text:
Гомер
Гомер (грек. Ὅunpoς) (йәшәгән ваҡыты — б. э. т. XII быуат һәм б. э. т. VII быуат араһы) — легендар Боронғо Грецияның сәсән—шағиры. Европа әҙәбиәтенең боронғо ҡомартҡылары булған[1] «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларын ижад итеүсе булып иҫәпләнә. Табылған боронғо грек папирустарының яҡынса яртыһы Гомерҙыҡы[2]. Легенда буйынса ул һуҡыр булған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гомерҙың шәхесе һәм тормошо хаҡында дөрөҫ кенә бер нәмә лә билдәле түгел[3].
Шуныһы асыҡ, «Илиада» һәм «Одиссея» үҙҙәрендә һүрәтләнгән ваҡиғаларҙан күпкә һуң, әммә уларҙың барлығы теркәлгән беҙҙең эраға тиклемге VI быуаттан иртәрәк булдырылған. Геродот әйтеүенсә, Гомер уға тиклем 400 йыл элек йәшәгән[4]. Башҡа боронғо сығанаҡтар уның Троян һуғышы ваҡытында йәшәүен билдәләй[5].
Гомерҙың тыуған урыны билдәһеҙ. Ул тыуған ер булыу хоҡуғына 7 ҡала дәғүә иткән: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афина[6][3]. Геродот һәм Павсаний әйтеүенсә, Гомер Киклада архипелагының Иос утрауында үлгән. «Илиада» һәм "Одиссея"ның Грецияның ионий ҡәбиләләре йәшәгән диңгеҙ ярҙары буйында, йәки уға яҡын утрауҙарҙың береһендә сығарылыуы мөмкин. Гомер диалекты уның ниндәй ырыуға ҡарауы тураһында аныҡ мәғлүмәт бирмәй, сөнки ул боронғо грек теленең ионий һәм золий диалекттарының ҡушылмаларынан тора. Гомер диалекты, уның ғүмерен самалаған ваҡыттан алда уҡ барлыҡҡа килгән шиғри койнэ формаларының береһен сағылдыралар тигән фараз бар.
Традиция буйынса Гомер һуҡыр итеп һүрәтләнә. Был уның тормошондағы реаль факттарҙан алынмаған һәм бары тик антик биография жанрына хас булған тергеҙеү булыуы ихтимал[3]. Күп кенә билдәле легендар күрәҙәселәр һәм йырсылар һуҡыр булғанлыҡтан (мәҫәлән, Тиресий), поэтик һәм күрәҙәлек һәләтен бер-береһенә бәйләгән антик логика буйынса Гомерҙың фаразланған һуҡырлығы ысынбарлыҡ кеүек күренә. Бынан тыш, "Одиссея"лағы йырсы Демодоктың тыумыштан һуҡыр булыуы ла[7] автобиографик итеп ҡабул ителгән булыуы мөмкин.
Беҙҙең эраға тиклем III быуаттан да һуң түгел, ә ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса тағы ла алдараҡ[8] барлыҡҡа килгән «Гомер менән Гесиод ярышы» тигән шиғри ярыш тураһында шундай риүәйәт йәшәй: йәнәһе лә, шағирҙар Эбвей утрауында һәләк булған Амфидема иҫтәлегенә ойошторолған уйындарҙа осрашҡан һәм үҙҙәренең иң яҡшы шиғырҙарын уҡыған. Ярышта судья булған батша Панед еңеүҙе Гесиодҡа бирә, сөнки ул игенселеккә һәм тыныслыҡҡа саҡыра. Тыңлаусылар аудиторияһы иһә Гомер яғында була.
Гомерҙың «Илиада» менән «Одиссея» поэмаһынан тыш һуңғараҡ барлыҡҡа килгән тағы ла башҡа әҫәрҙәре бар, тип һанайҙар. Мәҫәлән, «Гомер гимндары» (беҙҙең эраға тиклем VII—V быуаттарҙа, Гомерҙың үҙе кеүек боронғо грек шиғриәте өлгөһө тип һанала), «Маргит» комик поэмаһы һәм башҡалар.
«Гомер» исеме тәү тапҡыр беҙҙең эраға тиклем VII быуатта, Каллин Эфесский уны «Фиваида» авторы тип атаған ваҡытта осрай. Исемдең мәғәнәһен антиклыҡ ваҡытында уҡ аңлатырға маташып, «аманат» (Гесихий), «сираттағы артына» (Аристотель) йәки «һуҡыр»[9][10][11] (Эфор Кимский) кеүек варианттар тәҡдим иткәндәр. Тик был варианттарҙың береһе лә, Гомерға «ижад итеүсе», «аккомпаниатор» кеүек заманса мәғәнәләрҙе тағырға маташҡан кеүек, ышандырырлыҡ булмай.   Моғайын, ионик формаһындағы «Ounpoς» һүҙе уның ғәмәлдәге ысын исеме булғандыр[3][12].
Гомер мәсьәләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Илиада» һәм «Одиссей» поэмаларының авторлығына, уларҙың килеп сығыуы һәм яҙылғанға тиклемге яҙмышына бәйле проблемалар йыйылмаһы «Гомер мәсьәләһе» тигән исем алған[13].
Антик осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был осор легендаһы Гомер үҙ эпосын Троян һуғышы ваҡытындағы шағирә Фантасия поэмаһы нигеҙендә ижад иткән, тип раҫлай[14].
«Аналитиктар» һәм «унитарийҙар»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуат аҙағына тиклем Европа фәнендә «Илиада» һәм «Одиссея»ның аторы Гомер, һәм улар нисек ижад ителгән шул килеш һаҡланып ҡалған, тигән фекер өҫтөнлөк ала. (Әммә инде 1964 йылда аббат д’Обиньяк үҙенең «Conjectures académiques»-ында «Илиада» һәм "Одиссея"ның беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Ликург Спартанский Спартала йыйған үҙаллы йырҙар булыуын раҫлай). Тик 1788 йылда Ж. Б. Вилуазон Venetus A кодексынан «Илиада»-ға схолий баҫтыра. Күләме буйынса ул был поэманан ашып китә, антик филологтар (Зенодот, Аристофан, Аристарх) ижад иткән йөҙәрләгән вариантан тора. Был баҫманан һуң Александрия филологтарының Гомер поэмаларының йөҙәрләгән юлының икеле йә иһә бөтөнләй ысын түгел, тип һанауы асыҡлана. Улар был юлдарҙы ҡулъяҙманан һыҙып ташламаған, тик айырым билдәләп ҡуйған була. Схолийҙарҙы уҡыу ҙа, беҙҙә булған Гомер текстарының эллинистик ваҡытҡа тура килеүе хаҡындағы һөҙөмтәгә килтерә. Ошо факттарҙан һәм башҡа фекерҙәрҙән сығып, (Гомер дәүерендә яҙыу булмаған, шул арҡала бындай оҙон поэма яҙып булмаған, тип һаналған) Фридрих Август Вольф «Гомерға баш һүҙ» китабында[15] йәшәү барышында ике поэма ла мөһим һәм ҡырҡа үҙгәрештәр кисергән, тигән фаразлауын белдерә. Шулай итеп, Вольфтың фаразына ярашлы, «Илиада» менән "Одиссея"ны ниндәйҙер бер авторҙыҡы тип әйтеп булмай.
Вольф «Илиада» тексын ижад итеүҙе беҙҙең эраға тиклем VI быуатҡа ҡарата. Ысынлап та, антик авторҙарҙың мәғлүмәте буйынса (шул иҫәптән Цицерон да), Гомер поэмалары беренсе тапҡыр Афина тираны Писистрат йәки уның улы Гиппарх күрһәтмәһе буйынса бергә йыйыла һәм яҙыла. Был «писистрат мөхәррирләүе» «Илиада» һәм "Одиссея"ны тәртипкә һалыу өсөн кәрәк була. Поэма тексының ҡапма-ҡаршылыҡлығы, унда төрлө дәүерҙәге ҡатламдарҙың булыуы, төп сюжеттан ныҡ ситкә тайпылыуы аналитик ҡараш файҙаһына була.
Гомер поэмаларының нисек булдырылыуына хаҡында аналитиктар төрлө фаразлауҙар белдерә. Карл Лахманн, мәҫәлән, «Илиада» ҙур булмаған бер нисә йырҙан тора тиһә («бәләкәй йырҙар теорияһы»), Готфрид Германн киреһенсә, һәр поэма бәләкәй йырҙарҙы яйлап киңәйтеү һәм яңы материал өҫтәү менән («башланғыс нигеҙ теорияһы») булдырылған, ти.
Вольфтың оппоненттары («унитарийҙар» тип аталыусылар) бер нисә ҡаршы аргумент килтерә. Беренсенән, «писистрат мөхәрирләүе» юрауы икеләнеү уята, сөнки был туралағы бар мәғлүмәттәр ҙә һуңыраҡ осорға тура килә. Икенсенән, ҡапма-ҡаршылыҡтар һәм ситкә тайпылыуҙар күп авторлыҡты аңлатмай, сөнки ҙур әҫәрҙәрҙә улар йыш осрай. «Унитарийҙар», «Илиада» һәм "Одиссея"ның йөкмәтке тулылығына, композиция матурлығына һәм симметрияһына нигеҙләнеп, поэмалар авторының берлеген иҫбат итә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Текст һәм тәржемәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- С появлением книгопечатания, в 1488 году во Флоренции Димитрием Халкокондилом впервые были изданы «Илиада» и «Одиссея».
- Русский прозаический перевод: Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
- В серии «Loeb classical library» сочинения изданы в 5 томах (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссея); а также № 496 — Гомеровы гимны, Гомеровские апокрифы, биографии Гомера.
- В серии «Collection Budé]]» сочинения изданы в 9 томах: «Илиада» (введение и 4 тома), «Одиссея» (3 тома) и гимны.
- Краузе В. М. Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (пример дореволюционного школьного издания)
- Часть I. Греция // Античная литература — СПб: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — ISBN 5-8465-0191-5.
Гомер хаҡында монографиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Петрушевский Д. М. Общество и государство у Гомера. М., 1913.
- Зелинский Ф. Ф. Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
- Альтман М. С. Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
- Фрейденберг О. М. Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
- Толстой И. И. Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
- Лосев А. Ф. Гомер. М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
- 2-е изд. (Серия «Жизнь замечательных людей»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
- Ярхо В. Н. Вина и ответственность в гомеровском эпосе. Вестник древней истории, 1962, № 2, с. 4-26.
- Сахарный Н. Л. Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
- Гордезиани Р. В. Проблемы гомеровского эпоса. Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
- Шталь И. В. Художественный мир гомеровского эпоса. М.: Наука, 1983. 296 стр. 6900 экз.
- Челышев П. В., Котенева А. В. Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: МГГУ, 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
- Cunliffe R. J. A lexicon of the homeric dialect. L., 1924.
- Leumann M. Homerische Würter. Basel, 1950.
- Treu M. Von Homer zur Lyrik. München, 1955.
- Whitman C.H. Homer and the heroic tradition. Oxford, 1958.
- Лорд А. Сказитель. М., 1994.
Гомер гимндары библиографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Перевод гимнов Ивлин-Уайта (англ.)
- В серии «Collection Budé»: Homere. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
руссаға тәржемәләр:
- отдельные гимны переводил С. П. Шестаков.
- Гомеровы гимны. / Пер. В. Вересаева. М.: Недра, 1926. 96 стр.
- переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
- Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, 1995.
Тикшеренеүҙәр:
- Деревицкий А. Н. Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. — Харьков, 1889. — 176 стр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Vidal-Naquet, Pierre Le monde d'Homère — Perrin, 2000. — P. 19.
- ↑ Finley, Moses The World of Odysseus — New York: New York Review of Books, 2002. — P. 11–2. — ISBN 978-1-59017-017-5.; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание
- ↑ Геродот 2.53.
- ↑ Graziosi, Barbara (2002). «The Invention of Homer»: 98–101.
- ↑ Анпектова-Шарова & Дуров, 2004, p. 63
- ↑ Одиссея VIII, 63 сл.
- ↑ Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.
- ↑ P. Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ad loc.
- ↑ H.G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon, rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ad loc.
- ↑ Pseudo-Herodotus, Vita Homeri1.3 in Thomas W. Allen, Homeri Opera, Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. Lycophron, Alexandra, l.422
- ↑ Книга: Боура С. М.: Героическая поэзия. С. 547
- ↑ Анпектова-Шарова & Дуров, 2004, p. 64
- ↑ Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание
- ↑ Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гомер. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
- Максим Мошков китапханаһында Гомер
- Гомер «Фантастика лабораторияһы» сайтында (рус.)
- Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями (недоступная ссылка с 14-05-2013 (1977
дня) — история)
- Греческие тексты поэм
- Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями
- Гомеровский эпос: миф и ритуал. Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: Азбука-классика, 2007.


c: text/html

text:
Төйәләҫкәй буйы бигерәк йәмле,
Аҡ тирмәләр ҡороп та йәйләргә,
Төйәләҫ буйҙары,
Ҡайҙа ла ғына барһаң, тиң-тош кәрәк,
Ҡаршы сығып атыңды бәйләргә,*
Төйәләҫ буйҙары.
Төйәләҫкәй буйын, әй, тал алған,
Ат саптырам тиһәң дә, тал яман,
Төйәләҫ буйҙары;
Донъялыҡта ғына, эй, ни яман,
Йәштән етем ҡалһаң да, шул яман,
Төйәләҫ буйҙары.
Төйәләҫкәй буйы, эй, һары тал,
Ир балалар менә лә ат итеп,
Төйәләҫ буйҙары;
Сит илдәрҙә йөрөп, илеңә ҡайтһаң,
Үҙ туғаның тора ла ят итеп,
Төйәләҫ буйҙары.
Шулай итеп, «Төйәләҫ» көйө менән һүҙҙәре лә, Мәхмүттән ҡалған ҡомартҡы йыр булып, халыҡ араһында таралып китә. Мәхмүт ярлы балаһы һәм байҙар ға ҡаршы булғанлыҡтан, был замандың байҙары, бай ҡуштандары был көйҙө Мәхмүт сығарған көй тип - халыҡ араһына тараттырмайҙар. Әммә халыҡ үҙенең күренекле көй ижадсыһын, йырсыһын, ҡурайсыһын онотмай, был саф йөрәкле ҡаһарман ил егетенең исемен үҙенең йөрәгендә һаҡлап алып ҡала.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 324
РАДИОСТАНЦИЯ, мәғлүмәтте радиотулҡындар ярҙамында тапшырыу һәм (йәки) уны ҡабул итеү өсөн ҡоролмалар комплексы. Радиохеҙмәттең төрө б‑са билдәләнгән (билдәле пункттар араһында) һәм күсмә элемтә хеҙмәттәре (күсмә һәм хәрәкәтһеҙ йәки бер нисә күсмә объекттар араһында), радиотапшырыу (ҡара: Радио), радионавигация Р. айырыла. Төп ҡоролмалары: радиотапшырғыс һәм (йәки) радиоалғыс, антенна һәм электр тогы сығанағы. Башҡортостанда 1980—90 йй. “Магнетрон” пр‑тиеһында бер каналлы “Урал” (портатив, элемтә алыҫлығы 1 км тиклем), өс каналлы “Турпан” (автомобилдәр өсөн, 12 км тиклем) һәм күп каналлы “Магнетрон‑НР” (портатив, 5 км кәм түгел), “Магнетрон‑ВР” (автомобилдәр өсөн, 20 км кәм түгел) Р. эшләнә һәм етештереүгә индерелә, улар 30—50°С тиклем т‑рала эшләй ала; 2000 й. башында “Магнетрон РР‑300” Р. (йылға транспорты объекттары өсөн, 20 км кәм түгел) производствоға индерелә, уның махсус йышлыҡ диапазоны бар һәм 10—55°С тиклем т‑рала эшләй ала, энергияны махсус блок аша судноның электр селтәренән йәки аккумулятор батареяларынан ала.
А.П.Кадомцев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Китап – белем шишмәһе тигән әйтем бер ҡасан да үҙ көсөн юғалтмай. Заман ниндәй генә алдынғы технологиялар менән хайран ҡалдырмаһын, әҙәм балаһы нәфис әҙәбиәткә, һүҙ ҡөҙрәтенә ихтыяж кисереп йәшәй. Салауат ҡалаһынан хажиә Зәйтүнә Көҫәпованың ижадына арналған осрашыуҙа ҡатнашыусылар был ышанысты тағы ла нығытты.
“Йөрәк һүҙе” тип аталды был сара. Зәйтүнә Көҫәпованың “Донъялыҡта изгелек ҡылайыҡ”, “Мин яҙмышымды үҙгәрттем” тип аталған китаптарының исем туйы шулай һүҙ көсөн баһалағандарҙы бер ҡорға йыйҙы. Ҡалалағы 2-се үҫмерҙәр китапханаһы мөдире Гөлнара Янышеваның башланғысы, тәҡдиме буйынса башҡарылды был изге эш. Ул, әйтеүҙәренсә, ошондай сараларҙы йыш үткәреп, китап һөйөүселәрҙе аралаштырып йәшәтә, күңелдәренә рух өҫтәүҙе, әҙәбиәт менән бәйләнеште өҙмәүҙәрен хәстәрләүҙе төп бурыстарының береһе итеп күрә.
– Зәйтүнә апайҙың китаптары менән танышҡас, олуғ Мостай Кәримдең “Күкрәгемдән ҡоштар осорам” тигән шиғыры иҫкә төштө, – тине осрашыуҙа Гөлнара Фәтих ҡыҙы. – Изге күңелле, хәстәрлекле, халҡының мәнфәғәттәрен ҡайғыртҡан Зәйтүнә апай ҙа “күкрәгенән ҡоштар осороп” ғүмер итә: яҡшылыҡ, нур өләшеп, иманға әйҙәп йәшәй. Әлеге китаптарында ла – тәрән фекер, оло фәһем һәм һабаҡ. Тормош тәжрибәһе, һүҙ көсө аша дөрөҫ йәшәргә, хаҡ юлға әйҙәй хажиә.
Зәйтүнә Көҫәпова үҙе әйтеүенсә, был китаптар оҙаҡ йылдар дауамында әҙерләнгән, уларға бөтөн күңел кисерештәре һалынған. Дин, әҙәп, әхлаҡ темалары менән бергә һаулыҡ, иҡтисад мәсьәләләре лә күтәрелгән. Һәр яҙма фәһемле: ҡәрҙәштәребеҙҙе изгелекле, шәфҡәтле булырға өйрәтә, сәләмәт йәшәүгә әйҙәй. Барыһынан да илһөйәрлек рухы бөркөлөп тора.
Китаптарҙың исем туйы шул ҡәҙәр йәнле барҙы, унда ҡатнашҡан һәр кем авторға изге теләктәрен еткерҙе, ижады, әүҙем тормош алып барғаны, динебеҙ буйынса белгәндәрен йомарт өләшкәне өсөн рәхмәт әйтте.
– Ошолай гелән яҡшы яңылыҡтар, күркәм ғәмәлдәр айҡанлы осрашырға яҙһын, – тине хажиә. – Туплаған ғилемебеҙҙе бүлешеп, тормош тәжрибәһен уртаҡлашып, фекер алышып, берҙәм йәшәйек!


