text:
Башҡортостанда Профсоюздар федерацияһының яңы рәйесе һайландыФото: Олег Яровиков
Башҡортостанда Профсоюздар федерацияһының яңы рәйесе һайланды
Башҡортостанда Профсоюздар федерацияһының яңы рәйесе һайландыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 16 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Марат Хөсәйенов Башҡортостан Профсоюздар федерацияһы рәйесе итеп һайланды. Яңы етәксе 15 мартта Өфөлә уҙған республика Профсоюздар федерацияһының XXV конференцияһында билдәләнде.
Йыйылышта федерацияның 2011-2016 йылдарҙағы эш йомғаҡтары ҡаралды, 2021 йылға тиклем өҫтөнлөклө эшмәкәрлек йүнәлештәре ҡабул ителде, коллегиаль органдар һайланды. Конференцияла республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, Рәсәйҙең Бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы рәйесе Михаил Шмаков, шулай уҡ республика Хөкүмәте Аппараты вәкилдәре, министрлыҡ һәм ведомство етәкселәре ҡатнашты.
Марат Ғәбделҡасим улы Хөсәйенов хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Ҡораллы Көстәрҙә хеҙмәт иткәндән һуң башлай. Белорет металлургия комбинатының тимер юл цехында, «Белорет» аэропортының аэродром хеҙмәтендә оператор, техник, Белорет металлургия комбинатының тимер юл цехында әйҙәүсе иҡтисадсы булып эшләй. Бер үк ваҡытта инженер-механик белгеслеге буйынса Магнитогорск тау-металлургия институтының киске факультетын тамамлай.
1997 йылда — Белорет металлургия комбинаты тимер юл цехының профсоюз комитеты рәйесе, 2000 йылда Республика профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 2001 йылдан бөгөнгә тиклем — Рәсәй Тау-металлургия профсоюзының республика ойошмаһы рәйесе.
2011 йылдан йәмәғәт башланғысында Башҡортостан Профсоюздар федерацияһы рәйесе урынбаҫары булып тора. 2012 йылда тау-металлургия профсоюзы үҙәк советының башҡарма комитеты ағзаһы итеп алына. Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы.
Әүҙем эшләгәне өсөн Рәсәйҙең Бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһының почет грамоталары, «Профсоюзда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе менән бүләкләнгән, Башҡортостан Хөкүмәтенең рәхмәт хаты тапшырылған.


c: text/html

text:
Рәсәй почтаһы төбәк киң мәғлүмәт сараларына берәмләп һатыу менән ярҙам итәсәк
ӨФӨ, 2014 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалия Вәлиева/.
Рәсәй почтаһы һәм Рәсәй төбәк киң мәғлүмәт саралары етәкселәре альянсы Рәсәйҙең бөтә почта бүлексәләрендә төбәк гәзит һәм журналдарын берәмләп һатыу буйынса уртаҡ проектты башланы.
Проект сиктәрендә Рәсәй почтаһы төбәк баҫмаларын берәмләп һатыуҙы, уларҙы почта бүлексәләрендә ҡулланыусылар өсөн күренгән урындарға ҡуйыуҙы тәьмин итә. Таратылырға тейешле баҫмалар исмемлеген «АРС-ПРЕСС» әҙерләй. Әлеге ваҡытта Башҡортостан баҫмаларынан тыш, исемлеккә Әстрәхан, Воронеж, Липецк, Түбәнге Новгород, Һамар өлкәләре һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәре инә. Таратыуҙа ижтимағи-сәйәси баҫмаларға өҫтөнлөк бирелә. Исемлек артабан да киңәйәсәк.
— Төбәк киң мәғлүмәт сараларын берәмләп таратыу – Рәсәй почтаһының төбәк баҫмаларға булышлыҡ итеүҙә тағы ла бер мөһим аҙым. Шулай уҡ нәшриәттәр менән туранан-тура килешеүгә күсәбеҙ, үҙ яҙылыу агентлыҡтарыбыҙҙы асабыҙ, ташламалар эшләйбеҙ, маркетинг ярҙамы күрһәтәбеҙ, — тип хәбәр итте Рәсәй почтаһы генераль директоры Дмитрий Страшнов.
Башҡортостанда Рәсәй почтаһы йылына 56 миллионлап баҫма таратып, ике миллион самаһы яҙылыусыны хеҙмәтләндерә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Башҡортостан" фирма поезына өс яңы вагон өҫтәлде
Куйбышев тимер юлы поездары былтыр Тверь вагондар эшләү заводының яңы вагондары менән тулыланды. Уларҙың күбеһе – плацкарт вагондар. 21 вагон фирма поездары составында йөрөйәсәк, шул иҫәптән өс плацкарт вагон — Өфөнән Мәскәүгә һәм кирегә йөрөүсе 39/40-сы "Башкортостан" фирма поезы составында.
Күп пассажирҙар яңы плацкарт вагондарҙың уңайлылыҡ кимәлен баһалап өлгөрҙө лә инде. Бында тимер юл буйлап уңайлы сәйәхәт ҡылыу өсөн барыһы ла уйланылған: һауаны кондициялау системаһы, индивидуаль яҡтыртыу эшләй, өҫкө урындарҙа махсус сикләүҙәр ҡуйылған. Вагондарҙа цифрлы мәғлүмәт таблолары эшләй. Экологик саф туалет комплекстары йыһазландырылған, улар менән поезд китеп барғанда ла, туҡтағанда ла файҙаланырға мөмкин.
Куйбышев тимер юлының йәмәғәтселек менән бәйләнеш хеҙмәте хәбәр итеүенсә, яңы вагондарҙа проводниктарға ла уңайлыраҡ. Мәҫәлән, хәҙер уларҙың купеһы ишеге өс ҡырлы асҡыстар менән түгел, ә магнит карточкаһы менән асыла, был купеға сит кеше инеүҙән яҡшыраҡ һаҡлай. Урын-ер әйберен һаҡлау өсөн урын да ҡаралған.
Тағы бер айырма – Куйбышев тимер юлына килгән бөтә вагондар яңы корпоратив төҫтәргә буялған. Киләсәктә вагон ремонтлау заводтарына киләсәк бөтә вагондарҙың тышҡы йөҙө яңырасаҡ.
Хәҙерге ваҡытта Куйбышев магистраленең фирма составтары тулыһынса тиерлек яңыртылды. Артабан күсмә составты яңыртыу программаһы бөтә пассажир поездары өсөн яңы вагондар һатып алыуҙы күҙ уңында тота. Мәҫәлән, быйыл пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү буйынса Куйбышев төбәк дирекцияһы тағы ла 22 яңы плацкарт вагон килеүен көтә. Улар иң ныҡ талап ителгән пассажир поездарын тулыландырасаҡ.


text:
Һөмәй
Һөмәй, һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ(Бородатая неясыть) (лат. Strix nebulosa) һөиәйҙәр ғаиләһендәге эре ҡош. Ҡанат йәйелеше метр ярымға етә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған, йөҙөндә ҡара түңәрәк һыҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу-һууу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З— 4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Strix nebulosa: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: бородатая неясыть


text:
Башҡортостан Президенты 2013 йылды республикала Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан итергә тәҡдим итте
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға үҙенең йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһендә 2013 йылды республикала Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан итергә тәҡдим итте.
— Тәү сиратта ҡалаларҙың экологик торошон күҙәтеү йәһәтенән заманса кимәлгә сығыу талап ителә, — тип билдәләне республика башлығы. – Телекоммуникацион системалар, автоматлаштырылған ҡорамалдар мөмкинлектәрен файҙаланыу һауа һәм һыуҙың бысраныуын алдан асыҡлауҙы һәм иҫкәртеүҙе онлайн режимда тәьмин итеү мөмкинлеген бирәсәк. Халыҡ менән тура бәйләнеш булдырыу мөһим: активистар, битараф булмаған кешеләр тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәтен боҙоусылар менән көрәштә төп ярҙамсы булып торорға тейеш. Шул уҡ ваҡытта бындай хоҡуҡ боҙоуҙа ғәйепләнеүселәргә мотлаҡ яза бирелергә тейеш.
Шулай уҡ Рөстәм Хәмитов халыҡтың, айырыуса йәштәрҙең экологик мәҙәниәтен күтәреү кәрәклеге хаҡында әйте.
— Онотола барған «йәшел» патрулдәрҙе, мәктәптәрҙә тәбиғәтте һаҡлау берләшмәләрен тергеҙеү, волонтерҙар отрядтарына ярҙам итеү мөһим. Йәмәғәт ойошмаларының төрлө акциялары аша, киң мәғлүмәт саралары ярҙамында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау темаһын йышыраҡ күтәрергә кәрәк. Сөнки тәбиғәтте бысратыу бумеранг булып кешенең үҙенә әйләнеп ҡайта, — тине республика Президенты.


text:
Республиканан китаптар Ҡырымдың Белогорск районына оҙатылды
Бөгөн Ҡырым Республикаһының Белогорск районына БР Мәҙәниәт министрлығының эшсе төркөмө юлланды. Улар менән бер үк ваҡытта Башҡортостандан Ҡырымға гуманитар йөк менән өсөнсө ылау юлға сыҡты. Йыйылған китаптарҙы рәсми тапшырыу Белогорск етәкселәре менән осрашыуҙарҙың береһендә үҙәкләштерелгән китапхана системаһында үтәсәк.
Делегация составына БР Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана директоры урынбаҫары Әлиә Фәтхетдинова инде.
Сәфәр программаһында – Белогорскта урынлашҡан мәҙәниәт һәм сәнғәт объекттарында булыу, район хакимиәте вәкилдәре менән осрашыу. Райондың муниципаль китапханалары хеҙмәткәрҙәре өсөн Белогорск районы халҡын хеҙмәтләндереүҙе ойоштороу мәсьәләләре буйынса түңәрәк өҫтәл уҙғарыласаҡ, китапханалар эшмәкәрлегенең көнүҙәк йүнәлештәре буйынса методик ярҙам күрһәтеләсәк.
«Беҙ алдан телефон аша коллегалар менән бәйләнешкә индек, посылкаларҙы комплектлаштырыу мәсьәләһе буйынса уларҙың теләктәрен тыңланыҡ. Ҡырымдар өсөн китаптарҙы «Һамар-Эксмо» төбәк дилер үҙәге вәкилдәре бирҙе. Исемлектә 100-ҙән ашыу атама. Ул Бажовтың һәм Горькийҙың әкиәттәре, Барто һәм Чуковскийҙың шиғырҙары, башланғыс мәктәп өсөн хрестоматия һәм хәҙерге заман авторҙары китаптары», — тип һөйләне Әлиә Фәтхетдинова.
Уның әйтеүенсә, Белогорскта бөтәһе 33 китапхана, биш эстетик тәрбиә биреү мәктәбе. Уларҙың төп проблемаһы – биналарҙың техник торошо, уларҙың яртыһы тиерлек әле һаман буржуйка мейестәр менән йылытыла. Интернетҡа тик биш китапхана тоташтырылған, компьютерҙар алтыһында бар.
— Әлбиттә, иң тәүҙә был китапханаларҙы ремонтларға кәрәк. Яңы китаптар бөтә китапханаларға таратыласаҡ, улар республикабыҙ менән Белогорск районы араһында дуҫлыҡ күпере булып торасаҡ, — тип билдәләне Әлиә Фәтхетдинова.


text:
Анкарала Туҡайҙың тыуыуына 125 йыл тулыуға арналған конференция үтте
Төркиәнең баш ҡалаһы Анкарала бөйөк татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың тыуыуына 125 йыл тулыуға арналған ғилми конференция үтте. Ул ТӨРКСОЙ халыҡ-ара ойошмаһы һәм Төркиәләге иң билдәле һәм абруйлы ғилми институттарҙың береһе — Төрки телдәр институты менән ойошторолдо. Унда төрөк, татар, башҡорт ғалимдары, шул иҫәптән Татарстан Фәндәр академияһының Мәҙәниәт, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Ким Миңнуллин, Төрки телдәр институты директоры Шукру Халук Акалын, Башҡортостан һәм Татарстандың ТӨРКСОЙ-ҙағы вәкилдәре Әхәт Сәлихов менән Лилиә Саттарова ҡатнашты.
Конференцияла ҡатнашыусыларға Төркиә Республикаһының милли мәғариф министры Гумар Динчернен сәләмләү хаты йүнәлткән. Конференцияны асыу тантанаһында сығыш яһаған Ким Миңнуллин, Ғабдулла Туҡайҙың ижады милли үҙаң, ватансылыҡ тойғолары үҫешенә булышлыҡ итә, тип билдәләне. Төрки телдәр институты директоры Шукру Халук Акалын үҙенең бихисап хеҙмәттәрен Туҡай ижадын өйрәнеүгә арнаған, был турала ул конференцияла ҡатнашыусыларға бәйән итте. Архив материалдарына, шул иҫәптән шәхси архивына таянып, төрөк ғалимы Туҡай ижадына ҡағылышлы ҡыҙыҡлы экспонаттар, хат һәм документтар менән таныштырҙы. Татарстандың ТӨРКСОЙ-ҙағы вәкиле Лилиә Сатарова конференцияла ҡатнашыусыларға ТӨРКСОЙ ойошмаһының генераль директоры Дюсен Касеиновтың сәләмләү хатын уҡып ишеттерҙе.
Сәләмләү хатында, атап әйткәндә, Туҡай ижадының татар халҡы өсөн генә түгел, бөтә төрки халыҡтары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә икәнлеге, уның был халыҡтарҙың үткәне, бөгөнгөһө һәм киләсәге менән бәйле булыуы хаҡында әйтелә. Артабан Дюсен Касеинов үҙенең сәләмләү хатында 2011 йылдың ТӨРКСОЙ менән Ғабдулла Туҡай йылы тип иғлан ителеүен һәм Туҡайҙың тыуыуына 125 тулыу уңайынан ниндәй саралар үткәрелеүен билдәләп китә.
Конференцияла ҡатнашыусылар Башҡортостандың ТӨРКСОЙ-ҙағы вәкиле Әхәт Сәлиховтың «Туҡай һәм башҡорт әҙәбиәте» тип аталған докладын да ҡыҙыҡһынып тыңланы.


text:
Өфөлә һалым түләүселәргә ликбез үткәрҙеләр
Бөгөн Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең БР буйынса Идаралығының Район-ара инспекцияһында Башҡортостан Республикаһының иң күп һалым түләүселәренә семинар үтте, унда 2010 йылда көсөнә ингән һалым ҡануниәтенә индерелгән үҙгәрештәр тикшерелде.
Һалым түләүселәр страховка иғәнәләрен иҫәпләү һәм түләү менән бәйле мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе закон менән танышты, һалым һалыуҙың ябайлаштырылған системаһына күсеү өсөн килем күләме күпме булырға тейешлеген һәм башҡа бик күп нәмәне асыҡланы. Семинарҙа шулай уҡ документтар тапшырыу тәртибе лә ҡаралды.


text:
Пьемонт теле
Пьемонт теле (пьемонт һөйләше; пьем. lenga piemontèisa) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.
Таралыу өлкәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта уҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡыттала туҡтамай.


text:
Өфө районында сираттағы “Матбуғат байрамы” үтәсәк
27 октябрҙә Өфө районының Алексеевка ауылында сираттағы “Матбуғат байрамы” үтәсәк, уны БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ ойоштора.
“Матбуғат байрамы”нда БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ, Башҡортостан Журналистар союзының үҙәк зона берләшмәһен тәшкил иткән райондар (Бөрө һәм Благовещен ҡалалары, Ауырғазы, Архангел, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Нуриман, Өфө, Шишмә райондары) хакимиәттәре вәкилдәре ҡатнашасаҡ. Бынан алдағыһындағы кеүек үк, “Матбуғат байрамы”на БР Федераль почта элемтәһе идаралығы – “Рәсәй почтаһы” федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы вәкилдәре, республика гәзит һәм журналдары, ҡала, берләшкән һәм район киң мәғлүмәт саралары мөхәрририәттәре етәкселәре, партнерҙар саҡырылған.
“Матбуғат байрамы”н үткәреү урыны – район Мәҙәниәт йорто.
Сараның төп маҡсаты – халыҡҡа Башҡортостанда сығарылған күп һанлы матбуғат баҫмалары хаҡында мәғлүмәт биреү, яҙылыусылар һанын арттырыуға булышлыҡ итеү. Шуға күрә осрашыу сиктәрендә 2010 йылдың тәүге ярты йыллығына яҙылыу кампанияһын үткәреү тураһында һөйләшеү алып барыласаҡ.


text:
Фото:
Республика йылы эмблемаһы билдәләнде
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ Башҡортостда Республика йылы символикаһын эшләүгә конкурсҡа йомғаҡ яһаны. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы Айрат Тереғоловтың эше иң яҡшыһы тип танылды.
Эмблемала ҡурай сәскәһе төшөрөлгән, уны уратып ике дәүләт телендә “Республика йылы” тип яҙылған. Шулай уҡ Башкортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү датаһы (1990) һәм Республика йылы датаһы (2010) күрһәтелгән.
Авторҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, «түңәрәк – тотороҡлолоҡто, баҫалҡылыҡты, тыныслыҡты, ә уның эсендәге ҡурай сәскәһе сәскә атыусы Башҡортостанды белдерә».
БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡтан хәбәр итеүҙәренсә, был эмблема Башҡортостанда Республика йылының төп таныу һәм күрһәтеү билдәһе буласаҡ.
Республика йылына арналған эмблема проектын эшләүгә конкурс тураһында положениеға ярашлы, еңеүсе, шулай уҡ икенсе һәм өсөнсө урын алған эмблема проекттары авторҙары конкурсты ойоштороусыларҙан аҡсалата приздар аласаҡ.


text:
Республика мосолмандары Диниә назаратының Танышыу клубы ярҙамында 100 ғаилә ҡоролған
Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге менән булдырылған Танышыу клубы ярҙамында 100 пар ғаилә ҡорған. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына клуб етәксеһе Марат Атйетәров хәбәр итте.
— Бер нисә мең кеше анкета тултырҙы, бының менән улар үҙҙәренең икенсе яртыһын табыу теләген белдерҙе, — тине етәксе. – Танышырға теләүселар араһында Башҡортостан һәм Рәсәй төбәктәренән генә түгел, БДБ илдәре, Канада, Төркиә, Малайзия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренән дә кешеләр бар.
Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге етәкселеге клуб ағзалары өсөн бергәләп сәй эсеү, спорт һәм мәҙәни саралар, саф һауала йөрөү, тәбиғәттә ял итеү ойоштора. Был арала йәш мосолмандар таныша, аралаша һәм һөҙөмтәлә ғаилә ҡора. Никах уҡытҡандан һуң, йәш ғаиләләр ЗАГС-та теркәлергә тейеш.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге ҡарамағындағы Танышыу клубы 2009 йылдың йәйендә булдырылған. Бында егет һәм ҡыҙҙар тейешле анкета тултырып, бер диндәге, тормошҡа ҡарашы уртаҡ булған тормош иптәшен осратыу мөмкинлегенә эйә була.


text:
Башҡортостанда туризмды үҫтереү буйынса яңы телепроект старт ала
6 августан «Вся Уфа» каналында Башҡортостан Республикаһында эске туризмды үҫтереү буйынса яңы телевизион проект старт аласаҡ.
«Руссо туристо» программаһы сиктәрендә республикабыҙҙың иң матур һәм үҙенсәлеле урындары тураһында документаль фильмдар серияһы эфирға сығасаҡ. Телевизор ҡараусылар проектта ҡатнашыусылар менән бергә билдәле Шүлгәнташ мәмерйәһенә, Мораҙым тарлауығына сәйәхәт итәсәк, «Урал батыр» эпосындағы ваҡиғалар барған урындарҙы: ҡаяларҙы, мәмерйәләрҙе, йылғаларҙы күрәсәк.
Был БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы, Башҡортостан Туриндустрия союзы һәм «Вся Уфа» телекомпанияһының берлектәге проекты.
Башҡортостанда күптәр уның барлығын да белмәгән уникаль тәбиғәт объекттары, архитектура, тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары бик күп. Проект республиканы туризм буйынса бөтә уңайлыҡтары булған төбәк булараҡ рекламалау маҡсатында ойошторола.
Программа һәр шәмбе һәм йәкшәмбе 13.00-дә һәм 19.00-дә эфирға сығасаҡ. Шишәмбе һәм кесаҙна 22.35-тә ҡабатлап күрһәтеләсәк.
«Вести-24» телеканалында был программаны шәмбелә 8.00-дә һәм 22.00-дә, йәкшәмбе көндө 8.00-дә һәм 16.00-дә ҡарарға мөмкин буласаҡ, тип хәбәр итә БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты.


text:
Ғәләмшә бурылы
- Подробности
- Родительская категория: Әҙәбиәт
- Опубликовано 18.09.2010 22:13
Мал эйәһенә оҡшай, тиҙәр. Дөрөҫ түгел икән. Бына Ғәләмшә әбейҙең бурылын уның үҙенә сағыштырып ҡара! Улар араһында бер төрлө лә уртаҡлыҡ юҡ. Ғәләмшә әбей бер төрлө, бурыл икенсе төрлө. Ғәләмшә әбей бурылдың эйәһе.
Бурыл уҫал.
Ғәләмшә әбей йыуаш.
Бурыл ялҡау.
Ғәләмшә әбей егәрле.
Бурыл һимеҙ.
Ғәләмшә әбей ябыҡ.
Бурылдың уҫал булыуы Ғәләмшә әбейҙең йыуаш булыуынан килә. Сөнки ул Ғәләмшә әбейҙән ҡурҡмай, үҙе теләгәнен эшләп тик йөрөй. Ғәләмшә әбей уны туҡмамай. Ниңә туҡмаһын, ул — уның берҙән-бер аты. Үҙ ғүмерендә күргән бер ат ул.
Ире һары менән өс йыл ауырыны. Унан, ҡара һарыға әйләнеп, ярты йыл йөрөнө лә үлеп китте. Ул үлеп киткәндә, бурыл тай ғына ине. Тай булғанға күрә, Ғәләмшә әбей уны иркәләп үҫтерҙе. Бына ат булыр ҙа улыма ярҙамсы булыр, беҙгә мал табышыр, тип уйланы. Улы уның өсөн ҡырҙан үләндәр алып ҡайта, баҫыуҙан һоло башаҡтары йыя, ҡайһы саҡта йомшаҡ үләндәрҙе көрпә менән бутап бирә торғайны. Бурыл ярлы ғаиләгә килеп инһә лә — иркә үҫте. Бик йәштән кешеләр тирәһендә әйләнгәнгә, уларҙан ҡурҡмай. Алғы яҡтан килһәләр, тешләй, артҡы яҡтан килһәләр, тибә, эргәһенән килһәләр, йә әйләнеп тибә, йә әйләнеп тешләй.
Бәләкәй хужалыҡтың эше лә бәләкәй була. Уның ҡыр тулы ашлығы, аҙбар тулы тиҙәге, бура тулы бойҙайы булмағас, бурылға ла артыҡ эш юҡ. Ғәләмшә әбейҙәр ҡыйығынан бер генә мөрйә сыға. Улар бер генә мейес яғалар. Ә бер генә мейес яҡҡас, утын да аҙ кәрәк булыуы билдәле. Бөтә ташыу бурыл өҫтөнә төшә торған булһа, ул да ҙур түгел. Шуның өҫтөнә тырыш Ғәләмшә йәй буйына тиҙәктәр йыйнап килтерә. Уларҙан утын яһай.
Ғәләмшә әбей олоғайып бара. Шуның өҫтөнә уның һаулығы ла ҡәнәғәтләнерлек түгел. Арҡалары йылы өйҙә лә өшөп тора. Улы йәш әле, ул да артыҡ ҙур эштәргә ярамай.
Шулай булһа ла, бурылды егеп әллә ҡайҙа алыҫ ерҙәргә китмәйҙәр. Күп тигәндә тирмәнгә баралар.
Бына ошо шарттар бурылды ялҡау, сығынсы, тиҫкәре һәм уҫал итеп етештерҙе.
Яһалғандан бирле дегет төҫө күрмәгән тәгәрмәс аҡрын ғына, бүлеп-бүлеп кенә шығырҙап килә лә ҡапыл әсе итеп һыҙғырып ебәрә. «Атлайыммы икән, юҡмы икән?» тип һәлпәңләп барған бурылға был етә ҡала. Ул аҡрын ғына, хәле бөткән туп кеүек кенә, барып туҡтай. Ҡапыл ғына туҡтарға ул ялҡаулана. Унан һуҙып ҡына артҡа ҡарай. Ҡабыҡтарҙан ғына әтмәләп яһалған иҫке арбала Ғәләмшә менән улы Әхмәтдин ултыра. Улар ҙа бурыл холҡона өйрәнгәндәр. Бурылдың туҡтап алыуы улар өсөн көтөлмәгән бер ваҡиға түгел. Уға ҡапыл асыуланып ҡысҡырырға ла, шунда уҡ шапылдатып һуғырға ла ярамай. Улай итһәң, ҡойроғон ике яҡҡа ғына бутаясаҡ та, әгәр ҙә ялҡауланмаһа, күсәргә шарт иттереп бер тибеп ҡуясаҡ. Унан тик тора. Бар һин уның менән талаш, бар һин уның менән судлаш! Ғәләмшә ҡортҡа уның холҡон белгәнгә күрә:
— На, на, бурыл! Нимә холоҡһоҙланаһың, на, бурыл!— тип ялына башлай. Бурыл аҡрын ғына алғы аяҡтарын ерҙән өс кенә ҡарыш күтәреп атлай башлай һәм ялҡауы килгәнсе бара бирә.
Улар урманға етәләр. Бурыл кешеләргә бик асыуланһа ла, урман күгәүендәренә артыҡ иҫе китмәй — тик, ҡолаҡ һелкеп, унда-һанда ғына ҡойроҡ һуғып тороу ҡенән генә сикләнә. Ауыҙлыҡты ул үҙ ғүмерендә күргәне юҡ. Арҡалыҡ һәр ваҡыт төшөнкө була. Шуға күрә ул оҙонораҡ үләндәрҙең баштарынан эләктерә лә сәйнәй бирә.
Бурылдың тормошо тын. Бурылдың тормошо, Ғәләмшә ҡортҡа тормошо кеүек, борсоулы, йән әрнеткес түгел.
- Назад
- Вперёд >>


text:
29 сентябрҙә Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында - демография мәсьәләләренә арналған түңәрәк өҫтәл
29 сентябрҙә БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға арналған «Башҡортостан Республикаһында демографик сәйәсәтте ғәмәлгә ашырыуҙың төп проблемалары» исемле түңәрәк өҫтәл үткәрелә.
Унда БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы вәкилдәре, демография өлкәһендәге билдәле ғалимдар ҡатнашасаҡ. Демографик сәйәсәттең методологик аспекттары, уны ғәмәлгә ашырыу проблемалары, демографик процестарҙың социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәренә йоғонтоһо тикшереләсәк. Демографик процестарҙы социологик яҡтан тикшереү тәжрибәһе анализланасаҡ.
Сара сәғәт 14.30-ҙа башлана.


text:
"ТУFАН ТЕЛ" клубы Дим биҫтәһендә эшләй башланы
- Подробности
- Родительская категория: "Туған тел" клубы
- Опубликовано 30.10.2009 09:13
29 сентябрь көнө Өфө ҡалаһының Дим биҫтәһендә башҡорт телен һәм әҙәбиәтен һөйөүселәр өсөн “Туған тел” йәмәғәтселек клубы эш башлай. Клуб ағзалары ултырышы һәр кесе йомала киске сәғәт 7-нән 9-ға тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында үтәсәк. Бында шулай уҡ шиғри кисәләр, яҙыусылар, тарихсылар, фольклорсылар менән осрашыуҙар уҙғарыласаҡ, киләсәктә башҡорт риторикаһы буйынса оҫталыҡ дәрестәре, телде өйрәнеү буйынса бушлай курс үткәреү, башҡорт йырҙары хорын ойоштороу ҙа планлаштырыла.


text:
Фото:
Һәр шартлы мал башына 15,5 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнгән
Фото:
Башҡортостанда мал аҙығы әҙерләү әүҙем алып барыла. Бөгөнгә республикала һәр шартлы мал башына иҫәптә 15,5 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнгән. Бөтәһе 453 мең тонна силос, миллион ярым тоннаға яҡын сенаж, 475 мең тонна бесән әҙер. Шулай уҡ 537 мең тонна һалам запасы бар. Шуның 521 мең тоннаһы Башҡортостан территорияһында әҙерләнгән, ҡалған өлөшө – төбәктән ситтә. Был турала БР Ауыл хужалығы министрлығының үҫемлекселекте интенсивлаштырыу һәм мелиорация бүлеге баш агрономы Таһирйән Мөхәмәтзиев хәбәр итте.
Мал аҙығы әҙерләү буйынса иң юғары күрһәткестәр Яңауыл районында теркәлгән. Унда алдағы мал ҡышлатыуға 10,3 мең тонна бесән әҙерләнгән, 35,3 мең тонна сенаж һалынған. Шулай уҡ районда ете мең тонна ярым һалам һәм 11,5 мең тоннанан ашыу силос бар.


text:
Яңы йыл каникулдарында төбәк халҡы 160 литрҙан ашыу ҡан биргән Фото: Олег Яровиков
Яңы йыл каникулдарында төбәк халҡы 160 литрҙан ашыу ҡан биргән
Яңы йыл каникулдарында төбәк халҡы 160 литрҙан ашыу ҡан биргән Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Яңы йыл каникулдарында төбәк халҡы 160 литрҙан ашыу ҡан биргән — 497 кеше донор булған, тип хәбәр итә республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте. 31 декабрҙә, 5 һәм 9 ғинуарҙа Республика ҡан ҡойоу станцияһы Яңы йыл доноры көндәрен ойошторҙо.
Байрамдарҙа медицина учреждениелары онкология сирлеләрҙе дауалау өсөн, шулай уҡ хәл өҫтөндәге пациенттар һанының артыуына бәйле ҡанға заказды арттыра. Мохтаж булған һәр кемгә медицина ярҙамы күрһәтеү өсөн ҡан запасы булырға тейеш.
Республика ҡан ҡойоу станцияһы Башҡортостанда төп донор үҙәге булып тора. Йыл һайын ул 100 меңдән ашыу донорҙы ҡабул итә һәм төбәктең дауалау учреждениелары өсөн 45 мең литр самаһы ҡан әҙерләй. Станциялар Стәрлетамаҡ һәм Октябрьский ҡалаларында ла эшләй. Ҡанды ҡала һәм район дауаханаларында бирергә мөмкин. Республикала «Почетлы донор» исеменә лайыҡ булған 10,5 меңдән ашыу кеше иҫәпләнә.


text:
Республикала «Звезда» гәзитенең баш мөхәррире һәләк булды Фото: Олег Яровиков
Республикала «Звезда» гәзитенең баш мөхәррире һәләк булды
Республикала «Звезда» гәзитенең баш мөхәррире һәләк булды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Республикала «Звезда» гәзитенең баш мөхәррире Фёдор Кулагин һәләк булды. Бөгөн, 2 сентябрҙә, Красноусол ҡасабаһында Ғафури районы Советы рәйесе урынбаҫары, район Советы депутаты һәм «Звезда» редакция-нәшриәт комплексының баш мөхәррире Фёдор Фёдорович Кулагин менән бәхилләшеү уҙа.
Баш мөхәррирҙе һуңғы юлға оҙатырға республиканың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы етәкселәре Борис Мелкоедов, Венера Хәкимова, коллегалары, көньяҡ райондарҙың мөхәррирҙәре килде.
Фёдор Кулагин хеҙмәт юлын Ғафури районының «Звезда» гәзитендә хәбәрсе булып башлай, һуңынан бер нисә йыл Красноусол быяла заводында эшләй. Аҙаҡ йәнә гәзиткә килә. 1990 йылдан — «Звезда» мөхәррире, 2003 йылдан — Ғафури мәғлүмәт үҙәге директоры.
Халыҡтар дуҫлығы ордены, «2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе, Башҡортостан Президентының Рәхмәт хаты, министрлыҡтың почет грамоталары менән бүләкләнгән.


text:
Фото:
Екатеринбургта Мәжит Ғафуриҙың ижадын тикшерәләр
Фото:
Екатеринбургта башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафуриҙың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған ғилми семинар үтә, тип хәбәр итә «Татар-Информ» мәғлүмәт агентлығы.
Семинарҙы ойоштороусы Сүфхәт Надиров һөйләүенсә, сара «Урал әҙәбиәте: тарих һәм хәҙерге заман» алтынсы Бөтә Рәсәй конференцияһы сиктәрендә үткәрелә. Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Тарих һәм археология институты, Урал дәүләт университетының филология факультеты ғалимдары Ҡазандан һәм Өфөнән коллегалары менән бергә тарих-әҙәбиәт процесында һәм хәҙерге донъяла Мәжит Ғафури ижадының әһәмиәтен, әҙәбиәттә этномәҙәни тематиканы һәм уның йәмғиәт һәм дәүләт менән үҙ-ара бәйләнешен, шулай уҡ дөйөм Рәсәй тарих-мәҙәниәт контексында Урал төбәге әҙәбиәтенең үҫеш юлдарын тикшерәсәк.
Семинар Урал яҙыусылары берлектәге музейының Камерный театрында үткәрелә. Секция ултырыштары һәм фәнни семинарҙар тамамланғас, Татарстан Республикаһының сәнғәт оҫталары концерт менән сығыш яһаясаҡ.


