text:
Мәләүез районы
Мәләүез районы (рус. Мелеузовский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Мәләүез ҡалаһы. Районда 26948 кеше йәшәй.
Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан. 1930 йылдың авгусында ойошторолған. Район територияһында Воскресенк (2 мең кеше), Ергән (5,1 мең кеше) ҡасабалары бар. Районда 85 ауыл. Ҙур ауылдар: Нөгөш (1989 — 1,4 мең кеше), Нордовка (1,0 мең кеше), Корнеевка (0,9 мең кеше). Ауыл халҡының күпселеген башҡорттар, урыҫтар, татарҙар тәшкил итә.
Йөкмәткеһе
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кочетков Степан Михайлович, (14.08.1923—24.09.1984), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, гвардия кесе сержанты. Уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры. Советтар Союзы Геройы (1943). Васильевка ауылынан[1].
- Моратшин Амран Миһран улы (20.09.1948), ғалим-инженер-электрик, дәүләт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. Салауат Юлаев ордены кавалеры. Мотай ауылынан[2].
- Серёгин Иван Тимофеевич (9.09.1933—24.06.1996), нефтсе, 1962—1994 йылдарҙа Краснохолм быраулау идаралығы мастеры. СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1979) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Богородский ауылынан[3].
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район территоряһының көнбайыш өлөшө көньяҡ сите менән Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттарына күскән Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә, ә көнсығыш өлөшө — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы башланған һырттарҙа ята. Гидрографик селтәре Ағиҙел йылғаһы һәм уның Нөгөш, Һуҡайлы, Ашҡаҙар, Мәләүез ҡушылдыктары менән билдәләнә.
Климаты ҡоро. Йыуылған типик ҡара, ҡара-һоро урман тупраҡтары киң таралған. Ер аҫтында нефть (Введеновка, Волостновка, Грачи, Озерки, Тирәкле, Столяровка, Төньяҡ Ергән, Иҫке Казанковка), балсыҡ (Ҡаран), ҡомло балсыҡ (Самойловка, Ужа), ҡом (Корнеевка), эзбизташ (Гремячин), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ергән, Мәләүез, Таулы, Ташлыкүл, Юпитер, Самаровка), агрономик руда (Ивановка) һ.б. ятҡ-ҡтар бар. Район территорияһында “Башҡортостан” милли паркы, тәбиғәт ҡомартҡылары (карст-спелеологик ҡом. — Ҡотоҡ төбәге, Күперле тәбиғи карст күпере, Кочкарь заказнигы — һирәк осрай торған йәнлектәрҙең йәшәү урыны, Ромадановка йырыны — аҡ балсыҡ һәм олигоцен флоралы сидерит) бар.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәләүз районы — сәнәғәт-ауыл хужалығы йүнәлешендәге район. Эшкәртеүсе сәнәғәт предприятиелары Мәләүез ҡалаһында урынлашҡан. Нефть ятҡылыҡтары “Ишембайнефть” НГДУ-һы, ҡом, балсыҡ, ҡомло балсыҡ, ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы ятҡылыҡтары Мәләүез, Салауат ҡалаларының төҙөлөш материалдары предприятиелары һәм төҙөлөш ойошмалары тарафынан файҙаланыла.
Воскресенкала үҙағас әҙерләнә һәм эшкәртелә. Ауыл хужалығы ерҙәре 173,8 мең га майҙанды биләй, шул иҫәптән 116,0 мең — һөрөнтө ерҙәр, 14,5 мең — бесәнлектәр, 43,1 мең — көтөүлектәр. Иген культураларынан тыш күпләп шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш һәм картуф үҫтерелә. Малсылыҡ — һөт-ит йүнәлешендәге мөгөҙлө эре мал үрсетеүҙән, сусҡасылыҡтан, һарыҡсылыҡтан тора. Районда мал һимертеү буйынса хужалыҡ-ара комплекс, “Ужа” емеш-еләк совхозы, инкубатор ҡошсолоҡ станцияһы, элеватор эшләй.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Районда 58 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 14 урта, 30 дөйөм китапхана, 50 клуб учреждениеһы, Воскресенка картиналар галереяһы (М.В.Нестеров ис. Худ. музейының филиалы), 2 участка дауаханаһы, “Нөгөш” туристик-экскурсия комплексы, Ағиҙел йылғаһы ярындағы «Дуҫлыҡ» турбазаһы бар. Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Путь Октября», «Көнгәк» гәзиттәре сыға.
Ауыл биләмәләре һәм ауылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Кочетков Степан Михайлович (Тикшерелгән 11 август 2018)
- ↑ Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»: Муратшин Амран Мигранович (рус.) (Тикшерелгән 15 сентябрь 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Серёгин Иван Тимофеевич (Тикшерелгән 1 сентябрь 2018)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- Официальный сайт района
- Неофициальный сайт города Мелеуз и Мелеузовского района
- На сайте Республики Башкортостан
- Мәләүез ҡала һәм район хакимиәте мәҙәниәт бүлегенең рәсми сайты (рус.)


c: text/html

text:
Һаҡланыу зыян итмәҫ
19 июня 2013 йыл | Йәмғиәт
13 июнгә ҡарата республика буйынса йәмғеһе 1830 янғын осрағы булып, унда 196 кеше, шул иҫәптән 13 бала һәләк булған. 139 кеше төрлө кимәлдәге тән йәрәхәттәре алған. Үткән йылдың ошо осорона ҡарата республикала янғын осраҡтары 3,4 процентҡа кәмеһә лә, үлем осраҡтары 22,5 процентҡа артҡан.
Изгелек ҡылып йәшәйек!
19 июня 2013 йыл | Йәмғиәт
Хөрмәтле райондаштар! Һеҙҙе 25 июндә үҙәк район дауаханаһының ҡабул итеү бүлегенә саҡырабыҙ.
Мохтаждарға ярҙам итәйек
19 июня 2013 йыл | Йәмғиәт
"Халыҡты социаль хеҙмәтләндереү комплекслы үҙәге” ауыр хәлдә ҡалған, ярҙамға мохтаж булған ололар һәм балаларға кейем-һалым, урын кәрәк-яраҡтары, һауыт-һаба, уйынсыҡтар рәүешендә гуманитар ярҙам йыйыу буйынса акция үткәрә.
Хәтер көнөнә
19 июня 2013 йыл | Йәмғиәт
22 июнь – Хәтер һәм ҡайғы көнөндә красноусолдарҙы Геройҙар аллеяһы янындағы майҙанда митингта һәм Мәңгелек утҡа сәскәләр һалыуҙа ҡатнашырға саҡырабыҙ. Сара 11.00 сәғәттә башлана.
Район ветерандар советы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 229
УМЫРТҠАЛЫЛАР, б а ш һ ө й ә к л е л ә р (Vertebrata, Craniata), хордалылар ярым тибы. 42 меңгә яҡын төрө билдәле, беренсел һыу (түңәрәҡ ауыҙлылар, кимерсәкле балыҡтар, һөйәкле балыҡтар, ер‑һыу хайуандары) һәм беренсел ер өҫтө (һөйрәлеүселәр, ҡоштар, имеҙеүселәр) хайуандар төркөмөнә берләшкән. Бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 класҡа (түңәрәҡ ауыҙлылар һәм кимерсәкле балыҡтарҙан тыш) ҡараған 430‑ға яҡын төрө бар. Йәшәү формалары күп төрлө, беркетелгән формалары һәм паразиттары юҡ. Күп У. даими тән т‑раһы, яралғыларының ҡарын эсендә үҫеше, индивидуаль һәм төркөмдәге тотоштарының, психик эшмәкәрлектәренең юғары формалары булыуы хас. Эволюция барышында хорда кимерсәк (яңаҡһыҙҙарҙа һәм күп балыҡтарҙа) йәки һөйәк умыртҡаларҙан (У. башҡа төрҙәре) торған умыртҡалыҡ (мускулатура өсөн терәк) м‑н алыштырылған, туҡланыу, тын алыу, ҡан әйләнеше, бүлеп сығарыу процестары, һиҙеү ағзалары һәм үҙәк нервы системаһы камиллашҡан. Аш һеңдереүҙе ҡатмарлы фермент системалар тәьмин итә. Йөрәге төп (йөрәк алды, ҡарынсыҡтар) һәм өҫтәлмә (веноз синус, артериаль конус) бүлектәрҙән тора. Ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ. Һыу У. (яңаҡһыҙҙар, балыҡтар) айғолаҡтар, ер өҫтө У. — парлы үпкәләр аша тын ала. Бүлеп сығарыу һәм һыу‑тоҙ алышыныуы ағзалары — кәүҙәлә урынлашҡан, йәки мезонефрик бөйөрҙәр (мезонефрос; балағорттарҙа — пронефрос). Ер өҫтө У. мезонефросы метанефрик (янбаш) бөйөрҙәр (метанефрос) м‑н алыштырылған, был һыу һаҡлауҙы тәьмин итә. Метаболизмының гормональ көйләнеше ҡатмарлы, эндокрин биҙҙәр системаһы м‑н тәьмин ителә. Нервы системаһына көпшәле төҙөлөшлө баш һәм арҡа мейеләре инә. Һиҙеү ағзалары яҡшы үҫешкән. Айырым енеслеләр, балыҡтар араһында гермафродиттар бар. Ябай төҙөлөшлө У., ғәҙәттә, йомортҡа һала. Тере бала тыуҙырыусылар бөтә төркөмдәрҙә лә осрай (түңәрәҡ ауыҙлылар һәм ҡоштарҙан тыш), имеҙеүселәрҙә — төп үрсеү формаһы. Ҡош һәм имеҙеүселәр балалары т‑да хәстәрлек күрә. Экосистемаларҙа мөһим роль уйнайҙар, күп организмдарҙың һанын көйләйҙәр. У. йорт һәм һунар йәнлектәренең (ҡара: Балыҡсылыҡ, Йәнлекселек, Малсылыҡ), ағыулы хайуандарҙың күпселек төрө, ш. уҡ халыҡ хужалығына зыян килтергән һәм инфекцион ауырыуҙарҙы тыуҙырыусыларҙы таратыусылар инә. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына У. 82 һирәк төрө (7 төр балыҡ, 2 ер‑һыу хайуаны, 6 һөйрәлеүсе, 49 ҡош, 18 хайуан) индерелгән.
И.П.Дьяченко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 246
УКРАИН ФОЛЬКЛОРЫ. Башҡортостан Республикаһы украиндары фольклоры төр, жанр һәм форма төрлөлөгөндә үҫешә. Йыйылған материалдар араһында әкиәттәр (тормош‑көнкүреш, тылсымлы һәм хайуандар т‑да), риүәйәттәр, легендалар, хөрәфәти хикәйәләр ҙур урын алып тора. Мөхәббәт, ғаилә‑көнкүреш, тарихи (төрөктәр м‑н һуғыш, Запорожье Сечаһы һәм 1648 — 54 йй. милли азатлыҡ хәрәкәте геройҙары, поляк иҙеүе т‑да) йырҙар, соц.‑көнкүреш, ғаилә‑көнкүреш, мөхәббәт тематикалы романстар һәм лирик балладалар киң таралған. Ваҡыт‑миҙгел йола фольклорынан колядка, щедровка, веснянкалар популяр; Яңы йыл, Раштыуа, Крещение, Масленицаға һ.б. бәйле ижад ителгән йырҙар һәм афористик жанрҙар билдәле. Туй йолаһы фольклорында ритуаль, төртмә йырҙар, ололау, лирик йырҙар һаҡланған. Ерләү‑иҫкә алыу йолаһына һыҡтау, приговор, дини гимндар, шиғырҙар, хикәйәләр, доғалар уҡыу инә. Күп милләтле Башҡортостанда йәшәү У.ф. урындағы сюжеттар үтеп инеүенә, сит этник фольклорҙы үҙләштереүгә булышлыҡ итә. Башҡортостанда У.ф. йыйыу һәм фәнни өйрәнеү 1930 йй. алып барыла. 30‑сы йй. аҙ. Башҡ‑н тел һәм әҙәбиәт ҒТИ (ҡара: Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты) экспедициялары материалдарында (етәксеһе Н.П.Колпакова) украин йырҙары яҙмалары бар. Б.В. һуғышы йылдарында Украина ССР‑ы Фәндәр академияһының Халыҡ ижады һәм сәнғәте ин‑ты хеҙм‑рҙәре (М.Я.Береговский, В.С.Ильин, П.С.Лысенко, М.М.Плицеский һ.б.) тарафынан БАССР украиндарының фольклорын һәм көнкүрешен өйрәнеү өсөн ойошторолған экспедициялар барышында 300‑гә яҡын йыр йыйыла, улар жанр йәһәтенән төркөмләнә. У.ф. өлгөләре Башҡ‑н тел, әҙәбиәт һәм тарих ҒТИ‑ның, МДУ‑ның 1948— 49 йй. (етәксеһе Э.В.Померанцева) экспедицияһы материалдарында осрай. 60—90‑сы йй. У.ф. өйрәнеү м‑н БДУ (етәкселәре Л.Г.Бараг, Л.И.Брянцева), СДПИ (етәксеһе И.Е.Карпухин) уҡытыусылары һәм студенттары шөғөлләнә. Украиндарҙың туй йолаларын өйрәнеүгә этнограф В.Я.Бабенко (Мәскәү гуманитар университетының Өфө филиалы), урыҫ һәм украин туй фольклорының үҙ‑ара йоғонтоһона — Брянцева, йыр фольклорына фольклорсы Ф.Ғ.Ғәлиева (Этнологик тикшеренеүҙәр институты) эшмәкәрлеге арналған. Йырҙары “Башҡортостанда украин күскенселәренең йыр фольклоры” (“Песенный фольклор украинских переселенцев в Башкирии”; 1995) йыйынтығында системаға һалынған һәм баҫтырып сығарылған.
Әҙәб.: Украина—Башкортостан: связь времён. Уфа, 2001.
Ф.Ғ.Ғәлиева
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
«Һайлау-2018» йәмәғәт матбуғат үҙәге эшендә 200-гә яҡын журналист һәм блогер ҡатнашты
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олег Яровиков/.
2018 йылдың 18 мартында Өфөлә һайлау участкалары менән бер үк ваҡытта «Һайлау-2018» йәмәғәт матбуғат үҙәге лә асылды. Тәүлек буйына журналистар, блогерҙар, йәмәғәтселек фекере лидерҙары, йәмәғәт ойошмалары ағзалары, политологтар, эксперттар, һайлау алды штабтары вәкилдәре нон-стоп режимында тауыш биреү барышын күҙәтте.
Көн дауамында матбуғат үҙәгендә брифингтар уҙғарылды: киң мәғлүмәт саралары вәкилдәренә аҙ хәрәкәт иткән һайлаусылар, пассажирҙар өсөн тауыш биреүҙе ойоштороу, медицина учреждениеларында, тәфтиш изоляторҙарында, алыҫта урынлашҡан тораҡ пункттарҙа һайлау тураһында һөйләнеләр. Төштән һуң Президентлыҡҡа кандидаттарҙың һайлау алды штабы вәкилдәре журналистарҙың һорауҙарына яуап бирҙе. Шулай уҡ Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһына трансфер, Үҙәк һайлау комиссияһынан, республика ҡала-райондарындағы һайлау участкаларынан тура бәйләнеш ойошторолдо.
Матбуғат үҙәгенең эше тураһында «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының махсус проектында уҡығыҙ.
http://www.bashinform.ru/news/1131420-v-rabote-obshchestvennogo-press-tsentra-vybory-2018-prinyali-uchastiya-okolo-200-zhurnalistov-i-blog/


