text:
Фирҙәүси
Хаким Әбүл-Ҡасим Мансур Хасан Фирҙәүси Туси (фарс. حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی; р 940-сы йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020-се йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы һәм тажик шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә. Хәким («аҡыл эйәһе», «ғалим») ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған. Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: «аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде».
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
932-се һәм 941-cе йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янандағы Хорасан ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була.[1].
Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.
Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә — урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала. Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.
Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғазни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең «Шаһнамә» поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай). Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай. Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.
1934-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тажикстан Республикаһының милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
- Ирандың Мәшхәд ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
- Тажикстандың башҡалаһы Дүшәмбеләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. «Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары.» Спецкурс әсбабы


c: text/html

text:
Баш ҡалала «Үҫмерҙәр китапханаһы» туҡталышы янында яңы ер аҫты үткәүеле асылдыФото: Олег Яровиков
Баш ҡалала «Үҫмерҙәр китапханаһы» туҡталышы янында яңы ер аҫты үткәүеле асылды
Баш ҡалала «Үҫмерҙәр китапханаһы» туҡталышы янында яңы ер аҫты үткәүеле асылдыФото: Олег Яровиков
21 августа Өфөнөң Октябрь проспектындағы «Үҫмерҙәр китапханаһы» туҡталышы янында йәйәүлеләр өсөн яңы ер аҫты үткәүеле асылды. Объектты асыу тантанаһында республика етәксеһе Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
Төҙөлөш эштәре 2012 йылдың июлендә башланды. Үткәүелдең киңлеге – алты метр, оҙонлоғо 49 метр тәшкил итә. Уның менән һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр ҙә файҙалана аласаҡ – бында алдағы ваҡытта күтәрелмәле платформалар ҡуйыласаҡ, кәрәкле ҡорамалдар һатып алынған.
Объекттың смета буйынса хаҡы 40 миллион һум тәшкил итте, төҙөлөш эштәре һәм кәрәкле материалдар тулыһынса республика бюджетынан финансланды. Бөгөнгө көндә средстволар тулыһынса файҙаланылған.
— Эштәрҙе бер ай алдан тамамланыҡ, — тип хәбәр итте Өфө хакимиәтенең Юлдар һәм яһалма ҡоролмалар төҙөү һәм ремонтлау буйынса идаралығы начальнигы Асҡар Фәйзуллин. — «Дан бульвары» туҡталышы янында йәнә бер ер аҫты үткәүелен төҙөү тамамланып килә, уны сентябрҙә файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла.
Яңы үткәүелдә тәүгеләрҙән булып Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов булды. Объектты ҡарағандан һуң, ул төҙөүселәргә инвалид коляскалары төшөп менә торған урындарҙы ата-әсәләргә балалар коляскалары менән үтеп йөрөү өсөн дә уңайлы итеп эшләргә кәңәш итте.
— Балалар коляскалары өсөн был төшөү урындары үтә киң, — тине Рөстәм Хәмитов. – Ер аҫты үткәүеле менән балалы әсәләр ҙә файҙалана алһын өсөн, махсус ҡорамалдарҙы аҙағынаса эшләп бөтөргә кәрәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфөлә «Сипайлово» һауыҡтырыу комплексынан «Башҡортостан» ҡунаҡханаһына тиклем автобус маршруты оҙайтылды
ӨФӨ, 2016 йыл, 8 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
«Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы Өфөлә «Сипайлово» һауыҡтырыу комплексынан «Башҡортостан» ҡунаҡханаһына тиклем автобус маршрутын оҙайтты.
Сипайлово биҫтәһендә автобустар Бикбай, Гагарин урамдары буйлап «Сипайлово» һауыҡтырыу комплексына тиклем барасаҡ.
Бынан тыш, 290-сы, 74-се, 226-сы, 57-се һәм 51-се маршрут буйынса йөрөгән автобустар газ-мотор яғыулығында эшләүсе яңы «НефАЗ»дар менән яңыртылған.
«Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы — республиканың ҙур транспорт комплексы. Бөгөн предприятие составына 22 филиал, республика ҡала һәм ауылдарындағы 28 транспорт колоннаһы, 19 автовокзал, 59 касса пункты инә.


text:
Һарыҡсылыҡ
Һарыҡсылыҡ — малсылыҡтың һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнеүсе тармағы. Еңел сәнәғәт өсөн ҡиммәтле сеймал: йөн һәм тире; аҙыҡ продукттары: ит, май һәм һөт бирә. Башҡортостан һарыҡсылығы оҙон тарихлы, республиканың бар төбәктәрендә лә тиерлек уның менән борон-борондан шөғөлләнәләр. Мәҫәлән, ата-бабалар һарыҡ тиреһенән төрлө һауыт-һаба яһаған, тирмә өсөн кәрәк-яраҡ эшләгән, йөнөнән тула һәм кейеҙ баҫҡан. Тире шулай уҡ тирмәнең үҙе өсөн кәрәк булған. Һарыҡтар йылҡы малы менән бер ҡатарҙан йыл әйләнәһенә тибендә йөрөгән.
Нигеҙҙә урындағы шырт йөнлө михнев тоҡомло һарыҡтар үрсетелгән. 1950 йылдан алып республикала урындағы һарыҡтары перекос (ит-йөн), алтай һәм совет мереносы (йөн-ит) тоҡомло тәкәләренән тотош ҡасырыу үткәрелгән. 1990 йылдарҙан республика хужалыҡтарында нәҙек йөнлө тоҡомло йөн-ит йүнәлешендәге һарыҡтар үрсетелде; ауыл халҡы аҫыраған һарыҡтарҙың байтағы ярым нәҙек һәм шырт йөнлө ҡатнаш төркөмдәрҙән тора. Республикала йылына 5 мең центнерҙан ашыу йөн ҡырҡып алынған. Әҙерләнгән иттең дөйөм күләмендә һарыҡ ите сағыштырмаса 4-4,5 % тәшкил итте.
Республика буйынса һәр һарыҡтан йөн ҡырҡыу уртаса 2,8-3,4 кг тәшкил итте. Дүртөйлө, Учалы, Баймаҡ, Туймазы,Ҡырмыҫҡалы райондарында 4-5-әр кг барып етте. Республиканың Урал аръяғы далалары (Баймаҡ, Әбйәлил, Хәйбулла һәм Ейәнсура райондары) тауар продукцияһын етештергән төбәк булып торҙо. Унда республикалағы һарыҡтарҙың 27 % тупланған ине, һәм йөн етештереүҙең 3-тән 1 өлөшөн улар етештерҙе. Һуңғы йылдарҙа һарыҡсылыҡ республикала ҡырҡа кәмене.
- В Зианчуринском районе расширяется география овцеводства. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 2 апрель[1].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Васильев Н. А. , Целютин В. К. Овцеводство и технология производства шерсти и баранины. М.1990.
- Ерохин А. И., Ерохин С. А. Овцеводство. — М.: МГУП, 2004. — 479 с ISBN 5-8122-0780-1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 2 апрель (урыҫ.) (Тикшерелгән 3 апрель 2016)


text:
2010 йылдың иң яҡшы мастеры Бәләбәй профессиональ лицейында уҡыта
Бәләбәйҙән 40-сы профессиональ лицей мастер-электросварщигы Регина Шәмсетдинова башланғыс һөнәри белем биреү учреждениеларының уҡытыусы-мастерҙары араһындағы профессиональ оҫталыҡ республика конкурсында иң яҡшыһы тип танылды. Был турала БР Мәғариф министрлығынан хәбәр иттеләр.
Икенсе һәм өсөнсө урындар Учалы ҡалаһының 30-сы һөнәрселек училищеһы ашнаҡсы-кондитеры Гөлнара Шакироваға һәм Мәләүездең 42-се профессиональ лицейы бесеүсеһе Оксана Игнатьеваға бирелде.
Республикала «Йыл оҫтаһы» конкурсы икенсе тапҡырына үткәрелә. Уның маҡсаты — иң яҡшы производствоға өйрәтеү мастерҙарының педагогик эш тәжрибәһен яҡлау һәм таратыу, профессиональ бәйләнештәрҙе үҫтереү һәм киңәйтеү, белем биреү процесына яңы педагогик технологияларҙы индереү.
Беренсе училище этабында конкурста 97 башланғыс профессиональ белем биреү учреждениеһынан 600-ҙән ашыу кеше ҡатнашты. Стәрлетамаҡта үткән финалда туғыҙ зона уҡыу-методик берекмәһе вәкилдәре сыҡты.


text:
чәршәмбе, 18 гыйнвар 2017, Казан вакыты 02:42
Грипҡа ҡаршы вакцинация Башҡортостанда кире эҙемтәһеҙ үткән. Гриппол препараты сифатына зарланып мөрәжәғәт итеү осраҡтары теркәлмәгән. Был хаҡта Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығынынан хәбәр итәләр. Йыл һайын гриппол препараты сифаты хаҡында бәхәстәр ҡуба. Гриппол препараты сифатын шик аҫтына ҡуйыу осраҡтары Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә килеп сыға. Аллергия, ҡаты сирләү, башҡа төрлө көйһөҙлөктәрҙе күптәр гриппол препаратынан күрә. Әммә ширҡәт етәкселеге барлыҡ белдереүҙәрҙе кире ҡаға һәм уға 100 процентлыҡ гарантия бирә. Гриппол тураһында кире мәғлүмәт таратыу конкуренттар эше булыуы ихтимал. Иммунопрепарат ширҡәте етәкселеге был осраҡты ла кире ҡаҡмай. Ойошмала вакцина етештереү күләмдәре йылдан-йыл арта. Был конкуренттарҙы борсолорға, ҡара технологиялар ҡулланырға мәжбүр итеүе лә ихтимал. Шуныһы ла мөһим, грипполға шик тыуҙырған төбәктәрҙең береһенән дә рәсми белдереү килмәгән.


text:
Өфөлөләргә өйҙәрен утынға һүтергә тәҡдим ителде
Өфө ҡалаһы Ленин районының Торлаҡ хужалығы идаралығы яңы йортҡа күсерелгән граждандарҙың иҫке йорттарын төҙөлөш материалдарына һәм утынға һүтергә тәҡдим итә. Уларҙың адрестарын район хакимиәтенең мәғлүмәт–аналитика бүлегендә хәбәр иттеләр. Исемлеккә Аксаков урамындағы өс йорт – 85, 85/1 һәм 85/2, Коммунистик (17 и 17/9) һәм Рига (3 л/з и 6 а) урамдарындағы икешәр, шулай уҡ Ғафури, 98, Пожарский, 241, Свердлов, 37/8, Чеверев, 6 һәм Чернышевский, 23 а адрестары буйынсағы өйҙәр инә.
Өфө хакимиәтенең рәсми сайтында теләге булғандар был мөмкинселек менән бушлай ҡуллана ала, тип билдәләнә. Бының өсөн Карл Маркс урамы, 45 адресы буйынса Ленин районы Торлаҡ хужалығы идаралығына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Телефоны: (347) 272-46-64.


text:
Архангел районының Тирәкле ауылында мәсет төҙөләсәк
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Урындағы үҙидара һәм йәмәғәт берләшмәләре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары Венера Шәрәфетдинова алдағы шәмбе, 17 ноябрҙә, Архангел районының Тирәкле ауылында мәсет төҙөү мәсьәләһе буйынса һайлаусылар менән осрашыу үткәрә. Осрашыу алдынан ауыл халҡы араһында был идеяның актуаллеге һәм төҙөлөш урынын һайлау буйынса һорау алыу үткәрелгән. Әлегә иһә мосолмандар элекке магазин бинаһында йыйылып, ғибәҙәт ҡыла.
Мәсет төҙөү башланғысы менән Тирәкле ауылында тыуып үҫкән депутат үҙе сығыш яһаған. Венера Шәрәфетдинова төҙөлөшкә бәйле сығымдарҙың бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ала. Шул уҡ ваҡытта районда халыҡтан да аҡса йыйыласаҡ.


text:
Кинорежиссер Әмир Адразаҡовтың хәтер кисәһендә уның улдары, опера йондоҙҙары Асҡар һәм Илдар сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
Кинорежиссер Әмир Адразаҡовтың хәтер кисәһендә уның улдары, опера йондоҙҙары Асҡар һәм Илдар сығыш яһаны
Кинорежиссер Әмир Адразаҡовтың хәтер кисәһендә уның улдары, опера йондоҙҙары Асҡар һәм Илдар сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2014 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Конгресс-холда Башҡортостандың күренекле мәҙәниәт эшмәкәре, кинорежиссер Әмир Абдразаҡовтың тыуыуына 80 йыл тулыу айҡанлы хәтер кисәһе булып үтте.
Әмир Адразаҡов (1934-2008) — башҡорт актеры, сценарий яҙыусы һәм кинорежиссер. Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, республиканың Кинематографистар союзы рәйесе, «Ника» Рәсәй кинематография сәнғәте академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Кинорежиссерҙар гильдияһы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы идаралығы ағзаһы, «Башҡортостан» киностудияһына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
Республиканың мәҙәни йәмәғәтселеге милли сәнғәттә сағыу эҙ ҡалдырған шәхестең хәтер кисәһенә йыйылды. «Башҡорт туйы», «Бөртөкләп йыйыла алтын» фильмдары, Салауат Юлаевтың тормошо һәм батырлығы тураһында «Һынмаған рух» тарихи-биографик очеркы. Күп йылдар элек төшөрөлөүгә ҡарамаҫтан, был фильмдар әле лә актуаллеген юғалтмай, күп яҡлы башҡорт мәҙәниәтенең визит карточкаһы булып тора.
Алып барыусылар Рушана Бабич менән Айсыуаҡ Йомағолов Әмир Абдразаҡов яҙған шиғырҙарҙы уҡып ишеттерҙе, оҫтаның тормошо һәм эшмәкәрлегенең сағыу мәлдәре иҫкә төшөрөлдө. Программала Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле артистары, Роберт Юлдашев һәм «Ҡурайсы» төркөмө, йәш йырсы Дилара Иҙрисова ҡатнашты.
Икенсе бүлектә өфөләр халыҡ-ара конкурстар лауреаттары, Мариин театры солисы, Башҡортостандың халыҡ артисы Асҡар Абдразаҡов һәм Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы, «Грэмми» премияһына лайыҡ булыусы, Мариин театры һәм Метрополитен-опера театры солисы Илдар Абдразаҡов менән осрашты.


text:
Башҡортостан Хөкүмәте делегацияһы Японияға юлланды
Башҡортостан делегацияһы 9 ноябрҙән 13-өнә тиклем IV Рәсәй-Япония инвестиция форумында ҡатнашыу өсөн Японияға сәфәргә юлланды.
Делегация составында Премьер-министр урынбаҫары – БР Хөкүмәте Аппараты Етәксеһе Илшат Тажетдинов, иҡтисади үҫеш министры Владимир Балабанов, Башҡортостандың Япониялағы рәсми вәкиле, БР Президенты советнигы Ринат Муллагилдин.
Сәфәр ваҡытында Япония компаниялары вәкилдәре менән осрашыуҙар һәм һөйләшеүҙәр үткәреү планлаштырылған. Башҡортостандың инвестиция потенциалын презентациялау үткәреләсәк. Ҡаҙылма байлыҡтар табыу һәм эшкәртеү, агросәнәғәт комплексы, урман хужалығы, төҙөлөш индустрияһы, тау саңғыһы курорттары һәм туризмды ойоштороу өлкәһендәге проекттар Япониянан потенциаль инвесторҙар иғтибарына тәҡдим ителәсәк, тип хәбәр итә республика Хөкүмәте матбуғат хеҙмәте.


text:
Фото:
Өфөнөң «Дуҫлыҡ» халыҡ бейеүҙәре ансамбле халыҡ-ара фестивалдә Гран-при яуланы
Фото:
Өфөнөң «Дуҫлыҡ» халыҡ бейеүҙәре ансамбле Санкт-Петербургта үткән «Раштыуа алдынан» халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр ижады фестиваль-конкурсында Гран-при яуланы.
Бәйгелә ижади коллектив «Шатлыҡ» һәм «Бөркөттәр иле» тип аталған ике башҡорт бейеүен тәҡдим итте.
Өфө ансамбле барыһын да сағыу постановкаһы, матур костюмдары һәм ташып торған дәрте менән таң ҡалдырҙы, тип билдәләй жюри ағзалары.
Ансамблдең художество етәксеһе Альбина Нуриманова «Фестивалдең иң яҡшы балетмейстеры» дипломына лайыҡ булды.
Конкурста 20 ҡаланан 300-гә яҡын ҡатнашыусы сығыш яһаны. Улар инструменталь, вокаль, театр һәм хореография сәнғәте номинацияларында көс һынашты.


text:
Рәсәйҙең спорт министры Виталий Мутко БР Хөкүмәте вице-премьеры Марат Мәһәҙиев менән осрашты
Көн элгәре Рәсәйҙең Спорт министрлығында РФ спорт министры Виталий Мутконың БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Марат Мәһәҙиев менән осрашыуы үтте.
Марат Мәһәҙиев осрашыу йомғаҡтары буйынса РФ Спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтенә интервьюһында хәбәр итеүенсә, физик культура һәм спорт мәсьәләләренә контроллек иткән вице-премьер вазифаһына ул яңыраҡ тәғәйенләнгән, шуға күрә Рәсәй Федерацияһының спорт министры менән танышып, уның менән төбәктә тармаҡты үҫтереү мәсьәләләрен тикшереүҙе үҙенең бурысы тип һанаған.
«Виталий Леонтьевич беҙҙе яҡшы белә, — тип билдәләне Марат Мәһәҙиев. – Республикала спорт йүнәлеше ярайһы уҡ яҡшы үҫешкән. Үткән йылда һәм ағымдағы йыл башында беҙҙә бер нисә ҙур сара үткәрелде. Атап әйткәндә, хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты, унда Рәсәйҙең йыйылма командаһы бронза миҙалдар яуланы. Һәм киләсәккә лә пландар ҙур».
«Рәсәй олимпиясылары һәм паралимпиясылары араһында Башҡортостандан спортсылар әҙ түгел, — тип дауам итте вице-премьер. – Мәҫәлән, Лондонда үткән һуңғы Паралимпиаданан беҙҙең атлеттар ун ике алтын миҙал менән ҡайтты. Улар өсөн Өфөлә Паралимпия үҙәге төҙөлә, был мәсьәләне спорт министры менән тикшерҙек. Әлеге объекттың республика өсөн генә түгел, тотош илдең спорт берләшмәһе өсөн бик мөһим булыуын аңлайбыҙ».
Вице-премьер юғары ҡаҙаныштар спорты вәкилдәренә социаль ярҙам саралары тураһында һөйләне. Бындай саралар Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов менән ҙур халыҡ-ара ярыштар чемпиондарын һәм призерҙарын ҡеүәтләү маҡсатында тәҡдим ителде.
Бынан тыш, Марат Мәһәҙиев федераль министрға «2006-2015 йылдарға Рәсәй Федерацияһында физик культураны һәм спортты үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһы сиктәрендә Күмертауҙа һәм Миәкә районында быйыл сафҡа индереләсәк ике физкультура-һауыҡтырыу комплексы тураһында һөйләне. Осрашыу барышында Башҡортостанда шорт-трек йүнәлешен үҫтереү мәсьәләһе ҡаралды. Йәйге спорт төрҙәре лә иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Шулай итеп, «Өфө» футбол клубының мөмкинлектәре тикшерелде.
Осрашыуҙа шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәт Аппаратының Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм буйынса департаменты директоры Александр Никерин ҡатнашты.


text:
«ВКонтакте» социаль селтәрендә Рөстәм Хәмитов яҡлылар төркөмө булдырылды
«ВКонтакте» социаль селтәрендә яңы берләшмә — «Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов яҡлылар төркөмө» булдырылды. Уны ойоштороусылар булып «Ижтимағи электрон гәзит»тең йәмәғәт юрисы Гүзәл Иҫәнғолова һәм әүҙем блогер, «Ижтимағи электрон гәзит»тә баҫылған мәҡәләләр авторы Олег Гайсин сығыш яһаны.
— Билдәле булыуынса, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың эшмәкәрлеге халыҡтың киң ҡатламдарында яҡлау таба. Кешеләргә яңыраҡ булдырылған властың асыҡлығы һәм республикала үҫештең социаль өҫтөнлөктәренә иғтибар бүленеүе оҡшай. Йәштәрҙе сәйәси темаларға йәлеп итеү, Президент курсы яҡлыларҙы берләштереү төркөмдөң төп маҡсаты булып тора, — тип аңлатты Гүзәл Иҫәнғолова. – Шул уҡ ваҡытта беҙҙең берләшмә — фекер алышыу маҙансығы ла, унда ҡатнашыусылар иң киҫкен һәм көнүҙәк мәсьәләләр хаҡында һөйләшә.
Гүзәлдең әйтеүе буйынса, төркөм бер нисә көн элек кенә булдырылыуға ҡарамаҫтан, унда төрлө партияларҙан вәкилдәр теркәлгән дә инде. Берләшмәлә төбәктә барған ваҡиғаларҙы конструктив тәнҡит аша үткәреү, ҡыҙыҡлы тәҡдимдәр индереү хуплана. «Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов яҡлылар төркөмө» теләгән һәр кем өсөн асыҡ.


text:
Башҡортостан параменты ил президентына фатиха бирә
Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың 16-сы декабрҙәге ултырышында ҡараласаҡ ҡанун проекттары араһында ил президентының вәкәләттәр мөҙҙәтен 4 йылдан 6 йылға тиклем оҙайтыу тураһындағы закон да бар.
Зөфәр Сафин әйтеүенсә, документтар араһында иреккә сығарылғандарҙы социаль яҡлауға ҡағылышлы ҡанун да бар.
Был закон 10 йылдан ашыу элек ҡабул ителгән, хәҙер ул иҫкергән. Быйыл иреккә сығыусыларҙың 126-һының туғандары ла, йәшәргә урындары ла юҡ. Йәғни, улар сығыу менән автоматик рәүештә асарбаҡҡа әйләнә. Ҡанун проекты ошо категорияға ҡарағандарға үҙаллы тормошта ярҙам сараларына ҡайтып ҡала.


text:
Башҡортостан Президенты: «Минең һайлауҙарҙа ҡатнашыуымды халыҡтың ышанысы билдәләйәсәк»Фото: Андрей Старостин
Башҡортостан Президенты: «Минең һайлауҙарҙа ҡатнашыуымды халыҡтың ышанысы билдәләйәсәк»
Башҡортостан Президенты: «Минең һайлауҙарҙа ҡатнашыуымды халыҡтың ышанысы билдәләйәсәк»Фото: Андрей Старостин
Республика Президенты Башҡортостан юлдаш телевидениеһы телеканалында тура эфир барышында 2015 йылда үтәсәк республика башлығын һайлау тураһында үҙ фекерен белдерҙе.
— Һайлауҙарҙа ҡатнашыуға килгәндә – ике йыл ваҡытыбыҙ бар әле. Әгәр беҙ һөйләгән проекттарҙы тормошҡа ашырыуға, халыҡ тормошон яҡшыртыуға өлгәшә алһаҡ, әгәр халыҡтың миңә ышаныс белдергәнен, мине ҙур начальник итеп түгел, ә үҙ кешеләре итеп ҡабул итеүҙәрен белһәм, ул саҡта һайлауға барасаҡмын, әлбиттә, — тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов.
Шул уҡ ваҡытта был ҡарар халыҡтың ышанысы, кешеләр менән булған мөнәсәбәттәр аша билдәләнәсәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика башлығы.
— Минең өсөн был матур һүҙҙәр түгел. Эшмәкәрлегем халыҡтың йәшәйешен яҡшыртыуға йүнәлтелгән. Йәмғиәтебеҙҙә проблемалар булмаһын өсөн, халыҡта киләсәккә ышаныс, өмөт уянһын өсөн эшләйем. Беҙҙең көслө халыҡ булыуыбыҙға, киләсәктә яҡты көндәр көткәненә улар ышанырға тейеш.
Рөстәм Хәмитов һөйләүенсә, һайлауҙар 2015 йылда үтә һәм «был вазифаға дәғүә итеүсе һәр кеше шуны аңларға тейеш: иң мөһиме – халыҡтың мөнәсәбәте, халыҡ менән эшләү, кешеләрҙе ишетә белеү, йәмғиәт алдында торған проблемаларҙы хәл итә белеү».
— Төбәктә барған хәл-ваҡиғалар өсөн һеҙҙең менән бергә шәхсән үҙем дә яуап бирәм. Иңемдәге яуаплылыҡты аңлайым, был эштең ауыр булғанын беләм. Нисек эшләүемә ҡарап, халыҡ һығымта яһай ҙа инде.


text:
Рөстәм Хәмитов Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы делегацияһы менән осраштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы делегацияһы менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы делегацияһы менән осраштыФото: Андрей Старостин
Шишәмбе көнө БР Президенты Рөстәм Хәмитовтың Цзянси делегацияһы менән осрашыуында Башҡортостан менән Ҡытай Халыҡ Республикаһының Цзянси провинцияһы араһында иҡтисад һәм гуманитар өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек йүнәлештәре билдәләнде. Цзянси провинцияһының Үҫеш һәм реформалар комиссияһы начальнигы урынбаҫары Цзэнь Вэнмин етәкселегендәге делегация Өфөгә кисә килде.
Рөстәм Хәмитов фекеренсә, төбәктәр машиналар эшләүҙә, металлургияла, игенде тәрән эшкәртеү, туризм өлкәһендә уңышлы хеҙмәттәшлекте юлға һала ала. Атап әйткәндә, республика Президенты Ҡытай яғына «автомобиль комплекттары менән тәьмин итеүсе Башҡортостан предприятиелары менән кооперация мөмкинлеген ҡарарға» тәҡдим итте. Туризм өлкәһендә ярашлы инфраструктура булдырыу буйынса берлектә эш алып барырға мөмкин.
Рөстәм Хәмитов республиканың заманса автомобиль юлдары селтәрен үҫтереүгә, торлаҡ төҙөлөшө темптарын арттырыуға һәм ҡунаҡхана сервисын киңәйтеүгә ихтыяжын билдәләне.
Цзэнь Вэнмин һүҙҙәренә ҡарағанда, Башҡортостан менән Цзянси провинцияһын байтаҡ уртаҡ мәнфәғәттәр бәйләй, шуға күрә «хеҙмәттәшлек ҙур әһәмиәткә эйә». Үҙ яғынан, Ҡытай делегацияһы башлығы Цзянси провинцияһы өсөн мөһим булған Башҡортостан менән берлектәге эш йүнәлештәрен билдәләне. Юғары технологиялы сәнәғәт производствоһы, төҫлө металлургия, иң элек, баҡыр иретеү, сәнәғәт технологиялары һәм экология өлкәһендә тикшеренеүҙәр, туризмды үҫтереү һәм гуманитар өлкәлә хеҙмәттәшлек тураһында һүҙ алып барылды.
— Республика Президенты менән осрашыу бик йөкмәткеле булды, — тип хәбәр итте журналистарға Цзэнь Вэнмин әфәнде. — Беҙ киләһе йылда төбәктәребеҙҙең стратегик хеҙмәттәшлеге тураһында протоколға ҡул ҡуйыу тураһында һөйләшеп килештек. Ике төбәк башлыҡтарының бер-береһенә рәсми сәфәре билдәләнде.


text:
Льготалы категорияға ҡараған граждандар электричкала ярты хаҡҡа йөрөй ала
1 апрелдән льготалы категорияға ҡараған Башҡортостан халҡына ҡала яны поездарында юл йөрөүгә 50 процентлы ташлама билдәләнә. Әүәлерәк бындай ташламалар 1 майҙан ғәмәлгә индерелә торғайны.
50 процентлы ташламаға хоҡуғы булған граждандар категорияһына түбәндәгеләр инә: 1941 йылдың 22 июненән 1945 йылдың 9 майына тиклем тылда эшләгән кешеләр; аҡланған һәм сәйәси репрессия ҡорбандары тип танылған граждандар; хеҙмәт ветерандары һәм уларға тиңләштерелгән граждандар категориялары; пенсионерҙар.
«Башҡортостан ҡала яны пассажирҙар компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ташламалы билет алыу өсөн граждандарға паспорты менән бергә льготалы статусын раҫлаусы документ күрһәтергә кәрәк.


text:
Рөстәм Хәмитов милли мәсьәләне хел итеүгә әҙер түгел
Президент Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙәге төп сәйәси фирҡәләрҙең Башҡортостандағы бүлексәләре лидерҙары менән осрашты. Осрашыуҙа милли компонент проблемаһы күтәрелде.
Осрашыуҙа Либералдар менән Ғәҙел Рәсәй аҙсылыҡты тәшкил иткән барлыҡ фирҡәләрҙе борсоған проблемалар тураһында һөйләһә, коммунистар өсөн әлегә иң мөһим тема – милли компонент икән.
Президент был фекергә ни тип яуапланы һуң тигән һорауға Гарданов әфәнде байтаҡ ваҡыт паузала торғандан һуң үҙ яуабын ошолай тип еткерҙе: “Президент был мәсьәләгә әлегә бер төрлө лә үҙгәреш индерә алмайым, төрлө яҡтарҙың фекерҙәрен белешеү зарур”, тигән.
Рөстәм Хәмитов сәйәси фирҡәләр менән осрашыуҙан тыш дин әһелдәрен дә ҡабул итте. Баш мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, республика мосолмандары диниә назараты рәйесе Нурмөхәмәт хәҙрәт, архиепископ Никон килде унда. Йәһүдтәр вәкиле булманы. Осрашыуҙа конфессия-ара татыулыҡ тураһында һүҙ барҙы тип хәбәр итә президенттың матбуғат хеҙмәте.


text:
Рөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында булды Фото: Динар Кәлимуллин, БР Президентының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында булды
Рөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында булды Фото: Динар Кәлимуллин, БР Президентының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2014 йыл, 27 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Раевка ауылының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе республика Президентының шәмбеләге эш сәфәре барышында йөрөгән урындарҙың береһе булды. Мәктәп 2005 йылдан алып эшләй. Бөгөн Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә 1430 бала шөғөлләнә – ул бөтә район үҙәге уҡыусыларының яртыһынан күберәге. Балалар секцияларҙа мини-футбол һәм баскетболдан алып өҫтәл теннисы һәм милли көрәшкә тиклем 17 спорт төрө буйынса шөғөлләнә.
Рөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында, күнекмәләр залында, баскетбол буйынса ярыштарҙа, шулай уҡ, республика чемпионаты барған, ауыр атлетика секцияһында булды. Өҫтәл теннисы залында Президент үҙе теннис шарҙарын тапшырыу өсөн пушканы эшләтеп ҡараны.
Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры Артур Шәриповтың әйтеүе буйынса, мәктәпкә бассейн һәм ябыҡ боҙ майҙансығы етмәй. Район үҙәгендә хоккей ҙур популярлыҡ менән файҙалана, урындағы хоккейсыларҙың матчтары ике мең самаһы тамашасыны йыя. Башҡортостан Президенты был объекттар төҙөлөшөнөң төрлө варианттарын эшләргә ҡушты, шул иҫәптән уларҙы берләштереү мөмкинлеген дә.
— Әлшәй районының бик ныҡ спорт районы булғаны, ысынлап та спорт менән мауығыуы оҡшай. Спорт ҡоролмалары байтаҡ ҡына, егеттәр һәм ҡыҙҙар яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. Был йәһәттән, һис шикһеҙ, районға ярҙам итергә кәрәк. Бында тағы ла бер нисә спорт объекты төҙөү зарур. Һүҙ ябыҡ хоккей майҙансығы тураһында бара. Районда бассейн юҡ, ул шулай уҡ район үҙәктәренең дә, тотош райондарҙың да етешһеҙ яғы, шуға күрә был мәсьәләләрҙе хәл итеү юлын уйлаясаҡбыҙ. Иртәгә-иртәнән һуңға буласағын әйтә алмайым, әммә дөйөм алғанда был эш менән шөғөлләнергә урын бар. Яңы спорт объекттары төҙөргә кәрәк, – тине республика башлығы.


text:
90-сы йылдарҙа отставкаға китеүселәр 2012 йылда фатир аласаҡ
90-сы йылдарҙа хәрби хеҙмәттән отставкаға ебәрелгән һәм торлаҡ менән тәьмин ителмәгән бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәргә, әгәр быйыл йыл аҙағына тиклем булмаһа, киләһе йыл башында фатирҙар биреләсәк, тип белдерҙе Ново-Огарёвола ветерандар берләшмәләре башлыҡтары менән осрашыуҙа Рәсәй Премьер-министры Владимир Путин.
Ул шулай уҡ 2012 йылдан хәрби пенсиялар һиҙелерлек артасаҡ, тип вәғәҙә итте.
Премьер-министрҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, элекке хәрби хеҙмәткәрҙәргә социаль гарантияларҙы бойомға ашырыуға контроллек итеүҙе, ветерандарға ҡарата закондарҙы камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр индереүҙе, отставкаға сығыусыларға йүнәлтелгән профилле проекттарҙы һәм программаларҙы оҙатыуҙы Ветерандар эштәре буйынса совет ғәмәлгә ашырасаҡ. Был Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағында ойошторолоусы яңы орган. Уға, Оборона министрлығын индереп, ҡайһы бер министрлыҡтарҙың ветерандар берләшмәләре вәкилдәре инәсәк.


text:
Өфө биҫтәләренең береһендә 2400 йортто һыу баҫыуы ихтимал
Өфөлә, Нижегородка биҫтәһендә, ташҡын ваҡытында 2400 шәхси йортто һыу баҫыуы ихтимал. Һыу кимәле ныҡ күтәрелгәндә бының ысынлап та раҫҡа сығыуы бар. Был хаҡта Өфөнөң Ленин районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге хәбәр итә.
Дөйөм алғанда быйыл яҙ республиканың баш ҡалаһында ҙур ташҡын көтөлмәһә лә, Ленин районында ташҡындың кире эҙемтәләренә етди әҙерлек алып барыла. Район территорияһында халыҡты ваҡытлыса урынлаштырыу өсөн пункттар билдәләнә, йөҙөү средстволары иҫәпкә алына, мәктәп уҡытыусылары менән инструктаждар үткәрелә, һыу баҫыу зонаһына эләгеүе мөмкин булған торлаҡ йорттар тикшерелә.
Элегерәк Өфөнөң Граждандар именлеге идаралығы начальнигы Александр Сопин ҡала башлығында үткән оператив кәңәшмәләрҙең береһендә, быйыл Өфөлә 122 кеше йәшәгән 65 йортто һыу баҫыуы ихтимал, тип хәбәр иткәйне. Ләкин был Ағиҙел, Ҡариҙел һәм Дим йылғаларында һыу кимәле күҙалланған кимәлдән ашмаған осраҡта.


text:
Төбәктә тәүгә Урындағы үҙидара көнө билдәләнәсәк
Башҡортостандың муниципаль берәмектәре илдең барлыҡ муниципалитеттары менән бергә быйыл 21 апрелдә тәүгә үҙҙәренең һөнәри байрамын – Урындағы үҙидара көнөн билдәләйәсәк. Был байрам Рәсәй Президенты Владимир Путин Указы менән 2012 йылдың июнендә булдырылды. Әлеге Указды тормошҡа ашырыу маҡсатында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ағымдағы йылдың 2 апрелендә «Башҡортостан Республикаһында 2013 йылда Урындағы үҙидара көнөнә арналған сараларҙы үткәреү тураһында»ғы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.
«Башҡортостан Республикаһының Муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге документҡа ярашлы, төп саралар 19 апрелдә Өфөлә үтәсәк. Бынан тыш, республиканың урындағы үҙидара органдарына тейешле сараларҙы муниципаль берәмектәрҙә үткәрергә тәҡдим ителә. Байрам сараларын БР Президенты Хакимиәте етәксеһе Владимир Балабанов етәкселегендәге ойоштороу комитеты ойошторасаҡ һәм үткәрәсәк.
21 апрель көнө байрам датаһы итеп юҡҡа ғына һайланманы, 1785 йылдың был көнөндә Екатерина II тарафынан «Ҡалаларға хоҡуҡ грамотаһы» раҫланған. Һөнәри байрамды был иҫтәлекле дата менән бәйләү инициативаһы менән ҙур муниципаль берәмектәр берләшмәләре – Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр конгресы, Рәсәй ҡалалары союзы, Поляр түңәрәге аръяғындағы һәм Алыҫ Төньяҡтағы ҡалалар союзы, Бөтә Рәсәй урындағы үҙидара советы сығыш яһаған. Указ проекты РФ Төбәктәр үҫеше министрлығы менән әҙерләнгән.
«Башҡортостан Республикаһының Муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһы идараһы рәйесе Сергей Молчанов фекеренсә, Урындағы үҙидара көнөн булдырыу гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереүгә, демократия принциптарын һәм урындағы үҙидара институттарын нығытыуға булышлыҡ итәсәк, киң йәмәғәтселек ҡатнашлығында ижтимағи-сәйәси, фәнни-методик, мәҙәни һәм урындағы үҙидара мәсьәләләренә арналған башҡа сараларҙы үткәрергә мөмкинлек бирәсәк.


text:
Өс айҙа сысҡан биҙгәге менән 140 кеше ауырыны
2010 йылдың өс айында республикала 140 кешенең бөйөр синдромы менән геморрагик биҙгәк менән сирләү осрағы теркәлде, был 2009 йылдың шул уҡ осорондағы ауырыуҙар кимәленән (188 осраҡ) 34 процентҡа кәмерәк.
“Роспотребнадзор”ҙың Башҡортостан буйынса идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, сысҡан биҙгәге буйынса эпидемиологик хәл 2009 йылда сиктән тыш хәүефле тип баһаланды. Сирләүҙәрҙең артыуына төп вирус йөрөтөүсе — урман сысҡаны һымаҡ кимереүселәрҙең күбәйеүе сәбәп булып торҙо.
2009 йылда республикала сысҡан биҙгәге менән 3257 кеше ауырыны, был 2008 йыл кимәленән 32 процентҡа юғарыраҡ. Иң күп сирләүселәр һаны йәйге-көҙгө осорға тура килде. Зарарланыуҙар осрағының 79 проценты урманға сығыуҙарға тура килә.
Бөтә ауырыусыларҙың 73 процентын 20 йәштән алып 50 йәшкә тиклемге эшкә һәләтле кешеләр тәшкил итә.
Бөйөр синдромы менән сысҡан биҙгәге буйынса имен булмаған территорияларға һәр йылдағыса Благовещен, Өфө, Иглин, Тәтешле, Мишкә, Асҡын райондары инә.
Баҡса миҙгеле асылыу алдынан “Роспотребнадзор” белгестәре баҡсасыларҙы сысҡан биҙгәген иҫкәртеү сараларын күҙәтергә саҡыра. Баҡса һәм дача өйҙәрен йыйыштырғанда мотлаҡ марля битлек һәм бирсәткә кейеп эшләргә кәрәк. Иҙәнде һеперергә ярамай. 3 процентлы хлорамин иретмәһен ҡулланып йыуып сығарырға, шулай уҡ һауыт-һабаны ла ошондай уҡ иретмә менән эшкәртергә кәрәк. Аҙыҡ-түлекте ҡапҡаслы тимер бактарҙа йәки башҡа төрлө сысҡан инмәҫлек урындарҙа һаҡлау яҡшы.


text:
Башҡортостан мариҙары үҙ ижтимағи эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһай
5 декабрҙә Краснокама районының Арлан ауылында Башҡортостан Республикаһының «Эрвел Марий» төбәк мари милли-мәҙәни автономияһының отчет-һайлау конференциһы үткәрелә. Ул мариҙарҙың республика йәмәғәт ойошмаһының 20 йыллығына тура килтерелә, шуға күрә рәсми өлөштән тыш тантана үткәреү ҙә ҡаралған. Унда активистарҙы бүләкләйәсәктәр.
БР «Марий Ушем» (Мариҙар союзы) мари йәмәғәт берләшмәһе 1989 йылдың 8 июлендә ойошторола. 2004 йылдың 3 декабренән республиканың Мари ижтимағи хәрәкәте БР «Эрвел Марий» төбәк мари милли-мәҙәни автономияһы булараҡ эшләп килә. Ойошманың был статустағы хәҙерге отчет-һайлау конференцияһы – икенсе. 1995 йылдан БР «Эрвел Марий» автономияһын Павел Бикмурзин етәкләй.


text:
Өфө ҡала Советының киләһе ултырышы 24 декабрҙә үткәрелә
Ирек Ниғмәтуллин рәйеслегендә Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы президиумы Советтың киләһе XXII ултырышын 24 декабрҙә үткәрергә ҡарар итте һәм раҫлауға тәҡдим ителгән норматив документтар проекттарын ҡараны.
Ҡала Советы матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, тикшереү барышында Советтың киләһе ултырыш көн тәртибенә ҡаланың йәшәйешен көйләүсе 14 мәсьәлә индерергә тәҡдим ителде. Ҡайһы бер ғәмәлдәге норматив акттарҙың айырым пункттары төҙәтеләсәк. Үҙгәрештәр, атап әйткәндә, 2009 йылға бюджет, ергә ҡуртым түләүе тураһында ҡарарҙарға ҡағыласаҡ.
Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының XIX ултырышы көн тәртибенә индерелгән бөтә мәсьәләләр алдан даими комиссиялар ултырыштарында ҡараласаҡ.
Президиум ағзалары ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитовтың Өфө ҡалаһы ҡала округында “Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре тураһында” Башҡортостан Республикаһы Законын тормошҡа ашырыу барышы тураһында мәғлүмәте менән танышты. Депутаттар законды тормошҡа ашырыу буйынса ҡала хакимиәтенең эшен ыңғай тип таныны һәм уны дауам итергә тәҡдим итте.
Шулай уҡ Президиум ағзалары Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы вәкилдәренең 2010 йылға хужалыҡ йәмғиәттәренең идара итеү (контроль) органдарына кандидатуралар исемлектәрен раҫланы.


text:
Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусы Өфө егеттәре «ҡыҙыу линияға» шылтырата ала
25 мартта 15 — 17 сәғәттәрҙә «Индиго» ҡала психологик-медик-социаль оҙатыу үҙәгендә «Рәсәйҙең Ҡораллы көстәренә яҙғы саҡырыу» темаһына «ҡыҙыу линия» ойоштороласаҡ.
Өфөләрҙең һорауҙарына БР Хәрби комиссариатының баш ҡаланың Орджоникидзе, Калинин һәм Октябрь райондары буйынса хәрби хеҙмәткә саҡырыу бүлеге начальнигы ярҙамсыһы Виктор Ахрамович яуап бирәсәк.
«Ҡыҙыу линия» телефоны: 8 (347) 223-22-11.
«Башинформ» агентлығына «Индиго» үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, был сара тәүге тапҡыр хәрби иҫәпкә ҡуйылғанда һәм хәрби хеҙмәткә алынғанда граждандарға психологик ярҙам күрһәтеү һәм тикшереүҙә хәрби комиссарҙарҙың РФ субъекттары башҡарма власть органдары менән хеҙмәттәшлегенең һөҙөмтәлелеген күтәреүгә йүнәлтелгән.


text:
Ғибәҙәт ҡылыусылар Покров-Эннатская монастырына яңы күпер аша бара алаФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Ғибәҙәт ҡылыусылар Покров-Эннатская монастырына яңы күпер аша бара ала
Ғибәҙәт ҡылыусылар Покров-Эннатская монастырына яңы күпер аша бара алаФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 1 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
31 августа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов эш сәфәре барышында Фёдоровка районында булды һәм Ашҡаҙар йылғаһы аша күпер менән Яңы Михайловка ауылына инеү юлы төҙөлөшөн тикшерҙе.
Иҫке юл, күпер емерелгән, был М.В. Фрунзе исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооперативының малсылыҡ фермаһы һәм «Ашҡаҙар» балалар һауыҡтырыу лагеры урынлашҡан ауыл менән бәйләнеште ауырлаштыра ине. Ауыл янында – Покров-Эннатская монастыры. 2013-2016 йылдарҙа монастырға бөтә илдән 30 меңдән ашыу ғибәҙәт ҡылыусы килгән.
Объектта эштәр 2014 йылдың авгусында башланған. Уның хаҡы 30 миллион һум тәшкил иткән. Ике һыҙатлы автомобиль юлының оҙонлоғо – 0,5 саҡрым, күперҙең иһә 30 метр.
Рөстәм Хәмитов башҡарылған эштәрҙең сифатын баһаланы һәм район етәкселеге менән биләмәне үҫтереү мөмкинлектәрен тикшерҙе.


text:
БР Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы Башҡортостан бюджетына бер миллиард ярым һум күсергән
Башҡортостан Республикаһы Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы квартал планын арттырып үтәгән. 2010 йылдың ғинуар–март айҙарында ведомство хосусилаштырыу һәм милекте файҙаланыуҙан республика бюджетына бер миллиард 485 миллион һум средстволар килеүен тәьмин иткән. Дәүләт милке менән файҙаланыуҙан килгән дөйөм сумманан, ҡуртымға түләүҙән, дивиденттар һәм дәүләт унитар предприятиелары килеменең бер өлөшөн күсереүҙән, бер миллиард 330 миллион һум табыш алынған. Дәүләт милкен һәм акциялар пакетын һатыуҙан – 154 миллион һумдан ашыу.
«Башинформ» агентлығына БР Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығының матбуғат хеҙмәте етәксеһе Ришат Миндияровтың хәбәр итеүенсә, уҙған йылдағы ошондай уҡ осор менән сағыштырғанда, акцияларҙың дәүләт пакетына дивиденттар артыуы арҡаһында алынған килем күләме бер нисә тапҡырға күбәйгән. Шул уҡ мәлдә «Төбәк фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәте республика бюджетына ярайһы ҙур суммалар күсергән. Шулай уҡ ер участкаларын, фондтың торлаҡҡа ҡарамаған объекттарын ҡуртымға биреүҙән һәм Башҡортостан Республикаһы дәүләт мөлкәтен һатыуҙан килгән килем суммалары ла артҡан.


text:
Республика етәксеһе: «Иң мөһиме – ул кешеләрҙең эшкә йәлеп итеүсәнлеге»Фото: Олег Яровиков
Республика етәксеһе: «Иң мөһиме – ул кешеләрҙең эшкә йәлеп итеүсәнлеге»
Республика етәксеһе: «Иң мөһиме – ул кешеләрҙең эшкә йәлеп итеүсәнлеге»Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов «Берҙәм Рәсәйҙең» республика башлығы вазифаһына артабан кандидаттарҙы тәҡдим итеү өсөн кандидатураларҙы билдәләү буйынса праймеризда ҡатнашты һәм фирҡәселәренең һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең иң күп тауышын йыйҙы.
Башҡортостан Президенты вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы партия эсендәге тауыш биреүҙә ҡатнашыусыларға рәхмәтен белдерҙе, улар республиканың артабанғы үҫеше тураһында үҙ тәҡдимдәрен әйтте.
Рөстәм Хәмитов, 70-се йылдарҙа Башҡортостанды етәкләгән, партияның өлкә комитеты секретары Зыя Нуриевтың китабын уҡығандан һуңғы фекерҙәре менән уртаҡлашты. Ул саҡта ун йыл эсендә республикала 115 предприятие төҙөлә. Зыя Нуриев Салауат Юлаев һәйкәлен ҡуйыусы инициаторҙарының береһе була.
«Беҙ ҙә данлыҡлы кешеләребеҙҙе онотмайбыҙ, бөйөк яҡташтарыбыҙға һәйкәлдәр ҡуйҙыҡ, берәү генә түгел. Ауыл хужалығында, социаль өлкәлә көсөргәнешле эшләйбеҙ», тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Ул саҡта ла, хәҙер ҙә – йәмғиәт, кешеләр эшләй. Бер кешегә генә иҫәп тоторға ярамай, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һис шикһеҙ, лидер, иң тәүҙә әхлаҡи лидер кәрәк. Халыҡтың ышанған кешеһе. Республика етәкселегенең тоғро булыуын аңлау зарур. Иң мөһиме – кешеләрҙе, йәмғиәтте эшкә йәлеп итеү.
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Президенты вазифаһында нимә эшләй алғанын билдәләп үтте.
— Нимәлер килеп сыҡты, күп нәмә әле планда. Дөйөм алғанда алға китеш күренә. Сәйәсәттә ғәҙәттәр йомшара башланы. Беҙҙә парламентта бөгөн алты партия эшләй, һуғышмайҙар, әрләшмәйҙәр, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Өс-дүрт йыл эсендә балалар баҡсаһы, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф өлкәһендә бик ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итә алдыҡ йәғни хәл итеү юлдарын таптыҡ.
Рөстәм Хәмитов машина эшләү, нефть химияһы тармаҡтарындағы ҡаҙаныштар, республиканың бөтә сәнәғәт һәм ауыл хужалығы комплексында иҡтисади һәм социаль өлкәләге ысын уңыштар тураһында ентекле һөйләне.
— Әгәр һеҙ миңә ышанһағыҙ, икенсе президент срогында нәҡ ошо йүнәлештә эшләргә теләр инем – кешеләрҙе ҡотҡарыу, граждандарыбыҙҙың башланғыстарын хуплау, яңы, ҙур нәмәләр эшләргә теләүселәргә ярҙам итеү, ярҙамға мохтаждарҙы онотмау. Халҡыбыҙ иҫәбенә байырға теләгән, төрлө эре һәм урта компаниялар законһыҙлығынан кешеләрҙе яҡларға тейешбеҙ, — тип фирҡәселәрҙе инандырҙы Рөстәм Хәмитов.


text:
Белоретта берәҙәк эттәр өсөн приют асыласаҡ
Белорет районы хакимиәте башлығы Владислав Миронов ҡул ҡуйған ҡарарға ярашлы, район үҙәгендәге биналарҙың береһе «Белорет хайуандар приюты» йәмәғәт ойошмаһына бирелә. Бина бөгөнгө көндә файҙаланыуға яраҡһыҙ, уға капиталь ремонт талап ителә. Йәмәғәт ойошмаһы активистары әле ремонт үткәреүгә аҡса йыя.
— Берәҙәк хайуандар өсөн приют асыу ҡаланы хәүефһеҙерәк итеүҙән тыш, йорт һәм ҡырағай йәнлектәргә, бесәйҙәр һәм эттәргә миһырбанлы ҡараш символы ла буласаҡ, — ти йәмәғәт ойошмаһы вәкиле Лариса Кербер. — Беҙ йәш кинологтар түңәрәге асырға, насар күргән кешеләрҙе йөрөтөүсе эттәр тәрбиәләргә өйрәнергә, Белоретта эттәр күргәҙмәһе үткәреүҙе тергеҙергә ниәтләйбеҙ.


text:
Илеш районында 98 йортҡа иҫәпләнгән яңы биҫтә төҙөү планлаштырыла Фото: Олег Яровиков
Илеш районында 98 йортҡа иҫәпләнгән яңы биҫтә төҙөү планлаштырыла
Илеш районында 98 йортҡа иҫәпләнгән яңы биҫтә төҙөү планлаштырыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Илеш районының Түбәнге Сереккүл ауылында 34 гектар майҙанлыҡ «Төньяҡ» биҫтәһен төҙөү планлаштырыла.
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығында «2014-2017 йылдарға һәм 2020 йылға тиклем ауыл биләмәләрен тотороҡло үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә комплекслы төҙөлөш һәм ауыл биләмәләрен төҙөкләндереү проекттарының презентацияһы булды.
Планға ярашлы, дөйөм майҙаны 9504 квадрат метр һәм һәр береһенең 20 сутый ер участкаһы булған 98 йорт төҙөләсәк. Биҫтәлә фельдшер-акушерлыҡ пунктын, китапхананы, 70 урынлыҡ залды, 50 урынлыҡ балалар баҡсаһын үҙ эсенә алған социаль-мәҙәни үҙәк буласаҡ. Инженер коммуникацияларын — һыу, газ, электр менән тәьмин итеү һәм элемтә линияларын төҙөү күҙ уңында тотола. Инфраструктураның хаҡы 175,4 миллион һум тип баһалана. Йорттар милекселәр йәки инвесторҙар иҫәбенә төҙөләсәк.
Яҡын арала был проект Рәсәйҙең Ауыл хужалығы министрлығына тәҡдим ителәсәк.


text:
Республика Ватанды һаҡлаусылар көнөн билдәләргә әҙерләнә
Башҡортостан Хөкүмәте бойороғо менән республикала Ватанды һаҡлаусылар көнөнә әҙерлек һәм уны үткәреү буйынса ойоштороу комитеты булдырылды һәм саралар планы раҫланды.
Ойоштороу комитетын БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Марат Мәһәҙиев етәкләне. Комитет составына министрлыҡтар, ведомстволар, йәмәғәт структуралары вәкилдәре – йәмғеһе 18 кеше инде.
Бойороҡа ярашлы, тантаналы йыйылыш һәм байрам концерты 21 февралдә Өфөнөң Конгресс-холында үтә. Шул уҡ көндө Башҡортостан Президенты байрам айҡанлы ҡабул итеү ойошторасаҡ.
23 февралдә Өфөнөң Еңеү паркында Советтар Союзы Геройҙары А.Мотросов һәм М.Ғөбәйҙуллин һәйкәлдәренә сәскәләр һалыу тантанаһы үтә. Республиканың ҡала һәм райондарында ла һәләк булған яугирҙарҙың һәйкәлдәренә сәскәләр һалыу тантаналары ойошторола.


text:
Фото:
Республика башлығы Иҫке Собханғол ауылында балалар баҡсаһы төҙөлөшөн баһаланы
Фото:
Бөрйән районына эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Иҫке Собханғол ауылының Баҙал биҫтәһендә төҙөлә башлаған балалар баҡсаһын ҡараны. Объектты 2013 йылдың сентябрендә төҙөй башлағандар. Бөгөнгө көнгә төҙөүселәр фундамент һалған, стеналарҙы күтәрә башлаған. Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһын төҙөүгә йүнәлтелгән 86 миллион һумдан 22 миллион тирәһе үҙләштерелгән. Тәүге балаларҙы балалар баҡсаһы быйыл көҙ ҡабул итергә тейеш.
Рөстәм Хәмитов балалар баҡсаһының планировкаһы менән танышты, социаль объектта эштең сифаты менән ҡыҙыҡһынды, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәтенән. Бөрйән районы хакимиәте башлығы Динир Әхмәтйәнов әйтеүенсә, төҙөүселәрҙең эш барышы һәм сифаты муниципалитетты ҡәнәғәтләндерә.
— Әгәр һеҙ, балалар баҡсаһы кеүек, бындай мөһим социаль объектты төҙөүгә тотондоғоҙ икән, тимәк, мәктәпкәсә учреждениеларға ҡуйылған, бөтә талаптарҙы һәм нормаларҙы үтәп, сифатлы эшләргә тейешһегеҙ, — тине Башҡортостан Президенты, подрядсыларға мөрәжәғәт итеп.
Рөстәм Хәмитов балалар баҡсаһының иҫке бинаһын да ҡараны. Яраҡлаштырылған ағас бина мәктәпкәсә балалар учреждениеларына ҡуйылған заманса талаптарға тап килмәй. Шуның менән бәйле яңы бина төҙөү ҡаралған. Бөгөнгө көнгә Бөрйән районында балалар баҡсаларына үҙ сиратын 350 бала көтә. Яңы балалар баҡсаһын сафҡа индереү сиратты ике тапҡырға тиерлек кәметергә мөмкинлек бирәсәк.
Республика башлығы Баҙал яңы биҫтәлә инженер селтәрҙәренең төҙөлөш барышын ҡараны. Президент Ҡәдиров, Вәлиди, Аҡмулла, Азатлыҡ урамдары буйлап үтте һәм электр, газ менән тәьмин итеү, газофикация буйынса төҙөлөш эштәрен баһаланы. Ағымдағы йылдың икенсе кварталында электрофикация һәм газ менән тәьмин итеү буйынса саралар тамамланасаҡ.
Һыу үткәреү селтәрҙәрен монтажлау хәҙер иң ҡыҙыуында. Һыу үткәргес 27 километрға һуҙыласаҡ һәм 2015 йылда тапшырыласаҡ. Әлеге ваҡытта уны ҡороуға 1,5 миллион һум үҙләштерелгән.


text:
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
средняя общеобразовательная школа с.Улькунды
муниципального района Дуванский район Республики Башкортостан
Рассмотрено Cогласовано: Утверждаю:
на заседании МО Зам.директора по УВР Директор МБОУ СОШ
протокол №___ от___ _______Л.Д.Валиахметова с.Улькунды
«___»_августа_2015 г. «_31 » августа 2015 г. ________Р.Р.Рахимова
Руководитель ШМО Приказ № « » августа 2015г.
__________________
Рабочая программа
по башкирскому (государственному) языку
для 7 класса
на 2015-2016 учебный год
Составила учитель башкирского (государственного) языка
Валиахметова Лилия Данировна
Учебно-методический комплект:
Учебник «Башкирский язык и литература» рекомендован Министерством образования и науки Российской Федерации.
Авторы учебника: Хуснутдинова Ф.А., Тикеев Д.С., Гафарова Б.Б.
Год издания – 2010 год (по II учебной линии класс занимается с
2011г.)
Авторы программы: Хуснутдинова Ф.А., Тикеев Д.С., Гафарова Б.Б.
Количество часов:
в год/в неделю 68 часов/ 2 часа/
2015 - 2016 учебный год
Рабочая программа составлена в соответствии со следующими нормативными документами:
- Федеральный закон «Об образовании в Российской Федерации» от 29.12.2012г. № 272 –ФЗ;
- Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 30.08.2013г. № 1015 «Об утверждении порядка организации и осуществления образовательной деятельности по основным общеобразовательным программам – образовательным программам начального общего, основного общего и среднего общего образования»;
- Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 09.03.2004г. № 1312 «Об утверждении федерального базисного учебного плана и примерных учебных планов для образовательных учреждений Российской Федерации, реализующих программы общего образования» (в ред. Приказа Минобрнауки РФ от 01.02.2012 № 74);
- Приказ Министерства образования Республики Башкортостан от 29.05.2015г. № 905 «О рекомендуемых базисном учебном плане и примерных учебных планах для общеобразовательных организаций Республики Башкортостан на 2015-2016 учебный год»;
- Закон республики Башкортостан «Об образовании в Республики Башкортостан» от 01.07.2013г. (в ред. Закона РБ от 26.12.2014 № 171-а);
- Конституция Российской Федерации;
- Закон Российской Федерации «О языках народов Российской Федерации» от 25.10.1991 года №1807-1;
- Федеральный закон «О национально-культурной автономии» от 17.06.1996г. № 74 – ФЗ;
- Федеральный закон «О государственном языке Российской Федерации» от 01.06.2005 г. № 53 – ФЗ;
- Приказ Министерства образования и науки РФ от 6 октября 2009 г. N 373 "Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта начального общего образования";
- Приказ Министерства образования и науки РФ от 29 декабря 2014 г. N 1643 "О внесении изменений в приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 6 октября 2009 г. № 373 "Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта начального общего образования";
- Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 17 декабря 2010 г. № 1897 « Об утверждении федерального государственного образовательного стандарта основного общего образования";
- Приказ МБОУ СОШ с.Улькунды от 01 сентября 2015 г. № 116 « О перечне учебников, используемых в образовательном процессе в 2015-2016 учебном году»;
- Гигиенические требования к условиям обучения в общеобразовательных учреждениях СанПиН 2.4.2.2821 – 10;
- Основная образовательная программа основного общего образования МБОУ СОШ с.Улькунды на 2015-2020 учебный год (Приказ № 90 «01» сентября 2015 г.);
- Учебный план МБОУ СОШ с.Улькунды муниципального района Дуванский район Республики Башкортостан на 2015-2016 учебный год.
- Календарный учебный график учебного процесса на 2015-2016 учебный год МБОУ СОШ с.Улькунды (Приказ № 89 от 01.09.2015г.);
- Положение о рабочих программах по учебным предметам Муниципального бюджетного общеобразовательного учреждения средняя общеобразовательная школа с.Улькунды муниципального района Дуванский район Республики Башкортостан. (Введено в действие: Приказ № 66 от 28 июня 2013 года)
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш программаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт)
Дәреслек: Башҡорт теле һәм әҙәбиәте: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафарова Б.Б.– Өфө: Китап, 2010.
Программа кимәле : базис.
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты :
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафарова Б.Б.– Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт (дәүләт) теле буйынса уҡыусыларҙың телмәр үҫтереүенә, яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә берҙәм талаптар.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафарова Б.Б.– Өфө: Китап, 2010.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы:
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре : Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғафарова Б.Б. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Дыуан районының Өлкөндө урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының “ уҡыу планына” ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы, Башҡортостан Респубиҡаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы.
Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән:
Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
Тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Маҡсаттар һәм бурыстар:
Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радиотапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп, үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
Башҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һәм башҡалар менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. Текстағы яңы һүҙҙәр, фразаларҙы аңлатыу, һүҙлек эше үткәреү мотлаҡ.
Әҫәрҙе өлөшләп, һайлап, ролдәргә бүлеп, сылбыр буйынса уҡыу, тексты магнитофон яҙмаһынан тыңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү кеүек эштәр башҡарғанда, һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.
5-6-сы кластарҙа алған белемдәр тулыландырыла. Темалар буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу, диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә.
Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала.
Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе:
I. Теле барҙың-иле бар (6 сәғәт)
5-6-сы кластарҙа алған белемдәрҙе тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә. Туған тел, белем, уҡытыусы һәм мәктәп тураһында һөйләшеү күберәк урын ала. Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.
Грамматика:
6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
II. Ауыз-тел ижады (9 сәғәт)
Ауыз-тел ижады, ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Был тема буйынса яҙылған әҫәрҙәр, йырҙар, риүәйәттәр һәм легендалар, таҡмаҡтар уҡыу.
Грамматика:
Ҡылым. һүҙбәйләнеш. һөйләм төҙөлөшө.
III. Алтын көҙ. (4сәғәт)
Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Көҙ, көҙгө эштәр, уңыш йыйыу темаһы төп урындарҙың береһен алып тора.
Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк, уңыш, емеш-еләк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, әкиәттәр, йомаҡтар менән танышыу.
Грамматика:
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары.
IV. Уҡыу – белем шишмәһе (3 сәғәт)
Уҡыуға яхшы караш тәрбиәләү. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу.
Грамматика:
Теләк һөйкәлеше ҡылымдары.
V. Дуҫлыҡта – берҙәмлек (4 сәғәт)
Иң төп темаларҙың береһе - берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу.
Грамматика:
Шарт һөйкәлеше ҡылымдары.
VI. Хеҙмәте юҡтың-хөрмәте юҡ. ( 7сәғәт)
Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу.
Грамматика:
Ҡылым төркөмсәләре. Исем ҡылым. Сифат ҡылым.
VII. Башҡортостан-ғәзиз ерем.(2 сәғәт)
Башҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағы тарихи Башҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла.
Грамматика:
Уртаҡ ҡылым.
VIII. Ап-аҡ ҡарҙар яуа. (4 сәғәт)
Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү.
Грамматика:
Хәл ҡылым.
IX. Ир намыҫы-ир куңелендә. (7 сәғәт)
Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Р.Шәкүр. Һаҡта тора илдең улдары. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә өйрәтеү.
Грамматика:
Рәүеш төркөмсәләре, дәрәжәләре. Рәүештәрҙең яһалышы.
Х. Ғәҙиҙдәрҙән-ғәҙиҙ әсәләр (6 сәғәт)
Әсәй, өләсәйҙәрҙең изгелеге, ҡәҙере хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, йөкмәткеһе өҫтөндә эш төрҙәре башҡарыу, һүҙлек байлыҡтарын арттырыу. "Катын-ҡыҙҙар байрамы тураһында әңгәмәләр, иртәлектәр үткәреү, данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу.
Грамматика:
Теркәүес тураһында төшөнсә.
XI. Эх, күңелле яҙ килә (4 сәғәт)
Яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү.
Грамматика:
Бәйләүестәр тураһында төшөнсә.
XII. Тел-тере шишмә (5 сәғәт)
Башҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат булып тора. Күберәк иғтибарҙы тексты аңлы ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү.
Грамматика:
Киҫәксә тураһында төшөнсә. Киҫәксәләрҙең бүленеше, дөрөҫ яҙылышы.
XIII. Йәмле йәй (9 сәғәт)
Йәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.
Грамматика:
Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Ымлыҡтар. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.
7-се класта үткәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
7 класс өсөн телмәр күнекмәләре:
Өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең авторын, исемен белеү;
Яҙыусы ижад иткән художестволы картиналарҙы уйлап күҙ алдына баҫтырыу;
Эпик һәм лирик әҫәрҙе айыра белеү;
Программала ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең тексын ятлау, 8-10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.
Художестволы, фәнни популяр һәм публицистик текстарҙы ҡысҡырып, етеҙ уҡыу;
Художестволы әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу;
Ҙур булмаған хикәйәләрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү.
Йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдең әһәмиәте;
Фонетика, телмәр өндәре, ижек, баҫым, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр;
Графика, алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыуы төшөнсәләре;
Лексика; һүҙҙең лексик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синоним, антоним, омоним;
Исемдәрҙең һан, килеш менән үҙгәреше, күплек һәм килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы, яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы;
Ҡылымдарҙың заман, һан, зат менән үҙгәреше;
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре, уларҙың яҙылышы, һөйләмдәге роле.
Ижади диктанттар, изложениелар һәм иншалар яҙыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Һорауҙарға яуаптар-1
Диктант- 5
Изложение – 4
Инша - 4
Календарь -тематик планлаштырыу
№
Дәрестең темаһы
Сәғәт һаны
Дата
Өҫтәлмә
материал
Иҫкәрмә
Үтәсәк ваҡыты
Үткәрелгән көнө
I сирек – _18__ сәғәт
1.
Теле барҙың-иле бар.
Халыҡ ижады тураһында. Әкиәттәр.
1
01.09.
2.
Хайуандар тураһында әкиәттәр.
1
04.09.
3.
Тылсымлы әкиәттәр.
1
08.09.
4.
Тормош-көнкүреш әкиәттәре.
1
11.09.
5.
Фонетика, һүҙьяһалыш һәм морфология буйына ҡабатлау.
1
15.09.
6.
Т.ү. Изложение. Мәктәпкә тәү барған көн.
1
18.09.
7.
Хаталар өҫтөндә эш. Риүәйәт һәм легендалар. Етегән йондоҙ.
1
22.09.
8.
Ҡылым. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар.
1
25.09.
9.
Ҡылым һөйкәлеше. Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының заман менән үҙгәреше.
1
29.09.
10.
Инеш диктант. Әрем.
1
02.10.
11.
Хаталар өҫтөндә эш. Тыуған ил һәм халыҡ берҙәмлеге тураһында йырҙар.
1
06.10.
12.
Ҡытын-ҡыҙ яҙмышы тураһындағы йырҙар.
1
09.10.
13.
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының үткән заманы.
1
13.10.
14.
Таҡмаҡтар.
1
16.10.
15.
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының киләсәк заманы.
1
20.10.
16
Көҙ тураһында шиғырҙар.
1
23.10.
17
Контроль диктант. Ҡара алтын.
1
27.10.
18
Хаталар өҫтөндә эш.
Т.ү. Инша. Минең дуҫым.
1
30.10.
№
Дәрестең темаһы
Сәғәт һаны
Дата
Өҫтәлмә
материал
Иҫкәрмә
Үтәсәк ваҡыты
Үткәрел-
гән көнө
II сирек – _16__ сәғәт
19.
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары.
1
06.11.
20.
Уҡыу-белем шишмәһе. Р.Байбулатов. Күңел күҙҙәре.
1
10.11.
21.
Н.Мусин. Тайғаҡ баҫма.
1
13.11.
22.
Теләк һөйкәлеше ҡылымдары.
1
17.11.
23.
Дуҫлыҡта-берҙәмлек. Дуҫлыҡ тураһында шиғырҙар.
1
20.11.
24.
Р.Байбулатов. Һарыбай.
1
24.11.
25.
Ә.Бикчәнтәев. Бакенщиктар илаҡ булмай.
1
27.11.
26.
Шарт һөйкәлеше ҡылымдары.
1
01.12.
27.
Хеҙмәте юҡтың-хөрмәте юҡ. М.Ғафури. Гөлдәр баҡсаһында.
1
04.12.
28.
Ж.Кейекбаев. Оморҙаҡ бабай.
1
08.12.
29.
Ҡылым төркөмсәләре. Исем ҡылым.
1
11.12.
30.
Контроль диктант. Янғантау.
1
15.12.
31.
Хаталар өҫтөндә эш. Ж.Кейекбаев. Туғандар һәм таныштар.
1
18.12.
32.
Сифат ҡылым.
1
22.12.
33.
Т.ү. Инша. Башҡортостан-тыуған төйәгем.
1
25.12.
34.
Башҡортостан-ғәзиз ерем. Башҡортостан тураһында шиғырҙар.
1
29.12.
№
Дәрестең темаһы
Сәғәт һаны
Дата
Өҫтәлмә
матери ал
Иҫкәрмә
Үтәсәк ваҡыты
Үткәрел-гән көнө
III сирек – _20__ сәғәт
35
Уртаҡ ҡылым.
1
15.01.
36
Ап-аҡ ҡарҙар яуа. Шиғырҙарҙа ҡыш миҙгеле.
1
19.01.
37
Хәл ҡылым.
1
22.01.
38
Ә.Әһлиуллин. Биҙәкле сана.
1
26.01.
39
Т.ү. Изложение. Таштау.
1
29.01.
40
Ир намыҫы-ир куңелендә. Р.Шәкүр. Һаҡта тора илдең улдары.
1
02.02.
41
Ф.Аҡбулатова. Атай икмәге.
1
05.02.
42
Рәүеш. Рәүештәрҙең белдергән мәғәнәһе.
1
09.02.
43
В.Исхаҡов. Кеше күңеле-тәрән даръя.
1
12.02.
44
Рәүеш төркөмсәләре, дәрәжәләре. Рәүештәрҙең яһалышы.
1
16.02.
45
А.Баһуманов.Ҡайҙа һин, генерал.
1
19.02.
46
Т.ү. Изложение. Ер һатыу.
1
23.02.
47
Ғәҙиҙдәрҙән-ғәҙиҙ әсәләр. Әсәйҙәр тураһында шиғырҙар.
1
26.02.
48
Ф.Иҫәнғолов. Бер йомғаҡ май.
1
01.03.
49
Ә.Бикчәнтәев. Яраланған бүре күҙҙәре.
1
04.03.
50
Г.Яҡутова. Әсәйҙәр ниңә ҡартая. Мейес әбей.
1
08.03.
51
Теркәүестәр.
1
11.03.
52
Контроль диктант. Шәжәрә.
1
15.03.
53
Хаталар өҫтөндә эш.
Эх, күңелле яҙ килә.
Яҙ тураһында шиғырҙар.
1
18.03.
54
Т.ү. Инша. Ҡоштар-беҙҙең дуҫтарыбыҙ.
1
22.03.
№
Дәрестең темаһы
Сәғәт һаны
Дата
Өҫтәлмә
материал
Иҫкәрмә
Үтәсәк ваҡыты
Үткәрел-гән көнө
IV сирек – _19__ сәғәт
55
Һ.Дәүләтшина. Айбикә.
1
05.04.
56
Бәйләүестәр.
1
08.04.
57
Т.ү. Изложение. Һандуғас тауышы.
1
12.04.
58
Тел-тере шишмә. Ҡ.Аралбаев. Башҡорт теле.
1
15.04.
59
М.Кәрим. Оҙон-оҙаҡ баласаҡ.
1
19.04.
60
Киҫәксәләр.
1
22.04.
61
Киҫәксәләрҙең бүленеше, дөрөҫ яҙылышы.
1
26.04.
62
Йәмле йәй. М.Ғафури. Болон.
1
29.04.
63
Мөнәсәбәт һүҙҙәр.
1
03.05.
64
Ымлыҡтар.
1
06.05.
65
Контроль диктант. Ололар ни әйтә?
1
10.05.
66
Хаталар өҫтөндә эш. С.Әлибай. Ямғыр теләү.
1
13.05.
67
Н.Игеҙйәнова. Өйрөлмәк.
1
17.05.
68
Ә.Сәетов. Бесәндән ҡайтыу.
1
20.05.
69
Т.ү. Инша. Хәрәкәттә-бәрәкәт.
1
24.05.
70
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Морфология буйынса үтелгәнде ҡабатлау.
1
27.05.
71
Әҙәбиәттән үтелғәндәрҙе ҡабатлау.
1
31.05.
Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар:
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафарова Б.Б.– Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-8-се кластары өсөн «Башҡорт теле һәм әҙәбиәе» дәреслегенә методик күрһәтмәләр.
Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүселәр өсөн. – Өфө: Китап, 2009. – 128 бит.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт (дәүләт) теле буйынса уҡыусыларҙың телмәр үҫтереүенә, яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә берҙәм талаптар.
Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.
Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видео әсбаптар.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы. 2005.
Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. - Башҡортостандың бәләкәй даһийы. Өфө : «Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.
Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, 2004.
Русса-башҡортса һүҙлек. Ураҡсин З.Г., Саяхова К.Г. – Өфө, 1997.
Омонимдар һүҙлеге. Әхтәмов М.Х. – Өфө, Китап, 2006.
Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, Китап, 2006.
Башҡортостан энциклопедияһы. Шәкүров Р.З. – Өфө, Китап, 1997.
Балалар әҙәбиәте антологияһы. Әлибаев С. – Өфө, Китап, 1999.
Электрон дәреслек. Башҡорт (дәүләт) теле. 5-11 – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
Электрон дәреслек. Башҡорт әҙәбиәте. 5-9 класс – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
Раҡаева Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. – Өфө: Педкнига, 2008. – 96 бит
Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.
Материаль-техник ҡулланмалар
телевизор;
компьютер;
принтер;
DVD-проигрыватель,
Аудио-видеомагнитофон.
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Хөснөтдинова Ф.Ә., Тикеев Д.С., Ғафарова Б.Б.– Өфө: Китап, 2010.
Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
Әүбәкирова З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым – Өфө: Китап, 2007.
Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
Балалар уйын фольклоры. Сөләймәнов А.М. – Өфө, Китап, 2007.
Балалар өсөн йөҙ йыр. Юнысова Г.А. – Өфө, Китап, 2003
«Башҡортостан уҡытыусыһы», «Йәншишмә», «Аҡбуҙат», «Аманат», «Йәшлек» гәзит-журналдары.
Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008
Мостай Кәрим ижадында милли тәрбиә нигеҙҙәре. Вәлиев И.И. – Өфө, Китап, 2005.
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests


text:
Өфөлә «Документаль шишәмбе»лә «Тәүбә» фильмы күрһәтелде
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Рәсәй киноһы йылына арналған «Башҡортостан-Синемастан» күргәҙмә-форумында «Документаль шишәмбе» уҙҙы. Унда «Башҡортостан» киностудияһында төшөрөлгән «Тәүбә» фильмы күрһәтелде. Был таҫма еңел булмаған яҙмышлы кеше менән таныштыра. Уға имам булып киткәнсе күп тормош һынауҙарын үтергә тура килгән.
«Тәүбә» фильмы 2015 йылда «Көмөш Аҡбуҙат» II халыҡ-ара милли һәм этник кино фестиваленең «Документаль фильмдың иң яҡшы геройы өсөн» номинацияһында призға лайыҡ булды, быйыл Өфөлә «Ҡул ҡыҫыу» халыҡ-ара кинофорумында ҡатнашты. Тағы ла бер юғары награда — Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының дипломы.
Фильмдан һуң режиссер Вилүрә Иҫәндәүләтова «Документаль кинола режиссер менән сценаристың берлектәге эше» темаһына оҫталыҡ дәресе үткәрҙе.
«Оҫталыҡ дәресенә йәштәр күп килгәйне, — тип билдәләне фильмдың режиссеры. — Тамашасыларҙы геройҙың йөрәгенә нисек асҡыс табыуыбыҙ ҡыҙыҡһындырҙы, сөнки тема ярайһы уҡ ҡатмарлы. Фильмды ҡараған саҡта күңелһеҙ булмаһын өсөн ниндәй образдар менән эшләргә кәрәклеген, документаль фильмдың сценарийы нисек яҙылыуын һораштылар. Тамашасыларҙың береһе быға тиклем документаль таҫма ҡарарға яратмауы, «Тәүбә» фильмы иһә ошо сәнғәт төрөнә ҡарашын үҙгәртеүе хаҡында белдерҙе. Оҫталыҡ дәресе йөкмәткеле һәм ҡыҙыҡлы булды, быға бик шатмын».


text:
ТВЦ телеканалы журналистары Башҡортостандың «айыҡ ауылдары» тураһында репортаж әҙерләне
ТВЦ федераль телеканалының «Анна Прохорова менән ваҡиғалар үҙәгендә» («В центре событий с Анной Прохоровой») программаһы журналистары ике көн дауамында Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы «айыҡ ауылдар» тураһындағы репортаждар төшөрөү менән шөғөлләнде.
«Айыҡ Башҡортостан» төбәк йәмәғәт хәрәкәте рәйестәше Ренат Зәйнуллиндың әйтеүенсә, Мәскәүҙән килгән ҡунаҡтарҙы Рәсәй өсөн үҙенсәлекле «2011 йылдағы айыҡ ауыл» йәмәғәт конкурсы, башҡорт халҡының тормошо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре ҡыҙыҡһындырған.
— Айыҡлыҡ – ауыл халҡының тәбиғи торошо, — тип билдәләне Ренат Зәйнуллин. – Ошоға дәлилдәр теркәлде лә инде камераға.
Конкурсҡа яҡынса йомғаҡтар яһалған «2011 йылдағы айыҡ ауыл» конкурсының ойоштороу комитеты ултырышы ла журналистар иғтибарынан ситтә ҡалманы.
ТВЦ хәбәрселәре әйтеүенсә, «аҙна һайын донъяла бихисап ваҡиғалар булып үтә – һәм барыһы ла сәйәсәт һәм бизнес кеүек юғары өлкәләргә ҡағылмай. Телевизион яңылыҡтар сығарылышына эләкмәгәндәрҙең дә тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы һәм файҙалы булыуы ихтимал».
Шуға күрә рәсәйлеләргә Башҡортостанда үткәрелгән үҙенсәлекле конкурсты күрһәтергә ҡарар ителгән дә инде.


text:
2011 йылда Башҡортостандың Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәте ярҙамында 88000 кеше эш тапҡан
Башҡортостанда йәшәүсе 88 меңдән ашыу кеше 2011 йылда республиканың Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәте ярҙамында эшкә урынлаша алған. 2010 йылда бындай ярҙам менән 99 меңдән ашыу кеше эш тапҡан ине.
Төбәктең Халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәте идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, үткән йылда республикала эшкә урынлашыу кимәле эш эҙләүселәрҙең дөйөм һанынан 67,8 процент тәшкил иткән. 2010 йылда был күрһәткес 66,7 процентҡа тиң ине.
2011 йылда республиканың Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәте ярҙамында эшкә урынлашыусыларҙың 49 проценты – тәүгә эш эҙләүсе кешеләр, 33 проценты – бығаса ниндәйҙер һөнәр буйынса эшләүсе граждандар.


text:
Баш ҡалала Радик Юлъяҡшин концерт менән сығыш яһай
ӨФӨ, 2015 йыл, 24 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Йома, 24 апрелдә, Өфөлә популяр башҡорт йырсыһы Радик Юлъяҡшин (Elvin Grey) сығыш яһай.
Март-апрель айҙарында ул республика ҡала-райондары буйлап гастролдәрҙә йөрөнө. «10 йыл бергә» исемле тур Өфөләге концерт менән тамамлана.
Бөгөнгө тамаша «Өфө уттары» күңел асыу комплексында киске сәғәт 7-лә башлана.
Радик Юльяҡшин — башҡорт эстрадаһында популяр йырсыларҙың береһе, йырҙар авторы һәм аранжировкалаусы, продюсер. Республика конкурстарында бер нисә тапҡыр лауреат исеменә лайыҡ булған, альбомдар сығарған. Башҡорт, татар, рус телдәрендә йырлай. Хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә йәшәй һәм Elvin Grey псевдонимы аҫтында сығыш яһай. 2014 йылда артист Григорий Лепс ойошторған конкурста еңеү яуланы. Унда бөтә Рәсәйҙән башҡарыусылар ҡатнашты.


text:
Өфөлә Редик Ефремов концерты уҙҙы
Ошо исем аҫтында Өфөнөң "Нефтсе" мәҙәниәт һарайында Мәскәү ҡалаһында йәшәүсе яҡташыбыҙ сыуаш егете Редик Ефремовтың концерты уҙҙы. Талантлы йәш йырсы тамашасы күңелен халыҡсан йырҙары менән арбаны.
Редик Ефремов бәләкәйҙән сәхнәлә. Төрлө концерттарҙа сығыш яһай, конкурстарҙа ҡатнаша. Талантлы егет сығышы менән Стәрлебаш районынан, әлеге көндә Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм ижад итә. "Ағыла моң" программаһы тәүҙә Мәскәү тамашасыһына тәҡдим ителә.
Концерт Рәсәйҙең баш ҡалаһында ла ҙур аншлаг менән үтә. Күңелдәрҙе яҡты моңға сорнаған тамашала башлыса лирик эстрада йырҙары яңғыраны. Сәхнә йондоҙҙары Фәдис Ғәниев, Вәсилә Фәттәховаларҙың, виртуоз ҡурайсы Роберт Юлдашевтың, "Ҡурайсы" төркөмөнөң сығыштары көслө алҡыштарға күмелде.
Редиктың концерты юғары кимәлдә үтте. Өфө тамашасыһы күңелгә үтеп инерлек мәғәнәле йырҙарҙан, тәрән моңдан ҡәнәғәт ҡалды. Йыр һөйөүселәр, сәнғәтте лайыҡлы баһалай белеүселәр талантлы егеткә уңыштар һәм йондоҙло юл теләне.


text:
Башҡортостан Президенты Күмертауҙа Паралимпия комплексын төҙөү идеяһын хупланыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Күмертауҙа Паралимпия комплексын төҙөү идеяһын хупланы
Башҡортостан Президенты Күмертауҙа Паралимпия комплексын төҙөү идеяһын хупланыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Күмертауға эш сәфәре барышында һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитация үҙәгендә булды. Үҙәк 12 йыл элек асылған. Унда Башҡортостандың 16 районынан балалар килә. Учреждениела 239 кеше эшләй.
Президент Баймаҡ районынан, Стәрлетамаҡ, Күмертау ҡалаларынан һәм республиканың башҡа төбәктәренән килгән балалар менән аралашты. Улар үҙәк эшмәкәрлеген тик ыңғай яҡтан баһалай.
Төбәк башлығы шулай уҡ тегеү оҫтаханаһында булды. Унда балалар ижад менән шөғөлләнә. Рөстәм Хәмитов ашхананы, дауалау физкультураһы кабинетын, ҡышҡы баҡсаны ҡарап сыҡты. Үҙәктә тәрбиәләнгән балаларҙың ата-әсәләре учреждениела һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн мәктәп асырға тәҡдим итте.
— Бындай балалар ысынлап та күп. Был бик дөрөҫ фекер, бергәләп уйларға кәрәк, — тине республика етәксеһе.
Үҙәк директоры Рәмил Абдуллин учреждение нигеҙендә Паралимпия комплексын асыу тураһында идеяһын әйтеп ишеттерҙе. Рөстәм Хәмитов башланғысты анығыраҡ формалаштырырға тәҡдим итте.
— Бәлки, яңы майҙансыҡтар, спорт майҙандары кәрәктер. Әгәр бындай идея бар икән, уны тормошҡа ашырырға кәрәк. Беҙ мотлаҡ ярҙам итәсәкбеҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Президент.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ ҡаланың Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркында булды, унда урындағы халыҡ менән аралашты.


text:
«Урал төҙөлөш индустрияһы-2010» күргәҙмәһе асылдыФото: Андрей Старостин
«Урал төҙөлөш индустрияһы-2010» күргәҙмәһе асылды
«Урал төҙөлөш индустрияһы-2010» күргәҙмәһе асылдыФото: Андрей Старостин
Өфөнөң Спорт һарайында бөгөн «Урал төҙөлөш индустрияһы-2010» XX юбилей халыҡ-ара махсус күргәҙмәһе асылды. Унда илдең төрлө төбәктәренән һәм яҡын сит илдәрҙән 120-нән ашыу предприятие ҡатнаша. Был форум — тармаҡта иң ҙурҙарҙың береһе. Ул хаҡлы рәүештә төрлө кимәлдәге төҙөүселәр һәм бизнесмендар өсөн Башҡортостанда төп майҙансыҡ булып иҫәпләнә.
Күргәҙмәне асыу тантанаһында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Сергей Афонин, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты Анатолий Бондарук һәм БР Төҙөүселәр Союзы президенты Рәшит Мәмлиев ҡатнашты.
— Йылдан-йыл беҙҙең форум ҡыҙыҡлыраҡ һәм мөһимерәк була бара. Бөгөн төҙөлөш өлкәһендә инновация проекттарына һәм яңы технологияларға ҙур иғтибар бирелә, быларҙың барыһын да күргәҙмәлә күрергә мөмкин. Экспонаттар менән танышып, килеүселәр республиканың төҙөлөш комплексы ҡеүәтен асыҡ күҙ алдына килтерә ала. Беҙҙә талантлы архитекторҙар һәм төҙөүселәр бик күп, — тине, күргәҙмәне асып, Сергей Афонин.
«Урал төҙөлөш индустрияһы» форумы үҙ эшен 24 сентябрҙә тамамлай.


text:
Бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкилдәр институтын булдырыу мәсьәләһе тикшерелде
20 октябрҙә Мәскәүҙә Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота һәм Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкил Алексей Головань Волга буйы федераль округы төбәктәрендә бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкилдәр институтын булдырыу этаптарын һәм механизмдарын тикшерҙе.
Илдең һәр төбәгендә бындай институт булдырыу – ул дәүләт башлығы тарафынан ҡуйылған бурыс, шуға күрә Григорий Рапота менән Алексей Головань төбәк властарына был эштә бергәләп ярҙам итергә һөйләшеп килеште.
Бының өсөн бала хоҡуҡтары буйынса төбәк тулы хоҡуҡлы вәкиле тураһында махсус модель законы эшләнгән, ул тулы хоҡуҡлы вәкилдәргә эшләү өсөн төбәк ҡануниәт базаһын тиҙ арала булдырырға ярҙам итәсәк.


text:
Республикала Пенсия фондына керемдәр былтырғы күрһәткестәрҙән юғары Фото: Олег Яровиков
Республикала Пенсия фондына керемдәр былтырғы күрһәткестәрҙән юғары
Республикала Пенсия фондына керемдәр былтырғы күрһәткестәрҙән юғары Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 4 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Июлдә Башҡортостанда мотлаҡ пенсия страховка системаһына эш биреүселәрҙән һәм халыҡтан килгән иғәнә аҡсаһы 6 миллиард 238 миллион һум тәшкил иткән. Был былтырғы кимәлгә ҡарата 100,4 процент, тип хәбәр иттеләр республиканың пенсия ведомствоһынан.
«Мотлаҡ медицина страховкалау фондына 1,4 миллиард һум аҡса ингән, был уҙған йылға ҡарағанда 7,3 процентҡа күберәк», — тип хәбәр итте Рәсәй Пенсия фонды идараһы ағзаһы, Башҡортостан буйынса идарасы Фоат Хантимеров.
Йыл башынан Пенсия фондына 39 миллиард 216 миллион һум страховка иғәнәһе күскән — планға ҡарата 104,7 процент. Ағымдағы йылдың беренсе ярты йыллығында ингән страховка иғәнәләренең суммаһы эш биреүселәрҙән иҫәп-хисап ҡабул итеү тамамланғас эшләүсе граждандарҙың шәхси иҫәбенә таратыласаҡ. Эш биреүселәр 2015 йылдың беренсе ярты йыллығы өсөн иҫәп-хисапты Рәсәйҙең Юстиция министрлығында теркәлгән яңы форма буйынса тапшыра. Ул Пенсия фонды сайтының «Эш биреүселәргә» бүлегендә урынлаштырылған.


text:
1 июлдән төбәктә дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы арта
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең Указы менән республиканың дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы кимәлен күтәрҙе.
1 июлдән оклад күләме, шулай уҡ профессиональ квалификацион төркөмдәр буйынса минималь окладтар билдәләү өсөн база берәмеге күләме 1,14 тапҡырға арта.
Хөкүмәткә дәүләт учреждениеһы хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын күтәреү буйынса саралар күрергә ҡушылды, ә урындағы үҙидара органдарына шундай уҡ ҡарарҙар ҡабул итергә һәм муниципаль учреждение хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын ваҡытында күтәреүҙе тәьмин итергә тәҡдим ителә.
Сығымдар тейешле бюджеттар һәм Мотлаҡ медицина страховкаһы территориаль фонды средстволары иҫәбенә финансланасаҡ.
Указ 1 июлдән үҙ көсөнә инә. Дөйөм белем биреү учреждениелары уҡытыусыларының эш хаҡын күтәреүгә ҡағылышлы положениелар иһә 2012 йылдың 1 сентябрендә үҙ көсөнә инә, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Фото:
Өфөлә яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимовтың 65 йәшенә ҡарата китап донъя күрҙе
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Белая река» нәшриәтендә «Марсель Сәлимов. Журналист, шағир, яҙыусы-сатирик, йәмәғәт эшмәкәре» тигән китап баҫылып сыҡты. Баҫма яҙыусының 65 йәшенә һәм Әҙәбиәт йылына арнала.
Унда яҙыусы тормошоноң һәм ижадының төп ваҡиғалары һүрәтләнә, шулай уҡ баҫмаға Марсель Сәлимовтың төрлө йылдарҙа донъя күргән китаптарының исемлеге, уның хаҡында әҙәбиәт ингән. Китапты БР йәмәғәт берләшмәләренең үҙәк дәүләт архивы документтары һәм яҙыусының шәхси архивы нигеҙендә филология фәндәре кандидаты Лира Сәлимова төҙөгән.
Баҫмала Рәсәй Журналистар союзы, Рәсәй Яҙыусылар союзы, Халыҡ-ара яҙыусылар берләшмәләренең башҡарма комитеты һәм Габрово (Болгария) Юмор һәм сатира йортонан килгән телеграммалар, «Мар.Сәлим шулай тип әйткән» рубрикаһы, Рәсәй әҙәбиәте һәм журналистикаһы аҡһаҡалдарының яҙыусы хаҡында әйткән фекерҙәре урын алған.
Китап 500 дана тираж менән баҫылған.


text:
Башҡортостанда Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлауҙа тауыш биреү бара
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлауҙа тауыш биреү бара. Иртәнге сәғәт 8-ҙә республикала 3426 һайлау участкаһы асылды. Бөгөн, 18 сентябрҙә, етенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына, урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына депутаттар һайлау, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға өҫтәмә һайлау уҙғарыла.
Һайлаусыларҙы 3426 һайлау участкаларында көтәләр, шуларҙың 38-е дауаханаларҙа, шифаханаларҙа, тикшереү изоляторҙарында, «Өфө» станцияһының тимер юл вокзалында урынлашҡан.
Йәшәгән урыны буйынса теркәлмәгән граждандар сәйәси партияларҙан кандидаттарҙың федераль исемлеге өсөн 119-сы һайлау участкаһында тауыш бирә ала. Адресы: Өфө ҡалаһы, Посад урамы, 26.
Парламент һайлауҙарында 14 сәйәси партия ҡатнаша. Алты бер мандатлы һайлау округтарында Дәүләт Думаһындағы депутат мандаттары өсөн 47 кандидат көрәшә, уларҙың барыһын да сәйәси партиялар күрһәткән.
2-се Инорс бер мандатлы һайлау округы һәм 19-сы Нарыш бер мандатлы һайлау округы буйынса Башҡортостан Дәүләт Йыйылышына өҫтәмә һайлау уҙғарыла. Ҡануниәт йыйылышындағы урын өсөн һигеҙ кандидат көрәш алып бара.
Урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына һайлауҙа 4707 кандидат теркәлгән, уларҙың 1209-ы үҙ-үҙен күрһәткән. Ҡалғандарын 13 сәйәси партия һәм бер йәмәғәт берләшмәһе тәҡдим иткән.


text:
Владимир Путин милләт-ара конфликттарҙы иҫкәртеү сараларын билдәләнеФото: РФ Президенты матбуғат хеҙмәте
Владимир Путин милләт-ара конфликттарҙы иҫкәртеү сараларын билдәләне
Владимир Путин милләт-ара конфликттарҙы иҫкәртеү сараларын билдәләнеФото: РФ Президенты матбуғат хеҙмәте
Шишәмбе Өфөлә РФ Президенты ҡарамағындағы Милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса совет ултырышын асып, дәүләт башлығы Владимир Путин түбәндәгеләрҙе билдәләне:
— Советтың беренсе ултырышында беҙ берлектәге эш планын билдәләнек, уның положениелары 2012 йылдың декабрендә раҫланған 2025 йылға тиклемге Дәүләт милли сәйәсәте стратегияһында иҫәпкә алынды. Хөкүмәт 2013-2015 йылдарға уны тормошҡа ашырыу планын ҡабул итте. Шулай уҡ Рәсәй милләте берҙәмлеген нығытыу, Рәсәйҙең этно-мәҙәни үҫеше программаһы ҡабул ителде, милли мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн тәүге тапҡыр программа-маҡсатлы ысул ҡулланылды. Урындарҙа Дәүләт милли сәйәсәте стратегияһына ярашлы муниципаль һәм төбәк властарының тырышлығы айырыуса мөһим, ләкин тураһын әйтергә кәрәк, эш аҡрын ҡуҙғала.
Президент билдәләүенсә, федераль стратегияны тормошҡа ашырыу планын Рәсәйҙең туғыҙ ғына төбәге төҙөгән, ә тәғәйен эште алғанда, хәлдәр тағы ла насарыраҡ. Дәүләт башлығы, милләт-ара мөнәсәбәттәр — иң сетерекле мәсьәләләрҙең береһе, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Шуны иҫтә тоторға кәрәк, милләт-ара нигеҙҙә ығы-зығы урындарҙа тыуа, унда уларҙы алдан баҫырға кәрәк, — тине Президент. — Урындарҙа етәкселәр кабинетта ғына ултырып эшләүҙе өҫтөн күрә, бынан файҙа бик аҙ. Бирюлевола халыҡтың ризаһыҙлығы йылдар буйы йыйылып килгән, полицияға ла, урындағы идаралыҡҡа ла, округ етәкселегенә лә мөрәжәғәт итеп ҡарағандар. Әммә әгәр власть кешеләрҙе ишетергә теләмәһә, был милли һәм дини нигеҙҙә ауыр конфликттарға килтерә, халыҡ был проблемаларҙы үҙе, законһыҙ ысулдар менән хәл итергә маташып ҡарай.
— Һәр территория, йорт — тәғәйен етәксенең, предприятие хужаһының йәки чиновниктың яуаплылыҡ өлкәһе, был яуаплылыҡтан ҡасырға һис ярамай, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Владимир Путин. — Федераль Йыйылыш Палаталары төбәк һәм муниципаль властарҙың хоҡуҡтарын һәм милләт-ара конфликттар килеп тыуғанда уларҙың яуаплылығын билдәләү тураһында закон ҡабул итте. Уға ярашлы, конфликтты бөтөрә алмаған етәксене вазифаһынан бушатырға ла мөмкин.
Президент, йыш ҡына конфликттар көндәлек тормошта тыуа, әгәр инде унда төрлө милләт вәкилдәре ҡатнашһа, экстремистар быны үҙҙәренең яуыз сәйәси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн этник-ара көсөргәнеште көсәйтеү юҫығында файҙалана, ә киң мәғлүмәт саралары һәм интернет-берләшмә уны эләктереп алып, ҡабартып тарата һәм бының менән хәлде тағы ла нығыраҡ тәрәнәйтә, тип билдәләне.
— Әгәр власть урындарҙа халыҡтың фекеренә һәм талаптарына ҡолаҡ һалһа, килеп тыуған проблемаларҙы кисекмәҫтән һәм ғәҙел хәл итһә, күп конфликттарға юл ҡуйылмаҫ ине, — тип билдәләне ил башлығы. — Милләт-ара конфликттар килеп тыуғанда ҡырҡа, тупаҫ эш итергә ярамай. Уларҙы иҫкәртеү өсөн яңы Стратегияла сағылдырылған заманса ысулдар һәм юлдар кәрәк. Ул төбәктәрҙә талап ителгән осраҡтарҙа ғына тулы көскә эшләй башлаясаҡ. — Милли сәйәсәт стратегияһын бойомға ашырыуҙың төбәк пландары йөкмәткеле булырға, һәр тәғәйен территорияның спецификаһын сағылдырырға тейеш, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Владимир Путин. —Милләт-ара мөнәсәбәттәр мониторингы, конфликттар килеп тыуған хәлдә уларҙы иҫкәртеү саралары системаһын булдырырға кәрәк. Бында фәнни һәм эксперт берләшмәһе роле мөһим. Рәсәйҙең көньяғында һәм Волга буйы федераль округы төбәктәрендә милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса фәнни үҙәк төҙөлдө лә инде.
Федераль округтарҙағы үҙ вәкилдәренә мөрәжәғәт итеп, Владимир Путин, төбәк власына милли өлкәлә эштәр торошон күҙәтеп барыуҙа ярҙам итергә, проблемалар тыуа ҡалһа, улар менән бергәләп хәл итергә кәрәк, тине. Владимир Путин фекеренсә, кадрҙар мәсьәләһенә айырыуса ҙур иғтибар бирергә кәрәк, был өлкәлә заманса белемгә эйә булған, кешеләр һәм йәмәғәт берләшмәләре менән тура диалог алып бара алырлыҡ белгестәр кәрәк. Һуңғы йылдар тенденцияһы — урындағы халыҡ менән мигранттар араһында көсөргәнештең арта барыуы. Мигранттарҙың яраҡлашыу һәм интеграцияһы мәсьәләләре Федераль миграция хеҙмәте тарафынан хәл ителә, әммә әйтергә кәрәк, ыңғай үҙгәрештәр бик аҙ, тине Президент.
— Урындарҙа әүҙемерәк эшләргә кәрәк. Субъекттың өҫтәмә эшсе көстәргә талабын билдәләүсе хеҙмәт карталары булдырыу тураһында уйланыу урынлы булыр. Мигранттарҙың яраҡлашыуына ҙур иғтибар бирергә, шарттар булдырырға кәрәк. Бындай адаптация үҙәктәре Тамбовта һәм Ырымбурҙа төҙөлгән, һәм улар яҡшы һөҙөмтә бирмәксе. Һүҙемде йомғаҡлап, «Милләттәр берҙәмлеген нығытыуға өлөш индергән өсөн» премияһын булдырыу хаҡында белдерәм. Эшмәкәрлеге милләт-ара мөнәсәбәттәр кеүек яуаплы һәм бик сетерекле өлкә менән бәйләнгән кешеләр өсөн был дәртләндереү сараһы булып торор, тип уйлайым, — тине Владимир Путин.


text:
Яңы йыл байрамдарында пенсиялар ваҡытында килтереләсәк
Ғинуар айындағы Яңы йыл каникулдары пенсиялар һәм башҡа пособиелар түләү сроктарына йоғонто яһамаясаҡ. Рәсәй почтаһы уларҙы ваҡытында һәм тулы күләмдә илтәсәк.
Пенсия һәм пособие алыу графигы 1 – 4 ғинуарға тура килгәндә, Пенсия фонды менән килешеү буйынса почта хеҙмәткәрҙәре уларҙы декабрҙә үк килтереп бирәсәк, — тип белдерҙе Федераль почта элемтәһенең БР буйынса идаралығы директоры Альберт Дүсәлимов. Ә 2010 йылдың 5-10 ғинуарында түләнергә тейешле пенсиялар һәм пособиелар билдәләнгән графикка ярашлы килтереләсәк. 7 һәм 9 ғинуарҙа алырға тейешле кешеләргә лә пенсиялары ваҡытынан алда илтеләсәк.
Федераль почта элемтәһенең БР буйынса идаралығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәтләндереүҙәргә түләүгә айлыҡ субсидиялар, пенсияға өҫтәмәләр, бала ҡарау буйынса түләүҙәр ҡәҙимге график буйынса еткереләсәк.


text:
Иглин һәм Өфө райондары хакимиәт башлыҡтары вазифаларына кандидаттар
БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре Советы» Ассоциацияһының Эксперт комиссияһы ултырышында муниципаль район хакимиәте башлығы вазифаһына бер юлы һигеҙ кандидат имтихан тапшырҙы. Иглин районы етәксеһе урынына алты кеше дәғүә итте, Өфө районына етәкселек итергә ике кандидат әҙер булды. Ултырышты «БР муниципаль берәмектәр Советы» Ассоциацияһының башҡарыусы директоры Рөстәм Исхаҡов алып барҙы. Комиссия составына БР Президенты Хакимиәте, БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты вәкилдәре инде.
Эксперт комиссияһының төп бурысы булып контракт буйынса Башҡортостандың урындағы хакимиәт башлыҡтары вазифаһын биләүгә кандидаттарҙың федераль, республика һәм муниципаль хоҡуҡ нормаларын белеү кимәлен баһалау тора. Билдәле булыуынса, 12 ноябрҙә Иглин районы муниципаль районы Советының сираттан тыш сессияһында район хакимиәте башлығы Ришат Исхаҡовтың үҙ теләге менән эштән китеүе тураһында ғаризаһы менән бәйле, уны ваҡытынан алда вазифаһынан бушатыу тураһында ҡарар ҡабул ителде. Был вазифаға конкурс һөҙөмтәләре буйынса Иглин районы Советы тарафынан тәғәйенләнгән кеше үҙ вәкәләттәрен үтәй башлағанға тиклем район башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыу БР Президенты Хакимиәте хеҙмәткәре Рафиҡ Мусинға йөкмәтелде. Ул Иглин районы хакимиәте башлығы вакантлы вазифаһына кандидаттарҙың береһе булып тора. Был район хакимиәте етәксеһе булырға шулай уҡ Иглин районының «Оло Тәләк» крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы Советы рәйесе Хәсән Идиәтуллин, Башҡортостан республика адвокаттар коллегияһы адвокаты Марафат Исламғәлиев, Өфө ҡалаһы ҡала округының Совет районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Вилорий Угаров, «Өфө нефть-газ ҡорамалдары заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Анфис Шәйбәков, «Амитово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Вәзир Шәнгәрәев теләк белдерҙе.
Өфө районында хакимиәт башлығы Владимир Незнановтың вәкәләттәре 11 ноябрҙә уның икенсе эшкә күсеүе менән бәйле ваҡытынан алдан туҡтатылды. Район Советы тарафынан конкурс һөҙөмтәләре буйынса тәғәйенләнгән кеше был вазифаны рәсми үтәй башлағанға тиклем район хакимиәте етәксеһе бурыстарын элек Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләгән Рәшит Саттаров башҡара. Ул да Эксперт комиссияһы алдында имтихан тотто. Вакантлы вазифаға икенсе дәғүәсе – Өфө районы муниципаль районы хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитеты рәйесе Александр Мартынов.
Кандидаттар хоҡуҡ нигеҙҙәрен һәм күп юридик нескәлектәрҙе яҡшы белеүҙәрен күрһәтте. Һорауҙар йәшәйештең төрлө өлкәләренә ҡағылды.
Һөҙөмтәлә Өфө районы хакимиәте башлығы вазифаһына ике кандидат та ыңғай баһаға лайыҡ булды. Иглин районын етәкләргә теләүселәр иҫәбенән өс кеше генә — Рафиҡ Мусин, Хәсән Идиәтуллин һәм Вилорий Угаров ыңғай баһа алды.


text:
Баш ҡалаға «Берҙәмлек» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашыусылар килдеФото: Олег Яровиков
Баш ҡалаға «Берҙәмлек» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашыусылар килде
Баш ҡалаға «Берҙәмлек» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашыусылар килдеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Бөгөн, 3 июндә, Өфөлә «Берҙәмлек» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивале башланды. Сара республика ҡала һәм райондарында 9 июнгә тиклем уҙа. Фестивалгә ШОС һәм БРИКС саммиттарында ҡатнашыусы илдәрҙән: Бразилиянан, Һиндостандан, Ҡытайҙан, Көньяҡ Африка Республикаһынан, Ҡаҙағстандан, Ҡырғыҙстандан, Үзбәкстандан, Тажикстандан һәм Рәсәйҙән 200 ҡунаҡ килде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында үткән матбуғат конференцияһында сараны ойоштороусылар һәм унда ҡатнашыусылар буласаҡ форум хаҡында һөйләне.
«Бөгөн бөтә коллективтар ҙа Өфөгә килә, ә иртәгә Бәләбәй ҡалаһында рәсми рәүештә фестивалде асабыҙ. Фестиваль дүрт көн дауам итәсәк һәм Октябрьский, Өфө ҡалалары, Бәләбәй, Туймазы һәм Дәүләкән райондары буйлап уҙасаҡ. Ҡунаҡтар райондарҙа ойошторолған һабантуйҙа ҡатнашасаҡ», — тип хәбәр итте Республика халыҡ ижады үҙәгенең генераль директоры Байрас Ишбирҙин.
5 июндә «Берҙәмлек» фестивале ҡунаҡтары Октябрьскийҙа Ҡурай байрамын тамаша ҡыласаҡ. Гала-концертта улар легендар башҡорт ҡурайы менән танышасаҡ. 6-7 июндә райондарҙа үткән һабан байрамынан һуң коллективтар Өфөгә ҡайта. Гала-концерт 8 июндә «Башҡортостан» дәүләт концерт залы алдындағы майҙанда була. Байрас Ишбирҙин һүҙҙәренсә, фестивалдә ҡатнашҡан барлыҡ республика райондарында һәм ҡалаларҙа сағыу парад ойошторола. «Өфөләге майҙансыҡта парадты үткәреү мөмкинлеге юҡ», — тип билдәләне Республика халыҡ ижады үҙәгенең генераль директоры.
«Беҙ бик тулҡынланабыҙ. Мәҙәниәтебеҙҙе күрһәтә алыуыбыҙ өсөн генә түгел, шулай уҡ Рәсәй, төрлө илдәрҙән килгән коллективтарҙың вәкилдәре менән тәжрибә алмашыу мөмкинлеге булыуына шатбыҙ. Фестивалдә барыһына ла билдәле Бразилия самбаһын, карнавалын, шулай уҡ илебеҙҙең көньяғындағы мәҙәниәтте күрһәтәсәкбеҙ», — тип билдәләне «Cadica Dance Company» ансамбленең продюсеры Нильсон Болгерони.
Башҡортостандағы фестивалдән һуң Һиндостан, Ҡытай һәм Бразилия коллективтары Бөйөк Новгородҡа «Садко» һөнәрҙәр фестиваленә юлланасаҡ.


text:
Фото:
Стәрлетамаҡта яңы физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә
Фото:
Стәрлетамаҡта физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә. Был маҡсатҡа "2006-2015 йылдарға Рәсәй Федерацияһында физкультура һәм спортты үҫтереү" федераль маҡсатлы программаһы буйынса металл конструкциялар, төп панелдәр һәм ҡыйыҡ ябыу материалдары һатып алыуға аҡса бүленгән. Йәмғеһе — 30 миллион һум.
Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының әйҙәүсе советнигы Римма Чередниктың хәбәр итеүенсә, әлеге мәлдә РФ Спорт һәм туризм министрлығына физкультура-һауыҡтырыу комплексының спорт залы өсөн уйын ҡорамалдары һатып алыуҙы финанслауҙы һорап ебәрелгән заявка буйынса ниндәй ҡарар ҡабул итеүҙәре көтөлә. Бынан тыш, спорт үҙәге ҡарамағындағы һырғалаҡҡа яһалма боҙ етештереү өсөн ҡорамал һатып алыуҙы финанслауға ла заявка бирелгән.
—Объект төҙөлөшөнә шулай уҡ Башҡортостан ҡаҙнаһынан 60 миллион һум бүленгән, — тине Римма Чередник. – Физкультура-һауыҡтырыу комплексын сафҡа индереү киләһе йылға планлаштырыла. Эштәрҙе «Стерлитамакстрой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте башҡара. Комплекс проектын «Башкиргражданпроект» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте архитекторҙары эшләгән.


text:
Балаларға өҫтәмә белем биреүгә ҙур иғтибар йүнәлтелә
— Өфөнөң өҫтәмә белем биреү учреждениеларының күбеһе милли традицияларға эйә, уларҙы һаҡлау муниципаль органдарҙың төп бурысы булып тора, — тип белдерҙе ҡала хакимиәте башлығы эргәһендәге сираттағы кәңәшмәлә мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы Исламетдин Мәмбәтов.
Ведомство етәксеһе әйтеүенсә, баш ҡаланың балаларға өҫтәмә белем биреү учреждениелары селтәре 15 музыка, ике һынлы сәнғәт һәм өс сәнғәт мәктәбен берләштерә. Уларҙа 20-нән ашыу белгеслек буйынса уҡытыу алып барыла, 1250 педагог эшләй, шуларҙың 70 проценттан ашыуы юғары махсус белемгә эйә.
— Иң мөһиме, юғары әҙерлек кимәле был учреждениеларҙы тамамлаусыларға белемдәрен дауам иттереү мөмкинселеге бирә, — тине Исламетдин Мәмбәтов.
Балаларға өҫтәмә белем биреү институтын үҫтереүҙә ҡала һәм республика күләмендәге төрлө конкурстар, фестивалдәр, күргәҙмәләр үткәреү мөһим роль уйнай, тип иҫәпләй идаралыҡ начальнигы.
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, 2009 йылда ғына ҡала хакимиәте тарафынан йәш музыканттар конкурсы, В.Тиманова исемендәге V Өфө төбәк йәш пианистар конкурсы, Бөтә Рәсәй балалар юмористик конкурс-күргәҙмәһе үткәрелгән. Шулай уҡ баш ҡаланың йәш таланттары «Дуҫлыҡ хороводы» асыҡ республика балалар халыҡ хореографияһы фестивалеендә, «Алтын даға» республика балалар фольклор конкурсында, «Хор йәйғоро» конкурсында, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналған балалар музыка һәм сәнғәт мәктәптәренең концерт программалары ҡала фестивалендә ҡатнашты.
2010 йылда ҡала властары Республика йылына арнап, Ф.И.Шаляпин исемендәге «Дебют» асыҡ ҡала йәш вокалсылар конкурсы үткәрергә планлаштыра.


text:
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Дүртөйлө районында булдыФото: Альберт Загиров
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Дүртөйлө районында булды
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Дүртөйлө районында булдыФото: Альберт Загиров
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Дүртөйлө районында булды, уның дауамында бер нисә спорт объекттарын реконструкциялау барышы менән танышты.
“Арғымаҡ” ат-спорт комплексы — ошондайҙарҙың береһе. Быйыл уны реконструкциялауға 15 миллион һум аҡса бүленгән. Был средстволарға бинаға беренсел ремонт үткәрелгән, ат һарайы төҙөкләндерелгән. 2012 йылда бында йәнә ике һарайҙы һәм манежды үҙгәртеп ҡороу планлаштырыла.
Дүртөйлөлә Рөстәм Хәмитов ҡала балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе стадионын ҡараны. Стадион биш йыл элек мәктәпкә бирелгән. Уға тиклем ул нефтселәр балансында булған. Яңыраҡ ҡына бында хоккей ҡумтаһы ҡуйылған, территорияһына асфальт түшәлгән. Әлеге мәлдә трибуналарҙа ремонт бара, ауыр атлетика менән шөғөлләнеүселәр залы, еңел атлеттар өсөн кейенеп сисенеү бүлмәләре һәм шахмат клубы йыһазландырыла. Киләһе йылда футбол майҙанын тигеҙләп, йүгереү юлдары һалыу планлаштырыла.
Рөстәм Хәмитов күптән түгел Өфөнөң Затон биҫтәһендә инглиз технологиялары буйынса йүгереү юлдары һалыныуын телгә алып, Дүртөйлө стадионында ла ошондай юлдар эшләргә тәҡдим итте. 400 метрлыҡ стандарт юлдың хаҡы яҡынса 3 — 5 миллион һумға баҫасаҡ. Республика Президенты, ҡала спортсыларының бик һәйбәт ҡаҙаныштары бар, шуға күрә бында еңел атлетика үҙәге ойошторорға кәрәк, тип билдәләне. Әйткәндәй, был ҡалалағы берҙән-бер стадион, ҡала халҡына спорт менән шөғөлләнер өсөн ошонан башҡа урын юҡ.
Рөстәм Хәмитов Дүртөйлө һөт продукттары комбинатында ла булды. Ул һөт продукцияһы цехы, һөттө ҡаптарға ҡойоу ҡулайламаһы менән танышты һәм предприятиеның производствоны үҫтереү пландарын тикшерҙе.
— Миңә һеҙҙең үҫешеүегеҙ һәм алға барыуығыҙ мөһим, сөнки ҡалаға яңы эш урындары кәрәк, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. Шул уҡ ваҡытта ул, әгәр предприятие етәкселәре производствоны үҫтереүгә етди средстволар һала икән, билдәле ташламаларға өмөт итә ала, тип белдерҙе.
Сәфәре аҙағында Рөстәм Хәмитов предприятиела етештерелгән ризыҡтарҙан ауыҙ итте һәм урамда урындағы халыҡ менән аралашты, республика башлығы улар менән ҡаланың һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың социаль үҫеше мәсьәләләре буйынса фекер алышты.


text:
9 сентябрҙә балалар хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул ителәсәк
9 сентябрҙә РФ Президентының Башҡортостан Республикаһындағы йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә балалар хоҡуҡтарын, азатлығын һәм законлы мәнфәғәттәрен яҡлау мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул итеү ойошторола.
Ҡабул итеүҙе Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Милана Скоробогатова үткәрә.
Башлана - сәғәт 10-да.
Йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһенең адресы: Өфө, Цюрупа урамы, 100 («Үҙәк баҙар» транспорт туҡталышы). Белешмәләр һәм алдан яҙылыу өсөн телефондар: 251-64-39, 251-77-91.


text:
Һөтимәрҙәр
Һөтимәрҙәр, имеҙеүселәр (лат. Mammalia) — балаларын һөт менән туҡландыра торған умыртҡалы хайуандар класы; имеҙеүселәр.
Төрлө баһалауҙар буйынса, донъяла 5000-дән[1] алып 5400-гәсә[2] төр һөтимәр хайуан билдәле, шуларҙың 380[3] төрө Рәсәйҙә тереклек итә.
Умыртҡалы хайуандар синыфы. 4,5 меңгә яҡын төрө билдәле. Ер шарының бөтөн материктарында, океан һәм диңгеҙҙәрҙә таралған.. Уларҙың төп үҙенсәлектәре: үҙәк нерв системаһының юғары үҫеше, һиҙеү органдарының ҡатлаулы төҙөлөшө, йөн ҡапламы булыу, төрлө тире биҙҙәре (май, тир һ.б.; айырыуса балаларын имеҙеү өсөн һөт биҙҙәре булыу әһәмиәткә эйә — синыфның исеме лә шунан), бүленгән теш системаһы (киҫкестәр, ҡаҙыҡ, урт (аҙыу) алды һәм урт (аҙыу) тештәр, уларҙың һәр береһе үҙ функцияһын үтәй), даими тиәрлек тән температураһы (уртаса 30 °C тирәһе), үпкә менән һулау, дүрт камералы йөрәк. Имеҙеүселәрҙең бер төрҙәре ер өҫтөндә йәшәү рәүешен үҙләштергән һәм тиҙ йүгереүгә яйлашҡан (тояҡлылар, бүре, ҡуян) йә иһә һыйыныу урынын ерҙә тапкан (бурһыһ, йомран); башҡалары ағаста йәшәүгә күскән (тейен, һыуһар); өсөнсөләре һауаға күтәрелгән, һәм уларҙың алғы ослоҡтары ҡанатка еүерелгән (ярғанат); дүртенселәре ер аҫтында йәшәү рәүеше алып бара — уларҙың күреү һәләте шаҡтай дәрәжәлә редукцияләшҡан һәм ҡайһы бер органдары тупраҡта йөрөү юлдары ҡаҙыуға яйлашҡан (һуҡыр сысҡан, ҡыр сысҡандары); имеҙеүселәр араһындағы тирәлек менән тығыҙ бәйләнештә булған төрҙәр бар (йофар, кама, ондатра). Тейен, ҡуян, төлкө, һыуһар һ.б. ҡиммәтле тиреле хайуандар промысел әһәмиәтенә эйә.
Ярғанаттар, ер сысҡандары, ләтчә һ. б. зарарлы бөҗәкләрне һәм кимереүселәрне юҡ итәләр. Ҡайһы бер төрҙәре (күп кенә кимереүселәр һәм тояҡлылар) үҫемлекселеккә, урман хужалығына һ.б. зыян килтерергә мөмкин. Күп кенә имеҙеүселәр (мәҫәлән, кимереүселәр) ҡурҡыныс ауырыу (сума, туляремия) тыуҙырыусыларҙы таратыусы һәм йоҡтороусылар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Павлинов И. Я. Систематика современных млекопитающих. — М.:Из-во Московского Университета. 2003. — 297с. ISSN 0134-8647
- ↑ Wilson D.E.; Reeder D.M. Mammal Species of the World (3rd ed.). — Baltimore: Johns Hopkins University Press. 2005. — 2142 pp. ISBN 978-0-8018-8221-0
- ↑ Павлинов И. Я., Крускоп С. В., Варшавский А. А. и др. Наземные млекопитающие России. — М.:Из-во КМК. 2002. — 298с. ISBN 5-87317-094-0