text:
Башҡортостан Фәндәр академияһы(Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы битенән йүнәлтелде)
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы (ҡыҫҡаса БР ФА) — Башҡортостан Республикаһының юғары дәүләт фәнни учреждениеһы. Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1991 йыл 6 февраль Указы менән республиканың фәнни-техник потенциалын һаҡлау, нығытыу һәм үҫтереү өсөн ойошторолған. Академия республиканың һәм уның күп милләтле халҡының фәнни үҫеше мәсьәләләрен хәл итә, республика ойошмалары, вуздары һәм предприятиеларының тикшеренеү, инновацион эшмәкәрлеген интеграциялауҙа әүҙем ҡатнаша, фән менән мәғариф араһындағы бәйләнеште нығыта, республика ғилми йәмәғәтселегенең Рәсәйҙең һәм донъя илдәренең фәнни берләшмәләре менән хеҙмәттәшлеген үҫтерә. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының эше Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан раҫланыусы республика ғилми-техник программаларына һәм республика президентының Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһенә нигеҙләнә.
Фәнде күренекле хеҙмәттәр йә беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә хеҙмәттәр менән байытҡан ғалимдар Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең, сит илдәрҙең ватан һәм халыҡ-ара абруйға эйә булған иң билдәле ғалимдары, шулай уҡ Академияның почетлы һәм сит ил ағзаһы итеп һайлана.
Башҡортостан Фәндәр академияһының юғары идаралыҡ органы — дөйөм йыйылыш, уға Академия ағзалары, фән докторҙары инә. Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы устав, бүлексәләрҙе һәм филиалдарҙы ойоштороу, ҡайтанан ойоштороу һәмбөтөрөү тураһындағы ҡарарҙар ҡабул итә, фәнни тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәрен билдәләй, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президиумының ғилми-ойоштороу эшмәкәрлеге һәм фәнни тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре тураһындағы отчет докладын раҫлай һ.б. Дөйөм йыйылыш Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының президентын, вице-президенттарын, баш ғилми секретарын, Президиумын һәм уның бүлексәләренең академик-секретарҙарын һайлай.
2011 йылдың 4 майында Өфөлә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышында йәшерен тауыш биреү юлы менән Өфө дәүләт нефть техник университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, профессор Рәмил Бәхтизин Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының президенты итеп һайлана[2].
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Стәрлетамаҡ һәм Сибай ҡалаларында филиалы бар.
Йөкмәткеһе
ТарихыҮҙгәртергә
1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ойоштороу йыйылышы була, унда ойоштороусылар араһынан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының тәүге академиктары һайлана.
1992 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының беренсе дөйөм йыйылышы үтә, унда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының президенты итеп О. Ә. Ҡайбышев һайлана.
О.Ә. Ҡайбышев инициативаһы менән Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе М. Ғ. Рәхимов ҡул ҡуйған Указ сыға. Указға ярашлы, ул саҡта Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенә ингән Башҡортостан фәнни үҙәгенең бөтә институттары Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы составына индерелә. Әммә был Рәсәй Фәндәр академияһы етәкселеге менән яраштырылмай эшләнә. Өфөнөң фәнни йәмәғәтселеге уртаға бүленә. Мәсьәлә Рәсәй Фәндәр академияһы президенты Ю. С. Осипов менән М.Ғ. Рәхимовтың осрашыуында хәл ителә. Өфөнөң академик институттарын Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенән сығарып, туранан-тура РФА Президиумына буйһонған Рәсәй Федерацияһы Өфө фәнни үҙәге составында ҡалдырырға, ә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһына тармаҡ институттарын индерергә (быға тиклем фәнни үҙәк составында булмаған Механика институты менән Юғары һығылмалылыҡ институтынан башҡалары) ҡарар сығарыла.
Рәсәй Федерацияһы Фәндәр академияһы президиумының Өфөләге биналары Башҡортостан Фәндәр академияһына тапшырыла. Башҡортостанда 2 президент — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президенттары — һайлана.
1996—2003 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге менән Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының хеҙмәттәрен берләштереү буйынса ҙур эш башҡарыла. Уртаҡ фәнни-ойоштороу структуралары булдырыла: ғилми советтар, аспирантура, докторантура, «Ғилем» нәшриәте. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге менән Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы инфраструктураһын (мәғлүмәт селтәре, китапхана, поликлиника, автобаза, балалар баҡсалары, ял базаһы һ.б.) уртаҡ файҙаланыу ойошторола.
Фәндәр академияһының структураһыҮҙгәртергә
Фәндәр академияһы бүлексәләре
- Социаль һәм гуманитар фәндәр бүлексәһе
- Физика-математика һәм техник фәндәр бүлексәһе
- Ер һәм тәбиғәт байлыҡтары тураһындағы фәндәрбүлексәһе
- Химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Биология һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһе
- Медицина фәндәре бүлексәһе
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы буйһоноуындағы ғилми ойошмалар:
- Гербицидтар һәм үҫемлектәр үҫешен көйләгестәр технология ғилми-тикшеренеү институты һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы тәжрибә-эксперименталь производствоһы Башҡортостан Республикаһы дәүләт бюджет ойошмаһы
- Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты дәүләт бюджет учреждениеһы
- «Баштехинформ» республика ғилми-тикшеренеү һәм мәғлүмәт комплексы дәүләт автономиялы учреждениеһы
- «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы Башҡортостан Республикаһы дәүләт бюджет учреждениеһы
- Башҡортостан Республикаһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институты дәүләт бюджет ғилми учреждениеһы
- Башҡортостан Республикаһы Социаль-сәйәси һәм хоҡуҡи тикшеренеүҙәр институты дәүләт бюджет ғилми учреждениеһы
- Башҡортостан Республикаһы Нефть-газ технологиялары һәм яңы материалдар институты дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы
- Башҡортостан Республикаһы Төбәк тикшеренеүҙәре институты дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы
- Башҡортостан Республикаһы Ҡулланма тикшеренеүҙәр институты дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы
- Үткәргес торба гидравликаһы үҙәге
- Аграр тикшеренеүҙәр үҙәге
- «Ғилем» нәшриәте[3]
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы менән республика башҡарма власть органдарының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған ғилми ойошмалар
- Башҡортостан Республикаһы Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы менән Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы дәүләт фәнни учреждениеһының Башҡортостан Республикаһы Энергия ресурстары транспорты проблемалары институты дәүләт унитар предприятиеһы
- Башҡортостан Республикаһы Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы менән Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы дәүләт фәнни учреждениеһының Башҡортостан Республикаһы Нефть эшкәртеү институты дәүләт унитар предприятиеһы
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы фәнни-методик етәкселекте тормошҡа ашырған ғилми ойошмалар
- Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кешенең именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең «Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт фән учреждениеһы
- Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының «Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты» (тәжрибә хужалыҡтары менән) дәүләт фәнни учреждениеһы
- Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса идаралыҡтың «Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институты» дәүләт унитар предприятиеһы
- Башҡортостан Республикаһы Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығының «БашНИПИСпром» Башҡортостан төҙөлөш материалдары ғилми-тикшеренү проект институты дәүләт унитар предприятиеһы
- «Тәжрибә заводы» дәүләт унитар предприятиеһы
- «Башҡортостан умартасылыҡ тәжрибә станцияһы» дәүләт унитар предприятиеһы
- «„Биоплант“ биотрансплантаттар һәм биопрепараттар ғилми-тикшеренеү һәи етештереү институты» дәүләт унитар предприятиеһы
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ПрезидиумыҮҙгәртергә
Президиумда 31 кеше. Шулар араһында:
- Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы — Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры.
- Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы — Фәндәр академияһы вице-президенты. Химик-органик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре.
- Әйүпов Мансур Әнүәр улы — Академияның вице-президенты. Политолог, сәйәсәт фәндәре докторы, профессор.
- Әбләев Руслан Иршат улы — баш ғилми секретарь. Химия фәндәре кандидаты, доцент[4].
Академияның ПрезиденттарыҮҙгәртергә
- 1991—1995 йылдар: О. Ә. Ҡайбышев
- 1995—2003 йылдар: Р. И. Ниғмәтуллин
- 2004—2006 йылдар: М. Ә. Илһамов
- 2006—2011 йылдар: А. М. Шаммазов
- 2011—2015 йылдар: Р. Н. Бәхтизин
- 09.2015: Башҡортостан Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы[5]
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары[6] (2012)Үҙгәртергә
- Абдрахманов Илдус Барый улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы — медицина фәндәре бүлексәһе
- Баҡыев Әхмәт Вәхит улы — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Вахитов Венер Абсатар улы — биология фәндәре секторы
- Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы — медицина фәндәре бүлексәһе
- Ғимаев Рәғиб Насретдин улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Ғосманов Үзбәк Ғосман улы — биология һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһе
- Джемилев Усеин Мәмәт улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Зәйнуллин Марат Вәли улы — гуманитар фәндәр секторы
- Илһамов Марат Әҡсән улы — физика-математика фәндәре секторы
- Имашев Урал Булат улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Иҫәнбаев Мазһар Насип улы — социаль фәндәр секторы
- Казанцева Тамара Тимофеевна — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы — техник фәндәр cекторы
- Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Мағазов Риза Шәйехйән улы — медицина фәндәре бүлексәһе
- Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы — археология һәм этнография секторы
- Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы — социаль фәндәр секторы
- Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Напалков Валентин Васильевич — математика буйынса ғилми совет
- Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улы — физика-математика фәндәре секторы
- Тимербулатов Вил Мамил улы — медицина фәндәре бүлексәһе
- Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы — социаль фәндәр секторы
- Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы — физика-математика фәндәре секторы
- Шаммазов Айрат Минһаж улы — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Хөснөтдинова Эльза Камил ҡыҙы — биология секторы[7]
- Мәхмүд Аббас — Фәләстин Милли Хакимиәте башлығы[8]
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаларыҮҙгәртергә
- Аҡманов Айтуған Ирек улы — гуманитар фәндәр секторы
- Әхәтов Искәндәр Шәүкәт улы — физика-математика фәндәре секторы
- Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы — ауыл хужалығы фәндәре секторы, Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты дәүләт ғилми учреждениеһының баш ғилми хеҙмәткәре
- Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Әйүпов Мансур Әнүәр улы — социаль фәндәр секторы, сәйәсәт фәндәре докторы
- Бәширов Радик Миңлехан улы — ауыл хужалығы фәндәре секторы
- Бикбаев Рауил Төхфәт улы — гуманитар фәндәр секторы
- Вәлиев Руслан Зөфәр улы — физика-математика фәндәре секторы
- Вәлитов Раил Бәкер улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Вәлиуллин Рим Абдулла улы — Ер һәм тәбиғәт ресурстары фәндәре бүлексәһе
- Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы — гуманитар фәндәр секторы, тел белгесе
- Ганцев Шамил Хәнәфи улы — медицина фәндәре бүлексәһе, хирург-онколог
- Ғарипов Талмас Мәғсүм улы — гуманитар фәндәр секторы, тел белгесе, шәрҡиәтсе
- Дегтярев Александр Николаевич — социаль фәндәр секторы, иҡтисадсы
- Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы — социаль фәндәр секторы, хоҡуҡ белгесе
- Злотский Семен Соломонович — химия-технология фәндәре бүлексәһе
- Зорин Владимир Викторович — химия-технология фәндәре бүлексәһе, химик-органик
- Ильясов Барый Ғәли улы — техник фәндәр cекторы, инженер-электромеханик
- Исмәғилев Рафаэль Ришат улы — ауыл хужалығы фәндәре секторы, ғалим-агроном
- Камилов Феликс Хөсәйен улы — биохимик
- Карамова Лена Мирза ҡыҙы — врач, профпатолог
- Кейекбаев Морат Жәлил улы — социолог
- Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы — геология
- Красичков-Терновский Игорь Федорович — математик
- Ҡунафин Ғиниәтулла Сафиулла улы — филолог
- Күсимов Салауат Таһир улы — механик
- Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы — химик
- Майстренко Валерий Николаевич — химик
- Мәсәғүтов Рим Хәким улы — геология
- Миркин Борис Михайлович — фитоценолог, агроэколог
- Мифтахов Мансур Сәғәрйәр улы — химик
- Мөхәмәдйәров Альфред Муллағәли улы — иҡтисадсы
- Мухин Виктор Сергеевич — механик
- Новокшенов Виктор Юрьевич — математик
- Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы — механик
- Одиноков Виктор Николаевич — химик-органик
- Панов Александр Константинович — механик
- Плечев Владимир Вячеславович — кардиохирург
- Раянов Фәнис Мансур улы — хоҡуҡ белгесе
- Сабитов Камил Басир улы — математик
- Сангалов Юрий Александрович — химик
- Сафин Хәлил Мәсғүт улы — аграрий
- Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы — хирург
- Сөйөндөков Йәлил Төхвәт улы — эколог
- Теләшев Илшат Ғүмәр улы — нефтехимик
- Хажиев Фәнғәт Хаммат улы — тупраҡ белгесе
- Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы — физик, 2000 йылдан БДУ ректоры
- Хәсәнова Зилара Муллаян ҡыҙы — үҫемлектәр физиологы
- Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы — математик
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының элекке ағзаларыҮҙгәртергә
Төрлө йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзалары булғандар:
- Абалкин Леонид Иванович (1930—2011) — иҡтисадсы
- Айытов Н. А. (1925—1999) — социолог, философ, 1964—1988 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире
- Алмазов В. А. (1931—2001) — кардиохирург
- Әмиров Р. З. (1923—1995) — кардиолог
- Айыуханов М. Б. (1924—2000) — аграрий
- Байымов Р. Н. (1937—2010) — филолог
- Бәхтизин Н. Р. (1927—2007) — үҫемлек белгесе
- Бикбаева Ә. И. (1926—2004) — отоларинголог
- Буслаев Ю. А. (1929—2001) — органик булмаған химия өлкәһендәге ғалим
- Валеев Д. Ж. (1940—2002) — философ, культуролог
- Ғәзизов Ф. М. (1937—2008)
- Ғөбәйҙуллин М. С. (1920—2008)
- Дәүләтов Э. Ғ. (1947—1998)
- Донелли А. С. (Alton S.Donelly) (1920—2007)
- Иванов В. Т. (1929—2003)
- Ильюшин А. А. (1911—1998)
- Исмәғилев Заһир Ғариф улы (1917—2004) — совет башҡорт композиторы
- Ишмухаметов А. И. (1932—2004)
- Ҡаһарманов Н. Ф. (1929—1996)
- Казаков В. П. (1934—2010)
- Казанцев Ю. В. (1935—2011)
- Мостай Кәрим (1919—2005) — башҡорт яҙыусыһы
- Кирпичников П. А. (1913—1997)
- Коган Л. Н. (1923—1997)
- Конарев В. Г. (1915—2005)
- Кузеев Р. Ғ. (1929—2005)
- Кузеев Р. Ғ. (1923—1998)
- Ҡунаҡбаев С. А. (1901—1996)
- Кучеров Е. В. (1924—2005)
- Лякишев Н. П. (1929—2006)
- Мәүлиов М. Р. (1928—2000)
- Мазунов В. А. (1942—2011)
- Миначев Х. М. (1908—2002)
- Минскер К. С. (1929—2003)
- Мирзажанзадә А.Х, (1928—2006)
- Мозжерин В. И. (1926—2008)
- Монаков Ю. Б. (1942—2011)
- Наливкин В. Д. (1915—2000)
- Осипьян Ю. А. (1931—2008)
- Рахманҡолов Д. Л. (1939—2008)
- Садиҡов Ф. Б. (1929—1998)
- Сәйеттбатталов Ғ. Ғ. (1928—2010)
- Сәйәхов Ф. Л. (1934—2002)
- Спивак А. И. (1923—2007) — тау эше
- Старова Н. В. (1923—2005)
- Солтанов Ф.Ф, (1928—2003)
- Сөнәев З. И. (1929—2001)
- Тенишев Э. Р. (1921—2001)
- Тереғолов Р. Ғ. (1922—1998)
- Трофимук А. А. (1911—1999)
- Ураҡсин З. Ғ. (1935—2007)
- Усманов Х. Ф. (1923—2009)
- Фролов К.В, (1932—2007)
- Халиҡов Ғ. Ә. (1931—2007)
- Хангилдин В. Х. (1907—1997)
- Чуркин Ю. В. (1935—1998)
- Шакиров Ж. Т. (1914—2006) — умартасы
- Шатилов И. С. (1917—2007)
- Яншин А. Л. (1911—1999) — геолог, СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһен һәм СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Геология һәм геофизика институтын нигеҙләүселәрҙең береһе
- Яхимович В. Л. (1913—1994) — геолог
- Заянчковский И. Ф. (1917—2010) — ветеринария, билдәле яҙыусы
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академиктарыҮҙгәртергә
- Абдулин Айтмөхәмәт Абдулла улы — геология
- Агаджанян Николай Александрович — физиология
- Акчурин Ренат Сөләймән улы — кардиология
- Арыҫланов Нурамбик Ғиниәт улы — иҡтисад
- Белецкая Ирина Петровна — химия
- Березин Всеволод Леонидович — геология
- Берлин Александр Александрович — химия
- Борисова Нинель Андреевна — неврология
- Васильев Леонид Михайлович — филология
- Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы — тупраҡ белгесе
- Ғәлимов Эрик Михайлович — геология
- Ғәниев Ривнер Фазыл улы — механик, машиналар белгесе
- Зефиров Николай Серафимович — химия
- Кайдаров Әбү-Али Туғанбай улы — филология
- Ҡулаева Ольга Николаевна — биология
- Нурғәлин Зиннур Әхмәҙи улы — филология
- Лазарева Дина Наумовна — фармакология
- Миңлебаев Руфил Ғафар улы — биология
- Надиров Надир Кәрим улы — химия
- Осипов Виктор Иванович — геология
- Пучков Лев Александрович — тау эше
- Рыжов Алексей Андреевич- машиналар эшләү
- Серов Владимир Николаевич — гинекология
- Солтанов Байраҡ Зәки улы — нефть һәм газ сығарыу
- Сөнәев Рәшит Али улы — астрофизика
- Фисинин Владимир Иванович — ауыл хужалығы
- Хаджиев Саламбәк Наиб улы — химия
- Хажиев Ғәҙелгәрәй Закир улы — ауыл хужалығы
- Хәмитов Эдуард Шайхулла улы — педагогика
- Мәхмүд Аббас — тарих[9]
- Алтон Стюарт Доннелли — тарих[10]
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының сит ил ағзаларыҮҙгәртергә
ФинанслауҮҙгәртергә
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһына бюджеттан аҡса бүлеү: 2003 йылда — 65 млн һум, 2004 йылда — 77 млн һум, …, 2010 йылда — 253 млн һум, 2011 йылда — 227 млн һум[11].
Фәнни тикшеренеүҙәр өсөн ҡулланыла торған аҡса ике өлөшкә бүленгән: фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды һәм дәүләт ғилми-техник программалары.
Фәнни тикшеренеүҙәрҙе һәм инновацион эшләнмәләрҙе финанслау эре Федераль маҡсатлы программалар, шулай уҡ «Роснано», «РОСТЕХНОЛОГИИ» кеүек корпорациялар аша тормошҡа ашырыла.
ПремияларҮҙгәртергә
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы фәндең төрлө өлкәһендә 18 премия булдырған: Н. А. Айытов исемендәге, Д. Ф. Варфоломеев исемендәге, Г. В. Вахрушев исемендәге, С. А. Гаврилов исемендәге, В. К.Ғирфанов исемендәге, Зәки Вәлиди (ҡарағыҙ: Ә. Ә. Вәлидов) исемендәге, К. П. Краузе исемендәге, Г. Х.Ҡоҙаяров исемендәге, Р.Ғ.Кузеев исемендәге, С. А.Ҡунаҡбаев исемендәге, А. Ф. Леонтьев исемендәге, Р. Р.Мәүлитов исемендәге, С. Р. Рафиҡов исемендәге, М. И. Тоҡомбәтов исемендәге, Г. Н. Тереғолов исемендәге, К. Р. Тимерғәзин исемендәге, А. А. Трофимук исемендәге, М. И.Өмөтбаев исемендәге.
БаҫмаларҮҙгәртергә
Академия нәшер иткән журналдар: «Башкирский экологический вестник» (НИИБЖД менән берлектә), «Вестник Академии наук Республики Башкортостан», «Проблемы востоковедения», «Экономика и управление: научно-практический журнал» (Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идараһы академияһы менән берлектә).
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ 1,0 1,1 1,2 (unspecified title) — 2017-05-22 — 2017. — doi:10.6084/M9.FIGSHARE.5032286
- ↑ Новым президентом Академии наук Республики Башкортостан стал Бахтизин Р. Н.
- ↑ Издательство «Гилем»
- ↑ Президиум АН РБ
- ↑ Башҡортостан Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы билдәләнде — 2015 йыл, 29 сентябрь. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова
- ↑ Академики АН РБ на официальном сайте Академии фәндәре РБ
- ↑ Академия Фәндәре Республики Башкортостан
- ↑ Махмуд Аббас стал академиком Академии фәндәре Башкортостана
- ↑ Махмуд Аббас стал академиком Академии наук Башкортостана.
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 270 бит
- ↑ Доклад президента Академии наук Республики Башкортостан Р. Н. Бахтизина


