text:
Газета "Йәшлек" » Медиа » Страница 9
Халыҡ, ил тарихы – киләсәккә изге аманат
Медиа // 17-07-2016, 22:42
Заман рухын ҡайһылайтып тотоп ҡалырға? Уның бөгөнгө тын алышын, ваҡиғалар ағышын алдағы көндәрҙә нисек сағылдырыр ға мөмкин? Кеше бының өсөн күп сара үҙләштергән: хәреф графикаһын ҡулланып һүрәтләү, рәсем яһау, таш һындар эшләү, фотоға, киноға төшөрөү һ.б. Шул сараларҙың иң тәьҫирлеләренең береһе – тауыш яҙмаһын уйлап сығарыу – ҙур асыш була. Фонотека, йәғни тауыш яҙмалары бүлеге – “Башҡортостан” дәүләт телерадиокомпанияһының мөһим тармағы. Ул рухи ҡомартҡылар байлығын яңыртыу, туплау, тәртиптә тотоу өсөн яуаплы. “Алтын фонд” менән эш итеүҙә һанлы технологияға күсеү яңы һулыш бирҙе, яҙмаларҙың сифаты яҡшырҙы, уларҙы етештереү заманса тиҙлеккә яраҡлашты....
Хәбәрсенең һәр эш көнө – яңы тормош бите
Медиа // 8-07-2016, 10:16
Радиола эш башлауым "Юлдаш" каналы асылыу осорона тура килде, был хеҙмәттәшлеккә ун биш йыл да булып киткән. Бар республика тыңлаған радио каналында мин әҙерләгән материалдар яңылыҡтар сығарылыштарында, шулай уҡ "Даирә" программаһында яңғырай. Шундай мөмкинлек биргән "Юлдаш" радиоһына сикһеҙ рәхмәтлемен. Район халҡын, әлбиттә, иң тәүҙә үҙҙәре йәшәгән мөхиттәге хәбәрҙәр ҡыҙыҡһындыра, шунан ғына – республика һәм ил хәлдәре. Урында яңылыҡтарҙың төрлөһө бар, әммә бөтә республика өсөн ҡыҙыҡлы сюжеттар эҙләйем. Мәҫәлән, фермерҙың миллион һумлыҡ грант алыуы, йә булмаһа, сағыу байрам тураһындағы репортаж халыҡтың йәшәйешен сағылдыра....
“Атайым тураһында һөйләгеҙ”
Медиа // 6-07-2016, 10:06
Ҡатын-ҡыҙҙарға, әсәйҙәргә арналған тапшырыуҙар бихисап, ә бына атайҙар хаҡында һөйләгәндәре һирәк. Йәмғиәттә ирҙәрҙең абруйын арттырыу, атай тәрбиәһе, уның уңыш серҙәре тураһында бәйән итеү маҡсатында 2014 йылда “Юлдаш” радиоһында “Атайым тураһында һөйләгеҙ” тип аталған тапшырыуҙар шәлкеме сыға башланы. Ул беҙҙең аранан киткән, үҙенән һуң яҡты эҙ, күркәм эштәр ҡалдырған, атаһының ғына түгел, тотош милләтенең улы булған уҙамандар тураһында....
Хаттар яҙҙым ултырып...
Медиа // 24-06-2016, 12:54
Кеше ғүмерендәге онотолмаҫлыҡ ваҡиғалар, тыуған көндәр, ғаилә, никах, бәпес туйҙары менән уртаҡлашыу өсөн “Юлдаш” радиоһында көн һайын “Ҡәҙерле кешемә” ҡотлауҙар тапшырыуы эфирға сыға. Ошондай ваҡытта ҡәҙерле, хөрмәтле кешеләргә күңел түренән әйтелгән теләктәр бар донъя мәшәҡәттәрен, ығы-зығыларын оноттора кеүек. “Ысын күңелдән еткергән теләк ҡабул була”, – ти халыҡ. Был теләктәр моңло йырҙар менән бергә үрелеп барһа, тағы ла үтемлерәк.
...
...
“Юлдаш”тар – Курорт һабантуйында
Медиа / tv // 16-06-2016, 16:18
“Сәхнәгә арналған ғүмер”
Медиа // 10-06-2016, 11:39
Үткәндәр беҙҙең менән” тигән саҡта, йыш ҡына ҡулъяҙмалар һәм документтарҙы күҙ уңында тотабыҙ. Әммә хәтер – ғәйәт киң төшөнсә. “Юлдаш” радиоһының алтын фонды ниндәй генә шәхесебеҙҙең тауышын һаҡламай. Улар үҙ заманының һулышын беҙгә ҡалдырып киткән: теге йәки был мәсьәлә буйынса уйланыу-фекерҙәре, ҡарашы, мөнәсәбәте, борсолоуы, һөйөнөсө…...
Эфирҙа – хит-парад
Медиа // 9-06-2016, 16:18
Һәр һөнәр эйәһенә яратҡан эшендә уңыш яулау шатлыҡ, ҡыуаныс килтерә. Сәхнә, сәнғәт кешеләренә иһә тамашасы һөйөүен яулау – бәхет. “Юлдаш” радиоһының хиттар парадында ҡатнашып, еңеү яулау ҙа йырсылар өсөн бик уңышлы мәл. Хит-парадта ошондай бәхетле минуттар өсөн ай һайын ете йырсы ижади бәйгегә сыға. Был проект ижад менән әүҙем шөғөлләнгән профессиональ йырсыларҙы, яҙмалары “Юлдаш” радиоһы фондына комиссия аша ҡабул ителгән һәләтле үҙешмәкәр башҡарыусыларҙың йырҙарын популярлаштырыуҙы маҡсат итеп ҡуя....
“Хәтер – мәңгелек”
Бөйөк Еңеүгә 71 йыл / Медиа // 13-05-2016, 10:40
Бөйөк Ватан һуғышы – илебеҙ яҙмышында күп яҡлы яҡтыртылған тарих. Ул яуҙа ҡатнашыусылар һәм тыл ветерандары, шул осор балалары үҙҙәре кисергән-күргәндәр хаҡында һөйләй, яҙа, кинотаҫмаларға төшөрә, ҡылҡәләм менән һүрәтләй, ҡыҫҡаһы, кешелек тарихына теркәүен дауам итә. Бөйөк Еңеү хаҡына ҡанын түккән, ғүмерен һалған батырҙар, көндө төнгә ялғап хеҙмәт фронтында тир түккән тыл хеҙмәтсәндәре, уйнап-көлөп йөрөр саҡтарында уҡ иңдәрен ил хәстәре баҫҡан һуғыш дәүере балалары тураһында хәтирәләрҙе яҙып алып, тыңлаусыға еткереү “Юлдаш” радиоһында изге бурыс булараҡ атҡарыла. 2014 йылда күмәк тырышлыҡ менән “Хәтер – мәңгелек” тип аталған эсселар шәлкеме эфирға сыҡты. Унда һәр кем үҙенең ата-әсәһе, олаталары, ауылдаштары, яҡындары, таныштарының һуғыш менән бәйле яҙмышы тураһында бәйән итте, бөгөнгө заман быуынына фәһем-аҡыл бирерлек, тормош ҡиммәте, Еңеү хаҡы хаҡында уйландырырлыҡ хәлдәрҙе тасуирланы. Был проект “Юлдаш” радиоһына “Рәсәй патриоты” Бөтә Рәсәй конкурсында еңеү килтерҙе....
Шәшке һәм балыҡ мажараһы
Яңылыҡтар таҫмаһы / tv // 22-03-2016, 09:48
Эдуард Сорокин исемле кеше нисек итеп шәшке йәнлегенең балыҡ урлауы тураһында видео төшөргән.
Ир әйтеүенсә, ул дуҫы менән Күгәрсен районының Яҡшымбәт ауылы янындағы Көйөргәҙе йылғаһында балыҡ тотҡан булған. Бер мәл яр буйындағы ҡыуаҡтарҙан бәләкәй йәнлек килеп сыҡҡан. Ул балыҡ еҫен һиҙеп, һаҡ ҡына ирҙәр янына йүнәлгән. "Беҙ бер нимә лә эшләмәгәс ул бер нисә тапҡыр килеп балыҡ алып китте", - ти Эдуард....
Туйсиндар Сибайҙы яңғырата
Яңылыҡтар таҫмаһы / tv // 22-03-2016, 09:45
Туйсиндар триоһы "Тормош йыры" спектакленән йырҙы бер ниндәй ҙә аккомпанементһыҙ башҡара. Шундай көслө тауышҡа бар Сибай яңғырап тора.
Лилия Каипова
Шәп бит әй! Бер ниндәй синтезатор ҙа, гитара ла, баян да, минусовка ла кәрәкмәй - йөрәктәргә үтеп яңғырап, үҙенә арбап торор моң! Атыу беҙҙә Кавказ яғында ғына шулай 3-4 тауышҡа йырлайҙар тигән ялған ҡараш урынлашҡан... Афарин, тыуған яғым арыҫландары!!! Артабан да шулай дауам итегеҙ!Рәхмәт һеҙгә!...
Лилия Каипова
Шәп бит әй! Бер ниндәй синтезатор ҙа, гитара ла, баян да, минусовка ла кәрәкмәй - йөрәктәргә үтеп яңғырап, үҙенә арбап торор моң! Атыу беҙҙә Кавказ яғында ғына шулай 3-4 тауышҡа йырлайҙар тигән ялған ҡараш урынлашҡан... Афарин, тыуған яғым арыҫландары!!! Артабан да шулай дауам итегеҙ!Рәхмәт һеҙгә!...


c: text/html

text:
Малик ВАХИТОВ: “Беҙҙә тырыш, һәләтле, яуаплы халыҡ йәшәй”29-08-2015, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
— Иҡтисади яҡтан ниндәй генә ҡыйынлыҡтар булмаһын, ауыл хужалығында ла, сәнәғәттә лә һәр кем тырышып эшләй. Йүнселдәр ҙә төрлө юлдарҙы эҙләй. Иң мөһиме — таба беләләр. Бергәләшеп эшләгәнгә күрә, район һәм ҡала күп төрлө социаль-иҡтисади күрһәткестәр буйынса алдынғылар рәтендә бара, республика үҫешенә үҙ өлөшөн индерә. Һүҙҙәр буш кеүек яңғырамаһын өсөн бер аҙ һандарға туҡталып үтке килә. Мәҫәлән, былтыр район буйынса алынған, оҙатылған продукция 13 миллиард һумлыҡ булды. Был 2013 йылға ҡарағанда 8,6 процентҡа күберәк тигән һүҙ. Ә быйыл ете айҙа продукция 8018,6 миллион һумлыҡ булды, үҫеш — 110,6 процент. Уҙған йылғы инвестиция күләме — 4 миллиард һум. Ауыл хужалығында алынған тулайым продукция 4,9 миллиард һум тәшкил итте.
Иген, көнбағыш, шәкәр сөгөлдөрө, ит һәм һөт етештереү буйынса район республикала алдынғылар рәтендә килә. Әлбиттә, техникаһыҙ ошо тиклем эште атҡарып булмай. Былтыр хужалыҡтар 270 миллион һумдан ашыуға техника һатып алды. Һуңғы ике йылда ғына иген урыу комбайндары 30-ға артты.
Район Башҡортостан Хөкүмәтенең дипломы менән бүләкләнде.
Үҫтерелгән уңышты һаҡлау буйынса эш ыңғай бара. Салауат исемендәге хужалыҡта иген таҙартыу һәм киптереү комплексы төҙөлдө. Ошондай уҡ ҡоролма “Ашҡаҙар”ҙа сафҡа инде, “Старт” крәҫтиән (фермер) хужалығы менән “Иҙел” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә лә һалына. Ғөмүмән, район аграрийҙары заманса эш алымдарын ҡулланыу буйынса республикала алда бара. Был иһә яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеү мөмкинлеген бирә.
Быйылғы ете ай эсендә генә 22 мең тонна ит етештерелде, 174 миллион һумлыҡ техника алынды. Был аҙыҡ продукцияһының 80 проценты — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡортостан ҡошсолоҡ комплексыныҡы. Былтыр унда йылына 30 мең тонна ит етештереү күләмендәге ҡоролма эшләй башланы. Комплекста мең ярым кеше хеҙмәт итә, аҡса даими түләнә.
Малсылыҡҡа килгәндә, “Дружба” йәмғиәте ит етештереү буйынса алдынғы булһа, “Ашҡаҙар”, Салауат исемендәге хужалыҡтарҙа тәүлегенә 10-ар тоннанан ашыу һөт һауыла. “500 ферма” республика программаһы тормошҡа ашырыла башлағас, 2550 башҡа иҫәпләнгән 11 объект төҙөлдө, иҫкеләренә реконструкция үткәрелде. Бөгөн программала дүрт хужалыҡ ҡатнаша. Ғаилә һөтсөлөк фермалары барлыҡҡа килеүе лә ҡыуаныслы. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары, шәхси хужалыҡтар үҫеш кисерә. Улар һөрөнтө ерҙәрҙе эшкәртә, райондағы тулайым продукцияның 10 процентын етештерә.
Шәхси эшҡыуарҙарҙың хеҙмәте лә хуплауға лайыҡ. Районда урта һәм бәләкәй бизнес ныҡлы үҫеш ала. Улар халыҡтың 30 процентын эш менән тәьмин итә.
Ил һәм донъялағы иҡтисади ауырлыҡ шарттарында төбәктәрҙә өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе һаҡларға кәрәк. Әйткәндәй, районда федераль, республика, муниципаль кимәлдәге программалар уңышлы тормошҡа ашырыла. Мәҫәлән, “Ауылды социаль йәһәттән үҫтереү һәм кадрҙар ҡеүәтен арттырыуға дәүләт ярҙамы” тигәне буйынса 44 ғаилә өй һалды йәки һатып алды. Дәүләт программаһына ярашлы, биш йыл эсендә ҡалала 62 күп фатирлы йорт йүнәтелде. Бер нисә социаль объект сафҡа инде. Мәҫәлән, ҡалала — 110 урынлыҡ балалар баҡсаһы, Ергән ауылында йөҙөү бассейны, күп функциялы спорт майҙансығы төҙөлдө, район үҙәгендә 7-се урта мәктәпкә, Воскресенское һәм Дәүләтҡол ауылдарындағы клубтарға капиталь ремонт яһалды, сауҙа урындары артты.
Мәләүездең төньяҡ-көнбайышында яңы биҫтә, “Нөгөш” курорт-туристик тау саңғыһы кластеры, Тамъян ауылында комплекс төҙөлә башланы. Ишле йәки инвалид балаһы булған ғаиләләргә ер биләмәләре бүленде, яңы өйләнешкән 30 йәш пар торлаҡ сертификаты алды. Был эштәрҙе артабан да дауам итәсәкбеҙ.
Мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт һәм спорт өлкәләрендә лә һиҙелерлек уңыштарыбыҙ бар. Әсәлек һәм балалыҡ, граждандарҙың хәүефһеҙлеген һаҡлау мәсьәләләре буйынса байтаҡ проблемалар хәл ителеп килә. Районда 40-тан ашыу милләт вәкиле йәшәй. Милли мәҙәниәтте үҫтереү йәһәтенән бихисап эш башҡарыла.
Әҙәбиәт йылы уңайынан районда яҙыусылар менән осрашыуҙар, кисәләр уҙғарыла. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 70 йыл тулыу айҡанлы ла ҙур саралар үтте. Бөгөн районда 82 яу ветераны, 497 тыл хеҙмәткәре, 323 тол ҡалған инәй йәшәй. Уларҙы иғтибарҙан өҙмәйбеҙ. Һуңғы биш йылда 75 һуғыш ветеранына һәм яуҙа ҡатнашҡандарҙың тол ҡалған ҡатындарына торлаҡ бирелде.
Быйыл Мәләүез районына 85 йыл тула. Был — һәр кемебеҙ өсөн мөһим ваҡиға. Күрһәтерлек уңыштарыбыҙ, ғорурланырлыҡ шәхестәребеҙ бар. Райондың һәр хеҙмәт күрһәткесе, уңышы нигеҙендә кешеләрҙең көндәлек эше, тырышлығы ята. Мәләүездәр — тырыш, һәләтле һәм яуаплы халыҡ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 376
ҠЫҘРАС МУЛЛАҠАЕВ (?—1789), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы башҡорто. Тархан. Поход старшинаһы (1767). Ҡара-Табын улусы старшинаһы, Нуғай даруғаһының баш старшинаһы. 1756—63 йй. Ете йыллыҡ һуғышта, Башҡорт ихтилалдарын (1735—40) баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. 1731 й. А.И.Тәвкилев етәкс. Рәсәй илселеге составында Кесе ҡаҙаҡ йөҙөндә була. 1767 й. алып Ырымбур сик һыҙығында башҡ.-мишәр командаларына етәкселек итә. Пугачёв ихтилалына 1773 й. көҙөндә ҡушыла. Дек. башлап Өфөнө ҡамауҙа ҡатнаша, Ҡаранай Моратов отряды составында Минзәлә янында һуғыша. 1774 й. башынан Ҡазан губернаһы Алабуға а. ҡамауҙа ҡатнаша, Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре тирәһендә Ю.Б.Бибиков һәм А.Л.Ларионов етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Яҙын ихтилалдан ситләшә, 8 апр. В.И.Торновтың баш күтәреүселәр отрядын ҡыйрата. Йәйен йәнә ихтилалға ҡушыла. 5 июлдә Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристане янында П.М.Голицын етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы яуҙа ҡатнаша. Һуңыраҡ Ҡәйеп Ейәнбәтов м‑н берлектә хөкүмәт ғәскәрҙәре яғына сыға. Авг. Ҡәнзәфәр Усаевты әсирлеккә ала. Дек. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. 1775 й. яҙында иреккә сығарыла. Ҡара- Табын улусы старшинаһы һәм Нуғай даруғаһының баш старшинаһы вазифаларында ҡала. Шул уҡ улустың Ҡыҙрас а. Ҡ.М. исеме м‑н аталған (Дәүләкән р‑ны Ҡыҙрас а.).
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
4-05-2018, 12:12 / ---
Мѳхәббәттең ваҡыты сиклеме?..
...Уларҙың мөхәббәтенә һоҡланмаған кеше булмағандыр. Оялсан ҡарашлы, наҙлы тауышлы, нәҙекәй билле гүзәл ҡыҙ, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу йөрәкле, көс-ғәйрәте ташып торған тәүәккәл егет. Береһе зәңгәр күҙҙәрҙең ымһындырғыс нурына, икенсеһе сөм ҡара ҡараштарҙың сихри көсөнә буйһоноп, сәғәҙәтле мәлдәрҙең һәр минутынан кинәнес табыр ине... Ҡаланың иң ҡиммәтле ресторандарының береһендә, йөҙгә яҡын ҡунаҡ саҡырып, гѳрләтеп туй уҙғарҙылар. Атай-әсәйҙәрҙең ярҙамы менән фатирлы ла булды йәштәр. Әммә ѳс йыл үттеме, юҡмы, таныштарҙың айырылышып ҡуйыуҙарын ишетеп, дөрөҫөн әйткәндә, шаңҡып ҡалдым. Ике йәштәр...


