text:
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы (22 июнь 1941 йыл — 9 май 1945 йыл) — Совет Социалистик Республикалар Союзының үҙ территорияһына баҫып ингән нацистик Германияға һәм уның Европалағы союздаштарына (Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) ҡаршы һуғышы. Ҡыҙыл Армияһының еңеүе һәм Германия ҡораллы көстәренең бер һүҙһеҙ капитуляцияһы менән тамамланған Икенсе донъя һуғышының мөһим өлөшө. Көнбайыш илдәрендә — Көнсығыш фронт[1], Германияла шулай уҡ Немец-Совет һуғышы тип атала.
Өсөнсө рейхтың хәрби-сәйәси етәкселеге йәшен тиҙлегендәге һуғыш стратегияһына иҫәп тота («блицкриг») һәм Советтар союзына ҡаршы 21-се һанлы директиваға ярашлы «Барбаросса» планы кодлы исем алған агрессия планын әҙерләй. СССР-ға ҡаршы һуғышта совет дәүләтен юҡҡа сығарыу, уның байлыҡтарын тартып алыу, халҡының төп өлөшөн физик яҡтан юҡ итеү, Уралға тиклем[2] ил территорияһын «германлаштырыу» маҡсаты ҡуйыла. Совет халҡы өсөн Бөйөк Ватан һуғышы тыуған илдең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн ғәҙеллек һуғышы һәм Европала нацизмды бөтөрөүгә йүнәлтелгән азатлыҡ һуғышы була[2].
Һуғыш барышында Советтар Союзы Гитлерға ҡаршы коалиция составында Германияның һәм уның союздаштарына иң ҙур зыян килтерә һәм хәл иткес еңелеүгә дусар итә, үҙенең территорияһынан баҫҡынсыларҙы ҡыуып сығара һәм Үҙәк һәм Көнсығыш илдәрен нацизмдан ҡотолдороп, Европала уның тар-мар ителеүендә хәл иткес роль уйнай[3][4][5]. 1945—1946 йылдарҙа үткән Нюрнберг трибуналы нацистик Германияның бөтә донъяға ҡаршы агрессив һуғыш башлауына, хәрби енәйәттәргә, тыныслыҡ һәм кешелеклеккә ҡаршы енәйәттәренә баһа бирҙе, шулай уҡ донъя хакимлығына ынтылыусы нацист енәйәтселәренә хөкөм ҡарары сығара.
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһы
- 2 Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәле
- 3 Һуғышҡа әҙерлек. Германия
- 4 СССР-ҙа һуғышҡа әҙерлек
- 5 1941 йылдың 22 июненә ҡарата хәлдәр
- 6 Хәрби ғәмәлдәр территориялары
- 7 Иҫкәрмәләр
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Бөйөк Ватан һуғышы» атамаһы СССР-ҙа һуғыштың беренсе көнөндә үк, 1941 йылдың 22 июнендә, Юрий Левитандың мөрәжәғәтнамәһендә ҡуллана башлай:
Внимание, говорит Москва. Передаем важное правительственное сообщение. Граждане и гражданки Советского Союза! Сегодня в 4 часа утра без всякого объявления войны германские вооруженные силы атаковали границы Советского Союза. Началась Великая Отечественная война советского народа против немецко-фашистских захватчиков. Наше дело правое, враг будет разбит. Победа будет за нами![6]
1941 йылдың 23 һәм 24 июнендәге «Правда» гәзитендә лә СССР менән Германия һуғышына ҡарата ошо һүҙбәйләнеш беренселәрҙән булып ҡулланыла[7][8].
Сталиндың радио аша халыҡҡа 1941 йылдың 3 июлендәге мөрәжәғәтендә[9] «бөйөк» һәм «ватан» эпитеттары айырым ҡулланыла[10].. Рәсәй тарихсыһы Олег Будницкий, «Бөйөк Ватан һуғышы» атамаһы 1812 йылғы Ватан һуғышы аналогияһынан барлыҡҡа килгән[11] тип билдәләй. «Бөйөк Ватан һуғышы» термины 1942 йылдың 20 майындағы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы хәрби ордены индерелеүе менән нығытыла.
1914—1915 йылдарҙа «Бөйөк Ватан һуғышы» ҡайһы бер осраҡтарҙа Беренсе донъя һуғышына ҡарата рәсми булмаған публикацияларҙа ҡулланылған[12].
Инглиз телле илдәрҙә Eastern Front (World War II) (Икенсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты) термины ҡулланыла, немец историографияһында — Deutsch-Sowjetischer Krieg, Russlandfeldzug, Ostfeldzug (Немец-совет һуғышы, «Урыҫ походы», «Көнсығыш походы»).
Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1938 йылдың 30 сентябрендә Мюнхен килешеүе (Мюнхенский сговор) исеме аҫтында билдәлелек алған йәшерен килешеү көскә инә — Германия һәм Венгрия үҙ-ара Чехословакия территорияһын бүлешәләр һәм Тешин өлкәһен Польшаға бирәләр. Польша, әгәр совет ғәскәрҙәре ниндәй ҙә булһа сәбәп менән уның территорияһына баҫып инһә, СССР-ға ҡаршы һуғыш иғлан итергә әҙер булыуын раҫлай.
1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм СССР һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөйҙәр. Уның Йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы 1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға ябырыла. Үҙ-ара союздаш йөкләмәләр менән бәйләнгән Бөйөк Британия һәм Франция Өсөнсө рейхҡа һуғыш иғлан итәләр. Әлеге ваҡиғалар Икенсе донъя һуғышының башы тип һанала. 1939 йылдың 17 сентябрендә килешеүҙәге үҙенең өлөшөн үтәп, СССР Польшаның көнсығыш өлкәләренә һөжүм итә. Әммә совет һәм рәсәй историографияһы быны Икенсе донъя һуғышына инеү тип һанамай. Төньяҡ сигенән Германия һәм СССР-ҙың йоғонтолары зонаһы үткән Вильнюс совет Литваның составына индерелә 1939—1940 йылғы ҡышта СССР Йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы уның мәнфәғәттәре зонаһы тип һаналған Финляндияға ябырыла, был һөжүм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыуға сәбәп була (Германия уның составынан 1933 йылда уҡ сыға). Әммә был да Икенсе донъя һуғышына инеү тип иҫәпләнмәй. Совет һәм рәсәй историографияһы Икенсе донъя һуғышының башы тип СССР-ға немец ғәскәрҙәре һөжүм иткән көндө — 1941 йылдың 22 июнен- һанайҙар.
1940 йыл дауамында СССР Эстонияны, Латвияны һәм Литваны (1939 йылда Германияға бирелгән Клайпеданан тыш), аннексиялай, шулай уҡ 1940 йылдың июнендә ультиматум һөҙөмтәһендә Бессарабияны (быға тиклем Румыния составына инә) ҡушып ала. Әлеге ерҙәр йәшерен килешеүгә ярашлы совет йоғонтоһо сфераһына инә.
Германияның СССР-ға һөжүм итеү планы Гитлерҙың күрһәтмәһе буйынса 1940 йылдың июленән алып барыла. Был ваҡытҡа уңышлы хәрби интервенциялар арҡаһында Германия составына Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург һәм Францияның төньяҡ төбәктәре инеп өлгөрә. Һуғыштан Францияны сығарыу һәм Британия армияһын континенттан ҡыҫырыҡлап сығарыу Германияға Европала стратегик хәлде кардиналь рәүештә үҙгәртергә мөмкинлек бирә[13]. Әммә 1940 йылғы Британия өсөн һуғыш Германияға һауала тейешле хакимлыҡты булдырмай һәм утрауҙа десант операцияһын уҙғарырға бирмәй. 1941 йылдың яҙында Германия Югославия менән Грецияны баҫып ала.
Һуғышҡа әҙерлек. Германия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР менән һуғыш тураһында ҡарар һәм буласаҡ кампанияның дөйөм планы Гитлер тарафынан 1940 йылдың 31 июлендә юғары хәрби командование кәңәшмәһендә, Францияны еңгәндән һуң, иғлан ителә. Һөжүм планында төп урында вермахтың ҡоро ер ғәскәрҙәренең генераль штабы (ОКХ) биләй, уны генерал-полковник Ф. Гальдер етәкләй. Ҡоро ер ғәскәрҙәре штабы менән бер рәттән «көнсығыш фронтын» планлаштырыуҙа Германия ҡораллы көстәренең юғары баш командованиеһының оператив штабы (ОКВ) әүҙем роль уйнай. Штабты Гитлерҙан туранан-тура күрһәтмәләр алған генерал А. Йодль етәкләй[14].
21-се һанлы директива. «Барбаросса варианты»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1940 йылдың 18 декабрендә Гитлер «Барбаросса варианты» шартлы исемен алған һәм СССР-ға ҡаршы һуғышта төп документ булған вермахтың юғары баш командованиеһының 21-се һанлы директиваһынаҡул ҡуя. Германияның ҡораллы көстәре алдына «Совет Рәсәйен бер ҡыҫҡа ваҡытлы кампанияла тар-мар итеү» бурысы ҡуйыла һәм бының өсөн булған ҡоро ер ғәскәрҙәрен (Европала оккупацион функциялар үтәгәндәрҙән тыш), шулай уҡ Хәрби-Һауа көстәренең өстән ике өлөшөн һәм Хәрби- Диңгеҙ Көстәренең ҙур булмаған өлөшөн ҡулланыу ҡаралған була. Танктарҙың бик тиҙ һәм тәрәгә үтеү операциялары менән Германия армиялары СССР-ҙың көнбайыш өлөшөндә ге совет ғәскәрҙәрен юҡ итергә һәм һуғышҡа һәләтле частарҙы төпкә сигенеүен булдырмаҫҡа тейеш була. Артабан дошманды ҡыуалатып, немец ғәскәрҙәре совет авиацияһы Өсөнсө рейхҡа осоп барып етмәҫлек урынға тиклем барып етергә тейеш була. Кампанияның һуңғы маҡсаты — Архангельск — Волга — Астрахань линиияһына сығыу һәм унда немец хәрби-һауа көстәренә «Уралдағы совет сәнәғәт үҙәктәренә йоғонто яһар өсөн» кәрәкле шарттар тыуҙырыла[14].
1941 йылдың 31 ғинуарында ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы генерал-фельдмаршал В. фон Браухич 050/41-се һанлы ОКХ директиваһына ҡул ҡуя, уға ярашлы иң яҡын стратегик маҡсатҡа ирешеү өсөн армиялар төркөмдәренә, армияларға һәм танк төркөмдәренә конкрет бурыстар билдәләнә: Днепрҙан һәм Көнбайыш Двинанан көнбайышыраҡтағы Ҡыҙыл Армияһы ғәскәрҙәрен юҡҡа сығарыу[14]..
Оператив-стратегик планлаштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия етәкселеге фронт һыҙығының бөтә һуҙымында совет ғәскәрҙәрен тар-мар итеүен тәьмин итеү кәрәклегенән сығып эш итә. Ниәт ителгән ғәйәт ҙур «сик буйы алышының» һөҙөмтәһендә СССР-ҙа 30-40 резервтағы дивизияларҙан башҡа бер нәмә лә ҡалмаҫҡа тейеш була. Әлеге маҡсатҡа бөтә фронт һөжүме аша ирешеп була ине. Төп оператив һыҙыҡтар итеп Мәскәү һәм Киев йүнәлештәре таныла. Уларҙы «Үҙәк» (500 километрлыҡ фронтта 48 дивизия туплана) һәм «Көньяҡ» (1250 километрлыҡ фронтта 40 немец дивизияһы һәм союздаштарҙың байтаҡ көстәре туплана) армиялар төркөмдәре тәьмин итә. «Төньяҡ» армиялар төркөмө (290 километрлыҡ фронтта 29 дивизия) «Үҙәк» төркөмөнөң төньяҡ флангын тәьмин итергә тейеш, Прибалтиканы баҫып алырға һәм фин ғәскәрҙәре менән бәйләнеш булдырырға тейеш була. Беренсе стратегик эшелондың дивизияларының дөйөм һаны (фин, венгр һәм румын ғәскәрҙәре менән бергә) 157 дивизия тәшкил итә, шул иҫәптән, 17 танк һәм 13 моторлаштырылған һәм 18 бригада[15].
Һигеҙенсе тәүлеккә немец ғәскәрҙәре Каунас — Барановичи — Львов — Могилев-Подольский рубежына сығырға тейеш була. Егерменсе тәүлеккә улар территорияны баҫып алып, Днепр (Киевтан көньяҡҡараҡ районға тиклем) — Мозырь — Рогачёв — Орша — Витебск — Великие Луки — Псковтан көньяҡҡараҡ — Пярнунан көньяҡҡараҡ рубежға барып етергә тейеш була.
Берләшмәләрҙе туплау һәм ғәскәрҙе яңынан төркөмләү, ял биреү һәм тәьмин итеү, яңы базалар әҙерләү өсөн артабан егерме көнлөк тәнәфес иғлан ителеүе күҙ уңында тотола. Һуғыштың 40-сы көнөндә һөжүмдең икенсе фазаһы башланырға тейеш. Уның барышында Мәскәү, Ленинград һәм Донбасс ҡалалары яулап алынырға тейеш була[15].
«Барбаросса» операцияһының көтөлмәгәнлеген тәьмин итеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ға ҡаршы һуғыш планлаштырыуның иң башынан Германия хәрби-сәйәси етәкселеге эшмәкәрлегендә ялған хәбәр, стратегик һәм оператив маскировка мәсьәләләре мөһим урынды биләйҙәр, улар СССР етәкселеген Германияның Советтар Союзына һөжүм итеү сроктарына ҡарата яңылыштырырға тейеш була. Совет етәкселегенә ялған хәбәр еткереү буйынса төп саралар Гитлерҙың етәкселеге аҫтында, ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта шәхси ҡатнашлығында, үткәрелә[16].
Сәйәси өлкәлә дезинформация саралары Гителрҙың совет-герман һөжүм итмәү тураһында килешеүгә бирелгәнлеген күрһәтергә, совет етәкселеген Германияның СССР-ға территориаль дәғүәләре булмауында ышандырырға, юғары даирәләрҙә төрлө халыҡ-ара проблемалары буйынса фекерләш өсөн совет-герман бәйләнештәрен әүҙемләштерергә тейеш була. Европала фашистарға ҡаршы дәүләттәр блогын булдырмауға бик ҙур әһәмиәт бирелә[16].
Һуғышҡа әҙерләнеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған саҡта Гитлер үҙенең агрессив ниәттәрен дипломатик характерҙағы саралар менән ҡаплай, улар совет етәкселегенә совет-герман мөнәсәбәттәре үҫешенең сағыштырмаса юғары кимәлен сағылдырырға тейеш була. Әлеге «яҡшы күршеләрсә» мөнәсәбәттәр фонында Германия ғәскәрҙәренең көнбайыш фронтынан көнсығыш йүнәлешенә яйлап күсереүе башлана, буласаҡ һуғышҡа әҙерлек бара. Ҡоралланыу, хәрби техника һәм башҡа хәрби тәғәйенлешле тауарҙарҙың күләмен арттырыу, шулай уҡ өҫтәмә мобилизацион сараларҙың үткәрелеүе Бөйөк Британияға ҡаршы һуғыш алып барыу өсөн кәрәклеге менән аңлатыла[16]. Һуғышҡа йәшерен әҙерлек алып барыу вермахтҡа көтөлмәгәнлекте һәм һуғыштың тәүге этабында стратегик инициативаны тәьмин итә.
СССР-ға ҡарата нацистик пландар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Барбаросса» операцияһының хәрби-сәйәси һәм идеологик маҡсаттары тураһында түбәнге документтар раҫлай:
ОКВ-ның оператив етәкселеге штабының начальнигы, 1940 йылдың 18 декабрендә «Ил оборонаһы» бүлеге биргән «21-се һанлы директивалағы («Барбаросса» планы варианты) махсус мәсьәләләргә ҡарата күрһәтмәләр»енең проектына тейешле төҙәтмәләр индергәндән һуң, өҫтәлмә яҙыуҙа әлеге проект түбәндәге положениеға ярашлы эшләнеп бөткәндән һуң, фюрерға еткерелергә тейеш тип, ҡайтарып бирә:
Буласаҡ һуғыш ҡораллы көрәш кенә булмай, ә бер үк ваҡытта донъяға ике ҡараш көрәше буласаҡ. Дошмандың бик ҙур территорияһы булған шарттарҙа уның ҡораллы көстәрен тар-мар итеү генә етмәй, әлеге территорияны, беҙ солох килешеүҙәре төҙөй алырлыҡ үҙ хөкүмәттәре булған, бер нисә дәүләткә бүлер кәрәк.
Бындай хөкүмәттәрҙе булдырыу өсөн ҙур сәйәси оҫталыҡ һәм яҡшы уйланылған дөйөм принциптарҙы уйлап табыу талап итә.
Киң күләмле һәр революция тормошта ситкә алып ташлап булмаған ваҡиғаларҙы булдыра. Хәҙерге Рәсәйҙә социалистик идеяларҙы бер нисек тә тамырынан уҡ йолҡоп алып ташлап булмай. Әлеге идеялар яңы дәүләттәр һәм хөкүмәттәр төҙөүҙә эске сәйәси нигеҙ була алалар. Халыҡ иҙеүсеһе булған йәһүд-большевистик интеллигенцияһын властан ситләтергә кәрәк. Элекке буржуаз-аристократик интеллигенцияһы, әгәр ул әле булһа, тәүге нәүбәттә эмигранттар араһында, шулай уҡ власҡа яҡынайтылмаҫ. Уларҙы урыҫ халҡы ҡабул итмәйәсәк, бынан тыш, ул немец милләтенә лә дошмандарса ҡарашта. Айырыуса был элекке Прибалтика дәүләттәрендә һиҙелә. Унан башҡа, беҙ һәр хәлдә большевистик дәүләтте ахыр сиктә (быны тарих дәлилләй) Германияға ҡаршы сығасаҡ милләтселәр Рәсәйе менән алыштыра алмайбыҙ.
Тиҙ арала һәм бик аҙ хәрби көстәре менән әлеге беҙгә буйһонған социалистик дәүләттәрҙе булдырыу — беҙҙең бурыс булып тора.
Был бурыс шул тиклем ауыр, хатта бер армия ғына уны атҡарып сыға алмаясаҡ[17][18].
30.3.1941 йыл. … 11.00. Фюрер янындағы Ҙур кәңәшмә. Яҡынса 2 сәғәт ярымлыҡ телмәр…
Ике идеология көрәше… Коммунизм киләсәк өсөн бик ҙур ҡурҡыныс. Беҙ һалдат иптәшлеге принцибынан сығып эш итергә тейешбеҙ. Коммунист бер ҡасан да булманы һәм бер ҡасан да беҙҙең иптәшебеҙ булмаясаҡ. Юҡҡа сығарыуға йүнәлтелгән көрәш тураһында һүҙ бара. Әгәр ҙә беҙ шундай ҡарашта булмаһаҡ, беҙ дошманды еңһәк тә, 30 йылдан ҡабаттан коммунистик ҡурҡынысы ҡалҡасаҡ. Беҙ үҙебеҙҙең дошманды ваҡытлыса туҡтатыу өсөн генә һуғыш алып бармайбыҙ.
Рәсәйҙең киләсәк сәйәси картаһы: Төньяҡ Рәсәй — Финляндияныҡы, Прибалтикала, Украинала, Белоруссияла — протектораттар.
Рәсәйгә ҡаршы көрәш: большевистик комиссарҙарҙы һәм коммунистик интеллигенцияны юҡ итеү. Яңы дәүләттәр социалистик дәүләттәр булырға тейеш, әммә үҙ интеллигенцияһыҙ. Яңы интеллигенцияны булдырыуға юл ҡуйырға ярамай. Бында примитив социалистик интеллигенцияһы булыуы ғына етәрлек. Әхлаҡи тарҡалыу ағыуына ҡаршы көрәш алып барыр кәрәк. Был һис тә хәрби-суд мәсьәләһе түгел. Частар һәм подразделениелар командирҙары һуғыш маҡсатын аңларға тейеш. Улар көрәштә етәкселек итергә тейеш…, ғәскәрҙәре ҡаты тоторға тейеш. Командир бойороҡ биргәндә ғәскәрҙәрҙең кәйефен иҫтә тоторға тейеш.
Һуғыш Көнбайыштағы һуғыштан ҡырҡа айырыласаҡ. Көнсығышта аяуһыҙлыҡ киләсәк хаҡына эшләнәсәк. Командирҙар ҡорбанға барырға һәм үҙҙәренең икеләнеүҙәрен еңергә тейеш…
— Дневник начальника генерального штаба сухопутных сил Ф. Гальдера[19]
Германия яғында һуғышҡан көстәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вермахт һәм СС ғәскәрҙәрен башҡа дәүләттәр граждандары һәм милләттәре иҫәбенән 1,8 млн кеше тулыландыра. Уларҙан һуғыш ваҡытында 59 дивизия, 23 бригада, бер нисә айырым полк, легион һәм батальондар булдырыла. Уларҙың күбеһе территорияға йәки милләткә ҡарағанлығынан аталалар: «Валлония», «Галичина», «Богемия и Моравия», «Викинг», «Денмарк», «Гембез», «Лангемарк», «Нордланд», «Недерланд», «Шарлемань» һәм башҡалар.
Советтар Союзына ҡаршы һуғышта Германияның союздаш армиялары ҡатнаша — Италия, Венгрия, Румыния, Финляндия, Словакия, Хорватия.
1941 йылдың йәйендә Италия СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашыу өсөн 1942 йылдың июлендә дөйөм армияға үҙгәртелгән экспедиция корпусын йүнәлтә.
СССР-ға ҡаршы һуғышта Словакияның 2,5 дивизияға торошло хәрби частары туранан-тура ҡатнаша (ике пехота дивизияһы, бер гаубица полкы, бер танҡыға ҡаршы артиллерия полкы, бер зенит-артиллерия полкы, бер авиаполк һәм бер танк батальоны — дөйөм алғанда, 42,5 мең хәрбиҙәр, 246 орудие һәм миномёт, 35 танк һәм 160 самолёт)[20].
Франк Испанияһы 1941 йылда СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашыу өсөн бер пехота дивизияһын («зәңгәр дивизия» исемен алған) һәм авиаэскадрильяһын йүнәлтә[21].
Болгария СССР-ға һуғыш иғлан итмәй һәм болгар хәрбиҙәре СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашмай (шул уҡ ваҡытта Болгарияның Греция менән Югославияны оккупациялауҙа ҡатнашыуы, грек һәм югослав партизандарына ҡаршы ғәмәлдәре немец дивизияларын Көнсығыш фронтына ебәреү өсөн бушатты). Бынан тыш, Болгария предоставила немец хәрби командованиеһы ҡарамағына бөтә төп аэродромдарҙы һәм Варна һәм Бургас порттарын бирә (уларҙы немецтар Көнсығыш фронтта ғәскәрҙәрҙе тәьмин итеү өсөн ҡуллана)[22].
Хорватия 1941 йылда Германияға ярҙам йөҙөнән доброволец-хорваттарҙан торған өс легион ебәрә — пехота, һауа һәм диңгеҙ. Тағы ла хорват һәм босний мосолмандарынан торған Вермахтың өс дивизияһы һәм СС ғәскәрҙәренең ике дивизияһы ҠЮгославияны һәм Венгрияны азат иткән саҡта Ҡыҙыл Армияға ҡаршы алыштарҙа ҡатнашалар.
Венгрия Германияға ярҙамға 200000 кешенән торған ҡеүәтле төркөм ебәрә.
Өсөнсө рейх яғында СССР граждандарынан һәм эмигранттар, Рәсәй империяһының элекке подданыйҙарынан милли формированиелар булдырыла: генерал Андрей власов командованиеһы аҫтында Урыҫ азатлыҡ армияһы (РОА); ; украин формированиелары; Прибалтика милли частары; Төньяҡ Кавказ һәм Кавказ аръяғында тыуғанҙан милли формированиелар — Бергманн батальоны, Грузин легионы, Әзербайжан легионы, СС Төньяҡ Кавказ отряды СС һәм башҡалар; генерал Штейфондың Урыҫ корпусы, казак частары — Урыҫ император армияһының генерал-лейтенант Петра Краснов корпусы, фон Панвицтың СС 15-се казак кавалерия корпусы һәм башҡаларе һәм башҡа айырым частар[23] и ряд других отдельных частей[24].
СССР-ҙа һуғышҡа әҙерлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙа һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡтар барышында тиҙләтелгән индустриялаштырыу үткәр арҡаһында донъялағы сәнәғәт етештереүенең абсолют күрһәтмәләр буйынса, АҠШ-тан һуң, икенсе урын биләй, ошо уҡ ваҡытта оборона сығымдары өлөшө дәүләт бюджетының 32,5 % тәшкил итә[25]. Өҫтәүенә илдең көнсығышында сәнәғәт продукцияһының тик 20 % ғына етештерелә. СССР иҡтисадын хәрби рельстарға күсереү мөмкинлеге көнбайыш райондарҙан 2600 эвакуацияланған предприятиелар эшләй башлағандан һуң, 1942 йылда ғына, барлыҡҡа килә. Германия иҡтисадын хәрби рельстарға тик 1943 йылда күсерә.
1940 йылдың 26 июнендә «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ ирке менән китеүе тыйылыу тураһында» указ сыға, предприятиеларҙан эштән сығарыу тыйылы һәм һуңлау һәм прогул өсөн енәйәт яуаплылығы индерелә. Ошо уҡ ваҡытта хеҙмәткәрҙәр мәжбүри рәүештә башҡа предприятиеларға күсерелә алалар, бының турала 1940 йылдың 19 октябрендәге «Инженерҙарҙы, техниктарҙы, мастерҙарҙы, хеҙмәткәрҙәрҙе һәм квалификациялы эшселәрҙе бер предприятиенан икенсе предпрятиеға мотлаҡ күсереү тураһында» указы раҫлай. 1940 йылдың 3 октябрендә «СССР-ҙың дәүләт хеҙмәт резервтары тураһында» исемле указы сыға. Указға ярашлы махсус уҡыу йорттарына 14 йәштән алып үҫмерҙәр мобилизациялана һәм унда уҡытыу етештереү нормаларына ярашлы башҡарыла.
1939 йылдың 1 сентябренә ҡарата СССР-ҙың 99 дивизияһы була, 1941 йылдың 22 июненә — 303 дивизия. РККА-ның һаны был осорҙа өс тапҡырға тиерлек арта (5,3 млн кешегә тиклем), әммә мобилизациянан һуң 8,9 млн кеше тәшкил итергә тейеш була. Вермахт 1941 йылдың июнендә тулыһынса мобилизацияланған була (7,3 млн кеше).
1927—1937 йылдарҙа элекке көнбайышта 13 нығытылған район төҙөлә, ә 1938—1939 йылдарҙа тағы ла 8. 1940—1941 йылдарҙа яңы дәүләт сигендә тағы ла 20 район төҙөлә башлай. 1941 йылдың 21 майында хөкүмәттең ҡарары менән нығытылған райондарҙы ике сиратта булдырыу: яңы сиктә — 1 июлгә, элекке сиктә — 1941 йылдың 1 октябренә. Шулай итеп, нығытылған райондар яңы сиктә лә, элекке сиктә лә Өсөнсө рейхтың һөжүме мәленә һуғышҡа әҙер булмай сыға.
1940 йылдың 18 сентябрендә совет хөкүмәтенә Советтар Союзының Ҡораллы Көстәренең «1940—1941 йылдарға ҡарата Көнбайышта һәм Көнсығышта ғәскәрҙәрҙең йәйелдерелеүенең стратегик нигеҙҙәре тураһында» доклады тапшырыла. Генераль штабы нацистик Германияның төп көстәре Сан йылғаһы инешенән төньяҡҡа табан йәйелдерелеүен дөрөҫ баһалай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, партия һәм хөкүмәт етәкселәре доклад буйынса фекер алышҡандан һуң ғәскәрҙәрҙең төп төркөмөн 1940 йылдың 5 октябрендә Брестан көньяҡҡа табан йәйелдерергә ҡарар итәләр, йәғни дошмандың ярҙамсы көстәренә ҡаршы, Бреслау йүнәлешендә көслө һөжүм менән һуғыштың тәүге этабында уҡ Германияны Балкан илдәренән айырырға, йәғни уларҙы һуғыштан сығарырға һәм рейхты мөһим иҡтисади базаларҙан мәхрүм итергә. Көньяҡ-Көнбайыш фронтына СССР-ҙың 4-се армияһы булышлыҡ итергә тейеш була: уның төп көстәре Көнсығыш Пруссияны яулап ала.
Советтар Союзының көнсығышта һәм көнбайышта 1940—1941 йылдарға ҡарата Ҡораллы көстәрҙең стратегик йәйелдереүе буйынса тәҡдимдәр һәр хәлдә биш мәртәбә ҡарала (1940 йылдың июль, сентябрь, октябрь айҙары , 1941 йылдың март һәм майы). 1941 йылдың 15 майында руководство Генераль штабы етәкселеге Германия армияһының әҙерлеге һәйбәт кимәлдә икәнен билдәләп үтә һәм «был шарттарҙа ул совет ғәскәрҙәрен йәйелдереүҙә һәм көтөлмәгәндә һөжүм итеүҙә уҙып китә алыуы» тураһында һығымтаға килә . Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «дошманды йәйелдереүҙә уҙып китергә һәм герман армияһын йәйелдереү стадияһында һөжүмләргә» тәҡдим ителә. Ғәскәрһәргә элеккесә ҡәтғи маҡсаттар һәм тәрән бурыстар ҡуйыла. Ике йүнәлеш буйынса ғәскәрҙәрҙең һөжүм ғәмәлдәре ҡарала: төп йүнәлеш — Краковҡа, Катовицеға һәм икенсеһе — Варшаваға, Дембшинға табан.
1941 йылдың 22 июненә ҡарата хәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың июненә ҡарата СССР-ҙың сиктәрендә 3 армия төркөмө туплана һәм йәйелдерелгән була (беренсе стратегик эшелонда 157 дивизия, улар иҫәбендә 17 танк һәм 13 моторлаштырылған һәм 18 бригада). Һауанан ярҙамды 3 һауа флот күрһәтә.
Гольдаптан алып Мемелгә тиклем 230 километр һуҙымындағы фронтта генерал-фельдмаршал В. Лееб етәкселегендә «Төньяҡ» армиялар төркөмө урынлаша (1-се һауа флоты ярҙамында 29 немец дивизияһы). Уның составына ингән дивизиялар 16-сы һәм 18-се армияларға, шулай уҡ 4-се танк төркөмөнә берләшә. 1941 йылдың 31 ғинуарының директиваһына ярашлы уға «Прибалтикала ғәмәлдә булған дошман көстәрен юҡ итеү һәм үҙ эсенә Ленинградты һәм Кронштадты алған Балтия портын баҫып алып, урыҫ флотын терәк порттарынан мәхрүм итеү» бурысы ҡуйыла[26]. Балтикала «Төньяҡ» төркөмөнә ярҙам итеү һәм Балтия флотына ҡаршылыҡ күрһәтеү өсөн немец командованиеһы 100 ашыу корабль (шул иҫәптән, 28 торпеда катеры, 10 мина заградителе, 5 һыу аҫты кәмәһе һәм тральщиктар) туплай[27].
Көньяҡҡараҡ, Голдаптан Влодаваға тиклем 500 километр һуҙымлығындағы фронтта генерал-фельдмаршал Ф. Бок етәкселегендә «Үҙәк» армиялар төркөмө (50 немец дивизияһы һәм 2 немец бригадаһы, уларға 2-се һауа флоты ярҙам итә) урынлаша. Дивизиялар һәм бригадалар 9-сы һәм 4-се ялан армияларына, шулай уҡ 2-се һәм 3-сө танк төркөмдәренә берләштерелә. Төркөм алдында Белоруссиялағы дошман ғәскәрҙәрен тар-мар итеү бурысы ҡуйыла. Артабан мөмкин тиклем тиҙерәк Смоленск районына сығырға һәм, танк һәм моторлаштырылған көстәргә «Төньяҡ» армиялар төркөмө менән үҙ-ара бәйленеште булдырып, Прибалтикала һәм Ленинград тирәһендә булған дошман ғәскәрҙәрен юҡ итеү маҡсаты ҡуйыла[28].
Полесьенан Ҡара диңгеҙгә тиклем 1300 километрлыҡ фронтта етәкселеге аҫтында «Көньяҡ» армиялар төркөмө (44 немец, 13 румын дивизияһы, 9 румынских һәм 4 венгр бригадалары, уларҙы һауанан 4-се һауа флоты һәм румын авиацияһы һаҡлай)[29]. Берләшмә 1-се танк төркөмөнә, 6-сы, 11-се, һәм 17-се немец армияларына, шулай уҡ венгр корпусына бүленә. «Барбаросса» планы буйынса «Көньяҡ» төркөмө һул флангы менән Киевҡа һөжүм яһарға, совет ғәскәрҙәрен Галицияла һәм Көнбайыш Украинала, кисекмәҫтән Киев тирәһендә Днепр аша сығыу урындарҙы баҫып алыу һәм көньяҡта артабанғы һөжүмде тәьмин итеү бурысы йөкмәтелә[30]. 1-се танк төркөмө 6-сы һәм 17-се армиялар менән берлектә Бердичев, Житомир аша Киев районында Днепрға сығырға, артабан оборона тотҡан совет частарына юлды ябып, уларҙы тылдан һөжүмләп юҡҡа сығарырға тейеш була.
Бынан тыш оккупацияланған Норвегияла һәм Төньяҡ Финляндияла Вермахтың генерал Н. Фалькенхорст етәкселегендә «Норвегия» айырым армияһы йәйелдерелә. Уның алдында Мурманскиҙы баҫып алыу, Төньяҡ флоттың хәрби-диңгеҙ базаһы — Полярныйҙы, Рыбачий ярымутрауын, Киров тимер юлын баҫып алыу бурысы ҡуйыла[31].
ОКХ резервында 24 дивизия була. Барыһы Советтар Союзына һөжүм итеү 181 дивизия туплана (шул иҫәптән 19 танк һәм 14 моторлаштырылған, 18 бригада[37]), составында 5,5 млн кеше, 3712 танк, 47 260 ялан орудиеһы һәм миномёты, 4950 хәрби самолёт була[32].
Советтар Союзы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылдың 22 июненә сик буйы округтарында һәм СССР-ҙың флоттарында 172 дивизияһынан торған 15 армия составында шул иҫәптән 40 танк (яртылаш комплектланған) дивизияһы була; 3 289 850 һалдат һәм офицер, 59 787 орудиелар һәм миномёт, 12 782 танк, улар иҫәбенән 1475 Т-34 һәм КВ танкы, 10 743 самолёт. Өс флот составында 220 мең кеше, төп класлы 182 корабле (3 линкор, 7 крейсер, 45 лидер һәм эсминец һәм 127 һыу аҫты кәмәһе)[33]. Дәүләт сиген һаҡлауҙы һигеҙ сик буйы округтарының (уларҙың бишәүһе — көнбайышта) частары алып барҙы (ҡоро ер һәм диңгеҙ). Эске эштәр оператив частары һәм подразделениелары менән бергә улар 100 мең кеше тәшкил итә[34].
Көнбайыштан буласаҡ һөжүмде кире ҡағыу биш сик буйы округтары — Ленинград, Прибалтика махсус, Көнбайыш махсус, Киев махсус һәм Одессаға йөкмәтелә. Диңгеҙ яғынан уларға өс флот ярҙам итергә тейеш була: Төньяҡ, Ҡыҙыл байраҡлы Балтика һәм Ҡара диңгеҙ флоттары.. Генерал Ф. И. Кузнецов командованиеһы аҫтындағы Прибалтика хәрби округы үҙ эсенә 8-се һәм 11-се армияларҙы ала, 27-се армия формалашыу этабында була. Әлеге частар Балтика диңгеҙенән Литваның көньяҡ сигенә тиклем 300 километрлыҡ фронтта оборона тоталар.
Армия генералы Д. Г. Павлов командованиеһы аҫтында Көнбайыш айырым хәрби округы ғәскәрҙәре Минск-Смоленск йүнәлешен Литваның көньяҡ сиктәренән Припять йылғаһына тиклем 470 километрлыҡ фронтта ышыҡлап торорға тейеш була. Округ составына 3-сө, 4-се һәм 10-сы армиялар инә. Бынан тыш 13-сө армияның соединениелары һәм частары Могилев, Минск, Слуцк райондарында формалаша.
Һуғыш башланыу осорона Совет ғәскәрҙәренең әлеге төркөмөнә немец армиялары төркөмдәренән иң ҡеүәтлеһе, составында 2 танк төркөмө булған — «Үҙәк» төркөмө ҡаршы тора. Генерал М. П. Кирпонос командованиеһы аҫтында округ ҡарамағындағы 5-се, 6-сы, 12-се һәм 26 -сы армиялар һәм соединениелар Киев махсус хәрби округы (58 дивизия) Припяттән Липканыларға тиклем 860 километрлыҡ фронт позицияларын биләйҙәр. Совет ғәскәрҙәренең иң ҡеүәтле төркөмөнә унан байтаҡ ҡалышҡан «Көньяҡ» армиялар төркөмө ҡаршы тора.
Генерал Я. Т. Черевиченко командованиеһы аҫтында Одесса хәрби округы ғәскәрҙәре (22дивизия) Липкандарҙан Дунайҙың тамағына тиклем 480 километрлыҡ сиктәрҙе ҡаплап тора.
Генерал М. М. Попов командованиеһы аҫтында Ленинград хәрби округы ғәскәрҙәре илдең төньяҡ-көнбайыш райондарының сиктәрен һаҡлар торорға тейеш була (Мурманск өлкәһе, Карелия-Финляндия ССР-ы һәм Карелмуйыны), шулай уҡ Эстония ССР-ының төньяҡ яр буйын һәм Ханко ярымутрауҙыю. Был участка ҡоро ер сигенең оҙонлоғо 1300 километр тәшкил итә, ә диңгеҙ участкаһы — 380 километр. Бында 7- се, 14-се, 23-се армиялар һәм Төньяҡ флоты урынлашалар.
Тағы ла 7 армия (16-сы, 19-сы, 22-се, 24-се, 28-се, 20-се, 21-се) 77 дивизия составында РККА-ның икенсе стратегик эшелонын булдыралар. Улар иҫәбенән 23 дивизия көньяҡ-көнбайышҡа иәғәйенләнә, 9 — көнбайышҡа һәм 19 — Мәскәүҙән көнбайышыраҡ формалаша. Көнбайыш окрунтарына тәғәйенләнгән 32 дивизиянан 22 июнгә 16 дивизия килеп етә. Совет ғәскәрҙәренең Белосток төркөмө фәжиғәле тар-мар ителеүе арҡаһында икенсе эшелон тулыһынса Көнбайыш фронтына ебәрелә.
Көстәр нисбәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Еңеүһеҙ тип һаналған Герман армияһы Европа хәрби ғәмәлдәре театрында эре ғәскәри операцияларын үткәреү буйынса бик ҙур тәжрибәһе була. Вермахт Европала бөтә эре алыштарҙы уңышлы үткәргән һәм “хәрби сәнғәт теорияһына билдәле өлөш индергән”  внесших заметный вклад в теорию военного искусства[35] немец генералдарының плеядаһын” [36] тәрбиәләүгә өлгәшә, шул иҫәптән сателлитарҙың ярҙамынан тыш бик көслө инглиз-француз армияһын тар-мар итеүгә өлгәшә, уның һөҙөмтәһендә Франция капитуляциялана, ә Англия, үҙенең бөтә ауыр ҡоралын юғалтып, ысынында ҡоро ер армияһынан мәхрүм ителә[37].
Төп күрһәткестәр буйынса Ҡыҙыл армияһының өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан хәрби ғәмәлдәрҙә ғәскәрҙәр төрҙәренең һәм тылды тәьмин итеүһынау үткән тулыһынса йәйелдерелгән һәм тупланған немец ғәскәрҙәре уларға ҡаршы торған совет ғәскәрҙәр өҫтөнән ҙур өҫтөнлөгө була, сөнки һуғыш башланыуға совет ғәскәрҙәре һөжүмде кире ҡағырлыҡ кимәлдәге әҙерлекле булмайҙар, сөнки күпселектә маршта булып ҡаллалар йәки тәүге позицияға килеп өлгөрмәйҙәр (мәҫәлән, 3-сө танк төркөмө СССР-ҙың 11-се армияһына ҡарағанда танктарҙа 10 тапҡыр өҫтөнлөклө була)[38]. Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, вермахт техникаһының мөһим өҫтөнлөгө булмаған[39]. Шулай, Германия ҡораллыуындағы танктар 23 тоннанан еңелерәк булһа, шул уҡ ваҡытта РККА-ның Т-34 һәм Т-28 урта танкылары 25 тоннанан ауырыраҡ була, шулай уҡ КВ-1 һәм Т-35 ауыр танкылары 45 тоннанан да ашыу[39]. Тарихсылар, ҡағиҙә булараҡ, Т-34 урта һәм КВ ауыр танкылары «яңылар» тип билдәләйҙәр. Уларға ҡаршы немецтарға 88-мм зенит орудиеларын ҡулланырға тура килә, һуңынан улар "Тигр" танкыларының истребителдәренә урынлаштырыла. Әммә ут ҡеүәтлеге буйынса был танкылар T-IV немец танкыһына тиңләшә. Немец классификацияһы буйынса T-IV танкыһы ауыр тип һанала (0,6 мең штук), әлеге классфикация буйынса совет армияһында 1,9 мең ауыр танкы була.
Самолеттарға килгәндә, немец авиацияһының 70 % СССР-ға һөжүм итеү өсөн тупланған була, ә СССР-ҙың көнбайыш сигендә яҡынса 40 % авиацияһы була. Люфтваффта истребителдәр һәм бомбардировщиктарҙың өлөшө тигеҙ була (яҡынса 1 мең көнсығыш сигендә), СССР-ҙа истребителдәр - яртыһын, ә бомбардировщиктар — дүрттән бер өлөшө.
Хәрби ғәмәлдәр территориялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белорусская ССР (оккупация), Карело-Финская ССР (оккупация), Молдавская ССР (оккупация), Латвийская ССР (оккупация), Литовская ССР (оккупация), Украинская ССР (оккупация), Эстонская ССР (оккупация), а также целый ряд территорий других союзных республик. Области РСФСР: Архангельская (авианалёты), Астраханская (авианалёты), Брянская, Вологодская, Воронежская, Горьковская (авианалёты), Калининская, Калужская, Курская, Ленинградская (блокада), Липецкая, Московская (сражения), Мурманская, Новгородская (сражения), Орловская, Псковская, Ростовская, Рязанская, Саратовская (авианалёты), Смоленская, Сталинградская (сражения), Тамбовская (авианалёты), Тульская, Ярославская (авианалёты). Края: Краснодарский, Красноярский (боевые действия на море) и Ставропольский. А также: Абхазская АССР (ГССР)[41], Кабардино-Балкарская АССР, Казахская ССР (авианалёт на город Гурьев), Калмыцкая АССР, Крымская АССР, Марийская АССР (авианалёт)[42], Северо-Осетинская АССР, Чечено-Ингушская АССР, Чувашская АССР (авианалёт).
Башҡа илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
От Великой Отечественной войны не отделяются боевые действия советских вооружённых сил на территории других оккупированных стран и государств фашистского блока — Германии, Польши, Финляндии, Норвегии, Румынии, Болгарии, Сербии, Чехословакии, Венгрии, а также входившей в состав Германии Австрии, созданных Третьим рейхом Хорватии и Словакии.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Der Russland-Feldzug. www.balsi.de. 3 октябрь 2017 тикшерелгән.
- ↑ 2,0 2,1 Военный энциклопедический словарь, М.: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», издательство «Рипол классик», 2002, ст. «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—1945»
- ↑ История Второй мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко — М.: Воениздат, 1982. — Т. 12. — Б. 33—34. — 495 б.
- ↑ Макс Хейстингс Вторая мировая война: Ад на земле = All Hell. Let Loose The World At War 1939–1945 — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — P. 433. — 698 p. — ISBN 978-5-91671-352-7. — «поскольку англо-американские войска не сумели уничтожить армии Гитлера, а только потеснили их с оккупированной территории, Красная армия вплоть до 1945 г. оставалась, как и была с 1941 г., главным инструментом уничтожения нацизма»
- ↑ Bellamy, Chris Absolute War: Soviet Russia in the Second World War — Macmillan. — Б. xix. — 848 б. — ISBN 978-0-375-41086-4. — «That conflict, which ended sixty years before this book’s completion, was a decisive component — arguably the single most decisive component — of the Second World War. It was on the eastern front, between 1941 and 1945, that the greater part of the land and associated air forces of Nazi Germany and its allies were ultimately destroyed by the Soviet Union in what, from 1944, its people — and those of the fifteen successor states — called, and still call, the Great Patriotic War»
- ↑ Сообщение Левитана о начале Великой Отечественной войны. 22 июня 1941 года
- ↑ Душенко К. Словарь современных цитат
- ↑ Газетные публикации 24 июня 1941 года
- ↑ И. В. Сталин, Выступление по радио 3 июля 1941 года.
- ↑ «великая война», «отечественная война», но не «великая отечественная война»
- ↑ 1812-1941: Миф Отечественной войны
- ↑ См., например, «Солдатские военные песни Великой Отечественной войны 1914—1915 г.г.». Собрал В. КРЫЛОВ. Харбин, 1915; Храбрейший герой Великой Отечественной войны, первый георгиевский кавалер, славный казак Тихого Дона Кузьма Крючков и 12-летний мальчик герой георгиевский кавалер Андрюша Мироненко. Москва, тип. П. В. Бельцова, 1914
- ↑ М. И. Мельтюхов. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000 — с.453-454.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Подробности разработки плана «Барбаросса» / Великая отечественная война 1941—1945. М. 1999. т.1(недоступная ссылка)
- ↑ 15,0 15,1 Р. А. Исмаилов. Операция «Барбаросса» — кризис мировой войны.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Лота В. И. Статья «Операция прикрытия „Барбароссы“» на сайте МО РФ.
- ↑ Запись от 3 марта 1941 года в дневнике Штаба оперативного руководства Главного командования вермахта (ОКВ)
- ↑ ЗАПИСЬ ОПЕРАТИВНОГО РУКОВОДСТВА ОКБ ГЕРМАНИИ В ДНЕВНИКЕ ШТАБА О ЦЕЛЯХ СОЗДАНИЯ ОККУПАЦИОННОГО РЕЖИМА НА ТЕРРИТОРИИ СОВЕТСКОГО СОЮЗА. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 март 2013. 13 март 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дневник Гальдера
- ↑ д. ист. н. В. В. Марина. Словакия в войне против СССР. 1941—1945 годы // журнал «Новая и новейшая история», № 4 (июль-август), 2011. с. 35—53.
- ↑ Мировые войны XX века: в 4 кн. книга 3. Вторая мировая война: исторический очерк / Институт всеобщей истории РАН. М., «Наука», 2005. с. 261.
- ↑ ген.-лейт. П. Г. Кузнецов. Маршал Толбухин. М., Воениздат, 1966. с. 175.
- ↑ «Казаки на службе у Третьего рейха» — возможность использование казаков в вооружённой борьбе на стороне Германии, обосновывалось «теорией», что казаки являются потомками остготов, т. е. арийцами, а не славянами
- ↑ История СССР
- ↑ Борисов Н. С., Левандовский А. А., Щетинов Ю. А. Ключ к истории Отечества: Пособие для абитуриентов — изд. 2-е, дополненное. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1995. — ISBN 5-211-03338-8.
- ↑ Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.155
- ↑ Руге Ф. Война на море 1939—1945. Перевод с немецкого. М., 1957. С. 209. ISBN 5-89173-027-8
- ↑ Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.154
- ↑ Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — 832 с. // Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов
- ↑ А. Филиппи. Припятская проблема. Перевод с немецкого. М., 1959. С. 160.
- ↑ ИВИ. Документы и материалы, инв № 1274, л. 1.
- ↑ Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45 — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
- ↑ ИВИ. Документы и материалы, инв. № 7875, лл. 1—3.
- ↑ 50 лет Вооружённых Сил СССР. М., 1968, с. 252.
- ↑ Гот Г.. Танковые операции — М.: Воениздат, 1961
- ↑ Федор фон Бок, Эрнст Буш, Гейнц Гудериан, Герман Геринг, Эвальд фон Клейст, Гюнтер фон Клюге, Георг фон Кюхлер, Вильгельм фон Лееб, Эрих фон Манштейн, Вальтер Модель, Фридрих Паулюс, Герд фон Рундштедт, Фердинанд Шёрнер
- ↑ Битва за Дюнкерк, Дюнкеркская операция
- ↑ Мельтюхов, Михаил У врага было больше живой силы, у нас - пушек, танков, самолетов // Родина : журнал. — 2016. — Июнь (№ 6 (616)). — С. 108—111.
- ↑ 39,0 39,1 39,2 Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. — Гл. 12. Место «Восточного похода» в стратегии Германии 1940—1941 гг. и силы сторон к началу операции «Барбаросса»
- ↑ Статистический сборник № 1 (22 июня 1941 года) Института военной истории Министерства обороны Российской Федерации. 1994
- ↑ История ВОВ в Киножурнале «Хочу всё знать», вып. № 102, 1975 на YouTube
- ↑ Ҡалып:Книга:Энциклопедия РМЭ


c: text/html

text:
Наши новости
Опрос
Как Вы оцениваете работу филармонии?
2018 - Год Семьи
2018 год объявлен в Башкортостане Годом семьи
Абонементы
Всероссийский старт продажи абонементов
ЭЛЕКТРОННЫЕ БИЛЕТЫ
Продажа билетов онлайн
Получить всю информацию о наличии и стоимости билетов теперь легко: не выходя из дома, с мобильных устройств, подключенных к сети Интернет.
Наш репертуар
Апрель 2018
Май-Июнь 2018
Пресса ⇒ Йыр туғандарҙы табыштырҙы
Йыр туғандарҙы табыштырҙы
Автор: Фәнирә Ғайсина / "Башҡортостан" гәзите
Дата: 26.09.2014
Сәхнәлә талғын ғына илаһи моң ағыла, ул күңелдең нескә ҡылдарын сиртеп, йөрәкте өҙә, һағышҡа сорнай. Йырсының көслө тауышынан арҡа буйҙары земберләп китә, диуарҙар һелкенеп ҡуйғандай тойола. Күҙ алдында йырҙағы боронғо тормош күренештәре пәйҙә була, ундағы ваҡиғаларҙы төҫмөрләп, хис-тойғоға бирелеп, шул тарих төпкөлдәренә төшөп онотолаһың. Башҡорт халыҡ йыры тымыу менән дәррәү ҡул сабыу яңынан был тормошҡа алып ҡайта. Эргәлә ултырған ҡатын: “Эй шул йырсыны яратам, тик уны күрер өсөн генә килдем бөгөн дә!” – тип йылмая. “Минең дә яратҡан йырсым, ул ҡатнашҡан концерттарға гел йөрөргә тырышам”, – тим.
Һүҙ Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Гүзәл Үлмәҫҡолова хаҡында бара. Яңыраҡ уның менән осрашып, уңыштары, ижади пландары менән ҡыҙыҡһынып алдым. Гүзәл миңә үҙе тураһында, сәнғәт тормошо хаҡында ихлас һөйләне.
– Ун туғыҙ йыл инде Башҡорт дәүләт филармонияһында хеҙмәт итәм. Музыкаль-әҙәби лекторий бүлегендә эшләйем, күберәк етди, классик әҫәрҙәр башҡарырға тырышам. Репертуарымда Гендель, Бах, Моцарт, Глинка, Пуччини, Чайковский, Рахманинов, Свиридов, Римский-Корсаков һәм башҡа бөйөк композиторҙарҙың ариялары, романстары бар.
Үҙебеҙҙең башҡорт композиторҙарынан Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Салауат Низаметдинов, Айрат Ҡобағошов, Нур Дауытов, Рафиҡ Сәлмәнов, Рим Хәсәнов йырҙарын, романстарын бик яратам. Репертуарымда балалар өсөн яҙылған йырҙар бик күп: романстар, триолар, дуэттар. Әҙәби-музыкаль лекторий йырсыһы булараҡ, халыҡҡа, балаларға музыканы аңлатыу, йырҙар менән таныштырыу өсөн күп көс һалабыҙ.
Тәүҙә башланғыс класс уҡытыусыһы булып эшләгәйнем, сөнки балаларҙы ныҡ яратам. Күберәк уҡыусылар, студенттар алдында сығыш яһарға тура килә. Балалар өсөн концерт программаларында теләп ҡатнашам, уларҙы алдап булмай. Шуның өсөн балалар алдында бар күңелем, йөрәгем менән йырларға тырышам, – ти йырсы.
Гүзәлдең хәтерендә филармонияның эстрада булегендә эшләгән ваҡыттары бигерәк тә көслө тәьҫорат ҡалдырған:
– Ул ваҡытта республикабыҙҙың бөтә райондарында, хатта иң төпкөл, бәләкәй ауылдарында ла концерт ҡуйып йөрөнөк. Шул саҡ Башҡортостандың ниндәй матур төбәк икәненә хайран ҡалдым, Салауат Юлаев тыуып үҫкән ерҙәрҙе күреү бәхетенә ирештем, уның иҫ китмәле тәбиғәтенә һоҡландым, халҡыбыҙҙың ҡунаҡсыллығына һушым китте.
Гүзәлдең бай, матур тембрлы, киң диапазонлы көслө тауышын республикала ғына түгел, хатта Рәсәйҙең күп төбәктәрендә лә – Мәскәүҙә, Санкт-Петербург, Пермь, Йошкар-Ола, Кемерово, Силәбе, Ҡазан, Ырымбур, Волгоград һәм башҡа ҡалаларҙа яратып тыңлайҙар, йылы ҡабул итәләр.
Гүзәлгә сит илдәрҙә лә сығыш яһарға насип булған. Ул Германияның баш ҡалаһы Берлинда «Йәшел аҙна» халыҡ-ара күргәҙмәһендә сығыш яһап, Ер шарының бөтә төбәктәренән килгән ҡунаҡтарҙы, немец тамашасыһын хайран ҡалдыра. Юғары кимәлдә башҡарған башҡорт халыҡ йырҙарын, итальян арияларын сит ил кешеләре йотлоғоп тыңлай, “Браво!” тип алҡыштарға күмә.
Шулай уҡ Гүзәл Словакияла, Төркиәлә бер нисә тапҡыр була. Унда халыҡ-ара фольклор фестивалендә ҡатнаша. Бер саҡ элек Рәсәйҙән китеп Төркиәлә тамыр йәйгән туғандарын да осрата. Әйтергә кәрәк, Гүзәл – күренекле башҡорт ғалимы Абдул Ҡадир Инандың туғаны.
Төркиәгә йыйынған ваҡытта уға ике туған ағаһы, спорт мастеры, Силәбе, Арғаяш яҡтарының билдәле көрәшсеһе Иршат Үлмәҫҡолов: “Туғандарҙы табырға, осрашырға тырыш!” – тип, уларҙың исем-шәрифен яҙып биреп ебәрә.
Истанбул театрының грим бүлмәһендә Гүзәл концертҡа әҙерләнеп, туғандарҙы ҡайҙан эҙләргә икән тип уйланып ултырғанда, бер ағай килеп инә. Был оло йәштәрҙәге, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәле, яғымлы йөҙлө кеше Башҡортостандан килгән артистарға: “Мин – Йәшәр Мостафа, Абдул Ҡадир Инандың улымын. Атайым Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә тыуып үҫкән”, – тип әйтә.
Шулай итеп, Гүзәлде туғаны үҙе килеп таба. Йәшәр Мостафа әфәнде ныҡ шатлана, ҡатыны һәм ҡыҙы менән таныштыра, ҡунаҡҡа саҡыралар. Концерттан һуң уны йылы тәбрикләйҙәр, талантлы туғандарының матур тауышына һоҡланалар, бергәләп фотоға төшәләр. Абдул Ҡадир Инандың тыуып үҫкән Арғаяш яҡтарын бер генә мәртәбә булһа ла күреп ҡайтырға ине, тип теләк белдерәләр…
Гүзәл үҙе лә көйҙәр ижад итә. Былтыр Гөлфиә Юнысованың ижад кисәһендә шағирәнең һүҙҙәренә яҙылған бер нисә яңы көйө лә яңғыраны. Күптән түгел “Әллә ниңә һине юҡһынам” тигән йыры Радик Вәлмөхәмәтов башҡарыуында хит-парадта өсөнсө урынды алды. “Мәңгелеккә кил, иркәм” тигән йыры иң популяр дуэттар альбомына индерелде. “Әсәй”, “Йәшәйек саф мөхәббәттә”, “Тыуған ер”, “Аҡ ҡар” тигән йырҙарын Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы аша йыш ишетергә мөмкин.
Гүзәл ижади тормошонда тик үҙенең көсөнә генә таяна, тырышлығы менән генә уңыштарға ирешә.
– Эшкә етди ҡарарға миңә уҡытыусыларым – Башҡортостандың халыҡ артисы Флүрә Ноғоманова, Өфө сәнғәт академияһы профессоры Миләүшә Мортазина өйрәтте. Шулай уҡ ижадташ коллегаларыма, концертмейстерҙар Елена Мороз, Елена Овчинникова, Ольга Хәйруллиналарға рәхмәтлемен. Режиссерҙарҙан Салауат Итбаевҡа, Эльмира Сәфәрғоловаға (ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул филармониянан китте) бигерәк тә рәхмәт әйткем килә. Улар тәбиғи һәләтемде асырға ярҙам итте, – ти Гүзәл.
Дәүләт тә Гүзәлдең эшен юғары баһаланы. 2007 йылда уға “Башҡортостандың атҡаҙанған артисы” тигән маҡтаулы исем бирелде. Былтыр мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова маҡтау грамотаһы тапшырып, күңелен үҫтерҙе.
Гүзәл Үлмәҫҡолованың йырҙары тағы-тағы ла арбай. Был хәтлем дә сикһеҙ моң даръяһы булыр икән!
Яратҡан йырсыбыҙ үҙ эшен тәьҫирләнеп, илһамланып башҡарыуын дауам итә.
Фәнирә Ғайсина / "Башҡортостан" гәзите

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Иман » Рамаҙан – бар айҙарҙың солтаны
Рамаҙан – бар айҙарҙың солтаны
5 июндә ҡояш байыу менән изге Рамаҙан айы башланды
Мосолмандар көтөп алған изге Рамаҙан айына ла күп ҡалманы. Әгәр ҙә Алла насип итһә, тиҙҙән ураҙаға ла инәсәкбеҙ. Беҙгә ошо изге айҙы биргән, тәүбәләр ҡылып, гонаһтарыбыҙҙан арыныр, ғибәҙәттәр ҡылып, әжер күбәйтер мөмкинлектәр биргән Аллаға маҡтау булһын.
Әжер-сауаптарға өлгәшер, теләктәр ҡабул була торған изге айға етә алһаҡ, был Алланың иң ҙур бүләге буласаҡ. Тимәк, Ул беҙгә гонаһтарыбыҙҙан арыныр өсөн тағы бер мөмкинлек бирә. Алла рәсүле: “Был айҙа ниндәйҙер өҫтәмә ғибәҙәт ҡылыусының әжере башҡа айҙарҙа мотлаҡ булған ғибәҙәтте эшләүсенең әжеренә тиң. Ә мотлаҡ булған ғибәҙәт ҡылыусының әжере башҡа айҙарҙа ошондай етмеш ғибәҙәт эшләүгә тиң”, – тип әйткән. Гонаһтарҙан арыныуға килгәндә инде, уның ошондай һүҙҙәре билдәле: “Биш намаҙ, шулай уҡ икенсе йомаға тиклем йома намаҙы һәм киләһе Рамаҙанға тиклем Рамаҙан айы – быларҙың барыһы ла, әгәр ҙә оло гонаһтар ҡылынмаһа, гонаһтарҙан арыныу булып тора”.
Рамаҙан айы – ураҙа тотоу, күберәк тәүбә ҡылыу, төнгө намаҙҙар уҡыу, саҙаҡа таратыу, Ҡөрьән уҡыу айы. Был айҙа үҙен мосолман тип тапҡан һәр кеше мотлаҡ рәүештә ураҙа тоторға тейеш. Ауырлы йә имеҙеүсе ҡатындарға, сәфәрҙә булғандарға, сирлеләргә ураҙанан баш тартыу рөхсәт ителә. Бер ниндәй сәбәпһеҙ ураҙаны ҡалдырыу – оло гонаһ. Шулай уҡ ураҙаны Рамаҙан айы буйына тоторға кәрәк. Йәғни 29 йәки 30 көн буйына. Ә айҙың башында, уртаһында, аҙағында бер нисә көнләп түгел. Рамаҙан айындағы ураҙа еренә еткереп тотолғанда ғына камил һанала һәм Алла тарафынан ҡабул ителә.
Рамаҙан айы алдынан ниҙәр эшләргә кәрәк? Айҙың башланыуын ҡайҙан беләбеҙ? Билдәле булыуынса, бәйғәмбәребеҙ Рамаҙан айынан бер ай алда, йәғни Шәғбан айында күберәк ғибәҙәт ҡылырға, күберәк өҫтәмә ураҙа тоторға тырышҡан. Сәхәбәләр Рамаҙан айына тиклем ярты йыл дауамында Алланан ошо изге айға тиклем ғүмер биреүен һораған. Ә Рамаҙан айы үтеп киткәс инде ярты йыл буйы Раббыбыҙҙан ураҙаларын ҡабул итеүен һорағандар.
Беҙҙең илдә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ураҙа айына әҙерләнеү, уны ҡыуанып ҡаршы алыу күренештәре юҡ. Мосолман илдәрендә, ғәҙәттә, бер ай алдан уҡ байрам атмосфераһы һиҙелә, мосолмандар был изге айҙы көтөп ала. Мысырҙа, мәҫәлән, урамдар төрлөсә биҙәлә, йорт-тирә таҙартыла, яңы йыһаз алына, хәленән килмәгәндәр балаҫ алып булһа ла түшәргә тырыша. Былар бары тышҡы күренеш. Беҙ эске яҡтан да ошо изге айҙы ҡаршы алырға әҙерләнергә тейешбеҙ. Бар ғибәҙәттәребеҙ тик Алла ризалығы өсөн ихлас күңелдән булырға тейеш. Рамаҙан айы килеп еткәс инде Мысыр урамдарында ифтар (ауыҙ астырыр) өсөн махсус палаткалар ҡуйыла. Унда теләгән кеше инеп ашап сыға ала. Рамаҙан айы шулай уҡ төнгө намаҙҙарҙы көсәйтеү менән дә билдәле. Был айҙа йәстү намаҙынан һуң тәрәүих намаҙы уҡыла.
Алдан әйтеп үтеүебеҙсә, Рамаҙан айында ураҙа тотоу – мосолман өсөн фарыз ғәмәл. Аллаһы Тәғәлә былай тип әйткән: “Эй һеҙ, иман килтереүселәр! Һеҙгә тиклем булғандарға ҡушылған кеүек үк, һеҙгә лә ураҙа тоторға ҡушылды. Бәлки, һеҙ тәҡүәлеләрҙән булырһығыҙ” (“Әл-Баҡара”, 183).
Күптәр ураҙа тотоу ҡояш ҡалҡҡандан алып байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылыу тип уйлап, яңылыша. Ураҙа тотоуҙың маҡсаты күпкә бөйөгөрәк. Төп маҡсат булып тәҡүәлеккә ирешеү тора. Тимәк, Алланан тейешенсә ҡурҡыу, Уның ризалығына ынтылыу.
Иң тәү сиратта Рамаҙан айы тәүбәне яңыртыу, көсәйтеү айы булып тора. Был айҙың Рамаҙан тип аталыуына “гонаһтарҙың янып бөтөүе” тигән мәғәнә һалынған. Ошо изге айҙа һәр ваҡыт гонаһтары өсөн тәүбә ҡылып, изге эштәр эшләп, кеше уларҙан арына. Ғәйепһеҙ кеше булмай, сөнки әҙәм балаһы һәр ваҡыт яңылыша. Гонаһтарҙан арыныуҙың иң яҡшы юлы – ихлас күңелдән тәүбә ҡылыу. Сөнки: “Ысынлап та, Алла тәүбә ҡылыусыларҙы ярата” (“Әл-Баҡара”, 222). Рамаҙан айында күп итеп тәүбә эшләргә һәм һуңынан да был изге эште дауам итергә кәрәк.
Ураҙа тотоуҙың киләһе маҡсаты – ихтыяр көсөн көсәйтеү. Ихтыяр көсө ныҡ булғанда әҙәм балаһы күп нәмәгә ирешә ала. Рамаҙан айында кеше ашап-эсеүҙән тыйылып, күберәк изге эштәр эшләргә ынтылып, насар эштәрҙән ары торорға тырышып ихтыяр көсөн үҫтерә. Рух ныҡлығы күп ауырлыҡты йырып сығырға ярҙам итә, күңел төшөнкөлөгөнән аралай. Юҡҡамы ни зәғиф, ауырыу кешеләр һау-сәләмәт кешеләргә ҡарағанда күпкә рухи яҡтан көслөрәк була, маҡсаттарға нығыраҡ ынтыла. Тимәк, улар булғанына шөкөр итә белә, ихтыяр көсөн нығыта.
Рамаҙан айында әҙәм балаһы шулай уҡ ихласлыҡҡа өйрәнә. Сөнки ураҙа тотоуҙың төп шарты – ихлас ниәт. Беҙ ураҙаны ихлас күңелдән тик Аллаһы Тәғәлә өсөн генә тоторға, ошо ниәтебеҙҙе көн һайын яңыртып торорға тейешбеҙ. Бөтә ғәмәлдәрҙең дә ихлас күңелдән эшләнелеүе – уларҙың ҡабул булыуы өсөн төп шарт.
Ураҙа тотҡан кеше гонаһтарҙан ары торорға, нәфсеһен тыйырға, тыйылған нәмәләрҙе ҡалдырырға тырыша. Ураҙа тотҡан кешегә телен насар һүҙ һөйләүҙән тыйырға кәрәк. Сөнки ғәйбәт һүҙ һөйләү, алдашыу ураҙаны боҙа. Аллаһы Тәғәләгә бындай кешенең ашап-эсеүҙән тыйылыуы кәрәкмәй. Ураҙа тотаһың икән, тимәк, бөтә тән ағзаларыңды ла гонаһтан араларға тейешһең.
Маҡсаты – әхлағыңды үҙгәртеү. Рамаҙан айында, гонаһтарҙан ары торорға тырышыу менән бер рәттән, әҙәбең өҫтөндә лә эшләргә кәрәк. Был изге айҙа талашып, әрләшеп йөрөү килешмәй. Кем дә булһа һине битәрләргә тотона, талашырға сәбәп эҙләй икән, бәйғәмбәребеҙ өйрәткәнсә: “Мин – ураҙала”, – тип әйтергә кәрәк.
Ашап-эсеүҙән, ғәйбәт һүҙ һөйләүҙән, әрепләшеүҙән баш тартыу өсөн, ихтыяр көсөнән тыш, ҙур түҙемлек тә кәрәк. Тимәк, ураҙа тотоуҙың тағы бер маҡсаты – сабырлыҡҡа өйрәнеү. Алла сабырҙарҙы ярата. Ҡыйын саҡтарҙа ла сабырлыҡ күрһәтә белергә кәрәк. Ундайҙарға әжер-сауаптар ҡаралған: “Ысынлап та, сабыр булғандарға әжерҙәре тулыһынса иҫәпһеҙ-һанһыҙ бирелер” (“Әз-Зумар”, 39).
Ошо маҡсаттарҙың барыһынан да сығып, дөйөмләштереп әйткәндә, ураҙа тотоу – ул Раббыбыҙға буйһонорға ла өйрәнеү. Әммә был буйһоноуыбыҙ ураҙа тотҡан ваҡытта ғына түгел, һәр ваҡыт булырға тейеш.
Изге Рамаҙан айынан алда ошо маҡсаттарҙы тағы бер ҡат иҫкә төшөрөп, ниәтебеҙҙе дөрөҫләргә онотмаһаҡ ине.
Рамаҙан айының ҡасан башланыуына килгәндә инде, беҙ уны бәйғәмбәребеҙ өйрәткәнсә, айға ҡарап беләбеҙ. Тимәк, Шәғбан айының 29-сы йәки 30-сы көнөндә яңы айҙың тыуыуын күҙәтергә кәрәк. Яңы ай тыуа икән – Рамаҙан айы башланды, ураҙаға инергә ваҡыт тигән һүҙ. Ә инде бер йыл алдан астрономик календарь төҙөп, шуның буйынса ураҙаны башлау дөрөҫ түгел. Сөнки ҡайһы саҡта яңылышлыҡ китергә мөмкин. Яңы айҙың ҡасан башланырын бары Алла ғына белә. Уны алдан уҡ билдәләп ҡуйыу мөмкин түгел.
Аллаһы Тәғәлә тотҡан ураҙабыҙҙа уҡыған аяттарыбыҙҙы, биргән саҙаҡа һәм фитырҙарыбыҙҙы ҡабул ҡылып, йәннәттә осрашыуҙарыбыҙҙы насип итһен! Рамаҙан айында йөрәктәребеҙ иман нурында нурланһын, йорттарыбыҙ бәрәкәт менән тулһын!
Нәркәс АЛСЫНБАЕВА.
Мосолмандар көтөп алған изге Рамаҙан айына ла күп ҡалманы. Әгәр ҙә Алла насип итһә, тиҙҙән ураҙаға ла инәсәкбеҙ. Беҙгә ошо изге айҙы биргән, тәүбәләр ҡылып, гонаһтарыбыҙҙан арыныр, ғибәҙәттәр ҡылып, әжер күбәйтер мөмкинлектәр биргән Аллаға маҡтау булһын.
Әжер-сауаптарға өлгәшер, теләктәр ҡабул була торған изге айға етә алһаҡ, был Алланың иң ҙур бүләге буласаҡ. Тимәк, Ул беҙгә гонаһтарыбыҙҙан арыныр өсөн тағы бер мөмкинлек бирә. Алла рәсүле: “Был айҙа ниндәйҙер өҫтәмә ғибәҙәт ҡылыусының әжере башҡа айҙарҙа мотлаҡ булған ғибәҙәтте эшләүсенең әжеренә тиң. Ә мотлаҡ булған ғибәҙәт ҡылыусының әжере башҡа айҙарҙа ошондай етмеш ғибәҙәт эшләүгә тиң”, – тип әйткән. Гонаһтарҙан арыныуға килгәндә инде, уның ошондай һүҙҙәре билдәле: “Биш намаҙ, шулай уҡ икенсе йомаға тиклем йома намаҙы һәм киләһе Рамаҙанға тиклем Рамаҙан айы – быларҙың барыһы ла, әгәр ҙә оло гонаһтар ҡылынмаһа, гонаһтарҙан арыныу булып тора”.
Рамаҙан айы – ураҙа тотоу, күберәк тәүбә ҡылыу, төнгө намаҙҙар уҡыу, саҙаҡа таратыу, Ҡөрьән уҡыу айы. Был айҙа үҙен мосолман тип тапҡан һәр кеше мотлаҡ рәүештә ураҙа тоторға тейеш. Ауырлы йә имеҙеүсе ҡатындарға, сәфәрҙә булғандарға, сирлеләргә ураҙанан баш тартыу рөхсәт ителә. Бер ниндәй сәбәпһеҙ ураҙаны ҡалдырыу – оло гонаһ. Шулай уҡ ураҙаны Рамаҙан айы буйына тоторға кәрәк. Йәғни 29 йәки 30 көн буйына. Ә айҙың башында, уртаһында, аҙағында бер нисә көнләп түгел. Рамаҙан айындағы ураҙа еренә еткереп тотолғанда ғына камил һанала һәм Алла тарафынан ҡабул ителә.
Рамаҙан айы алдынан ниҙәр эшләргә кәрәк? Айҙың башланыуын ҡайҙан беләбеҙ? Билдәле булыуынса, бәйғәмбәребеҙ Рамаҙан айынан бер ай алда, йәғни Шәғбан айында күберәк ғибәҙәт ҡылырға, күберәк өҫтәмә ураҙа тоторға тырышҡан. Сәхәбәләр Рамаҙан айына тиклем ярты йыл дауамында Алланан ошо изге айға тиклем ғүмер биреүен һораған. Ә Рамаҙан айы үтеп киткәс инде ярты йыл буйы Раббыбыҙҙан ураҙаларын ҡабул итеүен һорағандар.
Беҙҙең илдә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ураҙа айына әҙерләнеү, уны ҡыуанып ҡаршы алыу күренештәре юҡ. Мосолман илдәрендә, ғәҙәттә, бер ай алдан уҡ байрам атмосфераһы һиҙелә, мосолмандар был изге айҙы көтөп ала. Мысырҙа, мәҫәлән, урамдар төрлөсә биҙәлә, йорт-тирә таҙартыла, яңы йыһаз алына, хәленән килмәгәндәр балаҫ алып булһа ла түшәргә тырыша. Былар бары тышҡы күренеш. Беҙ эске яҡтан да ошо изге айҙы ҡаршы алырға әҙерләнергә тейешбеҙ. Бар ғибәҙәттәребеҙ тик Алла ризалығы өсөн ихлас күңелдән булырға тейеш. Рамаҙан айы килеп еткәс инде Мысыр урамдарында ифтар (ауыҙ астырыр) өсөн махсус палаткалар ҡуйыла. Унда теләгән кеше инеп ашап сыға ала. Рамаҙан айы шулай уҡ төнгө намаҙҙарҙы көсәйтеү менән дә билдәле. Был айҙа йәстү намаҙынан һуң тәрәүих намаҙы уҡыла.
Алдан әйтеп үтеүебеҙсә, Рамаҙан айында ураҙа тотоу – мосолман өсөн фарыз ғәмәл. Аллаһы Тәғәлә былай тип әйткән: “Эй һеҙ, иман килтереүселәр! Һеҙгә тиклем булғандарға ҡушылған кеүек үк, һеҙгә лә ураҙа тоторға ҡушылды. Бәлки, һеҙ тәҡүәлеләрҙән булырһығыҙ” (“Әл-Баҡара”, 183).
Күптәр ураҙа тотоу ҡояш ҡалҡҡандан алып байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылыу тип уйлап, яңылыша. Ураҙа тотоуҙың маҡсаты күпкә бөйөгөрәк. Төп маҡсат булып тәҡүәлеккә ирешеү тора. Тимәк, Алланан тейешенсә ҡурҡыу, Уның ризалығына ынтылыу.
Иң тәү сиратта Рамаҙан айы тәүбәне яңыртыу, көсәйтеү айы булып тора. Был айҙың Рамаҙан тип аталыуына “гонаһтарҙың янып бөтөүе” тигән мәғәнә һалынған. Ошо изге айҙа һәр ваҡыт гонаһтары өсөн тәүбә ҡылып, изге эштәр эшләп, кеше уларҙан арына. Ғәйепһеҙ кеше булмай, сөнки әҙәм балаһы һәр ваҡыт яңылыша. Гонаһтарҙан арыныуҙың иң яҡшы юлы – ихлас күңелдән тәүбә ҡылыу. Сөнки: “Ысынлап та, Алла тәүбә ҡылыусыларҙы ярата” (“Әл-Баҡара”, 222). Рамаҙан айында күп итеп тәүбә эшләргә һәм һуңынан да был изге эште дауам итергә кәрәк.
Ураҙа тотоуҙың киләһе маҡсаты – ихтыяр көсөн көсәйтеү. Ихтыяр көсө ныҡ булғанда әҙәм балаһы күп нәмәгә ирешә ала. Рамаҙан айында кеше ашап-эсеүҙән тыйылып, күберәк изге эштәр эшләргә ынтылып, насар эштәрҙән ары торорға тырышып ихтыяр көсөн үҫтерә. Рух ныҡлығы күп ауырлыҡты йырып сығырға ярҙам итә, күңел төшөнкөлөгөнән аралай. Юҡҡамы ни зәғиф, ауырыу кешеләр һау-сәләмәт кешеләргә ҡарағанда күпкә рухи яҡтан көслөрәк була, маҡсаттарға нығыраҡ ынтыла. Тимәк, улар булғанына шөкөр итә белә, ихтыяр көсөн нығыта.
Рамаҙан айында әҙәм балаһы шулай уҡ ихласлыҡҡа өйрәнә. Сөнки ураҙа тотоуҙың төп шарты – ихлас ниәт. Беҙ ураҙаны ихлас күңелдән тик Аллаһы Тәғәлә өсөн генә тоторға, ошо ниәтебеҙҙе көн һайын яңыртып торорға тейешбеҙ. Бөтә ғәмәлдәрҙең дә ихлас күңелдән эшләнелеүе – уларҙың ҡабул булыуы өсөн төп шарт.
Ураҙа тотҡан кеше гонаһтарҙан ары торорға, нәфсеһен тыйырға, тыйылған нәмәләрҙе ҡалдырырға тырыша. Ураҙа тотҡан кешегә телен насар һүҙ һөйләүҙән тыйырға кәрәк. Сөнки ғәйбәт һүҙ һөйләү, алдашыу ураҙаны боҙа. Аллаһы Тәғәләгә бындай кешенең ашап-эсеүҙән тыйылыуы кәрәкмәй. Ураҙа тотаһың икән, тимәк, бөтә тән ағзаларыңды ла гонаһтан араларға тейешһең.
Маҡсаты – әхлағыңды үҙгәртеү. Рамаҙан айында, гонаһтарҙан ары торорға тырышыу менән бер рәттән, әҙәбең өҫтөндә лә эшләргә кәрәк. Был изге айҙа талашып, әрләшеп йөрөү килешмәй. Кем дә булһа һине битәрләргә тотона, талашырға сәбәп эҙләй икән, бәйғәмбәребеҙ өйрәткәнсә: “Мин – ураҙала”, – тип әйтергә кәрәк.
Ашап-эсеүҙән, ғәйбәт һүҙ һөйләүҙән, әрепләшеүҙән баш тартыу өсөн, ихтыяр көсөнән тыш, ҙур түҙемлек тә кәрәк. Тимәк, ураҙа тотоуҙың тағы бер маҡсаты – сабырлыҡҡа өйрәнеү. Алла сабырҙарҙы ярата. Ҡыйын саҡтарҙа ла сабырлыҡ күрһәтә белергә кәрәк. Ундайҙарға әжер-сауаптар ҡаралған: “Ысынлап та, сабыр булғандарға әжерҙәре тулыһынса иҫәпһеҙ-һанһыҙ бирелер” (“Әз-Зумар”, 39).
Ошо маҡсаттарҙың барыһынан да сығып, дөйөмләштереп әйткәндә, ураҙа тотоу – ул Раббыбыҙға буйһонорға ла өйрәнеү. Әммә был буйһоноуыбыҙ ураҙа тотҡан ваҡытта ғына түгел, һәр ваҡыт булырға тейеш.
Изге Рамаҙан айынан алда ошо маҡсаттарҙы тағы бер ҡат иҫкә төшөрөп, ниәтебеҙҙе дөрөҫләргә онотмаһаҡ ине.
Рамаҙан айының ҡасан башланыуына килгәндә инде, беҙ уны бәйғәмбәребеҙ өйрәткәнсә, айға ҡарап беләбеҙ. Тимәк, Шәғбан айының 29-сы йәки 30-сы көнөндә яңы айҙың тыуыуын күҙәтергә кәрәк. Яңы ай тыуа икән – Рамаҙан айы башланды, ураҙаға инергә ваҡыт тигән һүҙ. Ә инде бер йыл алдан астрономик календарь төҙөп, шуның буйынса ураҙаны башлау дөрөҫ түгел. Сөнки ҡайһы саҡта яңылышлыҡ китергә мөмкин. Яңы айҙың ҡасан башланырын бары Алла ғына белә. Уны алдан уҡ билдәләп ҡуйыу мөмкин түгел.
Аллаһы Тәғәлә тотҡан ураҙабыҙҙа уҡыған аяттарыбыҙҙы, биргән саҙаҡа һәм фитырҙарыбыҙҙы ҡабул ҡылып, йәннәттә осрашыуҙарыбыҙҙы насип итһен! Рамаҙан айында йөрәктәребеҙ иман нурында нурланһын, йорттарыбыҙ бәрәкәт менән тулһын!
Нәркәс АЛСЫНБАЕВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 415
БАШКИРСКАЯ 24, яҙғы йомшаҡ бойҙай сорты. 1990 й. Е.П.Чунин, В.И.Никонов, Ю.Б.Колюкаев, М.А.Лоҡманова, Т.П.Тищенко (БНИИЗиС) тарафынан урындағы селекцияның Саратовская 46 яҙғы йомшаҡ бойҙай һәм Л 87 яҙғы ҡаты бойҙай сорттарын һеркәләндереү юлы м‑н алынған гибрид популяцияһынан индивидуаль һайлап алыу ысулы м‑н сығарылған. Һабағы төҙ, бейеклеге 1 м тиклем. Башағы оҙонса, призма формаһында, 10—11 см оҙонлоҡта, тығыҙлығы уртаса, ҡылсыҡһыҙ. 1000 орлоғоноң ауырлығы 33—50 г. Аҡһым миҡдары 13,5—16,5%, елемсә — 28—31%. Сорттың йығылыуға сыҙамлылығы уртаса, орлоғо ҡойолоуға сыҙамлы. Ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы уртаса. Саң тороно һәм ҡаты торон м‑н зарарланмай, онло ысыҡ һәм һоро тут м‑н аҙ зарарлана. Вегетация осоро 80—93 көн. Уңдырышлылығы 28 ц/ га (Хәйбулла сорт һынау участкаһы, 1992). БР б‑са 1994 й. ҡулланылышҡа индерелгән, көньяҡ урман‑дала зонаһы һәм Урал алды дала зонаһында үҫтерелә.
В.И.Никонов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Рөстәм Хәмитов: «Өфөлә йәшәүселәргә заманса транспорт системаһы кәрәк»Фото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов: «Өфөлә йәшәүселәргә заманса транспорт системаһы кәрәк»
Рөстәм Хәмитов: «Өфөлә йәшәүселәргә заманса транспорт системаһы кәрәк»Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2014 йыл, 16 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
15 декабрҙә Республика йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөнөң транспорт ситемаһын үҫтереүгә арналған кәңәшмә үткәрҙе. Унда БР Хөкүмәте ағзалары, ҡала хакимиәте вәкилдәре, профилле министрлыҡ һәм ведомство етәкселәре, шулай уҡ илебеҙҙең һәм сит илдәрҙән саҡырылған ҡала төҙөлөшө өлкәһе эксперттары ҡатнашты.
Төбәк етәксеһе транспорт ситемаһын ҡулайлы ойоштороу мәсьәләһе Рәсәйҙең һәм донъяның күп ҙур ҡалаларына хас тип билдәләне.
Ҡала ландшафтының үҙенсәлектәренә бәйле сәбәптәрҙән тыш, Президент Өфөнөң транспорт системаһын комплекслы үҫтереү стратегияһының булмауын проблемаларҙың төп факторы тип атаны. Юл-транспорт системаһы менән идара итеүҙә лә ҡайһы бер етешһеҙлектәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Килеп тыуған хәлдән сығыу юлы тип Рөстәм Хәмитов йәмәғәт транспорты селтәрен үҫтереүҙе билдәләп үтте.
Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов ҡала транспорт ситемаһын үҫтереүҙең перспективалары һәм ошо йүнәлештә башҡарылған эш һөҙөмтәләре тураһында һөйләне. Тикшереү барышында саҡырылған эксперттар – РФ Юғары иҡтисад мәктәбенең Транспорт иҡтисады институты транспорт моделләштереү үҙәге директоры Павел Козлов, «Инженерная группа БЕБ» немец компанияһы башлығы Бернард Блюмель үҙ фекерен белдерҙе.


text:
Нефтселәр мәҙәниәт һарайында – “Башҡортостан – шиғырстан” ижади кисәһе
Был аҙнала Нефтселәр мәҙәниәт һарайында республика матбуғатын яҡлауға йүнәлтелгән «Башҡортостан – шиғырстан» ижади кисәһе үткәреләсәк. Сараны ойоштороусылар – БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ, “Аҡ тирмә” башҡорт милли мәҙәниәте үҙәге һәм “Башҡортостан” ижтимағи-сәйәси гәзите.
Тамашасыларҙы Рауил Бикбаев, Светлана Хәкимова, Лариса Абдуллина, Ғәзим Ильясов, «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамбленең сығыштары көтә.


text:
Ҡурған өлкәһе башҡорттары милли йолаларҙы һаҡлай
ӨФӨ, 2014 йыл, 21 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә Ҡурған башҡорттары мәҙәниәте көндәре сиктәрендә «Ҡурған башҡорттары: тарих, хәҙерге заман һәм үҫеш перспективалары» тигән түңәрәк өҫтәл үтте. Форум эшендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзалары, республиканың йәмәғәтселек һәм дәүләт органдары вәкилдәре ҡатнашты.
«Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)» башҡарма комитеты рәйесе Румил Аҙнабаев үҙ сығышында билдәләүенсә, милли йолаларҙы һәм мәҙәниәтте һаҡлап ҡалыу беҙҙең республика өсөн бик мөһим. Уның әйтеүенсә, уҙғарылған Мәҙәниәт көндәренә юғары ҡыҙыҡһыныу бындай осрашыуҙарҙың кимәлен күрһәтә. Бөгөн Ҡурған өлкәһе һәм Башҡортостан дәүләт һәм муниципаль органдары тарафынан мәҙәниәтте, телде, башҡорт халҡының йолаларын һаҡлап ҡалыу һәм үҫтереү буйынса байтаҡ эштәр башҡарыла.
Төбәктәр араһында сауҙа-иҡтисади өлкәлә, мәҙәниәт, мәғариф һәм фән тармаҡтарында тығыҙ эшмәкәрлек алып барыла. Башҡортостан һәм Ҡурған өлкәһе араһында ғәмәлдәге булған Килешеүҙе тормошҡа ашырыу сиктәрендә республиканың художество үҙешмәкәрлек коллективтары дуҫ булған төбәккә гастролдәр менән сыға, фестивалдәрҙә, конкурстарҙа һәм башҡа сараларҙа ҡатнаша. Йыл һайын һабантуйҙар, Башҡорт мәҙәниәте көндәре, конференциялар уҙғарыла.
Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы башлығы Рәшит Хайрнасов, ҡабул ителгән бөтә сараларға ҡарамаҫтан, өлкәлә башҡорттарҙың һаны кәмей – йәшәүселәр илдең төньяҡ төбәктәренә күсеп китә, тип өҫтәне. Түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусылар шулай уҡ Ҡурған өлкәһе ҡалаларында һәм райондарында туған башҡорт телен, милли йолаларҙы һаҡлап ҡалыу һәм үҫтереү буйынса эштәрҙең етерлек кимәлдә алып барылмауын билдәләне.
Килеп тыуған хәлгә фекер алышып, йыйылғандар туғандаш өлкә райондары өҫтөндә республика райондары һәм ҡалаларының шефлыҡ итеүен яңынан тергеҙергә тәҡдим индерҙе. БР Мәғарифты үҫтереү институтына Ҡурған өлкәһе мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының оҫталыҡ кластарын ойошторорға кәңәш ителде. Шулай уҡ өлкәләге туған тел уҡытыусыларына әҙерлек һәм ҡайтанан әҙерлек уҙғарырға тәҡдим иттеләр.


text:
Сергей Железняк Башҡортостандағы «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзалары менән осрашты
ӨФӨ, 2015 йыл, 6 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
4 апрелдә Дәүләт Думаһы рәйесе урынбаҫары, «Берҙәм Рәсәй» партияһы Генераль советы секретары урынбаҫары Сергей Железняк партияның төбәк башҡарма комитетына килде, тип хәбәр итте ER.RU.
Сәфәр барышында ул Өфөгә өс көнлөк семинарға килгән «Берҙәм Рәсәй»ҙең урындағы башҡарма комитет етәкселәре менән осрашты. Сарала шулай уҡ партияның төбәк бүлексәһе секретары, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, төбәк башҡарма комитеты рәйесе Рәмзил Ишһарин, Башҡортостандан һайланған Дәүләт Думаһы депутаттары ҡатнашты.
Сергей Железняк урындағы башҡарма комитет етәкселәренең әҙерлек кимәлен юғары баһаланы, семинарҙарҙың мөһимлеген һәм әһәмиәтен билдәләне.
— Беҙ һайлауҙарға һайлау кампаниялары алдынан ғына әҙерләнергә тейеш түгел. Тиҙ үҙгәреүсән тормошта йәшәйбеҙ, шуға күрә тиҙ арала ваҡиғаларға үҙ ҡарашыңды белдерергә кәрәк, — тип билдәләне «Берҙәм Рәсәй» партияһы Генераль советы секретары урынбаҫары. — Башҡортостанда «Берҙәм Рәсәй»ҙең төбәк бүлексәһе төбәк кимәлендә лә, район һәм муниципалитеттар кимәлендә лә тотороҡло эш алып барыуын беләм.
Сергей Железняк партия ағзалары менән бергәләп урындағы башҡарма комитет етәкселәре өсөн ойошторолған семинарҙың һөҙөмтәләрен тикшерҙе, һорауҙарға яуап бирҙе. Осрашыу күмәкләп фотоға төшөү менән тамамланды.


text:
Халыҡ ижадын үҫтереү проблемалары тикшереләсәк
Башҡортостан ҡалалары һәм райондарының мәҙәниәт бүлектәре хеҙмәткәрҙәре халыҡ ижадын үҫтереү проблемалары һәм перспективаларын тикшерәсәк. Был актуаль темаға арналған республика семинар-кәңәшмәһе 17-18 декабрҙә Өфөлә үтәсәк. Уны ойоштороусылар – БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы һәм Республика халыҡ ижады үҙәге.
Семинар-кәңәшмә программаһында халыҡ ижады жанрҙарының бөгөнгө хәлен, БР башҡарма власть органдарының мәҙәниәт өлкәһендәге эшмәкәрлеге һөҙөмтәлелеген тикшереү, шулай уҡ 2010 йылға бурыстар билдәләү ҡаралған. Форум сиктәрендә шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналған “Еңеү салюты” Бөтә Рәсәй халыҡ ижады фестивале лауреаттарын наградлау тантанаһы үткәреләсәк.
Семинарҙа БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Ырымбур өлкәһе Өлкә халыҡ ижады методик үҙәге һәм Башҡортостан республика мәҙәниәт техникумы вәкилдәре ҡатнашасаҡ.


text:
Республиканың көньяҡ райондарында көслө ямғыр яуыуы көтөлә
Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостанда элеккесә тотороҡһоҙ һауа шарттары һаҡлана.
Һауа температураһы республикала 9-12 сентябрҙә төндә – 7-12 градус, көндөҙ 21 градус йылы буласаҡ.
Үткән аҙналағы кеүек үк, ағымдағы аҙнала республикала урыны менән бер аҙ ямғыр яуыуы көтөлә. 11 сентябрҙә Башҡортостандың көньяҡ райондарында көслө ямғыр яуыуы, йәшен йәшнәүе ихтимал. Көслө ямғырҙар шулай уҡ 9 сентябрҙә – Волга буйы федераль округының көньяҡ төбәгендә, 10 сентябрҙә Татарстанда көтөлә.


text:
Башҡортостан мөфтөйө Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллинға «Күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены тапшырылды
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостан мөфтөйө Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин «Күрһәткән хеҙмәте өсөн» мосолман орденына лайыҡ булды. Бүләкләү тантанаһы Өфөлә «Фәхретдинов уҡыуҙары» IV бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы сиктәрендә үтте. Ислам форумы Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының 100 йыллығына арналған.
Мөфтөй Рауил Ғәйнетдиндың ҡушыуы буйынса тантаналы шарттарҙа Рәсәй мосолмандарының юғары наградаһын Рәсәй Федерацияһы мосолмандары Диниә назараты рәйесенең беренсе урынбаҫары Дамир Мөхөтдинов тапшырҙы, тип хәбәр иттеләр Рәсәй мосолмандары Диниә назаратының матбуғат хеҙмәтендә.
«Тиҫтәләгән йылдар Ислам юлында хеҙмәт иткәне, Башҡортостанда рухи һәм әхлаҡи ҡиммәттәрҙе тергеҙеүгә, төбәктә тотороҡлоҡто, милләт-ара һәм дин-ара татыулыҡты һаҡлауға ҙур өлөш индергәне, рухи һәм социаль әһәмиәтле башланғыстарҙы тормошҡа ашырғаны өсөн Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты рәйесе – Мөфтөй Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы Ниғмәтуллинды «Күрһәткән хеҙмәте өсөн» Рәсәй мосолмандары ордены менән бүләкләргә», — тиелгән Рәсәй мосолмандары башлығы ҡул ҡуйған бүләкләү документында.


text:
Бөтә донъя фольклориадаһына әҙерлек барышында Өфөлә милли кейем семинары уҙҙы
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә милли кейемгә арналған семинар тамамланды. «Башҡорт кейеме аксессуарҙары һәм биҙәүестәре» һәм «Башҡортостан Республикаһында башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың традицион милли кейеме» дәрестәре Республика халыҡ ижады үҙәгенең Мәҙәниәт һарайында үтте.
Семинарҙа ҡатнашыусылар өсөн уҡыу-практик эш ойошторолдо. «Селтәр» башҡорт халыҡ костюмы студияһының тәжрибәле оҫталары яға, хәситә, әмәйҙек, селтәр, һаҡал, иҙеү эшләү технологияһын аңлатты. Семинар 2020 йылда Башҡортостан Республикаһында Бөтә донъя фольклориадаһын үткәреүгә әҙерлек барышында уҙҙы.
Һарытау, Ырымбур өлкәләренән, Мордовиянан, Мәскәүҙән һәм республикабыҙ райондарынан ҡатнашыусылар үҙҙәренә ҡыҙыҡлы булған традицион халыҡ кейеме элементтарын яһаны. Тамашасылар залында һәм уҡыу бүлмәләрендә халыҡ йолалары мөхите хөкөм һөрҙө, күптәр, шул иҫәптән Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев милли кейемдә килгәйне.
Семинарҙа ҡатнашыусылар башҡорт күкрәксәһенең килеп сығышы, төрҙәре һәм функциялары, Башҡортостан татарҙарының традицион костюмы, башҡорт яугирҙәренең кейеме менән танышты. Башҡортостандың Милли музейына һәм М. Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрына барыу ойошторолдо.
Сара һуңында семинарҙа ҡатнашыусылар остаздары менән бергә эшкә анализ яһаны. Лекторҙар уларға уҡыу курсын уңышлы тамамлауҙары тураһында сертификаттар тапшырҙы.


text:
Фото:
Сергей Шахрай: «Контроль-иҫәп палатаһының эш һөҙөмтәләре – йәмғиәттең рентген һүрәте ул»
Фото:
— Контроль-иҫәп палатаһының эш һөҙөмтәләре – ул йәмғиәттең үҙенсәлекле рентген һүрәте, – тине Башҡортостан Контроль-иҫәп палатаһы хеҙмәткәрҙәре менән осрашыуҙа Рәсәй Иҫәп палатаһы аппараты етәксеһе Сергей Шахрай. Билдәле дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре 31 мартта эш сәфәре менән республикаға килде. Көндөң тәүге яртыһында Сергей Шахрай төбәк башлығы Рөстәм Хәмитов менән осрашты.
Сергей Шахрай әйтеүенсә, Башҡортостан Президенты менән әңгәмә барышында “РФ субъекттарының һәм муниципаль берәмектәрҙең контроль-иҫәп органдарын ойоштороуҙың һәм улар эшмәкәрлегенең дөйөм принциптары тураһында” федераль закон ҡабул ителеүгә бәйле ревизорҙарҙың эшмәкәрлегендәге үҙгәрештәр тикшерелде. Хәҙер төбәк һәм муниципаль иҫәп палаталары берҙәм ҡағиҙәләр буйынса эшләйәсәк. Яңы закон коррупцияға ҡаршы характерға эйә. Ул 1 октябрҙән көсөнә инә һәм шуға тиклем Контроль-иҫәп палатаһы тураһындағы республика законын тейешле хәлгә килтерергә кәрәк. Республика законының яңы редакцияһын эшләү өсөн эш төркөмө төҙөләсәк. Сергей Шахрай, яңы федераль закон көсөнә ингәнгә тиклем Башҡортостан Контроль-иҫәп палатаһы эшмәкәрлеге тураһындағы республиканың норматив актын яраҡлаштырыу өсөн ваҡытҡа ла, мөмкинлеккә лә эйә, тип билдәләне.
Осрашыуҙа бюджет ҡануниәте мәсьәләләре лә тикшерелде. Рәсәй Иҫәп палатаһы аппараты етәксеһе илдә бюджет төҙөүҙең программалы принцибына күсеүҙең нисек барыуы һәм ошоға бәйле дәүләт ҡаҙнаһы аҡсаһын һөҙөмтәле файҙаланыуға контролде үҙгәртеү хаҡында һөйләне. Сергей Шахрай һөҙөмтәлелек аудиты күрһәткестәре һәм критерийҙарының нисек эшләнеүенә ентекле туҡталды.
Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы хеҙмәткәрҙәре менән осрашыуҙа республикала муниципаль финанс контролен ойоштороу һәм әҙерлек барған административ реформа проблемаһы күтәрелде. Яҡын киләсәктә Контроль-иҫәп палатаһының контроль органдары муниципаль райондарҙа ла булдырыласаҡ.
РФ-тың атҡаҙанған юрисы, юридик фәндәр докторы, профессор Сергей Шахрай РФ Иҫәп палатаһы ҡарамағында уҡыу-ғилми комплексын ойоштороу хаҡында һөйләне. Бында өс иҡтисади һәм өс юридик специальность буйынса юғары кимәлдәге профессионалдар әҙерләнә. Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы юғары дәүләт аудиты мәктәбе, иҡтисадты һәм юриспруденцияны берләштереп, дүртенсе йыл инде белгестәр әҙерләй. Тимәк, Иҫәп палатаһының төбәк бүлексәләре ревизорҙары квалификацияны күтәреү мөмкинлегенә эйә.
Сергей Шахрай эске финанс контроле системаһын, айырыуса бюджет өлкәһендә, булдырыу зарурлығын билдәләне. Әңгәмәлә ревизорҙар эшмәкәрлегенең һөҙөмтәлелеге темаһы ла күтәрелде.
Көндөң икенсе яртыһында Сергей Михайлович республикала бадминтон яратыусыларға класс күрһәтте. Ул шулай уҡ Рәсәй Милли бадминтон федерацияһы президенты. Кис “Динамо” стадионында Сергей Шахрайҙың республика спортсылары менән бадминтон буйынса күрһәтмә осрашыуы үтте.


text:
13 августа Башҡортостанда 13 урман янғыны теркәлде
Башҡортостанда янғын хәүефлелеге миҙгеле башланғандан алып дөйөм майҙаны 9790 гектарға тиң 505 урман янғыны теркәлгән.
Әлеге ваҡытта республикала 13 урында урман яна. Бөрйән, Белорет, Күгәрсен, Дыуан, Нуриман, Яңауыл һәм Өфө райондарында 300 гектар майҙанда урманды ут солғаған. Янғын һүндереүгә 270 кеше һәм 80 техника берәмеге йәлеп ителгән. Бар янғындар ҙа һүндерелеп бөтөп бара. Зыян күреүселәр юҡ һәм торама пункттарға хәүеф янамай.
БР Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, техника бүлеп биреү һәм урындағы халыҡты йәлеп итеү буйынса муниципаль район хакимиәттәре һәм барлыҡ предприятиелар менән бәйләнеш булдырылған.
Алыҫ райондарға һәм барып етеүе ҡыйынлыҡ тыуҙырған урындарға «Өфө авиалиниялары» авиакомпанияһы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте ваҡытында самолет һәм вертолеттар бүлә.
19 тораҡ пункты һәм 163 ауыл тирәләй янғынды ситкә ебәреү өсөн соҡорҙар яһалған, уратып ер һөрөлгән.
Был көндәрҙә халыҡ менән урман массивтарына инеүҙе сикләү буйынса аңлатыу эштәре алып барыла. Транспорт сараларын урманға инеүҙән тыйыу тураһында аншлагтар һәм плакаттар яңыртылған. БР Урман хужалығы министрлығында һәм ведомствоға ҡараған учреждениеларҙа эш тәүлек әйләнәһенә һәм ялһыҙ режимда ойошторолған.


text:
Алтын-көмөш - өлөшкә, сыҡмаһын тик көмөшкә
04 апреля 2016 йыл | Йәмғиәт
Мәктәп эскәмйәһенән үк Менделеев таблицаһындағы затлы металл – көмөштөң әһәмиәтен беләбеҙ. Тормош-көнкүрешебеҙҙә көмөш ялатып эшләнгән һауыт-һабалар, биҙәүес әйберҙәр: алҡа, беләҙек, сулпыларҙы бик яратып ҡулланабыҙ. Көмөш тәңкә башҡорт халыҡ кейемдәрен биҙәй.
Яңы үрҙәргә артылғанда...
04 апреля 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Байрам уңайынан район мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Эльвира Нурислам ҡыҙы НАСИРОВА менән әңгәмә ҡорҙоҡ.
Шатлыҡ өләшеүселәр байрамы
04 апреля 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Кешеләргә рухи аҙыҡ, байрам кәйефе һәм шатлыҡ өләшеүсе мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамын билдәләү тантанаһы
29 мартта район мәҙәни-әт һарайында уҙҙы. Сарала район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатов, ауыл биләмәләре башлыҡтары, төрлө учреждение, ойошма етәкселәре, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары ҡатнашты.
29 мартта район мәҙәни-әт һарайында уҙҙы. Сарала район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Руслан Салауатов, ауыл биләмәләре башлыҡтары, төрлө учреждение, ойошма етәкселәре, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары ҡатнашты.


text:
Намаҙ ҡылыу тәртибе
Һәр намаҙ алдынан ҡайһы намаҙҙы уҡырға ниәтләүебеҙ хаҡында әйтәбеҙ, мәҫәлән: «Аллаһ ризалығы өсөн бөгөнгө иртәнге намаҙҙың 2 рәҡәғәт фарызын ҡылырға ниәт иттем» тип. Иртәнге намаҙҙың фарызы ла, сөннәте кеүек үк, ике рәҡәғәт итеп ҡылына.
Өйлә намаҙы дүрт сөннәт, дүрт фарыз һәм тағы ла ике сөннәттән тора, бөтәһе – ун рәҡәғәт. Иң тәүҙә дүрт рәҡәғәт сөннәте уҡыла. Түбәндә өйлә намаҙының сөннәтен аңлатып китәбеҙ:
Беренсе рәҡәғәт. Башта ҡәҙимгесә ниәт әйтелә: «Аллаһ ризалығы өсөн бөгөнгө өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәтен ҡылырға ниәт иттем».
Ике ҡулды күтәреп тәҡбир – «Аллаһу әкбәр»ҙе әйтәбеҙ. «Сүбхәнәкә», «Әғүҙү-бисмилләһ», «Фатиха» һәм тағы бер сүрә уҡыйбыҙ. Тәҡбир әйтәбеҙ ҙә рөҡуғҡа китәбеҙ. Рөҡуғта өс мәртәбә: «Сүбхәнә раббийәл-ғаҙыйм» тибеҙ, шунан – «Сәмиғәл-лааһу лимән хәмидәһ». Рөҡуғтан торғанда «Раббәнә ләкәл-хәмд» тибеҙ. Тәҡбир әйтеп сәждәгә китәбеҙ. Сәждәлә өс мәртәбә «Сүбхәнә раббийәл-әғлә»не ҡабатлайбыҙ, шунан тәҡбир әйтеп, ике сәждә араһындағы ултырышта ултырабыҙ, тағы тәҡбир әйтеп, икенсе сәждәгә китәбеҙ. Сәждәлә өс мәртәбә «Сүбхәнә раббийәл-әғлә»не әйтеп, тороп баҫабыҙ.
Икенсе рәҡәғәт. Тәҡбир әйтәбеҙ ҙә баҫҡан килеш (икенсе рәҡәғәткә) «Бисмилләһ», «Фатиха» һәм тағы бер сүрә уҡыйбыҙ. Тәҡбир әйтеп рөҡуғҡа китәбеҙ. Рөҡуғта өс мәртәбә «Сүбхәнә раббийәл-ғаҙыйм», шунан бер тапҡыр «Сәмиғәл-лааһу лимән хәмидәһ», рөҡуғтан торғанда «Раббәнә ләкәл-хәмд» тибеҙ. Тәҡбир әйтеп сәждәгә китәбеҙ. Сәждәлә өс мәртәбә «Сүбхәнә раббийәл-әғлә» тибеҙ. Тәҡбир әйтеп, ҡалҡынып ултырабыҙ. Был «ике сәждә араһындағы ултырыш» була. Тағы тәҡбир әйтеп, икенсе тапҡыр сәждәгә китәбеҙ. Сәждәлә өс мәртәбә «Сүбхәнә раббийәл-әғлә» тибеҙ. Тағы тәҡбир әйтеп, ҡалҡынып ултырабыҙ ҙа «Әттәхиәт» уҡыйбыҙ. (Иғтибар итегеҙ, дүрт рәҡәғәт намаҙ уҡығанда, ике рәҡәғәттән һуң ултырышта «Әттәхиәт» кенә уҡыла).
Өсөнсө рәҡәғәттә тәҡбир әйтәбеҙ. Баҫҡан килеш «Бисмилләһ», «Фатиха» уҡыла (иғтибар итегеҙ: өсөнсө, дүртенсе рәҡәғәттә «Фатиха»нан һуң берәй сүрә ҡушып уҡырға мөмкин, ҡушылмаһа ла намаҙ дөрөҫ һанала). Артабан беренсе рәҡәғәттәге кеүек дауам ителә.
Дүртенсе рәҡәғәткә баҫып, тәҡбир әйткәс, торған килеш «Бисмилләһ», «Фатиха» уҡыла. Тәҡбир әйтеп рөҡуғҡа китәбеҙ. Рөҡуғта өс тапҡыр «Сүбхәнә раббийәл-ғаҙыим» һәм бер тапҡыр «Сәмиғәл-лааһу лимән хәмидәһ» тибеҙ. Рөҡуғтан торғанда «Раббәнә ләкәл-хәмд» әйтелә. Тағы тәҡбир әйтеп сәждәгә китәбеҙ. Сәждәлә өс мәртәбә «Сүбхәнә раббийәл-әғлә»не ҡабатлайбыҙ. Яңынан тәҡбир әйтеп, ҡалҡынып, ике сәждә араһындағы ултырышҡа ултырабыҙ. Тәҡбир әйткәс, икенсе сәждәгә китеп, өс тапҡыр «Сүбхәнә раббийәл-әғлә»не ҡабатлайбыҙ. Һуңғы тәҡбирҙән һуң тороп ултырабыҙ һәм, «Әттәхиәт», «Аллаһүмә салли», «Раббана әтинә»не уҡып, уңға-һулға «Әс-сәләәмү ғәләйкүм үә рахмәтул-лааһ» тип сәләм бирәбеҙ. Өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәте тамам. Дүрт рәҡәғәт фарызы ла ошо тәртиптә ҡабатлана. Ә өйлә намаҙының ике рәҡәғәт сөннәте иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек үк башҡарыла.
Намаҙҙың дүрт рәҡәғәтен уҡығанда, башта – ике рәҡәғәт, ултырышта «Әттәхиәт»те генә әйтеп, шунан тағы ике рәҡәғәт уҡыла. Һәр рәҡәғәттә «Бисмилләһ», «Фатиха» һәм тағы бер сүрә ҡушып уҡыла («Фатиха» ғына уҡыу ҙа етә). Был дүрт рәҡәғәтте уҡып бөткәс, ултырышта «Әттәхиәт», «Аллаһүмә салли» (йәғни «Салауат»), «Раббана әтинә» уҡыла һәм «Әс-сәләәмү ғәләйкүм үә рахмәтул-лааһ» тип тәүҙә уңға, шунан һулға сәләм бирелә. Шулай итеп, өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәте лә, фарызы ла бер төрлө уҡыла. Ә өйлә намаҙының ике рәҡәғәт сөннәте иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек үк башҡарыла.
Икенде намаҙы иһә дүрт рәҡәғәт сөннәт, дүрт фарыз булып, барлығы һигеҙ рәҡәғәт уҡыла. Башта сөннәте ҡылына (бындағы дүрт рәҡәғәт тә өйлә намаҙындағы кеүек үк үтәлә).
Аҡшам намаҙы өс фарыз, ике рәҡәғәт сөннәттән тора, барыһы – биш рәҡәғәт. Башта фарызы ҡылына. Өс рәҡәғәт фарызын уҡығанда, өсөнсө рәҡәғәттә «Фатиха» доғаһы ғына әйтелә һәм, башҡа намаҙҙарҙағы кеүек үк, ултырышта «Әттәхиәт», «Аллаһүмә салли» (йәғни «Салауат»), «Раббана әтинә» уҡыла һәм тәүҙә уңға, шунан һулға сәләм бирелеп тамамлана.
Йәстү намаҙы тулыһынса өйлә намаҙы кеүек ҡылына: тәүҙә дүрт сөннәт, дүрт фарыз һәм һуңынан тағы ике рәҡәғәт сөннәт уҡыла. Барлығы – ун рәҡәғәт.
Витр намаҙы йәстү намаҙынан һуң ҡылына. Витр намаҙы өс рәҡәғәттән тора. Өсөнсө рәҡәғәтенең ҡылыныуы башҡа намаҙҙарҙан айырыла. Был рәҡәғәттә «Фатиха» һәм тағы берәй сүрә уҡылғандан һуң шунда уҡ рөҡуғҡа кителмәй. «Аллаһу әкбәр» тип, ҡулдар юғары күтәрелеп, яңынан бағлана һәм «Кнут» (йә өс тапҡыр «Раббана әтинә») доғалары уҡыла, һуңынан рөҡуғҡа барыла.
Аллаһ ризалығы өсөн ҡылынған намаҙҙарыбыҙ ҡабул булһын!
Теги:


text:
- Подробности
- Просмотров: 214
СХЕНУС (Schoenus), күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 80‑дән ашыу төрө билдәле, Ер шарының уртаса һәм тропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда тутыҡ С. үҫә. Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы кәҫлек барлыҡҡа килтергән күп йыллыҡ үлән. Һабағы күп һанлы, цилиндр формаһында тиерлек, бейеклеге 10–30 см, төбөндә пурпур‑көрән төҫтәге тәңкә һымаҡ еңсәләре бар, шуларҙың өҫкөләре ҡыҫҡа беҙ кеүек пластинкаларҙан тора. Сәскәлеге – башлы шәлкемгә йыйылған 2–3 сәскәле ланцет формаһындағы ҡуйы көрән башаҡ. Июнь–июлдә сәскә ата. Емеше – һорғолт аҡ төҫтәге ялтыр ваҡ сәтләүек, авг.–сент. өлгөрә. Респ. төньяҡ‑көнсығышында һаҙлы болондарҙа, уйһыу һаҙлыҡтарҙа, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урындарҙа үҫә. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Р.Ишбирҙин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
“Ҡыҙыу бәйләнеш” ойошторола
10 декабря 2014 йыл | Хоҡуҡ
Дарыуҙар менән бушлай тәьмин итеү йәһәтенән граждандарҙың хоҡуҡтарын һаҡлау мәсьәләләре буйынса район прокуратураһы "ҡайнар бәйләнеш” ойошторҙо.
Ватан геройҙары көнө
10 декабря 2014 йыл | Йәмғиәт
9 декабрҙә илебеҙҙә "Ватан геройҙары көнө” билдәләнә. Ул 2007 йылда РФ Президентының
28 февралендәге Указы менән булдырылды.
28 февралендәге Указы менән булдырылды.
Почта бүлексәһен яптылар…
10 декабря 2014 йыл | Хаттар
Беҙҙең Еҙем-Ҡаран почта бүлексәһе 7 ауылды хеҙмәтләндерә ине. Почтальондар насар эшләне тип әйтеп булмай, үҙҙәренә еткерелгән төрлө пландар үтәлеше йәһәтенән алдынғылар иҫәбендә йөрөгән саҡтары ла булманы түгел.
Граждандарҙы ҡабул итеү
10 декабря 2014 йыл | Урындағы үҙидара
10 декабрҙә иртәнге сәғәт 10-да граждандарҙы Муниципаль район хакимиәте башлығы урынбаҫарҙары һәм бүлек начальниктары ҡабул итә.
Ҡабул итеү 305-се бүлмәлә була. Алдан 2-13-86 телефоны буйынса яҙылырға кәрәк. Үҙең менән ғариза һәм паспорт алып килергә.
Ҡабул итеү 305-се бүлмәлә була. Алдан 2-13-86 телефоны буйынса яҙылырға кәрәк. Үҙең менән ғариза һәм паспорт алып килергә.
Исемдәрегеҙ билдәһеҙ, ҡаһарманлығығыҙ үлемһеҙ
10 декабря 2014 йыл | Йәмғиәт
Рәсәйҙә һәм районда беренсе тапҡыр Билдәһеҙ һалдат көнө уҙғарылды
3 декабрҙә Красноусолда Геройҙар Аллеяһы эргәһендә Билдәһеҙ һалдат көнөнә арналған тантаналы митинг булып үтте.
Митингта район хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы Руслан Салауатов, Красноусол ауыл биләмәһе башлығы Рөстәм Рахманғолов, район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова, хеҙмәт коллективтары хеҙмәткәрҙәре, Афған һәм Чечен һуғышы ветерандары, башҡа локаль һуғыштарҙа ҡатнашыусылар, әрме хеҙмәтенән яңы ҡайтыусылар, мәктәп уҡыусылары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты.
3 декабрҙә Красноусолда Геройҙар Аллеяһы эргәһендә Билдәһеҙ һалдат көнөнә арналған тантаналы митинг булып үтте.
Митингта район хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы Руслан Салауатов, Красноусол ауыл биләмәһе башлығы Рөстәм Рахманғолов, район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова, хеҙмәт коллективтары хеҙмәткәрҙәре, Афған һәм Чечен һуғышы ветерандары, башҡа локаль һуғыштарҙа ҡатнашыусылар, әрме хеҙмәтенән яңы ҡайтыусылар, мәктәп уҡыусылары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты.


text:
Мәғлүмәт белдереүе
30 июня 2017 йыл | Йәмғиәт
Район Советы депутаттарының ун өсөнсө ултырышы булып үтте. Уның эшендә район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров ҡатнашты.
Көн тәртибендә муниципаль район бюджетының килемдәр һәм сығымдар планына үҙгәрештәр индереү, балаларҙың йәйге ялын ойоштороуға, мәғариф учреждениеһы хеҙмәткәрҙәренә хеҙмәт хаҡы түләүгә район бюджетына өҫтәмәләр һәм төҙәтмәләр индереү, үҙәкләштерелгән муниципаль район бухгалтерияһында өҫтәмә штат булдырыу, автомобиль юлдарын һаҡлауҙы ойоштороуға муниципаль контроль булдырыу Положениеһын раҫлау, муниципаль ер контроле булдырыу тураһындағы Положениены раҫлау тураһында, ер ҡуртымы хаҡы күләмен билдәләү тураһындағы район Советы ҡарарҙарына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү, муниципаль мөлкәт менән идара итеү буйынса муниципаль район хакимиәте менән муниципаль мөлкәткә идара итеү комитеты араһында хеҙмәттәшлек итеү буйынса өҫтәмә килешеү проектын раҫлау тураһында, Имәндәш, Сәйетбаба, Табын ауыл биләмәләрендә төҙөлөш алып барыуға ерҙән файҙаланыу ҡағиҙәһенә үҙгәрештәр индереү тураһындағы мәсьәләләр ҡаралды. Көн тәртибендәге мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул ителде. Ошоноң менән район Советы ултырышы үҙ эшен тамамланы.
Көн тәртибендә муниципаль район бюджетының килемдәр һәм сығымдар планына үҙгәрештәр индереү, балаларҙың йәйге ялын ойоштороуға, мәғариф учреждениеһы хеҙмәткәрҙәренә хеҙмәт хаҡы түләүгә район бюджетына өҫтәмәләр һәм төҙәтмәләр индереү, үҙәкләштерелгән муниципаль район бухгалтерияһында өҫтәмә штат булдырыу, автомобиль юлдарын һаҡлауҙы ойоштороуға муниципаль контроль булдырыу Положениеһын раҫлау, муниципаль ер контроле булдырыу тураһындағы Положениены раҫлау тураһында, ер ҡуртымы хаҡы күләмен билдәләү тураһындағы район Советы ҡарарҙарына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү, муниципаль мөлкәт менән идара итеү буйынса муниципаль район хакимиәте менән муниципаль мөлкәткә идара итеү комитеты араһында хеҙмәттәшлек итеү буйынса өҫтәмә килешеү проектын раҫлау тураһында, Имәндәш, Сәйетбаба, Табын ауыл биләмәләрендә төҙөлөш алып барыуға ерҙән файҙаланыу ҡағиҙәһенә үҙгәрештәр индереү тураһындағы мәсьәләләр ҡаралды. Көн тәртибендәге мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул ителде. Ошоноң менән район Советы ултырышы үҙ эшен тамамланы.
Юлдарҙа именлек булһын!
30 июня 2017 йыл | Хоҡуҡ, Йәмғиәт
Хөрмәтле районыбыҙҙың Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары! Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ менән ихлас күңелдән ҡотлайым!
Дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре көн дә район юлдарында хоҡуҡ тәртибе һағында тора. Хеҙмәтегеҙ юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә, автомобиль юлдарын һәм транспортты һөҙөмтәле файҙаланыуға ҙур өлөш индерә. Һеҙ автомобиль сараларына бәйле енәйәттәрҙе ваҡытында иҫкәртәһегеҙ. Эске эштәр органдарының башҡа хеҙмәткәрҙәре кеүек үк һеҙгә лә йыш ҡына ғүмерегеҙҙе һәм сәләмәтлегегеҙҙе хәүеф аҫтына ҡуйырға тура килә.
Бурыстарығыҙҙы бынан ары ла уңышлы, намыҫ менән үтәрһегеҙ, һеҙҙең тырышлыҡ һөҙөмтәһендә юлдарҙа һәр ваҡыт тәртип һәм именлек булыр, тип ышанам.
Һеҙгә һәм яҡындарығыҙға һаулыҡ, именлек, Ватаныбыҙ хаҡына яуаплы хеҙмәтегеҙҙә уңыштар теләйем.
Рәмил БОХАРОВ,
Муниципаль район хакимиәте башлығы.
Дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре көн дә район юлдарында хоҡуҡ тәртибе һағында тора. Хеҙмәтегеҙ юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә, автомобиль юлдарын һәм транспортты һөҙөмтәле файҙаланыуға ҙур өлөш индерә. Һеҙ автомобиль сараларына бәйле енәйәттәрҙе ваҡытында иҫкәртәһегеҙ. Эске эштәр органдарының башҡа хеҙмәткәрҙәре кеүек үк һеҙгә лә йыш ҡына ғүмерегеҙҙе һәм сәләмәтлегегеҙҙе хәүеф аҫтына ҡуйырға тура килә.
Бурыстарығыҙҙы бынан ары ла уңышлы, намыҫ менән үтәрһегеҙ, һеҙҙең тырышлыҡ һөҙөмтәһендә юлдарҙа һәр ваҡыт тәртип һәм именлек булыр, тип ышанам.
Һеҙгә һәм яҡындарығыҙға һаулыҡ, именлек, Ватаныбыҙ хаҡына яуаплы хеҙмәтегеҙҙә уңыштар теләйем.
Рәмил БОХАРОВ,
Муниципаль район хакимиәте башлығы.
Илебеҙгә эшсе ҡулдар кәрәк
27 июня 2017 йыл | Йәмғиәт
Һуңғы ҡыңғырау сыңланы, Берҙәм дәүләт имтихандары артта ҡалды һәм мәктәп тамамлаусылар алдына уҡырға ҡайҙа барырға, тигән һорау килеп баҫты. Ошо һорауға яуапты Ауырғазы күп профилле колледжы Красноусол филиалының уҡытыу бүлеге мөдире Гүзәл Тимерхан ҡыҙы ҒӘЗЕТДИНОВА сығышында табырға мөмкин. Һүҙ – уға:
Ауылымдың үткәне һәм бөгөнгөһө
27 июня 2017 йыл | Йәмғиәт
Ә уға тиклем ауыл халҡына ғилем нурын Абдулла Йәнешев тигән мулла һәм уның ҡатыны Әминә абыстай (ул Ҡырмыҫҡалы яҡтарынан булған) биргән була.
Абдулла мулла заманы өсөн бик ғилемле, аҡыллы, алдынғы ҡарашлы, тырыш кеше була. Ул муллалыҡ менән генә көн күрмәй, игенселек менән дә шөғөлләнә, күпләп мал аҫрай. Уларҙың йорто әлеге Фәүжәт Нурҡаев йорт һалған урында була. Йорт ике ҡатлы булып, аҫты таштан, өҫтө ағастан төҙөлә. Заман менән бергә атлаусы Абдулла мулла ауылда беренселәрҙән булып молотилка алып ебәрә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, муллаға һәм уның ғаиләһенә бәхеттә оҙаҡ йәшәргә насип булмай, уларҙың бар мөлкәтен тартып алып, йорттарынан ҡыуып сығаралар һәм Фәрит ағай Мәүлитов яғында бәләкәй генә йортто бирәләр. Абдул
Абдулла мулла заманы өсөн бик ғилемле, аҡыллы, алдынғы ҡарашлы, тырыш кеше була. Ул муллалыҡ менән генә көн күрмәй, игенселек менән дә шөғөлләнә, күпләп мал аҫрай. Уларҙың йорто әлеге Фәүжәт Нурҡаев йорт һалған урында була. Йорт ике ҡатлы булып, аҫты таштан, өҫтө ағастан төҙөлә. Заман менән бергә атлаусы Абдулла мулла ауылда беренселәрҙән булып молотилка алып ебәрә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, муллаға һәм уның ғаиләһенә бәхеттә оҙаҡ йәшәргә насип булмай, уларҙың бар мөлкәтен тартып алып, йорттарынан ҡыуып сығаралар һәм Фәрит ағай Мәүлитов яғында бәләкәй генә йортто бирәләр. Абдул
Илебеҙҙе ҡара болот ҡапламаһын!
27 июня 2017 йыл | Йәмғиәт
Бынан 76 йыл элек, 1941 йылдың 22 июнь таңында, немец фашистары илебеҙгә ҡаршы һуғыш аса һәм барса халыҡты уңалмаҫлыҡ ҡара ҡайғыға һала. Яҡындарыңды юғалтыуҙан да оло ҡайғы юҡ икәнлеген ул йылдар әленән-әле иҫкә төшөрөп тора. Бөйөк Ватан һуғышының үлемесле һулышы һәр бер ғаиләгә ҡағылды, ул бер нисә быуын өлөшөнә юғалтыуҙар әрнеүе булып, улар тормоштарында юйылмаҫ эҙ ҡалдырҙы. Бары тик ҡаһарман яугирҙарҙың батырҙарса көрәшеүе һөҙөмтәһендә донъя фашизм ҡоллоғонан ҡотолдо. Еңеү байрағы миллионлаған ҡорбандар менән яуланды. Ваҡыт үтеү менән был ҡан ҡойошло ваҡиға тарихта ҡала, ә уның шаһиттары сафы ла һирәгәйә бара (беҙҙең
районда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары 12 генә ҡалды).
районда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары 12 генә ҡалды).