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 385
НАҠАҪБАШ ЗАКАЗНИГЫ. 1969 й. һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙер өсөн зоол. заказник булараҡ ойошторола. Күмертау ҡ. көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта Керәүле (Ағиҙел й. басс.) һәм Наҡаҫ (Һаҡмар й. басс.) йй. араһында, Күгәрсен м‑н Көйөргәҙе р‑ндары терр‑яһында урынлашҡан. Майҙаны 23,8 мең га, терр‑яның 43%‑ын урман ҡаплаған. Рельефы убалы, һырт тибында. Киң япраҡлы урман (имән, йүкә), дала ҡыуаҡлыҡтары таралған. Аҡҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, ҡабан, ҡоралай, мышы, ондатра, төлкө, урман көҙәне, үрғуян, һеләүһен, һороайыу, һыуһар, зырҡыуыт, ҡор, ҡурпысыҡ, һаралйын, һуйыр, һуна өйрәк һ.б. йәшәй. Заказникта БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, ҡолаҡлы терпе, Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты, Наттерер төн күбәләге, һыуыр, ялман, һоро ағуна, һоро торна, баҡыр йылан, орсоҡ йылан һ.б., ш. уҡ БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән бөркөт, көсөгән, өкө, европа бәрҙеһе, зөгәй һ.б. осрай.
Л.А.Едрёнкина
Тәрж. Х.А.Шәрипова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфөгә Башҡорт ҡымыҙы фестиваленә 5 тоннанан ашыу шифалы эсемлек килтерҙеләр
Ҡымыҙ байрамы
20 августа 2018 йыл | Йәмғиәт
Өфөгә Башҡорт ҡымыҙы фестиваленә 5 тоннанан ашыу шифалы эсемлек килтерҙеләр
Өфөлә тәүге тапҡыр «Ҡымыҙсылар-2018» башҡорт ҡымыҙы фестивале үтте.
Өфөләрҙең популяр ялитеү урынында — Яҡутов исемендәге паркта Башҡортостандың төрлө райондарынан 13-тән ашыу ҡымыҙ етештереүсе үҙ продуцкцияһын тәҡдим итте. Фестивалгә бөтәһе 5 тоннанан ашыу шифалы эсемлек килтерҙеләр, тип хәбәр иттеләр Өфө ҡалаһының Совет районы хакимиәтенән.
Өфө халҡы ҙур теләк менән ҡымыҙҙың төрлө төрҙәрен тәмләп ҡараны һәм «Ҡымыҙ» тигән яҙыу янында фотоға төштө.
Шулай бында бал, сувенирҙар һәм милли ризыҡтар тәҡдим ителде, «Башҡортостанда ҡымыҙ һәм ҡымыҙ менән дауаланыу тарихы» фотокүргәҙмәһе эшләне, артистарҙың сығыштарын күрергә мөмкин ине, уйын-конкурстар ҙа ойошторолдо.
Ҡымыҙ – Башҡортостандың төп гастрономик брендтарының береһе. Аҡ төҫтәге әскелтем эсемлекте юҡҡа ғына «батырҙар» эсемлеге тип атамайҙар – ул йәнгә рәхәт, тәнгә сихәт бирә һәм дауалау үҙенсәлектәренә эйә. Ҡымыҙ ашҡаҙан һутының сифатын, матдәләр алмашыныуын, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта, холестерин кимәлен тигеҙләй һәм башҡалар.


text:
Шау-Кол
Шау-Кол — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасәй-Черкес Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000512108200004125
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200412
- Бассейн коды — 07.02.00.005
- ГӨ буйынса томы — 08
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Шау-Кол.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Украин Теле Үҙәге Булып Китеү" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
Украина-илебез Көнсығыш Европала. Украина сиктәш төньяҡ-көнбайышта Беларусь , Россия Федерациясының көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта, Польша, Словакия һәм Көнбайышта Венгрия, Румыния һәм Молдовой көньяҡ-көнбайышта. Көньяҡ Украина умываться Ҡара Диңгеҙ һәм Азовское.
Украина Территорияһында был - 603,628 км2, сөнки бөтә уның ғүмере иң ҙур ил ауропа ныҡ континентында. Иң юғары нөктәһе Украинала-Тавы. Говерла был Карпатах, бейеклектән 2061 м (тураһында 6762 фут).
Август Айында 24, 1991 украина парламенты ҡабул бойондороҡһоҙлоғо тураһында Акт, унда парламент Украина провозгласить независимое дәүләт демократическое. Украина-дәүләт унитар, из состояние 24 өлкәнән, бер Автономиялы Республикаһы (Ҡырым).
Украина оло ия иҡтисади потенциалы. Төп иҡтисад секторы сәнәғәт. Уның өлөшөнә тура килә, ҙур бер өлөшө милли килем. Ауыл хужалығы мөһим шулай уҡ.
Менән хеҙмәттәшлек халыҡ-ара финанс ойошмаһы, Халыҡ-ара фонды валютаны (ХУП), Халыҡ-ара һәм Европа банк реконструкция һәм үҫеш (МБРР һәм ауропа реконструкция һәм үҫеш банкыһы) ярҙам итә мөмкин программаһы финанс яғынан тотороҡландырыу йәлеп итеү һәм привилегия кредит ресурстары ил иҡтисадына.
Украина, нигеҙҙә, мерен-континенталь климат. Яуған итеүе бер төрлө түгел; был иң юғары Көнбайышта һәм төньяғында һәм нименьга көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында. Көнбайыш Украина солғап ала 1,200 миллиметр (47.2 .) яуым-төшөм йылына, әлегә Ҡырым менән ала 400 миллиметр (15.7 .). Ҡыш варится-се һалҡын яр буйында, Ҡара диңгеҙ яр һалҡын голубь. Уртаса ҡышҡы температура тәшкил -С тиклем -С (ссср +17.6 F тиклем +ф). Республиканың көньяҡ райондарында ҡышын температура менән С (+320Ф). Уртаса йыллыҡ температура: менән +С тиклем +С (ссср +64.4 т F +77F) тик көндөҙ был етергә мөмкин +С (+95Ф).
Бер генә лә халыҡтың Украина бәйләнде" 45,426,200 ғинуар айында 2014. Иң ҙур ҡалаһы, Украинала Киев (капитал Украина). Украина вәкилдәре аселя 128 милләттәр, милләт, һәм этник төркөмдәре.
Дәүләт йоҡа тар таҡта Украина Украин теле. Урыҫ ир-аты, ул де-факто рәсми телендә, СССР, киң распространены, бигерәк тә көнсығышында көньяғында һәм Украина. Бар төркөм менән булған һөйләшеүсе был ҡырым-татар ир-аты, Румыния теле, Поляк теле, Мажар теле һәм башҡа телдәр.
Дин: Селәрҙән принадлежать бер нисә т религия. Православие һәм грек-католической (Украина католиктар византийское йолаһы) иң ҙур.
Гривна милли валюта Украина. Ул милли валют сентябренән 2, 1996.
Заманса Украина мәҙәниәт менән уртаҡлығы күп, россия һәм белоруссия культуралар. Был аңлашыла ла, сөнки бөтә өс илдең бар үҙ тарихи тамырҙарын һәм татыулыҡтың Русь-се Киев, тик 13 быуатта улар башланылар эшләп булараҡ айырылып торған халыҡтар, улар хәҙер. Тарих күрһәткәнсә, һәр халыҡ омтыла булдырырға һәм легендалары тураһында хикәйә, уның тарихи үткән. Тарихи тарихи ваҡиғалар йыш интересуются шул рәүешле кешеләр тели уларҙы күрергә, әммә был түгел, тимәк, был-шулай уҡ реаль тарихи ваҡиғалар булды урын.


text:
Рөстәм Хәмитов Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының йәштәр проектын хупланы
Рөстәм Хәмитов Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының йәштәр проектын хупланы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостанда республика Башлығы ҡатнашлығында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк конференцияһында активистар үҙҙәренең йәштәр йүнәлешендәге эшмәкәрлеге хаҡында һөйләне һәм «Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты йәштәре» проекты менән таныштырҙы.
Унда студенттар, йәш журналистар, политологтар, юристар, тарихсылар ҡатнаша. Бына инде бер нисә ай дауамында йәштәр ижтимағи файҙалы проекттар менән шөғөлләнә – балалар майҙансыҡтарын буяй, өмәләр үткәрә, ағастар ултырта.
— Башҡортостанда «Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты йәштәре» командаһы – ул бөтөнләй төрлө кешеләр, уларҙы илебеҙҙә һәм республикала барған нәмәләргә вайымлылыҡ берләштерә , – тип һөйләне проект координаторы Рафаэль Хәкимов. – Хәҙер беҙҙең нимәнелер күмәкләп эшләү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. Изге эштәр эшләү өсөн аҡса кәрәкмәгәнлеге асыҡланды. Тормошобоҙҙо яҡшыраҡ итеү теләге генә кәрәк.
Декабрҙә «Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты йәштәре» республиканың Йәш депутаттар ассоциацияһы ағзалары менән дуҫтарса футбол матчын ойоштора. Шуның менән бәйле активистар Рөстәм Хәмитовтан тупҡа ҡул тамғыһын ҡуйыуын һораны, ул проекттың үҙенсәлекле символына әйләнәсәк.
— Йәштәрҙең ресурстар, аҡса көтөп ултырмай, мәсьәләләрҙе үҙаллы хәл итеүҙәре,һис шикһеҙ, һәйбәт, – тип билдәләне республика Башлығы.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 22.09.2018
III Евразия халыҡ- ара гуманитар форумы асылды
Яңылыҡтар таҫмаһы // 22-09-2018, 11:46
Бөгөн Өфөлә ЮНЕСКО эштәре буйынса Рәсәй комитеты эгидаһы аҫтында мәҙәниәт һәм халыҡ ижады мәсьәләләре буйынса III Евразия халыҡ- ара гуманитар форумы асылды. Ул 48- се Бөтә донъя фольклор фестивалдәрен ойоштороу һәм традицион сәнғәт халыҡ - ара советы ( СИОФФ) конгресы сиктәрендә үтә. Мәртәбәле сарала 60 илдән вәкилдәр, ғалимдар, белгестәр, эксперттар ҡатнаша. Конференцияла ЮНЕСКО - ның һәм СИОФФ - тың мәҙәниәт һәм халыҡ ижады өлкәһендә алып барылған эштәрен бойомға ашырыу, Рәсәй һәм сит илдәр тәжрибәһен өйрәнеү мәсьәләләре ҡараласаҡ. Евразия гуманитар форумының резолюцияһы - Өфө халыҡ - ара декларацияһы ҡабул ителәсәк....
Йырым булып ҡал... (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 22-09-2018, 06:00
– Балаҡайым, бар, балам, һыу буйына барып ултыр.Ҡайғыңды һыуға һөйлә, һағышыңды йылға ағыҙып алып китһен! – тип өндәште әсәһе Зәлифә Миләүшәгә, балаҡайының һурылып, ябығып, ҡарайып киткән йөҙөнә йөрәге өҙөлөп ҡарап.
Инде бер айҙан ашыу йылмайыуҙы онотҡан ҡыҙының хәле әсәнең бәғерен өҙә: ашау хаҡында, көсләп табынға ултыртмаһаң, иҫенә лә төшмәй, ултырған саҡта ла себеш кеүек, әсәһенең күңелен уйлап ҡына, бер-ике йотом сәй эсеп, берәр ҡабым икмәкте теләр-теләмәҫ кенә йотоп ҡуя. Эргәһендә йүгерешеп уйнаған ҡусты-һеңлеләренең дә тауышын ишетмәй, ауыр уйҙарға батып, үҙ эсенә бикләнеп тик йөрөй. Әсәһе аптырағас, бер аҙ асылып китмәҫме, тип, эш ҡушып ҡарай. Ҡыҙый бөтә эште лә еренә еткереп башҡарып ҡуя ла, тағы илаулап, кеше күҙенән ҡасып, йә баҡсаға инеп китә, йә бер нөктәгә текәлеп, үҙ ҡайғыһына бата. Әсәй кеше ике ут араһында яна: бер яҡтан ҡыҙы йәл, икенсе яҡтан атаһы, Миләүшәнең торошона йәне көйөп, әрләп ташламаһын, тип өҙгөләнә....
Милена ВАХИТОВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 22-09-2018, 06:00
19 йәш. Нефтекама ҡалаһында тыуып үҫкән, әлеге ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университетында белем ала. Музыка мәктәбенең фортепиано класын тамамлаған, бик күп конкурс лауреаты. Халыҡ бейеүҙәре менән шөғөлләнә, һүрәт төшөрөү менән мауыға, волейбол уйнарға ярата. Буш ваҡытында китап уҡый. “Мисс Башҡортостан” моделдәр агентлығында матурлыҡ серҙәренә өйрәнә.
...
[/aviable]


text:
Граждандар оборонаһына – яҡшы баһа
16 октябрҙә үҙәк майҙанда урындағы граждандар оборонаһының әҙерлеге буйынса смотр үтте. Унда районда ойошторолған 12 ҡотҡарыу хеҙмәте ҡатнашты. Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары З.З. Хужахмәтов етәкселегендәге махсус комиссия һәр хеҙмәттең көсө, матди-техник базаһы, эшмәкәрлеге менән ентекле танышты. Муниципаль район хакимиәтенең граждандар хәүефһеҙлеген тәьмин итеү секторы, “Баймаҡ урмансылығы” дәүләт учреждениеһы, район элемтә үҙәге, район электр селтәре, Баймаҡ юл ремонтлау-төҙөү идаралығы, үҙәк ҡала дауаханаһы, Баймаҡ АТП-һы командалары юғары әҙерлектәрен күрһәтте. Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте, һаҡланыу ҡоролмалары менән тәьмин итеү, коммуналь-техник ҡотҡарыу, авария-газотехник, энергия менән тәьмин итеү, ветеринария хеҙмәте, һыу һәм канализация селтәрҙәрен хеҙмәтләндереү, йылылыҡ селтәре, санитар эшкәртеү командаларының әҙерлеге менән дә комиссия ҡәнәғәт ҡалды. Комиссия сауҙа, туҡланыу, санитар эшкәртеү командаһының ялан кухняһы эшмәкәрлеген дә тикшерҙе. З.З. Хужахмәтов ашнаҡсылар бешергән бутҡаны ла тәмләп, үҙ баһаһын бирҙе.
Беҙҙең төбәккә хас тәбиғәт һәм техноген характерҙағы ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса тактик күнекмәләр булды. “Газ-Сервис” ААЙ-һының Баймаҡ комплекслы хеҙмәте газ селтәрендәге баҫымдың һикереүе арҡаһында килеп тыуған “авария” эҙемтәһен бөтөрөү буйынса һынауҙы уңышлы тотто. Беренсе сигналды алыу менән ярҙамға килеп еткән 114-се янғын һүндереү часы, район элемтә үҙәге, эске эштәр бүлеге, “Ашығыс ярҙам” хеҙмәткәрҙәре лә үҙ бурыстарын теүәл үтәне.
”БашРЭС-Белорет” ЯСЙ-һының район электр селтәре өсөн дә һынау еңелдәрҙән түгел ине. Ләкин коллективтың белгестәре үҙҙәренең бурысын оҫта үтәп сыҡты. Халыҡҡа хәүеф менән янаған электр селтәрендәге авария эҙемтәһе тиҙ арала бөтөрөлдө.
Сибай ҡалаһында килеп тыуған “ғәҙәттән тыш хәл” арҡаһында эвакуацияланған уҡыусыларҙы ҡаланың 3-сө мәктәбендә әҙерләнгән эвакуация пункты ҡабул итте. Мәктәп коллективы – эвакуация пункты хеҙмәткәрҙәре – уларҙы ҡаршы алыу, урынлаштырыу, туҡландырыу, талап ителгән тәүге кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеү буйынса сараларҙы уңышлы башҡарып сыҡты.
Баймаҡ лицей-интернатында “террористар” тарафынан “шартлатҡыс” һалыныуы тураһындағы сигнал, күнекмә өсөн генә яңғырауына ҡарамаҫтан, йөрәктәргә шом һалды. Ярҙамға килеп еткән эске эштәр бүлеге, янғын һүндереү часы, электр селтәре, “Ашығыс ярҙам”, “Газ-Сервис” ААЙ-һының Баймаҡ комплекслы хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре шунда уҡ үҙҙәренең бурысын үтәргә ашыҡты. Хәүеф тыуҙырған “шартлатҡысты” эҙләргә Шико ҡушаматлы эт тә йәлеп ителде.
Малды һәм үҫентеләрҙе ҡотҡарыу хеҙмәте белгестәре өсөн Ҡуянтау ауылындағы “Баймаҡ” ғилми-производство берекмәһендә “килеп тыуған” эпизоотия (ҡотороҡ) ауырыуы эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса тактик күнекмә ойошторолдо.
Махсус комиссия шулай уҡ үҙәк ҡала дауаханаһындағы граждандар оборонаһы буйынса һаҡланыу ҡоролмаларын, Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының Баймаҡ филиалында урынлашҡан уҡыу-консультация үҙәген ҡарап, юғары баһаланы.
Махсус комиссия Баймаҡ районының граждандар оборонаһына “Яҡшы” билдәһен ҡуйҙы. Ләкин тынысланырға иртәрәк. Комиссия был йәһәттән эштәрҙе артабан да әүҙемләштерергә, тикшереү барышында асыҡланған етешһеҙлектәрҙе бөтөрөргә ҡушты. Районда былтыр ғына ойошторолған “Берҙәм дежур-диспетчер хеҙмәте”нең эшмәкәрлеген тәртипкә һалыу, әүҙемләштереү буйынса ла тәҡдимдәр булды.
“Бөтәһенең дә иғтибарына!” сигналы яңғырау менән халыҡ нимә эшләргә тейеш? Был һорауға күптәрҙең яуап бирә алмауы ғәжәпләндерҙе. Бындай сигналды ишетеү менән тәү сиратта һәр кем телевизор йәки радио тоҡандырырға, белдереүҙәрҙе тыңларға һәм күрһәтмәләрҙе теүәл үтәргә тейеш.
Күнекмәләр тамам. Уларҙың бары тик күнекмә генә булыуы ҡыуандырҙы. Граждандар оборонаһы үҙ эсенә ни тиклем ҙур бурыстар алыуына тағы ла бер тапҡыр шаһит булырға тура килде. “Зәңгәр экран”дарҙан, гәзит-журналдарҙан күреп, уҡып ҡына белгән фажиғәләрҙән беҙҙең тыуған еребеҙ азат булыуына тағы ла бер тапҡыр ҡыуанып ҡуйҙыҡ. Шулай ҙа, һаҡланғанды – һаҡлармын, тиҙәр. Халыҡ именлеге хаҡына тәүлек әйләнәһенә һаҡта торған хеҙмәттәрҙең тынғыһыҙ эшендә уңыштар теләйбеҙ.
Лилиә ТАКАЕВА.
Автор фотоһы.


text:
Категория:Ырымбур өлкәһе
- Төп мәҡәлә: Ырымбур өлкәһе
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 11 эске категорияның 11 эске категорияһы күрһәтелгән.
Г
- ► Ырымбур өлкәһе географияһы (2 К)
- ► Ырымбур өлкәһе гәзиттәре (буш)
М
- ► Ырымбур өлкәһе мәҙрәсәләре (1 К, 2 Б)
- ► Ырымбур өлкәһе мәҙәниәте (1 К, 1 Б)
- ► Ырымбур өлкәһе мәсеттәре (2 Б)
П
- ► Ырымбур өлкәһе предприятиелары (буш)
Т
- ► Ырымбур өлкәһе тарихы (3 К, 5 Б)
- ► Ырымбур өлкәһе тораҡ пункттары (17 К)
Ш
- ► Шәхестәр:Ырымбур өлкәһе (9 К)
«Ырымбур өлкәһе» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 5 биттең 5 бите күрһәтелгән.


text:
Республикала эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләме аталды
Республикала эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләме аталды Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Хеҙмәт министрлығы сентябрь айында республикала эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләмен атаны. Август менән сағыштырғанда ул бер аҙ кәмеп, 4240 һум тәшкил иткән.
Хәҙер пособиеның минималь күләме — 977,5, иң ҙуры 5635 һумға тиң.
«1 октябргә ҡарата төбәктә 6,4 мең кеше — эшһеҙлек буйынса минималь пособие, 11,3 мең рәсми теркәлгән эшһеҙ максималь пособие ала», — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Башҡортостандың Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат секретары Роза Кузьменко.


text:
Бала ниңә өйҙә “бәпес”кә әүерелә?
Ата-әсәнең күбеһенә шундай күренеш таныштыр: сабый балалар баҡсаһында уйынсыҡтарын бер урынға рәтләп йыйып ҡуя, ботинкаларын тыңлаусан рәүештә кейә, үҙаллы ашай, өйҙә иһә – бөтөнләй киреһе. Ни өсөн шулай? Яуап ябай: балағыҙ һеҙҙең уны бер нигә ҡарамайынса яратыуығыҙҙы белә. Шулай ҙа хәлде үҙгәртә, холҡон яҡшырта алаһығыҙ.
1. Күберәкте көтөгөҙ.
Ышаныс белдерәһең икән, һәр кеше уны аҡларға тырыша. Был мәктәпкәсә йәштәгеләргә лә хас. Балалар баҡсаһында тәрбиәселәр сабыйҙың кейемен шкафҡа рәтләп элеп ҡуйыуын, ашағандан һуң һауыт-һабаны йыуырға алып килеп тапшырыуын, бассейнға әҙерләнеүен һ.б. көтә. Ышаныс аҡлана: бала әкренләп үҙаллылыҡҡа өйрәнә. Өйгә ҡайтһа иһә бер ни булдыра алмаған, ярҙамға можтаж сабыйға әйләнә лә ҡуя. Һығымта: ата-әсәгә балаһына ышаныс белдереү мөһим.
2. Үҙе башҡарыр эште ҡулынан тартып алмағыҙ.
Ата-әсә ул-был эште тиҙерәк башҡарырға теләп, балаға өндәшеп тормай. Мәҫәлән, өйҙө йәһәтерәк йыйыштырыу ниәтендә туҙып ятҡан уйынсыҡтарҙы үҙе йыя, сабыйҙы шәп-шәп кейендерә, төймәләрен элә. Һөҙөмтәлә балаға бер ниндәй эш ҡалдырмай, уның бурыстарын ҡулынан “тартып ала”. Сабыйының башҡарғанын көтөп торорға түҙемлеге, ваҡыты етмәй. Был, әлбиттә, ата-әсәнең үҙенә лә, балаға ла кире йоғонто яһай.
Алда әйтелгәнсә, сабыйға ышаныс белдерергә кәрәк. Был йәһәттән уға иң ябай һәм йоғонтоло һорау шул – “Һин минең ярҙам итеүемде теләйһеңме, әллә үҙең булдыра алаһыңмы?” Ошо һүҙҙәр балаға ныҡ тәьҫир итә, һөҙөмтәлә бығаса көсө етмәгәнде лә башҡарыуы ихтимал. Һәр сабыйҙың бит үҙен ҙур кеше итеп күрһәткеһе килә.
3. Артынан төҙәтмәгеҙ.
Бала ниндәйҙер эште башҡарҙы икән, эстән ҡәнәғәтһеҙлек тойоп, артынан төҙәтеп йөрөмәгеҙ. Мәҫәлән, йоҡлаған урынын йыйыштырып ҡуйҙы, ти. Эш һеҙ теләгәнсә үтәлмәһә лә, теймәгеҙ, шулай ҡалһын. Уңғанлығы, булдыҡлылығы өсөн маҡтағыҙ ғына. Үҙе шкафтан кейем һайлап алып кейергә теләһә лә, ҡаршы килмәгеҙ. Булдырған “стилен” хуплағыҙ. Ҡыҫылмау мөмкин булмаған осраҡта ғына хатаһын йомшаҡ һүҙҙәр менән аңлатығыҙ, кәңәш бирегеҙ.
Әгәр инде балаға етешһеҙлектәре туранан-тура әйтелһә, уның башҡа эшләгеһе килмәйәсәк, дәрте һүнәсәк. Сабыйҙың бөтә нәмәне еренә еткереп, өлкәндәрсә башҡарыуын көтөү – уның үҫешен тотҡарлау, киләсәктә уңышҡа өлгәшеү мөмкинлегенә аяҡ салыу.
4. Айырым бурыстар йөкмәтегеҙ.
Балала үҙ көсөнә ышаныс тыуҙырыу, уны теүәллеккә өйрәтеү мөһим. Был йәһәттән сабыйға өйҙә айырым бурыстар йөкмәтергә кәрәк. Мәҫәлән, гөлгә һыу ҡойоу, йыуылған керҙәрен элеү, йәшелсә түтәлен тәрбиәләү һ.б. Бындай бурыстарҙы атҡарған бала һеҙҙән аяҡ кейеменең бауын бәйләтеп ултырмаҫ.
Шул уҡ ваҡытта сабыйға тәғәйенләнгән бурыстарҙың ғаилә өсөн файҙалы булыуына, мөһимлегенә иғтибар итегеҙ. Кәрәкмәгән эш ҡушмағыҙ. Бала күңеле һиҙгер – тиҙ төшөнәсәк. Файҙалы бурыстарҙы башҡарған сабый үҙен кәрәкле кеше, ғаиләнең тулы ағзаһы итеп тойоп үҫәсәк.
5. Урынһыҙға маҡтамағыҙ.
Баланың тырышлығы, уңыштары билдәләнергә тейеш. Әммә аҙым һайын маҡтау дөрөҫ түгел. Мәҫәлән, сабый иртәнсәк йыуынған һайын тешен таҙартырға күнекте икән, уға көн дә иғтибар итеп, хуплап тороу артыҡ. Бала быны мотлаҡ башҡарылырға тейеш ғәмәл тип ҡабул итһен. Гел маҡтап тораһың икән, шунан файҙаланыуы ихтимал. Мәҫәлән, “уйынсыҡ алып бирмәһәң, тешемде таҙартмайым” тиеүе бар.
Маҡтауҙың – үҙ урыны, ул баланы яңы уңыштарға дәртләндерергә тейеш.
6. Ваҡыттың ни икәненә төшөндөрөгөҙ.
Сабый балалар баҡсаһында ҡасан ни эшләргә икәнен белә: килгәс, сисенеп үтеү, ашағандан һуң тышта уйнау, күнекмәләр, унан – төшкө аш, ике сәғәтлек йоҡо, артабан йәнә уйындар, түңәрәктәр, киске аш һ.б. Өйҙә иһә бала “иреккә сыға”. Тәртипкә өйрәтеү өсөн, әлбиттә, балалар баҡсаһындағы кеүек режим булдырыу артыҡ, шулай ҙа айырым ҡағиҙәләрҙе үтәү зарурлығына төшөндөрөү мөһим. Мәҫәлән, иртәнсәк туғыҙынсы яртыла өйҙән сығырға кәрәк, ә бала уйынға бирелгән икән, ваҡыт билдәләгеҙ. “Биш минутта уйынсыҡтарыңды йыйырға өлгөрә алырһыңмы, әллә ярҙам итәйемме?” – тиһәң, сабый был бурысын йәһәт үтәп, сығырға кейенә лә башлар. Алда әйтелгәнсә, һәр осраҡта ышаныс белдереү мөһим.
Кис әкиәт һөйләүгә “кәрәкһеҙ шөғөл” тип ҡарарға ярамай. Балалар баҡсаһында тәрбиәселәр шуға өйрәткәс, сабый өйҙә лә ошондай иғтибар көтә. Кире осраҡта хатта үҙен кәрәкһеҙ тип тойоуы ла ихтимал. Ғөмүмән, өй һәм балалар баҡсаһындағы тәрбиә бер-береһенә яҡын булырға тейеш. Әкиәттең иһә сабыйҙың һәр яҡлап үҫешендә баһалап бөткөһөҙ көсөн оноторға ярамай.
7. Араға ҡыҫылмағыҙ.
Сабыйҙың өйҙә тыңлашмауы, тейешле бурыстарын башҡармауы, киреләнеүе балалар баҡсаһында үҙен яңғыҙ тойоуы, иптәш таба алмауы менән дә бәйле булыуы ихтимал. Ауыр кисерештәрен ул ата-әсәһенә “ауҙара”. Шуға күрә баланың тиҫтерҙәре менән мөнәсәбәтенә ныҡлы иғтибар бүлеү мөһим.
Күп осраҡта, сер түгел, сабыйҙың балалар баҡсаһында үҙ урынын таба алмауына ата-әсә үҙе ғәйепле. Бәғзеләр бит тәрбиәсегә бәләкәстәр алдында дәғүә белдерә, ыҙғышҡа юл асып ҡына тора. Улымды йә ҡыҙымды ниңә рәнйеттең, тип баланың тиңдәштәрен әрләргә тартынмағандар ҙа табыла. Ҡырҡ һигеҙ йыллыҡ эш тәжрибәмдән сығып, шуны әйтәм: сабыйҙарҙың араһына ҡыҫылырға ярамай. Улар хәҙер ыҙғыша ла хәҙер яраша – бер-береһенә үпкәләре шунда уҡ онотола. Ә инде араға өлкәндәр килеп ҡушылһа, урынһыҙға дәғүә белдерһә, бының күңелдә ғүмерлек яра булып ҡалыуы ихтимал.
Сабый балалар баҡсаһында йәшәргә өйрәнә, тәүге тормош һабағы ала. Уға ошо “дәрес”тә ҡамасауларға ярамай. Барыһын да үҙе хәл итергә өйрәнһен, берҙәмлектә көс икәнен күңеленә һала башлаһын. Тиҫтерҙәренән айыраһың икән, сабый йәшәргә өйрәнә алмаҫ, һөҙөмтәлә өйҙә лә гелән ярҙамға мохтаж булып ҡалыр, бының ауыр йөгө ата-әсә иңенә ятыр.
Балаларыбыҙҙы яратайыҡ, бергәләп тәрбиәләйек!