text:
Шаран районының теплица хужалыҡтарында яңы уңыш йыйыу осоро башлана
«Миләш» крәҫтиән-фермер хужалығы — Шаран районында ябыҡ грунтта йәшелсәләр үҫтереү буйынса иң эре ауыл хужалығы предприятиеларының береһе. Бөгөн бында япма аҫтында алты гектар ер эшкәртелә, һәм яңы миҙгел уңышын да йыя башлағандар.
— Быйыл бөтөн майҙанда ҡыяр ғына ултырттыҡ, — ти хужалыҡ етәксеһе Венер Заһиҙуллин, — әле яңы схема буйынса эшләүҙе табышлыраҡ тип таптыҡ.
Атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре быйыл уларҙа былтыр өс гектарҙы алып ултырған помидорҙың булмауын күҙ уңында тота. Һуңғы йылдар тәжрибәһенән күренеүенсә, йәй башланыу менән көньяҡ өлкәләрҙән томаттар килтереү арҡаһында, был продуктҡа хаҡтар төшә, тимәк, көтөлгән табыш та булмай. Помидорға һорау көҙ уртаһында, октябрҙә ғына барлыҡҡа килә. Шуға ла фермер ҡыярҙан һуң июнь башында бөтә алты гектарҙа помидор ултыртырға ҡарар иткән, ҡышҡа ҡарай был йәшелсәгә ихтыяж тыуғас, тап ошо продукт ҡулланыусылар өҫтәленә юлланасаҡ, ә теплица йылына ике тапҡыр уңыш бирәсәк.
Ер бындай интенсив файҙаланыуҙы нисек күтәрә һуң, тигән һорауға Венер Вәкиф улы ышаныслы яуап бирә: «Беҙ Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы ғалимдарын йәлеп итеп, тупраҡҡа даими анализ эшләйбеҙ, ундағы кәрәкле микро- һәм макрокомпоненттар миҡдарын, шулай уҡ уңдырышлылығын тикшерәбеҙ, йәшелсәләр сәсер алдынан кәрәкле күләмдә органик ашламалар индерәбеҙ».
Бер гектарҙан йөҙ тонна уңыш – фермер хужалығы өсөн был буй етерлек маҡсат. Аҙыҡ-түлек баҙарында ҡаты конкурентлыҡ шарттарында юғалып ҡалмаҫ өсөн, «Миләш» хужалығында ныҡышмалы рәүештә алдынғы технологиялар үҙләштерәләр. Орлоҡтар гарантия менән махсус институттан алына, улар үҙҙәре үк артабан үҫемлектәр үҫешен күҙәтә. Бының өсөн институт хеҙмәткәрҙәре үҫемлектәр үҫешен һәр этапта тикшереү өсөн электрон почта аша уларҙың япраҡтарының фотоһүрәттәрен ала.
Энергияға бер өҙлөкһөҙ хаҡтар артыу шарттарында интенсив нигеҙҙә хужалыҡ алып барғанда ғына теплица хужалығын рентабелле итергә мөмкин, тип иҫәпләй Венер Заһиҙуллин.


text:
Республиканский конкурс на лучшую методическую разработку, посвященную 85-летнему юбилею народного писателя Нугумана Мусина
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусиндың тыуыуына 85 йыл тулыуға арналған республика методик эшкәртмәләр конкурсы эше
Подготовка к сочинению по произведению
Нугумана Мусина “Звериная шкура”
Ноғман Мусиндың “Йыртҡыс тиреһе” әҫәре буйынса инша яҙыуға әҙерлек дәресе
Мухетдинова Альфина Муллаяровна,
учитель башкирского языка и литературы
муниципального бюджетного общеобразовательного учреждения
средняя общеобразовательная школа с.Шулганово
Татышлинского района
Мөхөтдинова Әлфинә Муллаяр ҡыҙы, Тәтешле районы Шүлгән ауылының муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы
урта дөйөм белем биреү мәктәбенең
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Ноғман Мусиндың “Йыртҡыс тиреһе” әҫәре буйынса инша яҙыуға әҙерлек
Дәрестең маҡсаттары:
Йөкмәткегә ҡарата. Н.Мусин ижадына ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү. Повестағы геройҙарҙы үҙ-ара сағыштырыу юлы менән әҫәрҙәге конфликтты асыҡлау. Кешенең көсө һәм көсһөҙлөгө нимәлә тигән һорауҙарға яуап табыу.Әҫәрҙәге ҡапма-ҡаршы төркөмдөң характер сифаттарын асыу. Автор позицияһын асыҡлау, уға баһа биреү.
Йәмғиәттәге тиҫкәре күренештәргә тәнҡитле ҡараш тәрбиәләү, улар менән көрәшергә ынтылыш үҫтереү.
Иншаның төҙөлөшөнә ҡарата. Иншаның инеш, төп өлөш, йөмғаҡлау өлөштәрендә яҙыласаҡ материалдарҙы тикшереү юлы менән күҙаллау, иншаның күләмен билдәләү. Яҙма формала текст төҙөргә өйрәтеү.
Дәрес тибы: һығымта яһау һәм систематизациялау (алған белемде системаға һалыу) дәресе.
Уҡытыу методы: эҙләнеү методы.
Уҡытыу алымдары: әңгәмә, һорау-яуаптар, проблемалы уҡытыу, компьютер технологияһы.
Планлаштырылған һөҙөмтәләр:
Предмет буйынса һөҙөмтәләр: уҡылған әҫәрҙең йөкмәткеһен белеү, әҫәрҙе анализлай белеү, геройҙарға ҡылыҡһырлама бирә белеү.
Метапредмет буйынса һөҙөмтәләр: дәрестә ҡуйылған маҡсатты аңлау, уны тормошҡа ашырыу өҫтөндә эшләү, кәрәкле мәғлүмәтте таба һәм уны урынлы ҡуллана белеү.
Шәхси һөҙөмтәләр: үҙ фекереңде яҙма рәүештә логик эҙлеклелектә аңлата белеү, башҡорт әҙәби телендә стилистик яҡтан дөрөҫ һөйләмдәр төҙөү.
Йыһазландырыу: Ноғман Мусиндың портреты, “Йыртҡыс тиреһе” әҫәре, уҡыусылар алып килгән материалдар (образдарға характеристика, афоризмдар, мәҡәлдәр), компьютер, презентация материалдары.
Дәрестең киңәйтелгән план-конспекты
Эш
төрҙәре
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Уҡыусы эшмәкәрлеге
Йыһаз
Психологик инеш
Психологик кәйеф шарттары булдырыу.
Уңыш ситуацияһы тыуҙырыу.
Уҡытыусы: Һаумыһығыҙ, балалар! Беҙ Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусиндың ижадын өйрәнеү буйынса дәрестәрҙе дауам итәбеҙ. Һеҙ уның ижадын бик яратып өйрәндегеҙ. Беҙҙең бөгөнгө дәрес иһә һеҙҙе юғары мәҙәниәтле, яҡшы менән яманды айыра белеүсе кеше итеп тәрбиәләргә, тормошта үҙ урынығыҙҙы табырға ярҙам итә торған дәрес булыр тип уйлайым. Дәресте башлайыҡ!
Слайд 1.
Н.Мусиндың портреты
Эшмәкәрлеккә үҙбилдәләнеш
Н.Мусин ижадын өйрәнеү һәм уның “Йыртҡыс тиреһе” әҫәре буйынса башҡарылған эштәрҙе барлау
Һорауҙар:
Н.Мусин ижадын өйрәнгәндә нимәләр эшләнек?
Яуаптар:
Н.Мусиндың биогра- фияһын өйрәндек, элек уҡылған әҫәрҙәрен иҫкә төшөрҙөк (“Тайғаҡ баҫма”, “Ҡоралайҙар”, “Атайымдың ос һәнәге”), “Йыртҡыс тиреһе” әҫәрен уҡып, анализланыҡ.
Н.Мусиндың
китаптары-
нан
күргәҙмә,
альбом материал-
дары
Н.Мусин тураһында нимәләр белдегеҙ?
Әҙәби диктант тәҡдим итеү
(телдән тикшереү)
Ике вариантта бирелгән терәк һүҙҙәр ярҙамында һөйләмдәр төҙөп әйтәләр
Слайд 2.
2-се слайдтың яуаптарын тикшереү
Ишембай р-ы, Ҡолғона а.
Салауат р-ы, Арҡауыл а.
Маҡар урта мәктәбе
Өфө, 9-сы гимназия
М.Горький ис. әҙәбиәт институты
Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институты
Тәүге шиғыры –“Ленин”, 1950
Тәүге хикәйәһе -“Минең дуҫ”, 1953
Тәүге ҙур әҫәре –“Зөһрә” повесы
Тәүге китабы “Йүрүҙән”
С.Юлаев ис. Премия +
С.Юлаев ис. Премия -
Башҡортостандың халыҡ шағиры
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы
Шағир, журналист
Прозаик, публицист
Төп тема: кеше һәм тәбиғәт, ер кешеһенең дәрәжәһе
Төп тема: туған тел, халыҡ, ил, милләт яҙмышы
Дәрестең темаһын, маҡсатын, йөкмәткеһен билдәләү
Өйгә эште тикшереү
Ниндәй өй
эше бирелгәйне?
Әҫәр буйынса инша яҙыу өсөн материал йыйырға.
Дәрестең темаһын һәм маҡсатын билдәләү
Бөгөнгө дәрестең темаһы һәм маҡсаты нисек булыр?
Тема: Инша яҙырға әҙерлек дәресе
Маҡсат: алып килгән материалдарҙы тикшереп, системаға һалыу, иншаның темаһын асыҡлау, инша өсөн план төҙөү
Инша яҙыу өсөн белем кимәлен асыҡлау
Был маҡсатҡа ирешеү өсөн беҙ нимәләр беләбеҙ?
Беҙҙең алда ниндәй материалдар
(белемдәр) бар?
1.Әҫәрҙең тема, проблема, идеяһын беләбеҙ.
Тема: изгелектең яуызлыҡ тарафынан еңелеүе.
Проблема: ҡараңғы мөхиттән сығыу юлының барлығы-юҡлығы.
Идея: ғәҙелһеҙ йәмғиәткә тәнҡитле ҡараш тәрбиәләү.
2.Образдарҙы асыҡлай, уларға ҡылыҡһырлама бирә беләбеҙ.
Ғәмәли эш.
Төркөмләп эшләү.
Бирем: әҫәрҙәге ҡапма-ҡаршы төркөм- дәргә ҡылыҡһырлама бирегеҙ. Уларҙың көслө һәм көсһөҙ яҡтарын айырып күрһәтегеҙ.
Ике төркөмгә бүленеп эшләйҙәр:
Яуымбай һәм уның улы Һолтанбай –байлыҡтан намыҫты өҫтөн ҡуйып, ауыр ваҡытта үҙҙәренән өҙөп илгә, халыҡҡа ярҙам итергә әҙер тороусы, намыҫтары ҡушҡанса йәшәүсе, тырыш, ғәҙел кешеләр. Физик көслө, аҡыллы, ныҡ ихтыяр- лы, намыҫлы, рухи бай булыуҙары – көслө кешеләрҙә генә була торған һоҡланғыс сифаттар. Улар өсөн йәмғиәттәге алыш-биреш, ялағайлыҡ – бөтөнләй сит күренеш. Уларҙың көсһөҙлөгө - намыҫһыҙ кешеләргә ҡаршы тора алмауҙа, насар сифаттар нормаға әйләнгән йәмғиәттә йәшәргә мәжбүр булыуҙа.
Булашов, милиционер, райком кешеләре, прокурор - заман түрәләре, үҙҙәренең эш урынын байлыҡ йыйнау, ришуәт алыу һәм биреү, уларса йәшәмәгән намыҫлы кешеләрҙе кәмһетеү өсөн ҡулланған әхлаҡһыҙ, принципһыҙ ҡомһоҙ заттар. Көстәре –ҡулдарында булған власть, ҙур эш урындары, ә кеше булараҡ улар бер меҫкендәр.
Уҡыусылар-
ҙың
әҫәр геройҙарына ҡылыҡһыр
лама-
лары
(әҫәргә
анализ
яһаған
дәрестә яҙылған,
өйҙә тулыланды-
рылған)
Проблема ҡуйыу
Образдарға ҡылыҡһырлама нимә бирә?
а)ҡайһы төркөмдәр араһында конфликт тыуыуын күрһәтә;
б)конфликттың сәбәбен, уның кем файҙаһына бөтөүен асыҡлай
Парлап эшләү
Инша яҙыу өсөн ниндәй темалар (тематика) тәҡдим итәһегеҙ?
Яуаптар:
1. Кешенең көсө һәм көсһөҙлөгө.
2.Айыуҙы еңгән кеше ни өсөн кешенән еңелә?
3.Ғәҙелһеҙ йәмғиәттә кешегә баһа.
4.Әҫәрҙәге геройҙарға сағыштырмаса ҡылыҡһырлама.
Төп теманы нигеҙләгеҙ
Темаларҙың һәр береһендә кеше, уның көслө һәм көсһөҙ яҡтары хаҡында һүҙ бара, шунлыҡтан иншаның темаһы итеп “Кешенең көсө һәм көсһөҙлөгө” темаһын алырға була.
Тема һайланды. Хәҙер ни эшләйбеҙ?
Инша яҙыу буйынса белемдәрҙе барлайбыҙ. Беләбеҙ:а)иншаның инеш, төп өлөш, йомғаҡлау өлөштәре була;
б)Иншаның күләмен билдәләйбеҙ;
в)Инша өсөн план төҙөйбөҙ.
Ниндәй тәҡдимдәрегеҙ бар?
Баяғы темаларҙы иншаның планы итеп ҡулланып була.
Ғәмәли өлөш.
Инеш өлөш өсөн материалдар.
Инеш өлөштә нимә хаҡында яҙырға кәрәк тип уйлайһығыҙ? Тәкдимдәр, фекерҙәрегеҙ менән уртаҡлашығыҙ.
Уҡыусылар өйҙә әҙерләгән презентациялар күрһәтелә:
1)Кешенең көсө һәм көсһөҙлөгө тураһында афоризм , цитаталар….
2)Кешенең физик, аҡыл көсө тураһында халыҡ мәҡәлдәре
3) Кешене көслө итеп күрһәтеүсе сифаттар. Был сифаттарға ҡаршы насар сифаттар.
слайд 3
слайд4
слайд5
Көчлелегең белән горурланма! Кешелегең белән горурлан!
Муса Җәлил.
Что может быть хуже в человеке, чем покорность в нужде и заносчивость в богатстве.
Ибн Аби-Талиб, арабский мудрец
Слайд 4 (Әҫәрҙең йөкмәткеһенә тап килгән халыҡ мәҡәлдәре)
1. Ил ҡайғыһы – ир ҡайғыһы
2.Беләге йыуан берҙе йығыр, белеме булған меңде йығыр
3. Кем ҡулында иллелек, уның һүҙе иң элек.
4. Нәфес –енәйәт етәксеһе.
5. Яман килде –яу килде.
Слайд5
бәҫе булған
яҡшы сифаттар
Көсһөҙлөк, түбәнлек билдәһе булған
насар сифаттар
Рухи ныҡлыҡ
Ғилемле булыу
Ихтыяр көсө
Намыҫ
Ғәҙеллек
Сабырлыҡ
Тырышлыҡ
Хеҙмәт һөйөү
Турыһын һөйләү
Ялағайлыҡ
Ике йөҙлөлөк
Һүҙеңдә тормау
Алдашыу
Урлашыу
Ябай халыҡҡа ҡарата кәмһетеүле мөнәсәбәт
Наҙанлыҡ
Һорауҙар:
1.Был цитаталарҙы ҡайҙан алдығыҙ, уларҙың авторҙары хаҡында бер нисә һүҙ әйтегеҙ.
2.Мәҡәлдәр һәм афоризмдар әҫәрҙәге кемдәрҙе характерлай?
Балаларҙың яуаптары тыңлана.
Белемдәрҙе киңәйтеү, һүҙлек эше
Тәҡдим ителгән слайдтарҙа кем тураһында һүҙ бара
Уҡыусылар афоризмдарҙың һәм халыҡ мәҡәлдәренең ҡайһы геройға хас булыуы хаҡында фекер алыша, афоризмдарҙы башҡорт теленә тәржемә итә. Уҡытыусы афоризм авторҙары хаҡында ҡыҫҡа белешмә бирә.
Коррекциялау
Кемдең өҫтәмәләре бар?
Уҡыусыларҙың яуаптары тыңлана, һығымта яһала.
Проблема ҡуйыу
Ошолар тураһында фекер йөрөтөү инеш өлөш өсөн етерлек материал була аламы?
Инеш өсөн был материал етә, сөнки унда төп тема яҡтыртылмай, бары тик төп темаға ҡағылышлы фекерҙәр әйтелә.
Инеш өлөштөң ҡыҫҡаса йөкмәткеһе.
Һығымталар буйынса йомғаҡ яһау
Тимәк, инеш өлөштә нимәләр тураһында яҙырһығыҙ, йомғаҡлап ҡуйығыҙ.
Яуаптар:
Кешенең дәрәжәһен бәҫен (аҡыл, намыҫ, физик көс, рух ныҡлығы) һәм түбәнлеген (ялағайлыҡ, үҙ фекерең булмау, алдашыу һ.б.) күрһәтеүсе сифаттар хаҡында яҙабыҙ. Яҡшы сифаттар элек-электән башҡорт халҡы өсөн ҡиммәт булған, быны халыҡ мәҡәлдәре йәки афоризмдар менән раҫлап ҡуябыҙ.
Ғәмәли эш. Төп өлөш өсөн материалдар.
Төркөмләп эшләү
Төп өлөшкә ниндәй фекер, һөйләм ярҙамында күсергә була?
Бер нисә вариант тәҡдим итегеҙ.
Балалар төркөмдәрҙә эшләйҙәр:
1.Беренсе юл.
Был теманың башҡорт әҙәбиәтендә ниндәй әҫәрҙә яҡтыртылыуын әйтергә була. Мәҫәлән, З.Биишеваның “Дуҫ булайыҡ” повесында ике малайҙың дуҫлығы береһенең ҡурҡаҡлы- ғы, һүҙендә тормауы арҡаһында өҙөлһә, артабан был дуҫлыҡтың көсө намыҫлы, ғәҙел эштәр менән раҫлана.
2. Икенсе юл.
Ноғман Мусиндың беҙ уҡыған башҡа әҫәрҙәрендә лә кешенең көсө хаҡында һүҙ бара. Миҫалға “Тайғаҡ баҫма” әҫәрен алайыҡ. Әҫәрҙең геройы Рәхмәт – ғәҙел- леге, ярҙамсыллығы менән көслө.
З.Биишева-
ның
“Дуҫ
булайыҡ”
повесы
Н.Мусиндың
“Тайғаҡ
баҫма”
әҫәре
Төп өлөштөң ҡыҫҡаса йөкмәткеһе.
Һығымталар буйынса йомғаҡ яһау
Яҡшы. Төп өлөштә ниндәй һорауҙарға яуаптар эҙләйһегеҙ?
1. Әҫәрҙәге ҡапма-ҡаршы төркөм кешеләренең характер сифаттары, донъяға ҡараштары,маҡсаттары яҡтыртыла.
2. Айыуҙы еңгән кешенең ни өсөн кешенән еңелеүе асыҡлана.
3.Төп һорауға яуап табабыҙ: ни өсөн яҡшылыҡ яманлыҡ тарафынан еңелә? Киреһенсә булырға тейеш бит.
Яуабығыҙ ниндәй булыр?
Яуаптар:
Кешенең көсө физик көстә генә булмайынса, намыҫ, ярҙамсыл булыуҙа, ғәҙеллектә икәнен, был сифаттар Яуымбай һәм Һолтанбайҙың төп сифаттары икәнен күрҙек. Тимәк, улар йәшәгән йәмғиәттә был сифаттар түгел, ә ғәҙелһеҙлек,ялағайлыҡ, ике йөҙлөлөк, урлашыу, һүҙ менән эштең тап килмәүе, ялған кеүек сифаттар өҫтөн.
Проблема ҡуйыу
Был фекерҙе нисек итеп дәлилләрһегеҙ?
1.Әҫәрҙән цитаталар ҡулланып (Миҫалдар: Һолтанбай үҙенең атаһы хаҡында “ирлек намыҫына тап төшөрмәй йәшәгән атай”,ти; Яуымбайҙың улына әйткән васыяты: ”Кешелегеңде, намыҫыңды юғалтма, улым, хәләл көс менән йәшә. Донъяңда харам малдың остоғо ла булмаһын. Кешеләргә ярҙамсыл, изгелекле бул, әммә заман түрәләре ҡурайына бейемә. Улар –үҙ көйөн көйләп кенә, башҡаларҙы уйламай йәшәүсе бәндәләр”
2.Автор позицияһын асыҡлау аша.
Автор позицияһы нимәлә сағыла, уны асыҡлағыҙ.
Яуаптар:
а)Яуымбайҙың да, Һолтанбайҙың да, Бөтә көслөлөк билдәһе булған яҡшы сифаттары булыуға ҡарамаҫтан, тормош - тары ауыр, ә ғүмерҙәре фажиғале тамамлана, тимәк, улар йәшәгән йәмғиәт дөрөҫ ҡоролмаған. Унда ялған хаҡлыҡты еңә, закондар боҙола. Автор ошо йәмғиәткә тәнҡитсел ҡарарға өйрәтә.
б) Н. Мусин үҙ әҫәрен “Йыртҡыс тиреһе” тип атай.Бында йыртҡыстар – түрәләр, уларҙың башҡаларға ҡарата йыртҡыстарса мөнәсәбәте. Улар айыуҙан да ҡурҡынысыраҡ.
Ғәмәли эш. Йомғаҡлау өсөн материалдар
Иншаның йомғаҡлау өлөшөнә еттек, бында нимә яҙырһығыҙ?
Башҡа ваҡыттағы һымаҡ, бында әҫәргә, геройҙарға үҙ ҡарашыбыҙҙы сағылдырырға тейешбеҙ. Дәрестә әйтелгәндәр дөйөмләштерелә, һығымта яһала.
Йомғаҡлау өлөшөнөң йөкмәткеһе.
Һығымталар буйынса йомғаҡ яһау.
Ниндәй һорауҙарға яуап эҙләрһегеҙ?
а)Мин бындай йәмғиәттә йәшәргә теләйемме?
ә)Ни эшләп йәмғиәттә ҡырағай закондар урынлашҡан?
б)Мин был йәмғиәттә нимә үҙгәртә алам?
в)Үҙгәртеү өсөн миңә Яуымбай һәм Һолтанбайҙа булмаған ниндәй көстәр кәрәк?
г)Ундай көстө үҙеңдә нисек тәрбиәләргә?
ғ)Әҫәрҙә ҡуйылған проблеманан сығыу юлы бармы?
д) Йомғаҡлауҙа үрнәк итеп М.Аҡмулла, С. Юлаев, Һ. Дәүләтшина, М. Мортазиндарҙың тормошон, уларҙың иң ауыр ваҡытта ла һығылып төшмәүҙәрен, рухи яҡтан көслө булыуҙарын, ҡаҡшамаҫ ныҡлыҡтарын күрһәтергә кәрәк.
е)Афоризмдар ҡулла- нып, үҙ фекерҙәребеҙҙе нығытып ҡуйырға тейешбеҙ.
Булған белемде ҡулланыу
Быға тиклем яҙған иншалар өҫтөндә нисек эшләй инек?Йәғни нимәләр беләбеҙ?
Артабан ниндәй эшләр ҡалды?
Тағы нимә өҫтөндә эшләргә кәрәк?
1.Артабан өйҙә иншаны яҙабыҙ.
2.Уны стилистик яҡтан камиллаштырыу өҫтөндә эшләйбеҙ. Һүҙ, фраза, һөйләмдең дөрөҫ төҙөлөшөн һәм үҙ-ара бәйләнешен тикшерәбеҙ.
3.Булған материал- дарҙы системаға килтерәбеҙ. Һүҙлектәр ҡулланып, орфографик, пунктацион хаталарҙы бөтөрәбеҙ.
4.Булған материал- дарҙы ҡулланып та, күләме етмәһә, йәки текстың йөкмәткеһе тулы булмаһа, тағы мәғлүмәттәр өҫтәйбеҙ.
5. Иншаны тикшереп сығабыҙ, ҡараламанан дәфтәргә күсереп яҙабыҙ, систалығына иғтибар итәбеҙ.
Рефлексия
Дәрестең маҡсаты ниндәй ине? Маҡсатыбыҙға ирештекме?
Нимәләр эшләнек?
Нимәләр белдек?
Дәрес өйҙә инша яҙыу өсөн файҙалы булдымы?
Үҙегеҙҙең бөгөнгө эшегеҙҙән ҡәнәғәтһегеҙме?
Кемдәр иншаны тулыһынса күҙаллай, нимә һәм нисек яҙырға икәнен аңланы, ҡулдарығыҙҙы күтәрегеҙ.
Кемдәргә дәрестәге материал етерлек түгел йәки ауыр тойолдо?
Иптәштәрегеҙҙең эшен, алып килгән материалдарҙы нисек баһалайһығыҙ?
Уҡыусыларҙың яуаптары тыңлана, билдәләр ҡуйыла.
Өйгә эш
Бөгөнгө дәрес материалдарын ҡулланып, “Кешенең көсө һәм көсһөҙлөгө” темаһына инша яҙырға.
Кем беҙ дәрестә ҡарап үткән башҡа теманы һайланы, шул темаға яҙырға ла мөмкин.
Йомғаҡлау.
Уҡыусылар, һеҙ дәрестә бик актив эшләнегеҙ. Беҙ бөгөн бик ауыр һорауҙарға – нисек көслө булырға, нисек ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы көрәшергә, намыҫлы булып йәшәргә тигән һорауҙарға яуап эҙләнек. Был эзләнеүҙәр хәҙер ҙә, алдағы тормошоғоҙҙа ла бик мөһим роль уйнар тип уйлайым. Һәр кем үҙ фекерҙәрен матур һүрәтләү сараларын ҡулланып, теманы дөрөҫ асып, матур әҙәби тел менән яҙылған, тәрән фекерҙәре ярылып ятҡан иншалар яҙып килерһегеҙ, тип ышанам. Дәрес бөттө, һау булығыҙ!
Номер материала: ДБ-347439
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Фото:
Павел Астахов бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең VII съезына йомғаҡ яһаны
Фото:
Өфөлә РФ субъекттарында бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең VII съезы үҙ эшен тамамлай. Уның сиктәрендә аҙаҡҡы сара – уҡытыу семинары ойошторолдо. Быйыл ул опека һәм попечителлек органдары белгестәре өсөн үткәрелде.
— Улар – балаларға, ғаиләгә, уларҙың проблемаларына иң яҡын торған кешеләр, — тине РФ Президенты янындағы Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Павел Астахов. – Улар беренселәрҙән булып ошо проблемаларҙы хәл итергә тотона. Әммә йыш ҡына был хеҙмәткә ҡарата дәғүәләр ҙә ишетелә. Әлеге семинар опека органдары белгестәренең белемен арттырыу маҡсатында ойошторола. Минең өсөн опека һәм попечителлек органдары эшмәкәрлегенең төп һөҙөмтәһе – ул ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында ғаиләһенән тартып алынған баланы туғандары янына кире ҡайтарыу, етем балаларҙы яңы ғаиләләргә урынлаштырыу. Был — эшмәкәрлектең сифатын күрһәткән критерийҙар.
Павел Астахов хәбәр итеүенсә, һуңғы бер йыл эсендә генә 16 меңдән ашыу етем бала һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған 50 меңгә яҡын бала асыҡланған.
Шул уҡ ваҡытта ыңғай динамика ла күҙәтелә. Йыл һайын асыҡланған етем балалар һаны – 40 процентҡа, етем балалар өсөн учреждениелар һаны 24 процентҡа кәмегән. Шулай уҡ балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәр һаны – 35 процентҡа, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар тураһындағы мәғлүмәттәр буйынса дәүләт банкында иҫәптә торған балалар һаны 30,4 процентҡа кәмегән. Сит илдәрҙә йәшәгән ғаиләләргә уллыҡҡа бирелгән сабыйҙар һаны яҡынса 64 процентҡа кәмегән.
Шулай ҙа, Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил билдәләүенсә, Рәсәйҙә етемдәр һаны үтә күп. Йыл башына ҡарата ул 83,3 меңгә еткән.
Форум йомғаҡтары турһында һүҙ йөрөтөп, Павел Астахов бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең профессиональ кимәле артыуын билдәләне. Уның һүҙҙәренсә, Бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәр институты балалар һәм ғаилә эштәре буйынса федераль кимәлдә эшләп килгән 19 ведомствоны берләштереп тора.
Быйыл барлыҡ фекер алышыу майҙансыҡтары Республика клиник психотерапия үҙәгендә, Республика балалар клиник дауаханаһында, «Мәрхәмәт» хәйриә фондының Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн үҫеш үҙәгендә һәм махсуслаштырылған Сабый йортонда үткәрелде.
— Был майҙандарҙа РФ субъекттарында бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәр балалар һаулығын һаҡлау өлкәһендәге көнүҙәк мәсьәләләрҙе тикшерҙе, медицина хеҙмәтләндереүе өлкәһендә бала хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу буйынса тәжрибә уртаҡлашты, — тине Павел Астахов.
Уның һүҙҙәренсә, әйтеп ишеттерелгән барлыҡ тәҡдимдәр, башланғыстар һәм иҫкәрмәләр съезд резолюцияһына индереләсәк һәм балалар сәләмәтлеген һаҡлау өлкәһендәге закондарҙы камиллаштырыу буйынса эшмәкәрлектә мотлаҡ ҡулланыласаҡ. Бынан тыш, улар Рәсәй Президентына махсус докладтар әҙерләнгәндә иҫәпкә алынасаҡ.


text:
Өфөлә Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһының III съезы бараФото: Андрей Старостин
Өфөлә Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһының III съезы бара
Өфөлә Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһының III съезы бараФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Өфөлә, «Башҡортостан» дәүләт концерт залында, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһының III съезы үҙ эшен башланы. Сараға бөтә республиканан 350-гә яҡын делегат килгән. Съезд эшендә төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев, республика халыҡтары ассамблеяһы Советы рәйесе Әхәт Мостафин ҡатнаша. Съезд ҡунаҡтары араһында — Рәсәй Президентының эске сәйәсәт буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары Михаил Белоусов, Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары Олег Мельниченко, Рәсәй халыҡтары ассамблеяһы Советы рәйесе урынбаҫары Назиржон Абдулғәниев.
Сарала милли-мәҙәни үҙәктәрҙең халыҡ ижады күргәҙмәһе ойошторолған, шулай уҡ китаптар һәм белем биреү программалары бар.
Форумдың программаһында пленар ултырышта ҡатнашыусыларҙың мөһим темаларға сығыштары планлаштырылған. Съезд делегаттары Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһының һуңғы йылдарҙағы эшмәкәрлеген тикшерәсәк, киләсәккә уның эш йүнәлештәрен билдәләйәсәк. Бынан тыш, съезда ойошма Советының яңы составы һайланасаҡ — хәҙер бер рәйес урынына тиң хоҡуҡлы өс рәйестәш буласаҡ.
Халыҡтар ассамблеяһы республикала йәшәгән милләт вәкилдәренең рәсми теркәлгән 30-ҙан ашыу милли-мәҙәни йәмғиәтен берләштерә. Власть органдары менән милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе камиллаштырыуға йүнәлтелгән һөйләшеү алып барыу, Башҡортостанда тыныслыҡты һәм татыулыҡты һаҡлау уның бурыстарының береһе булып тора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 482
“ГИДРАВЛИКА” Ө ф ө а г р е г а т п р е д п р и я т и е һ ы, АЙ. Авиация ярҙамсы энергия ҡулайламалары; бәләкәй үлсәмле энергия ҡулайламалары; титан иретмәләре, тутыҡмай торған ҡорос һәм фторопластан титан м‑н сырмалған һығылмалы үткәргес торбалар һәм компенсаторҙар; һыу, яғыулыҡ, һауа, май фильтрҙары; яғыулыҡ һәм гидравлик системалар өсөн агрегаттар һ.б. етештерә. “Г.” составына агрегат, металл шлангылар, ярҙамсы энергия ҡулайламалары производстволары; тәж.-конструкторлыҡ бюроһы (1956 й. ойошторолған) һәм газ ҡулайламалары производствоһы (БР-ҙың Саҡмағош р‑ны Саҡмағош а., 1968) инә. Продукцияһы БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре пр‑тиеларына ебәрелә, 29 яҡын һәм алыҫ сит илгә сығарыла. 1942 й. эвакуацияланған (Һарытауға, һуңыраҡ Өфөгә) 307‑се Ржев з‑ды (1939 й. нигеҙләнгән, ҡатлау изделиелары етештергән) ҡорамалдары базаһында филиал булараҡ ойошторолған, 1943 й. алып Авиация сәнәғәте ХК-ның 85‑се союз з‑ды. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында завод Урал һәм Себер авиация сәнәғәте пр‑тиеларын продукция м‑н тәьмин итә. 1945 й. агрегат производствоһы үҙләштерелә, 1948 й. һығылмалы металл үткәргес торбалар етештереү башлана. 1966 й. башлап “Г.” Өфө з‑ды, 1970 й. “Гидромеханика” КБ (Өфө) м‑н берләшкәндән һуң “Г.” Өфө агрегат берекмәһе, 1991 й. хәҙ. исемде йөрөткән ДУП, 2002 й. — ФДУП, 2011 й. — ААЙ, 2015 й. хәҙ. статусын ала. Пр‑тиела 70‑се йй. башында БР‑ҙа тәүге тапҡыр тутыҡмай торған ҡоросто микроплазма м‑н иретеп йәбештереү, 80‑се йй. башында ҡорос һәм алюмин иретмәләренең үтәһығылмалылығын файҙаланып изотермик штамплау индерелә. “Г.” м‑н И.М.Глинкин, Н.Н. Морев, Л.И.Павлов, И.С.Хужин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Бәләбәйҙәр Яңы йылды йылы йорттарҙа ҡаршыланы5-01-2018, 00:03 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға
Сергей Лущиц – ғаилә династияһы йылъяҙмаһына лайыҡлы өлөш индергән шәхестәрҙең береһе. Сергей Анатольевич, 1998 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлағандан һуң, яҙмышын ошо предприятиеға бәйләй. Ябай слесарҙан башлай ул хеҙмәт юлын. Тармаҡтың асылына төшөнә, йылылыҡ һәм эҫе һыу менән тәьмин итеүҙәге эш алымдарын өйрәнә. Заманса технологияларға таянған ойошмала газ ҡаҙанлыҡтарын хеҙмәтләндереүҙе үҙләштерә. Мастер, баш инженер итеп тәғәйенләнә. Юғары ойоштороу һәләтенә эйә белгесте предприятие етәксеһе итеп ҙур ышаныс күрһәтәләр. Атаһы Анатолий Николаевич Лушиц 22 йыл ошо ойошмала директор булып эшләгән, тармаҡтың үҫешенә күп көс һалған.
Йәмғиәт Бәләбәй ҡалаһында ғына түгел, республикала ла алдынғы булып танылған. Улар хеҙмәтләндергән йорттарҙа йәшәгәндәр хаҡлы рәүештә “йәмғиәттән уңдыҡ” тиҙәр, сөнки хеҙмәтләндереү сифаты юғары.
Предприятиеның үҫеүендә уның элекке етәксеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре Розалия Аҡбашеваның да өлөшө ҙур. Ул ҡала халҡы өсөн социаль яҡтан әһәмиәтле предприятиены артабан да тарҡатмай, үҫешергә булышлыҡ иткән белгесте ҡуш ҡуллап эшкә өйрәтә.
– Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты хеҙмәтләндереү – ауыр ҙа, яуаплы ла эш. Ул ифрат ҙур көс, таһыллыҡ, сослоҡ талап итә. Ең һыҙғанып тир түккәндә генә һөҙөмтәһе үҙеңде лә, халыҡты ла ҡыуандыра, шуға күрә беҙҙә уңғандар, тырыштар, үҙ көсөнә ышанғандар ғына эшләй, – ти директор урынбаҫары Розалия Заһит ҡыҙы, үҙенең хеҙмәттәштәре менән ғорурланып.
Розалия Аҡбашева оҙаҡ йылдар “Бәләбәйавтонормаль” заводында баш бухгалтер булып эшләй. “Башкиргаз” йәмғиәтенең “Бәләбәй” филиалында тәжрибә туплай, һуңғы ун бер йылда “Теплоэнерго” йәмғиәтенә етәкселек итә.
Йәмғиәт Бәләбәй ҡалаһындағы биш эре ҡаҙанлыҡтың эше өсөн яуаплы. Бынан тыш, Приют, Аксаков ҡасабаһында, “Аҡсарлаҡ” балалар һауыҡтырыу комплексында йәмғеһе ун бер ҡаҙанлыҡтың эшен көйләй. Предприятие йөҙ саҡрымдан ашыу йылылыҡ селтәрен хеҙмәтләндерә, ҡалалағы 521 торлаҡ йортто йылы һәм 138-ен эҫе һыу менән тәьмин итә.
Йәмғиәт Башҡортостандың Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы тәҡдиме буйынса тармаҡта Рәсәйҙең ун алдынғы ойошмаһы милли реестрына индерелде. “2013 йыл предприятиеһы” исеменә лайыҡ булыуҙары ла оло абруй, фиҙакәр хеҙмәт хаҡында һөйләй.
Предприятиела тырыш эшселәр байтаҡ. Баш энергетик Ришат Заһретдинов, баш инженер Риф Хәйретдинов, участка начальнигы Владислав Болдырев, баш бухгалтер Римма Камартдиноваға таяна етәксе. Ғаилә династияһынан Әхмәҙиевтәр, Ғилметдиновтар, Водопьяновтар, Филенко, Лущицтар тәүлектең теләһә ҡайһы мәлендә эшкә тотонорға әҙер. Диспетчер Наталья Архипова, участка мастерҙары Рөстәм Ғиниәтуллин, Евгений Яковлев, Николай Бочкаревты ла маҡтап телгә алалар бында.
Иретеп йәбештереүсе Игорь Герасименконың уңғанлығын әйтеп үтәйек. Ул траншеяла иң ҡатмарлы “ямауҙы” табып, ялғай ала. Автотранспорт хеҙмәтенең абруйы ла юғары. Махсус техниканы тиҙ арала йүнәтергә, ваҡытында тәьмин итергә өлгөрәләр. Әлбиттә, 2013 йылдан алып техника паркы яңыртылып тора: “ГАЗель”, УАЗ һәм экскаватор алынды. Хәҙерге ваҡытта инвестиция программаһы тормошҡа ашырыла, уның һөҙөмтәһендә сығымдар кәмейәсәк, йылылыҡ менән тәьмин итеүҙең сифаты артасаҡ. Артабан ҡаҙанлыҡтарҙан йыһаздарҙы яңыртыу, автоматлаштырыу, иҫке йылылыҡ селтәрҙәрен алмаштырыу күҙаллана.
“Теплоэнерго” хеҙмәткәрҙәре Бәләбәй халҡынан үҙҙәренең эшмәкәрлеге өсөн рәхмәт һүҙҙәре генә ишетә.


text:
Владимир Путин билдәләүенсә, ошо ваҡыт эсендә граждандарҙың хеҙмәткә хоҡуғын нығытыуға йүнәлтелгән күп закон ҡабул ителде, хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса ҡәтғи талаптар ҡуйылды. Шулай уҡ социаль өлкәгә лә етди иғтибар бүленде: дарыуҙарға, мотлаҡ медицина страховкаһына, табиптар, уҡытыусылар һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ төҙөүгә ҡағылышлы ҡанундар камиллаштырылды.
Владимир Путин билдәләүенсә, ошо ваҡыт эсендә граждандарҙың хеҙмәткә хоҡуғын нығытыуға йүнәлтелгән күп закон ҡабул ителде, хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса ҡәтғи талаптар ҡуйылды. Шулай уҡ социаль өлкәгә лә етди иғтибар бүленде: дарыуҙарға, мотлаҡ медицина страховкаһына, табиптар, уҡытыусылар һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ төҙөүгә ҡағылышлы ҡанундар камиллаштырылды.
Яңыраҡ Европала киң билдәле «Шкода» маркаһының Өфөләге рәсми вәкиле булған «МС Моторс» компанияһы ла дилер үҙәген асты. Уның директоры Альфред Хәйретдиновтың әйтеүенсә, төп маҡсат – һатып алыусыларҙың ихтыяжын нығыраҡ ҡәнәғәтләндереү, сауҙа һәм хеҙмәтләндереү сифатын үҫтереү.
Ҡыш ҡоро һәм һалҡын булһа, йәй ҡоро һәм эҫе булыр.
Ҡарлы ҡыш үләндең яҡшы үҫеүенә булышлыҡ итә.
Йондоҙҙар ныҡ ялтыраһа – һалҡынға.
Ҡыш урман шаулай икән – көн йылыта.
... сатлама һалҡындар, бурандар һәм күңелле ҡыш байрамдары була.
... һыу ятҡылыҡтарындағы боҙ ҡалынлығы тейешле кимәлгә етә. Шуға ла элек-электән ай башланғас ҡына кешеләр йылға ярҙарынан эйеп, боҙға табан шыуа башлаған.
... бүреләр ауылдарға яҡынлай башлар. Ошо ваҡытта айыу өңөнә инеп ята.
3 – тау инженеры, Өфө дәүләт нефть техник университеты профессоры, техник фәндәр докторы, Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы Әбүбәкер Ишмырҙинға – 75 йәш (1936).
4 – Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының рәссам-ҡуйыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ҡорбандурды Чарыевҡа – 70 йәш (1941).
6 – Салауат башҡорт дәүләт драма театрында оҙаҡ йылдар эшләгән БАССР-ҙың халыҡ артисы Рәйсә Сәйфуллинаға – 80 йәш (1931).
9 – 1951 йылдан Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы, РСФСР-ҙың, БАССР-ҙың халыҡ артисы Әхәт Ураҙмәтовҡа – 80 йәш (1931).
– Бөтә донъя СПИД-ҡа ҡаршы көрәш көнө.
3 – Халыҡ-ара инвалидтар көнө.
– Юристар көнө.
5 – Рәсәйҙә хәрби дан көнө. Совет ғәскәрҙәренең Мәскәү янындағы һуғышта немец-фашист ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүме башланған көн (1941).
7 – Халыҡ-ара граждандар авиацияһы көнө.


text:
Башҡортостан — торлаҡты сафҡа индереү буйынса Волга буйы федераль округында лидер Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан — торлаҡты сафҡа индереү буйынса Волга буйы федераль округында лидер
Башҡортостан — торлаҡты сафҡа индереү буйынса Волга буйы федераль округында лидер Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 21 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостан — йорттарҙы сафҡа индереү буйынса Волга буйы федераль округында лидер һәм йән башына иҫәпләнгән торлаҡты сафҡа индереү буйынса бишенсе урын биләй. Башстат мәғлүмәттәре буйынса, былтыр финанслауҙың бөтә сығанаҡтары иҫәбенә республикала дөйөм майҙаны 2690,7 мең квадрат метрлыҡ 34,5 мең фатир сафҡа индерелгән. Уҙған йылдың ошо уҡ осорона ҡарата күрһәткес 1,5 процентҡа артҡан. 1000 кешегә 661 квадрат метр торлаҡ төҙөлгән.
Халыҡ үҙ иҫәбенә һәм кредиттар ярҙамында дөйөм майҙаны 1571,5 мең квадрат метрлыҡ 13,7 мең шәхси йорт һалған. Был күрһәткес былтырғы менән сағыштырғанда 7 процентҡа кәмегән. Уларҙың торлаҡ төҙөлөшө структураһындағы өлөшө — 58,4 процент. Республика предприятиелары һәм ойошмалары сафҡа индергән торлаҡ күләме 16,4 процентҡа артҡан һәм 1119,2 мең квадрат метр тәшкил иткән. Шуларҙың 117,8 мең квадрат метры (10,5 проценты) эконом класлы торлаҡ стандарттарына тап килә.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты мәғлүмәте буйынса, 29 апрелдән 9 майға тиклем Башҡортостанға 40 меңдән ашыу турист килгән. Был уҙған йылға ҡарағанда 23,5% күберәк, тип асыҡлыҡ индерҙеләр ведомствола.
Һауыҡтырыу һәм экологик туризм әүәлгесә популяр, дини сәйәхәттәр артҡан. Ирәмәлгә күтәрелеү, «Ҡандракүл», «Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт парктарына, «Башҡортостан» милли паркына, «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығына барыусылар күп. Әүҙем ял итергә яратыусылар араһында тау йылғалары бик популяр.
«Белем вагоны» төбәк-ара туристик проекты сиктәрендә май байрамдарында Өфөгә Һамар өлкәһенән 80 бала килгән.


text:
Ҡояш
Ҡояш — Ҡояш системаһындағы берҙән-бер йондоҙ. Ҡояш тирәләй юлдаштары менән планеталар, кәрле планеталар, астероид, метеороид, комета һәм космос туҙаны әйләнә. Ҡояш массаһы бөтә ҡояш системаһының 99,866 % тәшкил итә. Ҡояш — Ергә иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙар кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә водород менән гелийҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә.
Ҡояш — Ҡояш системаһының үҙәге. Ҡояштың массаһы үҙе тирәләй әйләнгән бөтә планеталар массаһынан 750 тапҡырға артығырак. Бөтә йондоҙҙар кеүек үк Ҡояш та янар шар. Эсендә температура 15 миллион градусҡа етә. Ул иҫ киткес йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығанағы. Ергә уның 2 миллиардтан бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны космосҡа тарала. Әммә хатта шул өлөшө лә Ерҙәге ҡатмарлы процестарҙы тыуҙыра: һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар, штормдар.
Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында фотосинтез процесы башҡарыла. Ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтар (таш күмер, нефть, торф һ.б.) миллион йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеүе, болоттар барлыҡҡа килеүе Ҡояш энергияһы ярҙамында башҡарыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эдвард Кононович Солнце. Энциклопедия Кругосвет. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 ғинуар 2014. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- Ҡояш — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Төбәктең бәләкәй ҡалалары һәм ауылдары «Мәҙәни мозаика»-ла ҡатнаша ала
«Бәләкәй ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың мәҙәни мозаикаһы» проекттарының бөтә Рәсәй конкурсы старт алды. Конкурстың ойоштороусыһы булып Елена һәм Геннадий Тимченконың Хәйриә фонды сығыш яһай. Конкурс Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында уҙғарыла. Конкурстың операторы – «Мәҙәниәт менеджерҙары ассоциацияһы» (АМК).
Конкурстың маҡсаты – төрлөлөктө формалаштырыуға, урындағы һәм төбәктәге мәҙәниәт мөхитен һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән, Рәсәйҙең бәләкәй ҡалаларында һәм ауылдарында мәҙәни башланғысҡа ярҙам итеү.
Конкурс барлыҡҡа килгән мәҙәниәт системаһын камиллаштырыуға һәм урындарҙа яңы мәҙәниәт инфраструктуралары элементтары барлыҡҡа килһен өсөн шарттар булдырыуға; мәҙәниәт өлкәһендә урындағы һәм профессиональ берләшмә лидерҙарын асыҡлауға һәм уларҙың башланғыстарын тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыуға; төбәк һәм федераль мәҙәниәт учреждениелары һәм Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары һәм ауылдары араһында хеҙмәттәшлек һәм уҙаҡташлыҡ бәйләнештәрен үҫтереүгә; бәләкәй ҡалаларға һәм ауылдарға социаль-мәҙәни проекттар өлкәһендә иң яҡшы тәжрибәләрҙе трансляциялауға һәм тапшырыуға булышлыҡ итеүгә; бәләкәй ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың мәҙәниәтен Рәсәйҙең мәҙәни ландшафтында мөһим һәм үҙенсәлекле итеп күрһәтеүгә йүнәлтелгән.
Конкурс өс номинация буйынса үтә: «Тормош киңлеге», «Йолалар һәм үҫештәр», «Мәҙәни поход».
Конкурстың дөйөм грант фонды — 50 000 000 һум.
Бөтә номинацияларҙа гранттарҙың суммаһы 150 000 алып 700 000 һумға тиклем үҙгәрә.
Заявкалар ҡабул итеү ваҡыты – 2014 йылдың 17 февраленән алып 16 апреленә тиклем.
Ойоштороусылар хәбәр итеүҙәренсә, йәшәп килгән традициялар менән эшләгән йәки ысын тарих урынында нигеҙләнгән тарих һәм мәҙәниәттең яңы традициялар формалаштырған проекттарға өҫтөнлөк күрһәтеләсәк. Традицион ижад формалары – кәсептәрҙә заманса мәҙәниәткә булышлыҡ итеүсе проекттарға айырыуса иғтибар бүленә.
Төбәк координаторҙары исемлеге менән конкурс тураһында положениены һәм заявка формаһын Елена һәм Геннадий Тимченконың Хәйриә фонды сайтында һәм Мәҙәниәт менеджерҙары ассоциацияһы сайтында табырға була.
Тулыраҡ мәғлүмәтте Волга буйы федераль округының төбәк координаторы Светлана Чапарина, (8482) 53-67-50 телефоны, svetach@fondtol.org электрон почтаһы аша белеп була.
Конкурс сәхифәләре «Бәйләнештә» шулай уҡ «Facebook»та бар.


text:
Фото:
Башҡортостан башлығы: «Төбәк-ара хеҙмәттәшлекһеҙ тиҙ хәрәкәт итә алмаясаҡбыҙ»
Фото:
ӨФӨ, 2014 йыл, 11 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
10 сентябрҙә Дүшәнбелә (Тажикстан Республикаһы) Рөстәм Хәмитов Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы Эшлекле советының идараһы ултырышында сығыш яһаны.
Республика башлығы үҙ сығышының темаһы – ул төбәк-ара хеҙмәттәшлек булыуын билдәләне.
— Был, ҙур потенциалға эйә, әммә әлеге тулы күләмдә тормошҡа ашырылмаған, һеҙҙең менән беҙҙең эшебеҙҙең иң мөһим йүнәлештәренең береһе тип иҫәпләйем, — тине Рөстәм Хәмитов. — Бөгөн төбәктәрҙең хеҙмәттәшлек мәсьәләләре беҙ теләгәнсә киң ҡаралмай. «В2B» — «бизнес менән бизнес», «G2G» — «хөкүмәт менән хөкүмәт» форматтары бар. Төбәк-ара хеҙмәттәшлек юҡ йәки ул бик бәләкәй.
Башҡортостан башлығының фекере буйынса, Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы «аяғында ныҡлы баҫып тора».
— Һуңғы 70 йылда көнсығыш йүнәлеше Рәсәй өсөн тышҡы сәйәсәттең иң мөһим өҫтөнлөктәренең береһе булып иҫәпләнде. Килеп сыҡҡан хәлдә ШОС илдәре менән тигеҙ хоҡуҡлы, үҙ-ара отошло нигеҙҙә үҫешеү мөһим әһәмиәткә әүерелә. Әгәр дәүләттәребеҙҙең етәкселәре кимәлендә даими эш барһа, төбәктәр кимәлендә бындай эш ғөмүмән юҡ тиерлек. Һуңғы ваҡытта был мәсьәлә менән тығыҙыраҡ шөғөлләнә башланыҡ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. Ул ултырышта ҡатнашыусыларға «R2R» — «төбәк менән төбәк» форматын, нәҡ горизонталь интеграцияны төҙөү форматын ҡарарға тәҡдим итте.
— Тормош үҙе сауҙа-иҡтисад мөнәсәбәттәре өлкәһендә төбәк кимәлендә дәүләттәр-уҙаҡташтар хеҙмәттәшлегенә йүнәлтелгән программаларҙы ғәмәлгә ашырыу, төбәк-ара кластерҙар булдырыу, төрлө-төрлө күп мәсьәләләрҙе күмәкләп хәл итеү өсөн берләшмәләр һәм ассоциациялар ойоштороу бурысын ҡуя. Беҙҙең республика Рәсәйҙең тышҡы иҡтисади сәйәсәт контексында халыҡ-ара уҙаҡташлыҡты үҫтереүҙә әүҙем ҡатнаша. Ҡаҙағстан, Белорусь – Евразия иҡтисади союзы буйынса Рәсәйҙең уҙаҡташ-илдәре менән мөнәсәбәттәрҙе әүҙем үҫтерәбеҙ. Бөгөн Рәсәй-Ҡаҙағстан сауҙаһының 70 проценты тап төбәк-ара бәйләнештәргә тура килә. Беҙ Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән эш итеү тәжрибәһенә эйә. Ҡытай Халыҡ Республикаһы Янцзы йылғаһының үрге һәм урта ағымы төбәктәре менән Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында хеҙмәттәшлекте ойоштороуҙа ыңғай тәжрибәбеҙ бар. 2012 йылдан алып Башҡортостан Һиндостан, Бразилияның төбәк уҙаҡташтары менән тығыҙ эш алып бара. Беҙҙең ҡарауға, шундай уҡ эш ШОС һәм БРИКС илдәре менән дә һөҙөмтәле буласаҡ. Ҡытай менән эш тап шундай хеҙмәттәшлектең нығыраҡ һөҙөмтә биреүен дәлилләй, — тине Башҡортостан башлығы. Уның фекере буйынса, «төбәк-ара хеҙмәттәшлекһеҙ тиҙ хәрәкәт итә алмаясаҡбыҙ»
Стенограмма менән тулыһынса БР Президентының рәсми сайтында танышырға мөмкин.


text:
Эшкә урынлашҡанда хеҙмәт хаҡы рәсәйҙәр өсөн төп фактор булып ҡала — ВЦИОМ
ӨФӨ, 2015 йыл, 13 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Эшкә урынлашҡанда хеҙмәт хаҡы рәсәйҙәр өсөн төп фактор булып ҡала. Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса (ВЦИОМ), һорау бирелгәндәрҙең 63 проценты шулай яуаплаған.
Икенсе урында — уңайлы график һәм урын. Был хаҡта респонденттарҙың 25 проценты белдергән. Шулай уҡ граждандар социаль гарантияларға һәм яҡшы йыһазландырылған эш урынына иғтибар итә. Улар һәр бишенсе кеше өсөн мөһим.
Һөнәри үҫеш өсөн мөмкинлектәр булыуы респонденттарҙың 18 процентын эшкә урынлашыу тураһында ҡарар ҡабул итергә мәжбүр итә ала. Әммә бер йылда был фактор һиҙелерлек кәмегән — 2014 йылда 27 проценттан алып.
Рәсәйҙәрҙең 14 проценты өсөн рәсми эшкә урынлашыу һәм өҫтәмә социаль пакеттың булыуы мөһим. Бары тик респонденттарҙың ете проценты ғына эш һайлағанда иң мөһиме — буласаҡ коллегалар менән яҡшы мөнәсәбәттәр тип билдәләгән.


text:
Рөстәм Хәмитов демография сәйәсәте мәсьәләләре буйынса видеоселектор кәңәшмәлә ҡатнашты Фото: Рәсәй Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов демография сәйәсәте мәсьәләләре буйынса видеоселектор кәңәшмәлә ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов демография сәйәсәте мәсьәләләре буйынса видеоселектор кәңәшмәлә ҡатнашты Фото: Рәсәй Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 11 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
10 июндә Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев Демография сәйәсәте концепцияһын ғәмәлгә ашырыу барышы тураһында видеоселектор кәңәшмә үткәрҙе. Унда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.
Рәсәй Федерацияһы Премьер-министры билдәләүенсә, илдә ҡайһы бер кире күренештәр бөтөрөлдө.
– 20 йыл эсендә тәүге тапҡыр халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелә, былтыр ул 30 мең самаһы кеше тәшкил итте. Шулай уҡ ғүмер оҙайлығы ла артты, хәҙер ул 71 йәш. Был бик әһәмиәтле үҙгәрештәр, – тине Дмитрий Медведев.
Шуның менән бергә демография мәсьәләләрендә хәүефле тенденциялар ҙа барлыҡҡа килә, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Хөкүмәт башлығы.
– Былтыр үлем осраҡтары күбәйә төшкән. Ағымдағы йылдың тәүге дүрт айында был күрһәткес 3,7 процентҡа артҡан... Эпидемик, социаль проблемалар ҙа, медицина факторҙары ла бар. Быларҙың барыһын да асыҡларға кәрәк, – тип белдерҙе Дмитрий Медведев. – Бер үк ваҡытта ҡайһы бер төбәктәрҙә тыуым кәмей.
Премьер-министр һүҙҙәренсә, Рәсәйҙә табиптарҙың абруйы ҙур, тимәк, артабан да Хөкүмәт уларға ярҙам итеү өсөн саралар күрәсәк, шул иҫәптән хеҙмәт хаҡын арттырыу буйынса ла.
2015 йылдың 1 ғинуарына Башҡортостанда халыҡ һаны яҡынса 4 миллион 72 мең кеше тәшкил иткән, был уҙған йылдың ошо уҡ осорона ҡарата 2 289 кешегә күберәк. Былтыр республикала 60 239 сабый донъяға килгән, был 2013 йылға ҡарағанда 1,65 процентҡа юғары. Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында тыуым коэффициенты (1 000 кешегә 14,8) буйынса Башҡортостан беренсе урынды биләй.
Былтыр республикала 53 509 кеше вафат булған, был 2013 йыл менән сағыштырғанда 0,3 процентҡа күберәк. Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында үлем коэффициенты буйынса төбәк өсөнсө урында. Үлемдең төп сәбәптәре – ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙары (41,8 процент), яман шештәр (11,7 процент), имгәнеүҙәр, ағыуланыуҙар (11,2 процент).


text:
Рөстәм Хәмитов республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырыу буйынса кәңәшмә үткәрҙе Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырыу буйынса кәңәшмә үткәрҙе
Рөстәм Хәмитов республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырыу буйынса кәңәшмә үткәрҙе Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 4 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
3 февралдә Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов 2015 йылда республика адреслы инвестиция программаһын тормошҡа ашырыу йомғаҡтарына һәм 2016-2018 йылдарға билдәләнгән бурыстарға арналған эш кәңәшмәһен уҙғарҙы.
– Республика адреслы инвестиция программаһы аша республикабыҙ өсөн мөһим объекттар: мәктәптәр, дауаханалар, балалар баҡсалары, социаль объекттар төҙөйбөҙ. Былтыр һәм унан алдағы йылдарҙа билдәләнгән эште дауам итергә кәрәк, – тине республика етәксеһе. – 2015 йылда ғына балалар баҡсалары, дөйөм белем биреү учреждениелары, мәктәптәр, физкультура-һауыҡтырыу комплекстары, Салауатта күп функциялы дауахана, Мишкәлә хирургия комплексы, Сибайҙа балалар художество мәктәбе һәм башҡа бик күп объекттар сафҡа индерелгән.
2015 йылда республика адреслы инвестиция программаһын бойомға ашырыу сиктәрендә 10 миллиард һум үҙләштерелгән, тип хәбәр итте Башҡортостандың иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков. Республика ҡала һәм райондарында 24 балалар баҡсаһы, өс дөйөм белем биреү учреждениеһы, дүрт физкультура-һауыҡтырыу комплексы, өс һаулыҡ һаҡлау объекты, шулай уҡ мәҙәниәт, социаль сәйәсәт, ауыл һәм һыу хужалығы объекттары сафҡа индерелгән.
2016 йылға республика адреслы инвестиция программаһын 7,8 миллиард һум күләмендә финанслау ҡаралған. 10 объектты файҙаланыуға тапшырыу күҙаллана. Улар иҫәбендә Тәтешле районында төҙөкләндерелгән мәҙәниәт йорто, Бөрөлә мәҙәни үҫеш үҙәге, Ҡариҙел районы Яңы Муллаҡай ауылында балалар баҡсаһы менән мәктәп, Федоровка районы Федоровка ауылында мәктәп, Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында интернатлы мәктәп, Стәрлетамаҡта бассейнлы мәктәп, Учалыла балалар баҡсаһы, Белоретта һәм Бәләбәйҙә Эске эштәр министрлығы өсөн административ биналар бар.
Шулай уҡ ете объект төҙөлә башлай, улар араһында – Бөрйән һәм Ҡариҙел райондарында мәктәптәр, Бүздәк, Саҡмағош һәм Яңауыл райондарында балалар баҡсалары.


text:
Өфөлә алданған өлөшсөләр проблемаһы хәл ителгән – мэрия Фото: Олег Яровиков
Өфөлә алданған өлөшсөләр проблемаһы хәл ителгән – мэрия
Өфөлә алданған өлөшсөләр проблемаһы хәл ителгән – мэрия Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 20 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
2015 йылда Өфө ҡалаһы республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡуйған алданған өлөшсөләр проблемаһын хәл итеү буйынса бурысты үтәне. 20 февралдә ҡала Советы ултырышында баш ҡала мэры Ирек Ялалов ошо хаҡта хәбәр итте.
Биш йыл элек булдырылған 19 проблемалы йорт реестрынан һуңғы биналар сафҡа индерелгән. Алданған өлөшсөләргә бөтәһе дөйөм майҙаны 210 мең квадрат метрлыҡ 3 745 фатир тапшырылған.
Хәҙер ҡаланың картаһында яңы проблемалы нөктәләрҙең барлыҡҡа килеүенә юл ҡуймау бурысы тора. Ошо маҡсатта Өфөлә интернет-ресурс әҙерләнгән. «Өфөләге төҙөлөштәр» проекты ҡала хакимиәте менән берлектә Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты көсө менән эшләй башланы. Бында төҙөлөштөң нисек барыуын, төҙөүсе, уның рөхсәте бармы-юҡмы икәнлеген ҡарарға мөмкин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
СОЛТАНОВ Мансур Ислам улы (25.4.1875, Өфө губ. Минзәлә өйәҙе Мәстәй а. — 1919, Һарытау ҡ.), флейтасы, фольклорсы. Солтановтар нәҫеленән. Мәскәү консерваторияһын тамамлаған (1903; В.В.Кречман класы). 1906 й. алып Ҙур театр оркестры, Ҡырым симфоник оркестрҙары музыканты, 1912 й. башлап Һарытау консерваторияһында уҡыта. Башҡорттарҙан тәүге проф. музыкант. Бик күп башҡ. һәм татар халыҡ йырҙарын һәм инструменталь көйҙәрен яҙып алған, шуларҙың 10‑ы (тарихи, лирик, шаян һәм бейеү) “Башҡорт һәм татар мотивтары. Һарытау консерваторияһы уҡытыусыһы М.Солтанов яҙып алды” (“Башкирские и татарские мотивы. Записал преподаватель Саратовской консерватории М.Султанов”; 1916) исемле йыйынтыҡҡа ингән.
Әҙәб.: А т а н о в а Л.П. Первый музыкант- исследователь из башкир //Народное творчество башкир. Уфа, 1976; Ш у л у ҡ. Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора. Уфа, 1992.
А.М.Ҡобағошов
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 597
БАШҠОРТ ИХТИЛАЛЫ (1704—11), Алдар яуы, Күсем яуы, башҡ. ерҙәрен баҫып алыуҙың көсәйеүе, һалым һәм йөкләмәләрҙең артыуы, христианлаштырыуға ынтылыш һәм Өфө воеводаларының башбаштаҡлығы һөҙөмтәһендә тыуа [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.)]. Инициаторҙар һәм төп көс булып башҡорттар тора, уларға мари, мишәр, сыуаш, татар, удмурттар ҡушыла. Етәкс.: Алдар Иҫәнгилдин (ҡара: Алдар), Дөмәй Ишкәев, Күсем Түләкәев, Имән, Морат, Ураҡай Юлдашбаев, Хажи Аҡҡусҡаров һ.б. Үҙ аллы 4 Б.и. айырыла: 1704—06 йй., 1707— 08 йй., 1709—10 йй., 1711 йылда. Төп лозунгыһы — Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыу шарттарының үтәлеүе өсөн көрәш. 1704 й. окт. Өфө янында 4 даруғанан һайланған башҡорттарға прибыльщиктар А.Жихарев һәм М.Дохов башҡ. балыҡсылыҡ ерҙәрен һәм уларға сиктәш ерҙәрҙе ҡаҙнаға тартып алыу, яңы һалымдар (мунсалар, яҫмалар, ҡапҡалар, дуғалар, ҡалымдар, йылҡы тиреләре, тирмәндәр, мәсеттәр, мәсеттәрҙә намаҙ уҡыусылар, тәҙрәләр, мейестәр, баҙҙар, мәкеләр, туйҙар, умарталар, ҡамыттар һ.б. өсөн түләүҙәр) индереү, халыҡ иҫәбен алыу һәм төбәктең мосолман халҡының дини ҡараштарын сикләүсе күп саралар күреләсәге т‑да батша указын иғлан итә. Указға риза булмаған башҡорттар прибыльщиктарҙы туҡмай. 1705 й. башында Башҡортостанға Ҡазандан комиссар А.С.Сергеев етәкс. 4 пехота һәм 2 атлы полк ебәрелә. Өфөлә Сергеев һайланған башҡорттарҙан армия ихтыяжы өсөн 20 мең ат талап итә. Баш тартҡан өсөн улар ҡаты язалана (9 кеше үлә). Һайланған башҡорттар 5 мең (һәр даруғанан 1,3‑әр мең) ат бирергә ризалашырға мәжбүр була. 1705 й. яҙында ат йыйыу һалдаттар тарафынан халыҡты тотош бер талауға әүерелә һәм башҡорттарҙың ҡораллы сығышына алып килә. Нуғай даруғаһы баш күтәреүселәре — Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында, Ҡазан даруғаһыныҡылар Кама аръяғы сик һыҙығы ҡәлғәләре тирәһендә хәрәкәт итә. Ихтилалдың киңәйеүенән ҡурҡып, властар башҡорттарға батшаға ғариза м‑н мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. 1706 й. башында 4 даруға башҡорттары йыйынында ғариза төҙөлә, унда башҡ. ерҙәрен тартып алыуға, һалымдарҙың артыуына ризаһыҙлыҡ белдерелә. Мәскәүгә 8 кешенән (Ҡазан даруғаһынан — Дөмәй Ишкәев, Урсай Мәтиҡов, Үсәй Биғәнәев, Нуғайҙан — Тимербулат Яҡшыуанов, Уҫынан — Ысмаҡ Исаев, Тыныс Тереғолов, Себерҙән — Ишбай Нәбисов, Сирағол Туйгилдин) торған делегация ебәрелә; унда илселәр ҡулға алынып, Ҡазанға оҙатыла. Бында улар төрмәгә ябыла, Дөмәй Ишкәев язалап үлтерелә. Был 1707—08 йй. яңы хәрәкәт башланыуға һылтау була. Июлдә башҡ. илселәре Морат етәкс. төрөк солтаны һәм Ҡырым ханы м‑н һөйләшеүҙәр өсөн Ҡырымға йүнәлә, ләкин яҡлау тапмай. 1706 й. көҙө — 1707 й. йәйендә баш күтәреүселәр Урта Волга буйы һәм Төньяҡ Кавказдың мосолман халҡы м‑н бәйләнеш булдыра. Сент. кенәз И.Ураков етәкс. хөкүмәт отряды Нуғай даруғаһы Бөрйән улусының бер нисә башҡ. ауылын туҙҙыра. Дек. Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында Алдар Иҫәнгилдин м‑н Күсем Түләкәев етәкс. баш күтәреүселәр П.И.Хохлов етәкс. иткән хөкүмәт полкын ҡыйрата. Дек. Өфө, Өфө өйәҙенең батша һарайы крәҫтиәндәре йәшәгән Ҡаракүл (хәҙ. Удмурт респ. Ҡаракүл р‑ны) һәм Ҡазан өйәҙенең Сарапул аа. ҡамала, Кама аръяғы сик һыҙығы ҡәлғәләре янында һуғыштар бара (Зәй ҡәлғәһе баҫып алына). Вятка, Ҡазан һәм Көңгөр өйәҙҙәрендә башҡорттарҙы урындағы урыҫ булмаған халыҡ яҡлап сыға. Дек. аҙағында хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы итеп воевода кенәз П.И.Хованский тәғәйенләнә. 1708 й. башында баш күтәреүселәр (30—40 мең кеше) Кама й. аша сыға, Өфө өйәҙенең Илбахты а., Сирмеш, Ялан аа. туҙҙыра, Чистое Поле а. (хәҙ. ТР) баҫып ала, Көңгөрҙө, Алабуға а. һәм Ҡазан өйәҙенең башҡа торама пункттарын ҡамай. Февр. Морат Төньяҡ Кавказдағы ихтилалға (Морат ихтилалы) етәкс. итә. Баш күтәреүселәрҙең (башҡорттар, боласы казактар, ҡумыҡтар, нуғайҙар, чечендар һ.б.) берләшкән отрядтары Әстерхан өйәҙенең Терский ҡаласығын ҡамай, ләкин тиҙҙән хөкүмәт ғәскәрҙәренән еңелә. Хованский Ҡазанға яҡынлашып килгән баш күтәреүселәр м‑н һөйләшеүҙәр башлай. Мартта Рәсәй хөкүмәте вәкилдәре м‑н ҡалмыҡ ханы Әйүкә араһында ҡалмыҡтарҙы баш күтәреүселәргә ҡаршы йүнәлтеү т‑да һөйләшеүҙәр була. Хованский ғәскәре (9 меңгә яҡын кеше) м‑н Алабуғаға килә, бында ул баш күтәреүселәр м‑н һөйләшеүҙәрҙе дауам итә, һөҙөмтәлә көнбайыш Башҡортостан башҡорттары ярлыҡау һорарға мәжбүр була. 1708 й. апр.—майында баш күтәреүселәр Булавин ихтилалында (1707—1709) ҡатнашыусылар м‑н бәйләнеш булдыра. Май аҙағы — июнь башында Хованский батша исеменән баш күтәреүселәрҙең бөтә талаптарын ҡәнәғәтләндерә һәм ихтилал туҡтай. Йәйен—көҙөн властар килешеүҙе боҙа, был 1709—10 йй. яңы хәрәкәт башланыуға килтерә. Баш күтәреүселәр ҡарағалпаҡ ханы м‑н союз төҙөй. 1709 й. башында Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары йыйынында ҡарағалпаҡ ханының туғаны башҡ. ханы итеп һайлана. 1709 й. апр. баш күтәреүселәр Урал аръяғында әүҙем хәрәкәт башлай, Исәт (Тубыл й. ҡушылдығы), Мейәс, Тинес (Исәт й. ҡушылдығы) йй. араһындағы һәм Көңгөр өйәҙендәге нығытылған пункттарға һөжүм яһала. Йәйен баш күтәреүселәргә бер нисә мең ҡарағалпаҡ килеп ҡушыла. Авг. уртаһы — нояб. баш күтәреүселәр Тубыл й. буйындағы бер нисә ҡәлғә, баструк һәм биҫтәне ҡамай. 1710 й. уларҙың ҡарағалпаҡтар м‑н союзы тарҡала. Февр. баш күтәреүселәргә ҡаршы Тубылдан полк. Л.Парфентьев етәкс. хөкүмәт отряды ебәрелә. Майҙа ихтилал яңынан башлана. Баш күтәреүселәр Себер губ. Тубыл өйәҙе Арамил биҫтәһе, Колчедан бастругы, Уктус з‑ды янында хәрәкәт итә, ш. уҡ өйәҙҙең Белояр биҫтәһенә һөжүм итә. Йәйен хөкүмәт уларға ҡаршы 2 регуляр полк һәм 5 меңлек ҡалмыҡ атлы отрядын ебәрә. Көҙөн баш күтәреүселәр көрәште туҡтата. 1711 й. йәйендә ҡарағалпаҡтар ярҙамында ихтилал Ҡазан һәм Нуғай даруғаларында яңынан башланып китә. Баш күтәреүселәр Өфөгә яҡынлаша. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ихтилал тамамлана. Уның барышында баш күтәреүселәрҙең төп талаптары ҡәнәғәтләндерелә: башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы раҫлана, прибыльщиктарҙың талаптары ғәмәлдән сығарыла, Ҡазан һәм Өфө властарының башбаштаҡлыҡтары ғәйепләнә.
Әҙәб.: Аҡманов И.Ғ. XVII быуатта — XVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре. Өфө, 1998; Материалы по истории Башкирской АССР. Ч.1. Башкирские восстания в XVII и первой половине XVIII вв. М.; Л., 1936; Лебедев В.И. Башкирское восстание 1705—1711 гг. //Исторические записки. М., 1937. Т.1.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Ҡул аҫтында ниҙәр бар?
Ҡул аҫтында ниҙәр бар?
Баҡсасылар төрлө ҡоротҡос бөжәктән, сүп үләненән ҡотолоу өсөн махсус магазиндарҙан бихисап препарат һатып ала, химикаттар менән булыша. Ә бит ҡул аҫтыбыҙҙағы күп кенә нәмәнең баҡсала ла кәрәк булыуы, файҙа килтереүе ихтимал.
Дегет һабыны
һыуҙа иретеп, баҡсала һибеп сығыу бик файҙалы. Беренсенән, һабынлы һыу үҫемлектәрҙең һабағына йәбешеп, төрлө бөжәктән һәм башҡа төрлө ҡоротҡостан һаҡлаясаҡ. Икенсенән, еҫен бөжәктәр яратмай, ҡаса. Һабын груша өсөн айырыуса ҡиммәтле, сөнки уны йонсотоусы ҡорттан ныҡ һаҡлай.
Йод
Йодты ер еләге сәскә атыр алдынан һибеү – бик шәп ысул. Ул еләктең әүҙем үҫешенә булышлыҡ итә, уны төрлө сирҙән һаҡлай. Рецепт ошолай: 10 литр һыуға 10 тамсы йод тамыҙып һибергә кәрәк.
“Зеленка”
һәр ваҡыт баҡсасының кеҫәһендә йөрөргә тейеш. Ҡыуаҡтың берәй өлөшөн өҙөп ташлағанда, башҡа үҫемлектәрҙә зарарланған урындар күренгәндә уны һөртөп ҡуйырға була. Ағас-ҡыуаҡтар ҙа бит тере организм, берәй ере ҡырҡылған саҡта шундуҡ зарарһыҙландырыуға мохтаж.
Марганцовка
10 литр һыуға ике балғалаҡ марганцовка һалып, сәскәһен ҡойғас, ер еләгенә һибергә. Был үҫемлекте сереүҙән һаҡлай. Картуфты ла сәсер алдынан марганцовка иретмәһендә тотоп алыу уны ҡаты ҡорттан (проволочник) һаҡлай. Шулай уҡ киләсәккә лә хәтер һандығына һалып ҡуйығыҙ: сәсер өсөн тәғәйенләнгән картуфты көҙөн, баҙға һалыр алдынан уҡ марганцовка иретмәһенә һалып, киптереп алығыҙ.
Бор кислотаһы
Ташҡабаҡ, цуккини серей башлаһа, бор кислотаһы һибәләр. Баклажан, помидор теплицала эҫенән йонсоһа, шулай уҡ уның менән ярҙам итергә мөмкин. Ҡыяр, помидор, татлы боростоң уңышы насарайған осраҡта ла бор ярҙамға килә. 1 г кислотаны ярты литр ҡайнар һыуҙа иретергә. Һуңынан ҡояшта йылынған 10 литр һыу ҡойоп, иретмә әҙерләргә.
Глюкоза һәм В1 витамины
Уларҙы айырыуса ҡиммәтле булған гөлдәргә һибәләр. Биш литр һыуға 5 мл глюкоза менән 1 мл витамин алына. Был иретмәне ике аҙнаға бер тапҡыр һибергә кәрәк. Бик файҙалы иретмәнән гөлдәр ҡуйы итеп үҫеп, гөрләп сәскә атасаҡ.
Кер һабыны
72 процентлыһын алырға кәрәк. Ул үлән бетен ҡыуырға ярҙам итә. Кер һабыны иретмәһен йәшел йәшелсәгә һибәләр, шулай уҡ сәскәләргә лә шәп. Бынан тыш, уның менән гөл һауыттарын, баҡсала ҡулланылған кәрәк-яраҡты йыуалар. Йыуғандан ҡалған һыуҙы ла түкмәгеҙ, ағастар, ҡыуаҡтар аҫтына һибегеҙ.
Таш тоҙ
100 г тоҙҙо 10 литр һыуҙа иретеп, ҡыҙыл сөгөлдөр төбөнә һибергә мөмкин. Был эш үҫемлектең 4 – 5 япрағы күренгәндән һуң башҡарыла. Шулай уҡ һуғанды ла себендән, ҡорттан һаҡлаясаҡ, 10 литр һыуға ярты стакан тоҙ кәрәк.
Керән кәрәкмәгән урында ла килеп сыға, уны ҡырҡып алғандан һуң тамыры ҡалып, мең мәшәҡәт тыуҙыра. Был мәшәҡәттән ҡотолоу өсөн дә тоҙ файҙалы: керәнде ҡырҡып алғандан һуң таш тоҙ һипһәң, ҡалған өлөштәр ҙә тиҙ арала юҡҡа сығасаҡ.
Гәрсис
Гәрсисте теплицаның тәҙрәләрен йыуғанда һыуға ҡушалар. Шулай уҡ төрлө ҡоротҡостан ҡотолоу өсөн йәшелсә-емештең төбөнә һибергә була. Июнь айында ҡурай еләге ҡыуаҡлыҡтарына 100 г гәрсисте 10 л һыуҙа иретеп һибәләр, был уны ҡоротҡостарҙан һаҡлай. Шундай уҡ иретмәне алма сәскәһен ҡойғандан һуң 20 көн самаһы үткәс ҡулланырға мөмкин. Үлән бете менән ҡандала ла гәрсистән ҡурҡа.
Сода
Аш содаһы менән баҡсала ҡулланылған кәрәк-яраҡты йыуалар. Онло ысыҡҡа ҡаршы ла ярҙам итә. Рецебы ябай ғына: бер ҡалаҡ соданы дүрт литр һыуҙа иретергә, ярты балғалаҡ шыйыҡ һабын ҡушырға һәм аҙнаһына бер тапҡыр онло ысыҡҡа бирешеп барған үҫемлектәргә, ҡыуаҡтарға һибергә. Ҡыярға ла һибергә була, бының өсөн бер балғалаҡ соданы бер литр һыуҙа иретергә кәрәк. Виноград та үҫтерәбеҙ бит инде хәҙер, татлы булһын өсөн сода бик кәрәк: 75 г соданы 10 л һыуҙа иретеп, ике тапҡыр һибәләр.
Дегет һабыны
һыуҙа иретеп, баҡсала һибеп сығыу бик файҙалы. Беренсенән, һабынлы һыу үҫемлектәрҙең һабағына йәбешеп, төрлө бөжәктән һәм башҡа төрлө ҡоротҡостан һаҡлаясаҡ. Икенсенән, еҫен бөжәктәр яратмай, ҡаса. Һабын груша өсөн айырыуса ҡиммәтле, сөнки уны йонсотоусы ҡорттан ныҡ һаҡлай.
Йод
Йодты ер еләге сәскә атыр алдынан һибеү – бик шәп ысул. Ул еләктең әүҙем үҫешенә булышлыҡ итә, уны төрлө сирҙән һаҡлай. Рецепт ошолай: 10 литр һыуға 10 тамсы йод тамыҙып һибергә кәрәк.
“Зеленка”
һәр ваҡыт баҡсасының кеҫәһендә йөрөргә тейеш. Ҡыуаҡтың берәй өлөшөн өҙөп ташлағанда, башҡа үҫемлектәрҙә зарарланған урындар күренгәндә уны һөртөп ҡуйырға була. Ағас-ҡыуаҡтар ҙа бит тере организм, берәй ере ҡырҡылған саҡта шундуҡ зарарһыҙландырыуға мохтаж.
Марганцовка
10 литр һыуға ике балғалаҡ марганцовка һалып, сәскәһен ҡойғас, ер еләгенә һибергә. Был үҫемлекте сереүҙән һаҡлай. Картуфты ла сәсер алдынан марганцовка иретмәһендә тотоп алыу уны ҡаты ҡорттан (проволочник) һаҡлай. Шулай уҡ киләсәккә лә хәтер һандығына һалып ҡуйығыҙ: сәсер өсөн тәғәйенләнгән картуфты көҙөн, баҙға һалыр алдынан уҡ марганцовка иретмәһенә һалып, киптереп алығыҙ.
Бор кислотаһы
Ташҡабаҡ, цуккини серей башлаһа, бор кислотаһы һибәләр. Баклажан, помидор теплицала эҫенән йонсоһа, шулай уҡ уның менән ярҙам итергә мөмкин. Ҡыяр, помидор, татлы боростоң уңышы насарайған осраҡта ла бор ярҙамға килә. 1 г кислотаны ярты литр ҡайнар һыуҙа иретергә. Һуңынан ҡояшта йылынған 10 литр һыу ҡойоп, иретмә әҙерләргә.
Глюкоза һәм В1 витамины
Уларҙы айырыуса ҡиммәтле булған гөлдәргә һибәләр. Биш литр һыуға 5 мл глюкоза менән 1 мл витамин алына. Был иретмәне ике аҙнаға бер тапҡыр һибергә кәрәк. Бик файҙалы иретмәнән гөлдәр ҡуйы итеп үҫеп, гөрләп сәскә атасаҡ.
Кер һабыны
72 процентлыһын алырға кәрәк. Ул үлән бетен ҡыуырға ярҙам итә. Кер һабыны иретмәһен йәшел йәшелсәгә һибәләр, шулай уҡ сәскәләргә лә шәп. Бынан тыш, уның менән гөл һауыттарын, баҡсала ҡулланылған кәрәк-яраҡты йыуалар. Йыуғандан ҡалған һыуҙы ла түкмәгеҙ, ағастар, ҡыуаҡтар аҫтына һибегеҙ.
Таш тоҙ
100 г тоҙҙо 10 литр һыуҙа иретеп, ҡыҙыл сөгөлдөр төбөнә һибергә мөмкин. Был эш үҫемлектең 4 – 5 япрағы күренгәндән һуң башҡарыла. Шулай уҡ һуғанды ла себендән, ҡорттан һаҡлаясаҡ, 10 литр һыуға ярты стакан тоҙ кәрәк.
Керән кәрәкмәгән урында ла килеп сыға, уны ҡырҡып алғандан һуң тамыры ҡалып, мең мәшәҡәт тыуҙыра. Был мәшәҡәттән ҡотолоу өсөн дә тоҙ файҙалы: керәнде ҡырҡып алғандан һуң таш тоҙ һипһәң, ҡалған өлөштәр ҙә тиҙ арала юҡҡа сығасаҡ.
Гәрсис
Гәрсисте теплицаның тәҙрәләрен йыуғанда һыуға ҡушалар. Шулай уҡ төрлө ҡоротҡостан ҡотолоу өсөн йәшелсә-емештең төбөнә һибергә була. Июнь айында ҡурай еләге ҡыуаҡлыҡтарына 100 г гәрсисте 10 л һыуҙа иретеп һибәләр, был уны ҡоротҡостарҙан һаҡлай. Шундай уҡ иретмәне алма сәскәһен ҡойғандан һуң 20 көн самаһы үткәс ҡулланырға мөмкин. Үлән бете менән ҡандала ла гәрсистән ҡурҡа.
Сода
Аш содаһы менән баҡсала ҡулланылған кәрәк-яраҡты йыуалар. Онло ысыҡҡа ҡаршы ла ярҙам итә. Рецебы ябай ғына: бер ҡалаҡ соданы дүрт литр һыуҙа иретергә, ярты балғалаҡ шыйыҡ һабын ҡушырға һәм аҙнаһына бер тапҡыр онло ысыҡҡа бирешеп барған үҫемлектәргә, ҡыуаҡтарға һибергә. Ҡыярға ла һибергә була, бының өсөн бер балғалаҡ соданы бер литр һыуҙа иретергә кәрәк. Виноград та үҫтерәбеҙ бит инде хәҙер, татлы булһын өсөн сода бик кәрәк: 75 г соданы 10 л һыуҙа иретеп, ике тапҡыр һибәләр.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
“Тайы ат булғансы, эйәһе эт булған...”
Әҙәбиәт / Проза // 28-04-2018, 07:30
Баймаҡ районының Икенсе Этҡол ауылы аҡһаҡалы Рәфҡәт Ғатаулла улы Ишбулатовты һәр ваҡыт ғәҙеллек һағында тороусы, тураһын әйтеп һөйләүсе кеше итеп беләләр. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумында зоотехник һөнәрен алғандан һуң ул бер аҙ Бөрйән районында эшләй. Артабан тыуған яғында, “Һәүәнәк” совхозының Таһир бүлексәһендә зоотехник, “Салауат”, “Урал” колхоздарында баш зоотехник булып эшләй.
Бөгөн ул хаҡлы ялда. Әммә шулай булыуға ҡарамаҫтан, һаман да “эйәренән төшмәгән”, йәғни актив тормош позицияһы менән йәшәй. Оло тормош тәжрибәһе туплаған Рәфҡәт Ғатаулла улы утын да, һыуын да кискән. Уның тормоштағы һәр күренешкә ҡарата бер кемдекенә лә оҡшамаған үҙ ҡарашы, үҙ фекерҙәре бар, осрашып берәр тема хаҡында һөйләшә-әңгәмәләшә башлаһаң, үтә лә күп мәғлүмәткә, тос фекергә эйә булыуына таң ҡалаһың.
“Йәшлек” гәзитен сыға башлағандан бирле алдырып уҡып бара ул, был баҫманың тоғро дуҫы. Шуны иҫтә тотоп, гәзит биттәрендә аҡһаҡалдың һабаҡтарын бирергә булдыҡ. Ағайыбыҙ ат ярата, шуға күрә һүҙҙе аттарҙан башлайбыҙ....
Сабышҡан йондоҙҙар (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 31-03-2018, 07:00
Район үҙәгенә геүләтеп килеп ингән ҙур иномарка, юлдан аша сыҡҡан траур процессияһына терәлеп, туҡтап ҡалды. Олпат кәүҙәле профессор Ғәлим Байхарин, машинаһынан сығып, йөк машинаһына тейәлгән табут артынан эйәреп барыусы таныш райондаштары менән баш ҡағып иҫәнләшеп торҙо. Кемде ерләгәндәрен белмәй ине. Һорарға ла уңайһыҙ. Таныш һәм таныш булмаған кешеләр яй ғына атлауҙарын дауам итте. Өйөнә ҡайтып ингәс, Ғәлим Хәлимуллович гәзит ҡарарға тотондо. Уның район үҙәгендәге йорто нисәмә йыл инде Ямаловтар ғаиләһе йыйыла торған урын булып ҡала бирҙе. Баҫманың һуңғы битендә үҙенең юлда тыуған һорауына яуап тапты: унда баҫылған некролог күп йылдар ауыл хужалығында эшләгән Роланов Алексей Георгиевичтың үлемен хәбәр итә ине. Ғәлим терт итеп ҡалды. Ниңәлер район хакимиәтенән некролог юҡ ине. Шунда ғына кемде ерләгәндәрен аңланы ла уйға ҡалды....
Ҡурҡма, күрше, был мин! (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 30-03-2018, 07:00
Айныҡбай уянып киткәндә, ҡышҡы, йылдай оҙон төн үтеп, яҡтырып килә ине. Йоҡоло күҙҙәрен ыуғылағас, башын бороп, барак бүлмәһен күҙҙән үткәрҙе. Хөсниямалының урыны буш, тимәк, эшкә киткән, ваҡыт иртәнге сәғәт туғыҙҙар тирәһе булырға тейеш. Уның Хөсниямалы почта таратыусы булып эшләй. Бөгөн ниндәй көн һуң әле, шәмбе булырға тейеш. Эйе, кисә йома булды, бөгөн – шәмбе. Айныҡбай уфылдай-уфылдай урынынан торҙо. Аяҡтарын һәлендереп, бер аҙ уйланып ултырҙы. Кисә улар эштән һуң, аҙна буйына обедкә тип ҡатындары көн дә биргән аҡсаһынан ҡалған көмөштәрен уртаға һалып, Хәлфетдиндең таныш ҡортҡаһынан ике шешә самогон алды. Юл ыңғайы кафела, күҙ буяу өсөн күмәгенә бер көрөшкә һыра алып, әллә ни оҙон-оҙаҡҡа һуҙмай һемерҙеләр ҙә таралыштылар....
Үгәй тиһәләр ҙә… (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 13-03-2018, 12:37
Аллаға шөкөр… Бала табыу йортона алып килеп еткерҙе ирем… Табип та уңай тура килде: ашығып, йәһәт кенә тәпәш тапчанға һалып ҡараны-ҡарауын, тик бер ни ҙә өндәшмәйенсә, ҡайҙалыр сығып китте. Бер нисә минут үттеме-юҡмы, хәлем кинәт ауырлашты. Шөбһәләнә башланым… Ҡурҡтым. Бар теләгем – балаҡайым имен-аман ғына яҡты донъяға килһен. Эргәмә берәү килһәсе... Йә Аллам… Ярҙам ит инде… Әле генә һин дә мин инем дә баһа. Бер ни уйларлыҡ хәлдә түгелмен: ҡысҡырмайым да, берәүҙе лә саҡырмайым да. Әлеге табип та бына-бына шар асыҡ торған ишектән килеп инер ҙә, хәлемде күреп йыуатыр, бер ни булмағандай, нисек кәрәк шулай сабыйымды тыуҙырырға ярҙамлашыр… Бик оҙаҡ ваҡыт үткән кеүек тойолдо. Түҙер хәлем ҡалмағас, иҙән йыуып йөрөүсе йыйыштырыусыға: “Ниңә килмәйҙәр һуң?” – тип ялыныслы күҙҙәремде төбәнем. Ул миңә башын да күтәреп ҡарамайынса: “Ошо ауыл бисәләре ваҡыттары килеп төртөлгәс киләләр ҙә… Ана, менеп ят, үргә, махсус креслоға… Табип ни, хәҙер килер… Шыл… Йәһәт кенә йыуып сығайым да...” – тине. Ул урынға нисек үрмәләгәнмендер, һис кенә лә хәтерләмәйем. Сараһыҙлыҡтан кемделер ярҙамға саҡырам, тик тауышым сыҡмай. Креслоға менеп тә яттым, тыуымға килеп терәлгән балаҡайым уҡ һымаҡ атылып сығып, ҡаршылағы тимер батареяға барып та бәрелде… Эргәмдә әҙәм заты юҡ. Килеп тыуған хәлдән бына-бына йөрәгем шартлар ҙа туҡтар һымаҡ… Ғазаплы тетрәнеүҙән күҙ ҡараңғыланды. Артабан аңымды юғалтҡанмын…...
Ҡарт бүре (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 8-03-2018, 09:00
Хөснулла таңға ҡарай ҡурҡыныс төш күрҙе. Ҡышҡы урманда уны йөндәре ойошоп бөткән бер ҡарт бүре баҫтыра. Тештәре ҡанға буялған йыртҡыс уны ҡыуып етте лә бер ырғыуҙа ергә йыҡты, алҡымына үрелде. Хөснулла унан бар көсөнә ысҡынырға тырыша, ә үҙе бер туҡтауһыҙ ялбара:
– Мине, зинһар, бер юлға ҡалдырып тор... Минең әле был донъяла ҡылған оло гонаһтарым бар. Уларҙы тегендә үҙем менән бергә алып китә алмайым... Шуларҙы донъялыҡта юйып, рәнйеткән кешеләремде ризалыҡта ҡалдырып китәйем......
– Мине, зинһар, бер юлға ҡалдырып тор... Минең әле был донъяла ҡылған оло гонаһтарым бар. Уларҙы тегендә үҙем менән бергә алып китә алмайым... Шуларҙы донъялыҡта юйып, рәнйеткән кешеләремде ризалыҡта ҡалдырып китәйем......
Иманға юл
Әҙәбиәт / Проза // 4-03-2018, 08:30
Ҡала ҡыҙы Наилә бәләкәйҙән өләсәһенең доғаларын тыңлап, уның өгөт-нәсихәттәренә ҡолаҡ һалып үҫте. Буласаҡ ире Алмас менән мәсеттә танышты. Йәш һылыу ҡатын намаҙға баҫты, мәсеткә йөрөп, ислам нигеҙҙәренә төшөндө. Дингә килеүенә өс йыл тигәндә Наилә яулыҡ ябынды, оҙон итәкле күлдәккә күсте. Мосолман ҡатындары һымаҡ кейенә башланы....
БАЛУ (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 4-02-2018, 07:30
Ҡышты ауыл халҡы ыҙаланып саҡ сыҡты. Йәй ҡоролоҡ булыу сәбәпле, аҙбар баштарында мал аҙығы бик наҡыҫ ине. Ферма һарыҡтарын баҫыраулап, ҙур соҡор ҡаҙып, шунда ташларға тура килде. Аслыҡтан интеккән ҡайһы берәүҙәр шул үлгән һарыҡты алып ҡайтып ашаны. Вәсимдәрҙең ғаиләһе лә ҡышты саҡ үткәрҙе. Ярай уларҙың Алиһә исемле һауын кәзәһе булды, аслыҡтан шул ҡотҡарҙы. Бесәне лә етте, күмәкләшеп өшәләктәй өйҙә ҡыш сыҡтылар. Алиһәнең ауыҙы бер буш тормай, һаҡалын һелкетә-һелкетә, көнө-төнө керт-керт килә. Вәсимдең әсәһе уны һауғанда тәүҙә иркәләп ярата, арҡаһынан, муйынынан һыйпай. Уныһы, шуны ғына көткәндәй, муйынын алға һона. Шунан һуң ғына Ғәзимә апай кәстрүлгә гөмбөрләтеп һауырға тотона. Вәсим һауылған һөттөң өҫтөнә ултырған күпереген яларға ярата. Ғәзимә апай йылы ғына көйө, һауап булһын тип, күрше Нәйлә әбейгә лә һөт алып инә. Уныһы саҡ ҡына йота ла, рәхмәтен әйтеп, балаларына эсергә бирә. Унда ла дүрт бала. Ҡыҙы Сәмиғә еңгәй фермала һарыҡ ҡарай. Ул да балаларына үлгән һарыҡ итен алып ҡайтып бешергән икән. Бригадир Әнүәр ҡарт килеп: «һин, шилма бисә, ипләп кенә тере һарыҡты йәшереп һуйып, көсөктәреңә ашатып ятаһыңмы, белермен мин башыңды ҡайҙа оҙатырға!» – тип бармаҡ янап, әрләп сығып киткән. Бахыр Сәмиғә еңгә илап килеп: «Ғәзимә апай, нишләргә икән? Хәҙер шул үлгән һарыҡтарҙы елкәмә һалып ҡуйһалар? Ул Әнүәр ҡарттан булмаҫ тимә, һаман да шул яғынан беҙгә теш ҡайрай бит», – тип Вәсимдең әсәһенә үҙе һөйләне. «Миңә бит дүрт баламды ҡарарға кәрәк...» – тип иңрәне....
Буйлы балаҫ (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 13-01-2018, 08:00
– Эй, бынауы ҡоҙағыйҙы. Кизе яулыҡ булһа ла килтермәгән бит хушына. Тағы үҙемдән тараттым. – Зыу килеп һандыҡҡа талашҡан ҡоҙаларға әкәмәт ҡылып ҡарап торған ҡыҙы менән кейәүен аңғармай хәбәр һалған Бибъямал телен тешләгәндә һуң ине.
– Әсәй! Һаман да шул сепрәк. Иң бәхетле көнөмдә... – Әйтеп бөтөрә алманы, йәштәре һытылып сыҡты Нурия ҡыҙының.
Айғырҙай дүрт еңгәһе елле хаҡҡа һатып та ебәрҙе бикәсенең бирнәһен. Сират ҡыпшыр тоҡҡа тултырылған ҡаралдыларға етте. Йолаларҙы арттырып үтәргәме әллә туй форсатынан үҙҙәренең кеҫәһен ҡалынайтып ҡалырғамы тырышҡан килендәренә был юлы ихтыяр ҡуйманы Бибъямал. Күҙ нурҙарын түгеп ҡораған түшәк-юрғандарын тәләфләтеп тормаға бында! Кәбәндәй итеп сығарып өйҙөрҙө машина арбаһына. Кемдеке – шуныҡы! Өҫтөн буйлы балаҫ менән ҡаплатып ҡуйыр, уныһын үҙе сығарып бирер. Дан итә ҡыҙ оҙатыуҙы!
Иң ҡәҙерле монаятын күкрәгенә ҡыҫып ҡапҡанан сығып барғанда тағы ҡыҙы менән тап килде:
– Әсәй! Шуныңды һалма, тинем дә. Һөйләштек бит бер тапҡыр.
Әйткәйне шул. Нисек ысынға алмаған? Шаҡ ҡатты ла ҡалды. Балаҫын ҡосаҡлап, иҫенә килгәндә, туй машиналары ауыл осона еткән, ҡапҡа төбөндәге балалар, зыу килеп, еҙнә аҡсаһы сүпләй ине....
Ҡыш бабай бүләге (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 6-01-2018, 07:30
«Нисек кенә булмаһын, быны бөгөн эшләп ҡуйырға кәрәк, – тип уйланы Ғаяз. – Тағы бер яңы йылға һөйрәп сығып булмай бит инде». Ысынлап та, тағы күпме хыял менән йәшәргә була? «Машинаһының аҫтына ташланып булһа ла туҡтатам бөгөн. Етте». Үҙенең ҡарарынан еңел булып китте. Уның һаман эшендә икәненә тағы ла бер тапҡыр инаныр өсөн банк ҡаршыһында урынлашҡан ун ике ҡатлы йортҡа инде. Дүртенсе ҡатҡа күтәрелеп, подъезд тәҙрәһенән ҡараһаң, банкирҙың кабинеты ус төбөндәгеләй күренә. Бөгөн ике тәҙрәлә лә жалюзиҙар төшөрөлгән. Шулай булһа ла, өҫтәл артында ултырған кешенең шәүләһе шәйләнә. Етем көсөк кеүек нисәмә көн ошо тирәлә уралыуы үҫмерҙе ғәрләндерә, әлбиттә. Әле лә ошо тойғоһон еңер өсөн, үҙен киллер итеп күҙ алдына килтерҙе. Тәҙрә тупһаһына ята биреп, ҡулын винтовка көбәге кеүек тоҫҡаны ла атып ебәргән булды: пиф-паф.
Шул саҡ бер дәү кәүҙә уның өҫтөнә ырғыны һәм күҙ асып йомған арала, ҡулдарын артҡа шаҡарып, наручник кейҙереп тә ҡуйҙы....
Бисмилла көсө
Әҙәбиәт / Проза // 4-01-2018, 07:00
йәки иҫ киткес һылыу еңгәбеҙгә ни өсөн шайтан эйәләшкән?
“Ишегеңде асҡанда ла, ингәндә лә, һәр баҫҡан ереңдә бисмиллаңды уҡып йөрө! Бер нисә доғаны ятлап алһаң, бигерәк шәп булыр. Йөрәгең тыныс булыр, Хоҙай Тәғәлә үҙеңде ен-шайтандан аралар...”
Йортомда һәр саҡ теләп-көтөп алынған ҡунаҡ ошо апай-инәйҙәр. Туған да түгелдәр, ә бына ниндәйҙер күңел яҡынлығы бар. Ай һайын килеп, сутырлашып хәбәрҙәрен һөйләп, намаҙ уҡып киткәндәренән һуң күңелдә, ысынлап та, ниндәйҙер һиллек урынлаша. Һәм килгән, шылтыратып хәл белгән һайын: “Бисмиллаңды онотманыңмы?” – тигән һорау менән борсолалар. Йылдар дауамында яҡын кешемә әүерелгән тағы бер апайым-ҡурсалаусымдың һүҙҙәре иҫемә төшә: “Бисмилләһи-рахмәнир-рахим” тип әйтеп йөрөһәң, шайтандар себен ҙурлығындай булып ҡала, ти. Ошо хаҡта онотма!”
Был юлы ла хәл белешергә килеп, тормоштоң төрлө хикмәтен һөйләп ултырған инәйҙәр тағы “бисмилла” әйтеү тирәһендә һүҙ ҡуйыртты. Берәүһе: “Шайтан бисмиллаһыҙ кешенең ҡуйынында йөрөр”, – тиеүенә көлөмһөрәп ҡуйыуымды күреп, икенсеһе: “Юҡҡа йылмаяһың, ҡыҙыҡай! Беҙ – ошондай ғибрәтле хәлдәрҙе күреп-ишетеп үҫкән кешеләр”, – тип бала сағында ауылдарындағы булған ваҡиғаға әйләнеп ҡайтты....


text:
Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына ҡуйылды
«Алтын битлек» Бөтә Рәсәй милли театр премия – фестиваленең «Бәләкәй формалағы иң яҡшы спектакль», «Иң яҡшы режиссер эше» (А.Абушахманов), «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» (Г.Ҡаҙаҡбаева), «Иң яҡшы сценография» (А.Нестеров) номинацияларында ҡатнашыусы, « Костюмдар буйынса иң яҡшы рәссам эше » (А.Нестеров) номинацияһында еңеүсе, 2016 йыл.
"Нәүрүз" Халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивалендә ҡатнашыусы, Ҡазан, 2014.
Спектакль 1 сәғәт 45 мин. бара
Инсценировка авторҙары - А.Абушахманов, Ш.Ғилманова
...Иблис тә юҡ, тамуҡ та ,–
кеше тупаҫлығы ғына сикһеҙ...
Л. Мацих
Ауылдағы иң сибәр ҡыҙ Ғәлимәнең ябай ауыл егете Закирға күҙе төшөүе мөмкинме? Һәр бер нимәгә тиҙ генә ябырылырға торған ауыл халҡы йәштәрҙе икәү генә һөйләшеп торғанын күргән. Хәҙрәттән: «Шәриғәт ҡанундары буйынса никахта тормаған ҡыҙ меән егеттең икәүҙән-икәү генә һөйләшеп торорға хоҡуғы бармы ни?» -тип һорай улар. Ниндәй ҡарарға килер һуң дин әһеле? Әгәр ҙә Ғәлимә менән Закирҙы ярлыҡаһа, ауылдаштары алдында үҙенең ихтирамын юғалта, тигән һүҙ. Әхлаҡ яғында тороу – уның бурысы. Тик бер генә юл ҡала – язаларға.
Бөгөнгө көндә, дини һорауҙар артта ҡалып, ябай кеше ҡылыҡтары тураһында уйланыуҙари тәүге планға күскән саҡта «Ҡара йөҙҙәр» спектакле нимә хаҡында бәйән итә һуң? Кеше тигән әҙәмдең барлыҡ әхлаҡһыҙ, мәғәнәһеҙ ҡылыҡтарын шәриғәт ҡанундары менән аҡлаған наҙан халыҡ – бөтә бәләләрҙең башы. Трагедия үҙәгендә – кеше тәбиғәте. Ә был тема, ғүмер кеүек үк мәңгелек, үлемһеҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
БАҪЫМ, фонетик саралар ярҙамында телмәр берәмектәрен (ижек, һүҙ, һүҙбәйләнеш) айырыу. Һүҙ, такт һәм фраза Б. була. Б. айырым төрө — логик Б. (һөйләмдә мәғәнәүи көскә эйә булған һүҙҙе айырыу). Б. төрлө ысулдар м‑н тормошҡа ашырыла: тын сығарыу көсө м‑н (көс Б., йәки экспираторлы Б.); тауыш тоны юғарылығын үҙгәртеү м‑н (тон Б., йәки муз. Б.); өндө һуҙыу м‑н (һан Б.). Б. морфол. үҙенсәлеге булып күсеүсәнлек йәки билдәләнгәнлек һанала. Б. функциялары: мәғәнә айырыу, сикләү (телмәр ағышында һүҙҙең башын һәм аҙағын билдәләй), берләштереү (һүҙ элементтарын бер бөтөнгә тоташтыра). Һүҙ Б. сингармонизм хас булған телдәрҙә бөтөнләй күҙәтелмәй, сөнки ул Б. барлыҡ функцияларын да үтәй. Башҡорт телендә, башҡа төрки телдәрҙәге кеүек үк, эмфатик (экспрессив) Б. асыҡ сағыла, ул һүҙҙең эмоциональ‑баһалау төҫмөрөн үҙгәртә һәм, уның дәрәжәһенә ҡарап, төрлө ижеккә төшә: “áлдашма” — ғәйепләү, “алдáшма” — өгөтләү, “алдашмá” — бойороу.
Э.Ф.Ишбирҙин
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
18-01-2013, 16:05 / Үрнәк
Эшсән бәхете - эштә
Йәмле Белорет районы Бирҙеғол ауылында тыуып үҫкән Ғәйшә бәләкәйҙән хеҙмәт тәмен татырға ѳйрәнә. Улар ғаиләһендә эшһѳйәрҙәр тәрбиәләнә. Әле баҡса тултырып картуф, кәбеҫтә үҫтерәләр, әле һәр тѳрлѳ йәшелсәләргә текә һуҡмаҡ буйлап кѳйәнтәләп һыу ташыйҙар, әле бейә, кәзә ҡымыҙы мәшәҡәттәре менән булалар, әле тирләп-бешеп бесән әҙерләйҙәр, ҡышҡылыҡҡа емеш-еләк, бәшмәктән ризыҡтар ѳлгѳртәләр. Атаһының ҡурай моңонан әҫәрләнгән ҡыҙ ғүмере буйына кешеләрҙә тик матурлыҡ сифаттары ғына күрә, үҙе лә ѳҙҙѳрѳп мандолина ҡылдарын сиртә....


text:
Сибай интернат-гимназияһында 14 синыф, VII – IX синыфтарҙа малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым уҡый. Беҙҙең VIII «Б»ла 22 ҡыҙ, бөтәһе лә матур, уңған, эштәрен еренә еткереп эшләйҙәр, конкурс һәм ярыштарҙа әүҙем ҡатнашалар. Тәрбиәсебеҙ Зәлиә Вәкил ҡыҙы Вәлиева тәртипкә, әҙәпкә өйрәтә, төрлө фәһемле саралар, осрашыуҙар үткәрә.
– Ҡыҙлы йорт – нурлы йорт, тиҙәр, йөҙөгөҙҙән, күңелегеҙҙән нур бөркөлөп торһон. Тырышып уҡыуҙан тыш, тәмле-тәмле аштар бешерергә, ҡул эштәренә өйрәнегеҙ. «Эшләгәнең илеңә яҡшы, өйрәнгәнең үҙеңә яҡшы», – тип беҙгә селтәр, хәситә эшләргә өйрәтергә Венера Әнүәр ҡыҙы Йәнбәкованы саҡырҙы. Ул – ҡалабыҙҙың ағинәйе, сигеү оҫтаһы. Үҙенең бар тырышлығын һалып, сигеү серҙәренә төшөндөрә.
Был шөғөлгә тиҙ өйрәндек. Милли ҡомартҡыбыҙ булған биҙәүесте эшләп, Алла бирһә, матур итеп тағып йөрөргә хыялланабыҙ.
Лилиә ТЕЛӘҮҒОЛОВА.


text:
Енотла йытă
Енотла йытă —çăткăн та тискер чĕрчун. Пирĕн республикăра енотла йытă 1948 çултанпа ĕрчет. Вăл вăрăм кĕлеткеллĕ, кĕске ураллă, пĕчĕк пуçлă. Енотла йытă кашкăрсен йышн кĕрет пулин те, хĕлле çывăрма выртать. Енотла йытă нимĕнле апат та тиркемест - тĕрлĕ чĕрчун, хурт-кăпшанкă, вĕçенкайăк, пулă, калта, ӳсентăран, улма-çырла, мăйăр, йĕкел çиет. Енотла йытă - çемьеллĕ чĕрчун. Çурисем çу уйăхĕнче çуралаççĕ. Пуслăхра 6-7 çура пулать. Вĕсем 8-10 уйăхран уйрăм пурăнма тытăнаççĕ. Енотла йытă ĕмĕрĕ 10-12 çултан иртмест, анчах та ытларах чухне çак чĕрчун 6-7 çултан ытла пурăнаймасть. Енотла йытă йышĕ пирĕн тăрăхра 300 пуçран иртмен.


text:
Өфөлә “Эске туризм өлкәһендә инновациялар” Бөтә Рәсәй кәңәшмәһе үтәсәк
Башҡортостанда 9-12 декабрь “Эске туризм өлкәһендә инновациялар” Бөтә Рәсәй кәңәшмәһе үтәсәк.
“Башинформ” агентлығына БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, кәңәшмәлә Сыуаш Республикаһы,Татарстандан, Ставрополье крайынан, Нижегород, Ҡурған, Вологда, Силәбе, Ульяновск, Төмән, Мәскәү, Ярославль, Пенза, Һамар, Липецк, Ырымбур һәм Свердловск өлкәләренән ҡатнашасаҡтар. Улар туризм өлкәһендә урындағы үҙидара һәм федераль һәм төбәк башҡарма власть органдары вәкилдәре, шулай уҡ эре туристик фирмалар етәкселәре.
9 декабрь кәңәшмәлә ҡатнашыусылар өсөн физик культура һәм спорт обьекттарында булыу мөмкинлеге менән Өфө буйлап экскурсия ойоштороласаҡ.
10 декабрь Конгресс- холл бинаһында кәңәшмә уҙғарыласаҡ. Тәүҙә ҡунаҡтар туристик индустрия күргәҙмәһе менән танышасаҡ. Унда республиканың санатор- курорт учреждениелары, тау саңғыһы үҙәктәре, профилле вуздар, эске туризм буйынса махсуслашҡан туристик операторҙар, экскурсиялар бюроһы үҙ эшмәкәрлектәре менән таныштырып үтмәксе. Күргәҙмәлә квадроциклдар, велосипедтар, катерҙар, этник тирмәләр була һәм ошонда уҡ башҡорт балын тәмләп ҡарау мөмкинслеге буласаҡ.
Кәңәшмәнең икенсе көнө Ғафури районында үтәсәк. “Красноусольский” шифаханаһында күсмә секциялар эшләйәсәк. Уларҙың берәүһе эске туризм мәсьәләләренә арнала. Икенсеһе – туристик-спорт секцияһы, ул Ташаҫты ауылында, билдәле Уҡлыҡая эргәһендә үткәреләсәк.
Кәңәшмәнән һуң Башҡортостан Республикаһының географик үҙәгенә – Ғафури районының Ерек ауылына – барыу ҡаралған.


