text:
Ҡолаҡ
Ҡолаҡ — ҡатмарлы вестибуляр-ишеткес ағза, ул ике функция үтәй: тауыш импульстарын ҡабул итә һәм кәүҙәнең тура тороуына, тигеҙлек һаҡлауға булышлыҡ итә. Был парлы ағза, баштың сикә һөйәктәре эсенә урынлашҡан, тыштан ҡолаҡ япрағы булып тамамланған.
Тауыш — һауаның тирбәлеүе. Кешенең ҡолағы 20,625 м -ҙан 1,65 см тиклем тауыш тулҡындарын ҡабул итә, был тауыштың секундына 16 — 20 000 Гц тирбәлеүенә торошло.
Ҡолаҡ анатомияһы[үҙгәртергә]
Ҡолаҡ — тышҡы, урта һәм эске ҡолаҡтарға бүленә.
Тышҡы ҡолаҡ ҡолаҡ япрағы менән тышҡы ишетү юлынан тора. Ҡолаҡ япрағы хәрәкәтһеҙ, ул тауыш оотоу өсөн яраҡлашҡан. Ҡолаҡ япрағы менән урта ҡолаҡ иштеү юлы менән бәйләнгән. Тышҡы ҡолаҡ юлы ҡолаҡтан барабан ярыһы менән айырылап тора. Улар тауыш тулҡындарын механик тирбәлеүгә әйләндереп, урта ҡолаҡҡа ебәрә.
Урта ҡолаҡ — һауа тулған ҡыуашлыҡ. Урта һөйәктә өс ишетеү һөйәге бар. Беренсеһе— сүкеш һөйәк барабан ярыһына терәлгән, икенсеһе — өҙәңге һөйәк — эске ҡолаҡҡа барған овал тәҙрә юлына тейеп тора. Өсөнсө — һандал һөйәк — улар араһында урынлашҡан. Барабан ярыһы тирбәлеүен 20 тапҡыр көсәйткән һөйәк рачагтар системаһы шулай төҙөлгән. Урта ҡолаҡ ҡыуашлағы ишетеү торбаһы аша тамаҡ өҫтө ҡыуышлығы менән тоташа. Аҙаҡты йотҡанда ишетеү торбаһы юлы асыла һәм урта ҡолаҡтағы баҫым атмосфера баҫымы менән тигеҙләшә. Шул сәбәпле барабан ярыһы баҫым түбән яҡҡа бөгөлмәй.
Эске ҡолаҡ урта ҡолаҡтан овал һәм түңәрәк тәҙрәнән торған һөйәк пластинкаһы менән айырыла. Эске һөйәк сикә һөйәктәре эсендә ятҡан нәҙеҡ каналдар ҡатмарлы ҡыуышлыҡтар системһынан тора. Ошо һөйәк лабиринты эсендә уның формаһын ҡабатлағын ярылы лабиринт ята. Уның эсенде тирбәлеүҙәрҙе — тауыш тулҡындарын, кәүҙәнең арауыҡтағы торошон ҡабул итеүсе һиҙгер приборҙар (вестибуряр аппарат) бар.
Эске ҡолаҡта ишетеү ағзаһы - ҡусҡар менән тигеҙләне ағзаһы - тупһа һәм өс үңәрәк канал урынлашҡан. Улар үҙ ара бәйләнгән. Ҡусҡарҙың бер яҡ ярылы стенаһында ғына ныҡ итеп тарталған төрлө оҙонлоҡтағы 24 мең һығылмалы есә бар. Һәр епсә үҙ өнө өсөн яуап бирә. Епсәләрҙә өҫтөндә төктәре булған күҙәнәктәр урынлашҡан. Урал ишепеү рецепторҙарв тип атала. Рецептор өҫтөндә япма мембрана бар. Һәр рецепторға ишетеү нервыһының осо тоташҡан.
Тауыш тирбәлеүе барабан ярыһына бирелә. Ишетеү һөйәктәре уны овал тәҙрә ярыһына ебәрә, уның ша эске ҡолаҡ шыйыҡсаһына бара. Бөтә ҡуҙғауҙар спираль орган рецепторына бирелә. Барлыҡҡа килгән ҡуҙғау мейе ҡабығының ишетеү зонаһына бара. Кеше шулай ишетә.
Ике ҡолаҡ аша мейе ярымшаҙарына сигнал тапшырыла. Әгәр тауыш һулдан килһә, уның импульстары мейегә уң ҡолаҡҡа ҡарағанда ирәрәк килеп етә. Мейе анализ үткәреп тауыш сығанаған билдәләй. Шулай кеше тауыш сығанағын һәм йүнәлешен билдәләй.
Ҡолаҡ гигиенеһы[үҙгәртергә]
Тышҡы ишетеү юлында, составында микробтарға ҡаршы матдҡлҡр булған, сайыр бүленеп сыға. Сайыр йыйылып киткәндә ишетеүгә ҡамасаулай. Ҡолаҡты шарпы, булавка һ.б. предматтар менән таҙартырға ярамай.
Тамаҡтыҡ, танауҙың лайлалы шәрәһе шешенһә, ишетеү юлына лайла тула һәм урта ҡолаҡтағы һауа баҫымы тыштағы баҫым менән тигеҙләшә алмай. Кеше ҡолағына мамыҡ тығылған һымаҡ тоя. Тымаулағанда, танау тонғанда танау тишектәрен берәмләп таҙартырға кәрәк. Тышҡа сыҡҡан һауа юлы ялылһа, һауа ағымы ишетеү торбалары аша уота ҡолаҡҡа үтерге мөмкин.
Урта ҡлаҡтың шешенеүе үтә ҡурҡыныс. Был ишетеү һәләте насарайыуға килтерә. Ишетеү нервыларының һәм рецепторҙарының зарарланыуы һаңраулыҡҡа килерергә мөмкин. Шау-шыулы урында булыу, хатта ҡыҫҡа ғына ваҡыттыла көслө тауыш аҫтында ҡалыу ҡолаҡҡа ҡатыланыуға килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сонин Н.И. Биология. Кеше. тәрж.С.М. Рәхимова. -Өфө; Китап: Дрофа, 2005. -ISBN 5-295-03615-4
- Колесов Д.В. Биология. Кеше. -9-сы стереотип баҫманан тәржемә. -Өфө: Китап, 2009. -ISBN 978-5-295-04946-0


c: text/html

text:
Википедия:Викиосрашыу
Викиосрашыу — Википедия төҙөүҙә ҡатнашыусыларҙың айырым ҡалаларҙа үткәрелгән урындағы осрашыуҙары. Был Викиосрашыу битендә буласаҡ һәм үткән викиосрашыуҙар тураһында мәғләүмәт туплана. Викиосрашыуҙы һәр бер кеше тәҡдим итә һәм ойоштора ала. Викимания кеүек конференциялар тураһында айырым викиконференциялар битен булдырға кәрәк. Башҡа телдәр бүлегендәге ҡатншыусыларҙың викиосрашыуҙары тураһында мәғләүмәтте һул яҡтағы "Башҡа телдәрҙә" тигән интревики һылтанмалар аша ҡарарға була.
Йөкмәткеһе
Викиосрашыуҙы нисек ойошторырға?[үҙгәртергә]
- Буласаҡ викиосрашыуҙар бүлегендә осрашыу тураһында иғлан төҙөгеҙ:
- Осрашыуға саҡырыу яҙығыҙ.
- Осрашыу урынын һәм ваҡытын тәҡдим итегеҙ.
- Осрашыуҙа ниндәй йүнәлештә фекерләшеү буласағын тәҡдим итегеҙ (мотлаҡ түгел).
- Ҡоролтай битендә иғлан яһағыҙ һәм Буласаҡ викиосрашыуҙар бүлегенә һылтанма бирегеҙ.
- Республика, айырым ҡалала йәки районда йәшәүсе ҡатнашыусылар теркәлгән категориялағы исемлекте файҙаланып, уларға "Ҡатнашыусыға хат" ҡоралы аша саҡырыу ебәрегеҙ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ланин
Ланин — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Потудань йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000003515
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000351
- Бассейн коды — 05.01.01.008
- ГӨ буйынса томы — 07
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Ланин.


text:
12 ноябрь
12 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 316-се көнө (кәбисә йылында 317-се). Йыл һуңына тиклем 49 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Конституция көнө.
- Рәсәй — Һаҡлыҡ банкы хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1947 — Ка-8 ике винтлы вертолёт беренсе тапҡыр һауаға күтәрелде.
- 1952 — Ту-95 беренсе осоуын эшләне.
- 1956 — Гамаль Абдель Насер Мысыр президенты була.
- 1990 — Япон императоры Акихито рәсми рәүештә тәхеткә ултыра.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1840 — Огюст Роден, француз скульпторы.
- 1894 — Эдуард VIII, инглиз короле.
- 1935 — Людмила Марковна Гурченко, Советтар Союзы һәм Рәсәй актрисаһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 607 — Бонифаций III, Рим папаһы.
- 1793 — Жан Сильвен Байи, француз асторономы, Париж ҡалаһының беренсе башлығы.


text:
Менахем Бегин
’
Мена́хем Бе́гин (йәһ. מנחם בגין ) – Израилдең сәйәси эшмәкәре,1977 йылдың июненән башлап 1983 йылғаса Израилдең Премьер-министры. 1978 йылғы Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты. 1940 йылдарҙа Иргун йәһүд йәшерен ойошмаһы етәксеһе.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Менахем Бегин 1913 йылдың 16 авгусында Брест-Литовск (хәҙерге Брест, Беларусь) ҡалаһында тыуған. Атаһы – Брест-Литовск йәһүд общинаһы секретаре. Менахем тыуған ҡалаһындағы йәһүд дини мәктәбен, артабан дәүләт гимназияһын (1931) тамамлай. 1935 йылда Варшава университетын тамамлағас, хоҡуҡ магистры ғилми дәрәжәһен ала.
1992 йылдың 9 мартында Тель-Авив ҡалаһында вафат була.


text:
Мона Лиза
«Мо́на Ли́за», шулай уҡ «Джоко́нда»; (итал. Mona Lisa, La Gioconda, франц. La Joconde), тулы исеме — Портре́т госпожи́ Ли́зы дель Джоко́ндо, итал. Ritratto di Monna Lisa del Giocondo) — Леонардо да Винчи картинаһы, Лувр музейынды һаҡлана, Париж, Франция. Донъяла бер иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәренең береһе[1][2]. Флоренцияла ебәк һатыусы Франческо дель Джокондоның ҡатыны Лиза Герардинипортреты булып иҫәләнә. 1503—1505 йылдар тирәһендә яҙылған.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Картинала яртылаш боролоп ултырған ҡара кейемдәге ҡатын төшөрөлгән. Ул кресло таянысына бер ҡулы менән таянып, икенсе ҡулын өҫтөнә ҡуйып, тамашасыға тура ҡарап ултыра. Был билдән төшөрөлгән картина. Кресло балконда йәки лоджияла тора. Элегерәк картина киңерәк булған тип иҫәпләнә. Ситтәге ике ҡырҙа лоджия колонналары яртылаш ҡына күренә.
Сәнғәтте өйрәнеүсе Борис Виппер Мона Лиза йөҙөндә квадроченто модаһы эҙҙәре булыуын билдәләй: уның ҡаштары һәм маңлайының өҫтөндә сәсе йолҡолған[3].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Мона Лиза» в базе данных Лувра(фр.)
- Мона Лиза (масштабируемая картина)
- Сайт, посвящённый образам Моны Лизы в современной культуре, в том числе и в рекламе


text:
Һаралйын
Һаралйын, саралйын, саралдин, урман тәкәһе, күк тәкәһе, ҡыр кәзәһе, яландыр тәкәһе(урыҫ. Бекас, лат. Gallinago gallinago)— Ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы сәпсәү. Яҡшы ғына йөҙә. Яҙғыһын уйын ваҡыттарында һауала, түңәрәктәр яһап, юғарыға күтәрелә, кәйелеп аҫҡа төшкәндә кәзә тауышы сығара, һырты ҡара һәм һары һыҙыҡлы ерәнһыу көрән. Ҡойроғо ерән, ҡорһағы аҡ. Муйыны, түше ҡара таплы. Зырҡыуыттан ҡорһағы аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ерҙә өҙөк-өҙөк «тә-кә-тәке-тә-кә», ерҙән күтәрелгәндә, «ҡыһх», һауала уйнағанда, «мә-ъә-ъә-ъә-ъә» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йылға һәм күл буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән һәм һоро таплы 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Фәтеүә
Фәтеүә (ғәр. فتوى;юридик нәтижә, ҡарар) — мөфтиҙең дини, юридик(шәриғәт) мәсьәләһе буйынса(Ислам дине булған илдәрҙә - сәйәси проблемалар буйынса ла) ҡарары йәки фекере. Мөфти мөстәкил рәүештә закон сығармай, ә мосолман хоҡуҡтарының дүрт нигеҙенә: (Ҡөръән, Сөннә, Ижмағ, Ҡыяс) йәки үзенән өҫтәрәк торған дин һәм хоҡуҡ белгестәренең - мөжтәһиттәрҙең фәтеүәһенә таянып эш итә, фәтеүәлә уның һылтанмаларын, сығанаҡтарын күрһәтә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа фәтеүәләр ғөләмә һәм фикхтарҙың килештерелгән уртаҡ фекере рәүешендә лә иғлан ителә. 1935 йылда әл-Әзһәрҙә фәтеүә биреүсе дин ғалимдары шураһы төҙөлдө. Диниә назараты мөфтиҙәре үҙҙәре фәтеүә сығаралар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
22 апрель
22 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 112-се (кәбисә йылында 113) көнө. Йыл аҙағына тиклем 253 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара Ер көнө.
- Бразилия — Асылыуы көнө.
- Испания — Королева Изабелла көнө.
- Рәсәй — Экологик хәүеф-хәтәртәрдан һаҡлау көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 571 — Мөхәммәд, ислам пәйғәмбәр, мәшһүр дин хеҙмәткәре.
- 1724 — Иммануил Кант, немец классик философияһына нигеҙ һалыусы.
- 1870 — Ленин Владимир Ильич, совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре.


text:
Георг Вильһельм Фридрих Гегель
Гео́рг Вильһе́льм Фри́дрих Ге́гель (нем. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770-1831) — бөйөк немец фәйләсуфы, объектив илдеалист, немец классик философияһының бөйөк һәм атаҡлы вәкиле. Гегельдың фәлсәфи тәғлимәте марксистик философия өсөн теоретик сығанактарҙың береһе булып иҫәпләнә. Ул бөтә булған материя нигеҙендә Даими Рух (нем. Absolutes Geist) ята, тип өйрәтә. Даими Рухтың дәүмәлдәге аңлатмаһы — тәбиғәт, ваҡыттағы аңлатмаһы — тарих, тип белдерә. Халыҡтар араһындағы Даими Рух көсөргәнешлеген — һуғыш тип, белдерә. Гегель объектив идеализм фәлсәфәһе нигеҙендә диалектика теорияһын булдыра.
Гегель, философия фәнендә беренсе булараҡ, идеалистик фекер нигеҙендә диалектик методты иҫбатлаусы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
1770 йылда Штутгарт ҡалаһында юғары дәрәжәлдәге чиновник ғпиләһендә тыуа. Тюбинген ҡалаһының теологик институтында философия һәм теология буйынса белем ала. Йәш ғалимдың сәйәси ҡараштарына Бөйөк француз буржуаз-демократик революцияһының (1789—1794) идеялары ҙур йоғонто яһай. Ул Германиялағы феодаль, консерватив тәртиптәрне тәнҡит итә, республика принциптарын алға ҡуя. Боронғо Греция демокра-тияһына юғары бәйә бирә, йәмғиәттең рухи тормошона килгәндә, христиан динен тәнҡитләп сыға. Гегель үҙенең беренсе хеҙмәттәрендә, Германияның тарҡаулығына бошоноп, буржуаз тәртиптләр нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу идеяларын яҡлап сыға.
[XVIII быуат]]тың аҙағынаса ул уҡытыусылык, мөхәррирлек кәсептәре буйынса эштәр алып бара, ә 1801 йылда Йена университетында уҡыта башлай. Был уның ижади эшсәнлегендә яңы этапты асып ебәрә. Ул Кант менән Фихтеның субъектив идеалистик пландағы хеҙмәтләрен тәнҡитләп сыға. Нәкъ ошо (Йена университетындагы) осорҙа ул үҙенең «Рухтың үҫеше» тигән атаҡлы хеҙмәтен ижад итә. Ә һуңыраҡ, Нюрнберг ҡалаһында гимназия директоры булған йылдарында (1808—1816), иң ҙур мактауҙарга эйә булған «Логика фәне» тигән әҫәрен яҙа. Гегель, тора-бара, үҙенең һул тарафтарҙа формалашҡан ҡараштарынан ваз кисә башлай. Был ҡарашҡа Европала Наполеондың еңелүенән һуң башланған реакция, йәғни иҫке тәртиптәргә ҡайтыу сәйәсәте йоғонто яһай. Шуның нәтижәһендә Гегельдың фәлсәфи, шулай ук сәйәси ҡараштарында уңға табан боролош һиҙелә башлай. Ул Пруссия хөкүмәтенең рәсми рәүештә билдәләнгән философы булып раҫлана. Был дәрәжәгә ирешү менән ул үҙенең сәйәси ҡараштарын «яңырта» башлай, Пруссия дәүләтенең аҡыл нигеҙендә йәшәгәнлеген иҫбатларға тараша, ә ғилми өлкәлә үҙенең иң күләмле, шул ук ваҡытта шаҡтай ҡаршылыклы «Философия фәне энциклопедияһы» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй. 1818 йылдан башлап үлгәнсегә ҡәҙәр, ул Берлин университетында уҡыта.
Идеализм ҡараштары[үҙгәртергә]
Гегель «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә абсолют идеализм принциптарын дәлилдәргә тырыша. Уныңса, донъяның нигеҙен абсолют идея, йәғни шәхсилеккә эйә булмаған донъя күләмендәге аҡыл тәшкил итә. «Рухтың үҫеше» әҫәрен белгестәр өс бүлеккә айырып ҡарайҙар.
- Беренсеһе — аң, үҙаң, аҡыл тураһында. Был бүлектә индивидуаль аңдың төрлө этаптар аша ысынбарлыҡты танып белеүгә ирешеүе күрһәтелә.
- Икенсе бүлек тарихи планда (Боронғо Греция, Европа илдәре, Бөйөк француз революцияһы һ. б.) рухтың үҫә барыуын тасүирлай.
- Өсөнсө бүлек ижтимағи аңдың формуларын характерлауға бағышланған.
Гегельдың «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе рәүешендә «ситләштерү» (нем. — Entausserund, русса — «отчуждение») категорияһы ҡарала. Уның мәғәнәһе ҡатлаулы, шунлыҡтан, күрәһең, Гегельдан һуңғы ғалимдәр был төшөнсәгә башҡа төрлөрәк мәғәнә һалып эш итергә тырышалар. Шулай ҙа Гегель үҙе был төшөнсәне түбәндәгесә аңлата: «Ситләштерү» ул — барлыҡ әйберҙәрҙең рухтан яралып барлыҡҡа килеүе. Шул уҡ ваҡытта, ул — кеше тарафыннан тыуҙырылған һәм уның есми көстәрен кәүҙәләндергән төрлө ҡиммәттәр ҙә (мәҫәлән, фән, сәнғәт әҫәрҙәре). Гегель, үҙенә тиклем йәшәгән башҡа ғалимдәр кеүек үк, донъяла булған барлыҡ әйберҙәрҙе (тәбиғәт предметтарын, йәмғиәттәге барлыҡ ҡиммәттәрҙе) ниндәйҙер системаға һалып аңлатырга тырыша. Һәм был тырышлыҡ үҙ кәүҙәләнешен Гегельдың теорияһындә таба ла. Гегель, башҡа ғалимдәр кеүек үк, иң «әүвәл сәбәп», «ниҙән нәмә башланған?», «нимә нәмәне тыуҙырған?» һ. б. шундай һорауҙарға яуап табырға ымтылып, «иң әүвәл»де абсолют идея сифатында таныуын белдерә. Уныңса, абсолют идея ул — иң беренсел, барлыҡ нәмәләр шунан башлана. Ләкин абсолют идея, Гегельса, даими үҙгәрештә, һәм ул ошо үҙгәреш процессында, йәнәһе, үҙенең бүтән формаһына — тәбиғәткә әүерелә (тимәк, тәбиғәткә тейешле «кәштә» табылды). Ләкин абсолют идеяның үҙгәрештә, үҫештә булыуы бының менән генә сикләнмәй, ул, Гегель фекерләүе буйынса, тәбиғәт формаһын йыртып сыға ла, абсолют рухҡа әүерелә һәм үҙен йәмғиәт тормошонда, ижтимағи аңдың төрлө формаларында таба (шулай итеп, йәмғиәткә лә тейешле «кәштә» табылды, тигән һүҙ). Был, өс этаптан торған процесс, Гегель системаһының скелеты, каркасы, Гегельдың донъяла булған барлыҡ предметтларҙы һәм күренештәрҙе ошо каркаска нигеҙләп ҡарай.
Әгәр дә Гегель бары тик ошо уйҙырмалы системаның авторы ғына булған тәҡдирҙә ул әллә ни юғары күтәрелә алмаған булыр ине.
Гегель диалектикаһы[үҙгәртергә]
Гегель — философия тарихына идеалист булып кына түгел, бәлки диалектик идеалист булып кергән шәхес. Уның белемдәр, фекерҙәр байлығы тирән була. Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә тарих, дәүләт]] теорияһы, хоҡуҡ, әхлаҡ, сәнғәт өлкәһенән, киң ҡырлы фәнни сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр килтерә. Былар Гегельдны ифрат киң, ысын энциклопедик аҡыл эйәһе сифатында күрһәтә. Уның хеҙмәттәрендә урын тапкан күҙәтеүҙәр, фекерҙәр шул тиклем бай, уларҙы өйрәнеүсе кеше Гегельдың юғарыла иҫкә алынған системаһына әллә ни иғтибар ҙа бирмәй, уның зиһене күп төрлө һәм ҡыҙыклы мәғлүмәттәр өйрмәһендә ҡала.
Рух һәм мантыйк (логика)[үҙгәртергә]
Гегельдың «Философия фәненәре энциклопедияһы» хеҙмәте ул, ысындан да, энциклопедия. Был хеҙмәт өс ҙур өлөштән тора: «Мантыйк» (логика), «Тәбиғәт философияһы» һәм «Рух философияһы». Һәр өлеш күп һандағы томдарҙан тора, Гегельдың «Мантыйк» ғилеме, ғөмүмән, философия фәненең иң юғары баҫҡысын кәүҙәләндергән теоретик хеҙмәт, Гегельдың был йүнәлештәге ижади эше энциклопедияға кергән «кесе мантыйк» өлөшө менән генә сикләнмәй, ул үҙ эсенә «ҙур мантыйк»-ты ла, шулай уҡ Нюрнберг гимназисттары алдында уҡыған лекцияләр йыйылмаһын да һыйҙыра. «Мантыйк» бүлеге — был күп томлы хеҙмәттнең иң отошло, иң юғары бәйәгә эйә булған өлөшө. Сөнки был бүлектә Гегель тәғлимәтенең «рациональ оролоғо», революцион әһәмиәт ҡаҙанған фекерҙәре тупланған. «Мантыйк»та Гегель объектив канундарҙы һәм категорияларҙы дәлилләй. Был — диалектика. Ләкин Гегельдың диалектикаһы, башлыса, объектив реальлек диалектикаһы түгел. Бәлки идеялар өлкәһендәге диалектика. Уныңса, объектив реальлектәге диалектика ул фәҡәт идеялар өлкәһендәге диалектикауның сағылышы ғына. Ф. Энгельс бындый фекер йөртөүҙе Гегельдың әлеге йүнәлештәге ҡараштарын быолай характерлай: Гегельдың диалектикаһы, ти ул, аяҡтар өстөндә түгел, бәлки баш түбән баҫып тора һәм уның Маркс тарафынан аяҡтарына баҫтырылыуы һис ғәжәп түгел. Гегель һәр нәмәнең үҙгәрештә, үҫештә булғанлығын иҫбатларға ымтыла. Ләкин уның өсөн беренселек — идея, рух, әмма реальлек түгел. Улай ғына булһа ине, үҙгәреш, үҫеш рухтың, абсолют идеяның тәбиғәткә, йәмғиәткә әүерелеү этабына тиклем генә хас. Тимәк, үҫеш һәм, ғөмүмән, үҙгәреш бөгөнге көнгә, шулай уҡ киләсәккә бөтөнләй ҡағылмай булып сыға. Гегельдың диалектикаһы уның замандаштарына ҙур йоғонто яһай. Әлбиттә, уның фекерҙәре менән килешмәүселәр ҙә табыла. Ләкин һәр хәлдә Гегельдың күп кенә фекерҙәре уның замандаштары өсөн сенсация булып ҡабул ителә, улар араһында төрлө бәхәстәр ҡуҙғата. Мәҫәлән, уның «аҡылғга эйә булған һәр нәмә ысынбарлыҡҡа әүерелеүсән, һәр ысынбарлыҡҡа әүерелгән нәмә аҡылға эйә» тигән фекере күптәрне үҙенең тирәнлеге һәм тапҡырлығы менән таң калдыра. Ф. Энгельс иҫкәрткәнсә, Гегель замандаштарының күбеһе был фекерҙе уның бөтөн тирәнлеге менән аңлап та еткермәгәндәр.
Диалектика закондары[үҙгәртергә]
Гегельдың «ысынбарлығы» — шул ук ваҡытта зарурлык та ул. Быны аңламаусылар өсөн ысынбарлыҡҡа әүерелгән һәр нәмә (бәлки ул хаталы эш, хәтта енәйәттер) аҡылға эйә булып сыға түгелме һуң? Шуңа күрә былай фекерләү, хаҡиҡәткә ирешеү юлын билдәләй алмай, әлбиттә. Юғарыла иҫкә алынғанса, Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә диалектиканың канундарына һәм категорияларына ҙур урын бирә. Мәҫәлән, һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрештәренә китереүе сама категорияһына бәйле, тип ҡарай Гегель.Һан үҙгәрештәренең нәтижәһендә яңы сифаттың барлыҡҡа килеүен, ул үҙгәреш процессының өҙөлөүө, һикереше тип бәйәләй. Был законсалыҡты ул йән эйәһенең тыуыу һәм үлеү акттарында, ә тәбиғәт өлкәһендә химик элементтарҙың барлыҡҡа килеү йә иһә, нәҡ киреһенсә, тарҡалыу күренештәрендә күрһәтә [1]. Гегельдың һан һәм сифат үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеште асҡан кануны ҙур әһәмиәткә эйә. Ул Гегель тәғлимәтеның революцион рухын тәшкил итә. Был яҡтан ҡарағанда, Гегельдың ҡаршылыҡтар тураһындағы теорияһы ла ифрат әһәмиәтле. Эске ҡаршылыҡтарҙы ул предметтарҙың үҫеш сығанагы тип бәйәләй.
Ләкин ҡаршылыҡтарҙың сишелешен ул еңелерәк формала ғына, ҡаршы яҡтарҙың үҙ-ара килешеү ысулы менән башҡарылу мөмкинлегендә генә күрә. Гегель диалектик инҡарлауҙы үҫеш моменты тип һанай. Уның инҡарҙы инҡарлау канунын асыуы ла ошо ҡарашка бәйләнгән. Бының өсөн ул философия фәнендә Кант һәм Фихте тарафынан нигеҙ һалынған өс ҡатлылыҡ (триада) категорияһын файҙалана. Ләкин Гегельдың был категорияһы шаҡтай үҙгәрә, һәм ул үҙенә ҙур бурыс туплаған. Инҡарҙы инҡарлай кануны буйынса, предметтарҙың һәм күренештәрнең үҫеш процессында өс этап күҙәтелә. Улар тезис, антитезис һәм синтез рәвешендә сағылалар. Был канунды асыуҙың иң ҙур әһәмияте шунда, ул донъяның түңәрәк һыҙығыдай үҙенә кире әйләнеп ҡайтыу теорияһын юҡка сығара. Гегель бөтөн һәм өлеш, аҫыл һәм күренеш, зарурлыҡ һәм осраҡлылыҡ, эсчтәлек һәм форма, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа категориялар тураһында ла фекерҙәр ҡалдыра. Уның зарурлыҡ һәм ирек категориялары диалектикаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Гегель фекеренсә, иреккә фәҡәт зарурлыҡты танып белеү нигеҙендә генә ирешергә мөмкин. Гегельдың был фекере, дөрөҫ. Әмма ул абстракт тәғбир булып ҡына ҡала. Йәмғиәттәге күренештәргә уның бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ. Гегель «Энциклопедия»һының икенсе өлөшө, «Тәбиғәт фи-лосоияһы», абсолют идеяның тәбиғәт формаһында кәүҙәләнешен ҡарауға бағышланған. Был өлеш үҙе өс киҫәктән — механика, физика һәм органик физиканан тора. Гегель ваҡыт, ғаләми һуҙынҡылыҡ категорияларын материяға бәйләп ҡарай. Ә хәрәкәт, нисектер, материянән тыш һәм бәйһеҙ, фәҡәт ваҡыт һәм ғаләми һуҙынҡылыҡ менән бәйләнештә генә алына. Гегель, ғөмүмән, үҙ заманындағы асыштар менән таныш булһа да, уның фәлсәфи фекерҙәре белемдәренең сикле булғанлығын күрһәтә. Ул яҡтылыҡтың тулҡынлы аҫылын танымай, шулай уҡ, ғәҙәти идеалисттарса, атомистик теорияны кире ҡаға.
Гегель әлеге күләмле хеҙмәтенең өсөнсө өлөшөн тәшкил иткән «Рух филосоияһында кешенең аңға, аҡылга эйә булған эшсәнлеген анализлай. Рух филосоияһы ла өс киҫәксеккә (субъектив рухҡа, объектив рухҡа һәм абсолют рухҡа) бүленеп тикшерелә. Субъектив рух, нигеҙдә, индивидуаль аңды характерлауға бағышланған. Индивидтың рухи үҙгәреше, үҫеше, ғөмүмән, кешелек тоҡомоның интеллектыуаль үҫешенә бәйләп ҡарала. Был өлештә енси, милли, ерле айырымлыҡларға урын бирелә. Шулай ук шәхес проблемаһы ла куҙғатыла, уның психологик аспекттары тикшерелә. Объектив рух өлөшөндә, ғөмүмән, кешелек йәмғиәтенә хас булған күренештәр ҡарала. Объектив рух үҙенең үҫешендә, Гегельса, өс басҡыс уҙа: хоҡуҡ, әдәп һәм әхлаҡ. Ләкин Гегель был күренештәрҙең синфи үҙенсәлеккә эйә булыуларын күрмәй, улар күберәк абстракт яҫылыҡта ғына ҡарала. Гегель дәүләт теорияһы буйынса да ҙур иғтибарга лайыҡлы фекерҙәр әйтә. Ә «граждансыл йәмғиәт» бүлегендә ул хатта кешенең барлыҡҡа килеүендә хеҙмәттең ролен дә күрһәтергә ымтыла. Шул ук ваҡытта күп кенә категорияларҙы ҡарағанда ул үҙенең идеалистик планда сикләнгәнлеген күрһәтә. Мәҫәлән, дәүләттең эске һәм тышҡы функцияларын ул бөтөнләй күрмәй тейерлек, дәүләт — уның өсөн үҙ маҡсат. Шул ук ваҡытта дәүләттең йәшәүе, уныңса «Алланың ошо донъяла атлап барыуы» [2]. Гегель, үҙ ижадының башланғыс осоронда демократик республика идеялары менән мауығып йәшәгән булһа, һуңыраҡ осорҙарда, юғарыла иҫкәртелгәнсә, уңган боролош яһай: демократияны тәнҡитләй, феодаль тәртиптәр менән килешкәнлеген күрһәтә, ә дәүләттең иң камил формаһын конституцион монархияла күрә башлауын белдерә. Абсолют рухты Гегель ижтимағи аң формуларында — сәнғәттә, диндә һәм философияла күрә. Сәнғәтте һәм гүзәллекте Гегель үҙенә генә хас фекерҙәр менән аңлата. Был мәсьәләлә ул иң алғы планға идеал категорияһын ҡуя. Уның үҫеш баҫҡыстарын сәнғәттең формулары тип бәйәләй. Уларҙы ул символдарга нигеҙләнгән (йәнәһе Көнсыгыш сәнғәте), классика (боронғо антика сәнғәте) һәм романтика (урта быуат һәм заман сәнғәте) формулары тип айыра. Шулар араһында боронғо антика сәнғәтенә айырым өҫтөнлөк бирә.
Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә]
Гегель сәнғәт теорияһы һәм эстетика буйынса бай эстәлекле хеҙмәттәр ҡалдыра. Уның «Эстетика буйынса лекциялары» ғыга дә дүрт томлыҡ хеҙмәттән тора. Гегель үҙ заманы сәнғәтендә сағылдырылған күренештәр нигеҙендә даһиларса ысын сәнғәттең киләсәге өсөн хәүефле тенденцияларҙы (формализмды ғөмүмән тарҡалыу ҡурҡынысын) күрә алған.
Дин һәм фәлсәфә[үҙгәртергә]
Дин менән философияны Гегель ике тоташ рухи күренеш тип ҡараған. Уныңса, айырма бары шунда ғына, әгәр ҙә дин Алла булһа, философия — хаҡиҡәт. Улар формулары менән генә бер-береһенән айырыла. Әйтәйек, дин күрһәтү формаһы булһа, философия — кешене уйландырыусы форма, Гегель, философия менән динде бер рәткә ҡуйып, Европа ижтимағи фекере ҡаҙаныштарынан артҡа сигенгән булып сыға. Сөнки филосо- фияның белемгә, ә динднең ышаныуға ғына ҡоролған икәнлеген шул ук немец философтары (мәҫәлән Кант) инде таныған була. Гегель дин тураһындағы фекерҙәрен «фәлсәфиләштерергә» лә тырышып ҡараған. Хатта Алланың христиан дине буйынса өс кыяфәттә («троица»ла) кәүҙәләнгәнлеге тураһындағы ғейбәрәләрҙе үҙенең өс ҡатлылыҡ (триада) теорияһы ярҙамында иҫбатларға тырышҡан. Философия фәненә ҡарата ла Гегельдың фекерҙәре башҡа-ларҙыҡынан айырылып тора. Уныңса, философия барлыҡ фәндәрҙән дә өҫтөнөрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6


text:
Википедия
Википедия (ингл. wikipedia әйтелеше (белешмә • ярҙам)) — бихисап телдәрҙә яҙылған, сикләүһеҙ ҡулланыуҙа булған ирекле интернет энциклопедия. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилемде һәр халыҡтың тыуған телендә ирекле ҡулланыуға сығарыу урыны. http://www.wikipedia.org/ интернет-сайтында урынлашҡан. Һәр тел бүлеге үҙ аллы проект, айырым URL адреслы. Башҡорт телендәге бүлек http://ba.wikipedia.org адресында.
Википедия 2001 йылдың 10 ғинуарында Нупедия (Nupedia) исеме менән донъяға килә, 15 ғинуарҙа Википедияның беренсе версияһын уҡыу өсөн асыла. Уға Джимми Уэльс (Jimmy Wales) менән Лари Сэнгер (Larry Sanger) нигеҙ һалған. Википедия проектының рәсми хужаһы булып донья күләмендә эшмәкәрлек алып барған Викимедия фонды исемле ижтимағи ойошма иҫәпләнә. Ул ойошма АҠШ-тың Калифорния штаты Сан-Франциско ҡалаһында теркәлгән, шулай уҡ фондтың 19 илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, урындағы үҙ аллы бүлексәләре бар. Был ижтимағи ойошма Википедия проектының эшмәкәрлеген техник яҡтан ғына ҡурсалай. Башҡа төр йүнәлештәгә эшмәкәрлеккә фонд ҡыҫылмай һәм үҙ сәйәсәте менән баҫым яһамай. Википедияның эстәлеге ирекле һәм уға бөтә донъя кешеләре хужа булып тора. Википедия эсендә алып барылған эшмәкәрлеккә ҡулланыусылар үҙ аллы идара итә.
Википедияның иң мөһим үҙенсәлеге булып уның асыҡ эстәлекле булыуы, мәғлүмәтен һәр кем төрлө маҡсатта ҡуллана һәм ирекле рәүештә тарата алыуҙа. Бер үк ваҡытта Википедия мәғлүмәтен һәр кешегә тулыландырыу һәм камиллаштырыу мөмкинлеге ҡаралған. Бының өсөн кемдәндер рөхсәт һорарға кәрәкмәй. Шулай уҡ Википедия сайтында теркәлеү мотлаҡ түгел. Әммә иҫәп яҙыуын теркәгән осраҡта ҡулланыу уңайлыҡтары арта.
Википедияның тағы бер мөһим, башҡорт халҡы өсөн иң мөһиме тип тә иҫәпләргә булған үҙенсәлеге — Википедияла мәғлүмәтте һәр бер халыҡтың тыуған телендә яҙа алыу мөмкинлегендә. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилем, барлыҡ мәғлүмәт һәр кешенең тыуған телендә ирекле ҡулланыуҙа булырға тейеш тип иҫәпләй Википедия ирекмәндәре. Берҙән, бындай ҡараш Ер йөҙөндәге һәр бер кешегә ғилем туплау өсөн бер тигеҙ мөмкинлек бирә һәм һәр яңы быуын вәкилдәренең икенсе телде өйрәнеүгә тотонолған сығымдарын кәметә. Икенсенән, үҙ телендә сит ҡәүемдәрҙең мәҙәниәтен, тарихын, доңъяға ҡарашын өйрәнгән кешенең сит тел телдәрҙе өйрәнеүгә теләге көсәйәсәк. Өсөнсөнән, туған телен ҡулланыу мөмкинлеге сикләнгән халыҡтар өсөн телде ҡулланыу даирәһе арта.
Википедия эләге көндә донъя халыҡтарының 285 телендә алып барыла. Уны төҙөүҙә 38 миллионға яҡын теркәлгән һәм иҫәпһеҙ теркәлмәгән ирекмән ҡатнаша. Бөтә тел бүлектәрендә 23 миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Иң күбеһе инглиз телендә - 4 миллиондан, унан ҡала немец, француз һәм нидерлад телдәрендә берәр миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Урыҫ телендәге бүлек иң ҙур күләмле ун тел бүлек исемлегендә, ундағы мәҡәлә һаны бер миллионға яҡынлаша.
Википедияның башҡорт теле бүлегендә «Башҡортостан» исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним автор тарафынан яҙылған. Был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Шул ваҡыттан алып ете меңгә яҡын ҡатнашыусы теркәлгән, һуңғы утыҙ көндә 50-нән ашыу теркәләгән мөхәррир берҙән һәм унан күберәк өҫтәмә индергән. Википедияның башҡорт теле бүлегендә әлеге ваҡытта 33 160 мәҡәлә бар. Һуңғы йылда бүлектә мәләләләр һанының һәм уларҙы тулыландырыу күрһәткесенең әүҙем үҫеше күҙәтелә.
Йөкмәткеһе
Төп биш ҡағиҙә[үҙгәртергә]
Википедияла, һәр бер тел бүлеге өсөн мотлаҡ булған, төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән һәм һәр бер тел бүлеге өсөн үҙенсәлекле.
Википедия тигән һүҙ ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө ул энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған биш ҡағиҙәнең беренсеһе.
Теләгә булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра ала. Шулай уҡ Википедияла әлегә тиклем булмаған яңы төшөнсә буйынса мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия эстәлеген камиллаштырғанда мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был шарт Википедияның бәтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған икенсе төп ҡағиҙә.
Википедиялағы булған бар мәғлүмәт теләге булған һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла, камиллаштырыла. Шуға күрә Википедияла мәҡәләләрҙең айырым авторы юк. Мәҡәлә авторҙары булып ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы иҫәпләнә. Википедияла мәҡәләләр тулыландырып, камиллаштырып торғанлыҡтан кемдеңдер авторлығанда яҙылған мәғлүмәттең бермә-бер күсермәһен ҡуйырға ярамай. Әммә ул авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап Википедияға яңы эстәлек индерергә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтары булған әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айрым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәнең өсөнсөһе.
Википедия менән тәҡдим ителгән ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә ҡулланыған кешеләр булыуы ихтимал, әммә уларҙың ҡылығы яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. "Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, ихтибарлы булығыҙ" тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.
Һәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һөр кеше үҙ тәҡдимен индереп йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итәһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырҙан тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.
Тарих[үҙгәртергә]
Википедия иң алда Нупедияға ҡәрҙәш проект булып башланған. Ә Нупедия ул саҡта инглиз телендәге бушлай, он-лайн энциклопедия проекты булған. Нупедияллағы бөтә мәҡәләләр Bomis inc. тарафынам яҙылған һәм ул хужа булған. Ошо компанияның төп кешеләре булып Джимми Уэльс, Bomis (башҡарыусы директор) һәм баш мөхәррир - Лари Сэнгер торғандар. Шунан Нупедияның лицензияһы асыҡ контентлы лицензияға үҙгәртелгән булған - GNU Free Documentation License.
Лари Сэнгер һәм Джимми Уэльс Википедияға нигеҙ һалыусылар[1][2]. 2001 йылдың 15 ғинуарында Википедия ғәмәлғә индерелгән. Ул www.wikipedia.com адресында инглиз телендәге издание кеүек башланып киткән[3].
2001 йылдың аҙағында википедия 18 телдәге 20 000 биттәргә тиклем уҫешкән. 2002 йыл аҙағында 26 телдә, 2003-сө йыл аҙагыңда 46 телдә, һәм 2004 йыл аҙағында 161 телдәрҙә яҙылған булған[4]. 2009 йылдың август айында инглиз Википедияһы 3 миллион мәҡәлә иҫәпләнгән[5].
Википедияның 10-сы «тыуған көнө»[үҙгәртергә]
2011 йылдың 15 ғинуарында Википедия 10 йыллыҡ байрамын үткәргән. Ошо байрам тарафына махсус логотип эшләнгән булған, һәм ул 2011-се йылдың 15-се ғинуарында көн буйы стандарт логотип урынында торған булған.
Башҡорт телендәге Википедияның мәҡәлә һаны 33 160.
Туғандаш проекттар[үҙгәртергә]
- Викиһүҙлек Һүҙлек һәм тезаурус
- Викикитапхана Ирекле китапхана
- Викиөҙөмтә Мәҡәләләр һәм әйтемдәр йыйынтығы
- Викиһаҡлағыс Медиафайлдар һаҡлау урыны
- Викикитап Дәреслектәр һәм ҡулланмалар
- Викияңылыҡтар Яңылыҡтар донъяһы
- Викитөрҙәр Биологик төрҙәр
- Викиверситет Ирекле университет
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Jonathan Sidener. Everyone's Encyclopedia, The San Diego Union-Tribune (Ҡалып:Str ≠ len). Проверено 15 октябрь 2006.
- ↑ Meyers, Peter. Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You, New York Times, The New York Times Company (Ҡалып:Str ≠ len). Проверено 22 ноябрь 2007. « 'I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales.».
- ↑ Wikipedia: HomePage. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2001. 31 март 2001 тикшерелгән.
- ↑ "statistics Multilingual statistics. Wikipedia (March 30, 2005). 26 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Bobbie Johnson. Wikipedia approaches its limits.


text:
Ҡылыҡ
Ҡылыҡ — хайуандарҙың тышҡы һәм эске факторҙарға бәйле үҙ тотошон үҙгәртеү һәләте [1], хайуандар тибындағы ойошҡанлыҡ өсөн хас һыҙат[2]. Ҡылыҡ хайуандарға тышҡы мөхиттәге кире факторҙарҙан һаҡланырға мөмкинлек бирә [3]. Күп күҙәнәкле организмдарҙың ҡылығын я под контролем нерв системаһы контролдә тота.
Үҫемлектәр сенән бактериялар ҙа тышҡы факторҙар йоғонтоһонда әүҙем, хатта бер тәртипкә буйһонған хәрәкәттәр яһай ала (таксис). Бактерияларҙың, йәшел-күк һыу үҫемлектәренең фото- һәм хемотаксисын миҫалға килтерергә мөмкинre[4]. Юғары үҫемлектәр шулай уҡ хәрәкткә һәләтле. Үҫемлектәрҙең никтинастияһы — төн менән көн алмашыуына бәйле сәскәләренең асылыуы һәм ябылыуы, япраҡтарҙың фототропизмы, хайуандарға һунар иткәндә үҫемлектәрҙең хәрәкәте, тамырҙарҙың гидро- һәм хемотропизмдары[прим. 1][5].
Әммә уларҙың ҡылығы йәки психикаһы бар тип әйтеп булмай, сөнки үҫемлектәрҙең хәрәкәте бары тик физиологик күренеш. Психологияла үҫемлек хәрәкәтен психикаға тиклемге үҫеш кимәле тип атайҙар. психиканан айырмалы, ҡылыҡ күҙгә күренеп тора һәм фәндәр, этология, зоопсихология,сағыштырма психологиянан алып ҡылыҡ экологияһына тиклем киң спектрҙа өйрәнер күренеш булып тора.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
BED1989төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Roschevskiy1978төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Khlebosolovтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
MICROMIR_bactтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Weinar1987төшөрмәләре өсөн текст юҡ
Өҙөмтә хатаһы: "прим." төркөмө өсөн
билдәһе бар, әммә
билдәһе юҡ


text:
Вулканизация
Вулканизация — каучукты резинаға әүерелдереү.
Вулканизация ваҡытында каучук макромолекулалары арҡыры химик бәйләнештәр ярҙамында 3 үлсәмле вулканизацион селтәргә “ҡорола”; һөҙөмтәлә уның ныҡлығы, йылыға һәм һыуыҡҡа бирешмәүсәнлеге, һығылмалылығы һ.б. арта. Каучук һәм төрлө ингредиенттар (Вулканизация активаторҙары һәм тиҙләткестәре, тултырғыстар һ.б.) ҡатышмаһын көкөрт (көкөртлө В.), органик пероксидтар, синтетик ыҫмалалар, металл оксидтары һ.б. м н юғары т раға еткереп (термохимик); ҡайһы берҙә ионлы нурланыш тәьҫирендә (радиацион) үткәрелә. Башҡортостанда 20 б. 40 сы йй. башынан көкөртлө В. Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводында — бутадиен һәм тәбиғи каучук, 50 се йй. аҙағынан хлоропрен һәм нитриль каучуктар, бутилкаучук һ.б. нигеҙендә төрлө резиналар һәм резина-техник изделиелар алыуҙа төп технологик процесс булып тора. 60 сы йй. — пр тиела хлоропренлы каучуктарҙы цинк һәм магний оксидтары м н Вулканизация, 90 сы йй. башынан цис-изопрен, этилен-пропилен каучуктарҙы ҙур тиҙлектәге электрондар ағымы тәьҫирендә Вулканизация үҙләштерелә. Изопрен, бутадиенстирол, кремний-органик каучуктар нигеҙендәге ҡатышмаларҙың термохимик В. технологияһы кабелдәрҙе һәм электр сымдарын изолятор м н ҡаплау өсөн япмалар (мәҫ., “Уфимкабель” ААЙ нда), резина деталдәр (ӨМЭПБ, “БЭТО”) етештереү өсөн һәм автомобиль камераларын ремонтлау пункттарында ҡулланыла.


text:
Шыршы
Шыршы Picea ырыуына ҡараған ылыҫлы ағас[1]. Был ырыуға 35 тирәһе ылыҫлы, мәңге йәшел ҡарағай ғаиләһенә ингән, ағастар бар. Ул ағастар Ерҙең төньяҡ урта климат зонала һәм тайгала үҫә. Шыршы 20 - 60 метр оҙонлоҡтағы ҙур ағас. Ҙурайып үҫкән ағастарҙа ботаҡтар спираль формаһында урынлаша ала, шыршының сатыры конус формаһына оҡшаш. Япраҡтары, йәғни энәләре, шыршы ботаҡтарында спираль рәүешендә махсус төптәрҙә урынлашалар. Әйтеп кителгән энә 4 - 10 йылдан һуң ҡойола, ҡайолғандан һуң төптәре тороп ҡала. Шыршының төп тармыры насар үҫешкән. Уның ян тамырҙары тупраҡтың өҫкө ҡатламына яҡын урынлаша, шуға күрә көслө елдәр ҡайһы саҡта шыршы ағастарын төбө-тамыры менән аҡтарып ташлай.
Шыршыны ҡайһы бер тәнкәле ҡанатлылар (күбәләк кеүектәр) личинкаларын ашатыу өсөн ҡулланалар.
Ғалимдар көнбайыш Швейцария тауҙарында 9 550 йыллыҡ шыршыны тапҡандар, был шыршы иң ҡарт тере ағастарҙың береһе тигән фараз бар[2].
Йөкмәткеһе
Ареал[үҙгәртергә]
Шыршы яланғас орлоҡто үҫемлектәр вәкиллегенә ҡарай. Шаршы урмандары Рәсәйҙә бик ҙур майҙанды алып тора. Шыршы – күләгәгә сыҙамлы тоҡом. Ул тик туҡлыҡлы матдәләргә бай булған дымлы тупраҡта яҡшы үҫә.
Шыршының иң күп таралған төрө европа шыршыһы, йәки ябай шыршы (Picea abies), ошо төр урта Европала, Финляндияла, бөтә Себерҙе солғап алған, Урал яғынан Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Көнсығыш Себерҙә, Уралда һәм уларға яҡын территорияларҙа себер шыршыһы (Picea obovata) үҫә.
Кавказда көнсығыш шыршы (Picea orientalis) таралған.
Рәсәйҙең далалы өлөшөндә аҡ шыршы (Picea glauca) үҫә.
Шыршының ҡалған төрҙәре Ҡытайҙа, себерҙә һәм Төньяҡ Америкала осрай.
Ағас материлдары[үҙгәртергә]
Шыршы ҡағыҙ етештергәндә мөһим материал булып тора, унан эшләнгән кағыҙ бик сыҙамлы була, сөнки уның уҙағасындағы көпшәләре оҙон. Шыршы тағы ла төҙөлөштә ҡүлланылған ағас булып хисаплана, унан төҙөлөштә ҡулланған материалдар эшләйҙәр (таҡта һ.б. ), һәм ағас самолёттарҙа, музыкаль инструменттарҙа ҡулланалар. Шыршынан эшләнгән төҙөлөш материалдары сереп бармай, һәм ағастың үҙендә бөжәктәр булмағанлыҡтан, уны төҙөлөштә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Әммә ләкин ул ныҡ сыҙамлы материал түгел, еңел һына.
Аҙыҡ-түлек һәм медицина[үҙгәртергә]
Орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора. Шыршынан медицинала ҡулланылған эфир майҙары һәм шыршы скепидарын етештерәләр.
Элек башҡорттар шыршының сайырын һағыҙ итеп сәйнәгәндәр. Шыршының энәләрендә күп күләмдә С витамины бар.
Башҡа төр ҡулланыу[үҙгәртергә]
Шаршының сайырынан канифоль, ағасынан метил спирты, уксус, дегет эшләйҙәр.
Төньяҡ Америкалағы индецтар шыршының нәҙек тамырҙарынан кәрзинә ишкәндәр.
Был ағас ҡышын да йәйен дә йәшел булғас, баҡсасылыҡта (парктарҙа) ултырталар. Юл ситендә ел ҡамау, иген яландарында ҡар тотоу өсөн ултырталар. Яңы йыл байрамында (раштыуа) шыршыны христандар өйгә индереп биҙәйҙәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫҡәртмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Sunset Western Garden Book, 1995:606–607
- ↑ Swedish Spruce Is World's Oldest Tree: Scientific American Podcast


text:
Мөншөгөр
Мөншөгөр (урыҫ.Большая выпь, лат. Botaurus stellaris) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән ҙурыраҡ төн ҡошо. Муйыны оҙон ҡауырһынлы булғанға, йыуан күренә. Аяҡтары оҙон. Муйынын бөкләп ауыр оса. Ҡурҡҡанда ҡойроғонда ултыра һәм өҫкә ҡарап ҡатып ҡала. Түбәһе, күҙҙәреаша үткән һыҙыҡтар ҡара.Дөйөм төҫөҡара сыбарлы һарғылт көрән. Башҡа ҡоштап менән бутау мөмкин түгел. Осҡанда "ҡау" тигән тауыш сығара. Яҙғыһын ата ҡош үгеҙ кеүек үкерә.Күсмә ҡош. Һирәк осрай.
Йәшәү урындары[үҙгәртергә]
Ҡамышлы һәм бейек үләнле күлдәрҙә, йылғаларҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Тәлмәрйен, балыҡ, сысҡан, ҡош балалары, бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Түңгәктәрҙә оялай.3-7 бөртөк һарғылт йомортҡа һала. Беренсе йомортҡа һалғас та баҫырға ултыра. Башлыса инә ҡош үҙе генә баҫа. Һирәк осраҡтарҙа ата ҡош та баҫыүы күҙәтелгән. 24-26 көндән себештәре моронлай. 2-3 аҙнанан сығып йөрөй башлайҙар. Ике айҙан осалар һәм ғаилә тарҡала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Башҡорт теленең диалекттарында ул мәнгәшәр, мөжөһөр,һыу буғаһы.күл буғаһы,һыу үгеҙе,ғопой.һоңҡолдауыҡ тип тә атап йөрөтөлә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.1986, Өфө.
- А. Э. Брэм — Жизнь животных. Птицы. Том II. гл. «ПОДОТРЯД: Цаплевые (Ardeae)» (урыҫ.)
- Жизнь животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986 (урыҫ.)
- Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990 (урыҫ.)
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004 (урыҫ.)


text:
Николай Коперник
Никола́й Копе́рник (нем. Nikolas Koppernigk, пол. Mikołaj Kopernik, лат. Nicolaus Copernicus; 1473 йылдың 19 феврале, Торунь — 1543 йылдың 24 майы, Фромборк) — Польша астрономы, математигы, экономисы, канонигы. Ғаләмдең гелиоцентрик системаһының авторы һәм фәнни-техник революцияға нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Польшаның төнъяғындағы Торун ҡалаһында тыуа, бала саҡта ата-әсәһеҙ ҡала. Коперниктың милләтен билдәләү тураһында бәхәстәрөмөтһөҙ булып ҡала.[1]. Уның әсәһе - немка[2] (Barbara Watzenrode[3]), атаһының милләте билдәле түгел. Коперник немец, йәки яртылаш немец булғанмы, ул үҙен (терреториаль һәм политик сығышы буйынса) поляк тип иҫәпләй. Атаһы бик иртә үлгәс, ул әсәһенең немец ғаиләһендә тәрбиәләнә, шуға латинса һәм немецсә яҙа, полякса уҙ ҡулдары менән яҙған бер генә документа табылмай. Коперник ғаиләһендә Николайҙан башҡа тағы өс бала була: Андрей, Барбара һәм Катерина.
Коперник 1491 йылда Краков университетына уҡырға килә. Математика, медицина, дини фәндәрҙән башҡа астрономия үҙенә йәлеп итә. 1494 йылда университеты бөтөп ғимли дәрәжә ала алмай. Ғаиләлә дини вазифала үҫәсәк тигән һығымтаға киләләр. Уның ағаһы епископ дәрәжәһендә булыуы быға төплө дәлил була.
Уҡыуын дауам итеү өсөн Коперник Италиялаға Болон университетына (1497) уҡырға килә. Бында дини фәндәр, хоҡуҡ, боронғо телдәрҙән башҡа астрономия менән шөғөлләнергә мөмкинлек асыла.
1500 йылда Коперник диплом һәм ғилми дәрәжә алмайынса университеты ташлап Римгә күсеп килә. Һуңынан Падуа университетында медицина буйынса уҡыуын дауам итә.
Һәм ниһәйәт, 1503 йылда уҡыуын тамамлай, Феррарала имтихан тапшырып ҡулына диплом һәм дини хоҡуҡ докторы исемен ала. Артабанғы өс йылда Падуала медицина менән шөғөлләнә.
1506 йылда ағаһының сирләүе тураһында хәбәр ала һәм Италиянан тыуған иленә ҡайта. Артабанғы 6 йылда Гейльсберг һарайында епископ булып хеҙмәт итә, астромомик күҙәтеүҙәр алып бара һәм Краковта уҡыта.
Үҫеше[үҙгәртергә]
1512 йыдда уның епископ ағаһы вафат була. Коперник Висла ҡултығындағы Фромборг ҡалаһына күсеп килә һәм дини вазифала эшмәкәрлеген башлай. Фәнни эшмәкәрлеген ташламай, ҡаланың төньяҡ-көнбайышындағы башня уның обсерватирияһына әйләнә.
1500 йылда уҡ ул донъяның астрономик күренешен күҙ алдына асыҡ килтерә [4]. Ул ғаләмдең төҙөлөшө тураһында китап яҙа башлай. Үҙенең уй-фекерҙәре менән иптәштәре менән уртаҡлаша, улар араһында фекерҙәштәр ҙә табыла.
Ошо йылдарҙа (1503 — 1512) Коперник иптәштәре араһында «Күк есемдәренең хәрәкәтенә арналған гипотезаға ҡыҫҡаса аңлатма»һын тарата. Ә уның уҡыусыһы Ретик 1539 йылда гелиоцентризм тураһында тәғлимәтте баҫтырып сғара. Яңы тәғлимәт тураһында 1520 йылда уҡ киң билдәле була. Был хеҙмәт өҫтөндә Коперник 40 йылға яҡын эшләй, һэр ваҡыт төҙәтмәләр индерә, яңы таблицалар әҙерләй.
Атаҡлы астроном тураһында хәбәр Европала тиҙ тарала. Папа Лев X Коперникты календарь реформаһын әҙерләүҙә ҡатнашырға саҡыра, ләкин ул баш тарта. Ул ваҡытта католик сиркәү Реформация менән көрәштә мәшғул була, баштараҡ яңы астрономияға бик ихтибар бирмәй. Әммә протестант башлыҡтары (Мартин Лютер, Меланхон) яңы астрономияға ҡаршы сыға. Папа Климент VII киң күңеллелек менән гелиоцентризм тураһында лекция тыңлай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер епископтар гелиоцентризм аллаға ҡаршы хәүефле ересь тигән ғәйрәтле тәнҡит менән сығыш яһый.
Копериканлыҡты дөйөм тыйыу XVII быуатта башлана.
Ул ваҡытта Коперник көсөн ғәмәли эшкә бағышлай: уның проекты буйынса Польшала яңы аҡса системаһы булдырыла, Фромборгта һыу менән тәьмин итеүсе башня эшләнә. Табиб булараҡ чума эпидемияһы менән көрәштә мәшғул була.
Үлеме[үҙгәртергә]
1531 йылда 60 йәшлек Коперник бөтә эштәрен ташлай. Бөтә көсөн китапты тамамлауға йүнәлтә. Шул уҡ ваҡытта медицина менән шөғөлләнә. Тоғро уҡыусыһы Ретик китапты тиҙ арала нәшер итеүҙе хәстәрләй, әммә эштәр бик әкрен бара.
1542 йылда һаулығы ныҡ ҡаҡшай, уң яҡ кәүҙәһен паралич ала. Коперник 1542 йылдың 24 майында 70 йәшендә инсульттан вафат була. Ҡайһы бер биографияһын өйрәнеүселәр үҙенең әҫәре менән танышҡан тип әйтә, ҡайһы берәүҙәр ул ваҡытта иҫһеҙ кома хәлендә ятҡан тип әйтә.
Ҡәбере[үҙгәртергә]
Коперниктың ҡәбере оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ була. 2008 йылда үткәрелгән ДНК анализы табылған мәйет Коперниктыҡы булыуын раҫлай[5][6][7].
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Ғаләмдең Птоломей системаһы тураһында уйланып, уның ҡатмарлы һәм яһамла булыуана таң ҡала. Йыһандың уртаһында Ер түгел хәрәкәтһеҙ Ҡояш тора тигән йомғаҡ яһай. Ошо ҡағиҙә нигеҙендә, Ерҙән күҙәтеүсегә, планеталарҙың буталсыҡ хәрәкәт итеүен аңлатып бирә.
Гелиоцентрик система[үҙгәртергә]
Коперник вариантында гелиоцентрик система киләһе ете фекер менән аңлатыла:
- орбиталарҙың һәм күк сфераларының уртаҡ үҙәге юҡ;
- Ер үҙәге — йыһан үҙәге түгел, тик Ай орбитаһының һәм массаларҙың үҙәге генә;
- булған планеталар орбиталары буйынса хәрәкәт итәләр, уларҙың үҙәктәре Ҡояш һәм шунлыҡтан Ҡояш донъя үҙәге булып тора;
- Ер һәм Ҡояш араһындағы алыҫлыҡ, Ер менән хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ менән сағыштырғанда бик бәләкәй;
- Ҡояштың тәүлек буйынса Ер тирәләй әйләнеше — Ерҙең үҙ күсәрендә 24 сәғәттә бер тапҡыр әйләнеүенән барлыҡҡа килгән фараз;
- Ер (Ай менән бергә, башҡа планеталар һымаҡ), Ҡояш тирәләй әйләнә;
- Ерҙең һәм башҡа планеталарҙың бындай әйләнеше уларҙың урынын һәм билдәле характеристикаларын аңлата.
Астронимияла башҡа асыштары[үҙгәртергә]
Коперник беренсе булып бөтә донъя тартылыу көсө булыуы тураһында фекерен әйтә. Ныҡлы ышаныс менән, Айҙыҡы кеүек, Венераның, Марстың фазалары булыуын әйтә. Галилео Галилей телескоп уйлап тапҡас, был фараз дөрөҫләнә.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Тотороҡло аҡсаларҙы (мәҫәлән, алтынды) кешеләр һаҡлыҡҡа йыя бара, шуға әйләнештән сыға баралар. Уларҙы тотороҡһоҙ аҡсалар (мәҫәлән, баҡырҙан) алыштыралар. Был күренеш Коперник — Грешем законы исеме менән билдәле.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- N.C. Meditata XV. Augusti anno domini MDXVII., 1517
- Tractatus de monetis, 1519
- Monetae cudendae ratio, 1528
- De Revolutionibus Orbium Coelestium — Нюрнберг, Германия: 1543
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡарағыҙ http://www.rkw.3w.pl/obida.htm
- ↑ Польша тарихсыһы К. Рудницкий хәбәр итә Коперникатың әсәһе немец булған («his mother a German woman»).
- ↑ Был документарҙа фамилия Watzenrode һәм Watzelrode тип яҙылған.
- ↑ Энгельгардт М. А. Николай Коперник.
- ↑ http://vz.ru/news/2008/11/20/231120.html
- ↑ MEMBRANA: Николай Коперниктың ҡәбере табылған.
- ↑ Коперник зәңгәр күҙле булған.
Иҫтәлеген һаҡлау[үҙгәртергә]
XIX быуатта Коперникка һәйкәлдәр Варшавала, Краковта, Торунда һәм Регенсбургда, һуңыраҡ шулай уҡ Ольштында һәм Вроцлавда ҡуйылған. Торунь уртаһында Коперникка ҡуйылған һәйкәлдә киләһе һүҙҙәр яҙылған: «Ҡояшты туҡтатып — Ерҙе әйләндереүсегә»[1]. Коперник әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы Хенрик Барановский тарафынан Варшавала 1854 йылында латин һәм поляк телдәрендә баҫтырылған.
Коперник рәсеме 1979 йылда 1000 поляк злотыһы купюраһына һәм төрлө илдәрҙә почта маркаларына ҡуйылған.
Коперник хөрмәтенә аталғандар:
- Химик элемент № 112 — «коперниций»[2][3].
- 1322 Коперник (Coppernicus) исемле кесе планета. Был урында аңлатма биреү кәрәкле: ике p Коперниктың атаһының фамилияһына (Koppernigk, Копперниг), шулай уҡ Коперниктың тәү башта ҡулланған имзаһына тап килә: Coppernicus. Ғүмеренең аҙағына ҡарай Коперник ҡултамғаһын Copernicus тип ҡыҫҡарта.
- Айҙағы Коперник кратеры.
- Марстағы кратер.
- Орбиталь астрономик обсерватория OAO-3 (1972—1981)
- Торундағы университет.
- Коперник принцибы.
- Вроцлав ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Әҫәрҙәр
- Коперник Николай. Күк есемдәренең хәрәкәте тураһында.. И. Н. Веселовской тәрж. М.: Наука, 1964.
Уның тураһында
- Амбарцумян В. А. Коперник и современная астрономия. Доклад на Юбилейном заседании Общего собрания Академии наук СССР, посвященном 500-летию со дня рождения Н.Коперника, 6 марта 1973 г. «Вестник Академии наук СССР», № 5, 1973, стр. 46—56.
- Ахутин А. В. Новация Коперника и коперниканская революция. В кн.: Ахутин А. В. Тяжба о бытии. М.: РФО, 1997, с. 181—243.
- Белый Ю. А. Коперник, коперниканизм и развитие естествознания, ИАИ, Вып. XII, Стр. 15. Читать
- Веселовский И. Н., Белый Ю. А. Коперник, 1473—1543. М.: Наука, 1974.
- Герасименко М. П. Николай Коперник — выдающийся экономист эпохи раннего капитализма. Киев: Изд-во АН УССР, 1953.
- Гребеников Е. А. Николай Коперник. М.: Наука, 1982.
- Идельсон Н. И. Этюды по истории небесной механики. М.: Наука, 1975.
- Левин А. Человек, который сдвинул Землю // Популярная механика. — 2009. — № 6.
- Николай Коперник (1473—1543). К четырёхсотлетию со дня смерти. М.-Л.: Изд. АН СССР, 1947.
- Энгельгардт М. А. Николай Коперник. В книге: Коперник. Галилей. Кеплер. Лаплас и Эйлер. Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова, том 21). Челябинск, «Урал», 1997.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
- Айҙа Коперник кратеры фотоһы
- (Фото: Торунда Коперник ис. университет һәм тыуған яғынан күренештәр.)
- (Фото: Варшавала Коперник һәйкәле)


text:
Ҡауын
Ҡауын (лат. Cucumis melo) — Ҡабаҡ һымаҡтар (Cucurbitaceae) ғаиләһендәге үҫемлек, төрө Ҡыяр (Cucumis)ырыуынан булған баҡса культураһы. Ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йәшелсә бирә торған еле һабаҡлы баҡса үҫемлеге һәм шуның татлы емеше[1].
Тыуған ере булып Урта Азия һәм Кесе Азия иҫәпләнә. Ҡауын йылы һәм яҡтылыҡ яратыусы үҫемлек. Татырлы тупраҡҡа һәм ҡоролоҡҡа тотороҡло. Һауаның артыҡ дымлылығына бирешә. Бер төптән сортына һәм тәрбиәләүгә ҡарап икенән алып һигеҙгәсә емеш булырға мөмкин. Ауырлыҡтары 1,5 до 10 кг-са. Емеше м ҡабаҡсыҡ, шар һымаҡ йәки цилиндрға оҡшаш формала. Төҫө буйынса йәшел, һары, көрән йәки аҡ төҫтә булыуы мөмкин. Өлгөрөү осоро икенән алып алты айғаса.
Этимология[үҙгәртергә]
Ҡауын, икенсе төрлө өрөлгән тигән мәғәнәлә йөрөй. Бында өрөлгән емеш. Икенсе мәғәнәһе ҡау синонимы[2].
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡауын тураһында иң боронғо яҙма Библияла (Числа 11:5). Ҡырағай ҡауын хәҙерге ваҡытта осрамай. Тик азиялағы төрҙәрҙең килеп сығышы буйынса сүп үләне булараҡ үҫкән төрҙәрҙенән культуралашҡан төрҙәре әлеге ваҡытта ла үҫтерелә. Культуралаштырыу беҙҙең эраға тиклем үк башлыса Төньяҡ Һиндостанда һәм уға сиктәш Иран биләмәһендә, Урта Азияла килтереп сығарылған. Яйлап ҡына ул күрше биләмәләргә күсә барған һәм Урта Азиянан Кесе Азияға Ҡытайға таралған. Уны Боронғо Мысырда үҫтергәндәре билдәле. Квропала уның тураһында урта быуаттарҙа билдәле була. Рәсәйгә, Түбәнге Иҙел буйына Урта Азия аша XV—XVI йөҙ йыллыҡтарҙа килеп ингән.
Ҡауындың Мәскәүҙә XVI быуатта үҫтерелеүе тураһында[3]. С. Герберштейн һәм Дж. Флетчер хәбәр итә, Жак Маржерет 1606 йылда мәскәүҙең һәм уның тирә-яғындағы биләмәләрҙә эре ҡауындарҙы ашауы тураһында яҙа[4].
Алексей Михайлович батша ваҡытында ҡауын һәм ҡарбуҙ Мәскәү тирәһендә теплицаларҙа үҫтерелгән. XIX быуат урталарында венгер сәйәхәтсеһе һәм этнографы Вамберн үҙенең яҙмаларында түбәндәгеләрҙе билдәләп киткән: « Ҡауын өсөн Хивала һәм бар Азияла һәм бар донъяла уға тиң юҡ. Европалылар уның тураһында, уның хуш еҫ бөркөүен бер ваҡытта ла белә алмаясаҡ. Ә уны иткмәк ашау иң ҡөҙрәтле һәм иҫ киткес серле, мөҡҡәдәс ризыҡ…»[5].
Төрөкмәнстанда августың һәр икенсе йәкшәмбеһе «Төрөкмән ҡауыны көнө» тип билдәләп үтелә[6]. Бөтә ил буйынса ғалим-баҡсасыларҙың конференциялары уҙа, күргәҙмәләр, йәрминкәләр, концерттар һәм театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр ойошторола [7][8].
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ҡауын аш булараҡ тәбиғи рәүештә биологик эшкәртеүһеҙ ашала. Уны тышынан һәм эсенән таҙартып, ваҡ киҫәктәргә телеп киптерәләр, шулай уҡ бал менән ҡушып эшкәртәләр повидло, цукат яһайҙар.
Ҡауын составы: шәкәр, А, Р, С витаминдары, фолий һәм аскорбин кислоталары, майҙар, минераль тоҙҙар, калий, натрий, күҙәнәк (клетчатка). Ул һыуһынды ҡандыра.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Ҡауындың ҡайһы ерҙә үҫеүенә ҡарап төрлө төрҙәре һәм формалары бик күп. Улар төрлө төбәктәрҙә традициялар буйынса үҫтерелә һәм культуралаштырыла.
- Cucumis melo subsp. agrestis
- Cucumis melo subsp. melo
- Cucumis melo subsp. melo var. cantalupensis — Канталуп
- Cucumis melo subsp. melo var. chito
- Cucumis melo subsp. melo var. conomon
- Cucumis melo subsp. melo var. flexuosus — Дыня змеевидная
- Cucumis melo subsp. melo var. inodorus
- Cucumis melo subsp. melo var. momordica
- Cucumis melo subsp. melo var. texanus
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 10 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дыня. Этимологический словарь русского языка. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 10 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Сайт «Встарь, или Как жили люди»
- ↑ Там же
- ↑ Дынная грядка. // The New Times, 23.08.2010
- ↑ В Туркменистане отмечают день дыни. Мир24. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 сентябрь 2012. 15 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Туркмении будут святить дыни
- ↑ В приходские календари Патриаршего благочиния в Туркменистане включены некоторые национальные праздники
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Дыня // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡауын GRIN сайтында мәғлүмәт (инг.)
- Ҡауын: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL) (инг.)
- Арбуз и дыня: как правильно выбирать бахчевые.
- Сорта дыни украинской селекции.


text:
Тултырыусы
Тултырыусы—— һөйләм киҫәге.
Һөйләмдә ҡылымды асыҡлаусы эйәрсән киҫәк тултырыусы тип атала. Тултырыусы ҡараған ҡылым һөйләмдә күбеһенсә хәбәр ролен башҡара. Тултырыусы төбәү, төшөм, сығанаҡ һәм урын-ваҡыт килештәрҙең һорауҙарына, кем менән? нимә менән? кем өсөн? нимә өсөн? кем тураһында? нимә тураһында? кем тарафынан? нимә тарафынан? кем булып? нимә булып? кем итеп? нимә итеп? кем урынына? нимә урынына? һорауҙарына яуап ҡайтара[1].
Йөкмәткеһе
Тултырыусы түбәндәгесә белдерелә[үҙгәртергә]
- Төбәү, төшөм, сығанаҡ һәмурын-ваҡыт килештәге исемдән һәм бүтән һүҙ төркөмдәренән килә: Тауҙары — алтын-көмөшкә, һыуҙары — балыҡҡа, ҡырҙары — игенгә, урмандары һылыу ағастарга бай ул ерҙең. (Р. Ниғмәти.). Ҡайындың туҙын маҡта, имәндең үҙен маҡта. (Мәҡәл.) Астан ҡаҙан аҫтырма, яланғастан кейем бестермә. (Мәҡәл.) Гёте башҡорт егеттәренең думбырала, ҡумыҙҙа һәм ҡурайҙа уйнауҙарын ҡыҙыҡһынып тыңланы, төрлө нәмәләрҙе һорашты. (Я. Хамматов.)
- Тултырыусы вазифаһын менән, өсөн, башҡа, тыш, тураһында, тарафынан, булып, итеп, урынына бәйләүестәре менән килгән исемдәр йәки бүтән һүҙ төркөмдәре үтәй: Улың менән маҡтанма, улыңдың эше менән маҡтан. (Мәҡәл.) Егет үҙе өсөн тыуа, иле өсөн үлә. (Мәҡәл.) Әсәйем менән Серафим ағай нефть тураһында, буровойҙағы мәшәҡәт хаҡында һөйләшеп ултыралар. (Ә. Бикчәнтәев.) Эшселәр һәр көн ҡаланың ҡыҙылдар тарафынан алыныуын көтәләр. (М. Ғафури.) Ауыл хужалығы мәктәбенә мөдир булып яңы кеше килде. (А. Таһиров.) Ҡотлобаев колхозда ике йыл ғына агроном булып эшләне лә рәйес итеп үрләтелде. (Ә. Хәкимов.) Мин һине, ҡустым, Аҡназар урынына үҙемә ярҙамсы итеп алам. (Б. Бикбай.)
Тултырыусылар тура һәм ситләтелгән тултырыусыларға бүленә[үҙгәртергә]
Тура тултырыусы эш-хәрәкәт төшкән предметты аңлата. Ул һәр ваҡыт төшөм килештә тора, ә хәбәр күсемле ҡылымдан килә. Тура тултырыусы билдәле төшөм килештә лә, билдәһеҙ төшөм килештә лә килергә мөмкин. Мәҫәлән: Мин хатты яҙам. Мин хат яҙам. Тәүге һөйләмдә бер билдәле хат тураһында һүҙ бара, ә икенсеһендә ниндәйҙер билдәһеҙ хат хаҡында әйтелә.[2].
Ҡайһы бер һүҙҙәр һәр ваҡыт билдәле төшөм килештә генә ҡулланыла[үҙгәртергә]
- Кешенең исемен, фамилияһын белдергән һүҙҙәр: Мин Мәскәүҙә Рәсимәне осраттым. (Мин Мәскәүҙә Рәсимә осраттым тип һөйләмәйҙәр.)
- Тултырыусы ролен башҡарған һүҙҙең алдында был, теге, ошо, шул, былтырғы, кисәге, быйылғы, бөгөнгө, ауылдағы, ҡалалағы аныҡлаусылары торһа, тултырыусы тик билдәле төшөм килештә килә: Мин был кешене белмәйем. Ул ҡалалағы апайымды күргән.
Бүтән тултырыусыларҙың һәммәһе лә ситләтелгән тултырыусы тип йөрөтөлә.[үҙгәртергә]
Улар төшөм килештән башҡа бөтә килештәрҙә лә ҡулланыла һәм төрлө бәйләүестәр менән килә: Йәштәрҙә ололарса ҡарата ихтирам булдырыу хаҡында нығыраҡ уйланһаҡ икән. («Башҡортостан ҡыҙы».)
Грамматик төҙөлөшөнә һәм үҙҙәре эйәргән һүҙҙәргә ниндәй саралар ярҙамында бәйләнеүҙәренә ҡарап, тултырыусыларҙы синтетик, аналитик, аналитик-синтетик төрҙәргә бүләләр. Синтетик тултырыусылар үҙҙәре эйәргән һүҙгә килеш ялғауҙары, аналитик-бәйләүестәр йәки ярҙамлы исемдәр менән, аналитик-синтетик- килеш ялғауҙары һәм бәйләүестәр ярҙамында ялғана.
Һөйләмдең үҙенсәлегенә ҡарап, тултырыусы үҙ аллы һәм буйһондороҡло булып килергә мөмкин. Әгәр тултырыусы күсемһеҙ ҡылымға ҡараһа, ул саҡта тултырыусы билдәле дәрәжәлә үҙ аллы була, әгәр ул күсемле ҡылымға бәйләнһә, тултырыусы буйһондороҡло эйәрсән киҫәк булып йөрөй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
[1]Ураҡсин З.Ғ., Ишбаев К.Ғ. Хәҙерге башҡорт теле. Педагогия институтының башланғыс кластар факультеты студенттары өсөн дәреслек. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте,1986,300-308-се биттәр.
[2]Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Әсә теле. Синтаксис. 7-8-се синыфтар өсөн дәреслек. Өфө, Китап,2001,16-57-се биттәр.


text:
Ғаләм
Ғалә́м йәки Ғәләм — ғәҙәттә бар булған бар нәмәнең бөтөнөһө,[1] матдә һәм энергия, планеталар, йоноҙҙар, галактикалар һәм галактика-ара бушлыҡтың барлыҡ эстәлеген үҙенә ала.[2][3] Билдәләмәләр һәм ҡулланылыш күп һәм төрлө, оҡшаш терминдар араһында космос, донъя һәм тәбиғәт. Ғаләмдең ҙур йыраҡлыҡтан күренеүсе боронғо үҫеш күрһәткестәренең фәнни күҙәтеүҙәр уның фазаһының ҙур өлешөнөң үҙгәрмәгән физика ҡанундары һәм константалары менән билдәләнгәнлегенә ишара яһай. Ҡайһы бер физика фәне белгестәре ғәләмебеҙ бар булған төрлө күп ғәләмдәрҙән торған күп ғәләм булыуы ихтималлығын алға һөрә.[4][5]
Йөкмәткеһе
- 1 Күләме, йәше, эстәлеге, төҙөлөшө һәм ҡанундары
- 2 Ғәләмдең асылыу тарихы
- 3 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Сығанаҡтар
Күләме, йәше, эстәлеге, төҙөлөшө һәм ҡанундары[үҙгәртергә]
Ғәләм бик киң һәм бәлки күләме буйынса сикләнмәгәнлеге ихтималы бар. Ер йөҙөнән күренгән ғәләм өлөшөнөң — радиусы яҡынса 46 миллиард яҡтылыҡ йылы булған сфера[6]. Сағыштырыу өсөн, ябай галактиканың диаметры 30 000 яҡтылыҡ йылы ғына, һәм ике күрше галактика араһында ғәҙәти йыраҡлыҡ 3 миллион яҡтылыҡ йылы ғына.[7] Мәҫәлән, беҙҙең Ҡош юлы галактикабыҙҙың диаметры яҡынса 100 000 яҡтылыҡ йылына тиң,[8] һәм беҙҙең иң якын ҡәрҙәш галактика, Андромеда галактикаһы, яҡынса 2,5 миллион яҡтылыҡ йылы йыраҡлығында урынлашҡан.[9] Күҙәтелгән ғәләмдә галактикалар һаны 100 миллиардтан (1011) күбрәк булыуы ихтимал.[10] Ғәҙәти галактикалар йондоҙҙар һаны ун миллион (107) тирәһе кәрләләрҙән [11] алып бер триллионга[12] (1012) ҡәәәр йондоҙ булған гиганттарға хәтле ҙур була алалар. Бар был йондоҙҙар галактиканың ауырлыҡ үҙәге тирәһендә әйләнеп торa. 2010 йылда астрономдар үткәргән тикшеренеү күҙәтелгән ғәләмдә яҡынча 300 секстиллион (3·1023) йондоҙ барлығы юрауы менән билдәләнде.[13]
Ғәләмдең хәҙерге замандағы тулайым тығыҙлығы бик түбән, яҡынса 9,9 × 10−30 грам/см3. Был масса-энергия 73%-ҡа йәшерен энергия, 23%-ҡа һалҡын йәшерен матдә һәм 4% ябай матдәнән тора тип күҙәтелә. Башҡаса әйткәндә, атомдарҙың тығыҙлығына ҡараһаҡ — һәр 4 м3ка бер водород атомы туры килә.[14] Йәшерен энергия һәм матдә сифаттары күбеһенсә билдәһеҙ. Йәшерен матдәнең гравитацион сифаттары ябай матдәнеке кеүек үк, һәм ул ғәләмдең киңәйеүен әкренәйтеп тора; йәшерен энергия, киреһенсә, ғәләмдең киңәйеүен тиҙләтеп тора.
Астрономия моделдәре[үҙгәртергә]
Махсус шартлылык һәм ваҡыт[үҙгәртергә]
Эйнштейндың ялан тигеҙләмәләрен сисеү[үҙгәртергә]
Әйләнә торған галактикалар араһындағы йыраҡлыҡ ваҡыт үтеүе менән үҫеп барһа, гравитация көстәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә галактика эсендәге йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ яҡынса үҙгәрешһеҙ ҡала.
Оло шартлау моделе[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер эксперименталь күҙәтеүҙәр фазаның киңәйеүен йәҙрә һәм атом физикаһы закондары менән аңлатыла. Шулай ҙа, физика өлкәһендәге билдәле белем әлегә барлыҡ күҙәтелгән законлыҡтарҙы аңлата алмай.
Күп ғәләм теорияһы[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер спекулятив теориялар буйынса, ғаләмебеҙ берҙән-бер фаза түгел, ләкин бергә күп ғаләм тип аталған бер-берһенән бәйһеҙ ғаләмдәрҙең берлеге. Был ҡараш ғаләмдең нәмә икәнен киңрәк билдәләнүен зарур ҡыла.[15] Фәнни күп ғәләм теориялары альтернатив аң тороштары һәм симуляцияланған ысынбарлыҡ концепцияларҙан айырылып торһа ла, ҙурыраҡ ғәләм теорияһын яңы тип атап булмай; мәҫәлән, Париж ҡалаһының Этиен Темпиер атаҡайы 1277 йылда Хоҙай Тәғалә теләһә ҡәҙәр күп һанлы ғәләмдәр тыуҙыра алыуын белдерүе шул замандарда француз дин белгестәре алып барған тәрән дискуссияларҙың билдәле бер миҙгеле.[16]
Ғәләмдең асылыу тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо космография һәм тәүге астрономия[үҙгәртергә]
Азия һәм Урта диңгеҙ цивилизациялары[үҙгәртергә]
Месопотамия[үҙгәртергә]
Сағыштырмаса Тигр һәм Ефрат йылғалары араһындағы бәләкәй биләмәләрҙә бер-береһен алмаштырып бер нисә мәҙәниәт булған. Уларҙың космогоник ҡараштары бер-береһенә бик оҡшаш булған. Ҡайһы бер илаһтарҙың исемдәре, ҡайһы бер өлөштәре алмашынған, шулай ҙа мәғәнәһе әүәлгесә һаҡланған.
Сицилияның Дидоры яҙмаларына ярашлы Месопотамия халыҡтарында ғәләм өс донъяға бүленә. Күк донъяһын Ана, Ер донъяһын бер-береһенә оҡшаш Бела менән Энлил, Ер аҫты донъялығына Эа хакимлыҡ итә. Икенсе донъя, Ер өҫтө, ул түңәрәк барка формаһында. Күк донъяһы ла шул формла, йәғни Ер өҫтө донъяһын ҡабатлай. Уның сиге булып һауа диңгеһе тора. Ҡояш ҡөнсығыштан көнбайышҡа табан йондоҙҙар кеүек билдәләнгән бер юлдан йөрөй [17] [18].
Ислам донъяһы[үҙгәртергә]
Тәбиғи фәлсәфәлә һәм космологияла ғәрәп ғалимдәре Аристотелгә эйәрә. Уның нигеҙендә ғәләмде ике донъяға бүлеп ҡарала. Беренсе өлөшө Ай өҫтө һәм Ай аҫты донъяһы. Ай өҫтө — үҙгәреүсән, ваҡытлыса, күсмә; һәм ҡапмпа-ҡаршылыҡлы Ай аҫты донъяһы мәңгелек һәм үҙгәрмәүсән. Был билдәләмә буйынса тәбиғи ерлек концепцияһына бәйле Биш төрлө материя йәшәй. Һәм улар һәр береһе беҙҙең донъяла үҙенсәлекле урындар алып тора: ер элементы –донъяның үҙәге, артабан һыу элементы, артабан һауа, ут һәм эфир.
Исламдың космология өлкәһе ғалимдары Геоцентрик донъя системаһы яҡлы булып тора. Шулай ҙа гомоцентрик сфера ттәғлимәте һәм эпицикл тәғлимәте буйынса бәхәстәр ҙә булған.
XII быуатта һәм — XIII быуат башында эпициклдар тәғлимәте Андалусияның. Ғәрәп фәйләсүфтәре ғалимдәренең күп һанлы ҡаршылығына осрай. Был хәрәкәт ҡайһы саҡта «Андалусия бунты» тип тә атап йөрөтөлә[19].
Уны нигеҙләүсе Мухаммад ибн Баджа (Европала ул Авемпац (1138 үлгән) булараҡ билдәле), уның эшен уҡыусыһы Мухаммад ибн Туфайл (1110—1185 янында) дауам итә. Һәм әлбиттә уның уҡыусылары тағы ла дауам итеүселәре була Hyp ад-Дин ал-Битруджи (1185 йыл үлгән),ул да Альпетрагий, һәм Аверроэс исемдәре менән билдәле; Шулай уҡ геоцентрик системанан ситләшүселәр ҙә булған, тик улар дин белгестәренең Бөйөк Аллаһ тәғлимәтенә ярашлы ҡаршылығына осрай. [20].
Гелиоцентрик система ( XVI быуаттың икенсе яртыһы)[үҙгәртергә]
XVI быуаттың беренсе яртыһы Николай Коперниктың донъяның гелиоцентрик системаһы барлыҡҡа килеүе менән билдәле. Ул үҙәккә ҡояшты ҡуя һәм ҡояш тирәләй планеталар әйләнешен, әйләнеү үҙәген, күсәрен билдәләй. Коперник ғәләмде сикле йондоҙҙарҙың хәрәкәтенән тора тип иҫәпләй. Ул йыһан сфераһы барлығына ышана[21].
XX быуат[үҙгәртергә]
XX быуат — хәҙерге космологияның тыуған дәүере. Ул быуат башында уҡ башлана һәм өр яңы үрҙәргә үрләй. Дәү телескоптар төҙөүҙән алып йыһанға осоу һәм компьютер ярҙамында өйрәнеү. Хәҙерге космологияның беренсе аҙымдары 1908 йылда эшләнгән. цефеидалар буйынса алыҫлыҡты билдәләй башлайҙар.
1916 йылда А. Эйнштейн сағыштырмалылыҡтың дөйөм тәғлимәтенең тигеҙләмәһен яҙа.
1922—1924 йылдар А. Фридман Эйнштейндың тигеҙләмәһен ҡуллана.һәм стационар булмаған сиселеш таба (даими космологияһыҙ һәм уның менән).
В 1929 Эдвин Хаббл фәндә яңы закон аса. Ул галактикаларҙың юғалыу тиҙлеген һәм уларҙың үҙ ара алыҫлығының пропорцияналлеген өйрәнеүсе закон. Ҡош юлы ошо ғаләмдең бер остоҡ ҡына өлөшө икәне асыҡлана. Уның урынына Кант гипотезаһын раҫлаусы галактиканың томанланыуы тураһында.ҡараш барлыҡҡа килә. Бер үк ваҡытта Фридмандың тирә-яҡтың стационар булмауы тураһындағы һөҙөмтәләре раҫлана [22].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Webster's New World College Dictionary — Wiley Publishing, Inc., 2010.
- ↑ The American Heritage Dictionary of the English Language — 4th. — Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, 2010.
- ↑ Cambridge Advanced Learner's Dictionary.
- ↑ multiverse. Astronomy.pomona.edu. Retrieved on 2011-11-28.
- ↑ Palmer, Jason. (2011-08-03) BBC News – 'Multiverse' theory suggested by microwave background. Retrieved on 2011-11-28.
- ↑ Lineweaver, Charles; Tamara M. Davis Misconceptions about the Big Bang. Scientific American (2005). 5 март 2007 тикшерелгән.
- ↑ Rindler (1977), p.196.
- ↑ Christian, Eric How large is the Milky Way?. 28 ноябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ I. Ribas, C. Jordi, F. Vilardell, E.L. Fitzpatrick, R.W. Hilditch, F. Edward (2005). "First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy". Astrophysical Journal 635 (1): L37–L40. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print.
McConnachie, A. W.; Irwin, M. J.; Ferguson, A. M. N.; Ibata, R. A.; Lewis, G. F.; Tanvir, N. (2005). "Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 356 (4): 979–997. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print.
- ↑ Mackie, Glen To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand. Swinburne University (February 1, 2002). 20 декабрь 2006 тикшерелгән.
- ↑ Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy. ESO (2000-05-03). 3 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View. NASA (2006-02-28). 3 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Vergano, Dan. Universe holds billions more stars than previously thought, USA Today (1 December 2010). Проверено 14 декабрь 2010.
- ↑ Hinshaw, Gary What is the Universe Made Of?. NASA WMAP (February 10, 2006). 4 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Munitz MK (1959). "One Universe or Many?". Journal of the History of Ideas 12 (2): 231–255. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print.
- ↑ Misner, Thorne and Wheeler (1973), p.753.
- ↑ Литовка И.И. Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода // Философия история. — 2011. — Т. 4. — С. 105-113.
- ↑ Куртик Г.Е. Космология древней Месопотамии // Исследования по истории физики и механики. 1995-1997. — Ҡалып:Указание места в библиоссылке: Наука, 1999. — С. 60-75.
- ↑ Sabra A. I. The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî // in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen. — Cambridge University Press, 1984. — P. 233—253.
- ↑ С.К. Всехсвятский Как познавалась Вселенная — Москва: Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы, 1955. — 49 с.
- ↑ Barker P. Copernicus, the orbs, and the equant. — Synthese, 1990..
- ↑ А. В. Засов, К. А. Постнов. Общая астрофизика — М.: ВЕК 2, 2006. — 398 с. — 1500 экз. — ISBN 5-85099-169-7.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Landau, Lev, Lifshitz, E.M. The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics, Vol. 2) — revised 4th English. — New York: Pergamon Press, 1975. — P. 358–397. — ISBN 9780080181769.
- Liddell, H. G. and Scott, R. A Greek-English Lexicon, Oxford University Press, ISBN 0-19-864214-8
- Misner, C.W., Thorne, Kip, Wheeler, J.A. Gravitation — San Francisco: W. H. Freeman, 1973. — P. 703–816. — ISBN 978-0-7167-0344-0.
- Rindler, W. Essential Relativity: Special, General, and Cosmological — New York: Springer Verlag, 1977. — P. 193–244. — ISBN 0-387-10090-3.


text:
Википедия:Юғары шура
Юғары шура (ЮШ) (татар. Yuğarı Arbitraj Şurası, Югары Арбитраж Шурасы, урыҫ. Арбитражный комитет, ингл. Arbitration Commitee) — тәжрибәле вики-ҡатнашыусылар араһынан билдәле ваҡытҡа йыйылған төркөм. Уның маҡсаты — Википедияла тыуған һәм башҡа ысулдар менән сиселә алмай ҡалған конфликттарҙы хәл итеү. ЮШ ғәмәлдә үтәлерлек теләһә ҡайһы сара һәм санкциялар индерә ала — улар тик Википедияның ҡағиҙәләренә генә ҡаршы килмәҫкә тейеш[1]. ЮШ сығарған хөкөмдәргә уның күпселек ағзалары риза булырға тейеш. [2].
Йөкмәткеһе
Юғары Шураның бурыстары[үҙгәртергә]
- Бәхәстәрҙе хәл итеү
- Һәр конкрет бәхәс осрағында проекттың ҡағиҙәләрен һәм күрһәтмәләрен ҡулланып хөкөм сығарыу
- Берәй мәҡәләгә Яҡшы йәки Һайланған мәҡәлә статусын биреүҙән алда уны рецензиялау.
Юғары Шураның составы һәм йыйылыш ваҡыты[үҙгәртергә]
- Юғары Шураның һәр саҡырылышы 6 айға йыйыла. Ағымдағы ЮШ саҡырылышы вәкиллеге бер тапҡыр 6 айға оҙайтыла ала; бының өсөн берләшмәнең күпселеге (75%-тан да кәм түгел) быға риза булырға тейеш.
- Юғары Шура ағзалары һаны саҡырылыштан саҡырылышҡа үҙгәреп килә. Өс ағзаһы мотлаҡ рәүештә һайланырға тейеш.
- Юғары шураны Википедияның берләшмәһе (йәғни Википедияла бергә эшләп килгән һәм өлөш индергән бар ҡатнашыусылар ҙа) һайлай. Һайлау тәртибе был биттә тасуирлана.
- ЮШ-ның Дүртенсе һәм артабан саҡырылыштарына һайлауҙар алдағы саҡырылылыштың һуңғы көнөнә бер ай ҡалғанда башлана.
Юғары Шура ағзаһына минималь талаптар[үҙгәртергә]
- Иҫкәрмә: Был ҡағиҙә Юғары Шураның Беренсе Саҡырылышы өсөн генә ғәмәлгә индерелә. ЮШ йыйылып эшләй башлағас, ул айырым ҡарар сығарып был ҡағиҙәне үҙгәртәсәк.
- ЮШ-ның киләсәк ағзаһы һайлау көнөнә хәтлем 3 ай буйына әүҙем булырға тейеш. 6 ай буйына әүҙем булыуы яҡшы, әммә мотлаҡ түгел.
- Һәр ЮШ ағзаһын берләшмә мотлаҡ рәүештә хупларға тейеш.
- Ҡатнашыусы башҡорт Википедияһында бығаса өс ай буйы (йәки оҙағыраҡ) әүҙем булырға тейеш. (Әммә-ләкин айырым осраҡтарҙа берләшмә был ҡағиҙәнән ташлама яһап хөкөм итә ала. Бының өсөн ҡатнашыусы һуңғы ваҡытта башҡорт Википедияһына мөһим өлөш индереүен иҫбатларға тейеш)
Юғары Шураның саҡырылыштары[үҙгәртергә]
Юғары Шураның хәҙерге (4-се) саҡырылышы ағзалары[үҙгәртергә]
- Comp1089 – ЮШ рәйесе
- Саган
- Haqmar
- Boltwatts
- Tlustulimu — резерв ағзаһы
- Venteto — резерв ағзаһы
- Гүзәл Ситдиҡова
Аңлатмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Мәҫәлән: ҡатнашыусыны иҫкәртеү, билдәле мәҡәләләрҙе мөхәррирләүҙән тыйыу (күрһәтелгән осорға йәки бөтөнләй), ниндәй булһа ла мәҡәләләрҙе мөхәррирләүҙән тыйыу (күрһәтелгән осорға), билдәле ҡатнашыусының ниндәй булһа ла хәрәкәтен тыйыу, билдәле мәҡәләне битараф ҡараш йәки ҡәнәғәтләнерлек ҡиәфәткә килтерер өсөн бер йәки бер нисә ваҡытлыса мөхәррир ҡуйыу, ҡатнашыусының хәким, бей, арбитр һәм башҡа статусын кире алыу һ.б.
- ↑ Йәғни һәр мөрәжәғәтте йәиһә осраҡты тикшергән ЮШ ағзаларының күпселеге.


text:
Иҫке тәртип православиеһы
Урыҫ Православ дине тарихында, иҫке тәртип православтары (урыҫ. старове́ры, старообря́дцы) – рәсми Урыҫ Православ сиркәүенән 1666-сы йылдан һуң айырылып ҡалған дини ағым; 1652–66 йылдарҙа Православ динендә Патриарх Никон тарафынан үткәрелгән реформаларға ҡаршы сығып, бороңғо дини тәртиптәрен һаҡлау өсөн тарҡалыу юлын күргән православ динлеләр төркөмө.
Тарҡалыу сәбәптәре[үҙгәртергә]
1652 йылда, Никон (1605—1681; 1652 йылдан башлап 1658 йылғаса Урыҫ Православ Сиркәүе Патриархы булған) урыҫ һәм грек православ ғибәҙәте практикаһы араһында ярашһыҙлыҡтарҙы күреп, ике сиркәүҙең ғибәҙәт практикаһын яҡынайыу өсөн рефориа үткәрә башланы. Реформаның тағы бер сәбәбе — урыҫ православ священниктары аҙ белемле булған һәм ғибәҙәт ҡылғанда күп хата ебәргән. Шулай уҡ китап күсереүселәре, яҡшы уҡый-яҙа белмәгәс, күп хаталанған. Ғөмүмән, Рәсәй халҡының аҙ белемлелеге сәбәбе - Рәсәйҙә 17-се быуатта үҙ мәктәптәрҙе һәм университеттарҙы булмау. Руханиларҙың тик бәләкәй генә өлөшө Византияла уҡыған, ә башҡалар ғаиләләрҙә һәм "рухи атайҙарҙан" ғына уҡып-яҙырға өйрәнгән.
Никон реформаһы сәбәпле урыҫ православ ғибәҙәтендә үҙгәртеүҙәр[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Корнилий (Титов), УПСС-тың хәҙерге митрополиты.


text:
Аҫыл таштар
Аҫыл таштар - зәргәрлек эшендә ҡулланылыусы, үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған минерадар.Улар шулай уҡ техник маҡсаттарҙа ла файҙаланыла: аныҡ приборҙар эшләүҙә, оптика, сәғәт, радиоэлектроника сәнәғәтендә, быраулау эше техникаһында һ.б.
Йөкмәткеһе
Аҫыл таштар төркөмдәре[үҙгәртергә]
Күпселеге үтә күренмәле, ялтыр, юғары ҡатылыҡта, көслө яҡтылыҡты таратыу, ҡырлауҙы ҡабул итеү һәләте булыуы менән айырылһа; матур саф төҫтә йә төҫһөҙ була. А.Е. Ферсман һәм М. Бауэр классификацияһына ярашлы, берләштерелеүсе таштарҙың сағыштырмаса ҡиммәттәренә бәйле төркөмдәренә бүленә.
1-се төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә]
1-се төркөм аҫыл таштар: алмас, Сапфир, рубин, зөбәржәт, александрит, затлы шпинель; уларға шулай уҡ органик сығышлы аҫыл таш - ынйы инә.
2-се төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә]
2-се төркөм аҫыл таштарға топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гемодар), алһыу турмалин (рубеллит), аметист, алмандин, уваровит, циркон (гиацинт, һары һәм йәшел циркон), затлы аҡ аҡыҡ инә.
3-сө төркөм аҫыл таштар[үҙгәртергә]
3-сө төркөм аҫыл таштарға фирүзә, йәшел һәм күп төрлө турмалиндар, кордиерит, диоптаз, эпидот, тау гәлсәре, күкһел кварц (раухтопаз), яҡты аметист, гелиотроп, хирзопраз, ярым аҡ аҡыҡ, аҡыҡ, ҡыр шпаты (ҡояш ташы, айташ), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит инә.
Башҡортостандың аҫыл таштары[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы территорияһында Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдыҡтарының аллювиаль ултырмаларында алмас бөртөктәренең (ҙурлығы 2,5 мм тиклем) күп табылыуы билдәле: һирәк кенә рубин бөртөктәре (0,5 мм кәмерәк) осрай. Тау гәлсәре ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелгән) мәҡсүт метаморфик комплексына һәм белорет метаморфик комплексына тура килә, һуңһыһында Теплое күкһел кварц сығанағы (Белорет районы)бар.
Аҫыл таштар[үҙгәртергә]
- Алмас
- Сапфир, Зәңгәр яҡут
- Рубин, Ҡыҙыл яҡут, Ҡыҙыл йәүһәр
- Зөбәржәт
- Александрит
- Затлы шпинель
- Ынйы
- Топаз, Һары яҡут
- Берилл
- Алһыу турмалин
- Аметист
- Альмандин
- Уваровит
- Циркон
- Затлы аҡ аҡыҡ
- Фирүзә
- Кордиерит
- Диоптаз
- Эпидот
- Тау гәлсәре
- Күкһел кварц
- Яҡты аметист
- Гелиотроп
- Хирзопраз
- Ярым аҡ аҡыҡ
- Аҡыҡ
- Ҡыр шпаты
- Содалит
- Пренит
- Андалузит
- Диопсид
- Гематит
- Пирит


text:
20 февраль
20 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 51-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 314 көн ҡала (кәбисә йылында 315).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1818 — Мәскәүҙә Кузьма Минин һәм кенәз Пожарскийға һәйкәл асыла.
- 1819 — Санкт-Петербург университеты асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1921 — Ибраһим Ғәйзулла улы Рәхмәтуллин, медицина фәндәре докторы, Башҡортостандың атҡаҙанған врачы.
- 1955 — Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы, башҡорт яҙыусыһы, шағир.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1949 — Василий Иванович Лебедев-Кумач, урыҫ совет шағиры.


text:
Төлкө
Төлкө (лат. Vulpes vulpes; төр. tilki) — эттәр ғаиләһенә ҡараған ослораҡ моронло, оҙон ялбыр ҡойроҡло йыртҡыс йәнлек[1]. Төлкө һөтимәр хайуан. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 40-60 см, ауырлығы 6-10 см.Төлкө ҡыҙыл төҫтә була.
Урманлы далала, далала йәшәй. Төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Тәүлек буйы, бигерәк тә кисен әүҙем.
Тороғоу ваҡыты - ғинуар-март. Йөклөлөк ваҡыты 52-56 көн, 4-6 бала килтерә, һирәк кенә - 12. Көҙөн ғаилә тарҡала, төлкө ояһын ташлап берәҙәк йөрөй.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Төлкө киң таралған: бөтә Европа, Төньяҡ Африка (Мысыр, Алжир, Марокко, төньяҡ Тунис), Азияның ҙур өлөшө (төньяҡ Һиндостан, көньяҡ Ҡытай). Төньяҡ Америкала арктик зонанан алып Мексика ҡултығы ярҙарына тиклем. Төлкө Австралияла климатлаштырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Бурһыҡ
Бурһыҡ (урыҫ. Барсу́к ) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек[1]; Европала, Төньяҡ Африкала һәм Америкала йәшәй торған йыртҡыс кейек.
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осратырға була. Ултыраҡ тормошло йәнлек, ҡатмарлы һәм тәрән ояла йәшәй. Был йенлек төнгө тормош алып бара, бөтә аҙык менән туҡлана. Көҙгә тиклем ныҡ һимерә, ауырлығы 20 кг етә. Һыуыҡтар башларғас йоҡоға тала, апрель айына тиклем йоҡлайю Урманла зонала йәшәй. Өңдәрен ағас ҡыуыштарында эшләй. Бик күп инеү-сығыу урындары, ер аҫты галереялары, йәшәй торған камералары булған өңдәр ҡаҙа. Булһыҡ бөтә нәмәне лә ашай. Ул ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, ҡоштар, еләктәр, сәтләүектәр менән туҡлана. Ҡасырыу ваҡыты апрель-июль. 2-6 балаһы була.
Тышҡы күренеше[үҙгәртергә]
Оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 20-24 см, ауырлығы 24 кг, йоҡлар алдынан 34 кг-ға етергә мөмкин.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Барсук европейский(урыҫ.)
- Статья и фотографии на сайте inFerretGroup о барсуке Павлинова И. Я. (урыҫ.)
- Энциклопедия о барсуках: фотографии, породы, истории(урыҫ.)
- Информация о барсуке (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Улица Лютеранская, Печерский район, Киев
Нас находят по поисковым запросам
улица лютеранская ул.Лютеранская 11 Лютеранская 21 на карте Киева Лютеранская печерский карта СРЕДНЯЯ школа на лютеранской киев школа на лютеранской киев лютеранская улица киев В каком раене ул лютеранская лютеранская ул карта киева улица лютеранская школа ул.лютеранская 10 район Киев улица Лютеранская стоматология киев ул.лютеранская, 9-а стоматолог лютеранская ул.Лютеранская,32 ул лютеранская 11 улица лютеранская, 20 ул. лютеранская киев улица лютеранская район лютеранская улица карта киев киев лютеранская улица улица киева лютеранская улица лютеранская 4 карта лютеранская 30 ул лютеранская на карте киева школа № 12 на лютеранской киев лютеранская orjkg yf k.nthfycrjq школа лютераская киев ул. лютеранская, 32 лютеранская 3 печерский район лютеранская киев лютеранская киев какой район ул лютеранская киев средняя школа ул. лютеранская киев киев лютераская школа на лютеранской киев ул лютеранская карта школа улица лютеранская показать на карте улица лютеранская ул лютеранская 4 улица лютеранская киев лютеранская, 4-а адрес.карта киева киев карта лютеранская переулок лютеранской киев печерский район улица лютеранская карта ул. лютеранская 12 Лютеранская улица на карте КАКОЙ РАЙОН УЛ.ЛЮТЕРАНСКАЯ 28 В КИЕВЕ клиника на лютеранской 16 улицы киева лютеранская ул. лютеранская, 30 лютеранская улица на карте киев 2 вул лютеранська скачать карту киева для печати карта лютеранская 20 лютеранская улица ул. лютеранская 20 ul. luteranskaia 20 Киев, ул. Лютеранская, 21 №20 ул. Лютеранская, 21 улице Лютеранская лютеранская киев на карте ул. лютеранская карта улица лютеранская киев какой район лютеранская карта ул. лютеранская показать улицу г киеве лютеранскую Школы на лютеранской в киеве ЛЮТЕРАНСКАЯ РАЙОН киев улица лютеранская 21 лютеранская улица 33 район киэва карта киева улица лютеранская Карта киев улица лютеранська улица лютеранская киев 9 найти ул лютеранская в киеве Лютеранская улица карта ул Лютеранской Киев клинике ул.лютеранска киев ул.лютеранская 16 Медикал на Лютеранской ул.лютеранская киев школа на лютеранской лютеранская 9а Киев г.киев ул.лютеранская ул.Лютеранская на карте киева лютеранская 4 киев ул лютеранская Лютеранская улица какой раен Киев Лютеранская лютеранская ул., киев лютернская 20 улица лютеранская в киеве вул.лютеранская, 16 ул.Лютеранской 25 лютеранский переулок 4 ул. лютеранская, 21 на карте киева лютеранская клиника клініка на вул Лютеранська ,16 стоматология киев лютеранская карта лютеранская школа лютеранская ул.лютеранская, район киева школі на лютеранской улице киев ул лютеранская 16 Лютеранська 16 клініка лютеранская 4 карта киев карта улица лютеранская школа на Ул лютеранская в Киеве г киев ул лютеранская киев улица лутеранская улица лютеранская карта киева лютеранская 3 район транспорт на ул.Лютеранской 25 показать на карте ул.лютеранская лютеранская улица, киев киев ул. лютеранская лютеранская улица в киеве лютеранська 16 на карті ул.Лютеранская,25 лютеранская на карте школа на ул. лютеранской г. киев ул. лютеранская 12 на карте ул лютеранская киев карта жиоча гимназия на улице лютеранская улица Лютеранская 11 а ул. лютеранская район в каком районе киева ул. лютеранская ул лютеранская какой район вул лютеранська 16 киев ул лютеранская стоматолог киев лютеранская киев, печерский район, лютеранская улица лютеранская в киеве показать улица лютеранского лютеранская какой район школа на ул лютеранская клиника гомеопатии на улице лютеранской в киеве ул. лютеранская улица 9 карта киев уд лютераская показать улицу лютеранская 30 киев карта киева ул. лютеранская ул. лютерарнская г. Киев, ул. Лютеранская район улицы киева dtnthfycrfz Лютеранской 33 лютеранская улица киев интересный Киев школы лютеранскаялютеранская 28 ул. лютеранская и школи києва лютеранська 25 лютеранская карта киева Ул. Лютеранская, 10а в Киеве ул. лютеранская, 16 лютеранська 21 12 карта как ул.лютеранская в киеве ул. лютеранская 11 улица лютеранская 11 A г. лютеранская киев лютеоанская киев в каком районе киева улица лютеранская лютеранская 9а ул. Лютеранская,10а на карте Киева лютерансквя киев улица ветеранская в киеве карта,Киев, ул. Лютеранская, 10а новости ул.лютеранская киев лютеранская+на+карте+киева убийство в киеве на лютеранской убийство на улице лютеранской в киеве улица лютеранская школа адрес последние новости в киеве по случаю на улице лютерансой г.Киев ул.лютеранская где находится случай на улице лютеранской киев покажите на карте улицу лютеранскую киев ул лютеранскаякиев новости+убийтво+лютернской+киев киев.лютеранская улица лютиранская распечатать++карту+улица+лютеранская+17+ ул лютеранская 3 Киев у. Лютеранська 16 Месторасположение улицы лютеранская киев киев улица лютеранская. киев ул. лютеранская район лютеранська 22 карта киева улица лютеранская 12 ул. Лютирянская улица лютеранская карта лютеранська карта ул.Лютеранская 9 киев смотреть на карте лютеранская 21 м. Київ, Печерский район, вул. Лютеранська, 17 на карте улица лютеранская київ вул лютеранська карта киев лютеранская карта карта киева лютеранская вебкамеры на ул. Лютеранская в Киеве ул.лютеранская 10 киев ул лютеранська карта киева показать вебкамеру на улице лютеранской в киеве лютеранская карта киев карта киева ул лютеранская м Киев вул. Лютеранская улица Лютеранская,в киеве новости в киева на улице ветеранской район киева лютеранская где находится ул лютеранская 3 киев лютеранская на карте киева г.киев ул.Лютиранська6 ул лютеранская на карте Ул.лютеранская 33 в киеве киев ул. лютеранская какой район киев ул.лютеранская


text:
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы
Координаталары: 40°45′00″ т. к. 73°58′03″ кб. о. / 40.75° т. к. 73.9675° кб. о. (G) (O)
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, БМО (ингл. United Nations, урыҫ. Организация Объединённых Наций, ғәр. الأمم المتحدة) — үҙ маҡсаты итеп донъяла тыныслыҡ һәм именлекте һаҡлауҙы ҡуйған халыҡ-ара ойошма. Шулай уҡ дәүләттәр араһында элемтәләрҙе үҫтереүгә көс һала. БМО ҡарарҙары Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы системаһының күп һанлы махсус маҡсатлы агентлыҡтары, бәйле ойошмалар, шуралар һәм ағза илдәренең структуралары арҡылы үтәлә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ойошма эшсәнлеге һәм структураһы Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Һитлерға ҡаршы коалиция илдәре тарафынан төҙөлгән. «Берләшкән Милләттәр» исеме беренсе тапҡыр 1942 йылдың 1 ғинуарында ҡул ҡуйылған Берләшкән Милләттәр Декларацияһында телгә алына.
БМО уставы 1945 йылда Сан-Франциско конференцияһында раҫлана, шул уҡ йылдың 26 июнендә 51 дәүләт вәкиле тарафынан ҡул ҡуйыла. Уставтың көскә кереү датаһы (24 октябрь) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө тип билгеләнә.
Структура[үҙгәртергә]
- Генераль Ассамблея
- Генераль сәркәтиб
- БМО Именлек Шураһы
- Сәркәтиблек
- Халыҡ-ара БМО мәхкәмәһе
- Махсус ойошмалар
Генераль сәркәтиб[үҙгәртергә]
Генераль сәркәтибе консесус системаһы буйынса һайлана.
Дәүләт-ағзалар[үҙгәртергә]
2011 йылдың 14 июль хәленә ҡарағанда, БМО-ға 193 дәүләт керә[1].
Телдәр[үҙгәртергә]
БМО-ла эште ойоштороу өсөн рәсми һәм эш телдәре раҫланған. Ошо телдәрҙе ҡулланыу һәр махсус ойошма һәр орган өсөн үҙгәрә.
БМО рәсми телдәрендә ойошманың бөтөн документтары сыға. БМО рәсми телдәре:
- Инглиз теле − 23 апрель
- Урыҫ теле — 6 июнь
- Испан теле − 12 октябрь
- Ҡытай теле − 20 апрель
- Ғәрәп теле — 18 декабрь
- Француз теле − 20 март
Галерея[үҙгәртергә]
-
Нью-Йорктағы штаб-фатир
-
-
-
-
-
Женевала урынлашҡан БМО бинаһы
-
-
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Государства — члены ООН (урыҫ.)
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (инг.) (исп.) (урыҫ.) (ҡыт.) (ғәр.) (фр.)
- Ғомуми мәғлүмәт (инг.)


text:
Исаак Ньютон
Исаа́к Нью́тон (ингл. Sir Isaac Newton, 1752 йылға тиклем ғәмәлдә булған Юлиан календары буйынса 1642 йылдың 25 декабрендә тыуған, 1727 йылдың 20 мартында вафат булған, йәки Григориан календары буйынса 1643 йылдың 4 мартында тыуған, 1727 йылдың 31 мартында вафат булған) — инглиз физигы, математигы һәм астрономы, классик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; кешелек тарихында «механика фәненең атаһы» тигән маҡтаулы ҡушамат менән танылған бөйөк инглиз ғалимы. «Тәбиғи фәлсәфәнең математик нигеҙе» тигән хеҙмәттә бөтә донъя тартылышы законын һәм механиканың өс законын асып, классик механикаға нигеҙ һала.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Исаак Ньютон граждандар һуғышы башланыр алдынан, Галилео Галилей үлгән йылда Вульстроп ауылында (ингл. Woolsthorpe, Линкольншир графлығында) хәлле ваҡ фермер ғаиләһендә донъяға килә. Ньютондың атаһы улы тыуғансы выфат була. Малай сирле, ваҡытынан алда тыуа. Бер аҙна ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала, уны суҡындырырға ла баҙнат итмәйҙәр. Әммә малай иҫән ҡала, һәм уға атаһының хөрмәтенә Исаак тип исем ҡушалар. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, ул 84 йыл йәшәй.
Ньютон үҙенең сығышын Шотландия дворяндарынан тип иҫәпләй, әммә тарихсылар уның ата-бабалары 1524 йылда ярлы крәҫтиән булыуҙарын асыҡлай.
1646 йылда уның әсәһе Анна Эйсской (ингл. Hannah Ayscough) 63 йәшлек тол иргә кейәүгә сыға, уларҙың өс балаһы була, һәм унда Исаак ҡайғыһы булмай. Әсәһе яғынан бабаһы Уильям Эйской уның ҡурсалаусыһы була. Бала сағында Ньютон аралашмаусан, йомоҡ һәм һөйләшмәҫ була, китап уҡырға һәм төрлө техник уйынсыҡтар эшләргә ярата: ҡояш сәғәте, һыу сәғәте, тирмән һ.б. Ул үҙен яңғыҙ тип хис итә.
1653 йылда үгәй атаһы үлгәс, уның ҡалған мираҫын әсәһе Исаакҡа яҙҙыра.
1655 йылда Исаакты йыраҡ булмаған мәктәпкә бирәләр, бында ул аптекарь Кларк өйөндә йәшәй. Бында ул үҙенең ғәҙәттән тыш һәләтле булыуын күрһәтә, әммә 1659 йылда әсәһе алып ҡайтып 16 йәшлек үҫмергә йорт эштәрен йөкмәтергә маташа. Тырышыу уңышһыҙ булып сыға — Исаак китап уҡыу һәм төрлө механизмдар төҙөүҙе хуп күрә. Уның һәләтен күреп, уҡытыусылар һәм туғандары Исаактың Кембридж университетында уҡыуын дауам итеүенә ирешәләр.
Уның физика, математика, астрономия өлкәләрендә яһаған асыштары, ҡаҙаныштары һанап бөтөргөһөҙ, һәм улар береһенән-береһе мөһимерәк. Ньютон — механика һәм астрономия фәндәренә теоретик нигеҙ һалыусы. Ул — ғаләмдәге есемдәрҙең үҙ-ара тарту көсө законын, математикала (Г. Лейбниц менән бер дәүерҙә) интеграл һәм дифференциал мөнәсәбәтендәге законсылыҡтарҙы асыусы ла, көҙгөлө телескопты уйлап табыусы ла, оптика буйынса күп кенә эксперименталь хеҙмәттәрнең авторы ла. И. Ньютон, фәндә беренсе булып, яҡтылыҡтың матдәсел, корпускуляр сифатын һәм уның (яктылыктың) бүленү (дисперсик) хасыятын да аса. Ньютон матдәләрҙең сикһеҙ кескенә өлөштәрҙән (атомдарҙан), һуңғыларының артыҡ бүленмәҫ киҫәксәләрҙән торғанлығы тураһында ла ҡараштарын белдерә. И. Ньютонды хаҡлы рәүештә бөйөк һәм мәшһүр ғалим итеп таныткан асыштары механика фәненә ҡарай, әлбиттә. Ул — хәрәкәттең өс атаҡлы законын асҡан ғалим. Шуларҙың беренсеһе — инерция законы; икенсеһе — хәрәкәт күләме менән көс араһындағы тәңҡиллек; өсөнсөһө — йоғонто яһаусы хәрәкәт менән ҡаршы хәрәкәт араһындағы тәңҡиллек. Был һәм башҡа ошондай асыштарҙың әһәмиәте астрономия, физика, механика, математика һ. б. фәндәрнең киләсәктәге үҫеше өсөн генә түгел, бәлки, ғөмүмән донъяның барлыҡ законсаллыҡтарын өйрәнеү өсөн дә тейешле нигеҙ, шулай ук этәргес көс булыуҙа тип һанарға кәрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Акройд П. Исаак Ньютон. Биография — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2011. — 256 с. — ISBN 978-5-389-01754-2.
- Белл Э. Т. Творцы математики — М.: Просвещение, 1979. — 256 с.
- {{книга |автор=Вавилов С. И. |заглавие=Исаак Ньютон |ref=Вавилов С. И.
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 4 ғинуар
- Тыуғандар 1643 йылда
- Линкольншир тыуғандар
- Вафаттар 31 март
- Вафаттар 1727 йылда
- Кенсингтон вафат булғандар
- Ғалимдар
- Кембридж университетын тамамлаусылар
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Рыцарь-бакалаврҙар
- Алхимиктар


text:
Мадагаскар
Мадагаска́р Республикаһы (Ҡалып:Lang-mg [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥], франц. République de Madagascar) — Көнсығыш Африкалаға утрау дәүләт.Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә Мадагаскар утрауында Африка яры буйындаға бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Майҙаны — 587 мең км², халҡы — 20,7 млн кеше (2009 г.). Баш ҡалаһы — Антананариву.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Мадагаскар утрауы Көньяҡ Африканың көнбайыш яры буйында урынлашҡан һәм Африканан Мозамбик ҡултығы айырып тора, Һинд океаны һыуҙары менән йыуыла. Утрауҙың төньяғындағы Царатан тау масивындағы Марумукутру һүнгән вулканы (2876 м) — утрауҙың иң бейек нөктәһе.
Утрауҙың дөйөм майҙаны — 587 040 км². Оҙонлоғо 1600 км, киңлеге 600 км.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Ҡалып:Африка утрау дәүләттәре Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:Франкофония


text:
Әбүғәлисина
Әбүғәлисина, Ибне Сина (урыҫ. Абу Али Хусайн ибн Абдаллах ибн Сина, ҡыҫҡаса Ибн Сина, фарс. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا) — күренекле фарсы философы һәм табибы, Аристотелизм вәкиле. 980 йылда Урта Азиялағы Бохара ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының врачы һәм вәзире була.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Әбүғәлисина Бохарала бай кеше ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәштә үк Ҡөръәнде яттан белеүгә ирешә. 985-96 йылдарҙа Бохаралағы башланғыс мәктәптәренең береһендә укый; һуңыраҡ өйөндә белем ала – математика, физика, логика, астрономия, философия һ.б. фәндәрҙе өйрәнә. Ғәрәп теле |Ғәрәп һәм фарсы телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә уҡытыусыларҙан мөстәҡил рәүештә, үҙ иркендә уҡый.
1002 йылда эре ғалимдар даирәһын берләштергән «Мамум Академияһы» урынлашҡан Гургәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһынә күсеп китә. Солтан М. Газнәүигә хеҙмәт итүҙән баш тарткандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, Хораһанда һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. 1015-24 йылдарҙа Хамаданда йәшәй. Төрлө ил хакәмдәрендә табиб һәм вәзир вазифаларын башҡара.
Фәнни эшсәнлеге[үҙгәртергә]
Аристотель хеҙмәттәрен өйрәнә. Уның метафизикаһына төшөнөү өсөн Әбүғәлисинаға Фараби хеҙмәттәрен дә ныҡлап өйрәнергә тура килә. Һәм Аристотель тәғлимәтенең барлыҡ нескәлектәренә фәҡәт «Икенсе уҡытыусы»ның, йәғни Фарабиҙың, аңлатмалары аша ғына ирешә ала. Әбүғәлисина 17—18 йәшендә етлеккән ғалим булып формалаша. Бохарала башҡа ғалимдәр менән аралаша башлай. Ләкин был Бохараның мәҙәниәт, фән өлкәһендәге даны һүрелә башлаган осор була. Эш шунда, Саманид дәүләтен (Бохара уның мәркәзе була) 90-ы йылдарҙа Карахан (төрки ҡәбилә башлығы) яулап алғас, фарсы мәҙәни үҙәге Харәзмгә күсә.
Боронғо грек философы Платон һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизм принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һыуыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибне Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңнар, йәннар һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы булараҡ, ул - ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләйҙәр. Ибне Сина әл-Газалинең «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡит ителә. Ул шулай уҡ «Тыйб ғилеме канундары» энциклопедияһы авторы булараҡ (кит. 1-5, Ташкент, 1954-60), әлеге хеҙмәтендә медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен тасүирлай. XII XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табибтарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр. Ибне Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә Донъяла популярлыҡ ҡаҙана.
Әбүғәлисина ғәҙеллек, выждан, тыйнаҡлыҡ, игелек, яманлыҡ, яуызлыҡ категориялары буйынса үҙенең ҡараштарын белдерә. Әбүғәлисина, киң эрудициялы һәм тирән аҡыллы ғалим булараҡ, үҙ заманында булған фәндәргә классификация яһай. Ул барлыҡ фәннәрҙе ике төргә бүлә: теоретик фәндәр һәм практик фәндәр. Теоретик фәндәр үҙҙәре үк өс төркөмсәгә айырыла: юғары фәндәр (булыулыҡ тураһында); урталыҡтағы фәндәр (математика, астрономия, музыка); түбәндәге фәндәр (тәбиғәт тураһында). Ә практик фәндәр әхлаҡ, идара итеү, тәрбиә эшен алып барыу һ. б. ны эсенә ала. Ғөмүмән, Әбүғәлисинаның ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлык. Ул — философ ҡына ла түгел, ул әле шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. Ә шулай ҙа уның иң ҙур хеҙмәттәре табиблыҡ өлкәһенә ҡарай.
29 фән өлкәһендә 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра., Беҙҙең көндәргә тиклем 274 һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: медицина, философия, ботаника, геология һ.б. ҙур әһәмиәтле хеҙмәттәр яҙа. Уның ғүмере медицинаға арнала. Медицина фәнен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп аурыуҙырҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.
Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Медицина ҡануны» ( «Канон врачебной науки» ,«ал-Канун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып меницина фәнен системаға килтерә. Әлеге хеҙмәтендә ул ошо өлкәлә булған төрлө мистик уйҙырмаларҙы әсы тәнҡиткә ҡуя, шул ук философия фәнен тағы ла үҫтереү өсөн уның ҡарамағына ғәйәт бай эмпирик материаль бирә.
Ижады[үҙгәртергә]
Ибне Синаның ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотельдың «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтын формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай. Ул — философ ҡына ла түгел, ул әле шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. Ә шулай ҙа уның иң ҙур хеҙмәттәре табиблыҡ өлкәһенә ҡарай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Авиценна // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡалып:ВТ-ЕЭБЕ
- Статья «Ибн Сина» в Новой Философской энциклопедии на сайте ИФРАН
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 16 август
- Тыуғандар 980 йылда
- Афшана тыуғандар
- Вафаттар 18 июнь
- Вафаттар 1037 йылда
- Хамадан вафат булғандар
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Алфавит буйынса астрономдар
- XI быуат астрономдары
- Алфавит буйынса математиктар
- XI быуат математиктары
- Алфавит буйынса физиктар
- Көнсығыш философтары
- Ислам философтары
- XI быуат философтары
- Фарсы шағирҙвры
- Таджик шағирҙары
- XI быуат шағирҙары
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Медицина
- Тарих
- Һаулыҡ


text:
Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар
Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар (лат. Bivalvia, (урыҫ. Двустворчатые) — ер йөҙөнөң бөтә урындарында тоҙло һәм сөсө һыуҙа йәшәй, ҡайһы берҙәренең ҡабырсаҡтары перламутр һәм ынйы бирә торған ике ҡабырсаҡлы моллюскылар йәки ҡусҡарҙар [1]. Cөсө һыуҙа йәшәүсе ике ҡабырсаҡлы моллюсклар синыфы. Ике ҡабырсаҡлылар синыфының иң кескенә төрҙәре, кәүҙә оҙонлоғо 20 мм-ға (йыш ҡына 5 мм) ҡәҙәр етә. Ҡабырсағы оҙонса түңәрәк йәки овалыраҡ. Ағым һәм ағымһыҙ һыуҙа таралған.
Башҡа моллюскаларҙан айырмалы булараҡ, Bivalvia синыфының баша һәм радулаһы (аҙыҡты ваҡлау торған ағза) юҡ. Пластинкалы айғолаҡтары ныҡ үҫешкән, айғолаҡтар һулыш алыу фукнцияһын һәм һыуҙағы аҙыҡ киҫәктәрен фильтрлау функцияһын үтәй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Евсеев Г. А., Яковлев Ю. М. Двустворчатые моллюски дальневосточных морей России. — Владивосток: Институт биологии моря, 2006 . — 120 с.