text:
Мэйдзи реставрацияһы
Мэйдзи реставрацияһы (япон. 明治維新Мэйдзи Исин ), тағы ла Мэйдзи яңырыуы һәм Мэйдзи революцияһы исемдәре менән билдәле — Япониялағы 1868—1889 йылдарҙағы сәйәси, хәрби һәм социаль-иҡтисади реформалар комплексы[1]. Улар артта ҡалған аграр дәүләттән донъялағы иң алға киткән илгә әйләндерә һәм самурайҙар системаһынан — сёгунат идарылығынан император Мэйдзи (Муцухито) һәм уның Министрҙар кабинеты власына күсә. Реставрацияның сәйәсәте Японияның дәүләт ҡоролошона, ҡануниәтенә, Император йортона, төбәк хакимиәттәренә, финанстарына, сәнәғәтенә, дипломатияһына, мәғәрифенә, диненә һәм япондарҙың тормошоноң башҡа өлкәләренә ҙур йоғонто яһай. Мэйдзи реставрацияһы менән яңы ваҡыт Японияның милли дәүләте һәм япон милли үҙаңы барлыҡҡа килеүен бәйләйҙәр. Мэйдзи йылдары япон традицион тормош рәүеше һыныуы һәм илдә көнбайыш цивилизацияһының ҡаҙаныштарын бик тиҙ индереүе менән һүрәтләнә. Шунлыҡтан реставрацияны ҡайһы берҙә «Мэйдзи революцияһы» тип атайҙар.
Йөкмәткеһе
- 1 Ваҡиғалар ағышы
- 2 Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
- 3 Мәҙәни үҙгәртелештәр
- 4 Әһәмиәте
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Һылтанмалар
Ваҡиғалар ағышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сёгун Токугава Ёсинобу дәүләт власын императорға ҡайтарғас, Японияла яңы хөкүмәт ойошторолған. 1868 йылдың 3 ғинуарында хөкүмәт Император идараһын реставрациялау тураһында указ иғлан итә. Был документҡа ярашлы Токугава сёгунаты бөтөрөлгән, ә ил менән идарлыҡ Императорға һәм уның хөкүмәтенә күсә. Хөкүмәт кәңәшмәләрендә элекке сёгундың бөтә титулдарын, дәрәжәләрен һәм ерҙәренең күп өлөшөн мәхрүм итергә тигән ҡарарға килгәндәр. Сёгунат яҡлылары был ҡарарҙарға ҡаршы сыҡҡандар. Шулай итеп Япония ике лагерға бүленә, һәм илдә граждандар һуғышы башлана. Япон йолаһы буйынса 1868 йыл «ер аждаһаһы йылы» — шунлыҡтан ул Босин һуғышы (һүҙмә-һүҙ — «Ер аждаһаһы йылы һуғышы») тип исемләнгән.
Ғинуар аҙағында элекке сёгунат яҡлылар Киотоны[2] баҫып алырға һәм илдә үҙҙәренең власын ҡайтарырға тырышып ҡарайҙар. 1868 йылдың 27 — 30 ғинуарында Тоба-Фусими янындағы алышта уларҙың ғәскәрен Император хөкүмәтенең аҙ һанлы, әммә модернизациялы ғәскәре ҡыйратҡан. Сайго Такамори етәкселегендәге император армияһы Японияның төньяҡ-көнсығышына йүнәлә, 1868 йылдың майында был Эдоның — сёгунаттың төп үҙәгенең капитуляцияһына килтерә. 1868 йылдың 3 майында император ғәскәрҙәре һуғышһыҙ Эдоны баҫып ала.
Йәйге-көҙгө осор буйы улар илдең төньяғында сёгунат яғында булған Төньяҡ союзға ҡаршы һуғышалар. Союз шул уҡ йылдың нояберендә, Айдзу-Вакамацу ҡәлғәһен алғандан һуң тулыһынса ҡыйратыла. Токугава Ёсинобу капитуляциялағандан һуң, Японияның күп өлөшө император идарылығын таный, әммә Айдзу кланы етәкселегендәге сёгунат яҡлыларының йәҙрәһе ҡаршылығын дауам итә. Бер ай буйы дауам иткән оҙайлы алыштан һуң, 1868 йылдың 23 сентяберендә Айдзу кланы еңелеүен белдерә, был Аҡ Юлбарыҫ (Бяккотай) отрядының бик күп йәш самурайҙары үҙ үҙенә ҡул һалалар. Бер айҙан һуң Эдо ҡалаһының атамаһы Токио тип үҙгәртелә һәм Мэйдзи эпохаһы башлана.
Һуғыштың финал этабында сёгунат флотының адмиралы Эномото Такэаки флоттың ҡалдыҡтары һәм бер нисә француз кәңәшселәре менән Хоккайдо утрауына ҡаса, бында ул Эдзо Республикаһын ойоштора һәм үҙен уның президенты тип иғлан итә. 1869 йылдың 27 июнендә республиканың отрядтары хөкүмәт ғәскәрҙәренә бирелә. Шулай итеп йыл ярым эсендә Император хөкүмәте ҡорал юлы менән оппозицияны баҫтырған һәм Япония император власына ҡайтҡан.
Хөкүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышы осоронда Император хөкүмәте яңы сәйәси стандарттар урынлаштырыла. 1868 йылдың февралендә ул Япониялағы сит ил дәүләттәренең вәкилдәренә үҙен яңы легитим хөкүмәт булыуын белдерә. Дәүләт башлығы тип Император иғлан ителгән. 1868 йылдың 6 апрелендә ул Биш пунктлы антҡа ҡул ҡуя, бында реставрация йүнәлешенең төп принциптары күрһәтелә. Улар буйынса идаралыҡтың коллегиаль булыуын, ҡарарҙар төҙөүҙә бөтә ҡатламдарҙыңда ҡатнашыуын, ксенофобиянан баш тартыуҙы, халыҡ-ара хоҡуҡты һаҡлауҙы, илдең яңы белем алыуға асыҡ булыуы иҫәптә тотолған. Император булған саҡта бөтә хөкүмәт ағзалары япон әүлиәләре алдында антты ҡабул итәләр. 1868 йылдың 11 июнендә Дәүләт ҡоролошо тураһындағы указға ярашлы хөкүмәттең яңы структураһы урынлашыла һәм ул Оло дәүләт советының палатаһы тип атала.
1869 йылдың октябрендә идаралыҡтың яңы девизы — «Мэйдзи» ҡабул ителә, бынан башлап хөкүмәт киләсәктә императорҙың ғүмере буйы тик бер генә девиз ҡулланырға ҡарар итә. 1869 йылдың 3 сентяберендә Император үҙенең резиденцияһын традицион Киотонан Токиоға күсерә һәм ул Японияның яңы баш ҡалаһы булып китә.
Идаралыҡ системаһын яңыртыуға ҡарамаҫтан, Император хөкүмәте япон йәмғиәтен реформаларға ҡабаланмай. 1868 йылдың 7 апрелендә халыҡҡа биш иғлан баҫылып сыҡҡан, ундағы төп фекерҙәр конфуцианлыҡ әхлаҡтарында нигеҙләнә. Хөкүмәт Япония граждандарын хакимиәт башлыҡтарын тыңларға, ата-әсәләрҙе һәм ололарҙы хөрмәт итергә, никахта тоғро ҡалырға саҡырған, һәм йәмғиәт ойошмалары төҙөргә, митингтар һәм протестар үткәрергә, христиан динен тоторға рөхсәт итмәгән.
Реформалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ реформа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Унитар Японияның барлыҡҡа килеүенең шарты булып иҫке федераль ҡоролошто бөтөрөү булып тора. Граждандар һуғышы осоронда Хөкүмәт сёгунаттың элекке ерҙәрендә префектуралар ойоштора[3]. 1871 йылдың 29 авгусында бөтә ил буйынса префектуралар барлыҡҡа киләләр. 1888 йылға тиклем уларҙың дөйөм һаны 306 алып 47 тиклем ҡыҫҡартылған, айырым округ булып Хоккайдо бүленгән, Токио, Киото һәм Осака ҡалалары префектуралар иҫәбенә ингәндәр[3].
Хөкүмәт реформаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы башҡарма власының нигеҙе итеп VIII быуаттағы япон хөкүмәтенең төҙөлөшө (рицурё системаһы) алынған. 1869 йылдың 15 авгусынан алып Япония хөкүмәте өс палатаға бүленгән: төп, һул һәм уң. Төп палата илдең Министрҙар кабинеты эшен башҡарған. Уның составына ҙур дәүләт министыры, һул һәм уң министрҙар, кәңәшселәр ингән. Һул палата ҡанундар төҙөүсе дәүләт власы органы һәм төп палатала кәңәшсе органы булып торған. Уң палатының составына һигеҙ министрлыҡ ингән, улар менән министрҙар һәм уларҙың урынбаҫарҙары етәкселек иткәндәр. Хөкүмәттең күпселек посттарын элекке кенәзлектәрҙән сыҡҡандар алып торғандар: Сацума (Сайго Такамори], Окубо Тосимити, Курода Киётака), Тёсю (Кидо Такаёси, Ито Хиробуми, Иноуэ Каору, Ямагата Аритомо), Тоса (Итагаки Тайсукэ, Гото Сёдзиро, Сасаки Такаюки) һәм Хидзэн (Окума Сигэнобу, Оки Такато, Соэдзима Танэоми, Это Симпэй). Улар фракциялар төҙөгәндәр. Төп вазифаларын башҡаланың аҡһөйәктәре — Сандзё Санэтоми һәм Ивакура Томоми башҡарғандар.
Хәрби реформалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Император хөкүмәтенең төп мәсьәләләре булып өр-яңы һуғышсан армия төҙөү булып торған. Кенәзлектәр бөтөрөлгәндән һуң, уларҙың самурайҙарҙан торған ғәскәрҙәре Хәрби министрға буйһоноуға күскән. 1873 йылдың 10 ғинуарында дөйөм хәрби саҡырылыш индерелә, бынан алып 20 йәше тулған бөтә ир-егеттәр, ҡатламына ҡарамайынса, мотлаҡ армияла хәрби хеҙмәт үтәргә тейеш булғандар. Хәрби хеҙмәттән ғаилә башлыҡтары һәм уларҙың вариҫтары, чиновниктар, талиптар һәм тағы ла 270 япон иенаһы һалым түләгәндәр азат ителгәндәр. Яңы Император армияһы күбеһенсә крәҫтиәндәрҙән торған.
Шул уҡ ваҡытта полиция бүлектәре барлыҡҡа килгән. 1872 йылға тиклем улар Японияның юстиция министрлығына, 1873 йылдан алып Эске эштәр министрлығына буйһонғандар. Башҡала полицияһы айырым Токио полицияһы идаралығы булып ойошҡан.
Социаль реформалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Милли япон дәүләтен төҙөү өсөн Император хөкүмәте әүҙем социаль сәйәсәт алып бара. 1869 йылдың 25 июнендә хөкүмәт ике өҫтөнлөклө ҡатлам (сословие) булдыра. Дәрәжәле (кадзоку) һәм дәрәжәһеҙ (сидзоку) дворянлығы. Беренсе дворянлыҡҡа юҡҡа сығарылған аристократ һәм хандар керә, икенсеһенә урта һәм ваҡ самурайҙар керә. Ике сословие булдырып хөкүмәт самурайҙар һәм аристократтар араһындағы ҡаршылыҡты, социаль тигеҙһеҙлекте, самурайҙар араһындағы урта быуаттарҙан ҡалған «хужа – хеҙмәтсе» моделен бөтөрөргә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Император власы крәҫтиәндәр, һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр фазифаһына һәм кәсебенә ҡарамайса, бер тигеҙ тип иғлан итә. Улар «ябай халыҡ» (хэймин) тип атала. Элек самурайҙар ғына йөрөткән япон исем-фамилияларын ябай халыҡ йөрөтөргә тейеш була, дәрәжәле һәм дәрәжәһеҙ сословиелар араһында никах рөхсәт ителә. Ғәҙәттәге һөнәр алмаштырыуҙы тыйыу юҡҡа сығарыла. 1871 йылдың 4 апрелендә хөкүмәт халыҡты теркәү тураһында закон сығара. Киләһе йылда уҡ халыҡ теркәү кенәгәһендә үҙ сословиеһына ярашлы – дәрәжәле һәм дәрәжәһеҙ дворяндар, һәм ябай халыҡ булып теркәлә.
Япон дворяндары тулы хөкүмәт тәьминәтендә булған. Дворяндар йыл һайын ил бюджетының 30% күләмендә пенсия алған. Дәүләт бурысын кәметеү өсөн 1873 йылда «Пенсияны Императорға ҡайтарыу тураһында» закон ҡабул ителә. Был закон буйынса дворяндарҙың пенсияһы бер мәртәбә биреле торған пособиеға алыштырыла. Был ғына мәсьәләне хәл итмәй. Пенсия буйынса дәүләт бурысы даими үҫә бара, шуға 1876 йылда власть пенсия түләүҙе туҡтата. Самурайҙарға оҙон япон ҡылысы (катана) йөрөтөү тыйыла, ошоноң менән сословиелар араһындағы һәм ябай халыҡ араһындаға айырма бөтөрөлә. Дәрәжәле сословие кешеләре дәүләт хеҙметкәрҙәре, полицейскийҙар, уҡытыусылар булып китәләр, ауыл хужалығы менән шөгөлләнә башлайҙар. Күптәр коммерцияға бирелә, әммә эшҡыуарлыҡ оҫталығы булмау сәбепле банкротлыҡҡа төшәләр. Самурайҙарҙы ҡотҡарыу өсөн хөкүмәт аҡсалата ярҙам бирә һәм ярым ҡырығай Хоккайдоға күсеп ултырыуҙы дәртләндерә. Был саралар ғына етмәй, киләсәктә тертипһеҙлектәрҙен сәбәбе була.
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғариф өлкәһендә хөкүмәт бер нисә кардиналь реформалар үткәрә. 1871 йылда Мәҙәниәт министырлығы ойошторола, ул мәғариф сәйәсәтенең үҙәк учреждениеһы булып торған. 1872 йылда сыҡҡан указға ярашлы илдә Франция өлгөһөндәге дәүләт мәғариф системаһы индерелә. Был системаға ярашлы Япония 8 университет округына бүленә. Һәр бер округтың 1 университеты һәм 32 урта мәктәбе булған. Һәр бер урта мәктәп айырым район ойошторған, унда 210 башланғыс мәктәп эшләргә тейеш булған. Алдағы указды индереүҙә ҙур ҡыйынлыҡтар тыуғас, 1879 йылда яңы «Мәғариф тураһында указ» сыҡҡан. Уға ярашлы округтарға бүлеү системаһы бөтөрөлә, тик немец өлгөһөндәге башланғыс мәктәптәр генә уҡытыу мәжбүри рәүештә башҡарыла. Тәүге тапҡыр ҡыҙҙар һәм малайҙар бергә уҡыған дәүләт мәғариф учреждениелары асыла.
1877 йылда Токио университеты асыла, унда саҡырыу буйынса күп кенә сит ил белгестәре эшләйҙәр. Префектураларҙа педагогия институттары һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн юғары уҡыу йорттары булдырыла.
Сәнәғәттең һәм төҙөлөштөң үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1872 йылда европа инженерҙары етәкселенгендә тәүге тимер юл асылған, ул Токио менән Иокогаманы тоташтырған. Паровоздарҙы Европанан алып киләләр, ә вокзалдың бинаһының проекты АҠШта эшләнгән. Беренсе пасажир император Муцухито булған. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия өлгөһө буйынса һул яҡлы йөрөү ҡабул ителгән[3].
1877 һәм 1881 йылдарҙа илдә сәнәғәт күргәҙмәләре үткәрелә. 1877 йылда Александр Белл Токио һәм Иокогама араһында тәүге телефон линияһы һалына[3].
Традицион ағас йорттары урынына таштан эшләй башлайҙар, таш менән урамдарҙы ҡаплайҙар[3].
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был осорҙа Император хөкүмәтенең төп проблемаһы булып, Европа илдәре һәм АҠШ менән сёгунат Токугава төҙөгән тигеҙ яҡлы булмаған килешеүҙәр булып торған. Уларҙы ҡайтанан үҙгәртер өсөн 1871 йылда көнбайыш дәүләттәренә министр Ивакура Томоми етәкселегендә Бөйөк илселек ойошторола. Уның составына 50 вазифалы кешеләр һәм 60 талип-стажёрҙар инә. Санкт-Петербург ҡалаһында булғанда Ивакура Томоми Пётр I портреттарын ала, ул уның кумиры булған[3]. Илселек элекке килешеүҙәрҙе үҙгәрттерә алмағандар, әммә үҙҙәре булған дәүләттәрҙең тәжрибәләрен йыйып алып ҡайтҡандар. 1876 йылда Тышҡы эштәр министыры Тэрасима Мунэнори АҠШ хөкүмәте менән Японияның таможня автономияһын ҡайтарыу тураһында килешеү төҙөй, әммә Бөйөк Британияның һәм Германияның протестары арҡаһында ғәмәлдән сыға.
1871 йылда япон хөкүмәте Цин Ҡытайынала илселек ебәрә һәм дуҫлыҡ тураһындда япон-цин килешеүе төҙөй. Был сит ил һәм Япония менән тәүге тигеҙ яҡлы килешеү булып тора. Әммә дуҫлыҡ мөнәсәбәттәр ҡырҡыулана: Рюкюнан килгән япондарҙы ҡытай утрауы — Тайваньдә үлтерәләр. Быға үс итеп 1874 йылда Япония менән Тайвань походы ойошторола. Был конфликт Бөйөк Британия аралышлығында яйлана: ҡытайҙар үҙәренең дөрөҫ булмауҙарын танығандар һәм япондарҙан һәләк булғандарға контрибуция түләйҙәр.
Яңы Японияның хөкүмәте япон-корея мөнәсәбәттәре үҫеше менән ҡыҙыҡһынғандар, ләкин Кореяның Чосон династияһы халыҡ-ара изоляцмла ҡалыу сәйәсәтен өҫтөн күргәндәр. 1873 йылда япон хөкүмәтенең ҡайһы бер ағзалары Кореяны ҡорал менән баҫып алыуҙы тәҡдим иткәндәр. 1876 йылда Канхвадо утрауы янындағы ваҡиғаһынан һуң, дуҫлыҡ тураһында япон-корея килешеүенә ҡул ҡуйыла. Был килешеү тигеҙ яҡлы булмай — ул Корея яғы япон тауарҙарына пошлина индеререү һәм енәйәт башҡарған япон граждандарын хөкөм итеү хоҡуғынан мәхрүм ителгән.
Көньяҡта япондар Рюкю һәм Бонин утрауҙарын алалар. Японияның төньяҡ сиктәре Рәсәй империяһы менән һөйләшеүҙәрҙән һуң билдәләнгәндәр. 1854 йылғы Симод трактаты буйынса, Япония Сахалиндың көньяғына һәм Курил утрауҙарының көньяҡ теҙемдәренә эйә булған. 1875 йылғы Петербург килешеүенә ярашлы япондар Сахалиндың көньяғын ҡалған Курил утрауҙарына алыштырғандар.
1870—1871 йылдарҙағы франк-прусс һуғышында Япония үҙенең нейтралитетын белдергән һәм шулай итеп тәүге тапҡыр Европаның сәйәси эштәрендә ҡатнаша.
Мәҙәни үҙгәртелештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Японияла был осорҙа яңы урбанистик үҙәктәр барлыҡҡа киләләр — Токио, Иокогама, Осака, Кобе һәм башҡалар. Жан-Жак Руссоның, Георг Гегельдың, Чарльз Дарвиндың һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре япон телендә баҫылып сығалар.
Мэйдзи реставрацияһы осоронда Японияның динелә үҙгәрә. 1868 йылда синто төбәк мәжүси дине дәүләт дине булып киткән. Шул уҡ йылда синто һәм буддизм диндәре айырылыуы тураһындағы указға ярашлы мең йыл буйы дауам иткән синто-буддизм синкретизмы туҡтатыла. Буддист һәм мәжүси монастырлары бер-береһенән айырыла, ә меңләп буддист ғибәҙәтханалары ябыла. Япон идарасылары, интеллектуалдары һәм байҙары араһында бик көслө антибуддист хәрәкәте барлыҡҡа килә. 1870 йылдан алып бөтә синтоист ғибәҙәтханалар берҙәм ойошмма булып китәләр, уның башлығы тип Император тәғәйенләнгән. Императорҙың тыуған көнө һәм Японияның барлыҡҡа килеү көнө дәүләт байрамдары тип иғлан ителгән. Шул уҡ ваҡытта христианлыҡ тыйыла, уны тотҡан кешеләр үлем язаһына тарттырылғандар. Тик 1873 йылда, көнбайыш илдәре баҫымы арҡаһында, бөтә тыйыуҙар ғәмәлдән сығарылған.
Мэйдзи ретаврацияһы осоронда матбуғат һәм журналистика айырым үҫеш алалар. Токиола көн дә гәзиттәр һәм журналдар сыҡҡандар. Улар гражданлыҡ йәмғиәте барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһайҙар.
1872 йылда япон хакимиәте европа йыл иҫәбе системаһын һәм григориан календарын ҡабул итә. Яңы календарь рәсми хакимиәт документацияһында, төбәк администрацияларында, армияла һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла, әммә ауылда ҡытай календары менән файҙаланғандар. Японса тәүлекте 12 сәғәткә бүлеү урынына 24 европа сәғәтенә алышына.
Эре ҡалаларҙа ҡыҫҡа прическа һәм көнбайыш кейемен кейә башлайҙар. Токио һәм Иокогама ҡалаларында тәүге кирбес йорттары, газ фонарҙары, яңы транспорт төрө — рикша барлыҡҡа киләләр. Яйлап был яңы технологиялар провинцияларға тарала.
Әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мэйдзи реставрацияһы һөҙөмтәһендә Япония Яңы ваҡытҡа «һикерә». Армия яңынан ҡоролған. Тулы әһәмиәтле хәрби флот төҙөлөүе башлана. Дәүләт ҡоролошо, социаль һәм иҡтисади реформалары, тағы ла үҙ-үҙенең изоляцияһын бөтөрөү Японияның конкурентлы йәмғиәт булып үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Бер яҡтан, Япония Европа илдәренән һәм АҠШтан тулы сәйәси бойондроҡһоҙлоҡҡа эләгеүҙән ҡотола. Икенсе яҡтан, Европа менән сәйәси һәм иҡтисади ярышҡа инеп, Япония Көнсығыш Азия дәүләттәренән шаҡтай алға китә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Мэйдзи реставрация. Оксфордская Иллюстрированная Энциклопедия Всемирная история
- ↑ Элекке Японияның баш ҡалаһы.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Дейноров Э. История Японии. — М.: АСТ, 2011. С. 517—601. ISBN 978-5-17-073714-7
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мазуров И. В. Япония в период перехода к капитализму. — 2001. (рус.)
- Beasley W. G. The Meiji Restoration. Stanford, California: Stanford University Press, 1972. (инг.)
- Craig A. M. Chōshū in the Meiji Restoration, Cambridge, Harvard University Press, 1961. (инг.)
- Jansen Marius B. Sakamoto Ryōma and the Meiji Restoration. New York: Columbia University Press, 1994. (инг.)
- Hunter J. Concise Dictionary of Modern Japanese History. Kodansha International, Tokyo 1984. (инг.)
- Inoue K. Meiji ishin. Band 20 der History of Japan. Chuo koronsha, 1966. (яп.)
- McLaren W. W. A Political History of Japan during the Meiji Era. Frank Cass, London 1965. (инг.)
- Nakamura S. Meiji ishin. (Band 16 der Geschichte Japans). Verlag Shueisha, 1992, ISBN 4-08-195016-4. (яп.)
- Noma S. (Hrsg.) Japan – An Illustrated Encyclopedia. Kodansha, Tokyo 1993, ISBN 4-06-205938-X. (инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мэйдзи исин в Большой советской энциклопедии
- Реставрация Мэйдзи в энциклопедии портала «Япония сегодня»
- Япония императора Мэйдзи. Программа «Час истины» (копия)
- Мирзаян Г. День и ночь стараться и учиться
- Сидоркин П. Революция «за императора» — журнал «Вокруг Света»
- Мечников Л. И.Воспоминания о Японии начала 70-х годов XIX в. (копия)
- Жить в эпоху перемен. Модернизация Японии


c: text/html

text:
Ҡөръән уҡыусыға
Ҡөръән уҡыусыға талаптар
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа ﷺ үҙенең бер хәҙисендә: «Өйҙәрегеҙҙә Ҡөръәнде мөмкин тиклем күберәк уҡығыҙ. Сөнки Ҡөръән уҡылмаған өйҙә яҡтылыҡ аҙ, яманлыҡ күп була һәм унда күңелһеҙ һәм борсоуло йәшәй», — тип әйткән. Ҡөръән уҡыуҙың ни тиклем әһәмиәтле икәнен аңлатыу өсөн, моғайын, ошо хәҙис етә торғандыр.
Мөьмин-мосолман Ҡөръән уҡыуҙан күңел тыныслығы, ауырыуҙарына шифа һәм иң әһәмиәтлеге тормошонда тура юл таба. Шуның өсөн беҙ Ҡөръәнде өйрәнергә һәм даими уҡырға тейеш. Ҡайһы бер кешеләр, борсолоп: «Дөрөҫ уҡыйым микән? Еренә етә микән?» — тип һорауҙар бирәләр. Әлбиттә, был борсолоу урынлы. Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръәндә (73 сө «Мүззәммил» сүрәһе, 4 се аят):
4. وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا
«Үә раттилил-Ҡур'әәнә тәртииләә», йәғни: 4.Ҡөрьәнде көйләп, (асыҡ итеп) уҡы.«Ҡөръәнде тәртил менән уҡығыҙ», тип белдерҙе. Ғалимдар был «тәртил» тигән һүҙҙе: «Тәртип менән, тәжвид менән ашыҡмайса, кеше һүҙҙәрҙе дөрөҫ итеп аңларлыҡ асыҡ итеп уҡыу», — тип тәфсир ҡылалар. Шуның өсөн дә Ҡөръәне тәжвид менән уҡырға кәрәк. Өйрәнгәндә хәрефтәрҙең дөрөҫ әйтелешен һәм уҡыу ҡағиҙәләренә иғтибарлы булыу мөһим. Үҙендән үҙең үҙләштереүгә ҡарағанда, бер белгән кешенән өйрәнеүең хәйерлерәк.
Ҡөръәнде йәки уның сүрәләре яҙылған китапты ҡулға тотоп уҡығанда тәһәрәтле булыу шарт. Ҡөръән аяттарын күңелдән уҡығанда тәһәрәтле булыу талап ителмәһә лә, тәһәрәтле булһаң, сауабы күберәк. Ҡөръән тыңларға аш-һыу табынына барыусылар ҙа тәһәрәтле икән, шулай уҡ сауаплыраҡ булалар. Ғөсөлһөҙ килеш китапҡа ҡарап та, күңелдән лә Ҡөръән уҡыу дөрөҫ түгел.
Ҡайҙалыр тәһәрәт алырға мөмкинлегең булмаһа, Ҡөръәнде йәки уның сүрә-аяттар яҙылған китапты танышыу йәки һатып алыу ниәте менән ҡулға алып ҡарарға була, ул ваҡытта был хәл — мәкруһ. Әммә Ҡөръән йәки уның сүрә-аяттар яҙылған китаптарҙы тәһәрәтһеҙ килеш уҡыуҙы ғәҙәт итеп алырға ярамай, сөнки харам була ул.
Мөмкинлек булғанда Ҡөръәне ҡиблаға табан ултырып уҡыу сауаплыраҡ. Табында иһә йәмәғәткә (мәжлескә килеүселәргә) ҡарап ултырып уҡыла. Ҡөръән уҡылған урынға Аллаһтың рәхмәт фәрештәләре килеп, уҡыусыға ла, тыңлаусыларға ла хәйер-доға ҡылып торалар. Ҡөръән уҡыу тамамланғас, фәрештәләр һәм беҙ ҡылған доғаларыбыҙ тура килһә, уларҙың ҡабул булыуына өмөт бар. Әгәр ҙә инде изге Китап уҡылған ерҙә кешеләр тейешле кейемдә булмаһалар, фәрештәләр килмәй икән. Шуға доғабыҙҙы ҡабул булыуына шик тыуа. Шуның өсөн дә Ҡөръән уҡыусы кеше ҡатын-ҡыҙҙарға яулыҡ бәйләргә, оҙон еңле күлдәк кейергә, иҙеүҙәрен, балтырҙарын ҡапларға ҡушһа, үпкәләмәҫкә кәрәк. Сөнки өҫтәл әҙерләп, Ҡөръән уҡытыуҙың сауабы ошо сәбәптәр арҡаһында ғына бик күпкә, кәм булырға, йәки бөтөнләй булмаҫҡа ла мөмкин. Тимәк, тейешле кейем менән булған кешеләргә уҡылған Ҡөръән сүрә-аяттары бәрәҡәтте арттыра һәм ауырыуҙарына шифа була. Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръәндә (17-се «Бәни Исраил» сүрәһе, 82-се аят):
82. وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا
« 82. Үә нүнәззилү минәл-Ҡур'әәни мәә һүүә шифәә'үү-үә рахмәтүл-лил-мүьминиинә үә ләә йәзиидү-ҙҙаалимиинә илләә хасәәраа.», йәғни: «Аллаһты таныусы мөьминдәр Ҡөръән аяттарынан шифа табалар, Аллаһҡа ҡарышыусыларҙың, (Хаҡ Тәғәлә ҡушҡанды үтәмәүселәрҙең) хәсрәте артыр», — тип белдерҙе...
Ҡайһы ваҡыт һорау бирә: «Урыҫ (кирилица) хәрефтәре менән яҙылғандан ҡарап Ҡөръән уҡыу дөрөҫмө?» тип. Шишмә һыуы эсергә мөмкинлек булмағанда, һыу үткәргестән һыу эсеүселәрҙе, һыу булмағанда тәйәмүм менән намаҙ уҡыусыларҙы ғәйепләп булмаған кеүек, өйрәтер кешеһе булмағанда, урыҫ хәрефенән ҡарап уҡыусыны ғәйепләп булмай. Ҡайһы берәүҙәр: «Урыҫ хәрефе менән яҙылған Ҡөръәндән Уны тултырыу (бағышлау) дөрөҫмө?» — тип тә һорайҙар. Үҙегеҙ, атай-әсәйегеҙ өсөн булғанда уны ла ғәйепләп булмай. Кеше өсөн уҡыу шөбһәле. Сөнки: «Ғәрәп хәрефтәрен өйрән», — тиһәң, «Ваҡытым юҡ», — тип яуап бирә. Ә бөтөн Ҡөръәнде урыҫ хәрефе менән генә булһа ла уҡып сығыу өсөн күпме ваҡыт кәрәк. Иң ҙур сауаб ғилем алыуҙа. Әммә хәреф өйрәнгән өсөн аҡса бирмәйҙәр, ә урыҫ хәрефенән генә булһа ла уҡыһаң, нимәлер «эләгергә» мөмкин. Хәреф өйрәнергә мөмкинлеген була тороп, урыҫ хәрефе менән генә баҫылған китаптан уҡыуҙы ғәҙәт итеп алған кешене сауаб ала тип булмай.
Өйрәнергә мөмкинлеге булмаһа, икенсе хәл. Ауылда бер уҡыусы ла булмаһа, уҡымауға ҡарағанда, кемдең дә булһа үҙ өҫтөнә алып, урыҫ хәрефле китаптан булһа ла ҡарап уҡыуы, әлбиттә, яҡшы, ярай ғына түгел, кәрәк тә. Әйткәнемсә: һыу булмағанда тәйәмүм менән намаҙ уҡыу кеүегерәк. Әммә тәйәммүмдең бер яғы бар. Әгәр һыу барлыҡҡа килде иһә, тәйәмүм дөрөҫ булмай. Шуның кеүек, әҙерлекле, белемле, ғәрәп хәрефенән ҡарап, тәжвид менән уҡый белеүсе булғанда, кешеләрҙә урыҫ хәрефле Ҡөрьәнгә ҡарап уҡып йөрөү дөрөҫ була алмай. Аллаһтың барлығына һәм берлегенә, Әхирәт көнөнә инанған кеше был эште эшләмәҫ. Эшләһә лә, рөхсәт менән генә эшләр. Быны уҡыусы ла, уҡытыусы ла иҫтән сығармаһындар ине.
Ҡөръән уҡыу ике төрлө була. Береһе үҙең өсөн, икенсеһе кеше үтенгәне өсөн. Ҡөръән уҡыусыға — бер хәрефкә 10 сауаб, тыңлаусыға бер хәрефкә — бер сауаб. «Ҡөръәне өйрәнгәндә аҙапланып уҡыусыға сауаб икеләтә булыр», тигән хәҙис тә бар. Тимәк, ауыр тип тормаҫҡа, яңынан-яңы аяттарҙы өйрәнергә һәм уҡырға кәрәк икән. Намаҙ уҡығандан һуң, үҙең өсөн, ғаилә тыныслығы өсөн, һинән доға өмөт итеүсе әруахтарҙың рухы шат булһын өсөн, Ҡөръән уҡыуҙа, һис шикһеҙ, гонаһ юҡ, хатта ҡайһы бер ерҙәре килешеп етмәһә лә. Уҡыу — бер ҙә уҡымауҙан хәйерлерәк. Дөрөҫ итеп уҡыу хата уҡыуҙан хәйерлерәк. Шуға күрә лә Ҡөръән аяттарын уҡыуыңды берәр белгән кешегә даими тыңлатып, дөрөҫләтеп тороу мөһим. Уҡыған өсөн дә, өйрәнгән өсөн дә, хатаңды тырышып төҙәткән өсөн дә сауаб бар. Тимәк, күберәк уҡыу кәрәк. Уҡыған һайын шымарабыҙ, яттан өйрәнеү өсөн дә еңел була. Һәр кем күпмелер сүрәне яттан белергә тейеш. Сөнки намаҙҙа сүрәләрҙе күңелдән уҡыйбыҙ. Ҡиәмәт көнөндә Ҡөръән аяттары: «Йә, Раббыбыҙ, был кешеңде утҡа һалма, уның күңелендә Һинең һүҙең булған аяттар бар», — тип әйтерҙәр ти. Күберәк аят ятлаһаң, шул тиклем аяттар беҙҙең өсөн Аллаһтан шәфәғәт һораясаҡтар. Билдәле, ҡарап уҡыу ҙа сауаблы, әммә бер көн күреүебеҙҙең насарайыуы бар, уҡ ваҡытта ҡарап уҡып булмай, күңелдән белгәндәрҙе уҡып ҡәнәғәтләнергә ҡала.
Ҡөръән уҡыуҙың әһәмиәтен Ғабдулла Туҡай ҙа күп шиғырҙарында иҫкәртте. Шуларҙай береһе:
Нескәрә күңелем,
Ҡөръән алып уҡыһам,
йәнем киңәйә,
Сәждәләргә ятам, тәсбих әйтәм,
рухым ләззәтләнә, кинәнә.
Китә күңелем тулған тау-тау ҡайғы
барлыҡ борсоуҙарынан сафланам.
Тәңремдән көтәм сикһеҙ рәхмәт,
әллә нәмәләрҙән һаҡланам.
Беҙ ҡайһы ваҡыт кешеләр үтенесе менән кемгәлер барып Ҡөръән уҡыйбыҙ. Был осраҡта инде талаптар күберәк. Иң беренсе — Ҡөръән уҡыусы биш ваҡыт намаҙ эйәһе, икенсенән, Ҡөръәнде тәжвид ҡағиҙәләренә тура килтереп уҡый белеүсе, өсөнсөнән, үҙе Ҡөръән менән ғәмәл ҡылыусы һәм башҡаларҙы ла аяттар менән вәғәзләп, изге ғәмәлдәр ҡылырға өндәүсе булырға тейеш.
Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръәндә (38 се «Сад» сүрәһе, 87, 88-се аяттар):
87. إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ
88. وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ
« 87. Ин һүүә илләә ҙикруль-лилғәәләмиин.
88. Үә ләтәғләмүннә нәбә'әһү бәғдә хиин»,
йәғни: «Ҡөръән ғәләмдәргә зикер, вәғәҙ һәм диндер. Унда яҙылған хәбәрҙәрҙең, хаҡ икәненә хәҙер һеҙ һуңыраҡ ышанырһығыҙ. Донъяла белмәһәгеҙ, Ахирәттә белерһегеҙ», — тине. Ҡөръән уҡып та, белгәне менән ғәмәл ҡылмаусыларҙы Пәйғәмбәребеҙ ﷺ арҡаһына китап тейәгән ишәк менән тиңләне. Мәғәнәһен белмәйенсә, кешеләрҙе вәғәҙләмәйенсә Ҡөръән уҡыу ул тауыш сығарыу кеүек кенә. Хикмәт аяттарҙы аңлап, улар менән вәғәзләүҙә. Һәр кемдең өйөндә Ҡөръән менән бергә уның тәфсире лә булырға тейеш.
Намаҙ ваҡыты етә. Шул саҡ намаҙға баҫмайынса, Ҡөръән уҡып ултырыу һис тә дөрөҫ түгел. Ҡөръән уҡыусыға ла, Ҡөръән табыны әҙерләүсегә лә быны иҫтә тоторға кәрәк. Рамаҙан айында ауыҙ асҡас, иң элек ахшам намаҙы уҡылырға тейеш. Фарыз намаҙҙы ҡалдырып, Ҡөръән уҡып ултырһаң — рия (кешегә күрһәтеү өсөн, ялғандан ғына эшләү) була. Кемдер намаҙ ваҡытына табын әҙерләп, ҡунаҡ йыйған икән, үҙендәме йәки күршеһендәме намаҙ уҡыу өсөн урын әҙерләп ҡуйыу кәрәк.
Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръәнде кешеләргә туранан-тура юлды күрһәтер өсөн, хаҡикәтте ялғанынан айырып, дөрөҫ итеп йәшәү өсөн иңдерҙе. Беҙ Ҡөръән аяттар менән вәғәзләнеп, нимәнең хәләл, нимәнең харам икәнен, нимәнең фарыз икәнен белеп һәм тормошобыҙҙа Аллаһ ҡушҡандарҙы үтәп, тыйғандарынан һаҡланып-тыйылып йәшәргә тейеш. Ҡөръән уҡып та, уның менән ғәмәл ҡылмаһаҡ — монафиҡ (ике йөҙлө кеше) булабыҙ, Аллаһ һаҡлаһын. Монафиҡтың хәле кәферҙекенән дә насар. Бөгөн ҡайһы берәүҙәрҙең мәсеткә намаҙға йөрөмәйсә, Ҡөръән уҡып, исем ҡушып йөрөүҙәре лә монафиҡлыҡ ғәләмәте.
Мәшһүр ғалим Әҙһәм Ибраһим да доға ҡабул булмауҙың бер сәбәбе итеп, «Ҡөръән уҡыйһығыҙ, әммә белгәнегеҙ менән ғәмәл ҡылмайһығыҙ», тигән. Әгәр ҡунаҡ йыйып, Ҡөръән уҡытабыҙ икән, йортобоҙға бәрәҡәт иңһен тиһәк, әлбиттә, Ҡөръән менән ғәмәл ҡылыусыны саҡырып уҡытыу кәрәк.
Аллаһ Раббыбыҙ ҡылған ғибәҙәттәребеҙҙән риза булып, хата-кәмселектәрҙе ғәфү итеп, уҡыған Ҡөръәндәребеҙҙе ҡабул ҡылһа ине. Үҙебеҙгә лә, балаларыбыҙға ла, яҡындарыбыҙға ла, етәкселәребеҙгә лә Ҡөръән менән ғәмәл ҡылып, сәждә әһеле булып, донъяла рәхәт йәшәүҙәребеҙҙе насип ҡылһа ине. Ошо бер миҙгел генә булған доньянан мәңгелеккә күскәндә иманыбыҙҙы юлдаш итеп, Аллаһтың йәннәттәрендә лә осрашыуҙарыбыҙҙы насип итһә ине.
Был донъяла оноторға ярамаған бер генә нәмә бар Ул — Аллаһ. Әгәр бар нәмәне онотҡанда да Ул иҫеңдән сыҡмаһа борсолма. Әгәр нәмәне хәтерләһәң дә, ниндәй генә бөйөк эштәр эшләһәң лә Уны онотһаң, һин бер нәмә лә эшләмәгән кеүек булаһың.
Әгәр батша һине берәр ергә йомош менән ебәреп, һин уны үтәмәһәң, унда ниндәй, гүзәл эштәр эшләһәң дә, ошо бер сәбәп арҡаһында уның алдында бер нәмә лә эшләмәүсе булып иҫәпләнәсәкһең.
«Йөҙ ҙә бер вәғәҙ», Йәлил хәҙрәт Фазлыев
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 24.09.2018 в 01:30, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 531
ГЕРБИЦИДТАР ҺӘМ ҮҪЕМЛЕКТӘРҘЕҢ ҮҪЕҮЕН КӨЙЛӘГЕСТӘР ИНСТИТУТЫ, 1964 й. Бөтә Союз үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары ҒТИ‑ның Өфө филиалы булараҡ ойошторола, 1981 й. алып Бөтә Союз гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технологик институты, 1993 й. башлап БР ФА‑ның тәж.-һынау производствоһы булған Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технологик ин‑ты. Өфөлә урынлашҡан. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: юғары һөҙөмтәле гербицидтар, фунгицидтар, үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр, ветеринария препараттары эҙләү һәм синтезлау; ҡулланыуҙа булған үҫемлектәрҙе химик һаҡлау сараларының технологияларын һәм рецептураларын камиллаштырыу; пестицидтарҙың, ш. иҫ. нескә дисперслыларҙың физик-химик үҙенсәлектәрен һәм биол. активлығын, бәйләнештең төрлө тибы булған матдәләрҙең механик активацияһын тикшереү; гербицидлы һәм фунгицидлы препараттарға биол. һынауҙар үткәреү; пестицидтарҙың активлығы һәм ағыулылығының төрлө төрҙәрен баһалауҙың, структур модификация йүнәлештәрен эҙләүҙең мәғлүмәт базаһын эшләү. Ин‑т составы: 7 ғилми-тикшеренеү лаб., тәжрибә-һынау производствоһы, биол. тикшеренеүҙәр бүлеге. 37 ғилми хеҙм‑р араһында 1 БР ФА-ның мөхбир ағзаһы, 5 фән д‑ры һәм 8 фән канд. (2011). 1 һөнәр б‑са аспирантура эшләй. Ин‑т ғалимдары бер нисә төр фарм. продуктты һәм полимер материал (ҡара: Полимерҙар) күбекләндергестәрен электрохимик синтезлауҙың технологик ысулдарын уйлап таба; 50‑нән ашыу препаратты (2,4‑дихлорфеноксиуксус кислотаһы, аҡтамыр, вигосурон, октапон-экстра, октиген, чисталан, эфилон һ.б.) етештереүгә индерә, уйлап табыуҙарға 500‑ҙән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм 90‑дан ашыу РФ патенты ала. Ин‑ттың тәжрибә-һынау производствоһы йылына 700—1000 т үҫемлектәрҙе химик һаҡлау сараһы етештерә. БР, РФ ҒТИ‑лары һәм компаниялары һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир.: В.Д.Симонов (1964 й. алып), Н.Н.Пустовит (1987 й. алып), Р.Б.Вәлитов (1992 й. алып), А.М.Колбин (2005 й. алып).
Әҙәб.: Мовсумзаде Э.М., Удовенко И.Ф., Кузнецова Л.В. Химия и технология средств защиты растений: этапы становления и развития в Башкортостане. Уфа, 1998; Научно-исследовательскому технологическому институту гербицидов АН РБ – 40 лет: история становления ин‑та с опытным пр‑вом в док. и воспоминаниях. Уфа, 2008.
А.М.Колбин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Үлем менән ҡайҙа һатыу итәләр, хәбәр ит
14 ноября 2017 йыл | Яңылыҡтар
Республикала "Үлем менән ҡайҙа һатыу итәләр, хәбәр ит!” Бөтә Рәсәй наркотиктарға ҡаршы акцияһының икенсе этабы старт алды. 13 ноябрҙән республика министрлыҡтары һәм ведомстволарында "ҡыҙыу бәйләнеш”тәр эшләй башланы.
“Икмәккә мәҙхиә” йырланды
14 ноября 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
2 ноябрҙә район мәҙәниәт һарайында "Таланттарҙың мең төҫө” тигән исем аҫтында хеҙмәт коллективтары араһында смотр-конкурс булып үтте.
Осрашыу ғәмәлгә ашманы
14 ноября 2017 йыл | Сәйәсәт
Вьетнамда АТЭС саммиты, Словенияла Президент һайлауы үтеүе, Украинала яңы сыуалыш башланырға тороуы үткән арауыҡтың мөһим ваҡиғалары рәтендә торҙо.
Ниңә гүзәл түгел ҡатын-ҡыҙ?
14 ноября 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Район хакимиәте ҡарамағында эшләп килгән махсус комиссияның сираттағы Профилактика көнө Ҡауарҙы ауыл советы биләмәһендә үтте. Уның эшен комиссия рәйесе, район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатов алып барҙы. Шулай уҡ ултырышта комиссия ағзалары, урындағы етәкселәр, уҡытыусылар, депутаттар ҡатнашты.
“Стартап автобусы” проекты ҙур мөмкинлектәр аса
14 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Гәзиттә хәбәр итеүебеҙсә, 2 ноябрҙә районға "Стартап автобусы” проектын ойоштороусылар һәм күрше – Ауырғазы ра-йонынан буласаҡ эшҡыуарҙар килде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
“ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ” (“Педагогик журнал”). Өфө уҡытыусылар союзы органы. 1917 й. нояб. алып 1918 й. апр. тиклем (барлығы 3 һаны донъя күрә) Өфөлә урыҫ телендә нәшер ителә. Журнал биттәрендә белем һәм тәрбиә биреү, уҡытыусыларҙың хоҡуҡи һәм матди хәле мәсьәләләре б‑са мәҡәләләр баҫыла; Халыҡ мәғарифы министрлығы, Ырымбур уҡыу округының эшмәкәрлеге яҡтыртыла; пед. советтар т‑да мәғлүмәттәр, тыуған яҡты өйрәнеү материалдары һ.б. баҫтырыла.
Ю.В.Ергин
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
Һаҡлауға мохтаж төйәгебеҙ
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Тәбиғәт ҡомартҡылары – ул билдәле бер урынға хас уникаль ландшафт, йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең һирәк осрай торған өлгөләре һәм айырыуса һаҡлауға мохтаж булған тәбиғәт комплекстары. Уларҙы тәбиғи процестарҙың тарихын сағылдырған, күп серҙәрҙе асҡан өсөн дә шулай тип атағандар. Мәҫәлән, ташҡа әйләнгән фаунаға ҡарап тау тоҡомдарының йәшен билдәләү төрлө файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙә ярҙам итә. Ра-йон территорияһында Ерҙең геологик тарихын асыусы мәмерйә һәм геологик ҡатламдар ҙа бик күп.
Тәбиғәт мөғжизәһе - “Еҙем”
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Иғлан ителгән Экология йылы ла аҙағына яҡынлаша. Йылдың маҡсаты – экология өлкәһендәге проблемаларға бар халыҡтың иғтибарын йәлеп итеү, илдең экологик хәүефһеҙлеген яҡшыртыу, тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә яңы проекттарҙы тормошҡа ашырыу ине.
Үткәндәргә байҡау яһалды
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
10 ноябрҙә Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө һәм милиция барлыҡҡа килеүҙең 100 йыллығы айҡанлы тантаналар булып үтте. Башта район эске эштәр бүлеге бинаһы эргәһендә Бөйөк Ватан һуғышында һәм локаль бәрелештәрҙә һәләк булған Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре иҫтәлегенә ҡуйылған обелискыға сәскә гөлләмәләре һалынды, мәрхүмдәрҙе бер минут тын ҡалып иҫкә алдылар, улар хөрмәтенә күкте ярып автомат залптары яңғыраны.
Хәүефле лә, ҡатмарлы ла һөнәр
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Полицияның участка уполномоченныйҙары иңенә ҙур яуаплылыҡ һәм бурыс йөкмәтелгән. Улар халыҡ менән полиция араһында бәйләнеш урынлаштырыусы ла, енәйәттәрҙе асыҡлаусы ла, уларҙы булдырмау өсөн профилактик эш алып барыу өсөн дә яуаплы. Башҡа бихисап эштәре лә етерлек.
Мәҙәниәт усағы гөрләп торһон
17 ноября 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Һәр ауылдың күренекле шәхестәре, ысын ир-уҙамандары була. Был йәһәттән Баҡраҡ ауылы халҡы бәхетле. Ауылдаштары, "Газпром Өфө газ бүлеү” йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары - баш инженеры, техник фәндәр докторы Рәйес Әхмәтша улы Күскилдин тыуған ауылы өсөн бик күп эштәр башҡарҙы һәм башҡара.


text:
Бөйөк мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев: «Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: үҙеңдең сығышыңды, ер-һыу атамаларын, юл күрһәтеүсе йондоҙоңдо», – тип яҙған. Эйе, һәр кем тыуған ере тарихын өйрәнергә тейеш. Ошондай фәһемле конкурс иғлан итеүсе гәзит хеҙмәткәрҙәренә рәхмәтлемен. Сөнки һәр кем бәйгелә ҡатнашып ҡына ҡалмай, тыуған яғы тарихын да беләсәк. Мин дә тотондом әле был изге эшкә.
Майғорот hаҙлығы. 1917 – 1922 йылдарҙа аҡтар ауылыма баҫып инеп, кешеләрҙең һуңғы аҙыҡ-түлектәрен талап киткән. Хатта май, ҡорот, һөткә тиклем тартып алғандар. Бер мәл кешеләр йәшерен генә йыйылып кәңәшләшкән дә запас ризыҡтарын һаҡлап алып ҡалыр өсөн уларҙы ауыл осондағы һаҙлыҡлы урманға йәшерергә булған. Шул замандан инде был урынды Майғорот (Май-ҡорот) тип атай башлағандар.
Элек кешеләр йәйләүгә киткән саҡта үҙҙәренең аҙыҡ запастарын ошо йылға буйындағы һаҙлыҡҡа йәшереп киткән, тигән вариант та бар.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ауылыбыҙҙа аслыҡ хөкөм һөргән. Күп кенә кешеләр үлгән. Ҡырылған күмәк халыҡты берәмләп ерләргә хәлдәре булмаған, шуға күрә бөтәһен дә улар бер соҡорға күмгән. Ә был ер хәҙер Үлек түбәһе йәки Ике ҡайын тип атала.
Тупаҡ ауылының исеме барлыҡҡа килеүе ике вариантта ҡарала:
1) Тупаҡ исемле кеше иң беренсе булып йылға буйына килеп урынлашҡан да шунан башлап ауыл исеме киткән, тиҙәр.
2) Борон заманда ярлы кешеләр үҙҙәренең ҡыйыҡтарын ни тура килһә, шуның менән япҡан. Бер ерҙә йәшәһәләр ҙә, үҙ-ара улар тупаҫ һөйләшкәндәр икән. Шулай уҡ ауыл осонда байыраҡ кешеләр торған, өйҙәренә ағастан ҡыйыҡ эшләтеп ҡуйған, ти, үҙҙәрен ҡаҡайҙар тип йөрөткәндәр. Ауылда ике төркөмдөң һүҙе бергә ҡушылыуҙан Тупаҡ исеме барлыҡҡа килгән.
Алтын-көмөш яуған ерҙән тыуып үҫкән ил яҡшы, тиҙәр. Мин дә алтынға тиң Әбйәлил районының Тупаҡ ауылын – ғәзиз төйәгемде яратам, уның тарихын һәр ваҡыт күңел түрендә йөрөтәм.
Вика САВЕЛЬЕВА.
Сибай интернат-гимназияһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 627
ДӨҢГӨР, башҡ. халыҡ һуҡма музыка ҡоралы (ҡара: Халыҡ музыка ҡоралдары). Бер яғы күн мембрана м‑н көпләнгән тар ағас дүңгәләк. Ике яғы ла мембрана м‑н көпләнгән киң (ғәҙәттә һаплы) Д. осрай; ҡайһыларына көмөш тәңкәләрҙән ике ҡат сулпы ҡуйыла. Тауыш башлыса мембранаға йәки дүңгәләккә ус, бармаҡтар, һирәгерәк ағас таяҡсыҡ м‑н һуғыуҙан барлыҡҡа килә. Д. баҡсылар, яуыз йәндәрҙе ҡыуып, ауырыуҙарҙы дауалау өсөн ҡулланған (ҡара: Ҡамлау). Халыҡ бейеүҙәрен, йырҙарын, башлыса таҡмаҡтарҙы инструменталь оҙатыу өсөн дә ҡулланыла. Күп кенә төрки һ.б. халыҡтарҙа осрай.
Әҙәб.: Кубагушев А.М. Традиционные башкирские музыкальные инструменты. Уфа, 1997.
А.М.Ҡобағошов
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Рой Джонс һәм Феликс Тринидад ҡатнашлығындағы алыш
Бокс (ингл. Boxing) — контактлы спорт төрө, спортсылар махсус бирсәткәләрҙә йоҙроҡ ҡулланып бергә-бер сығып һуғыша. 12 раундтан торған алышты рефери контролдә тота. Ҡаршы уйнаусы, һуҡҡандан һуң йығылып, ун секунд дауамында күтәрелә алмаған (нокаут) йәки алған йәрәхәттәренән алышты дауам итеү өсөн хәле булмаған осраҡтарҙа (техник нокаут) еңеүсе атала. Әгәр билдәләнелгән раундтар барышында алыш туҡтатылмаһа, еңеүсе судьялар баһаһы буйынса асыҡлана.
Бик иртә Шумер, Египет һәм Минор рельефтарында уҡ ошондай ярыштарҙың булыуын раҫлаусы дәлилдәр бар. Хәҙерге боксҡа оҡшаған йоҙроҡ һуғыштары буйынса турнирҙар Боронғо Грецияла ла үткәрелгән. Йоҙроҡ һуғыштары беренсе тапҡыр беҙҙең эраға тиклем 688 йылда, антик Олимпия уйындары программаһына индерелгәндән һуң, бокс ысын мәғәнәһендә бергә-бер алып барылған спорт алышына әйләнә. Хәҙерге заман боксы Англияла XVIII быуат башында барлыҡҡа килә[1].
Ҡайһы бер илдәрҙә бокстың үҙ төрҙәре бар — Францияла француз боксы (сават, фехтование, инглиз боксы һәм таяҡтарҙа фехтованиеларҙың берлектәге симбиозы), Мьянмала лехтвей, Таиландта муай-тай — бокс буйынса киң таралған төрөнә ҡарата ҡайһы берҙә «инглиз боксы» тигән термин ҡулланыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 546
ЙЫЛЫЛЫҠ МЕНӘН ТӘЬМИН ИТЕҮ, ҡулланыусыларҙың коммуналь‑көнкүреш (йылытыу, елләтеү, эҫе һыу менән тәьмин итеү) һәм технологик ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн торлаҡ, йәмәғәт һәм сәнәғәт биналарын (ҡоролмаларын) йылытыу б‑са саралар йыйылмаһы. Урындағы (бер йәки бер нисә бинаны хеҙмәтләндерә) һәм үҙәкләштерелгән (торлаҡ йәки сәнәғәт районын) Й.м.т.и. айырыла. Й.м.т.и. системаһына йылылыҡ электр үҙәктәре, ҡаҙанлыҡтар, йылылыҡ селтәрҙәре, йылылыҡ пункттары, бойлерҙар инә. Башҡортостанда үҙәкләштерелгән Й.м.т.и. Өфө үҙәк электр станцияһын (1931) һәм 1‑се Өфө ТЭЦ‑ын (1938; ҡара: Өфө ТЭЦ‑тары) үҙләштереүгә бәйле индерелә, уларҙа йылылыҡ энергияһы электр энергияһы м‑н бер үк ваҡытта эшләп сығарыла (энергияны айырым эшләп сығарыу м‑н сағыштырғанда етештереү экономияһы 1,5—2 тапҡырға арта). 2,8 км оҙонлоҡтағы беренсе йылылыҡ магистрале 1939 й. 1‑се Өфө ТЭЦ‑ынан эшләп китә (Черниковка ҡасабаһын үҙәкләштерелгән йылылыҡ м‑н тәьмин итә), 1940 й. 411 мең Гкал йылылыҡ ебәрелә. 1947—57 йй. йылылыҡ селтәрҙәре оҙонлоғо 3 тапҡырға арта, йылылыҡ селтәрҙәренә 1912 объект (шуларҙың 70%‑ы — торлаҡ йорттар) тоташтырыла. БР‑ҙа йылытыу һәм технологик йылы биреүҙең 60%‑тан күберәген “Башкирэнерго” ААЙ ТЭЦ‑тары һәм үҙәкләштерелгән ҡаҙанлыҡтары тәьмин итә. Йыллыҡ йылылыҡ биреү 32 млн Гкал була, шуның яртыһынан күберәге технологик пар рәүешендә нефть эшкәртеү сәнәғәте һәм нефтехимия сәнәғәте пр‑тиелары тарафынан ҡулланыла, яҡынса 15 млн Гкал — Ағиҙел, Благовещен, Ишембай, Күмертау, Нефтекама, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Мәсетле р‑ны Оло Ыҡтамаҡ а., “Красноусол”, “Янғантау” шифаханаларын йылытыуға һәм эҫе һыу м‑н тәьмин итеүгә китә. 1990 й. 79,7 млн Гкал; 1995 — 73,5; 2000 — 54,6; 2005 — 55,4; 2010 — 48,0; 2011 — 49,7 млн Гкал күләмендә йылылыҡ энергияһы ебәрелгән. БР йылылыҡ энергияһы эшләп сығарыу б‑са РФ‑та 5‑се урынды биләй (2011).
И.В.Лаврешина, Ш.Р.Әбдерәшитов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 490
“ПЕРОВСКИЙ”, “П е р о в с к и й м а р ш ы”, 1) башҡ. халыҡ инструменталь көйө. Тәүге тапҡыр К.Б.Шуберт тарафынан яҙып алына, С.Г.Рыбаков яҙмаһында “Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары ” китабында баҫтырыла. Варианттарын З.Ғ.Исмәғилев, Л.Н. Лебединский, И.В.Салтыков, Ғ.З.Сөләймәнов, көйөн һәм шиғри тексын БАССР‑ҙың Учалы р‑нында И.Зәйнетдиновтан А.С.Ключарёв яҙып ала. Бейеү‑марш характерындағы инструменталь көй. “П.” барлыҡҡа килеүе В.А.Перовский командалығында Аҡмәсет ҡәлғәһенә 1853 й. хәрби поход [ҡара: Коканд походтары (1852, 1853)] м‑н бәйле. Легендаларҙың береһендә Перовскийҙың яугирҙары араһында 20 ҡурайсы булыуы һәм уларҙың Аҡмәсеткә табан барған юлда ҡурай уйнап килеүҙәре, һөҙөмтәлә ҡәлғәне яуһыҙ ғына алыуҙары т‑да хикәйәләнә. Күңел асыу башлана һәм ҡурайсы Мәхмүт сәсән көй сығарып, Перовскийға уйнап күрһәтә. Һуңынан Перовский хөрмәтенә ижад ителгән был көй уның исеме м‑н йөрөтөлә башлай. С.Ә.Галин тарафынан яҙып алынған шиғри текстары билдәле, унда ғәскәрҙәрҙең Перовский м‑н ҡәнәғәтһеҙлеге һүрәтләнә. “П.” көйө нигеҙендә — интонациялары үҙгәртелгән гопак; әүҙем дәртле интонацияһы м‑н айырылып тора. Башҡарыусылар араһында А.М.Айытҡолов, К.М.Дияров, Х.Ш.Әхмәтшин. “П.” көйө Шуберттың “Ҡырғыҙ далаларына минең сәйәхәтем” (“Моё путешествие в киргизские степи”) ҡыллы квартетында, “Сыңрау торна” балетында ҡулланылған.
2) Башҡ. халыҡ хәрби‑һунарсылар бейеүе (яңғыҙ башҡарыла). 19 б. барлыҡҡа килә, версияларҙың береһе б‑са, үрҙә әйтелгән хәрби походта ҡатнашыусы Йософ Ҡарамышев һалған бейеү. Проф. сәхнәлә тәүге тапҡыр 1932 й. Өфөлә Ф.Ә.Ғәскәров тарафынан ҡуйыла. Батыр һынын кәүҙәләндергән бейеүсе тарафынан етеҙ һәм дәртле итеп башҡарыла. Ҡул хәрәкәттәренә ҙур иғтибар бирелә: һунарсы хәрәкәттәре имитациялана (кереш тартыу, уҡ атыу, ҡамсы м‑н һуғыу, һунар ҡоштарының осошона оҡшатыу һ.б.); улар аныҡ аяҡ тыпырлауы м‑н бергә башҡарыла. 20 б. 50‑се йй. “Һунарсы” исеме аҫтында бейеүҙең камиллаштырылған варианты барлыҡҡа килә. Бейеүҙе башҡарыусылар араһында Ф.Ғ.Ғәбитов, Дияров, Х.Ғ.Зөбәйҙуллин, М.Р. Иҙрисов, Х.Ғ.Сафиуллин, Ф.С. Һатлыҡов, М.М.Шәмсетдинов, Ә.Х.Әхмәҙиев.
Әҙәб.: Н а г а е в а Л.И. Танцы восточных башкир. М., 1981.
Г.Ә.Ишкинина, Л.И.Нагаева
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова
Ноталар


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 22.07.2018
В Башкирии назвали причины появления обманутых дольщиков
Яңылыҡтар таҫмаһы // 22-07-2018, 16:28
В Башкирии расширился список проблемных домов. Если в 2017 году в нем насчитывалось 29 объектов, то в настоящее время – уже 33. Об этом Глава Башкортостана Рустэм Хамитов сообщил на совещании по защите и восстановлению прав обманутых дольщиков....
Баҡсам тулы рауза гөл
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 22-07-2018, 07:00
Рауза (роза) – баҡсасыларҙың иң яратҡан сәскәләренең береһе. Уның матурлығы, оҙаҡ сәскәгә күмелеп ултырыуы һоҡландыра. Төрлө төҫтәге сәскә атып ултырыусы үҫентеләр күңелде йәйгеһен генә түгел, көҙ ҙә ҡыуандыра. Беренсе сәскә атыу осоро июндә була. Сәскә атып бөткән ботаҡтарҙы ҡырҡып алырға кәрәк. Гөлдә яңы ботаҡтар үҫеп сығып, ул ҡабаттан сәскә атасаҡ. Розаларҙы яҙ ултыртһағыҙ, август уртаһына тиклем кипкән сәскәһен генә түгел, сәскәнең бөрөһөн дә ҡырҡығыҙ. Сөнки нығынып етмәгән үҫемлектең туҡлыҡлы матдәләре һәм көсө сәскә атыуға китәсәк. Былай эшләмәһәгеҙ, ҡыуаҡ үҫеүҙән туҡтарға мөмкин һәм насар ҡышлаясаҡ. Үҫентенең ботағын ҡыйыҡ итеп, иҫке бөрөнән 5 – 6 см юғарыраҡ киҫегеҙ. Ҡырҡҡан урынды баҡса ыҫмалаһы менән һылап ҡуйығыҙ. Үҫемлектә сәскә бөрөләренең һанын да тикшерегеҙ. Барыһын да ҡалдырһаң, сәскә ҙур булмай. Һәр ботаҡта бер үҙәк бөрө генә ҡалһын. Ҡалғандарын йолҡоғоҙ.
Сәскә атыу ваҡытын оҙонайтыу өсөн сәскәне ҡырҡыу ғына етмәй. Үҫкәндә, сәскәгә бөрөләнгәндә тупраҡты даими йомшартығыҙ, һыу һибегеҙ. Һыу йылы булырға, тамырға ғына ҡойолорға тейеш. Раузаларҙы ашламалар менән туҡландырырға ла онотмағыҙ. Миҙгел дауамында, ер ҡарҙан әрселгәс, сәскә атыр алдынан 2 – 3 мәртәбә тауыҡ тиҙәге төнәтмәһе лә ҡойоғоҙ. Был сәскә азотлы ашламаларҙы яратмай. Баҡыр, тимер, марганец булған препараттар менән эшкәртһәң, үҫентеләр сирләй башлай. Бөжәктәр зарарламаһын өсөн «Интавир» препараты менән эшкәртеү талап ителә. Рауза ҡыуағы ҡыш туңмаһын өсөн бысҡы сүбе, шыршы ботаҡтары менән ҡапларға кәрәк. Бесән, һалам үҫемлекте серетә....
«Ғүмер бер генә, һәр көндөң ҡәҙерен белегеҙ!»
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 22-07-2018, 06:00
Рәсми мәғлүмәттәргә күҙ һалһаң, Рәсәйҙә үлемесле осраҡтар буйынса инсульт икенсе, ә ғәриплек статусы бирелеүе буйынса тәүге урында тора. Йыл һайын яҡынса 450 мең кеше ошо сирҙе кисерә. Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының неврология бүлеге мөдире, табип-невролог Наилә ҠОҘАШЕВА раҫлауынса, барыһы ла кешенең үҙ ҡулында. Әгәр ҙә һаулығыбыҙҙы ваҡытында ҡайғыртһаҡ, тыйылғанынан тыйылһаҡ, был зәхмәт ҡағылмаясаҡ, тип ышандыра табип.
Наилә Наил ҡыҙы Хәйбулла районының Ивановка ауылында тыуып үҫкән. Ул ата-әсәһенең юлын һайлап, Башҡорт дәүләт медицина университетында белем ала. 2006 йылда Сибай үҙәк ҡала дауаханаһында хеҙмәт юлын башлай. 2014 йылдан эшенә мөкиббән киткән табип бүлек менән етәкселек итә.
– Наилә Наил ҡыҙы, һеҙҙең бүлеккә башлыса кемдәр килә?
– Беҙҙә инсульт менән ауырыусылар дауалана. Шуны билдәләп үтергә кәрәк, был сир йылдан-йыл йәшәрә, хатта 17 – 18 йәшлек пациенттар ҙа осрай. Шулай уҡ бүлектә эпилепсия, Паркинсон сире менән ауырыусыларға ярҙам күрһәтелә. Беҙҙең дауахана Сибай һәм Баймаҡ ҡалалары, Йылайыр, Хәйбулла, Баймаҡ райондары халҡын хеҙмәтләндерә....
[/aviable]


text:
Куба
Куба Республикаһы — Төньяҡ Америкалағы дәүләт.
Ку́ба (исп. Cuba), рәсми исеме — Ку́ба Республикаһы (исп. República de Cuba [reˈpuBlika ðe ˈkuBa]). Шулай уҡ рәсми булмаған исеме лә бар. 1959 йылдан Азатлыҡ утрауы тип йөрөтөлә. Ул утрау дәүләт — Кариб диңгеҙенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул тулыһынса Куба утрауынан һәм Ҙур Антиль утрауҙарынан, шулай уҡ Хувентуд һәм башҡа бик күп утрауҙарҙан тора.Төньяҡ Американан уны төньяҡтан Флорида ҡултығы, көнбайыштан Юкатан ҡултығы айырып тора. Ил 1945 йылдан БМО ағзаһы.
Баш ҡалаһы Гавана ҡалаһы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 453
ИТ СӘНӘҒӘТЕ, ит, колбаса һәм ыҫланған ашамлыҡтар, ит консервалары һ.б. етештереүсе аҙыҡ‑түлек сәнәғәте тармағы. Башҡортостанда И.с. беренсе биш йыллыҡтар (ҡара: Биш йыллыҡ пландар) ваҡытында үҫеш ала. 1934 й. 10 ит эшкәртеү пр‑тиеһы һәм производствоһы, ш. иҫ. Бөрө ит комбинаты, Бәләбәй ит комбинаты, Мәләүез ит комбинаты, Стәрлетамаҡ ит комбинаты, Туймазы ит комбинаты була. 60—80‑се йй. пр‑тиеларҙың иҫкеләре яңыртып ҡорола, яңылары төҙөлә: Белорет ит комбинаты, Дүртөйлө ит комбинаты, “Илишмясо”, Мөрсәлим ит комбинаты, Нефтекама ит‑консерва комбинаты, Сибай ит комбинаты. 2004 й. тармаҡта 185 пр‑тие һәм производство иҫәпләнә, шуларҙың иң эреләре — Өфө ит-консерва комбинаты, “Башмясо” ЯСЙ (2002 й. нигеҙләнгән), «“НУМИК” Яңы Өфө ит эшкәртеү комбинаты» ЯСЙ (2000). Ит һәм һөт сәнәғәте етештереү күләменең 44,5%‑ы И.с. өлөшөнә тура килә, 4 меңдән ашыу кеше эшләй (2004). Етештереү динамикаһы табл. күрһәтелгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла.
И.В.Гурьянова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Башҡортостан Республикаһында ит сәнәғәте продукцияһының төп төрҙәрен етештереү


text:
«Салауат Юлаев» өсөнсө тапҡыр еңелде
«Салауат Юлаев» өсөнсө тапҡыр еңелде Фото: Дмитрий Слезин
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
«Салауат Юлаев» менән Мәскәүҙең ЦСКА уйынын баш ҡала һәм Өфө көйәрмәндәре көтөп алды. Был кис бөтәһен дә бер һорау ҡыҙыҡһындырҙы – Кирилл Капризов үҙенең элекке командаһына шайба индерерме? Осрашыуҙың өсөнсө минутында уҡ «армеецтар» алға сыға алды, әммә Башҡортостандың баш ҡалаһынан килгән ҡунаҡтар оборонаға торҙо. Уны ҡапҡаға инмәгән шайбалар статистикаһы ла раҫлай: мәскәүҙәр «Салауат»тан өс тапҡырға күберәк шайба индереп маташты. Беренсе осорҙа иҫәп таҡтаһы үҙгәрешһеҙ ҡалды. ЦСКА икенсе егерме минут башында хәлде төҙәтте. Шайбаны Андрей Кареевтың ҡапҡаһына аҙашы Андрей Кузьменко оҙатты.
Уйын уртаһына «юлаевсы»лар иҫәп буйынса икеләтә өҫтөнлөклө булды, әммә осраҡ менән файҙалана алманы. Командалар тәнәфескә 1:0 иҫәбе менән китте.
Өсөнсө осорҙа Мәскәү клубы иҫәбен икеләтә арттырҙы – Кузьменко йәнә шайба индерҙе. Осрашыу аҙағына ЦСКА өсөнсөгә уңышҡа өлгәште, уны Адрей Светлаков башҡарҙы – 3:0.
«Салауат Юлаев» өсөнсө тапҡыр еңелде. Киләһе уйынды Өфөнөң боҙ дружинаһы Ярославлдең «Локомотив»ы менән уҙғара.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Страница 474
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия – лайыҡлыларға
Новости / Башҡортостан // 16-10-2010, 11:39
Күгәрсен районында Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика журналистар премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы үтте.
Уны Шәһит Хоҙайбирҙиндың тыуған яғында, Хоҙайбирҙин ауылында үткәреү изге традицияға әйләнде. Быйыл Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы был абруйлы премияны биреү буйынса комиссия өс лауреатты билдәләне. Улар – Лена Абдрахманова, «Нисек йәшәйһең, башҡорт ауылы?» рубрикаһы аҫтындағы мәҡәләләр циклы өсөн; Гөлсәсәк Ханнанова, «КоммерсантЪ-Башкортостан» гәзитендә баҫылған ижтимағи-сәйәси темаларға мәҡәләләр серияһы өсөн; Азат Ярмуллин, «Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында» китабы һәм «Шоңҡар» журналының «Тарихнамә» рубрикаһында Башҡортостан тарихы буйынса мәҡәләләр серияһы өсөн.
Тантанала ҡатнашыусылар Шәһит Хоҙайбирҙиндың музейына барҙы, уның һәйкәленә сәскәләр һалды....
Уны Шәһит Хоҙайбирҙиндың тыуған яғында, Хоҙайбирҙин ауылында үткәреү изге традицияға әйләнде. Быйыл Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы был абруйлы премияны биреү буйынса комиссия өс лауреатты билдәләне. Улар – Лена Абдрахманова, «Нисек йәшәйһең, башҡорт ауылы?» рубрикаһы аҫтындағы мәҡәләләр циклы өсөн; Гөлсәсәк Ханнанова, «КоммерсантЪ-Башкортостан» гәзитендә баҫылған ижтимағи-сәйәси темаларға мәҡәләләр серияһы өсөн; Азат Ярмуллин, «Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында» китабы һәм «Шоңҡар» журналының «Тарихнамә» рубрикаһында Башҡортостан тарихы буйынса мәҡәләләр серияһы өсөн.
Тантанала ҡатнашыусылар Шәһит Хоҙайбирҙиндың музейына барҙы, уның һәйкәленә сәскәләр һалды....
Һәр бейеклектең үҙ баһаһы
Новости / Башҡортостан // 16-10-2010, 11:34
Республика көнөн билдәләгәндә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов яҙыусы, Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт бүлеге мөдире Ринат Камалға, фоторәссам, Республика халыҡ ижады үҙәгенең кинофото бүлеге мөдире Рәмил Килмәмәтовҡа, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижеры, композитор Рөстәм Сабитовҡа Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһын тапшырҙы....
Мәскәү ваҡытына күсергә ризаһығыҙмы?
Новости // 16-10-2010, 11:33
Тиҙҙән илебеҙ ҡышҡы ваҡытҡа күсә. Бының ыңғай яҡтары һәм зыяны тураһында бәхәстәр һаман дауам итә. Әле килеп БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Нәжиб Йәмилев Мәскәү ваҡытына күсеү тураһында тәҡдим индермәксе. Мәскәү ваҡытына күсеү банкылар эшмәкәрлегенә ыңғай йоғонто яһаясаҡ, сәйәхәтселәр, телетапшырыуҙар ҡарау өсөн уңайлы буласаҡ, тип аңлата ул. Шулай уҡ Һамар өлкәһе менән Татарстандың да Мәскәү ваҡытына күсеүен ыңғай миҫал итеп килтерә. Ә Башҡортостан халҡы ниндәй фекерҙә һуң?
...
...
Типтәрҙәр тарихына бер ҡараш
Новости / Сәйәсәт // 16-10-2010, 11:32
«Кемдәр һеҙ, типтәрҙәр?» тигән һорау хәҙер инде бер быуат буйы әленән-әле белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итеп килә. Әммә яуап эҙләгәндә «Ҡайҙан?», «Ҡасан?» һәм «Ни өсөн?» тигән һорауҙар, ғәҙәттә, асыҡланып бөтмәйенсә ҡала. Әммә ептең осо нәҡ ошо һорауҙарға бәйләнгән....
Учалы футболсылары – өсөнсө
Новости / Спорт // 16-10-2010, 09:22
Учалының футбол буйынса Рәсәй беренселегенең икенсе дивизионында сығыш яһаусы «Горняк» командаһы сираттағы турҙа Ульяновск ҡалаһының «Волга» футболсыларын 2:0 иҫәбе менән отто. Хәҙер Учалы уйынсылары 43 мәрәй менән «Урал-Волга» дивизионында өсөнсө урынды биләй. Беренсе баҫҡыста, 57 мәрәй яулап, Ырымбурҙың «Газовик» командаһы килһә, икенселә – «Төмән» /50 мәрәй/. Ошо уҡ дивизионда уйнаған Өфөнөң «БИС – Динамо» клубы 23 мәрәй менән 11-се урында урынлашҡан.
...
...
Капитан капитанлығын иҫбатланы
Новости / Спорт // 16-10-2010, 09:21
Ниһайәт, «Салауат Юлаев» хоккейсылары, уҙған осрашыуҙа матур уйын күрһәтеп, күптән ҡалыплашҡан минималь иҫәптән ҡотолдо һәм лайыҡлы рәүештә үҙенә тиң булған дәғүәсене отто. Беҙҙекеләр уйын һайын йә минималь иҫәпкә еңә, йә булмаһа, еңелә. Был юлы Омскиҙың «Авангард» командаһы ҡапҡаһына дүрт яуапһыҙ шайба индергәс, барыбыҙҙың да күңелендә дөйөм һөҙөмтәне юғалтмауға шик булманы....
Яңы йылға күтәренке кәйеф менән
Новости / Спорт // 16-10-2010, 09:20
Шулай итеп, Рәсәй йыйылма командаһы, 2012 йылда буласаҡ Европа беренселегенә эләгеү өсөн үҙ төркөмөндә ике мөһим уйында ике еңеү яулап, быйылға миҙгелде уңышлы тамамланы. Сөнки ҡайһы бер командалар ярҙамында ул үҙ төркөмөндә иң юғары баҫҡысҡа үрмәләне. Беҙҙең төп дәғүәселәр булып һаналған Ирландия менән Словакия футболсылары үҙ-ара 1:1 иҫәбенә уйнаны. Ә инде Рәсәй командаһы үткән осрашыуҙа Македония уйынсыларын 1:0 иҫәбенә отто. Ғөмүмән, осрашыу әллә ни көсөргәнешле уҙмаһа ла, Рәсәй футболсыларының һүлпән уйнауы саҡ иҫәпте тигеҙләүгә килтермәне. Ярай әле ҡапҡасы Игорь Акинфеев, ҡапҡабыҙға тәғәйенләнгән пенальтиҙы уңышлы ҡаҡлыҡтырып, иптәштәрен, дөрөҫөрәге, Рәсәйҙе юғалтыуҙан ҡотҡарҙы....
Белорет ҡыҙы – Чикаго марафоны еңеүсеһе
Новости / Спорт // 16-10-2010, 09:17
Яңыраҡ Башҡортостандың Белорет районы һылыуы, билдәле спортсы Лилиә Шобухова (Шәһәбалова) АҠШ-та уҙған Чикаго марафонында ҡатнашып, уның еңеүсеһе булды. Ул ғына ла түгел, яҡташыбыҙ Рәсәй рекордын 22 секундҡа яҡшыртты. Икенсе булып финишҡа Эфиопия йүгереүсеһе килһә, өсөнсө почетлы урынға тағы бер Рәсәй спортсыһы – Мария Коновалова күтәрелде. Ул еңеүсенән ике минут 25 секундҡа артта ҡалды. Эфиопия вәкиле иһә Лилиәнән ике минут та 15 секундҡа ҡалышты. Был инде спортсыбыҙҙың икенсе йыл рәттән уңышы. Шулай уҡ ул быйыл Лондонда уҙған марафонда еңеүсе булғайны.
...
...
Республика көнө менән!
Новости / Башҡортостан // 9-10-2010, 10:59
Һеҙҙе дәүләт байрамы – Республика көнө менән ҡотлайым.
Ул ике тиҫтә йыл элек илдә башланған тәрән ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар менән тығыҙ бәйләнгән. Рәсәй Федерацияһы составында республиканың вәкәләттәре киңәйеү менән беҙҙә социаль-иҡтисади үҫеш өҫтөнлөктәрен үҙ аллы билдәләү, төбәк ҡануниәт системаһын булдырыуҙың ысын мөмкинлеге барлыҡҡа килде.
Вәкәләттәрен уңышлы тормошҡа ашырып, Башҡортостан федераль бюджеттың донор төбәктәре тиҫтәһенә инде....
Ул ике тиҫтә йыл элек илдә башланған тәрән ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар менән тығыҙ бәйләнгән. Рәсәй Федерацияһы составында республиканың вәкәләттәре киңәйеү менән беҙҙә социаль-иҡтисади үҫеш өҫтөнлөктәрен үҙ аллы билдәләү, төбәк ҡануниәт системаһын булдырыуҙың ысын мөмкинлеге барлыҡҡа килде.
Вәкәләттәрен уңышлы тормошҡа ашырып, Башҡортостан федераль бюджеттың донор төбәктәре тиҫтәһенә инде....
Дан һиңә, Башҡортостан!
Новости / Башҡортостан // 9-10-2010, 10:58
Башҡортостан, байрағыңда – «Дуҫлыҡ»,
«Азатлыҡ», «Тыныслыҡ» – ораның.
Яҡты маяҡ булып Уралымда
Мәңгелеккә балҡып тораһың!...
«Азатлыҡ», «Тыныслыҡ» – ораның.
Яҡты маяҡ булып Уралымда
Мәңгелеккә балҡып тораһың!...
[/aviable]


text:
Поло
По́ло (фарс. چوگان) (ингл. Polo) — туп менән командалы спорт төрө, бында ҡатнашыусылар аттарға менеп тупты майҙансыҡ буйлап махсус сәкән ярҙамында күсереп йөрөтәләр. Көнәркәш ҡапҡаларына ни тиклем күберәк туп индереү — уйындың маҡсаты булып тора.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраның беренсе мең йыллығында командалы уйын — човган (човган-поло) уйыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Быуаттар дауамында човган уйыны Урта Азияла, Иранда, Әзербайжанда, Төркиәлә, Ираҡта, Ҡаҙағстанда һәм уларға сиктәш төрки илдәрҙә популяр була. Уйындан күренештәр боронғо миниатюраларҙа йыш ҡына һүрәтләнә, шулай уҡ боронғо ҡулъяҙмаларҙа уның тураһында ентекле тасуирлама һәм уйын ҡағиҙәләре бирелә. Човган буйынса тәүге халыҡ-ара ярыштар XII быуатта Бағдад ҡалаһында Урта Көнсығыш һыбайлылары араһында ойошторола.
Уйындың Европала һәм бөтә донъяла таралыуында һәм үҫешендә инглиздәр ҙур роль уйнай. XIX быуатта Һиндостандан Англияға килтерелгән човган уйыны бик тиҙ популярлыҡ яулай, ә яңы ҡағиҙәләр индереү был уйындың Европала һәм Америкала тиҙ таралыуына булышлыҡ итә.
Инглиздәрҙең инициативаһы буйынса был уйын хәҙерге атама менән — атлы поло тип атала һәм 1900 йылда Парижда үткән II Олимпия уйындары программаһына кертелә. Был ярыштарҙа өс илдән 5 команда ҡатнаша. Артабан 1908, 1920, 1924, 1936 йылдарҙағы Олимпия уйындары программаларында була.
Был спорт төрө бигерәк тә Бөйөк Британияла, АҠШ-та, Һиндостанда, Пакистанда, Аргентинала һәм Австралияла таралған.
1987 йылдан поло буйынса донъя чемпионаттары уҙғарыла. Аргентина, Бразилия, Чили һәм АҠШ командалары иң юғары уңыштарға өлгәшәләр.
Ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Команда дүрт чабандан тора. Асыҡ һауала уйын өсөн туптың диаметры 3¼ дюйм (8.3 сантиметр), ауырлығы — 4 унция (113,4 грамм). Сәкән традицион рәүештә бамбук йәки тал таяҡтарынан яһала. Уйын өсөн пони аттарының махсус тоҡомдарын үҫтерәләр һәм өйрәтәләр.
Матч чакка (ингл. chukka) тип аталған периодтарҙан тора, уларҙың дауамлылығы — 7 минут. Теге йәки был ярыштың ҡағиҙәләренә ҡарап, матч 4, 6, йәғни 8 периодтан торорға мөмкин. Бигерәктә 6 периодтан торған матч бик популяр.
Майҙансыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйын майҙансығының оҙонлоғо 300 ярд, ә киңлеге − 160 ярд (яҡынса 5-6 футбол майҙансыҡтарына тиң). Ҡапҡалар майҙансыҡтың ситке һыҙыҡтарҙың уртаһында ҡуйыла, улар бер-береһенән 8 ярд алыҫлығында урынлашҡан ике штанганан тора.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Викимилектә Поло темаһы буйынса медиафайлдар бар.
- Халыҡ-ара Поло Федерацияһы (инг.)
- Интервью об игре в конное поло с президентом Московского Поло Клуба: правила, нюансы, расчет гандикапа и советы для начинающих игроков


text:
Бер аҙналыҡ тәнәфес юлаевсыларға файҙаға булманы, ахыры. Ял итерҙәр, көс йыйырҙар, тиһәк, киреһенсә килеп сыҡҡан кеүек. Әле үткәргән ике уйында ла хоккейсыларыбыҙ тиҙ генә арыған һымаҡ күренде. Бөтәһе лә физик әҙерлеккә бәйле шул, ә тренерҙарыбыҙ ни ҡараған? Аңлашылмай…
Ҡазанда «Аҡ Барс»тан да, Сочиҙа ла 1:2 иҫәбенә отолдоҡ. Ике уйынға 1-әр гол ғына. Көйәрмәндәрҙе шуныһы аптырата: ҡайҙа беҙҙең һөжүм итеүселәр? Команданан командаға күсеп йөрөүсе Антон Бурдасовты ниңә саҡырғандар? Етмәһә, ҙур эш хаҡы түләп. Ә ул өмөттө бөтөнләй аҡламай, тегеләй-былай йүгереүҙән башҡаны белмәгән кеүек. Һуҡҡан шайбалары ҡапҡаға түгел, гел генә ҡапҡасыға эләгә.
Һаҡсыбыҙ Филип Ларсенға ла әллә ни булған, йыш хаталана. Ҡапҡасыбыҙ Бен Скривенс та һаман ышаныслы ғына уйнап китә алмай. Бер уйында һәйбәт торһа, икенсеһендә еңел генә голды үткәрә. «Сочи» менән осрашҡанда ла шулай булды.
«Салауат Юлаев» аҫҡа тәгәрәй, ул һигеҙенсе урынға төштө. Арттарынан «Себер», «Амур» ҡыуып етеп килә. Командабыҙҙың бындай ауыр хәлгә ҡалғаны юҡ ине. Тағы ла һигеҙ уйынды сит майҙанда үткәрәсәктәр. Шуларҙың иң яуаплыһы «Себер» менән 23 декабрҙә була. Хәл иткес уйындарҙың береһе инде. Еңелһәк, плей-оффҡа эләгеү ҡатмарлашасаҡ.
Уртаса командаға әйләнеп бара бит юлаевсылар. Ниңә бер ниндәй сара күрелмәй? Клуб етәкселәре баш тренер Эркка Вестерлундҡа артыҡ ныҡ ышана, һаман да уны яҡлай. Ә уйын юҡ. Ниңә баш тренерыбыҙҙың «А» планы килеп сыҡмаһа, «Б», «В» пландары юҡ икән? Уйын тактикаһы бер төрлө кеүек, был айырыуса күпселектә ҡалғанда күренә. Мәҫәлән, былтырғы миҙгелдә һаҡсы Александр Логиновты шул саҡта оҫта файҙаландылар, ул байтаҡ гол индерҙе, еңеү килтерҙе. Ә быйыл баш тренерыбыҙ күпселектә уйнағанда боҙға Логиновты түгел, һөжүм итеүселәр Артём Фёдоровты йә Антон Бурдасовты сығарған була. Күреп тораһығыҙ, гол юҡ.
Яңы йыл етергә күп ҡалмай. Көйәрмәндәргә республиканың төп командаһы яҡшы кәйеф бүләк итһен ине.
М. КӨЙӘРМӘНОВ.


text:
Районыбыҙҙағы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында халыҡ оҫталары әйберҙәренең "Йәрмәкәй биҙәктәре" күргәҙмәһе асылды. Экспозициялағы эштәрҙең авторы — ауылдарҙағы оҫтабикәләр. Бөтә нескәлеген иҫәпкә алып эшләнгән экспонаттар ысын сәнғәт әҫәрҙәрен тәшкил итә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың күбеһе, уларҙың ҡул эштәре менән район халҡы күптән таныш булһа ла, әлеге сарала яңы исемдәр ҙә байтаҡ ине.
Бындай идея күптән тыуғайны. Февралдә район ҡатын-ҡыҙҙар советы һәм Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге "Ҡатын-ҡыҙҙың мәшғүллеге" тигән темаға "түңәрәк өҫтәл" ойошторҙо. Унда ҡатнашыусылар өйҙәге хеҙмәт нигеҙҙәре менән танышты. Тиҙҙән халыҡ оҫталары әйберҙәрен һатыу күргәҙмәһе ойошторолдо. Әкренләп күргәҙмә даими эшләргә тейеш тигән фекергә килдек.
Хакимиәт башлығы урынбаҫары Татьяна Головина әйтеүенсә, һәләтле кешеләрҙе эҙләп табырға, уларҙы районда һәм тотош республикала танытырға, ижади процесҡа, файҙалы эшкә йәлеп итергә кәрәк. Элегерәк ҡул эштәре ғаиләгә ҙур файҙа килтерә торғайны. Ҡатын-ҡыҙ кейем-һалымды үҙе теккән, балаҫ, келәм һуҡҡан. Бөгөн бындай шөғөл хоббиға әүерелде. Традицион эш алымдарын яңы технологиялар менән оҫта берләштереү, заманса материалдар файҙаланыу һөҙөмтәһендә халыҡ кәсептәренә ҡыҙыҡһыныу арта бара. Әлеге экспозиция — быға асыҡ дәлил. Ҡыҙыҡһыныу бар икән, тимәк, үҫеш бар.
— Күргәҙмә бер ай дауам итә, — ти музей директоры Гөләпәт Шәйхетдинова. — Теләге булған һәр кешене оҫтабикәләребеҙҙең эштәре менән танышырға саҡырабыҙ.
Сарала шулай уҡ оҫталыҡ дәресе үткәрелде.
Уңған оҫтабикәләр араһында Йәрмәкәй районының Әбделкәрим ауылында йәшәгән Розитта Ниғмәтуллина ла бар ине. Ул ҡул эштәре менән йәштән үк мауыға. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ижади ҡеүәтен тормошҡа ашырыу маҡсатында художестволы сигеү менән шөғөлләнә башлаған.
— Схемаларҙы, методик мәғлүмәтте махсус магазиндарҙан, Интернет селтәренән табам. Рамдарҙы Приюттағы оҫтахананан һатып алам, — ти Розитта Әхәт ҡыҙы. — Сигелгән картиналар өйҙө биҙәү өсөн дә бик ҡулай, шулай уҡ яҡындарыма яҡшы бүләк тә.
Фәйрүзә Солтанова Ҡыҙыл Яр ауылында йәшәй. Йәш саҡта ирҙәр һөнәрен үҙләштереүҙән ҡурҡмай. Ул — 6-сы разрядлы токарь. Балалары менән декрет ялында булғанда сигеү менән мауыға. Хәҙер уның йортон ҡулдан сигелгән Ҡөрьән сүрәләре биҙәй.
Йәрмәкәйҙәге Роза Ибраһимова һигеҙ йыл элек сәйлән менән бәйләү серен үҙләштергән. Эш урынын алмаштырыу ҙа быға этәргес булғандыр, моғайын. Роза Рауил ҡыҙы үҫмерҙәр клубына тәрбиәсе булып эшкә килә, ошонда балаларҙан яңы һөнәр өйрәнә, һуңыраҡ махсус әҙәбиәт һәм Интернет ярҙамында оҫталығын камиллаштыра.
Гөлназ Сәлимгәрәева үҙе эшләгән сәс ҡыҫтырғыс, төйрәмес (брошка), резинка кеүек әйберҙәрен ҡыуанып-шатланып туғандарына, яҡындарына, таныштарына бүләк итә. Ул атлас таҫмалар ярҙамында сигеү, Канзаш стилендәге төрлө биҙәүестәр эшләү менән мауыға.
Яңы Николаевка ауылынан Алевтина Журавлева һөнәре буйынса тегенсе. Өҫтәүенә селтәр ырғағы менән бәйләү буйынса ысын оҫта ла ул. Ҡул эштәрен машинала бәйләнгәндән айырыу мөмкин түгел. Һәр эшенә күңел йылыһын һала. Уның Мәскәүҙәге Халыҡ ижады күргәҙмәһендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн район ҡатын-ҡыҙҙар cоветы Президиумының Почет грамотаһы менән бүләкләнеүе лә осраҡлы түгел.


text:
- Подробности
- Просмотров: 234
УЙМАҠ СӘСКӘ (Digitalis), һаҫығүлән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 30 төрө билдәле, Төньяҡ Африкала, Европала, Кесе Азияла, Көнбайыш Себерҙә һәм Кавказда таралған. Башҡортостанда эре сәскәле У.с. үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, ябай, өҫкө өлөшөндә биҙле төктәре бар, бейеклеге 60—120 см. Япрағы асыҡ йәшел төҫтә, оҙонса‑йомортҡа йәки ланцет формаһында, осо осло, шыма йәки ваҡ бысҡы ситле, төклө; тамыр яны һәм аҫҡы һабаҡ япраҡтары төбөндә ҡанатлы һапсаға тиклем тарая, өҫкөләре — ултырма. Сәскәһе һары төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө булмаған ҡыңғырау формаһында, эре, һалынҡы. Сәскәлеге — оҙон, һирәк, бер яҡлы тәлгәш. Июнь–июлдә сәскә ата. Емеше йомортҡа формаһындағы ҡумта, июль—авг. өлгөрә. Урмандарҙа, урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә; респ. бөтә терр‑яһында, йышыраҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Дарыу үҫемлеге, япраҡтарында йөрәк гликозидтары, сапониндар, флавоноидтар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Декоратив үҫемлек, ағыулы үҫемлек.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 321
ОЛО АСЫУҘЫ, У ч а л ы, Ю ш а л ы, Урал й. басс. күл. Учалы ҡ. төньяҡ‑көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 3,1 км2, оҙонлоғо 2,8 км, киңлеге 1,1 км, уртаса тәрәнлеге 3,3 м (макс. — 5,5 м), һыу күләме яҡынса 8,0 млн м3, һыу йыйыу майҙаны — 7,6 км2. Тектоник күл, урта девон тоҡомдарында (туф ҡомташтары, туффиттар) барлыҡҡа килгән, соҡоро табаҡ һымаҡ; төбө һөҙәк, ләмле, сапропель м‑н ҡапланған (ҡалынлығы 3 м тиклем), төньяҡтан көньяҡҡа табан улаҡтар бар. Тымыҡ күл, Ҡарағайлы күленән ағып сыҡҡан шишмә ҡушыла. Яуым‑төшөм һәм ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Күл эвтрофлы, үтәләй туңыусан. Көньяҡ‑көнсығыш һәм төньяҡ ярҙары һөҙәк. Көнсығыш һәм көнбайыш яр буйҙарында Ҡаҡбаш (631 м), Ҡарағастүбә (586 м) һәм Шимәлдәк (536,8 м) тауҙары ята. Ландшафы асыҡ ылыҫлы һәм ҡарағай‑ҡайын урмандарынан тора, үҫемлектәрҙең дала төрҙәре осрай. Яр буйында күрән, ҡырҡбыуын, теҙмәяпраҡ һыу үләне, ябай ҡамыш, яҫыяпраҡ екән һ.б. үҫемлектәр үҫә. Аҡсарлаҡ, алабуға, ҡуҡый, өйрәк, сабаҡ, табан балыҡ һ.б. йәшәй. Күлдең төньяҡ- көнбайыш өлөшө һаҙланған.
Әҙәб.: Ф а т к у л л и н Р.А. Край мой учалинский... Учалы, 1999.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Лилиә Ишемйәрова, Урал Мортазин… Сәнғәтебеҙҙең күгендә сағыу балҡыған йондоҙло пар. Башҡортостандың атҡаҙанған артистары улар. Береһе моңло йырҙары менән күңелдәрҙе әсир итһә, икенсеһе күҙ эйәрмәҫ оҫта бейеүҙәре менән тамашасыларҙы һоҡландыра. Һайлаған һөнәрҙәрен ихлас яратҡан артистар һәр ваҡыт ижади эҙләнеү өҫтөндә, яңынан-яңы проекттар әҙерләй, яҡты уй-хыялдар менән йәшәй.
Лилиә
Еңеүе ҡанат ҡуйған
Лилиә Ишемйәрова Ейәнсура районының Иҙелбәк ауылынан. Өс ҡыҙлы ғаиләлә тыуып үҫә. Бәләкәйҙән конкурстарҙа, олимпиадаларҙа йыш ҡатнашып, сығыш яһап йөрөй.
– Етенсе синыфта уҡыған саҡта уҡ кем булырымды күҙаллап ҡуйғайным инде. Иҫәнғолда үткән республика бәйгеһендә ҡатнашыуым да мөһим роль уйнаны. Унда баш ҡаланан да комиссия ағзалары килгәйне. «Һылыу, һиңә Өфөгә барып белем алырға кәрәк. Сәнғәт училищеһында йырсыға уҡыталар», – тинеләр. Бәйгелә Гран-при яулап, ҡанатланып ҡайттым, – тип бөгөнгөләй күҙ алдына баҫтыра Лилиә Рәүил ҡыҙы уҡыған сағын.
Туғыҙынсы синыфтан һуң йыр-моңға ғашиҡ ҡыҙ һынауҙар тапшырып, әлеге уҡыу йортона инә. Студент йылдарында күренекле композитор Салауат Низаметдинов менән танышып, сәхнәгә нығыраҡ аяҡ баҫа, гастролдәргә йөрөй башлай. Өсөнсө курста белем алған сағында яңы ғына асылған Сибай филармонияһына эшкә саҡырыла. Ҡыҙҙың яҡташы Әлмира апай Ҡыуатова ҡуш ҡуллап ҡабул итә уны. Йәш йырсы уҡыуын да ташламай. Һүҙ теймәһен, тип өҫтәмә лә шөғөлләнә. Ситтән тороп Өфө дәүләт сәнғәт академияһын уңышлы тамамлай.
– Сибай филармонияһында туғыҙ йыл эшләнем. Ундағы йылдар оло бер мәктәп булды. Йыл һайын 4 – 5 яңы программа менән тамашасыларҙы ҡыуандыра инек. Өфөлә сығыш яһауы оло имтихан һымаҡ булды. Греция, Франция, Ҡаҙағстан, Үзбәкстанда, Силәбе, Свердлов өлкәләрендә гастролдәрҙә булдыҡ. Башҡортостан буйлап йөрөмәгән ер ҡалманы. Халыҡ-ара фестивалдәрҙә сығыш яһаныҡ, төрлө дипломдар алдыҡ, – ти йырсы.
Уҡыу, эш араһында кейәүгә лә сығырға өлгөрә. Тормош иптәше Урал Өфөгә саҡырылғас, Сибайҙы ҡалдырырға тура килә. Талантлы йырсы Башҡорт дәүләт филармонияһында хеҙмәт юлын башлай. «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк», «Каруанһарай», «Ихлас» төркөмдәрендә солист булып йөрөй. Бөгөнгө мәлдә ул музыкаль-әҙәби лекторийҙа эшкә сумған.
– Яратҡан эшең булһа ғына рәхәтләнеп, күңел биреп эшләйһең. Минеңсә, иң ҡыйыны – яратмаған эшкә барып, ваҡыт уҙғарыу. Ҡасан көн үтә инде, тиеүҙән дә донъяла ауыры юҡтыр. Шуға ҡыҙҙар һәм егеттәр төптән уйлап һөнәр һайлаһындар ине, – ти Лилиә Ишемйәрова.
Әле танылған артистка 3 декабрҙә уҙасаҡ «Ҡышҡы мөғжизә» тип исемләнгән концертҡа әҙерләнә, төрлө телдә, стилдәге репертуарын туплай.
Урал
Бала саҡ хыялы тормошҡа ашҡан
Ә Урал Мортазин сығышы менән Өфөнән. Урта белемде 2-се мәктәптә (хәҙерге 2-се башҡорт лицейы) алған. Бәләкәй саҡтан уны атаһы менән әсәһе ысын башҡорт итеп тәрбиәләргә тырыша. Өйҙә лә туған телдә генә һөйләшәләр.
– Үҫкәс, математик буласаҡһың, тип атайым үҙенең юлын дауам иттерергә теләне. Әммә мин бейеүгә ныҡ тартылдым. Үҙемде иҫләгәндән бирле шулай ине. Түңәрәктә шөғөлләндем. Уҡытыусыларым һәйбәт булды. Тәлғәт ағай Урманов бейеү сәнғәтенә юл күрһәтте. Иң ҙур хыялым Фәйзи Ғәскәров исемендәге бейеү ансамблендә сығыш яһау ине, – тип хәтерләй ул бала сағын.
Күңеле тартмаһа ла, атаһы ҡушҡанса, математика факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында стажёр-тикшереүсе булып эшләй. Артабан уҡыуын аспирантурала дауам итергә мөмкин ине лә ул. Әммә ике ҡуяндың ҡойроғон бер юлы тотоп булмай шул. Бейеүгә һөйөү үҙенекен итә. Сибай филармонияһы коллектив йыйыуын ишетеп ҡалғас, шунда эшкә урынлаша.
– Аллаһы Тәғәлә миңә үҙе ярҙам итте, тиҙ генә белемемде камиллаштырып та алдым. Республиканан бер төркөм ҡыҙҙар, егеттәр Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институтында уҡыныҡ, – ти артист.
Алты йыл ғүмер аға. Бер мәл күптән көткән бәхет йылмая. «Өфөлә эшләргә теләгең бармы? Беҙ һине ансамблгә эшкә саҡырабыҙ», – тип ҡыуандыра Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе Риф Ғәбитов.
Күптәнге бала саҡ хыялы ине бит. Нисек ҡаршы килһен инде?! Талпынып, ҡанатланып, баш ҡала киңлектәрен яуларға әҙерләнә. Башта бер үҙе генә килә, унан ғаиләһен күсереп ала. Был турала һөйләгәндә артистың күҙҙәре осҡонланып, янып китә.
– Сәхнәлә 20 йылдан ашыу бейейем. Хыялым тормошҡа ашҡанға үҙемде бик бәхетле тоям. Яратҡан ансамблем, ғаиләм бар, – ти Урал Хәйрулла улы.
Быйылдан башлап ҡала малайҙары өсөн ансамбль ҡарамағында төркөм ойоштороласаҡ. Сәнғәт яратҡандарҙы көтөп ҡала ул. Милли мәҙәниәтебеҙгә, бейеүгә, ҡурай моңона һөйөү уятыуҙы маҡсат итеп ала. Төркөмгә йөрөүселәр башҡорт бейеүҙәрен, ҡурайҙа төрлө көйҙәрҙе төплө өйрәнәсәк. Беренсенән, шулай ансамблгә йәш көстәр туплаһалар, икенсенән, йәш быуында милли рух уятырға ниәтләйҙәр.
– Балалар атаһын-әсәһен яратһын, башҡорт көйҙәрен, моңдарын, бейеүҙәрен онотмаһын. Ата-бабаларын белеп үҫеп, киләсәктә ғаиләһенә, иленә терәк, таяныс булырлыҡ шәхес итеп тәрбиәләнһендәр ине, – тип ихлас теләктәрен дә еткерҙе.
Яратҡан рецебы
Бейеү оҫтаһы Урал Мортазин ял көндәрендә бешеренергә бик әүәҫ икән.
– Иртән иртүк торам да ошо бер ризыҡты әҙерләйем. Табаға көнбағыш майы һалып, ваҡ-ваҡ ҡырҡылған һуғанды ҡыҙҙырам. Унан туралған борос, помидор, тәмләткес өҫтәйем. Улар бешер-бешмәҫ бер нисә йомортҡа һалам. Бик тәмле килеп сыға, – ти ул.
Балалары
Зөлхизә
Бәләкәй сағынан ата-әсәһе менән бергә гастролдәрҙә йөрөп, сәхнә артында үҫә. Сәнғәтте бик ярата. Матур йырлай. «Наҙ» төркөмө төҙөп, сығыш та яһап йөрөй. Мәктәптә уҡыған сағында радиола «Иләү» тапшырыуын алып бара, күп тапҡыр «Сәңгелдәк»тә төшә.
– Атайым-әсәйем сәнғәт кешеләре булғас, был өлкә миңә бик яҡын. Бәләкәй саҡта микрофон тотоп йөрөгәнемде яҡшы хәтерләйем. Дүрт йәштәр самаһы булғандыр, атайым менән әсәйем президент олатай алдында сығыш яһағайны, мин сыҡтым да тыпырлатып бейей башланым. Ә ул миңә ҙур ҡап кәнфит һәм 500 һум аҡса бүләк итте. Шул һаман да кисә генә булған һымаҡ, – ти ҡыҙ.
Әле Зөлхизә Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжында III курста белем ала.
– Бында уҡыған сағымда кем булырымды күҙаллап, иҡтисад минең юлым түгел икәнен аңланым. Иҫәп-хисап ҡыҙыҡ, әлбиттә, тик ғүмер буйы шөғөлләнергә теләгем юҡ. Электән көнсығыш яҡтың тарихы, сәнғәте ҡыҙыҡһындыра. Шуның буйынса Ҡазан дәүләт университетына уҡырға инергә теләйем, – ти ул.
Арыҫланбай
Улдары тыуһа, Арыҫлан исемен ҡушырға алдан уҡ уйлап йөрөйҙәр. Тик таныштары араһында был исемде һайлаусылар күп булғас, үҙҙәренең тоҡомдарындағы Ҡунаҡбаев фамилияһынан «бай» һүҙен дә өҫтәйҙәр. Тыуыу тураһында таныҡлыҡ алырға барғас, Арыҫланбай исеме лә буламы икән, тип аптырап китәләр. Һүҙлектән ҡарайҙар. Бар икән.
– Миңә 7 йәш. 20-се башҡорт гимназияһында I синыфта уҡыйым, – ти малай.
Бөгөн «Әлифба» дәресендә шиғыр ятлағандар.
– Мин – терпе, энәле йомғаҡ,
Һеҙгә ҡунаҡҡа килдем.
Дуҫтарға – күстәнәскә, тип
Энәмә алма элдем,
– тип беҙгә һөйләп тә ишеттерҙе.
– Афарин! – тип ҡул сабабыҙ. Бәләкәй булһа ла, алҡыштарға өйрәнә торһон.
– Кисә «Әлифба» тураһында йыр өйрәнеп ҡайтҡан. Йырлап ебәргәйне, күңелгә рәхәт булып китте. Урыҫса ғына һөйләшеп йөрөүҙәренә атаһы менән ныҡ борсола инек, – ти әсәһе.
Балалар баҡсаһында саҡта тхэквондо менән шөғөлләнеп, һары билбау алған. Оҙаҡламай йөҙөүгә лә йөрөй башлаясаҡ. Күптәнге хыялы икән. Тауышы булһа ла, йыр-бейеүгә әллә ни тартылып бармай.
– Үҫкәс, уҙышсы буласаҡмын, – ти ул.
Ишморат
Арыҫланбайҙан 1 йәш тә 3 айға бәләкәй. Оло улдарына иш булып тыуғас, ата-әсә ошондай исем һайлаған. Бейеүгә бик еңел. Төрлө хәрәкәттәр яһарға, ҡыланырға ныҡ ярата. Артист булып тыуған, тиерһең. Яҡындарының оҙон, ҙур итектәрен кейеп ала ла өйҙә йөрөй.
– Минең эшемдә булырға ярата ул. Бейеүселәрҙе ҡарап, хәрәкәттәрен дә ҡабатлап тора, – ти атаһы.
Концерт бөтә. Артистар сығып баш эйә. Зал көслө алҡыштарға күмелә. Кешеләр рәхәтләнеп ял итеп, дәрт алып ҡайтырға сыға. Ә йыр-моң кисәләрен әҙерләүгә күпме көс һалынғанын артистар үҙҙәре генә белә.
– Артист тормошо ҡыҙыҡлы ла, ҡатмарлы ла ул. Уны үҙебеҙ генә аңлайбыҙ. Беҙҙе йондоҙҙарға ла тиңләйҙәр. О, артистар шулайыраҡ бит улар, тиеүселәр ҙә бар. Әлбиттә, кешеләрҙең дә төрлөһө була. Нимә генә тиһәләр ҙә, иң мөһиме – яҡшы кеше булып ҡалырға тырышабыҙ, – ти сәнғәт йондоҙҙары Урал Мортазин менән Лилиә Ишемйәрова.
Гөлназ ИҠБАЕВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
Күсмә дауалау
Бөгөн Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты белгестәре Ишембай районында йәшәүселәргә бушлай консультация ойошторҙо. Ҡабул итеү барышында алтмышҡа яҡын кеше баш ҡалала күҙҙәренә операция яһатырға йүнәлтмә алды. Халыҡтың сәләмәтлеген яҡшыртыуға йүнәлтелгән акция хаҡында беҙҙең сайтта уҡығыҙ.
Ике йыл элек Рәхимә Вәлитованың күреү һәләте ҡапыл насарая. Күҙ яҫмығы тоноҡлана, диагноз аяуһыҙ - катаракта. Хәйер, ваҡытында табипҡа бара. Быйыл йәй ҡатындың һул күҙенә Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында операция яһайҙар. Әмәлиәт уңышлы үтә.
Рәхимә Сабир ҡыҙы икенсе күҙен дә һауыҡтырырға теләй.
Бәхетенә, әмәлиәт өсөн йүнәлтмә алырға Ишембайҙан Өфөгә йөрөргә кәрәкмәй. Баш ҡала табиптары район үҙәк дауаханаһы поликлиникаһында ҡабул итеүҙе даими ойоштора.
(ц:Рәхимә Вәлитова, Ишембай районында йәшәүсе: “Әйтәбеҙ 40 йәштән һуң катаракта башлана. Күҙ яҫмағы тоноҡлана башлай. Кемдең иртәрәк, кемдең һуңыраҡ. Етмеш йәш тулғас операция барҙым. Хәҙер икенсе күҙемә операция эшләтергә ноябрға яҙылам. Ике күҙемдә лә 100 процентлыҡ күреү һәләте булыуын теләйем”.
Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты белгестәре быйыл ун бишенсе тапҡыр Ишембай районы халҡына бушлай консультация ойоштора. Был хаҡта төпкөл ауылдарға ла хәбәр ителә. Медицина фәндәре кандидаттары, докторҙары менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә булыу - поликлиника табиптары өсөн дә оло мәртәбә.
Өфө табиптарына күренергә теләүселәр күп. Ишембайҙа йәшәүселәр таңғы сәғәт алтыла уҡ поликлиника алдында сират алған. Барлығы ике йөҙҙән ашыу кеше белгес кәңәшен алырға теләй.
"Иң мөһиме бер кем дә консультацияһыҙ тороп ҡалмаясаҡ. Һуңғы пациент ҡабул ителмәйенсә - баш ҡалаға юлланмайбыҙ,"- ти медицина фәндәре докторы Гүзәл Зәйнетдинова. Диагностика үтергә башлыса оло йәштәгеләр яҙылған.
Йыл башынан Ишембайҙа ғына 1200 кешегә консультация үткәрҙеләр. Уларҙың 400-ән ашыуына операцияға йүнәлтмә бирелде. Күбеһе катарактанан яфалана.
Гүзәл Зәйнетдинова, Медицина фәндәре докторы, Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре
Ауылда йәшәүселәргә был бик уңайлы. Өфөгә йөрөргә кәрәкмәй. Диагноз урында уҡ ҡуйыла. кәрәкле йүнәлтмәләр ҡулдарына бирәбеҙ.
Дилә Арыҫланова, Ишембай районы үҙәк дауаханаһының күҙ микрохирургияһы бүлеге мөдире
Ишембайҙан Зәкиә Хужахмәтова ун дүрт йәштән күҙлек кейгән, Өфөлә операция яһатҡандан һуң күҙҙәре яҡшырыуын билдәләй. Бөгөн ул баш ҡаланан килгән белгестәргә рәхмәт һүҙҙәрен еткерергә килгән.
Зәкиә Хужахмәтова, Ишембай ҡалаһында йәшәүсе: “54 йыл буйы күҙлек кейҙем. Миңә әле 68 йәш. Операциянан һуң яҡшы күрә башланым. Институт белгестәренә ҙур рәхмәт. Ауырымаһындар”.
Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеннеү институты белгестәре Ишембайҙан тыш, республиканың башҡа район-ҡалаларында йәшәүселәргә лә офтальмологик тикшеренеүҙәр ойоштора. Табиптар йыл башынан ғына ун меңдән ашыу кеше ҡабул иткән. Шулай уҡ институттың күсмә бригадаһы Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары дауаханаларында пациенттарға хирургик ярҙам да күрһәткән.
Автор: Гөлназ Хәйбуллина


text:
Сәләмәтлек
Башҡорт дәүләт медицина университетында онкология өлкәһендәге уҡыу әсбәбының исем туйы үтте
Уның авторҙарының береһе билдәле ғалим-онколог, профессор Шамил Ганцев. Ғалим онкология фәне буйынса эҙләнеүҙәрен бер-нисә китапҡа туплай. Конкурста еңеп сыҡҡан баҫма Рәсәй һәм яҡын сит илдәр студенттары өсөн төп уҡыу әсбабы булараҡ ҡулланыла. Ҡаҙаҡ теленә тәржемә итеүгә йыл ярым ваҡыт талап ителгән. Башҡорт дәүләт медицина университетында белем алған ҡаҙаҡ студенттары уны тыуған телендә уҡый ала.
Йыл һайын октябрҙең икенсе шәмбеһендә паллиатив ярҙам көнө билдәләнә
Саралар байрам маҡсатында түгел, ә ауыр сирҙәр менән яфаланған пациенттарға ярҙам итеүҙе маҡсат итеп ҡуя. Башҡортостанда граждандарға паллиатив ярҙам күрһәтеү буйынса меңдән ашыу дауалау урыны йыһазландырылған, медицина үҙәктәрендә күсмә бригадалар эшләй. Баш ҡаланың махсус госпитале менән беҙҙең сайтта таныша алаһығыҙ.
Өфөлә йөрәк етешмәүсәнлеге һәм миокард сирҙәре буйынса өсөнсө Бөтә Рәсәй форумы асылды
Форумда илдең алдынғы кардиологтары, йөрәк-ҡан тамырҙары хирургтары, республика төбәктәре табиптары ҡатнаша. Белгестәр сирҙе дауалауҙа ҡулланылған иң уңышлы алымдар тәжрибәһе менән уртаҡлаша.
Ауылға изгелек
Республикала "Ауылдарға изгелек" тип исемләнгән акция башланды. Медицина хеҙмәткәрҙәре төпкөлдәрҙә йорттарға инеп үк халыҡтың сәләмәтлеге менән ҡыҙыҡһына, ярҙам күрһәтә. Хеҙмәт тулыһынса бушлай, сөнки акция ирекмәндәр йылы сиктәрендә уҙғарыла. Табиптар ҡарап китте тип мөғжизә көтөргә ярамай, әммә йылы һүҙ ҙә йөрәк дауаһы.
Көйөргәҙе районының һаулыҡ һаҡлау музейы асылды
Ул ике экспозиция залынан тора. Тәүгеһендә уҙған быуатта медицина учреждениеһында ҡулланылған ҡорамалдар, инвентарь менән танышырға мөмкин. Икенсе залда фотогалерея булдырылған.
Башҡортостанда 146 мең балаға грипҡа ҡаршы вакцина яһала
Башҡортостанда грипҡа ҡаршы профилактика дауам итә. Республикала һәр теләгән кешегә прививка эшләнә. Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, төбәктә халыҡтың 15,6%-ы вакцинацияланған.
Күсмә дауалау
Бөгөн Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты белгестәре Ишембай районында йәшәүселәргә бушлай консультация ойошторҙо. Ҡабул итеү барышында алтмышҡа яҡын кеше баш ҡалала күҙҙәренә операция яһатырға йүнәлтмә алды. Халыҡтың сәләмәтлеген яҡшыртыуға йүнәлтелгән акция хаҡында беҙҙең сайтта уҡығыҙ.
Хәрәкәттә – бәрәкәт
Өфөләге Ҡыуатов исемендәге адаптация һәм тергеҙеү физкультураһы үҙәгендә физик мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәргә бушлай реабилитация үтеү мөмкинлеге бар. Үҙәктә массаж, энә һәм рефлекс терапияһы, электрофорез һәм башҡа төрдө дауалау курстары үткәрелә. Йылына 12 балаға курстар өсөн сығымды хәйриә фонды ҡаплай. Сертификаттар үҙәктә шөғөлләнеүселәргә бүләк ителә.
Республиканың ҡан тапшырыу станцияһына 41 тонна ҡан тупланасаҡ
Ярты йыл эсендә генә был хеҙмәт тарафынан 27 мең донор ҡабул ителгән. Был һандар Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрлығының киңәйтелгән ултырышында аталды. Сара ҡан биреү хеҙмәтенең 85 йыллығына арналды.
Өфөлә йәшәүселәрҙе Сәләмәтлек мәктәбенә саҡыралар
21 сентябрҙә Ленин районында Сәләмәтлек мәктәбе ойошторола. Сара сиктәрендә, 44-се һанлы поликлиника белгестәре менән осрашыу үтәсәк.Теләгәндәр табиптар кәңәше аласаҡ.
Башҡортостан 25 яңы медицина машинаһы аласаҡ
Башҡортостанда тиҙ ярҙам станциялары яңы машиналар менән тәьмин ителәсәк. Бындай ҡарарға Дмитрий Медведев ҡул ҡуйҙы.
Өфөнөң 17-се балалар клиник дауаханаһының неонаталь бүлегендә капиталь ремонт үткәрелгән
Корпуста неонаталь бүлек 2006 йылдан бирле. Бинала инженер селтәрҙәре тотош алыштырылған, стеналар буялған, иҙән яңыртылған. Бүлектә йыл һайын ике меңдән ашыу яңы тыуған бала реабилитация үтә. Бында етлекмәй тыуған һәм башҡа патология менән сабыйҙар дауалана. Тәүҙә улар интенсив терапия палатаһында инкубаторҙарҙа ята, һуңынан әсәләре янына күсерелә.
Өфө Европала баш һәм муйын яман шешен асыҡлау буйынса акцияға ҡушыла
Акция 19-20 сентябрҙә үтәсәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был төр сир һуңғы стадияла асыҡланыусан. Уны алдан билдәләү өсөн мәғлүмәтле булырға кәрәк. Проблемаға беренсе звено табиптарын, халыҡты йәлеп итеү маҡсатында алтынсы тапҡыр махсус акция үтә.
Йәш ирекмәндәр һаулыҡ һағында
Башҡорт дәүләт медицина университеты студенттары Федерация советының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова менән осрашып, үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуап алды. Осрашыуҙың төп темаһы медицинала волонтерлыҡ үҫешенә һәм социаль проекттарға ҡағылды.
Илештәргә медицина ярҙамы күрһәтеү өсөн уңайлы шарттар булдырыласаҡ
Үрге Йәркәй район үҙәк дауаханаһының яңы корпусы тиҙҙән файҙаланыуға тапшырыла. Әле төҙөлөш-монтажлау эштәре тамамланыу алдында. Өс ҡатлы бинаға балалар поликлиникаһы, ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы һәм диагностикалау үҙәге күсәсәк.
Ауылдарға — тәжрибәле табиптар
Башҡортостанда "Ауыл табибы" һәм "Ауыл фельдшеры" программаларында ҡатнашыусыларҙан документтар ҡабул ителә башланы. Төбәктә һаулыҡ һаҡлау проекты 2012 йылдан бойомға ашырыла. Был ваҡыт эсендә төпкөл ауылдарға сифатлы медицина ярҙамын күрһәтергә 1300-ҙән ашыу белгес эшкә ҡайтҡан.
Рәсәйҙә гриптың ике яңы төрө таралыуы ихтимал
Рәсәйҙә алдағы эпидемик миҙгелдә гриптың ике яңы төрө таралыуы ихтимал. Был хаҡта Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау хеҙмәте һылтанмаһы менән РИА Новости белдерә.
Башҡортостанда робот-гинеколог эшләй
Бөгөн Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһының Робот үҙәгендә "Да -Винчи" аппараты ярҙамында Кесарев киҫеменән һуң дөрөҫ уңалмаған йөйгә операция яһалды. Мәскәүҙән килгән хирург үткәргән оҫталыҡ дәресен Халыҡ-ара кәңәшмәлә ҡатнашыусылар ҡараны.
Баш ҡалала киҙеүгә ҡаршы вакцинациялау кампанияһы старт алды
Быйыл 1 миллион 600 мендән ашыу кешегә прививка яһау ҡаралған. Әле 250 мең дозанан ашыу вакцина дауаханаларға таратылған. Тулыраҡ беҙҙең сайтта.
Шаран районында модулле фельдшер-акушер пункты файҙаланыуға тапшырылды
Социаль объект Ерекле ауыл биләмәһендә 1 меңгә яҡын кешене хеҙмәтләндерәсәк. Заман талаптарына тулыһынса яуап биргән медицина учреждениеһы тейешле ҡорамалдар, йыһаз менән тәьмин ителгән. Фельдшер-акушер пункты республиканың йөҙ йыллығына — йөҙ объект проекты, шулай уҡ ауыл ерендә медицина ярҙамының сифатын яҡшыртыу программаһы буйынса төҙөлгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 1330
БАТЫРШАНЫҢ БАТШАҒА ЯҘҒАН ХАТЫ, Батырша тарафынан 1756 й. 4—24 нояб. Мәскәүҙә уны Петербургҡа алып барған ваҡытта яҙылған. Императрица Елизавета Петровнаға тәғәйенләнгән, әммә уға барып етмәгән хат Йәшерен эҙләү эштәре канцелярияһы өсөн Батыршаға ҡаршы алып барылған эштә иң мөһим документ була. 18 б. уртаһындағы Башҡортостан т‑да тарихи‑сәйәси, этик‑фәлсәфәүи трактат булып тора. Хатында Батырша үҙенең тормошо һәм эшмәкәрлеге хаҡында бәйән итә, башҡорт ихтилалының (1755—56) сәбәптәрен аңлата: башҡорттар һәм мишәрҙәрҙең ауыр соц.‑иҡт. хәле, батша чиновниктары яғынан йәберләү һәм мәсхәрәләү, ришүәтселек, мосолмандарҙы көсләп суҡындырыу, артыҡ йөкләмә һәм нығытмалы һыҙыҡтарҙа хәрби хеҙмәт, 1754 й. 16 мартындағы яһаҡты ҡаҙнанан тоҙ һатып алыу м‑н алмаштырыу т‑дағы указға ҡәнәғәтһеҙлек. Бәйән итеү стиле үҙенсәлекле: көнкүреш һүрәтләмәләре ҡыҫҡа, аныҡ диалогтар, драматик хикәйәләр һәм новеллалар монологтар һәм авторҙың уйланыуҙары м‑н алмашынып килә, хикәйәләү легенда, мәҡәл һәм әйтемдәр м‑н үрелеп бара. Хат 18 б. уртаһы төрки теленең тарихы б‑са ҡиммәтле сығанаҡ булып тора, унда башҡорттарҙың халыҡ һөйләү теле үҙенсәлектәре сағыла. Хаттың һуңғы варианты һәм 7 ҡараламаһы, ш. уҡ урыҫ теленә тәржемәләре (Йәшерен эҙләү эштәре канцелярияһы өсөн Сит ил эштәре коллегияһы тәржемәсеһе А.Турченинов тарафынан эшләнгән) — Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында (Мәскәү), фотокүсермәләре Ғилми архивта һаҡлана.
Әҙәб.: Письмо Батырши императрице Елизавете Петровне. Уфа, 1993.
Ғ.Б.Хөсәйенов
Тәрж. Г.Р.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 213
ТЕЛӘҮКӘЙ ОЛОТИМЕРОВ (?—1740), башҡорт ихтилалдары (1735—40) етәкселәренең береһе. Нуғай даруғаһының Ҡатай улусы башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы. 1735 й. Килмәк Нурышев отряды составында Нуғай даруғаһында һуғышҡан. 1740 й. апр. уға Ҡараһаҡал тарафынан кенәз титулы бирелгән. Май башында Нуғай даруғаһының Кәлсер‑Табын улусында Т.О. отряды хөкүмәткә тоғро башҡорттар һәм капитан С.Ф.Кублицкий етәкс. хөкүмәт командаһы тарафынан ҡыйратылған. 26 авг. Күҙйылға й. (Кесе Инйәр й. ҡушылдығы) янында секунд‑майор Зимнинский етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта Т.О. үлемесле яраланған.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Күптәрҙең урманда йә баҡсала ҡырмыҫҡаларҙы осратып, ҡыҙыҡһыныу менән күҙәтеп торғаны булғандыр. Бәләкәй генә был бөжәктәр һәр ваҡыт ҡайҙалыр ашыға, оҙон һуҡмаҡтарҙан нимәлер ташый, иләүҙәре эргәһендә мәж килә.
Ҡырмыҫҡаларҙы урман санитарҙары тип йөрөтәләр. Үҙҙәренә торлаҡ төҙөү өсөн улар ылыҫлы ағастарҙың энәләрен, ҡоро ағас ботаҡтарын, үлән һабаҡтарын ҡуллана. Һөҙөмтәлә, урман да таҙара. Тупраҡҡа ла ыңғай йоғонто яһайҙар: уны йомшарталар, кислород менән байыталар. Үлән орлоҡтарын ылыҫ араларына таратып, урмандың үҫемлек япмаһын да киңәйтергә өлгәшә улар.
Ҡырмыҫҡалар урманды ҡарышлауыҡтарҙан һәм башҡа зарарлы ҡоротҡостарҙан да һаҡлай. Бер көн эсендә генә улар иләүҙәренә бер нисә мең бөжәк ташый, бер йылда был һан 20 миллионға барып етә. Уртаса ҡырмыҫҡа иләүендә йәшәүселәр – 0,25 гектар, олораҡ ҡырмыҫҡа иләүендәгеләр 1 гектарға тиклем урманды зарарлы бөжәктәрҙән азат итә.
Улар күс менән йәшәй, һаны, төрҙәренә ҡарап, 10 меңдән бер нисә миллионға тиклем етергә мөмкин. Йылы илдәрҙә 1 гектар ерҙә 20 миллионға яҡын ҡырмыҫҡа иҫәпләнә. Йәмәғәтсел бөжәктәр яңғыҙ ғүмер итә алмай. Ғәҙәти тормош өсөн уларға ундан да аҙ булмаған иптәш кәрәк. Ә иләүҙә иһә тормош көслө иерархияға ҡоролған, бар күс батшабикәгә буйһона.
Ҡырмыҫҡалар 3 кастаға бүленә: инә, ата һәм эшсе. Инә һәм ата бөжәктәр ҡанатлы булһа, эшселәренеке – юҡ. Батшабикә күсте ишәйтә, йомортҡа һала. Уны 10 – 12 эшсе тәрбиәләй, аҙыҡ ташый. Ғәҙәттә, бының менән йәш ҡырмыҫҡалар шөғөлләнә. Һәр береһе башта – батшабикәне, һуңынан йомортҡаларҙы тәрбиәләү осорҙары аша үтә. Аҙаҡтан аҙыҡ эҙләүселәр, ташыусылар рәтенә күсәләр.
Ҡарт ҡырмыҫҡалар мәғлүмәт һаҡлаусылар булып иҫәпләнә, ҡайһы бер осраҡта иләү өҫтөндә күҙәтеүселәр булып хеҙмәт итәләр. Бөтә эшсе ҡырмыҫҡалар инә булып һанала, ләкин улар түлһеҙ. Ғүмер оҙонлоғо: батшабикә 15 – 20 йыл йәшәргә мөмкин, эшселәр – 8-10 аҙна тирәһе генә. Ата ҡырмыҫҡалар тоҡом сығарыуҙа ғына ҡатнаша.
Улар тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр шул тиклем күп. Ҡырмыҫҡалар яры ҡанатлыларҙан, һағыҙаҡ һәм бал ҡорттарының яҡын туғандары ла икән. Әле лә мирмицина кеүек төрҙәренең ярайһы уҡ үҫешкән ҡаяуы бар.
Донъяла ҡырмыҫҡаларҙың 12 меңләп төрө бар, күптәре тропиктарҙа таралған. Ер йөҙөндә йәшәгән бар хайуандар биомассаһының 20 процентын тәшкил итә.
Ҡырмыҫҡалар иҫ киткес көскә эйә, хатта үҙҙәренән 7 тапҡыр ауырыраҡ әйберҙе күтәрә алалар.
Араларында әрәмтамаҡ төрҙәре лә була, улар башҡа иләүҙәргә баҫып инә. Әсиргә эләккәндәрҙән ҡол яһайҙар. Донъяла 3 мең ҡырмыҫҡа төрө «илбаҫар» булып һанала.
Бер ҡырмыҫҡа иләүенән һуҙылған һуҡмаҡтарҙың дөйөм оҙонлоғо 1 саҡрымға саҡлы етә. 7 саҡрымға тиклем булғандары ла осрай.
Һуҡмаҡтарҙы улар феромондар – химик матдәләр ярҙамында билдәләй. Ғалимдар фаразы буйынса, иләүгә кире юлды табыр өсөн был бөжәктәр ҡатмарлы математика закондарын да ҡуллана икән.
Ҡырмыҫҡаларҙы өйрәнеүсе фән мирмекология тип атала. Уға нигеҙ һалыусы тип энтомолог Эрих Васманн һанала.
Ҡырмыҫҡаларға бәйле һынамыштар ҙа күп. Халыҡ әйтеүенсә, әгәр ҙә ҡырмыҫҡа ҡанатланһа, ямғырҙар көтөлә. Беренсе ҡар бөртөктәре ергә төшөп тә, улар һаман иләүҙәрендә күренһә, әле генә ҡар ятмаясаҡ.
Белдегеҙме инде: тәбиғәтебеҙгә хатта бәләкәй генә ҡырмыҫҡа ла ниндәй ҙур файҙа килтерә.
Азамат БАЙРАМҒӘЛИН,
Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы методисы.
Белорет районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 527
РӘСӘЙ МОСОЛМАНДАРЫ ИТТИФАҒЫ, И т т и ф а ҡ ә л ‑ м ө с л и м и н, 1905—07 йй. Рәсәй мосолмандарының либераль‑демократик партияһы. 1905 й. авг. Рәсәй мосолмандарының 1‑се съезында (Түб. Новгород ҡ.) мосолмандарҙың “Иттифаҡ әл‑мөслимин” ижт.‑сәйәси берлеге булараҡ ойошторола, 1906 й. алып Р.м.и. тип үҙгәртелә. 1906 й. ғин. 2‑се съезда (С.‑Петербург) уставы, ваҡытлы программаһы һәм 1‑се Дәүләт думаһына һайлауҙа кадеттарҙы яҡлау т‑да ҡарар ҡабул ителә. Уставҡа ярашлы, Рәсәй биләмәләре 16 мосолман районына бүленә: Аҡмулла (үҙәге — Петропавловск ҡ.), Етеһыу (Верный ҡ.), Кавказ (Баҡы), Каспий аръяғы (Асхабад), Ҡырым (Симферополь ҡ.), Литва (Минск), Омск (Омск ҡ.), Өфө (Өфө), Петербург (С.‑Петербург), Себер (Иркутск ҡ.), Семипалатинск (Семипалатинск ҡ.), Степной (Уральск ҡ.), Төркөстан (Ташкент), Түб. Волга (Әстерхан ҡ.), Үрге Волга (Ҡазан), Ырымбур (Ырымбур ҡ.). Үҙәктәрҙә район мәжлестәре (ком‑ттар) ойошторолоп, уларға эске партия мәсьәләләре м‑н үҙ аллы шөғөлләнеү хоҡуғы бирелгән. Юғары етәксе органы — йыл һайын үткәрелгән партия съезы. Сәйәси партия булараҡ Р.м.и. 1906 й. авг. үткән 3‑сө съезда (Түб. Новгород) раҫлана, программа ҡабул ителеп, уның төп положениелары Халыҡ азатлығы партияһының программа талаптарына тап килә. Милли мәсьәләлә айырымлыҡ булған: кадеттар — “берҙәм һәм бүленмәҫ Рәсәй”, мосолмандар милли‑мәҙәни автономия өсөн сығыш яһаған. Партия ҮК‑һына 15 кеше, ш. иҫ. Өфө губернаһынан вәкил булып С.С.Йәнтүрин, Ш.Ш.Сыртланов, һайланған. Иттифаҡ ағзалары Дәүләт думаһының мосолман фракцияһын ойоштороу инициаторҙары булған. 1907 й. Рәсәй хөкүмәте ҮК‑ға партияны легалләштереүҙе һәм сираттағы съезды үткәреүҙе тыя, уның урынына авг. Түб. Новгородта партия кәңәшмәһе уҙғарыла. Февраль революцияһынан һуң Р.м.и. программаһы өлөшләтә ғәмәлгә аша: Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының милли‑мәҙәни автономияһы иғлан ителә, Милләт мәжлесе саҡырыла.
Л.Ә.Ямаева
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
“Бәхетле авто”ла еңделәр
02 июня 2016 йыл | Матбуғат
30 май иртәнге сәғәт 11 тулыуға Красноусол почтамты алдында машиналар күбәйеп китте. Күпселегенә ра-
йон гәзиттәре редакция-лары таратҡан "Район баҫмаһына яҙыл!” тигән саҡырыулы наклейкалар йәбештерелгән. Улар барыһы ла– "Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто ДУП-ы иғлан иткән "Бәхетле авто” бүләктәрен уйнатыуҙа ҡатнашыусылар.
йон гәзиттәре редакция-лары таратҡан "Район баҫмаһына яҙыл!” тигән саҡырыулы наклейкалар йәбештерелгән. Улар барыһы ла– "Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто ДУП-ы иғлан иткән "Бәхетле авто” бүләктәрен уйнатыуҙа ҡатнашыусылар.
Һорауҙарға яуап алынды
02 июня 2016 йыл | Йәмғиәт
19 майҙа район хакимиәте бинаһында Башҡортостан Республикаһы Торлаҡ һәм төҙөлөш күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Динар Рәүеф улы Дияров граждандарҙы ҡабул итте.
1 июнь - Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө
02 июня 2016 йыл | Йәмғиәт
Яңғыҙҡайында мин иң оло һәм иң "бай” кеше. Минең бүләләрем – минең байлығым.
Һүрәттә шул байлыҡтың дүрттән бер өлөшөн күрәһегеҙ.
Иҙрис ВӘЛИШИН, Яңғыҙҡайын ауылы.
Һүрәттә шул байлыҡтың дүрттән бер өлөшөн күрәһегеҙ.
Иҙрис ВӘЛИШИН, Яңғыҙҡайын ауылы.
Сәхнәлә - “Бажалар”
02 июня 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Быйыл Сәйетбаба ауылының "Аҡбейек” халыҡ театры бик күп профессиональ театрҙарҙа ҡуйылған, халыҡ театрҙарында ла йыш сәхнәләштерелгән И.Абдуллиндың "Бажалар” комедияһын күрһәтте. Әйтергә кәрәк, был спектаклдәге проб-лемалар, конфликттар, ситуа-циялар, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әле лә йәшәп килә.
Матур йолаға әйләнер
02 июня 2016 йыл | Спорт
Спорт кешегә көс һәм күтәренке кәйеф бирә, ауырлыҡтарҙы еңергә өйрәтә. Беҙҙең гимназияла ла спорт-физкультураға ҙур иғтибар бүленә. 6 май көнө Красноусол башҡорт гимназия-интернаты инициативаһы менән «Йәшлек» паркында «Күңелле старттар» ярышы үтте. Был спорт байрамы Бөйөк Еңеүҙең 71 йыллығына арналып, 1-10-сы кластар араһында үткәрелде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
ТИМАШЕВТАР, дворяндар нәҫеле. Ырымбур тармағына нигеҙ һалыусылар — ағалы‑ҡустылы: Михаил Лаврентьевич Т. (1714—?), 1736 й. алып Шишмә драгун, 1738 й. — Алексеевск пехота полктарында (ҡара: Ландмилиция) хеҙмәт итә. Воронеж губ. поместьеһы (крәҫтиәндәрһеҙ) була; Иван Лаврентьевич Т. (1716—?), подполковник. Коллегия советнигы. 1736 й. башлап Шишмә драгун, Алексеевск пехота полктарында хеҙмәт итә, 1755 й. — Ырымбур сик буйы таможняһы дир., бер үк ваҡытта Ырымбур губерна канцелярияһы ағзаһы. Башҡорт ихтилалын (1755—56) һәм Крәҫтиәндәр һуғышын (1773—75) баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1751 й. Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттарынан Елшанка й. (Һаҡмар й. ҡушылдығы) буйында ер һатып ала, Никольский а. нигеҙ һала. Аҫаба башҡорттарҙың (ҡара: Аҫаба) ерҙәрен һатып алып, үҙенең ер милкен арттыра. 1773 й. Ырымбур провинцияһында һәм Ставрополь провинцияһында 3 поместьеһы, Исәт провинцияһында — 3, Өфө провинцияһында 2 шарап ҡыуыу заводы була. Уның улы — Николай Иванович Т., коллегия советнигы. 1787—92 йй. Өфө провинция канцелярияһы прокуроры, 1797—1802 йй. Өфө губ. дворяндары (ҡара: Дворянлыҡ) башлығы. Т.С.Беляев уның крепостнойы була. Николай Иванович Т. улы — Егор Николаевич Т., ген.‑майор. 1822—30 йй. Ырымбур казак ғәскәре командующийы. Ырымбур өйәҙендә 152 мең дисәтинә ере һәм 2519 крәҫтиәне була. Уның улдары: Николай Егорович Т. (1816—75), 1858 й. П.М. Губиндан (ҡара: Губиндар) Әүжән-Петровск заводтарын һатып ала, 1859 й. уларҙы Д.Е.Бенардакиға (ҡара: Бенардакиҙар) һата; Александр Егорович Т. (3.4.1818, Ырымбур ҡ. — 20.1. 1893, С.‑Петербург), ген.‑адъютант (1859), кавалерия генералы. Дәүләт Советы ағзаһы (1867 й. алып). 1856 й. башлап Айырым жандармдар корпусы штабы нач. һәм Батша Ғали йәнәптәре канцелярияһының Өсөнсө бүлексәһе идарасыһы, 1861—64 йй. Вятка, Ҡазан һәм Пермь губ. ваҡытлы ген.‑губернаторы, 1867 й. алып почта һәм телеграфтар министры, 1868—77 йй. эске эштәр министры. Уның ҡатыны — Екатерина Александровна Т. (Пашкова), Стәрлетамаҡ өйәҙендә 5 ауылға (3 меңдән ашыу крепостной крәҫтиән) хужа була. Уның балалары: Николай Александрович Т. (1849—77); Мария Александровна Т., фрейлина; Александр Александрович Т., полковник. (1900). Хәрби министр адъютанты булып хеҙмәт итә, 1895 й. Ырымбур өйәҙе б‑са Ырымбур округ суды ағзаһы.
Т. нәҫеле Ырымбур губернаһы дворяндары нәҫел тарихы китабының 1‑се һәм 3‑сө киҫәгенә яҙылған. Т. ерҙәрендә 11 ауылға, ш. иҫ. нәҫелдән күсеп килгән имение урынлашҡан Ташлы а. (хәҙ. Ырымбур өлк. Төйлөгән р‑ны), нигеҙ һалынған. 1840 й. Т. 156,3 мең дисәтинә ере, 5781 крепостной крәҫтиәне булған.
Б.Ә.Аҙнабаев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 719
КЕЙЕҘ БАҪЫУ, йөн әүәләү, кейеҙ әҙерләү һәм баҫылған йөн әйберҙәр яһау. Башҡорттарҙа урыны м‑н кустарь кәсепкә әйләнгән традицион шөғөл. Кейеҙ баҫыу өсөн һарыҡ һәм дөйә йөнө файҙаланылған, унан аҡ, һоро, ала һәм ҡара кейеҙ баҫылған. К.б. өсөн, башлыса йәй мәленә тура килтереп, өмә үткәргәндәр. Йөндө септә йәки тирегә таратып һалғас, ян м‑н теткәндәр йәки муйыл, тал сыбығы м‑н һуҡҡандар. Ошо рәүешле әҙерләп бөткәс, йөндө бер тигеҙ ҡалынлыҡта септә йәки балаҫ өҫтөнә йәйгәндәр һәм, өҫтөнә ҡайнар һыу ҡойоп, төрөп бәйләгәндәр һәм тәгәрәткәндәр. Кейеҙ бер тигеҙ ҡалынлыҡта булһын өсөн, төргәкте даими рәүештә һүтеп, йөндө яңынан һыулағандан һуң икенсе башынан төрөп, тағы ла тәгәрәткәндәр. Кейеҙ тәгәрәтеүҙең бер нисә ысулы билдәле: Кейеҙҙе ҙур итеп баҫҡанда йөндө бүрәнәгә урағандар һәм, ике яҡ башына элмәктәр яһап, атҡа бәйләгәндәр һәм һөйрәтеп йөрөткәндәр. “Кейеҙ тартыу” ҙа ҡулланылған: төргәкте бау м‑н бер нисә урындан ҡыҫып бәйләгәндән һуң ике яҡ осонан тотоп, бер яҡтан икенсе яҡҡа тартҡандар. Кейеҙ әҙер булғас, ағын һыуҙа йыуып, киптергәндәр. Кейеҙҙе тирмә йәки башҡа төрлө ваҡытлыса торлаҡты ябыу, эйәр, ҡамыт-дуға, серге яһау (ҡара: Ат егеү кәрәк-ярағы) өсөн файҙаланғандар. Шулай уҡ кейеҙҙән баш (бүрек, ҡолаҡсын) һәм аяҡ (ҡата, сарыҡ) кейеме теккәндәр. Традицион интерьерҙы биҙәгәндә кейеҙ ҙур урын биләгән: уны һикегә, иҙәнгә түшәү, стенаны йылытыу өсөн ҡулланғандар. Кейеҙҙе биҙәү өсөн йөндө кәрәкле формала әүәләп, төп ҡатлам өҫтөнә һалғандар; тәбиғи аҡ һәм ҡара төҫтәрҙе файҙаланғандар. Аппликация, сигеү ҙә ҡулланылған. Геом. фигуралар (кәкерсәк, ромб, өсмөйөш, квадрат, түңәрәк, кәкре һыҙыҡ һ.б.) һәм сәскә-үҫемлек биҙәктәре (ҡара: Нәфис кейеҙ сәнғәте) төшөрөлгән. Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығыш Урал аръяғында әҙер кейеҙҙе биҙәүҙең бер төрө булып уны сигелгән туҡыма, ҡорама киҫәге, аппликациялы буҫтау м‑н тышлау һаналған. Көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙа кейеҙ бай биҙәлеше (ҡара: Орнамент) м‑н айырылып торған. Ҡупшы биҙәлгән кейеҙ туй йолаларында айырым урын биләгән, бирнә итеп бирелгән. Көнсығыш Урал аръяғында, көньяҡ һәм көнсығыш Башҡортостанда “Кейеҙгә баҫтырыу” йолаһы таралған була: кәләш кейәү йортона килгәндә, аттан төшөү м‑н аҡ кейеҙгә аяҡ баҫҡан. “Кейеҙгә ултыртыу”, “Килен урынын күрһәтеү” ошо уҡ йоланың төрҙәре һанала. Кейәүҙең әсәһе киленен йортҡа индереп, аҡ кейеҙ түшәлгән һикегә ултыртҡан һәм бүләккә бәрәсле һарыҡ вәғәҙә иткән. Был йолалар киленде ғаиләгә, ырыуға ҡабул итеүҙе, именлек һәм бәхет теләүҙе кәүҙәләндергән. Аҡ кейеҙ үҙе үк һаҡлау бурысын үтәгән. К.б. хужалыҡта һарыҡсылыҡ ҙур урын тотҡан райондарҙа, башлыса Көнсығыш Урал аръяғы һәм Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында киң таралған күренеш булған. Малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән Ҡаҙағстан, Үҙәк һәм Урта Азия халыҡтарында, ш. иҫ. ҡаҙаҡтарҙа, ҡалмыҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа һ.б. үҫешкән була.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.Х.Хужин