text:
Ысыҡ-Күл
Ысыҡ-Күл (ҡырғ. Ысык-Көл — «ҡыҙыу күл») — Ҡырғыҙстандағы иң ҙур күл, донъялағы 25 иң ҙур майҙанлы күлдәрҙең береһе, шулай уҡ тәрәнлеге буйынса алтынсы урынды алып тора. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Төньяҡ Тянь-шань тауҙарында: Күндәй-Ала-Тоо һәм Терский Ала-Тоо һырты араһында 1609 м бейеклектә урынлашҡан. Ағымһыҙ күлгә 80-гә яҡын ҙур булмаған йылғалар ағып төшә. Уларҙың иң ҙурҙары булып көнсығыштан Түп һәм Джергалан аға. Көнбайыш өлөшөндә Шыу йылғаһы бик яҡын тура килә, шуға ла яҙғы ташҡын ваҡытында Кутемалды йылғаһы (оҙонлоғо 6 км) ҡушылып киткән саҡта һыуының бер өлөшө күлгә ағып төшә. Күлдең һыу кимәле цикллап үҙгәреүсән (йәғни күтәрелмәй ҡала, йә таша); цикл 10 йыл дауам итә. Һыуы тоҙло (минерализацияһы — 5,90 ‰).
Һыу күләме 1738 км³, майҙаны — 6236 км², яр буйы оҙонлоғо — 688 км, уртаса тәрәнлеге — 278 м, бер үк тәрәнлектәр яҡынса 2,5 тапҡырға күберәк һәм 702 метрға тигеҙ. Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығышҡа 182 км, ә көньяҡтан төньяҡҡа табан — 58 км.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уртаса диңгеҙ климаты һаҡлана. Ысыҡ-Күл акваторияһы буйлап йомшаҡ йоғонто яһай. Ғинуарҙың уртаса температураһы: Тамға −2°, Сулпан-Ата −3°, Ҡарҡол −6°. Июлдәге уртаса температура: +17°.
Күлдең көнбайыш ярында яуым-төшөм иң әҙе, ә иң күбе соҡорҙоң көнсығыш өлөшөндә.
Ҡояштың ҡыҙҙырыуы 2700 сәғәт тәшкил итә, Ҡара диңгеҙҙекенә ҡарағанда күберәк. Сағыштырыу өсөн, Мәскәүҙә ҡояш ҡыҙҙырыуы 1700 сәғәткә тигеҙ.
Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдең урыҫса исеме «Иссык-Куль», төрки яҙманан килә — «Иссиқ-Кўл». «Ысык кёль» (ысык көл) ҡырғыҙ теленән «ҡыҙыу күл» тип тәржемә ителә.[1], сөнки күл ҡыш көнө лә туңмай. Соҡорҙоң йылы ҡышы, һыуҙың йылылығы һаҡланып ҡалыуы, күлдең тоҙлолоғо уны туңыуҙан һаҡлай. Әммә Э. М. Мурзаев фекеренсә, (географ һәм топонимист) күлдең исеме элекке «ызык, эзых» (изге) һүҙенән килеп сыҡҡан. Күлдең изгелеге һәм уға ҡарата ҡырғыҙ халҡының ихтирамлы мөнәсәбәте хәҙерге көнгә тиклем дә һаҡланып ҡалған. ref name=murzaevissik> Мурзаев Э. М. Төрки географик атамалары. — М., Вост. лит., 1996. C. 161 татарстан республикаһы, удмурт республикаһы/ref>.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-киргизский словарь. Орусча-кыргызча сөздүк. Под ред. Орузбаевой В. О. Редакция Киргизской советской энциклопедии. Фрунзе. 1988


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 465
ДЫУАН СОРТ ҺЫНАУ УЧАСТКАҺЫ. Сорт һынау, Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһы шарттарында иген, ҡуҙаҡлы иген һәм мал аҙығы культуралары сорттарын һәм гибридтарын һайлап алыу һәм үҫтерергә тәҡдим итеү м‑н шөғөлләнә. 1937 й. ойошторола. Дыуан р‑ны Һикеяҙ а. урынлашҡан. Сорт агротехникаһы б‑са тәжрибәләр үткәрә, Селекция ҡаҙаныштары дәүләт реестрына һәм БР б‑са ҡулланылышҡа индерелгән сорттар орлоғон етештерә. Һөрөнтө еренең майҙаны — 96 га (2010). 1937—2010 йй. Д.с.һ.у. 34 культураның 1613 сортына һынау үткәрелә. Д.с.һ.у. тәҡдиме б‑са Дәүләт реестрына йомшаҡ яҙғы бойҙайҙың — Воронежская 12, Ирень, Одесская 35, Одесская 36; арпаның — Белгородский 100, Одесский 100, Прерия, Челябинский 99; һолоноң — Конкур, Скакун, Стригунок; борсаҡтың — Агроинтел, Батрак, Мелкосемянный 3, Мультик, Чишминский 95; ҡарабойҙайҙың — Башкирская красностебельная, Инзерская, Светлана; ужым арышының — Чулпан 7; майлы етендең — ВНИИМК 620; люцернаның Бибинур, Сарга, Уралочка һ.б. сорттары индерелгән. Д.с.һ.у. 2005—10 йй. иген культураларының һәм ҡуҙаҡлы иген культураларының уртаса уңдырышлылығы 25,9 ц/га тәшкил иткән.
Р.К.Кадиков, И.П.Леонтьев
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
ДЮРОК, ит йүнәлешле сусҡа тоҡомо. 19 б. АҠШ‑та урындағы ҡыҙыл Төҫтәге ике сусҡа тоҡомон ҡушыу юлы м‑н сығарыла. Рәсәйгә — 1975 й., Башҡортостанға 1986 й. нәҫелдең ит биреүсәнлеген арттырыу маҡсатында эре аҡ тоҡомло инә сусҡаларҙы ҡасырыу өсөн индерелә. Хайуандарҙың тән төҙөлөш¿ ныšлы, оҙонса кәүҙәле, дуға һымаҡ арҡалы, йыуан ботло, төрлө төҫмөрҙәге ҡыҙыл төҫтә. Ата сусҡаларҙың тере ауырлығы 430—440 кг, инә хайуандарҙыҡы — 320—340 кг. Инә сусҡаларҙың үрсемлелеге 10—11 бала, 180—185 көндә өлгөрә, йәш малдың уртаса тәүлек артымы 750—800 г, ит сығышы 72—73%, түшкәһендә — яҡынса 60%. Хайуандар сыҙамлы, стресҡа бирешмәй. Д. тоҡомоноң ит биреүсәнлек сифаттарын өйрәнеү м‑н “Рощинский” совхозы ДУАХП белгестәре м‑н берлектә Аграр университет ғалимдары (А.В.Близнецов, А.А.Седых) шөғөлләнә; был тоҡомдо файҙаланып, сусҡаларҙы өҙлөкһөҙ үрсетеү системаһы эшләнгән, ул БР‑ҙың эре сусҡасылыҡ комплекстарында индерелгән.
Әҙәб.: Близнецов А.В. Производство свинины //Система ведения агропромышленного производства в Республике Башкортостан. Уфа, 1997; шул уҡ. Производство свинины при интенсификации отрасли в условиях Южного Урала. Уфа, 2002.
А.В.Близнецов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 659
АКСАКОВ МУЗЕЙЫ, Милли музей филиалы. 2003 й. БР‑ҙың А.м. булараҡ ойошторола. А.м. составына С.Т.Аксаков мемориаль йорт‑музейы һәм Аксаковтар ғаиләһе музейы инә.
С.Т.Аксаков мемориаль йорт‑музейы. Өфөлә, С.Т.Аксаковтың әсәһе яғынан олатаһы Н.С.Зубовтың элекке йортонда урынлашҡан, 1794—97 йй. унда Аксаковтар ғаиләһе йәшәгән. 1978 й. ойошторола. Экспозиция яҙыусының тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы 1991 й. асыла. Музей фондында 4 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Аксаковтың туғандарының, дуҫы Э.А.Эверсмандың, ш. уҡ Е.В.Еварестов (ҡара: Евграф), Н.Ю.Лермонтов, П.П.Толстой ғаиләләренең әйберҙәре; 18 б. уртаһына ҡараған уникаль мебель гарнитуры һаҡлана. Экспозиция 14 залда урынлашҡан. 18—19 бб. башында дворяндар йорто интерьерын һүрәтләүсе мемориаль өлөш Өфө һәм Өфө наместниклығы тарихы, Зубов—Аксаковтарҙың “ғаилә хроникаһы” м‑н таныштыра. Әҙәби бүлектә Аксаковтың уҡыған осоро, театраль‑тәнҡит һәм әҙәби эшмәкәрлеге т‑дағы материалдар урын алған. Бүлектәрҙең береһе славянофил идеологтары И.С. һәм К.С. Аксаковтарға арналған. Әҙәби‑муз. ҡунаҡ бүлмәһендә 19 б. 2‑се ярт. губернатор йорто интерьеры булдырылған. Был залдың документаль материалдары Г.С.Аксаковтың һәм уның ҡатыны Софья Александровнаның [уның башланғысы б‑са 1861 й. тәүге театр бинаһы төҙөлгән (1874 й. янған)] эшмәкәрлеге м‑н бәйле. “О.Г.Аксакованың ҡунаҡ бүлмәһе” бүлеге С.Т.Аксаковтың ейәнсәренең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған. Аксаков фонды м‑н берлектә музей йыл һайын Халыҡ‑ара Аксаков байрамы, “Аксаков уҡыуҙары”, әҙәби‑муз. кисәләр, боронғо һәм классик музыкаға арналған концерттар, сәнғәт күргәҙмәләре ойоштора. Музей бинаһы — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
Аксаковтар ғаиләһе музейы. Бәләбәй р‑ны Надеждино а. Аксаковтарҙың элекке усадьба йортонда урынлашҡан. 2002 й. асыла. Музей фондында 1 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Аксаковтар гербы һәм шәжәрәһе, уларҙың ғаиләһенең һәм дуҫтарының фотоһүрәттәре һәм портреттары, С.Т.Аксаковтың, уның улдары Константин һәм Ивандың китаптары, “День” (“Көн”; нәшер итеүсеһе һәм мөхәррире — И.С.Аксаков) гәз. 1865 й. донъя күргән бер нисә һаны, Н.А.Протопопов картиналары, Надеждино а. тарихы б‑са материалдар, 19 б. ҡараған мебель гарнитуры. Экспозиция 4 залда урынлашҡан. Музейҙа камера музыкаһы концерттары, әҙәби кисәләр һ.б. ойошторола; 2008 й. алып уның эргәһендә һөнәрселек йорто эшләй.
Әҙәб.: Гудков Г.Ф., Гудкова З.И. С.Т.Аксаков. Семья и окружение: краевед. очерки. Уфа, 1991; Чванов М.А. Корни и крона. Уфа, 1991.
Г.О.Иванова, Т.Е.Петрова
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 630
ЖДАНОВ Станислав Анатольевич (15.3.1942, БАССР‑ҙың Туймазы р‑ны Соцгород ҡсб, хәҙ. Октябрьский ҡ.), инженер‑нефтсе. Техник ф. д‑ры (1989), проф. (1994). РФ‑тың атҡ. нефть һәм газ сәнәғәте хеҙм‑ре (1993), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1983), РФ‑тың почётлы нефтсеһе (1998). И.М.Губкин ис. Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте ин‑тын тамамлағандан һуң (1965) А.П.Крылов ис. Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ҒТИ‑нда (1991 й. алып ген. дир. урынбаҫары) эшләй, бер үк ваҡытта 1994 й. башлап И.М.Губкин ис. Рәсәй нефть һәм газ ун‑тында (икеһе лә — Мәскәү) уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә бәйле. Ж. юғары һәм уртаса ҡуйылыҡтағы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатлам эсендәге “дымлы” яныу, һыу ебәрелгән ҡатламдарҙағы шыйыҡ нефтте өҫтәмә сығарыу ысулдарын ҡулланыуҙың һөҙөмтәле булыуын иҫбатлай. Ж. етәкс. ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ысулдары системалаштырыла, нефть ҡатламына һәм скважина забойы янындағы ҡатламға тәьҫир итеүҙең һөҙөмтәле технологияларын һайлау б‑са мәғлүмәт базалары һәм автоматлаштырылған система эшләнә. 190‑дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы. РФ Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге пр. лауреаты (2007).
К.С.Баймөхәмәтов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Өфөлә Илдар Абдразаҡовтың I Халыҡ-ара музыка фестивале сиктәрендә хәйриә концерты үттеФото: Олег Яровиков
Өфөлә Илдар Абдразаҡовтың I Халыҡ-ара музыка фестивале сиктәрендә хәйриә концерты үтте
Өфөлә Илдар Абдразаҡовтың I Халыҡ-ара музыка фестивале сиктәрендә хәйриә концерты үттеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 26 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында Илдар Абдразаҡовтың I Халыҡ-ара музыка фестивале сиктәрендә хәйриә концерты үтте.
«Башҡортостан» дәүләт концерт залында фестивалдең бихисап абруйлы ҡунаҡтары, сәйәси-йәмәғәт эшмәкәрҙәре, Өфөнөң мәҙәни йәмәғәтселеге, Илдар Абдразаҡовтың дуҫтары һәм яҡындары һәм опера сәнғәтен үҙ итеүселәр йыйылды. Концертта республика Башлығы Рөстәм Хәмитов әсәһе менән булды.
«Мәрхәмәт» хәйриә мәғариф фонды концерттың ойоштороусыһы булып сығыш яһаны. Был кис залда балалар – фондтың тәрбиәләнеүселәре ултырҙы. Һатылған билеттарҙан 2 834 мең һум килем төшкән, улар фонд программаларын ғәмәлгә ашырыуға тапшырыласаҡ.
Концертта Илдар Абдразаҡов, Мариин театры солисы Сергей Скороходов һәм Башҡорт опера һәм балет театры солистары Диляра Иҙрисова, Лариса Әхмәтова, Иҙел Аралбаев һәм Владимир Копытов ҡатнашты.
Улар Раушан Яҡупов идаралығында Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры оҙатыуында күренекле опера арияларын һәм дуэттарын башҡарҙы.
«Һатылған билеттарҙан ингән аҡса Балалар үҫеше үҙәгенең 250-нән ашыу тәрбиәләнеүсеһенә кәрәкле ярҙам алырға мөмкинлек бирәсәк. Был инвалид балалар модулле өҫтәмә белем алған тәүге һәм берҙән-бер учреждение», — тип билдәләне «Мәрхәмәт» хәйриә фонды директоры Айгөл Гәрәева һәм Илдар Абдразаҡовтың Халыҡ-ара музыка фестивале сиктәрендә хәйриә концерты яҡшы йолаға әүерелер тигән ышаныс белдерҙе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 235
УСМАН ТОРАМАЛАРЫ, Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары. У.т. I б.э.т. 14—13 бб. ҡарай. Ауырғазы р‑ны Усман а. төньяҡ ситендә Өршәк й. уң ярында һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1970 й. А.Х.Пшеничнюк тарафынан асыла, 1993—96 йй. Ю.А.Морозов өйрәнә. 1000 м2 ашыу ер ҡаҙылған. 2 хужалыҡ ҡаралтыһы һәм бағана соҡорҙары булған 2 торлаҡ табылған (уларҙың береһендә нигеҙ ергә бер ни тиклем ҡаҙып һалынған), көнбайыш өлөшөндә — 2 көл өйөмө, уртала — 5 хужалыҡ соҡоро, көньяҡ-көнбайыш стена буйлап киртләстәр (һике тип фараз ителә) асыҡланған; икенсе торлаҡтың иҙәне уртаға ҡарай ауыш, уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә — йылға яғына ҡараған ишек, төньяҡ өлөшөндә һауыт-һаба ярсыҡтары, хайуан һөйәктәре, көл һәм күмер ҡалдыҡтары тултырылған хужалыҡ соҡоро табылған. Керамика һырҙар һәм тырнаҡ, тешле штамп эҙҙәре баҫып төшөрөлгән геом. фигуралар м‑н биҙәлгән банка формаһындағы һауыттарҙан ғибәрәт. Торамала 18 меңгә яҡын әйбер, ш. иҫ. таш, бронза һәм һөйәк эш ҡоралдары, шлак ҡалдыҡтары табылған. У.т. II б.э.т. 15—14 бб. ҡарай. Усман а. көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Өршәк й. уң ярында урынлашҡан. 1994—95 йй. Морозов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. 340 м2 самаһы ер ҡаҙылған. Усаҡлы торлаҡ эҙе табылған. Керамика Бура мәҙәниәте (банка һәм көршәк-банка формаһында, тешле һәм шыма штамптарҙың ҡыя эҙҙәре, һыныҡ горизонталь һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән), Алакүл мәҙәниәте (күп рәтле горизонталь һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, кәкерсәктәр м‑н биҙәлгән), Фёдоровка мәҙәниәте (көршәк формаһында, ҡыя штрихланған өсмөйөштәр, канелюралар, семәрҙәр м‑н биҙәлгән), Межа мәҙәниәте (горизонталь һыҙыҡтар, ҡыя селтәр һымаҡ һыҙаттар м‑н биҙәлгән) һауыттарынан ғибәрәт. Һөйәктән эшләнгән 3 тишкес, хайуан тештәренән яһалған сулпылар, орсоҡбаш табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков
УСМАН ТОРАМАЛАРЫ, Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары. У.т. I б.э.т. 14—13 бб. ҡарай. Ауырғазы р‑ны Усман а. төньяҡ ситендә Өршәк й. уң ярында һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1970 й. А.Х.Пшеничнюк тарафынан асыла, 1993—96 йй. Ю.А.Морозов өйрәнә. 1000 м2 ашыу ер ҡаҙылған. 2 хужалыҡ ҡаралтыһы һәм бағана соҡорҙары булған 2 торлаҡ табылған (уларҙың береһендә нигеҙ ергә бер ни тиклем ҡаҙып һалынған), көнбайыш өлөшөндә — 2 көл өйөмө, уртала — 5 хужалыҡ соҡоро, көньяҡ-көнбайыш стена буйлап киртләстәр (һике тип фараз ителә) асыҡланған; икенсе торлаҡтың иҙәне уртаға ҡарай ауыш, уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә — йылға яғына ҡараған ишек, төньяҡ өлөшөндә һауыт-һаба ярсыҡтары, хайуан һөйәктәре, көл һәм күмер ҡалдыҡтары тултырылған хужалыҡ соҡоро табылған. Керамика һырҙар һәм тырнаҡ, тешле штамп эҙҙәре баҫып төшөрөлгән геом. фигуралар м‑н биҙәлгән банка формаһындағы һауыттарҙан ғибәрәт. Торамала 18 меңгә яҡын әйбер, ш. иҫ. таш, бронза һәм һөйәк эш ҡоралдары, шлак ҡалдыҡтары табылған. У.т. II б.э.т. 15—14 бб. ҡарай. Усман а. көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Өршәк й. уң ярында урынлашҡан. 1994—95 йй. Морозов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. 340 м2 самаһы ер ҡаҙылған. Усаҡлы торлаҡ эҙе табылған. Керамика Бура мәҙәниәте (банка һәм көршәк-банка формаһында, тешле һәм шыма штамптарҙың ҡыя эҙҙәре, һыныҡ горизонталь һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән), Алакүл мәҙәниәте (күп рәтле горизонталь һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, кәкерсәктәр м‑н биҙәлгән), Фёдоровка мәҙәниәте (көршәк формаһында, ҡыя штрихланған өсмөйөштәр, канелюралар, семәрҙәр м‑н биҙәлгән), Межа мәҙәниәте (горизонталь һыҙыҡтар, ҡыя селтәр һымаҡ һыҙаттар м‑н биҙәлгән) һауыттарынан ғибәрәт. Һөйәктән эшләнгән 3 тишкес, хайуан тештәренән яһалған сулпылар, орсоҡбаш табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Ю.А.Морозов Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Палатинуш (күл)
Палатинуш (мадьярса Palatinus) — Венгриялағы яһалма күл, Эстергом ҡалаһы эргәһендә медье Комаром-Эстергом районында урынлашҡан. Ул халыҡ араһында Пала исеме аҫтында билдәле, шулай уҡ уның Шаторкепустая тигән тулы исеме лә осрай. (мадьярса Sátorkőpusztai-tó). Өҫкө майҙаны — 0,32 кm².
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күл Эстергом һәм Дорог ҡалалары эргәһендә Пилиш үҙәненән алыҫ түгел тауҙа урынлашҡан. Ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана һәм Венгрияла иң таҙа һыулы күл һанала, шулай уҡ медье Комаром-Эстергомда иң ҙур күл булып тора. Күл 1950 йылда Дорог тигән ерҙә Дрост ауылы янында һоро күмер сығарылған шахта урынында барлыҡҡа килә. «Палатинуш» тигән исемде Будапешт йөҙөүселәре Палатинуш баш ҡала ҡомлоғо янындағы һыу менән сағыштырып (ҡом тәбиғи фильтр ролен үтәй), күл һыуының үтә күренмәле һәм таҙа булыуына хайран ҡалғанлыҡтан бирәләр. Күл эргәһендә магазин, ҡунаҡхана һәм телеүҙәк урын алған.
1953 йылда күлдә балыҡ үрсетеүҙе башлау тураһында һүҙ алып барыусы балыҡсылар йәмғиәте төҙөлә. Күлдәң төньяғы пляж хеҙмәтен үтәй, ул һыу инергә яратыусылар һәм дайвинг менән мауығыусылар араһында бик популяр. Көньяҡ ярында 1953 йылдан алып балыҡ үрсетәләр һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр. 2006 йылдан дайверҙар музейы эшләй. Һыуҙың уртаса температураһы йәйен — +19 °C.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Judit Solymár, Kovács lajos: Dorogi lexikon. 2008 Dorog. 195 S.. ISBN 963-00-4973-2.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- BÚVÁRMÚZEUM (венг.)(венг.)


text:
Әлшәй районы йәмле Дим буйынан Ибрай ауылы ҡыҙы, һәүәҫкәр йырсы Земфира Ситдикова.
Башҡортостандың йыр сәнғәтендә күптән танылыу яулған, «Һандуғастар» «Бәпәйем» һәм башҡа популяр йырҙары аша тамашасыға яҡшы таныш йырсы Әлфиә Әмерханова.
Баймаҡ районынан бик күп төбәк, республика бәйгеләре лауреаты, йәш йырсы Алмас Хөсәйенов.
Башҡорт йырҙарын башҡарыусыларҙың төбәк –ара XIV «Ирәндек моңдары» һәүәҫкәр бәйгеселәре сығышы.
Башҡорт йырҙарын башҡарыусыларҙың төбәк –ара XIV «Ирәндек моңдары» конкурсынан репортаж.
Мәләүез районы Томансы ауылынан һәүәҫкәр йырсы Райхана Хафизова.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Сәләм,
Иң яҡшы ысул менән ярҙам итер өсөн берләшмәһе, һәм беҙ теләгән, барыһын белеп, күҙәтеп барам һәм ул яҡшы итеп, беҙ эшләйбез.
- Тиҙ ярҙам ала алыу һәм файҙаланыусылар тураһында иҫкәртә, әгәр һеҙ яңы ваҡиғалар һәм тел, был беҙҙең өсөн кәрәк түгел стесняйтесь Твиттер.
- Әгәр телисез икән ҡабул ашыу берләшмәләрҙең әүҙем ҡатнаша., ярҙам итергә теләйем һәм ярҙам менән transposh маҡтап башҡа сайттар, хәҙер инде беҙ булып биттәр facebook.
- Әгәр һеҙ теләһәгез белергә, яһау, эшләү, бурыстары тураһында белеү функцияһын, тәү сиратта бөтөнләй азат булыуы һәм уларҙың, нисектер йәшәргә крайы, беҙҙең сайтта күҙәтеп проф проф. RSS-канал.
- Әгәр һеҙ был сайтта ябай тел күҙәтеп анонс, RSS символы (йәки түбән, юл браузер йәки адрес.) һинең бер-бер. Был һеҙҙең теле каналына биргән, һеҙ уны ҡулланыу.
Һәр саҡ артыҡ комментарийҙар ҡабул ителә (ә күбеһенсә беҙ мөмкин тиклем тиҙерәк ҡайтырға). Әгәр сездә бар, башҡа тәҡдимдәр/идеялар/советы/остроумный исеме Post – беҙ белгәнгә генә бирә..


text:
21 март театрыбыҙҙа ябай көн түгел - бөгөн илебеҙ театр мәҙәниәтендә, милли сәнғәтебеҙ тарихында ҙур ваҡиға - бөтә театр йәмәғәтселеге, әҙәбиәт һөйөүселәр һәм меңәрләгән төрлө быуын тамашасылары Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһының тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйылыуына - 50 йыл тулыуҙы билдәләй.
«Ай тотолған төндә» трагедияһы тәү тапҡыр М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 1964 йылдың март айында ҡуйыла.
Шуныһы ҡыуаныслы, һәр ҡуйылышта һәр театр һәм режиссер был үлемһеҙ әҫәрҙән яңы мәғәнә эҙләй һәм таба.
21 мартта буласаҡ заманса йүнәлештә сәхнәләштерелгән «Ай тотолған төндә» спектаклендә дүртенсе быуын актерҙары уйнай. Режиссеры – Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Айрат Абушахманов.
Театрыбыҙҙың 95 йыллыҡ юбилейы һәм Мәҙәниәт йылында илебеҙ һәм донъя әҙәбиәтенең аҫыл өлгөһө, сәнғәтебеҙ ғорурлығы, халҡыбыҙ күңелендә нурлы ай булып балҡыған «Ай тотолған төндә» трагедияһының алтын юбилейын билдәләү беҙҙең өсөн икеләтә мөһим, тарихи ваҡиға. Был кистә тамашасыға төрлө йылдарҙа ҡуйылған «Ай тотолған төндә» спектаклдәренән фотоһүрәттәр, афишалар, ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәрҙән төҙөлгән күргәҙмә, Ильясова Роза Хәмит ҡыҙы алып барған лекция, ошо дата менән бәйле башҡа саралар тәҡдим ителә.
-
-
«Ай тотолған төндә» 1964 йыл
-
-
«Ай тотолған төндә» 1974 йыл
-
-
«Ай тотолған төндә» 1978 йыл
-
-
«Ай тотолған төндә» 1992 йыл
-
-
«Ай тотолған төндә» 2011 йыл


text:
- Подробности
- Просмотров: 275
ПИРОМЕТАЛЛУРГИЯ (гр. pýr — ут һәм металлургия), юғары т‑раларҙа металдар (иретмәләр) алыу һәм уларҙы таҙартыу процестары йыйылмаһы. П. — металлургияның төп һәм иң боронғо өлкәһе. П. эсендә үртәү (состав үҙгәрә, өлөшсәләрҙең үлсәме ҙурая), иретеү (эшкәртеп алына торған металл — металл фазаһына, ҡушылмалар — шлакка йәки штейнға күсә), конверсиялау, иретеүҙең бер төрө (иретелгән материалдарҙың газдары м‑н өрҙөрөү), рафинирлау (таҙартыу өсөн ирегән хәлдәге ҡарайтылған металдарҙың присадкалары м‑н эшкәртеү), дистилляция (тергеҙелә торған металды пар хәленә күсергәндән һуң ҡуйыртыу) айырыла. П. металлургия мейестәрендә (домна, конвертер, шахта, реторта мейестәре һ.б.) башҡарыла. П. м‑н тимер концентраттарын, аҡ ҡурғаш, алтын, баҡыр, ҡорос, ҡурғаш, никель, суйын, титан, цинк һ.б. алалар. БР‑ҙа П. Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинатында баҡыр, Белорет металлургия комбинатында — ҡорос етештергәндә ҡулланыла.
Р.Ғ.Зарипова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 318
ПОПОВСЫЛАР, п о п о в с ы л ы ҡ, 17 б. аҙ. старообрядсылыҡта барлыҡҡа килгән ағымдарҙың береһе. П. изге йолаларҙы, сиркәү иерархияһын һаҡлаған. П. диндәштәр (ҡара: Диндәшлек), беглопоповсылар, Белокриницкий иерархияһы бүленеп сыҡҡан. Башҡортостанда П. 18 б. 1‑се ярт. Табын ҡәлғәһендә старообрядсылар монастыры нигеҙләнгән ваҡытта барлыҡҡа килә. 18 б. уртаһында П. общиналары Өҫән‑Ивановка заводында, Түбәнге Троицк заводында, Үрге Троицк заводында эшләй; 1849 й. Бөрө өйәҙендә, Бәләбәй өйәҙендә, Өфө өйәҙендә, Стәрлетамаҡ өйәҙендә 4283 П. иҫәпләнә. 1909 й. Өфө губернаһында 10 П. общинаһы һанала. 30‑сы йй. общиналар тарҡатыла. БР‑ҙа 3 П. общинаһы теркәлгән (2008).
Әҙәб.: Д а н и л к о Е.С. Старообрядчество на Южном Урале: очерки истории и традиционной культуры. Уфа, 2002.
Е.С.Данилко
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 416
ТҮБӘНГЕ ТРОИЦК ЗАВОДЫ, 1760 й. Ҡазан даруғаһының Ҡыр-Йылан һәм Ҡаңлы улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Ҡыйҙаш й. (Кама й. басс.) буйында И.Г.Осокин (ҡара: Осокиндар) тарафынан баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: Осокин, 1837 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1826 й.) алып Д.Е.Бенардаки (ҡара: Бенардакиҙар). Троицк тау округына ингән. 1760 й. эшләй башлай. Үрге Троицк заводы эргәһендә ярҙамсы завод итеп файҙаланылған. Гармахер һәм штык горндары, 1 туҡмаҡлы һәм 2 йәйеү сүкеше, 1777 й. 4 баҡыр иретеү мейесе, 2 тимерлек һәм 4 гармахер горны, 1 мәғдән ваҡлау, 2 йоҡартыу һәм 2 ҡом онтау сүкеше булған. 180 мең дисәтинәнән ашыу ер биләғән. 1788—1800 йй. яҡынса 25 мең бот баҡыр иретелгән, уртаса етештереүсәнлек — йылына 2135 бот; макс. — 2579 бот (1790) тәшкил иткән. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) ваҡытында баш күтәреүселәр тарафынан өлөшләтә емерелә. 1862 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1866 й.) ябыла. Хәҙ. завод ҡасабаһы урынында Туймазы р‑нының Үрге Троицк а. урынлашҡан.
З.И.Гудкова
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Бөтә Донъя Селтәре
Бөтә Донъя Селтәре (йәки веб, аббревиатуралары — WWW, W3, ингл. World Wide Web һүҙбәйләнешенән) — Интернет инфраструктураһын һәм HTTP мәғлүмәт үткәреү протоколын ҡулланған глобаль мәғлүмәт арауығы.
Бөтә донъя селтәрендә урынлаштырылған гипертекслы документтар веб-биттәр исеме аҫтынла билдәле. Веб-браузер тип аталған махсус программмалар ярҙамында текст, рәсемдәр, видео һәм башҡа мультимедиа булған веб-биттәрҙе ҡарап һәм уларҙың береһенән икенсеһенә гипер-һылтанмалар аша күсеп була.
Был системаны ултап табыусы тип Бөйөк Британия инженеры, компьютер фәндәре ғалимы, әлеге көндә Бөтә Донъя Селтәре консорциумының (ингл. World Wide Web Consortium, W3C) директоры Тим Бернерс-Ли һанала. Нәҡ ул 1989 йылдың мартында хәҙер Бөтә донъя селтәре исеме аҫтында билдәле проектты тәкдим итә.
Бөтә Донъя Селтәре мәғлүмәт технологияларында ысын революция яһаны һәм Интернеттың үҫешен тиҙләтте. Күп ваҡыт Интернет тураһында һөйләгәндә Бөтә Донъя Селтәре күҙ уңында тотола.
Бөтә Донъя Селтәренең структураһы һәм нигеҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә Донъя Селтәрен бөтә донъянан Интернет селтәренә бәйле миллионлап веб-сервер ойоштора. Веб-сервер селтәр аша HTTP-талап ала, локаль ҡаты дискта кәрәкле файлды таба һәм уны талап иткән компьютерға ебәрә. Селтәрҙәге ресурстарҙы (файлдар) табыу өсөн Бер төрлө Ресурс Локатор (ингл. Uniform Resource Locator) ҡулланыла. Был URL адрестар веб-сервер урынлашҡан компьютерҙы — домен исеме системаһы DNS (ингл. Domain Name System) ҡулланып домен исемен (йәки туранан һандар менән язылған IP-адресын) һәм ул компьютерҙа урынлашҡан файлдын урыны менән исемен тота.


text:
- Подробности
- Просмотров: 1065
КИНЙӘ АРЫҪЛАНОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёвтың баш полковнигы. Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы, абыҙ. Арыҫлановтар нәҫеленән. 1770 й. Бошман-Ҡыпсаҡ улусында Кинйә а. (Кинйәабыҙ; хәҙ. БР‑ҙың Көйөргәҙе р‑ны) нигеҙ һала. Община башҡорттары мәнфәғәтен яҡлап (йөкләмәләрҙе арттырыуға, поход старшинаһы Вәлиша Шәриповтың башбаштаҡлығына һ.б. ҡаршы) губерна һәм провинция хакимиәте алдында бер нисә тапҡыр сығыш яһай. 1773 й. окт. башында отряды (300 кеше; башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 700 кеше; дек. аҙағына — 12 меңгә яҡын) м‑н Берда баш күтәреүселәр үҙәгенә килә һәм уны обороналауҙы ойоштора. Пугачёвтың Йәшерен советына инә, манифестар һәм указдар яҙыуҙа ҡатнаша. Башҡортостан халҡын баш күтәреүселәр отрядына мобилизациялай; 1773 й. 10 нояб. Нуғай даруғаһы Бикҡол а. янында башҡорт‑мишәр командаларының (1,2 меңгә яҡын кеше) баш күтәреүселәр яғына сығыуында, 1774 й. 22 мартында Төп ғәскәр Татищев ҡәлғәһе янында ҡыйратылғандан һуң уны аяҡҡа баҫтырыуҙа (3 меңгә яҡын кеше йыя) хәл иткес роль уйнай. Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Ырымбур, Ырымбур провинцияһының Татищев ҡәлғәһе һәм Һаҡмар ҡаласығы, Троицк ҡәлғәһе, Исәт провинцияһының Лягушино, Себер даруғаһының Тырнаҡлы улусы Үрге Ҡыйғы һәм Уразмәт аа., Пермь провинцияһының Әшит ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа, Уҫыны алыуҙа, Ҡазан янындағы алыштарҙа, Саранск, Пенза, Һарытау һ.б. ҡалаларҙы баҫып алыуҙа, Солеников ватагаһы (Царицын сауҙагәре В.Солениковтың Волга й. уң ярындағы балыҡсылыҡ хужалығы) янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1774 й. 8 сент. Пугачёвты ҡулға алғандан һуң хәбәрһеҙ юғала. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, К.А.Пугачёвты ҡулға алған саҡта үлтерелә. Башҡ. легендаһына ярашлы, үҙе нигеҙ һалған ауылда ерләнә. Күмертау һәм Сибай ҡҡ. урамдарға, Көйөргәҙе р‑нында мәмерйәгә һәм Кинйәабыҙ а. (унда Кинйә Арыҫланов музейы бар) К.А. исеме бирелгән. Ул нигеҙ һалған ауылда (ерләнгән тип фараз ителгән урында) һәм Ермолаевка а. һәйкәл, Сибайҙа барельеф ҡуйылған; К.А. ерләнгән урын м‑н “Әүлиә ҡәбере” топонимы бәйле. Ғ.Ғ.Ибраһимовтың “Кинйә” исемле тарихи романы һәм реж. Ә.Ғ.Абдразаҡовтың ошо уҡ исемле нәфис фильмы К.А. бағышланған.
Әҙәб.: Кулбахтин Н.М. Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. Уфа, 2005.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 424
ЙЫР, МУЗЫКА ҺӘМ ДРАМА СӘНҒӘТЕН ҺӨЙӨҮСЕЛӘР ЙӘМҒИӘТЕ, проф. музыканттар һәм сәнғәт һөйөүселәр берекмәһе. 1885 й. Өфөлә скрипкасы Д.Н.Севастьянов инициативаһы м‑н ойошторола, Дворяндар йыйылышы бинаһында урынлаша. Муз. кисәләр, концерттар үткәрә, спектаклдәр ҡуйыу, муз.‑пед. эшмәкәрлек м‑н шөғөлләнә. Йәмғиәт 390 ағзаны берләштерә, улар араһында пианистар М.И.Андржеевская, О.И.Домбровская, К.П.Краузе, Л.К.Новицкий, В.Д.Паршина, виолончелист Е.И.Чубовский, йырсылар П.А.Ветошников, ағалы‑ҡустылы Емельяновтар, М.П.Естифеева, В.И.Машин, А.С.Цветков һ.б. 1886 й. 1‑се концерт була, унда А.С.Даргомыжскийҙың “Һыуһылыу” (“Русалка”) операһының 3‑сө акты ҡуйыла. Артабан М.И.Глинканың “Иван Сусанин”, Ш.Гуноның “Фауст”, Дж. Вердиҙың “Трубадур” операларынан күренештәр ҡуйыла, Л.Бетховен, Ф.Мендельсон, Ф.Шопендың хор һәм инструменталь музыкаһы, А.С.Аренский, А.Г.Рубинштейн, П.И.Чайковскийҙың романстары, симфоник оркестр (дирижёрҙар С.П.Копылов, Ф.Ф.Мотль), хор (художество етәкселәре А.А.Попов, Виноградов, В.А.Скворцов) һәм солистар ҡатнашлығында халыҡ йырҙары һ.б. башҡарыла. Йәмғиәт ағзалары тарафынан Өфөнөң 300 йыллығына арналған гимн, В.И.Виноградов тарафынан Е.В.Иванова шиғырына Н.В.Гоголь иҫтәлегенә Кантата, О.И.Андрюкова‑Шиленкова, И.П.Райский тарафынан Е.Попова шиғырына С.Т.Аксаков иҫтәлегенә Кантата ижад ителә. Йәмғиәт м‑н В.В.Тиманова, Е.Я.Цветкова, Ф.И.Шаляпин эшмәкәрлеге бәйле. 1906 й. йәмғиәттең эше туҡтатыла.
Әҙәб.: Ланге В.К. Из истории музыкальной жизни дореволюционной Уфы //Вопросы музыковедения. Уфа, 1977. Вып. 3.
Ғ.Н.Әхмәҙиева
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Яңыраҡ беҙгә лә үҙен бөтә илгә һәм донъяға танытырға өлгөргән спортсы ҡыҙ – Лилиана Сәлимйәнова менән осрашып, яҡындан танышыу форсаты тейҙе. Иң тәүҙә уны күптән түгел Венгрияла үткәрелгән Йәйге XIV Европа үҫмерҙәр олимпия фестивалендә юғары наградалар яулауы менән ихлас ҡотланыҡ.
Ғөмүмән, Лилиананың спорт өлкәһендәге ҡаҙаныштары менән бөгөн ул уҡыған 2-се мәктәптә генә түгел, ә бөтә Туймазы районында хаҡлы ғорурланалар. Уның һуңғы осорҙа ирешкән еңеүҙәрен телгә алыу ҙа етә. 2016 йылдың октябрендә самбо көрәше буйынса Румынияла үткәрелгән донъя ярышында алтын миҙал яулай. Шул көҙҙә Ырымбур ҡалаһында дзюдо көрәше буйынса Рәсәй беренселегендә келәмдә бөтә алыштарҙа ла еңеп, Туймазы ҡыҙы чемпион исемен бер кемгә лә бирмәй. Әммә уға ошо ҙур еңеүенән һуң бер аҙна ғына ял эләгә – уны самбо буйынса шул уҡ төбәктә уҙғарылған ил беренселегенә саҡыралар. Унда ла Лилиана таһыллығын күрһәтеп, көмөш миҙал алып ҡайта.
– Бынан тыш, йыйылма команда составында Европа кубогы өсөн ярыштарҙа ла ҡатнаштым, – ти ул. – Шуны әйтке килә, ил чемпионы исемен йөрөтөү беҙҙең иңгә ҙур яуаплылыҡ өҫтәй. Сөнки халыҡ-ара ярыштарҙа тренерҙар һиңә ҙур өмөт бағлай. Ҙур спорт юлына аяҡ баҫҡанһың икән, шул ышанысты аҡларға кәрәк. Йыйылма командала беҙҙе тәжрибәле тренерҙар Ирина Викторовна Родина менән Флора Хачатуровна Мхитарян күнектерә. Алда беҙҙе 6 – 10 ноябрҙә Пекинда үтәсәк Рәсәй-Ҡытай уйындары көтә.
Лилиана дзюдо һәм самбо көрәше менән ҡалалағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендәге секцияла инде алтынсы йыл шөғөлләнә. Әлбиттә, уның һәләтен үҫтереүҙә, шундай уңыштарға ирешеүендә тренер һәм остазы Рөстәм Риян улы Мөхәмәтдиновтың роле ҙур.
– Ярыштарға әҙерләнгәндә ваҡыт менән иҫәпләшеп тормайһың, бар ихтыяр көсөңдө егәһең. Беҙ иртәнге сәғәт 6-ла тороп, атайым менән бергә кросс трассаһында йүгерәбеҙ. Мәктәптән һуң инде «Олимпиец» спорт комплексында тренер мине көтөп ала. Хәҙер йыш ҡына залға 10 йәшлек ҡустым Омар менән бергә йөрөйбөҙ, – ти дзюдосы ҡыҙ.
Ил кимәлендә инде Лилиана дзюдо көрәше буйынса Лондондағы 2012 йылғы Йәйге олимпиада чемпионы Арсен Галстян менән Рио-де-Жанейролағы 2016 йылғы Олимпия уйындарында бронза миҙал яулаған Наталья Кузютинаны үҙенә өлгө итеп алған. Уға танылған спортсылар менән осрашыу, уларҙан оҫталыҡ дәресе алыу бәхете лә тейгән.
– Йыйылма командала йәй Арсен Галстян беҙҙең менән күнекмәләр үткәрҙе, – ти Лилиана. – Былтыр көҙ миңә данлыҡлы тренер, беҙҙең илдә дзюдо көрәшен яңы үрҙәргә күтәргән Эцио Гамба менән аралашырға, күнекмәләр барышында уның фәһемле кәңәштәрен ишетергә насип булды. Бик тә яҡшы остаз. Үҙемдең оло бер әхирәтемә әйләнгән Олимпия уйындары призёры Наталья Кузютина менән беҙ келәмдә лә көс һынаштыҡ. Тик ул 48 – 52 килограмм ауырлыҡ үлсәмендә көрәшә. Ә минең ауырлығым 40 килограмм ғына. Барыбер уның менән алышыуҙың, келәмдә бергә күнекмәләр үткәреүҙең файҙаһы ҙур булды.
Спортта үҙ һәләтен асҡан, киләсәккә яҡты уй-ынтылыштар менән йәшәгән Лилиананы әле алда етди һынауҙар көтә. Бығаса ул, үҙе әйтмешләй, үҫмерҙәр төркөмөндә сығыш яһаһа, тиҙҙән уға 18 – 21 йәштәгеләр араһында алышырға тура киләсәк.
– Киләсәктә йәштәр араһында илдең йыйылма командаһына эләгеү, яңы тренерҙарҙың ышанысын аҡлау өсөн бар көсөмдө һаласаҡмын, – ти ул. – Мин дә, һәр йәш спортсы кеүек, Олимпия уйындарында ҡатнашыу хаҡында хыялланам.
Был һәләтле ҡыҙҙы ҡаланың 2-се мәктәбендә хаҡлы рәүештә үҙҙәренең бер маяғы, ғорурлығы, тип иҫәпләйҙәр. Алдағы яҙ XI синыфты уңышлы тамамлап, Лилиана Санкт-Петербургтағы Эске эштәр министрлығының Юғары юридик мәктәбенә барырға йыйына.
Миҙхәт ШӘРИПОВ.
Туймазы ҡалаһы.


text:
Ейәнсура районы үҙенең тәбиғәтенең матурлығы менән дан тота. Хаҡлы рәүештә беҙ тыуған яғыбыҙҙың мөғжизәле тәбиғәт мөйөштәре менән ғорурлана алабыҙ. Районыбыҙҙа тәбиғәт ҡомартҡылары бик күп: Шауҙым, Сыуалташ, Һыусыҡҡан шишмәһе, Ямашлы быуаһы, дөр-дөр сәскәһе һәм башҡалар. Мин һеҙгә нәҡ ошо дөр-дөр сәскәһе тураһында бәйән иткем килә.
Ҡалын урмандар, бейек-бейек тауҙар араһында урынлашҡан Мәзит минең тыуған ауылым Өмбәттән көнсығышҡа табан 9 саҡрым алыҫлыҡта ята. Ул һаҡлаулы зонаға инә. Сөнки ауылдан 15 – 16 саҡрым алыҫлыҡта, тауҙар төпкөлөндә Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән дөр-дөр сәскәһе үҫә. Ул республикабыҙҙың бүтән бер ерендә лә теркәлмәгән. Сәскәнең рәсми атамаһы – пион уклоняющийся йәки Марьин корень. Тәбиғәт ҡомартҡыһы булған дөр-дөр сәскәһе юҡҡа сыҡмаһын һәм тупрағына зыян килмәһен өсөн, был сәскә үҫкән ерҙә мал көтөү, бесән сабыу, ағас ҡырҡыу, дарыу үләндәре йыйыу ҡәтғи тыйыла. Ошо хаҡта иҫкәртеүсе яҙыу ҙа бар. Был тәбиғәт ҡомартҡыһы 2003 йылдың 19 июнендә теркәлә, майҙаны 41,9 гектар.
Дөр-дөр сәскәһе – күп йыллыҡ үҫемлек, оҙонлоғо 100 – 120 сантиметр. Июнь айында ғына сәскә ата, сәскәһе эре ҡыҙыл йәки алһыу төҫтә була, тиҙ һулый. Өҙөргә лә, ҡаҙып алырға ла ярамай, юҡһа бәлә килә, тигән ырым бар. Дөр-дөр сәскәһе декоратив үҫемлек кенә түгел, ә традицион һәм халыҡ медицинаһында ла киң ҡулланылған дарыу үләне. Уны йоҡоһоҙлоҡтан, йөрәк-ҡан тамырҙары, нервы системаһы, тын юлдары ауырыуҙарынан ҡулланалар. Тик сәскәнең көслө ағыу икәнен оноторға ярамай, табип менән кәңәшләшергә кәрәк.
Башҡортостандың башҡа бер ерендә лә үҫмәгән, Тянь-Шань тауҙарында ғына осрай торған күп йыллыҡ сәскә беҙҙең яҡҡа нисек килеп сыҡҡан һуң, тигән һорау тыуҙы миндә. Уға яуап алыр өсөн оло быуын вәкилдәре менән осраштым. Был турала ҡаҙаҡ ҡыҙы яҙмышына бәйле легенда йәшәй. Имеш, борон бер ҡаҙаҡ байының бик һылыу ҡыҙы булған.Үҫеп еткәс, нилектәндер ҡаты ауырып киткән. Төрлөсә дауалап, төрлө ергә йөрөтөп ҡарағандар. Ул ҡыҙға башҡорт еренең генә һауаһы килешкән. Атаһы шуның өсөн йәй һайын ҡыҙын беҙҙең яҡтарға алып килгән. Бында ул шәбәйеп китер булған. Ә атаһы менән алып килеп ултыртҡан сәскә беҙгә иҫтәлеккә тороп ҡалған, имеш. Ошо эҙләнеү эше һөҙөмтәһендә дөр-дөр сәскәһенә бәйле, быға тиклем бер ҙә ишетелмәгән, бер ерҙә лә яҙылмаған тағы ла бер легенда барлығы билдәле булды. Уны Өмбәт ауылынан 63 йәшлек Хәсәнә инәй Сырлыбаева бәйән итте. Ә уға әсәһе, 1928 йылғы Хафиза Мәзитова үҙенең өләсәһенән ишеткәндәрҙе һөйләп ҡалдырған: «Элек Бөйөк Ебәк сауҙа юлы булған. Ҡытайҙан көнбайышҡа табан унар мең саҡрым юл үтеп, сауҙа итер өсөн каруандар менән сауҙагәрҙәр йөрөгән. Был юл беҙҙең яҡтарҙан да үткән. Ошо сауҙагәрҙәр туҡтап ял итеп, йоҡлап китер өсөн хәҙерге дөр-дөр сәскәһе үҫкән ерҙә Аҡ мәсет төҙөгәндәр. Ылауҙарға тейәп, каруандар менән Төркиәнән аҡ кирбес килтергәндәр. Муллаһы ла төрөк кешеһе булған. Хужалыҡтары ҙур, тирмәндәре лә эшләп торған. Сәскәләрҙе лә шулар килтереп ултыртҡан, улар мәсет баҡсаһында үҫкән. Шул ерҙән Мәзит ауылынан Марат Юланов исемле олатай тирмән ташы табып алып ҡайтҡан. Унда әүлиәләр ҡәбере булған. Хәҙер был ерҙәр кәртәләп алынған».
Был легенданың ысынбарлыҡҡа тап килеүе лә ихтимал. Сөнки, Бөйөк Ебәк сауҙа юлы, ысынлап та, Башҡортостан аша үткән.
Хәҙерге ваҡытта сәскә лә, аҡлан да, тау ҙа, йылға ла «Дөр-дөр» тип атала. «Дөр-дөр» һүҙенең башҡорт телендә аңлатмаһын тапманым.
Легендала төрөктәр тураһында һүҙ барғас, төрөк теленең аңлатмалы һүҙлеген ҡараным. Төрөк телендә «дөр», дор – тор, туҡта, тигәнде аңлата икән. Дор– дор, туҡта-туҡта, йәки туҡталҡа мәғәнәһендәлер. Һәм был икенсе легенданың ысынбарлыҡҡа яҡын икәнен дәлилләй. Ҡайҙан килеп сыҡһа ла, беҙгә мираҫ булып ҡалған тәбиғәт мөғжизәһе киләсәктә лә юҡҡа сыҡмай, йәм биреп үҫеп ултырһын.
Фәдис ХӘМИҘУЛЛИН.
Ейәнсура районы, Иҫәнғол башҡорт интернат-гимназияһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 475
ВИБРАЦИЯЛЫ ТЕХНИКА, вибрация тыуҙырыу, ш. уҡ уны үлсәү һәм уның м‑н идара итеү ысулдары һәм саралары йыйылмаһы. В.т. бер йүнәлешле хәрәкәт, һуҡмалы-вибрациялы индереү һәм сығарыу, болғатыу һ.б. эффекттар тыуҙырыусы вибрациялы машиналар, стендтар, аппараттар һәм ҡоролмалар инә. В.т. эшсе өлөштәренең билдәле йышлыҡ м‑н тирбәлеүен тыуҙырыу өсөн кривошип- шатунлы (1—20 Гц), поршенлы (5— 80 Гц), электромагнитлы (50—100 Гц) йәки үҙәктән ситкә ынтылған (500 Гц тиклем) күсергестәр ҡулланыла. Вибрация тирбәлгән есемгә бәйләнмәгән иҫәпләү системаһына ҡарата йәки һығылмалы звеноның тирбәлгән есемгә бәйләнгән инерциялы элементтың деформацияһы б‑са үлсәнә. В.т. төҙөлөштә (вибрациялы плиталар, майҙансыҡтар, сүкештәр, катоктар, штамповкалар һ.б.), машиналар эшләүҙә (виброиләктәр, вибронасостар һ.б.), приборҙар эшләүҙә (виброметрҙар, вибрографтар һ.б.), транспортта (вибрациялы конвейерҙар) ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. аҙ. алып “СТИН” ЯСЙ‑нда скважина ҡаҙыу өсөн вибрациялы машина, пневматик ҡул бетон ватҡысы, сүкеше һ.б. етештерелә. 90‑сы йй. аҙ. ӨДАТУ‑ла Б.П.Рудой етәкс. иркен поршенлы эске яныулы двигателдәр базаһында вибрациялы инструменттар (боҙватҡыстар, мотовиброватҡыстар, свай ҡағыу техникаһы һ.б.) уйлап табыла, уларҙы 2000—06 йй. “ЭкоМотор” ғилми-техник үҙәге (Өфө) сығара.
Б.П.Рудой
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Йәшлеккә әйләнеп ҡайттыҡ09.01.2018
Күптән түгел “Ҡорос” халыҡ театры Т. Миңнуллиндың “Тиле йәшлек” спектаклен ҡуйҙы. М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның тамаша залында алма төшөрлөк тә урын юҡ ине, ике сәғәт буйы баҫып ҡарарға әҙер булғандар ҙа табылды. Сәхнә әҫәрен тамашасылар шул тиклем йылы ҡабул итте. Фестивалгә килгән ҡаҙаҡ, алтай, яҡут, үзбәк, сыуаш, ҡырғыҙҙарҙың спектаклде аңлап, ҡыуанып ҡарауы, профессиональ актерҙар тип уйлауы – үҙе мәртәбә.
Тамашаны абруйлы ҡунаҡтар — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ришат Сәғитов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Венер Камалов һәм М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрынан, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрынан башҡа актерҙар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, журналистарҙың килеп ҡарауы йәштәргә дәрт өҫтәне.
Спектаклдән һуң тамашасыларҙың коллективҡа рәхмәт һүҙҙәре тураһында айырым әйтергә кәрәктер. Нисек кенә булмаһын, һәр кем үҙенең йәшлеген бер ваҡытта ла онотмай, ул бөтәбеҙ өсөн дә ҡәҙерле. Беренсе саф хистәр, мөхәббәт тойғоһо, эскерһеҙ, сағыу йәшлек – барыһы ла бар “Тиле йәшлек” спектаклендә. “Беҙҙе йәшлегебеҙгә ҡайтарғанығыҙға, көлдөрөп тә, илатып та алғанығыҙға ҙур рәхмәт!” – тине уҡытыусылар, тамашаға килгән ағай-апайҙар. Бына шулай шатлыҡ өләшкән, йәшлеккә ҡайтарған шәп спектакль килеп сыҡты!
Режиссер — театрҙың етәксеһе, М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актеры, йырсы Илнур Лоҡманов менән Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, композитор Ришат Сәғитовтың хеҙмәте лә оло баһаға лайыҡ.


text:
Республикала хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу буйынса өҫтөнлөклө төбәк программаһы раҫланды
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Хөкүмәте хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу буйынса өҫтөнлөклө төбәк программаһын раҫланы. Республиканың министрҙар кабинеты президиумы ултырышында Башҡортостандың Иҡтисади үҫеш министрлығы 2018-2015 йылдарға «Башҡортостан Республикаһында хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу һәм мәшғүллеккә булышлыҡ итеү» өҫтөнлөклө төбәк программаһы менән таныштырҙы.
Документ Рәсәйҙең Иҡтисади үҫеш министрлығы һәм Башҡортостан Хөкүмәте араһындағы Килешеүҙе ғәмәлгә ашырыу, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Президентының 204-се «май» указына ярашлы әҙерләнгән. Унда хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу һәм мәшғүллеккә булышлыҡ итеү буйынса милли проект әҙерләү ҡаралған.
Программаның һөҙөмтәлелеге дүрт индикатор буйынса баһаланасаҡ. Тәү сиратта, һүҙ иҡтисадтың төп сеймал булмаған тармаҡтарында урта һәм ҙур предприятиеларҙың хеҙмәт етештереүсәнлеген йыл һайын 5 процентҡа тиклем үҫтереү, шулай уҡ төбәк программаһында ҡатнашыусы кәмендә 10 предприятиела 2025 йылға хеҙмәт етештереүсәнлеген 30 процентҡа тиклем арттырыу тураһында бара. Бының өсөн технологиялар трансферы механизмдарын үҫтереү, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу һәм төп фондтарҙы яңыртып ҡороу өсөн алдынғы идара итеү, ойоштороу һәм технологик ҡарарҙарҙы индереүҙе дәртләндереү, төбәктәге эре һәм урта компанияларҙың етештереү һәм инновацион әүҙемлеген арттырыу, шулай уҡ предприятиеларҙа хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға методик һәм ойоштороу булышлыҡ системаһы булдырыу тора. Хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу нигеҙҙәренә уҡытыу буйынса кадрҙар әҙерләү системаһын ойоштороу айырым йүнәлеш буласаҡ.
Программаны тормошҡа ашырыуға республикалағы сеймал булмаған тармаҡта махсуслашҡан кәмендә 120 предприятиены йәлеп итеү күҙаллана. Бөгөнгө көнгә ҡул ҡуйылған килешеүҙәр сиктәрендә тейешле эш эшкәртеү етештереүе, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш материалдары етештереү өлкәһендә төбәктәге 16 ойошма менән алып барыла.
Хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу буйынса сараларҙы ғәмәлгә ашырыуҙан бушатылған хеҙмәткәрҙәрҙе артабан эшкә урынлаштырыу сараларына айырым урын бүленәсәк. Бында 2025 йылға маҡсатлы йүнәлеш – мәшғүллек һөҙөмтәлелеген арттырыу буйынса сараларҙа ҡатнашыусылар һәм мәшғүллек хеҙмәтенә мөрәжәғәт иткәндәр араһында алдағыһынан түбән булмаған эш хаҡы кимәле менән 90 процент хеҙмәткәрҙе эшкә урынлаштырыу.
Башҡортостандың Ғаилә һәм хеҙмәт министрлығы, Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы, республиканың башҡарма власть органдары, Башҡортостан Фәндәр академияһы һәм республиканың Стратегик тикшеренеүҙәр институты ҡатнашлығында Башҡортостандың Иҡтисади үҫеш министрлығы программаның төп башҡарыусылары булып сығыш яһай.
http://www.bashinform.ru/news/1188121-v-bashkirii-utverzhdena-prioritetnaya-regionalnaya-programma-po-povysheniyu-proizvoditelnosti-truda/


text:
“Аҡ тирмә” милли-мәҙәни үҙәге башҡорт теле, милли мәҙәниәтебеҙ үҫешенә арналған ултырыштар циклын башлай. Был ултырыштарға төрлө ойошма вәкилдәрен, уҡытыусыларҙы, мәктәп директорҙарын, юғары һәм урта махсус һөнәри белем биреүсе уҡыу йорттары уҡытыусыларын, фән эшмәкәрҙәрен, уҡыусыларҙы, студенттарҙы, юристарҙы, һәм телебеҙгә, мәҙәниәтебеҙгә битараф булмаған һәр кешене ҡатнашырға саҡырабыҙ. Башҡорт телен мәктәптәрҙә туған тел һәм дәүләт теле булараҡ уҡытыу […]
Продолжить чтение…
“Аҡ тирмә” 30 августа башҡорт телен яҡлауға арналған ултырышҡа саҡыра
“Аҡ тирмә” милли-мәҙәни үҙәге башҡорт теле, милли мәҙәниәтебеҙ үҫешенә арналған ултырыштар циклын башлай. Был ултырыштарға төрлө ойошма вәкилдәрен, уҡытыусыларҙы, мәктәп директорҙарын, юғары һәм урта махсус һөнәри белем биреүсе уҡыу йорттары уҡытыусыларын, фән эшмәкәрҙәрен, уҡыусыларҙы, студенттарҙы, юристарҙы, һәм телебеҙгә, мәҙәниәтебеҙгә битараф булмаған һәр кешене ҡатнашырға саҡырабыҙ. Башҡорт телен мәктәптәрҙә туған тел һәм дәүләт теле булараҡ уҡытыу […]


text:
Шифалы бәлзәмдәр
Учалы районының Миндәк ауылынан Райхана Фәхретдинова.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Һөлөк һалабыҙ
Учалы районының Мансур ауылынан Мөхәримә Ғайсарова.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Учалы районы имселәре
Мансур ауылындағы йыйылыш
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Сәләмәтлек - үҙ ҡулыбыҙҙа
Учалы районының Ураз ауылынан Илүзә Рауилева.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Халҡыбыҙҙың дауалау алымдары
Учалы ҡалаһында йәшәүсе Таңһылыу Мөхәмәтшина кәңәштәре.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Халыҡ дауалау ысулдары - уҫаҡ һәм ҡайын ағасының шифаһы
Учалы районы Сораман ауылында йәшәүсе Раушания Ишморатова
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
Хаҡлы ялда булыу күңеллеме?
Зөбәйҙә Ғилметдин ҡыҙының сығышын тыңлағандан һуң иң беренсе уға рәхмәттәр әйтергә теләр инем,сөнки бик ҡаты ауырып киткәндә ул миңә ошо күнегеүҙәрҙе эшләп ҡарарға тәҡдим итте.Ысынлап та үҙемде бик яҡшы тоя башланым,февралдең 19-ында Алла бирһә 1 йыл була эшләй башлағанға. Тағы ла шуны өҫтәр инем,Аллаһы тәғәләнең исемдәрен ҡулланып күнегеүҙәр эшләү икеләтә файҙалы әлбиттә. Ашҡаҙар радиоһын тыңлаусылар,ихлас күнелдән ышанып эшләһәгеҙ,һис шикһеҙ файҙаһын тоярһығыҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 587
АМИНДАР, аммиактағы водород атомын алкил, арил йәки алкиларил радикалдарына алмаштырыуҙан барлыҡҡа килгән азоторганик берләшмәләр. Беренсел RNH2, икенсел R2NH һәм өсөнсөл R3N; алифатик һәм ароматик А.; молекулалар составындағы азот атомы һанына ҡарап ди-, три-, полиаминдарҙы айыралар. Аҙ молекулалы алифатик А. — газдар, күп молекулалы А. — шыйыҡса йәки ҡаты матдәләр. А. — нигеҙҙәр, кислоталар м‑н, ғәҙәттә, тоҙҙар барлыҡҡа килтерә (азотлы к‑та м‑н беренсел алифатик А. — спирттар, икенселдәр нитрозоаминдар барлыҡҡа килтерә, өсөнсөлдәр реакцияға инмәй; беренсел ароматик А. диазоберләшмәләр барлыҡҡа килтерә). Юғары биол. һәм физиол. активлыҡҡа эйә (гормондар, нервы системаһы медиаторҙары һ.б. функцияларын үтәй). Башҡортостанда А. химияһы б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы йй. башлана. Башҡорт дәүләт университетында А. хлорацетилирлау б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә: алынған берләшмәләрҙе синтезлау шарттары, уларҙың гербицид, бактерицид, антиоксидант һәм үҫеүҙе көйләү үҙенсәлектәре өйрәнелә (Н.Ә.Аҡманова, С.А.Васильева, Ә.Н.Миңлебаева, Ю.В.Светкин). 80‑се йй. Химия ин‑тында (ҡара: Органик химия институты) 1,2‑бис(диметиламино)метан (бисамин) нигеҙендә а.х. һәм мед. өсөн эффектив фунгицидтар, иммуностимуляторҙар (бисол, купробисан һ.б.) һәм бәшмәк ауырыуына ҡаршы (базуран) препараттар (У.М.Джемилев, Г.И.Рутман, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков); синтетик йыуыу саралары, дауалау препараттары етештереүҙә ҡулланылған ҡайһы бер өсөнсөл А. (Ә.Ғ.Ибраһимов, Д.Л.Минскер) синтезлау алымдары эшләнә. N‑алмаштырылған ароматик А. синтезы һәм химик әүерелештәре (Кляйзен ысулы б‑са яңыса төркөмләнеү) өлкәһендә комплекслы тикшеренеүҙәр үткәрелә һәм улар нигеҙендә тривиаль булмаған гетероциклик берләшмәләр, коррозия ингибиторҙары, үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр, антиоксиданттар, дауалау препараттары һ.б. синтезының яңы схемалары булдырыла (И.Б.Абдрахманов, Р.Р.Ғатауллин, Ә.Ғ.Мостафин, В.М.Шәрәфетдинов). 1,3‑диендарҙы аммиак һәм ябай А. м‑н теломеризациялауҙан ҡатмарлы А. синтезлауҙың каталитик ысулдары эшләнә (Джемилев, Р.Н.Фәхретдинов). 80—90‑сы йй. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында А. ҡулланып 2,4‑дихлорфеноксиуксуслы кислота нигеҙендә гербицидтар һәм ҡатнаш гербицид препараттары — диметиламин, диметилалкиламин (C12—C14), бисамин, изопропиламин һәм этаноламиндар — етештереү технологиялары эшләнә (Р.Б.Вәлитов, В.Д.Симонов). 60‑сы йй. уртаһында Стәрлетамаҡ химия з‑дында (ҡара: “Каустик”) этилендиамин һәм уның нигеҙендәге продукттар, ш. иҫ. полиэтиленполиаминдар, пиперазин һәм уның сығарылмаларын; Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) диметиламинды (метил спирты м‑н аммиактың үҙ‑ара тәьҫир итешеүенән алалар) күпләп етештереү үҙләштерелә. Стәрлетамаҡ нефтехимия заводында ароматик берләшмәләрҙең аминометил сығарылмаларын синтезлауҙа ҡулланылған бисамин (диметиламин м‑н формальдегидтың үҙ‑ара тәьҫир итешеүенән алалар) эшләп сығарыла. 2004 й. тиклем “Уфахимпром” ААЙ-нда диметиламин Луварам гербицидын эшләп сығарыу өсөн ҡулланыла; ш. уҡ пр‑тиела этилендиамин һәм монохлоруксуслы к‑та нигеҙендә илдә берҙән-бер этилендиаминтетрауксуслы к‑та һәм уның ике натрийлы тоҙо (трилон Б) производствоһы эшләй.
Әҙәб.: Общая органическая химия. В 12 т. Т.1. М., 1981.
И.Б.Абдрахманов
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
Үлем
Үлем — тормош туҡтау, организм йәшәйеше туҡтау; организмдың тормош эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтатыуы, уның йәшәүенең мотлаҡ булған стадияһы[1]; Йән эйәләренең тереклек итеүҙән туҡтаған хәле; үле хәл[2].
Үлем — йәшәүгә ҡапма-ҡаршы күренеш. Үлемдең тышҡы сифаттары һулыш алыуҙың һәм пульстың туҡталыуында сағыла. Улар үпкәләрҙең һәм йөрәктең эшләмәй башлауы тураһында һөйләйҙәр. Йәшәү менән үлем, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы (антиподтар) булһалар ҙа, улар теүәл сиктәрҙән мәхрүм. Йәшәүҙең тамамланыуы һәм үлемдең килеп етеүе — бер ни ҡәҙәр дауамлы процесс. Әйтәйек, йөрәк менән үпкәләр эшсәнлеге туҡталған, ә мейе һаман үҙенең эшсәнлеген дауам итә был,—үлемдең, буҫағала булһа ла, тамам әле килеп етмәгәнлеген күрһәтә. Эш шунда, эшләүҙән туҡтаған йөрәк менән үпкәләрҙе медицина ярҙамында яңынан эшләтә башларға мөмкин. Мейе лә үҙенең эшсәнлеген юғалтҡас ҡына, үлем килгән тип әйтеп була. Йөрәк менән үпкәләрҙең эшсәнлеге туҡтаған, ә мейе эшсәнлеге дауам иткән аралыҡ (5—7 минут) медицинала клиник үлем тип атала. Тимәк, йәшәү менән үлем араһында үҙенсәлекле (йәшәүҙе лә, үлемде лә туплай торған) аралыҡ бар әле.
Үлем — организмдың барлыҡ йәшәү функцияларын юғалтыуын сағылдырыусы күренеш. Үлемдең был төрө биологик (кире ҡайтмай торған) үлем тип атала. Йәндең, Аңдың саф мәле — Йыhан, тәбиғәт менән ҡушылған, бергә бөтөн булған тәүторош сағына кире ҡайтара алыу юлын эзотерик буддизм киң таралған Тибетта Маhамудра (дзогчен) — Бөйөк бушлыҡ, саф аң тураhында ғилем тип атайҙар . Әҙәмдең аңын томаналыҡтан, наҙанлыҡтан арындырыусы Махамудра — өс таяуға нигеҙләнгән ғилем:
- Буддизм доктринаhының йәҙрә өлөшө булған Yлем тураhында фекер йөрөтөү;
- Сәбәп — hөҙөмтә бәйләнешен тылҡыусы карма законын аңлатыу;
- Кеше сифатында йәшәү — яҙмыштың иң ҡиммәтле бүләге икәнлеген танытыу.
Бына хәҙер йәнде Сансара ҡоллоғонан ҡотҡарыу тураhында белем сығанағы булған Махамудра ғилеменә мөрәжәғәт итәйек. Уның төп hәм беренсе өлөшө ихтирамға hәм ҙур иғтибарға лайыҡлы төшөнсә — Yлем тураhында булыр. Ундағы фекерҙәр тулыhынса башҡорт халыҡ әйтем-мәҡәлдәренең йөкмәткеhенә тап килә:
Үлем төшөнсәһе башҡорт халыҡ ижадында
Илле итәктән алды,
Алтмыш аяҡтан алды,
Етмеш йүгән hалды,
Һикhән hикегә hалды,
Туҡhан туңҡайтып ҡуйҙы,
Йөҙ өҙөп алды.
— Алтмыш, hиңә ни ҡылдым? Аяғыма бау, ҡолағыма шау hалдың.
— Етмеш, hиңә ни ҡылдым? Уртымдағы теште, башымдағы hушты алдың.
— Һикhән, hиңә ни ҡылдым? Маңлайҙағы күҙҙе, бурбайҙағы биҙҙе алдың.
— Туҡhан, hиңә ни ҡылдым? Ауыҙҙағы hүҙҙе алдың, илтеп ләхеткә hалдың.
- Yлем — ҡотолғоhоҙ.
- Yлем ҡаршында бар ҙа тигеҙ.
- Yлем бай, ярлы тип тормай.
- Yлем ҡартына, йәшенә ҡарамай.
- Yлем яйыңа ҡарамай.
- Yлем үкенесhеҙ булмай.
- Yлем — hәр кешенең ҡунағы.
- Yлемде көтмә, үҙе килер.
- Yлемдән ҡурҡмаған — терек, үлемдән ҡурҡҡан — үлек.
- Yлергә сәғәт бар, үлмәҫкә сәбәп бар.
- Yҙәклегә үлем бар.
- Yлемhеҙ донъя юҡ, үтелгеhеҙ йылға юҡ.
- Yлмәктән ҡалмаҡ юҡ.
- Донъя бер беҙҙән генә ҡалмаған.
- Ҡунаҡ әйтеп килмәй, үлем hорап килмәй.
- Күрәсәкте күрмәй, гүргә кереп булмай.
- Сирлегә үлем күрше.
- Әжәл етмәй, үлем юҡ.
Белеүебеҙсә, башҡот телдә лә Yлем төшөнсәhен төрлөсә атап була: әжәл, hуңғы сәғәт, ғүмер ахыры, гүргә кереү, әхирәткә кереү, теге донъяға китеү, ләхеткә ятыу. Башҡорт халыҡ ижадында Yлем hүҙен атамай ғына, уға барыш, яҡынайыш тураhында бик йәтеш иҫкәртелеүҙәр бар.
Ә инде башҡорт халҡыныү рухи ҡомартҡыhы «Урал батыр» ҡобайырында Yлем hүҙе 79 тапҡыр ҡабатланып, иҫкә алына, уның тәбиғәте, сифаттары бик ентекле итеп тасуирлана hәм әhәмиәте ҡат-ҡат hыҙыҡ өҫтөнә алына икән, был үлемhеҙ әҫәр туранан-тура Махамудраның сығанағы тип әйтә алабыҙ.
Ғизәтуллина Р. Х.Йәншишмә ҡайҙан башлана?Өфө:Китап, 2013.-76-78 биттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)


text:
Тәһәрәт алыу тәртибе
Тәһәрәт алыу тәртибе
Тәһәрәт ике төргә бүленә: беренсеһе — фарыз Аллаһы Тәғәлә ҡушҡаны, бойорғаны, русса әйтһәк приказ тип аңлағыҙ. Фарызды үтәмәһән имандан сығаһын.Ә имандан сығыу тамуҡҡа илтә. Намаҙҙа ла фарыздарға иғтибар итегеҙ. Фарызға шул намаҙ, Рамаҙан айында бер айлыҡ ураҙа, зәкәт кеүек ғәмәлдәр инә.
Тәһәрәттен икенсе төрө — сөннәт, быны айырым яҙып үтәрмен (ошонда баҫ). Беҙҙең оло кешеләр сөннәт тәһәрәткә өйрәнгәндәр, фарыз тәһәрәтте һөйләй башлаһаң айҙан төшкән кешегә һымаҡ ҡарайҙар. Ни эшләйһен инде совет осоро наҙандарын. Күп нәмәләрҙе ишеткәндәренән, күргәндәренән алып һөйләйҙәр, ә ысынлап белем алғандары юҡ, етмәһә олатаһы мулла булған тип шапырынырға торалар. Аллаһы Тәғәлә олатаһына ғилем биргән, ә бындағы намаҙ уҡымаған балаһына түгелдәһә.
Тәһәрәт алғас ҡурҡмайынса Ҡөръән мәжлестәренә, намаҙ уҡырға, мәсеткә инергә һәм Ҡөръән китабы уҡырға була. Тәһәрәтле кеше тура ожмаҡҡа инер тип тә әйтәләр хатта. Шуға ла йоҡлар алдынан тәһәрәт алып яталар, кинәт үлеп китһән, был донъянан тәһәрәтле булып китәһен.
Тәһәрәтте ҡомған тотоп бәҙрәфкә барыу менән бутамағыҙ. Ул икенсе ғәмәл истинжә тип атала. Беҙҙең халыҡтын ҡурҡаны шул, ҡото осоп кеше күрмәһен — тип ҡыланыуы. Яуап көндө нимә өсөн йәшәнең һораһалар, күршеләремә оҡшар өсөн ҡыландым тип әйтәһеңме? әллә мәңге йәшәрмен тип уйлайһыңмы? Аллаһы Тәғәләнен ризалығын алып ҡалығыҙ был донъяла, бына – бына ғүмеребеҙ китер.
«Тамуҡ хаҡта, ожмаҡ хаҡ» — тигәнде онотмағыҙ.
Фарыз тәһәрәтте үҙегеҙ мөмкинлектәрегеҙгә ҡарап үтәгеҙ. Әгәр ҡабалан булһағыҙ, һыу ныҡ һыуыҡ булһа, намаҙ ваҡыты үтеп барһа, һыу әҙ булһа һәм башҡа ваҡыттарҙа. Беҙ күберәк сөннәт тәһәрәт алабыҙ, бәйғәмбәребеҙҙен сөннәтен үтәйбеҙ.
Аллаһы Тәғәлә әйкән: «Мин һеҙгә динде ҡыйын ҡылманым» — тип, үҙегеҙгә ауырлыҡ эҙләмәгеҙ.
Тәһәрәт алдынан иң башта ниәт (намерение) ҡылыу. «Ниәт иттем тәһәрәт алырға. Әғүҙү билләһи минәш-шайтанир-ражим. Бисмилләһир-рахмәнир-рахим» — тип, үҙегеҙгә ишетерлек итеп әйтергә. Шунан мөмкинселегеҙ булһа Ҡәғбәтулла яғына боролоп йыуынырға.
Иң ябай фарыз тәһәрәт:
1. бер тапҡыр бите һәйбәтләп, бар урынына һыу тигеҙеп, күҙ сите соҡорон онотмайынса йыуыу.
2. Бер ҡулды бер тапҡыр, шунан икенсе ҡулды ла терһәккә тиклем бар ерен һыулап сығыр кәрәк, ҡоро ер ҡалмаһын. Бармаҡ араларына иғтибар бирегеҙ.
3.Еүеш ҡул менән баштын, маңлайҙан алып дүртән бер өлөшөн һыулау (мәсех ҡылыу). Ҡаштын өҫ яғынан алып баш түбәгә ҡарай.
4.Бер тапҡыр бер аяҡты, шунан икенсеһен; шайтан ашыҡтан алып, һәр бармаҡ араһына һыу тейгеҙеп йыуырға.
Тәһәрәтте алып бөткәс: «Әшһәдү әлләә иләәһә илләллаһу үә әшһәдү әннә Мүхәммәдәр расүлуллаһ» — тип доға ҡылаһың.
Иғтибар: фарыз тәһәрәттә ҡайҙан башлап, йыуыу тәртибе юҡ, теләһәгеҙ аяҡтан башлағыҙ. Таҙа һыу ҡуланығыҙ. Ҡул бармаҡтарындағы балдаҡ аҫтынала һыу тейҙерергә онотмағыҙ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 08.04.2016 в 01:29, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Двин
Двин, Востан Двин (әрм. Դվին; ғәр. دبيلدبيل (Дабиль), фарс. دويندوينфарс. دوين (Двин), бор. грек. AoύBιoς йәки бор. грек. TίBιov) — ҙур ғына һөнәрселек-сауҙа ҡалаһы, боронғо Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм Айрарат провинцияһындағы шул уҡ Двин исемен йөрөткән төп ҡала (Востан Двно йәки Востан Хайоц).
Йөкмәткеһе
Тарихи очерк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
335 йылда Бөйөк Әрмәнстан батшаһы Хосров III төҙөткән. Ҡаланың атамаһы урта фарсы теленән тәжемә иткәндә «уба»[1][2] тигәнде аңлата. IV быуатта бында әрмән батшаларының Аршакид династияһының резиденцияһы урынлашҡан була. 428 йылда Әрмән батшалығы бөтөрөлгәндән һуң, Двин башта фарсы, ә 702 йылдан Арминийа (ғәр. ارمينيّة) өлкәһенең ғәрәп хакимдары резиденцияһына әйләнә, ул үҙ составына, әрмән ерҙәренән тыш, шулай уҡ Картли, Арран һәм баб әл-Абваб (Дербент) ерҙәрен дә ала. Баш ҡалаға әйләнгәс, Двин Азияла халҡы иң күп булған ҡалаларҙың береһенә әйләнә һәм үҙенең байлығы буйынса ул ваҡыттағы донъяның башҡа күп кенә ҡалалары менән ярыша алған. Ләкин ул муллыҡ оҙаҡҡа һуҙылмай. Беренсе һөжүмде ғәрәптәр яһай. Себеос һәм Иоанн Драсханакертци яҙмаларына ярашлы, Двинды баҫып алыу Констант II (641—668) һәм католикос Езра (628—640) заманында була. Шул ваҡыттан алып, бер нисә тапҡыр ҡалдан-ҡулға күсе-енә ҡарамаҫтан, IX быуат баштарында Двин сәскә атыуын дауам итә. Илбаҫарҙарҙың ҡыҫырыҡлауына йыш ҡына ҡабатланып торған ер тетрәүҙәр ҙә ҡушыла, һәм X быуат башына ҡала тарҡалыш хәленә етә. Ғәрәп географтары һәм тарихсылары әлеге дәүер тарихы тураһында мөһим мәғлүмәттәр һаҡлағандар.
X быуат ғәрәп авторы Әл-Истахри: «Дабиль ҡалаһының: тирә-яғындағы өлкәләрҙә әрмәнсә һөйләшәләр», — тип хәбәр итә. Ҡала тураһында шулай уҡ ошондай мәғлүмәт тә бирелә:
Дабиль — Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм унда Ашуттың улы Санбат, . Ҡала һәр саҡ абруйлы христиандар ҡулында, ә христиандар Әрмәнстанда, уны тағы"Арман батшалығы".тип тә йөрөтәләр, күпселекте тәшкил итә.
Двин халҡы тураһында X быуатта йәшәгән тағы бер ғәрәп авторы — Ибн Һәүкәл дә яҙа:
Әрмәнстан һәм башҡа яҡын урынлашҡан ил халҡының байтаҡ төркөмдәренең башҡа телдәр ҙә бар  , әрмән теле — Дабилдә һәм Дабиль өлкәһе халҡы өсөн, ә Берда’а халҡы арранса һәйләшә[3]
.
Шул уҡ дәүерҙең тағы бер ғәрәп географы Әл-Мукаддаси: «Дабиль — ҙур ҡала; унда яҡын барып булмаҫлыҡ ҡәлғә һәм оло ниғмәттәр .Ниндәй генә дәрәжәләре булһа ла, унда христиандар күберәк, хәҙер килеп, уның халҡы кәмей һәм ҡәлғәһе емерелеп бөттө»
Әрмәндәр менән бергә бында тағы фарсылар һәм йәһүдтәр ҙә йәшәй. Ғәрәп полководецы Хәбиб ибн Маслама һәм Двин араһында төҙөлгән килешеү былай ти:
Мәрхәмәтле һәм мәрхәмәтле Алла хаҡына! Дабил ҡалаһы христиандарына, күрәҙәселәренә, һәм йәһүдтәренә, бында булғандарына ла, булмағандарына ла Хәбиб ибн Маслама тарафынан мин һеҙҙең үҙегеҙҙең һәм мөлкәтегеҙҙең, сиркәүҙәрегеҙҙең һәм ғибәҙәтханаларығыҙҙың, шулай уҡ һеҙҙең ҡала диуарҙарығыҙҙың именлеген / ҡағылһыҙлығын/ белдереүсе грамота тапшырам. Һеҙгә хәүеф янамай, беҙ һеҙҙең менән төҙөлгән килешеүҙе һеҙ үҙегеҙ уны үтәгәнгә ҡәҙәр һәм яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алыусы иң ышаныслыһы Аллаһ булғанда һәм харадж, джиз индерелгән осраҡта беҙ ҙә һеҙҙең менән килешеү йөкләмәләрен үтәйәсәкбеҙ![4]
951 йылдар тирәһендә ҡордтарҙың Шаддадид династияһы вәкиле Мөхәммәт ибн Шаддад, боронғо әрмән ҡалаһы Двинға ныҡлап баш булып ала.[5]. Әммә ҡаланың быға тиклемге башлығы Мусафирид ҡаланы кире үҙ ҡулына төшөрөүгә өлгәшә. Һуңыраҡ Шаддадидтар Двинда үҙ хакимлығын кире ҡайтара[6].
992 йылда Әрмән апостол сиркәүенең патриарх тәхете Двинанан Ани ҡалаһына күсерелә. 893 йылда, икенсе ер тетрәү ваҡытында, унда 70 мең самаһы кеше һәләк була.
1064 йылда Әрмәнстанды сельджуктар яулап ала. 1161—1162 йылдарҙағы грузин батшаһы Георгий III 1173 йылда икенсе тапҡыр оҙаҡҡа булмаһа ла, уларҙан ҡаланы тартып ала. 1201—1203 йылдарҙа, грузин батшабикәһе Тамара идара иткәндә, Двин тағы ла Грузияға ҡушыла.
1236 йылда монголдар ҡаланы тулыһынса юҡҡа сығара.
1937 йылдан Двинда системалы алып барылған ҡаҙыныу эштәре V—XIII быуаттарҙағы Әрмәнстан мәҙәниәте тураһында бай материал бирә. Ҡәлғәлә Әрмәнстан хакимдары һарайҙары харабалары табыла, улар 893 йылдан һуңғы ер тетрәүҙән һуң (улар аҫтында IV—IX быуаттарҙағы һарай ҡоролмаларының емереклектәре), вазифалы кешеләрҙең торлаҡ йорттары һәм X—XIII быуаттағы балсыҡтан әүәләү оҫтаханалары табыла. Ҡала үҙәгендә — базилик мәжүсиҙәренең III быуаттағы ғибәҙәтханаһынан төҙөлгән VII быуат сиркәү ҡалдыҡтары, католикстар һарайы (V быуат), базилик сиркәүе (VI быуат), ҙур каруан-һарай бинаһы (VI быуат) һәм башҡалар.
Двин элекке баш ҡала — Мецамор йылғаһы ярында урынлашҡан Арташаттан төньяҡҡараҡ, хәҙерге Еревандан 35 саҡрым көньяҡтараҡ ятҡан була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ James R.Russell Zoroastrianism in Armenia — Harvard University, 1987. — P. 26.
- ↑ Encyclopaedia Iranica.
- ↑ Караулов Н.Н. А. X һәм XI быуаттар ғәрәп яҙыусылары тураһында мәғлүмәттәр Р. Хр. буйынса Кавказ, Әрмәнстан һәм Әзербайжан тураһында.]
- ↑ Юзбашян Армянские государства эпохи Багратидов и Византия IX-XI вв. — М.: Наука, 1988.
- ↑ V. Minorsky. Studies in Caucasian History — Cambridge University Press, 1953. — P. 104.
- ↑ Босворт К.Э. Мусульманские династии — М.: Наука, 1971.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арутюнян В. «Архитектурные памятники Двина». «Известия Академии наук Армянской ССР». 1947, № 8.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карта, авторы Роберт Хьюсен
- «Двин -Әрмәнстандың баш ҡалаһы, Азия һәм Европа араһында» Рим музейындағы күргәҙмә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
ТАШ ТОҘ, г а л и т, а ш т о ҙ о, 1) хлоридтар ярым класы минералы, NaCl. Кристалдары куб, октаэдр формаһында. Агрегаттары бөртөклө, һирәк осраҡта тығыҙ һәм сүсле. Төҫһөҙ, аҡ, һирәгерәк һары, зәңгәр, ҡыҙыл һ.б. төҫтә, быяла кеүек ялтыр. Ҡатылығы 2, тығыҙлығы 2200 кг/м3, йәбешкәклеге камил. Мурт, һыуҙа эрей, йылы үткәреүсәнлеге юғары, антисептик үҙсәнлектәре бар. Тәме тоҙло. 2) Ултырма тау тоҡомо, тулыһынса тиерлек йәки башлыса галиттан тора. Ҡултыҡтарҙа һәм ҡороп барған реликт күлдәрҙә диңгеҙ һыуы парға әйләнгәндә барлыҡҡа килә. Тәбиғи тоҙ ятҡылыҡтарында, ултырма тоҙо булған хәҙ. күлдәрҙең ятҡылыҡтарында, тоҙло сығанаҡтарҙа осрай. Т.т. аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә һәм химия сәнәғәтендә (натрий, хлор, сода һ.б. алыу өсөн) ҡулланыла. БР‑ҙа Яр‑Бишҡаҙаҡ (Ишембай р‑ны), Стәрлебаш (ш. уҡ район), Ләмәҙ (Иглин р‑ны) ятҡылыҡтарының сәнәғәт әһәмиәте бар.
А.Л.Чернов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Архив новостей
-
Создано 29.09.2014 14:05
-
Просмотров: 3759
25 сентябрҙә Сибай институтының конференц-залында республикабыҙҙың “Башҡортостан” ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәрҙәренең “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте” бүлеге студенттары менән осрашыу кисәһе үткәрелде.
Кисәлә Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Динә Ғабдрахман ҡыҙы Арыҫланова, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре Минзилә Харис ҡыҙы Ғабдрахманова, “Башҡортостан” гәзитенең Урал аръяғы буйынса үҙ хәбәрсеһе Кәримә Ишбулды ҡыҙы Усманова ҡатнашты.
Тәүге һүҙ билдәле журналист Динә Ғабдрахман ҡыҙына бирелде. Уға шулай уҡ “Журналист булыу өсөн кешелә ниндәй сифаттар булыуы мотлаҡ?”, “Журналисты аяҡтары туйҙыра тигән һүҙгә һеҙҙең ҡарашығыҙ нисек?” тигән һорауҙар бирелде. Тәүҙә залда ултырыусыларҙы ҡыҫҡаса үҙенең хеҙмәт биографияһы менән таныштырғас, Динә апай студенттар биргән һорауҙарға яуап бирҙе.
– Журналист кеше аяҡ баҫмаған төбәк юҡ. Тик уны аяҡтары ғына түгел, ә башы ла туйҙыра, – тип белдерҙе беҙҙең журналист апайыбыҙ. – Яҙыусы, хәбәрсе, ғөмүмән, матбуғат өлкәһендә эшләүсе кешеләр күп уҡырға тейеш. Сөнки китап аҡыл даирәһен киңәйтә, һүҙ байлығын тулыландыра. Журналист шулай уҡ халыҡ һулышын белергә тейеш. Редакция бүлмәһендә ултырып ҡына эшләп, яҡшы журналист булыу мөмкин түгел, – тип белдерҙе тәжрибәле матбуғат хеҙмәткәре.
Артабан һүҙҙе Минзилә Харис ҡыҙы Ғабдрахманова дауам итте. Ул да тәүҙә үҙенең хеҙмәт биографияһын ҡыҫҡаса яҡтыртып үтте.
– Журналист булып китеүемдең сәбәбе – ул минең күңел талабым. Күргәнемде, белгәнемде яҙыуҙы минең йөрәгем талап итә. Журналист булыу өсөн журналистика факультетын тамамлау кәрәк түгелдер, тип уйлайым. Хәҙерге көндә матур яҙа белеүсе генә түгел, ә киң ҡарашлы журналистар талап ителә, – тип үҙ фекере менән бүлеште Минзилә Харис ҡыҙы.
Артабан Кәримә Ишбулды ҡыҙы Усманова залда ултырыусылар өсөн “Башҡортостан” гәзите тураһында викторина үткәрҙе. Уйындан һуң еңеүселәргә бүләктәр тапшырылды.
Ҡунаҡтарҙы тәбрикләп, “Башҡорт һәм рус теле” бүлегенең 1-се курс студенттары Сәлихова Зәлиә “Бөрйән ҡыҙы” бейеүен башҡарһа, Йәрмөхәмәтова Динара үҙе яҙған “Әсәкәйем, күҙ нурым” йыры менән күңелдәрҙе күтәрҙе.
Алыҫ араларҙы яҡынайтып, баш ҡалабыҙ Өфөнән килеүсе ҡунаҡтар менән осрашыу бик йылы, ихлас шарттарҙа үтте. Уны башҡорт филологияһы кафедраһы мөдире Ғ.М. Бүләкова бик йәнле һәм йөкмәткеле итеп алып барҙы.
Республикабыҙҙың төп ваҡытлы матбуғат баҫмаһында эшләүсе хәбәрселәр менән осрашыуҙан һуң залда ултырыусылар араһында үҙҙәренең киләсәген журналистика менән бәйләргә ҡарар итеүселәрҙең артыуына шик юҡ.
Исхакова Гөлфирә, “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте” бүлегенең 5-се курс студенты


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
УРОЛОГИЯ АУЫРЫУҘАРЫ, кеше һәм хайуандарҙың бәүел‑енес системаһы ағзалары ауырыуҙары төркөмө. Бәүел бүлеп сығарыу системаһы ауырыуҙары (нефрит, һейҙек ташы ауырыуы), ир‑аттың енси системаһы ауырыуҙары (простатит һ.б.), ҡатын‑ҡыҙҙың янбаш ағзалары ауырыуҙары, бәүел‑енес системаһының башҡа боҙолоштары (травмалар, үҫеш кәмселеге, шештәр һ.б.) айырыла. У.а. ағыулы факторҙар, инфекция йоғонтоһонда, матдәләр алмашыныуы боҙолғанда, ныҡ һыуыҡ тейҙергәндә һ.б. сәбәптәр арҡаһында үҫешә. Симптомдары: кесе ярау иткәндә ауыртыу тойоу, бәүел сығарыу каналдарынан патологик бүлендектәр сығыуы, бәүелдең, сперманың үҙгәреүе һ.б.
Кешенең У.а. Ир‑аттың простата биҙе, ҡатын‑ҡыҙҙың аналыҡ муйынтығы ауырыуҙары, күрем функцияһы боҙолоу һ.б. йыш осрай. Диагностика өсөн клиник, лаб. һәм инструменталь (компьютер томографияһы, радиоизотоп ренографияһы, рентгенологик, сцинтиграфия һ.б.) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз һәм хирургик. Иҫкәртеү: У.а. барлыҡҡа килтергән факторҙарҙы булдырмау. У.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла. Шулай уҡ ҡара: Нефрология, Урология.
Хайуандарҙың У.а. Шешеү ауырыуҙары (уроцистит, орхит, простатит һ.б.), һейҙек ташы ауырыуы, һыйыр малында хроник гематурия, үҫеш кәмселектәре (крипторхизм, эктопия һ.б.) киң таралған. Юғары продуктлы малда, йәш малда һәм йыртҡыстарҙа йышыраҡ теркәлә. Диагностика өсөн клиник, лаб. һәм инструменталь (рентгенография, ультратауыш диагностикаһы һ.б.) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (антибиотиктар, бәүел ҡыуыу саралары һ.б.) һәм хирургик. Иҫкәртеү: малды ашатыу һәм аҫрау технологияларын, яһалма ҡасырыу, бесеү, бәүел ҡыуығы катетеризацияһы һ.б. ваҡыттарҙа асептика ҡағиҙәләрен үтәү. У.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 70‑се йй. башлап Аграр университетта алып барыла (В.Н.Байматов, Е.С.Волкова, А.Х.Ғәлиев, С.А.Ивановский, Е.Н.Сковородин һ.б.).
В.Н.Павлов, Һ.М.Хәбибов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 536
АЛАТАУ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай һәм Белорет р‑ндары буйлап Үрек й. үрге ағымынан Оло Шешәнәк й. (Еҙем й. ҡушылдығы) тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 40 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 4—5 км, көньяҡ өлөшөнөкө 2—3 км, абс. бейеклеге 845 м. А. — Еҙем һәм Нөгөш йй. басс. һыу айырғысы. 7 яҫы түбәһе айырылып тора, төп һырттан ваҡ йылғаларҙың һыу айырғысы булған бик күп ваҡ армыттар китә. Рельефы асимметриялы: көнбайыш битләүҙәре текә, көнсығышы һөҙәк. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтарынан тора, улар үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә яланғаслана.
Көнбайыш битләү итәктәрен төрлө үләнле урман аҡландары биләй, өҫтәрәк икенсел ҡарағай-ҡайын урмандары үҫә, улар 550 м бейеклектә — ҡарағайлы киң япраҡлы (йүкә, урыны м‑н йыла, имән), түбәләрҙә киң япраҡлы урман м‑н алмашына. Көнсығыш битләүҙәрен ҡарағай, ш. уҡ ҡарағас ҡатыш ҡайын-уҫаҡ урмандары ҡаплаған. Һырт түбәләрендә казак артышы м‑н үҫемлектәрҙең таулы урман-дала төрө таралған.
18 б. 2‑се ярт. алып урмандары Вознесенка (Ырғыҙлы) заводында файҙаланыла, был уларҙың төрҙәр составының үҙгәреүенә килтерә (ылыҫлы ағастар урынында икенсел уҫаҡ һәм ҡайын урмандары барлыҡҡа килә).
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 478
АНТИЦИКЛОН (анти... һәм циклон), үҙәктән периферияға табан яйлап түбәнәйә барған юғары атмосфера баҫымы өлкәһе. Төньяҡ ярымшарҙа һауа сәғәт уғы ыңғайына хәрәкәт итә (һүрәт), Көньяҡ ярымшарҙа — сәғәт уғына ҡаршы һәм ш. уҡ ваҡытта үҙәк өҫтөнә төшә, был ваҡытта һауа динамик рәүештә йылына һәм туйыныу хәленән сыға, ҡоро, аяҙ һәм елһеҙ һауа торошо урынлаша. А. хәрәкәте бер нисә тәүлектән бер нисә аҙнаға тиклем һуҙыла. А. аралаш (циклоник серияның циклондары араһында) һәм йомғаҡлау (циклоник сериялар араһында) төрҙәренә бүленә. А., көнбайыштан көнсығышҡа 30—40 км/сәғ тиҙлеге м‑н күсеп, түбән киңлектәргә тайпыла һәм, көнбайыштан күскән һауа массаларын ҡамап, һүлпәнәйә. Йылдың һалҡын ваҡытында һәм төнгө сәғәттәрҙә т‑ра инверсияһы булыуы, йылы ваҡытта өйкөм болоттар барлыҡҡа килеүе мөмкин. Ҡышын Башҡортостан терр‑яһы һалҡын материк өҫтөндә формалашыусы Азия А. (уртаса айлыҡ дауамы 15—17 көн) йоғонтоһо аҫтында була. Йәйен респ. терр‑яһында Атлантик океан өҫтөндә барлыҡҡа килеүсе Азор А. армыты тарала. Айырым йылдарҙа Азор А., Рәсәйҙең эске райондарына, ш. уҡ ваҡытта БР терр‑яһына ла үтеп инеп, ҡоролоҡҡа килтерә.
Ф.Ш.Килмәтова
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
матбуғат-2015
13 июля 2015 йыл | Матбуғат
Ҡәҙерле гәзит уҡыусылар!
2015 йылдың икенсе ярты йыллығына
"Табын” район гәзитенә яҙылыу дауам итә.
Аҙнаһына ике тапҡыр сыҡҡан гәзиттең хаҡы 6 айға 683 һум 28 тин (индексы – 50675), пенсионерҙар өсөн
632 һум 88 һум (индексы -
06075) тәшкил итә.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
2015 йылдың икенсе ярты йыллығына
"Табын” район гәзитенә яҙылыу дауам итә.
Аҙнаһына ике тапҡыр сыҡҡан гәзиттең хаҡы 6 айға 683 һум 28 тин (индексы – 50675), пенсионерҙар өсөн
632 һум 88 һум (индексы -
06075) тәшкил итә.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
Бесән сабыр мәл етте
13 июля 2015 йыл | Ауыл хужалығы
Район хужалыҡтары бер-бер артлы "йәшел ураҡ”ҡа төшә башланы. Бөгөн "Урожай”, "Восход-СТ”, "Кузин” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәрендә, "ШЭ "Сәғиҙуллин”, "ШЭ "Рәжәпов” крәҫтиән хужалыҡтарында ҡыҙыу темптарҙа сенаж һалалар, бесән әҙерләйҙәр.
"Восход-СТ” аграр предприятие-һының бесән әҙерләүсе механизаторҙарын Цапаловка ауылы янындағы кәзә үләне яланында тап иттек. Игенйылға бүлексәһе бригадиры Филарит Йәнбәков та бында.
40 гектарлы был баҫыуҙа эш эҙмә-эҙлекле алып барыла. Тулы булмаған ике көндә Алексей Михайлов роторлы сапҡыста 25 гектарҙы сабып сыҡҡан. Уның артынса тиерлек Флорид Юнысов кипкән үләнде тырматып, тигеҙ рәт итеп йыйып бара. Артабан инде Сергей Михайлов идара иткән бесән йыйыу-төргәкләү агрегаты эшкә ҡушыла. Уның артынан иһә полиэтилен пленкаға төрөлгән бесән төргәктәре генә ятып ҡала.
- Әҙер бесәнде баҫыуҙа ҡалдырмайбыҙ, Игенйылғалағы ферма ихатаһына ташыйбыҙ, – ти бригадир. Радик Ҡотлозаманов тейәгән ҙур-ҙур төргәктәрҙе Марсель Рәхмәтуллин ташый икән.
Бүлексәлә кәзә үләне 137 гектарҙы биләй. Һәр сәғәтте тулыһынса һәм һөҙөмтәле файҙаланып эшләргә тырыша механизаторҙар. Төшкө ашты ла Антоновканан баҫыуға килтерәләр, - ти бригадир Филарит Йәнбәков. - Дөйөм тырышлыҡ менән ҡышҡылыҡҡа 600 тонна, йәғни 2000 төргәк бесән әҙерләргә тейешбеҙ. Үлән ҡалын, матур, тимәк, бесән мул буласаҡ.
Билдәле булыуынса, әлеге көндә хужалыҡта һарыҡ ҡына аҫрайҙар.
- Әлеге көндә Игенйылғалағы ферма бинаһын үҙебеҙҙең предприятиеға күсереү тәңгәлендә эшләйбеҙ. Әгәр ниәтебеҙ килеп сығып, ферма беҙҙең ҡарамаҡҡа күсһә, 50-60 баш ҡалмыҡ тоҡомло һыйыр малдары һатып алып, ит етештереү йүнәлешендә эш башларға уйлашабыҙ, - ти предприятие етәксеһе Руслан Бакиров.
- Фермаға мал ҡайтһа, байтаҡ кешегә эш урыны булыр ине тип өмөтләнәбеҙ. Шуға ла бесәнде мул һәм сифатлы итеп әҙерләргә тырышабыҙ, - ти бригадир.
"Восход-СТ” аграр предприятие-һының бесән әҙерләүсе механизаторҙарын Цапаловка ауылы янындағы кәзә үләне яланында тап иттек. Игенйылға бүлексәһе бригадиры Филарит Йәнбәков та бында.
40 гектарлы был баҫыуҙа эш эҙмә-эҙлекле алып барыла. Тулы булмаған ике көндә Алексей Михайлов роторлы сапҡыста 25 гектарҙы сабып сыҡҡан. Уның артынса тиерлек Флорид Юнысов кипкән үләнде тырматып, тигеҙ рәт итеп йыйып бара. Артабан инде Сергей Михайлов идара иткән бесән йыйыу-төргәкләү агрегаты эшкә ҡушыла. Уның артынан иһә полиэтилен пленкаға төрөлгән бесән төргәктәре генә ятып ҡала.
- Әҙер бесәнде баҫыуҙа ҡалдырмайбыҙ, Игенйылғалағы ферма ихатаһына ташыйбыҙ, – ти бригадир. Радик Ҡотлозаманов тейәгән ҙур-ҙур төргәктәрҙе Марсель Рәхмәтуллин ташый икән.
Бүлексәлә кәзә үләне 137 гектарҙы биләй. Һәр сәғәтте тулыһынса һәм һөҙөмтәле файҙаланып эшләргә тырыша механизаторҙар. Төшкө ашты ла Антоновканан баҫыуға килтерәләр, - ти бригадир Филарит Йәнбәков. - Дөйөм тырышлыҡ менән ҡышҡылыҡҡа 600 тонна, йәғни 2000 төргәк бесән әҙерләргә тейешбеҙ. Үлән ҡалын, матур, тимәк, бесән мул буласаҡ.
Билдәле булыуынса, әлеге көндә хужалыҡта һарыҡ ҡына аҫрайҙар.
- Әлеге көндә Игенйылғалағы ферма бинаһын үҙебеҙҙең предприятиеға күсереү тәңгәлендә эшләйбеҙ. Әгәр ниәтебеҙ килеп сығып, ферма беҙҙең ҡарамаҡҡа күсһә, 50-60 баш ҡалмыҡ тоҡомло һыйыр малдары һатып алып, ит етештереү йүнәлешендә эш башларға уйлашабыҙ, - ти предприятие етәксеһе Руслан Бакиров.
- Фермаға мал ҡайтһа, байтаҡ кешегә эш урыны булыр ине тип өмөтләнәбеҙ. Шуға ла бесәнде мул һәм сифатлы итеп әҙерләргә тырышабыҙ, - ти бригадир.
Мәрхәбә СОБХАНҒОЛОВА.
Сырхауҙарға дауа биреүселәр
13 июля 2015 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Йылдың-йылы июндең өсөнсө йәкшәмбеһе Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө булараҡ билдәләнә. Ошо уңайҙан үҙәк ра-йон дауаханаһының баш табибәһе Зәбиҙә Әхмәт ҡыҙы ҠУЖИНАны әңгәмәгә саҡырҙыҡ.
-Беҙҙең районда 32 меңдән ашыу кеше йәшәүен иҫәпкә алып, һәр ҡайҙағыса һеҙҙә лә уҙғарылған оптималләштереү, йәғни ҡыҫҡартыуҙар халыҡҡа үҙ ваҡытында медицина ярҙамы күрһәтеүҙә ҡыйынлыҡтар тыуҙырмаймы?
- Ғафуриҙар һаулығы һағында үҙәк район дауаханаһында эшләүсе медиктар армияһы ғына түгел, ә ике ауыл табиплыҡ амбулаторияһы, өс ауыл участка дауаханаһы һәм 43 фельдшер-акушерлыҡ пункт-тарында табип-шәфҡәт туташтары ла уяу тора. Үҙәк район дауаханаһында 200 койкаға иҫәпләнгән 7 стационар бүлексә, поликлиника, балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар консультациялары, "Ашығыс ярҙам” бүлексәһе, клиник-диагностик һәм бактереологик лабораториялар эшләй. Быйыл 25 паллиатив койкалар астыҡ.
Йыл һайын стационарҙың барлыҡ бүлексәләрендә, көндөҙгө дауаланыу койкаларын да индереп, 6 меңгә яҡын кеше дауалана. Поликлиника 175 меңгә яҡын пациентты ҡабул итһә, "Ашығыс ярҙам” бүлексәһе 11 мең саҡырыуға барҙы.
Шулай уҡ табип ҡабул итеүенә килгән сирлеләрҙе хеҙмәтләндереү кимәле лә күтәрелә бара. Сирле кешенең табипҡа күренеү өсөн оҙон көн буйына сират көтөп ваҡытын әрәм итеп ултырмаһын өсөн поликлиникала ла, стационарҙа ла барлыҡ уңайлы шарттар
булдырыу өсөн ҡулдан килгәндең барыһы ла эшләнә. Ике йыл инде өлкән кешеләрҙе диспансерлаштырыу, профилактик һәм ваҡытлы медицина тикшереүҙәре уҙғарыу өсөн медицина профилактикаһы бүлексәһе эшләп килә.
2014 йылдан БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының "Бәйләнеш үҙәге” эшләй, уның буйынса тар белгестәр ҡабул ителеүенә яҙылырға мөмкин. Балалар консультацияһында 1 йәшкә тиклемге балаларҙы һәм мәктәп уҡыусыларын диспансерлаштырыу үткәрәбеҙ, шулай уҡ сәләмәт бала кабинеты эшләй. Ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы заманса медицина ҡорамалдары менән тулыландырылды. Был буласаҡ әсәйҙәр һәм тыуасаҡ сабыйҙарҙың сәләмәтлеген контролдә тоторға мөмкинлек бирә.
- "Ашығыс ярҙам” хеҙмәте тураһында ни әйтерһегеҙ? Улар ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән сирлеләргә үҙ ваҡытында барып етә аламы? Был хеҙмәттән кешеләр ҡәнәғәтме?
- Әгәр ҙә ҡайҙалыр "Ашығыс ярҙам” хеҙмәтенең эшенән ҡәнәғәт булмаһалар, был, әлбиттә, беҙҙең районда түгел. Беҙҙә "Ашығыс ярҙам” фельдшерҙарының сирлеләр мөрәжәғәтенә, йәғни саҡырыуҙарына барыу һәм сирлеләргә мөнәсәбәттәренә ҡарата дәғүә белдереүселәр юҡ. Был хеҙмәт медицина хеҙмәткәрҙәренең 2 бригадаһы Красно-усолда тәүлек әйләнәһенә эшләһә, тағы ла 3 бригада Сәйетбаба, Яңғыҙҡайын, Еҙем-Ҡаран филиалдарында дежурға сыға. "Ашығыс ярҙам”дың 8 автомобиле, шул иҫәптән реанимобиль ГЛОНАСС системаһы менән йыһазландырылған. Икәүһе ауыр хәлдәге сирлеләрҙе дауаханаға килтереү өсөн заманса диагностик ҡоролмалар менән комплектланған.
- Район үҙәге алыҫ булғанлыҡтан, оло кешеләр сирләһә сирләп ята, дауаханаға килергә ашыҡмай. Ундайҙар өсөн һеҙҙең тарафтан нимәләр эшләнә?
- Ысынлап та, ундайҙар бар, ҡайһылары ваҡытын әрәм иткеһе килмәй. Үҙәк район дауаханаһының табиптар бригадаһы аҙна һайын ауыл участка дауаханалары, табип амбулаторияһы һәм фельдшер-акушерлыҡ пункттарында күсмә ҡабул итеүҙәр уҙғара. Был бригада акушер-гинеколог, хирург, эндокринолог һәм урындағы халыҡ заявкалары буйынса тар белгестәрҙе үҙ эсенә ала. Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан бригадалар һуғыш ветерандарының өйҙәренә барып уларҙың сәләмәтлеген тикшерҙе.
- Матди-техник базағыҙ ни хәлдә?
- Һуңғы йылдарҙа районыбыҙҙың һаулыҡ һағы базаһы матди-техник йәһәттән тулыланып тора. "Ашығыс ярҙам” хеҙмәте 3 автомашинаға тулыланды.
- Кадрҙар мәсьәләһенә лә туҡталып үтегеҙ әле?
- Халыҡҡа сифатлы медицина ярҙамы күрһәтеү маҡсатында кардиолог, эндокринолог, 4 терапевт, 3 акушер-гинеколог һәм педиатр ставкалары булдырылды.
- Һөнәри байрамығыҙ уңайынан үҙ эшенең оҫталарын билдәләп үтергә лә кәрәктер.
- Әлбиттә. Улар: хирург С.Г.Байгилдин, терапия бүлеге мөдире Р.Р.Арыҫланов, акушер-гинеколог Р.З.Латипов, табип-невролог И.Р.Шәйбәкова һ.б.-лар.
- Байрамығыҙ уңайынан ҡотлау-ҙарығыҙ.
- Районыбыҙҙың барлыҡ медицина хеҙмәткәрҙәрен, коллегаларҙы һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветерандарын Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө менән ихлас күңелдән тәбрикләйем. Һаулыҡ, бәхет, изге, еңел булмаған яуаплы эштәрендә һәм бөтөн башланғыстарында уңыштар, байрамса кәйеф теләйем.
- Әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт. Һеҙҙең ҡотлауҙарға беҙ ҙә ҡушылабыҙ.
-Беҙҙең районда 32 меңдән ашыу кеше йәшәүен иҫәпкә алып, һәр ҡайҙағыса һеҙҙә лә уҙғарылған оптималләштереү, йәғни ҡыҫҡартыуҙар халыҡҡа үҙ ваҡытында медицина ярҙамы күрһәтеүҙә ҡыйынлыҡтар тыуҙырмаймы?
- Ғафуриҙар һаулығы һағында үҙәк район дауаханаһында эшләүсе медиктар армияһы ғына түгел, ә ике ауыл табиплыҡ амбулаторияһы, өс ауыл участка дауаханаһы һәм 43 фельдшер-акушерлыҡ пункт-тарында табип-шәфҡәт туташтары ла уяу тора. Үҙәк район дауаханаһында 200 койкаға иҫәпләнгән 7 стационар бүлексә, поликлиника, балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар консультациялары, "Ашығыс ярҙам” бүлексәһе, клиник-диагностик һәм бактереологик лабораториялар эшләй. Быйыл 25 паллиатив койкалар астыҡ.
Йыл һайын стационарҙың барлыҡ бүлексәләрендә, көндөҙгө дауаланыу койкаларын да индереп, 6 меңгә яҡын кеше дауалана. Поликлиника 175 меңгә яҡын пациентты ҡабул итһә, "Ашығыс ярҙам” бүлексәһе 11 мең саҡырыуға барҙы.
Шулай уҡ табип ҡабул итеүенә килгән сирлеләрҙе хеҙмәтләндереү кимәле лә күтәрелә бара. Сирле кешенең табипҡа күренеү өсөн оҙон көн буйына сират көтөп ваҡытын әрәм итеп ултырмаһын өсөн поликлиникала ла, стационарҙа ла барлыҡ уңайлы шарттар
булдырыу өсөн ҡулдан килгәндең барыһы ла эшләнә. Ике йыл инде өлкән кешеләрҙе диспансерлаштырыу, профилактик һәм ваҡытлы медицина тикшереүҙәре уҙғарыу өсөн медицина профилактикаһы бүлексәһе эшләп килә.
2014 йылдан БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының "Бәйләнеш үҙәге” эшләй, уның буйынса тар белгестәр ҡабул ителеүенә яҙылырға мөмкин. Балалар консультацияһында 1 йәшкә тиклемге балаларҙы һәм мәктәп уҡыусыларын диспансерлаштырыу үткәрәбеҙ, шулай уҡ сәләмәт бала кабинеты эшләй. Ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы заманса медицина ҡорамалдары менән тулыландырылды. Был буласаҡ әсәйҙәр һәм тыуасаҡ сабыйҙарҙың сәләмәтлеген контролдә тоторға мөмкинлек бирә.
- "Ашығыс ярҙам” хеҙмәте тураһында ни әйтерһегеҙ? Улар ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән сирлеләргә үҙ ваҡытында барып етә аламы? Был хеҙмәттән кешеләр ҡәнәғәтме?
- Әгәр ҙә ҡайҙалыр "Ашығыс ярҙам” хеҙмәтенең эшенән ҡәнәғәт булмаһалар, был, әлбиттә, беҙҙең районда түгел. Беҙҙә "Ашығыс ярҙам” фельдшерҙарының сирлеләр мөрәжәғәтенә, йәғни саҡырыуҙарына барыу һәм сирлеләргә мөнәсәбәттәренә ҡарата дәғүә белдереүселәр юҡ. Был хеҙмәт медицина хеҙмәткәрҙәренең 2 бригадаһы Красно-усолда тәүлек әйләнәһенә эшләһә, тағы ла 3 бригада Сәйетбаба, Яңғыҙҡайын, Еҙем-Ҡаран филиалдарында дежурға сыға. "Ашығыс ярҙам”дың 8 автомобиле, шул иҫәптән реанимобиль ГЛОНАСС системаһы менән йыһазландырылған. Икәүһе ауыр хәлдәге сирлеләрҙе дауаханаға килтереү өсөн заманса диагностик ҡоролмалар менән комплектланған.
- Район үҙәге алыҫ булғанлыҡтан, оло кешеләр сирләһә сирләп ята, дауаханаға килергә ашыҡмай. Ундайҙар өсөн һеҙҙең тарафтан нимәләр эшләнә?
- Ысынлап та, ундайҙар бар, ҡайһылары ваҡытын әрәм иткеһе килмәй. Үҙәк район дауаханаһының табиптар бригадаһы аҙна һайын ауыл участка дауаханалары, табип амбулаторияһы һәм фельдшер-акушерлыҡ пункттарында күсмә ҡабул итеүҙәр уҙғара. Был бригада акушер-гинеколог, хирург, эндокринолог һәм урындағы халыҡ заявкалары буйынса тар белгестәрҙе үҙ эсенә ала. Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан бригадалар һуғыш ветерандарының өйҙәренә барып уларҙың сәләмәтлеген тикшерҙе.
- Матди-техник базағыҙ ни хәлдә?
- Һуңғы йылдарҙа районыбыҙҙың һаулыҡ һағы базаһы матди-техник йәһәттән тулыланып тора. "Ашығыс ярҙам” хеҙмәте 3 автомашинаға тулыланды.
- Кадрҙар мәсьәләһенә лә туҡталып үтегеҙ әле?
- Халыҡҡа сифатлы медицина ярҙамы күрһәтеү маҡсатында кардиолог, эндокринолог, 4 терапевт, 3 акушер-гинеколог һәм педиатр ставкалары булдырылды.
- Һөнәри байрамығыҙ уңайынан үҙ эшенең оҫталарын билдәләп үтергә лә кәрәктер.
- Әлбиттә. Улар: хирург С.Г.Байгилдин, терапия бүлеге мөдире Р.Р.Арыҫланов, акушер-гинеколог Р.З.Латипов, табип-невролог И.Р.Шәйбәкова һ.б.-лар.
- Байрамығыҙ уңайынан ҡотлау-ҙарығыҙ.
- Районыбыҙҙың барлыҡ медицина хеҙмәткәрҙәрен, коллегаларҙы һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветерандарын Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө менән ихлас күңелдән тәбрикләйем. Һаулыҡ, бәхет, изге, еңел булмаған яуаплы эштәрендә һәм бөтөн башланғыстарында уңыштар, байрамса кәйеф теләйем.
- Әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт. Һеҙҙең ҡотлауҙарға беҙ ҙә ҡушылабыҙ.
Индира ИШКИНА
әңгәмәләште.
әңгәмәләште.
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
13 июля 2015 йыл | Яңылыҡтар
Районда
* 27 июндә ра-йон хакимиәте бинаһы ҡаршыһындағы майҙанда Йәштәр көнөнә арналған байрам сараһы үтә. Спорт саралары, төрлө уйындар, сығарылыш класс уҡыусыларын тәбрикләү тантанаһы күңелле дискотека менән тамамланасаҡ. Башлана 20.00 сәғәттә.
* 25 июндә мәктәптәр-ҙә сығарылыш кисәләре үтә.
Башҡортостанда
* Республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Илдар Тимерғәлин селектор кәңәшмәһе уҙғарҙы. Уның белдереүенсә, рес-публикала ауыл хужалығы продукцияһы етештереү былтырғы менән сағыштырғанда бер аҙ кәмегән. Әле төп иғтибар мал аҙығы әҙерләүгә йүнәлтелә.
* Ҡариҙел районының Абыҙ ауылында ағас-бетон ҡатнашмаһынан торған төҙөлөш блогы (арболит) етештереү цехы асылған.
Рәсәйҙә
* Чита өлкәһенең 1150 квадрат километр майҙандағы ерен Ҡытайға ҡуртымға биреү тураһында һүҙ бара. Был майҙан Ҡытай Гонконгынан (1092) ҙурыраҡ.
* Депутат Виталий Милонов кино һәм сериалдарға цензура индереү кәрәклеге тәҡдиме менән Рәсәй Мәҙәниәт министрлығына мөрәжәғәт иткән.
* Санкт-Петербург ҡалаһында халыҡ-ара Иҡтисади форум башланды. Унда илдең төрлө төбәктәренән, шул иҫәптән Башҡортостандан Респуб-лика Башлығы Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге делегация ҡатнаша.
Донъяла
* АҠШ-та 2016 йылда үтәсәк президент һайлауҙарына әҙерлек башланды. Юғары вазифаға элекке Дәүләт секретары Хиллари Клинтон (Демократтар партияһы) менән элекке президент Джордж Буштың энеһе Джеб Буш (Республикаһы партияһы) дәғүә итәсәге билдәле булды.
* 27 июндә ра-йон хакимиәте бинаһы ҡаршыһындағы майҙанда Йәштәр көнөнә арналған байрам сараһы үтә. Спорт саралары, төрлө уйындар, сығарылыш класс уҡыусыларын тәбрикләү тантанаһы күңелле дискотека менән тамамланасаҡ. Башлана 20.00 сәғәттә.
* 25 июндә мәктәптәр-ҙә сығарылыш кисәләре үтә.
Башҡортостанда
* Республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Илдар Тимерғәлин селектор кәңәшмәһе уҙғарҙы. Уның белдереүенсә, рес-публикала ауыл хужалығы продукцияһы етештереү былтырғы менән сағыштырғанда бер аҙ кәмегән. Әле төп иғтибар мал аҙығы әҙерләүгә йүнәлтелә.
* Ҡариҙел районының Абыҙ ауылында ағас-бетон ҡатнашмаһынан торған төҙөлөш блогы (арболит) етештереү цехы асылған.
Рәсәйҙә
* Чита өлкәһенең 1150 квадрат километр майҙандағы ерен Ҡытайға ҡуртымға биреү тураһында һүҙ бара. Был майҙан Ҡытай Гонконгынан (1092) ҙурыраҡ.
* Депутат Виталий Милонов кино һәм сериалдарға цензура индереү кәрәклеге тәҡдиме менән Рәсәй Мәҙәниәт министрлығына мөрәжәғәт иткән.
* Санкт-Петербург ҡалаһында халыҡ-ара Иҡтисади форум башланды. Унда илдең төрлө төбәктәренән, шул иҫәптән Башҡортостандан Респуб-лика Башлығы Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге делегация ҡатнаша.
Донъяла
* АҠШ-та 2016 йылда үтәсәк президент һайлауҙарына әҙерлек башланды. Юғары вазифаға элекке Дәүләт секретары Хиллари Клинтон (Демократтар партияһы) менән элекке президент Джордж Буштың энеһе Джеб Буш (Республикаһы партияһы) дәғүә итәсәге билдәле булды.
Ҡалдыҡ та проблема тыуҙыра
13 июля 2015 йыл | Йәмғиәт
Һуңғы ваҡытта Красноусолда көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау йәһәтенән хәл бермә-бер киҫкенләште. Урам буйҙарына ҡуйылған контейнерҙарҙы йыйып алғас, ауылды сүп-сар баҫты тип әйтергә була, аҙым һайын тиерлек үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән сүплеккә юлығаһың.
"Контейнерҙарҙы ниңә йыйып алғандар, беҙ сүп-сарҙы ҡайҙа түгергә тейеш?” – тип редакцияға шылтыратыусылар ҙа бихисап. Хәйер, Красноусолда ғына түгел, юл, йылға-күл буйҙарында, урман ситендә лә сүп-сар өйөмдәре туҙышып ята. Башҡа ауылдарҙа ла көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау проблемаһына иғтибар етешмәй. Хәл артабан да шулай дауам итеп, ашығыс рәүештә тейешле саралар күрелмәһә, яҡын киләсәктә тотош районыбыҙ биләмәһен сүп-сар баҫасаҡ. Бынан ҡотолоу юлдары бармы һәм был проблеманы хәл итеү йәһәтенән ниндәй саралар күрелә? Район хакимиәте башлығының төҙөлөш буйынса урынбаҫары Ф.З.Кейекбаев менән сираттағы әңгәмәбеҙ тап ошо хаҡта.
- Фуат Зәки улы, районда көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу, һаҡлау, утилләштереү буйынса эш барышын нисек баһалар инегеҙ?
- Бөгөнгө көндә район биләмәһен-дә был проблема, ысынлап та, бик киҫкен тора. Был мәсьәләнең район Советы ултырышына сығарылыуы ла осраҡлы түгел. Халыҡтың ҡулланыу әүҙемлеге, сауҙа нөктәләре, автотранспорт паркы артҡан һайын көнкүреш ҡалдыҡтары ла күбәйә. Шул уҡ ваҡытта ҡалдыҡһыҙ эшләү технологияһы бик һүлпән индерелә. Был шарттарҙа ауыл биләмәләрен санитар таҙартыуҙы ойоштороу, етештереү һәм көнкүреш ҡалдыҡтарын утилләштереү төп сара булып тора. Билдәле булыуынса, 1 апрелдән район биләмәһендә ауылдарҙы санитар таҙартыу, йәшелләндереү һәм төҙөкләндереү буйынса ике айлыҡ иғлан ителеп, аныҡ бурыстар ҡуйылғайны. Уның һөҙөмтәләрен дөйөмләштереп әйткәндә, бөтә ауыл биләмәләре лә был мөһим эшкә берҙәй яуаплы ҡараманы. Дөрөҫ, экологик өмәләр үткәрелде, урам, юл буйҙары, йылға ярҙары таҙартылды, ә бына йыйылған бөтә сүп-сар, ҡалдыҡтар һаҡланған махсус сүплектәрҙе тәртипкә килтерергә, уны кәртәләп алырға "оноттолар”. Ә бит көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау өсөн урындағы үҙидара яуап-лы. 131-се һанлы Федераль Законда был хаҡта асыҡ әйтелә.
- Красноусолда көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау, йәғни ауылды санитар таҙартыу менән "Красноусол коммуналь хужалығы” муниципаль унитар предприятиеһы ғына шөғөлләнә шикелле.
- Дөрөҫ. Шәхси хужалыҡтарҙан һәм күп фатирлы йорттарҙан махсуслашҡан коммуналь хужалыҡ предприятиеһы сүп-сарҙы даими рәүештә йыйһа ла, көсөргәнешлелек һаҡлана. Бында, әлбиттә, ғәйеп ике яҡта ла бар. Урамдарҙан сүп-сар түгеү өсөн ҡуйылған контейнерҙарҙы йыйып алыу уйлап еткерелмәгән аҙым булһа ла, уның үҙ сәбәптәре бар. Беренсе сиратта халыҡ араһында аңлатыу эше аҡһай. Ҡуйылған контейнерҙарҙың эргә-тирәһе сүплек урынына оҡшауы ла шунан килә. Билдәле булыуынса, был контейнерҙар көнкүреш ҡалдыҡтары өсөн генә тәғәйенләнгән. Ә унда нимәләр генә тултырмайҙар. Өй башын алмаштырһалар - шифер, рубероидты, һарай һүтһәләр – тотош бүрәнәләрен килтереп өйәләр. Шул уҡ ваҡытта коммуналь хужалыҡта эре габаритлы ҡалдыҡтарҙы түгеүгә лә заявка ҡабул ителә. Ихаталағы бөтә сүп-сар, төҙөлөш ҡалдыҡтарын контейнер янына сығарып өйәләр, тик күрһәтелгән хеҙмәт өсөн айҙың-айы билдәле хаҡты түләргә кәрәклеген оноталар. Ә бит тотош ауыл биләмәһе буйынса ҡалдыҡтарҙы йыйып түгеү, сүплекте тейешле тәртиптә тотоу өсөн дә ҙур сығымдар талап ителә. Тап аҡса йыйылмағанлыҡтан коммуналь хужалыҡ үҙенең техника паркын тулыландыра, сүплектә ҡалдыҡтарҙы һаҡлау технологияһын һаҡлай алмай. Шулай итеп, йырып сыҡҡыһыҙ бер ҡулса хасил булды. Контейнерҙарҙы йыйып алыу ҙа сығымдарҙы кәметеү, халыҡты тәртипкә өйрәтеү маҡсатын күҙ уңында тотҡайны. Тик кешеләрҙең аңын тиҙ генә үҙгәртеп булмай. Шунлыҡтан элек контейнерҙар торған урындар сүплеккә әйләнде. Халыҡ аҙнаның билдәле бер көнөндә урамдар буйлап сүп-сар йыйып йөрөгән машинаны көтмәй, ҡайҙа теләй, шунда сығарып түгә. Ҡабатлап әйтәм, тимәк, беренсе сиратта, халыҡ араһында аңлатыу эштәрен көсәйтергә кәрәк. Икенсенән, был хеҙмәткә түләү тарифын ҡайтанан ҡарау ҙа зыян итмәҫ ине. Әгәр ҡалдыҡтарҙы йыйып түгеү, уны һаҡлау сығымдары аҡланмай икән, тарифты арттырырға кәрәк.
- Фуат Зәки улы, тотош районда ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм һаҡлауҙы яйға һалыу, сүп-сар проблемаһынан ҡотолоу өсөн беренсе сиратта ниндәй саралар күрелергә тейеш тип иҫәпләйһегеҙ?
- Район ауылдары биләмәһендә барлығы 70-ләп сүплек иҫәпләнә. Нигеҙҙә халыҡ сүп-сарҙы унда үҙе сығарып түгә, шунлыҡтан унда өйөлгән ҡалдыҡтарҙың күләме билдәһеҙ. Юғарыла әйтеп үткәнемсә, урындағы үҙидара етәкселәре был сүплектәрҙә тейешле тәртип булдырырға, унда инеү-сығыу юлдарын йүнәтергә, тирә-яғын кәртәләп алырға тейеш. Бына ошо йүнәлештә талапты көсәйтергә кәрәк. Ә Красноусолда 2003 йылда асылған сүплек 1,3 гектар майҙанды биләй. Был полигон 3 сиратҡа иҫәпләнеп, уны 2020 йылға тиклем файҙаланыу ҡаралған. Әммә ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса кисекмәҫтән саралар күрмәгәндә ҡалдыҡтарҙы унда урынлаштырыу проблемаһы тағы ла киҫкенләшәсәк. Шунлыҡтан эре габаритлы ҡалдыҡтарҙы ваҡлау ҡоролмаһы, ҡалдыҡтарҙы сорттарға айырыу линияһын төҙөү маҡсатҡа ярашлы буласаҡ. Әгәр был линияны төҙөй алһаҡ, тотош район бу-йынса йыйылған ҡалдыҡтарҙың күп өлөшө ҡайтанан эшкәртелер ине. Ә был тирә-яҡ мөхитте, тәбиғәтте һаҡлау, районда өҫтәмә эш урындары булдырыу тигән һүҙ. Шулай уҡ урындарҙа халыҡтан терегөмөшлө лампалар, приборҙар йыйыу өсөн стационар һәм күсмә пункттар ойоштороу өлгөрөп еткән мәсьәләләрҙең береһе.
Әлегә иһә, тағы ла ҡабатлайым, халыҡ менән эште көсәйтергә, йәшәгән еребеҙҙең, эскән һыуыбыҙҙың, һулаған һауабыҙҙың таҙалығы үҙебеҙгә бәйле икәнен аңлатырға кәрәк. Йыйыштырған түгел, бысратмаған ер таҙа була, тигән хәҡиҡәтте кешеләрҙең аңына еткереү иң беренсе бурыс булырға тейеш.
Тағы ла, бөгөнгө көндә бер генә нәмә лә бушлай эшләнмәй һәм бирелмәй. Һәр эшкә түләргә кәрәк. Был ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм һаҡлауға ла ҡағыла. Әгәр халыҡ түгелгән сүп-сар, ҡалдыҡтар өсөн ваҡытында иҫәпләшеп барһа, был хәлгә ҡалмаҫ та инек. Контейнерҙарҙағы сүп-сар ваҡытында түгелер, ҡалдыҡтар йыйыу-сы махсус машиналар урамдар буйлап өҙлөкһөҙ йөрөр, полигон тейешле тәртиптә тотолор, ҡалдыҡтарҙы утилләштереү сараһы күрелер ине. Коммуналь хужалыҡ менән үҙ-ара аңлашып, ярҙамлашып эшләгәндә йәшәгән еребеҙ таҙа булып, ҡалдыҡтар проблемаһы хәл ителер.
- Фуат Зәки улы, әңгәмә өсөн Һеҙгә ҙур рәхмәт.
Редакциянан: Әйткәндәй, район Советы депутаты Ф.Ф.Кулагин етәкселегендәге махсус комиссия төҙөлөп, улар Красноусол, Табын, Имәндәш, Сәйетбаба һәм Еҙем-Ҡаран ауыл биләмәләренә ҡараған ауылдарҙың санитар торошон тикшергәйне. Район Советы депутаты Марсель Ғүмәров рейдҡа йомғаҡ яһап, юғарыла телгә алынған етешһеҙлектәрҙе билдәләне, урындарҙа ҡалдыҡтарҙы һаҡлауға тейешле иғтибар бирелмәүен, тәбиғәтте бысратыусыларға, йәғни йылға, юл буйҙарына, урман һыҙаттарына сүп-сар түгеүселәрҙең административ яуаплылыҡҡа тарттырылмауын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Депутаттар ҙа биләмә башлыҡтарына тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән халыҡ араһында аңлатыу эшен әүҙемләштерергә, Красноусолда ҡалдыҡтарҙы түгеү өсөн тарифты күтәрергә тәҡдим итте.
Көнкүреш һәм сәнәғәт ҡалдыҡтарын йыйыу, утилләштереү һәм эшкәртеү мәсьәләһе 11 июндә үткән район Советы ултырышында ла тикшерелде. Район Советы депутаттары - Марсель Ғүмәров, Рөстәм Ғөбәйҙуллиндың сығыштарын һәм тәҡдимдәрен иҫәпкә алып, ошо хаҡта махсус ҡарар ҙа ҡабул ителде.
"Контейнерҙарҙы ниңә йыйып алғандар, беҙ сүп-сарҙы ҡайҙа түгергә тейеш?” – тип редакцияға шылтыратыусылар ҙа бихисап. Хәйер, Красноусолда ғына түгел, юл, йылға-күл буйҙарында, урман ситендә лә сүп-сар өйөмдәре туҙышып ята. Башҡа ауылдарҙа ла көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау проблемаһына иғтибар етешмәй. Хәл артабан да шулай дауам итеп, ашығыс рәүештә тейешле саралар күрелмәһә, яҡын киләсәктә тотош районыбыҙ биләмәһен сүп-сар баҫасаҡ. Бынан ҡотолоу юлдары бармы һәм был проблеманы хәл итеү йәһәтенән ниндәй саралар күрелә? Район хакимиәте башлығының төҙөлөш буйынса урынбаҫары Ф.З.Кейекбаев менән сираттағы әңгәмәбеҙ тап ошо хаҡта.
- Фуат Зәки улы, районда көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу, һаҡлау, утилләштереү буйынса эш барышын нисек баһалар инегеҙ?
- Бөгөнгө көндә район биләмәһен-дә был проблема, ысынлап та, бик киҫкен тора. Был мәсьәләнең район Советы ултырышына сығарылыуы ла осраҡлы түгел. Халыҡтың ҡулланыу әүҙемлеге, сауҙа нөктәләре, автотранспорт паркы артҡан һайын көнкүреш ҡалдыҡтары ла күбәйә. Шул уҡ ваҡытта ҡалдыҡһыҙ эшләү технологияһы бик һүлпән индерелә. Был шарттарҙа ауыл биләмәләрен санитар таҙартыуҙы ойоштороу, етештереү һәм көнкүреш ҡалдыҡтарын утилләштереү төп сара булып тора. Билдәле булыуынса, 1 апрелдән район биләмәһендә ауылдарҙы санитар таҙартыу, йәшелләндереү һәм төҙөкләндереү буйынса ике айлыҡ иғлан ителеп, аныҡ бурыстар ҡуйылғайны. Уның һөҙөмтәләрен дөйөмләштереп әйткәндә, бөтә ауыл биләмәләре лә был мөһим эшкә берҙәй яуаплы ҡараманы. Дөрөҫ, экологик өмәләр үткәрелде, урам, юл буйҙары, йылға ярҙары таҙартылды, ә бына йыйылған бөтә сүп-сар, ҡалдыҡтар һаҡланған махсус сүплектәрҙе тәртипкә килтерергә, уны кәртәләп алырға "оноттолар”. Ә бит көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау өсөн урындағы үҙидара яуап-лы. 131-се һанлы Федераль Законда был хаҡта асыҡ әйтелә.
- Красноусолда көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу һәм һаҡлау, йәғни ауылды санитар таҙартыу менән "Красноусол коммуналь хужалығы” муниципаль унитар предприятиеһы ғына шөғөлләнә шикелле.
- Дөрөҫ. Шәхси хужалыҡтарҙан һәм күп фатирлы йорттарҙан махсуслашҡан коммуналь хужалыҡ предприятиеһы сүп-сарҙы даими рәүештә йыйһа ла, көсөргәнешлелек һаҡлана. Бында, әлбиттә, ғәйеп ике яҡта ла бар. Урамдарҙан сүп-сар түгеү өсөн ҡуйылған контейнерҙарҙы йыйып алыу уйлап еткерелмәгән аҙым булһа ла, уның үҙ сәбәптәре бар. Беренсе сиратта халыҡ араһында аңлатыу эше аҡһай. Ҡуйылған контейнерҙарҙың эргә-тирәһе сүплек урынына оҡшауы ла шунан килә. Билдәле булыуынса, был контейнерҙар көнкүреш ҡалдыҡтары өсөн генә тәғәйенләнгән. Ә унда нимәләр генә тултырмайҙар. Өй башын алмаштырһалар - шифер, рубероидты, һарай һүтһәләр – тотош бүрәнәләрен килтереп өйәләр. Шул уҡ ваҡытта коммуналь хужалыҡта эре габаритлы ҡалдыҡтарҙы түгеүгә лә заявка ҡабул ителә. Ихаталағы бөтә сүп-сар, төҙөлөш ҡалдыҡтарын контейнер янына сығарып өйәләр, тик күрһәтелгән хеҙмәт өсөн айҙың-айы билдәле хаҡты түләргә кәрәклеген оноталар. Ә бит тотош ауыл биләмәһе буйынса ҡалдыҡтарҙы йыйып түгеү, сүплекте тейешле тәртиптә тотоу өсөн дә ҙур сығымдар талап ителә. Тап аҡса йыйылмағанлыҡтан коммуналь хужалыҡ үҙенең техника паркын тулыландыра, сүплектә ҡалдыҡтарҙы һаҡлау технологияһын һаҡлай алмай. Шулай итеп, йырып сыҡҡыһыҙ бер ҡулса хасил булды. Контейнерҙарҙы йыйып алыу ҙа сығымдарҙы кәметеү, халыҡты тәртипкә өйрәтеү маҡсатын күҙ уңында тотҡайны. Тик кешеләрҙең аңын тиҙ генә үҙгәртеп булмай. Шунлыҡтан элек контейнерҙар торған урындар сүплеккә әйләнде. Халыҡ аҙнаның билдәле бер көнөндә урамдар буйлап сүп-сар йыйып йөрөгән машинаны көтмәй, ҡайҙа теләй, шунда сығарып түгә. Ҡабатлап әйтәм, тимәк, беренсе сиратта, халыҡ араһында аңлатыу эштәрен көсәйтергә кәрәк. Икенсенән, был хеҙмәткә түләү тарифын ҡайтанан ҡарау ҙа зыян итмәҫ ине. Әгәр ҡалдыҡтарҙы йыйып түгеү, уны һаҡлау сығымдары аҡланмай икән, тарифты арттырырға кәрәк.
- Фуат Зәки улы, тотош районда ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм һаҡлауҙы яйға һалыу, сүп-сар проблемаһынан ҡотолоу өсөн беренсе сиратта ниндәй саралар күрелергә тейеш тип иҫәпләйһегеҙ?
- Район ауылдары биләмәһендә барлығы 70-ләп сүплек иҫәпләнә. Нигеҙҙә халыҡ сүп-сарҙы унда үҙе сығарып түгә, шунлыҡтан унда өйөлгән ҡалдыҡтарҙың күләме билдәһеҙ. Юғарыла әйтеп үткәнемсә, урындағы үҙидара етәкселәре был сүплектәрҙә тейешле тәртип булдырырға, унда инеү-сығыу юлдарын йүнәтергә, тирә-яғын кәртәләп алырға тейеш. Бына ошо йүнәлештә талапты көсәйтергә кәрәк. Ә Красноусолда 2003 йылда асылған сүплек 1,3 гектар майҙанды биләй. Был полигон 3 сиратҡа иҫәпләнеп, уны 2020 йылға тиклем файҙаланыу ҡаралған. Әммә ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса кисекмәҫтән саралар күрмәгәндә ҡалдыҡтарҙы унда урынлаштырыу проблемаһы тағы ла киҫкенләшәсәк. Шунлыҡтан эре габаритлы ҡалдыҡтарҙы ваҡлау ҡоролмаһы, ҡалдыҡтарҙы сорттарға айырыу линияһын төҙөү маҡсатҡа ярашлы буласаҡ. Әгәр был линияны төҙөй алһаҡ, тотош район бу-йынса йыйылған ҡалдыҡтарҙың күп өлөшө ҡайтанан эшкәртелер ине. Ә был тирә-яҡ мөхитте, тәбиғәтте һаҡлау, районда өҫтәмә эш урындары булдырыу тигән һүҙ. Шулай уҡ урындарҙа халыҡтан терегөмөшлө лампалар, приборҙар йыйыу өсөн стационар һәм күсмә пункттар ойоштороу өлгөрөп еткән мәсьәләләрҙең береһе.
Әлегә иһә, тағы ла ҡабатлайым, халыҡ менән эште көсәйтергә, йәшәгән еребеҙҙең, эскән һыуыбыҙҙың, һулаған һауабыҙҙың таҙалығы үҙебеҙгә бәйле икәнен аңлатырға кәрәк. Йыйыштырған түгел, бысратмаған ер таҙа була, тигән хәҡиҡәтте кешеләрҙең аңына еткереү иң беренсе бурыс булырға тейеш.
Тағы ла, бөгөнгө көндә бер генә нәмә лә бушлай эшләнмәй һәм бирелмәй. Һәр эшкә түләргә кәрәк. Был ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм һаҡлауға ла ҡағыла. Әгәр халыҡ түгелгән сүп-сар, ҡалдыҡтар өсөн ваҡытында иҫәпләшеп барһа, был хәлгә ҡалмаҫ та инек. Контейнерҙарҙағы сүп-сар ваҡытында түгелер, ҡалдыҡтар йыйыу-сы махсус машиналар урамдар буйлап өҙлөкһөҙ йөрөр, полигон тейешле тәртиптә тотолор, ҡалдыҡтарҙы утилләштереү сараһы күрелер ине. Коммуналь хужалыҡ менән үҙ-ара аңлашып, ярҙамлашып эшләгәндә йәшәгән еребеҙ таҙа булып, ҡалдыҡтар проблемаһы хәл ителер.
- Фуат Зәки улы, әңгәмә өсөн Һеҙгә ҙур рәхмәт.
Редакциянан: Әйткәндәй, район Советы депутаты Ф.Ф.Кулагин етәкселегендәге махсус комиссия төҙөлөп, улар Красноусол, Табын, Имәндәш, Сәйетбаба һәм Еҙем-Ҡаран ауыл биләмәләренә ҡараған ауылдарҙың санитар торошон тикшергәйне. Район Советы депутаты Марсель Ғүмәров рейдҡа йомғаҡ яһап, юғарыла телгә алынған етешһеҙлектәрҙе билдәләне, урындарҙа ҡалдыҡтарҙы һаҡлауға тейешле иғтибар бирелмәүен, тәбиғәтте бысратыусыларға, йәғни йылға, юл буйҙарына, урман һыҙаттарына сүп-сар түгеүселәрҙең административ яуаплылыҡҡа тарттырылмауын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Депутаттар ҙа биләмә башлыҡтарына тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән халыҡ араһында аңлатыу эшен әүҙемләштерергә, Красноусолда ҡалдыҡтарҙы түгеү өсөн тарифты күтәрергә тәҡдим итте.
Көнкүреш һәм сәнәғәт ҡалдыҡтарын йыйыу, утилләштереү һәм эшкәртеү мәсьәләһе 11 июндә үткән район Советы ултырышында ла тикшерелде. Район Советы депутаттары - Марсель Ғүмәров, Рөстәм Ғөбәйҙуллиндың сығыштарын һәм тәҡдимдәрен иҫәпкә алып, ошо хаҡта махсус ҡарар ҙа ҡабул ителде.
М.МӘМӘТҠОЛОВА әңгәмәләште.


text:
- Подробности
- Просмотров: 437
ИВАНОВ К. ЙОРТ-МУЗЕЙЫ, Бәләбәй р‑ны Ыҫлаҡбаш а. урынлашҡан. 1940 й. К.В.Ивановтың тыуыуына 50 йыл тулыу айҡанлы 1906 й. Ивановтар ғаиләһе һалған йортта ойошторола; 1962 й. алып Милли музей, 2002 й. — Милли әҙәби музей филиалы, 2006 й. — Ыҫлаҡбаш а. музей комплексы составында. Мемориаль музей фондында 1,5 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. “Нарспи” (Ҡазан, 1919) поэмаһы, шағирҙың шәхси әйберҙәре, атаһының, әсәһенең, ағаһы Квинтилиандың Иванов үҙе төшөргән портреттары. 4 залда урынлашҡан экспозиция шағирҙың тормошона, ижадына арналған әҙәби бүлектән һәм Ивановтар йортоноң интерьеры тергеҙелгән мемориаль бүлектән тора.
Л.А.Чишкова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Киләһе йылдан Стәрлетамаҡта һөт фабрикаһы – балалар туҡланыуы кухняһы эшләй башлай
Киләһе йылдан Стәрлетамаҡта һөт фабрикаһы – балалар туҡланыуы кухняһы эшләй башлай Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 13 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Киләһе йылдан Стәрлетамаҡта һөт фабрикаһы – балалар туҡланыуы кухняһы эшләй башлай. Башҡортостандың Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитетының тейешле проект башланғысы кисә Башҡортостан Хөкүмәте Президиумы ултырышында хуплау тапты.
Проект һөт ризыҡтарында: һөттә, эремсектә, ҡатыҡта һәм башҡа әсетелгән аҙыҡ-түлектә өс йәшкәсә ике мең самаһы баланың ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә тейеш, тип хәбәр иттеләр төбәк Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән. Дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Нина Фазылова һүҙҙәренсә, Стәрлетамаҡтан тыш, һөт кухняһы Салауат, Күмертау ҡалаларын, Ишембай һәм Мәләүез райондарын хеҙмәтләндерәсәк. Урындағы тауар етештереүселәрҙән сеймал алыу күҙаллана, ул аҙыҡ-түлек һатыу баҙарының тотороҡлоғон тәьмин итергә мөмкинлек бирәсәк. Өс йәшкәсә бала тарбиәләгән аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә электрон аҙыҡ-түлек картаһы аша адреслы аҙыҡ-түлек ярҙамы системаһы ярҙамында һатыу күҙаллана.
Проектты ғәмәлгә ашырыу өсөн республика ҡаҙнаһынан 19,3 миллион һум бүлеү ҡаралған. Кәмендә 15 эш урыны булдырыласаҡ. Киләсәктә сығарыласаҡ тәбиғи сифатлы һөт продукцияһы менән дөйөм һәм мәктәпкәсә белем биреү ойошмалары, ваҡлап һатыу предприятиелары тәьмин ителәсәк.
http://www.bashinform.ru/news/1115785-v-sleduyushchem-godu-v-sterlitamake-zarabotaet-molochnaya-fabrika-kukhnya-detskogo-pitaniya/


text:
«Экологик хәүефһеҙлек буйынса иң яҡшы белгес-2010» конкурсы иғлан ителгән
III «Экологик хәүефһеҙлек буйынса иң яҡшы белгес-2010» республика конкурсына ғаризалар ҡабул ителә башланы. Ул Бөтә донъя тирә-яҡ мөхитте һаҡлау көнөнә ҡарата 2010 йылдың 3 июнендә үтәсәк.
Һөнәри ярышты «Тармаҡ-ара институт» дәүләттеке булмаған белем биреү учреждениеһы, Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса Идаралығы, Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ойоштора. Конкурс Рәсәй техник күҙәтеүенең Урал буйы Идаралығы ҡатнашлығында үткәрелә.
БР Экология министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, эш менән тәьмин итеүселәр һәм хеҙмәткәрҙәр иғтибарын тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләренә йәлеп итеү, шулай уҡ тирә-яҡ мөхитте яҡшы һаҡлаусы предприятиеларҙы билдәләү конкурстың төп маҡсаты иҫәпләнә.
Конкурста тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ойошманан йүнәлтелгән, шулай уҡ үҙ аллы килгән белгестәр ҙә ҡатнаша ала. Бер предприятиенан килеүсе конкурсанттар иҫәбе сикләнмәй. Һәр ҡатнашыусыға иғәнә 1800 һум тәшкил итә (18 процент күләмендәге өҫтәлгән хаҡҡа һалымды ла иҫәпләгәндә).
Конкурста ҡатнашыу өсөн 2 июнгә ҡәҙәр заявка биреү мотлаҡ (һеҙгә уңайлы ысул менән: e-mail, факс, хат).
Конкурс шарттары һәм тәртибе хаҡында тулы мәғлүмәт «Тармаҡ-ара институт» учреждениеһы сайтында урынлаштырылған: www.bmipk.ru .
Һөнәри конкурс еңеүсеһе экология буйынса халыҡ-ара конференцияла ҡатнашасаҡ.