text:
Амарант
Амара́нт (лат. Amaránthus) — амаранттар ғаиләһенән бер йыллыҡ үҫемлек ырыуы. Һепертке башлы амарант (Amaranthus paniculatus), ҡойроҡло амарант (Amaranthus caudatus) үҫтерелә.
Килеп сығышы Мексиканан, унда боронғо замандарҙан бирле туҡлыныу һәм мал аҙығы булараҡ игелгән. Аҡһымға бай һәм мул уңыш бирә торған аҙыҡ культураһы. Йәшел массаһында аҡһым күп, шәкәр аҙ һәм, Ғәҙәттә, кукуруз менән бергә генә силослана. Мөгөҙлө эре мал һәм сусҡалар өсөн яҡшы аҙыҡ һанала. Майҙың 2-се яртыһында, тупраҡ 10-12 °C ҡа тиклем йылынғас, СО-4,2 йәшелсә сәскесе ярҙамында киң рәтле ысул менән сәселә. Сәсеү нормаһы - 0,8-1 кг/га, орлоҡто тупраҡҡа күмдереү тирәнлеге 1,5-2 см. Ғәмәлдә амарантты кукуруз менән буй-буй аралаштырып сәсеү ҡулланыла. Йәшел массуның уңышы гектарыннан 500 центнерға етергә мөмкин.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һыылтанмалар[үҙгәртергә]
- Амарант GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 20 сентября 2008 г.
- Амарант на сайте USDA NRCS (инг.) Проверено 20 сентября 2008 г.
- Амарант: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) (Тикшерелгән 3 февраль 2009)


c: text/html

text:
Портал:Философия
_NOTOC__
Йөкмәткеһе
Философия
Һайланған мәҡәлә
Карл Маркс (нем. Karl Heinrich Marx; 5 май, 1818, Трир — 14 март, 1883, Лондон) — немец философы, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәт менән иделогияға әүерелә, һәм «марксизм» атамаһы ала. «Манифест Коммунистик фирҡә манифесы» ( 1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше ФридрихЭнгельс менән бергә яҙылған.
(дауамы…)
Һайланған рәсем
Беләһегеҙме…
- Күренекле фарсы фәлсәфәсеһе Әбүғәлисина Солтан һарайының врачы һәм вәзире була.
- Ислам дин белгесе һәс фәлсәфәсеһе Әбү Хәмит Әл-Ғазали суфыйсылыҡ ағымына нигеҙ һалыусы була.
- Иммануил Кант немец классик философияһына нигеҙ һалыусы була.
Мәҡәләләр
Нисек ярҙам итә алам
Һайланған шәхес
Категориялар
Яҡшы мәҡәләләр
Феминизм (лат. femina, «ҡатын-ҡыҙ») — ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тиң хоҡуҡ биреүҙе талап иткән ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Киң мәғәнәлә — барлыҡ даирәлә лә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуҡ талап итеү. Тар мәғәнәлә — ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын дискриминациялауҙы бөтөрөү һәм ирҙәр менән тигеҙ хоҡуҡлы итеү. Беренсе сиратта феминизм ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләрен анализлай, әммә феминизм заттарҙың тигеҙлеге өсөн көрәшә һәм ҡайһы бер феминискалар ирҙәр хоҡуғы өсөн дә көрәшергә кәрәк тип иҫәпләй. Был хәрәкәт XVIII быуатта барлыҡҡа килә. 1960 йылдарҙа киң танылыу ала. (дауамы…)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Непал
Непа́л, Непал Федератив Демократик Республикаһы (Ҡалып:Lang-ne [neˈpaːl]) — Көньяҡ Азияла Һималайҙағы дәүләт. Һиндостан һәм Ҡытай менән сиктәш. Башҡалаһы −- Катманду ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Неал Республикаһы Азияла төньяҡ киңлектең 26° һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡтоң 80° һәм 88° урынлашҡан. Непал донъяла кеше иң тығыҙ йәшәгән райондары янында урынлашҡан. Төньяҡта ҠХР автоном районы − Тибет , көньяҡ сиге көнбайыштан көнсығышҡа тиклем Һиндостандың Уттаранчал, Уттар-Прадеш, Бихар, Көнбайыш Бенгалия һәм Сикким менән сиктәш.
Төньяҡ тан Непалды, 8000 метрҙын бейегерәк булған бер нисә түбәһе булған, Ҙур Һималай һырты уратып алған. Улар араһында иң билдәлеһе Ер шарында иң бейек тау − Эверест (8848 м).
Непалда иң түбән урын диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан. Илдең 40% территорияһы 3000 метрҙын бейегерәк кимәлдә урынлашҡан. Шулай итеп Непал донъялағы иң таулы ил.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нипал // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. — International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011


text:
Совхоз
Совхо́з ( Тыңларға (белешмә • ярҙам) — советское хозяйство - Совет хужалығы һүҙ бәйләнешенән ҡыҫҡартыу арҡаһында килеп сыҡҡан һүҙ) — СССРҙағы дәүләт ауыл хужалығы предприятиеһы. Керәҫтиәндәр мөлкәте иҫәбенә төҙөлгән һәм уларҙың кооператив берләшмәһе булған колхоздарҙан айырмалы булараҡ, совхоздар дәүләт предприятиеһы булып тора. Совхоз эшселәре билдәләнгән эш хаҡын аҡсалата алыусы ялланған эшселәр, ә колхозсыларға 1960 йылдарға тиклем хеҙмәт көнө менән хеҙмәт хаҡы түләгәндәр.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Сельскохозяйственная энциклопедия, 1 изд. 1932—1935 М. ОГИЗ РСФСР.
- Сельскохозяйственная энциклопедия, 2 изд. 1937—1940 М.-Л. СЕЛЬХЗОГИЗ.


text:
Wе аӏӏ аге tһіnkіng аЬоut іt аnԁ ѕоmе оf uѕ аге асtuаӏӏу tаkіng асtіоn аnԁ gеttіng tһеіг һаnԁѕ оn геаӏ еѕtаtе іnvеѕtmеnt ргорегtіеѕ. Tһе ӏоngег tһе NY Stосk Eхсһаngеѕ ԁоеѕn’t ргоԁuсе ԁеѕігаЬӏе геtuгnѕ tһе mоге реорӏе аге ѕtагtіng wіtһ геаӏ еѕtаtе іnvеѕtmеntѕ.
Fог mоѕt оf uѕ tһе оЬvіоuѕ сһоісе оf ргорегtіеѕ аге ѕіngӏе fаmіӏу һоmеѕ. Aӏtһоugһ уоu саn іnvеѕt іn геаӏ еѕtаtе wіtһоut оwnіng а һоmе, mоѕt реорӏе fоӏӏоw tһе ехрегіеnсе tһеу mаԁе wһіӏе рuгсһаѕіng tһеіг оwn һоmе. Tһіѕ іѕ fаmіӏіаг gгоunԁ аnԁ tһе ӏеагnіng сuгvе fог ԁоіng а геаӏ еѕtаtе ԁеаӏ оf tһіѕ tуре іѕ ргеttу ѕӏіm.
Of соuгѕе tһеге’ѕ а ԁгаwЬасk wіtһ tһіѕ арргоасһ. Tһе соmреtіtіоn іѕ fіегсе аnԁ tһеге аге mагkеtѕ wһеге іnvеѕtогѕ аге агtіfісіаӏӏу ԁгіvіng uр tһе соѕt оf tһе ргорегtіеѕ wһіӏе соmрӏеtеӏу ԁіѕсоuгаgіng fігѕt tіmе һоmе Ьuуегѕ. If tһіѕ іѕ tһе саѕе, tһе Ьuгѕt оf tһе геаӏ еѕtаtе ЬuЬЬӏе іѕ јuѕt а mаttег оf tіmе.
Hоw ԁо уоu аvоіԁ tһеѕе ѕіtuаtіоnѕ аnԁ ѕtіӏӏ ѕuссеѕѕfuӏӏу іnvеѕt іn геаӏ еѕtаtе? Hоw ԁо уоu gеt аһеаԁ оf tһе соmреtіtіоn аnԁ Ье ргерагеԁ fог Ьаԁ tіmеѕ іn геаӏ еѕtаtе іnvеѕtmеntѕ аѕ wеӏӏ? Tһе оnӏу аnѕwег I һаvе іѕ соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе.
Wһу соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе уоu mіgһt аѕk? Cоmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе іѕ а ѕоӏіԁ іnvеѕtmеnt іn gооԁ аnԁ Ьаԁ tіmеѕ оf tһе ӏосаӏ геаӏ еѕtаtе mагkеt. Tһе соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе I’m геfеггіng tо аге muӏtі unіt арагtmеnt Ьuіӏԁіngѕ.
Yеѕ уоu wіӏӏ Ьесоmе а ӏаnԁӏогԁ аnԁ Nо уоu ԁоn’t һаvе tо ԁо tһе wогk Ьу уоuгѕеӏf. Yоu аге tһе оwnег аnԁ nоt tһе mаnаgег оf tһе арагtmеnt Ьuіӏԁіng. Tһе соѕt оf оwnіng аnԁ mаnаgіng tһе Ьuіӏԁіng іѕ рагt оf уоuг ехреnѕеѕ аnԁ wіӏӏ Ье соvегеԁ Ьу tһе геnt іnсоmе; we buy homes in chicago.
Aрагtmеnt Ьuіӏԁіngѕ аге соnѕіԁегеԁ соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе іf tһеге аге 5 ог mоге unіtѕ. Tо mаkе tһе numЬегѕ wогk уоu ѕһоuӏԁ соnѕіԁег tо еіtһег оwn muӏtірӏе ѕmаӏӏ арагtmеnt Ьuіӏԁіngѕ ог уоu ѕһоuӏԁ орt fог Ьіggег Ьuіӏԁіngѕ. Tһіѕ wіӏӏ kеер tһе ехреnѕе tо іnсоmе гаtіо аt а роѕіtіvе саѕһ fӏоw. Ownіng геntаӏ ргорегtіеѕ іѕ аӏӏ аЬоut роѕіtіvе саѕһ fӏоw.
Wіtһ іnvеѕtіng іn ѕіngӏе fаmіӏу һоmеѕ іt іѕ еаѕу tо асһіеvе роѕіtіvе саѕһ fӏоw. Evеn іf уоuг геnt іnсоmе ԁоеѕn’t соvег уоuг ехреnѕеѕ 100%, tһе арргесіаtіоn оf tһе һоuѕе wіӏӏ соntгіЬutе tо tһе роѕіtіvе саѕһ fӏоw. Wіtһ соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе tһе гuӏеѕ аге ԁіffегеnt.
Wһіӏе ѕіngӏе fаmіӏу һоmеѕ аге арргаіѕеԁ Ьу tһе vаӏuе оf гесеnt ѕаӏеѕ оf ѕіmіӏаг һоmеѕ іn уоuг nеіgһЬогһооԁ, соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе ԁоеѕn’t саге аЬоut tһе vаӏuе арргесіаtіоn оf оtһег Ьuіӏԁіngѕ. Tһе vаӏuе оf tһе ргорегtу іѕ ѕоӏеӏу Ьаѕеԁ оn tһе геnt іnсоmе. Tо іnсгеаѕе tһе vаӏuе оf а соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе уоu nееԁ tо fіnԁ а wау tо іnсгеаѕе tһе геnt іnсоmе. Tһе fогmuӏа оn һоw tһіѕ іѕ саӏсuӏаtеԁ wоuӏԁ Ье tоо muсһ fог tһіѕ ѕһогt агtісӏе. I ӏіѕtеԁ а fеw vегу һеӏрfuӏ Ьооkѕ wһеге уоu саn fіnԁ аӏӏ tһе ԁеtаіӏѕ.
Wһаt’ѕ аnоtһег аԁvаntаgе tо іnvеѕt іn соmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе? Cоmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе fіnаnсіng іѕ соmрӏеtеӏу ԁіffегеnt tһаn fіnаnсіng а ѕіngӏе fаmіӏу һоmе. Wһіӏе fіnаnсіng а ѕіngӏе fаmіӏу һоmе уоu аге аt tһе mегсу оf ӏеnԁегѕ wһо wаnt tо mаkе ѕuге tһаt уоu аге іn tһе роѕіtіоn tо рау fог tһе һоuѕе wіtһ уоuг регѕоnаӏ іnсоmе. Cоmmегсіаӏ геаӏ еѕtаtе fіnаnсіng іѕ Ьаѕеԁ іn tһе ргорегtіеѕ аЬіӏіtу tо ргоԁuсе роѕіtіvе саѕһ fӏоw аnԁ tо соvег tһе fіnаnсіng соѕt.


text:
Пластмасса
Пластма́сса (пласти́к ма́сса, пла́стик) — органик материал, синтетик йәки тәбиғи юғары молекулалар берләшмәһе. Синтетик полимерҙарҙан алынған пластмасса киң ҡулланыла. Мономер углерод (C), водород (H) и кислород (O), азот (N) һәм башҡа химик элементтарҙан тора. Мономерҙарҙың оҙон сылбырға берләшмәһе полимер тип атала.
Мәҫәлән, этилен мономеры. Мономер этилендан, киң ҡулланалған пластмасса, полиэтилен барлыҡҡа килә. Пластмасса тәбиғи хәлдә юҡ, уны кеше ҡатнашлығында ғына алып була. Мономерҙы билдәле температура һәм баҫым аҫтында реакцияға керетәләр. Полимер порошок йәки гранула төслө алына.
Ғәҙәтә пластмасса алыу өсөн нефттән алынған мономерҙар ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшереүҙәр нефттең 4% ғына пластик алыу өсөн файҙаланылыуын күрһәтә.


text:
Мәһәр
Мәһәр— (ғәрәпсә: :مهر) исламда кейәү тарафынан ҡыҙ яғына бирелә торған мал аҡса. Был төшөнсә төрки халыҡтарҙағы бирнә-ҡалымға тура килә. Мәһәрҙең күләме теүәл билдәләнмәгән, ләкин ҡайһы бер мосолман илдәренедә уның иң ҙур күләме билдәләнгән. Мәһәр ғәҙәттә ике өлөшкә бүленә: хәҙер ҡулға бирелә торған мәһер — нәҡид һәм кисектерелгән мәһер— насиә. Беренсеһе— кейәү тарафынан кәләшкә никахлашҡанда бирелә торған билдәле бер сумма йәки мөлкәт, икенсеһе —ире үлгән осраҡта йәки уның теләге менән никах тарҡалғанда хатынға бирелә торған аҡса йәки мөлкәт.


text:
Абсолют монархия
Абсолют монархия (лат. absolutus — тулы, шартһыҙ) — дәүләттең тулы власы (закон сығарыу, башҡарыу, суд, ҡайһы саҡта дини) бер кеше ҡулында булған монархияла идара итеү формаһы. Монархия — диктатура һәм республиканан алда килгән идара итеү формаһы. Монархияны XVIII быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән барлыҡ дәүләт тә кисерә.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Абсолют монархияла власть үҙәктә туплана, бюрократия аппараты, даими армия, полиция, социаль ҡатлам тармаҡтары үҫешә. Көнбайыш Европала абсолют монархияның иң көслө сағы XVII—XVIII быуатҡа тура килә. Рәсәйҙә абсолютизм XVIII—XX быуат башына тура килә.
Хәҙерге заман[үҙгәртергә]
Хәҙерге заманда бер ниндәй шартһыҙ 6 дәүләтте абсолют монархия тип атап була: Бруней, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Ҡатар һәм Ватикан.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — 7 абсолют монархиянан торған федератив дәүләт.
Ватикан хәҙерге замандағы берҙән-бер теократик монархия.


text:
Фирғәүен
Фирғәүен – Боронғо Мысыр монархының титулы. Боронғо Мысыр халҡы фирғәүендең Мысыр хакимлығы аллаһы Хор булыуына ышанған.
«Фирғәүен» термины «бөйөк йорт», «һарай» тигән мәғәнәгә эйә, һәм тәүбашлап Мысыр хакимы йәшәгән һарай шулай тип аталған, тип фаразлайҙар. Мысырҙың тәүге фирғәүене - Түбәнге Мысыр менән Үрге Мысырҙы берләштереүсе, Беренсе династияны нигеҙләүсе Мысыр батшаһы Минес. Һуңғыһы иһә – Клеопатра VII.
Тәхеткә ултырыу тантанһында фирғәүенгә ике таж кейҙерәләр: ҡыҙыл – Түбәнге Мысыр тажы һәм аҡ – Үрге Мысыр тажы. Шулай уҡ фирғәүендәр киң билдәле буйлы баш кейеме – менес йөрөтә, ҡайһы берҙә был баш кейемен ике таж менән кейгәндәр. Ҙур тантаналар ваҡытында улар бынан тыш эйәктәренә яһалма һаҡал беркеткән.


text:
Коелестис атласы
Коелестис атласы (Atlas Coelestis) — короллектең беренсе астрономы Джон Флемстид күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән йондоҙло күк атласы. Атлас 1729 йылда, автор үлгәндәң һүң нәшер ителә [1]. Атлас ул заманда нәшер ителгәндәр араһында иң ҙүр форматлыһы [1], үҙ эсенә Джеймс Торнхилл авторлығында рококо стилендә рәсемләнгән 26 йондоҙлоҡто алған. Унда шулай уҡ Абрахам Шарп төҙөгән планисфераларҙа күһәтелгән[1].
Тарихы[үҙгәртергә]
Был атлас барлыҡҡа килгәнгә тиклем Британияла 1725 йылда сыҡҡан 2919 йондоҙҙо берләштергән «Stellarum inerrantium Catalogus Britannicus» (йәки «British Catalogue» — «Британия каталогы») була [2].
Яңы атлас баҫтырыуҙың төп маҡсаты Джон Флемстидтың Иоганн Байерҙың "Уранометрия"һында (1603 йыл) ҡабул иткелгән йондоҙлоҡтарҙың рәсемен үҙгәртеү теләге була. Байер йондоҙлоҡтарҙы аҫтан күренгән итеп һүрәтләй (Птомелей заманындағы алдан күренгән итеп түгел, был ҡулланғанда артың буталсыҡ туҙыра) [1].
Телескоп күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән атлас «Atlas Coelestis» Флемистад үлеп ун йыл үткәс кенә ҡатыны Джозеф Кроствэйт(Joseph Crosthwait) Абрахам Шарп ярҙамы менән нәшер итеп сығара.
Публикация ҙүр уңышҡа эйә була, атлас яҡындағы быуатта профессиональ астрономдар һылтанмалар ҡуйған төп объектҡа әйләнә. Шулай ҙа хеҙмәтте өс йүнәлеш буйынса тәнҡитләйҙәр: хаҡы юғары була, размеры бик ҙур (ҡулланыу уңайһыҙ була), нәфис биҙәлеше бик түбән була (Торнхилл иллюстрацияларын бигерәктә тәнҡитләйҙәр, Һыуҡояр йондоҙлоғо рәсемен айырым рәүештә). Краб һымаҡ томанлыҡты асыусы Джон Бевис атласты яҡшыртырға тырыша; 1745 йылда ул бәләкәйерәк размерлы төҙәтелгән һәм нәфис рәсемдәр менән тулылындарылған "Uranographia Britannica" нәшер итә. Хеҙмәт рәсми рәүештә баҫтырылып сығарылмай, бөгөнгө көндә уның 16 күсермеһе булыуы билдәле. Нәтижәлә, 1690 йылдарҙа француз инженеры Николь Фортен (Nicolas Fortin), 1770йылдарҙа астроном Пьер Ле Монье (Pierre Charles Le Monnier) һәм Француз фәндәр академияһынан Шарль Мессье хеҙмәтте яңырталар. Яңы атлас Atlas Fortin-Flamsteed тип атала, форматы буйынса төп нөхсәнән өс тапҡар бәләкәйерәк һәм шул уҡ таблицалар төҙөлөшөн һаҡлап ҡала. Бынан тыш Андромеда, Ҡыҙ һәм Һыуҡояр кеүек бер нисә иллюстрация нәфис ретушлау үтә. Томанлыҡ исемдере француз телендә бирелә; бынан тыш Флемстид угәндән һун асылған бер нисә томанлвҡ өҫтәлә. 1795 йылда Атластың яңыртылғын яңы юрамаһы баҫыла, томанлыҡтар һаны тулыландырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Davide Neri John Flamsteed, Atlas coelestis. 8 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Giangi Caglieris On-line Flamsteed — Fortin Atlas Celeste — 1776 (2002). 8 май 2011 тикшерелгән.


text:
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены, (урыҫса Орден Трудового Красного Знамени). Советтар Союзы ордены. Дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән мөһим хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн бирелгән.
Орден менән бүләкләнеүселәр:
- СССР граждандары;
- предприятиялар, берләшмәләр, ойошмалар, учреждениелар;
- союз һәм автоном республикалар, крайҙар, өлкөләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар;
- шулай уҡ сит ил граждандары, предприятиялары, ойошмалары, учреждениелары һәм торамалары бүләкләнә алған.


text:
Ҡорман
Ҡорман - карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.
Кәүҙәһе бейек, ян-яҡтан ҡыҫылған. Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә)кҡмҡш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.
Күлдәрҙә тәрәнерәк урындарҙа йәшәй. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.
Оҙаҡ йәшәй. 8-15 йыл. Һыуҙың йылылығы 12-14 градус йылынғас, ярты миллион самаһы ыуылдырыҡ сәсә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лещ в информационной поисковой системе по биоразнообразию «Позвоночные животные России» на сайте Института проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова
- Лещ // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Һыу бүҙәнәһе
Һыу бүҙәнәһе, һыу себеше (лат. Малыш погоныш, лат. Porzana parva)— сыйырсыҡтан бәләкәйерәк.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
һирәк оса торған һаҡ ҡош, күберәк ерҙән, йүгереп йөрөй. Яҡшы йөҙә. Аяҡтары һәм суҡышы оҙон ғына. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Муйыны һәм түше күкһел һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ аҫты көрәнһыу. Арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Аяҡтары йәшел, суҡышының осо йәшкелт һары, төбө ҡыҙыл. Башҡа һыу тауыҡтарынан бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «бот-бот-ботт» һәм «выйт-ҡорр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яр буйындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыуҙағы ҡамыштарҙа йәки түңгәктәрҙә.
Ҡыҙғылт һары таплы 6—9 бөртөк һарғылт төҫтәге йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Ҡупшыҡайҙар
Көйәҙ турғайҙар, ҡупшыҡайҙар, һылыуҡас турғайҙар — Европала, Азияның көньяғында һәм Төньяҡ Африкала йәшәй торған, аҡ, ҡара, көрән-ҡыҙыл, аҡһыл-көрән һәм һары төҫтәр ҡатыш ала булған һайраусы турғайҙар ырыуы.
Ағас һәм ҡыуаҡтарҙа, яр буйындағы үләнле әрәмәлектә оялайҙар. Баҡсалардҙа һәм парктарҙа йәшәйҙәр. күсмә ҡоштар. Һары башлы кәрлә турғай йыл дауамында йәшәй. Һоро, ҡоңғорт, йәшкелт-һары төҫтә булалар. Кескенә башлы, нескә тура суҡышлы. Ҡанаттары төрлө ҙурлыҡта. Түңәрәкләнеп килгән йә иһә киртләч ҡойроҡло. Әрәмә сыпсыҡтары йәшерен тормош алып бара, уларҙы һайрауҙары буйынса, фәҡәт оялау һәм бала сығарыу ваҡытында ғына күрергә мөмкин. Әлеге ҡоштарҙың оялары яһалыуы һәм урынашуы буйынса күп төрлө. Күбеһенсә — асыҡ, каса һымаҡ. Ерҙән бейек түгел - ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың ҡыуыш кәүсәһендә (әрәмә турғайы) йәки оҙон үлән һабаҡтары араһында (ҡамыш турғайы) урынлашалар. Ҡарағай турғайы ер өҫтөндәге ояларын эргәһенән керә торған ҡыуыш формаһында яһайҙар. 4—7 йомортҡа һалалар. Ҡамыш һәм ҡарағай турғайҙары бары тик хайуан аҙыҡтары: бөжәктәр һәм уларҙың личинкалары, үрмәксе һымаҡтар, ваҡ моллюсклар менән, ә ҡалғандары еләк һәм ваҡ сүп үлән орлоҡтары менән туҡланалар. Зарарлы бөжәктәрҙе юҡ итәләр. Август аҙағында әрәмә турғайҙары ҡышлау өсөн осоп китә башлайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы — Ферми парадоксыһына яуап итеп бирелгән гипотеза һәм ни өсөн Ер һымаҡ планетаны табыу мөмкинселеге әҙ тип әйтелә. Юғары үҫешкән тормош барлыҡҡа килеү өсөн Ергә оҡшаған планета булыуы шарт булып тора, ошо шарт Ерҙән башҡа цивилизацияларҙың булмауын аңлата. Ерҙең уникальлеге гипотезаһын беренсе мәртәбә палеонтолог Питер Уорд (ингл. Peter Ward) һәм астроном Дональд Браунли (ингл. Donald Brownlee) «Уникаль Ер: Ни өсөн юғары үҫешкән тормош Йыһанда киң таралмаған» (урыҫ. Уникальная Земля: Почему высокоразвитая жизнь не является распространённым явлением во Вселенной, ингл. Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe)[1] китабында яҙып сыға. Уорд һәм Броунли Дрейк тигеҙләмәһенең ҡушымтаһын ҡулланып Йыһанда ҡылыҡһырламаһы Ер һымаҡ булған планета булыуы ғәҙәттән тыш һирәк осраҡ тип иҫбат итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ward, Peter; Brownlee, Donald. Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe. — Copernicus Books, January 2000. — ISBN 0-387-98701-0.


text:
Комор
Комор, рәсми исеме Комор Утрауҙары союзы[1], йыш ҡына Комор утрауҙары тигән исем ҡулланыла (2002 йылға тиклем— Комор утрауҙары федераль ислам республикаһы ) — Көняығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Һинд океанында Мозамбик боғаҙының төньяғында, төньяҡ Мадагаскар һәм Мозамбик араһында урынлашҡан.
Майҙаны — 1862 км². Халҡы — 752 мең кеше тирәһе (2009 йылда), башлыса анталоатра халҡы йәшәй. Баш ҡалаһы — Морони ҡалаһы.
Исеме al-qamar (аль-камaр) тигән ғәрәп телеғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан, Ай тигәнде аңлата. Ай дәүләт флагына төшөрөлгән.
Рәсми телдәр — комор (суахили теле туғандаш), француз һәм ғәрәп телдәре.
Дәүләт дине — ислам.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Атлас мира. ред. Поздняк Г. В.; Омск: Роскартография, ФГУП «ОКФ», 2007 ISBN 5-9523-0164-9
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Петропавловск соборы
Координаты: 59°57′01″ с. ш. 30°19′00″ в. д. / 59.95028° с. ш. 30.31667° в. д. (G) (O) (Я)
Петропа́вловск собо́ры (рәсми исеме — Петр һәм Павел беренсе булған апостолдар исемелегенә соборы) — Санкт-Петербургтын Петропавловск ҡәлғәһендә урынлашҡан православ соборы , урыҫ императорҙарҙын зыяраты, архитектура һәйкәле (петровское барроко). Һәҙерге ваҡытта Соборҙың бөйөклөғө 122,5 метр менән ҡаланың иң алыҫ йорто 1956-1962 йылда төҙөлгән Ленинград радителевидение үҙәге алыҫлығы 325 метр була, ләкин ул инженер сооружение булғас уны йорттар менән сағыштырмайҙар.
Тарих[үҙгәртергә]
1712-1733 йылдарҙа Доменики Трезини архитекторы менән ағас серкәү урынында төҙөлғән. 1742 йылдан 1858 йылға тиклем кафедраль, Санкт-Петербургская һәм Ладога епархияның үҙәге.
Оскан фәрештә менән өс яруслы сиркәү манараһы – Санкт-Петербургтын символы.Шпиле голланд архитекторы Болос, Харман ванменән төҙөлдө [1]. Эсендә зал пилондар менән 3 нерфҡа бүленде һәм нығытылмаған пилястра менән маткрланған. Интерьерҙа трофей барҙарын копиялары ята (төп нәсхә Эрмитажда ята).
Алтын иконостас Мәскәүҙә Иван Петрович Зарудный менән 1722-1726 йылдарҙа эшләнде. Һыры— Трофим Иванов, Иван Телега; иконы — М. Меркурьев, Ф. Артемьев), декорҙы И. Росси , А. Квадри, яҙманы — Г. Гзель, В. Ярошевский, М. А. Захаров эшләнеләр.
1858 йылға тиклем, Искаиевский собор булмағанда – кафедраль соборы.
1756—1757 год йылда собор янғындан яңынан төҙөлдө; 1776 гйылда Оорта Краса менән курантттар ҡуйылды. 1773 йылда Екатерина приделы төҙөлдө.
1857—1858 год йылда ағас шпиле тимер менән алмаштырылған ( Д. И. Журавский, А. С. Рехневский и П. П. Мельников инженерҙары).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Архитектурный облик Санкт-Петербурга. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 16 февраля 2008 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Петропавловск соборы Яндекс.Панорамаһында


text:
Ҡаратамыр
Ҡаратамыр — күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 60 төрө билдәле, уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙә, тропиктарҙың тауҙарында таралған. БР‑ҙа дарыулы ҡаратамыр үҫә. Торлаҡ янында, юл буйҙарында, йырындар буйлап, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Үҙәк тамырлы ике йыллыҡ үлән, ҡуйы йомшаҡ төк м‑н ҡапланған. Һабағы аҙ һанлы, ҡуйы япраҡ менән ҡапланған, бейеклеге 50—100 см. Тамыр яны розеткаһының япраҡтары оҙонса‑ланцет формаһында; аҫҡы һабаҡ япраҡтары һаплы, урта һәм өҫкөләре — ултырма, һабаҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре емештәрҙә оҙонайыусы сәскә һаптарында, ваҡ, ҡуйы ал йәки миләүшә төҫөндә, һепертке сәскәлегенә йыйылған ҡыҫҡа ҡуйы бөтөркәләрҙә. Касаһы биш бүлемле, емеш барлыҡҡа килгәндә йәйелеүсән; тажы 5 өлөшлө, ҡушылып үҫкән, тәгәрмәс рәүешле, тура көпшәле. Май—июндә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремалар) тарҡалыусы ценобий, июль—августа өлгөрә.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Буяу, рудераль үҫемлек. Ағыулы үҫемлек, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Һутын һәм тамырын инсектицид сара булараҡ, сысҡан һәм ҡомаҡтарҙы ҡурҡытыу өсөн ҡулланалар.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Genus Cynoglossum
- Ҡаратамыр GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 13 ноября 2008 г.
- Чернокорень на сайте USDA NRCS(инг.) Проверено 13 ноября 2008 г.
- Ҡаратамыр — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә Проверено 10 октября 2009 г.
- Чернокорень // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Балыҡтар
Балыҡтар (лат. Pisces) — хайуандар донъяһының айырым класы; айғолаҡ аша һулыш алыусы умыртҡа һөйәклеләрҙең ҙур төркөмө[1]; йөҙгөс ҡойроҡло, һалҡын ҡанлы, умыртҡалы һыу тереклеге.
Балыҡтар тоҙло һәм сөсө һыуҙарҙа, тау шишмәләренән алып океан тәрәнлектәренә тиклем тереклек итә.
Балыҡтар һыу экосистемаһында аҙыҡ сылбыры булараҡ ҙур роль уйнай, шулай уҡ кеше өсөн аҙыҡ булып тора. Балыҡтарҙың ҙурлығы 7,9 мм-ҙан алып (Paedocypris progenetica[2]) 13,7 м-ға тиклем (кит акулаһы).
Донъяла 25 000—31 000 балыҡ төрө барлығы билдәле. Рәсәйҙә 3000 төрө тереклек итә[3], шул иҫәптән 280 сөсө һыу балығы.
Зоологияның балыҡтарҙы өйрәнә торған фәне ихтиология тип атала.
Төҙөлөшө, туҡлаыуы, үрсеүе һәм йәшәү реүеше буйынса 2 класҡа: кимерсәклеләргә һәм һөйәклеләргә буленә.
Йөкмәткеһе
Кимерсәкле балыҡтар[үҙгәртергә]
Күпселек кимерсәкле балыҡтар диңгеҙҙәрҙә йәшәй, айырым төрҙәре генә сөсө һыуҙа осрай. Хәҙер йәшәгән кимерсәкле балыҡтарҙың төҙөлөшөндә ҡайһы бер боронғо билдәлер: кимерсәкле һөлдә, айғолаҡ тишектәре, башының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан арҡыры ауыҙ тишеге һәм башҡалар һакланған.
Һөйәкле балыҡтар[үҙгәртергә]
Балыҡтарҙың иң күп төркөмө. Океандарҙа, диңгеҙҙәрҙә, йылғаларҙа, күлдәрҙә, даими һәм вакытлыса булған һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Хәҙерге балыктарҙың 96%-ын һөйәкле балыҡтар тәшкил итә. Уларҙың тән формаһы төрлөсә: оҙонса, түңәрәк һымаҡ, трпедо һымаҡ, япраҡ һымаҡ, йылан һамаҡ була.
Тән төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Һөйәкле балыҡтар класы, нур ҡанатлылар ярым-класы вәкилдәренең тышҡы ҡийәфәте бик төрлө, ләкин барыһының да уртаҡ билдәләре бар. Урарҙың тәне яҫы һәм баш, кәүҙә, ҡойрок өлөштәренә бүленә. Балыҡтар, береһе өҫтөнә береһе ятҡан, һөйәк пластинкалар (тәңкәләр) менән ҡапланған. Тәңкәләр ярым үтә күренмәле, ҡырыйы шыма йәки тешле була. Тәңкәләр тиренән (дермадан) барлыҡҡа килә. Тәңкә япманың өҫтө лайла менән ҡапланған.
Балыҡтың скелеты тулыһынса тейерлек һөйәктәрҙән тора. Умыртҡалыҡ һөйәк умыртҡаларҙан төҙөлгән һәм кәүҙә, ҡойроҡ өлөштәренә бүленә. Умыртҡаларҙың үҫентеләре — өҫкө һәм аҫҡы йәйәләре була. Кәүҙә өлөшөндә өҫкө йәйәләр ҡушылып арҡа мейе каналын барлыҡҡа килтерә. Тән ҡыуышлығын өҫтән һәм йәнн-яҡтан ҡабырғалар сикләй. Баш һөйәгенең күп өлөшө — һөйәк, ул мейе тартмаһынан, ҡаҙналык һөйәктәренән, һаңаҡ йәйәләренән һәм һаңаҡ ҡапкасынан тора. Парлы күкрәк һәм ҡорһаҡ йөҙгөстәре бик күп ваҡ һөйәкләрҙән яһалған.
Мускулдар системаһы тоташтыргыс туҡыманан торған бүлгеләр менән сегменттарға бүлгәләнгән. Уны 2 һымаҡ кәүҙә мускулдары тәшкил итә.
Нервылар системаһы[үҙгәртергә]
Нервылар системаһы түбән төҙөлөшлө. Баш мейеһе бүлектәре һыҙыҡлы һәм бик бәләкәй була. Балыҡтарҙың нерв системаһы баш һәм арҡа мейенән, уларҙан китеүсе нервларҙан тора. Баш мейе мейе тартмаһында урнашҡан һәм биш бүлектән тора: алғы мейе, ара мейе, урта мейе, оҙонса мейе һәм кесе мейе. Оҙонса мейе арҡа мейеһенә күсә. Ул умыртҡаларҙың өҫкө йәйәләре барлыҡҡа китергән тишектәрҙән яһалған умыртҡалыҡ каналы эсенән оҙон аҡ таж булып һуҙылған. Күп һанлы нервтар баш һәм арка мейеһен балыҡтың төрло органдары менән бәйләнештә тота.
Балыҡтарҙың үҙ-үҙҙәрен тотоуында шартһыҙ һәм шартлы рефлекстар күҙәтелә.
Һиҙеү ағзалары[үҙгәртергә]
Һиҙеү ағзалары күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү һәм һиҙеү ағзаларынан тора. Күҙҙәр баштың ике яғында урынлашҡан һәм яҡындағы предметтарҙы яҡшы күрергә яраҡлашҡан. Ишетеү ағзаһы эске ҡолаҡтан, йәғни баш һөйәктең артҡы өлөшөндә урынлашҡан лабиринттан ғибәрәт.
Еҫ һиҙеү ағзаһы томшоғоноң осонда урынлашҡан йомоҡ соҡорҙарҙан тора. Танау соҡорҙарың төбө һәм стенкаларында нервылар остары бар. Балыҡтар һыуҙа төлө еҫтәрҙе һиҙәләр.
Тәм ағзалары ауыҙ ҡыуышлығында, тиреһендә, хатта ҡойроғанда ла бар.Балыҡ тар әсе, татлы, тоҙло тәмдәрҙе айыра. Ауыҙ эргәһендә мыйыҡтары булған балыҡтар (мәҫәлән йәйедәр һәм шамбылар) аҙыҡҡа ҡағалмайынса ла аҙыҡтың тәмен беләләр. Тәм тойоу органдары хеҙмәтен тәм төйөрсөктәре үтәй. Улар нерв остары менән сорналған күҙәнәктәр төркөмөнән тора. Тәм төйөрсөктәре ауыҙ ҡыуышлығында ғына түгел, бәлки тәндең күп кенә өлөштәрендә тиренең тышҡы ҡатлауында ла урынашҡан. Күреү органдары — яҫы мөгөҙҡатлау менән түңәрәк хрусталиктан торған күҙҙәр. Ишетеү анализаторы — баш һөйәгендә урынашҡан эске ҡолаҡ ҡына; ҡолаҡ япрағы һәм ишетеү юлы юҡ.
Балыҡтарҙың ҡабырға һыҙығы — ағамдың йүнәлешен һәм тиҙлеген ҡабул итеүсе үҙенсәлекле ағза. Ул ҡабырғала һәйбәт күренә һәм тәндең алғы осонан артҡы осона тиклем дауам итә. Балыҡтарға һыуҙың хәрәкәтен тойоусы, үҙенә бер төрлө һиҙеү органы — ян һыҙыҡ булыу хас. Ул тәндең ян өҫлөгөндә тупланған һиҙеүсе күҙәнәктәрҙән тора. Һыу ағымы, һиҙгер эпителийҙың теге йәки был нөктәһен тынысһыҙлап, балыҡҡа ориентлашырға, хатта яҡынлашыусы дошманын һиҙергә лә мөмкинлек бирә. Болғансыҡ һыулыҡтарҙа, тәндең пространстволағы торошон билдәләү өсөн, ян һыҙыҡ органдары күҙгә һәм башҡа һиҙеү органдарына ҡарағанда йыш ҡына кәрәклерәк тә була.
Ҡан тамырҙары системаһы[үҙгәртергә]
Ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ. Ул йөрәктәр һәм бер ҡан әйләнешенән тора. Тәндең алға өлөшөндә урынлашкан.Ҡан ҡарынсыҡтан ҡорһаҡ аортаһына керә. Аорта артерияларға бүленә. Улар буйлап ҡан һаңаҡтарга килә, һаңаҡтарҙа артериялар күп һанлы ваҡ ҡан тамырҙарына — капиллярҙарға тармаҡлана. Һаңаҡ капиллярҙарындағы ҡан, углекислый газдан арынып, кислородҡа байый һәм был ҡан, арҡа артерияһына йыйылып, тәндең бөтә органдарына, шулай уҡ мускулдарына китә. Бирелә ҡуйы капиллярҙар селтәре аша ҡандағы кислород һәм туклыҡлы мәтдәләр — туҡымаларға, ә уларҙан углекислый газ һәм тереклек эшсәнлегенең башҡа продукттары ҡанға күсә. Туҡымаларҙан ҡан йөрәккә барыусы тамырҙарға — веналарға йыйыла һәм улар буйлап йөрәк алдына килеп керә.
Һулыш системаһы[үҙгәртергә]
Һулыш алыу ағзаһы — айғолаҡтар. Улар баштың ике яғында урынлашкан һәм айғолаҡ ҡапҡастары менән ҡапланған. Айғолаҡтар һыу һәм организмдың ҡан тамырҙары системаһы араһында газ алмашыныуҙы башҡара. Һулыш алыу процессы айғолаҡтарҙы йыуыусы һыу хәрәкәте арҡаһында башҡарыла. Айғолаҡ ҡапҡастары һәм ауыҙ ҡыуышлығы һыуҙы ауыҙ ҡыуышлығына һүрып ала һәм этеп сығара.
Аш һеңдереү системаһы[үҙгәртергә]
Балыҡтарҙың күпселек төрҙәренең ауыҙ ҡыуышлығында күп һанлы конус һымаҡ тештәр була. Ауыҙ ҡыуышлығы менән ҡыҫҡа үңәскә илтеүсе йотҡолоҡ араһында сик беленмәй. Ашҡаҙаны төрлө формала һәм төрлө ҙурлыҡта була, һайһы бер төрҙәренең ашҡаҙаны зәғиф үҫкән. Тирән һыуҙарҙа тереклек итеүсе йыртҡыс балыҡларҙың ашҡаҙаны һуҙылыусан, был — оҙаҡ ас торорға яйлашыу, сөнки бик тирәндә табыш һирәк эләгә.
Эсәклектең нәҡ башланған урынында аш ҡайнатыу өҫлөгөн арттырыусы һуҡыр үҫентеләр була. Бауырҙа эшләнгән үт сыекшаһы үт ҡыуығына йыйыла, һуңынан эсәктең алғы бүлегенә керә. Ашҡаҙаны аҫты биҙҙәренең юлдары эсәклектең башланғыс бүлегенә асыла.
Йөҙөү ҡыуығы[үҙгәртергә]
Күпселек һөйәкле балыҡтарҙың һауа тулған йөҙөү ҡыуығы була. Ул аш ҡайнатыу көпшәһенең арҡа яғы үҫентеһе кеүек үҫеш ала. Һуңырак күп кенә төрҙәрендә йөҙөү ҡыуығы үңәс менән бәйләнешен юғалта, ләкин ҡайһы берҙәрендә бәйләнеш гомөр буйына һаҡлана. Йөҙөү ҡыуығы, нигеҙҙә, гидростатик функцияны үтәй, йәғни вертикаль яҫылыҡта балыҡтың ирекле хәрәкәтен тәэмин итә. Уның стенаһы капиллярҙар селтәре менән яҡшы тәэмин ителгән. Бик тиҙ тирәнгә төшкәндә, балыҡ тәненә баҫым кинәт арта, һәм һауа ҡыуыҡтан ҡанға күсә. Нәтижәлә балыҡтың сағыштырма ауырлығы арта, был уның сумыуына булышлыҡ итә. Өҫкә йөҙөп сыҡҡанда, киреһенсә, һыуҙың баҫымы һәм газдарҙың ҡанда эреүсәнлеге кәмей, һәм газ ҡан тамырҙарынан һауа ҡыуығына сыға.
Бүлеп сығарыу системаһы[үҙгәртергә]
Бүлеп сығарыу системаһы оҙон таҫма һымаҡ бөйөрҙәрҙән тора. Улар умыртҡалыҡтың ике яғында йөҙөү ҡыуығы өҫтөндә ята. Бөйөрҙәрҙең эске ҡырыйынан һейҙек юлдары һузылған, улар, бер каналға тоташып, аналь асыҡлыҡ артында, йенес юлынан айырым, тышҡа асыла. Ҡайһы бер төрҙәрендә һейҙек ҡыуығы ла була.
Үрсеү органдары[үҙгәртергә]
Үрсеү органдары айырым каналдар менән йенес юлы булып тышҡа асыла. Күкәй күҙәнәктәр (ыуылдыҡтар) ваҡ, йоҡа ҡойҡа һымаҡ тышсалы; балыҡтарҙа, ҡағиҙә булараҡ, тышҡы аталаныу.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
Балыҡтар һыу ағымына ҡаршы йөҙгәндә, тыныс һыуҙа йөҙөүгә ҡарағанда аҙыраҡ көс сарыф итә. Был күренеш балыҡтарҙың һыу әйләнмәләрен яҡшы һиҙемләү һәм уларҙы ҡуллана белеү менән аңлатыла. Шундай уҡ ысул менән паруслы яхта елгә ҡаршы йөҙә.[4]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 4. Часть первая. (Рыбы). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. М. Просвещение, 1971. 656 стр.
- Павлов Д. А. Морфологическая изменчивость в раннем онтогенезе костистых рыб — М.: ГЕОС, 2007. — 262 с.
- Павлов Д. С., Лупандин А. И., Костин В. В. Механизмы покатной миграции молоди речных рыб — М.: Наука, 2007. — 212 с.
- Попов П. А. Рыбы Сибири: распространение, экология, вылов — Новосибирск, 2007. — 525 с.
- Баклашова Т. А. Ихтиология — М.: Пищевая пром-сть, 1980. — 324 с.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ World’s smallest fish — Natural History Museum
- ↑ Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира (А. В. Неелов, 1995)
- ↑ Ҡыҙыҡлы факттар
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Биология В.Б. Захаров, Н.И. Сонин
- FishBase // WorldFish Center — Донья балыҡтары буйынса мәғлүмәт сығанағыа (2006 йылдың декабрь айына — 29600 төр, 222490 халыҡсан атамалары, 43600 рәсем, 39200 һылтанма)


text:
Күҙәнәк
Организмдарҙың күбеһе күҙәнәк тип аталған мономер берәмектәрҙән тора (вирустар ғына күҙәнәктән тормай). Күҙәнәктең үҙ метаболизмы (матдәләр алмашыныуы) бар, тағы үҫеү һәм үрсеү һәләтенә эйә. Бөтә тере организмдар ике төргә бүленәләр: бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр. Бер күҙәнәклеләргә һәм иң ябай организмдар бактериялар инә, күп күҙәнәклеләргә — бәшмәктәр, үҫемлектәр һәм хайуандар.
Күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн һәм йәшәүен цитология тигән фән өйрәнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Күҙәнәктең төҙөлөшө
- 2 Прокариот күҙәнәк
- 3 Эукариот күҙәнәк
- 4 Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)
- 5 Күҙәнәк тышы структураһы (төҙөлөшө)
- 6 Функцияһы
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Тышҡы һылтанмалар
- 9 Иҫкәрмәләр
Күҙәнәктең төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: прокариоттар һәм эукариоттар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, шуға уларҙы ядроһыҙҙар тип атайҙар. Эукариоттар (ядролылар) — ядролары мембрана-тышса менән уратып алынған күҙәнәктәр. Ядрола уларҙың хромосомалары урынлаша. Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе ҡарай. Эукариоттарға күп куҙәнәклеләр ҡарай. Покариот күҙәнәктәр (ядроһыҙҙар) — төҙөлөшө буйынса ябайыраҡ һәм алдараҡ (боронораҡ) барлыҡҡа килгән, ә эукариоттарҙың төҙөлөшө ҡатмарлыраҡ, һәм улар һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ике төр күҙәнәктәрҙә лә цитоплазма, органеллалар, ДНК, РНК-ның төрҙәре һәм мебрана-тышса менән күҙәнәктәр солғап алынған.
Прокариот күҙәнәк[үҙгәртергә]
Прокариоттар — күҙәнәгендә ядро мембранаһы булмаған, ДНК-һы күҙәнәк эсендә ирекле булған организм, уларҙы ҡайһы берҙә ядроһыҙҙар тип атайҙар. Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе ҡарай.
Эукариот күҙәнәк[үҙгәртергә]
Эукариоттар (ядролылар) — ядролары тышса-мембрана менән уратып алынған күҙәнәктәр, ядрола уларҙың хоромосомалары урынлаша. Эукариоттарға күп куҙәнәклеле организмдар ҡарай.
Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)[үҙгәртергә]
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуына ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан торалар. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе тышлап тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә). Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК, гендарҙағы нәҫеллек материалдар, һәм РНК бар. РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торһан ваҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар.
Мембрана[үҙгәртергә]
Куҙәнәк цитоплазмаһы күҙәнәк мембранаһы менән (тышса) солғап алынған. Мембрана күҙәнәкте тышҡы мөхиттән һаҡлай. Мембрана күбеһенсә ике ҡат липид (гидрофоб майға хас молекулалар) һәм гирдофил фосфор молекулаларынан тора. Шулай итеп, был ҡатлам ике ҡатлы фосфолипид тип атала. Ошо мембранала уранлашҡан аҡһымдар, насос һәм канал кеүек эшмәкәрлек итә, улар ҡайһы бер молекулаларҙы күҙәнәк эсенә индерә, ә ҡайһыларын күҙәнәк эсенән сығара. Мембрананы ярым үткәреүсе тип әйтәләр, сөнки ул ҡайһы бер матдәләрҙе (молекулаларҙы йәки иондарҙы) сикләнгән күләмдә генә үткәрә, ә ҡайһыларын бөтөнләй үткәрмәй. Күҙәнәк тышындағы рецепторҙар, сигнал молекулаларын (гормондар кеүек) аныҡлаусы аҡһымдан тора.
Цитоһөлдә[үҙгәртергә]
Цитоһөлдә тип күҙәнәк цитоплазмаһында булған фибрилляр (еп кеүек) аҡһым структураларҙы атайҙар. Цитоһөлдә күҙәнәктең формаһын һаҡларға ярҙам итә һәм төҙөлөшөн тәртипләштерә; эндоцитоз ваҡытында (тышҡы материалдарҙы йотоу) ярҙам итә; цитокинезда (күҙәнәк бүленеүе) ҡатнаша; күҙәнәк хәрәкәт иткән һәм үҫкән ваҡытта күҙәнәк өлөштәрен урынлаштырыуҙа ҡатнаша. Эукариот цитоһөлдә микрофиломент, аралыҡ филаментынан (промежуточные филоменты) һәм микрокөпшәләрҙән тора; ошоларға оҡшаш күҙәнәктең төҙөлөшөн контролдә тотоусы күп аҡһымдар бар. Прокариот цитоһөлдәне өйрәнеү ныҡ үҫешмәгән, әммә ул цитокинезда, поляризацияла, күҙәнәктең формаһын тотҡарлауҙа ҡатнаша.[1]
Генетик материал[үҙгәртергә]
Күҙәнәктәрҙә ике төр генетик материал бар: дезоксирибонуклиен кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклиен кислотаһы (РНК). Организмдарҙың күбеһе оҙайлы ваҡытта генетик материал мәғлүмәтен һаҡлау өсөн ДНК ҡуллана, әммә ҡайһы бер вирустар (мәҫәлән, ретровирустар) РНКны был маҡсатта ҡуллана. Организм тураһында биологик мәғлүмәт ДНК йәки РНК эҙмә-эҙлелендә кодланған. РНК тағы мәғлүмәт тапшырыуҙа ҡулланыла (мәҫәлән, иРНК — информацион РНК), һәм фермент функцияһында ДНКны оҙайлы ваҡҡытта генетик код итеп ҡулланған организмдарҙа (мәҫәлән, рибосом РНКһы). Транспорт РНКһы (тРНК) молекулаһы аҡһым эшләп сығарған ваҡытта (трансляцияла), аминокислоталар өҫтәп торалар.
Прокариот генетик материал, цитоплазманың нуклеотид өлөшөндә ябай түңәрәк ДНК молекулаларына ойошҡан. Эукариотик генетик материал линиялы(линияр) молекула булып ядро эсендә (хромосома тип атала); өҫтәмә генетик материал менән ҡайһы бер органеллалрҙа бар (мәҫәлән, митохондрияла).
Кеше күҙәнәгендә генетик материал, ядрола (ядро геномы формаларында) һәм митохондрияла (митохондриаль геном формаларында) туплана. Кешенең ядро геномы, хромосома тип аталған 23 пар линия формаһындағы ДНКнан тора. Митохондрияль геном, ДНКның ядро геномынан айырмалы рәүештә — түңәрәк формаһында. Митохондриаль ДНК бик бәләкәс булыуына ҡарамаҫтан (ядро хромосомаһы менән сағыштырғанда), митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа ҡатнашҡан 13 аҡһым кодын, һәм тРНК кодын һаҡлай.
Сит генетик материал (күбеһенсә ДНК) трансфекция тип аталған процеста, яһалма рәүештә күҙәнәккә индерелә ала. Әгәр сит ДНК күҙәнәк геномына индерелмәһә, был процесс ваҡытлы була ала, әгәр геномға инһә, был процесс стабиль була. Ҡайһы бер вирустар үҙенең генетик материалын күҙәнәк геномына индерә ала.
Органеллалар[үҙгәртергә]
Кеше кәүҙәһендә йөрәк, үпкә, бөйөр кеүек төрлө органдар бар, ошо органдар төрлө функциялар башҡара. Күҙәнәк тә органелла тигән «бәләкәй органдарҙан» тора, органеллалар бер йәки бер нисә йәшәүгә кәрәкле булған функция башҡарырға махсуслашҡан. Эукариот һәм прокариот күҙәнәктәрендә органеллалар бар, тик эукариоттарҙа улар ҡатмарлыраҡ.
Күҙәнәктә бер-нисә төр органеллалар бар. Ҡайһылары (мәҫәлән, ядро һәм Гольджи аппараты) берешәр генә була, шул уҡ ваҡытта икенселәре (мәҫәлән, митохондриялар, лизосомалар, пероксисомалар) күп була алалар (йөҙ мең тирәһе). Цитоплазмала органеллаларҙы уратып алған күҙәнәк-ара шыйыҡса тултыра.
Ядро — эукариоттарҙа ғына[үҙгәртергә]
Күҙәнәк ядроһында организм тураһында булған генетик мәғлүмәт яҙылған ДНК молекулаһы урынлаша. Ядро түңәрәк формаһында һәм цитоплазманан ике ҡатлы ядро мембранаһы менән солғап алынған. Ядро тышы ДНКны зыян килтерә ала тоған молекулаларҙан һаҡлап тора. Ядрола репликация һәм синтез тигән процестар бара. Репликация — ДНК молекулаһын күсереп яҙыу (икеләтеү), транскрипция — РНК молекулаһын синтезлау. Синтезланған РНК молекулаһы ядро эсендә үҙгәрештәр кисергәндән һуң (мәҫәлән, сплайсинг процесы — РНК молекулаһынан кәрәкмәгән өлөштәрҙе юйыу) цитоплазмаға сыға. Цитоплазмала иРНК аҡһым синтезында ҡатнаша. Ядро эсендә бәләкәй ядро бар, ошонда рибосома синтезлана.
Митохондрия һәм хлоропласт[үҙгәртергә]
Митохондрия үҙ-үҙен эшләп сығарыусы органелла булып тора, эукариот күҙәнәктәрҙә улар һаны төрлө була. Эукариот күҙәнәктәрҙә митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа мөһим роль уйнай. Митохондрия күҙәнәктәрҙә тупланған туҡлыҡлы матдәләрҙе (күбеһенсә, глюкозаны) кислород ярҙамында тарҡатып АӨФ (йәки аденазинөсфосфоат; урыҫса — АТФ) синтезлай. Митохондрия икегә бүленеп үрсей. Күҙәнәктең һулау процесы ла митохондрияла бара.
Хлоропласт тип аталған органеллаларҙы дөйөм исем менән әйткәндә — пластидтар. Хлоропласт (йәшел пластидтар) күҙәнәктең фотосинтез процесында энергия туплауҙа ҡатнаша. Ул ҡояш энергияһын ҡулланып, углекислый газ һәм һыуҙан күмерһыуҙар синтезлай. Митохондрия һәм хлоропластың, күҙәнәк ядро геномынан айырмалы рәүештә, үҙ гендары бар. Ике органеллала ла, прокариот күҙәнәктәргә хас, түңәрәк плазмидала ДНК бар.
Эндоплазмик ретикулум[үҙгәртергә]
Эндоплазмик ретикулум, махсус мебрана кеҫәләренән, каналдарҙан һәм ҡыуыҡсаларҙан торған органоид. Эдоплазмик риктилиумдың ике төрө бар: ҡытыршы тышлы (тышында күп рибосомалар булғанлыҡтан) һәм шыма тышлы. Беренсеһе аҡһымдар синтезлауҙа, мембрана эшләп сығара, икенсеһе — метоболизмда, липидтар синтезлауҙа һәм кальций туплауҙа ҡатнаша.
Гольджи аппараты[үҙгәртергә]
Гольджи аппараты эукариот күҙәнәктәрҙә генә була. Гольджи аппараты — сит яҡтары киңәйеп киткән мембрана цистерналары ҡатламы. Гольджи аппаратының төп функцияһы булып макромолекулаларҙы (аҡһым, липид) өҫтәмә эшкәртеү, өлгөрөп еткәнсе һаҡлап тороу, сортировкалау тора. Был процесс секрецияла ҡулланған аҡһымдарға иң кәрәклеһе булып тора.
Рибосома[үҙгәртергә]
Рибосома тигән органоид РНК комплексынан һәм аҡһым молекулаларынан тора. Рибосома ядронан килгән РНКны ҡулланып, конвейер линияһына оҡшаш, аминокислоталарҙан аҡһым синтезлай. Рибосома күҙәнәк эсендә ирекле була, йәки мембранаға беркетелгән була (эукариоттарҙа ҡытыршы эндоплазмик ретикулум, прокариоттарҙа күҙәнәк мембранаһына). [2]
Лизосома һәм пероксисома[үҙгәртергә]
Лизосомала аш һеңдереүсе ферменттар (гидролаз кислотаһы) бар. Лизосомалар артыҡ булған йәки туҙған органеллаларҙы, аҙыҡ өлөштәрен, тотолған вирустарҙы йәки бактерияларҙы «ашайҙар». Пероксисомала, күҙәнәкте ағыулы пероксидтарҙан азат итеүсе ферменттар бар. Күҙәнәктә әйтеп кителгән ферменттар айырым мебрана менән уратып алынырға тейеш. Был органелланы «суицид тоҡсай» тип атайҙар, сөнки ул һытылһа, бөтә күҙәнәкте юҡҡа сығара.
Центросома[үҙгәртергә]
Центросома — күҙәнәк цитоһөлдәһе барлыҡа килеүҙә иң кәрәкле органоид. Центросома цитоһөлдәнең иң кәрәкле компонентын — күҙәнәк микрокөпшәләрен яһай. Центросома ике центриолдән тора. Ул (центросома) Гольджи аппаратында һәм эндоплазмик ректилиумдағы матдәләр траспортировкаһы менән идара итә. Күҙәнәк бүленгәндә ошо центриолдәр уларҙы айырыуҙа ҡатнашалар. Хайуандар күҙәнәгендә бер центросома була. Центросома ҡайһы бер бәшмәктәрҙә һәм ылымыҡтарҙа бар.
Вакуоль[үҙгәртергә]
Вакуолдә туҡлыҡлы матдәләр һәм кәрәкмәгән ҡалдыҡтар туплана. Ҡайһы бер вакуоль өҫтәмә һыу һаҡлағыс булып тора. Күбеһенсә уны күҙәнәк эсендәге шыйыҡса тип атайҙар (күҙәнәк һуты). Амёба кеүек күҙәнәктәр вакуолдәге артыҡ һыуҙы ҡыҫып сығара ала. Эукариот күҙәнәктәрҙә вакуоль ҙурыраҡ була.
Күҙәнәк тышы структураһы (төҙөлөшө)[үҙгәртергә]
Капсула[үҙгәртергә]
Бактерияларҙың ҡайһы берҙәрендә күҙәнәк стенаһынан тыш желатинға оҡшаған капсулалар була. Капсулалар, полисахарид (пневмококкта, менингококкта), полипептид (себер язваһы таяҡсаларында) йәки гиалурон кислотаһынан (стрептококктарҙа) эшләнгән була. Капсула ябай буяғыс матдәләргә буялмай, махсус буяуға ғына буяла (аңлатма: күҙәтеү өсөн). Капсула функцияһы булып күп бактерияларҙың вирулентлығын (уҡы: зыянлығын) — аныҡлау тора. Капсула, организмдың лайлалы урындарҙа йәбешеп тороуында роль уйнай.
Ҡамсылар (флагелла)[үҙгәртергә]
Ҡамсылар ярҙамында күҙәнәктәр хәрәкәт итә. Ошо органелла цитоплазмала башланып, күҙәнәк стенкаһы аша сығалар. Улар оҙон епкә оҡшаш аҡһымдар. Ҡамсылар күбеһенсә бактерия күҙәнәктәрендә була, һәм хайуан күҙәнәктәрендә лә була.
Фимбриялар (пили)[үҙгәртергә]
Ҡыҫҡа сәс кеүек булалар, pilin аҡһымынан яһалған. Фимбриялар бактерияларҙың күҙәнәктәргә йәбешенеүенә булышлыҡ итә. Пилиның бер нисә төрө бар, мәҫәлән енси пили.
Функцияһы[үҙгәртергә]
Үҫеү һәм метоболизм[үҙгәртергә]
Күҙәнәк метоболизм арҡаһында үҫә. Метоболизм (матдәләр алмашыныуы) — күҙәнәккә йәшәү өсөн кәрәкле булған процесс. Метоболизм ике стадияға бүленә: катаболизм (ҡатмарлы органик берләшмәләрҙән ябайыраҡ берләшмәләргә тарҡалыу — энергия етештерә) һәм анаболизм (энергия ярҙамында аҡһымдар, сахарозалар, липидтар һәм нуклиен кислоталары синтезлау — энергия ҡулланыла). Организм шәкәрҙәр комплексын ябайыраҡ молекулаға — глюкозаға тарҡата. Ә глюкоза үҙ сиратында тарҡалып энергияһын АӨФҡа (аденозинөсфосфат — күҙәнәк энергия формаһы) тапшыра, ошо энергия тапшырыу процесы ике юл буйынса бара ала.
Беренсе юл, гликолиз, кислородһыҙ бара һәм анаэроб метаболизм тип тә атала. Был ысул менән барған реакцияларҙа водород иондары барлыҡа килә, ә улары үҙ сиратында АӨФ етештерелгәндә ҡулланыла. Прокариот күҙәнәктәрҙә, гликолиз — энергетик АӨФ туплауҙа берҙән-бер ысул булып тора.
Икенсе юл, Кребс циклы (йәки лимон кислотаһы циклы) тип атала. Был процесс митохондрия эсендә бара һәм күҙәнәктең бөтә функцияларын үтәрлек АӨФ эшләп сығара. Был ысул — энергетик уңышлыраҡ.
Үрсеү[үҙгәртергә]
Күҙәнәк бүленеүе тип бер күҙәнәктең ике яңы йәш күҙәнәккә бүленеүен атайҙар. Бүленеү арҡаһында күп күҙәнәклеләр уҫә (туҡыма уҫеү), ә бер күҙәнәклеләр — үрсей (вегетатив үрсеү). Прокариот күҙәнәктәр ике өлөшкә бүленеп һандарын икеләтһә, эукариоттар, ядро бүленеү процесы (митоз) һәм цитокинез (прокариот күҙәнәк бүленеүе) стадиялары аша үтеп, икеләнә.
Аҡһым синтезлау[үҙгәртергә]
Күҙәнәктәр үҙ эшмәкәрлегендә кәрәк булған аҡһымдарҙы синтезлау һәләтенә эйә. Аҡһым синтезлау процесы тип, ДНК һәм РНКла яҙылған мәғлүмәтте ҡулланып, аминокислоталарҙан (төҙөлөш материалдарынан) аҡһым яһау процесын атайҙар. Аҡһым синтезлау процесы ике төп этаптан тора: транскрипция һәм трансляция. Транскрипция ваҡытында ДНК молекулаһында яҙылған мәғлүмәтте уҡыу, һәм ошо мәғлүмәтте иРНК-ға (информацион РНК) яҙыу бара. Трансляция процесында, тРНКла (транспорт РНК) яҙылған мәғлүмәттән аҡһым синтезлана.
Хәрәкәт[үҙгәртергә]
Күҙәнәктәр ҡайһы процестарҙа хәрәкәт итә алалар, мәҫәлән, яра төҙәлгән саҡта, иммунитет реакцияһында һәм рак метастазында. Яраны төҙәлтер өсөн аҡ ҡан күҙәнәктәре зарар күргән ергә йүнәләләр һәм инфекция бактерияларын йоталар. Шул уҡ ваҡытта фибробластар (тоташтырыусы туҡыма күҙәнәге) яраланған уранға йүнәләләр һәм зыян күргән структураларҙы йүнәлтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Биологический энциклопедический словарь / Гл. редактор Гиляров М. С. — М.: «Советская энциклопедия», 1986. — 831 с. — 100 000 экз.
- Албертс Б., Брей Д., Льюис Дж., Рэфф М., Робертс К., Уотсон Дж. Молекулярная биология клетки: В 3-х т — 2-ое, переработанное. — М.: «Мир», 1993. — Т. 2. — 539 с. — ISBN 5-03-001987-1.
- Булдаков Л. А., Калистратова В. С. Радиоактивное излучение и здоровье — М.: Информ-Атом, 2003. — 165 с.
- Гилберт С. Биология развития: в 3-х томах — М.: «Мир», 1995. — Т. 3. — 352 с. — 5000 экз. — ISBN 5-03-001833-6.
Миҙгел баҫмалар[үҙгәртергә]
- Цитология и генетика (Ҡалып:ISSN) публикует статьи на русском, украинском и английском языках по выбору автора, переводится на английский язык (Ҡалып:ISSN)
- BMC Cell Biology ISSN: 1471—2121 Журнал в открытом доступе (Импакт-фактор (2010) — 2,46)
- International Journal of Cell Biology Print ISSN: 1687-8876 Online ISSN: 1687-8884 Журнал в открытом доступе
- Cell (Импакт-фактор (2010) — 32.401)
- Nature Cell Biology ISSN: 1465-7392 eISSN: 1476-4679 (Импакт-фактор (2010) — 19.407)
- Journal of Molecular Cell Biology Print ISSN 1674—2788 Online ISSN 1759-4685 (Импакт-фактор (2010) — 13.400)
- Journal of cell biology Print ISSN: 0021-9525 Online ISSN: 1540-8140 (Импакт-фактор (2010) — 6.290)
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Наука о клетке // Лекция Е. Шеваля в проекте ПостНаука" (15.04.2013)
- Molecular Biology Of The Cell, 4е издание, 2002 г. — учебник по молекулярной биологии на английском языке
- (инг.) Библиотека изображений и видео внутреннего строения клетки Сell image library.
- (инг.) Видео: Строение животной клетки (Animal Cell)
- (инг.) Видео: Сквозь виртуальную клетку Through the Virtual Cell
- (инг.) Интерактивная анимация: строение прокариотической, животной и растительной клетки
- (инг.) Сборник материалов: AMAZING CELLS на сайте Learn Genetics
- (инг.) Интерактивная анимация: строение животной клетки
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Michie K, Löwe J (2006). "Dynamic filaments of the bacterial cytoskeleton". Annu Rev Biochem 75: 467–92.
- ↑ Ménétret JF, Schaletzky J, Clemons WM, et al., CW; Akey (December 2007). "Ribosome binding of a single copy of the SecY complex: implications for protein translocation". Mol. Cell 28 (6): 1083–92.


text:
Ялан тәгәрлеге
Ялан тәгәрлеге, тәгәрҙәк (лат. Vanellus gregarius урыҫ. кречётка) төр ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәк ҙурлыҡ. Оҙон ғына аяҡлы ялан ҡошо. Дөйөм төҫө һарғылт һоро. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ һәм ҡанаттарының сите ялтыр ҡара. Түшендә ҙур ғына ҡара-көрән тап бар, уның өҫ яғы ерәнһыу көрән. Оҙон ҡаштары, ҡанаттарындағы киң һыҙыҡ, ҡорһағы аҡ. Суҡышы, ҡанаттары ҡара. Тәгәрлектән ҙурлығы, асығыраҡ төҫө, бүрке юҡлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы өҙөк-өҙөк: «кррәк-кррәк-кррәк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Татырлауыҡтарҙа, үләне һирәк булған яландарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡылған, бүтәгә төптәрендә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт аҡ йомртҡа һала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Chettusia gregaria: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- Кречетка
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Hayman, Peter; Marchant, John & Prater, Tony (1986): Shorebirds: an identification guide to the waders of the world. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8


text:
Аудит
Аудит —— (ингл. audit), иҡтисади субъекттарҙың бухгалтер (финанс) отчётлылығын, түләү-иҫәп документтарын, һалым декларацияларын һ.б. финанс йөкләмәләрен бойондороҡһоҙ ведомстволарҙан тыш тикшереүҙе тормошҡа ашырыу буйынса аудиторҙарҙың (аудитор фирмаларының) эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге төрө.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Аудиторҙар функцияларына шулай уҡ финанс, һалым, банк һ.б. закон мәсьәләләре буйынса консультация биреү, законға һәм халыҡ-ара аудиторлыҡ стандарттарына һәм иҫәпкә алыу ҡағиҙәләренә ярашлы предприятиеға һалым органдарында һәм арбитраж судтарҙа уның мәнфәғәттәрен яҡлауҙа ярҙам итеү инә. Аудит тышҡы һәм эске, мотлаҡ һәм инициативалы төрҙәргә айыралар. Тышҡы аудит финанс органдары вәкәләт биргән йәки предприятие (фирма) саҡырған аудиторҙар; эске — иҡтисад субъекттың үҙ штатында торған аудиторҙар тарафынан үткәрелә. Мотлаҡ аудит ғәмәлдәге закондарға ярашлы, шулай уҡ прокурор, суд, һалым полицияһы һ.б. санкцияһы булғанда тәүтикшереү дәүләт органдары ҡушыуы буйынса; инициативалы аудит — иҡтисад субъекттың үҙ ҡарары буйынса тормошҡа ашырыла. Аудит — баҙар инфраструктураһы элементы.
Башҡортостанда аудиторлыҡ эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
БР Министрҙар советы эргәһендәге Аудиторлыҡ эшмәкәрлеге буйынса комиссия ойоштороуҙан башлана (1992). БР‑ҙа “Малия” (1993), “Аудитор Әнүәр” (1993) һ.б. фирмалар тәүге аудитор ойошмалары була, 1997—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Аудиторҙар ассоциацияһы эшләй. 2010 йылда Башҡортостанда аудитор хеҙмәте күрһәткән 193 фирма теркәлгән, шул иҫәптән “Аудит-хәүефһеҙлек”, “ДДМ-аудит”, “Ориентир”, “Урал-защита”, “Эксперт‑аудит”. Башҡортостан Республикаһында Рәсәй аудиторҙары коллегияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе эшләй (1995).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Игорь Райхман. Практика медиа измерений. Аудит. Отчетность. Оценка эффективности PR — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 432 с. — ISBN 978-5-9614-4499-5.


text:
Аласабыр
Аласабыр(урыҫ. пеганка)- ҡаҙ ғаиләһенән булған һыу ҡошо
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Диалектарҙа әйтәлештәре:аласыбар,алазыбар, ағалағаҙ. Өйрәктән ҙурыраҡ. Башы һәм муйыны ҡара йәшел, яурындары ҡара, түше ерән. Ҡорһаҡ йөнө, ҡанат ҡауырһындары ҡара һоро. Күкрәк аҫты, арҡаһының урта өлөшө, ҡанат төптәре, ҡабырғалары, ҡойроғоаҡ. Ата өйрәктең ҡыҙыл суҡышы төбөндә ҙур ғына ҡыҙыл һөйәле бар. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, башҡ ваҡытта инә өйрәк кеүек бажҡылдай. Инә ҡош бынан башҡа тоноҡ ҡына "ҡор-ҡор" тигән тауыш сығара.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Балыҡ, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ерҙә, өңдәрҙә. Йыш ҡына төлкө һәм бурһыҡтарҙың ташландыҡ өңдәрен файҙалана. 7-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Мамығы өсөн аулайҙар. Ите ашауға яраҡһыҙ.


text:
Нематодалар
Йомро селәү, йәки немато́далар (лат. Nematoda, Nematodes) — бер төркөм йомро селәүҙәр, күптәре гельминтоз ауырыуҙарына сәбәпсе; ҡара: гельминтоз[1]; йомро селәүсендәрҙең бер төркөмө[2]. Хәҙерге ваҡытта 24 мең паразит төрө билдәле[3], әммә төрлө иҫәпләүҙәр уларҙың төрө миллиондан артыҡ тип күрһәтә[4].
Нематодалар хайуандар батшалығында, бөжәктәрҙән ҡалышып төр күплелеге буйынса икенсе урында тора. Нематодалар тупраҡта, сөсө һыуҙа, диңгеҙ һыуында тереклек итә, 1 м3 -ҙа уларҙың иҫәбе 1 миллиондан артыа китергә мөмкин. Экосистемала уларҙың әһәмиәте ҙур. Улар үҫемлектәрҙә нематод ауырыуҙарын кеше һәм хайуандарҙа немотодоз аурыуҙарын барлыҡҡа килтерә. Зарарланған үҫемлектәрҙең тамыры боҙола. Һабаҡ нематодалары менән зарарланған үҫемлектең һабағы сатнап яраҡлана, япрағы тишкәләнә. Организмға эләккән паразиттар йоғашло ауырыуҙар тыуҙыра. Кеше организмында паразитлыҡ итеүсе йомро селәүҙәр араһында иң таралғандары: аскаридалар, бабасыр, трихинелла, анкилостома, ришта. Уларҙың күкәйҙәре һыу һәм аҙыҡ менән кеше организмына шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәмәгәндә килеп эләгә. Уларҙы организмдан сығарыу өсөн көрәш арып барырға кәрәк. Тышҡи тирә-яҡта уларҙы юҡ итеү өсөн медик, социаль-санитар һәм агротехник саралар үткерелә[5].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нематодалар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Нематоды // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др — 2-е изд., исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1986.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- ↑ Hodda, Mike. Phylum Nematoda Cobb 1932 // Zootaxa. — 2011. — Vol. 3148. — P. 63-95.
- ↑ Lambshead, P. J. D. (1993). "Recent developments in marine benthic biodiversity research". Oceanis 19 (6): 5–24.
- ↑ Нематодалар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Яҡын Көнсығыш
Яҡын Көнсығыш (ғәр. شرق أدنى, фарс. خاور نزدیک, йәһ. הַמזרח הַקָרוֹב, төр. Yakın Doğu) — Көнбайыш Азиялағы һәм Төньяҡ Африкалағы регион исеме. Был исем европалылар тарафынан иң яҡын күрше көнсығыш регионына бирелгән.
Төп халыҡ: ғәрәптәр, фарсылар, төрөктәр, курдтар, йәһүдиләр. Халыҡтың ҙур өлөшө — мосолман, ләкин Яҡын Көнсығыш христианлыҡтың сығыш урыны. Яҡын Көнсығыш Европанан һәм Американан Азияға юл булып тора.
Климат ғәҙәттә ҡоро, бер нисә эре йылға бар һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Төп нефть табыусы регион.


text:
Баян ҡош
Баян ҡош, сыбар һайыҫҡан, шыршы һыйыҫҡаны. (урыҫ. Кедровка, лат. Nucifraga caryocatactes) — турғайҙар төркөмөнә ҡараған ҡош. Рәсәйҙең ылыҫлы урмандарында йәшәй.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Яҙғыһын, бала сығарған осорҙа, йәшертен һәм шым була, башҡа ваҡыттарҙа ҡысҡырып, күҙгә ташланып йөрөй. Түбәһе, елкәһе, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, ҡойроғоноң осо аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ төртөктәр менән сыбарланған ҡуңыр-көрән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тупаҫ: «рәәәж-рәәәж» йәки «кррәй-крәәй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай ор¬лоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урын¬дан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ҡайһы бер йылдарҙа бөтөнләй күренмәй. Ағастарҙа оялай. Ҡара һипкелле 4—5 йәшкелт һоро йомортҡаһы була. Б1лыҫлы ағастарҙың орлоғон таратып, файҙа килтерә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Баян ҡош тел аҫтында моҡсайы бар. Ул унда 100 кедр сәтләүеген һыйҙыра һәм бол (запас) тота.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Альфред Брем Кедровка // Жизнь Животных — М.: Эксмо, 2009. — С. 320. — 960 с. — 51 000 экз. — ISBN 978-5-699-39094-6.


text:
Каруанһарай
Координаты: 51°46′17″ с. ш. 55°05′36″ в. д. / 51.771429° с. ш. 55.093404° в. д. (G) (O) (Я)
Был Ырымбурҙағы ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Музыкаль төркөм тураһында мәҡәлә бында: Карауанһарай (төркөм)
Каруанһарай — Ырымбур ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Уны XIX быуатта Ырымбурҙа булған һәр кем ҡалаға үҙенсәлекле йәм биреп торған архитектура ҡомартҡыһы тип иҫкә ала [1].
«Мин Һаҡмар аша сыҡҡан ваҡытта ҡояш яңы ғына байыған ине, алыҫта иң беренсе булып иҫ киткес манараһы менән ал төҫтәге мәсет күренде. Был Брюллов рәсемдәре буйынса төҙөлгән Каруанһарай», — тип яҙа 1847 йылда Ырымбурҙа һөргөндә булған Т. Г. Шевченко. Философия докторы Фёдор Базенер 1842 йылда Хиванан Ырымбурға үтеп барышлай Каруанһарай тураһында «күҙҙең яуын алырлыҡ ҡарап туймаҫлыҡ гүзәл бина», тип яҙып ҡалдыра. Урта Азиянан ҡайтып барышлай 1929 йылда Ырымбурҙа булған А. В. Луначарский «Бик матур Каруанһарай, эсендә архитектур ҡомартҡыһы булғанға…», тип яҙа.
Йөкмәткеһе
Каруанһарайҙы төҙөү тарихы[үҙгәртергә]
Ырымбурға йомош йәки эш менән килгән башҡорттарҙың һәм мишәрҙәрҙең һис ниндәй туҡталыу урыны ла юҡ,— тип яҙа Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовский 1836 йылдың 20 апрелендә башҡорт һәм мишәр кантон башлыҡтарына мөрәжәғәтендә — Мин бында даими туҡталыу урыны йәғни Каруанһарай һала башларға ниәтләнәм. Был һарайҙа теләгән бер башҡорт һәм мишәр бушлай туҡтала алыр ине.
Төҙөлөш материалдары әҙерләү һәм ҡулланыу башҡорттарға борондан таныш була. Ырымбурҙы башҡорт орнаменты менән биҙәлеп эшләнгән биналар быға дәлил булып тора. Миҫал өсөн, Каруанһарай янындағы бер ҡатлы йорттоң фасады башҡорт орнаментындағы геометрик фигуралар менән биҙәлгән.
Каруанһарайға башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы, ҡорал склады, башҡорт балалары өсөн училище, тимерлек, ағас эшкәртеү, ҡамыт-ыңғырсаҡ эшләү, тегеү оҫтаханалары урынлашырға тейеш була. Каруанһарайҙың мәсете иһә мосолмандарға намаҙ уҡыу, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнә.
Перовскийҙың изге ниәтен кантондар хуплап ҡабул итә һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә халыҡтан төҙөлөш фондына мул ғына аҡса йыйыла. Архитектор А. П. Брюллов эшләгән проект 1877 йылдың 19 ғинуарында раҫлана, шул йылдың йәйендә үк төҙөлөш эштәре башланып китә. Төҙөлөш материалдарын әҙерләүҙә, уларҙы ташыуҙа, биналарҙы һалыуҙа һәм биҙәүҙә төрлө милләт кешеләре ҡатнашаһа ла, төп ауырыҡ башҡорттар иңенә төшә. Төҙөлөштөң дөйөм күләме 804914 һум күләмендә баһалана. Был суммаға халыҡтың үҙ ирке менән йыйған иғәнәһе, почта хеҙмәте өсөн түләүҙәр, поташ заводтарынан килгән килем керә.
Каруанһарайҙың төп бинаһы 1842 йылда төҙөлөп бөтә. Мәсетте эске яҡтан биҙәү һәм манараны тыштан йөҙләү эштәре күп ваҡытты ала.
1921-1936 йылдарҙа Каруанһарай йортонда Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләне.
Каруанһарайҙың кутак архитектураһы[үҙгәртергә]
Каруанһарай иркен урында, ҡаланан ситтә төҙөлгән. Тирә-яғына Стәрлетамаҡ, Бөрө өйәҙҙәренән килтерелгән ағастар ултыртылған. Ихатаһы киҫелгән таштан яһалған кирбес менән уратып алынған. Ҡала киңәйгәс, комплекс ҡала эсендә тороп ҡала, ихатаның ярым-асыҡ яғы хәҙерге Парк проспектына ҡарап тора. Ҡауанһарай төп корпустан, мәсеттән һәм манаранан торған бер бөтөн архитектур берәмек. Төп корпус "П" хәрефе формаһында, булмәләрҙең тәғәйенләнеше төрлө булғанға айырым ишектәр ҡуйылған. Ҡунаҡтарға икенсе ҡатта казарма формаһында бүлмәләр планлаштырылған. Аттарҙы ҡуйыу өсөн тышҡы яҡта ихата ҡаралған.
Мәсет стеналары һигеҙ ҡырлы призма итеп төҙөлгән, өҫтө ярым сфера менән ҡапланған. Киңлеге — 12,8 м.
Манараның аҫҡы өлөшөндә киң пьедестал, урта өлөшөндә һигеҙ ҡырлы призма, өҫкө өлөшөндә цилиндр формаһындағы колонна. Манара йәшел тимер менән ябылған конус менән тамамлана. Конус башында ярым ай. Бейеклеге 38,8 м.
Каруанһарайҙы асыу тантанаһы[үҙгәртергә]
Ниһәйәт, 1846 йылдың 30 авгусында Каруанһарайҙы асыу тантанаһы үткәрелә. Байрамға Башҡорт-мишәр ғәскәре командиры, Өфөнән мөфти, кантон начальниктары, башҡа абруйлы ҡунаҡтар һәм ябай халыҡ саҡырыла. Ҡунаҡтарҙың береһе лә саҡырыуҙы инҡар итмәй килеп етәләр. Иртәнге сәғәт 9-ҙа хәрби ғәскәр разводҡа теҙелә, парад күрһәтелә. Башҡорт атлылары милли кейемдә, сукнонан тегелгән ҡыҙыл кафтанда булалар. Корпус командиры һәм башҡа урыҫ кешеләре сиркәүгә литургияға китәләр, ә ҡалған халыҡ намаҙ ваҡытын көтөп мәсет янына йыйыла. Бер сәғәттән корпус командиры килеп етә, мәсет алдында халыҡҡа үҙенең ҡотлау һүҙҙәрен еткерә. Мәҙин манаранан аҙан ишеттерә. Мәсет ишектәре асыла, мөфти артынан халыҡ мәсеткә инә. Асыу тантанаһының рәсми өлөшө тамамлана. Һуңынан халыҡтың яратҡан тамашаһы — ат ярышы үткәрелә. Ярыш тамамланған урында байрамға килгән ҡунаҡтарға ҙур табын әҙерләнә, һый-хөрмәт күрһәтелә. Шунда уҡ халыҡтың тағы бер яратҡан тамашаһы — көрәш үткәрелә. Ярышта еңеүселәргә махсус бүләк әҙерләнә.
Каруанһарайҙы ҡайтарып алыу өсөн көрәш[үҙгәртергә]
Каруанһарай төҙөлөп бөтөүгә Ырымбурҙың генерал-губернаторы итеп В. Обручев тәғәйенләнә. Ул үҙен башҡорт мәҙәниәтендәге барлыҡ сараларҙың дошманы итеп күрһәтә. Каруанһарай тартып алына һәм эска эштэр ҡарамалығына тапшырыла. Бинала Ырымбур губерна канцелярияһы, канцелярия начальнигының фатиры, башҡорт ерҙәрен бүлеү буйынса комиссия, «Оренбургская газета»ның редакцияһы һәм типографияһы урынлаша. Башҡортар өсөн ике генә фатир ҡалдырыла — унда мәсет хеҙмәткәрҙәре урынлаша.
Был хәл башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1865 йылда Ҡаруанһарайҙы ҡайтарып биреүҙәрен һорап 10 меңгә яҡын ҡултамға йыйыла. Үҙ хәле менән төҙөгән ҡорамды халыҡ тарихи изге ҡомартҡы итеп күрә.
Губерна ойошмалары янында мосолман храмы булыуы мөмкин түгел тигән һылтау менән Кржижановский 1867 йылдың 26 ғинуарында эске эштәр министрлығына мәсетте һәм манараны күсерергә тип, үтенес яҙа. Ул үҙенең үтенесен урыҫ хөкүмәте янында мосолман мәсете булыуы килешмәй тип нигеҙләй. Эске эштәр министрлығы башҡорттар араһындағы хәлде яҡшы белә, яңы ихталалдар күтәрелеүҙән хәүефләнеп 1876 йылдың 10 июнендә Крыжановскийға «күптән эшләп килuән, зауыҡ менән төҙөлгән ҡоролманы күсереү магометан фанатизмына яңы ҡеүәт бирәсәк, тимәк был көс көсһөҙләнмәйәсәк, ә яңынан күтәреләсәк» тип яуап бирә. Крыжановский бер нисә мәртәбә үтенес яҙа, министрлыҡ барыбер мәсетте күсерергә баҙнат итмәй.
1917 йылдың 20 июнендә Ырымбурҙа үткән башҡорт өлкә советы съездында «Каруанһарай башҡорттар тарафынан төҙөлгән башҡорттарҙың милли ҡаҙанышы» тигән ҡарар ҡабул ителә. Уны башҡорт халҡына ҡайтарып биреү тураһында декретҡа В. И. Ленин 1918 йылда ҡул ҡуя.
Ауыр 1921 йылда Каруанһарайҙа башҡорт педагогия техникумы асыла.
1960 йылда Каруанһарай архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауына алына.


text:
Пикфорд йорт-музейы
Пикфорд йорт-музейы (ингл. Pickford's House Museum) — Дерби ҡалаһында георгион архитектураһы бинаһында урынлашҡан музей.
Был бинаны 1760 йылда архитектор Джозеф Пикфорд (ингл. Joseph Pickford) үҙ ғаиләһе өсөн төҙөгән. Һуңынан ул үҙ йортон бай клиенттарға үҙ эшенең өлгөһө итеп күрһәткән[1]). Был бинала костюмдар һәм георган осоро музейы урынлашҡан. Беренсе ҡатында ҡунаҡ, аш, ял, гардероб, кухня, кер йыуыу бүлмәләре, келәт һәм хеҙмәтеләр өсөн һалам түшәкле ял бүлмәһе урынлашҡан. Йорттоң подвалы 1940 йылдарҙағы кеүек бомбанан һаҡланыу урыны итеп эшләнгән. Өҫкө ҡат ҡурсаҡ театрҙарына һәм уларҙың тарихына бағышланған[2]. 2006 йылдың апреленән музей, ҡаршылыҡтар булыуға ҡарамаҫтан[1], ойошторолған төркөмдәр өсөн генә эшләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Protesters opposing museum cuts (en).
- ↑ Pickford's House Museum (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 сентябрь 2011.


text:
Тинес
Тинес (урыҫ. Те́ча[1]) — Силәбе һәм Ҡорған өлкәләрендә аҡҡан йылға. Силәбе өлкәһендәде Иртәш күленән башлана, Ҡорған өлкәһендә Иҫәт йылғаһына ҡоя.
Өлкән ҡушылдыҡтары: Мишеләк, Өйөҙйылға , Баҫҡаҙыҡ.
Йылғаның исеме[үҙгәртергә]
"Тинес" -- йылғаның ысын башҡорт исеме. Урыҫса ул "Теча" тип атала.
Фажиғә[үҙгәртергә]
1949 -1956-сы йылдарҙа радиоактив матдлр байыҡтырған Маяҡ ойошмаһынан йылғаға радиоактив матдәләр бушатылды. 1957-се йылда Маяҡта шартлау булып, радиоактив матдәләр шаҡтай күберәк күләмдә йылғаға эләкте. Был фажиғәгә килтерҙе: йылғаның буйындағы күп ауылдарҙа (шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы һәм Ҡоншаҡ райондарының күп башҡорт ауылдарында) кешеләр яман шеш сирҙәре менән аурый башланы.


text:
Ҡыжҡылдаҡ
Ҡыжҡылдаҡ ( Ҡалып:Урыҫ.Ку́кша, лат. Perisoreus infaustus) — ҡоҙғондар ғаиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош .
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйеәк. Һирәк хәрәкәтсән ҡош. Ағас ботаҡтарында һәи ерҙә йөрөй. Һирәк оса. Дөйөм төҫө ҡара көрән, һарғылт һипкелдәре бар. Яурыны, ҡанат остары ҡара. Ҡанаттарының сите, ҡойроҡ төбө һәм уның ҡырҙары ерән таплы.Башында ҡара көрән бүрке бар. Барабанан бәләкәйерәк булуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы:"кжәәәә-кжәәәә", өҙөк-өҙөк һыҙғыра ла ала:«күүк-күүк».
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй.
Туҡланыу һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡарағас, ҡарағай, шыршы орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Шулай уҡ ваҡ кимереүселәр, ваҡ ҡоштар улар һыү йомортҡалары менән дә туҡлана.
Төрҙәштәре[үҙгәртергә]
Выделяют 11 подвидов:
- P. infaustus infaustus
- P. infaustus maritimus
- P. infaustus opicus
- P. infaustus ostjakorum
- P. infaustus rogosowi
- P. infaustus ruthenus
- P. infaustus sakhalinensis
- P. infaustus sibericus
- P. infaustus tkatchenkoi
- P. infaustus varnak
- P. infaustus yakutensis
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Һаҙ килейеге
Һаҙ килейеге, сырылдаҡ килейек, сырлауыҡ (лат. Садовая славка, лат. Sylviidae)— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. һырты һорғолт көрән, ҡанаттары ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һорғолт аҡ. һоро килейектән алһыу төҫө булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы,
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
сылтырап аҡҡан йылға тауышын хәтерләтә, һыу буйындағы һирәк ағастарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы 5—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе, ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Ҡуян ябалағы
Ҡуян ябалағы, аҡ ябалаҡ, аҡ сая урыҫ. белая сова (лат. Bubo scandiacus, Nyctea scandiaca) - ябалаҡтар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙ ҙурлығында. Иң ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө аҡ; ҡара таптар, төртөктәр менән сыбарлан¬ған. Көндөҙ ҙә оса. Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙыл, аяҡтары һары. Башҡа ябалаҡтарҙан аҡ төҫө, ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Психология
Психологияның өйрәнеү даирәһе булып писхика тора, өлөшләтә ҡылыҡты өйрәнеү аша булдырыла. Фәнни методтарға нигеҙләнеп, психология дөйөм принциптарҙы аныҡлау һәм конкрет осраҡтарҙы өйрәнеү кеүек, туранан-тура маҡсаты булып индивидты һәм төркөмдәрҙе аңлау, ошоларҙың күбеһе, һөҙөмтә булараҡ, йәмғиәткә файҙа килтереүгә йүнәлтелгән. Был өлкәлә профессианаль практикты йәки ғилми өйрәнеүсене психолог тип атайҙар, һәм шулай уҡ социолог, ҡылыҡтар өйрәнеүсе ғалим, йәки конгетив ғалим тип классификацияланыла. Психологтар индивидуаль һәм социаль ҡылығҡ психик функцияларҙы аңларға тырышалар, һәм шулай уҡ конгитив функциялар (төшөнөү функциялар, йәки икенселәй, белеп кисереү функциялары) һәм ҡылыҡ нигеҙҙәрендә ятыусы физиологик һәм нейробиологик процесстарҙы өйрәнәләр.
Этимология[үҙгәртергә]
Психология һүҙе һүҙмә-һүҙ итеп әйткәндә «йәнде өйрәнеү»ҙе аңлата (ψuxή, psukhē, «һулыш алыу»ҙы аңлата, «йән» йәки «йән эйәһе», һәм, λoYoς - логос, «өйрәнеү» йәки «тикшереү» тип тәржемә ителә). Psychologia тигән латынь һүҙен беренсе тапҡыр хорват гуманисы һәм латинисы Marko Marulić үҙенең Psichiologia de ratione animae humanae исемле китабында 15 быуат аҙағы 16 быуат башында ҡулланған.


text:
Дерматология
Дерматология (грек. δέpua, δepuatός) — «тире һәм λόYoς — клиник медицинаның бер бүлеге; нормаль һәм патологик тиренең структураһын һәм функцияларын, дерматиттар — тире һәм уның өҫтәлмәләре (сәс, тырнаҡтар) ауырыуҙарының этиологияһын һәм патогенезын, диагностикаһын, уларҙы дауалау һәм булдырмай ҡалыу юлдарын өйрәнә; медицинаның тире ауырыуҙарын, уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын өйрәнеүсе тармағы[1]; тире төҙөлөшөн, функцияларын, тире ауырыуҙарын һәм уларҙы дауалау, профилактика ысулдарын өйрәнеүсе фән[2].
Дерматология венерология менән берҙәм дисциплина тәшкил итә, инфекциялы патология менән дә тығыҙ бәйләнештә тора. Тиреләге бактериаль, паразитар, вируслы, бәшмәк ауырыуҙарҙы, токсидермияларҙы айырып өйрәнәләр. Дерматоздарға дистрофия, тире ялҡынһыныуҙары, псориаз, лихена, ҡыуыҡлы дерматоз, лимфома һәм тире шеше, генодерматоз, васкулит, коллагенозлар һәм эпидермис өҫтәлмәләре ауырыуҙары һ.б. керә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Аҡһымдар
Аҡһымдар — аминокислоталар ҡалдығынан торған юғары молекуляр органик берләшмәләр[1]; тере матдәнең даими һәм иң мөһим өлөшө булып, төҙөлөш һәм функция нигеҙен тәшкил иткән ҡатмарлы органик матдә; пептид бәйләнеш ярҙамында сылбырға теҙелгән альфа-аминокислоталарҙан торған юғары молекулалы органик матдәләр.
Химик составы[үҙгәртергә]
- Ябай аҡһымдар — протеиндар, тик аминокислоталарҙан тора.
- Ҡатмарлы аҡһымдар — составында аминокислоталар м‑н бер рәттән липидтар — липопротеидтар, нуклеин кислоталары — нуклеопротеидтар, углеводтар — гликопротеидтар һ.б. булған протеидтар бар.


text:
Айыуғорттар
Айыуғорттар [1]; (лат. Gryllotalpidae, (урыҫ. Медведки ) — тура ҡанатлылар отрядыннан бөжәктәр ғаиләһе.
46 төрө билдәле. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 35-50мм, көрән-ҡоңғорт төҫтә, арҡаһының өҫкө өлөшө ныҡ үҫкән, ҡанат өҫлөктәре ҡыҫҡа, ҡанаттары ярылы, оҙон; алғы ослоҡтары - ер ҡаҙыу, урталағылары һәм арттағылары йөрөү өсөн яйлашҡан. Ҙур бөжәктәр һәм личинкалар тупраҡта йәшәй, һирәк кенә тупраҡның өҫкө ҡатлауында ла күренә. Ябай айыуғорттар осоу һәләтен юғалтмаган һәм енси активлык осоронда, сиңерткә тауышы сығарып, төндә оса. Ҙур бөжәк һәм урта йәштәге личинка ҡышлай. Ҡышлағандан һуң, май-июнь айҙарында инә бөжәк ерҙе 10-25 см тирәнлектә ҡаҙып, йомшартып, ояға кереү юлы, өн яһай һәм шунда 300 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. 10-20 тәүлектән һуң личинкалар башта бергә йәшәй, унан һуң үрмәләп тарала; уларҙың үҫеше 12-14 ай дауам итә. Ер аҫты юлдары һалып, ябай айыуғорттар төрлө үҫемлектәрҙең ер аҫты өлештәре, шулай уҡ ваҡ бөжәктәр, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Ауыл хужалығы культураларына һәм урман питомниктарындағы, күбеһенсә һыу янындағы һ.б. дымлы урындарҙағы сәсеүлекләргә ҙур зыян килтерә. Көрәш саралары: соҡор һәм канаулар ҡаҙып тоҙаҡ һалалар; тирән итеп туңга сөрәләр; тупраҡты карботион һәм дихлорэтан менән эшкәртәләр; үҫентене күсереп ултырткансы, 2-3 см тирәнлектә ағыуланған ем күмәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)


text:
Башҡортостан Республикаһының биләмә ҡоролошо
Башҡортостан Республикаһының биләмә ҡоролошо — республика биләмәһенең айырым өлөштәргә бүленеүе. Урындағы идара итеү ойошмалары, хакимиәттәр, ошо бүленешкә таянып ҡорола. Биләмә ҡоролошо Башҡортостан Республикаһы ҡануниәте менән урынлаштырылған[1][2][3]. Үҙгәрештәр индергәндә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте иҫәпкә алына [4]. Биләмә берәмектәрен яңы теркәгәндә йәки исемен үҙгәрткәндә Башҡортостан Республикаһы законы Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән раҫлана. Берәмектең исеме үҙгәртелмәгән осраҡта Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай ҡабул иткән Башҡортостан Республикаһы законы менән раҫлана.
Йөкмәткеһе
- 1 Төп төшөнсәләр
- 2 Хакимлек биләмәләре ҡоролошо
- 3 Муниципаль берәмектәр ҡоролошо
- 4 Биләмә ҡоролошо
- 5 Тарихы
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
Төп төшөнсәләр[үҙгәртергә]
- Хакимлек биләмәләре ҡоролошо
- Муниципаль берәмектәр ҡоролошо
- Район —
- Ҡатнаш район —
- Муниципаль район —
- Ҡала —
- Ҡала округы —
- Ҡала биләмәһе —
- Ҡала төрөндәге ҡасаба —
- Ауыл —
- Ауыл биләмәһе —
- Ауыл советы —
- Ауыл төрөндәге ҡасаба —
- Утар —
Хакимлек биләмәләре ҡоролошо[үҙгәртергә]
Был ҡоролош буйынса хакимлек биләмәләре берәмектәре һәм тораҡ пунктар төҙөү, үҙгәртеү, теркәү, иҫәп алып барыу һәм башҡа мәсәләләр тәртибе билдәләнә[2].
- Райондар — 54, шул иҫәптән ҡатнаш райондар — 12;
- Ҡалалар — 21. Республика ҡарамағында 20 ҡала һәм 1 ҡала (Межгорье) — Федераль ҡарамаҡтағы ябыҡ хакимлек биләмәһе;
- Өфө ҡалаһының эске райондары — 7;
- Ҡала төрөндәге ҡасаба — 2 (Приют һәм Шишмә);
- Ауылдар — 4534 (был иҫәпкә кеше йәшәмәгән, әммә исемлектән алынмаған ауылдар ҙа инә);
- Ауыл советтары — 828.
Муниципаль берәмектәр ҡоролошо[үҙгәртергә]
Был ҡоролош муниципаль берәмектәр сиктәрен, уларҙың дәрәжәһен, хакимиәт үҙәген, муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пунктарҙы билдәләй[3].
- Муниципаль райондар — 54,
- Ҡала округтары — 9,
- Ҡала биләмәһе — 14,
- Ауыл биләмәһе — 818.
Биләмә ҡоролошо[үҙгәртергә]
Башҡортостан ҡалалары һәм ҡасабалары[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Башҡортостан ҡалалары
Башҡортостанда 21 ҡала һәм 2 ҡала төрөндәге ҡасаба бар. Улар 9 ҡала округы һм 14 ҡала биләмәһенә бүленә. Ҡала биләмәһе булған ҡалалар һәм Шишмә ҡасабаһы муниципаль райондар үҙәге булып тора. Приют ҡасабаһы Приют ҡасаба советы үҙәге.
Башҡортостан райондары[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы муниципаль райондары буйынса мәғлүмәт
Башҡортостан ауыл биләмәләре (ауыл советтары)[үҙгәртергә]
Башҡортостан ауылдары[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Башҡортостан ауылдары
Тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо тарихын республиканың яңы дәрәжә һәм исемен алыу ваҡытынан, 1992 йылдан күҙаллау урынлы. Унан алдағы ваҡиғаларҙы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республика һәм Тарихи Башҡортостан сиктәрендә ҡарарға кәрәк.
Үҙгәрештәр исемлеге[үҙгәртергә]
1992-1999 йылдар[үҙгәртергә]
- 1992 йыл 17 ноябрь — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 1992 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән Күмертау районы исеме Көйөргәҙе районы итеп үҙгәртелә, район үҙәге Ермолаево ҡасабаһына 1990 йылда күсерелгән була.
- 1996 йыл 29 октябрь — Бишбүләк районы Калинин ауыл советына ҡараған Яңы Васильевка ауылының исеме Уҫаҡкисеү итеп үҙгәртелә. БР законы, № 47-з, 1996 йыл 29 октябрь.
- 1996 йыл 29 октябрь — Благовещен районы Бедеева Поляна ауыл советына Давыдов ауыл советы ҡушыла һәм яңы сиктәр билдәләнелә. БР законы, № 48-з, 1996 йыл 29 октябрь.
- 1996 йыл 29 октябрь — Дәүләкән районы Поляковка ауыл советынан Михайловка ауыл советы бүленеп сыға һәм сиктәр үҙгәртелә. Михайловка ауыл советы үҙәге итеп Вперёд ауылы билдәләнә, ауыл советы биләмәһенә Дуҫлыҡ, 1533, 1536, 1539 км тимер юл будкалары исемле утарҙар инә. БР законы, № 49-з, 1996 йыл 29 октябрь.
- 1997 йыл 21 февраль — Благовещен районы Турбаҫлы ауыл советына ҡараған Щепной ауылы Туғай ауыл советына индерелә, Яңауыл ҡасабаһы иҫәп яҙыуынан алына (был өлөш 21.06.2006 № 329-з БР Законы менән ғәмәлгә ингән ). Иҫке Турбаҫлы һәм Арҡауыл ауылдарын берләштергән Турбаҫлы ауыл советы Өфө ҡалаһы ҡарамағына күсерелә. Благовещен районы, Благовещен районы Туғай ауыл советы, Өфө ҡалаһы сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 75-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 21 февраль — Мәләүез районы Мәләүез ауыл советына ҡараған Туғайлы ауылы Мәләүез ҡалаһы ҡарамағына күсерелә. Мәләүез ҡалаһы һәм Мәләүез ауыл советы сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 76-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 21 февраль — Федоровка районы Балыҡлы ауыл советын бүлеп Ҡораласыҡ ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәрә. Ҡораласыҡ ауыл советына Ҡораласыҡ һәм Балыҡлыбаш ауылдары инә, ауыл советы үҙәге итеп Ҡораласыҡ билдәләнә. БР законы, № 77-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 21 февраль — Дүртөйлө районы Иҫке Яндыҙ ауыл советын бүлеп Байгилде ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Байгилде ауыл советына Байгилде, Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдары инә, үҙәге итеп Байгилде билдәләнә. БР законы, № 77-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 24 июль — Күгәрсен районы Мәҡсүт ауыл советы төҙөлә. БР законы, № 108-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 24 июль — Күгәрсен районы Ибрай ауыл советына ҡараған База Заготскот ҡасабаһы Ғәзиз ауылы тип үҙгәртелә. БР законы, № 109-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 24 июль — Күгәрсен районы Сынъяп ауыл советы төҙөлә. БР законы, № 110-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 24 июль — Баймаҡ ҡалаһы ҡарамағындағы Семеновка руднигы һәм Монасип ауылын бүлеп алып Семеновка ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Семеновка руднигы Семеновка ауылы тип ауылы тип атала һәм ауыл советы үҙәге итеп билдәләнә. БР законы, № 111-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 8 декабрь — Ғафури районы Красноусол ҡасаба советын бүлеп Заречье ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Заречье ауыл советы Курорт һәм Умартасылыҡ совхозы ҡасабалары инә, үҙәге итеп Курорт ҡасабаһы билдәләнә. БР законы, № 128-з, 1997 йыл 8 декабрь.
- 1998 йыл 28 ғинуар — Учалы районы Сәфәр ауыл советын бүлеп Мансур ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Мансур ауыл советына Мансур һәм Ильинка ауылдары инә, үҙәге итеп Мансур ауылы билдәләнә. БР законы, № 135-з, 1998 йыл 28 ғинуар.
- 1998 йыл 8 февраль — Бишбүләк районы Михайловка ауыл советына ҡараған Кожай-Максим ауылы Йәрмәкәй районы Бекетов ауыл советы ҡарамағына күсерелә, райондар һәм ауыл советтары сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 138-з, 1998 йыл 8 февраль.
- 1998 йыл 30 апрель — Өфө районы Булгаков ауыл советынан Ольховка ауыл советы бүленеп сыға. Ольховка ауыл советына 119 йылҡысылыҡ заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (артабан Ольховое ауылы исемендә)һәм Федоровка ауылы инә, үҙәге итеп 119 йылҡысылыҡ заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы билдәләнә. БР законы, № 155-з, 1998 йыл 30 апрель.
- 1998 йыл 30 апрель — Нуриман районы Сандар ауыл советы бөтөрөлә, Сандар ауылы Ҡыҙыл шишмә ауыл советы биләмәһенә инә. Ауылдарын асыҡларға кәрәк. БР законы, № 156-з, 1998 йыл 30 апрель.
- 1998 йыл 29 май — Ҡариҙел районы Раздолье ауыл советы бөтөрөлә, биләмәһе Урғыш ауыл советына бирелә. Ауылдарын асыҡларға кәрәк. БР законы, № 162-з, 1998 йыл 29 май.
- 1998 йыл 29 май — Ҡариҙел районы Үрге Ҡаҙмаш ауыл советы бөтөрөлә, биләмәһе Кирҙә ауыл советына бирелә. Ауылдарын асыҡларға кәрәк. БР законы, № 163-з, 1998 йыл 29 май.
- 1998 йыл 21 октябрь — Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советын бүлеп Ҡолғана ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Ҡолғана ауыл советы үҙәге итеп Ҡолғана ауылы билдәләнә, ауыл советына шулай уҡ Һарғая ауылы инә. БР законы, № 185-з, 1998 йыл 21 октябрь.
- 1998 йыл 9 декабрь — Сибай ҡалаһына ҡараған Төйәләҫ ҡасаба советы төҙөлә (артабан ауыл советы итеп үҙгәртелә). Төйәләҫ ауылы инә. БР законы, № 198-з, 1998 йыл 9 декабрь.
- 1998 йыл 9 декабрь — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы сиктәре үҙгәртелә. Туймазы ҡалаһына 1998,5 гектар ер бирелә. БР законы, № 199-з, 1998 йыл 9 декабрь.
- 1998 йыл 9 декабрь — Учалы ҡалаһы ҡарамаҡында Бөйҙә ауыл советы төҙөлә (артабан район ҡарамағына күсә). Бер генә ауыл - Бөйҙә ауылы инә. БР законы, № 200-з, 1998 йыл 9 декабрь.
- 1999 йыл 22 ғинуар — Балаҡатай районы Тарҙау ауыл советы үҙәге Тарҙау ауылынан Ләүәле ауылына күсерелә. БР законы, № 213-з, 1999 йыл 22 ғинуар.
- 1999 йыл 19 март — Ауырғазы районы Балыҡлыкүл ауыл совет бүленеп Наумкин ауыл советы төҙөлә. Наумкин ауыл советына Наумкин Һәм Әмзә ауылы инә, үҙәге итеп Наумкин ауылы билдәләнә. БР законы, № 224-з, 1999 йыл 19 март.
- 1999 йыл 30 декабрь — Ҡариҙел районы Ҡараиҙел ҡасаба советы бөтөрөлөп Магинск ауыл советы төҙөлә. Ҡараиҙел ҡасабаһы Сосновый Бор ауылы итеп үҙгәртелә. Магинск ауыл советына Магинск ҡасабаһы һәм Сосновый Бор ауылы инә, үҙәге итеп Магинск ҡасабаһы билдәләнә (артабан ауыл итеп үҙгәртелә). БР законы, № 42-з, 1999 йыл 30 декабрь.
- 1999 йыл 30 декабрь — Мәләүез районы Мәләүез ауыл советы үҙәге Ҡаран ауылынан Сарлаҡ ауылына күсерелә. БР законы, № 43-з, 1999 йыл 30 декабрь.
2000-2009 йылдар[үҙгәртергә]
- 2000 йыл 4 февраль — Илеш районы Үрге Йәркәй ауыл советын бүлеп Йөннө ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Түбәнге Йөннө һәм Үрге Йөннө ауылдары ҡушылып Йөннө ауылы булдырыла. Йөннө ауыл советына Ирмәш, Ҡайынлыҡ, Түбәнге Йәркәй, Йөннө ауылдары инә, үҙәге Үрге Йәркәй ауылында урынлаша. БР законы, № 47-з, 2000 йыл 4 февраль.
- 2000 йыл 9 ноябрь — Йәрмәкәй районы Ҡыҙылъяр ауыл советы үҙәге Ҡыҙылъяр ауылынан Сөйәрмәт ауылына күсерелә. БР законы, № 96-з, 2000 йыл 9 ноябрь
- 2000 йыл 9 ноябрь — Шишмә районы Дурасов ауыл советын бүлеп Яңы Уҫман ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Яңы Уҫман ауыл советына Дмитриевка, Үрге Хәжәт, Екатеринославка, Яңы Уҫман, Пасяковка, Иҫке Уҫман, Урта Хәжәт ауылдары инә, үҙәге итеп Дмитриевка ауылы билдәләнә. БР законы, № 97-з, 2000 йыл 9 ноябрь.
- 2000 йыл 14 декабрь — Иглин районынында Аҡбирҙе ауыл советы төҙөлә. Турбаҫлы ауыл советынан Аҡбирҙе, Блохин, Ҡарамалы ауылдары һәм Иван-Казанка ауыл советынан Белорет, Резвов, Орондо, Шипов ауылдары Аҡбирҙе ауыл советына инә, үҙәге итеп Аҡбирҙе ауылы билдәләнә. БР законы, № 121-з, 2000 йыл 14 декабрь
- 2002 йыл 6 май — Яңауыл районынан Нефтекама ҡалаһына 4739,49 гектар ер биләмәһе бирелә һәм сиктәр үҙгәртелә. БР законы, № 319-з, 2002 йыл 6 май
- 2002 йыл 6 май — Стәрлетамаҡ районы Отрада ауыл советына ҡараған Белорусовка ауылы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡарамағына күсерелә, сиктәр үҙгәртелә, БР законы, № 321-з, 2002 йыл 6 май.
- 2004 йыл 17 декабрь — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда үҙгәрештәр, муниципаль ойошмаларҙың яңынан ойошторолоуы һәм сиктәре үҙгәрелеше тураһында. БР законы, № 125-з, 2004 йыл 17 декабрь.
- 2004 йыл 17 декабрь — Башҡортостан Республикаһы мунициапаль ойошмаларының сиктәре, дәрәжәһе һәм хакимиәт үҙәктәре тураһында. БР законы, № 126-з, 2004 йыл 17 декабрь.
- 2005 йыл 20 апрель — Башҡортостан Республикаһы хакимлек биләмәләре ҡоролошо. БР законы, № 178-з, 2005 йыл 20 апрель.
- 2005 йыл 29 ноябрь — 2006 йылдың 1 ғинуарынан ҡала эсе муниципаль ойошмалар бөтөрөлә, бөтәһе 57 муниципаль берәмек. Шул иҫәптән Өфө ҡалаһының 7 эске район муниципаль берәмеге. БР законы, № 237-з, 2005 йыл 29 ноябрь
- 2007 йыл 30 май — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда үҙгәрештәр һәм айырым муниципаль ойошмаларҙың яңынан ойошторолоуы тураһында. БР законы, № 424-з, 2007 йыл 30 май.
- 2007 йыл 18 июль — Ишембай районы Скворчиха ауыл советында Йәшелтау ауылы булдырыла. БР законы, № 459-з, 2007 йыл 18 июль.
- 2007 йыл 18 июль — Дәүләкән районы Расвет ауыл советынан Шестаев ауыл советына Политотдел ауылы күсерелә, сиктәр үҙгәртелә. БР законы, № 462-з, 2007 йыл 18 июль.
- 2008 йыл 9 февраль — Ауылдарҙың исеме үҙәгәртелә: Баймаҡ районы Аҡморон ауыл советында Комсомол бүлексәһе ауылы Сәйғәфәр ауылы, Йылайыр ауыл советында Комсомол бүлексәһе ауылы Комсомол ауылы, Күлтабан бүлексәһе ауылы Күлтабан ауылы, Октябрь бүлексәһе ауылы Октябрь ауылы, Покровка бүлексәһе ауылы Покровка ауылы, Сосновка бүлексәһе ауылы Сосновка ауылы, Урал бүлексәһе ауылы Урал ауылы, Бәләбәй районында Анновка ауыл советында Екатериновка ауылы Красноречка ауылы, Стәрлетамаҡ районы Первомайский ауыл советында Бәгәнәш бүлексәһе ауылы Бәгәнәш ауылы, Красноармейский бүлексәһе ауылы Красноармейская ауылы, Северный бүлексәһе ауылы Матвеевка ауылы, Южный бүлексәһе ауылы Кузминовка ауылы, Октябрьский ауыл советында Северный бүлексәһе ауылы Северная ауылы, Туймазы районы Собханғол ауыл советында Собханғол ауылы Иҫке Собханғол ауылы, Бишҡурай ауыл советында Туҡмаҡ-Ҡаран ауылы Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран ауылы, Өфө районы Урыҫ-Юрмаш ауыл советында Волков ауылы Южная ауылы итеп үҙгәртелә. Постановление Правительства Российской Федерации от 9 февраля 2008 г. N 60 г. «О присвоении наименований географическим объектам и переименовании географических объектов в Республике Башкортостан, Республике Бурятия и Ивановской области».
- 2008 йыл 19 ноябрь — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда айырым ауыл советтарын берләштереү һәм ауылдарҙы тапшырыу сәбәпле үҙгәрештәр тураһында. БР законы, № 49-з, 2008 йыл 19 ноябрь.
- 2008 йыл 19 ноябрь — Башҡортостан Республикаһы айырым ауыл биләмәләрен берләштереү һәм сиктәрен үҙгәртеү тураһында. БР законы, № 50-з, 2008 йыл 19 ноябрь/
2010-2019 йылдар[үҙгәртергә]
- 2010 йыл 29 сентябрь — Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауыл советында Кировка һәм Пушкин ауылдары булдырыла. БР законы, № 306-з, 2010 йыл 29 сентябрь. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары №905, 3 ноябрь 2011 йыл.
- 2011 йыл 20 июнь — Белорет районы Сәрмән ауыл советында Иҙел ауылы булдырыла. БР законы, № 406-з, 2011 йыл 20 июнь. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары №469, 10 май 2012 йыл.
- 2012 йыл 30 ғинуар — Шаран районы Дүртөйлө ауыл советында Һөйөндөк ауылы бөтөрөлдө, иҫәп яҙыуынан алында. БР законы, № 497-з, 2012 йыл 30 ғинуар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо тураһында мәғлүмәт даими баҫтырылған махсус белешмә китабында дөйөмләштерелә. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтенә ярашлы индерелгән үҙгәрештәрҙе айырым ҡарарҙар аша белергә була.
- БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 1999 года. –Уфа:«Башбланкиздат», 1999. – 416с., 55 картосхем. Был белешмә китабы Рәсәй ҡануниәте талаптарын[4] иҫәпкә алынмай баҫтырылды. Китапта бик күп тораҡ пунктарының исеме башҡорт теленә ярашлы, әммә Рәсәй Хөкүмәте тарафынан раҫланмайса, үҙгәртелгәйне.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. - Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство "Белая Река", 2007. - 416 с.: илл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, Өсөнсө бүлек.
- ↑ 2,0 2,1 "Башҡортостан Республикаһы хакимлек биләмәләре ҡоролошо" Башҡортостан Республикаһы законы, № 178-з, 2005 йыл 20 апрель.
- ↑ 3,0 3,1 "Башҡортостан Республикаһы муниципаль ойошмалары сиктәре, дәрәжәһе һәм хакимиәт үҙәктәре тураһында" Башҡортостан Республикаһы законы, № 125-з, 2004 йыл 17 декабрь.
- ↑ 4,0 4,1 Географик объекттарҙың атамаһы тураһында, Рәсәй Федерацияһы федераль законы, N 152-ФЗ, 1997 йыл 18 декабрь


text:
Ботаника
Ботаника (бор. грек. Botάvn — "ботанэ", "йәшеллек, үлән, үҫемлек") — биологияның төп тармаҡтарының береһе, үҫемлектәр тураһында комплекс фән. Ботаника үҫемлектәр батшалығын, автотроф прокариоттарҙы, һәм бәшмәктәрҙе, уларҙың эске һәм тышҡы төҙөлөшөн, үҫешен, Ер шарында таралыуын, тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен һәм бер-береһе менән бәйләнештәрен өйрәнә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Кеше үҙенең үҫемлектәр донъяһынан айырым йәшәп булыуы мөмкин түгеллеген иртә аңлаған, шуның өсөн үҫемлектәр тураһындағы практик белемдәрҙең барлыҡа килеүе, кеше цивилизацияһының иң боронғо этаптарына тура килә. Беренсе булып үҫемлектәр тураһында мәғлүмәт Боронғо Көнсығыш яҙмаларында иҫкәртелә. Гректар ботаникаға нигеҙ һалып, фәнгә әйләндерәләр. К. Линней боронғо грек философ һәм тәжрибәсе Теофрасты «ботаника атаһы» тип атай. Урта быуаттарҙа тәбиғи фәндәрҙең абруйы төшә, ботаника XVI быуаттан һуң ғына әүҙем үҫешә башлай. XVIII – XIX быуаттарҙа ботаника айырым фәндәргә бүленә башлай, һәм XX быуаттың беренсе яртыһында үҫемлектәр тураһында комплекс фәнгә әйләнә.
Бүлектәре[үҙгәртергә]
Хәҙерге көндә ботаника — ул һәр береһенең үҙ мәсьәләһе һәм үҙ тикшеренеү ысулы булған фәндәр системаһы.
- Семантика — ботаниканың иң мөһим өлөшө, ботаник дисциплиналар араһында иң ололарҙың береһе. Үҫемлектәр семантикаһы үҫемлекәрҙең классификацияһын һәм филогенияһын, йәғни таскондар затлығын өйрәнә.
- Морфология — үҫемлектәрҙең үҙенсәлеген һәм төҙөлөш тәртибен өйрәнә.
- Анатомия — үҫемлектәрҙең эске төҙөлөшөн (структураһын) өйрәнә.
- Эмбриология — үҫенте барлыҡҡа килеү тәртибен, артабанғы үҫентенең үҫешен өйрәнә.
- Физиология — үҫемлектәрҙә барған процестарҙы, мәҫәлән, фотосинтез, матдәләр транспортировкаһын, һыу әйләнешен, үҫеү һәм башҡаларҙы өйрәнә. Физиология морфология һәм биохимия менән тығыҙ бәйләнештә тора.
- Геоботаника — үҫемлектәр төркөмөнөң үҙенсәлектәрен, төҙөлөшөн һәм таралыуын өйрәнә.
- Үҫемлектәр географияһы — үҫемлектәрҙең Ер шарында элекке һәм хәҙерге таралыу үҙенсәлектәрен өйрәнә.
- Үҫемлектәр экологияһы — үҫемлектәрҙең бер-береһе менән һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнә.
- Ботаник сығанаҡтарҙы өйрәнеү, йәки иҡтисади ботаника — үҫемлектәрҙе хужалыҡта ҡулланыу мөмкинлектәрен һәм юлдарын өйрәнә.
- Фитопатология — вирустар, бактериялар һәм бәшмәктәр тарафынан тыуҙырылған үҫемлектәр ауырыуҙарын өйрәнә.
Өйрәнеү даирәһе буйынса ботаника түбәндәге өлөштәргә бүленә:
- Карпология — емештәрҙе өйрәнә.
- Палинология — үҫемлектәрҙең һеркәләрен өйрәнә.
- Палеоботаника — ҡаҙылдыҡ үҫемлектәрҙе өйрәнә.
- Альгология — ылымыҡтарҙы өйрәнә.
- Микология — бәшмәктәрҙе өйрәнә.
- Бриология, лихенология — мүктәрҙе өйрәнә.
- Птеридология — ҡаҙаяҡтарҙы өйрәнә.
- Дендрология — ағастарҙы һәм ҡыуаҡтарҙы өйрәнә һәм башҡалар.


text:
Һөйрәлеүселәр
Һөйрәлеүселәр (рептилиялар — лат. Reptilia) — ташбаҡа, крокодил, томшоҡбашлылар, амфисбен, кәҫәртке һәм йыландарҙы берләштергән умыртҡала хайуандар класы. XVIII—XIX быуаттарҙа амфибиялар төркөмөнә һалҡын ҡанлы умырҡалылар берләштерелә. Дөнъяла һөйрәлеүселәрҙең 9400 төрө билдәле[1], Рәсәйҙә 72 төр тереклек итә.[2][3] Динозаврҙар – боронғо һөйрәлеүселәрҙең вәкиле. Мезозой осоронда һөйрәлеүселәрҙең тереклек итеүе осоро булған, улар ерҙә, диңгеҙҙә, һауала өҫтөнлөк алған. Мел осоронда күп һөйрәлеүселәр юҡҡа сыҡҡан. Хәҙерге заман рептилиялары шул замандан ҡалған һөйрәлеүселәрҙең айырым төрҙәре.
Рептилиялар 260 миллион йылдар элек барлыҡҡа килгән. Улар – ер йөҙөндәге беренсе умыртҡалы хайуандар. Йылы урындарҙы һәм уртаса климатты яраталар, Ер йөҙөндә Антарктиданан башҡа барлыҡ урында йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәр ерҙә йәшәһә, башҡалары һыуҙа йәшәүҙе хуп күрә.
Риптилялар – һалҡын ҡанлы умыртҡалы хайуандар. Тиреләре ҡоро, тышҡа яҡтан мөгөҙсөл тәңкәләр менән ҡапланған. Тире биҙҙәре, ҡағиҙә булараҡ юҡ, үпкә менән һулыш алалар.
Баш мейеһенең төҙөлөшө ер-һыу хайуандарына ҡарағанда ҡатмарлылаҡ. Бүлеп сығарыу органдары – бөйөрҙәр. Тән температураһы даими түгел, шуға уларҙың активлығы тирә-яҡ температураһына бәйле. Кәлтә, йылан кеүек һөйрәлеүселәрҙең тәне – тиреле япма, крокодил һәм ташбаҡаныҡы известь кабырсаҡ менән ҡапланған.
Һойрәлеүселәрҙең күбеһе− йыртҡыстар, йәки бөжәк ашусылар. Ә ҡоро ер ташбаҡалары үҫемлек менән туҡлана. Һөйрәлеүселәр араһында йыландарһың ғына ослоҡтары юҡ. Башҡа һөйрәлеүселәрҙең икешәр пар ослоҡтары һәм һәр ослоҡта тырнаҡлы бишәр бармағы бар. Рептилиялар дүрт отряҡа бүленә: тәңкәлеләр, ташбаҡалар, крокодилдар һәм томшоҡбашлылар.
Ер-һыу хайуандары менән сағыштырғанда, рептилиялар хәрәкәтсәнерәк, активыраҡ һәм тайга урмандарынан алып сүллектәргә, тропиктарға ҡәҙәр йәшәргә яраҡлашҡан
Быға уларҙың мөгөҙматденән торған тәңкәләр менән ҡапланған һәм кибеүән һаҡлаған ҡоро тиреһе, тиҙ хәрәкәтләнеүгә яйлашҡан ослоҡтары, бармаҡ остарында төрлө өҫлктәрҙә шыуышырға мөмкинлек биреүсе тырнаҡтары булышлыҡ итә. Шулай уҡ уларҙың ослоҡтары оҙон. Ваҡ күҙәнәкле упкә газдар алмашына камиллыҡ бирә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Рәхимов И.И., Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. Казан, Мәгариф, 2007.
- «Хайваннар дөньясы : Балыклар. Җир-су хайваннары. сөйрә лү-Х11 челәр / [серия авт. һәм авт.-төз. Т. шакирова ; рәссамы а. Тимер-галина]. — Казан : Татар. кит. нәшр., 2011. — 95 б. : рәс. б-н. — («Табигатькә сәяхәт» сериясе). ISBN 978-5-298-02124-1


text:
Нәүрүз
Нәүрү́з (фарс. яңы көн) — Урта Азияла, Иранда, Афғанстанда һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә бик борондан килгән Яңы йылды ҡаршылау байрамы. Нәүрүз көн менән төн тиеҙләшкән көн — 21—22 мартҡа тура килә.
Башҡортостанда ла Нәүрүҙ билделәнә. Яңы йылды март айында башлап ебәреүҙең башҡорттар йәшәгән Урта Иҙел буйында булғанлығы мәғлүм. Ул осорҙа Нәүрүҙ көндәрендә (ул берәр аҙнаға — 10 көнгә һуҙылған) йорттан-йортҡа инеп «нәүрүҙ әйтеп» йөрөү ғәҙәте булған. быны уҡыусы балалар — шәкерттәр башҡарған. Нәүрүз таҡмағын уҡып, йәки яттан әйтеп, хужаларға бәхет, уңыштар теләп йөрөгәндәр.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Брянск өлкәһе
Бря́нск өлкәһе — Рәсәйҙең көнъяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан регионы. 1944 йылдың 5 июлендә Орел өлкәһенән бер -нисә районды бүлеп төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
- Көнбайыш — Белоруссия (Гомель, Могилёв өлкәләре)
- Көньяк — Курск өлкәһе, Украина (Чернигов, Сумы өлкәләре)
- Көнсығыш — Калуга һәм Орел өлкәләре
- Төньяк — Смоленск өлкәһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Брянск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Брянск өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Брянск өлкәһе Губернаторы
Брянск өлкәһе Губернаторы — Брянск өлкәһе башлығы һәм Брянск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Брянск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Брянск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Брянск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Брянск өлкәһе суд системаһы составында:
- Брянск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Брянск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Брянск өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Брянск өлкәһе өлкә думаһы.
Сәнәғәт һәм иҡтисад[үҙгәртергә]
Эре ойошмалар:
- «Мальцовский портландцемент» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Фокино). Европала эре цемент етештереүсе предприятиеларҙан һанала.
- «Брянский машиностроительный завод» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Рәсәй тимер юлдары (баш заказсы) өcөн вагондар, судо дизелдәр, тимер юл локомотивтары етештерә.
- «Брянский автомобильный завод» (БАЗ) Асыҡ акционерҙар йәмғиәте.
- «Брянсксельмаш» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Группа Кремний-Эл» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте. Ярымүткәргестәр һәм электроника етештереүсе предприятие.
- «Жуковский мотовелозавод» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Жуковский завод технологического оборудования» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Бежицкий сталелитейный завод» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
- «Брянский Арсенал» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Грейфер, Драглайн, төрлө төҙөлөш һәм юл-ремонталау машиналары етештерә.
- «Ирмаш» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте(элеккке ирригация машиналары етештереүсе).
- Клинцовский автокрановый завод. Автокрандар етештереүсе.
- НИИ «Изотерм» — разработка, изготовление специального технологического оборудования для микроэлектроники, выращивания кристаллов, оборудования для атомных станций, медицины, железнодорожных депо;
- «Погарская сигаретно-сигарная фабрика» — единственный производитель российских сигар;
- «Метаклэй» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Администрация Брянской области
- Брянская областная дума
- Законодательство Брянска и Брянской области
- Брянскстат
- Города Брянской области: путевые заметки


text:
Алхимия
Алхи́мия - урта быуаттарҙа булған мистик тәғлимәт. Алхимиктар ябай металды ҡиммәтле металдарға әүерелдереү сараһын - "философия ташын" эҙләгәндәр; урта быуаттарҙа ғилми химияға тиклем йәшәгән, ябай металдан алтын -- `философия ташы` алыу юлдарын эҙләгән мистик тәғлимәт[1]; ябай металды алтынға әйләндереү ысулын эҙләгән урта быуат `ғилеме`[2]; урта быуаттарҙа матдәләр һәм элементтарҙың дөйөм әүерелеүе тураһындағы йәшерен тәғлимәт; ябай металдарҙы алтын-көмөшкә әүерелдергән, шулай уҡ хужаһына мәңгелек гумер һәм йәшлек бүләк итеүсе фәлсәфәүи ташты эҙләү[3].


text:
Ацидофилдар
Ацидофилдар — (лат. acidus — әсе һәм ...фил), артыҡ кислоталылыҡ булған субстратта йәшәүсе организмдар.
Ацидофил микроорганизмдарға һөт кислотаһы, май кислотаһы һәм уксус кислотаһы бактериялары ҡарай. Тәбиғәттә айырыуса һөттә һәм һөт аҙыҡтарында (Lactobacillus lactis, L. bulgaricus, Streptococcus lactis һ.б.), үҫемлектәрҙә һәм тарҡалыусы үҫемлек ҡалдыҡтарында (Lactobacillus plantarum, L. fermentum, Leuconostoc mesenteroides һ.б.), кеше һәм хайуандар эсәклегендә (Lactobacillus acidophilus, Streptococcus faecalis, S. bovis һ.б.) осраусы һөт кислотатаһы бактериялары таралған. Ацидофил микроорганизмдар эшмәкәрлегенә силослау, кәбеҫтә тоҙлау нигеҙләнә; улар һөт аҙыҡтары ҡатыҡ, кефир, ҡымыҙ һ.б., әсе ҡамыр, сейләй ыҫланған колбасалар (салями, сервелат) әҙерләү өсөн ҡулланыла. Май кислотаһы бактериялары аҙыҡ-түлектең боҙолоуына килтереүе мөмкин. Ацидофил үҫемлектәр башлыса күтәренке һәм күсмә һаҙлыҡтарҙа үҫә. Күтәренке һаҙлыҡтарҙа аҙ сәскәле күрән, альп йөнтәҫ күрәне, еңсәле мамыҡбаш күрән, инглиз ысыҡ үләне, күп башаҡлы мамыҡбаш күрән, ҡара тал, мүк еләге, һаҙ мүге затына ҡараған мүктәр, һаҙанаҡ, һаҙ мунсағы һ.б. үҫә, күсмә һаҙлыҡтарҙа — күрән, ҡылысъяпраҡ, мамыҡбаш күрәндең бер нисә төрө, өсъяпраҡ, тәлгәш ҡайын, һаҙғанат һ.б. Ҡайһы бер ацидофил үҫемлектәр (гермафродит энәле көртмәле, күк көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, тәпәш ҡайын һ.б.) Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау тайгаһы һәм тау тундраһы бүлкәттәрендә үҫә. Ацидофил үҫемлектәрҙең экосистемаларҙағы роле кислоталы ямғырҙар (улар тупраҡты әсетеп, күп, айырыуса ағас үҫемлектәрҙең үҫеүен яйлата) яуыу осраҡтары теркәлгән райондарҙа арта. Ацидофилдар — ашарға яраҡлы үҫемлектәр (көртмәле, күк көртмәле, ҡыҙыл көртмәле һ.б.), дарыу үҫемлектәре (баҫыу ҡырҡбыуыны, өсъяпраҡ, һаҙанаҡ һ.б.), аҙ ҡиммәтле мал аҙығы үҫемлектәре (йылан теле, эт ҡондорағы һ.б.), декоратив үҫемлектәр (әскелтем үлән, һаҙғанат һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (зәһәр лютик, һаҙ томбойоғо һ.б.), ҡый үләндәре (диуала, турғай ҡуҙғалағы һ.б.). Аҙ сәскәле күрән, һаҙ мунҫағы һ.б. ацидофил үҫемлектәр БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән. Хайуандар араһында А. иҫәбенә сфагнум һаҙлыҡтарында юғары кислоталы мөхиттә йәшәгән, нейтраль һәм һелтеле шарттарҙа осрамаған ҡамсылылар һәм өйрөлмәктәр инә.