text:
Башҡортостанда ҡыш һуңлап килә
Башҡортостанда ҡыш һуңлап килә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Атмосферала өҫтөнлөк иткән көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш ағымдар Арктика һалҡынына Уралға үтеп инергә ирек бирмәй. Шуға күрә Башҡортостан биләмәһендә ҡыш һуңлап килә, тип хәбәр итә республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхитте күҙәтеү идаралығы.
Ноябрҙең тәүге 10 көнө 2-4 градусҡа йылыраҡ, төндә һауа температураһы 0,-7, көндөҙ -1,+3 градус булды. Йыш ҡына томан төштө, тип хәбәр итә Башгидромет.
Алдағы ял көндәрендә төбәктә елһеҙ, яуым-төшөмһөҙ һауа торошо һаҡлана. Урыны менән томан, еңелсә боҙлауыҡ көтөлә. Һауа температураһы төндә -1,-6, аяҙытҡанда 11 градусҡаса һалҡын, көндөҙ 0 тирәһе.
Киләһе аҙна башында йылы һауа торошо һаҡлана, яуым-төшөм ихтималлығы арта. Бөтә ерҙә лә ҡар ятыуы көтөлмәй. Республика метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса, 10 ноябргә Башҡортостан биләмәһенең яртыһында ғына ҡар япмаһы күҙәтелә.


text:
Миҙгелдең матурлығын йәнә балҡытып ебәргән миләш тәлгәштәрен күргән һәр кемдең күңеле моңға тулышһа, “Миләш” халыҡ фольклор ансамбле сығышын ҡараған тамашасының йөрәге елкенә.
“Миләш” Асҡар ауылының оло йәштәге дәртле, уңған кешеләренән тора. Күрше Дәүләт ауылынан ирле-ҡатынлы Ғәлиә менән Мәүлит Фәттәховтар ҙа бар. Күп кенә ансамблдәрҙән айырмалы, бында өс ғаилә пары иҫәпләнә. Районда ғына түгел, хатта республика кимәлендә үткән сараларҙың уртаһында ҡайнай улар. Коллектив үҙенең халыҡсан, күркәм сығышы менән милли сәнғәтебеҙҙең ҡиммәтле ынйы бөртөгөнә бәрәбәр.
Ансамблдә шөғөлләнеүселәрҙең береһе лә сәнғәт буйынса махсус белем алмаған, әммә тормош дәрте, йыр-моңға һөйөү уларға илһам бирә, ҡанат ҡуя. “Миләш”тәрҙең тамашасыларға әйтер һүҙе халыҡ йырҙары, үҙҙәре сығарған таҡмаҡтар, ата-бабабыҙҙан ҡалған иң яҡшы йолаларыбыҙ, аш-һыу өлгөләре, милли кейемде пропагандалау аша еткерелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: һәр береһенең үҙ ҡулы менән эшләгән һаҡал, ҡашмауҙары бар. Район хакимиәте һәм мәҙәниәт бүлеге лә ҙур ярҙам күрһәтә: яңы кейемдәр тектереү, уларҙы республика буйынса төрлө конкурстарға йөрөтөү кеүек барлыҡ эш тиҙ арала хәл ителә. Етәкселәре Радмир Иншар улы Солтанбаев әйтеүенсә, ансамбль 1987 йылда барлыҡҡа килгән. Ошо йылдарҙа улар Башҡортостанды арҡырыға-буйға гиҙеп сыҡҡан, хатта Мәскәү, Санкт-Петербург тамашасыларын да әсир иткән.
Ансамблдә тәүге көндәрҙән үк шөғөлләнгән Зәкиә Фәррәхова менән Мәрзиә Солтанбаеваларға – 77-шәр йәш. Әммә күңелдәре йәш инәйҙәргә ҡарап, шулай тип әйтерлек түгел!
– Йөрәк дәртле булғас, ҡартайыу хаҡында уй ҙа юҡ, – тип йылмая инәйҙәр. – Киреһенсә, ҡайһы ваҡыт беҙҙе йәлләп, ҡайҙалыр сығыш яһарға әйтмәй китһәләр, үпкәләп тә алабыҙ. Күмәкләшеп тыуған көндәребеҙгә, төрлө ғаилә байрамдарына йөрөйбөҙ. Өмәләрҙә лә әүҙем ҡатнашабыҙ. Бер ғаилә кеүек дуҫ, татыу йәшәйбеҙ.
Рәсилә Әбүшаһманова – районда билдәле сәсәниә, шиғри күңелле апайҙарҙың береһе. Ул шиғырҙар яҙа, таҡмаҡтар сығара.
Бына шундай ул Әбйәлил таланттары! Хәйер, улай ғынамы икән?! Халыҡ йырына, халыҡ моңона ҡанат ҡуйған “миләш”тәр башҡорт матбуғатына ла битараф түгел. “Коллектив менән – “Башҡортостан”ға! ” акцияһын дәррәү күтәреп, барыһы гәзиткә яҙылып та ҡуйҙы. Рәхмәттән башҡа ни әйтәһең инде!


text:
Мин мәктәптә төрлө түңәрәктәргә йөрөргә яратам. Улар араһынан күңелгә иң яҡыны – «Оҫта ҡулдар». Тиҫтерҙәрем дә оҡшата.
Өсөнсө йыл инде беҙҙә Йәш натуралистар станцияһының «Уйлап сығарыусылар» түңәрәге эшләй. Уны Римма Рәфит ҡыҙы Тайбугина ойошторҙо. Тәүге дәрестәрҙә энә, ҡайсы, ырғаҡтар ҡулланырға өйрәндек. Төрлө материалдарҙан сәскәләр, картиналар, китаптар, телефонға ҡап эшләнек. Һуңғы дәрестәрҙә башҡорт милли кейеменең атрибуты булған селтәрҙәр, алҡалар яһарға өйрәндек. Был түңәрәккә ауылдың ҡатын-ҡыҙҙары ла бик теләп йөрөй.
Беҙҙе оҫталыҡҡа өйрәткән Римма Рәфит ҡыҙына ҙур рәхмәт. Былтыр ғәҙәти булмаған ҡул эштәре (флористика, топиарий, фоамирандан сәскәләр) менән төрлө конкурстарҙа ҡатнашып, призлы урындар алдыҡ.
Ә быйыл башҡорт халҡының милли биҙәүестәрен эшләү серҙәренә төшөндөк. Етәксебеҙ Римма Рәфит ҡыҙы Тайбугина, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булараҡ, милли кейем тарихы менән дә таныштырҙы. Стилләштерелгән түшелдеректәрҙе эшләүе ҡыйын булманы, ә киреһенсә, мауыҡтырғыс ҡул эше төрө булып сыҡты.
Яңыраҡ мәктәбебеҙҙә «Селтәр» байрамы үтте. Был сарала үҙебеҙ әҙерләгән әйберҙәрҙе тағып, дефиле күрһәттек. Килгән ҡунаҡтар яһаған эштәрҙе күреп хайран ҡалһа, беҙ иһә үҙебеҙҙе ысын башҡорт һылыуҙары һымаҡ хис итеп, ғорурландыҡ. Халҡыбыҙҙың тарихын мәңгелләштереүҙә ҡатнашыуыбыҙға шатландыҡ та.
Түңәрәктең иң әүҙем ағзалары – Мәҙинә Тайбугина, Нурания Кейекбирҙина, Илзирә Ишбаева, Гөлзимә Тулыбаева, Наҙгөл Оморҙаҡова, Зәлифә һәм Сәриә Иҫәндәүләтовалар, Лиана Ғөбәйҙуллина. Уҡытыусыларыбыҙ ҙа ҡыҙығып китеп, үҙҙәренә түшелдеректәр тегеп алды. Ә ауылыбыҙҙың инәйҙәре беҙгә оҫталыҡ дәресе күрһәтте. Хәҙер селтәрҙәрҙе байрамдарға ла тағып килә башланыҡ.
Нурзидә ЮНЫСОВА, V синыф уҡыусыһы.
Баймаҡ районы, Ишбирҙе мәктәбе.


text:
САЙТ ТУРАҺЫНДА
Әссәләәмүғәләйкүм мосолман ҡәрҙәш
Ошо сайта үҙегеҙгә кәрәкле файҙалы мәғлүмәттәр табырһығыҙ. Дин тигән һүҙ, белемде аңлата. Мосолман кешегә һәр саҡ белемле булыу мотлаҡ.Ошонда яҙылғандарҙы уҡыйһығыҙ икән, был Аллаһ Тәғәлә тәҡдире буйынса килеп сыҡтыһығыҙ ошо биткә. Аллаһы Тәғәлә ошонда яҙылғандарҙан белем бирә һеҙгә. Миндә шунын ҡушыуы буйынса ошо мәҡәләне яҙамын.
Рәхмәтлемен һәм бәхетлемен Аллаһыны таныуҙа. Киләсәктә лә Аллаһ бирһә осрашырбыҙ. Хәҙер һеҙгә аңлайышлы, ябай телдә Ҡөрйән һәм хәҙистәрҙә булған, шулай уҡ ил тарихе һәм башҡа мәҡәләләр яҙырмын Аллаһ Тәғәлә насыйп итһә.
Шулай уҡ һеҙҙәндә яҙма мәғлүмәттәр, хаттар көтәмен. Башҡорт, татар, рус телендә булһала була. Авторлыҡ һеҙҙең һаҡлана. Тарихҡә бәйле, мәсет, ауыл хәтирәләрен, ветерандар хаҡында, ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр, йәштәр, студентар тураһында, район хаҡында һәм башҡа күп яҙмалар көтәм. Шулай уҡ видео һәм фотолар. Тик ғәйбәт, яла яғыу йәки икенсе кеше менән булышыу материалдары баҫтырылмаясаҡ.
Ауылдарығыҙҙын тарихен яҙығыҙ – интернеттән күсереп түгел, ә үҙгәртеп һәм һөйләмдәр өҫтәп. Сөнки әлеге ваҡытта интернеттә яҙылғандар үтмәйәсәк. Икенсе аңлайышлы телгә әйләндерергә мөмкин. Хаттар көтәмен. Нисек хат һәм фотолар ебәрергә интернет аша яҙырмын ошо сайтта. Шулай уҡ ауыл почтаһы аша ебәрергә була, тик былай баҫып сығарыуы оҙағыраҡ буласаҡ.
Электрон почта; xat.cep@gmail.com
Ошонда сайтын контакт аша яҙырға мөмкин, шулай комментарий аша ла бәйләнешкә инергә мөмкин.
Йә, Аллам, йә Раббым! Мөхәмәт ғәләйһиссәләмгә һәм уның йәмәғәттәренә рәхмәт һәм сәләмдәр ҡыл. Йә, Раббым! Беҙгә иман зиннәтәре бир һәм ғилем-тәүфиҡ менән шәрәфәтле ит.


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Пион сәскә атһын өсөн
Пион сәскә атһын өсөн
Баҡсалағы пиондарым сәскә атмай. Бының нилектән булыуы мөмкин?
Р. Вәлиева.
Иглин районы.
Пиондар күләгәле, артыҡ дымлы урынды яратмай. Шуға уларҙы ҡыйыҡ башынан һыу төшөп торған стена буйҙарына ултыртмағыҙ. Был сәскәне бүлеп ултыртһағыҙ ҙа, ул 1 – 2 йылдан һуң ғына сәскә атасаҡ.
Иҫке тамырҙан улар оҙаҡ көс йыя. Ултыртҡандан һуң 4 – 5 йыл теймәгеҙ. Азотлы ашламалар менән йыш туҡландырып торһағыҙ ҙа сәскә атыуҙан туҡтаясаҡ. Әсе тупраҡты ла яратмай. Йыл ҡоро йәки ямғырлы килгәндә лә үҫемлек сирләй. Сысҡандар тамырын зарарлаһа ла, үҫә алмаясаҡ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Внимание
- Подробности
- Просмотров: 503
КИНДЕРЛЕ МӘМЕРЙӘҺЕ, Еңеүҙең 30 йыллығы исемендәге мәмерйә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында оҙонлоғо б‑са икенсе урында тора. Ғафури р‑ны Ташаҫты а. көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Киндерле й. (Еҙем й. ҡушылдығы) үҙәненең уң битләүендә, “Еҙем тәбиғи паркы” терр‑яһында урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, өҫкө девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. 4 яруслы ауыш, горизонталь галереялар һәм төньяҡ, төньяҡ‑көнсығыш, көньяҡ, көнбайыш һәм төньяҡ‑көнбайыш йүнәлешле юлдар системаһынан тора. Оҙонлоғо 9113 м, уртаса киңлеге 5,4 м, уртаса бейеклеге 7,1 м, тәрәнлеге 128 м, амплитудаһы 215 м, майҙаны 43,1 мең м2, күләме 245 мең м3. К.м. 5 өлөшкә бүленә. Ауыҙы (киңлеге 12 м, бейеклеге 7 м) Киндерле кимәленән 94 м бейеклектә урынлашҡан. Мәмерйәгә төшкән урын ауыш галерея (киңлеге 15 м, бейеклеге 3—12 м) формаһында төньяҡҡа ҡарай һуҙылған.
Галереяға инер алдынан бик күп сталагмиттарҙан торған боҙлоҡ (оҙонлоғо 120 м, майҙаны 720 м2, ҡалынлығы 8 м тиклем) бар. Боҙлоҡтан һуң боҙло (Ҡарһылыу; бейеклеге 7 м тиклем, диам. 3 м тиклем) һәм кальцитлы (Пагода; бейеклеге 3 м, диам. 8 м) сталагмиттар урынлашҡан. Галереянан өҫкә табан һуҙылған тар һуҡмаҡ бик күп сталактиттары (оҙонлоҡтары 2,5 м тиклем, диам. 2 м тиклем) булған Люстралы залға алып бара. Зал иҙәне кальцитлы ҡатлам м‑н ҡапланған. Зал мәмерйәнең 2‑се өлөшөндә ҡойоға (тәрәнлеге 12 м) күскән коридорға (оҙонлоғо 0,8 м, киңлеге 5—6 м) барып тоташа. Ул төньяҡ‑көнсығыш йүнәлешле каньон рәүешендәге төп галереянан (оҙонлоғо 500 м, киңлеге 4—20 м, бейеклеге 100 м тиклем) тора, ҡытыршы ҡатламлы бөрөгә оҡшаш сталагмиттарҙан торған Концерт залы (киңлеге 22 м, бейеклеге 50 м тиклем) м‑н тамамлана. Галерея иҙәне эре таштар м‑н ҡапланған. Төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле ҡытыршы стеналы тар юл (оҙонлоғо 300 м) төрлө төҫтәге һыу ҡатламдарынан торған залға алып бара. Галереянан мәмерйәнең 3‑сө, 4‑се һәм 5‑се өлөштәренә алып барыусы юлдар һәм һуҡмаҡтар китә. 3‑сө өлөшө көнбайыш йүнәлешле галереянан (оҙонлоғо 150 м, киңлеге 15 м тиклем, бейеклеге 25—30 м) тора, унда шишмә аға, 4‑се өлөшө ҡытыршы стеналы тар юлдар системаһынан тора, ул каминдар аша 40 м бейеклектә иң бейек Атлантида залы (бейеклеге 90 м) м‑н тоташа, унда массив һыу ҡатламдары һәм коралл ҡырпыулы күл бар. Мәмерйәнең 5‑се өлөшөнә төп галереяның түбәһе аша Әкиәт юлы (оҙонлоғо 80 м, киңлеге 2—3 м, бейеклеге 4 м тиклем) буйлап һуҡмаҡ илтә, иҙәне һәм түбәһе кристалл м‑н ҡапланған. Унда көнбайыш йүнәлешле магистраль каньон галереяһы (оҙонлоғо 500 м, киңлеге 30 м тиклем, бейеклеге 50 м тиклем) урынлашҡан. Ул Һындар, Шоколад, Йәшел күлдәр, Камин, Кащей батшалығы һ.б. залдар м‑н тоташа. Магистраль галереянан төньяҡ‑көнбайышҡа табан Бүләк (оҙонлоғо 500 м) юлы үтә. Мәмерйәлә т‑ра 0—6°С. Ярғанаттар йәшәй. К.м. боронғо хайуандарҙың күп кенә һөйәктәре табылған.
Ю.В.Соколов
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
“Һәр көн иртә ҡояш сыға...
ҺИҢӘ ЛӘ... Һәр көн иртә елдәр иҫә...“
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 19 ғинуарҙа актер, драматург һәм педагог Илшат Йомағоловтың тыуыуына – 85 йыл тулыуға арналған ижади хәтер кисәһе үтәсәк.
Илшат Хәлил улы Йомағоловтың башҡорт милли сәнғәтен, драматургияһын үҫтереүгә индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Күңелен, рухи донъяһын сәхнә тормошона арнап, сәнғәт күгендә сағыу шәхес булып танылған драматург һәм актер Илшат Йомағолов үткер ҡәләме аша ла, башҡарған ролдәре менән дә башҡорт драматургияһын һәм театр сәнғәтен үҫтереүгә тос өлөш индергән.
Илшат Йомағолов Көйөргәҙе районының Тимербай ауылында донъяға килә. Башҡорт дәүләт художество-театр училищеһын тамамлап, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә хеҙмәт юлын башлай. Һуңынан Мәскәүҙәге дәүләт театр сәнғәте институтына уҡырға инә. Артабан туған театрына ҡайтып, яңы һулыш, көс-дәрт менән йәнә сәхнә тормошона сума. Уның киң билдәле ролдәре: Макбет (У.Шекспирҙың шул уҡ исемле трагедияһы), Прометей (М.Кәрим, “Ташлама утты, Прометей!”), Никита («Власть тьмы», Л. Н. Толстой), Протасов («Живой труп», Л. Н. Толстой), Треплев («Чайка», А. П. Чехов), Иванов («Иванов», А. П. Чехов), Закир («Ҡара йөҙҙәр», М.Ғафури), Аҡъегет («Ай тотолған төндә», М. Карим) һ.б.
Илшат Хәлил улы 1968 йылда сәнғәт донъяһына “Нәркәс” трагедияһын тәҡдим итә. Халыҡ премьераны оҡшата һәм ул тиҙ арала билдәлелек яулай: төрлө фестивалдәрҙә, смотрҙарҙа приздар, маҡтаулы исемдәр ала. Хәҙер ул инде 40 йылдан ашыу сәхнәләрҙән төшмәй, урыҫ һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән. “СССР халыҡтары драматургияһы” фестивалендә I дәрәжә дипломға лайыҡ була. М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры репертуарында ул яңынан тергеҙелде.
“Семәрле тәхет” трагедияһы, “Юғалтыуҙар аша”, “Торналар ҡайта”, “Буш сәңгелдәк” драмалары ла тәрбиәүи көсө менән иғтибарға лайыҡ. Геройҙарының телмәре халыҡ мәҡәлдәренә, тапҡыр һүҙҙәргә, әйтемдәргә ифрат бай.
Илшат Йомағолов – артистар өсөн яратҡан педагог булып та иҫтә ҡалған, ул йәш быуын менән дә эшләргә яратты: Өфө сәнғәт институтының театр факультетында уҡытты. Шулай уҡ Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһын да етәкләй һәм, әлбиттә, Илшат Хәлил улы Йомағоловтың Стәрлетамаҡ дәүләт драма театрын ойоштороуҙа ла роле баһалап бөткөһөҙ.
Илшат Хәлил улы – тел ҡәҙерен белгән арҙаҡлы ижадсы, ул уҡыған шиғырҙар һәм сәсмә әҫәрҙәр радионың алтын фондында һаҡлана.
“Һәр көн иртә ҡояш сыға... ҺИҢӘ ЛӘ... Һәр көн иртә елдәр иҫә...“ тип аталған кисә Илшат Хәлил улының тормош һәм ижад юлына бағышлана: кисәлә М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Салауат башҡорт драма театры, Стәрлетамаҡ театр-концерт берекмәһе ҡатнашасаҡ. Ике бүлектән ҡуйылған ижади хәтер кисәһендә Илшат Йомағолов яҙған драма әҫәрҙәренән өҙөктәр уйналасаҡ һәм “Башватҡыс” фильмы күрһәтеләсәк (“Башҡортостан” киностудияһы, реж.- А.Йомағолов).
Автор: Динара Ҡәйүмова


text:
- Подробности
- Просмотров: 299
ПРАВОСЛАВИЕ РУХАНИҘАРЫ, православиела дини йолаларҙы һәм хеҙмәттәрҙе проф. нигеҙҙә үткәреү м‑н шөғөлләнгән һәм иерархиялы корпорацияларға ойошҡан йола башҡарыу хеҙм‑рҙәре (руханиҙар һәм сиркәү хеҙм‑рҙәре). Улар ҡара (монах тормошо м‑н йәшәйҙәр; ҡара: монахлыҡ) һәм аҡ (мәхәлләлә хеҙмәт итәләр, “донъялыҡта” көн итеүселәр) руханиҙарға бүленә. Руханиҙар хиротония (рухани санына бағышлау йолаһы) аша “алла бәрәкәте”нә эйә була һәм Алла м‑н кеше араһында аралашсыға әүерелә, тип һанала; улар үҙ аллы дин хеҙмәттәре, йолалар, хөрәфәттәр башҡарырға хоҡуҡлы. Сиркәү иерархияһында изге булыуҙың 3 дәрәжәһе бар: юғары (тик монахлыҡта) – архиерей (патриарх, экзарх, митрополит, архиепископ, епископ, викар епископ); уртансы – священник (протоиерей, протопресвитер, иерей; монахлыҡта — архимандрит, игумен, иеромонах); түбәнге — дьякон (протодьякон; монахлыҡта — архидьякон, иеродьякон). Сиркәү хеҙм‑рҙәре (причетниктар): ҡарала – монах, послушник; мәхәллә руханиҙарында —иподьякон, псаломсы, сиркәү йырсыһы һәм ҡысҡырып уҡыусыһы, пономарь. Уларҙың дәрәжәләре юҡ, вазифаға епископ тарафынан тәғәйенләнә, йола хеҙмәттәрен әҙерләүҙә һәм башҡарыуҙа ярҙамлашыу бурысын үтәй. Башҡортостанда П.р. 16 б. аҙ. тәүге сиркәүҙәр һәм монастырҙар асылғандан һуң барлыҡҡа килә. Өфө епархияһы ойошторолғанға тиклем Урыҫ православие сиркәүенең Ҡазан (Урал буйы өлөшө) һәм Тубыл (Урал аръяғы өлөшө) епископтарына буйһонған. Урындарҙа власты — поп старосталары, 1721 й. алып дини идарасылар бойомға ашырған. Ҡара руханиҙар монастырь хужалығы иҫәбенә йәшәгән, секулярлаштырыуҙан һуң аҡсалата түләү бирелгән. 16 б. аҙ. – 18 б. ул башлыса ябай монах тормошо м‑н йәшәгән ир‑егет һәм ҡатын‑ҡыҙҙарҙан тора (2 тиҫтәнән артыҡ түгел). Ауылдарҙағы һәм ҡалаларҙағы күпселек руханиҙарҙың матди тәьминәтенең нигеҙен башҡорттарҙың аҫаба ерҙәре ҡуртымы, ш. уҡ урындағы власть биргән ерҙәр һәм мәхәлләселәрҙең треба өсөн түләүҙәре тәшкил иткән. Аҡ руханиҙар һанының артыуы Ырымбур сик һыҙығы ҡәлғәләрендә яңы мәхәлләләр асылыу иҫәбенә барған, сиркәү вазифаларын, ғәҙәттә, руханиҙарҙың, дьякондар һәм причетниктарҙың балалары биләгән. 1860 йй. 2‑се ярт. православиеға башҡа диндән күсеүселәр өсөн мәхәлләләргә руханиҙар һәм дьякондар әҙерләү башлана, ул Н.И.Ильминский системаһы б‑са тормошҡа ашырыла. Улар дини училищеларҙа, сиркәү‑мәхәллә мәктәптәрендә оҙаҡ йылдар уҡытҡандан һуң йәки Өфөләге дини семинарияны, Ырымбур дини семинарияһын һәм миссионерлыҡ курстарын (ҡара: Дини белем биреү) тамамлағандан һуң сан алған. 1876 й. Өфө епархияһында 815 рухани һәм сиркәү хеҙм‑ре була: 2 игумен, 7 протоиерей, 215 иерей, 94 дья‑ кон, 224 псаломсы, 43 штаттан тыш рухани; 23 монах, 11 монахиня, 44 послушник, 152 послушница. 1917 й. 18 протоиерей, 519 иерей, 171 дьякон, 387 псаломсы; 100‑гә яҡын монах, 400 монахиня, 200 послушник, 1660 послушница була. 1920—30‑сы йй. П.р. һаны ҡапыл кәмей, дини сығыш һәм санға эйә булыу йыш ҡына сәйәси репрессиялар өсөн нигеҙ була. 1938 й. 800‑гә яҡын кеше репрессиялана. 1945 й. Өфө епархияһының П.р. 23 рухани м‑н 2 дьякондан; 1948 й. — 47 рухани, 8 дьякон, 30 псаломсынан тора, шуларҙың 33‑ө — ҡала, 7‑һе — ҡасаба, 45‑е ауыл ҡорамында хеҙмәт итә. 1945—50 йй. епархияла “йөрөп эшләүсе” руханиҙар институты эшләй, улар теркәлмәгән мәхәлләләрҙе хеҙмәтләндерә. 90‑сы йй. алып П.р. һа‑ ны арта, 2002 й. аҙ. 179 кеше иҫәпләнә, 2011 й. аҙ. — 247 кеше. П.р. араһында Августин, Андрей, Антоний III, В.Ф.Владиславлев, Дионисий I, Евграф, Евпраксия, П.П.Желателев, Зосима II, Иларион, Иоанн I, Иоанн (Гордеев), Иов, Иустин, Мефодий, Михаил, Моисей, Никанор, Симон, Таврион, Филарета, А.Ф.Юртов билдәлелек яулайҙар.
Әҙәб.: К о н ю ч е н к о А.И. Приходское духовенство Оренбургской епархии во 2‑й половине ХIХ — начале ХХ вв. //Исторические чтения: материалы науч. конф. Челябинск, 1996; С е р г е е в Ю.Н. Православное духовенство Южного Урала: очерки истории духовного сословия (вторая половина XVI—XVIII вв.). Уфа, 2004; С е р г е е в Ю.Н., А б д у л о в Н.Т. Уфимская епархия в 1943—1964 гг.: очерки истории государственно‑церковных отношений. Уфа, 2000.
Н.П.Зимина, Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Курд телдәре
Курд телдәре (زمانێ كوردی, Kurdî Zimanê, Кӧрди Зыман) — курд халҡының туған теле. Һинд-европа тел ғаиләһенә ҡараған Иран телдәре төркөмөнең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Рәсми рәүештә танылыу алмаған, ни бары Курдистан тип атап йөрөтөлгән төбәктәрҙә генә таралыш тапҡан. Фонетикаһында һәм тамыр составы яғынан айырмалыҡтар әллә ни ҙур түгел, шулай ҙа морфологияла күҙгә күренерлек айырма бар, шуға күрә был тел төркөмөнә ҡарағандар араһында бер-береһен аңлау мөмкинлеге тулыһынса юғалған. Сөнки улар төрлө диалекттарҙа аралаша һәм һәр ҡайһыһының үҙ алфавиты бар. Был Урта быуаттарҙа иран телдәренең күпселеген үҙгәртеп ҡороуҙарға дусар ителеүе менән бәйле. Әлеге көндә курд телендә 20 миллион кеше һөйләшә. Хәҙерге ваҡытта «курд телдәре» тигәндә, йышыраҡ дүрт телде күҙ уңында тоталар:
- курманджи йәки төньяҡ курд (Төркиә, Сүриә, Ираҡ, Иран, элекке совет иле республикалары, АҠШ һәм Европа илдәре);
- сорани йәки үҙәк курд (Көнсығыш Ираҡ, Иран);
- Көньяҡ курд теле;
- лаки
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Курд телдәре мид теленән барлыҡҡа килгән. Урта быуаттарҙа ғәрәп һәм фарсы телдәренең йоғонтоһона бирелгән була, шулай уҡ төрөк теленән үҙләштереү ҙә күҙәтелә. Курд теленең фарсы теле менән ҡәрҙәш булыуы, унан алынған күп һанлы калькаларҙың барлыҡҡа килеүенә сәбәп булып тора (уларҙың яһалыу процесы әлеге көндә лә дауам итә).
Яҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Курдтар элек-электән ғәрәп алфавиты[6] ҡулланылған. 1920—1930 йылдарҙа Төркиәлә һәм СССР-ҙа латинлаштырылған ҡурд алфавиты булдырыла. 1946 йылда совет курдтарының алфавиты кириллица нигеҙендәге алфавитҡа күсерелә. Ираҡта һәм Иранда йәшәүсе курдтар- ғәрәп яҙмаһын, ә Төркиәлә, Сүриәлә һәм Азербайжанда йәшәүсе ҡурдтар — латин яҙмаһын, Әрмәнстанда әрмән графикаһын (1946 йылға ҡәҙәр) һәм кирилицаны (1946 йылдан һуң) ҡуллана.
Хәҙерге Төркиәлә курд телдәрен ҡулланыу хупланмай, унда ҡурд латиницаһы бөтөнләй тыйылған, курдтарға хатта исем теркәгәндә лә латиница яҙмаһын ҡулланыу рөхсәт ителмәй.
Һуңғы йылдарҙа элекке совет курдтары тулыһынса тиерлек латин яҙыуына күсте. Хәҙерге ваҡытта ла латин алфавитына күсеү мәсьәләһе Ираҡ Курдистанында ла даими күтәрелеп тора, был мәсьәлә шулай уҡ хөкүмәт кимәлендә лә ҡарала; ләкин был йүнәлештә яһалған реаль эштәр бик яй бара. Быға ҡапма-ҡаршы, Сүриә ҡурдтары өсөн латин алфавитын ҡулланыуҙа сикләүҙәр юҡ.
Курд телдәренең таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Курд телдәренең иң таралған урыны булып Төркиә, Иран, Ираҡ, Сүриә, Азербайжан, Иордания һәм Әрмәнстан кеүек илдәр иҫәпләнә. 60 % курдтар Төркиәлә, Төньяҡ- көнбайыш Иранда, Ираҡтың һәм Сүриәнең (Көнбайыш, Төньяҡ-көнбайыш, Көньяҡ-көнбайыш һәм Үҙәк Курдистан) төньяғында йәшәй. Улар куманджи диалектында аралаша. Курдтарҙың 30 % самаһы Көнбайыш һәм Көньяҡ-көнсығыш Иранда, Көнсығыш һәм Көньяҡ-көнсығыш Ираҡта йәшәй һәм сорани диалектында һөйләшә (Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Курдистан). Курдтарҙың ҡалған өлөшө зази (думили) һәм гурани (көньяҡ курд) диалектын ҡулланаӨҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
исемһеҙ төшөрмәнең эстәлеге булырға тейеш.FB.ru: http://fb.ru/article/275086/kurdskie-yazyiki-alfavit-pismennost-territoriya-rasprostraneniya-i-uroki-dlya-nachinayuschihӨҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
исемһеҙ төшөрмәнең эстәлеге булырға тейеш..
Фонетика һәм фонология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ethnologue. Kurdish, Central
- ↑ Ethnologue. Kurdish, Northern
- ↑ Ethnologue. Kurdish, Southern
- ↑ Ethnologue. Laki
- ↑ Kurdistan.no — Språk>
- ↑ Исаев М. И. Языковое строительство в СССР — М.: Наука, 1979. — Б. 154-156. — 352 б. — 2650 экз.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Канат Калашевич Курдоев. Грамматика курдского языка (корманджи). М.-Л., 1957.
- Канат Калашевич Курдоев, Юсупова З. А. Курдско-русский словарь (сорани). М., 1983.
- Бакаев Ч. Х. Курдско-русский словарь (корманджи). М., 1957.
- Иван Омарович Фаризов Русско-курдский словарь (корманджи). М., 1957.
- Петр Иванович Лерх. Исследования об иранских курдах и их предках северных халдеях. СПб. 1856.
- Август Дементьевич Жаба. Курдско-французский словарь. СПб., 1879.
- Руденко М. Б. Функция глагола («geîyan») в текстах средневековой курдской литературы на северном диалекте (курманджи) // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. VIII. М., 1972. С. 200—203.
- Руденко М. Б. О некоторых особенностях языка средневековой курдской литературы (по материалам поэмы Селима Слемана «Юсуф и Зелиха») // Иранская филология. Краткое изложение докладов научной конференции, посвященной 60-летию проф. А. Н. Болдырева. М., 1969. С. 104—107.
- Цукерман И. И. Хорасанский курманджи: Исследования и тексты / АН СССР. Институт востоковедения. М.: ГРВЛ, 1986. 271 с.
- Цукерман И. И. Очерки курдской грамматики: Глагольные формы курманджи / АН СССР. Институт народов Азии. М.: ИВЛ, 1962. 239 с.
- Цукерман И. И. Очерки курдской грамматики // Иранские языки. Вып. II. М.-Л., 1950. С. 78-144.
- Цукерман И. И. Склонение имен существительных в говоре курдов ССР Армении / Тезисы диссертации на степень кандидата филологических наук. Институт языка и мышления им. Н. Я. Марра. Л., 1939. 4 с.
- Руслан Лазаревич Цаболов Этимологический словарь курдского языка. Том 1: А—М. — М.: Восточная литература РАН, 2001. — 686 с.
- Цаболов Р. Л. Этимологический словарь курдского языка. Том 2: N—Z.: М.: Восточная литература 2010. 536 с. ISBN 978-5-02-018394-0
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Online русско-курдский и курдо-русский словарь
- Русско-курдский и русско-курдский словарь
- Грамматика курдского языка
- История курдоведения в СПбФ ИВ РАН
- The Kurdish Institute of Paris — Language and Literature
- Kurdish Institute of Istanbul
- KAL: The Kurdish Academy of Language
- Kurdish Kurdish links and language information, dictionary etc.
- Open Directory Project: Kurdish Language
- Kurd_lal: Kurdish Language and Linguistics
- Academic research about Zazaki
- MIT OpenCourseWare online course in Zazaki


text:
- Подробности
- Просмотров: 599
ЕРҘӘРҘЕ ЯҢЫРТЫУ, деградацияға бирелгән ерҙәрҙең (ҡара: Тупраҡтың боҙолоуы) уңыш биреүсәнлеген һәм иҡт. ҡиммәтен яңынан тергеҙеү, тирә-яҡ мөхит шарттарын яҡшыртыу б‑са эштәр комплексы. Файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын эшкәрткәндә, төҙөлөш, геология-разведка эштәрен һ.б. башҡарғанда тупраҡ япмаһы боҙола, гидрогеол. һәм геол. режимдар үҙгәрә, техноген рельеф һ.б. барлыҡҡа килә. Е.я. һөҙөмтәһендә а.х. һәм урман ерҙәре, төрлө тәғәйенләнештәге һыу ятҡылыҡтары, рекреацион зоналар (ҡара: Рекреацион ағас ултыртыу), төҙөлөш өсөн майҙандар булдырыла. Е.я. әҙерлек (боҙолған терр‑яны тикшереп сығыу, яңыртыу йүнәлешен билдәләү, техник-иҡт. нигеҙләү һәм проект төҙөү), техник (участка өҫтөн тигеҙләү, планлаштырыу, кәҫ йәки карьер битләүҙәрендә террасалар төҙөү, тупраҡтың ныҡ бысранған ҡатламдарын алып ташлағандан һуң йомшартыу һәм һөрөү, һуңынан тупраҡты әҙерләнгән ергә кире һалыу), биол. (органик һәм минераль ашламалар индереү, сидераттар сәсеү, урман культураларын ултыртыу һ.б.) этаптарҙы үҙ эсенә ала. Башҡортостанда нефть сығарыу сәнәғәте, тау-ҡаҙылма сәнәғәте (Башҡортостан баҡыркөкөрт комбинаты, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты һ.б.) пр‑тиелары тарафынан, ш. уҡ төҙөлөш материалдарын сығарыу б‑са бик күп карьерҙарҙа боҙолған, бысратылған Е.я. ҙур әһәмиәткә эйә. 2007 й. респ. 2179 га ер боҙолған, 1524 га яңыртылған, ш. иҫ. һөрөнтө ергә — 1017 га, ауыл хужалығы ерҙәренә — 438 га, урман ултыртыуға — 2 га, һыу ятҡылыҡтары һ.б. маҡсаттарға — 67 га. Е.я. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Аграр университетта (М.Б.Әмиров), Башҡорт дәүләт университетында (Н.Ә.Кирәева, Е.И.Новосёлова һ.б.), Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институтында (Н.С.Миңлеғәзимов), Биология институтында (А.А.Баталов, И.М.Ғәббәсова, Ф.Х.Хәзиев һ.б.), Урман тәжрибә станцияһында (Ю.Ф.Косоуров), Нефть техник университетында (Г.Ғ.Йәғәфәрова), Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институтында (Р.З.Абзалов, Ә.З.Сәхәбетдинова һ.б.) алып барыла.
Әҙәб.: Лесовосстановление на промышленных отвалах Предуралья и Южного Урала /А.А.Баталов [и др.]. Уфа, 1989; Габбасова И.М. Деградация и рекультивация почв Башкортостана. Уфа, 2004.
И.М.Ғәббәсова, Ф.Х.Хәзиев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
ВЕТЛЯНКА IV, бронза быуаты һәм иртә тимер быуаттың археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 2‑се мең йыллыҡтың 2—3‑сө сиреге — 1‑се мең йыллыҡ аҙағына ҡарай. Ырымбур өлк. Ветлянка а. көньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Илек й. (Урал й. ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан. 1982 й. Р.Б.Исмәғилев тарафынан асыла һәм 1982 — 83 йй. өйрәнелә (7 ҡурған), 1988 й. В.С.Горбунов һәм И.В. Денисов тикшерә (4). Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. Тупраҡ өйөп яһалған 21 ҡурғандан (диам. 8 — 25 м, бейеклеге 0,1 —1,2 м) тора. Сатыр тибындағы (“мәйеттәр йорто” тип атап йөрөтөлгән) ағас бағаналы конструкциялар табылған. Күпселек ҡәберҙәрҙең япмаһы, ҡоймаһы, бағана һәм һайғау таяуҙары, ҡайһыларының ер аҫты юлдары булған. Мәйеттәр ҡәбер соҡорҙарына салҡан йәки бөгәрләнгән килеш ҡабырғаға ятҡырып ерләнгән. Аҡбур, органик ҡалдыҡтар, күмер түшәлеүе асыҡланған. Парлап, бер нисә мәйет бергә, ш. уҡ өҫтө-өҫтөнә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Яндырыу йолаһы күҙәтелә. Ҡәбергә бронза айылдар, беләҙектәр, бысаҡтар һәм хәнйәрҙәр, муйынсаҡ бөртөктәре, таш суҡмарҙар, һөйәк һәм таш уҡ башаҡтары, таш муйынсаҡтар, керамика һалынған. Тәгәрмәс туғыны эҙе табылған. Ерләү йолалары һәм керамика б‑са ҡәберҙәр Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Фёдоровка мәҙәниәте һәм Һынташты мәҙәниәтенә ҡарай. “Ветлянка тибындағы” 32 ҡәберле (ҡәберҙәрҙең төп өлөшө периметр б‑са урынлашҡан) соҡор м‑н уратып алынған ҡурған айырылып тора. Соҡор мәҙәниәтенә ҡараған 1 ҡәбер табылған. Тимер хәнйәр һәм бысаҡтар, керамика, быяла муйынсаҡтар һ.б. табылған 4 ҡурғандағы ҡәберҙәр Савромат мәҙәниәтенә һәм Сармат мәҙәниәтенә ҡарай. Ҡомартҡы б.э.т. 2‑се мең йыллыҡтың 1‑се ярт. Көньяҡ Уралдың дала һәм урман-дала төбәктәренә төрлө ҡәбиләләрҙең өҙлөкһөҙ күсеп ултырыуын, уларҙың тығыҙ бәйләнештә булыуын раҫлай. Ҡомартҡы материалдары БДПУ, БДУ‑ның Стәрлетамаҡ филиалы, Стәрлетамаҡ музейы, Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк дәүләт музейы (Алматы) фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: Г о р б у н о в В.С., Д е н и с о в И.В., И с м а г и л о в Р.Б. Новые материалы по эпохе бронзы Южного Приуралья. Уфа, 1990.
И.В.Денисов, Р.Б.Исмәғилев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Мәғариф ветераны Т.А. Арыҫланғәлин тормош юлын сағыу ҙа, мәртәбәле лә үткән арҙаҡлы ир уҙамандарының береһе. Райондың ул саҡтағы мәғариф системаһындағы уңыштары, һис шикһеҙ, тап уның исеме менән бәйләнгән.
...1958 йылда яңы ғына Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған ике йәш белгес – Минира һәм Тимерғәле Арыҫланғәлиндар Түбә ҡасабаһындағы 2-се һанлы башҡорт урта мәктәбенә уҡытырға киләләр. Тимерғәле Абдрахман улы – физиканан, Минира Ғәләүетдин ҡыҙы математиканан белем бирҙеләр. Мәктәп директоры Б.М. Мәмбәтҡолов йәш белгестәрҙе ихлас ҡаршы алып, һәр яҡлап та ярҙам итергә тырышты.
Бер нисә йылдан дәрт-дарманы ташып торған Тимерғәле Арыҫланғәлинды мәктәптең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире итеп үрләтәләр, ә 1966 йылда уға директор вазифаһын ышанып тапшыралар. Берҙәм, татыу коллективта ун өс йыл эшләү дәүерендә Тимерғәле Абдрахман улы остазы Бәҙри Мөжәүир улы Мәмбәтҡоловтың данлы традицияһын дауам итеп, Түбә урта мәктәбенең абруйын һаҡлау һәм күтәреү өсөн бар көсөн һала. Мәктәп өлгәш һәм тәртип буйынса район мәктәптәре араһында алдынғылыҡты бирмәй. Яңы уҡыу йылына әҙерләнеү буйынса ла мәктәп күп тапҡырҙар КПСС район комитетының һәм район Советы башҡарма комитетының күсмә Ҡыҙыл байрағын яулай. Тап ошо йылдарҙа Т.Арыҫланғәлин Коммунистар партияһы сафына инә.
Мәктәптә дәртләнеп, илһамланып эшләп йөрөгән саҡта, көтмәгәндә уны КПСС район комитетына саҡырып алалар һәм район мәғариф бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Был системала байтаҡ тәжрибә туплаған етәксе тәү көндәрҙән үк ең һыҙғанып эшкә тотона, кадрҙар үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Район мәктәптәре эшмәкәрлеген йәнләндереү маҡсатында инспекторҙар төркөмө булдырыла. Уның вәкилдәре белем усаҡтары эше менән яҡындан таныша, педагогик ярҙам ойоштора. Һөҙөмтәлә, райондың мәғариф өлкәһе күҙгә күренеп алға китә. Шул уҡ ваҡытта районда медицина кадрҙарына үтә ҡытлыҡ булыуын иҫәпкә алып, сығарылыш уҡыусылары араһынан 10-15 егет һәм ҡыҙҙы махсус йүнәлтмә менән медицина институтына уҡыуға ебәреүҙе ойоштора. Был ысул үҙен аҡлай, ваҡыт үтеү менән район дауаханаһы медицина белгестәре менән тулылана башлай. Район мәғариф бүлеге бар күрһәткестәр буйынса ла юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә һәм БАССР Министрҙар Советының күсмә Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була.
Район мәғариф бүлеген һигеҙ йыл буйы етәкләгәндән һуң, Тимерғәле Абдрахман улын Баймаҡ мәктәп-интернатына директор итеп тәғәйенләйҙәр. Артабан ул хаҡлы ялға сыҡҡансы ҡаланың 3-сө урта мәктәбендә директор вазифаһын башҡара.
Мәғариф системаһында утыҙ дүрт йыл дауамында хеҙмәт итеү һәр кемдең хәленән килмәй, етмәһә, етәксе вазифаларҙа. “БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы” исеменә, “Хеҙмәт ветераны” миҙалына, БАССР Мәғариф министрлығының Почет грамоталарына лайыҡ булған, Башҡортостан уҡытыусыларының 5-се съезына делегат итеп һайланған ир уҙаманы, партия һалдаты Тимерғәле Абдрахман улы Арыҫланғәлин ошо көндәрҙә үҙенең КПСС ағзаһы булып тороуының 50 йыллыҡ юбилейын ғорурлыҡ тойғоһо менән билдәләй. Ғорурланмаҫлыҡ та түгел шул! КПСС тарҡалғас, күптәр, “һарыҡ тиреһе ябынған бүре” һымаҡ, партия билетын ташланы, икенсе фирҡәләргә күсте. Әммә намыҫына хыянат итмәне Тимерғәле уҙаман, ысын ир арыҫланы булып ҡалды. КПР-ҙа оҙаҡ йылдар намыҫлы хеҙмәте өсөн уға “КПР-ҙа фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн” ордены, “И.В. Сталиндың тыуыуына 130 йыл”, “В.И. Лениндың тыуыуына 140 йыл” юбилей миҙалдары тапшырылды.
Тимерғәле Абдрахман улына ныҡлы сәләмәтлек, һөйөклө тормош юлдашы Минира Ғәләүетдин ҡыҙы менән оҙон-оҙаҡ йәшәүҙәрен теләп ҡалам.
Салауат Мөхәмәтшин, уҡыусыһы, хеҙмәт ветераны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 297
ТАҘ, т а ҙ л а р, башҡ. ҡәбиләһе. Табынырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына ингән. Тамғалары: . Этник яҡтан б.э. 2‑се мең йыллығы башында Арал буйына күсеп килгән Саян-Алтай ҡалҡыулығының монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. “Таҙ” этнонимы ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, нуғай, төрөкмән, үзбәктәрҙә билдәле. Алтын Урҙа осоронда ҡәбилә Эмба һәм Урал йй. араһындағы көньяҡ далаларҙа йөрөгән. 13 б. аҙ. ҡәбиләнең бер өлөшө төньяҡҡа Урал алдына күскән, бөрйән, табын, үҫәргән һ.б. ҡәбиләләр составына ҡушылған, ҡалған өлөшө табындар м‑н бергә Уралға һәм Урал аръяғына китеп, ундағы ерҙәрҙә әйлеҡәбиләһенә күрше йәшәгән. 18 б. башҡ. ерҙәрен заводтар төҙөү (ҡара: Тау сәнәғәте) өсөн тартып алғандан һуң, ҡәбилә төньяҡҡа (дыуан һәм әйле ҡәбиләһенең ҡаратаулы ырыуы составына ингән), ш. уҡ Тере Танып й. урта ағымы буйындағы урманлы райондарға күскән. 18—19 бб. аҙ. ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Бөрө өйәҙенең Таҙлар улусына, идара итеүҙең кантон системаһы ваҡытында 5‑се (артабан 10‑сы, 11‑се) кантонға(1790—1854) ингән. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән ерҙәр БР‑ҙың Балтас, Борай р‑ндарына ҡарай.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 15.09.2018
"Йондоҙло табын" - Земфира АҠБУТИНА
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 15-09-2018, 07:00
Туҡланыу рационында мотлаҡ булырға тейешле аҙыҡтар
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 15-09-2018, 07:00
1. Бал. Иммунитетты нығыта һәм иң яҡшы энергия сығанағы булып тора. Бал булһа, шәкәр ҙә кәрәкмәй.
2. Банан. Калий күп булыу сәбәпле, мускулдарҙың көсөн һаҡлай. Бынан тыш, банан йөрәк эшмәкәрлегенә ыңғай тәьҫир итә һәм инсульт кисереү хәүефен кәметә.
3. Геркулес. Ҡан тамырҙарын таҙарта һәм ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын дауалай.
4. Шпинат. А, С и К витаминдарына, антиоксиданттарға һәм тимергә бай булыуы менән мускулдар өсөн яҡшы.
5. Зәйтүн майы. Унда А һәм К витаминдарының үҙләштерелеүенә ярҙам итеүсе Е витамины күп. Был май шулай уҡ организмдың йәшәреүенә һәм холестеринды кәметеүгә булышлыҡ итә.
6. Алма. Был емештә С витамины әфлисунға ҡарағанда ла күберәк. Бынан тыш, яман шеш күҙәнәктәренең үҫешен тотҡарлай һәм үпкә, йөрәк, аш эшкәртеү органдарының эшмәкәрлеген яҡшырта.
7. Йогурт. Иммунитетты күтәреүсе һәм аш эшкәртеүҙе яҡшыртыуға булышлыҡ итеүсе кальций һәм пробиотиктарға бай. Өҫтәүенә, ҡыҙыу эш көнөндә ҡапҡылап алыу өсөн дә уңайлы.
8. Лосось. Уның составында ҡандағы холестериндың кимәлен кәметергә ярҙам итеүсе һәм яман шештән һаҡлаусы омега – 3 майы күп. Бынан тыш, ул сәстең торошон яҡшырта һәм депрессияны еңергә булышлыҡ итә.
9. Кишер. Ул күреү һәләтен яҡшыртыусы һәм онкология сирҙәренән һаҡлаусы бета-каротинға бай. Кишер яҡшы үҙләштерелһен өсөн, ҡаймаҡ йә көнбағыш майы ҡушып ашарға кәңәш ителә.
10. Ҡара көртмәле. Был еләк организмдағы ҡартайыу процесын тотҡарлай һәм күҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай. Бына тыш, ул хәтерҙе яҡшырта....
[/aviable]


