text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Тәрән тамырлы ағас оҙаҡ йәшәй
Тәрән тамырлы ағас оҙаҡ йәшәй
йәки Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында йәшәүсе Әминевтарҙың татыу ғаилә сере ниҙә?
Минең менән барыһы ла килешер – ғаилә һәм бәхет һүҙҙәре синонимдар. Кеше үҙенең ғаиләһен телгә алғанда, йөрәгендә яғымлы, йылы хистәр уянырға тейеш. Эйе, ер йөҙөндә һәр кемдең быға хаҡы бар. Бөгөнгө геройҙарым – Гөлсәсәк һәм Хәйбулла Әминевтар ҙа бәхетлеләр иҫәбендә. Ғөмүмән, уларҙы ғәҙәти ғаилә тип әйтмәҫ инем. Бер-береһенә ҡарата мөнәсәбәттәре, тормош фәлсәфәләре үҙенсәлекле. Булдыҡлы, тырыш, ғүмер буйы сит өлкәлә йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, балаларында милли рух тәрбиәләй белгән, туғандары өсөн өҙөлөп торған үрнәк ғаилә менән һеҙҙе лә таныштырып үтмәксемен.
Парлы булыуға ни етә?!
Гөлсәсәк Ғизитдин ҡыҙы һәм Хәйбулла Хәсән улының бергә ғаилә ҡороп йәшәй башлауҙарына дүрт тиҫтә йыл уҙған. Сығышы менән Баймаҡ районының Һәмән ауылынан булған егет 1971 йылда ҡорос ҡойоусылар ҡалаһына килә. Һөнәри училищела белем алып, артабан әрме хеҙмәтен үтәп, Хәйбулла тағы Магнитогорскиға юллана. Тирә-яҡ райондарҙан йыйылған бихисап йәш егет-ҡыҙ кеүек, ул да хеҙмәт юлын тап Магнитогорск металлургия комбинатында иретеп-йәбештереүсе булып башлай. Әлбиттә, ул заманда илдәге иң ҡеүәтле комбинаттарҙың береһе булып һаналған ерҙә эшләүе еңел түгел, тик йәшлек романтикаһы менән хеҙмәт ауырлығы тойолмай.
Ҡәйнеш-бикәстәренә пар күҙләү – еңгәйҙәрҙең боронғонан ҡалған изге бурысы. Хәйбуллаға ла еңгә тейешле кешеһе, әлеге лә баяғы комбинатта, үҙе менән бер цехта эшләгән эмалләүсе ҡыҙҙы димләй башлай: «Төҫ-башы бына тигән, эшкә уңған, тыныс холоҡло, ҡыҫҡаһы, килмәгән ере юҡ!» Ҡәйнешен башлы-күҙле итергә маҡсат ҡуйған сос ҡатын Гөлсәсәккә лә егеттең нәҫелен, эшһөйәрлеген маҡтай, фотоһүрәтен дә күрһәтә.
Тормошондағы иң бәхетле миҙгелдәренең береһен – буласаҡ кәләше менән танышыу көнөн Хәйбулла Хәсән улы бөгөнгөләй хәтерләй:
– Еңгәйем беҙҙе алдан уҡ ситтән тороп таныштырып бөткәнгә күрә, тәүге күрешеүгә тулҡынланып килдем. Мәҙәниәт йортондағы тамаша алдынан осраштыҡ, урамда март айы ине. Ҡара сәсле, ҡара күҙле һылыуҡай бер күреүҙән үк күңелемдең түрен яуланы. Гөлсәсәк тә мине оҡшатты һәм беҙ дуҫлаша башланыҡ. Көҙгә матур итеп туй яһап ебәрҙек.
Шулай итеп, Әбйәлил районының Айыуһаҙы ауылы ҡыҙы Гөлсәсәк Баймаҡ килене булып китә.
Ҡыҙлы йорт – наҙлы йорт
Әминевтар Магнитогорскиҙа төпләнеп ҡала. Тиҙҙән ата-әсәнең оло шатлығы булып, донъяны йәмләп, бер-бер артлы балалар донъяға килә. Балаға матур тәрбиә биреп, уны күркәм холоҡло кеше итеп үҫтереү – ата-әсәнең оло яуаплылығы, изге бурысы. Ир менән ҡатын өс ҡыҙын да лайыҡлы шәхес итеп, наҙ һәм хәстәрлек менән солғап алынған мөхиттә тәрбиәләүгә барлыҡ көсөн һала. Өс ҡыҙҙың өс төрлө холоҡ: береһенә лидерлыҡ хас булһа, икенсеһе – сабыр һәм тыныс, өсөнсөһө иһә, бөтәһенә лә ярҙамсы булып, апайҙарынан күргәнде ҡабатлай. Хәҙер инде үҙҙәре әсәй булған, йәмғиәттә лайыҡлы урынын тапҡан, тирә-йүндәгеләргә өлгөлө йәшәү рәүеше күрһәткән ҡатындар.
–Ҡыҙҙарым артыҡ мәшәҡәт тыуҙырҙы, тип әйтә алмайым. Һәр ваҡыт тәртипле, аҡыллы булып, бер-бер артлы буй еткерҙеләр. Бала саҡтан, йәй буйы ауылда, олатай-өләсәй ҡарамағында үҫкәнгә күрәме, уларға туғанлыҡ хистәре хас, – тип һөйләй Гөлсәсәк апай.
Металлургия сәнәғәте кеше һаулығын йәлләп тормай. Зарарлы предприятиела оҙаҡ йылдар тир түккән Гөлсәсәк Ғизитдин ҡыҙы – 50, Хәйбулла Хәсән улы 55 йәштән үк хаҡлы ялға сыға. Был парҙың өлгөлө хеҙмәт юлын дәлилләгән Маҡтау ҡағыҙҙарының иҫәбе-һаны юҡ, Хәйбулла ағай «Почетлы пенсионер» исеменә лә лайыҡ булып ҡыуана.
– Йәйгеһен ҡала янындағы баҡсала, көҙ етеү менән ейән-ейәнсәрҙәр менән мәж киләбеҙ, – ти олатай менән өләсәй. –Береһен түңәрәккә оҙатабыҙ, икенсеһен ҡаршы алабыҙ, тигәндәй. Әлегә ике ейән, өс ейәнсәрҙе һөйөп туя алмайбыҙ.
Ҡайһы бер йәштәр өсөн ата-әсәләр аҡса янсығы, икенселәр өсөн шәхси тормошона һәр саҡ ҡамасаулап, кәрәкмәгән кәңәштәр биреп, аҡыл өйрәтеп тороусылар булһа, тормошҡа айыҡ аҡыл менән ҡараусылар һәр миҙгелдең ҡәҙерен белеп, ата-әсәһенә барыһы өсөн дә рәхмәтле булып йәшәй – ундай ғаиләләр бик бәхетле. Бөгөн Әминевтарҙың ҡыҙҙары – Рәйсә, Римма һәм Әлиә лә, кейәүҙәре лә ата-әсәләренә оло ихтирам, мәрхәмәт һәм шәфҡәт күрһәтә.
Туғанлыҡтың ҡәҙерен белеп
2016 йылда Әминевтар ғаиләһе телевизор экрандары аша танылыу яуланы. Әсәле-ҡыҙлы улар «Һеҙҙең өсөн йырыбыҙ» тигән клип төшөрҙө. Иҫ китмәле матур тәбиғәт ҡосағында төрлө быуын ҡатын-ҡыҙы – сабый, үҫмер, йәш ҡыҙ, ҡатын һәм өләсәй – сылбырҙа, нисә йәш булыуына ҡарамаҫтан, бөтәһе лә гүзәл, һоҡланғыс . Иң һуңында йомғаҡтар – туғанлыҡ ептәре барыһын да Әсәгә алып килеп тоташтыра. Был клиптың авторы Рәйсә Иҙрисова – Әминева, ул үҙенең күптән йөрөткән хыялын тормошҡа ашырған.
Әйткәндәй, декоратор – биҙәүсе Рәйсәнең ҡулдарынан күркәмлек, йылылыҡ бөркөлөп тора. Үҙенең шәхси салонын асҡан ҡатындың эштәренә ҡарап һоҡланмау мөмкин түгел. Ул төрлө витрина, фотозоналарҙы биҙәкләү буйынса ҡалала иң яҡшы, креатив белгестәрҙең береһе һанала. Туй, тыуған көн мәжлестәрен йәмләү буйынса «Ирис» декор салонына етеүселәр һирәк.
Клипҡа әйләнеп ҡайтҡанда, Рәйсә уны төшөрәсәк урындарҙы төшөндә күрә. Был илаһи ерҙәрҙе интернетта эҙләп тапҡас, ғәжәпләнеүенең иге-сиге булмай. Баҡтиһәң, башҡорттарҙың мөғжизәле көскә эйә булған, тәбиғәт һәйкәлдәренә тиң урындары – Сыбарҡая һәм Ҡорғаҙаҡ мәмерйәһе икән! Тора-бара буласаҡ йырҙың һүҙҙәре лә (авторы – Г. Ҡыуатова), аранжировкалаусы ла (Р. Агишев), уны башҡарасаҡ йырсы ла һайлана. Рәфис Ишбаев, йәш булыуына ҡарамаҫтан, алдына ҡуйылған бурысты еренә еткереп үтәй. Моңло, бәрхәт тауышлы йырсы тәүге куплеттан уҡ йөрәктәрҙе йылы, рәхмәтле хистәргә сорнай.
– Әсәй – һәр кем өсөн иң ҡәҙерле һәм изге зат. Ул беҙҙең тормошобоҙға йәм, йән биреүсе иң ҡәҙерле, мәрхәмәтле кешебеҙ. Әсәй балаһына йәшәү бүләк итә, күкрәк һөтө менән туйындыра, һулышы менән йылыта, наҙы менән иркәләй, ғүмере буйы ғәзиз балаһы өсөн борсола. Балаһы ысын кеше булып үҫһә, сикһеҙ ғорурлана. Беҙҙең әсәйебеҙ – идеаль ҡатын, һәр беребеҙгә үҙенең яҡшы сифаттарын һеңдерергә тырышты, бала рәхмәте йөҙөнән клип төшөрөү бурысын ҡуйҙым. Барлыҡ эштәремдә уң ҡулым булараҡ, был юлы ла Римма һеңлем тәүге ярҙамсым булды, – тип һөйләй Рәйсә. Әйткәндәй, оператор ҙа, режиссер ҙа, монтажлаусы ла клип авторының теләгенән сығып эш итә.
Рәйсә Иҙрисованың тағы бер оло проектын телгә алып үтмәү яҙыҡ булыр. Һәр саҡ ижади эҙләнеүҙәр юлында булған, тырыш, һәр шөғөлдән йәм табып йәшәй белгән ҡатын нәҫел-нәсәбен барлау буйынса маҡсатлы эш алып бара. 2014 йылда атаһы яҡлап Әминевтарҙың, ә 2017 йылда әсәһе яҡлап ҡарт олатаһы Иҙристән таралған тармаҡтың Шәжәрә байрамын ойоштора. Ҡаракөсөк тоҡомоноң Һәлберҙәр араһының генеалогияһын өйрәнеү бушҡа китмәй, Рәйсә Хәйбулла ҡыҙы 1100 (!) исемдән торған шәжәрә төҙөй! Үҙ тарихына битараф булмаған киләсәк быуын вәкилдәре өсөн ысын хазина бит был!
Барлығы 450 туған-тыумаса осрашҡан (саҡырыу ҡағыҙы 650 кешегә таратыла) оло йыйында быуындар араһында бәйләнеш булдырылған һәм нығытылған, туғанлыҡты танытып, нәҫел тармаҡтары барланған. Туған ҡәҙерен белгән, тарихтың әһәмиәтен тәрәндән аңлаған бер кеше башҡаларҙың киләсәге өсөн күпме эш башҡарһын әле, афарин!
***
Татыу, берҙәм, дуҫ ғаиләле булыуың – һанап бөткөһөҙ бәхет бит ул. Бер-берең өсөн йәнеңде бирерҙәй булып, уңыштары өсөн ысын күңелдән ҡыуанып, барлыҡ эштәреңде бергә башҡарып, бергәләшеп ял итәһең. Гөлсәсәк һәм Хәйбулла Әминевтар тормошон барлыҡ күркәм йола һәм күңелле ял минуттары менән аралаштыра белә. «Икебеҙ ҙә күп балалы ғаиләнән сыҡҡанбыҙ. Бер-беребеҙҙе тыуған көн менән ҡотларға тип барһаҡ, 70 самаһы туған йыйылабыҙ ҙа ҡуябыҙ», – тип көлөшә улар. Кейәүҙәре Фәрит менән Рөстәм дә ышаныслы терәк-таянысҡа әүерелгән. Баланың балаһы балдан татлыраҡ, тиҙәр. Ейәндәрен бик ярата, күҙ ҡараһылай күрә олатай менән өләсәй. Әминевтарҙың рухлы йорттарының нигеҙе ҡотло, ырыҫлы. Ә бәхетле ғаилә сере яҡындарыңа ҡарата иғтибарлы, ихтирамлы булыуҙа, дуҫлыҡ-туғанлыҡ хистәрен бала саҡтан тәрбиәләй белеүҙәлер. Тәрән тамырлы ағас оҙаҡ йәшәй, ә тамырһыҙы ҡорой, тиҙәр бит беҙҙең халыҡта.
Лилиә ХӘЛИТОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


c: text/html

text:
М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының баш режиссеры, Ш.Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Рөстәм Хәкимов. Тапшырыуҙы Башҡортостандың халыҡ артисы Илдар Ғүмәров алып бара.
«50+» - илһамлы тормош»
Йылайыр районында «Алтын йәш» шаяндар һәм тапҡырҙар фестивале үтте.
БР Милли музейының генераль директоры Ғәли Вәлиуллин һәм «Башҡортостан» газетаһының мәғариф һәм тәрбиә бүлеге хәбәрсеһе Дилбәр Ишморатова.
Башҡорт дәүләт академия хор капеллаһы етәксеһе Алһыу Сәлмәнова.
Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф алдынғыһы Рәсимә Ураҡсина һәм БДУ-ның Башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы доценты, БР мәғариф алдынғыһы Фирүзә Исҡужина.
БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалының Башҡорт әҙәбиәте кафедраһы доценты, филология фәндәре кандидаты, шағирә Рита Фәтҡуллина.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
…Алыҫ йылдар төпкөлөндәге тарихҡа шаһит Баймаҡ районы республиканың 100 йыллығына ҡарата бихисап эштәр башҡара. Был юҡҡа түгел. Тап ошо төбәктә халҡыбыҙҙың киләсәк яҙмышы, Башҡортостан дәүләтенең ҡоролошо хаҡына янып-көйөп, утҡа-һыуға ингәндәр, яңыса сәйәсәт һәм тормош өсөн фиҙакәр көрәшкәндәр.
Ошо көндәрҙә Баймаҡ ҡалаһының тарихты өйрәнеү музейы алдында Ғабдулла Иҙелбаев менән Ғимран Мағазовтың исемдәрен мәңгеләштереү маҡсатында иҫтәлекле стела асылды. Йөҙ йылдан һуң дандары туған халҡына ҡайтарылған шәхестәргә ҡуйылған стеланың тап ошонда урынлашыуы юҡҡа түгел. Музей Беренсе Башҡорт ғәскәренең штабы урынында ултыра, офицерҙар Ғабдулла Иҙелбаев менән Ғимран Мағазов та бында ҡулға алына.
Просмотров (2)


