text:
Һимереү
Һимереү (лат. adipositas — аңлата: «һимереү» һәм лат. obesitas — аңлата: тулы кәүҙә, йыуанлыҡ, һимеҙлек) — май бөрөү, кәүҙә ауырлығының май туҡымаһы иҫәбенә артыуы. Май туҡымаһы физиологик үҫеү урындарында ла, түш биҙҙәрендә лә, янбашта ла, ҡорһаҡта ла үҫә ала. Әлеге ваҡытта һимереү хроник алмашыныу сире тип йөрөтөлә, төрлө йәштә саҡта май туҡымаһы саманан тыш йыйылыуы сәбәпле халыҡтың тән ауырлығы артыу, дөйөм сир һәм үлем осраҡтары күбәйеү күҙәтелә. Һимереү менән ауырыу цивилизациялы илдәрҙә генетик пулда үҙгәрештәр булмаһа ла,нәҫелдән килгән факторҙарға ҡарамайса, һимереү сире менән сирләүселәр һаны арта бара[1].
Һимереү организмда энергияны үҙләштереү һәм уны сарыф итеү араһындағы дисбаланс арҡаһында килеп сыға. Тән ауырлығын организмда регуляциялау организмдың энергетик системаһын контролләүсе бер береһе менән бәйле системаларҙың үҙ- ара ҡатлаулы тәьҫир итешеүе арҡаһында бара: үҙләштерелгән энергия (калорийҙар) = сарыфланған энергия. Һимереүгә ыңғай энергетик баланс (гиподинамия) һәм еңел үҙләштерелеүсе калорийҙар сығанағы килтерә, артыҡ калорийҙар организмда триглицеридтарҙың май туҡымаһыда йыйылыуына килтерә. Энергетик тигеҙләнеште тотороҡландырыу өсөн организм гормондар кимәлен көйләргә ,энергия исрафлауҙы кәметергә, файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе яҡшыртырға, туҡланыу тәртибен үҙгәртергә (аппетитты әҙәйтергә]), етмәгән энергияны май энергия депоһынан алырға тейеш. Ошо атап кителгән һәр бер өлөш айырым гендар менән көйләнә[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Этиология
- 2 Һимереү классификацияһы
- 3 Һимереү йыш осраған илдәр
- 4 Клиник картинаһы
- 5 Диагностика
- 6 Һимереүҙе дауалау
- 7 Һимереүҙең алама эҙемтәләре
- 8 Сирҙең прогнозы
- 9 Һимереү булғанда хәрби хеҙмәткә алыныу
- 10 См. также
- 11 Иҫкәрмәләр
Этиология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һимереү менән яфаланған ғаиләләрҙә гендар тарафынан алдан билдәләнгәнлек күренеп тора. Кешелек килеп сығыу һәм үҫешеү тарихы дәүерендә, тән ауырлығын көйләү өсөн яуап биргән гендар эволюциялаған, тик файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе билдәләүсе һәм ғәҙәти физик активлыҡты әҙәйтеүсе тирә яҡ мөхит факторҙары ла һиҙелерлек үҙгәрҙе[1].
Һимереү түбәндәге сәбәптәр арҡаһында булырға мөмкин:
- Ашаған аҙыҡ менән сарыф иткән энергия араһындағы тигеҙлекте боҙоу, йәғни күп ашау һәм энергияны әҙерәк сарыфлау;
- Ашҡаҙан аҫты биҙе, бауыр, нәҙек эсәк и туҡ эсәк системалары эшмәкәрлеге боҙолоуы (эндокрин патология арғаһындағы һимереү);
- генетик боҙолоуҙар.
Һимереүгә килтереүсе факторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҙ хәрәкәтләнеү
- Генетик факторҙар, айырым әйткәндә:
- липолиз ферменттарының юғары әүҙемлеге
- липолиз ферменттарының әүҙемлеге әкренәйеүе
- Ҡайһы бер сирҙәр, айырып әйткәндә эндокрин сирҙәр (гипогонадизм (ирҙәрҙең енси биҙҙәре етерлек кимәлдә эшләнмәүе), гипотиреоз, инсулинома)
- туҡланыу тәртибен психологик боҙоу (мәҫәлән, туҡланыуҙы боҙоусы психоген күп ашау).
- Стресстарға бирешеп барыусанлыҡ
- Прадер-Вилли синдромы[4]
- Гипоталамустың функциялары боҙолоу[5]
- Йоҡо туймау[6]
- Психотроп препараттар[7]
- Системалы глюкокортикостероидтар[8]
- Гормональ контрацептивтар
- Инсулин һәм инсулин бүлеп сығарыу стимуляторҙары
Эволюция процесcында кеше организмы туҡлыҡлы матдәләр запасын күп саҡта йыйып ҡалырға, был запасты ашарға аҙыҡты бөтөнләй табып булмағанда, йә иһә ашарға әҙ булғанда, тотонорға өйрәнгән — был өҫтөнлөктө эволюция биргән һәм ул кешегә иҫән ҡалырға мөмкинлек биргән. Борон заманда тулы кәүҙә имен тормош, байлыҡ, мул уңыш һәм һаулыҡ билдәһе булған. Миҫал булып, беҙҙең эрға тиклем 22-се меңйыллыҡта эшләнгән « Виллендорф Венераһы» (Venus of Willendorf) скульптураһы тора (бәлки был иң боронғо әлегә билдәле һимереү иллюстрацияһылыр).
Һимереү классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙәктән һимереү тип ҡорһаҡта йыйылған май ҡатламын йөрөтәләр. Үҙәктән һимереү һимереүҙең иң ҡурҡыныс төрө тип иҫәпләнә һәм ,статистика буйынса, йөрәк сиренә, ҡан баҫымы күтәрелеүе һәм шәкәр диабетына килтереү менән янай. Үҙәктән һимереүҙе («пивной живот»), күптәр уйлағанса, һыра эсеү менән бәйләү раҫлау тапмай: тән ауырлығы индексы ла, бил менән янбаш дәүмәле(en:Waist-hip ratio) нисбәте лә һыра эсеүгә бәйле түгел[9].
Бил әйләнәһе менән янбаш әйләнәһе дәүмәле нисбәте ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 0,8-ҙән, ирҙәр өсөн 0,95 артһа, пациент үҙәк һимереү менән сирле тип иҫәпләнә.
Һимереүҙең патологик типтары, ҡағиҙә булараҡ, кешенең эндокрин системаһындағы май алмашыныуының боҙолоуына бәйле.
Һимереү (йыйылған май ҡатламы миҡдарына ҡарап) бер нисә дәрәжәгә һәм төргә (уны булдырған сәбәптәрҙән сығып) бүленә. Һимереү шәкәр диабеты, гипертония сиренә һәм башҡа артыҡ тән ауырлығы менән бәйле башҡа сирҙәргә китереү хәүефен арттыра. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ( ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең бил әйләнәһе дәүмәле 94 сантиметрҙан, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 сантиметрҙан артһа, һимереү менән бергә була торған сирҙәр хәүефе бермә-бер арта. Һимереүгә килтереүсе сәбәптәр шулай уҡ май туҡымаһының ары таралыуына, май туҡымаһының характеристикаһына (йомшаҡлығына, тығыҙлығына,нисә процент шыйыҡса барлығына), шулай уҡ тиреләге үҙгәрештәрҙең булыу-булмауына (тире һуҙылыуға, тиреләге күҙәүҙәр киңәйеүенә, «целлюлит»ҡа) килтерә.
Һимереү йыш осраған илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2013 йыл да Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы һимереү проблемалары буйынса хисап-мәғлүмәт (отчет) баҫтырып сығара[10]. Отчет төҙөү өсөн Берләшкән милләттәр ойошмаһы (БМО) 2008 йыл мәғлүмәттәрен файҙалана. Түбәндә БМО доклады буйынса һимереү сире иң ныҡ таралған 20 ил күрһәтелгән таблица:
Рәсәй медицина фәндәре академияһының фәнни-тикшеренеү институты директоры, Рәсәй медицина фәндәре академияһы Президиумының баш фәнни сәркәтибе Виктор Тутельян 2005 йылда билдәләүенсә: «Беҙҙең Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 60 % һәм ирҙәрҙең 50 % — уртаса алғанда 57,5 % (Рәсәй Федерацияһында 8 ир кешегә 9 ҡатын-ҡыҙ тура килә) — артыҡ тән ауырлығынан интегә. Беҙҙең илдә үлем осраҡтарының 57,5 % йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренә тура килә. Был сирҙәр йышыраҡ кешеләрҙең тән ауырлығы артыҡ булғанға килеп сыға»[11].
Мексикала, үҙ сиратында, 2008 йылда 70 % кеше артыҡ тән ауырлығынан интеккән, шул иҫәптән — 32,8 % һимереүҙән (2009 йылда уларҙың һаны 30 %-ҡа хәтле кәмегән)[12].
2016 йылда «The Lancet» журналы 2025 йылға һимереү менән планетаның 20 % яфаланасаҡ, тип иҫбатлаған тикшеренеү һөҙөтәләрен баҫтырып сығарған[13].
Клиник картинаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һимереүҙең клиник күренеше күп калорийлы аҙыҡ ашап, энергияны әҙерәк сарыф итеү[1] нәтижәһендә майҙың тәндең төрлө өлөшөндә йыйылыуы менән характерлана.
Диагностика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Медицина практикаһында һимереүҙе диагностикалау өсөн йышыраҡ тән ауырлығы индексын ҡулланалар (ИМТ - индекс массы тела)[1]. Шулай уҡ тән ауырлығы индексынан айырмалы рәүештә кешенең тән өҙөлөшөн иҫәпкә алыусы Борнгардт индексын да ҡулланалар.
Тән ауырлығы индексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артыҡ ауырлыҡ күрһәткесе булып, тән ауырлығы индексы тора (ИМТ).
Тән ауырлығы индексы (ИМТ) = тән ауырлығы/ буй оҙонлоғо2 (кг/м2).
2000 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы монголоид расаһына ҡараған кешеләр өсөн артыҡ ауырлыҡ күрһәткесенең сиген 25-тән 23 кг/м2 хәтле, ә һимереү күрһәткесе сиген 30 килограмдан 25 кг/м2 хәтле күсерҙе. Бының сәбәбе- эпидемиологик тикшеренеүҙәр монголоидтарҙың тулы кәүҙәлелек менән бәйле проблемаларҙан тән ауырлығы индексы түбәнерәк саҡта уҡ интегә башлауын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тикшеренеүселәр негроид расаһы һәм Полинезия кешеләре өсөн артыҡ тән ауырлығы күрһәткесе сиген 25-тән 26-ға, ә һимереү күрһәткесе сиген — 30-ҙан 32 кг/м2 тиклем күтәрәргә тәҡдим итәләр.
Тән ауырлығы индексы 40 һәм унан юғарыраҡ булһа, хатта һимеҙлек ҡыйынлыҡтар тыуҙырмаһа ла, морбид (ауырыуҙан булған) һимереү тип атала. Икенсе типтағы шәкәр диабеты, артериаль гипертония, дислипидемия һәм аяҡ- ҡул быуындары патологияһы булғанда, һимереү тән ауырлығы индексы 35 һәм унан юғарыраҡ булғанда уҡ, морбид тип классификациялана.
Тән ауырлығы индексы май/мышцалар нисбәтен һәм майҙың тәндә урынлашыу төрөн иҫәпкә алмаған өсөн тәнҡитләнә. Ит массаһы әҙ булған оло кеше, мәҫәлән, идеаль ауырлыҡлы кеше тип классификацияланыуы, шул уҡ ваҡытта мускулдары ныҡ үҫешкән спортсмендың артыҡ ауырлыҡлы йәки һимергәндәр рәтенә индерелеүе бар. Шуға ҡарамаҫтан, тән ауырлығы индексы берҙән-бер халыҡ-ара танылған артыҡ ауырлыҡ билдәһе критерийы булып ҡала .
Магнит-резонанс томографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Май ҡатламының кеше организмындағы дәүмәлен билдәләүҙең иң теүәл ысулы булып, МРТ[1] тора.
Ябай тормошта кешенең тәнендәге май дәүмәле биоимпедансометрия ысулы менән тән составы анализаторы булған үлсәү менән билдәләнә.
Артыҡ тән ауырлығы булған кешеләр үҙ кәүҙәһен арҡырыға ныҡ йәйелгән тип иҫәпләй, был хәл кешенең үҙ кәүҙәһенең тышҡы ҡиәфәте менән ризаһыҙлығын тыуҙыра[15].
Һимереүҙе дауалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һимереүҙе һәм артыҡ тән ауырлығын дауалау ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уларға клетчатка (күҙәнәкле), витаминдар һәм башҡа биологик актив компоненттар миҡдары күп булған (башаҡлылар һәм тарттырылмаған бөртөктәрҙән әҙерләнгән аҙыҡ, йәшелсә, емештәр, сәтләүек, үлән-япраҡтар һәм башҡалар) һәм организм еңел үҙләштерә торған углеводтары (шәкәр, тәм-том, ҡамыраҙыҡ,юғары сортлы ондан бешерелгән икмәк һәм макарон ) әҙерәк диета, шулай уҡ физик күнегеүҙәр инә.
- Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалауҙағы дөйөм ҡараш буйынса, һимереүҙе дауалауҙа ҡулланыла торған дарыуҙарҙың барыһын да ҡулланып ҡарау фарыз. Был маҡсатта һимереүҙе дауалау препараттарын ҡулланалар.
- Шулай уҡ психотерапевтик дауалау (үҙ тәртибеңде көйләү терапияһы) ҡулланыла.
- Әгәр дарыуҙар менән дауалауҙың һөҙөмтәһе бик әҙ булһа, йә бөтөнләй булмаһа, бындай дауалауҙы туҡтатыу зарур. Хирургик юл менән дауалауҙы уйлап ҡарарға.
Һимереүҙе диета менән дауалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыш ҡынадиеталар нығыраҡ һимереүгә килтерә. Сәбәбе шунда - наҡыҫ диета (калорийҙарҙы ҡулланыуҙы киҫкен әҙәйткән хәлдә) тиҙ генә ауырлыҡты түбәнәйтергә ярҙам итә, тик диетаны тотмай башлағас, аппетит көсәйә, аҙыҡты үҙләштереү яҡшыра һәм ауырлыҡ диета тота башлағансы булғанға ҡарағанда ла күберәккә арта. Әгәр ҙә һимереү менән яфаланған кеше яңынан ябығырға теләһә, һәр уҡталған һайын ауырлыҡты кәметеү ауырыраҡ була, ә ауырлыҡ артыу еңелерәк, артыҡ йыйылған ауырлыҡ һәр уҡталған һайын күберәк була бара. Шуның өсөн тиҙ генә нәтижәгә ирешеүгә (тиҙ арала нисек тә булһа күберәк ауырлыҡтан ҡотолоуға) йүнәлтелгән диеталар - зыянлы һәм ҡурҡыныс эш. Унан тыш, ҡайһы бер ябыҡтырыусы препараттарҙа һейҙек ҡыуҙырыусы һәм эсте йомшартыусы компоненттар бар, ә был майҙы түгел, һыуҙы юғатыуға килтерә. Организмдағы һыуҙы юғалтыу һимереү менән көрәш өсөн файҙаһыҙ, сәләмәтлек өсөн зыянлы, ә диетаны тотмай башлағанда тән ауырлығы кире урынына ҡайта.
Рациондың энегрия ҡиммәтен түбәнәйтеүгә нигеҙләнгән дауалау төрҙәре һөҙөмтәләре оҙаҡҡа барыуы шикләндертә (бындай дауалау врач күҙәтеүе аҫтында,йә медицина контроле булмаған килеш үткәрелеүенә ҡарамаҫтан)[16]:39. Америка психологы Трейси Манн һәм уның коллегалары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, диеталар һимереү менән көрәш ҡоралы булараҡ бөтөнләй файҙаһыҙ[17][18].
Шулай ҙа аҙыҡтың калорийҙарын һәм алған калорийҙарҙың физик йөкләнешкә (хәрәкәткә) тап килеүен тейешенсә контролдә тотмайынса, һимереүҙе уңышлы даулап булмай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ауырлыҡты кәметер өсөн ғәҙәти аҙыҡ калорийҙарын иҫәпләп сығарырға, шунан ай һайын калорийҙарҙы кәрәкле энергия кимәленән 300-500 ккал әҙерәккә ҡалғансы 500 ккал-ға әҙәйтергә тәҡдим итә. Физик хеҙмәт менән шөғөлләнмәгәндәр өсөн был күрһәткес 1500—2000 ккал.
Ғалимдар асыҡлауынса, майы әҙ процентлы һөт аҙыҡтарын көн дә ҡулланыусылар һирәгерәк артыҡ ауырлыҡ йыялар һәм метаболик синдром[19]менән һирәгерәк ауырыйҙар.
Психотерапия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һимереүҙе дауалауҙа ҡулланылған тәртип көйләүсе терапия ысулдарын ҡулланыу үҙ үҙеңде ҡулда тотоу, ашауға ҡарашты һәм уның менән бәйле ғәҙәттәрҙе үҙгәртеүгә, физик йөкләнеште арттырыуға һәм ышаныслы социаль ярҙам булдырыуға йүнәлтелгән. Контроль аҫтында барған тикшеренеүҙәр барышында асыҡланыуынса, ҡайһы пациентҡа был ысул ҡулланылған, шул элекке ауырлығын башҡа төрлө дауалау ысулдарын ҡулланғандарға ҡарағанда һирәгерәк кире йыйған[16]:39.
Канада ғалимдары асыҡлауынса,кешенең ата-әсәһе менән насар мөнәсәбәттә булыуы һимереүгә килтереүе мөмкин. Һәм киреһенсә,айырып әйткәндә, атай менән яҡшы мөнәсәбәттәр,нормаль ауырлыҡты һаҡлауға булышлыҡ итә[20].
Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дарыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа хәлде яҡшырта ала, тик һөҙөмтә оҙаҡҡа бармай[16]:39. Әгәр дарыуҙар ҡулланыуҙы туҡтатҡандан һуң пациент тормош рәүешен үҙгәртмәһә, диета тотоу буйынса күрһәтмәләрҙе үтәмәһә, тән ауырлығы кире арта башлай. Был бәлки артыҡ ауырлыҡтың гипоталамуста май туҡымаһы эшен көйләүҙе боҙоусының кире ҡайтмаҫлыҡ ҡуҙғыу процесстарын ҡуҙғытыуы менән бәйлелер[21]. Һәр бер препарат табиб тарафынан индивидуаль рәүештә һайлана[1]:
- Фентермин (адипекс-П, фастин, ионамин — амфетамин төркөмө) — Норадреналиндың нейромедиаторы булараҡ тәьҫир итә, аппетитты кәметә. Нервылар ҡуҙғыуға, баш ауыртыуға һәм йоҡоһоҙлоҡҡа килтереүе ихтимал;
- Орлистат (ксеникал) — панкреатик липаза ингибиторы, майҙың һеңеүен 30 % кәметә ала , (физиология)асығыу тойғоһон баҫмай, ләкин ныҡ итеп эсте йомшартыуы бар;
- Сибутрамин (меридиа) — серотонин һәм норадреналинды кире тотоусы ингибитор. Препарат гипоталамустағы туйыу һәм термогенез үҙәгенә йоғонто яһай. Препаратты контролдә тотоп булмаған артериаль гипертензиялы пациенттарға бирергә ярамай!
- Флуоксетин (прозак) — антидепрессант, ҡай бер специалистар аппетитты әҙәйтеү маҡсатында ҡуллана, ләкин оҙайлы һөҙөмтәләр тураһында мәғлүмәт юҡ[1].
- Лоркасерин (инг.) (белвик) — 5-HT2-рецептор|5-HT2C-рецепторҙар агонисы,аппетитты әҙәйтә.
- Бупропион (велбутрин, зибан) — норадреналин менән дофаминды кире тотоусы ингибитор, аппетитты әҙәйтә.
- Эфедрин менән Кофеин ды бергә ҡулланыу — симпатомиметик, альфа- һәм бета-адренорецепторҙы стимуллай, норадреналин бүленеүҙе стимуллай. Данияла һимереүҙе дауалауҙа киң ҡулланыла[22].
- Топирамат — эпилепсияға ҡаршы препарат, билдәһеҙ механизм аша тән ауырлығын әҙәйтә .
- Налтрексон — опиоид рецепторҙар антагонисы, тәмле ашау теләген баҫа.
- Лираглутид (инг.) (виктоза, саксенда) — рецепторҙың агонисы ГПП-1. Лептиндың (гормон насыщения) тәьҫирен уның ирей торған (растворимый) рецепторын баҫып тороу аша көсәйтә[23]
