text:
Сәлимйән Бәҙретдинов
АҘАШҠАН АЛМАҒАС
Хикәйәт
Ниңәлер эсе бошто Юлайҙың. Хатта күҙҙәре йәшләнде. Ниҙер етмәгән кеүек, яманһыулай. Әлегәсә башына ла инмәгән хәл-ваҡиғалар көтәме уны?.. Әллә көҙ, һарысай айы, күңеленә һағыш һаламы?.. Ҡаланан бигүк алыҫ та түгел тыуып-үҫкән ауылы, тик күптәнән ҡайтҡаны юҡ. Ата-инәһе олоғайып, әхирәткә күсте. Зыярат ҡылғанына ла инде байтаҡ. Хәҙер, улар һымаҡ, бер кем дә зарығып, өҙөлөп көтөп тормай. Шулай... Иҫән саҡтарында ата-инә – алтын һөйәк, тартып торған йылы төйәк шул. Йәнтөйәгенә ҡайтып йөрөп килһә, бәлки, һағыштары таралыр...
Юлай, күрше-күлән менән иҫәнләшеп, һөйләшеп торҙо ла үҫмер саҡ, йәшлек эҙҙәре ҡалған тауҙарға ынтылды. Ашҡынып, үрләне лә үрләне. Кәбән, эҫкерт дәүмәлендәй тораташтарға баҫып, тирә-яҡты ҡарай-ҡарай, иң бейек түбәгә артылды. Иҫ китмәле хозурлыҡ! Бындай йәмде тәү күргәндәй һоҡланып ҡарап торҙо ир-уҙаман. Йәннәт бит, йәннәт!.. Сәхрә ер тере һыу һымаҡ йәнен йәнләндереп ебәрҙе. Хистәре урғып, күңеленән йыр ағылды:
Тыуған ерем, һай, бигерәк йәмле,
Һулар һауалары сихәтле.
Тауҙарына менеп, ҡарап торһаң,
Йөрәккенәң итер һиммәтле.
Арыу уҡ ерһәп ҡайтҡан Юлай, ҡош һымаҡ талпынып, уралып та ятҡан теҙемдәр, арҡалыҡтар буйлап атланы. Ҡалҡыулыҡтарҙа – ҡарағас, итәктәрендә – ҡайын, уҫаҡ, сейә, селек... Ләззәт табып, кинәнеп бара торғас, бер түбәнең ожмахтай сағылына килеп сыҡты. Хайран урын, әйтерһең, ғашиҡтар осрашыр, серләшер өсөн хасил ителгән ғәжәйеп аулаҡ урын! Балаҫтай сирәме лә, урындыҡҡа оҡшаш яҫы таштары ла, сусайып ҡалҡып торған ҡая ташының ышыҡланырлыҡ өңөрөһө лә бар. Йәнә... Көнгә ҡараған битләүҙән аҙ ғына аҫтараҡ һарыға мансылған ағастар араһында – ҡыҙарып бешкән алмалар!.. Был – монар, сағым ғыналыр?.. Тәьҫораттарҙан иҫ-аңы томаланып, күҙенә күренәлер, күңеле иләҫ-миләҫ киләлер... Бейек тау ҡуйынындағы шыр ҡайын, уҫаҡ араһында ниндәй алмағас үҫһен?.. Юлай, һушыма киләйем тип, биттәрен сәпәкәйләп алды ла, түбәнгәрәк төштө. Үәт мөғжизә!.. Ысынлап та, ҡаршыһында – тос алмаларҙан ботаҡтары эйелгән ҡупшы алмағас!.. Ҡырағай тиер инең, емештәре хәтәр эре. Әҙәм ышанмаҫлыҡ күренеш... Ярай әле, фотоаппаратын алған. Уңдан да, һулдан да тороп, “һылыуҡай”ҙы фотоға төшөрҙө. Тамам аптырап, тирә-йүнде байҡаны, әммә башҡа алмағасты тапманы.
Ғәжәп ҡылырлыҡ хәл!.. Ауылдан өс саҡрымдай ергә – бейек тау битләүендәге ағастар араһына кем алмағас алып барып ултыртһын?.. Әллә берәй иҫәүән булдымы икән?.. Ауылда бер нисә кеше генә баҡсаларында алмағас үҫтерә. Ҡырыҫ тәбиғәтле Уралда, ҡырау һуғып, йыл һайын емеш-фәлән дә булмай. Ә һис кем уйламаған урында... Әллә Хоҙай Тәғәләнең хикмәте тигәндәре шулмы икән?.. Уйҙарының осона сыға алманы Юлай. Был ғиллә тамам мейеһен сорнап алды. Белһә, серҙең асылын күпте күргән Динмөхәмәт аҡһаҡал ғына беләлер.
Юлай, йәһәтләп, ауылға ыңғайланы. Бирәм тигән ҡолона сығарып ҡуйған юлына, тигәндәй, Динмөхәмәт ағай йорто алдындағы эскәмйәлә ултыра ине. Олоғайып киткән, әммә төҫ ташламаған. Ҡаланан ҡайтҡан ырыуҙашын, яҡын затын аяғүрә баҫып, ай-һайлап ҡаршыланы. Йәшәйеш хәлдәрен белешкәс, Юлай Йәмтауҙа күргәнен хайран итеп һөйләне. Ә Динмөхәмәт ағай бер тына шым ҡалды, тәрән уйға сумды. Йөҙө берсә балҡыны, берсә болоҡһоно. Ниндәйҙер сетерекле ваҡиғаларҙы иҫенә төшөрҙө, күрәһең.
– Ҡәрҙәшем, – тине ул, ниһайәт, – Йәмтауҙа һин юлыҡҡан, хатта ауылдаштарҙан бер кем дә күрмәгән, белмәгән алмағас бер-береһен үлеп яратҡан ике йән – Һөйәрғол менән Һөйөм-Һөйөмбикә осрашып йөрөгән һәм фани донъя менән хушлашҡан урын. Һөйөмбикәнең күргәне-кисергәне, тәҡдире, аҙашҡан һөйөүе ғәйәт аяныслы.
– Шулаймы ни?.. – Юлай тетрәнде. – Был фажиғәле мөхәббәт тураһында инәйем әхирәттәре менән кис ултырып мамыҡ шәл, ойоҡ бәйләгәндәрендә ишеткеләп ҡалғайным. Ләкин нескәлектәрен белмәйем.
– Тормош ул, ҡустым, үтә лә ҡатмарлы. Уны аңлап бөтөп тә булмай. Ир-егет, ҡатын-ҡыҙ, ғаилә мөнәсәбәттәрен дә. Һөйөмбикә яҙмышын уйлаһаң, уйылып китерлек. Быны төшөнөр өсөн тәү ата Әҙәм менән тәү инә Һауа тарихын хәтерләү кәрәктер. Уны миңә бик тә диндар олатайым әллә нисә мәртәбә һөйләгәйне. Тыңла, туғаным...
***
“Һауа бик матур ине. Буйы Әҙәм ғәләйһиссәләмдеке кеүек. Күҙҙәре ҡара, саф тауышлы, Әҙәмдекенән нескәрәк. Сәсе йөҙ толом, уларға ожмах ынйылары һәм яҡуттары үрелгән. Хаҡ Тәғәлә йөҙ өлөш матурлыҡтың туҡһан өлөшөн Һауаға биргән.
Әҙәм иҫ китмәле гүзәл Һауаны күргәс, күңеленә мөхәббәт төштө. Ул уға яҡынларға теләп, ҡулын һуҙҙы. Шул саҡ Ябраил ғәләйһиссәләм: ”Әй Әҙәм, ҡулыңды һуҙма, Һауа һинең өсөн яратылһа ла, никахһыҙ йоғоноу ярамай! Хаҡ Тәғәләнән уны хәләл ефетлеккә һора,” – тине. Әҙәм тыңлап, һораны һәм Хаҡ Тәғәлә никах хөтбәһен уҡыны, хитап та ҡылды:
– Эй, Әҙәм, һине ҡөҙрәтем менән яралттым, һиңә рухымдан йән бирҙем, бөтә нәмәнең исемен белдерҙем, иптәш өсөн Һауаны бар ҡылдым, ожмахыма кереттем. Әммә бер аманатымды һаҡла.
– Аманатың ни, әйт, мотлаҡ һаҡлармын, – тине Әҙәм.
– Ожмахымдағы төрлө ниғмәттәремде аша, шишмәләренән һыу эс, тик ошо ағасҡа яҡын барма, дошман һүҙенә һис ҡарама...
Бынан һуң ожмахта торҙолар, төрлө ләззәтле емештәр менән ризыҡландылар. Алмағас емешенән генә һаҡландылар. Әммә ожмахтың ҡайһы тарафына ғына барһалар ҙа, Аллаһы Тәғәлә тыйған ағас ҡаршыларында торҙо.
Иблис Хоҙайҙың рәхмәтенән яҙғандан һуң, Әҙәм ғәләйһиссәләмгә дошманлығын шайтанлыҡ үә хәйлә аша бойомлаштырырға маҡсат ҡуйҙы. Хаҡ Тәғәләнең Әҙәмде бер емеште ауыҙ итеүҙән тыйғанын белеп, ғәйәт шатланды, ерҙән күккә осоп, ожмахҡа керергә теләне, ләкин керетмәнеләр. Унан бер мәхлүк сыҡһа, уға хәйлә ҡороп, инермен, тип уйланы. Ниһайәт, Тауис сыҡты. Иблис уға өндәште:
– Э-эй, матур ҡош, һин кем?
– Мин – Тауис, ә һин кем?
– Мин Аллаһыға яҡын фәрештәләрҙән бер фәрештәмен. Һәр ваҡыт ғибәҙәт ҡыламын. Ғибәҙәткә әүәҫлегем артһын өсөн Хаҡ Тәғәләнең дуҫтарына әҙерләгән ниғмәттәрен күрәһем килә. Мине ожмахҡа керет, әжеренә һиңә тылсым өйрәтермен, уны белһәң, ауырымаҫһың, ҡартаймаҫһың, мәңге ожмахта ҡалырһың.
– Быға минең көсөм етмәй шул. Йылан исемле ҡәрҙәшем бар, һине ожмахҡа индерергә уның көсө етер.
Алданған Тауис, Йыланға барып, ҡыуанып әйтте:
– Һөйөнөс, Аллаһыға яҡын бер фәрештә килде. Өс һүҙ өйрәтермен, мәңге ожмахта ҡалырһығыҙ, ҡартаймаҫһығыҙ, тине. Беҙҙең менән туғанлашырға теләй.
Йылан ашығып ожмахтан сыҡты, Иблис вәсвәсәһенә бирелеп:
– Ожмах һаҡсылары бик һаҡ, нисек кенә алып керәйем? – тине.
– Ауыҙыңды ас, шунда боҫоп, инермен.
Иблис уның ауыҙына кереп йәшеренде. Әммә ожмах һаҡсылары Иблистең Йылан ауыҙында икәнен һиҙҙе һәм ҡыуып сығарырға ниәтләнде. Шул мәл Хаҡ Тәғәләнән фарман булды:
– Ҡыумағыҙ! Минең бер серем үә хикмәтем бар...
Иблис Әҙәм менән Һауа янына күҙ йәштәрен түгеп килде. Икеһе лә уны таныманы.
– Ни булды, ниңә илайһың? – тип, бер ауыҙҙан һоранылар.
– Һеҙҙе уйлап илайым, – тине Иблис. – Был донъяла матурлыҡта һеҙгә тиңдәш юҡ, әммә үтер ваҡыт, бер көн килеп, үлерһегеҙ.
– Үлем нәмә ул? – Әҙәм аптырап һораны.
– Тәнегеҙҙән йәндәрегеҙ сығып осор, күҙҙәрегеҙ күрмәҫ, ҡулдарығыҙ тотмаҫ, аяҡтарығыҙ йөрөмәҫ...
Әҙәм ғәләйһиссәләм оло ҡайғыға батты... Иблис Һауаға:
– Хаҡ Тәғәлә тыйған ағастың емешен ашаһағыҙ, мәңге ожмахта ҡалырһығыҙ, үлмәҫһегеҙ. Мин һеҙгә быны нәсихәт итеп әйтәмен, – тип ант итте.
Был һүҙҙәр Һауаның күңеленә хуш килде. Ул тыйылған ағастың бер ботағын һындырып килтерҙе.
– Эй, Әҙәм, был ағастың емеше бик тәмле үә ләззәтле икән дә, мин уны ашап ҡараным, мә, һин дә татып ҡара, – тип йәнәшенә һуҙҙы.
Әҙәм бер емеште ауыҙына ҡабып сәйнәне. Шул саҡ Хаҡ Тәғәләнең: “Тыйылған ағасҡа яҡын бармағыҙ! – тигән әмерен иҫенә төшөрөп, муйынын ҡыҫты, орлоҡто эскә ебәрмәне, әммә тышҡа ла сығара алманы, ул боғаҙында төйөн булып ҡалды.
Шул саҡ Әҙәм менән Һауаның баштарынан таждары, өҫтәренән хөлләләре төштө, күҙҙәренә бер-береһенең яланғас ғәүрәттәре күренде. Ояттарынан уфтанып, ғәүрәттәрен ҡаплар өсөн япраҡ эҙләп йүгерҙеләр. Үтенеп һораһалар ҙа, бер ағас та япрағын бирмәне. Йөҙөм ағасы Әҙәмдең сәсенән тотто. Ул өҙгәләнеп:
– Ебәр инде, ебәр, – тип үтенде.
– Юҡ, ебәрмәйем, – тине йөҙөм ағасы. – Мин Аллаһы Тәғәләнең әмере менән эләктерҙем һине. Әгәр ебәрһәм, һинең кеүек гонаһлы булырмын.
Шул саҡ Хаҡ Тәғәләнән хитап ҡылынды:
– Йә, Әҙәм, минән ҡасаһыңмы?
– Эй, Раббым, Һинән оялыуымдан ҡасамын.
– Һин ҡайҙа?
– Ағас ботағында бәләгә ҡалдым, тотҡонмон, яланғасмын. Йә Раббым, ҡотҡар мине, ҡотҡар!
– Эй, Әҙәм, ҡайғы-хәсрәтеңә гонаһың сәбәптер... Бойороғомдо үтәмәгәнең өсөн һиңә ун бәлә бирәмен. Беренсе – шелтә; икенсе – тажың һәм хөлләң төшөп, яланғасланыу; өсөнсө – йөҙөң үә тәнең ҡаралыр; дүртенсе – ожмахтан сығарылаһың; бишенсе – Һауанан йөҙ йыл айырылып торорһоң; алтынсы – шайтан менән дошманлығың көсәйер; етенсе – гонаһлы исемен күтәрерһең; һигеҙенсе – шайтан балаларыңа үә малдарыңа ҡатышыр; туғыҙынсы – донъя зинданына ябылып, һыуыҡ, эҫелек үә төрлө ауырыуҙар менән һыналырһың; унынсы – тормошоңда күп мәшәҡәт кисерерһең.
Бынан һуң Хаҡ Тәғәлә:
– Йә, Һауа! Ҡайҙа һин? – тип һораны.
– Ай, Раббым, мин яланғас, ғәүрәтемде ҡапларға бер нәмәм дә юҡ.
– Яҙыҡ эш ҡылдың, шул сәбәпле яланғас ҡалдың, Әҙәмде лә ҡайғылы, яланғас иттең. Йәннәттән сыҡ! Һин ун биш бәлә менән һыналасаҡһың. Ошо гонаһың өсөн Ҡиәмәт көнөнә ҡәҙәр ҡыҙҙарыңа хәйез ҡаны (айлыҡ күрем) аманаттыр. Икенсе – ҡатын-ҡыҙ заттарың ҡорһаҡтарында туғыҙ ай бәпәй йөрөтөр; өсөнсө – бәпес тапҡанда үлем әсеһен татыр; дүртенсе – ғиҙҙәт михнәтен кисерер; бишенсе – ирҙәре хөкөмөндә һәм ирегендә ғүмер итер; алтынсы – талаҡ ирҙәр ҡарамағында булыр; етенсе – мираҫты яртылаш кәм алыр; һигеҙенсе – шәһаҙәт биреүҙә, туғыҙынсы – аҡылда, унынсы – диндә кәм, ун беренсе – сәләм биргәндә, ун икенсе – йома, йәмәғәт менән уҡылған намаҙҙарҙан, ун өсөнсө – пәйғәмбәрлектән, ун дүртенсе – хәлифәлектән үә батшалыҡтан мәхрүм ҡалыр; ун бишенсе – уларға мәхрәмәһеҙ сәфәр ҡылыу хәрәм һаналыр.
Гонаһтары өсөн башҡалар ҙа язаһын алды. Ғазраил ғәләйһиссәләм Тауистың башынан тотоп, уны ожмахтан сығарҙы. Фәрештәләр, йолҡоп алып, уның алты йөҙ ҡанатының икеһен генә ҡалдырҙы... Шунан йыланды килтерҙеләр. Аяғы – дүртәү, тәне йәшел зөбәржәттән биҙәкле, муйыны ла – зөбәржәттән, башы – ҡыҙыл яҡуттан, тештәре ынйы һымаҡ теҙелгән, ҡорһағы ҡыҙыл гөл кеүек. Ауыҙына шайтан кергәне өсөн бөтә тән ағзалары үҙгәртелде, теш төптәренә ағыу һалынды, ожмахтан сығарылды. Хаҡ Тәғәләнән хитап ҡылынды:
– Эй, Йылан, был ҙур гонаһҡа һин булышлыҡ иттең. Шуға ла хур бул, түшең менән йөрө, урының – ер, ризығың тупраҡ булһын.
Шунан Илаһ фәрештәләргә өндәште:
– Әҙәмдең сәсен ботаҡтарҙан ысҡындырығыҙ!
Әҙәм был яҡшы һүҙҙе ишетеп, Хаҡ Тәғәләнең бер шәфәғәте бар икән тиеп, ҡулы менән ағасҡа йәбешеп, ялбарҙы:
– Илаһым, хаталыҡ менән ҡылған гонаһым өсөн әүәлге хөрмәтеңде, зинһар, алма!
– Ҡоломдо сығарығыҙ!
Әҙәм икенсе ағасҡа сат йәбешеп, түбәнселек менән үтенде:
– Мине йәннәттән ҡыума, Һинһеҙ минең ҡеүәтем юҡ.
Йәнә әмер ҡылынды:
– Эй, фәрештәләр, Әҙәмде ожмахтан йолоғоҙ!
Фәрештәләр уны тартып алды, әммә ул тағы ла бер ағасҡа тотоноп:
– Һин минең нәҫелемдән пәйғәмбәрҙәр килеренә вәғәҙә иттең. Иҙрис, Нух, Ибраһим... Әгәр бер хата ҡылһаң, Мөхәммәт Мостафа итәгенә йәбеш, ҡотолорһоң, тигәйнең. Шул һуңғы пәйғәмбәребеҙ хөрмәтенә рәхимлек ҡыл!.. – тип инәлде. – Хөкөмөң дә, тәҡдир ҙә Һинеке. Һин ғәфү итеүсе, мине ярлыҡа!..
Хаҡ Тәғәлә олуғ шәфәғәт килтерҙе. Хәҙер ни теләһә, шуны биреү лазым тиеп, йомшаҡлыҡ менән хәҡиҡәтте асты:
– Эй, Әҙәм, ярлыҡаным. Дәхи һинән һуң килеүсе балаларың, гонаһтар ҡылып, Миңә һығынһалар, уларҙы ла ярлыҡармын. Ләкин Мин һине Ер йөҙөндә тороу һәм хәлифә ҡороу өсөн яраттым, шуға ла ожмахтан сыҡ.
Әҙәм Илаһтың мораты ни булғанын аңланы һәм Һауа менән инжир ағасынан биш япраҡ алып, ғәүрәттәрен ҡапланы. Ожмахтан сығып:
– Тәүбәм ҡабул ҡылынып, йәннәткә керәсәгемде төшөндөм, – тине.
Хаҡ Тәғәләнән хитап килде:
– Эйе, тәүбәңде ҡабул ҡылдым...”
***
Динмөхәмәт уҙаман хикәйәтен тамамланы ла, тыңлаусыға күҙ ташлап, тын ҡалды. Тәьҫир иттеме, кисереш уяттымы, юҡмы?..
– Бығаса ишеткәнем юҡ ине, – тине Юлай әҫәрләнеп. – Бик ҡыҙыҡ һәм дә фәһемле.
– Заттарыбыҙ белмәй шул ошо рухи хазинаны. Ҡыҙғаныс! Ә бит уның асылына ифрат та тәрән мәғәнә, аҡыл һалынған: никахһыҙ ҡатын-ҡыҙға йоғонмау, аманатты һаҡлау, тыйылғандан тыйылыу, ҡотҡоға бирелмәү, яҙыҡ эш ҡылмау, ҡайғы-хәсрәткә ғәйеп эш сәбәп булыу, гонаһ өсөн язаһыҙ ҡалмау, тәүбә итеү, ярлыҡау... Яҙыҡ эш иһә ғүмер баҡый Әҙәм менән Һауаның нәҫелдәрендә сағыла. Тыйылғандан тыйылыу – донъялағы бар бәндәгә һабаҡ, фәһем дә бит!
– Һөйәрғол, Һөйөм яҙмышы ла шуның бер сатҡыһы, сағымы булып сыға ла баһа!
– Нәҡ шулай, ҡәрҙәшем... Иблис ҡотҡоһона бирелеп, Әҙәм менән Һауаның гонаһына Йылан булышлыҡ иткән кеүек, Һөйөмдөң бәхетһеҙлеге Исхаҡ тигән ҡәбәхәт бәндәнән башлана.