text:
Тәҡдир үә ризыҡ
Тәҡдир үә ризыҡ
Һәр бер эш был донъяла Аллаһ Тәғәләнең ҡәләме үә тәҡдире менән эшләнә. Шуға ла иртәнге көнгә миңә, йәки балаларыма ризыҡ юҡ тип ҡайғырырға ярамай. Һәр көнгә ризыҡтан өлөшөбеҙ яҙылған. Әгәр берәй кем иртәнге көнгә ризығым юҡ тип ҡайғырһа, ул Аллаһ Тәғәләгә ышанмаусы! Һеҙҙең кем генә булыуығыҙға ҡарамаҫтан (милләт, раса, дин, мөьмин йә атеист...) Аллаһ Мәрхәмәтле үә Рәхимле булыуы арҡаһында һәр берегеҙгә үҙ өлөшөгөҙҙе биргән һәм бирә, тик шөкөр ҡылығыҙ.
Шундай хикәйәт ҡылына: бер ваҡыт дүрт йәш кеше юлда осрашып бер-береһенә юлдаш булып сәфәр ҡылдылар. Уларҙың береһе — падишаһ улы, икенсе — сауҙагәр улы, өсөнсеһе — затлы бай атаның улы, дүртенсеһе — игенсе улы ине. Был юлдаштарҙын һәр береһе фәкирлеккә төшөп, өҫтәренә кейгән кейемдәренән башҡа һис бер нәмәләре юҡ ине.
Былар бергәләп сәйәхәттәрен дауам иттеләр һәм һәр кем ата-бабаларының элек эш иткән кәсебе менән ризыҡ табырға булдылар.
Батша улы әйтте: "Һәр эш донъяла Аллаһы Тәғәләнең ҡазаһы һәм тәҡдире булалыр. Әҙәм балаһына «Ләүхел-мәхфүздә (Яҙмыштар китабында) яҙылған эш бер нисек тә булмай ҡалмаҫ, ә яҙылмаған эште йөҙ-мороноң менән ер һөрөп эҙләһә лә, уға насыйп булмаҫ. Шулай булғас, ҡаза үә тәҡдиргә сабыр итеп, ваҡытын көтөп тороуҙан артыҡ эш юҡтыр», — тине.
Сауҙагәр улы: « Аҡыл һәр бер нәмәнән өҫтөнөрәктер», — тине.
Затлы атаның сибәр улы әйтте: «Һәр нәмәнән гүзәллек артыҡтыр».
Игенсенең улы: « Бар нәмәнән эштә тырышыу, ижтиһад итеү ололыр», — тине.
Шулай бер ҡалаға етмәҫ урында ялға туҡталып алғас, игенсе улы ҡалаға китте. Барып еткәс: «Бер көндө дүрт кеше туйырлыҡ ниндәй кәсеп ҡылырға тейешмен?»—тип һорашты. Уға: «Был ҡалала утын ҡәҙерле, урман шәһәрҙән алты-ете саҡрым йыраҡлыҡта», — тинеләр.
Игенсе улы, шул урманға барып, бер бәйләм утын киҫте. Уны ҡалаға алып ҡайтып, бер дирһәмгә һатты. Шул аҡсаға аҙыҡ-түлек алды һәм ҡаланың ҡапҡаһына былай тип яҙҙы: «Әгәр бер кеше был ҡалала бер көн тырышып эшләһә, дүрт кеше ашап туйырлыҡ аҡса таба». Унан һуң ризығын юлдаштарына алып ҡайтты, улар аҙыҡты ашап, туҡланып көн үткәрҙеләр.
Икенсе көндө, таң атҡас, матур егеткә әйттеләр: «Хәҙер сират һиңә етте, ҡалаға барып, сибәрлегең менән беҙгә бер көн ашап туйырлыҡ ризыҡ алып ҡайт».
Матур егет ҡалаға барҙы һәм шундай уйға килде: "Минең кәсеп ҡылырға йүнем юҡ. Аллаһы Тәғәлә «Талаҡ» сүрәсенең 3 сө аятында әйтә: «Үә йәрзүкһү мин хәйсү ләә йәхтәсибү», йәғни « Һәм Аллаһы Тәғәлә уға көтмәгән ерҙән ризыҡ бирер» тигән аятты уҡып ҡалаға инде, бер ағастың күләгәһенә һөйәлеп ултырҙы. «Юлдаштарым янына ни рәүештә ҡайтырмын», — тип уйлай торғас, йоҡлап китте.
Шул ваҡытта бының эргәһенән һүрәт оҫтаһы-рәссам үтеп барғанда, кинәт был егеткә күҙе төшөп, матурлығына хайран ҡалды, сүрәтен рәсемгә төшөрөп, һатып файҙа алырға уйланы. Шул фекер менән ул егетте уятты һәм оҫтаханаһына алып ҡайтып, сүрәтен төшөрә башланы. Эш тамам булғас, һүрәт оҫтаһы егеткә йөҙ дирһәм аҡса биреп оҙатты. Матур егет һүрәт оҫтаһының өйөнән сыҡҡас, ҡала ҡапҡаһына былай тип яҙҙы: «Сибәрлегемдең бер көнлөк эш бәйәһе — йөҙ дирһәм». Унан һуң юлдаштарына аҡса һәм аҙыҡ-түлек алып ҡайтты.
Өсөнсө көн иртән был юлдаштар, сауҙагәр улына: «Шәһәргә бар, аҡылың менән бер көн туҡ булырлыҡ аҙыҡ тап!» — тинеләр.
Сауҙагәр улы, йыйынып ҡалаға китте. Ҡала ситендә һыу буйында сауҙа итеүсе бер сауҙәгерҙең көймәһе туҡтаған ине. Эсе төрлө мал-тыуар менән тулы ине. Сауҙагәр улы шул яҡҡа барҙы һәм көймәләге малдарҙы һатып алырға килгән бер нисә сәүҙәгәрҙе күрҙе. Ул сәүҙәгәрҙәр бер-береһе менән кәңәшләшәләр ине: «Бөгөн беҙ был малдарға тейешле баһа — алыу хаҡы ҡуйып ҡайтайыҡ. Беҙ алмағас, икенсе көнгә мал эйәләре, бәлки, хаҡын кәметеп, арзанғараҡ бирерҙәр».
Сауҙагәр улы быларҙың һөйләшеүенә ҡыҫылмай, үҙе янғыҙ мал эйәләренән малды бурысҡа алырға йөҙ мең дирһәмгә ҡул һуғып килеште. Теге сауҙәгәрҙәр ишетелерлек итеп, ҡысҡырып: «Малды һатыулашмай алған сауҙәгәрҙәрҙең ҡаларына алып барып һатам», — тине. Сауҙәгәрҙәр был хәбәрҙе ишеткәс: «Был барып баҙарыбыҙҙы боҙар», —тип ҡурҡып, барыһы бер булып, һатыусы улына мең дирһәм өҫтәмә биреп, малды саф аҡсаға һатып алдылар.
Быларҙан аҡсаны алып, малды һатҡан көймәселәргә тейешле аҡсаны биреп, ҡалған мең дирһәмден бер өлөшөнә аҙыҡ-түлек алып ҡайтты, һәм юлдаштары кеүек, ҡала ҡапҡаһына былай тип яҙҙы: «Бер көндә сауҙәгәр улының аҡылы мең дирһәм аҡса тәшкил итә».
Дүртенсе көн булғас, батша улына әйттеләр: «Паһишад улы! Һин дә шәһәргә барып, Аллаһының тәҡдире менән ризығыбыҙҙы кәсеп ит!»
Батша улы ҡалаға барҙы һәм уның ҡапҡаһы янында бер таш ултырғыс өҫтөнә урынлашты. Ул көндө Аллаһының хикмәте менән ҡаланың падишаһы вафат булған ине. Әммә падишаһты тәхетенә ултырырға ни бер балаһы, ни бер туғаны ҡалмаған ине. Шул көндө әлеге батша улы янынан падишаһтың йыназаһын күтәреп үттеләр. Оҙатып барған халыҡтын бөтәһе, күҙҙәренән йәштәр ағыҙып, падишаһтың яҡшылыҡтарын иҫкә алып ихластан иланылар. Әммә батша улы, уларҙың илауҙарына аҙ ғына ла иғтибар итмәйенсә, вайымһыҙ ғына ултырған урынында ҡалды. Халыҡ бының был холҡон ҡабул итмәне, хатта ҡапҡа ҡарауылсыһы быға асыуланып: «Әй, ғәмһеҙ йән! Һин кем булаһың? Бөтә халыҡ падишаһ хәҙрәте ҡан-йәш түгеп оҙатҡанда, һин ҡайғыһыҙ-ихтирамһыҙ утыраһың. Тор, кит», — тип, елкәһенә бер-икене һуғып ебәрҙе.
Бөтә кешеләр зыяратҡа инеп бөткәс, батша улы тағы әүәлге урынына килеп ултырҙы. Һаҡсы, уның йәнә килеп ултырып торғанын күргәс, асыуланып яғаһынан тотып, һаҡсыларға биреп ебәрҙе. Һаҡсылар уны зинданға яптылар.
Икенсе көнө ҡала халҡы падишаһ һарайына батша һайлап ҡуйыу ниәте менән кәңәшмәгә йыйылдылар. Халыҡ был урынға төрлө кешене күрһәтеп ҡараһалар ла, бер төрлө лә уртаҡ һүҙгә килә алманылар. Шул арала теге ҡапҡа ҡарауылсыһы килеп керҙе һәм әйтте: «Мин кисә ҡапҡа төбөндә ултырған бер егетте күрҙем. Ул беҙҙең хәсрәтебеҙгә һис аҙ ғына ла иғтибар итмәне, күҙенән бер тамсы күҙ йәше сығарыу ҡайҙа ул, йөҙөндә ҡайғы әҫәре лә күренмәне. Гүйә уның ҡаршыһында падишаһыбыҙҙың вафаты оло ваҡыйға һаналманы, йөҙөндә олоғораҡсылыҡ һәм затлылыҡ әҫәре генә сағылды. Уға бер-нисә һүҙ әйткән инем, ләкин яуап ҡайтарманы. Шунаң һуң уны ҡапҡа төбөнән ҡыуалып ебәрҙем. Халыҡ зыяраттан ҡайтҡанда йәнә уны элекке урынына ултырғанын күргәс, ситтән килгән шымсы йә күҙәтеүсе булмағайы тип, һаҡсыларға биреп ебәрҙем».
Был хәбәрҙе ишеткәс, ҡала халҡы кеше ебәреп, уны зиндандан сығарҙылар һәм ниндәй сәбәптән шул шәһәргә килгәнен һоранылар. Йәш кеше әйтте: «Мин Фуран батшаның улы инем. Атам вафат булғас, ағайым минән өҫтөн сығып, атайым урынына падишаһ булды. Атайым иҫән саҡта бөтөн батшалығын миңә вәғәҙә иткән ине. Ағайым был сәбәптән миңә асыу тотоп, хөсөтлөк ҡылды. Унан башымды ҡотҡарыу өсөн был шәһәргә ҡасып килдем».
Йәмғиәт был егеттән һүҙҙәрҙе ишеткәс, бик ҡыҙғандылар уны һәм мәрхүм атаһына доға ҡылдылар. Унан һуң ҡаланың ололары уны батша итеп һайларға тәҡдим иттеләр. Халыҡ уны бер тауыштан һайларға риза булды.
Был ҡала халҡының шундай ғәҙәте бар ине, әгәр батша итеп бер кешене һайлаһалар, аҡ филгә ултыртып, ҡаланың һәр тарафын күрһәтеп йөрөтәләр ине. Уны шулайтып алып йөрөгәндә, уға ла теге ҡапҡанан үтергә тура килде. Иң беренсе юлдаштарының яҙған яҙыуҙарын күреп, былай яҙырға бойорҙо: «Ижтиһадлы булыу, матур булыу, аҡыллы булыу һәм әҙәмдең башына килгән нәмәләр — кәрәк яҡшылыҡтан булһын, кәрәк яманлыҡтан булһын — барыһы да Аллаһының тәҡдире буйынсалыр, һәм минең бында килеп батша булыуым да Аллаһы Тәғәләнең хөкөмө үә теләге менәндер».
Шунан һуң вафат булған падишаһтың һарайына кереп, тәхеткә ултырҙы. Иң беренсе юлдаштарына кеше ебәртеп, үҙ ҡанаты аҫтына алды. Аҡыллы юлдашын вәзир итә, ижтиһадлы юлдашын игенселәрҙең эштәре ҡарала торған урынға етәксе итеп ҡуйҙы. Сибәр юлдашын тағы бер эштең башына билдәләне. Бынан һуң илендә булған ғалимдәрҙе, хәкимдәрҙе йыйып, шуны мәғлүм ҡылды: «Минең юлдаштарым һәр көндә ризыҡтың бер Аллаһы Тәғәләнең тәкдире үә ҡазаһы менән булғанын асыҡ белделәр, һеҙ ҙә шуны бер Аллаһының тәҡдире менән булғанды белеп, шуға ышанығыҙ. Минең был дәрәжәгә ирешеүем аҡыл, гүзәлек йәки ижтиһад менән түгел, ә тик фәҡәт Тәғәләнең хөкөмө буйынса. Ағайым мине йортобоҙҙан һөрөп сығарғандан һуң, был үрҙәргә ирешәсәгемә уйлау ҡайҙа инде, бәлки тамағымды туйҙырырлыҡ аҙыҡ та таба алмам тип ҡурҡа инем, был юғары урынға етәрмен тип хатта күңелемә лә инеп сыҡмай ине. Сөнки был ерҙә яҡшылыҡта, күркәмлектә, ижтиһадта һәм тоғро фекерҙә минән артыҡ кешеләр бик күптер».
Йыйылған халыҡ араһынан бер ҡарт кеше тороп, падишаһҡа әйтте: «Дөрөҫөн һөйләнең, аҡыллы үә хикмәтле һүҙҙәр әйттең. Ләкин һин был урынға, үрҙәргә аҡылың һәм беҙгә ҡарата яҡшы уйҙа булыуы сәбәпле ирештең. Был ике сифаттың менән күңелдәребеҙҙе яулап, үҙеңә мөхәббәтебеҙҙе йәлеп иттең. Юғарыла телгә алынған нотыҡтарыңды аңлап, һәммәһенең дөрөҫлөгөн раҫланыҡ. Аллаһы Тәғәлә һиңә батшалыҡ дәүләте бүләк итә, был һиңә аҡылың һәм зиһенең шул дәүләткә лайыҡлы булғаны өсөн. Донъяла әҙәмдәрҙең олоһы һәм хөрмәтлеһе аҡыл да фекер менәндер, мәрхүм булған батшабыҙҙың вафаты ваҡытына тура килеүең — Хаҡ Тәғәләнең беҙгә ебәргән бер бүләгелер».
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 16.11.2016 в 00:15, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
ПЕТРОФИТТАР, л и т о ф и т т а р (гр. pétros — таш һәм ...фит), ҡая, тау ишелмәләре йәки йоҡа ҡатламлы тау тупрағында үҫергә яраҡлашҡан үҫемлектәр. П. йыш осраҡта мендәрҙәр, кәҫлектәр барлыҡҡа килтерә йәки түшәлеп үҫкән форма булып тора. Көпшәле П. өсөн тәрән булмаған, ныҡлы һәм эләктереүсән, битләү буйлап өҫкә йүнәлтелгән тамыр системаһы хас. П. һабағы йыш ҡына ташлы субстратҡа күмелгән йәки ҙур булмаған тәрәнлектә өҫтәлмә тамырҙары булған оҙон йәйелеп үҫкән үренделәр үҫтерә. Күп П. (цианобактериялар, лишайниктар) ҡаяларҙа беренсе булып үҫә башлай, улар бүлеп сығарған продукттар тау тоҡомдарының биол. яҡтан ашалыуын тормошҡа ашыра, был тупраҡ барлыҡҡа килеүҙә ҡатнашҡан башҡа П. (мүк һымаҡтар һәм башҡа ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр) уларҙа урынлашырға мөмкинлек бирә. Башҡортостан флораһы П. күп өлөшө дала м‑н бәйле (себер суҡмарбашы, ҡанүлән, ҡараған, эфедра һ.б. төрҙәре). Тау тоҡомдары сыҡҡан урындарҙа ҡуян кәбеҫтәһе, ағас тоҡомдарынан — ҡарағай осрай. Декоратив үҫемлектәр (урал ҡамғағы, урал ҡәнәфере һ.б.), мал аҙығы үҫемлектәре (ҡая бүтәгәһе, яр ваҡ күстерәһе һ.б.), баллы үҫемлектәр (суҡлы шалфей, ялан йәнүләне һ.б.) һ.б. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына 100‑ҙән ашыу П. индерелгән (Карелин астрагалы, ҡал ҡамғағы һ.б.), ш. иҫ. эндемиктар (Гельм астрагалы, урал ҡәнәфере һ.б.), реликттар (себер патринияһы, башҡорт ҡыйыҡтажы һ.б.). Бөрсөклө глобулярия, Разумовский тәңкәғуҙағы, шырт төклө еҙүлән РФ‑тың Ҡыҙыл китабына ингән. Шулай уҡ ҡара: Ксерофиттар.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 399
ЙЫЛЛЫҠ АҠМА, бер йыл эсендә йылға ағымы киҫелеше аша үткән һыу күләме. Й.а. төп күрһәткестәре — аҡманың ҡатламы (һыу йыйыу ҡоролмаһынан бер йыл эсендә ағып төшкән һәм майҙан өҫтөнә тигеҙ итеп бүленгән һыу ҡатламының күләме), нормаһы (уртаса күп йыллыҡ аҡма күләме, дауамлылығы оҙонайғанда әллә ни тиклем үҙгәрмәй); модуле (билдәле бер майҙан өҫтөнән билдәле бер ваҡыт эсендә ағып төшкән һыу күләме) һәм күләме, ш. уҡ уртаса йыллыҡ һыу сығымы. Й.а. барлыҡҡа килеүе яуым‑төшөм режимына, һауа температураһына, терр‑яның рельефына, геол. төҙөлөшөнә, тупраҡ ҡатламдарына һәм үҫемлектәр донъяһына бәйле; ҡарлы, ямғырлы, грунтлы, боҙлоҡло туйыныу иҫәбенә барлыҡҡа килә. Макс. Й.а. яҙғы ташҡын һәм ташҡын ваҡытында, миним. — йәйге йәки ҡышҡы межень осоронда күҙәтелә. Терр‑яларҙың һыу режимын өйрәнгәндә, гидрологик күҙаллауҙар, һыу кадастры төҙөгәндә, ш. уҡ гидротехник ҡоролмалар проектлағанда иҫәпкә алына. Башҡортостан йылғаларының Й.а. формалашыуына (ҡара: табл.) тауҙарҙың меридиональ йүнәлештә һуҙылып ятыуы, уларҙың көнбайыш һәм төньяҡ‑көнбайыш һауа массалары юлында кәртә булыуы, карст үҫеше, бейеклек бүлкәтлеге, күлдәр йоғонтоһо һ.б. тәьҫир итә. Башҡортостандың Урал алдында уртаса йыллыҡ аҡма ҡатламы 80—240 мм, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында — 240 мм алып (Ләмәҙ й. басс. — 480 мм күберәк), Башҡортостандың Урал аръяғында — 120 мм тиклем (Таналыҡ й. түбәнге ағымында — 60 мм кәмерәк) тәшкил итә. БР‑ҙа Й.а. барлыҡҡа килеүе 4 гидрологик станцияла (Өфө, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Йылайыр р‑ны Йылайыр а. һәм Нуриман р‑ны Павловка а.) һәм 50 гидрологик поста күҙәтелә (2012).
В.А.Загорский
Тәрж. И.М.Япаров
Башҡортостан территорияһында айырым гидрологик постар буйынса йыллыҡ һыу аҡмаһы


text:
Гимназиябыҙҙа «Ярғанат» исемле хикәйәләр, «Ғәжәп хәбәр» тигән шиғырҙар китабы аша балаларға яҡшы таныш булған Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты, шағирә, тәржемәсе Гөлнур апай Яҡупова менән осрашыу бик фәһемле, иҫтәлекле булғандыр, тип уйлайым. Сөнки изге һәм саф күңелле, оло тойғоло, нескә лә, көслө лә, сабыр холоҡло ла, иң мөһиме – бар булмышы менән халыҡсан яҙыусының сығышын кескәйҙәр йотлоғоп тыңланы. Кисәлә уның тормош юлы, ижады, тәүге шиғырҙары, хәҙерге көндә башҡарған эштәре хаҡында белергә теләп, бер-бер артлы һорауҙарын яуҙырҙы ғына улар.
Гөлнур апайҙың кескәй генә шиғырында ла оло фекер, тәрән психологик кисерештәр ята бит. Ҡунаҡ ашы – ҡара-ҡаршы, тигәндәй, авторҙың тәбиғәт, хайуандар, үләндәр, ҡоштар тураһында яҙылған күркәм шиғырҙарын III «А» синыфы уҡыусылары яттан һөйләп, үҙенә бүләк итте. Ә алтынсыларҙың «Һаҡау түгел», «Әсәйҙәр ниңә ҡартая?» тигән хикәйәләрҙе сәхнәләштереүе бик үҙенсәлекле булды. Һүҙ ыңғайында уҡыусыларҙы әҙерләгәндәре өсөн башланғыс синыф уҡытыусыһы Гөлнара Радик ҡыҙы Хисаева, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Сәғирә Әхмәт ҡыҙы Миндийәрова һәм Эльвира Ғәйнулла ҡыҙы Миһрановаларға оло рәхмәтемде белдергем килә.
Экология йылында Гөлнур Яҡупованың «Тәбиғәттә ҡунаҡта» исемле яңы китабы сығыуын шатланып ҡаршы алғайныҡ. Ниһайәт, уны тотоп ҡарау, уҡыу бәхетенә ирештек. Автор беҙҙе шулай ҡыуандырҙы. Уҡыусыларға ла, уҡытыусыларға ла ул бик оҡшаны. Сөнки йөкмәткеһе бай, бик файҙалы мәғлүмәт тупланған.
Гөлнур апайҙың «Йәншишмә» гәзитендә «Ҡыҙыл китап» аманаты» рубрикаһы аҫтында сығып килгән шиғыр, әкиәттәре менән дә беҙҙең уҡыусылар даими танышып барҙы. Өлкән синыф уҡыусыларына, уҡытыусыларға «Ҡатындар», «Күперҙәр», «Йыртҡыс ҡаны» кеүек юрауҙар, һынамыштар, мәҡәлдәр ҡулланып яҙылған тос фекерле, тәрбиәүи, сағыу образлы әҫәрҙәре бик оҡшай. Ошо иҫ киткес китаптарҙы сығарған яҙыусы менән күҙгә-күҙ осрашып, бер өҫтәл артында сәғәттәр буйы әңгәмәләшеп ултырыу үҙе бер бәхет икән!
Гөлнур апай киләһе йылдарҙа тағы ла яңы әҫәрҙәре, китаптары менән беҙҙе ҡыуандырыр, осрашыуҙарға килер, тип көтөп ҡалабыҙ. Һаулыҡ һәм оҙон ғүмер теләйбеҙ уға.
Илзирә ҒАРИФУЛЛИНА, китапханасы.
Өфө ҡалаһы, 102-се башҡорт гимназияһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 344
ФИН‑УҒЫР ТЕЛДӘРЕ, у ғ ы р - ф и н т е л д ә р е, ҡәрҙәш телдәр төркөмө. Скандинавия ярымутрауынан алып Уралға тиклем, Волга һәм Кама йылғалары араһында, Обь й. урта һәм түбәнге ағымы басс. терр‑яларында, Дунай й. басс. бер өлөшөндә таралған. Һөйләшеүселәр һаны 24 млн яҡын кеше (1970). Грамматик төҙөлөшө б‑са самодий телдәренә яҡын, улар м‑н гипотеза б‑са урал телдәре ғаиләһенә (ҡара: Урал‑Алтай телдәре) берләшкән. Ф.‑у.т. генеалогик яҡтан 5 тармаҡҡа бүленә: балтик буйы-фин (фин, ижор, карел, вепс, вод, эстон, лив телдәре), волга (мордва телдәре — эрзя, муҡшы теле; мари теле), пермь (коми‑зырян, коми-пермяк, удмурт теле), уғыр (ханты, манси һәм венгр теле), саам телдәре. Башҡа классификациялары бар.
Хәҙ. Ф.‑у.т. даими тел‑ара фонетик тап килеүҙәр, байтаҡ һүҙ үҙгәртеүсе һәм һүҙ яһаусы аффикстарҙың, бөтөн аффикстар системаларының килеп сығышы уртаҡлығы, лексиканың уртаҡ ҡатламы берләштерә. Фонетикаһында, волга һәм пермь телдәренән тыш, оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар (эстон телендә оҙонлоҡтоң өс баҫҡысы икенсегә формалаша) айырыла. Ф.‑у.т. күпселегенә һуҙынҡыларҙың палаталь гармонияһы, һаңғырау һәм тәү сиратта интервокаль позицияла, ш. уҡ һүҙ башында һ.б. (пермь телдәрендә, венгр телендә) ышҡыулы, аффрикат, сибилянт тартынҡыларҙың фонологик ҡаршы ҡуйылыуы хас. Төрлө урындағы һәм фиксацияланған баҫым осрай. Ф.‑у.т. флективлыҡтың байтаҡ һыҙаттары булған агглютинатив морфологик тип (ҡара: Агглютинация), грамматик енес категорияһының булмауы, ҡылым төрҙәре яһалышының үҫешкән системаһы һ.б. хас. Ф.‑у.т. ҡайһы берҙәрендә ҡылым эргәһендә инҡар итеү махсус инҡар итеү ҡылымы формалары, уғыр һәм эстон телдәрендә — юҡлыҡ киҫәксәләре м‑н бирелә. Синтаксисында бәйләүесле конструкциялар киң ҡулланыла, эйәрсән аныҡлаусы һөйләмдәрҙә аныҡлаусы һәр ваҡыт препозицияла килә һ.б.
Әҙәб.: Основы финно-угорского языкознания. Марийский, пермские и угорские языки. М., 1976; Хайду П. Уральские языки и народы. М., 1985.
Л.В.Власова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Бөйөк Стефан III
Бөйөк Стефан III (шулай уҡ Степан Бөйөк һәм Изге, рум. Ștefan cel Mare și Sfânt, Штефан чел Маре ши Сфынт; 1429[1] — 2 июль, 1504) — господарь, Молдова кенәзлегенең иң күренекле хакимдарының береһе.
Ил менән 47 йыл идара итә. Был осорҙа ул Молдова кенәзлегенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә. Ғосман империяһы, Польша, Венгрия кеүек көслө көндәштәренә ҡаршы тора. Бөйөк Стефандың полководец, дипломат һәм сәйәсмәнлек һәләттәре арҡаһында Молдова кенәзлеге уҙаллылығын һаҡлай һәм Көнсығыш Европала мөһим сәйәси көс булып таныла. Валахия господаре Влад Цепештың союздашы була.
Йөкмәткеһе
Тәхеткә килеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Петр III Арон, Бөйөк Штефандың ике туғаны, тәхеткә ынтылып, бер туған ағаһын үлтерә. Петр Арон үҙенән элгәре ултырған хакимдар кеүек, кенәзлек тураһында әҙ уйлай, уның иҡтисади үҫешен, һаҡланыу торошон хәстәрләмәй[2]. Хатта сағыштырмаса ҙур булмаған Төркиә яһағы ла Молдова өсөн күтәрә алмаҫтай ауыр була.
1457 йылда Штефан Молдоваға алты меңлек ғәскәр менән инә. Уның төп көстәрен Валахия господаре Влад Цепеш бирә. Петр Арондың ғәскәре Должешть янындағы алышта 12 апрелдә еңелә. Ул үҙе Польшаға ҡаса. Штефанды Молдова иле Йыйылышы тәбрикләй һәм митрополит Феоктист үҙ фатихаһын бирә[3][4].
Илде нығытыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәхеткә ултырыу менән яңы хаким үҙ эшен илде нығытыуҙан башлай. Илдән ҡасҡан боярҙарға ул ерҙәрен, хоҡуҡтарын кире ҡайтарырға вәғәҙәләй. Ул бер нисә тапҡыр Польшаға хәрби поход яһай. Бәхәсле биләмәләрҙе тартып алыу менән янап, Польшаны килешеү төҙөргә мәжбүр итә. Штефан бер үк мәлдә төрөктәргә яһаҡ түләүҙе дауам итә.
Яҙма сығанаҡтар раҫлауынса, кенәзлектә игенселек, малсылыҡ, йәҙәм үҫтереү һәм умартасылыҡ үҫешә. Шулай уҡ балыҡсылыҡ продукттары тураһында ла әйтелә. Молдова кенәзлеге ҡалаларында сит ил сауҙагәрҙәре менән сауҙа итеү ойошторола. Бөйөк сауҙа юлын тергеҙеү ҡалаларҙың иҡтисади -ҫешенә булышлыҡ итә. Штефан хакимлығы осоронда шулай уҡ һөнәрселек тә киң йәйелә. Металл эшкәртеү, ҡорал эшләү, көршәкселек, туҡыма туҡыу кеүек шөғөлдәр күбәйә. Господарь грамоталарында илдә мәғҙән сығарыу эштәре лә теркәлгән. Ятҡылыҡтар Молдова, Бистрица, Прут йылғаһы буйҙарында була.
Бөйөк Штефан бик ҡаты финанс сәйәсәте алып бара. Ул заманда ике серия тәңкәләр баҫыла: грошь (грошь) һәм ярым грошь (жумэтате де грошь), улар өсөн Сучаве тәңкә ихатаһында 1457—1476 һәм 1480—1504 йылдарҙа юғары пробалы көмөш ҡулланыла.
Венециан документтар буйынса, Бөйөк Штефан ососронда молдова флоты Урта Ер диңгеҙендә була һәм Венеция менән Генуяға[5] йөрөй.
Тышҡы сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Молдова тарихында Бөйөк Штефандың урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Штефан 1504 йылдың 2 июлендә вафат була. Ул үҙе төҙөткән Путна монастырендә ерләнгән. Бөйөк Штефан хаким иткән осорҙа Молдова бик ныҡ үҫешә. Уның менән халыҡ-ара аренала иҫәпләшә башлайҙар. Туҡтамаҫ һуғыштар алып барылыуға ҡарамаҫтан Молдова иҡтисади яҡтан да алда бар. Штефан сәйәси аренала оҫта эш итеп, иле мәнфәғәтен яҡлап, уҙен бик яҡшы дипломат булараҡ иҫбатлай.
Штефандың полководец булараҡ һәләте инҡар иткеһеҙ — ул Ғосман империяһы, Польша, Венгрия кеүек көслө илдәргә ҡаршы тора. Уның тарафынан яңы ҡәлғәләр төҙөлә — Сороки, Иҫке Орхей, Хотин һәм Четатя-Албэ.
Бынан тыш ул молдова мәҙәниәтен ныҡ күтәрә. Добровец, Нямц, Бистрица, Воронец һәм башҡа монастырҙар төҙөй.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шолданешт районының Кобыльня ауылында Штефан имәне тип аталған ағас үҫә. Легенда буйынса, был имән төбөндә хаким бер алыштан һуң ял иткән[6].
- Бөйөк Штефан хөрмәтенә советҡа ҡаршы булған Лучники ойошмаһы атала.
- 2004 йылда Молдова президенты Владимир Воронин йылды Бөйөк Штефан III тип атай. 2004 йылда хакимдың үлеүенә 500 йыл була[7].
- Air Moldova авиапаркында 2010 йылдан Штефан хаким исемендә заманса Embraer 190 лайнеры бар[8].
- Бөйөк Штефан Влад III Цепештың (Дракула) яҡын дуҫы һәм союздашы була (URL Матей Казаку Дракула / Dracula: suivi du capitaine vampire (Тәржемәсе: В. Удовиченко) — М.: Этерна, 2011 й. ISBN 978-5-480-00195-2, ISBN 2-84734-143-9)
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Штефандың тормошо һәм шул осор бик күп әҙәби әҫәрҙәрҙә сағыла:
- «Закат солнца» («Apus de soare») (1909 й.) Барбу Штефанеску.
- Трилогия «Братья Ждер» («Fraţii Jderi») (1935—1942 йй.) Михай Садовяну.
- «Жизнь Штефана Великого» («Viața lui Ștefan cel Mare») (1934 й.) Михай Садовяну.
Кино[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Братья Ждер (фильм)[ro]» (1974 йыл) Бөйөк Штефан ролендә — Георге Козоричи[ro].
- «Штефан Великий — Васлуй 1475[ro]» (1975) төп ролдә — Георге Козоричи.
- «София» (2016 йыл). Бөйөк Штефан ролендә — Александр Балуев.
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014 йылдың сентябрендә Криуленала Бөйөк Штефанға икенсе мөһабәт һәйкәл асыла[9].
Филателия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йырҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Румынияның (1994 йылға тиклем Молдованыҡы ла) «Deşteaptă-te, române» гимнында Бөйөк Штефан даны телгә алына.
- Молдованың Che-MD рок-төркөмө Бөйөк Штефан тураһында бер нисә йыр яҙа. Улар араһында Славэ Нямулуй Водэ һәм Воевод.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Открытие молдавского историка Александра Никитича. Фильм «Молдавский господарь Святой Штефан Великий». 2004 год
- ↑ Стати В. История Молдовы. — Кишинёв: Tipografia Centrală, 2002. — Б. 64. — 480 б. — ISBN 9975-9504-1-8.
- ↑ Стати В. История Молдовы. — Кишинёв: Tipografia Centrală, 2002. — Б. 65. — 480 б. — ISBN 9975-9504-1-8.
- ↑ Ожог И. А., Шаров И. М. Краткий курс лекций по истории румын — Кишинёв, 1992.
- ↑ Gaina A. Astronomy, Geodesy and Map-Drawing in Moldova Since the Middle Ages Till the World War I // Serbian Astronomical Journal. — 2001. — Т. 162. — С. 122.
- ↑ Дуб Штефана чел Маре в селе Кобыля (рус.)
- ↑ Президент объявил 2004 год в Молдове — годом Штефана чел Маре // Новости-Молдова. — 24.12.2003.
- ↑ В мае пассажиропоток Air Moldova вырос на 14 % // Сайт Interlic — Самые главные новости Молдовы, 04.06.2010
- ↑ В Криулень открыли монумент господарю Штефану чел Маре, moldnews.md (1 сентябрь 2014). 2 сентябрь 2014 тикшерелгән.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Михай М. Штефан чел Маре. Между Гамлетом и Макиавелли // Независимая Молдова.
- Мосионжник Л. Знамя Штефана // Независимая Молдова.
- Ожог И. А., Шаров И. М. Краткий курс лекций по истории румын — Кишинёв, 1992.
- Василе Стати Штефан Великий, Господарь Молдовы — Кишинёв: F. E.-P. «Tipografia Centrală», 2004. — ISBN 9975-78-325-2.
- Михаил Садовяну Жизнь Штефана Великого (Viaţa lui Ştefan cel Mare) — Бухарест: Изд-во Литературы на иностранных языках, 1957.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Тауаф
Тауа́ф (ғәр. طواف) — хаж ҡылғанда Ҡәғбә тирәләй сәғәт уғына ҡаршы йүнәлеш тотоп үтеү йолаһы. Беренсе тауаф Мәккәгә килеп төшөү менән үтелә.
Үтеү тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хаж ҡылыусылар сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә ете тапҡыр Ҡара таш ятҡан мәсетте урап үтә. Тәүге өс үтештә йүгерә-атлай хәрәкәт итәләр. Ҡәғбәтулланы урап үткәндә уның "ғираҡ" һәм "йәмән" мөйөштәрендә намаҙ уҡыйҙар. Ете тапҡыр урап үткәндән һуң Ҡәғбәтулла ишеге янына киләләр, бөтә тәне менән һыйынып, уң ҡулын ингән ергә табан һуҙып тәүбә итәләр, гонаһтарын ярлыҡауҙы һорайҙар. Ҡөрьән Кәримдән ике сүрәне - — 109-сы («Кафырҙар») һәм 112-се («Ихлас») - сүрәләрен уҡып тамамлап ҡуялар. Ҡәғбәтулланы тейешенсә урап сыҡҡас, Ибраһим мәҡамына үтеп, намаҙ уҡыйҙар.
Хәҙистәрҙән билдәле булыуынса, фәрештәләр Бәйт әл-Мамур тирәләп тауаф ҡыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Про Таваф на dic.academic.ru
- Справочник для совершающих хадж (ғәр.)
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
НЕФТЬ-ГАЗ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ ҺӘМ ЯҢЫ МАТЕРИАЛДАР ИНСТИТУТЫ, дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы. 2009 й. Өфөлә Нефттең химик механика үҙәге һәм БР ФА‑ның Экологик тикшеренеүҙәр үҙәге (2005 й. асылған) базаһында БР ФА‑ның Н.‑г.т.һ.я.м.и. булараҡ ойошторола, 2012 й. алып БР‑ҙың Нефть-газ технологиялары һәм яңы материалдар институты. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: углеводородлы сеймалдың ауыр сығарыла торған запастарын үҙләштереү б‑са тикшеренеүҙәр һәм нефть-газ технологияларын эшләү; нанотехнологик процестарҙы фәнни‑теоретик яҡтан нигеҙләү, сәнәғәттең төрлө тармаҡтары һәм медицина өсөн наноматериалдар булдырыу; файҙалы ҡаҙылмаларҙы үҙләштереү һәм тәбиғи ландшафты тергеҙеү технологияларын экологик яҡтан нигеҙләү һәм проектлау. Институт составында 6 лаборатория бар. 29 ғилми хеҙм‑р араһында БР ФА‑ның 2 мөхбир ағзаһы, 11 фән д‑ры һәм 9 фән канд. (2013). Институт ғалимдары нефттең ауыр сығарыла торған запастарын һурҙырыу һөҙөмтәлелеген арттырыуҙың геол.‑технологик нигеҙҙәрен (2010 й. БР ФА‑ның А.А.Трофимук ис. пр. лайыҡ була), ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыр өсөн нефттең ауыр сығарыла торған запастарын үҙләштереүҙең интеграцияланған метотехнологияһын; бушап барған риф ятҡылыҡтары ҡатламдарына комплекслы йоғонто яһап, уларҙа бер ыңғайҙан ер аҫты газ һаҡлағыстары булдырыу, мед. имплантанттары өсөн наноструктуралы титан ярым фабрикаттары алыу технологияларын; углеводородтарҙың ауыр сығарыла торған запастарын үҙләштереү өсөн бер нисә химик һәм микробиол. реагент, респ. үтә мөһим объекттарының хәүефһеҙлеген, тәбиғи һәм техноген хәүефтәрҙән һаҡланғанлығын яҡшыртыу б‑са саралар системаһы эшләнә; яғыулыҡ автоматикаһы элементтары етештереү өсөн наноструктуралы алюмин иретмәһе һ.б. табыла. Уйлап табыуҙарға 6 патент алынған; 2 ғилми йыйынтыҡ һәм 6 монография нәшер ителгән. БР ФА, РФА ғилми учреждениелары, БР, РФ, Вьетнам, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан вуздары һәм ин‑ттары һ.б. м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир. — В.Е.Андреев (2009 й. алып).
Р.К.Напольская
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Үҙәк Азия илдәренең V Халыҡ-ара театр фестивалендә ҡатнашыусы (Аҡтау, Ҡаҙағстан), 2013 й.
Спектакль 1 сәғәт 30 минут бара
«Легендар шәхес», «ғауға кеше»... Яҡташыбыҙ, бөйөк балет бейеүсеһе Рудольф Нуриев тыуған илендә үҙ юлын таба алмай, сит илдә ҡалырға ҡарар итә, әллә күпме балет мәктәптәрендә үҙен һынап ҡараһа ла, рус балетына тоғро ҡала. Исеме бар донъяға билдәле артистың бер хәрәкәтенән, бер ҡарашынан ғына ла тамашасы «аһ» итер була. Ҡәтғи холҡон, эрелеген дә ғәфү итә улар. Юҡҡамы ни халыҡ бер сығышынан һуң артисты 89 тапҡыр сәхнәгә саҡырып сығара.
Руди - NEVER OFF... ( NEVER OFF - “һис ҡасан һүнмәҫ…”) - Рудольф Нуриев тормошоноң мөһим миҙгелдәрен сағылдыра.
Спектакль авторҙары
Рәссам:
Варвара Чувина (Санкт-Петербург)
Балетмейстер:
Ринат Абушахманов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
Музыкаль яҡтан биҙәүселәр
Ринат Абушахманов, Илшат Яхин
Ролдәрҙә
Рудольфтың атаһы, уҡытыусы, училище директоры Щелков :
Стрелочник, Балетмейстер Руди Ван Данциг, уҡытыусы Пушкин :
Ҡарсыҡ, әсәһенең әхирәте, Клара Сент:
«Ҡараңғы йорт» хужабикәһе, Ивонна, ҡабул итеү комиссияһы ағзаһы:
Балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе, ҡабул итеү комиссияһы ағзаһы:
Бәләкәй Руди :
Ринат Әғзәмов, Тимур Вәлиев
Спектакль рус теленә тәржемә ителә
Премьера көнө:
15 декабрь 2012 йыл
Диктор-тәржемәсе:
Рима Зәйнуллина, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре


text:
Мәләүез районында Хакимиәт көндәре үтә
Октябрь башынан Мәләүез районының 16 ауылында Хакимиәт көндәре үтте. Саралар сиктәрендә район етәкселеге халыҡ менән осрашыуҙар ойошторҙо, тип хәбәр итә райондың мәғлүмәт-аналитика бүлеге.
— Халыҡ проблемаларын хәл итеү көнүҙәк мәсьәлә булып тора, — тип билдәләне Мәләүез районы башлығы Малик Вәхитов. – Хакимиәт көндәре генә түгел, ҡаланың һәм райондың барлыҡ хеҙмәттәре эше лә быға йүнәлтелгән.
Хакимиәт көндәрен үткәреү барышында халыҡ туранан-тура район етәкселеге менән аралаша алды. Кешеләр, нигеҙҙә, көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу, юлдарҙы төҙөкләндереү, һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса мөрәжәғәт итте.
Ҡайһы бер һорауҙар урында уҡ хәл ителде. Улар араһында – Нордовка ауылындағы балалар баҡсаһын компьютер менән тәьмин итеү, Восточный ауылы урамына газ үткәреү.
Шулай уҡ халыҡ ауылдарҙы һыу менән тәьмин итеү, ҡайһы бер ауылдарҙа кәрәҙле элемтә, интернет селтәренә сығыу мөмкинселеген булдырыу кеүек мәсьәләләр менән мөрәжәғәт итте, уларҙы хәл итеү өсөн, әлбиттә, оҙағыраҡ ваҡыт кәрәк.
Ағымдағы ай аҙағынаса хакимиәттең мобиль төркөмдәре Мәләүез районының барлыҡ 94 ауылы халҡы менән осрашасаҡ. Киләсәктә район етәкселеге ошондай уҡ осрашыуҙарҙы Мәләүездең хеҙмәт коллективтары менән ойошторорға уйлай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 511
ГНОСЕОЛОГИЯ (гр. gnosis — танып белеү һәм ...логия), танып белеү теорияһы, философияның танып белеү мөмкинлектәрен, сығанаҡтарын, формаларын һәм ысулдарын, уның дөрөҫ һәм ысын булыу шарттарын өйрәнә торған бүлеге. Г. сигендә эпистемология — фәнни танып белеү т‑дағы тәғлимәт айырыла. Г. онтология, эстетика, этика һ.б. м‑н бәйле.
Башҡортостанда Г. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр м‑н В.Н.Бондаренко (марксизмдың гносеологик концепцияһы), У.С.Вилданов (трансценденталь субъективлыҡтың гносеологик анализы), Б.С.Ғәлимов (донъяның фәнни картинаһы), А.Ф.Кудряшёв (фәнни белемде нигеҙләү), М.С.Ҡунафин (объективлыҡ принцибының үҫеше), Д.Ә.Нуриев (“материя” категорияһын гносеологик һәм методологик нигеҙләү), Р.Й.Рәхмәтуллин (фәнни танып белеүҙең методологик проблемалары), Ф.С.Фәйзуллин (ҡиммәттәрҙең гносеологик анализы), В.С.Хәзиев (онтологик хәҡиҡәт), М.Т.Шафиҡов (фәнни-белем биреү потенциалын тикшереү методологияһы) һ.б. шөғөлләнә.
Р.Р.Вәхитов
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
- Подробности
- Просмотров: 544
ВЕНД (венда — славян ҡәбиләһенең боронғо атамаһынан), в е н д с и с т е м а һ ы (о с о р о), в е н д к о м п л е к с ы , аҫҡы кембрийҙан туранан‑тура алдағы, протерозойҙың иң өҫкө хроностратиграфик бүлексәһе. Осорҙоң башы — 600±10 млн йыл, тамамланыуы — 535±1 млн йыл. Б.С.Соколов тарафынан айырып күрһәтелә (1950). Аҫҡы һәм өҫкө бүлектәрҙән тора. В. иң боронғо һөлдәһеҙ тереклектәрҙең ҡалдыҡтары (медуза һымаҡ Ediacaria формалары), микрофоссилияның специфик биоттары һ.б. хас. Стратотиптары башлыса Көнсығыш Европа платформаһының көнбайыш һәм үҙәк райондарында бүленгән. В. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында А.И.Олли (1940, 1948), О.П.Горяинова (1943), Ю.Р.Беккер (1975), В.И.Козлов (1982) һ.б. тасуирлаған әшә серияһы ҡатламдарын тәшкил итә. Әшә серияһы ҡатламдары Башҡорт мегантиклинорийының көнбайыш итәгендә киң таралған, көнсығыш битләүенең Криволук, Тирлән синклиналдәрендә үҫеш алған. Мегантиклинорийҙың көнбайыш итәгендә төрлө дәүмәлдәге бөртөклө полимикт, ялан шпатлы‑кварцлы, субаркоз, аркоз, кварцлы ҡомташтарҙан һәм алевролиттарҙан тора, гравелиттар, аргиллиттар, полимикт конгломераттар (урыны м‑н тиллитҡа оҡшаш) бар; ҡалынлығы 1600—2400 м. В. аҫҡы бүлегенә — әшә серияһының баҡый, өҫкөһөнә (аҫтан өҫкә) үрек, баса, күкҡарауыҡ һәм егән свиталары тура килә. Әшә серияһының аҫҡы сиге баҡый йәки үрек свитаһының табанынан үткәрелә, улары йырындар ҡаратауиҙың түшәүлек ҡатламына ята. Баҡый свитаһы глауконит булған ялан шпатлы‑кварцлы һәм кварцлы ҡомташ һәм алевролит, аргиллиттан тора; полимикт конгломераттар (урыны менән тиллитҡа оҡшаш), гравелиттар һәм гематит мәғдәне ҡатлауҙары бар; ҡалынлығы 40—100 м алып 650 м тиклем. Ҡатламдар Еҙем, Оло һәм Кесе Рәүәт, Кесе Толпар йй. басс. таралған. Еҙем й. бүленгән стратотипта Ediacaria фаунаһы табылған. Башҡорт мегантиклинорийының көнсығыш битләүендә баҡый свитаһының аналогы булып Криволук синклиналендә полимикт алевролиттар һәм ҡомташтар, балсыҡлы һәм балсыҡ-карбонатлы һәүерташтар, тиллитҡа оҡшаш конгломераттарҙан торған ҡурғашлы свитаһы тора, ҡалынлығы 100— 250 м. Ҡатламдар Ағиҙел й. буйлап Бөрйән р‑ны Байназар а. төньяҡҡа һәм көньяҡҡа һуҙыла. Стратотибы Ҡурғашлы й. бүленгән. Үрек свитаһы башлыса төрлө дәүмәлдәге бөртөклө ялан шпатлы‑кварцлы, аркоз һәм кварцлы ҡомташтар, гравелиттар һәм конгломераттарҙан ғибәрәт. Һирәк аргиллит ҡатлауҙары, ш. уҡ составы б-са ҡомташҡа яҡын алевролиттар бар, ҡалынлығы 25—65 м алып 300—350 м тиклем. Ҡатламдар Баҫыу, Егән, Еҙем, Инйәр һәм Үрек йй. басс. таралған. Баҫыу свитаһында башлыса аргиллит ҡатлауҙары һәм ҡатламдары булған полимикт ҡомташтар һәм алевролиттар, ҡалынлығы 700—900 м. Ҡатламдар Баҫыу й. төньяҡҡа Ағиҙел й. киң ағымына тиклем көньяҡта ята. Стратотибы Баҫыу й. бүленгән. Ҡуҡырауыҡ свитаһы төрлө дәүмәлдәге бөртөклө полимикт ҡомташтарҙан һәм конгломераттарҙан тора, ҡалынлығы 50—100 м алып 200— 350 м тиклем. Ҡатламдар төньяҡта Инйәр й. алып көньяҡта Үрек й. тиклем һуҙыла. Стратотибы Ҡуҡырауыҡ й. бүленгән. Егән свитаһы аргиллит ҡатлауҙары һәм ҡатламдары ингән полимикт, кварцлы ҡомташтар һәм алевролиттарҙан тора, ҡалынлығы 300— 400 м. Ҡатламдар төньяҡта — Баҫыу й., көньяҡта Үрек й. тиклем таралған. Стратотибы Егән й. бүленгән. В. Башҡорт мегантиклинорийының көнсығыш битләүендә Тирлән синклиналендә үҫешкән арша свитаһы ҡатламдарынан тора. Арша свитаһы серицит‑хлорит‑кварцлы һәүерташтар, филлитлы алевролиттар, үҙгәргән һелте составлы вулканиттар, уларҙың туфтары, туфобрекчиялары, урыны м‑н тиллитҡа оҡшаш кварцлы ҡомташтар, гравелиттар, кварцит ҡомташтары, кварциттар һәм конгломераттар м‑н тулған. Доломит, эзбизташ ҡатлауҙары һәм линзалары инә, ҡалынлығы 1000—1800 м. Ҡатламдар төньяҡ‑көнсығышта — Учалы р‑ны Ҡарағужа а., төньяҡ‑көнбайышта Белорет ҡ. тиклем һуҙылған. Стратотибы Арша й. бүленгән. БР платформа өлөшөндә В. ҡатламдары терриген, һирәгерәк һелте составлы эффузив тоҡомдарҙан тора. К.Р.Тимерғазин (1953, 1959), С.Г.Морозов (1972), Л.Д. Ожиганова (1973), Т.В.Иванова (1975), В.И.Козлов (2004) тарафынан тасуирланған. Йыуылыуҙан һуң кристалл нигеҙҙә һәм ултырма япманың архей‑иртә протерозой таштары өҫтөндә ята. В. ҡатламының түбәһе скважиналар м‑н 1600—3110 м тәрәнлектә асылған. Аҫҡы бүлегендә — сергей, өҫкөһөндә (аҫтан өҫкә) байҡыбаш, иҫке Петров, сәлих һәм ҡарлы свиталары айырыла. Сергей свитаһы аргиллиттар, алевролиттар һәм башлыса ялан шпатлы‑кварцлы составтағы ҡомташтарҙан, базальттан тора, ҡалынлығы 70—80 м. Стратотибы Сергей‑800 скважинаһында 2880— 2950 м тәрәнлектә, Ҡыпсаҡ‑1 скважинаһында 3220—3300 м тәрәнлектә бүленгән. Байҡыбаш свитаһы алевролит, аргиллит, ваҡ ҡырсынлы конгломерат ҡатлауҙары булған төрлө бөртөклө полимикт, ялан шпатлы-кварцлы, аркоз, субаркоз ҡомташтарҙан тора, ҡалынлығы 8—25 м алып 85— 166 м тиклем. Стратотибы Байҡыбаш‑4 скважинаһында 2220—2238 м тәрәнлектә бүленгән. Иҫке Петров свитаһы полимикт, ялан шпаты, аркоз һәм субаркоз составлы күк ҡомташтарҙың, ҡара күк һәм ҡара углеродлы аргилиттарҙың бер‑береһе м‑н алмашыныуынан ғибәрәт, ҡалынлығы 80—464 м. Стратотибы Иҫке Петров‑5 скважинаһында 2270—2443 м тәрәнлектә бүленгән. Сәлих свитаһы һирәк аргиллит ҡатлауҙары булған төрлө бөртөклө полимикт ҡомташтарҙан һәм алевролиттарҙан тора, ҡалынлығы 90— 440 м. Стратотибы Сәлих‑51 скважинаһында 2955—3036 м тәрәнлектә бүленгән. Ҡарлы свитаһы полимикт һәм ялан шпатлы‑кварцлы алевролиттар ҡатлауҙары буйһондорған аргиллиттарҙан, һирәгерәк ш. уҡ составтағы ҡомташтарҙан тора, ҡалынлығы 100— 615 м. Стратотибы Ҡарлы‑12 скважинаһында 2203—2705 м тәрәнлектә бүленгән. БР терр‑яһында В. өҫкө ҡатламдарында нефть булыуы асыҡланған.
В.И.Козлов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Страница 43
Төҫтәр дауалай
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-07-2012, 12:57
Төҫтәр ярҙамында кәйефте үҙгәртергә генә түгел, ә ауырыуҙарҙы дауаларға, микробтарға ҡаршы көрәшергә һәм хатта ябығырға ла мөмкин икәнен күптәр белмәй.
Әйтәйек, Канада ғалимдары алһыу төҫтөң сабыр холоҡло кешеләргә лә, психик ауырыуҙар һәм енәйәтселәргә лә ғәжәйеп дәрәжәлә тынысландырыу йоғонтоһо яһағанын күҙәткән....
Әйтәйек, Канада ғалимдары алһыу төҫтөң сабыр холоҡло кешеләргә лә, психик ауырыуҙар һәм енәйәтселәргә лә ғәжәйеп дәрәжәлә тынысландырыу йоғонтоһо яһағанын күҙәткән....
Витаминдар ҡайҙа үҫә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-07-2012, 12:56
Бөтә диетологтар ҙа күберәк еләк-емеш, йәшелсә ашарға кәрәклеген белдерә. Һатып алынғанына ҡарағанда, әлбиттә, үҙебеҙҙең баҡсала үҫкәне күпкә яҡшыраҡ. Сит яҡтарҙан килтерелгән емештең ниндәй шарттарҙа үҫкәне, ниндәй химикаттар менән “байытылғаны” беҙгә мәғлүм түгел, уның файҙаһынан бигерәк зыяны күберәк булыуы ихтимал. Шуға күрә банан һәм әфлисун, персик һатып алғансы, түтәлдән өҙөп, еләк ҡабығыҙ.
Сей йәшелсәлә, бешкәненә ҡарағанда, витаминдар күберәк була, яҡшыраҡ үҙләштерелә лә. Мәҫәлән, ит, балыҡ йәки сыр кеүек ризыҡты ашағанда организмда органик булмаған әсе ҡушылмалар барлыҡҡа килә. Ә сей йәшелсәләрҙәге һелте уны нейтралләштерә....
Баҡсалағы матурлыҡ салоны
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-07-2012, 12:56
Йомарт ҡояш аҫтында йөрөп ҡап-ҡара булып яндығыҙмы? Артабан да ҡарасман булып йөрөргә теләмәһәгеҙ, ябай ғына ысулдар ярҙамында ҡабаттан аҡ йөҙлөгә әүерелергә мөмкин. Матурлыҡ салондарында төрлө химик саралар ярҙамында ла быға өлгәшеп була, әлбиттә. Тик уны тирегеҙ нисек ҡабул итеүе билдәһеҙ, етмәһә, аҡса янсығығыҙ һиҙелерлек бушаясаҡ. Аяҡ аҫтында үҫеп ултырған петрушкаға иғтибар итегеҙ әле. Ул аш тәмләткес кенә түгел, яҡшы косметик сара ла....
Рухи сәләмәтлек
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-07-2012, 12:55
Ҡолаҡ ауырыуҙары сәбәптәре
Отит, мастоидит
Ҡолаҡтар менән проблема башҡа фекерҙе ҡабул итмәү, кемделер ишетергә теләмәүҙән барлыҡҡа килә. Эске аңыбыҙҙа асыу йыйыла һәм шул арҡала елһенеү процесы башлана....
Отит, мастоидит
Ҡолаҡтар менән проблема башҡа фекерҙе ҡабул итмәү, кемделер ишетергә теләмәүҙән барлыҡҡа килә. Эске аңыбыҙҙа асыу йыйыла һәм шул арҡала елһенеү процесы башлана....
Һәр сабый бәхете менән тыуһын!
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-07-2012, 12:54
Күптән түгел Айнур исемле дуҫымдың ҡыҙы тыуҙы. Йомоғораҡ холоҡло, аҙ һүҙле кешене алмаштырып ҡуйҙылармы ни?! Яңы ғына атай булған кешенең теле телгә йоҡмай: “Бәпестең донъяға килеүен ике йылға яҡын көттөк бит, – ти ул. – Күпме анализдар бирҙек, ул дауаланыуҙар, ул тикшерелеүҙәр, диеталар, береһе лә бушҡа булманы. Ҡыҙыбыҙ сәләмәт тыуҙы, ауырлығы өс кило дүрт йөҙ грамм, буйы 54 сантиметр!” Эйе, бәхетле ата, ә унан да нығыраҡ – ҡатыны. Яныңда өҙөлөп торған ире булғанда, һәр гүзәл затҡа тормош йөгө артыҡ һиҙелмәйҙер. һөйөү һәм бер-береңә ихтирам хакимлыҡ иткән ғаиләлә тик бәхетле балалар үҫер, тигән ышаныстамын....
Халыҡ рәхмәтен алып
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 15-06-2012, 09:52
йәки Сораман егете Рәсих Ямалов өс тиҫтә йылдан ашыу сирлеләрҙең рухын дауалай
Учалы районының Сораман ауылында ябай колхозсы ғаиләһендә донъяға килә Рәсих. Башланғыс белемде − ауылында, урта белемде Наурыҙ мәктәбендә ала. Үҫмер егеттең артабан уҡыу хыялына ғаиләлә ҡаршы төшмәйҙәр. Бәләкәйҙән үк Рәсих аҡ халатлы кешеләргә һоҡланып та, ҡурҡыңҡырап та ҡарар булды. Был сәйер кейемле ағай-апайҙарҙың ниндәй ауыр, яуаплы эш атҡарыуын үҫмер ул мәлдә асыҡ ҡына күҙ алдына ла килтерә алмай ине әле. Күрә йөрөнө, белешә булды....
Учалы районының Сораман ауылында ябай колхозсы ғаиләһендә донъяға килә Рәсих. Башланғыс белемде − ауылында, урта белемде Наурыҙ мәктәбендә ала. Үҫмер егеттең артабан уҡыу хыялына ғаиләлә ҡаршы төшмәйҙәр. Бәләкәйҙән үк Рәсих аҡ халатлы кешеләргә һоҡланып та, ҡурҡыңҡырап та ҡарар булды. Был сәйер кейемле ағай-апайҙарҙың ниндәй ауыр, яуаплы эш атҡарыуын үҫмер ул мәлдә асыҡ ҡына күҙ алдына ла килтерә алмай ине әле. Күрә йөрөнө, белешә булды....
Тәнгә лә, йәнгә лә таба дауаһын
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 15-06-2012, 09:51
Яҡтылыҡ нуры өләшеүсе
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 15-06-2012, 09:49
Кодеинлы дарыумы? Рецепт кәрәк…
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 5-06-2012, 11:09
1 июндән Рәсәйҙә составында аҙ миҡдарҙа кодеин булған препараттарҙы рецепт буйынса һатыу практикаһы индерелде. Исемлеккә «Пенталгин», «Солпадеин», «Нурофен», «Седалгин», «Коделак» һәм башҡа киң рекламаланған ауыртыуҙы баҫыусы һәм йүтәлләгәндә ҡулланылған препараттар инә.
Яңылыҡ башланғысында Рәсәйҙең Наркотиктар әйләнешен контролләү буйынса федераль хеҙмәте тора. Ул 90-сы йылдарҙа ирекле сауҙаға сығарылған кодеинлы препараттарҙан яһалыусы арзан һәм үтә ағыулы наркотик – «дезоморфин» ҡулланыуҙың сиктән тыш артыуын туҡтатырға тырыша. Эксперименттар ярҙамында наркомандар кодеиндың ҙур дозала наркотик кеүек тәьҫир итеүен асыҡлаған....
Газлы һыу йөрәккә зыян килтерә
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 25-05-2012, 10:19
Күптәр төрлө газлы һыуҙы эсергә ярата. Уны хатта балаларыбыҙға ла алып бирәбеҙ. Тик уның файҙаһы бармы икән? Йәмәғәт һаулығын тикшереүсе Гарвард мәктәбе хеҙмәткәрҙәре 22 йыл дауамында 43 мең кеше ҡатнашлығында тикшереү уҙғарған. “Шәкәрле татлы газлы эсемлек йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре барлыҡҡа килеүгә туранан-тура йоғонто яһай....
[/aviable]


text:
Өфөлә “Башҡортостан һәм Татарстан махсус форматтарҙа” төбәк-ара тифлотурнеһы үтте. Сарала Башҡортостан республика һуҡырҙар өсөн махсус китапханаһы менән Татарстан республика һуҡырҙар һәм насар күргәндәр өсөн махсус китапханаһы хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты.
Башҡортостан китапханаһы республикаларҙың бүтән китапханаларына күреү һәләте насар булған кешеләр өсөн махсус форматтарҙағы шағирҙарҙың һәм яҙыусыларҙың башҡорт телендәге әҫәрҙәрен бүләк итте. Башҡортостан республика һуҡырҙар өсөн махсус китапханаһы директоры урынбаҫары Ирина Күсәрбаева китапханалар араһында күп йыллыҡ дуҫлыҡ барлыҡҡа килеүе, уртаҡ һөнәри мәнфәғәттәр булыуы был бәйләнештәрҙең яңы хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен табырға ярҙам итеүе тураһында һөйләне. Китапхананың ялды ойоштороу бүлеге мөдире Гөлшат Солтанморатова иһә кинофильмдарға һәм йәнһүрәттәргә тифлокомментарийҙар әҙерләү үҙенсәлектәре тураһында һүҙ алып барҙы. “Башҡортостан” киностудияһының йәнһүрәте ошондай комментарийҙар менән күрһәтелде. Шағир Руслан Сөләймәнов, яҙыусы-сатирик Венер Исхаҡов осрашыуҙа ҡатнашыусыларҙы үҙҙәренең әҫәрҙәре менән таныштырҙы, киләсәккә ижади пландары менән уртаҡлашты, һорауҙарға яуап бирҙе.
Татарстан китапханаһы директоры Наиль Сәфәрғәлиев үҙенең сығышында төбәктәр араһында һөнәри аралашыуҙың, тәжрибә уртаҡлашыуҙың, эшмәкәрлекте камиллаштырыуҙың әһәмиәтен билдәләне.


text:
Шаран районынан 12 йәшлек Валерий Алеев “Ҡайнар йөрәк” Бөтә Рәсәй йәмәғәт-дәүләт башланғысының лауреаты булды. Рәсәй эске эштәр министры, полиция генералы Владимир Колокольцев алты федераль округтан ете йәш батырға “Ғәҙәттән тыш хәлде һәм/йәки тирә-яҡтағылар өсөн үлемесле хәүефте еңеп сығыу” номинацияһында “Ҡайнар йөрәк” билдәһен тапшырҙы.
– Һеҙҙең һәр берегеҙҙең үҙегеҙгә генә хас батырлығығыҙ, героик тарихығыҙ бар, әммә барығыҙҙы ла изге күңеллелек, кеше хәлен уртаҡлаша белеү һәм ярҙамсыллыҡ кеүек сифаттар берләштерә, – тине министр.
2016 йылдың июлендә Валерий Алеев атаһы менән урманға бара. Траш саҡҡандан һуң атаһы аңын юғалта. Ҡалаҡ һөйәге һынған үҫмер баҙап ҡалмай, рулгә ултыра һәм атаһын дауаханаға килтерә. Табиптар әйтеүенсә, Валерийҙың ҡыйыулығы, тәүәккәллеге һөҙөмтәһендә атаһының ғүмере һаҡлап ҡалына.
Наградалар тапшырғанда Владимир Колокольцев йәш батырҙарға, уларҙың ата-әсәһенә, уҡытыусыларына рәхмәт әйтте.
– Улар һеҙҙең менән хаҡлы рәүештә ғорурлана ала, – тине ведомство башлығы.


text:
Өфөләге Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһының III «Б» синыфы уҡыусыһы Байрас Бикбаев та бик теремек, баҫҡан урынында ут сығара торған егет булып үҫеп килә.
Уҡыуына ла һүҙ тейҙерерлек түгел. «Дүртле» һәм «бишле»ләргә генә өлгәшә. Бигерәк тә әҙәбиәт, тел дәрестәрен ярата. Бында, моғайын, әсәһенең роле ҙурҙыр. Лилиә Ғилметдин ҡыҙы Бикбаева, оҙаҡ йылдар директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыу менән бер рәттән, башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен дә алып бара бит.
Бейеүгә йөрөргә лә өлгөрә Байрас. Концерттарҙа ла сығыш яһағаны ла бар. Заһир Байыҡ алып барған ритмика дәресен көтөп ала. Спорт менән дуҫлығы тураһында әйтеп торорға ла түгел. Физкультура – яратҡан дәрестәренең береһе. Хоккей менән шөғөлләнә. Үҙҙәре йәшәгән йорт янында дуҫтары Данил, Юнир, Андрей, Арсений менән ҡышҡыһын сәкән һуғалар, йәйгеһен футбол уйнайҙар. Өс йыл инде аҙнаһына ике тапҡыр «Олимп» спорт клубына бассейнға йөрөй. Үҙе әйтмешләй, һыуҙа балыҡ һымаҡ йөҙә. Йәйҙе күберәк Ейәнсура районында йәшәгән олатай-өләсәйҙәре янында үткәрә. Унда инде көн буйына рәхәтләнеп һыу инергә, ҡыҙынырға мөмкин.
Атаһы яғынан олатаһы менән өләсәһе Иҫәнғолда йәшәһә, әсәһе яғынан – Буранғолда.
– Сабир олатайым беренсе атом һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт иткән. Уның янында рәхәт. Һөйләгәндәрен кинәнеп тыңлайым, – ти Байрас.
Ғүмер буйы мәғариф бүлегендә инспектор вазифаһын башҡарған олатаһы хаҡлы ялға сыҡҡас, экспонаттар туплап, мәғариф музейы ойоштора. Хәҙер шуны етәкләй.
– Ә исемде ейән-ейәнсәрҙәренең барыһына ла ҡәйнәм ҡушты: Дания, Байрас, Алмаз. Урыҫса әйткәндә лә бер хәрефе лә үҙгәрерлек булмаһын, тине. Ҡайным менән ҡәйнәм – икеһе лә уҡытыусылар. Балаларына матур тәрбиә биргәндәр, хәҙер ейәндәренә лә шуларҙы еткерергә тырышалар. Уларға рәхмәтлемен. Мин үҙем ҡатыраҡмын, иптәшем күберәк иркәләй. Шулай ҙа ғаиләлә атай һүҙе булырға тейеш. Байрас та әҙерәк тыңлашмаһа: «Атайыңа әйтәм», – тип әйтеү етә. Аллаға шөкөр, улыбыҙ маҡсатлы ғына булып үҫеп килә. Һәләтле. Алдына алғанды эшләмәй ҡуймай. Юғалып, аптырап ҡала торғандарҙан түгел. Тағы ла ул шул тиклем туған йәнле. Телефондан өләсәй-олатайҙарының хәлен белешеп тора, ҡунаҡҡа саҡыра. Килһәләр, ҡыуанысының сиге булмай. Ауылға ҡайтһа, һәр береһен йөрөп, күреп сыға, – ти Лилиә Ғилметдин ҡыҙы.
Бына шундай шәп малай ул Байрас!
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.


text:
Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы
Вәлиев Абдулла Хәби (Хәбибулла) улы (1922—1944) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Советтар Союзы Геройы (1943).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы 1922 йылда Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) Баҡай ауылында тыуған. Милләте татар. Башланғыс белемле, Колхозда эшләгән. 1941 йылдың сентябрь айында Абдулла Вәлиев Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың июленән ҡыҙылармеец Абдулла Вәлиев Үҙәк фронттың 60-сы армияһында 280-се уҡсылар дивизияһы 1031-се полкының 1-се уҡсылар батальонында һуғыша. Курск дуғаһында һәм Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә[1].
1943 йылдың 13 июлендә Курск өлкәһенең Троснянский районы биләмәләрендәге алышта Абдулла Вәлиев хеҙмәт иткән взвод дошмандың өс атакаһын кире ҡаға. Һан яғынан өҫтөн булыуға ҡарамаҫтан, немец подразделениелары, 300 һалдатын һәм 3 офицерын юғалтһа ла, бейеклекте ала алмай. Яуҙа Вәлиев ике тапҡыр яралана, ләкин ярҙам килгәнгә тиклем һуғыш яланын ташлап китмәй. Артабанғы һуғыштарҙа Вәлиев 4 пулемёт һәм 17 дошман һалдатын юҡ итә. 24-нән 25 сентябрь төнөнә Вәлиев төркөм составында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Рыбный Промысел ауылы янында Днепр аша сыҡҡан. Төркөм плацдармды яулап алған һәм, 12 дошман контратакаһын кире ҡағып, 42 сәғәт дауамында уны тотоп торған. Ул алышта Вәлиев 2 пулемёт һәм 9 немец һалдатын юҡ иткән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрь Указы менән юғары исемгә лайыҡ булған ҡыҙылармеец Абдулла Вәлиевҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы тигән юғары исем бирелгән.
1944 йылдың 24 ғинуарында яуҙа һәләк булған, Ленинград өлкәһенең Гатчинский районы Туганицы ауылында ерләнгән[2].
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡай ауылында Вәлиевкә һәйкәл ҡуйылған, урындағы мәктәпкә уның исеме бирелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы. «Герои страны» сайты.
- ↑ Мәғлүмәт ОБД «Мемориал» документтар электрон базаһында
- ↑ Бүләкләү ҡағыҙы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 793756, д. 8, л. 80, 81)
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 682525, д. 48, л. 2)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 б. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382..
- Подвиги Героев Советского Союза. — М., 1981.
- Славные сыны Башкирии. — Книга 1. — Уфа, 1965.
- Ҡалып:Книга:Шёл парнишке в ту пору


text:
2015 - 2016 уҡыу йылы
Фотоларҙы ҙурайтып ҡарау өсон фотоға баҫырға кәрәк...
1 класс уҡыусылары
2 класс уҡыусылары уҡытыусылары Шәүрә Баян ҡыҙы менән
2 кластың яҡшы уҡыусылары
2 кластан тик бишлегә уҡыусылар Ҡаһарманов Урал, Зәйнуллина Зиләрә, Мостафина Зөлфиә, Асҡаров Мирйән
3 класс уҡыусылары Айгөл Ишбулды ҡыҙы менән
3 кластың яҡшы уҡыусылары
3 кластан тик бишлегә уҡыусылар Зыяева Гөлиә, Сафиуллина Сафия, Асҡарова Лена
4 класс уҡыусылары Гөлсинә Рәсүл ҡыҙы менән
4 кластың яҡшы уҡыусылары
4 кластан тик бишлегә уҡыусылар Ҡаһарманов Салауат, Мөхәмәтова Лилиә
"Һаумы, һаумы әкиәт" район конкурсында 1 урын яулаусы Асҡарова Лена Фәрит ҡыҙы
Башҡорт теле буйынса район олимпиадаһы призеры Мөхәмәтова Лилиә Миҙхәт ҡыҙы
Математика буйынса район олимпиадаһы призеры Зәйнуллина Наилә Хәлил ҡыҙы
"Һаумы, һаумы әкиәт" конкурсы призеры Һибәтова Ләйсән Айбулат ҡыҙы
Бәләкәй фәндәр академияһы (МАН) сиктәрендә район конкурсы призеры Зәйнуллин Наил Ишморат улы
Технология буйынса район олимпиадаһы еңеүсеһе Мостафин Рәмзил Фазыл улы
Технология буйынса район олимпиадаһы еңеүсеһе Ғәйфуллин Нургиз Ласын улы
Компьютер технологиялары буйынса КРИТ район конкурсы призеры Басырова Зилиә Марс ҡыҙы
На следующую страницу
На главную
Наверх


text:
Фото путин менән Шойгу юғары һәм рөхсәт Скачать: 4074 px; 600 px.Артабан уҡырға »
Владимир путин ироничный портреты
Фото Скачать «Владимир Путин Ироничный» иң яҡшы сифаты.: 3927 px; 600 px.Артабан уҡырға »
Владимир путин Ангела Меркель һәм — фото рөхсәте менән ҙур
Германия канцлеры Ангела Меркель менән рәсәй президенты владимир путин рөхсәте менән ҙур һәм фото Скачать: 4371 px; 600 pxАртабан уҡырға »
Владимир путин һәм патриарх Кирилл — фото рөхсәте менән ҙур
Патриарх кирилл менән фотоға рөхсәте менән ҙур владимир путин Скачать: 3132 px, 600 px.Артабан уҡырға »
Путин рәсми портреты.. .. иң яҡшы сифаты.
Скачать официальный портрет Владимира Путина в хорошем качестве: 5130 px, 600 pxАртабан уҡырға »


