text:
Вектор (геометрия)
Геометрияла вектор — тура һыҙыҡтың йүнәлешле киҫеге, йәғни ҡайһы осо башы, ә ҡайһыһы — аҙағы икәне күрһәтелгән киҫек атала[1].
Башы нөктәһендә һәм осо нөктәһендә булған векторҙы тип тамғалау ҡабул ителгән. Векторҙар шулай уҡ өҫтөнә уҡ (ҡайһы берҙә — һыҙыҡ) ҡуйылған бәләкәй латин хәрефтәре менән дә тамғаланалар, мәҫәлән . Икенсе таралған яҙыу ысулы: вектор символын ҡалын шрифт менән билдәләү: .
Геометрияла вектор тәбиғи рәүештә күсереүгә (параллель күсереү) тиңләштерелә, был вектор атамаһының (лат. vector, алып барыусы, илтеүсе) килеп сығыуына асыҡлыҡ индерә. Ысынлап та, һәр йүнәлешле киҫек яҫылыҡта йәки арауыҡта ниндәйҙер параллель күсереүҙе бер мәғәнәле билдәләй: әйтәйек, векторы нөктәһен нөктәһенә күсереүсе күсереүҙе тәбиғи рәүештә билдәләй , шулай уҡ киреһе, нөктәһен нөктәһенә күсереүсе параллель күсереү, берҙән-бер йүнәлешле киҫеген билдәләй (берҙән-бер — әгәр бер үк йүнәлештәге һәм оҙонлоҡтағы бөтә йүнәлешле киҫектәрҙе тигеҙ тип иҫәпләгәндә — йәғни уларҙы ирекле векторҙар тип ҡарағанда; ысынлап та, параллель күсереүҙә бөтә нөктәләр ҙә бер үк йүнәлештә бер үк алыҫлыҡҡа күсәләр, шулай аңлағанда ).
Векторға күсереү тип интерпретация биреү, векторҙарҙы ҡушыу ғәмәлен тәбиғи рәүештә һәм интуитив күренеп торған ысул менән — ике (йәки бер нисә) күсереүҙең композицияһы (эҙмә-эҙ ҡулланыу) булараҡ, индерергә мөмкинлек бирә; шул уҡ векторҙы һанға ҡабатлау ғәмәленә лә ҡағыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Төп төшөнсәләр
- 2 Ҡулланылышы
- 3 Векторҙарҙың төрҙәре
- 4 Векторҙар араһында бәйләнеш
- 5 Координаталар аша күрһәтеү
- 6 Векторҙар өҫтөндә ғәмәлдәр
- 6.1 Векторҙың модуле
- 6.2 Векторҙарҙы ҡушыу
- 6.3 Векторҙарҙы алыу
- 6.4 Векторҙы һанға ҡабатлау
- 6.5 Векторҙарҙың векторлы ҡабатландығы
- 6.6 Векторҙарҙың ҡатнаш ҡабатландығы
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Иҫкәрмәләр
Төп төшөнсәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вектор тип береһе башы, ә икенсеһе осо тип аталған ике нөктә буйынса төҙөлгән йүнәлешле киҫек атала.
Векторҙың координаталары уның осо менән башындағы нөктәләрҙең координаталары айырмаһы булараҡ билдәләнә. Мәҫәлән, координаталар яҫылығында, әгәр башы менән осоноң координаталары бирелһә: һәм , ул саҡта векторҙың координаталары: була.
векторының оҙонлоғо тип ике һәм нөктәләре араһындағы алыҫлыҡ атала, уны ғәҙәттә тип тамғалайҙар.
Векторҙар араһында нуль ролен нуль вектор уйнай, уның башы менән осо тап килә ; уның, башҡа векторҙарҙан айырмалы рәүештә, йүнәлеше юҡ [2].
Векторҙарҙы координаталар аша биреү өсөн векторҙың күсәргә проекцияһы (йүнәлешле тура һыҙыҡҡа, һүрәтте ҡарағыҙ) төшөнсәһе ҙур роль уйнай. Проекция тип векторҙың башы һәм осоноң бирелгән тура һыҙыҡҡа проекциялары менән төҙөлгән киҫектең оҙонлоғо атала, шуның менән бергә, әгәр проекцияның йүнәлеше күсәрҙең йүнәлеше менән тап килһә, проекцияға плюс тамғаһы бирелә, башҡа осраҡта — минус тамғаһы. Проекция бирелгән векторҙың оҙонлоғоноң, бирелгән вектор менән күсәр араһындағы мөйөш косинусына ҡабатландығына тигеҙ; векторҙың уға перпендикуляр күсәргә проекцияһы нулгә тигеҙ.
Ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Векторҙа геометрияла һәм ғәмәли фәндәрҙә киң ҡулланыу таба, унда йүнәлеше булған дәүмәлдәрҙе (көс, тиҙлек һ. б.) һүрәтләү өсөн ҡулланылалар. Векторҙарҙы ҡулланыу күп ғәмәлдәрҙе ябайлаштыра — мәҫәлән, тура һыҙыҡтар һәм киҫектәр араһындағы мөйөштө табыу, фигураларҙың майҙанын иҫәпләү. Компьютерлы графикала вектор-нормалдәр есемде дөрөҫ яҡтыртыу булдырыу өсөн ҡулланыла. Векторҙарҙы ҡулланыу координаталар ысулы нигеҙенә һалынырға мөмкин.
Векторҙарҙың төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы берҙә, векторҙар сифатында бөтә йүнәлешле киҫектәр күмәклеген ҡарайһы урынға, (башы һәм осо тап килмәгән бөтә йүнәлешле киҫектәрҙе төрлө векторҙар тип ҡарап), был күмәклектең ниндәйҙер модификацияһын (факторкүмәклек) ғына алалар, йәғни, ҡайһы бер йүнәлешле киҫектәрҙе, әгәр уларҙың оҙонлоҡтары тигеҙ һәм йүнәлештәре тап килһә, уларҙың баштары һәм остары төрлө булһа ла, тигеҙ векторҙар тип ҡарайҙар; шулай итеп, һәр векторға, оҙонлоҡтары һәм йүнәлештәре бер төрлө булған, ләкин башланғыс нөктәһе (һәм осо) төрлө булған бөтә йүнәлешле киҫектәр класы тап килә.
Шулай, «ирекле», «шыумалы» һәм «беркетелгән» векторҙар була. Был төрҙәр ике векторҙың тигеҙлеге төшөнсәһе менән генә айырылалар.
- Ирекле векторҙар тураһында һөйләгәндә, бер үк оҙонлоҡтағы һәм йүнәлешле векторҙарҙы тиң һанайҙар;
- шыумалы векторҙар тураһында һөйләгәндә — добавляют, шыумалы тигеҙ векторҙарҙың баштары тап килергә йәки был векторҙарҙы һүрәтләүсе йүнәлешле киҫектәр ятҡан бер тура һыҙыҡта ятырға тейештәр тип өҫтәйҙәр (береһен икенсеһе менән үҙҙәре билдәләгән йүнәлештә күсереп тап килтерергә мөмкин);
- беркетелгән векторҙар тураһында һөйләгәндә — йүнәлештәре лә, башланғыс нөктәләре лә тап килгән векторҙар ғына тигеҙ тип иҫәпләнәләр (йәғни был осраҡта факторизация юҡ: тигеҙ тип һанарға мөмкин булған төрлө башланғыс нөктәле ике беркетелгән вектор юҡ).
Формаль рәүештә:
Әгәр һәм дүртмөйөштәре — параллелограммдар булырлыҡ һәм нөктәләре табылһа, һәм ирекле векторҙары тигеҙ тип атала.
Әгәр:
- нөктәләре бер тура һыҙыҡта ятһалар,
- һәм векторҙары ирекле векторҙар булараҡ үҙ-ара тигеҙ булһалар,
һәм шыумалы векторҙары тигеҙ тип аталалар. Шыумалы векторҙар бигерәк тә механикала ҡулланылалар. Шыумалы векторҙың механикала иң ябай миҫалы — ҡаты есемгә тәьҫир итеүсе көс. Көс векторының башын ул ятҡан тура һыҙыҡ буйлап күсереү, теләһә ниндәй нөктәгә ҡарата көс моментын үҙгәртмәй; хатта векторҙың дәүмәлен һәм йүнәлешен үҙгәртмәйсә, уны икенсе тура һыҙыҡҡа күсереү, уның моментын үҙгәртергә мөмкин (хатта һәр ваҡыт тиерлек үҙгәртә): шуға күрә моментты иҫәпләгәндә көстө ирекле вектор итеп ҡарарға ярамай, йәғни, уны ҡаты есемдең теләһә ниндәй нөктәһенә һалынған тип иҫәпләргә ярамай.
Әгәр һәм , һәм нөктәләре пар-пар тап килһә, һәм беркетелгән векторҙарытигеҙ тип атала.
Бер осраҡта вектор тип йүнәлешле киҫек атала, ә башҡа осраҡтарҙа төрлө векторҙар — төрлө йүнәлешле киҫектәрҙең ниндәйҙер конкрет эквивалентлылыҡ бәйләнеше менән билдәләнеүсе эквивалентлылыҡ кластары. Шуның менән бергә, векторҙың төрөн билдәләүсе («ирекле», «беркетелгән» һ. б. ш.) эквивалентлылыҡ бәйләнеше төрлөсә булырға мөмкин. Ябайыраҡ әйткәндә, внутри класса эквивалентлылыҡ класы эсендә уға ингән бөтә йүнәлешле киҫектәр тигеҙ тип ҡарала, һәм һәр вектор бөтә класты кәүҙәләндерергә мөмкин.
Векторҙар өҫтөндә бөтә ғәмәлдәр (ҡушыу, һанға ҡабатлау, скаляр һәм векторлы ҡабатлау, модулен йәки оҙонлоғон, векторҙар араһындағы мөйөштө иҫәпләү һ. б.) бөтә төрҙәге векторҙар өсөн нигеҙҙә бер төрлө билдәләнә, төрҙәрҙәге айырмалыҡ был осраҡта, башланғыс нөктәләре төрлө булған шыумалы һәм беркетелгән ике вектор араһында ғәмәлдәрҙе башҡарауға сикләү ҡуйылыуына ғына ҡайтып ҡала (шулай, беркетелгән ике вектор өсөн, әгәр башланғыс нөктәләре төрлө булһа, ҡушыу ғәмәле тыйыла — йәки мәғәнәһе юҡ ; әммә был ғәмәл рөхсәт ителгән бөтә осраҡтарҙа — йәки мәғәнәһе булһа — ул ирекле векторҙар өсөн булған кеүек үк). Шуға күрә йыш ҡына векторҙың төрө күрһәтелмәй, ул контекстан аңлашылып тора тип иҫәпләнә. Улай ғына түгел, бер үк вектор мәсьәләнең контексына бәйле, шыумалы, беркетелгән һәм ирекле вектор тип ҡаралырға мөмкин, мәҫәлән, механикала есемгә ҡуйылған көс векторҙары, тиң көслө векторҙы тапҡанда, ҡуйылған нөктәһенә бәйһеҙ рәүештә ҡушылырға мөмкиндәр (статикала ла, динамикала ла масса үҙәге хәрәкәтен, импульс үҙгәреүен тикшергәндә һ. б.), әммә әйләнеү моментын иҫәпләгәндә (шулай уҡ статикала һәм динамикала), ҡуйылыу нөктәһен иҫәпкә алмайынса бер-береһенә ҡушыу башҡарыла алмай.
Векторҙар араһында бәйләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике вектор, әгәр улар параллель тура һыҙыҡтарҙа йәки бер тура һыҙыҡта ятһалар, коллинеар тип аталалар. Ике вектор, әгәр улар коллинеар һәм бер яҡҡа йүнәлгән булһалар, бер йүнәлешле векторҙар тип аталалар; әгәр улар коллинеар һәм төрлө яҡҡа йүнәлгән булһалар, ҡапма-ҡаршы йүнәлешле векторҙар тип аталалар. Икенсе билдәләмә лә бар: ике нулдән айырмалы һәм векторҙары, әгәр тигеҙлеге үтәлерлек шундай һаны булһа, коллинеар векторҙар тип аталалар[3]
Өс вектор, әгәр уларҙы уртаҡ башланғыс нөктәгә һалғанда бер яҫылыҡта ятһалар, компланар векторҙар тип аталалар[3].
Координаталар аша күрһәтеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Векторҙар менән эш иткәндә. йыш ҡына ниндәйҙер декарт координаталар системаһын индерәләр һәм унда, векторҙы базис векторҙар буйынса тарҡатып, уның координаталарын билдәләйҙәр. Базис буйынса тарҡатыуҙы геометрик, векторҙың координаталар күсәрҙәренә проекциялары ярҙамында күҙ алдына килтерергә мөмкин. Әгәр векторҙың башының һәм осоноң координаталары билдәле булһа, векторҙың үҙенең координаталарын векторҙың осоноң координаталарынан уның башының координаталарын алып табалар.
Базис итеп йыш ҡына, күсәрҙәренә ярашлы рәүештә тип тамғаланған координаталар орттарын һайлайҙар. Ул саҡта векторын
- тип яҙырға мөмкин
Теләһә ниндәй геометрик үҙсәнлеген координаталарҙа яҙырға мөмкин, ошонан һуң геометрик тикшеренеү алгебраик тикшеренеүгә әйләнә һәм йыш ҡына ябайлаша. Киреһе, дөйөм әйткәндә, бик үк дөрөҫ түгел: ғәҙәттә[4], теләһә ниндәй декарт координаталар системаһында башҡарылған бәйләнештәргә генә «геометрик аңлатма биреп була» (инвариантлы) тип әйтәләр.
Векторҙар өҫтөндә ғәмәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Векторҙың модуле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
векторының модуле тип киҫегенең оҙонлоғона тигеҙ булған һан атала. тип тамғалана. Координаталар аша ошолай иҫәпләнә:
Векторҙарҙы ҡушыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Координаталар аша күрһәткәндә, сумма векторы ҡушылыусыларҙың ярашлы координаталарын ҡушып табыла:
суммаһын геометрик төҙөү өсөн төрлө ҡағиҙәләр (ысулдар) ҡулланалар, ләкин улар бөтәһе лә бер үк һөҙөмтәне бирә. Теге йәки был ысулды ҡулланыу сығара торған мәсьәләгә нигеҙләнә.
Өсмөйөш ҡағиҙәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өсмөйөш ҡағиҙәһе векторҙы күсеү булараҡ ҡарауҙан тәбиғи рәүештә килеп сыға. Ниндәйҙер нөктәгә ике һәм күсеүҙәрен эҙмә-эҙ башҡарыу һөҙөмтәһе, бер юлы күсеүен башҡарыу һөҙөмтәһе кеүек үк була икәне асыҡ күренә. Ике һәм векторҙарын өсмөйөш ҡағиҙәһе буйынса ҡушыу өсөн ике векторҙы ла, береһенең башы икенсеһенең осо менән тап килерлек итеп, үҙ-үҙҙәренә параллель күсерәләр. Ул саҡта сумма векторы барлыҡҡа килгән өсмөйөштөң өсөнсө яғы менән бирелә, шуның менән бергә уның башы беренсе векторҙың башы менән, ә осо икенсе векторҙың осо менән тап килә.
Был ҡағиҙә теләһә ниндәй һандағы векторҙарҙы ҡушыу өсөн, һыныҡ һыҙыҡ ҡағиҙәһенә күсеп, тура һәм тәбиғи рәүештә дөйөмләштерелә:
Күпмөйөш ҡағиҙәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе векторҙың башы беренсеһенең осо менән, өсөнсөһөнөң башы — икенсеһенең осо менән, һәм шулай артабан, тап килтерелә, векторҙың суммаһы, башы беренсе векторҙың башы менән, ә осо -сы векторҙың осо менән тап килгән вектор була (йәғни һыныҡ һыҙыҡты йомоусы йүнәлешле киҫек менән һүрәтләнә). Шулай уҡ һыныҡ һыҙыҡ ҡағиҙәһе тип атала.
Параллелограмм ҡағиҙәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике һәм векторҙарын параллелограмм ҡағиҙәһе буйынса ҡушыу өсөн, был ике векторҙы ла, уларҙың баштары тап килерлек итеп үҙ-үҙҙәренә параллель күсерәләр. Ул саҡта сумма векторы уларҙа төҙөлгән параллелограмдың, уларҙың уртаҡ башынан сыҡҡан диагонале менән күрһәтелә. (Был диагональ, өсмөйөш ҡағиҙәһен ҡулланғанда, өсмөйөштөң өсөнсө яғы менән тап килгәне күренеп тора).
Параллелограмм ҡағиҙәһе, сумма векторын шунда уҡ ике ҡушылыусы ла ҡуйылған нөктәгә һалынған итеп һүрәтләү кәрәк булғанда ҡулланыу уңайлы — йәғни өс векторҙы ла баштарын уртаҡ итеп һүрәтләргә кәрәк булғанда.
Векторҙар суммаһы модуле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике векторҙың суммаһы модулен косинустар теоремаһын ҡулланып иҫәпләргә була:
- , бында — һәм векторҙары араһындағы мөйөш косинусы.
Әгәр векторҙар өсмөйөш ҡағиҙәһенә ярашлы һүрәтләнһәләр һәм мөйөш һүрәттәгесә — ғәҙәттәге билдәләмә буйынса векторҙар араһындағы мөйөш менән тап килмәгән, өсмөйөштөң яҡтары араһында алынһа, тимәк килтерелгән формулалағы мөйөш менән дә тап килмәһә, ул саҡта һуңғы быуындың тамғаһы минус була.
Ирекле һандағы векторҙарҙың суммаһы өсөн оҡшаш формула ҡулланыла, унда косинуслы быуындар күберәк: сумма йыйылмаһынан һәр пар вектор өсөн берәр шундай быуын бар. Мәҫәлән, өс вектор өсөн формула ошолай:
Векторҙарҙы алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Rоординаталар формаһында ике векторҙың айырмаһын табыу өсөн, векторҙарҙың ярашлы координаталарын алырға кәрәк:
Айырма векторын төҙөү өсөн векторҙарҙың башланғыс нөктәләрен тап килтерәләр һәм векторының башы векторының осо, ә осо — векторының осо була. Әгәр векторҙарҙың нөктәләрен ҡулланып яҙһаң, ул саҡта .
Векторҙарҙың айырмаһы модуле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өс векторҙары, ҡушҡандағы кеүек, өсмөйөш төҙөйҙәр, һәм айырма модуле өсөн аңлатма оҡшаш килеп сыға:
бында — һәм векторҙары араһындағы мөйөш косинусы.
Сумма модуле формулаһынан айырма косинус алдындағы тамғала, шуның менән бергә ҡайһы мөйөш алынған икәнен яҡшы күҙәтергә кәрәк (өсмөйөш ҡағиҙәһе буйынса ҡушҡанда, сумма модуле формулаһының өсмөйөштөң яҡтары араһындағы мөйөш алынған варианты, бирелгән айырма модуле өсөн формуланан күренеше буйынса айырылмай, ләкин бында төрлө мөйөштәр алына икәнен күҙ уңында тоторға кәрәк: сумма осрағында векторы векторының осона күсерелгәндәге мөйөш алына, айырма модулен эҙләгәндә, бер нөктәгә ҡуйылған векторҙар араһындағы мөйөш алына; шул уҡ мөйөштө ҡулланғанда сумма модуле өсөн аңлатма, бирелгән айырма модуле өсөн аңлатмалағы кеүек, косинус алдындағы тамға менән генә айырыла).
Векторҙы һанға ҡабатлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
векторын һанына ҡабатлау, оҙонлоғо тапҡыр ҙур булған, бер үк йүнәлешле вектор бирә.
векторын һанына ҡабатлау, оҙонлоғо тапҡыр ҙур булған, ҡапма-ҡаршы йүнәлешле вектор бирә. Координаталар формаһында векторҙы һанға ҡабатлау, векторҙың бөтә координаталарын был һанға ҡабатлап башҡарыла:
Билдәләмәнән сығып һанға ҡабатланған векторҙың модуле өсөн аңлатма килеп сыға:
Һандар өҫтөндәге ғәмәлдәргә оҡшаш рәүештә, векторҙы үҙ-үҙенә ҡушыу ғәмәлен һанға ҡабатлау ғәмәле аша яҙырға мөмкин:
Ә векторҙарҙы алыу ғәмәлен ҡушыу һәм ҡабатлау аша яҙырға мөмкин:
-гә ҡабатлау векторҙың оҙонлоғон үҙгәртмәй, тик йүнәлешен генә үҙгәртә икәндән сығып, һәм векторҙың билдәләмәһен иҫәпкә алып, табабыҙ:
Бында форматланмаған тексты өҫтәгеҙ.=== Векторҙарҙың скаляр ҡабатландығы ===
Геометрик векторҙар өсөн скаляр ҡабатландыҡҡа билдәләмә уларҙың геометрик характеристикалары аша бирелә һәм түбәндәгесә индерелә:
Бында косинусты иҫәпләү өсөн векторҙар араһындағы мөйөш алына, ул, әгәр векторҙарҙы бер нөктәнән һалһаң (баштарын тап килтерһәң), векторҙар төҙөгән мөйөш дәүмәле тип билдәләнә.
Был аңлатманы координаталар аша яҙырға мөмкин (бында өс үлсәмле арауыҡ өсөн формула):
Векторҙың скаляр квадраты тип векторҙың үҙ-үҙенә скаляр ҡабатландығы атала һәм векторҙың модуле аша иҫәпләнергә мөмкин:
Векторҙарҙың векторлы ҡабатландығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике һәм векторҙарының векторлы ҡабатландығы тип һәм векторҙары яҫылығына ортогональ, оҙонлоғо векторҙар төҙөгән параллелограмдың майҙанына тигеҙ булған, ә йүнәлеше уң ҡул ҡағиҙәһе буйынса билдәләнгән векторы атала.
Векторҙарҙың ҡатнаш ҡабатландығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өс векторҙарының ҡатнаш ҡабатландығы тип түбәндәгесә билдәләнгән һан атала:
Был дәүмәлдең модуле векторҙарында төҙөлгән параллелепипедтың күләмен бирә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Выгодский М. Я. Справочник по элементарной математике — М.: Наука, 1978.
- Переиздание: Изд. АСТ, 2003, ISBN 5-17-009554-6.
- Башмаков М. Что такое вектор? (рус.) // Квант. — 1976. — № 4. — С. 2—5.
- Зайцев В. В., Рыжков В. В., Сканави М. И. Элементарная математика. Повторительный курс — Издание третье, стереотипное. — М.: Наука, 1976. — 591 б.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Атанасян Л. С., Бутузов В. Ф., Кадомцев С. Б., Позняк Э. Г., Юдина И. И. Геометрия 7-9 классы — Москва: Просвещение, 2010. — 384 б. — ISBN 978-5-09-023915-8.
- ↑ Элементарная математика, 1976, с. 249.
- ↑ 3,0 3,1 Выгодский М. Я. Справочник по высшей математике — Москва: Астрель, 2006. — 991 б. — ISBN 5-271-03651-0.
- ↑ Это утверждение, очевидно, до некоторой степени условно, поскольку конкретная фиксированная система координат при желании может быть явно включена в число объектов, для которых соотношения устанавливаются, и тогда алгебраические утверждения для этой фиксированной частной системы координат могут быть переформулированы так, что будут инвариантными при записи в любой другой, произвольной, системе координат.


c: text/html

text:
Башҡортостандан үҫмер «Такси» фильмынан автомобиль отҡан
Башҡортостандан үҫмер «Такси» фильмынан автомобиль отҡан Фото: kinopoisk.ru
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Стәрлетамаҡтан 14 йәшлек уҡыусы ғәҙәти булмаған Peugeot 406 автомобиленә — «Такси» кинофильмындағы төп геройҙарҙың береһенең легендар машинаһының аныҡ күсермәһенә эйә булған, тип хәбәр итә «Российская газета».
Автомобиль капотында Сами Насериҙың автографы ла бар. Баҫма билдәләүенсә, үҫмер автомобилде осраҡлы ғына отҡан: популяр блогерҙың YouTube-каналына яҙылған һәм үҙенең комментарийын ҡалдырған. Автомобиль видеохостингтың тура эфирында уйнатылған. Тәүҙә программа башҡа еңеүсене һайлаған, ләкин уның сәхифәһендә фотолар һәм мәғлүмәт булмаған. Икенсе тапҡыр Стәрлетамаҡ уҡыусыһына уңыш йылмайған.
Малай автомобилдәр менән ҡыҙыҡһына һәм «Такси» фильмын ярата. Үҙенең автомобиле руленә бәлиғ булғас ҡына ултыра ала.
http://www.bashinform.ru/news/1213011-zhitel-bashkirii-stal-obladatelem-tochnoy-kopii-avtomobilya-iz-filma-taksi/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йәй айҙарын йыл һайын көтөп алам. Шул тиклем рәхәт, күңелле бит ул. Иң оҙон каникул булһа ла, уның үткәнен һиҙмәй ҙә ҡалабыҙ. Минең Гөлиә һеңлем бар. Бөтә нәмәне уның менән бергә эшләйбеҙ. Ялыбыҙҙы ла файҙалы һәм иҫтә ҡалырлыҡ итеп үткәрергә тырышабыҙ. Көн дә футбол уйнайбыҙ, сәскәләргә, йәшелсә-емештәргә һыу һибәбеҙ.
Июль урталарында уҡ баш ҡалабыҙҙың күп сауҙа үҙәктәрендә уҡыу-кәрәк яраҡтары, формалар һатыла башлай. Йылдағыса «Мәктәп мәле» республика күргәҙмә-йәрминкәһе лә эшләй. Унда шәхси эшҡыуарҙарҙың да, сәнәғәт предприятиеларының да тауарҙары тәҡдим ителә. Уларҙың «Баштехинформ» үҙәге бинаһында, Киров урамы, 15-се йорт адресы буйынса урынлашыуы уңайлы. Ата-әсәләр балалары менән бергәләп бер урында ғына үҙҙәренә оҡшаған, килешле әйберҙәрҙе һайлай ала. …
Continue reading ‘Күргәҙмә-йәрминкә йылдағыса эшләй’ »
Бишҡурайҙа тарихи ваҡиғаларға бәйле тауҙар бик күп. Уларҙың риүәйәттәре бигерәк тә ҡыҙыҡлы.
Йорт хайуандарын ныҡ яратам. Бигерәк тә көсөк, бесәй балаһы күрһәм, һушым китә. Өләсәйемдең Роза исемле ҡарт бесәйе бар. Уның күңеле бик тә йәш, гел һикереп уйнап, иркәләнеп кенә тора. Үҙе көнө буйы йүгерә. Түңәрәкләнә башлаһа, балалары тыуыуын көтә башлайым, өләсәйемдән һорап йөҙәтәм. Был юлы ҡаты ауырып дауаханаға яттым. Розаның балаларын, күҙҙәре асылғас, кешеләргә таратып бөткәндәр, …
Continue reading ‘Дүрт аяҡлы дуҫым’ »
Һеҙ һүрәттә «Йәншишмә»нең йәш хәбәрсеһе, Байназар мәктәбенең VIII синыфын тамамлаған Зилиә Буранбаеваны күрәһегеҙ. Тәбиғәт ҡосағында фотоға төшкән был ҡыҙ тирә-яҡ донъяны күҙәтергә, тәбиғәттең серҙәрен өйрәнергә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын тикшерергә әүәҫ. «Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Башарт тауындағы тау далаларының үҫемлектәр составын өйрәнеү» тигән тема буйынса эҙләнеү эше алып барып, быйыл география фәненән республика конкурсында бик уңышлы …
Continue reading ‘Үҫемлек, хайуандар донъяһын да тикшерә’ »
«Янғантау» геопаркы Юнесконың глобаль геопаркы статусын алыу өсөн көрәшәсәк. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ЮНЕСКО геопарктары глобаль селтәренең халыҡ-ара эксперты Сурен Гевинян менән осрашыуында һөйләшеү ошо хаҡта барҙы.
«Берҙәм Рәсәй» партияһының «Ҡала мөхите» проекты буйынса Ҡариҙел районы үҙәгендәге мәҙәниәт һәм ял паркы тәртипкә килтерелә. Бында асфальт һуҡмаҡтар һалына, яҡтыртҡыстар ҡуйыла һәм эскәмйәләр ултыртыла. Биләмә ҡарағайлыҡ араһында урынлаша. Ылыҫлы урмандар иһә шифалы һауаһы менән билдәле. Шуға йәшел зона халыҡтың яратҡан ял урынына әүереләсәк, тип белдерәләр партияның төбәк бүлексәһенән.
Федераль именлек хеҙмәте һоро айыуҙарҙы ҡурсалауға ала. Сит илдәрҙә уларға ихтыяж ҙур, шуға талаптарҙы ҡәтғиләштерергә кәрәк, ти эксперттар. Енәйәт кодексына ярашлы, законһыҙ сауҙа итеүселәр иң күбе 12 йылға төрмәгә ябыла, бынан тыш, 1 миллион һумғаса штраф һалына. Рәсәй Генераль прокуратураһы мәғлүмәттәре буйынса, һуңғы ике йыл эсендә генә илдә һоро айыуҙар һаны 36 процентҡа кәмегән, 2015 …
Continue reading ‘Һоро айыуҙар ҡурсалауға алына’ »
Рәсәй Федерацияһы һыу сығанаҡтарына бай ил. Уның биләмәһендә 2, 7 миллионға яҡын йылға һәм шишмә иҫәпләнә. Европала беренсе булһаҡ, донъя буйынса, Бразилиянан ҡала, икенсе киләбеҙ. Был бер яҡтан ҡыуандырһа, икенсе яҡтан, эсәр сығанаҡтарыбыҙҙың көндән-көн бысраныуы, йылға-күлдәребеҙҙең һайыға барыуы борсоуға һала. Эйе, таҙа һыуһыҙ тормошто күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын шул, уның һәр бер тамсыһы ла …
Continue reading ‘«Төрлө төҫтәге тамсылар»’ »
Йәй күңелле каникул, отпуск мәле булһа ла хәүефһеҙлек ҡағиҙәләренең ялы юҡ икәнен онотмаһағыҙ ине. Һаҡланғанды Хоҙай һаҡлар, тиҙәр бит. Һәр ваҡыт хәтерегеҙҙә тотоп ҡына йөрөгөҙ. Юғиһә күптәрегеҙ быны иҫенән сығарып ебәрә. Хәҙер тиҙ генә магазинға барып киләм, күршегә инеп сығайым, тип телевизорҙарын да һүндермәй сығып китә, күп көнкүреш техникаһы шау-гөр килеп эшләп ҡала. Бешерергә ҡуйған …
Continue reading ‘Һаҡланғанды Хоҙай һаҡлар!’ »


text:
Фото:
Американдар башҡорт ҡурайы менән ҡыҙыҡһына
Фото:
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Американдар башҡорт ҡурайы менән ҡыҙыҡһына. Был турала билдәле музыкант Рәмил Ғәйзуллин хәбәр итте. Ул Алматыла Ҡаҙағстан этнографияһының 200 йыллығына арналған «XXI быуатта традицион музыка» халыҡ-ара ғилми конференцияһында ҡатнашты.
Рәмил Ғәйзуллин Алматыға Курмангазы исемендәге Милли консерваторияның саҡырыуы буйынса барҙы. Уның доклады «Башҡорт халҡының тынлы уйын ҡоралдары» тип аталды. Сарала шулай уҡ Төркиә, АҠШ, Венгрия, Үзбәкстан, Бөйөк Британия, Молдова, Ҡырғыҙстан, Рәсәй ғалимдары ҡатнашты. Мәскәү консерваторияһынан да уҡытыусы-ғалимдар бар ине.
«АҠШ-тан ғалим-тикшеренеүсе Пост Дженифер үҙ сығышында ҡурай тураһында әйтеп үтте. Ләкин минең докладымды тыңлағандан һәм тәүге тапҡыр ҡурайҙы күргәндән һуң, беҙҙең милли уйын ҡоралыбыҙға ҙур ҡыҙыҡһыныу белдерҙе. Ул мине Аризона университетына конференцияға саҡырҙы», — тип һөйләне Рәмил Ғәйзулллин.
Конференция барышында оҫталыҡ дәрестәре үткәрелде, Ҡаҙағстандың сәнғәт оҫталары һәм конференция ҡунаҡтары ҡатнашлығында гала-концерт уҙҙы.
