлогилдина — шағир Миңлегөл Хисамованың бер туған һеңлеһе.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)
- Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 20 августа тыуғандар
- 1951 йылда тыуғандар
- Көйөргәҙе районында тыуғандар
- Башҡорт балалар яҙыусылары
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары
- Башҡортостан журналистары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- «Йәншишмә» гәзите журналистары
- Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
- Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаттары


text:
Айвазовский Иван Константинович
Ива́н Константи́нович Айвазо́вский (әрм. Հովհաննես Այվազյան, Ованнес Айвазян; 17 [29] июль 1817 йыл, Феодосия — 19 апрель [2 май] 1900 йыл, шунда уҡ), маринасы рәссам, баталист, коллекционер, меценат. Баш диңгеҙ штабы рәссамы, Император Художество академияһының академигы һәм почётлы ағзаһы, Амстредам, Рим, Париж, Флоренция һәм Штутгарт Художество академияларының почётлы ағзаһы.
XIX быуат әрмән рәссамдарының иң күренеклеһе[1]. Әрмән тарихсыһы, Әрмән Апостол сиркәүе архиепискобы Габриэл Айвазовскийҙың ҡустыһы.
Йөкмәткеһе
- 1 Нәҫеле
- 2 Биографияһы
- 3 Ғаиләһе
- 4 Ижады
- 5 Бүләктәре
- 6 Ҡыҙыҡлы факттар
- 7 Хәтер
- 8 Архив
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Нәҫеле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ованнес (Иван) Константинович Айвазовский әрмән милләтле сауҙагәр Геворк (Константин) һәм Рипсиме Айвазяндар ғаиләһендә тыуған. Айвазовскийҙың ата-бабалары Галицияға Көнбайыш Әрмәнстандан[2][3] XVIII быуатта[4] күсеп килгән. Нәҫелдәренең Львов тирәһендә эре ер биләүсе булғаны билдәле, ләкин Айвазовскийҙың тамырҙарына нығыраҡ асыҡлыҡ индерерҙәй башҡа бер документ та юҡ. Атаһы Константин (Геворк) Феодосияға күскәндән һуң фамилияһын, поляктарҙыҡына оҡшатып, «Гайвазовский» тип үҙгәрткән[5][6][7][8]. Айвазовский үҙенең автобиографияһында атаһының йәш сағында, ағай-энеһе менән талашып, Галициянан Дунай кенәзлектәренә (Молдавия, Валахия) күсеүе, сауҙа менән шөғөлләнеүе, унан Феодосияға барып төйәкләнеүе тураһында яҙа[9].
Айвазовский иҫән сағында сыҡҡан баҫмаларҙың ҡайһы берҙәрендә, уның һүҙҙәренән сығып, ата-бабалары араһында төрөктәр ҙә булғаны тураһында хәбәр бар[10][11]. Уларҙа яҙылғанға ҡарағанда, Айвазовскийҙың мәрхүм атаһы һөйләп ҡалдырыуынса, рәссамдың әсәһе яҡлап ҡарт олатаһы[12] төрөк хәрби начальнигының улы булған һәм рус ғәскәрҙәре Аҙауҙы баҫып алғанда (1696 йыл) бала ғына көйө һәләк булыуҙан бер әрмән тарафынан ҡотҡарылған, ул әрмән малайҙы христианлыҡҡа күсергән һәм уллыҡҡа алған (варианты — һалдат иткән). Рәссамдың вафатынан (1901) һуң уның биографы Н. Н. Кузьмин үҙенең китабында ошо уҡ тарихты, рәссамдың архивындағы ниндәйҙер документҡа һылтанып, уның атаһы менән булған хәл итеп һөйләгән[13]; әммә был хикәйәтте дөрөҫләрлек бер нигеҙ ҙә табылғаны юҡ[14].
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы һәм уҡыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәссамдың атаһы Константин Григорьевич Айвазовский (1771—1841), Феодосияға күскәс, ошонда йәшәгән Рипсиме (1784—1860) исемле әрмән ҡыҙына өйләнә, өс ҡыҙҙары менән ике улдары — Ованнес (Иван) һәм Саргис (һуңынан монахлыҡтағы исеме — Габриэл) тыуа. Башта Айвазовскийҙың сауҙаһы уңышлы бара, әммә 1812 йылғы тағун киҙеүе ваҡытында ул бөлгөнлөккә төшә.
Иван Айвазовский бала саҡтан һынлы сәнғәткә һәм музыкаға һәләтле булыуын күрһәтә; үҙ аллы скрипкала уйнарға өйрәнә. Феодосия архитекторы Яков Христианович Кох беренсе булып уның һынлы сәнғәт һәләттәренә иғтибар итә, уға тәүге оҫталыҡ дәрестәрен бирә. Яков Христианович йәш Айвазовскийға ҡәләмдәр, ҡағыҙ, буяуҙар менән гел ярҙам итеп тора. Ул Феодосия ҡалаһы башлығы Александр Иванович Казначеевтың иғтибарын да йәш һәләткә йүнәлтә. Феодосия өйәҙ училищеһын тамамлағас, Айвазовский уның талантына һоҡланған Казначеевтың булышлығы менән Симферополь гимназияһына алына. Артабан Айвазовский ҡаҙна иҫәбенә Санкт-Петербург Император художество академияһына ҡабул ителә.
Айвазовский Петербургҡа 1833 йылдың 28 авгусында килә. Тәүҙә ул Максим Воробьёвтың пейзаж класында уҡый. 1835 йылда «Вид на взморье в окрестностях Петербурга» һәм «Этюд воздуха над морем» тигән пейзаждары өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә һәм модала булған француз маринасыһы Филипп Таннерға ярҙамсы итеп тәғәйенләнә. Таннерҙа уҡыған Айвазовский, тегеһенең үҙ аллы эшләргә тыйыуына ҡарамаҫтан, пейзаждар төшөрөүен дауам итә һәм Художество академияһының 1836 йылғы көҙгө күргәҙмәһенә биш картинаһын тәҡдим итә. Айвазовскийҙың эштәре тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Таннер Айвазовский өҫтөнән Николай I-гә зарлана, һәм батша ихтыяры буйынса уның бөтә картиналары күргәҙмәнән алына. Рәссам ярты йылдан ғына ғәфү ителә һәм хәрби баталиялар һынлы сәнғәте менән шөғөлләнеү өсөн профессор Александр Иванович Зауервейдҡа күсерелә. Зауервейд класында бер нисә ай уҡығандан һуң, 1837 йылдың сентябрендә Айвазовский «Штиль» тигән каринаһы өсөн Ҙур алтын миҙал ала. Айвазовскийҙың уҡыуҙа өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн академия өсөн ғәҙәти булмаған ҡарар сығарыла: Айвазовскийҙы академиянан ваҡытынан ике йыл алда сығарырға һәм үҙ аллы эшләһен өсөн ике йылға Ҡырымға, ә унан һуң алты йылға сит илгә командировкаға ебәрергә фарман бирелә[15].
Ҡырым һәм Европа (1838—1844)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1840 йылда Айвазовский Академиялағы пейзаж класы буйынса иптәше Василий Штернберг менән Римға юллана. Барышлай улар Венецияла һәм Флоренцияла туҡтап китәләр. Венецияла Иван Константинович Гоголь менән таныша, Изге Лазарь уртауында була, шунда оҙаҡ йылдар күрешмәгән ағаһы Габриэл менән осраша. Габриэл утрауҙағы монастырҙа йәшәгән була. Айвазовский монахтарға бүләк итеп Библия темаһына яҙылған «Хаос. Донъя яралыу» тигән картинаһын ҡалдыра.
Рәссам оҙаҡ ваҡыт Көньяҡ Италияла, атап әйткәндә, Соррентола эшләй. Бында ул асыҡ һауала оҙаҡ булмайынса, төп эште оҫтаханала, импровизацияның киң мөмкинлектәрен файҙаланып башҡарыу ысулын сығара. Донъя яралыу темаһына «Хаос» тигән тағы бер картинаһын папа Григорий XVI һатып ала, ул Айвазовскийҙы алтын миҙал менән бүләкләй[16].
Италияла Айвазовский уңышлы эшләй. Картиналары өсөн Париж Художество академияһының алтын миҙалын ала. 1842 йыл башында Айвазовский Швейцария һәм Рейн үҙәне буйлап Голландияға, унан Англияға китә, шунан Париж, Португалия һәм Испанияла була. Бискай ҡултығында рәссам ултырған карап дауылға эләгә һәм саҡ батмай ҡала, Париж гәзиттәрендә хатта уның һәләкәте тураһында хәбәр ҙә баҫылып сыға. 1844 йылдың көҙөндә 27 йәшлек рәссам Рәсәйгә әйләнеп ҡайта.
Артабанғы карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1844 йылда Айвазовский — Рәсәй Баш диңгеҙ штабы рәссамы, ә 1847 йылдан — Петербург Художество академияһы профессоры.
Иван Константинович башлыса диңгеҙ пейзаждары һәм баталиялары менән билдәле, әммә уның ижады былар менән сикләнмәй. Рәссам Ҡырымдың яр буйы ҡалалары портреттары серияһын төшөрә, Украина далаларын һүрәтләй. Библия һәм тарих темаларына картиналар яҙа. Айвазовский портреттар ҙа төшөрә, ләкин үҙен шәп портретсы тип һанамағанға күрә иң яҡын кешеләрен генә яҙа (өләсәһе, ата-әсәһе, ҡатыны, ағаһы, Феодосияның ҡала идарасыһы Казначеев, генерал Лорис-Меликов һәм флот етәксеһе Лазарев портреттары).
Айвазовский күп сәйәхәт итә. Европаның күп илдәренә, күп тапҡырҙар Константинополгә бара, Америка Ҡушма Штаттарында, Кавказда була. Һәр сәфәренән картиналар өсөн темалар алып ҡайта; мәҫәлән, Мысырға Суэц каналын асыу тантанаһына барып ҡайтҡас, үҙенә хас булмаған «Гизалағы бөйөк пирамида» тигән картинаны ижад итә. Америкаға сәйәхәттән һуң рәссам Ниагара шарлауығын төшөрә.
Айвазовскийҙың ижад юлы бик уңышлы була. Рәссам күп һанлы ордендар менән бүләкләнә, адмирал званиеһына тиң булған действительный тайный советник чинына эйә була (рангылар тураһындағы табелдең II класы). 1864 йылда уға мираҫлы дворянлыҡ бирелә.
Феодосияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1845 йылда адмирал Литке менән бергәлектәге диңгеҙ сәфәренән ҡайтҡас, Айвазовский, башлаған эштәрен тамамлар өсөн Ҡырымда булыу мөҙҙәтен оҙатйыуҙы һорап, Баш диңгеҙ штабына һәм Художество академияһына мөрәжәғәт итә; уға киләһе йылдың майына тиклем ҡалырға рөхсәт итәләр. Әммә шул уҡ йылды Айвазовский ҡаланың яр буйында йорт һала башлай һәм Феодосияла төпләнә. Айвазовский күп сәйәхәт итә, Петербургҡа йыш бара, әммә Феодосияны үҙ йорто итеп һанай.
Айвазовский Феодосия эштәре, уны төҙөкләндереү менән күп шөғөлләнә. Рәссам Феодосияла сәнғәт мәктәбен һәм картиналар галереяһын аса, Феодосияны Рәсәй көньяғындағы һынлы сәнғәт үҙәгенә әйләндерә, Ҡырым тәбиғәтен яҙған рәссамдар мәктәбен булдыра (Киммерия һынлы сәнғәт мәктәбе) [17].
Археология менән ҡыҙыҡһына, Ҡырым ҡомартҡыларын һаҡлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә, 90-лаған ҡурғанды ҡаҙытыуға етәкселек итә (табылдыҡтарҙың бер өлөшө Эрмитажда һаҡлана). Үҙ аҡсаһына һәм үҙ проекты буйынса Митридат тауында Феодосия ҡомартҡылар музейын төҙөтә (бинаны 1941 йылда Ҡырымдан сигенгәндә совет ғәскәрҙәре шартлата). Археологиялағы хеҙмәттәре өсөн Иван Константинович Одесса тарих һәм ҡомартҡылар йәмғиәтенең ғәмәли ағзаһы итеп һайлана.
Айвазовский «Феодосия — Джанкой» тимер юлын төҙөтөүҙе юллай, тимер юл 1892 йылда һалына. Феодосия портын киңәйтеү өсөн сығыш яһай, һөҙөмтәлә 1892—1894 йылдарҙа Феодосияла Ҡырымдағы иң ҙур сауҙа порты төҙөлә.
Айвазовский Феодосияла ҡала концерт залын, китапхана төҙөтөүҙе лә хәстәрләй.
1886 йылда Феодосия эсәр һыу етмәүҙән яфалана. 1887 йылда Иван Айвазовский ҡала думаһына үҙенең милкендәге Субаш сығанағынан ҡалаға һыу үткәреүҙе юллап мөрәжәғәт итә. Был сығанаҡ Феодосиянын 25 саҡрымда була. 1887 йылда һыу үткәргес һалыу эштәре башлана, шулай итеп, ҡала һыулы була. Яр буйындағы паркта рәссам урындағы халыҡ түләүһеҙ ала алыһн өсөн фонтан эшләтә. Хәҙер был фонтан Айвазовский исемен йөрөтә.
1880 йылда рәссам үҙ йортонда күргәҙмә залы аса. Унда Феодосиянан бер ҡайҙа ла сығарылырға тейеш булмаған картиналарын ҡуя. Был йыл рәсми рәүештә Феодосия картиналар галереяһын асыу йылы тип иҫәпләнә, уны рәссам ҡалаға васыят итә.
И. К. Айвазовскийға беренсе булып Феодосия ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелә.
Вафаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иван Константинович Айвазовский 1990 йылдың 19 апрелендә (яңы стиль менән 2 майҙа) тыуған ҡалаһы Феодосияла 82 йәшендә вафат була.[18][19] Васыятына ярашлы, Феодосияла Урта быуаттарҙа һалынған Сурб Саркис (Изге Саркис) әрмән сиркәүенең ихатаһында ерләнә.[20]
1903 йылда рәссамдың тол ҡалған ҡатыны Анна Бурназян иренең ҡәбере өҫтөнә саркофаг формаһындағы аҡ мәрмәр таш ҡуйҙыра. Таштың бер яғына боронғо әрмән телендә V быуат тарихсыһы Мовсес Хоренаци һүҙҙәре яҙыла: «Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող»[21][22]- «Үлемле булып тыуған үҙе тураһында үлемһеҙ хәтер ҡалдырҙы»[23];[24] артабан рус телендәге яҙма — «Профессоръ Иванъ Константиновичъ АЙВАЗОВСКIЙ 1817—1900».
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1848 йылда Иван Константинович өйләнә. Юлия Яковлевна Гревс, рус хеҙмәтендәге инглиз штабс-докторының ҡыҙы, беренсе ҡатыны була. Дүрт ҡыҙҙары тыуа: Елена, Мария, Александра һәм Жанна. Айвазовский баш ҡалала йәшәргә теләмәгәнлектән, ғаилә ҡороуҙарына 12 йыл тигәндә Юлия Яковлевна иренән китә. Әммә никахтары 1877 йылда ғына өҙөлә. Айвазовскийҙың бер нисә ейәне лә билдәле рәссам булып китә.
- Балалары
- Елена + Пелопид Латри
- Латри, Михаил Пелопидович, рәссам
- Александр Латри.
- София Латри + (1) Новосельский + (2) кенәз Иверико Микеладзе
- Ольга Новосельская + Стефан Асфорд Сенфорд. Улы: Генри Сенфорд
- Гаяне Микеладзе
- Мария (Мариам) + Вильгельм Львович Ганзен
- Ганзен, Алексей Васильевич, рәссам-маринасы. + Олимпиада
- Александра + Михаил Лампси.
- Николай Лампси + Лидия Соломс. Балалары: Михаил, Ирина, Татьяна
- Иван Лампси
- Жанна + К. Н. Арцеулов
- Арцеулов, Николай Константинович, караптар төҙөүсе һәм рәссам-маринасы
- Арцеулов, Константин Константинович, пилот һәм рәссам-иллюстратор
Икенсе ҡатыны — Анна Никитична (Мкртичевна) Саркисова-Бурназян (1856—1944), әрмән[25]. Айвазовский Анна Никитичнаны 1882 йылда ул мәрхүм ирен ерләгәндә күрә. Тол ҡалған йәш ҡатындың һылыулығына таң ҡала. Бер йылдан улар өйләнешә. Анна Бурназян иренән 40 йәшкә тиерлек йәшерәк була.[26] Галереяла Анна Никитичнаның Айвазовский төшөргән портреты һаҡлана. Айвазовский әйтеүенсә, Аннаға өйләнеү уны үҙ әрмән "милләтенә тағы ла нығыраҡ яҡынайта төшә".[27] Анна Никитична ирен ерләгәндән һуң тағы 44 йыл йәшәй һәм Ҡырымды немецтар оккупациялағанда Симферополдә мәрхүм була.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айвазовский беренсе сиратта маринасы була. Йыш ҡына картинаның сюжеты диңгеҙ тулҡындарын һүрәтләү өсөн һылтау ғына булып тора, мәҫәлән, «Наполеон Изге Елена утрауында» тигән картинала Наполеон һыны киндерҙең бик бәләкәй генә урынын биләп тора. Рәссамдың эш ысулы шунан ғибәрәт: ул картиналарын натуранан төшөрмәй, ә схематик рәсемдәре ярҙамында хәтерҙән яҙа.
1845 йылда Ф. П. Литке етәкселегендәге диңгеҙ географик экспедицияһы менән Кесе Азия яр буйҙарына бара. Рәссамды Константинополь әсир итә. Экспедиция тамамланғас, ул күп картиналар яҙа, Константинополгә бағышланғандары бигерәк тә күп була.
1850 йылда «Туғыҙынсы тулҡын» («Девятый вал») тигән данлыҡлы картинаһын ижад итә, ул Рус Дәүләт музейында һаҡлана. Был картинаһы рус һынлы сәнғәтендә романтик йүнәлештәге иң сағыу әҫәр булып тора[17].
Константинополгә өсөнсө тапҡыр И. К. Айвазовский 1874 йылда бара. Айвазовскийҙың бер картинаһын Саркис бей (Саркис Балян) Абдулазиз солтанға бүләк итә. Картина солтанға шул тиклем оҡшай, ул шунда уҡ рәссамға Константинополь һәм Босфор күренештәре һүрәтләнгән 10 картинаға заказ бирә. Был заказды эшләгәндә Айвазовский солтан һарайында бик йыш була, уның менән дуҫлаша, һөҙөмтәлә, уға 10 ғына түгел, 30-лап төрлө картина яҙа.
Рус рәссамдары араһында беренсе булып Айвазовский Петербург һәм Мәскәүҙә генә түгел, Европа баш ҡалаларында ла, Рәсәйҙең провинциялағы ҡалаларында ла (Симферополь, Одесса, Николаев, Рига, Киев, Варшава, Харьков, Херсон, Тифлис һ.б.) күргәҙмәләрен ойоштора башлай.
Айвазовскийҙың диңгеҙҙәге алыштарҙы һүрәтләгән картиналары рус хәрби-диңгеҙ флоты ҡаһарманлыҡтарының йылъяҙмаһына әйләнә, уларҙа Наварин, Чешмә, Синоп алыштарының күренештәре мәңгеләштерелгән. Ике картинаһын Айвазовский Меркурий бригының батырлығына арнай, Севастополде обороналауҙан картиналары күп. Улар араһында: «Севастополдең ҡамалыуы», «Рус ғәскәрҙәренең Төньяҡ яҡҡа күсеүе», «Севастополде алыу». Ҡырым һуғышы башланғас, рәссам Севастополдә һуғыш картиналарынан күргәҙмә ойоштора. Ҡамалған Севастополде бик оҙаҡ ташлап китә алмай, бары тик вице-адмирал Корниловтың рәсми бойороғонан һәм оҙайлы өгөтләүҙәрҙән һуң ғына Харьковҡа ҡатыны менән ҡыҙҙары янына китә. 1854 йылда «Севастополде ҡамау (бомбаға тотоу)» тигән бик ҙур картинаһын яҙа һәм уны Севастополь музейына бүләк итә [15]. 1893 йылда, Ҡырым һуғышы бөткәндән һуң ҡырҡлап йылдан, Айвазовский «Малахов ҡурғаны» тигән картинаһын Севастополде обороналаған ҡаһармандар иҫтәлегенә яҙа.
Айвазовский әрмән тарихына һәм Библия темаларына йыш мөрәжәғәт итә. Был картиналарҙы ул Феодосияның әрмән сиркәүҙәренә бүләк итә. Картиналарында яҡынса 10 тапҡыр Арарат тауын һүрәтләй. «Арарат туғайы» һәм башҡа ҡайһы бер картиналарына ул ҡултамғаһын әрмәнсә ҡуя.
Хәҙерге заманда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең заманда ла рәссам ижадына ҡыҙыҡһыныу кәмемәй. Улар төрлө аукциондарҙа һатыла. Мәҫәлән, 2008 йылда «Сотбис» аукционында Айвазовскийҙың «Ризыҡ таратыу» һәм «Ярҙам карабы» тигән ике полотноһы $2,4 миллионға һатыла[28].
Christie’s аукционы 2004 йылда «Исаак соборы һалҡын көндә» тигән картинаны 1,125 млн стерлинг фунтына һата[29]. Ошо уҡ аукционда 2009 йылдың июнендә ике ҙур булмаған марина (£32 меңгә һәм £49 меңгә) менән ике ҙур полотно (£421 меңгә һәм £337 меңгә) һатыла[30].
2007 йылда «Кристис» аукционында «Карап Гибралтарҙағы ҡаялар янында» картинаһы 2,708 миллион стерлинг фунтына һатыла[31]. 2012 йылдың 24 апрелендә Sotheby’s аукционында Айвазовскийҙың 1856 йылғы «Константинополь һәм Босфор күренеше» картинаһы 3,2 миллион стерлинг фунтына һатыла[32].
.
Бүләктәре [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1894—1896 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Айвазовский бөтә төрөк наградаларын диңгеҙгә ырғыта, таҫмаларын ғына алып, төрөк солтанына ебәрә[33].
Ҡыҙыҡлы факттар [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1888 йылда И. К. Айвазовский янына А. П. Чехов килә.
22 июль, Феодосия. Кисә мин Шаһ-Мамайға, Феодосиянан 25 саҡрымдағы Айвазовский утарына барҙым. Бер аҙ әкиәткә оҡшаш зиннәтле утар; бындай утарҙарҙы, моғайын, Фарсияла күрергә булалыр. Айвазовский үҙе, 75 йәштәрҙәге теремек ҡарт, ихлас ҡына әрмән менән һауалы архиерей ҡатнашмаһын кәүҙәләндерә; үҙенең баһаһын белә, ҡулы йомшаҡ, күрешергә уны генералдарса һуҙа. Аҡыллы тип әйтерлек түгел, әммә холҡо ҡатмарлы һәм иғтибарға лайыҡ. Унда генерал да, архиерей ҙа, рәссам да, әрмән дә, бер ҡатлы олатай ҙа, Отелло ла ҡатнашҡан. Бик матур йәш ҡатынға өйләнгән, уны ҡаты ҡулда тота. Солтандар, шаһтар һәм әмирҙәр менән таныш. Глинка менән бергә «Руслан и Людмила»ны яҙған. Пушкиндың әшнәһе булған, әммә Пушкинды уҡымаған. Үҙ ғүмерендә ул бер китап та уҡымаған. Уға уҡырға тәҡдим итһәләр, ул: «Ниңә миңә уҡырға, минең үҙ фекерҙәрем бар ҙаһа?» — тип яуап бирә. Мин уның янында көнө буйы булдым, төшкө аш ашаныҡ.
- «Ваня ағай»ҙа Телегин әйткән һәм ҡанатлы һүҙгә әйләнгән фраза ла шул уҡ Чеховтыҡы: «Эйе, Айвазовский ҡылҡәләменә лайыҡ сюжет».
- Һуңынан данлыҡлы флот етәксеһе булып киткән Корнилов (ул саҡта 1-се ранг капитаны) командованиеһы аҫтындағы 6 хәрби карап Ҡара диңгеҙ флоты флагманы «Ун ике апостол» менән бергә 1846 йылдың яҙында Феодосияға Айвазовскийҙы ҡотларға килә, рәссам был мәлдә тыуған ҡалаһына ҡайтыуын һәм ижадының тиҫтә йыллығын билдәләй[15]. Тантанала шулай уҡ адмирал М. П. Лазарев һәм ҡала башлығы Казначеев та ҡатнаша.
- Ҡырымға ҡайтҡас, Айвазовский, роялдә уйнаған А. А. Спендиаровҡа ҡушылып, скрипкала уйнарға ярата. Композиторҙың ул саҡта Судакта дачаһы, Айвазовскийҙың кескәйерәк кенә йорто була[15].
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Феодосияла
- 1930 йылда рәссамдың йорт алдына скульптор И. Я. Гинцбург эшләгән һәйкәл ҡуйыла. Уның таш постаменты Феодосияның билдәле оҫтаһы Яни Фока тарафынан ҡуйыла. Пьедесталға: «Феодосия — Айвазовскому» тип яҙылған.
- Рәссам үҙ аҡсаһына һәм үҙ проекты буйынса яһатҡан Айвазовский фонтаны. Тәүҙә фонтанға император Александр III-нөң исемен бирергә йыйыналар, ләкин уның Юғарғы Указы менән фонтанға Айвазовский исемен ҡушырға бойорола.
- 1890 йылда Итальян урамында (хәҙерге Горький урамы) ҡала халҡын Субаш сығанағынан һыу менән тәьмин иттергән өсөн Айвазовскийға бағышлап фонтан-һәйкәл һалына. Постаментҡа бронза ҡатын-ҡыҙ һыны ҡуйыла, ул ҡулына тотҡан ҡабырсаҡтан таш туҫтаҡҡа һыу ағып тора һәм һыу, артылып, бассейнға ағып төшә. Һын ситенә «Доброму гению» тигән яҙыу эленә. Боронғо кешеләр һөйләүенә ҡарағанда, бронза һын рәссамдың ҡатыны Анна Никитичнаға оҡшатып эшләнгән була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл юҡҡа сыға. 2004 йылда фонтан яңыртып эшләнә (скульптор Валерий Замеховский), «Великому Айвазовскому и ученикам его благодарная Феодосия» тигән яңы яҙыу эленә, яҡ-яҡтарына Фесслер, Латри, Ганзен, Лагорио фамилиялары яҙыла.
- Кронштадтта
2007 йылдың 15 сентябрендә Кронштадтта совет осоронан һуңғы Рәсәйҙә Айвазовскийға беренсе һәйкәл асыла. Рәссамдың билгә тиклемге һыны Макаров яр буйына ҡуйылған. Скульпторы — Владимир Горевой. Һәйкәлде асыу тантанаһында рәссамдың тыуасары Ирина Касацкая ҡатнаша[34].
- Ереванда
- 1983 йылда скульптор Хачар (Рафик Гарегинович Хачатрян) «Иван (Ованнес) Айвазовский, великий маринист» тигән баҡыр скульптура портретын эшләй.
- 2003 йылдың 1 майында Ереванда Камера музыкаһы йорто янындағы скверҙа Оган Петросян эшләгән һәйкәл ҡуйыла.[35]
- Симферополдә
Бер туған Айвазяндарға (Иван менән Габриэлға) Ҡырымдағы «Луис» әрмән милли йәмғиәте һәйкәл ҡуйҙыра. Скульпторҙары — Л. Токмаджян һәм улдары, архитекторы — В. Кравченко. П. Е. Дыбенко исемендәге сквер, Совет майҙаны.[36]
- ВП Фонтан Доброму гению.jpg
«Доброму гению» фонтаны. Феодосия
- Айвазовский1.JPG
Кронштадттағы һәйкәл
Топонимика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Феодосияла үҙәк урамдарҙың береһе Иван Айвазовский исемен йөрөтә.
- Феодосияла тимер юл станцияһына рәссам исеме бирелгән.
- Айвазовскийҙың утары булған Шәйех Мамай ауылына һуңынан Айвазовское тигән атама бирелә.
- Рәсәй һәм БДБ дәүләттәрендәге ҡалаларҙың күбеһендә Айвазовский урамы бар.
Филателия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фильмография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Айвазовский и Армения». Арменфильм, 1983 йыл.
- «Айвазовский. Гражданин Феодосии» (фильм 1) һәм «Айвазовский. Дар судьбы» (фильм 2). Лентелефильм, 1994 йыл.
- «Иван Айвазовский». Рус музейы һәм «Квадрат фильм» студияһы, 2000 йыл.
- «Российская Империя» проектында рәссам тураһындағы сюжет (10-сы серия, 2-се өлөш. Николай II), 2001 йыл.
- Бөтә донъяны һыу баҫыу («Библейский сюжет» программаһынан Айвазовскийға арналған серия).
- «Эффект Айвазовского». «Россия-Культура» телеканалының фильмы, 2016 йыл.
Архив[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айвазовский документтарының архивы Рәсәй Дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында, М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге дәүләт асыҡ китапханаһында (Санкт-Петербург), Дәүләт Третьяков галереяһында, А. А. Бахрушин исемендәге Театр музейында һаҡлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ David Marshall Lang, Armenia: cradle of civilization, Allen and Unwin, 1970, стр. 245
- ↑ Шаэн Хачатрян (директор Национальной галереи Армении и Музея Мартироса Сарьяна).
- ↑ Вагнер Л. А., Григорович Н. С. Айвазовский. — «Искусство», 1970. — Стр. 90.
- ↑ Каратыгин П.
- ↑ Г.
- ↑ Барсамов Н. С. Иван Константинович Айвазовский, 1817—1900. — М.: Искусство, 1962. — С. 92.
- ↑ Габриэл Айвазян (брат Ивана Айвазовского). ЦГИА Арм. ССР, ф.57, оп.1, д.320, л.42.
- ↑ Украинская Советская Энциклопедия. 1978. Стр. 94. «Иван Константинович [17(29).
- ↑ «Айвазовский-отец, вследствие семейных несогласий со своими братьями, в молодости переселился из Галиции и жил в Валахии и Молдавии, занимаясь торговлею. Он свободно говорил на шести языках: турецком, армянском, венгерском, немецком, еврейском, цыганском, также владел почти всеми наречиями нынешних дунайских княжеств…» Цит. по: Барсамов Н. С. Иван Константинович Айвазовский, 1817—1900. — М.: Искусство, 1962. — С. 8.
- ↑ Семевский, Михаил Иванович / Иван Константинович Айвазовский: Полувековая годовщина его художественной деятельности. 26 сент. 1837—1887. художественной деятельности. 26 сент. 1837—1887 / Санкт-Петербург, тип. В. С. Балашева, ценз. 1887.
- ↑ Каратыгин П.
- ↑ А. Д. Блудова. Воспоминания. М., 1888. С. 23—25.
- ↑ Воспоминания об И. К. Айвазовском / Н. Н. Кузьмин. Санкт-Петербург: типо-лит. В. В. Комарова, 1901 [1]
- ↑ Микаелян В. А. И. К. Айвазовский и его соотечественники. (Русский) // Вестник общественных наук НАН РА. — 1991. — № 1. — С. 65.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Барсамов Н. С. Айвазовский в Крыму. — Симферополь, 1970
- ↑ В.
- ↑ 17,0 17,1 Барсамов Н. С. 45 лет в галерее Айвазовского. — Крым, 1971.
- ↑ Rogachevsky, Alexander.
- ↑ [2]
- ↑ "Ivan Constantinovich Aivazovsky".
- ↑ "Այվազովսկի Հովհաննես Կոստանդնի [Aivazovsky Hovhannes Konstandni]" (in Armenian).
- ↑ [3]
- ↑ Оставил о себе бессмертную память
- ↑ How Did I Survive? — Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2008. — P. 56. — ISBN 978-1-84718-601-0.
- ↑ Талантливый внук великого деда
- ↑ Obukhovska, Liudmyla (7 August 2012).
- ↑ Mikaelian, 1991, p. 63
- ↑ http://www.rian.ru/kaleidoscope/20080415/105148373.html РИА Новости от 15 апреля 2008
- ↑ https://archive.is/20120905213538/www.izvestia.ru/russia/article769896/ Известия. 30 ноября 2004 года
- ↑ http://www.kommersant.ru/doc.aspx?
- ↑ Рекорды «русских продаж» на аукционах мира.
- ↑ Sotheby’s.
- ↑ Арутюнян Г. Г. Известия АН АССР: Общественные науки. 1965 (№ 2), с. 91
- ↑ «Памятник Айвазовскому откроют в Кронштадте», Новости сайта «Коммерсант» от 15.09.2007
- ↑ Памятник Ивану Айвазовскому в Ереване
- ↑ Памятник братьям Айвазовским — Симферополь — Mapia.ua
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- рус телендә
- Иван Константинович Айвазовский. — М.: «Искусство», 1965
- Игорь Долгополов. Мастера и шедевры. — М.: «Изобразительное искусство», 1987
- Популярная Художественная Энциклопедия. — М.: издательство «Советская Энциклопедия», 1986
- Айвазовский. Документы и материалы. — Ереван, 1967
- Барсамов Н. С. И. К. Айвазовский. 1817—1900. — М., 1962
- Вагнер Л., Григорович Н. Айвазовский. — М., 1970
- Одеський художній музей Іван Костянтинович Айвазовський / За ред. Н. Я. Рихтік — Одеса: Астропринт, 2012. — 26 б. — ISBN 978—966—190—655—5.
- Саргсян М. Жизнь великого мариниста. — Ереван, 1990 (на арм. яз.)
- Чурак Г. И. Айвазовский. — М., 2000
- Хачатрян Ш. Айвазовский известный и неизвестный. — Самара, 2000
- башҡа телдәрҙә
- Mikaelian, V. A. (1991). «И. К. Айвазовский и его соотечественники = H. K. Ayvazovsky and his compatriots» (ru). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (Armenian Academy of Sciences) (1): 59–70. ISSN 0320-8117.
- Aivazovsky. — Leningrad, Aurora Art Publishers, 1989
- Un peintre russe sur la Riviera : Aivazovsky par Guillaume ARAL et Alex BENVENUTO, Lou Sourgentin N°192, Nice, juin 2010 (фр.)(фр.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Айвазовский, Иван Константинович // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Иван Константинович Айвазовский — Интернет галерея (535 работ)
- Айвазовский Иван Константинович — Сайт o художнике
- Живые полотна Айвазовского (Видео ютуб)
- Картинная галерея Айвазовского с биографией
- И. К. Айвазовский — Жизнь и творчество
- Айвазовский (Гайвазовский) Иван Константинович — Биография, 520 картин
- Жизнь и творчество Ивана Айвазовского
- Иван Константинович Айвазовский. Галерея работ художника
- Айвазовский Иван Константинович — Сайт о жизни и творчестве художника
- Иван Айвазовский в Танаис Галерее
- Галерея картин Ивана Константиновича Айвазовского
- Фильм «Иван Айвазовский. Начало пути. Работы 30-х годов» (рус.)
- Старинная Феодосия и Айвазовский
- Галерея Художников Мира — Айвазовский, Иван Константинович Биографии
- Все картины Айвазовского Ивана Константиновича
- Науменко В. Г. Заздравный кубок Одессы — Айвазовскому // Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение». — 2014. — № 4 (июль—август) (архивировано в WebCite).
- Айвазовский Иван Константинович. Картины художника в высоком разрешении
- Н.С. Полищук, Л.П. Колесниченко Айвазовский и Одесса (русский) // Дерибасовская-Ришельевская : альманах. — № 31. — С. 219-228.
- Валентина Науменко. И. К. Айвазовский. Рисунок в альбом // Журнал «Третьяковская галерея», #2 2011 (31)
- Специальный выпуск, посвященный юбилейной выставке И. К. Айвазовскому // Журнал «Третьяковская галерея», #4 2016 (53)
- Специальный выпуск, посвященный 200-летию со дня рождения И. К. Айвазовского // Журнал «Третьяковская галерея», #1 2017 (54)
- 29 июлдә тыуғандар
- 1817 йылда тыуғандар
- 2 майҙа вафат булғандар
- 1900 йылда вафат булғандар
- Изге Александр Невский ордены кавалерҙары
- Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)
- II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары
- II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- Почётлы легион ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Меджидие ордены кавалерҙары
- II дәрәжә Ғосманиә ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса рәссамдар


text:
Позднеевка (Миллерово районы)
Позднеевка — Ростов өлкәһе Миллерово районынындағы ҡасаба. Ростов өлкәһе Криворожское ауыл биләмәһе составына инә.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Позднеевка ҡасабаһы Ольховая йылғаһы янында урынлашҡан. Был йылға тарасов районы Белогорка ауылы янында Калитва йылғаһына ҡоя.
Урамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һөйләүҙәр буйынса ауылда Поздеев фамилиялы пан йәшәгән. Уның хөрмәтенә ауылды Позднеевка тип атағандар («н» хәрефе өҫтәп). Унан һуң бында бай алпауыт ҡатын йәшәй. Уның йәшәү осоронда Позднеевкаға Украинанан, Екатеринославль ҡалаһынан кешеләр күсеп килә. Бай ҡатын уларға үҙ еренең көнсығыш өлөшөн бүлеп бирә, шунан ул утарҙы Весёловка тип, утар кешеләрен «бовтяктар» тип атайҙар. Позднеевка ҡасабаһы кешеләрен «позднеевкалылар», тип, ә йылға аръяғында йәшәгәндәрен — «бочандар» тип атағандар. Һуңғараҡ был ҡушаматтар онотолған һәм ҡулланыуҙан сыҡҡан.
Октябрь революцияһынан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Ватан һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыштан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫтәлекле урын[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡасабала Михаил Архангел сиркәүе бар. Ул 1890 йылда Иерусалим сиркәүенә оҡшатып төҙөлгән
Археологик ҡомартҡылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән[2]. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Миллерово районы Позднеевка утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
- Ҡурған «Позднеевка YII». Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышта 0,2 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Позднеевка I» (3 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан 2,2 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Позднеевка II» (7 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышта 1,0 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Позднеевка III» (5 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышта 2,0 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Позднеевка IY» (3 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 3,0 км алыҫлыҡта тора.
- Ҡурған төркөмө «Позднеевка Y» 2 ҡурған. Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 2,3 км алыҫлыҡта тора.
[3].


text:
- Подробности
- Просмотров: 231
САНГАЛОВ Юрий Александрович (28.4.1938, Горький ҡ.), химик. БР ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1991), химия ф. д‑ры (1981), проф. (1986). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1988), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976). Горький ун‑тын тамамлағандан һуң (1960) Полимерҙар химияһы һәм технологияһы ҒТИ‑нда (Дзержинск ҡ.) эшләй. 1972 й. алып Өфөлә: Химия ин‑тында өлкән ғилми хеҙм‑р һәм лаб. мөдире, 1992 й. — Нефтехимия һәм катализ ин‑тында лаб. мөдире, 2005 й. — Нефть химияһы эшкәртеү ин‑тында фәнни консультант. Фәнни хеҙмәттәре полимерҙарҙы каталик синтезлау өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, композициялы материалдар эшләүгә арналған. С. етәкс. комплекслы юғары селектив катализаторҙарҙы файҙаланып cинтездың катионлы, ион‑координацион процестарын көйләү принциптары, олефин һәм винил полимерҙарын модификациялау, традицион булмаған материалдар эшләү (һуҙылыусан шыйыҡ, һыу м‑н тулыландырылған, импрегнирланған, ҡатмарлы составлы сеймал нигеҙендә) б‑са фәнни‑техник йүнәлеш үҫтерелә. Бутилкаучук, поливинилхлорид, полиизобутилен, пентапласт етештереүҙә энергия, ресурс һаҡлау технологиялары (Ефремов, Салауат, Һамар, Сумгаит, Өфө ҡҡ. пр‑тиеларында һ.б. индерелгән), энтомологик елемдәр нигеҙендә үҫемлектәрҙе биотехник һаҡлау ысулдары (РФ‑та һәм БДБ илдәрендә) эшләнгән. Аппараттар төҙөүҙә, мед., фармацияла, урман һәм а. х. ҡулланылған юғары теүәллектә булған изделиелар етештереү материалдары, герметиклаштырыусы составтар, май, мазь, елем препараттары алынған. С. ҡатнашлығында икенсел тәбиғи һәм нефтехимия сеймалдарын (дисперс үҙағас, ыҫмалалар, элемент көкөрт һ.б.) эшкәртеү ысулдары эшләнә. 480‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, 120 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Изобутилен и его полимеры. М., 1986 (авторҙ.); Синтез, модификация и применение пентапласта. СПб., 1992 (авторҙ.); Polymer Derived from Isobutylene. Synthesis, properties, application. Utrecht [etc.], 2001 (авторҙ.).
В.Н.Одиноков
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 491
ДЕНУДАЦИЯ (лат. denudatio — яланғасланыу, асылыу), тау тоҡомдары ашалыуы ҡалдыҡтарының ҡалҡыу урындарҙан уйһыулыҡтарға күсеү һәм тупланыу процестары йыйыл маһы. Башлыса Д. ерҙең рельефын барлыҡҡа килтереүсе һәм үҙгәртеүсе экзоген процесс иҫәпләнә. Д. процестары нигеҙендә Ерҙең тартыу көсө ята, ш. уҡ ел (дефляция), ер өҫтө һыуҙары һәм ер аҫты һыуҙары (карст, суффозия) һ.б. тәбиғәт күренештәре ҡатнаша ала. Д. тиҙлеге Ер ҡабығының хәрәкәтсәнлегенә, геол. төҙөлөшөнә, рельеф үҙенсәлектәренә, климатҡа бәйле. Яҫылыҡ (ер өҫтө йыуылыуы, ел һәм ҡитға боҙлоҡтары тәьҫире) һәм һыҙма (аҡҡан һыу һ.б. тәьҫире) Д. айырыла. Д. процестары һөҙөмтәһендә ер өҫтө тигеҙләнә: тауҙар урынында — тигеҙлектәр, тау итәктәрендә һөҙәк тау битләүҙәре, баҫҡыстар барлыҡҡа килә. Башҡортостанда рельефтың денудацион тибы өҫтөнлөк итә: Башҡортостандың Урал алды — Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығынан, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенән, Өфө яйлаһынан һ.б., Башҡортостандың Урал аръяғы Урал аръяғы яйлаһынан тора. Иртә мезозойҙа тиҙ барған Д. һөҙөмтәһендә Урал тауҙары емерелеп, уның урынында тигеҙлек барлыҡҡа килә. Артабан Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында төрлө тиҙлектә барған тектоник күренештәр арҡаһында Уралдың көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәрендә ныҡ телгеләнгән һәм тигеҙләнгән рельеф (убалар теҙмәһенән сусаҡлыҡтарға тиклем) өҫтөнлөк ала башлай.
П.Н.Швецов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 434
ДОТАЦИЯ (лат. dotatio – бүләк), алынған табыштары продукцияны етештереүгә һәм һатыуға киткән сығымдарын ҡаплай алмаған файҙаһыҙ предприятиеларға; дефицитын ҡаплау өсөн түбән кимәлдәге бюджеттарға; туҡланыу, юл йөрөү, балаларға соц. пособиелар һ.б. рәүешендә граждандарға ағымдағы сығымдарын ҡаплау өсөн ҡайтарыуһыҙ һәм түләүһеҙ нигеҙҙә дәүләт бюджетынан бүлеп бирелгән аҡса. Д. биреү файҙаһыҙ пр-тиеларға банкротлыҡ булдырмауға, ш. уҡ айырым ҡулланыу тауарҙары һәм хеҙмәттәренә ваҡлап һатыу хаҡтарының артып китеүенә юл ҡуймауға булышлыҡ итә. Мәжбүри эшләнгән сара; бюджет дефициты үҫешенең бер сәбәбе булып тора. 20 б. 30‑сы йй. ауыр сәнәғәттә, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа Д. файҙаланыу илдең халыҡ хужалығы тармаҡтарын индустриялаштырыу һәм үҙгәртеп ҡороуҙы тиҙләтә. Һуңыраҡ Д. системаһы сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәтенең күп кенә тармаҡтарында, эшкәртеү сәнәғәтенең ҡайһы бер тармаҡтарында һаҡланып килә; төп продукцияны пландағы һәм фактик үҙҡиммәте хаҡынан түбән хаҡҡа һатҡан пр-тиеларҙың, ш. иҫ. сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, медицина сәнәғәте, тимер юл транспорты, ҡала транспорты пр‑тиеларының планлы зыянын ҡаплау өсөн ҡулланыла. Баҙар иҡтисады шарттарында Д. адреслы төҫ ала (ҡара: Субвенция, Субсидия) һәм кәмеүгә табан бара. 2011 й. район, ҡала һәм урындағы бюджеттарға финанс ярҙамы күрһәтеү тәртибендә БР бюджетынан 4397 млн һум аҡса бүленгән. Иң ҙур суммалы Д. Баймаҡ (134,4 млн һум), Илеш (137,1 млн һум), Миәкә (104,2 млн һум), Туймазы (146,4 млн һум), Яңауыл (124,5 млн һум) р‑ндарына, ш. уҡ Межгорье (229,6 млн һум), Нефтекама (131,5 млн һум) ҡҡ. бирелгән.
Н.Ғ.Арыҫланов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 465
АЛПАУЫТ КРӘҪТИӘНДӘРЕ, Рәсәйҙә алпауыттарға милек хоҡуғында буйһонған крепостной крәҫтиәндәр. Крәҫтиәндәр категорияһы булараҡ 16 б. аҙ., крепостной хоҡуҡ урынлашҡандан һуң барлыҡҡа килә, Крәҫтиән реформаһына тиклем була. А.к. алпауыт ерҙәрендә йәшәгән, үҙҙәренә бүлеп бирелгән ер бүлемдәрен файҙаланған. Хеҙмәтсе А.к. етештереү саралары булмаған һәм улар алпауыт талаптарын ҡәнәғәтләндергән. А.к. дәүләт йөкләмәләре (рекрут, ылау, почта йөкләмәләре һ.б.) үтәгән, йән башына һалым индергән, барщинаға эшләгән, аҡсалата оброк түләгән. Хоҡуҡтары иң ныҡ сикләнгән халыҡ категорияһын тәшкил иткәндәр (алпауыттың крәҫтиәндәрен һатыу, хөкөм итеү, ерһеҙ ҡалдырыу, икенсе ергә күсереү һ.б. хоҡуғы булған).
Башҡортостанда А.к. 17 б. башында алпауыт ер биләүселеге нығынған осорҙа барлыҡҡа килә. Илдең башҡа губерналары крәҫтиәндәренән формалаша. 18 б. аҙ. А.к. дөйөм һаны 98,56 мең кеше (төбәктәге крәҫтиән халҡының яҡынса 40%‑ы) тәшкил итә, ш. иҫ. 33,7 меңе ир‑ат була. А.к. уртаса ер бүлеме ир‑ат башына 5 дисәтинә тура килә. 2,5—3 ир‑аттан торған эшсе көс барщина берәмеге булған, уларҙың һәр береһе 4 дисәтинә алпауыт баҫыуын (2‑шәр дисәтинә көҙгө һәм яҙғы иген) эшкәртергә тейеш була; алпауытҡа аҙнаһына 3 көн эшләгәндәр. Барщина йөкләмәһендә крәҫтиәндәрҙең 96%‑ы була. Һәр эшсе көстән оброк йылына яҡынса 17,2 һум тәшкил итә, дәүләт һәм йәмәғәт йыйымдары — яҡынса 16,3 һум. А.к. ш. уҡ алпауыттарға ҡараған пр‑тиеларҙа (шарап ҡыуыу заводтары, поташ заводтары, ағас бысыу урындары, тирмәндәр һ.б.) эшләй. Тау заводтарында (ҡара: Тау сәнәғәте) эшләүсе йәки уларҙа эшләтеү өсөн һатып алынған А.к. тау сәнәғәте крәҫтиәндәренә әүерелә. Хоҡуҡһыҙлыҡ һәм ҡаты эксплуатация А.к. ҡасып китергә мәжбүр итә, уларҙың Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыуына сәбәпсе була. 19 б. уртаһына ҡарата Ырымбур губернаһында А.к. һаны 118,8 мең ир‑ат (2074 алпауытҡа ҡарайҙар) тәшкил итә. А.к. 74%‑ы барщина йөкләмәләре үтәй, 14%‑ы — оброк, 12%‑ы — ҡатнаш. 1861 й. 19 февр. положениеларға ярашлы, А.к. шәхси һәм милек хоҡуҡтары ала, алпауыттар үҙендә ер милкен, ш. иҫ. крәҫтиән бүлемдәрен һаҡлап ҡала. Йөкләмәләр үтәгән өсөн улар крәҫтиәндәргә (хеҙмәтсе крәҫтиәндәрҙән башҡа) йорт һәм баҫыу бүлеме бирергә тейеш була. Ер һатып алғанға тиклем А.к. ваҡытлыса бурыслы крәҫтиәндәр категорияһына индерелә һәм барщина үтәүҙе йәки оброк түләүҙе дауам итә.
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 466
АНАЛИТИК ФУНКЦИЯ, голоморф функция, үҙгәреүсәндең дәрәжәләре рәте ярҙамында күрһәтергә мөмкин булған матем. функция. Математикала һәм уның тәбиғәт белемдәренә ҡараған ҡушымталарында ҡулланыла. Математика институтында комплекслы яҫылыҡтың ҡабарынҡы өлкәләрендә булған аналитик функцияларҙы экспоненталар рәте ярҙамында күрһәтеү теорияһы уйлап табылған (А.Ф.Леонтьев); комплекслы арауыҡтың ҡабарынҡы өлкәләрендә бер төрлө булмаған төрөлөү тигеҙләмәләре сығарылыштарының тулы критерийҙары билдәләнгән (В.В.Напалков, А.С.Кривошеев); комплекслы яҫылыҡтың ҡабарынҡы өлкәләрендә һәм п‑үлсәмле комплекслы арауыҡта төрөлөү операторы ядроһында спектраль синтез проблемаларының тулы сығарылышы табылған (И.Ф.Красичков-Терновский, Р.С.Юлмөхәмәтов).
А.С.Кривошеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Төркмәнстан (Төрөкмәнстан; төркм. Türkmenistan/Түркменистан/تۆركمنيستآن) — Урта Азиялағы дәүләт. Көньяҡтан Иран, Афғанстан илдәре менән, төньяҡтан Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстан менән сиктәш, көнбайыш сиге Каспий диңгеҙенә сыға. 1992 йылдың 2 мартынан Берләшкән милләттәр ойошмаһы ағзаһы.
Илдең баш ҡалаһы — Ашҡабад.
Нейтраль дәүләт. Республика президенты — Ҡорбанҡулы Бәрдемөхәммәтов.
Төркмәнстан 6 административ биләмәгә бүленә: 5 виләйәт һәм виләйәт хоҡуғы булған 1 ҡала.
Төрөкмәнстан менән дипломатик бәйләнеш тотҡан дәүләттәр
Халыҡтың күпселеге ислам динен тота.
Төркмәнстан тәбиғи газ запастары буйынса донъяла 4-се урынды, газ ятҡылыҡтары буйынса 2-се урынды биләй. 1993 йылдан илдә электр энергияһын, газ һәм һыуҙы бушлай ҡулланыу өсөн лимит булдырылған.
1991 йылдың 27 октябре — Төркмәнстандың үҙаллалыҡ иғлан иткән көнө.Парламент — Мәжлес (парламент, 125 депутат). Депутаттар 5 йылға бер мандатлы округта һайлана.
Беҙҙен эраға тиклем 500 йыл алдынан Персия империяһы картаһы


text:
Беренсе курс студенттары өсөн яңы тормош башланды. Быйыл иң юғары балл йыйғандарҙың күбеһе медицина университеттарына инергә тырышты. Инженер булырға теләгәндәр ҙә бихисап, педагогик уҡыу йорттарының ҡайһы бер факультеттарын һайлау өсөн дә юғары балл талап ителде.
Элек йәштәр, ниндәй генә һөнәрҙе һайлаһа ла, ҡулына диплом алғас, урамда ҡалмаясағын аңлай ине. Бөгөн улай түгел. Юғары белем хаҡындағы диплом да әле һинең социаль-матди хәлеңде билдәләмәй. Тап шуға ла бөгөнгө атай-әсәйҙәр балалары мәктәптең урта звеноһында уҡығанда уҡ был хаҡта етди уйлана башлай.
Заман технологиялары бухгалтерҙарға, иҡтисадсыларға булған ихтыяжды кәметһә лә, был һөнәрҙәр кәрәкмәй тигәнде аңлатмай әле. Ошо йүнәлештәге абруйлы уҡыу йорттарында конкурс әүәлгесә юғары булып ҡала. Ә бына сервис, менеджмент, идара итеү өлкәләре белгестәренә ихтыяж кәмене. Бөгөн был һөнәрҙәргә уҡыу өсөн бер нисә йыл сарыф итмәйенсә, онлайн-курста өйрәнергә мөмкин.
Медицина белгестәрен әҙерләгән юғары уҡыу йорттарына конкурс ҙурайғандан-ҙурая. Түләүле бүлектәргә лә студенттар күпләп алына. Был тиккә түгел: һаулыҡ һаҡлау белгестәренә ихтыяж артҡандан-арта бара. Ҙур шәхси клиникалар асыла, өлкәндәрҙе ҡарау өсөн үҙәктәр барлыҡҡа килә. Тап шуға, бындай уҡыу йорттарында белем алыу еңел булмаһа ла, күптәр медицина өлкәһенә ынтыла.
Педагогик белем алған йәштәргә лә бөгөн ихтыяж бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре мәктәпкә бармаһа ла, ҙур фирмаларҙа эшләй. Сауҙа тармағында ла, торлаҡ-коммуналь хужалыҡтарҙа ла педагогик белемле ҡыҙ һәм егеттәргә ҡараш башҡасараҡ. Уларҙың халыҡ менән матур аралашыуы, фекерләй белеүе, эшкә тиҙ өйрәнеүе өҫтөнлөккә эйә. Икенсенән, грамоталылыҡ йәһәтенән дә күптәргә өлгө булып торалар.


text:
Башгидрометүҙәктә республикаға минуслы температураның ҡасан ҡайтыуын һөйләнеләр
Башгидрометүҙәктә республикаға минуслы температураның ҡасан ҡайтыуын һөйләнеләр Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2017 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Икенсе көн рәттән һауа торошо Башҡортостан халҡын үҙенең йылылығы менән ҡыуандыра. Башгидрометүҙәк белгестәре аңлатыуынса, октябрь аҙағында республикала «йылы атлантик һауа массаһы» күҙәтелә.
«Ыңғай һауа температураһы һәм ямғырҙар ҡар ҡатламының иреүенә килтерҙе. Ул 28 октябргә ҡарата бөтә республика буйлап тиерлек ята ине. 31 октябргә 3-6 сантиметр бейеклектә ҡар ҡатламы көнсығыш буйынса – таулы һәм ҡалҡыу урындарҙа һаҡлана», — тип һөйләнеләр республиканың Гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығында.
Әммә шаршамбы, 1 ноябрҙә, төбәккә һыуыҡ фронт әйләнеп ҡайта. Һауа температураһы төндә -1,+4-тән -2,-7, аяҙытҡанда -12 градусҡаса түбәнәйәсәк, көндөҙ 0,+5-тән -2,+3 градус.
«Ямғырҙар епшек ҡар менән алмашына, ҡайһы бер юл участкаларында боҙлауыҡ, ҡар һырынтылары була. Йәнә ҡар ҡатламлы райондарҙың һаны арта», — тип аңлатты синоптиктар.
Метеорологтарҙың фараздары буйынса, 7-10 ноябрҙә Башҡортостанда ҡар ята.


text:
Киләһе йылдың 1 ғинуарынан коммуналь хеҙмәттәр квитанцияһында яңы пункт барлыҡҡа киләсәк.
Йәй етеү менән барлыҡ ҡала халҡы ауылдарға, тәбиғәт ҡосағына ашыға. Тыуып-үҫкән ерҙә, һил урындағы ялға ни етә! Берәүҙәр ғаиләһе, дуҫтары менән урманға сыҡһа, икенселәр тауҙар, урмандар ҡыҙыра, һәм улар артынан йыш ҡына буш шешәләр, ҡағыҙ, пластик һауыттар туҙышып ҡала. Йәшәгән мөхитебеҙҙең, беҙҙе уратып алған тәбиғәттең матур, таҙа, хәүефһеҙ булыуын теләһәк тә, үкенескә ҡаршы, үҙебеҙ ошо гүзәллекте һаҡларға тырышмауыбыҙ ғәжәпләндерә.
Мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәйҙә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарының ни бары туғыҙ проценты ғына икенсе тапҡыр файҙаланыла. Ә туҡһан проценты тирә-яҡты ҡотһоҙлап, йәмһеҙләп ята. Йылына йәмғеһе 40 миллион тонна самаһы көнкүреш ҡалдыҡтары сығарыла. Уның 1,5 – 2 миллион тоннаһы полимер һауыттар өлөшөнә тура килә. Улары иһә һаулыҡҡа ғына түгел, ғүмеребеҙгә лә хәүеф тыуҙыра. Донъя белгестәре ағыулы синтетик һауыттарҙы даими ҡулланыу халыҡтың иммунитетын төшөрөүгә һәм кешелектең дөйөм һаулығын ҡаҡшатыуға килтерҙе тип билдәләй. Тап шуға ла бөгөн ғалимдарҙың набат һуғыуы аңлашыла – был юҫыҡта бер сара ла күрмәһәк, химик ҡалдыҡтарҙың көнләп үҫеүе тәбиғәттең үтә бысраныуына һәм кешелектең даими һәләк булыуына килтереүе ихтимал. Йәнә файҙалы ҡалдыҡтар тигән төшөнсә лә йәшәй. Уларға пластик, ҡағыҙ, ҡатырға, алюмин һәм быяла һауыттар инә. Белгестәр быларҙың барыһын да эшкәртеп, ҡабаттан файҙаланырға мөмкин булыуын раҫлай.
Әйткәндәй, донъяла ҡалдыҡтарҙы юҡ итеүҙең өс төрө бар – яндырыу, ергә күмеү, ҡабаттан эшкәртеү. Үртәү, әлбиттә, ҡыйбатҡа төшә, сөнки үҫешкән бер илдә лә ҡалдыҡтарҙы айырмайынса яҡмайҙар. Икенсенән, көнкүреш ҡалдыҡтарының өстән ике өлөшөн бөтөнләй үртәргә ярамай. Европа тикшереүселәре билдәләүенсә, сүп яндырған заводтар эргәһендә йәшәгәндәрҙең үпкә рагы норманан 3,5 тапҡырға күберәк күҙәтелгән. Ғәрип тыуған балаларҙың да саманан тыш күп булыуы теркәлгән.
Тағы шуны әйтергә кәрәк – бөтә донъяла ҡалдыҡтар менән эшләү табышлы шөғөл. Мәҫәлән, һуңғы 15 йылда АҠШ-та 78 заводты япҡандар. Уларҙың урынына көнкүреш ҡалдыҡтарын тулыһынса ҡалдыҡһыҙ эшкәртеү технологиялары барлыҡҡа килгән. Бынан тыш, илдә ошондай ресурстарҙан милли табыштың 20 проценты самаһы йыйыла. Дөрөҫ, Совет осоронда беҙҙә лә иҫке ҡағыҙҙарҙы, быяла һауыттарҙы йыйыуға етди иғтибар бирелһә, ил тарҡалыу менән был шөғөл юҡҡа сыҡты тиерлек. Хәҙер тап ошо йүнәлештә эшләү йәһәтенән федераль закондар ҡабул ителде. Әлбиттә, тәүге һөҙөмтәләр бар. 2017 йылдан төҫлө һәм ҡара металл кеүек икенсел ресурстарҙы ергә күмеү тыйыла. Быйыл был исемлеккә йәнә ҡағыҙ, термопластика, полиэтилен өҫтәлде. Әлегә уларҙы йыйыу системаһы көйләнә. Ә 2019 йылдың 1 ғинуарынан был йәһәттән яңы ҡағиҙәләр буйынса йәшәй башлаясаҡбыҙ.
Хәҙер республикала төбәк халҡы һәм юридик шәхестәр ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйыу буйынса төбәк операторҙары менән килешеү төҙөргә бурыслы. Сүп-сарҙың контейнерға тейәлеп полигонға еткәненә тиклем тап улар яуап бирәсәк. Уны хәл итеү өсөн ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү, уларҙан тағы файҙалы тауарҙар етештереү бурысы ҡуйыла. Кәрәкмәгән әйберҙәрҙе йыйыу буйынса республикала туғыҙ полигон, 26 сүп-сарҙы сорттарға бүлеү комплексы, 48 сүп тейәү пункты төҙөү планлаштырыла. Әлбиттә, был юҫыҡта төрлө мәсьәләләр бар. Мәҫәлән, ауыл райондарында ҙур сүп эшкәртеү комплекстары төҙөү файҙаһыҙ, шуға ла бындай төбәктәрҙә уларҙы тейәп алып китеү үҙәктәре булдырыласаҡ. Һуңынан ҡалдыҡтар сорттарға айырыу комплекстарына оҙатыла. Ә экотехнопарктарҙа ҡағыҙ, быяла, полиэтилен кеүек ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү йәһәтенән махсус предприятиелар урынлашасаҡ. Рәсәй буйынса 70 ошондай парк төҙөү күҙ уңында тотола.
Төбәк операторҙарын Тәбиғәтте һаҡлау һәм экология министрлығы конкурс һөҙөмтәһендә һайлап алған. Бында, әлбиттә, уларҙың ышаныслы булыуы, ҙур тәжрибәһе, матди-техник базаһының үҫеше төп шарт һаналған.
Ҡалдыҡтарҙы йыйыу йәһәтенән республика дүрт зонаға бүленгән, ә Межгорье ҡалаһы – бишенсеһе.
Республика Тәбиғәтте һаҡлау һәм экология министрлығының матбуғат хеҙмәтендә белдереүҙәренсә, мәҫәлән, “ЭКО-Сити” төбәк операторы һәр йәһәттән әҙерлек эштәре алып бара. Был компания майҙаны буйынса иң ҙуры һаналған 3-сө зона биләмәһен хеҙмәтләндерәсәк. Уға Күмертау, Салауат, Сибай, Стәрлетамаҡ ҡалалары, Ауырғазы, Баймаҡ, Белорет, Бөрйән, Әбйәлил, Ғафури, Күгәрсен, Ишембай, Миәкә, Мәләүез, Учалы, Хәйбулла, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Федоровка, Көйөргәҙе, Йылайыр, Ейәнсура райондары инә. Шуныһы ҡыуаныслы – Көньяҡ Урал райондарынан тәү тапҡыр ҡалдыҡтарҙы тулыһынса сығарыу ойоштороласаҡ. Бығаса был төбәктәрҙә сүп-сарҙы өлөшләтә, башлыса яҡын-тирәләге ҡыйлыҡтарға илткәндәр. Улары ла күптән тулған һәм таҙартыу талап итә. Мәҫәлән, Бөрйән районын алайыҡ. Бында 12 ауыл советына 34 ауыл ҡарай. Уларҙа бөтәһе 16 мең 500 кеше йәшәй. Әммә ошоғаса ҡый бары район үҙәге Иҫке Собханғолда ғына йыйылған. Башҡа барлыҡ биләмәләрҙәге ҡалдыҡтар тәбиғәтте һаҡлау закондары талаптарына тап килмәгән, махсус тәғәйенләнмәгән урындарға түгелгән. Әлбиттә, бында тәртипһеҙлек, беренсенән, тирә-йүнде ҡотһоҙлап, уның йәмен ебәрә. Икенсенән, халыҡтың һаулығына ҙур хәүеф менән янай. Бөгөн был төбәктә туризмды үҫтереү йәһәтенән эш алып барылғанда, ҡайҙа ҡарама бысраҡлыҡ хакимлыҡ иткән тәбиғәт ҡосағына сәйәхәтселәрҙең атлығып тороуы ла шик тыуҙыра.
Төбәк операторы яуап бирәсәк был урында барлығы ете лизенциялы полигон бар. Улар 3-сө зонаның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан – Ишембай, Стәрлетамаҡ, Белорет. Уларҙың береһе Учалы ҡалаһының сигендә урынлашҡан. Алыҫтағы райондарҙан был урындарға ҡалдыҡты ташыу үтә ҡыйбатҡа төшә. Был үҙ сиратында билдәләнәсәк хаҡҡа ла кире йоғонто яһауы ихтимал. Шуға ла урындарҙағы станцияларҙа сүпте тейәү ҡорамалдары йыһазландырыу хәл ителгән.