text:
285-77-85 (прямой эфир)
262-88-08 (реклама)
262-88-18 (поздравление)
+7 (937) 167-54-66 (WhatsApp)
Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 95 йыл тулыуға арналған төбәк-ара әҙәби фестиваль башланды. Иртәнге сәғәттәрҙә әҙипкә ҡуйылған һәйкәл янында уның ижадын һөйөүселәр, күренекле мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре Мостай Кәримде иҫкә алды. Гимназия уҡыусылары һәм юғары уҡыу йорттары студенттары төрлө телдәрҙә шағирҙың шиғырҙарын һөйләне. Беҙ ҙә был саранан ситтә ҡалманыҡ.
105.5 FMАудиопоток


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
ИННОВАЦИЯ (лат. innovatio – яңырыу), иҡтисадта: яңы продукция, технологик процесс булдырыу, камиллаштырыу маҡсатында фәнни тикшеренеүҙәрҙе һәм уйлап табыуҙарҙы, фәнни‑техник ҡаҙаныштарҙы тормошҡа ашырыу. Потенциалы б‑са эпохаль (кеше белеме үҫешендә алға китеш, ул оҙайлы иҡт. үҫештең төп сығанағы булған һәм донъяла киң таралған), базис (иҡт. эшмәкәрлекте тамырынан үҙгәртеүсе), яҡшыртыусы (ресурстарҙы күпкә бушатыусы), микроинновация (аҙ дәрәжәлә үҙгәртеүсе), псевдоинновация (иҫкергән технологик процесты камиллаштырыусы) И. айырыла. Терр. билдәләре б‑са И. глобаль, милли, төбәк, локаль, айырым (персональ) төрҙәргә бүленә. БР‑ҙың инновацион потенциалын төрлө ҒТИ-лар, ғилми‑производство берекмәләре, конструкторҙар бюролары, вуздарҙың ғилми‑тикшеренеү секторҙары, пр‑тиеларҙың фәнни‑техник бүлексәләре һәм кесе инновацион пр‑тиелар тәшкил итә. 2010 й. инновацион уйлап табыуҙар РФА‑ның Өфө фәнни үҙәгендә, БР Фәндәр Академияһы учреждениеларында, тармаҡ ин‑ттарында һәм проект‑конструкторлыҡ ойошмаларында, вуз кафедраларында, химия сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте һәм машиналар эшләү пр‑тиеларында алып барыла. 2010 й. БР ФА 7 дәүләт фәнни-техник программаһы б‑са эш алып барған, 200‑ҙән ашыу фәнни эш башҡарған, уларҙы тормошҡа ашырыу өҫтөндә 940 ғалим эшләгән, 71 патент теркәлгән, 130‑ҙан ашыу грант алынған. Фәнни тикшеренеүҙәргә һәм уйлап табыуҙарға тулайым сығым 4,4 млрд һум тәшкил иткән. 21 б. башындағы инновацион ҡаҙаныштар юғары т‑ралы азотлау нигеҙендә термик һәм химик‑термик эшкәртеү технологияһы (“Автонормаль” ААЙ һәм “Өфө электротехника изделиелары заводы” ФДУП‑ы), микроэлектроника һәм телекоммуникациялар (“Полигон” ҒПП ААЙ), хирургик офтальмология (аллоплант) өлкәһендә, газ турбиналы двигателдәр (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе), төп винты күсәрҙәш схемалы вертолёттар (Күмертау авиация производство предприятиеһы), күбекләнеүсе полистирол (“Газпром нефтехим Салават” ААЙ), нефть һурҙырыу станцияһы резервуар паркының автоматика системаһы (Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе), күгән м‑н тоташтырылған троллейбус һәм коляскалы инвалидтарға йөрөргә мөмкинлек биргән түбән иҙәнле баҫҡысһыҙ троллейбустар (Башҡортостан троллейбус заводы ААЙ) эшләүҙә һ.б. күҙәтелә. БР‑ҙа И. проблемаларын Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы координациялай. “БР‑ҙа инновацион эшмәкәрлек тураһында” (2006) закон инновацион эшмәкәрлектең ойоштороу, хоҡуҡи һәм иҡт. нигеҙҙәрен һәм дәүләт ярҙамы сараларын билдәләй.
А.Ш.Ғәлимова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 532
БАШҠОРТТАРҘЫҢ АҪАБАЛЫҠ ХОҠУҒЫ, аҫаба башҡорттарҙың ер биләү, ерҙе файҙаланыу һәм ергә хужа булыу тәртибен көйләүсе хоҡуҡи нормалар йыйылмаһы. Боронғо йола хоҡуғы нормаларына барып тоташа. Б.а.х. башҡорт йәмғиәте эсендә (ҡара: Социаль структура), аҫаба башҡорттар м‑н дәүләт, аҫаба башҡорттар м‑н төрлө категориялы күсеп килеүселәр (ҡара: Керҙәштәр) араһындағы ер мөнәсәбәттәрен көйләй. Башҡ. общинаһы (тәүҙә ырыу‑ҡәбилә берләшмәһе, һуңынан терр. берләшмә) ерҙең коллектив хужаһы була. Формаль рәүештә общинаның һәр ағзаһы община (вотчина, улус, ауыл) ерҙәрен биләүгә һәм унан файҙаланыуға тиң хоҡуҡҡа эйә була, ғәмәлдә күсмә хужалыҡ (ҡара: Күсмә тормош) шарттарында ер биләү һәм ерҙе файҙаланыу мал һанына бәйле була һәм ырыу‑ҡәбилә аҡһөйәктәре (бейҙәр, кенәздәр, мырҙалар, тархандар, хандар) тарафынан көйләнә. Ергә милекселек хоҡуғы йәйләү, көтөүлек маршруттарына етәкселек итеү формаһында үҫешә. Община ер биләүселеге сиктәрендә сәсеүлек, урман, айырыуса солоҡ (ҡара: Солоҡсолоҡ), балыҡ тотоу һ.б. биләмәләр (ҡара: Ер бүлеме) м‑н индивидуаль файҙаланыу барлыҡҡа килә. Яһаҡ түләү (яһаҡ түләүҙе башҡорттар үҙҙәренең ергә хоҡуҡтарының гарантияһы тип иҫәпләй) һәм хәрби хеҙмәт (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) Б.а.х. шарты һанала. 13 б. — 16 б. тәүге ярт. башҡорттар үҙҙәре ингән дәүләт берләшмәләре (Алтын Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы) файҙаһына яһаҡ түләй һәм хәрби хеҙмәт үтәй. Риүәйәттәргә, шәжәрәләргә һ.б. тарихи сығанаҡтарға ярашлы, башҡорттар Алтын Урҙа хакимдарынан айырым башҡ. ҡәбиләләренең һәм ырыуҙарының аҫаба ерҙәренең һаҡланыуын гарантиялаған ярлыҡтар ала. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң Б.а.х. юридик яҡтан жалованный грамоталарҙа нығытыла. 17—19 бб. Б.а.х. ҡануниәт акттарында (Собор уложениеһы, 1664 й., 1694 й. һ.б. Өфө воеводаларына наказдар, 1734 й. 31 майындағы, 1735 й. 20 апр., 1736 й. 11 февр., 1739 й. 20 авг., 1754 й. 16 мартындағы, 1755 й. 1 сент., 1869 й. 10 февр., 1832 й. 10 апр. указдар һ.б.) бер нисә тапҡыр раҫлана. Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында башҡорт аҫаба ерҙәрен ыҙанлау Б.а.х. иҫәпкә алып үткәрелә. Б.а.х. һаҡлап ҡалыу һәм 1917 й. тартып алынған аҫаба ерҙәрен ҡайтарып биреү зарурлығы Башҡорт милли хәрәкәте идеологияһының төп фекере була, Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары резолюцияларында иғлан ителә. Б.а.х. 1917 й. 27 окт. Ер т‑да декрет м‑н бөтөрөлә.
Әҙәб.: Демидова Н.Ф. Землевладение и землепользование в Уфимском уезде XVI—XVIII вв. //Ежегодник по аграрной истории Восточной Европы. Минск, 1964.
А.И.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 292
ПРАВОСЛАВИЕ ҠОРАМДАРЫ, ғибәҙәт ҡылыу һәм православие йолаларын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән культ ҡоролмалары. Алтары көнсығышҡа ҡаратып төҙөлә; ҡайһы берҙә изгеләргә йәки сиркәү тормошондағы ниндәйҙер ваҡиғаға арналған бер нисә алтарь (придел) була. П.ҡ. тәре (Иисус Христос символы), карап (Нух кәмәһе), һирәгерәк ҡулса (мәңгелек) рәүешендә төҙөлә, көмбәҙ (күк йөҙө символы) м‑н ослана һәм уның башына тәре ҡуйыла. 1 (Иисус Христосты кәүҙәләндерә), 2 (Иисус Христостың илаһи һәм инсани асылы), 3 (Троицаның изге 3 йөҙө), 5 (Христос һәм дүрт инжилсы), 7 (сиркәүҙеңһәм Бөтә йыһан соборҙарының 7 изге йолаһы), 9 (9 фәрештә чины), 13 (Иисус Христос һәм 12 апостол) башлы көмбәҙҙәр була. Ҡорамдың көнбайышында сиркәү манараһы урынлаша. П.ҡ. ваҡиға йәки берәй изге (ҡара: Православие сиркәүе изгеләре) хөрмәтенә изгеләндерелә, уны хәтергә алыу көнөҡорам (өҫтәл) байрамы тип атала (ҡара: Православие байрамдары). Ҡорамдың притворы (тәүҙә ул “иғлан ителгәндәргә” – христианлыҡ ҡабул итергәәҙерләнеүселәргә тәғәйенләнгән), ашханаһы, урта өлөшө (ҡорам), алтары (ҡорамдағы төп урын – Күк Батшалығы символы; унда тик руханиҙар ғына инә ала) була. Алтарҙың уртаһында өҫтәл (изгеләндерелгән, аҡ тауар йәки барса ябылған тура дүрт мөйөшлөөҫтәл) тора, уға антиминс (Иисус Христосты табутҡа һалыу мәлен һүрәтләгән һәм берәй изгенең мәйете ҡалдыҡтары ҡушып тегелгән, архиерейтарафынан изгеләндерелгән ебәк туҡыма киҫәге), өҫтәл Инжилы (ҡара: Дини китаптар), тәре, бүләк һандығы (Алла бәрәкәтенәҡушылыу өсөн изге бүләктәр һалынған ҡумта), күсереп йөрөтмәле бүләк һандығы ҡуйыла. Көнсығыш стена буйында өҫтәл артындағы күтәрмә “бейек урын” (унда ете тармаҡлы шәмдәл м‑н өҫтәл артындағы тәре тора) тип атала; төньяҡ стена буйындағы иконостас (алтарь бүлкәһе) артында ҡорбанлыҡ (причастие өсөн икмәк м‑н шарап әҙерләй торған өҫтәл) тора, иконостас алдындағы күтәрмә – солея, уның уртаһы – амвон. Солея ситтәренән ҡорам стенаһы буйына клиростар (йырсылар һәм ҡысҡырып уҡыусылар өсөн урындар) урынлаштырыла, улар янына бер нисә хоругвь (тауар киҫәгенә төшөрөлөп, ағас һапҡа беркетелгән иконалар; тәре йөрөштәренә тотоп сығалар) ҡуйыла. Иконостас бер нисә рәт (ғәҙәттә, 5, ҡайһы берҙә күберәк) иконанан тора; 3 ишеге бар: урта — Батша Ҡапҡаһы (Благовещение иконалары һәм инжилсылар һүрәттәре м‑н биҙәлә), өҫтөнә Йәшерен кис һүрәте төшөрөлгән икона эленә; ситке (көньяҡһәм төньяҡ). Батша Ҡапҡаһынан уңдараҡ — Ҡотҡарыусыныңһәм ҡорам изгеһенеңҡорам хөрмәтенә изгеләндерелгән иконалары, һулдараҡ Божья Матерь иконаһы урынлаштырыла. Ҡабырғалағы ишектәргә — архангелдар Гавриил м‑н Михаил, эргәләренәҡайһы берҙә тәүге диакондар Стефан, Филипп, тәүге рухани Аарон, пәйғәмбәр Моисей һүрәттәре төшөрөлә. Иконостастыңөҫтөнәҡаҙаҡланған Иисус Христосты һүрәтләгән тәре ҡуйыла. Өфө епархияһында Александр сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы, Илья сиркәүе, Ҡазан Божья Матерь соборы, Троица сиркәүе һ.б. эшләгән. БР‑ҙа 170‑кә яҡын П.ҡ. бар (2010). Шулай уҡҡара: Сиркәүҙәр, Өфөләге сиркәүҙәр.
П.В.Егоров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Хозяйственник чартер самолеты йәки шәхси альбукерк була., Лас-Крусес, Рио-Ранчо, Нью-Мексико шылтыратып компанияһы самолеты Ҡуртымға минең менән йәнәш 866-802-3277 бер цитаталар өсөн буш аяҡтары етеҙ, хеҙмәтләндереү зонаһы бизнес осоу өсөн, Ғәҙәттән тыш, Шәхси самолеты менән урынлаштырылған йорт хайуандары ләззәт татыу? Булһын һеҙгә еңел һәм тиҙ ярҙам самолеты тәғәйенләнешендәге иң яҡшы компанияһы түбәндәге пункттар тиклем бара!
Бизнес өсөн-рейс, шәхси хеҙмәт шарттарын тәьмин уставы, бында хеҙмәткәрҙең эшлекле осрашыу үткәрҙе тәнәфестәр булып ала, сәйәхәттәр өсөн ҙур өлөшөн үҙ ваҡытында үткәреү. Һеҙ аласаһы һеҙ йыш ҡына рейстарҙы аэропорт килтергән һәм һеҙҙән алам һеҙҙе тәғәйенләнгән бер пункттарға яҡын йортҡа һыу яҡын., һеҙҙе сәйәхәткә барыу өсөн ер өҫтө ваҡытын ҡыҫҡартыу талап итә.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Шәхси чартер рейсы самолетын ҡаршы. Беренсе Класс Коммерция Авиакомпанияһы
Исегездә тотоғоз, ваҡыты, комфорт, ҡайһы бер кеше һүҙ уйлап һәм уңайлы булырға мөмкин, ҡасан, уларға, тип уйлайым шәхси самолетты ҡуртымға
Эш ваҡыттың үткәнен көтөргә мөмкин булыуын, әгәр һеҙ шәхси чартер рейсы самолеты ҡуртымға нью-Мексико. Улар ваҡытты көтөп самаһы тәшкил итә. 4 өсөн 6 минут. Һеҙ үҙегеҙ рейстар башланып, шкафҡа ҡасам оҙон сиратта теркәлгән багаж, билет, хәүефһеҙлек һәм самолетты ултыртҡан..
Һеҙгә ризыҡ төрө күрһәтелә, улар һеҙҙе көтә, ликер бренд теләйем һеҙгә, дуҫтар күп һәм өләсәй һәм һезгә телем, сөнки ул үҙе менән ала. Был һеҙҙең бөтә талаптарға ярашлы булыуы бурса.
Буш һеҙ табан аласыз, интернет-аяҡ йәки мексикала яңы мөйөш аласаҡ-был термин, бер яҡтан кире рейс самолеттары өсөн авиация сәнәғәтендә ҡулланылған шәхси заказдар ғына буш..
Өҫтәмә мәғлүмәт алыу өсөн түбән ҡала чартер самолеты рейс тикшерелгән, үҙенең шәхси яҡын килеү нью-Мексико.
Private Jet Charter Flight Service Near Me New Mexico
Альбукерке был яһай, иң яхшы., Лас-Крусес, Рио-Ранчо, Нью-Мексико топ төнгө клуб, Минең тирәләй ҡунаҡханалар ресторан һәм районы күҙәтеү


text:
1976 йыл
1976 (бер мең туғыҙ йөҙ етмеш алтынсы) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1976 йылы, 2 мең йыллыҡтың 976 йылы, XX быуаттың 76 йылы, XX быуаттың 8 ун йыллығының 6 йылы, 1970 йылдарҙың 7 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 26 сентябрь — Абдразаҡов Илдар Әмир улы, Башҡортостандың (2011) һәм Татарстандың (2013) халыҡ артисы.
- 18 август — Алтынбаев Рәнис Рәйес улы, ғалим, филология фәндәре кандидаты, 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары.
- 16 декабрь — Лилиә Ғүмәрова, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы башҡарма органы вәкиле, Федерация Советының Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары.
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 21 октябрь — Сайранов Садиҡ Уйылдан улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).


text:
- Подробности
- Просмотров: 369
ӨФӨ ӨЛКӘҺЕ, СССР ЮС‑ы Президиумының 1952 й. 29 майындағы указы м‑н БАССР составында ойошторола. Өлкәгә респ. төньяҡ‑көнбайыш һәм төньяҡ өлөштәре инә. Төньяҡта — Молотов (ҡара: Пермь крайы) һәм Свердловск өлкәләре, көнсығыш һәм көньяҡ‑көнсығышта – Силәбе өлкәһе, көньяҡта – Стәрлетамаҡ өлкәһе, көньяҡ‑көнбайышта – Чкалов өлк. (ҡара: Ырымбур өлкәһе), көнбайышта — ТАССР, төньяҡ‑көнбайышта Удмурт АССР‑ы м‑н сиктәш була. Адм. үҙәге — Өфө. Майҙаны — 69,19 мең км2. 38 ауыл райондары (Асҡын районы, Байҡыбаш районы, Баҡалы районы, Балаҡатай районы, Балтас районы, Бишбүләк районы, Благовар районы, Благовещен районы, Борай районы, Бөрө районы, Бүздәк районы, Бәләбәй районы, Дүртөйлө районы, Дыуан районы, Дәүләкән районы, Иглин районы, Илеш районы, Йәрмәкәй районы, Краснокама районы, Кушнаренко районы, Ҡалтасы районы, Ҡандра районы, Ҡариҙел районы, Ҡыйғы районы, Мишкә районы, Мәсетле районы, Нуриман районы, Оло Теләк районы, Өфө районы, Покровка районы, Саҡмағош районы, Салауат районы, Туймазы районы, Тәтешле районы, Шаран районы, Шишмә районы, Әлшәй районы, Яңауыл районы); 2 — өлкә (Октябрьский, Черниковск), 1 — респ. (Өфө), 4 — район (Благовещен, Бөрө, Бәләбәй, Дәүләкән) буйһоноуындағы ҡала, 12 ҡала тибындағы ҡасаба, 1 ауыл тибындағы ҡасаба советы, 803 ауыл советынан торған. Өлкә 1953 й. 30 апр. бөтөрөлә.
Р.Р.Фазылов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Алтын ҡуллы әсәйҙәр
Шәүрә: Хәйерле көн, Динә! Хәлдәр нисек?
Динә: Сәләм, Шәүрә! Әсәйҙәр көнөнә әҙерләнәбеҙ.
Шәүрә: Ә ул байрамды нисек әҙерләйһегеҙ?
Динә: Әсәйҙәрҙе мәктәпкә ҡунаҡҡа саҡырабыҙ. Һәр беребеҙ йырлай, бейей, шиғыр һөйләй.
Шәүрә: Ә беҙгә уҡытыусыбыҙ әсәйебеҙҙең һөнәре тураһында инша яҙып килергә ҡушты.
Динә: Ә һинең әсәйең һөнәре буйынса кем һуң?
Шәүрә: Минең әсәйем — табип. Ул балаларҙы дауалай.
Динә: Ә минең әсәйем — ашнаҡсы. Ул аш-һыу оҫтаһы.
Шәүрә: Әхирәтем Гөлнурҙың әсәһе — балалар баҡсаһында тәрбиәсе. Иректең әсәһе — тарихсы, милли музейҙа эшләй.
Динә: минеӘсәйҙәр — өйҙә лә, эштә лә өлгөрҙәр! Алтын ҡуллы, изге йөрәкле бит улар!
Текст буйынса эш:
1. Балалар! Ә һеҙҙең әсәйҙәрегеҙ — ниндәй һөнәр эйәләре? Һәр берегеҙ һөйләп ишеттерегеҙ.
2. Киләсәктә ниндәй һөнәр һайларға теләр инегеҙ?
3. Әсәйҙәрегеҙгә ниндәй сифаттар хас, һанап сығығыҙ!
Рубриканы Миңлегөл ТАЙСИНА алып бара.


text:
Баймаҡ районы һәм ҡалаһының ветеринар станцияһы белдереүенсә, урындарҙа кешеләр һәм хайуандар өсөн дөйөм айырыуса хәүефле ауырыуҙарға (бруцеллез, туберкулез, бешмә (ящур), ҡоштарҙың юғары патогенлы киҙеүе, себер язваһы, ҡотороҡ, лептоспироз) ветеринар-профилактика сараларынан тыш, ветеринария врачтарының хеҙмәте, “Түләүле ветеринария хеҙмәттәре ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында”ғы 1998 йылдың 6 авгусында ҡабул ителгән Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 898-се бойороғона ярашлы, түләүле. Был шулай уҡ БР Ветеринария идаралығының 2009 йылдағы бойороғона ла тап килә. Киләһе йылдан бындай төр хеҙмәттәргә хаҡтың үҙгәреүе көтөлә.
Шуныһын белдерергә кәрәк: һәр хужалыҡҡа шәхси рәүештә килешеү төҙөлә, амбулатор кенәгә тапшырыла, түләүле хеҙмәт күрһәткән осраҡта раҫланған өлгөләге ҡәтғи отчетлы квитанция бирелә йәки түләү ведомосында ҡултамға ҡуйҙырыла.
Рәсәй Федерацияһының “Ветеринария тураһында”ғы законының 18-се статьяһына ярашлы, хужалар үҙ малдарының һаулығы торошо һәм уларҙы көтөү, шулай уҡ ветеринар-санитар яҡтан хәүефһеҙ малсылыҡ продукттарын етештереү өсөн яуаплы. Мал эйәләре һәм малсылыҡ продукттарын етештереүселәр ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм продукцияның ветеринар-санитар өлкәлә хәүефһеҙлеген тәьмин иткән хужалыҡ һәм ветеринария сараларын үткәрергә тейеш. Шулай уҡ ветеринария белгестәре ойошторған мал ауырыуҙарын профилактикалауҙа һәм дауалауҙағы кәңәштәрен үтәргә бурыслы.
Үҙ малдарына ветэшкәртеү үткәрмәгән хужаларға мал һатҡандағы ветеринар-оҙатыу документтары, хужалыҡтың имен булыуына белешмә һәм шулай уҡ банкка тапшырылған хужалыҡтың имен булыуына, малсылыҡ продукцияһына белешмә бирелмәйәсәк.
Н. ҒӘЛИМЙӘНОВ,
Баймаҡ районы һәм ҡалаһының ветеринария станцияһы начальнигы.


text:
Республика халҡы ауыл хужалығы йәрминкәләрендә 45 миллион һумлыҡ аҙыҡ-түлек алған
Республика халҡы ауыл хужалығы йәрминкәләрендә 45 миллион һумлыҡ аҙыҡ-түлек алған Фото: Галина Бахшиева
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Уҙған ауыл хужалығы йәрминкәләрендә Башҡортостан халҡы 44,8 миллион һумлыҡ аҙыҡ-түлек алған, уларҙан Өфөлә – 24,4 миллион һумға, тип хәбәр итә Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының аҙыҡ-түлек баҙарҙарын һәм сәнәғәтен үҫтереү бүлеге.
Баш ҡалала ауыл хужалығы йәрминкәләре 13 майҙансыҡта үтте, унда 46 муниципаль район ҡатнашты. Бөтәһе 16 тоннанан ашыу бал, 347 тоннанан күберәк йәшелсә һәм 438 тонна картуф һатылған.
Ял көндәрендә йәрминкәләр шулай уҡ республиканың ете ҡалаһында һәм алты районында уҙҙы.