Рәмил Ғәйзуллин — ҡурайсы, дирижер, Башҡортостандың Милли халыҡ уйын ҡоралдары оркестрына нигеҙ һалған. Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы.
http://www.bashinform.ru/news/1093829-amerikantsy-zainteresovalis-bashkirskim-kuraem-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 570
РЕФОРМАЛАР (19 б. 80—90‑сы йй.), реформаларҙың (19 б. 60—80‑се йй.) төп положениеларын ҡайтанан ҡарауға ҡоролған сәйәси курс һәм закон сығарыу акттары. Император Александр II үлтерелгәндән һуң император Александр III инициативаһы м‑н үткәрелә. Р. өсөн нигеҙ булып 1881 й. 14 авг. сығарылған “Дәүләт именлеген һәм йәмғиәт тыныслығын һаҡлау саралары тураһында” положение тора. Р. ваҡытында цензура ҡатылана (1882), башланғыс һәм урта белем биреүҙә сиркәү контроле көсәйә (1884), православие руханиҙарының үҙидараһы сикләнә һ.б. 1889 й. 12 июлендәге земство участка начальниктары т‑дағы положениеға ярашлы, земство начальнигы вазифаһы (дворяндарҙан адм.‑суд әһеле) индерелә, ш. уҡ суд уставтары ҡайтанан ҡарала: судьяларҙың алмашынмау ҡануны (1885), суд ултырыштарының асыҡлығы (1887) сикләнә һәм присяжный заседатель булыр өсөн милек цензы күтәрелә (1887). Земство начальнигы вазифаһы индерелеү м‑н мировой судтар бөтөрөлә (1889). Башҡортостанда земство начальнигы вазифаһы 1894 й. 6 июнендәге “Әстерхан, Олонец, Ырымбур һәм Өфө губерналарында урындағы крәҫтиән һәм суд учреждениеларын 1889 й. 12 июлендәге закон положениеларына ярашлы үҙгәртеү тураһында” положениеһы б‑са индерелә, уның б‑са Өфө губернаһы — 69, Ырымбур губернаһы 41 земство участкаһына бүленә. Земство начальниктары староста, старшиналар, улус һәм шәриғәт суды рәйестәре эшмәкәрлеген күҙәткән, башҡ. общинаһы фондынан аҫабаларҙы һәм керҙәштәрҙе ер м‑н тәьмин итеүҙе һ.б. контролдә тотҡан. 1890 й. 12 июнендәге Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары т‑да положениеға ярашлы, Земство реформаһы ҡайтанан ҡарала. Хакимиәттең земство учреждениелары өҫтөнән күҙәтеүе көсәйә (ҡара: Земство башҡармалары, Земство йыйылыштары). 1892 й. 11 июнендәге Ҡала положениеһына ярашлы, Ҡала реформаһының (1870) төп положениелары юҡҡа сығарыла: ҡала үҙидара органдарының хоҡуҡтары, һайлаусылар иҫәбе (милек цензын күтәреү юлы м‑н) сикләнә. Һайлау хоҡуғы эре буржуазия һәм дворян вәкилдәрендә генә була. 1892 й. сент. Өфөлә земство һәм ҡала эштәре буйынса губерна присутствиелары асылып, унда сауҙагәрҙәр күп була. 19 б. 90‑сы йй. уртаһына Р. ғәмәлдә бөтөрөлә. Земство начальнигы вазифаһы 1917 й. 1 окт. Ваҡытлы хөкүмәт указы, Ҡала положениеһы Ваҡытлы хөкүмәттең “Ҡалаларға йәмғиәт идараһы хаҡындағы ғәмәлдәге положениеларҙы үҙгәртеү тураһында” ғы 1917 й. 9 июнендәге ҡарары м‑н юҡҡа сығарыла. Р. 20 б. башында соц., сәйәси һәм милли ҡаршылыҡтарҙы киҫкенләштерә.
Әҙәб.: К а н т и м и р о в а Р.И. Государственное управление в Уфимской губернии во второй половине XIX — начале XX вв. Уфа; Стерлитамак, 2000; Е м а л е т д и н о в а Г.Э. Городское самоуправление на Южном Урале во второй половине ХIХ — начале ХХ вв. Уфа, 2003.
Р.И.Ҡантимерова, Г.Э.Ямалетдинова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 408
ЛОХКОВ ЯРУСЫ, девондың аҫҡы бүлегенең түбәндәге беренсе бүлексәһе. Силурҙың пржидоль ярусында ята, прага ярусы м‑н ҡапланған. Кручек тарафынан айырып күрһәтелә (1877), Чехиялағы Лохков а. исеме м‑н аталған. Стратотибы һоро, ҡуйы һоро аргиллиттарҙан, эзбизташ һәм алевролит ҡатыш мергелдәрҙән тора; ҡалынлығы 300—400 м. Наутилоидейҙар, брахиоподтар, остракодтар, табулятоморфлы һәм 4 нурлы мәрйендәр хас. Үҫемлектәре ташҡа әйләнгән псилофиттарҙан, абаға һымаҡтар, көкөрт үләне һымаҡтар, ҡырҡбыуын һымаҡтарҙың ҡалдыҡтарынан ғибәрәт. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә Л.я. ултырмалары сийәк, шерлубай горизонттарына бүленә һәм 300 м тиклем ҡалынлыҡтағы риф эзбизташтарынан тора (Бөрйән р‑нында Ағиҙел й. үҙәне), көнсығыш битләүендә — 150 м тиклем ҡалынлыҡтағы балсыҡлы‑кремнезёмлы һәүерташтарҙан ғибәрәт.
В.А.Маслов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 532
ВОЗНЕСЕНКА (ЫРҒЫҘЛЫ) ЗАВОДЫ, 1753 й. К.Е.Сиверс тарафынан Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Ырғыҙлы й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) буйында баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: Сиверс, 1765 й. алып ҡаҙна ҡарамағында. 1756 й. эшләй башлай. 7 баҡыр иретеү мейесе, гармахер һәм шплейзофен горндары, инструменттар эшләү оҫтаханаһы, 1771 й. ҡарай 7 баҡыр иретеү мейесе, штыклы һәм 2 гармахер горны, горнлы баҡыр сүкеү ф‑каһы һәм 4 горнлы тимерлеге була. В.(Ы.)з. 450 рудник ҡараған. 18 б. аҙ. ҡарай завод 50,3 мең дисәтинәнән ашыу ер биләй. 1772 й. В.(Ы.)з. 2363 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә. Эшләү дәүерендә 44,3 мең бот саф баҡыр иретелә; макс. етештереүсәнлек 5,5 мең бот тәшкил итә (1761). 1758—62 йй. В.(Ы.)з. завод хакимиәте башбаштаҡлығы һөҙөмтәһендә крәҫтиән сыуалыштары була. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында завод талана, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәргә ҡушыла. 1774 й. апр. башында бында Е.И.Пугачёв булып китә. 1777 й. завод тергеҙелә, һуңынан ябыла. Хәҙ. завод ҡасабаһы урынында Бөрйән р‑нының Ырғыҙлы а. урынлашҡан.
Әҙәб.: Верхотор заводы мәҡ. ҡарағыҙ.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
10 октябрь
10 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 283-сө көнө (кәбисә йылында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Польша — Ағастар ултыртыу көнө.
- Украина — Стандартлаштырыу һәм метрология хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1932 — ДнепроГЭС эш башлай.
- 1933 — АҠШ-та тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
- 1943 — СССР-ҙа Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
- 1956 — СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
- 1964 — Токиола XVIII Олимпия уйындары башлана.
- 2006 — «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәре эшләй башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (10.10.1902—10.07.1938), башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
- Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10.10.1912—18.05.1979), Дан орденының тулы кавалеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Йәрәмкә ауылынан.
- Ғәзизов Хафиз Солтан улы (10.10.1952), спорт тренеры һәм Туймазы ҡалаһының профсоюз эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
- Мишуковская Галина Сергеевна (10.10.1957), ғалим-биолог-биохимик, Башҡорт дәүләт аграр университеты профессоры, биология фәндәре докторы.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов (10.10.1913—5.09.1975), партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1950—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
- Яҡупов Фәнүс Даян улы (10.10.1938), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Краснокама район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
- Абросимов Владимир Сергеевич (10.10.1948—15.08.2018), театр актёры, режиссёр. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1998) артисы.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы (10.10.1924—27.09.2007), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Нуриман районының почётлы гражданы (2000).
- Азамат Юлдашбаев (10.10.1964), башҡорт журналисы, публицист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1913 — Клод Симон, француз яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты (1985).
- 1984 — Павел Дуров, Рәсәй программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Страница 71
«Гәлсәр һандуғас»тар моң һуҙҙы
Новости / Мәҙәниәт // 30-10-2010, 01:32
– Миңә айырыуса Баймаҡ ҡыҙы Розалия Иҙелбаеваның йырлауы оҡшаны, тауышы бигерәк тә моңло.
– Ян Лира ла матур йырлай.
– Финалға кемдәр үтер икән?
Концерт башланырға әле апаруҡ ваҡыт булһа ла, зал халыҡ менән шығырым тулы. Гөлләмәләр тотҡан кешеләр ҙә шаҡтай күп күренә. «Гәлсәр»ҙәр тиһәң, халыҡ зыҡ ҡуба шул. Үҙҙәренең халыҡсанлығы, моңло йырҙары менән сәнғәт һөйөүселәрҙең күңелен әсир итә улар....
– Ян Лира ла матур йырлай.
– Финалға кемдәр үтер икән?
Концерт башланырға әле апаруҡ ваҡыт булһа ла, зал халыҡ менән шығырым тулы. Гөлләмәләр тотҡан кешеләр ҙә шаҡтай күп күренә. «Гәлсәр»ҙәр тиһәң, халыҡ зыҡ ҡуба шул. Үҙҙәренең халыҡсанлығы, моңло йырҙары менән сәнғәт һөйөүселәрҙең күңелен әсир итә улар....
Йыр-моңдарыбыҙ уртаҡ
Новости / Мәҙәниәт // 30-10-2010, 01:20
Санкт-Петербург ҡалаһының «Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһы эргәһендә «Ирәндек» башҡорт ансамбле эшләй. Ул бик күп ҙур мәҙәни сараларҙа ҡатнаша, Петербург ҡалаһы һәм Ленинград өлкәһе халҡын бына инде нисәмә йыл башҡорт мәҙәниәте менән таныштыра һәм халҡыбыҙҙың милли асылын Башҡортостандан ситтә лә асып биреүгә өлгәшә.
Ижади тәжрибә менән уртаҡлашыу маҡсатында 31 октябрҙә «Ирәндек» фольклор ансамбле Өфөгә киләсәк. Улар өсөн филология фәндәре докторы Ә. Сөләймәнов һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Р. Хәйруллин ҡатнашлығында ижади лаборатория булдырыласаҡ. Республика халыҡ ижады үҙәге белгестәре халыҡ ижады буйынса мастер-кластар ойошторасаҡ.
...
Ижади тәжрибә менән уртаҡлашыу маҡсатында 31 октябрҙә «Ирәндек» фольклор ансамбле Өфөгә киләсәк. Улар өсөн филология фәндәре докторы Ә. Сөләймәнов һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Р. Хәйруллин ҡатнашлығында ижади лаборатория булдырыласаҡ. Республика халыҡ ижады үҙәге белгестәре халыҡ ижады буйынса мастер-кластар ойошторасаҡ.
...
Яңғыраһын ҡурай моңдары
Новости / Мәҙәниәт // 26-10-2010, 15:20
30 октябрҙә Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында «Һыҙҙырт, ҡурай!..» байрамы үтәсәк
Концерт халыҡҡа боронғо милли уйын ҡоралыбыҙҙың бөгөнгө булмышын күрһәтеү, ҡурай моңон таратыусылар менән таныштырыу маҡсатында ойошторола. Байрамда тамашасылар мәшһүр ҡурайсылар башҡарыуында халҡыбыҙ ынйыларын тыңлап кинәнәсәк, ҡурай моңо иленә сәйәхәт ҡыласаҡ. Ҡурайҙың оркестрҙа, эстрада аранжировкаһында яңғырашы, халҡыбыҙҙың үлемһеҙ рухи ҡомартҡылары булып торған «Сибай», «Буранбай», «Йәйәүле Мәхмүт», «Бейеш», «Урал», «Сәлимәкәй»ҙе...
Концерт халыҡҡа боронғо милли уйын ҡоралыбыҙҙың бөгөнгө булмышын күрһәтеү, ҡурай моңон таратыусылар менән таныштырыу маҡсатында ойошторола. Байрамда тамашасылар мәшһүр ҡурайсылар башҡарыуында халҡыбыҙ ынйыларын тыңлап кинәнәсәк, ҡурай моңо иленә сәйәхәт ҡыласаҡ. Ҡурайҙың оркестрҙа, эстрада аранжировкаһында яңғырашы, халҡыбыҙҙың үлемһеҙ рухи ҡомартҡылары булып торған «Сибай», «Буранбай», «Йәйәүле Мәхмүт», «Бейеш», «Урал», «Сәлимәкәй»ҙе...
«Елғыуар»ға өмөт ҙур!
Новости / Мәҙәниәт // 23-10-2010, 11:34
Кино сәнғәтен һөйөүсе тамашасыларҙы һөйөндөрөп, кинотеатрҙар экранына башҡорт ерлегендә төшөрөлгән нәфис фильм сығыуы тураһында хәбәр иткәйнек инде. Талантлы режиссер Айсыуаҡ Йомағолов ижад иткән «Елғыуар» картинаһын ҡараған һәр кемдә: «Беҙҙә лә төшөрә беләләр!» – тигән һоҡланыу һәм ғорурлыҡ тойғолары уяна. Ысынлап та, үҙебеҙҙә төшөрөлгән фильмды кинотеатр экранында күреү – үҙе бер кинәнес. Сөнки барыбыҙ өсөн дә күптән өмөтләнеп, көтөп алған танһыҡ картина ул. Ошо уңайҙан бөгөнгө башҡорт кино сәнғәтендә иң ҙур проект булған «Елғыуар» фильмын төшөрөүҙә ҡатнашҡан ҡайһы бер ижадсыларҙы, ойоштороусыларҙы һәм унда ҡатнашыусыларҙы «түңәрәк өҫтәл» артында һөйләшеүгә йыйҙыҡ. Улар: «Башҡортостан» киностудияһы директоры Айбулат Юнысов, Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Рияз Исхаҡов, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Әлмира Ҡыуатова, фильмда төп ролдәрҙе башҡарыусы, Башҡортостандың халыҡ артисы Мәүлетбай Ғәйнетдинов һәм Илнур Ғәниев менән Эльмира Рысаева. Тик әлеге ваҡытта сит ҡалала сираттағы мөһим проект өҫтөндә эшләүсе режиссерҙың үҙен осрашыуға саҡыра алманыҡ. Күрешербеҙ әле, тигән өмөттә ҡалайыҡ.
...
...
Бейеүсегә һүҙ әйтмәгеҙ... Бейеүсе тигән даны бар
Новости / Мәҙәниәт // 23-10-2010, 10:20
Ҡышҡы оҙон кистәрҙә, йыйылышып, шәл, ойоҡ-бейәләй, селтәр бәйләргә күнеккән ауыл инәйҙәре Сания Борхан ҡыҙына килһә, өс йәшлек кенә ҡурсаҡ ҡыҙ Гүзәлде таҡмаҡ әйтеп бейетмәйенсә ҡайтармай ине. Ололарҙың маҡтап хуплауы ла бала күңеленә дауа булғандыр, арып, хәле бөткәнсе бейегәне әле лә иҫендә Гүзәлдең. Хатта таҡмаҡтарын да ятлап ала ине....
Композиторға – Дуҫлыҡ ордены
Новости / Мәҙәниәт // 19-10-2010, 10:48
РФ Президенты Д. Медведев композитор Рафаил Ҡасимовты Ватан мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм оҙайлы емешле эшмәкәрлеге өсөн Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы.
Рафаил Ғәбделхәй улы Ҡасимов – БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, халыҡ-ара һәм республика конкурстары дипломанты. Ул Өфө дәүләт сәнғәт институтын «пианист» һәм «композитор» белгеслеге буйынса тамамлаған.
2004 йылда Рафаил Ҡасимов Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды. Ул педагогик эшмәкәрлек менән дә әүҙем шөғөлләнә – Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбендә уҡыта....
Рафаил Ғәбделхәй улы Ҡасимов – БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, халыҡ-ара һәм республика конкурстары дипломанты. Ул Өфө дәүләт сәнғәт институтын «пианист» һәм «композитор» белгеслеге буйынса тамамлаған.
2004 йылда Рафаил Ҡасимов Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды. Ул педагогик эшмәкәрлек менән дә әүҙем шөғөлләнә – Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбендә уҡыта....
Социаль рекламаның әһәмиәте нимәлә?
Новости / Мәҙәниәт // 19-10-2010, 10:34
17 ноябрҙә Өфөнөң Йәштәр һарайында «Городская СРеДа» тигән VI социаль реклама фестивале үтә.
Былтыр үҙенең биш йыллығын билдәләгән сара Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙә, БДБ илдәрендә лә йәмғиәттәге хәстәр-хәсрәттәргә вайымһыҙ булмаған үҙ фекерҙәштәрен, ижади шәхестәрҙе, йәш таланттарҙы тапты. Ҡатнашыусылар һаны буйынса ул иң бәрәкәтлеһе булғандыр – 174 ҡатнашыусы 500-ҙән ашыу эшен тәҡдим итте. Ябай Үтәш ауылынан алып Белоруссия һәм Ҡаҙағстанға тиклем барып етте сараның ораны....
Былтыр үҙенең биш йыллығын билдәләгән сара Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙә, БДБ илдәрендә лә йәмғиәттәге хәстәр-хәсрәттәргә вайымһыҙ булмаған үҙ фекерҙәштәрен, ижади шәхестәрҙе, йәш таланттарҙы тапты. Ҡатнашыусылар һаны буйынса ул иң бәрәкәтлеһе булғандыр – 174 ҡатнашыусы 500-ҙән ашыу эшен тәҡдим итте. Ябай Үтәш ауылынан алып Белоруссия һәм Ҡаҙағстанға тиклем барып етте сараның ораны....
«Үҙ шәжәрәһен белгән кеше тормошҡа, тарихҡа етдиерәк ҡарай башлай»
Новости / Мәҙәниәт // 19-10-2010, 10:31
Дуҫым оҙаҡ ҡына бер ҡыҙ менән осрашып йөрөнө. Улар бер-береһенә шул тиклем ғашиҡ, мәңге бергә булыр кеүек ине. Әммә... Яҡын ғына туған булып сыҡтылар. Нисек улар оҙаҡ ваҡыт быны белмәй йөрөгән һуң, тиерһегеҙ. Сөнки туғанлыҡ ептәре хаҡында егет менән ҡыҙҙың ата-әсәһе лә белмәгән. Аптыратырлыҡ күренеш булһа ла, тормошобоҙҙа ҡайһы берәүҙәр хатта ике туғандарын да белмәй, бер тапҡыр күргәндәре лә юҡ бит. Ә кешене донъяла тап шул туғанлыҡ хистәре генә тотоп тора түгелме? Мөхәббәт, үкенескә күрә, һүрелергә лә мөмкин, дуҫтар ҙа алмашынып тора, ә туғандар һәр саҡ туған, ҡәрҙәш, ҡандаш булып ҡала. Йән тартмаһа ла, ҡан тарта, тигән мәҡәл дә тап шунан килеп сыҡҡандыр. Әлбиттә, уларҙың һәр ҡайһыһына таянырлыҡ та түгелдер. Әммә яҡын кешеләрең барлығын тойоу, уларҙың йылы һүҙҙәрен ишетеү генә лә кешене бәхетле итә ала....
Тамыры тәрән ағастың ғүмере оҙон
Новости / Мәҙәниәт // 19-10-2010, 10:26
Быйыл баҡалылар тыуған райондарының барлыҡҡа килеүенең 80 йыллығын билдәләй. Тарих үлсәме буйынса был әллә ни ҙур булмаған ваҡыт арауығы бер нисә быуындың тормошон үҙ эсенә ала. Райондың, кешеләр кеүек үк, үҙ йөҙө, биографияһы бар. Был – үткәндәр һәм хәҙерге ваҡиғалар, тәбиғәт һәм күренекле урындар ғына түгел, ә кешеләрҙең киләсәккә ынтылған эштәре һәм яҙмыштары ла. Тарихи ваҡиғаларға бай үткәне булған, бөтә ил менән бергә һуғыш михнәттәрен кисергән, халыҡ хужалығын тергеҙгән район үҙәге Баҡалыны, райондың тораҡ пункттарын төҙөргә һәм төҙөкләндерергә күп көс һалған баҡалыларҙың данлы исемдәрен яҡташтары бөгөн ҡәҙерләп һаҡлай. Бөгөн тормоштоң бөтә өлкәләрендә ҙур үҙгәрештәр барғанда, район халҡы үҙен иҡтисадта тағы ла әүҙемерәк күрһәтә, ерҙе аҡыл менән файҙаланыуға, социаль өлкәне үҫтереүгә бар тырышлығын һала. Әлбиттә, үҙең йәшәгән төйәкте ихлас яратмай тороп, бөтә илде яратыу мөмкин түгел. Баҡалылар тыуған ерен ысын күңелдән ярата....
Экранда – «Елғыуар»!
Новости / Мәҙәниәт // 9-10-2010, 10:43
Республика көнө алдынан кино сәнғәтен һөйөүсе тамашасылар оло ҡыуаныс кисерҙе. Ниһайәт, талантлы режиссер Айсыуаҡ Йомағоловтың «Елғыуар» тип исемләнгән нәфис фильмы экранға сыҡты. Төп ролде Рәсәй тамашасыһына яҡшы таныш актер Марат Бәшәровтың уйнауы – фильмдың айырым бер үҙенсәлеге. Билдәле актер «Елғыуар»ҙа Руслан исемле һигеҙ йәшлек улы өсөн ваҡыт таба алмаған банкир ролен башҡара....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Оло хөрмәт һиңә, уҡытыусы!
Оло хөрмәт һиңә, уҡытыусы!
Сибай ҡалаһындағы «Ирәндек лицейының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлнара Рафаэль ҡыҙы Әйүпова – уҡыусыларҙа телгә һөйөү, хөрмәт тәрбиәләүгә күп көс түккән педагог
– Ҡайҙа барһағыҙ ҙа, үҙегеҙҙе матур тотоғоҙ, башҡортмон, тип танышығыҙ, тип өйрәтәм уҡыусыларға. Исемегеҙҙе хәтерләп ҡалмаһалар ҙа, милләтегеҙҙе иҫтә тоторҙар. Был тәртипле, аҡыллы кеше башҡорт булды бит, тип һоҡланып һөйләрлек, халҡыбыҙҙың йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәҫлек булһын, тим, – Гөлнара Рафаэль ҡыҙы белем биреүсе генә түгел, ә иң тәүҙә тормошто һәм кешеләрҙе яратырға өйрәтеүсе һәм балаларҙың күңеленә матур ғәҙәт орлоҡтарын сәсеүсе тәрбиәсе.
Эйе, баланы шәхес итеп тәрбиәләүҙә уҡытыусының өлөшө бик ҙур.Тик ысын уҡытыусы ғына баланың һәләтен үҫтерә, тормошта үҙ юлын табырға өйрәтә ала. Минеңсә, Гөлнара Әйүпова – шундайҙарҙан. Йыл һайын республика һәм төбәк-ара конкурстары, олимпиадалары еңеүселәре һәм призерҙары әҙерләүсе педагог булараҡ, уның уҡыусылары, уңыштары тураһында бик күп яҙырға мөмкин. Быны дәлилләүсе ҡосаҡ-ҡосаҡ Маҡтау ҡағыҙы, Диплом, Рәхмәт хаты – Гөлнара Рафаэль ҡыҙы ике тиҫтә йылдан ашыу хеҙмәт тәжрибәһендә бала күңеленә асҡыс табырға, уны белем тауына әйҙәргә күптән өйрәнгән. Ҡатмарлы һәм яуаплы һөнәргә бар булмышын арнағанға күрә остаз лайыҡлы рәүештә «Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы» исемен йөрөтә.
– «Тормош һабаҡтары» дәрестәрен туҡтатҡанға тиклем уны балаларға өйрәтә инем. Шул осорҙо бигерәк һағынып иҫкә алам, уҡыусыларҙың яратып ҡабул иткән дәрестәренең береһе булды ул. Тормош һабаҡтары буйынса элекке дәреслектәрҙе башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә әле лә ҡулланыуҙы дауам итәм. Сөнки телде өйрәнеүҙә был дәреслектәрҙең файҙаһы ҙур. Бынан тыш, өлкән класс уҡыусылары менән театрҙарға йыш йөрөйбөҙ, дәрестә башҡортса фильмдар ҡарайбыҙ. Быйыл уҡыусыларым Булат Йосоповтың «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» фильмы өсөн кастинг үтте. Береһе лә һайлап алынмаһа ла, бала өсөн онотолмаҫлыҡ ваҡиға, тәжрибә ҡалды. Яңыраҡ өлкән кластар уҡыусылары менән «Бабич» фильмын ҡараныҡ. Үҫмерҙәр йәп-йәш көйө, халҡым, тип янған шағирҙың яҙмышын белеп тетрәнде, шәхесте нығыраҡ аңланы. Ни тиһәң дә, мәҙәниәтебеҙ рух тәрбиәләүҙә оло әһәмиәткә эйә, – Гөлнара Рафаэль ҡыҙы фекеренсә, телде өйрәнгәндә көн дә башҡорт телендә телмәр тыңларға кәрәк. – Бөгөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһының һәр береһе тырышып, ижади эшләй, барыһы ла алдынғы ҡарашлы уҡытыусылар. Лицейҙың көслө рухлы педагогы Гөлнәзирә Игелекова менән ҡулға-ҡул тотоношоп, рус кластарында, ҡала шарттарында туған телдәрҙе уҡытыуға бирелгәнбеҙ. Эйе, милли мәғариф иғтибарҙан ситтә ҡала, тип төшөнкөлөккә бирелмәҫкә, ә аҡтыҡ көсөбөҙгә тиклем тырышырға кәрәк. Тыуҙырылған шарттарға яраҡлашып, халҡымдың артабан да милләт булараҡ йәшәргә хоҡуғы бар, тип эшләү – беҙҙең маҡсат.
Уҡытыусы талапсан һәм ҡәтғи, шул уҡ ваҡытта кешелекле, ярҙамсыл да булырға тейеш. Г. Әйүпова, 25 – 30 балаға һөйләгәндә, бер-икеһенә генә барып етһә лә, оло уңыш, ти. Иң мөһиме, уҡыусы күңеленә һеңдереп ултырһа, ул белемдең берәй ваҡыт кәрәге тейәсәк. Дәрестә баланы һәр саҡ тыйырға ярамай, уға иркенлек тә биреү зарур, иң тәүҙә уның фекерен тыңларға өйрәнеү шарт.
Бөгөн башҡорт телен яңы быуын стандарттары нигеҙендә өйрәнеү һәр уҡытыусы өсөн ҙур мәсьәлә булып тора. Ә инде Гөлнара Рафаэль ҡыҙы кеүек башҡорт теленең башҡа фәндәр араһында бәҫен күтәрә белгән, үҙҙәрен белемле, яңылыҡҡа ынтылыусы, ышаныслы, һәләтле шәхес итеп танытҡан уҡытыусылар оло хөрмәткә лайыҡ.
Лилиә ХӘЛИТОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Рөстәм Хәмитов Халыҡтар дуҫлығы йорто өсөн яңы бина табырға ҡушты
Рөстәм Хәмитов Халыҡтар дуҫлығы йорто өсөн яңы бина табырға ҡушты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Милләт-ара берҙәмлекте һәм татыулыҡты нығытыуға булышлыҡ итеү мәсьәләләре буйынса Советтың һәм Республика халыҡтары ассамблеяһы советының уртаҡ ултырышында Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы йорто өсөн яңы бина табырға ҡушты.
Әлеге ваҡытта был маҡсат өсөн Конгресс-хол бинаһының бер өлөшө тәҡдим ителә.
— Ғөмүмән алғанда, бында Халыҡтар дуҫлығы йорто һәм Халыҡтар ассамблеяһы ла урынлашыр тип күҙаллағайныҡ. Бөгөн ошо 17 бүлмәне ҡарап сыҡтым. Улар әҙер, иртәгәнән үк күсергә мөмкин. Әммә минең ҡарашҡа улар даими эшләү өсөн тәғәйенләнмәгән, – тине Рөстәм Хәмитов. – Унда елләтеү системаһы, лифт бар, ләкин тәҙрәләр юҡ. Шуға ваҡытлыса вариант кеүек улар менән файҙалана алабыҙ, әммә икенсе варианттарҙы ла ҡарарға була. Тағы ла ҡыҙыҡлы тәҡдимдәребеҙ бар. Беҙҙең милли-мәҙәни берләшмәләргә лайыҡлы эш өсөн, әлбиттә, бөтә шарттар ҙа булдырырға кәрәк тип уйлайым. Был мәсьәләне мотлаҡ хәл итербеҙ.
Алмаш сифатында төбәк етәксеһе Зәки Вәлиди урамындағы яңы офис бинаһын, шулай уҡ Ҡарауанһарай янындағы хәҙер Башҡортостан Торлаҡ төҙөлөшө фонды урынлашҡан бинаны ҡарарға тәҡдим итте. Республика Башлығы Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығына был һорауҙы 2018 йылдың 1 июненә тиклем хәл итергә ҡушты. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, әлеге ваҡытта Халыҡтар дуҫлығы йорто Ленин урамында республика Фәндәр академияһы менән йәнәш бәләкәй генә бинаны биләй.


text:
Матурлыҡ
Матурлыҡ — камиллыҡты аңлатҡан эстетик категория. Ниндәй ҙә булһа бер объекттың төрлө яҡтары күҙәтеүселә юғары ләззәт уятырлыҡ гармониялы тап килеүе. Матурлыҡ — мәҙәниәттең иң мөһим категорияларының береһе. Йәмһеҙлек, шөкәтһеҙлек һәм килбәтһеҙлек матурлыҡҡа ҡапма-ҡаршы булғанды аңлатыусы төшөнсәләр[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Матурлыҡ концепциялары
- 2 Сәнғәттәге матурлыҡ
- 3 Төрлө мәҙәниәттәрҙә физик матурлыҡ эталондары
- 4 Матурлыҡ бәйгеләре
- 5 Матурлыҡ өлгөләре
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
Матурлыҡ концепциялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матурлыҡ төшөнсәһе антик осорҙан башлап ысынбарлыҡты, йәшәйеште философик аңлауҙа мөһимдәрҙең береһе булып ҡарала. Боронғо грек философтары матурлыҡты объектив күренеш тип аңлаған һәм уны Ғаләмдең камиллығы, донъяны бер тәртипкә ҡорған йыһан (космос) менән бәйләгән[2].
- Пифагор мәктәбе матурлыҡты математика менән берҙәмлектә ҡараған: пропорциялары алтын киҫелеш менән тап килгән предметтар (әйберҙәр) матурыраҡ тойола[3]. Классик грек архитектураһы матурлыҡты нәҡ ошолай аңлауға нигеҙләнгән була.
- Сократ осоронан матурлыҡ онтологик мәғәнәлә генә түгел, ә иҫ-аҡыл һәм аң категорияһы булып ҡарала башлай. Сократтың үҙе өсөн матурлыҡ ғаләм ҡоролошоноң иң мөһим категорияларының береһе булған.
- Аристотель матурлыҡ төшөнсәһен, камиллыҡ кәүҙәләнеше булараҡ, тулыһынса әхлаҡи категорияға индергән.
- Платон буйынса, кеше тыуғансы матурлыҡ һәм пак уй-фекер мөхитендә була. Матурлыҡты һәм яҡшылыҡ-изгелекте юғары уй-фекер булараҡ ҡабул итеү уның философик ижадының төп мотивы булып тора.
Антик философтарҙың матурлыҡты аңлауы Плотин хеҙмәттәрендә дөйөмләштереп йомғаҡлана. Уларҙа матурлыҡ илаһилыҡҡа һәм иҫ киткес гүзәллеккә күтәреүсе көс тип ҡарала. Умберто Эко мөхәррирлегендәге «Матурлыҡ тарихы» («История Красоты») исемле бай баҫмала кешелектең бөтә дауамында матурлыҡты аңлау тарихы тикшерелә[4]. Атап әйткәндә, ул Платон Матурлыҡтың иң мөһим ике концепцияһына нигеҙ һалған, һәм улар артабанғы быуаттарҙа ентекләп үҫтерелә, тип билдәләй[5]:
- Матурлыҡ — гармония һәм өлөштәрҙең пропорциональ булыуы (Пифагор буйынса)[6]
- Матурлыҡ — яҡты балҡыш кеүек. Ул неоплатонизм идеяларына йоғонто яһай[7]
Был хеҙмәттә шулай уҡ түбәндәге ике аспект билдәләнә:
- Матурлыҡ тип беҙ ғәҙәттә нимәнеңдер пропорциялы булыуын атайбыҙ
- Симметрия классик сәнғәттә гүзәллек ҡанундарының береһенә әүерелгән
Эко артабан билдәләүенсә, урта быуат ғилеменең нығыраҡ үҫкән осоронда Фома Аквинский [8] түбәндәгеләрҙе әйтәсәк:
- матурлыҡ өсөн тейешле пропорционаллек кенә етмәй,
- уға бөтөнлөк тә (йәки һәр нәмәнең теүәллеген тәьмин иткән барлыҡ өлөштәре лә булырға тейеш, зәғиф кәүҙә килбәтһеҙ һәм ғәрип тип иҫәпләнә),
- балҡыулыҡ та (ялтырап янып тороу), сөнки саф, таҙа төҫ кенә гүзәл һәм матур һанала
- пропорционаллек йәки аһәңлелек тә кәрәк.
Сәнғәттәге матурлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта беҙ матурлыҡты күп быуын йән эйәләренең аңһыҙ тәжрибәһе һәм кешеләрҙең меңәрләгән быуынының аңлы тәжрибәһе нигеҙендә беҙҙең зиһендә һаҡланып ҡалған инстинкт йәки тыумыштан килгән эске һиҙем, тәбиғи тойғо менән ҡабул итәбеҙ тигән фараз йәшәп килә[9].
Гермес — боронғо грек скульптураһы
«Купальщица». Огюст Ренуар, 1893
Сандро Боттичелли — Рождение Венеры, ок. 1485 (деталь)
Эрос (һөйөү) һәм физик матурлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡаршы затҡа (енескә) оҡшағанда матур була. Ҡатын-ҡыҙҙы/ир-егетте партнёр итеп һайлағанда, ниндәй затҡа нимә кәрәклегендә беҙ бер ҡасан да яңылышмайбыҙ. Бында нәҡ «алдағы быуындар тәжрибәһе» ярҙамға килә лә инде[10].
Тәнде бар яҡлап гармониялы үҫтереү, башҡа төр ҡаҙаныштар кеүек үк, һәр кешенән ҙур хеҙмәт һәм тырышлыҡ талап итә.