Бөгөн “ЭКО-Сити” белгестәре хакимиәт башлыҡтары менән һөйләшеүҙәр алып бара. Бындай станциялар өсөн 17 муниципаль берәмектә ерҙәр бүленер тип көтөлә. Был бөтә биләмәнән сүпте йыйыуҙы тиҙләтергә һәм транспорт сығымдарын кәметергә форсат бирәсәк. Тимәк, был халыҡтан ҡалдыҡты йыйыуҙы ойошторған өсөн алынасаҡ түләү ҙә арзаная тигән һүҙ. “Белорет, Баймаҡ райондары һәм Сибай ҡалаһы башлығы менән беҙ был мәсьәләләрҙе тикшерҙек, – ти “ЭКО-Сити” төбәк операторының генераль директоры Семен Земсков. – Берлектә яуаплы зоналарҙы билдәләнек, техник һәм технологик мөмкинлектәрҙе өйрәндек. Уңышлы эшләргә маҡсат ҡуйғанбыҙ, тимәк, һөҙөмтә лә буласаҡ”.
Әлбиттә, бер яңылыҡ та еңел генә тормошҡа ашырылмай. Халыҡ араһында быға шикләнеп ҡараусылар ҙа юҡ түгел. Тап шуға ла бөгөн республикала был йәһәттән ҡыҙыу эш бара. Мәҫәлән, күптән түгел 3-сө зоналағы Ишембай ҡалаһында ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйыуға күсеү буйынса күсмә кәңәшмә үтте. Унда республика Хөкүмәте вице-премьеры урынбаҫары, ауыл хужалығы министры Илшат Фәзрахманов ҡатнашты. Киңәйтелгән кәңәшмәгә шулай уҡ федераль власть етәкселәре, барлыҡ ҡала һәм район башлыҡтары урынбаҫарҙары, шулай уҡ ошо һорау менән ҡыҙыҡһынған башҡа вәкилдәр саҡырылғайны.
Сарала һәр дүрт зонаның төбәк операторҙары яңы системаға күсеү буйынса үҙҙәренең әҙерлек кимәле хаҡында һөйләне, борсоған проблемаларҙы асып һалды. Мәҫәлән, бөгөн төбәктәрҙә үҙ белдектәренә башланған сүплектәрҙе юҡ итеү иң ҙур мәсьәлә булып тора. Ҡыйҙы урынлаштырыу майҙансыҡтары, ҙур күләмле ҡалдыҡтарҙы йыйыу ҙа көс талап итә.
Һуңынан кәңәшмәлә ҡатнашыусылар компанияның ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын сорттарға айырыу һәм күмеү комплексының эше менән танышты. Бында тәртип һәм таҙалыҡ һоҡланыу уятты, быяла, пластик һәм ҡағыҙ айырым йыйылған. Илшат Фәзрахманов башҡа район вәкилдәре лә өлгө алһын өсөн киләһе йыйылыш та күсмә буласағын хәбәр итте.
– Иң мөһиме яңы системаға әкренләп күсеүҙе тәьмин итергә кәрәк, – тине ул. – Бығаса эш иткән өлгөнө бөтөнләй инҡар итмәҫкә тейешбеҙ. Булған базаны һаҡлап, уны камиллаштырыу сараһын күрергә кәрәк.
Ошо көндәрҙә республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов үткәргән кәңәшмәлә һүҙ яңы системаға әҙерлек барышы хаҡында барҙы. Уның әйтеүенсә, бөгөн ойоштороу эше тейешле кимәлдә. Ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын ташыу, эшкәртеү һәм утилләштереү мөһим әһәмиәткә эйә. Дөрөҫ, әлегә сүп йыйған өсөн түләү хаҡы билдәләнмәгән. Әммә шуныһы мәғлүм – төбәк операторына тапшырған күләм өсөн түләргә тейешбеҙ. Ҡалыҡтарҙы айырым-айырым йыйыу аныҡ йорттоң, аныҡ кешенең түләүен кәметергә тейеш. Күп ҡатлы йорттарҙа йәки айырым ҡасабаларҙа йәшәгәндәр коллектив яуаплылыҡ тоя – йәғни квитанцияларҙағы хеҙмәтләндереү хаҡы дөйөм ҡалдыҡ хаҡынан билдәләнә.
Әлбиттә, был юҫыҡта сит илдәрҙең тәжрибәһе өйрәнелгән. Мәҫәлән, Германияла халыҡтың сүпте айырым йыйыуҙың мөһимлеген аңлау өсөн тиҫтә йылдар үткән һәм бөгөн бындағы эш алымына һоҡланмау мөмкин түгел. Закон һәм тейешле хоҡуҡи акттарҙың ҡабул ителеүе – ҙур эштең башланғысы ғына. Был изге эшкә райондар, ҡалалар һәм барлыҡ республика халҡының әүҙем ҡушылыуы мөһим, сөнки бары бергә булғанда ғына беҙ һөҙөмтәгә өлгәшәсәкбеҙ. Йәшәгән еребеҙҙең матурлығы, һау-сәләмәт киләсәк быуын тәрбиәләләү барыбыҙ өсөн дә мөһим бит.


text:
- Подробности
- Просмотров: 370
КЛЮЧ МӘМЕРЙӘҺЕ. Ҡотоҡ төбәгендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, өҫкө девон һәм аҫҡы карбон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Көнсығыш йүнәлешле ауыш коридорҙан тора. Оҙонлоғо 351 м, уртаса киңлеге 2,5 м, уртаса бейеклеге 3 м, амплитудаһы 75 м, майҙаны 650 м2, күләме 1456 м3. Ауыҙы тура мөйөшлө формала (киңлеге 2,5 м, бейеклеге 9 м), тар коридорға алып бара, ул урта өлөшөндә төньяҡҡа борола, һөҙәкләнә һәм сифон м‑н бөтә. Иҙәне ҡом, балсыҡ һәм ҡырсынташ м‑н ҡапланған. Һул стенаһында кальцит һарҡымдары бар. Т‑раһы йәй көнө 12°С. Мәмерйә буйлап шишмә аға (һыу сығымы йәй көнө 5—8 л/с).
Ю.В.Соколов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Республикала бер ир ҡот осҡос серен сискән ҡыҙҙың ғүмерен ҡыйыуҙа ғәйепләнә
Республикала бер ир ҡот осҡос серен сискән ҡыҙҙың ғүмерен ҡыйыуҙа ғәйепләнә Фото: автор
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда Стәрлетамаҡта йәшәгән ир һаҡ аҫтына алынған. Ул кеше үлтереүҙә ғәйепләнә, тип хәбәр иттеләр Рәсәй Тәфтиш комитетының Башҡортостан буйынса идаралығының матбуғат хеҙмәтенән.
Асыҡланыуынса, 15 майҙан 16-һына ҡарай төндә 46 йәшлек фатир хужаһы Ҡазандан килгән ят ҡатын-ҡыҙ менән кәйеф-сафа ҡорған. Һуңынан улар араһында бәхәс сыҡҡан: ир 34 йәшлек ҡунағына ике тапҡыр бысаҡ менән сәнскән. Ул алынған йәрәхәттәрҙән урында йән биргән.
Ғәйепләнеүсе һүҙҙәренсә, енси мөнәсәбәткә ингәндән һуң ҡатын үҙенең дауалап булмаҫлыҡ сиргә дусар булыуын әйткән. Ошо хәбәр ирҙе сығырынан сығарған да инде.
«Енәйәт сәбәптәрен асыҡлауға йүнәлтелгән тикшереү эштәре һәм оператив-эҙләү саралары алып барыла. Ғәйепләнеүсенең фаразын ентекле тикшереү күҙаллана. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: бынан алда ҡулға алыныусы кеше үлтергән һәм талаған өсөн хөкөм ителгән», — тип асыҡлыҡ индерҙеләр ведомствола.
http://www.bashinform.ru/news/1159495-v-bashkirii-muzhchina-obvinyaetsya-v-ubiystve-zhitelnitsy-kazani-sdelavshey-pered-smertyu-rokovoe-pr/


text:
- Подробности
- Просмотров: 530
ЗЫЯГӨЛ (Cerastium), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 150‑нән ашыу төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Африкала һәм Америкала, тропик Африканың һәм Көньяҡ Американың бейек тауҙарында таралған. Башҡортостанда 7 төрө үҫә. Кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йәки бер, ике йыллыҡ нәҙек тамырһабаҡлы үлән, ғәҙәттә аҡ биҙле төк м‑н ҡапланған. Ныҡ тармаҡлы, йәйенке күтәрелеүсән үренделе үҫемлек, бейеклеге 10—100 см. Япрағы эллипс, оҙонса йәки оҙонса‑ланцет рәүешендә. Сәскәһе ваҡ, ос дихазияларында, тажы аҡ, ике айырсалы. Май—сент. башында сәскә ата. Емеше — ҡумта, осонда ике бүлемле, июль—сент. өлгөрә. Кәҫле З. (гибрид полиморфлы синантроп төр), ялан З. — респ. бөтә терр‑яһында яланда, торлаҡ янында, урманда һәм ҡыуаҡлыҡтар араһында; даур З., аҙсәскә З. — урман ситтәрендә, бейек үләнле тау болондарында, ҡара ылыҫлы һәм ҡарағай урмандарында; Енисей З. һәм Крылов З. таулы тундраның яланғас һәм ярым яланғас бүлкәттәрендә (Ирәмәл, Ямантау тауҙары) үҫә. Ылыҫлы, ҡатнаш урмандарҙағы ташлы, ҡырсынташлы битләүҙәрҙә үҫкән Урал З. составында кумариндар, сапониндар, углеводтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив, мал аҙығы, баллы үҫемлектәр. Крылов З. һәм Урал З. БР-ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән эндемиктар.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Башҡортостанда һөҙөмтәлә һайлаусыларҙың 75,4 проценты тауыш биргән
Башҡортостанда һөҙөмтәлә һайлаусыларҙың 75,4 проценты тауыш биргән Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда протоколдарҙың 99,9 процентын эшкәртеү йомғаҡтары буйынса ғәмәлдәге дәүләт башлығы һайлаусыларҙың 77,65 процент тауышын алған. Башҡортостанда һөҙөмтәлә һайлаусыларҙың 75,4 проценты тауыш бирергә барған.
Һайлауҙарҙы ойоштороусыларҙың мәғлүмәттәре буйынса, Павел Грудинин – 12,09 %, Жириновский — 5,02 %, Ксения Собчак 1,26% тауыш йыйған.
Ҡалған кандидаттар һайлаусыларҙан 1 процентан кәм тауыш алған.
Республика Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев бөгөн, 19 мартта, иртәнге сәғәт 11-ҙә брифингта Башҡортостан буйынса дәүләт башлығын һайлауҙың һуңғы йомғаҡтарын иғлан итә.
http://www.bashinform.ru/news/1131059-itogovaya-yavka-izbirateley-v-bashkirii-sostavila-75-4/


text:
- Подробности
- Просмотров: 218
ТОРФ (нем. Torf), һ а ҙ т и р е ҫ е, янар файҙалы ҡаҙылма, үҫемлектәр материалы күмергә әүерелеүенең беренсе стадияһы продукты. Ҡороған үҫемлек ҡалдыҡтарының тупланыуы һәм уларҙың тулыһынса тарҡалмауы һөҙөмтәһендә һаҙлыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Структураһы сүсле йәки аморфлы. Текстураһы башлыса ҡатламһыҙ. Төҫө һары‑көрәндән ҡара-көрәнгә тиклем. Күҙәүлелеге Т. тарҡалыу дәрәжәһе б‑са юғары йәки бөтөнләй юҡ тиерлек, тәбиғи ятышында дымлылығы 90%‑ҡа тиклем. Т. барлыҡҡа килтереүселәрҙең тупланыу шарттарына ҡарап типтары (күтәренке, уйһыу һәм күсмә), ярым типтары (урман, батҡаҡ, урман‑батҡаҡ) һәм төрҙәре (күрән, һаҙ мүге һ.б.) айырыла. Т. составына 2—4%‑тан алып (күтәренке Т.) 18%‑ҡа тиклем (уйһыу Т.) минераль ҡушылмалар инә. Ауыл хужалығында, медицина сәнәғәтендә, биохимияла, энергетикала ҡулланыла. Ашлама сифатында, изоляция, төрөү материалдары һ.б. әҙерләү өсөн файҙаланыла. Башҡортостанда уйһыу типтағы Т. ятыштары күп. Дәүләт балансында 268 Т. ятҡылығының запастары теркәлгән (2008), уларҙың иң ҙурҙары Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет, Шишмә, Өфө, Балаҡатай р‑ндарында урынлашҡан. Чесноковка ятҡылығы (Өфө р‑ны) үҙләштерелә.
Г.Ә.Данукалова
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
1 майҙан республикала минималь эш хаҡы 12 837 һумдан арта
1 майҙан республикала минималь эш хаҡы 12 837 һумдан арта Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
1 майҙан Рәсәйҙә минималь хеҙмәт хаҡы һәм йәшәү минимумы 11 163 һумға еткерелә.
Башҡортостанда, 15 процент күләмендәге Урал коэффициентын иҫәпкә алып, ошо күрһәткес 12 837 һумдан арта. Был эш биреүселәр, шул иҫәптән дәүләт, хеҙмәткәрҙәргә ошо сумманан күберәк түләргә тейеш тигәнде аңлата.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, илдәге иҡтисади хәлде яҡшыртыу иҫәбенә МРОТ күләмен, күҙалланғанса, 2019 йылдың 1 ғинуарынан түгел, ә 2018 йылдың 1 майынан уҡ йәшәү минимумы менән тигеҙләштереүҙәре мөмкин.
2018 йылдың 1 ғинуарынан илдә минималь эш хаҡы 9 489 һум күләмендә билдәләнгән.
МРОТ-ты арттырыу 1,5 миллион кешегә ҡағылды, уларҙың яртыһы бюджет өлкәһендә эшләй.
Башҡортостанда, 15 процент күләмендәге Урал коэффициентын иҫәпкә алып, 2018 йылдың 1 ғинуарынан минималь хеҙмәт хаҡы 10 912 һум тәшкил итә.
http://www.bashinform.ru/news/1105928-s-1-maya-minimalnaya-zarplata-v-bashkirii-prevysit-12-837-rubley/


text:
- Подробности
- Просмотров: 510
ИВАНОВ Леонид Маркович (27.9.1928, Урта Волга өлк. Зимниха а. — 19.5.1996, Өфө), дирижёр, педагог. БАССР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре (1983). Ленинград консерваторияһын тамамлағандан һуң (1955; И.А.Мусин класы) Балтик флоты оркестрҙарының хәрби дирижёры (Балтийск, Калининград, Таллин ҡҡ.), 1961—95 йй. Ғ.Әлмөхәмәтов ис. Республика муз. тәрбиә биреү гимназия‑интернатында (1978—88 йй. дир. урынбаҫары), бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт уч‑щеһында уҡыта. 1960—80‑се йй. респ. тынлы оркестрҙар марш‑парадтарының баш дирижёры. Ғафури М. исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы, Орджоникидзе С. исемендәге Мәҙәниәт һарайы эргәһендәге, Әлмөхәмәтов Ғ. исемендәге гимназия‑интернатта бөтә донъя, бөтә Союз, бөтә Рәсәй конкурстары һәм фестивалдәре лауреаттары булған тынлы оркестрҙарҙың ойоштороусыһы, етәксеһе. Уҡыусылары араһында — А.Д.Вакульский, Э.З.Ғәйфуллин, Н.Ә.Дауытов, Ф.Ф.Иҙрисов, З.З.Хәмәтдинов.
Тәрж. Ә.Х.Ҡоҙабаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 425
КЕНӘЗ, ҡәбилә йәки ҡәбиләләр берләшмәһе юлбашсыһы, 9—16 бб. Рәсәйҙә дәүләт йәки дәүләт берәмеге м‑н идара итеүсе, һуңыраҡ нәҫелдән күсә килгән почётлы титул. Шәжәрәләр һәм башҡа тарихи сығанаҡтар б‑са, башҡорттарҙа — ырыу йәки ырыуҙар берләшмәһе (ҡара: Башҡорт ырыуҙары берләшмәләре), ырыуҙар башлығының нәҫелдән күсә килгән титулы. Күпселек тикшеренеүселәр фекеренсә, башҡорттарҙа К. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң барлыҡҡа килә. Ҡәбилә йәки ырыу (ҡара: Аҫабалыҡ) биләгән терр‑яла адм., хөкөм сығарыу һ.б. хоҡуҡтарҙан файҙаланалар. Илгә хәүеф янаған ваҡытта хәрби ополчениены етәкләйҙәр. Ер биләү һәм ерҙе файҙаланыуҙа өҫтөнлөккә эйә, күп мал хужалары булалар. Ҡоролтай һәм йыйындар ойошторалар, уларҙың эшендә ҡатнашалар. 16 б. аҙ. алып башҡорттарға титул батша тарафынан күрһәткән эштәре өсөн бирелә, 18 б. — аҡрынлап тархан титулы тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. 18 б. 30‑сы йй. К. күпселек өлөшө хәрби походтарҙа ҡатнашҡаны өсөн тархан титулы ала. В.В.Вельяминов-Зернов мәғлүмәттәре б‑са, 1734—35 йй. 47 башҡ. К. (ш. иҫ. Нуғай даруғаһы Ҡыпсаҡ улусынан — 21, ш. уҡ даруғаның Үҫәргән улусынан — 13, Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусынан — 10, Нуғай даруғаһы Мең улусынан — 3 кеше) тархан титулы бирелә. Башҡ. К. вариҫтарының күпселеге һуңынан дворян ҡатламына (ҡара: Дворянлыҡ) күсерелә. Ырымбур губернаһының һәм Өфө губернаһының К. титулы йөрөткән киң билдәле дворян нәҫелдәре: Йәнекәевтәр, Ҡыуатовтар, Тереғоловтар.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Һауа торошо сентябрҙә бер төрлө генә түгел: бер ҡараһаң, сыуаҡ, ҡояш йылыта, көндөң икенсе яртыһында иһә һыуытып ебәреп, ямғыр яуа башлауы ла ихтимал. Шуға бәйле балыҡтарҙың да йәшәү рәүеше үҙгәрә. Улар йылғаларҙа тәрәнгә төшөп ята, күл-быуаларҙа ла соҡорҙарға йыйылыусан.
Шулай ҙа, сентябрь – йылтырма менән тотоусылар айы, тиһәм, хата булмаҫ. Әммә фидерҙы, ҡалҡыуыслы ҡармаҡты йыйып ҡуйырға иртәрәк. Бынамын тигән алабуға, сабаҡ, табан, опто, ҡорман балыҡтарын ҡаптырырға мөмкин. Ҙур йылғаларҙа иһә йәйен эләгеүе ихтимал. Әммә ваҡ балыҡ бик яй ҡаба. Суртан, алабуға, һыла тотоусылар йылтырмаға өҫтөнлөк бирә. Тере селбәрәгә яр буйҙарында һыла эләгеүе мөмкин. Ҡырау төшкән төндәрҙә шамбы ҡаба, уны бер нисә селәүсен ҡуйылған ҡармаҡҡа тотаһың. Бәрҙене, бағрыны йәшенеп тороп ҡармаҡларға кәңәш ителә. Сентябрь аҙағында табан балығын тотоу ауырлаша, әммә етәрлек алырға мөмкин.
Октябрҙе балыҡсылар “бысраҡ” ай тип атай. Быҫҡаҡлап ямғыр яуа, туҡтамай ел иҫә, ай аҙағында ҡары ла ҡушылһа... Был ваҡытта балыҡсылар буласаҡ табышының ҡышлауына ашыға, сөнки бөтөнөһө шунда – тәрәндә, соҡорҙарҙа. Икмәккә лә, селәүгә лә эләгәсәктәр. Кәмәлә ултырғанда, түңәрәктәрҙе емләп ебәрергә була. Һыу туңа башлағас, алабуғаны рәхәтләнеп тоторға мөмкин. Йәйге ҡармаҡтарыңды ҡышҡылыҡҡа майлап һалып ҡуйырға кәрәк.
Ноябрь – ҡараңғы ай. Төнөн ҡармаҡлауҙың файҙаһы юҡ тиерлек. Һалҡын ел үҙәктәрҙе өҙә. Һыу өҫтөндә лә тынлыҡ, балыҡ та ҡарпымай. Тик ротан ғына, ҡомһоҙлоғо сәбәпле, ҡармаҡҡа ла яҡшы эләгә. Ноябрҙә ҡышҡа селәүсен әҙерләргә тотонорға кәрәк. Биҙрәгә тиреҫ, алма, сәй шамаһы һалаһың да шунда яҙ еткәнсе һаҡлайһың.
Был айҙа тәүге боҙ барлыҡҡа килгәс, балыҡ тотҡанда һыуға төшөп киткән кешеләр күбәйә. Бөтә урында ла бер төрлө туңмай бит. Боҙ алты-ете сантиметр ҡалынлыҡҡа етмәйенсә, йылға-күл буйына барырға ярамай. Һәр саҡ иптәш алырға кәрәк.
Ноябрҙә алабуғаның бәләкәйҙәре ихлас эләгә, ҙурҙары иһә яр буйындараҡ, ҡамыш араһында була. Селбәрәгә боҙ аҫтынан суртан, алабуға эләктерергә мөмкин. Флажоклы ҡармаҡҡа (жерлицаға) тере балыҡ ҡуйыу яҡшы һөҙөмтә бирә. Боҙ аҫтынан йылтырмаға ла тоторға мөмкин.
Ҡалҡыуысҡа ла эләктерергә була, ырғаҡҡа ҡыҙыл ҡарышлауыҡ ҡуйыу – иң отошлоһо. Ғөмүмән, тәүге боҙ аҫтынан балыҡ тотоу – үҙе бер байрам. Тәүҙә бер генә ҡарышлауыҡҡа тотоп ҡарарға кәрәк. Һуңынан, ихлас эләгә башлаһа, икәү-өсәүҙе ҡуйырға мөмкин. Шулай уҡ кейемдең йылы, уңайлы булыуы ла мөһим.