Һимереүҙе дауалау өсөн әйберҙәр күп булһа ла, уларҙың барыһы ла тиерлек АҠШ-тың аҙыҡ һәм дарыуҙарҙың сифатын тикшереү идараһы тарафынан ауыр өҫтәмә эҙемтәләре арҡаһында тыйылған. Хәҙерге көнгә шуларҙың бишеһе раҫланған[24]: орлистат, лоркасерин (инг.), фентермин-топирамат, бупропион-налтрексон һәм лираглутид (инг.).
Үҫемлектәрҙән эшләнгән препараттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диета һәм дарыуҙар менән дауалау менән бер рәттән үҫемлектәрҙән эшләнгән сәй йә иһә башҡа шифалы нәмәләр кеүек препараттарҙы ла ҡулланырға була, тик уларҙың составын[1] бик яҡшы белергә кәрәк.
Морбид һимереүҙе хирургик юл менән дауалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙайлы тикшеренеүҙәр нигеҙендә һимереүҙе дауалауҙа иң яҡшы һөҙөмтәне хирургик операция (бариатрик хирургия) бирә икәне асыҡланған. Тик хирургик операция ғына был проблеманан ҡотолорға ярҙам итә. Әлеге вҡытта доньяла өс төр операция иң йыш ҡулланғандар иҫәбендә. Был өс операция бариатрик хирургияның күп йыллыҡ эволюцияһы аша һайланды, улар иң әҙ өҫтәмә хәүеф тыуҙыра һәм иң яҡшы һөҙөмтә бирә, тип иҫәпләнә:
- Иң оҙаҡ ваҡыт ҡулланғаны ашҡаҙанды шунтлау (желудочное шунтирование) - (gastric bypass)). Уны егерменсе быуаттың 60-сы йылдарынан башлап ҡулланалар[25]. Был операция ваҡытында ашҡаҙан ике, бәләкәй һәм ҙур, бүлкәткә бүленә,улар бер береһе менән тоташмай. «Бәләкәй ашҡаҙанға» нәҙек эсәк ҡушып тегелә, шулай итеп, аҙыҡ ҡыҫҡа юл менән китә. Был операцияның ике төрлө тәьҫир компоненты бар: (1) бәләкәй ашҡаҙан күләме 50 мл тирәһе була, тимәк, пациент аҙыҡты элекке күләмдә ашай алмай, һәм (2)аҙыҡ ҡыҫҡа юлдан үткәндә туҡлыҡлы матдәләр әҙерәк һеңә.
- Ашҡаҙанды бандажлау. Операция ҡыҙылүңәс менән ашҡаҙан сигендә силикон түңгәләк (ашҡаҙан бандажы) ҡуйыуҙан тора. Бандаж аҙыҡ үтеүҙе тотҡарлай, шулай итеп, рефлексоген зонаны стимуллай. Хәҙерге бандаждарҙың барыһын ла көйләп була, уларҙың тишеген, пациенттың хәленән сығып, үҙгәртеп була. Хәҙерге бандаж конструкцияһының рәүеше Америка хирургы Любомир Кузмак (сығышы менән Украинанан) тарафынан тәҡдим ителгән[26].
- Ең гастропластикаһы -Рукавная гастропластика (Sleeve gastrectomy). Операция ашҡаҙандың бер өлөшөн киҫеп алып, уны оҙон нәҙек трубкаға- "ең"гә әйләндереүҙән ғибәрәт. Ашҡаҙандың күләме шул рәүешле ун тапҡырға тиерлек кәмей (150—200 мл тиклем). "Ең" гастропластикаһы механзмының ауырлыҡты кәметеүгә булған тәьҫире шунда- аҙыҡ тар "ең" аша үткәндә ретроспектив эффект барлыҡҡа килә, фарнезоидлы X-рецепторҙарҙың (инг.) үт кислотаһы[27]күбәйеүе иҫәбенә активлашыуына һәм грелин эшкәртеп сығарыусы зонаны алып ташлау уйына нигеҙләнгән (грелин — асығыу һәм убырлыҡ гормоны ). Үҙ аллы бариатрик операция булараҡ ең гастропластикаһы 2004 йылдан ҡулланыла[28].
Тасуирланған ошо өс стандарт операциянан тыш күп кенә башҡа төрлө операциялар ҙа тәҡдим ителә..
Хәҙерге заманда бөтә бариартрик операциялар ҙа лапароскопия юлы ( йәғни ҡорһаҡты ярмайынса, тишек аша) менән бәләкәй генә оптик система контроле аҫтында эшләнә.
Шуны әйтеп китәбеҙ, пластик хирургияла ҡулланылған , липосакция һәм абдоминопластика кеүек операциялар, һимереү менән көрәшеү ысыулы түгел, ә тәндең ҡайһы бер урындарындағы косметик дефекттарҙы төҙәтеү ысулы ғына. Липосакциянан һуң май менән артыҡ ауырлыҡ күләме бер аҙ кәмеһә лә, Бөйөк Британия табибтары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, бындай операцияның һаулыҡ өсөн файҙаһы юҡ[29][30]. Һаулыҡҡа , тимәк, тире аҫтындағы май түгел, ә ҡарынъяуҙа- эс майындағы һәм ҡорһаҡтағы эске органдарҙы уратып алған висцераль май [31]зыян итә. Элегерәк ауырлыҡты әҙәйтеү өсөн ара-тирә липосакция операцияһын эшләштереп ҡарай инеләр( мегалипосакция- 10 кг май алып ташлау), ләкин хәҙер уны бик ныҡ зыянлы һәм хәүфеле процедура, тип иҫәпләйҙәр һәм ҡулланмайҙар,сөнки ул бик ауыр эҙемтәләргә һәм тупаҫ косметик проблемаларға (тире өҫтөнөң тигеҙһеҙлегенә) килтерә. Хатта тире аҫты липосакцияһын эшләү ( мәҫәлән, ҡорһаҡта), һаулыҡ өсөн зыянлы висцераль майҙың компенсация формаһында (яңынан) артыуына [32]килтерә. Шулай итеп, һимереү менән көрәштә пластик түгел, ә бариатрик хирургия ҡулланыла.
Һимереүҙе операция юлы менән дауалау өсөн ҡәтғи талаптар бар, ул артыҡ ауырлығы бар тип уйлаған бер кешегә яһала алмай. Һимереүҙе хирургик юл менән дауалауҙы тән ауырлығы индексы 40-тан артҡандарға эшләп була, тип иҫәпләнә. Әгәр ҙә, пациенттың икенсе төр шәкәр диабеты, гипертония ауырыуы, веналарҙың варикоз киңәйеүе һәм аяҡ быуындары һыҙлауы күҙәтелһә, тән ауырлығы индексы 35 булғанда уҡ операция эшләнеүе мөмкин. Һуңғы ваҡытта халыҡ-ара әҙәбиәттә тән ауырлығы индексы 30 һәм унан да юғарыраҡ булғанда Бандажирование желудка|ашҡаҙанды бандажлау осраҡтары тураһында мәғлүмәт осрай. 2011 йылдың февраленән АҠШ-тың лицензия биреүсе органы FDA тән ауырлығы индексы 30-ҙан артҡанда[33] ашҡаҙанды бандажлауҙы рөхсәт иткән. Дөрөҫөн әйткәндә, бындай рөхсәт тик бер төр бандаж моделенә генә ҡағыла (LapBand).
Һимереүҙең алама эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Метаболик синдром — йөрәк-ҡанйөрөш системаһы сирҙәренә килтереүсе факторҙар булып торған метаболиҡ, гормональ һәм клиник комплекс. Метаболик синдромдың нигеҙендә туҡымаларҙың инсулинды үҙләштерә алмауы тора.
- Гастроэзофагеаль рефлюкс сир— ашҡаҙан- эсәк трактының иң киң таралған сирҙәренең береһе, ашҡаҙан елекһенеүе (язва) һәм үт ҡыуығы ташы сирҙәре кеүек үк йыш осрай. Ашҡаҙан кислотаһы ҡыҙылүңәстең түбәнге өлөшөнә үтеп инеүе.
10 % -ҡа яҡын осраҡта әсе һелтеле менән рефлюкс ҡушыла, йәғни ҡыҙылүңәскә ашҡаҙандағы һәм бөйәндәге (двенадцатиперстная кишка) матдә ҡыҙылүңәскә инә. Рефлюкс һимеҙ, күп ашарға яратҡан кешеләрҙә( бигерәк тә төнгә ҡаршы), спиртлы эсемлектәр, кофе эсергә яратыусыларҙа, тәмәке тартҡан кешеләрҙә үҫешә.
- 2-се типтағы шәкәр диабеты — инсулинға резистентлыҡ булғанда (күҙәнәктәрҙең гормондың тәьҫиренә бирешмәүе) һәм ашҡаҙан аҫты биҙе уны бүлеп сығарыуҙың боҙолоуы.
- Ишемик йөрәк сире (ИБС) — стенокардия, миокард инфаркты һәм атеросклеротик кардиосклерозды берләштерә. Ишемик йөрәк сиренә (ИБС) йөрәктең, коронар артерияларҙың уларҙың киңлеге тарайыуы сәбәпле, етерлек кимәлдә ҡан менән тәьмин ителмәүе килтерә .
- Миокард инфаркты — йөрәк мышцаһының бер участкаһының ошо ерҙә ҡан йөрөшөнең киҫкен боҙолоуы арҡаһында үлеүе.
- Инсульт — мейелә ҡан йөрөшөнең киҫкен боҙолоуы.
- Артериаль гипертензия — иң йыш осрай торған юғары ҡан баҫымы менән бәйле йөрәк- ҡан тамыр сире.
- Веналарҙың хроник һүлпәнлеге — венала ҡан йөрөшө боҙолоу синдромы, микроциркуляцияның регионар системаһы боҙолоуына килтерә .
- Холецистит — үт ҡыуығы елһенеүе.
- Үт ҡыуығы ташы — үт ҡыуығында, үт юлдарында таш үҫеү сире.
- Артриттар — аутоиммун сир, быуындарҙың хроник елһенеүенә килтерә,бынын тыш быуын тирәһендәге һәм башҡа ҡайһы бер туҡымалар, органдар һәм организдың системалары зыян күрә, шуға күрә ревматоидлы артрит система сирҙәренә инә.
- Деформациялаусы остеоартроз — елһенмәгән быуындарҙың хроник сире (быуын кимерсәктәре сире).
- Умыртҡа һөйәге дискыларының бүҫере— умыртҡа һөйәген диск яғынан ҡаплап торған нәҙек кенә кимерсәктә ярыҡ барлыҡҡа килә, шул сәбәпле ҡан дискының матдәһенә аға һәм был бүҫерҙең тиҙ арала үҫеүенә килтерә.
- Поликистоз түллек биҙе синдромы — эндокрин сир (эске биҙҙәр сире), уның ваҡытында түллек биҙҙәре(яичники) ҙурая һәм уларҙа бик күп бәләкәй генә шыйыҡса тулы ҡыуыҡтар була
- Онкологик сирҙәр — эпителий күҙәнәктәрендә, органдарҙа һәм органдарҙың туҡымаларында була торған яман шештәр. Эпителий күҙәнәктәре тиҙ бүленә һәм күбәйә алалар.Онкологик сирҙәр ябай күҙәнәктәрҙең яман шеш күҙәнәктәренә әйләнеүе һөҙөмтәһендә үҫә(аҙа).
- Панкреатит — ашҡаҙан аҫты биҙе елһенеүе.
- Бауырҙың майлы дистрофияһы (Стеатоз печени) — бауыр күҙәнәктәрендә май йыйылыу.
- Альвеоляр гиповентиляциялы саманан тыш һимереү — ) был хәлдә бик ныҡ һимергән кешеләр альвеоляр гиповентиляциянан йонсой ( етерлек итеп тәрән һәм тиҙ тын ала алмай), ҡанда кислород кимәле аҙая һәм углекислый газ кимәле күтәрелә.
- Эректиль дисфункция — ирҙәрҙең эрекция булдыра һәм уны тотоп тора алмауы. Һимереү һәм тестестерон кимәле әҙәйеү сәбәпле була торған гормональ боҙолош, андрогенодефицитҡа килтерә.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) статистикаһы буйынса, донъяла йөрәк- ҡан тамыры ауырыуҙары үлем осраҡтарының иң төп сәбәбе булып тора. Тик 2012 йылда ғыына йөрәк-ҡан тамыры ауырыуҙарынан (ССЗ) 17 миллиондан ашыу кеше үлгән. Йөрәк менән бәйле проблемаларҙың төп сәбәбе булып, артыҡ тән ауырлығы , шул иҫәптән, висцераль май нормаһы артыу тора.[34]
Сирҙең прогнозы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп осраҡта һимереүҙең формаһынан, кимәленән, насар эҙемтәләре барлығынан, йә юҡлығынан һәм башҡа сирҙәр[1] булыуынан тора.
Артыҡ тән ауырлығы хатта ауырыуҙың матдәләр алышыныуы боҙолмаған хәлдә лә "сәләмәтлек" билдәһе түгел — ваҡыт үтеү менән көсәйеүсе, ғүмер өсөн ҡурҡыныс менән янаған башҡа факторҙар бар; артыҡ тән ауырлығы теге, йәки был йөрәк-ҡан тамыры ауырыуына килтерә [35].
Һимереү булғанда хәрби хеҙмәткә алыныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының һимереү кимәленән сығып, хеҙмәткә алыу шарттары билдәләнә. РФ Хөкүмәтенең 2013 йылдың 4 июлендә сыҡҡан ҡарары буйынса (№ 565 «Об утверждении Положения о военно-врачебной экспертизе» (ст. 13 Расписания болезней)), хеҙмәткә саҡырылыусыға түбәндәге яраҡлылыҡ категориялары[36] билдәләнә:
- Д яраҡлылыҡ категорияһы — IV кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә,
- В яраҡлылыҡ категорияһы — III кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә,
- Б-3 яраҡлылыҡ категорияһы — II кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә,
- А-2 яраҡлылыҡ категорияһы — I кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә.
См. также[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Донъялағы иң ауыр кәүҙәле кешеләр исемлеге
- Тән ауырлығы индексы
- Метаболик синдром
- Метаболик синдром һәм антипсихотиктар
- Йорт хайуандары һимереүе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Малая энциклопедия врача-эндокринолога / Ефимов А. С — 1-е изд. — Киев: Медкнига, ДСГ Лтд, Киев, 2007. — Б. 255-260. — 360 б. — («Библиотечка практикующего врача»). — 5000 экз. — ISBN 966-7013-23-5.
- ↑ EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita. World Resources Institute. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 18 октябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ FAO: Food Security Statistics. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 август 2009. 18 октябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Causes - NHLBI, NIH (инг.). www.nhlbi.nih.gov. 12 март 2017 тикшерелгән.
- ↑ Какие причины накопления лишнего жира в теле? (ru-RU). 12 март 2017 тикшерелгән.
- ↑ Битва за сон: как избавиться от бессонницы?, «АиФ Здоровье», № 50, 15.12.2011.
- ↑ American Diabetes Association; American Psychiatric Association; American Association of Clinical Endocrinologists; North American Association for the Study of Obesity (February 2004). «Consensus development conference on antipsychotic drugs and obesity and diabetes». Diabetes Care 27 (2): 596–601. DOI:10.2337/diacare.27.2.596. PMID 14747245.
- ↑ Ҡулланыуҙың өҫтәмә эҙемтәһе — һимереү MED новости, 17.09.2014
- ↑ Bobak M, Skodova Z, Marmot M (October 2003). «Beer and obesity: a cross-sectional study». Eur J Clin Nutr 57 (10): 1250–3. DOI:10.1038/sj.ejcn.1601678. PMID 14506485.
- ↑ Отчет Продовольственной и сельскохозяйственной организации ООН по проблемам ожирения за 2013 год
- ↑ В России 60 % женщин старше 30 лет страдают избыточным весом // РИА Новости, 26.10.2005
- ↑ ООН признала мексиканцев самыми толстыми людьми планеты // Lenta.ru
- ↑ Пятой части мира предрекли ожирение к 2025 году. Lenta.ru. 2 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ 14,0 14,1 Freedman DM, Ron E, Ballard-Barbash R, Doody MM, Linet MS (May 2006). «Body mass index and all-cause mortality in a nationwide US cohort». Int J Obes (Lond) 30 (5): 822–9. DOI:10.1038/sj.ijo.0803193. PMID 16404410.
- ↑ «Искажение образа физического Я у больных ожирением и нервной анорексией» Дорожевец А. Н. Дис. канд. психол. наук. МГУ. 1986
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Гельдер М., Гэт Д., Мейо Р. Оксфордское руководство по психиатрии: Пер. с англ — Киев: Сфера, 1999. — Т. 2. — 436 б. — 1000 экз. — ISBN 966-7267-76-8.
- ↑ Учёные сомневаются в эффективности любых диет, Mignews.com, 07.04.2007.
- ↑ Mann T, Tomiyama AJ, Westling E, Lew AM, Samuels B, Chatman J, Medicare’s search for effective obesity treatments: diets are not the answer, Am. Psychol., 2007 Apr; 62(3) 220-33. PMID 17469900.
- ↑ Ученые: жир в молочных продуктах понижает риск развития диабета | РИА Новости
- ↑ http://ijbnpa.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12966-016-0393-7
- ↑ Thaler JP, Yi CX, Schur EA, Guyenet SJ, Hwang BH, Dietrich MO, Zhao X, Sarruf DA, Izgur V, Maravilla KR, Nguyen HT, Fischer JD, Matsen ME, Wisse BE, Morton GJ, Horvath TL, Baskin DG, Tschöp MH, Schwartz MW (January 2012). «Obesity is associated with hypothalamic injury in rodents and humans». J Clin Invest: 153–162. DOI:10.1172/JCI59660. PMID 22201683.
- ↑ Thermogenic Weight Loss Products: FAQ And Price Guide
- ↑ Treatment with a GLP-1 receptor agonist diminishes the decrease in free plasma leptin during maintenance of weight loss
- ↑ Weight management in obesity — past and present
- ↑ Mason EE, Ito C. Gastric bypass in obesity. Surg Clin North Am. 1967 Dec;47(6):1345-51.
- ↑ Lubomir Kuzmak, Frederick Coe, GASTRIC BANDING DEVICE, United States Patent US4592339, 3 June 1986
- ↑ FXR is a molecular target for the effects of vertical sleeve gastrectomy
- ↑ Consten EC, Gagner M, Pomp A, Inabnet WB. Decreased bleeding after laparoscopic sleeve gastrectomy with or without duodenal switch for morbid obesity using a stapled buttressed absorbable polymer membrane. Obes Surg. 2004 Nov-Dec;14(10):1360-6.
- ↑ Samuel Klein, Luigi Fontana, V. Leroy Young, Andrew R. Coggan, Charles Kilo, Bruce W. Patterson and B. Selma Mohammed, 'Absence of an Effect of Liposuction on Insulin Action and Risk Factors for Coronary Heart Disease, The New England Journal of Medicine, Vol. 350: 2549—2557, 17.06.2004.
- ↑ No medical benefit from liposuction. Diabetes and heart disease risk is unchanged after fat is removed, 17.06.2004.
- ↑ High-Fat Diet Ups Dangerous 'Hidden' Fat. Study Links Waist Circumference, Diet to Visceral Fat, WebMD Health News, 31.03.2003.
- ↑ Fabiana Benatti et al. Liposuction Induces a Compensatory Increase of Visceral Fat Which Is Effectively Counteracted by Physical Activity: A Randomized Trial. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism April 26, 2012 jc.2012-1012
- ↑ FDA expands use of banding system for weight loss
- ↑ Что такое Висцеральный жир? Полное пособие. www.buildbody.org.ua. 14 август 2016 тикшерелгән.
- ↑ «Здоровая полнота» — это миф — BBC Russian — Наука и техника
- ↑ Ожирение и армия. armyhelp.ru.


