text:
Библия
Библия, Мөҡәддәш китабы - йәһүд һәм христиан диненең ике бүлемдән торған төп китабы. Уртаҡ бүлеме - Тәүрат, һәм тик христианлыҡта ғына изге һаналғаны - Инжил. Ислам динендә Тәүрәт хөрмәт ителһә лә Аллаһтың хаҡ һүҙе тип танылмай.
Библия – йәһүд һәм христиан диндәрендә Изге Китап сифатында ҡанунлаштырылған яҙмалар йыйынтығы. Ислам Библияны Изге Катап булараҡ таный, ләкин уны «көфөр» йәғни боҙолған тип таный. Библия Иҫке Ғәһет (ҡануни закондар −Тәүрат, Ветхий Завет) һәм Яңы Ғәһет (Новый Завет, 4 Инжил һәм апостол ғәмәлдәренән тора) тип аталған өлөштәрҙән тора. Беренсеһе христиан дине барлыҡҡа килгәнсе үк яҙылған китаптарҙы берләштерә, ул Б.Э.Т III быуатта яҙылған.
Иҫке Ғәһет 3 бүлектән тора. «Ҡанун» (йәһүдсә – Тора) тип аталған беренсе бүлектә Муса пәйғәмбәрҙең 5 китабы, икенсе – «Яҙмалар» («Писания») бүлегендә йәһүд халҡының боронғо тарихын бәйән итеүсе 13 китаптан керә, өсөнсө – «Зәбүр» («Пластырь») бүлегендә христиандарҙа һәм йәһүдиҙәрҙә ғибәҙәт ҡылыуҙың мөһим бер өлөшө булып торған дини шиғырҙар тупланған. Иҫке Ғәһет ун бер йәһүд пәйғәмбәр асыштарын бәйән ителгән «Пәйғәмбәрҙәр» китабы менән йомғаҡланған. Йәһүҙиҙәр Иҫке Ғәһеттең йәһүд телендәге текстын изге тип иҫәпләй. Христиандар иһә Б.Э.Т II быуатта Александрия ҡалаһында тәржемә ителгән тексты (уның төҙөлөшө һәм тексты йәһүдиҙәрҙекенән бер аҙ айырала) ҡануни тип таный. Иҫке Ғәһет латин, боронғо славян һ.б. телдәргә грек теленән тәржемә ителгән. Яңы Ғәһет фәҡәт христиандарҙа ғына изге булып һанала. Ул 27 китаптан – Ғайсаның тормошо һәм тәғлимәте, Изге апостол ғәмәлдәре менән бәйән ителгән 4 Инжилдән (Евангелие; мәғәнәһе – «изге хәбәр»), апостолдарҙың 21 хатынан һәм Иоанн Богослов асышынан ғибәрәт. Яңы Ғәһеттең тексты грек телендә яҙылған.
Рус православие сиркәүе Библияның XI быуатта Кирил һәм Мефодий тарафынан тәржемә ителгән боронғо славян телендәге текстын файҙалана. Христиан динендәге башҡа милләт вәкилдәре үҙ теленә тәржемә иткелгән Библияны ҡуллана. Библияны рус теленә XXI быуат башында тәржемә итә башлайҙар. 1810 йылда Яңы Ғәһет тәржемә ителә. Шулай ҙа уның 1860-70 йылдарҙағы тәржемәһе – «Синодаль» ғына сиркәү тарафынан рәсми рәүештә раҫлана, уна урыҫ протестанттары ла ҡуллана.