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
ФИЗИК ХИМИЯ, химик процестар үтеү законлыҡтарын физиканың фундаменталь принциптары, теоретик һәм эксперименталь ысулдарына нигеҙләнеп аңлатҡан фән. Квант механикаһы, статистик физика һәм термодинамика, һыҙыҡлы булмаған динамика, химия физикаһы һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. Ф.х. матдәләр төҙөлөшө т‑дағы тәғлимәтте, химик термодинамика, химик кинетика, квант химияһы, коллоидтар химияһы, кристалдар химияһы, лазер химияһы, плазмохимия, радиация химияһы, радиохимия, термохимия, катализ, металдар коррозияһы, есем йөҙөндәге күренештәр, эретмәләр т‑дағы тәғлимәтте, физик‑химик анализ, физик-химик механика, полимерҙар физикохимияһын, фотохимия, электрохимия, ядро химияһын һ.б. үҙ эсенә ала. Ф.х. органик булмаған химия, органик химия һәм аналитик химия, химик технологияның ҡайһы бер бүлектәре өлкәһендәге тикшеренеүҙәр өсөн теоретик нигеҙ булып тора. Ф.х. төп маҡсаты — бирелгән үҙенсәлекле берләшмәләрҙең структураһын прогнозлау, оптималләштереү өсөн химик процестарҙың тышҡы шарттарға (т‑ра, концентрация, баҫым, эреткестең тәбиғәте, ҡушылмалар, физик тәьҫир һ.б.) бәйле йүнәлешен алдан билдәләү маҡсатында һан яғынан тасуирлау. Молекуляр, фото‑ һәм рентгеноэлектрон спектроскопия, математик модель әҙерләү, электрон нейтронография һ.б. ысулдарҙы ҡуллана. Башҡортостанда тәүге физик‑химик тикшеренеүҙәр 20 б. 50‑се йй. хроматография (Б.В.Айвазов), көкөрторганик берләшмәләрҙең гетероген‑каталитик әүерелештәре (В.И.Дронов, А.В.Машкина, Д.М.Ториков), углеводородтар (Б.В.Клименок, М.Е.Левинтер) өлкәһендә башлана. Республикала донъя кимәлендәге эре нефтехимия комплекстары төҙөлөүе нефть эшкәртеү процестарын, органик, полимер һәм нефтехимия синтезы реакцияларын өйрәнгәндә Ф.х. теоретик нигеҙҙәрен һәм ысулдарын киң ҡулланыуға килтерә. Нефтехимия процестарында гомоген, гетероген һәм фаза‑ара катализ (У.М.Джемилев, Р.М.Мәсәғүтов, М.Ә.Таңатаров, Г.А.Толстиков, Ю.В.Чуркин), нефттең юғары т‑раларҙағы үҙгәреше (Р.Н.Ғимаев, У.Б.Имашев, Ф.Х.Ҡудашева, Ғ.Ғ.Теләшев), полимерлашыу кинетикаһы һәм полимерҙарҙың физик химияһы (Г.П.Гладышев, Г.В.Леплянин, К.С.Минскер, Ю.Б.Монаков, Ю.А. Прочухан, С.Р.Рафиҡов), ҡатмарлы химик реакцияларҙың матем. моделен әҙерләү (С.И.Спивак, А.С. Шмелёв), эретмәләрҙең физик химияһы (Ю.В.Ергин, Ю.Е.Никитин, Ю.И. Муринов, И.С.Перелыгин, С.М.Петров), электрохимия (Р.С.Вәхитов, В.С.Колосницын) тикшерелә. Элементар химия акты физикаһы (В.А.Мазунов, О.А.Пономарёв, И.И.Фурлей, В.И.Хвостенко), тирбәлеүсе һәм хемилюминесцент реакциялар (Р.Ғ.Болғаҡов, В.П.Казаков, Г.Л.Шәрипов) өлкәһендә эштәр башҡарыла. Эксперименталь ысулдар һәм квант‑химик иҫәпләүҙәр ҡулланып ирекле радикалдар, каталитик комплекстар һ.б. лабиль интермедиаттарҙың (А.Я.Герчиков, Е.Т.Денисов, В.Д.Комиссаров, В.С.Мартемьянов, З.М.Сабиров, Р.Л.Сафиуллин, С.Л.Хурсан, В.В. Шерешовец) реакциялары тикшерелә. Ф.х. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Башҡорт дәүләт университетында, Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында, Нефтехимия һәм катализ институтында, Нефтехимия эшкәртеү институтында, Органик химия институтында, нефть эшкәртеү з‑дтарының, нефтехимия һәм химия пр‑тиеларының үҙәк завод лабораторияларында алып барыла. Ф.х. өлкәһендәге белгестәр 1961 й. алып БДУ‑ла әҙерләнә.
А.Я.Герчиков, В.Д.Комиссаров
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Алыҫтан уҡ балаларҙың шат тауышын, ихлас көлөүҙәрен, дәртле йыр-көйҙәрҙе ишеткәс, «ай-һай, бында күңеллелер!» тип уйлап ҡуяһың. Хәйбулла районының иң матур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан «Аҡсарлаҡ» һауыҡтырыу лагеры менән яҡындан танышып сыҡҡас, бының ысынбарлыҡҡа тап килеүенә тағы бер ҡат инандыҡ.
Рәхәтләнеп уйнар саҡ
Ҡасандыр был ял итеү урыны Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты ҡарамағында булһа, хәҙер ул район иҫәбендә. Һуңғы йылдарҙа бында байтаҡ ремонт эштәре атҡарылған: тәҙрәләр тулыһынса алмаштырылған, һыу инеү урыны, ашхана бар талаптарға яуап бирерлек итеп йыһазландырылған. Лагерға Юнир Солтанов етәкселек итә. Әле икенсе сменала алты йәштән алып ун бишкә тиклем 128 бала ял итә. Ете отрядҡа бүленгән уҡыусыларҙың ялы күңелле һәм фәһемле үтһен өсөн етешәр тәрбиәсе һәм вожатый шөғөлләнә. Шул иҫәптән музыка һәм физкультура етәкселәре, ашнаҡсылар, медицина хеҙмәткәре, ҡарауылсы, ҡотҡарыусы эшләй. Бала ҡайҙа ғына ял итеүенә ҡарамаҫтан, янғын һәм хәүефһеҙлек саралары беренсе урында тора. Был яҡтан лагерҙа бар шарттар булдырылған: биләмә тулыһынса видеокүҙәтеү ярҙамында һаҡлана, сит кеше, хатта ата-әсәләр ҙә ныҡлы тикшереү үтә, балаһы менән лагерь биләмәһенән ситтә осраша. Улар килтергән һәр әйбер ентекле тикшерелә, тейешһеҙ тип табылғандары кире ҡайтарыла. Эргәлә генә йәмле Һаҡмарҙа һыу инеү урыны санитар талаптарға яуап бирә.
Бында район балалары ғына түгел, Ырымбур өлкәһенән, күрше Йылайыр районынан, Сибай, Өфө ҡалаларынан килгән ҡыҙҙар һәм малайҙар рәхәтләнеп ял итә, үҙҙәренә дуҫ һәм иптәш таба, йәйге ялдың бар матурлығы менән кинәнә. Әйткәндәй, бында кеҫә телефоны тотмай, интернет эшләмәй, ысын мәғәнәһендә бала саҡтың бар кинәнесен тойоп, ял итеү мөмкинлеге тыуҙырылған.
Өлкән вожатый Гөлназ Нурғәлина әйтеүенсә, малай һәм ҡыҙҙарҙың ялын йөкмәткеле итеп үткәреү өсөн барыһы ла эшләнә. Волейбол, пионербол, «Алтын ҡулдар», бейеү, уйын күнекмәләре кеүек түңәрәктәр эшләй, ҡыҙҙар өсөн сәс тәрбиәләү, төрлө прическалар яһау серенә өйрәтеүсе оҫталыҡ дәрестәре уҙа. Бергәләшеп тәбиғәт ҡосағына экскурсияға йөрөү матур йолаға әйләнгән. Мәҫәлән, эргәләге бейек ҡаяға менеү булһынмы, төрлө шифалы үләндәр менән танышыумы, барыһы ла ял итеүселәргә оҡшай, уларҙың тәбиғәткә, үҙҙәрен уратып алған мөхиткә ҡыҙыҡһыныуын арттыра, һаҡсыл ҡарарға өйрәтә. Көн һайын береһенән-береһе мауыҡтырғыс саралар, тематик кисәләр ойошторола. «Нептун көнө», «Ғаилә көнө», «Ирекмәндәр көнө», «Тиҫкәре көн», «Әкиәтле көн»дәр барыһына ла оҡшаған.
Халҡыбыҙ йолаларына тоғро ҡалып
Беҙ лагерҙа үткән иң күңелле сараның береһе – һабантуйға эләктек! Ана, ял итеүселәр үҙҙәренең ҡул аҫтында булған әйберҙәрҙән бынамын тигән тирмә эшләп тә ултыртҡан. Улай ғына түгел, ҡаҙан аҫып, аш бешереп, ҡунаҡ ҡаршыларға ла йөрөйҙәр. Ҡыҙҙар һәм малайҙар байрамға етди әҙерләнгән, халҡыбыҙҙың төрлө йолаларын да сәхнәләштерҙеләр. Мәҫәлән, балаға исем ҡушыуҙы бер юлы ике отряд күрһәтте: мендәр өҫтөнә сабыйҙы һалғандар, мулла уның ҡолағына исем ҡысҡырғас, хәйер ҙә тараттылар. Ҡот ҡойоу йолаһы ла башҡарылып, ҡурҡҡан ҡыҙҙың йөрәген урынына ултыртып та ҡуйҙы имсе инәй. «Ҡарға бутҡаһы»н күрһәткән отрядта балаларҙың күбеһе урыҫ милләтенән, шулай булһа ла дәртләнеп уйнап йөрөүҙәре һөйөндөрмәй ҡалманы. Өлкәнерәк уҡыусылар «Ҡорбан байрамы»на барыһын ҡунаҡҡа саҡырҙы. Улар бар ял итеүселәрҙе аш менән дә һыйланы.
Бер яҡ ситтәрәк һәр минутты иҫтәлеккә ҡалдырырға тырышып, фотоаппаратының төймәләрен шалт-шылт иткән үҫмергә иғтибар итмәй булдыра алманым. Бүребайҙан килгән Байрас Әлбәков булып сыҡты. Балалар уны, беҙҙең фотограф, тип тә йөрөтә. Алтынсы синыфты тамамлаған малайға ата-әсәһе фотоаппарат бүләк иткәс, фото төшөрөү менән етди мауыға башлай.
– Лагерҙағы һәр ваҡиғаны төшөрөргә тырышам, сөнки улар бер ваҡытта кире ҡабатланмаясаҡ, – ти йәш фотограф.
Иҫәнгилде ауылынан Ансар Ғәлимов аят-сүрәләрҙе оҫта башҡарыуы менән иғтибарымды йәлеп иткәйне, баҡтиһәң, уның олатаһы Ринат Ғәлимов – ауыл муллаһы, ейәненә дини тәрбиә бирә икән.
– Ял оҡшаймы, лагерҙа күңеллеме? – тип кемдән генә һораһаҡ та, барыһы ла бер тауыштан:
– Оҡшай! Яңы дуҫтар таптыҡ! Тағы ла киләбеҙ! – тип яуап ҡайтарҙы.
Кемдең «аҡсарлағы» күберәк булыр?
Лагерь начальнигы Юнир Солтанов менән танышыуҙы дауам итәбеҙ. Ситтәрәк бер-бер артлы теҙелгән кескәй йорттарға ҡарап, ул ял итеүселәрҙең аҙнаһына ике тапҡыр мунса инеүҙәрен, рәхәтләнеп ҡайын миндеге менән сабыныуҙарын да һөйләне. Көнөнә алты тапҡыр ашатыу ҡаралған, өҫтәлдән һөт, ит ризыҡтары өҙөлмәй, йәшелсә-емеш һәр саҡ етерлек. Ашнаҡсылар үҙҙәре тәмле ҡаластар, бәлештәр ҙә бешерә.
Һәр лагерҙың үҙенә хас йолаһы була. «Аҡсарлаҡ»та ял итеүселәрҙең иң яратҡан сараһы – күмәкләшеп усаҡ яғыу, уның янында төрлө йырҙар йырлау һәм, әлбиттә, «Изге эштәр» көнөндә иң күп «аҡсарлаҡ» йыйыусылар өсөн аукцион үтеүе. Унда ниндәй генә бүләктәр уйнатылмай?! Бәйгеләрҙә йыйған «аҡсарлаҡ»тарыңды төрлө әйбергә алмаштырырға була. Һуңғы көндә ял итеүселәрҙең барыһына ла тәм-томдан, йәшелсә-емештән тупланған бүләк тә тапшырыла.
Лагерь тормошо бер минутҡа ла тынмай: бер отряд сираттағы конкурсҡа әҙерләнһә, икенселәре рәхәтләнеп һыу инеп ҡайтып килә, өсөнсөләре туп тибә. Яңы дуҫтар табып аралашыу, бындағы күңелле ял мәлдәре – һәр баланың күңелендә уйылып ҡалып, оҙаҡ-оҙаҡ лагерҙы хәтерләтеп торһон!
Кәримә УСМАНОВА.
Хәйбулла районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 277
ПОЛИЭТИЛЕН, [—CH2—CH2—]n, этилен полимеры. Юғары (мол. м. 30—40 мең), урта һәм түбән (мол. м. 50 мең—1 млн) баҫымлы П. бүләләр, улар тармаҡланыу, кристаллашыу (60‑тан 90%‑ҡа тиклем), иреү т‑раһы м‑н айырыла. Аҡ төҫтәге термопласт, ағыулы түгел, 80°С юғарыраҡ т‑рала алифатик, ароматик углеводородтарҙа һәм уларҙың галоген сығарылмаларында эрей; радиоактив нурланышҡа сағыштырмаса тотороҡло, т‑ра, кислород һәм ҡояш радиацияһы тәьҫире аҫтында окислана йәки тарҡала; һаҡлау өсөн антиоксиданттар һәм яҡтылыҡ стабилизаторҙары индерәләр. Ныҡлы һәм һығылмалы, —120 алып 100°С тиклем т‑рала эксплуатациялана. Химик ныҡлығы мол. м., тығыҙлыҡҡа бәйле, һелтеләр, концентрациялы тоҙло, фторлы водород, органик к‑талар м‑н тәьҫирләшмәй, азот кислотаһы, хлор, фтор м‑н тарҡала. Урта (эретмәлә йәки суспензияла окисланған металл катализаторҙарында) һәм түбән баҫымлы П. ион‑координациялы, юғары баҫымлыны радикаль полимерлашыу м‑н алалар. Полимер плёнкалар, торбалар, электоризоляция, арматура, тара һ.б. етештергәндә ҡулланалар. Башҡортостан — илдәге эре юғары баҫымлы П. етештереүсе. 1960 й. Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”) илдә тәүге тапҡыр юғары баҫымлы П. алына, 1965 й. уны торба реакторҙарында, 1967 й. автоклав етештереү үҙләштерелә. 1963 й. Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) юғры баҫымлы П. сығарыу ойошторола. БР‑ҙа П. етештереү күләме 2000 й. — 120, 2002 й. 135 мең т тәшкил итә. 10‑ға яҡын П. маркаһы, П. композициялары (ҡором тултырылған, антиоксиданттар м‑н), түбән молекуляр П. (ҡара: Балауыҙҙар) сығаралар. П. нигеҙендә әҙерләгән пр‑тиелар, “Башсантехмонтаж” тресы һ.б. йылыла бәләкәйләнә торған һәм махсус тәғәйенләнешле плёнкалар, һыуыҡ һыу бирә торған торбалар, кабель изоляцияһы, ярылыуға юғары тотороҡло материалдар һ.б. етештерә. Продукцияны Балаково, Мәскәү, Саранск, Һарытау ҡҡ.; Литваға, Венгрияға, Ҡытайға, Польшаға, Францияға ебәрәләр. 70‑се йй. БДУ‑ла, Химия ин‑тында П. синтезлау һәм уның үҙенсәлектәрен модификациялау б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Циглер—Натт катализаторҙары составында юғары алюминорганик берләшмәләр ҡулланыу янғын хәүефен һәм процестың ҡушылмаларға һиҙгерлеген кәметергә (А.У.Байышева, Ю.А.Сангалов), титан һәм ванадийҙың күләмле силоксан радикал м‑н берләшмәһе процесты стабилләштерергә, аҙ тармаҡланған һәм юғары мол. м. П. алырға, уны эшкәртеүҙе еңелләштерергә (А.И.Ильясова, Сангалов) мөмкинлек биреүе асыҡлана. Майҙар өсөн ҡуйыртыусы, һыҙырыуға ҡаршы присадкалар, елем компоненттары (Ильясова, Сангалов, Ю.Б.Ясман) алыр өсөн хлорлап, көкөртләп, эпоксидлап П. модификациялары эшләнгән. Тоҙ катализаторҙарында икенсел П. термокаталитик деструкцияһы өйрәнелә (ҡара: Икенсел полимер сеймал), эретмә, яғыулыҡ, өҫтәмә итеп С4 шыйыҡ углеводород ҡатышмаларын алыу мөмкинлеге күрһәтелә (С.Р.Иванова, К.С.Минскер). Икенсел П. һәм уның көкөрт м‑н ҡатышмаларын полимер онтаҡтары алыу һәм артабан уларҙы изделиелар (“Элон” түбә материалы һ.б.) һәм ныҡлы, һығылмалы, адгезиялы композициялар (С.В. Колесов, Р.М.Әхмәтханов) итеп эшкәртеү өсөн күсешле деформация ысулы тәҡдим ителә.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
2 май
2 май — григориан стиле буйынса йылдың 122-се (кәбисә йылында 123-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 243 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (2.05.1936), партия һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1975), профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баһау Нуриманов (2.05.1893—11.08.1918), Башҡортостандағы революция хәрәкәте етәкселәренең береһе, граждандар һуғышынданда әүҙем ҡатнашыусы.
- Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы (2.05.1918—25.11.1995), Советтар Союзы Геройы (1944). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1924 — Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы (1924—2012), Советтар Союзы Геройы (1945).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
14 нояб. 2012 г.
“Берҙәм Рәсәй”ҙәр конференцияһы үтте
Конференцияның эшендә партияның урындағы 74 беренсел ойошмаһынан 83 делегат, шулай уҡ урындағы политсовет, мандат, контроль-ревизия комиссиялары ағзалары ҡатнашты. Әйткәндәй, әлеге көндә беҙҙең районда 1018 кеше “Берҙәм Рәсәй” партияһы ағзаһы булып иҫәпләнә.
Көн тәртибенә ете мәсьәлә сығарылды. Төп доклад менән партияның урындағы башҡарма комитет етәксеһе, муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Р.Ф. Иҫәнбаев сығыш яһаны.
– “Берҙәм Рәсәй” партияһы төрлө кимәлдәге мәсьәләләрҙе һәм проблемаларҙы хәл итеүсе берҙән-бер партия, – тине ул. – Бөгөн 29 – социаль, 14 инфраструктура йүнәлешендәге партия проекты эшләй. “Берҙәм Рәсәй” партияһының инициативаһы менән районда 6 йорт алды ихатаһы төҙөкләндерелде, Баймаҡ ҡалаһында 3,2 километр юлға асфальт түшәлде, Ленин исемендәге АХК “500 ферма” программаһында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды һ.б.
Артабан конференцияла урындағы бүлексәнең контроль-ревизия комиссияһы рәйесе З.Т. Ушанов, мандат комиссияһы рәйесе В.Р. Хисмәтуллин сығыш яһаны. Фекер алышыуҙа Түбә ауыл биләмәһе башлығы М.Ф. Хәсәнова, партия яҡлылар советы етәксеһе С.Р. Ярҡынбаев, “Йәш гвардия” йәмәғәт ойошмаһының Баймаҡ ауыл хужалығы техникумындағы ячейка етәксеһе Р.Д. Ғарипов ҡатнашты.
Конференцияның киләһе көн тәртибенә ярашлы, “Берҙәм Рәсәй” Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Баймаҡ районы бүлексәһе секретары итеп йәшерен тауыш менән И.Х. Ситдыҡов һайланды. Артабан урындағы партия Советына һәм контроль-ревизия комиссияһына ағзалар тәғәйенләнде.
Урындағы бүлексәнең контроль-ревизия комиссияһы тураһындағы Положение ҡаралды һәм раҫланды.
Мөһим сараның һуңғы көн тәртибенә ярашлы, “Берҙәм Рәсәй” Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы Башҡортостан төбәк бүлексәһенең ағымдағы йылдың декабрендә уҙасаҡ конференцияға асыҡ тауыш биреү тәртибе менән делегаттар һайланды. Улар: “Баймаҡ юл ремонтлау-төҙөү идаралығы” ДУП-ы начальнигы Д.Ғ. Арсланов, муниципаль район хакимиәтенең ауыл хужалығы бүлеге баш иҡтисадсыһы Л.Н. Байғотлина, Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының Баймаҡ филиалы директоры Т.Н. Сәйғәфәрова.
И.Х. Ситдыҡов конференцияға йомғаҡ яһап, ҡатнашыусыларға партия эшендә тағы ла әүҙемерәк булыуҙарын, алға ҡуйылған бурыстарҙы бойомға ашырыуҙа уңыштар теләне.
Урындағы сәйәси партияның эшмәкәрлеге ҡәнәғәтләнерлек, тип баһаланды.
Лилиә ТАКАЕВА.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
Төньяҡ ҡотоп, йәки Географик Төньяҡ ҡотоп — ерҙең әйләнеү күсәренең Төньяҡ ярымшарҙа ер йөҙө аша үткән нөктә. Төньяҡ Боҙло океанның урта өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡ ҡотоп һәм Төньяҡ магнит ҡотоп төрлө урындалар, уларҙы бутарға ярамай.
Төньяҡ ҡотоп ҡоро ерҙә булған Көньяҡ ҡотопҡа ҡапма-ҡаршы урынлашҡан. Ерҙәге һәр бер нөктә Төньяҡ ҡотопҡа ҡарата көньяҡ йүнәлештә урынлашҡан. Төньяҡ ҡотоптоң географик координаталары: төньяҡ киңлектең 90°00′00″. Ҡотоптоң оҙонлоғо юҡ, сөнки бөтә меридиандарҙың киҫешеү нөктәһе булып тора. Төньяҡ ҡотоп шулай уҡ бер ниндәй ҙә сәғәт бүлкәтенә инмәй. Көн һәм төн бында яртышар йыл дауам итә.
Төньяҡ ҡотоптағы океандың тәрәнлеге 4261 («Мир» аппаратының 2007 йылғы)[1] йәки 4087 метр («Наутилус» һыу аҫты кәмәһенең 1958 йылғы үлсәүҙәре буйынса).
Төньяҡ ҡотопҡа иң яҡын ер киҫәге булып Каффеклуббен йәки ATOW1996 утрауы иҫәпләнә; ә иң яҡын тораҡ пункты — Төньяҡ ҡотоптан 817 км алыҫлыҡтағы Элсмир утрауындағы Алерт ауылы (Нунавут,
Ҡышын Төньяҡ ҡотопта уртаса температура — −40 °C тирәһе, йәйгеһен күбеһенсә 0 °C яҡын була.
Төньяҡ полюс аша совет осоусы