text:
Рәсәй Хөкүмәтенең беҙгә ҡарата санкциялар иғлан иткән Көнбайышҡа «яуабы» ҡәтғи булды. Президент Владимир Путиндың Указына ярашлы, бынан ары Европа союзына ҡараған илдәрҙә, Австралия, Канада, Америка Ҡушма Штаттарында һәм Норвегияла етештерелгән ит, балыҡ, һөт ризыҡтары, йәшелсә, емеш-еләк Рәсәйгә индерелмәйәсәк. Әлегә бер йылға ҡабул ителгән сикләүҙәрҙе халыҡ нисек ҡабул итте?
Рәсүл ҒОСМАНОВ, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу комитеты рәйесе:
– Республиканың аҙыҡ-түлек ризыҡтарын етештереү ҡеүәте көслө. Шуға был яңылыҡты ыңғай ҡабул иттем. Аграрийҙар халыҡты ит, һөт продукцияһы менән тулыһынса тәьмин итә аласаҡ. Эшҡыуарҙарға ла яңы мөмкинлектәр асыла. Әгәр сит ил иҡтисадсылары бөгөндән үк сауҙаларының зыянын иѕәпләһә, беҙҙә, киреһенсә, булдыҡлы фермерҙарҙы өҫтәмә табыш көтә. «Йоҡлап» ҡалмау ғына шарт. Унан бит беҙҙә төбәк-ара мөнәсәбәттәр киң үҫешкән: Башҡортостан элек-электән Силәбе, Ырымбур, Свердловск һәм башҡа өлкәләр менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Республикала эшләп килгән инвестиция проекттары, «500 ферма» программаһы ла беҙҙең өсөн ҡулай.
Әҙһәм БАРЛЫБАЕВ, иҡтисад фәндәре докторы, профессор:
– Йәшерен-батырыны юҡ: ошоғаса үҙебеҙҙә етештерелгән ауыл хужалығы ризыҡтарын һанламаған булдыҡ. Сит илдекен өҫтөнөрәк күрҙек, күршенекен тәмлерәк таптыҡ. Һатыуға сығарылған ит ризыҡтарын ғына алып ҡарайыҡ: уларҙың 60-70 проценты сит илдән килтерелгән. Ә беҙ кемдән кәм?! Ауыл хужалығы продукцияһын етештереү ҡеүәте буйынса Башҡортостан бит үҙе бер нисә штатҡа тиң! Етәкселектең был ҡарары ауыл хужалығына «йәшел ут» ҡына, минеңсә. Иң мөһиме – мөмкинлектән файҙаланып ҡалырға кәрәк. Әлбиттә, иҡтисади күҙлектән сығып баһалағанда, тәүге айҙарҙа хаҡтарҙың «тешләшеүе» ихтимал. Шулай ҙа, дөрөѕ сәйәсәт алып барғанда, был мәсьәләне лә ыңғай хәл итергә була.
Наил ӘМИНЕВ, Әлшәй районының «Заря» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры:
– Ни тиһәң дә, сит ил ризыҡтарын үҙебеҙҙеке менән сағыштырып булмай инде. Бынан бер нисә йыл элек эш сәфәре менән Голландия, Норвегия, Германия илдәрендә булырға тура килде. Уларҙың тәжрибәһен өйрәндек. Шунда ғәжәпләнеп ҡайтҡайным. Мәҫәлән, улар малдарҙы һуғымға бер нисә ай эсендә әҙерләй. Ә беҙҙә нисек? Башмаҡтар хәтфә болондарҙа, сәскәле туғайҙарҙа йылдар дауамында ит йыя. «Үҫеш» шуның менән генә тамамланһын ине лә бит. Юҡ шул. Иң аяныслыһы: теге «өрөп тултырылған» малдарҙан етештерелгән ит ризыҡтары беҙҙең магазин кәштәләренә килеп ята. Һуңғы йылдарҙа, мәҫәлән, беҙҙе баҙарға бөтөнләй индермәнеләр. Малдар Ҡаҙағстан, Мәскәү тарафтарына оҙатылды. Сит ил ризыҡтарына сикләү үҙебеҙҙең сифатлы продукцияны, ниһайәт, урында һатыу мөмкинлеген бирер, тип ышанам.
Лилиә ҠАҺАРМАНОВА, хужабикә, Өфө ҡалаһы:
– Күптән кәрәк ине. Сит ил ризыҡтарының булғанына ҡарағанда булмағаны һәйбәт. Улар СанПин талаптарына әллә яуап бирә, әллә юҡ. Ҡасан, ҡайҙа, ниндәй шарттарҙа етештерелгәнен дә аныҡ белмәҫһең. Етмәһә, шул ризыҡтарҙы балалар ашап үҫә. Магазин кәштәләрендә сит ил тауары тулып ятҡас, урындағы йүнселдәрҙең мөмкинлеге лә сикле. Хәҙер улар ҙа дәртләнеп эшкә тотонор, яңы хеҙмәт урындары барлыҡҡа килер. Сифатлы, таҙа, тәмле ризыҡтан әле берәүҙең дә баш тартҡаны юҡ.
Айрат ҠАРАБАЕВ, фермер, Ишембай районы:
– Ошоғаса сит ил продукцияһы менән ярышырға тура килде, әлбиттә. Сейле-бешле ризыҡтарын килтереп тултыралар, халыҡ арзан хаҡҡа алдана. Шуға Рәсәй Хөкүмәтенең был ҡарарын ҙур өмөт менән ҡабул иттем. Сөнки мәсьәлә, аңлап тораһығыҙ, бер яҡлы ғына түгел. Аграрийҙар, йүнселдәр эшләр ул, әммә бында Хөкүмәттең дә ныҡлы ярҙамы кәрәк. Аренда өсөн түләүҙәргә, коммуналь хеҙмәттәргә ташламалар ҡаралмай тороп, аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙы «ауыҙлыҡлап» булмаясаҡ.
Алһыу ӘҺЛИУЛЛИНА яҙып алды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ВИКТОРОВ Виталий Васильевич (11.7.1960, БАССР-ҙың Миәкә р-ны Һыуыҡҡул‑Михайловка а.), анестезиолог- реаниматолог. Мед. ф. д-ры (2002), проф. (2003). РФ-тың (2008) һәм БР-ҙың (2002) атҡ. табибы. БДМИ- ны тамамлағандан һуң (1987) Респ. балалар клиник дауаханаһында эшләй, 1991 й. алып 2‑се Респ. клиник дауаханаһының реанимация һәм интенсив терапия бүлеге мөдире, 1999 й. — ашығыс мед. ярҙамы дауаханаһының дауалау эше б-са баш табип урынбаҫары, 2002 й. — 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһы баш табибы, 2003— 11 йй. Өфө хакимиәтенең Һаулыҡ һаҡлау идаралығы нач.; бер үк ваҡытта 1990 й. БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү ин-тында (2011 й. башлап педиатрия һәм балалар хирургияһы каф. мөдире, бер үк ваҡытта 2012 й. алып институт директоры.). Фәнни эшмәкәрлеге абдоминаль хирургияла операция яһағанда һәм операциянан һуңғы осорҙа ағзаларҙың һәм организм системаларының функциональ етешмәүсәнлеген, сепсис аҙып китеүгә морфофункциональ һәм генетик бирешеүсәнлекте өйрәнеүгә арналған. В. тарафынан септик процесты һәм шокты интенсив дауалау ысулдары камиллаштырылған һәм дауалау практикаһына индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Экстренная колопроктология. Уфа, 2001 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостанда Волга буйы нейрохирургия үҙәген төҙөргә тәҡдим итте
Башҡортостанда Волга буйы федераль округының нейрохирургия үҙәге барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ошондай башланғыс менән республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Беренсе Рәсәй-Ҡытай нейрохирургтары конгресында сығыш яһаны. Төбәк етәксеһе билдәләүенсә, бөгөн федераль нейрохирургия үҙәктәре Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында – Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Екатеринбургта, Новосибирскиҙа һәм Төмәндә генә бар. Шул уҡ ваҡытта Волга буйы федераль округында 30 миллионға яҡын кеше йәшәй …
Continue reading ‘Рөстәм Хәмитов Башҡортостанда Волга буйы нейрохирургия үҙәген төҙөргә тәҡдим итте’ »


text:
- Подробности
- Просмотров: 582
“АЛПАМЫША МЕНӘН БАР СЫНҺЫЛЫУ”, башҡ. һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә. Тәүге тапҡыр 19 б. аҙ. — 20 б. башында Ырымбур губ. А.Г.Бессонов тарафынан яҙып алына. Эпостың “Алпамыша”, “Алтыйәшәр Алпамыша” һ.б. исемле варианттарын М.А.Буранғолов, С.Ә.Галин, К.Мәргән, С.Ф.Миржанова, М.М.Сәғитов, С.Ғ.Сафуанов, Н.Д.Шоңҡаров һ.б. яҙып ала. Уларҙы Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың батырлығына бәйле дөйөм сюжет берләштерә. Эпос батыр көсөнә һәм ғәҙәти булмаған матурлыҡҡа эйә геройҙарҙың мөғжизәле тыуыуы һәм бала сағы, уларҙың никах алдынан ҡара‑ҡаршы көрәше хаҡында бәйән итә. Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың алыш мотивы эпостың яҙып алынған барлыҡ варианттарында ла тиерлек тотороҡло һаҡлана һәм матриархат м‑н патриархат араһындағы оҙайлы көрәштең образлы сағылышы булып тора; Алпамышаның еңеүе м‑н тамамланған алыш матриархаттың еңелеүен кәүҙәләндерә. Герой тыуған илде яҡлау мәсьәләһен дә уңышлы хәл итә. Алпамыша үҙ власы аҫтында халыҡты берләштерә, илдә тыныслыҡ һәм ғәҙеллекте тергеҙә. Геройҙың имен‑һау әйләнеп ҡайтыуы һәм уның кейәүҙәр ярышында ҡабат еңеүенә бәйле сюжет байтаҡ халыҡтарҙың эпосына хас. Эпостың өлөштәре һамаҡ стилендә башҡарыла. Көй варианттарын Шоңҡаров яҙып ала, К.Й.Рәхимов нотаға һала. Эпостың БР‑ҙа, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлк. яҙып алынған 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана. Башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында йәшәп килә.
Әҙәб.: Мәргән К. Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. Өфө, 1961; Башҡорт халыҡ ижады. 4-се т. Эпос. Өфө, 1999; Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. Уфа, 1987.
С.Ә.Галин, Б.Ғ.Әхмәтшин
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 322
Р О М А Н Т И З М (фр. romantism), художестволы методты формалаштырған художестволы фекерләү тибы һәм ысынбарлыҡты сағылдырыу ысулы, кеше индивидуаллеген сикһеҙ эске раҫлау; бөтә көслөгә, сағыуға, юғарыға ҡыҙыҡһыныу; ысынбарлыҡ м‑н уртаҡ тел тапмауға ғазаплы көйөнөү; геройҙың абсолют азатлыҡҡа, рухи камиллыҡҡа, ирешә алмаҫлыҡ идеалға донъяның камил түгеллеген аңлау м‑н бергә субъектив ынтылыу Р. хас һыҙаттар булып тора. 19 б. уртаһына тиклем башҡорт әҙәбиәте көнсығыш Р. юҫығында үҫешә, ул ысынбарлыҡты идеаллаштырыу, мистицизм, дини мотивтарға, мифологияға, фольклорға мөрәжәғәт итеү, сюжеттарҙың экзотиклығы м‑н характерлана (Ҡол Ғәли, Ә.Ҡарғалы, Ш.Зәки, Һ.С.Сәлихов, Ғ.Соҡорой һ.б. әҫәрҙәре). 20 б. башында көнсығыш һәм европа Р. йоғонтоһонда ике ағым барлыҡҡа килә: элегик һәм гражданлыҡ Р. Психологизм, шәхестең тәрән тойғоһо, хис-тойғо лирикаһы элегик Р. төп һыҙаттары булып тора, ул Ғ.С.Иҫәнбирҙин, Я.Ғ.Йомаев, К.Ҡәрипов, Б.Ғ.Мирзанов, Ф.М.Сөләймәнов, Ф.К.Туйкин, С.С.Яҡшығолов һ.б. ижадында бирелгән. Йәмғиәткә хеҙмәт итеү, үҙенсәлек һәм халыҡсанлыҡ төп үҙенсәлектәре булған гражданлыҡ Р. Ш.Бабич, М.Ғафури һ.б. ижадында үҫешә. Р. алымдары һәм художество саралары социалистик реализмда әүҙем ҡулланыла. 20 б. аҙ. — 21 б. башы башҡ. әҙәбиәтендә Р. ҡулланылыуы Д.М.Бүләковтың “Килмешәк” (1989; урыҫса тәржемәһе 1996) романында, М.Кәримдең “Ярлыҡау” (1984) повесында һ.б. һиҙелә.
Әҙәб.: Башҡорт әҙәбиәтендә метод һәм стиль мәсьәләләре. Өфө, 1982; Г а л и н а Ғ.Ғ. 20—30‑сы йылдар башҡорт әҙәбиәтендә романтизм һәм реализм. Өфө, 2002; Х а р и с о в А.И. Литературное наследие башкирского народа (XVIII—XIX века). Уфа, 1973.
Ғ.Ғ.Галина
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Туғыҙынсы мәсьәлә Аҡтар башлай ҙа дүрт йөрөштән мат ҡуя. Позицияны ҡабатлайбыҙ. Аҡтар – Крg2, Сf4, Ке3, пg4 (4 фигура), ҡаралар – Крһ4, ппһ6, һ7 (3 фигура). Мәсьәләнең авторы – С. Яцкевич. Миниатюра тәүге тапҡыр 1861 йылда баҫылып сыға.
Башҡорт телендә һөйләшәм, Башҡорт телендә, Минең йәшәү тамырҙарым Башҡорт ерендә. Рәшит ШӘКҮР. Мин – башҡорт ҡыҙы. Телем туған башҡорт телендә асылған. Бәләкәй саҡта өләсәйем һөйләгән әкиәттәрҙе, легендаларҙы тыңлап үҫтем. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул яҡты донъянан китеп барҙы. Өләсәйем тәрбиәһе, һабаҡтары минең тормошомда ҙур роль уйнай. Әсәйем татар ҡыҙы булһа ла, башҡорт телен бик хөрмәт итә. Беҙ …
Continue reading ‘Бәләкәйҙән тәрбиә алдым’ »
Дүртөйлөләге 6-сы балалар баҡсаһында Башҡортостан тарихы, мәҙәниәте, халҡы, унда йәшәүсе милләттәрҙе өйрәнеү буйынса әүҙем эш алып барыла. Беҙҙә башҡорт теле буйынса «Ҡояшҡай» түңәрәге лә эшләй. Алһыу Рәдис ҡыҙы Шәрипова етәкселегендә кескәйҙәр туған телебеҙҙә матур, дөрөҫ итеп һөйләшергә өйрәнә, башҡорт халыҡ әкиәттәре, йолалары, уйындары менән таныша, тасуири уҡыу күнекмәләренә төшөнә. Беҙҙең баҡсаның ишеге һәр кем өсөн …
Continue reading ‘Туған телгә һөйөү уяталар’ »
Шуныһы күңелде борсой: руль артында ултырыусыларҙың юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен үтәмәүҙәре арҡаһында бер ғәйепһеҙ балалар һәләк була. 2017 йылда республикабыҙҙа 16 йәшкә тиклемгеләр ҡатнашлығында 447 юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән. Унда 13 баланың ғүмере өҙөлгән, 466-һы тән йәрәхәттәре алған. Үткән йылға ҡарағанда, фажиғәләр 6,2 процентҡа артҡан.
Ура, Яңы йыл етә! Күңелле, шулаймы? Ә беҙҙең «Тирмәкәй»ҙе уҡыусы бәләкәс дуҫтарыбыҙҙың кәйефе нисек икән? Байрамды, Ҡыш бабайҙы көтөп алалармы? Һүҙ – уларға.
Баш ҡалабыҙҙың 50-се балалар баҡсаһындағы 10-сы төркөм кескәйҙәре менән мәж килеп Яңы йылға әҙерләнәбеҙ. Бергәләп дәртле йыр-бейеүҙәр өйрәнәбеҙ, шиғырҙар ятлайбыҙ. Балалар уларҙы бик тиҙ отоп ала. Үҙҙәренә өс йәш кенә булыуға ҡарамаҫтан, бигерәк йыр-бейеүгә оҫталар.
Бер мәл башҡорт Ҡыш бабайы мамыҡ юрғанға төрөнгән серле урманға һоҡлана-һоҡлана китеп бара икән. Зәңгәр күктә көмөш ай йылмая, һауанан йымылдашып йондоҙ-ҡарҙар һибелә. Ҡапыл уның ҡаршыһына ашығып сапҡан Ҡуян менән Тейен килеп сыҡҡан. – Ҡайҙа былай ҡабаланаһығыҙ, балаҡайҙар, арып бөткәнһегеҙ бит? – тип һорай Ҡыш бабай. – Беҙҙе уҫал Бүре ҡыуып килә, олатай. Артабан ҡасырлыҡ …
Continue reading ‘Ҡыш бабай бүләге’ »
Ап-аҡ ҡарҙарға төрөнөп, Ҡыш бабай, Ҡарһылыу килә. Улар ҙа, моғайын, һөйөнөп, Үҙҙәрен көткәнде белә. Илзирә ӘХМӘҘИЕВА, II синыф уҡыусыһы. Туймазы районы, Иҫке Туймазы мәктәбе.
Беҙгә Ҡыш бабай елә, Бүләктәр алып килә: Борғо, айыу-уйынсыҡ – Тулы был йәшел ҡапсыҡ. Лаура ФӘРХЕТДИНОВА, II синыф уҡыусыһы. Туймазы районы, Иҫке Туймазы мәктәбе.
Шағир ҙа күп ерҙә, йырсы ла күп, Тик Аҡмулла берҙән-бер бит ул. Быуаттарҙан алып быуаттарға Нурҙар сәсеп торор ир бит ул. Рәшит ШӘКҮР. Яҡтылыҡ йырсыһы Аҡмулла мәңге халыҡ күңелендә. Йыл һайын республика, район кимәлендә «Аҡмулла уҡыуҙары», «Аҡмулла вариҫтары», «Аҡмулла шишмәһе» кеүек бәйгеләр үткәрелеп тора. Уларҙан беҙҙең тамъян-таймаҫтар ҙа ситтә ҡалғаны юҡ. Мәктәбебеҙҙә бөйөк мәғрифәтсегә арналған …
Continue reading ‘«Аҡмулла шишмәһе» ҡоромаһын!’ »


text:
Ҡазан
Ҡазан (Ҡаҙан; татар. Казан قزان, рус. Казань) — Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы. Рәсәй Федерацияһының Волга буйындағы ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәге.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Билдәле шәхестәр
- 3 Ҡала исеме
- 4 Административ бүленеше
- 5 Мэр
- 6 Транспорт
- 7 Мәғариф
- 8 Театрҙар
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Һылтанмалар
Тарих
- Ҡазан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Волга буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатнашҡан.
- Һуңыраҡ Ҡазан Алтын Урҙа дәүләте өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫеш ала.
- 1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡазан ханлығының үҙәге була.
- 1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
- Пётр I осоронда (1708 ҡала Ҡазан губернаһы үҙәге була һәм 200 йыл буйына ошо статуста ҡала.
- 1756 йылдың 7 авгусындағы батша указы буйынса Ҡазан һәм Ҡазан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418-е емертелә.
- 1921 йылдан Ҡазан — Татар АССР-ының, 1992 йылдан Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы.
Билдәле шәхестәр
- Тәлғәт Тажетдин (Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы; 12.10.1948), дин әһеле, Шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), Почёт (2008), Дуҫлыҡ (1998), Халыҡтар дуҫлығы (2008), Салауат Юлаев, II дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), II дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалеры[1].
Халыҡ һаны
Ҡазанда йәшәгән халыҡ һаны — 1,130 млн кеше, майҙаны — 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.
Милли состав
Ҡазан — күп милләтле ҡала. Унда халыҡтың күпслеге татарҙар, урыҫтар һәм сыуаштар.
Дин
Ҡазанда төрлө дин вәкилдәре, башлыса мосолмандар һәм православ христиандар, йәшәй. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.
- Мәсеттәр
Апанай, Барудия, Борнай, Зәңгәр, Иҫке Таш, Нурулла, Ғәлиев, Ҡабан арты, Әзим, Әл-Мәржәни.
Ҡала исеме
«Ҡазан» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар:
- «Ҡазан» татарса «казан» һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан хеҙмәтсеһен йылғаға һыуға ебәргән. Хеҙмәтсе һыу алғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәрә. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла «Ҡазан» тип исем ҡушҡандар.
- Ҡайһы берәүҙәр йылғаның исеме «ҡаҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпәләй. Был фараз буйынса, боронғо замандарҙа йылға ярҙарын ҡаҙҙар төйәк иткән. Шунан йылғаға «Ҡазан һыуы» тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
- Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаев фекеренсә, «Ҡазан» исеме «ҡайын» һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башҡортостанда ла Ҡазанлы исемле ауыл бар. Был фараз буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында нигеҙләнгән булған.
Административ бүленеше
Мэр
Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.
Транспорт
Тимер юлы вокзалы
Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Вокзал аша йылына 8 миллион кеше үтә.
Мәғариф
Юғары уҡыу йорттары
Ҡазанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.
Волга буйы федераль университеты (элекке Ҡазан дәүләт университеты)
1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙ һалынған. Уҡыу йортон тамамлаусылар араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников бар . В. И. Ульянов-Ленин да бында уҡый әммә университетты бөтөрмәй, революцион төркөмдә ҡатнашыуы менән бәйле ҡыуыла.
Хәҙерге ваҡытта университтета 14 факультет бар, уның составына шулай уҡ А. М. Бутлеров исемендәге Химия институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиал инә.
Ҡазан авиация университеты
9 факультетты, 58 кафедраны, 57 лабораторияны, 10 фәнни-техник үҙәкте, 3 ғилми-тикшеренеү институтын үҙ эсенә ала. Университетта 15 мең студент уҡый.
Башҡа юғары уҡыу йорттары
- Ҡазан дәүләт технология университеты
- Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты
- Ҡазан дәүләт медицина университеты
- Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
- Ҡазан дәүләт аграр университеты
- Ҡазан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
- Ҡазан дәүләт энергетика университеты
- Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
- Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы
- Ҡазан дәүләт консерваторияһы һәм башҡалар.
Театрҙар
Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры
Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан эшләй.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Тажетдин (Тажетдинов) Тәлғәт Сафа улы (Тикшерелгән 10 октябрь 2018)


text:
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Ричард I Арыҫлан Йөрәк (ингл. Richard the Lion Heart, франц. Richard Cœur de Lion, 8 сентябрь 1157 — 6 апрель 1199) — 1189—1199 йылдарҙа Англия короле.
Плантагенеттар династияһынан. Англия гербына 3 арыҫлан һүрәте индерә.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Англия короле Генрих II Плантагенет менән Аквитания герцогиняһы Алиенораның биш улының өсөнсөһө, Ричард, 1157 йылдың 8 сентябрендә Оксфордта, Бьюмонт ҡәлғәһендә тыуған. Яҡын туғандар булыуына ҡарамаҫтан, был ваҡытта Англия һәм Франция королдәре бер-береһе менән ыҙғышып йәшәгән. 1168 йылда Рим папаһы Александр III тырышлығы менән генә Генрих II менән Людовик VII үҙ-ара ваҡытлыса килешә.
Был осорҙа Генрих II дәүләтен өс малайына бүлеп бирергә уйлай. «Йәш король» Генрих III (1155 йылғы) — Англияла, Ричард — әсәһе милкендә булған Аквитания герцоглығы һәм Пуату графлығында, Джеффри II Плантагенет (1158 йылғы) Бретандә хаким итергә тейеш була. 1169 йылда Француз короле Людовик VII-сегә тоғро булырға( Пуату менән Аквитания вариҫы булараҡ) вассал анты бирә. Аталарының килешеүе буйынса, Ричард француз короле Людовиктың ҡыҙы Аделгә (Алис) өйләнергә тейеш була. Ричард әсәһе Алиенора Аквитанская һарайында тәрбәләнә, күп тел белә, әсәһе милкенең вариҫы була. 1170 йылда Пуатьела Ричардҡа «Сент-Илер аббаты» тигән символик титул бирелә, башына аҫыл таштар менән биҙәлгән таж кейҙерелә, биленә ҡылыс тағыла, уға шулай уҡ рыцарь шпоралары кейҙерәләр. Лиможда Ричардты рәсми рәүештә тәхеткә ултырытыу йолаһы башҡарыла. Лиможда Ричард әсәһе менән төҙөлә башлаған изге Августин сиркәүенең нигеҙенә тәүге таштар һала[1].
Ричард бик уҡымышлы була, француз, окситан телендә шиғырҙар яҙа, тик инглиз телен бөтөнләй белмәй. 1 метр 93 сантиметр буйлы, һары сәсле, зәңгәр күҙле, йөҙгә бик матур була. Бәләкәйҙән һуғышырға ярата, сәйәсәттә һәләттәрен күрһәтеп өлгөрә, матур йырлай, ағалары кеүек әсәһен бик ярата, уға иғтибарһыҙ булғаны өсөн атаһына үпкәләп йөрөй.
1170 йылда өлкән ағаһы Генрих, Генрих III (Англияла уны Йәш Король тиҙәр) исеме менән тәхеткә ултыртыла, ләкин ысынында ул хакимлыҡ итеп өлгөрмәй. Йәш Генрих менән Джеффри аталары Генрих II Плантагенетҡа ҡаршы фетнә ойоштора.
1173 йылда Ричард ағаһы Джеффри менән Йәш Генрихтың атаһына ҡаршы күтәргән фетнәһенә ҡушыла. Генрих II башта албырғап ҡалһа ла, бер аҙҙан был боланы бер ниндәй икеләнеүһеҙ баҫтыра. Ричард ағаларынан алда Пуатьеға килеп, 1174 йылдың 23 сентябрендә атаһының ярлыҡауын үтенә, һуңынан атаһына ҡаршы сыҡҡан феодалдарға ҡаршы ағаһы Йәш Генрих менән бергә һуғыша. Алиенора Аквитанскаяны Англияға һаҡ аҫтында алып китәләр. .
1177 йылда папа Александр III үҙенең легаты аша Ричардтың француз короле Людовик VII ҡыҙы Аделгә өйләнеүен талап итә. Аделгә атаһы Берри провинцияһын бирнә итеп бирергә риза була. Быға тиклем Ричард бер нисә тапҡыр ҡеүәтле кеше ҡыҙына өйләнергә уйлаған була (береһе Фридрих Барбаросса ҡыҙы), ләкин ниңәлер өйләнмәй.
1179 йылда Генрих II Алиенора Аквитанскаянан Ричардҡа Аквитания герцогы титулын биреүен талап итә. 1 ноябрҙә Ричард ағалары менән француз короле Филипп II Августың тәхеткә ултырыу байрамында була.
1183 йылда Ричард ағалары менән асыуланыша, атаһына уға ҡаршы фетнә күтәргән феодалдарға ҡаршы көрәшергә ярҙам итә. Йәш Генрих француз короленән ярҙам һорай һәм уның ярҙамы менән Сен-Леонар-де-Нобланы ала. Май аҙағында Йәш Генрих ауырып китә, Ажан епископы аша атаһынан ғәфү үтенә, әсәһен азат итеүен һорай . Йәш король үлгәндән һуң , Ричард Англия короле вариҫына әйләнә, Аквитанияны Генрих Ерһеҙ Иоаннға бирергә була. Ләкин Ричард быға ҡаршы сыға. Ричард Джеффри һәм Иоанн менән асыуланыша. 1184 йылда Плантагенеттар Вестминстерҙа йыйылышып, килешә, Рождество байрамына король һарайында улар яңынан йыйылыша. Алиенора Аквитанскаяға Руанда улы Генрихтың ҡәберен барып күрергә рөхсәт ителә. Был сәйәхәт ваҡытында Ричард әсәһе янында була. Әсәһенә ул Аквитанияға тулы сюзеренитет ( хакимлыҡ) бирергә уйлай.
Ричард - Англия короле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бретон герцогы Джеффри рыцарҙар турнирында (1186) үлгәс, Генрих II француз короле менән яңы солох төҙөй . Ричард бының менән риза булмай, һуғышты дауам итә. Филипп Август Берри, Грасэ һәм Иссуденды яулап ала. 1187 йылда Иерусалимды мосолмандар алыуы хәбәре Ричардты ниәтен үҙгәртергә мәжбүр итә . Ричард Франция короле Филипп менән һуғышты туҡтатып тороу тураһында килешә [3].
Ричард Тур епископы Варфоломей ҡулынан тәре ала. Франция һәм Англия сиркәүҙәрендә яңы Тәре походына аҡса йыйыу иғлан ителә. Пуату ҡалаһында Изге ергә походҡа барырға теләгәндәрҙе төрмәнән азат итә. Ричард Иерусалимды тиҙерәк мосолмандарҙан азат итергә теләһә лә, Пуатуҙағы барондар фетнәһе, граф Раймундҡа ҡаршы көрәш арҡаһында юлға ҡуҙғала алмай . Был боланы баҫтырыу өсөн ике королдең бер нисә тапҡыр осрашып, һөйләшеүе кәрәк була. Ричард француз короле Филипп Августҡа үҙенең Франциялағы биләмәләре өсөн вассал анты бирә. 1189 йылда атаһы ебәргән Кентербери архиепископы менән осрашыуҙа Ричард ҡустыһы Иоанндың уның менән Изге ергә китеүен талап итә, сөнки ул, атаһы ул юҡ саҡта Иоаннды тәхеткә ултыртыр тип ҡурҡа. Англия короле менән француз короле һуғышты дауам итә. Улар һуңғы тапҡыр Коломбьела осраша һәм үҙҙәре яҡлы барондарҙың исемлеге менән алмашалар.
Генрих Коломбьенан бик ныҡ сирләп ҡайта. Үлер алдынан яраны Генрих Уильям Маршалға француз короле Филипп менән Ричардҡа ҡушылған сеньорҙар исемлеген уҡырға ҡуша, шулай итеп король улы Иоанндың хыянат итеүен белә. 1189 йылдың 6 июлендә король вафат була[4].
Хроникаларҙан күренеүенсә, атаһыһының үлемен Ричард бик ауыр кисерә. 1189 йылдың 20 июлендә ул Руанда Нормандия герцогы титулын ала (1096 йылда Нормандия герцогы Вильгельм Англияны баҫып алған) .
Атаһына хыянат иткән брондарға Ричард мөлкәттәрен ҡайтарып бирмәй, ә атаһына тоғро хеҙмәт иткәндәренә милектәрен һәм хеҙмәт иткән вазифаларын ҡалдыра. Атаһының барондарынан Ричард тик Анжу сенешале Этьен де Марсэйҙы ғына төрмәгә яба. [5]. Ричард туғаны Иоанн менән яраша, уға Мортэн графы титулы , Англияла ер биләмәләре бирә, уға атаһы биргән бөтә милекте ҡалдыра [6].
Иң тәүҙә Ричард әсәһен иреккә сығара. Алиенора ил буйлап йөрөп, ғәйепһеҙ төрмәгә ултыртылғандарҙы азат итә (күбеһе браконьерлыҡта, йәки рөхсәтһеҙ урманда ағас киҫеүҙә ғәйепләнгән кешеләр) . Генрих тарафынан законһыҙ йәберләнгән барондарға хоҡуҡтары кире ҡайтарыла. Gesta Henrici авторы яҙғанса, Англияла Ричард тәхеткә ултырыу ҙур шатлыҡ итеп ҡабул ителә, барыһы ла донъяның яҡшы яҡҡа үҙгәреүенә өмөт итә.
Англияла Ричард тәүҙә ҡаҙнала күпме аҡса бар икәнен барлай, сөнки уға Тәре походына барырға аҡса кәрәк.{sfn|Перну|2009|с=77}}. Тәхеткә ултырырҙан алда Генрих II никахтан тыш тыуған улы Джеффриҙы Йорк архиепископы итеп ҡуйыу мәшәҡәте була, сөнки королева Алиенора һәм архиепископ Губерт Готье быға ҡаршы төшә. Ҡустыһы Иоанн Изабелла Глостерға өйләнгәс, уға Ноттингем, Уоллингфорд, Тикхилл ҡәлғәләрен бүләк итә.
1189 йылдың 3 сентябрендә Ричард Вестминстерҙә тәхеткә ултыра. Был байрам ваҡытында Лондонда иҫерек кешеләр ҡалалағы бай еврейҙарҙың өйҙәренә баҫып инә, еврейҙарҙы туҡмай, үлтерә башлай. Был енәйәтте ойоштороусыларҙы ҡулға алалар, өсөһөн үлем язаһына хөкөм итәләр. Бөтә Англия графлыҡтарына Ричард еврейҙарға һөжүм итеүҙе тыйған указ ебәрә.
Оҙаҡламай король Тәре походына ныҡлы әҙерлек башлай. Ҡаҙнаға аҡса күберәк инһен өсөн, Ричард дәүләт вазифаларын һата башлай, түләй алмаған чиновниктар төрмәгә ябыла. Сиркәү ҙә был эштән ситтә ҡалмай, вазифалар һатыла, сиркәү әһелдәре ер һатып алырға мәжбүр ителә. Ул Шотландия короле Вильгельм I вариҫтарын Англия короленә вассаллыҡ антынан 10 мең маркаға азат итә[7]. Шулай итеп, үҙе Тәре походында йөрөгән осорға Ричард Англияны төнъяҡтан янаған һуғыш ҡурҡынысынан ҡотҡара[8]. Ричард үҙе әйтеүенсә, ул әгәр ҙә һатып алырға теләүсе булһа, Лондонды ла һатыр ине. Англияны бик аҙ белгән Ричард ( король булып торған ун йылдың ярты йылын ғына ул Англияла үткәрә), ил менән идара итеүе армия менән флот тотор өсөн халыҡҡа бик күп һалым алыуҙан ғибәрәт була . 1189 йылдың 11 декабрендә король Дуврҙан Нормандияға китә. Ричард менән Филипп осрашып, бер береһенә тоғро ҡалырға һәм ярҙам итешергә, Тәре һуғышы осоронда бер береһе менән һуғышмаҫҡа һүҙ бирәләр. Әгәр ҙә ике королдең береһе был поход ваҡытында үлеп ҡалһа, иҫән ҡалғаны уның кешеләрен һәм мөлкәтен Тәре походын дауам итеү өсөн тотонорға тейеш була [9]. Февралдә Ричард әсәһе, кәләше, туғандары Иоанн һәм Джефри менән осраша, бер нисә дәүләт вазифаһына яңы кешеләрҙе тәғәйенләй. Туғандарынан, ул киткәс, өс йыл буйы Ричардтан һорамайынса Англияға бармауҙарын талап итә. Изге ергә китер алдынан Ричард Гаскондә Сантьяго-ди -Компостелаға изге ергә барыусы диндарҙарҙы талаусылар йәшәгән бер ҡәлғәне ала . Юлбаҫарҙарҙың башлыҡтарының береһе, Гийом де Шизи, язалана.
Өсөнсө тәре походы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ричард менән Филипп Везелдә 1190 йылдың 4 июлендә походҡа китер алдынан осраша. Ике армия Лионға тиклем бергә бара, шунан ике юл менә ары китә: француз короле Генуяға, Ричард — Марселгә, бында Англия флоты килергә тейеш була. Тик инглиз флоты килеп етеп өлөгөрмәй, Марселдә алынған караптарҙа Генуяға бара, шунан диңгеҙ буйлап барып, Ричард Салерноға етә . Салерноға инглиз флоты килеп өлгөрә.
23 сентябрҙә 100 корабль һәм 14 барканан торған флотилия Мессина портына килә , бында француз короле Филипп та була .
28 сентябрҙә Ричард апаһы Иоанна (Сицилия короле Вильгельм I тол ҡатыны ) менән осраша. Уны Танкред I Палермо ҡәлғәһендә тота. Иоаннаның сибәрлеген күргәс, Филипп « уға өйләнергә була»[10]. Тик был уй Ричардҡа оҡшамай. Мессина халҡында инглиздәрҙең тәртибе менән ризаһыҙлыҡ арта , инглиздәр менән ыҙғыш башлана. Ричард Мессинаны баҫып ала.
1191 йылдың 4 мартында Ричард Танкред менән солох төҙөй, Англия тәхете вариҫы итеп ағаһы Джеффри улы Бретонь герцогы Артурҙы билдәләй, Танкред уға ҡыҙын бирергә тейеш була[11]. Был Изге Рим империяһы (Германия) менән аралар боҙлоуға килтерә, Ричардтың ҡустыһы Иоанн үпкәләп, уға ҡаршы фетнә ойоштора. Ричард менән Филипп тағы ыҙғыша башлай. Филипп Ричардтан туғаны Аделгә өйләнеүен талап итә, Ричард атаһы Генрих II «уның менән ул тыуҙырған» (уларҙың уртаҡ балаһы бар),ти[12]. Филипп менән Ричард бер аҙҙан яраша, Аликс йәрәшеүҙән азат ителә, Англия ун мең марка көмөш һәм Францияға Жизор ҡәлғәһен кире бирергә тейеш була.
1191 йылдың 30 мартында Мессинаға Алиеонора менән Беренгария Наваррская, королдең яңы кәләше, килә. Беренгария менән Иоанна айырым карапта Ричардтың артынан юлға сыға.
Инглиз флоты көслө штормға эләгә. Иоанна менән Беренгария булған карап Кипр утрауына туҡтай. Кипр императоры Исаак Комнин Ричардты портҡа индермәй. Ричард Лимасол ҡәлғәһен штурм менән ала, тәре йөрөтөүселәр император Исаакты әсиргә ала яҙа. Ричардҡа ярҙамға Палестинанан тәре йөрөтәүселәр ғәскәре килә. Император Исаак солох тәҡдим итә, тик уның шарттарын үтәргә ашыҡмай, ҡаса [13].
12 майҙа Ричард Беренгария Наваррскаяға өйләнә, уларҙың балаһы булмай. Был никах Алиенора Аквитанскаяның биләмәләрен көнъяҡтан хәүефтән һаҡлау өсөн кәрәк була. Кипрҙа Ричард үҙ исеменән хаким итергә Ричард Камвилл һәм Роберт Тернхемскийҙы ҡалдыра. Был утрау тәре йөрөтөүселәр өсөн туҡатар урынға әйләнә.
Акраны ҡамауҙа тотоу һәм алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
8 июня 1191 йылдың 8 июнендә Ричардтың караптары Акра ҡултығына үтә , бында инде ике йыл Акра өсөн мосолмандар менән тәре йөрөтөүселәр араһында һуғыш бара. Ричард менән Филипп мосолмандар юлбашсыһы Сәләх-эд-диндан Иерусалимды һәм 1187 йылдан башлап, әсиргә алынған бөтә христиандарҙы азат итеүен талап итә. Сәләх-эд-дин риза булмай, Ричард Акраны уратып алған стенаны ватырға бойорҡ бирә. 12 июл Акраны христиандар ала, Саладин Сефорияға сигенә, юлда мосолмандар Хайфаға тиклем бөтә ҡәлғәләр, ҡалаларҙы, баҡса, виноград баҡсаларын юҡ итә. Акралағы мосолмандарҙы азат итеү өсөн 200 мең динар һәм 2500 христианды азатлауҙы талап итәләр. [14].
Сәләх-эд-дин менән Ричард һәм Филипп һуғышһалар ҙа, бер береһенә иҫ киткес хөрмәт менән ҡарай, бер береһенә бүләктәр ебәрешә. .
Акраны алғандан һуң, Ричард тәре йөрөтөүселәрҙән тағы өс йыл, йәки Иерусалимды алмайынса, тыуған яҡтарына ҡайтмаҫҡа ант итеүҙәрен талап итә. Филипптың Ричард булмағанда уның Франциялағы биләмәләрен ҡулға төшөрөү уйы тыуа һәм ул бындай ант бирмәй, шулай уҡ Кипрҙы бүлешеү тураһында һүҙ ҡуҙғата. Ике король тағы ыҙғыша башлай.
29 июлдә Ричард Филипптың ҡайтып китеүенә риза була, ул инглиз короленә ғүмергә тоғролоҡ һаҡларға һүҙ бирә , үҙенең тәре йөрөтөүселәрен Ричардҡа ҡалдыра . Ричард менән Филипп Акрала ҡулға төшөргән байлыҡты бүлешә. Леопольд V (Австрия героцогы) үҙенә лә өлөш сығарыуҙы талап итә. Ричардтың ярандары уның штандартын ергә ташлап, тапай[15]. 31 июлдә Филипп Тир ҡалаһына китә. Филипптың ҡайтып китеүе хәлде киҫкенләштерә, ләкин Ричардты походты ары дауам иткәне өсөн тәре йөрөтөүселәр нығыраҡ хөрмәт итә башлай.
Тәре йөрөтөүселәр яңы кампанияға әҙерләнә башлай: Ричард Мысыр юлындағы Аскалонды алырға ниәтләй .
Акрала алынған аманаттар өсөн Сәләх-эд-дин аҡса ла ебәрмәй, әсиргә эләккән христиандарҙы ла азат итергә ҡушмай. Килешеләгән ваҡыт үткәс,Ричард 2700 әсирҙе язаларға бойора: «улар ҡулдары бәйле килеш сарациндар алдында үлтерелә»[16].
Иерусалимға поход[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Акраны Бертран де Верден менән Стивен (Этьен) Лонгчампҡа ҡалдырып, 22 августа Ричард тәре йөрөтөүселәрҙе Хайфа|Хайфаға алып китә. Поход 30 авгусҡа хәтле бара. Нахр-Фалик йылғаһы буйына Сәләх-эд-дин ғәскәре уларға ҡаршы сыға. Яңынан һөйләшеүҙәр башлана, 5 сентябрҙә солтандың ҡустыһы Мәлиҡ - әл-Әдил менән һөйләшеү барышында Ричард Иерусалимды кире биреүҙе талап итә. 7 сентябрҙә Ричард Сәләх-эд-дин ғәскәрен Арсуф янындағы алышта еңә. Хринсит яҙыуынса, Ричард бында иҫ киткес батырлыҡ күрһәтә [17]. Аскалондағы әмирҙәр Сәләх-әд-диндән ҡәлғәлә солтан , йәки уның берәй улы ҡалыуын талап итә [18]. Сәләх-эд-дин Аскалон, Яффа ҡалаларын емертә, уның ғәскәре үткән ерҙә бер ни ҡалмай. Ричард диңгеҙ буйындағы бөтә ерҙәргә хужа булырға теләп, Малик- әл-Адил менән һөйләшеүҙәр башлай, .
Октябрь аҙағында Ричард Иерусалимға поход өсөн ғәскәр йыя. Уның әмере буйынса тамплиерҙар Яффанан Иерусалимға иткән юлда Казаль-де-Плейн һәм Казаль-Муайен ҡәлғәләрен төҙөй. Тик ямғырҙар ғына уларҙы бер аҙға туҡтата[18]. Тәре йөрөтөүселәр Иерусалимдың яҡын ғына икәнен белеп, күтәреңке күңел менән йөрөй{sfn|Перну|2009|с=150-151}}. Ләкин Ричард, Иерусалимды штурмларға әмер бирмәй- уны алыр өсөн ҡоролма эшләргә ағас булмай, Сәләх-эд-дин ғәскәре лә яҡында ғына йөрөй. Иерусалимды алғас, тәре йөрөтөүселәрҙең күбеһе ҡайтып китәсәк, ҡаланы ҡулда тотоу бөтөнләй мөмкин булмаясаҡ[19]. Ричард сигенә, француздарҙың бер өлөшө Яффа, Акра һәм Тирға китә. Король туғаны Генрих II Шампанский (Шампань графы) менән Ибелинға юллана.
Король тағы солтандың ҡустыһы менән һөйләшеүҙәр башлай, хатта апаһы Иоаннаны солтандың бер туғанына кейәүгә бирергә лә риза була . Ричардтың дошман менән йыш осрашыуы христиандарға оҡшамай, «уларҙың ҙур ризаһыҙлығын, төрлө шик- шөбһә тыуҙыра» (Амбруаз)[20]. Иерусалимға яңы поход ваҡытында Ричардҡа, төрлө сәбәптәр табып, киреләнгән француздар менән дә килешергә кәрәк була. Инглиз короле Монферрат маркизын Иерусалим короле итергә риза була һәм ғәскәрҙе уға тапшыра. 1192 йылдың 28 апрелендә Конрад Монферратский мосолмандар тарафынан үлтерелә. Ике яҡ килешеү буйынса [21] француз һәм инглиз королдәре туғаны Генрих Шампанский Иерусалим короле тип иғлан ителә. Ги Лузиньянский Ричардҡа 40 мең дукат биреп, Кипр утрауына эйә була. 17 майҙа Ричард Синай сүллегендәге Дарон ҡәлғәһен ала.
Инглиз- норманд хикәйәһендә яҙылғанса, Ричард был ваҡытта Изге Самуил тауында бер изге кешегә бара. Ул « Хоҙай әлегә үҙ бәндәләренең Изге ер менән Изге Тәрене христиандарға бирерлек сафланыуын күрмәй», ти[22][23]. Был күрәҙәселек тәре йөрөтөүселәрҙең күңелен төшөрә. 1192 йылдың 20 июнендә Ричард Египеттәге Бильбаистан сыҡҡан бай карауанды ҡулға төшөрә. Тәре йөрөтөүселәр Иерусалимға барырға әҙер була, тик , Амбруаз яҙғанса, Ричард еңелеүҙән, « мәңгелеккә ғәйепле булып ҡалыуҙан» ҡурҡҡан[24]. 4 июлдә, тамплиер һәм госпитальерҙар, француз һәм инглиз рыцарҙары, Изге ерҙә тыуған рыцарҙар вәкилдәре булған кәңәшмәлә, Иерусалимдан алышһыҙ ғына сигенергә ҡарар ителә. Тәре йөрөтөүселәрҙең рухы һына.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Перну, 2009, с. 27
- ↑ Gillingham, 2002, pp. 49–50
- ↑ Перну, 2009, с. 65
- ↑ Перну, 2009, с. 69—70
- ↑ Перну, 2009, с. 72—73
- ↑ Перну, 2009, с. 74
- ↑ Перну, 2009, с. 87
- ↑ Басовская, 2009, с. 34
- ↑ Перну, 2009, с. 89
- ↑ Перну, 2009, с. 101
- ↑ Flori, Jean (1999 (french)), Richard Coeur de Lion: le roi-chevalier, Paris: Biographie Payot, ISBN 978-2-228-89272-8 p. 117
- ↑ Перну, 2009, с. 112
- ↑ Перну, 2009, с. 115—118
- ↑ Перну, 2009, с. 136
- ↑ Бының тураһында Ришар де Девиз яҙ.
- ↑ Перну, 2009, с. 137
- ↑ Перну, 2009, с. 144
- ↑ 18,0 18,1 Перну, 2009, с. 145
- ↑ Перну, 2009, с. 152
- ↑ Перну, 2009, с. 153
- ↑ Перну, 2009, с. 155
- ↑ Johnston R. C. The Crusade and death of Richard I. Oxford, 1961
- ↑ Перну, 2009, с. 157
- ↑ Перну, 2009, с. 158


text:
Төбәктә мәғлүмәти технологиялар үҫеше буйынса эксперттар советы булдырыласаҡ
Башҡортостанда мәғлүмәти технологиялар тармағын үҫтереү буйынса эксперттар советы булдырыласаҡ. Тейешле ҡарар республиканың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында баҫылған.
Эксперттар советы – мәғлүмәти технологиялар өлкәһендә эшләүсе, республика башҡарма власть органдары, урындағы үҙидара органдары һәм ойошмалары эшмәкәрлеген ярашлы итеү өсөн ойошторолған, консультация органы.
Эксперттар советы ағзаларының мәғариф, кадрҙар тәьминәте, технологик эшҡыуарлыҡ өлкәһендә мәғлүмәти технологияларҙы үҫтереү буйынса кәңәштәр һәм тәҡдимдәр әҙерләүҙәре күҙаллана. Бынан тыш, эксперттар советы мәғлүмәти технологиялар үҫеше, шулай уҡ ярашлы йүнәлешкә системалы проекттарға дәүләт ярҙамы сараларын билдәләйәсәк.
Совет составында – БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Дмитрий Шаронов, республиканың Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлығы етәксеһе Илдар Ямалов, предприятиелар вәкилдәре.


text:
Башҡортостанда тағы ла бер Микрофинанслау үҙәге эшләй башланы
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостанда тағы бер Микрофинанслау үҙәге асылды. Республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты хәбәр итеүенсә, ул Мәләүез ҡалаһында урынлашҡан.
Мәләүездәге офис Мәләүез, Күгәрсен һәм Ейәнсура райондарының бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттарын хеҙмәтләндерәсәк. Үҙәктә эшҡыуарҙар йылына 10 процент менән ташламалы микрозайм рәүешендә дәүләт ярҙамы алыу мөмкинлегенә эйә буласаҡ.
Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты хәбәр итеүенсә, хәҙер төбәктә үҙәктең Өфөлә төп һәм республика буйынса 10 өҫтәмә офисы эшләй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 608
ЕГӘН, Егәнйылға, йылға, Ағиҙел й. уң ҡушылдығы. Ишембай р‑ны Ҡолғона а. көньяҡ-көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта Алатау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. Ишембай һәм Ғафури р‑ндары терр‑яһы буйлап көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм Ағиҙел й. (тамағынан 693 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 98 км, басс. майҙаны 1550 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Ғафури р‑ны Яңғыҙҡайын а. эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 13,9 м3/с тәшкил итә. Басс. рельефы тәпәш таулы, терр‑яһы карслы. Йылға басс. үрге өлөшө Бағаръяҙ, Биктәр һәм Баш Алатау һырттары сиктәрендә урынлашҡан. Ландшафы һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандан тора. Басс. яҡынса 25%‑ы һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Һикәҙе, Рәүҙәк, Ҡарлыман һ.б.; һул — Береш, Шиҙе, Шыға, Ҡыяуыҡ һ.б.
В.А.Загорский
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Сайт авторы
Ҡыҫҡаса белешмә
ФИО: Мөхөтдинова Әлфинә Муллаяр ҡыҙы
Тыуған көнө һәм урыны: 22 июнь, Тәтешле районының Иҫке Күрҙем ауылы
Белеме: югары
1970-1980 йылдар — Тәтешле районының Иҫке Күрҙем ауылы урта мәктәбе
1980- 1985 йылдар – Пермь калаһының политехник институтының авиадвигателдәр факультеты
1994-1998 йылдар – Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультеты
2007-2008 йылдар – Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалының филология факультеты
Квалификацион категорияһы: юғары
Педагогик стажы: 30 йыл
Эш урыны: Тәтешле районы Шүлгән ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Вазифаһы: Туған тел һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Педагогик кредоһы: «Үҙенең белеме бейеклегенән уҡыусының белмәүенә ҡәҙәр төшә алған һәм уның менән бергә юғарыга ынтылырга һәләтле кеше генә ысын уҡытыусы була ала» (Л. Н. Толстой)
Хобби: нәфис әҙәбиәт, кулинария
Сайт: bashkort-tele.ru


text:
- Подробности
- Просмотров: 259
СЕНАТ, И д а р а и т е ү с е С е н а т, Рәсәйҙә императорға буйһонған иң юғары дәүләт м‑н идара итеү органы. 1711 й. Мәскәүҙә ойошторола (1714 й. алып С.‑Петербургта). 1722 й. башлап ген.-прокурор (бер үк ваҡытта 1802 й. алып юстиция министры булған) етәкселек итә, ярҙамсылары (обер-прокурорҙар) м‑н сенаторҙар өҫтөнән күҙәтеү алып бара. С. ҡарамағында закон сығарыу һәм суд функциялары, идара; үҙәк дәүләт учреждениелары (коллегиялар, һуңыраҡ министрлыҡтар һ.б.) була. Канцелярия, комиссия, контора, экспедициялар һ.б., 1763 й. алып департаменттарҙан тора. Өфө өйәҙе Сенаттың махсус ведомствоһында була. Ҡала фискалдары һәм провинция фискалдары ярҙамында Өфө учреждениелары һәм чиновниктары өҫтөнән йәшерен күҙәтеү алып барылған (1728 й. башҡорттар өҫтөнән күҙәтеү бөтөрөлә), 1715 й. башлап Өфө провинцияһы воеводалары тәғәйенләнгән. Урындағы халыҡтың үтенесе б‑са 1728 й. Өфө провинцияһына идара итеү рәсми указ м‑н С. ҡарамағына тапшырыла [1734 й. алып Ырымбур экспедицияһы (1734—44) буйһоноуында]. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) осоронда баш күтәреүселәр өҫтөнән тәфтиш һәм судты С. Йәшерен экспедицияһы алып бара (830‑ға яҡын баш күтәреүсенең эше ҡарала, шуларҙың 6‑һы язалап үлтерелә, 600 самаһы азат ителә). Урындағы власть органдарын тикшереү һәм ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе өйрәнер өсөн сенатор ревизиялары үткәрелгән. 19 б. Ырымбур губернаһында һәм Өфө губернаһында 5 ревизия (1800, 1842, 1844, 1880, 1892) була. С. һәм уға буйһонған учреждениелар 1917 й. аҙ. бөтөрөлә.
Б.Ә.Аҙнабаев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Өсөн беренсе май, Көнө мигранттар беҙ, ниһәйәт, выпустить әллә ҡасан наречий һәм вариант ожидаемый 0.9.9.0.
Ҡарағанда, был версия өсөн яҡшы?
Беренсе – ярҙам итеү Байду, ҡытай теле эҙтабар гигант, ул, шулай уҡ, эйә тәржемә двигателдең, ярҙамында был Кантком диалекты өҫтәрәк ҡушыла байтаҡ өсөн уникаль әлеге двигателдең. Тағы бер яҡшы тере булып тора, йәғни, был двигатель, сайттар торған урнаштырыла Ҡытайға алырға мөмкин инеү рабоче тәржемә итеү двигателдең.
Икенсе – беҙ исправил асҡыс һүҙ аҙрак ярҙам булараҡ, Google һәм Яндекс, тимәк, ысынлыҡта, ти улар тағы бер ҡат хәҙер эшләргә. Улар кешене йә изге эштәр, бер нисә биттән һеҙҙең сайтта түгел переводились, яңы версияһы һеҙҙе рико. Ине добавлены барышында бер нисә телдәрҙе.
Өсөнсө – күп үҙгәрештәр, өҫтәмәләр һәм төҙәтмәләр үткәреү буйынса бөтә. Әле, беҙ төҙәтергә тейеш документтарын һәм FAQ буйынса ҡайһы бер.
Ни өсөн әле һеҙ ҙә уҡыйһы, был? Бары бөгөн яңыртырға, иртәгә лә эшкә!


text:
- Подробности
- Просмотров: 414
ЙОМШАҠ ТҮБӘ ҺӘМ ГИДРОИЗОЛЯЦИЯ МАТЕРИАЛДАРЫ СӘНӘҒӘТЕ, төҙөлөш материалдары сәнәғәтенең битумдар һәм полимерҙар нигеҙендә йомшаҡ гидроизоляция һәм түбә материалдары етештереү б‑са тармағы. Продукция түбә ҡатырғаһы, быяла-киндер, быяла-туҡыма, полимер плёнкалар файҙаланып төргәк рәүешендә сығарыла. 1969 й. Учалы ҡатырға-рубероид з‑ды (ҡара: “Кровля”), 1998 й. “Кровлестом” ЯСЙ (Ишембай ҡ.) ойошторола. Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводында 90‑сы йй. башында элон полимер материалын етештереү үҙләштерелә. 2004 й. БР‑ҙа тармаҡ 3 пр-тие һәм производствонан тора, төҙөлөш материалдары сәнәғәте күләменең 2,8%‑ы тармаҡ өлөшөнә тура килә. Тармаҡ продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын сит илдәргә сығарыла. Етештереү динамикаһы табл. бирелгән.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Башҡортостан Республикаһында йомшаҡ түбә материалдары етештереү, мең м2


text:
07.04.2016 / Большой зал
"МИНЕҢ ЮЛЫМ"
Рөстәм ШАҺЫБАЛОВ (вокал)
“ҠАРАУАН” эстрада төркөмө ҡатнаша
Четверг, 19.00
Цена : 100 - 500 hум
«ҠАРАУАН» төркөмө солисы Рөстәм Шаһыбалов тәүге концертын тәҡдим итә
“ҠАРАУАН” эстрада төркөмө ҡатнаша
Башҡорт эстрадаһында яҡты йондоҙ булып балҡыған тағы ла бер йырсыбыҙ - Рөстәм Шаһыбалов. Ул таланттарға бай Әбйәлил районы Амангилде ауылында тыуып үҫкән. Артист булыу теләге уны 2000 йылда Өфө сәнғәт училищеһына алып килә. Училищены уңышлы тамамлағандан һуң, 2004 йылда, Рөстәм Шаһыбалов З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының вокал бүлегендә уҡыуын дауам итә.
Рөстәм Шаһыбалов халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстарында әүҙем ҡатнаша: «Ирәндек моңдары-99» III дәрәжә лауреаты (Сибай ҡ.), «Дуҫлыҡ моңо - 2002» башҡорт һәм татар йырын башҡарыусылар фестивалендә III дәрәжә лауреаты (Нефтекамск ҡ.), «Ирәндек моңдары - 2002» VI Региональ-ара башҡорт йырын башҡа-рыусылар конкурсында «Гран-при»ға лайыҡ була (Сибай ҡ.), «Оҙон көй-2002» башҡорт халыҡ йыры конкурсында III дәрәжә лауреаты (Туймазы ҡ.), Өсөнсө Бөтә Рәсәй йәштәр «Дельфий уйындары» ярышында I дәрәжә лауреаты (Волгоград ҡ., 2003), БДБ илдәренең йәштәр «Дельфий уйындары»нда бронза миҙал яулай (Кишенев ҡ., 2004).
Йәш йырсы хеҙмәт юлын Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Мәхмүт Нәҙершин етәкселегендәге «Ҡарауанһарай» төркөмөндә (бөгөн «Ҡарауан» төркөмө) башлай. Рөстәм Шаһыбалов коллективҡа тиҙ өйрәнә һәм үҙ тамашасыһын да таба. Төрлө концерт программалары менән республика район-ҡалаларында сы¬ғыш яһап, халыҡ-ара һәм республика конкурстарында, телевизион проектарҙа ҡатнашып киң билдәлелек яулай.
Йәш булыуына ҡарамаҫтан, йырсының репертуары бик бай – башҡорт халыҡ йырҙары һәм милли композиторҙарыбыҙҙың эстрада әҫәрҙәре. Уның башҡарыуында «Ильяс» башҡорт халыҡ йыры, «Сөмбөл» татар халыҡ йыры, Н.Дауытов, Р.Хасанов йырҙары яңыса яңғырай. Бөгөн дә ул намыҫ менән халҡы өсөн сәхнәлә хеҙмәт итә. Һәр сығышы һайын яңы йырҙар менән тамашасыларҙы ҡыуандыра.
«Каруанһарай» эстрада төркөмө менән бергә бөтә республика һәм Рәсәй региондары буйлап гастролдәрҙә булалар. Хөкүмәт сараларында ла йыш ҡатнашып тора. Төркиә, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡырым, Һамар, Һарытау һәм башҡа ҡалаларҙа була.
«Ниҙәр булды һиңә», «Балан», «Әсәйем доғалары», «Һөйгәнемдән айырылдым» йырҙары менән танылыу яулаған Рөстәм Шаһыбалов Өфө тамашасыларын үҙенең тәүге концерты менән ҡыуандырмаҡсы.
Талантлы йырсы 7 апрель Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының Ҙур залында үтәсәк тамашала баш ҡала халҡын һәм ҡунаҡтарын көтөп ҡала. Йыш ҡына төрлө телевизион проектарҙа ҡатнашып торһа ла, Рөстәм баш ҡалала тәүге ҙур тамашаһы менән сығыш яһаясаҡ. Уның шатлығын уртаҡлашырға ижадташ дуҫтары – Марсель Ҡотоев, Эльмир Әбүбәкиров, Тимур Рамаҙанов һәм БР Халыҡ ҡоралдары милли оркестры килә.
Рөстәм Шаһыбалов ижадын һөйөүселәр концертҡа рәхим итегеҙ! Башлана 19.00 сәғәттә.


text:
Хараж
Хара́ж - (ғәр. خراج) — Исламда башҡа дин кешеләренән, кафырҙарҙан ер менән файҙаланған өсөн алына торған дәүләт ер яһағы. Монголдар яулап алғас, Иранда харажды мал, малият-и арзи төшөнсәһе менән алмаштыралар, XV—XVII быуаттарҙа Урта Азияла һәм Иранда — мал-у джихат.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хараж кафырҙарҙан мосолмандар тарафынан яулап алынған илдәрҙә ер өсөн алына. Шулай итеп, мосолман буламағандар жизйә лә, хараж да түләй. Ислам динен ҡабул иткән кафыр жизйә түләүҙән азат ителгән, ләкин хараж түләү дауам иткән[1].
Исламдың ташланғыс тарихында ҡасан даня ҡағыла, Ғәрәп хәлифәлегендә хараж жизиә синонимы булараҡ ҡулланыла. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә хараж системаһы, бәлки, византия нормаларына барып тоташалыр{[2].
Ислам хоҡуҡ белгестәре бер төптән булып, ер өсөн мосолман булмағандар - хараж, мосолмандар ғөшөр түләргә тейеш тигән фекер белдерә[1].
Ислам ҡабул итеүселәр арта барғанлыҡтан дәүләт бюджетына керемдәр нисбәте етди ҡыҫҡара, шуға күрә хараж түләнгән ерҙең статусы хужаһының диненә бәйле түгел тигән талап нығына[2].
Хәнәфи мәҙһәб буйынса, мосолмандар мосолман булмағандарҙан ер һатып алған хәлдә ғөшөр түгел, хараж түләргә тейеш. Ҡалған өс мәҙһәбтә бер үк ерҙән хараж да, ғөшөр ҙә түләнеүе мөмкин. Харажлы ерҙәрҙе ҡуртымға бирергә ярай [1].
Ғөшөр фәҡир мосолмандарға ярҙам күрһәтеү өсөн файҙаланыла, ә хараж дәүләт бюджетына бара[1].
Хараж төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хараж өс төргә бүленә:
- әл-Мисәхә (муфадана), эшкәртелгән ер берәмегенән аныҡ ставкалар менән алына.
- аль-Мүвәззәфә (мүҡатаа, мүнәжизә), игенселек менән шөғөлләнергә мөмкин булған ерҙәрҙән түләү [1].
- аль-Мүҡасама, харажлы ерҙәрҙән алынған уңыштан түләү[1].


text:
Республикала йорттарҙы тикшереү буйынса рейдтар башланды
Һуңғы айҙа Башҡортостанда газ ҡоролмаларына бәйле ике фәжиғә теркәлде. Ҡырмыҫҡалы районында 4 фатирлы йортта тәбиғи газ шартлап, ике кешенең ғүмере өҙөлдө, тағы ла икәүһе йәрәхәттәр алды. Өфөлә лә ике бүлмәле фатирҙа газ шартланы. Унда бер кеше йәрәхәттәр алды.
Был ваҡиғаларҙан һуң, барлыҡ хеҙмәттәр өйҙәр буйлап йөрөп, тикшереү башланы. Әммә, улар халыҡтың күпселегендә аңлашыусанлыҡ тапмай. Башҡортостанда күптән бындай осраҡ теркәлгәне булманы. Тәбиғи газ шартлап кирбестән төҙөлгән 4 фатирлы йорттоң яртыһы юҡҡа сыҡты. Хатта, түбәлә ятҡан 20-30 сантиметрлыҡ бетон плитәләр емерелеп килеп төшкәйне. Фәжиғәлә ике кешенең ғүмере өҙөлдө, тағы ла ике пенсионер йәрәхәттәр алды. Улар әле лә дауалана. Бәхеткә күрә, торлаҡта балалар булмай.
Өфөлә урынлашҡан биш ҡатлы йортта ла газ шартланы. Бында ике бүлмәле фатир хужаһы зыян күрҙе. Бәхеткә башҡа торлаҡ хужалары йәрәхәтләнмәне.
Ошондай фәжиғәләрҙе булдырмау маҡсатында махсус хеҙмәттәр йорттар буйлап рейдтар ойоштора. Әммә, подъезға инеүе генә бер бәләгә әйләнә. Подъезға ингәс Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы вәкилдәре һәм газ хеҙмәте белгестәре тағы бер ҡаршылыҡҡа осрай. Күпселек кеше көндөҙ эштә булғас, яуап бирмәй. Ә бына ололар ишектәрен асырға теләмәй. Пенсионерҙарҙы ла аңларға мөмкин, сөнки, һуңғы осорҙа шәхси компаниялар йә бөтөнләй мутлашыусылар ололарҙы алдап төрлө хеҙмәт күрһәтергә, тауар һатырға йә аҡсаларын урларға тырыша, ти белгестәр.
Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы һәм газ хеҙмәте вәкилдәре фатир хужаларына газ еҫе килгәндә, янғын сыҡҡанда нимә эшләргә икәнен аңлата. Бынан тыш, белгестәр газ ҡоролмаларын тикшерә һәм кәңәштәр бирә. Махсус хеҙмәттәр аңлатыу эше менән ҡуша, ололар онотмаһын өсөн белешмә лә тарата. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан белдереүҙәренсә, ошондай рейдтар даими уҙғарыла. Быйыл ғына Башҡортостанда тәбиғи газға бәйле…. янғын сыҡҡан. Уларҙың күпселегенә кешеләр үҙҙәре ғәйепле. Әммә, газ ҡоролмаларының төҙөк булмауы арҡаһында ла аяныслы ваҡиғалар теркәлә.


text:
Ҡужан мөғжизәһе
...Ҡасандыр, меңәр йыл элек, халыҡ Ҡош юлы буйлап күсеп йөрөгәнендә ярты юлды үтеүен ошо ҡарағастарға ҡарап билдәләгән, имеш. Тағы ла, борон ошо ерҙәрҙә бик бай кеше йәшәгән дә үҙенең тирмәһе тирәләй матурлыҡ өсөн был үҙенсәлекле ағастарҙы Австралиянан килтертеп ултыртҡан, тигән легенда ла бар...
...Әйтеүҙәренсә, ун бер төп ҡарағасты өҫтән ҡарағанда, ул күк йөҙөндәге ниндәйҙер йондоҙлоҡто ла хәтерләтә... Был ҡарағастар әллә нисәмә йөҙ йылдар элек һыу аҫтында үҫкән, тигән фараз да йәшәй. Ошо ерҙәр тулыһынса диңгеҙ булған һәм күркәм ағастар шул замандан ҡалған. Уларҙы хәҙер үрсетеп булмаясаҡ, үҫһәләр ҙә, һыу аҫтында ғына үҫәсәктәр, имеш. Был һүҙҙә дөрөҫлөк тә барҙыр, бәлки, сөнки дуҫтарыбыҙ Ҡужан ауылы эргәһендә һарыҡсылыҡ комплексы өсөн нигеҙ ҡаҙғанда диңгеҙ ҡабырсаҡтары табылыуы хаҡында ла бәйән итте...
Әбйәлил районы.
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 9-сы һанында уҡығыҙ.
Теги:


text:
2018 йылда бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 13-15 процентҡа арттыралар
2018 йылда бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 13-15 процентҡа арттыралар Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
2018 йылда бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы уртаса 13-15 процентҡа күтәреләсәк, ул фараз ителгән инфляцияны 3,5 тапҡырға уҙып китәсәк. Ошо хаҡта Рәсәй Банкы күҙәтеүҙәренә һылтанып, «Известия» гәзите хәбәр итә.
Түләүҙәр үҫеше күбеһенсә иң түбән хеҙмәт хаҡы күләмен йәшәү минимумына тиклем арттырыу һәм Рәсәй Президенты Владимир Путиндың майҙағы указдарын үтәү иҫәбенә ирешеләсәк, тип билдәләнә. Үҙәк Банк эксперттары хеҙмәт хаҡының 1,5-2,9 процентҡа үҫәсәген иҫәпләгән, сөнки 1 майҙан иң түбән эш хаҡын 11,1 мең һумғаса арттыралар. Шул уҡ ваҡытта 2019 йылда эш хаҡын индексациялау көтөлгән 4 процент инфляция кимәленә тиклем төшәсәк.
Эш хаҡының артыуы бюджет өлкөһе менән сикләнмәйәсәк – коммерция ойошмалары ла хеҙмәткәрҙәренә матди дәртләндереүҙе арттырасаҡ. Белгестәр мәғлүмәттәре буйынса, ул кадрҙар етмәү һәм айырым тармаҡтарҙа квалификациялы хеҙмәткәрҙәр өсөн конкуренция үҫеше менән бәйле буласаҡ.
http://www.bashinform.ru/news/1148347-zarplaty-byudzhetnikov-v-2018-godu-uvelichat-na-13-15/


text:
- Подробности
- Просмотров: 173
НУРИЕВ Р. ИСЕМЕНДӘГЕ ХОРЕОГРАФИЯ КОЛЛЕДЖЫ. 1986 й. Өфө хореография уч‑щеһы булараҡ асыла, 1996 й. алып Башҡ. хореография уч‑щеһы, 1998 й. Р.Х.Нуриев исеме бирелә, 2009 й. Нуриев Р. ис. башҡ. хореография колледжы. Колледжда Башҡортостандан, Рәсәй Федерацияһынан һәм сит илдәрҙән балалар уҡытыла; 10 йәштә конкурс б‑са ҡабул ителәләр. Уҡытыу “хореография сәнғәте” һөнәре б‑са алып барыла, балет артисы (классик бейеү бүлеге), халыҡ бейеүе ансамбле артисы (халыҡ-сәхнә бейеүе) квалификацияһы бирелә. 7 балет залы, мәктәп театры, китапханаһы, фонотекаһы, ятаҡ-интернаты бар. Уҡыу йорто м‑н А.С.Биксурин, В.Х.Ғәлимова, З.Х.Ильясова, М.А. Кәримов, Л.С.Ҡыуатова, Ф.М. Нафиҡова, М.А.Таһирова, Ш.Ә.Тереғолов, Э.М.Тимерғәзина, Ю.Ғ.Ушанов, Ә.Ә.Фәсхетдинов, Л.В.Шапкина, БАССР‑ҙың атҡ. артисы З.А. Ғәбделхаҡова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 55 уҡытыусы һәм тәрбиәсе эшләй, шуларҙың 14‑нең маҡтаулы исемдәре бар. 940 белгес әҙерләнгән (583 балет артисы, 357 ансамбль артисы; 2010), улар араһында Р.Р.Закирова, Р.Р.Мөхәмәтов, Г.Ғ.Мәүлекәсова, И.Ҡ.Ноғманова, Р.В.Рыкин, Н.А. Сологуб, Г.Н.Сөләймәнова, А.М. Шәйҙуллин, А.Т.Шәфиғуллина һ.б. Опера һәм балет театры, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә. Уҡыусылар араһында Галина Уланова фондының — 2, БР Президентының 17 стипендиаты, 10 халыҡ-ара конкурстар лауреаты. Колледж уҡыусылары спектаклдәр м‑н Рәсәй, Бөйөк Британия, Германия, Франция буйлап гастролдәрҙә була. Колледж бинаһы – 20 б. башының тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
О.Ғ.Вилданова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Аҙғас ҡына беленеүсе сирАналыҡ муйынтығы яман шеше – был сирҙең исеме үк ҡатын-ҡыҙҙы ҡурҡыуға һала. Репродуктив система ағзаларының яман шеше араһында, түш һәм аналыҡ тышсаһы шешенән ҡала, ул – өсөнсө урында. 40 процент осраҡта, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, аҙғас ҡына билдәле була....
Һары сиренә тарымаВ гепатиты тән тиреһен, күҙ алмаһын һары төҫкә әйләндергәнгә күрә, уны һары сире тип тә атайҙар. Бауырҙы эштән сығарыусы был ауырыуҙы тышҡы мөхиткә бирешмәгән вирус тарата. Ул 60 градус эҫелектә 10 сәғәт тотҡанда, ҡайнап торған һыуҙа 30 минуттан ...
Йәнде һыҙлатҡан тәндәге тапВитилиго тип аталған һирәк осраусы был сирҙе халыҡта ала ауырыуы тип йөрөтәләр. Уға дусарҙар тән һыҙлауынан түгел, психологик уңайһыҙлыҡтан ғазап сигә. Тиреһендә аҡ таптар хасил кешеләрҙең күбеһе башҡалар янында үҙҙәрен бик яйһыҙ тоя. Был иһә уларға...
Ҡайнатылмаған һөт бәләһеИнде сирек быуат ҡалала йәшәһә лә, Миңһылыу күңеле менән ауыл ҡыҙы булып ҡала. Баҙарҙа ауыл ҡатындары килтергән һөт, ҡаймаҡ, эремсек, ҡоротто алырға тырышыуы ла тыуған яҡҡа тартылыуынандыр. Ләкин ҡапыл сәсрәп ауырып киткәс, табиптың: «Һеҙҙә –...
УТТАН ҠАЛМАЙЯнғын кешелек тарихы дауамында әҙәм балаһы өсөн иң ҡурҡыныс һәм шәфҡәтһеҙ ҡаза булып ҡала. Йылъяҙмалар кескәй генә осҡондан ялҡын хасил булып, күҙ асып йомғансы таралған ут тотош ҡалаларҙы юҡ иткән йән өшөткөс фажиғәләр хаҡында һөйләй. Халыҡ...
ШӘМДӘЙ ШИҢДЕРЕҮСЕ СИРНәфис әҙәбиәттә бер сир ҙә туберкулез кеүек киң һәм тулы сағылыш тапмағандыр. Бөйөк А. Чехов, Л. Толстой, В. Белинский, Н. Добролюбов һәм башҡа күп әҙиптәр яфаланған унан. XIX быуат яҙыусылары был сирҙе «аҫыл һөйәктәр» ауырыуы тип һанап,...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 579
БАЛЫҠСЫ, башҡ. ҡәбиләһе. Тамғалары: . Этник яҡтан Алтай һәм Көньяҡ Себер төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. “Балыҡсы” этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, тываларҙа, төркмәндәрҙә билдәле. 12—14 бб. ҡатай ҡәбиләләре м‑н берлектә Урал алдына, Ыҡ (Кама й. ҡушылдығы) һәм Урал йй. буйҙарына күсенәләр. Артабан төньяҡҡа йүнәләләр һәм Өфө й. уң яры буйлап Сарыс һәм Төй йй. үҙәненә танып, ун ҡәбиләләренә күрше төпләнәләр. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң уларҙың аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Себер даруғаһының Балыҡсы улусына ҡараған. 18—19 бб. аҙ. Б. йәшәгән терр‑я — Бөрө өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5‑се (артабан 10‑сы, 11‑се) башҡ. кантонына (1798—1854 йй.) ингән. Хәҙ. ҡәбилә таралған ерҙәр БР‑ҙың Асҡын, Ҡариҙел р‑ндарына һәм ТР‑ҙың Апас р‑нына ҡарай.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 457
АГРЕГАТЛАУ (лат. aggrego — беркетәм), комплекслы ҡулланыу өсөн бер-береһен тулыһынса йәки өлөшләтә алмаштыра алған үҙ аллы берәмектәрҙән йәки бер нисә машинанан агрегат төҙөү.
А. принцибы б‑са БР‑ҙа 1960—95 йй. станок агрегаттары һәм агрегат тибындағы станоктар (Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы), 80‑се йй. башынан — гидравлик система агрегаттары (“Гидравлика”), электр энергияһы тапшырыу, ш. иҫ. авиация системалары агрегаттары (Өфө агрегат производство берекмәһе һ.б.), механик һәм энергия тапшырыу системалары (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, “Витязь”), сәскестәр, күп функциялы тағылмалар (“Башсельмаш”), 1996 й. — быраулау ҡорамалдарын ташыу һәм монтажлау агрегаттары, күсмә насос агрегаттары (“Красный пролетарий”) һ.б. етештерелә.
Е.М.Дурко
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 660
ҒАИЛӘ ХОҠУҒЫ, ғаилә ағзала‑ рын хоҡуҡи яҡлауҙы тәьмин итеү, уның хеҙмәткә яраҡһыҙ ағзаларының һәм бәлиғ булмаған балаларҙың мәнфәғәттәрен һаҡлау маҡсатында ғаилә мөнәсәбәттәрен көйләгән хоҡуҡ тармағы. Ғ.х. нормалары никахҡа инеү, уны өҙөү һәм ҡанунһыҙ тип таныу шарттарын һәм тәртибен; ир м‑н ҡатын, ата‑әсә, балалар (уллыҡҡа алыусылар һәм уллыҡҡа алыныусылар) һ.б. туғандар араһындағы милеккә бәйһеҙ һәм милеккә бәйле шәхси мөнәсәбәттәрҙе; ата‑әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләгә урынлаштырыу тәртибен билдәләй. Рәсәйҙә революцияға (1917) тиклем Ғ.х. хоҡуҡтың айырым тармағы булмай. Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек үк, йола хоҡуғы, Ҡөрьән һәм шәриғәт норма‑ лары, Рәсәй ҡануниәте (Рәсәй импе‑ рияһының закондар йыйынтығы, 1832 һ.б.) м‑н көйләнә. 1744 й. закон б‑са никахҡа инеү йәше билдәләнә: кейәү өсөн — 15 һәм кәләш өсөн 13 йәштән дә кәм түгел; 1830 й. 30 июлендәге һәм 1835 й. 22 мартындағы закондар б‑са кейәүгә — 18, кәләшкә 16 йәш тулғансы никахҡа инеү тыйыла. Иртә никахтарҙы теркәгән дин әһелдәренә яза бирелә. Никахты теркәү йәки өҙөү һ.б. т‑дағы мәғлүмәттәр метрика кенәгәләренә индерелә. 1917 й. “Гражданлыҡ никахы тураһында, балалар тураһында һәм гражданлыҡ хәле акттары кенәгәһен алып барыу тураһында”ғы һәм “Никахты өҙөү тураһында”ғы декреттарға ярашлы, ғаилә‑никах мөнәсәбәттәренең яңы төрҙәре — гражданлыҡ никахы, айырылышыу ирке, никахҡа инеү өсөн ҡатлам, дини, милли сикләүҙәрҙе бөтөрөү индерелә. Гражданлыҡ хәле акттары, никах, ғаилә һәм опекунлыҡ хоҡуғы т‑да (1918) һәм никах, ғаилә һәм опекунлыҡ т‑да (1926) закондар кодекстары, РСФСР ҮБК‑ның һәм ХКС‑тың аборттарҙы тыйыу т‑дағы ҡарары (1936), СССР ЮС‑ының ауырлы ҡатындарға, күп балалы, яңғыҙ әсәләргә дәүләт ярҙамы т‑да, “Герой әсә” почётлы исемен һәм орд., “Әсәлек даны” орд. һәм “Әсәлек миҙалы” н булдырыу (1944), ата‑әсәһенең никахы теркәлмәгән балаларға ҡағылышлы (1945), СССР граждандары м‑н сит ил кешеләре араһында никахты тыйыу т‑дағы (1947; 1968 й. тиклем ғәмәлдә була) указдары, Никах һәм ғаилә т‑да СССР һәм союз‑ даш республикалар ҡануниәте нигеҙҙәре (1968), РСФСР‑ҙың Никах һәм ғаилә т‑да кодексы (1969) ҡабул ителә. БР‑ҙа Ғ.х. нормалары РФ Конституцияһы һәм БР Конституцияһы, РФ‑тың (1995) һәм БР‑ҙың (1994) Ғаилә кодекстары, “Башҡортостан Республикаһында ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау тураһында” (1993), “Башҡортостан Республикаһында күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында” (2000) закондар һ.б. м‑н көйләнә.
Әҙәб.: Д а н и л и н В.И. Реализация и охрана брачно‑семейных прав: учеб. пособие. Уфа, 1989; Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярях и бобылях: сб. док. и материалов. Уфа, 1999; Л а т ы п о в а Д.Ф. Актуальные вопросы семьи в гражданском праве. Уфа, 2007.
Д.Ф.Латипова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Скачать презентацию
Идет загрузка презентации. Пожалуйста, подождите
Презентация была опубликована 3 года назад пользователемФидалия Киньякаева
1 Рамаҙан Өмөтбаевтың Әмир баҫыуы хикәйәһен өйрәнеү. (5 класс)
2 Cәләмләшеү. Бик күңелле ял иттек, Дәрес башлана хәҙер. Беҙ инде матур итеп Яуап бирергә әҙер.
3 1924 ЙЫЛДЫҢ 7 AПPEЛЕНДӘ ХӘҘЕРГЕ Ә БЙӘЛИЛ РАЙОНЫНЫҢ Ә ЛМӨXӘМӘТ АУЫЛЫНДА ТЫУҒАН.
4 ҺУҒЫШ ЙЫЛДАРЫ ЙЫЛ БАШЫНДА ҮҘ ТЕЛӘГЕ МЕНӘН ФРОНТҠА КИТӘ СӨ ЙЫЛДЫҢ ЙӘЙЕНДӘ KУPCК ДУҒАҺЫ ЯУЫНДА ҠАТНАША, OPЁЛ ҠАЛАҺЫ ЯНЫНДА АУЫР КОНТУЗИЯЛАНА. ҠЫҪҠА ВАҠЫТ ЭСЕНДӘ ДАУАЛАНЫП, КИРЕ САФҠА ИНӘ ҺӘМ 11-СЕ ГВAPДИЯ APМИЯҺЫ СОСТАВЫНДА БAЛТИКА ДӘҮЛӘТТӘРЕН ДОШМАНДАН ҠАЙТАРЫУҘА ҠАТНАША.
5 Х ЕҘМӘТ ЮЛЫ 1945 ЙЫЛДЫҢ НОЯБРЕНӘН БАШЛАП «C ИБAЙАЛТЫН » РУДНИГЫНДА ЭШЛӘЙ, PУДНИКТЫҢ КОМСОМОЛ ОЙОШМАҺЫНЫҢ СӘРКӘТИБЕ БУЛА ЙЫЛЫ KПCC- ТЫҢ Б AЙМAҠ PAЙКOМЫНДА ЭШЛӘЙ, УНДА РАЙОН КОМИТЕТЫНЫҢ БЕРЕНСЕ СӘРКӘТИБЕ УРЫНЫНА ТИКЛЕМ ҮРЛӘЙ. О ШО ЙЫЛДАРҘА P AМAҘAН Ө МӨТБAEВ СИҘӘМ ЕРҘӘРЕН КҮТӘРЕҮҘӘ ӘҮҘЕМ ҠАТНАША ЙЫЛДА P AМAҘAН Ғ ИМРАН УЛЫН KПCC- ТЫҢ Б AШҠОPТ OБКOМЫНА ПАРТИЯ ОРГАНДАРЫ БҮЛЕГЕ ЕТӘКСЕҺЕ ИТЕП КҮСЕРӘЛӘР. С ӘЙӘСИ ТЕМАЛАРҒА АРНАЛҒАН КИТАПТАРЫ ДОНЪЯ КҮРӘ ЙЫЛДАРҘА - М ӘСКӘҮҘЕҢ ЙӘМҒИӘТ ФӘНДӘРЕ АКАДЕМИЯҺЫ АСПИРАНТЫ. Б ЫНДА P AМAҘAН Ө МӨТБAEВ ИҠТИСАД ФӘНДӘРЕ КАНДИДАТЫ, ИКТИСАД БУЙЫНСА БЕР НИСӘ КИТАП АВТОРЫ БУЛА ЙЫЛДАРҘА Б AШҠОРТ ACCP- НЫҢ М ИНИСТРҘАР С ОВЕТЫ РӘЙЕСЕ УРЫНБАҪАРЫ БУЛЫП ЭШЛӘЙ ЙЫЛДАРҘА ХЕҘМӘТ ЮЛЫН БACCP- ҘЫҢ К ИНОФИКАЦИЯ БУЙЫНСА ДӘҮЛӘТ КОМИТЕТЫ РӘЙЕСЕ ВАЗИФАҺЫНДА ТАМАЛАЙ.
6 Китаптары.
7 МАҠТАУЛЫ ИСЕМДӘРЕ РАМАҘАН ӨМӨТБАЕВТЫҢ ДАНЛЫ ХЕҘМӘТЕ ТӨРЛӨ ЯҠЛАП БАҺАЛАНА: ЛЕНИН ОРДЕНЫ, ВАТАН ҺУҒЫШЫНЫҢ I ҺӘМ II ДӘРӘЖӘҺЕ, «ДАН БИЛДӘҺЕ», БАССР-ҘЫҢ ЮҒАРЫ СОВЕТЫ ХӨРМӘТ ГРАМОТАЛАРЫ. РӘСӘЙ ПРЕЗИДЕНТЫ УКАЗЫ МЕНӘН 1994 Й. «РӘСӘЙ ФЕДЕРАЦИЯҺЫНЫҢ АТҠАҘАНҒАН МӘҘӘНИӘТ ЭШМӘКӘРЕ ИСЕМЕ БИРЕЛДЕ. РАМАҘАН ҒИМРАН УЛЫ - РСФСР-ҘЫҢ ХАЛЫҠ МӘҒАРИФЫ ОТЛИЧНИГЫ, АЛТЫ ТАПҠЫР БАССР-ҘЫҢ ЮҒАРЫ СОВЕТЫ ДЕПУТАТЫ БУЛЫП ҺАЙЛАНҒАН, УНЫҢ ПРЕЗИДИУМЫ АҒЗАҺЫ, КПСС-ТЫҢ XXI СЪЕЗЫ ДЕЛЕГАТЫ. KИМ ӘXМӘҘЙӘНОВ ИС. ПРЕМИЯҺЫНЫҢ БЕРЕНСЕ ЛАУРЕАТЫ. БАЙМАҠ РАЙОНЫ ҺӘМ БАЙМАҠ ҠАЛАҺЫ ПОЧЕТЛЫ ГРАЖДАНЫ.
8 ӘҪӘРҘӘГЕ ЯҢЫ ҺҮҘҘӘР МЕНӘН ҺҮҘБӘЙЛӘНЕШТӘРҘЕҢ МӘҒӘНҺЕНӘ ТӨШӨНӨҮ. "ШАРШЫ" ҺҮҘЕ - ЙЫЛҒАНЫҢ ШӘП АККАН ЕРЕН ШУЛАЙ АТАЙҘАР -БАШҠОРТОСТАН ТӘБИҒӘТЕ, ТАУ- ЙЫЛҒАЛАРЫ МЕНӘН БӘЙЛЕ. "ҠЫУҪЫН" - БАШҠОРТ ХАЛҠЫНЫҢ ЙӘШӘЙЕШЕН, КӘСЕБЕН САҒЫЛ¬ДЫРҒАН ҺҮҘ - ЙЫЛҒА БУЙЛАП АҒАС АҒЫҘЫУ ЭШЕ. ШУЛАЙ УК ҺҮҘ БАЙЛЫҒЫН ҮҪТЕРЕҮ МАҠСАТЫНДА СИНОНИМИК РӘТТӘГЕ ҺҮҘҘӘРҘЕ МӨМКИН ТИКЛЕМ ЙЫШЫРАҠ БИРЕРГӘ ТЫРЫШАМ. МӘҪӘЛӘН, АҘЫК - АШАМЛЫК, РИ¬ЗЫК, ҺЫЙ, ҺЫЙ Һ.Б.) АЛЪЮҪЫҠ - ҺИС БЕР ЭШ - ШӨҒӨЛҺӨҘ, БУШТАН - БУШ, БУШҠА БИНАХАҠ - ҒӘЙЕПҺЕҘ
9 Хикәйә эпик әҙәбиәттең ғәҙәттә бер һәм бер-ике ваҡиғаға нигеҙләнгән, проза менән яҙылған кескәй жанры. Күләме кескәй булыуға ҡарамаҫтан, ул үҙ эсенә башланышы, хәл ителеше һәм аҙағы булған бөтөн бер хәл-ваҡиғаны һыйҙыра. Хикәйәлә ғәҙәттә төп герой тирәһендә ике-өс персонаж ғына ҡатнаша, уларҙың характерҙары һәм ҡылыҡтары ла әҫәрҙең төп идеяһьн асырға ярҙам итерҙәй генә күләмдә һүрәтләнә. Әҫәр үҙәгендә киҫкен конфликт ҡаршылыҡтар дауы ята.
11 Әмир Колхоз рәйесе йәшлек мөләйем ҡарашлы үҫмер,ул колхоздың терәге. Һалсы - ул үҙ йәнен аямай кешене үлемдән ҡотҡарған сос үҫмер. Әсә-ата абруйы тәрбиәһендә үҫкән Ауылдаштарына ихтирамлы,ярҙамсыл,ғәҙел,етди,тәүәккәл.
12 "Аяғы һынған ҡош" тигән һүҙбәйләнеш менән ризаһығыҙмы
13 Төрлө варианттар булыуы мөмкин,әлбиттә, Әмирҙең яҙмышы фажиғәле тамамлана. Шулай ҙа мин уны бахыр түгел, ә сая ҡош менән сағыштырыр инем. Ғорур ҡош ул Әмир. Власҡа, уның ҡаты, аяуһыҙ закондарына ҡаршы сығырлыҡ көс тапҡан үҫмер батыр, ҡыйыу егет ул!)
14 -Бөгөн миңә дәрестә …, …, … оҡшаны. -Дәрестә …, …, …, … белдем. -Миңә …, …, … ауыр булды. -Мин …, …, … өлгө алыр инем.
15 Өйгә эш. Өйҙә Әмир образына ҡылыҡһырлама яҙып килергә. Иғтибарығыҙ өсөн ҙур рәхмәт.
Еще похожие презентации в нашем архиве:
© 2018 MyShared Inc.
All rights reserved.


text:
транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси ишқа кириштүрүлди
әзәрбәйҗанниң тәбиий газини түркийә арқилиқ йавропаға йәткүзидиған транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсини ишқа кириштүрүш мурасими түнүгүн әскишәһирдә өткүзүлди.
түркийә авази радийоси хәвири: мурасимға җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған, әзәрбәйҗан пирезиденти илһам әлийев, шималий қибрис түрк җумһурийити җумһур рәиси мустафа ақинҗи, сербийә пирезиденти александир вукич вә украина пирезиденти петро порошенко қатарлиқлар иштирак қилди.
җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған мурасимда қилған сөзидә, «енергийәниң  » дәп атилидиған транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсини ишқа кириштүргәнликлирини тәкитләп мундақ деди: «биз енергийәни тоқунушниң әмәс, әксичә, һәмкарлиқ васитиси дәп билимиз, бу қаришимиз транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсиниң ишқа кирштүрүлүши билән йәнә бир қетим испатланди. транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси ортақ истиратегийәлик нишанимизниң әң ахирқи мевисидур, шуниң билән бир вақитта, алдимиздики мәзгилләрдә ишқа кириштүридиған йеңи лайиһәләрниң хәвәрчисидур.»
транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсиниң башланғуч иқтидариниң йиллиқ 16 милйард куб метир икәнликини әскәрткән әрдоған, буниң 6 милйард куб метирлиқ қисминиң түркийәгә, 10 милйард куб метирлиқ қисминиң болса йавропаға тошулидиғанлиқини қәйт қилди.
транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсини тәләпкә асасән алди билән 22 милйард куб метирға, арқидин қошумчә селинмилар арқилиқ 31 милйард куб метирға йәткүзүшни нишан қиливатқанлиқлирини ейтқан җумһур рәис әрдоған, түркийәниң транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси арқилиқ транзит бир дөләт болуштин һалқип, ишләпчиқарғучидин ахирқи истемал қилғучиға қәдәр созулидиған зәнҗирсиман қиммәтләрниң һәр бир басқучида муһим рол ойнайдиған қудрәтлик дөләткә айлананлиқини тәкитләп мундақ деди: «транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси пәқәт енергийәниң бихәтәрлики үчүнла әмәс, һазар районидин тартип йавропағичә пүткүл өтүш еғизлириға җайлашқан дөләтләргә параванлиқ вә ишқа орунлаштуруш җәһәттин муһим төһпиләрни қошиду.»
җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған гиретсийә чеграсини тунҗи тәбиий газ билән тәминләш хизмитини 2019 – йили ийун ейида ишқа кириштүрүшни нишан қиливатқанлиқлириниму сөзлиригә илавә қилди.
мәлуматларға қариғанда, һазирғичә әң кәң көләмлик вә әң узун туруба линийәси һесаблинидиған транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсиниң омумий узунлуқи 1850 километир келидикән, туруба линийәси ардаһандин тартип әдирнәгичә 20 вилайәт вә 67 наһийәдин өтидикән. турубиларниң % 80 ти түркийәдә ишләпчиқирилған болуп, бу җәрйанда 13 миң киши ишқа орунлишиш пурситигә еришкән.
әзәрбәйҗанниң тәбиий газини түркийә арқилиқ йавропаға тошуйдиған транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси, түркийәдин сирт йәнә, йавропаниңму еһтийаҗини қамдайдикән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 525
ЗЕМСТВО РЕФОРМАҺЫ, Рәсәйҙә урындағы үҙидара органдары системаһын ойоштороу; реформаларҙың (19 б. 60—80‑се йй.) бер өлөшө. 1864 й. 1 ғин. “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение”ға ярашлы үткәрелә. Губерна һәм өйәҙҙәрҙә земство учреждениелары — земство йыйылыштары һәм земство башҡармалары ойошторола, ш. уҡ земство гласныйҙары институты булдырыла. З.р. идара итеү органдарын төҙөүгә һайлап ҡуйыу һәм ҡатламдарға бүленмәгәнлек принциптарын индерә. Һайлау хоҡуғы йәш һәм милек цензы нигеҙендә бирелгән; һайлауҙар ер биләүселәр, ҡала кешеләре һәм ауыл йәмғиәттәре куриялары б‑са үткәрелгән. Земстволарҙың хоҡуҡи даирәһе урындағы хужалыҡ эштәре, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре, сәнәғәтте, а.х. үҫтереү һ.б. м‑н сикләнгән. Башҡортостанда З.р. үткәреү Положениела башҡорттарҙың һәм Ырымбур ғәскәре казактарының земство учреждениеларына һайланыуы т‑дағы мәсьәләнең хәл ителмәүе м‑н ҡатмарлана. Ырымбур ген.‑губернаторы Н.А.Крыжановский һәм губернатор К.Н.Боборыкин инициативаһы м‑н 1867 й. 25 нояб. Ырымбур губернаһында З.р. үткәреү б‑са комитет төҙөлә, уның составына Ырымбур губернаһынан, Ырымбур казак ғәскәрҙәренән һәм башҡорттарҙан берәр вәкил индерелә. 1870 й. комитет император Александр II башҡорттарҙың өйәҙ земство йыйылыштарына гласныйҙар һайлауҙа ҡатнашыу кәрәклеге т‑да фекер белдерә. 1868 й. 16 дек. Өфө губ. дворяндар йыйылышы хөкүмәт алдында земстволарҙы тиҙ арала асыуҙы юлларға ҡарар итә. 1874 й. 14 майында эске эштәр министры П.А.Валуевтың “Ырымбур һәм Өфө губерналарында земство учреждениелары тураһындағы положениены ҡулланыу тураһында” тәҡдиме б‑са, Дәүләт советы земство учреждениелары т‑дағы Положениены өҫтәмәләр м‑н Өфө губернаһында йәйелдереү т‑да ҡарар ҡабул итә, уларға ярашлы башҡорттар ауыл һайлау съездарында крәҫтиәндәр м‑н тиң ҡатнашыу хоҡуғы ала. З.р. үткәреү өсөн 1874 й. 10 авг. Өфө губ. — ваҡытлы губерна ком‑ты, өйәҙ ҡалаларында ваҡытлы өйәҙ комиссиялары ойошторола. Өйәҙ земство гласныйҙарын һайлау Бәләбәй өйәҙендә — 1875 й. 29 ғин., Златоуст өйәҙендә — 31 ғин., Минзәлә өйәҙендә — 1 февр., Бөрө өйәҙендә — 3 февр., Өфө өйәҙендә — 6 февр., Стәрлетамаҡ өйәҙендә 23 ғин. тәғәйенләнә. 1875 й. 27 февр. тәүге Өфө губерна земство йыйылышы асыла. Земство ҡарамағына Өфө губерна идараһына ҡараған ер эштәре присутствиеһы, Йәмғиәт ҡараулығы приказы, врачлыҡ һәм төҙөлөш бүлексәләренең эштәре, документтары, мөлкәте бирелә. Губерна земство башҡармаһы, бөтә өйәҙҙәрҙә лә өйәҙ земство башҡармалары һайлана. Ырымбур губ. З.р. тормошҡа ашырыу 1912—13 йй. башлана. З.р. барышында “земство хәрәкәте” барлыҡҡа килә. Реформаның төп положениелары реформалар (19 б. 80—90‑сы йй.) осоронда ҡайтанан ҡарала.
Әҙәб.: Земство мәҡ. ҡарағыҙ.
Н.И.Леонов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Һаулыҡ – ҙур байлыҡ. Ә уны һаҡлау өсөн нимә эшләргә һуң? Табиптар әйтеүенсә, яҡшы туҡланырға, сәләмәт тормош алып барырға һәм спорт менән шөғөлләнергә кәрәк. Ә беҙҙең мәктәптә һаулыҡты нығытыр өсөн бөтә шарттар булдырылған. Йыл әйләнәһенә волейбол, баскетбол, пионербол, көрәш секциялары эшләй. Йылына ике тапҡыр ГТО нормативтарын тапшырабыҙ.
Гимназиябыҙҙа шашка буйынса донъя беренселегенә килгән ҡунаҡтар менән осрашыу булды. Төрлө илдәрҙән килгән 6 спортсы белем усағының тормошо менән танышты, гимназистар менән шашка буйынса көс һынашты. Ҡунаҡтарҙың да ниндәйе бит әле! Валнерис Гунтис (Латвия), Мунхбаатар Нямжаргал (Монголия), Н’Диага Самб (Сенегал), Равжирын Манлай (Монголия), Аллан Игорь Морено Силва (Бразилия), Айгөл Иҙрисова (Башҡортостан) – был шашкасыларҙың исемдәре …
Continue reading ‘Донъя чемпиондары – гимназияла’ »
Мәктәбебеҙҙә район буйынса саңғы ярышы үтте. Ҡар яуып, буранлап тороуға ҡарамаҫтан, һәр кем күтәренке кәйеф, яҡты сырай, иң мөһиме, еңеүгә ынтылыш менән килгәйне. Уҙыш бик ҡыҙыу барҙы, ҡатнашыусыларҙың йөҙөндә еңеү шатлығы ла, күҙ йәштәре лә күренде. Шарттар буйынса 2003 – 2004 йылғы егеттәр – 5, ҡыҙҙар – 3, ә 2005 – 2006 йылғылар 3 һәм …
Continue reading ‘Байназарҙарға етеп ҡара!’ »
Ҡала ерендә балаларҙы төрлө түңәрәктәргә йөрөтөү – ғәҙәти күренеш. Улар үҙҙәренә шөғөл табырға, физик һәм аҡыл яғынан үҫешергә тейеш, тип иҫәпләйбеҙ. Улыбыҙ Диярға өс йәш тулғас, беҙҙең алда ла шундай һорау тыуҙы. Тәүҙә халыҡ бейеүҙәре ансамбленә биреп ҡараныҡ, һуңынан хип-хоп менән ҡыҙыҡһынды. Шулай ҙа үҙ-үҙен яҡлай алмаған егет егет буламы? Балалар баҡсаһынан алыҫ түгел генә …
Continue reading ‘Әлегә аҡ билбау ғына’ »
Тиңдәшһеҙ батырлыҡ күрһәткән яҡташтарыбыҙҙың исемен мәңгеләштереү өсөн республикабыҙҙа күп эштәр башҡарыла. Уларҙан өлгө алыу беҙҙең кеүек йәш быуынға бик кәрәк.
Каникул осоронда Иҫке Монасип мәктәбендә шәхси эшҡыуар Инсур Хәлитов хоккей буйынса ярыш үткәрҙе. Бөтәһе биш команда ҡатнашты. Ҡар яуып тороуға ҡарамаҫтан, уйын көсөргәнешле барҙы. Көйәрмәндәр ҙә бик күп ине: ата-әсәләр, балалар, хатта Яңы Монасиптан да килеп еткәндәр. Ә кем еңеүсеме? «Монасип» хоккей командаһы. Улар өсөнсө йыл рәттән алдынғылыҡты бирмәй. Афарин егеттәр! Икенсе урынға «Бөрйән йәштәре» …
Continue reading ‘Сәмле ярыш’ »
Мәктәп этабынан һуң беҙҙең уҡыусылар «Кэс-Баскет»тың район этабына үтте. Унда ла һынатманылар. Малайҙар командаһы – II, ә ҡыҙҙарҙыҡы III урынға сыҡты. Әлбиттә, был уңыштар – тренерҙары Альберт Васильев һәм Илһөйәр Басированың да тырышлығы. Юлай НИЗАЕВ, VIII «А» синыфы уҡыусыһы. Саҡмағош районы, Саҡмағоштағы 1-се мәктәп.
– Уҡыу алдынғыһы, һәләтле спортсы Коля Миронов Астанала билбау көрәше буйынса йәштәр араһында үткәрелгән донъя беренселегендә ҡатнашып, бронза миҙал алып ҡайтты. Уның шундай ҡаҙаныштарына һоҡланмау мөмкин түгел, – тинеләр беҙгә Октябрьский ҡалаһында алдынғы белем усаҡтарынан һаналған 1-се мәктәптә.
Уҙған йыл мәктәбебеҙҙә бик шатлыҡлы ваҡиға булды. Өфөләге Спорт һарайында йәш хоккейсыларыбыҙға «Салауат Юлаев» клубы ветерандары өр-яңы 17 комплект кейем бүләк итте. Уҡыусыларыбыҙға яратҡан командабыҙ ҡатнашҡан матчта булыу бәхете лә тейҙе. Ауыл балаларына онотолмаҫ байрам бүләк иттеләр. Мәктәп коллективы исеменән Башҡортостан Республикаһының Спорт һәм йәштәр сәйәсәте министры Андрей Иванютаға рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ.
Ауыл ерендә саңғыла йөрөй белмәгән малай бармы икән? Юҡтыр, моғайын. Ҡышҡыһын урамда башҡа төрлө спорт менән әллә ни шөғөлләнеп булмай. Биттәрҙе алһыуландырып, шығырлап торған ҡар өҫтөнән елдереп үтеүгә ни етә?!


text:
Сәмәрҡәнд
Сәмәрҡәнд (үзб. Samarqand; согд. Smʼrknδh) — халҡының иҫәбе һәм ҙурлығы буйынса Үзбәкстандағы икенсе ҡала, административ үҙәге Сәмәрҡәнд (ѳлкә) виләйәте. Территорияның дѳйѳм майҙаны 120 кв.м. тәшкил итә. 2016 йылдың 1 ғинуарына халҡының иҫәбе 519,6 мең була. Ҡала диңгеҙ кимәленән 702 метр бейеклектә урынлашҡан. Үзбәкстандың тарихи үҙәге - Регистан (Сәмәрҡәнд)|майҙаны һәм Региста́н ансамбле. 2001 йылда ҡала, уның архитектура һәм археологик ҡомартҡылары «Сәмәрҡәнд — мәҙәниәт саты» исеме менән Үзбәкстанда ЮНЕСКО-ның Бѳтә донъя мираҫына ингән объекттар исемлегенә индерелә. Сәмәрҡәнд — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе.[4][5]. Уға (беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта), 742 йылда нигеҙ һалынған. Согдиан ѳлкәһенең һәм дәүләтенең тарихи үҙәге. Ике мең йылдан ашыу ҡала Ҡытай һәм Европа араһындағы Бѳйѳк ебәк юлында мѳһим пункт булып тора. Шулай уҡ ул урта быуат Кѳнсығыштың мѳһим фән үҙәге лә. 875—999 йылдарҙа Сәмәрҡәнд Саманидтар дәүләтенең эре сәйәси һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып та һанала. 875 йылдан 892 йылға тиклем Сәмәрҡәнд был дәүләттең баш ҡалаһы була. XIV быуатта Тамерлан империяһының һәм Тимуридтар династияһының баш ҡалаһы. 1925—1930 йылдарҙа Сәмәрҡәндә Үзбәк ССР-ың баш ҡалаһына әйләнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Этимологияһы
- 2 Тарихы
- 3 Климаты
- 4 Иҫтәлекле урындар
- 5 Туғандаш ҡалалар
- 6 Ырыуҙар тарихынан
- 7 Галерея
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың хәҙерге исеме — Сәмәрҡәнд.[6]. Антик әҙәбиәттә ҡала Согдиан булараҡ билдәле. ( Согдиан һәм Мараканд (Мароканд) тарихи ѳлкәләре менән бутарға кәрәкмәй). Герат ғалимы, тарихсыһы һәм географы Хафизи Абру (XV быуат) ҡаланың исемен Шамарҡанд — «Шамар ауылы» булараҡ аңлата. Хәҙерге этимологтар икенсе ѳлѳштәге ҡәнд һүҙен «ауыл, ҡала», тәүге ѳлѳштѳ asmara- «таш» һүҙенән тип белдерә. Ҡайһы бер ғалимдар «Сәмәрҡәнд» һүҙе тѳрки телдән килеп сыҡҡан һәм «Бай ауыл» тигәнде аңлата тип бара. Был турала урта быуат ҡытай сығанаҡтары хәбәр итә. Улар Сәмәрҡәндте , «уңдырышлы ҡала» тигәнде аңлатҡан «Си-ми-се-кан» исеме менән атай. Ошо уҡ версияны ғалим-энциклопедист бу Райхан аль-Беруни ла хуплай [7], XIII быуаттың Әрмән йылъяҙмасыһы Сумбат «Сәмәрҡәнд», тимәк «кѳр йәки уңдырышлы ҡала» тип хәбәр итә; Тамерлан һарайының Испан илсеһе, үҙенең сәйәхәтен яҙыуы менән билдәле булған Руй Гонсалес де Клавихо Сәмәрҡәнд тураһында яҙғанда уның «бай ауыл» тигән мәғәнәне аңлатҡан ысын исеме «Симескинт» булыуын аңлатып тормай. [8].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәмәрҡәнд тораларының мәҙәни ҡатламдарында боронғо кешеләрҙең утты үҙләштереүе билдәле була. Уның тирәләй һуңғы палеолит осоро кешеләренең тѳп йәшәү эшмәкәрлеге туплана.[9]. Сәмәрҡәнд — беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта нигеҙ һалынған, донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Уны Рим һәм Нанкин ҡалаларының тиҫтере тип атарға ла була. Сәмәрҡәндкә нигеҙ һалыныуҙың тәүге ун йыллығында Библияны тѳҙѳү башлана, Боронғо Грецияла тәүге олимпия уйындары уҙғарыла, Финикий яҙмаһы фонында Грек алфавиты барлыҡҡа килә. Ҡаланың барлыҡҡа килеүенең тәүге быуатында Урта Азияла Согдиан, Бактрия, Хорезм һәм Парфия кеүек боронғо дәүләттәр һәм цивилизациялар барлыҡҡа килә. Антик тарихта Сәмәрҡәнд, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта уҡ зороастризмдың изге китабы — Авестала һүрәтләнгән Согдиан дәүләтенең баш ҡалаһы булараҡ билдәле була. Рим империяһы һәм Боронғо Греция тарихсылары яҙмаларында ҡала тәүге тапҡыр Мараканд (грек. Mapakάvδa) исеме менән телгә алына. Уны Квинт Курций Руф, Арриан, Страбон һәм Сәмәрҡәндте (был ваҡытта ул, беҙҙең эраға тиклем 329 йылда, нығынған һәм үҫешкән ҡала була) баҫып алған Александр Македонскийҙың башҡа биографтары ла ҡуллана. IV—V быуаттарҙа Сәмәрҡәнд кѳнсығыш иран телендә һѳйләшкән тѳрки ҡәбиләләр — тхиониттар һәм кидариттар власы аҫтында була. VI быуат башында эфталиттар тарафынан яуланып алына һәм составында Хорезм, Согдиан, Бактрия һәм Гандхар булған империяға инә.
Иртә Урта быуаттар дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
567—658 йылдарҙа Согдиан үҙәге булараҡ Сәмәрҡәнд Тѳрки һәм Кѳнбайыш тѳрки ҡағанаттары бойондороғонда була. Тѳрки-согдийҙың тығыҙ бәйләнеше тѳрки һәм согдий телдәре һүҙҙәрен үҙ-ара үҙләштереүгә булышлыҡ итә. Боронғо тѳрки ҡағанаттарының иртә эпиграфик яҙмаларында согдий теле рәсми тел булып һанала. Согдий текстарында һәм документтарынд тѳрки телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр осрай.[10]. 712 йылда ҡала Кутейба ибн Муслим етәкселегендәге ғәрәп баҫҡынсылары тарафынан яулап алына. 806—810 йылдарҙа ҡалала Рафи ибн Лейс восстаниеһы була. Уны баҫтырыуҙа урындағы аристократ Саман-худаттың ейәндәре ҡатнаша.
Мосолман ренессанс дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
875—999 йылдарҙа Сәмәрҡәнд Саманидтар дәүләтенең иң эре сәйәси һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе була. 875 йылдан 892 йылға тиклем был дәүләттең баш ҡалаһы була. Тѳрки династия Караханитар йәки илекхандар идара иткән ваҡытта Сәмәрҡәндта тәүге мәҙрәсә тѳҙѳлә. Уларҙың иң билдәлеһе (1040—1068 йылдарҙа) Ибраһим тамгач-хан мәҙрәсәһе була. Ибраһим Хѳсәйен Ҡараханид идара иткән осрҙа (1178—1200 йылдарҙа) рәсемдәр менән биҙәлгән монументаль һарай тѳҙѳлә. 1212 йылда караханид Осман восстаниеһын баҫтырғандан һуң, Сәмәрҡәнд Хорезмшах дәүләте составына инә. 1220 йылда тулыһынса Сыңғыҙхан тарафынан талана 1365 йылда[11] ҡалала Маулана-задэ, Абу Бекр Келеви һәм Хурдак Бухари етәкселегендәге сербедар восстаниеһы башлана.
Тимер һәм Тимериҙәр дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тамерлан һәм Тимериҙәр идара иткән (1370—1499 йылдарҙа) ошо империяның баш ҡалаһы була. Ҡаланың ѳҫтѳнлѳк иткән күпселек архитектура шедеврҙары ошо дәүерҙә тѳҙѳлә. Был, монгол осоронан һуң, Сәмәрҡәндтең юғары үҫеш юлында булған дәүере. Тимер баш ҡаланың үҫеше ѳсѳн ҙур хәстәрлек күрһәтә, уны бѳтә донъяның баш ҡалаһы итеп күрергә теләй. Яулап алынған илдәрҙән кѳсләп ҡыуып алып килгән оҫталар арҡаһында һѳнәрселек һәм сауҙа үҫешә. Ҡалала мѳһаббәт һарайҙар, мәсеттәр, мосолман мәктәптәре, мәҙрәсәләр, кәшәнәләр тѳҙѳлә. Сәмәрҡәнд биналары дәүләтте һәм уны тѳҙѳүсене данлаған монументтар формаһында тѳҙѳлә, йыһаздар ҙа иң ҡиммәтлеһе була. Баш ҡаланың бѳйѳклѳгѳн күрһәтеү ѳсѳн, Тимур тирә-яҡтағы ауылдарға Кѳнсығыштағы Багдад, Дамаск, Шираз кеүек эре ҡалаларҙың исемен бирә. Ул шулай уҡ тѳрлѳ илдәрҙең билдәле шағирҙарын, музыканттарын, ғалимдарын йыйырға ынтыла.
Сәмәрҡәнд XV быуат башында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(Тимур һарайына барған кастиль илсеһе көндәлегенән)
Сәмәрҡәнд тигеҙ ерҙә урынлашҡан һәм тупраҡлы үҙәк, тәрән соҡор менән уратып алынған. Ҡала аръяғында бик күп ѳйҙәр теҙелеп киткән. Бѳтә ҡалала баҡса һәм виноградлыҡтар таралып киткән. Ҡала ситендәге баҡсаларҙа ҙур һәм билдәле биналар күп. Сеньор (Тимур күҙ уңында тотола) был ҡаланы бик ныҡ данлағыһы килә, шуға ниндәйҙер ерҙәрҙе яулап алғас, шул ерҙәрҙән ҡалала һәм уға яҡын ерҙәрҙә йәшәтер ѳсѳн кешеләр килтерә. Бигерәк тә тѳрлѳ һѳнәрселек буйынса оҫталарҙы күп йыя. Дамасканан донъяла иң яҡшыһы тип табылған туҡыусыларҙы, ҡорал яһаусыларҙы, уҡтан атыу оҫталарын, быяла һәм балсыҡ эшкәртеүселәрҙе, ә Тѳркиәнән арбалетсыларҙы һәм үҙе таба алған башҡа оҫталарҙы: ташсыларҙы, ювелирҙарҙы килтерә.
Мирза Олоғбәк идара иткән осорҙа Сәмәрҡәнд донъя фәне үҙәгенә әйләнә. Бында яңы юғары уҡыу йорттары - мәҙрәсәләр һәм обсерваториялар тѳҙѳлә. Ҡалала Кѳнсығыш мосолмандарының иң аҡыллы фән эшмәкәрҙәре эшләй.
Һуңғы урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шейбани хан һәм Кучкунджи хан идара иткән ваҡытта Сәмәрҡәнд Шейбанид дәүләтенең баш ҡалаһы булып ҡала. Был осорҙа ҡалала архитектура тѳҙѳлѳшѳ дауам итә. Шейбани-хан, уның килене Михр Султан Ханум мәҙрәсәләре тѳҙѳлә. Колония булып йәшәгән осорҙа быларҙың барыһы ла ҡыйратыла. Ҡала, 1533-1540 йылдарҙа, Убайдулла хан шейбаниды власына күскәс, баш ҡала булыу әһәмиәтен юғалта.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәмәрҡәндтең климаты – эске-континенталь субтропик. Ҡыш уртаса ноябрҙең икенсе ун кѳнлѳгѳнән марттың икенсе декадаһына тиклем дауам итә. Ҡышҡыһын оҙаҡ булмаған, 3-7 кѳн, һыуыҡтар булыуы ихтимал (тѳнгѳ температура −12  тиклем;°C, һирәк ваҡыт −20 °C тиклем). Күбеһенсә епшек кѳндәр була. Бындағы йәй апрелдең икенсе декадаһынан октябрҙең уртаһына тиклем була. Июнь, июль айҙарында кѳндѳҙгѳ температура 40 градусты ашып китә.[12].
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Регистан (Сәмәрҡәнд), Регистан Ансамбле — Сәмәрҡәндтең иң билдәле урындарының береһе. Урта быуаттарҙа ҡаланың үҙәк майҙаны ролен үтәй.
- Олоғбәк мәҙрәсәһе (Сәмәрҡәнд) — 1471 йылдағы кѳнбайыш ҡоролма. Унда яҡынса 100 студент белем алған.
- Тилля-Кари мәҙрәсәһе («алтын ялатылған») — 1660 йылдағы, территориялағы бер үк исемле мәсете булған үҙәк ҡоролма.
- Медресе Шердор — 1636 йылдағы кѳнсығыш ҡоролма.
- Афрасиаб ҡаласығы
- Олоғбәк обсерваторияһы
- Гур-Эмир мавзолейы
- Биби Ханум мәсете
- Биби Ханум мавзолейы
- Шахи Зинда мавзолейы Ансамбле
- Сәмәрҡәндтең барлыҡҡа килеү музейы (Афросиаб)
- Хазрет-Хызр мәсете
- Ходжа Дониер (пәйғәмбәр Даниил) мавзолейы
- Улугбектың обсерваторияһы һәм мемориаль музейы
- Ходжа Зиемурод мәсете
- Кук мәсете
- Чорсу боронғо эшлекле үҙәге
- Абу Мансур Матридий мавзолейы
- Рукхобод мавзолейы
- Акһарай мавзолейы
- Ходжа Нисбатдор мәсете
- Ходжа Абду Дарун мәсете
- Ишратхона
- Намазгох (Сәмәрҡәнд) мәсете
- Куксарай емереклектәре (Тимурҙың элекке һарайы)
- Садриддин Айниҙың (Сәмәрҡәнд) йорт-музейы
- Архиерей Алексия Московский соборы
- Изге Георгий Еңеүсе храмы
- Изге Александр Невский храмы
- Изге Николай Чудотворец храмы
- Изге Иоанн Креститель сиркәүе (Сәмәрҡәнд)
- Сартенок сиркәүе (Сәмәрҡәнд)
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Балх (ҡала) (Афғанстан)
- Банда-Ачех (Индонезия)
- Измир (Төркиә)
- Кёнджу (Көньяҡ Корея)
- Красноярск (Рәсәй)
- Лахор (Пакистан)
- Мары (Төркмәнстан)
- Нишапур (Иран)
- Нью-Дели (Һиндостан)
- Сиань (Ҡытай)[13]
- Худжанд (Тажикстан)
- Эскишехир (Төркиә)
Америка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Куско (Перу)
- Мехико (Мексика)
- Рио-де-Жанейро (Бразилия)
Африка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кайруан (Тунис)
Европа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бремен (Германия)
- Лион (Франция)
- Львов (Украина)
- Льеж (Бельгия)
- Пловдив (Болгария)
- Һамар (Рәсәй)
- Флоренция (Италия)[14]
- Юрмала (Латвия)[15]
Ырыуҙар тарихынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу кеше ҡтай (ҡатай) тип теркәлгән.Ғәрәп алфавитында һуҙынҡылар булмау сәбәпле, ҡатай этнонимы шулай яҙылған булыуын фараз итергә була. Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар (ҡатайҙар) Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. Ул саҡта ҡтайҙар (ҡатайҙар) Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан).
Боронғо кидандарҙың тоҡомдары Урта Азияға килеп ҡараҡытай (йәки һуңғараҡ ҡтай) булып киткән тигән фекерҙәр бар.
Сәмәрҡәндкә ҡатайҙарҙың килеп сығыуы тураһында тарихсы Р. Шәйбәков яҙған бер мәғлүмәт:
1137 йылда ҡара ҡатайҙарҙың Сәмәрҡәнд хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы Сәнджәрҙе хафаға һала. Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла (тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы ла бындай ғәскәр йыйыла алмаған). Дошманлашыусылар Ходжент менән Сәмәрҡәнд араһындағы Катван үҙәнендә 1141 йылдың 9 сентябрендә осраша. Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй (Йәлүй) Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала. Солтандың утыҙ мең ғәскәре батырҙарса һәләк була. Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм Фәләстиндәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе ниндәйҙер изге батша Иоан пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә. Был хәлде Георгий Победоносецтың яңынан терелеүе менән дә аңлатыу барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Йәлү Ташиҙы хәҙер Георгий Победоносец тип нарыҡланған һәм Рәсәй гербының бер элементына әүерелгән изге менән тиңләүгә тиклем барып етә христиан донъяһы (был кеше ышанмаҫлыҡ, әммә ысынбарлыҡ шулай) [16].
Был этнонимдың барлыҡҡа килеүенә берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡытайҙарға йәки кидандарға барып тоташтыра. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин: «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә. Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡитайҙарҙың төркиҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара», - тип яҙа [17].
Ҡатай этнонимының ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла бар, яҙма сығанаҡтарҙа йыш осрай. Ҡатай этнонимы төрлө әйтелештә үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Общая информация о городе
- ↑ Почтовые индексы
- ↑ Новые автомобильные номера Узбекистана. Справочник Узбекистана — Золотые Страницы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 ноябрь 2012.
- ↑ Abu-Lughod J.L. Before European Hegemony: The World System A.D. 1250-1350 — Oxford University Press, 1991. — Б. 179. — (Armenian Research Center collection). — ISBN 9780195067743.
- ↑ Lukonin V., Ivanov A. Central Asian Art — Parkstone International, 2012. — Б. 195. — (Temporis). — ISBN 9781780428949.
- ↑ Лурье П. Б. Историко-лингвистический анализ согдийской топонимики. Дисс. на соиск. уч. ст. канд. фил. наук. СПб. 2004.— Стр. 39, 110
- ↑ Абу Райхан Беруни, Канон Масуда. Избранные произведения. — Т.5. часть 1. — Ташкент, 1973. — с.471
- ↑ Руи Гонсалес де Клавихо, Дневник путешествия в Самарканд ко двору Темура (1403—1406). Перевод со староиспанского, предисловие и комментарии И. С. Мироковой. М., 1990
- ↑ Касымов М. Р. Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак)
- ↑ Лившиц В. А. Согдийцы в Семиречье: лингвистические и эпиграфические свидетельства. // Красная речка и Бурана.- Фрунзе. 1989,с.79-80
- ↑ Encyclopedia Britannica, 15th Ed., p. 204
- ↑ Большой энциклопедический словарь
- ↑ Vesti.uz. Сиань – 13-й город-побратим Самарканда, Vesti.uz (12 март 2013).
- ↑ Сәмәрҡәнд менән Флоренция туғандаш ҡалалар була = Anons.uz, Anons.uz (16 февраль 2015).
- ↑ Сәмәрңәнд Юрмала менән хеҙмәттәшлек итә = Газета.уз, Газета.уз (27 май 2014).
- ↑ Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит
- ↑ Ҡатай [1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Самарканд: Краткий справочник-путеводитель / Составители: И. И. Умняков, Ю. Н. Алескеров, К. М. Михайлов — Ташкент: Гос. изд-во Узбекской ССР, 1956. — 104 б. — 10 000 экз. (в пер.).
- Бакман Я. И. По городу XXV веков: (Самарканд) / Вступит. статья и ред. канд. ист. наук Ю. Н. Алескерова — Ташкент: изд-во Узбекистан, 1969.
- Alexander Morrison. Russian Rule in Samarkand 1868—1910: A Comparison with British India. Oxford, OUP, 2008 (Oxford Historical Monographs).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- samshahar.uz — Официальный сайт Хокимията (администрации) города Самарканд
- samarkand.uz — Официальный сайт Хокимията (администрации) Самаркандской области
- samcity.uz — Интернет-портал города Самарканд
- Бесплатные книги о Самарканде на интернет-портале города Самарканд
- samarkand.me — Информационно-развлекательный портал о Самарканде
- Ленин ордены менән наградланған ҡалалар
- Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викимилекҡа һылтанма
- Алфавит буйынса тораҡ пункттары
- 742 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар
- Сәмәрҡәнд
- Үзбәкстандағы Бөтөн донъя мираҫы
- Ебәк юлы ҡалалары
- Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары
- Изге ҡалалар
- Үзбәкстандың боронғо ҡалалары
- Ленин ордены менән бүләкләнгән ҡалалар


text:
Айлы йәйге төндә бер егет урман эсендәге күл буйында ҡурай тартып ултырған, имеш. Шул саҡ һыу уртаһында суҡайып ҡалҡып торған йомро ғына таш ҡапыл яҡтырып киткән. Ни күҙе менән күрһен, уның өҫтөндә иҫ киткес һылыу ҡыҙ оҙон толомдарын тағатып, алтын тараҡ менән сәсен тарап ултыра, ти!
– Кем һин, сибәркәй? – тип һорағанын һиҙмәй ҙә ҡалған егет. Ҡурҡышынан ҡыҙҙың ҡулынан алтын тарағы төшөп киткән, ә үҙе шунда уҡ һыуға сумып юҡ булған.
Иртәгеһенә ай ҡалҡҡас, егет тағы күл буйына килгән, ҡурайында һағышлы бер көйҙө уйнай башлаған. Шул саҡ ҡолағына сәйер тауыш салынған:
– Етер инде, егет, тартма ҡурайыңды, күңелем тулды…
Теге йомро ташта бер бабай ултыра, ти, уф! Сәсе-һаҡалы көмөш, кейеме балыҡ тәңкәһендәй йылҡылдап тора икән.
Күл эйәһе булып сыҡҡан был бабай. Ә егет бер күреүҙә ғашиҡ булған теге сибәркәй уның ҡыҙы Һыуһылыу инде.
Егет көмөш һаҡаллы бабайға серен асҡан: алтын тараҡлы һылыу бер ҡыҙға бер күреүҙән ғашиҡ булыуы хаҡында һөйләгән.
– Һин – ер балаһы, Һыуһылыуға йәр була алмайһың шул, егеткәй, – тигән, ти, бабай.
– Мин унһыҙ йәшәй алмайым! – тип асырғанып әйткән егет. – Уның ҡоло булырға ла әҙермен.
– Тылсымлы тарағын юғалтып, саҡ тапты Һыуһылыу. Шул тараҡты һаҡлап йөрөтөргә хеҙмәтсе кәрәк, ризаһыңмы?
– Риза! – тигән егет, тәүәккәлләп, – янында ғына йөрөрмөн, тоғро һаҡсыһы булырмын. Тик бына ерҙе һағынырмын шул…
– Ә мин һине амфибия итермен, һыуҙа ла, ерҙә лә йәшәрһең. Тик шуныһы, әҙәми ҡиәфәтеңде мәңгегә юғалтырһың. Күнәһеңме?
Егет ризалашҡан. Шунан ни күл эйәһе вәғәҙә иткән мөғжизәһен ҡылған да ҡуйған: егет бәләкәй генә йор кеҫәрткегә әүерелгән, ти. Ә ҡара борсаҡ төшөрөлгән ҡыҙғылт һары күлдәге уның тиреһенә әйләнгән. Егет үҙенең күлдә сағылған ҡиәфәтен күреп, бик бошонған, әммә ни эшләмәк хәҙер: әйткән һүҙ – атҡан уҡ.
Шул саҡ Һыуһылыу ҙа йөҙөп килеп еткән, кеҫәртке егеткә иркә итеп йылмайған һәм тарағын уның арҡаһына ҡаҙап ҡуйған да әйткән, ти:
– Саф һөйөүең өсөн рәхмәт, егет. Йәйге хозурлыҡта гелән эргәмдә бул, тарағымды һаҡла. Ҡышын ярға сығырһың, ағас тамыры аҫтында йылыла йоҡларһың. Исемең дә үҙең кеүек серле булыр: тараҡлы һыу кеҫәрткеһе.
Гөлнур ЯҠУПОВА.