text:
Международный конкурс по математике «Поверь в себя»
для учеников 1-11 классов и дошкольников с ЛЮБЫМ уровнем знаний
Задания конкурса по математике «Поверь в себя» разработаны таким образом, чтобы каждый ученик вне зависимости от уровня подготовки смог проявить себя.
К ОПЛАТЕ ЗА ОДНОГО УЧЕНИКА: ВСЕГО 28 РУБ.
Конкурс проходит полностью дистанционно. Это значит, что ребенок сам решает задания, сидя за своим домашним компьютером (по желанию учителя дети могут решать задания и организованно в компьютерном классе).
Подробнее о конкурсе - https://urokimatematiki.ru/
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
Баш һүҙ.
Башланғыс класта тәү башлап башҡорт телендә уҡырға, яҙырға өйрәтеү, башҡорт телен предмет булараҡ өйрәнеү һәм уҡыу процесында социаль тәжрибә туплау уҡыу программаһы нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
Икенсе быуын хөкүмәт стандарттарының талаптарына ярашлы бала башҡорт теле буйынса белем алыу менән бер рәттән яңы йәшәү шарттарына яраҡлы тормош тәжрибәһе тупларға, уңышлы уҡыусы һәм эшмәкәр шәхес сифаттарына эйә булырға тейеш.
Башланғыс мәктәпте тәү башлап грамотаға өйрәтеү осоронда уҡ уҡыусыны үрҙә бәйән ителгән йүнәлештәрҙә үҫтереү өсөн иркен мөмкинселектәр асыла, шарттар тыуҙырыла. Уҡытыусы тарафынан ошо йүнәлештә системалы ойошторолған эш уларҙы тулыһынса тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итә.
Бала туған телендә аралаша, башҡа фәндәрҙе лә шул телдә өйрәнә. Әсә теле балаға аң-белемгә эйә булыу, мәғлүмәтле булыу, фекерләү һәм үҙ-ара аралашыу сараһы ла булып хеҙмәт итә. Был йәһәттән башҡорт мәктәптәрендә әсә телен өйрәнеү предмет булараҡ уның бәйәһен арттыра һәм уҡытыусыға юғары талаптар ҡуя.
Тыуған илебеҙ Рәсәй, республикабыҙ Башҡортостан, туған тел, халҡыбыҙ, башҡа милләт халҡы менән татыулыҡ, дуҫлыҡ, тирә-яҡ мөхит, уларҙы һаҡлау-яҡлау башҡорт грамотаһына өйрәтеү һәм әсә теле программаларының көнүҙәк темалары булып тора. Был программала башланғыс кластарҙа фән буйынса уҡытыу тематикаһы, уның ҡыҫҡаса йөкмәткеһе һәм уҡыусы үҙләштерергә тейеш булған универсаль уҡыу эш төрҙәре системаһы тәҡдим ителә.
Уҡыу планы
Уҡытыу башҡорт телендә ойошторолған мәктәптәргә тәҡдим ителгән был уҡыу программаһы Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү буйынса икенсе быуын дәүләт стандарттары талаптарына, милли мәктәптәр өсөн эшкәртелгән уҡыу планына таянып ҡоролдо.
Уҡыу йылына сәғәттәр һаны:
1-се класс. Грамотаға өйрәтеү һәм «Әсә теле». Бөтәһе йылына 165 сәғәт (33 аҙна х 5 сәғәт).
Грамотаға өйрәнеү: бөтәһе 110 сәғәт (22 аҙна х 5 сәғәт):
• хәреф өйрәнеүгә тиклемге осор: аҙнаға 5 сәғәт, бөтәһе ЗО сәғәт (6 аҙна х 5 сәғәт);
• хәреф өйрәнеү осоро: аҙнага 5 сәғәт, бөтәһе 80 сәғәт (16 аҙна х 5 сәғәт);
• «Әсә теле» — аҙнаға 3 сәғәт, бөтәһе 33 сәғәт (11 аҙна х 3 сәғәт).
2-се класс. «Әсә теле». Бөтәһе 102 сәғәт, (34 аҙна х х 3 сәғәт).
3-сө класс. «Әсә теле». Бөтәһе 102 сәғәт, (34 аҙна х х 3 сәғәт).
4-се класс. «Әсә теле». Бөтәһе 102 сәғәт, (34 аҙна х х 3 сәғәт).
Программа материалы түбәндәге уҡыу әсбаптары нигеҙендә тормошҡа ашырыла:
1-се класс. Укыу йылының 1 ярты йыллығы
• «Әлифба» китабы (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.);
• «Әлифба» дәреслегенә эш дәфтәре, ике киҫәктән (автор Ф. Ш. Сынбулатова);
• «Әлифба» дәреслегенә методик ҡулланма (автор Ф. Ш. Сынбулатова);
• «Тикшереү эштәре» дәфтәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.).
II ярты йыллык
• «Әсә теле» дәреслеге (автор Ф. Ш. Сынбулатова);
• «Әсә теле» дәреслегенә эш дәфтәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова);
• «Тикшереү эштәре» дәфтәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.) ярҙамында бүлекте, ҙур теманы тамамлағас йәки сирек
аҙағында уҡыусыларҙың программа материалын үҙләштереү кимәлен (сифатын) өйрәнеү;
• Комплекслы предмет-ара тикшереү эштәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.). Бында уҡыу йылы аҙағында уҡыусыларҙың предмет һәм метапредмет өлкәһендәге белемдәрен тикшереү маҡсатында контроль зш материалдары тәҡдим ителә.
2—4-се кластар
• «Әсә теле» дәреслеге, ике киҫәктән (автор Ф. Ш. Сынбулатова, Г. Ә. Вәлиева);
• «Әсә теле» дәреслегенә эш дәфтәре, ике киҫәктән (автор Ф. Ш. Сынбулатова, Г. Ә. Вәлиева);
• «Тикшереү эштәре» дәфтәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.);
• Комплекслы предмет-ара тикшереү эштәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.).
Башҡорт телендә тәү башлап уҡырға,яҙырға өйрәтеү нигеҙҙәре
Башланғыс мәктәптә грамотаға өйрәтеү («Әлифба») осоронда балаларҙы телмәр эшмәкәрлегенә (тыңлау, һөйлоәү, уҡыу, яҙыу) өйрәтеү төп йүнәлеш булып тора. Был эшмәкәрлек баланы грамотаға өйрәтеүҙән башлап, артабан аңлап тасуири уҡыу, грамоталы яҙыу, мәҙәниәтле аралашыу күнекмәләрен формалаштырыу, йәғни интеллектуаль эшмәкәр, коммуникатив шәхес тәрбиәләүҙе күҙ уңында тота. Балаға рухи йөкмәтке һалыу, әхлаҡи тәрбиә биреү, эстетик, эмоциональ зауыҡ формалаштырыу туған тел аша бойомға ашырыла. Был йәһәттән телмәр эшмәкәрлегенә өйрәтеү ҙур әһәмиәткә эйә.
Был өлкәлә эш Л. С. Выготский, П. Я. Гальперин, Н. В. Талызина, Л. В. Занков, Д. Б. Эльконин — В. В. Давыдов, Л. Е. Журова һәм Ж. Г. Кейекбаев, Н. К. Дмитриев,
Н. Х. Ишбулатов, К. Ғ. Ишбаев, А. А. Ғәлләмов, Т. Х. Аслаев, Х. Л. Толомбаевтың фәнни-теоретик идеяларына нигеҙләнеп ҡоролған.
Башҡорт теле программаһы «Мәғариф тураһындағы закон»ға, Рәсәй Федерацияһының икенсе быуын дөйөм белем биреү хөкүмәт стандарттарына, «Башҡортостан халыҡтары телдәре законы», «Башҡорт мәғарифын үҫтереү концепцияһы» һәм башҡа норматив документтарға таянып эшләнде. Был документтарҙа милли мәктәптәрҙә туған телде тейешле кимәлдә уҡытыу, уның мөһим проблемалары, заманса уҡытыуҙың бурыстары, йүнәлештәре, юлдары билдәләнде.
Рәсәй мәғарифын модернизациялау концепцияһында мәғариф алдына ҡуйған төп маҡсат — баланы шәхес итеп үҫтереү. Рәсәй Федерацияһының мәғарифты үҫтереү программаһында ла «Дөйөм белем биреү мәктәбен модернизациялау нигеҙендә уҡыусыларға билдәле күләмдә белем биреүҙе генә күҙ уңында тотмай, ә уны шәхес булараҡ үҫтереү, танып белеү һәм эшмәкәрлек һәләттәрен күреү» ҡыҙыл һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Шул маҡсаттан сығып башҡорт телен уҡытыуҙың төп мәсьәләләре билдәләнде:
— телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу: тыңлау, һөйләү, уҡыу, яҙыу;
тел системаһын (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү;
— башҡорт теле фәне аша тирә-яҡты, йәғни баланы уратып алған мөхитте, объекттарҙы, күренештәрҙе танып белергә өйрәтеү;
— башҡорт теле ғилемен өйрәнгәндә баланың шәхси мөмкинселектәрен иҫәпкә алып, уның һәләтен, эрудицияһын формалаштырьту өсөн шарттар тыуҙырыу;
— тел ғилемен өйрәнеү процесында универсаль уҡыу эш төрҙәренә өйрәтеү; уҡыу эшмәкәрлегенең төп компоненттарын үҙләштереү (уҡыу мәсьәләһе, проблема ҡуйыу; эште планлаштырыу, ойоштороу; уҡыу мәсьәләһен сисеу; эште баһалау; рефлексив-контроль эшмәкәрлек);
милли үҙаңды формалаштырыуға нигеҙ һалыу.
Башҡорт мәктәптәрендә уҡытыу һәм тәрбиә эше башҡорт телендә бойомға ашырыла. Шуның өсөн башҡорт теле балаға башҡа фәндәрҙе үҙләштереүсе ҡорал булып тора. Был йәһәттән туған телдә аралашыу, уҡытыусы һәм тиҫтерҙәре менән мөнәсәбәт ҡороу; мәғлүмәт, белем алыу сығанағы итеп ҡулланыуҙы маҡсат итеп ҡуйыу зарур. Тимәк, башҡорт теле баланы тирә-йүнде танып белеү, мәғлүмәт, белем алыу, тыуған еренә, халҡына, теленә һөйөү тәрбиәләү сараһы булып та тора. Шуға күрә уҡыу процесында туған телде өйрәнеүҙең баһаһы арта, роле тағы көсәйә төшә. Башланғыс звеноны тамамлағас, әсә теле (башҡорт теле) урта һәм юғары звеноларҙа балаға үҫеш кимәлен камиллаштырыу ҡоралы булып хеҙмәт итә.
Тәҡдим ителгән уҡыу программаһы нигеҙендә башҡорт телен өйрәнеү, туған телде мәҙәни аралашыу үҙ-ара кешеләр менән заманса мөғәләмә итеү оҫталығын юғары коммуникатив кимәлгә ҡуйыу өсөн уҡытыу-тәрбиә эшен күрһәтелгән маҡсаттарға ярашлы итеп ойошторорға кәрәк.
Әсә теленә өйрәтеү программаһының принциптары
1. Һәр баланың шәхси үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыу.
Тәҡдим ителгән программаны хөкүмәт стандарты нормаларына яраҡлаштырып ҡороу күрһәтелгән гтринципты тормошҡа ашырыуға мөмкинселек бирә. Хөкүмәт стандарттары талаптарына ярашлы шәхси үҫеш, предмет һәм метапредмет өлкәһендәге үҫеште уҡыу программаһына таянып, дәреслек материалдарын төрлө интеллектуаль кимәлдәге балалар өсөн эштәр менән тәьмин итеү бурысы тора. Был төрлө кимәлдәге үҫеш менән уҡырға килгән һәм шулай уҡ тәбиғәттән төрлө аң-аҡылға эйә булған балаларҙың программа йөкмәткеһен үҙләштереүе уның шәхси мөмкинселектәрен, булмышын иҫәпкә алып ойоштороуға булышлыҡ итәсәк.
2. Фәнни-теоретик белем биреү.
Телде өйрәнеүгә төп фәнни-теоретик төшөнсәләрҙе үҙләштереүгә нигеҙләп ҡороу. Төп тел төшөнсәләрен баланың аң-зиһен кимәлен, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү, аралашыу оҫталығын шымартыу объекты итеп ҡулланыу.
3. Һәр баланы төрлө яҡлап , төрлө өлкәлә үҫтереү.
Был принцип баланы аҡыллы, эмоциональ -эстетик, рухи-әхлаҡи һау-сәләмәт йәшәргә өйрәтә. Тимәк, укытыусы ошо йүнәлештәрҙә тейешле шарттар булдырырға бурыслы.
4. Баланың тәбиғәттән бирелгән, ата-бабалары булмышынан күскән ьңғай сифаттарын иҫәпкә алыу.
Балаға тәбиғәттән бирелгән йәки ата-.бабаһынан күскән аң, зиһен, фекерләү, эмоциональ булмыш, телмәр сферала бындағы ьңғай һыҙаттарҙы күтәреү, уларҙы иҫәпкә алып, баланың аҡылын үҫтереүҙе тормошҡа ашырыу. Башҡорт милләтенә, халҡына хас яҡшы сифаттарҙы нығытыу, дауам итеү.
5. Әсә телен заманса аралашыу, коммуникатив эшмәкәрле мөнәсәбәт ҡороу ҡоралы итеп ҡулланыу.
Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһындағы», Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан халҡының телдәре тураһында»ғы закондарына нигеҙләнеп, шулай уҡ башҡорт теленең хөкүмәт статусына эйә булыуына таянып, бала үҙенең туған телен республика эсендә аралашыу теле итеп тойорға һәм ирекле һөйләшеү мемкинселектәренә эйә булырға тейеш. Башланғыс мәктәптә әҙәби тел һәм ябай һөйләшеү — аралашыу күнекмәләренә башланғыс һалыу тигән һүҙ.
6. Баланың лсихик һәм физик һаулығын һаҡлау, нығытыу.
Әсә телен өйрәтеүҙә балаға ихтирам, яратыу, иғтибарлы булыу, психологик комфорт атмосфераһын тыуҙырыу кәрәк. Бының өсөн махсус рәүештә программа материалы нигеҙендә уҡыу ситуациялары тыуҙырыу, предметты өйрәнеүҙә дәреслектең персонаждарын ҡулланып, баланы уйнатып, уйландырып, мауыҡтырғыс итеп үткәреү талап ителә.
Бөгөнгө көн уҡытыусылар алдына етди талаптар ҡуя. Мәктәп тамамлаған йәш быуын зиһенле, фекер йөрөтә белгән, өҙлөкһеҙ белемгә һәм камиллашыуға ынтылған булырға тейеш. Йәмғиәт өсөн социаль тәжрибәгә эйә булған һәм яңылыҡҡа ынтылыусы, уны күтәреп алып, ғәмәлгә ашырырға әҙер тороусы, йүнсел, эшһөйәр һәм эшҡыуар йәштәр, коммуникатив шәхестәр әҙерләргә кәрәк.
Мәктәптә уҡытыу-тәрбиә, белем биреү бөгөнгө көн талаптарына яуап биреп еткермәүе күптәргә мәғлүм. Уҡыусыны мәктәптә уҡытыу эшмәкәрлегенә өйрәтергә, уның зиһен-фекерен һәм шәхесен үҫтереүгә ҡоролған концепциялар алдынғы уҡытыусылар араһында киң хуплау тапты. Уның психологик нигеҙҙәрен һәм технологияһын П. Я. Гальперии, Л. В. Занков, В. В. Давыдов, Д. Б. Эльконин, В. В. Репкин, Г. А. Цукерман, А. Е. Дусавицкий, А. Б. Воронцов,
В. Ф. Сафин, А. З. Рәхимов һ. б. психолог һәм методист ғалимдар эшләгән.
Был эш республикабыҙҙың мәктәптәрендә лә киң урын ала. Республиканың байтаҡ мәктәптәрендә яңы үҫтерешле уҡытыу концепцияһы нигеҙендә балалар уҡытыла һәм тәрбиәләнә. Программа менән бергә дүрт йыллыҡ башланғыс кластар өсөн дәреслектәр үҙгәртеп яҙылған һәм Республиканың Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған. Был дәреслектәр республика мәктәптәрендә һынау үтте. Әммә уҡытыу программаларын, дәреслектәрен камиллаштырыуҙың сиге юҡ. Тәжрибәле уҡытыусылар, ғалимдар һәм методистарҙың фекеренә таянып, улар киләсәктә лә артабан сифат яғынан да яҡшырасаҡ.
Дөйөм белем биреү буйынса икенсе быуын дәүләт стандарттары уҡыусылар һәм уҡытыусылар алдына түбәндәге талаптарҙы һәм бурыстарҙы ҡуя.
Беренсенән, уҡыусыны уҡыу, белем алыу эшмәкәрлегенә өйрәтеү, фекерләү, аҡыл-аң ҡеүәһен үҫтереү; үҙен уратыл алған һәр нәмәгә, күренешкә, хәл-ваҡиғаға үҙ ҡарашы, баһаһы булған шәхес итеп үҫтереү.
Әлеге көндә мәктәптәрҙәге традицион алым буйынса уҡытыу балаға белемдәрҙе әҙер көйәнсә аңлатып биреүгә, хәтерҙә ҡалдырыуға һәм нығытыуға йүнәлтелгән күнегеүҙәр эшләүгә ҡоролған. Дәрестә уҡытыусы өҫтөнлөк итә, уҡыусы иһә тыңлаусы һәм уның ҡушҡанын үтәүсе генә булып ҡала. Белем биреүҙе шулай ҡорғанда баланың уҡыуға булған дәрте оҙаҡҡа бармай. Өлкән кластарҙа күпселек уҡыусыла ул ҡыҙыҡһыныу һүнеп тә ҡала.
Ғалимдарҙың раҫлауынса һәм мәктәп практикаһында белем алыуға ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу уятыусы һәм этәргес көс, эске мотив булып дәрестә проблемалы уҡытыу мәсьәләһе тора. Ҡуйылған уҡыу проблемаһы ярҙамында дәрестә өйрәнелергә тейеш булған темаға теге йәки был күренешкә, хәл-ваҡиғаға ҡарата тыуҙырылған ҡыҙыҡһыныу — баланы ҡуйылған проблеманы хәл итеү юлдарын, ысулдарын эҙләүгә, тикшеренеү эшен тормошҡа ашырыуға — үҙ аллы белем алыуға юл аса. Бала белеменә, тәжрибәһенә таянып, был эшкә тотонорға баҙнат итә. Баланың инициативаһын, ьтнтылыш күрһәтеүен маҡтап, психологик атмосфера тыуҙырыу, тейешле күргәҙмә әсбаптар менән тәьмин итеү мотлаҡ. Дәрестә һәр саҡ тыуҙырылған бындай мотив балала белемде ҡыҙыҡһынып алыуға этәргес сара, шарт булып һанала.
Уҡытыусы дәрестә махсус рәүештә тейешле ситуация, «интеллектуаль конфликт» (коллизия), йәғни ҡаршылыҡ тыуҙырып, баланы уйларға мәжбүр итә: мин кисә (аҙна йәки ай элек) өйрәнгән ҡағиҙәне (алгоритм, ысул, закон һ. б.) килеп тыуған уҡыу проблемаһын сисеү өсөн бармай; ни эшләргә, был проблеманы хәл итеү юлын, ысулын эҙләп табырға кәрәк. Был осраҡта уҡыусы әлегә тиклем алған белеменең етерлек булмауын аңларға тейеш. Шулай итеп, бала күрһәтелгән проблеманы әлегә белеп етмәүен төшөнөп, үҙенең бурыстарын күҙаллай, уның аңында был мәсьәләне тормошҡа ашырыу ысулдары төҫмөрләнә башлай һәм уҡытыусы етекселегендә бала үҙ алдына маҡсат ҡуя, эште планлаштырырға өйрәнә һәм уны тормошҡа ашырыу буйынса конкрет эш башлай. Был йүнәлештә эш 1—2-се кластарҙа уҡытыусының ҡатнашлығын талап итһә, 3—4-се кластарҙа балаға үҙаллылыҡ биреү мөһим шарт булып тора.
Уҡыусы — дәресте тыңлаусы ғына түгел, киреһенсә, фекерләүсе, эҙләүсе, белем алыусы ла. Ул дәрестә уҡытыусы менән тиң ҡатнашырға һәм эшләргә тейеш. Шуға күрә уҡытыу программаһында «уҡытыусы — уҡыусы» һәм «уҡыусы — уҡытыусы» мөнәсәбәтен дөрөҫ ойоштороуға ҙур иғтибар бирелә.
Мәктәп ишеген тәү башлап асҡан баланы уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәтә башлау еңелдән түгел. Беренсе, икенсе кластарҙа белем алыу бер аҙ уйынға ла оҡшабыраҡ китә. Беҙҙең дәреслектәрҙә әкиәттән килгән шәхестәр, Отҡор исемле зат, Бикә менән Булат кеүек балалар, уларҙың атаһы ҡатнаша. Атай кеше телдең серҙәрен күрергә ярҙамлаша, балаларына проблема ҡуя, кескәйҙәр уйлана, әҙерләнә, эҙләнә, хаталана. Уларға ҡушылып, уҡыусылар ҙа эҙләнә, хаталарын төҙәтә, телебеҙҙең серҙәренә төшәнә. Бында моделдәр, схемалар, шаҡмаҡтар ярҙамға килә. ‘I’елмәр берәмектәрен ишетеп, күреп, хатта тотоп ҡарай. Бала аныҡ, конкрет һиҙемләй, әкренләп төшөнсәләр менән эш итергә өйрәнә. Һөҙөмтәлә фекере баҫҡыслап күтәрелә. Ғилми уҡытыуға нигеҙ һалына башлай.
Икенсенән, башҡорт балаларының күпселеге уҡырға үҙ телендә һөйләшеп килә, үҙ телендә фекер йөрөтә. Баланың аҡыл үҫешен тотҡарламау өсөн, уны үҙ телендә уҡытып алып китеү мөһим. Рус теленә өйрәтеү балаларҙың башҡорт теле дәрестәрендә алған белемдәренә (грамотаға өйрәтеү, уҡыу-яҙыу күнекмәләр биреү, ҡайһы бер тел өлкәһендәге дөйөм төшөнсәләр) нигеҙләнеп өйрәтелә.
«Әлифба” осоронда баланы уҡырға һәм яҙырға өйрәтеү күҙҙә тотола. Ләкин эш бының менән генә сикләнмәй. Тәүге көндән үк бала әсә теленең серҙәрен уҡытыусы менән бергәләп аса башлай. Эш барышында уҡыусыға телебеҙҙең үҙенә генә хас сифаттары күрһәтелә: һүҙҙә өндәрҙең оҡшашлығы, ул һүҙҙәрҙең ҡалын йәки нәҙек өндәрҙән тороуы, һөйләмдең үҙенсәлекле ҡоролоуы, һүҙҙә баҫымдың да үҙенсә төшөүе күҙәтелә. Балала үҙ теленең матур, яғымлы булыуы тураһында фекер тыуа һәм ғорурланыу тойғоһо уяна. Киләһе кластарҙа ошо үҙенсәлектәрҙе баланың телмәренә күсереү күҙҙә тотола.
Өсөнсөнән, телде аралашыу, кешеләр менән хеҙмәттәшлек итеү, мөнәсәбәт ҡороу ҡоралы итеп күҙаллап өйрәтеү. Илдәге сәйәси-иҡтисади, социаль шарттарҙың ҡырҡа үҙгәреүе кешенең йәмғиәттәге тәғәйенләнешенә, йәшәйеш шарттарына етди үҙгәрештәр индерә. Йәмғиәттә баланың шәхес булараҡ үҙ урыны, рухи һәм материаль байлыҡтарға эйә булырға булышлыҡ иткән шөғөлө, эш урынында бер йүнәлештә хеҙмәттәшлек иткән, рухи донъяһына ауаздаш дуҫ-иштәре булырға тейеш. Шулай уҡ, төрлө ситуация, ерлектә уның уй-фекере менән килешеп бөтмәгән, тәнҡит күҙлеген белдергән кешеләр менән эш итә белеү, уларҙы шәхес-кеше булараҡ ихтирам итеп таныу, төрлө ситуатив шарттарҙа алған маҡсатҡа ирешеү өсөн улар менән дөрөҫ мөнәсәбәт ҡороу, мәҙәниле аралашыу серҙәренә өйрәнеү ҙур әһәмиәткә эйә. Быға баланы кесе йәштән өйрәтә башлау, мәктәптән һуң үҙ аллы тормош юлына баҫҡан үҫмергә хеҙмәт юлында кешеләр менән һыйышып, ярҙам итеүсе кешелек һыҙаттарын, ҡылыҡ- булмышын формалаштырыуҙа ҙур әһәмиәткә эйә. Был йәһәттән «Әлифба» ,«Әсә теле» фәндәренең йөкмәткеһе һәм технологияһы ла айырым үҙенсәлектәргә эйә. Юғарыла әйтелгәндәр дөйөм мәғариф алдына ҡуйылған төп маҡсаттарҙы ҡыҙыл һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ғәмәлдә, ҡайһы бер мәктәптәрҙә был төп маҡсат күләгәлә ҡалып, телде өйрәнеү эше грамоталы уҡытыуға ҡайтып ҡала. Йәғни грамматика менән үтә мауығыу күҙгә ташлана.
Бәләкәй бала һөйләшеүгә әүәҫ. Беренсе класҡа килгән алты- ете йәшлек баланың да һөйләшеүгә дәрте ҙур. Уның ошо теләген иҫәпкә алып, фекерен, телмәрен үҫтереү өсөн тейешле шарттар тыуҙырыу мөһим. Бер партала ултырған ике уҡыусы үҙ-ара һөйләшергә, фекер алышырға тейеш. Улар ғаиләһе, ата-әсәһе, туғандары тураһында, өйҙәге, мәктәптәге эштәре буйынса ла һөйләшәләр. Уҡыусы үҙ уйын тартынмай әйтеп бирһен өсөн, шарттар булдырыла. Бала уҡытыусыға ла һорау ҡуйырға баҙнат итә. Уҡыған текстың йөкмәткеһен аңлағас, ул был әҫәр буйынса иптәшенә һорауҙар бирә башлай. Һорай белеү, һорау ҡуя белеү, йәғни үҙең белмәгәнде асыҡларға баҙнат итеү юғары баһалана.
Икешәр, дүртәр-бишәр уҡыусы төркөмдәргә бүленеп эшләгәндә, бала һорау бирергә, фекерен үҙенсә әйтергә һәм яҡларға, кешенең әйткәнен иғтибар менән тыңлап, уны баһаларға әкренләп өйрәнә башлай. Уй-фекерен аныҡ итеп әйтергә кәрәклеген төшөнә, иптәштәренә лә иғтибарлы була бара.
Тәүге осорҙа баланың телен асыуҙы үҙ-ара һөйләшеүгә (диалогка) ҡорғанда, артабан эҙмә-эҙлекле әйтеп биреүгә (монологка) күсеү ҡарала.
Телмәрҙе аралашыу ‚ҡоралына, фекереңде асыҡ әйтеп бирә белеү сараһына әүерелдереү алымдары ла бик күп. Улар кластан класҡа ҡатмарлана барасаҡ. Ҡыҫҡаһы, яңы программала телмәр үҫтереүгә ҙур урын бирелә.
Дүртенсенән, башланғыс мәктәптә туған тел уҡытыуҙы, уҡытыу-тәрбиә эшен халҡыбыҙҙың бай мираҫына ҡороу төп шарт булып тора. Ошонан сығып, дәреслектәрҙә халыҡ ижады ҡомартҡылары — әкиәт, йомаҡ, мәҡәл, әйтем, көләмәс, тиҙәйткес, һамаҡлау, һанашмаҡтарҙы ҡулланыуға иғтибар ителә. Халыҡтың тарихы, йыр-моңо, шөғөл-кәсептәре, тормош-көнкүрештәре, этнографияһы менән баланы әкренләп, эҙмә-эҙлекле таныштыра барыу ҙа маҡсат итеп ҡуйыла. Ошо хазинаны уҡыусыға кесе йәштән таныта барыу, күңеленә һеңдереү изге бурыс итеп һанала.
Баланы халҡыбыҙҙың тамырҙарына ҡайтарыу, түбән кластарҙан уҡ йәлеп итеү мәктәп алдындағы изге бурыс.
Бишенсенән, башланғыс мәктәптә уҡытылған бүтән фәндәрҙе — рус теле һәм уҡыу, тәбиғәтте өйрәнеү, математика, һынлы сәнғәт, музыка өлкәһендәге белемдәрен һ. б. әсә теле фәне менән тығыҙ бәйләнештә уҡытыу мөһим. Һөҙөмтәлә башланғыс мәктәптә уҡытыу-тәрбиә эше дөйөм бер система булып тора.
Программаға ярашлы уҡыу материалы һайлауға ҡарата талаптар
Балалар баҡсаһынан мәктәпкә уҡырға килгәс, балала уҡыусы эшмәкәрлегенә яраҡлашыу осоро башлана. Баланың мәктәпкәсә формалашҡан психикаһы, йәшәү шарттары һәм балалар баҡсаһындағы шөғөлә башҡаса йүнәлеш ала. Бала мәктәпкә аяҡ баҫҡан көндән үҙен уратып алған мөхиттең, эшмәкәрлектәренең бөтөнләй яңы, ят икәнен тоя. Ул тәүге тапҡыр фәнни-теоретик төшөнсәләр менән таныша, төрлө уҡыу операцияларын башҡарырға өйрәнә. Беренсе көндәрҙән баланың иңенә ишелгән был йөк, йәғни уҡыусы статусы баланан лсихик һәм физик көсөргәнешлек талап итә. Л. С. Выготский билдәләүенсә, мәктәпкә килеү менән баланың иреге сикләнә һәм был баланың һаулығын һаҡлау буйынса тейешле саралар күреүҙе, шарттар тыуҙырыуҙы талап итә.
Төп шарттарҙың береһе — балаға ентекле уйлап төҙөлгән уҡыу программаһы һәм уға ярашлы уҡыу материалы һайлап алыу баланың йәшен, йәғни психологик һәм физиологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып ҡоролорға тейеш. Был программаның һәм дәреслектәргә һайлап индерелгән материалдың төп үҙенсәлеге. Әйтелгәнгә бәйләнешле баланың һаулығын һаҡлау көнүҙәк проблема булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алыу кәрәк. Уҡыу процесында был йәһәттән уҡыу материалын балаға еткереүҙе психологик комфорт атмосфераһы тыуҙырып, ‚ҡыҙыҡһындырыусы эске мотивтар булдырып, уйнатып уйландырып ойоштороу зарур.
Беренсе класҡа килгән балалар араһында әҙерлек кимәле төрлөсә була. Ҡайһы берәүҙәре балалар баҡсаһында мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы тәрбиәләү һәм үҫтереү программаһы буйынса махсус әҙерлек үткән, икенселәре тик өйҙә атай- әсәй йәки өләсәй-олатай янында, өй шарттарында ғына тәрбиәләнгән. Төрлө сәбәптәр менән беренсе класҡа төрлө йәштәге (6, 7, 8 йәшлек) балалар ҙа килеп эләгә. Ошоно иҫәпкә алып, программа материалы төрлө үҙерлек кимәлен күҙ уңында тотоп эшләнде. Грамотаға өйрәтеү материалы мәктәпкә тиклем уҡый белеп килгән һәм хәреф танымаған балаға яраҡлаштырылды.
1-се кластан 4-се класҡа тиклем программа ауырлығы, күләме яғынан яйлап үҫә барыу принцибына ҡоролған. Тел ғилеменә ҡағылышлы булған теоретик төшөнсәләр(өн, хәреф, ижек, баҫым, һүҙ төркөмдәре һ. б.) дәрестә балаға уйын формаһында еңелләштереп бирелә.
Программала ҡаралған телмәр эшмәкәрлегенә өйрәтеү ҡайһы бер балаларҙың тыңлау һәм ишетеү һәләтенең түбән йәки бөтөнләй юҡ кимәлдә булыуын иҫәпкә алыуҙы талап итә. Ошоно күҙаллап, программала әлифбаға тиклемге осор оҙайлыраҡ итеп бирелгән. Өндәр системаһын өйрәнеү, өндәр менән эш итеүгә иғтибарҙы күберәк бүлеү баланы тиҙерәк уҡырға һәм грамоталы яҙырға нигеҙ һалыусы төп шарт булып тора.
Тәү башлап башҡортса уҡырға һәм яҙырға өйрәтеү өлкәһендә ғалимдар З. Айыуханов (1931—1939), А. А. Ғәлләмов (1960—1985), Т. Х. Аслаев (1970—1995), Ф. Ш. Сынбулатова (1991—2010) тарафтарынан башҡарылған оҙайлы эҙләнеүҙәр, фәнни-эксперименталь эш, республика кимәлендә дөйөм белем биреү мәктәптәрендә эш тәжрибәһе уҡыуға- яҙыуға өйрәтеүҙең һығылмалы моделен эшкәртеүгә булышлыҡ итте.
Программа 1—4-се кластарҙа дөрөҫ, грамоталы яҙыуҙы ғына бурыс итеп ҡуймай. Һөйләү һәм яҙма телмәр формалаштырыу, предмет өлкәһендә белем биреү, шәхес булараҡ тейешле кешелек сифаттары тәрбиәләү, универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәтеү — программаның төп йүнәлештәре булып тора.
Башкорт теле дәрестәрендә эшмәкәр шәхес тәрбиәләү
Эшмәкәр шәхес кем ул?
Рәсәй Федерацияһының икенсе быуын дөйөм белем биреү хөкүмәт стандартының төп талаптарының береһе булып баланы шәхес итеп формалаштырыу тора. Был йүнәлештә уҡытыу эшен ойоштороу — төп талаптарҙың береһе.
Шәхес — ул:
— туған теленең фәнни-теоретик нигеҙҙәрен (йәшенә ярашлы) белгән, уның төп үҙенсәлектәрен тәрән тойомлаған, үҙ телендә иркен аралашҡан;
— белем алыуға үҙенә кәрәк мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләү һәм уға эйә булыу һәләте булған;
мәҙәниәтле аралашыу оҫталығына эйә булған; һөйләшеү маҡсатын күҙ уңында тотоп, әңгәмәсеһенә үҙ фекерен аныҡ итеп еткергән; уны иғтибар менән тыңлаған һәм ҡабул иткән;
— мәктәптә алған белемде тормош шарттарында ҡулланыуға һәләтле булған; алған белемде стандарт булмаған ситуацияларҙа файҙалана белгән;
— хаталаныуҙан ҡурҡмаған ышаныслы эш иткән; яңылышҡанда эшләнгән хаталарҙың сығанағын асыҡлай һәм анализлай белгән, уларҙы булдырмау юлдарын билдәләп, хата эшләнгән эштәрҙән фәһем ала белгән;
— үҙен уратып алған һәр объектҡа, күренешкә үҙ фекере, ҡарашы булған
социаль-әхлаҡи ҡанундарға эйә булған; кеше ҡайғыһын, зарын аңлай белгән; яҡындарының ҡайғы-шатлыҡтарын уртаҡлаша алған тотороҡло рухлы, эмоциональ, матур эске мәҙәниәтле башҡа милләт халҡына ихтирамлы, уларҙың теленә, мәҙәниәтенә иғтибарлы булған алдынғы ҡарашлы кеше.
2-се класс
(34 аҙна х 3 сәғәт)
2-се класта «Әсә теле»н өйрәнеү курсы тел ғилемен, телмәр эшмәкәрлеген үҙләштереүҙе артабандауам итеү, туған тел аша донъяны артабан танып белеү һәм социаль өлкәлә аң- белем алыу, мәҙәниәтле шәхес итеп тәрбиәләү маҡсатын ҡуя.
Күрһәтелгән маҡсаттарға ирешеү өсөн түбәндәге ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк:
-лексика, фонетика, грамматика, синтаксис, орфография, пунктуация, телмәр үҫтереү өлкәһендәге белемдәрҙе, оҫталыҡты артабан нығытыу, киңәйтеү;
-коммуникатив компетентлыҡ: грамоталы яҙыу һәм уҡыу, диалогта ҡатнашыу, монолог текстар төҙөү һәм һөйләү;
-туған телгә ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү, уны теләп өйрәнеү.
Программа йөкмәткеһе
I. Графика. Хәреф һәм өн. Я, е, ё, ю хәрефле һүҙҙәр. Һүҙҙең өн моделе менән тамғаланышы. Уларҙың хәреф менән яҙылышы.
График тамғалар: һүҙҙәр араһында ара ҡалдырыу, юлдан юлға күсереү тамғаһы, ҡыҙыл юл.
II. Морфология. Һүҙ төркөмдәре. Предмет атамаһы. «Кем?», «нимә?» һорауына яуап биреүсе һүҙҙәр. Уның мәғәнәһе, телмәрҙә ҡулланышы. Кешенең исем-фамилияһын; хайуандарҙың ҡушаматтарын; ер-һыу атамаларын белдереүсе һүҙҙәр.
Предмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр. Уларҙың мәғәнәһе. «Ни эшләй?», «ни эшләне?», «ни эшләр?», «ни эшләйәсәк?» һорауҙарына яуап биреүсе һүҙҙәр һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.
Предмет билдәһен белдергән һүҙҙәр. Уларҙың мәғәнәһе. «Ниндәй?» һорауына яуап биреүсе һүҙҙәр.
Ярҙамсы һүҙҙәр: һәм, менән; -да, -дә, -ҙа, -ҙә, -та, -тә, -ла, -лә, -ғына, -генә, -ҡына, -кенә. Уларҙың айырым торғанда мәғәнә аңлатмауы. Ярҙамсы һүҙҙәрҙең телмәрҙә ҡулланышы.
III. Һүҙъяһалыш. Тамырҙаш һүҙҙәрҙе уҡыу, яҙыу.
IV. Синтаксис. Һөйләм, һүҙбәйләнеш, һүҙ. Һөйләмде әйтеү маҡсаты. Һөйләмдә интонация. Хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәр. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә, хәбәр. Эйәрсән киҫәктәр.
V. Орфография һәм пунктуация. Дөрөҫ яҙылыш ҡағиҙәләрен өйрәнеү һәм ғәмәли ҡулланыу. Ҙур хәреф. Һөйләм башы. Кеше исем- шәрифтәре. Хайуан ҡушаматтары. Ер- һыу атамалары. Ике кешенең һөйләшеүен диалог формаһында яҙыу. Хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәре аҙағында тыныш билдәләре. Һөйләмдә һаналып киткән һүҙҙәр араһында тыныш билдәләре. У-ү, о-ө, э, ы хәрефле һүҙҙәр. Йә, йө, йү, йе, йо, йы ҡушымсалары. Ике өндө белдергән хәрефле (я, е, ё, ю) һүҙҙәр. Һүҙ башында [уы], [үэ] өндәре ( в хәрефе).
VI. Телмәр үҫтереү. Аралашыу ситуацияһы. Уға ярашлы һөйләшеү ҡороу. Текст. Тексты таныу. Текстың исеме, уның һөйләмдәренең мәғнәүи бәйләнеше. Текст абзацтары һәм уларҙың мәғнәүи эҙмә-эҙлелеге. Текст төҙөү. Диалог. Монолог. Аралашыу этикеты.
VII. Универсаль уҡыу эш төрҙәренә өйрәнеү. Үҙ аллы белем алыу оҫталығына өйрәнеү. Уҡыу эшмәкәрлеге. Уҡыу диалогы. Аралашыу мәҙәниәте.
Уҡыу йылы аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр.
«Әсә теле» программаһын өйрәнеү процесында уҡыусы өйрәнергә тейеш:
1. Шәхси сифаттарҙы үҫтерергә:
- үҙ аллы эш итергә, белем алыу процесына етди һәм яуаплы ҡарарға;
-атай-әсәйгә, тиҫтерҙәренә, уҡытыусыларға, яҡындарына, мәктәп хеҙмәткәрҙәренә иғтибарлы һәм ихтирамлы булырға;
-мәктәп йыһаздарына, уҡыу әсбаптарына һаҡсыл булырға;
-һаулыҡты нығытырға.
2. Предмет буйынса белем алырға:
-һүҙҙәрҙе мәғәнәһе буйынса төркөмләргә. Уларға тейешле һорау ҡуйырға. Предмет атамаһын, хәрәкәтен, билдәһен белдереүсе һәм ярҙамсы һүҙҙәр тураһында һөйләргә һәм яҙма телмәрҙә урынлы ҡулланырға;
-һүҙҙәрҙең өн моделен төҙөргә һәм уны хәрефтәр менән яҙырға;
-һөйләдәр төҙөргә , уларҙы тейешле һүҙ өҫтәп тулыландырырға;
-һөйләмдәрҙе әйтелеү маҡсатына ҡарап хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәргә айырырға. Уларҙы тейешле интонация менән уҡырға;
-һөйләмдең эйәһен, хәбәрен (баш киҫәктәрен) айыра белергә;
-башҡорт телендә дөрөҫ яҙылыш ҡанундарын, ҡағиҙәләрен үҙләштерергә: у-ү, о-ө, э(е), ы хәрефле һүҙҙәр, һүҙҙә йә, йө, йү, йе( һүҙ уртаһы), йо, йы ҡушымсалары, һүҙ башында я, е, ё, ю хәрефтәре , һүҙ башында в хәрефе, ярҙамсы һүҙҙәрҙең (һәм, менән; да-дә, ҙа-ҙә, та-тә, ла-лә; ғына-генә, ҡына-кенә) айырым яҙылышын белергә. Һөйләм аҙағында тейешле тыныш тыныш билдәһе(нөктә, һорау, өндәү) ҡуйырға. Кеше исем-шәрифтәрен, хайуан ҡушаматтарын, ер-һыу атамаларын һәм һөйләмдең башын ҙур хәреф менән яҙыу.
-8-10 һөйләмдән торған (35-40 һүҙ) тексты күсереп яҙырға;
-30-35 һүҙҙән торған тексты диктант итеп яҙа белергә; һүҙҙе ижеккә бүлергә, уны юлдан юлға күсерә белергә;
-тексты аңлы уҡырға һәм уның йөкмәткеһе менән бәйләнгән эштәрҙе эҙмә-эҙлекле үтәргә. Уның нигеҙендә ҡоролған һөйләшеү йәки тикшереү эштәрен үтәргә;
-уҡыу ситуацияһына ярашлы диалогта ҡатнашырға.
3.Универсаль уҡыу эш төрҙәрен үҙләштерергә:
-үҙ аллы уҡыу, мәғлүмәтле булыу оҫталығын камиллаштырырға: белем, мәғлүмәтте эҙләү күнекмәләре булдырырға; тикшереү- эҙләнеү эшен планлаштырырға; парлап, төркөмләп, команда менән эшләргә;
-алған мәғлүмәтте ҡағыҙға теркәргә;
-диалог ҡорорға, уҡыу материалын тикшерергә, анализларға, һығымта яһарға;
- мәҙәни аралашыу этикетына өйрәнергә: әңгәмәсене тыңлай, хуплай белергә, аңламағаныңды итәғәтле итеп һорашырға, яуап алырға һәм рәхмәтеңде белдерергә; үҙ фекереңде ҡыҫҡа һәм аңлайышлы итеп еткерергә, уны яҡлай белергә.
№
Дата
Дәрес темаһы
Сәғәт һаны
Дәрес төрө
Йөкмәткеһе
Планлаштырылған һөҙөмтә
п/п
Си-рек-
тә
План
буйын-са
Ысын
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
Уҡымышлы булыу өсөн ни кәрәк?
1
Үтелгәнде нығытыу.
Мәктәптә белем алыу, уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәнеү Һәм әхлаҡи рухлы төшөнсәләре, уларға эйә булыу.Мотив тыуҙырыу.
2-се класта уҡыу осоронда пландар ҡабул итергә, маҡсатлы йүнәлеш алырға. Уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәнергә
2-3
Һөйләм.
2
Үтелгәнде нығытыу.
Һөйләм башы.Һөйләм аҙағы. Һөйләмде тейешле интонация менән уҡыу. Уны әйтеп яҙҙырыу. Һөйләмде күсереп яҙыу. Шиғырҙы күсереп яҙыу. Шиғыр строфаһының һәр юлы ҙур хәрефтән яҙылыуы.
Һөйләмде тейешле интонация менән уҡырға. Уның башында ҙур хәреф, аҙағында тейешле тыныш билдәләрен ҡуйып яҙырға. Күсереп яҙыу ҡағиҙәләрен үтәргә.
4
Һөйләм. Һүҙбәйләнеш.
1
5-6
Кеше исемдәре.
2
Үтелгәнде нығытыу.
Кеше исемдәре. Уларҙың мәғәнәһе. Кеше исемдәренең яҙылышы. Әйтелгәнсә яҙылмай торған исемдәр.
Кеше исемдәренең мәғәнәһе тураһында мәғлүмәт алыу өсөн төрлө сығанаҡтар ҡулланырға. Кеше исемдәрен дөрөҫ яҙырға. Һөйләмде күсереп яҙыу ҡағиҙәләрен үтәргә
7-9
Кеше фамилиялары.
3
Үтелгәнде нығытыу.
Кеше фамилиялары. Әйтелгәнсә яҙылмай торған фамилиялар. [-ыф], [-эф] өндәренә бөткән ир-ат фамилияһының аҙағында –ов, -ев хәрефтәре яҙылыуы. Күсереп яҙыу.
Кеше исем- фамилияларын дөрөҫ яҙырға. Һөйләмдә орфограммалар аҫтына һыҙырға. Уларҙы аңлатырға. Һөйләмде дөрөҫ күсереп яҙырға.
10-11
Ҙур хәреф. Ер-һыу атамалары.
2
Үтелгәнде нығытыу.
Ер-һыу атамаларын аңлатҡан һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Тыуған ауыл (ҡала) янындағы йылға, күл, тау атамалары. Күсереп яҙыу.
Тыуып үҫкән ер- һыу атамалары тураһында мәғлүмәт алырға. Улар тураһында һөйләргә. Күл, йылдға, тау, ауыл, ҡала, ил атамаларын ҙур хәрефтән яҙырға.
12-14
Хайуан ҡушаматтары.
3
Үтелгәнде нығытыу.
Хайуан ҡушаматтарының ҙур хәреф менән яҙылышы. Йорттағы эт, бесәй, һыйыр ( быҙау), ат (ҡолон) ҡушаматтарын яҙыу. Күсереп яҙыу.
Ҡушамат хайуанға нимәгә нигеҙләнеп ҡушылыуын аңлатырға. Уларҙы ҙур хәрефтән яҙырға. Һөйләмде күсереп яҙғанда тейешле инструкция буйынса эш итергә.
15
Тикшереү эше.
1
Контроль дәрес.
Кеше исем-фамилиялары , хайуан ҡушаматтары, ер- һыу атамаларын аңлатҡан һүҙҙәрҙе ҙур хәрефтән яҙырға. Күсереп яҙыу. Диктант.
Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе ҙур хәрефтән яҙырға. Һөйләм, тексты дөрөҫ күсереп яҙырға. Диктант тексын иғтибарлы тыңларға, дөрөҫ яҙырға.
16
Үҙ-ара һөйләшеү. Диалог.
1
Яңы теманы аңлатыу.
Үҙ-ара аралашыу. Хәл-әхүәл белешеү. Яңылыҡтар менән бүлешеү. Теге йәки был күренеш, хәл- ваҡиға тураһында уй- тойғолар менән бүлешеү.
Үҙ-ара аралашыу оҫталығына өйрәнергә. Төрлө ситуацияларҙа кешегә башлап өндәшергә. Һорау, үтенес менән өндәшкәндә итәғәтле, йомшаҡ , яғымлы һөйләшергә, яуап көткәндә түҙемлә булырға һәм рәхмәт әйтергә.
17-18
Үҙ-ара һөйләшеү ҡороу. Диалог.
2
Ҡатнаш дәрес.
Кеше менән танышыу (диалог ҡороу). Танышҡан кешеңде һүрәтләп һөйләү. Уның ҡылыҡ – фиғеленә һүрәтләмә биреү.
Кеше танышҡанда мотлаҡ әйтелә торған һүҙҙәрҙе (һаумыһығыҙ, хәлдәрегеҙ нисек, зинһар өсөн һ.б) йомшаҡ, яғымлы итеп әйтергә. Үҙеңде шәхес булараҡ ҡуя белергә- аралашыу мәҙәниәтенә өйрәнергә.
19-20
Йәмғиәт урындарында осрашыу. Диалог.
2
Ҡатнаш дәрес.
Йәмғиәт урындарында кешеләр менән аралашыу, диалог ҡороу. Кеше менән аралашыу этикеты. Ике кеше һөйләшеүен дәфтәргә яҙыу.
Таныш булмаған кешегә тәү башлап һүҙ ҡушырға, уның янына килеү маҡсатын-үтенесеңде ҡыҫҡа ғына итеп әйтергә, әңгәмәсеңдеихтирам, яҡты йөҙ менән тыңларға. Иғтибары, ярҙамы өсөн рәхмәт әйтә белергә. Аралашырға, күнегергә.
21-22
Яҡын кешеләрҙе ҡотлау.
2
Ҡатнаш дәрес.
Атай-әсәй, ҡартатай-ҡартәсәй, олатай-өләсәй, апай-ағай, ҡусты-һеңлеләр, уҡытыусы, класташтарҙың тыуған көнө менән ҡотлау (диалог). Уға иғтибар бүлеү. Ҡотлау, тәбрикләү башындағы һөйләшеү (диалогты) дәфтәргә теркәү.
Атай-әсәй, ҡартатай-ҡартәсәй, олатай-өләсәй, апай-ағай, ҡусты-һеңлеләр, уҡытыусы, класташтарҙың тыуған көнөн дәфтәргә теркәү. Ул көндө уларҙы ҡотларға: иғтибар, ихтирам итергә.
23-25
Әкиәт геройҙары. Минең тиҫтерҙәрем. Аралашыу этикеты.
3
Ҡатнаш дәрес.
Аралашыу этикеты. Ғәҙәти көнкүреш ситуацияларында бер- береңә өндәшеү, үҙ-ара һөйләшеү мәҙәниәте. Диалогты дәфтәргә яҙыу.
Өндәшеү маҡсатына, урынына ҡарап тауышты тейешлесә көйләргәөйрәнергә. Һөйләшеү башындакешенең торошон, уның әңгәмә өсөн ваҡыты күпме булыуын иҫәпләпһөйләшеү ҡорорға. Диалог барышында яғымлы, тотанаҡлы булырға.
26-28
Мәғлүмәт, белешмә эҙләү.
3
Ҡатнаш дәрес.
Кәрәкле белешмә, мәғлүмәт алыу маҡсатындакешегә өндәшеү. Телефон аша аралашыу. Диалогты тейешле тәртиптә яҙыу.
Йәмғиәт урындарында ашығыс белешмә кәрәк булған осраҡта фекереңде аңлайышлы, ҡыҫҡа ғына итеп аңлата белергә. Телефон аша яғымлы, асыҡ итеп, кешене оҙаҡ тотмай һөйләшә белергә.
29
Һамаҡ. Әйтеш. Һынамыш.
1
Ҡатнаш дәрес.
Бәләкәй жанр ижады Диалог ҡороу мәҙәниәте.
Һамаҡ, һынамыш, мәҙәл- әйтемдәрҙе яттан белергә. Уларҙы урынлы ҡуллана белергә.
30
Һынамыш. Һанамыш.
1
Ҡатнаш дәрес.
31
Мәҡәлдәр. Әйтемдәр.
1
Ҡатнаш дәрес.
32-33
Иғлан. Белдереү.
2
Ҡатнаш дәрес.
Иғлан, белдереү тексы төҙөү.Уны газета- журнал битенә баҫтырырға әҙерләү.
Иғлан, белдереү йөкмәткеһен ҡыҫҡа һәм аңлайышлы итеп төҙөргә, уны матбуғат биттәрендә баҫтырыуҙы планлаштырырға.
34-35
Тикшереү эше. Эшкә анализ.
2
Контроль дәрес
Аралашыу, диалог ҡороу оҫталығы. 2 кеше һөйләшеүен дәфтәргә грамоталы яҙыу.
Актуаль темаларға ике кеше араһында һөйләшеү өлгөһө ижад итергә. Уны дәфтәргә тейешле ҡағиҙәләргә ярашлы итепяҙырға.
36-37
Һөйләм.
2
Ҡатнаш дәрес.
Һөйләм. Һөйләмдең билдәле бер мәғәнәне, фекерҙе белдереүе. Һөйләм башы, аҙағы. Хәрәкәтте белдергән һүҙҙең һөйләмдең иң аҙағында килеүе.
Һөйләмде тейешле интонация менән уҡырға, тыңларға. Уның мәғәнәһенә төшөнөргә. Һөйләм төҙөргә. Уны ҙур хәрефтән башларға, аҙағында тейешле тыныш билдәһе ҡуйырға.
38-40
Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә, хәбәр.
3
Ҡатнаш дәрес.
Һөйләмдең баш киҫәктәре. Уларҙың һөйләмдәге функцияһы.
Һөйләмдең баш киҫәктәрен табырға, аҫтарына һыҙырға.
41
Һүрәт буйынса өйрәтеү иншаһы. «Торналы күл»
1
Ҡатнаш дәрес.
Һүрәт буйынса инша яҙыу. Сюжет йөкмәткеһе. Уны эҙмә- эҙлекле тасуирлау.
Һүрәткә ярашлы ҡулланыу өсөн бирелгән һүҙҙәрҙе ҡулланып, сюжет йөкмәткеһен бирергә.
42-43
Хәбәр һөйләм.
2
Ҡатнаш дәрес.
Хәбәр һөйләм. Һөйләмдә кем йәки нимә тураһында хәбәр ителеүе.
Хәбәр һөйләм аҙағында нөктә ҡуйылыуы. Уны дөрөҫ күсереп яҙырға.
44-45
Өндәү һөйләм.
2
Ҡатнаш дәрес.
Өндәү һөйләм. Уның ҡасан ҡуйылыуы.
Өндәү һөйләмде тейешле интонация менән уҡырға. Диктант яҙғанда яңылышмаҫҡа.
46-47
Һорау һөйләм.
2
Ҡатнаш дәрес.
Һорау һөйләм. Нимәлер хаҡында һорау маҡсатында өндәшеү. Һорау һөйләм аҙағында һорау билдәһе ҡуйыу.
Һорау һөйләмде тейешле интонация менән уҡырға.Текст йөкмәткеһе буйынса һорауҙар төҙөргә һәм класташтарыңа бирергә.
48-50
Текст. Һөйләм.
3
Ҡатнаш дәрес.
Текст ике йәки унан күберәк һөйләмдәрҙән тора. Текста һөйләмдәр бер-береһенә бәйле була. Ҡыҙыл юл.
2-3, 3-4 һөйләмдән торған текст төҙөй белергә. Тексты күсереп яҙыу ҡағиҙәһенә ярашлы күсереп яҙырға.
51
Тикшереү эше.
1
Контроль дәрес.
Һөйләм төҙөү. Һөйләм аҙағында тыныш билдәләре. Һөйләмдең баш киҫәктәрен айырыу. Текст күсереп яҙыу.
Һөйләмде дөрөҫ яҙырға. Тексты күсереп яҙыу ҡағиҙәһенә ярашлы күсереп яҙырға.
52
Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
1
Ҡатнаш дәрес.
Саф башҡорт һүҙҙәре нисек әйтелә, шулай яҙыла. Һүҙҙе ижеккә бүлеү.
4-5, 5-6 хәрефтән торған һүҙҙәрҙе әйтеп яҙырға. Һүҙҙе юлдан юлға күсереү өсөн ижеккә дөрөҫ бүлергә.
53-55
Ҡалын һәм нәҙек әйтелешле һүҙҙәр.
3
Ҡатнаш дәрес.
ә, ө, ү, е, э, и һәм а, о, у, ы хәрефле һүҙҙәр. Һүҙҙәге тартынҡы өндәр нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡылар уратылышында. Һүҙҙең тәүге ижеге ҡалын булһа, башҡа ижектәре лә ҡалын. Һүҙҙең тәүге ижеге нәҙек булһа, башҡа ижектәре лә нәҙек.
Һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға. Үҙ аллы эшкә йомғаҡ яһарға, ҡағиҙә төҙөргә.
56-57
Һүрәт буйынса инша. «Елдерәләр саналар»
2
Телмәр үҫтереү дәресе.
Һүрәт йөкмәткеһен эҙмә- эҙлекле бәйән итеү. Яҙма телмәр.
Бирелгән һүҙҙәрҙе ҡулланып, һүрәт буйынсахикәйә төҙөргә.
58-59
Һүҙҙе юлдан юлға күсереү.
2
Ҡатнаш дәрес.
Ижеккә бүлеү. Һүҙҙе юлдан юлға күсереү. Күсереп яҙыу.
Һүҙҙе ижеккә бүлеү ысулдарын үҙләштерергә. Һүҙҙе юлдан юлға күсереү оҫталығы булдырырға.
60-62
У-ү хәрефе.
3
Ҡатнаш дәрес.
У-ү хәрефле һүҙҙәр: ус-үс, ос-өс, аса-әсә һ.б. Уларҙың өн моделе. Һүҙҙе ижеккә бүлеү. Уны юлдан юлға күсереү.
У-ү хәрефле һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға. У-ү хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
63
Һүрәт буйынса өйрәтеү иншаһы. «Шарлауыҡ янында»
1
Ҡатнаш дәрес.
Инша яҙырға өйрәнергә. Һүрәтте өйрәнеү. Һүҙлек эше. Һүрәт йөкмәткеһе буйынса һөйләшеү. План төҙөү. Яҙыу.
Инша яҙырға өйрәнергә.
64-66
О-ө хәрефле һүҙҙәр.
3
Ҡатнаш дәрес.
О-ө хәрефле һүҙҙәр. Уларҙың әйтелеше, яҙылышы.
О-ө хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
67
Ээ өнө һәм хәрефе
1
68
Ээ хәрефле һүҙҙәр.
1
Ҡатнаш дәрес.
Ээ хәрефе һүҙ башында. Ээ хәрефле һүҙҙәр. . Һүҙҙе юлдан юлға күсереү. Күсереп яҙыу.
Ээ хәрефле һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға. Ээ хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
69
[э] өнө һүҙ уртаһында һәм аҙағында.
1
Ҡатнаш дәрес.
[э] өнө һүҙ уртаһында һәм аҙағында е хәрефе менән билдәләнеүе. Һүҙҙәр йыйыу: бер, кер, кеш һ.б
Һүҙҙең өн моделен төҙөргә. Уны күҙәтергә, ( [э] өнөн) һығымта яһарға. [э] өнө һүҙ башында һәм уртаһында (аҙағында) килгән һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға. Һүҙҙе юлдан юлға дөрөҫ күсерегә. Һөйләмде күсереп яҙыу ҡағиҙәләрен үтәргә.
70
Ыы хәрефе
1
71
Ыы хәрефле һүҙҙәр.
1
Ҡатнаш дәрес.
Ыы хәрефе һүҙ башында, уртаһында, аҙағында.
Һүҙ байлығын арттырырға. Ыы хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға. Бәйләнешле телмәрҙе үҫтерергә. Мәҙәниәтле аралашыу ҡағиҙәләрен үҙләштерергә.
72
Тикшереү эше. Диктант.
1
Һөйләмдә бер үк һорауға яуап биргән хәрәкәт һүҙҙәр. Предметтың атамаһын, уның хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр. Һүҙбәйләнеш. Һөйләм. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Эште грамоталы яҙырға. Таҙа яҙырға.
73-74
Йй хәрефле һүҙҙәр.
2
Ҡатнаш дәрес.
Йә, йө, йү, йе (һүҙ уртаһы) йо, йы ҡушымсалы һүҙҙәр.
Һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
75
Йй хәрефле һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
1
Ҡатнаш дәрес.
Йй хәрефле һүҙҙәр.Уларҙың яҙылышы.
Дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен үтәргә.
76-77
Йй хәрефле һүҙҙәр
2
78
Инша «Һаумы, Яңы йыл!»
1
Ҡатнаш дәрес.
Яңы йыл байрамы тураһында.
Инша яҙырға өйрәнергә.
79-80
[йа] өнө ниндәй хәреф менән тамғалана?
2
Ҡатнаш дәрес.
Яя хәрефе һүҙ башында, уртаһында, аҙағында. Яя хәрефле һүҙҙәрҙең өн моделе, транскрипцияла яҙылышы.
Яя хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
81-82
[йу] өнө ниндәй хәреф менән тамғалана?
2
Ҡатнаш дәрес.
Юю хәрефенең ҡалын һүҙҙә генә яҙылыуы. Юю хәрефле һүҙҙәрҙең өн моделе, транскрипцияла яҙылышы.
Юю хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
83-84
[йэ] өнө ниндәй хәреф менән тамғалана?
2
Ҡатнаш дәрес.
Ее хәрефенең һүҙ башында яҙылышы. Ее хәрефе һүҙ уртаһында.
Ее хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
85
[йо] өнө ниндәй хәреф менән тамғалана?
1
Ҡатнаш дәрес.
Ёё хёрефе рус теленән һәм башҡа сит телдән ингән һүҙҙәрҙә.
Ёё хәрефле һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.
86
Тикшереү эше. Диктант.
1
Ике өндө белдергән хәрефле (е, ё, ю, я) һүҙҙәрҙең яҙылышы.
Эште грамоталы яҙырға.
87
Вв(Уу-Үү) хәрефтәре
1
Ҡатнаш дәрес.
Һүҙҙәрҙе аңлатҡан мәғәнәһе буйынса төркөмгә бүлеү: предмет атамаһын, хәрәкәтен, билдәһен белдергән һүҙҙәр, ярҙамсы һүҙҙәр.
Һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға. Текстағы һүҙҙәрҙе аңлатҡан мәғәнәһе буйынса төркөмләй белергә.
88-89
Предмет атамаһын белдергән һүҙҙәр.
2
Ҡатнаш дәрес.
Тирәү йүндәге предметтар. Уларҙың атамаһы (исеме). Кем? нимә? һорауына яуап булыусы предмет атамалары. Йәнле, йәнһеҙ предметтар. Фәҡәт бер генә предметтың атамаһы булып тороусы һүҙҙәр (яңғыҙлыҡ исемдәр). Күп һандағы бер иш ппредметтарҙың атамаһы (уртаҡлыҡ исемдәр). Һөйләмдәге бер һорауға яуап биргән (һаналып киткән) атама һүҙҙәр.
Предметтарҙы күҙәтергә, тасуирлап һүрәтләп һөйләргә. Предмет атамаһын белдергән һүҙҙәрҙе һөйләм схемаһына тейешле тамғалар менән билдәләргә.
90-91
Предмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр.
2
Ҡатнаш дәрес.
Предмет хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр. Ни эшләй? ни эшләне? ни эшләйәсәк? ? һорауына яуап булыусы һүҙҙәр. Һөйләмдең мәғәнәһен белдергән төп һүҙҙәр- эйә һәм хәбәр.
Предметтың башҡарған эшен, хәрәкәтен атарға. Предмет хәрәкәтен белдергән һүҙгә һорау ҡуя белергә. Предмет атамаһына ярашлы уның хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр уйлап әйтергә, яҙырға.
92-93
Предмет билдәһен белдергән һүҙҙәр.
2
Ҡатнаш дәрес.
Предмет билдәһен белдергән һүҙҙәр. Ниндәй? һорауына яуап булыусы предмет билдәһен белдергән һүҙҙәр. Нисек? һорауына яуап булыусы хәрәкәт билдәһен белдергән һүҙҙәр
Предметҡа ярашлы билдәне табырға. Һүҙбәйләнеш төҙөп яҙырға. Һөйләмдә билдә-һүҙҙәрҙе айырырға.Уларға һорау ҡуйырға.
94-95
Һөйләмдең тиң киҫәктәре.
2
Ҡатнаш дәрес.
Һөйләмдә бер үк һорауға яуап биреүсе (һаналып киткән) предмет билдәһен, хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр. Һөйләмдең эйәһе, хәбәре, эйәрсән киҫәктәре.
Һөйләмдә һаналып киткән билдә-һүҙҙәр араһында өтөр ҡуйырға.Һөйләмдең баш киҫәктәрен, эйәрсән киҫәктәрен тамғалай белергә.
96-98
Ярҙамсы һүҙҙәр.
3
Ҡатнаш дәрес.
Ярҙамсы һүҙҙәр. Уларҙың айырым торған осраҡта мәғәнә белдермәүе. Ярҙамсы һүҙҙәрҙең телмәрҙә ҡулланышы. Һөйләмдәге функцияһы. Һәм, менән ярҙамсы һүҙҙәре. Ла-лә, да-дә, та-тә; ғына-генә, ҡына-кенә ярҙамсы һүҙҙәре.Уларҙың яҙылышы.
Ярҙамсы һүҙҙәрҙе телмәрҙе йәнләндереү, тәрәнерәк мәғәнәле итеү маҡсатында ҡулланырға. Уларҙы предмет атамаһын, хәрәкәтен, билдәһен белдергән һүҙҙәрҙән айырым яҙырға
99-100
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
2
Үтелгәнде нығытыу.
Һөйләм. Эйә, хәбәр –һөйләмдең баш киҫәктәре. Һөйләмдә эйәрсән киҫәктәр. Һөйләшеү. Һүҙ төркөмдәре.
Һөйләмде дөрөҫ күсереп яҙырға. Уҡытыусы уҡыуы аҫтында текст яҙырға.
101-102
Йыллыҡ тикшереү эше. Эшкә анализ.
2
Контроль дәрес.
Программа материалын үҙләштереү сифатын өйрәнеү.
Бирелгән эштәрҙе аңлы итеп уҡып, дөрөҫ итеп үтәргә.
4-се класс
102 сәғәт
№
Дата
Дәрес темаһы
Сәғәт һаны
Дәрес төрө
Уҡыусылар эшмәкәрлеге
Планлаштырылған һөҙөмтә
п/п
Си-рек-
тә
План
буйын-са
Ысын
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
Яңы уҡыу йылы менән!
1
Үтелгәнде нығытыу.
Һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу һәм һөйләү. Йәйге каникулдар тураһында диалог ҡороу, фекер алышыу. Дәреслек менән танышыу. 2-се һәм 3-сө класта үтелгәнде иҫкә төшөрөү.
2
Т/у. Инша. «Һаумы, мәктәп!»
1
Йәйге каникул хәтирәләре менән уртаклашыу. һөйләм аҙағында тейешле тыныш билдәләрен ҡуйып яҙыу. Тарҡау һөйләмдәр төҙөү.
3
Фонетика. Өн һәм хәреф.
1
Өндәрҙе һәм хәрефтәрҙе сағыштырыу. Фонетик анализ яһау.
4
Һүҙҙәргә фонетик анализ.
1
Һүҙҙәргә тулы фонетик анализ яһау тәртибен үҙләштереү. Үҙ аллы эшләргә һәм бер-береңдең эшен тикшерергә өйрәнеү.
5
Һүҙҙәрҙә я, е, ё, ю хәрефтәре.
1
Ике өндө белдергән хәрефтәре булған һүҙҙәрҙе күҙәтеү, сағыштырыу һәм дөрөҫ яҙыу. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын аңлата белеү.
6
Ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
1
Ҡағиҙәләрҙе файҙаланып, ҡушма һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыу. Ҡушма һүҙҙәр яһау, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.
7
Ҡуш тартынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы.
1
Ҡуш тартынҡылы һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыу күнекмәһе алыу. Руc һәм башҡа телдәрҙән ингән ҡуш тартынҡылы һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү. Уларға үҙгәртеүсе ялғауҙар ҡушыу.
8
Ярҙамсы һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
1
Ярҙамсы һүҙҙәрҙе таныу һәм ялғауҙар менән сағыш тырыу. Һүҙҙең ялғауына баҫым төшөүен һәм ҡушылып яҙылыуын, ә һүҙгә бәйләнеп килгән ярҙамсы һүҙгә баҫым төшмәүен һәм айырым яҙылыуын сағыштырыу нигеҙендә ғәмәли үҙләштереү.
9
Диктант.
1
Өйрәнелгән ҡағиҙәләрҙе үҙләштереү һәм ҡуллана белеү кимәлен тикшереү.
10
Йомғаҡлау.
1
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау һәм системаға килтереү.
11
һөйләм. һөйләмдең баш һәм әйәрсән киҫәктәре.
1
Һөйләмдең баш һәм әйәрсән киҫәктәрен таба белеү. Һөйләмдең нигеҙен билдәләү. һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен һыҙмала күрһәтеү.
12
Йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр.
1
Ике баш киҫәге лә булған һөйләмдәрҙе синтаксик яҡтан тикшереү, таныш моделдәр нигеҙендә йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр төҙөү. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен күҙәтеү. Һөйләмде синоним, антоним һәм фразеоло- гизмдар менән байытыу.
13
Һөйләмдең тиң киҫәктәре.
1
Тиң киҫәктәрҙе һанау интонацияһы менән уҡыу. Һөйләмдең тиң киҫәктәр араһына өтөр ҡуйып яҙыу. Һөйләмдә тиң киҫәктәрҙе билдәләү.
14
Т/ү. «Алтын көҙ» картинаһы буйынса инша.
1
Картинаны өйрәнеү тәртибе менән танышыу. Иншаның планын төҙөү. Күҙәтеүҙәргә нигеҙләнеп, картина буйынса текст төҙөү һәм уны дәфтәргә яҙыу. Үҙ эшмәкәрлегеңде план- лаштырыу, ойоштороу һәм контроль.
15
һөйләмгә син- таксик анализ.
1
«Һөйләм» темаһы буйынса проект төҙөү. Тема буйынса белемдәрҙе тәрәнәйтеү, синтаксик анализ әшләү.
16
Морфология.
Исем.
1
Морфологияның нимә өйрәнеүен үҙләштереү. Исемде белдергән һүҙҙәрҙе күҙәтеү, сағыштырыу һәм уның үҙенсәлектәре, грамматик билдәләре тураһында һығымта яһау.
17
Яңғыҙлыҡ
һәм уртаҡлыҡ исемдәр.
1
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе күҙәтеү, сағыштырыу, һығымта яһау, уларҙы дөрөҫ яҙыу.
18
Исемдең һан менән уҙгәреүе.
1
Исемдәрҙең берлек һәм күплек фо маларын ғәмәли үҙләштереү. Төркөмдәрҙә килешеп эшләү.
19
Исемдең эйәлек заты менән үҙгәреүе.
1
Исемдәрҙең эйәлек заты менән үҙгәрешен үҙләштереү, ялғауҙар яҙылы- шын сағыштырыу, һығымта яһау. Күнегеүҙәр башҡарыу. Исемдәргә морфологик анализ яһау. Үҙеңдең һәм иптәшеңдең эшен тикшереү.
20
Т/ү. Изложение. «Йламаҫ».
1
Тексты аңлап уҡыу һәм төп фекерен билдәләү. Һүрәттәр буйынса өлөштәргә бүлеү. План төҙөү. Ентекле һәм ҡыҫҡартып һөйләү. Өйрәнгән текстан иң әһәмиәтле мәғлүмәтте айырып алыу. Дәфтәргә ҡыҫҡартып яҙыу.
21
Исемдең килеш менән үҙгәреүе.
1
Исемдәрҙең төрлө ялғауҙар ҡабул итеүен күҙәтеү нигеҙендә килештәрҙе, уларҙың һорауҙарын ғәмәли үҙләштереү. Исемдәрҙе килеш менән үҙ- гәртеү күнекмәһе алыу. Төрлө ки- лештәге исемдәрҙең һөйләмдәғе ролен билдәләү. Төркөмдәрҙә һәм үҙ аллы әшләү.
22-
23
Исемдәрҙә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
2
Нәҙек һәм ҡалын килеш ялғауҙарын сағыштырыу, уларҙы дөрөҫ яҙыу.
24
Рус теленән ингән исемдәрҙә ялғауҙар яҙы- лышы.
1
Рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең төп законға буйһонмауын күҙәтеү, ялғауҙарҙы дөрөҫ яҙыу, тикшереү һәм һығымта яһау, дөрөҫ яҙыу ҡа- ғиҙәһен төҙөү.
25
Исемгә морфологик анализ.
1
Уҡытыусы ярҙамында дәрестә эшмәкәрлек планын төҙөү. Анализды дөрөҫ эшләргә өйрәнеү. Пландың үтәлешен тикшереү, үҙгәртеү.
26-
27
Ҡабатлау. Йомғаҡлау.
2
«Исем» темаһы буйынса белемдэрҙе системаға һалыу, һығымта яһау. Белем кимәлен баһалау.
28
Т/ү. Һүрәт буйынса инша. «Ҡыш».
1
Текст, китап менән әш итеү алымдарына өйрәнеү, кәрәкле материал туплау. Инша яҙырға өҙерлөнеу маҡсатында текстарға анализ яһау. Ѕүр1тте иғтибарлы өйрөнеү. Бәйләнешле текст төҙөү, текстың темаһын, төп өлөштәрен билдөлөү. Уны хатаһыҙ яҙыу. Үҙеңдең, иптөштәреңдең әшен тикшереү һәм баһа биреү.
29
Алмаш.
1
Алмаштарҙың зат һәм предметтарҙы атамайынса, уларҙың исемен алмаштырып килеүен күҙәтеү. Уларҙы таныу, табыу, һорау ҡуйыу, ниндей һүҙ төркөмөн алмаштырып килеүен билдәләү, төркөмсәләрен өйрәнеү.
30
Зат алмаштары. Эйәлек заты алмаштары.
1
Телмәрҙә зат һәм әйәлек заты алмаштарының ҡулланы лыуын күҙәтеү. Ниндәй һүҙ төркөмөн алмаштырып килеүен төшөнөү. Алмаштарҙы килеш менән үҙгәртеү, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу, һөйләмдәге ролен билдәләү.
31
Һорау һәм күрһәтеү алмаштары.
1
Һорау һәм күрһәтеү алмаштарын сағыштырыу, анализлау, һөйләмдәге ролен билдәләү.
32
Телмәрҙә алмаштарҙың ҡулланы лышы. Алмаштарҙы килеш менән үҙгәртеү.
1
Текста алмаштарҙы исем менән алмаштырыу һәм сағыштырыу. Текста алмаштарҙы табыу, уларҙың килештәрен, һөйләмдәге ролен билдәләү. Анализ яһау.
33
Т/ү. Изложение. «Ҡышҡы уйындар».
1
Дәреслектә бирелгән текст буйынса изложение яҙыу. Ентекле һөйләү һәм өйрәнелгән ҡағиҙәләрҙе ҡулланып грамоталы яҙыу. Сәләмәт тормош алып барыу тураһында әңгәмәлә ҡатнашыу.
34
Алмашҡа морфологик анализ.
1
Алмаштарға бирелгән өлгө буйынса морфологик ана лиз яһау. Телмәр үҫтереү буйынса күнегеүҙәр баш- ҡарыу.
35
Сифат.
1
Сифаттарҙың телмәрҙәге әһәмиәтен күҙәтеүҙәр нигеҙен дә асыҡлау. Сифат менән матур һүҙбәйләнештәр, һөй ләмдәр, текстар төҙөү.
36
Тамыр һәм яһалма сифат тар.
1
Тамыр һәм яһалма сифаттарҙың яһалышын күҙәтеү, сағыштырыу, һығымта яһау, Ьүҙҙәргә антонимдар һәм синонимдар табыу, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.
37
Сифат дәрәжәләре.
1
Сифат дәрәжәләре тураһында белешмә алыу. Сифаттарҙы төрлө дәрәжәгә ҡуйыу. Уларҙың яһалыу ысулда рын өйрәнеү һәм телмәрҙә урынлы ҡулланыу. Төрлө дәрәжәләге сифаттарҙы дөрөҫ яҙыу.
38
Төп һәм шартлы сифаттар.
1
Төп һәм шартлы сифаттарҙы сағыштырыу һәм айырырға өйрәнеү. Уларҙы телмәрҙә урынлы ҡулланыу.
39
Ҡабатлау.
1
Сифаттарға морфологик анализ яһау. Үҙ эшеңде тикшереү, баһалау.
40
Т/ү. А. Пластовтың «Тәүге ҡар» картинаһы буйынса инша.
1
Картинаны иғтибар менән өйрәнеү һәм йөкмәткеһен үҙләштереү. План төҙөү. Сифаттар ҡулланып матур текст төҙөргә өйрәнеү.
41
Сифаттың һөйләмдәге роле.
1
Һөйләмдә сифаттарҙы табыу һәм ролен билдәләү, график тамғалау.
42
Сифатҡа морфологик анализ.
1
Бирелгән өлгө буйынса сифатҡа морфологик анализ яһарға өйрәнеү. Телмәр үҫтереү өҫтөндә эшләү. Сифаттар ҡулланып һүрәтләү текстары төҙөү.
43
Йомғаҡлау.
1
Тема буйынса уҡытыусы ярҙамында проект төҙөү. Башҡарылған проект эшенең һөҙөмтәләрен ҡыҫҡаса һөйләп биреү, бөтә үтелгәндәрҙе нығытыу.
44
Рәүеш. Уның яһалышы.
1
Рәүеш тураһында төшөнсә алыу, уның билдәләрен күҙәтеүҙәр, сағыштырыу нигеҙендә асыҡлау һәм һы- ғымта яһау. Уға бәйләнеп килгән һүҙҙәрҙе’ асыҡлау. Киң таралған рәүештәргә һорау ҡуйыу, һөйләмдәрҙән табыу, һүҙбәйләнештәр төҙөү.
45
Рәүеш төркөмсәләре.
1
Рәүештәрҙең төркөмсәләрен сағыштырыу нигеҙендә ғәмәли өйрәнеү, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.
46
Рәүеште си- фат менән сағыштырыу.
1
Рәүеш һәм сифаттарҙың айырмалы яҡтарын ғәмәли үҙләштереү. Бер үк һүҙҙең рәүеш тә, сифат та булып килә алыуын күҙәтеү һәм уларҙың ниндәй һүҙ төркөмө булыуын һорауҙар ярҙамында айырырға өйрәнеү. Рәүештәр һәм сифаттар менән һүҙбәйләнештәр төҙөү.
47
Т/ү. «Яңы йыл» картинаһы буйынса инша.
1
Картинаның йөкмәткеһен үҙләштереү. Картина, терәк һүҙҙәр һәм уҡыусыларҙың тормош тәжрибәһенә таянып ентекле һүрәтләү-хикәйәләү тибындағы текст төҙөү. Сифаттарҙы һәм рәүештәрҙе ҡулланып, матур текст төҙөү күнекмәһе алыу.
48
Рәүешкә морфологик анализ.
1
Бирелгән өлгө буйынса рәүештәргә морфологик анализ яһарға өйрәнеү. Уларҙы һөйләмдә билдәләү.
49-
50
Диктант.
1
Орфограммаларҙы ҡулланып, хатаһыҙ диктант яҙыу. Диктантҡа анализ яһау һәм хаталар өҫтөндә эшләү.
51
Ҡылым.
1
Ҡылым тураһында төшөнсә алыу, һорауҙары һәм белдергән мәғәнәһе тураһында һығымта яһау, кағиҙә төҙөү. Текстан ҡылымдарҙы табыу, һорауҙар ҡуйыу, һөйләмдәге ролен асыҡлау.
52-
53
Ҡылымдар
ҙың
яһалышы.
1
Ҡылымдарҙы яһалышы яғынан сағыштырыу, анализлау, өс төргә бүлеү. Башҡортостан ҡомартҡылары тураһында фекер алышыу.
54
Ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреше.
1
Телмәрҙә ҡылымдарҙың заман төрҙәрен айырырға өйрәнеү, уларҙы урынлы ҡулланыу.
55-
56
Үткән заман ҡылымдары.
2
Ҡылымдың үткән заманы тураһында белешмә алыу, белдергән мәғәнәһен асыҡлау. Уларҙың ике формаһын (шаһитлы һәм шаһитһыҙ) сағыштырыу, айырмаһын билдәләү. Ҡылымдарҙың үҙгәрешен ғәмәли үҙләш тереү. Тест ярҙамында белемдәрҙе тикшереү һәм баһалау.
57
Т/у. «Хоккей майҙансығында» һүрәте буйынса инша.
1
Һүрәт буйынса һорауҙарға яуап биреү. Сәләмәт тормош алып барыу тураһында әңгәмәләшеү. Уҡыусыларҙың ҡышҡы уйындар тураһында сығыш яһауы. һүрәт бу йынса план төҙөү һәм план буйынса ентекле һөйләү. Иншаны иғтибар менән хатаһыҙ яҙыу.
58
Хәҙерге заман ҡылымдары.
1
Ҡылымдың хәҙерге заманы тураһында белешмә алыу, белдергән мәғәнәһен асыҡлау.
59
Хәҙерге заман
ҡылымдарының
үҙгәреше.
1
Хәҙерге заман ҡылымдарының һан, зат менән үҙгәреүен, барлыҡ-юҡлыҡ формаһында ҡулланылыуын өйрәнеү. Алған мәғлүмәттәрҙе график һыҙма (презентация) ярҙамында күрһәтеү. Һыҙма буйынса йомғаҡлау яһау.
60
Киләсәк заман ҡылымдары.
1
Ҡылымдың киләсәк заманының формалары тураһында белешмә алыу, белдергән мәғәнәһен асыҡлау. Киләсәк заман ҡылымдарының зат, һан менән үҙгәреүен, бар лыҡ һәм юҡлыҡ формаларҙа ҡулланы лыуын үҙләштереү.
61
Киләсәк заман ҡылымдарының ике төрө.
1
Киләсәк заман ҡылымдарының ике төрлө яһалышын өйрәнеү, айыра белеү. Уларҙы телмәрҙә урынлы ҡулланыу.
62
Т/ү. Изложение.
1
«Сәйер ҡош» тексының йөкмәткеһен үҙләштереү, планын төҙөү, уны тексҡа яҡын итеп һәм ҡыҫҡартып һөйләү. Изложениены ҡыҫҡартып яҙыу.
63
Ҡылым һөйкәлештәре.
Бойороҡ
һөйкәлеше
ҡылымдары.
1
Ҡылым һөйкәлештәрен сағыштырыу, айырмаларын һәм оҡшаш яҡтарын билдәләү, һығымта яһау. Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының зат һәм һан менән үҙгәре үен, барлыҡ-юҡлыҡ формаһында ҡулланылыуын күҙәтеү. Уларға анализ яһау.
64
Хәбәр һейкәлеше ҡылымдары.
1
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының зат һәм һан менән үҙгәреүен, барлыҡ- юҡлыҡ формаһында ҡулланылы уын күҙәтеү һәм һығымта яһау. Ҡылымдарға анализ яһау.
65
Ҡабатлау.
1
Ҡылым һөйкәлештәрен айырыу. Уларҙы график рәүештә тамғалау. Телмәрҙә ҡулланыу, дөрөҫ интонация менән уҡыу.
66
Т/ү. Инша. «Батырлыҡ».
1
Текст, китап менән эш итеү алымдарына өйрәнеү, кәрәкле материал туплау. Башҡортостандың геройҙары тураһында әңгәмәләшеү. Бәйләнешле текст төҙөү күнекмәһе алыу. Үҙ эшеңде тикшереү, иптәшеңдең эшен тыңлау, төҙәтмәләр индереү, баһа биреү.
67
Шарт һөйкәлеше ҡылымдары.
1
Шарт һөйкәлеше ҡылымдарын башҡа һөйкәлеш ҡылымдары менән сағыштырыу, айырмалы яҡтарын бил- дәләү. Был ҡылымдарҙы телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү.
68
Теләк һөйкәлеше ҡылымдары.
1
Теләк һөйкәлеше ҡылымдарының белдергән мәғәнәләрен, һорауҙарын асыҡлау. Башҡа һөйкәлештәр менән сағыштырыу. Телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү.
69
Ҡылымға морфологик анализ
70
Ҡабатлау. Контроль диктант
71
Йомғаҡлау.
72
Нимә ул һан?
73
Һан төркөмсәләре
74
Телмәр үҫтереү. Изложение.
75
Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы
76
Һандарҙың башҡа һүҙҙәр менән оҡшашлығы
77
Һанға морфологик анализ
78
Ҡабатлау
79
Ҡабатлау
80
Т/ү. Инша. «Ҡоштар ҡайта».
1
Тема буйынса материал туплау һәм дәрестә сығыш яһау. Уй-фекерҙе тулы итеп еткерергә өйрәнеү. Баһа биреү төҫөндәге фекерләү (ниңә? нилектән? ни өсөн?) элементтары булған текст төҙөү һәм уны дәфтәргә яҙыу. Тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш булдырыу.
81
һүҙҙең күп мәғәнәлелеге. һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе.
1
Һүҙҙәрҙең төрлө мәғөнәгә әйә булыуын күҙәтеү. Аңлатмалы һүҙлектәр менән эшләү. Күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланырға өйрәнеү.
82
Омонимдар-
1
Бер үк яҙылышлы, ләкин төрлө мәғәнә аңлатҡан һүҙҙәрҙе айырыу, уларҙы һүҙлектән табыу, мәғәнәһен аңлатыу.
83
Синонимдар.
1
Синонимдарҙы һүҙлектән табырға өйрәнеү. Уларҙьщ әһәмиәтен аңлатыу. Синоним һүҙҙәр туплау.
84
Антонимдар.
1
Ҡапма-ҡаршы мәғәнәле һүҙҙәрҙе һүҙлектән табыу. Мәҡәлдәрҙә һәм йомаҡтарҙа антонимдарҙың ҡулла- нылыуын күҙәтеү, бының әһәмиәтен аңлатыу.
85
Нығынған һүҙ- бәйләнештәр.
1
Нығынған һүҙбәйләнештәрҙе текстан табыу, мәғәнәһен аңлатыу. Уларҙы һөйләү телмәренә индереү.
86-
87
Т/ү. Контроль
изложение
«Ҡуян».
1
Тәбиғәттәге яҙғы үҙгәрештәрҙең хай- уандар тормошона йоғонтоһо тура- һында әңгәмәләшеү. Үҙ аллы төҙөгән план буйынса текстың йөкмәткеһен һөйләү. Иң мөһим ваҡиғаларҙы һай лап алыу һәм ҡыҫҡартын яҙырға өйрәнеү.
88-
89
Фонетика.
Ьүҙьяһалыш.
1
Өйрәнелгән төшөнсәләр, тел күренештәрен ҡабатлау, системаға килтереү. Тема буйынса проект төҙөү һәм уны яҡлау.
80
Т/ү. Инша. «Ҡоштар ҡайта».
1
Тема буйынса материал туплау һәм дәрестә сығыш яһау. Уй-фекерҙе тулы итеп еткерергә өйрәнеү. Баһа биреү төҫөндәге фекерләү (ниңә? нилектән? ни өсөн?) элементтары булған текст төҙөү һәм уны дәфтәргә яҙыу. Тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш булдырыу.
81
һүҙҙең күп мәғәнәлелеге. Һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе.
1
Һүҙҙәрҙең төрлө мәғөнәгә әйә булы- уын күҙәтеү. Аңлатмалы һүҙлектәр менән эшләү. Күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланырға өйрәнеү.
82
Омонимдар-
1
Бер үк яҙылышлы, ләкин төрлө мәғәнә аңлатҡан һүҙҙәрҙе айырыу, уларҙы һүҙлектән табыу, мәғәнәһен аңлатыу.
83
Синонимдар.
1
Синонимдарҙы һүҙлектән табырға өйрәнеү. Уларҙьщ әһәмиәтен аңлатыу. Синоним һүҙҙәр туплау.
84
Антонимдар.
1
Ҡапма-ҡаршы мәғәнәле һүҙҙәрҙе һүҙлектән табыу. Мәҡәлдәрҙә һәм йомаҡтарҙа антонимдарҙың ҡулла- нылыуын күҙәтеү, бының әһәмиәтен аңлатыу.
85
Нығынған һүҙбәйләнештәр.
1
Нығынған һүҙбәйләнештәрҙе текстан табыу, мәғәнәһен аңлатыу. Уларҙы һөйләү телмәренә индереү.
86-
87
Т/ү. Контроль
изложение
«Ҡуян».
2
Тәбиғәттәге яҙғы үҙгәрештәрҙең хай-уандар тормошона йоғонтоһо тураһында әңгәмәләшеү. Үҙ аллы төҙөгән план буйынса текстың йөкмәткеһен һөйләү. Иң мөһим ваҡиғаларҙы һайлап алыу һәм ҡыҫҡартын яҙырға өйрәнеү.
88-
89
Фонетика.
Һүҙьяһалыш.
2
Өйрәнелгән төшөнсәләр, тел күренеш- тәрен ҡабатлау, системаға килтереү. Тема буйынса проект төҙөү һәм уны яҡлау.
90-
93
Һөйләм.
4
Ьөйләм аҙағында тейешле тыныш билдәләрен ҡуйып яҙыу. Һөйләмгә тулы синтаксик анализ яһау. һөйләм киҫәктәрен билдәләү.
94-
95
Исем.
2
Исемдәрҙең грамматик билдәләрен ҡабатлау. Текстам исемдәрҙе табыу һәм уларға морфологик анализ яһау.
96
Алмаш.
1
Алмаштарҙың грамматик билдәләрен ҡабатлау. Текстан алмаштарҙы табыу һәм уларға морфологик анализ яһау. Телмәрҙә алматтттарҙы ҡул- ланыу күнекмәһе алыу.
97
Сифат.
1
Сифаттарҙың грамматик билдәләрен ҡабатлау. Текстан сифаттарҙы табыу һәм уларға морфологик анализ яһау.
98
Рәүеш.
1
Рәүештәрҙең грамматик билдәләрен ҡабатлау, уларҙы сифаттар менән сағыштырыу. Текстан рәүештәрҙе табыу һәм уларға морфологик анализ яһау.
99-
100
Ҡылым.
2
Ҡылымдарҙың грамматик билдәләрен ҡабатлау. Текстан ҡылымдарҙы табыу һәм уларға морфологик анализ яһау.
101
Һан.
1
Һандарҙың грамматик билдәләрен ҡабатлау. Текстан һандарҙы табыу һәм уларға морфологик анализ яһау.
102
Тикшереү эше.
1
4-се класта өйрәнгәнде иҫкә төшөрөү, тикшереү эшен башҡарғанда ҡулланыу, һығымта яһау.
«Башҡорт теле» дәрестәрендә тикшереү эштәре
Диктант текстары, тикшереү эштәре 1-се кластың беренсе сирегендә 5-7 минут тирәһе, икенсе сиректә 15-20 минутта, икенсе ярты йыллыҡта диктант һәм эштәр 20-25 йәки 25-30 минутта үтәлә. 2-се класта 30-35 минут, ә 3-4 –се кластарҙа 40-45 минут ваҡыт бирелә. Диктант текстары һәм тестар Сынбулатова Ф.Ш. Нурыева Р.Ф. авторлығындағы “ 1-4-се кластар өсөн диктанттар йыйынтығы һәм тикшереү эштәре» башҡорт теле уҡытыусылары өсөн ҡулланманан алына.
«Башҡорт теле» дәрестәрендә файҙаланылған техник саралар :
-проектор
-экран
1.Дөйөм белем биреү буйынса башҡорт мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн башҡорт теле буйынса өлгө программалар. Р.Д. Салауатова. Өфө.Китап,2011.(Икенсе быуын стандарттары)
2.«Әлифба»дәреслеге.СынбулатоваФШ.Исламғолова Ы.Ә Өфө..2011
3«Әлифба эш дәфтәре»Ф.Ш.Сынбулатова Өфө Китап.2011
Мәүлийәрова Ә. Т.
4. Сынбулатова Ф.Ш. Нурыева Р.Ф.Ғәлиуллина Г.Б. 1-4-се кластар өсөн диктанттар йыйынтығы һәм тикшереү эштәре. Башҡорт теле уҡытыусылары өсөн ҡулланмана.-“ Өфө. Китап,2011.
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests


text:
Фото:
«Өфө» Халыҡ-ара аэропорты – “Ике тәгәрмәсле алтын арба” премияһы лауреаты
Фото:
«Өфө» Халыҡ-ара аэропорты Рәсәй транспорт тармағының “Ике тәгәрмәсле алтын арба” бишенсе Милли йәмәғәт премияһы лауреаты булды. Был абруйлы тармаҡ наградаһын предприятие “Рәсәй һауа транспорты лидеры” номинацияһында яуланы.
Премия «Өфө» Халыҡ-ара аэропорты” асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Салауат Ҡотошевҡа Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүселәрен хөрмәтләү тантанаһында тапшырылды.
Наградлау тантанаһы Рәсәй Транспорт министрлығының 200 йыллығын байрам итеүгә арналған саралар комплексының финалы булды. Унда ведомство етәкселәре, Дәүләт Думаһы депутаттары, шулай уҡ Төркиә, Финляндия, Швеция, Германия, Польша һәм БДБ илдәренең ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илселәре һәм сауҙа вәкилдәре ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр «Өфө» Халыҡ-ара аэропортының маркетинг бүлегендә.
Өҫтәп шуны ла әйтергә кәрәк, йыллыҡ эш йомғаҡтары буйынса абруйлы премия лауреаттарын эксперт советы билдәләй, уның составына транспорт өлкәһендәге танылған белгестәр инә. Премия Рәсәйҙә транспорт тармағын үҫтереүгә индергән айырым хеҙмәте өсөн бирелә.


text:
Илеш районы халҡынан 304 тонна һөт йыйып алынған
Республиканың Илеш районында халыҡтан һөт һатып алыу ойошторолған. БР Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, йыл башынан алып 304 тонна һөт һатып алынған, был уҙған йыл кимәленән 82 тоннаға күберәк. Баймаҡ һәм Учалы райондарында йыл башынан алып халыҡтан 192 тонна һөт йыйып алынған, был да уҙған йыл күрһәткестәренән күпкә артығыраҡ. Салауат, Йәрмәкәй, Әбйәлил, Ҡырмыҫҡалы, Дүртөйлө һәм тағы ла бер нисә райондың һөт йыйыусылары күрһәткестәре лә ҡыуандыра.


text:
Светлана Смирнова: «Рәсәй халыҡтарын дөйөм идея берләштерә»Фото: Олег Яровиков
Светлана Смирнова: «Рәсәй халыҡтарын дөйөм идея берләштерә»
Светлана Смирнова: «Рәсәй халыҡтарын дөйөм идея берләштерә»Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәй халыҡтарын дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек кенә түгел, шулай уҡ дөйөм идея берләштерә. Сөнки илебеҙ халыҡтарының этномәҙәни үҙенсәлектәрен һаҡлау һәм Рәсәй милләтенең берҙәмлеген нығытыу — һәммәбеҙҙең дә бурысы. Рәсәй халыҡтары ассамблеяһы Советы рәйесе Светлана Смирнова IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ошо хаҡта белдерҙе.
«Бөгөн 20 йыл элек ойошторолған Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы иң ҙур йәмәғәт ойошмаһы ғына түгел, иң абруйлы ойошмаға әүерелде, тип тулы ышаныс менән әйтергә була. Йыйында башҡорт халҡының мәҙәниәтен, телен үҫтереү, һаҡлау, шулай уҡ Рәсәй милләтенең берҙәмлеген, күп миллләтле илебеҙҙең киләсәген нығытыу мәсьәләләре тикшерелә», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Светлана Смирнова.
Республикала ҡоролтай менән берлектә Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы әүҙем эшләй, тип билдәләне ул.
Бөгөн Дәүләт Думаһы депутаты Зөһрә Рәхмәтуллина етәкселегендәге республика ассамблеяһы төбәктә тыныслыҡты һәм татыулыҡты һаҡлау өсөн барыһын да эшләй.
«Һәр халыҡ үҙен яҡшы тойһон өсөн республика Башлығының һәм Хөкүмәттең ярҙамы кәрәк. Башҡортостанда халыҡтар араһында тыныслыҡты һәм дуҫлыҡты һаҡлау өсөн бөтә шарттар ҙа булдырылған», — тине Светлана Смирнова.
Ул төбәктә йәшәгән удмурттарға ярҙам күрһәткәндәре өсөн айырыуса рәхмәт белдерҙе. «Бөгөн республикалағы удмурт балалары туған телен өйрәнә һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡала ала. Удмурт Республикаһы Башлығы Александр Соловьевтан һеҙгә сәләмләү һүҙҙәрен еткерәбеҙ».
Мәғлүмәт сәйәсәтенән тыш бер халыҡтың да киләсәге булмай, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Светлана Смирнова.


text:
Депутаттар 131-се ҡанунды камиллаштырырға тәҡдим итә
Өфөлә бөгөн Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың сираттағы етенсе ултырышы уҙҙы.
Ошо уңайҙан Дәүләт Йыйылышы Ҡоролтай ултырышында Башҡортостандың административ-территориаль ҡоролошо һәм ауыл биләмәләренең сиктәрен үҙгәртеү тураһындағы закон проекттары тәүге уҡыуҙы үтә. Яңыраҡ үткән һайлауҙарҙа ҡайһы бер ауылдар берләшеүгә ҡаршы ине.
Шуға ла Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты Зөфәр Еникеев әйтеүенсә, муниципаль берәмектәрҙең эшен камиллаштырыу маҡсатында депутаттар Дәүләт Думаһына ҡунуни тәҡдим менән сығыш яһарға иҫәп тота. Зөфәр Еникеев билдәләүенсә, 131-се федераль ҡанун тулыһынса камил түгел. Унда төбәктәр үҙенсәлектәре иҫәпкә алынып бөтмәгән.


text:
Хайуандар
Хайуандар (лат. Animalia йәки Metazoa) — Аристотель заманында уҡ айырым категорияға бүленгән, хәҙерге заманда биологик батшалыҡ булып ҡаралған организмдар. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Хайуандар эукориоттарға ҡарай. Хайуандарҙың төп билдәһе — гетеротрофлыҡ (әҙер отганик ҡушылмалар менән туҡланыу) һәм әүҙем хәрәкәт итеү. Ә шулайҙа, хәрәкәт итмәй тереклек итеүсе хайуандар бик күп һәм гетеротроф бәшмәктәр, паразит-үҫемлектәр бар.
Көнкүрештә дүрт аяҡлы, һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуандарына ҡараған йән эйәләрен күҙ алдына килтерәләр. Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә. Кеше лә хайуандар батшалығына керә, профессиональ биологтар «хайуандар һәм кеше» тигән термин ҡуллана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7—8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. — Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990


text:
Константин Толкачев «Изге Болғар йыйыны»нда ҡатнашты
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев Татарстандағы коллегалары саҡырыуы буйынса Иҙел буйы болғарҙары менән Ислам динен рәсми ҡабул итеү көнөнә арналған сараларҙа ҡатнашты. Был хаҡта республика парламентының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Татарстанда сираттағы «Изге Болғар йыйыны» үтте, быйыл ул 922 йылда Иҙел болғарҙары менән Ислам динен ҡабул итеү көнөнә тап килде.
Визит сиктәрендә Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы рәйесе Болғар ҡаласығының үҙәк комплексында булды. Шунда уҡ Пәйғәмбәр сәхәбәләре ерләнгән урында мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтте.
Тантанаға бөтә Рәсәйҙән 15 мең самаһы кеше, шул иҫәптән 39 төбәктән 800 мөфтөй килде. Беҙҙең республика мосолмандары исеменән унда юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин ҡатнашты.


text:
Башҡортостанда Ҡурған өлкә башҡорттары мәҙәниәте көндәре уҙасаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 19 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Республикала 20-22 ноябрҙә Ҡурған өлкә башҡорттары мәҙәниәте көндәре уҙасаҡ. Байрам итеү сиктәрендә шаршамбы, 19 ноябрҙә, Өфөгә Ҡурған өлкәһе делегацияһы килә.
Сәфәр сиктәрендә «Ҡурған башҡорттары: тарих, хәҙерге заман һәм үҫеш перспективалары» тигән түңәрәк өҫтәл уҙғарыу күҙалланған. Форум эшендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзалары, республиканың йәмәғәтселек һәм дәүләт органдары вәкилдәре ҡатнашасаҡ. Бынан тыш, Мәҙәниәт көндәре сиктәренде БР Милли музейына экскурсия, Ҡурған өлкәһе художество үҙешмәкәр ижади коллективтарының Башҡортостан сәнғәт оҫталары менән бергәләп гала-концерт ойоштороу планлаштырылған. Шулай уҡ ҡунаҡтар биҙәү-ҡулланма сәнәғәте оҫталарының күгәҙмәһе, БР Милли ммузейының этнографик күргәҙмә экспонаттары һәм экспозицияһы менән танышасаҡ.
Ҡурған өлкәһе делегацияһы ағзалары республика Хөкүмәте вәкилдәре менән осрашасаҡ, Рәми Ғарипов исемендәге гимназия-интернатты ҡараясаҡ һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры спектаклендә буласаҡ.


text:
Башҡортостандың Ҡарман һыу һаҡлағысына аҡ амур һәм толстолобик селбәрәләре ебәрелде
Ҡарман һыу һаҡлағысына биологик тигеҙлекте тәьмин итеү өсөн тоннанан ашыу аҡ амур һәм толстолобик селбәрәләрен – 20 меңдән ашыу ваҡ балыҡ ебәрҙеләр. Һыу ятҡылығын балыҡландырыу тәртибен Ҡарман ГРЭС-ы үткәрҙе, ул һыу һаҡлағысын электростанцияның әйләнештәге һыуҙарын һыуытыу өсөн файҙалана. ГРЭС-тың селбәрәләрҙе һатып алыуға сығымы яҡынса 300 мең һум.
Башҡортостан электр менән тәьмин итеү компанияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, энергетиктар бына 15 йыл инде һыу ятҡылығында даими балыҡ үрсетеүҙе дауам итә. Бындай тәбиғәтте һаҡлау сараһы ГРЭС-тың тулы көскә эшләүе өсөн кәрәк. Электростанция ағыҙған йылы һыу ылымыҡтар үҫеүенә килтерә һәм һыу ятҡылығы төбөндә лайлалы яры барлыҡҡа килә. Һыу ятҡылығын тик айырым бер үлән менән туҡланыусы балыҡтар таҙарта ала. Мәҫәлән, аҡ амур ҡаты үлән менән туҡлана, үҙенең массаһын бер килограммға арттырыр өсөн 80 килограммға тиклем үҫемлек ашай. Толстолобиктарҙың аҙығы – һыуҙы «сәскә аттырыусы» бер күҙәнәкле ылымыҡтар.
Селбәрәләр менән «Ҡарман балыҡсылыҡ хужалығы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тәъмин итә.


text:
Зайнаб Биишева «Мастер и Подмастерье» (урок по государственному башкирскому языку)
Тема: З.Биишева «Һѳнәрсе менән Ѳйрәнсек»
Маҡсат:Уҡыусыларҙы З.Биишеваның тормош юлы, ижады менән таныштырыу. Әҫәр тураһында фекерҙәрен, образдарға мѳнәсәбәттәрен асыҡлау. Тасури телмәр күнекмәләрен үҫтереү. Уҡыусыларҙа бер- береһенә ҡарата йылы мѳнәсәбәт, иғтибарлыҡ, ярҙамсыллыҡ , изгелек тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: компьютер, ҡылыҡһырлама ѳсѳн һүҙҙәр яҙылған карточкалар, үҙ аллы эш ѳсѳн мәҡәлдәр яҙылған карточкалар
Таҡта биҙәлеше: интерактив таҡта, ике яҡта кѳршәк һүрәте эленеп тора, З.Биишеваның портреты.
Автор: Аллаярова Роза Батуовна


text:
Илеш районы китапханасыһы Башҡортостан Президенты грантына лайыҡ булды
Илеш районының Бишҡурай ауылы китапханасыһы Рәфилә Ғәлимханова Башҡортостан Республикаһы Президенты грантына лайыҡ булды. «Тере хәтер мәңгелек» ижади проекты өсөн ул 100 мең һум аҡса менән бүләкләнде, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.
БР Президентының 2008 йылғы «Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә өҫтәмә дәүләт ярҙамы саралары тураһында»ғы Указына ярашлы, гранттар мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә музыка, театр, хореография һәм һынлы сәнғәт, архитектура һәм дизайн, кино, музей, клуб һәм китапхана эше өлкәләрендә мәҙәни ҡиммәттәрҙе булдырыу, һаҡлау, арттырыу, таратыу һәм үҙләштереү буйынса ижади проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн бирелә.
Ағымдағы йылда БР Хөкүмәте 25 сәнғәт хеҙмәткәрен 100 мең һум күләмдәге гранттар менән наградлау тураһындағы ҡарар ҡабул итте. 300 мең һум күләмдәге биш грант ижади коллективар өсөн тәғәйенләнә.