text:
Хужа булған ерҙә тәртип түрҙә29-01-2016, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Күҙ төбәп барыр
урын бар
Ауыл халҡы урындағы үҙидараға күҙ төбәп йәшәй. Йомош менән килә, кәңәш һорай, ярҙамға ышанып баға... Мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ауыл биләмәһе башлығы туранан-тура ҡатнаша. Ситтән ҡарағанда, бәлки, еңел кеүек күренгән был вазифа ифрат мәшәҡәтле, ауыр. Күңелендә ҙур яуаплылыҡ тойғоһо йөрөткән кешеләр генә тарта алалыр ул йөктө. Быға Асҡар ауыл биләмәһе башлығы Иршат Малыбаевтың бер көнлөк эшмәкәрлеген яҡындан күргәндән һуң ныҡлап төшөндөм.
Муниципаль берәмеккә Асҡар, Ярлыҡап, Тирмән, Ҡолоҡас, Айғырбатҡан, Дауыт ауылдары инә. Хәйер, район үҙәге үҙе күптән инде йыйнаҡ, төҙөк ҡаласыҡты хәтерләтә. Ундағы көнкүреш шарттары ла яҡшы. Магнитогорск ҡалаһының яҡын булыуы ла асҡарҙар өсөн бар йәһәттән ҡулай.
Беҙ барып ингәндә, Иршат Филҡәт улына төрлө һорау менән килгәндәрҙән сират теҙелгәйне. Ниәттәре – ниндәйҙер проблеманы еткереү, фекер алышыу. Мәҫәлән, Учалы урамында йәшәгән Маһинур Усманова ҡыйыҡтағы боҙбармаҡтарҙы төшөрөү, йорт ишеге алдына түбә эшләтеү, ихатаның ҡоймаһын рәтләүгә ярҙам итеүҙәрен һораны. Етәксе уны иғтибар менән тыңлағас, был хәл менән яҡшы таныш булыуын белдерҙе, ремонт өсөн материал табырға вәғәҙәләне. Йүнәтеү эшен иһә йортта йәшәгән ир-ат башҡарасаҡ, сөнки ниндәйҙер ойошма хеҙмәткәрҙәрен саҡыртыу өҫтәмә сығым талап итә. Ә аҡса иҫәп ярата, һәр тин һанаулы.
Шайморатов урамының 11-се йортонда йәшәгәндәр исеменән Гөлзөһрә Алтынбаева килгәйне. Ул ҡыйыҡты алмаштырыу кәрәклеге, подъездағы иҙәндең һыуыҡ булыуы хаҡында белдерҙе. Иршат Малыбаев иһә был йорттағыларҙың һәлкәүлегенә әсенде: былтыр адреслы ярҙам күрһәтеү программаһына ҡушылырға тәҡдим иткәндәр, әммә улар урынынан да ҡуҙғалмаған.
– Башҡалар кеүек әүҙемлек күрһәтһәгеҙ, бер ниндәй проблема тыумаҫ ине, – тине ул Гөлзөһрә Алтынбаеваға. – Күргәнһегеҙҙер, программала ҡатнашҡандар йортоноң ҡыйығын яңыртыуға өлгәште. Ә һеҙгә тиҙ арала ярҙам итә алмайбыҙ – финанс йәһәттән мөмкинлек юҡ. Материал булыу менән ҡыйыҡтың тишек-тошоғон ваҡытлыса ямап торорға мөмкин.
Ҡолоҡас ауылы старостаһы Әсләм Ҡолмөхәмәтов һәр кемдең үҙәгенә үткән мәсьәләләрҙең береһе – берәҙәк эттәр проблемаһын күтәрҙе. Был биләмә Асҡарҙың янында урынлашҡан. Боронғо ауылдарҙың береһе ул. Уҙған быуат аҙағында халҡы район үҙәгенә күпләп күскәнлектән, төйәктә тормош туҡталғандай була. Ә был ерҙең матурлығы, бай тәбиғәте Магнитогорск ҡалаһында йәшәгән бәғзе йүнселдәрҙең күҙен ҡыҙҙырмай ҡалмай, күрәһең: ауылда заманса йорттар ҡалҡа башлай. Һөҙөмтәлә хәҙер бында ябай башҡорт өйҙәре лә, тимер ҡапҡалы, ике ҡатлы яңылары ла байтаҡ.
Сит кешеләр килеү менән ауылдағы тормош үҙгәрә, үҙ сиратында проблемалар күбәйә. Шуларҙың береһе – берәҙәк эттәр. Ауыл халҡында һәр кемдең үҙ йорто, үҙ хайуаны, тигәндәй. Ә бына ҡаланан ял итергә килгәндәр ни өсөндөр башмаҡ ҙурлығындай йәки бейәләйҙәй “дуҫ”тарын ошонда ҡалдырып китергә ғәҙәтләнгән. Улары ауылда иреккә сыға: ҡош-ҡортҡа тейә, хатта малға ташланырға ла тартынмай.
– Элегерәк урындағы хакимиәт тарафынан эйәһеҙ эттәрҙе юҡ итеү маҡсатында махсус рейд ойоштороу мөмкинлеге бар ине, – тине Иршат Филҡәт улы. – Хәҙер иһә ундай хоҡуғыбыҙ юҡ. Бер кемдең дә үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алғыһы килмәй.
Шулай ҙа башлыҡ райондың ветеринария станцияһы етәксеһе Вәлиәхмәт Әсәҙуллинға шылтыратып, уға киҫкен хәл тураһында бәйән итте, ниндәйҙер сара күреү кәрәклеге хаҡында белдерҙе. Уйлап ҡараһаң, берәҙәк этте юҡ итеү өсөн күпме сығым талап ителә! Хәйер, шундай хайуандарға махсус питомник төҙөү өсөн дәүләт тарафынан һәр район хакимиәтенә тейешле күләмдә аҡса бүленеүе мәғлүм. Уларҙы ярты йыл дауамында аҫрап, артабан яҡшы хужаларға тапшырыу ҡаралған. Иң агрессив булғандарын ғына юҡ итергә рөхсәт бирелә. Тимәк, берәҙәк эттәр иректә йөрөүен, ҡош-ҡортҡа тейеүен, кешеләргә ташланыуын, төрлө сир таратыуын дауам итәсәк әле. Ни өсөн тигәндә, бүленгән аҡсаны нисек тотоноу, питомник төҙөү өсөн тендер ойоштороу, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләү һәм башҡа бихисап мәсьәләгә бәйле бер ниндәй аныҡ инструкция юҡ.
Сатлама һыуыҡҡа әҙербеҙме?
Биләмә башлығына артабан райондағы торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләрен даими иғтибар үҙәгендә тотҡан “Асҡар” предприятиеһы етәксеһе Иштимер Рысҡужин инде. Уның әйтеүенсә, йылылыҡ буйынса тотҡарлыҡ юҡ, барлыҡ ойошмалар яҡшы эшләй.
– Көндәр тағы һыуыта, тиҙәр, әҙер булырға кәрәк, – тип һүҙҙе ҡыҫҡа тотто Иршат Филҡәт улы. – Һыу, газ, йылылыҡ торбаларын йәнә бер ҡат яҡшылап тикшереп сығығыҙ. Күп фатирлы йорттарҙағы ваҡ-төйәк кеүек күренгән проблемаларҙы ла күҙ уңынан ысҡындырмағыҙ. Тап уларҙың аварияға сәбәпсе булыуы ихтимал.
Башлыҡтың борсолоуын аңларға була. Һуңғы йылдарҙа һауа торошо тотороҡһоҙлоғо менән аптырата: берсә ҡапыл шаҡырайтып туңдыра, йә уйламаҫтан иретә – һис яраҡлашып өлгөрөп булмай. Шуға ла торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренә ял да, байрам да юҡ. Һәр саҡ уяу булырға тейеш улар. Әйткәндәй, район үҙәгендә күп ҡатлы 37 йорт һәм өс дөйөм ятаҡ бар.
Йәшәйем тигәнгә
ер табылыр
Кабинеттағы эштәр барланғас, Иршат Филҡәт улы менән урамға сыҡтыҡ. Ниәт – биҫтәләрҙең торошон ҡарау, унан Дауыт ауылына юлланыу.
Асҡар йылдан-йыл төҙөкләнә, киңәйә. Заманса яңы йорттар ҡалҡа, йәш ғаиләләр өй туйлай. Көнсығыш-1 һәм Көнсығыш-2 биҫтәләрендә газ, һыу мәсьәләләре күптән хәл ителгән. Бурандан һуң юлды даими таҙартып торалар. Ә күп балалы ғаиләләр өсөн тәғәйенләнгән Мырҙабайҙа башҡараһы эш күп әле.
Артабан еңел машина Дауыт ауылына юл алды. Туп-тура староста Тәлғәт Әхтәмовтың йорто янына барып туҡтаныҡ. Өлгөр хужа үҙе лә күренде.
– Түҙмәйенсә килеп еттегеҙме, Иршат Филҡәт улы? – тип ҡаршыланы ул. – Тракторым боҙолоп тора, шуны йүнәтеп оҙаҡлап кителде. Мырҙабайға юлды астым. Бөгөн тағы буранлап тора бит әле...
Хакимиәт башлығы, ауылдағы хәл-торош менән танышып, старостаға теләктәрен еткерҙе лә йәнә машинаны тоҡандырҙы. Юлда, әңгәмәне дауам итеп, Дауыттан ер алырға теләк белдергәндәрҙең көндән-көн артыуы хаҡында һөйләне. Ни тиһәң дә, район үҙәгенә яҡын урынлашҡан бит.
– Әлегә теләгәндәргә ер бүлә алмайбыҙ, сөнки урын бөтөнләй юҡ, – тип бәйән итте Иршат Филҡәт улы. – Район етәкселеге менән берлектә яңы биҫтә өсөн майҙан эҙләйбеҙ. Шуныһы ҡыуаныслы: йәштәр фатирҙа көн итеүҙе түгел, ә үҙ йортон һалыуҙы хуп күрә. Эш юҡ тип ваҡланмайҙар, һыҡтамайҙар. Йәшәйем тигән кеше йүнен таба. Ундайҙарға ярҙам итмәйенсә нисек түҙерһең?! Әйҙә, төҙөһөндәр, гөрләтеп донъя көтһөндәр!
Һүҙ юҡ, әбйәлилдәр матур, зауыҡлы йәшәргә ярата. Заманса йорттар ҡалҡа, еңел машиналар һаны арта, балалар ишәйә. Магнитогорск ҡалаһының эргәлә булыуы ла уңайлы. Икенсе яҡтан ҡарағанда, был яҡынлыҡ байтаҡ проблема ла тыуҙыра. Эйе, халыҡтың күбеһе шунда йөрөп эшләй, үҙ продукцияһын баҙарға сығара, йәштәр юғары белем алыу өсөн ынтыла. Ләкин Асҡарҙа йәшәп, Магнитогорскиҙа аҡса тапҡандарҙың һалымы хеҙмәт иткән урынында тороп ҡала. Тимәк, бындай кешеләрҙән ауыл биләмәһе бер ниндәй файҙа күрмәй. Ә бит хакимиәт ишеген күпселек осраҡта тап улар шаҡый. Хоҡуғын даулайҙар, төрлө дәғүә белдерәләр. Балалары урындағы мәғариф учреждениеларында тәрбиәләнә, белем ала, ә ата-әсәһе күрше ҡала ҡаҙнаһын тулыландыра. Дөрөҫмө был?..
Нисек кенә булмаһын, күршеләр элек-электән үҙ-ара дуҫ, татыу ғүмер итә. Туғанлашып бөткәндәр тиһәң дә була.
“Үҙебеҙҙең
улыбыҙ килә икән!”
Асҡарҙың үҙәк урамына сыҡҡас, Иршат Малыбаев машинаһын бер йорт янында туҡтатты. “Нурмөхәмәт апаның хәлен белеп китәйек әле, – тине ул. – Ауырыңҡырап тора, тиҙәр ине”.
Был йортта Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин йәшәй икән. Ҡаршыбыҙға өтәләнеп Фатима инәй килеп сыҡты.
– Ниңә эт өрә тиһәм, үҙебеҙҙең улыбыҙ килә икән! – тип ҡыуаныстан йөҙө яҡтырып китте уның. – Ҡарттың ауырығанын ишетеп, хәлен белергә ашыҡҡанһыңдыр инде, рәхмәт яуғыры.
Нурмөхәмәт олатай бирешерлек түгел. Үҙе әйтмешләй, ҡарттарса йәшәп ята.
– Көн һайын бер аҙ йәйәү йөрөргә тырышам, – тине яугир олатай. – Хәрәкәттә – бәрәкәт, тиҙәр бит. Өйгә һыу үткәрәйек, үҙегеҙгә еңелерәк булыр, тип йыл да ныҡыша балалар. Индертмәйем. Ҡарсыҡ менән көнгә бер нисә тапҡыр колонкаға һыуға барабыҙ, урамда йөрөп әйләнәбеҙ. Үҙе бер бәхет бит был!
Тормошта күпте күргән, киң мәғлүмәт саралары аша һуңғы яңылыҡтар менән даими таныша барған Нурмөхәмәт Ниғмәтуллиндың зиһене таҙа, фекере төплө. Зарланыу ят уға. Урамдағы бағаналарҙың уты тоноҡ булыуын ғына телгә алып үтте ветеран. Биләмә башлығы мәсьәләне тиҙ арала хәл итергә вәғәҙә бирҙе.
Өлкәндәргә именлек-һаулыҡ теләп, урамға сығыуыбыҙ булды, беҙҙе бер өйөр берәҙәк эт ҡамауында ҡалған инәй менән ике-өс малай уратып алды.
– Шул эттәрҙән ҡасан ҡотолорбоҙ инде?! – тип теҙеп алып китте ҡатын кеше. – Ниңә ошоға бәйле бер ниндәй эш алып бармайһығыҙ? Аҙым атларға ҡурҡып торам!
Ай-һай, етәксе булыу еңел түгел икән... Һәр урында тиерлек ниндәйҙер проблема менән йөҙгә-йөҙ бәрелешәһең. Барыһын да тиҙ арала ыңғай хәл итеү мөмкинлеге булһа ине лә бит. Иршат Филҡәт улы иһә уфтанмай. “Халыҡ һайлауҙа минең өсөн тауыш биргән икән, ышанысты аҡларға бурыслымын”, – тип белдерҙе ул.
Эш көнө тамамланыуға яҡынлашһа ла, башлыҡ ҡайтырға ашыҡманы. Кабинетына инеп, бөгөн башҡарған эштәрен барланы, ҡайҙалыр шылтыратырға кәрәклеген билдәләп ҡуйҙы, индерелгән ҡағыҙҙарҙы ҡарап, ҡултамғаһын ҡуйҙы, иртәгәһе көндө планлаштырҙы.
Их, фонтан да төҙөлһә...
Етәксе бер аҙ бушағас, уны тағы ниндәй проблемалар борсоуы, уй-хыялдары хаҡында белешеү ине ниәт. Иршат Филҡәт улы ихлас аралашыуын дауам итте:
– Мине иң ныҡ борсоған мәсьәлә – бәғзе кешеләрҙең битарафлығы. Ниндәйҙер проблеманы хәл итеү, уртаға һалып һөйләшеү маҡсатында йыйылыш үткәрәм тиһәң, күп урында халыҡ аҙ була. Аҙаҡтан килеп, шул сходта ҡабул иткән ҡарарығыҙ менән риза түгелмен, тип дәғүә белдерәләр. Хәҙер бит күпселек кеше үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғырта. Шәхси проблемаһы булһа, йүгереп килеп етә, ә дөйөм эштә ҡатнашыуҙан баш тарта. Яҙғыһын, мәҫәлән, ауылды төҙөкләндереү, йәшелләндереү йәһәтенән өмәләр үткәрәбеҙ. Уларға халыҡты йәлеп итеү ауыр. Кемдер үҙе йәшәгән ерҙе генә таҙартырға, йәшелләндерергә тейешмен тип иҫәпләй. Дөйөм таҙалыҡҡа ынтылыу зарурлығын аңламайҙар.
Шуныһы ҡыуаныслы: беҙҙә эшһеҙлек проблемаһы юҡ. Әйткәнемсә, Магнитогорск ҡалаһының яҡын булыуы ла был тәңгәлдә бик отошло. Халыҡты хеҙмәткә йәлеп итеү йәһәтенән ветерандар, ҡатын-ҡыҙҙар, ағинәйҙәр берләшмәләре ағзалары менән берлектә аңлатыу эшен даими алып барабыҙ.
Төп проблемаларҙың береһе – малдарҙың ҡарауһыҙ йөрөүе, ыҙалыҡ менән табылған бәғзе көтөүселәрҙең йәй уртаһында эшен ташлауы. Районда, белеүегеҙсә, йылҡысылыҡ үҫешкән. Байтаҡ урында аттар өйөрө юлға сығып тора. Һөҙөмтәлә авария осраҡтары күп. Ошо мәсьәләне хәл итеү юлдарын эҙләйбеҙ. Мал хужалары менән аныҡ эш алып бармайынса, ҡаты саралар күрмәйенсә, проблеманы яйға һалып булмаясаҡ.
Яңы төҙөлгән Мырҙабай биҫтәһенә газ, һыу торбалары һуҙыу мәсьәләһе лә көнүҙәк. Өҫтәүенә Көнсығыш биҫтәһендә башланғыс мәктәп төҙөү зарурлығы бар. Әйткәндәй, унда балалар баҡсаһы эшләй инде. Былтыр шулай уҡ ял һәм мәҙәниәт паркы төҙөлә башланы.
Юлдарҙы ремонтлау, асфальт түшәү кеүек эштәр планға ярашлы атҡарыласаҡ. Шулай ҙа ҙур хыялым – Асҡарҙың иң матур урынында фонтан төҙөү. Ер табылды, план күптән әҙер, тик әлегә аҡса юҡ. Әммә изге уйҙың ҡасан да булһа тормошҡа ашырына иманым камил.
* * *
Әлбиттә, бер көндә генә биләмә башлығының барлыҡ эшмәкәрлеген күҙәтеү мөмкин түгел. Ләкин ҡыҫҡа ваҡыт эсендә лә күпте күреп була. Халыҡтың тормошон аңлаған, уларҙы яҡлай алған, тыңлай, ишетә белгән, көнүҙәк мәсьәләләрҙе ваҡытында хәл итергә тырышҡан яуаплы етәксе эшләй бында. Төйәгенең киләсәге өсөн янып-көйөп йәшәй ул. Иңенә йөкмәтелгән ҙур бурыстарҙы лайыҡлы атҡарған Иршат Малыбаевҡа халыҡ икенсе тапҡыр башлыҡ “ҡамытын” юҡҡа ғына кейҙермәгән шул.


text:
Фото:
Балаларҙың ялын ойоштороу ҡағиҙәләре әҙерләнә
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең балаларҙың ялын һәм сәләмәтләндереүҙе ойоштороу һәм тәьмин итеү тураһында ҡарар проекты Башҡортостанда социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса Республика өс яҡлы комиссияһы секретариатынан БР Профсоюздар федерацияһына яраштырыуға илтелде.
БР Профсоюздар федерацияһы матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, был документ республикала балаларҙың ялын ойоштороу ҡағиҙәләрен һәм республика бюджетынан муниципаль берәмектәргә бүленгән средстволарҙы тотоноу тәртибен билдәләй.
Бынан тыш, проект менән 15 йәшкә тиклемге балалар өсөн Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан ҡаланан ситтәге балалар сәләмәтләндереү лагерҙарына яҙғы, көҙгө һәм ҡышҡы каникулдар осоронда кәмендә 7 көнгә һәм йәйге каникулдар осоронда 18 көндән 21 көнгә тиклем ваҡытҡа путевкаларҙы өлөшләтә һәм хатта тулыһынса түләү өсөн предприятиеларға һәм ойошмаларға средстволар бүлеү ҡаралған.


text:
Рәсәй йөҙөү федерацияһы версияһы буйынса, республика йөҙөүсеһе «Йыл асышы» тип билдәләнде
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Рәсәй йөҙөү федерацияһы версияһы буйынса, Башҡортостан йөҙөүсеһе, быйыл Баҡы ҡалаһында I Европа уйындарында алты тапҡыр еңеү яулаған Полина Егорова «Йыл асышы» номинацияһында лауреат булды. Уның тренеры Хәниф Шафиҡов йылдың иң яҡшы тренеры тип билдәләнде, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
Бүләкләү тантанаһы Санкт-Петербургта уҙҙы. Премияларҙы Рәсәй йөҙөү федерацияһының юғары күҙәтеү советы рәйесе, Дәүләт Думаһы спикеры Сергей Нарышкин һәм Рәсәй йөҙөү федерацияһы президенты Владимир Сальников тапшырҙы.