c: text/html

text:
3-06-2013, 15:49 / Мәрхәмәт
Күңел йылыһын ѳләштеләр
Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау кѳнѳ алдынан Белорет район-ара прокуратураһы, Суд приставтарының Белорет район-ара бүлеге, Белорет урмансылығы хеҙмәткәрҙәре Сермән, Үҙән балалар йорттары, Белорет приюты һәм ҡаланың махсуслаштырылған балалар йортонда булды һәм, тәрбиәләнеүселәрҙе байрам менән ҡотлап, бүләктәр тапшырҙы. Был мәрхәмәтлек акцияһында республиканың Архангел, Балаҡатай, Дыуан, Ҡыйғы, Мәсетле, Салауат ҡала-район прокуратуралары хеҙмәткәрҙәре лә ҡатнашты, бүләктәр алыу ѳсѳн аҡса күсерҙе....

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Принят Государственным Собранием – Курултаем Республики Башкортостан 6 июля 2017 года.
Принят Государственным Собранием – Курултаем Республики Башкортостан 6 июля 2017 года.
әҙибә һәм журналист:
– Бер быуатлыҡ тарих. Ниҙәр генә булмаған шул дәүерҙә! “Башҡортостан” гәзите республикабыҙ тормошон йөҙ йыл буйына яҡтыртып, тарих йылъяҙмаһын алып бара. Халҡыбыҙ йәшәйешенең бөтә өлкәһе лә – иҡтисад, йәмғиәт, сәйәсәт, мәҙәниәт, спорт – барыһы ла теркәлә. Тарихи һынылыштар, ваҡиғалар сағылыш таба.
Колхозлашыу осоронда, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, үҫеш биш йыллыҡтарында республика нисек йәшәгән – былар хаҡында гәзит биттәрендә бай мәғлүмәт табырға мөмкин. Бөгөнгө уҡыусылар үткәндәр тураһында “Башҡортостан”да бирелгән, элек баҫылған хәбәрҙәр, мәҡәләләр аша танышып бара. Йылдар үтеү менән бөгөнгөләр ҙә тарихта ҡаласаҡ. Уларҙы киләсәк быуын шулай уҡ ҡыҙыҡһынып уҡыр.
Матбуғат – үткер ҡорал, пропагандист, әңгәмәләш, тәжрибә уртаҡлашыусы, белем биреүсе, кәңәшсе, ихлас дуҫ, фекерҙәш... Был исемлекте әллә күпме дауам итергә мөмкин.
Рәшит ШӘКҮР.
***
Татһыҙ ризыҡтан йылы һүҙ яҡшы.
Айһыҙ төн – энә күргән күҙ яҡшы.
Сәрүәр ҒӘЛӘҮЕТДИНОВА.
***
Һүҙ – кеше ләхете,
Һүҙ – кеше бәхете,
Һүҙ – кеше тәхете.
Бөтәһе лә
Ниндәй ауыҙҙан һүҙ
Сығыуға ҡарай.
Динә ТАЛХИНА.
– Бөгөн нисәнсе уҡыу көнө әле?
– Дүртенсе. – Ағайҙың ҡатыны тиҙ яуап бирҙе.
Байтаҡ йәштәге кешеләр инде улар. Икәүләп кенә донъя көтәләр, балалары күптән айырым оя ҡорған. Мәктәп менән бәйләнештәре әллә ни булмаһа ла, аҙна көндәрен шулай боронғоса, уҡыуға бәйләп, атайҙар.
Л. БАЙЫМОВА.
Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН:
– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
Әл-хәмдү лил-ләһ, Аллаһ Тәғәлә тарафынан яратылған атабыҙ Әҙәм менән инәбеҙ Һауа башлаған юл – һөйөү нигеҙендә балалар үҫтереү – тормошобоҙҙоң төп мәғәнәһенә әүерелгән. “Никах, ғаилә ҡороу – сөннәтем, унан ситкә киткәндәр минең өммәттән булмаҫ”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм үҙенең мөбәрәк хәҙисендә.


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Хәбәр көтәм һинән. Башҡортса!
Хәбәр көтәм һинән. Башҡортса!
Телефонда башҡортса текстарҙы рус хәрефтәре менән арлы-бирле яҙырға тура килеүе күңелде өйкәп тора ине. Шөкөр, был заман артта ҡалды. Хәҙер рәхәтләнеп башҡортса смс-хәбәрҙәр яҙырға мөмкин – заманса телефондарҙа башҡорт телендә ҡушымта бар! Был бүләкте беҙгә бик шәп егет – Илдар Кинйәбулатов әҙерләгән. Әле Мәскәүҙә эшләп йөрөүсе башҡорт егете менән яҡындан танышыу форсатын таптыҡ.
− Яңы йыл байрамына Өфөгә атай-әсәйем янына ҡайтҡайным. Шунда атайымдың планшет компьютерҙа тырышып-тырмашып русса шрифт менән башҡортса яҙыуына иғтибар иттем. Дөрөҫөн әйткәндә, андроид операция системаһы нигеҙендә эшләгән заманса телефондар һәм планшет компьютерҙарҙа һаман да башҡортса яҙып булмағанлығын күҙ алдыма ла килтермәй инем. Шуға ла Мәскәүгә килеү менән смартфондар өсөн башҡортса клавиатура эшләү теләге менән яна башланым. Нишләп әле беҙ хәҙерге заманда үҙ телебеҙҙә матур итеп смс-хәбәр ҙә яҙа алмай ултырырға тейеш? Бер-ике аҙна эсендә интернет баҙарында эшләүсе башҡа дуҫтарым менән дә кәңәшләшеп, эште нимәнән башлап, нисек тамамларға кәрәклеген күҙ алдына килтерҙем. Бер юлы татар телендәгеһен дә эшләү дөрөҫ булыр тип уйланым, − ти Илдар Кинйәбулатов. Башланған эш – бөткән эш, тип әйткән бит халҡыбыҙ. Бөгөн талантлы егеттең тырышлығы емеше әҙер һәм уны һәр кем ҡуллана ала.
Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан булған Илдар Кинйәбулатов бер нисә йыл инде илебеҙ баш ҡалаһында интернет тармағы агентлығында эшләп йөрөй. Смартфондар һәм планшет компьютерҙарҙа ла башҡортса клавиатура эшләү − бөгөнгө көн талабы. Ни тиһәң дә, статистика шуны һөйләй – интернетҡа ябай компьютерҙар һәм смартфондар, планшеттар ярҙамында инеүселәрҙең һаны бер үк тиерлек. Бәләкәй ҡорамалдар менән дә ҡулланыусыларҙың һаны артҡандан-арта бара.
Әлбиттә, бөгөн планшеттарҙа, смартфондарҙа башҡортса яҙып булыуы бик шәп. Был һәр беребеҙ өсөн ҙур мөмкинлек. Ул ябай ҡулланыусыға барып еткәнсе күпме тырышырға кәрәк. Илдарҙың әйтеүенсә, клавиатураны әҙерләү еңелдән булмаған. Әйткәндәй, бының өсөн аҡса түләүселәр ҙә юҡ – барыһы ла күңел ҡушыуы буйынса башҡарылған эш.
Әлеге клавиатура Jbak keyboard тип аталған билдәле программала сыға һәм быға тиклем эшләп килгән стандарт клавиатураны тулыһынса алмаштыра. Етмәһә, Android операция системаһы нигеҙендә эшләнгән ҡорамалдар ҡиммәт түгел. Был клавиатураның уңайлы бик шәп яғын билдәләге килә – унда автоҡуйыу һүҙлеге индерелгән. Был һүҙлекте Башҡорт дәүләт университетының компьютер филологияһы лабораторияһы белгестәре әҙерләгән. Һүҙлектә 200 мең һүҙ бар. Уның ярҙамында текстарҙы йыйыу эше күпкә еңелерәк һәм шәберәк башҡарыла.
Шулай тура килә – бөтә кешеләр ҙә тиерлек бер үк ваҡытта башҡортса ла, русса ла текстар йыя. Илдар Кинйәбулатов был хәлде лә күҙ уңынан ысҡындырмаған. Эшләгәндә руссанан – башҡортсаға, башҡортсанан руссаға күсеп, теге йәки был тыныш билдәһен ҡуйыу өсөн шрифтарҙы алмаштырып ултырыу талап ителмәй. Башҡортса һәм инглизсә раскладкаларҙы ғына ҡуйыу етә. Бәләкәй экрандар өсөн дә айырым уңайлыҡ булдырылған – клавиатураның ҙурайтылған баҫмалы версияһы бар. Ҡыҫҡаһы, яңы клавиатураның уңайлыҡтары бихисап, уны һәр ҡулланыусы билдәләй ала.
Илдар Кинйәбулатов халҡыбыҙҙы заманса технологияларҙы, коммуникацияларҙы тағы ла әүҙемерәк үҙләштерергә саҡыра. Бөгөнгө тормошто интернетһыҙ күҙ алдына ла килтереүе мөмкин түгел. Шул “даръя”ла рәхәтләнеп үҙ телебеҙҙә аралаша алабыҙ һәм быға Илдар Кинйәбулатов ҙур өлөш индерҙе. Уға “афарин!” тип әйтеү генә аҙ, рәхмәт тә әйтке килә. Уңыштар һиңә, Илдар, беҙҙе тағы ла яңы технологиялар менән ҡыуандыр.
Башҡортса клавиатураны ildar.me/ba һылтанмаһы аша табып була.
Лилиә СИРАЕВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Рәсәй хоҡуҡ белгестәре юридик хеҙмәттәр менән бәйле мәсьәләләрҙе тикшерҙе
Санкт-Петербургта беренсе «Аҡ төндәр» Халыҡ-ара юридик форумы үтте. Башҡортостандан унда Илдар Суюшев етәкселегендәге юридик компания ҡатнашты.
Форумда ҡатнашыусылар Рәсәй Конституция судында булды. Тематик сессиялар, түңәрәк өҫтәлдәр һәм дискуссиялар сиктәрендә дәүләт һәм суд органдары, юридик фирмалар вәкилдәре, корпоратив юристар, Рәсәй һәм сит ил предприятиеләре етәкселәре, адвокаттар хоҡуҡты ҡулланыу мәсьәләләрен һәм юридик хеҙмәтләндереүҙәр баҙарын үҫтереүҙең заманса тенденцияларын тикшерҙе.
Коррупцияға ҡаршы көрәштә корпоратив этика, инвестицияларҙы һәм эшлекле әйләнеште хоҡуҡи оҙатыу, Конституция судында бизнес мәнфәғәттәрен яҡлау, Рәсәйҙә эшҡыуарлыҡты алып барыуҙың енәйәт-хоҡуҡи хәүефтәренә махсуслашыусы юристар берләшмәләренең барлыҡҡа килеү һәм уларҙы үҫтереү перспективалары, халыҡ-ара арбитражда эштәрҙе алып барыу тураһында һүҙ барҙы.


text:
«Беҙ бәйләнештә!» конкурсына эштәр ҡабул итеү тамамлана
Төбәк журналистары өсөн «Беҙ бәйләнештә!» бөтә Рәсәй конкурсына эштәр ҡабул итеү дауам итә. Элемтә тармағы һәм телекоммуникациялар тураһындағы иң яҡшы материалға йыл һайын ойошторолоусы ижади ярыш Рәсәйҙең Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы ҡанаты аҫтында үтә.
Тармаҡ проблемаларына, ҡулланылышҡа индерелеүсе инновацион яңылыҡтарға һәм яңы продукттарға киң мәғлүмәт саралары иғтибарын йәлеп итеү — уның төп маҡсаты, тип билдәләнгән ведомство сайтында. Бынан тыш, ойоштороусылар фекеренсә, был теманы объектив һәм бөтә яҡлап яҡтыртыу тармаҡ профессияларын популярлаштырыуға һәм өҫтөнлөклө эш биреүсе имиджын формалаштырыуға булышлыҡ итәсәк.
Конкурста рәсми теркәлгән киң мәғлүмәт саралары журналистары ҡатнаша ала.
2011 йылдың 1 апреленән 2012 йылдың 16 апреленә тиклемге осорҙа донъя күргән материалдар конкурсҡа ҡабул ителә.
Конкурс «Иң яҡшы радиожурналист», «Иң яҡшы тележурналист», «Иң яҡшы баҫма мәғлүмәт сараһы журналисы», «Иң яҡшы интернет-баҫма журналисы», « Иң яҡшы фотокорреспондент» кеүек номинациялар буйынса үткәрелә. Конкурс сайтында һәм социаль селтәрҙәрҙә тауыш биреү йомғаҡтары буйынса «Тамашасылар һөйөүе призы» номинацияһында ла еңеүсе билдәләнәсәк.
Эштәрҙе 2012 йылдың 16 апрелендә ҡабул итеү тамамлана. 2012 йылдың 1 майына тиклем конкурсҡа йомғаҡ яһаласаҡ һәм уның һөҙөмтәләре 14-17 майҙа Мәскәүҙә үтәсәк 24-се «Связь-Экспокомм-2012» халыҡ-ара күргәҙмәһендә йәмәғәтселек иғтибарына тәҡдим ителәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 326
“БЕЛАЯ РЕКА”, нәшриәт, ДУП. Китаптар, журналдар, фотоальбомдар, каталогтар, буклеттар, бланк һ.б. продукция сығара һәм һата. Өфөлә урынлашҡан. Составы: брошюра-биҙәү, баҫтырыу, ҡағыҙ әҙерләү цехтары; баҫтырыуға тиклемге продукция, нәшриәт бүлектәре, технологик әҙерләү участкаһы, Благовар р-ны Благовар а. рулонлап баҫыу цехы, Өфө, Белорет ҡҡ. китап магазиндары һ.б. 2010 й. 141 кеше эшләгән. Дөйөм тиражы 125 мең дана китап, 15 мең дана журнал, 3 млн тирәһе баҫма бит бланк, этикетка һ.б. продукция сығарылған. 1995 й. БР б‑са Дәүләт һалым инспекцияһының Мәғлүмәт‑нәшриәт үҙәге булараҡ асыла, 2002 й. алып БР‑ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығы “Б.р.” нәшриәте, 2003 й. хәҙ. статусын ала.
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Туймазы районында билдәле балалар композиторы һәм эстрада йырсыһы Альбина Имаеваның юбилей кисәһе үтте
Туймазы районында билдәле балалар композиторы һәм эстрада йырсыһы Альбина Имаеваның юбилей кисәһе үтте
Талант эйәһен сәхнәләш дуҫтары, ул етәкселек иткән балалар вокал-эстрада студияһы тәрбиәләнеүселәре ҡотланы.Йыл һайын Альбина Имаеваның уҡыусылары Бөтә Рәсәй һәм республика кимәлендә үткән ижади конкурстарҙа еңеү яулай. Композитор башҡорт, татар һәм рус телдәрендә 500-ҙән ашыу йыр ижад иткән. Компакт-дисктар, аудиоальбомдар, шулай уҡ балалар өсөн фортепиано һәм хор әҫәрҙәре йыйынтыҡтары сығарған. Бигерәк тә тыуған яҡтарына арнап ижад ителгән йырҙары яҡташтары күңеленә хуш килә. Альбина Имаеваның исеме республиканан ситтә лә яҡшы таныш. Башҡортостандан тыш, ул Татарстанда, Балтика буйында, Үзбәкстанда һәм Себерҙә балалар һәм өлкәндәр өсөн бик күп концерттар уҙғарҙы.


text:
Гөлдәр Ҡадаева.
«Уҡыу кешенең йөҙөнә нур, күңеленә шатлыҡ килтерә. Шуның өсөн зиһен хеҙмәте менән шөғөлләнеүселәр арыҡ булһалар ҙа, аҡылдары һимеҙ һәм йөҙҙәре мөхәббәтле була»,—тигән һүҙҙәр бар билдәле мәғрифәтсе Ризаитдин Фәхретдин нәсихәттәрендә. Сибай ҡалаһының күп тармаҡлы профессиональ колледжының уҡыу алдынғылары, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашыусы студенттар Алексей Марущак, Алһыу Fәлләмова һәм Радмир Билаловтың (һүрәттә) да йөҙөнән нур, йәшлек дәрте бөркөлә.
Төрлө милләт вәкиле булған йәштәрҙең өсөһө өс тарафтан. Алексей Баймаҡ ҡалаһында тыуған, Алһыу Йылайыр районының Суйынсы-Супан ауылы ҡыҙы. Радмир Сибай ҡалаһы егете. Уларҙы уҡыу йорто берләштерә. VI курс студенты Радмир электромеханик ҡорамалдарҙы ремонтлау һәм эксплуатациялау бүлегендә уҡый. Колледждың бейеү ансамблендә шөғөлләнә. Алексей ҙа быйыл уҡыу йортон тамамлап, ҡулына биналарҙы һәм ҡоролмаларҙы төҙөү һәм эксплуатациялаусы дипломын алырға хыяллана. Уҡыу алдынғыһы еңел атлетика буйынса II разрядлы спортсы. Алһыу иһә колледжға ағаһы тәҡдиме менән килә.
—Электромеханик ҡорамалдарҙы ремонтлау һәм эксплуатациялау бүлегендә башлыса егеттәр белем ала. Былтыр мин төркөмдә берҙән-бер ҡыҙ булһам, быйыл иптәшкә тағы бер сибәркәй килде. Шау егеттәр араһында уҡыу үҙеңде һәр ваҡыт формала тоторға мәжбүр итә. Көслө зат бит бик башлы, шуға ла уларҙан ҡалышмаҫ өсөн тырышып уҡыйым. Буш ваҡытта бейеү менән шөғөлләнәм,—ти Алһыу, йылмайып.
—Ә һеҙ беләһегеҙме Халыҡ-ара студенттар көнө ҡасан барлыҡҡа килгән?—тип һорайым уларҙан.
—Эйе. 1939 йылдың 17 ноябрендә Чехословакия студенттары берләшмәләре етәкселәре немец-фашист оккупацияһы тарафынан ҡулға алына һәм язалана. Юғары уҡыу йорттарынан меңдән ашыу студент һәм уҡытыусы концлагерға оҙатыла, вуздар ябыла. 1946 йылда Лондонда үткән Бөтә донъя студенттар конгресында был көн рәсми теркәлә. Был көн фажиғәле датаға бәйле барлыҡҡа килһә лә, хәҙерге көндә студенттар ошо датаны теләктәшлек көнө булараҡ ҡабул итә,—ти Радмир.
Бына шундай хәҙерге йәштәр: булдыҡлы ла, мәғлүмәтле лә. Тырышып белем үрҙәренә ынтылған ҡыҙҙар-егеттәр тормошта үҙ юлдарын табып, илебеҙ үҫешенә лайыҡлы өлөш индерер, тип ышанабыҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 206
ӨФӨ ЯРУСЫ, пермдең аҫҡы (урал яны) бүлегенең өҫкө бүлексәһе (2006 й. тиклем өҫкө бүлегенең составына ингән). Көңгөр ярусында ята, ҡазан ярусы м‑н ҡапланған. А.В.Нечаев тарафынан айырып күрһәтелә (1915), Өфө губернаһы исеме м‑н аталған. Ағиҙел й. түбәнге ағымы басс. стратотипик урында Ө.я. аҫҡы өлөшө гипс, балсыҡ, ҡомташ ҡатыш һоро карбонатлы тоҡомдарҙан, өҫкөһө — ҡыҙыл ҡомташ‑балсыҡ ултырмаларынан тора; ҡалынлығы 230 м. Остракодтар, пелециподтар, эвригалин брахиоподтар, флора, миоспоралар хас. Соликамск һәм шишмә горизонттарына бүленә. БР терр‑яһында Ө.я. башлыса аҫҡы өлөшөндә һирәк карбонатлы ҡатламдар ҡатыш континенталь ҡыҙыл терриген тоҡомдарҙан ғибәрәт. Респ. үҙәк һәм төньяҡ‑көнсығыш өлөштәрендә киң таралған, унда балсыҡтан, мергелдән, ҡомташтан, эзбизташтан, конгломераттан тора, ҡалынлығы 500 м тиклем. Урал алды бөгөлөндә Ө.я. конгломераттарҙан, ҡомташтарҙан, алевролиттарҙан, аргиллиттарҙан ғибәрәт, эзбизташ, мергель, доломит ҡатлауҙары бар, ҡалынлығы 500 м алып (бөгөлдөң күсәр зонаһы) 1300 м тиклем (көнбайыш). Респ. көньяҡ райондарында Ө.я. ҡалынлығы 200 м алып (платформа өлөшө) 500 м тиклем (Урал алды бөгөлө). Өфө ҡ. эргәһендә ҡалынлығы 30 м тиклем булған Ө.я. тоҡомдарының яланғаслыҡтары Ағиҙел һәм Өфө йй. үҙәндәренең өҫкө уң битләүҙәрендә күҙәтелә.
Әҙәб.: К о ч е т к о в а Н.М. Стратиграфия и остракоды верхнепермских отложений южных районов Башкирии и прилегающих частей Оренбургской области. М., 1970.
Е.И.Кулагина
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Төбәктә ике таможня посы Волга буйы федераль округында иң яҡшы тип танылды Фото: aviasovet.ru
Төбәктә ике таможня посы Волга буйы федераль округында иң яҡшы тип танылды
Төбәктә ике таможня посы Волга буйы федераль округында иң яҡшы тип танылды Фото: aviasovet.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 29 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостанда ике таможня посы 2017 йылғы эш йомғаҡтары буйынса Волга буйы федераль округында иң яҡшылар тип танылды. Өфө аэропорты «Иң яҡшы һауала пассажирҙар үткәреү пункты» номинацияһында беренсе урын яулап, еңеүсе булды. Белорет таможня посы «Штат иҫәбе 10 берәмектән кәм эске таможня посы» номинацияһында өсөнсө урын алды.
Өфө аэропорты таможня посы күп тапҡыр иң яҡшы Волга буйы таможня идаралығы һәм Федераль таможня хеҙмәте тип танылды. 2017 йылда Өфө аэропортының пассажирҙарҙы үткәреү пунктында пассажирҙар ағымы ике тапҡырға артҡан. 2017 йылда Евразия иҡтисади союзы сиген 564 575 пассажир (2016 йылда – 275 050) үткән. Теркәлгән самолеттар һаны 1,8 тапҡырға артҡан һәм 3154-кә еткән (2016 йылда – 1731).
Был йыл Белорет таможня посы өсөн дә һөҙөмтәле булған, ул декларациялар буйынса былтырғы күрткестәрҙән 44 процентҡа артып киткән. Белорет өсөн Волга буйы таможня идаралығы конкурсында «бронза» — тәүге етди һөнәри таныу, тип билдәләнеләр Башҡортостан таможняһының матбуғат хеҙмәтендә.
http://www.bashinform.ru/news/1099439-v-bashkirii-dva-tamozhennykh-posta-priznany-luchshimi-v-pfo-/


text:
Рәми тыуып үҫкән төбәк28-02-2013, 03:28 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Һикһәненсе йылдар аҙағында "Йүрүҙән" совхозы етәкселәре ҡатнашлығында партияның район комитетында ҙур һөйләшеү була, мәшһүр шағирҙың Арҡауылда элек йәшәгән өйө урынында йорт-музей төҙөү хаҡында һүҙ бара. Әйтергә кәрәк, 1904 — 1907 йылдарҙа Рәмиҙең Ғариф олатаһы ҡалдырған был йорт ҡапҡаслы биш тәҙрәле итеп төҙөлгән булған. Рамдары ла ҙур оҫталыҡ менән эшләнгән, башына таҡта ябылған, ләкин нигеҙе, бүрәнәләре серегән, түбәһе емерелеп төшөрлөк хәлгә еткән был өйҙө йорт-музей итеп файҙаланыу мөмкинлеге юҡ ине.
Бының өсөн Рәмиҙәрҙең иҫке өйөнә оҡшатып яңы йорт һалыу талап ителде. Бөтә эште "Йүрүҙән" совхозының ул саҡтағы партком секретары, Арҡауыл ауыл Советының хәҙерге хакимиәт башлығы Дамир Әхмәт улы Ишбирҙин үҙ өҫтөнә ала. Уның етәкселегендә совхоздың бер төркөм йәштәре һәм тәжрибәле эшселәре иҫке йортто һүтә башлай.
Күҫәләр ауылында Рәмиҙәрҙең элекке йортон яҡшы күҙ алдына килтергән күп кенә балта оҫталары менән осраша Дамир Әхмәт улы. Шулай итеп, 1989 йылдың йәйенә иҫке өйҙөң "төп нөсхәһен" кәүҙәләндергән яңы бина һалына. Иҫке өй урынын ҡаҙығанда самауыр, тимер көрәктәр, ағас тырмалар, һәнәктәр, шулай уҡ башҡа әйберҙәр табыла, һәм улар музейҙа экспонат итеп файҙаланырға ярап ҡала, сөнки Рәмиҙең әсәһе Мәрйәм апай Мәсәғүттә йәшәүсе Урал улы янына күскәс һәм үҙе вафат булғас байтаҡ әйберҙәр юғала. Йорт-музей өсөн экспонаттар туплауҙың ауырға төшәсәге көн кеүек асыҡ ине. Был ҡыйынлыҡты еңеп сығыуҙа Рәмиҙең элекке класташы, уның менән бергә Өфөлә 9-сы мәктәп-интернатта (хәҙерге Р. Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназияһы) тәрбиәләнеүсе, Арҡауыл урта мәктәбендә 30 йылдан ашыу директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләгән, үҙен тыуған яҡты өйрәнеүсе итеп танытҡан юғары белемле педагог Ғималетдин Әминев ҙур роль уйнай. Ул музей асылмаҫ элек үк тәрбиә үҙәгенең йәмәғәт башланғысындағы етәксеһе булараҡ, экспонаттар туплауға күп көс һала. Ғималетдин Биктимер улы Салауат районында ғына түгел, тотош республикала Рәми Ғариповты яҡшы белгән һәм уның менән йыш аралашҡан кешеләр, шағир эшләгән ойошмалар, учреждениелар коллективтары, ул белем алған мәктәптәр менән тығыҙ бәйләнешкә инә. Уларҙың ярҙамында йорт-музейҙа бай экспонат туплауға өлгәшә. Был эштә уға беренсе сиратта Рәмиҙең ҡатыны Надежда Васильевна, туғандары, балалары, яҡындары ярҙам күрһәтә. "Йүрүҙән" совхозы дирекцияһының, Арҡауыл линия-производство идаралығының, ауыл мәҙәниәт йорто коллективының ярҙамын да телгә алырға мөмкин.
1989 йылдың 30 июнендә Арҡауылда Рәми Ғарипов музейын асыу тантанаһы үткәрелә. Дөрөҫ, уға ике йыл рәттән йылылыҡ индерелмәй, ут үткәрелмәй. Мейес урынына макет ҡына ҡуйылған була. Шуға ҡарамаҫтан, экскурсанттар һаны арта бара. 1991 йылда бинаға электр йылыһы индерелә. 2000 йылдың беренсе яртыһында ғына ла музейҙа бер меңгә яҡын кеше булып киткән. Хәҙер бындағы экспонаттарҙың төп фонды — 278, ярҙамсы ғилми фонды 184 дана тәшкил итә. Биҙәү эштәрен башҡарыуға Өфөнән рәссамдар, һөнәрмәндәр саҡыртылғас, йорт-музейҙың йөҙө йәнә күркәмләнә төшә.
1993 йылда йорт-музей алдында мәшһүр шағирға һәйкәл асыла. Бында республикабыҙҙың төрлө төбәгенән генә түгел, тотош Рәсәйҙән, сит илдәрҙән килгән экскурсанттарҙы ла осратырға мөмкин. Ул ысын мәғәнәһендә тәрбиә үҙәгенә әүерелде тип әйтергә була. Ә йорт-музей мөдире Ғималетдин Әминев, дуҫы Рәми Ғарипов иҫтәлеген ана шулай тергеҙеп, хаҡлы ялға сыҡты. Хәҙер мәрхүм инде.
Музей ихатаһы һәр саҡ тәртиптә, бында миләш, ҡайын, шыршы, муйыл үҫә, яҙлы-көҙлө ул сәскәләргә, йәшеллеккә күмелеп ултыра.
Бер ыңғайҙан шуны ла әйтәйек: Рәми тыуып үҫкән Арҡауыл — Салауат районындағы боронғо ауылдарҙың береһе. Ул Йүрүҙән йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Октябрь революцияһына тиклем Златоуст өйәҙенең Мырҙалар волосы үҙәге булған. Был волость Мөсәт ауылынан Ташауылға тиклем Йүрүҙән йылғаһы буйындағы бөтә ауылдарҙы берләштергән. Ауылда ике башланғыс мәктәп була. 1908 — 1909 йылдарҙа ошо мәктәпкә 13 малай һәм туғыҙ ҡыҙ уҡырға йөрөгән. 1909 йылда уны өс малай менән бер ҡыҙ тамамлаған. Әле Арҡауыл урта мәктәбендә 374 уҡыусы иҫәпләнә, 43 уҡытыусы һәм тәрбиәсе эшләй. Әлбиттә, элекке осор менән сағыштырғанда, урта мәктәпте тамамлаусылар һаны күп тапҡырға артҡан. Ауылда яңы йорттар һалына, өйҙәргә газ индерелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Арҡауыл төбәгенән өс кешегә Советтар Союзы Геройы, бер кешегә Дан орденының тулы кавалеры исеме бирелгән. Һуғыштан һуң Арҡауыл урта мәктәбе уҡытыусыһы Хәнифә Искәндәрова Социалистик Хеҙмәт Геройы, “СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы” тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булды.
Был төбәктә Байыҡ Айҙар сәсән, Сыңғыҙ Ханов, Мазһар Абдуллин кеүек яҙыусылар үҫеп сыҡҡан. Тимәк, Арҡауылды геройҙар һәм әҙиптәр төйәге тип атарға мөмкин. Салауат рухлы халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың исеме үҙе генә ни тора!?
Мәшһүр шағирҙың йорт-музейына һуҡмаҡ өҙөлмәһен, ул яҡты маяҡ кеүек киләсәктә тағы ла яҡтыраҡ балҡып торһон!


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентын һайлауҙа «Берҙәм Рәсәй»ҙең милли лидерҙы яҡлау ҡарарына аңлатма бирҙе
Башҡортостан Башлығы, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Юғары Советы ағзаһы Рөстәм Хәмитов партияның XVII съезында берҙәм рәсәйҙәрҙең Рәсәй Президентын һайлауҙа милли лидерҙы яҡлау ҡарарына аңлатма бирҙе. Төбәк етәксеһе форумда партия ағзалары делегацияһын етәкләй.
«Беҙ, әлбиттә, Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Владимирович Путиндың кандидатураһын яҡлайбыҙ һәм партия ошо йәһәттән ышаныслы, ныҡлы эшләһен өсөн барыһын да эшләйбеҙ», - тип һөйләне журналистарға Рөстәм Хәмитов.
Башҡортостан Башлығы Юғары һәм Генераль советтарҙың уртаҡ ултырышында ҡабул ителгән ҡарарҙар хаҡында һөйләне.
«Партия етәкселегенең уртаҡ ултырышында ҡабул ителгән ҡарарҙар һуңғы документтарҙы, атап әйткәндә, партия уставын нормаға килтереүгә йүнәлтелгән. Юғары һәм Генераль совет ағзаларының был структураларҙан сығыу һәм яңы ағзалар ҡабул итеү тураһында ғаризалары тикшерелде. Юғары советтан 10-15 яңы ағза съезға һайланыу өсөн кәңәш ителде. Бынан тыш, партияның «Ҡала мөхите», «Хәүефһеҙ юлдар», «Ныҡлы ғаилә» проекттары етәкселәре бүләкләнде».
Съезда партия проекттарын тормошҡа ашырыу баһаланды.
«Беҙ ҙур республика һәм партия проекттарына ҙур ғына ресурстар алабыҙ һәм тағы ла күберәк аласаҡбыҙ, сөнки был эш дауам итә. Финанстар халыҡ иҫәбенә ҡарап тиң бүленә, беҙ халыҡ буйынса илдә етенсе булғас, бүленәсәк өлөш тә ҙур була, әлбиттә», — тип һөйләне республика Башлығы.
Башҡортостан «Ғаилә» проекттары, экологик мәсьәләләрҙе хәл итеү, йәштәргә патриотик тәрбиә биреү юҫығында һәйбәт эшләне, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
«Беҙ һәр саҡ яҡшы кимәлдә, әйтеп үткәндә, депутаттарыбыҙ был ресурстарҙы бүлгәндә әүҙемлек күрһәтә, ә муниципалитеттар, ҡалалар был аҡсаларҙы үҙләштереү һәм яңы объекттар төҙөү йәһәтенән яҡшы эшләй. Киләһе йылда ла шулай буласаҡ».


text:
Тыуған көндә — бал ҡорттары менән25-10-2017, 00:07 // Иҡтисад, Эшҡыуар // Баҫып сығарырға
...Ислам бала саҡтан атаһы Ҡәйүмдең умартасылыҡ менән шөғөлләнеүен күреп үҫә. Уның сәғәттәр буйы һөйләгән хикәйәттәре күңелендә әле лә һаҡлана. Атаһы уларҙың нәҫеленең элек-электән солоҡсолоҡ менән шөғөлләнеүен, үҙенең дә шуны риза булып дауам итеүен, артабан да был кәсептең юҡҡа сыҡмауына ышаныс белдереүен улдарына йыш әйтер булған.
Балалары араһында берәү ҙә “мин умартасы булам” тип әйтергә баҙнат итмәй. Ҡәйүм ҡарт Илбәковтарҙың солоҡсолоҡ тамғаһын күрһәтә, уның артабан юғалып ҡалмаҫҡа тейешлеген иҫкәртә. Әллә күпме ваҡыт үтеп китә. Ислам да күңеленә оҡшаған һөнәрҙәрҙең береһе — шоферлыҡҡа белем ала. Туған колхозында машина йөрөтә, ауылдарына эшкә килгән фельдшер Вәзимәне кәләшлеккә ала. Атай нигеҙен ташламай, яңынан йорт күтәрә. Йәштәрҙең тормошон йәмләп бер-бер артлы Ғәҙел, Йәзилә һәм Буранбай тыуа. Тик урамдың бер яҡ ситендә атаһынан ҡалған умарталар ғына етемһерәп ултырғандай тойола. Хоҙай ҡушыуымы, әллә ысынбарлыҡтың тап килеүеме, әммә бер мөғжизәле ваҡиға Ислам Илбәковтың тормошон үҙгәртеүгә сәбәпсе була.
1990 йылдың авгусында уның ихатаһында үҫеп ултырған ағасҡа күс килеп ҡуна. Ысынында хәлдең булыуы мөмкин түгел, сөнки бал ҡорттары июнь-июль айҙарында ғына күс айыра. Был ғәжәп күренеште Ислам Хоҙайҙың ҡушыуы тип ҡабул итә, уға ла умартасылыҡ менән шөғөлләнергә ваҡыт еткәнлеге тураһында уйлана. Тәүәккәлләп, күсте ҡышҡылыҡҡа әҙерләп, умарта ултырта. Ҡышты ҡорттар имен сыға-сығыуға, ләкин балалары оса алмай, ҡанаттары булмағанлыҡтан, ҡырмыҫҡа кеүек атлай ҙа китә. Аптырап ҡала геройым. Һеңлеһе Мәмдүҙәнең умартасылыҡ буйынса конспекттарын табып уҡырға тотона. Яйлап хәлдең айышына төшөнә, бал ҡорттарының сирләгәне асыҡлана. Төрлөсә дауаларға тырыша, Ҡазан ҡалаһынан дарыуҙар яҙҙырып ала, сөнки республикала ул ваҡытта ҡортсолоҡ буйынса бик аҙҙар ғына шөғөлләнгән була. Ниһайәт, ике йыл тигәндә, был ауырыуҙы еңә умартасы.
Артабан уның төп эше күстәр һанын арттырыуға ҡайтып ҡала. Күп кенә умартасылар кеүек, балды нисек күберәк алырға тип баш ватмай ул, ә, киреһенсә, тәүҙә һау-сәләмәт ҡорттарҙы күбәйтеү тураһында хыяллана.
Бөгөн тәжрибәле оҫтаның 150-нән ашыу умартаһы бар. Тәүге йылдарҙа умарталарын йорт ихатаһында тотһа, хәҙер уларҙы урманда ултырта. Тыуған ауылынан йыраҡ түгел йүкәлек булыуы бигерәк тә отошло. Шуға күрә Илбәковтарҙың йүкә балы районда ғына түгел, тотош төбәктә ҙур ихтыяж менән файҙалана.
Йүкә сәскә атҡан ваҡытта бер күс көнөнә ун-ун биш килограмм һут ташығанын иҫәпкә алғанда, балдан мул табыш алыуын күҙ алдына килтереүе ҡыйын түгел. Әйткәндәй, Хәйбулла районының ҡырыҫ тәбиғәтенә ҡарамай, тик был ерҙәрҙә генә башҡа яҡтарҙа үҫмәгән хуш еҫле сәскәләр бар. Ә инде төрлөһөнән йыйылған балдың ифрат шифалы икәнен аңлатыу кәрәкмәйҙер, моғайын. Тик шифалы һәм татлы балды өҫтәлгә ултыртыу өсөн күпме хеҙмәт түгелгәнлеген уны үҙ елкәһендә татығандар ғына аңлайҙыр...
— Күптәр умартасы шөғөлөнә еңел кәсеп тип ҡарай, — ти әңгәмәсем. — Балды ашауы ғына рәхәт, ә уны етештереүе — ай-һай... Иртә таңдан тороп, кискә тиклем йыбанмаҫҡа кәрәк. Күптәр умарталарын ҡышҡылыҡҡа айырым бүлмәләрҙә ҡалдыра, ә минекеләр тышта ултырып ҡыш сыға, сөнки бал ҡорттарын элек-электән, солоҡто яҡшылап ябып, урамда ҡалдырғандар. Шуға ла ата-бабаларымдың эшен дауам итеп, ҡорттарҙы тәбиғи ҡарау яғындамын. Шунда ғына сифатлы һәм яҡшы бал алырға мөмкин.
Күптәр ҡышҡылыҡҡа ҡорттарға шәкәр ҡушып ҡалдыра, ә ул бер ваҡытта ла улай итмәй. Тик үҙҙәре әҙерләгән йүкә балын ғына аҙыҡҡа ултырта. Бал ҡорттары – һиҙгер һәм нәзәкәтле бөжәк, улар еҫте бик тиҙ айыра. Янына тәмәке тартҡан, араҡы эскән кеше бара алмай. Шулай уҡ бензин һәм хушбуй еҫтәрен дә үҙ итмәй. Таҙа йөрөгән, изге уй уйлағандарҙы ғына ярата бал ҡорттары. Үҙең сәбәләнмәй, юҡ-барға һелтәнмәһәң, ҡорттар һине саҡмай. Ҡорт сағыуы тураһында һүҙ сыҡҡас, бер ҡыҙыҡлы ваҡиғаны ла һөйләне умартасы:
— Бәләкәй сағында кесе улым Буранбай һәр саҡ эргәмдә йөрөр ине. Беренсе класҡа барғас, уҡытыусылары инә ҡорт саҡмай тип һөйләгән. Был ҡайтҡан да, ҡортто тотоп алып, үҙенсә тәжрибә үткәргән. Инә ҡорт саҡҡан. Яныма килеп: “Уҡытыусы апай алдаған, был ҡорт саға ла инде”, – тип үҙемде лә саҡтырҙы. Буранбай хәҙер үҙе лә ғаиләле, ҡорт айырыуҙа һәм бал һығыуҙа иң ҙур ярҙамсым.
Шулай уҡ умартасыға йәмәғәте Вәзимә ханым да, Сибайҙа йәшәгән һеңлеһе Мәмдүҙә лә ярҙамлаша. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, йырсы һәм һәүәҫкәр композитор Мәмдүҙә Илбәкова әйтеүенсә, бал ҡорттарын тәрбиәләү – үҙе бер музыка. Йырлап йөрөп нәҙекәйбилдәрҙе ҡарау, моң көйөнә балды айыртыу күңелгә әйтеп аңлата алмаҫлыҡ илһам бирә, яңы йыр тыуыуға булышлыҡ итә. “Һәр йыл ағайыма ҙур теләк менән ярҙамлашам. Хәйер, минең тәүге һөнәрем дә – умартасы”, – тип йылмая ул.
Ҡасандыр Ҡәйүм ҡарттың теләгәне тормошҡа аша, уның хыялын бөгөн балалары башҡара. Тәжрибәле умартасының балын һораусылар күп, хатта уны баҙарға алып барыу ҙа кәрәкмәй. Белгәндәре, юлдың йыраҡлығына ҡарамай, Ғәлиәхмәт ауылына үҙҙәре үк килеп етә.
Өйрәнгәнем — үҙемә, тип кенә ултырмай, төрлө китап уҡый, Интернет аша башҡа өлкәләрҙәге, райондарҙағы умартасыларҙың яҙмаларын, тәжрибәһен өйрәнә, ҡайһылары менән шәхсән аралаша, үҙ фекерҙәре менән уртаҡлаша геройым. Бына инде нисә йыл “Пчеловодство” журналы — иң яратҡан баҫмаларының береһе.
— Күңел биреп эш башлаһалар, уңырҙар, — тине тәжрибәле умартасы. — Бер күстән дә әллә күпме бал алырға мөмкин, бер нисә күстән дә бер килограмм ғына бал йыйырға мөмкин, шуға күрә тырышлыҡ фарыз.
Хәйбулла районы.


text:
Данил ӘБДЕЛҒАЗИН
Был һүҙҙәр нәҡ социаль хеҙмәткәрҙәргә ҡарата әйтелгән кеүек. Ысынлап та, улар оло йәштәгеләрҙе бағып ҡына ҡалмай, ә тормоштарына нур һәм ҡот ѳҫтәй.
Тарихҡа күҙ һалғанда, Сибай ҡалаһында ѳйҙә социаль ярҙам күрәтеү бүлегенең асылыуы 1989 йылдарға ҡайтып ҡала. Һуңғы йылдарҙа был ѳлкә етди иғтибарға алынып, ҡалала Халыҡты социаль хеҙмәтләндереү комплекслы үҙәге асылды һәм бар уңайлыҡтар булдырылды. Альбина Рафаэль ҡыҙы Харисова етәкләгән бүлектә барлығы 33 кеше эшләй. Уларҙың икәүһе белгес, ә ҡалғандары социаль хеҙмәткәр йѳгѳн тарта.
—Беҙҙең хеҙмәткәрҙәр оло йәштәгеләргә бар яҡлап ярҙам күрһәтә. Йәғни, социаль хеҙмәткәрҙәр ололарҙы донъя менән тоташтырыусы звено ролен үтәй,—ти Альбина Рафаэль ҡыҙы бүлек эшмәкәрлеге менән таныштырып.
Алдынғы хеҙмәткәрҙәрҙең береһе Айгѳл Мотаева изге, шул уҡ ваҡытта оло яуаплылыҡ талап иткән эшкә бынан биш йыл элек килә.
—Унан алдағы йылдарҙа һатыусы булып эшләй торғайным. Ѳлкәндәр менән йыш аралашырға тура килде. Шуға күрә, был хеҙмәтте ҡабул иткәндә әллә ни ауырлыҡ тойманым,—ти әңгәмәсем.
Әлеге мәлдә ѳлгѳр ҡатын 9 кешене хеҙмәтләндерә. Аныҡ ҡына участка билдәләнмәгән, шуға күрә уға «тимер атында» ҡаланың бер осонан икенсе осона елдереү бер ни тормай. Хатта, оло йәштәгеләрҙе дауаханаға йәки халыҡты социаль яҡлау идаралығына алып барыуҙы изге эше тип һанай.
89 йәшлек Анисия Дәүләтбаева ла (һүрәттә) уның эшенән ҡәнәғәт.
—Үҙемдең ҡыҙым кеүек күрәм. График буйынса аҙнаһына ике тапҡыр билдәләнһә лә, кѳн һайын килеп ѳйѳмдѳ йыйыштыра, йомоштарымды теүәлләй,—ти ҡыуанысы менән уртаҡлашып Анисия Еремеевна.
Ѳйҙә социаль ярҙам күрһәтеү бүлегенә барлығы 288 оло йәштәге кешеләр беркетелгән. Тимәк, был ѳс йѳҙгә яҡын йортҡа ҡыуаныс һәм шатлыҡ бүләк итеү, тигән һүҙ.


text:
Өфөлә быйыл тәүгә вакансиялар йәрминкәһе уҙғарыла Фото: Олег Яровиков
Өфөлә быйыл тәүгә вакансиялар йәрминкәһе уҙғарыла
Өфөлә быйыл тәүгә вакансиялар йәрминкәһе уҙғарыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
12 ғинуарҙа Өфөлә бөтә төр иҡтисади эшмәкәрлек һәм милек формаһындағы предприятиеларҙың вакансиялар йәрминкәһе ойошторола.
Ҡаланың Халыҡ мәшғүллеге үҙәгендә хәбәр итеүҙәренсә, йәрминкәлә администратор, бетон ҡойоусы, водитель, инженер, кондуктор, кондитер, ташсы, контролер, төҙөлөш-монтаж эштәре мастеры, менеджер, уҡытыусы, балта оҫтаһы, һатыусы, автомобилдәрҙе ремонтлау буйынса слесарь, слесарь-сантехник, тракторсы, токарь, электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе, электрик һәм башҡа һөнәрҙәр тәҡдим ителә.
Йәрминкәгә килеүселәргә мәшғүллек өлкәһендәге дәүләт хеҙмәттәре күрһәтелә. Улар араһында — хеҙмәт баҙарындағы хәл тураһында мәғлүмәт, һөнәри йүнәлеш буйынса консультация биреү.
Бөтә хеҙмәттәр ҙә бушлай.
Йәрминкәне үткәреү урыны һәм ваҡыты: Ибраһимов бульвары, 47/1, иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 12-гә тиклем.


text:
Әүлиәләрҙе ҡәҙерләйек8-11-2017, 00:05 // Иман // Баҫып сығарырға
Ә кем табына һуң ҡәбергә, кем тауаф ҡыла? Берәү ҙә был ғәмәлдәрҙе ҡәберҙә үтәмәй. “Ләә иләәһә илләллааһ. Мөхәммәди рәсүлуллаһ”. Аллаһтан башҡа табынырға яраҡлы илаһ юҡ, Мөхәммәт (Аллаһтың рәсүле) кәлимәһен әйтеп, бөтә аңы, йөрәге менән исламды ҡабул итеп, намаҙҙар уҡып, ураҙалар тотоп, хаж ғәмәлдәрен үтәп ҡайтҡан, Аллаһ Тәғәләнең ҡушҡандарын үтәп, тыйғандарынан тыйылған кеше нисек итеп һөйәктәргә табына алһын?
Быйыл 29 июлдә Манһырҙа Мөжәүир олатайҙың ахирәткә күсеүенә 50 йыл тулды, ошо уңайҙан әүлиәгә зыярат ҡылырға уны яратҡан, хөрмәт иткән меңләгән кеше йыйылды. Был хаҡта “Башҡортостан” гәзитендә яҙып та сыҡтылар. Берәү ҙә табынманы, берәү ҙә тауаф ҡылманы. Уның рухына бағышлап Ҡөрьән сүрәләре уҡылды, Рәсәй һәм Башҡортостандың берлеген теләп, Аллаһ Тәғәләнән ил тыныслығы, ер-һыуҙарыбыҙға бәрәкәт, именлек, ил етәкселәренә һаулыҡ, аҡыл ҡеүәте, халҡыбыҙға берҙәмлек, төрлө афәттәрҙән, фетнәләрҙән аралауын һорап, доғалар ҡылынды.
Аллаға шөкөр, хәҙер халыҡ күпләп дингә ылыға, зыярат ҡылыуҙы ла йыйындар ваҡытында дөрөҫ үтәй. Ә “табыналар” тигән нахаҡ һүҙҙәрҙе тик динебеҙҙе тарҡатыр өсөн, башҡорттарҙы тәриҡәттән ситләштерер өсөн әйтәләр. Аллаға шөкөр, халҡыбыҙ ошо тәриҡәттә булды һәм киләсәктә лә шулай булыр, иншаллаһ.
Нәҡшбәндиә тәриҡәтенең бөйөҡ әүлиәһе Мәхмәт Әҙил Хаҡҡани Башҡортостанда булғанда әйтте: “Изге ҡәберҙәр тураһында пәйғәмбәрҙәребеҙҙең әмере бар. “Зыярат ҡылығыҙ, ғибрәт алығыҙ, ҡәберҙәргә барып бәрәкәт табығыҙ” тиелә унда. “Зыярат ҡылыу, изгеләр рухы аша бер Аллаһҡа ялбарыу дингә, сөннәткә ярашлы”.
Баймаҡ ерендә булғанда әүлиә былай тине: “Аллаһ Тәғәлә әүлиәләр рухы аша динегеҙҙе, иманығыҙҙы, рухи хәтерегеҙҙе, ерегеҙҙе, телегеҙҙе, илегеҙҙе һаҡлай. Аллаһ һеҙҙең халҡығыҙға бөйөк әүлиәләр бүләк иткән. Әүлиәләрегеҙ аша халҡығыҙға, ерегеҙгә, илегеҙгә бәрәкәт, көс-ҡөҙрәт килә, ул бәрәкәт көндән-көн арта бара. Ихтирам итегеҙ әүлиәләрегеҙҙе, зыяраттарына барығыҙ”.
Аҡылы булған кеше әүлиәнең әйткәнен иғтибар менән уҡыһа, Баймаҡ ерендә башҡорттар ни өсөн әүлиәләрен хөрмәт иткәнен аңлар. Был ер – изгеләр ере, әүлиәләр маҡамы. Маҡам – Аллаһ Тәғәләнең әүлиәләре төйәге тигәнде аңлата. Ҡалабыҙҙың исеме Бай+маҡ(ай) та ошо төшөнсәләрҙән алынған, минеңсә.
Әүлиәләребеҙҙе хөрмәт итеп йәшәйек, баймаҡтар, уларҙың рухы аша килгән бәрәкәткә шөкөр итәйек. Һәр ауылда тиерлек әүлиә зыяраты бар. Тапалып ятҡандары ла етәрлек. Уларҙы кәртәләп, башҡа райондар кеүек баннерҙар ҡуйырға кәрәк. Мәҫәлән, Хәйбуллала Ғатаулла ишанға, Миәкәлә Нарыҫтауҙа сәхәбжәрә ҡуйылған кеүек, сөнки Баймаҡ ерендә ятҡан билдәле әүлиәләр Ғабдулла Сәиди ишан, Мөжәүир хәҙрәт, Нурыш әүлиәләргә зыярат ҡылырға Башҡортостандан ғына түгел, күрше өлкәләрҙән, БДБ дәүләттәренән дә кешеләр килә. Мәҫәлән, быйыл ҡалабыҙҙың “Ағинәйҙәр”е Орск ҡалаһынан Манһырға рулдә үҙе килгән 82 йәшлек олатайҙы күреп, шөкөранә ҡылды. Ҡарсығы менән икәүләп улар йыл һайын олатайға зыярат ҡылалар икән.
Өмөт менән ошо изге ергә килеп, Аллаһ Тәғәләгә ялбарып ҡылған доғалары ҡабул була икән, әҙәм балаларының юлын Аллаһ Тәғәләнән башҡа бер кем дә туҡтата алмаясаҡ. Беҙгә, баймаҡтарға, был урындарҙы тейешенсә тәрбиәләп тоторға кәрәк. Аллаһ Тәғәлә бөтә мосолмандарға ла әүлиәләргә биргән һөйөүен һәм фатихаһын насип итһен.
Баймаҡ районы.


text:
Яҡтырт,ҡояшым...
Ата-әсә мөхәббәте... Уйлап ҡараһаң, ни тиклем ябай, шул уҡ ваҡытта бер ни менән дә үлсәп булмай торған оло төшөнсә. Ә ҡайҙалыр төптә, ҡағыҙҙар араһында табиптарҙың бынан сирек быуат элек сығарған әсе хөкөмө һәм «Балағыҙҙан баш тартырға тәҡдим итәбеҙ» тигән һалҡын, бер ниндәй хис-тойғоһоҙ яҙма...
– Шул саҡта табиптарҙы тыңлаһам, был донъяла нисек йәшәр инем? – ти Зөһрә. – Ә бит диагнозды ла улыҡайына ете-һигеҙ айлыҡ булғас ҡына ҡуялар.
Аҙ ғына айырылып торһа ла, ул Азатты һағынып ҡайта.
– Эй-й, бәпәйем, бигерәк һағындым! Йә, хәлдәрең нисек? – тип барып ҡосаҡлап-үбеп ала. Әйтерһең, бына хәҙер улы ла уға ҡаршы ҡосағын йәйер һәм: «Мин дә һағындым һине, әсәй!» – тип өндәшер кеүек. Зөһрәгә иһә әленән-әле сәфәр сығып ҡына тора: Өфөлә йәшәүсе ҡыҙы Лилиә менән кейәүе Альберттың, ейән-ейәнсәренең хәлдәрен белергә кәрәк, «Ҡотоева» шәхси предприятиеһы эшенә етәкселек итеү ҙә көс һәм ваҡыт талап итә. Ә предприятие улай-былай ғына түгел, күп ирҙәр алып бара алмаған урман эшенә бәйле.
– Беләһеңме, тормоштағы бөтә уңышым өсөн мин Батырыма бурыслы, – тигәйне ул бер заман. – Тәүҙә ауыр 90-сы йылдарҙа урамда һатыу иттем. Үҙе эшләп йөрөүгә ҡарамаҫтан, Батыр Азатты тәрбиәләшергә ярҙамлашты. Балама әсә иғтибары етмәй тип, алыпһатарлыҡты ҡалдырҙым, өйгә күстем. Әммә бер эш хаҡына ғына йәшәү, балаларға ярҙам итеү мөмкин түгел. Оҙаҡ уйлашҡандан һуң, йәнә Батырҙың булышлығы менән шәхси предприятие астыҡ. Улыбыҙ Ринат та үҙ эшен булдырып, өйләнеп, ҙур хыялдар менән йәшәй ине, һис уйламағанда фажиғәле һәләк булды... Шундағы ҡайғырыуым... Әгәр эргәмдә Батырым булмаһа, нишләр инем?! Ул – миңә терәк, таяныс, ярҙамсы, кәңәшсе.
Эйе, Ринат бешеренергә ярата торғайны, үҙ ресторанын асыу хаҡында хыялланды. Йәш кенә кәләшен, сабыйын етем ҡалдырып, юл һәләкәтенә тарыны.
Зөһрә менән Батырҙың тәүге балалары Лилиә донъяға килгәс, ҡасандыр бер синыфта уҡыған класташтар йыйылып, танышырға барғайныҡ. Ул саҡта йәш ғаилә бәләкәй генә иҫке өйҙә йәшәй ине.
– Марсель менән Сәлимәгә килен таптым, – тип көлдөргәйне шунда беҙҙе Зөһрә. Ә Сәлимә менән Марселде бөтәбеҙ ҙә беләбеҙ, береһе Асҡар мәктәбендә уҡыта, икенсеһе – дауаханала табип. Лилиә тыуғанда Мирхәйҙәровтарҙың улы Альбертҡа өс йәш самаһы булғандыр.
– Ҡыҙың һине тыңлармы икән һуң? Бөтөнләй икенсе кешене һайлап ҡуйһа... – тине кемдер.
Баҡтиһәң, сабыйға сирләй башлағас, буласаҡ әсәне бала табыу йортона алып киләләр, ә бүлмәлә икенсе бер ҡатын, урын буш түгел. Егерме туғыҙ йәшлек Зөһрә «һуңлап» бала табыу хәүефлеге тураһында әллә ниҙәр ишетеп, ҡурҡып бөткән, дер ҡалтырап ята. Шул саҡ эргәһенән Марсель Мөғәлләм улының үтеп барғанын күреп ҡала, уның ҡулына сат йәбешә, «Марсель, эргәмдән китмә инде, ҡурҡам», – тип ялбара башлай. Бөтөнләй башҡа өлкәлә эшләгән табиптың тыныс тауыш менән үҙен йыуатыуы килешәме, әммә Зөһрә имен-аман ҡыҙыҡайын таба. Һуңғараҡ эргәһенә хәлен белергә килгән Марсель:
– Ярай, Зөһрә, минең малайға кәләш тыуҙы, – ти.
Хоҙайҙың «Амин» тигән сағына тура килгәндер, бөгөн Лилиә менән Альберт Мирхәйҙәровтар ҡыҙ менән ул үҫтерә. Лилиә юрист һөнәрен үҙләштергән, кешенең эшмәкәрлеге һәм хәүефһеҙлеге мәсьәләләре буйынса ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, ә Альберт – табип-пульмонолог. Ә ҡоҙа-ҡоҙағыйҙар бер ғаилә кеүек татыу, аралашып ғүмер итә.
Әбйәлил урман хужалығында оҙаҡ йылдар баш инженер булған хеҙмәт ветераны Батыр Ҡотоев хәҙер хаҡлы ялда, шуға күрә улдары Азатты тәрбиәләүҙе тулыһынса тиерлек үҙенә алған. Мунсаға икәүләп күтәреп алып баралар, ашатып-эсереүҙе кем бушыраҡ – шул башҡара. Ғаилә матди яҡтан етеш, матур йәшәй. Иркен йорт зауыҡ менән йыһазландырылған, баҡсала күҙ яуын алыр сәскәләр, йәшелсә-емеш үҫә. Зөһрә ҡыҙы Лилиә менән сит илдәрҙә сәйәхәт ҡылырға ла өлгөрә. Батыр ситкә сығып йөрөүҙе бик яратмай, унан ҡатынының тынғыһыҙ, эшлекле булғанын яҡшы аңлай: йән тыныслығын көйлө тотоу өсөн ҡатын-ҡыҙға, бигерәк тә уның Зөһрәһенә кешеләр араһында булырға, яңы ерҙәрҙе күрергә кәрәк. Өйҙә иһә ул – яҡшы хужабикә, хәстәрлекле ҡатын һәм әсәй. Доғалар ятлай, мәсеткә йөрөй, баҡса ҡарай, тәмле бешеренә, улдары Азатҡа етди иғтибар бүлә. Донъя хәлдәре тураһында ла һәр саҡ хәбәрҙар, күп уҡый.
Ҡатын-ҡыҙ тәбиғәттән көслө рухлы итеп яратылған. Ир-атҡа ҡарағанда яҙмыш елдәренә сыҙамлыраҡ, тиемме. Сирле сабый тыуған күп ғаиләләрҙән ғәҙәттә атай кеше китә. Әсәләрҙең күбеһе нарасыйын бәләлә яңғыҙ ҡалдырмай, сөнки бала менән әсә араһындағы бәйләнеш ғүмерлек. Быныһы инде ғалимдар билдәләүенсә. Атайлыҡ тойғоһо ла ирҙәрҙә һуң ғына ярала, тип тә өҫтәйҙәр. Ләкин һуңғы егерме-утыҙ йылда бала тапҡан ҡатындарҙың (ҡайһы ваҡыт уларҙы Әсә тигән юғары исем менән дә атағы килмәй) психологияһы үҙгәрҙе. Йыш ҡына һау-сәләмәт сабыйҙарҙы ла ташлап китәләр, еңел, бер ниндәй яуаплылыҡ йөкмәтмәгән тормошто һайлайҙар.
– Азатты дауаханала ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарттым. Табип миңә оҙаҡ ҡына ҡарап торҙо ла: «Ирең түҙә алһа ярар ине», – тине. Мине аңлағаны, сирле балаға хәстәрлекле мөнәсәбәте өсөн ғүмер буйы рәхмәт уҡыйым Батырға. Үҙем бер генә минутҡа ла үкенгәнем булманы, улыҡайым ошо көндө ҡайҙа, кемдәр ҡулында булыр, был йәшкә етер инеме икән? – Зөһрәнең тауышы ҡалтыранып китә.
Дуҫымдың ихтыяр көсөнә генә түгел, тормоштан йәм табып йәшәүенә, һәр саҡ ғәмле була белеүенә һоҡланам. Беҙ бер класта уҡыныҡ, бер урамда уйнап үҫтек. Зөһрә Ҡолғана ауылынан булһа ла, бала сағы гел тиерлек район үҙәгендә үтте. Яҡын ғына апайы менән еҙнәһендә фатирҙа торған ҡыҙыҡай бәләкәйҙән эшһөйәр, ныҡышмал ине. Миңә уның һәр саҡ тура һүҙле, намыҫсан булыуы, ҡылана, ике йөҙлөләнә белмәүе оҡшаны. Һигеҙенсене тамамлағас, әсәһе уны артабан уҡытмаҫҡа, кейәүгә бирергә тырышып ҡараны, ләкин Зөһрәлә уҡыуға ынтылыш бик көслө ине. Сәғиҙә апайҙың нишләп улай ҡыланыуын хәҙер үҙемсә аңлаған да кеүекмен, күрәһең, һигеҙ бала өҫтөнә килеп, һуңынан Зөһрәнең үгәй атаһынан да әллә күпме бала тапҡан апай донъяуи мәшәҡәттәрҙән арыған булғандыр. Юғиһә ул үҙе белем ҡәҙерен белгән затлы тоҡомдан ине бит.
Урта мәктәптән һуң Зөһрә ҡапыл ғына Владимир өлкәһенә туҡыу фабрикаһына эшкә сығып китте.
– Күбеһенсә төнгө сменала эшләргә тура килде. Йәшәү, эшләү өсөн бөтә шарттар ҙа бар, планды 125–130 процентҡа үтәйем. Партияға инергә өгөтләй башланылар. Инеүен инермен дә, уҡырға китеп барһам, тип уйланым... Фото төшөрөргә, бесеп-тегергә өйрәнеп алдым. Аҙаҡ был һөнәрҙәр бик ярап ҡалды. Уҡыуға һыуһап ҡайттым, тик артабан уҡыу бәхете теймәне.
Эйе, Зөһрәнең туғандарына нисек ярҙам итеүен, әсәһе иңендәге ауырлыҡтарҙы уртаҡ күтәрешеүен яҡшы хәтерләйем.
Үҙе донъя ҡорғас та, күңелендә: «Минең балаларым етеш йәшәргә тейеш», – тигән фекер нығына. Илдә үҙгәртеп ҡороуҙар, һәр төрлө боларыш-болғаныштар башланып киткәс, тәүгеләрҙән булып урамға һатыу итергә сыҡҡаны ла иҫемдә. Сатнама һыуыҡтарҙа, елле-ямғырлы йонсоуҙарҙа ауыр-ауыр йөктәр күтәреп йөрөй торғас, уның быуындары һыҙлай башланы. Өҫтәүенә, эшҡыуарлыҡты ташламаһаң, пенсияға ваҡытында сыҡмайһың, тигәнерәк мәғәнәһеҙ ультиматум да ҡуйылды үҙенә. Ғаиләлә кәңәшләшкәс, ире Батыр: «Азат эргәһендә, өйҙә ултыр, уға һин кәрәгерәк», – ти. Тик Зөһрәме инде пенсияға ғына ҡарап, ир тапҡанға мөрхәтһенеп ултыра торған кеше! Ана шунда тыуа ла инде үҙ бизнесыңды асырға кәрәк, тигән ныҡлы уй. Эшен теүәл, яҡшы башҡарғаны өсөн Башҡортостандың Урман хужалығы министрлығы уны Почет грамотаһы менән дә бүләкләне.
...Ә артҡа боролоп ҡараһаң, сабыйы донъяға килгәс, табиптарҙың бер ниндәй диагноз ҡуя алмай, әле унда, әле бында ҡыуалауҙары, 30-35 градуслыҡ һыуыҡтарҙа Азатын күтәреп, дауахана эҙләүҙәре, ҡайҙа туҡтарға белмәй, Мәскәү йә Өфө урамдары буйлап йөрөүҙәре, ҡиммәтле дарыуҙарға аҡса еткерә алмай ҡаңғырыуҙары, һәр төрлө әр-һүҙҙәр ишетеүҙәре... һәм өмөт, өмөт, өмөт... Ҡайҙа ла булһа «һәйбәт доктор бар» тигәнде ишетеү менән шунда мөрәжәғәт итеүҙәр, табиптың һис бер өмөткә урын ҡалдырмаҫлыҡ итеп сығарған хөкөмөнән үлеп-терелеүҙәр, йәнен усына йомарлап, ҡабат йәшәп китеүҙәр... Кем белә Әсәнең өнһөҙ һыҡтауҙан һығып алмалы булып әсе күҙ йәшенә сыланған мендәрҙәре, күкрәген ярып барған әрнеүҙәрен яҡындарына һиҙҙермәҫ өсөн тештәрен әлеге мендәргә батырып, керпек ҡаҡмай таң аттырыуҙарын...
– Түҙә алмай башлаһам, улымдың сибек кенә кәүҙәһенә һыйынам да, юҡ, миңә көслө булырға кәрәк, тип бойорам үҙемә. Батырға һиҙҙермәҫкә тырышһам да, һиҙмәй буламы ни! Йыуатырҙай һүҙен әйтә, сәстәремдән һыйпап, ҡулдарымдан тотһа ла, йәнемә йылы инә. Мин дә, ул да сабыйыбыҙҙан баш тартмаған өсөн үкенмәнек, үкенмәйбеҙ. Беҙ бер уй менән йәшәнек: нисек тә дауаларға, һауыҡтырырға! Республикаға үҙаллылыҡ даулап йөрөгән мәлдәр. Азатты Магнитогорскиға дауаханаға алып барҙым. «Һеҙ бит хәҙер үҙ аллы халыҡ, беҙгә килеп йөрөмәгеҙ, дауаламайбыҙ», – тиҙәр. Башыңды ташҡа бәреп тә Гиппократ антын һанға һуҡмаған таш бәғерҙәрҙе иретерлек түгел... Шулай, тәүҙә йүнәлтергә тырыштыҡ, һауығыуынан төңөлгәс, улыбыҙ өсөн бөтә шарттарҙы тыуҙырыу маҡсаты килеп баҫты. Ул бер нимәгә лә, айырыуса беҙҙең һөйөүгә мохтажлыҡ кисерергә тейеш түгел. Әлбиттә, хәҙер ҡиммәтле дарыуҙар алыу мөмкинлеге лә бар, шөкөр...
Йәнә әсенеү хаты яҙған ҡатынды хәтерләнем. Моғайын, уның эргәһендә хәсрәтен уртаҡлашырҙай, ярҙам итерҙәй кеше юҡтыр. Хоҙай сабырлыҡтар бирһен үҙенә. Зөһрәнең эргәһендә иң-иң ғәзиз йән эйәһе – сабыйы. Әсә мөхәббәте бөтә ҡыйынлыҡтарҙы ла еңә.
Теги: шағирә хәтер