c: text/html

text:
Йәшлек көндәлеге
10 август
Аҙналар эш, донъяның ваҡ-төйәк мәшәҡәттәренән арына алмай үтте. Бөгөн аҙыраҡ бушағас, иртә менән торҙом да, атымды егеп, волосҡа сығып киттем.
Унда пионерҙар менән йыйылыш үткәреү һәм башҡа ваҡ-төйәк эштәр менән йөрөп, кискә генә өйгә ҡайттым. Аҙналар буйы йүнләп йоҡламай, ял итмәй арығанмын, шуға йоҡлап хәл алырға булдым. Мин ятҡанда ҡояш байырға бик иртә ине әле, уянғанда инде ҡояш яңынан ҡалҡып, яҡшы уҡ күтәрелгән – 11 август тыуған ине.
Ат килтереп, дыдуан әҙерләп, бесән ташырға әҙерләндем. Тик яңғыҙ ташыу бик ауыр, шуға бер кеше табыу кәрәк ине. Төш етеп килә, берәү ҙә юҡ. Минең аҡыллы дуҫым, ана, юлдан ҡайтты. Оҙаҡ та тормай яныма килде. Хәлде һөйләнем. Ул ярҙамға сығырға булды. Эй шатлана-шатлана бесәнгә киттек. Бер һыуһында биш йөк бесән алдыҡ. Эшләү уйын уйнау ҡәҙәре үк күңелле һәм еңел үтте.
Беҙ ҡайтыуға ҡояш байыны. Ашап-эскәс, һыу буйына барып, бер аҙ ултырҙыҡ. Тын төнгә сылтырап аҡҡан һыу тауышы ҡушылды. Ара-тирә балаларса илаған ябалаҡ тауыштары айырым үҙгәреш, йәм өҫтәне. Оҙаҡ ултырманыҡ, сөнки бесәнде бөтөп, күңелем тынысланһа ла, уға иртә тороп эшкә китергә кәрәк. Ул шулай ҙа һаман ултырырға риза. Мин йәлләнем:
– Ҡайтайыҡ, һиңә иртә торорға кәрәк, – тинем.
Беҙ ҡайтҡанда инде халыҡ йоҡлаған, тәбиғәт төн юрғанына нығытып уранған ине инде.
12–22 авгусҡа хәтле көндәр барыһы ла туҡтауһыҙ эш менән үтте. Үҙем китмәҫ элек пионер тормошон тағы ла нығыраҡ йәнләндереп, уҡыусылар менән эшләүгә һәм кис өлкәнерәктәренә комсомолдың 8-се съезы ҡарарларын еткереү һәм башҡа маҡсаттарҙы атҡарыуға арналды. Ниңәлер мин быйыл уҡыу йортона иртәрәк китергә ашыҡтым. 23-өндә юлға сығып китергә тейеш инем, шул көнгә хәтле бөтөн эштәрҙе бөтөрөргә тырыштым. 21-ендә йөрөй-йөрөй бик яҡын булып ҡалған дүрт саҡырымлыҡ волосҡа аҙаҡҡы мәртәбә яңғыҙым йәйәүләп киттем. Мин барып етеүгә ҡояш та тауларға йәшенде. Кис – собрание. Ул таңға яҡын ғына бөттө. Мин кешеләр уянып, һыйыр ҡыуа башлағас та, тороп ҡайтып киттем.
Аҙнаның 3-4 көнөн шунда йөрөп үткәргән таныш юлым буйлап әкрен генә ҡайтып барам. Күп йөрөүҙән юлдағы кес кенә соҡорҙар, һуҡмаҡтар, юл ҡырындағы бәләкәй генә ҡыуаҡтар, арыған саҡта ултырып ял иткән урындар – барыһы-барыһы һуңғы ҡат күҙ алдынан үтә. Барыһы ла күңелгә яҡын, шундай яғымлы күренә. Матур хәтирәләр ғүмергә онотолмаҫлыҡ булып күңелгә кереп ултырған да ташлап китергә йөрәкте һыҙландыра. Мин әкрен генә бөтөн тирә-яғымды диҡҡәтләп ҡарай-ҡарай алға атланым. Йөрәк туҡтауһыҙ:
Үтә айлар, үтә йыллар, үтә йәшлек минуттар.
Үткәс кире ҡайтмай инде – минут түгел, секундтар, – тигән йырҙы ҡабатланы. Әрнеү ҡатыш ярһыулы тауыштар, боролоп-боролоп аҡҡан Эйек һыуының бейек ярҙарына һуғылып, кире яңғыраны. Юллар мине бик тиҙ өйгә алып ҡайтты. Бына күгелйем ай нурына төрөнөп төн килде. Төн тиҙ үтмәй. Көндөҙ туҡтауһыҙ эштән арыған халыҡ, төн юрғанына төрөнөп, ҡаты йоҡоға талған. Төн матур, аяҙ.
Ниңәлер минең күңелем бик тиҙ генә төн тынлығын юғалтыуҙы теләмәне. Ишек алдына сығып, хәтфә кеүек йәшел үлән өҫтөнә яттым да емелдәп янған йолдоҙларға ҡараным. Улар беренән-береһе матур итеп күҙләрен уйнатып миңә йылмая. Бер яҡ ситтән ҡарап торған ярты ай ниңәлер эсте бошорҙо. Йөрәк «их» тигәндәй булды:
– Их, минең һөйөклө айым! Ниңә инде түп-түңәрәк булып тулып, күктең урта бер еренән ҡарап тормайһың? Ниңә минең ауылдағы аҙаҡҡы төнөмдә таңға ҡәҙәре бергә булмай, кистән генә ҡарап, йоҡларға теләнең? Бынан һуң был ауылда һинең нурларыңдан һөйөклө төндәр ҙә, һиңә ҡарап йырлаусылар ҙа булмаҫ! Төн, һинең ауылдағы берҙән-бер дуҫың иртәгә оҙон юлға сыға...
Ҡысҡырып уҡ һөйләнгән был һүҙҙәремдән уянып киткән кеүек булдым.
Тороп тирә-яғыма ҡараным. Кем унда? Минән ике аҙым йыраҡлыҡта ҡулларын яңағына ҡуйған да айға ҡарап берәү ултыра. «Һинең ай менән һөйләшкән ваҡытыңды борсомайым тип, бында ғына ултырып торҙом», – ти ул. Уның күҙләрендә ниндәйҙер күңелһеҙлек һиҙелә.
– Зәйнәб, ана яҡты йондоҙ матур бит! Мин һине һағынғанда шуға ҡарармын. Һин дә ҡара, яраймы? Ысынлап та, һин иртәгә китәһеңме ни? – тип, ышанмаған һымаҡ, миңә ҡарап ала. Минең яуабымды ла көтмәҫтән, ниңә бик тиҙ алай, тип өҫтәп ҡуйҙы. Күҙләрен йондоҙларға текләгән хәлдә, эх, минуттар, тине. Тағы нимәлер әйтергә теләне лә туҡтаны. Мин дә уның күңел һыҙланыуының сәбәбен аңлағанға, тиҙ генә һүҙләрҙе тормоштағы ваҡ-төйәк мәсьәләләргә, айҙың тапларын тикшереү кеүек нәмәләргә бороп ебәрергә тырыштым.
Беҙ ҡалын төн тынлығына төрөнгән урам буйлап бик оҙаҡ йөрөнөк. Ярты ай тауларға яҡынлашты. Һалҡын ел тәнде ураны. Инде ҡайтырға ваҡыт еткәнен һиҙһәк тә, ниндәйҙер көс беҙҙе тартып һаман йөрөтә.
Һуңғы ҡат урамды һүҙһеҙ генә әйләнеп сыҡтыҡ. Юллар беҙҙе ҡайтыу яғына илтә. Ярты ай күптән тауҙар артына йәшенгән. Ер өҫтөн ҡараңғылыҡ ҡаплағайны инде.
Ул мине ҡапҡа төбөнә хәтле оҙатты. Ҙур матур ҡара күҙләрен тағы ла нурландырып, әллә ниндәй эске тойғолары менән балҡып, миңә ҡараған хәлдә бер нисә мәртәбә ҡулымды үҙ усына алып бик ҡаты ҡыҫты. Өркәк йөрәк ҡалтырап китте. Ул күҙләрен алмаҫтан әкрен генә минең ҡулымды ебәрмәгән хәлдә: «Хуш, Зәйнәб, иҫкә алғылаған бул, ә мин һине!» – Тағы ниҙер әйтмәксе булды ла туҡтаны.
Төндөң ҡара юрғаны уны алып юғалды. Мин дә әкрен генә үҙ урыныма инеп яттым. Йоҡлай алманым. Уның йәшерен саф мөхәббәтен, тышҡа сығарып нурланған матур тойғоларын ҡыҙғандым да, һағындым да! Ләкин яратырға, һөйөргә ярамай шул...
23 август
Төшкә ҡәҙәр икмәк ҡурырға булғас, мин тышҡа сығып киттем. Эйек һыуын кисеп, аръяғындағы туғайлыҡта бөрлөгән ашап, матур ағас төпләренә ултырып торҙом – шулай яңғыҙым оҙаҡ ҡына йөрөп ҡайттым. Ҡайтыуыма әҙерлек башланған, аттар егелгән. Күңелде нәмәлер борсой. Шат булырға тырышһам да, күңелһеҙлегемде йәшерә алманым. Әйберҙәремде сығарып һалдылар. Бөтөнөһөн төйнәп алғанмынмы-юҡмы, уларҙы тикшереп ҡарауҙы ла күңел теләмәне.
Абзыйымдың, Зәйнәб, ниңә күңелһеҙ йөрөйһөң, тиеүенә оялып киттем. Ниңә күңелһеҙ булайым, тигәндән башҡаны әйтә алманым, сөнки сәбәбе үҙемә лә аңлашылмай ине.
Ғәҙәттәгесә бөтөн йәштәр, күрше-тирә оҙатып ҡалырға йыйылған. Улар менән иҫәнләштем дә кырандасҡа менеп ултырҙым. Кырандас янына уҡ килеп торған дуҫымдың күҙләренә ҡараным. Уның да күңелһеҙлеген йәшерергә тырышыуы тойолдо, аттар ҡуҙғалды.
Ишек алдындағы оҙата килгән халыҡ төркөмө урамға сыҡты. Мин улар менән һуңғы ҡат иҫәнләштем. Пар ат мине бик тиҙ ауылдан ҡырға алып сыҡты. Мәсет манараһынан болғанған ҡыҙыл яулыҡ һөйөклө дуҫымдың һуңғы хушлашыу билгеһе ине.
Матур урманлары, боролоп-боролоп аҡҡан Эйек һыуҙары, хәтфә туғайҙары – береһе артынан береһе күҙҙән юғалды. Ҡара туҙанлары менән күмелгән оҙон юллар бер туҡтауһыҙ мине алға һөйрәне.
Был беҙҙең иң һуңғы һәм мәңгегә айырылыу булды. Ғорурлығым арҡаһында уны ла, үҙемде лә күңелдәрҙә иң саф һәм иң ҡайнар мөхәббәттең ләззәтен татыуҙан мәхрүм иттем булды... Мин шунан һуң бер кемде лә уға оҡшаш ярата алманым. Ә уға, нисәмә йылдар дауамында минең янда йәнле күләгә шикелле эйәреп йөрөүенә ҡарамаҫтан, үҙемдәге уйҙы, һөйөүемде белдермәнем. Сөнки мин тормошҡа сығырға теләмәй инем, шуға уны өмөтләндерергә хаҡым юҡ ине. Аһ!.. Ни тиклем ихтыяр көсө кәрәк ине был һөйөү серен йәшерен һаҡлар өсөн...
…
Күңел һис үҙенә урын тапманы. Ашҡына, әллә ниндәй билгеһеҙ уйлар менән тулҡынлана. Бына яҙ тағы үҙенең бөтөн мөһабәте менән тәбиғәтте хайран ҡалдырған, йөрәкләрҙе үҙенә табындырған. Асыҡ күк йөҙөн ҡыҙыл таҫмаларға буяп ҡояш сыға, алтын нурҙары ер өҫтөн йомшаҡ ҡына иркәләй... Тирә-яғымды гөлләр, ағаслар уратҡан. Ул ағасларҙа һандуғас йырлай. Яҙ еле гөлләр менән шаяра, күбәләктәр гөлләрҙе үбеп уйнай... Бөтөн вәждүд мине сырмаған, табындырған сихри матурлыҡ бер минутта ҡараңғы, ҡараңғы төнгә... ҡурҡыныс, шомло күренешкә ураны. Унда... йыландар, әллә ниндәй ҡурҡыныс матурлыҡты юҡ итте. Бына мин – яңғыҙ, аҙашҡан, юл таба алмаған берәү. Ҡурҡыныс ялмай...
Шундай осһоҙ-ҡырыйһыҙ, әллә ниндәй асылмаған хыялдар мине борсой. Төпһөҙ тынлыҡта ҡалған бүлмәмдең һәр босмағы айырым бер хыял нурында янған, тәҙрәм төбөндә көсһөҙ генә яҡтылыҡ һирпкән кес кенә май шәме тиклем хыялым символы кеүек күренде... Һис тормошто аңлай алмайым. Мин киләсәгемдең шулай аңлашылмаған хәлдә ҡараңғы босмаҡтарҙа йәшеренеп ятыуына ғәжәпләнәм... Ҡасан мин бөтөн хыялымдың нәтижәһен күрермен?..
Теги: Зәйнәб Биишева

