text:
Ҡөрьән
Ҡөрьән, Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәрелгән изге китабы. Китаптағы һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре.
Йөкмәткеһе
Ҡөрьән-Шәриф егерме өс йыл эсендә иңдерелгән[үҙгәртергә]
«Ҡөрьән» һүҙенең тура мәғәнәһе — «уҡыу» йәки «көйләп уҡыу». Әммә уны күсермә мәғәнәлә «изге китап» тип йөрөтәләр. Китаптың башҡа исемдәре лә бар: «Ҡөрьән кәрим», «Ҡөрьән шәриф», «Кәләм шәриф», «Әл-мусхәф», «Әл-китап», «Ҙикр», "Фурҡан" һәм башҡалар. Ислам дине тәғлимәте буйынса, ул Аллаһ тарафынан Ябраил фәрештә аша төрлө ваҡыттарҙа Мөхәммәт пәйғәмбәргә егерме өс йыл буйына бирелгән. Төрлө өйрәтеүҙәрҙән, дини бойороҡтарҙан, өгөт-нәсихәттәрҙән, кәңәштәрҙән торған был китап рифмалы проза (көйлө нәҫер) рәүешендә ижад ителгән. Ҡөрьән сүрәләргә, сүрәләр аяттарға бүленә. Ҡөрьәндә бөтәһе 114 сүрә, төрлө иҫәп буйынса 6204 - тән 6236 - ға тиклем аят бар. Хәҙерге ғалимдар ҡулланылышта булған Ҡөрьәндең төп нөсхәгә тура килеүенә һәм уның Мөхәммәт пәйғәмбәр аша индерелеүенә шик тотмай. Көндәлек тормошта (намаҙҙа, исем ҡушҡанда, ижаб ҡылыуҙа, мәйетте һуңғы юлға оҙатҡанда һ. б.) бөтә сүрәләр ҙә уҡылмай. Диндәр кешеләргә Әл-Фатиха (Әлхәм) сүрәһен, Әл-Бәҡара сүрәһенең 255-се (Ҡөрьәндең ҡайһы бер баҫмаларында 256-сы аяттан башлана) аятынан башлап сүрә бөткәнсе (Аятел Көрсиҙе), Йасинды, Әл-Мөлөк сүрәһен (Тәбәрәкте) һәм китаптың һуңғы өлөшөндәге ваҡ сүрәләрҙе белеү етә. Китап тулыһынса Ҡөрьән сыҡҡанда ғына уҡыла.
Ҡөрьән - Аллаһы тәғәлә һүҙе[үҙгәртергә]
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең донъя халыҡтарына ҡалдырған ошо мөҡәддәс китабы Ислам диненең нигеҙен тәшкил итә. Ер шарының миллионлаған кешеләре өсөн ул — Аллаһы тәғәлә һүҙе. Мәҙәниәтебеҙҙең бөйөк ҡомартҡыһы булған был әҫәрҙе белмәй тороп, кешелек тарихының ынтылышлы аҙымдарын һәм бөгөнгө тормошобоҙҙоң мәңгелек менән бәйле булыуын аҙағынаса аңлап, шулай уҡ үҙебеҙҙе һәр яҡлап үҫкән, заман менән бергә атлаусы шәхес итеп тойоп та булмайҙыр, моғайын. Иман — иғтиҡад тейешле ғәмәлдәр, кешеләр өсөн кәрәкле өгөт-нәсихәттәр Ҡөрьән-Шәрифтә әйтелә.
Сүрәләр[үҙгәртергә]
- 1. Фәтиха (Китапты асыу) — Фәтиха сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Ҡөръәнде башлаусы, Ҡөръән эсенә алып кереүсе, китапты Асыусы, Ҡөръән уҡый башларға рөхсәт биреүсе һүҙ — Фәтиха. Әсә телебеҙгә ул һүҙ: атайың-әсәйең фатихаһын алмайынса эш ҡылма, фатихаһыҙ башлаған эш уңышлы булмаҫ, йәки, — бер фатиха, тигән кеүек тәғбирҙәрҙә йыш ҡулланыла. Фәтиха сүрәһенән башҡа Ҡөръән асылмаҫ, намаҙ ҙа уҡылмаҫ.
- 2. Бәҡара (Һыйыр) — Бәҡара сүрәһе 286 аяттан тора. Мәҙинә ҡалаһында иңгән. «Бәҡара» — һыйыр тигән һүҙ.
- 3. Ғимран (Ғимран ғаиләһе) — Ғимран сүрәһе 200 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрә ҡалаһында иңгән. Был сүрәлә Мәрйәмдең атаһы Ғимран тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә.
- 4. Нисә (Ҡатындар) — Нисә (Ҡатындар) сүрәһе 176 аяттан тора. Һижрәттән һуң Мәҙинәлә иңгән. Был сүрәлә ҡатындар тураһында, йәмғиәт эсендә уларҙын хаҡтары, хоҡуҡтары, ижтимағи майҙандағы тотҡан урындары тураһында һөйләнелгәнгә күрә, «Ән-Нисә», йәғ¬ни «Ҡатындар» тип аталған.
- 5. Мәәидә (Табын) — Мәәидә сүрәһе 120 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә уахиҙең һуңынан ирешкән заманда индерелде. «Мәәидә» — та¬бын, дәстархан тигән һүҙҙер. 112 һәм 114 нсе аяттарҙа хәҙрәти Ғайса заманында, күктән көтөлә торған ниғмәт, ашъяулыҡ, дәстархан тураһында һөйләнелә, исеме шунан килә.
- 6. Әнғәм (Мал-тыуар) —Әнғәм сүрәһе 165 аяттан тора. Шунда дөйә, һыйыр, һарыҡ, кәзә кеүек дүрт аяҡлы хайуандар тураһында һөйләнгәнгә күрә, «Әнғәм» — Мал-тыуар исеме бирелгән.
- 7. Әғрәф (Кәртәләр) — Әғрәф сүрәһе 206 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Ҡайһы берәүҙәр: 163-сө аяттан 171-се аятҡа ҡәҙәреһе Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән тип һанай. 46 һәм 48-се аяттарҙа Әғрәфтә, йәғни йәннәт менән йәһәннәм араһындағы ҡалҡыу бер ерҙәге халыҡтар тураһында һөйләнелә, шул сәбәпле был сүрә «Әғрәф» тип аталған. Төрлө тәфсирселәр Әғрәф һүҙен төрлөсә шәрехләй. Ш. Ғосманиҙа ул — «пәрҙә» тип әйтелгән. Ғәрәпсә-урыҫса һүҙлектә был һүҙ «сафландырыу, пакландырыу» тип тәржемә ителгән.
- 8. Әнфәл (Табыш малы) — Әнфәл сүрәһе 75 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. Әнфәл — һуғышта ҡулға төшөрөлгән байлыҡ, ғәнимәт тигән һүҙ.
- 9. Тәүбә (Тәүбә) — Тәүбә сүрәһе 129 аяттан тора. Был — бисмиллаһыҙ башла¬на торған сүрә. Ҡайһы берәүҙәр: был Ғәнимәт-Әнфәл сүрәһенең дауамы; айырым, үҙаллы сүрә түгел, тип бәхәсләшәләр. Шуға курә, уның башында бисмилла уҡылмай, тип әйтәләр.
- 10. Юнус (Юныс) — Юнус сүрәһе 109 аяттан тора. Юныс ҡәүеме тураһында һөйләнелгәнлектән, сүрәгә ошо исем бирелгән. Мәккә халҡы үҙ араһынан пәйғәмбәр сығасағына ышанмаған булған.
- 11. Һуд (Һуд) — Һуд сүрәһе 123 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип фаразлана.
- 12. Йосыф (Йософ) — Йософ сүрәһе 111 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Сүрәнең башынан ахырына ҡәҙәр Йософ пәйғәмбәре¬беҙ тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған.
- 13. Рағд (Күкрәү) — Рағд сүрәһе 43 аяттан тора. Мәккәлә һәм бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип яҙыусылар бар.
- 14. Ибраһим (Ибраһим) — Ибраһим сүрәһе 52 аяттан тора. Бер өлөшө Мәҙинәлә, бер өлөшө Мәккәлә иңгән. Ибраһим Пәйғәмбәрҙең доғаларын үҙ эсенә алғанға күрә, сүрә шулай аталған.
- 15. Хижр (Хижр иле) — Хижр сүрәһе 99 аяттан тора. 80-84-се аяттарҙа Хижр исемле ер тураһында һөйләнелә. Сүрәнең исеме шунан килә.
- 16. Нәхл (Бал ҡорто) — Нәхл — Бал ҡорто сүрәһе 128 аяттан тора. 68-се аяттә бал ҡорто тураһында яҙылғанға күрә, «Нәхл» исемен йөрөтә.
- 17. Исра (Төнгө йөрөү, Яҡуп улдары) — Исра сүрәһе 111 аяттан тора. «Исра» һүҙе «төндә йөрөү» мәғәнәһен үҙ эсенә ала.
- 18. Кәһф (Мәмерйә) — Кәһф сүрәһе 110 аяттан тора. Кәһф, йәғни, Мәмерйә сүрәһе Мәккәлә иңгән. Сүрәлә «Әсхәб-әл Кәһф — Мәмерйәләге кешеләр» тураһында һөйләнелә, сүрәнең исеме лә шунан килә.
- 19. Мәрйәм (Мәрйәм) — Мәрйәм сүрәһе 98 аяттан тора. Был сүрәлә хәҙрәти Мәрйәмдең Ғайса пәйғәмбәребеҙҙе донъяға килтереүе тураһында һөйләнелә, шуға күрә исеме лә «Мәрйәм сүрәһе» тип атала.
- 20. Та-һа (Та-һа) — Та-һа сүрәһе 135 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрәнең исеме баштағы ике хәрефтән килә: «Т», «Һ» әйтелешләрендә «Та, Һа» була. Был ике хәрефтең, ике ауаздың нимә аңлатҡаны тураһында тәфсирселәр араһында бәхәстәр күп. 1. Был һүҙ Рәсүл әкрәм саллаллаһу (ғәләйһиссәлләмдең) мөбәрәк исеме. 2. Ант һүҙе. 3. Һәй, кеше, тип әҙәм балаһына мөрәжәғәт итеү һ. б.
- 21. Әнбийә (Пәйғәмбәрҙәр) — Әнбийә сүрәһе 112 аяттан тора. Мәккә ҡалаһында иңгән. Пәйғәмбәрҙәр тураһында хәбәрҙәр бирелгәнгә күрә, «Әнбийә», йәғни Пәйғәмбәрҙәр сүрәһе исемендә йөрөй.
- 22. Хаж (Хаж) — Хаж сүрәһе 78 аяттан тора. Мәҙинәлә, Мәккәлә иңгән.
- 23. Мөьминүн (Мөьминдәр) — Мөьминдәр сүрәһе 118 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 24. Нур (Нур) — Нур сүрәһе 64 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. 35 нсе аятта күктәрҙе, Ер йөҙөн яҡтыртыусы Аллаһтың нуры тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме лә «Нур» тип атала.
- 25. Фурҡан (Яҡшыны ямандан айырыусы китап) — Фурҡан сүрәһе 77 аяттан тора. Был сүрә Мәккәлә иңгән. Исеме «Фурҡан» һүҙенән килә, йәғни дөрөҫлөктө ялғандан айыра торған Китап - ул Ҡөръән-и Кәримдер.
- 26. Шүғәра (Шағирҙар) — Шүғәра сүрәһе 227 аяттан тора. Бер өлөшө Мәккәлә, икенсе бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән. 224-се аятта шағирҙар тураһында, йәғни мөшриктәр әйткәнсә, Ҡөръән-и Кәримдең ниндәйҙер бер шағир йәки шағирҙар тарафынан түгел, бәлки лә Аллаһ тарафынан хасил ителгәнлеге тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә шул исем бирелгән. Бәҡара сүрәһенән ҡала ,Ҡөръ¬әндең иң оҙон сүрәһе.
- 27. Нәмл (Ҡырмыҫҡа) — Нәмл сүрәһе 93 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәмл» — ҡырмыҫҡа тигән һүҙ. 18-се аятта ҡырмыҫҡалар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә ошо исем бирелгән.
- 28. Ҡасас (Ҡиссалар) — Ҡасас сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә иңгән, бер нисәһе Мәҙинәлә иңгән. «Ҡасас» — ҡисса, хикәйә, ваҡиға һүҙҙәренең күплеген аңлата.
- 29. Ғәнкәбүт (Үрмәксе) — Ғәнкәбут сүрәһе 69 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәнкә¬бут» — үрмәксе тигән һүҙ. 41 нсе аятта кафырҙарҙың мәкерле эштәре үрмәксе ояһына оҡшатыла; сүрәнең исеме шунан килә.
- 30. Рум (Рум) — Рум сүрәһе 60 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Иран ғәскәр¬ҙәре менән һуғышта еңелгән Рум ғәскәрҙәре тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған.
- 31. Лоҡман (Лоҡман) — Лоҡман сүрәһе 34 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 32. Сәждә (Сәждә) — Сәждә сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 33. Әхзәб (Төркөмдәр) — Әхзәб сүрәһе 73 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүәрәлә иңгән. «Әхзәб» һүҙе: төркөм, ғәскәр, фирҡә, өйөр кеүек мәғәнә¬ләрҙе үҙ эсенә ала.
- 34. Сәбә (сәбә иле) — Сәбә сүрәһе 54 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Сәбә» — бер төбәктең һәм шунда йәшәүсе бер ҡәбиләнең исеме.
- 35. Фәтыир (Яралтыусы) — Фатыир сүрәһе 45 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Фәтыир» — юҡтан бар итеүсе, яралтыусы, булдырыусы мәғәнәһендә килә. Күп кенә тәфсирҙәрҙә был сүрә «Фәрештәләр» исеме менән дә йөрөй.
- 36. Йәсин (Йәсин) — Йәсин сүрәһе 83 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Исеме ха¬ҡында фараздар әҙ түгел. «Йә сиин» — йә инсан, тип тә аңлаталар. Имештер, «Йәсин» - ул Мөхәммәд Пәйғәмбәр исемдә¬ренең береһе. Йәсин сүрәһе ул – Ҡөръәндең йөрәге тип әйтәләр. Йә¬син — иң мәшһүр сүрәләрҙең берһе.
- 37. Саффәт (Сафтар) — Саффәт сүрәһе 182 аяттан тора. Сүрәнең беренсе аятында сафҡа теҙелгән фәрештәләр тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә. «Саффат» — бер сафтағылар тигән һүҙ. Мәккәлә иңгән.
- 38. Сад (Дауыт) — Сад сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрәнең беренсе хәрефе «Сад». Исеме шунан килә. Ләкин уны «Дауыт сүрәһе» тип тә йөрөтәләр.
- 39. Зүмәр (халыҡ өйөрө) — Зүмәр сүрәһе 75 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 71-73-се аяттарҙа кафырҙар менән мөьминдәр ойошторған халыҡ төркөмдәренән сүрәнең исеме килә. «Зүмәр» — төркөм, өйөр, йәмғиәт мәғәнәләрен эсенә алған һүҙ.
- 40. Мөьмин (Мөьмин) — Мөьмин сүрәһе 85 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 56, 57-се аяттары Мәҙинәлә иңгән.
- 41. Фуссиләт (Аңлатылды) — Фуссиләт сүрәһе 54 аяттан тора. «Фуссиләт» — аңла¬тылды мәғәнәһендәге һүҙ. Мәккәлә иңгән.
- 42. Шура (Кәңәш) — Шура сүрәһе 53 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 23—26-сы аяттары ғына Мәҙинәлә иңгән. «Шура» — кәңәш йәки бер ойош¬маға тупланған берлек мғәнәһендә.
- 43. Зүхруф (Алтын хазина) — Зүхруф сүрәһе 89 аяттан тора. «Зухруф» - алтын, аҫыл¬ таштар мәғәнәһендәге һүҙ. Тура мәғәнәһендәге алтындар, зиннәт түгел, күңелдәге зиннәт, рухи биҙәктәр тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме шулай алынған.
- 44. Дүхан (Төтөн) — Дүхан сүрәһе 59 аяттан тора. «Дүхан» — төтөн, томан мәғәнәләрендәге һүҙ. Унынсы аяттағы дүхан кәлимәһенән алынған исем.
- 45. Жәҫиә (Теҙләнеү) — Жәҫиә сүрәһе 37 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡиәмәт көнөндә теҙләнеп тороусы гөнаһлылар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, исеме «Жәҫиә», йәғни «теҙләнеп тороу» шунан килә.
- 46. Әхҡаф (Ҡом тауы) — Әхҡаф сүрәһе 35 аяттан тора. Ғәд ҡәүеме йәшәй торған сүлдәге ҡом бархандары ғәрәпсә «Әхҡаф» тип атала. Сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә иңгән.
- 47. Мөхәммәд (Мөхәммәд) — Мөхәммәд сүрәһе 38 аяттан тора. Был сүрә Пәйғәмбәре¬беҙ хәҙрәти Мөхәммәд исемен йөрөтә. Мәҙинәлә иңгән.
- 48. Фәтх (Еңеү) — Фәтх сүрәһе 29 аяттан тора. «Фәтех» — еңеү тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән.
- 49. Хүджүрат (Бүлмәләр) — Хүджүрат сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. Исе¬ме дүртенсе аяттағы «Хүджүрат» — бүлмәләр һүҙенән килә.
- 50. Ҡаф (Ҡаф) — Ҡаф сүрәһе 45 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Ҡаф» хәре¬фе менән башланғанға күрә, исеме лә Ҡаф тип йөрөтөлә.
- 51. Ҙәрийәт (Таратыусылар) — Ҙәрийәт сүрәһе 60 аяттан тора. «Ҙәрийәт» һүҙе елде аңлата. Ләкин тәржемәселәр һәм тәфсирселәрҙең күбеһе уның таратыусы тигән мәғәнәһен ала.
- 52. Тур (Тау) — Тур сүрәһе 49 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тур» — Аллаһ Тәғәләнең хәҙрәти Муса менән һөйләшкән тауҙың исеме.
- 53. Нәджм (Йондоҙ) — Нәджмсүрәһе 62 аяттан тора, Мәккәлә иңгән. «Нәджм» — йондоҙ тигән һүҙ. Беренсе аяттағы «нәджм» һүҙе тәржемәләрҙә һәм тәфсирҙәрҙә күбеһенсә «атылған йондоҙ», «байыған йондоҙ», «һүнгән йондоҙ» тип бирелә, әммә Хәмди Йазыр китабында Ҡөръән нуры тураһында бәйән ителә.
- 54. Ҡамәр (Ай) — Ҡамәр сүрәһе 55 аяттан тора. «Ҡамәр» — Ай тигән һүҙ. Айҙың ярылыуы тураһында һөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә иңгән.
- 55. Рахмән (Рахмән) — Рахмән сүрәһе 78 аяттан тора. Мәккәлә игән.
- 56. Үәҡиғә(Ваҡиға) — Үәҡиғә сүрәһе 96 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 57. Хәдид (Тимер) — Хәдид сүрәһе 29 аяттан тора. «Хәдид» — тимер тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән.
- 58. Мүжәдәлә (Бәхәс) — Мүжәдәлә сүрәһе 22 аяттан тора. «Мүжәдәлә» — бәхәс, һүҙ көрәштереү.
- 59. Хәшер (Ҡыуып сығарыу) — Хәшер сүрәһе 24 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Хәшер» — ҡыуып сығарыу, бер урынға туплау, йыйнау мәғәнәләрен¬дәге һүҙ. 2—7 нсе аяттарҙа йәһүд ҡәбилаһе Надир тоҡомон ҡыуыпп сығарыу тураһында һөйләнә. Һүҙҙең беренсе мәғәнәһендәге исемде алған сүрә.
- 60. Мүмтәхәнә (Ҡатын-ҡыҙҙы Һынау) — Мүмтәхәнә сүрәһе 13 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Мүмтәхәнә» — һыналыуға дусар ҡатын тигән һүҙ.
- 61. Саф (Рәт) — Саф сүрәһе 14 аяттан тора. Мәҙинәлә иҢгән. Аллаһ юлын¬дағы изге һуғыш - йЫһаТта һуғышуысыларҙыц ғәскәр сафы тураһындағы сүрә.
- 62. Джүмүғә(Йома) — Джүмүғә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.
- 63. Мүнәфиҡүн (Ике йөҙлөләр) — Мүнәфиҡүн сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.
- 64. Тәғабүн (Алданыу) — Тәғабүн сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәғабүн» — алданыу тигән һүҙ.
- 65. Таләҡ (Ҡатын айырыу) — Таләҡ сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.
- 66. Тәхрим (Харам) — Тәхрим сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәхрим» — тыйыу, рөхсәт итмәү, харам ҡылыу мәғәнәләрендәге һүҙ.
- 67. Мүлк (Хәкимиәт) — Мүлк сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүлк», «мәлик» — батша тигән һүҙ.
- 68. Ҡәләм (Ҡәләм) — Ҡәләм сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Нун сүрәһе тип тә йөрөтәләр.
- 69. Хәҡҡаһ (Ҡотолғоһоҙлоҡ) — Хәҡҡаһ сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡиәмәт көнөнә «Хәҡҡаһ» тип тә әйтәләр. Йәғни, Ҡиәмәт хәҡиҡәт булараҡ, хаҡ — ысынбарлыҡ булараҡ, ҡотолғоһоҙ киләсәк. Хаҡлыҡтың, дөрөҫлөктөң тантана итә торған ҡотолғоһоҙ көнө — Ҡиәмәт буласаҡ.
- 70. Мәғәридж (Баҫҡыс буйлап) — Мәғәридж сүрәһе 44 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғә¬ридж» — баҫҡыстар буйлап өҫкә менеү, дәрәжәгә күтәрелеү мәғәнәләрен эсенә ала.
- 71. Нүх (Нух) — Нүх сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрә хәҙрәти Нух пәйғәмбәребеҙ исемен йөрөтә.
- 72. Джинн (Ен) — Ен сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡайһы бер ендәрҙең дә Ҡөръән тыңлағандан һуң, иман килтереп, мосолман булғандары тураһындағы сүрә.
- 73. Мүзәммил (Ябынған) — Мүзәммил сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡайһы ¬бер аяттары Мәҙинәлә иңгән. «Мүзәммил» — ҡапланған, бөркәүес ябынған, баштан аяҡ төрөнгән тигән мәғәнәләге һүҙ.
- 74. Мүдәҫҫир (Бөркәнгән) — Мүдәҫҫир сүрәһе 56 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүдәҫҫир »— ҡаплаулы, уранған, бөркәнгән, тигән мәғәнәләрҙәге һүҙ.
- 75. Ҡиәмәһ (Ҡиәмәт) — Ҡиәмәһ сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
- 76. Инсан (Кеше) — Инсан сүрәһе 31 аяттан тора. Мәккәлә, Мәҙинәлә иңгән.
- 77. Мурсәләт (Йомош менән ебәрелгән) — Мурсәләт сүрәһе 50 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүрсәләт» — ебәрелгәндәр, күндерелгәндәр.
- 78. Нәбә (Хәбәр) — Нәбә сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәбә» — хәбәр тигән һүҙ.
- 79. Нәзиғәт (Йолҡоп алыу) — Нәзиғәт сүрәһе 46 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәзи¬ғәт» — һурып, йолҡоп сығарыусылар, тигән һүҙ.
- 80. Ғәбәсә (Һытыҡ йөҙ) — Ғәбәсә сүрәһе 42 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәбәсә» — һытыҡ сырайлы, тигән һүҙ.
- 81. Тәкүир (Төрөп ҡуйыу) — Тәкүир сүрәһе 29 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тәкүир» — сорналыу, уралыу, бөрөшөү, бөтәрләнеү.
- 82. Инфитар (Ярылыу) — Инфитар сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ин¬фитар» — ярылыу, емерелеү мәғәнәһендәге һүҙ.
- 83. Мутаффифин (Кәметеп үлсәү) — Мутаффифин сүрәһе 36 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мутаффифин» — һатыу, сауҙа эштәрендә алдаусылар, кәметеп үлсәүселәр тигән мәғәнәләге һүҙ.
- 84. Иншиҡаҡ (Йыртылыу) — Иншиҡаҡ сүрәһе 25 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ин¬шиҡаҡ» — йыртылыу.
- 85. Бурудж (Йондоҙҙар) — Буруж сүрәһе 22 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Буруж” — ҡаланса, манара.
- 86. Тарих (Таң йондоҙо) — Тардиҡ сүрәһе 17 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тариҡ» - һуңға ҡалып, кис менән ишек ҡағыусы мәғәнәһендәге һүҙ. Ләкин сүрәләге был һүҙ яҡты йондоз, кисен Күктә балҡый торған Сул¬пан йондоҙо кеүек тигән мәғәнәлә ҡулланылған.
- 87. Әғлә (Бөйөк) — Әғлә сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Әғлә» — бөйөк тигән һүҙ.
- 88. Ғәшийәһ (Бөйөк ваҡиға) — Ғәшийәһ сүрәһе 26 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәшийә» — ҡаплаусы, томалап алыусы дәһшәт, йәғни Ҡиәмәт-Мәхшәр мәғәнәләрен үҙ эсенә алған һүҙ.
- 89. Фәджр (Таң) — Фәджр сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Фәжер» — таң тигән һүҙ.
- 90. Бәләд (Ҡала, Ил) — Бәләд сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Бәләд» — ҡала.
- 91. Шәмс (Ҡояш) — Шәмс сүрәһе 15 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Шәмс» — Ҡояш тигән һүҙ.
- 92. Ләйл (Төн) — Ләйл сүрәһе 21 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ләйл» — төн тигән һүҙ.
- 93. Духә (Иртәнге шәфәҡ) — Духә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Духә» — көндөң төшкә саҡлы булған иртәнге ваҡыты мәғәнәһендәге һүҙ.
- 94. Әш-Шәрх (Асылыу) — Әш-Шәрх сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Әш-Шәрх»—асылыу, киңәйеү, күңеле асылып китеү, һөйөнөү мәғәнәләрендә килә.
- 95. Тин (Инжир) — Тин сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тин» - инжир емеше һәм изге тауҙың исеме.
- 96. Ғәләҡ (Яралғы тамсыһы) — Ғәләҡ сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәләҡ» — кешенең барлыҡҡа килеүенең нигеҙендә ир кеше менән ҡатын-ҡыҙҙың орлоҡтарынан ҡатнашҡан бер тамсы шыйыҡлыҡ ята. Был һүҙ шул орлоҡ, уылдыҡ, шәһүәт, мәни мәғәнәләрендә килә. Мөхәммәдкә иң беренсе уахи ителгән сүрә ошо булыр.
- 97. Ҡадр (Ҡәҙер кисе) — Ҡадр сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡәҙер к¬исәһендә Ҡөръән Кәрим иңгән, был кисәлә фәрештәләр ергә төшә.
- 98. Бәйинәһ (Асыҡ аңлатыу) — Бәйинәһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Бәйинәһ» — асыҡ дәлил, иҫбатлау, аңлатыу мәғәнәләрендәге һүҙ.
- 99. Зилзәләһ (Ер тетрәү) — Зилзәләһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Зилзилә» — ер тетрәү.
- 100. Ғәдийәт (Яу уҙышы) — Ғәдийәт сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәдийәт» —уҙышыусы аттар тигән һүҙ.
- 101. Ҡариғәһ (Ҡурҡыныс хөкөм) — Ҡариғәһ сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ҡариғәһ» һүҙен төрлө мәғәнәләрҙә ҡулланыусылар бар. Ул — ҡапҡа ҡағыусы, Ҡиәмәт көнө, афәт килеү мәғәнәләрендә лә йөрөй. И. Крачковский иһә: яралаусы, язалаусы, тар-мар итеүсе кеүек мәғәнәһен алған. Был осраҡта Ҡариғә — Ҡиәмәт, йәғни яза биреү сифатында йөрөй. Аяттарҙы уҡып, уның теүәлерәк мәғәнәһен табырһығыҙ.
- 102. Тәкәҫүр (Байығыуҙа ярышыу) — Тәкәҫүр сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә һәм Мәҙинәлә иңгән тип һанаусылар ҙа бар. «Тәкәҫүр»— байлыҡ йыйыуҙа яры¬шыу, малым күп, тип артыҡ ғорурланыу мәғәнәһендәге һүҙ.
- 103. Ғаср (Киске уаҡыт) — Ғаср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғаср» — йөҙ йыллыҡ,быуат, ғөмүмән, замана, ваҡыт, осор, дәүер мәғәнәләрен үҙ эсенә ала.
- 104. Һүмәзәһ (Ғәйбәтсе) — Һүмәзәһ сүрәһе 9 аяттан тора. Мәккәлә иңгән, «һүмәзәһ» — ғәйбәт, нахаҡ һүҙ, кеше артынан һөйләнгән хурлау һүҙе, кеше араһында яман һүҙ йөрөтөү.
- 105. Фил (Фил) — Фил сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Кәғбәне емерер өсөн күтәрелгән Әбрәхә ғәскәрендә һуғыш филдәре лә була. Филле ғәскәр ташлы ямғырҙан һәләк була.
- 106. Ҡурайш (Ҡөрәйеш) — Ҡурайш сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡәғбә тарафында йәшәгән күп һанлы ҡәүем — Ҡөрәйеш ҡәбилаһе ине.
- 107. Мәғүн (Хәйер-саҙаҡа) — Мәғүн сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғүн» — саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреү. Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу.
- 108. Кәүҫар (Байлыҡ) — Кәүҫар сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Кәүҫәр» — төкәнмәҫ байлыҡ тигән һүҙ. Йәннәттәге мәңгелек шишмәнең исеме лә — Кәүҫәр.
- 109. Кәфирүн (Кафырҙар) — Кәфирүн сүрәһе 6 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Кәфи¬рүн» — кафырҙар.
- 110. Наср (Ярҙам) — Наср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Наср» — ярҙам.
- 111. Мәсәд (Хөрмә ағасы сүсе) — Мәсәд сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Был сүрәнең башҡа исемдәре лә бар: Тәббәт, Ләһәб.
- 112. Ихлас (Ихласлыҡ) — Ихлас сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккә менән Мәҙинәлә иңгән һанала. «Ихлас» һүҙе «берҙәмлек» йәки «пакланыу» тип тә тәржемә ителә.
- 113. Фәләҡ (Таң атыу) — Фәләҡ сүрәһе 5 аяттан тора. «Фәләҡ» — таң атыу тигән һүҙ.
- 114. Нәс (Кешеләр) — Нәс сүрәһе 6 аяттан тора. «Нәс» — инсандар, кешеләр тигән һүҙ.
Башҡорт телендә баҫтырып сығарыу[үҙгәртергә]
1. Ҡөрьән Кәрим (Сәғүд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 960 б.
Ижади төркөм:
- Фәнил Нафиҡ улы Байышев (Д. Кинельский тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыҡты, баҫманың фәнни һәм дөйөм мөхәррире),
- Нурмөхәмәт Әлебай улы Сөйәрғолов (транскрипцияны эшләне),
- Дәүләткирәй Дәүләтбай улы Мәһәҙиев(башҡортсаға тәржемәнең махсус мөхәррире).
- Нәшриәт мөхәррире Барый Миңнеғәлим улы Ноғоманов.
- Техник мөхәррире Наилә Йыһангир ҡыҙы Зарипова.
- Корректорҙары Әлифә Закир ҡыҙы Хажиева, Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина.
2. Ҡөрьән тәфсире. — Ҡазан: "Матбуғат йорто" нәшриәте, 2005. — 784 б.
- Рабит Мөхлисулла улы Батулла — Төрлө ғалимдарҙың тәржемәлере һәм шәрехтәреннән матбуғатҡа әҙерләүсе
- Илшат Әнүр улы Хафизи — Ҡөрьәнде башҡортсаға тәржемә итеү өсөн яуаплы
- Рүфинә Әнүр ҡыҙы Хафизова — Тәржемә итеүсе Һәм компьютерҙа йыйыусы
- Ф.Ф.Әкимбәтов, М.З.Солтанова, Ф.Г.Вәхитова — тәржемәне тикшереүселер
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт телендә Ҡөрьән тәфсирен күсереп алыу урыны
- Al-Quran (140+ translation in more than 45 languages)
- Al Quran Online Translation & Listen
- Qör'än ayattarı, Ғәрәпсә һәм урыҫса яҙмаһы, һәр аят айырым әйтелә
- Ҡөръәндең һан буйынса теүәллеге


c: text/html

text:
Фернан Магеллан
Ферна́н Магелла́н[1] (порт. Fernão de Magalhães [fɨɾˈnɐ̃w̃ ðɨ mɐɡɐˈʎɐ̃ȷ̃s], исп. Fernando (Hernando) de Magallanes [(f)eɾ'nando ðe maɣa'ʎanes], лат. Ferdinandus Magellanus; яҙ 1480, Саброза, Траз-уж-Монтиш, Португалия Короллеге — 27 апрель, 1521, Мактан утрауы, Филиппин) — Португалия һәм Испания диңгеҙ сәйәхәтсеһе. Ер шарын урап тәүге билдәле сәйәхәт ҡылған экспедицияның етәксеһе була. Һуңғараҡ үҙенең исеме бирелгән Боғаҙ асҡан.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Йәшлеге[үҙгәртергә]
Магеллан сығышы менән португал. Тыуған ҡалаһы аныҡ ҡына билдәле түгел, Саброза (Вила-Реал) тип тә әйтәләр, Порту ҡалаһы булыуы ла ихтимал. Ғаиләһе тураһында ла мәғлүмәт әҙ, дворяндарҙан булғаны мәғлүм. Йәш сағында Магеллан король Жуан II -сенең ҡатыны Леоноры Ависскаяның пажы булған.
XV быуат ахырында португалдар Һиндостанға диңгеҙ юлын асҡандар. Васко де Гаманан һуң Португалиянан шәреҡҡә эскадралар ағыла башлаған. 1505 йылда вице-король Франсишку Альмейда эскадра оҙатҡанда диңгеҙселәр йыя алмай бер була. Рульдә тороусылар ҡайһы саҡ уң менән һулды ла айырмағанлыҡтан, караптың һыртына ике яҡтан ике нәмә аҫып (мәҫәлән, бер яғына — һуған, бер яғына һарымһаҡ аҫып) шулар яғына тип бойороҡ бирә торған булған. Ошо экспедицияға штаттан тыш яугир (соберсалинте) рәүешендә Магеллан да эләккән.
Һиндостан[үҙгәртергә]
Добрая Надежда моронон үткәс, экспедиция эште Кильваны һәм Момбасаны яулап алыуҙан башлай, шунан Һиндостанға юл тота. Магеллан юл буйына экспедицияла була, мәгәр исеме тәүге тапҡыр Каннанур янындағы һуғыш барғанда телгә алына. 1506 йылда Магеллан баш күтәреүҙәрҙе баҫтырыуҙа ҡатнаша, Мозамбикты төҙөй, шунан яңынан Һиндостанға эләгә, бында ул ике тапҡыр яралана[2].
Диу янындағы һуғышта Магеллан булған карап ҡаршы яҡтың карабын баҫып ала[3].
Португалдар тәмләткестәр менән сауҙаға тулыһынса баш булыр өсөн Малакка ҡалаһын алырға кәрәк тигән фекергә килә[4].
1509 йылдың 11 сентябрендә Малаккаға инә. Башта солтанат менән сауҙа тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, әммә бер нисә аҙнанан урындағылар ҡаршылыҡ күрһәтә. Португалдар байтаҡ ҡырыла, Магелландың йылғырлығы һәм ҡыйыулығы арҡаһында ғына бер аҙ кешеләр ҡотолоп ҡала[5].
Биш йылдан Һиндостандан ҡайтыр ваҡыт етә, һәм Магеллан Португалияға ҡайтырға сыға. Падуа ҡултығындағы Лаккадив утрауҙары янында уларҙың ике карабы емерелә. Ҙур булмаған утруға төшәләр. Һаҡланып ҡалған кәмәләрҙә диңгеҙселәрҙең бер өлөшө (барлыҡ офицер) ярҙам эҙләп китергә йыйына, утрауҙа матростар ғына ҡалырға тейеш була. Мәгәр ҡалыусылар былар кире килмәҫ тип тауыш сығара. Магеллан улар менән тороп ҡалған берҙән-бер дворян булып сыға. Был кешеләрҙе тынысландыра, күрәһең уның абруйы юғары булған инде[6].
10 көндән уларҙы ҡотҡаралар, Магеллан Һиндостанға кире бара, моғайын сауҙа менән шөғөлләнә башлағандыр, сөнки унан бурысҡа ҙур аҡса алып, кире ҡайтармауҙары һәм алты йылдан ғына суд аша юллап алыуы билдәле[6].
Шул йылдарҙа португалдар Гоаны яулап алып, ҡулынан ысҡындыра, яңынан һөжүм әҙерләйҙәр. Португалия Һиндостанының вице-короле Альбукерке 16 кешенән торған кәңәшсе төркөм йыя, улар араһында Магеллан да була. Тимәк, ул инде йоғонтоло кеше була. Ул сауҙа караптарының һөжүмдә ҡатнашмауын, Европаға китеүен яҡлап фекерен әйтә. Гоаға хәрби караптар һөжүм итә һәм яулап ала[7].
1511 йылда Магеллан Малаккаға походта ҡатнаша. Ҡала яулана һәм Малакка Португалия ҡулы аҫтына эләгә[7].
Малакканы алыу менән Альбукерке өс караптан торған экспедицияһын Тәмләткестәр утрауҙарына ебәрә. Унда Магеллан да ҡатнашҡан булһа кәрәк (мәғлүмәттәр төрлө)[8]. Серран тигән капитандың карабы катастрофаға эләгә, һәм Тидор тигән утрауға эләгеп, юғары вазифаға тәғәйенләнә[9][10].
Португалия[үҙгәртергә]
1512 йылда Магеллан Лиссабонда була инде[10], уға айына 1000 реал пенсия бирелә (иң бәләкәй күләм)[11]. Тиҙҙән 1850 реал итәләр.
1514 йылда Мароккоға һөжүмдә ҡатнаша (Аземмур янында). Шул һуғышта аяғы яраланып, сатан булып ҡала. Үҙенә ялған ғәйептәр ябылы башлағас, ул рөхсәт алмай-нитмәй Португалияға үҙен аҡлар өсөн ҡайтып китә. Король уға бик ҡаты асыулана һәм Магелланға хеҙмәтенә кире барырға тура килә. Африкала ғәйепләүҙе туҡтаталар, отставкаға сығып, ҡайтып китә. Ул королдән пенсияһын арттырыуҙы һорай, әммә король ыңғай яуап алмай[12].
Магелланға донъя буйлап сәйәхәткә сығып китеү ниәте ҡасан килгәндер, билдәһеҙ. Дуҫы Серран Молукканан утрау бик алыҫ көнсығышта ятһа ла, Америкаға яҡын икәнлеген яҙғандалыр, бәлки. Магеллан карталарҙы өйрәнә, капитандар менән һөйләшә[13].
Король Мануэль I-нән Магеллан диңгеҙ хеҙмәтенә алыуҙы һәм походҡа ебәреүҙе һорай, әммә тегеһе кире ҡаға. Магеллан икенсе берәй дәүләткә мөрәжәғәт итергә рөхсәт һорай һәм ыңғай яуап ала. Тиҙҙән Португалиянан Испанияға бер төркөм диңгеҙселәр күсеп бара[14][15].
Испания[үҙгәртергә]
Магеллан Севильяла урынлаша, бында португал эмигрант, арсенал начальнигы Диего Барбоза менән таныша, 1517—1518 йылдар араһында Магеллан уның ҡыҙы Беатричеға өйләнә. 1519 йылда уларҙың улы тыуа. Барбозаның улы — Дуарте Барбоза ла Магеллан кеүек үк Һиндостанда хеҙмәт иткән була. Икеһе лә үлгәндән һуң уларҙың ҡултамғаһы менән баҫылған «Livro de Duarte Barbosa» («Дуарти Барбозы китабы») китап табыла. Авторы улар икеһе ләме, әллә Магеллан ғынамы — билдәһеҙ[16].
Магеллан экспедиция тураһында идеяларын яҙып «Контракттар Палатаһына» (экспедициялар ойоштороусы ведомство) тапшыра. Ыңғай яуап булмай, әммә Палата етәкселәренең береһе Һуан де Аранда Магелланенән һөйләшеп, буласаҡ табыштың 20%-ын һорап, ярҙам вәғәҙә итә. Тиҙҙән Испанияға Магелландың фекерҙәше астроном Руи Фалеру килә. Уның ярҙамында Аранда менән 1/8 өлөш тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Нотариуста килешеүҙе раҫлаталар. Тиҙҙән Магеллан Испания етәкселегенә ниәттәрен еткерә һәм рөхсәт ала. Экспедицияға әҙерләнә башлайҙар[17][15].
Сәйәхәт[үҙгәртергә]
Экспедицияға ике йыллыҡ запас менән 5 карап әҙерләнә.
Үлеме[үҙгәртергә]
Фернан Магеллан иҫтәлегенә исем бирелгән[үҙгәртергә]
- Магеллан болоттар
- Магеллан боғаҙы
- Һыу аҫты Магеллан ҡалҡыулығы Тымык океанында, Маршалл утрауҙары янында
- Магеллан (йыһан аппараты), 1990
- Магелланов пингвин
- Айҙа Магеллан кратеры
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Фернан Магеллан — Большая Советская Энциклопедия
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 172
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 173
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 174
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 175-176
- ↑ 6,0 6,1 Субботин В.А., 1998, с. 177
- ↑ 7,0 7,1 Субботин В.А., 1998, с. 178
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 179
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 181
- ↑ 10,0 10,1 Подобно солнцу… Жизнь Фернана Магеллана и первое кругосветное плавание (Ланге П. В.)
- ↑ Цвейг С., 2009
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 179-180
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 180-181
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 182
- ↑ 15,0 15,1 Подобно солнцу… Жизнь Фернана Магеллана и первое кругосветное плавание (Ланге П. В.)
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 183
- ↑ Субботин В.А., 1998, с. 185-186
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Антонио Пигафетта. Путешествие Магеллана. — М., 2009.
- Бойцов, М. А. Путь Магеллана: Раннее Новое Время. Книга для чтения по истории. — М., 2006. — С. 20—24.
- Стефан Цвейг. Магеллан. — М., 2001.
- Казакова Н. А., Катушкина Л. Г. Русский перевод XVI в. первого известия о путешествии Магеллана. (Перевод письма Максимилиана Трансильвана) // ТОДРЛ. — Л., 1968. — Т. 23. — С. 227—252.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий — 3-е. переработанное и дополненное. — М.: Просвещение, 1983. — Т. 2. — 399 с. — 200 000 экз.
- Субботин В. А. Великие открытия. Колумб. Васка да Гама. Магеллан — М.: УРАО, 1998. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 5-204-00140-9.
- Стефан Цвейг. Америго Веспуччи. Фернан Магеллан — Дрофа, 2009. — 528 с. — ISBN 5-7107-9807-Х.
- Ланге П. В. Подобно солнцу… Жизнь Фернана Магеллана и первое кругосветное плавание — М.: Прогресс, 1988. — 240 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Фернан Магеллан: разорванный круг. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
- Жизнь за плавание вокруг света
- А. Пигафетта. «ПУТЕШЕСТВИЕ МАГЕЛЛАНА» (часть 1)
- А. Пигафетта. «ПУТЕШЕСТВИЕ МАГЕЛЛАНА» (часть 2)
- КАПИТУЛЯЦИЯ, ЗАКЛЮЧЁННАЯ С ЭРНАНДО ДЕ МАГЕЛЛАНОМ И БАКАЛАВРОМ ЛУИСОМ ФАЛЕРО ОБ ОТКРЫТИИ ОСТРОВОВ ПРЯНОСТЕЙ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һүҙ
Һүҙ — билдәле бер тәртиптә урынлашҡан өндәр теҙмәһенән торған һәм ысынбарлыҡтағы бер төшөнсәне аңлатҡан телмәр берәмеге; өндәр теҙмәһенән тороп ысынбарлыҡтағы берәй предметты, күренеште, төшөнсәне аңлатҡан телмәр берәмеге.
Һүҙҙәр ике төргә бүленә:
- Үҙ аллы һүҙҙәр— лексик мәғәнәгә эйә булған һәм һөйләмдең ниндәйҙер киҫәге булып килә алған һүҙҙәр. Һүҙ төркөмдәренең етеһе – исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым, рәүеш, мөнәсәбәт һүҙҙәр.
- Ярҙамсы һүҙҙәр— үҙ аллы мәғәнәһе булмаған, һүҙҙәр һәм һөйләмдәр араһында төрлө бәйләнеште белдерә торған һүҙҙәр. Һүҙ төркөмдәренән теркәүес, бәйләүес, киҫәксә.
Һүҙҙең мәғәнәһе.
- Һүҙ яһалышы.
- Грамматикала терминдар составында ҡулланыла.
- Инеш һүҙ.
- Өндәш һүҙ.
- Ярҙамлыҡ һүҙ.
- Яһалма һүҙ.
- Ике арала йәки халыҡ алдында һөйләнгән хәбәр.
- Ҡаты һүҙ.
- Һүҙ һөйләү.
- Һүҙ әйтеү.
- Йылы һүҙ йән аҙығы. (Эйтем.)
- Кем йәки ниҙер хаҡында халыҡ араһында йөрөгән төрлө хәбәр.
- Һүҙ ишетеү.
- Һүҙ йөрөтөү.
- Яҡшы һүҙ йөрөү.
- Ниҙер хаҡындағы вәғәҙә.
- Һүҙ биреү.
- Һүҙ ҡуйышыу
- Һүҙҙә тороу.
- Талаш, әрләш.
- Һүҙгә килешеү.
- Юҡтан һүҙ сығарыу.
- Бер һүҙле булыу
-
- Әйткән фекерҙә ныҡ тороу;
- күмәкләп бер һүҙҙе һөйләү, бер фекерҙә булыу.
-
- Ваҡ һүҙле юҡ-барға иғтибар итеп һөйләнеүсән.
- Ҡара һүҙ
- халыҡ ижадындағы сәсмә әҫәр;
- әкиәт.
- Ҡырҡ (оло) һүҙгә етеү буштан ғына оҙон-оҙаҡ ҙур итеп һөйләнеү.
- Һүҙ тейеү— шелтә алыу.
- Һүҙ тыңлау —әйткәнде эшләү.
- Һүҙ ҡуҙғатыу— нимә хаҡындалыр һөйләшә башлау.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)


text:
Бурхъусгалм
Бурхъусгалм (донгалм кæнæ хоргалм дæр; урыссагау хуыйны уж, латинаг классификацимæ гæсгæ Natrix Natrix) у æнæмарг калм, æппæт Европæйы бирæ рæтты чи цæры, суанг Скандинавийы дæр.
Бурхъусгалмæн йæ ном сæвзæрдис, йæ «хъусты» цы бур стъæлфытæ сты, уыдон тыххæй. Йæ буар вæййы морæхуыз, цъæх кæнæ сау, буары дæллаг фарс ирддæр вæййы. Дæргъмæ вæййынц 120 сантиметры онг (айкæй куы райгуырынц, уæд æрмæст 18 сантиметры сты).
Бурхъусгалмытæ бирæ рæстæг æрвитынц доны, хæрынц хæфсытæ (стæм хатт кæсæгтæ æмæ мыстытæ дæр).
Ацы калм адæймагæн ницы зиан хæссы. Марг ын куы нæй, æмæ уый тыххæй йæхи хъахъхъæнынмæ тæрсын кæны: йæ сæр размæ æрбаппары, афтæмæй йæ дзыхх дæр гом нæ кæны.


text:
Искәндәр Зөлҡәрнәй
Искәндәр Зөлҡәрнәй (грек. MέYaς AλέEavδpoς[1], шулай уҡ Александр III, Бөйөк Александр, мосолман илдәрендә Искәндәр Зөлҡәрнәй[сн 1] (Ҡушмөгөҙлө Искәндәр) исеме аҫтында билдәле, — беҙҙең эраға тиклемге 336 — 324 йылдарҙағы Македонияның хакимы. Ул тарихҡа иң уңышлы хәрби етәксе булараҡ билдәле — ул бер яуҙа ла еңелмәгән. Ғүмеренең аҙағына ул Боронғо Грецияға билдәле донъяның күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора[2].
Уның баҫып алыу сәйәсәте быуаттарға һуҙылған Грек колонизацияһының һәм Грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо йыраҡ илдәрҙә көсәйеүенең, шулай уҡ Эллинистик дәүерҙең башланғысы булып тора. Искәндәр үҙе иһә тарихта һәм Грек һәм башҡа мәҙәниәт мифтарында йәшәй.
Йөкмәткеһе
Тәүге йылдары[үҙгәртергә]
Искәндәр Македонияның баш ҡалаһы Пеллала б.э.т. 356 йылдың 21 июлендә тыуа[3]. Уның атаһы – Македонияның хакимы Филипп II, әсәһе – Филипптың дүртенсе ҡатыны, Эпир принцессаһы Олимпиада. Әсәһе яғынан ул Пиррҙың ике туғаны – был уға атаһы яғынан да, әсәһе яғынан да хәрби һәләттәр күсеүенә асыҡ миҫал. Плутарх әйтеүенсә, уның атаһы Каран аша Геракл нәҫеленән, ә әсәһе Неоптолем һәм Ахиллес аша Эак нәҫеленән булып сыға.
Бала сағында Искәндәрҙе әсәһе Олимпиаданың туғаны Леонидас уҡыта. Леонидас Искәндәрҙе үҙен үҙе яратҡан ахмаҡ тип уйлай, шуға ла уны бөтөнләй яратмай. Төрлө фараздар буйынса, Искәндәр күп күләмдә хуш еҫле матдәләрҙе утҡа ташлай, бының өсөн Леонидас уны ҡаты шелтәләй һәм хуш еҫле тауарҙарға бай илде баҫып алғас, йәне теләгәнсә сарыф итә аласағын әйтә. Йылдар үткәс, Искәндәр Газаны – Фарсы империяһының хуш еҫле тауарҙар үткән сауҙа юлын баҫып ала, бынан ул Леонидасҡа яуап итеп 15 тонна мирра ҡайтара. Аристотель иһә Искәндәрҙең уҡытыусыһы булараҡ уның үҫешеүендә иң мөһим ролде уйнай, ул Искәндәргә риторика һәм әҙәбиәт буйынса тулы белем бирә. Искәндәрҙә фәнгә, медицинаға һәм фәлсәфәгә ҡыҙыҡһыныу уята. Аристотель уға Илиаданың күсермәһен бирә, уны Искәндәр һәр ваҡыт үҙе менән йөрөтә һәм йыш ҡына уҡыр була[4].
Искәндәрҙең ун йәшлек сағында, Филиппҡа ҡара ат килтерәләр. Был ҡырағай атты берәү ҙә менә алмай. Искәндәр аттың үҙ күләгәһенән ҡурҡыуын аңлап ҡала, атты ҡояшҡа ҡаршы әйләндерә һәм атҡа менә. Быны күргәс, атаһы һәм башҡалар таң ҡала, Искәндәр әйләнеп килеп аттан төшкәс, Филипп уны үбеп ала һәм: «Улым, үҙеңә тиң мәмләкәт тап, Македонияла һиңә урын юҡ», — ти. Был һүҙҙәр, бәлки ғорурлыҡ менән бер рәттән ҡурҡыуҙан да әйтелгәндер, сөнки Филипп II Македония хакимдары һәм уларҙың күпкә ынтылған улдары менән нимә булыуы тураһында бик яҡшы белә.
Атын ул Буцефал тип атай. Буцефал егерме йыл дауамында уның юлдашы һәм иң яҡын дуҫы була. Аты, Плутарх әйтеүенсә, ҡартайып, бүтән фараздар буйынса, Һиндостанда барған һуғышта алған яраларҙан үлә. Искәндәр уның үлеменән һуң ике ҡаланы Буцефала тип атай.
Македонияның күтәрелеүе[үҙгәртергә]
Б.э.т. 340 йылда, Филипп Византияға ҡаршы һөжүмде етәкләгәс, Искәндәр 16 йәшлек сағында Македонияның хакимы булып ҡала. Б.э.т. 339 йылда Филипп бишенсе мәртәбә Клеопатраға өйләнә. Искәндәрҙең әсәһе Олимпия Эпирҙан (Грек утрауының көнсығыш өлөшөндә, ул Македонияға кермәй), ә Клеопатра Македонияның үҙенән була, был Искәндәрҙең тәхеткә хоҡуғын бәхәсле итә. Төрлө фараздар буйынса, туй мәжлесе ваҡытында кәләштең ағаһы Аттал үҙенең Македония тәхетенә хоҡуҡ алыуы хөрмәтенә тост тәҡдим итә. Искәндәр уға үҙенең бокалын елләй һәм: «Мин кем улайһа, никахтан тыш тыуғанмы?» — тип ҡысҡыра. Искәндәрҙең байтаҡҡа иҫергән атаһы ҡылысын сығарып Искәндәргә табан бара башлай, әммә ҡолай. Искәндәр шунда: «Был кеше Грециянан алып Азияға тиклемге ерҙәрҙе баҫып алырға ниәтләй, әммә бер өҫтәлдән икенсеһенә барып етә алмай», — ти. Искәндәр һәм уның әсәһе асыуынан Македониянан китә, ә уның һеңлеһе Клеопатра тороп ҡала.
Филипп улы менән яраша һәм Искәндәр кире ҡайта, Олимпиада иһә Эпирҙа ҡала. Б.э.т 338 йылда Искәндәр атаһына Афина һәм Фива ҡала-дәүләттәренә ҡаршы хәл иткес Хероней яуында ярҙам итә. Грек ҡала-дәүләттәре биш айға Македония хакимлығы аҫтында ҡала, һуңынан Коринф лигаһы булдырыла.
Б.э.т. 336 йылда Филипптың үлеменән һуң Искәндәр Македонияның яңы хакимы тип иғлан ителә. Яңы хаким тәхеткә ултырыу менән, Афина һәм Фива һымаҡ ҡала-дәүләттәр үҙаллылыҡ алыу мөмкинлегенә өмөт итә. Бигерәк тә Фива Искәндәргә ҡаршы әүҙем күтәрелә, әммә Искәндәр уның ҡапҡаһы төбөндә пәйҙа булғас, бер һүҙһеҙ буйһона. Коринф йыйылышында гректар Искәндәрҙе Фарсы империяһына ҡаршы яуҙа етәксе итеп һайлай.
Б.э.т. 335 йылда Искәндәр Македонияның төньяҡ сиген нығытыр өсөн фракия һәм иллирия ҡәбиләләренә ҡаршы ҡуҙғала. Уның уңышлы хәрәкәте ваҡытында Афина, Фива һәм бүтән ҡалалалар тағы баш күтәрә. Искәндәр тиҙ арала килеп етә, башҡа ҡалалар икеләнгән арала, Фива ҡаршылашыуын дауам итә. Һөҙөмтәлә Фива ҙур ҡан ҡойош менән буйһондорола, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа һатыла.
Баҫып алыу осоро[үҙгәртергә]
Фарсы империяһының ҡолауы[үҙгәртергә]
Искәндәрҙең ғәскәре – Македония һәм төрлө грек ҡала-дәүләттәренән 42 000 яугир Геллеспонт аша сыға. Граник яуында Искәндәрҙең Фарсы империяһының ғәскәрен еңгәндән һуң, Кесе Азияның күп ҡалалары ҡаршылыҡһыҙ бирелә, Галикарнас ҡалаһы оҙаҡ һәм ныҡышмалы ҡаршылаша, әммә бер нисә ҡаты һөжүмдән һуң ул да еңелә. Артабан ул юлында осраған бөтә ҡалаларҙа хакимлығын ойоштороп, Ликия тауҙарына һәм Памфилия тигеҙлектәренә юллана.
Б.э.т. 333 йылда Искәндәрҙең ғәскәре Кикилия аша үтеп, Фарсы иленең Дарий III етәкселегендәге төп ғәскәре менән бәрелештә уны еңә. Дарий үҙе, ғаиләһе менән мөлкәтен ҡалдырып, яуҙы ташлай. Һуңынан ул Искәндәргә ғаиләһе өсөн байтаҡ ерҙәр тәкдим итә, ләкин Искәндәр, Фарсы империяһының яңы хакимы булараҡ, ул ерҙең хужаһы кем икәнен үҙе хәл итәсәген белдерә. Артабан ул Урта диңгеҙ буйындағы ҡалаларға һөжүм итә һәм Тир, Газа ҡалаларын ала.
Б.э.т. 332-331 йылдарҙа Искәндәрҙе Мысырҙа азат итеүсе тип ҡабул итәләр һәм Мысыр руханиҙары уны Зевс улы тип иғлан итә. Искәндәр Мысырҙа Александрия ҡалаһына нигеҙ һала, был ҡала ул үлгәндән һуң Птолемей династияһының баш ҡалаһы булараҡ үҫеш ала. Мысырҙан һуң Искәндәр көнсығышҡа – Ассирияға табан юллана һәм Гавгамел яуында Дарий етәкселегендәге фарсы ғәскәрен тармар итә. Дарий тағы ла ҡаса, Искәндәр уны Эрбилгә ҡәҙәр ҡыуалап бара. Артабан Искәндәр Вавилонға, унан Сузаға табан юллана. Б.э.т. 330 йылда Искәндәрҙең ғәскәре Фарсы империяһының баш ҡалаһы Персеполде баҫып ала. Ҡала талана, ә һуңынан яндырыла.
Артабан Искәндәр Дарийҙы тағы ла эҙәрлекләй башлай. Дарий Бесс тарафынан үлтерелә, Бесс үҙен Фарсы иленең яңы хакимы Артаксеркс тип иғлан итә һәм Искәндәргә ҡаршы көрәш башлай. Өс йыл дауамында Искәндәр Бесс һәм уның яҡлылары менән яу алып бара, шул арала ул Герат һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын баҫып ала, Бер нисә Александрия ҡалаларына, шул иҫәптән хәҙерге Кандагар (Афғанстанда), Худжант (Тажикстанда) ҡалаларына нигеҙ һала. 329 йылда Бессты үҙ кешеләре һата.
Һиндостанға һөжүм[үҙгәртергә]
Б.э.т. 326 йылда Искәндәр сатраптар менән бәйләнешен нығытыр өсөн Роксанаға өйләнә. Артабан ул иғтибарын Һиндостанға йүнәлтә[5]. Искәндәр бөтә Гандхара сатраптарының башлыҡтарын уның хакимлығын ҡабул итергә саҡыра. Ҡайһы берҙәр ҡаршылыҡһыҙ ризалашһа ла, Камбоджа ҡәбиләләрелең башлыҡтары уның хакимлығын танырға баш тарта. Искәндәр был ҡәбиләләргә ҡаршы яу аса. Был ҡаты алыштарҙа Искәндәр үҙе лә яралана, ахырҙа урындағы ҡәбиләләр еңелә.
Артабан Искәндәр Һинд йылғаһы аша үтә һәм б.э.т. 326 йылда Панджаб дәүләтенең хакимы Порға ҡаршы яуҙа еңеп сыға[6]. Был яуҙан һуң ул Порҙың батырлығына һоҡланып, уның менән килешеү төҙөй һәм Порҙы үҙ ерҙәренә сатрап итеп билдәләй, бынан тыш, уның биләмәләлен киңәйтә. Бында уның яратҡан аты үлеп ҡала һәм Искәндәр нигеҙ һалған ике ҡалаһына Буцефала исемен бирә.
Пор дәүләтенең көнсығыш яғында, Ганг йылғаһы буйында Нанда династияһы хакимлығы аҫтында ҡеүәтле Магадха дәүләте була. Бөтмәҫ-төкәнмәҫ яуҙарҙан йонсоған Искәндәрҙең ғәскәре, был дәүләттең оло ҡеүәтен ишетеп, артабанғы яуға ҡаршы килә. Шулай итеп, Искәндәрҙең ғәскәре, көнсығышҡа табан бармай, көньяҡҡа юл ала. Юлында ул Малла ҡәбиләләрен осрата. Был ҡәбиләләр Көньяҡ Азияның шул осорҙағы иң һуғышсан ҡәбиләләре була. Искәндәрҙең ғәскәре маллаларға ҡаршы яу аса. Был яу ваҡында Искәндәр үҙе уҡ менән күкрәгенә ҡаты яралана. Искәндәрҙең ғәскәре маллаларҙың ҡәлғәһен алып, был ҡәбиләне аяуһыҙ ҡыра. Һиндостанда ғәскәренең өлөшөн ҡалдырып, Искәндәр Гедрозия сүллеге аша кире Фарсы иленә табан юл ала.
Үлеме[үҙгәртергә]
Б.э.т 324 йылдың 10—11 июнь төнөндә Искәндәр Вавилондың батшаһы Навуходоносор II-нең һарайында үлә[7]. Уға 33 йәш тулыуға бер айҙан да аҙыраҡ ваҡыт ҡалған була. Уның үлеме сәбәбенә ҡағылышлы төрлө фараздар бар, шул иҫәптән Антипатрҙың улдары тарафынан ағыуланыу, мәжлес ваҡытында хәле насарланыуы, б.э.т 336 йылдан алып ауырыған биҙгәк ауырыуының ҡабатланыуы һ.б[8].
Билдәле булыуынса, марттың 29-нда Искәндәр мәжлес ваҡытында үҙен насар тоя башлай. Уның ауырыуы тураһында хәбәр ғәскәрендә таралып, уны көндән-көн нығыраҡ борсоуға һала. 9 июндә ғәскәр башлыҡтары яугирҙәргә Искәндәрҙе һуңғы тапҡыр тере килеш күрергә мөмкинлек бирә. Искәндәр, һөйшләшергә хәле булмағанлыҡтан, ҡулы менән ишаралар яһау менән генә сикләнә. Бер көндән ул үлә.
Вариҫтары[үҙгәртергә]
Искәндәрҙең үлеме алдынан ғәскәр башлыҡтары унан вариҫы итеп кемде ҡалдырасағы тураһында һорайҙар. Тулы хоҡуҡлы вариҫтары булмағанлыҡтан (уның улы Искәндәр IV уның үлеменән һуң ғына тыуа, ә икенсе улының әсәһе уның законлы ҡатыны булмай), был һорауға яуап бик мөһим була. Ҡайһы бер фараздар буйынса, Искәндәр «Kratisto» («Иң көслөһө») тип яуап ҡайтара.
Искәндәр «Krater'oi» (Кратер) тип әйткән булыуы ла мөмкин. Ҡайһы бер ғалимдар Искәндәр вариҫы итеп ғәскәр етәкселәренең береһен ҡалдырырға теләүе тураһында раҫлай. Уның Кратер булыуы ла мөмкин, сөнки ул ғәскәрҙең күпселек өлөшө менән етәкселек итә һәм үҙен бик яҡшы башлыҡ итеп күрһәтә. Әммә Кратер был ваҡытта яҡында булмай, ә бүтәндәр «Иң көслөһө» тип ишетеүҙе уңайлыраҡ күрә. Искәндәрҙең нимә тип яуаплауына ҡарамаҫтан, Кратер үлтерелә, ә империяны ғәскәр башлыҡтары бүлгеләй (диадохтар).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Өҫтәмә мәғлүмәт[үҙгәртергә]
- ↑ al-Iskander dû-l-Karnayni — r-Rûmiy : Александр «двурогий», в честь его царского головного убора с рогами, см. на монетах
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ↑ AλέEavδpoς исеме грек aλέEw («ҡаршы тороу», «ҡалҡан», «һаҡлау») һәм avδpός («кеше») һүҙҙәренән яһалған һәм «кешеләрҙе һаҡлаусы» тигәнде аңлата.
- ↑ С. В. Новиков «Александр Македонский» // Большая историческая энциклопедия — М.: Олма-Пресс, 2003. — С. 22. — 943 с. — ISBN 9785812301750.
- ↑ Green P. Alexander of Macedon, 356—323 B.C.: A Historical Biography. — Berkeley: University of California Press, 1991. — P. 35
- ↑ Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — С. 20
- ↑ Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — С. 153
- ↑ Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — С. 164-165
- ↑ O’Brien J. M. Alexander the Great: The Invisible Enemy. — London—New York: Routledge, 1992. — P. 214
- ↑ Царства преемников Александра: после битвы при Ипсе, 301 г. до нашей эры (1800-1884). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 август 2013. 27 июль 2013 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Беренсе сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Арриан Флавий, Поход Александра. — М.: МИФ, 1993
- Квинт Курций Руф, История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993
- Плутарх, Александр, Сравнительные жизнеописания в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994
- Диодор Сицилийский, Книга XVII с сайта проекта Perseus
- Юстин, Эпитомы Помпея Трога
Һайланған историграфия[үҙгәртергә]
- Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. М. Н. Ботвинник, Я. С. Лурье, О. В. Творогов. — М.—Л.: Наука, 1966. — 285 с.
- Бертельс Е. Э. Роман об Александре. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с.
- Бойназаров Ф. А. Проблемы традиции и современности: (Образ и личность Александра Македонского) — М.: Наука, 1990. — 272 с. — 3 000 экз.
- Гафуров Б. Г., Цибукидис Д. И. Александр Македонский и Восток. — М.: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с.
- Грин П. Александр Македонский: Царь четырех сторон света. — М.: Центрполиграф, 2002. — 299 с.
- Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание).
- Ковалёв С. И. Александр Македонский. — Л.: Соцэкгиз, 1937. — 137 с.
- Костюхин Е. А. Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с.
- Маринович Л. П. Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.: МГУ, 1982. — С. 22-65
- Маринович Л. П. Греки и Александр Македонский: К проблеме кризиса полиса. — М.: Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с.
- Ртвеладзе Э. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с.
- Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск: Русчи, 1994. 416 с.: ил.
- Фор П. Александр Македонский. — М.: Молодая гвардия, 2011. — 445 с.
- Фор П. Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.: Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с.
- Шахермайр Ф. Александр Македонский — М.: Наука, 1984. — 384 с.
- Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — 208 с.
- A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.: D. Zuwiyya. — Leiden: Brill, 2011. — 410 p.
- Bosworth A. B. Alexander the Great. // Cambridge Ancient History. Vol. VI: The Fourth century B.C. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875
- Chugg A. The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26
- Bosworth A. B. Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great. — Cambridge: Cambridge University Press, 1993. — 348 p.
- Hamilton J. R. Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124
- Heckel W. The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p.
- Nawotka K. Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p.
- O’Brien J. M. Alexander the Great: The Invisible Enemy. — London—New York: Routledge, 1992. — 336 p.
- Stoneman R. Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p.
- Thomas C. G. Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Азат ЮЛАН «Искәндәр Зөлҡәрнәй. (Александр Македонский)». "Шоңҡар", №7, 2011 йыл.
- Александр Великий // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Сражения Александра Македонского на сайте «Militerra.com — битвы мировой истории от древности до первой мировой»
- Войны Александра Македонского на сайте «Битвы»


text:
Үҙәк процессор
Үҙәк процессор
Структура[үҙгәртергә]
Процессор (ингл. Central Processing Unit) һәр бер компьютерҙың мөһим өлөшө. Мейе кәүҙә менән идара иткән кеүек, процессор копьютерҙың башҡа өлөштәре менән идара итер өсөн сигналдар ебәрә.
Процессор инструкциялар тип аталған исемлек буйынса эшләгән электрон машина. Процессор инструкциялар яҙылған исемлекте уҡый, һәм уларҙы башҡара башлай; бер ваҡыт эсендә бер инструкция үтәлә, әммә процессор ҡаһы бер инстукцияларҙы сиратһыҙ башҡара ала. Процессор уҡый алған инструкциялар исемлеген компьютер программаһы тип әйтәләр. Үҙәк процерҙың эшен башҡара алған машиналарҙы йыш Тьюринг машинаһы тип йөрөтәләр, был атама математиканан килгән. Процессорҙың эшләү тиҙлеген герцтарҙа (Гц, Hz) үлсәйҙәр, әммә хәҙерге заман компьютерҙарының процессорҙары бик шәп булғанлыҡтан уларҙы гигагерцтарҙа (ГГц, GHz) үлсәйҙәр. Бер гигагерц – бер миллиард герц.
Функционаллек[үҙгәртергә]
Аҫта үҙәк процессор башҡара алған ҡайһы бер эштәр миҫалға килтерелгән:
- Ике һанды бер-береһенә ҡушыу
- Бирелгән һандан ҙурырыған табыу
- Һанды бер ерҙән икенсе ергә урынлаштырыу
- Хәтерҙән ханды күсереү
- Инструкция исемлегендә икенсе урынға күсеү
Бик ҡатмарлы программаларҙы ошо әйтелеп киткән инструкцияларҙы берләштереп башҡарып була. Һәр бер инструкция бик аҙ ваҡыт эсендә башҡарылғас бындай мөмкинлек тыуа. Хәҙерге процессорҙар бер секунд эсендә 1 миллиардтан ашыу инструкциялар башҡара ала. Билдәле бер ваҡыт эсендә үҙәк процессор ни тиклеп күберәк эштәр башҡарһа ул шул тиклем шәберәк тигәнде аңлата. MIPS процессорҙың тиҙтеген үлсәү бер ысулдарҙың береһе. Шулай уҡ Flops һәм процессорҙын такт йышлығы (күбеһенсә ГГц тарҙа үлсәнелә) ысулдары тағы бер үҙәк процессорҙар билдәле бер ваҡыт экендә башҡарған эште үлсәу өсөн ҡулланыла.
Үҙәк процессор логик вентельдарҙан тора; процессорҙа ҡыбырлап торған өлөштәр юҡ. Компьютерҙың процессоры, видеокарта йәки BIOS һымаҡ, башҡа электрон өлөштәр менән тоташҡан була. Ошо периферия ҡоролмаларын, компьютер программаһы яҙыу һәм уҡыу үҙгәртеүҙәренән ҡурсалап махсус компьтер хәтере урынында тота.
Бер-нисә ядролар[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер үҙәк процессорҙар бер-нисә ядронан торалар (Multiple Cores). Был бер чипта бер-нисә процессор урынлашҡан тигәнде аңлата, бындай процессор бер үк ваҡытта күберәк эштәр башҡара ала.
Бер-нисә ядролы процессорҙың айрым процессорҙары, шундай уҡ бер ядролы процессорҙар менән сағыштырғанда яйыраҡ булһа ла, процессорҙың тиҙлеге күпкә тиҙерәк була. Был киләһене аңлата: күп ядролы компьютерҙың ГГц әҙерәк булһа ла, дөйөм процессор тиҙлеге күберәк була.


text:
Программалау теле
Программалау теле — машинаға, башлыса компьютерға күрһәтмәләр ебәреү өсөн булдырылған яһалма тел.
Тәүге программаланған машиналар булдырылған көндән алып, кешелек ике мең ярымдан ашыу программалау теле уйлап сығарған (абстракт һәм стандарт булмаған телдәрҙе иҫәпкә алып). Уларҙың һаны йыл һайын артып тора.
Программалау телдәренең күпселеге иҫәпләүҙәрҙе бойороҡ стилендә, йәғни командалар теҙеме рәүешендә тасуирлай. Шулай ҙа функциональ программалау йәки логик программалау һымаҡ ҡайһы бер телдәр тасуирлауҙың бүтән формаларын ҡуллана.


text:
Әбү Хәнифә
Имам Әғзәм Әбү Хәнифә ибне Сабит ибне Зута әл-Фариси 699 - 769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Үәнифә - әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ғүмеренең күп өлөшөн Күфәлә үткәрә һәм фикх буйынса вәғәздәрен шунда һөйләй. Әбү Хәнифәнең ғүмере ғәбәсиҙәр менән сәйәси көрәштә үтә. Шунлыҡтан, ғәббәсиҙәр хәлифәһе Ғабдулла 2 әмере менән ул зинданға ултыртыла һәм шунда үлә. Әбү Хәнифә өйрәтеүҙәренән күп сөнниҙәр ҡабул итә. Уға эйәреүселәр хәнәфиҙәр тип атала. Хәнәфиҙәр шәриғәт закондарын хаким синыф ҡатламына яраҡлаштырырға ынтылалар. Хәнәфиҙәр беҙҙең илдәге сөнни мосолмандарҙың күпселеген тәшкил итә.Ҡытайҙа, Афғанстанда, Һиндостанда, Сүриәлә һәм башҡа төрки илдәрендә улар күпселекте тәшкил итә.
Әбү Хәнифәне тәҡъүәле (алланан ҡурҡыусан), йомарт, аҙ һөйләүсән, уйға бирелеүсән, буш, файҙаһыҙ һөйләшеүҙәрҙән ситләшеүсән булған тип һөйләйҙәр. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.
Имам Әбү Хәнифә мәзһәбе[үҙгәртергә]
Әбү Хәнифә мәзһәбе Мөхәммәдтән (саләллаһу ғаләйһи үәссәләм) алынған белемгә нигеҙләнгән.
Мөхәммәт пәйғәмбәр
- Ғабдуллаһ ибне Мәсғүд
- Ғабдуллаһ ибне Кайс
- Ибраһим ән-Нәхаи
- Хәммад ибне Әбу Сөләймән
- Әбу Хәнифә Ногман ибне Сабит
- Хәммад ибне Әбу Сөләймән
- Ибраһим ән-Нәхаи
- Ғабдуллаһ ибне Кайс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Бәрәңге
Бәрәңге (шулай уҡ картуф, лат. Solanum tuberosum) — күп йыллыҡ, тамырындағы бүлбеләренән (бәрәңгеләренән) үҫә тоған культуралы үҫемлек;эт карағаттары ғаиләһендәге эт ҡарағаты һымаҡтар ырыуынан күп йыллыҡ бүлбеле үҫемлек; крахмаллы йәшелсә культураһы. Аҙыҡ, мал аҙығы булараҡ һәм техник маҡсаттарҙа үҫтерелә.
Йөкмәткеһе
Үҫемлектең тарихы[үҙгәртергә]
Был үҫемлекте Көньяҡ Америка индеецтары бынан ун дурт мең йыл элек уҡ белгәндәр. 1565 йылда ул Испанияға килтерәләр. Һуңыраҡ инглиз моряктары уны Бөйөк Британияға алып ҡайталар. 1740 йыл тирәһендә «икенсе икмәгебеҙ» Германияла, Италияля, Бельгияла, Францияла күренә башлай. Шулай за яңы, ят культура үҙенә юлды тиҙ генә таба алмай әле. Ҡатын-ҡыҙҙар уның сәскәһен биҙәнеү өсөн сәстәренә ҡаҙаған. Күп кенә илдәрҙә уны «шайтан алмаһы» тип тә йөрөткәндәр. Уны үҫтереү гонаһ тип һаналған.
Францияла аптекарь Пармантье «ер алмаһы»н үҫтереүгә күп көс һала. 1785 йылдың авгусында ул Людовик ХVI-ға картуфтың сәскә аткан һабағынан яһалған гөлләмәне һәм бер кәрзин өлгөргән уңышты бүләк итә. Картуфты шул ук көндө бешереп, королдең өҫтәленә ҡуялар. Шул мәлдән инде был ризыҡҡа ҡараш үҙгәрә. Ул табындарҙа ныҡлы урын ала.
Рәсәйҙә картуф үҫтерә башлау Пётр I исеме менән бәйле. Ул Голландияла сағында Рәсәйгә бер тоҡ картуф ебәрә. Әммә Пётр I заманында картуф киң таралмай. 1765 йылда Екатерина II сит илдән картуф һатып алыу һәм Рәсәйҙә таратыу тураһында указ сығара. Рәсәйҙә картуф тиҙ генә таралмай, халыҡ картуфтың алмаһын ашап күпләп ағыулана.
Картуфты үҫтереү[үҙгәртергә]
Картуфты үҫтереү өсөн шытып сыҡҡан бүлбеләрен ер 18—20 градусҡаса йылынғас ултырталар. Шытҡыларҙан оҙон аҡ тамыр үҫеп сыға, аҡ тамырҙың осонда яңы бүлбеләр барлыҡҡа килә.
Бәрәңге бүлбеһенән 50—80 см бейеклектә 3—6 йәшел йәки миләүшә (антоциан) төҫтәге һабаҡлы ҡыуаҡсыҡ үҫемлек үҫеп сыға. Беренсе япраҡтар үҫеп сыҡҡас һабаҡ ҡуйынынан ер аҫтында 15—20 см-ға тиклем оҙонлоҡтағы бәбәктәр барлыҡҡа килә, улар, осҡа табан йыуанайып, яңа бүлбеләр хасил итә. Бүлбеләрҙә спираль буйынса урынлашҡан күҙҙәрҙә 3—4-әр бөрө була. Ғәҙәттә, урта бөрө шытып сыға, ул зарарланған осраҡта ғына башҡалары шытып үҫә башлай. Бәрәңге бүлбеләре йомро, оҙонса һ.б. формала була; эсе аҡ, тышҡы яғы аҡ, һары, ал-ҡыҙғылт, зәңһәрһыу төҫтә. Тамыр системаһы суҡ һамаҡ, сағыштырмаса зәғиф үҫешле.
Бәрәңге вегетатив юл менән, башлыса, бүлбеләрҙән (селекция максатында орлоҡтан) үрсетелә. Генератив юл менән үрсетелгән бәрәңгенең продуктлылығы кәм була. Үҫемлекте осонан, күҙҙәренән, шытымдан, һабағыннан да үрсетергә мөмкин. Бәрәңге бөрөләре тупраҡта 5—8°С йылылыҡ булғанда шыта башлай. Тишелеп сығыу өсөн иң уңай температура 15—20 °C, фотосинтез, һабаҡ, япраҡ үҫеү, сәскә атыу өсөн 16—22 °C. Бәрәңге бүлбеләре төнгө температура 10—13 °C булғанда яҡшы үҫә. Юғары температурала (төндә 20 °C һәм унан да юғары булһа) бәрәңгенең йылылыҡ үҙлектәре боҙола. Температура —2 °C тан түбәнрәк булһа, бәрәңге үҫемлеге ҡырауҙан зарарлана. Бәрәңгенең транспирация (һыуҙа парга әйләндерү) коэффиициенты уртаса 400—500. Сәскә атыу осоронда, һабаҡтары иң ныҡ үҫеп, бүлбеләр барлыҡҡа килгән ваҡытта, бәрәңгегә иң күп дым һәм туҡландыдыу талап ителә. Бәрәңге уңышы гектарынан 200—250 ц/еннер булғанда, үҫемлек тупраҡтан 100—175 кг азот, 40—50 кг фосфор, 140—230 кг калий ала. Бәрәңге үҫтереү өсөн ҡара тупраҡ, һоро урман тупрағы, кәҫле көл һымаҡ, механик составы буйынса ҡомһол, еңел һәм уртаса балсыҡлы тупраҡ ҡулай һанала.
Селекционерҙар картуфты үҫтереү өсөн картуф алмаһының емешен файҙалана.
Составы[үҙгәртергә]
Бәрәңге уртаса 76, 3% һыуҙан һәм 23, 7% (макс. 36,8 % тиклем) ҡоро матдәдән, шул иҫәптән 17,5 % (макс. 29,4 % тиклем) крахмал, 0,5 % шәкәр, 1—2 % (макс. 4,6 % тиклем) аҡһым, 1 % самаһы минераль минераль тора. Бәрәңге — С, В1, В2, В6, РР, К витаминдары һәм каротиноидтар сығанағы.
-
-
-
-
Картуф алмаһы (емеше)
-
Картуфтан әҙерләнгән ризыҡтар[үҙгәртергә]
Хәҙер халыҡ уны «икенсе икмәк» тип йөрөтә. Картуфтан 300-ҙән ашыу төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә бәрәңгенән крахмал, киптерелгән һәм ҡыҙҙырылған бәрәңге (чипсы), бәрәңге боламығы, һыуытылған бәрәңге (гарнир өсөн, биточки, котлет һ.б.), бәрәңге лачауы, саго һ.б. етештерлә. Крахмал — патока һәм спирт етештереү сәнәғәте өсөн сеймал. 17,6 % крахмаллы 1 тонна бәрәңгенән 112 литр спирт, 55 кг шыйыҡ углекислота, 0,39 литр араҡы майы (сивушное масло) йәки 1500 литр барда йәки 170 кг крахмал, 80 кг глюкоза, 65 кг гидрол һ.б. продукттар алырга мөмкин. Бәрәңге спирты — фармацевтика, парфюмерия һәм араҡы-шараб сәнәғәтендә, крахмалы кондитер һәм туҡыу сәнәғәтендә файҙаланыла.
Бәрәңге — мал аҙығы. Органик матдәләрҙең үҙләштерелеүе (83—97 %) буйынса, башҡа тамыр аҙыҡтар кеүек, бәрәңге лә үҫемлек аҙыҡтары араһында алдынғы урындарҙың береһен биләй. Бер майҙан берәмегенән уртаса ғына уңыш алғанда ла, үлән һәм орлоҡ культураларына ҡарағанда бәрәңге туҡлыҡлы матдәләрҙе күберәк бирә. Юғары уңыш бирә торған, киң таралған культура булараҡ, икенсе икмәк булып һанала.
Картуфтың ҡоротҡостары[үҙгәртергә]
Картуфтың иң ҡурҡыныс ҡоротҡостары булып колорадо ҡуңғыҙы һанала. Ул картуфтың йәшел япрағын һәм бәрәңгеһен ашай. Шулай уҡ киң таралған вирус ауырыуы — фитофтороз. Был ваҡытта картуфтың һабағы ҡарайып кибә.
Бәрәңге төрлө ауырыуҙарға бирешеүсән: бәшмәк ауырыуҙары — фитофтороз, макроспориоз, ҡутыр; бактериаль ауырыуҙар — ҡараяҡ, божра һымаҡ серек; вируслы — «тимгелле тап», япраҡтың төрөлөүө һ.б.; бәрәңге бүлбеһендә һәм һабаҡта була торған нематодалы (йомро) селәүсендәр менән зарарлана. Ҡортоҡостарҙан колорадо ҡуңыҙы, ҡаты ҡорт, ялған ҡаты ҡорт, сиңерткә, болон күбәләге, гамма-күбәләк, лайлалы ҡусҡар иң ҡурҡыныслыларҙан һанала.
Ҡыҙыҡлы фактар[үҙгәртергә]
- Бельгияла картуф музейы бар. Уның экспонаттары — картуф тарихына бәйле почта маркалары, картиналар һ.б.
- Ҡайһы бер тропик утрауҙарҙа картуф аҡса берәмеге урынына йөрөй.
- Картуфҡа бағышланған шиғырҙар һәм балладалар бар.
- Исланлияла картуфтан араҡы етештерәләр.
- 2000 йылда Минск ҡалаһында картуфҡа һәйкәл ҡуялар.
- Берләшкән Милләттәр ойошмаһы (БМО) 2008 йылды халыҡ-ара картуф йылы тип иғлан итте.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486
- Бәрәңге // Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008.


text:
Гагарин Юрий Алексеевич
Гага́рин, Ю́рий Алексе́евич — 1934 йылдың 9 мартында тыуған. Урыҫ. Донъяла йыһан киңлегенә беренсе булып 1961 йылдың 12 апрелендә осҡан кеше. Сығышы менән крәҫтиәндәр ғаиләһенән: атаһы– балта оҫтаһы, әсәһе – һөтсөлөк фермаһында эшләгән. Баскетбол уйнарға яраткан.
1951 йылдың авгусында Һарытау индустриаль техникумына уҡырға инә һәм 1954 йылдың 25 октябренән Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлғәшә, уҡыуын яҡшы билдәләргә тамамлай, ЯК-18 самолётында беренсе тапҡыр уҙаллы оса. Аэроклубта бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа тултыра.
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафтарына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К.Е. Ворошилов исемендәге 1–се осоусылар хәрби–авиация училищеһына ебәрелә.
1957 йылда Валентина Ивановна Горячева менән ғаилә ҡороп ебәрәләр. Аҙаҡтан Ырымбур ҡалаһында, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән өйҙә, Юрий һәм Валентина Гагариндырҙың музей-фатирҙары асыла.
1959 йылдың 9 декабрендә космонавтарға кандидаттар рәтенә индереүҙе һорап, ғариза яҙа. 1960 йылдың 3 мартында Хәрби–һауа көстәре баш командующийы бойороғо менән кандидаттар төркөмөнә ҡабул ителә. 25 марттан алып космонавтарҙы әҙерләү буйынса даими дәрестәр башлана. 1961 йылдың 12 апрелендә Байконур космодромынан осоусы–космонавт Юрий Гагарин «Восток» космик карабы бортында донъяла беренсе булып йыһанға старт ала. Был осоу өсөн Ю.Гагаринға Советтар Союзы Геройы исеме һәм ваҡытынан алда майор дәрәжәһе бирелә. Ә 1962 йылдан алып 12 апрель көнө – Космонавтика көнө тип иғлан ителә.
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға “осоусы-инженер-космонавт” квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында хәрби осоусы В.С. Серегин менән һәләк була. Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Космонавтика энциклопедияһы. Юрий Гагариндың биографияһы
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Полковниктар (СССР)
- 9 март көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1934 йылда
- Тыуғандар Смоленск өлкәһендә
- 27 март көнө вафаттар
- Вафаттар 1968 йылда
- Владимир өлкәһендә вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- «За освоение целинных земель» миҙалы менән наградланыусылар
- «50 лет Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- 3-сө дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- СССР космонавтары
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары БХР
- ЧССР Хеҙмәт Геройҙары
- Вьетнам Хеҙмәт Геройҙары
- Георгий Димитров ордены кавалерҙары
- Карл Маркс ордены кавалерҙары
- ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары
- Индонезия Йондоҙ ордены кавалерҙары
- Грюнвальд Тәреһе ордены кавалерҙары
- «Нил мәрйене» ордены кавалерҙары
- Плайя-Хирон милли ордены кавалерҙары
- Клемент Готвальд ордены кавалерҙары
- Космонавтар
- Космонавтика


text:
Ҡыҙылғанат
Ҡыҙылғанат — (урыҫ. Краснопёрка, сороча, краснопёрая плотва, краснокры́лики красногла́зка) (лат. Scardinius erythrophthalmus) һаҙандар төркөмөнә ҡараған, йылыраҡ һыуҙы яратыусы йылға балығы. Европа һәм Урта Азияла киң таралған. Төньяҡ, Балтик, Ҡара, Каспий, Арал диңгеҙҙәренә ҡойған йылға-күлдәрҙә йәшәй. Башҡортостандың көньяҡ райондарында йышыраҡ осрай. Себерҙә осрамай.
Яңы Зеландияла һәм Канадала урындағы балыҡтарҙы бөтөрөүсе зарарлы балыҡ тип иҫәпләйҙәр.
Ҡыҙылғанат - матур балыҡ, ҡанаттары ҡып-ҡыҙыл, арҡаһы ҡара йәшел, эреләренең тәңкәләре һарғылтыраҡ төҫтә була. Был балыҡ бөжәктәр менән туйына. Оҙонлоғо 51 см-ға, ауырлығы 2 кг-дан артып китеүе мөмкин.


text:
Дала бөркөтө
Көсөгән, дала бөркөтө, уба бөркөтө (урыҫ. Моги́льник, лат. Aquila heliaca) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған, оҙон осло ҡанатлы, суҡыш аҫты бәләкәй генә һаҡаллы, ҡараһыу һоро төҫтәге ҙур йыртҡыс ҡош.Ҡаҙҙан ҙурыраҡ.
Һирәк осрай торған ҡош, һирәк ағаслы асыҡ урмандарҙа, яңғыҙ ағастарҙа оя ҡора.Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡтарға оҡшағандай була. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Түбәһе ҡара-көрән төҫтә, елкәһе һарғылт ерән, яурындарында аҡ тап бар. Бөркөттән ҡара төҫтәге ҡойроғо, яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡъяҡ-ҡъяҡ-ҡъяҡ». Төрлө вак йәнлекте, ҡоштарҙы аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас башында оялай. Ике-өс ояһы була, уларҙың диаметры 1,5 метрға етеүе ихтимал. Ике-өс аҡ йомортҡа һала.
Төçө ҡара-көрән. Түбәһе елкәһе һарғылт ерән, яурынында аҡ тап бар. Төрлө кимереүселәр — йомран, һыуыр, ҙур булмаған ҡуяндар, бәләкәй ҡоштар менән туҡлана.
Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа ҡарағоштоң ояһы Ейәнсура, Хәйбулла, Бөрйән һәм Белорет райондарында ғына теркәлгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Башҡортостан. 3 сентябрь 2013 й. №173 (26523)


text:
Аҫ
Аҫ (урыҫ. горностай, лат. Mustela erminea) — һыуһарҙар төркөмөнә ҡараған затлы тиреле йыртҡыс йәнлек; йыртҡыстар отряды һыуһарҙар ғаиләһенән имеҙеүсе хайуан. Европала, Азияла һәм Төньяк Америкала киң таралған.
Кәүҙәһе һуҙынҡы, һығылыусан, оҙонлоғо 17—32 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо 6—12 см, ауырлығы 200 г. Йәйен тиреһе көрән-һарғылт төҫтә, ҡышын — аҡ, ҡойроҡ осо ҡара йәки ҡоңғорт-ҡара. Ағастарғга яҡшы мена һәм яҡшы йөҙә. Ояларын өндәрҙә, ҡыуыштарҙа, ағас тамырҙары аҫтында яһай. Төнөн актив йәшәү рәүеше алып бара. Төп аҙығы — сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ҡоштар, кәлтәләр. Аҫтар - моногамднар, йылға бер тапҡыр үрсейҙәр. Ҡушылыу ваҡыты яҙ йәки йәй башында. Балалары (уртаса 7—9 бала) киләһе йылдың яҙында тыуа. Ҡиммәтле тире бирә торған йәнлек.
Йөкмәткеһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Мөншөгөр
Мөншөгөр (урыҫ.Большая выпь, лат. Botaurus stellaris) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән ҙурыраҡ төн ҡошо. Муйыны оҙон ҡауырһынлы булғанға, йыуан күренә. Аяҡтары оҙон. Муйынын бөкләп ауыр оса. Ҡурҡҡанда ҡойроғонда ултыра һәм өҫкә ҡарап ҡатып ҡала. Түбәһе, күҙҙәреаша үткән һыҙыҡтар ҡара.Дөйөм төҫөҡара сыбарлы һарғылт көрән. Башҡа ҡоштап менән бутау мөмкин түгел. Осҡанда "ҡау" тигән тауыш сығара. Яҙғыһын ата ҡош үгеҙ кеүек үкерә.Күсмә ҡош. Һирәк осрай.
Йәшәү урындары[үҙгәртергә]
Ҡамышлы һәм бейек үләнле күлдәрҙә, йылғаларҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Тәлмәрйен, балыҡ, сысҡан, ҡош балалары, бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Түңгәктәрҙә оялай.3-7 бөртөк һарғылт йомортҡа һала. Беренсе йомортҡа һалғас та баҫырға ултыра. Башлыса инә ҡош үҙе генә баҫа. Һирәк осраҡтарҙа ата ҡош та баҫыүы күҙәтелгән. 24-26 көндән себештәре моронлай. 2-3 аҙнанан сығып йөрөй башлайҙар. Ике айҙан осалар һәм ғаилә тарҡала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Башҡорт теленең диалекттарында ул мәнгәшәр, мөжөһөр,һыу буғаһы.күл буғаһы,һыу үгеҙе,ғопой.һоңҡолдауыҡ тип тә атап йөрөтөлә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.1986, Өфө.
- А. Э. Брэм — Жизнь животных. Птицы. Том II. гл. «ПОДОТРЯД: Цаплевые (Ardeae)» (урыҫ.)
- Жизнь животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986 (урыҫ.)
- Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990 (урыҫ.)
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004 (урыҫ.)


text:
Йоһанн Кеплер
Йоһанн Кеплер (нем. Johannes Kepler; 1571 йылдың 27 декабре — 1630 йылдың 15 ноябре) — немец математигы, астрономы һәм астрологы. XVII быуат фәнни революцияһының төп фигураһы, ул планеталар хәрәкәтенең закондарын асыусы булараҡ билдәле.
Николай Коперник хеҙмәтләренең йоғонтоһо атаҡлы немец ғалимы Иоһанн Кеплерҙың ижади эшсәнлегендә лә һиҙелә. Ул Коперниктың астрономия өлкәһендәге ҡараштарын ҡабул итһә лә, бер ниҡәҙәр ваҡыт уларҙы мистик концепциялар менән һуғарарға тырыша. Ләкин Галилей хеҙмәттәре менән танышыу кға дөрөҫ юлды һайларға мөмкинлек бирә. Быға бигерәк тә Галилей менән турынан-тура хаттар яҙышыу ҙа ярҙам итә. Кеплер астрономия фәнен айырыуса мөһим фекерҙәр менән байыта. Тәбиғәт тураһындагы фәндәр өсөн уның айырыуса «Кеплер закондары» тигән асышы әһәмиәтле. Был хеҙмәтендә ул планетатарҙың Ҡояш тирәһендәге хәрәкәте тигеҙ түгеллеген дәлилләй. Планеталар хәрәкәтенең тиҙлеге уларҙың Ҡояшҡа ни дәрәжәлә яҡын йәки йыраҡ булуынан бәйле, йәғни планета Ҡояшка никаҙәр яҡынрак булһа, уның тиҙлеге лә ҙурыраҡ тигән һүҙ. Шуның өҫтөнә Кеплер планетатарҙың траекторияларын түңерәк түгел, бәлки эллипслы шәкелдә икәнлеген иҫбатлай. Был фекерҙәр һуңыраҡ И. Ньютонға яңы фәнни асыштар яһарға этәргес була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кеплер, Иоганн // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Белонучкин В. Е. Кеплер, Ньютон и всё-всё-всё. М.: Наука, Серия Библиотечка «Квант», выпуск 78, 1990. 128 с.
- Белый Ю. А. Иоганн Кеплер — М.: Наука, 1971.
- * Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6 (тат.)


text:
Мәзһәб
Мәзһәб(ғәр. مذهب)(ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш)- мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәзһәб бар. Улар - хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәзһәбтәре. Был мәзһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Малик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикхын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәлн кешеләр булараҡ танылғандар. Мәзһәбтәр бер-береһенән фикхты аңлатыу һәм йолааларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәзһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәзһәбтә була ала.
Йөкмәткеһе
Хәнәфиттәр[үҙгәртергә]
Хәнәфиттәр мәктәбе буйынса хоҡуҡтын (фикхтын) сығанаҡтары:
- Ҡөрьән
- Сунна
- Сәхәбәләр һәм Табииндар һүҙҙәре
- Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
- Истихсан
- Иджма
- адат һәм урф
Маликаттар[үҙгәртергә]
Малик Ибн Анас мәктәбе буйынса хоҡуҡтын (фикхтын) сығанаҡтары:
- Ҡөрьән
- Сунна
- Медина ҡалаһында йәшәғән кешеләрҙен йолалары
- Сәхәбәләр һәм Табииндар һүҙҙәре
- Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
- Истислах
шафиғиттәр[үҙгәртергә]
хәнбәли=[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Нарконон
Нарконо́н ( бор. грек. vapkotιkός — «наркотик» һәм ингл. non — «юҡ», йәғни «наркотиктарға юҡ») — наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырған программа. Был ысул Л. Рон Хаббард технологияһында нигеҙләнгән. Бөтә донъяла йөҙҙән артыҡ Нарконон үҙәктәре бар. Рәсәйҙә Нарконон үҙәктәре Мәскәүҙә, Мәскәү өлкәһендә, Һамарҙа, Екатеринбургта, Димитровградта, Красноярскта, Өфөлә, Берёзовскийҙа (Свердловск өлкәһе) урынлашҡан. Программала наркотик һәм дарыу ҡулланылмай. Ундай матдәләр урынына пациенттар витамин һәм минерал йоталар. Программаның эффектлелеге - 75%, Рәсәйҙә - куберәк, сөнки пациенттар үҙҙәре түләй.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нарконон Рәсәй сайты (урыҫ.)
- Narconon International Рәсми сайт, урыҫ теле бүлеге (урыҫ.)
- Рәсми сайт (урыҫ.)
- Scientology FAQs: What is Narconon? (инг.)
- Purification Rundown official web site (инг.)
- ABLE — Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы. Нарконон. (урыҫ.)
- Л. Р. Хаббард «Тормош биттәре», «Наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырыу» бүлеге (урыҫ.)


text:
Телес
Телес (Оло Телес) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013255
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101325
- Бассейн коды — 10.01.01.008
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Телес (Оло Телес).


text:
Балдаҡлы селәүсендәр
Балдаҡлы селәүсендәр, аннелидтар (Annelides), умыртҡаһыҙҙар тибы.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күп күҙәнәкле, башлыса ирекле йәшәүсе хайуандар.Балдаҡлы селәүсендәр ҙурлығы бер нисә мм-ҙан алып 2,5 м-ға тиклем. Тәне күп һанлы сегменттарҙан (балдаҡтарҙан) тора, уларҙың һәр береһендә ҡабырға тирәһендәге төклө үҫентеләр — примитив аяҡтар, йәки параподиялар булыуы мөмкин. Тән ҡыуышлығы икенсел (целом). Бүлеп сығарыу ағзалары — метанефридиялар. Ҡан системаһы йомоҡ. Һулышы тире аша, ҡайһы ваҡыт айғолаҡтары була. Нервы системаһы ганглионар типлы. Балдаҡлы селәүсендәр айырым енесле, һирәгерәк гермафродит. Енси юл менән, ҡайһы ваҡыт енесһеҙ үрсей. Үҫеше метаморфоз менәнн (күп төклө селәүсендәр), йәки тура (аҙ төклө селәүсендәр, һөлөктәр). Тупраҡтың органик матдәләре, детрит, һыу хайуандары (бөжәк балағорттары, ваҡ ҡусҡарҙар һ.б.) менән туҡлана. Балыҡтар өсөн аҙыҡ, һыу ятҡылыҡтарының биологик индикацияһында ҡулланыла ала, Б.с. ҡайһы бер төрҙәре — паразит селәүсендәрҙең аралыҡ һәм резервуар хужалары.
Таралышы[үҙгәртергә]
БР тупрағында ямғыр селәүсендәре һәм энхетреидтар (аҡ, һирәгерәк һары йәки алһыу төҫтәге бик бәләкәй Б.с.) йәшәй, һыу ятҡылыҡтарында — һыу селәүсендәре, ике күҙле һөлөктәр, ҡусҡар һымаҡ һөлөктәр, стилярийҙар, трубочниктар һ.б. Медицина һөлөгө БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән 6 класы, яҡынса 8 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. БР‑ҙа аҙ төклө селәүсендәр (олигохеттар) класына ҡараған 34 төрө һәм һөлөктөң 13 төрө асыҡланған.


text:
Өйрәктәр
Өйрәк( урыҫ. Утки)— ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә һыуҙа һәм һыу буйында йәшәй, төрлө үҫемлек һәм бөжәк аҙыҡ менән туҡлана, ите һәм йөнө (ҡауырһыны) өсөн күпләп аулана торған ҡоштар ғаиләһе; аяғы, муйыны ҡыҫҡа, суҡышы яҫы, бармаҡ аралары ярылы өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған һыу ҡоштары. Рәсәйҙә өйрәктәрҙең 30 төрө билдәле. Өйрәктәрҙең ауыл хужалығанда әһәмиәте ҙур.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ҡыҙыл өйрәк(ҡара ерәнсәй)
- Ҡылғойроҡ(беҙғойроҡ)
- Һуна өйрәк(күгәл,күгән,һона үрҙәк)
- Һоро өйрәк
- Һыҙғыраҡ сөрәгәй(сөрәгәй, сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
- Керелдәк сөрәгәй(Сөрәгәй сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
- Ҡашҡалаҡ (ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай)
- Ҡашыҡморон(көрәкморон,һоөһоө, һуһыҡ, хухуҡ)
- Ерәнсәй сумғыс
- Мәрйенгүҙ(аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрейнкәй өйрәк)
- Сумғыс өйрәк(сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк,сумғош)
- Ала өйрәк(аласабан)
- Ҡарабаш өйрәк
- Ҡарасабан(ҡара өйрәк,торпан)
- Эяла(эйалла,Ияла)
- Боған(буған)
- Аҡсабан(аҡ өйрәк,аҡсабыр,аҡсумғыс)
- Ҡушы(беле,ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
- Беле(ҡушы, ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк,балыҡсы өйрәк)
- Аҡбаш өйрәк (күктомшоҡ.сыбар өйрәк)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 й.


text:
Һөҙһөт
Һөҙһөт (диалекттарҙа: һөтөт, һөтөтөт, һупапай, һоңҡолдауыҡ һ.б., урыҫ. Удо́д, лат. Upupa epops) — күгәрсендән бәләкәйерәк, супайлы, кәкре суҡышлы сыбар ҡош. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Башында ҙур ғына өлпөһө бар. Дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡорһағы аҡ. Бүркендә һәм ҡанаттарында сем ҡара һыҙыҡтар бар. Оҙон суҡышы аҫҡа табан кәкерәйеерәк тора. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тоноҡ тауышы алыҫҡа ишетелә: «һуп-һуп-һуп» йәки «һуп-пуп-пуп-пу». Һирәк ағаслы асыҡ урындарҙа йәшәй. Себен, ҡуңғыҙ, селәүсен, ҡорттар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуышында, таш өйөмдәрендә, өңдәрҙә, иҫке ҡоролмаларҙың ярыҡтарында оялай. 4—7 бөртөк йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 й.
- Музыкаль файл — Һөҙһөт тауыштары


text:
Йәшелғош
Йәшелғош (лат. Merops apiaster, урыҫ. Золотистая щурка) — сыбарсайҙар(Meropidae) ғаиләһендәге сағыусы бөжәктәр менән туҡланыусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Ғәҙәттә күмәкләшеп йөрөйҙәр.Осҡанда оҙон ҡанаты, уртаһынан нәҙек кенә ҡауырһындары сығып торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Суҡышы оҙон, аҫҡараҡ кәкерәйеп тора. Түбәһе һәм арҡаһы һары көрән. Тамағы ҡара һыҙат менән уратып алынған һары төҫтә. ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы зәңгәр. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы:"тири-тири".Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Умартасыларға зыян килтерә.
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Яландарҙағы балсыҡлы һәм ҡомло ҡабаҡтарҙа йәшәй.Ояһын ерҙе өңөп яһай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күберәген сағыусы бөжәктәр менән.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
5-6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Галерия[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.


text:
Ваҡ һайыҫҡан
Ваҡ һайыҫҡан, алағанат (урыҫ. серый сорокопут, лат. Lanius excubitor)— турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра. Ерҙән түбән генә осоп бара ла, текә күтәрелеп, тағы ла берәй ҡоро ботаҡҡа килеп ҡуна. һырты һоро. Күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ, ҡанаттары, оҙон ғына ослайыңҡырап торған ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡанаттарындағы таптар һәм ҡойроғоноң ике яҡ ситендәге һыҙыҡ аҡ. Алағанаттан ҙур булыуы, һоро маңлайы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тупаҫ: «шәк-шәк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, айырым ағаслы һәм һирәк ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар, ҡош йомортҡалары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағаста йәки ҡыуаҡта оялай. Ҡара таплы 5—6 бөртөк аҡһыл йәшел йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Һаҙ көйөлдөһө
Һаҙ көйөлдөһө, көйөлдөр(средний кроншнеп).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон аяҡлы, аҫҡа ҡарай кәкрәйгән оҙон суҡышлы ҙур ғына сәпсәү. Ҡара-көрән-түбәһенең уртаһынан аҡ һыҙыҡ үтә. Күҙҙәре өҫтөндә ҡаш¬тары бар. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, төрлө ҙурлыҡтағы буй ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Аяҡтары күкһел һоро. Көйөлдөнән бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Оҙайлы итеп һыҙғыра: «көйө-көйө-көйө-йөт... өл-өл-өл».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҙур күлдәрҙең, ҡылылар¬ҙың батҡыл һөҙәк ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарлан¬ған 4 бөртөк һорғолт көрән йәки йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Эйфель башняһы
Эйфель башняһы – Париждың иң билдәле һәм иҫтәлекле архитектура ҡоролмаһы. Башня үҙенең конструкторы Эйфель, Гюстав исемен йөрөтә һәм донъяға Францияның символы булараҡ билдәле. Туризмдың иң популяр урыны – йыл һайын ул 5,5 миллионға яҡын кеше ҡабул итә. 1889 йылда Парижда XII халыҡ-ара сәнәғәт күргәҙмәһе асылырға тейеш була. Француздар баш ҡалаға килеүсе сит ил кешеләрен таң ҡалдырырлыҡ ҡоролма теҙөргә уйлап, махсус конкурс иғлан итә. Унда 700 эш араһынан архитектор Гюстав Эйфелдең 300 метр бейеклегендәгө башня проекты иң үҙенсәлеклеһе тип табыла. Эйфель төҙөләсәк башняны донъяның ул замандарҙағы иң бейек хоролмаларынан өс тапҡыр бейек итергә уйлай. Ләкин өс йөҙгә яҡын.француз мәҙәниәте эшмәкәрҙәре, «Парижды йәмһеҙләп, заводтың гигант торбаһын хәтерләткән тимер ҡолға»ны ҡала уртаһында төҙөүгә ҡаршы протест яҙалар. Эйфелгә үҙенең проектын яҡлап, бик күп көрәшергә тура килә. Төҙөлөш 1886 йылда башлана. Терлө ҙурлыҡтағы 12 мең деталь әҙерләп, өс быуынлы башняны 8 ай эсендә ҡоралар. Был ул замандарҙа иң ҡыҫҡа срок була. Көслө елгә бирешмәһен есөн Эйфель ян-яҡ таяуҙарҙы салыш итеп эшләй, шуға күрә дауылда ла ул вертикаль кимәленән ни бары 15 сантиметрға ғына ауыша. Корос рәшәткәле был хоролманы төҙөү өсөн 8600 тонна металл тотонола. Төҙөлөш 1889 йылдың 31 мартында тамамлана. Уны күреп таң калған сит ил кешеләре алдағы күргәҙмәне лә фәҡәт Парижда үткәрергә харар итә.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
Жорж Пьер Сёра, 1889
-
-
-
-
-
Ссылки[үҙгәртергә]
- Эйфелева_башня (урыҫ телендә)
- Рәсми сайт - La tour Eiffel
- D=79 skyscraperpage.com (англ.)
- Videos of the Eiffel Tower
- Photographs and Videos of the Eiffel Tower
- Эйфель башняһы. Ҡош осҡан бейеклектән күренеш
- Эйфель башняһының фотографиялары
Ҡалып:Иҫтәлекле урындар Ҡалып:Кала һәм дәүләт символдары Ҡалып:Иң бейек төҙөлөштәр Ҡалып:Объекттың координаталары


text:
Тәүлек
Тәүлек — ваҡыт арауығын билдәлөү өсөн ҡулланылған үлсәү берәмеге. Бер үк ваҡытта тәүлек төшөнсәһендә көн һүҙен ҡулланалар. Яҡынса ер шарының үҙ үҙәгендә бер тапҡыр әйләнеп сығыу ваҡытына тигеҙ. Был әйләнеш кеше күҙенә Ҡояштың Ер тирәләләй әйләнеүе булып күренә. Тәүлек оҙонлоғо 24 сәғәткә (1440 минутҡа, 86400 секундҡа) тиң һәм үҙ сиратында таң, көн, эңер (кис), төн өлөштәренән тора.
Ислам ҡанундары буйынса яңы тәүлек ҡояш байып, эңер төшкәс башлана. Бөтә донья илдәрендә ҡабул ителгән тәртип буйынса яңы тәүлек 0 сәғәт 0 минут 0 секундтан башлана.


text:
Диалект
Диале́кт (грек. διάλektoς — «рәүеш» грек. διaλέYouaι — «һөйләү, аңлатыу») — дөйөм халыҡ телендә ниндәйҙер бер һыҙаттары менән айырылып торған ерле тел; дөйөм халыҡ теленең үҙенсәлекле бер тармағы[1].
Бөтә халыҡ теленең айырым бер төбәк, социаль төркөм, профессия кешеләренә хас төрө. Территориаль һәм социаль диалекттар була. Уртак сифаттары менән берләшкән диалекттар йыйылмаларын ҙур диалекттар , ә кескенә диалекттарҙы һөйләштәр тип атарға мөмкин. Территориаль диалекттар ауаҙҙар төҙөлөшө яғынан, грамматик, һүҙ яҫалыш, лексик үҙенсәлектәре менән айырылалар. Әлеге айырмалар әллә ни ҙур түгел, һәм билдәле бер телдең төрлө диалекттарында һөйләшеүселәр бер-береһен аңлайҙар (мәҫәлән, төрки телдәр диалекттары). Башҡа осраҡтарҙа айырмалар шул тиклем ҙур, төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр үҙ-ара ауырлыҡ менән аңлашалар, йәки бөтөнләй аңлаша алмыйҙар (мәҫәлән, немец йә иһә кытай телдәре диалекттары).
Диалекттар күп быуаттар дауамында барлыҡҡа киләләр. Ваҡыт дауамында территориаль берәмлектәрҙең үҙгәреүе нәтижәһендә диалекттар бүленәләр, берләшәләр, яңы төркөмдәргә айырылалар. Хәҙерге диалекттарның ареалдары ҡәбиләләр, феодаль ерҙәр, дәүләттәр араһындағы үткән замандарҙағы сиктәрҙе сағылдырырға мөмкин. Ҡол биләүсе йә иһә феодаль дәүләттәр ҡәбиләләренең һәм ерҙәренең территориаль бүленеүҙәре уларҙың телдәрендә диалекталь айрмаларҙың үҫеүенә булыша.
Диалекттар феодализм осоронда айырыуса актив формалаша. Әлеге осорҙың әҙәби йәдкәрҙәре ерле диалекттарҙың үҙенсәлектәрен сағылдыралар. Әҙәби телдәр милләт формалашҡанда, ғәҙәттә, диалекттарҙың береһе — илдең сәйәси, мәҙәни, дини үҙәге халҡы диалекты нигеҙендә барлыҡҡа киләләр. Әлеге диалект, нигеҙҙә, бөтә халыҡ һөйләм телен сағылдыра. Башҡа диалекттар, әҙәби телде ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән өлешсә байытып, мөстәҡиллектәрен, төп үҙенсәлектәрен юғалталар, ҡала халҡының күпселек өлөшө һәм ауыл йәштәре ҡуллана торған ярым диалекттарга әүереләләр.
Социаль диалект — бөтә халыҡ теленән фәҡәт лексикаһы менән генә айырылып торған билдәле бер социаль төркөмдәр һөйләше. Социаль диалекттарга аусылар, балыҡсылар һ.б. ҙың профессиональ һөйләше; уҡыусылар, студенттар һәм спортсыларның жаргон һүҙҙәре; синфи йөҙен юғалтҡан элементтарҙың арго һүҙҙәре; халыҡтың билдәле бер иҡтисади, каста, дини һ.б. төркөмдәренә хас бөтә халыҡ теле варианттары керә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)


text:
Йылҡы малы төҫтәре
Йылҡы малы төҫтәре — йылҡы малының йөнө, тиреһе төҫө һәм төҫсәләре. Ала таптар булыуы буйынса, шулай уҡ таптарҙың төрлө урында булыуы менән айырыла.
Аҡ төҫтәр[үҙгәртергә]
Аҡ. Был атаманы башҡорттар йылҡыға ҡарата ғәҙәттә бик ҡулланып бармай, уны «буҙ» йәки «күк» менән алмаштыра, был һүҙҙәрҙе «аҡ»ҡа ҡушымта итә. Шуға ла йырҙарыбыҙҙа «аҡ ат» билдәләмәһе ҡулланылмай.
Аҡбуҙ (светлосивый). Аҡҡа күгелйем тѳҫ ингәнлектән бирелгән атама. Аҡбуҙ, ғѳмүмән, сихри, тылсымлы ат исеме булараҡ, эпик әҫәрҙәрҙҙә йыш осрай. Был тѳҫтәге атты башҡорт бик ярата, күп кенә йырҙарында телгә ала.
Аҡбуҙ ғына атым, ай, юрғалар,
Аяҡтары таймай, атламай. («Иргә нужа»).
Аҡбуҙ атым менеп, бурҙай алып,
Сығып киттем яңғыҙ һунарға. («Аҡбуҙ менеп»).
Аҡкүк. Аҡҡа күк тѳҫ күберәк ҡатнашҡан, ләкин аҡ ѳҫтѳнлѳк итә. Бындай аттарҙы буҙ тип тә булмай. Салауат Юлаевҡа арналған бихисап йырҙарҙың береһенән миҫал:
Аҡкүк атын батыр йүгәнләйЯуға китер мәле еткәндә.
Ала (пегий). Был да аҡ тѳҫтѳң модификацияһы, йәғни ѳҫтѳнлѳклѳ аҡ тѳҫ менән бүтән тѳҫтәр аралашҡан була. Шуныһы: аралашыусы тѳҫтәр сикле. Күк ала, ҡола ала, ҡара ала, сик ала, ҡыҙыл ала була. Буҙ ала булмай, сѳнки аҡ менән буҙ аҡбуҙҙы бирә. Шулай уҡ аҡ менән туры тѳҫ ҡатнашһа, ундай аттарҙы бүртә тип йѳрѳтәләр.
Ерән-һары төҫтәр[үҙгәртергә]
Ерән (рыжий). Был—иң популяр ат тѳҫтәренең береһелер, моғайын. Йырҙарҙа йыш ҡабатлана. «Гѳлгизәр»ҙә:
Кѳмѳш кенә эйәр, буҫтау мендәрКилешәлер ерән ҡашҡаға»,
—тип хозурланалар. «Туғанай»ҙа ерән аттың сыҙамлылығына түбәндәгесә һоҡланалар:
Ерәнсәй ҙә атым елә, юртаҠиблаларҙан сыҡҡан буранға.
Ерән тѳҫтѳ аңлатып торорға кәрәкмәйҙер, шулай ҙа билдәләйек: ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары. Ҡыҙыл ѳҫтѳнлѳк итһә, ҡан ерән була.
«Менгән генә атым, һай, ҡан ерән»,
—тиелә «Һалдат» йырында. Сағыу ерән, ҡола ерәндәр була. Ерән аттарҙың ялы, ҡойроғо сал тѳҫтә икән, уларҙы саптар тиҙәр. Башҡортхалҡының «Һанаҡа» йырында шундай юлдар бар:
Аҡъял да ғына саптар, ай, атымды Әпсендәре юҡ тип үк һатмағыҙ.
Башҡорттар атты ныҡ яратып, ҡайһы берҙәренең тѳҫтәренә иркәләү ялғауҙары ҡуша: турысай, кѳрәнсәй, ҡарасай…
Һары, һарысай (соловая). Был тѳҫтәге аттар ҙа бик күркәм. Бал менән сағыштырып, башҡорт былай йырлаған:
Уҫылыҡҡай буйын күп йѳрѳнѳм Һары балауыҙҙай ат менән. («Уҫылы буйы»).
Ҡыҙыл һары, аҡһыл һары, сей һары тѳҫтәгеләргә айыралар йылҡы малдарын, шулай ҙа дѳйѳм атамаһы йышыраҡ ҡулланыла:
Һары атҡайым тотоп мин бәйләнемЙәйрәп үҫкән оҙон сауылға.
Ҡола (буланый).Кәүҙәһе ҡыҙғылт-һары, ҡойроҡ-ялы ҡара ат[1]
Ҡыҙыл, ҡара төҫтәр[үҙгәртергә]
Кѳрән, ҡыҙғылт-ҡара (бурый конь). Йылҡылдап торған кѳрән аттарҙы күҙ алдына килтерер ѳсѳн миләүшә сәскәһенә, ҡыҙҙырылған ҡәһүәгә ҡарағыҙ. Был тѳҫтәге йылҡы малын да тѳҫтәре буйынса айыралар: һары кѳрән, сейә кѳрән, ҡыҙыл кѳрән, ҡара кѳрән. Әлбиттә, тѳп атамаһы менән күберәк йѳрѳй.
Ҡыҙыл ғына күндән йүгән тѳйҙѳм,Килешеп тора кѳрән атыма.
Халыҡтыҡ эстетик зауығы ҡайһылай ҙа аҫыл сағылыш таба ошо бәләкәй генә миҫалда!
Кѳрән атҡайымды бәйләп ҡуйҙымКүл буйҡайҙарына тирәккә,
—тигән юлдар ҙа («Түңәрәк күл») үҙе бер матур картинаны күҙ алдына баҫтыра.
Ҡыҙыл. Ҡан тѳҫѳн берәүгә лә аңлатып тороу кәрәкмәйҙер. Аттарҙа уның да модификациялары бар: ҡара ҡыҙыл, ҡыҙыл һары, сейә ҡыҙыл, ләкин йырҙарҙа күберәк дѳйѳм атамаһында ҡулланыла:
Ҡыҙыл ғына буйы йылҡыһы—Ҡыҙыл ғына микән, күк микән? («Ғүмер»).
Ҡара (вороной). Ай-һай ҙа матур, һоҡландырғыс бит ҡара аттар ҡарап тороуға! Уларҙың йылҡылдап торған тиреләрендә шәмәхә, ҡорос һәм бүтән тѳҫтәр ҙә сағылып китә. Шулай итеп, халыҡ ижадында йылҡы малының барлыҡ тѳҫтәре һәм тѳҫ үҙенсәлектәре үҙ атамалары менән сағылыш тапҡан.
Алмасыбар, ала, сыбар (пегий). Ала сыбар ат төҫө[2]
Туры (гнедой). Ҡараһыу ҡыҙыл, ялы, ҡойроғо ҡара[3]
Бүртә (караковый). Ҡара, туры[4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г.Д.Зайнуллина, 2002)
- ↑ Русско-башкирский терминологический словарь по физическому воспитанию и спорту (Г.Д.Зайнуллина, 2009)
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г.Д.Зайнуллина, 2002)


text:
Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)
Октя́брьский— Башҡортостан ҡарамағындағы ҡала, ҙурлығы буйынса республикала 5-се урында. Өфө ҡалаһынан 188 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 38,83 кв.км.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Географик урыны[үҙгәртергә]
Октябрьский ҡалаһы Урал буйы зоныһында, Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярында, Татарстан республикаһының сигендә урынлашҡан. Ҡала янынан Ҡалып:Табличка-ru (Мәскәү-Силәбе) федераль трассаһы үтә.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Ҡаланың иҡтисади нигеҙе — машиналар эшләү һәм яғыулыҡ сәнәғәте. Октябрьский электр бүлеү селтәрҙәре, «“Башнефть” АНК» ААЙ “Башнефть—Добыча” ЯСЙ‑ның “Туймазанефть” НГДУ‑һы, “Ойл‑сервис” ЯСЙ, “Автоприбор” сәнәғәт компанияһы ЯСЙ, Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институты, “ОЗНА”, “ОЗНА—үлсәү системалары” ЯАЙ, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, “Пакер” ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ (металл изделиелар етештереү), “Стронег”, “Башнефтегазпроект”, “Европласт”, “Төҙөлөш материалдары”, “Тимер‑бетон”, “Башҡорт фарфоры”, “Октябрьский икмәге” ЯСЙ‑лары, “Алтын мөгөҙ” ит комбитаты һ.б. эшләй. Ҡала аша Куйбышев тмиер юлы (Урыссу—Октябрьский тармағы), Һамар—Өфө—Силәбе, Октябрьский—Йәрмәкәй автомобиль юлдары үтә. Туймазы‑Октябрьский сәнәғәт узелына инә.
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
Ҡалала Нефть техник университеты, Иҡтисад һәм сервис университеты филиалдары, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумы, Октябрьский нефть колледжы, Октябрьский музыка колледжы, иҡт. техникумы, 3 һөнәрселек лицейы, ПУ, 19 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 15‑е урта мәктәп, 4 гимназия, махсус коррекция мәктәбе, 29 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, хореография, һынлы сәнғәт мәктәптәре, 2 балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы,4 ДЮСШ;
Дауаханалар[үҙгәртергә]
Ҡала дауаханаһы, туберкулёзға ҡаршы диспансер;
Башҡа учрежениелары[үҙгәртергә]
Йәштәр һарайы, 11 китапхана, Октябрьский музейы, Спорт һарайы, стадион , “Спартак” спорт‑һауыҡтырыу комплексы; 4 мәсет, сиркәү бар. “Октябрьский нефтяник” һәм “Тыуған яҡ” (татар телендә) гәзиттәре сыға.
Тарихы[үҙгәртергә]
1937 йыл Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштергәндән һуң Соцгород ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1940 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы, 1942 йылдан башлап хәҙерге исемен йөрөтә, 1946 йылда хәҙерге статусын ала, ҡала эсенә Мулла, Мәскәү, Нарыш, Төрөкмән, Үрге Зәйет ауылдары ингән. Ҡалала 2 мәҙәни мираҫ объекты бар: Гагарин Ю.А. исемендәге мәҙәниәт, фән һәм техника йорто (1953), “Һалдат уйҙары” һәйкәле (1970).


text:
1 март
1 март — григориан стиле буйынса йылдың 60-се (кәбисә йылында 61) көнө. Йыл аҙағына тиклем 305 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- БМО — Халак-ара наркомания һәм наркобизнесҡа ҡаршы көрәш көнө.
- Бөтә донъя граждандар оборонаһы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1869 — Дмитрий Менделеев химик элементтарҙың периодик системаһын төҙөй.
- 1918 — «Башҡортостан» һәм Ҡыҙыл таң газеталарының беренсе һаны сыға.
- 1920 — Бурят АССР-ы төҙөлә.
- 2004 — Михаил Фрадков Рәсәйҙең премьер-министры итеп тәғәйенләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1846 — Василий Владимирович Катаринский, лексикографика буйынса ғалим, «Букварь для башкиръ» китабының авторы.
- 1900 — Булат Ишемғол (Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов), күренекле башҡорт яҙыусыһы.
- 1923 — Хәким Ғиләжев, күренекле башҡорт яҙыусыһы.


text:
Торлаҡ
Торлаҡ — кеше йәки хайуандар йәшәй торған ҡоролма. Өй — Кеше йәшәү өсөн һалынған бина; йорт. Йорт — Йәшәү, төрлө ойошма һ.б. урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролма; бина, өй. Ғәҙәттә торлаҡ уңайһыҙ һауа шарттарынан һаҡланыу, йоҡлау, балалар үҫтереү, припас һаҡлау һәм ял итеү өсөн хеҙмәт итә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Мамонт һөйәгенән эшләнгән боронғо торлаҡ Киев ҡалаһынан йыраҡ түгел Межирич янында табылған. Торлаҡ мамонт тиреһе менән ябылған булыуы ихтимал. Был табышты 2 м-ға нигеҙ ҡаҙыған крәҫтиәндәр 1965 йылда таба[1]. Архитектор Роберт Шуноер үҙенең «Торлаҡҡа 6000 йыл» тигән китабында торлаҡты өс категорияға бүлә:
- ҡалаларға тиклем төҙөлгән торлаҡ — эскимостар йәшәгән иглу, ярымстационар пуэблу һәм стационар гомстед.
- көнсығыш ҡалаһы торлағы — Боронғо Греция һәм Рим йорттары, Ҡытай йорттары.
- көнбайыш ҡалаһы торлағы — Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килгән таунхаустар һәм XIX , XX быуаттарҙағы күп фатирлы йорттар.
Кеше йәшәгән торлаҡ[үҙгәртергә]
- мәмерйә
- ер өй
- бина
- фатир
- ҡыуыш
- палатка
- милли торлактар: вигвам, чум, иглу, хата, тирмә, яранга, һәндерә.
- өй
- дача
- сукка
- үтә бейек йорттар
- һарай
- ҡәлғә
- ҡунаҡхана
- пентхаус
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанма[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Citation. Gregorovich Andrew .1994. Ancient Inventions of Ukraine. http://www.infoukes.com/history/inventions/


text:
Ҡарабаш килейек
Ҡарабаш килейек (урыҫ. черноголовая славка, лат. Sylvia atricapilla)— турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ағас ботаҡтарында һәм ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Дөйөм төҫө һорғолт көрән. Ата ҡоштоң түбәһе ҡара, инәһенең түбәһе ерәнһыу көрән. Башҡа килейектәрҙән башындағы ҡара табы ме¬нән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы һәм матур һыҙғырыуҙан, сырҡылдауҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа, ауыл, ҡалалағы ағастарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта, ҡайһы ваҡыт ағаста оялай. Ҡара-көрән таплы 4—5 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Аң (психология)
Аң — кешенең ысынбарлыҡты идеаль төшөнөү, белеү, фекер итеү һәләте; философия, психология һәм социологияныңтөп төшөнсәләренең береһе[1].
Аң шәхси һәм ижтимағи, кешеләр араһындағы барлыҡ мөнәсәбәттәрҙә сағылыш ала һәм сәйәси, хоҡуҡи, әхлаҡи, дини, ғилми һ.б. булараҡ билдәләнергә мөмкин. Урыҫ дини философтары (С.Н.Булгаков, В.С.Соловьёв, П.А.Флоренский һ.б.) аң Аллаһ тарафынан барлыҡҡа килтерелгән идеаль субстанция булараҡ ҡарала; материализм һәм позитивизмда (П.Л.Лавров, И.М.Сеченов, Н.Г.Чернышевский) — рефлекслы эшмәкәрлеккә нигеҙләнгән һәм мейе м‑н бәйле психик функция; диалектик материализмда (Н.И.Бухарин, В.И.Ленин һ.б.) — мейе функцияһы, объектив ысынбарлыҡтың сағылышы. Д.И.Дубровский һ.б. Аң кибернетика һәм юғары нервы эшмәкәрлегенең физиологияһы ысулдары ярҙамында ҡарай. Э.В.Ильенков кешенең ижтимағи‑практик эшмәкәрлегенең үҙенсәлекле продукты булараҡ аң идеаллеге концепцияһын тәҡдим итә, был психологтар Л.С.Выготский, П.Я.Гальперин, В.В.Давыдов, А.Н.Леонтьев хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Башҡортостанда аң проблемалары А.Й.Зарипов һәм Ф.С.Фәйзуллин (этник үҙаң), Ю.А.Калиев (мифол. А. һәм уның этномәҙәни статусы), Д.Г.Курачёв (дини үҙаң һәм конфессиональ мөнәсәбәттәр), С.М.Поздяева, И.В.Фролова (аң тибы булараҡ социаль утопия), В.К.Сәмиғуллин (хоҡуҡи аң) һ.б. хеҙмәттәрендә тикшеренеү предметы булып тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Сознание (ru) (html). Психологический словарь. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 март 2012. 11 июль 2011 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Щербатых Ю. В. Общая психология — Санкт-Петербург: Питер, 2008.
- Ильясов Ф. Н. Коммуникативный подход к идентификации сознания // Вестник Академии Наук СССР. — 1991. — № 2. — С. 62-67.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Т. В. Черниговская Язык сознания.
- Ю. В. Щербатых Структура сознания.
- А. В. Савельев К вопросу о причинах происхождения философии нейрокомпьютеризации сознания.
- О. Ф. Левичев Теоретическая модель синтетического сознания личности.


text:
Никола Тесла
Ни́кола Те́сла (сер. Никола Тесла— 1856 йылдың 10 июлендә Австрия империяһының, хәҙерге Хорватияның Смилян ҡалаһында тыуған — 1943 йылдың 7 ғинуарында АҠШ-та Нью-Йорк ҡалаһында вафат— физик, инженер, электротехника һәм радиотехника өлкәһендә уйлар табыусы. Австро-Венгрияла бала сағы үткән, 1891 йылда АҠШ граждаглығы алғас, Франция һәм АҠШ-та эшләгән.[3].
XIX—XX быуат башында электричество һәм магнетизм үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә фәнни-революцион өлөшө менән билдәле. Тесланың патенттары һәм теоретик хеҙмәттәренә нигеҙләнеп ҡоролған, алмаш токта эшләүсе ҡоролмалар, күп фазалы электр двигательдәре, сәнәғәт революцияһының икенсе этабын барлыҡҡа килтерә.
Ул, шулай уҡ, эфир гипотезһы яҡлы булыуы менән билдәле.
Тесла исеме менән магнит индукцияһын үлсәү берәмеге аталған. Ғалим Э. Крессон, Дж. Скотт, Т. Эдисон миҙалдары менән наградланған. Замандаштары уны "XX быуатты уйлап тапҡан ғалим№ тип иҫәпләй. Радто мөмкинлектәрен күрһәткәс Тесла инженер-электрик булараҡ билдәле була. Тесланың хеҙмәттәре элетротехника фәненә юл аса, уның асыштары инновацион әһәмиәткә эйә була. АҠШта Тесла билдәлелеге буйынса теләһә ниндәй ғалим менән ярыша ала.
Йөкмәткеһе
Асыштары һәм хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
Алмаш ток[үҙгәртергә]
1889 йылда Тесла юғары йышлыҡлы һәм юғары көсөргәнешле ток үҙенсәлеген өйрәнеүгә күсә. Юғары йышлыҡлы электромеханик генератор һәм юғары йышлыҡлы трансформатор өлгөләрен эшләй.
Тикшереүҙәр ваҡытында Тесла хәүефһеҙлеккә ҙур ихтибар бирә. Юғары йышлыҡтағы электр тогы тәьҫирен үҙ организмында тикшереп ҡарай. Тесла эшләгән медицина аппараттары бөгөн дә донъяла киң ҡулланыла. Юғары йышлыҡтағы токтың тире һәм тиресә ҡатламға йоғонтоһо күпертке, ҡыуыҡса, таптарҙы таҙартарға булышлыҡ итә. Юғары йышлыҡтағы токтың тирегә тәьҫир итеүе хәҙерге заманда электротерапияла ҡулланыла.
Магнит ҡыры теорияһы[үҙгәртергә]
1888 йылда Тесла (Г. Феррарисатан алдараҡ) әйләнеүсе магнит ҡырына фәнни билдәләмә бирә. Ошо уҡ йылда Тесла күп фазалы электр машиналарына (асинхрон двигательдәргә) һәм электр энергияһын алмаш ток ярҙамында тапшырыуға патент ала. Ике фазалы системаны ул иң экономиялы тип иҫәпләй. Ике фазала системала эшләүсе эре ГЭСтар, шул иҫәптән Ниагара ГЭСы төҙөлә.
Радио[үҙгәртергә]
Тесла радиоэлемтә ярҙамында электр тогы алыуға патент ала. 1891 йылдың 10 мартында «Дүға электр лампаһы менән идара итеү ысулы» («Method of Operating Arc-Lamps») U.S. Patent 447920 патентын ала. Алмаш ток генераторы эшләп сығарған 10 000 Гц йышлыҡтағы ток дуға электр лампаһының тауышын кәметеүгә булышлыҡ итә. 1891 йылда асыҡ лекцияла Тесла радтоэлемтә принцибын күрһәтә. 1893 йылда сымһыҙ элемтә эшләү менән мәшғүл була.
Резонанс[үҙгәртергә]
Тесла катушкаһын ярҙамында оҙон электр разряды алыу өсөн ҡулланалар. Бер фәнни журналда механик осциллятор ярҙамында теләһә ниндәй әйберҙе, резонанс йышлығына көйләп, емереп булыуы хаҡында һөйләнә. Приборҙы өйҙөң өрлөгөнә тоташтырғандар. Бер ни тиклем ваҡыттан өй һелкенә башлаған һәм ер тетрәгән. Тесла сүкеш алып приборҙы ватҡан һәм ярҙамсыларына был турала бер кемгә лә һөйләмәҫкә ҡушҡан. Янғын һүндереүселәргә һәм полицейскийҙарға тәбиғи әр тетрәү булды тип аңлатҡан.
Исемен мәңгеләштереү[үҙгәртергә]
СИ системаһында магнит индукцияһын үлсәү берәмеге Тесла исеме меән аталған.
Хорватияның башҡалаһы Загреб ҡалаһында Никола Тесла урамында ғалимға һәйкәл ҡуйылған. Бедград университеты алдында һәйкәл ҡуйылған.
Тесла идеяларын ҡулланыу[үҙгәртергә]
- Алыҫ араға электр тогын тапшырыу өсөн алмаш ток ҡулланыла
- ГЭС, АЭС, ТЭС-тарҙа электр энергияһын алыу өсөн электр генераторҙары ҡулланыла.
- Электр генераторҙарын хәҙерге заман элетр поездарында, электр автомобильдәрендә, трамвай, троллейбустарҙа ҡулланалар.
- Радио менән идара итеүсе робототехника балалар уйынсыҡтарында ғына түгел хәрби дирәлә лә киң ҡулланыла.
- ↑ ученик Теслы Бернард Дж. Истлунд
- ↑ ТЕСЛА, НИКОЛА — Кругосвет энциклопедияһынан
- ↑ «Tesla, Nikola». Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.