text:
Стилдәр
презентация к уроку
Стилдәр
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1Д ини стиль
Слайд 2
Дини стиль – хәҙерге башҡорт әҙәби теленең функциональ стилдәренең бер төрө. Ул дини китаптарҙа, вәғәздәрҙә, дин әһелдәренең сығыштарында ҡулланыла .
Слайд 3
Ҡулланылыу сфераһы: дин өлкәһе (ғибәҙәт ҡылғанда, вәғәз уҡығанда һ.б. ) Үҙенсәлектәре: ғәрәп телендәге дини текстар яттан һөйләнелә, йә уҡыла, шул уҡ ваҡытта авторҙың индивидуаллеге сағылыш ала; дини телмәр әҙәби тел стиленә күп дини һүҙҙәр өҫтәй – улар ҡабатланмаҫлыҡ стилистик колорит булдыра.
Слайд 4
Дини текстарға башҡорт теленең үҙ һүҙҙәре хас түгел. Башҡорт телендә дини яҙма текстарҙа ғәрәп теленән ингән һүҙҙәр ҡулланыла. Шулай уҡ уларҙың башҡортсаға тәржемәләре лә был стилгә инә.
Слайд 5
Стиль һыҙаттары: Дини телмәрҙең тоналлеге юғары. Дини ҡиммәттәргә йүнәлтелгән телмәр. Дини лексика. Көйләп һөйләнелә.
Слайд 6
Кесе стилдәре: Ҡөрьән тәржемәләре Вәғәздәр стиле Агиографик стиль Дини мөрәжәғәттәр
Слайд 7
Вәғәздәр стиле – дин әһелдәренең телмәрендә нисек итеп гонаһтарҙан ҡотолоу, дөрөҫ юлға баҫыуҙы һүрәтләгән нәсихәттәҙә ҡулланыла.
Слайд 8
Агиографик стиль – изгеләрҙең көнкүрешен, йәшәйешен һүрәтләүсе стиль. Агиография мәҙрәсәләрҙә дини дисциплина булараҡ уҡытыла.
Слайд 9
Төп функциялары: Дин таратыу Дини белем биреү Тәрбиәүи-дидактик Магик функция
Слайд 10
Жанрҙары: Рухи әңгәмә Доға ҡылыу Тәүбә итеү Фатиха әйтеү Хушлашыу һүҙҙәре Мөрәжәғәт Вәғәз һ.б.
Слайд 11
Доға — и сламда ялбарыу , Аллаһ тәғәләгә мөрәжәғәт итеү; ғибәҙәттәрҙең бер төрө. Доға төрлө шарттарҙа уҡыла . Ғәҙәттә , мосолмандар берәй эш башлағанда Алланан ярҙам һорайҙар .
Слайд 12
Доға төрҙәре: Намаҙҙан һуң уҡыла торған доға — ғәҙәттә ҡулды өҫкә күтәреп уҡыйҙар. Ҡонотта уҡыла торған доға — фарыз намаҙҙарҙа икенсе рәкәғәттән һуң уҡыла. Витр намаҙында уҡыла торған доға. Аҙнаның һәр көнөндә уҡыла торған доғалар. Рамаҙан айында һәр көн уҡыла торған ҡыҫҡа доғалар.
Слайд 13
Ҡәҙер төнөндә уҡыла торған доға. Йыназаға бағышланған доғалар. Байрамдағы доғалар. Айырым осраҡтарҙа уҡыла торған доғалар (мәҫәлән: һауығыуҙы, уңышлы никахты , бала биреүҙе , ямғыр ебәреүҙе һәм башҡаларҙы һорау ). Күҙ тейеүҙән һәм сихырҙан доғалар
Слайд 14
Сүрә (ғәр. سورة ) — Ҡөрьәндең бер бүлеге. Ҡөрьән барлығы 114 сүрәнән тора. Туғыҙынсы - Әт-Тәүбә - сүрәһенән башҡа барлыҡ сүрәләр ҙә мосолмандар ҡулланған термин Бисмиллаһ менән башлана : « Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим !» ( ғәр . بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ — Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән ).
Слайд 15
Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө - аят ( ғәр . آية — билдә, мөғжизә )— кәрәмәт мәғәнәһендә. Сүрәләрҙә аяттар һаны 3-тән ( Әл-Ғаср , Әл-Кәүҫәр , ән-Наср ) 286-ға тиклем етә ( Әл-Бәҡара сүрәһе ). Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап сүрәләр яҡынса аяттар кәмей барыу тәртибендә бирелә.
Слайд 16
Әл-Мәғүн сүрәһенә ст илистик анализ
Слайд 17
Мәғүн (Хәйер-саҙаҡа ) — Мәғүн сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғүн» — саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреү. Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу .
Слайд 18
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ فَذٰلِکَ الَّذِیۡ یَدُعُّ الۡیَتِیۡمَۙ وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ فَوَیۡلٌ لِّلۡمُصَلِّیۡنَۙ الَّذِیۡنَ ہُمۡ عَنۡ صَلَاتِہِمۡ سَاہُوۡنَۙ الَّذِیۡنَ ہُمۡ یُرَآءُوۡنَۙ وَ یَمۡنَعُوۡنَ الۡمَاعُوۡنَ Ғәрәпсәһе:
Слайд 19
Транскрипцияһы : Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим! Ә раьәйтә-лләҙии йукәҙ-ҙибү биддиин Фәҙәәликә-лләҙии йәдүғғүл-йәтиим Үә ләә йәхудду ғәләә тәғәәмил-мискиин Фәүәйлүл-лилмүсаллиин Әлләҙиинә һүм ғәң саләәтиһим сәәһүүн Әлләҙиинә һум йурааүүн Үә йәмнәғүүнәл мәәғүүн
Слайд 20
Тәржемә: Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән! (Мөхәммәт ғ.с. ) Яза көнөнә ышанмаған кешене ( Әбү Йәһелде ) күрҙеңме ? Был ке 173e е йәтимде үҙ янынан ебәрә , уға шәфҡәт итмәй , Үҙе лә фәҡир һәм мохтаждарға тәғәм бирмәҫ һәм башҡаларҙы ла был эшкә ылыҡтырмаҫ . Намаҙҙарын ғафил итеп , иғтибарһыҙ уҡыусыларға (монафиҡтарға ) ҡаты ғазап! Улар үҙҙәренең ғәмәлдәрен кешегә күрһәтеп ҡылалар . малдарынан зәкәт бирмәйҙәр. Йәки һорап килгән кешеләргә өй кәрәк-яраҡтарын бирмәйҙәр.
Слайд 21
1) СТИЛЬ ( дини ); КЕСЕ СТИЛЬ ( дини мөрәжәғәт ); ЖАНР ( сүрә ); 2) АРАЛАШЫУ СФЕРАҺЫ ( саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреүҙә уҡыла торған сүрә ); АРАЛЫШЫУ СИТУАЦИЯҺЫ ( Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу . ); 3) ТЕКСТЫҢ ТӨП ФУНЦИЯЛАРЫ: Аллаһы Тәғәләгә дөрөҫ итеп табыныу (һәр фәҡирлектә йәшәүсе кешене яратыу , эскерһеҙ мәрхәмәтлек күрһәтеү );
Слайд 22
4) АДРЕСАТТЫҢ ХАРАКТЕРЫ: сүрә тәүге мәккә осорона ҡарай, Хоҙайға тәғәйенләнгән; 5) ФЕКЕРЛӘҮ ТИБЫ: ҡалыплашҡан, сүрә һүҙҙәрен үҙгәртергә ярамай; 6) ТЕЛМ Ә Р ФОРМАҺЫ – телдән , ТЕЛМӘР ТИБЫ – Аллаһы Тәғәләгә дөрөҫ итеп табыныу , ТЕЛМӘР ТӨРӨ – монолог ;
Слайд 23
7) ТЕКСТҠА ХАС БУЛҒАН СТИЛЬ ҮҘЕНСӘЛЕКТӘРЕ: - архаик-күтәренке телмәр тоны дини эшмәкәрлеккә ярашлы; - факттарҙы символлаштырыу, кешенең әхлаки һәм дини юлдан барыуы; - телмәрҙең дини хазиналарға йүнәлтелеүе; - хәбәрҙең шикһеҙлегенә ышаныу;
Слайд 24
8) СТИЛГӘ ХАС ТЕЛ САРАЛАРЫ: Лексик үҙенсәлектәре: ғәрәп һүҙҙәре ҡулланыла ( Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим! ); дини лексика ( Аллаһ , намаҙ , монафиҡ ); Морфологик үҙенсәлектәре: өсөнсө зат күплек формалағы ҡылымдар йыш ҡулланыла ( ҡылалар, бирмәйҙәр ), ҡылымдарҙа юҡлыҡ аффиксы өҫтөнлөк итә (итмәй, бирмәҫ) ;
Слайд 25
Синтаксик үҙенсәлектәре: өндәш һүҙҙәр ҡулланыла ( Аллаһ ); риторик өндәүҙәр ҡулланыла ( Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән! ); мөрәжәғәт иткәндә Хоҙайҙы төрлө тиң киҫәктәр ҡулланып маҡтау.
Слайд 26
9) ТЕКСТА САҒЫЛҒАН АВТОР ОБРАЗЫ: һөйләүсе үҙенең телмәрен хис шикһеҙ тип ҡабул итә, Аллаһы Тәғәләгә дөрөҫ итеп табыныу шарттарын тыуҙыра; 10) АВТОРҘЫҢ ИНДИВИДУАЛЬ-СТИЛИСТИК ТЕЛ САРАЛАРЫ: намаҙ уҡығанда эмоциональ-психологик һыҙаттар комплексы тормошҡа ашырыла: яратыу, ышаныу, баҫалҡылыҡ, ысын күңелдән Хоҙайға бирелгәнлек һ.б.


c: text/html

collection: archivebot

text:
Главные вкладки
Хәсәнова Гүзәл Фәйез ҡыҙы
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы сайты
Профессия: Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Профессиональные интересы: Балалар менән аралашыу, улар менән киләсәк тормошто күҙаллау
Увлечения: Был тормошта күңелемә нимә яҡын - шул эш менән булам. Барыһы ла ҡулымдан килә, шуға шатланам, шөкөр итәм!
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: Гафурийский район, с.Юлуково
Место работы: МОБУ ООШ с.Юлуково
Навигация
Последние записи в блоге
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/guzelgum
Ал да нур сәс халҡыңа!
Хәсәнова Гүзәл Фәйез ҡыҙы һеҙҙе сәләмәләй
О себе
1990 йылдың 22 июлендә йәмле йәй көнөндә Стәрлетамаҡ ҡалаһында донъяға килгәнмен. Күңелгә яҡын, йәнгә дауа булып торған Ғафури районының Ҡолҡан ауылына, атайымдың тыуған төйәгенә ҡайтып йәшәй башланыҡ.Ҡолҡан ауылында башланғыс класта, артабан иң ҙур башҡорт ауылы Сәйетбаба урта мәктәбендә белем алдым. 2011 йылда Өфө ҡалаһының 1-се педагогия колледжын тамамланым. Башҡортостандың йәмле Еҙем буйындағы Юлыҡ ауылына тормошҡа сығып, эш юлымды Юлыҡ мәктәбендә башланым. 2022 йылда ситтән тороп М. Аҡмулла исемендәге башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамланым.
Бөгөнгө көндә һис кенә лә икеләнмәйенсә әйтә алам: мин уҡытыусы һөнәрен һайлауыма үкенмәнем. Минең өсөн уҡытыусы – һөнәр генә, мауыҡҡан эш кенә түгел, минең өсөн уҡытыусы – барлыҡ тормошом. Балалар менән эшләү - минең ҙур бәхетем ул. Уҡытыусы - ул иң тәүҙә тормошто һәм кешеләрҙе яратырға өйрәтеүсе һәм балаларҙың күңеленә изгелек орлоҡтары сәсеүсе тәрбиәсе. Баланы шәхес итеп тәрбиәләүҙә уҡытыусының өлөшө бик ҙур. Тик ысын уҡытыусы ғына баланың артабан һәләтен үҫтерә, тормошта үҙ юлын табырға өйрәтә ала. Уҡытыусы һөнәре бик ауыр, ҡатмарлы һәм яуаплы хеҙмәт. Ысын уҡытыусы булыу өсөн балаларҙы яратырға, аңлай белергә һәм бөтә булмышыңды уларға бағышларға кәрәк.
Яратып уҡытҡан уҡыусыларым, ауыр ваҡыттарҙа кәңәштәре менән ярҙам итеүсе хеҙмәттәштәрем, шатлыҡтарым – ҡайғыларымды уртаҡлашыусы, терәк булыусы ғаиләм миңә рухланыу өсөн көс кенә биреп тора.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
Ноғман Мусин "Мәңгелек урман", Таңсулпан Ғарипова "Бөйрәкәй", Гөлнур Яҡупова "Ҡатындар" һ.б.
Мой взгляд на мир
Бала күңеле – аҡ ҡағыҙ, тиҙәр. Бына ошо аҡ ҡағыҙҙы нимә менән, нисек тултырыу беҙҙән – уҡытыусыларҙан тора. Үҙ теләгебеҙ менән иңдәребеҙгә йөкмәгән бурысты дөрөҫ атҡара алһаҡ, илһөйәрҙәребеҙ ҙә, телһөйәрҙәребеҙ ҙә күп булыр, белем һәм тәрбиә биргән балаларыбыҙ тормошта үҙ урынын дөрөҫ табыр, тимәк киләсәгебеҙ ҙә ышаныслы матур булыр.
Мои достижения
Минең һәм уҡыусыларымдың уңыштары
Добавить творческую работу ученика
Код для вставки списка публикаций на другие сайты

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Башҡорт халыҡ уйындары» Тәрбиәселәргә консультация.
консультация (старшая группа)
Халыҡ уйындары, хәрәкәт төрҙәрен камиллаштырыу менән бер рәттән, балалароҙы үҙ халкының мәҙәниәтенә ылыҡтыра. Хәрәкәтле халыҡ уйындары көнкүреш һәм хезмәт менән тығыҙ бәйләнештә барлыҡҡа килгәндәр, улар намыҫлыҡ, ғәйрәтлелек, батырлыҡҡа ынтылыш тәрбиәләй, халыҡ фолклоры менән таныштыра. Халыҡ уйындары - күп вариантлы, универсаль уйындар. Уларҙы ҡышын -йәйен, байрамдарҙа. Урамда һәм спортзалларында үткәреп һәм төрлө йәштәге балаларға ла тәҡдим итеп була.
Тәҡдим ителә башҡорт халыҡ һанашмаҡтары һәм уйындары.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тәрбиәселәргә консультация.
Тема: «Башҡорт халык уйындары»
Эҙерләне: Мәсәлимова Р.Р.
Халыҡ уйындары, хәрәкәт төрҙәрен камиллаштырыу менән бер рәттән, балалароҙы үҙ халкының мәҙәниәтенә ылыҡтыра. Хәрәкәтле халыҡ уйындары көнкүреш һәм хезмәт менән тығыҙ бәйләнештә барлыҡҡа килгәндәр, улар намыҫлыҡ, ғәйрәтлелек, батырлыҡҡа ынтылыш тәрбиәләй, халыҡ фолклоры менән таныштыра. Халыҡ уйындары - күп вариантлы, универсаль уйындар. Уларҙы ҡышын -йәйен, байрамдарҙа. Урамда һәм спортзалларында үткәреп һәм төрлө йәштәге балаларға ла тәҡдим итеп була.
Башҡорт халыҡ уйындарын ойоштороуға методик талаптар:
- уйында, хәрәкәт комплексын балаларҙыңйәштәренә карап һайлау.
- балаларға уйын ҡағиҙәләрен, уның маҡсатын алда аңлатыу.
- Физик йөмәткәне балаларҙың мөмкинлекләренә ҡарап һайлау.
- уйыеға кәрәкле инвентарҙарҙы алдан һайлап, әҙерләп куйыу.
- төркөмдәргә бүлергә кәрәк булһа, һанышмаҡ ҡулланыу.
Башҡорт халыҡ һанышмаҡтары тәҡдим ителә:
1.Бер, ике, өс, дүрт, биш.
Ҡуян ҡасты, ҡолаҡ шеш.
Һунарсы килеп сыҡты,
Мылтығын тоҫҡап атты.
Бах-бах, әй-әй-әй!
Бахыр ҡуян тәгәрәй.
Беҙ уны өйгә алдыҡ
Һәм дауаларға һалдыҡ.
Һикереп торҙо ҡуян –
Ул бит үлмәгән булған!
2. Бер бабай юлға сыҡҡан,
Тәгәрмәсе боҙолған
Тәгәрмәсен йүнәтергә,
Нисә сөй кәрәк булған?
3. Ак сук, кара сук,
Бында торма, йугер сык!
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10,
Ундан – уймак,
Табала – коймак,
Мейестэ – бэлеш,
Сык та йэбеш.
4. Тары таптым, тауыҡҡа бирҙем,
Ул миңә йомортҡа бирҙе.
Уны һалдым каҙанға,
Лағыр –лоғор ҡайнарға.
Уҙем киттем баҙарға
Алтын йөҙөк һайларға.
Тәҡдим ителә башҡорт уйындары:
«Бастырыш»
Балалар парлашып түңәрәккә баҫа. Баҫтырыусы, түңәрәккә инмәйенсә, икенсе баланы баҫтыра. Ул ниндәйҙер бер пар алдына барып торырға тейеш. Өсөнсө – артыҡ булып ҡалған булып ҡалған бала үҙе йүгереп урын эҙләй. Баҫтырыусы уға барып тейеп өлгөрһә, улар ролдәре менән алыша.
«Әбәк-көбәк»— башҡорт милли балалар уйыны.
Уйнаусылар араһынан көтөүсе һайлана, балалар бер-бер артлы теҙелешеп тора, көтөүсе алда торған баланың усына һуғып:
Әбәк-көбәк, алтын табаҡ,
Етә алһаң, көмөш ҡалаҡ,
Етә алмаһаң, артыңа
Етмеш көрәк көл!-
ти ҙә йүгереп ҡаса, ә тегенеһе уны баҫтыра. көтөүсе, ҡасып барып, теҙелгән төркөмдөң артына баҫа алһа, баҫтырылған бала көтөүсе була. Ә инде ҡаса алмай баҫтырған балаға тотолһа, яүынан үҙе көтөүсе була; баҫтырып тотҡаны төркөмдөң артына барып баҫа. Уйын шул тәртиптә дауам итә.
«Аҡ тирәк-күк тирәк»
Балалар уҙаҡлашып икегә бүленеп бер-берһенән 20 метр йыраҡлыкта теҙелеп баҫалар. Уйнаусылар бер-берһе менән ҡулға-ҡул тотоношалар. Беренсе яктағылар икенсе яҡтағыларға ҡысҡырып таҡмаҡлайҙар:
Ҡабыр-ҡабыр ҡабырсаҡ,
Ат башында кимерсәк.
Аҡ тирәк- күк тирәк
Беҙҙән һеҙгә кем кәрәк?
Ҡаршы яҡтағылар яуап бирәләр:
Ҡап- ҡап ҡабырсыҡ,
Ҡабырсығым кимерсәк,
Уҡ аттым, батманы,
Һәмгелсәгем ҡатманы,
Аҡ та кәрәк, күк тә кәрәк,
Энә менән еп тә кәрәк,
Ҡашығаяҡ йыуылмаған,
Аҡ тирәк күк тирәк
Ал да кәрәк, гөл дә кәрәк,
Беҙгә иң матур йырсыбыҙ
Алма атлы ҡыҙ кирәк.
Исеме сыҡҡан уйынсы ҡаршы яктар сафын йүгереп барып өҙөп сығарға тырыша. Өҙә алһа, бер уйынсыны эйәртеп үҙ яғына алып ҡайта. Өҙә алмаһа, шул яҡта ҡала. Уйын шул тәртиптә, бер яҡта уйынсылар бөткәнсе дауам итә.
Ҡара-ҡаршы әйтешеп уйнау
— Һике аҫтында май ҡайҙа?
— Сысҡан ашаған.
— Сысҡан ҡайҙа?
— Һалам аҫтында.
— Һалам ҡайҙа?
— Үгеҙ ашаған.
— Үгеҙ ҡайҙа?
— Һаҙға батҡан.
— Һаҙ ҡайҙа?
— Һайыҫҡан соҡоған.
— Һайыҫҡан ҡайҙа?
— Кәртә башында.
— Кәртә ҡайҙа?
— Утта янған.
— Ут ҡайҙа?
— Көл булған.
— Көл ҡайҙа?
— Күккә осҡан
«Бәшмәк йыйыу»
Балалар түңәрәккә баҫа. Уйынды ойоштороусы ике уйынсыны түңәрәк эсенә саҡырып сығара һәм уларҙың күҙҙәрен бәйләй. Күҙе бәйләнгәндәрҙең аяҡ аҫтына "бәшмәк" рәүешендәге бер нисә әйбер ҡуйыла.
Уйынды ойоштороксы күҙе бәйләнгәндәргә бер минут эсендә "бәшмәктәр"ҙе йыйып бөтөрөргә ҡуша. Түңәрәк эсендәгеләр төртөшә-төртөшә "бәшмәк" йыя башлайҙар. Кем билдәләнгән ваҡытта күп "бәшмәк" йыйып өлгөрә, шул еңе-се тип иғлан ителә. Түңәрәк эсенә башҡа уйнаусылар сыға.
Был уйынды ике тигеҙ төркөмгә бүленеп тә уйнарға була.
«Осто-осто»
Уйынсылар теҙелешеп ултыра йәки баҫып тора. Алып барыусы оса торған һәм осмай торған нәмәләрҙе буташтырып әйтә лә ҡулын күтәрә:
-Осто-осто – торналар осто.
-Осто-осто – тырмалар осто.
-Осто-осто – ҡарғалар осто.
-Осто-осто – арбалар осто.
Башҡалар тик осоусы әйбер әйтелгәндә генә ҡул күтәрергә тейеш. Кем осмай торған әйбер әйтелгәндә ҡулын күтәрә, шул йә алып барыусыны алмаштыра, йә уйындан сығарыла, йә берәй “яза”ға тарттырыла: йырлай, бейей, шиғыр уҡый һ.б.
«Йөҙөк һалыш»
Теҙелешеп ултыраһың. Һәр кемдең алдына һалған һымаҡ итәһең дә, берәүһенә генә һалып китәһең. Шуннан:
— Йөҙөк кемдә? Әйт, — тиһең, көтөүсе эҙләй. Тапмаһа, уйын дауам итә, тапһа, кемдән таба, шул кеше көтөүсе була, һин уның урынына ултыраһың.
«Ҡырҡташ»
40 таш алына. Нисә кеше була, улар һәр береһе үҙҙәренә ат алалар. Улар бер-береһенән аттарын алырға тейештәр. Әгәр берәйһе икенсеһенең атын ала икән, шул атынан яҙған кеше атын һатып ала. 40 таштың әҙерәген усына ала һәм ҡулының һыртын ҡуя. Һибелгән таштарҙың бөтәһен дә ҡул һырты менән кире алырға тейеш була. Әгәр берәйһен төшөрһә, икенсе кеше дауам итә. Бер кеше бөтәһенең дә аттарын алып бөтмәйенсә һәм 40 ташты ла бөткәнсе алмайынса уйын бөтмәй. Кем 40 ташты ла йыя, шул был уйындың еңеүсеһе була.
Иҫкәрмә: 40 таш та аҡ төҫтә булырға тейеш.
Уйындарҙың әһәмиәте: таштар менән уйнау иғтибарлылыҡты, сослыҡты үҫтерә. Дөрөҫ һанарға, билдәле бер тәртипкә күнегеүгә өйрәтә.
«Күҙбәйләш»
Уйынсылар түңәрәкләп баҫа. Урталағы икәүҙен күҙе бәйләнә. Уйынсылар шым ғына тора. Урталағының береһе: «Һин ҡайҙа?» — тип, икенсеһен эҙләй. Күҙе бәйләнгән уйынсыны түңәрәктән ситкә сығарырға ярамай. Ҡалған уйынсылар уны кәрәкле йүнәлешкә бороп ебәреп торалар. Тоторға тырышыусы уйынсыларҙы уларҙың аяҡ тауышы, тын алыш буйынса эҙләй. Күҙе бәйләнгәне кемде тота, артабан шуның күҙен бәйләйҙәр: һуҡыр килеш башҡаларҙы ул эҙәрләй башлай. Уйын шулай дауам итә. Иң ҡыҙығы шунда: тегеләр бер-береһен эҙләгәндә, түңәрәк яһап тороусы уйынсылар ҡасып китеп бөтөргә лә мөмкин.
“Тирмә”
Балалар һанашмаҡ ярҙамында, йә булмаһа төҫлө фишкалар ярҙамында 3-4 төркөмгә бүленә. Һәр төркөмдөң үҙенең матур, башҡорт биҙәге төшөрөлгән яулығы булырға тейеш.
Бөтә балалар ҙа бер түңәрәктә йырлап бейейҙәр:
Беҙ күңелле балалар,
Йыйылдыҡ беҙ уйынға.
Йырлайбыҙ ҙа, бейейбеҙ ҙә
Бигерәк күңелле беҙгә.
Йырлап бөткәс тә балалар һәр кем үҙ төркөмөнә йүгерә һәм улар яулыҡтарын, тирмәгә оҡшатып, баш өҫтөнән күтәрәләр. Кемдең төркөмө беренсе булып баҫа – шулар еңеүсе булып сыға. Йәки икенсе төрлө итеп, еңелгәндәрҙе уйындан сығарып, уйынны дауам итергә мөмкин, ул саҡта – еңеүсе булып иң күп тапҡыр тирмә “төҙөп” өлгөргән төркөм таныла.
Эшегеҙҙә уңыштар.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Башҡорт халыҡ уйындары
Әҙерләне Ҡолмөхәмәтова Рәүилә Юлай...
Башҡорт халыҡ уйындары
Әҙерләне & 132b nbsp; Ҡолмөхәмәтова Рәүилә Юлай...
Башҡорт халыҡ уйындары
Әҙерләне Ҡолмөхәмәтова Рәүилә Юлай...
“Урал аръағының халыҡ уйындары”йомғаҡлау сараһы.
“Урал аръағының халыҡ уйындары”йомғаҡлау сараһы. Маҡсат: балаларҙың физик һәм региональ белемдәрен үҙләштереү.Программа мәсәләһе:1. Халыҡ уйындары аша балаларҙа физик үҙсә...
Башҡорт халыҡ уйындары.
Башҡорт (туған) теленә ҡарата һөйөү, мәҙәниәт күренеше булараҡ, телгә ҡарата аңлы ҡараш тәрбиәләү...
Башҡорт халыҡ уйындары
Башҡорт халыҡ уйындары...
Хәрәкәтле халыҡ уйындары.
Беренсе кескәйҙәр төркөмөндә хәрәкәтле халыҡ уйындары ойоштороуҙа гендырлы алым....
- Мне нравится (3)


text:
"Тирмәкәй"
проект по коррекционной педагогике (старшая группа)
Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн интерактив уйын
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн интерактив уйын Т и р м ә к ә й
Слайд 2
Маҡсат: Бирелгән һүрәттәрҙең айырмаларын табып әйтергә өйрәтеү. Балаларҙың иғтибарлығын, уйлау етеҙлеген, һүҙ байлығын, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү. Уйын тәртибе : Балаларға ике бер төрлө һүрәт бирелә. Улар һүрәттәрҙең айырмаһын табып шул һүрәткә баҫа. Яуап дөрөҫ булһа һүрәттәге предмет юғала. Баланың йәш үҙенсәлектәренә ҡарап, уйын ҡатмарлаша бара. Был уйын өс-алты йәштән тәҡдим ителә. Уйын бер бала йәки төркөмсә менән үткәрелә.
Слайд 3
Айырмаларҙы тап
Слайд 4
2 айырма тап
Слайд 5
Д үртенсе артыҡ
Слайд 6
Маҡсат: балаларҙы предметтарҙың төп үҙенсәлектәре менән таныштырыу, уларҙы төркөмләргә өйрәтеү. Балаларҙың иғтибарын, аң-зиһенен, фекерләү ҡеүәһен , тел байлығын ү ҫтере ү . Уйын ҡағиҙәһе : Балаға дүрт һүрәт тәҡдим ителә. Уларҙың өсөһө бер төркөмдән, дүртенсеһе икенсе төркөмдән. Балалар артыҡ предметты табып, баҫа. Әгәр дөрөҫ булһа, һүрәт юғала, дөрөҫ булмаһа әйләнә. Был уйын 4 йәштән тәҡдим ителә. Уйын бер бала менән һәм төркөмсәләп үткәрелә.
Слайд 9
Русский хоровод матрешек Цель игры: Познакомить детей с русскими народными игрушками-матрешками, научить находить соответствующую часть матрешек по цвету, развивать наблюдательность, воображение, самостоятельность. Игра предназначена для детей 3-5 лет.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
“Тирмә –тирмә тирмәкәй”
“Тирмә –тирмә тирмәкәй”«Коррекционн - үҫеш эшендапсихик уҫеше тотороҡланған балалар өсөн”...
Музыкальное развлечение в подготовительной группе детского сада "В тирмах большого города"
Развлечение "В ритмах большого города" является итогом работы с детьми по разучиванию различных видов танцев....
Авторская разработка "Четыре юрты" - "Дүрт тирмә"
Музыкальная игра для развития тембрового слуха дошкольников с помощью звуков природного материала...
"Алтын тирмә" уйыны
Баҡсабыҙҙың педагогтары араһында "Урал батыр" эпосы буйынса үткәрелгән "Алтын тирмә" уйынының барышы...
"Алтын тирмә" уйыны
Педагогтар араһында башҡорт халыҡ эпосы "Урал батыр" буйынса үткәрелгән "Алтын тирмә" уйынының сценарийы...
Тирмәкәй
Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөнинтерактив уйын...
Тирмәкәй
Бирелгән һүрәттәрҙең айырмаларын табып әйтергә өйрәтеү. Балаларҙың иғтибарлығын, уйлау етеҙлеген, һүҙ байлығын, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү...


text:
Главные вкладки
Буранбаева Әминә Рафиҡ ҡыҙы
Тәрбиәсенең шәхси сайтына рәхим итегеҙ!
Тәрбиәсе-әсә наҙын өләшеүсе, ҡурсалаусы, яҡлаусы ла!
Профессия: Воспитатель
Профессиональные интересы: Желание применять собственный педагогический опыт для воспитания детей, для развития их творческих, умственных и социальных способностей
Увлечения: дети и творчество
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: г.Баймак
Место работы: Муниципальное автономное дошкольное образовательное учреждение Центр развития ребенка-детский сад «Айыукай» г.Баймак Республики Башкортостан
Навигация
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/buranbaeva-amina-rafikovna
"Баланың киләсәге, уның донъяға ҡарашы, бөтә ғүмере баланы тәрбиәләүҙән тора. Балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе - күңел торошо. Ул балаларға йөрәк йылыһын бүләк итә. Тәрбиәсенең эше-хеҙмәт кенә түгел, был, тәү сиратта, үҙеңде бөтөнләйе менән бирә белеү, ошо яҡтылыҡта күреү һәләте."
Здравствуйте, уважаемые посетители сайта!
Я рада приветствовать на страницах моего сайта и очень надеюсь,что все
представленные на данном сайте материалы будут полезны как педагогам, так и родителям.
Һаумыһығыҙ, хөрмәтле коллегалар, ата-әсәләр, һәм сайтҡа инеүселәр!
Һеҙҙе күреүемә бик шатмын. Минең диуарымда һеҙ дәрес өлгөләре, байрам
сценарийҙары, интерактив уйындар, фото һәм видеоматериалдар таба
алаһығыҙ.
О себе
Баймаҡ ҡалаһының "Айыуҡай" балалар баҡсаһында 8 йыл эшләйем. "Үҙемде" эҙләү 1999 йылда Сибай педагогия колледжында башлана . Артабан БДУ-ға "Филология" һөнәре буйынса белем алыуымды дауам иттем.Әммә бының менән дә туҡталып ҡалмаҫҡа булдым... 2015 йылда "Мәктәпкәсә педагогика һәм психология" ҡайтанан һөнәри әҙерлек программаһы буйынса йомғаҡлау аттестацияһы үттем. 2004 йылда балалар баҡсаһына тәрбиәсе булып эшкә урынлаштым һәм әлеге ваҡытта ла "Айыуҡай" башҡорт балалар баҡсаһында хеҙмәт юлымды дауам итәм.
2017 йылда сығарылған "Башҡортостан-тыуған илем" исемле мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн Башҡортостан Республикаһын өйрәнеү программаһының авторҙарының береһе булып торам.
Хәҙерге ваҡытта "Ерем,илем,телем" проекты өҫтөндә эшләйем.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
"Китап уҡымаған кеше-сәскә атмаған үлән" (Ғайса Хөсәйенов)
М.Кәрим "Оҙон-оҙаҡ баласаҡ","Беҙҙең өйҙөң йәме","Өс таған"
З.Биишева "Кәмһетелгәндәр", "Емеш"
В.Сухомлинский "Йөрәгемде балаларға бирәм"
Мин үҙем төрлө йүнәлештәге китаптарға бай, уҡырға яратҡан ғаиләлә үҫтем.Бынан тыш, беҙҙең ғаилә тиҫтәләп гәзит һәм журнал алдырҙы.Биш йәштәрҙә апайым мине хәреф танырға,уҡырға өйрәтте. Мәктәпкә барып, ныҡлы уҡырға өйрәнгәс, тәүге үҙаллы уҡыған китабым Мостай Кәримдеке булды. Унда “Беҙҙең өйҙөң йәме” һәм “Өс таған” повестары ингән ине. Йәйге каникул ваҡытында яйлап ошо китапты уҡып сыҡтым. Был әҫәрҙәр шул тиклем оҡшаны, башкөллө шул донъяға сумғандай булдым. Йәшәй килә ошо повестың шундай ҙур, мауыҡтырғыс китап донъяһына илткән һуҡмаҡ икәнлеген аңланым. Хәҙерге ваҡытта ла ҙур кинәнес менән башҡорт, рус һәм донъя классикаһын уҡыйым. Уҡыған һайын китаптың икһеҙ-сикһеҙ ғаләм икәнлегенә төшөнәм.
Мой взгляд на мир
Тәрбиәсе - изгелек, яҡшылыҡ орлоҡтарын сәсеүсе. Сәскән орлоҡтарҙан нимә үҫеп сығырына бер кем дә яуап бирә алмай.Бары тик тәрбиәсе генә үҙ өҫтөнә ошо яуаплылыҡты ала,сөнки ул һәр баланы үҫентеһе кеүек ихлас тәрбиәләй.Киләсәктә уларҙың урман булып шаулап үҫеренә ышана ул.
Тәрбиәсе һөнәренә һөйөүем бала саҡта уҡ барлыҡҡа килде. Әхирәттәрем «табиптар», «һатыусылар» булып уйнаһа, мин һәр ваҡыт «тәрбиәсе» була торғайным. Минең тәрбиәсем һәр саҡ иң аҡыллыһы, иң ғәҙеле, иң матуры, иң яғымлыһы булды.
Мои достижения
2017й.-Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының Рәхмәт хаты1.
2. 2015 й.- "Белемле Башҡорт" мәғрифәтселек порталының Рәхмәт хаты
3. 2015 й.- "Мәғрифәтселек" нәшриәтенән вебинарҙа ҡатнашыусы Сертификаты
4. 2016 й.-Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе хакимиәте башлығының Почет грамотаһы
5. 2018 й.-Баймаҡ районы хакимиәтенең мәғариф бүлегенең Рәхмәт хаты
6. 2016 й.- "Йыл тәрбиәсеһе" конкурсында актив ҡатнашҡан өсөн Баймаҡ районы хакимиәтенең мәғариф бүлегенең Почет грамотаһы
7. 2016 й.-"Йыһан балалар күҙлегенән"асыҡ конкурсында ҡатнашыусыны әҙерләгән өсөн Сертификат
8. 2021 й.- "Беҙ Гагаринсылар!" республика олимпиадаһында актив ҡатнашҡан өсөн Почет грамотаһы
9. 2021 й.- "Беҙ Гагаринсылар!" республика олимпиадаһына призер әҙерләгән өсөн Почет грамотаһы
10. 2021 й.-Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының "Балҡыш" республика акцияһында ҡатнашҡан өсөн Сертификат
11. 2021 й.-М.Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның башҡорт телен өйрәнеүҙе ойоштороу буйынса саралар эшкәртмәләре һәм сценарийҙары конкурсында I дәрәжә Дипломы
12. 2021 й.- "Башҡорт йолалары һандығы" район кимәлендәге конкурсында Почет грамотаһы
13. 2022 й.-Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәтенең Маҡтау грамотаһы
14. 2022 й.-"Беҙ Гагаринсылар!" республика олимпиадаһына "Һүрәт эшләү" йүнәлеше буйынса призер әҙерләгән өсөн Почет грамотаһы
15. 2022 й.-"Беҙ Гагаринсылар!" республика олимпиадаһына "Физик культура" йүнәлеше буйынса призер әҙерләгән өсөн Почет грамотаһы
Тәрбиәләнеүселәремдең ҡаҙаныштары:
1. 2021 й.- Буранбаев Байрас, Буранбаев Баязит "Аҡбуҙат" журналы ойошторған Фәүзиә Рәхимғолова исемендәге видеоконкурста ҡатнашҡандары өсөн Сертификат
2.2021 й.- Юлдашева Динә, Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институты үткәргән рәсәй кимәлендәге һүрәт конкурсында III урын - Диплом
3.2021 й.- I дәрәжә Дипломы ,Буранбаев Баязит - " Урал батыр" балалар күҙлегенән" региональ конкурсы
4. 2022 й. - Әфләтунова Диана, II урын, БР Мәғарифты үҫтереү институты тарафынан үткәрелгән конкурс "Тыуған илемә хеҙмәт итәм!"
5. 2021 й. - Раскильдин Нурислам, "Беҙ Гагаринсылар!" республика олимпиадаһында локаль этап призеры,
6. 2021 й. - Хәсәнов Ансар, "Беҙ Гагаринсылар!" республика олимпиадаһында локаль этап призеры
7.2022 й. - Буранбаев Баязит ,"Аҡбуҙат" журналы ойошторған "Мин "Аҡбуҙатты уҡыйым " конкурсында Сертификат
8.2022 й.- Буранбаев Баязит, "Аҡбуҙат" журналы ойошторған "Мин "Аҡбуҙатты уҡыйым" конкурсында Сертификат
9. 2022 й. - Аракаев Батырхан " Беҙҙең Рәсәй" БР Мәғарифты үҫтереү институты тарафынан ойошторолған рәсәй кимәлендәге конкурста II урын, Диплом
10. 2022 й.- Байымов Артур " Көҙ етте" төбәк-ара конкурсында II дәрәжә Дипломы
Моё портфолио
Балалар баҡсаһында эшләгәндә, бер урында ултырыу мөмкин түгел. Педагогика йылдан-йыл үҙгәрә, яңы алымдар һәм эш алымдары барлыҡҡа килә һәм уларҙан артта ҡалмаҫҡа тырышам. Курстар,вебинарҙар үтеү,төрлө конкурстарҙа ҡатнашыу-үҙ-үҙеңде камиллаштырыу төрҙәренең береһе.


c: application/octet-stream

text:
Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн интерактив уйынТирмәкәй
Маҡсат: балаларҙы предметтарҙың төп үҙенсәлектәре менән таныштырыу, уларҙы төркөмләргә өйрәтеү. Балаларҙың иғтибарын, аң-зиһенен, фекерләү ҡеүәһен, тел байлығын үҫтереү. Уйын ҡағиҙәһе: Балаға дүрт һүрәт тәҡдим ителә. Уларҙың өсөһө бер төркөмдән, дүртенсеһе икенсе төркөмдән. Балалар артыҡ предметты табып, баҫа. Әгәр дөрөҫ булһа, һүрәт юғала, дөрөҫ булмаһа әйләнә. Был уйын 4 йәштән тәҡдим ителә. Уйын бер бала менән һәм төркөмсәләп үткәрелә.
Русский хоровод матрешекЦель игры: Познакомить детей с русскими народными игрушками-матрешками, научить находить соответствующую часть матрешек по цвету,развивать наблюдательность, воображение, самостоятельность.Игра предназначена для детей 3-5 лет.
Маҡсат: Бирелгән һүрәттәрҙең айырмаларын табып әйтергә өйрәтеү. Балаларҙың иғтибарлығын, уйлау етеҙлеген, һүҙ байлығын, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү. Уйын тәртибе: Балаларға ике бер төрлө һүрәт бирелә. Улар һүрәттәрҙең айырмаһын табып шул һүрәткә баҫа. Яуап дөрөҫ булһа һүрәттәге предмет юғала.Баланың йәш үҙенсәлектәренә ҡарап, уйын ҡатмарлаша бара. Был уйын өс-алты йәштән тәҡдим ителә. Уйын бер бала йәки төркөмсә менән үткәрелә.rppt_xppt_yrrrppt_xppt_yАйырмаларҙы тап2 айырма тапstyle.visibilitystyle.visibilityДүртенсе артыҡrrrppt_wppt_hstyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilityrrr


text:
Методическая разработка "Внеклассное мероприятие"
классный час (11 класс)
Участие педагогических работников в разных конкурсах- это результат плодотворной деятельности. Я предлагаю разработку внеклассного мероприятия, посвященного жизни и творчеству Рами Гарипова на межрегиональном форуме "Гариповские чтения"
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Киләсәгем! Ас һин ишегеңде!
(Класс сәғәте)
Киләсәгем! Ас һин ишегеңде!
- Кем тупһамда? Кемде күрәм мин?
- Танымайһыңмы әллә? Мин ҡайттым бит!...
(Киләсәгем! Ас һин ишегеңде!)
Маҡсат. Рәми Ғариповтың тормошо һәм ижады, көндәлектәре өлгөһөндә уҡыусыларҙа киләсәккә аныҡ маҡсаттар ҡуйырға өйрәтеү, уҡыуға, белемгә ынтылыш тәрбиәләү, шәхес үҫтереү, көндәлек яҙыу серҙәрен асыу.
Йыһазландырыу. Рәми Ғариповтың китаптарынан күргәҙмә, портреты, компьютер, медиопроектор, презентация материалдары, көндәлектәр.
Дәрес барышы
Психологик инеш
12 февраль 1932 йыл… Бөгөнгө төн бигерәк аяҙ. Күктәге бихисап йондоҙҙар араһында айырыусы балҡып торғандары ла аҙ түгел. Ҡапыл араларынан берәүһе күҙ асып йомған арала киң йыһанды яҡтыртып: “Был мин, Рәми”, - тип, киләсәккә өмөт тулы шиғри нурҙарын сәсеп атылды ла, бар ғаләмғә ынйы бөртөктәре булып һирпелде…
Уңыш ситуацияһын тыуҙырыу
-Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Бөгөн беҙ кем һәм нимә тураһында һөйләшәбеҙ? Һеҙ ниндәй һүҙҙәргә нығыраҡ иғтибар иттегеҙ? (Рәми, көндәлектәр, яҡты йондоҙҙар, киләсәккә өмөт, шиғри нурҙар...)
Уҡытыусы. Эйе, бөгөнгө класс сәғәтендә үҙ халҡының тарихи яҙмышын ҡайғыртҡан, быуындарҙың рухи бәйләнеше тураһында уйланған, туған теленең киләсәге өсөн борсолған, аманатын халыҡ күңеленә уйылырлыҡ итеп әйтеп ҡалдырған Рәми Ғариповты бөйөк шәхес булараҡ һөйләрбеҙ, шулай уҡ киләсәккә маҡсаттар ҡуйырбыҙ, шағирҙың көндәлектәренә күҙ һалырбыҙ, үҙебеҙҙекеләр менән дә таныштырырбыҙ.
Маҡсат ҡуйыу, эште планлаштырыу
Уҡытыусы. 9-сы класс уҡыусылары булараҡ, һеҙҙе төрлө һорау борсойҙор: киләсәктә ҡайҙа уҡырға барырға, кем булырға, хәҙерге заманда ниндәй һөнәр һайларға, тормошта үҙ урыныңды нисек табырға? Илемде, еремде, халҡымды киләсәктә ниндәй яҙмыш көтә?...
Мин һеҙҙе киләсәккә саҡырам. 2031 йыл … Һеҙ ун йылдан һуң уҡыу йылдарын тамамлап, ҡулығыҙға диплом тотоп тыуған Башҡортостанға, тыуған ауылыбыҙға, мәктәбебеҙгә ҡайттығыҙ. Һеҙ беҙгә алмашҡа тормошҡа аныҡ ҡарашлы, яуаплылыҡ тойған егет һәм ҡыҙҙар булып үҫерһегеҙ. Алда һеҙҙең республикабыҙ, халҡыбыҙ, туған телебеҙ өсөн тырышыуҙарығыҙ хаҡында бихисап яҡшы һүҙ ишетергә яҙһын. Ышаныстарыбыҙ аҡланыр, йәшәү мәғәнәле булыр.
Донъялағы һәр кеше яҡты киләсәккә ҙур өмөттәр бағлап йәшәй. Бына шул өмөт сатҡыһы йәшәтә лә инде ул кешене. Иң тәүҙә үҙеңә, үҙеңдең көсөңә ышаныс булырға тейеш, шунан китә – алға ҡуйылған маҡсат. Әгәр ҙә әҙәм балаһы ғүмере буйына тырышып уҡыһа, эшләһә, ҡуйылған һәр маҡсатына ирешеп барһа, уға был донъяла йәшәү киләсәктә үҙе бер ләззәт булып торасаҡ.
Ҡуйылған уҡыу мәсьәләһен сисеү
Уҡытыусы. Һеҙҙең алдарығыҙҙа көндәлектәр ята. Нимә ул көндәлек? (Уҡыусыларҙың яуабы)
Һеҙ дәрескә көндәлекһеҙ килмәйһегеҙ. Унда һеҙҙең дәрестәр теҙмәһе яҙыла. Шулай уҡ уҡытыусы дәрестә белемеңде баһалап, көндәлегеңә баһа ҡуя. Уҡыусы дәрестә уҡытыусы биргән өйгә эште теркәп бара.
Һүҙлек өҫтөндә эш.
Көндәлек һүҙе бер нисә мәғәнәгә эйә. Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: «Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ», тип әйтергә яратабыҙ. Тимәк, көндәлектәге баһалар һеҙҙең нисек уҡығанығыҙҙы, уҡыуға ҡарашығыҙҙы күрһәтә.
Классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.
Көндәлек әҙерлек, тырышлыҡ.
Ҡәҙерле, уҡыусылар! Ә һеҙ уйланғанығыҙ булдымы, кеше ни өсөн көндәлек яҙырға ултыра һәм быға нимә сәбәпсе икән? Ошо һорауҙарға яуап алыр өсөн беҙ Рәми Ғариповтың көндәлектәренә туҡталайыҡ.
Һеҙ әҙәбиәт дәрестәрендә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың бар тормошон, уй-кисерештәрен, шатлыҡтар һәм ғазаптарын, осоштар һәм ҡыйралыштарын өйрәндегеҙ. Һоҡланғыс та, мауыҡтырғыс та, ялҡынлы, шул уҡ ваҡытта ябай ҙа, бөйөк тә тормош һәм ижад менән таныштығыҙ, шәхестең үҫмер сағындағы көндәлектәрен уҡынығыҙ. Бөгөн беҙҙең класс сәғәтенең маҡсаты – Рәми Ғариповтың көндәлектәре өлгөһөндә бөгөнгө донъяға үҙебеҙҙең ҡарашты билдәләү, киләсәккә аныҡ маҡсаттар ҡуйыу, һығымта яһау булыр.
Ваҡыт тигәндәре бер кемде лә, бер нәмәне лә аямай. Рәми Ғарипов үҙе ҡыҫҡа ғүмерле булһа ла, оҙон ғүмерле ижад ҡалды. Ә ниҙә һуң уның бөйөклөгө? Был һорауға яуап бирер өсөн төркөмдәргә бүленеп, әҙиптең тормош юлына ҡағылышлы көндәлектәренә иғтибар итәбеҙ(1-се төркөм). Был эш өйгә бирелгән ине, шуға күрә, тиҙ генә кәңәшләшегеҙ һәм яуаптар бирергә әҙерләнегеҙ. Яуап биргәндә, Рәми Ғариповтың йәшәү тормошо башҡаларҙыҡынан нимәһе менән айырылып тороуына баҫым яһағыҙ. (“Көндәлектәр”ҙең 1 томындағы 34, 35, 64, 65, 95-се биттәргә иғтибар итергә).
Уҡыусыларҙың сығышы.
Уҡытыусы: Тимәк, Рәми Ғариповтың йәштән тормош маҡсаты була, һәм ул ғүмеренең һуңғы минутына тиклем ошо маҡсатына тоғро ҡала. Уның көрәшсе һәм хәҡиҡәтте яҡлаусы шәхес икәнен беҙ көндәлектәре аша иҫбат иттек.
Ә уның ижады- шиғырҙары тураһында 2-се төркөм һөйләй.
Рәми Ғариповтың көндәлектәре. «Пилот яҙмалары». Әҫәр ни өсөн “Пилот яҙмалары” тип атала? Ошо һорауға яуап алыр өсөн түбәндәге өҙөктө уҡыйыҡ. (Уҡыусылар шағир көндәлектәренән 6 февралдәге яҙмаларҙы сылбырлап уҡыйҙар)
– Рәми үҙенә ниндәй маҡсат ҡуйған? Шул юлдарҙы табып уҡыйбыҙ. (Был юлдарҙа уның осоусы булырға теләүе асыҡ күренә. “Ашҡынып көтә ул көндө. Эйе, ысындан да ул көн Рәмиҙең тормошҡа яңынан тыуыу көнө буласаҡ ! Яңынан тыуыу !”) Шулай итеп, Рәми алдына ҡуйған маҡсатын мотлаҡ үтәргә теләй.
3 март яҙмаларына иғтибар итәйек. (Яҙмалар таратыла)
Һығымта. Шағир уй-тойғоларын нескәлектәре менән аңлатып бирә, күңел серҙәрен йәшермәйенсә йөрәге менән уртаҡлаша.
Дәрескә рефлексив анализ
Уҡыусылар, һеҙгә алдан өйгә эшкә Рәми Ғарипов тормошона ҡарата көндәлектәр яҙып ҡарарға ҡушылғайны. Ҡайһы берәүҙәре менән танышайыҡ.
( Ике-өс эш уҡыла.) 1-се уҡыусы:
“12 февраль 2021 йыл. Мин бәхетле, сөнки мин яратҡан шағирым, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуыуына 89 йыл тулған көндө ҡулыма ҡәләм алып, тәүге тапҡыр көндәлек яҙырға ултырҙым. Ҡайҙан килде һуң миңә был этәргес көс? Күптән түгел әҙәбиәт дәресендә бөйөк шағирҙың “Туған тел“ шиғырын иптәштәрем менән ярышып яттан һөйлән 31d1 ек, класс сәғәтендә лә Рәми Ғариповтың ҡыҫҡа ғына ғүмерендә үлемһеҙ әҫәрҙәр ижад итеүе, шиғырҙары халҡыбыҙ күңеленә уйылып ҡалыуы тураһында һөйләштек, шағирҙың тормош һәм ижад юлына арналған кисәлә лә ҡатнаштыҡ. Мин Рәмиҙең тел яҙмышы, тимәк, тыуыр көндәр, киләсәк быуын өсөн борсолоуын аңланым. Уның туған телгә ҡарата ғәмһеҙ ҡарашлыларҙы уянырға әйҙәп оран һалыуы бигерәк тә мине тетрәндерҙе. Яҙмыш уны төрлө һынауҙар аша үтергә, кәртәләр аша атларға мәжбүр итеүенә ҡарамаҫтан, Р.Ғарипов матур киләсәккә ышана, өмөт менән йәшәй, ҙур пландар ҡора, үҙендә көс, ышаныс тоя.”
2-се уҡыусы:
“Бөгөн мин 9-сы класс уҡыусыһымын. Әкренләп киләсәк тураһында ла уйлана башланым. Ул минең күҙ алдыма әлегә билдәһеҙлек булып баҫһа ла, киләсәктә тормошта үҙ урыныңды табыу өсөн белемгә ынтылырға, күберәк китап уҡырға, тырышырға кәрәклеген, халҡыма хеҙмәт итергә, телемде яратырға икәнлеген аңлайым.
Эйе, хәҙерге вакытта белемһеҙ йәшәү мөмкин түгел, сөнки көн һайын тормош үҙгәрә, төрлөләнә, яңыра бара. Һәм мин ирекһеҙҙән шағирҙың үҙ халҡының яҙмышын уйлаған, уның киләсәге өсөн янып- көйөп йәшәгән, туған теле менән ғорурланған
«Халҡым теле миңә- хаҡлыҡ теле, -
Унан башҡа минең илем юҡ;
Илен һөймәҫ кенә телен һөймәҫ,
Иле юҡтың ғына теле юҡ ”тигән шиғыр юлдарын иҫемә төшөрҙөм. Әйтерһең дә, уҙған быуатҡа төбәп түгел, бөгөнгөгә, беҙҙең хәҙергә хәлебеҙгә ҡарап әйтелгән был һүҙҙәр. Ата-бабаларыбыҙҙың иң изге аманаты- әсә телен һаҡлап ҡалыу- беҙҙең иң мөҡәддәс бурысыбыҙ.”
3-сө уҡыусы:
“ Көндәлегемдең тәүге юлдары халҡым, илем, телем тип янып йәшәгән шәхес тураһында уйланыуҙар менән башланып китеүенә сикһеҙ ғорурланам. Дөйөм алғанда, Башҡортостандың халыҡ шағиры Р.Бикбаев һүҙҙәре менән әйткәндә: “Рәми Ғарипов үҙе ҡыҫҡа ғүмерле булһа ла, оҙон ғүмерле ижад ҡалдырҙы. Эйе, Рәми Ғарипов ысын мәғәнәһендә халыҡ шағиры булып халҡыбыҙ хәтерендә мәңгелек урын алды. Киләсәктә мин уның шиғырҙарын күберәк уҡып, мәғәнәләренә нығыраҡ төшөнөрмен, тип ышанам.”
Дәрескә рефлексив анализ
Уҡыусыларҙың эшмәкәрлеген баһалау.
- Бөгөн дәрестә нимәгә өлгәштек?
- Үҙегеҙгә ниндәй фәһем алдығыҙ?
- Киләсәк тормошҡа ниндәй маҡсаттар ҡуйҙығыҙ?
Йомғаҡлау
Яҡты киләсәк– үҙебеҙҙең ҡулда! Шуның өсөн дә, аяҙ, матур, бәхетле киләсәк өсөн тырышып уҡыу, дөрөҫ маҡсаттар ҡуйыу, ҡатмарлы тормошта урын табыу- төп бурысыбыҙ, тип уйлайым.
Рәми үҙенең бөтә булмышын үҙе хаҡында түгел, ә иле, халҡы өсөн янып-ярһып йәшәүгә, илен, халҡын ҙурлауға бирә. Үҙе хаҡында түгел, иң элек һөйгән халҡы, уның йыры, моңо, теле хаҡында ҡайғырта. Шуға ла уның үҙе лә, әҫәрҙәре лә үлемһеҙ. Тимәк, уның өсөн киләсәк ишектәре һәр ваҡыт асыҡ.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
методическая разработка мероприятия "Языковой марафон"
Внеклассная работа является неотъемлемой частью современного процесса обучения, в том числе и обучения иностранным языкам. Она усиливает мотивацию учащихся, позволяет им проявить себя не только в рамк...
Методическая разработка мероприятия посвященного перелету В. Чкалова
В современных условиях, когда в стране предпринимаются попытки деидеологизировать общество важнейшим направлением является воспитание у детей и подростков патриотизма, чувства любви и гордости з...
Методическая разработка мероприятия, посвященного 70-летию начала Великой Отечественной Войны на тему: «70 лет уже минуло с начала грозной той войны…»
мероприятие, посвященное началу ВОВ...
Методическая разработка мероприятия, посвященного 70-летию начала Великой Отечественной Войны на тему: «70 лет уже минуло с начала грозной той войны…»
мероприятие, посвященное началу ВОВ...
Методическая разработка мероприятия "В жизни всегда есть место подвигу"
Методическая разработка мероприятия «В жизни всегда есть место подвигу» и конференции, приуроченных к 25-летию аварии на Чернобыльской АЭС.Жанр коллективного творческого дела – конференция.Черед...
Методическая разработка мероприятия «Моя семья»
Методическая разработка мероприятия «Моя семья»Формы учебной работы: занятие для учащихся 3 класса.Тема занятия: «Моя семья»Цель: Формирование убежденности о важности семьи в жизни каждого...
Методическая разработка мероприятия «Я хочу всё знать о праве» возраст учащихся 10 -17 лет
Цель: создать информационное наполнение сайта о правах ребёнка и для ребёнка, на котором в доступной форме будут представлены материалы о правах и обязанностях детей и который будет способ...


text:
Доклад на тему "Актуальные проблемы при изучении башкирского языка"
материал
Изучение родных и государственных языков в организовано в соответствии с Законами «Об образовании», «О языках народов Республики Башкортостан», государственной программы сохранения, изучения и развития языков народов Республики Башкортостан.
В центре внимания современной школы находится личность, которая воспитывается и развивается в поликультурном обществе. Язык является важнейшим признаком нации, он сохраняет и передает из поколения в поколение сведения об истории и культуре нации, нравах и обычаях, оказывает мощное влияние на этническое самосознание, которое заставляет людей все чаще обращаться к народным истокам, национальным корням. Рост культурного уровня населения выражается в желании знать и понимать свой родной и государственный башкирский язык, обучать своих детей родным языкам. Вопросы национального образования являются приоритетными в современной образовательной политике Республики Башкортостан.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡорт телен уҡытыуҙа актуаль проблемалар
Автор :Мусина Дамира Сагитовна
Башҡортостан Республикаһы мәктәптәрендә туған телде, дәүләт теле булараҡ башҡорт телен өйрәнеү ҡарала. Башланғыс синыфтарҙан уҡ туған телде өйрәнә башлар алдынан иң тәүҙә: өндәрҙе дөрөҫ әйтергә өйрәтеү, һәр һүҙҙең мәғәнәһен аңлатыу, һөйләмдәр төҙөү һәм дә уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереү төп ролде уйнай. Уҡытыусы, балаларҙың йәш үҙенсәлектәрен өйрәнеп, ошондай мәсьәләләрҙе сисеү юлдарын, алымдарын һәм телде үҙләштереүгә йүнәлтелгән эффектлы алымдарҙы эҙләй. заман менән бер юлдан атлап, яңынан – яңы башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә эффектлы юлдар эҙләгәндә һәм тапҡанда, туҡтауһыҙ камиллашҡанда ғына ыңғай һөҙөмтәләргә ирешеп була, уҡыусыларҙы һәр ваҡыт яңы технологиялар менән тәьмин итергә, яңы асыштар булдырырға, артабан да башҡорт телен - туған телебеҙҙе нығытыу өҫтөндә эшләргә лә эшләргә.
Бөгөнгө көнгә Башҡортостан Республикаһы мәктәптәрендә туған телде, дәүләт теле булараҡ башҡорт телен өйрәнеү ҡарала. Башланғыс синыфтарҙан уҡ туған телде өйрәнә башлар алдынан иң тәүҙә: өндәрҙе дөрөҫ әйтергә өйрәтеү, һәр һүҙҙең мәғәнәһен аңлатыу, һөйләмдәр төҙөү һәм дә уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереү төп ролде уйнай. Уҡытыусы, балаларҙың йәш үҙенсәлектәрен өйрәнеп, ошондай мәсьәләләрҙе сисеү юлдарын, алымдарын һәм телде үҙләштереүгә йүнәлтелгән эффектлы алымдарҙы эҙләй.
Яңы информацион-технологик осор йәш быуын башҡорттарынан хәҙерге кешегә мотлаҡ кәрәк булған белем, тәжрибә, компьютерҙы белеү, функциональ белем, үҙ тормошоңдо ҡора белеүҙе талап итә.
Беренсенән, уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә балаларҙы башҡортса өйрәтеүҙә төрлө психологик үҙенсәлектәр иҫкә алына.
Мәҫәлән, рус мәктәптәрендә уҡыусылар бер кимәлдә башҡорт телен үҙләштерә алмай. Башҡорт телен бер аҙ аңлай белгән һәм бөтөнләй ҙә аңламаған уҡыусылар бар. Был иһә үҙенсәлекле уҡытыуҙы талап итә. Телде өйрәнеү бурыстары итеп—башҡорт телен өйрәнеү, уны ҡулланыу, грамматик нормаларын билдәләү, башҡалар менән аралашыу, һөйләшеү…
Өсөнсөнән, бәләкәй синыф уҡыусыларының хәтерләү һәләте үҫеш ала. Улар ишетеп, күреп иҫтә ҡалдыра алалар. Дәрестә телмәр үҫтереү өҫтөндә эш алымдары ҡулланыу кәрәк: һорауҙарға яуап биреү, тиҙәйткестәр, һанашмаҡтар, шиғырҙар, тел шымартҡыстарҙы үҙ аллы, хор менән ҡабатлау, иң мөһиме--өндәрҙе дөрөҫ әйтә белеү. Синыфта бөтә бала ла бер төрлө ҡатнашмай. Йомшағыраҡ уҡыған уҡыусылар менән йышыраҡ эшләү, телмәрҙәрен үҫтереү—уларҙы нығыраҡ йәлеп итеү—һәләттәренә ярашлы эштәр, биремдәр тәҡдим итеү мөһим.
Шулай уҡ уйын барышында, сараларҙа ла уҡыусы үҙенең тел сараларын дөрөҫ ҡуллана белеүен күрә белергә тейеш, бил иһә уҡыусының мөмкинлек булған һайын хуплауы булышлыҡ итә.
Уҡыусылар менән индивидуаль эштәр ҙә мөһим урын алып тора: синыфта уҡыусыларҙың эш төрҙәре төрлөсә була. Шунлыҡтан бер төркөм уҡыусылар менән дә шәхси рәүештә эш алып барыла. Дәрестә, айырыуса бәләкәй синыфтарҙа күргәҙмәлелек ҙур роль уйнай: сюжетлы картиналар, открыткалар, һүрәттәр, магнитофон яҙмалары, видеофильмдар киң ҡулланыла.
Үҙемдең эш тәжрибәмдән сығып ҡарағанда, мин дәрес планын төҙөгәндә маҡсаттан башлайым, уға ирешеү юлдарын билдәләйем. Һүҙ байлығын үҫтереү, телмәрҙе тыңларға, шунда уҡ аңларға, диалог, монолог кеүек телмәр күнекмәләре ярҙамында һорауҙарға аңлы, тулы яуап биреү күнекмәләре үткәрәм. Мәктәптә рус телле балаларҙың күбеһе дәрестән тыш башҡортса аралашыу хоҡуғынан мәхрүм. Шуға өйрәнелгән һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе дөрес һайын төрлө формала иҫкә төшөрәбеҙ. Грамматика өйрәнгәндә башҡорт һәм рус орфографик ҡағиҙәләрен сағыштырабыҙ, айырмаларын билдәләйбеҙ.
Дәрес барышында уҡыусылар алдына проблемалы һорау ҡуям һәм дәрес аҙағында ошо һорауға яуап табырға кәрәклеген аңлатам. Бындай ситуациялар уҡыусыларҙы уйланырға мәжбүр итә, танып-белеү һәләтен үҫтерә.
Түбәнерәк синыфтарҙа “Шиғриәт тулҡынында” , “Урманға сәйәхәт” , “Китапханала” кеүек туҡталыштар, физминуттар өйрәнеү йәнле үтә. Берәй күнегеүҙе ярыш формаһында, төркөмләп ярышыу һымаҡ эштәр уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уята.
Юғары синыфтарҙа уҡыусыларҙың башҡорт теле буйынса белемдәре бай. Иркен аралаша белеү, фекер алышыуҙары, телмәрҙәре үҫешкән була. Дәрестәрҙе төрләндереү буйынса индивидуаль карточкаларҙағы биремдәрҙе башҡарыу, схемалар төҙөү, үҫтереүсе система буйынса логик мәғәнәле моделдәр эшләү һәр яҡлап та логик фекерләү һәләттәрен үҫтерә. Ошо йәһәттән башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинентында айырым папкаларҙа уҡытыусы, уҡыусыларҙың төҙөгән моделдәре тупланып тора. Ижади эш дәфтәрҙәрендә лә уҡыусыларҙың ижади эштәре төрлөсә. Тимәк, бер уҡыусы шиғырҙы оҫта яҙһа, икенсеһе—кроссворд, ребус төҙөй, өсөнсөһө--хикәйә яҙа һ.б. Бөгөнгө көндә уҡыусылар өй эштәрен ижади формаларҙа башҡаралар. Бындай эш төрҙәре уҡыусыларҙы ижади эҙләнеүгә этәрә, фекерләү ҡеүәһен, фантазияһын үҫтерә, һүҙҙең матурлығын, көсөн тоя белергә өйрәтә. Дәрестәрҙә башҡорт телендә донъя күргән баҫмаларға бер нисә минут күҙәтеү яһайбыҙ. Дежур булған уҡыусылар гәзит йәки журналдың яңы һаны тураһында ҡыҫҡаса белешмә әҙерләп килә. Балалар тәнәфестә кабинет китапханаһындағы “Аҡбуҙат”, “Йәншишмә”, “Аманат” баҫмаларын алып уҡый. Артабан иң һәйбәт эштәр һайлап алынып конкурстар ваҡытында ҡулланыла, йә иһә матбуғат биттәрендә лә баҫтырылып сыға. Ижади эшләүсе уҡыусылар үҙ эштәрен “Йәш хәбәрсе” түңәрәктәрендә дауам итәләр.
Предметҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү саралары күп. “Башҡорт фольклоры” түңәрәктәренә теләп йөрөүсе уҡыусыларыбыҙ бар. Ижади төркөм ағзалары бергә ижад итәләр, сәхнәлә оҫталыҡтарын күрһәтәләр, сценарийҙарҙа ҡатнашалар. Уҙған уҡыу йылында районда уҙғарылған “Башҡортостан ынйылары” конкурсында әкиәт яҙып, уны сәхнәләштереп күрһәттеләр. Әкиәт “Был урманға нимә булған? “ тип аталды. Район буйынса икенсе йыл инде беренсе урынды яулап барабыҙ. Һуңғы тапҡыр күрһәткән, ижад иткән әкиәттәре “Ялҡаулыҡ – хурлыҡ, тырышлыҡ – ҙурлыҡ” исемле булды. Уҡыусылар, әлбиттә, хайуандар тураһында яҙырға тырышалар һәм дә яңы быуын стилендә бәйләп яҙалар.
Мәктәп, район буйынса саралар, конкурстар айырыуса күп. Мәктәп күләмендә туған тел аҙналыҡтары, олимпиадалар, викториналар, йондоҙҙар сәғәте, мөғжизәләр яланы уҙғарылып ҡына тора.
Йыл һайын район, республика күләмендә предметтар буйынса ғилми – тикшеренеү эштәре ҙур ролде уйнай. Башҡорт теленән дә теләп ҡатнашыусылар һаны йылдан – йыл арта бара. Иң тәүҙә мәктәп күләмендә уҙғарыла. Был тикшеренеү эштәрендә юғары синыф уҡыусылары йәлеп ителә. Башҡорт теленән “Мостай Кәрим трагедияларында рухи азатлыҡ проблемалары”, “Краснокама районы топонимикаһы” тип аталған тикшеренеү эштәре алып барыла.
Дәрестәрҙә хәҙерге ваҡытта яңы мәғлүмәти технологиялар ҡулланыу отошло. Был уҡыусыларҙа ла шулай уҡ ҡыҙыҡһыныу уята. Компьютер ярҙамында дәрес үткәреү, уның аша күнегеүҙәр, тестар башҡарыу, эҙләнеү уҡыусылар өсөн яңылыҡ алыу. Мәктәптәрҙә күптән Интернет селтәрҙәре тоташҡан. Ә инде Интернет селтәрҙәре аша ла мәғлүмәттәр эҙләү - хәҙерге заман уҡыусылары өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә булдырылған.
Берәй сараларҙа ла шулай уҡ проекторҙар менән ҡулланырға ла мөмкинлектәр етәрлек.
Шулай итеп, заман менән бер юлдан атлап, яңынан – яңы башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә эффектлы юлдар эҙләгәндә һәм тапҡанда, туҡтауһыҙ камиллашҡанда ғына ыңғай һөҙөмтәләргә ирешеп була, уҡыусыларҙы һәр ваҡыт яңы технологиялар менән тәьмин итергә, яңы асыштар булдырырға, артабан да башҡорт телен - туған телебеҙҙе нығытыу өҫтөндә эшләргә лә эшләргә.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Проблема мотивации изучения иностранного языка в обучении и роль познавательной мотивации в этом процессе
Понятие мотивации. Познавательная мотивация Формирование мотивации учения в школьном возрасте без преувеличения можно назвать одной из центральных и фундаментальных проблем современной школ...
проблемы в изучении английского языка
проблемы в изучении английского языка...
Психологические проблемы в изучении иностранного языка
Какие психологические проблемы в изучении иностранного языка существуют....
Доклад "Использование проектной методики на уроках башкирского языка и литературы"
Использование проектной методики на уроках башкирского языка....
Доклад "Влияние многонациональной среды на изучение иностранных языков"
Характерным для Северо-Кавказского суворовского военного училища является то обстоятель dfa тво, что оно по своему составу является полилингвальным. В настоящее время в училище обучаются представители 19 ...
Актуальные проблемы в изучении английского языка
Эссе на тему "Актуальные проблемы на уроках английского языка и пути их решения"...
Проблема мотивации изучения иностранного языка в обучении и роль познавательной мотивации в этом процессе
Понятие мотивации. Познавательная мотивация Формирование мотивации учения в школьном возрасте без преувеличения можно назвать одной из центральных и фундаментальных проблем современной школы, так...


text:
"Алтын тирмә"уйыны
методическая разработка
Уйын сценарийы
Скачать:
Предварительный просмотр:
“Алтын тирмә” уйынының сценарийы.
“Айыуҡай” балалар баҡсаһы.
Алып барыусы: Хәйерле көн хөрмәтле ҡунаҡтар!Бөгөн “Айыуҡай” балалар баҡсаһында “Алтын тирмә” уйыны.Һәм мин алып барыусы Сәлимә Усманова һеҙҙе ихлас сәләмләйем. Бөгөнгө уйын-Башҡортостандың ете мөғжизәһенең береһе-мәшһүр “Урал батыр” эпосына арнала.
«Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының бөйөк ҡомартҡыһы, ата-бабаларыбыҙ быуындан-быуынға тапшырған бай хазина — ауыҙ-тел ижадының һоҡланғыс өлгөһө. Ул үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте яғынан донъяла билдәле башҡа ошо жанр әҫәрҙәре менән бер кимәлдә тора. Эпоста башҡорт халҡының асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр үҙенсәлекле итеп сағылдырылған.
“Урал батыр” эпосын үҙен башҡорт тип һанаған һәр кеше уҡырға, өйрәнергә,ҡыҙыҡһынырға тейештер.Әгәр ҙә беҙҙең башҡорт милләттенең киләсәге булһын тиһәк,балаларыбыҙ ныҡлы тамырҙан һут алһын тиһәк, беҙ үҙебеҙҙең боронғоно, тарихыбыҙҙы белергә һәм балаларыбыҙға өйрәтергә бурыслыбыҙ!Тарихты өйрәнмәһәк һәм өйрәтмәһәк, беҙ роботтарға әйләнәсәкбеҙ. Ә тарихты дөрөҫ өйрәтеү өсөн,иң беренсе үҙебеҙ өйрәнергә бурыслыбыҙ.Ошо йәһәттән беҙҙең “Айыуҡай” балалар баҡсаһында, республика “Аҡ тирмә” үҙәгенең филиалы булып,”Урал батыр” балалар баҡсаһы проекты булдырылды.Һәм эштәр башланды.Прект һәм уның маҡсаты,башҡарылған тәүге эштәр тураһында өлкән тәрбиәсе Гөлсөм Шаһибал ҡыҙы һөйләй.Рәхим итегеҙ!
Альбекова Гөлсөм Шаһибал ҡыҙы сығышы.Экранда “Урал батыр” проекты.
Хөрмәтле коллегалар, беҙ барыбыҙ ҙа эпос менән танышбыҙ,таныша башланыҡ,беҙҙең балалар баҡсаһы ошо йүнәлештә эш башланы һәм беҙгә ҙур яуаплылыҡ өҫтәне. Бөгөнгө уйында үҙебеҙҙе тикшерәбеҙ, һорауҙарға яуап биреп,белемебеҙҙе нығытасаҡбыҙ.Хәйерле сәғәттә!Уңыштар һеҙгә!
Бөгөн беҙҙә ике команда ҡунаҡта!Командалар менән танышып, сәләмләшеп алайыҡ!Рәхим итегеҙ!
Командалар менән танышыу.
Алып барыусы:Уйын өс турҙан тора.Дөрөҫ яуаптар тәңкәләр менән баһалана.Дөрөҫ яуапҡа бер тәңкә.
Беренсе тур һорауҙары “Кем сосорак”
-Урал батыр эпосының килеп сығыуына нисә йыл?( Эпосҡа 4000-дән ашыу йәш, ә яҙылып а 315e ыныуына – 117 йыл)
-эпос нисә юлдан тора?(4576)
-эпосты тулыһынса ятлаусы,башҡортостандың данын күтәреүсе бала?
-урал батыр эпосы нисә телгә тәржемә ителгән,ниндәй?( • рус • инглиз
• немец • венгр төрөк фин абхаз әзербайджан..йәһүд яҡут )
-...Бураланған дөйәләй,
Ҡанһыраған айыуҙай
Күҙенә ҡан һауҙырып,
Күҙ ҡабағын тойзороп,
Ужар сәсеп, мат ҡурып,
Ҡабан сусҡа елкәле,
Филдәй йыуан балтырлы,
Ҡымыҙ тулған һабалай,
Имәнес йыуан ҡорһаҡлы...
Тип ниндәй персонаж һүрәтләнгән?
-Борон-борон борондан...дауам итегеҙ,нисә юлы иҫегеҙҙә ҡалған икән?
(Кеше-маҙар килмәгән,
Килеп аяҡ баҫмаған,
Ул тирәлә ҡоро ер
Барлығын һис кем белмәгән,
Дүрт яғын дингеҙ уратҡан
Булған, ти, бер урын.
Унда булған, ти, борон,
Йәнбирҙе тигән ҡарт менән
Йәнбикә тигән бер ҡарсыҡ
Ҡайҙа барһа, уларға
Ул урында юл асыҡ.
Был ҡарт менән был ҡарсыҡ
Ҡайҙан бында килеүен,
Ата-әсә, ер-һыуы
Ҡайҙа тороп ҡалыуын
Үҙҙәре лә онотҡан, ти;
Икәүҙән-икәү шул ерҙә
Башлап ғүмер иткән, ти.)
-ямантау нимәнән килеп сыҡҡан?
Ҡобайырҙа ике юл тураһында әйтелә?ниндәй юлдар икән?
Һулға китһәң юл буйы
Уйын-көлкө төн буйы.
Уңға китһәң юл буйы
Илау-һыҡтау йыл буйы...
Рәхмәт,шулай итеп беренсе тур тамам,тәңкәләрҙе һанайыҡ.
Тәңкә һанау.баһалау.
Алып барыусы:икенсе турға күсер алдынан,уйын шартын аңлатайым. Был турҙа 12 һорау.яуаптар варианттарҙа бирелгән,дөрөҫөн һайлап алырға кәрәк.
-икенсе турға күсер алдынан һәр команда ҡумыҙҙарҙа музыкаль күстәнәс әҙерләне.әйҙәгеҙ бер команданы тыңлап китәйек.
Ҡумыҙҙа көйҙәр тыңлау.
Алып барыусы:әйҙәгеҙ икенсе турҙы башлайбыҙ!экранда һорауҙар,һәр команда алмашлап берәр һорауға яуап бирәбеҙ.
Икенсе тур “кем башлыраҡ” тип атала.
Экранда һорауҙар,яуап биреү.
Һәр һорауға ике тәңкә бирелә.
Алып барыусы:өсөнсө турҙа яуаптар өсөн өс тәңкә бирелә.
Өсөнсө турға күсер алдынан ҡумыҙҙа икенсе команданың көйҙәрен тыңлайыҡ.
Ҡумыҙҙа көйҙәр тыңлау.
Алып барыусы: хәҙер командаларҙың бер-береһенә әҙерләгән һорауҙарын тыңлайыҡ.
Һорауҙар-яуаптар.
Алып барыусы:шулай итеп уйын аҙағына етте,тәңкәләр һанайыҡ.
Тәңкәләр һанау ,еңеүселәрҙе билдәләү.
Ҙур рәхмәт,хөрмәтле алтын тирмә ҡунаҡтары!матур уйын бүләк иттегеҙ.һеҙгә һаулыҡ,эшегеҙҙә уңыштар,эпосты өйрәнеүҙә ҡыҙыҡлы асыштар теләйбеҙ!
Һеҙ-балалар баҡсаһында балаларҙы милли рухта,милли тәрбиәлә,көслө рухлы,аҡыллы итеп тәрбиәләүсе,үҫтереүсе хеҙмәткәрҙәр! Эшегеҙ,башланғысығыҙ уң булһын!!!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
“Тирмә –тирмә тирмәкәй”
“Тирмә –тирмә тирмәкәй”«Коррекционн - үҫеш эшендапсихик уҫеше тотороҡланған балалар өсөн”...
Музыкальное развлечение в подготовительной группе детского сада "В тирмах большого города"
Развлечение "В ритмах большого города" является итогом работы с детьми по разучиванию различных видов танцев....
Авторская разработка "Четыре юрты" - "Дүрт тирмә"
Музыкальная игра для развития тембрового слуха дошкольников с помощью звуков природного материала...
"Алтын тирмә" уйыны
Баҡсабыҙҙың педагогтары араһында "Урал батыр" эпосы буйынса үткәрелгән "Алтын тирмә" уйынының барышы...
"Алтын тирмә" уйыны
Педагогтар араһында башҡорт халыҡ эпосы "Урал батыр" буйынса үткәрелгән "Алтын тирмә" уйынының сценарийы...
"Алтын тирмә" уйын
Материал...


text:
"Күс айырыу байрамы"
методическая разработка
Байрам сценарийы
Скачать:
Предварительный просмотр:
Борон-борон заманда...
Максат:
- Башҡорт халыҡ әкиәттәре менән таныштырыу;
- Ауыҙ -тел ижады өлгөләре аша балаларға әхлаҡ тәрбиәһе биреү;
- халыҡ ижадын өйрәнеүгә ынтылыш тәрбиәләү, уны һаҡлау һәм байытыу.
Йыһазландырыу: 1.Декорация. Әкиәт геройҙары.
2. Проектор .Әкиәттәргә слайдтар
Ҡатнашыусылар: Әкиәтсе апай,әкиәт геройҙары,балалар.
Байрам барышы:
Зал матур итеп биҙәлгән.Иҙәндә балаҫтар, тирмә эсе һымаҡ күренеш. Проекторҙа “Борон –борон заманда” тигән яҙыу.
Залға йомғаҡ, артынан балалар килеп инә.Серле генә көй.Тауыш ишетелә:
Тауыш:Һаумыһығыҙ балалар!Беҙҙең илгә рәхим итегеҙ!
Балалар аптырашып бер-береһенә, тауыш ишетелгән яҡҡа ҡарайҙар.
Тауыш:Һеҙ борон-борон заманда балалар!Рәхим итегеҙ!
Проекторҙа төрлө әкиәт геройҙары күрһәтелә башлай.Шул ваҡытта төрлө геройҙар залға килеп сыға. Әбей,Бабай, Батыр,Төлкө, Ҡуян, Бүре, Айыу,Кәзә һәм бәрәстәре,Убырлы ҡарсыҡ, Аждаһа.
Тауыш: Һеҙ әкиәттәр илендә,серле донъяла балалар.
Балалар сығыш яһай.
1-се бала:
Йомро-йомро йомғағым,
Алдан китте тәгәрәп.
Әкиәт донъяһына
Беҙҙе килтерҙе тиҙерәк.
2-се бала :
Әкиәт иле – серле,
Әкиәт иле – йомаҡ.
Әкиәттәр илендә-
Булабыҙ бөгөн ҡунаҡ.
3-сө бала :
Ул илдә бар аждаһа,
Дейеү оса, ҡотороп.
Убырлы ҡарсыҡ йөрөй
Кемгәлер этлек ҡороп.
4-се бала :
Әкиәт илендә бар
Тылсымлы кейек-ҡоштар.
Әйҙә, шул серле илдә
Булайыҡ бергә, дуҫтар!
Әбей : Әкиәт – халыҡ ижадында бик борондан килә һәм киң таралған. Халыҡ араһында уны “ҡарһүҙ” тип тә йөрөтәләр. Ул ҡарттарҙан ҡалған “Аҡыллы һүҙ” тигәнде аңлата, йәғни ҡара замандан(бик борондан) һөйләнеп килгән һүҙ. Һеҙҙең күбегеҙҙең өлкәндәрҙең әкиәт һөйләгәнен ишеткәнегеҙ бар. Ул, ғәҙәттә, “ борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер әбей менән бабай”, тип башлана һәм “әле лә йәшәп яталар, ти”, тип тамалана.
Бабай: Бала саҡ тураһында иң яҡты иҫтәлектәр әкиәттәр менән бәйле. Изгелек һәм яуызлыҡ, мөхәббәт һәм нәфрәт, дуҫтар һәм һатлыҡ йәндәр тураһында тәүге һабаҡтар нәҡ әкиәттәрҙән башланды. Нәҡ әкиәттәр аша беҙ хыялдарыбыҙҙа булһа ла Ҡамыр батырға, Урал батырға, Һыуһылыуға, Һомайға әүерелдек. Әкиәттәр үҙендә халҡыбыҙҙың бөтмәҫ аҡылын туплай, уларҙа беҙҙең отҡорлоҡ та, зирәклек тә, матурлыҡ та, аҡыллылыҡ та сағыла.ал
Ҡуян: Балалар, һеҙ ниндәй әкиәттәр беләһегеҙ?
(хайуандар тураһында-айыу, бүре,ҡуян,кәзә һәм бәрәстәре үтәләр)
батырҙар тураһында –Батыр, аждаһа үтә)
тылсымлы әкиәттәр- Убырлы ҡарсыҡ. Аждаһа)
тормош-көнкүреш әкиәттәре –әбей менән бабай),
алдауыс әкиәттәр
Бик дөрөҫ балалар. Ә беҙгә әкиәттәрҙе күберәк кемдәр һөйләй?
(өләсәйҙәр, инәйҙәр, ҡартинәйҙәр, әсәйҙәр, апайҙар)
Төлкө: Дөрөҫ. Бөгөн беҙ ҡунаҡҡа Әкиәтсе апайҙы саҡырҙыҡ.Өй декорацияһынан тәҙрәнән Әкиәтсе күренә.
(Әкиәтсе апай )
Әкиәтсе апай: Һаумыһығыҙ, минең бәләкәстәрем!
Балалар: Һаумыһығыҙ, Әкиәтсе апай!
Әкиәтсе апай: Һеҙҙән саҡырыу хәбәре килеү менән, юлға сыҡтым. Бик ашыҡтым,килеп етмәм тип ҡурҡтым.Тылсымлы ҡумтамды ла үҙем менән алдым.
Балалар: Ҙур рәхмәт, Әкиәтсе апай. Беҙ бик көткән инек. Тылсымлы ҡумтаң ҙур күренә, әллә яңы әкиәттәр алып килдегеҙме?
Әкиәтсе апай: Алып килдем, алып килдем. Хәҙер яңы әкиәтемде һөйләйем:
-Борон заманда булған , ти бер батша.
Ул яһаттырған, ти, бик матур бер баҡса.
Баҡсаның ҡоймаһы булған, ти, таштан,
Һөйләйемме әкиәтте баштан?
Балалар: Шаяртма инде, Әкиәтсе апай. Һөйлә инде.
Әкиәтсе апай: Балалар, ҡарағыҙ әле, беҙгә бөгөн күпме ҡунаҡтар килгән. Улар ҙа бит әкиәт һөйләргә әҙерләнгән, әйҙәгеҙ уларға һүҙ бирәйек.
Әкиәтсе апай: Шулай итеп Башҡорт халыҡ әкиәте “Айыу менән төлкө” әкиәте. Өлкәндәр төркөмө.
“Айыу менән төлкө” әкиәте сәхнәләштерелә.
Әкиәтсе апай : Киләһе әкиәтебеҙ “Бүре һәм кәзә бәрәстәре”.(уртансы төркөм)
Әкиәтсе апай: Бына бит ниндәй матур әкиәттәр беләһегеҙ!Афариндар!Тағы ла әкиәт һөйләйбеҙ тиҙәр беҙҙең балалар!
Логопед төркөм беҙгә “Эш табылды” тигән әкиәт тәҡдим итә.
Әкиәтсе апай: Башҡорт халыҡ әкиәте “Шаян бесәй”ҙе ҡарап китәйек.
Әкиәтсе апай: Афарин, балалар. Әкиәттәрҙе бик яратаһығыҙ икән. Бик матур итеп әкиәттәр сәхнәләштерҙегеҙ! Әкиәт иленә йышыраҡ килегеҙ!Рәхмәт һеҙгә,бәләкәстәрем!
Балалар: Һау бул, Әкиәтсе апай. Рәхмәт һеҙгә.(Өй тәҙрәһе ябыла)
Тауыш: Рәхмәт балалар!Серле әкиәт донъяһында тағы ла көтөп ҡалабыҙ!
Күмәк йыр һәм бейеү. Әкиәт геройҙары һәм балалар бейей.
Серле әкиәт донъяһында,
Шундай күңелле ,рәхәт.
Тәрбиә һәм тылсымдарың өсөн.
Әкиәтем һиңә,рәхмәт!!
Борон-борон заманда тип
Башлана беҙҙең бала саҡ!
Әкиәтле һәм күңелле
Үтһен беҙҙең бала саҡ!
Йомро-йомро йомғағыбыҙ
Тәгәрәһен туҡтамай!
Серле әкиәт илендә,
Осрашайыҡ гел шулай!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Шежере-байрамы
«Свою родословную знай, традиции семьи уважай, почитай!»...
Кәкүк сәйе байрамы.
Кәкүк сәйе байрамы. Маҡсат:1. Боронғо йолаларҙы кире ҡайтарыу.2. Балаларҙың ижади һәләтен үҫтереү.3. Йолаларға ҡарата, башҡ...
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)Маҡсат: Халыҡтыӊ боронғо йолаларын ҡыҙыҡhыныу уятыу, тирə-яҡ мөхиткə hөйөʏ həм hаҡсыл мөн...
Сәскәләр байрамы
Уртансылар төркөмө өсөн фольклор байрамы сценарийы...
Бал байрамы
Данный сценарий будет интересен музыкальным руководителям, воспитателям и педогогам дополнительного образования...
Нардуған байрамы
Нар-нар-Нардуған!Нардуғанға кил туған!...
КОНСПЕКТ совместной деятельности педагога и детей (НОД) по теме «Празднование Курбан байрама»
познакомить детей с традициями проведения крымскотатарских праздников, поддержать у детей интерес к обычаям и традициям этнического народа Крыма. Познакомить с культурой, с ремеслами крымс...


text:
Ж.Киекбаев
презентация урока для интерактивной доски по чтению
презентация
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1Ж.Кейекбаевтың ”Туғандар һәм таныштар”романында халыҡ ижадының сағылышы.
Слайд 2
Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев (1911-1968)
Слайд 4
Теләк-нәсихәт мәҡәл-әйтемдәре: -Татлы телгә ышанма,ти халыҡ. -Әсә һүҙе – тәңре һүҙе. -Күпте белһәң,тиҙ ҡартайырһың. -Былтыр ҡыҫҡанға быйыл ҡысҡырмайҙар .
Слайд 5
. Батырҙар тураһында: -Батырһыҙ ил- инәһеҙ ҡалған күс. -Атаң ҡаны- ил батырҙар ҡаны. -Батырға ла ял кәрәк.
Слайд 6
Тыуған ил тураһында: -Ил өҫтөндә сәпсек үлмәй. -Ил яҙмышы- ир яҙмышы. -Ил бәхете- ир бәхете.
Слайд 7
Тормош-көнкүреш тураһында: -Өмөтһөҙ тормош – ул тамуҡ. -Кешенең аты туҙғансы,үҙеңдең тайың туҙһын. -Етем йәне – ете ҡат. -Донъя кешегә бер битен,бер артын күрһәтә. -Аттан ала ла тыуа,ҡола ла тыуа.
Слайд 8
Яҙмыш тураһында: -Әсәйең үгәй булһа,атайың еҙнәй була. -Алманың аҫылын ҡорт ашай. -Тимерҙе ҡыҙыуында һуҡҡан яҡшы. -Ҡыҙғандыҡын ҡыҙыу эт ашаған.
Слайд 9
Белем,аҡыл тураһында: -Байлыҡ аҡыл ятҡырмай, ярлылыҡ аҡыл таптырмай. -Ҡыҙ бала уҡып мулла булырмы ла,суҡып ҡарға булырмы.
Слайд 10
-Өй түбәһендә алама юрғаным ята(йондоҙло күк). -Өй ҡыйығында ярты икмәк (ай). -Китеп бара юлы юҡ,һоҫоп алдым-юлы юҡ (һыу).
Слайд 11
Урал тауҙарынан Алтайғаса Йәйелеп ята башҡорт далаһы. Шул далала артабан да иркен Йәшәү теләй башҡорт балаһы.
Слайд 12
Кеше хәлен кеше белмәй, Үҙ башына төшмәһә.
Слайд 13
Атаҡайым,бура бурайһың, Ике салғыйҙарың һыҙғанып, Атаҡайым мине йәштән бирҙең, Бер ҡабымҡай ашың ҡыҙғанып. Кәңәш түрҙәрендә әсәкәйем Уйламай ҙа шунда ултыра. Үгәй ҙә генә түгел,үҙ әсәйем Һыҡтамай ҙа димләп ултыра.
Слайд 14
Һорауҙар “ Эйе” “ Юҡ” ! Бөгөнгө көндә халыҡ ижадын өйрәнеү кәрәкме? 95 % 5 % 2 Һеҙ бәләкәй саҡта олатай-өләсәйҙәрегеҙҙән тыңлаған әкиәттәрҙең тәрбиәүи әһәмиәте булғанмы? 100 % 3 Халыҡ ижады өлгөләре кешене рухи яҡтан үҫтерәме? 85 % 15 % 4 “ Халыҡ ижадын белмәй тороп,халыҡтың тарихын белеп булмай” тигән фекер менән килешәһегеҙме? 67 % 33 % Анкета буйынса һығымта.


text:
Бармаҡ уйындары
методическая разработка по развитию речи
Ата-әсәләр өсөн консультация
Скачать:
Предварительный просмотр:
Телмәр үҫтереүҙә бармаҡ уйындарының әһәмиәте
Ата-әсәләр өсөн консультация
Баланың мейеһе бармаҡ осонда «урынлашҡан». Бармаҡ уйындары бала-ның ҡул мускулдарын нығытыуға, иғти-барын, хәтерен, фекерләү ҡеүәһен үҫтереүгә булышлыҡ итеү менән бер рәттән, телмәр үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.
Ҡул моторикаһы үҫешмәгән балалар ҡалаҡ йә ҡәләмде насар тота, аяҡ кейемендәге бауҙы бәйләй, өҫ кейемендәге төймәләрҙе эләктерә алмай. Уларға конструкторҙың деталдәрен йыйыуы, пазлдар, иҫәп таяҡсалары, мозаика менән эшләүе лә ҡыйын. Башҡа балалар яратып башҡарған пластилин әүәләү, аппликация яһауҙан да улар баш тарта. Бындай балаларҙың аң кимәле шул рәүешле башҡаларҙан артта ҡала бара.
Ғөмүмән, был балаларҙың донъяны танып белеүе лә етерлек кимәлдә үҫешмәй. Ҡул моторикаһының үҫешмәүе сабыйҙарҙың күңел торошона, үҙ-үҙҙәрен баһалауына ла йоғонто яһай. Ваҡыт үтеү менән бындай балаларға яҙырға өйрәнеүе лә ҡыйынға тура килә. Шуның өсөн ата-әсәләргә һәм белгестәргә ваҡ моторика үҫешенә ҙур иғтибар бүлеү кәрәк.
Мәҫәлән, 2,5 йәштә балаға кеше һүрәтен яһарға, төймәләр эләктерергә иртәрәк, әммә 4-5 йәштә улар таҫма, аяҡ кейеме бауҙарын бәйләй, кеше һүрәтен төшөрә белергә тейеш.
Балалар баҡсаһында бармаҡ уйындары менән таныштырыуҙы кескәй-ҙәрҙән башлап бер нисә төркөмгә бүлеп ойоштороло. Тәүгеһендә балаға әйләнә-тирәләге предметтар, хайуандар бармаҡтар ярҙамында күрһәтелә. Был осраҡта күләгә театры (теневой театр) ҡулланыла. Фигураларҙы йомаҡтар, ҡыҫҡа юллы шиғырҙар менән бәйләү баланың телмәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә, ишетеү һәләтен камиллаштыра, ҡыҙыҡһыныуын уята. Бармаҡ театрын да балалар ҙур ҡыҙыҡһыныу менән башҡара.
Өлкәнерәк балалар менән төҫлө таяҡсаларҙан төрлө фигуралар төҙөйбөҙ. Уйындың был төрөндә балалар төҫтәр менән бергә геометрик фигураларҙы ла ҡабатлай. Шулай уҡ пунктир һыҙыҡтарҙы тоташтырыу ҙа балалар өсөн бик файҙалы.
Ҡул хәрәкәтсәнлеген үҫтереү түбәндәге ҡағиҙәләр ярҙамында тормошҡа ашырыла:
Баланы мәжбүр итергә ярамай, эште уға оҡшаған күнекмәләрҙән башлау зарур.
Күнекмәләр даими ҡабатланырға тейеш.
Баланың иғтибары һәм ҡыҙыҡһыныуы тиҙ кәмей, шуға күрә дәрестәр 3 йәшкә тиклем 5 минут тәшкил итһә, артабан ваҡыт һәм уйындар күләме арта бара. Эш процесында бала өсөн уңайлы темп һайлау ҙа мөһим.
«Юл һалыу». Балаларға фломастер менән ҡағыҙ битендә машинаның барған юлын күрһәтергә ҡушыу: «Тура барабыҙ, уңға боролабыҙ, алға елдерәбеҙ, һул яҡҡа китәбеҙ…».
«Хәреф төҙөү». Балаларҙан баҫма хәрефтәр төҙөү өсөн элементтар һайлатыу. Хәреф элементтары иҫәбе буйынса алфавит төҙөү.
Фланелеграфта овалдан, түңәрәктән, таяҡсанан һәм башҡа элементтарҙан хәрефтәр төҙөү.
«Иғтибарлы бул». Бер элементтан (О,С), ике элементтан (У, Г, З, Р) , өс элементтан торған хәрефтәр яҙырға.
Ғөмүмән, маҡсатҡа ярашлы эш һөҙөмтәһендә генә балаларҙың иғтибары, зиһене үҫешә. Ә проблемаларҙы алдан күреү, диагностикалау, уларҙы ваҡытында хәл итеү - уңыштың нигеҙе.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Бармаҡ уйындары
Бутыр-бутыр бутҡа бешә, Ҡарға бутҡа бешерә. Баш бармаҡ әйтә: -Әйҙә бутҡа бешерәйек. Имән бармаҡ әйтә: -Утын ҡайҙан алайыҡ?...
МОЯ КНИЖКА-БРОШЮРА С МОИМИ АВТОРСКИМИ ПАЛЬЧИКОВЫМИ ИГРАМИ "БАРМАҠ УЙЫНДАРЫ"
МОЯ КНИЖКА-БРОШЮРА С МОИМИ АВТОРСКИМИ ПАЛЬЧИКОВЫМИ ИГРАМИ "БАРМАҠ УЙЫНДАРЫ" , сделанное как методическое пособие для родителей для игр с малышами дома....
Ата-әсәләр өсөн консультация "Бармаҡ уйындары"
Баланың мейеһе бармаҡ осонда «урынлашҡан». Бармаҡ уйындары баланың ҡул мускулдарын нығытыуға, иғти...
Бармаҡ уйындары
Бармаҡ уйындары...
Бармаҡ уйындары
Бармаҡ уйындары...
Балалар баҡсаһында әкиәттерапия һәм бармаҡ уйындары
Балалар баҡсаһында әкиәттерапия һәм бармаҡ уйындары.Баланың мәктәпкәсә йәштәге осоры – тирә – йүнде йонтолоғоп өйрәнеү, күп кисерештәрҙе үҙенә тәплау һәм кеше шәхесе формалашыуында иң мөһи...
Бармаҡ уйындары!
Бармаҡ уйындары (Пальчиковые игры на башкирском языке для детей дошкольного и младшего школьного возраста )...


text:
Интерактив уйын «Ҡуянды тап»5-6 йәшлек балалар өсөн
Уйын ҡағиҙәһе: бала һүрәттәргә баҫып, төшөрөлгән предметтың атамаһын әйтеп үтергә тейеш. Асылған һүрәттәр артында ҡуяндар күренә һәм бала бөтә һүҙҙәр ниндәй өнгә башланғанын билдәләй һәм ҡуяндарҙы һанай, аҙағында «Ҡ» хәрефе килеп сыға. style.visibilityppt_xppt_yppt_wppt_hstyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilitystyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilitystyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilitystyle.visibilityppt_wppt_hstyle.visibilitystyle.visibility


text:
Балаларға патриотик тәрбиә биреү
проект
Балалар баҡсаһында патриотик тәрбиә
Скачать:
Предварительный просмотр:
Мәктәпкәсә йәштәге балаларға халҡыбыҙҙың
борондан килгән шөғөлдәре аша патриотик тәрбиә
биреү.
“Айыуҡай”балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Буранбаева Ә.Р.
Хөрмәтле ҡунаҡтар,коллегалар!
Бөгөнгө һөйләйәсәк һүҙемде Фәниә Чанышеваның “Бала өсөн” шиғырынан өҙөк менән башлар инем:
“Бар хәсрәтем,бар хәстәрем- бала өсөн,
Хөрмәтем дә,хеҙмәтем дә-бала өсөн.
Үкенеүҙәр,үтенеүҙәр- бала өсөн,
Йоҡоһоҙ төн,тынғыһыҙ көн- бала өсөн...”
Эйе,беҙ бөтәбеҙ ҙә балалар тип өҙгөләнәбеҙ,улар өсөн йәшәйбеҙ,сөнки балалар-беҙҙең киләсәгебеҙ.Бала тыуғас та тәүге белемдәрҙе ғаиләлә ала.Баланың ата-әсәһе,өләсәһе,олатаһы,тыуған йорто уның өсөн бәләкәй тыуған ил булып тора.Тыуған йорт- ҡатмарлы,күп яҡлы төшөнсә.Ул үҙ эсенә баланың тыуған ғаиләһен;ундағы ғаилә йолаларын;тәүге дуҫтарын;тыуған тәбиғәтен ала.Тыуған йортҡа һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә;һәр ваҡыт тәртиптә тоторға өйрәтеү-ата-әсәнең бурысы.Яйлап “тыуған өй” төшөнсәһе ҡатмарлаша бара.Был инде хәҙер тыуған урам,тыуған ҡала (ауыл),балалар баҡсаһы,мәктәп,һ.б.
Илһөйәрлек тойғоһо үҙенән-үҙе генә килеп сыҡмай.Уны тәрбиәләүҙә балалар баҡсаһының роле бик ҙур,сөнки кешелектең киләсәге,Ватан яҙмышы,ғаилә бәхете киләсәктә гражданин буласаҡ бәләкәй баланың бөгөн ниндәй тәрбиә алыуына бәйле.
“Илһөйәрлек хисен бишектән,балалар баҡсаһына йөрөй башлағанда уҡ тәрбиәләргә кәрәк.Шул саҡта ул хис-аңға үтеп инә”-тип яҙған М.А.Шолохов.Шуны иҫтә тотоп беҙҙең “Айыуҡай” балалар баҡсаһы тәрбиәселәре патриотик тәрбиә биреүгә ҙур иғтибар бүлә.
Беҙҙең балалар баҡсаһы Аҙнабаева Ф.Ғ ҡыҙы етәкселегендәге төркөм сығарған “Башҡортостан-тыуған илем” программаһы буйынса эшләй.Программала бирелгән темалар балаларҙа ғаиләгә,тыуған йортҡа,милләтебеҙгә,башҡорт халҡының тормош-көнкүрешенә,ғөрөф-ғәҙәттәренә һөйөү,ғорурлыҡ хистәре тәрбиәләүгә ҡоролған.
Беҙҙең Башҡортостаныбыҙ мөғжизәләргә бик бай.Башҡортостан! Был бер һүҙҙе әйтеү менән,шунда уҡ күҙ алдына Урал тауҙары,икһеҙ-сикһеҙ урмандар,борғаланып-борғаланып аҡҡан саф йылғалар,башҡорт тоҡомло аттар һәм,әлбиттә,хуш еҫле сәскәләрҙән һут йыйып йөрөгән,нәҙекәй билле,эшһөйәр бал ҡорттары килеп баҫа.Сөнки тыуған яғыбыҙ инде элек-электән матур тәбиғәте,сыҙамлы аттары,тәмле буҙаһы,ҡымыҙы,балы менән бар донъяға дан алған.Уларһыҙ Башҡортостанды күҙ алдына килтереп тә булмай.
Беҙҙең уртансылар төркөмөндә ошо мөғжизәнең береһе булған башҡорт балы менән таныштырабыҙ.Ата-әсәләр менән берлектә “Умартасылыҡ” проект эше эшләнелде. Умартасылыҡ халҡыбыҙҙың борон-борондан килгән шөғөлө, ҡортсолоҡҡа ҡыҙыҡһыныу йылдан-йыл арта бара.Башҡорт балының даны бөтә донъяға билдәле. Башҡорт балы- Украина салоһы, Швейцария сыры кеүек үк республикабыҙҙың визит карточкаһы булып тора. Бал ҡорто, башҡорт балы, уның файҙаһы тураһында күберәк белеү һәм балаларға еткереү теләге 3035 шо проект эшен эшләүгә этәргес булып тыуҙы.
Проект эшенең маҡсаты: балаларға балдың нисек,ҡайҙан алыныуы тураһында мәғлүмәт биреү; “бал ҡорто,солоҡ,умарта,умартасы”һүҙҙәре менән таныштырыу; бәйләнешле телмәр үҫтереү; бал ҡорттарына ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү; башҡорт халҡының шөғөлдәренә,йолаларына ҡарата ихтирам тойғоһо уятыу; балаларҙы бал ҡорттары кеүек егәрле,эшһөйәр итеп тәрбиәләү.
Һауа шарттары үҙгәреп,ер йөҙөндә сәскәле үҫемлектәр таралған осорҙа, 25-50 миллион йылдар элек, бал ҡорттары ғаиләгә берләшкән. Ғалимдарҙың фекеренсә, улар бөжәктәр араһында иң йәш төр.Донъяла миллионға яҡын төр бөжәк, шул иҫәптән сәскәгә һеркә күсереп, һут менән туҡланып яңғыҙ йәшәгән меңләп төр ҡорт иҫәпләнә. Шулар араһында бал ҡорто тәбиғәткә һәм кешегә килтергән файҙаһы менән беренсе урында тора. Улар тураһында кешеләр йырҙар сығарған, китаптар яҙған. Бындай ҙур иғтибарға башҡа бер тереклек тә әлегә лайыҡ булмаған.
Башҡорт балы…Был исем бар донъяға таныш. Тик кешеләр, ғәҙәттә, өҫтәлдә ултырған балдың тәмен һәм уның ҡайҙан икәнен генә белә. Өҫтәлгә килеп ултырғансы бал күпме һәм ниндәй юл үтә икән?Кәрәҙле бал ябай балдан нисек айырыла? Ошо һәм башҡа һорауҙарға балалар менән яуап эҙләп таптыҡ.
Алған белемдәребеҙҙе һүрәт төшөрөү,әүәләү,йәбештереү дәрестәрендә ҡулландыҡ.
Телмәрҙе үҫтереү өсөн бал ҡорттары тураһында “Айыу һәм бал ҡорттары” әкиәтен уҡып,уны сәхнәләштереп күрһәттек.Балаларға әкиәт бик ныҡ оҡшаны. Бал тураһында мәҡәлдәр өйрәндек .Мәҫәлән,Бал татлы, балдан бала татлы.(Баланың ни тиклем ҡәҙерле икәнен аңлаталыр.)
Бал ҡорттарына ҡағылған уйындар уйнау балаларҙы бал ҡорттары кеүек етеҙ,егәрле булыра өйрәтә. “Мин-умартасы” исемле режиссер уйынын балалар яратып уйнанылар. Был уйында умартасының эш ҡоралдары менән,уның кейемен кейеп үҙҙәрен умартасы итеп хис иттеләр.
Ата-әсәләр ҙә беҙгә зур ярҙам күрһәттеләр: балаларға уйынға атрибуттар,умартасы кейемен әҙерләнеләр; материалдар туплауға күп көс һалдылар.
Музыка дәрестәрендә бал ҡорттары тураһында йырҙар йырланыҡ,бейеүҙәр өйрәндек.
Проект эшенең йомғаҡлау сараһы итеп "Күс айырыу" йолаһы үткәрелде.Йоланың маҡсаты кескәйҙәргә мөғжизәле башҡорт балының шифаһы тураһында еткереү һәм уларҙы бал ҡортондай егәрле,тырыш итеп тәрбиәләү ине.
Был байрамда яңы умартаға күскән "бал ҡорттары" ҡыуанышып йырланылар,бейенеләр,шиғырҙар һөйләнеләр.Гөж килешкән кескәйҙәр үҙҙәре үк тиктормаҫ бал ҡорттарына оҡшап торалар ине. Өләсәй менән умартасы олатайҙың да ҡатнашыуы байрамға ҙур йәм өҫтәне.Бындай байрам балалар баҡсаһында тәүге тапҡыр үткәрелде.
Ҡөрьән-Кәримдә шундай сүрә бар, "Бал ҡорто" доғаһы.Унда Аллаһы Тәғәлә әйтә: "Мин был донъяға бал ҡорттарын яралттым.Улар, кешеләргә шифалы ризыҡ булһын тип, ағастарға,таш ярыҡтарына ҡунып бал йыйһындар. Кешеләр ҙә ошо бал ҡорттары кеүек тырыш,егәрле булһалар,матур донъя көтөрҙәр,балалар үҫтереп уларҙы лайыҡлы кеше итеп,тормош юлына аяҡ баҫтырырҙар,күс кеүек айырырҙар".
Һүҙемде йомғаҡлап шуны әйткем килә: тыуған еребеҙҙе,телебеҙҙе, тарихыбыҙҙы,халҡыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәрен,йолаларын балалар баҡсаһынан уҡ башлап өйрәтһәк, балаларыбыҙ ҙа патриотик рухлы булып үҫерҙәр ине.Тормошобоҙ яҡты булһын өсөн,йәмғиәткә, халыҡҡа файҙалы кеше булып йәшәр өсөн Урал батыр васыятын үтәйек, ил ташлап, сит илдә солтанға әйләнмәйек, яҡшылыҡҡа ынтылайыҡ!Ваҡытында ғаилә ҡороп, илһөйәр, телһөйәр балалар тәрбиәләп үҫтереү, уларға халҡыбыҙҙың рухи хазиналарын еткереү- беҙҙең төп бурыс.
Иғтибарығыҙ өсөн ҙур рәхмәт!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Федераль дәүләт стандартына ярашлы мәктәпкәсә йәштәге балаларға экологик тәрбиә биреү
В статье даны методические рекомендации по организации экологического воспитания дошкольников....
Балалар бакчасында патриотик тәрбия бирү юллары
Балалар бакчасында патриотик тәрбия бирү юлларыУрмаем-горурлыгым,Данлы туган төбәгем.Синдәй матур җирне әлеБеркайда юк күргәнем....
Балалар бакчасында патриотик тәрбия бирү юллары
Ата-аналар өчен консультация...
"Балаларға патриотик тәрбиә биреү"
Педагогик кәңәшмәлә сығыш...
Кескәйҙәргә патриотик тәрбиә биреү үҙенсәлектәре.
Ата-әсәләр өсөн консультация...


text:
Һундар
Һундар (грек. Oύvvoι, лат. Hunni) — IV быуаттың 70-се йылдарында Азиянан Көнсығыш Европаға баҫып ингән күсмә халыҡ. Күпселек ғалимдар һундарҙың килеп сығышын Үҙәк Азия халҡы һунну менән бәйләй[1]. Һун телен күп тикшереүселәр төрки телдәргә индерә.
Һундарҙың баҫып инеүе, үткән осорҙа сарматтарҙың күсенеүе кеүек үк, Евразияның урта өлөшөндәге этник алға китешкә бәйле булған һәм көнбайыш Евразияның һәм Европаның артабанғы үҫешенә ғәйәт ҙур йоғонто яһаған. Аттила идаралығында (434—453 йылдар) һундар берләшмәһенең үҙәге Паннонияла була, улар Волга һәм Кавказдан алып Рейнға тиклем ерҙе биләй. Аттиланың үлеменән һуң һундар дәүләте тарҡала, ә улар үҙҙәре көнсығыштан килгән яңы күсмә төркөмдәр тарафынан йотола.
Һундарҙың һөжүмен тәүге булып аландарға татырға тура килә, уларҙан һуң герулдарға, бургундтарға һәм готтарға сират етә. Һундарҙың ҡыҫымы арҡаһында төрлө герман ҡәбиләләре Рим империяһы биләмәләренә үтеп ингән, шуның арҡаһында империяның көнбайыш өлкәләре яйлап герман ҡәбиләләре тарафынан йотолған, аҙаҡтан герул Одоакр 476 йылда Римдың үҙен буйһондора алған.
Йөкмәткеһе
Килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әле тарих фәнендә өҫтөнлөк иткән фараз буйынса, һундарҙың килеп сығышы Ҡытайҙың төньяғында йәшәгән һунну (сюнну) халҡы менән бәйләнгән. Ул б. э. т. III быуаттан алып ҡытай сығанаҡтарында телгә алына[2]. Үҙәк Азияла иң тәүге ҙур күскенселәр империяһын төҙөгән халыҡ була. Б. э. 48 йылында һунну көньяҡ һәм төньяҡ тармаҡҡа бүленә. Боронғо монгол ҡәбиләләре сянби һәм Ҡытайҙан еңелгәс, төньяҡ һунну берләшмәһе тарҡала, ә уның ҡалдыҡтары көнбайышҡа юллана. Исемдәренең оҡшашлығынан тыш, һундар һәм Үҙәк Азия һуннуҙарының генетик бәйләнешенә матди мәҙәниәттең, тәү сиратта, хәрби эш өлкәһенең ҡайһы бер категориялары (уның үҙенсәлекле һыҙаты — ҡатмарлы төҙөлөшлө йәйә яһау) күрһәтә.
Һундарҙы әлеге ваҡытта төркиҙәр тип билдәләйҙәр. XVIII быуаттан алып XIX быуаттың 1-се яртыһына тиклем тарих фәнендә уларҙы монголдар тип иҫәпләгәндәр. Әле лә ҡайһы бер ғалимдар һундарҙы монгол-манчжур халыҡтарына яҡын тип һанай.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа сығанаҡтарында һундар тәүге тапҡыр II быуатта телгә алына, ләкин был мәғлүмәттәрҙе ҡайһы бер ғалимдар шик аҫтына ҡуя.
IV быуаттың 70-се йылдарында һундар Төньяҡ Кавказда аландарҙы буйһондора, шунан Германарихтың көнсығыш гот дәүләтен ҡыйрата. Баламбер батша етәкләгән һундар Днепрҙың түбәнге ағымында йәшәгән күпселек көнсығыш готтарҙы буйһондора, ә көнбайыш готтарҙы Фракияға ҡыҫырыҡлап сығара. 395 йылда, Кавказ аша үтеп, Римдың көнсығыш провинциялары Сүриәне, Каппадокияны туҙҙыралар. Ошо ваҡыттан алып, һундарҙың төп тармағы Паннонияла (ул саҡта Дунайҙың уң ярындағы көнбайыш Рим провинцияһы, хәҙер Венгрия биләмәһе) һәм Австрияла урынлаша, шул ерҙән улар Көнсығыш Рим империяһына һөжүм итә. Ә Көнбайыш Рим империяһына ҡарата һундар V быуатҡа тиклем герман ҡәбиләләренә ҡаршы көрәштә союздаш була. Был ваҡытҡа һундар берлегендә герман һәм герман булмаған күп халыҡтар туплана: болғарҙар, көнсығыш готтар, герулдар, гепидтар, сарматтар һ. б. Буйһондоролған барлыҡ ҡәбиләләр яһаҡ түләргә һәм хәрби походтарҙа ҡатнашырға тейеш була. 422 йылда һундар ҡабаттан Фракияға һөжүм итә. Көнсығыш Рим императоры Феодосий II һундарға йылына 350 фунт алтын күләмендә яһаҡ түләргә ризалашырға мәжбүр була. 433 йылда һун батшаһы Ругила (Руа) Көнсығыш Рим менән төҙөлгән килешеүҙәрҙән баш тартырға йыйыныуы тураһында белдерә, быға империя биләмәләрендә йәшенгән ҡасаҡтар сәбәп була. Ругила пландарын тормошҡа ашыра алмай үлеп китә. Уның урынын Ругиланың ҡустыһы Мундзуктың балалары — ағалы-ҡустылы Бледа һәм Аттила биләй. 445 йылда Бледа һунар ваҡытында асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында һәләк була һәм Аттила үҙе генә хакимлыҡ итә башлай. Приск яҙыуынса, «Аттила донъяны дер һелкетер өсөн тыуған кеше» булған. Аммиан хәбәр итеүенсә, «Аттила бар Европаны ер менән тигеҙләгән». Томпсон фекеренсә, «Аттила бары тик халыҡтарҙы Рим империяһы хакимлығы аҫтында тоторға теләгән руханиҙар һәм һәм хөкөм эйәләре өсөн генә „Хоҙай ҡамсыһы“ булған».
Аттила атлы ғәскәр һөжүме ысулынан ҡалаларҙы ҡамауҙа тотоуға күскән һәм 447 йылға Балҡан ярымутрауында, хәҙерге Греция һәм Рим империяһының башҡа провинцияларында 60 ҡала һәм нығытманы алған. 450 йылда һундарға Көнсығыш Рим да, Көнбайыш Рим да яһаҡ түләгән. Аттила осоронда яһаҡ 2000 фунт алтын тә 1000 шкил итә. 451 йылда Галлиялағы Каталаун яландарында һуғышта Аэций етәкселегендәге Рим ғәскәре көнбайыш готтар короллеге менән берлектә һундарҙы көнбайышҡа үткәрмәй. 452 йылда һундар Италияға бәреп инә, Аквилея, Милан ҡалаларын баҫып ала, ләкин кире сигенә. 453 йылда, Аттила үлгәс, һундар империяһында килеп тыуған тартыш менән буйһондоролған гепидтар файҙалана, улар герман ҡәбиләләренең һундарға ҡаршы ихтилалын етәкләй. 454 йылда Паннонияла Недао йылғаһы янындағы һуғышта һундар тар-мар ителә һәм Ҡара диңгеҙгә ҡыҫырыҡлап сығарыла. Һундар көнсығыштан туҡтауһыҙ килеп торған халыҡтар араһында юғалалар. Әммә оҙаҡ ваҡыт әле уларҙың исеме урта быуат авторҙары тарафынан Ҡара диңгеҙ буйының барлыҡ күсмә халыҡтарын билдәләү өсөн ҡулланылған[3].
Йәшәү рәүеше һәм хәрби эше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һундар алдында барлыҡ «цивилизациялы» халыҡтар ҡалтырап торған. Германдар ер эшкәртеү менән таныш булһа, һундар күсмә халыҡ булған[4].
Рим тарихсыһы Аммиан Марцеллин һундарҙы IV быуатта мыҡты кәүҙәле, аяҡ-ҡулдары ныҡ, ҡурҡыныс ҡиәфәтле итеп һүрәтләй. Марцеллин яҙыуынса, улар өйҙәргә бик һирәк ингән, ҡыйыҡ аҫтында төн үткәреүҙе хәүефһеҙ түгел тип күргән, үҙҙәренең сыҙамлы аттары өҫтөндә ашаған, эскән һәм йоҡлаған.
Аттилаға рим илсеһе Приск Панийлы һундарҙы V быуатта бүтәнсәрәк һүрәтләй. Приск яҙыуынса, ул һундарҙың ғәйәт ҙур ауылдарында булған, унда ағастан эшләнгән өйҙәр, матурлыҡ өсөн ҡуйылған ҡоймалар, өй эстәрендә семәрләп биҙәлгән таҡталар күргән. Шулай уҡ Приск һундарҙа күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителеүен билдәләй. Энгельс Европа һундарының ижтимағи ҡоролошон хәрби демократия тибына индерә. «Әгәр етди ff6 штәрҙе хәл итергә кәрәк булһа, улар бергәләп кәңәшләшәләр», — тип яҙған Аммиан.
Һундар йыраҡҡа атыусы ян (йәйә) ҡулланғандар. Ян ҡыҫҡа итеп эшләнгән, сөнки һундарға атта сабып барғанда атырға тура килгән. Йәйәнең кире бөгөлө булған, шуға күрә, бәләкәйлегенә ҡарамаҫтан, ҙур үлтереү көсөнә ирешелгән. Ян бер нисә өлөштән торған, уны айырыуса ныҡ һәм һығылмалы итеү өсөн хайуан һөйәктәрен йәки мөгөҙҙәрен ҡулланғандар. Уҡ башаҡтарын һөйәктән дә, тимер-бронзанан да яһағандар. Ян махсус һауытҡа һалынған һәм һул яҡтан билгә тағылған, ә уҡтар һалынған ҡалъян яугиҙың арҡаһында уң яҡлап урынлашҡан. «Һун йәйәһе» йәки «скиф йәйәһе» (scytycus arcus) антик заман өсөн иң заманса һәм һөҙөмтәле ҡорал булған, римляндарҙа бик ҡиммәтле улъя һаналған. Һундарҙа 20 йыл аманат булып йәшәгән Рим ғәскәре башлығы Флавий Аэций был йәйә менән рим армияһын ҡоралландырған.
Диндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары аллалары Тәңре булған[5]. Бетеү рәүешендә һундар алтын һәм көмөш аждаһа һындары йөрөткән. Кешене ҡорбан килтереү, күрәһең, булмаған. Уларҙың ғибәҙәт ҡылыу урындары һәм көмөштән эшләнгән һынташтары булған[6]. Һундарҙың ҡанбабалары, сихырсылары, тылсымсылары, имселәре ер көстәрен саҡырған. Этнолог Л. П. Потапов, Приск яҙмаларына нигеҙләнеп, һундарҙың шамандары (ҡам) булған, тип иҫәпләй. Мовсес Каланкатваци яҙыуынса, һундар Ҡояшты, Айҙы, утты, һыуҙы илаһилаштырған, «юлдар аллаһы»на табынған[7]. Изге ағастарға һәм табынған аллаларына һундар йылҡы малын ҡорбан итеп салғандар. Ҡанын изге ағас тирәләй түккәндәр, тиреһен ботаҡтарына элгәндәр. Дини йолалар атҡарылғанда һәм кешене ерләгәндә һундарҙа көрәш буйынса ярыш, ҡылыс алышы, ат сабышы, уйын-көлкө, бейеүҙәр ойошторолған.
Иҫк 1000 әрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Гавритухин И. О. Гунны // БРЭ. Т. 8. М., 2007. — С. 160.
- ↑ Юй Тайшан. Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии. // Китайский институт общественных наук. Научно—исследовательский институт истории.
- ↑ Гунны в Энциклопедическом словаре
- ↑ Гуревич А. Я., Харитонович Д. Э. История Средних веков: Учебник для средней школы. — М.: Интерпракс, 1994. — 336 с. — ISBN 5-85235-204-7. (2-е изд. 1995)
- ↑ Бернштам А. Н. Очерк истории гуннов // Л.: ЛГУ. 1951. 256 с. https://archive.is/20130407011054/kronk.narod.ru/library/bernshtam-an-1951-11.htm
- ↑ Гумилёв Л. Н. Гунны // Советская историческая энциклопедия
- ↑ Потапов Л. П. Алтайский шаманизм. / Отв. ред. Р. Ф. Итс. — Л.: Наука, 1991. — 320 с.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гавритухин И. О. Һундар // БРЭ. 8-се том. М., 2007. — 160-сы бит.
- Вернадский Г. В. Боронғо Русь. IV бүлек. Һун-Ант осоро (370—558 йй.), 1943.
- Юй Тайшан. Ҡытай тарих ғилемендә һундарҙың тарихы һәм этник билдәләнеше мәсьәләләрен тикшереү. // Ҡытай йәмғиәт фәндәре институты. Тарих ғилми-тикшеренеү институты.
- Томпсон Э. А. Һундар. Даланың дәһшәтле яугирҙары. — М., 2008. — 77-се бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иванов В. А. Гунны // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9. (урыҫ.) 1000
- Сатурн йондоҙлоғо аҫтында (урыҫ.)