text:
Яйыҡ гәзите » Материалы за Март 2014 года
Яҙ килде!31.03.2014
Ошо көндәрҙә Ҡәйепҡол ауылында ҡышты оҙатыу, яҙҙы ҡаршылау байрамы үтте. Күркәм биҙәлгән, музыка уйнап торған клуб алдына олоһо ла, кесеһе лә дәртләнеп ағылды. Клуб мөдире шиғыр яңғыратып байрамды асыҡ тип иғлан итте.
Байрамға эстафета таяғын тапшырыу өсөн Ҡыш бабай килде (Рафиҡ Рәхимов). Һәр ваҡыттағыса ул буш ҡул менән килмәгән, төрлө уйындар әҙерләгән. Айырыуса Ҡар бабай һынын яһау конкурсында ауылдың абруйлы инәйҙәре әүҙем ҡатнашты. Ҡыш бабай: «Ошо Ҡар бабай өс көндән иреп бөтөр, мин шул арала төньяҡҡа барып етермен. Ә һеҙгә яҙ килер», - тине. Тап шулай булырына ышанып ҡалабыҙ. Уйын барышында күп яҙҙарҙы күргән ағинәйҙәр араһынан Яҙһылыу һайлау туры үтте, ул образға Рәнизә Мәғәсүмова лайыҡ булды. Яҙһылыу ҙа буш килмәгән, ул яҙҙың тәүге сәскәләре кеүек сағыу кәнфиттәр һипте, балалар кемуҙарҙан шау-гөр килеп «сәскә» йыйҙы.
Уйындарҙың төрлөһө уйнатылды, әйтерһең дә, кесе һабантуй! Ҡарасҡы яндырыу - сараның иң күңелле мәле булды. Балаларға айырыуса оҡшаны, уларҙың шат тауыштары бар урамды яңғыратты. Ҡарасҡы янған арала теләктәр теләнде: күк йөҙө аяҙ, донъялар имен торһон, уңыштар мул булһын, һәр кеше бәхетле йәшәһен. Ҡыш бабай балаларҙы ауыл буйлап ат санаһында йөрөттө, аҙаҡтан хушлашып, төньяҡҡа юл алды. Сараны йомғаҡлап бөтә ҡунаҡтар ҙа йома сәйенә йүнәлде. Байрамды ойоштороусы клуб мөдире Гөлнур Рәшит ҡыҙына рәхмәт әйтеп таралыштылар.
Байрамға эстафета таяғын тапшырыу өсөн Ҡыш бабай килде (Рафиҡ Рәхимов). Һәр ваҡыттағыса ул буш ҡул менән килмәгән, төрлө уйындар әҙерләгән. Айырыуса Ҡар бабай һынын яһау конкурсында ауылдың абруйлы инәйҙәре әүҙем ҡатнашты. Ҡыш бабай: «Ошо Ҡар бабай өс көндән иреп бөтөр, мин шул арала төньяҡҡа барып етермен. Ә һеҙгә яҙ килер», - тине. Тап шулай булырына ышанып ҡалабыҙ. Уйын барышында күп яҙҙарҙы күргән ағинәйҙәр араһынан Яҙһылыу һайлау туры үтте, ул образға Рәнизә Мәғәсүмова лайыҡ булды. Яҙһылыу ҙа буш килмәгән, ул яҙҙың тәүге сәскәләре кеүек сағыу кәнфиттәр һипте, балалар кемуҙарҙан шау-гөр килеп «сәскә» йыйҙы.
Уйындарҙың төрлөһө уйнатылды, әйтерһең дә, кесе һабантуй! Ҡарасҡы яндырыу - сараның иң күңелле мәле булды. Балаларға айырыуса оҡшаны, уларҙың шат тауыштары бар урамды яңғыратты. Ҡарасҡы янған арала теләктәр теләнде: күк йөҙө аяҙ, донъялар имен торһон, уңыштар мул булһын, һәр кеше бәхетле йәшәһен. Ҡыш бабай балаларҙы ауыл буйлап ат санаһында йөрөттө, аҙаҡтан хушлашып, төньяҡҡа юл алды. Сараны йомғаҡлап бөтә ҡунаҡтар ҙа йома сәйенә йүнәлде. Байрамды ойоштороусы клуб мөдире Гөлнур Рәшит ҡыҙына рәхмәт әйтеп таралыштылар.
Ҡәҙерле кешем31.03.2014
Өләсәйем Нурҙиҙә Москова яҙҙың иң матур мәлендә Әй-Көсөк ауылында донъяға килгән. Ул изгелекле, игелекле, теремек ҡыҙ була. Үҫеп еткәс, Һөләймән ауылының иң батыр, иң көслө егете - Әфҡәт Московҡа тормошҡа сыға. Улар дүрт ҡыҙ, бер малайға ғүмер бирәләр.
Донъяла мал яратҡан, мал өсөн өҙөлөп торған кешеләр була. Малҡайҙарға ваҡытында һыу эсереп, бесән һалып, аҫтарын таҙа тотоуҙы улар изге бурыс тип ҡарайҙар. Бындай кешеләрҙе «мал йәнле» тиҙәр. Өләсәйем дә шундайҙарҙың береһе. 6-сы класта уҡығанда уҡ малсылыҡ эшенә ылыға һәм 34 йыл «Илсеғол» ауыл хужалығы предприятиеһында һауынсы булып эшләй. Хеҙмәт дәүерендә ул иң яҡшы һауынсыларҙың береһе булып иҫәпләнә.
Өләсәйем бик тә уңған кеше. Уның бешергән бәлештәре телде йоторлоҡ. Ғөмүмән, ниндәй генә аш-һыу бешерһә лә, ул һәр ваҡыт күңел йылыһын һалып әҙерләй. Өләсәйем көләс йөҙлө, шаян да. Иҫ киткес матур бейей үҙе, еңел генә баҫып, тыпырлатып ебәрһә, үҙеңдең дә күңелең күтәрелә. Ауылда үткәрелгән саралар, байрамдар уның ҡатнашлығынан тыш үтмәй.
Өләсәйем, ҡәҙерлем, һиңә барыһы өсөн дә мең-мең рәхмәт. Оҙон ғүмер, ныҡлы һаулыҡ теләйем.
Донъяла мал яратҡан, мал өсөн өҙөлөп торған кешеләр була. Малҡайҙарға ваҡытында һыу эсереп, бесән һалып, аҫтарын таҙа тотоуҙы улар изге бурыс тип ҡарайҙар. Бындай кешеләрҙе «мал йәнле» тиҙәр. Өләсәйем дә шундайҙарҙың береһе. 6-сы класта уҡығанда уҡ малсылыҡ эшенә ылыға һәм 34 йыл «Илсеғол» ауыл хужалығы предприятиеһында һауынсы булып эшләй. Хеҙмәт дәүерендә ул иң яҡшы һауынсыларҙың береһе булып иҫәпләнә.
Өләсәйем бик тә уңған кеше. Уның бешергән бәлештәре телде йоторлоҡ. Ғөмүмән, ниндәй генә аш-һыу бешерһә лә, ул һәр ваҡыт күңел йылыһын һалып әҙерләй. Өләсәйем көләс йөҙлө, шаян да. Иҫ киткес матур бейей үҙе, еңел генә баҫып, тыпырлатып ебәрһә, үҙеңдең дә күңелең күтәрелә. Ауылда үткәрелгән саралар, байрамдар уның ҡатнашлығынан тыш үтмәй.
Өләсәйем, ҡәҙерлем, һиңә барыһы өсөн дә мең-мең рәхмәт. Оҙон ғүмер, ныҡлы һаулыҡ теләйем.
Бесәйгә - көлкө, сысҡанға - үлем31.03.2014
1 апрель - Көлкө, йә Иҫәрҙәр көнө. Бер аҡыл эйәһе әйткән бит, донъяла иң ғәҙел өләшелгән нәмә - аҡыл. Сөнки бер кем дә уның үҙенә етешмәүенә бәлә һалмай. Ысынлап та, шулай бит, аҡса юҡлыҡҡа, тирә-йүндәгеләр ҡәҙереңде белмәүгә, сәләмәтлек ҡаҡшауға, ил йә төбәк властарының «йүнһеҙлегенә», заманалар ауыр булыуына һәм башҡаһына барыбыҙ ҙа тиерлек рәхәтләнеп зарланабыҙ. Ә бит фәҡәт аҡыл етһә, был проблемаларҙың күпселеген хәл итергә йә уларға яраҡлашырға һәм ҡәнәғәт көйөнсә, үҙеңде-үҙең ашамай йәшәргә мөмкин! Шулай итеп, кемебеҙ һыҡтау-мыжыуҙарҙан бушамай, 1 апрель - шуларҙың «һөнәри» байрамы, тип ауыҙ тултырып әйтергә хаҡ бар. Байрам менән!
Әйткәндәй, социологтар фаразы буйынса, 70 процент халыҡ 1 апрель көнө кемделер алдарға, ирмәк итергә йыйына. Уяу булығыҙ!
Көн менән төн
тигеҙләшкәс
Байрамдың ҡайҙан һәм нисек килеп сығыуы аныҡ ҡына билдәле түгел. Бер версия буйынса Наурыз байрамына, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшеүенә бәйле. (Әйткәндәй, Берләштерелгән Милләттәр Ойошмаһының резолюцияһына ярашлы, 2010 йылдан халыҡ-ара байрам статусына эйә). Йәһүд менән христиандарҙың Пасхаһы ла ошо тирәгәрәккә тура килә. Ҡыҫҡаһы, көндөң төндән оҙонораҡ була башлауын билдәләү бик элекке йола. Боронғо гректар, был көндө күп көлгән кешегә ырыҫ ҡуна, тип ышанғандар. Ҡайҙа ла күңелле итеп үткәргәндәр, шуға Көлкө көнө тип аталалыр.
Икенсе версия буйынса, Европала Яңы йылды 1 апрель көнө ҡаршылағандар. 1564 йылда Франция короле Карл IX 1 ғинуарға күсертә, әммә элекке Яңы йыл көнөндә күңел асыу ғәҙәте барыбер ҡала.
Әйткәндәй, социологтар фаразы буйынса, 70 процент халыҡ 1 апрель көнө кемделер алдарға, ирмәк итергә йыйына. Уяу булығыҙ!
Көн менән төн
тигеҙләшкәс
Байрамдың ҡайҙан һәм нисек килеп сығыуы аныҡ ҡына билдәле түгел. Бер версия буйынса Наурыз байрамына, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшеүенә бәйле. (Әйткәндәй, Берләштерелгән Милләттәр Ойошмаһының резолюцияһына ярашлы, 2010 йылдан халыҡ-ара байрам статусына эйә). Йәһүд менән христиандарҙың Пасхаһы ла ошо тирәгәрәккә тура килә. Ҡыҫҡаһы, көндөң төндән оҙонораҡ була башлауын билдәләү бик элекке йола. Боронғо гректар, был көндө күп көлгән кешегә ырыҫ ҡуна, тип ышанғандар. Ҡайҙа ла күңелле итеп үткәргәндәр, шуға Көлкө көнө тип аталалыр.
Икенсе версия буйынса, Европала Яңы йылды 1 апрель көнө ҡаршылағандар. 1564 йылда Франция короле Карл IX 1 ғинуарға күсертә, әммә элекке Яңы йыл көнөндә күңел асыу ғәҙәте барыбер ҡала.
Баҙар хаҡтары раҫланды31.03.2014
Башҡортостан ҡалаларында, муниципаль райондарында 2014 йылдың беренсе кварталына дөйөм торлаҡ майҙанының бер квадрат метрына уртаса баҙар хаҡы күрһәткестәре раҫланған.
Ҡалаларҙа торлаҡ «квадратының» баҙар хаҡы 23600 һумдан алып (Ағиҙел һәм Межгорье) 32395 һумға тиклем (Өфө) үҙгәрә, ҡала биләмәләрендә - 28 меңдән алып (Дәүләкән) 31 мең һумға тиклем (Белорет һәм Учалы), муниципаль райондарҙа - 23600 алып (Белорет, Благовеùен, Дәүләкән, Ишембай, Мәләүез һәм Учалы райондары) 32 меңгә тиклем (Өфө районы). Раҫланған күрһәткестәр торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаждарға субсидиялар күләмен иҫәпләгәндә файҙаланыла.
Ҡалаларҙа торлаҡ «квадратының» баҙар хаҡы 23600 һумдан алып (Ағиҙел һәм Межгорье) 32395 һумға тиклем (Өфө) үҙгәрә, ҡала биләмәләрендә - 28 меңдән алып (Дәүләкән) 31 мең һумға тиклем (Белорет һәм Учалы), муниципаль райондарҙа - 23600 алып (Белорет, Благовеùен, Дәүләкән, Ишембай, Мәләүез һәм Учалы райондары) 32 меңгә тиклем (Өфө районы). Раҫланған күрһәткестәр торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаждарға субсидиялар күләмен иҫәпләгәндә файҙаланыла.
Баҫыу эштәре өсөн31.03.2014
Яҙғы баҫыу эштәрен финанслауға Башҡортостанда республика һәм федераль бюджеттарҙан 1,6 миллиард һум йүнәлтеү планлаштырыла. Был средстволарҙың 840 миллион һумы үҫемлекселек өлкәһендә ҡатнашмаған ярҙамға тура киләсәк.
240 миллионы - техникаға субсидиялар, 300 миллионы - һөткә, 80 миллионы - ужым культураларын өҫтәмә туҡландырыуға һәм 110 миллион һумын орлоҡ алыуға бүләсәктәр, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
Аграр ведомствола билдәләүҙәренсә, яҙғы баҫыу эштәрен финанслауҙың төп сығанаҡтары элеккесә үҫемлекселек өлкәһендә ҡатнашмаған ярҙамға тура киләсәк, йәғни икенселәй әйткәндә гектарлап субсидиялау. Был маҡсатҡа ҡаралған 840 миллион һумдан 530 миллионы - федераль, 310 миллионы - республика бюджеттарынан.
Март башынан алып Башҡортостан аграрийҙарына ҡатнашмаған ярҙам буйынса бөтәһе 600 миллион һум тирәһе күсерелгән.
240 миллионы - техникаға субсидиялар, 300 миллионы - һөткә, 80 миллионы - ужым культураларын өҫтәмә туҡландырыуға һәм 110 миллион һумын орлоҡ алыуға бүләсәктәр, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
Аграр ведомствола билдәләүҙәренсә, яҙғы баҫыу эштәрен финанслауҙың төп сығанаҡтары элеккесә үҫемлекселек өлкәһендә ҡатнашмаған ярҙамға тура киләсәк, йәғни икенселәй әйткәндә гектарлап субсидиялау. Был маҡсатҡа ҡаралған 840 миллион һумдан 530 миллионы - федераль, 310 миллионы - республика бюджеттарынан.
Март башынан алып Башҡортостан аграрийҙарына ҡатнашмаған ярҙам буйынса бөтәһе 600 миллион һум тирәһе күсерелгән.
Алда ҡәҙимге эш31.03.2014
Йәшерәһе-батыраһы юҡ, Сочи Олимпиадаһы тамамланғансы күңелдә шом торҙо. Интернетта туҡтауһыҙ хөсөт сәселде бит. Мәҫәлән, Мәскәүҙең Карнеги үҙәге хеҙмәткәре Алексей Малашенко: «…хоккейҙа кем еңәсәге ул тиклем ҡыҙыҡһындырмай, шартлатасаҡтармы-юҡмы - бына төп һорау», - тип «ҡарҡылдаһа», АҠШ-тың Милли террорҙарға ҡаршы үҙәге директоры Метью Олсен туранан-тура: «…Олимпиада алдынан йә уны үткәргәндә террор акттары ихтималы юғары», - тип иҫкәртте. Хәҙер, шөкөр, тип ауыҙ тултырып әйтә алабыҙ - донъяла иң әһәмиәтле спорт тантанаһы тыныс һәм имен шарттарҙа үтте.
Рәсми сығанаҡтарҙан алған мәғлүмәттәр буйынса, именлекте тәьмин итеү өсөн 40 мең хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәре, 30 мең хәрби, 23 мең әҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәре йәлеп ителә. Улар араһында - 653 Башҡортостан полицейы. Барыһы ла ентекле тикшереүҙәрҙән һуң һайлап алына.
Учалы эске эштәр бүлеген 9 кеше вәкилләне. Шуларҙың береһе - Шамил Жәмил улы Ҡаһиров. 1978 йылғы, Сәфәр ауылынан.
2002 йылдан эске эштәр системаһында. Башта ведомствонан тыш һаҡта, ваҡытлыса тотоу изоляторында хеҙмәт итһә, 2010 йылдан - полицияның участка уполномоченныйы.
Рәсми сығанаҡтарҙан алған мәғлүмәттәр буйынса, именлекте тәьмин итеү өсөн 40 мең хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәре, 30 мең хәрби, 23 мең әҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәре йәлеп ителә. Улар араһында - 653 Башҡортостан полицейы. Барыһы ла ентекле тикшереүҙәрҙән һуң һайлап алына.
Учалы эске эштәр бүлеген 9 кеше вәкилләне. Шуларҙың береһе - Шамил Жәмил улы Ҡаһиров. 1978 йылғы, Сәфәр ауылынан.
2002 йылдан эске эштәр системаһында. Башта ведомствонан тыш һаҡта, ваҡытлыса тотоу изоляторында хеҙмәт итһә, 2010 йылдан - полицияның участка уполномоченныйы.
Кешеләр һәм йыландар28.03.2014
(поэма)
Һиндостан халҡы ерҙә иң
тәүҙә йыландар килеп
сыҡҡан, тип иҫәпләй.
Тау халыҡтары бөркөттәр
Ә минең уйымса, тәүҙә ке-
шеләр килеп сыҡҡан,
һуңыраҡ ҡына уларҙың күп кенәһе бөркөт булып киткән,
ә ҡайһы берҙәре йыланға әйләнгән.
Ниңә донъя шулай ҡоролған?
Шулай булғанмы ул борондан?
Әллә бөтмәҫ көрсөк арҡаһында
Һуңғы ваҡытта ул боҙолған?
Хас боронғо мифтарҙағы кеүек
Зәһәр йыландар менән тулған.
Йыландарҙың билдәле өс төрө.
Һәр береһе үҙенсәлекле.
Һәр ҡайһының үҙ көнкүреше,
Үҙенә генә хас йәшәү рәүеше.
Һиндостан халҡы ерҙә иң
тәүҙә йыландар килеп
сыҡҡан, тип иҫәпләй.
Тау халыҡтары бөркөттәр
Ә минең уйымса, тәүҙә ке-
шеләр килеп сыҡҡан,
һуңыраҡ ҡына уларҙың күп кенәһе бөркөт булып киткән,
ә ҡайһы берҙәре йыланға әйләнгән.
Рәсүл Ғамзатов.
Ниңә донъя шулай ҡоролған?
Шулай булғанмы ул борондан?
Әллә бөтмәҫ көрсөк арҡаһында
Һуңғы ваҡытта ул боҙолған?
Хас боронғо мифтарҙағы кеүек
Зәһәр йыландар менән тулған.
Йыландарҙың билдәле өс төрө.
Һәр береһе үҙенсәлекле.
Һәр ҡайһының үҙ көнкүреше,
Үҙенә генә хас йәшәү рәүеше.
«ЯЙЫҠ ҺЫЛЫУЫ» КОНКУРСЫНА27.03.2014
Лена ИЛЬЯСОВА
1998 йылдың 30 майында Илсе ауылында тыуған.
Әле Илсе урта мәктәбенең 9-сы класында белем ала.
Мәктәп һәм ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша.
Музыка, бейеү, театр түңәрәге лә Ленаға ят түгел.
Киләсәктә имтихандарҙы уңышлы тапшырып, юғары уҡыу йортона
уҡырға инергә хыяллана. Хыялы - юрист булыу.
Әле Илсе урта мәктәбенең 9-сы класында белем ала.
Мәктәп һәм ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша.
Музыка, бейеү, театр түңәрәге лә Ленаға ят түгел.
Киләсәктә имтихандарҙы уңышлы тапшырып, юғары уҡыу йортона
уҡырға инергә хыяллана. Хыялы - юрист булыу.
Әсә теләктәре27.03.2014
Яҡты донъяға ауаз һалдың,
Ғүмер юлыңды һин башланың.
Аҡ йүргәккә һине төрнәнем дә
Аҡ теләктәр һиңә бағланым:
«Ғүмерле бул, балам!
Бәхетле бул, балам!
Хызыр, Ильяс юлдаш булһын һиңә,
Тура юлдан һин һис тайпылма».
Изге теләк теләнем дә,
Хоҙайыма һине тиңләнем.
Балаҡайым - күҙ нурым һин,
Балаҡайым - йөрәк итем һин!
Бәғеркәйең ҡаты булмаһын,
Кешелекле, кеселекле бул һин!
Кешеләр һиңә рәхмәт уҡыһын,
Һиңә ҡарап улар һоҡланһын.
Изге әсә балаһы был, тип,
Әсәңде лә улар ҙурлаһын.
Тормош юлы баҫҡыс-баҫҡыс китә,
Аҫтан юғарыға үрмәлә.
Бейеклектәр көтөр һине,
Тырышлығың булһа эргәлә!
Ғүмер юлыңды һин башланың.
Аҡ йүргәккә һине төрнәнем дә
Аҡ теләктәр һиңә бағланым:
«Ғүмерле бул, балам!
Бәхетле бул, балам!
Хызыр, Ильяс юлдаш булһын һиңә,
Тура юлдан һин һис тайпылма».
Изге теләк теләнем дә,
Хоҙайыма һине тиңләнем.
Балаҡайым - күҙ нурым һин,
Балаҡайым - йөрәк итем һин!
Бәғеркәйең ҡаты булмаһын,
Кешелекле, кеселекле бул һин!
Кешеләр һиңә рәхмәт уҡыһын,
Һиңә ҡарап улар һоҡланһын.
Изге әсә балаһы был, тип,
Әсәңде лә улар ҙурлаһын.
Тормош юлы баҫҡыс-баҫҡыс китә,
Аҫтан юғарыға үрмәлә.
Бейеклектәр көтөр һине,
Тырышлығың булһа эргәлә!
Оло бәхет27.03.2014
Ҡатын-ҡыҙ өсөн әсә булыу иң ҙур бәхет. Ике яратҡан йәрҙең мөхәббәт емеше, көтөп алған сабый донъяны йәм, наҙ менән тултыра. Шуның менән бер рәттән ул йәштәргә яуаплылыҡ та өҫтәй: ғаиләнең яңы ағзаһы күп көс, түҙемлек, тормош белемен талап итәсәк. Әсә булырға йыйынған ҡатын-ҡыҙҙарға ыңғай тәьҫораттар, тәжрибә өҫтәү маҡсатында ғаилә, балалар һәм йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге бер нисә йыл рәттән «Әсә булам» конкурсын ойоштора. Быйыл да был ярыш гөрләп үтте.
Әсә булырға йыйынған биш гүзәл ҡатын-ҡыҙ үҙ көсөн һынап ҡарарға тәүәккәлләгән. Тәүҙә ҡатнашыусылар жюри ағзаларын үҙҙәре, таланттары, ғаиләләре менән таныштырып үтте. Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол ауылының мәҙәниәт йорто директоры Аида Йомабаева әсә булыуҙың тәмен татып өлгөргән, ул икенсе сабыйын көтә. Тәү сығышынан уҡ йыр-моңға әүәҫлеген танытты. Регина Ғиләзева ла төшөп ҡалғандарҙан түгел: аш-һыуға, ҡул эштәренә оҫта. Баймаҡ районы килене Айһылыу Лотфуллина бейеүгә әүәҫ булып сыҡты, ә сибек кенә күренгән Лидиә Ғилманованың айкидо буйынса ҡара билбау эйәһе булыуын берәү ҙә көтмәгән ине. Һөнәре буйынса уҡытыусы Вилә Юлаева нәфис һүҙгә тоғролоғон һаҡланы - үҙе хаҡында мәғлүмәтте шиғри юлдар аша тәҡдим итте.
Әсә булырға йыйынған биш гүзәл ҡатын-ҡыҙ үҙ көсөн һынап ҡарарға тәүәккәлләгән. Тәүҙә ҡатнашыусылар жюри ағзаларын үҙҙәре, таланттары, ғаиләләре менән таныштырып үтте. Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол ауылының мәҙәниәт йорто директоры Аида Йомабаева әсә булыуҙың тәмен татып өлгөргән, ул икенсе сабыйын көтә. Тәү сығышынан уҡ йыр-моңға әүәҫлеген танытты. Регина Ғиләзева ла төшөп ҡалғандарҙан түгел: аш-һыуға, ҡул эштәренә оҫта. Баймаҡ районы килене Айһылыу Лотфуллина бейеүгә әүәҫ булып сыҡты, ә сибек кенә күренгән Лидиә Ғилманованың айкидо буйынса ҡара билбау эйәһе булыуын берәү ҙә көтмәгән ине. Һөнәре буйынса уҡытыусы Вилә Юлаева нәфис һүҙгә тоғролоғон һаҡланы - үҙе хаҡында мәғлүмәтте шиғри юлдар аша тәҡдим итте.
Рубрикалар
Яңылыҡтар архивы
№ газеты Табырға
Яңылыҡтар календары
Популяр яңылыҡтар
Ҡайҙа ҡиммәтерәк?
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Яңы йыл алдынан ниндәй ҡалаларҙа Ҡыш бабайҙы...
Байрамдар тыныс үтһен
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Тиҙҙән барыбыҙҙың да яратҡан байрамы - көтөп...
Ғаилә үтәй алмаҫлыҡ бурыс бармы икән?
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
Ҡала мәҙәниәт үҙәгендә физик мөмкинлектәре...
«Ҡанат ҡуйылғандай булды», - ти ирекмән
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Рәсәй Президенты В. Путин «Рәсәй ирекмәне - 2017»...
Яңы йылға өмөт-ышаныстар бағлайбыҙ
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Ҡомаҡ (1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996,...
Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған. Мәҡәләләрҙе күсереп баҫҡанда һәм уларҙы өлөшләтә файҙаланғанда «Яйык» («Яик»)
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.
гәзитенә һылтанма яһау мотлаҡ. Интернет сайттарында тура актив гиперһылтанма ҡуйырға.