Рухи матурлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешелә бөтә нәмә лә: йөҙө лә, кейеме лә,
күңеле лә, уйҙары ла матур булырға тейеш.
Физик матурлыҡтан тыш кешелек мәҙәниәтендә шулай уҡ әхлаҡи, рухи матурлыҡ хаҡында ла төшөнсә формалашҡан. Был категория йәшкә һәм енескә ҡарамай һәр кемгә ҡарата ҡулланыла һәм кешенең аҡыллылығына, зирәклегенә, намыҫлылығына, тоғролоғона, баҫалҡылығына, әҙәплелегенә ҡарашты билдәләй. Балалар, үҫмерҙәр һәм йәш егет менән ҡыҙҙарға ҡарата был төшөнсәгә шулай уҡ «ғәйепһеҙлек», «гөнаһһыҙлыҡ», «саф күңеллелек», «хәйләһеҙлек», «эскерһеҙлек», «боҙолмағанлыҡ» һәм башҡа шундай ҡылыҡһырламалар инә.
Төрлө мәҙәниәттәрҙә физик матурлыҡ эталондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихтан күренеүенсә, матурлыҡ үрнәктәре һәм «ҡалыптары» төрлө илдәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә бик ныҡ айырыла[11]. Тән төҙөлөшөндә күренеп торған физик етешһеҙлектәре, симметрияһыҙлыҡтары булмаған[12] һәм тышҡы күренеш менән «уртаса» булған (һәр расала — үҙ эталоны) кешеләргә өҫтөнлөк биреүҙән тыш, үҙгәреп торған башҡа мәҙәни сифат айырмалыҡтары ла бар.
Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римдә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар матурлығы эталоны XX быуаттыҡынан, олимпия хәрәкәте үҫкән дәүерҙекенән ғәмәлдә айырылмай.
Урта быуаттарҙа көлһыу төҫ, йөҙҙә нур булмау, ағарынғанлыҡ һәм ябыҡлыҡ модала булһа, барокко дәүерендә киреһенсә тулылыҡ, йыуантыҡлыҡ (мәҫәлән, Рубенс картиналары) һәм үрсем биреү һәләте күҙгә бәрелеп торған кәүҙә модаға инә (голланд оҫталарының картиналары, — мәҫәлән, рәссам Герард Терборх төшөргән ханымдар).
XXI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатын-ҡыҙ матурлығы эталондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
И если красота её поблекнет,
То, думаю, создатель красоты,
При гибели прекрасного созданья,
Утратить должен более, чем я.
Хәҙерге ваҡытта «юғары мода» сиктән тыш ябыҡ, оҙон буйлы, нескә билле һәм оҙон аяҡлы һынды ҡатын-ҡыҙ матурлығының үрнәге итеп рекламалауын дауам итә. «Көсһөҙ заттар»ҙың буй-һыны зифа һәм һомғол булып, билдәле 90—60—90 күрһәткестәренә тап килергә тейеш[13].
Рәсәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылда Көньяҡ федераль университет хеҙмәткәрҙәре тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ матурлығының асылын тикшергән. Тикшереүҙә ҡатнашыусыларҙан улар өсөн сибәр ҡатын-ҡыҙ идеалы бармы-юҡмы икәнен һәм кемде уға индереүҙәрен белешкәндәр. Һорашыу һөҙөмтәһендә яуап биреүселәрҙең күпселеге өсөн матурлыҡ тормоштағы реаль кешеләрҙең күҙ менән күрерлек (визуаль) аныҡ образы аша һынланыуы асыҡланған. 30 процент яуап биреүселәр матур ҡатын-ҡыҙҙың телевидение тапшырыуҙары нигеҙендә тыуған йыйылма образы хаҡында фекер йөрөткән. Дөйөм алғанда, сибәр ҡатын-ҡыҙ өлгөһө булараҡ Одри Хепбёрн, Мэрилин Монро һәм Анджелина Джоли исемдәре аталған. Тикшереүҙә ҡатнашҡан йәштәр бары тик көнбайыш һылыуҙарына ғына туҡталһа, олораҡтар РСФСР-ҙың һәм Рәсәйҙең халыҡ артистары Валентина Толкунова менән Ирина Алфёрованы ла ҡатын-ҡыҙ матурлығы өлгөһө итеп күрһәткән[14].
Һорашыуҙа ҡатнашыусыларҙың күптәре ҡатын-ҡыҙ матурлығы эталонын зифа буйлы, оҙон сәсле һәм ҙур күҙле итеп тасуирлаған. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре тышҡы бөхтәлек һәм ҡаралғанлыҡ (ухоженность), шулай уҡ ыҫпайлыҡ (аккуратность) кеүек сифаттарҙы мөһим тип билдәләһә, ир-аттар күберәк сәс һәм күҙҙәрҙең төҫөнә иғтибар биргән. Матурлыҡ идеалы тип аталған билдәле шәхестәрҙең фотоһүрәттәрен өйрәнеү һөҙөмтәһендә шул асыҡланған: матур ҡатын-ҡыҙҙар — ҡара сәсле (брюнетка), ҙур, асыҡ һәм мәғәнәле (выразительный) күҙле, уртаса комплекциялы һәм пропорциональ һынлы булырға тейеш. Брюнеткалар блондинкаларға (һары сәслеләргә) ҡарағанда күберәк тауыш йыйған[14].
Һөҙөмтәлә сибәр (матур, һылыу) ҡатын-ҡыҙҙың шундай йыйылма портреты хасил була: буй 158—175 сантиметр, ауырлыҡ 48—64 килограмм, һомғол, зифа һәм пропорциональ буй-һын (фигура), йәшел йә ҡуңыр күҙҙәр, ҡуйы оҙон керпектәр, сәләмәт һәм ҡуйы сәс, хисле ирендәр, ҡаралған ҡулдар һәм тырнаҡтар, таҙа һәм шыма тән тиреһе. Ыҡсымлыҡ (миниатюрность), ҡыҫҡа сәс, макияждың юҡлығы һәм 90—60—90 классик пропорциялар һирәк кенә телгә алына. Һуңғы ваҡытта матур һын хаҡындағы төшөнсә үҙгәреү кисерә — ул ябыҡ түгел, ә нормаль, «һау-сәләмәт» ҡатын-ҡыҙ буй-һыны[14].
Матур ҡатын-ҡыҙҙың характерына килгәндә, яҡшылыҡ һәм киң күңеллелек, аҡыл һәм башҡаларҙы аңлай белеү, шулай уҡ ярҙамсыллыҡ, кеше хәленә инеүсәнлек, яғымлылыҡ һәм наҙлылыҡ, юморҙы аңлау кеүек сифаттар мотлаҡ тәүге урындарҙа тора. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре йышыраҡ зирәклек (мудрость) һәм үҙеңә ышанғанлыҡты күрһәтһә, ир-егеттәр алсаҡлыҡ, аралашыусанлыҡ һәм яғымлылыҡ менән наҙлылыҡты алға ҡуя. Һылыу исеменә дәғәүә итеүсе ҡатын-ҡыҙ бынан тыш аҡыллы, әҙәпле, кеселекле, төплө, аһәңле (гармониялы), үҙенә тартып тороусы (харизмалы), яратыусы, маҡсатҡа ынтылышлы, тәрбиәле, аралашҡанда һөйкөмлө һәм мөләйем булырға ла тейеш. Яуап биреүселәрҙең күпселеге фекеренсә, матур ҡатын-ҡыҙҙың юғары йә тамамланмаған юғары белеме булыуы зарур[14].
Ир-ат матурлығы эталондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Итальяндар донъялағы иң матур ир-ат тип танылған, һәм йылдар үтеү менән һирәкләнә барған сәс, биттәге йыйырсыҡтар уларҙың һөйкөмлөлөк һәм яғымлылығын бер ҙә кәметмәй[15].
Матурлыҡ бәйгеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матурлыҡ бәйгеһе — ҡатнашыусыларҙың иң сибәре билдәләнгән ярыш. Йыш ҡына был конкурстарҙа төрлө маһирлыҡты, уйлау-фекерләү һәләтен (интеллектты) һәм телмәр (ораторлыҡ) оҫталығын күрһәтергә кәрәк.
Легенда буйынса, беренсе матурлыҡ бәйгеһе итеп өс алиһә — Гера, Афина һәм Афродитаның ярышы һанала. Хөкөмдар (судья) итеп улар Паристы (кешене) һайлай, һәм ул төп бүләкте — алма һәм «Иң һылыу» исемен Афродитаға бирә. Троя һуғышы башланыуға нәҡ ошо сәбәпсе була ла инде.
Боронғо Трояла Илиондың иң матур ҡыҙын һайлауҙары тураһында туранан-тура булмаһа ла, ситләтелгән раҫлауҙар һаҡланған. Баһаман (жюри) йырсылар, скульпторҙар, ораторҙар һәм яугирҙәрҙән торған.
Документаль раҫланған матурлыҡ бәйгеләренең тәүгеләре б. э. т. 5 быуатта Боронғо Грециялағы Коринф ҡалаһында үтә. Унда хакимлыҡ иткән Кипелис ер алиһәһе Гея хөрмәтенә байрам ойоштора. Иң лайыҡлы дәғәүәсе алтын эйәһе тип нарыҡлана. Был башланғыс гректарға хуш килә, һәм ошоға оҡшаш бәйгеләр башта Афинала, һуңыраҡ бар ерҙә дә үткәрелә башлай. Эгей диңгеҙенең Лесбос утрауындағы ярыштар айырыуса киң билдәлелек яулай.
Боронғо Вавилонда матурлыҡ бәйгеһе еңеүсеһенә «һылыуҡай» исеме бирелеү менән бергә уға тәғәйен хаҡ та ҡуйылған: уның исеме әйтелгәс, ир-аттар ҡысҡырып хаҡты атаған. Артабан һылыу ҡыҙға өйләнеү өсөн уны ғаиләһенән конкурс һөҙөмтәһендә билдәләнгән нәҡ ошо аҡсаға һатып алырға кәрәк булған.
Боронғо Ҡытайҙа, шулай уҡ хәҙерге Перу биләмәләрендә ҡасандыр йәшәгән индеец ҡәбиләләренең Инкалар империяһында һәм Малайзия халҡында һылыуҙарҙы һайлау буйынса махсус ҡағиҙәләр булған. Еңеүсене билдәләгәс, йола нигеҙендә тантаналы шарттарҙа уны ҡан эскес алла йә рухҡа (затҡа) ҡорбан итеп биргәндәр.
Исламдың ҡаты ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡарамаҫтан, Осман империяһындағы һәрәмдәрҙә иң һылыу йәриәне һайлап күңел асҡандар.
Австралия һәм Тымыҡ океан утрауҙары ҡәбиләләренең 20 быуатҡа тиклем үткәрелгән бәйгеләрендә кейәүгә сыҡмаған һөйкөмлө ҡыҙҙар шәрә килеш ярышҡан. Еңеүсене ауылдың «беренсе» егете кәләш итеп алған.
Уганданың матурлыҡ бәйгеләрендә йөҙ-бит һәм төҫ матурлығына айырым иғтибар бирмәй, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан иң матур янбаш хужаһын һайлағандар. Ҡайһы бер еңеүселәрҙең арт һандары шундай ауыр булған, улар хатта сит ярҙамдан тыш аяҡтарына ла баҫа алмаған.
Рәсәй империяһында оҙаҡ ваҡыт батшаға ҡатынды конкурс буйынса һайлағандар һәм уға бөтөн дәүләттең бар ғаиләләренән ҡыҙҙарҙы йыйғандар. Социаль хәл һәм байлыҡ иҫәпкә алынмаған, беренсе урынға матурлыҡ һәм сәләмәтлек ҡуйылған. Приз — батша ҡатыны исеме һәм күп осраҡта тиҙ үлем йәки монастырь. Урыҫ батшалары шулай итеп ҡатындарын шаҡтай тиҙ алыштырған.
Европала бындай бәйгеләр хаҡында урта быуаттарҙа уҡ оноталар. Инквизиция заманының иң матур ҡыҙының сираттан тыш утта яндырылыу ихтималлығы ғына бик юғары булған. Христиан сиркәүе, ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң һылыуҙары ла, иң шөкәтһеҙ һәм ғәриптәре лә мотлаҡ иблискә хеҙмәт итә һәм шунлыҡтан улар ошондай ҡиәфәткә эйә, тип һанаған.
Сығанаҡ: http://fact.inf.ua/p.html [16]
1888 йылдың 19 сентябрендә Бельгияның Спа ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе матурлыҡ бәйгеһе үтә. 350 кандидаттың 21-е финалға етә: тик ир-егеттән генә торған баһаман уларҙы ябыҡ ишек артында «ҡарап тикшерә». Францияның Кариб диңгеҙе утрауҙарында урынлашҡан диңгеҙ аръяғы департаменты Гваделупа вәкиле 18 йәшлек Берта Сукаре (франц. Bertha Soucaret) еңеүсе тип табыла һәм 5000 Бельгия франкы күләмендәге призға лайыҡ була.[17]
Халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң әһәмиәтле халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеләре (конкурстары):
- Донъя һылыуы (Мисс Мира)
- Ер шары һылыуы (Мисс Земля)
- Ғаләм һылыуы (Мисс Вселенная)
- Мисс Интернешнл
Донъя һылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Донъя һылыуы» (ингл. Miss World) — йыл һайын үткәрелеп килгән халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһе. «Ер шары һылыуы», «Ғаләм һылыуы» һәм «Мисс Интернешнл» конкурстары менән бер рәттән донъялағы матурлыҡ бәйгеләренең иң абруйлыһы һәм дәрәжәлеһе һанала.
«Донъя һылыуы» конкурсын 1951 йылда Бөйөк Британияла продюсер Эрик Морли (1918—2000) үткәрә башлай. Уның ҡатыны Джулия Морли — иренең вафатынан һуң был шоу-тамашаның рәйестәше. Алда әйтелгәндәре менән бергә был матурлыҡ бәйгеһе лә донъяла иң билдәлеһе, конкурс финалын телевизорҙан 200-ҙән ашыу илдең тамашасылары ҡарай.
«Донъя һылыуы» тәүҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың бикини фестиваль-конкурсы итеп ойошторола, матбуғат уға «Донъя һылыуы» исемен бирә. Башта бәйгене бер тапҡыр ғына үткәреү планлаштырылған була. "Ғаләм һылыуы"ның ойошторолоуын белгәс, Морли үҙенең шоуын һәр йыл һайын үткәрергә ҡарар итә.
Бикиниға ҡаршы булған оппозиция беренсе конкурстан һуң уны ҡәҙимге һыу инеү кейеме менән алыштыртыуға өлгәшә. 1959 йылда Би-би-си бәйгене телевизор экрандарына сығара, был иһә шоү-тамашаның ғәйәт популярлашыуына килтерә.
Уҙған быуаттың 80-се йылдарында шоу-тамашаға ҡатнашыусыларҙың интеллект (фекерләү һәләте) кимәлен билдәләүсе һынамыштар өҫтәлә. Шуға ҡарамаҫтан конкурс үҙе тыуған Британияла иҫке модалы һәм сәйәси яҡтан шаҡтай әҙәпһеҙ итеп ҡарала. Йола буйынса Донъя һылыуы бер йыл Лондонда йәшәй. Конкурста Венесуэла вәкилдәре алты тапҡыр бәйге еңеүсеһе булды.
2016 йылдың 18 декабренән планетаның төп һылыуы титулын Пуэрто-Рико вәкиле Стефани Дел Валье йөрөтә[18].
Һуңғы алты йылда «Донъя һылыуы» титулын яулаусылар:
- 2016 йыл — Стефани Дел Валье, 19 йәш, Пуэрто-Рико[19].
- 2015 йыл — Мирея Лалагуна, 23 йәш, Испания[20].
- 2014 йыл — Ролен Штраусс, 22 йәш, Көньяҡ Африка Республикаһы[21]
- 2013 йыл — Меган Янг, 23 йәш, Филиппин, илдең был исемгә лайыҡ булған тәүге вәкиле[22].
- 2012 йыл — Юй Вэнься, 23 йәш, Ҡытай[23]
- 2011 йыл — Ивиан Саркос, 22 йәш, Венесуэла[24]
Бәйгелә СССР һәм Рәсәй вәкилдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1989 — Анна Горбунова — Мисс Фотогеничность
- 1990 — Лаума Земзаре/Lauma Zemzare (Латвия ССР-ы вәкиле, Мисс СССР)[25]
- 1991 — СССР тарҡалыу сәбәпле ҡатнашмайҙар
- 1992 — Юлия Курочкина — Донъя һылыуы
- 1993 — Ольга Сысоева
- 1994 — Анна Малова
- 1995 — Елена Базина
- 1996 — Виктория Цапицына
- 1997 — Людмила Попова
- 1998 — Татьяна Мокрушина
- 1999 — Елена Ефимова
- 2000 — Анна Бодарева
- 2001 — Ирина Коваленко — ярым финалсы (топ 10)
- 2002 — Анна Татаринцева — ярым финалсы (топ 20)
- 2003 — Светлана Горева
- 2004 — Татьяна Сидорчук — ярым финалсы (топ 15)
- 2005 — Юлия Иванова — Мисс Бикини, ярым финалсы (топ 15)
- 2006 — Александра Мазур
- 2007 — Татьяна Котова
- 2008 — Ксения Сухинова — Донъя һылыуы, Мисс Топ-Модель
- 2009 — Ксения Шипилова
- 2010 — Ирина Шәрипова — ярым финалсы (топ 25)
- 2011 — Наталья Гантимурова — сирек финалсы (топ 30)
- 2012 — Елизавета Голованова
- 2013 — Эльмира Абдразаҡова
- 2014 — Анастасия Костенко — ярым финалсы (топ 25)
- 2015 — София Никитчук — 1-се вице-мисс
- 2016 — Яна Добровольская — ярым финалсы (топ 21)
Ер шары һылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ер шары һылыуы» (англ. Miss Earth) — «Донъя һылыуы», «Ғаләм һылыуы» һәм «Мисс Интернешнл» халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһеләре менән бергә донъялағы иң абруйлы матурлыҡ бәйгеләренең береһе. Ул беренсе кимәл конкурстары араһында иң күп ҡатнашыусыларҙы йыя. 2001 йылда башланған бәйге Филиппинда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эгидаһы аҫтында үткәрелә[26].
Конкурстың идеяһы — бөгөнгө көндәрҙәге гуманитар, тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт тереклеген һаҡлау проблемаларына йәмәғәтселек иғтибарын йүнәлтеү. Бынан сығып, барлыҡ ҡатнашыусылар бөтә Ер шарындағы һәм конкрет төбәктәрҙәге экологик хәлдәрҙе яҡшыртыуға ҡағылышлы халыҡ-ара проекттарын тәҡдим итәләр. Еңеүсе БМО-ның Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау программаһын тормошҡа ашырыу буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы вәкиле итеп билдәләнә.
Бәйгенең еңеүселәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө йылдарҙа «Ер шары һылыуы» (1-се урын), шулай уҡ Мисс Һауа (2-се урын), Мисс Һыу (3-сө урын) һәм Мисс Ут (4-се урын) исемдәрен түбәндәге ҡыҙҙар яулаған:
- 2003 йылдың майында Ер шары һылыуы — 2002 Джейла Главович (Босния һәм Герцеговина]]) еңеүсе дәрәжәһенән мәхрүм ителә, уның тажы беренсе вице-Мисс Уинфред Омваквеға (Кения) тапшырыла.
Ғаләм һылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ғаләм һылыуы» (ингл. Miss Universe, урыҫса Мисс Вселенная) — йыл һайын үткәрелгән халыҡ-ара һылыулыҡ бәйгеһе, шулай уҡ алдағы конкурстар менән бер ҡатарҙан иң дәрәжәлеләр исемлегенә инә.
1951 йылда «Мисс Америка» бәйгеһендә еңеү яулаған Иоланда Бетбезе конкурстың эре бағыусыһы булған Pacific Mills компанияһы етештергән Catalina һыу инеү кейемдәрендә фотоға төшөүҙән баш тарта. Шуның өсөн Pacific Mills алдағы 1952 йылда «Мисс Америка» бәйгеһен үткәреүҙә ҡатнашыуын туҡтата һәм «Мисс АҠШ» исеме менән альтернатив конкурс һәм «Ғаләм һылыуы» тигән халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһе ойоштора. Калифорния штатының Лонг-Бич ҡалаһында уҙған беренсе конкурста Финляндия вәкиле Арми Куусела еңеүсе була. Бәйге 1955 йылда тәүге тапҡыр телевизорҙан күрһәтелә. 1971 йылға тиклем конкурс АҠШ-та үҙһа, 1972 йылдан ул йыл һайын яңы илдә ойошторола.
Артабан бәйге «Kayser-Roth», һуңыраҡ «Gulf and Western Industries» ҡулында булһа, 1996 йылда уны үткәреү хоҡуғын бизнсмен һәм сәйәси эшмәкәр Дональд Трамп һатып ала.
Конкурста ҡатнашыусы илдәр географияһы йылдан-йыл киңәйә бара. 21 быуат башынан уға Ҡытай (2002), Албания (2002), Вьетнам (2004), Грузия (2004), Эфиопия (2004), Латвия (2005), Ҡаҙағстан (2006), Танзания (2007) һәм башҡа ҡайһы бер дәүләттәр ҡушылды.
Рәсәй 1994 йылдан айырым ил булараҡ бәйгелә ҡатнаша. 2002 йылда уның еңеүсеһе исеменә Рәсәй һылыуы (Мисс России) Оксана Фёдорова лайыҡ була, әммә был исем менән бәйле барлыҡ йөкләмә һәм бурыстарҙы үтәй алмау сәбәпле ул титулын юғалта. Рәсәйҙең Краснодар крайы Туапсе ҡалаһында тыуған һәм 1994 йылда ата-әсәһе менән Канаданың Торонто ҡалаһына күсеп киткән һәм бынан алда Мисс Канада булған Наталья Глебова 2005 йылда «Ғаләм һылыуы» исемен ала.
Мисс Интернешнл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мисс Интернешнл (Miss International Beauty, The International Beauty Pageant) — кимәле һәм әһәмиәте буйынса донъялағы дүртенсе матурлыҡ бәйгеһе. Беренсе тапҡыр ул Америка Ҡушма Штаттарында, Калифорния штатындағы Лонг-Бич ҡалаһында 1960 йылда, «Ғаләм һылыуы» конкурсы Майамиға күсерелгәс, үткәрелә. 1967 йылғаса бәйге Лонг-Бичта, 1968—1970 йылдарҙа Японияла, бер генә урында, тағы ла «Экспо 70» күргәҙмәһе менән билдәле Осака ҡалаһында ойошторола. 1971 һәм 1972 йылдарҙа бәйге тағы ла Лонг-Бичҡа күсә. Бынан һуң инде ул һәр йыл һайын тағы ла Японияла уҙа. Был ил вәкиле Икуми Ёсимацу Мисс Интернешнл титулына 2012 йылдың 21 октябрендә лайыҡ була.
Ҡатнашыусыларҙың тышҡы ҡиәфәте генә иғтибарға алынмаған был бәйге шулай уҡ «Матурлыҡ байрамы» һәм хатта «Матурлыҡ ярышы» исемдәре менән дә билдәле. Конкурсанттар, «Тыныслыҡ һәм матурлыҡ илсеһе» образын тыуҙырып, ярҙамсыллыҡ, кеше хәленә инеүсәнлек, изгелек сифаттарын, яҡшылыҡ теләү һәм дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һәм бер үк ваҡытта матурлығын, интеллектын да күрһәтергә тейеш. Иң мөһиме: башҡа илдәргә лояль ҡараш. Һуңғы бурыс — Ерҙә тыныслыҡ, изгелекле мөнәсәбәт, яҡшылыҡ теләү кәрәклеген һәм был төшөнсәләрҙе ныҡлы аңлау зарурлығын асып, ышандырырлыҡ итеп сығыш яһау.
Башҡортостандың «Һылыуҡай» республика гүзәллек бәйгеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Һылыуҡай» республика бәйгеһе 1992 йылда Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы һәм Республика халыҡ ижады үҙәге тарафынан булдырыла, уны «Һомай» дефиле-театры" мәҙәниәт һәм ижадты үҫтереү студияһы менән ойошторола. Йыл һайын төп башҡорт һылыуҡайы исеменә һәләтле һәм амбициялы ҡыҙҙар көрәшә. Финалға сығыусыларҙың күбеһе артабан донъя кимәлендә уңышлы йәмәғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәре, журналист, актёр, йырсы һәм супер-модель булып китә. Һуңғы йылдарҙа «Һылыуҡай» бәйгеһе Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта йәшәүсе республикабыҙ вәкилдәре араһында ла уҙа[27]. 2017 йылда милли бәйге 25-се тапҡыр уҙғарылды. Уның финалы 18 мартта «Башҡортостан» дәүләт концерт залы сәхнәһендә үтте.
«Һылыуҡай-2017» республика телевизион гүзәллек бәйгеһендә Өфөнән Земфира Байдәүләтова Гран-при яуланы. Ул ынйы таж менән бүләкләнде. Ҡазандан Ынйы Иҙелбаева беренсе урын алды. Икенсе урынды Ырымбурҙан Зилиә Агишева һәм Балтас районынан Юлиана Әмирйәнова бүлеште. Өсөнсө урын бер юлы өс ҡатнашыусыға — Нефтекаманан Алина Ғилмәтоваға, Салауат районынан Диана Шөғәйеповаға һәм Белорет районынан Әҙилә Әлибаеваға эләкте[28].
Ир-ат матурлығы бәйгеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер илдәрҙә шулай уҡ ир-ат матурлығы бәйгеләре лә үткәрелә. Улар күп яҡтан ҡатын-ҡыҙҙарҙың матурлыҡ конкурстарына оҡшаш булһа ла, һуңғыларында тәү сиратта таҫыллыҡ, көс һәм атлетлыҡ кеүек ир-егет сифаттарына өҫтөнлөк бирелә. Мәҫәлән, Швейцарияла йыл һайын уҙғарылған бындай бәйгеләрҙең һуңында тауыш биреү юлы менән «Мистер Швейцария» асыҡлана[29].
Матурлыҡ өлгөләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбиғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нимфея alba
Архитектурала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Санта-Мария-дель-Фьоре соборының алдан күренеше (Италия, Флоренция ҡалаһы)
Реймс соборының алғы яҡ күренеше. (Франция, Реймс ҡалаһы)
Антони Гауди: Бальо йорто (Испания, Барселона ҡалаһы)
Скульптурала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һынлы сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сандро Боттичелли: Венераның тыуыуы
Караваджо: Емеш-еләкле кәрзин тотҡан үҫмер
Густав Климт: Үбеү
Математикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бычков В. В. «Эстетика». — М.: Гардарики, 2005.
- ↑ Асмус В. Ф. «Античная философия»
- ↑ Seife, Charles (2000). Zéro: the biography of a dangerous idea. Penguin. ISBN 0-14-029647-6. p. 32
- ↑ Умберто Эко История Красоты — СЛОВО/SLOVO, 2013. — 440 б. — ISBN 978-5-387-00570-1.
- ↑ История Красоты… Там же. С. 50
- ↑ История Красоты… Там же. С. 61
- ↑ История Красоты… Там же. С. 72
- ↑ История Красоты… Там же. С. 88
- ↑ И.Ефремов — Лезвие бритвы — спор о красоте
- ↑ Протопопов Анатолий. «Трактат о любви, как её понимает жуткий зануда» + «зеркало»
- ↑ Спасёт ли мир красота? Профессор Николай Крюковский даёт добро кинопроекту «Красота спасёт мир»// Континент.
- ↑ Highfield, Roger. «Why beauty is an advert for good genes». The Telegraph. Retrieved February 13, 2012
- ↑ «Идеал красоты в разные эпохи» — статья на сайте Body Beautiful
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Ионова, Лариса Убойная сила XXI века (рус.) // Российская газета. — М., 2011. — В. 5483 (107).
- ↑ Самыми красивыми мужчинами в мире признаны итальянцы
- ↑ Интересное про конкурсы красоты (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июнь 2013.
- ↑ В Бельгии прошел первый в истории конкурс красоты (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июнь 2013.
- ↑ Корону «Мисс Мира-2016» завоевала представительница Пуэрто-Рико Сайт «Лента. Ру», 2016, 19 декабрь (рус.) (Тикшерелгән 19 декабрь 2016)
- ↑ «Мисс Мира-2016»: кому досталась корона, а кому — лишь аплодисменты. Сайт Woman.ru, 2016, 19 декабрь (рус.) (Тикшерелгән 19 декабрь 2016)
- ↑ Самой красивой девушкой планеты стала стала 23-летняя студентка из Испании. kp.ru — Сайт газеты «Комсомольская правда», 15 декабря 2015 г. (рус.) (Тикшерелгән 6 сентябрь 2016)
- ↑ Представительница ЮАР Ролен Штраус (Rolene STRAUSS) стала победительницей конкурса красоты «Мисс мира 2014». Сайт «1tvnet.ru», 14 декабря 2014 г. (рус.) (Тикшерелгән 6 сентябрь 2016)
- ↑ Представительница Филиппин Меган Янг (Megan Young) 28 сентября получила титул «Мисс Мира-2013».Сайт «1tvnet.ru», 28 сентября 2013 г. (рус.) (Тикшерелгән 6 сентябрь 2016)
- ↑ Юй Вэнься из Внутренней Монголии победила в «Мисс Мира-2012» Сайт «Полит.ру», 18 августа 2012 г. (рус.) (Тикшерелгән 6 сентябрь 2016)
- ↑ "Мисс мира" 2011 года стала представительница Венесуэлы. BBC Russia. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 июль 2012.
- ↑ Pageantopolis Coverage of Miss World 1990 (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 март 2012. 7 декабрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Официальный сайт конкурса (Тикшерелгән 6 сентябрь 2016)
- ↑ Башҡортостанда 25-се тапҡыр «Һылыуҡай» милли гүзәллек бәйгеһе уҙа. , 2017, 26 ғинуар (Тикшерелгән 21 март 2017)
- ↑ Баш ҡалала «Һылыуҡай-2017» республика гүзәллек бәйгеһенең еңеүсеһе билдәләнде. , 2017, 20 март (Тикшерелгән 21 март 2017)
- ↑ André Reithebuch ist Mister Schweiz (нем.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бычков В. В. Византийская эстетика. Теоретические проблемы. М., 1977.
- Бычков В. В. Русская средневековая эстетика. XI—XVII века. М., 1992.
- Лосев А. Ф. История античной эстетики. Т. 1-8. М., 1963—1994.
- Лосев А. Ф., Шестаков В. П. История эстетических категорий. М., 1965.
- Лосев А. Ф. Эстетика Возрождения. М., 1978.
- Татаркевич В. Античная эстетика. М., 1977.
- Белик А. П. Эстетика и современность. М., 1963.
- Дзикевич С. А. Эстетика: Начала классической теории: Учебное пособие для вузов — М.: Академический проект; Фонд "Мир", 2011. — Б. 254. — ISBN 978-5-82-91-1259-2.
- Бычков В. В. Эстетика — М.: Гардарики, 2005..
- Киященко Н. И. Эстетика — философская наука — М.: «Вильямс», 2005. — Б. 592. — ISBN 5-8459-0867-1.
- Каган М. С. Эстетика как философская наука — СПб., 1997..
- Ингарден Р. Исследования по эстетике — М., 1962.
- Лебедев, В. Ю. Эстетика: учебник для бакалавров /В. Ю. Лебедев, А. М. Прилуцкий. — М.: Издательство Юрайт, 2016. −424 с.- Серия : Бакалавр. Базовый курс.
- Кривцун, О. А. Эстетика: учебник для академического бакалавриата /О. А. Кривцун.- 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Издательство Юрайт, 2015. −549 с.- Серия : Бакалавр. Академический курс.
- Худушин Ф. С. Слово о красоте земной — М.: Молодая гвардия, 1982. — 272 б. — 50000 экз. (в пер.)


text:
Аболонка
Аболонка — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Касня йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100312110000001043
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000104
- Бассейн коды — 08.01.01.003
- ГӨ буйынса томы — 10
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Аболонка.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Элек-электән башҡорттар, әртил әртил булып, һәр яҙ һыу ташҡан ваҡытта Эйек, Һаҡмар, Ағиҙел йылғалары буйлап һал ағыҙғандар. Айҙар буйына эшләп, ҡулдарына кергән аҡсаларына ғаиләләренең өҫ-башына кейем-һалым алып, йөкмәнешеп ҡайтҡандар. Бындай кәсеп беҙҙең йәш саҡтарға тиклем дә дауам итте әле.
Йылдарҙың береһендә, яҙғы көслө ташҡын ваҡытында, бер әртил башҡорт кешеләре һал өҫтөнә ултырып китеп барғандарында, бер күбә таш янында көслө өйрөлөп аҡҡан упҡынға эләгеп, һалдары менән бергә упҡынға инеп китәләр. Араларында бер һалсы, тырышып-тырмашып күбә ташҡа йәбешеп, таш башына менеп, упҡын һәләкәтенән ҡотолоп ҡала. Егет иптәштәре өсөн бик ныҡ ҡайғырған, илап-һыҡтаған, улар өсөн йөрәге әрнегән. Бер ауылдан йәнә бер егет тә үҙе генә иҫән ҡалған. Ауылға ҡайтҡас, был ауыр хәлде туғандарына, ата-әсәләренә, бала-сағаларына нисек итеп һөйләрмен инде, тип ҡайғырған, булып үткән фажиғә һәр көн уның күҙ алдында торған.
Һал өҫтөндә ҡырҡ биш кеше,
Уйнап-көлөп бара гел генә.
Ҡара упҡын йотто — һәләк итте,
Ташҡа йәбешеп ҡалдым мин генә.
Ҡара упҡын өйрөлөп аға,
Ер аҫтына китә һыуҙары.
Шул упҡынға төшөп һәләк булды
Тыуған илдең матур улдары.


text:
Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы
Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы (1 октябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2009 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән шағиры. Прозаик, драматург, сценарист, публицист, тәржемәсе һәм фольклорсы. 1977 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1992), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989), Салауат Юлаев ордены кавалеры, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәзим Ғәзиз улы Шафиҡов 1939 йылдың 1 октябрендә Ҡырғыҙ ССР–ының баш ҡалаһы Фрунзела (хәҙер — Ҡырғыҙ Республикаһының баш ҡалаһы Бишкәк) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе ғәиләһен Башҡортостанға күсереп алып ҡайтҡас, Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында мәктәпкә бара, унынсы класты Өфөлә тамамлай. 1957 йылда М. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — Башҡорт дәүләт университеты) филология факультетына уҡырға инә. 1962 йылдан республика йәштәренең рус телендә сыҡҡан «Ленинец» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр һәм бүлек мөдире, Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радио буйынса дәүләт комитетында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. Артабан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында — ғилми хеҙмәткәр, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзында әҙәби консультант була. 1981—1983 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.
Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәзим Шафиҡовтың ижади юлы Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарҙан башлана: ул нәҡ ошо осорҙа шиғриәт менән әүҙем мауыға. Университетты тамамлап, йәштәр гәзитендәге хеҙмәте дәүерендә ул журналистиканың иң алдынғы жанры публицистикала эшләй. башҡортсанан руссаға тәржемә итеү ҙә уның көндәлек эшмәкәрлегенә әйләнә. Йылдан-йылы республикала киң билдәлелек яулай барған әҙип үҙен шулай уҡ проза һәм драматургия өлкәләрендә лә, сценарийҙар яҙыуҙа ла уңышлы һәм емешле һынап ҡарай. Уның «Операция» һәм «Иҫке фатир» исемле спектаклдәре Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә бер нисә миҙгел буйы тамашасыларҙы йәлеп итте. Әҙиптең сценарийҙары буйынса бер нисә документаль фильм, шул иҫәптән ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы хәрби летчик Муса Гәрәев хаҡында — «Шоңҡар», Фәйзи Ғәскәров исемендәге Башҡорт дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле тураһында — «Күңел ҡанаттары», Социалистик Хеҙмәт Геройы флотатор Нурия Муллаҡаеваға арналған «Муллаҡаеваның йондоҙо» һәм башҡалар төшөрөлдө. Әҫәрҙәре өсөн яңы темалар һәм геройҙар эҙләп, ул республиканың ҡала һәм райондары буйлап ижади командировкаларға йыш сыға[1]. "Атыу"(1999), "Сыңғыҙхандың күләгәһе"(2007)романы, "Аттила"(2002)трагедияһы авторы.
Баҫылған китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
рус телендә:
- Рожденные в седле: Стихи — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1971. — 62 с.
- Поющий стебель: Стихи и поэмы — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. — 64 с.
- Водораздел: Стихи — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 96 с.
- Последняя вспышка лампы: Повесть. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1986. — 256 с.
- Жизнь, очарованная танцем. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 68 с.
- Песнь Шульган-Таша: Стихи, поэмы — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — 159 с.
- И совесть, и жертвы эпохи. Их память народа хранит: Портреты. Уфа: Бэшкнигоиздат. 1991. — 224 с.
- Крючья под ребро: Эссе, мысли, стихи. — Уфа: Китап, 1993. — 466 с.
- Формула Канта: Стихи, поэмы, переводы [1962-1985]. — Уфа: Китап, 1996. — 272 с.
- Дыхание жгучее истории. — Уфа: Китап, 1998. — 368 с.
- Старик в ночи: Повести, рассказы, очерки. — Уфа: Китап, 2004. — 372 с.
- Тень Чингисхана. — Уфа: Китап, 2007 г. — с.
- Расстрел. — Уфа: Китап, 1999.
- Избранное в 3-х томах. — Уфа: Китап, 2009 г.
Тәржемәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Урал-Батыр: Эпос — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1986. — стр. (рус.)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)
- Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1992)
- Салауат Юлаев ордены
- Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1995)[2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)
- Шәкүр Р. Ялҡынлы ижад ҡомары // Ағиҙел, 2014, 9-сы һан.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 1 октябрҙә тыуғандар
- 1939 йылда тыуғандар
- Бишкәктә тыуғандар
- 28 ғинуарҙа вафат булғандар
- 2009 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
- Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Алфавит буйынса драматургтар
- Алфавит буйынса тәржемәселәр
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре
- «Ленинец» гәзите журналистары
- Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе яҙыусылары
- Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК
- СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе шағирҙары


text:
1943 йыл
1943 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1943 йылы, 2 мең йыллыҡтың 943 йылы, XX быуаттың 43 йылы, XX быуаттың 5 ун йыллығының 3 йылы, 1940 йылдарҙың 4 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 27 ғинуар — Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 15 ғинуар — Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 15 ғинуар — Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 24 ғинуар — Майский Сәхиб Нурлығаян улы, Советтар Союзы Геройы (1940).
- 23 февраль — Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы, генерал-майор, Башҡортостандың халыҡ геройы, граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһарманы, атаҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.
- 27 февраль — Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Александр Матросов), Советтар Союзы Геройы (1943).
- 29 сентябрь — Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 29 сентябрь — Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 15 октябрь — Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 27 октябрь — Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 28 октябрь — Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 10 ноябрь — Хәйбуллин Ҡотлоәхмәт Ҡотлоғәлләм улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 10 ноябрь — Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
- Подробности
- Просмотров: 301
СИХЫР, ҡ а р а м а г и я, объектҡа негатив биоэнергетик йоғонто яһап, уның гармонияһын боҙоу, өҙөү маҡсатын ҡуйған (үлем, ауырыу, рух төшөнкөлөгө саҡырыу, ғаилә боҙоу һ.б.) йолалар. Аҡ магиянан айырмалы рәүештә, С. башҡарыусы (сихырсы) ярҙам һорап яуыз ендәргә, ҡара көстәргә мөрәжәғәт итә, шуға ла С. дин яҡламай һәм уның символикаһы юҡ. С. комплексы вербаль (арбау, ҡарғыш һ.б.), парциональ (махсус предметтар ҡулланыу: ватыҡ көҙгө, көл, ҡәбер тупрағы, энә, өҙөк еп, яндырылған сәс), акциональ (махсус хәрәкәттәр) өлөштәрен үҙ эсенә ала. С. ҡайтарыуҙы муллалар, әүлиәләр Ҡөрьәндән махсус доғалар уҡыу, ҡаза күреүсегә өшкөртөлгән һыу бөркөү, ҡорбанға салынған мал ҡанын буяу, сыбыҡ, ҡамсы йәки тиҫбе м‑н һуғыу һ.б. ҡаршы йүнәлтелгән комплекслы юлдар аша башҡарған. Сихырсыны айырым билдәләре б‑са танығандар, унан ҡасҡандар, ситтәрәк йөрөгәндәр. Башҡаларға сихыр ебәргән кеше үҙ балаларына, ун ике быуын бөтә зат‑ырыуына ҡарғыш килтерә, тип иҫәпләнгән.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995; Х и с а м и т д и н о в а Ф.Ғ. Башҡорттарҙың им‑том китабы. Өфө, 2006.
Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 543
АБДУЛЛА ТУҠТАРОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Уҫы даруғаһының яһаҡлы татарҙарынан. Улус старшинаһы. 1773 й. нояб. — 1774 й. мартында Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә була. А.Т. отряды Нуғайбәк ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша, апр. Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Бәхтейәр Ҡанҡаев м‑н берлектә Бөрө эргәһендә эш итә. Июнь уртаһында, регуляр ғәскәрҙәрҙең Өфөгә табан хәрәкәтен тотҡарлау өсөн Ҡазан даруғаһының Калинники, Дыуанай һәм Сатаниха аа. янында А.Я.Якубович етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштар алып бара. Салауат Юлаевты хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәткә тоғро старшина отрядтарының хәрәкәте т‑дағы мәғлүмәттәр м‑н тәьмин итә, сент. уның м‑н бергә И.К.Рылеев етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Окт. әсирлеккә эләгә һәм Өфө провинция канцелярияһына килтерелә. 1775 й. июнендә Ырымбурға ғүмерлеккә “ҡаҙна эшенә” ебәрелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
АҒЫНТЫ ҺЫУҘАР, көнкүреш ташландыҡтары, сәнәғәт ҡалдыҡтары м‑н бысранған һәм торама пункттар, сәнәғәт пр‑тиелары терр‑яларынан канализация системалары аша сығарылған һыуҙар. Бысраныу сығанағына ҡарап көнкүреш (хужалыҡ, йорт хайуандары һәм кеше тиҙәктәре), сәнәғәт (ҡайһы берҙәре икенсел ресурстар булып тора; ҡушылмалар миҡдары б‑са бысраҡ, сығарылыу алдынан таҙартылған, һәм шартлы таҙа, ағыҙып сығарылған йәки эшкәртелмәйенсә ҡабат ҡулланылғандарға айыралар) һәм атмосфера (ямғыр һәм ҡар һыуҙары; ш. уҡ урамдарға, ултыртылған йәшел үҫемлектәргә һибелгән һыуҙар) А.һ. айырыла. А.һ. таҙартыу дәрәжәһе һәм ағыҙып сығарыу шарттары “Ер өҫтө һыуҙарын ағынты һыуҙар менән бысраныуҙан һаҡлау ҡағиҙәләре” м‑н рәсмиләштерелгән, уларҙың үтәлешен РФ‑тың Һаулыҡ һаҡлау һәм ижт. үҫеш министрлығының санитария-эпидемиология органдары күҙәтә. Тирә‑яҡ мөхитте бысратыуға юл ҡуймау өсөн һыу менән тәьмин итеүҙең әйләнешле системалары йәки һыу м‑н тәьмин итеү һәм канализацияның йомоҡ (ағып сыҡмай торған) системалары булдырыла (ҡара: Ҡалдыҡһыҙ технология). Таҙартыу ҡоролмаларында ҡулланылған механик ысулдарҙың (тондороу, флотация һ.б.) һөҙөмтәлеллеге 50—70% тәшкил итә, химик (нейтралләштереү, активлаштырылған хлор м‑н окисландырыу һ.б.) — 80—90%, физик‑химик (активлаштырылған күмер м‑н адсорбциялау, ион алмаштырыусы ыҫмалалар м‑н сорбциялау, шыйыҡ фазалы экстракция һ.б.) — 90—95%, биол. таҙартыу — 85—95%; уларҙы рекуперациялау (А.һ. ҡиммәтле матдәләрҙе айырып алыу һәм артабан эшкәртеү) һәм деструкциялау (окисландырыу йәки ҡайтарылыу әүерелештәре аша тарҡатыу; деструкция продукттары газ йәки ултырма рәүешендә сығарыла) төрҙәренә айыралар. Йыл һайын эске һыу ятҡылыҡтарына һәм диңгеҙҙәргә 150 км3 А.һ., ш. иҫ. 40 км3 бөтөнләй таҙартылмаған көйө ағыҙып сығарыла.
Башҡортостанда химия, нефтехимия, нефть эшкәртеү сәнәғәте һәм машиналар эшләү пр‑тиеларына һыу таҙартыу ҡоролмалары урынлаштырылған. 20 б. 40‑сы йй. Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑нда Б.А.Миткалёв етәкс. А.һ. составын тикшереү башлана, Ишембай, Өфө НЭЗ‑дарында таҙартыу ҡоролмаларының нефть продукттары концентрацияһы (50—300 мг/л) асыҡлана. 50‑се йй. аҙ. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда айырым (сәнәғәт ямғырының йыйылған һыуҙары, эмульсияланған һәм тоҙло А.һ. өсөн) канализация системалары (илдең бөтә НЭЗ‑дарында индерелгән), барометрик конденсаторҙар ярҙамында һыу м‑н тәьмин итеүҙең йомоҡ циклы (Яңы Өфө НЭЗ‑ы) эшләнә. 60‑сы йй. Өфө НЭЗ‑ында А.һ. механик һәм физик-химик юл м‑н таҙартыу өсөн тәжрибә һынау ҡоролмаһы (ҡеүәте 1—30 м3/сәғ) төҙөлә. Э.Г.Иоакимис етәкс. ҙур баҫым аҫтында барған флотация ысулы, ВПК‑402 полиэлектролиты (“Каустик” пр‑тиеһында етештереүгә индерелгән) уйлап табыла. 1961 й. башлап А.һ. биол. таҙартыу системаларын (1971 й. Белорусcияның Новополоцк НЭЗ‑ында төҙөлгән) эшләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. 70‑се йй. уртаһында һыу м‑н тәьмин итеүҙең әйләнешле схемалары (Өфө, Новополоцк НЭЗ‑дарында индерелгән) эшләнә. 90‑сы йй. Р.Ғ.Ғәлеев етәкс. каталитик крекинг ҡулайламаһының сульфидлы технологик конденсатын фенолдан таҙартыу технологияһы, А.һ. таҙартыуҙың герметизацияланған системаһы (Өфө НЭЗ‑ы), һыу м‑н тәьмин итеүҙең әйләнешле системаһын индереү өсөн А.һ. биол. ысул ярҙамында өҫтәмә таҙартыу ҡоролмаларын (500 км3/сәғ) проектлауға технология регламенттары (Яңы Өфө НЭЗ‑ы) эшләнә. Өфө НЭЗ‑дарының ҡалдыҡ һыуҙарын физик-химик һәм биол. ысулдар м‑н таҙартыу системалары камиллаштырыла, Өфө һәм Атырау (Ҡаҙағстан) НЭЗ‑дарында эмульсиялы нефть шламдарын утилләштереү ысулдары индерелә. 2000 й. алып “ТАНЕКО” ААЙ (Түбәнге Кама ҡ.), Мәскәү НЭЗ‑ы һ.б. өсөн физик-химик, биол. таҙартыу ысулдарын, ш. уҡ ультрафильтрлау, кире йүнәлештәге осмос, электродиализ файҙаланып һыу таҙартыу ҡоролмаларын (уларҙы ҡулланыу һөҙөмтәһендә һыу балыҡ хужалығы пр‑тиелары нормативтарына тура килә) проектлау алып барыла.
А.Б.Магид
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 763
БӘЛӘБӘЙ РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Туймазы һәм Бүздәк, төньяҡ-көнсығышта — Дәүләкән, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Әлшәй, көньяҡта — Бишбүләк, көнбайышта Йәрмәкәй р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Бәләбәй кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1963— 65 йй. райондарҙы эреләтеүгә бәйле, Б.р. составына Йәрмәкәй һәм Бишбүләк р‑ндары терр‑яһы ингән. Майҙаны — 1859 км2. Адм. үҙәге — Бәләбәй ҡ., Өфөнән көньяҡ-көнбайышҡа 180 км һәм Аксаков т. юл ст. төньяҡҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 74,1; 1959 — 35,7; 1989 — 16,6; 2002 — 17,4; 2010 — 20,8. Милли составы (2002): урыҫтар — 39,1%, сыуаштар — 21,0%, татарҙар — 19,0%, башҡорттар — 13,3%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 8,8 кеше/ км2. Районда Приют ҡасабаһы, 15 ауыл советы, 88 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Аксаков (3,2 мең кеше), Знаменка (1,9 мең), Баженов (0,5 мең), М.Горький ис. тоҡомсолоҡ заводының Үҙәк усадьбаһы (0,9 мең) ауылдары.
Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы яйла һымаҡ, киртләсле, йырын-һыҙалар селтәре м‑н йырғыланған. Район Татар көмбәҙе сиктәрендә һәм уның ситке зонаһында ята. Эзбизташ (Красная Зарница), ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Туҙлыҡыуыш), төҙөлөш ҡомо (Алексеевка, Песмән, Сысоевка), балсыҡ һәм кирбесле ҡомло балсыҡ (Бәләбәй I), нефть ятҡылыҡтары (Бәләбәй, Илькин, Өҫән-Ивановка һ.б.), ер аҫты һыуҙары ятҡылыҡтары (Бәләбәй, Мартынов, Һыуыҡҡул, Шкапов) асылған. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Уртаса йыллыҡ т‑ра 2,1°С, ғин. уртаса т‑ра ‑15°С, июлдә 19°С. Абс. макс. т‑ра 38°С, абс. миним. ‑47°С. Яуымтөшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 450—550 мм, йылы осорҙа 350 мм. Гидрографик селтәрҙе Рә (Ыҡ й. ҡушылдығы), Өҫән йй. һәм уларҙың ҡушылдыҡтары барлыҡҡа килтерә. Һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағы, йыуылған, типик карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә. Киң япраҡлы урмандар төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм район майҙанының 35%‑ын биләй. Хайуандар донъяһы дала төрҙәренән тора. Өҫән-Ивановка урман хужалығындағы ҡарағас, ҡарағай культуралары һәм Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар, Мичурин шыршыһы һәм элек ултыртылған ҡарағастар — тәбиғәт ҡомартҡылары. Бәләбәй урман хужалығында яҙғы умырзаяны һаҡлау б‑са заказник, Өҫән-Ивановка заказнигы һәм Бунин урманы заказнигы ойошторолған. Б.р. терр‑яһына Асылыкүл тәбиғи паркының бер өлөшө инә.
2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 108,8 мең га (дөйөм майҙандың 58,5%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 64,1, сабынлыҡтар — 4,3, көтөүлектәр — 38,9; урмандар майҙаны — 66, ер өҫтө һыуҙары — 0,3. Район Урал алды дала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [АХПК, 2 ААЙ, 12 ЯСЙ, 150 крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары үҫтереүгә, малсылыҡҡа махсуслаша. Сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ үҫешкән, элеватор бар. “Башнефть—Добыча” ЯСЙ нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү, “Газпром трансгаз Уфа” ЯСЙ тәбиғи газ ташыу м‑н шөғөлләнә. “Сельэнерго” ЯСЙ, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй. Район терр‑яһынан Куйбышев т. юлы (Абдулла—Өфө участкаһы) һәм Бәләбәй—Йәрмәкәй—Приют, Бәләбәй—Николаевка—Туймазы—Баҡалы, Аксёнов—Аксаков автомобиль юлдары үтә. Б.р. көнбайыш иҡтисади төбәккә инә.
17 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар ижады үҙәге; үҙәк дауахана, ауыл амбулаторияһы, 31 фельдшер-акушерлыҡ пункты, шәфҡәт туташы хеҙмәте бүлеге, Аксаков С.Т. исемендәге шифахана, “Глуховская” шифаханаһы; 37 клуб учреждениеһы, 31 китапхана, Аксаковтар ғаиләһе музейы (ҡара: Аксаков музейы), Иванов К. йорт-музейы, Цветаева М. музейы һ.б. бар. 2 халыҡ һәм 2 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Белебеевские известия” һәм “Урал сасси” гәз. сыға.
Ғ.Ә.Ғафаров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Бала саҡтың сағыу бер көнө
17 марта 2017 йыл | Хаттар
Нәҙекәй бил бал ҡорттары кеүек, осоп-осоп бейейҙәр. Бәләкәс кенә, күмәктәр үҙҙәре... Бына бит ул бала саҡтың сағыу бер көнө!
Был күренеште "Миләшкәй” балалар баҡсаһының «Кәрәҙ» башҡорт төркөмөндә халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арнап әсәй-өләсәйҙәр өсөн үткәрелгән байрамда күҙәттек. Төркөмгә йөрөүсе тәрбиәселәрҙең һәм кескәйҙәрҙең был сараға уңған бал ҡорттары кеүек тырышып-тырмашып әҙерләнгәне күренеп тора. Зал байрамса матур итеп биҙәлгән. Шиғырҙар ятланған, бейеүҙәр өйрәнелгән. Әсәйҙәргә бағышланған йырҙар күңелгә күтәренке кәйеф өҫтәне. Килгән ҡунаҡтар ҙа тик кенә ултырманы – өләсәйҙәр ярышып йомғаҡ ураһа, әсәйҙәр "Тирмә” уйынында ҡатнашты. Төркөмдә башҡорт телен генә түгел, мәҙәниәтен дә өйрәнеүгә тос өлөш индерелеүенә тағы ла бер тапҡыр инандыҡ.
Байрам булғас, бүләкһеҙ булмай. Уны бәләкәстәребеҙ үҙ ҡулдары менән кәрзингә ултыртып эшләп бүләк иттеләр. Ата-әсәләр комитеты ла ҡотланы. Ә Айҙарҙың өләсәһе шағирә Фәүзиә Ҡотлогилдина төркөмгә яңы ғына сыҡҡан 2 китабын бирҙе. Күңелле осрашыу сәй эсеү менән тамамланды.
Ошо сараны әҙерләп алып барған, барыбыҙға ла байрам кәйефе бүләк иткән, балаларыбыҙға тыуған илгә, туған телгә һөйөү орлоҡтары сәсеүсе тәрбиәселәребеҙ Әлфирә Хәбиәхмәтова, Зөһрә Шәрәфетдинова һәм тәрбиәсе ярҙамсыһы Йәмилә Сәғитоваға оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Һеҙҙең кеүек тәрбиәселәр барҙа илебеҙҙең дә, телебеҙҙең дә киләсәге яҡты булыр тип ышанғы килә.
Ата-әсәләр исеменән,
Минәүзә ИШҠОЛОВА.
Был күренеште "Миләшкәй” балалар баҡсаһының «Кәрәҙ» башҡорт төркөмөндә халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арнап әсәй-өләсәйҙәр өсөн үткәрелгән байрамда күҙәттек. Төркөмгә йөрөүсе тәрбиәселәрҙең һәм кескәйҙәрҙең был сараға уңған бал ҡорттары кеүек тырышып-тырмашып әҙерләнгәне күренеп тора. Зал байрамса матур итеп биҙәлгән. Шиғырҙар ятланған, бейеүҙәр өйрәнелгән. Әсәйҙәргә бағышланған йырҙар күңелгә күтәренке кәйеф өҫтәне. Килгән ҡунаҡтар ҙа тик кенә ултырманы – өләсәйҙәр ярышып йомғаҡ ураһа, әсәйҙәр "Тирмә” уйынында ҡатнашты. Төркөмдә башҡорт телен генә түгел, мәҙәниәтен дә өйрәнеүгә тос өлөш индерелеүенә тағы ла бер тапҡыр инандыҡ.
Байрам булғас, бүләкһеҙ булмай. Уны бәләкәстәребеҙ үҙ ҡулдары менән кәрзингә ултыртып эшләп бүләк иттеләр. Ата-әсәләр комитеты ла ҡотланы. Ә Айҙарҙың өләсәһе шағирә Фәүзиә Ҡотлогилдина төркөмгә яңы ғына сыҡҡан 2 китабын бирҙе. Күңелле осрашыу сәй эсеү менән тамамланды.
Ошо сараны әҙерләп алып барған, барыбыҙға ла байрам кәйефе бүләк иткән, балаларыбыҙға тыуған илгә, туған телгә һөйөү орлоҡтары сәсеүсе тәрбиәселәребеҙ Әлфирә Хәбиәхмәтова, Зөһрә Шәрәфетдинова һәм тәрбиәсе ярҙамсыһы Йәмилә Сәғитоваға оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Һеҙҙең кеүек тәрбиәселәр барҙа илебеҙҙең дә, телебеҙҙең дә киләсәге яҡты булыр тип ышанғы килә.
Ата-әсәләр исеменән,
Минәүзә ИШҠОЛОВА.
Әсәйемдең изге васыяты
17 марта 2017 йыл | Хаттар
- Беҙ үҫкәндә, тормош ҡорғанда бик ауыр заманалар ине, йүнле аш та, икмәк тәмен дә белмәй, ас-яланғас үҫтек, нисек тә йәшәргә тырыштыҡ. Һеҙ ҙә тормош һынауҙары алдында ҡаушап ҡалмағыҙ, хеҙмәт һөйөп, үкенмәҫлек итеп йәшәгеҙ, - тине әсәйем Хәкимә Ҡотлогилдина, баҡыйлыҡҡа күсер алдынан балаларын эргәһенә йыйып.
Ата-әсәйебеҙ 8 ҡыҙға ғүмер биргәндәр. Барыбыҙ ҙа әсәйемдең васыятын үтәргә тырыштыҡ, матур йәшәнек. Иң оло апайым – Хөмәйрә, иптәше – Яҡуп еҙнә, Орҡоя – Вәлиулла еҙнә, Мәстүрә – Сафа еҙнә, Зәлифә апа-йым, Зәкиә – Рөфҡәт еҙнә, Гөлбикә – Әмир еҙнә, Миңнегөл – Рәйес еҙнә һәм мин – Зәйтүнә иптәшем Талип менән кеше араһында йөҙ ҡыҙартмаҫлыҡ итеп донъя көттөк. Ләкин тормош бер көйө тормай – еҙнәмдәр, апайымдар күптән әхирәттә инде. Өфөлә ҡыҙында йәшәгән Миңнегөл Вәли ҡыҙы һәм мин - иҫәнбеҙ.
Дөйөм хужалыҡ, колхоздар бар саҡта апайымдар, еҙнәмдәр ал-ял белмәй колхозда эшләне. Атайым был донъянан бик иртә – 50 йәшендә генә китеп барҙы. Әсәйем, тол ҡатын булып ҡалһа ла, һис тә бирешмәне – беҙҙе күмәк баланы үҫтерҙе, уҡытырға тырышты. 5 апайыма уҡыу тәтемәне, ә 2 апайым менән миңә махсус һөнәри һәм юғары белем алыу бәхете тейҙе. Хәҙер инде күптән хаҡлы ялдабыҙ. Бөгөнгө көндә атай-әсәйемдең 85 ейән-ейәнсәре бар. Хоҙайҙан был балаларға һаулыҡ, оҙон ғүмер, Хәкимә өләсәләренең васыятына тоғро булыуҙарын һорайым.
Хәҙер тормош яҡшы, ашарға ла, кейергә лә - бөтәһе лә бар. Тик халыҡҡа эш кенә юҡ. Эшһеҙ кеше нисек ғаилә ҡорһон да, нисек балалар үҫтерһен? Хөкүмәтебеҙ ошо хаҡта уйланып, эш урындары булдырһын ине.
Зәйтүнә ШӘМСИТОВА.
Сәйетбаба ауылы.
Ата-әсәйебеҙ 8 ҡыҙға ғүмер биргәндәр. Барыбыҙ ҙа әсәйемдең васыятын үтәргә тырыштыҡ, матур йәшәнек. Иң оло апайым – Хөмәйрә, иптәше – Яҡуп еҙнә, Орҡоя – Вәлиулла еҙнә, Мәстүрә – Сафа еҙнә, Зәлифә апа-йым, Зәкиә – Рөфҡәт еҙнә, Гөлбикә – Әмир еҙнә, Миңнегөл – Рәйес еҙнә һәм мин – Зәйтүнә иптәшем Талип менән кеше араһында йөҙ ҡыҙартмаҫлыҡ итеп донъя көттөк. Ләкин тормош бер көйө тормай – еҙнәмдәр, апайымдар күптән әхирәттә инде. Өфөлә ҡыҙында йәшәгән Миңнегөл Вәли ҡыҙы һәм мин - иҫәнбеҙ.
Дөйөм хужалыҡ, колхоздар бар саҡта апайымдар, еҙнәмдәр ал-ял белмәй колхозда эшләне. Атайым был донъянан бик иртә – 50 йәшендә генә китеп барҙы. Әсәйем, тол ҡатын булып ҡалһа ла, һис тә бирешмәне – беҙҙе күмәк баланы үҫтерҙе, уҡытырға тырышты. 5 апайыма уҡыу тәтемәне, ә 2 апайым менән миңә махсус һөнәри һәм юғары белем алыу бәхете тейҙе. Хәҙер инде күптән хаҡлы ялдабыҙ. Бөгөнгө көндә атай-әсәйемдең 85 ейән-ейәнсәре бар. Хоҙайҙан был балаларға һаулыҡ, оҙон ғүмер, Хәкимә өләсәләренең васыятына тоғро булыуҙарын һорайым.
Хәҙер тормош яҡшы, ашарға ла, кейергә лә - бөтәһе лә бар. Тик халыҡҡа эш кенә юҡ. Эшһеҙ кеше нисек ғаилә ҡорһон да, нисек балалар үҫтерһен? Хөкүмәтебеҙ ошо хаҡта уйланып, эш урындары булдырһын ине.
Зәйтүнә ШӘМСИТОВА.
Сәйетбаба ауылы.
Юристар ҡабул итә
17 марта 2017 йыл | Яңылыҡтар
24 мартта Рәсәй Юристар ассоциацияһы Ғафури
районында Бөтә Рәсәй бушлай юридик ярҙам күрһәтеүҙе ойоштора. Ҡабул итеүҙә район прокуратураһы, адвокатураһы, Росреестр хеҙмәткәрҙәре, юристар ҡатнаша.
Ҡабул итеү район хакимиәте бинаһының ҙур залында 09.00 сәғәттән 13.00 сәғәткә тиклем була.
Адресы: Красноусол ауылы, Октябрь урамы,2.
районында Бөтә Рәсәй бушлай юридик ярҙам күрһәтеүҙе ойоштора. Ҡабул итеүҙә район прокуратураһы, адвокатураһы, Росреестр хеҙмәткәрҙәре, юристар ҡатнаша.
Ҡабул итеү район хакимиәте бинаһының ҙур залында 09.00 сәғәттән 13.00 сәғәткә тиклем була.
Адресы: Красноусол ауылы, Октябрь урамы,2.
Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуына арнала
17 марта 2017 йыл | Яңылыҡтар
18 мартта Красноусолда Ҡырым Республикаһының Рәсәй Федерацияһы составына ҡушылыу көнө айҡанлы байрам саралары үтә.
Байрам айҡанлы район хакимиәте ҡаршыһындағы майҙанда йәрминкә була. Башлана 11.00 сәғәттә. 2-24-49, 2-16-31 телефондары буйынса белешмә алырға мөмкин.
Байрам айҡанлы район хакимиәте ҡаршыһындағы майҙанда йәрминкә була. Башлана 11.00 сәғәттә. 2-24-49, 2-16-31 телефондары буйынса белешмә алырға мөмкин.
Коррупцияға ҡаршы көрәш, мәғариф – иғтибар үҙәгендә
17 марта 2017 йыл | Урындағы үҙидара
Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров уҙғарған кәңәшмәлә көнүҙәк мәсьәләләр ҡаралды.
Мәғариф бүлегенең 2016 йылдағы эш йомғаҡтары һәм белем сифатын күтәреү буйынса 2017 йылға бурыстар хаҡында район мәғариф бүлеге начальнигы Зөһрә Әхтәмова, 2016-2017 уҡыу йылында математика һәм рус телдәренән 9,11 кластарҙа йомғаҡлау аттестацияһы һәм БДИ тапшырыуға әҙерлек, ошо фәндәр буйынса белем сифатын күтәреү буйынса мәғариф бүлегенән Рита Сәйфетдинова менән Әлфиә Латипова, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеларындағы хәл-торош буйынса Красноусолдағы "Тирәккәй” балалар баҡсаһы мөдире Галина Сөләймәнова һәм Аҡкүл мәктәбенең мәктәпкәсә йәштәге төркөмөнөң өлкән тәрбиәсеһе Татьяна Федорова сығыш яһаны.
Район хакимиәте башлығының иҡтисад һәм финанс бу-йынса урынбаҫары Светлана Ғөбәйҙуллина Башҡортостан Республикаһы бюджетынан бүленгән сығымдарҙы һәм бюджет средстволарын эффектлы файҙаланыу хаҡында бәйән итте. Мәғариф бүлеге экономисы Гөлнара Әхтәмова мәғариф учреждениеларында коммуналь хеҙмәттәр менән ҡулланыу эшмәкәрлегенә анализ эшләне.
Район прокуроры ярҙамсыһы Марсель Ғиләжев коррупцияға ҡаршы көрәш һәм коррупцияға ҡаршы эшмәкәрлек тураһында һөйләне.
Кәңәшмәлә шулай уҡ башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралды.
Мәғариф бүлегенең 2016 йылдағы эш йомғаҡтары һәм белем сифатын күтәреү буйынса 2017 йылға бурыстар хаҡында район мәғариф бүлеге начальнигы Зөһрә Әхтәмова, 2016-2017 уҡыу йылында математика һәм рус телдәренән 9,11 кластарҙа йомғаҡлау аттестацияһы һәм БДИ тапшырыуға әҙерлек, ошо фәндәр буйынса белем сифатын күтәреү буйынса мәғариф бүлегенән Рита Сәйфетдинова менән Әлфиә Латипова, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеларындағы хәл-торош буйынса Красноусолдағы "Тирәккәй” балалар баҡсаһы мөдире Галина Сөләймәнова һәм Аҡкүл мәктәбенең мәктәпкәсә йәштәге төркөмөнөң өлкән тәрбиәсеһе Татьяна Федорова сығыш яһаны.
Район хакимиәте башлығының иҡтисад һәм финанс бу-йынса урынбаҫары Светлана Ғөбәйҙуллина Башҡортостан Республикаһы бюджетынан бүленгән сығымдарҙы һәм бюджет средстволарын эффектлы файҙаланыу хаҡында бәйән итте. Мәғариф бүлеге экономисы Гөлнара Әхтәмова мәғариф учреждениеларында коммуналь хеҙмәттәр менән ҡулланыу эшмәкәрлегенә анализ эшләне.
Район прокуроры ярҙамсыһы Марсель Ғиләжев коррупцияға ҡаршы көрәш һәм коррупцияға ҡаршы эшмәкәрлек тураһында һөйләне.
Кәңәшмәлә шулай уҡ башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралды.