text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Проза » Аҡса эшләйем, тип...
Аҡса эшләйем, тип...
йәки мин нисек эш эҙләнем?
Төп эшем бик оҡшай, коллективыма ла өйрәнеп бөткәнмен. Тик әлеге лә баяғы: “Нисек өҫтәмә килем алырға?” тигән уй тынғы бирмәү сәбәпле, тағы ла йә бер, йә икенсе ойошманың ишеген ҡағып йөрөүем. Оҡшаһа, эшемде лә алмаштырырға әҙер инем хатта.
...Был юлы иҫәбем отпуск ваҡытында бәхетте һынап ҡарау ине. Шуға көн дә тиерлек Өфөнөң вакансиялар сайтын асып ҡарайым, тик ҡайһыһына барып төртөлһәң дә, бер ерҙә лә эш хаҡы минекенән артмай, киреһенсә – күпкә аҙыраҡ. Ете мең, һигеҙ мең һум... Тауыҡ ятып көлөрлөк тә баһа был! Ҡалала шул хеҙмәт хаҡына йәшәп буламы икән ни һуң? Күңел төштө. Йөрөй торғас, тағы ла өҫтәмә эш эҙләргә булдым.
Мин уҡыған техникум ҡасандыр бик абруйлы һанала ине. Уны тамамлап сыҡҡаныма ғорурланып йөрөгәнемде һаман да хәтерләйем. Тик әле иғландарҙы барлайым да, әсенеп: “Их, ниңә генә кондитер йә тегенсе-фәләнгә генә уҡыманым икән!” – тип уйлайым. Сөнки Өфөлә тап шул тармаҡҡа белгестәр: кондитерҙар, ашнаҡсылар, тегенсе-бесеүселәр күп талап ителә. Тағы ла һатыусы-консультант, официант, бармен, ҡайҙа баҡма – менеджер... Юҡ, минеке түгел был һөнәрҙәр, түгел. Урам буйлап йә бер, йә икенсе ойошмаға инәм, вакансиялар тураһында һорашам, шылтыратам, ләкин махсус белем һәм тәжрибә булмағас, һөҙөмтәһеҙ.
Эшкә барғанда йыш ҡына ҡалала күптән популярлыҡ яулаған “Йыуаса” кафеһы эргәһенән үтеп йөрөйөм. Унда ингәнем дә бар: хаҡтары “тешләшһә” лә, әленән-әле төрлө тәмлекәс алғылайым. Бер көндө касса алдында торған ҡыҙҙан эш тураһында һораштым. Ул: “Беҙҙә кешеләр алмашынып ҡына тора, барып ҡарағыҙ”, – тип, кадрҙар бүлегенең адресын яҙып бирҙе. “Белмәйем инде, ундай абруйлы урынға эләгеп булырмы икән?” – тип уйлайым, матур ап-аҡ халаттарҙа, йәшел тирәсле баш кейемендә генә йөрөгән хеҙмәткәрҙәргә ҡарап. Шулай ҙа тәүәккәлләнем. Иртәгәһенә үк күрһәтелгән адрес буйынса барып, сағыу тауар тамғаһы төшөрөлгән кабинетты эҙләп таптым. Уй, бында оҙон ғына сират бар икән, көтә башланым. Быға тиклем йөрөгән урындарҙа “Әлегә барлыҡ вакансиялар ҙа ябыҡ”, йәки “Беҙ һеҙгә мотлаҡ шылтыратырбыҙ” тип оҙатып ҡалғандарына күнеккәс, персонал менән эшләүсе бүлек мөдиренең һәр бер кандидат менән бик мөләйем йылмайып, компьютерҙа теркәп, шунда уҡ барасаҡ эш урынының адресын әйтеп, матур теләктәр теләп оҙатып ҡалғанын ишетеп, хайран ҡалып ултырам.
Минең сират етте. “Өҫтәмә эш эҙләй инем. Һеҙҙең ойошмала һауыт-һаба йәки иҙән йыуыусы кәрәкмәйме икән?” – тим. Йәшәгән урынымды һорашҡас, мөдир шунда уҡ кемгәлер шылтыратты ла: “Был кандидатты тура Айсибәр Всеволодовнаға ебәрергә мөмкин!” – тине аҙағында. Баҡтиһәң, мин йәшәгән урындан алыҫ түгел компанияның тағы бер нөктәһе асыласаҡ икән.
– Зәкиә ханым, шундай матур, ыҫпай кейенгән ҡатынды мин иҙән йыуыусы итеп ҡуя алмайым. Һеҙ залда эшләйәсәкһегеҙ, – тине ул, минең документтарҙы теркәгән арала.
– О, рәхмәт комплиментығыҙ өсөн!.. – Үҙ ҡолағыма үҙем ышанмайым. – Ә нимәнән ғибәрәт һуң эш?
– Һеҙ тик һауыт-һаба ташып, өҫтәлдәрҙе һөртөп, залдың таҙалығын тикшереп торасаҡһығыҙ. Официант йәғни. Бер аҙнанан һеҙҙең менән кафеның директоры элемтәгә сығасаҡ. Көтөгөҙ.
“Көтөгөҙ” тигәс, аңлашылды – алдау был. “Официант” тигәне лә ышандырманы. Ундай эшкә оҙон буйлы йәш ҡыҙҙарҙы ғына алалар түгелме һуң?
Шулай ҙа ике көндән санитар кенәгәһе кеҫәмдә ята ине. Аҡса түләгәс ни, махсус поликлиникала медкомиссияны бер көндә үттем. Унда пенсия йәшендәге ирҙәр, ҡатындарҙы күреп, хайран ҡалдым. Бәй, былар нимә эшләп йөрөй икән бында, тип аптырайым. Сират көткән арала алтмыш йәштәр тирәһендәге шундай пар менән танышып алдым. Ауылдан килгәндәр икән.
– Икебеҙҙең дә пенсиябыҙ һигеҙәр мең һум ғына. Бер нәмәгә лә еткереп булмай, – тип зарланды ҡатыны. – Ирем дә ғүмер буйы колхозда эшләне. Шулай аҙ булыр, тип башҡа ла килмәне... Уйлаштыҡ та ауылда үҙ эшебеҙҙе асып ҡарарға булдыҡ.
– “Вәт ҡыйыулыҡ! Ошо йәштә үҙҙәренә шундай йөк, яуаплылыҡ алырға ниәтләгәндәр!” – тип һоҡланып һәм ғәжәпләнеп ҡарайым уларға. Минең янда ултырған йөҙөн йыйырсыҡтар баҫҡан етмеш йәшлек ҡарсыҡ та эшкә инергә йөрөй икән. Иҫем китеп сыҡтым унан.
Бер аҙна үтте. Шул арала “Йыуаса” компанияһының сайтын асып ҡарайым, форумдарҙа уның тураһында белешмәләр эҙләйем. “Вакансиялар” тигән бүлегендә төрлө һөнәр буйынса эшселәр талап ителә, йәшәргә урын бирелә, тигән... Торлаҡһыҙ интегеп йөрөгән, әллә күпме аҡса түгеп, ҡуртымға фатир яллап эшләүселәрҙе иҫәпкә алғанда, был ышанырлыҡ түгел ине. “Фатир әҙерләп ҡуймағандарҙыр инде бынау ҡырағай баҙар заманында! Күп булһа, ятаҡтан бүлмә бирәләрҙер...” – тигән шикле уйҙар үтә баштан.
Тик мине әлегә “Эшкә саҡырырҙармы-юҡмы икән?” тигән һорау ғына борсой. Ниһайәт, йомала шылтыраттылар.
... Теүәл сәғәт туғыҙҙа эшләйәсәк урыныбыҙҙа йыйылыштыҡ. Был, майҙаны ике йөҙ кв.м. ашыу тәшкил иткән быяла бинала элек ресторан эшләгән. Яңы нөктәлә хеҙмәткәрҙәр ҙә яңы ине. Был һәйбәт – коллективҡа еңел ылығасаҡмын. Бер ниндәй моббинг ҡулланыу ҙа, “яңы” тип ҡыйырһытыуҙар ҙа булмаясаҡ. Минең эргәлә генә ун һигеҙ йәш тирәһендәге бер ябыҡ, бәләкәй генә “себеш” тора. Уның менән ишектән ингәндә үк һөйләшеп киткәйнек. Тауышы ла себештеке кеүек нәҙек, зәғиф кенә сыға. Уның янында башҡортҡа оҡшаған оло йәштәрҙәге ҡатынды күрәм. Ҡалғандары кем икән, әлегә белмәйем.
Бер аҙҙан быяла ишектән ҡара күҙлек кейгән йәш кенә бер ҡыҙ килеп инде. Ул беҙҙең директорыбыҙ Айсибәр Всеволодовна булып сыҡты. Исемлекте алып, һәр беребеҙҙең фамилияһын атап, теркәп сыҡҡандан һуң, ҡыҫҡа ғына әңгәмә үткәрҙе. Эш графигы шулай: өс көн иртәнге сәғәт һигеҙҙән киске етегә тиклем ун берәр сәғәт эшләйбеҙ ҙә, өс көн ял итәбеҙ. Оҙаҡламай администратор Ольга, менеджер Карина менән дә таныштыҡ.
Коллектив, аҙыҡ-түлек, төрлө материал ташыусыларҙы, шешлек эшләүсене иҫәпкә алмағанда, барыһы ла ҡатын-ҡыҙҙан торған ун биш кешенән хасил булды. Бәй, сисенеү бүлмәһенә ингәс, ҡолағыма ишетелә тип торам: күбеһе татарса, башҡортса һөйләшәсе! Күңелгә йылы инеп китте.
Күп тә үтмәй, утыҙ йәштәр тирәһендәге Айгөл исемле ҡатын менән танышып алдым. Минең башҡортса һөйләшкәнде ишеткәс, уның да йөҙө яҡтырып китте һәм шунан һуң гел бергәрәк йөрөргә тырыштыҡ. Айгөл Урал аръяғы райондарының береһенән килгән, Өфөнән утыҙ саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Баржа ҡасабаһынан йөрөп эшләй икән. Шунда ғаиләһе менән ҡуртымға фатир алғандар. “Беренсе автобус ҡасабанан таңғы сәғәт алтыла китә, шуға өлгөрөргә тырышып, иртә һайын йән-фарманға туҡталышҡа сабам, ә кис ике транспортҡа ултырып ҡайтам, шуға ла ун беренсе яртыларҙа саҡ өйҙә булам”, – ти ул, көрһөнөп. Бер аҙҙан шул асыҡланды: Айгөл ике юғары уҡыу йорто тамамлаған белгес. Иң тәүҙә аграр университетта уҡыған, һуңынан ситтән тороп БДУ-ның Бөрө филиалында педагог-психолог һөнәрен үҙләштергән. Үҙҙәренең яғында балалар йортонда завхоз булып эшләгән. “Биш йыл буйы ете мең һумға эшкә йөрөнөм, аҙаҡ аҡсаһыҙлыҡтан ялҡып, ғаиләм менән Өфө яҡтарына юлландыҡ”, – ти. Ире ниндәйҙер предприятиелә ҡарауылсы булып тора. “Ярай әле ике бәләкәс улымды әсәйем ҡарай, әтеү нисек эшләр инем был эштә”, – ти Айгөл.
Кафены тантаналы асыр алдынан бер аҙна буйы иҙәндәрҙе, быяла стеналарҙы, ишектәрҙе, шкафтарҙы, яңы килгән ялтыр ултырғыстарҙы, кәштәләрҙе, һауыт-һабаны ышҡып-ышҡып йыуҙыҡ, һөрттөк. Ҡабул итеү комиссияһы алдында йөҙ ҡыҙарырлыҡ булмаһын, тине директорыбыҙ. Шуныһын әйтеп үтергә кәрәк: был эштәрҙе ашнаҡсылар, кассирҙар, кондитерҙар менән бергәләшеп башҡарҙыҡ. Әллә күмәкләп бер йөктө тартҡанғамы икән, бер-беребеҙ менән нисектер тиҙ генә дуҫлаштыҡ. Ысынлап та коллектив, етәкселәрен һанамағанда, һайлап алғанда, асыҡ йөҙлө, бер-береһенә ихтирамлы, ихлас, тыныс холоҡло кешеләрҙән тупланған.
Бер көндө, ниһайәт, кафены эксперименталь рәүештә асып ҡарарға булдылар. Эшкә иртәнге сәғәт етегә килдек. Тағы ла күмәкләп залдың иҙәнен ышҡыныҡ: тәүҙә – ағартҡыс, аҙаҡ махсус шыйыҡса һалынған һыу менән. Барыбер оҡшаманы Айсибәр Всеволодовнаға. “Таптар ҡала”, – тине.
Төшкө аш ваҡытында кафеға халыҡ эркелеп килде. Был ғәжәп тә түгел: ошо уҡ бинала бай ойошмалар – Рәсәй банкы, Нефть һәм газ компанияларының офистары урынлашҡайны. Бына ҡасан “ысын эш” башланды беҙгә! Айгөл менән батмус, аш-һыу приборҙарын саҡ өлгөртөп торҙоҡ. Ҡайҙа инде ул өҫтәлдәрҙе һөртөп кенә йөрөү: һауыт-һаба йыуыусы Югай фамилиялы корея милләтле ҡатын (башҡортҡа оҡшаған, тип әйткәйнем бит) үҙе генә өлгөрмәгәс, кафеға килеүселәр ҡуйып киткән батмустарҙағы һауыт-һабаны ҡалған аштарҙан, сүптән бушатырға тотондоҡ. Югай үҙе һыр бирмәҫкә тырыша, тиҙ эшләй, ләкин барыбер өлгөрмәй, шуға беҙ ҙә һауыт-һаба йыуырға йәбешәбеҙ, ләкин ҡайҙалыр яҡында ғына Айсибәр Всеволодовнаның: “Өҫтәлдәр бысраҡ!”– тип һөрәнләүе була, беҙ Айгөл менән, сепрәктәребеҙҙе тотабыҙ ҙа залға йүгереп сығабыҙ. Уларҙы һөртөп тә өлгөрмәйһең: “Батмустар (ҡалаҡтар, бысаҡтар, сәнскеләр) бөткән!” – тип ҡысҡырған тауыш ишетелә. Инде уларын мөмкин тиклем йәтеш итеп тимер һауыттарына тултырыуға, шунда уҡ шыжлатып ҡоймаҡ ҡойоп, шешлек эшләп тороусоларға тәрилкәләр илтергә тигән әмер яңғырай. Ә бысраҡ һауыт-һаба өйөмө кәмергә уйламай ҙа. Быға тиклем тыныс, йылмайып ҡына йөрөгән Югайҙың йөҙө салышайҙы, ауыҙынан әшәке һүгенеү һүҙҙәре сыға башланы. Беҙҙе лә: “Бер-берегеҙгә ярҙам итегеҙ!” – тип өтөп алып баралар. Бите тиҙ эшләүҙән ҡып-ҡыҙыл булған ҡатындың ҡулынан тиерлек бер өйөм һыулы аҡ тәрилкәне эләктереп алып, үҙҙәре лә тыз-быз йүгергән аҡ халатлы ашнаҡсылар араһынан, мөмкин тиклем бәрелешмәҫкә тырышып, виртуоз рәүештә аш-һыу зонаһына сабабыҙ. Теге менеджер Карина тапҡырынан үткәндә, уның: “Тәрилкәләрҙе дөрөҫ тотмайһығыҙ!” – тип һөрәнләүен ишетәм. Ә-ә-ә, уларҙы аҫтарынан ғына тотоп илтергә бит әле – онотҡанмын. Шул ығы-зығыла ҡулдарыбыҙҙа ниндәй сепрәк икәнен дә күҙ уңынан ысҡындырмай бит әле ул! Быға тиклем эреле-ваҡлы өс-дүрт таҫтамал, сепрәк килтереп: “Быныһы – махсус һауыт-һаба өсөн, быныһы – өҫтәлдәр өсөн, ә быныһы тик стакандар һөртөргә”, – тип ныҡлап әйтеп ҡуйғайны. Ҡабаланып, ҡайһы саҡта сепрәктәрҙе алмаштырырға онотабыҙ, ә ул быны шунда уҡ күреп ҡала һәм, йәшел күҙҙәренән осҡондар сәсрәтеп, киҫәтеү яһай.
Аяҡтар көндөҙгө сәғәт өстәргә түҙеп торғоһоҙ ауырта башланы. Ултырырға әмәл бөтөнләй юҡ – кеше ағымы өҙөлмәй. Шул тиклем тиҙ темп менән эшләгәс, был көндө әллә тиҫтәләгән тәрилкә төшөп ватылды, ашнаҡсылар араһында ла кемдер бысаҡҡа ҡырҡылды.
Сәғәт дүрттәр тулып уҙғас ҡына һауыт-һабаны Югай үҙе генә йыуып өлгөртә башланы. Ә беҙ Айгөл менән өҫтәлдәрҙе һөртөп, һауыт-һабаны ташып, батмустарҙы таҙартып, һис кенә лә бушамайбыҙ. Унан кире быяла ишектәрҙәге, көҙгөләрҙәге бармаҡ эҙҙәрен, иҙәндәге, башҡа ерҙәрҙәге таптарҙы кире тикшереп тороу беҙҙең өҫкә йөкмәтелгән.
Миңзилә ХӘКИМОВА.
Өфө ҡалаһы.
(Дауамы бар).
Киске алтылар тирәһендә Айсибәр Всеволодовна Айгөл менән икебеҙгә: “Иҙәндәрҙе йыуа башлағыҙ!” – тине. “Былай иртән ышҡып ике тапҡыр йыуғайныҡ, шул тиклем олоғара майҙанды кис көнө йыуҙыртмаһа ла булыр ине”, – тип уйлайым ҡәнәғәтһеҙлек менән. Ике яҡлап егермеләгән өҫтәл теҙелгән оҙон залды ауыр, тимер ултырғыстарын күсерә-күсерә бер сәғәт буйы йыуабыҙ. Иғтибар итегеҙ – әлегә икәү йыуабыҙ! Арманһыҙ булдыҡ. “Эй, өйрәнмәгәнгә шулайҙыр”, – тип йыуатабыҙ үҙебеҙҙе-үҙебеҙ Айгөл менән. Производство цехы иҙәнен Югай йыуҙы.
Миңзилә ХӘКИМОВА.
Эш көнө аҙағында Айсибәр Всеволодовна шампан шарабы алып килде һәм бокалдарға ҡойоп, һәр беребеҙҙең исемен атап, рәхмәт белдерҙе. Йыйылыш кеүек булғас, барыбыҙ ҙа түрәгә һорауҙарыбыҙҙы биреп ҡалырға ашығабыҙ. Мин дә:
– Беҙгә лә Айгөл менән һигеҙҙән етегә тиклем эшләргәме? – тим.
Түрәнең эргәһендә ултырған Карина яуап бирҙе:
– Ооо, һеҙ, эштәрегеҙҙе бөтһәгеҙ, иртәрәк тә ҡайтып китә алаһығыҙ, мәҫәлән, алтыла, хатта, биштә!.. – ти. Был хәбәрҙән Айгөл менән бер-беребеҙгә ҡыуаныслы итеп ҡарашып алабыҙ.
Шулай итеп, аяҡтар ун ике сәғәт буйы йүгереүҙән ныҡ итеп һыҙлауға ҡарамаҫтан, мин дә был көндө ҡанатланып, үҙ-үҙемдән бик ҡәнәғәт ҡайттым.
Иртәгәһенә эшкә килгәс, Айсибәр Всеволодовнаның таш кеүек йөҙөндә беренсе тапҡыр йылмайыу күреп аптыраным. Баҡтиһәң, кисәге өс сәғәтлек “мәхшәр”ҙә – төшкө аш ваҡытында кафе апаруҡ килем алған икән!
Ике көн, өс көн үтте, ә беҙ Айгөл менән һаман да кем булып эшләгәнебеҙҙе белмәйбеҙ, сөнки һауыт-һабаны ла, иҙәндәрҙе лә үҙебеҙ йыуабыҙ, официант булып та йөрөйбөҙ, иртән килеү менән бөтә ерҙәге саңды һөртәбеҙ, шкафтарҙы, ишектәрҙе таҙартабыҙ, йыуыныу бүлмәләрендәге аҫылмалы махсус һауыттарҙа ҡағыҙ, һабын бармы-юҡмы икәнен тикшерәбеҙ...
Оҙаҡламай, тағы бер һауыт-һаба йыуыусы алдылар: Югайға алмашсы булып Рабиға исемле әбей килде. “Улыма кредит түләргә ярҙам итәм, шуға эшләп алырға булдым”, – тине ул.
Шулай ҙа кем һуң беҙ? Айгөлдө лә шул уҡ һорау борсоно. Айсибәр Всеволодовнанан төплө яуап ала алмағас, Каринанан һорашабыҙ. Уныһы ла аныҡ ҡына бер ни ҙә әйтмәй. Шул ғына асыҡланды: беҙ Айгөл менән икәү алмашлап – өс көн ул, унан һуң өс көн мин эшләйәсәкбеҙ икән! Әлегәсә икәү эшләп саҡ-саҡ өлгөрә инек, хәҙер нимә булыр? Тынысландырҙылар – беҙгә “иптәш” булып бер һауыт-һаба йыуыусы сығасаҡ икән. Ярай. Ә иҙән йыуыусы кем? Ниңә һаман беҙ үҙебеҙ йыуабыҙ һуң ул иҙәнде? Етмәһә, көнөнә ике тапҡыр! Иң хәлде алғаны шул бит инде! Көнө буйы сабып йөрөп, аяҡтар быуындары тотмаҫ хәлгә килгәс, киске сәғәт етелә тағы ла оло биҙрә һөйрәп йөрөп иҙән йыуа башлау башҡа һыймай ине.
Шәмбелә көнө, төшкө аш булмағас, ваҡытығыҙ күп, тип, Карина Югай менән икебеҙгә сисенеү бүлмәһендәге барлыҡ шкафты таҙартырға ҡушты. Уларын шыуҙырып, урындарына кире ултыртҡас, стеналарҙы, иҙәнде йыуҙыҡ, артабан келәт ишектәренә тотондоҡ, хатта тыштағы сүп-сарҙы таҙарттыҡ, ә шулай ҙа был көндө иң “почетлы” эш миңә эләкте.
...Келәт иҙәнен йыуып бөтөп, кәүҙәмде турайтып тороп баҫыуға йөҙ тәңгәлемдә тағы Каринаның ике йәшел күҙе тоҡанды.
– Анау урамдан индерелгән урнаны йыуырға кәрәк, – тине ул, ҡайҙалыр алыҫҡа, залдың икенсе башына, күрһәтеп. Шуға ла, хаҡы өс мең торған ҡыҙыл төҫтәге квадрат иҙән йыуыу биҙрәһен саҡ күтәреп түктем дә (ғүмер буйы ябай йомро тимер йә ҡауырһын биҙрә менән ҡулланғас, был заманса әкәмәткә бер нисек тә өйрәнеп булмай), урнаны эҙләп киттем. Таптым. Көс еткеһеҙ ауыр был ғәләмәт, әйтерһең, мәңге йыуылмаған: ҡара батҡаҡҡа ҡатҡан, эсе лә яртыһына тиклем тәмәке төпсөктәре, пакет киҫәктәре, сепрәк-сапраҡ ҡатыш тупраҡ менән тулған. Уны таҙартып алғансы шаҡтай ваҡыт үтте.
Иртәгәһе көн – йәкшәмбе минең ял көнөм ине. Ләкин иртән үк телефоныма менеджерҙан хат килде: “Бөгөн сәғәт һигеҙгә килеп етегеҙ”. Ярай, минең сират булмаһа ла, артыҡ көн эшләүҙән килемдең күберәк булыуын иҫтә тотоп, кафеға киттем. Тик был нимә: һауыт-һаба йыуыусы юҡ! Баҡтиһәң, уның урынына мин эшләйәсәкмен икән. Сөнки, ял көнө кеше әҙ йөрөгәс, официант (мин, йәғни) бер үҙе лә өлгөрә, йәнәһе.
Иң тәүҙә иҙәнде йыуып алдым да, аш бүлмәһенә “остом”. Оло-оло кәстрүлдәрҙең, табаларҙың, фабриканан килгән ҙур һут, салат һауыттарының иге-сиге юҡ – бер туҡтауһыҙ килеп кенә торалар, уларҙан саҡ ҡына арынған арала сүп-сарҙы йыйып түгәм, быяла ишектәрҙе, өҫтәлдәрҙе, стеналарҙы һөртәм, шуларҙы башҡарыуымды раҫлар өсөн ун биш минут һайын махсус ҡағыҙға имзамды ҡуйып китәм... Ә цехҡа килеүгә яңы һауыт-һаба өйөмө көтөп тора: тиҙ-тиҙ уларға тотона һалам. Түрәләрҙең йөҙҙәре үтә лә етди һәм ҡәтғи, сөнки иртәгә, йәғни дүшәмбелә, кафены тантаналы асыу көтөлә. Бөтә ерҙе тикшереп йөрөйҙәр: саҡ ҡына тап булһа ла йыуҙырталар, һөрттөрәләр. Ашнаҡсылар ҙа ҡайһы бер аштарҙы бөгөн үк әҙерләп ҡуя икән. Һауыт-һаба шуға ла күп. Киске сәғәт һигеҙ тулғанда ла улар бөтөрлөк түгел ине әле, ә мине алда сираттағы иҙән йыуыу көтә, етмәһә. Өҫтәүенә, һауыт-һаба йыуыусы килмәгәс, производство цехын йыуыу ҙа миңә ҡушылды!
...Сәғәт киске туғыҙынсы яртыла биҙрәләге сепрәктәрҙе саҡ һығып, йыуып элгәндә, үҙем дә һығылған сепрәк кеүек булғайным инде.
Бик мөһим сара булғанғамы икән, дүшәмбелә көн барыбыҙҙы ла сығарҙылар. Айгөлдө күргәс, ҡосаҡлашып алдыҡ. Килгәс тә, кафеның иҙәнен иң тәүҙә кер һабыны, һуңынан ағартҡыс шыйыҡса һалынған һыу менән йыуҙырттылар, аҙаҡ тағы таҙа һыу менән һөртөп сыҡтыҡ. Ул арала Югайға ярҙам кәрәклеге асыҡланды. Ул эш тамамланып та өлгөрмәне, миңә ВИП- ҡунаҡтар өсөн һайлап алынған егерме ҡырлы стакан, ҡалаҡ-сәнескеләрҙе ныҡ итеп ялтыратып ышҡып һөртөү йөкмәтелде. Ултырып тороуға форсат булыуға шатланып бөтә алманым, сөнки алда беҙҙе “дәһшәтле” төшкө аш сәғәттәре көтә ине. Аяҡтар әҙ булһа ла ял итһен!
Кафе тыш яҡтан ҙур шарҙар менән биҙәлде, ишеге төбөнә төрлө уйын ҡоралдары тотҡан музыканттар килеп баҫты. Ниһайәт, төш алдынан, махсус теҙелгән өҫтәлдәр артына ун бишләгән бик едти ҡарашлы, ҡырыҫ ҡиәфәтле урта йәштәрҙәге ир һәм ҡатын инеп ултырҙы. Ирҙәренең күбеһе һаҡаллы, сәстәре бик текә итеп алынған, муйындарында аҡлы-ҡаралы шарф, ҡатындары ла шулай уҡ артыҡ һөйләшмәҫ, осло, саҡматаштай ҡарашлы ханымдар ине. Ошо булған икән рәсми асылыу. Оҙаҡ ултырманылар, нисек тауышһыҙ ғына ингәндәр, аҙаҡ шулай томан кеүек иреп юҡҡа сыҡтылар.
Айгөл менән икәү эшләһәк тә, зал буйлап был көндө лә шулай уҡ йүгереп түгел, ә осоп ҡына йөрөнөк: эргәләге бай ойошмаларҙан эркелгән халыҡ сираты ишеккә таба һуҙылып, бер туҡтауһыҙ ағылып ҡына торҙо. Ниһайәт, көндөҙгө сәғәт өстәр тирәһендә һирәгәйҙе, ләкин барыбер залдың буйынан-буйына һуҙылған өҫтәлдәрҙән кеше өҙөлмәне. Теге яҡта Югай йыуып өлгөрә алмай, уға йә приборҙарҙы һөртөшөргә, йә һауыт-һаба ташырға ярҙам итәбеҙ. Шыбыр төшөп, ҡайһы саҡта шым ғына сисенеү бүлмәһенә инәбеҙ ҙә телефондан һөйләшкән, йә сәй эскән кеше булып саҡ ҡына ултырып алабыҙ. Әйтергә кәрәк, иртән дә, төш ваҡытында ла компания иҫәбенә туҡланыу ҡаралған. Йыш ҡына кисәгенән артып ҡалған, ләкин сифатын юғалтмаған аҙыҡ-түлекте лә беҙгә биреп ҡуялар. Быныһы бик һәйбәт тә бит, тик шул тиклем йән-фарманға сабып эшләп йөрөүөбеҙҙе бер нисек тә аҡламай ...
Сәғәт биштәр тирәһендә Карина миңә:
– Иҙәндәрҙе йыуа башлағыҙ! – тигән әмер ташлап китте. Бәй, өс тапҡыр йыуғайныҡ та баһа! Түҙмәнем, әйттем.
– Ни иткән хәл был? Иртән дә, кис тә йыу? Кисә көнө буйы бер үҙем ике кеше (өс кеше өсөн булмаһа әле!) өсөн эшләнем. Бөтә йыуыныу урынын, ике залды, бөтә һауыт-һабаны бер кеше йыуырға тейешме ни һуң?
Осоп барған еренән ҡырт боролоп, Карина миңә текәлде (тел сығарырға, ҡаршылашырға маташа түгелме, йәнәһе), артабан түрә менән икәүләп, минең яҡҡа ҡараш ташлай-ташлай, залдағы бер өҫтәл артына барып ултырып, нимә тураһындалыр һөйләшә башланылар. Ә беҙ арманһыҙ булып арыһаҡ та, Айгөл менән ҡулайламаларға һыу тултырып, иҙәндәрҙе йыуырға әҙерләнә башланыҡ. Үҙебеҙ һаман да кем сифатында эшләүебеҙҙе белә алмай баш ватабыҙ. Шунда Карина килде лә:
– Эшегеҙ бөткәс Айсибәр Всеволодовна эргәһенә барырһығыҙ, - тине.
Саҡматаштай йөҙөндә бер ниндәй тойғо күренмәгән түрәгә дәғүәләребеҙҙе белдергәс, ул беҙгә арбағандай оҙаҡ ҡына ҡарап ултырҙы ла:
– Улай булғас өс көн эшләп, өс көн ял итерһегеҙ, – тине. Аптырап ҡалдыҡ – былай ҙа шул график буйынса эшләйбеҙ бит инде! Беҙ вазифаларыбыҙ тураһында белгебеҙ килә, тибеҙ. Кадрҙар бүлегендә кем сифатында ҡабул итеүҙәрен иҫенә төшөрҙөк. Ләкин түрә был юлы ла аныҡ ҡына бер ни тип тә әйтмәне, аңлайышһыҙ итеп ниндәйҙер дәлилдәр килтереп ултырҙы ла, ярай, тағы бер кеше алырбыҙ, тине. Шуның менән бөттө. Беҙгә лә Айгөл менән, ярай, тиеүҙән башҡа сара ҡалманы.
Иртәгәһенә эшкә беренсе тапҡыр Айгөлдән башҡа сыҡтым. Әйткәндәй, иртәнге сәғәт һигеҙҙән киске етегә тиклем эшләйбеҙ, тигәндәре дөрөҫлөккә тап килмәне – Айгөл дә, мин дә иртәнге сәғәт етенән эшләнек, сөнки менеджер: “Һеҙ бит төшкө ашҡа туҡтайһығыҙ”, – тине. Улай икән!.. Ярай, күндек. Тора-бара: “Эшегеҙ бөтһә – иртәрәк тә ҡайта алаһығыҙ”, – тигәндәренең дә алдау икәнен аңланыҡ. Сөнки төп эштән арманһыҙ булып арып, кисен тағы иҙәндәрҙе йыуып сығыуға сәғәт һигеҙҙәр, туғыҙынсы яртылар булып китә ине. Һауыт-һаба йыуыусылар ҙа, икәү генә өлгөрмәйбеҙ, тип, ризаһыҙлыҡ белдерә башланы. Шуға ла тиҙҙән өсөнсө һауыт-һаба йыуыусы алабыҙ, тип вәғәҙә иттеләр. Бер көндө смена аҙағында Югай миңә эҫе һыуҙан ап-аҡ булып бешкән, тишелеп бөткән ҡулдарын күрһәтте. Рабиға әбей генә оло булһа ла бирешмәй. Сөнки быға тиклем төрлө ресторанда эшләп киткәс, һауыт-һаба йыуып өйрәнеп бөткән.
– Югай бит бирсәткә кеймәй йыуа, етмәһә, шыйыҡсаны артыҡ күп ҡуллана!
Ә бер көндө, мин юҡта, Рабиға әбей забастовка күтәргән икән: йәнәһе, ул һауыт-һаба йыуыусы ғына, шуға ла производство цехы иҙәнен йыуыу уның вазифаһына инмәй – өҫтәмә эшсе яллаһындар! Айгөл “Бәйләнештә” шулай тип яҙғас илтифатһыҙ ғына уҡығайным, тик ялдан һуң эшкә сыҡҡас, бының эҙемтәһен үҙемә татырға тура килде. Кискеһен тирә яҡтан ҙур кәстрүлдәр, һауыт-һаба менән шығрым тулы батмустар менән уратып алынған Рабиға әбей иҙән йыуыу тураһында уйламаны ла. Был эштең миңә йөкмәтеләсәге көн кеүек асыҡ ине. Ризаһыҙ йөҙөмдө күреп, ул:
– Башҡа кафеларҙа иҙән йыуыусы айырым була торғайнысы. Кис кенә килә лә йыуа ла ҡайтып китә ине, – тип шыбырҙаны ҡолаҡҡа. – Бында эшсе көстәрҙә экономия яһайҙар...
Икенсе көндө сменам Югай менән тура килде. Иң уңайлы аяҡ кейемен һайлаған кеүек булһам да, смена уртаһы етеүгә улар ныҡ итеп ҡыҫа башланы, етмәһә, табандар һыҙлай. Шул йомшаҡ ҡына балеткаларҙы ла сисеп ырғытҡы һәм ялан аяҡ йөрөгө килә. Бар уй – әҙ генә булһа ла ултырып ял итеп алыу, тик осло күҙ Карина барыһын да күреп тора. Бер арала, һөйләшкән кеше булып, Югайҙың һауыт-һаба йыуыу машинаһына терһәкләндем. Шунда уҡ Каринаға юлыҡтым.
– Эшегеҙ юҡмы ни? – ти.
– Түҙемлек бөткәйне. Мин дә тишерҙәй итеп уға төбәлдем:
– Әлегә юҡ. Шунан нимә булған?, йәнәһе.
Бер һүҙ әйтмәй, был залдың икенсе башына “осто”. Күп тә үтмәй: “Зәкиәәә!” – тип һөрәнләгәне ишетелде.
Барғас, ҡулындағы ап-аҡ ҡағыҙы менән бәҙрәф бүлмәһендәге, залдағы төрлө аҫылмалы әйберҙәрҙе йәшен тиҙлегендә үткәреп сыҡты ла, миңә саңлы ҡағыҙҙы күрһәтеп:
– Ишектән инеү төркөмө, йыуыныу бүлмәләре, өҫтәлдәр, тәҙрә төптәре, стеналар, ишектәр, ғөмүмән, зал – былар барыһы ла һеҙҙең өҫтә, ә инде йөкмәтелгән эштәргә көсөгөҙ етмәй икән, бәләкәйерәк майҙаны булған кафеға күсә алаһығыҙ, – тип һабаҡ уҡырға тотондо. Түҙемлегем шартлап, быға ҡаршы мин дә һөйләнергә тотондом:
– Аһ-аһ!.. Һеҙ ҙә ҡыҙыҡ ҡына – ғүмер буйы ултырып эшлә лә, бынауындай сабып йөрөй торған ергә тиҙ генә өйрән дә кит, имеш!.. Өтөп алып бараһығыҙ! –тим. Бындай кеше менән нәзәҡәтлелек һаҡлап тороу мәғәнәһеҙ, башыңа менеп ултырыуы бар! Тауышты ла көр сығарам, үҙемә бик ытырғаныс булһа ла, ҡәнәғәтһеҙ төҫ менән һөйләнеүемде беләм. Аҙыраҡ тынысланғас ҡына корпоратив этика барлығы иҫкә төшә. Кем белһен уларҙы, йә, ҡаршы өндәшә, тип, эш хаҡын ҡырҡырҙар, мәйтәм, шуға ла Каринаға:
– Был даирәлә эшләгәнем юҡ ине, шуға ла барыһын да иҫтә генә тотоп булмай бит, – тинем, йөҙөмә мөмкин тиклем ғәйепле төҫ сығарырға тырышып, һәм: – Барыһы ла аңлашылды, хаталар төҙәтелер, - тип, сепрәк алам да, зал буйлап китәм.
Киске сәғәт алтылар тирәһенә, аяҡтарҙың ауыртыуына түҙмәй, балеткаларҙың үксәһенә баҫып йөрөй башланым. Саҡ-саҡ һөйрәлеп, залдағы иҙәнде йыуып сығарҙым. “Их, производство цехын Югай йыуһа ярай ине! Бәхеткә күрә, үҙе тотондо. Уф-ф-ф!.. Рабиға
әбей кеүек бәйләнсек түгел әле ярай, әрһеҙ ҡатын.
Өйгә ҡайтҡас та, аяҡтарға юл ыңғайы дарыухананан һатып алған «Гепарин» майын ышҡыйым, ләкин уның файҙаһы юҡ – төнө буйы һыҙланыуҙан тегеләй-былай әйләнеп, иртәнгә табан ғына тынысланып йоҡлап китәм.
Кафеның етәкселек төркөмөндә администратор булып Ольга исемле ҡыҙ тора. Ул Каринаны алмаштыра. Иң тәүҙә уҫал ғына күренһә лә, тора-бара Оляның бер ҡатлыраҡ, йомшаҡ холоҡло, яҡшы күңелле икәнен аңлап алдыҡ, сөнки ял көндәрендә ул беҙҙең сәй эсеп ултырыуыбыҙға ла күҙ йомоп ҡарай, ҡушылып, ҡысҡырып көлөп тә ебәрә. Шуға ла эшкә барған һайын: “Их, бөгөн эшкә Оля сыҡһа ярай ине!..”,– тип теләйбеҙ.
Теге ун һигеҙ йәшлек “себеш”тең исеме Зина икән. Ул холҡо менән дә, ҡиәфәте менән дә “Морозко” әкиәтендәге ҡойоп ҡуйған Настенька ине. Хатта тауышы ла шуныҡы кеүек ҡыйыуһыҙ һәм нәҙек, ҡалтыранып ҡына сыға! Лицейҙы бөткәс, ул яҡындағы кафела стажировка үткән, һуңынан бында ебәргәндәр. Ул барыһын да тыңлап ҡына тора, нимә ҡушһалар, шуны һүҙһеҙ генә үтәй, бер ҡаршылашмай. Ҡысҡырһалар ҙа, әрләһәләр ҙә бер һүҙ ҙә әйтмәй.
Ә беҙ Айгөл менән һаман кем булып эшләүебеҙҙе белмәй баш ватабыҙ.
Кафе асылып, аҙна-ун көн ваҡыт үткәс, иртәнге ҡыҫҡа ғына йыйылыш ваҡытында беҙгә махсус эш кейеме таратып бирҙеләр. һорғолт йәшел төҫтәге салбар, кәпәсте кейеп алғас, үҙемде һалдат итеп хис иттем. Ярай әле алъяпҡыстар быуып йөрөйбөҙ. Бейджик та бирҙеләр. Минекенә “официант” тип яҙылған! Быны күреп, икмәк бешереүселәр ҙә көлмәй түҙә алманы:
– Һин, Зәкиә, иҙән, һауыт-һаба йыуыусы универсал официантмы ни? – тиҙәр.
Кадрҙар бүлегендә: “Залдың күрке булып йөрөйәсәкһең”, тигәндәре ошо икән, мин әйтәм...
– Аптырама – миңә лә эшкә ингәндә күп комплимент яуҙырҙылар, – тип көлә Югай.
Тағы бер “шатлыҡ” – ҡунаҡтар өсөн ишек төбөнә шырт ҡыллы резина балаҫ килтереп һалдылар. Уны щетка менән дә, сепрәк менән дә таҙартабыҙ, тик саңы кәмергә уйламай ҙа – борҡоп сығып тик тора. Аптырап, ҡағып ҡарайбыҙ. Уныһы бер яфа – ауыр булғас, һелкетеп тә булмай, шуға, тротуарҙағы бордюрға бер нисә тапҡыр дөңгөлдәтеп алабыҙ ҙа, бысрағы ҡойолғандай булғас, алып инеп йәйәбеҙ. Тиҙҙән залдағы никель тояҡлы ултырғыстарҙы ла күн креслоларға алмаштырҙылар. Ниңә инде? Иҙән йыуғанда былай ҙа шуларҙы күсереп хәл бөтә ине...
Әллә шул тиклем арығанға, залдың ике яғына эленгән экранда көн дә ҡабатланған тәбиғәт һүрәттәре, бәлтерәткес релакс көй шул тиклем үҙәккә үтә башланы – ҡай саҡта барып һүндерге килә шуларҙы. “Настенька” ла, мин кофе машинаһын һөртөп йөрөгән арала эргәмә килде лә:
– Ниңә берәй күңелле йыр ҡуймайҙар икән? – тип зарланды.
Ысынлап та, залда ниңә берәй тормошсан, шаяныраҡ көй ебәрмәҫкә? Ниңә мәҫәлән, үҙебеҙҙең ҡурай, шул уҡ гармун, ҡумыҙ моңон ҡуймаҫҡа? Ниңә оялған кеүек үҙ көйҙәребеҙҙән баш тартып, шул сит ил көйҙәренә ө:ҫтөнлөк бирәбеҙ икән һаман?
Рабиға әбейҙе “бөйөк информатор” тип атаһаң, һис тә артыҡ булмаҫ. Сөнки ошондай дөйөм туҡланыу өлкәһендәге компанияларҙа күп эшләгәнгә күрә, ундағы тәртиптәрҙе, ҡағиҙәләрҙе, ҡайҙа нисек, сәғәтенә нисә һум түләгәндәрен, ҡасандыр ябай ашхана булып, хәҙер инде ошондай кафелар селтәренә әйләнеп киткән “Йыуаса” компанияһының тарихын да белә.
– Уның хужаһы бик бай, сөнки нөктәләре беҙҙә генә түгел, Мәскәүҙә, Италияла бар, – ти.
Тиҙҙән Рәйхана исемле икмәк бешереүсе менән дуҫлашып киттек. Ул Өфөгә яҡын бер райондан килеп, төрлө ерҙәрҙә икмәк, пицца бешереүсе булып торған, фатир яллап йәшәгән. “Йыуаса” компанияһы уға торлаҡ тәҡдим иткәс, ул шатланып риза булған, ләкин...
– Бер бәләкәй генә бүлмәгә егермеләгән ҡатын-ҡыҙҙы килтереп тултырғандар, – тип хәтерләне ул. – Ике ҡатлы карауаттар ҡуйылған, шарттар юҡ. Йоҡларға ятҡайным, береһе иҫерек ҡайтып шаулай башланы, икенсеһе телефондан мығырҙап бимазалай, өсөнсөһө тәмәке гөжләтә –тын алырлыҡ та түгел! Таң атҡанын саҡ көтөп алдым. Юҡ, мин әйтәм, былай булмай, лутсы фатир яллап йәшәйем, тинем дә, икенсе көндө үк туғандарыма киттем.
– Тайырға кәрәк бынан.
Шаян, ауыҙы гел йырыҡ, сәй, төрлө тәмлекәс һатып торған башҡорт ҡыҙы Нәсимә шулай тигәс:
– Ниңә? – тим, көлөп.
– Аяҡтар тала ун ике сәғәт баҫып, – ти.
Элекке эшләгән еремә барам, ти. Тиҙҙән Айгөл дә, китәм, ти башланы. “Ныҡ арыйым”, – ти. Етмәһә, Баржа ҡасабаһынан Өфөгә барып ҡайтҡансы көнөнә йөҙ илле һум аҡсаһын сығарып һалырға тура килә.
Йәштәре утыҙға ла етмәгән ҡыҙҙар шулай зарланғас, миңә ни ҡала инде? Ә өсөнсө эшсе һаман юҡ, шуға ла тағы Югайға ярҙам итәм, сөнки бер туҡтауһыҙ килеп торған һауыт-һабаны йыуҙырғыс машинаға һалһаң да өлгөртөп булмай.
Ял көндәрендә Айгөл менән “Бәйләнештә” сайты аша аралашып торабыҙ. Әлбиттә, күберәк эш тураһында яҙышабыҙ. Яңыраҡ түрә Айгөлдө батмустар өсөн ныҡ итеп әрләгән икән. Әйтергә кәрәк, уларҙы ни тиклем ышҡып йыуһаң да, кипкәс, ни ғиллә менәндер, урыны-урыны менән аҡ таптар барлыҡҡа килә лә ҡуя, ә тегеләр, беҙҙе насар йыуалар, тип уйлай. Барғас, күрәм – батмус өсөн махсус ҡаты щетка алғандар. “Һм, шулар менән генә булашып тораһы ҡалғайны”, – тип уйлайым ҡәнәғәтһеҙлек менән.
Ләкин ни генә тип әйтмә, минең өсөн иң ауыры булып һаман шул иҙән ҡала килде. Уларҙы йыуып сыҡҡансы шыбыр тиргә батаһың, йөрәк дарһылдап тибә. Шуға ла, өйгә ҡайтҡас, нимәлер эшләргә хәл дә ҡалмай. Тән шундай шок кисерә, күрәһең – тамаҡҡа аш та, сәй ҙә бармай. Байтаҡ ҡына иҫ йыйып ултырғандан һуң ғына тороп, кемдер йөрөткән кеүек эштәрҙе бөтөрәһең дә, ҡоро-һары ҡапҡылап, шул көйө карауатҡа ауаһың.... Унда ла аяҡтар һыҙлауынан оҙаҡ йоҡлап китә алмай яфаланаһың. Махсус крем да ярҙам итмәй, хатта.
Көн дә шул уҡ мәхшәр ҡабатлана. Төшкө аш ваҡыты. Зал буйлап бер туҡтауһыҙ йүгерә-атлай сабыуҙан, ахырҙа, быуындар тотмаҫ хәлгә етә, бына ауам, бына йығылам, тип йөрөй башлайһың. Бигерәк тә сәғәт дүрттәр тирәһенә ныҡ итеп арытыла. Берәй ерҙә терһәккә таянып ҡына торһаң да бәхет! Түҙер әмәл ҡалмағас, ҡайһы саҡта ҡунаҡтар өсөн тәғәйенләнгән бәҙрәфкә инеп, биш-ун минут ултырып хәл йыйып сығам. Их, ниңә ошо ун өс сәғәтте ике сменаға бүлеп эшләтмәйҙәр икән, тип уйлайым.
Бер көндө, ял ваҡытында, Айгөл төштән һуң уның өсөн эшләп тороуомды һораны. Барһам, тағы бер яңылыҡ күрәм: зал менән аш-һыу бүлмәһе араһына үҙе асылып ябылмалы, пружиналы ҡапҡа эшләп ҡуйғандар. Йәнәһе, ҡунаҡтарға производство цехтары күренеп тормаһын! Ул ҡапҡаны бысраҡ һауыт-һаба менән шығрым тулы бейек, тәгәрмәсле ҡулайлама менән төртөп инһәң, төртөп сығаһың. Ҡыҫҡаһы, бер яфа!
Мин булмағанда бында өсөнсө һауыт-һаба йыуыусы килгән булған. Тик икенсе тапҡыр, сәбәбен дә әйтмәй, түрәләр ниңәлер уны кире ҡайтарып ебәргән. Югай ҙа, Рабиға әбей ҙә шуға бик асыулы йөрөй. “Хәҙер икәү генә йыуырға тейешме ни беҙ был бөтмәҫ һауыт-һабаны!? Былай ҙа ҡулдар ҡалманы химиянан!”, – тип ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Ысынлап та, ниңә? Түрәләрҙең позициялары һис аңлашылмай.
Ниһайәт, ялым тамамланыуға яҡынлашты. Ваҡытлы коллективым менән йылы итеп, ҡосаҡлашып айырылышабыҙ. Шул арала бер-беребеҙгә эҫенешеп тә бөткәнбеҙ икән... Донъя хәлен кем белә, бәлки, киләсәктә тағы ошо компанияға мөрәжәғәт итергә тура килер, тип, бер ялды, яҡын-тирәләге кафеларҙы йөрөп сыҡтым. Минең уйым – майҙаны бәләкәйерәк булған нөктә табыу ине. Бына береһе, Үҙәк баҙарҙан алыҫ түгел. Инеп, бер сынаяҡ сәй менән бәлеш алдым да, эргәлә иҙән йыуып йөрөгән хеҙмәткәргә өндәштем:
– Ғәфү итегеҙ, һеҙ бында тик иҙән генә йыуаһығыҙмы?
– Юууҡ, туғаным, был кафела мин бер үҙем генә эшләйем. Үҙем һатам, үҙем һауыт-һаба йыуам, иҙән дә минең өҫтә, – ти. Аңлашылды. Әйтәм, йөҙө таныш – бая прилавка артында һатып торған ул икән.
...Ике аҙна үткәс, Айгөлгә шылтыраттым. Аш таратыусы Саша, “Настенька”, шешлек әҙерләүсе Артем бер-бер артлы эштән киткән. “Мин дә яйлап ҡуҙғалырмын, ахыры, аяҡ ҡалманы, етмәһә, бөйөрҙәр ауырта башланы”, – тине Айгөл. Ҡалырғамы-юҡмы тип икеләнеп йөрөүе икән.
Бер көндө Айгөл “Бәйләнештә” сайтында: “Аяҡтар шешеп, китте. Ике төрлө туфлиҙы алыштырып ҡараным – файҙаһыҙ. Берәй аҙна йөрөйөм дә, үҙемдең төп һөнәрем буйынса эш эҙләп ҡарайым”, – тип яҙҙы. Ләкин ике көн дә үтмәне, ул китергә ғариза яҙыуын әйтте.
– Каринаның бәйләнеүе һуңғы тамсы булды, ахыры, – тине ул.
Баҡтиһәң, ике ҡыҙ, арманһыҙ булып йүгереп арығас, сисенеү бүлмәһенә инеп сәй эсеп алырға булған. Биш минут та үтмәй, Карина йүгереп ингән һәм, оҙаҡ ултыраһығыҙ, тип аҡырына башлаған. Былай ҙа һуңғы сиктә йөрөгән Айгөл түҙмәгән – шул көндө үк китергә ғариза яҙған. Әлбиттә, хужабикәнең уны ебәргеһе килмәгән, “Ауыр булғас, әйҙә, икмәк бешереүсегә өйрәтәбеҙ”, – тип өгөтләй башлаған, әммә Айгөл үҙ һүҙендә ныҡ торған. Кеше тапҡансы тип кенә тағы бер көнгә ҡалырға риза булған.
–Таптылармы һуң һиңә алмаш?
– Бер практика үтеп йөрөүсе йәш ҡыҙ килгән ине, эшләй алырмы-юҡмы инде. Хатта миңә ярҙам ғына итеп йөрөһә лә, төш ауыуға: “арыным” тип иламһырай башланы, - ти.
– Ә Рабиға әбей, Югай апай нисек, эшләйҙәрме?
– Юу-у-ҡ, улар әллә ҡасан уҡ бер-бер артлы китте бит инде – икенсе һауыт-һаба йыуыусыларҙы алдылар. Береһе хирургияла шәфҡәт туташы булып эшләгән. “Ниңә бында килдегеҙ?”, – тип һорағайным: “Эш еңелерәк булыр, тип уйлайым”, – ти. Мин шул һуңғы көн эшләгәндә кис телен арҡыры тешләп ҡайтып киткәйне, аҙаҡ килдеме икән, юҡмы, белмәйем, – тине Айгөл.
Кадрҙар бүлегендәге оҙон сират иҫкә төштө. Компания өсөн был ғәҙәти хәл, күрәһең: берәү китә, икенсе килә, уларға барыбер.
Яңыраҡ, юл ыңғай, ҡыҙыҡһыныуым еңеп, тағы шул кафеға инеп сығырға булдым. Ҡараһам, мин белгәндәрҙән бер генә хеҙмәткәр йөрөй! Ҡыҙ үҙе кондитер әйберҙәре һатып тора. Күптән түгел генә үҙем тир түккән таныш, оҙон залды күҙҙән үткәрәм. Теге күпме йыуһаң да аҡ таптар ҡалған батмустарҙы икенсегә алмаштырғандар икән. Көн дә ҡат-ҡат ышҡып яфаланған иҙәнгә күҙем төштө. Бысраҡҡа ҡатҡан. Ишектәге быялалар ҙа бармаҡ эҙҙәре менән сыбарланып бөткән. Иҫ китте – бер генә тап күренһә лә, енәйәтсене тотҡандай, килеп ҡаты киҫәтеү яһап китәләр ине, ә хәҙер ҡул һелтәгәндәр, күрәһең... “Иҙән йыуыусы ла юҡ. Алмайҙар. Көнөнә бер тапҡыр, алмашлап, смена аҙағында үҙебеҙ йыуып ҡайтып китәбеҙ”, – тине кондитер ҡыҙ.
Яңыраҡ интернет селтәрендә бер сайтҡа юлыҡтым. “Эш биреүселәрҙең “ҡара” исемлеге” аҫтында бер аноним авторҙың комментарийы бар: “...Улар бер төркөм кешене эшкә алалар. Түҙеп торғоһоҙ ауыр эш шарттарынан арып, китергә ғариза яҙғас, уларҙы шунда уҡ икенсе төркөм алмаштыра, һәм был шулай дауам итә. Эш биреүселәрҙе кадрҙар алмашыныуы һис кенә лә борсомай, сөнки ҡол хәлендә ауыр эш эшләгәндәр арҡаһында улар ярайһы уҡ яҡшы килем алып өлгөрә... Ҡот осҡос эшһеҙлек, аҡсаһыҙлыҡ заманында эш биреүселәрҙең ҡаты талаптарына буйһоноп, әҙ генә аҡса табыу өсөн ябай хеҙмәткәр баш баҫып эшләргә мәжбүр...”
Барыһы ла алдан уйланған ҡырағай сәйәсәтме әллә был? Улай булһа, күп урында ябай эшселәрҙең хеҙмәте иҫ киткес арзан, осон-осҡа ялғарлыҡ ҡына баһаланыуына аптырарлыҡ та түгел шул. Быларҙы уйлап, ҡурҡыныс булып китә, хатта. Артабан нимә булыр?
Миңзилә ХӘКИМОВА
Өфө ҡалаһы
P.S. Хәҙер бит интернетта һәр кем төрлө эшкә баһа бирә ала, йәғни, кем ҡайҙа эшләгән, йәиһә эшләп киткән, шул турала яҙа, +, - ҡуялар. Мәҡәләмде яҙып бөткәс, юғарыла яҙған компания хаҡында ла иғтибарға лайыҡ мәғлүмәткә юлыҡтым. Бына бер миҫал: “Хеҙмәткәрҙәр баһаһы” тип аталған сайттағы күп һанлы кире комментарийҙарҙың береһе:
“Артығын эшләтеү – был компанияның төп маҡсаты. Кассир булып урынлашҡайным: иҙән дә йыуҙым, залда ҡунаҡтарҙы ла ҡараным, логист булып та эшләнем. Әгәр ҡол хәлендә йөрөргә теләмәһәгеҙ, был компанияны урап үтегеҙ, сөнки етәкселәре һеҙгә буш урынға ҡараған кеүек ҡараясаҡ...”
Бик күп минус билдәләре. Ләкин плюстары ла бар. Ни өсөн плюс ҡуйғандар, тиһегеҙме? Яҙғандар: “Берҙән-бер ыңғай яғы – коллективы һәйбәт ине” һәм – нөктә.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


c: text/html

text:
Республика буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы юлдарҙа ҡар һырынтылары һәм көслө ел хаҡында иҫкәртә
Республика буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы юлдарҙа ҡар һырынтылары һәм көслө ел хаҡында иҫкәртә Фото: автор
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса баш идаралығы 9 декабрҙә республиканың көнсығышында урыны менән көслө ҡар яуыуы, буран сығыуы, юлдарҙа ҡар һырынтылары тураһында хәбәр итә. Елдең тиҙлеге секундына 17 метрға тиклем етеүе ихтимал. Автомобиль юлдарында 500 метрҙан күреү мөмкинлеге кәмей. Һауа температураһы төндә -7,-12 , көндөҙ — 6,-11 градус. Мәғлүмәт республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхитте күҙәтеү идаралығынан алынды.
Һауа торошоноң боҙолоуына бәйле Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы водителдәргә төҙөк булмаған транспортта юлға сыҡмаҫҡа, иғтибарлы булырға, хәүефһеҙ тиҙлек режимын үтәргә кәңәш итә. Тәжрибәһеҙ автоһәүәҫкәрҙәргә рулгә ултырмаҫҡа кәрәк.
Йәйәүлеләргә юл аша сыҡҡанда һаҡ булыу, шулай уҡ таймай торған аяҡ кейеме әҙерләү зарур. Уның табанына лейкопластырь йәбештерергә мөмкин.
«Һаҡ йөрөгөҙ, ашыҡмағыҙ, табанығыҙға ныҡлы баҫығыҙ. Ололарға резина башлы йәки махсус таяҡ менән йөрөү ҡамасау итмәҫ», — тип асыҡлыҡ индерҙеләр ведомствола.
http://www.bashinform.ru/news/1090136-mchs-po-bashkirii-preduprezhdaet-o-snezhnykh-zanosakh-na-trassakh-i-silnom-vetre/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Төбәктә быйыл 389 игеҙ һәм 3 өс игеҙ тыуған
Төбәктә быйыл 389 игеҙ һәм 3 өс игеҙ тыуған Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Төбәк Социаль страховкалау фонды мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылдың ун айында Башҡортостанда бала табыу сертификатын алған әсәләрҙең 389 игеҙ һәм 3 өс игеҙ сабыйы тыуған. Республикала бөтәһе 38 803 сабый донъяға килгән. Ҡыҙҙар ғәҙәттәгесә әҙерәк, улар 18 638, ә малайҙар – 20 165, тип иҫәпләнеләр Башҡортостан буйынса социаль страховкалау фондында.
Фондтың матбуғат хеҙмәтендә билдәләүҙәренсә, һуңғы йылдарҙа төп тенденция – ғаиләлә икенсе балалар тыуыуының артыуы. Ағымдағы йылдың билдәләнгән осоронда республикала 15 800 бала ғаиләлә икенсе булып тыуған.
6209 бала – өсөнсө, 2121 – дүртенсе һәм артабанғы.
2017 йылдың 11 айында төбәк Фонды медицина ойошмаларына «Бала табыу сертификаты» программаһы сиктәрендә 458 миллион һумдан ашыу күсергән.
http://www.bashinform.ru/news/1090297-v-bashkirii-v-etom-godu-rodilos-389-dvoen-i-tri-troyni/


text:
Хо Ши Мин
Хо Ши Мин (вьетн. Hồ Chí Minh, тьы-ном 胡志明, Хо Ти Минь [hôtɕǐmɪɲ] )(вьетн. Hồ Chí Minh, тьы-ном 胡志明, Хо Ти Минь [hôtɕǐmɪɲ] ); ысын исеме: Нгуен Шинь Кунгур, Таттар Нгуен Тхань; псевдонимы: «Нгуен Ай Куок», «Ли Цюй», «Иптәш Выонг», «Тхау Тин», «Хо ши мин»; (19 май 1890, Кимльен, Намдан өйәҙе, Нгеан провинцияһы, Француз Һинд-Ҡытайы — 2 сентябрь 1969, Ханой, Һинд-Ҡытай) — вьетнам сәйәси эшмәкәре һәм марксизм-ленинизм тарафдары, 1920 йылдан Француз коммунистар партияһы ағзаһы, Коминтерндың күренекле эшмәкәре, Вьетнам Коммунистар партияһына (1930) һәм Һинд-Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусы (1930), Вьетмингә нигеҙ һалыусы (1941), август революцияһының етәксеһе (1945), Вьетнам Демократик Республикаһының беренсе президенты (1945) һәм Көньяҡ Вьетнамды азат итеү милли фронтына нигеҙ һалыусы («Вьетконга») (1960).
Йөкмәткеһе
БиографияһыҮҙгәртергә
Тәүге йылдарыҮҙгәртергә
Хо Ши Мин 1890 йылдың 19 майында Франция Һинд-Ҡытайҙағы вьетнам территорияһында Нгеан провинцияһы Намдан өйәҙенең Кимлиен ауылында тыуған. Тыуған ваҡыттағы исеме (йәки һөт исеме) — Нгуен Шинь Кунг. Атаһы — Нгуен Шинь Шак — Конфуций патриотик партияһы яҡлы була, ауылда иң белемле кеше, маҡтаулы фобанг почетлы исемгә лайыҡ булған (мәғәнәһе буйынса икенсе), һуңынан өйәҙ начальнигы вазифаһына саҡырыла. Әсәһе — Хоанг Тхи Лоан — дүртенсе балаһын тапҡан саҡта 32 йәшендә вафат була.
Вьетнам йолалары буйынса, мәктәпкә барыр алдынан Нгуен Шинь Кунг икенсе (рәсми йәки «китап» исеме) — Нгуен Тат Тхань (вьетн. Nguyễn Tất Thành, «Нгуен-триумфатор») исемен ала[7].
Эмиграция осороҮҙгәртергә
1911 йылда Тат Тхань уйлап сығарылған исем аҫтында пароходҡа матрос булып хеҙмәткә төшә һәм донъя буйлап сәйәхәткә сыға, сәйәхәттән тыуған иленә ул 30 йылдан ғына ҡайта.
Сәйәхәттәренең беренсе йылдарында Нгуен Тат Тхань Америкаға һәм Европаға бара.1916-1923 йылдарҙа АҠШ-та, Бөйөк Британияла, Францияла йәшәй.
ФранциялаҮҙгәртергә
Парижда Тат Тхань Нгуен Ай Куок (вьетн. Nguyễn Ái Quốc, тьы-ном 阮愛國, «Нгуен-патриот») псевдонимын ала.
Социалистик хәрәкәтенә уны дуҫы Марсель Кашен йәлеп итә. 1920 йылда Француз коммунистар партияһына инә. 1920-сы йылдарҙан алып— Коминтерн активисы.
Советтар СоюзындаҮҙгәртергә
1923 йылда Коминтерн саҡырыуы буйынса Париждан Мәскәүгә килә. Конспирация өсөн СССР-ға пропускыһы башҡа исемгә яҙҙырылған була. Германия аша килергә тура килә : Берлинға, унан Гамбургка, 1923 йылдың 30 июнендә пароход менән — Петербургка, артабан поезд менән Мәскәүгә барып етә.
Мәскәүҙә Коминтерндың Башҡарма комитетында (ИККИ) эшләй. Бик ныҡ Ленин менән күрешкеһе килә, әммә совет юлбашсыһы ул ваҡытта ныҡ ауырый һәм тиҙҙән вафат була. Нгуен Ай Куок хушлашыу церемонияһында була.
«Огонек» журналы өсөн Осип Мандельштамға интервью бирә[8].
Көнсығыш хеҙмәтсәндәре Коммунистик университетты тамамлай. Советтар Союзында Нгуен Ай Куок коммунистик лидер булараҡ формалаша.
Нгуен Ай Куок колониаль мәсьәләләре буйынса үҙенең ҡараштарын 1924 йылда Коминтерндың V конгресында асып бирә.
ҠытайҙаҮҙгәртергә
1924 йылдың декабрендә Нгуен Ай Куок Кантонға ебәрелә. Был ваҡытта Сунь Ятсен Ҡытайҙың көньяғында революцион Кантон хөкүмәте башында тора һәм, Коминтерндың ярҙамына өмөтләнеп, коммунистар менән хеҙмәттәшлек итә. Шунда уҡ «Ли Цюй» яңы ҡытай псевдонимы менән ҡытай документтарын ала һәм Коминтерндың Вьетнамдағы революцион эмигранттары менән бәйләнештәр булдырыу буйынса эшләй. Эшкә ялланған ҡытай ир-аты сифатында Гоминьдан Үҙәк башҡарма комитетының Баш сәйәси советнигы һәм бер үк ваҡытта Ҡытайҙа Коминтерн вәкиле булған Михаил Маркович Бородиндың тәржемәсеһе булып рәсми рәүештә эшкә урынлаша.
Күпмелер ваҡыт үткәс, Кантонда "Махсус сәйәси әҙерлек комитеты"н ойоштора, бында ул «Иптәш Выонг» псевдонимы аҫтында вьетнамдарҙы ойошҡан революцион көрәш ысулдарына өйрәтә. Тәүге вьетнам революцион демократтарының береһе, милли-азатлыҡ хәрәкәте ветераны Фан Бой Тяу менән осраша.
1925 йылда Шанхайҙа, Фан Бой Тяу ҡулға алынғандан һуң, «иптәш Выонг» Кантонда Вьетнам революцион йәштәрҙең ширҡәтен төҙә, ойошманың үҙ баҫма органы — «Йәштәр» гәзитен, шулай уҡ тағы ла бер нисә революцион ойошма — ҡатын-ҡыҙҙар, крәҫтиәндәр, балалар ойошмаларын булдыра. Күрше илдәрҙең революционерҙары менән ойоштороу эштәрен алып барыу өсөн «Йәберләнгән Азия халыҡтары союзы» революцион ойошмаһын булдыра. Ошо осорҙа уның ҡытай акушеркаһы Цзэн Сюэмин (вьетнамса Танг Тует Минь) менән танышыуы һәм никахлашыуы тураһында ҡайһы бер мәғлүмәт бар. Әммә хәҙерге Вьетнам хөкүмәте был бәйләнеште тулыһынса инҡар итә һәм Хо Ши Мин ревоюция көрәше хаҡына шәхси тормоштан бөтөнләй баш тартҡан тип ныҡыша.
1925 йылда Бородин аша «иптәш Выонг» вьетнам революционерҙарының беренсе төркөмөн Мәскәүгә Көнсығыш хеҙмәтсәндәре Коммунистик университетына уҡыуға ебәреүҙе ойоштора. Ошо уҡ ваҡытта «Революция юлдары» исемле беренсе вьетнам брошюраһын яҙа, брошюрала Һинд-Ҡытайҙың буласаҡ коммунистик партияһы сәйәси программаһын тасуирлай.
1927 йылдың апрелендә, Чан Кай Ши түңкәрелешенән һуң, Бородин аппараты эвакуациялана. «Ли Цюй» эшен юғалта һәм уға ҡулға алыныу ҡурҡынысы янай. 1927 йылдың май айында ашығыс рәүештә Гонконгка ҡасыу яғын ҡарай, әммә унда уны индермәйҙәр, шуға күрә уға Ҡытай төньяғына бик ауыр юл үтеп, СССР территорияһына сығырға тура килә.
Ҡабат ЕвропалаҮҙгәртергә
Мәскәүгә килгәндән һуң, 1927 йылдың декабрь айында Нгуен Ай Куок эш сәфәре менән Европа илдәренә юллана. Брюсселдә ул яңыраҡ ойошторолған «Антиимпериалистик лигаһы» эшендә ҡатнаша. Артабан Франция, Швейцария аша Италияға күсенә. Италияла Неаполь портынан пароходта Һинд-Ҡытай дәүләте — Сиамға китә.
СиамдаҮҙгәртергә
Сиамда Нгуен Ай Куок вьетнам эмигранттары күпләп йәшәгән урында төпләнә — Удон провинцияһында. «Тхау Тин» яңы псевдонимы аҫтында ул вьетнамдар араһында революцион төркөмдәрен булдырыу эшен башлай. Сиамда был ваҡытта Вьетнам революцион йәштәре ойошмаһы була инде.
1929 йылдың 11 ноябрендә Нгуен Ай Куок Француз Һинд-Ҡытайҙағы вьетнам император суды ситтән тороп уға үлем хөкөмөн сығарғанын белә. Коминтерн төркөмдәрҙе берләштереү буйынса эш ҡуша һәм 1929 йылдың декабрендә ул диңгеҙ юлы менән Сингапур аша Гонкогка юллана.
ГонконгтаҮҙгәртергә
1930 йылдың 3 февралендә Гонконг конференцияһында Нгуен Ай Куок һәм башҡа эмигранттар Франция Компартияһының филиалы итеп "Вьетнам коммунистар партияһы"н (КПВ) булдыралар.
Франция Компартияһы ярҙамы менән (һәм шәхсән Морис Торездың ярҙамы арҡаһында) Нгуен Ай Куок Вьетнам компартияһы ҡанаты аҫтына Һиндҡытай ярымутрауындағы тарҡалған төркөмдәрҙе йыйыуға өлгәшә һәм 1930 йылдың октябрендә ВКП-ның 1-се пленумында «Һинд-Ҡытай Коммунистик партияһы» (КПИК) тип үҙгәртелә, шулай уҡ сәйәси Һинд-Ҡытайҙа буласаҡ буржуаз-демократик революцияның бурыстарын һәм уның социалистик революцияһына әүерелеү юлдарын аныҡлаған партия программаһы ҡабул ителә.
Үҙаллылыҡ өсөн хәрәкәтҮҙгәртергә
1941 йылда япондар баҫып алған Һинд-Ҡытай хәрби-сәйәси Вьетминь ойошмаһын раҫлай, ойошма оккупанттар һәм колониалистар менән көрәште үҙ алдына маҡсат итеп ҡуя. Көньяҡ Ҡытайға ҡытай коммунистары һәм вьетнам эмигранттары менән бәйләнештәр урынлаштырыу өсөн килгәндән һуң, Гоминьдан хөкүмәте уны ҡулға ала һәм Нгуен Ай Куок төрмөлә йыл ярым үткәрә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында Хо Ши Мин япондар яҡлы булған хөкүмәткә ҡаршы 1945 йылғы Август революцияһын ойоштора, япондар киткәндән һуң Вьетминь Һинд-Ҡытайҙа власты үҙ ҡулдарына ала.
«Төньяҡ Вьетнам» һәм ВДР Президенты вазифаһындаҮҙгәртергә
Вьетнам Демократик Республикаһы һәм «Төньяҡ Вьетнам» премьер-министры (1946—1955) (1946—1969). Вьетнам Демократик Республикаһы һәм «Төньяҡ Вьетнам» президенты (1946—1969) була.
1954 йылдың июлендә Дьенбьенфтағы алышта француздар еңелгәндән һуң, Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыла, уларға ярашлы Вьетнам территорияһы бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм ваҡытлыса ике өлөшкә бүленә, ике арала милитаризацияланмаған зона булдырыла. «Төньяҡ Вьетнам» Хо Ши Мин етәкселегендәге Вьетнам Демократик Республикаһы ҡарамағына күсә һәм, шулай итеп, Азияның Көньяҡ-Көнсығыш төбәгендә беренсе социалистик дәүләт барлыҡҡа килә.
1955—1956 йылдарҙа уның хөкүмәте аграр реформаһын үткәрә, реформа барышында урта синыф шәхси милек институттары бөтөрөлә. Был үҙгәртеүҙәр етештереүҙең кәмеүенә һәм иҡтисади кризисҡа алып килә. Хо Ши Мин булдырған юғары власть, башҡа коммунистик режимдар кеүек, тоталитар идара итеү системаһында була.
«Төньяҡ Вьетнам» Кытай Халыҡ Республикаһынан һәм СССР-ҙан матди һәм хәрби ярҙам ала, шуға күрә республика етәкселеге сәйәсәте был илдәрҙең йоғонтоһо аҫтында була.
1965 йылдың 2 авгусында Вьетнам һыуҙарына законһыҙ ингән Америка эсминецен вьетнам катерҙары утҡа тотоуы арҡаһында АҠШ етәкселеге «Тонкин резолюцияһын» ҡабул итә. Үҙ сиратында, Вьетнам хөкүмәте Женева килешеүҙәренән сығыуы һәм хәрби ғәмәлдәргә әҙерлек башлауы тураһында иғлан итә.
ҮлемеҮҙгәртергә
1969 йылда вафат була. Совет белгестәре уның кәүҙәһен бальзамлай. Үҙе Хо Ши Мин васыятнамәһендә мәйетен яндырыуҙы үтенә, көлөн өс керамик урналарҙа илдең өс яғында — төньяҡта, көньяҡта һәм үҙенең тыуған үҙәктә ерләүен һораған[9]. Ханойҙа Бадинь майҙанында Мавзолейҙа ята.
Хо Ши Мин мираҫыҮҙгәртергә
Хәҙерге ваҡытта Вьетнамда илдең сәйәси һәм ижтимағи тормошонда төп етәкселек ролен Хо ШИ Мин идеологияһы уйнай (tư tưởng Hồ Chí Minh), был идеология марксизм-ленинизмдың вьетнамланыуы тип һанала [10]
Әҫәрҙәр исемлегеҮҙгәртергә
Библиография һәм баҫмаларҮҙгәртергә
- Хо Ши Мин. «Расовая ненависть». Статья. 1922. 1922.[11]
- Хо Ши Мин. «Вьетнамская женщина и французское господство». Статья. 1922.
- Хо Ши Мин. «Сетования Чынг Чак». Статья в «Юманите», 24 июня 1922 г.
- Nhung loi keu goi cua Ho Chu tich, tap. 1-6, Ha-noi, 1956-62;[12]
- Ho Chu tich ban ve giao duc, Ha-noi, 1962;
- Con nguoi xa hoi chu nghia, Ha-noi, 1961;
- Избр. статьи и речи, М., 1959;
- Тюремный дневник. Стихи, М., 1960;
- Мой путь к ленинизму, «Проблемы востоковедения», 1960, No 2;
- Ленинизм и освобождение угнетенных народов, М., 1960;
- О Ленине, ленинизме и нерушимой советско-вьетнамской дружбе, М., 1969.
- О Ленине, ленинизме и нерушимой Советско-Вьетнамской дружбе: избранные стати и речи. Изд-во полит. лит-ры, 1970
- Хо Ши Мин. Тюремный дневник. Стихи. Перевод Павла Антокольского. Издательство литературы на иностранных языках, Ханой, 1975.
- Хо Ши Мин. Избранное. Библиотека вьетнамской литературы. Прогресс, 1979.
- Хо Ши Мин. Избранные стихи и проза. Издательство: «Художественная литература. Москва», 1985.
- Хо Ши Мин. Избранное. Воспоминания о Хо Ши Мине. Издательство политической литературы, 1990.
НаградаларыҮҙгәртергә
- Алтын Йондоҙ ордены (1963) — ордены баш тарта[13]
- Ленин ордены
ХәтерҮҙгәртергә
- 1947 йылда Вьетнамда Хо Ши Мин ордены раҫлана.
- 1976 йылда уның хөрмәтенә Көньяҡ Вьетнам баш ҡалаһы Сайгон Хошимин тип үҙгәртелә.
- 1987 йылда ЮНЕСКО Хо Ши Миндың тыуыуына 100-йыллыҡты билдәләү тәҡдимен яһаны.
- 1996 йылда Вьетнамда Хо Ши МИн исемендәге Дәүләт премияһы иғлан ителә.
- Пионер ойошмаһы Хо Ши Мин исемен йөрөтә (Хо Ши Мин коммунистик йәштәр союзы , Вьетнам)
- Уның исеме Киев махсуслашҡан 251-се һанлы мәктәпккә бирелгән.
- Алыҫ Көнсығыш тимер юлында Хо Ши Мин исемендәге электропоезд йөрөй.
МузейҮҙгәртергә
- Ханойҙа Хо Ши Мин мавзолей архитектура ансамбле: (Хо Ши Мин Мавзолейы — открыт в 1975 йылда асылған; Хо Ши Мин йорто бағаналарҙа;
Хо Ши Мин Президент һарайы музейы дворец (Ханой; бер бағанала ғибәҙәт йорто).
- Хәҙерге ваҡытта Кимльен ауылында Хо Ши Миндың мемориаль йорт-музейы эшләй — ата-әсәһенең йортонан яҡынса километр алыҫлыҡтаурынлашҡан.
Һәйкәлдәр, урамдарҮҙгәртергә
- Хо Ши Мин һәйкәле Хошиминда Халыҡ йыйылышы алдында.
- Хо Ши Мин исемендәге парк (1960-сы йылдарҙан) һәм Сантьягола (Чили) Хо Ши Мин исемендәге йәштәр молодёжный футбол чемпионаты[14].
- Мәскәүҙә 1969 йылда майҙанға Хо Ши Мин исеме бирелә, 1990 йылда майҙанда Хо ШИ МИн һәйкәле урынлаштырыла.
- Санкт-Петербургта, Санкт-Петербург дәүләт университетының Көнсығыш факультетында 2010 йылдың 19 майында Хо Ши Мин институты[15] һәм Хо Ши Мин һәйкәл асыла[16].
- Уның хөрмәтенә Ульяновскта проспектҡа исем бирелә һәм һәйкәл ҡуйыла.
- Буэнос-Айреста (Аргентина, 2012 йыл) Хо Ши Мин һәйкәле ҡуйыла[17].
- Белоруссияла Добруш ҡалаһында бер урам Хо Ши Мин исемен йөрөтә.
БонистикаҮҙгәртергә
- Хо Ши Мин һуңғы сериялағы бөтә вьетнам полимер банкноттарының ал яғында[18], шулай уҡ 2001 йылда сығарылған Вьетнам Банкының 50-йыллығына арналған иҫтәлекле банкнотала һүрәтләнгән.
ФилателияҮҙгәртергә
Сәнғәттәге образыҮҙгәртергә
МузыкалаҮҙгәртергә
- Чили шағиры Виктор Хара Хо Ши Минға «El derecho de vivir en paz» йырын бағышлаған.
- 1971 йылда немец композиторы Гюнтер Кохан «Хо Ши Мин
мираҫы» кантатаһын яҙа (нем. Das Testament von Ho chi Minh).
- Николас Гильен "Хо Ши Минға элегия"ны яҙа
ТеатрҙаҮҙгәртергә
- Алжир драматургы Катеб Ясин Хо Ши МИнға «Резина сандалийлы кеше» драмаһын арнаған.
КинолаҮҙгәртергә
- "Нгуен Ай Куок Гонконгта " (2003), реж. Нгуен Кхак Лойя
- «Тхау Тин Сиамда» (2014), реж. Буй Туан Зунг
Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #11855168X // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 SNAC
- ↑ 4,0 4,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ 5,0 5,1 (unspecified title)
- ↑ https://books.google.com/books?id=fJtqjYiVbUAC&pg=PA39#v=onepage&q&f=false
- ↑ Кобелев Е. Хо Ши Мин. Серия «Жизнь замечательных людей». М., Молодая гвардия, 1983.
- ↑ Нюэн Ай-Как. В гостях у коминтерщика (интервью Мандельштама с Хо Ши Мином, Огонек, № 39, 1923 г.)
- ↑ Хо Ши Мин умирал под объективом кинокамеры (интервью с академиком РАМН Юрием Лопухиным, Московский Комсомолец, 19 мая 2010)
- ↑ Колотов В.Н. Идеология Хо Ши Мина против французской стратегии молниеносной войны (русский) // Вопросы истории. — 2017. — № 6. — С. 39-52. — ISSN 0042-8779.
- ↑ Буркин Павел Витальевич. Становление французской колониальной империи
- ↑ Философская Энциклопедия. В 5-х т. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.
- ↑ Hồ Chí Minh, «Lời phát biểu tại kỳ họp thứ Sáu quốc hội khóa II», trang của Quốc hội Việt Nam. Truy cập 2008-28-10.
- ↑ Giải bóng đá mang tên lãnh tụ Hồ Chí Minh tại Chile — Sự kiện — Dân trí
- ↑ Институт Хо Ши Мина.
- ↑ В Санкт-Петербурге в честь Хо Ши Мина открыли памятник и институт
- ↑ Tượng đài Bác Hồ giữa lòng thủ đô Argentina — Thế giới — Dân trí
- ↑ Валюта Вьетнама
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- Афонин С., Кобелев Е. Товарищ Хо Ши Мин. М.: Политиздат, 1980.
- Кобелев Е. Хо Ши Мин. Серия «Жизнь замечательных людей». М.: Молодая гвардия, 1983.
- Афонин С., Кобелев Е. Беседы о Хо Ши Мине. М.: Детская литература, 1987.
- Хо Ши Мин. Биография / Отв. ред. В. Н. Колотов. Ханой: Политическая теория, 2016. — 860 с.
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Sovetika.ru — сайт о Советской эпохе. Хо Ши Мин — речи и выступления
- Нят-Нам.ру — материалы о Вьетнаме. Встречи с Хо Ши Мином.


text:
- Подробности
- Просмотров: 449
БАТЫРШИНДАР, дворяндар нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — Батырша, Нуғай даруғаһы Юрматы улусы Аллағыуат а. башҡорттарынан. Уның улы — Әлүк Б., штабс‑капитан. 1794 й. поляк ихтилалын баҫтырыуҙа, 1799 й. А.В.Суворовтың Италия һәм Швейцария походтарында ҡатнашыусы. Мәскәү гренадер, 1796 й. алып лейб‑гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. 1815 й. отставкала. Уның 5 улының 3‑һө билдәле: Искәндәр Б. (1820, Ырымбур губ. Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусы Аллағыуат а. — ?), Неплюев хәрби уч‑щеһын (Ырымбур ҡ., 1836) тамамлағандан һуң шунда уҡ уҡыта; Сөләймән Б. (1825, Аллағыуат а. — ?), Неплюев хәрби уч‑щеһын тамамлағандан һуң (1842) тәржемәсе булып хеҙмәт итә; Мөхәмәтҡунафи Б., Ҡазан ун‑тын тамамлаған. Б. нәҫеле 19 б. башында Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Мораҡтағы балалар ижады үҙәгендә йыл һайын «Ҡыш бабайҙан оҫтахана»тигән конкурс уҙғарыла. Унда ебәрелгән уңышлы эштәр район хакимиәте ойошторған Шыршы байрамында инвалид балаларға бүләк ителә. Беҙ, ырғаҡ һәм энә менән бәйләүселәр түңәрәгенә йөрөүселәр, был бәйгелә әүҙем ҡатнашабыҙ.
Эшкә тотонор алдынан иң тәүҙә уҡытыусым Розалиә Энгельс ҡыҙы Ибраҡова менән интернет селтәрендә йомшаҡ эт уйынсығын бәйләү схемаларын ҡарап сыҡтым. Унан оҡшағанын һайлап, Яңы йыл уйынсығын бәйләргә тотондом. Бөтә тырышлығымды һалғас, бәйләгән эшем күңелгә ятҡанса килеп сыҡты.
Быға тиклем дә «Ҡыш бабайҙан сюрприз» район бәйгеһендә «Йомшаҡ уйынсыҡ» номинацияһында I урын яулағайным. Хәҙер инде «Йыл символы – 2018» номинацияһында еңеүсе булдым. Азалиә Кинйәбаева – II, Жанна Сорокина III урындарҙы алды.
Наҙгөл САФИНА, VIII «А» синыфы уҡыусыһы.
Күгәрсен районы.


text:
Уҫал булма. Бәхетле бул!
Гәзит уҡыуға һөйөү - балалар баҡсаһынан
Фотолағы мөләйем йөҙлө апай - Ергән ауылы балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Әлфира Ибәтуллина.
Күркәм холоҡ - татыулыҡ нигеҙе
Эйе, кейемгә ҡарап ҡаршы алалар. Әммә был әйтемдең икенсе өлөшө лә бар: ҡылыҡҡа ҡарап оҙаталар. Миңә бер зыяны теймәһә лә, бер-ике сәғәт эсендә врачтар ғына түгел, был апайҙың ҡылығынан мин дә арығайным.
Әкиәттә-хәҡиҡәт
“Баласаҡ хәтирәһе нимәгә бәйле?”, тигән һорауға күптәр, “Әкиәт тыңлау”, - тип яуап бирер ине, моғайын. Ауыҙ-тел ижадының ҡөҙрәтен, тылсымлы донъяһын берләштергән серле йомаҡ, мөғжизә ул.
Гәзитебеҙҙең тоғро дуҫы
Рафаэль Зиннур улы Насиров «Көнгәк» гәзитенең тоғро дуҫтарының береһе. Һәр һанын көтөп алып, башынан аҙағына тиклем уҡып районда, ҡалала, республика яңылыҡтарын белеп тора.
Көлкөгә ҡалмайым тиһәң, үҙеңде үҙең маҡтама
Маҡтанырға, фәстерергә яратҡан бер танышым бар. Ул хәбәр һөйләй башлаһа, шаштырғанын аңлағандар бер-береһенә төртөшөп йәки өҫтәл аҫтынан тибешеп, көлөшөп ултырғанын күргәнем бар.
Күңеле матур гүзәллек тыуҙыра
Башҡорт халҡының милли кейемен теккән, биҙәүестәр яһаған оҫталарҙы таныштырыу маҡсатында “Көнгәк” гәзите иғлан иткән акцияға беҙ ҙә ҡушылабыҙ.
Оҫта ҡуллылар тормошобоҙға матурлыҡ өҫтәй
Һатыуҙа кейем-һалымдың, әйберҙәрҙең ниндәйе генә юҡ. Зауығыңа, кәйефеңә ҡарап һайлап алып булһа ла, оҫта ҡуллы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ ҡулдарынан энә-ебен төшөрмәй.
Үҙең булып ҡал
Яһалма булып ҡыланмаһа, үҙе булып ҡалһа, матур сифаттарын күрергә лә булыр ине. Юғиһә, битлек артында бер нәмә лә күренмәй.
Тырышлыҡ - уңыш нигеҙе
8-се мәктәптең 11-се класс уҡыусыһы Артем Белоусов ил Президенты Владимир Путин башланғысында үткәрелгән "Рәсәй - мөмкинлектәр иле" I бөтә Рәсәй форумында ҡатнашты.
Апрелдә сәсә торған сәскәләр хаҡында
Башҡа мәшәҡәттәр менән мартта сәскә сәсә алмағайным. Йәй көнө баҡсаға күсереп ултыртыу өсөн апрелдә үрсетмә ултыртырға һуң түгелме икән?
Кто попал под налоговую амнистию?
Вступившие в силу положения статьи 12 Федерального закона от 28.12.2017 № 436-ФЗ затронули более 412 тысяч граждан, которые подпали под так называемую «налоговую амнистию».
Йондоҙҙарҙан юлдар түшәп
Башҡортостан Юлдаш телевидениеһы ла килеп ҡурсаҡтарҙың сығыштарын төшөрөп республика кимәленә сығарҙы.
Бәхетле, кәрәкле, сәләмәт һәм уңышлы булыу өсөн
Иртәгә ниндәй көн икәнлеген беләһегеҙме? Белмәһәгеҙ - белегеҙ - Ҡосаҡлашыу көнө. Был дата, әлбиттә, рәсми түгел, шулай ҙа уның үҙ тарихы, урыны бар һәм йылдан-йыл популярлаша бара.


text:
Изге байрам күркәм булды
14 сентября 2016 йыл | Йәмғиәт
Мосолмандарҙың иң изге, иң сауаплы байрамдарының береһе булған Ҡорбан ғәйете районыбыҙҙа киң билдәләнде, һәр ауылда уны ҙурлап үткәрҙеләр.
Шәкерттәргә ярҙам итәйек
14 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Йәмғиәт
Билдәле булыуынса, Өфөләге "Ғәлиә” һәм Мәрйәм Солтанова исемендәге мәҙрәсәләрҙә дин нигеҙҙәрен өйрәнеүсе шәкерттәр араһында беҙҙең дә яҡташтар байтаҡ. Ауылдарҙағы мәсеттәр ошо шәкерттәргә ярҙам итеү маҡсатында ғөшөр саҙаҡаһы рәүешендә халыҡтан йәшелсә (бәрәңге, кәбеҫтә, кишер һ.б.-лар) йыйыу ойоштора.
Ауыл үҫә, хәстәрлектәр арта
14 сентября 2016 йыл | Урындағы үҙидара
Красноусол ауылы йылдан-йыл үҫеп, өр-яңы биҫтәләр, урамдар барлыҡҡа килә, һәр тарафта ҡыҙыу төҙөлөш эштәре бара. Бына әле, өҫтән ямғыр яуып торғанда ла Красноусолдың төрлө төбәгендә юлдар төҙөлә, күп фатирлы йорттарҙың тирә-яғы төҙөкләндерелә, урамдарҙы яҡтыртыу буйынса эштәр бара. Сираттағы әңгәмәбеҙҙә Красноусол ауыл советы ауыл биләмәһе башлығы Рәүилә Зөфәр ҡыҙы Мөхәмәҙиеванан юғарыла һанап үтелгән эштәр хаҡында ентекләберәк һөйләп биреүен һораныҡ.


text:
Беларусь Республикаһының Милли банкыһы
Беларусь Республикаһының Милли банкы (бел. Нацыянальны банк Рэспублiкi Беларусь) — Беларусь Республикаһының үҙәк банкы һәм дәүләт органы.
Милли банк эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ башҡара һәм Беларусь Республикаһы Президентына ғына отчётлы булып тора, ул уның Уставын раҫлай, Парламент ризалығы менән Рәйесен һәм Идара ағзаларын тәғәйенләй.
Йөкмәткеһе
Функциялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беларусь Республикаһы Банк кодексының 7-се статьяһына ярашлы[1], Беларусь Республикаһының Милли банкы:
- кредит мөнәсәбәттәрен һәм аҡса әйләнешен көйләй, иҫәп-хисап башҡарыу тәртибен билдәләй
- аҡса эмиссияһына хоҡуҡлы берҙән-бер ойошма булып тора
- Банк кодексы һәм Беларусь Республикаһының башҡа закон акттары менән ҡаралған бүтән функцияларҙы атҡара.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөн Милли банк үҙәк аппараттан, Минск ҡалаһы һәм өлкәләр (алты) буйынса баш идаралыҡтарҙан тора. Милли банктың структур подразделениеларына шулай уҡ уҡыу һәм хисаплашыу үҙәктәре менән үҙәк һаҡлағыс инә.
Милли банк ҡатнашлығында "Банк процессинг үҙәге" ААЙ, "Белорус валюта-фонд биржаһы" ААЙ һәм "Банк вкладтарын гарантиялы ҡаплау буйынса агентлыҡ" ДУ асылған, улар илдең түләү системаһы, валюта баҙары эшен һәм банктарҙағы вкладтарҙың һаҡланғанлығын тәьмин итә[2].
Милли банктың үҙәк аппараты урынлашҡан урын:
Мөстәҡиллек проспекты, 20, 220008, Минск, Беларусь Республикаһы.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Банк Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан 1922 йылда Белоруссия республика банкы булараҡ ойошторола. Тиҙҙән ул СССР Дәүләт банкы буйһоноуына күсә. Банкты ҡайтанан ойоштороуҙар 1959 һәм 1987 йылдарҙа үткәрелә.
Беларусь банк системаһының һәм уның Милли банкының бойондороҡһоҙлоҡ тарихы, Советтар Союзы тарҡалып, ил суверенитет алғандан һуң башлана. 1990 йылдың декабрендә "Беларусь Республикаһының Милли банкы тураһында" һәм "Беларусь Республикаһында банктар һәм банк эшмәкәрлеге тураһында" закондар ҡабул ителә. Беларусь территорияһындағы бөтә банк учреждениелары илдең милке тип иғлан ителә, ә Белоруссия республика банкы - СССР Дәүләт банкы - базаһында Милли банк ойошторола[2].
Милли банк идараһы рәйестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Николай Владимирович Омельянович (1986 [СССР Дәүләт банкы Белконтораһы] — 1991)
- Станислав Антонович Богданкевич (1991—1995)
- Тамара Дмитриевна Винникова (1996—1997)
- Геннадий Станиславович Алейников (1997—1998)
- Пётр Петрович Прокопович (1998—2011)
- Надежда Андреевна Ермакова (2011—2014)
- Павел Владимирович Каллаур (2014 йылдан)


text:
- Подробности
- Просмотров: 676
АЗУРИТ (фр. azur — асыҡ зәңгәр), карбонаттар класы минералы, Cu3[СO3]2(OH)2. Пластинка һәм ҡыҫҡа призма рәүешендәге кристалдар барлыҡҡа килтерә. Агрегаттары ҡатлаулы, бөртөклө. Төҫө ҡуйы зәңгәр, сағыу, быяла кеүек ялтыр. Ҡатылығы 3,4—4,0; тығыҙлығы 3770—3890 кг/м3; йәбешкәклеге уртаса; мурт, кислотала эрей.
БР‑ҙа алтын‑полиметалл һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының окисланыу зонаһында осрай. Ҡиммәтле баҡыр мәғдәне, лак-буяу сәнәғәте өсөн сеймал.
М.Ғ.Моталов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Иосип Броз Тито
Иосип Броз Тито (серб-хорв. Јосип Броз Тито / Josip Broz Tito, Тито (серб-хорв. Тито, Tito) — фамилия менән ҡушылған партия псевдонимы, совет документтарында Иосип Францович Брозович исеме менән телгә алына. [5] (7 май 1892, Кумровец, Австро-Венгрияның Хорватия һәм Славония Короллеге — 4 май 1980, Любляна, Словения Социалистик Республикаһы, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы (СФРЮ) — Икенсе донъя һуғышы аҙағынан алып, (1945—1980) вафатына тиклем Югославия лидеры була. 1943 йылдың 29 сентябренән маршал, 1953 йылдан 1980 йылға тиклем ил президенты.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иосип Броз Кумровец ауылында хорват Франц Броз һәм словенка Мария Явершек ғаиләһендә етенсе бала булып тыуа. 1907 йылда башланғыс мәктәптең 5 класын тамамлай, һуңынан оҫтаханала слесарь булып эшләй. 1910 йылда Хорватия һәм Словенияның Социал-демократик партияһына инә. Ошо уҡ йылда Загребҡа килә һәм Загреб, Люблян машиналар-төҙөү предприятиеһында эшләй. Шунан һуңғы ике йылда Йинец-Ценков металл заводында һәм Германия, Австрияның автомобиль заводында эшләй.
Армия хеҙмәте, һуғыштарҙа ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1913 йылда саҡырыу буйынса империя армияһына китә. Башта Венала, аҙаҡ Загребта, 25-се домобранск пехота полкында хеҙмәт итә. Унтер-офицер званиеһы ала. Беренсе Бөтә Донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылда Йосип Броз «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм өлкән унтер-офицер званиеһы ала. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә Миткеу (Буковина) ауылы янында Днестрҙағы һуғышта ҡаты яралана һәм әсиргә эләгә.
Әсиргә эләккәндән һуң, 13 ай дауаханала ята, аҙаҡ Уралға хеҙмәт лагерына ебәрелә. 1917 йылдың февралендә азат ителә. 1917 йылдың апрелендә яңынан арестҡа алына, ләкин унан ҡасып китә ала. Һуңынан 16-17 июлдә Петроградта демонстрацияла ҡатнаша. Финляндияға китешләй Броз тотола һәм Петропавловск крепосында 3 аҙна тотҡонлоҡта була. Ул яңынан Кунгурға ебәрелә һәм поезд аҫтынан ҡасып китә. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша, Рәсәйҙә Рәсәйҙең Ҡыҙыл гвардияһына инә. 1918 йылдың июнендә, рус ҡыҙына өйләнгәндән һуң, Омскта механик булып урынлаша. 1920 йылдың ғинуарында Рәсәйҙән китә.
Югославияның коммунистар хәрәкәтендә ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Югославияның бер өлөшө булып киткән тыуған еренә ҡайтҡандан һуң, 1920 йылда Броз Югославия Коммунистар партияһының ағзаһы була. Был йыл аҙағында Коммунистар партияһы тыйыла, 1921 йылда репрессияға эләгә һәм тар-мар ителә.
1925 йылдан 1926 йылға тиклем Иосип Кралевицала судоверфила эшләй һәм Коммунистар партияһы ойошмаһы булдырып, уны етәкләй. 1926 йылда Загребҡа ҡайта һәм профсоюздар хәрәкәтендә ҡатнаша. 1927 йылда Югославия Коммунистар партияһының Загреб ҡала комитетының ойоштороусы секретары була.
Бер нисә тапҡыр ҡулға алынып, эҙәрлекләүгә дусар була. 1928 йылда сираттағы арестан һуң коммунистик пропаганда алып барыуҙа ғәйепләнә. 1929 йылдың 21 февралендә 5 йылға каторга эштәренә хөкүм ителә. 1934 йылда азат ителгәс, Югославия Коммунистар партияһы етәкселегенә инә. 1935—1936 йылдарҙа Мәскәүҙә Коминтернда эшләй. 1937 йылдың декабрендә Югославияға ҡайта һәм СССР-ҙа атылған Югославия Коммунистар Партияһы етәксеһе Милан Горкич урынына Югославия коммунистар партияһын етәкләй.
Броз ЮКП эшләү дәүерендә «Тито» тигән ҡушамат ала. Һуңыраҡ был ҡушамат уның фамилияһының бер өлөшө булып китә. Бер версияға ярашлы, Броздың нимәне нисек эшләргә кәрәклеген ҡыҫҡаса аңлатыу ғәҙәте була: «Ты это сделаешь» («хорватса -ти то»). Ошонан уның ҡушаматы килеп сыҡҡан да инде, тип баралар. Броз үҙе был версияны кире ҡаға һәм Титоның бер нәмә лә аңлатмаған хорват фамилияһы булыуын белдерә.[6].
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылда нацист Германияһы Югославияны баҫып алғандан һуң, коммунистар тәүгеләрҙән булып ҡаршылыҡ күрһәтә. Югославия халыҡ азат итеү армияһын булдырған партизандар отряды ойошторола. Уның башында 1941 йылдың 4 июленән Тито тора. Югославия партизан хәрәкәте иң уңышлыларҙың береһе була, партизандар ҙур территорияларҙы контролдә тота.
Тәүге айҙарҙа Югославия коммунистары оккупанттар менән һуғыш барышында четниктар отряды менән хеҙмәттәшлек итергә тырыша. Август-сентябрҙәрҙә четниктар һәм партизандар бергә бер нисә операция үткәрә. Сентябрҙә Тито менән четниктар етәксеһе Михаилович араһында осрашыу була. Әммә, тиҙҙән идеологик ҡапама-ҡаршылыҡтар үҙен һиҙҙерә һәм шат союзы ҡапма-ҡаршыға әйләнә. 1941 йылдың ноябрендә четниктар һәм коммунистик партизандар үҙ-ара ысын граждандар һуғышы алып бара.[7]. Четниктар десант союзниктарҙы көтөргә һәм аҙаҡ немецтар менән һуғышҡа ҡушылырға кәрәк тиһә, Тито һәм партизандар иһә, оҙаҡҡа һуҙмай немецтар менән һуғышҡа ҡушылырға кәрәк, тип һанай.
Италия капитуляцияһынан һуң Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы элек итальяндар тарафынан оккупацияланған территорияларҙы баҫып алырға маташа. Югославия хөкүмәте эмиграцияла Михаилович менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм Титоны баш командующий итеп ҡуя. Американдар менә Британдар Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһына үҙенең ярҙамын, шул иҫәптә Хорватияның бойондороҡһоҙ дәүләте территорияһында дошман объекттарына авиацион һөжүм яһап, хәрби ярҙамын да күрһәтә башлай.
1944 йылдың 25 майында Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы командованиеһы урынлашҡан Дрвар ҡалаһында, Титоны үлтереү йәки тотоу өсөн (операция «Ход конём») немец һауа десанты төшөрөлә. Тик операция килеп сыҡмай.
1945 йылдың 5 апрелендә Тито Иосиф Виссарионович Сталин менән Югославия территорияһына ваҡытлыса Совет Социалистик Республикалар Союзы ғәскәрен индереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
Ҡыҙыл Армия частары менән берлектә Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы илде азат итә. Гитлер коалицияһын еңеүҙәге роле өсөн 1945 йылдың көҙөндә Титоны Брежнев «Еңеү» ордены менән наградлай.
Югославияға етәкселек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азат ителгәндән һуң Югославия Демократик Федератив республикаһы иғлан ителә һәм Тито уның премьер-министры, сит ил эштәре буйынса министры була. Балҡан федератив республикаһына Югославияны ҡушыу мәсьәләһе буйынса Югославия Коммунистар партияһы етәкселәренең Сталинға буйһонмауына бәйле[8], СССР-ҙа дәүләт-ара һәм партия-ара бәйләнештәр өҙәлә. 1949 йылда совет етәкселеге Дуҫлыҡ тураһында килешеү, СССР һәм Югославия араһында дуҫлыҡ, үҙара ярҙам һәм һуғыштан һуң Югославия менән хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙе өҙә. Югославия етәкселеген дискредитациялауға йүнәлтелгән пропагандик кампания башлана. Югославияла «фашист тибындағы антикоммунистик полицейский режимы» булыуы раҫлана. Рәсми совет баҫмалары Дуҫлыҡ тураһында килешеү, СССР һәм Югославия араһында дуҫлыҡ, үҙара ярҙам һәм һуғыштан һуң Югославия менән хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеү Титоның был осорҙағы «ҡанлы ораны — Ранкович» тураһында яҙа. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, совет махсус хеҙмәте Титоға һөжүм әҙерләй. Ул Сталиндың вафаты арҡаһында юҡҡа сығарыла. [9]. 1953—1954 йылдарҙа Югославия Греция һәм Төркиә менән килешеү төҙөй. [10]. 1953 йылда Тито ил президенты итеп һайлана һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошо вазифаны биләй. 1970 йылдар уртаһында Титоның ҡатыны Броз Йованкаға дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барған өсөн ғәйеп тағыла. Бер версия буйынса Тито уны бер нисә енәйәттә, шул иҫәптә дәүләт һәм түңкәрелешкә әҙерлек серен асыуҙа СССР файҙаһына шпионажлыҡта ғәйепләй. Икенсе версия буйынса ғәйепләү заговорсылар тарафынан фальсификациялана. Уның башында Стане Доланц һәм Никола Любичич тора. Ғәйепләнеүсене Белград үҙәгендә бөтә уңайлыҡтары булған айырым йортта изоляциялайҙар, Йованканың апайы Надяға язалау менән янап, килеп сыҡҡан хәл тураһында һөйләүҙе тыялар. Слободан Милошевич был ҡарарҙы үҙгәртмәй, шулай итеп Йованка 25 йыл йорт аресында булып бары тик 2000 йылда ғына азат ителә.[11].
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Югославия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Encyclopædia Britannica
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 (unspecified title)
- ↑ 3,0 3,1 SNAC
- ↑ 4,0 4,1 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118622935 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ Холодная война. Персоналии. Иосип Броз Тито (рус.)
- ↑ Иосип Броз Тито: создатель «иного» социализма (рус.)
- ↑ Генерал Дража Михайлович
- ↑ Second World War Contemporary European Archivist
- ↑ Словенское домобранство
- ↑ Советско-Югославский конфликт
- ↑ Журнал «Story». — изд. «Форвард Медиа Групп». — № 2/2009. — С. 11.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 7 майҙа тыуғандар
- 1892 йылда тыуғандар
- Австро-Венгрияла тыуғандар
- 4 майҙа вафат булғандар
- 1980 йылда вафат булғандар
- Югославияның Халыҡ Геройҙары
- Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары
- Азатлыҡ ордены кавалерҙары (Югославия)
- Социалистик хеҙмәт Геройы ордены кавалерҙары
- «Батырлыҡ өсөн» ордены (Югославия) кавалерҙары
- «Еңеү» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары
- Румыния Социалистик Республикаһы Геройҙары
- «Социализм еңеүе» ордены кавалерҙары
- Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары
- «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары
- Фил ордены кавалерҙары
- Мунса орденының Ҙур тәреһе Рыцарҙары
- Финляндияның Аҡ роза ордены кавалерҙары
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- «Батырлыҡ өсөн» Ҙур Тәре француз Ордены кавалерҙары
- Хәрби миҙал менән бүләкләнеүселәр (Франция)
- Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)
- «ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары
- Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары
- ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары
- Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Грюнвальд Тәреһе ордены кавалерҙары
- Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары
- Хризантема Юғары ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары
- «Еңеү өсөн» Аҡ арыҫлан ордены кавалерҙары
- Серафимдар ордены кавалерҙары
- Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры
- Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Сантьяго ордены (Португалия) кавалерҙары
- Пехлеви ордены кавалерҙары
- Камбоджа Король ордены кавалерҙары
- «Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары
- «Индонезия Республикаһы Йондоҙы» ордены кавалерҙары
- Күрһәткән хеҙмәттәр өсөн ордены кавалерҙары (Камерун)
- «Изге йондоҙ» ордены кавалерҙары
- Изге Мартин орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- «Нил мәрйене» ордены кавалерҙары
- Карл Маркс ордены кавалерҙары
- Георгий Димитров ордены кавалерҙары
- Сухэ-Батор ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Сәйәси псевдонимдар
- Югославия революционерҙары
- Югославия президенттары
- Маршалдар
- Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары
- Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар
- Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар


text:
Саргасс диңгеҙе
Сарга́сс диңгеҙе — Атлантик океанындағы антикциклоник һыуҙар әйләнеше районы. Көнбайышта — Гольфстрим, төньяҡта — Төньяҡ Атлантик, көнсығышта — Канар, көньяҡта — Төньяҡ Пассат ағымдары менән сикләнә. Саргасс диңгеҙе тулыһынса тиерлек саргасс ылымыҡтары менән ҡапланған.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны 6—7 млн км² (ағымдарҙың урынлашыуына бәйле) тәшкил итә. Яр буҙарынан алыҫ ята. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә вулканик Бермуд утрауҙары урынлашҡан. Һыу температураһы диңгеҙ өҫтөндә ҡышын 18—23 °С, ә йәйен 26—28 °C тәшкил итә. Тоҙлолоғо 36,5—37 ‰. Ҙур өлөшө Төньяҡ-Америка котловинаһында 6000 метрҙан ашыу тәрәлектәрҙә ята. Максималь тәрәнлеге — 6995 метр.
Диңгеҙҙә йөҙөп йөрөүсө саргасс һоро ылымлығы бик күп тупланған. Диңгеҙ сиктәрендә уның һаҡламы 4—11 млн тонна тип баһалана. Саргасс диңгеҙендә күп һанлы һәм күп төрлө хайуандар (скумбриялар, осар балыҡтар, диңгеҙ терпеләре, крабтар, диңгеҙ гөбөргәйелдәре, актиниялар һ.б.) көн итә.
Саргасс диңгеҙендә океаник ағымдар тарафынан барлыҡҡа килтерелгән пластик һәм башҡа ҡалдыҡтарҙан йыйылған ғәйәт ҙур сүп-сар табы бар[1] .
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Саргассы впервые отсняты из космоса — Membrana.ru, 7 июня 2007
- Моря Атлантического океана


text:
Бешкән тел
Тел бешереү:
100 гр – тел
100 гр – кишер, hуған
тәменсә тоҙ-боростар.
hыйыр, hарыҡ h.б. hуйылған малдың телен hәйбәтләп йылы hыуҙа йыуып, яй утта, янына телеңгән кишер, hуған, лавр япрағын hалып бешерегеҙ. Бешкән телде өҫкө ҡатламы тиҙерәк ҡупhын өcөн, hалҡын hыуға hалып торорға кәрәк. Һыуыңған телдең төбөнән осона табан өҫкө ҡатын ҡуптарығыҙ да, ҡайнап торған тоҙло hыуҙа тағы ла бер аҙ ҡайнатып алығыҙ. Телде йоҡа ғына телемдәргә турап, тәрилкәгә hалып, әсе йәки hыуытылған килеш табынға бирегеҙ. Янына бешкән картуф, кишер ҡуйырға мөмкин.
Комментариев 2 к “Бешкән тел”
-
Алтынгуль пишет:
18 марта, 2011 в 10:45
мммммм вкусно))
-
зилә пишет:
11 августа, 2014 в 12:17
ТӘМЛЕ КИЛЕП СЫҠТЫ,РӘХМӘӘӘТ!


text:
Иртәнсәккәй тороп, тышҡа сыҡһам,
Әйһәйлүк,
Бер ҡыҙ килә һыйыр ҙа, әй, һәүкәләп,
Һәпем, һәпәүләкәйем.
Бер аҙға ғына тороп һөйләшкәнсә,
Әйһәйлүк,
Ҡарт инәһе йөрөй шул, әй, йәүкәләп,
Һәпем, һәпәүләкәйем.
Һыҙылып ҡына сыҡҡан мыйығымды,
Әйһәйлүк,
Ҡыҙҙар һорай сәсмәү ҙә, әй, суғына,
Һәпем, һәпәүләкәйем.
Һыҙылып ҡына сыҡҡан мыйығымды,
Әйһәйлүк,
Вәғәҙә иттем һөйгән дә ҡыҙыма,
Һәпем, һәпәүләкәйем.
Был көйҙө Баймаҡ районы Мостай ауылы Ханнан Хөсәйенов ағай йырлай торғайны.
Борон заманда Мостай ауылында һылыу ҙа, шаян да, һыҙма ғына мыйыҡлы егет ошо ауылдағы һылыу ғына бер ҡыҙҙы яратып йөрөгән сағында, ҡыҙына арнап көй сығарған. Улар өйләнешеп, татыу һәм оҙаҡ ғүмер иткәндәр. Бала-сағалары ла күбәйеп киткән. Ҡатыны иренә һәр ваҡыт, балалар атаһы, тип өндәшә торған булған. Шуға күрә был көйҙөң исемен «Балалар атаһы» тип тә атағандар. Шулай был көйҙөң исеме «Әйһәйлүк» йәки «Балалар атаһы» булып киткән.
Элек-электән башҡорт ҡатындары ирҙәренә «һин», «атаһы» йәки «балалар атаһы» тип өндәшкәндәр. Хәҙер ҙә ҡайһы бер ҡатындар ирҙәренә «атаһы» йәки «балалар атаһы» тип өндәшәләр.


text:
Вход
вход по аккаунту?
Тесты по баш язкод для вставки
Тесты по башкирскому языку для учащихся, изучающих башкирский язык как государственный 8 класс Тест 1. Выберите существительные, образующие множественное число с аффиксами –дар / -дәр: 1) көн 6) ауыл 2) иртә 7) туған 3) урман 8) уҡыусы 4) малай 9) төн 5) утын 10) өҫтәл Тест 2. Найдите ошибку: 1) балалар 6) киаптар 2) ҡыҙҙар 7) сәғәттәр 3) малайҙар 8) тараҡтар 4) ауыллар 9) әбейҙәр 5) өйҙәр 10) ҡуяндар Тест 3. Найдите лишние числительные: 1) ун 6) алтмыш 2) егерме 7) етмеш 3) утыҙ 8) һигеҙ 4) ҡырҡ 9) туҡһан 5) илле 10) мең Тест 4. Найдите неправильное словосочетание: 1) егерме ҡыҙ 6) ике йөҙ мәктәп 2) өс малай 7) етмеш алты көн 3) утыҙ биш китап 8) ун балалар 4) һигеҙ өй 9) ҡырҡ аҙна 5) йөҙ илле дәфтәр 10) илле ҡала Тест 5. Найдите ошибку: 1) әсәйҙең 6) бабайҙың 2) атайҙың 7) өләсәйең 3) ағайҙың 8) малайҙың 4) апайҙың 9) ҡыҙҙың 5) әбейҙең 10) егеттең Тест 6. Найдите ошибку: 1) Учалынан 6) Салауаттан 2) Мәскәүҙән 7) Силәбенән 3) Бөрөнән 8) Мәләүездән 4) Өфөнән 9) Ырымбурҙан 5) Нефтекамадан 10) Сибайҙан Тест 7. Найдите ошибку: 1) мәктәпкә 6) һатыусыға 2) ауылға 7) шағирға 3) ҡалаға 8) өйгә 4) китапҡа 9) классҡа 5) уҡыусыға 10) урманға Тест 8. Найдите ошибку: 1) ағайым 6) инәйем 2) һеңлем 7) әсәйем 3) апайым 8) күршем 4) ҡыҙым 9) атайым 5) улымым 10) олатайым Тест 9. Найдите ошибку: 1) балаларҙа 6) ҡалаларҙа 2) ауылдарҙа 7) уҡыусыларҙа 3) ҡаҙҙарҙа 8) бүлмәләрҙа 4) мәктәптәрҙә 9) урмандарҙа 5) болондарҙа 10) магазиндарҙа Тест 10. Найдите ошибку: 1) ағаһы 4) әсәһе 2) атаһы 5) ҡыҙыһы 3) апаһы 6) уҡытыусыһы Тест 11. Найдите правильный перевод: Его (ее) брат учится в школе. 1) Ҡустыһы мәктәптә уҡый. 2) Әсәһе мәктәптә эшләй. 3) Ҡустың мәктәптә уҡый. 4) Ағаһы мәктәптә эшләй. 5) Уның ҡустыһы мәктәптә уҡый. Тест 12. Найдите неправильно написанное слово: 1) мәктәп 6) әсәй 2) сәғәт 7) болотлы 3) бала 8) ямғыр 4) уҡыусы 9) ҡояш 5) уҡытыусы 10) бесәй Тест 13. Найдите неправильный ответ на вопрос: Хәлдәр нисек? 1) ярайһы 6) насар 2) уртаса 7) яҡшы 3) хөрт 8) шәп 4) һәйбәт 9) шәптән түгел 5) мөмкин 10) бара Тест 14. Найдите неправильное предложение: 1) Дүшәмбелә мин һигеҙҙә ҡайттым. 2) Кисә Булат беҙгә килде 3) Йомала ул мәсеткә килде. 4) Кисә мин һуңға киләм. 5) Бөгөн улар театрға баралар. 6) Иртәгә улар беҙгә ҡунаҡҡа киләләр. Тест 15. К данному ответу найдите правильный вопрос: Мин эшкә автобус менән бар ҙым. 1) Һин эшкә кем менән барҙың? 2) Һин эшкә нимә менән барҙың? 3) Һин эшкә ҡасан барҙың? 4) Һин эшкә нисәлә барҙың? Тест 16. Выберите подходящий глагол: Беҙ театрҙан 19 сәғәттә ... 1) килдек 3) киттек 2) барҙыҡ 4) ҡайттыҡ Тест 17 Найдите лишнее слово: 1) мин 6) беҙ 2) ул 7) ҡайҙа 3) улар 8) кем 4) һин 9) был 5) һеҙ 10) бел Тест 18. Найдите ошибку: 1) Башҡортостандың Президенты 2) Өфөнөң гербы 3) Республиканың картаһы 4) Ҡаланың исеме 5) С.Юлаевтың һәйкәле 6) Ағиҙел һыуы 7) Өфөнөң урамы 8) Башҡортостандың халҡы 9) Айһылыуҙың күлдәке 10) Азаматтың яуабы Тест 19. Найдите правильный перевод: Мама и папа ушли на работу. 1) Әсәй һәм атайҙар эшкә киттеләр. 2) Әсәй менән атай эшкә киттеләр. 3) Әсәй һәм атай эшкә киттеләр. 4) Әсәй, атай эшкә киттеләр. Тест 20. Найдите неправильное словосочетание: 1) тәмле аш 6) йылы тараҡ 2) баллы сәй 7) тоҙло балыҡ 3) тоҙло ит 8) оялсан малай 4) матур мәктәп 9) ҙур ҡала 5) һалҡын һыу 10) әсе борос Тест 21. Постройте правильное предложение: 1) Барҙы, ул, менән, әсәһе, баҙарға. 2) Менән, мин, килдем, ҡалаға, поезд. 3) Мәктәптә, Алһыу, уҡыны, өсөнсө. 4) Һалҡын, ине, кисәге, көн. 5) Эштән, апайым, яртыла, ҡайтты, алтынсы. 6) Килде, ауылдан, беҙгә, ҡунаҡ. 7) Дуҫы, Рәшиттең, китте, Мәскәүгә. 8) Атайымдың, эшләне, әсәһе, мәктәптә. 9) Ләкин, юҡ, болотло, ямғыр, бөгөн, көн. 10) Көнө, дуҫымдың, тыуған, мартта, беренсе. Тест 22. Раскройте скобки: 1) Йәкшәмбелә беҙгә туғандар (приехали). 2) Бөгөн беҙ тәмле аш (сварили). 3) Дүшәмбелә мин сәғәт етелә (вернулся). 4) Шишәмбелә һин дүртенсе яртыла (пришел). 5) Йомала беҙ мәсеткә (ходили). 6) Кисә улар бутҡа (ели). 7) Мин кассаға ҡырҡ өс һум (заплатил). 8) Ул лимон менән сәй (пил). 9) Беҙ өйгә яңы мендәрҙәр (купили). 10) Атайым машина менән ауылға (ездил). Тест 23. Выберите слова, относящиеся к теме “Искусство”: 1) күргәҙмә 6) тамашасы 2) көй 7) сәхнә 3) нәшриәт 8) шиғыр 4) шиғриәт 9) шағир 5) рәссам 10) балет Тест 24. Найдите правильный ответ: Фәриҙә Ҡудашева кем ул? 1) тәржемәсе 4) мөхәррир 2) бейеүсе 5) шағир 3) йырсы 6) ғалим Тест 25. Найдите правильный ответ: Башҡорт дәүләт академия драма театры кем исемен йөрөтә? 1) Шәйехзада Бабич 2) Арыҫлан Мөбәрәков 3) Мәжит Ғафури 4) Мостай Кәрим 5) Салауат Юлаев
1/--страниц


text:
Өфөнөң «Урал» волейбол клубы «Ярославич» менән уйынға яңы формала сыға – фото
Өфөнөң «Урал» волейбол клубы «Ярославич» менән уйынға яңы формала сыға – фото Фото: «Урал» волейбол клубы
ӨФӨ, 2017 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
2 ноябрҙә «Урал» волейболсылары яңы формалары менән таныштырҙы. Улар был кейемдә «Ярославич» менән уйынға сыға. Өфөләрҙең яңы амуницияһында төп элемент – милли башҡорт яугирҙары кейемендәге һыбайлының уҡтан атыуы. «Урал» волейбол клубының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, яңыртылған экипировканы эшләүгә клуб етәкселеген «Урал батыр» эпосы илһамландырған.
«Был миҙгелдән «Урал» волейбол клубы ғаиләһенә ингән бөтә командаларыбыҙҙы ла ошо эпосҡа яҡынайтырға теләнек. Суперлига клубы символикаһында Аҡбуҙатҡа атланып, уҡтан яман көскә атыусы Урал батыр барлыҡ килде», — тип аңлатты үҙгәрештәрҙе клуб президенты Марат Мәрҙәнов.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Өфө клубы волейболсылары дүрт миҙгел рәттән иҫке формала уйнаны. Әлеге ваҡытта «Урал» турнир таблицаһында бишенсе урында тора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 339
ОНГОН (монголса), ғаилә йәки ырыу башлығының рухы, уның изге һынланышы. Ҡайһы бер монгол һәм төрки халыҡтарҙың традицион рухи мәҙәниәтендә таралған. Башҡорттарҙа тотем хайуан, ҡош йәки ағас (ҡара: Тотемизм); исламға тиклемге дини инаныуҙарҙың традицион элементы. Оран һәм тамға м‑н бер рәттән ырыу-ҡәбиләнең төп изге атрибуттарының береһе иҫәпләнгән (ҡара: Башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ҡоролошо). Хайуандарҙан айырыуса бүре, ат, болан, ҡоштарҙан — нигеҙҙә, ыласындар ғаиләһенә ҡараған ҡоштар (бөркөт, шоңҡар, ҡарсыға), һирәгерәк торна, ҡарға, һайыҫҡан, ябалаҡ, төйлөгән, ағастарҙан — шыршы, имән, өйәңке, ҡарама, миләш, ерек, ҡайын, ҡарағас, ҡарағай, артыш изге һаналған. Кеше вафат булғандан һуң уның йәне ырыу ағасына күсә, артабан ҡош булып “юғары донъяға” күтәрелә, тигән инаныу йәшәгән. Хөрәфәттәргә ярашлы, О. хәүеф тыуғанда ырыуға ярҙам иткән, юл күрһәткән, ут табырға ярҙамлашҡан. Ниндәйҙер мөһим сара алдынан, хәрби поход йәки һуғыш ваҡытында О. күренеүе (күктәге ҡош йәки ерҙәге хайуан) яҡшыға юралған. О. төрлө өлөштәре (бүре тештәре, болан мөгөҙө, һөйәк, ҡош ҡаурыйҙары, ағас өлөштәре һ.б.) һаҡлағыс итеп файҙаланылған.
Р.М.Йосопов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 308
ТАБАН БАЛЫҠ (Carassius), карп һымаҡтар отрядының карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ заты. 2 төрө билдәле: алтын Т.б. Урта һәм Көнсығыш Европала, Себерҙә (Лена й. тиклем), көмөш Т.б. Тымыҡ океан басс., Себерҙә, Амударъя, Һырдаръя, Волга, Днепр һ.б. йылғаларҙың түбәнге ағымында таралған. Кәүҙәһе бейек, оҙонлоғо 45 см тиклем, ауырлығы 1—3 кг. Алтын Т.б. арҡаһы алтынһыу ҡара көрән, ян‑яғы ҡарағусҡыл алтын, йөҙгөстәре ҡыҙғылт төҫтә; көмөш Т.б. ян‑яғының һәм ҡорһағының көмөш төҫө м‑н айырыла. Сөсө һыу балыҡтары. Енси яҡтан 3—4 йылда өлгөрә. Яҙын һәм йәйен үҫемлектәргә ыуылдырыҡ сәсә. Үрсеме — 300 меңгә тиклем ыуылдырыҡ бөртөгө. Көмөш Т.б. гиногенез (инә балыҡтарҙан ғына торған популяциялар осрай, ыуылдырыҡтарын ҡәрҙәш төрҙәрҙең ата балыҡтары аталандыра) хас. Селбәрәләре — планктон, оло Т.б. үҫемлектәр, зоопланктон, зообентос, детрит м‑н туҡлана. Көҙөн Т.б. ләмгә күмелә һәм ҡатып ҡала. БР‑ҙа һыуһаҡлағыстарҙа, йылғаларҙа һ.б. һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Респ. ҡайһы бер күлдәрендә, мәҫ., Күлтабан күлендә (2007 й.) тик көмөш Т.б. һәм алабуға һымаҡтарға ҡараған ротандан торған ихтиофауна барлыҡҡа килгән. Көмөш Т.б. “Башкиррыбхоз”, Бөрө тәжрибә‑производство хужалығы һ.б. хужалыҡтарҙа өҫтәмә балыҡ итеп үрсетелә. Респ. хужалыҡтарында йыл һайын 10—15 т Т.б. тотола.
Әҙәб.: Б и к к и н и н Р.Ф. Ихтиофауна Республики Башкортостан //Фауна и флора Республики Башкортостан: проблемы их изучения и охраны. Уфа, 1999.
Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡалып:Ағымдағы һайланған мәҡәлә
Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы (Пугачёвщина, Пугачёв болаһы, Пугачёв ихтилалы) — казактарҙың, крәҫтиәндәрҙең һәм Урал менән Волга буйы халыҡтарының императрица Екатерина II хөкүмәтенә ҡаршы оло масштаблы һуғышҡа әүерелгән ихтилал.
1772 йылда Яйыҡ ҡаласығында ғәскәрҙең юғары старшиналар ҡатламына һәм хөкүмәт вәкилдәренә ҡаршы казактарҙың ихтилалы башлана. Ихтилал баҫтырыла, әммә казактар баш эймәй, ә яңы сығышҡа сәбәп көтөп шымалар. Бындай сәбәп Яйыҡта үҙен Пётр III тип иғлан иткән Дон казагы, ҡасҡын Пугачев килеп сығыуы менән яңыра. 1973 йылдың 17 (28) сентябрендә Бударин форпосынан башланған Яйыҡ казактарының яңы сығышы бик тиҙ Ырымбур крайын, Уралды, Кама буйын, Башҡортостанды, Көнбайыш Себерҙең бер өлөшөн, Урта Волга буйын ялмап ала. Ихтилал барышында агитация һәм иң мөһим хыялдарҙы тормошҡа ашырыу буйынса вәғәҙәләр һөҙөмтәһендә казактарға башҡорттар, ҡалмыҡтар, ҡаҙаҡтар, сыуаштар, татарҙар, Урал заводтары крәҫтиәндәре ҡушыла. 1773 йылдың сентябренән 1774 йылдың мартына тиклем ихтилалдың беренсе этабы баш күтәреүселәрҙең уңыштары менән билдәләнә, әлеге уңыштар иррегуляр казак һәм урыҫ булмаған частарҙың тәжрибәле вәкилдәренең күп һанлы булмаған һәм рухи яҡтан тарҡатылған хөкүмәт ғәскәрҙәренән өҫтөнлөклө булыуы менән бәйле. Ихтилалсылар Ырымбурҙы, Яйыҡ ҡаласығын, Өфөнө баҫып алалар, күп һанлы ҡаласыҡтарҙы, нығытмаларҙы һәм заводтарҙы яулайҙар.
Хәлдең бөтә етдилеген аңлаған хөкүмәт империяның көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш сиктәрендәге ғәскәрҙәрҙе туплай башлай һәм тәжрибәле булған генерал-аншеф А. И. Бибиковты етәксе итеп тәғәйенләй. Бының һөҙөмтәһендә 1774 йылдың март айында баш күтәреүселәр бөтә урындарҙа ла уңышһыҙлыҡҡа тарый, күп кенә күренекле ихтилал етәкселәре һәм ябай ҡатнашыусылар ҡулға алына йәки үлтерелә, ҡалғандары тарҡатыла. Әммә Бибиковтың вафатынан һуң, 1774 йылдың апрелендә, ихтилал Көньяҡ Урал завод крайында һәм Тарихи Башҡортостанда яңы көс менән ҡабынa. Пугачев тарҡатылған отрядтарҙы берләштереүгә өлгәшә һәм ауыр еңелеүҙәргә дусар булыуына ҡарамаҫтан, Урал һәм Кама буйындағы походтарҙан һуң 1774 йылдың июлендә империяның иң эре үҙәктәренең береһе булған Ҡаҙанды баҫып ала.