c: text/html

text:
Википедия:Ҡатнашыусының шәхси бите
- Википедияла иҫәп яҙмаларын исемләү һәм файҙаланыуға бәйле кәңәштәр Википедия:Ҡатнашыусылар исемдәре тигән биттә.
Википедияла ҡатнашыусыға үҙлегенән ике махсус бит асыла — ҡатнашыусының шәхси бите һәм фекер алышыуҙарҙа ҡатнашыу бите. Википедияла теркәлгән ҡатнашыусының шәхси бите «Ҡатнашыусы:Исем» адресында, фекерләшеүҙәр бите — «Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем»[1] Был ике бит (һәм ярҙамсы биттәр) «башҡарыусы майҙаны» барлыҡҡа килтерә. Улар энциклопедия өҫтөндә эшләгән башҡа ҡатнашыусылар менән дөйөм мәсьәләләр буйынса һөйләшеү-кәңәшләшеү өсөн ярҙамсы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы
- 2 Ҡатнашыусының шәхси бите
- 3 Ҡатнашыусының фекер алышыу бите
- 4 Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре
- 5 Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре
- 6 Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе
- 7 Иҫкәрмәләр
Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы биттәре Википедия мәҡәләһе түгел, ә айырым : ҡатнашыусыларҙың исемдәр майҙаны тигән урында тора . Википедияға инеүселәргә быны аңлатыр өсөн үҙ битегеҙҙә махсус {{Userpage}} ҡалыбы ҡуйырға мөмкин.
Ҡатнашыусылар биттәре энциклопедик мәҡәләләргә тәғәйенләнгән категорияларға индерелмәй, бары тик категорияларҙың ярҙамсы бүлектәрендә «Википедия:Берләшмә» генә ҡуйылыуы ихтимал .
Ҡатнашыусыларҙың биттәренә башҡа википедиясылар ҙа инеп ҡарай һәм хатта төҙәтмәләр индерә ала. Әйткәндәй, башҡаларҙың шәхси биттәренә саҡырмайса барып инеп төҙәтә башлау - тәрбиәһеҙлек һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта вандаллыҡ тип танылыуы мөмкин.
Ҡатнашыусының шәхси битенә (йәки фекерләшеүҙәр битенә) һылтанма ҡатнашыусы ҡултамғаһы тигән урында ҡуйылырға тейеш.
Үҙеңдең ҡатнашыусы битен йә ярҙамсы битте юйҙыртыуға ҡуйыу өсөн уға махсус {{Db-owner}} ҡалыбы ҡуйыу етә. Күпмелер ваҡыттан хакимдарҙан кемдер уны алып ташлар.
Ҡатнашыусының шәхси бите[үҙгәртергә]
Урыҫ телендәге Википедия берләшмәһе аныҡ ҡына итеп ошондай мәғлүмәттәрҙең күрһәтелеүе файҙалы тип һанай [2][3], әммә был мотлаҡ түгел:
- теге йәки был телде белеү кимәле тураһында;
- ҡатнашыусы менән нисек бәйләнешкә инергә мөмкинлеге тураһында;
- элемтә өсөн иң уңайлы ваҡыт, сәғәт бүлкәте тураһында;
- ҡатнашыусының йәшәгән урыны, башҡа ҡайҙарҙа йәшәгәне тураһында;
- үҙенә нисек өндәшеүҙе хуп күреүе тураһында;
- телмәр хаталарын башҡа ҡатнашыусыларҙың төҙәтеүенә рөхсәт тураһында;
- йәше тураһында;
- белеме тураһында;
- фәнни квалификацияһы һәм эшмәкәрлеге (ғилми дәрәжә, баҫылған хеҙмәттәре һ.б.) тураһында;
- һөнәре тураһында;
- йәнәш вики-проекттарҙа ҡатнашыу тураһында;
- Википедия проекттарында ҡатнашыу тураһында;
- вики-статусы тураһында (патруль, хаким, бюрократ һ.б.);
- ҡатнашыусыға ниндәй темалар буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкинлек тураһында;
- Википедияға индергән өлөш тураһында;
- вики-бүләктәр тураһында;
- Википедияны хеҙмәтләндереү һәм мәҡәләләр яҙғанда ҡул аҫтында тоторға яйлы булған мәғлүмәттәр (вики-ҡорал) тураһында;
- Википедиялағы, Викимедиа фондындағы һәм уның менән тығыҙ эшләгән башҡа сайттарҙағы файҙалы мәғлүмәттәргә һылтанмалар;
- ниндәйҙер файҙаланыусының башҡа тел бүлектәрендәге биттәренә интервики .
Ҡатнашыусы битендә тематик проект ойошторғанда кәрәк булырлыҡ төрлө ғәмәли тәжрибә тураһында мәғлүмәттәр ҡуйыу рөхсәт ителә.
Күпселек осраҡта ҡатнашыусы үҙенең битенә нимәне нисек урынлаштырыуҙы үҙе хәл итергә хоҡуҡлы. Әммә хакимдар ҡатнашыусы биттәрендә ошондай мәғлүмәттәр ҡуя ала:
- ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме ярарлыҡ түгел икәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын кемдәндер сәлдергәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын бикләү тураһында;
- иҫәп яҙмаһын Википедия:ВИРТ ҡағиҙәләрҙе боҙоп ҡулланыу тураһында;
- ҡатнашыусыға ҡарата Арбитраж комитет ҡабул иткән ҡарарҙар тураһында.
Ҡатнашыусыларҙың ҡайһы бер биттәре махсус маҡсаттарға файҙаланыуы мөмкин. Мәҫәлән, боттар, йәки юзербокстар өсөн яраҡлы тип табылған Участник:Box биттәр .
Викимедиа проекттарының Мәғлүмәт йәшеренлеге сәйәсәтенә ярашлы ,Википедияла ҡатнашҡан бер кем дә үҙенең ысын исемен асырға бурыслы түгел — шуның өсөн ҡатнашыусы битендә был хаҡта хәбәр итеү ирекле .
Әгәр үҙегеҙҙең ҡатнашыусы битендә ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт ҡуйырға теләмәһәгеҙ, башҡа ҡатнашыусыларға һеҙҙең менән аралашыуҙы еңеләйтер өсөн уларҙы фекер алышыу битенә йүнәлтегеҙ .
Ҡатнашыусының фекер алышыу бите[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусының фекер алышыу биттәре башҡа ҡатнашыусылар менән Википедияла эшләүгә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе асыҡтан-асыҡ тикшереүгә тәғәйенләнә.
Башҡа ҡатнашыусылар һеҙгә хәбәр ҡалдырған осраҡтарҙа икенсе юлы сайтҡа ингәндә һәр ваҡыт һеҙгә үҙлегенән махсус белдереү ебәреләсәк. Ул һеҙ фекер алышыу битенә инмәй тороп экранда күренеп тик торасаҡ.Көйләнмәләрҙә википочта опцияһы һүндерелмәгән осраҡта бындай белдереү һеҙгә уның аша ла ебәреләсәк.
Фекер алышыуҙар ойоштороу өсөн {{Аҫта яңылар}} һәм {{Өҫтә яңылар}} ҡалыптарын файҙаланырға мөмкин.
Теркәлгән ҡатнашыусыларҙың фекер алышыу биттәре үҙҙәренең үтенесе буйынса ла юйҙыртылмай.
Репликаларҙы һәм фекерҙәрҙе яңы урынына һылтанма бирмәй тороп юйҙыртыу тыйыла. Быға хәбәрҙәр архивы(ҡара архивҡа һалыу буйынса тәҡдимдәр), фекер алышыуҙың бүтән бите, йәки биттең архив версияһы инеүе мөмкин. Ҡырағай һәм мәғәнәһеҙ репликаларға, шулай уҡ күрәләтә дөрөҫ булмаған иҫкәртеүҙәргә был тыйыу ҡағылмай. Юйҙыртыла торған репликаны ошолай баһалайһығыҙ икән, айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ. (НҠағиҙәләр менән уйнамағыҙ!) һәм икенсе бер ҡатнашыуысының (мәҫәлән, Википедия:ФА, Википедия:ВУ, Википедия:ЗКА һ.б.) һорауы буйынса репликаны юйҙыртыу ҡағиҙәне боҙоу булып сығыуы мөмкин [4].
Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре[үҙгәртергә]
Википедияны теркәлмәй генә, исем ҡуймай ғына мөхәррирләгәндә ҡатнашыусының IP-адресы Википедияға ингән бар ваҡыт дауамында теркәлә бара, уның буйынса аноним ҡатнашыусының эш бите төҙөлә һәм теркәлгән ҡатнашыусыныҡы кеүек үк Википедияға индергән өлөшө, "фекерҙәр бите" сағылдырыла. Уларҙа шулай уҡ фекер алышып та була, иҫкәртеүҙәр һәм хатта шәхси мәғлүмәттәр ҙә урынлаштырыла ала.
Бындай биттәрҙе файҙаланыуҙың шулай ҙа етешһеҙлектәре бар:
- Һеҙҙең "шәхси" һәм ярҙамсы биттәрегеҙҙе IP-адресығыҙҙан (йәки, әйтәйек,прокси-серверҙан) файҙаланған башҡалар ҙа үҙенеке тип әйтеүе мөмкин;
- IP-адресығыҙҙы үҙгәрткәндә биттәрегеҙ менән «элемтә»не юғалтаһығыҙ(йөкмәткеһенә ҡыйынлыҡ менән булһа ла инә алаһығыҙ, шулай ҙа).
Иҫәп яҙмаһын теркәп ҡуйыуығыҙ һеҙгә исемегеҙҙе йәшерергә күберәк мөмкинлек бирә, сөнки теркәлгән ҡулланыусыларҙың IP-адрестары махсус рөхсәте булған CheckUser ҡулланыусылар ғына күрә ала.
Аноним ҡатнашыусының фекер алышыу бите хәбәрҙеренең әһәмиәте юғалыу сәбәпле юйҙыртыла ала(критерий У.2. ҡыҫҡа ваҡытта юйҙыртыу үлсәмдәре). Был шул уҡ IP-адрестан исем ҡуймай ғына эшләгән башҡа файҙаланыусылар буталмаһын тигән маҡсаттан эшләнә.
Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре[үҙгәртергә]
Һәр ҡатнашыусы үҙенә Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре булдыра ала. Ул Ҡатнашыусы:Исем/атама рәүешендә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, махсус һылтанма буйынса күсеп, ( Ҡатнашыусы:Һеҙҙең бит/Ҡаралама, һеҙ /Ҡаралама ярҙамсы биттәр булдыра алаһығыҙ.
Ярҙамсы биттәр исемлеген бер нисә юл менән ҡарарға була. Бар ысулдар ҙа бер үк һөҙөмтә бирәсәк:
- Үҙегеҙҙең шәхси битегеҙҙе, фекер алышыу битен йәки теләгән бер ярҙамсы битте асырға ла "Ҡоралдар" тигән менюла «Ҡатнашыусы өлөшө» тигән яҙыуға сыҡылдатырға. Өҫкө буй һыҙатта "Башҡарған эштәр" тигән һылтанмаға баҫып та шуны эшләргә мөмкин.
"Ҡатнашыусы өлөшө" тигән бит асылыр, уны өҫкә табан йүгертеп иң аҫҡы өлөшөнә төшкәс, "Ярҙамсы биттәр" опцияһына сыҡылдатырға.
- "Ҡоралдар" менюһында "Махсус биттәр" пунктын һайлап,асылған биттәге "Бит исемлектәре" тигән юлда "Бит атамалары баштары буйынса күрһәткес" тигәнгә сыҡылдатырға. Асылған һыҙатта үҙегеҙҙең ҡатнашыусы исемен яҙғас, "Ҡатнашыусы" тигән исемдәр майҙанына инеп, "Башҡарырға" тигәнгә баҫырға. Йәки һыҙатта «Ҡатнашыусы:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ» тип яҙып, исемдәр майҙанын үҙгәртмәй генә "Башҡарырға" тигәнгә баҫырға.
http://ru.wikipedia.org/wiki/Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ/һылтанмаһы буйынса күсергә йәки
[[Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы ]]һылтанмаһын файҙаланырға була.
Ярҙамсы биттәр ошо маҡсаттарҙа ҡулланыла ала:
- шәхси маҡсатта - Ҡомлоҡ, мәҫәлән, Ҡатнашыусы:Исем/Ҡомлоҡ,
- мәҡәләләр өҫтөндә эшләгәндә текстарҙың өҙөктәрен ваҡытлыса һаҡларға ҡуйыу өсөн,
- мәҡәләне төп майҙанға сығарырға иртә булған осраҡта өлөшләп яҙа торор өсөн,
- фекер алышыу битен архивҡа ҡуйыр өсөн, мәҫәлән, Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем/Архив/Яҙ, 2007,
- кәрәкле һылтанмалар исемлеге булдырыр өсөн,
- ҡатнашыусы битенә биҙәктәр әҙерләр өсөн,
- башҡа техник маҡсаттарҙа.
Атамалары .js и .css тип тамамланған ярҙамсы биттәр Javascript һәм CSS кодтары өсөн ҡулланыла, ул ҡатнашыусы браузерында башҡарыла (ентеклерәк Википедия:Персональ биҙәлеш тигәндә ҡара). Бындай биттәргә ҡатнашыусы бары тик үҙе, хакимдар һәм сайт төҙөүселәр MediaWiki генә төҙәтмәләр индерә ала.
Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе[үҙгәртергә]
Рөхсәт ителгән йөкмәтке[үҙгәртергә]
Өҫтәге ике абзацтан сығып әйткәндә, күләме ҙур булмаған ошондай мәғлүмәттәр рөхсәт ителә:
- Википедия тураһында тәнҡитле фекерҙәр; улар Википедия:Этика тәртибе һәм Википедия:Мыҫҡыллауҙыңү, янауҙың һәм яһиллыҡтың тыйылыуы;
- индергән өлөшкә анонимдар,лицензиялар булыуға (шул иҫәптән, fair use материалдарына), рекламаға, тәбиғи исем-баштарға мәҡәләләргә мөнәсәбәт һәм ни өсөн икәне[5];
- теге йәки был һүҙбәйләнештәр, хәрефтәр һәм тамғалар буйынса фекерҙәр һәм өҫтөнлөк биреүҙәр ;
- Википедияның "иделогик ағымдарына" мөнәсәбәт;
- Википедияның ниндәйҙер бер төрөнә өҫтөнлөк биреү«фауналар» ;
- шәхси блогтар асыу, социаль селтәрҙәрҙә, форумдарҙа ҡатнашыу һ.б. ;
- вики-эшмәкәрлек менән бәйле булмаған уйындар, спорт төрҙәре, йыр-моң, әҙәбиәт һәм башҡа шөғөлдәр менән мауығыу; матди-мәғәнәүи ихтыяждар, сәфәрҙәр, шулай уҡ Википедия программаһына инерлек темалар тураһында;
- милләте, теге йәки был ғибәҙәтханаларҙа булыу, фирҡәләрҙә йәки ижтимағи хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу һәм башҡа ғәмәли сағылыштар[6] дини, идеологик һәм социаль инаныстарҙы сағылыдырыуы мөһим;
- ҡатнашыусы ниндәй программа тәьминәтен файҙалана;
- айырым ҡатнашыусыға бәйләнмәгән, Википедияға ҡағылышлы айырым тематикалы мәғлүмәт һәм һылтанмалар һайлап алыу;
- башҡа кешеләрҙең хәтерен ҡалдырмаҫлыҡ юмор (мыҫҡыллау, кешенән көлөү һәм тиҫкәре коннотациялар) по отношению к другим людям,, ҙур булмаған матур фотографиялар;
- ҡатнашыусы (фото)портреты;
- Википедияны яҡшыртыуға йүнәлтелгән өгөт-нәсихәт һәм уның принциптарына бәйле эш (мәҫәлән: һөйләнеп ваҡыт уҙҙырма, мәҡәләләр яҙ);
- йөкмәткеһен барыһы ла ҡабул итерлек, авторы күрһәтелгән, ҙур булмаған цитаталар .
Бындай мәғлүмәтте урынлаштырыр өсөн ошо ҡалып менән файҙаланырға мөмкинҠалып:Ub.
Тәжрибә һәм тест алыу үткәреү өсөн ҡатнашыусыға үҙ майҙанын файҙаланыу тыйылмай. Шулай уҡ пиктограммаларҙы башҡалар сығынты менюларҙы файҙаланғанда ҡамасауламаҫлыҡ итеп ҡатнашыусы битенең эсенә йәки өҫкө уң мөйөшкә урынлаштырыу рөхсәт ителә:
[[Файл:|15px]]
Йәшерелә торған йөкмәтке[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусыларҙың инаныстары энциклопедияға индергән өлөштәренә йоғонто яһауы мөмкин, ә ҡайһы саҡ ҡатнашыусыларҙың теге йәки был инаныстары бер үк мәҡәләләр өҫтөндә бергәләп эшләгән саҡта бер-береһе өсөн файҙалы булыуы ла ихтимал. Шул уҡ ваҡытта үҙ инаныстарыңды белдереү башҡа төрлө фекерләүселәрҙә кире ҡараш тыуҙырыуы ихтимал, улар тәғәйен бер ҡатнашыусыға, ул индергән өлөшкә ҡарата насар мөнәсәбәт күрһәтә башлауҙары мөмкин. Шулай килеп сыҡмаһын өсөн ошондай мәғлүмәттәрҙе йәшерергә тәҡдим ителә:
- теге йәки был төбәктәргә йәки уларҙағы хакимиәттәргә мөнәсәбәт;
- айырым милләттәргә, дәүләт ҡоролоштарына, дингә, илдәргә, тарихи ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- башҡа кешеләрҙең ғәҙәттәренә, ҡараштарына һәм рухи ҡиммәттәренә мөнәсәбәт;
- теге йәки был шәхестәргә, уларҙың ғәмәлдәренә йәки биографияһындағы ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- интим тормоштағы үҙенсәлектәр;
- үткер темалар айҡанлы мыҫҡыллы һәм тәләкәле көлөүҙәр;
- социаль- сәйәси инаныстар;
- ҡатнашыусының дини, сәйәси, идеологик һәм социаль хәленә мөнәсәбәт;
- дини инаныстар;
- псевдо-Вавилон: «боҙоп һөйләшеү» һәм башҡа тәбиғи булмаған «телдәр».
Шәхси биттә шундай мәғлүмәттәргә башҡа ҡатнашыусыларҙың кире ҡараш булыуы ихтималлаығын иҫтә тотоп[7], уларҙы ошо ысулдарҙың береһе менән йәшереп була:
- тексты һәм ерлекте бер төҫтә алыу , был осраҡта яҙманы файҙаланыусы айырып алып уҡығанда ғына күрә ала ;
- ундай мәғлүмәтте төрөлә торған блоктарҙа {{һандыҡ}} ҡулланып йәшереп була.
Тик шунда ла шәхси биттәрҙе Википедия маҡсаттарына яуап бирмәгән ниәттәрҙә файҙаланыр өсөн был ысулдарҙы бик ҡулланмаһағыҙ ине [8].
[!] Был ҡағиҙәгә һылтанма менән ошо тамғаны ҡуйыу (киң асыла торған блоктың исеме янында йәки ярҙамсы биткә һылтанма янында[9]) Был юл менән ҡатнашыусы блоктағы биттең йәки ярҙамсы биттәрҙең йөкмәткеһе айҡанлы мөмкин булған ризаһыҙлыҡтар өсөн үҙенән яуаплылыҡты ала
Тамға коды:
[[Википедия:ВОТКАЗ| [!] ]]
Ҡатнашыусы битендә рөхсәт ителмәгән йөкмәтке[үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы битендә ошоларға урын юҡ:
- ҡатнашыусының үҙ фекерен булған факт тип иҫбатлауы (Википедия:НТЗ);
- вандаллыҡ, ҡырағайлыҡ, шулай уҡ ҡаҙарылғыс мәҡәләләр (Википедия:ВАНД);
- башҡа ҡатнашыусылар тарафына тупаҫлыҡ, ҡаҙарылыу, мыҫҡыллап көлөү (Википедия:ВЕЖ);
- башҡа кешеләрҙе йәки төркөмдәрҙе кәмһетеү һәм яла яғыу (Википедия:НО);
- башҡалар биләгән материалдарҙы урынлаштырыу (Википедия:АП);
- коммерция ойошмалары йәки сайттары рекламаларын ҡуйыу(Википедия:СПАМ);
- Викимедиа Фонды проекттарындаҡатнашмаған кешеләр менән йыш аралашыу,йәки уларҙа эшләүгә ҡағылышһыҙ хәбәрләшеү (Википедия:НЕХОСТИНГ);
- Башҡа ҡатнашыусыларға бойороҡ һөйкәлештә, өгөт-нәсихәт, шиғар рәүешендә бирелгән фразалар [10] (Википедия:ТРИБУНАТҮГЕЛ);
- Википедияға ҡатнашы булмаған бәхәсле фекерҙәр[11]; әгәр фекерҙәр бәхәс һәм низағ сығарырлыҡ булһа(Википедия:ДЕСТ);
- троллинг, шулай уҡ Википедиянан ситтәге, атамаһы һәм йөкмәткеһе бәхәсле материалдарға һылтанма;
- социаль, иделологик һәм дини дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — айырым төркөмдәргә, идеологияларға һәм диндәргә насар ҡараш булыуы, шул иҫәптән ниндәйҙер маргиналь төркөмдәрҙә, хәрәкәттәрҙә һәм төрлө илдәрҙә тыйылған диндәрҙә ҡатнашыу тураһында яҙыу ;
- милли дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр - милләттәр, милли мәҙәниәттәр һәм милли дәүләттәр тураһында кире фекер тыуҙырылыҡ яҙмалар, шул иҫәптән ҡатнашыусы милләтсе йәки шовинист булыуы тураһында хәбәрҙәр;
- ҡатнашыусыны һис шикһеҙ файҙалы тип танылмаған өсөн категорияларға бүлгесләү (Википедия:КАТ);
- оҙайлы ваҡыт мөхәррирләнмәгән проекттарҙы арбитражға биреү.
- файҙаланыусылар Википедия навигацияһы менюһына инә алмаҫлыҡ материалдар ҡуйыу
Шулай уҡ ҡатнашыусылар биттәрен Википедия принциптарына һәм ҡағиҙәләренә тап килмәгән маҡсаттарҙа ҡатнашыусы берекмәләре төҙөү өсөн ҡулланыу шулай уҡ тыйыла. [12].
Хакимдар ҡатнашыусы мыҫҡыллы һәм ярамаған исемдәр ҡуйыу арҡаһында бикләнгән биттәрҙе юйҙыртырға хаҡлы. Ваҡыты билдәләнмәй бикләнгән биттәр көнүҙәктән төшкән осраҡта ғына юйҙыртыла (Википедия:НУВ).
Низағтарҙы хәл итеү[үҙгәртергә]
Ярамай тигән билдәләмәгә йөкмәткеһе тап килеүенә шик булмаған ҡатнашыусы биттәре кисекмәҫтән юйҙыртыла. Уны тергеҙергә маташыу тупаҫ ҡылыҡ тип һанала (Википедия:ДЕСТ). Әгәр ярамаған йөкмәтке биттең бер өлөшөндә генә булһа, ул Википедия:КУ аша юйҙыртылмай.
Йөкмәтке төрлө исемлектәрҙәге төрлө пункттарға индерерлек булһа, уны иң ныҡ тап килгән пунктҡа индерәләр.
Ҡатнашыусы битендәге йөкмәткене ярарлыҡ, йәшеререлек йәки юйҙыртырлыҡ тип таныу буйынса бәхәс сыҡҡанда бының буйынса мәнфәғәттәре булған теләгән бер ҡатнашыусы ул ҡатнашыусының фекер алышыу битендә үҙ ҡарашын нигеҙләп яҙырға хоҡуҡлы. Был осраҡта кәрәкмәгән низағтарға юл ҡуймаҫ өсөн был үтенескә ҡаршы булған тауыштар иғтибарға алынмай. Үтенестәр Участник:Юйҙыртырға тигән иҫәп яҙмаһының ярҙамсы биттәрендә тотола, унда яңы үтенесте нисек тултырыуҙы күрһәткән өлгө һәм кәңәштәр бар.
Әгәр үтенесте мәғлүмәтле итеп өс ҡатнашыусы яҡлап сыҡһа (шәхси биттә был йөкмәткенең ҡуйылыуын ни өсөн яҡлауҙарын күрһәтеп һәм ул йөкмәткене бер һөйләм менән нисек атарға булыуын яҙып), был осраҡта нигеҙле тип һанала һәм хаким, килешмәүселәрҙең дәлилдәренең ҡағиҙәләргә ярашлы булыуын тикшереп, тейешле сара күрә ала. Хаким ниндәйҙер йөкмәткене юйҙыртыуҙы нигеҙле тип табып, ҡарар сығарған осраҡта ул прецедент булып һанала һәм киләсәктә шуға оҡшаш хәлдәр килеп сыҡҡанда мотлаҡ үтәлергә тейеш тип һанала. Был маҡсатта дөйөмләштерелгән әҙерләмә ғәмәлдәге ҡағиҙәләрҙең ярашлы исемлектәренә индерелә.
Юзербокстарҙы урынлаштырыу[үҙгәртергә]
Берләшмә тарафынан юғары баһа бирелгән шәхси биттәр ғәмәли йөкмәтке иҫәбенә индерелә һәм ҡалып: итеп файҙаланыла ала. Икенән артыҡ ҡатнашыусы тарафынан файҙаланылған йөкмәтке иҫәп яҙмаһының Участник:Box ярҙамсы биттәренә ҡуйылыуы мөмкин . Бүтән юзербокстар ҡатнашыусы биттәрендә тулыһынса асылған килеш ҡуйыла йәки был ҡатнашыусыларҙың ярҙамсы биттәренә урынлаштырыла (Участник:Box тигән биттәге кеүек). Википедия: майҙанында берләшмә тарафынан танылмаған каталогтарҙы ҡуйыу рөхсәт ителмәй. Юзербокс атамаһы шулай уҡ шәхси бит йөкмәткеһе тип һанала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ . «Ҡатнашыусы:» урынына шулай уҡ «User:», ә «Ҡатнашыусы фекерҙәре» урынына — «User talk:» тип ҡулланырға була.
- ↑ Шәхси биттәр буйынса һорауламалар
- ↑ Шәхси биттәр тураһында тауыш биреүҙәр
- ↑ форумда фекер алышыуҙар
- ↑ Бындай ҡалыптар Википедия өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса фекер алышыу өсөн кешеләрҙе туплай ала .
- ↑ Улар йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләр сиктәрендә булырға тейеш.
- ↑ см. Арбитраж:О формулировках решения АК по иску 315
- ↑ Арбитраж:Толкование пяти столпов в отношении страниц участников#Ҡарар
- ↑ Ярҙамсы биттең исемендә йөкмәткеһе асылыуы коллегаларығыҙға өсөн уңайлы булыр - иғтибарға лайыҡмы-түгелме икәнлеге күренеп торор.
- ↑ әгәр был өгөттәр «вики-философияға» тап килмәһә, ирекле материалдарға һәм энциклопедияны тултырыуға йүнәлтелмәһә Creative Commons
- ↑ , шулай уҡ тормошҡа ниндәйҙер ҡарашты иҫбатлауға ҡоролған декларациялар. Улар «Был ҡатнашыусы шулай тип иҫәпләй... …» тигән рәүештә генә булһа ла, өнәлмәй
- ↑ см. Арбитраж:О толковании ВП:ЧНЯВ применительно к объединениям участников

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Әбү Хәнифә
Имам Әғзәм Әбү Хәнифә ибне Сабит ибне Зута әл-Фариси 699 - 769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Үәнифә - әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ғүмеренең күп өлөшөн Күфәлә үткәрә һәм фикх буйынса вәғәздәрен шунда һөйләй. Әбү Хәнифәнең ғүмере ғәбәсиҙәр менән сәйәси көрәштә үтә. Шунлыҡтан, ғәббәсиҙәр хәлифәһе Ғабдулла 2 әмере менән ул зинданға ултыртыла һәм шунда үлә. Әбү Хәнифә өйрәтеүҙәренән күп сөнниҙәр ҡабул итә. Уға эйәреүселәр хәнәфиҙәр тип атала. Хәнәфиҙәр шәриғәт закондарын хаким синыф ҡатламына яраҡлаштырырға ынтылалар. Хәнәфиҙәр беҙҙең илдәге сөнни мосолмандарҙың күпселеген тәшкил итә.Ҡытайҙа, Афғанстанда, Һиндостанда, Сүриәлә һәм башҡа төрки илдәрендә улар күпселекте тәшкил итә.
Әбү Хәнифәне тәҡъүәле (алланан ҡурҡыусан), йомарт, аҙ һөйләүсән, уйға бирелеүсән, буш, файҙаһыҙ һөйләшеүҙәрҙән ситләшеүсән булған тип һөйләйҙәр. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.
Имам Әбү Хәнифә мәзһәбе[үҙгәртергә]
Әбү Хәнифә мәзһәбе Мөхәммәдтән (саләллаһу ғаләйһи үәссәләм) алынған белемгә нигеҙләнгән.
Мөхәммәт пәйғәмбәр
- Ғабдуллаһ ибне Мәсғүд
- Ғабдуллаһ ибне Кайс
- Ибраһим ән-Нәхаи
- Хәммад ибне Әбу Сөләймән
- Әбу Хәнифә Ногман ибне Сабит
- Хәммад ибне Әбу Сөләймән
- Ибраһим ән-Нәхаи
- Ғабдуллаһ ибне Кайс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Психология
Психологияның өйрәнеү даирәһе булып писхика тора, өлөшләтә ҡылыҡты өйрәнеү аша булдырыла. Фәнни методтарға нигеҙләнеп, психология дөйөм принциптарҙы аныҡлау һәм конкрет осраҡтарҙы өйрәнеү кеүек, туранан-тура маҡсаты булып индивидты һәм төркөмдәрҙе аңлау, ошоларҙың күбеһе, һөҙөмтә булараҡ, йәмғиәткә файҙа килтереүгә йүнәлтелгән. Был өлкәлә профессианаль практикты йәки ғилми өйрәнеүсене психолог тип атайҙар, һәм шулай уҡ социолог, ҡылыҡтар өйрәнеүсе ғалим, йәки конгетив ғалим тип классификацияланыла. Психологтар индивидуаль һәм социаль ҡылығҡ психик функцияларҙы аңларға тырышалар, һәм шулай уҡ конгитив функциялар (төшөнөү функциялар, йәки икенселәй, белеп кисереү функциялары) һәм ҡылыҡ нигеҙҙәрендә ятыусы физиологик һәм нейробиологик процесстарҙы өйрәнәләр.
Этимология[үҙгәртергә]
Психология һүҙе һүҙмә-һүҙ итеп әйткәндә «йәнде өйрәнеү»ҙе аңлата (ψuxή, psukhē, «һулыш алыу»ҙы аңлата, «йән» йәки «йән эйәһе», һәм, λoYoς - логос, «өйрәнеү» йәки «тикшереү» тип тәржемә ителә). Psychologia тигән латынь һүҙен беренсе тапҡыр хорват гуманисы һәм латинисы Marko Marulić үҙенең Psichiologia de ratione animae humanae исемле китабында 15 быуат аҙағы 16 быуат башында ҡулланған.


text:
Программалау теле
Программалау теле – машинаға, башлыса компьютерға күрһәтмәләр ебәреү өсөн булдырылған яһалма тел.
Тәүге программаланған машиналар булдырылған көндән алып, кешелек ике мең ярымдан ашыу программалау теле уйлап сығарған (абстракт һәм стандарт булмаған телдәрҙе иҫәпкә алып). Уларҙың һаны йыл һайын артып тора.
Программалау телдәренең күпселеге иҫәпләүҙәрҙе бойороҡ стилендә, йәғни командалар теҙеме рәүешендә тасуирлай. Шулай ҙа функциональ программалау йәки логик программалау һымаҡ ҡайһы бер телдәр тасуирлауҙың бүтән формаларын ҡуллана.


text:
Кейеҙ баҫыу
Кейеҙ — Һарыҡ йөнөнән йәйеп баҫылған ҡаралды әйбере[1]. Кейеҙ баҫыу — башҡорттарҙа урыны менән кустарь кәсепкә әйләнгән традицион шөғөл.
Йөкмәткеһе
Эшләү ысулы[үҙгәртергә]
Кейеҙ баҫыу өсөн һарыҡ һәм дөйә йөнө файҙаланылған, унан аҡ, һоро, ала һәм ҡара кейеҙ баҫылған. Уның өсөн, башлыса йәй мәленә тура килтереп, өмә үткәргәндәр. Йөндө септә йәки тирегә таратып һалғас, ян менән теткәндәр йәки муйыл, тал сыбығы менән һуҡҡандар. Ошо рәүешле әҙерләп бөткәс, йөндө бер тигеҙ ҡалынлыҡта септә йәки балаҫ өҫтөнә йәйгәндәр һәм, өҫтөнә ҡайнар һыу ҡойоп, төрөп бәйләгәндәр һәм тәгәрәткәндәр. Кейеҙ бер тигеҙ ҡалынлыҡта булһын өсөн, төргәкте даими рәүештә һүтеп, йөндө яңынан һыулағандан һуң икенсе башынан төрөп, тағы ла тәгәрәткәндәр. Кейеҙ тәгәрәтеүҙең бер нисә ысулы билдәле: ҡаты ерҙә тәгәрәтеп, аяҡ менән тапау, тубыҡланған килеш ҡул менән баҫыу. Кейеҙҙе ҙур итеп баҫҡанда йөндө бүрәнәгә урағандар һәм, ике яҡ башына элмәктәр яһап, атҡа бәйләгәндәр һәм һөйрәтеп йөрөткәндәр. «Кейеҙ тартыу» ҙа ҡулланылған: төргәкте бау менән бер нисә урындан ҡыҫып бәйләгәндән һуң ике яҡ осонан тотоп, бер яҡтан икенсе яҡҡа тартҡандар. Кейеҙ әҙер булғас, ағын һыуҙа йыуып, киптергәндәр. Кейеҙҙе тирмә йәки башҡа төрлө ваҡытлыса торлаҡты ябыу, эйәр, ҡамыт-дуға, серге яһау ( ат егеү кәрәк-ярағы) өсөн файҙаланғандар. Шулай уҡ кейеҙҙән баш (бүрек, ҡолаҡсын) һәм аяҡ (ҡата, сарыҡ) кейеме теккәндәр.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Традицион интерьерҙы биҙәгәндә кейеҙ ҙур урын биләгән: уны һикегә, иҙәнгә түшәү, стенаны йылытыу өсөн ҡулланғандар. Кейеҙҙе биҙәү өсөн йөндө кәрәкле формала әүәләп, төп ҡатлам өҫтөнә һалғандар; тәбиғи аҡ һәм ҡара төҫтәрҙе файҙаланғандар. Аппликация, сигеү ҙә ҡулланылған. Геометрик фигуралар (зигзаг, ромб, өсмөйөш, квадрат, түңәрәк, кәкре һыҙыҡ һ.б.) һәм сәскә-үҫемлек биҙәктәре (Нәфис кейеҙ сәнғәте) төшөрөлгән. Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығыш Урал аръяғында әҙер кейеҙҙе биҙәүҙең бер төрө булып уны сигелгән туҡыма, ҡорама киҫәге, аппликациялы буҫтау менән тышлау һаналған. Көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙа кейеҙ бай биҙәлеше менән айырылып торған. Ҡупшы биҙәлгән кейеҙ туй йолаларында айырым урын биләгән, бирнә итеп бирелгән. Көнсығыш Урал аръяғында, көньяҡ һәм көнсығыш Башҡортостанда «Кейеҙгә баҫтырыу» йолаһы таралған була: кәләш кейәү йортона килгәндә, аттан төшөү менән аҡ кейеҙгә аяҡ баҫҡан. «Кейеҙгә ултыртыу», «Килен урынын күрһәтеү» ошо уҡ йоланың төрҙәре һанала. Кейәүҙең әсәһе киленен йортҡа индереп, аҡ кейеҙ түшәлгән һикегә ултыртҡан һәм бүләккә бәрәсле һарыҡ вәғәҙә иткән. Был йолалар киленде ғаиләгә, ырыуға ҡабул итеүҙе, именлек һәм бәхет теләүҙе кәүҙәләндергән. Аҡ кейеҙ үҙе үк һаҡлау бурысын үтәгән. Кейеҙ хужалыҡта һарыҡсылыҡ ҙур урын тотҡан райондарҙа, башлыса Көнсығыш Урал аръяғы һәм Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында киң таралған күренеш булған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән Ҡаҙағстан, Үҙәк һәм Урта Азия халыҡтарында, шул иҫәптән ҡаҙаҡтарҙа, ҡалмыҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа һ.б. үҫешкән була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Еҙ ҡуңыҙ
Еҙ ҡуңғыҙ — бызылдауыҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Урта һәм Көньяҡ Европанан, Кавказдан алып Монголияға тиклем һәм Төньяҡ Африкала таралған. Тәне ялпаҡ, 24—35 мм оҙонлоҡта (инә бөжәктәр ҙурыраҡ). Төҫө металл ялтырауыҡлы ҡара күк. Башы шыма, шәмәхә төҫөндә, уртаса ҙурлыҡта, алғы арҡаһы йөрәк рәүешендә, ауыҙ аппараты кимереүсе. Мыйығы бәләкәй, еп һымаҡ. Өҫкө ҡанаты киң, ҡырлы, алтынһыу йәшел төҫтә, ян‑яҡ ситтәре тура. Ҡанаты үҫешкән. Аяғы оҙон, йүгереү һәм ағас олондары буйлап йөрөү өсөн тәпәйҙәренең осонда ырғаҡ бар. Балағорттары ҡара, 1—2 ай үҫә. Йәш ҡуңыҙҙар май—июндә сыға.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Тупраҡта йәки урман түшәмәһендә ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Өлкән бөжәктәр һәм балағорттар күбәләктәрҙең, шул иҫәптән парһыҙ ебәк күбәләгенең, һ.б. урман ҡоротҡостарының ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Башҡортостанда урман-дала һәм дала имәнлектәрендә, ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Очерк о красотеле пахучем в Красной Книге России
- Красотел пахучий в Красной Книге Челябинской области
- Forest Caterpillar Hunter, BioLib.cz.


text:
Ленин Владимир Ильич
Влади́мир Ильич Ле́нин (ысын фамилияһы Улья́нов; 1870 йылдың 10 (22) апрелендә Сембер ҡалаһында тыуған, 1924 йылдың 21 ғинуарында Горки биләмәһендә, Мәскәү губернаһында вафат булған) — урыҫ совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, революционер, большевик фирҡәһен булдырыусы, Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе. Фәйләсуф, марксист, публицист, марксизм-ленинизмға нигеҙ һалыусы, Өсөнсө Интернационал идеологы һәм булдырыусы, Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Лев Левинсон Вехи и судьбы фотографа и его героев К 140-летию со дня рождения М.С. Наппельбаума


text:
Пифагор
Пифагор Самосский (бор. грек. ΠuθaYόpaς ὁ Eάuιoς, лат. Pythagoras; 570—490 йылдар б.э.т.) — боронғо грек философы, математигы и мистигы, дини-фәлсәфәүи мәктәп һәм пифагореизмға нигеҙ һалыусы.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 570 йылда б.э.т.
- Вафаттар 490 йылда б.э.т.
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Тамамланмаған мәҡәләләр
- Пифагор
- Боронғо Греция астрономдары
- Алфавит буйынса асторономдар
- Боронғо Греция математиктары
- Алфавит буйынса математиктар
- Грек философтары
- Б.Э.Т. VI быуат философтары
- Б.Э.Т. VI быуат математиктары
- Б.Э.Т. VI быуат астрономдары


text:
Сократ
Сокра́т (469 б.э.т. тирәһендә, Афины — 399 б.э.т., Афины) — Боронғо Греция философы. Уның тәғлимәте материалистик натурализмдан идеализмға боролошто билдәләй. Сәйәси дошмандар тарафынан язалап үлтерелгән. Уның эшмәкәрлеге - антик фәлсәфәнең һынылыш моменты. Ул, үҙенең төшөнсәләрҙе анализлау ысулы (майевтика, диалектика) һәм яҡшылыҡты белемгә тиңләшеүе менән философтарҙың иғтибарын кеше шәхесенең әһәмиәтенә йүнәлткән.
Йөкмәткеһе
Сократ тураһында сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Сократтың атаһы Афинала һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә торған кеше булған. Сократ үҙе бер нәмә лә яҙып ҡалдырмаған. Ул үҙенә кәсеп итеп урамдарҙа, майҙандарҙа кешеләргә вәғәҙ һөйләп, уларҙы хаҡлыҡҡа өйрәтеп йөрөүҙе һайлаған. Сократтың фәлсәфи фекерҙәре уның шәкерттәре, замандаштары, шулай ук һуңыраҡ осорҙа йәшәгән кайһы бер ғалимдар тарафынан яҙып ҡалдырылған. Был яҡтан ҡарағанда, бигерәк тә Платон, Ксенофонт әҫәрҙәрен алырға була. Сократ — үҙенең әңгәмәләштәренә йоғонто яһауҙа ҙур һәләткә эйә шәхес.
Философияла Сократ ысулдары[үҙгәртергә]
Башҡаларға үҙенең фекерҙәрен ул көсләп таҡмай, бәлки уларҙы үҙенсә аңлаған хәҡҡәткә бойһондора. Сократтың мәсләге объектив идеализм була. Уныңса, доньяла башлыса универсаль аҡыл хәрәкәт итә. Алла, уның аңлауы буынса (был төшөнсәне ул һирәк булһа ла ҡуллана), боронғо грек мифологияһындағы күп аллалыҡ «вәкиле» лә, шулай уҡ дин тәғлимәте яҫылығында аңлашыла торған монотеистик (бер аллалык мәғәнәһендәге) Алла ла түгел. A. Ф. Лосев фекеренсә (ә ул — боронғо гректарҙың фәлсәфи хеҙмәттәрен турынан-туры руссаға тәржемә итеүсе), дан алған демонсылыҡ (daimnonion) риүәйәттәренә лә киң ҡарай. Сократ кешенең тәнен һәм йәнен бер-береһенә ҡаршы ҡуя. Тойғолар, аффекттар — тән фиғеле, ә йән фиғеле ул — акыл. Сократ үҙенең фәлсәфәһендә яҡшылыҡ, гәҙеллек принциптарына ҙур иғтибар бирә. Уныңса, был киммәттәр үҙҙәрен белемдә, аҡыллылыҡта табалар. Сократтың фекеренсә, яҡшылыктың һәм яманлыктың ниҙән килеп сыҡҡанын белгән кеше тормош тәжрибәһендә насар эштәр эшләмәҫтер. Быны, әлбәттә, Сократтың бер ҡатлылығы менән аңлатырға кәрәктер. Хәйер, кешеләрҙең белемдәре менән ғәмәли эштәре араһындағы ҡаршылыҡ (быларҙыңң бер-береһенә тура килмәү осраҡлары) Сократҡа ла мәғлүм булған. Сократ идарә итеүҙәге барлыҡ (монархия, тиранлыҡ, аристократия, демократия кеүек) формаларҙы ла тәнҡитләй. Бының нигеҙе — ошо формаларҙың һәр береһенә хас булған ғәҙелһеҙлек. Сократ йәмғиәттәтә, ғөмүмән, дәүләт органы булыуына ҡаршы түгел. Ләкин ул ғәҙеллек принциптарында хәрәкәт итергә тейеш. һәм хакимлек итеү эше халыктың иң яҡшы, тәжрибәле, намыҫлы, ғәҙел кешеләренә йөкләнергә тейеш, тип фекер йөрөтә. Сократтың әхләки мәсьәләләр буйынса ҡайһы бер фекерҙәре бөгөнгө көн өсөн дә гибрәтле. Мәҫәлән, ул былай тигән: «Мин һеҙгә — олоға ла, кесегә лә — шул нәмәне әйтеп килдем: беренсе сиратта байлыҡ йәяки тәнегеҙ тураһында түгел, бәлки йәнегеҙ тураһында ҡайғыртығыҙ. Мин һеҙгә әйтә инем: кешенең даны аҡсанан тормай, нәҡ киреһенсә, дан үзе кешеләргә байлыҡты ла, шулай уҡ башҡа яҡшылыҡтарын да килтерә. Былу — кешеләрҙең шәхси тормошонда ла, уның ижтимағи эшендә лә шулай» [1].
Үлеме[үҙгәртергә]
Сократтың ғөмөрө фажиғәле рәүештә өҙөлә. Уны аллаларҙы тәҡдир итмәүҙә, ниндәйҙер яңы аллалар тураһында вәсвәсә алып барыуҙа, шулай уҡ йәштәрҙе боҙоуҙа ғәйепләйҙәр (Диоген Лаэрт-ский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов.— M., 1979.— С. 116). Сократтың фекерҙәштәре уға төрмәнән касыу мөмкинлеген еткерәләр. Ләкин ул баш тарта, ғәҙелһеҙ язаланыуҙан ҡасмай. Атаҡлы рус философы B. C. Соловьев Сократтың яҙмышы тураһында былай тигән: «Сократтың үлеме ул — шәхси һәм тарихи кисаларҙан тыш булган фажиға. Дөрөҫлөк үлемгә хөкем ителә. Дөрөҫлөктө яҡлаусы, тәҡвә кеше үлтерелә. Ул дөрөҫлөктө яҡлағаны, ахырға хәтле үҙенең әхләки бурысын үтәргә ымтылыуҙары өсөн үлтерелә» [2]. Сократ антик философия тарихына тирән һәм мөстәкил фекер эйәһе, хәкиҡәткә ирешеүҙә эҙләнеүсе булып керә.[3].
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Сократ» — статья в Новой философской энциклопедии (урыҫ.)
- Сократ на Encyclopedia channel (230 биографических фильмов об исторических личностях). (урыҫ.)
- http://ec-dejavu.ru/s/Socrates.html


text:
Һайыҫҡан
Һайыҫҡан, һауыҫҡан, һайыҫҡаҡ (урыҫ. Сорока, лат. Pica pica)— ҡарғалар төрөнән булған, оҙон ҡойроҡло матур ҡош. Кәүҙәһе, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшкелт-ҡара; ҡорһағы, яуырындары аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Бөтә кешегә билдәле.
Яңғырауыҡлы итеп шыҡырыҡлай йәки "ҡыйййҡ-ҡыйййыҡ" тип ҡысҡыра. Һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡ, ултыртылған урман һыҙаттарында, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәрҙе, ваҡ ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтарын ашай. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас баштарында йәки ҡыуаҡтарҙа була.Ҡуйы ботаҡтар араһында ҡоро сыбыҡтарҙан оя яһай. Ояны эстән балсыҡ, йөн менән һылай, төбөнә ҡоро үлән түшәй. Көрән таптар менән сыбарланған 5-7 бөртөк зәнгәрһыу йәшкелт йомортҡа һала. Ваҡ йәнлектәр, ашлыҡ бөртөктәре, орлоҡ һәм емештәр менән туҡлана. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ваҡ ҡоштарҙың ояларын туҙҙырып бер, аҙ зыян итә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Сорока(урыҫ.)
- Ишбирҙин Э.Ф. Башҡортостан ҡоштары.


text:
Венера (планета)
Венера — Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса икенсе эске планета. Венера ла, Меркурий кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар.
Венера күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм Айҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Венера Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны Шәреҡ йондоҙо, йәки Сулпан йондоҙо тип атайҙар.
Венера Ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Венера ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Венераның йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Венераның рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Венерала углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.
Бик борон Венера йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.
Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Венера йөҙө вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Венерала плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.
Венерала атмосфера булыуын 1761 йылдың 6 июнендә М.В. Ломоносов аса.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Короновский Н. Н. Морфология поверхности Венеры // Соросовский образовательный журнал.(урыҫ.)
- Бурба Г. А. Венера: русская транскрипция названий // Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г.(урыҫ.)
- ↑ Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин — М.: Физматлит, 2008. — С. 126. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
- ↑ Неторопливая Венера, Lenta.ru (17.02.2012).
- ↑ Williams, David R. Venus Fact Sheet. NASA (April 15, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Venus: Facts & Figures. NASA. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 апрель 2007 тикшерелгән.
- ↑ Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars. Planetary Society. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 апрель 2007 тикшерелгән.


text:
Һыҙыҡлы алгебра
Һыҙыҡлы алгебра – математиканың векторҙар, вектор арауыҡтарын, һыҙыҡлы арауыҡтарҙы, һыҙыҡлы сағылыштарҙы һәм һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаһын өйрәнеүсе өлөшө.
Һыҙыҡлы алгебра фундаменталь һәм ғәмәли математика өлкәләрендә киң ҡулланыла. Мәҫәлән, абстракт алгебра вектор арауығының аксиомаларын йомшартыуҙан барлыҡҡа килә. Функциональ анализ вектор арауыҡтарының сикһеҙ үлсәмле осрағын өйрәнә. Иҫәпләмә менән менән бергә һыҙыҡлы алгебра дифференциаль тигеҙләмәләрҙең һыҙыҡлы системаларын сисеүҙе еңелләштерә. Һыҙыҡлы алгебра ысулдары аналитик геометрияла, машина төҙөү, физика, тәбиғи фәндәр, компьютер фәндәре, ижтимағи фәндәрҙә (айырыуса иҡтисадта) ҡулланыла.


text:
Статистика
Статистика - йәмғиәт тормошонда булған күренештәрҙең һан күрһәткестәрен билдәләүсе фән һәм ғәмәли эшмәкәрлек тармағы. Бер үк ваҡытта шул һан күрһәткестәрҙе статистика тип атайҙар.
Статистика (латынса Status) һүҙенең мәғәнәһе ниндәйҙер нәмәнең торошон аңлата.
Йәмғиәт тураһында мәғлүмәтте теркәү кәрәклеген тәү-тормош кешеләренең дә аңы еткән. Быны мәмерйә һүрәттәре дәлилләй. Ул ваҡыттағы тормош күренештәрен (ҡырағай йәнлектәргә һунар) генә һүрәтләү түгел, ә уның һан күрһәткестәре булған таяҡсалар һыҙып ҡалдырғандар. Фәнни әйләнешкә статистика һүҙе XVIII быуатта Готфрид Ахенфель (1719-1772) тарафынан индерелгән тип иҫәпләнә.
Рәсәй дәүләте кимәлендә рәсми рәүештә ғәмәли эшмәкәрлек булараҡ статистика 1802 йылдың 20 (яңыса) сентябрендә барлыҡҡа килгән тип фаразларға була. Был көндө император Александр I «...министерлыҡтар тарафынан мәғлүмәттәр бирергә...» тигән фарманға ҡул ҡуя. Һәр йылдың 20 сентябре, рәсми рәүештә иҫтәлекле көндәр исемлегенә индерелмәүгә ҡарамаҫтан, Рәсәйҙең статистика тармағында эшләүсе хеҙмәткәрҙәр тарафынан байрам итеп билдәләнә.
Тарихи Башҡортостанда статистиканың губерна комитеты 1835 йылдың 9 (21) мартында асыла. 1917 йылға тиклем губерна статистика комитетының рәсми етәксеһе губернатор булған.


text:
Комор
Комор, рәсми исеме Комор Утрауҙары союзы[1], йыш ҡына Комор утрауҙары тигән исем ҡулланыла (2002 йылға тиклем— Комор утрауҙары федераль ислам республикаһы ) — Көняығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Һинд океанында Мозамбик боғаҙының төньяғында, төньяҡ Мадагаскар һәм Мозамбик араһында урынлашҡан.
Майҙаны — 1862 км². Халҡы — 752 мең кеше тирәһе (2009 йылда), башлыса анталоатра халҡы йәшәй. Баш ҡалаһы — Морони ҡалаһы.
Исеме al-qamar (аль-камaр) тигән ғәрәп телеғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан, Ай тигәнде аңлата. Ай дәүләт флагына төшөрөлгән.
Рәсми телдәр — комор (суахили теле туғандаш), француз һәм ғәрәп телдәре.
Дәүләт дине — ислам.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Кәлмәргән
Кәлмәргән (урыҫ. Скопа́, лат. Pandion haliaetus) — ҡаҙҙан бәләкәйерәк ҡырағай ҡош. Оҙонлоғо — 55—58 см, ҡанат йәйеме — 145—170 см. Оҙон ҡанаттары беләҙек һөйәктәрендә бөгөлгән була. Һырты, түше, ҡойроғо ҡара-көрән; тамағы, ҡорһағы аҡ, ҡанат төбөндәге ҡаурыйҙары һарғылт сыбар. Суҡышынан күҙе аша муйынына үткән һоро һыҙыҡ бар. Башҡа ҡара ҡоштарҙан аҡ ҡорһағы менән айырыла.
Башҡортса тимер тырнаҡ, балыҡ һыры, балыҡ ҡарсығаһы, ҡәлмәргән, халмарйын тигән исемдәре лә осрай.
Йөкмәткеһе
Таралыуы[үҙгәртергә]
Антарктиданан башҡа бөтә ҡитғаларҙа ла остай. Күсмә ҡош. Мысырҙа һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙең ҡайһы бер утрауҙарында ҡышлай. Ояһын балыҡ күп булған һыу буйҙарында, бейек ағас баштарында ҡора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Башҡа ҡоштарҙан айырмалы рәүештә, кәлмәргән рационы 99%-ҡа балыҡтан тора. Һирәкләп тәлмәрйен, башҡа ҡоштар менән туҡлана. Ғәҙәттә һыу өҫтөндә һунар итә. Һыу өҫтөндә ҡорбанын күреп ҡалһа, тәпәйҙәрен алға сығарып, ҡанатын артҡа ташлап аҫҡа ташлана.
Һаҡлау[үҙгәртергә]
Был һирәк осрай торған ҡош Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- И.В.Карякин. Скопа (Pandion haliaetus) // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. - 483 с.
- Г.П.Дементьев. Скопа (Pandion haliaetus) // Птицы Советского Союза, т.1. - М.: Сов. наука. 1951. - С.275-279.


text:
Төрөпкәлеләр
Төрөпкәлеләр (лат. Tubifex tubifex) — аҙ төклө селәүсендәр төрө. Төрөпкәлеләр — ҡыҙыл төҫтәге нәҙек еп һымаҡ 40 мм оҙонлоғондағы селәүсендәр. Кәүҙәнең һәр сигментында 4-әр төк бар.
Һыу төбендә йәшәүсе олигохеттарның төп вәкилдәре — төрөпкәлеләр, уларның иң ябайҙары Tubifex tubifex, Limnodrilus hoffmeisteri, Nais communis, Lumbriculus variegatus һ.б. Һыу олигохеттарының, бигерәк тә төрөпкелеләрҙең ҡандарында гемоглобин булыу сәбәпле, кәүҙәләре ҡыҙыл төҫтә. Был уларга бөтенләй тийәрлек кислород булмаған ләмле һыулыҡтар төбөндә урынашырға мөмкинлек бирә. Тупраҡ олигохеты 5 тән 20—25 см-ға ҡәҙәр, ә һыуҙыҡылар мм өлөштәренән башлап 10 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Олигохеттар органдарының кәүҙә үҙәге буйлап дөрөҫ ҡабатлануы менән характерланалар (метамерия). Селәүсен һамаҡ кәүҙә төрөпкеләргә йәғни сегменттарга бүленә, уларның һаны төрлөсә, 5 тән 600 гә ҡәҙәр. Кәүҙәнең алғы осонда баш ҡалағы, ауыҙ сегменты урынашҡан. Ҡалған барлыҡ сегменттарҙа 4 бәйләмгә ҡәҙәр төктәр була, уларҙың һаны күп төклө селәүсендәр менән сағыштырғанда әҙерәк — 3 тән алып 150 гә ҡәҙәр (исеме шунан).
Эске ҡыуышлығы шыйыҡлыҡ менән тулған һәм тышҡы сегментацияға тәңкәл рәүештә айырым быуынтыктарга бүленгән. Быуынтыҡтарҙа эске органдар урынашҡан. Аҙ төклө селәүсендәр гермафродиттар. Олигохеттарҙың күп төрҙәре партеногенетик, енесһеҙ, вегетатив юл менән үрсергә мөмкин. Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотып тукланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарда 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га ҡәҙәр), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм күпертәләр, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар. Ләмле грунттарҙа йәшәүсе һыу олигохеттары, грунттың органик матдәләрен файҙаланып, һыулыҡтарҙың үҙлегенән таҙартыуҙа ҡатнашалар, балыҡтар өсөн аҙыҡ булып торалар, күп кенә төрҙәре — һыулыҡтарҙыәың бысыраныуу индикаторы. Аҡ энхитрей (Enchytraeus albidus) олигохет — аквариум балыҡтары өсөн уңайлы аҙык.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Известия Иваново-Вознесенского политехнического института имени М. В. Фрунзе. Иваново-Вознесенск: Основа, 1927. Том 10.
- Жизнь животных. М., 1968; Т. 1. Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Ала өйрәк
Ала өйрәк (Хохлатая чернеть) (лат. Aythya fuligula) — өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Аласабан. һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел ҡара; ҡабырғалары, ҡорһағы аҡ. Йәйгеһен һәм көҙгөһөн ата өйрәктәрҙә, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, ҡара төҫ урынына һорғолт көрән төҫ була. Башҡа өйрәктәрҙән ҡара һәм аҡ төҫө, башындағы бүректәре менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата өйрәктәрҙең тауышы тоноҡ ҡына: «гөлө-гөлө» йәки «көрлө-рлөк», инә өйрәктең тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙағы күлдәрҙә йәки ярҙары урманлы ятыуҙарҙа йәшәй. Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Киң генә таралған күсмә ҡош. Ояһы ерҙә. 6—8 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Лексика
Лексика — (гр. lexikos – һүҙгә ҡағылышлы), телдең йәки уның айырым ҡатламының һүҙҙәр йыйылмаһы.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Ысынбарлыҡ менән туранан‑тура бәйләнеше, телдә аралашыусыларҙың йәш, һөнәр, социоль, биләмә һ.б. күрһәткестәрен, йәмғиәт тормошоноң төрлө күренештәрен яҡтырта алыу һәләте лексика төп үҙенсәлеге булып тора. Ул үҙгәреүсән: телдең тарихи үҫеше процесында лексика берәмектәренең стилистик, функциональ, семантик үҙенсәлектәре һәм ярашлығы үҙгәрә.
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы[үҙгәртергә]
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәр лексик берәмектәренең структур үҙенсәлектәренән айырылып торған һәм төрлө төркөм һүҙҙәре менән берләштерелгән ҡатмарлы система булып тора. Башҡорт лексикаһы нигеҙендә дөйөм төрки һүҙҙәре ята, уларҙың күбеһе үҙҙәренең тәүге мәғәнәһен һаҡлап ҡалған; шулай уҡ фольклор һәм этнография төшөнсәләрен, хайуандар һәм үҫемлектәр атамаларын һ.б. аңлатҡан төп башҡ. һүҙҙәрен айырып күрһәтәләр; үҙләштерелгән һүҙҙәр айырым ҡатлам булып тора. Дөйөм төрки һәм төп башҡ. һүҙҙәре лексиканың 60%-ын тәшкил итә, үҙләштерелгән һүҙҙәр — яҡынса 40%. Лексик фразеологизмдар айырым урын алып тора.
Актив һәм пассив лексика[үҙгәртергә]
Ошо ике төргә айыралар: актив лексика сағыштырмаса тотороҡло, һүҙьяһалышта әүҙем ҡаитнашҡан, стилистик яҡтан нейтраль һәм көндәлек аралашыуҙа айырыуса йыш ҡулланылған берәмектәрҙән тора; пассив лексика ҡулланыу сфераһы (башҡорт теленең диалекттарындағы һүҙҙәр, профессионализмдар, терминология һ.б.), стилистик дифференциация ( Функциональ стилдәр), телдең тарихи үҫеш шарттары (иҫкергән һүҙҙәр, неологизмдар һ.б.) һ.б. менән сикләнгән.
Өйрәнеү обьекты[үҙгәртергә]
Лексика лексикологияның, ономасиологияның, семасиологияның, социолингвистиканың, этимологияның һ.б. өйрәнеү объекты булып тора. Башҡорт лексикаһы структур һәм семантик үҙгәрештәрен асыҡлауҙа диалектология буйынса тикшеренеүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә. Һүҙлектәр лексиканы теркәүҙең төп сараһы булып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ишбердин Э.Ф. Историческое развитие лексики башкирского языка. М., 1986.


text:
Күк ҡарға
Күк ҡарға, күк ҡош, күксәй (Сизоворонка)(лат. Coracias garrulus) — эре ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Дөйөм төҫө күкһел йәшел. Арҡаһы көрәнһыу ҡыҙыл, ҡанаттарының осо ҡара. Ҡанаттары йәшел, башы һәм кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө йәшкелт зәңгәр, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән асыҡ зәңгәр һыҙыҡтар үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Киҫкен һәм көслө генә ҡысҡыра: «рааҡ-рааҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡыуаҡлы ялан, ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә кош. һирәк осрай. Ерҙәге өңдәрҙә йәки ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөтә нәмәне ла ашай торған ҡош. Бигерәк тә эре бөжәктәргә өҫтөнлөк итә. Саранча, ҡуңғыҙҙар, кәҫәрткеләр, баҡалар, ҡырҡаяҡтар. Ҡайһы саҡ ваҡ кимереүселәргә лә һунар итә. Көҙгөһөн баҡса емештәренә төшөп аҙ-маҙ зыян килтерә.


text:
4 апрель
4 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 94-се (кәбисә йылында 95) көнө. Йыл аҙағына тиклем 271 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара интернет көнө.
- Сенегал — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1719 — Рәсәй империяһында Ладога каналын төҙөү башлана.
- 1945 — Венгрия фашизмдан азат ителә.
- 1959 — Судан менән Сенегал берләштерелгән дәүләт төҙөй (дәүләт бер йылдан һуң тарҡала).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1932 — Андрей Тарковский, кинорежиссёр, сценарист.


text:
Ҡоролдай
Ҡоролдай (урыҫ. Ремез, лат. Remiz pendulinus) — ҡарабаш турғайҙар ғаиләһенән һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан байтаҡҡа бәләкәй. Ағастарҙың нәҙек кенә ботаҡтарында үрмәләп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫҡы яғы алһыу аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғо көрән. Тамағы аҡ. Суҡышы төбөнән күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡтар үтә. Инә ҡоштарҙың төҫө тоноғораҡ. Төйөттәрҙән дөйөм ҡыҙғылт төҫө һәм алһыу ҡорһағы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы матур ғына: «тсии-тсии».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы урмандарҙа, һыу буйындағы туғайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Үлән мамыҡтарынан эшләнгән ойоҡбашҡа оҡшаған аяһы нәҙек кенә тал ботаҡтарынан һыу өҫтөнә аҫылынып тора. 4—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Азалия
Аза́лия (лат. Azalea) — арсалылар ғаиләһенә ҡарай (Вересковые (Ericaceae)) — Azalea L. .
Бейеклеге 1,5 метрға етеүсе был үҫемлек япраҡ ҡойоусы тармаҡлы ҡыуаҡтар төрөнә инә. Ырыуы — Рододендронд (Рододендрон (Rhododendron))
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Япраҡтары ваҡ, ҡуйы йәшел төҫтә, йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған була. Япраҡ плпстинкаһының формаһы оҙонса осло, уртаһында тамырсыҡтары күренеп тора.
Сәскә атыу осоронда ҡыуышлы, ябай һәм ялбыр сәскәләре сыға, уларҙың төҫө аҡтан алып ҡара шәмәхә төҫөнә тиклем була. Сәскәләр 2-6 бөртөк булып бер төркөмгә йыйыла. Сәскәнең уртаһында бер нисә һеркәс япрағы бар.
- ↑ см. раздел Ссылки: GRIN
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
-
Изображение:Azalea Mev. Gerard.jpg
-
Изображение:Azalea Indica.jpg
-
Изображение:Azalea 1.jpg
-
Изображение:Azalea.jpg
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Азалия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Список видов рода Rhododendron (Рододендрон), ранее входивших в род Azalea (Азалия) на сайте GRIN(инг.) 23


text:
Ҡыжҡылдаҡ
Ҡыжҡылдаҡ ( Ҡалып:Урыҫ.Ку́кша, лат. Perisoreus infaustus) — ҡоҙғондар ғаиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош .
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйеәк. Һирәк хәрәкәтсән ҡош. Ағас ботаҡтарында һәи ерҙә йөрөй. Һирәк оса. Дөйөм төҫө ҡара көрән, һарғылт һипкелдәре бар. Яурыны, ҡанат остары ҡара. Ҡанаттарының сите, ҡойроҡ төбө һәм уның ҡырҙары ерән таплы.Башында ҡара көрән бүрке бар. Барабанан бәләкәйерәк булуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы:"кжәәәә-кжәәәә", өҙөк-өҙөк һыҙғыра ла ала:«күүк-күүк».
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй.
Туҡланыу һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡарағас, ҡарағай, шыршы орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Шулай уҡ ваҡ кимереүселәр, ваҡ ҡоштар улар һыү йомортҡалары менән дә туҡлана.
Төрҙәштәре[үҙгәртергә]
Выделяют 11 подвидов:
- P. infaustus infaustus
- P. infaustus maritimus
- P. infaustus opicus
- P. infaustus ostjakorum
- P. infaustus rogosowi
- P. infaustus ruthenus
- P. infaustus sakhalinensis
- P. infaustus sibericus
- P. infaustus tkatchenkoi
- P. infaustus varnak
- P. infaustus yakutensis
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Тригонометрия
Тригонометрия (грек. trigōnon – «өсмөйөш» һәм metron – «үлсәү») – математиканың өсмөйөштәр һәм уларҙың яҡтарының оҙонлоҡтары, яҡтары араһындағы мөйөштәрҙең нисбәте тураһындағы тармағы. Тригонометрия был нисбәттәрҙе күрһәтеүсе тригонометрик функцияларҙы билдәләй.
Был термин тәүге мәртәбә 1595 йылда немец математигы Бартоломеус Питискустың китабы атамаһы булараҡ ҡулланыла. Шулай ҙа фән үҙе бик борондан астрономия, геодезия, архитектуралағы иҫәпләүҙәр өсөн ҡулланыла.
Тригонометрия функциялары[үҙгәртергә]
- Синус — ҡаршы ятҡан катетты гипотенузаға бүлеү.
- Косинус — яҡын ятҡан катетты гипотенузаға бүлеү.
- Тангенс — ҡаршы ятҡан катетты яҡын ятҡан катетҡа бүлеү.
- Котангенс — яҡын ятҡан катетты ҡаршы ятҡан катетҡа бүлеү.
- Секанс — гипотенузаны яҡын ятҡан катетҡа бүлеү.
- Косеканс — гипотенузаны ҡаршы ятҡан катетҡа бүлеү.


text:
Ҡандала үләне
Ҡандала үләне, тәкә мөгөҙө (урыҫ. До́нник лека́рственный, До́нная трава́, Бурку́н, Буркуне́ц, До́нник же́нский, Ди́кая гре́ча, лат. Melilótus officinális) — ике йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; ҡуҙаҡлылар ғаиләһе, күбәләк сәскәлеләр ярым-ғаиләһендәге үлән; . өсәре-өсәре бер һуҡтаға урынлашҡан ваҡ ҡына киртләс япраҡлы, һабаҡ буйлап сыҡҡан аҡ, һары төҫтәге ваҡ сәскәле хуш еҫле үлән; бал ҡорттары татын, һеркәһен яратып йыя; шәкәрлелеге 150-200 кг/га[1].
Бейеклеге 3 м-ға етә. Икенсе йылдың май-август айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Япраҡтары өс тармаҡлы, сәскәләре ваҡ һары һәм аҡ төҫтә. Емеше - 1, һирәгерәк - 2, йәки 4 орлоҡло асылмый торған ҡуҙаҡ.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Ҡандалы үләнен туғайҙарҙа, юл буйында, йорт тирәһендә осратырға мөмкин. Көтөлек, бесәнлек, силос, сенаж сидераль культуралар сифатында игелә; уңышы һәм мал аҙығы булараҡ люцерна һәм туҡранбаштан ҡалышмый. Ҡандала үләне баллы үҫемлек, бал ҡорттары һалыҡынса ваҡытта ла киләләр. Унда булған кумарин матдәһе тәмәке, шарап, сыр яһағанда файҙаланыла.
Европа, Кесе, Урта, Үҙәк Азия, Кавказда таралған. Британия утрауҙарына, Яңы Зеландияға, Төньяҡ Америкаға күсереп ултыртылған. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә осрай. Башҡортостандың Баймаҡ, Ейәнсура, Хәйбулла райондарында күпләп осрай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 455. — ISBN 5-87317-128-9. (урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь по пчеловодству (Г.Д.Зайнуллина, 2001)


text:
31 март
31 март — григориан стиле буйынса йылдың 90-се (кәбисә йылында 91) көнө. Йыл аҙағына тиклем 275 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Мальта — Азатлыҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1889 — Эйфель башняһын рәсми асыу көнө. Конструкторы Гюстав Эйфель башня башына француз флагын элә.
- 1901 — Беренсе «Mercedes-Benz» автомобиле эшләп сығарыла.
- 1918 — Әзербайжанда 1918 йылғы ваҡығалар иҫтәлегенә траур.
- 1918 — АҠШ беренсе тапҡыр йәйге ваҡытҡа күсә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1882 — Корней Чуковский, урыҫ балалар яҙыусыһы, тәнҡитсе, тәржемәсе.


text:
Метафора
Метафора (бор. грек. uetaφopά - күсереү тигән һүҙ) — оҡшатыу һәм сағыштырыу нигеҙендә, һүҙҙең күсмә мәғәнәлә ҡулланылышы (мәҫ. `алтын ҡул`, `ҡорос беләк`)[1]; берәй оҡшашлыҡ нигеҙендә күсмә мәғәнәлә әйтелгән һүҙ йәки әйтем. Лингвистик әҙәбиәттә ул ябай һәм киңәйтелгән метафораға бүленеп йөрөй[2]. Ике предметтың, күренештең, хәл-ваҡиғаның үҙ-ара оҡшашлығына нигеҙләнгән һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр метафора тип атала. Мәҫәлән, ныҡ һүҙе әйберҙең сыҙамлы булыуын күрһәтә: ныҡ ағас, ныҡ бау, ныҡ арба һ.б.; көмөш, алтын - әйберҙең, предметтың материалын, иртән - тәүлектең миҙгелен аңлата. Художестволы телмәрҙә был һүҙҙәр бөтөнләйгә башҡа мәғәнә белдереп килеүҙәре мөмкин; ныҡ кешенең тойғоһон, хәрәкәтен билдәләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, ныҡ ярата, ныҡ әрләнеләр; көмөш тамсылар, алтын яланы (игенле баҫыу)һ.б.
Беҙ далаға барыбер хужа булдыҡ, Беҙ далаға йәшлек килтерҙек. Елдәренә уның йүгән һалдыҡ. Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек. (Р. Бикбаев.)
Уйымдағы алтын, көмөш хистәр Мине күмеп, күккә аштылар. (Н. Ниғмәти.)
"Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" һөйләмендә алтын метафора, ә Рәшит Ниғмәти шиғырынан алынған юлдарҙа алтын, көмөш метафораның бер төрө булған эпитетҡа инә. Улар художестволы аныҡлаусылар итеп ҡарала. Аристотель метафораны образлы фекерләүҙең һүҙ менән бирелгән үҙенсәлеге тип аңлатҡан. Ул метафораны ижад итеү хаҡында бик ҡиммәтле фекер әйткән: "Метафора һайлауҙа оҫталыҡ кәрәк ... был - талант билдәһе. Уңышлы метафора табыу - ул оҡшашлыҡты күреү тигән һүҙ.
Метафора юғары дәрәжәлә асыҡ, аныҡ, яңы булырға тейеш".
Метафора, һүрәтләү сараһы булараҡ, сағыштырыуҙарға яҡын тора. Сағыштырыуҙан айырмалы метафорала һүрәтләнгән күренештәр, предметтар икенсе күренеште йәки предметты бирә торған һүҙ менән туранан-тура әйтелә. Шулай итеп, метафора - ниндәй ҙә булһа берәй нәмә йәки күренешкә уға оҡшашлы булған икенсе бер әйбер йәки күренештең үҙенсәлектәрен күсереү. Был һүҙ барған төп предметҡа образлылыҡ биреү өсөн эшләнә. Мәҫәлән, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың үрҙә килтерелгән "елдәренә уның(даланың) йүгән һалдыҡ, ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" тигән шиғыр юлдарында алтын һүҙе иген мәғәнәһен бирә. Алтын менән иген араһында төҫ оҡшашлығы бар,икенсенән, икеһе лә кешелек өсөн ҡиммәт: иген тормош сығанағы, ул тормош байлығы булараҡ ҡиммәтлелек яғынан алтын менән бер ҡатар ҡуйыла.
Метафора термины тел белемендә генә түгел, әҙәбиәт ғилемендә лә ҡулланыла, әммә тел метафораһы һәм әҙәби метафора бер үк нәмә түгел. Тел белемендәге метафора төшөнсәһе байтаҡҡа киң. Әҙәби метафораның һәр саҡ стилистик роле була: уҫал елдәр, диңгеҙ йылмая, көмөш йылғалар һ.б. шуның кеүек һүҙбәйләнештәр әҙәби метафораны барлыҡҡа килтерә. Тел метафораһына шешә ауыҙы, картуф күҙе, тау башы, йылға тамағы кеүек һүҙҙәр ҙә инә.
Башҡорт телендәге метафорик һүҙҙәрҙе, телдә ҡулланыу дәрәжәһенә, стилистик ролдәренә ҡарап, өс төркөмгә бүлергә була:
- Художестволылығын, күсмә мәғәнәлелеген юғалтҡан метафоралар.
- Образлы (йәки фигуралы) метафоралар.
- Индивидуаль-стилистик метафоралар.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Аристотель. Об искусстве поэзии. М., 1957, 117-се бит.
- Псәнчин В. Телдең күркәмлек саралары. Өфө, "Китап" 2003, 19-31-се биттәр.
- Сәйетбатталов Ғ. Башҡорт теленең стилистикаһы һәм пунктуацияһы. Өфө,1978, 31-33-сө биттәр.
- Әхмәтйәнов К. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965, 97-се бит.


text:
Мәсетле районы
Мәсетле районы Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфим, Әртә райондары, көнсығыштан Башҡортостандың Балаҡатай, көньяҡтан Ҡыйғы, көнбайыштан Дыуан райондары менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
- 2 Район тарихы
- 3 Район үҙәге
- 4 Биләмәһе һәм ауыл советтары
- 5 Халыҡ һаны
- 6 Район ауылдары
- 7 Арҙаҡлы шәхестәр
- 8 Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән кешеләр
- 9 Тәбиғәт
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
- 12 Иҫкәрмәләр
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Район Әй буйы убалы тигеҙлегенең бер өлөшен биләй. Климаты уртаса йылы, етерлек дымлы. Район аша Әй, уның ҡушылдыҡтары Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, Ләмәҙ, Аҡа йылғалары аға. Ере ҡара-һоро урман һәм көлһыуланған ҡара тупраҡлы. Урмандары имән, ҡарағай, ҡайын ағастарынан тора һәм райондың 1/5 өлөшен тәшкил итә. Газ ятҡылығы (Оло Устикин), ҡомло балсыҡ (Ҡыҙылбай, Кесе Ыҡтамаҡ), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ҡыҙылбай), төҙөлөш ташы (Оло Ыҡтамаҡ), төҙөлөш ҡомо (Салйоғот), эзбизташ (Яңы Мөслим), агрономик руда (Әжекәй, Буртаковка, Оло Ыҡтамаҡ) һәм эзбизташ туфы (Мәләкәҫ) бар.
Район аша Мәсәғүт- Әчет, Оло Ыҡтамаҡ — Яңы Балаҡатай, Оло Ыҡтамаҡ — Үрге Ҡыйғы автомобиль юлдары үтә.
Төп етештереү тармағы булған ауыл хужылығы бөгөнгө көндә иҡтисади көрсөктә. Ауыл хужалығы малсылыҡ-игенселек йүнәлешендә мағсуслашҡан. Картуф үҫтереү, ҡымыҙ етештереү, умартасылыҡ менән дә шөғөлләнәләр. Аыул хужалығы ерҙәре 106,7 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр - 83,7 мең, көтөүлектәр - 19,2 мең, сабынлыҡтар - 3,8 мең га майҙан биләй.
Районда йыл әйләнәһенә эшләүсе республика балалар шифаханаһы, "Ҡарағай" шифаханаһы урынлашҡан.
40 дөйөм белем биреү , шул иҫәптән 13 урта мәктәбе бар. Оло Ыҡтамаҡта музыка мәктәбе, 123 - се профессионал белем биреү училищеһы эшләп килә. 25 дөйөм китапхана, 42 мәҙәниәт клубы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.
Башҡорт телендә һәм урыҫ телендә "Мәсетле тормошо" — "Мечетлинская жизнь" гәзите сыға.
Район тарихы[үҙгәртергә]
1930 йылдың 20 авгусында Дыуан-Мәсетле исемендә ойошторолған. Ойошторолған ваҡыттағы ике документта райондың исеме ике төрлө яҙылған. ВЦИК РСФСР ҡарарында — «ДЫУАН-МӘСЕТЛЕ», ЦИК и СНК БАССР— «МӘСЕТЛЕ». 1932 йылда ВЦИК РСФСР ҡарары менән «МӘСЕТЛЕ» исеме беркетелә. XX быуаттың 30-сы йылдарында район етәкселеге тарафынан районға «ӘЙ» исемен биреү тураһында тәҡдимдәр индерелә, әммә ләкин улар тормошҡа ашмай. 1963 йылдың 1 февраленән Балаҡатай һәм Мәсетле райондары берләштерелә. Яңы райондың исеме «БАЛАҠАТАЙ», район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ була. 1965 йылдың 14 ғинуарынан Мәсетле районы яңынан тергеҙелә. Райондың сиктәре һәм биләмәһе шул ваҡыттан үҙгәрмәгән.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
2014 йылда Мәсетле районының иҫтәлекле ваҡиғалары
Район үҙәге[үҙгәртергә]
- 1930-1932 йылдарҙа — Дыуан-Мәсетле
- 1932-1935 йылдарҙа — Ләмәҙ-Тамаҡ
- 1935 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауылы.
Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡтан Өфө ҡалаһына 283 км. Яҡындағы тимер юл станциялары Красноуфим (Свердловск өлкәһе) — 76 км, Сулея (Силәбе өлкәһе) — 126 км алыҫлыҡта.
Биләмәһе һәм ауыл советтары[үҙгәртергә]
Район яңынан тергеҙелгәндә (14 ғинуар 1965 йыл) түбәндәге ауыл советтарынан торған: Әләгәҙ, Оло Аҡа, Оло Ыҡтамаҡ, Дыуан-Мәсетле, Ләмәҙтамаҡ, Кесе Ыҡтамаҡ, Мишәр, Ростов. Шул уҡ йылды Яңы Мөслим ауыл советы тергеҙелгән, яңы Йонос ауыл советы төҙөлгән. 1985 йылда Кесе Ыҡтамаҡ ауыл советынан бүленеп Әжекәй ауыл советы булдырыла. 1987 йылда Ҡорғат ауыл советы тергеҙелә, ул Ростов ауыл советынан бүленеп сыға. 1989 йылда Мишәр ауыл советын бүлеп Яңы Яуыш ауыл советы төҙөлә. 1996 йылда Абдулла ауыл советы тергеҙелә, ул Оло Аҡа ауыл советынан бүленеп сыға. 2003 йылдың 14 ғинуарында (Рәсәй хөкүмәте ҡарары №14) Мишәр ауыл советың исеме Яңы Мишәр итеп үҙгәртелә. Башҡортостан Республикаһы ҡанунына ярашлы 2008 йылда Оло Ыҡтамаҡ, Әжекәй, Яңы Мөслим ауыл советтары берләштерелде. Берләштерелгән ауыл советының исеме Оло Ыҡтамаҡ итеп ҡалдырылды. Үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы. Шулай итеп, әлеге ваҡытта районда 12 муниципаль ауыл берәмегенә ингән 12 ауыл советы бар.
Төрлө йылдарҙа район биләмәһе майҙаны, ауыл советтары һәм ауылдар һаны тураһында
Республиканың административ-территориаль ҡоролошо исемле мәғлүмәт йынтыҡтары буйынса төрлө йылдарҙа ауыл советтары.
Ғәмәлдәге биләмәләр ҡоролошо
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу[үҙгәртергә]
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 25,6 мең кеше йәшәй. Күпселеген башҡорттар (58,4%), татарҙар (23,6%), урыҫтар (16,6%) тәшкил итә. Уртаса тығыҙлыҡ — 1 км2 16 кеше тура килә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытына ҡарата район исемлегендә 50 ауыл бар. Төрөпкилде ауылында кеше йәшәмәй һәм 2005 йылда ауыл рәсми исемлектән алынды. Ҙур ауылдар (500 кешенән күберәк) — Оло Ыҡтамаҡ (7557 кеше), Әләгәҙ (1323 кеше), Оло Аҡа (1201 кеше), Яңы Мөслим (1072 кеше), Әжекәй (750 кеше), Дыуан-Мәсетле (669 кеше), Октябрьск (580 кеше), Кесе Ыҡтамаҡ (570 кеше), Абдулла (553 кеше), Теләш (538 кеше), Яңы Яуыш (531 кеше), Ләмәҙ-Тамаҡ (522 кеше), Оло Ҡыҙылбай (508 кеше).
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың халыҡ һаны:
Милли состав, (кеше (бөтә халыҡ һанынан өлөшө))[2]
Район ауылдары[үҙгәртергә]
Арҙаҡлы шәхестәр[үҙгәртергә]
Мәсетле районының хөрмәтле гражданы[үҙгәртергә]
Мәсетле районының хөрмәтле гражданы тигән рәсми исем Мәсетле районы муниципаль район Советы ҡарары менән 2005 йылдың 28 сентяберендә индерелгән.
- Әмиров Наҡий Сәбиғийәр улы — 2005
- Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы — 2005
- Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы — 2005
- Томилов Михаил Иванович — 2005
- Фуфаев Анатолий Федорович — 2005
- Дилмөхәмәтова Зөһрә Ҡолмөхәмәт ҡыҙы — 2006
- Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы — 2007
- Мөхәмәтйәрова Зилә Сәмей ҡыҙы — 2008
- Сәфиулиин Ғабулхаҡ Ҡашап улы — 2009
- Максимов Семен Ефимович — 2010
- Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы — 2011
- Нәжипов Алмас Исмәғил улы — 2012
- Фомина Елизавета Владимировна — 2012
Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән кешеләр[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән мәсетлеләр
Район ғалимдары[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Мәсетле районы ғалимдары.
Академиктар
- Абдрахманов Рәфил Фазыл улы — геология-минералдар фәндәре докторы (1993)
- Байрамғолов Юлай Жыянғале улы — техних фәндәре докторы (1993)
- Вәлиев Ильяс Иштуған улы — педагогия фәндәре докторы (1999)
- Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы —
- Кәлимуллин Барый Ғибат улы — сәнғәт фәндәре докторы (1976)
- Мирсаев Рафаил Нурый улы — философия фәндәре кандидаты (1990)
- Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы — иҡтисад фәндәре кандидаты (1974)
- Садиҡов Фәһим Бенийәмин улы — философия фәндәре докторы (1973)
- Хасанова Зилара Муллаян ҡыҙы — биология фәндәре докторы (1992)
Мәсетле районы илгә бик күп һанды ғалимдар үҫтереп бирҙе. Башҡорт теле буйынса мәшһүр ғалим Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған.
Тәбиғәт[үҙгәртергә]
Һыу сығанаҡтары[үҙгәртергә]
- Мәсетле районы йылғалары
- Әй ҡушылдыҡтарының тулы исемлеге
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
- Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1952 года. — Уфа:Башкирское книжное издательство, 1953. — 495 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1961 года./Изд. 4-е . — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1961. — 428 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление 1 января 1969 года./Изд. 5-е. — Уфа:Башкнигоиздат, 1969. — 432 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года./Изд. 6-е. — Уфа:Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года. — Уфа:Башкирское книжное издательство, 1981. — 384 стр.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 1999 года. -Уфа:"Башбланкиздат", 1999. — 416 с, 55 картосхем.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 2007 года. — Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая река», 207. — 416 с.: илл.
- Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000. — 166 c.
- Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа:Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
- Населенные пункты Республики Башкортостан. Статистический сборник. Комитет государственной статистики Республики Башкортостан. Уфа. 2004. стр. 110-111
- Гатауллин Р.Ш. Села и деревни Кущинского рода. - Уфа:Башкортостанстат, 2007. — 136 с.
- Гафаров М.Ф. Мой край родимый Мечетлинский. — Уфа:Мир печати, 2010. — 269 с.
- Гафаров М.Ф. Мечетлинская земля богата историей. — Большеустьикинское, 2012. — 104 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.1. — Большеустьикинское, 1996. — 80 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.2. — Большеустьикинское, 1997. — 102 c.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.3. — Большеустьикинское, 1997. — 65 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.4. — Большеустьикинское, 1997. — 107 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.5. — Большеустьикинское, 1997. — 177 с.
- Садретдинов А.М. Взгляд из провинции на минувшее, настоящее, будущее. — Уфа:«Диалог», 2003. — 220 с. ISBN 5-94524-017-6
- Хажиев Р. З. Есть такая земля — мечетлинская. 75 лет Мечетлинскому району. — Уфа:"Диалог",2005 — 37 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Мәсетле районы һәм Мәсетлеләр тураһында
Интернет селтәрендә
- Мәсетле районы хакимиәте рәсми сайты (урыҫ.)
- Уфаген сайтында Мәсетле районы ауылдары (урыҫ.)
- Ижади оҫтахана "Мәсетле районы Энциклопедияһы" (урыҫ), (башҡ.), (тат.)
Киң мәғлүмәт сараларында
- Беҙ йәмле Әй буйынан… / Ризван ХАЖИЕВ. Башҡортостан гәзите. һ октябрь 2010 йыл
- Йәшәү мәғәнәһе – игелек ҡылыуҙа. Рөстәм Нурыев. Ағиҙел журналы. Июль 2012 йыл.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Был мәғлүмәт асыҡлауҙы талап итә, 1940 йылғы китапта хата булыуы иғтимал
- ↑ Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
- ↑ икенсеһе - милләтен билдәләүселәр һаны, милләттәр проценты һандан иҫәпләнгән


text:
26 февраль
26 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 57-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 308 көн ҡала (кәбисә йылында 309).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Кувейт — Азат итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1986 — Михаил Сергеевич Горбачёв «Тиҙләнеш» курсын иғлан итә.
- 1990 — Чехословакия территорияһынан совет ғәскәрҙәре сығарыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1935 — Сәләх Суҡбаев, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2005 — Джеф Раскин, Macintosh компьютерын төҙөүсе.