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Теүәл дүрт йыл элек I синыфҡа уҡырға килгән уҡыусылар башланғыс мәктәп менән хушлашты. Әсмә Әхтәм ҡыҙы Шәрипова етәкләгән дүртенсе синыфты бөтәһе 25 уҡыусы тамамланы, шуларҙың алтыһы – гел «бишле», ун икеһе «дүртле» һәм «бишле» билдәләренә генә уҡыған икән.
Бик татыу һәм әүҙем синыф булдылар. Мәктәптәге бер сара ла уларҙан башҡа үтмәне. Йырға, бейеүгә маһирҙар үҙҙәре, спорт менән дә ихлас шөғөлләнделәр. Хоккей, футбол, шашка – дүртенселәрҙең иң яратҡан уйындары. Синыфтан бер төркөм уҡыусылар ауыл мәсетенә йөрөп, ғәрәп телен үҙләштерҙе, доғалар өйрәнде. Районда балалар өсөн үткәрелгән «Иман нуры» конкурсында, мәктәп һәм район кимәлендә ойошторолған бәйгеләрҙә лә ҙур теләк менән ҡатнаштылар.
Әйткәндәй, быйылғы уҡыу йылында район олимпиадаһында Ильяс Ситдиҡов математиканан – I, Илназ Теләүсин урыҫ теленән III урын яуланы, Азамат Ҡарағолов призёр булды. Фирүзә Миндеғолова «Урал батыр» эпосын яттан һөйләүселәр конкурсында бик уңышлы сығыш яһаны. Районда уҙғарылған «Балалар тауышы» бәйгеһендә Элина Ғәзина беренсе урын алып, барыһын да хайран итте. Асия Салауатова «Тере классика» тигән конкурста көсөн һынап ҡараны. Азамат Ҡарағолов – шиғыр һөйләү оҫтаһы, үҙе лә шиғырҙар яҙа. Диниә Иманғолова, Ҡәҙриә Салауатова, Фирүзә Миндеғоловалар – ҡумыҙҙа, ә Алмаз Ҡыямов ҡурайҙа шәп уйнай. Искәндәр Ҡарағолов һәр концертта оҫта алып барыусы һәм йырсы булараҡ танылды.
«Һау бул, башланғыс мәктәп!» тип исемләнгән кисәгә дүртенселәр синыф етәкселәре Әсмә Әхтәм ҡыҙы менән бик ихлас әҙерләнде. Һәр береһе үҙ һөнәрен күрһәтте. Ҡыҙҙар һәм малайҙар оҫта итеп бейене, ихлас йырланы. Уларҙың мәктәп менән хушлашыу вальсы ата-әсәләрҙе һәм ҡунаҡтарҙы бигерәк тә һоҡландырҙы. Балалыҡ символы булған шарҙар матур теләктәр теләп, һауаға осоролдо.
Аҙаҡ атай-әсәйҙәре һәм уҡытыусылары менән бергә тәбиғәт ҡосағына ял итергә сыҡтылар. Унда һәр кем рәхәтләнеп уйнаны, күңел асты. Айырыуса «Йәшерәм яулыҡ», «Бүкән» һәм көйәнтә менән һыу ташыу уйындары оҡшаны.
Кескәйҙәрҙең күңелендә был мәлдәр оҙаҡ һаҡланыр әле.
Зәлиә АЛТЫНБАЕВА.
Бөрйән районы, Байназар мәктәбе.


text: ...1983 йылдың 1 марты. Һигеҙ йыл Матбуғат йортонда, “Ленинец – Ленинсы” йәштәр гәзитендә, тәржемәсе булып эшләгән шаян-шуҡ йылдарҙы ҡапыл ғына ҡалдырып, “Китап” нәшриәтенә эшкә сыҡтым. Шаулап-гөрләп торған коллективтан китеүемә һәм инде нәшриәттә ултырыуыма үҙем һис кенә лә ышанмайым. Директор Нурислам Нуртдин улы Нуртдинов менән ижтимағи-сәйәси әҙәбиәт редакцияһы мөдире Рәүеф Зәкәриә улы Хажиәхмәтовҡа бер ай элек “эшкә киләм” тип вәғәҙә биреп киткәйнем. Икеһе алдында ла бурыслымын кеүек: вәғәҙә — иман. Тәржемә әҙәбиәтенә мөхәррир кәрәк икән. Тәүҙә, әлбиттә, тикшереп-һынап ҡаранылар: тәржемә итергә лә, мөхәррирләргә лә текстар биреп ҡайтарҙылар. Эшләп килтерҙем һәм оҫта, маһир нәшерселәр Сәүиә Мөхтәруллина, Сәүиә Сәйетбатталоваларҙан ыңғай баһаландым.


text:
Бер күрешеү – үҙе бер ғүмер
30 июля 2014 йыл | Йәмғиәт
Өлкән инәйҙәргә хас зауыҡ менән, боронғолоҡ ҡомартҡылары янына заманса йыһаздарҙы оҫта ғына яраштырып йыйыштырылған ыҡсым ауыл өйө. Түрҙә - һый-ниғмәтле сәй өҫтәле. Табын янында өлкән йәштәге өс инәй ултыра. Ошолай бергә йыйылыуҙары күмәкләп сәй эсерҙән генә түгел. Сәй өҫтәле артында, әкренләп кенә бүҫкәрә барған самауыр кеүек, үткән ғүмер хәтирәләре һүтелә, хәтирәләр яңыра, баштан кискән ауырлыҡтар, ҡайғы-шатлыҡтар ҡабат барлана. Был йыйылыуҙарында һүҙ күберәк һуғыш йылдарында күргән-кисергәндәр, яугир ирҙәре хаҡында барҙы.
Яу яғанан алғанда эт итәккә йәбешә
30 июля 2014 йыл | Сәйәсәт
Украинала Хөкүмәтенең отставкаға китеүе, Европа Союзының илебеҙгә ҡарата яңы санкциялар ҡабул итеүе иғтибар үҙәгендә булды.
Яу килә тип йортоңдо ташлама, тиһәләр ҙә...
30 июля 2014 йыл | Йәмғиәт
Украиналағы һуғыш еле Башҡортостанға ла килеп етте. Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының самолеттарында һуғыш барған урындарҙан мәжбүри күсенеүселәр Өфө ҡалаһына килтерелде. 17 июлдәге тәүге рейс-та - 108, икенсе рейста – 119 һәм 28 июлдәге өсөнсө рейста 101 мәжбүри күскенсе киң күңелле халыҡ йәшәгән республикабыҙ еренә аяҡ баҫты. Уларҙы республикабыҙҙың төрлө район-ҡалаларына оҙаттылар. Ғөмүмән, Башҡортостанға 5 меңгә яҡын ҡасаҡ, шуларҙың 60-ы беҙҙең районға килеүе көтөлә.
Ауырлыҡтарға ҡарамайса
30 июля 2014 йыл | Ауыл хужалығы
Аҡкүл ауыл советы биләмәһендәге иң ҙур предприятиеларҙың береһе – урындағы элеватор өсөн ҡыҙыу мәл. Иген ҡабул итергә әҙерлек бара бында. Былтырғы уңышты ҡорола һәм йылыла һаҡлау өҫтөнә, яңы миҙгелгә әҙерләнәләр. Эштәрҙең нисек барыуы хаҡында һөйләүен үтенеп "Аҡкүл элеваторы” ААЙ-е генераль директоры Рөстәм Фәрит улы МӘҠСҮТОВҡа мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:
төрлө тарафтарҙан хәбәрҙәр
30 июля 2014 йыл | Яңылыҡтар
"Трактор” операцияһы башланды21 июлдә Башҡортостанда үҙйөрөшлө машиналарҙы һәм уларҙың тағылмаларын файҙаланғанда ҡағиҙә боҙоуҙы киҫәтеү маҡсатында "Трактор” операцияһы башланды. Ул 22 авгусҡа тиклем дауам итәсәк.
Сараның төп маҡсаты – кешеләр тормошо һәм сәләмәтлеге өсөн хәүефһеҙ шарттар тыуҙырыу, милекте, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау. Операция барышында машиналарҙың төҙөклөгө, агрегат номерҙарының теркәлгән мәғлүмәттәргә тура килеүе, водителдең машина менән идара итеү таныҡлығы барлығы тикшереләсәк. Үҙйөрөшлө машиналарҙы хәүефһеҙ файҙаланыуҙан тыш уларҙың тағылмаларына айырым иғтибар бүленәсәк.


text:
Ҡалыплашмаған ижад кисәһе
Ҡалыплашмаған ижад кисәһе
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Асия Ғәйнуллинаның юбилей байрамын тап шулай тип атарға мөмкин. Билдәле сәсәниә уны Өфөлә оҫталыҡ дәресе форматында ойошторҙо. «Ил инәһе, ил гәүһәре һеҙ икән» тип исемләнгән сара башҡорт милли костюмдарын тергеҙеүгә арналды.Башҡорт милли кейеме бик күп ғалимдар тарафынан ҡабатланмаҫ бай этнографик күренеш тип билдәләнә. «Төрки халыҡ кейемдәре араһында иң бай фантазиялы, иң мәғәнәле һәм ҡабатланмаҫы - башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарыныҡы», тип Сергей Руденко ла әйтеп ҡалдырған. Әммә уҙған быуатта милли костюм тегеү технологиялары бөтөнләй тиерлек онотола. Ҡасандыр әсәнән ҡыҙға күсә килгән оҫталыҡ серҙәре хәҙер яңынан тергеҙелә.
Иң башта нәҙек кенә күҙәүле энәне дүрт ҡат еп менән һаплау зарур. Дәрескә килеүселәргә еңелдән бирелмәй, оҫталар ҡулында иһә эш уйнап тора.
Күҙ ҡурҡыуын еңеп, ҡулдар яңы эшкә тилберләнеп алғас, гүзәл заттар бер-береһен йыр менән дә дәртләндерҙе.
Селтәр биҙәү серҙәренә өйрәткән оҫталыҡ дәресен Асия Ғәйнуллина етәкселегендәге Сибай ағинәйҙәр ойошмаһы менән «Ете ҡыҙ» этнографик һәм матурлыҡ клубы ағзалары өйрәтте.
Ойоштороусылар тарафынан оҫталыҡ дәресенә йөҙҙән ашыу күкрәксә өсөн ерлек, cәйлән, тәңкәләр әҙерләнә. Улар етмәй ҡалды. Халыҡ ижады лабараторияһына республикабыҙҙың төрлө район-ҡалаларынан гүзәл заттар бик күп йыйылды.
Ишембай ағинәйҙәренә эйәреп, түшелдеректе мин дә тегеп ҡараным. Әммә бер-нисә сәғәт эсендә генә уның бөтә серҙәренә төшөнөрмөн тимә. Бөгөн иһә заманса кейемдәрҙе милли элементтар менән байытырға теләүселәр бик күп һәм уларҙың теләге бер. Күргәҙмә материалдарҙың видео рәүешендә интернета.


text:
- Подробности
- Просмотров: 432
ДУНИТ (Яңы Зеландиялағы Дун тауы исеменән), интрузив ультраһелтеле тау тоҡомо. Акцессор хром-шпинелид ҡушымталары булған юғары магнезиаль оливиндан, һирәгерәк магнетиттан, ильмениттан тора. Структураһы ваҡ һәм уртаса бөртөклө, текстураһы массив. Төҫө ҡара йәки ҡуйы йәшел. Д. перидотиттар, пироксениттар м‑н әкренләп күсешеүгә бәйле; йыш ҡына серпентинлашҡан. Йыйырсыҡлы өлкәләрҙәге Д.-гарц-бургит һәм Д.-пироксенит-габбро комплекстары составында, ҡатламланған интрузиялар платформаларында таралған. Д. ятҡылыҡтары м‑н хромит, аҡ алтын, никель, тальк, хризотил-асбест ятҡылыҡтары бәйле. Утҡа сыҙамлы материалдар етештереүҙә ҡулланыла. БР‑ҙа Йылайыр синклинорийында (Ҡыраҡа массивындағы ультраһелтеле тау тоҡомдарында) һәм Магнитогорск мегасинклинорийында (Миндәк, Нәрәле һ.б. массивтарҙа) таралған. Уларға хромит (Оло Башарт, Бөрйән р‑ны), тальк (Кирәбе) һәм хризотил‑асбест (Ураҙ; икеһе лә Учалы р‑нында) ятҡылыҡтары бәйле.
Хеҙм.: Заварицкий А.Н. Изверженные горные породы. М., 1961; Магматические горные породы. В 6 т. Т.5. М., 1983.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 416
ДЕРМАТИТТАР (гр. derma — тире), механик, физик, химик һәм биол. сығышлы ҡуҙғытҡыстар тәьҫире арҡаһында тире шешеү ауырыуҙары. Ябай (ҡуҙғытҡыс агенттарҙың билдәле бер көсө һәм оҙайлы тәьҫирен- дә һәр кешелә барлыҡҡа килә) һәм аллергик (ҡуҙғытҡыстарға һиҙеүсәнлеге юғары булған кешеләрҙә); тәьҫир иткән ҡуҙғытҡысҡа бәйле — актиник, травматик, ш. уҡ химик матдәләр (ш. иҫ. медикаментоз) һәм үҫемлектәр тыуҙырған Д. айырыла. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. Киҫкен (контакт) Д. төп симптомдары: тәьҫир итеү урынында әрнеү, шешенеү, сиктәре күренеп торған ҡыҙарыу, ҡайһы берҙә тирелә ҡыуыҡсалар барлыҡҡа килеү; хроник (нейродермиттар): тиренең ҡысыуы, ҡауаҡланыуы һәм инфильтрацияһы, ҡайһы берҙә ярылыуы, төҫө үҙгәреүе. Диагностика клиник һәм лаб. тикшереү, тире аша һынау мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Дауалау медикаментоз (гипосенсибилизация, дөйөм нығындырыусы, шешеүгә ҡаршы препараттар, дауа майҙары һ.б.), физиотерапевтик (УФ‑нурланыш, электрофорез һ.б.), бальнеотерапия. Шифахана‑курорт учреждениеларында дауаланыу тәҡдим ителә. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: пиодермия, экзема һ.б. Иҫкәртеү: Д. үҫешенә булышлыҡ итеүсе факторҙарҙы булдырмау, сәнәғәт пр‑тиелары эшселәрен диспансерлаштырыу, тирене һаҡлаған сараларҙы ҡулланыу. Башҡортостанда 100 мең кешегә 2006 й. — 412,1; 2008 — 379,0; 2010 й. 300,2 нейродермит м‑н ауырыған өлкән кеше теркәлгән; контакт Д. м‑н: 2006 й. — 1108,9; 2008 — 1507,4; 2010 — 1361,4. Тире‑венерология диспансерында 20 б. 30—40‑сы йй. Д. диагностикалау һәм дауалау б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә (С.М.Трайнин), 40—50‑се йй. киҫкен пек Д. патогенезы өйрәнелә һәм уны диагностикалау ысулдары камиллаштырыла (М.М.Кузнец), ҡыуыҡлы Д. терапияһының яңы ысулдары тәҡдим ителә (А.И.Картамышев), 50—60‑сы йй. Д. эпидемиологияһы өйрәнелә (Е.А.Медведева). Медицина университетында 70—90‑сы йй. нефть, нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте эшселәренең эпоксид ыҫмалалары һәм эшкәртелгән нефть продукттары м‑н контакты булғанда Д. иҫкәртеү саралары эшләнә (Л.И.Бикбулатова, М.М.Ғафаров, Э.А.Ҡапҡаев, А.К.Монкевич, И.Е.Фельдман һ.б.), 90‑сы йй. алып аллергик контакт Д. диагностикалау һәм дауалауҙың яңы ысулдарын эшләү б‑са эш алып барыла (Ғафаров, Ә.Ә.Ҡормаева, З.Р.Хисмәтуллина). Шулай уҡ ҡара: Дерматовенерология, Тире ауырыуҙары.
М.М.Ғафаров, Т.М.Ғафаров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 449
ИЛЬМИНСКИЙ Николай Иванович (23.4.1822, Пенза ҡ. – 27.12.1891, Ҡазан), педагог-миссионер, шәрҡиәтсе. Император С.‑Петербург ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1870). Ҡазан дини акад. тамамлағандан һуң (1846) шунда уҡ уҡыта. 1851 й. алып Мысырҙа, Фәләстанда, Сүриәлә ислам һәм ғәрәп телен өйрәнә. 1854—58 һәм 1863—70 йй. Ҡазан дини акад. миссионерлыҡ бүлегендә көнсығыш телдәрен уҡыта. 1858 й. башлап Ырымбур сик буйы комиссияһында тәржемәсе, 1861 й. — Ҡазан ун‑тының төрөк‑татар телдәре каф. уҡыта, 1872—91 йй. Ҡазан башҡа милләттәр өсөн уҡытыусылар семинарияһы директоры. И. урыҫ булмаған халыҡтарҙы уҡытыуҙың (ҡара: Башҡа милләттәр өсөн мәктәптәр) айырым системаһын эшләй. И. ҡатнашлығында Бөрө башҡа милләттәр өсөн уҡытыусылар мәктәбе, Орск-Ырымбур ҡаҙаҡ уҡытыусылар мәктәбе, Өфө татар уҡытыусылар мәктәбе ойошторола. И. фәнни тикшеренеүҙәре төрки телдәргә, Урал‑Волга буйы һәм Ҡаҙағстан халыҡтары этнографияһына арналған. И. урыҫ алфавитын ғәрәп графикаһын ҡулланған халыҡтар яҙмаһына киң индерә. Татар, ҡаҙаҡ һ.б. телдәрҙәге дәреслек һәм әсбаптар авторы, күп дини китаптарҙы, ш. иҫ. Библияны, татар теленә тәржемә итә. 1861 й. “Ҡазан университетының ғилми яҙмаларында” (“Учёные записки Казанского университета”) “Өс ул” башҡорт әкиәтен баҫтырып сығарғанда тәү башлап урыҫ графикаһын ҡуллана.
Хеҙм.: О системе просвещения инородцев и о Казанской центральной крещено-татарской школе. Казань, 1913.
М.Н.Фархшатов
Тәрж.Ә.Н.Аҡбутина


text:
Ясип Никшумақ ӧлдӹм буюк чюркыстономэ поэт дыр песатель ләқ кердықым XX - юзюқым XXI бузил. Ясип Бабаевич орлӹм йэры 1965 кишлақӹнӹ Карасарай мән Чюркыстонола Автономиянга Республикыйы. Кердықӧқ школа кишлақим йэрлы, сайбыщақ Красная Армиялы дыр ӧгрӧнюқ Сельскохозяйственный Интитутамә ӧлӧ Москавабаддын, кӧлы эшы Шалимань Шяйтанова, поэтәс ӧрӧс буюк. Творчествойлак поэтдӹр қамлайят әлә элементӹлар реализмыр сум пойы менәш дыр романтизмӹра, йырлэщюг жогэ. Йылыйым пойра якнущур қәрә мән, юр щыраз бир садюг бәшлыгӹм талантливэй, данунах, пэрдӹм дыр республикайым, дыр дюняқ. Алынан йыщло ӧлӧк полулярныйэм, Ясип Никшумақ мәрә йыраз ӧкӧрӧ йелдӹ.
***
Алтӹн дәниз, йыран барақ
Буюк мәнгә, карайщэват...
Сюдюр ашӹк мән Фатимай
Аваль бурды ӧгӧлэват.
Ах Фатима! Бызӹнь быня,
Мән телевизор шяхнәлӹ
Йылдақ щықэр аларбәрӹ,
Кшятюрамә оваленя!
Ашӹк! Ақӹш! Җянятемат!
Йылдақ спәкынь әлә щӧля...
Башкасевдан әл' Фатимат -
Сум мәр кӹлӹ,
ӧраз әля...


text:
Иманды нығытыуға бер баҫҡыс булһын
Өфөнөң "Ихлас" мәсетендә Мәүлит Ямалетдин тәржемәләгән "Ҡөрьән Кәрим сүрәләренә шиғри аңлатма" китабының исем туйы үтте.
Илдәр гиҙеп башҡорт моңон данлап!
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Мәхмүт Нәҙершин.
Ижадынан моң һибелә
Башҡортостандың халыҡ артисы Рәжәп Вәдүтов.
Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының баш белгесе, журналист Гөлдәриә Йосопова
Шиғриәт - уның күңел асылы.
Ижад шатлыҡтары алда күп булһын
Хөсәйен Әхмәтов исемндәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы Әлиә Исҡужина.
Бөрө ҡалаһында - Һәҙиә Дәүләтшина көндәре
Унда күренекле яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре Гүзәл Ситдиҡованың ярҙамы менән ойошторолған “Һәҙиә” үҫмерҙәр өсөн күләмле проза әҫәрҙәре конкурсына йомғаҡ яһалды.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Страница 5
Ер еләген үҫтереү
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 23-04-2017, 14:18
Ер еләген ултыртыр алдынан урынды дөрөҫ һайлау талап ителә. Онотмағыҙ – был үҫемлек тура төшкән ҡояш нурҙарын ярата, ҡырҙа ла тау битләүҙәрендә генә шәп уңа. Тимәк, баҡсаның иң сағыу ҡояшлы урынын ер еләге өсөн бүлергә тура киләсәк. Еләкте бер осор ғына ашау ҡыҙыҡ түгел, йәй буйына етерлек итеп үҫтерергә кәрәк. Бының өсөн бер баҡсала кәмендә биш төрлө сорт үҫтерәләр. Үрсетмәләрҙе һатып алырға ла, үҙеңә үҫтерергә лә була. Баҡсала еләк уңа икән, мыйыҡсаларын ҡулланыу ҙа етә. Мыйыҡсаларҙың беренсе һәм икенсе япраҡтарын алырға кәрәк, сөнки улар генетик яҡтан көслөрәк. Еләкте ултыртыу алдынан сирҙәрҙән арындырыу өсөн “Корневин” һәм “Превикур” иретмәләрендә тотоп алыу ярҙам итер. Үрсетмәләрҙе асыҡ тупраҡҡа ултыртҡан ваҡытта артыҡ япраҡтарын өҙөп ташлайҙар, 2 – 3 бөртөгө лә етә. Тамырҙы ла ҡыҫҡартырға мөмкин, шулай уңайлыраҡ....
Аҡ сирень, күк сирень…
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 21-04-2017, 14:16
Әлбиттә, сирень – әрһеҙ ҡыуаҡтарҙың береһе. Ләкин ул да ҡайһы саҡ мул итеп сәскә атмай, йә бөтөнләй буш ултыра. Тимәк, уны тәрбиәләргә кәрәк. Сәскәһе ҡойолоу менән ботағын ҡырҡып ташлайҙар. Был сиренгә ял итергә, яңы орлоҡтар сығарып мәшәҡәтләнмәҫкә ярҙам итә. Шулай уҡ ҡыуаҡты күпкә матурыраҡ та итә. Сәскәһен ҡойған сиренде составында фосфор һәм калий булған ашламалар менән туҡландыралар. Был киләһе йылда сәскәләрҙең тағы ла матурыраҡ күренәсәгенә булышлыҡ итә. Шулай уҡ ҡышты яҡшыраҡ сығырға ла ярҙам. Ағас көлөнөң бер генә грамын да әрәм итеү юҡ – уны сирень төбөнә лә һибергә була. Ул тупраҡты яҡшырта, микроэлементтар менән туҡландыра. Бынан тыш, ҡыуаҡ минераль һәм биологик ашламаларҙы ла яҡшы ҡабул итә.
Ә бына ҡыштан сыҡҡан ғына сирендең тупрағына составында азот булған ашлама ла етә. Органик ашламаларҙы файҙаланмағыҙ. Яңы ғына ултыртылған сирендәргә мул итеп һыу ҡоялар. Ғөмүмән алғанда, ҡыуаҡ нығынып киткәнсе тамырҙары тирәһендәге тупраҡ гел дымлы булырға тейеш....
Ә бына ҡыштан сыҡҡан ғына сирендең тупрағына составында азот булған ашлама ла етә. Органик ашламаларҙы файҙаланмағыҙ. Яңы ғына ултыртылған сирендәргә мул итеп һыу ҡоялар. Ғөмүмән алғанда, ҡыуаҡ нығынып киткәнсе тамырҙары тирәһендәге тупраҡ гел дымлы булырға тейеш....
Теплицаны нисек ҡуйырға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 19-04-2017, 13:00
Ҡағиҙә булараҡ, баҡсасылар теплицаны һәр ваҡыт ҡояш йылытып торор тип өмөт итә. Тимәк, көнсығыштан көнбайышҡа табан ҡаратып ҡуйырға кәрәк. Был ҡояш иң ныҡ ҡыҙҙырған ваҡытта тотош теплицалағы майҙанды йылытыу мөмкинлеге бирә. Әгәр ҡояш көн оҙоно ҡыҙҙырырлыҡ урынға ҡуя алмайһығыҙ икән, исмаһам, көндөң беренсе яртыһында йылынырлыҡ итеп урынлаштырығыҙ. Өсөнсө вариантты тәҡдим итеү дөрөҫ түгел, сөнки ҡояш төштән һуң ғына төшкән урында торған теплицалар етерлек кимәлдә йылынмай. Үҫемлектәр төндә өшөмәҫлек итеп йылы тупларға өлгөрмәйәсәк. Шул арҡала уларға икенсе көндә эҫе тейеүе лә ихтимал....
Артыҡ оҙондар. Нимә эшләргә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 18-04-2017, 14:12
Үрсетмәләрҙе үҫтергән ваҡытта төрлө проблемалар сығып ҡына тора. Көҙгө уңыш яҡшы булһын тиһәгеҙ, тәҙрә төптәрен күмеп ултырған үҫентеләргә ныҡлы иғтибар бирегеҙ. Әгәр помидор оҙонлоҡҡа артыҡ үҫә икән, тимәк, яҡтылыҡ етмәй. Тәҙрә төбө баҫыу түгел, шулай булғас, унда урын наҡыҫ. Үҫемлектәр бер-береһенә ныҡ яҡын урынлаша. Һөҙөмтәлә улар күршеләренең яҡтылыҡ менән туҡланыуына ҡамасаулай. Икенсе сәбәп тә бар – һауа температураһының артыҡ юғары булыуы. Йылы урында үҫкән үрсетмәләр наҙлы була, артабан асыҡ тупраҡҡа яраҡлаша алмай, сирләй башлай....
Быймаңды йәй әҙерлә
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 28-03-2017, 15:31
Ейәнсура оҫтаһы Әмирхан Йылҡыбаев тәжрибә уртаҡлаша
Ниһайәт, кешелекте, бар тәбиғәтте йылы йәйгә яҡынайтҡан яҙ миҙгеленә лә аяҡ баҫтыҡ. Селлә һыуыҡтары, ыжғыр бурандары менән ялҡыта төшкән быйылғы ҡыш та тарих булып үткәндәрҙә ҡалды. Ә һыуыҡтарҙан беҙҙең тәнде генә түгел, күңелдәрҙе лә, тун, пальто менән бер рәттән, мамыҡ шәл, бәйләнгән ойоҡбаш-бейәләй һәм баҫылған быйма йылы килеш һаҡлап ҡалды. Кемдеңдер ҡул һәм күңел йылыһы һеңгән был әйберҙәр айырыуса бер матурлыҡҡа эйә бит ул. Уны аңлай белеү өсөн дә һиҙгерлек һәм нескә тойомлау кәрәк....
Ниһайәт, кешелекте, бар тәбиғәтте йылы йәйгә яҡынайтҡан яҙ миҙгеленә лә аяҡ баҫтыҡ. Селлә һыуыҡтары, ыжғыр бурандары менән ялҡыта төшкән быйылғы ҡыш та тарих булып үткәндәрҙә ҡалды. Ә һыуыҡтарҙан беҙҙең тәнде генә түгел, күңелдәрҙе лә, тун, пальто менән бер рәттән, мамыҡ шәл, бәйләнгән ойоҡбаш-бейәләй һәм баҫылған быйма йылы килеш һаҡлап ҡалды. Кемдеңдер ҡул һәм күңел йылыһы һеңгән был әйберҙәр айырыуса бер матурлыҡҡа эйә бит ул. Уны аңлай белеү өсөн дә һиҙгерлек һәм нескә тойомлау кәрәк....
Әле лә йәштәр кеүек
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 12-01-2017, 11:44
85 йәшлек Ғибәт Аллабирҙин һаман да йылҡы тота
Оло быуын кешеләренең сыҙамлы, йәштәрсә етеҙ һәм сос булыуына иҫең китер. Миңә ундай “йәш“ өлкән кешеләрҙе йыш осратырға тура килә, улар оҙаҡ йәшәү һәм йәштәрсә рухта ҡалыуҙы, хеҙмәткә һөйөүҙән, ҡәнәғәтлектән һәм ғаилә бәхетенән, тип аңлата. Бөгөнгө геройым да нәҡ ошо фекерҙә.
Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында йәшәүсе Ғибәт Зәйнулла улы Аллабирҙин 1931 йылдың 19 ноябрендә Йылайыр районының (ул ваҡытта Хәйбулла) Үрге Сәлим ауылында икенсе бала булып донъяға килә....
Буҙа эскән сырхау белмәй
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 8-12-2016, 14:52
Сибай ҡалаһынан йәш эшҡыуар Гөлназ Азатова республика Рәсәй конкурсының төбәк этабында милли эсемлек менән “Йыл асышы” номинацияһында еңеү яуланы.
Башҡортостанда «Рәсәйҙең йәш эшҡыуары» конкурсының төбәк этабы тамамланды. Республикала беренсе тапҡыр уҙғарылған конкурста төрлө муниципаль берәмектән 42 кеше ҡатнашты. Шуларҙың 20-һе бизнес-проекттарын яҡлау мөмкинлеге алһа, бишәүһе декабрҙә Мәскәүҙә уҙасаҡ федераль этапта сығыш яһау хоҡуғы алды. Улар араһында беҙҙең яҡташыбыҙ, Сибай ҡалаһынан Гөлназ Азатованың булыуы ҡыуаныслы. Йәш эшҡыуар буҙа эсемлеге менән «Йыл асышы» номинацияһында еңеү яуланы....
Башҡортостанда «Рәсәйҙең йәш эшҡыуары» конкурсының төбәк этабы тамамланды. Республикала беренсе тапҡыр уҙғарылған конкурста төрлө муниципаль берәмектән 42 кеше ҡатнашты. Шуларҙың 20-һе бизнес-проекттарын яҡлау мөмкинлеге алһа, бишәүһе декабрҙә Мәскәүҙә уҙасаҡ федераль этапта сығыш яһау хоҡуғы алды. Улар араһында беҙҙең яҡташыбыҙ, Сибай ҡалаһынан Гөлназ Азатованың булыуы ҡыуаныслы. Йәш эшҡыуар буҙа эсемлеге менән «Йыл асышы» номинацияһында еңеү яуланы....
Һарыҡ аҫра ла, килем ал
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 1-12-2016, 11:58
Эш башларға ҡурҡһаң, Әлшәй фермеры Мөнир Шәймөхәмәтовҡа барып, кәңәш ит
Бала саҡтан шундай хәтирә иҫтә ҡалған: көтөү ҡайтҡан мәл ғәләмәт ҡыҙыҡ була торғайны. Иң тәүҙә ваҡ мал (кәзә, һарыҡ) ҡайта. Ауыл урамы оҙон ғына, ә шул мал урамды буйынан буйына ҡаплап ала, бер осо тегендә, береһе – бында тигәндәй. Ә һыйыр көтөүе күренеүгә бала-саға ҡапҡа алдында ҡалмай ҙа тиерлек – күмәк эре мал урам тулып килһен әле!
Хәҙер хәлдәр башҡасараҡ – ҡайһылыр ауыл көтөүе элек бер-ике ихатаға ингән мал һанындай ғына. Сәбәбе ниҙәлер, уныһын хужалар үҙҙәре белә. Шулай ҙа күпләп мал аҫраусылар юҡ түгел. Тарихта ҡала яҙған һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүсе фермерҙар ҙа бар. Шундайҙарҙың береһе – Әлшәй районының Ҡармыш ауылынан Мөнир Шәймөхәмәтов.
...
Бала саҡтан шундай хәтирә иҫтә ҡалған: көтөү ҡайтҡан мәл ғәләмәт ҡыҙыҡ була торғайны. Иң тәүҙә ваҡ мал (кәзә, һарыҡ) ҡайта. Ауыл урамы оҙон ғына, ә шул мал урамды буйынан буйына ҡаплап ала, бер осо тегендә, береһе – бында тигәндәй. Ә һыйыр көтөүе күренеүгә бала-саға ҡапҡа алдында ҡалмай ҙа тиерлек – күмәк эре мал урам тулып килһен әле!
Хәҙер хәлдәр башҡасараҡ – ҡайһылыр ауыл көтөүе элек бер-ике ихатаға ингән мал һанындай ғына. Сәбәбе ниҙәлер, уныһын хужалар үҙҙәре белә. Шулай ҙа күпләп мал аҫраусылар юҡ түгел. Тарихта ҡала яҙған һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүсе фермерҙар ҙа бар. Шундайҙарҙың береһе – Әлшәй районының Ҡармыш ауылынан Мөнир Шәймөхәмәтов.
...
Атлы шул ул беҙҙең егеттәр!
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 15-11-2016, 13:26
Балаҡатай районының Ураҡ ауылынан фермер Ефим Ғәлләмов, йылҡы малын яратмаған башҡорт бармы икән, ти
– Бына шундай сая ул беҙ – башҡорт егеттәре! һис бирешмәйбеҙ! – тип асыҡ йылмайҙы йүгәнгә сат йәбешкән Ефим. Башығыҙҙан шундуҡ: “Ефим? Башҡорт егете?” – тигән уйҙар үтте инде, шулай бит? Эйе, Ефим Ғәлләмов – Балаҡатай районының Ураҡ ауылында йәшәүсе башҡорт егете, бында исем түгел, есем тураһында һүҙ йөрөтөү урынлы. Ул беҙгә үҙенең ғорурлығы – хужалығындағы иң шәп атты һыбай менеп, сабып күрһәтергә тырыша, ә беҙҙең йөрәк дөп-дөп тибә – малҡай шул тиклем көр һәм уйнаҡлап тора! Хатта хужаһына ла баш бирмәҫкә маташып, Ефимды ергә ҡат-ҡат ата ла бәрә! Ә бит үҙе быйыл ғына район һабантуйында хужаһы менән беренсе урын алған. Аңлашыла инде: һабантуйҙа аҡбуҙаттай осоу менән фотоға төшөү бер үк нәмә түгел шул, нишләп туҡтап торорға ти! Шулай ҙа бирешмәне егет: атты йүгәнләне, исеме генә түгел, үҙе лә ыласындай малҡайҙың сығынсылауына һоҡланып ҡарап торҙоҡ.
...
Уңған умартасылар – беҙҙә!
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-08-2016, 15:11
Умартасылыҡ менән шөғөлләнеү нәҫелдән киләлер ул. Бөгөн Ишембай районының Аҙнай ауылында ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгән кешеләр күп. Минең олатайым һәм өләсәйем дә ата-бабаларыбыҙҙың быуындан-быуынға күскән боронғо һәм күркәм шөғөлөн үҙ иткән.
Олатайым Миңлеғәле Абдрахман улы Кинйәбулатов ғүмер буйы бал ҡорттары тотто. Йыл һайын 15 – 20-ләп умарта ҡарай. Быйыл ғына ҡорттары зыян күрҙе – умарталар һаны кәмене. Ә шулай ҙа олатайым күңелен төшөрмәй, сәскәләргә күмелгән гөл-баҡсаға инеп, ҡорттары менән мәж килә. Ауылға ҡайтҡан һайын уның ҡорт ҡарағанын күҙәтеп торорға яратам. Ни өсөн был хәтлем бал ҡорто олатайымды саҡмай икән, тип уйланып та ҡуям. Ул эшен күңелен биреп, яратып башҡара. Шуға ла нәҙекәйбилдәр үҙенә тоғро хеҙмәт итә. Өҫтәлдәренән йүкә, сәскә, ҡарабойҙай балы өҙөлмәй. Ә улар был татлы ризыҡтан бер кемде лә мәхрүм итмәй, балаларына, туғандарына күстәнәс итеп өләшәләр, артҡанын һатып, әҙерәк файҙаһын да күрәләр.
Барлыҡ умартасыларҙы ла байрамдары менән ҡотлайым, эштәрендә уңыштар, һаулыҡ теләйем. Өҫтәлдәрегеҙҙән башҡорт балы өҙөлмәһен!
Илүзә ТАҺИРОВА....
Олатайым Миңлеғәле Абдрахман улы Кинйәбулатов ғүмер буйы бал ҡорттары тотто. Йыл һайын 15 – 20-ләп умарта ҡарай. Быйыл ғына ҡорттары зыян күрҙе – умарталар һаны кәмене. Ә шулай ҙа олатайым күңелен төшөрмәй, сәскәләргә күмелгән гөл-баҡсаға инеп, ҡорттары менән мәж килә. Ауылға ҡайтҡан һайын уның ҡорт ҡарағанын күҙәтеп торорға яратам. Ни өсөн был хәтлем бал ҡорто олатайымды саҡмай икән, тип уйланып та ҡуям. Ул эшен күңелен биреп, яратып башҡара. Шуға ла нәҙекәйбилдәр үҙенә тоғро хеҙмәт итә. Өҫтәлдәренән йүкә, сәскә, ҡарабойҙай балы өҙөлмәй. Ә улар был татлы ризыҡтан бер кемде лә мәхрүм итмәй, балаларына, туғандарына күстәнәс итеп өләшәләр, артҡанын һатып, әҙерәк файҙаһын да күрәләр.
Барлыҡ умартасыларҙы ла байрамдары менән ҡотлайым, эштәрендә уңыштар, һаулыҡ теләйем. Өҫтәлдәрегеҙҙән башҡорт балы өҙөлмәһен!
Илүзә ТАҺИРОВА....
[/aviable]


text:
Әлшәй районының Ғәйнәямаҡ ауылында ветеринар фәндәр докторы Хәмит Әйүповтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған кисә үтте
Әлшәй районының Ғәйнәямаҡ ауылында ветеринар фәндәр докторы Хәмит Әйүповтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған кисә үтте
Яҡташтары шәхестең исемен ауыл мәктәбендә таҡтаташ асып мәңгеләштерҙе.Ауылдаштары, шәхестең туғандары мәктәп уҡыусыларына Хәмит Әйүпов хаҡында яҡты хәтирәләре менән уртаҡлаша. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре тәүгеләрҙән булып Көнъяҡ Урал фаунаһында хайуан паразиттарын өйрәнә. Уларға ҡаршы көрәш ысулдарын уйлап таба.
Аграр өлкәләләге юғары ҡаҙаныштары өсөн Хәмит Әйүпов Хөрмәт билдәһе, бик күп миҙалдар менән бүләкләнә. Бынан тыш ул дүрт фән докторы, тиҫтәләп кандидат әҙерләй.
Хәмит Әйүпов яһаған асыштар бөгөн дә көнүҙәк. Ғалимдың китаптары, ғилми эштәре менән юғары һәм махсус уҡыу йорттары студенттары әле лә файҙалана. Уның хеҙмәттәрен республика район хужалыҡтары ла яҡшы белә. Сөнки ғалимдың төп маҡсаты - фән менән етештереү араһында бәйләнештәрҙе нығытыу була.
Аймара Рәхимова


text:
Өфө ҡунаҡтары Рәсәй Президенты йәки ШОС һәм БРИКС дәүләттәре башлыҡтары тарихи документтарға ҡул ҡуйған түңәрәк өҫтәлдәр артында ултырып ҡарай ала
Өфө ҡунаҡтары Рәсәй Президенты йәки ШОС һәм БРИКС дәүләттәре башлыҡтары тарихи документтарға ҡул ҡуйған түңәрәк өҫтәлдәр артында ултырып ҡарай ала
Бөгөн Республика башлығы саммиттар үткән залдарҙа экскурсиялар ойошторорға ҡушты. Тәүге төркөм журналистарҙан тупланды, экскурсоводтар иһә Башҡортостан министры Руслан Мирсаяпов һәм Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов.Беҙ Владимир Путин Брикс дәүләттәре башлыҡтарын ҡаршылаған урында баҫып торабыҙ. Артабан инде кәңәшмәләр залына үтәбеҙ, был стеналар тарихи ваҡиғаларҙың өнһөҙ шаһиты. Бер залда ил етәкселәренең үҙ ара осрашыуҙары, икеселәрендә киңәйтелгән ултырыштар үткән. Өсөнсөһөндә декларациялар ҡабул ителгән, килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Ә бына был йомшаҡ креслоларҙа дәүләт башлыҡтарына ун минутҡа һуңлаған Бразилия Президенты Дилма Руссефты көтөп алырға тура килә. Бүләмәләрҙә милли биҙәктәрҙә сағылыш тапҡан, мәҫәлән, был тирмәлә Брикс эмблемаһы башҡорт орнаменттары менән бергә үрелгән. Эстә ҡуйылған тарихи өҫтәлдәр һәм ултырғыстар Башҡортостанға ҡала.
Шос менән Брикс бер үк залда ойошторолған тип уйлаусылар хаталана, улар хатта төрлө ҡаттарҙа үтә. Бында тауыш яңғырамаһын, яҡтыртыу кимәле бар талаптарға тура килһен өсөн бөтә уңайлыҡтар ҡаралған. Стеналар күсеп йөрөй торған, уларҙы шыуҙырып залды ҙурайтырға йәки киреһенсә бәләкәйерәк бер нисә бүлмә эшләргә мөмкин. Түшәмдәр кәрәҙ формаһында йыйылған.
Конгресс Холлдың аҫҡы ҡатындағы был кәңшәмәләр залында әле тынлыҡ. Саммиттар мәлендә иһә тап ошо залда донъя тарихындағы мөһим ҡарарҙар ҡабул ителә. Бына был түңәрәк өҫтәл артында Шос дәүләттәре лидерҙары Һиндостан менән Пакистанды ойошма составына алырға килешә. Ошо ултырғыста рәсәй Президенты Владимир Путин, эргәлә Шосҡа ингән башҡа дәүләттәрҙең башлыҡтары ултыра.
Артабан эстафета Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығына тапшырыла. Ирек Ялалов журналистарҙы Когресс Холл янындағы үҙгәрештәр менән таныштыра. Ҡәләм оҫталарын, күпме ағас ултыртылыуы ла, нисә метр яһалма ҡатлам йәйелеүе лә ҡыҙыҡһындыра. Ҡунаҡһарай сауҙа комплексына яҡынлайбыҙ, алда хозур күренеш асыла - Ете ҡыҙ фонтаны. Ҡыҙҙарҙың сере лә бар икән- фонтан тәүҙән үк кешеләр аҫтан өҫкә ҡарарлыҡ итеп проектланған.
Ағиҙел буйын танырлыҡ та түгел, хәҙер йылға ярында рәхәтләнеп йәйәүләп йөрөргә мөмкин. Килсәктә бында тамаҡ ялғау урындары ла асыласаҡ икән. Йылға буйын төҙөкләндереү артабан да дауам итәсәк. Өфөнөң үҙәк өлөшө лә үҙгәреш кисергән. Ҡунаҡханаларҙың биҙәлеше һоҡландыра. Хәҙер был тирә европа ҡалалары менән тиңләшә ала. Һәм был оло эштәрҙең башланғысы ғына.
Һуңғы өс йылда башҡалала 23 парк һәм сквер төҙөкләндерелгән, был һуңғы 20 йылдағынан күберәк. Биш мең тирһәе обьек яңыртылған, был исемлектә йорттар, урамдар, ихаталар. Саммитар Өфөнө Рәсәйҙең иң билдәле ун ҡалаһы иҫәбенә индерҙе. Хәҙер инде ошо данды уңышлы файҙаланыу, яуланған бейеклектән төшмәү үҙебеҙҙән генә тора.
Рәмзиә Кәримова


text:
- Подробности
- Просмотров: 230
ҮТӘ ЮҒАРЫ ЙЫШЛЫҠЛЫ ТЕХНИКА, фән һәм техниканың үтә юғары йышлыҡ (300 МГц — 3000 ГГц) диапазонындағы электромагнит тирбәлеүҙәрҙе һәм тулҡындарҙы өйрәнеү, файҙаланыу м‑н бәйле өлкәһе. Ү.ю.й.т. ҡоролмаларының үҙенсәлектәре: эш тулҡындарының оҙонлоғо — ҡоролмаларҙың һыҙыҡлы үлсәмдәре, тирбәлеү периоды — электрондарҙың осоп үтеү ваҡыты м‑н сағыштырмалы; тулҡындарҙың ионосферала насар йотолоуы һәм Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарҙа ныҡ йотолоуы (билдәле йышлыҡтарҙа); металл йөҙҙәрҙән сағылыу коэф. юғары булыуы; үтә юғары йышлыҡ энергияһын тар нур эсендә туплап булыуы; матдә м‑н энергетик тәьҫир итешә алыу һәләтлеге; үтә юғары йышлыҡ диапазонының киң мәғлүмәт һыйҙыра алыуы һ.б. Актив (юғары йышлыҡлы энергия сығанағы булған) һәм пассив, мәғлүмәт һәм энергетик Ү.ю.й.т. айырыла. Ү.ю.й.т. ҡоролмалары һәм системалары радиолокацияла, радионавигацияла, элемтәлә, телевидениела, фәннитикшеренеүҙәрҙә, мед. диагностикаһында һәм терапияла, көнкүреш приборҙарында һ.б. файҙаланыла. 1977—82 йй. БДУ‑ла ныҡ ҡуйы, парафинлы һәм битумлы нефтте ҡатламдан айырып алыу һәм өҫкә сығарыу өсөн электромагнит скважина сепараторы эшләнгән (Ф.Л.Сәйәхов, М.Ә. Фәтихов, В.П.Дыбленко һ.б.). Ҡоролманы газогидратты тарҡатыу һәм парафинды иретеү өсөн ҡулланырға мөмкин. 1978— 84 йй. ауыр, ныҡ ҡуйы һәм төрлө ҡатышмалар м‑н бысранған нефтте сығарғанда барлыҡҡа килгән ныҡ һыуланған тотороҡло нефть эмульсияларын тарҡатыу өсөн юғары йышлыҡтағы резонанслы электрдегидраторы (Сәйәхов, В.С.Хәкимов һ.б.); 1989 й. Нефть техник университеты м‑н берлектә (Сәйәхов, Ю.В.Антипин, Н.Ш.Имашев һ.б.) оптик яҡтан үтә күренмәле эреткестәр һәм асфальт-ыҫмала-парафин ултырмалары ингибиторҙарының һөҙөмтәлелеген билдәләү өсөн юғары йышлыҡлы электромагнит анализатор (“Ишимбайнефть”, “Краснохолмскнефть”, “Туймазанефть” НГДУ-һында һ.б. индерелгән) уйлап сығарылған. 90‑сы йй. БДПИ‑ла ӨДНТУ м‑н берлектә (Р.И.Сәйетов, Р.Ғ.Әбдиев) агросәнәғәт комплексы (Башҡ‑н биохимия комб‑тында, “Башхлебоптицепром”да һ.б.) материалдарының дымлылығын контролдә тотоу өсөн унификацияланған бер нисә юғары йышлыҡлы прибор; 1998—2008 йй. ӨДНТУ‑ның Стәрлетамаҡ филиалында (И.Х.Бикбулатов, Н.С.Шулаев, Р.Р.Дәминев), Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтары ҒТИ‑нда (Д.Л. Рахманҡолов) атмосфераны яғыулыҡ янғанда сыҡҡан зарарлы продукттарҙан таҙартырға (“Каучук” ЯАЙ) мөмкинлек биргән һәм бутендарҙы дегидрирлау юлы м‑н мономер кетондарын алыу, кальций карбонатын тарҡатыу, гем‑дихлорциклопропандарҙы синтезлау өсөн файҙаланырға мөмкин булған гетерофазалы эндотермик реакциялар өсөн үтә юғары йышлыҡлы каталитик реактор уйлап сығарылған.
Әҙәб.: Б и к б у л а т о в И.Х., Ш у л а е в Н.С., Д а м и н о в Р.Р. Электрофизические методы воздействия и экооболочки в разработке и создании энергосберегающих экологически безопасных технологий. Стерлитамак, 2000; С а я х о в Ф.Л., Б а г а у т д и н о в Н.Я. Электротепловые методы воздействия на гидратопарафиновые отложения. М., 2003.
М.Ә.Фәтихов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Колледжға – грант8-08-2018, 00:23 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Конкурсҡа Рәсәйҙең 78 субъектынан 413 ғариза ҡабул ителгән. Уларҙың проекттары бер нисә этапта ентекле тикшереү һәм һайлап алыу үтеп, иң-иңдәр генә грантҡа лайыҡ тип табылған. Дөйөм алғанда, әлеге маҡсатҡа Рәсәй Хөкүмәтенең резерв фондынан 1,48 миллиард һум аҡса бүленгән.
Өфө радиоэлектроника, телекоммуникациялар һәм хәүефһеҙлек колледжы конкурстың “Мәғлүмәти һәм коммуникацион технологиялар” йүнәлеше буйынса еңеүселәр рәтендә билдәләнеп, 41 миллион һумлыҡ грантҡа лайыҡ булды.
– Уға дәғүә итеү өсөн һәр уҡыу йортоноң тәҡдим иткән проектына шәхси иҫәбенән дә аҡса бүлеү мөмкинлеге булырға тейеш ине. Шулай уҡ төбәк бюджетынан да ярҙам күрһәтелеүе шарт. Беҙ үҙ иҫәбебеҙҙән 1,2 миллион һум бүлеүҙе күҙаллаһаҡ, республика 20 миллион һум күләмдәге сумма вәғәҙәләне. Конкурс еңеүсеһе булараҡ, федераль бюджеттан 19,9 миллион һум алдыҡ, – ти колледж директоры Игорь Нуйкин.
Дүрт тиҫтә миллион һумдан ашыу аҡса, конкурс шарттарына ярашлы, уҡыу йортоноң матди-техник хәлен нығытыуға йүнәлтеләсәк. “Мәғлүмәти хәүефһеҙлек, IT-технологиялар буйынса махсуслашҡан 10 лабораторияны тулыһынса үҙгәртеп ҡорорға, заманса ҡорамалдар һатып алырға ниәтләйбеҙ”, – ти Игорь Вячеславович.


text:
Соҡор мәҙәниәте
Соҡор мәҙәниәте (дөрөҫөрәге — Боронғо соҡор мәҙәни-тарихи берлек) — һуңғы баҡыр быуаты — тәүге бронза быуаты дәүерҙәренең археологик мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 3600—2300 йыл ). Көнсығышта Көньяҡ Урал буйынан алып көнбайышта Днестрға , көньяҡта Кавказ алдынан төньяҡта Урта Волгаға тиклемге территорияларҙы биләгән. Л.Клейн 1975 йылда "соҡорҙарҙың" көнбайыш ҡанатын айырым мәҙәниәткә (нерушайская) бүлгән[1]. Һуңынан башҡа археологтар ҙа шулай итә, әммә икенсе исем менән атайҙар — буджак мәҙәниәте[2].
Йөкмәткеһе
Хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылға һәм ҡайһы бер ҡаласыҡтар янында кәтмәнле игенселек элементтары менән соҡор мәҙәниәте, башлыса күскенсе була. Ә кәтмән (мөгөҙ) һөйәктәрҙән эшләнгән . Соҡорсылар тәгәрмәсле арба эшләгәндәр. Көнсығыш Европала тәүге дүрт тәгәрмәсле арба ҡомартҡылары соҡор мәҙәниәтенең ҡурған ҡәберлектәрендә табылған (мәҫәлән, Днепр биләмәһендәге "Ҡарауыл ҡәберлеге", Одесса өлкәһе Яссы ҡәберлеге, Ырымбурҙа Шумаевский ҡәберлеге һ . б.).
Металл сеймалын соҡорлолар Кавказда алалар.
Ерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Соҡор мәҙәниәтенең үҙенсәлекле һыҙаты булып вафат булғандарҙы ҡәбер соҡорҙарына тубыҡтарын бөкләп, арҡаларына һалып ҡурған аҫтына ерләгәндәр. Тәндәренә һары буяу һибкәндәр. Ҡурғанда ерләүҙәр күп булған һәм улар төрлө ваҡытта башҡарылған. Шулай уҡ ҡәберҙә ерләнгән хайуандар (һыйыр, сусҡа, һарыҡ, кәзә һәм йылҡы ла) табылған. Дала һыҙатында көнбайышта Дунай йылғаһынан алып көнсығышта Маныш йылғаһы башына ҡәҙәр соҡор мәҙәниәтенең яҡынса 160 ҡәберлектәре табылған. Ҡәберлектәрҙә тәгәрмәсле транспорт ҡалдыҡтары (тәгәрмәстәр, арбалар), шулай уҡ уларҙың балсыҡ һындары һәм һүрәттәре лә булған. Иң боронғо ҡомартҡы беҙҙең эраға тиклемге 32 быуатҡа ҡарай[3]. Дүрт тәгәрмәсле йөк арбалары көньяҡ-көнбайыш Молдавияның Ялпух йылғаһы ярында, Маяҡ ауылы янында Түбәнге Днестр йылғаһының һул яҡ яры буйында, Софиевка ауылы янында Ингулец йылғаһында, тағы ла бер Ингуля ҡәберлегендә табылған. Ике тәгәрмәсле йөк арба ҡалдыҡтары Днепр ҡалаһы янында Ҡарауыл соҡор ҡурғанлы ҡәберлегендә табылған. Тағы бер арба Каховка эргәһендәге Первоконстантиновка ҡәберлегендә табылған, ә ике тәгәрмәсле арба ҡалдыҡтары — Аккермень ауылы янында Мелитопольщина ҡәберлегендә. Ростов ҡалаһы эргәһендә, 7 ҡурғанлы Герасимовка I , Урал алды Шумаев II ҡәберлектәрендә берәр тәгәрмәс табылған. Шумаев I/2 3 тәгәрмәс, Изобильный I 3/1 — тәгәрмәскә оҡшатып яһалған 4 нәмә табылған[4]. Днепр янындағы соҡор мәҙәниәте Ҡарауыл ҡәберлегендәге (беҙҙең эраға тиклем III мең йыл элек) арбаның ике тәгәрмәсе лә ағастың тоташ киҫәгенән буйға ярып, күсәре өсөн түңәрәк тишектәр һәм йыуан көпсәк менән яһалған[5].
Вариҫлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Соҡор мәҙәниәтенең башланғысы булып Волганың урта ағымындағы Хвалынь һәм Днепрҙың урта ағымындағы урта Стогов мәҙәниәттәре тора, һәм шулай уҡ ул буранка һымаҡ соҡор мәҙәниәте менән генетик бәйле. Соҡор мәҙәниәте полтавасылар мәҙәниәте менән алмашына. Соҡор мәҙәниәтен көнбайышта катакомбалар мәҙәниәте алмашҡа килһә, ә көнсығышта — Андронов һәм бура мәҙәниәттәре.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Марияим Гибутастың ҡурған гипотезаһының тәүге юрауҙары сиктәрендә соҡор мәҙәниәте һуңғы һиндевропеецтәр менән бәйле. Уның фекере буйынса, соҡор мәҙәниәте биләмәләрендә тәүе урта кәбәндәр мәҙәниәте менән бер рәттән һуңғы европа осорондағы тәүге һиндоевропа теле таралған була.
Әлеге ваҡытта был юрауҙарға әүҙем дәғүә бар, сөнки глоттохронология буйынса һиндоевропа лексикаһын ҡайтанан тергеҙелгәс, был тел уртаҡлығының соҡор мәҙәниәтенә тиклем бер нисә мең йыл элек тарҡалыуы билдәләнгән һәм соҡор мәҙәниәте менән тәүге һиндевропа тел уртаҡлығы булыуы дәлилһеҙ. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенең иран телдәре вәкиллеге лә раҫланмаған[6].
Вариҫлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Соҡор мәҙәниәтенең башланғысы булып Волганың урта ағымындағы Хвалынь һәм Днепрҙың урта ағымындағы урта кәбәндәр мәҙәниәттәре тора, һәм шулай уҡ ул буранкалы соҡор мәҙәниәте менән генетик бәйле[7]. Соҡор мәҙәниәте полтавасылар мәҙәниәте менән алмашына. Соҡор мәҙәниәтен көнбайышта катакомбалар мәҙәниәте менән алмашынһа, көнсығышта — андрон һәм бура мәҙәниәттәре менән[8].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мария Гимбутус ҡурған гипотезаһының тәүге юрауҙары сиктәрендә соҡор мәҙәниәте һуңғы һинд-европалылар менән бәйле. Уның фекере буйынса, соҡор мәҙәниәте биләмәләрендә тәүе урта кәбәндәр мәҙәниәте менән бер рәттән һуңғы европа осорондағы тәүге һинд-европалылар теле таралған була.
Әлеге ваҡытта был юрауҙарға әүҙем дәғүә бар, сөнки глоттохронология буйынса һиндоевропа лексикаһын ҡайтанан тергеҙгәс, был тел уртаҡлығының соҡор мәҙәниәтенә тиклем бер нисә мең йыл элек тарҡалыуы билдәләнгән һәм соҡор мәҙәниәте менән тәүге һиндевропа тел уртаҡлығына индереү дәлилһеҙ. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенең Иран теле вәкиллеге лә раҫланмаған[9][10].
Соҡор мәҙәниәтенең үҫеше өс осорға бүленә:
- Беренсе (тәүге) осор (беҙҙең эраға тиклемге 3-сө мең йылдарҙың 1-се яртыһы — уртаһы). Бөтә соҡор мәҙәниәте биләмәләре ҡәберлектәрендә арҡаларына һалынған һәм һары буяу менән һибелгән, башы көнсығышҡа йүнәлтеп һалынған һөлдә һөйәктәре, табылған. Тағы ла унда осло һәм йоморо төплө һәм семәрле, орнаменттар менән биҙәлгән оҙон ауыҙлы һауыттар, һөйәктән һәм ҡабырсаҡтан биҙәүестәр, таш әйберҙәр (шул иҫәптән зооморф "скипетрҙар") һаҡланып ҡалғандар. Торалар — малсыларҙың ваҡытлыса торған урындары. Иртә этапта уҡ соҡор мәҙәниәте ҡәбиләләренең айырым төркөмдәре Дунай буйына һәм Балҡан ярымутрауына баҫып инәләр.
- Икенсе осор (беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йылдарҙың 3-сө һәм 4-се сирек баштары)
Урындағы айырым варианттар барлыҡҡа килә. Ҡара диңгеҙ далаларында тәүге осор билдәләре менән бер рәттән башы көнбайышҡа йүнәлтелгән ҡырын һалынған һөлдәләр, йомортҡа рәүешле, тәпәш ауыҙлы, бау орнаментлы яҫы төплө көршәктәр, баҡыр әйберҙәр (бысаҡ, беҙ) булған ҡәберлектәр асыла. Көнбайышта соҡор мәҙәниәтенең айырым ҡәбиләләре ултыраҡ тормошҡа күсеп, даими йәшәү урындары ойошторола (Михайловка тораһы, Каменоломня (таш сығарыу) ҡаяһы һәм Днепр түбәнендәге башҡа торалар).
- Өсөнсө осор (беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йылдар аҙағы — 3-сө мең йылдар башы).
Урындағы айырмалыҡ көсәйә: архаик йола билдәләре һәм ҡорамалдар Волга-Урал вариантында ғына һаҡлана. Көнбайыштараҡ һары буяу һибелмәгән һәм баштары аныҡ яҡҡа йүнәлтелмәгән һөлдәләр, яҫы төплө һауыт-һаба булған һикәлтәле, ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр таралған. Эре баҡыр әйберҙәр (шына һымаҡ балта,сүкеш) һәм һөйәктән эшләнгән биҙәүестәр комплексы менән сүкешкә оҡшаш ҡаҙаҡтар, тотош тәгәрмәстәр менән арба асыла. Өсөнсө осор аҙағына урындағы айырмаларҙың үҫеше һәм яңы мәҙәниәттең таралыуы (башлыса катакомба мәҙәниәте) соҡор мәҙәниәтенең юҡҡа сығыуына килтерә.
Палеоантропология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Соҡор мәҙәниәте кешеләре өсөн түбән һәм ортогнат битле, бик ныҡ сығып торған танаулы, ныҡ ҡыя маңлайлы һәм көслө ҡаш өҫтө дуғалары менән баш һөйәге хас. Мәҙәниәт халҡы бер төрлө булмаған. Уның ҡайһы бер ҡаҙылмаларында европеоид үҙенсәлектәр киҫкен сағыла. Волга-Урал ареалының төньяғында халыҡ гаринский-боярский һәм волосовский халҡы менән туғандаш булыуы мөмкин, көнсығышта — терсекский-ботайский менән. Шулай уҡ Днепр-Донецк һәм урта кәбәндә мәҙәниәте менән уртаҡлыҡ күҙәтелә. Фаразлау буйынса, соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәр көнбайыш килмешәктәрҙең һәм урындағы хвалынь мәҙәниәте халҡының быуыны. Соҡор-полтава мәҙәниәтен йөрөтөүселәр оҙон баштары (долихокефальность), оҙон һәм тар йөҙҙәре менән тәүге соҡор мәҙәниәте халҡынан айырыла[11].
Атап әйткәндә, антропологтар билдәләүенсә, соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәр "тар йөҙлө һәм оҙон йөҙлө тар һәм оҙонсай баш һөйәклеләр (долихокран) тибына ҡарай, өҫтәүенә горизонталь ҡабырғалы һәм ныҡ сығып торған танаулы. Бындай тип Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Кавказда киң таралған халыҡ менән оҡшаш (ҡур-араҡ, Майкоп мәҙәниәте)[12].
Соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең икенсе өлөшөнә (Лол-Архара һәм Кривая Лука ҡәберлектәрен ҡалдырыусылар) киң оҙон бит (брахикрания) тенденциялары менән киң бит (суббрахикрания) тибы хас. Был тибта аныҡ европоид һыҙаттар яҡшы сағылдырыла (Каспий буйында әле лә һаҡланған), оҡшашлыҡ — Джарарат ҡәберлегенән краниологик серия (Әрмәнстан).
Палеогенетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса,соҡор мәҙәниәте вәкилдәре H, H15b1, U5, T2, T1, T1a1, U4, K, W, N1a, J, U2, I, X, R0a1 митохондриаль галогруппаға эйә. Унда 11 кешенең R1b Y-хромосомалар гаплотөркөмөнөң (R1b1a2a2-Z2103 (8), R1b1a2-M269 (1), R1b1a2a-L23* (1) һәм R1b1a-P297* (1) төркөм) һәм I2a2-S12195 төркөмө билдәләнгән (был өлгө катакомба мәҙәниәтенә ҡараған Ростов өлкәһендәге Улан IV еренән)[13][14][15]. Гаплотөркөм I2a2a1b1 болгарҙарҙың Медникаровонан булған көнбайыш соҡорлоларҙа билдәләнгән[16]. Любаша һәм Ривова биләмәләре халҡы өлгөләрендә митохондриаль гаплогруппаның C4a2 һәм U5 төрө асыҡланған.
Беҙҙең эраға тиклем 8000 һәм 3000 йыл элек йәшәгән 69 европалыларҙың гендарын өйрәнеү һөҙөмтәһендә, аутосома маркеры буйынса соҡор мәҙәниәте шнурлы керамика мәҙәниәтенә генетик яҡын, тигән һығымта яһалған. Тикшеренүселәр фекере буйынса, Германия биләмәләрендәге шнурлы керамика мәҙәниәтенең һуңғы неолит дәүере кешеләренә соҡор мәҙәниәте вәкилдәре гендарының 3/4 өлөшө мираҫҡа күскән[17]. Шунлыҡтан, тикшеренеүселәрбеҙҙең эраға тиклем 3000 йыл элек күсеп ултырған һәм R1b гаплогруппаһын йөрөтөүсе хәҙерге заман европалыларҙы соҡорлоларҙың быуыны, тип һанайҙар. Уларҙың фекеренсә һәм мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, был, кәм тигәндә, һинд-европа телдәренең ҡайһы береһе дала сығышына эйә. Соҡор мәҙәниәтенең бронза дәүерендәге көнбайыш Европаға генетик йоғонтоһо тураһындағы һығымталарға башҡа ғалимдар ҙа ҡушыла. Уларҙың фекеренсә, шнурлы керамика мәҙәниәт соҡорлоларҙың Европаға таралыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенә генетик йәһәттән һуңғы неолит һәм бронза осорондағы Европа мәҙәниәте яҡын: Скандинавия, ҡыңғырау һымаҡ кубок һәм унетицк. Алтай районы Афанасьев мәҙәниәте һәм соҡор мәҙәниәте араһында генетик айырмалыҡ юҡ, был соҡорсоларҙың көнсығышҡа күсеү ихтималлығын дәлилләй[18].
Бындай фараздар тикшеренеүселәр тәнҡитенә дусар була, сөнки был гипотеза менән тикшереү һөҙөмтәһендә алынған гаплогруппа мәғлүмәттәре асыҡтан-асыҡ тура килмәй. R1b гаплогруппаһы шнурлы керамика мәҙәниәте вәкилдәрендә табылмаған. Киреһенсә, һуңғыһында туғандаш R1a субклад бар, был оҡшашлыҡты күрһәтә, әммә ләкин популяция бергәлегенең бер нисек тә был мираҫлығы түгел. Тағы ла боронғораҡ мәҙәниәт вәкилдәрен тикшереү тураһында мәғлүмәттәр юҡ[19].
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, соҡор мәҙәниәте кешеләренең күҙҙәре һоро булған[20].
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Клейн Л. С. Реценцзия на: Курганы степной части междуречья Дуная и Днестра. – МАСП. – Одесса, 1970. – Вып. 6 // Советская археология. – 1975. – № 1. – С. 297-304.
- ↑ Иванова С. В. Об истоках формирования Буджакской культуры
- ↑ Кульбака В., Качур В. Індоєвропейські племена епохи палеометалу. – Маріуполь: Рената, 2000. – 80 с.
- ↑ Моргунова Н. Л.' Приуральская группа памятников в системе волжско-уральского варианта ямной культурно-исторической области. Оренбург: Издательство ОГПУ, 2014. 348 с.
- ↑ Третьяков Н. Н., Монгайт А. Л. (ред.) Очерки истории СССР — М.: Академия наук СССР, 1956. — 633 c.
- ↑ Е. Е. Кузьмина. цит. по кн.: Моргунова, с.96
- ↑ Позднеиндоевропейская прародина по данным археологии
- ↑ Евразийская степная металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.
- ↑ Е. Е. Кузьмина. цит. по кн.: Моргунова, с.96
- ↑ Арии // БРЭ. Т.2. М.,2005.
- ↑ Шишлина Н. И. Северо-западный Прикаспий в эпоху Бронзы (V—III тысячелетия до н. э.)
- ↑ под ред. Т. И. Алексеевой. Восточные славяне. Антропология и этническая история
- ↑ Yamna Culture (c. 3500-2500 BCE)
- ↑ Haak et al. Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe
- ↑ Morten E. Allentoft et al. «Population genomics of Bronze Age Eurasia», 2015.
- ↑ Iain Mathieson et al. The Genomic History Of Southeastern Europe, 2017
- ↑ Iain Mathieson et al. The Genomic History Of Southeastern Europe, 2017
- ↑ Мозаика культур Европы и Азии сложилась в бронзовом веке. - Генофонд.рф
- ↑ Индоевропейские языки в Европе —результат степной миграции?
- ↑ Палеогенетика подтвердила важный вклад причерноморско-каспийских степняков в формирование генофонда европейцев - Элементы
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мариупольская культурно-историческая область // БРЭ. Т.19. М., 2012.
- Михайловское поселение // БРЭ. Т.20. М.,2012.
- Мерперт Н. Я. Древнейшие скотоводы Волжско-Уральского междуречья. М., 1974;
- Моргунова Н. Л., Кравцов А. Ю. Памятники древнеямной культуры на Илеке. Екатеринбург, 1994;
- Богданов С. В. Эпоха меди степного Приуралья. Екатеринбург, 2004.
- Unterländer M., Friso Palstra, Lazaridis I., Pilipenko A., и другие Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe // Nature Communications. — 2017. — № 8.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Список публикаций по ямной культуре
- Древнеямная культура в Уральской исторической энциклопедии
- Иванова С. В. Социальная структура населения ямной культуры Северо-Западного Причерноморья. Одесса: Друк, 2001.
- Погребения ямной культуры на территории Раздорского этнографического музея-заповедника
- J. P. Mallory, Yamna Culture // Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn, 1997.
- Сергей Мануков. Российское происхождение европейцев (о результатах исследований учёных из Гарвардского и Копенгагенского университетов) «Expert Online» 15 июн 2015


text:
Отряд (лат. ordo), шулай уҡ (рус. отряд) — хайуандар систематикаһында иерархия буйынса төп таксондарҙың береһе. Кластан түбәнерәк һәм ғаиләнән юғарыраҡ таксономик төркөм.
Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Бактериялар систематикаһында отрядҡа тиң таксон —«тәртип».
Шулай уҡ, аҫтәртип (лат. subordo, рус. подотряд, өҫтәртип (лат. superordo, рус. надотряд), инфратәртип (лат. infraordo, рус. инфраотряд) (аҫтәртиптән кәмерәк таксон)) таксондары бар.
Миҫалдар:
- Кәбәҫтә күбәләге (лат. Pieris brassicae) Тәңкә ҡанатлылар (лат. Lepidoptera) отрядына ҡарай.
- Сәсеү борсағы (лат. Pisum sativum) ҡуҙаҡ сәскәлеләр тәртибенең (лат. Fabáles) ҡуҙаҡлылар ғәиләһенә ҡарай (лат. Fabáceae)


text:
«Илһам» конкурсынан илһам алып
Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты университеттың Һәләтле балалар үҙәге менән берлектә йыл һайын VIIIXI класс уҡыусылары өсөн “Илһам” конкурсын үткәрә.
Дистанцион рәүештә ике этапты үтеп, еңеүселәр рәтенә эләгеп, мин дә баш ҡалаға өс көнгә саҡырыу алдым. Конкурс ике йүнәлештә - тележурналистика һәм ижади эштәр буйынса уҙғарылды. Республика кимәлендәге бәйгегә төрлө райондарҙан һәләтле, тырыш балалар йыйылған ине. Беҙ бер-беребеҙ менән тиҙ арала танышып, дуҫлашып та өлгөрҙөк. Беренсе көндә университет етәкселәре менән таныштыҡ, уҡыу йортонда экскурсияла булдыҡ. Шулай уҡ “Тулҡын” берләшмәһенә барҙыҡ, конкурста ҡатнашыусылар үҙҙәренең шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе. Икенсе көндө яҙыусы Таңсулпан Ғарипова һәм яҙыусы, журналист Мөнир Ҡунафин менән осрашыу үтте. Таңсулпан Ғарипова беҙгә маҡсат ҡуйып йәшәргә кәрәклеген аңлатһа, Мѳнир Ҡунафин повесть яҙыу ҡағиҙәләре менән таныштырҙы. Беҙ Башҡортостан юлдаш телевидениеһында нисек итеп яңылыҡтар программаһын сығарыуҙы ҡараныҡ, дикторҙарҙың эше менән таныштыҡ. Шул уҡ көндө Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрында “Әбейүшкә @тущка. ru” исемле спектаклде ҡараныҡ. Был комедия барыбыҙға ла оҡшаны. Һуңғы көндө шағирә Лариса Абдуллина менән осрашыуҙа Салауат Юлаев, туған тел, милләтебеҙ, башҡорт мәҙәниәте тураһында әңгәмәләштек, Өфөнөң матур урындарында экскурсияла булдыҡ. БДПУ-ның башҡорт филологияһы деканы, профессор Луиза Хәмзә ҡыҙы Сәмситова конкурста еңеүселәрҙе, призерҙарҙы ҡотланы, үҙҙәренә уҡырға килергә саҡырҙы.
Конкурста ҡатнашырға әйҙәгән, башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләгән уҡытыусым Гөлсөм Урал ҡыҙы Йылҡыбаеваға сикһеҙ рәхмәт әйткем килә. “Илһам” конкурсында ҡатнашыуыма сикһеҙ шатланып, фәһемле мәғлүмәттәр алып, яңы дуҫтар табып, илһам алып ҡайттым. Илһамлы, йәштәргә ҡанат ҡуйыусы ижади конкурс хәтирәләре күңелдәрҙә оҙаҡ һаҡланыр.
Шығай мәктәбенең XI класс уҡыусыһы.


text:
Өфөлә йәйәүле юл аша үтеп барғанда тәгәрмәс аҫтында ҡалды
Өфөлә йәйәүле юл аша үтеп барғанда тәгәрмәс аҫтында ҡалды
Юл-транспорт ваҡиғаһы Ленин урамында, зебра өҫтөндә теркәлде. Революция урамынан Краснодон урамына ҡарай хәрәкәт итеүсе етенсе модеь ВАЗ автомобиле йәйәүленең өҫтөнә килеп менә. Водитель машинаһын ҡалдырып фажиғә урынынан ҡасыу яғын ҡарай. Зыян күреүсе автомобилде хәтерендә ҡалдырып өлгөрә. Инспекторҙар тиҙ арала ҡағиҙә боҙоусының эҙенә төшә. Йәйәүлене Саҡмағош районынан килгән 26 йәшлек егет тапатыуы асыҡлана. Тәгәрмәс аҫтында ҡалыусы төрлө тән йәрәхәттәре менән дауаханаға оҙатыла..


text:
Клеопатра VII
Клеопатра VII Филопатор (грек телендә Kλeoπάtpa Φιλoπάtwp; б. э. т. 69 йылдың ғинуары — б. э. т. 30 йыл, 12 август) — Боронғо Мысырҙың эллинистик дәүер батшаһы, ҡустылары Птолемей XIII һәм Птолемей XIV менән (ул ваҡыттағы ҡанундар буйынса, ул ҡустылары менән рәсми никахта була), аҙаҡ килеп, үҙе хакимлыҡ итә. Фирғәүен булған дәүерендә ул Юлий Цезарь, һуныңан Марк Антонийҙы арбап, улар ярҙамында үҙенең тәхеттә хакимлығын нығытыуға ирешә. Клеопатраның үлеме менән, көнсығыш Урта диңгеҙ өлкәһендә эллинистик дәүер тамамланып, Рим дәүере башлана. Клеопатра — Боронғо Мысырҙың һуңғы фирғәүене (уның улы Цезарион рәсми рәүештә генә Октавиан Август тарафынан үлтерелгәнгә тиклем фирғәүен була).
Йөкмәткеһе
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Клеопатраның атаһы — Птолемей XII Авлет Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәр башлығы, Птолемей династияһына нигеҙ һалыусы македон Птолемей I Сотерҙың тура вариҫы була. Б.э.т. 58—55 йылдарҙа Птолемей XII тәхеттән ҡолатыла һәм Мысырҙан ҡыуыла, уның урынына тәхеткә Клеопатраның апаһы Береника IV ултыра. Рим тарафынан Сүриәгә ҡуйылған башлыҡ Габиний Птолемейға тәхетен кире ҡайтарырға ярҙам иткәндән һуң, Птолеймей ҡыҙы Берениканы үлтертә. Птолемей XII хакимлығын Рим ярҙамы менән генә һаҡлай ала, был Мысыр иҡдисадын ярайһы ҡаҡшата.
Птолемей XII б.э.т. 51 йылдың мартында 17 йәшлек Клеопатраны һәм Клеопатраның ҡустыһы Птолемей XIII-нө тәхеттә ҡалдырып, үлеп китә. Клеопатра Θea Φιλoπatwp (Теа Филопатор) — атаһын яратыусы алиһә — исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Тәүге йылдар иҡтисади ҡыйынлыҡтар, аслыҡ, сәйәси ыҙғыштар арҡаһында ауыр була. Ҡустыһына кейәүгә сыҡһа ла, ул бик тиҙ уның менән тәхет бүлешергә йыйынмауын күрһәтә.
Б.э.т. 51 йылдың авгусында монархтар араһы бөтөнләй боҙола. Клеопатра рәсми ҡағыҙҙарҙан Птолемейҙың исемен алып ташлай, тәңкәләрҙә уның үҙенең генә йөҙө һүрәтләнә башлай. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙ монарх тәхеттә бергә ултырған ир монархтан өҫтөнлөк ала башлай, был ҡанундарға ҡаршы килә. Б.э.т. 48 йыл тирәләрендә Птолемей хакимиәт башлығында торған евнух Потиндың ярҙамы менән Клеопатраны тәхеттән ҡолатып, берҙән-бер фирғәүенгә әйләнә. Клеопатра Пелусий ҡәлғәһе янында ғәскәр йыйып, тәхетте ҡайтарырға маташа, әммә һуңынан Мысырҙан ҡасырға мәжбүр була.
Клеопатра һәм Юлий Цезарь[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ваҡытта Римда Помпей менән Цезарь араһында Римда хакимлыҡ өсөн һуғыш бара. Б.э.т. 48 йылда Попмей Юлий Цезарь ғәскәренән Александрияға ҡаса. Б.э.т. 48 йылдың 28 сентябрендә Птолемейҙың ярҙамсылары Помпейҙың башын ҡатыны һәм балалары алдында киҫә. Птолемей, дошманын үлтергәне өсөн Юлий Цезарҙан мәрхәмәткә өмөт итә, етмәһә, был ваҡытта Мысырҙың Римға бурысы ла була. Был Птолемейҙың хәл иткес яңылышлығы була. Цезарь ике көн үткәс Мысырға килеп етә, Птолемей уға Помпейҙың киҫелгән башын күрһәтә. Цезарҙың быға фараздар буйынса, Помпей, сәйәси дошманы булһа ла, Римдың сит илдәрҙә вәкиле һәм Цезарҙың мәрхүмә ҡыҙы Юлияның ире булғанға, асыуы ҡуба. Цезарь Птолемей менән Клеопатра араһында тыуған ыҙғышты хәл итеүгә керешә.
Цезарҙың Птолемейға булған асыуынан файҙаланырға теләп, Клеопатра Александрияға кире ҡайта. Уны Цезарға фарсы келәменә урап, ҡайһы бер фараздар буйынса, тоҡ эсендә килтерәр. Цезарҙы йәш фирғәүендең матурлығы арбай. Ул Клеопатраны тәхетенә ҡустыһы менән кире ултырта. Птолемей XIII был ҡарар менән ризалашмай, яу ҡуптара, әммә тиҙ арала еңелә, Цезарҙың ғәскәренән ҡасҡан ваҡытында ул Нил йылғаһында батып үлә. Цезарь Клеопатраны тәхеткә икенсе ҡустыһы Птолемей XIV менән ултырта.
Б. э. т. 47 йылда 22 йәшлек Клеопатра менән 51 йәшлек Цезарҙың улы Птолемей XV Цезарь (Цезарион[5]) тыуа. Клеопатра Цезарь улын үҙенең вариҫы итеп ҡалдырыуын теләй. Әммә цезарь вариҫы итеп ҡустыһы Октавианды ҡалдыра. Б. э. т. 46 йылдар тирәһендә Клеопатра Цезарь саҡырыуы буйынса Римға килә. Бында ул б. э. т. 44 йылдың 15 мартында Цезарҙың республикасылар тарафынан үлтерелеүенә тиклем була.
Бынан һуң күп тә үтмәй, Птолемей XIV һаулығы ҡаҡшауы арҡаһында үлеп китә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡустыһын Клеопатра ағыулап үлтерә. Клеопатра улы Цезарион менән тәхеткә ултыра, ысынында иһә, хакимлыҡ тулыһынса уның ҡулында була.
Антоний һәм Клеопатра[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Цезарҙың үлеменән һуң Римда республикасылар һәм Цезарҙың вариҫтары Антоний һәм Октавиан араһында хакимлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Клеопатра хәрби көс менән һәм аҡсалата республикасыларға ла, цезариандарға ла ярҙам итә. Республикасылар еңелгәндән һуң, б. э. т. 42 йылда Рим ғәскәре башлығы Марк Антоний Клеопатраны Тарсҡа һорау алыу өсөн саҡырта. Клеопатра карабын бик бай биҙәп, үҙе Афродита ҡиәфәтендә Антоний менән осрашыуға килә. Артабан ул Антоний өсөн мул мәжлес ойоштора. Үҙенә булған ғәйептәрҙе ул кире ҡаға, республикасыларға ойошторолған ярҙамды Кипрҙа ҡуйылған башлығы Серапионға япһара. Клеопатра Антонийҙы тулыһынса үҙе менән арбай, һөҙөмтәлә Антоний б. э. т. 41—40 йылдар ҡышын Александрияла Клеопатра менән үткәрә. Б. э. т. 40 йылдың 25 декабрендә Клеопатра ике балаһына — Александр Гелиос һәм Клеопатра Селенаға ғүмер бирә. Шул уҡ йылда Антоний Октвиандың апаһы Октавияға өйләнә.
Б. э. т. 37 йылда Антоний менән Клеопатра ҡайтанан күрешә. Ул Мысыр йолалары буйынса Клеопатраға өйләнә. Клеопатра менән Антонийҙың өсөнсө балалары — Птолемей Филадельф тыуа.
Б. э. т. 34 йылда Антоний Клеопатра һәм Цезарионды Мысыр һәм Кипрҙың хакимдары, Александр Гелиосты Армения, Мидия һәм Парфияның хакимы, Клеопатра Селена II-не Киренаика һәм Ливияның хакимы, ә Птолемей Филадельфты Финикия, Сүриә һәм Киликияның хакимы тип иғлан итә.
Антонийҙың был ҡылығы Римда оло ғауға ҡуптара, Октавиан Сенатты Мысырға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Б.э.т. 31 йылда Антоний менән Клеопатраның ғәскәре һәм Рим ғәскәре Акциум буйында алыша. Был яуҙа Антоний менән Клеопатраның насар ойошторолған ғәскәре еңелә, әммә ҡамауҙан ҡотолоп Мысырға сигенеүгә өлгәшә, был ваҡытта ғәскәрҙең күп өлөшө Октавиан яғына сыға.
Б. э. т. 30 йылдың яҙында Октавиан Мысырға юллана. Октавиандың ғәскәре Александрияға килеп еткәс, Антоний ғәскәренең ҡалған өлөшө берәм-берәм Октавианға ҡушыла. Уға ҡаршы тороу файҙаһыҙ була. Антоний үҙен үҙе ҡылыс менән сәнсеп үлтерә. Клеопатра һаман Октавиан менән килешә алырына өмөтләнә. Әммә Римға триумф өсөн ебәреләсәген белеп, Рим сығанаҡтары раҫлауынса, Клеопатра үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә.
Клеопатраның улы Цезарион Мысыр фирғәүене тип иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа Октавиан Мысырҙы баҫып алған була. Цезарионды тотоп үлтерәләр. Был Мысыр фирғәүендәренең эллинистик тамырын ҡоротоу ғына түгел, Мысыр фирғәүендәренең хакимлығына нөктә ҡуя. Антоний менән Клеопатраның өс балаһы Римға килтерелә, Октавиандың триумф парадында улар сипкә бәйләнгән килеш килә, әммә артабан Антонийҙың ҡатыны Октавия Минор уларҙы үҙенә ҡарауға ала.
Клеопатра шәхесе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мысыр тәңкәләрендә һүрәтләнеүенсә, Клеопатра тулҡынлы сәсле, ҙур күҙле, алға сығып торған эйәкле, Плолемейҙарға хас көмрө танаулы була. Ул бик һөйкөмлө була һәм бының менән оҫта ҡуллана, бынан тыш, уның арбағыс матур тауышлы, үткер аҡыллы булыуы билдәле.
Мысыр титулы — фирғәүен исемен йөрөтһә лә, уның төп теле — грек теле була. Уның тәхеткә ултырыуына тиклем бер нисә быуат дауамында Мысыр менән македондар (эллинистар) хаким итә. 300 йылдар элек Мысырға Искәндәр Зөлҡәрнәй килеүенән һуң, бында грек теле аҡһөйәктәр теленә әйләнә. Клеопатра 300 йыл дауамында Мысыр тәхетенә эйә булған ғаиләһендә беренсе булып мысыр телен өйрәнеүсе булараҡ билдәле.
Клеопатра шәхес булараҡ әлеге көндәргә тиклем донъя мәҙәниәтендә оло ҡыҙыҡһыныу уята. Уға арнап һанап бөткөһөҙ сәнғәт эштәре яҙыла, уның тарихы әҙәби әҫәрҙәрҙә, фильмдарҙа бәйән ителә (мәҫәлән, Шекспирҙың «Антоний һәм Клеопатраһы», Бернард Шоуҙың «Цезарь һәм Клеопатраһы»). Әҫәрҙәрҙең күбеһендә уның донъялағы иң ҡеүәтле кешеләрҙгә йоғонто яһаусы матурлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Философ Блез Паскаль раҫлауынса, уның гүзәллеге донъя тарихын үҙгәртә.
Клеопатраның үлеме рәсемдәрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Ptolemy XV Caesarion (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ноябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Alexander Helios (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ноябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Cleopatra Selene (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 сентябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Ptolemy Philadelphus (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 сентябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Бәләкәй Цезарь
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Клеопатра // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- А. Петров. Несколько страниц в защиту Клеопатры // Восток-Запад-Россия. Сб. статей. — М.: «Прогресс-Традиция», 2002, с. 383—390.
- А Кравчук. Закат Птолемеев — М.: «Наука», Гл. ред. вост. литературы, 1973, 217 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Плутарх, «Цезарь»; «Антоний»
- Аппиан, «Гражданские войны», кн. II, V
- Светоний, «Божественный Юлий», «Август»
- «Записки об Александрийской войне» неизвестного автора
- Бенгтсон Г., Правители эпохи эллинизма, М., 1982
- Александр Кравчук, Закат Птолемеев
- Roman History, by Cassius Dio, Book 51
- Монеты Клеопатры VII
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Александрияла тыуғандар
- Александрияла вафат булғандар
- Б. э. т. 69 йылда тыуғандар
- 12 августа вафат булғандар
- Б. э. т. 30 йылда вафат булғандар
- Шәхестәр:Боронғо Рим
- Б. э. т. I быуат хакимдары
- Боронғо Мысыр батшабикәләре
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Туғанын үлтереүселәр
- Үҙен үлтереүселәр


text:
Өфөлә йөҙләп паспорт күсермәһе һәм шәхси мәғлүмәттәр асыҡ урында ҡалдырылған
Өфөлә йөҙләп паспорт күсермәһе һәм шәхси мәғлүмәттәр асыҡ урында ҡалдырылған
Улар Красноярск һәм Чернышевский урамдары киҫелешендәге сүп-сар эргәһендә табылған. Башлыса «Росгосстрах-жизнь» компанияһы документтары тупланмаһынан торған ҡағыҙҙарға уҙып барыусы юлыҡҡан.Шаһит беҙҙең редакцияға үҙе шылтыратып мөрәжәғәт итте. Бланктар араһында фотолар менән ун йыл элекке лә, былтырғы резюмелар ҙа бар. Юристар әйтеүенсә, клиенттарҙың шәхси мәғлүмәттәре булған фирма документтарҙы утилләштерергә тейеш. Кире осраҡта компанияға штраф һалыу ҡурҡынысы ғына түгел, ә лицензияһын юғалтыу ҙа янай.
Валерий Шәрипов, юрист: «Компания енәйәт кодексының 137-cе статьяһы буйынса шәхси мәғлүмәттәрҙе, паспорт күсермәләрен һаҡлау ҡағиҙәһен боҙған. Уларҙың был эшкә битараф ҡарауы арҡаһында йөҙләгән документтар урамда асыҡ урында ҡалдырылған».


text:
Өфөнөң Калинин районы биләмәһендә ғәҙәттән тыш хәл теркәлеүе тураһында хәбәр иткәйнек инде
Өфөнөң Калинин районы биләмәһендә ғәҙәттән тыш хәл теркәлеүе тураһында хәбәр иткәйнек инде
Урында йәшәүселәрҙең береһе урман эсендә һары төҫтәге химик шыйыҡсаға тап була.Ваҡиға урынына шунда уҡ саҡырылған белгестәр дизель яғыулығы түгелеүен асыҡлай. Улар төнө буйы авария эҙемтәләрен бөтөрөү менән шөғөлләнә. Бөгөн иртән белгестәр керәсин һаҡланған йәшерен цехҡа юлыға. Асыҡланыуынса, бер ай самаһы элек нефтселәр торбаүткәргестән законһыҙ яғыулыҡ урлау осрағы тураһында белдерә. Урланған керәсин эргәләге баҡса йорттарының береһендә һаҡланған була. Осраҡ буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған. Ә инде тәбиғәткә килтерелгән зыян күләме тикшереү һөҙөмтәләренән һуң ғына иғлан ителәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 291
ТАЛ (Salix), тал һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 24 төрө үҫә. Япраҡ ҡойоусы, ике өйлө ағас, ҡыуаҡ, ваҡ ҡыуаҡ, бейеклеге 0,5—30 м, 100—150 йылға тиклем үҫә. Япрағы бөтөн, япраҡ ҡолаҡсындары бар, йомронан алып тар ҡыяҡлыға тиклем, һаплы, сиратлы, ҡайһы берҙә ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе бер енесле, сәскә эргәлеге юҡ, ата сәскәнең — 1—8 (12‑гә тиклем) һеркәсе, инә сәскәнең бер оялы емшәне һәм 2 емешлек ауыҙы булған 1 емешлеге бар. Сәскәлеге — һырға, март—майҙа сәскә ата. Емеше — күп һанлы оҙон сүсле осоҡтары булған орлоҡтарҙан торған ҡумта, июндә өлгөрә. Һыубаҫар туғай һәм йылға, күл, һыу һаҡлағыстарҙың ярҙарында, һаҙлыҡ, урмандарҙа үҫә. Аҡ Т., мурҙа Т., көлһыу Т. һ.б. — респ. бөтә терр‑яһында; һөңгө рәүешле Т., йөнтәҫ Т., арктик Т. һ.б. — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау тундраларында; мурт Т., ҡолаҡлы Т. һ.б. һирәкләп Башҡортостандың Уралалдында осрай. Т. йылға үҙәндәрендә, яһалма һыу ятҡылыҡтары һәм каналдарҙың ярҙары буйлап һаҡлай торған, ш. иҫ. эрозияға ҡаршы ултыртмаларҙа, сәнәғәт сүплектәрендә, юл буйы һәм баҫыу һаҡлаған урман һыҙаттарында; торама пункттарҙы йәшелләндереүҙә файҙаланыла. Т. үҙағасы — хужалыҡ һәм декоратив ваҡ‑төйәк, сыбығы — кәрзиндәр үреү, мебель һ.б., ҡабығы тирене дуплау өсөн ҡулланыла. Баллы үҫемлектәр, Т. ҡайһы бер төрҙәре (“бөҙрә” формалары) — декоратив үҫемлектәр. И. составында биологик актив матдәләр (гликозидтар, танидтар, флавоноидтар) бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре — ҡоба Т., Старке Т., реликттар—арктик Т., тәбәнәк Т. индерелгән.
Әҙәб.: Л е в и ц к и й И.И. Ива и её использование. М., 1965; С к в о р ц о в А.К. Ивы СССР. М., 1968; К у л а г и н А.Ю. Ивы: техногенез и проблемы оптимизации нарушенных ландшафтов. Уфа, 1998.
А.Ю.Кулагин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Википедия:Юбиляр/ХХХ2(7)/11 октябрь
Перейти к навигации Перейти к поиску
- Зимина Нина Николаевна (11.10.1942—24.06.2014) — уҡытыусы, шағир һәм прозаик, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы, Белорет ҡалаһының почётлы гражданы.
- Симонова Надежда Ивановна (11.10.1947) — ғалим-гигиенист, Рәсәй медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Көршәк ауылынан.


text:
Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко Өфөлә барған халыҡ-ара ШОС һәм БРИКС саммиттарының әҙерлек кимәлен юғары баһаланы
Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко Өфөлә барған халыҡ-ара ШОС һәм БРИКС саммиттарының әҙерлек кимәлен юғары баһаланы
Цитата. «Һуңғы арала барыбыҙ ҙа, бигерәк тә телевидение аша Өфөнөң нисек итеп үҙгәреүен, уның матурланыуын, заманса инфраструктуралы ҡалаға әүерелеүен күҙәтәбеҙ. Был әлбиттә, Рәсәй Президенты ярҙамында Республика Башлығы һәм Башҡортостан халҡының тырышлығы һөҙөмтәһе. Күп эш башҡарылған. Рәсәй биләмәһендә, уның субъекттарының береһе - Башҡортостанда ике мөһим халыҡ-ара саммиттың үтеүе ғорурлыҡ хистәре уята. Башҡортостан был мөмкинлекте файҙаланып, республиканы һәм илебеҙҙе лайыҡлы кимәлдә күрһәтте. Бының өсөн Башҡортостанда йәшәүселәргә Федерация Советы исеменән ҙур рәхмәт.» Цитата тамам..


text:
Баш ҡатырғыс яҙма эштәрҙән ҡотолғанға ҡыуанып бөтә алмай йөрөгән саҡ. Рәхәтләнеп йоҡо туйҙырабыҙ, уйнайбыҙ.
Бер көндө ашап алғас, ҡустым менән урамға сыҡтыҡ. Нимә эшләргә белмәй йөрөнөк-йөрөнөк тә юл аша ғына йәшәгән өләсәйгә йүнәлдек. Барып инһәк, ихатала һарыҡай ғына себештәр йүгереп йөрөй. Үҙҙәре күп. Йомшаҡ ҡыналарҙыр инде, тип ҡустым менән текләп торабыҙ. Көн һалҡынса булғас, өләсәй уларҙы утлыҡтағы ояһына бикләргә ҡыуалай башланы.
Аңғармай ҙа ҡалдыҡ, бер себеште ҡустым эләктереп тә алды, ә һиҙгер ҡурҡылдаҡ тауыҡ пырх итеп уға ташланды. Ҡурҡышынан ҡулын өҫкә күтәреп, усына себеште ҡыҫҡан ҡустым ни тиергә лә белмәй ҡатып ҡалған. Сыр-сыу килгән арала бисара себеш үлде лә ҡуйҙы. Йәл булды. Өләсәйем асыуланғанын белгертмәне, әрләмәне лә. Шулай һәйбәт кеше бит ул. Үҙебеҙҙең күңелгә ҡыйын ине.
Былтыр был ваҡытта еләк бешкәйне. Бер мәл шулай ағайҙар менән Аҡтүш битенә урманға барҙыҡ. Еләк күп, йый ғына! Һауыттарыбыҙҙы ла, ҡорһаҡты ла тултырып ҡайтырға сыҡтыҡ. Эре еләк менән тулы биҙрәмә ҡарап ҡыуанып килә инем, тип-тигеҙ ерҙә эләгеп ҡоланым да ҡуйҙым. Эх! Тәмлекәстәр тупраҡҡа болғанып, юлға һибелде. Ағайҙар эргәлә булғас, илай алманым, ебек, тип әйтерҙәр тип ҡурҡтым. Хатта көҙгә тиклем юлда ятты минең тиргән, ризыҡҡа яҙмаған еләктәр…
Бесән айын да көтөп алам. Урманда рәхәт бит ул. Күмәкләп тырышһаң, эш бөткәнен һиҙмәй ҙә ҡалаһың. Сәй эскән еребеҙҙә шул тиклем тубырсыҡ күп! Алып ҡайтып малайҙар менән атыш уйнарға кәрәк, тип биҙрәгә күп итеп йыйҙым. Уҡ-янға тигән ағастарҙы ла арбаға һалдым. Көнө буйы аяҡ өҫтө йөрөп арығанмын инде, ятып торғайным, йоҡлап киткәнмен. Уянып китһәм – өйҙәмен. Тубырсыҡлы биҙрә икенсе йылды көтөп, урманда ҡалған! Кәбән ҡойолған, эш бөткән, ә мин – йоҡосо!..
Ағайҙарым, күрше-тирә малайҙар менән йыл да Һаҡмарға һыу инергә йөрөйбөҙ. Мажараларға көн дә тарыйбыҙ ғына, ҡойма ямғыр аҫтында ла ҡалған булды. Кәртәгә ҡайтып ятҡан һарыҡтарҙы күрмәй, үҙҙәрен әллә ҡайҙарҙан эҙләп аптыраған саҡтар ҙа иҫтә.
Каникул йыл да ҡабатлана, тик беҙ үҫә килгәнгәме, ҡыҙыҡтар ҙа кәмей бара кеүек. Ә шулай ҙа быйыл тағы ниндәй күңелле мажараларға тарырмын икән? Улар хаҡында һеҙгә һөйләрмен әле.
Шәһит БОҪҠОНОВ.
Баймаҡ районы, Билал мәктәбе.


text:
Һуңғы ваҡытта Рәсәй иҡтисадындағы хәлдең тотороҡло булмауы халыҡ араһында шау-шоу уятты
Һуңғы ваҡытта Рәсәй иҡтисадындағы хәлдең тотороҡло булмауы халыҡ араһында шау-шоу уятты
Күптәр йыйған аҡсаларын юғалыуҙан ҡурҡып, сауҙа үҙәктәренә йүнәлһә, ҡайһы берәүҙәр һумдарын валютаға күсерергә ашыҡты. Ә инде етди ҡарарға килә алмаусылар көнө-төнө компьютер мониторына текәлеп һумдың ҡиммәтләнеүен көтә. Һуңғы көндәрҙә евро һәм долларҙың 100 һумға ҡәҙәр күтәрелеүе халыҡты борсолорға мәжбүр итте.Валютаның ҡиммәтләнеүен иҫәпкә алып илдең Үҙәк банкы төп ставканы 17 процентҡа ҡәҙәр арттырҙы. Шулай ҙа ил етәкселеге халыҡты тынысландырыу өсөн төрлө саралар күрергә тырыша. Был үҙ һөҙөмтәһен бирмәй ҡалманы. Һуңғы сәғәттәрҙә доллар һәм евроның һумға ҡарата хаҡы төшөүе күҙәтелә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 474
БЕҘСУҠЫШ (Recurvirostra avocetta), сәпсәү һымаҡтар отрядының беҙсуҡыштар ғаиләһенә ҡараған ҡош. Евразияла һәм Африкала таралған. Күсәр ҡош. Кәүҙә оҙонлоғо 42—46 см, ауырлығы 200—320 г, ҡанаттарының ҡоласы 77—80 см. Ҡауырһын ҡапламы башлыса аҡ, башының өҫкө өлөшө, муйынының артҡы өлөшө һәм ҡанаттарындағы һыҙаттары ҡара. Суҡышы бер аҙ ялпаҡ, оҙон, нәҙек, ҡара, өҫкә табан бөгөлгән. Аяҡтары оҙон, күкһел, алғы бармаҡтары йөҙөү ярыһы м‑н тоташҡан. Моногам. Үҫемлектәргә ярлы булған татырлы тупраҡлы, батҡаҡлы, ҡомло һөҙәк ярҙарҙа оялай. Ояһы — түшәүһеҙ соҡор йәки конус формаһында (үҫемлектәрҙән ҡоролған). Йылына 1 тапҡыр бала сығара, 3—5 ҡыҙғылт һары, һирәгерәк һарғылт йәки йәшкелт бәләкәй ҡараһыу таплы йомортҡа һала. Инә ҡош 22—25 көн баҫа. Көндөҙгө ҡош. Һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар, һирәкләп үҫемлек емештәре м‑н туҡлана. БР‑ҙа бала сығарыу осоронда Атауҙы, Сыбаркүл һәм Маҡан һыуһаҡлағысы (Хәйбулла р‑ны) тирәһендә осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 279
ПОЗНАНСКИЙ Александр Семёнович (31.1.1903, Кривой Рог ҡ. — 1973, Горький ҡ.), психиатр. Мед. ф. д‑ры (1960), проф. (1962). Одесса мед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1927) 1929 й. тиклем Одесса ҡ. наркология диспансерында һәм психиатрия клиникаһында, 1931 й. алып Украинаның психоневрология ин‑тында (Харьков ҡ.), 1944 й. — Горький мед. ин‑тында эшләй. 1960—70 йй. БДМИ‑ның психиатрия каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге дөйөм психопатология проблемаларына, шизофрения, травматик психоздар һ.б. психик ҡаҡшауҙар ваҡытында галлюцинатор, һаташыу, кататоник, эмоциональ синдромдарҙы клиник‑эксперименталь һәм психо‑фармакол. тикшереүгә; яңы психотроп сараларҙы һынап ҡарауға һәм патодинамик структураларға уларҙың тәьҫирен билдәләүгә арналған. 90‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. БАССР‑ҙың невропатологтары һәм психиатрҙары йәмғиәте рәйесе (1960—68).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина