text:
- Подробности
- Просмотров: 202
ТАҠАТЫ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай һәм Ғафури р‑ндары буйлап Таҡаты й. (Еҙем й. ҡушылдығы) киңлек бүлеменән Айыулы й. (Рәүҙәк й. ҡушылдығы) башына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 20 км, киңлеге 5—6 км, абс. бейеклеге 657 м. Бейеклектәре 485—657 м еткән 5 түбәһе бар (Ҡара арҡа, Оҙонҡыр һырты, Яманташ тауҙары). Рельефы тәпәш таулы, һырт түбәләре яйла һымаҡ, көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, көнсығышы — текә, йылға үҙәндәре һәм уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған. Вендтың терриген тоҡомдарынан ғибәрәт. Һырт битләүҙәрендә Еҙем ҡушылдыҡтары (Таҡаты, Ҡарайылға, Балайылға, Зәйнәш һ.б. йылғалар) башлана. Ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман һәм көрән тупраҡтарҙағы киң япраҡлы‑ҡара ылыҫлы урмандарҙан тора.
Тәрж. И.М.Япаров


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Страница 9
Нимә аяҡ сала? йәки Юғалған аҡсаны кем ҡайтарыр?
Проблема / Үҙ эшеңде башла! // 24-03-2016, 15:18
“Йәшлек” гәзитенең былтырғы 49-сы һәм быйылғы 10-сы һандарындағы эшҡыуарҙар тураһындағы мәҡәләләрҙе уҡып, мин дә бер аҙ баштан үткәндәр хаҡында яҙып үтергә булдым. Мәҡәләләрҙә “эшҡыуар” төшөнсәһе тураһында төрлө ҡараштан яҙылған. Эйе, ысынлап та, эш башлап китеүе ауыр, сөнки һәр бер нәмә ҙур сығым талап итә....
КӨРШӘК ӘҮӘЛӘҮ – ЗАУЫҠЛЫ ҺӨНӘР
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 25-12-2015, 14:04
Тын ғына көй аҫтында балсыҡтан үҙ ҡулдарың менән көршәк әүәләү айырым бер зауыҡ, айырым бер донъя кеүек. Һәр хәлдә, хәҙерге ваҡытта төшөрөлгән фильмдарҙа ошо шөғөлгә мөкиббән киткән берәй нәзәкәтле ханым йәки һаҡаллы ир кеше тураһындағы эпизодты йыш күрергә була. Ҡасандыр онотолған, ләкин һуңғы ваҡытта күптәрҙе ҡыҙыҡһындырған балсыҡ әүәләү шөғөлөн үҙ иткән кешеләрҙе, бигерәк тә оҫтаханаларҙағы эште күптән күрге килә ине. Шуға ла Салауат районының Малаяҙ ауылындағы балсыҡ оҫтаһын күрергә айырым бер ҡыҙыҡһыныу менән юлландым.
Алдан уҡ, серле кешелер инде ул, тип күҙ алдына килтереп барған шәхесебеҙ республика, Волга буйы федераль округы, ил кимәлендә ойошторолған һөнәри ярыштарҙа әүҙем ҡатнашыусы, еңеүсе талантлы уҡытыусы Илфат Исмәғилев булып сыҡты. Ул балаларға информатика серҙәрен өйрәтә....
Алдан уҡ, серле кешелер инде ул, тип күҙ алдына килтереп барған шәхесебеҙ республика, Волга буйы федераль округы, ил кимәлендә ойошторолған һөнәри ярыштарҙа әүҙем ҡатнашыусы, еңеүсе талантлы уҡытыусы Илфат Исмәғилев булып сыҡты. Ул балаларға информатика серҙәрен өйрәтә....
Ә һин күпме алаһың?
Экономика // 26-11-2015, 14:47
Быйыл ғинуар-сентябрь айҙарында Башҡортостанда уртаса айлыҡ хеҙмәт хаҡы, былтырғы менән сағыштырғанда, 3,5 процентҡа артҡан һәм 25 165 һум тәшкил иткән. Был Башҡортостан статистика хеҙмәте мәғлүмәте.
Һеҙгә ҡайһы тармаҡта хеҙмәт хаҡының күп булыуы мөһимме? Быға ла яуаптар бар. Юғары эш хаҡы буйынса беренсе урында нефть продукттары етештереү менән шөғөлләнгән хеҙмәткәрҙәр — 59 214 һум.
Икенсе урынды файҙалы ҡаҙылма сығарыусылар биләй — 45 502 (5,3 процентҡа кәмегән), өсөнсөлә — финанс өлкәһендә эшләүселәр. Улар уртаса 36 587 һум ала....
Һеҙгә ҡайһы тармаҡта хеҙмәт хаҡының күп булыуы мөһимме? Быға ла яуаптар бар. Юғары эш хаҡы буйынса беренсе урында нефть продукттары етештереү менән шөғөлләнгән хеҙмәткәрҙәр — 59 214 һум.
Икенсе урынды файҙалы ҡаҙылма сығарыусылар биләй — 45 502 (5,3 процентҡа кәмегән), өсөнсөлә — финанс өлкәһендә эшләүселәр. Улар уртаса 36 587 һум ала....
Анонс: Белорет районының Сермән ауылынан Рушан Мәғәфүров эшҡыуар булғанына һис үкенмәй
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 12-11-2015, 10:56
Рушан Зәкир улы быға тиклем үҙенең ышаныслы кешеләре менән берләшеп, төҙөлөш менән булыша. Республиканың ниндәй генә районында булмай улар. Ҡыйыҡ та ябалар, бура бурап та күтәрәләр, нигеҙ ҙә һалалар, ҡыҫҡаһы, ғаилә ҡарау, балалар үҫтереү өсөн төҙөлөштә кәрәк бөтә эштәрҙе лә башҡаралар. Ун өс йылға яҡын ошо эштәрҙә йөрөй торғас, Рушан аныҡ ҡарарға килеп, күңелендәге уй-ниәттәрен тормошҡа ашырырға хәл итә һәм быйыл йәй һалым инспекцияһында юл төҙөү эше буйынса эшҡыуар булып теркәлә....
ҠАЛАҒА – ИТ, АУЫЛҒА – АҠСА!
Экономика // 31-10-2015, 14:36
Ҡала кешеһе һәр көн һайын 15 – 40 минут ваҡытын сауҙа нөктәләрендә аҙыҡ-түлек алып үткәрә. Бөгөн был ваҡыт башлыса супермаркеттарҙа үтә. Хәҙер бындай сауҙа урындарын оло быуын кешеләре лә хуп күрә башланы. Күптән билдәләнеүенсә, Рәсәй халҡы, шул иҫәптән республикабыҙ һатып алыусылары ла сит илдән килтерелгәнгә ҡарағанда үҙебеҙҙең аҙыҡты нығыраҡ ярата. Башҡортостанда етештерелгән аҙыҡтың сифатына ышаныу, хөрмәт итеү юҡтан барлыҡҡа килмәгән. Республикала “Башҡортостан аҙыҡ-түлеге” проекты бар. Унда ҡатнашыусы етештереүселәр продукцияһына лаборатория контроле үткәрә. Шуныһы ла мөһим – тикшереү даими рәүештә ойошторола. Әйткәндәй, был хаҡта Башҡортостан юлдаш телевидениеһының “Сәләм” программаһында даими рәүештә мәғлүмәт бирелә....
“Һөҙөмтәле эш өсөн файҙалы ял кәрәк”
Экономика // 3-07-2015, 08:55
Дәүләкәндәргә Муллагилдиндарҙың ғаиләһе яҡшы таныш. Шәхси эшҡыуарҙар районда үткән бик күп мәҙәни сараны ойоштороу өсөн матди ярҙам күрһәтә. Ғаилә башлығы Илһам да, ҡыҙҙары Айгөл дә моңло йырҙары менән концерттарҙы биҙәй. Биш йәшенән ҡулына гармун алған уҙаман һаман да йыр-моңға, сәнғәткә ғашиҡ. Ғаилә районда ғына түгел, баш ҡалала үткәрелгән һәр сараны күҙәтеп барырға тырыша.
– Бер төрлө генә йәшәү рәүеше кешене тиҙ ялҡыта. Эшҡыуарлыҡ менән генә шөғөлләнгән булһам, бәлки, матди яҡтан әллә ни алға китеш булмаҫ ине. Ә бар яҡтан да үҫеш кешенең донъяға ҡарашын киңәйтә, юғары маҡсаттар ҡуйырға ярҙам итә. Эштә бар күңелде биреп, янып, арып өйгә ҡайтһаң, ғаиләләге матур мөхит тынысландыра, ҡәнәғәтлек тойғолары уята. Ә берәй концертҡа йәки спектаклгә барып рухи аҙыҡ та алһаң, арыу-талыуҙар онотола....
– Бер төрлө генә йәшәү рәүеше кешене тиҙ ялҡыта. Эшҡыуарлыҡ менән генә шөғөлләнгән булһам, бәлки, матди яҡтан әллә ни алға китеш булмаҫ ине. Ә бар яҡтан да үҫеш кешенең донъяға ҡарашын киңәйтә, юғары маҡсаттар ҡуйырға ярҙам итә. Эштә бар күңелде биреп, янып, арып өйгә ҡайтһаң, ғаиләләге матур мөхит тынысландыра, ҡәнәғәтлек тойғолары уята. Ә берәй концертҡа йәки спектаклгә барып рухи аҙыҡ та алһаң, арыу-талыуҙар онотола....
«Халҡыбыҙ лидерҙары эшҡыуарҙарҙан сығасаҡ»
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 12-06-2015, 13:09
24 йыл буйы Әбйәлил районының Асҡар ауылындағы «Коммунальник» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры булған Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе Дамир Әнүәр улы Аллаяров тап ошондай фекерҙә .
Илебеҙ кисергән төрлө үҙгәреш-реформаларҙан, ниһайәт, яңы быуын кешеһе формалаша бара тиһәк, бер ҙә хата булмаҫ. Бөгөнгө әңгәмәсебеҙ тап шундайҙарҙан – эш яратҡан, йүнсел, алдағы көндө уйлаған, ҡулы аҫтындағыларҙың йәшәйешен тәьмин иткән, ҡыйыу рухлы, оло йөрәкле кешеләр рәтенә инә. Беҙ Дамир ағайҙың ҙур тормош тәжрибәһе тураһында һөйләштек һәм эшҡыуарлыҡ, милләттәштәребеҙҙең аҡса табыуға ҡарата битарафлығы, эшҡыуарлыҡҡа нисек өйрәнергә, тигән һорауҙарға яуап табырға тырыштыҡ.
Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татыған, оло тормош йөгөн тартҡан етәксенең бөгөнгө эшҡыуарлыҡҡа ҡарата фекерҙәре, моғайын, гәзит уҡыусыларға ҡыҙыҡ булыр....
Илебеҙ кисергән төрлө үҙгәреш-реформаларҙан, ниһайәт, яңы быуын кешеһе формалаша бара тиһәк, бер ҙә хата булмаҫ. Бөгөнгө әңгәмәсебеҙ тап шундайҙарҙан – эш яратҡан, йүнсел, алдағы көндө уйлаған, ҡулы аҫтындағыларҙың йәшәйешен тәьмин иткән, ҡыйыу рухлы, оло йөрәкле кешеләр рәтенә инә. Беҙ Дамир ағайҙың ҙур тормош тәжрибәһе тураһында һөйләштек һәм эшҡыуарлыҡ, милләттәштәребеҙҙең аҡса табыуға ҡарата битарафлығы, эшҡыуарлыҡҡа нисек өйрәнергә, тигән һорауҙарға яуап табырға тырыштыҡ.
Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татыған, оло тормош йөгөн тартҡан етәксенең бөгөнгө эшҡыуарлыҡҡа ҡарата фекерҙәре, моғайын, гәзит уҡыусыларға ҡыҙыҡ булыр....
ТЕПЛИЦАЛА АҠСА БАТША ТҮГЕЛ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-04-2015, 14:21
Күптәр, яҡшы уңыштың нигеҙе – ҡиммәтле теплицала, тип уйлай. Әлбиттә, сифатлы, ҡиммәтле теплица уңышҡа үҙ өлөшөн индерә. Әммә тере организм тураһында һүҙ барғанда, төрлө сер һәм хәйләне лә иҫтә тоторға кәрәк. Унда үҫтерәсәк йәшелсәнең гибридын, орлоғон ентекле һайлау талап ителә, теплица өсөн махсус сығарылғандарын алыу тағы ла шәберәк. Сорттың ниндәй сиргә, ниндәй шартҡа бирешеүен, сыҙауын белеү мотлаҡ.
Мәҫәлән, ябыҡ тупраҡта үҫергә тейешле гибрид йылыға, дымға мохтаж. Асыҡ һауала үҫеүсе вағыраҡ була, ул әллә ни таралып үҫмәй. Теплицала үҫергә яраҡлы гибридтың ысыҡҡа ла бирешмәүе шарт. Сөнки теплица эсендә дым, һауа мотлаҡ артыҡ дымлы буласаҡ. Тамыры сереп барған сорт та ҡаплаулы тупраҡта үҫеү өсөн яраҡһыҙ....
Мәҫәлән, ябыҡ тупраҡта үҫергә тейешле гибрид йылыға, дымға мохтаж. Асыҡ һауала үҫеүсе вағыраҡ була, ул әллә ни таралып үҫмәй. Теплицала үҫергә яраҡлы гибридтың ысыҡҡа ла бирешмәүе шарт. Сөнки теплица эсендә дым, һауа мотлаҡ артыҡ дымлы буласаҡ. Тамыры сереп барған сорт та ҡаплаулы тупраҡта үҫеү өсөн яраҡһыҙ....
ИНКУБАТОР СЕБЕШЕ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-04-2015, 14:18
Хәҙер күптәр себеште һатып алыу ғына түгел, үҙҙәре лә инкубаторҙа сығарыу тураһында хыяллана. Һорау булғас, тәҡдимдәр ҙә күп – баҙар инкубаторҙар менән тулды. Рекламаһы иҫ киткес инде уларҙың: “автомат инкубаторҙар”, “себеште күберәк сығара торғандар”, “юғары сифатлы терморегуляторҙар” вәғәҙә итәләр. Ябай шәхси хужалыҡтарға тәғәйенләнгән инкубаторҙы һәр кем үҙенсә һайлай, бында күптәр бер машинаға нисә йомортҡа һыйыуын ғына күҙ уңында тота. Икенсе мөһим мәсьәлә – йомортҡаны дөрөҫ һаҡлау.
Тауыҡ йомортҡаны һалғанда уның температураһы 40 – 42 градус була....
Тауыҡ йомортҡаны һалғанда уның температураһы 40 – 42 градус була....
ОСАГО буйынса страховка тарифтары артыуына нисек ҡарайһығыҙ?
Экономика // 27-03-2015, 17:27
Апрелдә автомобиль хужаларын “һөйөнөслө” яңылыҡ көтә, 12-һенән ОСАГО буйынса страховка тарифтары 40 – 60 процентҡа артасаҡ. Билдәле булыуынса, 2014 йылдың октябрендә генә ул 23 – 30 процентҡа артҡайны. Үҙәк банк хәбәр итеүенсә, ОСАГО полисына хаҡтарҙың артыуы 2015 йылдың 1 апреленән юл-транспорт фажиғәһендә зыян күреүселәрҙең ғүмеренә һәм сәләмәтлегенә килгән зыян өсөн страховка түләүҙәрен 160 мең һумдан 500 мең һумға тиклем арттырыу тураһындағы закондың тормошҡа ашырылыуына бәйле. Был яңылыҡты водителдәр нисек ҡабул итә һуң?...
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
НЕФТЬ ПРОДУКТТАРЫНЫҢ ХИМИК СОСТАВЫ. Нефть продукттарының сифатын, эксплуатация һәм һаҡлау шарттарын билдәләгән элемент, төркөм һәм индивидуаль составтары айырыла. Нефть продукттарының төп элементтары булып углерод (83—90% һәм унан юғарыраҡ), водород (8—15%), көкөрт (0,01—7,5; бензиндә 0—1,8; дизель дистиллятында 0,1—4,0), кислород (0,02—4,5), азот (0—1,7%) тора. Шулай уҡ микроэлементтар, ш. иҫ. һирәк, затлы металдар, металл булмаған элементтар (уларҙың миҡдары 10‑8—10‑2, һаны 50‑гә тиклем; күп осраҡта каталитик ағыуҙар), ванадий (0,005— 0,07), никель (0,001—0,05), тимер, хром, марганец, цезий һ.б. бар. Нефть продукттарының күпселегенең төркөм составы төрлө бәйләнештәге алкандар, нафтен углеводородтары, ароматик берләшмәләрҙән тора. Бензин фракцияларында күп миҡдарҙа изомер төҙөлөшлө (С6—С9) юғары октан һанлы алкандар, дизель дистилляттарында — нормаль төҙөлөшлө (С16Н34) юғары цетан һанлы, майҙар составында — бәләкәй цикллы циклоалкандар бар. Ароматик, диен углеводородтары, нефттең көкөрторганик берләшмәләре, нефттең азоторганик берләшмәләре һәм нефттең кислородорганик берләшмәләре мотор яғыулығында бик аҙ миҡдарҙа (сорты ни тиклем юғарыраҡ, миҡдары шул тиклем кәмерәк) бар. Юғары т‑рала ҡайнаған фракцияларҙан алынған нефть продукттарында би һәм полицикллы ароматик һәм циклан углеводородтар, төрлө структуралы туйындырылмаған берләшмәләр, көкөрт (төрлө цикл рәүешендәге тиацикландар, тиаарендар), азот (пиридин, хинолин, фенантролин, феназин һ.б. сығарылмалары), кислород (кислоталар, фенолдар, эфирҙар һ.б.) органик берләшмәләр бар. Ыҫмалаларҙа һәм асфальтендарҙа ҡатмарлы гетероорганик берләшмәләр, ш. иҫ. псевдопорфирин һәм нефттең металл‑порфирин комплекстары, ҡатмарлы эске молекуляр берләшмәләр осрай. Н.п.х.с. нефть химияһы өйрәнә. 20 б. 80‑се йй. аҙ. Урал‑Волга буйы, Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия нефттәрендә 300‑гә яҡын углеводородтар һәм төрлө кластағы 100‑гә яҡын гетероатомлы берләшмәләр идентификациялана. Башҡортостанда Н.п.х.с., ш. иҫ. көкөрторганик берләшмәләрҙе (Р.Д. Оболенцев етәкс. башлана, Ә.Я. Байкова, А.А.Вольцов, Н.К.Ляпина, В.С. Никитина, Т.С.Никитина, М.А. Парфёнова, А.Д.Улендеева һ.б. тарафынан дауам ителә), азоторганик берләшмәләрҙе (Байкова, В.Г. Беньковский, И.Г.Конкина һ.б.), металорганик берләшмәләрҙе (Ляпина, Ғ.Ғ.Хәлитов һ.б.) тикшереүҙәр Органик химия институтында алып барыла; ӨДНТУ‑ла Ю.М.Абыҙгилдин етәкс. үткәрелә. Химия ин‑тында НИИнефтехим м‑н берлектә нефть фракцияларынан сульфидтар концентраттарын һәм уларҙың окисланған сығарылмаларын алыу процесы, Башҡ‑н нефть эшкәртеүҒТИ‑нда ӨНИ м‑н берлектә металһыҙлаштырыу процесы эшләнә.
Әҙәб.: Порфирины и металлопорфириновые комплексы нефтей. М., 1977; Б о л ь ш а к о в Г.Ф. Сераорганические соединения нефти. Новосибирск, 1986; П о к о н о в а Ю.В. Нефть и нефтепродукты. СПб., 2003.
Н.К.Ляпина
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
- Подробности
- Просмотров: 424
ЙӘШ МАЛ АЛИМЕНТАР АНЕМИЯҺЫ, ҡан яһаусы органдарҙың функцияһы боҙолоу арҡаһында барлыҡҡа килгән ауырыу. Йышыраҡ 5—30 көнлөк сусҡа балаларында, башлыса көҙгө‑ҡышҡы йәки яҙғы осорҙа күҙәтелә. Мал организмына микроэлементтарҙың (тимер, баҡыр, кобальт һ.б.) ыуыҙ, һөт һәм өҫтәмә туҡландырыу м‑н тейешле кимәлдә алынмауы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Й.м.а.а. булғанда тиресәләрҙең, ағзаларҙың төҫһөҙлөгө, тын ҡыҫылыу, хәлһеҙлек, аппетит, аш һеңдереү боҙолоуы, тән ауырлығының кәмеүе һ.б. күҙәтелә. Диагноз эпизоотологик, клиник, патологоанатомик һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре нигеҙендә ҡуйыла. Дауалау өсөн составында тимер булған препараттар (антианемин, импозил-200, көкөртлө баҡыр тоҙо, ферроглюкин‑75, ферродекс һ.б.) ҡулланыла. Иҫкәртеү өсөн яҡшы сифатлы аҙыҡ ашатыу тәҡдим ителә. Башҡортостанда был ауырыу тупраҡта, һыуҙа һәм мал аҙығында баҡыр һәм кобальт миҡдары аҙ булған райондарҙа (Баҡалы, Көйөргәҙе, Кушнаренко, Ҡариҙел, Стәрлетамаҡ, Әбйәлил һ.б.) йышыраҡ осрай. Й.м.а.а. дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын фәнни яҡтан тикшереү 20 б. 50‑се йй. алып Аграр университетта үткәрелә (С.А.Ивановский, Н.А.Судаков, З.А.Урманов һ.б.). Ғалимдар тарафынан респ. хужалыҡтарында а.х. малдарының рационына индереү өсөн микроэлементтарҙың дозалары иҫәпләп сығарыла (Ивановский).
Әҙәб.: Байматов В.Н., Исмагилова Э.Р. Регуляция обмена веществ у животных в норме и патологии. Уфа, 2000.
В.Н.Байматов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Өфөлә 10 мең тирәһе ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртылған
Быйыл көҙ республиканың баш ҡалаһында 10 меңгә яҡын ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртылған. Үҫентеләрҙе Өфө «Горзеленхоз» предприятиеһы үҙ питомнигында үҫтергән. Үткән аҙнала ғына Өфө биләмәһен санитар таҙартыу һәм төҙөкләндереү айлығында ҡатнашыусылар ҡаланың төрлө райондарында 1500 төп ағас һәм 600-ҙән ашыу ҡыуаҡ ултыртҡан.
Иғлан ителгән айлыҡ сиктәрендә үҫентеләр ултыртыуҙан тыш, «Горзеленхоз» хеҙмәткәрҙәре Өфөлә килешеүҙәр буйынса йәнә 570 ағас ултыртасаҡ.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, быйыл яҙ Башҡортостандың баш ҡалаһында дөйөм алғанда 9 меңдән ашыу ағас ултыртылған. Яҙ ваҡытына ҡаланы таҙартыу һәм төҙөкләндереү буйынса сараларҙың күп тура килеүенә күрә, көҙ көнө ағас һәм ҡыуаҡтар күберәк ултыртыла.


text:
Нәшриәттә Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналған күңелле сара үтте
Йәйҙең тәүге көнө һалҡын тороуға ҡарамаҫтан, һәр кемдең дә күңеленән йылылыҡ, наҙ, матурлыҡ бөркөлә ине бөгөн, сөнки тап ошо көндә күп илдәрҙә Халыҡ-ара балалар көнө билдәләнә. Был байрам Рәсәйҙә Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө тип атала.
Бөгөн 1 июнь иртәһе Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте балаларҙың шат тауыштарына, көләс йөҙҙәренә күмелде, бында Халыҡ – ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналған матур сара үткәрелде. Нәшриәт хеҙмәткәрҙәре балалары өсөн уҙғарылған күңелле сараны Айырым төр баҫмалар бүлеге корректоры Айгөл Абдуллина алып барҙы. Байрамда 4 йәшлек сабыйҙан алып 14 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр ҡатнашты. Байрам төрлө уйындар, ҡыҙыҡлы һорауҙар, ярыштар менән һуғарылып барҙы. Шулай уҡ иң оҫта һүрәт төшөрөүселәр ҙә ҡағыҙ биттәренә һүрәт төшөрөп, үҙ һәләттәрен күрһәтте. Барлыҡ һүрәттәр йөкмәткеле, сағыу, матур булыуы менән ҡыуандырҙы.
Уйын аҙағында еңеүселәр билдәләнде, грамоталар бирелде, бөтә балалар ҙа тәмлекәстәр, иҫтәлекле бүләктәр алып ҡыуанды.
Саранан һәр бала күтәренке кәйеф һәм яңы тәьҫораттар менән таралышты.
Бөгөн 1 июнь иртәһе Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте балаларҙың шат тауыштарына, көләс йөҙҙәренә күмелде, бында Халыҡ – ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналған матур сара үткәрелде. Нәшриәт хеҙмәткәрҙәре балалары өсөн уҙғарылған күңелле сараны Айырым төр баҫмалар бүлеге корректоры Айгөл Абдуллина алып барҙы. Байрамда 4 йәшлек сабыйҙан алып 14 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр ҡатнашты. Байрам төрлө уйындар, ҡыҙыҡлы һорауҙар, ярыштар менән һуғарылып барҙы. Шулай уҡ иң оҫта һүрәт төшөрөүселәр ҙә ҡағыҙ биттәренә һүрәт төшөрөп, үҙ һәләттәрен күрһәтте. Барлыҡ һүрәттәр йөкмәткеле, сағыу, матур булыуы менән ҡыуандырҙы.
Уйын аҙағында еңеүселәр билдәләнде, грамоталар бирелде, бөтә балалар ҙа тәмлекәстәр, иҫтәлекле бүләктәр алып ҡыуанды.
Саранан һәр бала күтәренке кәйеф һәм яңы тәьҫораттар менән таралышты.
01.06.2018


text:
Ҡул ҡотоӨфө ҡалаһынан Альбина Фәйзуллина: «Иң ҙур күңел ялы бирә торған шөғөл ул – гөл үҫтереү. Әллә ниндәй көс етмәҫлек тәрбиә лә талап итмәй улар, бары ваҡытында һыу һибеп, тупрағын алмаштырып тороу, мәлендә күсереп ултыртыу етә. Яратып башҡарһаң, был...
«Ҡояш байышына табан киткәс, Ғүмеребеҙ беҙҙең тиҙ үтә...»Һәр алған һулышынаса ҡәҙерле күреп, һәр көнөн оло бәхеткә тиңләп, булған ваҡытын ижадҡа һәм балаларына арнап, янып йәшәгән ижадсы ине ул. Ғафури районы Байымбәт ауылы ҡыҙы Рәйлә Назарғолова (Мөхәмәтдинова) һөнәре буйынса хисапсы булһа ла, күңеле...
Йәнде һыҙлатҡан тәндәге тапВитилиго тип аталған һирәк осраусы был сирҙе халыҡта ала ауырыуы тип йөрөтәләр. Уға дусарҙар тән һыҙлауынан түгел, психологик уңайһыҙлыҡтан ғазап сигә. Тиреһендә аҡ таптар хасил кешеләрҙең күбеһе башҡалар янында үҙҙәрен бик яйһыҙ тоя. Был иһә уларға...
Оҫтабикәләр үҫәҺеҙ һүрәттә күргән һылыу ҡыҙҙар – Сибай ҡалаһынан апалы-һеңлеле Наҙгөл һәм Гөлйөҙөм Ҡотләхмәтовалар. Улар «Башҡортостан ҡыҙы» иғлан иткән конкурсҡа башҡорт орнаменттары менән биҙәлгән үҙенсәлекле кейем өлгөләре тәҡдим итә. «Өҫ кейеменән, башлыҡтан...
Гөлсәсәк Шәрипова: «Ҡыҙҙарым – һөйөүем көҙгөһө»Салауат дәүләт драма театры артистары – тиҫтә йылдар дауамында сәнғәт күген балҡытҡан арҙаҡлы сәхнә йондоҙҙары Гөлсәсәк һәм Яҡуп Шәриповтарҙың талантлы һәм сағыу ғаиләһе ҡаҡшамаҫ рухы, тотороҡлоғо менән һәр саҡ иғтибар үҙәгендә. Гөл-сәскәләй наҙлап...
Кендек ҡаны тылсымыКендек борон халҡыбыҙҙа тәндең кешене һаҡлаусы мифологик өлөшө тип ҡабул ителгән. Бәпес тыуғанда киҫеп алынған кендек өлөшөн киптереп, бетеү итеп йөрөткәндәр, ғаиләлә балалар ишле булһын, кәртәлә мал үрсеһен тип, уны өй түшәменә, ҡура эсенә элеп...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Ҡурай еләге ҡыуағының остарын ҡырҡыу
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // Вчера, 06:30
Ҡайһы бер баҡсасылар ҡурай еләге ҡыуағының остарын ике тапҡыр ҡырҡа. Агротехниканың был ысулы уңыш биреүҙе арттыра. Май аҙағы, июнь башында, йәш үҫенте 0,5 – 1 метрға еткәс, 5 – 15 см оҙонлоҡта осон ҡырҡып ташлайҙар. Былай эшләһәң, вегетация осоронда ул күпләп сәскә атасаҡ. Ҡурай еләгенә ҡышҡылыҡҡа азотлы ашлама һибергә ярамай. Ул бар көсөн үҫеүгә биреп, насар ҡышлаясаҡ.
...
Ҡул тиреһен нисек йомшартырға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 20-10-2018, 06:30
Баҡсала бирсәткә кейеп сүп үләндәрен утай алмайым. Ҡулдарым ҡап-ҡара булып бөтә, йыуһам да таҙармай. Ҡулдарҙы нисек матур итеп һаҡларға?
Яҡынса 100 мл самаһы 3 процентлы водород перекисы алырға (һәр дарыуханала һатыла), шуға 10 – 20 мл нишатыр спирты өҫтәргә һәм теләһә ниндәй һауыт-һаба йыуа торған шыйыҡлыҡ һалырға. Барыһын бергә болғатырға һәм ҡулды ошо иретмәгә тығып торорға. Бер нисә минуттан ҡарайған, яраланған урындар ағарасаҡ. Һуңынан ҡулды һабын менән йыуып, тирене дымландыра торған крем һөртөргә....
Баҡса эштәрен тамамлап ҡуйығыҙ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 19-10-2018, 11:04
Октябрь айында көндәр ҡыҫҡарғандан-ҡыҫҡара, һыуыта. Ҡайһы бер көндәрҙә хатта ҡар күҙе лә төшөп ҡуя. Ләкин ҡар ятырға иртәрәк әле.
Баҡсасылар уңыш йыйып алып бөткәс, был осорҙа ерҙәрен ҡышҡылыҡҡа әҙерләй. Алмағас, слива төптәрендә сереп ҡойолған емештәр йыйыла. Уларҙы ҡалдырһаң, ҡоротҡостар тупраҡҡа төшөп, унда ҡышлап, яҙ етеүгә үрсеп тә китә. Ҡороған йәки һынған ботаҡтарҙы ла яндырырға кәрәк. Бысылған ҡоро ботаҡтар урынын баҡса елеме менән һылап ҡуйығыҙ. Сатнаған ботаҡтар араһында емеш ҡорттары оялай. Уларҙы ла иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ. Ҡарағаттың да емеш биреп ҡороған ботаҡтарын ҡырҡып ташлағыҙ. Алмашҡа көслө булып үҫеп килгәндәрен генә ҡалдырығыҙ. Ҡойолған япраҡтарҙы яндырыу, ағас-ҡыуаҡ төптәрен ҡаҙып ҡуйыу шарт. 8 – 10 йыллыҡ ҡыуаҡтарҙы бөтөнләй төпләһәң дә була. Ағас төптәрен йомшартҡанда көрәк менән 10 – 12 сантиметрҙан да тәрән ҡаҙмағыҙ. Ҡышҡылыҡҡа емеш ағастарын һыу менән тәьмин итеү ҙә көҙгө эштәрҙең береһе. Йәш ағасҡа 20 – 25 биҙрә һыу кәрәкһә, алты йәштән өлкәнерәктәренә 400 литрға тиклем һыу запасы талап ителә. Һыу һибеүҙе бик ашыҡтырмағыҙ, сөнки көндәр йылы торһа, ағастарҙа ҡабаттан үҫеш осоро башлана. Ер аҫты һыуҙары тәрәндә булһа, ике метр тәрәнлектә дымландырырға кәңәш ителә. Һыулы урында бер метр ҙа етә. Ергә органик, минераль ашламалар индерегеҙ....
Көҙгөһөн ағастар ниңә сәскә ата?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 29-09-2018, 06:30
Август, хатта сентябрь айында ла емеш ағастарының сәскә атыуын күргәнегеҙ барҙыр. Нилектән шулай була һуң?
Был күренештең фәнни аңлатмаһы шунан ғибәрәт: яҙ йылы, ҡоро булһа, ҡыуаҡ сәскә атҡан ваҡытта үҙендә булған туҡлыҡлы матдәләр запасын тулыһынса сарыф итеп бөтөрмәй. Йәй йылы, ямғырлы булһа, фйҙалы матдәләр, дым тағы ла өҫтәлә. Тимәк, сәскә атыу осоронда була торған уңайлы шарттар барлыҡҡа килгән: көндөҙгө температура менән төнгөһө лә йылы, дым етә һ. б....
Гөлдәрегеҙ матур үҫһен, тиһәгеҙ...
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 28-09-2018, 06:30
Помидорҙың япрағы ни өсөн сөрөшә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 20-09-2018, 07:00
Япраҡтары ҡуйы булған үҫентеләргә яҡтылыҡ насар төшһә, кәрәгенән артыҡ һыу һипкәндә, тупраҡты йомшартып тормағанда төрлө сирҙәр йыш тарала. Үҫемлектәрҙә ҡоротҡостар бармы-юҡмы икәнлеген дә тикшерегеҙ.
Үҫемлек үҫкән шарттарҙы ҡарағыҙ. Йыш ҡына уларға дым етмәй. Йәки, киреһенсә, ул артыҡ була. Оҙайлы ямғыр булып, көндәр һыуытып ебәрһә лә, помидор үҫентеһе сирләй башлай....
Һуғандың өлгөргәнен нисек белергә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-09-2018, 07:00
Һуғанды ваҡытынан алда йыйһаң, ул формалашып етмәй. Ә һуңға ҡалһаң, төрлө ҡоротҡос үтеп инеп, уңышҡа зыян килтерергә мөмкин. Уны йыйыу ваҡытын билдәләүе ҡыйын түгел.
1. Һабаҡтары һарғая, кибә, түтәлгә ята башлай.
2. Математик ысул менән дә иҫәпләргә мөмкин. Уны ултыртҡандан һуң 68 – 83 көндә өлгөрә. Шулай уҡ йәйҙең нисек килеүенә лә иғтибар итергә кәрәк. Әгәр һыуыҡ булып, йыш ямғыр яуһа, һуғандың үҫеше оҙағыраҡҡа һуҙыла. Шулай ҙа оҙаҡҡа ҡалырға ярамай. Ямғыр ваҡытында тамырлана.
3. Һуғанды дөрөҫ йыйырға кәрәк. Йолҡоп алынған уңышты ҡояшта әйләндерә- әйләндерә киптерергә. Һуңынан еләҫ урында бер нисә көн тоторға. Ҡыяҡ ҡалдыҡтарын өҙөргә ярамай: ундағы туҡлыҡлы матдәләр йәшелсәнең өлгөрөп етеүенә ярҙам итә. Һуған 0 градуслы бинала яҡшы һаҡлана.
...
Гүзәллек булдырыусы
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 13-09-2018, 06:00
Учалы ҡалаһынан 77 йәшлек Рәүил Хәйруллин үҙе йәшәгән күп ҡатлы йорт алдын гөл-сәскәгә күмгән
Төҙөк, таҙа йәшәүгә үтә уңайлы Учалы ҡалаһы йәйгеһен бигерәк матур – тулыһынса гөл-сәскәгә күмелә! Шул гүзәллекте тыуҙырған кешеләрҙең береһе күршебеҙҙә йәшәй. Ғәҙәттә, гүзәллекте ҡатын-ҡыҙ булдыра, ә беҙҙең күрше – көслө заттан: етмеш ете йәшлек Рәүил Хәйруллин ҡара яҙҙан күп ҡатлы йорто янында ер менән булыша башлай һәм ҡар яуғанға тиклем шул кескәй баҡсаһын, бәләкәй баланы ҡарағандай, тәрбиәләүҙән туҡтамай. Әллә күпме ағас, ҡыуаҡ килтереп ултыртҡан, түтәлдәр яһап, гөлдәр үҫтергән Рәүил Закир улы, ҡышҡыһын машиналар тапамаһын өсөн, баҡсаны бер яҡлап кәртәләп тә алды. Юҡҡа барыһы ла туҡ, ә ул кәртәгә рәшәткәләрҙе сүплеккә ырғытылған төҙөлөш материалдары араһынан эҙләп табып, бысып, ҡырҡып, йүнәтеп алған....
Картуфты нисек һаҡларға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 11-09-2018, 14:26
Картуфты ҡаҙып алырға бер аҙна ҡалғас, уның һабағын 10 – 15 сантиметр ҡалдырып сабып ташларға кәрәк. Әммә һабаҡҡа тейеүенә юл ҡуйырға ярамай. Сөнки һабаҡ йыш ҡына фитофтора менән зарарланған була. Сирле картуф тәүҙә ҡара-зәңгәрһыу, һуңынан көрән таптар менән ҡаплана. Әгәр ҙә ашарға уйлаһағыҙ, зарарланған урындарын ҡырҡып ташлағыҙ. Ҡаҙып алынған картуфты елдә һәм ҡояшта 40 минуттан артыҡ тоторға ярамай. Әммә һаҡларға һалынғанын яҡшы итеп киптерергә онотмағыҙ. Ҡорттар (проволочница) зарарлаған булһа, оҙаҡ һаҡланмай, уңышты ҡутырлата.
Картуфҡа ҡайһы саҡта ҡара тәпәй (черная ножка) тигән сир ҙә йоға. Ул бәләкәй генә йәрәхәт рәүешендә була.
Айлап ямғыр яуғанда ла картуф төрлө бактерия менән зарарланып сирләй. “Икенсе икмәк”те һаҡлау өсөн иң ҡулай температура +2, +5 градус. Сағыштырмаса дымлылыҡ 70 – 75 процент булырға тейеш.
...
Бысҡы сүбе - серетмә
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 5-08-2018, 07:00
Серетмә яһау өсөн бысҡы сүбен ҡатлам-ҡатлам итеп өйөгөҙ. Бер ҡатламдың яҡынса ҡалынлығы 30 см булырға тейеш. Беренсе ҡатламды яҡшылап еүешләйҙәр һәм ашлама иретмәһе һибәләр. Икенсе ҡатламға ла һыу һәм ашлама һибергә. Өйөмдөң дымлылығын даими һаҡларға кәрәк. Серетмә 3 – 4 айҙан әҙер була.
100 кг бысҡы сүбе өсөн 100 г суперфосфат, 700 г калий хлориды кәрәк.
Яҙ көнө серетергә ҡуйған бысҡы сүбе өҫтөнә 10 – 12 см ҡалынлыҡта тупраҡ һалып, ҡабаҡ, ташҡабаҡ, хатта ҡыяр ҙа үҫтерергә мөмкин.
Тауыҡ тиҙәге ярҙамында ла серетмә яһарға була. Бының өсөн уларҙы бергә- бер күләмендә ҡушалар. Өйөлгән серетмәгә ризыҡ ҡалдыҡтары, сүп үләндәре, һалам, торф та өҫтәргә ярай.
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 457
АГРОНОМИЯ (агро... һәм гр. nomos — ҡанун), а.х. культураларын үҫтереү, тупраҡтың уңдырышлылығын һәм уңыш биреүсәнлеген күтәреү, ауыл хужалығы ерҙәрен маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу т‑дағы фәндәр комплексы. Хәҙ. А. игенселек, агрохимия, үҫемлекселек, селекция, орлоҡсолоҡ, фитопатология, энтомологияны һ.б. үҙ эсенә ала.
Башҡортостанда А. 19 б. аҙ., Благовещен (1894), Бөрө (1896), Аксёнов (1898), Пестровка (1899) һәм Минзәлә а.х. мәктәбе эргәһендә (1899) тәүге тәж. баҫыуҙары ойошторолғас, формалаша башлай. Земство агрономдары ашламаларҙың мал аҙығы үләндәренең, иген культураларының уңдырышлылығына йоғонтоһон, ер эшкәртеү ысулдарын, орлоҡ сәсеү ваҡытын һәм нормаһын һ.б. өйрәнә. А.х. культураларының агротехникаһы б‑са тикшеренеүҙәр 1912 й. Шишмә а.х. тәжрибә ст. (ҡара: Шишмә тәжрибә‑производство хужалығы) башлана. А. б‑са фәнни тикшеренеү эштәре 30—50‑се йй. Шишмә селекция, Башҡ‑н баҫыусылыҡ фәнни‑тикшеренеү ст. һәм Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығында алып барыла. 20 б. 2‑се ярт. алып А. өлкәһендә тикшеренеүҙәр Ауыл хужалығы институтында, Аграр университетта, Биология институтында үткәрелә. Тупраҡты төп һәм сәсеү алдынан эшкәртеү ысулдары, ҡара һәм сәсеүле пар баҫыуыҙарын әҙерләү технологиялары, сәсеү әйләнешенең рациональ схемалары, ашлама һәм пестицидтар ҡулланыуҙың иң ҡулай ысулдары һәм дозалары һ.б. уйлап табыла. Респ. а.х. производствоһына картуф, көнбағыш, арыш, шәкәр сөгөлдөрө, мал аҙығы, йәшелсә, емеш культураларын үҫтереүҙең, болон һәм көтөүлектәрҙе яҡшыртыуҙың адаптив технологиялары индерелә; а.х. культураларының яңы сорттары сығарыла. БР‑ҙа А. фәне үҫеше Н.Р.Бәхтизин, В.К.Ғирфанов, Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Р.Р.Исмәғилев, С.А.Ҡунаҡбаев, Г.Н.Лысак, С.Н.Тайсинов, Й.А.Усманов, В.Х.Хангилдин, Х.Ҡ.Хәсәнов һ.б. эшмәкәрлеге м‑н бәйле.
Н.Р.Бәхтизин
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарын һайлауҙа ҡатнашты
9 сентябрҙә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарын һайлауҙа ҡатнашты. Төбәк етәксеһе «Башҡортостан» дәүләт концерт залы бинаһында 109-сы һайлау участкаһында тауыш бирҙе.
— Һайлауҙар – тарихыбыҙҙың, демократияның мөһим өлөшө, — тине Рөстәм Хәмитов. — Һайлауҙар өсөн иң мөһиме – ул ғәҙеллек, асыҡлыҡ һәм конкурентлыҡ. Минеңсә, һайлау алды кампанияһы был йәһәттән лайыҡлы уҙҙы.
Башҡортостан Башлығы республика тормошонда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың мөһим ролен билдәләне. Парламентарийҙар төбәк бюджеты, Мотлаҡ медицина страховкалау фонды бюджеты, юл төҙөлөшөнә ресурстар бүлеү, хеҙмәт ветерандарына льготалар биреү менән бәйле һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә.
— Халҡыбыҙ һайлауҙар, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай составын ойоштороу аша ошондай мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡатнаша. Шуға бөгөн республикала йәшәүселәр аңлы рәүештә эш итер, тулыһынса етди сығып ҡарар һәм, әлбиттә, һайлау участкаларына килер тип уйлайым, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды төбәк етәксеһе. — Дәүләт Йыйылышының яңырыуын беләм һәм күрәм, сөнки бөгөнгө көнгә тиклем эшләүсе депутаттарҙың байтаҡ өлөшө һайлауҙарҙа ҡатнашмай, яңы, йәш йөҙҙәр күренә. Миңә парламентыбыҙ үҙенсәлекле, яңы идеялар тыуҙыра алырлыҡ булыр кеүек тойола. Иң мөһиме, республикала йәшәүселәр мәнфәғәтенә эшләү.


text:
Ураҙа
Ураҙа — мосолмандар өсөн фарыз булған биш ғәмәлдең өсөнсөһө. Ул Рамаҙан айының тәүге көнөндә башлана һәм ай дауамында дауам итә.
Фарыз ураҙанан тыш, байрам көндәрҙән башҡа ваҡытта ла сөннәт ураҙа тоторға мөмкин. Рамаҙан айы мосолманды нәфсеһен тыйып тоторға өйрәтә, ул ваҡытын ғибәҙәттәргә күберәк бүлә, изге эштәр башҡара. Ураҙаны Рамаҙан айында бәлиғ һәм сәләмәт булған кешеләр һәммәһе лә тоторға тейеш.
Йөкмәткеһе
- 1 Ураҙа башланыуы тәртибе
- 2 Ҡөрьән Кәримдә Ураҙа тураһында
- 3 Харам ғәмәлдәр
- 4 Тәрәүих намаҙы
- 5 Ураҙаға ниәт ҡылыу
- 6 Ауыҙ асыу (ифтар) доғаһы
- 7 Хәләл ризыҡ мотлаҡлығы
- 8 Ҡатын-ҡыҙ ураҙаһы
- 9 Зәкәттәр
- 10 Сөннәт Ураҙа
- 11 Сығанаҡтар
- 12 Һылтанмалар
- 13 Иҫкәрмәләр
Ураҙа башланыуы тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы ай күренеүен барлыҡ мосолман донъяһы көтә, сөнки Рамаҙан ай урағы күренгән мәлдән башлана. Ҡайһы ваҡыт Айҙы Ер шарының бер яғында күреп, уны Сәғүд Ғәрәбстанында күрмәүҙәре ихтимал. Шуға күрә ураҙа тотоуҙа бер көнгә айырма килеп сыҡҡылай. Мәҫәлән, 2018 йылда шулай килеп сыҡты, Рәсәй мосолмандары ураҙаны 16 майҙа тота башланы, шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны һәм башҡа бер нисә мосолман илендә, Ай күренмәүен сәбәп итеп, ураҙа башын 17 майға ҡалдырҙылар [1] [2]
Ураҙа тота башлау көнөнән иҫәпләп Ураҙа байрамын билдәләйҙәр. Бер көнгә айырма менән башлау байрамдың да төрлө ваҡытта билдәләнеүенә килтерә.
Ҡөрьән Кәримдә Ураҙа тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолмандар Ҡөрьән сүрәләренә тулыһынса буйһона:
Харам ғәмәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ураҙа тотҡанда тәмәке тартыу, сәхәрҙән алып ауыҙ асҡанға тиклем дарыу эсеү, енси яҡынлыҡ тыйыла. Ураҙала харам ризыҡтарҙан башҡа бар нәмәне лә ашарға рөхсәт ителә, тик ваҡытты боҙмау талабы мотлаҡ.
Тәрәүих намаҙы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыйылған ғәмәлдәрҙән тыш, был айҙа мосолмандар Аллаһы тәғәлә ризалығы өсөн мөмкин тиклем күберәк изге ғәмәлдәр ҡылырға тырыша.
Рамаҙан айының һәр көнөндә, биш тапҡыр фарыз намаҙҙан тыш, йәстү намаҙынан һуң һәр төн егерме рәҡәғәткә тиклем тәрәүих намаҙы уҡыла. Уны йәмәғәт менән уҡыу хәйерле һанала. Витр намаҙынан алда тәрәүих намаҙы уҡылырға тейеш.
Егерме рәҡәғәтте икешәр рәҡәғәт итеп унға бүлеп, йәки дүртәр рәҡәғәт итеп бишкә бүлеп уҡырға мөмкин.
Тәрәүих намаҙын яңғыҙ ҙа уҡырға була, ләкин йәмәғәт менән мәсеттә уҡыу сөннәт. Тәрәүих намаҙы йәмәғәт менән уҡылған ерҙә витр намаҙы ла йәмәғәт менән уҡыла. Ураҙаны боҙған осраҡта мосолман уны аҙағынан ҡаза ҡылып ҡуйырға тейеш, әммә тороп ҡалған тәрәүих намаҙы ураҙа бөткәс ҡаза ҡылынмай.
Ураҙаға ниәт ҡылыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәхәр ашағандан һуң.
Ураҙа ниәте: Нәүәйтү ән әсуумә саумә шәһри Рамаҙаанә минәл-фәжри иләл-мәғрәби хаалисал-лилләәһи тәғәәләә. АЛЛАҺУ ӘКБӘР.
Мәғәнәһе: АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ ризалығы өсөн таң атҡандан алып ҡояш байығанға тиклем Рамаҙан айының ураҙаһын тоторға ниәт иттем.
Ауыҙ асыу (ифтар) доғаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыҙ асҡанда уҡый торған доға:
«Аллааһүммә ләкә сумту үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә ғәләә ризҡыкә әфтартү фәғфирлии йәә ғаффәәрү мә ҡаддәмтү үә мәә әххартү».
Мәғәнәһе:
Йә, Аллаһ, ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом үә мин һиңә генә иман килтерҙем, үә һиңә тәүәккәл ҡылдым, үә һинең ризығың менән ауыҙымды асам. Әй, гонаһтарҙы ғәфү итеүсе Аллаһ, инде минең элекке гонаһтарымды ла, хәҙерге гонаһтарымды ла ярлыҡа.
Хәләл ризыҡ мотлаҡлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ураҙала ғына түгел, башҡа ваҡытта ла мосолман ризығының хәләл булыуын ҡәтғи күҙәтергә тейеш. Хәләлгә саҡ ҡына харам ҡушылған булһа ла, тотош ризыҡ харам иҫәбенә инә. Мәҫәлән, сыр ҡайнатҡанда сусҡа майы ҡушылыуы ихтимал, бындай ашамлыҡ харамға сыға.
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
Ураҙала башҡорт милли аш-һыуына өҫтөнлөк биреү — дөрөҫ туҡланыу нигеҙе булыр, улар энергияны һаҡларға булышлыҡ итә, ҡорот иһә ризыҡтың тейешенсә эшкәртелеүенә ярҙам итә.
Ҡатын-ҡыҙ ураҙаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатын-ҡыҙға күрем ваҡытында, йөклөлөк һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙарҙа ураҙа тотоу тыйыла. Айлығы башланыуын белеү менән һыу эсеп, ураҙаны туҡтаталар, сөнки ундай хәлендә ураҙа тотоу гонаһ ғәмәлгә инә. Ифтар (ауыҙ асыу) ваҡыты инеп өлгөрмәҫтән, ваҡыт әҙ генә ҡалған булһа ла ураҙа боҙолған иҫәпләнә.
Тотолмай ҡалған көндәр өсөн улар башҡа ваҡытта ураҙа тотоп, көндәрен тултырып ҡуялар (ҡаза ҡылыу). Күрем (айлыҡ) ваҡытында уҡылмай ҡалған намаҙҙар иһә ҡаза ҡылынмай [3]
Зәкәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рамаҙан айында мосолмандар өс төрлө зәкәт түләй:
- фытыр саҙаҡаһы;
- фидиә саҙаҡаһы;
- мал-мөлкәттән саҙаҡа — зәкәт. Был төр саҙаҡа мал-мөлкәте нисабтан уҙһа ғына түләнә.
Фиҙиә саҙаҡаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рамаҙан айында кеше алты сәбәп менән ураҙа тота алмауы мөмкин:
- Беренсеһе — сәләмәтлек булмау. Һауыҡҡас, ул кеше ураҙаһын көнгә-көн тотоп бөтөрә.
- Икенсе сәбәбе — сәфәрҙә булыу. Ләкин сәфәр менән сәфәр араһында айырма бар. Әгәр кеше транспортта йөрөп,яҡын аралыҡта булып, юлы ауырлыҡ тыуҙырмай икән — ураҙаны боҙорға дәлил юҡ. Ә инде кисектергеһеҙ сәбәптәр арҡаһында кеше йыраҡ юлға сыға, ураҙа тотоуы ауыр була икән, ураҙаһын кисектереп тора һәм Рамаҙан айы үткәс көнөнә-көн тотоп ҡуя — ҡаза ҡыла.
- Мөслимә (мосолман ҡатын) йөклө булғанда йәки бала имеҙгәндә, балаға йә үҙенең һаулығына зыян килерҙәй булһа, ураҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. Өлар фиҙиә түләмәй, аҙағынан ҡаза ҡылып ҡуйырға тейеш була
- Ҡартлығы арҡаһында ураҙа тота алмаған кеше фиҙиә саҙаҡаһы түләп, ураҙаһын ҡаза ҡыла
- Түҙә алмаҫлыҡ сарсау йәки асығыу арҡаһында ураҙаһын өҙөргә мәжбүр булыу. Был осраҡта һыуһынды йә асығыуҙы баҫырлыҡ ҡына ашап алырға ла, башҡаса ашамаҫҡа. Был көн өсөн фиҙиә түләнмәй, башҡа ваҡытта ураҙа тотоп ҡаза ҡылына.
- Ныҡ ауыр эш арҡаһында ашарға кәрәк булыу. Фиҙиә түләнмәй, көнөнә-көн ҡаза ҡылына [4]
Әгәр кеше төҙәлмәй торған дауамлы ауырыу икән, йә ҡартлыҡ буйынса ураҙа тота алмаған булһа, бындай осраҡта фиҙиә саҙаҡаһы түләргә тейеш була. Әгәр кешенең фиҙиә түләрлек хәле юҡ икән, унан бурыс төшә һәм ул үҙе саҙаҡа ала торған кеше булыуы ихтимал. Был осраҡта уның төп бурысы — саҙаҡа өсөн доға ҡылып ҡуйыу.
Фиҙиә саҙаҡаһын бер фәҡиргә лә, бер нисәһенә бүлеп тә бирергә була [5] .
Фытыр саҙаҡаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фытыр саҙаҡаһы (Зәкәт әл-фитр) (ғәр. زكاة الفطر — ураҙа саҙаҡаһы) — Рамаҙан айы аҙағында, Ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә, мохтаждарға бирелә торған бирелә торған вәжиб саҙаҡа .Миҡдарын ҡайҙа нимә үҫеүенә ҡарап 1 сағ бөртөклө матдәләрҙән сығып иҫәпләнә. Европала бойҙай йә арпа, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — дөгө, Яҡын Шәреҡтә — хөрмә менән иҫәпләнә. Сағ (ғәр.صاع) — был 4 ҡуш ус бөртөклө күләме. Ул 3,300 г (хәнәфи мәҙһәбтә), йәки 2,176 г (башҡа сөнни мәҙһәбтәрҙә) тип һанала.
Хәнәфи мәҙһәбтә ярты сағ, йәғни 1,650 г бирелә[6].
Ауыҙ астырыу йолаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡында ураҙа мәлендә ауыҙ астырыу йолаһы бар. Быны өҫтәмә сауап өсөн дә, үҙе ураҙа тота алмаған осраҡта фиҙиә иҫәбенән дә эшләйҙәр.
Бер көн дә ураҙа тота алмаған кеше йәки 60 кешене ауыҙ астыра, йәки 30 кешене ифтар ашатып, сәхәргә етерлек ризыҡ бирә. Ураҙа тотҡан кешене ауыҙ астыртыу ураҙаға торошло тип һанала.Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шундай хәҙисе бар:
«Кем ураҙа тотҡан кешене ашатһа, шуға ураҙа сауабы булыр, ураҙа тотҡан кешенең сауабы ла кәмемәҫ» ( Әхмәт ән-Нәсәи тапшырған хәҙис)
Сөннәт Ураҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолмандарҙа ошо көндәрҙә сөннәт ураҙа тоторға кәңәш ителә:
- һәр дүшәмбе йә кесе йома;
- ай календары буйынса 13, 14 һәм 15 көндәрҙә;
- зөлхизә айының тәүге ун көнөндә;
- мәхәррәм айының 9,10,11 йәки 9-10 йәки 10-11 көндәрендә;
- шәүүәл айының 6 көнө буйына;
- зөлхизә айының 9-сы көнөндә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь — Ҡалып:Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 б. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пост — одно из лучших лекарств
- Рамадан. Пост в Священный Месяц: смысл, правила, действия
- Книги о мусульманском посте
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Фетва Совета улемов СМР и ДУМ РФ о Рамадане[1]
- ↑ Европейский совет по фетвам объявил дату начала Рамадана [2]
- ↑ Критические дни, регулы и соблюдение поста [3].
- ↑ 6 случаев, когда разрешено не соблюдать пост [4]
- ↑ Кому и когда выплачивается фидья-садака? [5].
- ↑ Как и кому выдавать Закят аль-фитр
- ↑ Накормить постящегося – получить большое воздаяние[6].


text:
Республика халҡы Учалы районынан «Зәңгәр ҡош» проектында ҡатнашҡан Ләйсән Золотарева өсөн тауыш бирә ала
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Кисә Учалы районының Яңы Байрамғол ауылында йәшәгән туғыҙ йәшлек Ләйсән Золотарева «Рәсәй 1» каналында «Зәңгәр ҡош» проектынды сығыш яһаны. Данлыҡлы «оркестр» ҡыҙыҡай жюриҙы үҙенсәлекле тауышы һәм бер нисә музыка ҡоралында уйнау һәләте менән хайран ҡалдырҙы.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, һәр программа сыҡҡандан һуң PTICA.TV сайтында тамашасылар өсөн тауыш биреү уҙғарыла. Тапшырыу эфирға сыҡҡандан һуң аҙна дауамында оҡшаған ҡатнашыусы өсөн тауыш бирергә мөмкин.
Теләгән һәр кем бер IP-адрестан биш тапҡырға тиклем тауыш биреү мөмкинлегенә эйә. Ҡатнашыусы өсөн смс-хәбәр ярҙамында ла тауыш бирергә мөмкин. Бының өсөн мобиль телефондан ҡыҫҡа 1075 һандарына тауыш бирергә теләгән ҡатнашыусының тәртип һанын ебәрергә кәрәк. Тамашасыларҙың онлайн һәм смс-хәбәр аша ебәргән тауыштары бергә иҫәпләнә.


text:
Әҙәп тураһында0
Әҙәп тураһында
Әғүүҙү билләәһи минәш-шәйтаанир-ражиим. Бисмилләәһир — рахмәәнир-рахииим. Әлхәмдулилләһи раббил ғәләмин үәссаләәтү үәссәләәмү ғәләә рәсүлинә Мүхәммәдиү үә ғәләә әәлииһи үә әсхабии әждмәғин.
Бөтә ғәләмдәрҙең раббыһы һәм тәрбиәсеһе булған Аллаһы Тәбәрәкә үә Тәғәләгә маҡтауҙарыбыҙ һәм ололауҙарыбыҙ булһа ине. Бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең солтаны булған Аллаһтың рәсүле – Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһиссәләм хәҙрәттәренә, уның ғәилә-яҡындарына һәм барлыҡ сәхәбәләренә сәләмдәребеҙ, салауаттарыбыҙ һәм һәр төрлө изге доғаларыбыҙ булһа ине.
Аллаһы Тәғәләнең әмерен үтәү ниәте менән мәсетебеҙгә йыйылған хөрмәтле дин ҡәрҙәштәрем, һеҙҙе динебеҙҙең күркәм сәләме менән сәләмләйем:
Әссәләәмү ғәләйкүм үә рахмәтуллаһи үә бәракәәтүһ! тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Мәрхүмдәргә Ҡөръән уҡыу0
Мәрхүмдәргә Ҡөръән уҡыу үә доға ҡылыу
Аллаһ Субхәнә үә Тәғәлә Ҡөръән Кәримдең «Әл-Хәшр» сүрәһенең 10-се аятында беҙгә әйтә:
:قال الله تعالي في الكتابه الكريم
...أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِمِ
وَالَّذِينَ جَاؤُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ ۞وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلّاً لِّلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَؤُوفٌ رَّحِيمٌ
10. Үә-лләҙиинә джәә'үү мим-бәғдиһим йәҡуулүүнә раббәнә-ғфир ләнәә үә ли'ихъүәә- нинә-лләҙиинә сәбәҡуунәә бил'иимәәни үә ләә тәджғәл фии ҡулүүбинәә ғыилләл-лилләҙиинә әәмәнүү раббәнәә иннәкә ра'үүфү-ррахиим.
10. һуңынан күсеп килгән кешеләр: «Раббым, беҙҙе лә, беҙҙән алда иманға килгән туғандарыбыҙҙы ла ярлыҡа. Беҙҙең күңелдә иманлы кешеләргә нәфрәт уятма. Раббым, һин миһырбанлы, шәфҡәтле бит!» — ти.
Мәшһүр аяттар, доғаның үлгәндәргә файҙаһы тиеүен күрһәтә. Шулай уҡ Пәйғәмбәребеҙ ﷺ ҙә: тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Риба0
Риба
Һорау: «Риба» шәриғәттә һәм телдә нимәне аңлата?
Яуап: «Риба» телдә- «өҫтәү» тигән мәғәнәне аңлата. Шәриғәттә был аңлатма ике төрҙә ҡарала:
1. Һатып-алыуҙағы риба;
2. Залог һәм заем рибаһы.
Был ике төрҙә Исламда — харам. Рибасы ла һәм проценттар менән аҡса биреүсе лә оло гонаһ ҡылыусыларҙан булалар. Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә әйтте:
«Әй иман килтереүсе бәндәләр! Риба ашамағыҙ, йәғни бурысҡа биреп торған өсөн арттырып алмағыҙ. Аллаһының һүҙҙәрен, хөкөмдәрен иғтибарһыҙ ҡалдырыуҙан һаҡланығыҙ, моғайын ғазабтан ҡотолоп, өҫтөнлөнлөк табырһығыҙ». «Әли Ғимран /Ғимран ғаиләһе», 3:130 тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Аҡсаны процентҡа бирһәң (риба)0
Аҡсаны процентҡа бирһәң (риба)
Сайт авторынан: Нимә ул риба? Риба аҡсаны, йәки башҡа әйберҙе үҙ хаҡынан артырып алыу маҡсаты менән процент өҫтәү. Ә процентҡа биреүсенән башҡа алыусы риба хөкөмөнә инәме? Әйе. Сөнки ул был эштә ҡатнашҡан һәм рибаны хуплаған кеше булып сыға. Һеҙҙең иғтибарға аҫтағы мәҡәлә. Шулай уҡ ошо биттә «риба» хаҡында: https://nazir1965.com/din/riba.html#more-6574
Аҡсаны үтескә бирһәң – сауап, процентҡа бирһәң — оло гонаһ
Ростовщиклыҡ һәм проценттарҙан килем алыу менән шөғөлләнеүҙән дә ҙур гонаһ юҡ. Ҡөрьәндә: «Әгәрһеҙ быны эшләмәһәгеҙ (йәғни, Алла язаһынан һаҡланмаһағыҙ, өҫтәмә хаҡ алыуҙың хәрәмлегенә ышанмаһағыҙ йәки ышанып та унан баш тартмаһағыҙ), Алланан һәм Уның рәсүленән һуғыш тураһында ишетегеҙ, әгәр тәүбәгә килһәгеҙ, һеҙҙең төп малығыҙ — үҙегеҙгә!» (Әл- Баҡара сүрәһе. 2-279). тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Кәмселектәрҙе (ғәйепте) йәшереү0
Кәмселектәрҙе (ғәйепте) йәшереү
Мосолмандарҙың кәмселектәрен йәшереү
إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
19. Иннә-лләҙиинә йухиббүүнә әң тәшииғәл-фәәхишәтү фи-лләҙиинә әәмәнүү ләһүм ғәҙәәбүн әлиимүң фи-ддүнйәә үәл-әәхыирати үә-ллааһу йәғләмү үә әңтүм ләә тәғләмүн
19. Иманлылар тураһында нәфрәт уятырлыҡ хәбәр таратырға яратҡан кешеләргә донъялыҡта ла, әхирәттә лә — ғазаплы яза. Аллаһ күңелдәрҙә булған нәмәне белер, ә һеҙ белмәйһегеҙ! (Ән-Нур (Нур) 24:19)).
Мосолмандың төп сифаттарынан булып уның оялсанлығы тора. Ул үҙенең һәм башҡа мосолмандар кәмселектәренән ояла, ул кәмселектәрҙе үҙе лә һөйләп йөрөмәй, ул кәмселектәрҙең йәмғиәттә таралыуына ла юл ҡуймай. Аллаһы Сөбханә үә Тәғәлә ошо аятта мөьминдәрҙең кәмселеген, ғәйептәрен һөйләп йөрөүселәргә донъяла ла, ахирәттә лә ғаҙаб буласағы менән киҫәтә, беҙгә уларҙың да гөнаһ эшләүсе кеүек үк гөнаһлы булыуҙарын күрһәтә. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Өхөд янындағы алыш0
Өхөд янындағы алыш
Асыу менән үс алыу
Бәдер көнөндә күренекле Ҡурәйш халҡы еңелеүгә дусар ителгәндән һуң Мәккәгә ғәскәрҙең ҡалдығы ғына ҡайтып етә. Был улар өсөн бик оло юғалтыу була. Һуғышта ятып ҡалғандарҙың аталары, улдары һәм ағай-энеләре Әбү Суфйанға һәм теге каруанда тауарҙары булған кешеләргә киләләр ҙә, кәңәшләшеп, шул байлыҡтарҙы мосолмандарға ҡаршы көрәштә ҡулланырға ҡарар итәләр. Ҡурәйш ҡәбиләһе халҡы Аллаһ Рәсүленә ҡаршы алыш өсөн туплана. Шағирҙар шиғырҙары менән кешеләрҙе алышҡа әйҙәй, уларҙа көс-ғәйрәт уята.
Ҡурәйштәр һижрә буйынса өсөнсө йылдың шәүүәл айында үҙҙәренә эйәргән башҡа ҡәбилә вәкилдәре менән бергә алышҡа сыға. Күренекле ҡурәйштәр үҙҙәре менән ҡатындарын да ала. Улар ғәскәрҙәре менән Мәҙинә ҡаршыһына барып еткәнсе бара. Аллаһ Рәсүле ﷺ, мосолмандар Мәҙинә эсендә булырға тейеш, дошмандар баҫып ингән хәлдә генә ҡаршы көрәшкә сығасаҡбыҙ, тигән ҡарарға килә. Ул ҡаланан китергә теләмәй. Ғабдуллаһ ибн Өбәйй ҙә Пәйғәмбәрҙең ﷺ ҡарарын ҡеүәтләй. Тик Бәдер алышында ҡатнаша алмай тороп ҡалғандар ғына: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Әйҙә, бергә дошман ҡаршыһына сығайыҡ. Беҙ уларҙан ҡурҡа йәки көс-ҡеүәтебеҙ юҡ, тип уйламаһындар әйҙә», — тип ныҡыша. Аллаһ Рәсүле ﷺ өйөнә инеп, хәрби күлдәген кейгәнсе, уның артынан эйәреп йөрөйҙәр. Әммә аҙаҡ был ҡылыҡтары өсөн үкенеп: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Беҙ һине ошо аҙымға этәрҙек. Беҙ бит һине мәжбүр итергә теләмәгән инек. Теләһәң, туҡтат. Аллаһ бәрәкәт бирһен үҙеңә», — тиҙәр. Аллаһ Рәсүле ﷺ уларға: «Кейгән икән, пәйғәмбәргә, алышмайса тороп, хәрби күлдәген сисеү килешмәй», — тип яуап бирә.
Пәйғәмбәр ﷺ, үҙенең меңәрләгән сәхәбәһе менән яуға сыға. Мәҙинә менән Өхөд араһында булған саҡта Ғабдуллаһ ибн Өбәйй: «Уларҙы тыңланың, мине тыңламаның», тип өс йөҙләгән кеше менән ғәскәрҙе ташлап китә. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Ухуд (Өхөд) һуғышы0
Ухуд (Өхөд) һуғышы
625 йыл, Һижрәнең 3 йылы, Ухуд (Өхөд) һуғышы.
Бәҙер һуғышынан һуң Мәккәлә рәйес булған Әбү Суфьян ибн Хәрбтең, әһел Исламдан үс алыу маҡсаты менән, ике йөҙ ғәскәр йыйып, Мәҙинәгә барып та, был сәфәрҙән уңышһыҙ ҡайтҡанлығы юғарыла яҙылғайны.
Бәҙер ваҡиғаһы әсеһе өҫтөнә тағы ла был уңышһыҙлыҡҡа дусар булған Әбү Суфьян нисек тә булһа әһел Исламдан үс алыу ниәтендә йөрөй ине. Бәҙер һуғышында үлгән кешеләрҙең яҡындары ла үс алыу ниәтендә инеләр. Бының өҫтөнә Бәҙер һуғышынан һуң мөшриҡтәрҙең сауҙа юлдары ла бикләнеү дәрәжәһенә еткән тиәрлек ине. Шунлыҡтан ҡеүәтле бер ғәскәр туплап, әһел Исламдың шәүҡәт үә ҡеүәттәрен һындырыу мөшриҡтәргә иң мөһим бер нәмә ине.
Бәҙер һуғышына сәбәп булған каруандағы малдар, уның эйәләре, ул ваҡытта шул каруанды яҡлайбыҙ тип, Мәккәнән сығып Бәҙерҙә булғанға, ул каруан Мәккәгә ҡайтҡас, бүленмәйсә Дәрун нәдүәлә һаҡларға ҡуйылғайны, һуңынан уның эйәләренең күбеһе Бәҙерҙә үлеү сәбәпле, икенсенән, Бәҙерҙә еңелеүҙең әсеһе сәбәпле, каруан малын бүлеүгә күңелдәре бармай ине. һуңынан мөшриҡтәр, Әбү Суфьянға барып, ошбу каруан малдарын мосолмандарға ҡаршы һуғышыу өсөн файҙаланыу тураһында һүҙ һөйләнеләр. Әбү Суфьян да, быны бик хуп күреп, бергәләп халыҡты шуға ҡыҙыҡтырҙылар. Халыҡ быға ризалыҡ белдерҙе. Каруандағы мал, илле мең алтынға иҫәпләнеп, һуғыш кәрәгенә сарыф ителде. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Хәмерле туйға барырғамы?0
Хәмерле туйға барырғамы?
Инанған, иманлы кешеләр күршеләренең һөйөнөсөн дә, көйөнөсөн лә уртаҡлашып йәшәйҙәр. Күрше хаҡын һаҡлауҙа кәмселек килтермәҫкә тырышалар. Әлбиттә, күршеңдә туй булғанда, унда барырға, яңы ғаиләнең шатлығын ҡеүәтләргә, арттырырға кәрәк. Был беҙҙең дини бурысыбыҙ, күршеләр алдындағы вазифабыҙ. Тик бер «ләкин» бар шул мәсьәләлә лә. Әгәр шул туйҙа иманыбыҙға, динебеҙгә ҡаршы эштәр эшләнһә, ғөрөф-ғәҙәтебеҙ менән һыйышмаған хәл-күренештәр булһа, унда бармау хәйерле. Конкретно әйтһәк, туйҙа араҡы эселһә, ҡатындар менән ирҙәр иҫереп, төрлө йәмһеҙ ҡиәфәткә инеп ҡыланһа, юләрләнеп алйотланһалар, бер һүҙ менән әйткәндә, гонаһ ҡылынһа, бындай туйға барыуҙың кәрәге юҡ. Бында инде күршелек хаҡы түгел, иман таҙалығын һаҡлап ҡалыу өҫтөнлөк итә. Был шарттарҙа күршеләр ҙә (туғандар ҙа) үпкә белдерә алмай. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Бәдер янындағы оло һуғыш0
Бәдер янындағы оло һуғыш
Һижрә буйынса икенсе йылдың Рамаҙан айында оло һуғыш була. Аллаһ был көндө «Айырыу көнө» тип атай: «Әгәр (хаҡты ялғандан) айырыу көнөндә, ике йәмәғәт осрашҡан көнгә, Аллаһҡа һәм Беҙҙең Үҙ ҡолобоҙға күндергән аяттарға иман килтергән булһағыҙ...» (Ҡөръән, 8:41).
Аллаһ Рәсүле ﷺ Әбү Суфйандың, ҡурәйштәрҙең оло каруанында тауарҙар тейәп, Шам ерҙәренән ҡайтып килеүе хаҡында ишеткәс, мосолмандарҙы алышҡа әйҙәй башлай.
Мосолмандар менән мәжүси ҡурәйштәр араһында яу була. Барыһы ла изге Ислам һуғышы өсөн барлыҡ милкен ҡорбан итә, сөнки мосолмандарҙың хәле мөшкөлләнә барған була. Уларҙың ғәскәре Мәҙинә сигенә һәм ҡаланың көтөүлек ерҙәренә тиклем һуҙыла. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Бәҙер һуғышы0
Бәҙер һуғышы
Тарихҡа инеп ҡалған Ислам дине өсөн беренсе Бәҙер (Бәдер) һуғышы 623 йылда, Һижрә йылының Рамаҙан айында була. Һеҙҙең иғтибарға ике төрлө китаптан алынған ошо Бәҙер һуғышы тураһында мәғлүмәт.
Бәҙер һуғышы
Йомадил әүүәл айында сығып та, тура килтерә алмаған әлеге ҙур каруандың Мәккәгә ҡайтыуын рәсүлуллаһ көтөп, күҙәтеп тора ине. Рамазан айының баштарында ҙур каруандың Мәккәгә ҡайтып барыуын ишетеү менән, рәсүлуллаһ сәхәбәләргә әҙерләнергә ҡушты. Каруанда мөшриҡтәрҙең һаны бик аҙ булғанға, рәсүлулллаһ был сәфәргә ул ҡәҙәр әһәмиәт бирмәне. Сәхәбәләрҙе лә сығыуға ҡаты рәүештә дәғүәт итмәне. Шунлыҡтан байтаҡ кешеләр был сәфәргә сыҡманылар. Уның өҫтәүенә, каруандың китеп барыуы мөмкин булғанлыҡтан, сәфәргә бик ашығыс хәлдә киткәнгә, ҡайһы бер сәфәргә сығаһы кешеләр ҙә, өйҙәрендә булмағанға, йәки ат үә дөйәләре әҙер булмағандан, сыға алмай ҡалдылар. Бик ашығыс хәлдә 313 кеше сәфәргә сыҡты. Улар араһында 86 мөһәжир булып, ҡалғаны ансарҙар ине. Етмеш дөйәләре булып, уларға икешәр, өсәр, дүртәр кеше сиратлап алмаш- тилмәш ултырып барҙылар. Рәсүлуллаһ, Ғәли бин Әбү Талиб, Мүрсәд бин әби Мурсәд Ғәнәүи- өсөһө бер дөйәлә, Әбү Бәкр, Ғүмәр, Ғабдуррахман бин Ғәүеф — өсөһө бер дөйәлә сиратлап ултырып барҙылар. Ғәскәр эсендә барлығы ике атлы кеше бар ине: Муктад бин Әсүәд, үә Зәбир бин Ғәввәм. Мәҙинә тышында, Бөйүтүл Сәҡыяға туҡтап, рәсүлуллаһ ғәскәрҙе ҡарап сыҡты. Һуғышҡа барырға йәш булған бәғзе йәштәрҙе Мәҙинәгә кире ҡайтарып ебәрҙе. Улар эсендә Ғабделлаһ бин Ғүмәр, Рәбиғ бин Хадиж, Бараз бин Ғәбз, Зәид бин Сәбит бар ине. Раухаәгә еткәс, Мәҙинәгә вәли итеп Әбү Лүбәбәне ебәрҙе. Сафраәгә яҡынлашҡас, Бисбис бин Ғәмрү менән Ғәли бин әби Зүғбәне каруан хаҡында мәғлүмәт алып килеү өсөн Бәҙергә ебәрҙе. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...


text:
17 апрель
17 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 107-се (кәбисә йылында 108-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 258 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Америка Самоаһы — Флаг көнө.
- Сүриә — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Рәсәй — Эске эштәр органдары һәм эске ғәскәрҙәр ветерандары көнө.
- Ҡаҙағстан — Янғынға ҡаршы хеҙмәт көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1928 — Башҡортостан дәүләт китап палатаһы ойошторола.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гусев Юрий Матвеевич (17.04.1937), ғалим-инженер-электромеханик, профессор (1981), техник фәндәр докторы (1980), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1982) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлишин Әһлиулла Хисмәт улы (17.04.1923—5.05.1961), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, гвардия старшинаһы. Танк бригадаһының разведчиктар отделениеһы командиры. Дан орденының тулы кавалеры.
- Вилдан Яруллин (17.04.1968), йырсы, ғалим-философ, философия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 485 — Прокл Диадох, боронғо грек философы, неоплатонизм мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
- 1790 — Бенджамин Франклин, Америка дәүләт эшмәкәре, ғалим.
- 1945 — Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы (1908—1945), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 2014 — Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбия яҙыусыһы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 466
АГРОЭКОСИСТЕМА (агро... һәм экосистема), а.х. продукцияһын етештереүсе хужалыҡ урынлашҡан терр‑яның бер өлөшөн биләүсе тәбиғи‑антропоген комплекс. А. — автотроф система, төп энергия сығанағы — Ҡояш, әммә уның структураһы һәм функцияһы м‑н кеше идара итә. А. махсуслашыу (үҫемлекселек, малс‑ҡ, комплекслы), айырыуса энергияға бай булған хужалыҡтарҙа ла үҫемлектәр туплаған Ҡояш энергияһынан 1%‑тан аҙырағын тәшкил итеүсе антропоген энергияны тотоноу күләме (экстенсив, компромислы, интенсив) б‑са айырыла. БР‑ҙа комплекслы компромислы А. өҫтөнлөк итә, унда антропоген энергияны уртаса ҡулланып, бер үк ваҡытта малс‑ҡ һәм үҫемлекселек продукцияһы етештерелә. А. составына тупраҡ (хайуандар, ылымыҡтар, бәшмәктәр, бактериялар м‑н бергә) , сәсеүлектәр, мал‑тыуар, тәбиғи һәм ярым тәбиғи үҫемлек ерҙәре (урмандар, мал аҙығы биләмәләре, һаҙлыҡтар, һыу ятҡылыҡтары), кеше инә. Тәбиғи экосистемаларҙан айырмалы рәүештә, А. организмдар төрлөлөгө киҫкен кәмегән, уңыш алыу, малсылыҡ м‑н шөғөлләнеү һәм тупраҡ боҙолоу (дегумификация һәм эрозия) һөҙөмтәһендә уларҙан матдәләрҙең һәм энергияның китеүе күҙәтелә. Был юғалтыуҙарҙы компенсациялау һәм А. контролдә булған составын (ҡый үләндәре популяцияһының тығыҙлығын, зыянлы бөжәктәр һанын һ.б.) тотоу өсөн кеше уға өҫтәмә туҡланыу элементтары (органик һәм минераль ашламалар) индерә, пестицидтар ҡуллана һәм уларҙы етештереүгә, күсереүгә һәм индереүгә, а.х. машиналарын етештереүгә һәм ремонтлауға, ер эшкәртеүгә, сәсеүлектәрҙе һәм а.х. малдарын ҡарауға һ.б. энергия сарыф итә (ҡара: Малсылыҡ, Үҫемлекселек).
Әҙәб.: Экологический императив сельского хозяйства Республики Башкортостан. Уфа, 1999.
Б.М.Миркин
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Әкиәт «Батыр һалдат»
Әкиәт «Батыр һалдат»
Борон-борон заманда бер батша йәшәгән. Уның бала-сағаһы булмаған. Һарай эсендә ҙур алма баҡсалары бар икән. Бер ваҡыт батша ҡатыны менән һыу инергә барғанда, алмағас төбөндә бер ҡарт күргән.
— Был ҡарт ҡайҙан килеп сыҡты икән? Нишләп ултыра икән бында? — тип ғәжәпһенгәндәр ҙә, барып, ҡартҡа өндәшкәндәр.
— Мин шулай, шулай, ялан күрергә сыҡтым. Баҡсаң бик оҡшағас, алмағас төбөнә ял итергә ултырҙым. Мин үҙем бер табибмын. Балаға мохтаж кешеләргә ярҙам итәм,— тигән ҡарт. Батша әйтә:
— Беҙҙең бала-сағабыҙ юҡ. Беҙгә ярҙам итә алырһыңмы? — ти.
— Итермен,— ти ҡарт.— Анау алманы өҙөп алып бирегеҙ әле,— ти. Шунан алманы уртаға яра ла бер яртыһын батшаға, икенсе яртыһын ҡатынына бирә.
— Ашағыҙ ошоно,— ти.— һеҙҙең бер ҡыҙ балағыҙ донъяға килер. Балағыҙ тыумаҫ борон уҡ ер аҫтында йорт эшләтегеҙ. Ун ике йәш тулмайынса, ер аҫтынан сығармағыҙ. Алдан сығарһағыҙ, балағыҙ һеҙҙеке түгел,— ти.
Ҡайталар ҙа, ерҙе ҡаҙып, йорт эшләтә башлайҙар былар хәҙер. Йорт һалынып бөткәс, батшаның ҡатыны шунда төшөп бәбәйләй. Бер бала ҡараусы килтереп ҡушалар. Баланы тәрбиәләйҙәр. Бала көндән-көн матурлана. Бик сибәр ҡыҙ булып үҫеп килә. Бер йыл үтә, ике йыл үтә, ете йыл үтә ер аҫтында. Хәҙер ҡыҙға бер уҡытыусы килтереп, уҡытырға ҡушалар. Яҙырға, уҡырға өйрәтә башлайҙар. Берҙән-бер бала, етмәһә, батша балаһы булғас, төрлөсә ҡыландырып ҡарайҙар быны. Ун йәшкә, ун бер йәшкә етә ҡыҙ, хәҙер аң керә быға. Китабында ағас, тауҙар, һыуҙар, урмандар, йондоҙҙар күрә; айҙы, ҡояшты, күп нәмәләрҙе һүрәттән ҡарап белә. Бер көндө ҡыҙ һорай бит:
— Бынан башҡа донъя бармы ни?
— Бар.
— Нишләп мине сығармайһығыҙ?
— Әле ваҡыт етмәгән,— тиҙәр.
Ҡыҙ ер өҫтөнә сығырға бик яғалаша. Ун икенсе йәшенә генә киткәйне, баланы ҡояшҡа алып сығалар. Ҡыҙ бала донъяның киңлегенә аптырай, хайран ҡала.
Бер өс-дүрт көн үттеме — юҡмы, ҡыҙҙы яланға алып сығалар. Тройка менән баралар. Күсер, бала ҡараусы, уҡытыусы ла шунда. Йәнлектәрҙе, тауҙарҙы күрһәтеп йөрөтәләр ҙә ҡайтыу яғына боролалар. Боролоу менән бик ҡаты ел сыға. Ел өйрөлөп-өйрөлөп килә лә ҡыҙҙы күтәреп ала ла китә. Аптырап торалар ҙа ҡалалар. Ул иттеләр, был иттеләр, саптырып ҡайттылар батшаға.
Батша аптыраны-алъяны, эҙләр өсөн һәр яҡҡа ғәскәрен таратты. Ай эҙләйҙәр, йыл эҙләйҙәр,— юҡ, таба алмайҙар ҡыҙҙы. Бөтә ил ҡайғы-хәсрәткә ҡалды. Эҙләй торғас ете йыл үтеп тә китте. Бер ҡоро ер ҡалманы, бер тишек ҡалманы, юҡ ҡыҙ, табылманы. Шунан батша:
— Берәй кешегә тапшырып ҡуяйыҡ, ғүмер буйына эҙләһен,— ти. Шунан әфисәрҙәрҙе, полковниктарҙы, генералдарҙы, һалдаттарҙы йыялар ҙа әйтәләр.
— Кем дә кем ғүмере буйына эҙләргә риза, шуға ашау-эсеү буш, нәмә кәрәк, бөтәһен табып бирәбеҙ,— тиҙәр.
Шулай тип әйтеп ҡарайҙар ҙа бит,— риза булыусы юҡ. Оҙаҡ ҡына ваҡыт тын торғас, иң арттағы бер һалдат ҡул күтәрә:
— Мин риза,— ти.
— Кил әле бында.
Теге килә.
— Йә, нисек эҙләйһең? — ти батша.
— Мин шулай-шулай эҙләйем,— ти һалдат.— Миңә карап эшләт, ун ике йылға етерлек аҙыҡ, бер капитан, ашарға әҙерләүсе бер һалдат кәрәк,— ти.
Батша шунда уҡ быға генерал чины бирҙе, яҡшы кейемдәргә кейендерҙе. Карап эшләп бөтөрәләр, ун ике йыллыҡ аҙыҡ-түлек тултыралар. Былар өсәүләп сығып китәләр, музик менән оҙатып ҡалалар.
Баралар, баралар, ай баралар, йыл баралар. Бара торғас, аҙашалар былар. Ҡара ер юғалды, бөтөн донъяны һыу алды. Хәҙер ҡайһы яҡҡа боролоп китергә лә белмәйҙәр, һауа ла бер, донъя ла бер. Нишләргә? Үҙҙәрен йыуатырға тырышып, ашап-эсергә тотоналар. Йырлаштылар-шаулаштылар, уйнанылар, көлдөләр ҙә шул көйөнсә иҫереп йығылдылар. Бер ваҡыт һалдат уянып китһә, карап бер ағаслыҡҡа килеп туҡталған. Һалдат иптәштәрен уята. Ергә сығалар, китәләр. Бара торғас, бер һуҡмаҡ күреп ҡалалар. Шул һуҡмаҡ менән китәләр, алда дүрт босмаҡлы йорт тора. Шул йортҡа барып керәләр. Керһәләр, һауыт-һаба, йорт кәрәк-яраҡтары тулып ята. Караптан ашамлыҡ килтереп, арлы- бирле ашайҙар ҙа тағы сығып китәләр. Аш бешереүсене өйҙә ҡалдыралар. Аш бешереүсе ашарға бешереп бөтөүгә, берәү ишек шаҡылдата.
— Кем бар унда?
— Ас әле ишегеңде!
Ишекте аса. Асҡайны, ни күҙе менән күрһен, тупһала үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыш ҡарт баҫып тора. Йшек асылыу була, ҡарт йылт итеп кереп тә китә. Инә лә:
— Күтәреп ултырт! — ти. Был күтәреп ултырта.
— Хәҙер ашарға бир. Нимәң бар, барыһын да килтер! Ашағым килә,— ти.
Аш бешереүсенең йөрәге алынды бит инде: теге ни ҡушһа, шуны йүгертеп эшләп кенә тора. Әҙерләнгән аштарын ҡарттың ашап бөтөп сығып китеүе була, тегеләр ҡайтып төшәләр.
— Ултырт ашыңды, бик асыҡтыҡ,— тиҙәр.
— Йоҡлап киткәнмен дә, ашым өлгөрмәй ҡалды бит әле,— тигән була аш бешереүсе.
Икенсе көндө капитан өйҙә ҡала, уның менән дә шундай уҡ хәл була. Өсөнсө көндө һалдат үҙе тороп ҡала.
Бер ваҡыт әлеге-баяғы һаҡалы мең ҡарыш, үҙе бер ҡарыш ҡарт килә.
— Ас ишекте!
— Үҙең асып кер!
— Күтәреп ултырт!
— Үҙең менеп ултыр!
Ҡарт һикегә менеп ултыра ла:
— Ашарға килтер! — ти. Һалдат, ашарға ултыртам тип, ҡартҡа яҡынлай ҙа һаҡалынан урап тотоп алып тороп күтәреп бәрә тегене, сеңк итеп ҡала. Шунан ишек алдына һөйрәп сығарып, бер йыуан ҡарағайға һаҡалынан бәйләп ҡуя.
Иптәштәре ҡайта, ашайҙар, әсәләр. Һалдат тегеләрҙең бер-береһенә ҡарашып ултырғанын күрә бит инде.
— Әйҙәгеҙ, һеҙгә бер әкәмәт күрһәтәм! — тип, һалдат тегеләрҙе ишек алдына алып сыға. Сыҡһалар, бәй, теге ҡарт ағасты тамыры-нейе менән һөйрәтеп алған да киткән. Былар, тиҙ генә йыйынып, ҡартты ҡыуа сығалар. Баралар, бара торғас бер көмөш ҡойоға етәләр. Бер береһен төшөргә ҡыҫташалар. Береһе лә төшмәгәс, һалдат үҙе төшөп китә. Ҡарттың әҙенән эҙләп бара был. Бара торғас, бер матур, бик бай йыһазландырылған өйгә барып инә. Бәй, ни күҙе менән күрһен, бүлмә уртаһында әлеге ҡарт ҡан ағыҙып ултыра! Ҡарт «аһ» тейергә лә өлгөрмәй, һалдат ҡылысы менән быны тураҡлап та ташлай. Ҡарт йән биргән саҡта стеналағы бер бәләкәй генә ҡара нәмәгә ҡарай. Һалдат бының ҡарашын һиҙеп ҡала ла шул ҡара нәмәгә барып төртә. Төртөүе була, шатыр-шотор килеп, ҡалын тимер ишек асылып китә. Ҡараһа, эстә бер һылыу ҡыҙ ултыра.
— Һин әҙәм затымы? — тип һорай һалдат.
— Эйе. Кит тиҙерәк, егет, дейеү юҡ итә үҙеңде! — ти ҡыҙ.
— Мин шул дейеүҙең һабағын уҡыттым инде,— тип, һалдат һаҡалы мең ҡарыш, үҙе бер ҡарыш ҡартты күрһәтә. Шунан һалдат үҙенең кемде эҙләүен төшөндөрөп бирә. Теге ҡыҙ:
— Ул апай ана теге бүлмәлә,— ти. Һалдат ҡарай-ҡарай, бер ҙә ишеккә оҡшаған урын күрмәй.
— Ҡайҙа һуң ул бүлмә?
Ҡыҙ бойҙай бөртөгө ҙурлығы ғына бер нәмәне төртөп күрһәтә. Һалдат шул нәмәгә бармаҡ осо менән баҫҡайны, ауыр тимер ишектәр асылып китә. Был бүлмәнең эсендә тегеһенән дә һылыуыраҡ бер ҡыҙ ултыра. Әҙәми зат егетте күргәс, ҡыҙ:
— Егет, ҡас, дейеү һәләк итер үҙеңде! — тип ял-бара башлай.
— Дейеүҙән ҡурҡмағыҙ,— ти һалдат.
Шулай итеп, ике ҡыҙҙы ла ҡотҡарҙы бит инде был. Һуңғы ҡотҡарған ҡыҙ батша ҡыҙы булып сыға. Ҡыҙҙар егетте кейендереп, йыуындырып алалар. Батша ҡыҙы һалдатҡа үҙе ун ике йыл ер аҫтында ултырғанда атаһы эшләтеп биргән йөҙөктө бүләк итә.
Өсәүләшеп, капитан менән аш бешереүсе ҡырына сығалар. Карапҡа ултырып, ҡуҙғалып киттек тигәндә генә һалдат:
— Йөҙөгөм тороп ҡалған! — тип ҡысҡырып ебәрә.
Шунан һалдат йөҙөктө алырға ер аҫтына кире төшөп китә. Был юлы һалдатты ер аҫтынан тегеләр күтәреп сығармай ҙа ҡуялар, үҙҙәре генә китәләр ҙә баралар, һалдат ҡысҡыра-ҡысҡыра, ары йүгерә, бире йүгерә, йүгерә торғас арып бөтә. Уйлап ултыра-ултыра ла, тороп, бер яҡҡа китә лә бара. Ай бара, йыл бара, бара торғас, бер асыҡ ялан күреп ҡала. Бының ҡаршыһына бер һыбай килә, күҙе баҙлап тора:
— Һин бында нисек килеп ҡаптың?
— Мин йоҡлағанмын, ошо ерҙә уянып киттем,— тип яуап бирә һалдат.
— Ә-ә, Урман батша дейеүе мыҫҡыл итеп килтереп ташлаған инде һине, алай булғас! — тип ажғырып ҡуя һыбайлы. Был Ялан батша дейеүенең улы икән.
Һыбайлы һалдатты атаһына алып килә.
— Егет, иркең булһа, нишләр инең?
— Үҙ илемә ҡайтыр инем.
— Мин һиңә бер эш бирәм, шуны үтәй алһаң, илтеп ташларбыҙ,— ти Ялан батша дейеүе һалдатҡа.— Өй ҙурлығындағы ҡаҙанды йыл буйына туҡтатмайса ҡайнат! — ти. Һалдат риза. Йыл тулырға ике ай ҡалғас ҡына, һалдат арып йоҡлап киткән бит, шайтаның. Һалдат йоҡлаған арала ҡаҙан эсенән меңәрләгән ҡораллы дейеүҙәр килеп сыға ла, китә былар менән һуғыш: Ялан батша дейеүен батшалыҡтан алып ташларға итәләр икән тегеләр. Йән-фарман һуғыша торғас, Ялан батша дейеүенең ғәскәре быларҙы ҡыйратып ташлай. Ялан батша дейеүе һалдатты саҡыртып ала:
— Был юлы ғәйебең булды, тағы ике йыл эшләһәң, ҡайтарып ебәрербеҙ үҙеңде,— ти.
Һалдат хәлдән тайып, арып йығыла яҙып, йығыла яҙып эшләп йөрөй. Теге ҡаҙанды һәр ваҡыт ҡайнатып торорға кәрәк бит инде. Шул ваҡыт теге дейеүҙең улы килә:
Ну, егет, бик тырыштың! Мин һиңә аҡыл өйрәтмәксе булдым. Һинең көнөң бөттө, атайым бүләк бирер өсөн саҡырыр: күп ҡылыс араһынан береһен һайларға ҡушыр,— һин яман ҡынлы ҡылысты ал; өйөрҙән ат һайларға ҡушыр,— һин ҡорсаңғы атты һайла; шунан бик күп сумка сығарып һалыр,— иң туҙған сумканы алырһың,— тип өйрәтеп ҡуя.
Һалдатты батша саҡыртҡан.
— Ну, егет, һиңә бүләк бирәм, үҙең теләгәнеңде һайлап ал,— тигән.
Нәмә генә бирһә лә, һалдат дейеү улы өйрәткәнсә эшләп тик тора икән. Дейеү аптырашта ҡалған. Шулай ҙа һүҙенән кире сикмәгән. Ялан батша дейеүе:
— Хәҙер һин һайлап алған атыңды мен, минең күҙ күреме ерҙән ҡыйрата торған ҡылысымды ал, күпме кәрәк шул тиклем аҡса бирә торған сумкамды ла ал да, анау ҙур күл ситенә бар. Бер аҡҡош осоп китер, шуның артынан ҡалма! — тип өйрәтә.
Һалдат бөтәһен дә дейеү өйрәткәнсә эшләй. Дейеү үҙе, аҡҡош һүрәтенә кереп, юл өйрәтеп бара икән. Байтаҡ ваҡыт оса торғас, һалдат үҙҙәренең ҡалаһына килеп төшә, аҡҡош кире оса. Һалдат ҡала ситендәге бер өйгә инә. Унда бер әбей йәшәй икән.
— Нихәл әбей?
— Бер көйгә, балаҡайым,— ти әбей.
— Әбей, ҡалала ниндәй яңылыҡтар бар?
— Бына өс-дүрт көндән батшаның ҡыҙы ҡайтып төшөргә тейеш икән. Ҙур байрамға әҙерләнәләр, төш юраусылар белеп әйткән,— ти әбей.
Өс-дүрт көн үтеп тә китә. Музик менән тегеләр ҡайтып төшәләр. Халыҡ шау-шыу килеп ҡаршылай.
— Ҡайҙа һалдат? — тип һорайҙар бит инде быларҙан.
— Һалдат дауыл ваҡытында һыуға йығылып төшөп ҡалды,— тиҙәр тегеләр. Алдашалар инде шаҡшылар!
Хәҙер батша халҡы, шау-гөр килеп, туй яһарға йыйына. Туй башлана, туйға һалдат барып керә. Шул ваҡыт батша ҡыҙы:
— Мине ошо егет ҡотҡарҙы! — тип һалдаттың муйынына барып аҫылына. Шул арала һалдат капитандың башын сабып өҙә.
Батша, ҡыҙын һалдатҡа биреп, батшалығын да кейәүенә тапшырып ҡуя. Шулай яҡшы ғына донъя көтөп ятҡанда, күрше батшанан бер кеше килеп төшә. Ул хат килтерә: «Һинең ҡатыныңа бик күптән ғашиҡ инем, миңә бир! Бирмәһәң, һуғышып аласаҡмын! — тип яҙылған хатта. Һалдат: «Оятһыҙға аҡыл өйрәтеп ҡайтарырбыҙ, килегеҙ»,— тип яуап яҙа. Шунан ике арала һуғыш башланып киткән. Һалдат-батша серле ҡылысы менән күҙ күреме ерҙән тегеләрҙе ҡыйратып тик ята икән.
Еңелгәс, күрше батша хәйлә эҙләй башлаған. Бының ҡатынын үҙе яҡлы кешеләр менән уратып алған, һалдаттың серен систерергә тырыша икән был. Батша улы батша ҡыҙына оҡшамай булмай бит инде. Батша улы нисек етте шулай, һалдаттың ҡатынын үҙенә ҡаратып, ҡылысын урлата. Бәй, бер ваҡыт һалдат-батшаның ғәскәре еңелә башлай. Батша улы быны тамам еңеп, үҙен әсир иттем тигәндә генә, һалдат атына атланып ҡасып ҡотола. Туп-тура дейеүгә бара, шулай-шулай тип, аңлатып бирә. Ялан батша дейеүе:
— Әйттем бит мин һиңә, ҡылысыңды һаҡла тип, ә һин нишләнең? — тип һуҡрана.— Хәҙер мин һине сатыр-сотор ағасҡа өйләндерәм,— ти.— Бер һуҡыр хәйерсе килеп эләгеп йығылыу менән һин матур атҡа әйләнерһең. Шул хәйерсе һине теге батшаға илтеп һатыр. Шунан инде йоҡлама, нисек тә ҡылысты ҡулға төшөрөү яғын ҡара,— тип өйрәтә.
Бөтәһе лә дейеү өйрәткәнсә килеп сыға. Шулай ҙа теге батша ҡыҙы, дейеүҙә йәшәп, уҡыған бит инде. Был атты яндырырға ҡуша. Ә ат ҡатындың уйын белеп тора бит инде. Ат үҙен ҡараусыға, телгә килеп, шуны әйтә:
— Мине яндырған ваҡытта бер тешем осоп китер, шуны алып баҡсаға ырғыт, шул урында күл хасил булыр,— ти.
Атты яндыралар, бер теше осоп китә. Ат ҡараусы, һөйләшеп ҡуйылғанса, теште алып баҡсаға ырғыта. Теге батша улы менән бының ҡатыны ҡыуана-ҡыуана һыу инәләр, ә күл төбөндә ятҡан теш ҡабат һалдатҡа әйләнә лә, ағас артынан сығып, ҡылысты эләктерә. Ҡылысты эләктерә лә тегеләрҙе ҡыйрата башлай. Батша менән ҡатындың башын сабып өҙә. Бөтөн байлыҡты халыҡҡа таратып бирә лә үҙе ил гиҙәргә сығып китә.
Әле булһа насар батшалар менән һуғышып йөрөй, ти, ул батыр һалдат.
БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ӘКИӘТТӘРЕ Баҫмага НУР ЗАРИПОВ әҙерләне ӨФӨ
БАШҠОРТОСТАН КИТАП НӘШРИӘТЕ 1990
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 02.07.2017 в 01:36, и размещена в категории Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 274
РОМАНОВ ТОҠОМО, һарыҡтарҙың шырт йөнлө, ит‑тун йүнәлешле тоҡомо. 18—19 бб. Ярославль губ. крәҫтиәндәре тарафынан тун сифаттары һәм үрсемлелек б‑са иң яҡшы булған урындағы төньяҡ ҡыҫҡа ҡойроҡло һарыҡтарҙы һайлап алыу юлы м‑н сығарыла. Исемен тәүге таралыу урынынан — Романов‑Борисоглебск өйәҙенән ала. Эре, ныҡлы һөлдәле мал. Башы ҙур түгел, оҙонса, кәүҙәһе йомро, мунда, арҡа һәм һигеҙгүҙ һыҙығы тура, аяҡтары көслө, төҙ. Тәкәләр һәм һарыҡтар мөгөҙлө һәм туҡал була. Тәкәләрҙең тере ауырлығы 80—90 кг, һарыҡтарҙыҡы — яҡынса 50 кг. Йөн япмаһы ҡылдан һәм мамыҡтан тора (1:6—8), мамыҡ сүстәре ҡыл сүстәренән 20—40%‑ҡа оҙонораҡ, ҡыл йыуанлығы 65— 85 мкм, мамыҡтыҡы — 20—22 мкм. Яңы тыуған бәрәстәрҙең йөнө ҡара төҫтә, оло һарыҡтарҙыҡы — һоро (ҡылының төҫө ҡара, мамығы — аҡ). Ғәҙәттә, морононда һәм ҡолаҡтарында аҡ таптар була. Р.т. һарыҡтарын йылына 3 тапҡыр ҡырҡалар. Тәкәләрҙән 2,5—3,0 кг, һарыҡтарҙан 1,5—2,5 кг йөн ҡырҡып алына. Мал юғары үрсемлелек м‑н айырылып тора (үрсемлелеге 100 һарыҡҡа 230—250 бәрәс). Р.т. һарыҡтарынан алынған иләнгән тире донъяла иң яҡшыһы булып һанала, 5—6 айлыҡ йәш һарыҡтың иләнгән тиреһе иң юғары сифатҡа эйә. Башҡортостанға Р.т. һарыҡтары 20 б. 80‑се йй. башында “Россия” к‑зына килтерелгән (һаны 350 баш тәшкил иткән). Р.т. һарыҡтары башлыса Благовар, Благовещен, Ейәнсура, Туймазы, Учалы р‑ндарының шәхси ярҙамсы хужалыҡтарында үрсетелә.
Ш.Ғ.Усманов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
ГУТТАПЕРЧА (ингл. Guttapercha), 1,4‑транс‑полиизопрен, һыҙыҡлы гомосылбырлы полимер; тәбиғи каучуктың изомеры. Тәбиғи (ҡарама япраҡлы эвкоммия ағасы һәм сөйәлле зелпе латексының коагуляцияһы продукты) һәм синтетик Г. була. Синтетик Г. төҙөлөшө һәм кристаллығының бик даими булмауы, мол. м. ҙурыраҡ һәм структураһының тармаҡлы булыуы м‑н айырыла; кристаллик рәшәткәһенең төҙөлөшө һәм иреү т‑раһы м‑н айырылған төрлө формаларҙа булырға мөмкин. Г. ароматик углеводородтарҙа, көкөртлө углеродта, хлороформда яҡшы эрей; термо һығылмалы, юғары диэлектрик һәм йылылыҡ физикаһы үҙенсәлектәренә эйә; һыу, май, кислота һәм һелтеләргә сыҙамлы, төрлө материалдарға адгезияһы яҡшы; күп тапҡыр эшкәртелергә һәм вулканизацияланырға мөмкин. Синтетик Г. изопренды ионлы‑координациялап полимерлашыу юлы м‑н табалар. Башҡортостанда 20 б. 70—90‑сы йй. Стәрлетамаҡ нефтехимия заводында илдә берҙән‑бер синтетик Г. производствоһы эшләй. Химия ин‑ты (В.Г.Козлов, Э.А.Литовская, В.Г.Марцина, Ю.Б.Монаков, И.Р.Муллағәлиев, С.Р.Рафиҡов, Г.А. Толстиков), БДУ (К.С.Минскер) ғалимдары һәм Стәрлетамаҡ нефтехи‑ мия тәж.‑сәнәғәт з‑дының хеҙм‑рҙәре (А.Г.Васильев, И.Р.Долидзе, Б.И.Пантух, В.А.Розенцвет, Г.И.Рутман) тарафынан полимерлашыуҙың ката‑ литик системалары һәм технологик схемалары уйлап табыла; 1984 й. был эш Ленин комсомолы пр. лайыҡ була. 90‑сы йй. аҙ. тиклем синтетик Г. Белоруссия пр‑тиеларына ебәрелә. Синтетик Г. Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводында һыу аҫты һәм ер аҫты кабелдәрен, ҡайыштарҙы, транспортёр таҫмаларын, ҡағыҙ, кейеҙ һәм туҡымаларҙың аппретирланған сорттарын сығарыу өсөн файҙаланылған төрлө композицияларҙың нигеҙе булып тора; аяҡ кейеме сәнәғәтендә, травматологияла (протез, корсеттар яһау), ш. уҡ спорт кәрәк‑яраҡтары сығарыуҙа киң ҡулланыла.
Ю.Б.Монаков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Төр (
Төр — тере организмдарҙың (хайуандар, үҫемлектәр һәм микроорганизмдар) систематикаһының төп берәмеге.Элементар (иң бәләкәй) таксономик һәм систематик берәмек.
Төрҙәр бер-береһенән бик күп билдәләр менән айырыла. Төрҙөң үҙе өсөн генә хас билдәләрен һәм үҙсәнлектәрен критерийҙар тип атайҙар. Төрҙөң бер нисә критерийын айырып йөрөтәләр.
Морфологик критерий нигеҙендә бер төр заттарының тышҡы һәм эске төҙөлөшөнөң оҡшашлығы ята. Әммә ҡайһы саҡта бер төр эсендәге заттар шул тиклем үҙгәреүсән була. Тик морфологик билдәләре буйынса ғына төрҙө билдәләү мөмкин булмай.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер төрҙәр морфологик яҡтан шул тиклем ныҡ оҡшаш булырға мөмкин.
Әммә ул төрҙәрҙең заттары бер-береһе менән ҡауышмайҙар. Былар — игеҙәк төрҙәр. Уларҙы ғалимдар бөтә систематик төркөмдәрҙә лә табалар. Мәҫәлән, ҡара ҡомаҡтың 38 һәм 42 хромосомалы ике игеҙәк төрө бар.
Элек бер төр тип иҫәпләнгән тапма (биҙгәк) серекәйенең 6 игеҙәк төрөн асҡандар. Шулай итеп, төрҙө айырыу өсөн морфологик билдәләр генә етмәй.
Генетик критерий — ул һәр төр өсөн генә хас булған билдәле һандағы, ҙурлыҡтағы һәм формалағы хромосомалар йыйылмаһы.
Был — төрҙөң төп билдәһе. Төрлө төрҙәргә ҡараған заттарҙың хромосомалар йыйылмаһы ла төрлөсә була. Шуға күрә улар ҡауыша алмай һәм тәбиғи шарттарҙа бер-береһенән айырылған була.
Физиологик критерий нигеҙендә бер төргә ҡараған заттар тереклегенең бөтә процестары оҡшаш булыуы, иң элек үрсеү оҡшашлығы, ята.
Төрлө төр вәкилдәре, ғәҙәттә, ҡауышмайҙар. Ҡауышһалар ҙа, тоҡом ҡалдыра алмайҙар.
Төрҙәрҙең ҡауыша алмауы уларҙың енес органдарының төҙөлөшөндә, үрсеү ваҡыттарында айырмалыҡтар булыу менән аңлатыла.
Әммә тәбиғәттә ҡайһы бер төрҙәр ҡауыша һәм үрсемле тоҡом ҡалдыра ала (һары турғайҙарҙың, ҡыҙылтүш турғайҙарҙың, тирәктәрҙең, талдарҙың ҡайһы бер төрҙәре).
Тимәк, заттарҙың ҡайһы төргә ҡарауын билдәләү өсөн физиологик критерий етерлек түгел.
Географик критерий — ул тәбиғәттә төр таралған билдәле бер ареал. Уның ҙур йәки бәләкәй, өҙөк-өҙөк йәки өҙлөкһөҙ булыуы мөмкин.
Бөтә ерҙә лә таралған төрҙәр бар. Уларҙың күбеһе кеше эшмәкәрлеге менән бәйләнгән (ҡый үләндәренең күп төрҙәре, зарарлы бөжәктәр). Төрҙө билдәләгәндә географик критерий шулай уҡ хәл иткес була алмай.
Экологик критерийҙың нигеҙе — төр йәшәгән тышҡы мөхит факторҙары йыйылмаһы. Мәҫәлән, зәһәр лютик болондарҙа, яландарҙа таралған. Еүеш урындарҙа үрмәләүсе лютик үҫә. Йылға, быуа буйҙарында, һаҙлыҡлы урындарҙа өткөс лютик осрай.
Хәҙерге ваҡытта һәр төрҙөң органик дон;ья системаһындағы урынын дөрөҫөрәк билдәләү өсөн ғалимдар төрҙәрҙең башҡа критерийҙарын эшләнеләр (аҡһымдар һәм нуклеин кислоталары айырмалыҡтары буйынса).
Төрҙө билдәләү өсөн ниндәй ҙә булһа бер критерийҙы ғына файҙаланыу аҙ. Уларҙың бер-береһен раҫлаған критерийҙар йыйылмаһы ғына төрҙө дөрөҫ билдәләй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 313
УМЫРЗАЯ, 1) (Coronaria), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 5 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда һағыҙут үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағы бураҙналы, төҙ, яңғыҙ, өҫкө өлөшөндә тармаҡлы, бейеклеге 30—90 см. Тамыр яны розеткаһы япраҡтары оҙонса айырса формаһында, һабаҡ япрағы — ҡыяҡ йәки ланцет; бөтәһе лә осло, бер аҙ ҡытыршы. Сәскәһе ал, ҡайһы берҙә аҡ төҫтә, ҡапма‑ҡаршы ботаҡлы пирамида йәки ҡалҡан рәүешле кәүшәк һеперткеләрҙә урынлашҡан. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июнь—авг. өлгөрә. Һыубаҫар болондарҙа, һаҙлыҡситтәрендә үҫә, респ. бөтә терр‑яһында таралған. Декоратив һәм баллы үҫемлек. 2) У. тип ш. уҡ һарыумырзаязатына ҡараған төрҙәрҙе атайҙар. 3) Сәскәселектә У. тип ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лихнис заты төрҙәрен атайҙар.
А.Ә.Мулдашев, С.С.Хайретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Нуриман районының Иҫке Күл мәҙәниәт йорто ауылдағы мәҙәни тормоштоң үҙәге булып тора. Унда 5 клуб берләштерелеп, 53 хеҙмәткәр эшләй. «Йәшлек» вокал түңәрәге, «Ҡояшҡай» бейеү төркөмө, ҡурайсылар һәм ҡумыҙсылар ансамблдәре районда үткән сараларҙың әүҙем ҡатнашыусылары булып һанала. Йәшенә-ҡартына ҡарамай, төрлө һөнәр кешеләре шөғөлләнә. «Ҡаҙ өмәһе», «Ҡарға бутҡаһы», «Кис ултырыу», «Кәкүк сәйе» кеүек йола байрамдарын үткәреү ҙә матур бер күренешкә әйләнгән.
Уҙған йыл, авария хәлендә, тип мәҙәниәт йортон һүтәләр. Яңы төҙөлөш эштәре башлана. Әле бына яңыраҡ был эштең тамамланыуы тураһында ҡыуаныслы хәбәр алдыҡ. Өр-яңы социаль-мәҙәни үҙәк өс блоктан тора: 96 урынлыҡ тамашасылар залы, китапхана һәм фельдшер-акушерҙар пункты. Иҫке Күл өсөн матур бүләк инде.
Ваҡытлыса ауыл китапханаһы бинаһына урынлаштырылған мәҙәни үҙәк үҙенең эшен яңы урында дауам итәсәк. Ҡотло булһын!
Иҫке Күлдә – өр-яңы мәҙәни үҙәк!
Нуриман районының Иҫке Күл мәҙәниәт йорто ауылдағы мәҙәни тормоштоң үҙәге булып тора. Унда 5 клуб берләштерелеп, 53 хеҙмәткәр эшләй. «Йәшлек» вокал түңәрәге, «Ҡояшҡай» бейеү төркөмө, ҡурайсылар һәм ҡумыҙсылар ансамблдәре районда үткән сараларҙың әүҙем ҡатнашыусылары булып һанала. Йәшенә-ҡартына ҡарамай, төрлө һөнәр кешеләре шөғөлләнә. «Ҡаҙ өмәһе», «Ҡарға бутҡаһы», «Кис ултырыу», «Кәкүк сәйе» кеүек йола байрамдарын үткәреү ҙә матур бер күренешкә әйләнгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 194
ТОРОН, үҫемлектәрҙең торон бәшмәктәре тыуҙырған инфекцион ауырыуы. Иң ҙур зыянды иген культураларына килтерә. Емшәндәрен, башаҡтарын, һеперткеләрен, сәкәндәрен, һабаҡтарын, япраҡтарын зарарлай, улар споралы ҡара массаға әүерелә. Башҡортостанда бойҙайҙың, арпаның, һолоноң саң һәм ҡаты Т.; арыштың һабаҡ Т.; тары Т. киң таралған. Ауырыуҙың төп сығанағы булып зарарланған орлоҡтар, үҫемлек ҡалдыҡтары һәм тупраҡ тора. Зарарланыу шытым сығыуға тиклем (бойҙайҙың, арпаның ҡаты Т.; һолоноң саң һәм ҡаты Т.; арыштың һабаҡ Т.; тары Т.), сәскә атыу ваҡытында (бойҙайҙың, арпаның саң Т.), бөтә вегетация осоро дауамында (кукуруздың ҡыуыҡлы Т.) булырға мөмкин. Т. арҡаһында иген культуралары уңышын йыллыҡ юғалтыу респ. 26 мең т етә. Көрәш саралары: сыҙамлы сорттар үҫтереү; агротехник сараларҙы үҙ ваҡытында үткәреү, Т. м‑н зарарланған орлоҡ сәсеүлектәрен бракка сығарыу; орлоҡтарҙы таҙартыу һәм фунгицидтар м‑н эшкәртеү; орлоҡтарҙы һауа һәм йылылыҡ йәки ҡояш м‑н йылытыу һ.б. Т. м‑н көрәштең агротехник һәм химик ысулдары һөҙөмтәлелеген өйрәнеү м‑н Аграр университетта (М.М.Ғәниев, А.А.Мейер), Ауыл хужалығы институтында (Р.Н.Камалетдинова, А.М.Ямалиев) шөғөлләнгәндәр.
Әҙәб.: Г а н и е в М.М., С и б и р я к Л.А. Организация защиты зерновых культур. Уфа, 1985; Г а н и е в М.М., Н е д о р е з к о в В.Д., Г а н и е в Р.М. Защита полевых культур. Уфа, 2003.
М.М.Ғәниев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 635
АҠҺЫМДАР, аминокислоталар ҡалдығынан торған юғары молекуляр органик берләшмәләр.
Химик составы б‑са ябайҙарға (протеиндар, тик аминокислоталарҙан тора) һәм ҡатмарлыларға (составында аминокислоталар м‑н бер рәттән липидтар — липопротеидтар, нуклеин кислоталары — нуклеопротеидтар, углеводтар — гликопротеидтар һ.б. булған протеидтар) айырып йөрөтөлә, аҡһым молекулаһының формаһы б‑са — фибрилляр (кератин, коллаген һ.б) һәм глобуляр (антиесемдәр, зеин һ.б.).
Аҡһым молекулаларының ойошторолоуы 4 кимәлгә айырыла. Беренсел структураһы полипептид сынйырында аминокислота ҡалдыҡтарының эҙмә‑эҙлеклелегенә, икенсел структураһы төп сынйыр атомдарының аралыҡтағы тәртибенә, өсөнсөл структураһы аҡһым глобулаһының бөтә атомдарының аралыҡта таралыуына, дүртенсел структураһы глобулаларҙың (А. субберәмектәренең) үҙҙәренең аралыҡта урынлашыуына тап килә.
А. бөтә организмдар составында була. Структур (туҡымаларҙың, күҙәнәктәрҙең һ.б. төҙөлөшө), көйләүсе (гормондар), транспорт (гемоглобин тарафынан кислород күсерелеү), каталитик (ферменттар), һаҡлағыс (гликопротеидтар) һ.б. функциялар үтәй. А. төп сығанағы булып хайуан, үҫемлек һәм микроб сығышлы продукттар тора. Кеше һәм хайуандар аҙығында А. булмауы йәки етешмәүе матдәләр алмашыныуы ауырыуҙарына килтерә.
Хайуан йәки үҫемлек сығышлы А. (һөт казеины, ҡуҙаҡлылар А.) сикләнгән күләмдә яһалма сүстәр, биотарҡалыусы пластиктар, елемдәр, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм еңел сәнәғәт өсөн плёнка материалдар етештереү өсөн файҙаланыла. Аҡһымлы мал аҙыҡтары һәм аҡһымлы‑витаминлы өҫтәмәләр ауыл хужалығы малдарын ашатыуҙа киң ҡулланыла. Мал аҙығы А. етештереү өсөн микробиол. синтез (сүпрә бәшмәге йәки башҡа микроорганизмдарҙы арзан углерод сығанаҡтарында, мәҫ., шәкәр етештереү ҡалдыҡтарында, целлюлоза гидролизы продукттарында, углеводородтарҙа һ.б. үрсетеү) файҙаланыла. Медицинала А.‑ферменттар, А.‑гормондар, ҡан А. ҡулланыла. А. инфекцион ауырыуҙарға ҡаршы диагностик препараттар һәм дауалау сывороткаларының тәьҫир итеүсе башланғысы булып тора.
Башҡортостанда А. биохимияһы б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 50‑се йй. уртаһынан алып барыла. Биохимия һәм генетика институтында һәм Башҡорт дәүләт университетында нуклеосома А., нуклеокапсид А., гликопротеиндар һәм һыуыҡ шокҡа дусар ителгән үҫемлек А. (В.А.Вәхитов, А.В.Чемерис, А.А.Ямалеева), хитин м‑н тәьҫир итешеүсе үҫемлек А. үҙенсәлектәре һәм функциялары (И.В.Максимов, Р.М.Хәйруллин), үҫемлек ферменттарының А. ингибиторҙарының молекуляр күплеге һәм физиологик роле (Р.И.Ибраһимов, Р.Р.Әхмәтов) өйрәнелә. Биология институтында күҙәнәк ядроһы А. (Э.А.Иванова), Нефть техник университетында регио‑ һәм стереойүнәлешле каталитик әүҙемлеккә эйә микроорганизм А. (ферменттары) үҙенсәлектәре һәм ҡулланылышы (В.В.Зорин, Н.И.Петухова), Медицина университетында термик зарарланыуҙар, хлорорганик экотоксиканттарҙың тәьҫире һөҙөмтәһендә хайуандарҙа һәм кешелә А. алмашыныуы (Э.Ғ. Дәүләтов, Ф.Х.Камилов, Р.М.Сәләхова, Э.Ф.Әһлетдинов) б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла.
1976—86 йй. Башҡортостан биохимия комбинатында паприн (н‑парафиндар нигеҙендәге микроб сығышлы мал аҙығы А.) сығарыла, 1994 й. биотрин (аҡһымлы мал аҙығы өҫтәмәһе) етештереү үҙләштерелә. 60‑сы йй. башында Өфө вакциналар һәм сывороткалар ҒТИ‑нда (ҡара: “Иммунопрепарат”) кешенең нормаль иммуноглобулины, аллергияға ҡаршы иммуноглобулин, дифтерияға ҡаршы сывороткалар һ.б. аҡһымлы дарыу препараттарын етештереү башлана.
Р.Р.Әхмәтов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text: 25 сентябрь Темәс ауыл модель китапханаһында яҡташыбыҙ яҙыусы Азамат Ҡәҙерғоловтың 80 йыллыҡ юбилейына арналған «Ҡәҙер һәм Хәтер» кисәһе үтте. Яҙыусының яҡты иҫтәлектәре менән уртаҡлашырға мәғәриф , мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, 8-се синыф уҡыусылары, уҡытыусылар, арҙаҡлы ир уҙаманын яҡындан белгән фекерҙәштәре, дуҫтары, классташтары, туғандары һәм «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррире Гузәл Салауат ҡыҙы Иҫәнгилдина ҡатнашты. Өфө ҡалаһынан килгән ауылдашыбыҙ арҙаҡлы баянист Редик Әхмәт улы Фәсхетдинов, хәләл ефете Гульнур Әсәт ҡыҙы кисәбеҙгә йәм өҫтәне. Яҙыусының «Үгәй атай» хикәйәһе буйынса өҙөктән сәхнәләштереү күрһәтелде һәм уҡыусылар Азамат Ҡәҙерғоловтың хикәйәләрен уҡып килделәр, һорауҙарға яуаптар бирҙеләр.


text:
Күк Ирәндек буйҙарының Иҫәнбәт ауылында Күсбикә исемле һылыу ҡыҙ үҫкән. Ә Иҫәнбәттән дүрт-биш саҡрым алыҫлыҡта, шул уҡ Ирәндек итәгендә, Ишбирҙе тигән ауыл бар. Шул ауылда Әбелфәрит тигән бер егет үҫеп буй еткән. Уны Фәрит тип кенә йөрөткәндәр. Ата-олатаһы кеүек, Фәрит тә йәштән урман ҡарауылсыһы булып эшләй. Урманды ул һәр саҡ ҡәҙерләп һаҡлаған. (Бына тигән йырсы, мыҡты кәүҙәле һөйкөмлө бер ир ине ул мин белгәндә, 1923—1924 йылдарҙа.)
Еләк-емеш өлгөргән ваҡытта емешкә йөрөүсе ҡыҙҙарҙан сабынлыҡты тапаттырмаған Фәрит, муйыл, балан ағастарын һындыртмаған, ҡыуа торған булған.
Уның егет сағында була был хәл.
Иҫәнбәт ауылынан бер төркөм ҡатын-ҡыҙ еләк йыйып йөрөгәндәрендә Фәриткә тап булалар. Ошо ваҡыт ул, Күсбикәне күреп, уның һылыулығына таң ҡала. Йөрәгендә ҡыҙҙы яратыу хистәре уяна. Шуға күрә еләк йыйыусыларҙы ла ҡыумай Фәрит. Күс-бикәнән күҙен алмай, оҙаҡ ҡарап торған Фәрит. Күсбикә лә Фәриткә, һирпелеп ҡарап, күҙ һалғылаған. Уның да йөрәгендә егетте яратыу тойғолары уянған. Ошо көндән һуң был ҡатын-ҡыҙҙар көн һайын тип әйтерлек еләккә килгәндәр. Фәрит тә улар менән бергә йөрөгән.
— Фәрит ағай, һеҙҙе бик шәп йырлай, тиҙәр, йырлап ишеттер әле,— тигәндәр. Был һорауҙы һәммәһе лә хуплаған. Шул саҡ Фәрит йырлап та ебәргән:
Ошонан һуң Фәрит, Күсбикәне һоратып, ике-өс тапҡыр яусы ебәрһә лә, Күсбикәне бирмәгәндәр. Күп тә үтмәй, ата-әсәһе ҡыҙҙы бер бай малайына биреп ебәрә.
Фәрит ғүмере буйы Күсбикәне онота алмаған, уға арнап сығарған көйөнә йырлап йөрөгән. 1924 йылда бай һәм бай ҡуштандары, уға үс тотоп, бер мәжлестә шарапҡа ағыу ҡушып эсереп үлтерәләр. Был ваҡытта Фәрит олатайға илле йәштәр самаһы булғандыр. Яҡынса 1870 йылдар тирәһендә тыуған.
Йырҙы, уның тарихын 1925 йылда Ишбирҙе ауылы Мырҙағәле еҙнә йырлап һәм һөйләп ишеттерҙе. Иҫәнбәт ауылы Ғөбәйт Ибраһим улы Кибәтуллин да шуны уҡ һөйләй һәм йырлай торғайны.
Күсбикәнең ҡыҙының ҡыҙы хәҙер ҙә иҫән. Ул беҙҙең Баймаҡ районы Басай ауылында йәшәй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ИНФОРМАТИКА, мәғлүмәттең төҙөлөшөн һәм дөйөм үҙенсәлектәрен, ш. уҡ уны йыйыу, һаҡлау, эҙләү, эшкәртеү, үҙгәртеү, таратыу һәм кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә файҙаланыу м‑н бәйле мәсьәләләрҙе өйрәнеүсе фән тармағы. И. төп йүнәлештәре: теоретик (ғәмәли һәм техник И. фәнни нигеҙен, мәғлүмәт теорияһын, алгоритмдар һәм автоматтар, кодлау, формаль телдәр теорияларын һ.б. үҙ эсенә ала); соц. (мәғлүмәт технологияларының йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләренә лә үтеп инеү мәсьәләләрен өйрәнә); хисаплау техникаһының теоретик нигеҙҙәре (ҡоролмаларҙың составын, тәғәйенләнешен, функциональ мөмкинлектәрен һәм үҙ‑ара тәьҫир итешеү принциптарын билдәләүсе архитектура кимәлендә хисаплау системаларының дөйөм төҙөлөш принциптары эшләнә); программалау (хәҙ. заман инструменталь һәм ғәмәли программаларҙы уйлап табыу); яһалма интеллект (психология, физиология, лингвистика һ.б. фәндәрҙең уртаҡ өлөшөндә ятҡан проблемаларҙы, фекерләү моделен төҙөү, образдарҙы таныу, тәбиғи телдәрҙәге мәғлүмәтте синтезлау һәм анализлау проблемаларын һ.б. хәл итеү); мәғлүмәт технологиялары һәм системалары (төрлө ҡатмарлы системаларҙағы мәғлүмәт ағымдарын анализлау, уларҙы оптималләштереү, төҙөү, мәғлүмәтте һаҡлау һәм эҙләү принциптары мәсьәләләрен хәл итеү). Техник И. — хеҙмәт эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен кәрәкле программа‑аппарат саралары м‑н, ғәмәли И. мәсьәләләрҙе сисеү ысулдары һәм алгоритмдары м‑н тәьмин итә. Респ. И. үҫеше БАССР Статистика идаралығы базаһында машиналаштырылған хисаплау станцияһы (1957) һәм хисаплау эштәре бүлеге (1964) ойошторолоуға бәйле; 90‑сы йй. статистик мәғлүмәтте оператив рәүештә йыя, туплай һәм эшкәртә ала торған хисаплау станциялары һәм үҙәктәренең мәғлүмәт селтәрҙәре төҙөлә башлай (ҡара: Статистика). 1961 й. Башҡ‑н фәнни‑техник мәғлүмәт һәм пропаганда йортона (ҡара: “Баштехинформ”) нигеҙ һалына. Авиация техник университетында 60‑сы йй. башлап теоретик һәм ғәмәли И. өлкәһендә һөҙөмтәле мәғлүмәт системалары һәм технологияларын (Н.К.Зәйнәшев, Э.А.Мухачёва, Г.Г.Куликов, Б.Ғ.Ильясов, И.Й.Йосопов, Н.И.Йосопова, Ю.С.Кабальнов, В.И.Васильев), мәғлүмәт моделен әҙерләү һәм мәғлүмәтте эшкәртеү алымдарын (В.П.Житников, Е.М.Бронштейн, В.Е.Гвоздев) төҙөү б‑са ғилми‑тикшеренеү һәм тәж.‑конструкторлыҡ эштәре алып барыла; геофизик мәғлүмәтте эшкәртеү б‑са мәғлүмәт комплекстары һәм технологиялары уйлап табыла (Г.Н.Зверев, С.В.Павлов); И. һәм мәғлүмәт технологияларын үҫтереү маҡсатында ӨДАТУ базаһында 1991 й. Башҡ. респ. яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге (етәкс. В.Н.Стариков, В.В.Мартынов), 1966 й. Өфө төбәк мәғлүмәтләштереү үҙәге ойошторола, И. һәм мәғлүмәт технологиялары б‑са халыҡ‑ара конференциялар үткәрелә. Нефть техник университетында И. һәм ғәмәли математика ысулдарын файҙаланып, нефть промыслаһы механикаһы, гидрогазодинамика, һыҙыҡлы булмаған тулҡындар механикаһы мәсьәләләрен тикшереү б‑са эштәр башҡарыла (В.Ф.Ғәлиәкбәров). Респ. мәктәптәрендә 80‑се йй. 2‑се ярт., вуздарҙа 90‑сы йй. башында И. уҡыу фәне итеп индерелә. И. үҫтереү, йәштәрҙе И. өйрәтеү маҡсатында 1989 й. Белорет компьютер мәктәбе, 1993 й. Баймаҡ р‑ны 1‑се Этҡол а. компьютер лицей‑интернаты асыла. И. артабанғы үҫешенә шәхси компьютерҙарҙың киң таралыуы һәм глобаль компьютер селтәре — Интернеттың барлыҡҡа килеүе булышлыҡ итә. И. өлкәһендәге белгестәрҙе ӨДАТУ (И. һәм робот техникаһы ф‑ты), ӨДНТУ (хисаплау техникаһы һәм инженерлыҡ кибернетикаһы каф.), БДУ (программалау һәм иҡт. И. каф.), БДПУ (программалау һәм хисаплау техникаһы каф.), Статистика, информатика һәм хисаплау техникаһы колледжы һ.б. әҙерләй. Респ. уҡыусылар араһында И. б‑са даими рәүештә олимпиадалар (район, ҡала, респ.) уҙғарыла, 1996 й. алып Респ. балалар һәм үҫмерҙәр техник ижад үҙәге вуздар м‑н бергә “Киләсәккә аҙым” олимпиадаһын үткәрә. 2002—06 йй. респ. мәктәптәрҙе заманса хисаплау техникаһы м‑н тәьмин итергә, уларҙы Интернет селтәренә тоташтырырға мөмкинлек биргән “БР мәғариф системаһын мәғлүмәтләштереү һәм республика мәғарифының мәғлүмәт мөхитен үҫтереү” программаһы тормошҡа ашырыла.
Әҙәб.: Зверев Г.Н. Основания теоретической информатики: в 11 кн. Уфа, 1995—2004; Маликов Р.Ф., Сулейманов Р.Р. Введение в информатику. Уфа, 2005; Введение в информатику /Ю.С.Кабальнов [и др.]. 2-е изд. Уфа, 2007.
С.В.Тархов, Р.С.Юлмөхәмәтов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Илгиз Йәнбирҙин етәкләгән Ярат ауыл биләмәһе “Мул һыулы Һаҡмар” акцияһына иң тәүгеләрҙән булып ҡушылды һәм Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты тәҡдиме менән урында ҙур ҡор ойоштороп, бик тә сауаплы һәм маҡтаулы эште атҡарып сыҡты. Ҡайһы берәүҙәр кеүек пиар эшләмәне улар, ә ысын мәғәнәһендә изге башланғысҡа нигеҙ һалды, халҡыбыҙға оран менән сыҡты. Ысынлап та, үҙебеҙҙең тәбиғәтебеҙҙе үҙебеҙ һаҡламаһаҡ, берәү ҙә ситтән килеп ярҙам итмәҫ.
Райондың ауыл биләмәләрендә эшләп килгән ҡоролтай рәйестәре үткән аҙнала Яратҡа йыйылып, яңы аллеяға нигеҙ һалды, уртаҡ кәңәш ҡорҙо, милләтебеҙ алдындағы мөһим бурыстарҙы билдәләне. Алға китеп әйтергә кәрәк, был сара үҙ маҡсатына иреште, ҡоролтайсыларҙы яңы эштәргә рухландырҙы.
Сара Ярат ауыл биләмәһе башлығы, урындағы ҡоролтай рәйесе Илгиз Йәнбирҙин оҙатыуында шишмәләргә сәфәр ҡылыу менән башланды. Шуныһы ҡыуаныслы, ауыл биләмәһендәге барлыҡ инеш-шишмәләрҙең сығанаҡтары таҙартылып, улар матур итеп кәртәләп алынған. Туйҙарҙа шишмәнән килеп һыу алыу йолаһы бында онотолмаған. Тәбиғәтте ҡурсалау ошонан башлана түгелме?!
Артабан акцияның төп өлөшө башланды: Һаҡмар йылғаһы буйында ағас ултыртылды, унда ҡоролтайсылар, мәктәп уҡыусылары, йәмәғәтселәр, дин әһелдәре, ауыл халҡы әүҙем ҡатнашты. Унда сығыш яһап, Илгиз Ғәлимнур улы был проектты 3 этапта тормошҡа ашырыу тураһында һөйләне. Яраттар тәүҙә йылға буйын яҡшы итеп таҙарта, унан инде материалдар туплай һәм ауыл халҡының тырышлығы менән кәртәләп ала. Әйткәндәй, был изге эште башлар алдынан урындағы дин әһелдәре уға үҙҙәренең фатихаһын бирҙе. Ул көндө барлығы 200 төп ҡарағай ултыртылды һәм аллея “Ҡоролтай» исемен алды.
Башҡорт йәмәғәтселегенең семинары һуңынан ауыл мәҙәниәт йортонда дауам итте. Бында ла һынатманы, башҡаларға үрнәк күрһәтте яраттар. Тәүҙә ауылдың абруйлы ағинәйе Гүзәл Монасипова йәмәғәт ойошмалары өсөн уңышлы эшләп килгән Ҡоролтай бүлмәһен күрһәтте. Әйтергә кәрәк, ул бөтөн документация менән тәьмин ителгән, ауыл йәмәғәтселәренең әүҙем эше төрлө стендтарҙа һәм фотоларҙа күрһәтелгән. “Йолаларыбыҙ – алтын хазина”, “Йылҡы аҫраһаң, отолмаҫһың”, “Һарыҡсылыҡ – табышлы тармаҡ” һәм башҡа проект-эштәр хайран ҡалырлыҡ. Шуныһы һөйөнөслө, яраттар халҡыбыҙ йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, кәсептәренә арналған милли колоритлы сараларҙы даими үткәреп кенә ҡалмай, ә уларға мотлаҡ рәүештә мәктәп уҡыусыларын да йәлеп итә. Балалар ошолар нигеҙендә фәнни-эҙләнеү эштәре алып бара, үҙҙәренең проекттары өҫтөндә эшләй. Йәш быуынды милли рухта тәрбиәләүҙең асыҡ өлгөһө түгелме ни был?! Билдәле, был үҙенең тос емештәрен бирәсәк.
Ауыл биләмәһендә даими рәүештә “Ҡоролтай тауышы” исемле стена гәзите сыға, ул әленән-әле актуаль мәҡәләләр менән тулыланып тора.
Мәҙәниәт йорто фойеһында ауыл уңғандары тарафынан бай ҡул эштәре күргәҙмәһе әҙерләнгәйне. Хәҙисә Мырҙаҡаева, Нәғимә Йосопова, Асия Әхмәтова, Флүрә Ҡасҡынова, Дилара Юнысбаева, Хәбирә Ғәҙелшина, Гөлдәр Хисмәтуллина, Нурзия Юлыева, Рәсимә Назарованың, Дилара Йәнбирҙина етәкселегендә Ярат мәктәбе уҡыусыларының милли кейем-биҙәүестәре барыһын да хайран ҡалдырҙы. Һәҙиә Әбдрәшитова иһә дарыу үләндәренән бай күргәҙмә ойошторған, уларҙан сәй ҙә тәҡдим итте. Ошонда уҡ “Сәләмәт ауыл-2018” конкурсында ҡатнашыусы Ғүмәр ауылының балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре ҡобайыр-шиғырҙары, йырҙары менән ҡыуандырҙы.
Ул көндө яраттар “Ялан батыры” исемле бик тә матур сара әҙерләп, ысын мәғәнәһендә ауыл хеҙмәтсәненә дан йырланы, уның ауыр, әммә маҡтаулы хеҙмәтен ололаны. Уны ойоштороуға мәҙәниәт йорто директоры Илсиә Хәсәнова күп көс һалды. Сәхнәгә урындағы фермер Айҙар Мырҙаҡаев һәм уның коллективы саҡырылды, ялан батырҙарына арнап һоҡланғыс концерт ҡуйылды. Әйткәндәй, Айҙар Шәрифйән улы районда иң һөҙөмтәле эшләүсе фермерҙарҙан һанала, ул малсылыҡ һәм үҫемлекселек тармаҡтары менән уңышлы шөғөлләнә. Был хужалыҡ ауыл биләмәһенең социаль инфраструктураһын үҫтереүгә тос өлөш индерә, мөмкин булғанса ярҙам итә.
Ҡоролтай башҡорт халҡының гимны – мәшһүр “Урал” көйөн тыңлау менән башланды һәм йыйынды Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Ришат Ишембәтов асты. Үҙенең сығышында Ришат Вәкил улы Ҡоролтай тарафынан районда 6 проекттың уңышлы тормошҡа ашырылыуын билдәләне, уларҙың һәр береһенә айырым туҡталды. Ҡор башы мәғариф учреждениеларында туған телебеҙҙе һаҡлау һәм үҫтереүгә етди иғтибар бүлергә, был йүнәлештә ҡоролтайсыларға маҡсатлы эш алып барырға саҡырҙы, йәмәғәтселек араһында аңлатыу эштәрен киң йәйелдереүҙе маҡсат итеп ҡуйҙы. “Мул һыулы Һаҡмар” акцияһын урындарҙа дәррәү күтәреп алырға һәм яраттар өлгөһөнә эйәрергә һәр кем бурыслы. Шул уҡ ваҡытта “Сәләмәт ауыл-2018” конкурсын тейешле кимәлдә ойоштороу зарур – был бәйгенең бөгөн абруйы һәм тәрбиәүи әһәмиәте бик ҙур.
Бөгөн Ҡоролтай тарафынан “100 йыллыҡҡа – Баймаҡтың 100 шәхесе”, “Ауылым матур – уңған ғаиләләре менән”, “Алтын тирмә” проекттары уңышлы тормошҡа ашырыла, районда ата-әсәләр йыйынын үткәреү һәм ир-егеттәр ҡорон ойоштороу буйынса эштәр алып барыла. Әйткәндәй, Ришат Вәкил улы Ҡоролтай хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан, “Ҡоролтай тауышы” исемле даими рубрика аҫтында актуаль мәҡәләләр менән сығыш яһаған, халҡыбыҙ араһында милли рухты таратыуға тос өлөш индергән “Һаҡмар” гәзитенең эшмәкәрлегенә юғары баһа бирҙе, рәхмәт белдерҙе.
Доклад буйынса фекер алышыуҙарҙа Ярат ауыл биләмәһе башлығы, урындағы ҡоролтай рәйесе Илгиз Йәнбирҙин, Күсей ауыл биләмәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе Ҡунаҡбай Уйылданов, Ишмырҙа мәктәбе директоры, ҡоролтай рәйесе Иҙел Монасипов, Ярат ауылынан әүҙем йәмәғәтсе Гүзәл Монасипова, Ғүмәр ауылының балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Миңзәлә Үҙәнбаева, КФХ етәксеһе Айҙар Мырҙаҡаев сығыш яһаны.
Милли матбуғатты күтәрмәләү, башҡорт баҫмаларына яҙылыу буйынса мәсьәлә лә күтәрелде ҡоролтайҙа. Шуныһы һөйөнөслө, ул көндө гәзит-журналдарға яҙылыу ойошторолдо. Ә “Һаҡмар” гәзитенең күптәнге дуҫы Айҙар Шәрифйән улы үҙенең барлыҡ хеҙмәткәрҙәренә һәм Халыҡ-ара ололар көнө уңайы менән 6 ветеранға баҫмабыҙҙы яҙҙырҙы. Афарин!
Йыйындың эшендә район хакимиәтенең эштәр идарасыһы, район башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Илгиз Байымов ҡатнашты һәм сығыш яһаны. Илгиз Хөрмәт улы Р.Ишембәтов етәкләгән Ҡоролтай хәрәкәтенә яҡшы баһа бирҙе, эште артабан да ошо юҫыҡта дауам итергә саҡырҙы.
Ярат ауылында ойошторолған ҡоролтай ысын мәғәнәһендә республика әһәмиәтендәге сара кеүек үтте, ул йәмғиәтебеҙҙе борсоған мөһим проблемаларҙы күтәреп сыҡты, милләттәштәребеҙ күңеленә рух һәм дәрт өҫтәне, бурыстар ҡуйҙы. Тап шуныһы менән әһәмиәтле лә ул. Киләсәктә бындай йыйындарҙы башҡа ауыл биләмәләрендә лә ойоштороу күҙ уңында тотола.
Азамат Мөхәмәтшин,
Баймаҡ районы.
Просмотров (13)


text:
Башҡортостанда бер ир үҫмерҙе үлтергән өсөн хөкөм алдына баҫа
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостан прокуратураһы «баланы үлтереү», «ике кешенең ғүмеренә ҡул һуҙыу», «иҫерек килеш автомобилгә идара итеү» статьялары буйынса Силәбе өлкәһендә йәшәгән 36 йәшлек иргә ҡарата асылған енәйәт эшенең ғәйепләү һығымтаһын раҫланы. Был хаҡта республика күҙәтеү ведомствоһының матбуғат хеҙмәтендә хәбәр иттеләр.
Тәфтишселәр фаразы буйынса, 2017 йылдың июлендә көндөҙ үҫмерҙәр Stells Flex маркалы мотоциклда Учалы районындағы күлгә ял итергә килә. Балыҡ тотоу базаһы ла ошонда урынлашҡан. База биләмәһе буйлап йөрөгәндә, уҡыусылар мотоцикл менән ғәйепләнеүсенең палаткаһы янынан ғына үтеп китә. Дуҫтары менән ял иткән ир, үҫмерҙәр минең тыныслығымды боҙҙо тип, уларҙы үлтермәксе була. Иҫерек ял итеүсе Volkswagen Passat автомобиленә ултыра һәм уларҙы эҙәрлекләй башлай.
«Ауыл-ара юлда балалар ултырған мотоциклды ҡыуып етеп һәм уларҙың мотошлемдары юҡлығын күреп, ғәйепләнеүсе автомобиле менән мотоциклдың артҡы өлөшөн төкөй, мотоцикл ергә ауа. Һуңынан ир быға тиклем рулдә ултырған, хәҙер иһә ерҙә ятҡан бала менән бергә мотоциклды ҡыйратыуын дауам итә», — тип хәбәр иттеләр Рәсәй Тәфтиш комитетының Башҡортостан буйынса тәфтиш идаралығының матбуғат хеҙмәтендә.
Иҫерек водителдең ғәйебе менән 13 йәшлек мотоциклсы — Силәбе өлкәһенең Мейәс районында йәшәүсе — үлемесле йәрәхәтләнә. Үҫмер ваҡиға урынында һәләк була. 12 йәшлек пассажир мотоцикл ултырғысынан сығып оса. Уның да һаулығына зыян килә.
Ир үҙ ғәйебен таныманы.
«Бынан алда ғәйепләнеүсе иҫерек килеш йөрөткән өсөн автомобиль менән идара итеү хоҡуғынан мәхрүм ителгән. Енәйәт эше ҡарау өсөн судҡа ебәрелгән», — тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһы прокуратураһында.
http://www.bashinform.ru/news/1215991-v-bashkirii-muzhchina-predstanet-pered-sudom-za-ubiystvo-podrostka-mototsiklista/


text:
- Подробности
- Просмотров: 397
КЛИМАТОЛОГИЯ (климат һәм ...логия), арауыҡ‑ваҡыт эсендәге климат процестары үҙгәрешен һәм айырым терр‑ялағы күрһәткестәрҙе өйрәнгән география бүлеге. К. климатографияға, дөйөм, физик, аэро-, микро- һәм палеоклиматологияға, ш. уҡ агроклиматологияға, биол., курорт, мед., а.х., техник һ.б. бүленә. Биогеография, геология, геоморфология, геофизика, гидрология, метеорология, тупраҡ ғилеме һ.б. фәндәр м‑н тығыҙ бәйле. Башҡортостан климаты шарттары т‑да тәүге фәнни мәғлүмәттәр “Ырымбур топографияһы” нда бирелгән. В.Н.Татищевтың хеҙмәттәрендә Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы һәм Башҡортостандың Урал аръяғы климаты т‑да материалдар күрһәтелгән. Урал климаты шарттары т‑дағы мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған 1768—74 йй. Академик экспедициялар материалдары И.П.Фальк хеҙмәттәрендә системаға һалынған. 19 б. 1‑се ярт. терр‑яның климат үҙенсәлектәрен өйрәнеү м‑н Э.А.Эверсманн, В.М.Черемшанский һ.б., 19 б. 2‑се ярт. — Рус география йәмғиәте ғалимдары һәм Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте ағзалары (В.Д.Аленицын, О.Е.Клер, А.И.Оводов, Л.П.Сабанеев, П.И.Свешников, Д.Н.Соколов, Н.К.Чупин һ.б.) шөғөлләнгән. 20 б. 20‑се йй. аҙ. — 30‑сы йй. башында СССР ФА‑ның Башҡортостан комплекслы экспедицияһында ҡатнашыусылар тарафынан БАССР‑ҙың климат картаһы төҙөлә. 20 б. 1‑се ярт. тауҙарҙың термик режимы (В.О.Аскинзи), циклондар үҫеше процесына таулы системаларҙың йоғонтоһо (Н.В.Петренко), һырттар микроклиматы (С.А.Сапожникова) б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә, Уралға гидрометеорологик характеристика бирелә (М.В.Ситнов). 70‑се йй. аҙ. — 90‑сы йй. уртаһында Башҡорт дәүләт университетында циркуляция процестары режимы (Н.Н.Алтай), респ. климат үҙенсәлектәренең дөйөм характеристикаһы (В.А.Балков) өйрәнелә, климат райондары бүленеше эшләнә (ҡара: Климат буйынса районлаштырыу), Башҡортостандың Урал алдының һыу‑йылылыҡ режимы (В.А.Боков), Ирәмәл тауының тирә‑яғындағы климат шарттары (А.А.Цветаев) тасуирлана; Аграр университетта агроклимат б‑са районлаштырыу эшләнә (А.Л.Вдовин); Урта һәм Көньяҡ Уралда яуым‑төшөм миҡдары билдәләнә (А.С.Шкляев) һ.б. Башҡортостан гидрометеорология һәм тирә‑яҡ мөхит мониторингы идаралығында К. өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла.
Р.Ғ.Ғәлимова
Тәрж. И.М.Япаров


text:
22 февраль көнө Башҡорт дәүләт академия драма театры рәсми рәүештә 2014 - Мәҙәниәт йылын асты. Был тантаналы ваҡиға сираттағы премьера - Игорь Герман пьесаһы буйынса «Ғәфү ит мине!» спектакле менән билдәләнде. Театр был көнгә төплө әҙерләнде.
Фойела театр музейы архивынан төҙөлгән театрыбыҙҙың 95 йыллыҡ күркәм юбилейына арналған ретроспектив күргәҙмә ойошторолдо. Бында башҡорт сәхнәһенең мәшһүр артистарының фотоһүрәттәре, театр тарихының иң мөһим ваҡиғалары күрһәтелде.
Картиналар галереяһында ла өр-яңы һынлы сәнғәт күргәҙмәһе асылды. Заманса сәнғәт үҙәге «Облака» тамашасыны хәҙерге осорҙа ижад иткән рәссамдарҙың картиналары менән таныштырҙы (Наталья Сюзева, Филарет Шәһәбетдинов, Игорь Карлов).
Ә инде театр оркестры менән берлектә башҡарылған музыкаль-поэтик кисә тамашасыны премьера спектакленең лирик атмосфераһына әҙерләп, бер кемде лә вайымһыҙ ҡалдырманы. Шиғырҙарҙы күренекле театр артистары уҡыны: Илсөйәр Ғәзетдинова, Миңзәлә Хәйруллина, Юлиә Ғәләүетдинова, Гөлмирә Исмәғилева.
Һәм, әлбиттә, Башҡорт дәүләт академия драма театрында Мәҙәниәт йылын асыу программаһының төп сараһы – «Ғәфү ит мине!» (И. Герман) мелодрамаһы - тамашасының алҡыштарына күмелеп, уңышлы үтте. Талантлы ижади төркөм башҡарған (режиссеры - Олег Ханов, рәссамы - Альберт Нестеров, композиторы - Ләйсән Шәрипова; артистарҙан - Сара Буранбаева, Илдар Ғүмәров, Алһыу Ғәлина - Ғафарова, Ирек Булатов, Милена Сираева, Зилиә Хәлилова, Лилиә Ғәлина) был спектакль кешеләрҙең бер-береһе менән, яҡындары, балалары, һөйгән йәрҙәре менән аралашыу мәҙәниәте, тимәк, йәшәү һәм тормош хаҡында.
Мәҙәниәт йылында театрҙа бик күп мәҙәни саралар үткәрелеүе планлаштырылған. Туған телгә, сәнғәткә һөйөү, күңелдә рух тәрбиәләгән, театр сәнғәтен пропагандалауға, тамашасылар һанын арттырыуға йүнәлтелгән бай йөмәткеле саралар төрлө быуын тамашасылары өсөн буласаҡ.
Мәҙәниәттебеҙҙе бергә үҫтерәйек, дуҫтар!