text:
Генри Форд
Һе́нри Форд (ингл. Henry Ford; 30 июль 1863 — 7 апрель 1947) — америка сәнәғәтсеһе, донъяның күп төбәктәрендә автомобилдәр етештереүсе заводтар хужаһы , уйлап табыусы, АҠШ-тың 161 патенты авторы . Уның шиғары - «һәр кемгә автомобиль» ;автомобилдәр эшләү эпохаһы башында Форд заводы иң арзан машиналар эшләгән. «Ford Motor Company» бөгөн дә бар.
Һенри Форд беренсе булып автомобиль етештереүҙе сәнәғәт конвейерына ҡуйып эшләй башлаусы булараҡ билдәле. Конвейер уға тиклем дә, мәҫәлән, XIX быуатта Чикагола мал һуйыу урындарында, ҡулланылған булған.Ул беренсе булып техник яҡтан ҡатмарлы, файҙаланыу осоронда туҡтауһыҙ техник хеҙмәтләндереүгә мохтаж булған продукцияны - автомобилде конвейерға ҡуя. Фордтың «Минең тормошом, минең ҡаҙаныштарым, » тигән китабы хеҙмәтте фәнни ойоштороу буйынса классик әҫәр булып тора. 1924 йылда был китабы СССР-ҙа нәшер ителә. Ул фордизм тигән ҡатмарлы политэкономик күренештең яҙма сығанағына әүерелә
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Ирландиянан күсеп килеп, Детройттың ситендә йәшәгән ғаиләлә тыуған. 16 йәшендә өйөнән ҡасып китеп, Детройтта эшкә урынлашҡан. 1891—1899 йылдарҙа «Эдисондың Электрик компанияһында » (Edison Illuminating Company) инженер-механик, һуңғараҡ баш инженер булып эшләгән 1893 йылда эштән буш ваҡытында үҙенең тәүге автомобилен конструкциялаған. 1899 - 1902 йылдарҙа «Детройт автомобиль компанияһы»нда милектәш булған, әммә төп хужалар менән низағлашып, уларҙан айырылып сыға ла, 1903 йылда Форд Мотор Компани төҙөгән, ул башта Ford A маркалы автомобилдәр сығарған.
«Форд мотор компани»ға был өлкәлә монополия тоторға маташҡан синдикаттар аяҡ сала башлай. 1879 йылда Дж. Б. Селден төп принциптары ғына һүрәтләнгән, әле эшләнмәгән автомобилдең проектын патентлап ҡуя. Селден тәүге тапҡыр патент хоҡуҡтары боҙолоуҙа ғәйепләп судҡа биреп, отоуы була, автомобиль етештереүсе комапанияларҙың байтағы тейешле лицензиялар алырға тотона һәм“ законлы фабриканттар ассоциацияһы” төҙөй. “Форд мотор компани”ға ҡаршы Селден тарафынан бирелгән шикәйәтте ҡарау 1903 - 1911 йылдарҙа бара. “Законлы фабриканттар” Форд автомобилдәре алыусыларға ла суд менән янайҙар хатта. Әммә Форд бирешмәй, финанс яғы “законлы фабриканттарҙан” ҡайтыш булһа ла, һатып алыусыларына яҡлау һәм ярҙам тәьмин итәсәген белдерә. Форд процесты оттора, әммә эште ҡайтанан ҡарап, суд автомобиль сығарыусыларҙың береһенең дә Селдендың хоҡуҡтарын боҙмауын таный, сөнки улар бүтән двигатель була. Монополия берлеге шунда уҡ тарҡала, ә Һенри ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлаусы даны ала [1].
Иң ҙур уңышты фирмаға 1908 йылда Ford T моделен сығарыу килтерә. 1910 йылда Форд «Һайленд парк» заводын аса, ул иң һуңғы техник ҡаҙаныштарға нигеҙләнгән, яҡты һәм елләтелеп торған предприятие була. 1913 йылдың апрелендә йыйыу конвейерын файҙаланыу буйынса тәүге тәжрибә үткәрелә башлай. Беренсе йыйыу берәмеге генератор була. Генератор йыйыуҙа һыналған принцип бөтә двигателде йыйыуҙа ҡулланыла. Бер эшсе двигателде 9 сәғәт 54 минутта йыя. Йыйыу 84 эшсе эшләй торған 84 операцияға бүленгәс, йыйыу ваҡыты 40 минуттан артығыраҡҡа ҡыҫҡара. Автомобиль бер урында эшләнгән ваҡытта шасси йыйыуға 12 сәғәт 28 минут эш ваҡыты киткән. Хәрәкәт итеүсе платформа ҡуйыла һәм шассиның өлөштәре сылбырға эленгән ырғаҡтар йәки ҙур булмаған моторлы арбалар менән килтерелә. Шасси йыйыу ваҡыты ике тапҡырға кәмей.
Бер йылдан (1914 йылда) йыйыу линияһын бил бейеклегенә күтәрә. Бынан һуң ике конвейер ҡуйыла — береһе оҙон, икенсеһе ҡыҫҡа буйлылар өсөн. Эксперимент бөтөн процестарҙа ла ҡулланыла башлай. [2]ның Т моделен сығарыу тиҙлеге бер нисә айҙан 12 сәғәттән 2 сәғәткә һәм хатта әҙерәккә ҡала.
Ҡәтғи контроль булдырыу өсөн Форд мәғдән сығарыуҙан, ҡорос ҡайнатыуҙан алып автомобилде тулыһынса йыйғанға тиклем тулы циклды үҙ ҡулына ала. 1914 йылда АҠШ-та иң ҙур минималь эш хаҡы — көнөнә 5 доллар түләй, эшселәргә компанияның табышынан өлөш сығара башлай, эшселәр өсөн өлгөлө ҡасаба төҙөй, әммә 1941 йылға тиклем үҙенең заводтарында профсоюз төҙөргә рөхсәт бирмәй. 1914 йылда корпорация заводтары тәүлек әйләнәһенә, 8-әр сәғәтлек өс смена менән эшләй башлай, был тағы бер нисә мең кешене эш менән тәьмин иергә мөмкинлек бирә. 5 долларлыҡ «Юғары эш хаҡы» һәр кемгә бирелмәй: хеҙмәткәр эш хаҡын аҡыл менән, ғаиләһен ҡарарға тотонорға тейеш, әгәр аҡсаһын эсеп бөтһә, уны эштән ҡыуғандар. Был ҡағиҙәләр Бөйөк Деперссия осорона тиклем дауам итә[3].
Беренсе донъя һуғышы барғанда Форд бер төркөм пацифистар менән Европаға килә һәм мөмкин тиклем тиҙерәк һуғышты туҡтатырға өндәп йөрөй. Европа гәзиттәре уны бик ныҡ мыҫҡыллап яҙғандан һуң ул АҠШ-ҡа ҡайтып китә[4][5].
1917 йылдың яҙында Форд һуғышҡа мөнәсәбәтен үҙгәртә. Заводтары хәрби заказдар үтәй башлай. Автомобилдәрҙән тыш противогаз, каска, “Либерти” авиамоторҙары өсөн цилиндр, ә һуғыш аҙағында – еңел танкылар һәм хатта һыу аҫты кәмәләре сығаралар. Форд хәрби заказдарҙан килгән табышты дәүләткә ҡайтарырға вәғәҙә итә. Үтәгәнме-юҡмы, америка халҡы быны бик хуплай[6].
1925 йылда Форд үҙ авиакомпанияһын төҙөй, ул Ford Airways тип атала. 1925 йылда авиалайнерҙар сығарыуға тотона. Уның предприятиеһенең беренсе продукцияһы өс моторлы Ford 3-AT Air Pullman самолёты була. Иң уңышлы модель Ford Trimotor (Форд Тримотор) ҡушаматы Tin Goose (ингл. Ҡалай ҡаҙ) тотош металдан эшләнгән пассажир самолёты, 1927—1933 йылдарҙа Генри Форд компанияһы етештергән Ford Airplane Company.өс моторлы моноплан. Барлығы 199 дана эшләнелә. Ford Trimotor 1989 йылға тиклем файҙаланыла[7].
1928 йылда автомобиль сәнәғәтендәге ҡаҙаныштары һәм индустриаль лидерлығы өсөн Форд Бенджамин Франклин институтының Эллиотт Крессон медале менән бүләкләнә
1930 йылдарға тиклем компанияның етәксеһе була, профсоздар һәм компаньондар менән килешмәүсәнлек килеп сыҡҡас эшен улы Эдселға тапшыра, әммә улы үлгәс, 1943 йылда йәнә фирма менән идара итеүсе була. 1945 йылда Һенри Форд компанияһы менән идараны тулыһынса ейәне Һенри Форд II-гә ҡалдыра. 1947 йылдың 7 апрелендә 83 йәшендә вафат булып ҡала.
Антисемитизм һәм нацистарға теләктәшлек[үҙгәртергә]
1918 йылда Форд «Дирборн индепендент» (ингл. The Dearborn Independent) гәзитен һатып ала, 1920 йылдың 22 майына тиклем ул [8] антисемит мәҡәләләр һәм "Протоколы сионских мудрецов" тигән яҙманы баҫтыра. «Халыҡ-ара йәһүдлек » тигән был яҙмалар нацист пропагандаһында ҡулланыла[9]. 2009 йылдың көҙөндә Рәсәй Федерацияһында «Халыҡ-ара йәһүдлек» китабы Экстремистик материалдарҙың федераль исемлегенә индерелә.
1921 йылдың 16 ғинуарында 119 күренекле америкалы ,Фордты антисемитизмда ғәйепләп [10][11] асыҡ хат баҫтыра
1927 йылда Форд америка прессаһына үҙ хаталарын танып хат ебәрә.
Намыҫлы кеше булараҡ, йәһүдтәргә мөнәсәбәтле бар насар ҡылыҡтарым өсөн ғәфү үтенәм, тип яҙа ул АҠШ-та һәм сит илдәрҙә баҫылған памфлеттарҙы йыйып алдыртасағын әйтә.
Һенри Форд НСДАП-ҡа етди ярҙам күрһәткән. Һитлер «Минең көрәшем» китабында американдарҙан бары тик Форд тураһында һоҡланып яҙа [9].
СССР менән хеҙмәттәшлек[үҙгәртергә]
Сериялы беренсе совет тракторҙары — «Фордзон-Путиловец» -(1923 г.) — Путилов заводында сығарыуға ҡулайлаштырылған һәм СССР -ҙа Фордтың «Фордзон» маркалы (Fordson) тракторы файҙаланылған; «Форд моторс» белгестәре ярҙамында Горький автомобиль заводы (1929—1932 гг.), Мәскәү АМО заводын реконструкциялау былар беренсе биш йыллыҡта СССР Хөкүмәте һәм Фордтың фирмаһы килешеүе буйынса башҡарылған эштәр.
Ғаилә[үҙгәртергә]
Ата-әсәһе
- Атаһы— Уильям Форд (1826—1905)
- Әсәһе — Мари Литогот (O’Hern) Ford (~1839—1876)
Ир туғандары
- Джон Форд (~1865—1927)
- Вильям Форд (1871—1917)
- Роберт Форд (1873—1934)
Ҡыҙ туғандары
- Маргарет Форд (1867—1868)
- Джейн Форд (~1868—1945)
Ҡатыны һәм балалары
- Ҡатыны — Клара Джейн Форд (ҡыҙ сағында Брайант), (1866—1950).
- Берҙән-бер улы — Эдсел Брайант Форд, Ford Motor Company президенты 1919 - 1943.
Тоҡомдары
- Бизнесмендың ейәне лә Һенри Форд. Олатаһынан айырыр өсөн Һенри Форд II тип йөрөтәләр.
- Әле «Форд Мотор Компани» компанияһының директорҙар советы рәйесе - ейәненең ейәне — Кесе Уильям Клей Форд (William Clay «Bill» Ford Jr.) (1957 г.р.)
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Уның заводының ҡапҡаларында: «Онотма, Аллаһ кешене өҫтәмә ағзаларһыҙ яралтҡан», - тип яҙылған булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Фордизм
- Хеҙмәтте фәнни ойоштороу
- Альфред Форд
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Шпотов Б.М. Генри Форд стр.58
- ↑ Добротворский И. Л. Деньги и власть или 17 историй успеха. Психологические портреты. Мәскәү 2004
- ↑ Генри Форд и первый автомобиль для миллионов. Радио Свобода
- ↑ Великий и ужасный
- ↑ Наталья Клевалина Генри Форд, король всея Америки, Журнал «Вокруг Света» № 2 за 2005
- ↑ Шпотов Б.М. Генри Форд стр. 67-68
- ↑ 4-AT Tri-Motor в Авиационной энциклопедии
- ↑ ЛИЧНАЯ ВОЙНА ГЕНРИ ФОРДА ПРОТИВ ЕВРЕЕВ
- ↑ 9,0 9,1 Американские учителя Гитлера
- ↑ Басин, Яков Зиновьевич. Еврейский вопрос и эмиграционная политика Германии и США в 1933-38 гг. // Заметки по еврейской истории : Журнал. — октябрь 2009. — В. 16 (119).
- ↑ Личная война Генри Форда против евреев
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Беляев Н. З. Генри Форд — 1935 год. — 264 с. (Жизнь замечательных людей)
- Слоун А. Автомобильные войны
- Роберт Лейсиның 1986 йылда донъя күргән «Форд: Кеше һәм машина» тигән китабы Фордҡа, уның ғаиләһенә һәм компанияһына бағышланған биографик әҫәр.Уның буйынса 1987 йылда Клифф Робертсон һәм Майкл Айронсайд төп ролдәрҙә уйнаған фильм төшөрөлә.
- Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4
- Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Henry Ford. My Life and Work
- Генри Форд. Моя жизнь, мои достижения — перевод с сокращениями.
- Статья о Генри Форде
- Генри Форд. Впечатления Свена Гедина
- Генри Форд. Американская легенда.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тыуғандар 30 июль
- Тыуғандар 1863 йылда
- Вафаттар 7 апрель
- Вафаттар 1947 йылда
- Тыуғандар1863 йылда
- Автомобиль төҙөү
- АҠШ эшҡыуарҙары
- АҠШ сәнәғәтселәре
- Автомобиль конструкторҙары
- Ford
- Самоучки
- АҠШ-та антисемитизм
- Антисемитизм
- Генри Форд
- Машиностроители
- Авторы экстремистской литературы
- Протоколы сионских мудрецов


text:
Ондатра
Ондатра, һыу ҡомағы — тыуған иле Төньяҡ Америка булған, йылға буйҙарында ҙур-ҙур ғаилә булып йәшәй, үҫемлек һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, һуңғы йылдарҙа башҡа илдәргә сығарылған кимереүсе йәнлек[1].
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай торған йәнлек. Йылға, күл, канал, һаҙлыҡтарҙа йәшәй ала. Ғәҙәттә ярылаш һыу аҫтында тереклек итә. Яҡшы сума, бер нисә минүт һыу аҫтында тора ала, киң йылғаны йөҙөп сыға ала. Яр буйындағы һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Иртә яҙҙа үрсей. Йөклөлөк ваҡыты 25 көн. Йыл эсендә бер нисә тапҡыр үрсем килтерә. Ғәҙәттә 7-8 бала донъяға килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Август (Урағай)
Ҡалып:AugustCalendar2014 Август (Урағай)
Йөкмәткеһе
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 6 август (урағай) — Херосима көнө
- 9 август (урағай) — Бөтә донъя аҫаба халыҡтары көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 1 август (урағай) — Рәсәй Ҡораллы Көстәре көнө
- 2 август (урағай) — Һауа-Десант ғәскәрҙәре көнө
- 4 август (урағай) — Тимер юлсылары көнө
- 10 август (урағай) — Физкультурниктар көнө
- 11 август (урағай) — Төҙөүселәр көнө, Умартасылар көнө
- 12 август (урағай) — Хәрби-Һауа көстәре көнө
- 18 август (урағай) — Рәсәйҙең Һауа көстәре көнө
- 22 август (урағай) — Рәсәйҙең Дәүләт флагы көнө
- 23 август (урағай) — Курск һуғышында совет ғәскәрҙәре немец-фашист илбаҫарҙарын ҡыйратҡан көн
- 25 август (урағай) — Шахтерҙар көнө
- 27 август (урағай) — Кино көнө
Башҡортостан[үҙгәртергә]
10 — Башҡортостан умартасылары көнө
Мосолман[үҙгәртергә]
- 8 август (урағай) (2013 йыл) — Ураҙа байрамы
Һынамыштар[үҙгәртергә]
- Августа аяҙ булһа, көҙ бысраҡ килер.
- Августа ураҡ ҡыҙа, һыу һыуына.
- 7 августа иртән һалҡын булһа, ҡыш иртә килер, оҙон да булыр.
- Ашлыҡ урғанда һалам шыртлап һынһа, ямғыр булыр.


text:
Хикмәт
Хикмәт (ғәр. نحكمة) — тапҡыр мәғәнәле һәм өгөт-нәсихәт, фәлсәфәүи йөкмәткеле кескәй жанр; ғәжәп ҙур аҡыл, тәрән белем[1]; ниҙеңдер асылын тәшкил иткән эске мәғәнә, йәшерен сәбәп; ғиллә[2].
Поэзияла ике һәм дүрт юллы хикмәттәр ҙур урын тота. Бөтә доъяға киң билдәле Ғүмәр Хәйәм хикмәттәре шуның классик өлгөләре.
Боронғо төрки поэзияһынан Әхмәт Йәсәүи, Салауат Баҡырғани хикмәттәре башҡорт һәм татар халҡф араһында киң таралған. Беҙең поэзияла Мәүлә Ҡолой хикмәт жанры оҫтаһы.
Хәҙерге заман шағирҙарынан Фәйзи Ғүмәров байтаҡ тапҡыр хикмәттәр яҙа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
1. Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс ҡсҡн дәреслек. 2-се баҫма. Өфө-2010 йыл.ISBN 978-5-295-04834-0


text:
Фарсы теле
Фарсы теле (زبان فارسی — zabân-e fârsi ) — иран телдәре араһында иң таралғаны, Ирандың рәсми дәүләт теле. Фарсы теленең варианттары шулай уҡ Афғанстанда (дари́ йәки фарси́-кабули́) һәм Тажикстанда (таджик теле) дәүләт теле булып тора. Шулай уҡ Пакистанда таралған. Фарсы телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ Фарсы ҡултығы (Бәһрәйн, Ираҡ, Оман, Йәмән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге)илдәрендә йәшәйҙәр.
X—XII быуаттарҙан башлап фарси теле халыҡ-ара аралашыу теле, көнсығыштағы киң ислам донъяһының мәҙәниәт һәм фән теле функцияһын башҡара, Төркиә, Кавказ, Ҡырымдан алып Үҙәк Азия һәм Һиндостанға тиклем төбәк телдәренә ҙур йоғонто яһай.
Әҙәби һәм һөйләш теле башҡа иран, төрки һәм һинд-арый телдәре үҫешенә булышлыҡ итә.
Фарсы һәм дари телдәре яҙмаһы, ғәрәп имләһе нигеҙендә төҙөлгән һәм ғәрәп телендә булмаған өндәр өсөн бер нисә хәреф өҫтәлгән — фарсы имләһе. Таджик телендә кириллица ҡулланыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге
- Телдәрҙең Интернетта ҡулланылышы
- Киң таралған телдәр исемлеге
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Windfuhr G. and Perry J.R. Persian and Tajik. / The Iranian Languages. NY. 2009
- ↑ Iran, 36 млн (51 %) — 33 млн (45 %) Loc.gov, Afghanistan, 16 369 мең (50 %), Tajikistan, 5 770 мең (80 %), Uzbekistan, 1,2 млн (4.4 %)


text:
Фундамент
Фундамент (лат. fundamentum), йәки нигеҙ, — йорт ауырлыҡты тупраҡҡа тапшырған йорртон өлөшө. Бетондан, таштан, ағастан эшләнә. Фундаменттарҙы туңған тупраҡ тәрәнерәк төшөрәләр, ер тарҡалыуына сәбәпле. Тарҡанланмаған ерҙә ваҡ тәрәнле фундаменттар ҡулланыла. Йорттарҙы төҙөү өсөн таҫма, стакан, свая һәм плита фундаменттар ҡулланыла. Улар йыйылма, монолит һәм йыйылма-монолитлы булалар. Фундаментты һайлауы сейсмика, тупраҡ һәм архитектура ҡорошона бәйле. Бетон фундаментты +5 градустан йылы булған ваҡытта була. Фундаменттарҙы ойоштороу эштәрҙен миҙгелеғе бар. Түбәнге темпаратуралар ваҡытында бетонды электр йылыталар.
Класификацияһы[үҙгәртергә]
Ҡулланыу буйынса[үҙгәртергә]
- көстө алған;
- ҡатышма, көстө алған һәм сейсмик тотороҡло;
- ваҡ тәрәнле;
- тәрәнле;
- махсус
конструкция буйынса[үҙгәртергә]
- бағана фундамент
- таҫма фундамент
- Свая фундаменты:
- Свая-ростверклы
- Плита
- Конинуаль фундаменттар


text:
Груша
Гру́ша (лат. Pýrus) — розалар ғаиләһенән япраҡ ҡоя торған емеш ағастары ырыуы. 60 тан артыҡ төрө бар. Культуралы сорттарның күп өлөшөн китереп сығарған ябай груша төрө киң таралған. Груша ағасы 15-20 м бейеклектә, пирамидаға оҡшаған ябалдашлы була. Яҡтылыҡ һәм йылылыҡ ярата, ҡоролоҡҡа һәм эҫегә сыҙам. Ҡышҡа сыҙамлылығы алмағасҡа ҡарағанда түбәнерәк, әмма температуруның ҡышҡы үҙгәрештәрен еңелерәк кисерә. Япраҡтары ваҡ, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Сәскәләре аҡ йә иһә йәшкелт төҫмөрлө, сәскә төбөнән айырымланған шәмәхә-алһыу һеркәлек һәм бағанасыҡтары бар.
Урта һыҙатта 10-17 майҙа иртә сәскә ата. Үҙенән-үҙе һеркәләнмәй. Емештәре, сортына ҡарап, оҙонса һәм түңәрәк, аҡһыл-йәшел йә иһә һарғылт, ҡояшка ҡараған яғында аҙ ғына алһыу төҫтә була, ағастың күп йыллыҡ өлөшөндә, күбеһенсә балдаҡсаларында формалаша. Уссури грушаһы менән гибридлаштырылғандары бер йыллыҡ үрентеләрҙә дә уңыш бирә ала. Иртә өлгөрөшлө (йәйге) сорттары август аҙағында, көҙгө сорттары сентябрь уртаһында өлгөрә.
Сорттары һәм емеше[үҙгәртергә]
Емештәре, тулыһынса өлгөргәс, һарғылт төҫкә керә, күп сорттарының емеш йомшағы һыуһыл була. Составында 80% һыу, 10% шәкәр, 0,2-0,4% органик кислоталар, дуплау матдәләре, В, С витаминдары бар; йәшел килеш һәм эшкәртеп (киптереп, компот, ҡайнатма, һут) ҡулланалар. Груша тупраҡҡа талымһыҙ, ләкин тупраҡ аҫты яҡшы үткәреүсән булырға тейеш. Ҡоролоҡҡа сыҙам, һыу һибергә кәрәкмәй. Ерле һәм ҡырағай сорттар орлоғонан үҫтерелгән ялғанмаға ялғау юлы менән үрсетәләр. Алмағастан айырмалы булараҡ, емеш биреүендә ҡабатланыуҙар булмай, уның сәскә бөрөләре температуруның ҡышҡы һәм яҙғы үҙгәрешенән әҙерәк зыян күрә. Селекциянең ҡышҡа иң сыҙам элекке сорттары: йәйгеләре - «Бессемянка», «Волжская десертная», «Тонковетка», көҙгөләре - «Бергамот осенний», «Казанская крупноплодная». Һәүәҫкәр баҡсасылар йәйге сорттардан - «Космическая», «Северянка», «Лада», көҙгөләрҙән - «Любимица Яковлева», «Нарядная Ефимова», «Память Яковлеву» сорттарын, башҡа төбәктәрҙән күсерелгән, шулай уҡ Г.И. Розанова тарафынан Татарстан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында сығарылған иң яҡшы элиталы груша сорттарын үҫтерәләр. Ерле сорттарҙан «Бергамот осенний» сорты яҡшы һанала, емештең юғары сифатлы булыуы, ерле шарттарға (ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам) яйлашыуы менән айырылып тора. Был сорт, башҡаларҙан айырмалы булараҡ, уҙ ағасы тамырынан тамыр үрентеләре ебәреп үрсей. «Осенняя Яковлева» сорты ла яҡшы тип иҫәпләнә, ләкин ул ҡышҡа сыҙамһыҙыраҡ.
Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары[үҙгәртергә]
Груша ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға алмағасҡа ҡарағанда сыҙамлырак. Төп бәшмәк ауырыуы - ҡутыр, ҡортотҡосо — груша емешашары. Груша тәбиғи ябалдашын яҡшы формалаштыра, шуға күрә формалаштырып кисеү кәрәкмәй. Груша — оҙаҡ йәшәүсе культура (60-70 йылға тиклем емеш бирә).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Рубцов Г.А. Груша. М.-Л., 1937; Жучков Н.Г. Частное плодоводство. М., 1954; Розанова Г.И. Селекция груши // Гр. Татар. НИИ сел. х-ва. 1970. Вып. 3.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Груша // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ғәзәл
Ғәзәл - лирик шиғыр.
Ике юллы строфаларҙан торған, юл һандары алты юлдан алып егерме дүрткә еткәнсә еткән бер төрлө рифмалашҡан шиғыр. Рифмалашыу схемаһы а-а, б-а, в-а,г-а,д-а... тәртибендә. Йәғни тәүге ике юл үҙ-ара рифмалаша ла алдағы юллыҡтарҙың икенсе юлы тәүге юлдың рифмаһы менән берҙәй яңғырашында үҫә, төрлөләнә бара.
Ғәзәлдә бео төрҙәге рифмаларҙан һуң бер төрлө һүҙ йәки бер-ике һүҙ төркөмө ҡушылып китергә мөмкин. Бындаә ҡушылма һүҙҙәр рәдиф тип атала.
Башҡорт әҙәбиәтендә ғәзәлгә Шәмсетдин Зәки, Ғәли Соҡорой, Мифтахетдин Аҡмулла, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич, Дауыт Юлтый күберәк мөрәжәғәт иткән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
1. Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. Өфө-2010 йыл.ISBN 978-5-295-04834-0


text:
Мәғдән
Руда, мәғдән — билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металды алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы минерал[1] ; ер аҫты байлығы, ҡаҙылма байлыҡ; руда[2]; ер аҫтынан байлыҡ ҡаҙған ер; рудник, шахта; Ҡаҙылма байлыҡ; руда, металл[3]; билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металды алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы файҙалы ҡаҙылма; составында металл йәки уның берләшмәләре булған тәбиғи минераль сеймал.
-
Тимер рудаһы
-
Марганец рудаһы
-
Ҡурғаш рудаһы
-
Алтын рудаһы
-
Пачука-де-Сото тау эштәре буйынса тарихи музейында мәғдән ташыу торған арба, Мексика
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Руда төшөнсәһе «Тау энциклопедияһы» сайтында. (урыҫ.)


text:
Энәғараҡ
Энәғараҡтар (лат. Odonata) — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, одонатология тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.( февраль 2008 йыл)[1]), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса 150 төр иҫәпләнә[2] [3].
Йөкмәткеһе
Классификация[үҙгәртергә]
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: тигеҙ ҡанатлыларға (Zygoptera), төрлө ҡанатлылар (Anisoptera) һәм Anisozygoptera (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда ).
Яҙма[үҙгәртергә]
Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай,йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоғтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар. Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкин[4]. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — птеростигма, бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин. [5].
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына протогонимоз тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.
Күҙҙәре һәм күреүе[үҙгәртергә]
Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. . Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Үрсеүе һәм үҫеше[үҙгәртергә]
Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә.[6]. Ҡурсаҡтары һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.
Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.
Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар Libellula quadrimaculata күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Robert G. Foottit, Peter H. Adler Insect Biodiversity: science and society — Blackwell Publishing Ltd, 2009. — С. 31. — 642 с. — ISBN 978-1-4051-5142-9.
- ↑ Определитель пресноводных беспозвоночных России и сопредельных территорий на odonata.su
- ↑ Список таксонов отряда Стрекозы (Odonata) Российской Федерации на odonata.su
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 184 — ISBN 5-89355-008-0
- ↑ Акимушкин И. И. Мир животных: Насекомые. Пауки, домашние животные. — 4-е изд., испр. и доп. — М.: «Мысль», 1998. — 445[1]с.: ил. — С. 30. — ISBN 5-244-00806-4
- ↑ Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 311 — ISBN 5-89355-008-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Определители стрекоз по имаго и личинкам на атая добычу на лету. Истребляют комаров, мошек и др. вредных насекомых. Могут распространятьodonata.su
Ҡалып:Отряды насекомых Ҡалып:Перевести


text:
Яңалиф
.
Яңалиф (яңы əлифба һүҙҙәренән ҡыҫҡартыу; рәсми совет матбуғатында - Новый тюркский алфавит) — Советтар Союзының бар төрки телдәре өсөн (шулай уҡ ҡайһы бер Төньяҡ Кавказ телдәре, монгол теле һәм был осорҙа бойондороҡһоҙ дәүләтле тува теле өсөн) 1928-1940 йылда ҡулланылған латин яҙмаһына нигеҙләнгән алфавит. 1920-1930-сы йылдарҙа Совет власы илдең аҙсылыҡ телдәрен латин әлифбаһына күсереүгә йүнәлтелгән сара алып барҙы. Тәүҙә (1921) күрше төрөк теленән үрнәк алып, латин әлифбаһына әзербайжан теле күсте; тиҙҙән быға өс Төньяҡ Кавказ теле - осетин, ингуш һәм балҡар теле ҡушылды. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән тюркология съезында төрки халыҡтар вәкилдәре ошо тәжрибәне өйрәнеп, уны башҡа телдәргә лә киңәйтеү файҙалы булыр, тип тапты. Махсус ойоштолған Яңалиф комитеты 1927 йылда ҡайтанан Баҡыла йыйылып, бар төрки телдәр өсөн латин яҙмаһында нигеҙләнгән яңы әлифбаны ҡабул итте. Яңы "Дөйөм төрки әлифба" 34 хәрефтән торған; айырым төрки телдәр өсөн (шул иҫәптән башҡорт теле өсөн дә) кәрәкле осраҡта өҫтәлмә хәрефтәр индерелгән. Яңалиф 1928 йылда СССР-ҙың бөтә төрки телдәре өсөн рәсми рәүештә индерелә. 1930 йылдарҙа Төркиә менән Советтар Союзының мөнәсәбәттәре шаҡтай насарайғас, яңалиф ашығыс рәүештә кирилл әлифбаһына нигеҙләнгән яңы алфавиттарға күсерелә. Хәҙерге ваҡытта яңалиф ҡулланыуҙан сыҡҡан. Яңалифтың 34 хәрефенең туғыҙы һуҙыңҡы өндәрҙе билдәләй; береһе - тамаҡ төбө ҡымтыу өнө өсөн (башҡортса Ҡөрьән, тәьҫир һүҙҙәрендә һымаҡ) ҡулланылған апостроф ('). Сит телдәрҙән алынған исемдәрҙә өҫтәлмә хәрефтәр ҡуллынылыуы ла ихтимал булған.
Башҡорт яңалифы[үҙгәртергә]
Йөкмәткеһе
Башҡорт яналифы дөйөм яңы төрки әлифбаһына нигеҙләнеп, үҙенсәлекле өндәр өсөн ике өҫтәлмә хәреф индергән. 1930-сы йылдарҙа башҡорттарҙың бик күбе яңалиф нигеҙендә уҡырға-яҙырға өйрәнә. Бөйөк Ватан һуғышына киткән башҡорт ир-атының күпселеге туған-ырыуҙарына хаттарын был алфавитта яҙған; ошо осорҙа ситкә күскән башҡорттар 1950 – 1960 йылдарҙа ла яңалиф менән яҙыуы билдәле. 1940 йылда башҡорт теле хәҙерге кириллица-нигеҙле алфавитҡа күсерелә.