text:
Торлаҡ сертификаттары тапшырылды
22 мая 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Республикабыҙҙа халыҡтың йәшәү шарттарын, социаль хәлен яҡшыртыуға ҙур иғтибар бирелә. Айырыуса йәштәр, йәш ғаиләләрҙең торлаҡ шарттарын яҡшыртыу йәһәтенән мөһим саралар күрелә, дәүләт ярҙамы күрһәтелә.
Алыҫ йылдарҙан мираҫ...
22 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
"Красноармейское” банкының ялан бүлексәһендә Бөйөк Ватан һуғышы һалдаттарының аҡсаһы һаҡланыуы тураһында хәбәр мине лә бик ҡыҙыҡһындырҙы. Йәшләй тол ҡалып, балаларымды бер үҙем үҫтерҙем. Шөкөр, Бөйөк Ватан һуғышының 68 йыллығын ҡаршылау бәхетен күрергә яҙҙы. Иҫәп һәм вкладтар буйынса белешмәләрҙе ҡайҙан, нисек алырға була, шул хаҡта аңлатһағыҙ ине?
Яңы эш башлаусылар өсөн бушлай уҡыу
22 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Уҡыу "2013-2018 йылдарға Башҡортостан Республикаһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарын үҫтереү һәм уларға ярҙам” маҡсатлы программаһын бойомға ашырыу сиктәрендә уҙғарыла. Унда түбәндәге категория Башҡортостан граждандары уҡый ала:
Үтә хәүефле сир
22 мая 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Һуңғы арала Башҡортостанда ҡотороу сире менән ауырыусы ҡырағай йәнлектәрҙең һөжүме йышайҙы. Ошоноң менән бәйле Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов "БР-ҙың айырым ауыл биләмәләрендә ҡотороу сире буйынса сикләү саралары (карантин) билдәләү тураһында” Указға ҡул ҡуйҙы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 184
ФИЗИК‑ХИМИК АНАЛИЗ, химик әүерелештәрҙе бер нисә компоненттан (уларҙы айырмайынса) торған системаларҙа (башлыса тиң булған) химик составына, компоненттарҙың бер береһе м‑н тәьҫир итешеүенә, фазаларҙың һ.б. тәбиғәтенә һәм йәшәү сиктәренә бәйле өйрәнеү ысулы. Ф.‑х.а. төп бурысы — “состав—үҙенсәлек” (“состав—температуpa”, “состав—баҫым”) диаграммаларын төҙөү һәм уларҙы геом. анализлау. “Состав—үҙенсәлек” диаграммалары күбеһенсә даими баҫым, т‑ра һ.б. булғанда төҙөлә. Состав процент, масса, молярлыҡ, күләм, эквивалент өлөштәр м‑н сағылдырылған компоненттарҙың концентрацияһы м‑н характерлана. Үҙенсәлек тип үлсәнә торған физик дәүмәл йөрөтөлә (электр үткәреүсәнлек, ҡатылыҡ, ҡуйылыҡ, һыныу күрһәткесе, рентген структуралы анализ, микроскопик металлография һөҙөмтәләре һ.б.), ш. уҡ уға термодинамик потенциал, тигеҙләнешкә яҡынайыу тиҙлеге (тигеҙ булмаған системалар өсөн) инә. Үҙенсәлек һайлағанда уның ҡиммәттәрен билдәләүҙең теүәллеген, системалағы химик әүерелештәргә һиҙгерлеген иҫәпкә алалар. Ф.‑х.а. төп принциптары: ярашлылыҡ (диаграммала һәр фаза йыйылмаһы өсөн билдәле бер геом. образ), өҙлөкһөҙлөк (параметрҙар өҙлөкһөҙ үҙгәреп торғанда фазаларҙың һаны үҙгәреү системаның ҡайһы бер үҙенсәлектәрен ҡапыл үҙгәртеүгә килтерә), тап килеү (компоненттарҙың теләһә ҡайһы йыйылмаһы уларҙың һанына һәм физик‑химик үҙенсәлектәренә ҡарамай система барлыҡҡа килтерә ала). Даими составлы (дальтонид) берләшмәләрҙең диаграммаларында — сингуляр нөктә (абсцисса химик составҡа тура килә), үҙгәреүсән составлы (бертоллид) берләшмәләрҙекендә һөҙәк максимум күҙәтелә; “состав—үҙенсәлек” графигында бер экстремум бар. “Состав—үҙенсәлек” диаграммаларын материалдар (иретмәләр, ярым һәм ғәҙәттән тыш үткәргес, быяла, керамика һ.б.) эшләгәндә һәм модификациялағанда, химияның теоретик мәсьәләләрен хәл иткәндә (үҙгәреүсән составлы химик берләшмәләр төҙөлөшө теорияһы – нестехиометрия), технологик процестарҙы фазаларға айырып проектлағанда (кристаллаштырыу, ректификация, экстракция һ.б.), ултырыу реакцияларын, комплекстарҙың, аралыҡ матдәләрҙең тотороҡлоғон һәм составын өйрәнеүҙә, химик берләшмәләрҙең иретмәлә диссоциацияланыу дәрәжәһен, тоҙҙар алмашынғанда системаның ирекле энергияһы үҙгәреүен билдәләүҙә ҡулланалар. Башҡортостанда 20 б. 70‑се йй. БДУ‑ла Е.Ф.Журавлёв етәкс. Ф.‑х.а. ысулы м‑н f‑ һәм d‑элементтарҙың составында азот булған берләшмәләр м‑н комплекстары, нитраттар, ерҙәһирәк элементтар хлоридтары булған өсәрле һыу‑тоҙ системаларында эреүсәнлеге, составында спирт һәм органик к‑талар булған шыйыҡ фазалы системаларҙа тигеҙләнеш өйрәнелә башлай, 80‑се йй. М.К.Боева тарафынан дауам ителә.
В.Н.Майстренко, Н.А.Әминева
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға—100, Сибай ҡалаһының 65 йыллығы уңайынан һәм ҡалабыҙ үҫешенә тос өлөш индергән арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында «Сибайҙың 100 шәхесе» проекты старт ала. Ҡала хакимиәте ойошторған үҙенсәлекле проектты тормошҡа ашырыу ҡалалаштарҙың төбәгебеҙ тарихына иғтибарын арттырасаҡ, йәш быуынды патриотик рухта тәрбиәләүгә, йәмғиәттә берҙәмлекте нығытыуға булышлыҡ итәсәк.
Махсус комиссия сибайҙарҙы, сит тарафтарҙа йәшәүсе яҡташтарҙы Сибай ҡалаһының 100 лайыҡлы кешеһенең исемен билдәләүҙә булышлыҡ итеүҙә әүҙем ҡатнашырға саҡыра. Тәҡдимдәрҙе admin_sibai07@mail.ru электрон адресына, яҙма рәүештә «Сибайҙың 100 шәхесе» билдәһе аҫтында хакимиәттең дөйөм бүлегенә ебәрергә мөмкин. Мәғлүмәттә исемлеккә тәҡдим ителгән кешенең исем-шәрифе, тыуған йылы, урыны, биографияһы, хеҙмәт юлы, ил, ҡала күләмендә яуланған ҡаҙаныштары, фотоһүрәте булырға тейеш.
Сара өс этапта уҙа. 2017 йылдың майынан декабренә ҡәҙәр барасаҡ беренсе этапта «Сибайҙың 100 шәхесе» проектына инәсәк номинанттарҙың дөйөм исемлеге төҙөләсәк. 2017 йылдың ғинуарынан 2018 йылдың авгусына тиклем дауам итәсәк икенсе этапта матбуғат, Интернет тауыш биреү аша исемлеккә тәҡдим ителеүселәр хаҡында фекер алышыу ойошторолоп, тулы исемлек билдәле буласаҡ. 2018 йылдың авгусынан 2019 йылдың мартына ҡәҙәр барасаҡ өсөнсө этапта «Сибайҙың 100 шәхесе» китабы донъя күрәсәк.
Билдәле булыуынса, 2015 йылда Сибайҙың 60 йыллығы уңайынан сыҡҡан «Сибай» энциклопедияһына ҡаланың билдәле һәм атҡаҙанған 1069 кешеһе индерелде. Был йыйынтыҡтан айырмалы рәүештә «Сибайҙың 100 шәхесе» китабында арҙаҡлы ҡалалаштар һәм яҡташтар, үҙ заманының ысын геройҙары сағылыш табасаҡ. Энциклопедияға биографик белешмәләр, ҡоро мәғлүмәт кенә тупланһа, донъя күрәсәк китапта лайыҡлы шәхестең ҡала, ил алдындағы ҡаҙаныштары, кешене билдәле иткән ваҡиғалар тулыһынса индереләсәк.
Проектта ни тиклем күп кеше ҡатнашһа, комиссияға номинаттар буйынса объектив ҡарар ҡабул итеү еңелгә төшәсәк.
Төбәктең йылъяҙмаһына тос өлөш индерергә ашығайыҡ.
Рәсүл Байгилдин.
«Сибайҙың 100 шәхесе» проектының комиссия сәркәтибе.