text:
Вулкан (мифология)
Вулкан (лат. Vulcanus) — боронғо рим мифологияһында тимерселек кәсебен ҡурсалаусы һәм ут илаһы. Вулкан культы кешеләрҙе ҡорбанға килтереү менән бәйле була. Ул Юпитер һәм Юнонаның улы була. Уның ҡатындары — Майя (Майеста) һәм Венера. Сицилияла Этна вулканында уның тимерлеге була. Үҙенә ярҙамсы итеп алтын данҡатын-ҡыҙҙырҙы эшләй.
Ул Юпитерға йәшен бирә. Мифтә һөйләнгәнсә, бер ваҡыт асыуы килгән Юпитер уны Олимптан ташлай. Кулкан ике аяғын да һындырып аҡһап йөрөй.
Боронғо грек мифологияһында уға Гефест тура килә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Соловьёв В. В. Вулкан, божество // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.) (рус.)
- Вулкан (бог) // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах — СПб., 1907—1909. (рус.)


text:
Үткән йомала Өфөләге Конгресс-холда “Башҡортостан” гәзите сыға башлауға 100 йыл тулыуҙы билдәләгән кисәне, һис шикһеҙ, республикабыҙҙың милли мәҙәниәте тарихындағы күренекле ваҡиғаларҙың береһенә индерергә мөмкин. Сараға халыҡтың эркелеп килеүе, һуңлағандарҙың ҙур тамаша залында, балконда урын таба алмай йөрөүе үҙе үк шуны раҫлай.
Был аңлашыла ла: гәзит бер быуат дауамында республика халҡының ҡаҙаныштарын да, ауыр мәлдәрен дә көн һайын сағылдырып барған һәм рухи яҡтан баһалап бөткөһөҙ тарихи ҡомартҡыға әйләнгән.
Шулай булһа ла, кисә маҡтаныу-шапырыныуға, уңыштарҙы барлауға түгел, ә 100 йыллыҡ тарихҡа бөгөнгө күҙлектән сығып баһа биреүгә, Совет власынан алда уҡ барлыҡҡа килгән был баҫманың илдәге төрлө дәһшәтле ваҡиғалар аша бөгөнгө көнгә лайыҡлы килеп етеүе менән ғорурланыу хисенә ҡоролғайны. Иҡтисади яҡтан ҡатмарлы хәҙерге заманда редакция коллективын борсоған мәсьәләләр ҙә юҡ түгел, ләкин журналистар үҙҙәрен башҡорт халҡының милли мәнфәғәтен яҡлаған ижади бейеклектә тота белеүен һәм быға бер ниндәй ҙә проблеманың ҡамасаулай алмауын тиҫтәләрсә йыл буйы иҫбатлап килә бит. Кисәлә гәзиттең бүлек мөдирҙәре Илдар Аҡъюловтың Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһына лайыҡ булыуы, Салауат Әбүзәровҡа “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем бирелеүе ижад ялҡынының һүрелмәүен раҫлай.
“Любизар” хәрби-патриотик клубының, сәхнәгә сығып, гәзиттең директоры-баш мөхәррире Азамат Юлдашбаевҡа “Башҡортостан” гәзите” тип яҙылған байраҡ тоттороуы һәм Азамат Рәмил улының башҡорт халҡының ошо төп баҫмаһын сығарыуҙа артабан да ҙур яуаплылыҡ тойоп һәм милләткә ҡарата ихтирам, хөрмәт һәм ғәҙеллек талаптарынан сығып эш итәсәге тураһында ант итеүе сараның кульминацион нөктәһенә әүерелде.
Матбуғат байрамында “Дарман” балалар бейеү ансамбле, Стәрлетамаҡ бейеү театры коллективы, билдәле йырсылар Әлим Ҡәйүмов, Римма Амангилдина, Баязит Байназаров, Алһыу Бәхтиева, Гөлсөм Бикбулатова, Салауат Мөхәмәтйәров, виртуоз ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов һәм башҡа сәнғәт йондоҙҙары ҡатнашты. Фойела этно-йәрминкә, китап сауҙаһы, гәзит-журналдарға яҙылыу ҙа ойошторолғайны.
«Башҡортостан» гәзите.
Просмотров (27)


text:
- Подробности
- Просмотров: 521
ВАКУЛЬСКИЙ Александр Дмитриевич (1.1.1949, БАССР‑ҙың Иглин р‑ны Иглин а.), дирижёр. Ленинград консерваторияһын тамамлаған (1975; Д.Ф.Ерёмин, С.Я.Левин класы). 1969—75 йй. Ленинград филармонияһының симфоник оркестры солист‑кларнетсыһы, бер үк ваҡытта 1974 й. алып камера оркестры дирижёры. 1976 й. башлап Нидерландта йәшәй һәм эшләй. Урыҫ дирижёрлыҡ мәктәбе традицияларын дауам итеүсе. В. классик һәм заманса әҫәрҙәренең интерпретациялары нескә стилистика, яңыса ҡараш м‑н айырылып тора. АҠШ, Германия, Испания, Италия, Финляндия, Франция, Швецияның төп оркестрҙары м‑н сығыш яһай. 1994—2005 йй. йыл һайын РФ‑тың Е.Светланов ис. дәүләт акад. симфоник оркестры (Мәскәү), С.‑Петербург филармонияһының Акад. симфоник оркестры м‑н концерттар үткәрә һәм яҙмалар эшләй. 1998 й. В. Милли симфоник оркестр м‑н ижади хеҙмәттәшлек булдыра. Өфөлә В. етәкс. И.Брамс, С.В.Рахманинов, П.И.Чайковский симфониялары башҡарыла. Халыҡ-ара дирижёрҙар конкурсы (Хилверсюм ҡ., Нидерланд, 1971) лауреаты.
О.Я.Старикова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Тәүтормош йәмғиәте
Тәүтормош йәмғиәте (тарихҡаса булған йәмғиәт) — кешелек тарихының яҙма уйлап сығарылғанға тиклемге осоро.
Атамаға аңлатма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Тәүтормош» атамаһы киң ҡулланылышҡа XIX быуатта индерелгән. Киң мәғәнәлә был һүҙ менән Йыһан барлыҡҡа килгәндән алып (бынан 14 миллиардҡа яҡын йыл элек) яҙма уйлап сығарылғанға тиклемге осорҙоң теләһә ҡайһы өлөшөн атарға була, шулай ҙа ғалимдәр тарафынан был аңлатма башлыса кешелек йәмғиәтенең тәүтормош дәүеренә ҡарата ҡулланыла. Тарихи күҙлектән был замандарҙы тикшергәндә, ғәҙәттә, ҡайһы ваҡыт хаҡында һүҙ алып барыласағы алдан иҫкәртелә: мәҫәлән, «маймылдарҙың тәүтормош осоро» (23—5,5 миллион йыл элек) йәки «урта палеолит осоро» (300—30 мең йыл элек). Был бик боронғо замандарға ҡағылған яҙма сығанаҡтар булмағанлыҡтан, кәрәкле мәғлүмәт башлыса археология, этнология, палеонтология, биология, геология, антропология, архиастрономия, палинология кеүек фәндәр ярҙамында тупланған белешмәләргә нигеҙләнә.
Яҙма төрлө халыҡтарҙа төрлө ваҡытта барлыҡҡа килгәнлектән, был атама мәҙәниәткә ҡарата йә бөтөнләй ҡулланылмай, йә уның дөйөм кешелек тарихында билдәләнгән осорҙар менән тап килмәүе иҫәпкә алына. Мәҫәлән, Колумбҡа тиклемге Американы осорҙарға бүлеү Евразия йә Африканы дәүерҙәргә бүлеү менән бер нисек тә тура килмәй.
«Тарихҡа тиклемге йәмғиәт» хаҡында мәғлүмәттәрҙә ниндәйҙер шәхес тураһында ғына түгел, хатта этник төркөмдәр хаҡында ла һүҙ алып барылмағанлыҡтан, «ҡаҙылма» (архелогик) мәҙәниәт тәүтормош кешелек йәмғиәтенең төп ижтимағи берәмеге булып һанала. Ә бөтөн был дәүерҙең төрлө осорҙарға бүленеше һәм уларға ҡарата ҡулланылған барлыҡ атамалар, әлбиттә, күп дәрәжәлә шартлы булып тора.
«Тарихҡа тиклемге йәмғиәт» атамаһына ҡағылған түбәндәге иҫкәрмәгә лә туҡталып китергә кәрәк: уның синонимы булараҡ сит ил ғилми әҙәбиәтендә — инглиз телендә «prehistory», немец телендә «Urgeschichte» тип әүҙем йөрөгән, урыҫса «праистория» тигән мәғәнәне биргән был һүҙ беҙҙә ҡулланылмай ҙа тиерлек. Тикшереүселәр билдәләүенсә, урыҫ телендә марксизм тәғлимәтенән тәржемә итеп алынған «тәүтормош йәмғиәт ҡоролошы» һүҙбәйләнеше тиҫтәләгән йыл эсендә етерлек дәрәжәлә нығынған. Марксизм был атама менән иң тәүге ижтимағи-иҡтисад осорон (общественно-экономическая формация) исемләй. Ул дәүерҙә йәмғиәттең бар ағзалары ла етештереү сараларына ҡарата бер төрлө мөнәсәбәттә булған, һәм йәмғиәт байлығынан (продуктынан) барыһына ла тигеҙ өлөш тейгән.
Тәүтормош йәмғиәтенең исемен төрлө мәктәп һәм тәғлимәт тарихсылары үҙҙәренсә йөрөтһәләр ҙә, власть, цивилизация, дәүләт һәм хосуси милекселек барлыҡҡа килгәнсе йәшәгән һәм бар милек дөйөм (йәмғиәттеке) булған йәмәғәт ҡоролошоноң был төрөн «тәүтормош йәмғиәт ҡоролошо» тип атау ҡабул ителгән.
Тәүтормош йәмғиәтенең үҫеш осорҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алексеев В. П., Першиц А. И. История первобытного общества: Учеб. Для вузов по спец. История. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
- Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. (рус.)
- Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.
- Большой Энциклопедический словарь (рус.)


text:
Ҡөръән Кәрим һәм хәҙистәр
Өс йөҙ ҙә өс хәҙис0
Өс йөҙ ҙә өс хәҙис
Беҙ Ҡөрьән Кәримде, изге хәҙистәрҙе белмәй үҫтек. Ҡөрьәндең иң изге китап икәнен, әлбиттә, бәләкәстән күңелебеҙгә һалғайнылар. Хәҙис һүҙен иһә яҙа йоҙа ғына ишеткеләһәм дә, тулы мәғәнәһен ныҡлап аңламай инем. Дини китаптар, ниндәй бөйөк рух донъяһы беҙҙең өсөн бикле булып, тыйылған булып ҡалды.
Күпме йылдар буйы тормошобоҙҙан көсләп айырылған Ҡөрьән, ниһайәт, күңелдәребеҙгә әйләнеп ҡайта башланы. Был изге китаптың башҡортса тәфсире баҫылып сығыу башҡорт милләтенең тормошонда ғына түгел, бөтөн мосолман донъяһында тарихи ваҡиға ул. Йорттарыбыҙға дини китаптарҙың әйләнеп ҡайтыуы, мәсеттәрҙең төҙөлөүе, мәҙрәсәләрҙең асылыуы йәшәүебеҙгә яңы мәғәнә өҫтәй, тормошобоҙҙо нурлыраҡ итә.
Хәҙистәр менән таныша башлай алыуым яҙмышымдағы иң ҡыуаныслы ваҡиғаларҙан ул. Әгәр ошо бәхеткә насип итмәһә, был яҡты донъяларҙа ниндәй хазинанан мәхрүм хәлдә йәшәгән булыр инем. Аллаға шөкөр, ғүмер юлым был аҡыллы фекерҙәр, изге кәңәштәр, иң кешелекле теләктәр донъяһын урап үтмәне. Яңы быуат, яңы мең йыллыҡ минең өсөн бөйөк хәҙистәр менән башланды. Уларҙы мин тәү тапҡыр уҡып түгел, ишетеп белдем. Беренсе тыңлағанда ук был хикмәтле һүҙҙәр күңелемде арбаны, зиһенемә уйылып ҡалды. Уларҙы эҙләп табырға, күберәк уҡырға тырыштым. Хәҙистәрҙе шиғри юлдарға һалыу теләге нығына барҙы. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Амин, әллә әминме?0
Амин, әллә әминме?
Ғәрәптәр күберәк “ә” менән һөйләшә. “А” өнө көсөргәнеп (ҡаты) әйткәндә килеп сыға. Мәҫәлән беҙҙең телдә ҡаты “с” өнөнән “сабый”, йәки ҡаты “д” “Дамир” һымаҡтыр әйтелгәндән ҡатыраҡ әйтелә, ирендәр “о” тип әйткәндәге һымаҡ бер аҙ түңәрәкләнеп алға сыға. Шуға беҙгә “әмин” тип һөйләшеү хәйерлерәктер. Башҡортса әмин тигәндән ҡатыраҡ «ә» «а» — ға яҡыныраҡ ҡатылыҡта әйтелә.
Ә инде был әминдең мәғәнәһенә тәржемәһе ошолайыраҡ: «Әмин» һүҙе «Аллаһым, ҡабул ит», «Шулай булһын», «Өмөттәребеҙҙе юҡҡа сығарма» кеүек мәғәнәләргә тура килә.
“Әмин” һүҙҙең ҡуланыуға килгәндә хәҙис-шәрифтәрҙә нимә тип әйтелә һуң.
Әбү Һөрәйрәнең риүәйәтенә ҡарағанда, Рәсүл Әкрәм былай тип әйткән: «Имам намаҙҙа «Фатиха»нан һуң «Әмииин» тигәс, һеҙ ҙә «Әмин» тиегеҙ. Сөнки кем быны фәрештәләр менән бер үк ваҡытта әйтә ала, шуның эшләгән бөтөн гонаһлары ғәфү ҡылынасаҡ». — тигән.
Балалар өсөн 40 хәҙис0
Балалар өсөн 40 хәҙис
Балалар өсөн 40 хәҙис хикәйәттәре
Ҡоштар
Бер ҡош аулаусы инеш яры буйына үҙенең ауын ҡора. Аҙыҡҡа алданып, бер өйөр ҡош ауға эләгә. Аусы үҙенең ауы эргәһенә яҡынлауы була, ҡоштар ауы-ние менән бергә шаулап осоп та китә. Ғәжәпкә ҡалған аусы ҡоштар осҡан яҡҡа йүнәлә.
Ҡош аулаусының ҡаршыһына бер кеше осрай һәм унан ҡайҙа юл тотоуы тураһында һорай. Аусы осоп барған ҡоштарға күрһәтә һәм үҙенең уларҙы эҙәрлекләүе тураһында әйтә. Кеше көлә һәм: "Аллаһ хаҡына аҡылыңа кил. Һин ысынлап та күктә осҡан ҡоштарҙы тотормон тип уйлайһыңмы?” — ти. "Әлбиттә, — ти аусы. — Ауға бер генә ҡош эләкһә, мин уны тота алмаҫ инем. Ә быларҙы тотасаҡмын”. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Рия хаҡындағы хәҙистәр2
Рия хаҡындағы хәҙистәр
Беренсе хәҙис
Риясынын рия ғәмәлен Аллаһы һәм шул кешенән (рия ҡылыусынан) башҡа беркем дә белә алмай. Хатта ике иңебеҙҙәге ғәмәлдәребеҙҙе яҙып барыусы фәрештәләр ҙә белмәйҙәр. Риясыларҙың ғәмәлдәре Ҡиәмәт көндө генә беленәсәк. Рия ғәмәлдәрен ҡылған кешеләр беренсе булып йәһәннәмгә төшәсәктәр. Был һүҙҙәргә дәлил:
“Әбү Һөрайра радыйаллаһу ғәнһү әйтте: “Мин пәйғәмбәребеҙ салаллаһу ғәләйһи үәссәлләмден былай тип әйткәнен ишеттем: “Дөрөҫлөктә, Ҡиәмәт көндө хөкөм ителеүсе беренсе кеше — көрәштә һәләк булған кеше булыр. Уны Аллаһ ҡаршыһына килтереп баҫтырырҙар, һәм шул ваҡыт Аллаһы Тәғәлә уға ниғмәттәре тураһында иҫкә төшөрөр һәм ул уларҙы таныр, ә унан һуң Аллаһы Тәғәлә унан: “Был ниғмәттәргә шөкөр итеү йөҙөнән һин нәмә эшләнең?" — тип һорар. Ул: “Мин һинен ризалығын өсөн һәләк булғанға тиклем көрәштем!" — тип яуап бирер. Аллаһы Тәғәлә уға: «Һин ялғанлайһың, сөнки һин, башҡалар һинен хаҡта: “Был батыр кеше!” — тип әйтһендәр өсөн генә көрәштең, һәм улар һинең тураһында шулай әйттеләр ҙә!" — тип әйтер. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Хәләл һәм харам хаҡында1
Хәләл һәм харам хаҡында
Хәләл үә харам хайуан һәм ҡош-ҡорт хаҡында, шулай уҡ хәләл үә харам кейек-йәнлек һәм һыу тереклектәре тураһындағы мәғлүмәтте ошо аҫтағы таблицанан ҡарап таба алаһығыҙ.
Иғтибар менән ҡараһаҡ — ҡыҫала (рак) менән краб (дингеҙ ҡыҫалаһы), кальмар ҙа харамға инә. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ салатҡа тип ҡуланған крабовые палочканы икенсе төрлөгә алмаштырырға кәрәк.
Хәләл менән харам мәсьәләһенә килгәндә Аллаһының тәҡдиренә, ни өсөн фарыз, ни өсөн харам ҡылған икән, тип дәғүә ҡылырға бер кемден дә хаҡы юҡ. Шуға күрә кеше Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм берлегенә иман килтерҙе икән, Уның әмерҙәре нисек ҡушылған булһа, шулай үтәлергә тейешле. Ни эшләп тигән һорауҙы ҡуйырға бер кемдең дә хаҡы юҡ. Хәләлде – харам, тип, харамды – хәләл, тип әйтергә бер кемдең дә хаҡы юҡ. Аллаһ Тәғәлә ашарға, эсергә, кейергә рөхсәт иткән нәмәләрҙе бер кемдә харам ҡыла алмай.
"Әнғәм" сүрәһенең аяттында асыҡ итеп яҙылған:
- Аллаһының аяттарына инанһағыҙ, Аллаһ исеме менән боғаҙланған хайуандарҙы ашағыҙ.
Ҡөръән китабында хәләл һәм харам тураһында нимәләр әйтелә? Бына ул шул аяттар. Ә инде кемдә кем сусҡа ите ашарға ярай тип әйтһә – ул шунда кафырға әйләнә. Кафырҙарҙың урыны мәңге тамуҡ. Һәр әйтер һүҙҙе самалап, үлсәп кенә ауыҙ асыр кәрәк
"Һыйыр" сүрәһе 168 аят:
- Әй, инсандар, Ер йөҙөндә булғандарҙың (ризыҡтарҙың,) хәләл һәм саф-таҙаларын ғына ашағыҙ. Шайтан артынан эйәрмәгеҙ. Шайтан һеҙҙең ҡан дошманығыҙ.
Йөҙ ҙә бер хәдис0
Йөҙ ҙә бер хәдис
Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
Аллаһы Тәғәлә үҙенең изге китабында пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт Мостафа саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм хаҡында: ”Әй, пәйғәмбәр! Беҙ һине шаһит һәм һөйөнсөләүсе, һәм өгөтләүсе — иҫкәртеүсе итеп ебәрҙек. Уның рөхсәте менән Аллаға өндәүсе итеп, һәм нурландырыусы, яҡтыртыусы итеп!” Ҡиәмәт көнөнә ҡәҙәр бөтөн кешелек донъяһына рәхмәт һәм күркәм әхлаҡ үә тәрбиәнең өлгөһө итеп ебәрелгән пәйғәмбәребеҙҙең хәҙис шәрифтәренә ун дүрт быуаттан артыҡ ваҡыт үтһә лә, уның рухи ҡиммәте, фәлсәфәүи тәрәнлеге, тәрбиәүи дәрәжәһе, ғилми киңлеге һис кәмемәй, бәлки, замандар үтеп, быуындар алмашыныу, ғилем алға китеү менән хаҡиҡи ҡиммәте артҡандан-арта бара.
Ислам динен үҙ ихтыяры менән ҡабул иткән ваҡыттан бирле халҡыбыҙ ҙур ихтирам менән пәйғәмбәребеҙҙең хәҙистәрен өйрәнгән һәм хәҙис китаптары һәр өйҙөң китап кәштәһендә хөрмәтле урын алған. Пәйғәмбәребеҙ үҙенең хәҙис шәрифендә, ”Шиғырҙа сихри көс бар” тип, шиғри әҫәрҙең кешеләргә бөйөк рухи тәьҫире хаҡында әйткән. Йөҙ ҙә бер хәҙистең оло шағирыбыҙ Рауил Бикбаев яһаған башҡорт телендәге шиғри тәржемәләре халҡыбыҙҙың рухи тормошонда баһалап бөткөһөҙ ҡиммәтле ҡулланма буласаҡ. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Хәҙистәр, хәҙистәргә шәрехтәр0
Хәҙистәр
Хәҙистәр, хәҙистәргә шәрехтәр
«Иманлы кешенең хәленә иҫең-аҡылың китер! — тигән пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм, — Уның хәл-әхүәлендәге бөтә нәмә — игелек. Нимә булһа ла бер нәмә уны һөйөндөрһә, Аллаһы Тәғәләгә шөкөр итә, рәхмәт әйтә белә. Әйтә белгәндәре уның өсөн — игелек; ҡайғы-хәсрәт килһә, сабыр итә. Сабыр итеүҙәре лә уның өсөн — игелек. Бындай тормош иманлы бәндәнән башҡа бер кемгә лә бирелмәй», ти.
Пәйғәмбәребеҙ тағы ла әйткән: «Көслө тетрәнеүҙәр булған ваҡытта сабырлыҡтан да кәрәклерәк нәмә юҡ», тигән.
Беҙҙең заманда кешеләр мохтажлыҡ кисергән иң ҙур нәмә — сабырлыҡ. Донъя көткәндә самалыһы — сабырлыҡ, бәлә килгән ваҡыттарҙа бәндәне иң беренсе булып ташлап киткәне — сабырлыҡ, дуҫ-дошман араһындағы мөнәсәбәттәрҙә ҡытлыҡҡа эйләнгәне лә — сабырлыҡ.
Хәҙистәрҙә ахырызаман билдәләре0
Хәҙистәрҙә ахырызаман билдәләре
* Инсандарҙың башына шундай бер заман килер, араларында риба ашамағандары ҡалмайҙыр, әгәр ашамаһа — яза бирелә.
* Әҙәм балаһына сауҙа итеү, артымға аҡса биреү арталыр, хәләл-хәрәм онотолор. “Аҡса ҡайҙан булһа ла килһен”, — тиелер.
* Күптәр аҙ ғына донъя өсөн динен фида итерҙәр.
* Хәйләһеҙ эш башҡарып булмаҫ, һатыусылар һәм яҙыусылар күбәйеп, ҡәләм мул булыр.
* Яҡынлыҡ ептәре өҙөләлер һәм фәҡәт таныштарға ғына сәләм бирелә.
* Иманды күңелдә һаҡлау — утлы күмерҙе ҡулда тотоп торған кеүек ҡыйын буласаҡ.
* Мөьмин иртәнсәк кафыр булып торор йәки уның киреһе...
* Фетнә бер өйгә инер, тәжрибәһеҙ йәштәрҙең башына үтер.
* Өс нәмә ҡыйынлашыр: хәләл аҡса, ғәмәлдәге сөннәт һәм йәндән яҡын бер дуҫ.
* Кеше ҡатынына итәғәт итеп, әсәһенә ҡарышыр һәм, иптәшенә яҡынайып атаһынан алыҫлашыр. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Хәҙистәр0
Хәҙистәр
*Аллаһы Тәғәлә үҙенең бер бәндәһенә изгелек теләһә, уға кешеләрҙең ихтияжын юнәлтә, кешеләр уға үҙҙәренең төрлө мәсьәләләре менән мөрәжәғәт итерҙәр.
*Кем һүҙен сәләм биреүҙән башлай, шул — Аллаһы Тәғәләгә һәм Расүленә иң яҡын кеше.
*Кем һуҡырҙы ҡырҡ аҙым ер етәкләп илтә, шуға йәннәт уажиб (тейеш).
*Нисек кенә булмаһын, һаранлыҡ тигән ауырыу — иң ауыр сир.
*Берәү доғалары ҡабул булыуын һәм ҡайғылары таралыуын теләһә, ауырлыҡта йәшәүсенең хәлен еңеләйтһен.
* Ғабдулла ибн Ғамр раҙийәллаһу гәнһумә риүәйәт ҡыла: — “Бер көнө минең яңға рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм керҙе һәм әйтте”. “Миңә һинең көндәр буйы ураҙа тотоуың һәм кистәрен ғибәдәттә уяу тороуың хаҡында хәбәр бирелмәнеме?” — тине. Мин: — “Эйе” — тип яуап бирҙем. Ул миңә: — “Быны эшләмә, уның урынына төндөң бер өлөшөн уяу тор, ҡалғанын йоҡла. Ураҙа тот ҡайһы бер көндәрҙә, башҡа көндәрҙә ураҙала булма. Сөнки һинең тәнеңдең дә хаҡы бар, күҙеңдең дә хаҡы бар, ағзаларыңдың да хаҡы бар, ҡатыныңдын да хаҡы бар, килгән ҡунағыңдың да хаҡы бар” — тип әйтте.
*Намаҙ — диндең терәге. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Азан0
Азан — аҙан әйтеү һәм уның мәғәнәһе
«Аллаһу Әкбәр» — «Аллаһ Бөйөк» — 4 мәртәбә.
«Әшһәдү әллә иләһә иллаллаһ» — «Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, тип шаһитлыҡ ҡылам» — 2 мәртәбә.
«Әшһәдү әннә Мәхәммәдәр-рәсүлүллаһ» — «Мөхәммәд (саллаллаһу гәләйһис үәс-сәлләм) — Аллаһ Тәғәләнең рәсүле, тип шаһитлыҡ ҡылам» — 2 мәртәбә.
«Хәййә ғәләс-сәләәһ» — «Намаҙға барығыҙ» — 2 мәртәбә.
«Хәййә ғәләл фәләәх» — «Уңышҡа ирешегеҙ» — 2 мәртәбә.
«Аллаһу Әкбәр» — «Аллаһ Бөйөк» — 2 мәртәбә.
«Лә иләәһә илләллаһ» — «Аллаһынан башҡа илаһ юҡ» — 1 мәртәбә. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...


text:
- Подробности
- Просмотров: 261
СЕБЕР ПРИКАЗЫ, Рәсәйҙә үҙәк дәүләт учреждениеларҙың береһе. 1637 й. Себер м‑н идара итер өсөн ойошторола. С.п. приказ судьяһы етәкселек иткән, составында 2 ярҙамсы, дьяктар, подьячийҙар булған. Суд, таможня, һалым (ш. иҫ. яһаҡ) йыйыу эштәре м‑н шөғөлләнгән; Ҡытай, Монголия һәм Урта Азия ханлыҡтары м‑н дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған. С.п. ҡарамағында төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш башҡорттар булған. 1710 й. башында С.п. бөтөрөлә, Себер м‑н дөйөм етәкселек итеү Сенатҡа тапшырыла. 1730 й. Сенаттың ген.-прокуроры (1734 й. алып С.п. прокуроры вазифаһы булдырыла) етәкселегендә тергеҙелә. 18 б. С.п. урындағы хакимиәт эшмәкәрлеген күҙәтеү, ҡаҙна йыйымдары, ҡиммәтле тире йыйыу кәсебе м‑н шөғөлләнә. 1763 й. С.п. тулыһынса бөтөрөлә, уның функциялары айырым кабинетҡа һәм төрлө коллегияларға бирелә.
Әҙәб.: Л е о н т ь е в А.К. Образование приказной системы управления в Русском государстве. М., 1961.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 517
ҒИЛӘЖЕТДИНОВ Леонид Петрович (1.1.1933, БАССР‑ҙың Ҡалтасы р‑ны Тымбаҡты а. — 12.7.1994, Мәскәү), химик‑технолог. Техник ф. д‑ры (1972), проф. (1980). Мәскәү химия-технология ин‑тын тамамлағандан һуң (1955) Мәскәүҙә эшләй: Шиналар етештереү сәнәғәте ҒТИ‑ның өлкән ғилми хеҙм‑ре, лаб. нач., сектор мөдире; 1972 й. алып Бөтә Союз полиграфияның комплекслы проблемалары ҒТИ‑ның өлкән ғилми хеҙм‑ре, лаб. етәксеһе, 1974 й. — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1972 й. башлап И.М.Губкин ис. Нефть һәм газ академияһында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре газ эшкәртеү һәм ҡором технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Ғ. етәкс. полиграфия буяуҙары етештереүҙә техник углерод, өс төп төҫтән торған буяуҙар һәм яҡтылыҡта полимерлашҡан композициялар өсөн нефть эреткестәре һәм органик пигменттар ҡулланыу технологияһы эшләнә. Ырымбур газ эшкәртеү з‑дында тәбиғи газдарҙы моноэтаноламин м‑н таҙартыу өсөн файҙаланылған күбекле һүндергестәр етештереү технологияһы индерелә. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 70 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Сырьё для производства углеродных печных саж. М., 1975 (авторҙ.); Технология сажи. М., 1977; Фольга для горячего тиснения. М., 1981 (авторҙ.).
А.А.Гуреев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов