text:
Георг Вильгельм Фридрих Гегель
Гео́рг Вильге́льм Фри́дрих Ге́гель (нем. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770—1831) — бөйөк немец философы, объектив идеалист, немец классик философияһының бөйөк һәм атаҡлы вәкиле. Гегельдың фәлсәфәүи тәғлимәте марксистик философияның теоретик сығанаҡтарының береһе булып иҫәпләнә. Ул бөтә булған материя нигеҙендә Даими Рух (нем. Absolutes Geist) ята тип өйрәтә. Даими Рухтың дәүмәлдәге аңлатмаһы — тәбиғәт, ваҡыттағы аңлатмаһы — тарих тип белдерә. Халыҡтар араһындағы Даими Рух көсөргәнешлеген — һуғыш тип белдерә. Гегель объектив идеализм фәлсәфәһе нигеҙендә диалектика теорияһын булдырған.
Гегель, философия фәнендә беренсе булараҡ, идеалистик фекер нигеҙендә диалектик методты иҫбатлаусы.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Философияһы
- 3 Иҫкәрмәләр
- 4 Әҙәбиәт
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге осор 1770—1801[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1770 йылда Штутгарт ҡалаһында юғары дәрәжәләге чиновник ғаиләһендә тыуа. Тюбинген ҡалаһының теологик институтында философия һәм теология буйынса белем ала. Йәш ғалимдың сәйәси ҡараштарына Бөйөк француз буржуаз-демократик революцияһының (1789—1794) идеялары ҙур йоғонто яһай. Ул Германиялағы феодаль, консерватив тәртиптәрҙе тәнҡит итә, республика принциптарын алға ҡуя. Боронғо Греция демократияһына юғары баһа бирә, йәмғиәттең рухи тормошона килгәндә, христиан динен тәнҡитләп сыға. Гегель үҙенең беренсе хеҙмәттәрендә, Германияның тарҡаулығына бошоноп, буржуаз тәртипттәр нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу идеяларын яҡлап сыға.
Йена, Бамберг һәм Нюрнберг: 1801—1816[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуаттың аҙағынаса ул уҡытыусылык, мөхәррирлек кәсептәре менән шөғөлләнә, ә 1801 йылда Йена университетында уҡыта башлай. Был уның ижади эшмәкәрлегендә яңы этап аса. Ул Кант менән Фихтеның субъектив идеалистик пландағы хеҙмәттәрен тәнҡитләп сыға. Ошо (Йена университетындағы) осорҙа ул үҙенең «Рухтың үҫеше» тигән билдәле хеҙмәтен, ә һуңыраҡ, Нюрнберг ҡалаһында гимназия директоры булған йылдарында (1808—1816), иң ҙур маҡтауҙарға эйә булған «Логика фәне» тигән әҫәрен яҙа.
Гейдельберге һәм Берлин: 1816—1831[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гегель тора-бара үҙенең һул нигеҙҙә формалашҡан ҡараштарынан ваз кисә башлай. Быға Европала Наполеондың еңелеүенән һуң башланған реакция, йәғни иҫке тәртиптәргә ҡайтыу сәйәсәте йоғонто яһай. Шуның нәтижәһендә Гегельдың фәлсәфи, шулай ук сәйәси ҡараштарында уңға табан боролош һиҙелә башлай. Ул Пруссия хөкүмәтенең рәсми рәүештә билдәләнгән философы булып раҫлана. Был дәрәжәгә ирешү менән ул үҙенең сәйәси ҡараштарын «яңырта» башлай, Пруссия дәүләтенең аҡыл нигеҙендә йәшәгәнлеген иҫбатларға тараша, ә ғилми өлкәлә үҙенең иң күләмле, шул ук ваҡытта шаҡтай ҡаршылыклы «Философия фәне энциклопедияһы» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй. 1818 йылдан башлап үлгәнсегә ҡәҙәр, ул Берлин университетында уҡыта. 1830 йылдарҙа Гумбольдт исемендәге Берлин университеты Ректоры вазифаһына тәғәинләнә.
Философияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫ һәм аҡыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фридрих Шеллингҡа ҡаршы Георг Гегель аҡыл күреүҙе (intellectuelle Anschauung) аҡыл менән айырманы. Аҡыл — аҡыл күреүҙен түбәнге басҡыс.
Идеализм ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гегель «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә абсолют идеализм принциптарын дәлилдәргә тырыша. Уныңса, донъяның нигеҙен абсолют идея, йәғни шәхсилеккә эйә булмаған донъя күләмендәге аҡыл тәшкил итә. «Рухтың үҫеше» әҫәрен белгестәр өс бүлеккә айырып ҡарайҙар.
- Беренсеһе — аң, үҙаң, аҡыл тураһында. Был бүлектә индивидуаль аңдың төрлө этаптар аша ысынбарлыҡты танып белеүгә ирешеүе күрһәтелә.
- Икенсе бүлек тарихи планда (Боронғо Греция, Европа илдәре, Бөйөк француз революцияһы һ. б.) рухтың үҫә барыуын тасүирлай.
- Өсөнсө бүлек ижтимағи аңдың формуларын характерлауға бағышланған.
Гегельдың «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе рәүешендә «ситләштерү» (нем. — Entausserund, русса — «отчуждение») категорияһы ҡарала. Уның мәғәнәһе ҡатлаулы, шунлыҡтан, күрәһең, Гегельдан һуңғы ғалимдәр был төшөнсәгә башҡа төрлөрәк мәғәнә һалып эш итергә тырышалар. Шулай ҙа Гегель үҙе был төшөнсәне түбәндәгесә аңлата: «Ситләштерү» ул — барлыҡ әйберҙәрҙең рухтан яралып барлыҡҡа килеүе. Шул уҡ ваҡытта, ул — кеше тарафыннан тыуҙырылған һәм уның есми көстәрен кәүҙәләндергән төрлө ҡиммәттәр ҙә (мәҫәлән, фән, сәнғәт әҫәрҙәре). Гегель, үҙенә тиклем йәшәгән башҡа ғалимдәр кеүек үк, донъяла булған барлыҡ әйберҙәрҙе (тәбиғәт предметтарын, йәмғиәттәге барлыҡ ҡиммәттәрҙе) ниндәйҙер системаға һалып аңлатырга тырыша. Һәм был тырышлыҡ үҙ кәүҙәләнешен Гегельдың теорияһындә таба ла. Гегель, башҡа ғалимдәр кеүек үк, иң «әүвәл сәбәп», «ниҙән нәмә башланған?», «нимә нәмәне тыуҙырған?» һ. б. шундай һорауҙарға яуап табырға ымтылып, "иң әүвәл"де абсолют идея сифатында таныуын белдерә. Уныңса, абсолют идея ул — иң беренсел, барлыҡ нәмәләр шунан башлана. Ләкин абсолют идея, Гегельса, даими үҙгәрештә, һәм ул ошо үҙгәреш процессында, йәнәһе, үҙенең бүтән формаһына — тәбиғәткә әүерелә (тимәк, тәбиғәткә тейешле «кәштә» табылды). Ләкин абсолют идеяның үҙгәрештә, үҫештә булыуы бының менән генә сикләнмәй, ул, Гегель фекерләүе буйынса, тәбиғәт формаһын йыртып сыға ла, абсолют рухҡа әүерелә һәм үҙен йәмғиәт тормошонда, ижтимағи аңдың төрлө формаларында таба (шулай итеп, йәмғиәткә лә тейешле «кәштә» табылды, тигән һүҙ). Был, өс этаптан торған процесс, Гегель системаһының скелеты, каркасы, Гегельдың донъяла булған барлыҡ предметтларҙы һәм күренештәрҙе ошо каркаска нигеҙләп ҡарай.
Әгәр дә Гегель бары тик ошо уйҙырмалы системаның авторы ғына булған тәҡдирҙә ул әллә ни юғары күтәрелә алмаған булыр ине.
Гегель диалектикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гегель — философия тарихына идеалист булып кына түгел, бәлки диалектик идеалист булып кергән шәхес. Уның белемдәр, фекерҙәр байлығы тирән була. Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә тарих, дәүләт]] теорияһы, хоҡуҡ, әхлаҡ, сәнғәт өлкәһенән, киң ҡырлы фәнни сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр килтерә. Былар Гегельдны ифрат киң, ысын энциклопедик аҡыл эйәһе сифатында күрһәтә. Уның хеҙмәттәрендә урын тапкан күҙәтеүҙәр, фекерҙәр шул тиклем бай, уларҙы өйрәнеүсе кеше Гегельдың юғарыла иҫкә алынған системаһына әллә ни иғтибар ҙа бирмәй, уның зиһене күп төрлө һәм ҡыҙыклы мәғлүмәттәр өйрмәһендә ҡала.
Рух һәм мантыйк (логика)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гегельдың «Философия фәненәре энциклопедияһы» хеҙмәте ул, ысындан да, энциклопедия. Был хеҙмәт өс ҙур өлөштән тора: «Мантыйк» (логика), «Тәбиғәт философияһы» һәм «Рух философияһы». Һәр өлеш күп һандағы томдарҙан тора, Гегельдың «Мантыйк» ғилеме, ғөмүмән, философия фәненең иң юғары баҫҡысын кәүҙәләндергән теоретик хеҙмәт, Гегельдың был йүнәлештәге ижади эше энциклопедияға кергән «кесе мантыйк» өлөшө менән генә сикләнмәй, ул үҙ эсенә «ҙур мантыйк»-ты ла, шулай уҡ Нюрнберг гимназисттары алдында уҡыған лекцияләр йыйылмаһын да һыйҙыра. «Мантыйк» бүлеге — был күп томлы хеҙмәттнең иң отошло, иң юғары бәйәгә эйә булған өлөшө. Сөнки был бүлектә Гегель тәғлимәтенең «рациональ оролоғо», революцион әһәмиәт ҡаҙанған фекерҙәре тупланған. "Мантыйк"та Гегель объектив канундарҙы һәм категорияларҙы дәлилләй. Был — диалектика. Ләкин Гегельдың диалектикаһы, башлыса, объектив реальлек диалектикаһы түгел. Бәлки идеялар өлкәһендәге диалектика. Уныңса, объектив реальлектәге диалектика ул фәҡәт идеялар өлкәһендәге диалектикауның сағылышы ғына. Ф. Энгельс бындый фекер йөртөүҙе Гегельдың әлеге йүнәлештәге ҡараштарын быолай характерлай: Гегельдың диалектикаһы, ти ул, аяҡтар өстөндә түгел, бәлки баш түбән баҫып тора һәм уның Маркс тарафынан аяҡтарына баҫтырылыуы һис ғәжәп түгел. Гегель һәр нәмәнең үҙгәрештә, үҫештә булғанлығын иҫбатларға ымтыла. Ләкин уның өсөн беренселек — идея, рух, әмма реальлек түгел. Улай ғына булһа ине, үҙгәреш, үҫеш рухтың, абсолют идеяның тәбиғәткә, йәмғиәткә әүерелеү этабына тиклем генә хас. Тимәк, үҫеш һәм, ғөмүмән, үҙгәреш бөгөнге көнгә, шулай уҡ киләсәккә бөтөнләй ҡағылмай булып сыға. Гегельдың диалектикаһы уның замандаштарына ҙур йоғонто яһай. Әлбиттә, уның фекерҙәре менән килешмәүселәр ҙә табыла. Ләкин һәр хәлдә Гегельдың күп кенә фекерҙәре уның замандаштары өсөн сенсация булып ҡабул ителә, улар араһында төрлө бәхәстәр ҡуҙғата. Мәҫәлән, уның «аҡылғга эйә булған һәр нәмә ысынбарлыҡҡа әүерелеүсән, һәр ысынбарлыҡҡа әүерелгән нәмә аҡылға эйә» тигән фекере күптәрне үҙенең тирәнлеге һәм тапҡырлығы менән таң калдыра. Ф. Энгельс иҫкәрткәнсә, Гегель замандаштарының күбеһе был фекерҙе уның бөтөн тирәнлеге менән аңлап та еткермәгәндәр.
Диалектика закондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гегельдың «ысынбарлығы» — шул ук ваҡытта зарурлык та ул. Быны аңламаусылар өсөн ысынбарлыҡҡа әүерелгән һәр нәмә (бәлки ул хаталы эш, хәтта енәйәттер) аҡылға эйә булып сыға түгелме һуң? Шуңа күрә былай фекерләү, хаҡиҡәткә ирешеү юлын билдәләй алмай, әлбиттә. Юғарыла иҫкә алынғанса, Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә диалектиканың канундарына һәм категорияларына ҙур урын бирә. Мәҫәлән, һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрештәренә китереүе сама категорияһына бәйле, тип ҡарай Гегель.Һан үҙгәрештәренең нәтижәһендә яңы сифаттың барлыҡҡа килеүен, ул үҙгәреш процессының өҙөлөүө, һикереше тип бәйәләй. Был законсалыҡты ул йән эйәһенең тыуыу һәм үлеү акттарында, ә тәбиғәт өлкәһендә химик элементтарҙың барлыҡҡа килеү йә иһә, нәҡ киреһенсә, тарҡалыу күренештәрендә күрһәтә[1]. Гегельдың һан һәм сифат үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеште асҡан кануны ҙур әһәмиәткә эйә. Ул Гегель тәғлимәтеның революцион рухын тәшкил итә. Был яҡтан ҡарағанда, Гегельдың ҡаршылыҡтар тураһындағы теорияһы ла ифрат әһәмиәтле. Эске ҡаршылыҡтарҙы ул предметтарҙың үҫеш сығанагы тип бәйәләй.
Ләкин ҡаршылыҡтарҙың сишелешен ул еңелерәк формала ғына, ҡаршы яҡтарҙың үҙ-ара килешеү ысулы менән башҡарылу мөмкинлегендә генә күрә. Гегель диалектик инҡарлауҙы үҫеш моменты тип һанай. Уның инҡарҙы инҡарлау канунын асыуы ла ошо ҡарашка бәйләнгән. Бының өсөн ул философия фәнендә Кант һәм Фихте тарафынан нигеҙ һалынған өс ҡатлылыҡ (триада) категорияһын файҙалана. Ләкин Гегельдың был категорияһы шаҡтай үҙгәрә, һәм ул үҙенә ҙур бурыс туплаған. Инҡарҙы инҡарлай кануны буйынса, предметтарҙың һәм күренештәрнең үҫеш процессында өс этап күҙәтелә. Улар тезис, антитезис һәм синтез рәвешендә сағылалар. Был канунды асыуҙың иң ҙур әһәмияте шунда, ул донъяның түңәрәк һыҙығыдай үҙенә кире әйләнеп ҡайтыу теорияһын юҡка сығара. Гегель бөтөн һәм өлеш, аҫыл һәм күренеш, зарурлыҡ һәм осраҡлылыҡ, эсчтәлек һәм форма, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа категориялар тураһында ла фекерҙәр ҡалдыра. Уның зарурлыҡ һәм ирек категориялары диалектикаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Гегель фекеренсә, иреккә фәҡәт зарурлыҡты танып белеү нигеҙендә генә ирешергә мөмкин. Гегельдың был фекере, дөрөҫ. Әмма ул абстракт тәғбир булып ҡына ҡала. Йәмғиәттәге күренештәргә уның бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ. Гегель «Энциклопедия»һының икенсе өлөшө, «Тәбиғәт фи-лосоияһы», абсолют идеяның тәбиғәт формаһында кәүҙәләнешен ҡарауға бағышланған. Был өлеш үҙе өс киҫәктән — механика, физика һәм органик физиканан тора. Гегель ваҡыт, ғаләми һуҙынҡылыҡ категорияларын материяға бәйләп ҡарай. Ә хәрәкәт, нисектер, материянән тыш һәм бәйһеҙ, фәҡәт ваҡыт һәм ғаләми һуҙынҡылыҡ менән бәйләнештә генә алына. Гегель, ғөмүмән, үҙ заманындағы асыштар менән таныш булһа да, уның фәлсәфи фекерҙәре белемдәренең сикле булғанлығын күрһәтә. Ул яҡтылыҡтың тулҡынлы аҫылын танымай, шулай уҡ, ғәҙәти идеалисттарса, атомистик теорияны кире ҡаға.
Гегель әлеге күләмле хеҙмәтенең өсөнсө өлөшөн тәшкил иткән "Рух филосоияһында кешенең аңға, аҡылга эйә булған эшсәнлеген анализлай. Рух филосоияһы ла өс киҫәксеккә (субъектив рухҡа, объектив рухҡа һәм абсолют рухҡа) бүленеп тикшерелә. Субъектив рух, нигеҙдә, индивидуаль аңды характерлауға бағышланған. Индивидтың рухи үҙгәреше, үҫеше, ғөмүмән, кешелек тоҡомоның интеллектыуаль үҫешенә бәйләп ҡарала. Был өлештә енси, милли, ерле айырымлыҡларға урын бирелә. Шулай ук шәхес проблемаһы ла куҙғатыла, уның психологик аспекттары тикшерелә. Объектив рух өлөшөндә, ғөмүмән, кешелек йәмғиәтенә хас булған күренештәр ҡарала. Объектив рух үҙенең үҫешендә, Гегельса, өс басҡыс уҙа: хоҡуҡ, әдәп һәм әхлаҡ. Ләкин Гегель был күренештәрҙең синфи үҙенсәлеккә эйә булыуларын күрмәй, улар күберәк абстракт яҫылыҡта ғына ҡарала. Гегель дәүләт теорияһы буйынса да ҙур иғтибарга лайыҡлы фекерҙәр әйтә. Ә «граждансыл йәмғиәт» бүлегендә ул хатта кешенең барлыҡҡа килеүендә хеҙмәттең ролен дә күрһәтергә ымтыла. Шул ук ваҡытта күп кенә категорияларҙы ҡарағанда ул үҙенең идеалистик планда сикләнгәнлеген күрһәтә. Мәҫәлән, дәүләттең эске һәм тышҡы функцияларын ул бөтөнләй күрмәй тейерлек, дәүләт — уның өсөн үҙ маҡсат. Шул ук ваҡытта дәүләттең йәшәүе, уныңса «Алланың ошо донъяла атлап барыуы»[2]. Гегель, үҙ ижадының башланғыс осоронда демократик республика идеялары менән мауығып йәшәгән булһа, һуңыраҡ осорҙарда, юғарыла иҫкәртелгәнсә, уңган боролош яһай: демократияны тәнҡитләй, феодаль тәртиптәр менән килешкәнлеген күрһәтә, ә дәүләттең иң камил формаһын конституцион монархияла күрә башлауын белдерә. Абсолют рухты Гегель ижтимағи аң формуларында — сәнғәттә, диндә һәм философияла күрә. Сәнғәтте һәм гүзәллекте Гегель үҙенә генә хас фекерҙәр менән аңлата. Был мәсьәләлә ул иң алғы планға идеал категорияһын ҡуя. Уның үҫеш баҫҡыстарын сәнғәттең формулары тип бәйәләй. Уларҙы ул символдарга нигеҙләнгән (йәнәһе Көнсыгыш сәнғәте), классика (боронғо антика сәнғәте) һәм романтика (урта быуат һәм заман сәнғәте) формулары тип айыра. Шулар араһында боронғо антика сәнғәтенә айырым өҫтөнлөк бирә.
Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гегель сәнғәт теорияһы һәм эстетика буйынса бай эстәлекле хеҙмәттәр ҡалдыра. Уның «Эстетика буйынса лекциялары» ғыга дә дүрт томлыҡ хеҙмәттән тора. Гегель үҙ заманы сәнғәтендә сағылдырылған күренештәр нигеҙендә даһиларса ысын сәнғәттең киләсәге өсөн хәүефле тенденцияларҙы (формализмды ғөмүмән тарҡалыу ҡурҡынысын) күрә алған.
Дин һәм фәлсәфә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дин менән философияны Гегель ике тоташ рухи күренеш тип ҡараған. Уныңса, айырма бары шунда ғына, әгәр ҙә дин Алла булһа, философия — хаҡиҡәт. Улар формулары менән генә бер-береһенән айырыла. Әйтәйек, дин күрһәтү формаһы булһа, философия — кешене уйландырыусы форма, Гегель, философия менән динде бер рәткә ҡуйып, Европа ижтимағи фекере ҡаҙаныштарынан артҡа сигенгән булып сыға. Сөнки филосо- фияның белемгә, ә динднең ышаныуға ғына ҡоролған икәнлеген шул ук немец философтары (мәҫәлән Кант) инде таныған була. Гегель дин тураһындағы фекерҙәрен «фәлсәфиләштерергә» лә тырышып ҡараған. Хатта Алланың христиан дине буйынса өс кыяфәттә ("троица"ла) кәүҙәләнгәнлеге тураһындағы ғейбәрәләрҙе үҙенең өс ҡатлылыҡ (триада) теорияһы ярҙамында иҫбатларға тырышҡан. Философия фәненә ҡарата ла Гегельдың фекерҙәре башҡа-ларҙыҡынан айырылып тора. Уныңса, философия барлыҡ фәндәрҙән дә өҫтөнөрәк.
Хоҡуҡ фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Георг Гегель дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында үҙенең ҡараштарҙы « Хоҡуҡ фәлсәфәһе» (1821) китапта яҙған.
Теоретик уйлауҙарҙа Рух үҙенең эске төп нигеҙгә етеп, Рух үҙенең субъективизм өҫтөнән үҫә. Ул «объектив» Рух булырға мөмкин. Азат Рухтын беренсе күренеше — хоҡуҡ. Ул Рухтын уҙ аллы ынтылышын үткәреү. Беренсенән сит әйберҙәргә — милеккә хоҡуҡ, икенсенән башҡа ынтылышҡа —килешеү хоҡуҡ, өсөнсөнән үҙенең ҡаршы эшмәкәрлегенә: ҡаршылыҡҡа ҡаршы барып яза хоҡуғын үткәреү.
Формаль һәм абстракт язаны үткәреү Рухта яҡшылыҡҡа әхлаҡ (мораль) талабын тыуҙыра. Әхлаҡ насар ынтылышҡа ҡаршы булып «бурыс» тип атала. «Бурыс» уның «намыҫта»(совесть) йәшәй. «Бурыс» һәм «булырға тейеш түгел ысынбарлыҡ» араһынан китеп Рух «әхлаҡлылыҡта»(нравственность) ҡотола. Әхлаҡлылыҡ «ғәйлә», «граждан йәмғиәт» һәм «дәүләттә» күрһәтелә.
Гегель буйынса дәүләт — объектив Рухтын иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck). Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухтын диалектик кәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1-се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. — Казан: Мәфариф, 2002. — ISBN 5-7761-1122-6
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- 27 августа тыуғандар
- 1770 йылда тыуғандар
- Германияла тыуғандар
- 14 ноябрҙә вафат булғандар
- 1831 йылда вафат булғандар
- Берлинда вафат булғандар
- Германия философтары
- Немец фәлсәфә мәктәбенең философтары
- Сәнғәт философтары
- Хоҡуҡ философтары
- Шәхестәр:Этика
- Натурфилософтар
- Шәхестәр:Лютеранлыҡ
- Йена университеты уҡытыусылары
- Берлин университеты уҡытыусылары
- Берлин университеты ректорҙары


c: text/html

text:
Джеймс Джойс
Джеймс Августин Алоиз Джойс (ингл. James Augustine Aloysius Joyce; 2 февраль 1882 — 13 ғинуар 1941) — ирланд яҙыусыһы һәм шағиры, модернизм вәкиле.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джеймс Джойс, гриориан стилендә төҙөлгән йорттарҙан торған Дублиндың көньяҡ районындағы Ратгар ҡалаһында, Станислас Джойс һәм Мэри Джейн Марриҙарҙың күп балалы ғаиләһендә донъяға килгән. Атаһы, финанс эштәре бик шәп бармағанлыҡтан, бер нисә тапҡыр профессияһын алыштырған, шунлыҡтан уларҙың ғаиләһе Дублиндың бер районынан икенсе районына күсеп йөрөргә мәжбүр булған. Яҙыусы үҙ ваҡытына күрә һәйбәт кенә белем алһа ла, үҙенең балалыҡ һәм йәшлек йылдарында кисергән ярлылыҡта үткән йылдарын һәм тормошта бик тиҙ генә үҙенә урын таба алмағанын күп кенә китаптарында һүрәтләгән. «Рәссамдың йәшлектәге портреты» һәм «Улисс» тигән романдарының төп геройы булған Стивен Дедалдың тормошонда яҙыусының биографик оҡшашлығы айырыуса ярылып ята.
6 йәшендә Джойс Клейндәге Клонгоуз Вудс иезуиттәр көллиәтенә уҡырға инә, һуңынан Дублиндағы Бельведер көллиәтендә уҡый. Аҙаҡ килеп, 1893 йылда ул Университет колледжы тип аталып йөрөтөлгән Дублин университетенә уҡырға инә һәм уны 1902 йылда тамамлап сыға.
Был 1900 йылда Дублиндың « Ике аҙналыҡ күҙәтеү» гәзитендә уның Ибсендең « Беҙ, үлектәр, уянғанда» пьесаһы тураһында яҙылған иң беренсе яҙған эссеһе баҫылып сыға. Шул уҡ йылда Джойс лирик шиғырҙар ҙа ижад итә башлай. 1916 йылда Американың Джейн Хип һәм Маргарет Андерсондар нигеҙ һалған « Литтл Ревью» тигән әҙәби журналында ул үҙенең тәүге әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.
20 йәшендә Джойс Парижға килә. Ул бында, заманында атаһы профессияларын бер туҡтауһыҙ алмаштырған кеүек, үҙенә байтаҡ ваҡыт урын таба алмай этләнә: ул берсә журналист, берсә уҡытыусы һ. б. булып эшләй. Европа континентына килеп, Францияла бер йыл эшләгән ваҡытында әсәһенең бик ҡаты ауырып киткәне тураһында телеграмма ала һәм яҙыусы ҡабат Ирландияға ҡайтып китә. Әсәһе, ауырыуынан терелә алмай, үлгәс, Джойс, тағы ла тыуған илен ташлап сығып, Триест ҡалаһында горничный булып эшләгән Нора Барнакл менән бергә тора башлай. Һуңынан, 27 йыл үткәс, уның менән никахҡа керә.
Беренсе донъя һуғышы осоронда Джойс ҡатыны менән Цюрихҡа күсеп килә. Ул бында «Рәссамдың йәшлектәге портреты» романын, һуңыраҡ «Улисс» тигән әҫәрен яҙа башлай. Европала сәйхәттә йөрөгән сағында Джойс шиғырҙар яҙған. Уның шиғырҙары, имажинистарҙың анталогияһында баҫылып сығып, донъя күргән. 1933 йылда уның «Улисс» романы Джойстың тыуған иле Ирландияла түгел, ә Францияла тәүге тапҡыр донъя күрә. Был публикаға иң билдәле, 600 бит тәшкил иткән ҙур күләмле әҫәрендә Джойс Дублин йәбрәйе Леопольд Блумдың 1904 йылдың 16 июнендәге бер көнөн тасуирлай. Был китап Францияла сыҡһа ла, Джойстың үҙе әйтеүе буйынса, Дублиндың бер көн эсендә һәләк булыуы мөмкинлеген һүрәтләүсе роман. 16 июнь көнө Джойсты ихтирам итеп уҡыған бөтә донъя уҡыусылары араһында Блумсдэй (Bloomsday) тип танылған. көн булып тора.
Парижда Джеймс Джойс үҙенең һуңғы ҙур күләмле «Финнеганды иҫкә алыу» тигән романын яҙған. Был роман 1939 йылда баҫтырылып сығарылған. Әҫәр ҡатмарлы, эксперименталь роман булһа ла, уҡыусылар уны бик яратып ҡабул иткәндәр. Быға тиклем өлгө булып иҫәпләнгән «Дублинлылар» тигән тәүге новеллалар китабынан айырмалы рәүештә, Джойстың был китабы фән белгестәре өсөн хәҙерге көндә лә «белгестәр өсөн» яҙылған иң һәйбәт әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Халыҡ араһында уның иң тәүге «Рәссамдың йәшлектәге портреты» романы ла иң яратып, күп тапҡырҙар уҡылған, популярлыҡ ҡаҙанған китаптарҙың береһе.
Икенсе бөтә донъя һуғышы башында Франция, немец ғәскәрҙәре тарафынан еңелгәс һәм уның байтаҡ өлөшө оккупацияла немецтәр ҡул аҫтында ҡалғас, Джойс Цюрихҡа кире әйләнеп ҡайта. Ғүмеренең һүңғы йылдарында уның һаулығы бик ныҡ ҡаҡшай, ул глаукома менән яфалана. 1941 йылдың 11 ғинуарында ашҡаҙаны тишелеп сығыу сәбәпле операцияға эләгә һәм шунан терелә алмай, 1941 йылдың 13 ғинуарында вафат була. була.
Йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Burgess, Anthony, Here Comes Everybody: An Introduction to James Joyce for the Ordinary Reader, Faber & Faber (1965); (published in America as Re Joyce) ASIN B000KW9R3Y; Hamlyn Paperbacks; Rev. ed edition (1982). ISBN 0-600-20673-4.
- Burgess, Anthony, Joysprick: An Introduction to the Language of James Joyce (1973), Harcourt (March 1975). ISBN 0-15-646561-2.
- Clark, Hilary, The Fictional Encyclopaedia: Joyce, Pound, Sollers. Taylor & Francis, 1990.
- Ellmann, Richard, James Joyce, Oxford University Press, New York 1959, 1982. ISBN 0-19-281465-6. Often praised as the finest biography of the 20th century.
- Levin, Harry (ed. with introduction and notes). The Essential James Joyce. Cape, 1948. Revised edition Penguin in association with Jonathan Cape, 1963.
- Levin, Harry, James Joyce. Norfolk, CT: New Directions, 1941 (1960).
- Quillian, William H. Hamlet and the new poetic: James Joyce and T. S. Eliot. Ann Arbor, MI: UMI Research Press, 1983.
- Read, Forrest. Pound/Joyce: The Letters of Ezra Pound to James Joyce, with Pound’s Essays on Joyce. New Directions, 1967.
- Special issue on James Joyce, In-between: Essays & Studies in Literary Criticism, Vol. 12, 2003. [Articles]
- Irish Writers on Writing featuring James Joyce. Edited by Eavan Boland (Trinity University Press, 2007).
- A Bash In The Tunnel (Brighton: Clifton Books 1970), edited by John Ryan (Dublin artist), essays on James Joyce by Irish writers, namely Патрик, Фланн О’Брайен (Brian O’Nolan), Samuel Becket], Ulick O’Connor & Edna O’Brien; expanded from:Envoy, A Review of Literature and Art, April 1951, Vol. 5, No. 17.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Русскоязычный сайт о Джеймсе Джойсе: биография, работы, цитаты, ссылки
- The James Joyce Centre
- Максим Мошков китапханаһында Джеймс Джойс
- Джеймс Джойс. уэйк финнеганов
- «Поминки по Финнегану»: апология перевода
- Джойс, Джеймс «Циклоп. Глава из „Улисса“ в переводе Исраэля Шамира»
- голос Джойса: Джеймс Джойс читает отрывок из «Поминок по Финнегану»
- Анри Волохонский читает собственные переводы Джойса под аккомпанемент Леонида Федорова и Владимира Волкова
- Любовные письма Джойса Норе Барнакл в переводе Сергея Соловьёва
- Ҡалып:HDS
- 2 февралдә тыуғандар
- 1882 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Дублинда тыуғандар
- 13 ғинуарҙа вафат булғандар
- 1941 йылда вафат булғандар
- Швейцарияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- XX быуат журналистары
- Алфавит буйынса журналистар
- XX быуат яҙыусылары
- XX быуат шағирҙары
- Ирландия шағирҙары
- Алфавит буйынса шағирҙар

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Берҙәм Рәсәй» Стәрлетамаҡта спорт комплексы төҙөлөшөн финанслай
«Берҙәм Рәсәй» партияһы Юғары советы Бюроһы ҡарары менән 2010 йылға Стәрлетамаҡҡа 2500 урынлыҡ боҙ аренаһы менән физкультура-спорт комплексы төҙөү өсөн 50 миллион һумдан ашыулыҡ 670 тонна ауырлығындағы металл конструкциялар комплекты бүленгән, тип хәбәр итә Стәрлетамаҡ хакимиәтенең рәсми сайты.
107 тонна металл конструкциялар алыуға һәм уға түләүгә беренсе контрактты «Берҙәм Рәсәй» 2009 йылда үткәрҙе. Артабан партия ҡалала физкультура-спорт комплексы төҙөлөшөн финанслауҙы дауам итәсәк. Стәрлетамаҡта боҙ аренаһы менән физкультура-спорт комплексы 2008 йыл аҙағында төҙөлә башланы. Уны 2010 йылдың дүртенсе кварталында файҙаланыуға тапшырырға планлаштырыла. 2008 йылда республика бюджетынан объектты төҙөүгә 29 миллион һум бүленде, былтыр – 21 миллион һум. Хәҙер был объектты финанслауҙы һәм төҙөү барышын «Берҙәм Рәсәй» үҙ контроленә ала.


text:
Төбәктә Автограф көнө ойошторола
ӨФӨ, 2015 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
11 ноябрҙә республиканың Милли китапханаһы Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте менән берлектә Автограф көнө уҙғара.
Сарала әҙиптәр Фәрзәнә Аҡбулатова, Рәлис Ураҙғолов, Дамир Шәрәфетдинов, Нияз Алсынбаев, Зөфәр Толомғужин ҡатнаша. Автограф көнөндә китапхананың башҡорт әҙәбиәте һәм тыуған яҡты өйрәнеү бүлегендә китаптарҙың исем туйы буласаҡ.
Сара көндөҙгө сәғәт 2-лә башлана.


text:
Кейемебеҙ зауыҡлы, күңелебеҙ матур…
Учалы ҡалаһындағы «Хазина» фольклор төркөмө етәксеһе, Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһы уҡытыусыһы, М.Ғафури ис.БДАДТ консультанты Ғәрифә Кудрявая
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Башҡорт халҡының боронғо милли кейемдәре.
Учалы районының Иманғол ауылынан мәғариф алдынғыһы Ләлә Янбаева.
Алып барыусыһы - Гәүһәр Моззафарова
Милли әйберҙәрҙәге сигеүҙәр.
Халҡыбыҙҙың милли аяҡ кейемдәре.
Башҡорт милли кейемдәре – камзол һәм сарыҡ
Учалы районы Иманғол ауылынан мәғариф ветераны Ләлә Янбаева ҡатнаша.
Милли уйын ҡоралы – ҡумыҙ.


text:
Республика фермерҙары 302 миллион һумлыҡ грант алды Фото: Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығы
Республика фермерҙары 302 миллион һумлыҡ грант алды
Республика фермерҙары 302 миллион һумлыҡ грант алды Фото: Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығы
ӨФӨ, 2016 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығында фермерҙарға — «Ғаилә малсылыҡ фермалары» һәм «Яңы эш башлаған фермер» программалары буйынса һайлап алыуҙа еңеүселәргә сертификаттар тапшырылды.
Ике программа сиктәрендә 302 миллион һум 114 яңы эш башлаған фермерҙар һәм 34 ғаилә малсылыҡ фермалары башлыҡтары араһында бүленде. Ауыл хужалығының төп йүнәлештәренән тыш, балыҡсылыҡ, еләк үҫтереү һәм үҫемлекселек буйынса проекттар ҙа грант алды.
Төбәктең ауыл хужалығы министры Николай Коваленко фермерҙар хеҙмәтенең иҡтисад өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булыуын билдәләне. Бөгөн республика ауыл хужалығы тулайым продукцияһының яҡынса 10 проценты, йәғни 15 миллиард һум самаһы уларҙың өлөшөнә тура килә.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, 2012 йылдан алып яңы эш башлаған фермерҙар һәм ғаилә малсылыҡ фермаларын үҫтереү өсөн 1,2 миллиард һум аҡса бүленгән, 653 фермер хужалығы грант алған.
Әлеге ваҡытта Башҡортостан йүнәлтелгән аҡса күләме буйынса дүрт төбәк иҫәбенә инә.
Һуңғы биш йылда республикала бөтәһе меңдән ашыу яңы фермер хужалығы ойошторолған.


text:
Википедия:Бейҙәр
Wikipedia’лағы бей — бей дәрәжәһе һәм махсус тамғаһы булған ҡатнашыусы. Бей дәрәжәһендәге ҡатнашыусының түбәндә күрһәтелгән бурыстары бар:
- Башҡа ҡатнашыусыларға хаким тамғаһын бирә ала. Быны ул дәғүә итеүсенең һорауы буйынса һәм берләшмәлә ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң тормошҡа ашыра ала. Бирелгән хаким тамғаһын бей кире ала алмай.
- Башҡа ҡатнашыусыларға бот тамғаһы биреү һәм кире алыу хоҡуғы бар. Бот тамғаһын алырға теләүселәр махсус биттә ғариза ҡалдыралар. Берләшмәлә ҡатнашыусылар ыңғай тауыш биргәндән һуң, йәки башҡа бүлектәрҙә бот тамғаһы булған дәғүә итеүсегә бей бот тамғаһын бирә ала.
- Ҡатнашыусыларҙың исемен алмаштыра ала.
Википедия эшмәкәрлегендә бейҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгө юҡ. Ул үҙ вазифаһын үтәгәндә баш-баштаҡланырға тейеш түгел. Башҡа ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң ғына ҡарарҙарын ғәмәлгә ашыра ала.
Википедиялағы бейҙәр исемлеге[вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт телендәге бүлектә (ғәмәлдәге бейҙәр ҡалын яҙылыш менән билдәләнә):
- Рөстәм Нурыев 2006 йылдың 26 ғинуарынан. 2010 йылдың 9 мартында, Comp1089 тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, Jusjih стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатылды.
- Comp1089 (фекер алышыу • ҡатнашыусы өлөшө) 2012 йылдың 12 ғинуарынан.
- Саган 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле — башҡорт теле. Әүҙем.
- Урыҫ һәм башҡа телдәге бүлектәрҙәге бейҙәр исемлеген дә ҡарай алаһығыҙ.


text:
Росс диңгеҙе
Росс диңгеҙе — Көньяҡ океан диңгеҙе.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны 439 мең км², иң ҙур тәрәнлеге — 2972 м. Ярҙары таулы, ныҡ йырғыланған. Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшө иң ҙур Росс боҙлоғо менән ҡапланған, уның менән бергә диңгеҙҙең майҙаны 960 мең км² тәшкил итә.
Диңгеҙҙең асыҡ өлөшө йыл әйләйенә тиерлек айсбергтар менән ҡапланған.
Тоҙлолоғо 33,7-34,4 ‰. Ағымдар сәғәт теле буйынса әйләнеш барлыҡҡа килтерә. Ярым тәүлекле һыу артымдары 1 метрға барып етә.
Диңгеҙҙә Росс тюлене, Уэдделл тюлене, диңгеҙ ҡыҫалаһын ашаусы тюлень, диңгеҙ леопарды, криль, косатка, пингвиндар, балыҡтар, киттар һ. б. тереклек итә.
Диңгеҙ 1841 йылда инглиз поляр тикшеренеүсеһе Дж. К. Росс менән асыла һәм уға арнап атала.


text:
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) кæнæ хъырымаг æвзаг (Qırım tili, Къырым тили) у Хъырымы тæтæйрæгты æвзаг, хауы тюркаг æвзæгтæм.
Ныры официалон фыссынал у латинаг алфавиты бындурыл, туркаг фыссынады æнгас.
Хъырымаг-тæтæйраг æвзагыл дзурынц 250 мин адæймаджы бæрцы Хъырымы. Æндæр регионты цы дзурджытæ цæрынц, уыдоны нымæц бæлвырд зындгонд нæу.
Æвзаджы ис æртæ диалекты: хуссар былгæроны диалект, быдыры диалект æмæ астæуккаг диалект. Хъырымы тæтæйрæгты фылдæр хай дзурынц астæуккаг диалектыл, уый у литературон нормæйы бындур.


text:
Рөстәм Хәмитов Өфөлә бер нисә объекттың реконструкциялау һәм төҙөлөш барышын тикшерҙеФото: Андрей Старостин, Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Өфөлә бер нисә объекттың реконструкциялау һәм төҙөлөш барышын тикшерҙе
Рөстәм Хәмитов Өфөлә бер нисә объекттың реконструкциялау һәм төҙөлөш барышын тикшерҙеФото: Андрей Старостин, Олег Яровиков
4 февралдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә мәҙәниәт учреждениеларының һәм, 2015 йылда Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары – дәүләттәр башлыҡтары Советы ултырышы һәм БРИКС дәүләттәре һәм хөкүмәттәре башлыҡтарының осрашыуын үткәргән ваҡытта йәлеп ителәсәк, объекттарҙың реконструкциялау һәм төҙөлөш барышын тикшерҙе.
Конгресс-холда республика етәксеһе алдан файҙаланылмаған ике ҡатты ҡараны, унда ике яҡлы осрашыуҙар өсөн бүлмәләр, күргәҙмә майҙандары, ШОС һәм БРИКС илдәренең делегация штабтары, ҡабул итеү залы, конференциялар үткәреү өсөн универсаль майҙансыҡ-трансформер урынлашасаҡ.
Унан һуң Рөстәм Хәмитов Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан «КЕСКО-Хилтон» ҡунаҡхана комплексының төҙөлөшөн ҡараны. Хәҙер объектта төп төҙөлөш эштәре тамамланған, эске инженер системаларын монтажлау бара. График буйынса яңы ҡунаҡхана комплексы 2015 йылдың беренсе кварталында асыласаҡ, унда 170 бизнес-класс бүлмәһе буласаҡ.
Шулай уҡ Рөстәм Хәмитов М. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейының яңы корпус төҙөлөшө барышын тикшерҙе. Бында яңы биш ҡатлы бина төҙөлө. Унда фондтар һаҡлағысы, күргәҙмә залдары, китапхана һәм музей хакимиәте урынлашасаҡ. Төҙөүселәр бөтә эштәрҙе быйыл йәй тамамларға иҫәп тота.
— Объектты тиҙ тапшырыу – үҙмаҡсат түгел. Төҙөлөштөң бөтә этаптарын да юғары сифатта башҡарыу мөһим, — тине Рөстәм Хәмитов, подрядсыларға мөрәжәғәт итеп.
Артабан республика Президенты, капиталь реконструкциялау барған, Башҡорт опера һәм балет театрында булды. Бында сәхнәне тәрәнәйтеү буйынса эштәр бара. Тамаша залы элементтары һәм сәхнәнең механик ҡорамалдары тулыһынса алмаштырыласаҡ. Бынан тыш, капиталь ремонт гардеробта, ҙур һәм бәләкәй фойела бара. Реконструкциялауҙы 2014 йылдың көҙөнә, яңы театр миҙгеле башына, тамамларға планлаштыралар. Был ваҡытҡа яңы театр кассалары ла эшләй башлаясаҡ, улар хәҙер түңәрәк формалы айырым бинала урынлашасаҡ.
Өфө буйынса эш сәфәре барышында Рөстәм Хәмитов «Ҡарауанһарай» сауҙа үҙәге эргәһендәге төҙөлөш майҙансығында булды, унда 200 бүлмәлек «Холидей Инн» ҡунаҡханаһы төҙөлә. Объектта эштәр графикка ярашлы бара. Ҡунаҡхана комплексы 2015 йылдың февралендә асыласаҡ.
«Нефтселәр» Мәҙәниәт һарайын реконструкциялау тулы көйҙә бара. Бында инженер селтәрҙәре алмаштырылған, интерьеры яңыртыласаҡ, конференциялар һәм сағыу саралар үткәреү өсөн заманса ҡорамалдар урынлаштырыласаҡ.
Мәҙәниәт учреждениеһын ҡарағанда Рөстәм Хәмитов реконструкциялауҙан һуң тамаша залының акустикаһы нисек яҡшырыуы менән ҡыҙыҡһынды. Акустика панелдәрен алмаштырғандан һәм зал конфигурацияһын үҙгәрткәндән һуң сәхнәнән музыка, тауышты көсәйтеүһеҙ һәм үҙгәрешһеҙ, яҡшы ишетеләсәк, тине проектсылар.
Эш сәфәре аҙағында Рөстәм Хәмитов автомобиль күперенән алып тимер юл күперенә тиклем Ағиҙел буйы участкаһын ҡараны, унда алдағы ике йылда ҙур реконструкциялау үткәреләсәк, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Инновацион эшмәкәрлекте яҡтыртыу буйынса журналистар конкурсы еңеүселәре
2010 йылда Башҡортостандың киң мәғлүмәт сараларында инновацион эшмәкәрлек мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға республика журналистар конкурсына йомғаҡ яһалды. Быйыл был конкурс дүртенсе тапҡырына үткәрелде.
БР Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы хәбәр итеүенсә, конкурсҡа Учалы, Сибай, Благовещен, Нефтекама, Өфө ҡалаларынан һәм Өфө районынан 21 коллективтан һәм айырым авторҙарҙан материалдар килде. Ойоштороу комитеты ултырышында еңеүселәр билдәләнде.
«Баҫма киң мәғлүмәт саралары: республика гәзиттәре һәм журналдары — иң яҡшы редакция коллективы/журналист» номинацияһында беренсе урын «Новая экономическая газета» күҙәтеүсеһе Александр Филипповҡа бирелде. Икенсе урында — «Йәшлек» гәзите хәбәрсеһе Рәшиҙә Мәхийәнова. Өсөнсө урынды «Бизнес-партнер» журналы алды.
«Баҫма киң мәғлүмәт саралары: район, ҡала һәм берләштерелгән гәзиттәр һәм журналдар – иң яҡшы редакция коллективы/журналист» номинацияһында «Учалинская газета» редакцияһы еңде. Икенсе урынды «Панорама» гәзите (Благовещен) яуланы. Өсөнсө урында — «Красное знамя» гәзите редакцияһы (Нефтекама).
«Ведомство, корпоратив гәзиттәр һәм журналдар — иң яҡшы редакция коллективы/журналист» номинацияһында һөҙөмтәләр түбәндәгесә: беренсе урында —ӨДАТУ-ның «Авиатор» гәзите, икенселә – «Авиатор» гәзите хәбәрсеһе Эльвира Ғәниева. Өсөнсө урынды «Голос строителя» корпоратив гәзите менән «Вестник треста №21» гәзите бүлеште.
«Электрон киң мәғлүмәт саралары (радио, телевидение, интернет-баҫмалар) — иң яҡшы редакция коллективы/журналист» номинацияһында урындар түбәндәгесә бүленде: 107 ФМ радиоканалының баш мөхәррире Азат Ғизәтуллин – беренсе урын, «BUSINESS FM UFA 107,5» радиостанцияһы — икенсе, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы (махсус хәбәрсе Эльвира Баҡыева) – өсөнсө урын.
«Махсус баҫмалар — иң яҡшы редакция коллективы/журналист» номинацияһында «Инновационный Башкортостан» журналы мөхәррире Марина Чепикова һәм «Ростехнадзор-Приуралье» махсус журналы (редакция коллективы) билдәләнде.


text:
14 июлдә малсыларҙың беренсе ярты йыллыҡтағы эшенә йомғаҡ яһаласаҡ
Шаршамбы, 14 июлдә, Мәләүез районында малсылыҡ хужалыҡтарының беренсе ярты йыллыҡтағы эше йомғаҡтары буйынса республика семинар-кәңәшмәһе үтәсәк. Шунда уҡ ҡымыҙ конкурсы ла ойошторола.
Семинарҙың ғәмәли өлөшө сиктәрендә ҡатнашыусылар райондың бер нисә хужалығы менән танышасаҡ, «Ергән МТС-ы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Башҡортостан» милли паркында буласаҡ.
Был сараға БР Ауыл хужалығы министрлығы белгестәре, ведомствоға ҡараған һәм ҡымыҙ етештереүҙе ойошторорға ниәтләгән предприятиелар һәм хужалыҡтар етәкселәре, баш зоотехниктар саҡырылған.
Семинар Ергән ауылының мәҙәниәт һарайында үтәсәк.
Иртәнге сәғәт 10-да башлана.


text:
Заятүләк менән Һыуһылыу
Бынан күп замандар элек, ҡырғыҙ илендә, Ун сан уймат тигән йортта, Һарымырҡыс исемле бер хан бар ине.
Ҡул аҫтына ҡараған иле-халҡы күп, шөһрәте шәп, байлығы тамам ерендә булғандың өҫтөнә, төрлө көнкүрешкә, уйын-көлкөгә һәүәҫле ине. Был Мырҡыс хандың йәш ҡатынынан бер Заятүләк исемле ир балаһы донъяға килде.
Заятүләк, шул замандағы хан балалары ни эш менән мәшғүл булһа, нимә менән шөһрәт тапһа, ул да шулар кеүек тәрбиә алып, һәр эштә һәр кемдән өҫтөн булды. Йәғни ул замандың һәнәрҙәренән булған ат сабыштырыу, ук атыу, найҙалар (һөңгө) тотоу, көрәшеү кеүек нәмаләрзең, һәр береһендә Заятүләк беренсе булып һанала ине. Сикһеҙ ҙур һәм киң далаларҙа ҡош сөйөп, ҡош типтереү, был юлда оҫталыҡ менән данлы булыу ҙур һөнәрҙәрҙән һанала ине.
Заятүләк тә үҙенең ағайҙары, хан балалары менән күп ваҡытта ат сабыштырыу, уҡ атыу, ҡош сөйөштөрөү менән йөрөй торғайны. Үҙҙәренең шул һөнәрҙәрен бер-береһенән уҙҙырыу, арттырыу өсөн былар араһында көнләшеү, намыҫланыуҙар ҙа булып китә инә. Оло ҡатындарҙан тыуған балалар бер һүҙҙә булып, Заятүләкте ситләтеп ҡыҫалар, нисек булһа ла, берәй һылтау табып, уны күҙҙән тәшөрөргә йөрөйҙәр ине. Сөнки Заятүләк теге һөнәрҙәрҙә уларҙан өҫтөн булыуы, өҫтәүенә, өләңгә (шиғыр), думбыраға оҫта, төҫкө-башҡа матур, көслөлөгө менән данлы; һәм шул сәбәптәр өсөн хан иле, үҙенең йорто, ағай-энеләре Заятүләкте, башҡаларға ҡарағанда, артыҡ ярата торғайнылар. Көндәрҙең береһендә хан үҙенең ун ике ҡанатлы тирмәһенә балаларын саҡыртты. Хан балалары һәр береһе бер төрлө кейемдә ине. Йәғни баштарына шул замандың хан балалары кейә торған матур йәйге эшләпәләр көйгәндәр, өҫтәренә ебәк сапандар кейеп, билдәрен быуғандар, көмөшлө хәнйәрҙәрен алтынланған ҡындарға һалып, билдәренә таҡҡандар.
Аталары янында данлы бейҙәре, аҡыл эйәләре ултыралар ине. Балалары, барып кергәс тә, сәләм бирҙеләр. Аталары аманлыҡ-һаулыҡтарын һорашты. Балаларын берәм-берәм күҙҙән үткәреп, ҡылған эштәрен һорашты. Хан, балаларының матурлыҡтарын күргәс, шатлығынан уларға сөйөр өсөн берәр ыласын ҡошо биреп, уның өҫтөнә һәр береһенә берәр ат бирмәксе булып, әйтте:
– Ҡараҡтарым, һәр берегеҙ йылҡылар янына барып. югәндәрегеҙҙе шылтыратығыҙ. Шул шылтыратҡан ваҡытта ниндәй ат ҡараһа, шуны үҙегеҙгә алығыҙ. Насар ғына ат ҡараһа ла, был бик насар тип, алмай ҡалмағыҙ, – тине.
Балалары шатланып, ҡоштарын алып, аталарына ҡарап баштарын эйеп, сығып киттеләр.
Һәр береһе, алтынлы югәндәрен алып, йылҡылары янына барҙылар. Заятүләктән башҡалары, югәндәрен шылтыратып тормай, йылҡы араһынан иң яҡшыларын һайлап алалар. Әммә Заятүләк, атаһының һүҙен аяҡ аҫтына ҡалдырмаҫ өсөн, уның һүҙе буйынса, югәнде шылтырата, шунда уҡ насар ғына аҡбуҙ ат уға ҡарай. Заятүләк тә, миңә яҙғаны ошолор, тип, аҡбуҙсаны тотоп алып, югән кейҙерткәс, буҙсаның төҫө-һыны (кәүҙәгә насар булһа ла) яҡшылығын, толпар булыуын белдерә ине.
Бер аҙ ваҡыттан һуң аталары быларға тағы берәр ҡош алырға ҡушты. Быларҙың бәғзеһе бөркөт, бәғзеһе шоңҡар, бәғзеләре ҡарсыға алдылар. Әммә Заятүләкте ситһендереп, уға ябалаҡ балаһы кеүек бер аҡ ҡош балаһы бирҙеләр.
Былар шул көн һәммәһе бергә ҡош сөйөргә сығып, ҡаҙ, өйрәк кеүек ҡоштарға үҙҙәренең ҡулдарындағы ҡоштарын ебәрҙеләр. Заятүләк ағаларының ҡоштары бәғзеһе торна, бәғзеһе ҡаҙ һәм бәғзеһе өйрәк алды. Әммә Заятүлөктөң ҡошо һигеҙ һуна тигән ҡошто ҡыуып тотоп һәм тырнағы араһына ҡыҫтырып, Заятүләк янына килтерҙе. Былар үҙҙәренең ҡоштарын аталары алдына алып барып бирҙеләр.
Хан һәр береһенә берәр алтын бирҙе. Заятүләк һигеҙ Һунаны атаһы алдына ҡуйғас, атаһы, быны мактап, ун алтын бирҙе. Ҡош ауларға сыҡҡан Заятүләк, ағаларына ҡарағанда күберәк ҡош ала ине. Атаһы ла бының өсөн Заятүләккә алтындыкүберәк бирә ине. Бер ваҡыт, ат сабыштырғанда, Заятүләктең буҙ тайы ел етмәҫ арғымаҡ булып, ағайҙарының аттарын уҙҙы. Был эштәрҙең һәр береһенә, айырыуса аталарының Заятүләкте артығыраҡ яратыуына, ағайҙарының эстәре боша башланы, Заятүләкте нисек тә берәй төрлө һәләк итмәксе булдылар. Үҙ-ара кәңәш итеп, Заятүләкте үлтереү маҡсаты менән, алтмыш кеше бергә ҡош сөйөргә ауға сыҡтылар.
Атлас кеүек йәм-йәшел сахраларҙы, көмөш тәңкә кеүек матур ялтырап ята торған күлдәрҙе үтә-үтә, хан ауылынан бик йыраҡҡа киттеләр. Бер күлдә ҡоштарҙы ебәргәс, башҡа ҡоштар берәр ҡош типкәндә, Заятүләктең ҡошо бер рәттән ете аҡҡош-то ҡағып, тибеп төшөрҙө. Ҡайтайыҡ тигән булып, аттарын сабыштырҙылар. Заятүләктең менгән аты ел кеүек осоп китте. Ағайҙары саҡ-саҡ күреп ҡалдылар. Был сәфәрҙә маҡсаттарына етә алмағанлыҡтары өсөн эстәренән яндылар. Заятүләк, алдан ҡайтып, атаһынан күп бүләктәр алды. Ағайҙары, быны күргәс, бигерәк ғәрләнделәр, нисек тә быны үлтереп, бынан ҡотолмай булмаҫ, тинеләр.
Үҙҙәренең ғәҙәттәре буйынса, бер ваҡыт йәнә ауға сыҡтылар. Бик йыраҡҡа, бер ҙур күл янына, барып ҡундылар. Төнөн, Заятүләк йоҡлағас, уны үлтерергә кәңәш итә башланылар. Бәғзеһе күлгә ташлайыҡ, бәғзеһе үлтерәйек тә ханға ат тибеп үлтерҙе, тип әйтербеҙ, тинеләр. Араларынан береһе:
– Юҡ, улай күҙ алдында үлтермәгеҙ. Атының дүрт аяғына ҡаҙау ҡағығыҙ, шунан һуң ул аты менән йөрөй алмаҫ, йығылыр, үлер, – тине.
Былар аттың дүрт аяғына ҡаҙауҙар ҡаҡтылар.
Ағайҙарының был эшенән Заятүләктең бер ҙә хәбәре юҡ ине. Төшөндә бер кеше: «Эй улым Заятүләк! Ғафил булып йоҡлайһың. Ағайҙарың, һәм юлдаштарың яман уй уйлап, һине үлтермәксе булдылар. Атыңдың дүрт аяғына ҡаҙауҙар ҡаҡтылар. Бына мин һиңә бер доға өйрәтәм. Ҡасан да башыңа берәй мөшкөл эш төшһә, шуны уҡырһың», – тине.
Заятүләк, урынынан тороп, атып барып ҡараны. Ысынлап та, атын ҡаҙауланған насар бер хәлдә күрҙе.
Теге кеше өйрәткән доғаны уҡын, атының аяғын өшкөрҙө. Аты шунда уҡ төҙәлде. Иртән торғас, иптәштәре Заятүләкте һынамаҡсы булып:
– Бар, фәлән күлдә ҡоштар бармы икән, ҡарап кил, - тинеләр.
Заятүләк, урынынан тороп, атына менде лә тегеләр әйткән күлгә ҡарап юнөлде. Был алтмыш кеше, быны күреп, хайранға ҡалып:
– Бының аты нисек йөрөй ала? Бында ни хикмәт бар? Инде быға һөжүм ҡылып үлтермәй булмаҫ, Атайыбыҙ ханлыҡты Заятүләккә биреп ҡуйыр, – тинеләр. Араларынан береһе:
– Өс кеше барығыҙ ҙа, атының ауыҙлығын алып, өсөгөҙ өс яҡтан ҡамсылап ҡыуалағыҙ. Аты дыулап, Заятүләкте ағасҡа йәки ташҡа бәреп үлтерер. Бына шулай итеп Заятуләктән ҡотолорһоғоҙ, – тине.
Былар, был һүҙҙе аҡылға яраҡлы күреп, өс кеше ебәрҙеләр. Был өс кеше Заятүләк янына барып, атының югәнен алып, ҡамсылап ҡыуҙылар. Буҙса тай – Заятүлөкте алып осто, Алты-ете көн бер ҙә туҡтамай китеп, һигеҙенсе көн, ҡояш сығыр ваҡытта, ҙур бер күлдең яғаһына барып туҡтаны. Бейек тауҙың башынан ҙур күл ашъяулыҡ кеүек тип-тигеҙ булып күренеп ята ине. Был оло күл был көндәге мәғлүм Асылыкүл булалыр.
Бейек тау тигәнебеҙ – күлдең төшлөк яғындағы Ҡарағас тигән ярҙың өҫтөндәге оло тауҙыр. Быны Ҡашҡатау тип әйтәләр. Ҡашҡа (йәғни үлән үҫмәгән) тауҙың өҫтө, Заятүләктең аты кимереп торғанға күрә, һаман үлән үҫмәйенсә, таҡыр, яланғас булып яталыр, тиҙәр.
Заятүләктең иптәштәре унда тороп ҡалған. Уның ҡайҙа киткәнен һис белмәгәндәр.
Бына шул Асылыкүлдә пәрейҙәрҙәнме йәки башҡа заттарҙанмы, – билдәһеҙ бер әҙәм ханлыҡ ҡыла ине. Бының исеме Сәсуар (сәсе бар) ине. Был Сәсуар хандың, сикһеҙ матур булғанлыҡтан, һәр кем күрһә, ғашиҡ булып, ғишҡынан хайран ҡалып, үҙ-үҙен белмәҫ була торған, бер ҡыҙы бар ине. Ҡыҙ, һәр көн иртә менән күлдең ситенә сығып, сәсен тарап, үреп китер ине.
Заятүләктең аты шул ҡыҙҙың сәс тарап ултыра торған ташы тураһына туҡтағайны. (Был таш был көндә лә барҙыр). Быны Түләк ташы тип әйтәләр. Өй ҙурлығында, дүрт мөйөшлө, өҫтәлгә оҡшашлы, бик тигеҙләп юнып яһалған шикелле булып тора. Был ташты әле лә башҡорттар Һыуһылыуҙың сәс тараған ташы тип тә әйтәләр.) Шул күл буйындағы һике кеүек таш өҫтөндә. ап-аҡ аяҡтарын көмөш кеүек саф һыуға һалындырып, күләгәһе һуҙылып күлгә төшкән көйөнсө, бер хан ҡыҙы, көндәге ғәҙәте буйынса, сәсен тарап, үҙен төрлө биҙәктәргә биҙәп ултыра ине.
Ҡыҙ, оҙон сәсен икегә айырып, асып ҡарайым тип торғанда ғына, Заятүләк ҡыҙға сәләм бирҙе.
Ҡыҙ, Түләктең тауышын ишетеп, һушһыҙ була яҙып, йөҙөн ҡулдары менән ҡаплап алды. Ғүмерендә ундай әҙәм тауышын ишеткәне булмағандан, ни ҡылаһын белмәй, аһ ҡылып:
– Әгәр мин һине күрә торған булһам, йөҙөмдө һиңә күрһәтмәгән булыр инем, – тине.
Заятүләк бер күреү менән ҡыҙға йәне-тәне менән ғашиҡ булып, һис һүҙ әйтер хәле ҡалманы.
Ҡыҙҙың күңелендә нисек булһа ла Түләкте алдап, бер яҡҡа ҡаратып, унан ҡасып һыуға сумыу ине. Түләк, кыҙға ғашиҡ булып, шул шиғырҙы әйтте:
– Инеп килдем атымдан,
Инде һинең рузыңа,
Сәләм бирҙем мин һиңә,
Ай тик күрекле йөҙөңә;
Ғашиҡ булдым мин һиңә,
Көндәй күркәм йөҙөңә;
Хайран булып ҡалыпмын,
Бал-шәкәрҙәй һүҙеңә;
һүҙең әйтсе, Һыуһылыу,
һүҙең әйтсе, Һыуһылыу!
Сәфәр ҡылдыҡ күп кеше,
Югәнһеҙ ҡыуҙы өс кеше;
Атым килә ярышып,
Ҡулым килә ҡарышып;
Атың, юлым белмәймен,
Ерең, һыуың белмәймен,
Атың әйтсе, эй һылыу,
Ерең әйтсе, Һыуһылыу!
Ҡыҙ, Заятүләккә ҡарап:
– Атың үҙең беләһең,
Ерең, һыуың беләһең,
һәрамзалыҡ ҡылаһың,
Заятүләк атлы һин;
Атың килһә ярышып,
Ҡулың килһә ҡарышып,
Ун сан ҡырғыҙ илендә,
Һарымырҡыс уғлы һин!
Заятүләк йәш уғлы,
Заятүләк йәш уғлы,
Атың менән сығып һин,
Ҡош сөйөргә килеп һин,
Үҙ илеңдән айырылып,
Беҙҙең илгә килеп һин,
Заятүләк – бай уғлы,
Заятүләк – хан уғлы.
Заятүләк ҡыҙға:
– Бер тигәндә белә алған,
Муйыны һоноҡ һуна алған,
Муйыны оҙон торна алған,
Ҡош осҡоро – сүрәгәй,
Ҡанат ҡаҡмай, шуны алған,
Артыҡ ҡошто аҫырамаҫ
Аҡ ябалаҡ балаһы
Роңҡарымдан биҙәйем,
Һинең менән булайым,
Атың әйтсе, Һыуһылыу,
Һыуҙың ҡыҙы Һыуһылыу,
һыуҙың ҡыҙы Һыуһылыу!
Бер тигәндә белә алған,
Ауыҙы ҡанлы бүре алған,
Аяғы һылтаҡ төлкө алған,
Ниндәй көслө булһа айыу,
Бер тибрәтмәй шуны алған
Аҡ шоңҡарҙан биҙәйем,
Атыңды әйтсе, һыуһылыу,
Атыңды әйт, һыуһылыу!
Ҡыҙ, Заятүләккә ҡарап:
– Атым һоран ни тирһең,
Ерең һорап ни тирһең,
Беҙҙең ерҙәр ҡатылыр,
Түҙә алмаҫһың, Түләгем,
Беҙҙең ерҙәр ташлылыр,
Тора алмаҫһың, Түләгем!
Хәстә булып ятырһың,
Ғосса булып үлерһең.
Ҡайтып киткел, Түләгем!
Ҡайтып киткел, Түләгем!
Түләк ҡыҙға:
– Артыҡ ҡошто аҫырамаҫ
Аҡ шоңҡарҙан биҙәйем,
Айлыҡ юлға ҡараған,
Көнлөк юлға бер баҫҡан,
Дүрт аяғы майырылған
Арғымаҡтан биҙәйем,
Күккә табан осорған
Аҡбуҙсанан биҙәйем,
Һинең менән булайым,
һыуға китеп үләйем!
Ҡыҙ, Заятүләккә ҡарап:
– Эй Түләгем, Түләгем,
Юҡтыр һиңә бүләгем;
Ҡулымдағы көмөш йөҙөк
Бына һиңә бүләгем!
Ҡуш имсәкле көмөш йөҙөк
Бүләк булһын, бай уғлы,
Руны ал да ҡулыңа
Ҡайтып киткел, бай уғлы!
З а я т ү ләк ҡыҙға:
– Көмөш йөҙөк ҡуш имсәкле
Зифа буйың биҙәгел,
Ул бүләгең кәрәкмәй,
Зифа буйың – теләгем!
һүҙем ҡабул күрмәһәң,
һыуға төшөп үләйем,
һыуға төшөп үләйем!
Ҡыҙ, Заятүләккә ҡарап:
– Ҡуш имсәкле ҡуш йөҙөк
Алманың һин, Түләгем,
Бүләк бирҙем, алманың,
Ниҙер һинең теләгең?
Көндәй үҙем төҙәнгән,
Айҙай йөҙөм биҙәнгән,
Алтын тараҡ, ай көҙгө –
Бына һиңә бүләгем,
Бына һиңә бүләгем!
Айҙай йөҙөм биҙәнгән,
Бына һиңә бүләгем,
Бына һиңә бүләгем!
һиңә булыр түгелмен,
Миңә булыр түгелһең,
Өмөт итмә, Түләгем,
Ышанмағыл, Түләгем!
З а я т ү л ә к, ҡыҙға ҡарап:
– Туғыҙ-ун ай күтәргән,
Ауырлыҡтан бөгөлгән,
Айыры имсәктән һөт биргән
Әсәйемдән дә биҙәйем!
Төн йоҡоһон өс бүлгән,
Төндә тороп имеҙгән,
Ауыҙҙан ҡаймаҡ ейҙергән
Әсәйемдән дә биҙәйем!
Һинең менән булайым,
Һыуға төшөп үләйем,
Атың әйтсе, Һыуһылыу,
Атың әйтсе, Һыуһылыу!
Ҡ ы ҙ, Заятүләккә ҡарап:
– Ҡуш имсәкле ҡуш йөҙөк
Алманың һин, Түләгем,
Ҡулымдағы көмөш йөҙөк
Алмаймыһьң, Түләгем!
Бүләк биреп алманың,
Ниҙер һинең телегең,
Ниҙер һинең теләгең?
Заятүләк ҡыҙға:
– Айры һаҡал үҫтергән
Атайҙан да биҙәйем,
Һарымырҡыс хан иле
Барынан да биҙәйем,
Һинең менән булайым,
Һыуға төшөп үләйем.
Ҡыҙ, Заятүләккә ҡарап:
– Айры һаҡал үҫтергән
Атайыңдан биҙмәгел,
Һарымырҡыс хан иле,
Барынан да биҙмәгел,
Һүҙең әйтсе, Түләгем,
Һүҙең әйтсе, Түләгем!
Ана арғы яғыңдан
Килә ятыр биш кеше,
Белмәймеһең, бай уғлы,
Күрмәймеһең, хан уғлы? –
тип, Заятүләкте алдап, ситкә ҡаратты ла, үҙе һыуға сумып китте. Егет әйләнеп ҡараһа, ҡыҙ һыуға сумған. Ҡыҙҙың сәсе алтмыш ҡарыш ине. Шул оҙон һуҙылған йылан кеүек ҡара сәсенең бары алты ҡарышы һыу өҫтөндә ҡалған ваҡытта, Заятүләк кире боролоп ҡарап: «Аһ, харап булдым, Һыуһылыу мине алдап ҡына ситкә ҡаратҡан икән. Бында яңғыҙ ҡалғансы, Һыуһылыу менән һыу аҫтында үлгәнем артыҡ»,– тип әйтте лә Һыуһылыуҙың сәсенә барып йәбеште. Шул йәбешкән көйөнсә икәүләп Асылыкүлдең аҫтына төшөп киттеләр.
Бер аҙҙан һуң икенсе бер яҡты донъяға барып сыҡтылар. Шул ерҙә, ендәр торған ҡалала, Һыуһылыуҙың аҡ быяланан һарайы бар ине. Шул һарайҙың алдына барып туҡтанылар. Заятүләк ҡыҙҙың сәсен ҡулына бик ныҡ итеп урағайны. Ҡыҙ – Ебәрһәнә! – тип, ни саҡлы ялынһа ла, ҡулынан ысҡындырманы. Бынан һуң ҡыҙ шул шиғырҙы әйтте:
– Мин керәйем һарайға,
Урын, түшәк йәйәйем,
һине сығып алайым,
Көтөп торғол, бай уғлы!
Сәскәйемде ысҡындыр,
Мин сығырмын – көтөп тор;
Итербеҙ бергә хозур,
Көтөп торғол, бай уғлы!
Бынан һуң Түләк ҡыҙҙың сәсен ыскындырҙы. Ҡыҙ һарайға керҙе ле бикләнде. Түләк ишек төбөндә ҡалды. Ҡыҙҙан һис бер хәбәр юҡ ине. Һарайҙың диуары быяланан, баштары йәүһәрҙән, иҙәндәре мәрмәр ташынан ине. Һарайҙың янында саф көмөш кеүек ялтырап ятҡан күлдәр өҫтөндә төрлө төҫтәге өйрәктәр, аҡҡоштар йөрөйҙәр. Һарайҙың икенсе яғында төрлө төҫтәге йылғалар, шишмәләр сылтырашып матур таштар араһынан ағып яталар; һыу әсәндә һап-һары алтын, ап-аҡ көмөш кеүек матур балыҡтар уйнап йөрөйҙәр ине.
Ҡыҙ, Заятүләкте бында ҡалдырып, үҙ янына һарайға керетмәгәс, Заятүләк әлеге, төтөндәге ҡарттан өйрәнгән доғаһын уҡыны. Рунда уҡ күлдәр ҡорой, шишмәләр кибә башланы. Ҡоштар, балыҡтар үлергә яҡынлаштылар.
Был эште күргәс тә, пәрейҙәр батшаға барып:
– Эй хөрмәтле шаһыбыҙ! Ҡыҙҙың һарай ишеге төбөндә бер әҙәми зат ултыра. Шул егеттең шомлоғонан булһа кәрәк, күлдәр, йылғалар ҡорой башланылар. Ул әҙәмдең ҡайҙан килгәне, нисек итеп бында килә алғаны билгеһеҙ, – тинеләр.
Батша шунда уҡ ҡыҙына:
– «Эй, ҡыҙым, ул егет, әлбиттә, һин күл өҫтөнә сығып, сәсең тарағанда күреп ҡалған да һинең артыңдан бында килгәндер. Ул һинең яныңа керһен, уның ни эше бар, һораш. Уның һиңә зарары теймәҫ. Рунан һуң, ҡайҙан килгән – шунда китер», – тип хат яҙып биреп ебәрҙе, Һыуһылыу, атаһының хатын алып уҡығас, һарайҙың ишеген асты. Шул сәғәт Заятүләк һарайға инеп асыуынан һыуһылыуҙың сәсенән тотто.
Һыуһылыу:
– Эй, егет, инде мин һинең, һин – минең булдыҡ. Минең сәсемде ебәр, – тине.
Бынан һуң Һыуһылыу атаһына хәбәр ебәрҙе. Атаһы, был хәбәрҙе ишеткәс:
– Был эш оҡшармы икән? Ул тупраҡтан яратылған, беҙ уттан яратылдыҡ. Ул ер өҫтөндә тора, беҙ – күл аҫтында, һыуҙа торабыҙ,– тине.
Вәзирҙәре:
– Эй падишаһ! Инде был ҡыҙҙың яҙмышы әҙәм балаһынандыр, – тигәс, батша ҡыҙын Заятүләккә бирмәксе булды.
Бөтә ҡала халҡы, ҙур туй яһап, Һыуһылыуҙы Заятүләккә бирҙеләр. Былар шулай торған ваҡытта, бер көн Һыуһылыу Заятүләккә:
– Минең сахраға сығып йөрөп ҡайтаһым килә, һеҙ бында
тороғоҙ, мин тиҙ ҡайтырмын, – типсығып китте.
Заятүләк яңғыҙ ҡалғас, һарайҙың бүлмәләрен ҡарай башланы. Йөрөй торгас, бер бүлмәлә булат көҙгө тапты. Көҙгөгә ҡарап, үҙенең һарғайғанын күргәс:
– Аһ! Ата-әсәйемдән, Төркөстан иленән айырылып, бер ҡыҙға ғашиҡ булдым, бер ҡыҙ всоя йөҙөмдө һары ҡылдым!–тине.
Уйнар өсән бер думбыра яһаны. Ҡыҙ ҡайтҡас та, думбыраны күреп:
– Бик матур нәмә яһаған икәнһең, уйнап ҡараһана,–тине. Заятүләк думбыраһын алып, ошо өләңдәрҙе (йыр) әйтте:
Эй думбырам, думбырам,
Уйна, күңел асылһын,
Думбырам минең уйнайҙыр.
Ҡыл ҡумыҙым, һорнайҙыр,
Тыңлай килгән әҙәмдәр
Үҙен-үҙе белмәйҙер!
Бәғзе ваҡыттарҙа Һыуһылыу Заятүләк янынан әллә ҡайҙа китеп, юғалып тора ине. Заятүләк был эшкә ғәжәпһенеп:
– Эй, Һыуһылыу, ҡай саҡта һин әллә ҡайҙа китәһең, ҡайҙа барып йөрөйһөң? – тине.
Һыуһылыу:
– Мин әлеге, һин килеп ултырған ергә сығып, таш өҫтөнә ултырып, сәсемде таранмын, төҙәнеп, биҙәнеп ҡайтамын,– тине.
Заятүләк:
– Минең атым менән сөйә торған ҡошом шундамы?– тине.
Һыуһылыу:
– Улар һаман шунда торалар. Һинең төшкән урыныңа ҡарағандар, күҙҙәрен шул урындан алмайҙар, ябығып бөткәндәр,– тине.
Заятүләк, көрһөнөп:
– Уларҙы бында алып килә алмаҫһыңмы? – тине. Һыуһылыу:
– Мин булғас, улар ниңә кәрәк? Һин: – атымдан да биҙәйем, ҡошомдан да биҙәйем, тинең,–тип шул өләңдәрҙе әйтте:
– Атың тора әбегеп,
Һинең өсөн ябығып;
Ул хеҙмәтте итергә
Хәлем килмәй, бай улы.
Атың һинең йылмая,
Уға килер юл ҡайҙа?
Ул хеҙмәтте итергә
Хәлем килмәй, бай уғлы.
Рунан һуң Заятүләк әлеге ҡарт өйрәткән доғаны уҡығайны, аты менән ҡошо һарай ишеге төбөнә килделәр. Түләк аты менән ҡошон күргәс, ни эшләргә белмәне. Ҡошо талпыныпаты кешнәп тора. Атының ял, ҡойроғон һыпырып, аллаға шөкөр ҡылып, ҡайғыһыҙ ғүмер итә башланы.
Бер ваҡыт Сәсуар хан, Түләк менән ҡыҙы Һыуһылыуҙы үҙенең йортона саҡырып:
– Был йорт һәм илем ен йорто, ен иле. Һеҙ бында тора алмаҫһығыҙ, индә ер йөҙөнә сығығыҙ. Мин һеҙгә инсе итеп күп мал бирермен,– тине. Һыуһылыу менән Түләкте быяла арба менән күтәртеп, Асылыкүл аҫтынан яр ситенә сығарып ташлатты.
Заятүләк күл ситендә ҡайғырып, ҡайҙа барырын белмәй торғанда, аҡ һаҡаллы ҡарт килеп:
– Эй, уғлым! Бер ҙә ҡайғырма! Балҡантауға бар! Хоҙай
Балҡан тауын һинең өсөн яратҡан,– тине.
һыуһылыу, Заятүләккә ҡарап:
– Эй, йәнем, тау башына менеп етмәй тороп, бер ҙә артыңа әйләнеп ҡарама! Әгәр ҙә әйләнеп ҡараһаң, беҙгә эйәреп килә торған мал-тыуарҙы харап итерһең,– тине.
Түләк атына менеп, ҡошон ҡулына ҡундырып, Һыуһылыу әйткәнсә, артына әйләнеп ҡарамай, тауға ҡарап юнәлде.
Хан Һыуһылыуға атһыҙ арбалар әҙерләп, аҫыл заттар тулған һандыҡтар тейәтеп, ҡол ҡыҙҙары менән бергә Түләктең артынан ебәрҙе. Һыуһылыуҙың артынан һыу йылҡылары ҡыуҙырҙы. Ҡол-кәнизәктәр ҡысҡырышып, йылҡылар кешнәшеп, әллә ниндәй тауыштар сығаралар ине. Түләк, Асылыкүлдән Өйҙөрәк башы тигән ергә еткәнсе, артына әйләнеп ҡараманы. Балҡантауға етер саҡта, күңеленә ҡурҡыу төшөп, тауыш сыҡҡан яҡҡа әйләнеп ҡараһа, сысҡан һыртлы ҡола йылҡы менән Асылыкүл һәм Өйҙөрәк араһы тулған, Асылыкүлде һаман сығып бөтмәгәндәр. Береһенең Һыртына икенсеһе башын һалып һаман сығыуҙарын күрҙе. Заятүләк әйләнеп ҡарағас та, ҡурҡышып, Асылыкүлгә кире сумдылар. Ҡалғандары бик аҙ ҡалды. Әгәр ҙә Заятүләк артына әйләнеп ҡарамаһа, шул төҫтәге йылҡылар менән ер йөҙө тулыр ине.
Бына был ваҡытҡа саҡлы Сәрмәсән һәм Дим буйы башҡорттары сәсән, үткер малдарҙы Һыуһылыуҙың артынан сыҡҡан һыу йылҡыһы, тиҙәр.
Ҡалған малдары менән Балҡантауға барып ғүмер итә башланылар. Ул ваҡыттарҙа Балҡантауында төрлө януар, йәғни ҡыр кейектәре бар ине. Заятүләк уйынға оҫта булганга күрә, төрлө көйҙәр йырлай, уйнай, бындағы януарҙарҙы күреп, ошо өләңдәрҙе әйтә ине:
Айры ҡойроҡ, йылтан күҙ
Ҡасҡары күп Балҡан тау;
Ҡыҫҡа ҡойроҡ, шәм ҡолаҡ
Ҡуяны күп Балҡантау;
Майлап һалған ҡайыштай
Йыланы күп Балҡантау;
Алпан-толпан атлаған
Айыуы куп Балҡантау;
Ҡыҙ балалай биҙәнгән
Төлкөһө күп Балҡантау;
Оя яһар ере күп,
Ҡоштары күп Балҡантау.
Бер аҙ ваҡыттар торғас, һыу ҡыҙы Һыуһылыу үҙенең ҡалаһын, ата-әсәһен һағына башлағас, Заятүләк уның күңелен табыр өсөн түбәндәге йырҙарҙы әйтә:
– Уң яғымдан терәргә
Балҡантауым бар минең;
Һул яғымдан терәргә
Һыуһылыуым бар минең;
Бары ла алла ҡөҙрәте,
Шөкөр кәрәк, Һыуһылыу,
Шөкөр кәрәк, Һыуһылыу!
Яйыҡ башы бөйөр тау,
Иҙел башы Ирәмәлтау,
Унан бейек Балҡантау,
Шөкөр кәрәк, Һыуһылыу,
Шөкөр кәрәк, Һыуһылыу!
Тәхет, бәхет яратҡан
Балҡантауым бар минең,
Шөкөр кәрәк, Һыуһылыу,
Шөкөр кәрәк, Һыуһылыу!
Бынан һуң Заятүләк шул тирәгә мәшһүр булды. Ендәр барып батшаға:
– Был көндө кейәүең мәшһүр булған, Балҡантауында шаһлыҡ итә,– тинеләр.
Батша кейәүен ҡунаҡҡа саҡырҙы. Түләкте ендәр килеп алып ҡайттылар. Унда барғас, уға уйын уйнарға ҡуштылар.
Түләк, ен батшаһына ҡарап:
– Уң яғымдан терәргә
Балҡантауым юҡ минең;
Һул яғымдан терәргә
Һыуһылыуым юҡ минең,–тине.
Батша ендәргә әмер ҡылып:
– Барығыҙ, Һыуһылыу менән Балҡантауҙы бында алып килегеҙ! – тине. Ендәр барып Һыуһылыуҙы алып килделәр. Икәнсе рәт барып, Балҡантауҙы таба алмағас, икенсе бер тауҙы Балҡантауға оҡшатып, батша һәм Түләк янына алып килделәр. Заятүләк был тауҙың Балҡантау түгел икенен аңлатып, ошо һүҙҙәрҙе әйтте:
Тауҙы тауға оҡшатып,
Тимер менән ҡоршатьш,
Алып килә ятырҙар,
Минең тауым был түгел,
Һыулап ҡаҡҡан ҡаҙыҡтан,
Һыуҙа йөҙгән балыҡтай
Кейеге күп Балҡантау,
Балҡантауым был түгел,
Балҡантауым был түгел,
Балҡантауҙың бейеге,
Башында уйнар кейеге,
Балҡантауым был түгел,
Балҡантауым был түгел.
Ҡыҙ балалай һөйләшкән
Төлкөһө күп Балҡантау,
Балҡантауым был түгел,
Балҡантауым был түгел.
Шеш аяҡлы, шеш мөгөҙлө
Боланы күп Балҡантау,
Балҡантауым был түгел,
Балҡантауым был түгел.
Алпан-толпан атлаған
Айыуы күп Балҡантау,
Балҡантауым был түгел,
Балҡантауым был түгел.
Тауҙы тауға оҡшатып,
Тимер менән ҡоршатып,
Алып бында килһәләр ҙә,
Балҡантауым был түгел!
–тип әйтте лә уйын уйнаманы.
Падишаһ, быны күргәс, Заятүләк менән Һыуһылыуҙы ер өҫтөнә сығартты. Улар кире шул Балҡантауы өҫтөнә барып, күп йылдар ғүмер иттеләр. Иң ахырында шул тауҙа вафат булдылар.
Заятүләк менән Һыуһылыуҙың ҡәберҙәре шунда. Заятүләк үҙ иле Төркөстандан киткәс, кире унда урап ҡайта алманы. Һыуһылыуға ғашиҡ булыу сәбәбенән, Асылы тирәһендә Балҡантауында йөрөп ғүмерен үткәрҙе. Иң ахырында, Балҡантауы өҫтөндә вафат булып, шунда күмелде.
Поделись с друзьями:


text:
Минең тыуған яғым- Башкортостан.
Минең тыуған яғым -Башкортостан. Беҙҙең республикабыҙ бөйөк Рәсәй киңлектәрендә урынлашҡан. Бында бик күп милләт дуҫлыкта һәм берҙәмлектә матур ғүмер кисерә. Уларҙың уникаль ғөрөф-ғәҙәттәре, боронғо культуралары тыуған яғыбыҙҙың иң мөһим рухи байлығы.
Һәркемгә үҙ тыуған яғы йөрәгенә бик яҡын һәм ҡәҙерле. Ҡайҙа ғына булмаһаң да, ниндәй генә матур ерҙәрҙе күрмәһәң дә күңел барыбер үҙ тыуған яғыңа тартасаҡ, сөнки бында тәбиғәт тә матурыраҡ, һауа да таҙараҡ. Беҙҙең өсөн ҙур ғорурлыҡ шулдыр – кем генә Башкортостанға ҡунаҡ булып килмәһен, барыһында бындағы йәшел ҡуйы урмандар, саф таҙа һыулы йылғалар, бөйөк Урал тауҙары һәм ҡунаҡсыл, нескә күңелле башҡорт халҡы таң ҡалдыра. Тыуған яҡ - ул минең яратҡан ғаиләм һәм тыуған йортом ғына түгел, тыуған яғым минең бөтә Башкортостан.
Эссе йәй көндәрендә урманда ҙур имәндәр һәм төҙ кайындар күләгәһендә, еләҫтә йөрөү иң рәхәтелер. Кайҙалыр яҡында ғына етеҙ шишмә үҙенең моңло йырын йырлап йөгөрә, ул бер ҙә арымай: ҡышын да, йәйен дә, яҙын да, көзөн дә ҡаялыр ашыға ла ашыға. Минем тыуған яғым урмандары төрлө-төрлө еләк-емешкә, бәшмәктәргә, дарыу яһай торған үләндәргә бай. Уларҙы барыһында ҡурыҡмайынса ҡулланырға мөмкин, сөнки улар саф һауада, кеше аяғы баҫмаған ерҙә үҫкәндәр. Был бөтә байлыҡты беҙҙең яҡшы мөнәсәбәтебеҙ генә һаҡлап киләсәк быуындарыбыҙға ла еткерер.
Минең өсөн ҡәҙерле һәм яҡын булған яҡ ул минең тыуған ауылым Бажан. Тыуған ауылым ҙур түгел, кескәй генә, ул ике ҡалҡыулыҡ аҫтында урынлашҡан. Был ике ҡалҡыулыҡ ҡыш көнө һалҡын елләрҙән һаҡлай беҙҙе, ә йәйен бында ауыл халҡы урман еләге йыйып шау-шыу килә. Кескәй генә тауҙарыбыҙҙы етеҙ йылға уратып алған. Бала-сағаға йөй көнөндә иң ҙур шатлыҡ иртәнән кискә тиклем ошо йылғала ташбаш йәки ҙур булмаған табан балыҡтарын тотоп ултырыу. Йыраҡ түгел генә беҙҙең урманыбыҙ да бар, унда беҙ йәй көндәрендә еләк һәм бәшмәк йыйып ваҡытыбыҙҙы уҙҙырабыҙ. Урал тауҙары беҙҙең тыуған ауылыбыҙҙан йыраҡ урынлашҡан. Минең тыуған яғым – сикһеҙ ҡалҡыулыҡлы дала, ҡайһыбер ерҙә уны зәңгәр һыулы йылғалар кисеп сыға.
Башкортостанда уникаль тәбиғәт һәм мәҙәниәт байлыҡтары бик күп. Бында булған сәйәхәтселәрҙең күңелендә Башкортостанда күргән матурлыҡтар оҙаҡҡа һаҡлана һәм тағын да ошо тылсымлы ергә боролоп кайтаһы килеп торалыр.
Беҙҙең бурысыбыҙ - ошо тәбиғи байлыҡтарҙы, тыуған яғыбыҙҙың матурлығын һаҡлауға барлыҡ көсөбөҙҙе һалыу, тыуған еребеҙгә ҙур ихтирам менән ҡарау. Шулай булһа ғына бында килеүсе ҡунаҡтарыбыҙ ҙа беҙҙең тыуған яғыбыҙға, тыуған еребеҙгә ихтирам менән ҡарарҙар һәм уға ҙарарлыҡ килтермәҫтәр.
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:


text:
Тема: М.Кәрим. “Үлмәҫбай” поэмаһы. Маҡсат: поэманың йөкмәткеһен, идея-художество ҡиммәтен, теленең байлығын, яҙыусының оҫталығын уҡыусыларға еткереү; һөйләү телмәрен үҫтереү; шағирҙың ижады , совет һалдаттарының батырлығы менән ғорурланыу хисе, һоҡланыу тойғоһо, һөйөү уятыу. Йыһазландырыу: дәреслек, презентация
Дәрес барышы.
l.Ойоштороу мәле.
ll.Төп өлөш . 1.Инеш һүҙ.
1941 йылдың 22 июнендә Гитлер Германияһы беҙҙең илгә мәкерле һуғыш башлағас, М.Кәрим дә, ҡулына ҡорал алып, Тыуған ерҙең азатлығы өсөн яуға китә. Фронтҡа китер алдынан “Мин фронтҡа китәм, иптәштәр!” шиғырын ижад итә. Шағир башҡорт халҡының традицияларына тоғро буласағы, йыр өсөн һәм Тыуған ер өсөн аяуһыҙ ҡаты һуғышасағы тураһында әйтә. Ул был антына тоғро ҡала. 1942 йылда август айында хәтәр һуғыштарҙың береһендә дошман снарядының утлы ярсығы, уның түш кеҫәһендәге комсомол билетын тишеп, йөрәккә саҡ ҡына теймәй үтә. Госпиталдә 3-4 ай ятҡандан һуң ғына ул ҡулына ҡәләм алырлыҡ хәлгә килә һәм үҙенең ижадында күренекле урын тотҡан шиғыр һәм поэмаларын ижад итә. 1942 йылдың көҙөндә, госпиталдә ятҡанда, ул “Үлмәҫбай” поэмаһының тәүге ике бүлеген тамамлай. Поэманың һуңғы өлөшө 1944 йылда Украинала яҙыла.
2.Поэманы кассетанан тыңлау. 3.1-се бүлекте анализлау. – Поэма нимә менән башланып китә? - Үлмәҫбайҙың телмәренә ниндәй сифаттар хас? (бөтә ваҡиғаларҙы ла юмористик тонда һөйләй) - Ул беҙҙең күҙ алдыбыҙға ниндәй кеше булып килеп баҫа? (шаян) - Дошман менән осрашҡанда Үлмәҫбай үҙен нисек тота? (ҡыйыу, батыр, сабыр) -Үлмәҫбай образында шағир халыҡ характерына хас ниндәй сифаттарҙы аса? 4. “Үлмәҫбай туйға бара” бүлеге (комментарий менән уҡыу) - Был бүлектә нимә хаҡында һүҙ бара? - Кем ул “Үҙе биш ҡарыш, һаҡалы етмеш ҡарыш” ҡарт. – Ниндәй туй йолалары тураһында әйтелә? 5. 3-сө бүлекте комментарий менән уҡыу.
– Поэманың төп геройҙары кем? (Үлмәҫбай, Теребай – һалдаттар, разведчиктар) - Уларға ниндәй сифаттар хас? (Ҡыйыулыҡ, батырлыҡ, сабырлыҡ, көр күңеллелек, таҫыллыҡ, тапҡыр аҡыллылыҡ, мәрәкәсел. Уларҙың исемдәре үк халыҡтың үлемһеҙлеген, халыҡтың мәңгелек булыуын раҫлай).
-Был турала поэмала нисек әйтелгән? Үлмәҫбай үҙен:
Тау башҡорто тоҡомонан, Салауат затлы булам… Һунарсы минең ырыуым…
…Чуд тигән күле лә бар,-
тип танышытыра . Был юлдарҙан Үлмәҫбай образында үҙ халҡына хас иң яҡшы традициялар менән илһөйәрлек сифаттарының бергә ҡушылыуы күренә.
-Поэмала тағы ла ниндәй традициялар күренә? (һунарсылыҡ). Улар:
Һунарсы ҡаны үҙемдә, (слайд) Һунарсы булыр балам… Һунар сыға һалыуыма Шул ғәҙәт булды сәбәп, -
тиҙәр.
-Милли характер һыҙаттары хаҡында поэманың ниндәй урынында әйтелә?
- Башҡорт халҡына хас булған ҡунаҡсыллыҡ сифаты иҫкә алына.
Вәт шулай. Хәҙер үҙеңде (слайд) Ҡунаҡҡа алып китәм. Аҙаҡтан маҡтап йөрөрһөң: “Башҡорт ҡунаҡсыл икән…”-
тигән юлдарҙа күренә.
-Поэмала тағы ла ниндәй милли традициялар күренә?(слайд)
Шағир бөтә ижады буйынса ир-егеттең таянысы, ҡанаты булған ат образын һынландыра.(слайд)
Әҙиптең ижадына килеп ингән һыбайлы егет образы халыҡ ижадынан килеп ингән образ ғына түгел, халыҡтың көндәлек тормошо менән бәйле булыуы һөҙөмтәһендә килеп ингән образ. (слайд)
-М.Кәрим Үлмәҫбай, Теребай образдарын һүрәтләгәндә ниндәй алымдар файҙалана? (фантастик элементтар, әкиәттәргә хас алымдар)
-Үлмәҫбай менән Теребай тормошта осрай торған реаль образдар. - Рус әҙәбиәтендә “Үлмәҫбай”ға оҡшаған ниндәй әҫәр уҡығанығыҙ бар? (А.Т.Твардовский “Василий Теркин”) - Поэманың тел-стиль үҙенсәлектәре тураһында нимә әйтерһегеҙ? (халыҡсан әйтемдәр, тапҡыр һүҙҙәр, мәҡәлдәр күп) (слайд) lII. Йомғаҡлау. IV. Өйгә эш биреү: поэманың йөкмәткеһе буйынса һүрәт эшләргә
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:


text:
Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ
Композитор Салауат Низаметдиновтың «Салават. Исповедь» китабы һуҡырҙар өсөн цифрлы форматта нәшер ителгән. Баҫма төрлө форматтарҙа сыҡҡан. Насар күреүселәр өсөн яҫы баҫмала ҙурайтылған шрифт менән китаптар варианты бар. Рельеф-нөктәле шрифт менән йәғни Брайль буйынса шрифт менән баҫма һуҡырҙар өсөн тәғәйенләнгән.
Башҡортостан Республикаһының махсус китапханаһы хәбәр итеүенсә, был аҙнала композитор китабының тауышлы версияһы өҫтөндә эш тамамланды. Әлеге ваҡытта әҫәр цифры һаҡланған форматҡа күсерелгән һәм китапхананың мәғлүмәттәр базаһынан күсереп алырға була. Китап Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың билдәле сәнғәт эшмәкәренең хәтирәләр йыйылмаһынан тора. Хәтирәләр китабын төҙөүселәрҙең береһе, музыка белгесе Викторий Симонов билдәләүенсә, баҫмала тарихи персонаждар, үткәндәрҙе иҫкә алыу, әлеге ысынбарлыҡ һәм киләсәк берләшә. «Китап күп кешеләргә кәрәк булыуына тулыһынса ышанам», ти ул.
Белешмә. Композитор Салауат Низаметдинов – БР һәм РФ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғәлимов Сәләм, Дмитрий Шостакович исемендәге премиялар лауреаты. Ул ике йөҙҙән ашыу эстрада йырҙары, спектаклгә музыка, документаль һәм нәфис фильмдарға музыка яҙған. Һуҡыр булараҡ ул республиканың иң популяр һәм талап ителгән композиторҙарҙың береһе булды. Салауат Низаметдинов 2013 йылдың июлендә донъя ҡуйҙы.


text:
Фото:
Мәскәүҙә «Берҙәм Рәсәй» партияһының VI медиафорумы асылды
Фото:
Йәкшәмбе, 25 сентябрҙә, Мәскәүҙең Халыҡ-ара сауҙа үҙәгендә «Берҙәм Рәсәй» партияһының VI дөйөм Рәсәй медиафорумы асылды.
Унда ҡатнашыу өсөн төбәк һәм федераль киң мәғлүмәт сараларының меңдән ашыу журналисы аккредитация үтте.
Башҡортостан исеменән форумда республиканың алдынғы баҫмаларынан һигеҙ хәбәрсе сығыш яһай: «Башкортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы (БЮТ каналы), «Спутник ФМ» радиоһы, «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, «Республика Башкортостан» һәм «Единая Россия. Башкортостан» гәзиттәре.
Сарала киң мәғлүмәт сараларының көнүҙәк мәсьәләләре һәм илдә журналистиканы үҫтереү перспективалары тикшерелә.
Кремль хакимиәте етәксеһе Сергей Нарышкин, уның беренсе урынбаҫары Владислав Сурков, Рәсәй Хөкүмәтенең беренсе вице-премьерҙары Игорь Шувалов һәм Виктор Зубков, вице-премьерҙар Александр Жуков һәм Дмитрий Козак, Хөкүмәт рәйесе урынбаҫары – Хөкүмәт Аппараты етәксеһе Вячеслав Володин, Хөкүмәт рәйесенең матбуғат секретары Дмитрий Песков, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы башлығы Сергей Шойгу, илдең тәбиғәт ресурстары һәм экология министры Юрий Трутнев, билдәле сәйәсмәндәр, депутаттар, йәмәғәтселек вәкилдәре, ғалимдар фекер алышыуҙа ҡатнаша.
Рәсәйҙең абруйлы сәйәсмәндәре фекеренсә, медиафорумдар – киң мәғлүмәт сараларын бер майҙансыҡта туплау мөмкинлеген биргән һөҙөмтәле система.
Шулай уҡ Рәсәйҙең башҡа бер партияһының да киң мәғлүмәт саралары менән бындай форматта осрашыуҙар үткәрмәүе лә телгә алына.


text:
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 24.03.2017
Уҙған төндә бер төркөм боевиктар Чечен Республикаһында Рәсәй гвардияһының хәрби часына һөжүм иткән. Ҡаты атыш барышында хоҡуҡ һаҡлау органының алты хеҙмәткәре үлемесле яраланған. Шулай уҡ банда ағзаларының барыһы ла юҡ ителгән. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, тыныслыҡ урынлаштырыусы мәрхүмдәр Ҡабарҙы-Балҡар, Дағстан, Төньяҡ Осетия, Ҡаҙағстан һәм Пермь крайының эске эштәр министрлыҡтарында хеҙмәт иткән булған.
24 / 03 / 2017
241
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 23.03.2017
Бөгөн Киевта Дәүләт Думаһының элекке депутаты Денис Вороненков ТТ пистолетынан атып үлтерелгән. Һөжүм ваҡытында сәйәсмәндең һаҡсыһы киллерҙы яралап өлгөрә. Бер нисә сәғәттән енәйәттә ғәйепләнеүсе табиптарға мөрәжәғәт иткән мәлендә ҡулға алынған. Уға шунда уҡ көсәйтелгән һаҡ аҫтында медицина ярҙамы күрһәтелә башлай. Әммә һуңынан киллерҙың йән биреүе тураһында билдәле була.
23 / 03 / 2017
229
Яҙғы ташҡынға әҙерлек буйынса бөгөн Стәрлетамаҡ ҡалаһында махсус күнекмәләр үтте
Төбәктең бар хеҙмәттәренең ғәҙәттән тыш хәлгә бәйле әҙерлек кимәле тикшерелде. Сараның тап Стәрлетамаҡта үтеүе осраҡлы түгел. Ҡала биләмәһендә биш йылға аға. Яҡынса мәғлүмәттәргә ярашлы, быйыл Ағиҙел менән Стәрле йылғаларының ярҙан сығыуы ихтимал. Хәүеф зонаһында 6 меңләп кеше йәшәгән 2 мең ярым йорт урынлашҡан.
22 / 03 / 2017
229
Тарихта ҡалған әһәмиәтле көн
1942 йылдың 22 мартында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына республика Хөкүмәтенең Ҡыҙыл байрағын һәм халыҡтың наказын тапшырыу тантанаһы үтә.
22 / 03 / 2017
266
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 22.03.2017
Владимир Путин Үҙәк банк рәйесе вазифаһында Эльвира Нәбиуллинаның вәкәләттәре мөҙҙәтен оҙайтыу яҡлы. Президент уның кандидатураһын парламентҡа тәҡдим итте. Был турала дәүләт башлығы Эльвира Сәхипзада ҡыҙы менән осрашыуҙа белдерҙе. Яҡташыбыҙ үҙәк банкка 2013 йылдан рәйеслек итә. Быға тиклем ул Иҡтисади үҫеш министрлығын етәкләне.
22 / 03 / 2017
205
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 21.03.2017
Владимир Путин дауахана һәм поликлиникаларҙағы сират мәсьәләһен хәл итергә ҡушты. Ил президенты фекеренсә, медицина учреждениеларына мөрәжәғәт итеүселәр йыш ҡына белгестәр етмәүенә зарлана. Өҫтәүенә, уларҙы регистратура хеҙмәткәрҙәренең тупаҫлығы ла хафаландыра. Поликлиникаларҙы интернетҡа тоташтырыу менән генән сикләнергә ярамай. Кешеләрҙең табипҡа сиратһыҙ эләгеүен тәьмин итергә кәрәк. Табиптар сирлеләргә күберәк иғтибар итһен өсөн уларҙы кәрәкһеҙ ҡағыҙ тултырыуҙан азат итеү мотлаҡ тип билдәләне ил Президенты.
21 / 03 / 2017
246
Халыҡ-ара урман көнөнә - экологик акция
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының буласаҡ экологтары тәҡдиме менән макулатура йыйыу акцияһы ойошторолдо. Һәр факультет урманды һаҡлауға үҙ көсөн индерергә тырышты. Эколог һөнәрен һайлаусы студенттар айырыуса әүҙемлек күрһәтте.
21 / 03 / 2017
219
Рәсәйҙә тәүге тапҡыр шәхси компанияға «Башҡорт балы» брендын ҡулланыуға хоҡуҡ тураһында таныҡлыҡ тапшырылды
Әлегә тиклем бындай патентҡа Башҡортостандың умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге генә эйә ине. Монополист һаналған был предприятие «башҡорт балы» бренды менән татлы ризыҡты сит илдәргә лә оҙатып килде. Әммә хәҙер ошондай уҡ мөмкинлек менән башҡа умартасылар ҙа файҙалана аласаҡ. Белгестәр иҫәпләүенсә, бындай хоҡуҡты барыһына ла таратыу башҡорт балының данын юғалтыуға килтерәсәк. Сөнки бар донъяға танылыу алған бренд аҫтында башҡа төбәк балдары ла баҙарға күпләп сығыуы ихтимал.
20 / 03 / 2017
273
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 20.03.2017
Владимир Путин Рәсәй йәмәғәт палатаһының «Президент квотаһы» ағзаларын раҫланы. Исемлектә 40 кеше. Элекке составтан уға 11 кеше эләккән, ҡалған 29-ы яңыртылған тип хәбәр итә дәүләт башлығының матбуғат хеҙмәте. Йәмәғәт палатаһында урындарын һаҡлап ҡалыусылар араһында танылған йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы Лео Бокерия, йырсы Диана Гурцкая бар. Яңы исемдәр араһына кинорежиссер Владимир Хотиненко менән «Эксперт» журналы баш мөхәррире Валерия Фадеевты күрергә мөмкин.
20 / 03 / 2017
236
Республикала ташҡынға әҙерлек дауам итә
Иглин районында ҙур һыуҙы ҡаршылау эштәре ойошҡанлыҡ менән бара. Оло-Тәләк ауыл биләмәһендә иғтибар үҙәгендә мәктәп һәм тимер юл аша күпер эргәһе.Ҡар һыуҙары йыйылып ятмаһын өсөн йырындар ҡаҙыла, һыу үткәргес торбалар таҙартыла.
20 / 03 / 2017
212
Тереләрҙең ҡәҙерен бел, мәрхүмдәрҙең ҡәберен бел, тигән ата-бабалар
Ләкин ысынбарлыҡта төптө улай түгел. Европа илдәрендә йөрөгәндә ауыл-ҡасабаларҙа зыяраттарҙың иҫ киткес бөхтәлеге һоҡландырғайны. Унда ҡәберлектәрҙән кеше өҙөлмәй. Аҙна һайын сәскәләрҙе алмаштырып, тәртипкә килтереп торалар. Май шәмдәре бер ваҡытта ла һүнмәй. Хәйер, зыяраттары ла ерләү урыны түгел, ә ниндәйҙер тарихи ҡомартҡыларҙы хәтерләтә.
19 / 03 / 2017
255
Саҡырылмаған ҡунаҡ
Бөрйәндә бүреләр ҡотора. Шәхси ҡураларға, фермер хужалыҡтарына һөжүм итеү осраҡтары йышайҙы, ти район халҡы. Кесе йома урман санитарҙары дүрт ерҙә профилактика эштәре башҡарып киткән. Иң ҙур зыянды «Ҡаһарманов» хужалығы күргән. Бында йыртҡыстар ун өс баш һарыҡты тамаҡлаған. Ә һунарсылар яуап итеп бер ни ҙә эшләй алмай. Бүре атыу миҙгеле ябыҡ. Ә улары ялан яҡтарындағы һунарсыларҙан ҡасып таулы райондарҙа үрсей. Урманда бит бүрегә ҡасып ҡотолоу еңелерәк.
19 / 03 / 2017
414
Аҙна яңылыҡтары - 19.03.2017
Дәүләт Думаһы ОСАГО тураһындағы закон проектын ҡабул итте. Документҡа ярашлы, аварияға эләккән автомобиль өсөн аҡса түләнмәй, ә ремонтлап бирелә. Аҡсалата страховка транспорт сараһы тергеҙеүгә яраҡһыҙ тип табылғанда һәм ремонт эштәре билдәләнгән лимиттан артып киткән мәлдә күсерелә.
19 / 03 / 2017
240
Иҫкәртелгән – ҡоралланған
Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре бөгөн Өфөнөң ташҡын хәүефе янаған урындарында халыҡ менән осрашты. Маҡсат яҡынлашып килгән ҙур һыу миҙгеленә әҙерлекте барлау.
18 / 03 / 2017
207
Ҙур һыуҙы ҡасан көтөргә?
Бөгөн Өфө предприятиеларында махсус техникаларҙың торошо тикшерелде. Ташҡын көслө булған осраҡта халыҡты эвакуациялау мәсьәләһе һәм йөҙөү өсөн тәғәйенләнгән транспорт сараларының әҙерлек кимәле нисек?
17 / 03 / 2017
195
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 17.03.2017
Донецк һәм Луганск халыҡ республикаларын Рәсәй составына ҡушыу тураһында Кремлдең әҙер сценарийы юҡ. Был турала Президент Владимир Путиндың матбуғат секретары Дмитрий Песков белдерҙе. Украина күрә тороп үҙенең биләмәләрен ситкә тибә, Рәсәй был хәлгә битараф ҡала алмай тип билдәләгән рәсми вәкил. Әйткәндәй, бөгөн Президент Владимир Путин илдең именлек советы даими ағзалары менән сираттағы кәңәшмә үткәрҙе. Ултырышта Донбасс һәм Украинала эшләп Рәсәй банктарына ҡарата санкциялар мәсьәләһе күтәрелде.
17 / 03 / 2017
203
Бөйөк Еңеүгә арналған экспедиция тамамланды
Ҡаргиҙәрҙәге сәфәрҙең маршруты республиканың дүрт районы аша үтә. Йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәси фирҡәләр вәкилдәре юлһыҙлыҡҡа, ҡар-буранға ҡарамай 300 саҡрымдан ашыу юл уҙҙы.
17 / 03 / 2017
168


text:
Ериковский
Ериковский — Ростов өлкәһенең Дубовский районында, Дубовское ауыл биләмәһе составындағы утар.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утарға нигеҙ һалыу тураһында ҡарар 1896 йылда уҡ ҡабул ителгән була. Ростов өлкәһе Баклановская станицаһы йыйылышында, Барабанщиков утары менән йәнәш үҙәндә, яңы утарға күсенеп сығыу өсөн урын бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Ләкин төрлө сәбәптәр арҡаһында утарға нигеҙ һалыу кисектерелә. Һөҙөмтәлә, 20-се быуат башында, ете казак ғаиләһе Ерик йылғаһы буйындағы иң яҡшы ерҙәргә бүленеп сыға.
Ваҡыт үтеү менән, уларға был биләгән ер участкаларында ҡалырға рөхсәт итәләр. Улар нигеҙләгән утар Щеглов исеме ала.
Ғәмәлдә, Ериковский утарына нигеҙ 1905 йылдың көҙөндә, Баклановская станицаһының казактарына ер участкалары бүлеп биреү һөҙөмтәһендә һалына[2].
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утар Ерик йылғаһының һул яҡ ярында, Дубовское ауылы ҡаршыһында урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ериковский утары эргәһендә фашизм ҡорбандарына Һәйкәл-мемориал урынлашҡан. Һәйкәл Карл Маркс исемендәге колхоздың һөт-тауар фермаһы урынында ҡуйылған.
Бында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, фашист оккупацияһы осоронда (1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың 1 ғинуарына тиклем), утар эргәһендә совет хәрби әсирҙәренең лагеры урынлашҡан була[3].
Тәүге хәрби әсирҙәрҙе немецтар, утарҙың һөт-тауар фермаһына, утарҙы баҫып алғандан һуң бер тәүлек үткәс тә килтерәләр.
Совет ғәскәрҙәре утарҙы ҡалдырып китер алдынан аҙыҡ-түлек складын алып сығырға өлгөрмәй, уны яндыралар.
Немецтар әсирҙәргә янған иген ашаталар. Әсирҙәр өсөн төҙөлгән барактарҙа кешеләр ике ҡатлы һикеләрҙә йоҡлайҙар. Кемдәргә урын етмәй, уларҙы бишәр ай буйына сәнскеле тимерсыбыҡ артында асыҡ һауала тоталар.
Концлагерь биләмәһендә язалау өсөн барак урынлашҡан була. Унда 300-гә тиклем әсирҙәрҙе ҡыуып индерәләр.
Сталинград һуғышы ваҡытында эшкә яраҡлы әсирҙәрҙе лагерҙан ҡыуып алып китәләр. Ауырыу һәм яралы әсирҙәрҙе атып үлтерәләр һәм соҡорға ырғыталар.
Бында күмәк ҡәберлек урынлашҡан. Үлгән хәрби әсирҙәрҙе немецтар 6 x 4 метр үлсәмендәге дөйөм ҡәбергә илтәләр, табутһыҙ күмәләр.
Тарихсылар һәм археологтар 18 ҡәбер һанай, уларҙың һәр береһендә яҡынса 1000 кеше була.
Хәҙерге ваҡытта был урында мемориал ҡуйылған. Унда ошондай яҙыу бар: «1942. Концлагерь ҡорбандары иҫтәлегенә. Совет һуғышсыларына».
Лагерь булған осорҙа, унда яҡынса 18 мең кеше була. Көн һайын язалауҙан, йонсоуҙан, көс еткеһеҙ эштән һәм атыуҙарҙан 100-ҙән 200-гә тиклем кеше үлә.
Лагерҙа Ростов өлкәһе Дубовский районының 46 кешеһен дә индереп, 5 мең тирәһе хәрби әсир үлгән һәм атылған.
Мемориал 1987 йылдың 9 майында асыла. Һәйкәл — өс интеккән совет һалдатының скульптура композицияһынан ғибәрәт.
Мемориал, Ленинград скульпторҙары Марлен Шалвович Цхададзе һәм Юрий Александрович Степанюк проекты буйынса эшләнгән. Проектты тормошҡа ашырыусылар Константин Александрович Лелин һәм Владимир Михайлович Никитин.
Мемориал 1987 йылдың 9 майында асыла. Мемориал менән йәнәшә Хәтер паркы төҙөлгән[4].
- Хәтер паркы — фашизм ҡорбандарына Һәйкәл-мемориал менән йәнәшә (1987).
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Ростовской области
- ↑ http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/sovr.issled/dronov/dronov.istoria_dubovskogo_rayjna.pdf
- ↑ Ериковский концлагерь
- ↑ Памятник-мемориал (урыҫ.). Гид. 6 ғинуар 2017 тикшерелгән.


text:
Меню
Фильтр
Район
Сфера
Көн фильтр
Төп яңылыҡтар
Сара уҡытыусыларҙың асыҡ дәрестәре менән башланып китте. Башҡа фән уҡытыусылары менән бер рәтте, башҡорт теле уҡытыусылары Абзанова Ләйлә Рифат ҡыҙы 3 класта, Сөләймәнова Винера Ринат ҡыҙы 2 класта асыҡ дәрестәр күрһәтеп, үҙҙәренең тәжрибәһе менән уртаҡлашты.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте аҙналығында уҡыусылары бик әүҙем ҡатнаштылар.
Был ҡыҙ ниңә ҡыуанысынан балҡып тора тиһегеҙме? Сөнки ул “Аманат” журналының быйылғы беренсе һанын тотоп тора, уның башҡорт телен яратып һәм теләп өйрәнеүен күргән өләсәһе ейәнсәренә Яңы йылға шундай матур бүләк эшләгән!
Яңыраҡ мәктәбебеҙҙә «Шәжәрә” байрамы үтте. Был сараға беҙ бик матур итеп әҙерләндек. Уҡыусылар ҡыҙыҡһынып, үҙ тамырҙарын өйрәнде, мәғлүмәттәр йыйҙы. Мәктәп кимәлендә уҙғарылған сарала һәр класс милли өҫтәл әҙерләне. Ниндәй генә ризыҡтар, ҡулдан эшләнгән әйберҙәр, сувенирҙар, һауыт-һабалар юҡ ине унда – уҡыусылар бик тырышып башҡорт, урыҫ, татар халҡы ризыҡтарынан торған өҫтәлдәр әҙерләнеләр, хатта үзбәк, украин һәм корея халҡының да өҫтәлдәре булыуы ныҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы.


text:
чәршәмбе, 29 март 2017, Казан вакыты 20:21
Касьяновка Башҡортостанда ялған ҡултамға йыйылған
уртаклаш
Касьяновка Башҡортостанда ялған ҡултамға йыйылған
Хәҙер Рәсәй кимәлендәге хәбәрҙәр Михаил Касьяновтың ҡултамғалар йыйыуҙағы мутлашыуҙарына ҡайтып ҡала. Ғәҙәттәгесә, һайлауҙарҙан Башҡортостан бер ҡасан да ситтә ҡалмай. Ыңғай яҡтан да, кире яҡтан да. Был юлы ла Михаил Касьянов файҙаһына ялған ҡултамғалар йыйыусылар араһында Башҡортостан бар. Аралаш тикшереүҙәрҙән күренеүенсә, республика биләмәләрендә оппозицион кандидат өсөн ҡултамғала йыйыусы 165 кешенең 45-е генә был эште үҙ документтарын нотариус аша беркетеп башҡарғандары асыҡланған. Йәғни башҡа 120-һе дөрөҫ йыймаған. Ошолар араһынан 6 кеше кем өсөн ҡултамғалар йыйыуын бөтөнләй белмәгән.


text:
Һары диңгеҙ
Һары диңгеҙ (ҡыт. ябайл. 黄海, пиньин: Huanghai «хуан-хай», кор. 황해 «хван-хэ») — Азияның көнсығыш яр буйынан алып Корея ярымутрауының көнбайыш ярына тиклем Тымыҡ океандың ярым ябыҡ диңгеҙе. Атамаһы Ҡытай йылғаларының килтерелгәненән һәм аҙыраҡ дәрәжәлә саңлы ҡойондар йоғонтоһонда үҙгәргән диңгеҙ һыуының төҫө буйынса бирелгән. Яҙын саңлы ҡойондар бик көслө була, был диңгеҙҙәге судноларға хәрәкәтен туҡтатырға мәжбүр итә.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һары диңгеҙ Азияның ҡоро еренә инеп тора һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Корея Халыҡ Демократик Республикаһы һәм Корея Республикаһы ярҙарын йыуа.
Майҙаны — 416 мең км². Һыуҙың уртаса күләме — 17 мең км³.
Уртаса тәрәнлеге — 40 м, максималь тәрәнлеге — 106 м. Тәрәнлеге төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 84—92 метрға тиклем арта, ә иң көньяҡ-көнсығышында — 105 метрға тиклем. Грунт — ләм һәм ҡом.
Һары диңгеҙ Корея, Ляодун һәм Шаньдун ярымутрауҙары менән уратып алынған.
Төп порттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡытай Халыҡ Республикаһы — Тяньцзинь, Яньтай, Циндао, Далянь (Дальний).
- Корея Халыҡ Демократик Республикаһы — Нампхо.
- Корея Республикаһы — Инчхон (Чемульпо).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Оценка проектов и условий для рыболовства на Жёлтом море (анг.)
- Подводный мир: полная энциклопедия. Жёлтое море
- Тематическая страница о северной части Тихого океана: жёлтое море (анг.)
- Фотография из космоса: туман над Жёлтым морем
- Желтое море // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Владимир Путин Сочиҙа ХI ҡышҡы Паралимпия уйындары чемпиондарына һәм призерҙарына дәүләт наградаларын тапшырҙы
Дүшәмбе, 17 мартта, Рәсәй Президенты Владимир Путин Рәсәй йыйылмаһы ағзалары – Сочиҙа ХI ҡышҡы Паралимпия уйындары чемпиондары һәм призерҙары менән осрашты һәм спортсыларға дәүләт наградаларын тапшырҙы.
— Паралимпсылар тураһында күп һөйләйҙәр, улар спортсылар ғына түгел, улар ниндәйҙер спорт миссияһын үтәйҙәр генә түгел, ә социаль функцияны башҡарыуҙары тураһында күп тапҡыр ишеткән бар. Был хаҡта күп нәмә әйтелде, әммә ҡайһы бер әйберҙәрҙе мин ябай ғына билдәләй алмайым, — тип билдәләне Рәсәй Президенты. — Моғайын, һеҙҙең бөтә ҡаҙаныштарығыҙҙы ла һанап булмай. Һеҙҙең Паралимпияла иҫ киткес сығыштарығыҙҙы мин ҡабатлай алмаясаҡмын. Бөтә Паралимпия уйындары тарихында беҙҙең йыйылманың ғына түгел, ә бөтә паралимпия тарихында бөтә милли йыйылмалар өсөн дә дөйөм команда зачетында был иң яҡшы күрһәткес икәнлеген, әлбиттә, әйтмәй булмай. 80 миҙал – ул иң яҡшы күрһәткес. Уларҙан – 30 алтын, был тик миҙалдар фейерверкы. Мин һеҙҙе бының менән ысын күңелдән ҡотлағым килә. Ҙур рәхмәт һеҙгә!
Наградланыусылар араһында Башҡортостан паралимпсылары ла. Дуҫлыҡ ордены менән Азат Ҡарасурин һәм Кирилл Михайлов наградланды. Президент Александр Давидович һәм Ирек Зариповҡа «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн» I дәрәжә орденының миҙалын тапшырҙы.
Ирек Зарипов Владимир Путинға паралимпия спортына ярҙам иткәне өсөн рәхмәт әйтте.


text:
Флор һәм Лавр сиркәүе (Пролетарск)
Флор һәм Лавр сиркәүе —Ростов өлкәһе Пролетарск ҡалаһында төҙөлгән православие сиркәүе .Иртә христианлыҡ осоронда изге ыҙа сигеүселәре Флор һәм Лавр хөрмәтенә төҙөлгән. Мәскәү Патриархатының Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғибәҙәтхана беренсе тапҡыр 1879 йылда телгә алынған[1], шул ваҡытта сиркәү йорто изгеләндерелгән. Сиркәү иртә христианлыҡ осоронда ыҙы сигеүсе Флор һәм Лавр хөрмәтенә төҙөлгән.
1955 йылда сиркәү йорто «Мир» кинотеатрына әүерелдерелгән. Быға ҡарамаҫтан, урындағы христиан йәмғиәте үҙ эшен дауам иткән. Уның аҡсаһына элекке казак йорто һатып алынған. Был йортто хоҙайға табыныу йортона әйләндергәндәр. 1989 йылда яңы сиркәү йорто төҙөү өсөн йорт ҡураһы торған ер һатып алғандар. Төҙөлөш 1993 йылға тиклем дауам иткән. Уны Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Владимир изгеләндергән. сиркәүҙә йәкшәмбе мәктәбе асылған.
Хәҙерге ваҡытта боронғо сиркәү төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала һәм уны яңынан аяҡҡа баҫтырыу буйынса эштәр алып барыла.
Изге әйберҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сиркәү территорияһында бер нисә изге әйбер бар: «Апостол Варнава» иконаһы һәм уның изге һөйәк өлөштәре, «Преподобный Иов Почаевский» иконаһы «Святитель Тихон, Патриарх Московский и всея России» иконаһы «Блаженный Павел Таганрогский иконаһы»[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Пролетарск|Церковь Флора и Лавра (урыҫ.). sobory.ru. 2 февраль 2017 тикшерелгән.(урыҫ.). sobory.ru. 2 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Храм Мучеников Флора и Лавра, г.Пролетарск | наш приходской сайт (ru-RU). hramflora-lavra.cerkov.ru. 2 февраль 2017 тикшерелгән.


text:
Автор: Алибаева Гульдар Сахиевна,воспитатель МБДОУ д/с “Миляш” г. Баймак, Республика Башкортостан
“Уйындарҙа- хәрәкәт, хәрәкәттә- бәрәкәт”, тип халыҡ юҡҡа ғына әйтмәгән.
Бала донъяға килгәс тә хәрәкәтләнә башлай,сөнки хәрәкәт- йәшәүҙең һәм физиологик үҫештең төп нигеҙе ул. Бары хәрәкәт арҡаһында ғына кеше йәшәй,үҫә,тормош ҡора, ижад итә һәм
эшләй. Балаларҙы тәрбиәләүҙә уйындар айырыуса ҙур урын алып тора. Әкиәт, йырҙар уйлап сығарған кеүек уйындарҙы ла халыҡ уйлап тапҡан.
Ололарҙың һөйләүе буйынса, борон, балаларҙы мәргәнлеккә, сослоҡҡа өйрәтеү маҡсатында, аҡһаҡалдар балалар араһында “балдаҡ атыш”, шар, бура, туп һуғыу кеүек махсус ярыштар ойошторор булғандар. Физик һәм әхләҡи яҡтан сыныҡтырыуға ҡоролған бындай уйындар, асылда, һунарсының, малсының, балыҡсының көндәлек хеҙмәте өсөн мотлаҡ күнекмә булып торған. 4-5 йәшкә тиклем малайҙарҙы атайҙары үҙ тәрбиәһенә алған. Улар һыбай йөрөргә, уҡтан атырға, йүгерергә, көрәшергә өйрәткән. Төрлө уйындарҙы ла улар үҙҙәре уйлап тапҡан, әлбиттә. Мәҫәлән, бура һуғыу уйыны. Күпме сослоҡ, мәргәнлек һәм көс кәрәк. Ул-борондан килгән уйын.
Халыҡ уйындарын бер нисә төркөмгә бүлергә була. Мәҫәлән, йыр менән башҡарылған уйындар- етеҙлек, йылғырлыҡ, осҡорлоҡ һәм башҡа физик тәрбиә биреү менән бергә эстетик тәрбиә лә бирә. Был төр уйындарына “Йәшерәм яулыҡ”, “Аҡ тирәк, күк тирәк”, “Аҡ ҡалас”, “Наза” кеүек уйындарҙы индерергә була.
Туп менән башҡарылған уйындар физик яҡтан үҫешергә ҙур ярҙам итә, күбеһе йүгереүгә ҡоролған. Улар балаларҙа етеҙлек, йылдамлыҡ, һиҙгерлек тәрбиәләйҙәр. “Өйрәк һәм һунарсы”, “Соҡор туп”, “Туҡта” һәм башҡа уйындарын туп менән уйнайҙар.
Киләһе төркөм- таяҡтар ярҙамында уйналған хәрәкәтле уйындар. Һәр ваҡыт таяҡтар менән эш итергә тура килгәнлектән, уларҙы саф һауала ойошторалар. Уйында ҡатнашыусалар йүгерәләр, һикерәләр. Мәҫәлән, “Ун таяҡ”, “Себен”, “Көршәк”, “Сәкән уйындары”.
Коллектив рәүештә башҡарылған төрлө хәрәкәтле уйындар бик күп һәм үҙенең төрлөлөгө менән айырылып тора. Уйындарҙың күбеһе хәрәкәткә, йүгереүгә, һиҙгерлекте арттырыуға, етеҙлеккә өйрәтә, балаларҙа берҙәмлек, намыҫлылыҡ, татыулыҡ сифаттары тәрбиәләй.
Был төркөмгә ошо уйындар инә: “Буяу”, “Бесәй һәм сысҡан”, “Энә һәм еп”, “Һәпәләк”, “Алтын тау”, “Кем һуҡты” кеүек уйындар.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хәҙерге ваҡытта балалар арһында элек- электән йәшәп килгән халыҡ уйындары онотола бара. Ә халыҡ уйындары беҙҙең иң ҡиммәтле мираҫтарыбыҙҙың береһе бит!
Поделиться:


text:
Башҡортостанда Электрон таможня декларация үткәреү үҙәге эшләй башланы
12 ғинуарҙа Башҡортостан таможняһында “Башнефтьхимзавод”тың бөтөрөлгән таможня посы базаһында Электрон декларация үткәреү үҙәге эшләй башланы.
Ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, был яңы, махсус һәм әлегә Волга буйы таможня идаралығында берҙән-бер үҙәк, уның бурысы – тышҡы иҡтисади эшмәкәрлектә ҡатнашыусыларҙы интернет ҡулланып электрон теркәү һәм электрон теркәү технологияһын артабан үҫтереү. Үҙәктең эшмәкәрлек зонаһы – бөтә Волга буйы федераль округы.
Рәсәй Федераль таможня хеҙмәтендә иҫәпләүҙәренсә, Башҡортостан үҙәгенең эше Волга буйы таможня идаралығының башҡа таможняларында индереү өсөн нигеҙ булып торорға тейеш. Киләсәктә интернет аша бирелгән декларацияны төбәктең һәр Электрон декларация үткәреү үҙәгендә теркәргә мөмкин буласаҡ. Бының менән «электрон таможня» булдырыуға киләһе аҙым яһаласаҡ.
Әйтергә кәрәк, «Рәсәй Федерацияһында таможня көйләүе тураһында» Федераль законға ярашлы, илдең бөтә таможня органдары 2014 йылдың 1 ғинуарынан ҡағыҙһыҙ технологияға – электрон декларация үткәреүгә күсергә тейеш.


text:
Рөстәм Хәмитов Altintas Төркиә компанияһының Директорҙар советы рәйесе Мехмет Кан менән осрашты
24 мартта Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Altintas Group Төркиә компаниялары төркөмөнөң Директорҙар советы рәйесе Мехмет Кан менән осрашыу үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Altintas Group («Алтынташ Групп») мәрмәр сығарыу, уны эшкәртеү һәм ташыу, хатта судно төҙөү менән шөғөлләнә.
Башҡортостан мәрмәр етештереү, сығарыу, эшкәртеү өлөшөндә ошондай ҙур компетенциялары булған компания менән үҙ-ара килешеп эш итеү менән ҡыҙыҡһына, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. Бынан тыш, республика өсөн судно төҙөү менән бәйле йүнәлеш тә ҡыҙыҡлы.
— Беҙҙең ҡала йылға буйында урынлашҡан. Элек судоходство ҙур ғына ине, хәҙер кәмене, сөнки йылғалар һайыҡты. Әммә шуға ҡарамаҫтан, беҙҙең йылғалар буйлап Каспий, Ҡара диңгеҙҙәргә сығып була һәм, әлбиттә, республикала етештерелгән продукцияны йылға транспорты ярҙамында ташыу беҙгә ҡыҙыҡлы булыр ине, — тип билдәләне республика башлығы.
Мехмет Кан һөйләүенсә, уның фирмаһы бына инде йөҙ йылдан ашыу Төркиә территорияһында тәбиғи ташты сығарыу һәм эшкәртеү менән шөғөлләнә.
— Беҙ, бер нисә быуын дауамында был производство менән шөғөлләнгән, өс ғаилә компанияларының береһе булып торабыҙ. 1990 йылдан алып беҙҙең компания эшмәкәрлегенең икенсе йүнәлеше диңгеҙ аша йөк ташыу һәм артабан суднолар төҙөү булып тора. Хәҙер компанияның балансында 13 диңгеҙ судноһы бар. Шулай уҡ Самсун һәм Ялова ҡалаларында беҙҙең ике судоверфь бар, уларҙа Германиянан һәм Голландиянан заказ биреүселәр өсөн 38 диңгеҙ транспорт судноһы етештерелгән. Беҙгә төҙөлөш һәм ағас эшкәртеү кеүек йүнәлештәр ҡыҙыҡлы. Бөгөнгө көнгә компанияның, Ростов аша Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙәргә сыға алырҙыҡ һәм нәҡ бындағы шарттарға тап килгән, суднолар төҙөлөшө менән йылға порты проектын Башҡортостанда тормошҡа ашырыу өсөн, бөтә техник мөмкинлектәре һәм кәрәкле потенциалы бар. Беҙҙең компанияның мөмкинлектәре төҙөлөштә генә түгел – беҙ үҙебеҙгә тикшеренеү, проект мәсьәләләрен дә алырға ризабыҙ. Шул иҫәптән, әгәр шундай кәрәклек тыуһа, үҙебеҙҙең белгестәрҙе һеҙҙең белгестәргә ниндәйҙер эштәрҙе биреү өсөн йүнәлтә алабыҙ. Шулай уҡ тәбиғи ташты сығарыу һәм эшкәртеү буйынса завод төҙөү ниәте бар, — тине Төркиә компанияһы башлығы.
Осрашыу аҙағында, журналистар менән әңгәмәләшеү барышында Мехмет Кан, осрашыу барышында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү буйынса мәсьәләләр тикшерелде, бер яҡлы ғына түгел, ә үҙ-ара отошло тәртиптә уртаҡ эш итеү урындары билдәләнде – икенселәй әйткәндә, Башҡортостанға төрөк граждандарын йәлеп итеү, тип һөйләне. Фекер алышҡан темаларҙың береһе ағас эшкәртеү буйынса завод төҙөү һәм әҙер продукцияны ситкә сығарып һатыу мөмкинлектәре булды.


text:
Өфөнөң 13-сө холоҡ төҙәтеү колонияһы заманса бөтә стандарттарға тап килеүсән тип танылғанФото: автор фотоһы
Өфөнөң 13-сө холоҡ төҙәтеү колонияһы заманса бөтә стандарттарға тап килеүсән тип танылған
Өфөнөң 13-сө холоҡ төҙәтеү колонияһы заманса бөтә стандарттарға тап килеүсән тип танылғанФото: автор фотоһы
Өфөнөң 13-сө холоҡ төҙәтеү колонияһы хөкөм ителгәндәрҙе тотоу буйынса заманса бөтә стандарттарға тап килә тип танылған. Бындай һығымтаға Рәсәй Федераль язаны үтәү хеҙмәте директоры урынбаҫары Александр Сапожников шаршамбы, 27 августа, Рәсәй Федераль язаны үтәү хеҙмәтенең территориаль органдары етәкселәре урынбаҫарҙарының бөтә Рәсәй кәңәшмәһе сиктәрендә учреждениены тикшергәс килде.
— Бында тейешле кимәлдә эшләгәндәр, — тип билдәләне эске хеҙмәт генерал-майоры. — Хәҙер беҙгә Рәсәйҙәге бөтә колонияларҙы Өфөнөң 13-сө колонияһындағы кеүек стандарттарға еткерергә кәрәк.
Магазин, ашхана, икмәкхана, мунса-кер йыуыу комплексы, йәшелсә һаҡлау бүлмәһе – Өфө колонияһының бөтә объекттары әлеге ваҡытта ремонтланған һәм заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған.
— Был билдәле өлгө, уға етергә тырышырға кәрәк, — тине Александр Сапожников.


text:
Рәсәйҙә Урман реестрын алып барыу буйынса белгестәр әҙерләнә башлаясаҡ
Рәсәйҙә Дәүләт урман реестрын алып барыу менән шөғөлләнәсәк белгестәр әҙерләнә башлаясаҡ. Был хаҡта Өфөлә 18 октябрҙә урман мөнәсәбәттәре өлкәһендә Волга буйы федераль округы субъекттарына тапшырылған вәкәләттәрҙе һөҙөмтәле үтәү мәсьәләләренә арналған кәңәшмәлә Федераль урман хужалығы агентлығы башлығы Виктор Масляков хәбәр итте.
— Дәүләт урман реестры илдең нигеҙе булып тора. Иң мөһиме – индерелгән мәғлүмәттең дөрөҫлөгө. Яңы мәғлүмәт системаһын тейешле кимәлдә булдырмаһаҡ, беҙгә йөкмәтелгән дәүләт вәкәләттәрен үтәй алмаясаҡбыҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Виктор Масляков.
Урман реестрын алып барыу буйынса оператор итеп «Рослесинфорг» федераль дәүләт унитар предприятиеһы һайланды.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Аҡса буйынса йәшәргә өйрәнергә кәрәк. Һәр һумды һаҡлап тотонорға»
9 июлдә Рөстәм Хәмитов тәүге ярты йыллыҡта республика бюджетын үтәү йомғаҡтары һәм 2014 йыл аҙағына тиклем уның үтәлешен баһалау буйынса эшсе кәңәшмә үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, «Башҡортостан тулайым төбәк продуктының күләме, илдең бюджет системаһына һалым һәм йыйым булараҡ ингән керем буйынса алдынғы төбәктәрҙең береһе булып ҡала. Республика Рәсәй Федерацияһының 11 субъекты иҫәбендә илдең берләштерелгән бюджетында һалым табышының өстән ике өлөшөн тиерлек булдыра. Республикабыҙҙа Рәсәй Федерацияһының бөтә һалым һәм һалым булмаған табыштың ике проценттан ашыуы йәлеп ителә».
«Һөҙөмтәлә бюджет сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙа беҙҙең өсөн, иң тәүҙә, тотороҡлоҡ, планлылыҡ, тигеҙлелек мөһим. Шул уҡ ваҡытта, тышҡы һәм эске баҙарҙа урынлашҡан хәл менән илдең юлығыуы ихтимал хәүеф иҫәпкә алынырға тейеш. Ул көнбайыш илдәре яғынан санкцияларға, ватан иҡтисадының реаль секторында үҫеш темптарының билдәле бер әкренәйеүенә ҡағыла», тип билдәләне ул.
Төбәк башлығының әйтеүе буйынса, «был һәм башҡа факторҙар бюджетыбыҙҙың табышында сағылыш таба. Беренсе ярты йыллыҡ эсендә республиканың берләштерегән бюджетына 60 миллиард һум самаһы, дөҫөрәге, 59,6 миллиард һалым һәм һалымға ҡарамаған табыш ингән. Уҙған йылдың ошо уҡ осорона үҫеш 4,1 процент тәшкил иткән. Ул ил һәм Волга буйы федераль округы буйынса уртаса күрһәткестәрҙән түбәнерәк. Һалымдарҙың инеү иҫәбенә генә эш хаҡын, социаль объекттар төҙөлөшөн, ул объекттарҙы ҡарауҙы финанслайбыҙ. Һәм һалым йыйыу, һалымдарҙың инеүен арттырыу буйынса был эштә ситтән күҙәтеүселәр булмаҫҡа тейеш. Был өлөштә нисек эшләгәнебеҙҙән граждандарыбыҙҙың етешлеге тора. Һалым пландарына ҡарата беҙ яҡынса 4-4,5 миллиард һум йыйып бөтөрмәйбеҙ. Был бик күп. Икенсе ярты йыллыҡҡа беҙҙең бурыс – был артта ҡалғанлыҡты ҡыуып етеү һәм уның һис шикһеҙ үтәлешенә ирешеү».
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ бөгөн был юҫыҡта эшләргә ҡамасаулаусы сәбәптәр тураһында үҙ фекерен белдерҙе.
«Беренсеһе, — тине республика башлығы, — ул һалым базаһын ҡыҫҡартыу. Сәнәғәт производствоһы күләмдәренең кәмеүе менән бәйле мәсьәләләрҙең булғаны аңлашылып тора. Бынан һалым базаһының ҡыҫҡарыуы килә. Артабан. Реаль иҡтисад секторында эш хаҡы фондының әҙ үҫешеүе. Беҙҙең предприятиелар эш хаҡын арттырыуҙы ҡыҫырыҡлай, кешеләрҙә экономиялай башланы. Был, һис шикһеҙ, физик шәхестәрҙең табышына һалымдарҙың инеүендә сағылыш таба.
Өсөнсө. Спирт-араҡы продукцияларын һатыу күләменең кәмеүе. Беҙ яңыраҡ ҡына был хәлде өйрәндек һәм беҙҙең баҙарҙа булған контрафакт продукттары өлөшөнөң күбәйеүен, йәшерен ликер-араҡы изделиелараның артыуын күрәбеҙ. Был күренеш менән көрәш ауырға тура киләсәк. Бында хоҡуҡ һаҡлау органдары ла, контроль-күҙәтеү структуралары ла бергә эшләргә тейеш, тармаҡ мөмкинлектәрен файҙаланырға кәрәк. Нефть эшкәртеү производствоһын модернизациялау һәм сифатлы нефть продукттарын етештереүҙе арттырыу, атап әйткәндә, «Евро-5» класы бензинын, һалымдарҙың инеүен кәметте. Бындай юғары сифатлы бензин етештереүҙә ҡыҙыҡһындырыу өсөн һалым ҡануниәтендә етештереүселәр өсөн ташламалар ҡаралған. Һәм шулай итеп ул сифатлыраҡ продукттар етештереү иҫәбенә һалым керемдәренең кәмеүенә килтерә».
Рөстәм Хәмитов һалым базаһы буйынса ла, республикала эш хаҡының үҫеше буйынса ла, ликер-араҡы продукцияларын һатыу менән бәйле йәшерен сектор баҙарынан ҡыҫырыҡлап сығарыу буйынса ла эшләргә кәрәк мөһим йүнәлештәрҙе атаны.


text:
Айыуғорттар
Айыуғорттар [1]; (лат. Gryllotalpidae, (урыҫ. Медведки ) — тура ҡанатлылар отрядыннан бөжәктәр ғаиләһе.
46 төрө билдәле. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 35-50мм, көрән-ҡоңғорт төҫтә, арҡаһының өҫкө өлөшө ныҡ үҫкән, ҡанат өҫлөктәре ҡыҫҡа, ҡанаттары ярылы, оҙон; алғы ослоҡтары - ер ҡаҙыу, урталағылары һәм арттағылары йөрөү өсөн яйлашҡан. Ҙур бөжәктәр һәм личинкалар тупраҡта йәшәй, һирәк кенә тупраҡның өҫкө ҡатлауында ла күренә. Ябай айыуғорттар осоу һәләтен юғалтмаган һәм енси активлык осоронда, сиңерткә тауышы сығарып, төндә оса. Ҙур бөжәк һәм урта йәштәге личинка ҡышлай. Ҡышлағандан һуң, май-июнь айҙарында инә бөжәк ерҙе 10-25 см тирәнлектә ҡаҙып, йомшартып, ояға кереү юлы, өн яһай һәм шунда 300 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. 10-20 тәүлектән һуң личинкалар башта бергә йәшәй, унан һуң үрмәләп тарала; уларҙың үҫеше 12-14 ай дауам итә. Ер аҫты юлдары һалып, ябай айыуғорттар төрлө үҫемлектәрҙең ер аҫты өлештәре, шулай уҡ ваҡ бөжәктәр, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Ауыл хужалығы культураларына һәм урман питомниктарындағы, күбеһенсә һыу янындағы һ.б. дымлы урындарҙағы сәсеүлекләргә ҙур зыян килтерә. Көрәш саралары: соҡор һәм канаулар ҡаҙып тоҙаҡ һалалар; тирән итеп туңга сөрәләр; тупраҡты карботион һәм дихлорэтан менән эшкәртәләр; үҫентене күсереп ултырткансы, 2-3 см тирәнлектә ағыуланған ем күмәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)


text:
Фото:
Һайлау комиссиялары ағзалары квалификацияһын күтәрҙе
Фото:
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында Өфөнөң территориаль һайлау комиссиялары ағзаларына өҫтәмә белем тураһында документтар тапшырыу тантанаһы үтте. Йыйылыусыларҙы курсты уңышлы тамамлауҙары менән ҡотларға Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Рәмил Мәзитов һәм БДПУ ректоры Раил Әсәҙуллин килде.
— Был квалификацияны күтәреү курстарын ойошторғанда беҙ үҙ алдыбыҙға комиссияларыбыҙҙың эш һөҙөмтәлелеген арттырырға тигән бурыс ҡуйҙыҡ, — тине Рәмил Мәзитов. — 2009 йылда һайлау закондарына етди үҙгәрештәр индерелде, тимәк, территориаль һайлау комиссиялары белгестәре был хаҡта белеү генә түгел, был нормаларҙы практикала оҫта ҡулланырға ла тейеш. Был курстар барышында коллегаларыбыҙ алған белем эштәрендә бик файҙалы булыр, тип уйлайым.
Курстар барышында территориаль һайлау комиссиялары рәйестәре һәм ағзалары һайлау закондарын, эшлекле аралашыу психологияһын өйрәнде, заманса мәғлүмәт технологияларын эштә ҡулланырға өйрәнде, һайлауҙарҙа тауыш биреү һәм һайлау бәхәстәре килеп тыуыуын тикшерҙе, тематик тренингтарҙа һәм түңәрәк өҫтәлдәрҙә ҡатнашты.
— Һайлау комиссиялары хеҙмәткәрҙәрен сифатлы әҙерләү – ысынлап та бик мөһим мәсьәлә, — тип иҫәпләй Раил Әсәҙуллин. – Быға мин һайлауҙарҙы ойоштороуҙа үҙем ҡатнашҡан осорҙа уҡ инандым. Һайлау комиссияһы ағзаһына һайлау закондарын яҡшы белеү генә етмәй, ул һиҙгер психолог та булырға тейеш. Был белем биреү программаһын эшкәртеүселәрҙе һәм ойоштороусыларҙы һайлағанда беҙҙең вузға ышаныс күрһәткәндәре өсөн БР Үҙәк һайлау комиссияһына рәхмәт белдерәбеҙ. Йәшермәйем, был берлектәге эш барышында беҙ үҙебеҙ ҙә күп нәмәгә өйрәндек. Киләсәктә бындай курстар ойоштороу тағы ла уңышлыраҡ булыр, тип ышанам.


text:
Өфөлә тренер Сергей Михалевтың портретына һәм Вәсил Ханнановтың «Көтөү» картинаһына граффити барлыҡҡа киләсәкФото: Ксения Калинина
Өфөлә тренер Сергей Михалевтың портретына һәм Вәсил Ханнановтың «Көтөү» картинаһына граффити барлыҡҡа киләсәк
Өфөлә тренер Сергей Михалевтың портретына һәм Вәсил Ханнановтың «Көтөү» картинаһына граффити барлыҡҡа киләсәкФото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2015 йыл, 13 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфөлә тренер Сергей Михалевтың портретына һәм Вәсил Ханнановтың «Көтөү» картинаһына граффити барлыҡҡа киләсәк. Кисә Конгресс-холда түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусылар баш ҡалала стрит-арт үҫешен, граффитиҙың үҙенсәлектәрен, яңы идеяларҙы һәм «Өфө төҫтәр гаммаһында» проектының артабанғы перспективаларын тикшерҙе. Сарала Өфө хакимиәте вәкилдәре, рәссамдар, юғары уҡыу йорттары студенттары һәм партнер компаниялар ҡатнашты.
«Киләһе йылдың йәйенә тиклем ҡалабыҙҙа 14-20 фасадты биҙәү планлаштырыла. Ҡала хакимиәте һайлап алыу ойоштора һәм йорт хужаларына, рәссамдарға, партнерҙарға граффити эскиздарын күрһәтеп, килешеү төҙөй. Уларҙың тематикаһы төрлө – мәҙәниәт, сәнғәт, тарих, ғаилә, бала саҡ, илһөйәрлек, спорт, тәбиғәт, кешелек ҡиммәттәре, – тип һөйләне «Өфө төҫтәр гаммаһында» проектының продюсеры Гөлшат Булгакова. – Тренер Сергей Михалевтың портретына, Вәсил Ханнановтың «Көтөү» картинаһына, музыкаль ресторандың электр гитараһына граффити эскиздары әҙер ҙә инде».
Хәҙер Өфөлә граффити стилендә эшләнгән 30-ҙан ашыу ҙур һәм шунса уҡ бәләкәй арт-объекттар иҫәпләнә. Уларҙың күбеһе — Октябрь һәм Дим райондарында. Мәҫәлән, Советтар Союзы маршалы Георгий Жуковтың портреты илдә иң ҙуры тип танылған. Ҡала халҡы һәм баш ҡала ҡунаҡтарында Юрий Гагарин, Муса Гәрәев һәм сабыйын күтәргән әсәнең портреттары бик популяр.


text:
Октябрьскийҙа йәнә 11 етем бала фатир алды
21 ноябрҙә Октябрьский ҡалаһында йәнә 11 етем бала фатир алды.
Кисә ҡалала яңы фатирҙарҙан асҡыстар тапшырылды. 24 фатирҙың 11-е етем балаларға бирелде. Был көтөп алынған шатлыҡлы ваҡиғанан ҡала предприятиелары ла ситтә ҡалманы. «Бергәләп изгелек эшләйек!» хәйриә марафоны менән булдырылған матур йолалар дауам итә. «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғитенең Октябрьский ҡала элемтә үҙәге, «Уфанет» компанияһының Октябрьскийҙағы филиалы өй туйлаусыларға бүләктәр әҙерләгән.
Ҡала округы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, был социаль ярҙам алыуға хоҡуҡлы граждандар өсөн төҙөлгән икенсе социаль йорт. Ағымдағы йылдың октябрендә 12 етем бала, шулай уҡ йәш уҡытыусылар һәм йәш ғаиләләр социаль йорт алған. Киләһе йылда ҡалала йәнә дүрт социаль йорт төҙөләсәк.