text:
18 октябрь
18 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 291-се көнө (кәбисә йылында 292-се). Йыл һуңына тиклем 74 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Калмыкия — Республика көнө.
- АҠШ — Аляска көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1667 — Бруклин ҡалаһы нигеҙләнә.
- 1723 — Крондштат ҡәлғәһе нигеҙләнә.
- 1867 — Аляска Рәсәйҙән АҠШҡа күсә.
- 1892 — Беренсе коммерция телефон линияһы һуҙыла.
- 1914 — Беренсе тапҡыр бер һыу аҫты кәмәһе икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан батырыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1939 — Ли Харви Освальд,АҠШ президенты Джон Кеннедиҙы үлтереүҙә ғәйепләнеүсе.
- 1959 — Сергей Леонидович Доренко, Рәсәй журналисы.
- 1973 — Сергей Витальевич Безруков, Рәсәй актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1871 — Чарльз Бэббидж, инглиз математик.
- 1931 — Томас Алва Эдисон, американ уйлап табыусы.


c: text/html

text:
Иңкештәр
Иңкештәр (лат. Bombus) — ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған яры ҡанатлылар заты.
Яҡынса 300 төрө билдәле; Африканан башҡа, бөтә континенттарҙа ла киң таралған. Башҡортостанда 30‑ҙан ашыу төрө бар: баҡса иңкеше, баҫыу иңкеше, ер иңкеше, ҡала иңкеше, өң иңкеше һ.б.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса биологик мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Тәне 3,5 см тиклем оҙонлоҡта, ҡуйы төклө, ҡара, аҡ, сағыу ерән һәм һары һыҙатлы. Инә һәм эшсе заттарҙың (үҫешеп етмәгән инә бөжәктәр) ҡаяуы бар; артҡы сирағы һеркә ташыуға яраҡлашҡан: оҙон ныҡлы төк менән уратылған уйымы бар. Ата заттар (әре ҡорттар) оҙон мыйыҡлы, ҡушылыу ҡыҫҡыстары бар, инә бөжәктәрҙән вағыраҡ, эшсе заттарҙан ҙурыраҡ. Ояны (йомро, төҙөк булмаған овал күҙәнәкле, ҡоро үлән ҡатыш балауыҙҙан эшләнгән) аталанған ҡышлап сыҡҡан инә зат яҙын кимереүселәрҙең буш өңөндә, таш араһында, мүк аҫтында төҙөй. Кәрәҙ күҙәнәгенә 8—16 (оҙонлоғо 2—4, диам. 0,5—1,0 мм) йомортҡа һала. 5—6‑сы көнгә йомортҡаларҙан балағорттар сыға, улар 10—12, ҡурсаҡтар 2 аҙна үҫә. Эшсе заттар май аҙағында—июндә сыға, ата һәм инә заттар — августа. БР шарттарында миҙгеленә бер нисә быуын үҫә. Аталанған йәш инә заттар ҡышлай.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Иңкеш көндөҙ әүҙем. Сәскәле үҫемлектәр нектары һәм һеркәһе менән туҡлана. Бөтә ерҙә лә осрай. Иңкеш үҫемлектәрҙе, бигерәк тә клеверҙарҙы һеркәләндерә. Әрмән иңкеше, үҙгәреүсән иңкеш, таңҡа иңкеше Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иңкештәр геральдикала[үҙгәртергә]
-
ФРГ-ның Бавариялағы Хуммельталь коммунаһы гербындағы иңкеш һүрәте
-
Эстонияның Хуммули волосы гербындағы иңкеш һүрәте
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Шмели // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. IV. Сетчатокрылообразные, скорпионницы, перепончатокрылые. Ч. 1. / под общ.ред. П. А. Лера — СПб.: «Наука», 1995. — С. 552—553. — 606 с. — 3150 экз. — ISBN 5-02-025944-6..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ғәрәп илдәре лигаһы
Ғәрәп Лигаһы (ғәр. جامعة الدول العربية Җәмгыять әд-Дувәл әл-Гарәбия; ГЛ) — ғәрәп дәүләттәрен һәм ғәрәп теле рәсми тел булғған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма. 22 дәүләт-ағзаһы бар.
Ойошма 1945 йылда нигеҙләнә. Ойошманың төп органы — Лига Шураһы. Һәр илдең был шурала бер тауышы бар. Ойошма штаб-фатиры Ҡаһирәлә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ғәрәп илдәре араһында мөнәсәбәттәрҙе нығытыу һәм сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм социаль өлкәләрҙә ғәмәлдәрҙең координацияһы маҡсатынан 1944 йылдың 7 октябрендә Александрияла Сүриә, Иордан, Ираҡ, Ливан һәм Египет тарафынан Лиганы булдыру тураһында протокол имзалана. 1945 йылдың 22 мартында Ғәрәп Лигаһын булдырыу тураһында килешеү имзалана. Юғарыла һаналған илдәрҙән тыш уға Сәғүд Ғәрәбстаны ла ҡул ҡуя.
Шул уҡ йылдың 5 майында килешүегә Төньяк Йемен ҡушыла. 1956 йылдың 19 ғинуарында ойошмаға — Судан, 28 мартында Ливия инә. 1958 йылда ойошмаға Марокко һәм Тунис ҡушыла.
Ағзалар[үҙгәртергә]
- Алжир
- Бәһрәйен
- Джибути
- Мысыр
- Иордан
- Ираҡ
- Йемен
- Катар
- Comoros . Коморҙар
- Күвейт
- Ливан
- Ливия
- Мавритания
- Марокко
- БҒӘ
- Оман
- Палестина Дәүләте
- Сәүд Ғәрәбстаны
- Сомали
- Судан
- Тунис
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (ғәр.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Revista Eletrônica Estratégia Brasileira de Defesa — A Política e as Forças Armadas em Debate: Árabes apóiam reconstrução do Haiti
- ↑ People’s Daily Online — Arab League accepts Venezuela as observer
- ↑ India invited as observer for Arab League summit — Express India
- ↑ Eritrea Joins Arab League As Observer


text:
Лексика
Лексика — (гр. lexikos – һүҙгә ҡағылышлы), телдең йәки уның айырым ҡатламының һүҙҙәр йыйылмаһы.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Ысынбарлыҡ менән туранан‑тура бәйләнеше, телдә аралашыусыларҙың йәш, һөнәр, социоль, биләмә һ.б. күрһәткестәрен, йәмғиәт тормошоноң төрлө күренештәрен яҡтырта алыу һәләте лексика төп үҙенсәлеге булып тора. Ул үҙгәреүсән: телдең тарихи үҫеше процесында лексика берәмектәренең стилистик, функциональ, семантик үҙенсәлектәре һәм ярашлығы үҙгәрә.
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы[үҙгәртергә]
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәр лексик берәмектәренең структур үҙенсәлектәренән айырылып торған һәм төрлө төркөм һүҙҙәре менән берләштерелгән ҡатмарлы система булып тора. Башҡорт лексикаһы нигеҙендә дөйөм төрки һүҙҙәре ята, уларҙың күбеһе үҙҙәренең тәүге мәғәнәһен һаҡлап ҡалған; шулай уҡ фольклор һәм этнография төшөнсәләрен, хайуандар һәм үҫемлектәр атамаларын һ.б. аңлатҡан төп башҡ. һүҙҙәрен айырып күрһәтәләр; үҙләштерелгән һүҙҙәр айырым ҡатлам булып тора. Дөйөм төрки һәм төп башҡ. һүҙҙәре лексиканың 60%-ын тәшкил итә, үҙләштерелгән һүҙҙәр — яҡынса 40%. Лексик фразеологизмдар айырым урын алып тора.
Актив һәм пассив лексика[үҙгәртергә]
Ошо ике төргә айыралар: актив лексика сағыштырмаса тотороҡло, һүҙьяһалышта әүҙем ҡаитнашҡан, стилистик яҡтан нейтраль һәм көндәлек аралашыуҙа айырыуса йыш ҡулланылған берәмектәрҙән тора; пассив лексика ҡулланыу сфераһы (башҡорт теленең диалекттарындағы һүҙҙәр, профессионализмдар, терминология һ.б.), стилистик дифференциация ( Функциональ стилдәр), телдең тарихи үҫеш шарттары (иҫкергән һүҙҙәр, неологизмдар һ.б.) һ.б. менән сикләнгән.
Өйрәнеү обьекты[үҙгәртергә]
Лексика лексикологияның, ономасиологияның, семасиологияның, социолингвистиканың, этимологияның һ.б. өйрәнеү объекты булып тора. Башҡорт лексикаһы структур һәм семантик үҙгәрештәрен асыҡлауҙа диалектология буйынса тикшеренеүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә. Һүҙлектәр лексиканы теркәүҙең төп сараһы булып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ишбердин Э.Ф. Историческое развитие лексики башкирского языка. М., 1986.


text:
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы, Мәсғүҙә Шәмсетдинова — композитор, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Мәсғүҙә Шәмсетдинова 1955 йылдың 1 июлендә Башҡортостандың Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылында тыуған. Ҡазан консерваторияһында юғары белем алып, ижади эшкә керешә. Күп кенә симфонияларында ул татар халҡының тарихына, ҡатлаулы һәм фажиғале яҙмышына мөрәжәғәт итә («Ҡыйссаи Сөйөмбикә», «Мәһди йәки изге Болғар дастаны», «Мәхәббәтнамә», «Болғар-шәрке», «Ибне Фаҙлан», «Сыңғыҙхан», «Дәрүиш»).
Мәсғүҙә Шәмсетдинова фән, фәлсәфә мәсьәләләре, халыҡ ижады менән тәрәндән ҡыҙыҡһынып, Санкт-Петербургта фәлсәфә фәндәре буйынса кандидатлыҡ десертацияһын яҡлай.
2002 йылда ул ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсеп китә. Хәҙер ҙә ул АҠШ-тың Сиэтл ҡалаһында йәшәй.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Ҡазан.


text:
Аҡыҡ
Аҡыҡ — ҡыҙыл йәки ҡыҙғылт һары төҫтәге аҫыл таш.
Халцедондың йәшерен кристаллы агрегатынан торған тау тоҡомо. Төрлө ҡалынлыҡтағы һәм төҫтәге таптар һәм һыҙыҡтарҙың күп тапҡыр сиратлашыуы хас. Төҫө буйынсаса аҡык бер төрлөләргә, нәҙек һыҙыҡлыларға һәм таплыларға айырыла. Бер төрлөләре: карнеол (ҡыҙыл), сапфирин (күкһел йәшел), сардер (көрән), хризопраз (йәшел). Һыҙыҡлылар: төрлө составлы оникстар. Таплылар: гелиотроп (ҡыҙыл таптар йәки йәшел фондағы һыҙыҡтар), моховиктар (ҡара йәки йәшел ҡушылдыҡлы һөттәй аҡ).
Башҡортостан территорияһында аҡык ҙур запастары Силәбе өлкәһе сигендә (Магнитогорск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ) табылған. Биҙәү һәм ярым аҫыл таш.
Аҡыҡ башҡорт мифологияһында[үҙгәртергә]
- Ҡурсалау маҡсатынан йәш килендәргә аҡыҡ ҡашлы йөҙөк, беләҙек йөрөтөргә ҡушҡандар. [1]
Литература[үҙгәртергә]
- Шуман В. Мир камня. Драгоценные и поделочные камни. — М.: Мир, 1986. С.120.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Мифологический словарь башкирского языка (Ф.Г.Хисамитдинова, 2010)


text:
Азауад
Азавад (йәки Азауад; Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләте; тамашек ⴰⵣⴰⵓⴷ, ғәр. أزواد, Azawād) — названия географической области на северо-востоке Малиҙың төньяҡ-көнсығышындағы географик өлкә исеме, танылмаған Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләте һәм үҙәк-көнбайыш Африка Сахараһында күпселек Туарегҙар йәшәгән төбәк.
Донъя йәмғиәте Азавад Бойондороҡһоҙ Дәүләтен танымағас, уны Малиҙың айырылғыһыҙ өлөшө тип ҡарағас, 2012 йылдың 15 июлендә «Азавад Милли азатлыҡ хәрәкәте» вәкилдәре Азавад дәүләте төҙөү идеяһынан баш тарталар. Малиҙан айырылыуға ҡарағанда мәҙәни һәм иҡтисади үҙаллылыҡты өҫтөнөрәк күрәләр [1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Ҡалып:Mali-stub Ҡалып:Azawad-stub


text:
Арышбаш
Арышбаш, бесәй ҡойроғо (лат. Agropýron, урыҫ. Житняк) — ҡыяҡлылар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. 15-ләп төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяк Африкала, шулай уҡ Австралияла һәм Яңы Зеландияла киң таралған.
Ташлы-далалы һөҙәклектәрҙә үҫә. 20-70 см оҙонлоҡтағы ҡыуаҡланған ҡыяҡлылар. Тамыр системаһы ҡалын, суҡ. Һабағы тура, еңелсә ҡытыршы. Япраҡтары тығыҙ, оҙонса түңәрәк формала. Сәскә төркөмдәре − ҡыяҡ йәки йомортҡа һамаҡ ҡатмарлы башаҡтар. Башаҡтары күп сәскәле, ике рәтле. Емеше − бөртөксә. Орлоҡтан үҫтерелә. Һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡҡа талапсан түгел. Көтөү йөрөүҙән ҙур зыян күрмәй. Ҡиммәтле мал аҙығы. Ҡомлоҡтарҙы нығыта, тупраҡ структураһын яҡшырта. Декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Википедия
Википедия (ингл. wikipedia әйтелеше (белешмә • ярҙам)) — бихисап телдәрҙә яҙылған, сикләүһеҙ ҡулланыуҙа булған ирекле интернет энциклопедия. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилемде һәр халыҡтың тыуған телендә ирекле ҡулланыуға сығарыу урыны. http://www.wikipedia.org/ интернет-сайтында урынлашҡан. Һәр тел бүлеге үҙ аллы проект, айырым URL адреслы. Башҡорт телендәге бүлек http://ba.wikipedia.org адресында.
Википедия 2001 йылдың 10 ғинуарында Нупедия (Nupedia) исеме менән донъяға килә, 15 ғинуарҙа Википедияның беренсе версияһын уҡыу өсөн асыла. Уға Джимми Уэльс (Jimmy Wales) менән Лари Сэнгер (Larry Sanger) нигеҙ һалған. Википедия проектының рәсми хужаһы булып донья күләмендә эшмәкәрлек алып барған Викимедия фонды исемле ижтимағи ойошма иҫәпләнә. Ул ойошма АҠШ-тың Калифорния штаты Сан-Франциско ҡалаһында теркәлгән, шулай уҡ фондтың 19 илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, урындағы үҙ аллы бүлексәләре бар. Был ижтимағи ойошма Википедия проектының эшмәкәрлеген техник яҡтан ғына ҡурсалай. Башҡа төр йүнәлештәгә эшмәкәрлеккә фонд ҡыҫылмай һәм үҙ сәйәсәте менән баҫым яһамай. Википедияның эстәлеге ирекле һәм уға бөтә донъя кешеләре хужа булып тора. Википедия эсендә алып барылған эшмәкәрлеккә ҡулланыусылар үҙ аллы идара итә.
Википедияның иң мөһим үҙенсәлеге булып уның асыҡ эстәлекле булыуы, мәғлүмәтен һәр кем төрлө маҡсатта ҡуллана һәм ирекле рәүештә тарата алыуҙа. Бер үк ваҡытта Википедия мәғлүмәтен һәр кешегә тулыландырыу һәм камиллаштырыу мөмкинлеге ҡаралған. Бының өсөн кемдәндер рөхсәт һорарға кәрәкмәй. Шулай уҡ Википедия сайтында теркәлеү мотлаҡ түгел. Әммә иҫәп яҙыуын теркәгән осраҡта ҡулланыу уңайлыҡтары арта.
Википедияның тағы бер мөһим, башҡорт халҡы өсөн иң мөһиме тип тә иҫәпләргә булған үҙенсәлеге — Википедияла мәғлүмәтте һәр бер халыҡтың туған телендә яҙа алыу мөмкинлегендә. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилем, барлыҡ мәғлүмәт һәр кешенең тыуған телендә ирекле ҡулланыуҙа булырға тейеш тип иҫәпләй Википедия ирекмәндәре. Берҙән, бындай ҡараш Ер йөҙөндәге һәр бер кешегә ғилем туплау өсөн бер тигеҙ мөмкинлек бирә һәм һәр яңы быуын вәкилдәренең икенсе телде өйрәнеүгә тотонолған сығымдарын кәметә. Икенсенән, үҙ телендә сит ҡәүемдәрҙең мәҙәниәтен, тарихын, доңъяға ҡарашын өйрәнгән кешенең сит тел телдәрҙе өйрәнеүгә теләге көсәйәсәк. Өсөнсөнән, туған телен ҡулланыу мөмкинлеге сикләнгән халыҡтар өсөн телде ҡулланыу даирәһе арта.
Википедия эләге көндә донъя халыҡтарының 285 телендә алып барыла. Уны төҙөүҙә 38 миллионға яҡын теркәлгән һәм иҫәпһеҙ теркәлмәгән ирекмән ҡатнаша. Бөтә тел бүлектәрендә 23 миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Иң күбеһе инглиз телендә - 4 миллиондан, унан ҡала немец, француз һәм нидерлад телдәрендә берәр миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Урыҫ телендәге бүлек иң ҙур күләмле ун тел бүлек исемлегендә, ундағы мәҡәлә һаны бер миллионға яҡынлаша.
Википедияның башҡорт теле бүлегендә «Башҡортостан» исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним автор тарафынан яҙылған. Был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Шул ваҡыттан алып ете меңгә яҡын ҡатнашыусы теркәлгән, һуңғы утыҙ көндә 50-нән ашыу теркәләгән мөхәррир берҙән һәм унан күберәк өҫтәмә индергән. Википедияның башҡорт теле бүлегендә әлеге ваҡытта 34 002 мәҡәлә бар. Һуңғы йылда бүлектә мәләләләр һанының һәм уларҙы тулыландырыу күрһәткесенең әүҙем үҫеше күҙәтелә.
Йөкмәткеһе
Төп биш ҡағиҙә[үҙгәртергә]
Википедияла һәр телдәге бүлек өсөн мотлаҡ булған төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән, һәм һәр телдәге бүлек өсөн үҙенсәлекле.
Википедия ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө -энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған биш ҡағиҙәнең беренсеһе.
Теләге булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра, әлегә тиклем булмаған яңы мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия йөкмәткеһен камиллаштырғанда мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был иһә Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған икенсе төп ҡағиҙә.
Википедиялағы мәғлүмәт һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла һәм камиллаштырыла ала, шуға күрә мәҡәләләрҙең тәғәйен авторы юк. Мәҡәләгә ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы уның авторы (авторҙашы-?) булып иҫәпләнә. Мәҡәләләр даими рәүештә тулыландырылыпп, камиллаштырылып торғанлыҡтан тәғәйен бер автор яҙған мәғлүмәттең һүҙмә-һүҙ күсермәһен ҡуйырға ярамай. Шул уҡ ваҡытта, авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап, Википедияға яңы йөкмәтке өҫтәргә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтарына эйә әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айырым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәһенең өсөнсөһө.
Ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә Википедияны ҡулланған кешеләрең ҡылығын тик яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа, Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. "Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, ихтибарлы булығыҙ" тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.
Һәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һәр кеше үҙ тәҡдимен индереп, йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырға тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.
Тарих[үҙгәртергә]
Википедия иң алда Нупедияға ҡәрҙәш проект булып башланған. Ә Нупедия ул саҡта инглиз телендәге бушлай, он-лайн энциклопедия проекты булған. Нупедияллағы бөтә мәҡәләләр Bomis inc. тарафынам яҙылған һәм ул хужа булған. Ошо компанияның төп кешеләре булып Джимми Уэльс, Bomis (башҡарыусы директор) һәм баш мөхәррир - Лари Сэнгер торғандар. Шунан Нупедияның лицензияһы асыҡ контентлы лицензияға үҙгәртелгән булған - GNU Free Documentation License.
Лари Сэнгер һәм Джимми Уэльс Википедияға нигеҙ һалыусылар[1][2]. 2001 йылдың 15 ғинуарында Википедия ғәмәлғә индерелгән. Ул www.wikipedia.com адресында инглиз телендәге издание кеүек башланып киткән[3].
2001 йылдың аҙағында википедия 18 телдәге 20 000 биттәргә тиклем уҫешкән. 2002 йыл аҙағында 26 телдә, 2003-сө йыл аҙагыңда 46 телдә, һәм 2004 йыл аҙағында 161 телдәрҙә яҙылған булған[4]. 2009 йылдың август айында инглиз Википедияһы 3 миллион мәҡәлә иҫәпләнгән[5].
Википедияның 10-сы «тыуған көнө»[үҙгәртергә]
2011 йылдың 15 ғинуарында Википедия 10 йыллыҡ байрамын үткәргән. Ошо байрам айҡанлы махсус эшләнгән логотип был көн буйы стандарт логотип урынында торған.
Башҡорт телендәге Википедияның мәҡәлә һаны 34 002.
Туғандаш проекттар[үҙгәртергә]
- Викиһүҙлек Һүҙлек һәм тезаурус
- Викикитапхана Ирекле китапхана
- Викиөҙөмтә Мәҡәләләр һәм әйтемдәр йыйынтығы
- Викиһаҡлағыс Медиафайлдар һаҡлау урыны
- Викикитап Дәреслектәр һәм ҡулланмалар
- Викияңылыҡтар Яңылыҡтар донъяһы
- Викитөрҙәр Биологик төрҙәр
- Викиверситет Ирекле университет
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Jonathan Sidener. Everyone's Encyclopedia, The San Diego Union-Tribune (6 декабрь 2004). Проверено 15 октябрь 2006.
- ↑ Meyers, Peter. Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You, New York Times, The New York Times Company (20 сентябрь 2001). Проверено 22 ноябрь 2007. « 'I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales.».
- ↑ Wikipedia: HomePage. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2001. 31 март 2001 тикшерелгән.
- ↑ "statistics Multilingual statistics. Wikipedia (March 30, 2005). 26 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Bobbie Johnson. Wikipedia approaches its limits.


text:
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы, Сәғит Агиш (1905 йылдың 19 ғинуары — 1973 йылдың 21 майы) — күренекле башҡорт яҙыусыһы.
1905 йылдың 19 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Александровка районының Иҫәнгилде ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
- 1917—1919] Ырымбур ҡалаһында «Хөсәйениә мәсете» мәҙрәсәһендә уҡый,1919 йылда ауырып, үҙ ауылына ҡайта һәм күрше Юлдаш ауылындағы II баҫҡыс мәктәпкә керә.
- 1921 йылда Ырымбурға барып, Башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә.
- 1925 йылда комсомолдың өлкә комитеты органы «Башҡортостан йәштәре» газетаһына секретарь итеп алына.
- «Белем» журналында «Ауыл дауылда» тигән тәүге шиғыры баҫыла.
- 1932 йылдан башлап ул үҙенең бөтә ижади көсөн проза жанрында эшләүгә бирә
- 1932 йылда С. Агиш Башҡорт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетының киске бүлегенә уҡырға инә
- 1934 йылда, институттың II курсын тамамлап, уҡытыусы булып китә. Сермән, Дәүләкән педучилищеларында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта
- 1934 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы
- 1939 йылда Өфөгә килеп, Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында башҡорт әҙәбиәте методикаһы буйынса ғилми эшмәкәр булып эшләй.
- Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул Ғафури районында ике йыл Сәйетбаба урта мәктәбендә уҡытыусы, завуч булып эшләй.
- 1943 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһына һайлана. Өфөгә ҡайта, Яҙыусылар союзында әҙәби консультант булып эшләй.
- 1949—1951 йылдарҙа С. Агиш «Әҙәби Башҡортостан» журналында мөхәррир була.
- 1973 йылдың 21 майында вафат була.
Үлгәндән һуң 1975 йылда Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә. Башҡорт, рус, татар, мари телдәрендә яҙыусының иллегә яҡын китабы баҫылып сыҡҡан. Оҙаҡ йылдар Сәғит Агиш Өфө ҡала Советы депутаты була. Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының 1974 йылдың 23 ғинуарындағы ҡарары менән Совет районындағы Полярная урамы уның исеме менән атала. Сәғит Агиш йәшәгән Карл Маркс урамындағы 57-се йортҡа таҡтаташ ҡуйылған. Ғафури районы Сәйетбаба ауылындағы ул эшләгән мәктәп бинаһында таҡтаташ бар. Башҡорт яҙыусыһы Сәғит Ишмөхәмәт улы Агишевтың ҡәбере Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында.
Китаптары[үҙгәртергә]
- «Беҙҙең көлөү» (1928)
- «Шартына килһен» китабындағы әҫәрҙәре (1933):
- «Шартына килһен»
- «Ялағай»,
- «Ғәләмшә бурылы»
- «Сафиулла илай»
- «Тәпән»
- «Микрофон»
- «Һуңғы мәйеттәр»
- «Атлы Илмырҙа» (1942)
- «Әхмәдулла» (1944)
- «Фронтҡа» (1944)
- «Минең өс айым» (1944)
- «Ерәнсәй»
Хикәйәләре[үҙгәртергә]
- «Фәтхи һалдат» (1957)
- «Дан»
- «Ҡунаҡ һәм намыҫ»
Повестары[үҙгәртергә]
- «Мәхмүтов» (1939);
- «Егеттәр» (1939);
- «Мәзин йортонда» (1940);
- «Яҡташтар». Уның яҡташы, татар яҙыусыһы, совет шағиры, Советтар Союзы Геройы Муса Йәлил иҫтәлегенә.
Романдары[үҙгәртергә]
- «Нигеҙ» (1951)
Ордендары[үҙгәртергә]
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Почет Билдәһе» ордены
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы // Башҡорт энциклопедияһы / Баш мөх. М. Ә. Илһамов — Өфө: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Башҡортостан 450 сайты
- Краткая литературная энциклопедия
- БСЭ
- [1]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 25 декабрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1904 йылда
- Ырымбур өлкәһендә тыуғандар
- 21 май көнө вафаттар
- Вафаттар 1973 йылда
- Өфөлә вафат булғандар
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- Башҡорт яҙыусылары
- Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары
- Ырымбур өлкәһе башҡорттары
- Башҡорт балалар яҙыусылары
- Башҡортостан яҙыусылар союзы ағзалары


text:
Аллергия
Аллерги́я (бор. грек. ἄλλoς — башҡа, сит, ят + ἔpYov — тәъҫир итеү) — аллергик ауырыуҙар, организмдың һиҙеүсәнлеге үҙгәрүе һәм аллергендарҙың иммунологик механизмдарына ҡабата тәъҫир итүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙар; организмдың ниндәйҙер ярһытҡыс матдәгә юғары һиҙгерлеге, яуабы[1]; организмдың теге йәки был матдәгә ҡарата тәбиғи булмаған һиҙеүсәнлеге, реактивлығы[2].
Йөкмәткеһе
Клиник күренеш[үҙгәртергә]
Экзоаллергеннар организмга ситтән керә, йыш ҡына һулыш юлдарының лайлалы тышсаһы, аш ҡайнатыу ағзалары, тире аша эләгә. Организмға аллерген үтеп кергәндән һуң аллергик реакция башлана (үҙенсәлекле һәм үҙенчәлекһеҙ). Үҙенсәлекле реакциялар өс стадияға бүлеп карала. Беренсеһендә - организмға беренсе тапҡыр эләккән аллергенға ҡарата юғары дәрәжәлә һиҙеүсәнлек күҙәтелә (яңы аллергенға яуап рәүешендә антитәнсектәр йә иһә уның менән тәъҫир итешә алыусан лимфоциттар барлыҡҡа килә). Икенсе стадиялә - аллерген ҡабат организмға үтеп кергәс, антитәнсектәр йә иһә лимфоциттар менән ҡушыла (медиаторҙар барлыҡҡа килеү стадияһы), гистамин, серотинин һ.б. биологик актив матдәләр бүленеп сыға торған биохимик процесстар башлана. Улар ағзаларҙың күҙәнәктәрен һәм туҡымаларын зарарлай. Өсөнсө (патофизиологик) стадияла зарарланыуҙың клиник билдәләре беленә. Ундый осраҡта организмдың юғары һиҙеүсәнлеге үҙенсәлекле, ул элегрәк сенсибилизация хәләтен китереп сығарған аллергенға бәйле рәүештә барлыҡҡа килә.
Аллергик реакция төрҙәре[үҙгәртергә]
Аллергик реакциялар үҫеше механизмы 4 типка бүленә.
- 1-се тип аллергия - анафилаксия, һеркә (бесән) биҙгәге, кесерткән биҙгәгенең ҡайһы бер төрҙәре, Квинке шешенүе һ.б.
- 2-се тип (цитотоксик) реакциялар - ҡан боҙолоу (аллергик анемия, агронулоцитоз).
- 3-сө тип реакцияләр — туҡымаларҙың иммункомплекстар менән зарарланыуы, сүл ауырыуы, тышҡы аллергик үпкә альвеолалары ялҡынһыныуы һ.б. аутоаллергик сирҙәрҙе арттыра (системалы ҡыҙыл ауырыуы, ревматоид артрит һ.б.).
- 4-се тип реакциялар — контактлы дерматиттар, күсереп утырткан ағзаны организмдың ҡабул итмәүе.
1, 2, 3-сө типтарҙагы аллергия патогенезында антитәнсектәр, 4-се типта лимфоциттар мөһим урын тота. Аллергияға бирешеүсәнлек факторҙары: тирә-яҡ мөхиттең бысыраныуы, түбән сифатлы туҡлыныу, ашамлыҡтарҙа консерванттар булыу, дарыу препараттарын тикшермәйенсә ҡулланыу.
Дауаланыу[үҙгәртергә]
Дәваланыуҙың төп ысулдары: аллерген менән контакт булдырмау, аҙыҡҡа аллергия булғанда ҡәтғи диета һаҡлау, аллергия китереп сығара торған дарыуҙарҙан тыйылыу; үҙенсәлекле иммунотерапия (гипосенсибилизация) — А.М. Безредка алымын ҡулланып, аллерген миҡдарын акрынлап арттыра барып, организмға күп тапҡыр керетеү. Был организмға «кәртә» булырлыҡ антитәнсектәр эшләргә мөмкинлек бирә һәм аллергенға ҡарата һиҙеүсәнлекте бөтөрөүгә килтерә. Симптоматик дауалауҙа глюкокортикоид, бронхолитик, оло күҙәнәктәрҙең мембраналарын стабильләштерә торған матдәләр ҡулланыла. Аллергия тыуҙырыусы матдәләрҙән һаҡланыу сараларын үтәү, уҙ ваҡытында профилактик дарыуҙар ҡулланыу, сәнәғәт предприятиеларындә аллерген менән контакт булдырмый торған технологияларҙы ғәмәлгә керетеү, организмда сенсибилизация сығанағы булған һәр төрле инфекцияларҙы бөтөрөү, ашҡазан-эсәк ағзалары функцияһын нормальләштерү һ.б.ҙан ғибәрәт.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Ваҡыф
Ваҡыф (ваҡф ғәр. وقف, күплектә ғәр. أوقاف (туҡталыш)) — ислам таралған илдәрҙә дин һәм хәйриә өсөн (күсемле һәм күсемһеҙ) тәғәйенләнгән милек.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Тик табыш килтергән һәм тотонолмай торған милек кенә (ризыҡ, кейем, аҡса тапшырыу тыйыла) ваҡыф ителә алған. Ваҡыфҡа һалым һалынмаған, уға ҡарата һатыу-һатып алыу, бүләк итеү, залогка биреү килешеүҙәре төҙөлмәгән. Мөлкәтте тапшырыу яҙма (судья һәм шаһиттар тарафынан раҫланған) йәки телдән (мәсеттә иғлан ителгән) мөмкин булған. В. алынған аҡсаларҙы тотоноуға күҙәтеүҙе ҡазый йәки махсус мөтәүәлли алып барған. 12 б. алып В. мосолман руханиҙарының төп йәшәү, ш. уҡ дини белем биреү учреждениеларын финанслау сығанағына әүерелә.
Рәсәйҙә ваҡыф милке[үҙгәртергә]
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә ваҡыф институты Ырымбур мосолман диниә назараты асылғас барлыҡҡа килә һәм уның ҡарамағында була. Ваҡыф алынған табыш мәсеттәрҙе, мәктәптәрҙе, мәҙрәсәләрҙе һәм руханиҙарҙы тәьмин итеүгә генә тотонола. Ваҡыф мөлкәтенә попечителлек советы идара итә, урындарҙа уның өсөн мөтәүәллиҙәр яуаплы була.
Башҡортостан сиктәрендә[үҙгәртергә]
Башҡортостанда тәүге ваҡыф 1829 йылда теркәлгән: сауҙагәр Ғ.Ғ.Ибраев үҙенең йылына 200 һумға тиклем табыш килтергән 5 сауҙа кибетен, үҙ аҡсаһына төҙөткән Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете биналарын, 2 мәҙрәсәне (таштан һәм ағастан), ашнаҡ бүлмәһен (таштан) һәм ҡоҙоҡто мосолман йәмәғәтселеге милкенә тапшыра. 1848 йылда 90 дисәтинә ер иғәнә итә. 1834 йыл Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә ваҡыф йорто (бер ҡатлы, ағастан; 1844 йыл яна) төҙөлә, унда попечителлек советы ултырыштары үткәрелә. 1898 йылда Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында 10 ваҡыф (айырым кешеләрҙең аҡсаһына төҙөлгән мәсеттәр; сауҙа кибеттәре, һөнәрселек оҫтаханалары, бәләкәй ер участкалары) теркәлә. Ә.М.Хөсәйеновтың — 500 мең (1906), Яуышевтарҙың — 50 мең (1907), Ф.Тәвкилеваның 30 мең (1908) һумлыҡ иғәнәләре иң күләмлеләре була.
Ваҡыф Башҡортостан тарихында[үҙгәртергә]
Ерҙе ваҡыфҡа тапшырыу “Башҡорттар тураһында положение” һәм уға 1865 йылдың 2 июлендәге ҡушымталар, 1869 йыл 10 февраль законы менән сикләнә, уларға ярашлы мәсеттәргә, мәҙрәсә һәм мәктәптәргә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен бүләккә алыу тыйыла. Ерҙәр губерна башҡармаларының, айырым осраҡта хатта императорҙың махсус рөхсәте менән генә ваҡыф ителә алған. Мәҫәлән, 1903 йыл дворян С.С.Йәнтүрина тарафынан Бәләбәй өйәҙе Килем ауылы (хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы) йәмиғ мәсетенә ваҡыф ителгән 200 дисәтинә ер, ер биләү торошо ентекле тикшерелеп, 1907 йылдың 8 ғинуарында Николай II‑нең рөхсәт биреүсе указы сыҡҡандан һуң ғына ғәмәлгә ашырыла. 1912—14 йй. Ырымбур мосолман дини йыйылышы документтарында башҡорт йәмғиәттәренә ерҙе (1706 дисәтинә) В. итеп биреүҙе тыйыуҙың 20 осрағы теркәлгән. 20 быуат башында Ырымбур мосолман дини йыйылышында эш башҡарыу тәртипкә һалына, мөтәүәллиҙәр эшмәкәрлегенә контроль көсәйә, ер биләмәләрен үтә арзанға һәм үтә оҙайлы ваҡытҡа (1902 йылдан алып иң оҙайлы ҡуртым ваҡыты — 3 йыл) биреүгә юл ҡуймау маҡсатында, ҡуртым килешеүҙәрен тикшереү ойошторола. 1917 йыл октябре Ырымбур мосолман дини йыйылышы буйһоноуында ваҡыф биләмәләре булған 91 дини учреждение була. Мәсеттәр һәм уҡыу йорттары ҡарамағында хужалыҡ ҡаралтылары менән 49 йорт, 2 ҙур ҡунаҡхана комплексы, 20 сауҙа кибете, 1382 дисәтинә ер һәм 516,6 мең һумдан ашыу ҡағылғыһыҙ банк капиталы була. Ваҡыф дөйөм хаҡы яҡынса 1 млн һум тәшкил итә.[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Gaudiosi, Monica M. (April 1988), "«The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College»", University of Pennsylvania Law Review (University of Pennsylvania Law Review, Vol. 136, No. 4) 136 (4): 1231–1261, , http://jstor.org/stable/3312162
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- О. Г. Большаков. Вакф // Ислам: Энциклопедический словарь. — М.; Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. — 315 с : ил. ISBN 5-02-016941-2 (С.45)
- М. Амин. Ал-Аукаф ва-л-хайат ал-иджтима’ийа фи Миср 648—923/1250—1517. Каир, 1980;
- В. П. Наливкин. Положение вакуфного дела в Туркестанском крае. Таш., 1904;
- Бухарский вакф XIII в. Факс. Изд. текста, пер. с араб, и перс, введ. и коммент. А. К. Арендса. А. Б. Халидова, О. Д. Чехович. М., 1979 (ППВ, LII);
- А. Г. Периханян. Общество и право Ирана в парфянский и сасанидский периоды. М., 1983;
- Н. Clavel. Rite musulrnan: le waqf ou habus (rite hanafite et malekite). 1—2. P., 1895—1896;
- Sh. Bidair. L’institution des biens dits habous ou waqf. P., 1924;
- Cl. Cahen. Quelques reflexions sur le waqf ancien.— MKB, (25, 38—40);
- W. Heffening. Waqf.// The Encyclopaedia of Islam. 1—4. Ley de-London, (1908), 1913—1934, (4, 1187—1194).
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вакуф. // Башкирская энциклопедия.


text:
Селек
Селек (урыҫ. Карага́на, лат. Caragána) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән ҡыуаҡ үҫемлек. Бейеклеге 0,5-1,5 м тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Селек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә, Урта Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта үҫә. Үҫемлек тау битләүҙәрендә үҫергә ярата.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Селек GRIN сайтында мәғлүмәт
- Селек: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)
- Селек — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Карагана в Биологическом энциклопедическом словаре
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Ҡауын
Ҡауын (лат. Cucumis melo) — Ҡабаҡ һымаҡтар (Cucurbitaceae) ғаиләһендәге үҫемлек, төрө Ҡыяр (Cucumis)ырыуынан булған баҡса культураһы. Ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йәшелсә бирә торған еле һабаҡлы баҡса үҫемлеге һәм шуның татлы емеше[1].
Тыуған ере булып Урта Азия һәм Кесе Азия иҫәпләнә. Ҡауын йылы һәм яҡтылыҡ яратыусы үҫемлек. Татырлы тупраҡҡа һәм ҡоролоҡҡа тотороҡло. Һауаның артыҡ дымлылығына бирешә. Бер төптән сортына һәм тәрбиәләүгә ҡарап икенән алып һигеҙгәсә емеш булырға мөмкин. Ауырлыҡтары 1,5 до 10 кг-са. Емеше м ҡабаҡсыҡ, шар һымаҡ йәки цилиндрға оҡшаш формала. Төҫө буйынса йәшел, һары, көрән йәки аҡ төҫтә булыуы мөмкин. Өлгөрөү осоро икенән алып алты айғаса.
Этимология[үҙгәртергә]
Ҡауын, икенсе төрлө өрөлгән тигән мәғәнәлә йөрөй. Бында өрөлгән емеш. Икенсе мәғәнәһе ҡау синонимы[2].
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡауын тураһында иң боронғо яҙма Библияла (Числа 11:5). Ҡырағай ҡауын хәҙерге ваҡытта осрамай. Тик азиялағы төрҙәрҙең килеп сығышы буйынса сүп үләне булараҡ үҫкән төрҙәрҙенән культуралашҡан төрҙәре әлеге ваҡытта ла үҫтерелә. Культуралаштырыу беҙҙең эраға тиклем үк башлыса Төньяҡ Һиндостанда һәм уға сиктәш Иран биләмәһендә, Урта Азияла килтереп сығарылған. Яйлап ҡына ул күрше биләмәләргә күсә барған һәм Урта Азиянан Кесе Азияға Ҡытайға таралған. Уны Боронғо Мысырда үҫтергәндәре билдәле. Квропала уның тураһында урта быуаттарҙа билдәле була. Рәсәйгә, Түбәнге Иҙел буйына Урта Азия аша XV—XVI йөҙ йыллыҡтарҙа килеп ингән.
Ҡауындың Мәскәүҙә XVI быуатта үҫтерелеүе тураһында[3]. С. Герберштейн һәм Дж. Флетчер хәбәр итә, Жак Маржерет 1606 йылда мәскәүҙең һәм уның тирә-яғындағы биләмәләрҙә эре ҡауындарҙы ашауы тураһында яҙа[4].
Алексей Михайлович батша ваҡытында ҡауын һәм ҡарбуҙ Мәскәү тирәһендә теплицаларҙа үҫтерелгән. XIX быуат урталарында венгер сәйәхәтсеһе һәм этнографы Вамберн үҙенең яҙмаларында түбәндәгеләрҙе билдәләп киткән: « Ҡауын өсөн Хивала һәм бар Азияла һәм бар донъяла уға тиң юҡ. Европалылар уның тураһында, уның хуш еҫ бөркөүен бер ваҡытта ла белә алмаясаҡ. Ә уны иткмәк ашау иң ҡөҙрәтле һәм иҫ киткес серле, мөҡҡәдәс ризыҡ…»[5].
Төрөкмәнстанда августың һәр икенсе йәкшәмбеһе «Төрөкмән ҡауыны көнө» тип билдәләп үтелә[6]. Бөтә ил буйынса ғалим-баҡсасыларҙың конференциялары уҙа, күргәҙмәләр, йәрминкәләр, концерттар һәм театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр ойошторола [7][8].
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ҡауын аш булараҡ тәбиғи рәүештә биологик эшкәртеүһеҙ ашала. Уны тышынан һәм эсенән таҙартып, ваҡ киҫәктәргә телеп киптерәләр, шулай уҡ бал менән ҡушып эшкәртәләр повидло, цукат яһайҙар.
Ҡауын составы: шәкәр, А, Р, С витаминдары, фолий һәм аскорбин кислоталары, майҙар, минераль тоҙҙар, калий, натрий, күҙәнәк (клетчатка). Ул һыуһынды ҡандыра.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Ҡауындың ҡайһы ерҙә үҫеүенә ҡарап төрлө төрҙәре һәм формалары бик күп. Улар төрлө төбәктәрҙә традициялар буйынса үҫтерелә һәм культуралаштырыла.
- Cucumis melo subsp. agrestis
- Cucumis melo subsp. melo
- Cucumis melo subsp. melo var. cantalupensis — Канталуп
- Cucumis melo subsp. melo var. chito
- Cucumis melo subsp. melo var. conomon
- Cucumis melo subsp. melo var. flexuosus — Дыня змеевидная
- Cucumis melo subsp. melo var. inodorus
- Cucumis melo subsp. melo var. momordica
- Cucumis melo subsp. melo var. texanus
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 10 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дыня. Этимологический словарь русского языка. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 10 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Сайт «Встарь, или Как жили люди»
- ↑ Там же
- ↑ Дынная грядка. // The New Times, 23.08.2010
- ↑ В Туркменистане отмечают день дыни. Мир24. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 сентябрь 2012. 15 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ В Туркмении будут святить дыни
- ↑ В приходские календари Патриаршего благочиния в Туркменистане включены некоторые национальные праздники
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Дыня // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡауын GRIN сайтында мәғлүмәт (инг.)
- Ҡауын: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL) (инг.)
- Арбуз и дыня: как правильно выбирать бахчевые.
- Сорта дыни украинской селекции.


text:
Ҡарабаш турғай
Ҡарабаш турғай, ҡара башлы турғай, майсыл, майсыл турғай, майгис, майгүс (урыҫ. Большая синица, лат. Parus major) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Башы, түше һәм түшенән ҡорһағы аша ҡойроҡ аҫтына үткән һыҙыҡ ҡара. Сикәләре аҡ. Ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт күк, арҡаһы йәшкелт һоро. Кәүҙәһенең аҫты ике яҡлап һары. Башҡа ҡарабаш турғайҙарҙан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиржжж». Күңелле һыҙғырып һайрай: «си-пи-си-пи-си-пи-ин-сә-ин-сә».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙыл һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Франция
Франция (франц. France [fʁɑ̃s]), рәсми атамаһы — Франция республикаһы (франц. République française [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) — Көнбайыш Европала урынашҡан дәүләт. Башҡалаһы — Париж ҡалаһы. Ил исеме боронғо алман (герман) ҡәбиләһе исеменән килә — франктар.
Франция халҡының һаны — 65,4 млн кеше (2010 йылдың ғинуарына торошло), уларҙың араһында 90 проценты Франция граждандары. Ҡанун сығарыу органы — ике палаталы парламент. Административ бүленеше булып 26 регионға бүленә.
Европа берлегенә һәм НАТО ағзаһы булып тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо Рим ваҡытында Франция империяның провинцияһы -Галлия. Рим хоҡуғы эшләй.
476 Көнсығыш Рим Империяһы юҡҡа сыға, Францияны варвар герман ырыуҙары баҫа. Территорияһында Бургунд һәм Вестгот герман Короллектары ойошторола. Рим хоҡуғы эшләй.
506 йылда Аларих II Вестготтарҙын рим хоҡуғын сығара.
V—VI быуаттарҙа Францияның төнъякҡа франктар ырыуҙары килә. Салик ябай хоҡуғы рим хоҡуҡты алмаштыра.
Бөйөк Карл етәкселегендә франк дәүләте үҙенең бөйөклөғөндә булды.
XVII—XX быуаттарҙа Франция колониаль империяға әүерелә.
Хәҙерге Марокко, Алжир, Тунис, Сенегал, Мавритания, Судан, Нигер, Гвинея, Кот-д’Ивуар, Габон, Конго, Уганда, Камерун, Того, [[Сомали] — эллекке француз колониялары.
Хоҡуҡ тарихы[үҙгәртергә]
1789 — Кеше һәм Гражданин Хоҡуҡтары Декларацияһын ҡабул итеү
1790 йыл — Францияла Суд власы ойоштору тураһында Закон сыға.
1810 — Француз Уголов Кодексы ҡабул итеү
Географик урынлашыуы[үҙгәртергә]
Францияның күпселек өлөшө Көнбайыш Европала урынлаша. Ҡоро ер буйынса ул төньяҡ-көнсығышта Бельгия, Люксембург һәм Германия менән, көнсығышта Германия һәм Швейцария менән, көньяҡ-көнсығышта Монако һәм Италия менән, көньяк-көнбайышта иһә Испания һәм Андорра менән сиктәш. Көнбайышта һәм төньяҡта ил территорияһы Атлантик океан (Бискай ҡултығы һәм Ла-Манш боғаҙы), көньякта Урта диңгеҙ тарафыннан йыуыла.
Шулай ук дәүләт составына Урта диңгеҙҙә урынлашҡан Корсика утрауы һәм егерменән артыҡ департаметтар һәм буйһонған биләмәләр керә.
Илдең дөйөм майҙаны 547 мең км² (буйһонған территорияләр менән 643,4 мең кв. км). Был Европа берлегенә ингән иң ҙур дәүләт.
Иҡдисады[үҙгәртергә]
Халҡы[үҙгәртергә]
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Климат[үҙгәртергә]
Францияның ҡитға өлөшөндә климат уртаса диңгеҙле, көньяҡта субтропик. Йәй көндәре ғәҙәттә эҫе һәм ҡоро, июль айында уртаса температура + 23-25 градус тәшкил итә, ғинуар айында иһә уртаса температура + 7-8. Ҡыш көндәре өсөн ямғырҙар тәбиғи хәл.
Яуым-төшөм һаны яҡынса 600—1000 мм. Таулы райондарҙа был күрһәткес 2000 мм-ҙан да юғарыраҡ булырға мөмкин.
Хәрби көстәре[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Һаңғырау кесерткән һымаҡтар
Иренсәскә һымыҡтыр, һаңғырау кесерткән һымаҡтар (лат. Labiatae, йәки Lamiaceae) — ике өлөшлөләр синыфында үҫемлектәр ғаиләһе. 200-ҙән ашыу заты, яҡынса 3500 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған.
Үләндәр, ярым ҡыуаҡсыҡтар, ярым ҡыуаҡтар, һирәгерәк ҡыуаҡтар һәм ағастар. Башҡортостанда 21 заттан 57 төрө (бесәй тармаһы, биҙүлән, майсыбыҡ, күк һырға, еҫлекәй, арыҫлан ҡойроғо, иренсәскә, торҡа сәскә, шыртҡойроҡ һ.б) үҫә. Күп, бер, ике йыллыҡ үлән йәки ярым ҡыуаҡсыҡтар. Һабағы дүрт ҡырлы, тармаҡлы, төҙ, ҡайһы берҙә ятыусан йәки һырылыусан. Япрағы ябай, шыма, йышыраҡ шыма ситле, япраҡ ҡолаҡсындарһыҙ, һаплы, һабаҡ япраҡтары сатраш-парлы, тамыр яны япраҡтары розеткаға йыйылған.
Сәскәһе ғәҙәттә алһыу, алһыу-күк, күксин, күк, һары төҫтәрҙә, дөрөҫ булмаған формалы, ике енесле. Каса япраҡсалары ҡушылып үҫкән, ҡыңғырау рәүешендә, 5, һирәкләп 10 тешле дөрөҫ йәки ике иренле. Сәскәһе ике иренле: өҫкө ирене — 2, аҫҡыһы 3 таж япрағынан тора, уларҙың уртансыһы күп төрҙәрҙә ярылған. Сәскә күҙенең көпшәһе эстән яланғас, шыма йәки һеркә япрағы беркетелгән урындан аҫтараҡ төктәр ҡуласаһы (нектаростегий) бар. Күп төрҙәрҙең һеркә япрағы 4, шуларҙың 2-әүһе (башлыса алғылары) оҙонораҡ; ҡайһы берҙә һеркә япраҡтары 2 (арыҫлан тырнағы, йылан тамыры). Емешлеге 1, емшәне өҫкө. Һеркәлектәрҙең иртә өлгөрөүе хас. Сәскәлеге – ялған таҡыялар ярҙамында хасил булған, дихазийҙарҙан йәки монохазийҙарҙан (йыйырсалар) торған башаҡтар, баш сәскәлектәр һәм кәрзиндәр. Бөжәктәр һеркәләндерә. Емеше бер орлоҡло сәтләүек һымаҡ 4 өлөштән тора. Орлоҡтары ел, һыу һәм хайуандар аша таратыла.
Республикала иренсәскә һымыҡтыр төрҙәре көньяҡҡа табан арта. Күпселек Иренсәскә һымыҡтыр. далала, болонда, ҡыуаҡлыҡ араһында, һирәгерәк дымлы урында, ташландыҡ ерҙә үҫә. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (ғәҙәти ярым ҡыуаҡ, ябай мәтрүш, Маршалл ҡанүләне һ.б.), дарыу үҫемлектәре (лимон бөтнөгө, биш ҡалаҡсалы арыҫлан ҡойроғо, һырылыусан ҡанүлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (ҡыр бөтнөгө, быуын япраҡлы йылан тамыры һ.б.), декоратив үҫемлектәр (күҙлуттың, ҡара сәскәнең, йылан тамырының бөтә төрҙәре һ.б.), ҡый үләндәре (күҙлеғата, бер йыллыҡ иренсәскә, һаңғырау кесерткән һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (күҙлуттың төрҙәре, һабаҡҡосҡан һаңғырау кесерткән). Эфир майҙары булған күп иренсәскә һымыҡтыр (лаванда, бөтнөк, ҡанүлән, йылан тамыры һ.б.) парфюмерия һәм косметика сараларын етештереүҙә ҡулланыла. БР-ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө (сәнскеле майсыбыҡ, туйраут, һыбашҡаҡ йылан тамыры, боҙлоҡ дәүеренә тиклемге реликт – бейек торҡа сәскә, эндемик – ҡандала ҡанүләне) индерелгән.


text:
Ағыулы хайуандар
Ағыулы хайуандар — башҡа төр заттарҙы ағыуларға һәләтле матдәләргә эйә булған организмдар.
Ағыулы хайуандар яҡынса 5000 төрө билдәле, ағыулылыҡ кимәле хайуандың йәшенә, енесенә, туҡланыу характерына һ.б. бәйле. Эволюцион алға киткән ағыулылыҡ беренсел ағыулы хайуандар (зоотоксиндар бүлеп сығаралар), ябайы — икенсел ағыулы хайуандар (экзоген ағыуҙар) хас.
Төрлөлөгө[үҙгәртергә]
Беренсел ағыулы хайуандар араһында әүҙем (ағыулаусы матдәләр ағыулы биҙҙәрҙә урынлашҡан) һәм пассив (махсуслашмаған туҡымаларҙа һәм ағзаларҙа) ағыулы төрҙәрҙе айыралар. Ҡораллы А.х. сығарыу юлы һәм яралаусы ҡулайламаһы булған ағыулы биҙ (инфузорияларҙа — трихоцистар, эсәкҡыуышлыларҙа — саҡҡыс күҙәнәктәр, яры ҡанатлыларҙа — ҡаяу һ.б.) бар, ҡоралһыҙ ағыулы хайуандар токсиндар тире өҫтөнә бүленеп сыға (ҡайһы бер ер-һыу хайуандары). Махсуслашҡан ағыулы биҙҙәре булмаған күп пассив ағыулы хайуандар (амфибиялар, бөжәктәр һ.б.) ағыуы уларҙы башҡа хайуандар ашаған осраҡта тәьҫир итә. Шулай уҡ хужалары өсөн эндопаразиттар ағыулы. Организмға эләккән осраҡта токсиндар йөрәк, тын алыу үҙәге параличына, анафилактик шокка, бөйөрҙәр шешеүенә килтереүе мөмкин. ағыулы хайуандар үҫемлектәрҙе һеркәләндерә (бал ҡорттары, иңкештәр), ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостарының һанын көйләй, ҡиммәтле биологик актив матдәләр сығанағы (йыландар, бал ҡорттары) иҫәпләнә. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына оҫта ҡорт, баҡыр йылан, башҡорт бал ҡорто, бесәй күҙле әрмәнде, дала ҡара йыланы, таңҡа иңкеш, уһылдаҡ тәлмәрйен, әрмән иңкеше һ.б. индерелгән.


text:
Уҡбалыҡ
Уҡбалыҡ (урыҫ. Стерлядь, лат. Acipenser ruthenus)— мәрсен (бикре) һымаҡ балыҡтар ғаиләһендәге (семейство осетровых) йылға балығы; Бикре һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бик ҡиммәтле аулау балығы[1].
Ҡара, Азов, Каспий диңгеҙҙәре йылға бассейнында йәшәй. Башҡортостанда Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙел Дим йылғаларында йәшәй. Башҡорттар был балыҡты сөгә, осломорон тип тә йөрөтәләр.
Был балыҡтарҙың тәңкәһеҙ, оҙонса кәүҙәләре буйлап ҡалҡан һөйәктәр теҙелеп киткән, ауыҙҙары томшоғоның аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Башҡа балыҡтарҙан осло мороно менән айырылып тора.
Уҡбалыҡтың оҙонлоғо 125 см-ға, ауырлығы 16 кг-ға етергә мөмкин. Ғәҙәттә Башҡортостанда иң ҙуры 35-45 см, аурлығы 1 кг самаһы осрай. Уҡбалыҡ бөжәк,ҡарышлауыҡ, ҡорттар, ҡусҡарҙар менән туҡлана.
Ҡылсыҡһыҙ ите тәмле булғанға был балыҡ балыҡсылар тарафынан күпләп ҡырылған, шуға ла был балыҡта аулау ҡәтғи рәүештә тыйыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Бурунди
Бурунди Республикаһы - Африкалағы дәүләт.
Буру́нди (Ҡалып:Lang-rn һәм франц. Burundi), Буру́нди Йөмһүриәте (Ҡалып:Lang-rn, франц. République du Burundi) — Үҙәк Африкала урынашҡан ҙур булмаған дәүләт, донъяның иң фәҡир илдәренең берһе. Төньяҡта Руанда, көнбайышта Конго Демократик Йөмһүриәте, көнсығышта һәм көньяк-көнсығышта Танзания менән сиктәш. Диңгеҙгә сығышы юҡ. Көньяк-көнбайышта Танганьика күле менән сиктәш.
Дәүләттең бойондороҡһоҙлоғо 1962 йылдың 1 июлендә иғлан ителде. Бәйһеҙлек көнөнән һуң илдә күп конфликттар, граждандар һуғышы була. Һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара көстәрнең илдә булыу сәбәпле дәүләттә сағыштырмаса тыныслыҡ хасил итә.
Илдең майҙаны 27 830 км² тәшкил итә. Сиктәр озонлоғо — 974 км. Климат күбеһенсә тропик. Уртаса температура 20 °C.
Административ яҡтан дәүләт 17 провинцияға бүленә. Улар, үҙ сиратында, 117 коммунаға бүленә.
Халыҡ һаны — 8 856 000 кеше. 80,9 % — хуту милләтенән, 15,6 % — тутси, 1,6 % — лингала, 1,0 % — пигмейҙар. Халыҡ һаны — 323,4 кеше/км². Ҡалаларҙа халыҡтың 10,0 %-ы йәшәй.


text:
Газпром нефть
«Газпром нефть» — Рәсәй нефть компанияһы. 2012 йылдағы итогтары буйынса – 4-се илден нефть компанияһы.[2]
Илден 10 % нефть һәм газ етештерә, 14,6 % нефть эшкәртә. [2]
Компания 1.0.2006 көндән Санкт-Петербургта теркәлғән.Ошо көн алдынан теркәү урыныОмск ҡалаһы булды. 2011 йылда штаб-фатир Мәскәүҙән күсте. Хәҙерге ваҡытта штабфатир Санкт-Петербургтын үҙәгендә, Quattro Corti эш үҙәгендә урынлашҡан.
Киләсәктә штаб-фатир Рәсәйҙен иң юғары йортҡа Лахта-центрға күсәсәк.
Финанс күрһәткестәр[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ВЕДОМОСТИ - Низкий рост чистой прибыли по МСФО "Газпром нефть" связала с изменением курса рубля
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Otchet12төшөрмәләре өсөн текст юҡ
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Борис Березовский проиграл суд против Романа Абрамовича в Лондоне
- Константин Кагаловский: Березовский был акционером «Сибнефти». Я это знаю на 100%
}}


text:
Аҡ сарлаҡ
Аҡсарлаҡ (урыҫ. Серебристая чайка, лат. Larus argentatus)— сарлаҡтар ғаиләһенән булған Азияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала йәшәүсе эре ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө аҡ, һорғолт ҡанаттарының осо ҡара, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт һары. Күк сарлаҡтан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Осҡанда шарҡылдап көлгәнгә оҡшаған тауыш сығара:"ха-ға-һа" йәки киҫкен "ҡъяҙу", ерҙә яңғырауыҡлы: "бах-бах-бах". Ерҙә ҡысҡырғанда, башын артҡа ташлап, суҡышын киң итеп аса.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Һык буйҙарында йәшәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсе ҡош. Һирәк осрай. Ояһын аулаҡ яр буйҙарында үлән һәм ҡауырһындарынан эшләй. Унда ҡара таплы 2-3 бөртөк йәшкелт һоро йәки һарғылт һоро йомортҡа һала
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө аҙыҡ менән туҡлана: балыҡ, һыу бөжәктәре, сысҡан, йомран аулай, башҡа ҡоштарҙың ояларын туҙҙыра, емеш-еләк тә ашай.
Таралышы[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Водоплавающие и чайковые птицы Подмосковья «Серебристая чайка — Larus argentatus»(урыҫ.)
- Серебристая чайка на сайте ecosystema.ru(урыҫ.)
- Распространение серебристой чайки в Европе (инг.)
- Joanna Burger «Pattern, mechanism, and adaptive significance of territoriality in herring gulls (Larus argentanus)» Monography (инг.)


text:
Китаптар
Китаптар − ҡөръән, исламдағы изге китап.
Аллаһы Тәғәлә дин һәм шәриғәт хөкөмдәрен бәйән итеп,пәйғәмбәрҙәр аша йөҙ ҙә дүрт (104) китап иңдергән.Пәйғәмбәрҙәр ошо китаптар ярҙамында ҡәүемдәрен изге ғәмәлдәргә өндәгән. Иң беренсе Китап Әҙәм ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит), Шис ғәләйһиссәләмгә 50 ҡағыҙ (бит),Иҙрис ғәләйһиссәләмгә 30, Ибраһим ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит) иңдергән. Муса ғәләйһиссәләмгә Тәүрат китабын, Дауыт ғәләйһиссәләмгә Зәбур китабын, Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжил, һәм пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәткә ғәләйһиссәләм Ҡөръән китабын иңдергән. Ҡөръән алдағы бар китаптарҙы ла эсенә алған китап. Донъялыҡ өсөн дә, әхирәт өсөн дә кәрәкле хөкөмдәр бар.


text:
АҠШ ҙур мисәте
АҠШ ҙур мисәте (ингл. Great Seal of the United States) — Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт эмблемаһы. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте сығарған документтарға ҡуйыла, уларҙын төп нөсхәһең, ысын барлығын билдәләй.
Мисәтен тышҡы яһы Америка Ҡушма Штаттарының гербы тип иҫәпләнә.
Мисәт AҠШ Дәүләт серкәтибендә һаҡлана.
Төрлө мисәттәрҙән айырыуса, Америка Ҡушма Штаттары мисәтең ике яғы бар.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Тышҡы бит[үҙгәртергә]
АҠШ мисәтенең тышҡы яғында аҡ башлы бөркөт һүрәтләнғән. Ул АҠШ-тын дәүләт символы. Бөркөттөн бер тәпәйҙә 13 уҡ, икенселә – олива ботаҡтары. Был АҠШ-тын тыныслыҡҡа ынтылышын һәм һуғышҡа әҙер булыуын күрһәтә. Бөркөттөн башы олива ботаҡтары яғына ҡарай: АҠШ күберәк тыныслыҡҡа ынтыла.
Бөркөт ауыҙында«E Pluribus Unum»(күптәрҙән – бер) һүҙҙәре менән ҡағыҙҙы тота.
Эске бит[үҙгәртергә]
Эске яғында төҙөп бөтөрөлмәғән пирамида һүрәтләнғән.
13 һаны менән элементтар[үҙгәртергә]
- 13 йондоҙ (тышҡы бит)
- 13 юл (флагта)
- 13 уҡ
- 13 олива япраҡтары
- 13 маслиналар ботаҡтарҙа
- 13 кирбеҫ юлдар (пирамидала)
- 13 букв в надписи «E Pluribus Unum»
- 13 хәреф,«Annuit Cœptis» һүҙендә «œ» ике хәреф тип иҫәпләнә
- 13 түбә, пирамидала
- 13 үлән бәйләмеһе


text:
Генри Форд
Һе́нри Форд (ингл. Henry Ford; 30 июль 1863 — 7 апрель 1947) — америка сәнәғәтсеһе, донъяның күп төбәктәрендә автомобилдәр етештереүсе заводтар хужаһы , уйлап табыусы, АҠШ-тың 161 патенты авторы . Уның шиғары - «һәр кемгә автомобиль» ;автомобилдәр эшләү эпохаһы башында Форд заводы иң арзан машиналар эшләгән. «Ford Motor Company» бөгөн дә бар.
Һенри Форд беренсе булып автомобиль етештереүҙе сәнәғәт конвейерына ҡуйып эшләй башлаусы булараҡ билдәле. Конвейер уға тиклем дә, мәҫәлән, XIX быуатта Чикагола мал һуйыу урындарында, ҡулланылған булған.Ул беренсе булып техник яҡтан ҡатмарлы, файҙаланыу осоронда туҡтауһыҙ техник хеҙмәтләндереүгә мохтаж булған продукцияны - автомобилде конвейерға ҡуя. Фордтың «Минең тормошом, минең ҡаҙаныштарым, » тигән китабы хеҙмәтте фәнни ойоштороу буйынса классик әҫәр булып тора. 1924 йылда был китабы СССР-ҙа нәшер ителә. Ул фордизм тигән ҡатмарлы политэкономик күренештең яҙма сығанағына әүерелә
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Ирландиянан күсеп килеп, Детройттың ситендә йәшәгән ғаиләлә тыуған. 16 йәшендә өйөнән ҡасып китеп, Детройтта эшкә урынлашҡан. 1891—1899 йылдарҙа «Эдисондың Электрик компанияһында » (Edison Illuminating Company) инженер-механик, һуңғараҡ баш инженер булып эшләгән 1893 йылда эштән буш ваҡытында үҙенең тәүге автомобилен конструкциялаған. 1899 - 1902 йылдарҙа «Детройт автомобиль компанияһы»нда милектәш булған, әммә төп хужалар менән низағлашып, уларҙан айырылып сыға ла, 1903 йылда Форд Мотор Компани төҙөгән, ул башта Ford A маркалы автомобилдәр сығарған.
«Форд мотор компани»ға был өлкәлә монополия тоторға маташҡан синдикаттар аяҡ сала башлай. 1879 йылда Дж. Б. Селден төп принциптары ғына һүрәтләнгән, әле эшләнмәгән автомобилдең проектын патентлап ҡуя. Селден тәүге тапҡыр патент хоҡуҡтары боҙолоуҙа ғәйепләп судҡа биреп, отоуы була, автомобиль етештереүсе комапанияларҙың байтағы тейешле лицензиялар алырға тотона һәм“ законлы фабриканттар ассоциацияһы” төҙөй. “Форд мотор компани”ға ҡаршы Селден тарафынан бирелгән шикәйәтте ҡарау 1903 - 1911 йылдарҙа бара. “Законлы фабриканттар” Форд автомобилдәре алыусыларға ла суд менән янайҙар хатта. Әммә Форд бирешмәй, финанс яғы “законлы фабриканттарҙан” ҡайтыш булһа ла, һатып алыусыларына яҡлау һәм ярҙам тәьмин итәсәген белдерә. Форд процесты оттора, әммә эште ҡайтанан ҡарап, суд автомобиль сығарыусыларҙың береһенең дә Селдендың хоҡуҡтарын боҙмауын таный, сөнки улар бүтән двигатель була. Монополия берлеге шунда уҡ тарҡала, ә Һенри ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлаусы даны ала [1].
Иң ҙур уңышты фирмаға 1908 йылда Ford T моделен сығарыу килтерә. 1910 йылда Форд «Һайленд парк» заводын аса, ул иң һуңғы техник ҡаҙаныштарға нигеҙләнгән, яҡты һәм елләтелеп торған предприятие була. 1913 йылдың апрелендә йыйыу конвейерын файҙаланыу буйынса тәүге тәжрибә үткәрелә башлай. Беренсе йыйыу берәмеге генератор була. Генератор йыйыуҙа һыналған принцип бөтә двигателде йыйыуҙа ҡулланыла. Бер эшсе двигателде 9 сәғәт 54 минутта йыя. Йыйыу 84 эшсе эшләй торған 84 операцияға бүленгәс, йыйыу ваҡыты 40 минуттан артығыраҡҡа ҡыҫҡара. Автомобиль бер урында эшләнгән ваҡытта шасси йыйыуға 12 сәғәт 28 минут эш ваҡыты киткән. Хәрәкәт итеүсе платформа ҡуйыла һәм шассиның өлөштәре сылбырға эленгән ырғаҡтар йәки ҙур булмаған моторлы арбалар менән килтерелә. Шасси йыйыу ваҡыты ике тапҡырға кәмей.
Бер йылдан (1914 йылда) йыйыу линияһын бил бейеклегенә күтәрә. Бынан һуң ике конвейер ҡуйыла — береһе оҙон, икенсеһе ҡыҫҡа буйлылар өсөн. Эксперимент бөтөн процестарҙа ла ҡулланыла башлай. [2]ның Т моделен сығарыу тиҙлеге бер нисә айҙан 12 сәғәттән 2 сәғәткә һәм хатта әҙерәккә ҡала.
Ҡәтғи контроль булдырыу өсөн Форд мәғдән сығарыуҙан, ҡорос ҡайнатыуҙан алып автомобилде тулыһынса йыйғанға тиклем тулы циклды үҙ ҡулына ала. 1914 йылда АҠШ-та иң ҙур минималь эш хаҡы — көнөнә 5 доллар түләй, эшселәргә компанияның табышынан өлөш сығара башлай, эшселәр өсөн өлгөлө ҡасаба төҙөй, әммә 1941 йылға тиклем үҙенең заводтарында профсоюз төҙөргә рөхсәт бирмәй. 1914 йылда корпорация заводтары тәүлек әйләнәһенә, 8-әр сәғәтлек өс смена менән эшләй башлай, был тағы бер нисә мең кешене эш менән тәьмин иергә мөмкинлек бирә. 5 долларлыҡ «Юғары эш хаҡы» һәр кемгә бирелмәй: хеҙмәткәр эш хаҡын аҡыл менән, ғаиләһен ҡарарға тотонорға тейеш, әгәр аҡсаһын эсеп бөтһә, уны эштән ҡыуғандар. Был ҡағиҙәләр Бөйөк Деперссия осорона тиклем дауам итә[3].
Беренсе донъя һуғышы барғанда Форд бер төркөм пацифистар менән Европаға килә һәм мөмкин тиклем тиҙерәк һуғышты туҡтатырға өндәп йөрөй. Европа гәзиттәре уны бик ныҡ мыҫҡыллап яҙғандан һуң ул АҠШ-ҡа ҡайтып китә[4][5].
1917 йылдың яҙында Форд һуғышҡа мөнәсәбәтен үҙгәртә. Заводтары хәрби заказдар үтәй башлай. Автомобилдәрҙән тыш противогаз, каска, “Либерти” авиамоторҙары өсөн цилиндр, ә һуғыш аҙағында – еңел танкылар һәм хатта һыу аҫты кәмәләре сығаралар. Форд хәрби заказдарҙан килгән табышты дәүләткә ҡайтарырға вәғәҙә итә. Үтәгәнме-юҡмы, америка халҡы быны бик хуплай[6].
1925 йылда Форд үҙ авиакомпанияһын төҙөй, ул Ford Airways тип атала. 1925 йылда авиалайнерҙар сығарыуға тотона. Уның предприятиеһенең беренсе продукцияһы өс моторлы Ford 3-AT Air Pullman самолёты була. Иң уңышлы модель Ford Trimotor (Форд Тримотор) ҡушаматы Tin Goose (ингл. Ҡалай ҡаҙ) тотош металдан эшләнгән пассажир самолёты, 1927—1933 йылдарҙа Генри Форд компанияһы етештергән Ford Airplane Company.өс моторлы моноплан. Барлығы 199 дана эшләнелә. Ford Trimotor 1989 йылға тиклем файҙаланыла[7].
1928 йылда автомобиль сәнәғәтендәге ҡаҙаныштары һәм индустриаль лидерлығы өсөн Форд Бенджамин Франклин институтының Эллиотт Крессон медале менән бүләкләнә
1930 йылдарға тиклем компанияның етәксеһе була, профсоздар һәм компаньондар менән килешмәүсәнлек килеп сыҡҡас эшен улы Эдселға тапшыра, әммә улы үлгәс, 1943 йылда йәнә фирма менән идара итеүсе була. 1945 йылда Һенри Форд компанияһы менән идараны тулыһынса ейәне Һенри Форд II-гә ҡалдыра. 1947 йылдың 7 апрелендә 83 йәшендә вафат булып ҡала.
Антисемитизм һәм нацистарға теләктәшлек[үҙгәртергә]
1918 йылда Форд «Дирборн индепендент» (ингл. The Dearborn Independent) гәзитен һатып ала, 1920 йылдың 22 майына тиклем ул [8] антисемит мәҡәләләр һәм "Протоколы сионских мудрецов" тигән яҙманы баҫтыра. «Халыҡ-ара йәһүдлек » тигән был яҙмалар нацист пропагандаһында ҡулланыла[9]. 2009 йылдың көҙөндә Рәсәй Федерацияһында «Халыҡ-ара йәһүдлек» китабы Экстремистик материалдарҙың федераль исемлегенә индерелә.
1921 йылдың 16 ғинуарында 119 күренекле америкалы ,Фордты антисемитизмда ғәйепләп [10][11] асыҡ хат баҫтыра
1927 йылда Форд америка прессаһына үҙ хаталарын танып хат ебәрә.
Намыҫлы кеше булараҡ, йәһүдтәргә мөнәсәбәтле бар насар ҡылыҡтарым өсөн ғәфү үтенәм, тип яҙа ул АҠШ-та һәм сит илдәрҙә баҫылған памфлеттарҙы йыйып алдыртасағын әйтә.
Һенри Форд НСДАП-ҡа етди ярҙам күрһәткән. Һитлер «Минең көрәшем» китабында американдарҙан бары тик Форд тураһында һоҡланып яҙа [9].
СССР менән хеҙмәттәшлек[үҙгәртергә]
Сериялы беренсе совет тракторҙары — «Фордзон-Путиловец» -(1923 г.) — Путилов заводында сығарыуға ҡулайлаштырылған һәм СССР -ҙа Фордтың «Фордзон» маркалы (Fordson) тракторы файҙаланылған; «Форд моторс» белгестәре ярҙамында Горький автомобиль заводы (1929—1932 гг.), Мәскәү АМО заводын реконструкциялау былар беренсе биш йыллыҡта СССР Хөкүмәте һәм Фордтың фирмаһы килешеүе буйынса башҡарылған эштәр.
Ғаилә[үҙгәртергә]
Ата-әсәһе
- Атаһы— Уильям Форд (1826—1905)
- Әсәһе — Мари Литогот (O’Hern) Ford (~1839—1876)
Ир туғандары
- Джон Форд (~1865—1927)
- Вильям Форд (1871—1917)
- Роберт Форд (1873—1934)
Ҡыҙ туғандары
- Маргарет Форд (1867—1868)
- Джейн Форд (~1868—1945)
Ҡатыны һәм балалары
- Ҡатыны — Клара Джейн Форд (ҡыҙ сағында Брайант), (1866—1950).
- Берҙән-бер улы — Эдсел Брайант Форд, Ford Motor Company президенты 1919 - 1943.
Тоҡомдары
- Бизнесмендың ейәне лә Һенри Форд. Олатаһынан айырыр өсөн Һенри Форд II тип йөрөтәләр.
- Әле «Форд Мотор Компани» компанияһының директорҙар советы рәйесе - ейәненең ейәне — Кесе Уильям Клей Форд (William Clay «Bill» Ford Jr.) (1957 г.р.)
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Уның заводының ҡапҡаларында: «Онотма, Аллаһ кешене өҫтәмә ағзаларһыҙ яралтҡан», - тип яҙылған булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Фордизм
- Хеҙмәтте фәнни ойоштороу
- Альфред Форд
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Шпотов Б.М. Генри Форд стр.58
- ↑ Добротворский И. Л. Деньги и власть или 17 историй успеха. Психологические портреты. Мәскәү 2004
- ↑ Генри Форд и первый автомобиль для миллионов. Радио Свобода
- ↑ Великий и ужасный
- ↑ Наталья Клевалина Генри Форд, король всея Америки, Журнал «Вокруг Света» № 2 за 2005
- ↑ Шпотов Б.М. Генри Форд стр. 67-68
- ↑ 4-AT Tri-Motor в Авиационной энциклопедии
- ↑ ЛИЧНАЯ ВОЙНА ГЕНРИ ФОРДА ПРОТИВ ЕВРЕЕВ
- ↑ 9,0 9,1 Американские учителя Гитлера
- ↑ Басин, Яков Зиновьевич. Еврейский вопрос и эмиграционная политика Германии и США в 1933-38 гг. // Заметки по еврейской истории : Журнал. — октябрь 2009. — В. 16 (119).
- ↑ Личная война Генри Форда против евреев
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Беляев Н. З. Генри Форд — 1935 год. — 264 с. (Жизнь замечательных людей)
- Слоун А. Автомобильные войны
- Роберт Лейсиның 1986 йылда донъя күргән «Форд: Кеше һәм машина» тигән китабы Фордҡа, уның ғаиләһенә һәм компанияһына бағышланған биографик әҫәр.Уның буйынса 1987 йылда Клифф Робертсон һәм Майкл Айронсайд төп ролдәрҙә уйнаған фильм төшөрөлә.
- Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4
- Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Henry Ford. My Life and Work
- Генри Форд. Моя жизнь, мои достижения — перевод с сокращениями.
- Статья о Генри Форде
- Генри Форд. Впечатления Свена Гедина
- Генри Форд. Американская легенда.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 30 июль көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1863 йылда
- 7 апрель көнө вафаттар
- Вафаттар 1947 йылда
- Автомобиль төҙөү
- АҠШ эшҡыуарҙары
- АҠШ сәнәғәтселәре
- Автомобиль конструкторҙары
- Ford
- Самоучки
- АҠШ-та антисемитизм
- Антисемитизм
- Генри Форд
- Машиностроители
- Авторы экстремистской литературы
- Протоколы сионских мудрецов


text:
Сыбар ҡаҙ
Сыбар ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы (урыҫ. Гуменник)— йорт ҡаҙы ҙурлығында һыу ҡошо.
Күмәкләшеп йәки парлашып йәшәйҙәр. Бащы, муйыны, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттарында һәм түшенең аҫ яғында нәҙек аҡ һыҙыҡтар бар. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы ҡара, унда алһыу, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл Ъыҙыҡтар бар. Аяҡтары ҡыҙғылт һары. Ала ҡаҙҙан ҡарараҡ' төҫө һәм „ һыҙыҡлы суҡыштары менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйғаҡ» йәки «ҡо-ғоңҡ».
Урмандағы күлдәрҙә һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтешләй генә туҡталып китә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Ите һәм мамығы әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс


text:
Ленин Владимир Ильич
Влади́мир Ильич Ле́нин (ысын фамилияһы Улья́нов; 1870 йылдың 10 (22) апрелендә Сембер ҡалаһында тыуған, 1924 йылдың 21 ғинуарында Мәскәү губерняһының Горки биләмәһендә вафат булған) — урыҫ совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, революционер, большевик фирҡәһен булдырыусы, Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе. Фәйләсуф, марксист, публицист, марксизм-ленинизмға нигеҙ һалыусы, Өсөнсө Интернационал идеологы һәм булдырыусы, Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусы.
Йөкмәткеһе
Бала сағы, мәктәп йылдары[үҙгәртергә]
Владимирҙың атаһы халыҡ училищеләре директоры И. H. Ульянов була. Әсәһе M. А. Ульянова (Бланк), — табиб ҡыҙы. Үҙе белеме буйынса уҡытыусы, ләкин бөтөн ғөмөрөн өйдә балаларын тәрбийәләүгә бағышлай. Ульяновтарҙың өлкән уллары, Александр батшаға (Александр III -кә) үтереү нийәте менән һөжүм итеүҙә ғәйепләнеп, үлемгә хөкөм ителә. Ульяновларҙың бөтөн балалары революционер булып формалашаулар. Ленин башланғыс белемде Сембер гимназияһындә ала.
Революцион эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Ҡазан университетында студенттар сходкаһында ҡатнашҡаны өсөн, уны ҡулға алулар һәм университеттан ҡыуалар. Уның һөргөнлөк дәүере Ҡазан янындагы Кокушкино ауылынан башлана. 1888 йылда ул Ҡазанга ҡайтырға рөхсәт ала, шунда Федосеев түңәрәгенә йөрөп, Маркс, Энгельс идеяларs, Плеханов әҫәрҙәре менән таныша. 1891 йылда Ленин Петербург университетының юридик факультетына экстерн формала имтихандар тапшыра. Шунан һуң Һамарҙа судта эшләй башлай. Үҙенең революцион эшсәнлеген дауам иттерә, революцион түңәрәктәр алып бара. Рус революционерҙары араһында беренсе булып эшселәр партияһын ойоштороу бурысын ҡуя. 1895 йылда революцион хәрәкәт етәкселәре менән танышыу маҡсатынан сит илдәргә сығып китә. Анда ул B. Либкнехт, П. Лафарг менән таныша, ә Женевада Плеханов менән осрашып, Рәсәйҙә социал-демократик партия ойоштороу тураһында фекер алыша. Рәсәйгә ҡайтыу менән үк, еңҗиң һыҙғанып, «Эшселәр синыфы азатлығы өсөн көрәш союзы »ның эшсәнлеген башлап ебәрә. 1895 йылда ҡулға алына, төрмәлә ултыра, унан һуң дүрт йыл дауамында Себерҙең ҡараңғы бер мөйөшө Шушенскоела һөргөнлөктәтә була. Һөргөнлөктән ҡотолғас, өҙлөкһөҙ революцион эшсәнлеккә бирелә. Ҡулға алыныуҙан ҡасып, эмиграцияла була, Рәсәйҙәге революцион хәрәкәт, социал-демократик партия менән ситтән тороп етәкселек итә, төрлө оппортунистик ағымдар менән көрәш алып бара, күп төрлө сығыштар, теоретик хеҙмәттәр яҙа.
Революция осоро[үҙгәртергә]
1917 йылдың апрелендә Ленин Рәсәйгә ҡайта һәм, февраль айында уҙған буржуаз-демократик революцияны социалистик революцияға үҫтереү маҡсатын күҙҙә тотоп, эстәлеге менән ҡатлаулы, характеры менән ғәйәт дәрәжәлә киң эшсәнлек алып бара башлай. Октябрь революцияһынан һуң самаһыҙ ауыр шарттарҙа совет дәүләтен төҙөү эшенә керешә. Граждандар һуғышын туҡтатыу, эске ҡаршылыҡтарҙы йыра-йыра, Россия өсөн кәмһетеүле солохты яулау, аслыҡ менән көрәш ойоштороу, хәрәбәләр дәрәжәһендә ҡалған сәнәғәтте, транспортты торғоҙоу, иҡтисадты яңынан, яңы принциптар нигеҙендә ҡороу пландарын әҙерләү, партия эсендә барған дискуссияларға сик ҡуйыу, бәхәсле проблемаларҙы хәл итү, спекуляция, саботаж, ҡоротҡослоҡҡа ҡаршы көрәш асыу, съезддар, кәңәшмәләр, улар өсөн резолюциялар әҙерләү.... Сит ил делегацияларын, шулай уҡ Россияның төрлө төбәктәренән килгән «ходок»тарҙы ҡабул итеү, ата-әсәһеҙ ҡалған йәтим балаларға ярҙам ойоштороу, ғалимдәргә хеҙмәт шарттарын булдырып, фән үҫешенә юл асыу, күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне хәл итеү, һәр яҡлап бөлгөнлөк һәм хәйерселек баҫҡан йәш, яңы йәмғиәтте яҡлау һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн, ҡораллы көстәр ойоштороу, социалистик йәмғиәт принциплтарын тормошҡа ашыру юлында аяуһыҙ көрәш алып барыу... Оҙаҡ йылдар дауамында интеллектыуаль һәм физик яҡтан ошондый кийеренке эш алып барыу Лениндың сәләмәтлеген ҡаҡшатмай ҡалмаған, әлбиттә, һәм был глобаль күләмдәге проб-лемалар, уйҙар солғанышында йәшәү уны ҡотолғоһоҙ рәүештә ваҡытһыҙ үлеүгә алып барған... Ленин гигант күләмле революцион һәм ойоштороу эше менән бергә теория, шул иҫәптән философия теорияһы өлкәһендә эшләүҙән дә ситләшмәгән.
Тәнҡит[үҙгәртергә]
Ленин күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне сисеү юлдарын эҙләүҙә ғәжәйеп дәрәжәлә тапҡыр рәүештә ике ҡапма-ҡаршы тенденцияны, практик эшсәнлектә, конкрет әйткәндә, милли сәйәсәттә бының ҡотолғоһоҙлоғон, объективлығын иҫтән сығармаҫка кәрәк тигән нәтижә яһай. Ленин теорияла, шулай уҡ ғәмәли эшсәнлегендә лә хаталар ебәрә. Теория өлкәһендә уның империализмдың яҡын киләсәктәге яҙмышы тураһындағы, эшселәр синыфының теләһә ниндәй ижтимағи шарттарҙа ла революционлығы, уны абсолютҡа әуерелдерү кеүек нәтижәләре тарихи ысынбарлыҡ тарафынан иҫбатланманы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Лев Левинсон Вехи и судьбы фотографа и его героев К 140-летию со дня рождения М.С. Наппельбаума
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Югары уку йорты өсөн дәреслек.(тат.)


text:
Эстон теле
Эстон теле — эстон халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Эстонияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә.
Тел коды — et йәки est ( ISO 639).
Эстон теле, балтик буйы фин телендәге ике-өс диалекттың яҡынайыуы иҫәбенә, 12-13 быуатта формалаша. Берҙәм эстон теленең формалашыуына герман һәм балтик буйы телдәре йоғонто яһай.
Баҫым[үҙгәртергә]
Эстон телендә баҫым беренсе ижеккә төшә. Иҫкәртмәләр: aitäh, aitüma, sõbranna, шулай уҡ бер нисә ымлыҡ (мәҫ. ahah, ohoh) — унда баҫым икенсе ижеккә төшә. Яңы сит һүҙҙәрҙә оригиналь баҫымы ҡала (әммә сит телдәрҙән алынған иҫке һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә, мәҫ. vabrik)


text:
Википедия:Биш таған
Википедияның биш тағаны. Төп ҡағиҙәләр һәм принциптар
Википедияла, һәр бер тел бүлеге өсөн мотлаҡ булған, төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән һәм һәр бер тел бүлеге өсөн үҙенсәлекле.
Википедия тигән һүҙ ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө ул энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған биш ҡағиҙәнең беренсеһе.
Теләгә булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра ала. Шулай уҡ Википедияла әлегә тиклем булмаған яңы төшөнсә буйынса мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия эстәлеген камиллаштырғанда мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был шарт Википедияның бәтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған икенсе төп ҡағиҙә.
Википедиялағы булған бар мәғлүмәт теләге булған һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла, камиллаштырыла. Шуға күрә Википедияла мәҡәләләрҙең айырым авторы юк. Мәҡәлә авторҙары булып ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы иҫәпләнә. Википедияла мәҡәләләр тулыландырып, камиллаштырып торғанлыҡтан кемдеңдер авторлығанда яҙылған мәғлүмәттең бермә-бер күсермәһен ҡуйырға ярамай. Әммә ул авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап Википедияға яңы эстәлек индерергә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтары булған әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айрым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәнең өсөнсөһе.
Википедия менән тәҡдим ителгән ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә ҡулланыған кешеләр булыуы ихтимал, әммә уларҙың ҡылығы яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. «Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, иғтибарлы булығыҙ» тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.
Һәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һөр кеше үҙ тәҡдимен индереп йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырҙан тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.


text:
Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәте
Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте (урыҫ. Федеральная служба безопасности Российской Федерации) — Рәсәй башҡарма федераль власының туранан-тура Рәсәй Президентына буйһонған дәүләт органы. Бер үк ваҡытта Рәсәйҙең дәүләт имәнлеген тәьмин итеүсе махсус хеҙмәт булып тора. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге ғәмәлдәге дәүләт (конституцион) ҡоролошҡа ҡаршы енәйәттәргә юл ҡуймауға һәм эшләнгәндәрен асыуға, дәүләттең тышҡы һәм эске именлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән.
Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлегенең норматив-хоҡуҡи базаһын РФ Конституцияһы, РФ-тың “Федераль именлек хеҙмәте тураһында”ғы Законы (1995) тәшкил итә [1].
РФ Дәүләт именлеге органдарының төп бурыстары:
- РФ-тың директив органдарын дәүләт именлегенә янаған хәүефтәр тураһында иҫкәртеү;
- сит илдәрҙең махсус хеҙмәттәре һәм ойошмаларының, айырым кешеләренең разведкалау һәм башҡа төр эшмәкәрлеген асыҡлау, иҫкәртеү һәм булдырмау;
- терроризм һәм диверсия эшмәкәрлегенә ҡаршы көрәш алып барыу;
- дәүләт власы органдары менән берлектә ойошҡан енәйәтселеккә, коррупцияға, контрабандаға, енәйәтсел килемдәрҙе легалләштереүгә, халыҡ миграцияһына ҡағылышлы закон боҙоуҙарға, ҡорал, һуғыш припастары, наркотик һәм психотроп матдәләр, мәғлүмәтте йәшерен юл менән алыу өсөн ҡулланыла торған техник саралар әйләнешенә ҡаршы көрәшеү;
- көс ҡулланып, конституцион ҡоролошто үҙгәртеү, власты баҫып алыу йә ҡулда тотоу маҡсатын ҡуйған ҡораллы фетнәләрҙе ойоштороуға ҡаршы тороу;
- үҙ вәкәләттәре сиктәрендә дәүләт серенә индерелгән мәғлүмәттәрҙе һаҡлау;
- РФ именлеге, уның иҡт., фәнни техник һәм оборона потенциалын күтәреү мәнфәғәттәрендә үткәрелеүсе сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа дәүләт власы органдарына булышлыҡ итеү һ.б.
Йөкмәткеһе
- 1 Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы
- 2 Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Идаралығы
- 2.1 Башҡортостан дәүләт именлеге органдарының тарихы
- 2.1.1 Өфө Губерния Ғәҙәттән тыш комиссияһы
- 2.1.2 Башҡортостан өлкә Ғәҙәттән тыш комиссияһы
- 2.1.3 БАССР Эске эштәр ХК-һы (БАССР ДИХК-һы) халыҡ комиссарҙары
- 2.1.4 БАССР ДИМ-ы министрҙары
- 2.1.5 БАССР КГБ-һы рәйестәре
- 2.1.6 Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы начальниктары
- 2.2 Етәксе
- 2.1 Башҡортостан дәүләт именлеге органдарының тарихы
- 3 Контакттар
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Һылтанмалар
- 6 Иҫкәрмәләр
Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Идаралығы[үҙгәртергә]
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Идаралығы (урыҫ. Управление ФСБ России по Республике Башкортостан) — Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең территориаль органы. Дәүләт именлеге органдары дәүләттең хоҡуҡ һаҡлау системаһының состав өлөшө булып тора.
2011 йылдан алып Федераль именлек хеҙмәте һәм башҡа федераль органдарҙың территориаль идаралыҡтары вәкилдәре Башҡортостандың контроль-иҫәп палатаһы Коллегияһы составына индерелә ала. Был турала закон проектын БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары 2011 йылда Бюджет, һалым, финанстар һәм милек мәсьәләләре буйынса комитет ултырышында хуплап сыҡты.
Башҡортостан дәүләт именлеге органдарының тарихы[үҙгәртергә]
1918 йылдың 17 мартынан башлана: был көндә ВЧК (Всероссийская Чрезвычайная комиссия) составында Өфө губернияһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы (Уфимская губЧК) ойошторолған. Уның рәйесе итеп Петр Зенцов тәғәйенләнә. 1919 йылда Башҡорт автономиялы республикаһы төҙөлгәс ул саҡтағы Бәләкәй Башҡортостан сиктәрендә БашЧК эшләй башлай. Уның етәксеһе Әхмәҙулла Биишев була. Был ваҡытта башлап ВЧК органдарының функциялары һиҙелерлек киңәйтелә: улар разведка, сәйәси эҙләнеү, шпиондар һәм советтарға ҡаршы подполье менән әүҙем көрәш ойоштора. 1922 йылдың 6 февралендә ВЧК органдары РСФСР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы (Государственное политическое управление при НКВД РСФСР) итеп үҙгәртелә. Шул уҡ йылда Өфө губернияһы БАССР составына ингәс, ике именлек органы бергә ҡушыла һәм БашГПУ-ға әйләнә.1923 йылдың 2 ноябрендә ГПУ органдары СССР Халыҡ Комиссариаты эргәһендәге Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (Объединенное Государственное Политическое Управление (ОГПУ) при СНК СССР итеп үҙгәртелә. 1934 йылдың 1 июлендә ОГПУ-ның исеме Главное управление госбезопасности (ГУГБ) при НКВД СССР булып китә. Быға бәйле республиканың именлек органдары атамаһы ла алмашынып тора. Был йылдарҙа республика именлек органдарын етәкләүселәр:
Өфө Губерния Ғәҙәттән тыш комиссияһы[үҙгәртергә]
- П.И.Зенцов (04-07.1918),
- А.П.Павлуновский (12.1918-04.1919),
- Н.А.Долгирев (06-07.1919),
- С.Т.Галкин (07.1920-07.1922),
- А.Е.Белогуров (07.1922-1923).
Башҡортостан өлкә Ғәҙәттән тыш комиссияһы[үҙгәртергә]
- А.А.Биишев (03-06.1919),
- С.Ш.Мурзабулатов (06.1919-01.1920),
- Ф.Н.Тухватуллин (03-05.1920),
- С.С.Лобов (06-12.1920),
- И.Д.Каширин (12.1920-04.1921),
- П.В.Гузаков (04-10.1921),
- Н.Л.Волленберг (12.1921-04.1923),
- А.С.Ермолаев (05.1923-12.1926),
- В.И.Музыкант (12.1926-02.1928),
- Н.А.Извеков (02.1928-04.1929),
- Н.П.Зеликман (04.1929-1930),
- М.С.Погребинский (1930—1934).
БАССР Эске эштәр ХК-һы (БАССР ДИХК-һы) халыҡ комиссарҙары[үҙгәртергә]
- Н.П.Зеликман (1934-1937),
- С.А.Бак (04-09.1937),
- А.А.Медведев (09.1937-1938),
- А.Г.Соколов (1939-1945),
- Д.Р.Быков (06.1945-1946).
БАССР ДИМ-ы министрҙары[үҙгәртергә]
- Д.В.Ҡасимов (1946-1953),
- К.Ф.Фирсанов (1953-1954).
БАССР КГБ-һы рәйестәре[үҙгәртергә]
- П.П.Матвиевский (1954 й. алып),
- В.Г.Соколов (1956 й. алып),
- Я.П.Никулькин (1961 й. алып),
- Г.А.Нагорный (1962 й. алып),
- А.П.Рагозин (1967 й. алып),
- А.Н.Лебедев (1969 й. дек. алып),
- И.А.Маркелов (1970 й. алып),
- Л.Н.Чириков (1974 й. июненән алып),
- В.Г.Мищенко (1979 й. дек. алып),
- В.А.Поделякин (1987 —91).
Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы начальниктары[үҙгәртергә]
- В.П.Наумов (1991 йылдын июненән алып)
- В.В.Евтушенко (1997 йылдын алып)
- И.В.Черноков (2002 ылдын мартынан алып)
- В.Н.Палагин (2008 йылдын алып)
- Гайденко Олег Николаевич (2013 йылдың октябрь айынан)
== Сығанаҡтар == "От губЧК до ФСБ".Сборник очерков.-Уфа:Китап,2003.-280 с.
Етәксе[үҙгәртергә]
Гайденко Олег Николаевич, Генерал-майор. 1967 йылда Ростов өлкәһендә тыуған.
2011-2013 йй. Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Һарытау өлкәһе буйынса Идаралығы начальнигы.
2013 йылдын октябрь айынан Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Идаралығы начальнигы.
Контакттар[үҙгәртергә]
450000, Башҡортостан Республикаһы, Өфө, Крупская урамы, 19
Телефон: 8(3472) 72-99-44
«Ышаныс» юл: 8 (3472) 73-73-72
e-mail: ufsb@fsb.ru
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы
- «Биатлон»да саңғы буйынса Рәсәй федераль именлек хеҙмәте чемпионаты старт алды
- Башҡортостан Контроль-иҫәп палатаһына Федераль именлек хеҙмәте вәкиле инде


text:
Зороастризм
Зороастризм (авест. vahvī- daēnā- māzdayasna-, фарс. «بهدین» — behdin, «Изге Дин») — боронғо заманда һәм иртә Урта быуатта Урта Азияла, Яҡын һәм Урта Көнсығыштың Иран, Афғанстан, Әзербайжан һ.б. илдәрендә таралған дин.
Йөкмәткеһе
Зороастризм тәғлимәте[үҙгәртергә]
Һиндостандағы парстарҙа һәм Ирандағы гебрҙарҙа һаҡланған. Дингә нигеҙ һалыусы — Зороастр (Заратуштра) пәйғәмбәр. Изге китабы — Авеста. Зороастризм тәғлимәте буйынса, донъяны асурҙар (яҡтылыҡ һәм изгелекте кәүҙәләндергән рухтар) башлығы Ахурамазда һәм дэвтарҙың (ҡараңғылыҡ һәм яуызлыҡ) башлығы Анхра-Майнью яралтҡан.
Төп принциптары[үҙгәртергә]
Зороастризм төп принциптары: изгелек менән яуызлыҡты ҡапма-ҡаршы ҡуйыусы дуализм; изгелектең еңеп сығыуына ышаныс. Зороастризм динендәгеләр йәндең үлемһеҙлегенә, теге донъяға һәм донъя бөтөүенә ышана. Зороастризм өсөн утҡа, һыуға, ергә, һауаға табыныу хас. Зороастризмда ерләү йолаһы үҙенсәлекле: ер менән утты бысратмаҫ өсөн, мәйетте ерләү һәм яндырыу тыйыла. Мәйетте йылына ике тапҡыр ерләгәндәр: иртә яҙҙа һәм ҡара көҙҙә, башҡа ваҡытта мәйетте «ҡоштар килгәнсе» һәм «йылғалар аға башлағансы» мәрхүмдәр йортонда (дахма) һаҡлағандар, һуңынан ҡояшҡа сығарып ҡуйғандар. Ғәҙәттә, мәйеттәрҙе «тынлыҡ манараһының» бер нисә ҡатына урынлаштырғандар, унда уларҙы ҡоштар һәм йәнлектәр ашап киткән (зороастрҙар, ҡоштар мәрхүмдең йәнен Ахурамазда батшалығына илтә, тип ышанған), «таҙарған» һөйәктәрҙе манара уртаһындағы ҡоҙоҡҡа ташлағандар. Авестаның иң боронғо өлөшөндә күсмә (донъя яуызлығы кәүҙәләнеше) һәм ултыраҡ (изгелек кәүҙәләнеше) тормошто ҡаршы ҡуйыу күренә. Фаразланыуынса, Ҡаҙағстан, Үҙәк Азия, Көньяҡ Себер, Көньяҡ Урал һәм Түбәнге Волга буйы күсмә халыҡтары араһында, Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш дәүләттәрендәге ортодоксаль зороастризм айырмалы, урындағы дини культ менән тығыҙ үрелгән зороастризм идеялары тарала. Улар, В. В. Бартольд фекеренсә, «маздеизм» тип аталған яңы дингә башланғыс бирә.
Зороастризм-маздеизм идеялары Урал—Волга буйында[үҙгәртергә]
Зороастризм-маздеизм идеялары Урал—Волга буйының боронғо ҡәбиләләренә таныш булған, быға шундай дәлилдәр бар: беҙҙең эраға тиклем 2‑се мең йыллыҡ башындағы — 1‑се мең йыллыҡтағы төп ерләү төрҙәренең береһе — мәйетте ҡалҡыу урында өҫтөнә таш өйөп йәки 20—40 см тәрәнлектәге ҡәбер соҡорҙарына ерләү (археолог А. Х. Халиҡов Ананьин мәҙәниәте ҡәбиләләренең ҡәберҙәрендә, ш. уҡ Бахмут мәҙәниәте ҡәберлектәрендә, 9—11 быуаттарҙа башҡорт ҡәбиләләре ҡурғандарында билдәләй); башҡорт хикәйәттәре, мәҫәлән, «Ҡыу баш» (баш һөйәген ер өҫтөнә ҡуйыу), «Сәскә» (мәйет эргәһенә ҡоштарҙы йәлеп итеү өсөн тоҡ менән иген ҡуйыу) һ.б.; «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпостарының Авеста менән идея-композиция оҡшашлығы, уларҙың герой исемдәрендәге һәм холоҡ-һыҙаттарындағы оҡшашлыҡ (Йима — Һомай, Ажи Дахака — Ҡәһҡәһә, Сенмурв ҡошо — Самрау һ.б.). Башҡорттарҙа мәйетте ҡәбергә төшөрөүселәрҙе «һөйәккә килеүселәр» тип атау ғәҙәте һаҡланған; ҡоҙғон килеүе тиҙҙән мәйет булырын хәбәр итә, тип инанғандар («ҡоҙғон килһә — үлек сыға»). Башҡорт халҡындағы ҡош культы, Башҡортостан мариҙарына хас булған, мәйеттең баш осона ҡош һындары ултыртылған оҙон ҡолға ҡуйыу йолаһы зороастризмдағы кеше йәнен ҡоштар күсереүенә ышаныуға бәйле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.
- Каландарова М. С. Индия. Зороастрийцы — исчезающая община. // Азия и Африка сегодня. — М.: Отделение историко-филологических наук РАН, 2012. — № 7. — ISSN 0321-5075.
- Авеста в русских переводах. И. В. Рак, 1997
- Зороастрийская мифология. И. В. Рак, 1998
- Катехизис зороастризма. Древняя религия магов. Джон В.Уотерхауз, 2002
- Гаты. Священные гимны Заратуштры. Ю. С. Лукашевич, Минск 2004
- Пехлевийский словарь зороастрийских терминов. О. М. Чунакова, 2004
- Зороастризм. В. Ю. Крюкова, 2005
- Авеста. В. С. Соколова, 2005
- Мамедов А. А. Религиозно-философские идеи Авесты. Москва, МГУ, 1995
- Мамедов А. А. Гуманистический ресурс зороастризма в современном мире. Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2011, № 1.
- Хордэ Авеста. М.Чистяков, 2005
- Учение огня. Гаты и молитвы. А.Шапошников, И.Евса, 2006 г.
- Авеста. Закон против девов. Видевдад. Э. В. Ртвеладзе, 2008
- Гаты заратуштры. И. М. Стеблин-Каменский, 2009
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Зороастризм
- Авеста — зороастрийские архивы, сайт о зороастризме на русском языке.
- «Арийский простор» — Зороастрийские тексты.
- Бойс М., Зороастрийцы: Верования и обычаи. (пер. с англ. И. М. Стеблин-Каменского), М., 1988 г. (1,8 MB, djvu)
- Рак И. В. Авеста в русских переводах. СПб., РХГИ, 1997 г.
- Леликов Л. А. Зороастризм: явление и проблемы — Локальные и синкретические культы. М., «Наука», 1991


text:
Йомағара
Йомағара, ҡар һары, тау һары (урыҫ. мохноногий канюк )(лат. Buteo lagopus)- ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Ҡанаттарыняй ғына һелтәп, ауыр оса. һауала бер урында туҡтап «бейей», йыш ҡына айырым торған ағас, бағана йәки кә¬бән башына ҡуна. һырты ҡара-һоро, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы ҡара. Түше буй-буй һыҙыҡлы һар¬ғылт аҡ. һарҙан ҙурыраҡ булыуы, ҡара ҡорһағы һәм йөнлө аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ҡйяу-ҡйяу-ҡйяу» (күптәр уның тауышын бесәй мыяулауына оҡшата).
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда, тундрала йәшәй. Ваҡ кимереүселәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә иртә яҙ, көҙ көндәрендә генә күренә. Беҙҙең яҡтар¬ҙа оя ҡормай. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
7 октябрь
7 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 280-се көнө (кәбисә йылында 281-се). Йыл һуңына тиклем 85 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Рәсәй — МВД бүлектәре ойоштороу көнө.
- Ҡырғыҙстан — гражданлыҡ авиация көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1919 — Голандияла иң оло авиакомпания KLM нигеҙлә.
- 1949 — Германия Демакртик Республикаһын (ГДР) ойоштороу.
- 1977 — СССР-ҙа Брежнев конституция ҡабул итә.
- 2001 — АҠШ Афғанстанға ғәскәр ебәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1885 — Нильс Бор, дат физик, Нобель премияһы лауреаты.
- 1952 — Владимир Путин, Рәсәй Президенты.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2006 — Анна Политковская, Рәсәй журналисы.


text:
Көгөрләүек
Көгөрләүек (урыҫ. Мородунка, лат. Xenus cinereus)— ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон суҡышы өҫкәрәк кәкрәйеп торған сэпсәү. Күберәк ерҙән йөрөй, һирәкләп ҡыуаҡтарға, төп баштарына ла ҡуна һырт яғы ҡара-көрән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, муйыны һәм түшенең еҫ яғы сыбар. Тебеттән һәм божор сәпсәүҙән суҡышы өҫкә ҡарай кәкре булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ли-ли». Яҙғыһын ата ҡош сырылдап һыҙғыра: «түрүй-түрүй-түрүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Шарлыҡтарҙа, күл һәм йылға буйҙарындағы батҡылдарҙа йәшәй. Төрлө бешкәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк һарғылт йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дементьев Г. П., Гладков Н. А. Птицы Советского Союза. — Советская наука, 1951. — Т. 3. — 680 с.
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Август (Урағай)
Ҡалып:AugustCalendar2015 Август (Урағай)
Йөкмәткеһе
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 6 август (урағай) — Херосима көнө
- 9 август (урағай) — Бөтә донъя аҫаба халыҡтары көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 1 август (урағай) — Рәсәй Ҡораллы Көстәре көнө
- 2 август (урағай) — Һауа-Десант ғәскәрҙәре көнө
- 4 август (урағай) — Тимер юлсылары көнө
- 10 август (урағай) — Физкультурниктар көнө
- 11 август (урағай) — Төҙөүселәр көнө, Умартасылар көнө
- 12 август (урағай) — Хәрби-Һауа көстәре көнө
- 18 август (урағай) — Рәсәйҙең Һауа көстәре көнө
- 22 август (урағай) — Рәсәйҙең Дәүләт флагы көнө
- 23 август (урағай) — Курск һуғышында совет ғәскәрҙәре немец-фашист илбаҫарҙарын ҡыйратҡан көн
- 25 август (урағай) — Шахтерҙар көнө
- 27 август (урағай) — Кино көнө
Башҡортостан[үҙгәртергә]
10 — Башҡортостан умартасылары көнө
Мосолман[үҙгәртергә]
- 8 август (урағай) (2013 йыл) — Ураҙа байрамы
Һынамыштар[үҙгәртергә]
- Августа аяҙ булһа, көҙ бысраҡ килер.
- Августа ураҡ ҡыҙа, һыу һыуына.
- 7 августа иртән һалҡын булһа, ҡыш иртә килер, оҙон да булыр.
- Ашлыҡ урғанда һалам шыртлап һынһа, ямғыр булыр.


text:
Орлоҡ
Орлоҡ — башланғыс үҫемлек. Ул орлоҡ бәбәгенән үҫеп китә.
Йөкмәткеһе
Ике өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Фасоль орлоғоноң төҙөлөшө менән танышайыҡ. Фасолдең орлоҡтары эре. Орлоҡтоң бер яғы көмрө, икенсе яғы батынҡы була. Орлоҡ тыш яҡтан шыма ялтыр ҡабыҡ менән ҡапланған. Ул орлоҡто артыҡ ныҡ кибеүҙән һәм зарарланыуҙан һаҡлай. Ҡабыҡтың төрлө төҫтә булыуы мөмкин. Орлоҡтоң батынҡы яғында уны орлоҡ эргәлеге менән тоташтырыусы йәй— орлоҡ һабының эҙе күренә. Орлоҡ ҡабығы аҫтында бәбәк урынлашҡан. Ул ике орлоҡ өлөшөнән һәм улар араһында урынлашҡан тамырсанан, һабаҡсанан һәм бөрөсәнән тора. Уларҙы тик лупа аша ғына яҡшы күрергә мөмкин. Эре, ҡалын орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр запасы була. Борсаҡ һәм башҡа ҡуҙаҡлы үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө лә шундай уҡ. Ләкин, мәҫәлән, тиле торманың һәм көтөүсе муҡсаһының туҡлыҡлы матдәләр запасы орлоҡ өлөштәрендә генә түгел, бәлки бәбәктең башҡа өлөштәрендә лә — тамырсала һәм орлоҡ өлөштәренән түбәнерәк, һабаҡта урынлашҡан, ә бөрөсәһе әле үҫешмәгән. Бәбәктәре ике орлоҡ өлөшөнән торған сәскәле үҫемлектәрҙе ике өлөшлөләр тип атайҙар, мәҫәлән, имән, алмағас, кишер, астра, ҡабаҡ, көнбағыш, лютик, мәк һ. б.. Ләкин ике өлөшлө бөтә үҫемлек орлоҡтарының төҙөлөшө фасоль йә көтөүсе муҡсаһыныҡы кеүек түгел. Лютиктың һәм миләүшәнең ҙур булмаған бәбәге эндосперм — туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған махсус күҙәнәктәр менән уратып алынған. Шуға күрә күҙәнәктәрҙән торған орлоҡ ҡабығы бәбәкте түгел, ә эндоспермды уратып алған.[1]
Бер өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ҡыяҡлы иген(бойҙай, арыш, кукуруз) орлоҡтарының. төҙөлөшө башҡаса. Бойҙайҙың ҡоро емешен — бөртөксәһен тикшереп ҡарайыҡ. Бойҙайҙың оҙонса бөртөксәһе тыш яҡтан алтын төҫөндәге һары тиресәле емеш тышсаһы менән ҡапланған. Ул тышса орлоҡ ҡабығына шул тиклем ныҡ йәбешеп үҫкән, уны орлоҡтан айырып алыу мөмкин түгел. Әгәр бойҙай бөртөксәһен буйға киҫеп ҡараһаҡ, бөртөксәлең күп өлөшөн он һымаҡ эндосперм тәшкил иткәнен күрербеҙ; уның күҙәнәктәре туҡлыҡлы матдәләрҙән тора. Бойҙайҙың бәбәге бик бәләкәй, уны лупа ярҙамында ғына күрергә мөмкин. Уның тамырсаһы, һабаҡсаһы һәм бөрөсәһе бар. Ләкин унда орлоҡ өлөшө берәү генә. Уның туҡлыҡлы матдәләр запасы булмай, ул эндоспермға ныҡ йәбешеп тора һәм йоҡа ғына пластинкаға оҡшаған . Орлоҡ шытҡан саҡта туҡлыҡлы матдәләр эндосперм күҙәнәктәренән орлоҡ өлөшө аша бәбәккә килә. Бәбәктәрендә бер генә орлоҡ өлөшө булған үҫемлектәрҙе бер өлөшлөләр тип атайҙар. Бер өлөшлө башҡа үҫемлектәрҙең, мәҫәлән һуғандың, ынйы сәскәнең, орлоҡтарында шулай уҡ эндосперм була, тик ул, бойҙай һәм башҡа ҡыяҡлыларҙағы кеүек, бәбәккә бер яҡлап ҡына йәбешмәгән, ә бәбәкте уратып алған . Шулай итеп, орлоҡтоң ҡабығы һәм бәбәге була. Ике өлөшлө үҫемлектәрҙең бәбәге ике орлоҡ өлөшөнән тора, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ғәҙәттә, йә бәбәктең үҙендә, йә эндо- спермда туплана. Бер өлөшлөләрҙең бәбәге тик бер орлоҡ өлөшлө, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ҡағиҙә булараҡ, эндоспермда була.
Орлоҡтарҙың составы[үҙгәртергә]
Эндосперм йәки бәбәк күҙәнәктәрендә ниндәй туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған? Бойҙай бөртөксәләрен тарттырып он алалар. Был —нигеҙҙә, ваҡланған эндосперм. Бер аҙ бойҙай онон алайыҡ та унан ҡамыр баҫып, марляға төргәс, стакандағы һыуҙа йыуайыҡ. Һыу буръяҡланыр, сөнки ҡамырҙан ниндәйҙер матдә йыуылып сыға. Тиҙҙән марляла һуҙылып, йәбешеп торған масса ҡалыр —был елемсә йәки үҫемлек аҡһымы. Буръяҡ һыулы стаканға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙайыҡ. Стакандағы һыу күк төҫкә инер. Йод менән тейгәндә крахмалдың күк төҫкә инеүе билдәле. Тимәк, һыуҙа крахмал бар. Буялған крахмал әкренләп стакан төбөнә ултырыр. Бойҙай ононда шулай уҡ бер аҙ май ҙа бар. Ләкин көнбағыш, мамыҡ һәм башҡа күп кенә үҫемлек орлоҡтарында май бигерәк тә күп. Аҡһым, крахмал, майҙар — бөтә үҫемлектәрҙең орлоғонда була торған органик матдәләр, ләкин төрлө үҫемлектәрҙең орлоғонда уларҙың миҡдары төрлөсә. Бойҙай бөртөксәләрендә крахмал күп, аҡһым байтаҡҡа кәм, ә май бөтөнләй аҙ. Фасоль орлоғонда аҡһым күп, ә крахмал аҙ. Көнбағыш орлоғонда май күп. Кеше үҫемлектәрҙе органик матдәләр алыу өсөн үҫтерә. Составында крахмал, аҡһым булған он һәм ярма алыу өсөн бойҙай ғына түгел, шулай уҡ арыш, арпа, кукуруз, һоло, тары, дөгө, ҡарабойҙай үҫтерәләр. Аҡһымға бай продукттар алыу өсөн борсаҡ, мал борсағы, соя, фасоль, яҫмыҡ борсаҡ сәсәләр. Үҫемлек майҙары алыу өсөн көнбағыш, мамыҡ, етен, ер сәтләүеге (арахис), соя һәм башҡа майлы культуралар үҫтерәләр. Орлоҡтарҙа органик матдәләрҙән тыш тағы нимәләр була? Был һорауға яуапты ябай тәжрибә яһап белергә мөмкин. Пробиркаға ҡоро бойҙай бөртөксәләрен йәки башҡа үҫемлек орлоҡтарын һалайыҡ та талғын ғына утта ҡыҙҙырайыҡ. Тиҙҙән пробирканың стеналарында һыу тамсылары барлыҡҡа килер. Сөнки орлоҡ составында булған һыу йылытҡанда парға әйләнә. Барлыҡҡа килгән пар пробирканың һыуыҡ стеналарына тейеп һыуына һәм быялала һыу тамсыларына әүерелә. Йылытыуҙы дауам итәйек. Орлоҡтар күмерләнә, һәм пробиркала төтөн барлыҡҡа килә. Был орлоҡтағы органик матдәләрҙең: крахмал, аҡһым һәм майҙарҙың яныуы. Органик матдәләр янып бөткәс, көл ҡала. Ул янмай торған минераль матдәләрҙән тора. Шулай итеп, орлоҡ составына органик матдәләр, минераль матдәләр һәм һыу инә. Төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарында һыу, органик һәм минераль матдәләр миҡдары бер төрлө булмай.
һыу бойҙай бөртөгөндә көнбағыш орлоғондағыға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк була. Көнбағыш орлоғонда органик матдәләр бойҙай бөртөгөндәгегә ҡарағанда күберәк. Бөтә үҫемлектәрҙең орлоҡтарында ла органик матдәләр һыу һәм минераль матдәләргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк була.
Орлоҡтарҙың шытыуы[үҙгәртергә]
Бәбәге тере булған орлоҡтар ғына шыта һәм яны үҫемлеккә башланғыс бирә ала. Бәбәк ҡоротҡос бөжәктәр йәки үңәҙ бәшмәктәренең зарарлауынан, һаҡлаған саҡта ныҡ кибеүҙән йәки башҡа сәбәптәрҙән һәләк булыуы ихтимал. Ҡайһы саҡта бәбәк орлоҡтарҙың үтә оҙаҡ һаҡланыуынан да һәләк була. Бәбәктәре һәләк булған орлоҡ шытымһыҙға әйләнә, йәғни шытып сыға алмай. Орлоҡ шытып сығыуҙан элек бүртә. Орлоҡтоң эсенә ингән һыу уны бүрттерә. Шытымлы орлоҡтар ҙа, шытмай торғандары ла бүртә. Шытымһыҙ орлоҡтар бүртәләр ҙә серейҙәр, шыта торғандары — шыта. Мәҫәлән, фасоль орлоғо шытҡанда ҡабығы ярыла һәм бәбәк тамырсаһынан йәш тамыр үҫеп сыға. Ул бик тиҙ үҫә һәм тупраҡҡа нығына. Шунан һуң бәбәк һабаҡсаһы үҫә башлай, ул тупраҡ өҫтөнә орлоҡ өлөшө һәм бөрөсә ебәрә. Бөрөсәнән фасолдең япраҡтары менән ер өҫтө һабағы үҫеп китә. Борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа үҫемлектәрҙең орлоҡ өлөшө тупраҡ аҫтында ҡала . Ер өҫтө үрендеһе бәбәк бөрөсәһенән үҫеп китә. Орлоҡтар ҡағыҙ пакеттарҙа, туҡыма тоҡтарҙа, иген келәттәрендә шытмайынса оҙаҡ һаҡлана ала. Ә ергә төшкән йәки еүеш сепрәкле, йә еүеш киптергес ҡағыҙлы тәрилкәгә һалынған орлоҡтар бик тиҙ бүртеп, шытып сығалар. Быға һеҙ орлоҡтарҙың шытыуын күҙәткәндә ышандығыҙ. Бәбәк үҫеп китһен өсөн ниндәй шарттар кәрәк һуң? Был һорауға яуап биреү өсөн тәжрибәләр ярҙам итер. Ике стаканға йәки ике бәләкәй быяла банкаға бер үк һанда шытымлы эре ҡыяр орлоғо, һоло, арыш йәки бойҙай бөртөктәрен һалығыҙ. Беренсе стакандағы орлоҡтарҙы ҡоро көйөнсә ҡалдырығыҙ, ә икенсеһенең төбөнә бер аҙ һыу ҡойоғоҙ. Ике стаканды ла быяла менән ябып, йылы урынға ҡуйығыҙ. 3—4 көндән һуң һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр, ә ҡоро стакандағы орлоҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалыр. Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу кәрәк, сөнки бәбәк туҡлыҡлы матдәләрҙе тикэрегән хәлдә генә үҙләштерә ала. Төрлө үҫемлек орлоҡтарының шытыуы өсөн һыу төрлө миҡдарҙа талап ителә. Мәҫәлән, борсаҡ орлоғо үҙ массаһынан бер ярым тапҡыр күберәк һыу һеңдерә. Шуға күрә борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа йәшелсә үҫемлектәренең орлоҡтарын сәсер алдынан ебетәләр. Кукуруз орлоғона уның үҙ массаһының яртыһынан аҙыраҡ, ә тары кеүек ҡоролоҡҡа сыҙамлы ҡыяҡлы үҫемлектәргә сәселә торған орлоҡ массаһының сирек ауырлығы ҡәҙәр һыу кәрәк. Икенсе тәжрибәне үткәреү өсөн ике стаканға бер аҙ арыш йәки бойҙай орлоҡтарын һалайыҡ. Беренсе стаканға мөлдөрәмә тултырып һыу ҡояйыҡ. Икенсе стаканға һыуҙы орлоҡтар еүешләнерлек кенә һалайыҡ. Стакандарҙы быяла менән ҡаплап, йылы урынға ултыртайыҡ. 3—4 көндән һуң аҙ һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр. Тулы һыулы стакандағы орлоҡтар бүртер, әммә шытмай ғына серер. Сөнки һыу орлоҡтарға һулау өсөн кәрәк булған һауаны стакандан ҡыҫырыҡлап сығарған. һауа төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарына төрлө миҡдарҙа кәрәк. Дөгө һәм ебәләй үләне орлоҡтары һыуҙа эрегән бик аҙ миҡдарҙағы һауа иҫәбенә хатта һыу аҫтында ла шыта. Күпселек сәскәле Үҫемлектәрҙең орлоҡтары һауаның күп булыуына мохтаж, улар һыу аҫтында шыта алмай.
Орлоҡтарҙың һулауы[үҙгәртергә]
ОРлоҡҡа шытып сығыу өсөн һауа кәрәк. Шытыусы орлоҡтар кислородты йоталар һәм углекислый газ бүлеп сығаралар, йәғни һулайҙар. Был тәбиғи, сөнки үҫемлектәр — тере организмдар. Орлоҡтар көндөҙ ҙә, төнөн дә һулайҙар, һулаған ваҡытта йылылыҡ бүленеп сыға. Әгәр шыта башлаған орлоҡтар һалынған банканы бөтә яҡтан да мамыҡ йәки кейеҙ менән яҡшылап урап, уға термометр төшөрһәк, температураның күтәрелеүен еңел күрергә була. Орлоҡтар һулағанда бүленеп сыҡҡан йылылыҡ уларҙы йылыта. Шыта башлаған орлоҡтар һулағанда бигерәк тә күп йылылыҡ бүленеп сыға. Дымлы шытҡан орлоҡтар ҡоро шытмаған орлоҡтарға ҡарағанда көслөрәк һулайҙар. Ҡалын итеп өйөп һалынған дымлы орлоҡтар шыта һәм бик тиҙ ҡыҙа. Ундай орлоҡтарҙың бәбәктәре һәләк була. Орлоҡтар шытымһыҙға әйләнә. Бындай хәл булмаһын өсөн орлоҡтарҙы һаҡларға бары тик ҡоро килеш кенә урып-һуғып алалар һәм ҡоро, яҡшы елләтелә торған биналарҙа һаҡлайҙар. Орлоҡтарға һауа өҙлөкһөҙ килеп торорға тейеш. Был шыта башлаған орлоҡтарға ҡарағанда аҙыраҡ һулаған ҡоро орлоҡтар өсөн дә кәрәк. Хәҙерге заман иген һаҡлағыстарында (элеваторҙарҙа) орлоҡтарҙы һаҡлау өсөн бындай шарттар булдырыла.
Орлоҡтарҙың туҡланыуы һәм үҫеүе[үҙгәртергә]
Орлоҡ шытҡанда эндоспермдағы крахмал махсус мәтдәләр тәьҫирендә һыуҙа ирей торған шәкәргә әүерелә, шәкәр иретмәһе бәбәккә килеп тора. Бәбәктең тамырса, һабаҡса, бөрөсә күҙәнәктәре туҡланып бүленә. үҫә һәм үҫендегә әүерелә. орлоҡ өлөштәре булмаған үҫенде үҫмәй. Сөнки орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр була, уларҙан башҡа үҫенде үҫә алмай. Әгәр ҙә бер орлоҡ өлөшөн киҫеп алһаң, үҫенделә бөтә туҡлыҡлы матдәләр запасының яртыһы ғына ҡалыр һәм аҙыҡ етмәүҙән ул сибек, көсһөҙ булып үҫер• Әгәр бер өлөшлө йәки ике өлөшлө үҫемлек органдарының эндоспермын алып ташлаһаң, үҫенде шулай уҡ һәләк булыр. Сөнки ул эндосперм күҙәнәктәрендәге туҡлыҡлы матдәләрҙән мәхрүм ҡала. Бәбәк башланғыс үҫеш осоронда эндосперм күҙәнәктәрендә йәки бәбәктең үҙендә тупланған матдәләр запасы менән туҡлана. Орлоҡта туҡлыҡлы матдәләр запасы ни тиклем күп булһа, унан сығыусы үҫенде лә шул тиклем көслө була. Үҫенде туҡлыҡлы матдәләр запасын үҫкән ваҡытта тотона. Тупраҡтан ҡаҙып алынған 3—4 аҙналыҡ үҫенде бөртөгө бәләкәй генә буш тоҡсайға оҡшап тора, сөнки эндоспермдағы бөтә туҡлыҡлы матдәләр тотолоп бөткән була. Шуға күрә сәсеү өсөн эре орлоҡтарҙы алырға кәрәк. Бәбәк үҫә һәм күҙәнәктәренең бүленеүе һәм үҫеүе арҡаһында ул үҫендегә әүерелә. Орлоҡ шытҡанда, тәүҙә тамырсаһы сыға. Ул бәбәктең башҡа органдары үҫешен уҙып китә һәм тупраҡта бик тиҙ нығына. Үҫенденең тамырҙарына ҡарап, орлоҡтоң бер өлөшлө үҫемлекме әллә ике өлөшлө үҫемлекме икәнлеген белергә була. Бер өлөшлө үҫемлектәрҙең үҫендеһендә, ғәҙәттә, бер нисә тамыр, ә ике өлөшлө үҫемлектәрҙең үҫендеһендә бер генә тамыр була, үл һуңынан тармаҡланып үҫеп китә.
Орлоҡтарҙы сәсеү ваҡыты һәм уларҙы күмдереү тәрәнлеге[үҙгәртергә]
Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн кәрәкле шарттарҙы иҫәпкә алып, сәсеү ваҡытын билдәләйҙәр.Орлоөтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу, һауа һәм йылы кәрәк.Быларҙың бөтәһен дә орлоҡтар үҙ ваҡытында сәскәндә генә ала. Иртә яҙ тупраҡта бик күп ямғыр һәм ҡар һыуы туплана, ләкин тупраҡ әле йылынып өлгөрмәй. Иртә яҙҙа тик һалҡынға сыҙамлы үҫемлектәрҙең (бойҙай, һоло, арпа, борсаҡ) орлоҡтарын ғына сәсәләр. Был үҫемлектәрҙең орлоҡтары түбән температурала һәм дым мул булғанда шытып сыға. Йылыны күп талап итеүсән үҫемлектәрҙең орлоғон тупраҡ "терлек кимәлдә йылынғас сәсергә тура килә. Шулай ҙа йылы яратыусан үҫемлектәрҙең (кукуруз, фасоль, ҡыяр, ҡабаҡ, ҡауын, томат) орлоҡтарын сәсеүҙе һуң¬латырға ярамай. Ҡояш көндән-көн нығыраҡ ҡыҙҙыра, һәм туп¬раҡ кипкәндән-кибә бара. Шуға күрә был үҫемлектәрҙең орлоҡтарын сәсеүҙе һуңлатыу уңышты кәметә. «Яҙғы бер көн — йыл аҫрай» тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр бит. Быны иҫәпкә алып, йылы яратыусан үҫемлектәрҙең орлоҡтарын мөмкин тиклем иртәрәк, тупраҡ 10—12° С-ҡа тиклем йылынғас та сәсергә кәрәк. һуң сәселгән орлоҡтар йылы, ләкин ҡоро тупраҡҡа эләгә, һәм улар оҙаҡ шытмай ятасаҡ, был иһә уңышты кәметәсәк. Орлоҡтарҙың үҙ ваҡытында сәселеп тә тупраҡҡа тәрән күмелмәй ҡалыуы мөмкин. Ул ваҡытта улар яҙғы ҡояштың эҫенурҙары аҫтында кибеп бөтәсәк. Әгәр ҙә тупраҡҡа артыҡ тәрән сәселһә, шытымдар насар буласаҡ.Бик тәрән күмдергәндә үҫенделәргә һауа етешмәй. йәш үҫенделәр өҫкә тишеп сыға алмай. Шуға орлоҡтарҙы тейешле тәрәнлектә генә сәсергә кәрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр, лишайниктар: Урта мәктәптең 6-7 класстары өсөн дәреслек. 23-сө баҫманан тәржемә. Башҡортса икенсе баҫмаһы. — Өфө: Башҡортостан "Китап" нәшриәте, 1995. — 256 б., ил. — ISBN 5-295-01185-2. Башҡортсаға тәржемә С.И. Йәнтүрин
- ↑ name='белешмә китабы'


text:
Гальваник элемент
Гальваник элемент — окисланыу һәм кире ҡайтарылыу электрохимик процестарын айырмалы үткәреп электр энергияһы булдырыусы ҡоролма.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса аңлатма[үҙгәртергә]
Бер (беренсел элемент) һәм күп тапҡыр (аккумуляторҙар) разрядлы, реагенттарҙың өҙлөкһөҙ килеүендә эшләгән (яғыулыҡ элементы) гальваник элементын айырып йөрөтәләр.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Электролит (кислота йәки тоҙҙоң һыуҙағы эретмәһе, һелте, тоҙ иретмәһе һ.б.) менән контаклашыусы, өҙөлгән электр теҙмәһендә көсөргәнеш булдырыусы, химик тәбиғәте яғынан төрлөсә эшләүсе ике электродтан (анод — кире ҡайтарыусы, катод — окисландырыусы) тора. Анод сифатында — цинк, кадмий, тимер, ҡурғаш һ.б., катод сифатында ҡурғаш, терегөмөш, көмөш һ.б. оксидтары йәки тоҙҙары ҡулланыла. Г.э. төп характеристикалары электрод-актив материалдың химик үҙенсәлектәренә бәйле: марганец-цинклыларҙың өҙөлгән электр теҙмәһендәге көсөргәнеше — 1,5—1,8 В, сағыштырма энергияһы 10—80 Вт·сәғ/кг; литийлыларҙың ярашлы рәүештә 2,5—3,5 В һәм 250—600 Вт·сәғ/кг тәшкил итә. Электр тогының үҙ аллы сығанағы итеп күсермәле кино-, радио-, фотоаппаратурала, кардиостимуляторҙарға һәм башҡа бәләкәй ҡоролмаларға, микрокалькуляторҙарға ток биреү өсөн ҡулланыла.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
Башҡортостанда литийлы гальваник элемент булдырыу, поливалентлы металдар (марганец, молибден, баҡыр, кобальт һ.б.) оксидтары нигеҙендә — катод материалдары, һыуһыҙ эретмәләр (сульфолан, көкөрт диоксиды, ҡайһы бер полимерҙар) нигеҙендә электролиттар уйлап табыу б-са тикшеренеүҙәр 20 б. 80-се йй. башынан Органик химия институтында (В.С.Колосницын һ.б.) алып барыла.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лидоренко Н.С., Мучник Г.Ф. Электрохимические генераторы. М., 1982; Кромптон Т. Первичные источники тока. М., 1986.
- Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия
- Аксенович Л. А. Физика в средней школе: Теория. Задания.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Гальванические элементы и батареи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_tech/268
- Химические источники тока — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- http://www.xumuk.ru/encyklopedia/914.html


text:
Тригонометрия
Тригонометрия (грек. trigōnon – «өсмөйөш» һәм metron – «үлсәү») – математиканың өсмөйөштәр һәм уларҙың яҡтарының оҙонлоҡтары, яҡтары араһындағы мөйөштәрҙең нисбәте тураһындағы тармағы. Тригонометрия был нисбәттәрҙе күрһәтеүсе тригонометрик функцияларҙы билдәләй.
Был термин тәүге мәртәбә 1595 йылда немец математигы Бартоломеус Питискустың китабы атамаһы булараҡ ҡулланыла. Шулай ҙа фән үҙе бик борондан астрономия, геодезия, архитектуралағы иҫәпләүҙәр өсөн ҡулланыла.
Тригонометрия функциялары[үҙгәртергә]
- Синус — ҡаршы ятҡан катетты гипотенузаға бүлеү.
- Косинус — яҡын ятҡан катетты гипотенузаға бүлеү.
- Тангенс — ҡаршы ятҡан катетты яҡын ятҡан катетҡа бүлеү.
- Котангенс — яҡын ятҡан катетты ҡаршы ятҡан катетҡа бүлеү.
- Секанс — гипотенузаны яҡын ятҡан катетҡа бүлеү.
- Косеканс — гипотенузаны ҡаршы ятҡан катетҡа бүлеү.