text:
Кафедраның мөдире – социология фәндәре кандидаты, доцент
Петрова Лилиана Рафиҡ ҡыҙы
Маркетинг һәм реклама кафедраһының тәүге аҙымдары 2000 йылда яһала, кафедра тулыһынса 2005 йылда формалаша.
Кафедрала студенттарҙы уҡытыу нигеҙҙә көндөҙгө бүлектә алып барыла, 2006 йылда “Реклама” специальносының ситтән тороп уҡыу бүлегенә тәүге студенттар ҡабул ителде.
Кафедрала түбәндәге төп дисциплиналар уҡытыла: СМИ системаһы, реклама тарихы, реклама нигеҙҙәре, рекламаның социологияһы һәм психологияһы, журналистика нигеҙҙәре, паблик рилейшнз нигеҙҙәре, реклама продуктын эшләү һәм технологияһы, киң коммуникациялар һәм медиапланлаштырыу, сәйәси реклама, сауҙа рекламаһы, социаль реклама, тышҡы реклама, реклама маркетингы һәм менеджмент, логистика, маркетинг коммуникациялары, халыҡ-ара маркетинг, банк маркетингы, банкыларҙа кредит, ҡулланыусылар тәртибе, эшмәкәрлек тармаҡтарында һәм өлкәләрендә маркетинг.
Ғилми тикшеренеүҙәрҙең йүнәлештәре: реклама эшмәкәрлегенең социаль-мәҙәни нигеҙҙәре, региональ реклама үҙенсәлектәрен тикшереү, PR менән рекламаның яңы технологиялары, реклама эшләүҙә ижади стратегиялар, маркетинг стратегиялары һәм маркетинг коммуникациялары.
Кафедраның уҡытыусылары менән студенттары түбәндәге сараларҙа даими ҡатнаша: “Полиграфия. Дизайн. Реклама”, БР-ҙа эшҡыуарлыҡ һәм бизнес халыҡ-ара аҙналығы, “Ирекле эшҡыуарлыҡта студенттар” конкурсы, БР бизнес-берҙәмлеге асыҡ форумы, “Городская СреДА” социаль реклама фестивале һ.б. Кафедра социаль реклама буйынса “Ты и Я!” вуз-ара фестивален, студенттарҙың “Потенциал” Интернет-журналын, “Уңыш формулаһы” маркетинг коммуникациялары буйынса студенттар форумын ойоштороусы ла.
Кафедра уҡытыусыларының йәмәғәтселек һәм профессиональ эшмәкәрлеге БР Йәштәр эштәре дәүләт комитеты, БР Ремесленная палатаһы, БР эшҡыуарлыҡ ойошмалары ассоциацияһы, Өфө ҡала округы администрацияларының дипломдары һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.


text:
Гнейс
Гнейс (от нем. Gneis) — кварц, шпат һәм слюданан торған тау тоҡомо[1]; метаморфик тау тоҡомо; күләмле, ғәҙәттә, гранитоид составлы, буй-буй кристаллы сланец. Ҡатнашмалары булараҡ, гранаттар, дистен һ.б. осорай. Магматик (ортогнейстар тип атылыусы вулканик) һәм ултырма (парагнейстар) тоҡомдарынан ныҡ (тирән) метоморфизмы нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Тығыҙлыгы 2650-2870 кг/м3, көпшәклелеге 0,5-3,0 %. Кембрийғаса боронғо комплекстларда йыш осорай. Ер тарихында гнейс хасил булыу процессы 2,5 млрд. йылдар элек булған. 2,7-3,1 млрд. йыл элек хасил булған, гранат ҡатнаш эндербит-гнейслар, пироксен-плагиоклаз, амфибол-пироксен-платоклас гнейслар, биотит-амфибол плато-гнейстар осорай. Гнейстарга, мәҫәлән, һелтеләләренә, һирәк осорай торған элементтарҙың (Ta, Nb, Be һ.б.) ҙур мәғдән сығанаҡтары тура килә. Гнейс тоҡомдар, башлыса, ваҡланған таш, бут ташы алыуҙа һәм тышлау ташы булараҡ ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гнейс на Кристаллов. NET (рус.)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Татлы (Белорет районы)
Татлы ауылы (Илмәш, Татлы ҡасабаһы, Белорет-15) — хәҙерге Белорет районы биләмәһендә XVIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән тораҡ пункт. Хәҙер Межгорье ҡалаһы составындағы ҡасаба.
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Татлы, Көньяҡ-Көнбайыш Межгорьеның өлөшө булараҡ, Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан алғанда 230 км алыҫлыҡта һәм Белореттан шулай уҡ туранан алғанда 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул Көньяҡ Урал ҡурсаулығына инә һәм Дүнәнһуйған тауы итәгендә урынлашҡан.Ҡалаға үтер өсөн пропуск кәрәк була.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауылға нигеҙҙе Илмәш исемле кеше үҙенең нәҫел-нәсәбе менән һала. Халыҡ хәтерендә һаҡланыуынса, Белорет заводы өсөн ере тартып алынып, элекке урындарынан күсеп китергә мәжбүр булғандар. Улар Бағырашты йылғаһы буйына Ямантауҙан йыраҡ түгел төбәккә килеп урынлаша. Бағырашты йылғаһы мул булып бағыр балығы үрсегәнлектән шундай атама алған. Ауыл ошо ырыу башы исеме менән атала башлай.
1795 йылда ауылда 19 йорт-ихата булып, 66 ир-ат, 61 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.
X ревизия (1859 йыл) 30 йорт-ихатала 219 кешене теркәгән. Был ваҡытта улар 150 ат, 100 һыйыр, 79 һарыҡ, 30 кәзә тотҡан. 1920 йылға һандар әллә ни үҙгәрмәгән: 233 кеше йәшәгән, 47 йорт-ихата булған [1].
Ауылдың икенсе исеме Илмәштең улы Татлы хөрмәтенә бирелгән. Ул 1750—1825 йылдарҙа йәшәгән. Илмәш ауылы тирәләй уның улдары яңы ауылдарға нигеҙ һалған. Шул рәүешле Бирҙеғол, Ғәҙелша, Әрепҡол ауылдары барлыҡҡа килгән. Уларҙы дөйөмләштереп, документтарҙа Верхнеуральск өйәҙе, Тамъян-Ҡатай кантоны Татлы йәмғиәте тип теркәгәндәр.
Совет власы осоронда Татлыла ауыл советы эшләп килә, ул элеккесә яҡын-тирәләге ауылдар өсөн үҙәк булып тороуын дауам итә.
1933 йылға тиклем ауыл халҡы йәйләүгә сыға торған булған. Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәһе — Ямантау, бында климат бик ҡырыҫ, шуға күрә игенселек менән шөғөлләнә алмағандар. Ауыл халҡы мал, солоҡ ҡорто тотҡан, һунарсылыҡ, ағас эше менән шөғөлләнгән. Совет осоронда ла башлыса леспромхозда, урман хужалығында эшләгәндәр[2]
Бағырашты йылғаһы ул саҡта тулы һыулы булған һәм унда хатта ҡыуғынға төшә торған булғандар.
1926 йылда Белорет-Инйәр тар колеялы тимер юлы һалынғас, леспромхоз эшселәре күмер яндырып, Белорет заводына вагондар менән оҙата башлаған[3].
1990-сы йылдарҙа Илмәш һәм Көҙйылға ауылдары янында ябыҡ ҡала төҙөлә башлай. Татлы ҡасабаһына Белорет — 15 атамаһы бирелә, хәҙер инде Межгорье ҡалаһы составына инә.
1995 йылдың 8 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президентының Указы менән Межгорьеға ҡала статусы бирелә һәм Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы барлыҡҡа килә.
Ауыл ҡала ситенә әүерелгән, әммә ҡәҙимгесә тормошо дауам итә. 2010-сы йылдарҙа ауыл халҡы үҙ көсө менән мәсет төҙөп, ауылға нигеҙ һалған ҡанбаба хөрмәтенә уны «Илмәш» тип атайҙар.
Тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыл Оло Инйәр менән Кесе Инйәр араһындағы майҙанда, икеһенән дә ярайһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Уны тауҙар уратып алған. Көньяҡ Уралдағы иң бейек Ямантау (1640) ҡырыҫлығы үҫемлектәр донъяһына ла йоғонто яһаған, бында имән, саған кеүек йылыраҡ климатҡа мохтаж ағастар үҫә алмай, йүкә ваҡ булып үҫә. Тундра үҫемлектәре лә осрай, ағастар райондың Ямантауҙан йырағыраҡ ерҙә үҫкәндәренән нәҙегерәк һәм тәпәшерәк. Йәй тау климатына ярашлы — ҡыҫҡа, Ямантау башында ҡар иреп бөтмәгән йылдарҙа — һыуыҡ. Йәй башында һәм аҙағында ҡырауҙар йыш төшә. Йәй уртаһында ла булыуы ихтимал.
Йәнлектәр донъяһы бай.
Төйәктең ҡалҡыу ерҙә урынлашыуы арҡаһында яуым-төшөм йылы менән 700 мм-ға тиклем етә, уртаса йыллыҡ температура 0,5 °C-ҡа тиклем түбәнерәк була[4].
Ауыл уртаһынан Тоҡанбаш тигән саф һыулы йылға аға, уға Хәбер йылғаһы ҡоя.
Ауылдың күренекле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абдрахманов Барый Абдрахман улы (28 декабрь 1916-1 апрель 1996) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. СССР Юғары Советының алтынсы саҡырылыш депутаты, КПСС-тың ХХII съезы делегаты. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
- Абдрахманов Илдус Барый улы (2 ғинуар 1942 йыл) — ғалим, химик. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы академигы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре.
- Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы (25 сентябрь 1961 йыл) — музыкант, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
- Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы (1 ғинуар 1940 — 17 ғинуар 2001), кадрҙағы хәрби хеҙмәткәр, хәрбиҙәр тормошо тураһында «Беҙҙең погондар» китабы һәм «Офицер яҙмалары» циклына ингән хикәйәләр авторы, хеҙмәте өсөн бик күп миҙалдар менән бүләкләнгән
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История деревни Татлы [3]
- Фарит Ахметов. Наши погоны. — Уфа, 2009. — 135 с.
- Межгорье ҡалаһы халҡын тәү сиратта торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре борсой [4]


text:
Өфөлә күренекле дәүләт эшмәкәрҙәре Хафиз Ҡушаев һәм Муллайән Халиҡовтың иҫтәлеген мәңгеләштерергә тәҡдим иттеләр
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә күренекле дәүләт эшмәкәрҙәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Хафиз Ҡушаев һәм БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе Муллайән Халиҡовтың иҫтәлеген мәңгеләштерергә тәҡдим иттеләр. Уларҙың республика алдындағы хеҙмәттәре өсөн Мәҙәниәт министрлығына Башҡортостандың Милли музейында (БАССР Хөкүмәтенең элекке бинаһы) мемориаль таҡтаташ ҡуйырға тигән тәҡдим булды.
Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылында Илдархандың тормошона һәм эшмәкәрлегенә һәм Мутиндар династияһына арналған музей булдырыу идеяһы яңғыраны. Бының өсөн түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусылар Башҡортостан етәкселегенән ярҙам һорай.
«Башҡортостан Республикаһының ойошторолоуы һәм дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүе: 100 шәхес» түңәрәк өҫтәленең йомғаҡлау резолюцияһына ошондай тәҡдимдәр индерелде. Ошо көндәрҙә Өфөлә Башҡортостан автономияһы декларацияһы тураһында фармандың 100 йыллығына бағышланған сара үтте.
Түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусылар Башҡортостандың район һәм ҡала хакимиәттәренә республиканың 100 йыллығын билдәләү буйынса саралар планын әҙерләгәндә Башҡортостан дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүенә ҙур өлөш индергән күренекле яҡташтарының иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса саралар, тематик стендтар һәм экспозициялар ойоштороуҙы, мемориаль таҡтаташтар ҡуйыуҙы индерергә кәрәк тигән кәңәш бирә.
Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығына республиканың тыуған яҡты өйрәнеүселәр ойошмаһы менән берлектә 2018 йылда тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙең Башҡортостан Республикаһы ойошторолоу тарихын өйрәнеү һәм мәңгеләштереү мәсьәләләренә бағышланған республика конференцияһын әҙерләргә һәм үткәрергә тәҡдим ителде.


text:
Өфөлә Халыҡ-ара йәштәр фестивале ойошторола
Өфөлә Халыҡ-ара йәштәр фестивале ойошторола Фото: М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
28 ноябрҙән 3 декабргә тиклем Өфөлә Халыҡ-ара төрки халыҡтары мәҙәниәте һәм теле фестивале уҙғарыла.
Унда Рәсәй һәм сит ил юғары уҡыу йорттарының студент коллективтары һәм айырым башҡарыусылар ҡатнаша. Ҡатнашыусыларҙың йәше — 25-кә тиклем.
Уларҙы бай конкурс һәм мәғариф программаһы, жюри ағзалары һәм йүнәлештәр буйынса эксперттар, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһе эшмәкәрҙәре менән осрашыуҙар, оҫталыҡ дәрестәре көтә. Конкурс программаһында «Вокал», «Инструменталь жанр», «Хореография», «Мода театры», «Нәфис һүҙ» номинациялары ҡаралған.
Фестиваль төрлө милләтле һәм динле йәштәр араһында толерантлыҡ мәҙәниәте, йәш быуында Ватанға, үҙенсәлекле һәм ҡабатланмаҫ мәҙәниәткә, халыҡ йолаларына һөйөү тәрбиәләүгә йүнәлтелгән, тип билдәләнеләр М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының матбуғат хеҙмәтендә.
Сараны ойоштороусылар — Башҡорт дәүләт педагогия университы һәм Рәсәй студенттар үҙәге. Студент ойошмалары эшмәкәрлеген үҫтереү программаһын тормошҡа ашырыу барышында Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы булышлығында үткәрелә.


text:
Сит ил балалар аҙыҡ-түлеген илебеҙҙеке менән алмаштырыу күҙаллана
Сит ил балалар аҙыҡ-түлеген илебеҙҙеке менән алмаштырыу күҙаллана Фото: Башинформ
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәйҙә сил ил балалар аҙыҡ-түлегенә алмашҡа илебеҙҙеке киләсәк. Хөкүмәт сит ил балалар аҙыҡ-түлеген алмаштырыу мәсьәләләре буйынса ведомство-ара төркөм ойошторҙо. Унда Ауыл хужалығы, Сауҙа һәм сәнәғәт, Иҡтисади үҫеш, Мәғариф һәм фән, Һаулыҡ һаҡлау министрлыҡтары һәм Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә федераль күҙәтеү хеҙмәте вәкилдәре инде.
«Эшсе төркөмдөң төп бурыстары – балалар аҙыҡ-түлеген етештереүҙе тотороҡло үҫтереүгә йүнәлтелгән саралар, шулай уҡ импортты алмаштырыуға һәм экспортты үҫтереүгә күсеү өсөн эштәр планын булдырыу буласаҡ», — тип хәбәр итә «Известия» гәзите.
«Руспродсоюз» ассоциацияһының мәғлүмәттәре буйынса, илебеҙҙә балалар аҙыҡ-түлеге баҙарының яҡынса 70 процентын Danone, Nutricia, PepsiCo компаниялары һәм Рәсәйҙең «Прогресс» ойошмаһы биләй. Шул уҡ ваҡытта етештереүселәр билдәләүенсә, хәҙер илебеҙ баҙарында сеймал етмәү сәбәпле сит ил продукцияһынан тулыһынса баш тартыу икеле.


text:
америка билән хитай арисидики сақаймас җараһәт-тәйвән
доктор әркин әкрәмниң темиға мунасивәтлик анализи
хитай билән арисидики сақаймас җараһәт-тәйвән
америка һава армийәсигә тәвә «B-52 » типлиқ икки күрәшчи айропилан җәнубий хитай деңиздики сүний аралларға йеқин җайдин учти. хитай һөкүмити 6-ийунда байанат берип земинини қәтий қоғдайдиғанлиқини, һәр қандақ күрәшчи айропилан вә уруш парахотидин қорқуп қалмайдиғанлиқини билдүрди. хитай-америка мунасивәтлири сода ихтилаби сәвәбидин һалқилиқ пәйттә туруватқан мушундақ әһвалда, таратқулар америкиниң сәзгүр һаләттә туруватқан тәйвән боғузиға авиаматка әвәтишни ойлишиватқанлиқини билдүрмәктә. тәйвән боғузи америка-хитай мунасивәтлириниң изчил қизиқ нуқтиси болуп кәлмәктә, 2007-йили америка уруш парахоти тәйвән боғузидин өткәндә хитай һөкүмити қаттиқ наразилиқ билдүрди. 1996-йилиму тәйвәндә сайлам өткүзүлгәндә хитайму һәрбий маневир өткүзгәниди, бу вақитта америка икки уруш парахотини тәйвәнгә йеқин җайға әвәткәндә хитай-америка мунасивити биридинла кәскинлишип кәткәниди.
2016-йили доналд трамп пирезидент болғандин кейин дипломатийә қаидисигә хилап бәзи ишларни қилди, мәсилән, тәйвән пирезидентиниң тәбрик телеграммисини қобул қилди, йәнә тәйвәнгә 1 милйард 400 милйон доллар қиммитидә һәрбий лазимәтликләр сетилишқа мақуллуқ бәрди, һәтта америкиниң йуқири дәриҗилик әмәлдарлириниң тәйвәнни зийарәт қилишини мәзмун қилидиған келишимни имзалиди. бу әһваллардин бийҗиң даирлири биарам болди.
америка һава армийәсигә тәвә айропиланларниң җәнубий хитай деңиздики сүний аралларға йеқин җайдин учуши хитайниң игилик һоқуқиға дәхли қилғанлиқ боламду? америкиниң тәйвән боғузиға авиаматка әвәтишини ойлишиши немидин дерәк берәмду? тәйвән боғузи немә үчүн бунчивела муһим? америка-хитай мунасивәтлири иқтисадий сүркилиштин һалқип сийасий сүркилишкә бардиму?


text:
- Подробности
- Просмотров: 292
ПОЛИАЦЕТИЛЕН, [—CH=CH—]n, цис‑, транс‑конфигурацияларҙа икеләтә бәйләнешле эйәртеү системаһы булған һыҙыҡлы полимер. Ҡара төҫтәге онтаҡ, һоро төҫтәге күҙәнәкле материал, алтын йәки көмөш төҫтәге плёнка. Аморф (тығыҙлығы 780 кг/м3), кристаллы (790—1160 кг/м3, кристалл үлсәме 2—5 нм), эре кристаллы (1150—1200 һәм 1300—1350 кг/м3, 1—2 мм тиклем) П. айырыла. Органик эреткестәрҙә эремәй, водород, малеин ангидриды, иод, бром, фторлы мышаяҡ, натрий‑нафталин м‑н тәьҫирләшә. Эре кристаллы (1300— 1350 кг/м3) П. кислород м‑н окисланмай, озон м‑н насар тәьҫирләшә; кристаллы, аморф П. кислородты йота, озонда яна. Термик эшкәрткәндә П. кристалдарының тығыҙ төргәге макромолекула фрагменттарының айырылыуын ҡыйынлаштыра, карбонлауҙы еңелләштерә: кристаллыһының дегидрирланыуы 250—300°С башлана һәм 1100—1200°С тамамлана, аморфтыҡы ошоға ярашлы 350— 500°С һәм 2000°С. Аморф, кристаллы П. карбонлап — графитланмаған углерод, кристалдарҙың тығыҙ төргәгенең термолизы м‑н электрик һәм оптик үҙенсәлектәре юғары булған өс ҡырлы поликристаллы (2200°С юғарыраҡ т‑рала тулыһынса графитациялана) һәм квазиике ҡырлы графит алалар. П., уның термолизы продукттары тензоһиҙгерҙәр, парамагниттар. Аморф П. — диэлектрик, кристаллы ярымүткәргес, допирланған һәм пиролизланғандары — электр үткәргес. Ацетилен, цикллы эйәртеүле мономерҙарҙы полимерлаштырыу, полиэтиленды дегидрирлау, поливинил эфирҙарҙы декарбоксиллау, составында галоген булған полимерҙарҙы дегидрогалогенлау, поливинил спиртын дегидратациялау юлы м‑н алалар. Допирланған П. токтың полимер сығанаҡтарын эшләгәндә ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 80—90‑сы йй. Химия ин‑тында Г.В.Леплянин етәкс. винилхлоридтың гомо‑, сополимерҙарын фаза‑ара дегидрохлорлап эре кристаллы П. алыу, үҙенсәлектәренең анизотропияһы юғары булған өс ҡырлы, квазиике ҡырлы графитты, органик ферромагнетиктарҙы түбән т‑рала синтезлау ысулдары эшләнә. БДУ‑ла, Молекулалар һәм кристалдар физикаһы ин‑тында парамагнетизм, пиролизланған өлгөләрҙең магнитҡа бирешеүе асыла, ферромагнетик өлөш айырып алына, уларҙы тензодатчикар етештереүҙә ҡулланыу тәҡдим ителә.
Әҙәб.: Химия полисопряжённых систем. М., 1972; Полиацетилен //Высокомолекулярные соединения. Серия А. 1988. Т.30. №10; С а л и м г а р е е в а В.Н., К о л е с о в С.В. Поливинилены //Вестник Башкирского университета. 2006. №1.
В.Н.Сәлимгәрәева
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
ЗООГИГИЕНА (зоо... һәм гигиена), хайуандар гигиенаһы, хайуан организмының тышҡы мөхит м‑н үҙ‑ара мөнәсәбәтен өйрәнгән һәм а.х. малын рациональ аҫрау шарттарын билдәләгән фән. З. төп бурыстары: хайуандарҙың һаулығын һаҡлау, уларҙың продуктлылығын күтәреү, ш. уҡ тирә‑яҡ мөхитте малсылыҡ биналарының ағынты һыуҙары м‑н бысраныуҙан һаҡлау. Дөйөм һәм шәхси З. айырып йөрөтәләр. Дөйөм З. һауа мөхите, тупраҡ, һыу, мал аҙығы гигиенаһы, ашатыу һәм эсереү режимы, малсылыҡ биналарының микроклиматы, малдарҙы йәйен һәм ҡышын аҫрау режимы мәсьәләләрен өйрәнә, көтөүҙе тулыландырыуҙың һәм һау йәш мал үҫтереүҙең оптималь шарттарын билдәләй; малсылыҡ объекттарын проектлауға һәм төҙөүгә, уларҙың урынлашыу урындарына, төҙөлөш материалдарына һ.б. талаптар ҡуя. Шәхси З. ш. уҡ мәсьәләләрҙе төрлө төр, йәш һәм тәғәйенләнешле малдарға ҡарата климат шарттарын иҫәпкә алып өйрәнә. З. зоотехния, ветеринария, метеорология, физика, химия һ.б. м‑н бәйле. Башҡортостанда З. б‑са системалы фәнни тикшеренеүҙәр 1945 й. БАХИ‑ла (ҡара: Аграр университет) зоогигиена каф. ойошторолғандан һуң үткәрелә башлай, малды көтөүлектә аҫрауҙы ойоштороу б‑са саралар эшләнә (Т.Р.Ғәйнуллин), малсылыҡ биналарының микроклиматын оптималләштереү өсөн газ горелкаларын һәм төрлө вентиляция системаларын ҡулланыу нигеҙләнә (Н.Ш.Мәмлиев). 60‑сы йй. башынан а.х. малының организмына һауаны яһалма ионлаштырыу тәьҫирен өйрәнеү фәнни тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлеше булып тора: аэроиондарҙың сусҡаларҙың продуктлылығына (В.И.Мозжерин), уларҙа туҡлыҡлы матдәләрҙең эшкәртелеүенә һәм газ әйләнешенә (Е.П.Дементьев), продуктлылығына һәм үрсем һәләтенә (С.Ғ.Кәримова); сальмонеллёзға һәм сусҡа килаһына (Ф.Ә.Кәримов), быҙау сальмонеллёзына (Е.В.Цепелёва) ҡаршы вакцинацияланған малдар иммунитетының тотороҡлолоғона тәьҫире б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. 90‑сы йй. йәш һыйыр малын үҫтергәндә һәм ашатҡанда малсылыҡ объекттарының микроклиматын зоогигиеник тикшереү үткәрелә (М.Л.Аранцев, Р.З.Закиров, Р.И.Хәбибуллин) һ.б. 2000 й. малдың тәбиғи резистентлығын арттырыу өсөн биостим препараты уйлап табыла (В.А.Алопин, Дементьев, Р.Ғ.Фазлыев) һәм быҙауҙарҙың организмына уның тәьҫире өйрәнелә (Р.Р.Ғиззәтуллин) һ.б.
Әҙәб.: Гигиена животных /В.И.Мозжерин [и др.]. Уфа, 1997; Гигиена животных /А.Ф.Кузнецов [и др.]. М., 2001; Зоогигиена /И.И.Кочиш [и др.]. СПб., 2008.
Е.П.Дементьев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
ЦХИНВАЛ, 12 окт — Sputnik. Хуссар Ирыстоны Знауыры районы ӕрцыд фӕндагон-транспортон цау (ФТЦ), кӕцыйы фӕстиуӕгӕн зиан баййӕфта хӕдтулгӕйы шофыр, хъусын кӕны республикӕйы Мидхъуыддӕгты министрады (МХМ) пресс-службӕ.
Авари ӕрцыд цыппӕрӕмы, 14.00 сахатыл республикӕйы Знауыры районы Сунисы хъӕуы.
"Цауы бынатмӕ ацыдысты оперативон къорд ӕмӕ Знауыры районы автоинспекцийы кусджытӕ, кӕцытӕ сбӕрӕг кодтой, ВАЗ —2107 хӕдтулгӕйы шофыр кӕй нӕ сырӕхст скъӕрын ӕмӕ ахаудта фӕндагӕй", — банысан кодтой пресс-службӕйы.
ФТЦ фӕстиуӕгӕн шофыры алыгъуызон буары цӕфтимӕ аластой республикон соматикон рынчындонмӕ. Нӕлгоймагӕн бакодтой медицинон ӕххуыс, фӕлӕ дарддӕры хоскӕныныл не сразы ис.


text:
Яңылыҡтар
Июндә республика халҡын ике өҫтәмә ял көнө көтә
Июндә Башҡортостан халҡын Рәсәй көнө һәм Ураҙа байрамы уңайынан ике өҫтәмә ял көнө көтә.
12 июндә бөтә ил Рәсәй Федерацияһы көнөн билдәләй.
Быйыл ул дүшәмбегә тап килә, шуға күрә рәсәйҙәр өс көн рәттән — 10, 11 һәм 12 июндә ял итә.
Бынан тыш, Башҡортостан Хөкүмәте ҡарарына ярашлы, Ураҙа байрамы уңайынан 2017 йылдың 25 июне ял көнө тип иғлан ителде. Ошо хаҡта республика Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Быйыл Ураҙа байрамы йәкшәмбегә тура килә. Ял һәм байрам көндәре тап килгән осраҡта, ял көнө байрамдан һуңғы эш көнөнә күсерелә. Шул рәүешле ял көнө йәкшәмбе — 25 июндән дүшәмбе — 26 июнгә күсә. Йома, 23 июндә, эш көнө ҡыҫҡармай.
Шулай итеп, биш көнлөк эш аҙнаһында 2017 йылдың 24, 25 һәм 26 июне ял көндәре булып тора.
Йыллыҡ төп йәки өҫтәмә түләүле отпуск бирелгәндә 25 июндәге байрам көнө отпускының календарь көндәре иҫәбенә индерелмәй.
«Башинформ» хәбәр иткәнсә, быйыл Башҡортостанда 17 байрам ял көндәренә тура килә. 12 июндә Рәсәй көнө билдәләнә. Унан һуң: 25 июнь — Ураҙа байрамы; 1 сентябрь — Ҡорбан байрамы; 11 октябрь — Республика көнө; 4 ноябрь — Халыҡтар берҙәмлеге көнө.


text:
Ғүмере ҡыҫҡа булды
23 апреля 2014 йыл | Хаттар
Туған халҡын, балаларҙы яратҡан, уларҙың киләсәген ҡайғыртҡан, намыҫлы, оло йөрәкле һеңлем Гөлшат Акрам ҡыҙы Сәйетбатталованың
14 апрелдә тыуған көнө булыр ине. Әммә яҙмыш ҡанундары уны йәшләй, 27 йәшендә генә беҙҙең аранан алып китте. Фажиғәле рәүештә ғүмере өҙөлөүенә ярты йыл да булды.
14 апрелдә тыуған көнө булыр ине. Әммә яҙмыш ҡанундары уны йәшләй, 27 йәшендә генә беҙҙең аранан алып китте. Фажиғәле рәүештә ғүмере өҙөлөүенә ярты йыл да булды.
Ҡартлыҡта кисергән бәхет
23 апреля 2014 йыл | Хаттар
Һуғыштан алдағы йылдарҙа ла ауыл халҡы ауырлыҡтар кисереп йәшәне. Ат һабаны менән ер һөрөп, ҡул менән сәсеп кенә игендәрҙән юғары уңыш үҫтереп ала алманылар. Иген уңышы 8-9, уҙа барһа 11-12 центнерҙан арт-маны. Тракторҙар, ер эшкәртеүсе техника юҡ ине әле.
Әлтәф Әғзәм улы Басариев шул ауыр заманда 1939 йылдың 16 мартында Ҡолҡан ауылында тыуған. Уға бала саҡ шатлығын кисерергә тура килмәй, өс йәшендә атаһынан, 12 йәшендә саҡта әсәһенән етем ҡала.
Әлтәф Әғзәм улы Басариев шул ауыр заманда 1939 йылдың 16 мартында Ҡолҡан ауылында тыуған. Уға бала саҡ шатлығын кисерергә тура килмәй, өс йәшендә атаһынан, 12 йәшендә саҡта әсәһенән етем ҡала.
Ғаиләбеҙ ғорурлығы
23 апреля 2014 йыл | Хаттар
Районыбыҙҙың иң күркәм мөйөштәренең береһе – күккә олғашҡан тауҙар һәм саф, таҙа һыулы Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан Ерекле ауылында 1949 йылдың 15 апрелендә Зөһрә менән Динислам Ишкиндар ғаиләһендә баш балалары донъяға ауаз һала. Уға Тәнзилә тип исем ҡушалар. Бала сағынан уҡ ул аң-белемгә ынтылып, тиҫтерҙәре-нән айырыуса күпте белеүе менән айырылып буй еткерә, әсәһенең иң ҙур ярҙамсыһы була.
Хеҙмәттәре тейешенсә баһаланды
23 апреля 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Граждандарҙың килем кимәле үҫте. Ауыл биләмәһе буйынса уртаса эш хаҡы 2012 йыл менән сағыштырғанда 12 процентҡа артты. Мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеларында урындар менән тәьмин ителештә һиҙелерлек аҙым эшләнде. Красноусолдағы 2-се һәм Курорт мәктәптәрендә 120 урынға иҫәпләнгән төркөмдәр асылыу иҫәбенә, балалар баҡсаһына булған ихтыяж 40 процентҡа тиклем кәмене.
Баҫыуға сыҡтылар
23 апреля 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Техникаһын күптән әҙерләп ҡуйып, ерҙең өлгөрөүен генә көткән игенсе, ҡояш юғарыраҡ күтәрелеп сағыу нурҙарын һипкәс, яҙғы елдәр баҫыу буйлап йүгереп бәрәкәтле ҡара тупраҡты иркәләгәс, баҫыуға ашыҡты. Тракторҙар гөрләүе, ҡабатланмаҫ сихри моң булып, тирә-яҡҡа яңғырап ишетелде. Ошоно ғына көткән һабантурғай игенсегә фатиха биргәндәй йырын һуҙҙы…


text:
2-се мәктәптең I «Д» синыфы уҡыусылары уҡытыусылары Лина Марс ҡыҙы Аверьянова менән район балалар китапханаһына ҡунаҡҡа барҙы. Уның мөдире Ирина Борисовна Безрукова һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр ҡыҙҙар, малайҙарҙы йылы ҡаршы алып, китапхана фойеһы, уҡыу залы буйлап экскурсия ойошторҙо. Әкиәттәрҙән өҙөктәр уҡып, уҡыусыларҙың белемдәрен дә тикшереп өлгөрҙөләр. Балалар күпте белә икән. Һуңынан бергәләп йәнһүрәт ҡаранылар.
Уҡыусыларға ҡунаҡта булыу бик оҡшаны. Китапханасылар уларға уҡыуҙарында уңыштар теләне, тағы ла килергә саҡырып ҡалдылар. Был йәнле аралашыуҙан балалар артабан да китап менән дуҫ буласаҡтарын һәм китапханаға йөрөйәсәктәрен белдереп, шат кәйеф менән таралышты.
Гөлназ ЙОСОПОВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Туймазы ҡалаһы.


text:
На нашем сайте представлены поздравления на свадьбу на башкирском языке, которые помогут вам выразить свои чувства в этот замечательный день. Вашим родным или друзьям будет приятно услышать от вас за праздничным столом башкирские поздравления в день свадьбы.
***
Туй көнө менән! С днем свадьбы!
Ҡайһы арала үҫеп еттегеҙ һуң?
Һеҙме һуң был? Ышанмай күңел…
Туй көнөгөҙ, улым, ҡотло булһын,
Өйләнеү ул – уйын эш түгел.
***
Йәшлек мөхәббәте мәңге булһын,
Гел бер булһын барыр юлығыҙ.
Аҡ бәхеттәр генә яуып торһон,
Ҡотло булһын никах туйығыҙ.
***
Йондоҙ һибә Йыһан, бәхет теләп,
Йөҙөгөҙҙә көн дә нур атһын.
Берегеҙ өсөн берегеҙ терәк булып,
Берегеҙ өсөн берегеҙ йән атһын!
***
Йәй көнөндә һеҙҙең туйҙарығыҙ,
Ысын күңелдән һеҙҙе ҡотлайбыҙ!
Туйҙарығыҙҙы бергә үткәреп
Һеҙгә атап йырҙар йырлайбыҙ.
Аҡ бәхеттәр һеҙгә юлдаш булһын,
Күтәренке булһын күңелегеҙ,
Һаулыҡ, шатлыҡ, ҡыуаныстар менән
Үтһен ине бөтөн ғүмерегеҙ.
Свадебные поздравления на башкирском языке
Вам хочется не просто поздравить близких и родных для вас людей со счастливым событием, но сделать это красиво и небанально? Выберите лучшие поздравления в день свадьбы на башкирском языке, прочтите за праздничным столом – и вы увидите, как засветятся от счастья глаза жениха и невесты. Только вам решать, каким будет свадебное поздравление, главное – чтобы эти слова прозвучали искренне.
***
Туй конегез һеҙҙен ҡотло булһын,
Кутэренке булһын кунелдэр!
Бер ҙә йылмайып, бэхет, шатлыҡ белэн
Тигеҙлек утһен гомерлэр.
Туй балдағын алтын нурҙары
Тормош күгегеҙҙең биҙһен.
Күҙегеҙҙе хисе сою
Беркайчан да берук сунмэсен.
Буген һеҙҙен туй конегез,
Бэхеттэрзен ырыҫы,
Ғүмер буйы дорлэп янһын
Һеҙҙен йорэк ылыҫы.
Бэхетле булып йәшим тиһэн,
Бер — берене анлау кирэк.
Херота һеҙ булығыҙ
Бер — берегезгэ оло терэк.
Бэхет, шатлыҡ, муллыҡ яҙмыш булһын,
Иҫән — сэлэмэт итегеҙ бик кәрәкле.
Матур ул матур хэм кыз устереп,
Аҙ тигэндэ йозгэ итегеҙ.
Буген жирдэ яна гаилэ тыуа,
Яна тормош бездэ башлана.
Берук күркәм булһын,
Берук ныҡ булһын!
И Алла, узен ташлама!
Поздравления на свадьбу по-башкирски
***
Туй көнө менән! С днем свадьбы!
Ҡайһы арала үҫеп еттегеҙ һуң?
Һеҙме һуң был? Ышанмай күңел…
Туй көнөгөҙ, улым, ҡотло булһын,
Өйләнеү ул – уйын эш түгел.
Шуға, улым, һин беренсе көндән
Хужа итеп той ҙа үзеңде,
Атайыңдан үрнәк алып раҫла
Ғаиләлә һәр бер һүзеңде.
Балаларың булһын һау-сәләмәт,
Мал-мөлкәтең булһын, алтының.
Был бит – минең ирем тиеп,балҡып,
Ғорурланып торһон ҡатының.
Шулай итеп матур йәшәһәгеҙ,
Беҙ ҙә бик һөйөнөп йәшәрбеҙ.
Ҡатыныңа килен тип түгел,
Ҡыҙым тиеп һөйөп йәшәрбеҙ.
Бөгөн һеҙҙең бик тә иҫтәлекле
Һәм бәхетле ҡыҙыл туйығыҙ.
Көмөш, алтын, яҡут туйларғаса,
Бергә булһа ине уйығыҙ.
Юлдар кеүек оҙон ғүмер һеҙгә,
Ҡайғы еле бер ҙә теймәһен.
Заман ҡоралдары ситләп үтһен,
Йәшәү дәрте һис тә һүнмәһен.
Йөҙләрҙә йылмайыу янһын,
Табынға йыр ҡуй, әйҙә.
Бөтөн яҡтан теләк яуһын,
Килен менән кейәүгә.
Бик тә еңел йөрөшөгөҙ,
Бик пар килгән буйығыҙ.
Гөрләп үтһен тормошоғоҙ,
Гөрләгәндәй туйығыҙ.
Һеҙҙең өҫтәлдә һәр вакыт
Һый-хөрмәт тулып торһон.
Һыйлағыҙ дуҫты яратып,
Дуҫтар гел килеп торһон.
Таҫма телдәр менән һеҙгә
Дошмандар һыйынмаһын.
Яҡты нур һүнмәһен йөҙҙә,
Мәхәббәт һыуынмаһын.
Пар балдаҡтар балҡышынан
Күҙҙәребеҙ сағыла,
Һеҙ бөгөн – иң гүзәл пар
Сәскәләр ҡосағында!
Йылдар уҙһын бәхеттә,
Таҙалыҡта-һаулыҡта,
Шатлыҡта, мәхәббәттә,
Иминлектә, муллыҡта!
Башкирские поздравления на свадьбу
Свадебные поздравления на башкирском языке, идущие от сердца, могут запомниться больше, чем самые дорогие подарки! Из представленных здесь текстов вы наверняка сможете выбрать что-то подходящее.
***
Ҡотлайбыҙ һеҙҙе ысын күңелебеҙҙән иң
бәхетле көнөгөҙ менән!
Һеҙгә алдағы көнөгөҙҙә аҡ бәхет,
ныҡлы сәләмәтлек, тигеҙ, тыныс тормош,
саф мәхәббәт теләйбеҙ.
Оло юлға һеҙ сығаһығыҙ бөгөн,
Бергә ҡушып ике йөрәкте.
Юл алдынан әйтәйек һеҙгә
Ысын күңелдән изге теләкте.
Беҙ теләйбеҙ һеҙгә
Айырылмаһын тормош юлығыҙ.
Ғүмер һуҡмаҡтарын уҙған саҡта
Алдашмағыҙ, зирәк булығыҙ!
Осраштырған һеҙҙе яҙмыш,
Ғашиҡ парҙар булғаныһығыҙ.
Сәсте сәскә бәйләшергә
Вәғәҙәләр ҡорғанһығыҙ.
Тормошҡа аяҡ баҫаһығыҙ,
Пар килгәнһегеҙ икегеҙ.
Һөйөшөп кенә йәшәгеҙ,
Тигеҙ ғүмер итегеҙ!
Беҙҙән һеҙгә изге теләк:
Бергә типһен һеҙҙең йөрәк.
Түрә булһын түрегеҙҙә –
Мәхәббәт бер-берегеҙҙә.
Тәбрик итәм ҡауышыу көнөгөҙ менән,
Бер-берегеҙгә яҡын булығыҙ.
Оҙон ғүмер, һүнмәҫ бәхет менән
Яңы тормош ҡороғоҙ.
Алда һеҙҙе бәхет ҡаршы алһын,
Ғүмер юлын тигеҙ үтегеҙ.
Бер-берегеҙҙең ҡәҙерҙәрен белеп кенә
Тигеҙ матур тормош итегеҙ.
Йәй көнөндә һеҙҙең туйҙарығыҙ,
Ысын күңелдән һеҙҙе ҡотлайбыҙ!
Туйҙарығыҙҙы бергә үткәреп
Һеҙгә атап йырҙар йырлайбыҙ.
Аҡ бәхеттәр һеҙгә юлдаш булһын,
Күтәренке булһын күңелегеҙ,
Һаулыҡ, шатлыҡ, ҡыуаныстар менән
Үтһен ине бөтөн ғүмерегеҙ.
Поздравления на свадьбу на башкирском языке в прозе
Если вы хотите поздравить молодоженов с бракосочетанием, не обязательно готовить длинную речь. Вы можете выбрать небольшое, но теплое и душевное поздравление по-башкирски в день свадьбы не только в стихах, но и в прозе.
***
Һеҙҙе туй тантанаһы – матур байрамдарығыҙ менән тәбрикләп, аҡ бәхеттәр, шатлыҡ-ҡыуаныстарға бай яҡты көндәр, ныҡлы сәләмәтлек теләйбеҙ. Ҡорған ғаиләгеҙ татыу, ырыҫлы, бергә үтер юлығыҙ оҙон, һикәлтәһеҙ булһын. Ата-әсәйегеҙҙең йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәй, бер-берегеҙҙе ҡәҙерләп, хөрмәт итеп, һөйөп, һөйөлөп һәм һөйөнөп йәшәгеҙ.
***
Ғүмерҙәрегеҙҙәге иң иҫтәлекле гүзәл байрамдарығыҙ менән тәбрикләп, һеҙгә иң изге теләктәребеҙҙе еткерәбеҙ. Ваҡытында табыштығыҙ, үҙ мәлендә ҡауыштығыҙ. Бер-берегеҙгә булған ҡайнар хистәрегеҙҙе һаҡлап, туйҙа яуған теләктәрҙе аҡлап, матур ғүмер кисерергә яҙһын һеҙгә. Ҡорған ғаиләгеҙ татыу, ырыҫлы булһын. Бәхетле ғаилә тормошо һеҙгә!
***
Һеҙҙе иң ҡыуаныслы байрамдарығыҙ – законлы никахтарығыҙ уңайынан ихлас тәбрикләйбеҙ! Ныҡлы һаулыҡ, ғаилә именлеге, аҡ бәхеттәр теләйбеҙ. Һөйөүгеҙҙең ҡәҙерен белеп, тормош ҡуйған һынауҙарға бирешмәйенсә, бер-берегеҙҙе һаҡлап, терәк-таяныс булып, тыныс, имен тормошта йәшәргә насип булһын һеҙгә. Зат-ырыуығыҙҙың ҡот-ырыҫын арттырып ғүмер итегеҙ.
***
Тормошоғоҙҙоң иң бәхетле көндәре – законлы никахтарығыҙ менән ҡайнар ҡотлайбыҙ! Артабанғы тормош юлығыҙ ҡыуаныс-шатлыҡтарға, оло бәхет һәм саф мөхәббәткә сорналһын. Күңелдәрегеҙҙең илаһи һөйөү хисенең ҡәзерен белеп, тормош юлын ҡулға-ҡул тотоношоп, бер-берегеҙгә терәк-таяныс булып үтегеҙ. Изге хистәргә ҡоролған ғаиләгеҙ ырыҫлы, ныҡлы булһын!


text:
Төбәктә ҡаты һәм һутлы мал аҙығы күләменең өстән бер өлөшө әҙерләнгән
Төбәктә ҡаты һәм һутлы мал аҙығы күләменең өстән бер өлөшө әҙерләнгән Фото: БР Ауыл хужалығы министрлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостанда ҡаты һәм һутлы мал аҙығы күләменең өстән бер өлөшө әҙерләнгән, тип хәбәр итә республиканың Ауыл хужалығы министрлығы. Бөтәһе 921 мең тонна сенаж һәм 391 мең тонна бесән әҙерләнгән: шартлы мал башына 11 центнер мал аҙығы берәмеге тупланған (планда 30 центнер мал аҙығы берәмеге). Ул былтырғы мал аҙығы әҙерләү тиҙлеге менән тиң.
Мал аҙығы менән тәьмин ителгәнлек буйынса иң яҡшы күрһәткестәр Благовещен, Ҡырмыҫҡалы, Бөрө һәм Илеш райондарында. Бында 17,1-18,9 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнгән.
http://www.bashinform.ru/news/1188142-v-bashkirii-zagotovlena-tret-obemov-grubykh-i-sochnykh-kormov/


text:
Һут
Һут — шыйыҡ аҙыҡ төрө, ашауға яраҡлы йәшелсә-еләк емештәрен һәм еләк культураларын һығып, килеп сыға. Һут барлыҡ илдәрҙә лә билдәле. Бигерәк тә бешкән, ашауға яраҡлы, яҡшы емештәрҙән һығылған һут таралған. Шулай уҡ үләндең һабағы, тамыры, япрағынан да һут була (мәҫәлән, сельдерей, шәкәр ҡамышы һабағынан һут). Йөҙөм һәм сейә һуттары составы буйынса бер төрлө.
Ҡулланыусылар күҙлегенән ҡарағанда, һуттар өс төргә бүленә:
- яңы һығылған һут. Был һут ҡулланыусылар алдында механик йәки ҡул менән эшкәртеү ярҙамында барлыҡҡа килә;
- туранан-тура һығылған һут. Был һут яҡшы, бешкән емештән һығыла, пастеризациялана һәм зарарһыҙландырылған пакеттарға йәки быяла һауытҡа ҡойола.
- тергеҙелгән һут. Уны туйындырылған һуттан һәм эсәр һыуҙан эшләп, зарарһыҙландырылған пакеттарҙа һатыуға сығаралар.
Ҡануниәт нигеҙендә (ТР ТС 023/2011 Еләк һәм йәшелсәнән һут продукцияһына техник регламент), һут тип «әсемәгән, әсергә мөмкин, ашарға яраҡлы, яҡшы бешкән, сей йәки киптерелгән емеш йәки йәшелсәгә физик көс түгеп барлыҡҡа килгән, эшләү ысулына ҡарамаҫтан, туҡлыҡлыҡ ҡиммәте, физик-химик һәм органолептик сифаттарын юғалтмаған шыйыҡ аҙыҡты» беләләр.
Йөкмәткеһе
Рәсми төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй ҡануниәте буйынса, емеште эшкәртеү һәм етештереү ысулы буйынса һуттар түбәндәгеләргә бүленә:
- Туранан-тура һығыу — яңы еләк-емеште һәм (йәки) йәшелсәне механик эшкәртеүҙән килеп сыға;
- Яңы һығылған һут — яңы еләк-емеште һәм (йәки) йәшелсәне туранан-тура ҡулланыусы алдында һығыла, консерваланмай;
- Тергеҙелгән һут — сок етештерелгән береһе концентрированного сок йәки сок туранан-тура отжима һәм эсә торған һыу. Төҙөкләндерелгән томат срогы мөмкин яһалған, шулай уҡ юл менән төҙөү томатный пасты һәм (йәки) томат пюре;
- Туйындырылған һут — тура һығылған һуттан һыуын алып, ҡоро матдәләр күләмен кәмендә ике тапҡырға күбәйә. Бындай һутҡа йәшелсә-емеш еҫле ҡоро тәмләткестәр өҫтәлеүе мөмкин;
- Диффузия һуты — эсәр һыу ярҙамында яңы йәшелсә-емештән һурынтыһы алына. Диффузионный сок мөмкин көсәйтелергә концентрированния, ә унан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыу.
Һут һәм һут продукцияһы төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һут продукцияһы — һут ҡына түгел, шулай уҡ тат, морс, һутлы эсемлектәр. Был эсемлектәр составы һәм тәме буйынса айырыла.
- Йәшелсә-емештән һут — тура йәки яңы һығылған һут.
- Тергеҙелгән һут — туйындырылған һәт һәм һыуҙан әҙерләнә. Һутта консерванттар, буяуҙар, тәмләткестәр булырға тейеш түгел.
- Тат — шыйыҡ аҙыҡ, туйындырылған һут (иҙмә), һыу һәм еҫле өҫтәлмәләр ҡушыла. Шулай уҡ шәкәр, тәбиғи әсеткестәр (мәҫәлән, лимон кислотаһы), аскорбин кислотаһы, йәшелсә-емеш йомшағы, цитрус күҙәнәктәре өҫтәлә. Консерванттар, буяуҙар, тәмләткестәр ҡушылмай. Һут күләме - 20-50 % була. Ғәҙәттә, татты бигерәк татлы йәки әсе тәмле (мәҫәлән, сейә, ҡарағат, гранат) йәки ҡуйы (мәҫәлән, банан, персик) йәшелсә-емештән әҙерләнә.
- Һутлы эсемлек — шыйыҡ аҙыҡ, һут һәм/йәки иҙмә, туйындырылған һут һәм һыуҙы ҡушып, әҙерләнә (иҙмә күләме 10 % кәм булырға тейеш түгел). Ҡара бөрлөгән, ҡурай еләге, кактус, лаймдан һәм башҡа һутлы эсемлектәр була.
- Морс — ғәҙәти урыҫ милли эсемлеге. Сәнәғәт юлы менән морсты еләк һуты ҡушылмаһы, һыу, шәкәр ҡушып эшләйҙәр (һут күләме 15 % кәм булмаҫҡа тейеш).
Өй шарттарында әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр һутты оҙаҡ һаҡлар өсөн эшләһәләр, уны әҙерләу юлын түәбндәгесә күҙ алдына килтерергә мөмкин: еләк-емеш, йәшелсәне әҙерләү → һутты һығыу → уны консервалау.
Һутты әҙерләү сеймалды әҙерләүҙән башлана (еләк-емеш, йәшелсә һәм башҡалар), уны һабаҡ һәм япраҡтарҙан айырып, ағым һыуҙа йыуып, селтәргә һалалар һәм һыуын һарҡыталар.
Артабан эре емештәрҙе һәм йәшелсә ваҡлайҙар, пресс аҫтына һалалар, иләк аша үткәрәләр (төрлө һут һыҡҡыстар ҙа ҡулланыу мөмкин). Һутты механик йәки ҡырҡылған емештәрҙе пар менән йылытып һығалар. Таҙартылмаған лимон йәки әфлисүнде йыуалар, арҡыры яртыға бүләләр. Емештең яртыһын махсус һут һыҡҡысҡа һалып, вертикаль күсәр буйлап әйләндерәләр. Һығылған һут тишектәр аша аҫтағы һауытҡа ағып төшә[1].
Емеш һуттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Емештең бөтә туҡлыҡлы матдәләрен эсенә ала (углеводтар, органик кислоталар, минераль тоҙҙар, витаминдар, пектин һәм хуш еҫле матдәләр), организм тарафынан еңел үҙләштерелә [1].
- алма һуты;
- виноград һуты;
- груша һуты;
- гранат һуты;
Еләк һуттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еләктәр составында бик күп туҡлылыҡлы матдәләр, углеводтар, органик кислоталар, минераль тоҙҙар, витаминдар, хуш еҫле матдәләр бар. Еләк һуттары организмда еңел үҙләштерелә[1]. Һуттарҙы шәрбәтләндереү өсөн емеш һәм еләк һуттарын бергә ҡушалар.
- крыжовник һуты;
- ҡара ҡарағат һуты;
Йәшелсә һуттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәшелсә һуттарында углеводтар, органик кислоталар, минераль тоҙҙар, витаминдар, пектиндар кеүек барлыҡ туҡлыҡла матдәләр бар һәм йәшелсә һуттары организмда еңел үҙләштерелә[1].
- кәбеҫтә һуты;
- кишер һуты;
- сөгөлдөр һуты;
- помидор һуты;
Ялған аҙыҡ-түлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы саҡ һут тип шәкәр менән арзаныраҡ аҙыҡты бутап, фальсификациялы аҙыҡ һатыла[2][3][4][5]. Шулай уҡ арзан татты етештереүселәр ысын һут тип атап, һатыуға сығара ала[6], мәҫәлән, һауыты тышына эре итеп "100%" яҙыуы ҡуйыла[7].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. / Под ред. И. М. Скворцова. — 1-е изд. — М.: Большая советская энциклопедия, 1967.
- ↑ Среда обитания.
- ↑ Впервые опубликованные цифры о фальсификации // РИПИ, 8 февраля 2009
- ↑ Экспертиза продуктов переработки плодов и овощей. Качество и безопасность - Сибирское университетское издательство, 2009, ISBN 9785379014070, стр 173 "2.4 Соковая продукция из фруктов и овощей, Фальсификация соков"
- ↑ Товароведение и экспертиза вкусовых товаров. Лабораторный практикум - Улан-Удэ, 2006 - ISBN 5-89230-253-9. стр 72. "4.5 Фальсификация соков"
- ↑ Из чего сделаны соки, которые мы пьем // Правда.ру, 2007-07-13
- ↑ …Как отличить нектар от сока? // «ТВ-ГИД» №16, 15 декабря 2012


text:
15 ноябрь
15 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 319-сы көнө (кәбисә йылында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусы (призывник) көнө.
- Бельгия — Король байрамы йәки Династия көнө.
- Бразилия — Республика көнө.
- Ҡаҙағстан — Милли валюта көнө.
- Палестина — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1932 — Башҡорт дәүләт медицина университеты асыла.
- 1971 — Intel фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын сығыра.
- 1988 — Энергея-Буран комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1935 — Низамов Рәшит Зияфетдин улы, башҡорт яҙыусыһы.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1941 — Рим Йәнғужин, башҡорт этнографы, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы (15.11.1947) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы Сураш ауылынан.
- Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы (15.11.1947) — ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге Калининград өлкәһе Советск ҡалаһынан.
- 1962 — Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы, Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһының эске эштәр министры, полиция генерал-лейтенанты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
- Ғәзизов Марат Әсхәт улы (15.11.1967) — дәүләт эшмәкәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәсәт фәндәре кандидаты. Сығышы менән Свердловск өлкәһенән.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1862 — Герхарт Гауптман, немец яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты.
- 1891 — Эрвин Роммель, немец фельдмаршалы.
- 1930 — Фәтхерахман Әхмәҙиев, Татарстандың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине Һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.)
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1630 — Иоганн Кеплер, немец астрономы.
- 1787 — Кристоф Виллибальд Глюк, немец композиторы.
- 1912 — Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, рус яҙыусыһы.
- 1938 — Кәрим Тинчурин, татар драматургияһы классигы, артист һәм режиссер. Сәйәси золом ҡорбаны.
- 1964 — Искәндәр Мирза, Пакистандын беренсе президенты.
- 2009 — Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы, йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1988) артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 523
ҒҮМӘР ТОРАҺЫ II, Ағиҙел мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 5—4‑се мең йыллыҡтарға ҡарай. Мәсетле р‑ны Ғүмәр а. янында Әй й. бейек уң ярында урынлашҡан. 1968 й. Ю.А.Морозов тарафынан асыла һәм өйрәнелә, 1972 й. ҡабат тикшерелә. 60 м2 ер ҡаҙылған. Керамика слюда һәм тальк ҡушылған балсыҡтан яһалған батынҡы өсмөйөш семәрҙәр, тулҡынлы һыҙыҡтар һәм тешле штамп баҫып биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. 447 таш әйбер табылған, улар араһында уҡ башаҡтары (4), бысаҡҡа оҡшаш пластиналар (117), нуклеустар (5), ҡырғыстар (14) һәм шыршы орнаментлы кәмә рәүешендәге тальк “үтек” бар. Халҡы балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ м‑н шөғөлләнгән. Ҡомартҡы материалдары Урал аръяғы халҡы, ш. иҫ. Суртанды мәҙәниәте вәкилдәре, м‑н бәйләнештәр булыуын раҫлай. Ғ.т. II материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әҙәб.: М о р о з о в Ю.А. Материалы по каменному веку Уфимского плато //Материалы по археологии Южного Урала. Уфа, 1992.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 199
НЕФТТЕҢ ХИМИК МЕХАНИКА ҮҘӘГЕ, БР ФА‑ға ҡарай, 2002 й. Өфөлә “НИИнефтеотдача” ДУП‑ы базаһында асыла, 2009 й. алып Нефть-газ технологиялары һәм яңы материалдар ин‑ты. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: нефть һәм газ биреүсәнлекте арттырыуҙың газ, гидродинамик, микробиол., термик, физик-химик ысулдарын ҡулланыуҙы комплекслы нигеҙләү; скважиналар быраулау һәм үҙләштереүҙең, ҡатламға механик‑химик тәьҫир итеүҙең техникаһын һәм технологияһын эшләү, респ. нефтехимия производстволарының сеймал базаһында химик реагенттар сығарыу; газ ятҡылыҡтарын һәм нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү урындарын проектлау һәм моделләү һ.б. Үҙәк составына 6 лаб., патент һәм мәғлүмәт эше төркөмө инә. 30 ғилми хеҙм‑р араһында БР ФА‑ның 2 мөхбир ағзаһы, 8 фән д‑ры һәм 12 фән канд. (2009). Үҙәк ғалимдары тарафынан углеводородтарҙың ауыр сығарыла торған запастарын үҙләштереү б‑са адреслы технологиялар, ҡатламға тәьҫир итеү ысулдарын ҡулланыуҙың күп кимәлле стратегик һәм оператив планлаштырыу методикаһы эшләнә; ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙың экологик яҡтан хәүефһеҙ ысулдары табыла һәм БР ятҡылыҡтарында файҙаланыуға индерелә (2004 й. фән һәм техника өлкәһендә Респ. дәүләт йәштәр премияһына лайыҡ булалар), нефть биреүсәнлекте арттырыу ысулдарын прогнозлау һәм оптималләштереү өсөн геологик-статистик һәм матем. моделдәр комплексы эшләнә, улар Урал‑Волга буйы, Көнбайыш Себер, Каспий буйы ятҡылыҡтарында һ.б. урындарҙа һыналып файҙаланыуға индерелә. Уйлап табыуҙарға 7 патент алынған; 10 ғилми йыйынтыҡ һәм монография нәшер ителгән. БР ФА, РФА фәнни учреждениелары, БР, РФ, Вьетнам, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан һ.б. вуздары һәм ин‑ттары м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир. — В.Е.Андреев (2002 й. алып).
Р.К.Напольская
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Салауат районында «Янғантау» геопаркы ойошторола
Салауат районында «Янғантау» геопаркы ойошторола Фото: ru.pinterest.com
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан Хөкүмәтендә Салауат районында «Янғантау» геопаркын – республика биләмәһендә Рәсәйҙәге тәүге ЮНЕСКО геопаркын ойоштороу мәсьәләһен тикшерҙеләр. Ошо хаҡта тәүге тапҡыр йәйгеһен Өфөлә уҙған Халыҡ-ара экология форумында һөйләй башланылар. ЮНЕСКО белгестәре был биләмәне геотуризмды үҫтереү һәм артабан халыҡ-ара статусын алыу йәһәтенән перспективалы тип баһаланы. Әлеге ваҡытта ЮНЕСКО комиссияһына ғариза әҙерләнә. Халыҡ-ара ойошма белгестәре республикаға ноябрь айында килә.
«Янғантау» геопаркына Салауат районындағы туғыҙ айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе инә. Геопарк туризмды үҫтереүгә булышлыҡ итәсәк. Атап әйткәндә, хәҙер 35 илдә төбәктәрҙең геологик, ландшафт, тарихи һәм хатта техноген үҙенсәлектәре менән таныштырған һәм берләштергән 127 геопарк эшләй. Рәсәйҙә ҡануни кимәлдә әле бер геопарк бар. Ул – 2015 йылдың декабрендә ойошторолған һәм бөтә донъя «Глобаль геопарктар селтәре»нә инергә әҙерләнеүсе «Алтай» геопаркы.


text:
Яңылыҡтар
1 июлдән бөтә банкоматтар һәм терминалдар «Мир» карталарын ҡабул итергә тейеш — Башҡортостан буйынса Милли банк
Ағымдағы йылдың 1 июленән сауҙа нөктәләрендә бөтә банкоматтар һәм терминалдар «Мир» карталарын ҡабул итергә тейеш. Шул уҡ көндән аҡсаларын картаға алырға теләгән «яңы» пенсионерҙарға һәм бюджет өлкәһе клиенттарына ошо маҡсатта «Мир» карталары ғына бирелә.
«Башҡа түләү системаларының картаһы булған бюджет өлкәһе клиенттарын 2018 йылдың 1 июленә тиклем «Мир» картаһына күсереү ҡаралған, — тип билдәләне Башҡортостан буйынса Милли банктың матбуғат секретары Гөлназ Әбүзәрова. — Башҡа түләү системаларының картаһына эйә пенсионерҙар иһә картаның ғәмәлдә булыу ваҡыты тамамланғас, ләкин 2020 йылдың 1 июленән һуңға ҡалмайынса «Мир» картаһына күсерелә».
Шуның менән бергә аҡсаны алыу ысулын һайлауҙың ағымдағы тәртибе һаҡланып ҡала. Йәғни, әгәр пенсионер пенсияны ҡулаҡса менән йәки картаға бәйле булмаған банктағы иҫәпкә алырға теләһә, түләүҙәрҙе элеккесә алыу мөмкинлегенә эйә.
Әгәр ул аҡсаны картаға алырға теләй икән, уға «Мир» картаһы ғына сығарыла, һәм кәм тигәндә ошондай бер карта уның өсөн бушлай сығарылырға тейеш.
Законда билдәләнгән ваҡыт «Мир» картаһын алдараҡ алыу мөмкинлеген сикләмәй.
Әлеге мәлдә Башҡортостанда бөтә төбәк кредит ойошмалары һәм филиалдары «Мир» түләү системаһында ҡатнаша.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева.


text:
Күптән түгел Рәсәйҙең финанс министры Антон Силуанов: “Лайыҡлы йәшәү – пенсионерҙың үҙ эше”, — тип белдерҙе. “Пенсия осоронда етеш йәшәгеһе килгән кеше дәүләттән ярҙам көтөп ултырырға түгел, ә пенсия тупланмаһы системаһы аша алдан эш итергә бурыслы”, – тине ул “Яңылыҡтар” мәғлүмәт агентлығы менән әңгәмәһендә.
– Иҡтисадты үҫтереү өсөн “оҙон” аҡсаны йәлеп итеү кәрәк, тик уны ҡайҙан алырға һуң? – ти министр. – Һис һүҙһеҙ, беҙ финанслау сығанаҡтары булдырырға тейешбеҙ. Шуға күрә граждандарҙың инвестиция тупланмаһы рәүешендәге ресурстарҙы үҫтереү яҡлыбыҙ, әлеге осраҡта һүҙ, әлбиттә, пенсия капиталы тураһында бара.
Силуанов әйтеүенсә, бындай ресурстар күп илдәрҙә файҙаланыла. Уларҙа дәүләт тәьминәте пенсияның бик аҙ өлөшөн генә тәшкил итә, ә күпселегендә пенсия күләме айырым кешенең алдан уҡ махсус туплап барған һәм ил иҡтисадына инвестиция рәүешендә биргән аҡсаһына бәйле. Рәсәйҙә лә яҡын киләсәктә шәхси пенсия капиталы системаһын булдырырға ниәтләйҙәр, ул халыҡта матди ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыр тип өмөт итәләр. Дөрөҫ, 12 мең – 14 мең һумлыҡ пенсияның күпме өлөшөн “инвестицияға” йүнәлтергә була һәм артабан ашар өсөн ҡайҙан аҡса алырға, уныһын министр аңлатмай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 315
ТЕРМИК КРЕКИНГ, нефть фракцияларын юғары т‑рала эшкәртеү; был осраҡта углеводород молекулаларында атом‑ара бәйләнештәрҙең өҙөлөү реакцияһы бара һәм мол. м. аҙыраҡ булған берләшмәләр барлыҡҡа килә. Процесс т‑ра 400—600°С һәм баҫым 2—4 МПа булғанда үткәрелә; ауыр сеймал м‑н рециркуляцион еңел газойль айырым (2 мейестә) йылытыла, аҙаҡ йылынған ағымдар реакция камераһында бергә ҡушыла. Углеводород сеймалының тәбиғәтенә, уның мол. м. һәм процесты үткәреү шарттарына бәйле ш. уҡ. түбән т‑ралы (ҡара: Висбрекинг), түбән баҫымлы (ҡара: Кокслаштырыу), юғары т‑ралы түбән баҫымлы (ҡара: Пиролиз) Т.к. айырыла. Т.к. ваҡытында молекулалар башлыса сылбырлы радикаль механизм б‑са тарҡала. Т.к. ауыр нефть фракциялары (башлыса мазут) дусар ителә. Т.к. углеводород газдар, бензин, кәрәсин‑газойль фракциялары алыр өсөн тәғәйенләнә. 20 б. 20‑се йй. донъяла башлыса Винклер‑Кох системаһындағы Т.к. ҡулайламалары файҙаланыла, 30‑сы йй. уртаһында ватан ҡулайламалары уйлап табыла (уларҙың етештереүсәнлеге 35—48%‑ҡа юғарыраҡ). Башҡортостанда Т.к. бөтә нефть эшкәртеү з‑дтарының технологик схемаларына инә. Тәүге Т.к. ҡулайламалары 1935 й. Өфө НЭЗ‑ында төҙөлә башлай, ҡатнаш “Луммус” ҡулайламаһы (АҠШ) төп ҡорамал булып тора, уның эсенә мазут Т.к. блогы инә. Беҙҙең илдә сығарылған Т.к. ҡулайламалары 1951 й. алып Яңы Өфө НЭЗ‑ында, 1953 й. — Ишембай НЭЗ‑ында (ҡара: Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводы), 1956 й. — Яңы Ишембай НЭЗ‑ында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”), 1957 й. — Черниковск НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) ҡулланыла башлай. Т.к. процесын камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 50‑се йй. аҙ. — 60‑сы йй. башында Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда башлана. К.В.Кострин, Ю.С.Сабадаш һ.б. тарафынан Т.к. типлаштырылған ҡулайламаларын тура ҡыуылған түбән октанлы бензинды, бер юлы ҡаты ҡалдыҡтарҙы висбрекингылап, термик риформирлау өсөн файҙаланыу схемаһы тәҡдим ителә. Схема Яңы Өфө НЭЗ‑ы ҡулайламаларының береһендә индерелә (Г.Ф.Ивановский, Ю.И.Сыч, Т.З.Хурамшин һ.б.). Шул уҡ пр‑тиеның икенсе ҡулайламаһында майлы экстракттарҙан термогазойль — техник углерод етештереү өсөн сеймал алына башлай (А.Ф.Махов, Сыч һ.б.). 50‑се йй. ӨНИ‑лә (М.Е.Левинтер, М.И.Медведева) Т.к. ваҡытында тығыҙланыу реакциялары өйрәнелә, был Өфөнөң нефть эшкәртеү з‑дтарындағы Т.к. ҡулайламаларының ремонт-ара ваҡытын арттырырға мөмкинлек бирә. 60‑сы йй. ҡулайламаларҙың етештереүсәнлеген арттырыу, трактор өсөн крекинг‑кәрәсин алыу өсөн Т.к. процесын тикшереү Өфө НЭЗ‑ында үткәрелә (Д.Ф.Варфоломеев, И.И.Кантор, В.С.Новокшенов, Т.И. Селиванов һ.б.).
Әҙәб.: П р о ш к и н А.А. Переработка сернистых нефтей на атмосферно‑вакуумных трубчатках и установках термического крекинга. М., 1961; С м и д о в и ч Е.В. Технология переработки нефти и газа. Ч.2. Деструктивная переработка нефти и газа. 2‑е изд., перераб. и доп. М., 1968.
Ә.Ф .Ишкилдин
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
2015 йылдың II яртыһына “Башҡортостан” гәзитенә яҙылыусылар араһында лотерея уйнатыласаҡ тигән һөйөнөслө хәбәрҙе йыл башында уҡ еткергәйнек. Шул иғтибарға лайыҡ: бер нисә айҙа республикабыҙҙың төрлө тарафтарынан бихисап хат алдыҡ, күркәм башланғысҡа ихлас ҡушылған дуҫтарҙың күплегенә шатландыҡ. Вәғәҙә – иман, тиҙәр. Ошо көндәрҙә был изге вәғәҙәне бойомға ашырҙыҡ.
Шулай итеп, “Башҡортостан” вәғәҙә иткән төп бүләк – башҡорт аты – Стәрлебаш районынан Файза ВАХИТОВАҒА эләкте! Кем әйтмешләй, ат хужаһы табылды, ул – Табылды ауылынан. Ә тоҡомло һарыҡты Рәжәп ЮЛБАРИСОВ алды, әүҙем авторыбыҙ Яңы Мораптал (Көйөргәҙе районы) ауылында йәшәй. Бынан тыш электр сәйнүге Балтас районының Иҫке Балтас ауылында ғүмер итеүсе Фәнүзә ДИЛМӘЕВАның өлөшөнә төштө, ит турағыс иһә Восточный ауылынан (Мәләүез районы) Фәнир ҮМӘРҒӘЛИНға тәтене. “Бодрость” шифаханаһына юллама Дилбәр ХӘСӘНОВАға (Баймаҡ районы, Шүлкә утары) сыҡты, ә Көйөргәҙе районының Яҡут күлендә ял итеү өсөн юлламаны Әлфирә СӘЛИХОВА (Күгәрсен районы, Йомағужа ауылы), Мәхмүзә ШӘҒӘЛИЕВА (Бүздәк районы, Ҡаңны-Төркәй ауылы), Сәфәрғәле ТАЖЕТДИНОВ (Баймаҡ районы, Байым ауылы) һәм Гөлсибәр ВӘЛИЕВА (Ҡыйғы районы, Абзай ауылы) бүлеште. Шул уҡ ваҡытта хозур Башҡортостаныбыҙ буйлап сәйәхәт итеү бәхете Зөһрә БӘШӘРОВА (Әбйәлил районы, Асҡар ауылы) менән Баныу ИШМЫРҘИНАға (Белорет районы, Абҙаҡ ауылы) йылмайҙы. Еңеүселәрҙе ысын күңелдән ҡотлайбыҙ!
Бүләктәрҙе алыу өсөн бәйләнеш телефоны: 8 (347) 272–62–61.
Гәзитебеҙ ойошторған “Коллектив менән – “Башҡортостан”ға!” акцияһы быға тиклем дә әүҙем барҙы. Ысынлап та, рухи эстафетаға ҡушылыусылар күп булды. Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты, Республика перинаталь үҙәге, БР Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге, Ейәнсура районы башҡорттары ҡоролтайы, Бәләбәй башҡорт гимназияһы, Октябрьский ҡалаһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары, БДУ-ның Сибай институты, Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжы, Ишембай яғыулыҡ-энергетика колледжы, Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, “Йәйғор” шифаханаһы, Ауырғазы районының “Урал” хужалығы һәм башҡа ойошмалар – шуға асыҡ миҫал.
Өфө урамдарына йән өҫтәгән һәм шиғри нур бөрккән “Әҙәби троллейбус”ты ла халыҡ яратып ҡабул итте. “Башҡортостан” гәзитенең шиғриәт һәм йыр-моң тулы троллейбустағы сәфәре лә онотолмаҫлыҡ ваҡиға булды.
Хәйер, матбуғатҡа яҙылыу дауам итә. Кемдәр “Башҡортостан”ға яҙыла алмай ҡалған, шул мәғлүм булһын: әгәр 20-һенә хәтлем яҙылһағыҙ, гәзит алдағы айҙың тәүге көнөнән килә башлар. 2016 йылдың I яртыһына матбуғатҡа элекке хаҡ менән алдан яҙылыу мөмкинлеген дә ҡулдан ысҡындырмағыҙ, был осор 1 сентябргә тиклем генә барасаҡ. Ошолар тураһында күршеләрегеҙ, дуҫтарығыҙ, апай-ағайҙарығыҙ һәм килен-кейәүҙәрегеҙҙең дә иҫенә төшөрөп йөрөгөҙ. Хаҡтар түбәндәгесә:
50600 индексы – 1 486 һум 14 тин;
31805 индексы (“Йома”) – 580 һум 02 тин.
Ҡыҫҡаһы, мөхәрририәт 2015 йылдың II яртыһына “Башҡортостан”ға яҙылыуҙы йәнләндереү маҡсатында төрлө акциялар ойошторҙо, район һәм ҡалаларҙа гәзит уҡыусылар менән бихисап осрашыуҙар үткәрҙе. Һөҙөмтәләр нисек тиһегеҙме? Гәзитебеҙгә яҙылыуҙы айырыуса Архангел, Мәләүез, Ауырғазы, Краснокама, Хәйбулла, Дәүләкән, Күгәрсен, Борай, Шишмә, Дүртөйлө, Нуриман, Стәрлетамаҡ, Баҡалы райондарында һәм Сибай, Нефтекама, Күмертау, Стәрлетамаҡ ҡалаларында һәйбәт ойошторҙолар. Ҙур рәхмәт уларға! Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Бөрйән, Бүздәк, Йәрмәкәй, Иглин, Ҡариҙел, Благовещен, Яңауыл, Тәтешле һәм башҡа ҡайһы бер райондар һүлпәнлек күрһәтте. Был төбәктәр артабанғы матбуғатҡа яҙылыу осоронда һынатмаҫ тип өмөтләнәбеҙ.
Әлбиттә, гәзитебеҙҙең уҡымлылығы темаларҙың бай булыуына, проблемаларҙың ҡыйыу күтәрелеүенә бәйле. “Башҡортостан” редакцияһы киләсәктә лә үҙ уҡыусыларын йөкмәткеле махсус биттәре, фәһемле һәм ҡыҙыҡлы мәҡәләләре, һәр төрлө кәңәштәре менән һөйөндөрөп торасаҡ.
Гәзитебеҙ һеҙгә һәр саҡ кәрәк тә, терәк тә булһын, туғандар!


text:
Башҡорт халҡын милләт булараҡ барлыҡҡа килтергән һәр ырыуҙың йәшәгән урынына ғына хас тәғәйен ағасы, ҡошо, тамғаһы, яу ораны, изге тәбиғәт ҡомартҡылары булыуы тураһында мәғлүмәттәр быуаттар аша быуындан быуынға тапшырылып килгән һәм юғалтмай һаҡланған. Ырыу атрибуттарын тикшереү һәм тергеҙеү буйынса фәнни хеҙмәттәр яҙған ғалимдарыбыҙ Раил Кузеев, Рим Янғужин башҡорт халҡына баһалап бөткөһөҙ хазина булырлыҡ алтын ҡомартҡы ҡалдырҙы.
Өмөтбай ауылындағы Әүлиә тауы тураһында матбуғатта мәғлүмәттәр баҫылғанға күрә, был турала туҡталып тормайым, тик тауҙың түбәһендә Әүлиә ҡәбере булыуы, ә төньяҡ битендә ҡурған ҡәберенең таш бағанаһы – менгир булыуы хаҡында уҡыусыларҙың хәтеренә төшөрәм. Ауырыуҙарҙан, төрлө сирҙәрҙән дауалаған Әүлиә тауы, ҡәбере, күле тураһында тирә-яҡ ауылдар ғына түгел, күрше райондарҙа, хатта республикабыҙҙың төрлө тарафтарында йәшәгәндәрҙең хәбәрҙар булыуын ишетеп торабыҙ.
Машиналарҙың тау юлын тапап бөтөүе килгән кешенең күп булыуын иҫбатлап тора. Тауҙың итәгендә, урман эсендә ҙур булмаған аҡлан бар, әйтерһең дә, тәбиғәт тап ошонда транспортты ҡалдырып, сәй эсергә ишаралай кеүек. Артабан тауҙың түбәһенә тик йәйәүләп күтәрелергә мөмкин. Унда менгәс, кешеләр ҡыҙыл кирбес менән ҡоролған Әүлиә ҡәбере янында әруахтарға бағышлап аят уҡый, ил-йортҡа именлек, үҙҙәренә һаулыҡ теләп хәйер тарата. Ауырыуҙарынан дауаланған Өмөтбай ауылы кешеһе Ғилфан Ишмырҙин, әйткән аманатына тоғролоҡ һаҡлап, Әүлиә ҡәберен ҡыҙыл кирбес менән бураған.
Сәй эскәндән һуң ергә ятып серем итеп алыу – мотлаҡ үтәлергә тейешле йола. Фәҡәт шул саҡта ғына Әүлиә дауаһы килешә, тип һөйләй ололар. Тау итәгендә беҙҙең яҡта һирәк осраған ҡара ҡайындар үҫә. Уҡыусыларым менән сауҡалыҡты тикшереп сыҡҡандан һуң, бында өс ҡара ҡайын булыуын асыҡланыҡ. Ни өсөн тәбиғәттә бындай ҡайындар һирәк осрай, халҡымдың был ағастарға ҡарата мөнәсәбәте нисек икән, тигән һорау эҙләнеү эшемә сәбәп булды.
Элек-электән халыҡта аҡ ҡайындың матурлығын ҡатын-ҡыҙ гүзәллеге менән сағыштырыу киң таралған. Күп кенә йырсылар, ап-аҡ ҡайындарҙы ҡосоп, йыр башҡарырға ярата. Ә ҡара ҡайындар тураһында халыҡ фольклоры ни һөйләй?
Рәсәй халыҡтарының легендалары менән танышып сыҡҡандан һуң, ҡара ҡайындың һөйгәнен, мөхәббәтен юғалтҡан ҡыҙ образы булыуын асыҡлайһың. Һөйгәнен һуғышҡа оҙатҡан ҡыҙ үлем хәбәре алғас, аҡ ҡайын янында ергә ятып күҙ йәшен түгеүе һәм таң атыуға был бисараның ҡара ҡайынға әүерелеүе тураһындағы хәбәр тетрәндерә. Тик яҙҙар еткән һайын ҡара ҡайын, һөйгәнен һағынып, саф йәштәрен ҡоя, уның ҡайғыһын уртаҡлашып, аҡ ҡайындар ҙа йәшкә мансыла, имеш...
Бына ҡайҙан килә икән ҡатын-ҡыҙҙарҙың бер-береһенең күҙендә йәш тамсыһы күреү менән күңелдәре нескәреп бергәләшеп йәшкәҙәүҙәре? Ҡайын миндегенең йомшаҡлығында ҡатын-ҡыҙ ҡулдарының шифаһын тояһың, ә утын-күмеренең эҫелеге гүзәл заттарҙың мөхәббәт ҡайнарлығын күрһәтә кеүек.
Урман белгестәренең, тәбиғәт феномены булараҡ, ҡара ҡайындар тоҡом ҡалдырмай, тигән фекере лә иғтибарға лайыҡ. Был ағастарға ҡарата халыҡ та бер төрлө генә ҡарашта түгел. Быны Таһир ауылы ҡара ҡайыны миҫалында күрергә була. Баймаҡ – Өфө юлының Солтанһырты түбәһендә ҡара һылыуҡай үҫә ине... Уны ауыл кешеләре ауыл күрке тип ҡабул итте, кәртәләп алды, янына ултырғыстар ҡуйҙы. Янына юлсылар туҡтап ял итә, теләк теләп, ҡайын төбөнә тәңкә һала, ботаҡтарына ал таҫмалар үрә ине, ә йәш парҙар тоғролоҡҡа ант биреү йолаһын үтәне. Тик бер ваҡыт ағасты бысып ҡолаталар... Ололар, ҡайынға яман кешеләрҙең күҙе тейҙе, шуға ул ҡороно, тигән фекерҙә булһа, йәш быуындың үҙ фекере – ошонда биргән антын үтәмәй кейәүгә барған ҡыҙына мөнәсәбәтен белдереп, әрме хеҙмәтенән ҡайтҡан һалдат ҡырҡҡан, имеш...
Ә шулай ҙа иң тапҡыр яуапты Таһир ауылы янындағы туҡталышта торған ҡатын еткерҙе, тип уйлайым. Был телдәр, алсаҡ юлдаш Солтанһыртҡа еткәнсе ауыл яңылыҡтарын һөйләп өлгөрҙө. Ҡара ҡайын тураһында һорауыма ябай ғына итеп: “Ҡайынды ирҙәрен көнләшкән ҡатындар ҡырҡты”, – тип яуап бирҙе. Минең аптыраулы ҡарашыма уйынлы-ысынлы итеп: “Ҡайһы бер ирҙәр бер “ярты”һы булһа, икенсе яртыһына ҡайын янына барыр ине”, – тип өҫтәп ҡуйҙы. Бына бит, аңла ҡатын-ҡыҙҙы, әле илай, әле көлә, әле көнләшә...
Был хәбәрҙе, әлбиттә, көләмәс шартында теркәп үтәм, ә мәҡәләмдең тәүге юлында телгә алған һәр ырыуҙың үҙ ағасы, ҡошо, ораны булыуы – тарихи факт. Билдәле күҙ табибы Эрнст Мулдашев бер әңгәмәһендә ырыу ҡоштары мәрхүмдәрҙең йәнен ахирәткә оҙатыусы хеҙмәтен үтәй тигән фекерен әйткәйне. Ә бына мин ырыу ағасы һәр ҡәүемдең тамырҙарының быуаттар тәрәнлеген күрһәтә, тыуған ер тупраҡ менән бәйләнеште сағылдыра, тип уйлайым. Ысынлап та, “тамыры ныҡ” тигән һоҡланыу һүҙе лә, “тамыры ҡороно” тигән ләғнәте лә ағасҡа түгел, әҙәмгә ҡарата әйтелә бит.
Ағастарға ҡарата һаҡсыл ҡараш быуаттар аша үтеп, беҙҙең көндәрҙә лә һаҡланған. Мәҫәлән, өйлөк ағасты тик ҡышын ҡар яуып, тәбиғәт йоҡоға талғас ҡына башҡарғандар. Урманға ингәс, “бисмилла” һүҙе менән ҡороған ағасты ҡолатыу йола булып торған (ҡоро ағас ҡолатҡан, ҡармаҡҡа балыҡ ҡаптырған, ҡорбан салған һүҙбәйләнеше бер үк фекер ебе түгелме икән?). Яҙ еткәс бөрө тирткән япраҡ ағастарын, ылыҫ бөрккән (теш бөрккән) ҡарағай-ҡарағасты күпләп ҡырҡыу ҡәтғи тыйылған. Быуындар берлеген күрһәткән шәжәрәнең дә ағас рәүешендә эшләнеүе бушҡа түгелдер, шуға күрә һәр кем ырыу ағасын ҡәҙерләгән, солоҡ ағастарына ырыу тамғалары һуғып, аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған.
Ата-бабаларыбыҙҙың элек-электән ағас, ҡош атрибуттары аша тәбиғәтте һаҡларға өндәүе бөгөн дә көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 312
ФЁДОРОВКА ЗАКАЗНИГЫ. 1989 й. һунар кәсебе һәм һирәк осраған хайуандар популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоол. заказник булараҡ ойошторола. Фёдоровка р‑ны Фёдоровка а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Ашҡаҙар й. басс. урынлашҡан. Майҙаны — 1,7 мең га, терр‑яның 99,8%‑ын урман ҡаплаған. Рельефы тигеҙлектәрҙән, һөҙәк убаларҙан ғибәрәт. Миләш, муйыл, балан, сөйәлле зелпе, ҡурай еләге, гөлйемеш һ.б. ваҡ ағаслыҡтарҙан торған ҡатнаш киң япраҡлы имән һәм йүкә урмандары, ҡырҡындыларҙа уҫаҡлыҡтар таралған. Аҡ ҡуян, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, үр ҡуяны, һеләүһен, һыуһар, ҡор һ.б. йәшәй. Заказникта БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡолаҡлы терпе, ялман, һоро ағуна, аполлон, махаон һ.б. осрай.
Л.А.Едрёнкина
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 281
ТАПМА, ҡ а б а т л а н ы п т о р ғ а н һ а ҙ б и ҙ г ә г е, кешенең инфекцион ауырыуы. Т. тыуҙырыусылар — Plasmodium затының иң ябайҙары. Өс, дүрт көнлөк, тропик һәм овале Т. айырыла. Тыуҙырыусынан кешегә зарарланған Anopheles затына ҡараған инә серәкәйҙең тешләүе аша йоға. Т. клиник сағылышы плазмодийҙар эритроциттарға үтеп ингәндән һуң башлана, улар тарҡалғас, паразиттар һәм уларҙың йәшәйеш продукттары ҡан ағымына эләгә, биҙгәк тыуҙыра, туҡыма һәм ағзаларҙа ҡандың микроциркуляцияһы боҙолоуына килтерә. Төп симптомдары: тән т‑раһының 39—41°С тиклем күтәрелеүе м‑н өшөп ҡалтырау өйәнәге, баш ауыртыу, миалгия, уҡшыу. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: кома, инфекцион‑токсик шок, киҫкен бөйөр етешмәүсәнлеге, үпкә шешенеү. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. (ҡандың паразиттарға һәм дөйөм анализы, иммун‑флюоресценция реакциялары, иммун‑фермент анализы) тикшереү ысулдары мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз. Иҫкәртеү: ауырыуҙарҙы иртә асыҡлау һәм изоляциялау, серәкәйҙәргә ҡаршы көрәш һәм уларҙың тешләүенән һаҡланыу, Т. булған илдәргә сыҡҡан кешеләргә химиопрофилактика үткәреү. Башҡортостанда 1923 й. — 260 мең, 1940 й. 240 мең Т. осрағы теркәлгән. 1922 й. респ. Т. ҡаршы станция булдырыла. 2003 й. башлап БР‑ҙа Т. м‑н ауырыуҙың йылына 1—3 осрағы (башҡа төбәктәрҙән индерелгән) теркәлә. Т. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 30‑сы йй. БДМИ‑ла алып барыла (М.А. Дубинина, З.Ш.Заһиҙуллин, Л.Н.Попов, А.И.Слободчикова, Б.В. Сөләймәнов, В.Ф.Якимов һ.б.). БДМУ‑ла һәм БР Гигиена һәм эпидемиология үҙәгендә Т. ситтән индерелгән осраҡтары өйрәнелә (Л.И.Коробов, А.П. Мамон, Д.Х.Хунафина һ.б.). Өфөлә “Экохимтек” пр‑тиеһында Т. ҡаршы препараттар сығарыла (примахин, хинин).
Е.В.Рожкова, Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 275
ТАШ КОНСТРУКЦИЯЛАР, биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың эретмә файҙаланып таштан һалынған төҙөлөш конструкциялары (биналарҙың эске һәм тышҡы стеналары, фундаменттар, терәк стеналар, колонналар, тоташтырғыстар һ.б.). Бинаның (ҡоролманың) төҙөлөш схемаһына бәйле терәк (үҙенең, ҡаплауҙарҙың, түшәмдәрҙең ауырлығын, түшәмдәргә һалынған йөктәрҙе тота) һәм үҙен тотҡан (стеналарҙың үҙ ауырлығын һәм ел баҫымын тота) Т.к. айырыла. Т.к. өсөн ваҡ үлсәмле стена материалдары (яһалма һәм тәбиғи) — керамик һәм силикат кирбес, керамик һәм бетон таштар, блоктар (тотош йәки ҡыуыш эсле), ауыр һәм еңел тау тоҡомдары ташы (ҡабырсаҡташ, ҡомташ, эзбизташ һ.б.), силикат һәм ауыр бетондан, еңел (автоклав газлы һәм автоклав булмаған күбекле бетон) бетондан блоктар ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 30‑сы йй. алып ваҡ үлсәмле стена материалдарын “Башнефтезаводстрой”, “Башнефть”, “Башсельстройматериалы”, “Эре панелле йорттар төҙөү” һ.б. берекмәләрҙең кирбес з‑дтары һәм комб‑ттары етештерә. 1995 й. башлап респ. төҙөүселәре торлаҡ йорттарҙы һәм граждандар биналарын тышҡы стеналарҙың йылы үткәрмәгән өс ҡатлы [эске терәк (үҙен тотҡан) һәм тышҡы йөҙләнгән ҡаттары — ваҡ үлсәмле стена материалдарынан, урталағы ҡатламы — минераль мамыҡ, күбекләнгән полистирол плиталар кеүек эффектив йылытҡыстарҙан] конструкцияларын һалыу технологияһын файҙаланып төҙөй башлай.
В.В.Бабков, Ә.Ә.Шәймөхәмәтов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Нәшриәттә Земфира Аҡбутинаның «Иҙел ҡыҙы» исемле балалар өсөн өр-яңы китабы донъя күрҙе
«Бер теләгемде
Тыя алманым.
Сыйырсыҡ өсөн
Оя яһаным!
Тик сыйырсығым
Оҙаҡ көттөрә.
Бер ҙә ашыҡмай
Килеп етергә» - тигән шиғыр юлдары менән башлана яҙыусы, педагог һәм журналист Земфира Аҡбутинаның «Китап» нәшриәтендә сыҡҡан «Иҙел ҡыҙы» исемле өр-яңы китабы. Йыйынтыҡ дүрт бүлектән тороп, тәүге бүлеге «Балалар баҡсаһынан - мәктәпкә» тип атала. Бында яҙыусының мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн яҙылған шиғырҙары урын ала. Бәләкәс дуҫтарын ул «хәрефтәр иленә» алып инә, уларҙың иҫтәрендә яҡшы ҡалырлыҡ һәр хәрефкә шиғыр юлдарын арнай. Шуныһы отошло: яҙыусы башҡорт теленең алфавитында сағылыш тапмаған «В (Уы)» хәрефенә лә урын бирә шиғырҙарында:
Ваҡ-төйәк менән булашып,
Вәли ваҡыт туҙҙыра.
Ватанға хеҙмәт итәм, тип,
Вәкил спортта уҙҙыра!
Мәктәп йәшендәгеләрҙе Земфира Аҡбутина «Уҡытыусыма», «Сығарылыш уҡыусыһына», «Бүләк» кеүек һәм башҡа бик күп шиғырҙары менән һөйөндөрә. Уларҙы уҡыусылар төрлө сараларҙа, дәрес ваҡытында ҡуллана ала.
Йыйынтыҡтың өсөнсө һәм дүртенсе бүлектәре тәүге ике бүлектән айырыла. Автор уларҙа балаларҙан ишеткән ҡыҙыҡлы хәбәрҙәрҙе хикмәтле хикәйәләр итеп тасуирлай, әкиәт итеп яҙа.Ә һуңғы бүлек иһә «Иҙел ҡыҙы» тип аталған автобиографик повесты эсенә ала. Повесть 22 хикәйәнән тора, һәр хикәйәгә исем бирелә.
Дөйөмләштереп алғанда, уҡытыусы, шағирә, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы Земфира АҠБУТИНА яңы китабы менән кесе йәштәге уҡыусыларының күңелен арбап, уларҙың йөрәгенә онотолмаҫ юл ярҙы. Уның «Китап» нәшриәтендә «Нур усағы» йыйынтығында «Ҡая сәскәһе» (2001) исемле шиғырҙар шәлкеме һәм «Атай кеүек булам мин» (2005) тигән айырым китаптары ла маҡтауға лайыҡ.
Сағыу һүрәттәр менән биҙәлгән, сифатлы аҡ ҡағыҙға баҫылған китапты тиҙҙән нәшриәттең фирма магазинынан (Октябрь проспекты, 2) йәки сайтынан (http://www.kitap-ufa.ru) һатып алырға була .(Ошо көндәрҙә һатыуға сыға).
Белешмә өсөн телефон: 246-09-55.


text:
Икеләтә байрам Илебеҙҙең иң эре банктарының береһе 175 йыллыҡ юбилейын билдәләй
13 ноября 2016 йыл | Йәмғиәт
Һөнәри байрамдары уңайынан Рәсәй Һаҡлыҡ банкының Красноусолда урынлашҡан 8598/0357-се Башҡортостан бүлексәһендә булып, уның эшмәкәрлеге менән таныштыҡ. Был турала етәксе Ләйсән Нәфис ҡыҙы Мөхәмәтйәнова бына нимәләр һөйләне:
Фәһемле һөйләшеү булды
13 ноября 2016 йыл | Йәмғиәт
Күптән түгел район ҡатын-ҡыҙҙар советының сираттағы ултырышы уҙҙы. Уның көн тәртибендә ойоштороу мәсьәләләре, IV кварталға эш планы ҡаралды.


text:
Константин Толкачёв балалар пособиеһының күпмегә артасағын аңлатты
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Төбәк парламенты спикеры Константин Толкачёв сабыйға айлыҡ пособиеның күпмегә артасағын аңлатты. Башҡортостанда ошо социаль түләүҙәр төрөн бер ярым тапҡырҙан ашыуға арттыралар. Республика хөкүмәте төбәк ҡануниәтенә тейешле үҙгәрештәрҙе парламентарийҙарға ҡарауға тәҡдим итә.
«Закон проекты йән башына уртаса килеме Башҡортостанда бала өсөн билдәләнгән йәшәү минимумы дәүмәленән артмаған балалы ғаиләләрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу маҡсатында әҙерләнгән, — тине Константин Толкачёв. — Шул рәүешле беҙ граждандарҙың бындай категорияһына социаль ярҙамдың һөҙөмтәлелеген күтәрергә иҫәп тотабыҙ. Пособиеның суммаһы уға хоҡуҡтары булғандарҙың һәммәһе өсөн пропорциональ арттырыу ҡаралған. Улар ғаиләнең социаль статусына ҡарап билдәләнә. Мәҫәлән, яңғыҙ әсәнең, хәрби хеҙмәткәрҙең балаһына, ата-әсәһе алимент түләүҙән ҡасып йөрөгән балаға пособие күләме ябай ғаиләләрҙәге балаларға ҡарағанда күберәк».
Башланғыс сабыйға айлыҡ пособиеның нигеҙ итеп алынған күләмен 58,4 процентҡа арттырыуҙы күҙ уңында тота. Ул 27 октябрҙә пленар ултырышта ҡараласаҡ. Шуның менән бергә пособиены закон ҡабул ителгән осраҡта уның үҙ көсөнә ингән ваҡытынан түгел, ә ағымдағы йылдың 1 сентябренән арттырыу ҡаралған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 214
УРАЛТАУ ЗОНАҺЫ, У р а л т а у а н т и к л и н о р и й ы, Көньяҡ Уралдың ҙур ыңғай тектоник структураһы. Д.Г.Ожиганов тарафынан айырып күрһәтелә, А.А.Алексеев, С.С.Горохов, Н.Л.Добрецов, А.А.Захаров, О.А.Захаров, В.И.Козлов, Д.Д. һәм В.М.Криницкийҙар, И.В.Ленных һ.б. тарафынан өйрәнелә. Төп Урал һынылышының фронталь өлөшө буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Көнсығышта — Магнитогорск мегасинклинорийы, көньяҡ‑көнбайышта — Һаҡмар зонаһы, көнбайышта — Йылайыр синклинорийы, төньяҡ‑көнбайышта Башҡорт мегантиклинорийы м‑н сиктәш. Оҙонлоғо яҡынса 400 км, киңлеге 20—30 км. У.з. структураһы асимметриялы: көнсығыш битләүе текә, көнбайышы — һөҙәк. Көнсығыш битләүе мәҡсүт метаморфик комплексы, көнбайышы — һәүәнәк метаморфик комплексы тоҡомдарынан тора. У.з. күсәр өлөшөн венд граниттарының ҙур булмаған массивтары (Учалы р‑нында Буранғол һәм Маҙар) йырып сыға. У.з. тектоник блок һанала (В.Н.Пучков, 2000), “антиклинорий” төшөнсәһе тарихи аспектта ҡулланыла. У.з. көнсығыш өлөшөндә — ваҡ алтынлы баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары (Баймаҡ р‑нында Ғүмәр, Көньяҡ Юлыҡ), бөрсөклө баҡыр мәғдәне (Учалы р‑нында Кирәбе), мәғдән алтыны (Баймаҡ р‑нында Төньяҡ Юлыҡ), химик яҡтан таҙа кварц (Йылайыр р‑нында Яңы Троицк, Хәйбулла р‑нында Ҡарайән) ятҡылыҡтары, магнетитлы тимер мәғдәне (Учалы р‑нында Копытов), йөҙләү ташы һәм биҙәү ташы (серпентинит, кварцит, мәрмәр һ.б.) сығанаҡтары; көнбайыш өлөшөндә гематитлы тимер мәғдәне, түбә һәүерташы, тау гәлсәре сығанаҡтары билдәле.
Әҙәб.: П у ч к о в В.Н. Палеогеодинамика Южного и Среднего Урала. Уфа, 2000.
О.А.Захаров
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Благовар районының Пришиб ауылы немецтар йәшәүе менән күптәргә билдәлелер. Ошо көндәрҙә унда Германиянан студенттар ҡунаҡҡа килде. Әйткәндәй, бындай ваҡиғалар күптән инде яҡшы йолаға әүерелгән.
Студенттарҙы концерт менән ҡаршыланылар, немец йырҙары яңғыраны, дәртле бейеүҙәр башҡарылды. Урындағы немец мәҙәни үҙәгендә баш белгес Юлия Артес ойошманың, музейҙың эшмәкәрлеге, “Weinachten”, “Ostern” байрамдары, Изге Мартин көнө, шулай уҡ район биләмәһендә йәшәгән башҡа халыҡтарҙың милли байрамдары тураһында һөйләне. Ҡунаҡтар немецтарҙың бында күсеү тарихын йотлоғоп тыңланы.
Украинанан атҡа атланып әлегәсә билдәһеҙ яңы урынға күсеп, тормош башлауҙары тураһындағы сәхифәләргә ышаныуы бик ҡыйын ине. Йәштәр Пришиб ауыл модель китапханаһында ла булды. Күп милләтле районда урынлашҡанға күрә, китапханала биш телдә әҙәбиәт тупланған. Китапханасы Марина Бобб балаларҙың ҡул эштәрен күрһәтте. Ҡунаҡтар иһә немец телендәге китаптарҙы бүләк итте. Германия студенттарын милли аш-һыу менән һыйланылар.
Белеүебеҙсә, Пришиб ауылында илле йылдан ашыу инде “Volksklang” немец халыҡ фольклор ансамбле эшләй. Ул ауылда, районда һәм республикала үткәрелгән сараларҙың барыһында ла тиерлек ҡатнаша. Ансамбль 1956 йылда ойошторолған. “Халыҡ ансамбле” исеме 1990 йылда бирелгән. Коллективтың етәксеһе – Светлана Кунц, төп составта – 13 кеше. 2008 йылда мәҙәни алмашыу тәртибендә Германияла булып ҡайтҡандар.
Әйткәндәй, Светлана Кунц сентябрь айы йомғаҡтары буйынса “Минең телем — дуҫлыҡ теле” республика акцияһында еңеп сыҡҡан. Ул немец халыҡ йыры оҙатыуында “Баҡсала” шиғырын уҡыған. Белеүебеҙсә, был конкурс Башҡортостандың дәүләт телдәрендә, республикала йәшәгән халыҡтарҙың туған телдәрендә Ватан, туған тел тураһында шиғырҙарҙы тасуири уҡыуҙы күҙаллай.


text:
Абдулла Солтанов исемендәге призға башҡорт йыры конкурсының Гран-прийын Рәфис Ишбаев яуланы
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
С. Низаметдинов исемендәге Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжында Абдулла Солтанов призына башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсы уҙҙы. Конкурс күренекле йырсының 90 йәшенә арналды.
Профессиональ башҡарыусылар араһында Гран-приҙы Рәфис Ишбаев яуланы. Ул диплом һәм аҡсалата приз менән бүләкләнде. Артист Баймаҡ ҡалаһында тыуған, Башҡортостандың халыҡ артисы Вәхит Хызыров класы буйынса Өфө сәнғәт училищеһындағы яңғыҙ йырлау бүлегендә уҡыған.
«Жюри бер тауыштан төп бүләк Рәфис Ишбаевҡа тапшырылырға тейеш тигән ҡарар ҡабул итте. Ул «Урал» һәм «Уйыл» халыҡ йырҙарын ҙур оҫталыҡ менән башҡарҙы», — тине жюри ағзаһы, Учалы филармонияһы солисы Илдар Ямалов.
Конкурста Баймаҡтан, Ишембайҙан, Әбйәлил, Белорет, Хәйбулла, Учалы райондарынан йырсылар ҡатнашты.
Программала «Урал», «Сибай», «Һандуғас», «Ҡаһым түрә», «Азамат», «Бейеш» кеүек мотлаҡ башҡарылырға тейешле һәм башҡа оҙон көйлө башҡорт халыҡ йырҙары бар ине. Жюриҙа 90 йәшлек йырсы Абдулла Солтанов, С. Низаметдинов исемендәге Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжы уҡытыусыһы Дилара Сәхәүетдинова, яҙыусы һәм журналист Мәүлит Ямалетдинов, йырсылар, халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаттары Илдар Ямалов һәм Гөлсиә Хилажева эшләне.
Абдулла Солтанов — оҙон көйҙәрҙе башҡарыусы булараҡ дан алған үҙенсәлекле йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге республика премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
http://www.bashinform.ru/news/1214973-gran-pri-konkursa-bashkirskoy-pesni-na-priz-abdully-sultanova-zavoeval-rafis-ishbaev/


text:
Сихыр көсө һәм уның эҙемтәләреӘҙәм балаһы һәр заманда ла тылсым ҡөҙрәтенә ышанған. Мөғжизәүи көс ярҙамында оҡшатҡан кешеһен ғашиҡ иттереү, күҙҙәренә ҡаратып тотоу хаҡында хыялланыусылар араһында ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-аттар ҙа осрай шул, ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Хоҙай тарафынан бирелгән...
Ҡасҡан ҡотто ҡайтарыуы ҡыйынИзге китаптарҙағы дини ҡанундарҙа иң башта – “Кеше йәнен ҡыйма!”, унан һуң “Зина ҡылма!” тигән тыйыуҙар тора. Был тыйыуҙарҙың иң оло ҡанундар булыуы һәм бер-бер артлы килеүе осраҡлы түгел – хыянат үҙенең емергес көсө буйынса үлтереүгә тиң тиерлек...
«Яҙмыштарҙан уҙып йырлайым!»«Ул ысын әрмән ҡатыны кеүек йырлай”, – тип һоҡланыу ҡатыш ғәжәпһенде янымда ултырған тамашасы. Үҙенсәлекле лирик-колоратур сопрано тауышлы йырсы А.Арутюняндың әҫәрен башҡарғандан һуң атылып сыҡты был һүҙҙәр. Ул кистә тамашасылар өсөн асыштар...
Гөлфиә Юнысова: Әсә теләктәреЯҙмышыңа үҙең баш бул Тыуҙың, балам, хәҙер инде Үҙ аллы кеше бит һин; Ер шарында ғүмер иткән Миллиондар ише бит һин....
Миләүшә КАһАРМАНОВА: Ҡанатһыҙ ҡош балаһыХикәйә Күптән тышта йөрөй Салауат. Тамам өшөнө, туңды инде. Сыҡҡас та епшек ҡар менән әрһеҙ уйнап ташлағайны шул. Бейәләйҙәре һығып алмалы булып һыуланды, ботинкалары дым тартып ауырайҙы. Башта тирләткән булһа, хәҙер килеп һыуланған эске кейемдәр...
Таңһиҙәр бәһлеүәнБашҡорт халыҡ әкиәте Борон-борон заманда бер бабай менән бер әбей, уларҙың ике улы булған. Бөтәһе бергәләп көн итеп, йөн тетеп йәшәп ятҡандар. Уларҙың ике йөҙ баш һарыҡтары булған. Иртәнән төшкә тиклем улдары һарыҡтарын көткән. Бер ваҡыт, дауыл...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 365
КЕСЕ ИРӘНДЕК, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Учалы р‑ны буйлап Краснохта й. (Уй й. ҡушылдығы) тамағынан Ирәндек һыртына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 4,5 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге яҡынса 1,5 км, көньяҡ өлөшөнөкө яҡынса 2,5 км, абс. бейеклеге 651 м. Битләүҙәре текә, көньяҡ өлөшөндә уйһыулыҡтар м‑н ҡатмарланған. Девондың ирәндек свитаһының порфирлы андезибазальттарынан, базальттарынан, туфтарынан ғибәрәт. Ландшафтары аҡһыл һоро урман тау тупрағындағы ҡарағай һәм икенсел ҡайын урмандарынан тора.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
«Аулаҡ өй»
«Аҡбуҙат» балалар баҡсаһында «Аулаҡ өй» фольклор кисәһе «Беләҙегем-йөҙөгөм» бейеүе менән башланып китте. Фәриҙә инәй «тылсымлы» ҡомартҡы китабында яҙылған «Әсә», «Үгәй ҡыҙ Гөлбикә» әкиәтен, «Ете ҡыҙ» легендаларын һөйләне. Башҡорт халҡының милли батыры С. Юлаев, француздар һуғышында ҡатнашҡан башҡорттар һәм уларҙың йырҙары, бейеүҙәрҙе, легендалары менән дә таныштырҙы.
Был күркәм байрамды «Ҡояшҡай» һәм «Сулпылар» төркөмө балалары һәм тәрбиәселәре Лилиә Фәһим ҡыҙы Сыңғыҙова, Рүзилә Ринат ҡыҙы Рәхмәтуллина, музыка етәксеһе Гөлсәсәк Айҙар ҡыҙы Хәйруллина әҙерләне.
Өфө районы Шамонин ауылы.


text:
Болан
Бола́н (лат. Cervus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан[1]. ҡуш тояҡлылар отрядының боландар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евразияла, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ‑көнбайыш Африкала таралған. 19 быуаттың 1‑се яртыһына тиклем барлыҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы буйлап таралған була, 1941—42 йылдарҙа «Башҡорт» ҡурсаулығы биләмәһенә Алтайҙан килтерелгән 39 хайуан ебәрелә, улар климат шарттарына уңышлы яраҡлаша. Ҡыраҡа һәм Уралтау һырттарының япраҡлы, ҡатнаш урмандарында һәм тау далаларында тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 240 см, мундаһының бейеклеге 155 см, ауырлығы 300 кг, инә зат вағыраҡ. Төҫө йәйен ерәнһыу‑көрән, ҡышын — һорғолт йәки көрән, өҫкө ирене, ҡорһағы, аяҡтары һәм ҡойроҡ эргәһе «көҙгөһө» аҡ төҫтә. Башы ҙур, оҙонса, асығыраҡ төҫтә, ата М. тармаҡлы мөгөҙлө (9 тармаҡҡа тиклем), улар март—апрель һалына, яңылары июлгә үҫеп сыға. Ҡолаҡтары ҙур, овал формала. Муйыны ҡыҫҡа, аҫ яҡтан оҙон төк м‑н ҡапланған. Аяҡтары оҙон, тояҡтары киң. Ҡойроғо 15 см.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полигам. Енси яҡтан 15—16 айҙа өлгөрә. Тимгелле 1, һирәк осраҡта 2 быҙау тыуҙыра. 15—16 (һирәк осраҡта 20) йыл йәшәй.
Йәшәйеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башлыса иртән һәм кисен туҡлана. Үлән һәм ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр, ҡышын — ағас ҡабығы, бесән, имән сәтләүеге менән туҡлана. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
Ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре сәсеү алды мәшәҡәттәрен кисергән кеүек үк, урмансылар ҙа яңы миҙгелде эшкә сумып ҡаршылай. Үҫентеләрҙе тәрбиәләү, техниканы ремонтлау, ағас ултыртыу өсөн ер әҙерләү...
– Мәғлүм булыуынса, беҙҙең район биләмәһенең 80 проценты самаһын урман биләй. Япраҡлы ағастар күпселекте тәшкил итә, – ти Нуриман урман хужалығы директоры Арыҫлан Мырҙагилдин. – Техника эшкә тулыһынса әҙер тип әйтергә мөмкин. Йәшеллекте яһалма тергеҙеү – 70, урман культураларын тулыландырыу 28 гектарҙа тормошҡа ашырыласаҡ. Әйткәндәй, тәүгеһе буйынса республикабыҙ илдә алдынғылар рәтендә килә. Урман культураларын хәстәрләү йәһәтенән дә иң юғары күрһәткес – беҙҙә.
Яҙғы эш өсөн хужалыҡта 80 килограмм орлоҡ әҙерләнгән, шуның яртыһы – ылыҫлыларҙыҡы. Ғәҙәттә ҡарағайҙыҡын Белореттыҡына алмаштырып алалар икән: бындағы урмандың ҡеүәте артырға тейеш. Унан тәбиғәткә лә, халыҡҡа ла файҙа ҙурыраҡ буласаҡ.
Яңы миҙгелгә әҙерләнгәндә янғын хәүефһеҙлеген иҫкәртеүгә лә ҙур урын бирелә. Был йәһәттән төрлө урында, учреждениеларҙа, сходтарҙа аңлатыу эше алып барыла. Урман һуҡмаҡтарынан тыш, янғын мәлендә техника үтә, һыу ятҡылығына бара алһын өсөн һалынған махсус юлдар гелән ҡараулы, тәртиптә тотола.
Нуриман урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре яҙҙы яңы маҡсаттар менән ҡаршылай. Мәҫәлән, заманса ҡорамалдар алып, эшкәртеү цехының ҡеүәтен арттырмаҡсылар. Тимәк, эшмәкәрлек майҙаны тағы ла киңәйәсәк.
– Урман хужалығы тармағының былтырғы һөҙөмтәләре буйынса үткәрелгән кәңәшмәлә министр Динир Әхмәтйәнов республикала фанера, ДСП, ҡатырға, йорт йыһаздары, биояғыулыҡ етештереү өсөн байтаҡ мөмкинлек барлығы хаҡында белдергәйне, – ти Арыҫлан Рәмил улы. – Әммә бының өсөн төп сеймал булырлыҡ япраҡлы урмандан үҙләштерелмәгән ҡырҡын ҡала. Сәбәбе – уларҙы эшкәртеү өсөн заманса ҡорамалдарҙың булмауы, ҡайһы бер диләнкәләргә барыу юлының насарлығы, техниканың иҫкелеге. Тимәк, беҙгә тәү сиратта ошо мәсьәләләрҙе яйға һалыу бурысы йөкмәтелә.
Ә маҡсаттарҙың тормошҡа ашырына һис шикләнмәй Арыҫлан Мырҙагилдин. Хеҙмәткәрҙәре уңған, һәр эште күтәреп алырға ғына торалар. Араларында тотош ғүмерен ошо өлкәгә бағышлағандар ҙа, урмансы “һурпа”һын яңы татый башлағандар ҙа бар. Уларҙы уртаҡ сифат – тәбиғәтте мөкиббән яратыу, уны һаҡларға ынтылыш – берләштерә. Фиҙакәрлек һөҙөмтә бирмәй ҡалмай. Мәҫәлән, күп йыллыҡ тырыш хеҙмәте өсөн тракторсы Ғәфүр Яҡупов менән төп белгес-эксперт Ривал Әсләмов күптән түгел Башҡортостан Урман хужалығы министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән. “Бындай иғтибар һөнәр буйынса даими камиллашыуға этәргес бирә”, – ти уңғандар.
Нуриман урман хужалығы директоры әйтеүенсә, уларҙың биләмәһендә заман талаптарына ярашлы бүтән башланғыстарға ла юл һалына. Мәҫәлән, Ишморат ауылы яғында балыҡ үрсетеү ойошторола. Ул яҙға эш башларға тейеш. Пилот проекты импортҡа алмаш мәсьәләһен яйға һалыуға үҙ өлөшөн индерәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 245
НИТРАТЛАШТЫРЫУ, органик берләшмәләр молекулаларына нитратлаштырыу агенттары ҡулланып NO2 нитротөркөмөн индереү. Тура Н. (водород атомын алмаштырыу), нитротөркөмдә икеләтә бәйләнешкә ҡушып алмашлы Н. (сульфо‑, диазо‑ һ.б. функциональ төркөмдәрҙе алмаштырып) айыралар. Электрофил (нитроний катионы м‑н), нуклеофил (нитрит‑ион м‑н) һәм радикал механизмдарына ярашлы үтә. Нитратлаштырыу агенттары итеп азот кислотаһы, уның көкөрт к‑таһы йәки олеум м‑н ҡатнашмаһы, азотлы к‑та тоҙҙары; азот к‑таһы, азот окcиды һәм органик нитраттарҙың Льюис к‑талары м‑н комбинациялары, азот к‑таһының һеркә к‑таһы йәки һыуһыҙ көкөрт ангидриды м‑н ҡатнашмаһы; апротон 2 полярлы эреткестәрҙәге һелтеле металдарҙың нитриттары һ.б. ҡулланыла. Лаб. практикаһында апротон нитратлаштырыу агенттары (нитраттар, нитроний тоҙҙары, полинитроберләшмәләр һ.б.) файҙаланыла. Электрофил Н. ароматик һәм гетероциклик берләшмәләр, олефиндар, СН‑кислоталар, аминдар, спирттар дусар ителә. Электродонорлы алыштырыусылары булған берләшмәләр о‑ һәм п‑урынға, электроноакцепторлылары — м‑урынға нитратлаштырыла. Нуклеофил Н. реакцияларына алкилгалогенидтар (күбеһенсә бромидтар, иодидтар), a-галогенкарбон к‑талары һәм уларҙың эфирҙары, алкилсульфаттар инә. Радикал Н. парафиндарға һәм олефиндарға хас. Шулай уҡ радикал Н. циклоалкендар, ацетилен, диалкил‑ һәм диарилацетилендар, катализатор ҡатнашлығында майлы ароматик берләшмәләрҙең алифатик ҡыр сылбыры дусар ителә. Тетранитрометан ҡулланып мононитроберләшмәләрҙең тоҙҙарын гем‑динитроалкандарға Н., шулай уҡ һуңғыларын a-галогеннитроалкандарҙан һелтеле шарттарҙа нитриттар ҡулланып синтезлау анион‑радикал механизмына ярашлы үтә. Башҡортостанда “Авангард” пр‑тиеһында Н. шартлаусан матдәләр, лак һәм лак-буяу материалдарын етештереү өсөн ҡулланыла. 1949 й. целлюлозаны Н. коллоксилин алына. 1962 й. өҙлөкһөҙ технология ҡулланып, 1970 й. инжектор технологияһы б‑са нитроэфирҙар етештереү үҙәге сафҡа индерелгән; процесс Алтай химия технологияһы ҒТИ (Бийск ҡ.) һәм Үҙәк фәнни- конструкторлыҡ бюроһы (Мәскәү) м‑н берлектә эшләнгән. 1971 й. инжектор технологияһын ҡулланып спирттарҙы, ш. иҫ. тәү тапҡыр глицеринды, Н. үҙләштерелә.
Ф.М.Ғәзизов
Тәрж. Ф.А.Ғималова