text:
Башҡортостан
Башҡортостан Республикаһы ([әйтелеш] ) (Башҡортостан) — Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Конституцияларына ярашлы, үҙаллы демократик дәүләт[9][10]. Рәсәй Федерацияһы субъекты. Волга буйы федераль округына һәм Урал иҡтисади районына ҡарай. Пермь крайы, Свердловск, Силәбе, Ырымбур өлкәләре, Татарстан һәм Удмурт республикалары менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Халҡы
- 4 География
- 5 Файҙалы ҡаҙылмалар
- 6 Климат
- 7 Хайуандар донъяһы
- 8 Үҫемлектәр донъяһы
- 9 Иҡтисад
- 10 Агросәнәғәт комплексы
- 11 Яғыулыҡ-энергетика комплексы
- 12 Машиналар эшләү комплексы
- 13 Ҡалалар
- 14 Райондар
- 15 Әҙәбиәт
- 16 Иҫкәрмәләр
- 17 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары тарафынан һайланған Башҡорт мәркәз шураһы 1917 йылдың 15 ноябрендә Ырымбур, Өфө, Пермь, Һамар губерналарындағы башҡорт территорияларын Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә. Шураның ҡарары III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы тарафынан раҫлана (1917, 8 декабрь). 1919 йылдың 20 мартында Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһындағы Килешеү нигеҙендә, Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаhы иғлан ителә. 1992 йылдың 25 февраленән «Башҡортостан Республикаһы» тип йөрөтөлә.[11]
Республика Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы — ТӨРКСОЙ-ҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма хакимиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Республикаһы Президенты
Башҡортостан Республикаһы Президенты — Башҡортостан Республикаһының башлығы һәм Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе. Башҡортостан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Башҡортостан Конституцияһы менән билдәләнгән[12].
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан суд системаһы
Башҡортостан суд системаһы составында:
- Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды
- Башҡортостан юғары суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
- Башҡортостан арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
Башҡортостан Парламенты — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай 2003 йылдан бер палатаһынан торған закондар сығарыу органы.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһында — етенсе, Волга буйы федераль округында беренсе урында тора.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса[13] Башҡортостанда 4 104 336 кеше йәшәй. Уларҙың 2 626 613-ө ҡалала, 1 447 723-ө ауылда көн күрә. Бөтә халыҡтың 46,9%-н, йәғни 1 923 233-н ир-егеттәр тәшкил итә. Эре ҡалалары — Өфө (баш ҡала, 1 042,4 мең кеше), Стәрлетамаҡ (264,4 мең кеше), Салауат (158,6 мең кеше), Нефтекама (122,3 мең кеше), Октябрьский (108,6 мең кеше). Республикалағы барлыҡ халыҡтарҙың 90,2 % -ын иң күп һанлы өс милләт: башҡорттар (29,8 %), урыҫтар (36,3 %), татарҙар (24,1 %) тәшкил итә.
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп мәғлүмәттәр[13].
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы — Көньяҡ Урал тауҙарының түбәләре (иң бейек нөктәһе — Ямантау, 1 640 м.), карст мәмерйәләре, гүзәл күлдәре, шифалы сығанаҡтары, урмандары булған уникаль тәбиғәтле төбәк. Төбәктең 2/3 өлөшө Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Урал алдының тигеҙһеҙ-таулы тигеҙлегендә, 1/4-тән ашыу өлөшө Европа менән Азия киҫешкән Көньяҡ Урал һыртында, 1/10-дан кәмерәк өлөшө Урал аръяғының ҡалҡыулыҡлы-тигеҙ урынында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 550 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 430 км. Дөйөм майҙаны — 143,6 мең кв.км.
Республика территорияһында Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы урынлашҡан.
Һыу ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
13 мең самаһы йылға бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымдан ашыу. Иң ҙур йылғалар: Ағиҙел (1430 км), уның ҡушылдыҡтары Нөгөш (235 км), Эҫем (239 км), Ҡариҙел (918 км), Әй (549 км), Дим (535 км), шулай уҡ Һаҡмар (760 км) менән Ыҡ (571 км) йылғалары.
Күлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдәр һаны 2700 тирәһен тәшкил итә. Уларҙың күбеһе Урал аръяғы райондарында урынлашҡан. Иң ҙурҙары — Асылыкүл һәм Ҡандракүл. Күлдәр балыҡҡа бай.
Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда нефть, тәбиғи газ, күмер, тимер мәғдәне, алтын, баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары бар.
Республика территорияһында 200 нефть һәм газ конденсаты ятҡылығы, 10 һоро күмер, 15 баҡыр колчеданы мәғдәне, 20-нән артыҡ тимер мәғдәне, 50-нән артыҡ сәсмә һәм руда алтыны ятҡылығы иҫәпкә алынған.
Геологтар платина һәм алмаз ятҡылыҡтары табылыуын раҫлай.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан климаты континенталь. Республика биләмәһендә уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +0,3 °C-тан (тауҙарҙа) +2,8 °C-ҡа тиклем (тигеҙлектәрҙә). Ғинуарҙа уртаса темпратура — −18 °C булһа, июлдә — +18 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары — 300—600 мм. Вегетация миҙгеле — 120—135 көн.
Температура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡояшлы көндәр һаны яҡынса 287 көндән (Аксёнда) алып 261 көнгә (Белоретта) тиклем. Иң әҙ ҡояшлы көндәр декабрь, ғинуар айҙарына, иң күп ҡояшлы көндәр йәй айҙарына тура килә.
Һауа температураһының абсолют минимумы — −41 С°, абсолют максимум — +35С°. 0С° аша ныҡлы сығыуы яҙ көнө 4—9 апрелгә, көҙ көнө 24—29 октябргә, таулы райондарҙа 10—11 апрель һәм 17—21 октябргә тура килә. 0-дән юғары температуралы яҡынса 200—205 көн, тауҙарҙа 188—193 көн. Аҙаҡҡы ҡырау төшөү 21—30 майҙа, һуңға ҡалғаны 6—9 июндә, төньяҡ һәм таулы райондарҙа 25—30 июндә. Көҙгөһөн беренсе ҡырау төшөү 10—19 сентябрҙә, иң иртә ҡырау 10—18 августа күҙәтелә.
Яуым-төшөм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыллыҡ яуым-төшөм — 300—600 мм. Республика территорияһында, атмосфера циркуляцияһы менән бәйле, яуым-төшөмдөң айырмалы булыуы күҙәтелә. Быға Урал тауҙары йоғонто яһай. Урал тауҙарының көнбайыш яғында дөйөм яуым-төшөм 640—700 мм, көнсығыш яғында 300—500 мм-ҙан артмай. Яуым-төшөмдөң 60—70 % апрель— октябрь айҙарына тура килә.
Ҡар ҡатламы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң иртә ҡар ҡатламы барлыҡҡа килеүе — 12-20 сентябрь, иң иртә тотороҡло ҡар ҡатламы ятыуы — 16-24 октябрь, таулы райондарҙа 5-12 октябрь, уртаса ҡар ҡатламы ятыу ваҡыты — 3-13 ноябрь. Уртаса ҡарҙан асылған ваҡыт — 14-24 апрель. Уртаса 153—165 көн, таулы райондарҙа 171—177 көн ҡар ята. Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса 36-55 см, иң ҡалын ҡатлам 106—126 см. Иң ҡалын ҡар ҡатламының тығыҙлығы — 240—300 кг/м3.
Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республика Европа менән Азия, Көнсығыш-Европа тигеҙлеге Урал тауҙары һәм Себер тигеҙлеге менән киҫешкән урында урынлашканға күрә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы күп төрлө, бай. Бында Волга-Кама, Урал, Себер, Ҡаҙағстан төрҙәрен осратырға була.
Урмандар республиканың 40%-н биләй. Урал алдында ҡатнаш урман, төньяҡ һәм көнсығыш тау алды райондарында ылыҫлы-япраҡлы, ҡайын урмандары үҫә.
Урал алды өлөшөн ҡайын һәм имән ағаслы урман-дала, ҡылған үләнле дала биләй.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан — индустриаль-аграр республика. Рәсәй Федерацияһында сәнәғәт етештереүе буйынса 10-сы урынды, ауыл хужалығы продукцияһы буйынса 3-сө урынды һәм төп фондтар буйынса 7-се урынды биләй. Республикала 500-ҙән артыҡ сәнәғәт предприятиеһы эшләй.
Алдынғы сәнәғәт төрө — машиналар төҙөү. Был өлкәлә приборҙар етештереү, нефть һәм химия машиналары төҙөү, авиация һәм машиналар төҙөү һ.б. Тағы ла барлығы 200 ашыу предприятиены берләштерә.
Агросәнәғәт комплексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Агросәнәғәт комплексы — республиканың бик мөһим тармаҡ-ара комплексы. Уға ауыл хужалығы, уны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе, ауыл хужалығына һәм уның продукцияһын эшкәртеүсе сәнәғәткә хеҙмәт күрһәтеүсе (техника йүнәтеү, төҙөү һ. б. ш.), ауыл хужалығы сеймалын ташыу, әҙерләү, һаҡлау һәм эшкәртеүҙе ғәмәлгә ашырыусы тармаҡтар инә.
Башҡортостан — илдең эре ауыл хужалығы районы. Ул ситкә иген, картуф, ит һәм һөт (эшкәртелгән хәлдә) сығара. Ауыл хужалығын үҫтереү өсөн бында бик уңайлы тупраҡ-климат шарттары бар. Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәре уртаса климатлы бүлкәттә ята һәм 10° С-тан юғары температуралы бөтә осорҙа 1900—2200° йылы менән тәьмин ителә. Уртасанан һалҡыныраҡ бүлкәткә ҡараған Урал тауҙарында һәм Өфө яйлаһында был осорҙа йылылыҡ суммаһы 1500—1800° тәшкил итә, һалҡын булмаған көндәр бик аҙ (55—90 көн). Йылыға нығыраҡ туйынған тигеҙлектәрҙә яуым-төшөм миҡдары тауҙарҙағыға ҡарағанда аҙерәк һәм урыны менән, бигерәк тә республиканың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында ауыл хужалығы ҡоролоҡтан һәм ҡыуан елдәрҙән зыян күрә. Урал алдында ҡар ҡатламының ҡалынлығы ужым ашлығын туңыуҙан һаҡларға, яҙ айҙарында һәм йәй башына тиклем тупраҡты дымға туйындырырға ярҙам итә. Урал аръяғында иһә ҡар ҡатламы йоҡа (15—25 см), ул ужым ашлыҡтарын туңыуҙан һаҡлай алмай. Әммә ере уңдырышлы, башлыса ҡара тупраҡлы.
Республикала ауыл хужалығы өсөн файҙаланыуға яраҡлы бик күп ер майҙаны бар. Һөрөнтө ер, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр 7,2 млн га, йәғни бөтә майҙандың 51%-ын биләй. Ауыл хужалығы ерҙәренең ҙурлығы буйынса Башҡортостан күрше төбәктәр араһында тик Ырымбур әлкәһенән генә ҡалыша. Ерҙәренең ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелеү дәрәжәһе буйынса республика Рәсәй Федерацияһына ҡарағанда ике тапҡырға өҫтөн тора.
Ауыл хужалығы ерҙәренең өстән ике өлөшөн — һөрөнтө ерҙәр, өстән бер өлөшөн сабынлыҡтар менән көтөүлектәр тәшкил итә. Бындай нисбәт ауыл хужалығында үҫемлекселек менән малсылыҡты яҡшы яраштырырға мөмкинлек бирә.
Ауыл хужалығы ерҙәренең төп өлөшө Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәрендә урын алған. Бында ерҙәр ауыл хужалығы өсөн уңай һәм һөрөнтө ерҙәр өҫтөнлөк итә. Ә таулы-урманлы зонала ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелгән ерҙәр 7—10 %-ҡа тиклем ҡыҫҡара, шул уҡ ваҡытта һөрөнтө ерҙәр сабынлыҡ һәм көтөүлектәргә ҡарағанда 7—8 тапҡыр әҙерәк майҙанды биләй.
Башҡортостан Республикаһы шарттарында ауыл хужалығы етерлек хеҙмәт ресурстарына нигеҙләнә. Ауылда йәшәүселәрҙең һаны буйынса республика Рәсәйҙә Краснодар крайынан ҡала икенсе урынды алып тора.
Аҙыҡ-түлеккә ихтыяжды үҫтереүсе күп һанлы индустрия үҙәктәренең күбәйеүе ауыл хужалығы үҫеше өсөн мөһим этәргес көс булып тора. Икенсе яҡтан, республиканың сәнәғәт предприятиелары ауыл хужалығы предприятиеларын тупраҡҡа ашлама индереү машиналары, моторҙар, умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары, малсылыҡ комплекстары өсөн вентиляторҙар, электр энергияһы, яғыулыҡ-майлау һәм төҙөлөш материалдары, газ, ашламалар, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, йәшелсә үҫтереү парниктары, һуғарыу өсөн полимер материалдар һ. б. менән тәьмин итә. Баҙар мөнәсәбәттәре ауыл хужалығына ла ҙур үҙгәрештәр индерҙе, ул күп тармаҡлы булып үҫешә башланы. Башҡортостанда, тотош Рәсәй Федерацияһындағы кеүек үк, фермер хужалыҡтарының көс йыйып китә алмауын, бөтәһенән элек, кешеләрҙең быға психологик яҡтан әҙер булмауы һәм тупланма фондтар менән инфраструктураның (юл, коммуникация һ. б.) эре ауыл хужалығы предприятиеларына ҡулайлашҡан булыуы менән аңлатылалыр, күрәһең. Хәҙерге шарттарҙа тегеһен дә, быныһын да (психологияны һәм инфраструктураны) бер юлы емереү ҙур аҡылһыҙлыҡ булыр ине.
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙың үҫеүенә, кешеләр ҡулындағы мал һанының артыуына булышлыҡ итте, ҡала халҡына емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсасылығы менән шөғөлләнергә ирек бирҙе. Эшләүселәренең матди хәлен яҡшыртыу маҡсатында һөт, ит етештереүсе, йәшелсә, картуф үҫтереүсе үҙ «аграр цехтарын» булдырырға мәжбүр булған предприятиелар һәм ойошмалар һаны көндән-көн арта. Бындай цехтарҙа хәҙер ит-һөттө эшкәртеүсе минизаводтар барлыҡҡа килә башланы.
Етештереүҙең ҡырҡа түбән төшөүе, уның матди-техник нигеҙен ныҡ ҡаҡшатҡан сәнәғәт һәм ауыл хужалығы продукцияларына хаҡтарҙың тигеҙ булмауы, көрсөклөккә илтеп терәгән башҡа күренештәр һаҡланып ҡалған колхоз һәм совхоздарҙың, башҡа тауар етештереүселәр кеүек үк, тыуып килгән баҙар шарттарына яраҡлашыуын ҡыйынлаштыра. Шулай ҙа шаҡтай ҙур алға китеш күҙәтелә, һорау менән файҙаланылмаған ҡайһы бер иген культуралары сәсеүлектәрен ҡыҫҡартып, урынына шәкәр сөгөлдөрө, картуф һәм йәшелсәне арттырыу иҫәбенә сәсеүлек майҙандары структураһына үҙгәрештәр индерелә. Ауыл хужалығы продукцияһын һаҡлау һәм эшкәртеүгә иғтибар күберәк бүленә башланы. Хужалыҡтар һәр ҡайһыһы, үҙ мөмкинлегенән сығып, яңы, шул иҫәптән сит ил технологияларын үҙләштерә, яңы төр үҫемлектәр индерә һ. б. Мәҫәлән, республиканың ҡайһы бер райондарында картуф үҫтереүҙең Голландия һәм Францияла ҡулланылған технологияларын үҙләштерәләр. Саҡмағош сөгөлдөр үҫтереүселәре, Германия фермалары тәжрибәһен файҙаланып, шәкәр сөгөлдөрөн ҡул көсө һалмай ғына үҫтереү технологияһын индерҙеләр.
Башҡортостанда ауыл хужалығына дәүләт ярҙамы күләме сағыштырмаса юғары кимәлдә һаҡлана. Шуға күрә тармаҡ, һуңғы йылдарҙағы климат, һауа торошоноң уңайһыҙ килеүенә, матди-техник тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, халыҡты аҙыҡ-түлек, эшкәртеүсе сәнәғәтте кәрәкле сеймал ресурстары менән тәьмин итә.
Республика агросәнәғәт комплексының структураһын сағылдыра. Унда ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт үҙәк урынды алып тора. АСК-ны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе тармаҡтарҙан Башҡортостанда ауыл хужалығы машиналарының, минераль ашламаларҙың һәм ағыулы химикаттарҙың, ҡатнаш аҙыҡ һәм һауыт-һыйышлыҡтарҙың шаҡтай күп төрҙәрен етештереү яйға һалынған. АСК-ның өсөнсө быуыны — ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү, ташыу һәм һаҡлау, агро-химия һәм ветеринария хеҙмәте күрһәтеү, фәнни һәм мәғлүмәти тәьмин итеү, тармаҡ әсән белгестәр әҙерләү.
Республика тәбиғәте һәм күп төрлө иҡтисад шарттары игенселек һәм малсылыҡ тармаҡтарын үҫтереү өсөн яҡшы.
Игенселек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Игенселек — ауыл хужалығының нигеҙе. Хәҙерге ваҡытта сәсеүлек майҙандары 4,2 млн га. Уның яртыһынан күберәген бөртөклө иген культуралары биләй. Яҙғы бойҙай төп иген культураһы булып тора, уның өлөшө бигерәк тә Урал алды һәм Урал аръяғы далаларында ҙур. Ужым арышы башлыса Урал алды төбәктәрендә игелә. Урал аръяғында ҡар ҡатламының ҡалын ятмауы был культураның яҡшы ҡышлауын ҡыйынлаштыра. Башҡортостан далалары — тары игеү, ә Урал алдының урманлы далалары ҡарабойҙай сәсеүлектәре өсөн уңай. Иген хужалығы республика ауыл хужалығының иң рентабелле тармағы. Игендең һәр центнерын үҫтереп алыуға сығымдар Рәсәй Федерацияһындағы уртаса кимәлдән әҙерәҡ.
Башҡортостан территорияһының күпселек өлөшөндә тупраҡ-климат шарттары бер нисә техник культура игеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының көнсығышында сөгөлдөр сәсеүсе иң ҙур райондарҙың береһе булып тора. Сөгөлдөр баҫыуҙары Ағиҙелдең урта ағымында, көнбайыш райондарҙа уңдырышлы тупраҡ һәм йәйгеһен дым етерлек булған төбәктәрҙә таралған. Хужалыҡтар гектарынан 180—200 центнер, ә алдынғы сөгөлдөрсөләр хатта 400—500 центнер сөгөлдөр үҫтереп ала.
Көнбағыш техник культураларҙан әһәмиәте яғынан икенсе урында, уның сәсеүлектәре Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған. Республика илдә картуф үҫтереү өсөн иң уңайлы тупраҡ-климат шарттары булған ареалдар иҫәбенә инә. Башҡортостан картуфтың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙа тора. Картуф Уралдағы күрше райондарға, ә уны эшкәртеү продукттары (крахмал, киптерелгән картуф) Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш райондарына ебәрелә.
Республикала йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз халыҡты яңы өҙөлгән хәлендә лә, урындағы емеш-еләк, йәшелсә сәнәғәте сеймалы сифатында ла тәьмин итеү өсөн етештерелә. Ҡалалар тирәләй һөтсөлөк-йәшелсәселек совхоздары ойошторолған, теплица комбинаттары төҙөлгән.
Баҡсасылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡсасылыҡ та ҙур әһәмиәткә эйә. Ул 13 мең га майҙанды биләй. Баҡсалар индустриялы үҙәктәрҙе уратып алған, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһының урта һәм түбән ағымында тәбиғәт шарттары уңайлы төбәктәрҙә киң таралған.
Малсылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малсылыҡ республика ауыл хужалығы продукцияһының яртыһынан күберәген бирә. Сабынлыҡтар менән көтөүлектәр 2,6 млн га майҙанды биләй. Әммә уларҙың продукт бире үсәнлеге юғары түгел. Шуға күрә улар кәрәкле мал аҙығының яртыһынан да аҙырағын бирә. Мал аҙығының ҡалған өлөшө кукуруз, тамыраҙыҡтар, ҡуҙаҡлы культуралар һәм сәселгән үлән иҫәбенә алына, улар сәсеүлектәрҙең һәр дүртенсе гектарын биләй. Республика сәнәғәте карбамид, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, ылыҫ оно менән тәьмин итә. Малсылыҡта шулай уҡ шәкәр заводтары ҡалдыҡтары — һығынды, дөйөм туҡланыу предприятиелары ҡалдыҡтары файҙаланыла.
Башҡортостанда һыйыр малдарын үрсетеү малсылыҡтың төп тармағын тәшкил итә. Ҙур ҡалалар янында ит-һөт малсылығы яңы һауған һөт менән тәьмин итеүгә махсуслашҡан, ә ҡаланан алыҫ ятҡан урындарҙа һөттән май яҙалар, сыр эшләйҙәр, ә ҡайһы бер ерҙә һөт консервалары һәм һөт порошоктары етештерәләр.
Сусҡасылыҡты үҫтереүҙә унан ит һәм ыҫланған ит алыу төп йүнәлеш булып тора. Һарыҡсылыҡ иһә ярым нәҙек һәм нәҙек йөнлө һарыҡ аҫрау йүнәлешендә үҫтерелә. Кәзәләр мамыҡ һәм һөт бирә, кәзә мамығынан бына тигән итеп шәл бәйләйҙәр. Ҡошсолоҡто үҫтереүгә күп йәһәттән ҡалаларҙың байтағы эргәһендә ҙур-ҙур ҡошсолоҡ фабрикалары төҙөү булышлыҡ итте.
Йылҡысылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының үҙенсәлекле тармағы.
Аттар егеү өсөн, һөт һәм һуғым малы итеп тә аҫрала. Йылҡы итенән әҙерләнгән ҡаҙылыҡ һәм ҡарта, тултырмалар башҡорттарҙа затлы ризыҡтар иҫәбенә инә. Башҡорт аттары бер миҙгелдә 1600—1800 литр (ә ҡайһы берҙәре 3000 литрға тиклем) һөт бирә ала, унан шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһайҙар. Республиканың көнбайыш дала райондарында дөйөм Рәсәй әһәмиәтендәге климат-ҡымыҙ шифаханалары булдырылған, унда үпкә шеше ауырыуҙары дауалана.
Умартасылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта уҡ әле танылған географ һәм тарихсы П. И. Рычков, умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының «иң яҡшы һәм табыш бирә торған» тармағы, тип билдәләгән.
Хәҙерге ваҡытта бында Рәсәйҙә булған бөтә умарта күстәренең ун биштән бер өлөшө тупланған. Республиканың күп ауыл хужалығы предприятиелары умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Бында умартасылыҡтың ғилми-тәжрибә базаһы бар, яһалма балауыҙ етештереү ойошторолған, шулай уҡ тармаҡ өсөн юғары әҙерлекле белгестәр тәрбиәләнә. Илдә умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары етештереүсе ике заводтың береһе Стәрлетамаҡта урынлашҡан.
Республикала умартасылыҡты үҫтереү өсөн тәбиғәт шарттары иҫ киткес уңайлы — урмандарында һәм туғайҙарында 380 төргә тиклем баллы сәскә үҫә, шул иҫәптән 0,8 млн га ер биләп торған йүкә ағасы сәскәһенән алынған балға ни етә! 300 мең га тәшкил иткән ҡарабойҙай, көнбағыш, туҡранбаш, люцерна, емеш-еләк, йәшелсә һәм башҡа баллы сәскә үҫемлектәре лә умартасылыҡтың табышлы булыуы өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Республикала ғәжәп күп төрлө сәскәләр башҡорт балына иҫ киткес хуш еҫ һәм ҡабатланмаҫ тат бирә. Шуға ла уның башҡорт балы тигән даны бар, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә һәм йәрминкәләрҙә ул күп тапҡыр миҙалдар һәм грамоталар яуланы. Умартасылыҡтың башҡа продукцияһы ла: балауыҙ, умарта елеме (прополис), инә ҡорт һөтө лә киң һорау менән файҙалана.
Яғыулыҡ-энергетика комплексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан сөнәғәтенең төп үҙенсәлектәренең береһе — үҫешкән яғыулыҡ-энергетика комплексы. Хеҙмәттең дөйөм Рәсәй территориаль бүленешендә республика эре яғыулыҡ-энергетика базаһы булып сығыш яһай.
Республиканың яғыулыҡ-энергетика комплексы үҙенең структураһы яғынан арыу уҡ күп төрлө. Ул нефть, газ, һоро күмер сығарыу һәм эшкәртеүҙе, йылылыҡ һәм электрэнергияһы етештереүҙе, торба үткәргестәр һәм электр тапшырыу линия-ларының күп тармаҡлы селтәрен эсенә ала. Уларҙың күбеһе дөйөм Рәсәй күләмендәге әһәмиәткә эйә.
Нефть сығарыу сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан — илдең төп нефть сығарыу райондарының береһе. 1997 йылда уның өлөшөнә бөтә Рәсәйҙә сығарылған нефттең 9,1%-ы тура килде. Әгәр шул йылда ил буйынса дөйөм алғанда халыҡтың йән башына 2 тонна нефть тура килһә, Башҡортостанда ул 3,4 тонна булды. Нефть сығарыу республикала ғына түгел, бөтә Урал — Волга төбәгендә 1932 йылда хәҙерге Ишембай ҡалаһы урынлашҡан ерҙән башлана. 1944 йылда Туймазы ятҡылығы асыла. 50-се йылдар уртаһынан Шкапов, ә 50-се йылдар аҙағынан Саҡмағош һәм Арлан ятҡылыҡтар төркөмө файҙаланыла башлай. 60-сы йылдарҙа нефтте Өфө янынан да табалар.
Нефть сығарыу сәнәғәтен үҫтереү Башҡортостан индустрияһының тармаҡ структураһында тәрән ыңғай үҙгәрештәр тыуҙырҙы, күп тармаҡлы комплекс барлыҡҡа килде. Ул нефть сығарыу тармағына нигеҙләнде. Ошо беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә булған тармаҡҡа сәнәғәттең бында элек эшләп килгән тармаҡтары яраҡлаштырылды. Хәҙерге Башҡортостан хужалығының энергетика, нефть эшкәртеү, нефть химияһы һәм машиналар эшләү кеүек мөһим тармаҡтары тап бына нефть сығарыу базаһында барлыҡҡа килде һәм киң үҫеш алды. Республика хужалығының башҡа күп тармаҡтарында ла нефть сығарыу сәнәғәтенең ыңғай йоғонтоһо сағыла. Ишембай, Октябрьский, Туймазы, Нефтекамск, Салауат ҡалаларының, шулай уҡ ҡала тибындағы тиҫтәләрсә ҡасабаларҙың барлыҡҡа килеүе «ҡара алтын» сығарыу һәм эшкәртеү менән бәйләнгән. Транспорт та тамырҙан үҙгәреш кисерҙе. Нефть эҙләгән ваҡытта байтаҡ ҡына яңы минераль ресурстар (тәбиғи газ, таш күмер, аш тоҙо, шифалы һыу ҡатламдары, бромлы һәм йодлы тәрән ер аҫты һыуҙары һ. б.) асылды, улар сәнәғәттең сеймал базаһын һәм шифахана-курорт учреждениеларының дауалаусы факторҙарын ишәйтте.
50-се йылдар уртаһында Башҡортостан нефть сығарыу күләме буйынса илдең иҫке, иң ҙур нефть эшкәртеү төбәге Әзербайжан ССР-ын уҙып, СССР-ҙа беренсе урынға сыҡты. 1967 йылда республикала нефть сығарыу иң ҙур күләмгә (47,8 млн т) еткерелде. Әммә ятҡылыҡтар ярлылана барыу һөҙөмтәһендә артабан нефть сығарыу кәмей башланы. Бөгөн иһә Башҡортостан, йылына 14 млн т нефть сығарып, Төмән әлкәһенән һәм Татарстан артынан бара.
Республикала нефть сығарылған бөтә осорҙа ер ҡуйынынан 1,5 млрд т нефть алынған. Шуға күрә файҙаланылыусы күп кенә нефть ятҡылыҡтары (иң ҙурҙары — Туймазы, Шкапов һәм Арлан) ныҡ ҡына һайыҡты. Ләкин бынан Башҡортостандың нефть промыслаларының ғүмере бөттө йәки бөтөп бара, тип һығымта яһарға ярамай. Юғары дәрәжәлә үҙләштереүгә ҡарамаҫтан БР территорияһы яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу әсән арыу уҡ яҡшы перспективалы итеп ҡылыҡһырлана. Күптән түгел асылған шаҡтай ҙур Илеш нефть ятҡылығы бының асыҡ миҫалы. Нефть эҙләү яңынан-яңы майҙандарҙа һәм ер аҫтының тәрәнерәк ҡатламдарында алып барыла.
БР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте бик ҡатмарлы хужалыҡ, ул «Башнефть» нефть акционерҙар компанияһы (АНК) итеп ойошторолдо. Уның төп быуындарын нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү менән шөғөлләнеүсе нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары (НГДУ), нефть запастарын тулыландырыу эшен башҡарыусы геология-эҙләнеү конторалары (ГПК), йылына йөҙҙәрсә разведка һәм эксплуатация скважиналары быраулаусы быраулау эштәре идаралыҡтары (УБР) тәшкил итә. «Башнефть» компанияһы составында нефттең эйәрсән газын йыйыу һәм уны ҡулланыусыларға ебәреү өсөн әҙерләү эше менән шөғөлләнеүсе «Башнефтегазпром» идаралығы бар.
«Башнефть» АНК-һы Октябрьский һәм Нефтекамск ҡалаларында нефть промыслаһы ҡорамалдары заводтарын үҙ эсенә ала, был заводтар АНК-ның ҡорамалдарға һәм уларға запас өлөштәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү әсән төҙөлгән. Стәрлетамаҡта скважиналар быраулағанда ҡулланылыусы онтаҡ хәлдәге балсыҡ эшләп сығарыусы нефть махсус материалдар заводы эшләй. Бик киң территорияны биләгән технологик процестарҙы хеҙмәтләндереү әсән АНК-ның элемтә һәм авто-транспорт идаралыҡтары, төбәк мәғлүмәт үҙәге бар.
«Башнефть» ғилми-техник базаһы эсенә инженерлыҡ-иҡтисади тикшеренеүҙәр һәм нормативтар үҙәге, махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары инә, улар ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү проекттары төҙөү, нефть эҙләү эштәрен нигеҙләү, нефть сығарыуҙың иң һөҙөмтәле ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә.
АНК-ға төҙөлөш һәм ремонт эш-тәренә бик күп көс һәм аҡса һалырға тура килә, сөнки ятҡылыҡтар иҫкереү менән уларҙағы нефть, газ һәм һыу үткәргестәр, һурҙырыу станциялары һәм башҡа йыһаз-ҡорамалдар иҫкерә, туҙа, яраҡһыҙға әйләнә. Шуға күрә «Башнефть» АНК-һының шаҡтай киң тармаҡлы төҙөлөш-мон-таж предприятиелары бар, улар Өфө һәм Ҡандра төҙөлөш-монтаж фирмаһы итеп берләштерелгән. "Башнефт"тә эшләүселәр тиҫтәләрсә ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, йөҙләгән ауылда йәшәй. Уларҙың бер өлөшө хатта күсмә тормош алып бара — үҙҙәренең йәшәгән урындарынан алыҫта эшләй. Шуға күрә тармаҡҡа үҙ хеҙмәтләндереү әлкәһен булдырырға кәрәк. «Башнефть» сауҙа фирмаһы, «Мир», Цюрупа исемендәге һәм «Родина» агрофирмалары ошо эш менән шөғөлләнә лә — йәшелсә, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Компанияның составында илленән ашыу мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, ике тиҫтә ял базаһы, шифахана-профилакторий, пансионат, унға яҡын пионер лагеры, егерме техник, мәҙәниәт йорто, клубтар һәм 1 млн квадрат метрҙан ашыу майҙанда торлаҡ йорттар иҫәпләнә. һәр НГДУ-ның үҙенең уҡыу-курс комбинаттары бар. Республиканың башҡа бер генә тармағында ла шул тиклем ныҡ үҫешкән һәм киң йәйелдерелгән социаль-мәҙәни хеҙмәтләндереү селтәре юҡ.
«Башнефтеснаб» филиалы «Баш-нефть» предприятиеларын матди-техник тәьмин итеү менән шөғөлләнә. АНК-ның бер нисә филиалы башҡа төбәктәрҙә урынлашҡан, БР нефтселәре нефть продукттарын һатыу һәм кәрәк продукттарҙы алыу өсөн улар менән тығыҙ бәйләнеш тота.
Газ сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда газ сәнәғәте ҙур үҫеш алды. Нефть менән бергә скважиналарҙан эйәрсән газ да сыға. Туймазы һәм Приют газ эшкәртеү заводтарында унан шыйыҡ газ, газ бензины һәм ҡоро газ айырып алына. Шыйыҡ газ нефть химияһында сеймал итеп, транспортта бензин урынына, ә нефть эшкәртеүҙә газ бензины сифатында файҙаланыла, ҡоро газ иһә ҡала һәм ауылдарға яғыулыҡ итеп ебәрелә.
Республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Күмертау ҡалаһы тирәһендә урынлашҡан ҙур булмаған газ ятҡылыҡтарынан да бер ни тиклем газ алына. Янар газдың етмәгән өлөшөн Башҡортостан Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән килтертә. БР-ҙа газды йыллыҡ ҡулланыу күләме 14 млрд м3-ҙан ашыу тәшкил итә. Газ үткәргестәр ҡороу киң ҡолас менән алып барыла.
Магистраль газ үткәргестәрҙән ситтә ятҡан ауылдар газ эшкәртеү заводтарынан махсус цистерналарҙа һәм баллондарҙа килтерелгән шыйыҡландырылған газдан файҙалана. Ҡайһы бер ҡалаларҙа 10-ға яҡын газ тултырыу станцияһы булдырылған. Ҡала һәм ауылдарға газ индереү буйынса Башҡортостан Республикаһы Рәсәйҙә беренсе урындарҙың береһен алып тора.
Күмер сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ йәшәгән пункттарға газ индереү Башҡортостан халҡының көнкүреш кимәлен күтәреүҙә һәм һауаны сәләмәтләндереүҙә мөһим фактор булып тора. 50-се йылдарҙан алып Башҡортостанда күмер сәнәғәте үҫешә башлай. Күмертау ҡалаһы эргәһендә Көньяҡ Урал һоро күмер бассейнының Бабай ятҡылығы асыҡ ысул менән эшкәртелә. «Башкируголь» берекмәһе Ырымбур әлкәһенең Түл-гән ятҡылығында һоро күмер сығарыу менән шөғөлләнә.
Сығарылған күмерҙең бер өлөшө Күмертау ТЭЦ-ында файҙаланыла. Күмер дымлы һәм кәүшәк, калориялылығы түбән. Уны ташыу әсән брикетлау талап ителә. Күмертау брикет фабрикаһы ошо маҡсатта төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа һоро күмер брикеттары, конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыу сәбәпле, киң һорау менән файҙаланылмай башланы. Шуға күрә күмер сығарыу күләме ҡыҫҡартылды. Башҡортостан һоро күмерҙәренең битумға бай булыуы уларҙың ыңғай яғы булып тора. Уларҙы энергохимик эшкәрткәндә янар газ, шыйыҡ яғыулыҡ, ашламалар, дуплау материалдары, тау балауыҙы, адсорбент (атмосфера һәм һыуҙы бысратыусы һәр төрлө матдәләрҙе үҙенә йотоусы) һәм башҡа күп нәмәләр алырға мөмкин.
Республиканың төньяҡ-көнбайышында нефть скважиналары быраулағанда таш күмер ҡатламдары асылды. Уларҙың ҡеүәте 7—15 м, урыны менән 25 метрға етә. Был ҡатламдар ер өҫтөнән 900 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята. Мәҫәлән, Канада менән Бельгияла 1300—1500 м тәрәнлектәге шахталар бар, ә Донбасста 1000 м һәм унан да тәрәнерәк шахталарҙа күмер ҡатламдары үҙләштерелә. Күмертау карьеры эшкәртелеп бөттө, әммә боҙолған ерҙәрҙе 733 га майҙандағы һәм 160 м тәрәнлектәге карьерҙы, 807 га ерҙә 30— 40 м тау ҡатламдары өйөмдәрен хужалыҡ әйләнешенә индереү буйынса эште тамамларға кәрәк. Был ҙур соҡорға һыу ебәреләсәк һәм 50 га майҙанда һыу һаҡлағыс барлыҡҡа киләсәк. Карьерҙың битләүҙәрендә ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыласаҡ, күп йыллыҡ үләндәр сәселәсәк.
Күмер брикеты фабрикаһының саңды тотоп ҡалыусы фильтрҙарҙы йыуҙырғанда барлыҡҡа килгән шлам махсус һыйышлыҡтарға ебәрелә, унан өйөмдәргә өйөлә.
Электр энергетикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан ҡеүәтле электр энергетикаһына эйә. Республикала ҙур күләмдә табылған яғыулыҡ, хужалыҡтың динамикалы үҫеше, уның электр энергияһына ихтыяжы артҡандан-арта барыуы электр энергетикаһын үҫтереүгә булышлыҡ итте. Уны етештереү, тотош илдәге кеүек, өҙлөкһөҙ үҫте. Иҡтисад көрсөклөгә йылдарында ул һиҙелерлек кәмене. 1996 йылда 26,4 млрд кВтсәғ. энергия етештерелгән. Уның 97%-ы йылылыҡ, ә 3%-ы гидравлик электр станциялары тарафынан эшләп сығарылған.
Башҡортостанда 12 электр станцияһы эшләй, уларҙың береһе — ГЭС, ҡалғандары йылылыҡ станциялары, улар мазут һәм янар газ файҙаланып эшләй. Бөтә электр станциялары үҙ-ара электр тапшырыу линиялары менән тоташҡан һәм шуның менән республиканың берҙәм энергетика системаһына («Башкир-энерго» акционерҙар йәмғиәте) берләшкән.
Ҡарман ГРЭС-ы — Башҡортостандың иң ҙур йылылыҡ электр станцияһы (ҡеүәте 1,8 млн кВт). Ҡалған йылылыҡ электр станциялары йылылыҡ электр үҙәктәрҙән (ТЭЦ) ғибарәт. Улар электр энергияһы ғына түгел, ә быу һәм ҡайнар һыу рәүешендә йылылыҡ энергияһы ла етештерә. Технологик ихтыяждарға күп йылылыҡ ҡулланыусы нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы предприятиеларының киң ҡолас менән үҫтерелеүе Башҡорт-останда ТЭЦ-тарҙың да ҡырҡа өҫтөнлөк алыуы әсән шарт булды. Йылылыҡ биреү буйынса «Башкир-энерго» Рәсәйҙә икенсе урынды ("Мосэнерго"нан ҡала) алып тора, ә электр энергияһы етештереү буйынса Рәсәйҙәге 73 энергетика системаһының беренсе тиҫтәһе иҫәбенә инә.
ТЭЦ-та 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә тотонолған сы-ғымдар ғәҙәттәге йылылыҡ станция-ларындағыға ҡарағанда 2—2,5 тапҡырға аҙыраҡ, сөнки яғыулыҡтың бер өлөшө йылылыҡ етештереүгә китә. Шуға күрә Башҡортостандың йылылыҡ электр станциялары уңайлы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән ҡылыҡһырлана: уларҙа 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә сағыштырмаса аҙыраҡ яғыулыҡ тотонола, уларҙа етештерелгән электр һәм йылылыҡ энергияларының үҙҡиммәте Рәсәй буйынса уртаса кимәлдән байтаҡҡа түбәнерәк.
Шуныһы ла мөһим, йылылыҡ электр үҙәктәре башлыса яғыулыҡ сығарылған урындан ситтә — электр станцияһы һәм йылылыҡ күп тотонолған Өфөлә, Салауатта, Стәрлетамаҡта, Благовещенскиҙа урынлашҡан. Ҡалған ике ТЭЦ һәм ГРЭС күмер һәм нефть сығарылған ерҙә (Күмертау, Ишембай һәм Ҡарманда) төҙөлгән.
Башҡортостан энергетика системаһы Урал һәм Волга буйы әлкәләре һәм республикаларының энергетика системалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө берҙәм энергетика системаһының бер быуынын тәшкил итә. 1996 йылда, мәҫәлән, «Башкирэнерго» Башҡортостанға яҡын ятҡан Удмуртияға һәм Пермь әлкәһенә 6165 млн кВтсәғ. электр энергияһы бирҙе һәм республиканың электр станцияларынан алыҫ ерҙәрҙәге ихтыяжды ҡәнәғәтләндерер әсән Та-тарстандан, Ырымбур, Силәбе һәм Свердловск әлкәләренән 5911 млн кВтсәғ. электр энергияһы алды. Был ике һан Башҡортостандың әүҙем электр балансы бар, йәғни электр энергияһын күрше төбәктәрҙән алғанға ҡарағанда ситкә күберәк бирә тигәнде аңлата.
1997 йылда «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәтенә «иң динами-калы һәм баланслы үҫешкән әсән» «Рәсәйҙең иң яҡшы предприятиеһы» дипломы бирелде.
«Башкирэнерго» үҙенең етештереү потенциалын ишәйтеүҙе, техник-иҡтисади күрһәткестәрен яҡшыртыуҙы, конкуренцияға һәләтлелеген нығытыуҙы дауам итә. Электр техникаһы ҡорамалдары паркын камиллаштырыу, бөтә быуындарының ышаныслы һәм һаҡсыл эшләүен яҡшыртыу менән бер рәттән «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәте Ҡарман ГРЭС-ының ҡеүәтен үҫтереү һәм Өфөлә 5-се ТЭЦ-ты төҙөү эштәрен дә алып бара. 500 кВтсәғ юғары вольтлы «Буй — Өфө» линияһын төҙөү тамамланып килә, ул Ҡарман ГРЭС-ының арзаныраҡ электр энер-гияһын республика баш ҡалаһына ебәрергә мөмкинлек бирәсәк.
Йылылыҡ электр станциялары һәм ҡаҙан цехтары һауаға көкөрт, азот, углерод окиселдарын, зарарлы ауыр металдар сығара. Ер атмосфераһында ошо бысраҡ ҡалдыҡтар юл ҡуйылған сиктән ашып китмәһендәр әсән, саң һәм газ хәлендәге ҡалдыҡтар төтөн сығарғыс торбалар аша һауала таратыла. Республиканың ҡайһы бер электр станцияларында торбаларҙың бейеклеге 400 м һәм унан да артығыраҡ. ТЭС мейестәрендә мазут яндырғанда уларҙың мөрйә торбалары көкөртлө ангидритты һәм азот окиселдарын һауала 1,5 мең км араға тарата ала. Был ҡалдыҡтар һыу пары менән реакцияға инеп, кислота ямғыры булып ергә яуа. Бындай ямғыр бик киң майҙанда ауыл хужалығы сәсеүлектәренә, урмандарға, тупраҡҡа, хайуандар донъяһына, кешеләрҙең һаулығына ҙур зыян килтерә.
Республика электр энергетикаһы гидроэнергетика ресурстарын үҙләштереү иҫәбенә үҙенең ҡеүәтен һиҙелерлек үҫтерә ала. Башҡортостан йылғаларында тупланған энергия запасы 1,5 млн кВт тип баһалана.
Был йәһәттән Ҡариҙел йылғаһы иң ҡеүәтле һәм файҙаланыу әсән сағыштырмаса һөҙөмтәле гидроэнергия сығанағы булып иҫәпләнә. Унда 50-се йылдарҙа 166 мең кВт ҡеүәтле Павловка ГЭС-ы төҙөлдө. Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез һәм Күмертау ҡалаларын һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында Ағиҙел йылғаһының үрге ағымында Йомағужа һыу һаҡлағысы һәм 45 мең кВт ҡеүәтле гидроэлектр станцияһы төҙөлә башланы. Ҙур булмаған ГЭС Нөгөш һыу һаҡлағысында ла бар. Бәләкәйерәк йылғаларҙа ҙур булмаған гидроэлектростанциялар төҙөй башланылар, Белорет районында Үҙән ГЭС-ы (Үҙән йылғаһында) сафҡа индерелде лә инде; Әлшәй районында Ыҫлаҡ (Ҡорҫаҡ йылғаһында) һәм Мәсетле районында Ыҡ йылғаһында ГЭС-тар төҙөлә башланы.
Республика электр тапшырыу линияларының ҡуйы селтәре менән солғап алынған. Уларҙың оҙонлоғо, дөйөм алғанда, Ер шарын экватор буйынса ике тапҡыр уратып алырға етә.
Машиналар эшләү комплексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Машиналар эшләү комплексы, халыҡ хужалығының бөтә тармаҡтарын машиналар, ҡорамалдар һәм приборҙар менән тәьмин итеп, етештереүҙе тиҙләтеүҙә, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙә, тотош илдең һәм уның райондарының иҡтисади һәм социаль үҫешен тәьмин итеүҙә бик мөһим роль уйнай.
Машиналар эшләү комплексы республиканың бөтә тармаҡ-ара комплекстары араһында продукцияһының ҡиммәте буйынса — өсөнсө, ә эшселәренең һаны буйынса беренсе урынды биләй.
Ҡорамалдарға һәм машиналарға урында һорауҙың үҫә барыуы, шулай уҡ бында юғары һөҙөмтәле яғыулыҡ һәм энергия менән тәьмин итеү системаһы, машиналар эшләү тармағы өсөн бик кәрәкле пластмассалар, резина-техник һәм лак-буяу әйберҙәре һәм техник быяла етештереү пред-приятиеларының булыуы республикала машиналар эшләү заводтарын урынлаштырыу әсән уңайлы ерлек булды. Республикала фәнни-конструкторлыҡ учреждениеларының һәм машиналар эшләү тармағы әсән кадрҙар әҙерләүсе уҡыу йорттарының киң селтәре булыуы ла бик мөһим ине.
Комплекс 130 предприятиены эсенә ала. Уларҙың күп өлөшө нефть, газ сығарыу һәм эшкәртеү тармағын техника менән тәьмин итеүгә бәйләнгән. Предприятиеларының дөйөм һаны һәм иҡтисади әһәмиәте яғынан улар Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтендә иң алдынғы урындарҙың береһен алып тора.
Нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Октябрьскийҙә, Ишембайҙа,Нефтекамскиҙа һәм Стәрлетамаҡта нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыла, улар республикала ғына файҙаланылып ҡалмай, Рәсәй һәм БДБ-ның башҡа төбәктәренә лә оҙатыла. Өфө һәм Туймазы заводтарында нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү һәм скважиналарҙы тикшереү әсән кәрәкле геофизик һәм геологик приборҙар кеүек продукция ла киң һорау менән файҙаланыла. Торба үткәргестәр транспорты ихтыяжы әсән Стәрлетамаҡта һәм Благовещенскиҙа торба һалғыстар һәм торба үткәргес арматуралары (келә, бик, ҡапҡастар) етештереү үҙләштерелде. Октябрьскийҙә «Блокжилкомплект» акционерҙар йәмғиәте эшләй, бындай предприятиелар Рәсәйҙә лә һирәк осрай әле. Уның продукцияһы (шассиҙа — күсмә (мобиль) биналар һәм шассиһыҙ даими (стационар) биналар: йылылыҡ, канализация, электр ҡорамалдары менән тәьмин ителгән дөйөм ятаҡтар, ашханалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары, магазиндар һ. б. ш.) ҡала һәм ауылдарҙан алыҫ урынлашҡан нефть, газ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда алмаштырғыһыҙ булып тора."Салауатнефтемаш" ғилми-етештереү берекмәһе Рәсәйҙә нефть һәм газ эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдар етештереүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе. Туймазы «Химмаш» һәм Күмертау «Нефте-химмаш» (Маячный ауылы) заводтары химия һәм нефть химияһы сәнәғәтен технологик ҡорамалдар менән тәьмин итә.
Төҫлө металлургия рудниктары һәм предприятиелары әсән ҡорамалдар «Горнас» (Өфө) һәм Баймаҡта Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге машиналар эшләү заводтарында етештерелә. Күптәнге «Горнас» заводы ҡом һәм тупраҡ насостары эшләп сығарыуға, ә Баймаҡтағы завод тау ҡорамалдары өсөн запас частар етештереүгә махсуслашҡан.
Ауыл хужалығы машиналары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республикала сәнәғәттең башҡа ҡайһы бер тармаҡтары әсән дә технологик ҡорамалдар етештерелә. Учалыла, мәҫәлән, «Лесмаш» заводы эшләй, Стәрлетамаҡта — еңел сәнә-ғәт әсән, Дәүләкәндә он тартыу предприятиелары осон ҡорамалдар етештерелә.
Республика иҡтисадында мөһим роль уйнаған ауыл хужалығын техника менән тәьмин итеү маҡсатында ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағы үҫтерелә. 80-се йылдарҙа Нефтекамскиҙа «Башсельмаш» заводы төҙөлдө, ул тупраҡҡа минераль ашламалар һәм эзбиз индереү әсән машиналар, шулай уҡ трактор тағылмалары, сәскестәр һ. б. ш. эшләп сығара. Бәләбәйҙәге «Бәлсельмаш» малсылыҡ фермалары әсән ҡорамалдар, «Өфөсельмаш» малсылыҡ биналарын елләтеү өсөн вентиляторҙар етештерә. Дәүләкәндә мал аҙығы етештереү машиналары эшләп сыға-рыла. Стәрлетамаҡта умартасылыҡ инвентары етештереүсе завод эшләй. Белорет трактор рессоралары һәм пружиналар заводы ла ауыл хужалығы машиналары эшләү предприя-тиелары төркөмөнә ҡарай. Республиканың эшләп килгән ху-жалыҡ тармаҡтарын техника менән тәьмин итеүсе беҙ үрҙә ҡылыҡһырлап үткән машиналар эшләү сәнәғәте аҡрынлап барлыҡҡа килде һәм эшләп сығарған продукцияға һорау арта барған һайын нығына барҙы. Әммә был Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронтҡа яҡын төбәктәрҙән эвакуацияланған предприятиеларҙы республикала урынлаштырыуға ҡағылмай. Эвакуацияланған предприя-тиелар араһында машиналар эшләү заводтары ла байтаҡ ине (Ишембайҙа һәм Стәрлетамаҡта урынлаштырылған быраулау һәм нефть машиналары эшләү заводтары, Стәрле-тамаҡта станоктар эшләү, Өфөлә кабель заводы һәм оборона әһәмиәтендәге бер нисә предприятие).
Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтенең үҫешендә икенсе һикереш 70—80-се йылдарҙа яһалды. Шуның һөҙөмтәһендә 1970—1985 йылдарҙа машиналар эшләү тармағының тулайым продукцияһы республикала 5 тапҡыр, ә СССР-ҙа 3,5 тапҡыр үҫте. Башҡортостанда машиналар эшләү тармағы үҫешенең ҡыҙыу осоро, нефть, газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтарының запасы ярлыланыу сәбәпле, уларҙы сығарыу күләменең ҡырҡа кәмеү ваҡытына тура килде. Шуға бәйле рәүештә машиналар эшләү кеүек күп хеҙмәт талап иткән тармаҡтың ҡеүәттәрен үҫтереү кәрәклеге ҡырҡа рәүештә алға баҫты. Быны ғәмәлгә ашырыу нефть һәм газ сығарыу тармаҡтарынан бушаған кешеләрҙе эш урыны менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе.
Сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә республикала автомобилдәр эшләүсе бер төркөм заводтар барлыҡҡа килде, улар, нефть машиналары эшләү тармағы кеүек үк, дөйөм Союз күләмендә Башҡортостан махсуслашҡан тармаҡ булып әүерелде. 1971 йылда Бәләбәйҙә Волжск автозаводы әсән деталдәр эшләп сығарырға тейешле «Автонор-маль» заводы сафҡа индерелде. Уның артынса Октябрьскийҙа «Авто-прибор» заводы (хәҙер «Апри» акционерҙар йәмғиәте) эшләй башланы, ул автомобилдең эш режимын күҙәтеүсе приборҙар (спидометр, датчик, манометр һ. б. ш.), кабиналарҙы йылытыу һәм елләтеү әсән электр двигателдәре етештереүгә махсуслашҡайны. Был приборҙар Рәсәйҙәге автомобиль заводтарына оҙатыла.
70-се йылдарҙың икенсе яртыһында Нефтекамск үҙбушатҡыс автомобилдәр заводы (хәҙер — НефАЗ") эшкә башланы. Ул Кама, Мейәс, Түбәнге Новгород автозавод-тары шассийы нигеҙендә автоүҙбу-шатҡыстар, нефть продукттары, шыйыҡ ашламалар ташыу әсән авто-цистерналар, ауыл хужалығы ихтыяждары әсән йөк автомобилдәре, нефтселәрҙе һәм газ сығарыусыларҙы хеҙмәтләндереүсе вахта автобустары, йөк автомобилдәренә тағылмалар эшләп сығара. Завод шулай уҡ ауыл хужалығы техникаһы етештереүҙе лә үҙләштерә. Эшләп сығарылған продукцияның юғары сифаты әсән завод бер нисә тапҡыр халыҡ-ара бүләктәргә, шул иҫәптән 1977 йылда «Алтын Меркурий» призына, лайыҡ булды.
Өфөлә уның 425 йыллығын байрам итеү алдынан троллейбустар эшләп сығарыу яйға һалынды.' «Москвич-412» еңел автомобиленә двигателдәр етештереү 60-сыйылдарҙа уҡ әле Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙер «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» — УМПО) үҙләштерелгәйне. Хәҙер был моторҙар нигеҙҙә Ижевск еңел автомобилдәр заводына ебәрелә.
Авиация моторҙары эшләү Өфөлә Бөйөк Ватан һуғышы алдынан башланғайны. Хәҙер иһә Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе (УМПО) СУ һәм МИГ хәрби само-леттарына газ турбиналы двигателдәр етештерә.
Авиация етештереү предприятиеһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күмертау авиация етештереү предприятиеһы ла (Күм АП П) шаҡтай дәрәжәлә Башҡортостан машиналар эшләү сөнәғәтенең йөҙөн билдәләй. Ул тыныс тормош верто-леттары — КА-32 (Камов конструкцияһы) эшләп сығара һәм уларҙы Көньяҡ Корея, АҠШ, Аргентинаға һата. Башҡортостанда авиация төҙөлөшө әсән комплектлау деталдәре һәм узелдары етештереүсе предприятиелар уңышлы эшләй (Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы һәм Өфө агрегат производство берекмәһе).
Башҡортостан һәр ваҡыт төҙөлөш эштәренең ҙур күләме менән айырылып торҙо. Был төҙөлөш машиналары етештереү тармағының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә бу-лышлыҡ итте. Стәрлетамаҡ «Строй-маш» заводы бына ярты быуаттан ашыу нигеҙ бағаналары ҡағыу әсән сүкештәр етештерә. Уларҙы төҙөлөштә ҡулланыу йорт, производство биналары һәм башҡа ҡоролмаларҙың нигеҙҙәрен һалғанда эште шаҡтай тиҙләтә һәм ул байтаҡ арзаныраҡҡа төшә. Күптән түгел заводта бульдозерҙар эшләп сығара башланылар.
Туймазыла бетон бутау һәм бетон ташыу автомашиналары етештереү үҙләштерелде. 80-се йылдар аҙағында Белоретта механизацияланған ҡорамалдар, яйланмалар заводы сафҡа индерелде, ул электр дрелдәре, шымартыу машиналары, пневматик һөймәндәр, ҡырҡҡыс сүкештәр һ. б. ш. эшләп сығара. Завод продукцияһы Рәсәй менән БДБ-ла ғына түгел, ә Яҡын Көнсығыш һәм Евро-паның байтаҡ илдәренә һатыла. Башҡортостанда киң төрҙәге продукция эшләп сығарыусы электр техникаһы сәнәғәте лә ҙур үҫеш алды. Түбән вольтлы электр двигателдәре, яҡтыртыу һәм телефон кабеле, һәр төрлө электр лампалары һәм башҡа күп продукция шулар иҫәбенә инә. «Өфөкабель», «Свет» (элекке электр лампалары заводы) «Электроаппарат», «Башэлектро-монтаж» предприятиелары һәм Ок-тябрьскийҙағы «Низковольтник» заводы был тармаҡтың иң ҙур пред-приятиеларынан һанала.
Элемтә саралары етештереүҙә Өфөләге «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәте төп урынды алып тора. Ул электронлы автоматлаштырылған телефон станциялары, телефон коммутаторҙары һәм радиоалғыстар эшләп сығара.
Автоматика приборҙары һәм саралары эшләп сығарыусы предприятиелар араһында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе айырылып тора, ул илдә авиация машиналары эшләп сығарыусы иң ҙур завод булып һанала. Уның продукцияһы донъяның тиҫтәләгән илдәренә һатыла. Үҙ продукцияһын (биноклдәр, оптик прицелдар, моно-кулярҙар — ҡарау торбалары, медицина техникаһы изделиелары) сит илдәргә сығарыусы йәнә ҙур бер предприятие — Салауат оптика-механика заводы. Салауат ҡалаһының үҙендә үк етештерелгән юғары сифатлы быяланы файҙаланып эшләүсе был завод үҙ продукцияһын ҙур конкуренция шарттарына би-решмәҫлек итә.
Станоктар эшләү сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың станоктар эшләү сәнәғәте металл һәм ағас эшкәртеү әсән станоктар етештерә. Стәрлетамаҡтың В. И. Ленин исемендәге станоктар эшләү заводы һанлы программа менән идара ителеүсе (ЧПУ) универсаль һәм махсус маркалы металл эшкәртеү станоктары етештерә. Был станоктар юғары сифаты һәм ҙур етештереүсәнлеге менән айырылып тора, шуға ла уны һатыу баҙары донъяның 70-тән ашыу илен үҙ эсенә ала. Ишембай станоктар заводы паркет һәм йышыу станоктары эшләп сығара.
Машиналар эшләү предприятиеларының бер өлөшө, төп продукциянан тыш, ҡайһы бер көнкүреш, мәҙәни-көнкүреш тауарҙары, хужалыҡ кәрәк-ярағы етештерә. Мәҫәлән, УМПО «Урал», «Агрос» мотоблокта-ры, «Рысь», «Барс» ҡар саналары, һыу мотоциклдары, Өфө агрегат производство берекмәһе саң һурҙырғыстар һәм электр үтектәре, Өфө приборҙар эшләү берекмәһе «Ағиҙел» электр бритваһы, электр сәс бөҙрәләткестәр, эш ҡоралдарының төрлө йыйылмалары һ. б. ш. эшләп сығара. Шулай ҙа был тауарҙар төрө әлегә бик сикләнгән. Республикала әлеге көндә халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештереүгә махсуслашҡан бер генә машиналар эшләү предприятиеһы ла юҡ.
Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында машиналар эшләү сәнәғәте ауыр хәлдә тороп ҡалды. Был күп кенә машиналар эшләү предприятиелары продукцияһының конкуренцияға һәләтһеҙ һәм сит илдә генә түгел, хатта үҙебеҙҙең илдә лә уларға һорауҙың сикләнеүе менән генә бәйле булманы. Республикала хәрби-сәнәғәт комплексы предприятиелары байтаҡ. Оборона продукцияһына заказдарҙың ҡырҡа кәмеүе сәбәпле, уны етештереү күләме лә ныҡ ҡыҫҡарҙы. Ҡеүәтле фәнни-техник потенциалы һәм юғары әҙерлекле белгестәре булған был предприятиеларҙы тыныс тормош продукцияһы етештереү юлына күсереү халыҡ ҡулланыу тауарҙары эшләп сығарыуҙы, ул тармаҡтарҙы заманса техника менән йыһазландырыуҙы, конкуренцияға һәләтле машиналар эшләү продукцияһы экспортын киңәйтеүҙе тәьмин итер ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Рәсәйҙә ХСК предприятиеларын конверсиялау программаһы әлеге көнгә тиклем эшләнмәгән. Шулай булғас, был предприятиеларҙы конверсиялауға дәүләт аҡса бүлмәй тигән һүҙ.
Машиналар эшләү заводтарының ҡалдыҡтарында тирә-йүнгә нефть продукттары, иреткестәр, ауыр металдар һәм башҡа төрлө зарарлы матдәләр сығарып ташлана. Гальваник шлам тип аталған нәмә — иретеп йәбештергәндә, металға кислота һәм тоҙҙар менән тәьҫир иткәндә хасил булған ултырмалар етди экологик проблема тыуҙыра. Шлам — зарарлы матдә һәм уны зарарһыҙлау мәсьәләһе машиналар эшләү предприятиеларының күпселегендә аҙағына тиклем хәл ителмәгән. Шунлыҡтан ул, ҡағиҙә рәүешендә, көнкүреш ҡалдыҡтары бушатылған урынға ташыла, унан ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарына эләгеүе мөмкин.
Ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Райондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы составында 54 административ район, 21 ҡала, 2 ҡала тибындағы ҡасаба (Шишмә һәм Приют), 828 ауыл биләмәһе һәм 4434 ауыл иҫәпләнә[14][15].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ахмедов Р. О реках, озерах и травах. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988.
- Башкирия туристская. Путеводитель. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985.
- Башкортостан сегодня. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996.
- Вахитов Р. Ш. Пчелы и люди. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992.
- Животный мир Башкортостана. — Өфө: Башҡ. «Китап» нәшр., 1995.
- Иванов В. М., Петров Е. М. Башкирский государственный заповедник. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1965.
- Кострин К. В. Нефть и газ на карте нашей Родины. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967.
- Красная книга Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987.
- Кучеров Е. В. Календарь природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984.
- Кучеров Е. В. и др. Памятники природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1974.
- Кучеров Е. В., Мулдашев А. А., Галеева А. Х. Ботанические памятники природы. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1990.
- Кучеров Е. В. По Южному Уралу. Путевые заметки биолога-натуралиста. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996.
- Марушин В. А. Вместе весело шагать. Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988.
- Марушин В. А. Где отдыхать уфимцам. Пять путешествий по реке Инзер. — Өфө: «Нур» нәшриәте, 1998.
- Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Куршаков С. В. Экология Башкортостана. Учебник для средней школы. — Өфө: Китап, 1999.
- Павлов Б. Покушение на заветное. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992.
- Подземные дворцы Башкирии. Фотоальбом. — М.: Планета, 1984.
- Попов Г. В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980.
- Природные ресурсы Башкирии и их охрана. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1975.
- Путеводитель по Каповой пещере. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1969.
- Рахимкулов М. Любовь моя — Башкирия. Литературно-краеведческие очерки. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985.
- Ремезов Н. В. Быль в сказочной стране. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986.
- Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. — Өфө: Китап, 1999.
- Сидоров В. В. Исследователи края Башкирского. Век XVIII. — Өфө: Китап, 1997.
- Словарь топонимов Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980.
- Фаткуллин Р. А. Природные ресурсы РБ и рациональное их использо-вание. — Өфө: Китап, 1996.
- Хәйретдинов А. Ф. Рукотворные леса. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984.
- Хакимов Р. Г. Здесь Азия встречается с Европой. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967.
- Хисматов М. Ф. Башкирия моя. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987.
- Шакуров Р. 3. По следам географических названий. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана
- ↑ Касимов С. Ф. Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа
- ↑
Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — Башкирскую АССР
— Еникеев З. И., Еникеев А. З. История государства и права Башкортостана — Уфа: Китап, 2007. — Б. 417. — 432 б. — ISBN 978-5-295-04258-4.
- ↑ В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены Башкирского Правительства находились под арестом в Оренбурге.
- ↑ ПЯТЬ АРГУМЕНТОВ В ПОЛЬЗУ СУВЕРЕНИТЕТА
- ↑ Декларация о государственном суверенитете
- ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2016 года и в среднем за 2015 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 март 2016. 27 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2010гг. (урыҫ.) (xls). Росстат.
- ↑ Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы. 5-се ст., 1,2 -се пп.
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы. 1-се бүлек, 1-се глава, 1-се статья
- ↑ ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА
- ↑ Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации» kremlin.ru 17 декабря 1997.
- ↑ 13,0 13,1 Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. — Уфа: Китап, 2008. — 448 с.: ил.
- ↑ Административно-территориальное деление Республики Башкортостан
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июнь 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Адыгея • Алтай • Башҡортостан • Бүрәт • Дағстан • Ингушетия • Карелия • Коми • Ҡабарҙы-Балҡар • Ҡалмыҡстан • Ҡарасәй-Черкесия • Ҡырым3 • Марий Эл • Мордовия • Саха (Яҡутстан) • Сыуашстан • Татарстан • Төньяҡ Осетия — Алания • Тыва • Удмуртстан • Хакасия • Чечня
Алтай • Байкал аръяғы • Камчатка • Краснодар • Красноярск • Пермь • Приморье • Ставрополь • Хабаровск
Амур • Архангельск • Белгород • Брянск • Владимир • Волгоград • Вологда • Воронеж • Иваново • Иркутск • Калининград • Калуга • Кемерово • Киров • Кострома • Курск • Ҡурған • Ленинград • Липецк • Магадан • Мурманск • Мәскәү • Новгород • Новосибирск • Омск • Орёл • Пенза • Псков • Ростов • Рязань • Сахалин • Свердловск • Силәбе • Смоленск • Тамбов • Тверь • Томск • Төмән • Тула • Түбәнге Новгород • Ульяновск • Һамар • Һарытау • Ырымбур • Әстерхан • Ярославль
Ненец1 • Ханты-Манси2 • Чукот • Ямал-Ненец2
Ҡалалар: Ағиҙел | Баймаҡ | Бәләбәй | Белорет | Бөрө | Благовещен | Дүртөйлө | Дәүләкән | Ишембай | Күмертау | Мәләүез | Межгорье | Нефтекама | Октябрьский | Салауат | Сибай | Стәрлетамаҡ | Туймазы | Учалы | Яңауыл
Ҡала округтары: Ағиҙел | Күмертау | Нефтекама | Октябрьский | Салауат | Сибай | Стәрлетамаҡ | Өфө | Межгорье
Муниципаль райондар: Архангел | Асҡын | Ауырғазы | Баймаҡ | Баҡалы | Балтас | Бәләбәй | Балаҡатай | Белорет | Бишбүләк | Бөрө | Благовар | Благовещен | Бүздәк | Борай | Бөрйән | Ғафури | Дәүләкән | Дыуан | Дүртөйлө | Ейәнсура | Иглин | Илеш | Ишембай | Йәрмәкәй | Йылайыр | Краснокама | Күгәрсен | Кушнаренко | Көйөргәҙе | Ҡалтасы | Ҡариҙел | Ҡырмыҫҡалы | Ҡыйғы | Мәләүез | Мәсетле | Мишкә | Миәкә | Нуриман | Өфө | Саҡмағош | Салауат | Стәрлебаш | Стәрлетамаҡ | Тәтешле | Туймазы | Учалы | Фёдоровка | Хәйбулла | Шишмә | Шаран | Әбйәлил | Әлшәй | Яңауыл
Мәҡәләләр:География | Герб | Гимн | Тарих | Халыҡ | Биләмә ҡоролошо | Флаг
Мәҡәләнең бер нисә етешһеҙлеге булһа, {{Rq}} ҡалыбын ҡуллана алаһығыҙ. Бынан тыш, мәҡәләгә автоматик рәүештә Төркөм:Википедия:Викилаштырыу кәрәк булған мәҡәләләр тигән категория өҫтелә.


c: text/html

text:
Рәсәй матбуғаты көнөндә Үҙәк хәрби округ командованиеһы киң мәғлүмәт саралары вәкилдәрен бүләкләйәсәк
Үҙәк хәрби округта (унда Башҡортостан да инә) 2011 йыл өсөн ғәскәрҙәрҙең йәшәйешен мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеүгә йомғаҡ яһалды.
Үҙәк хәрби округтың матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, дөйөм алғанда округ ғәскәрҙәренең йәшәйешен һәм хәрби әҙерлектәрен мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеү күрһәткестәре, 2010 йыл менән сағыштырмаса, һан һәм сифат яғынан күпкә яҡшыраҡ.
2011 йылда киң мәғлүмәт сараларында йәмғеһе 10300-ҙән ашыу материал баҫтырылған, уларҙан 2500-ҙән ашыуы үҙәк баҫмаларҙа урын алған. Үҙәк хәрби округтың матбуғат хеҙмәтенең мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеү бүлеге начальнигы подполковник Евгений Мешков һүҙҙәренсә, «Башинформ» агентлығы ла Үҙәк хәрби округтағы ваҡиғаларҙы әүҙем яҡтыртҡан. Был осор эсендә округта 2017 журналист, шул иҫәптән үҙәк баҫмаларҙан 344 вәкил эшләгән.
Округ, йәмәғәтселек, киң мәғлүмәт саралары һәм граждандар мәнфәғәтенән сығып, төрлө характерҙағы электрон мөрәжәғәттәргә 1800 яуап әҙерләнгән һәм ебәрелгән.
— 13 ғинуарҙа, Рәсәй матбуғаты көнөндә, Үҙәк хәрби округ командованиеһы тарафынан округ ғәскәрҙәренең көндәлек эшмәкәрлеген эфирҙа, гәзит биттәрендә һәм интернет баҫмаларҙа әүҙем яҡтыртҡан киң мәғлүмәт саралары вәкиләдәренә бүләктәр тапшырыласаҡ, — тип билдәләне Евгений Мешков.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфө эшҡыуарҙар берләшмәһе бушлай консультациялар үткәрә
Өфө эшҡыуарҙар берләшмәһе Йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса бушлай шәхси консультациялар тәҡдим итә.
27 ғинуарҙа “Реклама. Өфөлә тауар һәм хеҙмәттәрҙе отошло тәҡдим итеү” темаһына консультацияларҙы “Респект” хоҡуҡ компанияһының реклама бүлеге начальнигы Эдуард Шәрәфетдинов үткәрә.
3 февралдә “БизнесЯрҙам” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең юрисконсульты Гөлназ Насырова “Килешеүҙәрҙе дөрөҫ төҙөү” темаһы буйынса кәңәштәрен бирә.
10 февралдә “Нисек яңы эш асырға” темаһына консультацияны Өфө эшҡыуарҙар берләшмәһе директоры Вероника Воронина үткәрә.
17 февралдә “БизнесЯрҙам” йәмғиәтенең кадрҙар хеҙмәте белгесе Елена Әминева “Кесе предприятиеларҙа кадрҙар документы әйләнеше” темаһына үҙенең консультацияһын тәҡдим итә.
24 февралдә кесе бизнес предприятиеларында хеҙмәткәрҙәр менән эшләү алымдары тураһында Өфө эшҡыуарҙар берләшмәһенең директор урынбаҫары Лариса Землянова бәйән итә.
Консультациялар 16.00-дән 18.00-гә тиклем түбәндәге адрес буйынса алып барыла: Өфө, СССР-ҙың 50 йыллығы урамы, 48/1, 201-се офис.


text:
Фото:
Башҡортостан инвестпроекттар өсөн асыҡ
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры Раил Сарбаев шаршамбы, 24 март көнө, “Эфес-Рәсәй” компанияһының генераль директоры Йюксель Гекбулут менән республика биләмәһендә «Эфес-Рәсәй» һәм «Русджам-Өфө» компанияларының инвестиция проекттары перспективаларын тикшерҙе.
Гекбулут әфәнде әйтеүенсә, Башҡортостан Анадолу компаниялары төркөмөнөң өҫтөнлөклө иғтибарын йәлеп иткән зона булып ҡала. Быйыл компания туҡланыу предприятиелары селтәрен үҫтереүгә 2,5 миллион доллар аҡса һалырға ниәтләй. Үҙенең эшмәкәрлек алып барыу осоронда ул реаль секторға барлығы 80 миллион долларҙан ашыу аҡса инвестициялаған.
Йюксель Гекбулут әфәнде шулай уҡ холдингының республика иҡтисадының башҡа тармаҡтарына ла инвестиция һалырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе. Атап әйткәндә, Төркиә компанияһы республика Хөкүмәте иғтибарын йүнәлткән күн эшкәртеү һәм руда табыу тармаҡтарындағы проекттарға ҡыҙыҡһыныу белдерҙе.
Премьер процедураларҙы оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа һәм яҡын арала аныҡ инвестиция проекттарын әҙерләү өсөн компания белгестәрен ебәрергә тәҡдим итте.
— Һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған ике йүнәлеш буйынса ла эшләнмәләр бар, беҙ үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлектең тәҡдим ителгән варианттарын ҡарарға әҙербеҙ, — тине Премьер.
Әңгәмәлә БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары , сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры Юрий Пустовгаров ҡатнашты.


text:
Ямал Башҡортостан һәм Татарстандың нефть эшкәртеү заводтарына яғыулыҡ поставкалау менән ҡыҙыҡһына
Башҡортостан делегацияһы Салехардҡа бер көнлөк визиты барышында Башҡортостан менән Татарстанға еңел углеводородтарҙың киң фракцияһын поставкалау мәсьәләләре буйынса Ямал яғыулыҡ-энергетика компаниялары вәкилдәренең эш кәңәшмәһендә ҡатнашты. Башҡортостан делегацияһы унда БР Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары – сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры Марат Мөлөков етәкселегендә барҙы.
Ямал-Ненец автономиялы округы хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, кәңәшмә Ямал губернаторының беренсе урынбаҫары Владимир Владимиров рәйеслегендә үткән.
— Ямалға был эйәрсән газды утилләштереү кеүек ҡатмарлы мәсьәләне хәл итеү өсөн сираттағы мөмкинлек ул. Утилләштереү күләмдәрен арттырырға мөмкинлек биреүсе проекттар ныҡ кәрәк. Әле округтың газды утилләштереү өсөн техник мөмкинлектәре юҡ, ә ошо төбәк-ара хеҙмәттәшлек тирә-яҡ мөхиткә зарарлы матдәләр бүлеп сығарыуҙы кәметергә мөмкинлек бирәсәк. Төбәк хеҙмәттәшлеге — бик мөһим фактор, — тип билдәләне Владимир Владимиров.
Марат Мөлөков билдәләүенсә, эшкәртеү заводтарын тулы ҡеүәтенә эшләтеү өсөн Волга буйы төбәген сеймал менән тәьмин итеү буйынса проектты тормошҡа ашырыу мөһим. Уның әйтеүенсә, эшкәртелгәндән һуң продукция Рәсәйҙә һатыласаҡ, шулай уҡ экспортҡа оҙатыласаҡ. Эш төркөмө ойошторолған, ул ошо проекттың иҡтисади йәһәттән әһәмиәтле булыуын нигеҙләйәсәк.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, 1998 йылда Башҡортостан Хөкүмәте менән Ямал-Ненец автономиялы округы хакимиәте араһында сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. ЯНАО белгестәре мәғлүмәттәре буйынса, дәүләт заказы һәм сауҙа өлкәһендә Ямалдың дәүләт заказсылары һуңғы ике йылда Башҡортостандың хужалыҡ итеүсе субъекттары менән 13 млн һумдан ашыу суммаға бер нисә контракт төҙөгән.


text:
Бөтә донъя төрки форумы мәҙәниәт, дипломатия һәм туризм мәсьәләләрен тикшерҙе
Төркиәнең Эдирне ҡалаһында өс көнлөк III Бөтә донъя төрки форумы тамамланды. Сараларҙа донъяның 60 иленән 143 делегат ҡатнашты. Улар араһында төрки телле илдәр – Төркиә, Әзербайжан, Ирак, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Рәсәй республикалары – Башҡортостан, Дағстан, шулай уҡ Европа дәүләттәре – Голландия, Германия, Македония, Бельгия, Франция, Венгрия.
Форумды асыу һәм ябыу тантаналарында абруйлы ҡунаҡтар – ТӨРКСОЙ-ҙың генераль секретары Дюсен Касеинов, Төрки Советының Генераль Секретары Хәлил Акынджы, Төркиә-Азияның стратегик өйрәнеүҙәр үҙәге президенты Сөләймән Шенсой, Эдирне ҡалаһы губернаторы Хәсән Дуруер, Истанбул сауҙа палатаһы рәйесе Мурат Ялчинташ, төрлө дәүләт министрҙары, дипломатик миссиялар, ғилми донъя вәкилдәре, ижтимағи хәрәкәт лидерҙары, журналистар ҡатнашты.
11 секция ултырышында мәҙәниәт, дипломатия һәм туризм темаһына ҡағылған мәсьәләләр тикшерелде, ҡайһы бер проекттарҙың презентациялары уҙҙы. Доклад яһаусыларҙың сығышынан һуң фекер алыштылар.
Истанбул университеты профессоры Айдемир Окай рәйеслегендә дәүләткә ҡарамаған субъекттар һәм медиа вәкилдәренең секция ултырышында «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы күҙәтеүсеһе Ләйлә Ишморатова доклад менән сығыш яһаны.
Халыҡ-ара форум сиктәрендә бер төркөм мәҙәни саралар уҙҙы. «Kizil Elma» бүләкләү тантанаһында дипломатия, бизнес, фән, технологиялар, мәҙәниәт, спорт өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн премиялар тапшырҙылар. ТӨРКСОЙ йәмәғәт ойошмаһы төрки донъя мәҙәниәте үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн премияға лайыҡ булды.
Тантаналы саралар барышында һынлы сәнғәт күргәҙмәһе асылды, ижади коллективтар сығыш яһаны.
Бөтә донъя төрки форумы йомғаҡтары буйынса декларация ҡабул ителде. Документтың тексы форумды ойоштороусы TASAM үҙәгенең рәсми сайтында баҫыласаҡ.
Форум тураһында тулыраҡ Ижтимағи электрон гәзиттә уҡырға мөмкин.


text:
Морис Йосопов Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһы президенты итеп һайланды
Мәскәү өлкәһенең Люберцы ҡалаһында Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһының сираттан тыш отчет-һайлау конференцияһы үтте. Был физкультура-спорт йәмәғәт ойошмаһына етәкселәр һайлау конференцияла ҡаралған төп һорауҙарҙың береһе булды.
Һөҙөмтәлә Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһы президенты вазифаһына Силәбе башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе, өлкәнең Билбау көрәше федерацияһы президенты Морис Йосопов һайланды. Бығаса Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһы президенты вазифаһын Шамыл Хисаметдинов башҡарғайны.
«Башинформ» агентлығына Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайының матбуғат хеҙмәте белгесе Динә Нафиҡова хәбәр итеүенсә, Морис Йосопов – билдәле спортсы һәм тренер, Көньяҡ Уралдағы дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы Харис Йосоповтың улы. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, Морис Йосопов һәм уның ағайы – Дәүләт Думаһы депутаты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Марсель Йосопов башланғыстары менән Башҡортостанда һәм Силәбе өлкәһендә сәләмәт тормош яҡлы милли көрәш буйынса ярыштар һәм башҡа төрлө спорт саралары үткәрелә.


text:
Пластмассалар
Пластма́сса (пласти́к ма́сса, пла́стик) — органик материал, синтетик йәки тәбиғи юғары молекулалар берләшмәһе. Синтетик полимерҙарҙан алынған пластмасса киң ҡулланыла. Мономер углерод (C), водород (H) и кислород (O), азот (N) һәм башҡа химик элементтарҙан тора. Мономерҙарҙың оҙон сылбырға берләшмәһе полимер тип атала.
Мәҫәлән, этилен мономеры. Мономер этилендан, киң ҡулланалған пластмасса, полиэтилен барлыҡҡа килә. Пластмасса тәбиғи хәлдә юҡ, уны кеше ҡатнашлығында ғына алып була. Мономерҙы билдәле температура һәм баҫым аҫтында реакцияға керетәләр. Полимер порошок йәки гранула төслө алына.
Ғәҙәтә пластмасса алыу өсөн нефттән алынған мономерҙар ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшереүҙәр нефттең 4% ғына пластик алыу өсөн файҙаланылыуын күрһәтә.


text:
Социнвестбанк идараһы раҫланды Фото: Социнвестбанктың матбуғат хеҙмәте
Социнвестбанк идараһы раҫланды
Социнвестбанк идараһы раҫланды Фото: Социнвестбанктың матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
1 февралдә Социнвестбанк акционерҙарының сираттан тыш дөйөм йыйылышында күҙәтеү советы, идара һәм кредит учреждениеһының ревизия комиссияһы ағзалары яңынан һайланды.
«Социнвестбанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен Радик Әхмәтшин етәкләне. Ул 2015 йылдың 26 авгусынан банктың ваҡытлыса хакимиәтенә етәкселек итте. Быға тиклем Номос-банк, Росбанк, Мәскәү банкы филиалдарында яуаплы вазифалар биләгән.
Радик Әхмәтшин 1977 йылда Өфөлә тыуған. Өфө дәүләт авиация техник университетын «Иҡтисадта мәғлүмәт системалары» белгеслеге буйынса тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты. Банк өлкәһендәге дөйөм эш стажы — 15 йылдан ашыу.


text:
Башҡорт режиссеры Айрат Абушахманов Ҡазанда «Әрем еҫе» спектакленең премьераһын тәҡдим итте
29 һәм 30 майҙа Ғ.Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театрында Илгиз Зәйниев пьесаһы буйынса ҡуйылған «Әрем еҫе» спектакленең премьераһы үтте, тип хәбәр итә «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығы.
Драматург, Ғ.Камал исемендәге Татар дәүләт театры режиссеры һәм актеры Илгиз Зәйниев «Әрем еҫе» пьесаһын 2012 йылдың көҙөндә яҙған. Шул уҡ йылдың декабрендә пьеса «Яңы татар пьесаһы» конкурсының беренсе премияһына лайыҡ булды.
Спектаклдең режиссеры – «Алтын битлек» номинанты Айрат Абушахманов. Төп ролде Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Татарстандың халыҡ артисы Илдар Хәйруллин башҡара.
«Әрем еҫе» спектаклендә бәхет, мөхәббәт, тормош мәғәнәһе кеүек мәңгелек ҡиммәттәр тураһында бәйән ителә. Пьесаның төп геройы Сәфәр 35 йыл элек, бер кемгә лә бер нәмә лә аңлатмайынса, үҙенән бала көткән һөйгән йәрен, туғандарын ҡалдырып, тыуған ауылынан сығып китә...
Ролдәрҙе Илдар Хәйруллин, Алһыу Ғәйнуллина, Илдус Әхмәтйәнов, Зөлфирә Зарипова, шулай уҡ театрҙың йәш артистары Раил Шамсуаров, Эмиль Талипов, Алмас Сабирйәнов, Гөлсәсәк Хәмәҙинурова һәм Нәфисә Хәйруллина башҡара.


text:
Фото:
Виктор Зубков Башҡортостандың эпидемияға ҡаршы өҫтәмә саралар йәлеп итеүсе төбәктәр иҫәбендә булыуын билдәләне
Фото:
РФ Хөкүмәте рәйесе Виктор Зубков Башҡортостандың эпидемияға ҡаршы сараларҙы ойоштороуға, атап әйткәндә, киҙеүгә ҡаршы вакцинацияға, өҫтәмә финанс сараларҙы әүҙем йәлеп итеүсе төбәктәр иҫәбендә булыуын билдәләне.
Көн элгәре вице-премьер Рәсәй Федерацияһы территорияһына юғары патогенлы грипп вирусын индереү арҡаһында тыуған сирҙәрҙе иҫкәртеү һәм таралыуына юл ҡуймау мәсьәләләре буйынса РФ Хөкүмәте Комиссияһы ултырышын үткәрҙе. Видеоконференция режимында уҙғарылған ултырышта Башҡортостан вәкилдәре лә ҡатнашты.
«Башинформ» агентлығына Роспотребнадзорҙың БР буйынса Идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, республикала миҙгел киҙеүенән 1159123 кеше вакцинацияланған, был республика халҡының дөйөм иҫәбенең 28,6 проценты. Шул иҫәптән “Һаулыҡ” өҫтөнлөклө милли проекты нигеҙендә 800 мең кеше прививка яһатҡан (100 процент), муниципаль берәмектәр иҫәбенә — 86 мең, эш биреүселәр сараһына – 266,5 мең, ә шәхси иҫәптән 6,9 мең кеше вакцинацияланған.
А/H1N1/sw юғары патогенлы киҙеүгә ҡарата һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәтләндереү өлкәһе, дәүләт муниципаль учреждениелары хеҙмәткәрҙәрен, Башҡорт дәүләт медицина университеты студенттарын һәм балаларҙы иммунлаштырыу дауам итә.
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән иҫкәртәләр, киҙеү вирусы һауа юлынан тарала, шуға күрә мөмкин тиклем халыҡ йыйылған урындарҙан ситтә торорға, битлек кейергә, йышыраҡ ҡулдарҙы йыуырға, дезинфекциялы таҙартыу үткәрергә һәм бинаны күберәк елләтергә кәрәк. “Вакцинация эффектлы профилактика һанала, һәм ул беҙҙә бушлай башҡарыла”, — тип өҫтәнеләр матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Күмертау ҡала Советы рәйесе итеп Юрий Мельников һайланды
Күмертау ҡалаһы ҡала округы Советы рәйесе итеп Юрий Мельников һайланды, уның кандидатураһы депутаттарҙың инициативалы төркөмө менән тәҡдим ителде. Юрий Мельников ҡала Советына «Берҙәм Рәсәй»ҙең партия исемлеге буйынса һайланды.
Совет рәйесен, уның урынбаҫарын (Мөхтәр Байгилдин) һәм Совет секретарын (Валентина Машкова) һайлау Күмертау ҡалаһы ҡала округының өсөнсө саҡырылыш Советының беренсе ултырышында ойошторолдо. Ошо уҡ ултырышта Советтың даими комиссиялары билдәләнде. Улар – бюджет, һалымдар һәм йыйымдар буйынса; ерҙәрҙе һәм тәбиғәт ресурстарын файҙаланыу, милек, аграр, экология, ғәҙәттән тыш хәлдәр мәсьәләләре буйынса; сәнәғәт, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, транспорт, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм халыҡҡа башҡа төрлө хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса; социаль-гуманитар мәсьәләләр, хоҡуҡи тәртип һаҡлау буйынса; Совет Регламентын үтәү, депутат статусы һәм этикеты буйынса комиссиялар.
Депутаттар шулай уҡ 2012 йылдың 20 апрелендә Күмертау ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһына конкурс үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итте.
Күмертау ҡала Советының ойоштороу ултырышында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры Сергей Афонин, төбәктең Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары Хәйҙәр Ғайсин һәм Михаил Маляренко, ҡаланың ойошма һәм предприятие етәкселәре, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнашты.


text:
Фото:
Мортаза Рәхимов «Салауат Юлаев-94» командаһын еңеү менән ҡотланы
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов «Салауат Юлаев» йәштәр командаһы тренерҙарын һәм хоккейсыларын 1994 йылғылар клуб командалары араһында Рәсәй беренселегендә еңеүҙәре менән ҡотланы.
Телеграммала шулай тиелә:
«Хөрмәтле тренерҙар һәм хоккейсылар!
Барығыҙҙы ла юғары ҡаҙаныш – Төмән ҡалаһында 1994 йылғылар клуб командалары араһында Рәсәй беренселегендә рәттән икенсе еңеүегеҙ менән ихлас ҡотлайым!
Тренерҙар штабы – өлкән тренер Руслан Сөләймәновҡа, тренерҙар Сергей Лопатин һәм Андрей Василевскийға, «Салауат Юлаев» хоккей командаһының бөтә коллективына йәш спортсыларҙы яҡшы әҙерләгәндәре өсөн рәхмәт белдерәм. Һеҙҙең ҡаҙаныштарығыҙ – ватан спорты киләсәгенә етди өлөш индереү ул. Юлаевсыларҙың яңы быуындары артабан да Башҡортостан хоккейының матур традицияларын арттырыр, туған клубы һәм хоккей мәктәбе байрағын юғары тотор, тип ышанам.
Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ, Башҡортостан һәм бөтә Рәсәй даны хаҡына яңы еңеүҙәр теләйем!
Ихтирам менән, Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Рәхимов».


text:
Янған «Европа»ны өр-яңынан төҙөргә планлаштыралар
Өфөләге янғын сыҡҡан «Европа» сауҙа үҙәгенең яңынан төҙөлөүе ихтимал. Был турала шишәмбе көндө Өфө хакимиәтендә үткән оператив кәңәшмәлә ҡала башлығының беренсе урынбаҫары Владимир Дмитрюк белдерҙе.
Уның һүҙҙәренсә, төҙөүселәр менән иҫән ҡалған конструкцияға анализ яһалған. Алдан эшләнгән һығымта буйынса, бинаның өс таяуы һәм 80-100 квадрат метр самаһы майҙан ғына нығытыуға мохтаж. Бинаның ауырлыҡ күтәреү һәләтенә янғын һөҙөмтәһендә зыян килмәгән тиерлек, һәм «Европа»нан ҡалған бина һөлдәһенә емерелеү хәүефе янамай.


text:
Күмертауҙа Ветерандар советын 25 йыллығы менән ҡотланылар
Күмертауҙың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында ойошмаларына 25 йыл тулыу уңайынан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советының киңәйтелгән ултырышы үтте. Унда Ветерандар советы ағзалары, Һауа-десант ғәскәрҙәре һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд ветерандарының йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, локаль хәрби бәрелештәрҙә ҡатнашыусылар ҡатнашты.
Күмертау хакимиәте башлығы Борис Беляев әүҙем гражданлыҡ позицияһы һәм һөҙөмтәле эшмәкәрлеге өсөн Ветерандар советына рәхмәт әйтте, ветерандарға ныҡлы сәләмәтлек, оҙон ғүмер, тыныслыҡ һәм именлек теләне һәм, Ветерандар советы артабан да ҡала именлеге хаҡына хеҙмәт итер, тигән ышанысын белдерҙе.
Совет ағзаларының барыһына ла ҡала хакимиәтенән рәхмәт хаттары һәм бүләктәр тапшырылды.


text:
Өфө уҡыусыһы Мәскәүгә поляк балына барасаҡ
Өфөнөң А.П.Пенькевич исемендәге милли йәкшәмбе мәктәбе уҡыусыһы Мария Некрасова «Король Матиуш донъяһы» конкурсы лауреаты булды. Ул Мәскәүгә поляк балына барасаҡ, унда наградлау тантанаһы үткәреләсәк. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһының Поляк мәҙәниәте һәм мәғарифы үҙәге етәксеһе Марина Садыҡова-Лисовская хәбәр итте.
«Король Матиуш донъяһы» балалар һәм үҫмерҙәр һынлы сәнғәт конкурсы Рәсәйҙәге Польша Республикаһы Илселегенең консуллыҡ бүлеге тарафынан 2012 йылда Польшала иғлан ителгән Януш Корчак йылы сиктәрендә ойошторолғайны. Януш Корчак – Польшаның билдәле педагогы, табип, публицист. Быйыл уның яҡты донъя менән хушлашыуына 70 йыл тула.
«Король Матиуш донъяһы» конкурсында Мәскәү, Ҡазан, Омск, Томск, Владивосток һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан поляк йәкшәмбе мәктәптәренән һәм милли-мәҙәни үҙәктәренән балалар ҡатнашты. Өфө исеменән, Мария Некрасованан тыш, Анастасия Брайцара һәм Аделина Маглиева лайыҡлы сығыш яһаны.


text:
Баш ҡалала бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең бөтә Рәсәй съезы асылдыФото: Олег Яровиков
Баш ҡалала бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең бөтә Рәсәй съезы асылды
Баш ҡалала бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең бөтә Рәсәй съезы асылдыФото: Олег Яровиков
Шишәмбе, 16 апрелдә, Башҡортостан баш ҡалаһында Рәсәй Федерацияһы субъекттарында бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙең етенсе бөтә Рәсәй съезы асылды. Сара өс көн дауам итәсәк. Унда РФ Президенты янындағы Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Павел Астахов, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, шулай уҡ бала хоҡуҡтарын яҡлаусылар, федераль һәм төбәк министрлыҡтары һәм ведомстволары, фәнни, медицина, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, эксперттар ҡатнаша.
Форум наградлау тантанаһынан башланды: туғыҙ бала тәрбиәләгән Старцевтар ғаиләһенә — «ГАЗель» микроавтобусынан асҡыстар, ҡасандыр балалар йортонда тәрбиәләнгән Артем һәм Алена Вәлиевтар ғаиләһенә ике бүлмәле фатирҙан асҡыстар тапшырылды.
Рөстәм Хәмитов Бала хоҡуҡтары буйынса вәкилгә Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһын тапшырҙы. Павел Астахов, үҙ сиратында, бала хоҡуҡтары буйынса вәкилдәрҙе һәм ауыр тормош хәлендә ҡалған балаларға ярҙам күрһәткән барлыҡ кешеләрҙе «Балаларҙы яҡлауҙа күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалдары, Почет грамоталары һәм рәхмәт хаттары менән наградланы.
Башҡортостан Президенты билдәләүенсә, үткән йылда республикала 59 мең сабый донъяға килгән. Һуңғы 20 йыл эсендә был иң яҡшы күрһәткес булып тора. Бөгөн Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында Башҡортостан тыуым кимәле буйынса – дүртенсе, күп балалы ғаиләләр һаны буйынса беренсе урынды биләй, тип хәбәр итте төбәк башлығы.
Һаулыҡ һаҡлау системаһын яңыртыу ҙа быға булышлыҡ итә. «Һаулыҡ» милли проекты сиктәрендә медицина учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыуға 4 миллиард һумдан ашыу аҡса бүленгән.
Форум барышында Рөстәм Хәмитов мәғариф темаһына ла туҡталды. Уның һүҙҙәренсә, балалар баҡсаларына сираттар мәсьәләһе илдең күпселек төбәктәре өсөн киҫкен проблема булып тора. Республикала был мәсьәләне хәл итеүгә ғәйәт ҙур сумма йүнәлтелгән. 2011 йылда балалар баҡсаларында – 10 меңдән ашыу, үткән йылда 14 меңдән ашыу урын булдырылған. 2015 йыл аҙағынаса 30 меңгә яҡын яңы урын булдырыласаҡ. Мәктәпкәсә белем биреү уреждениеларын сафҡа индереү күләмдәре буйынса Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында Башҡортостан лидерҙар иҫәбенә инде, тип хәбәр итте республика Президенты.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, төбәктә 18 меңдән ашыу етем бала йәшәй, уларҙың яҡынса 90 проценты — тәрбиәгә бала алған һәм патронат ғаиләләрҙә, меңдән ашыуы балалар йорттарында тәрбиәләнә.
Башҡортостанда был мәсьәләне хәл итеү буйынса ҙур эштәр башҡарыла. Бөгөнгө көндә төбәктә баланы тәрбиәгә алған ата-әсәләр 400 мең һумдан ашыу аҡса ала. Ә инвалид баланы тәрбиәгә алған ғаиләләр өсөн аҡсалата пособие күләмен республика етәкселеге йәнә 100 мең һумға арттырырға ҡарар итте.
Шулай уҡ етем балаларҙы торлаҡ менән тәьмин итеү мәсьәләһе өҫтөнлөклө булып ҡала. Уны хәл итеү өсөн ҙур ресурстар кәрәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. Республикала һуңғы биш йылда был маҡсаттарға йүнәлтелгән сумма яҡынса 1,5 миллиард һумға етте. Мең ярымдан ашыу етем бала фатир алды.
Аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар ҙа республика властарының иғтибар үҙәгендә. Бөгөн төбәктә 170 меңдән ашыу балалы ғаилә 20 төр социаль ярҙам ала. Былтыр был маҡсаттарға республика бюджетынан яҡынса өс миллиард һум аҡса йүнәлтелгән.
Балаларҙы яҡлау өлкәһендәге мәсьәләләрҙе дәүләт үҙе генә хәл итә алмай, тип билдәләне республика Президенты. Бындай глобаль проблемаларҙы хәл итеүҙә бизнес, сәйәси партиялар, йәмәғәт хәрәкәттәре, дини ойошмалар, киң мәғлүмәт саралары ҡатнашырға тейеш. Барлыҡ был мәсьәләләр үткән йылда ҡабул ителгән 2017 йылға тиклем республикала балаларҙың ихтыяжынан сығып эш итеү стратегияһында билдәләнгән.
Шаршамбы, 17 апрелдә, Республика клиник психотерапия үҙәгендә, Республика балалар клиник дауаханаһында, «Мәрхәмәт» хәйриә фондының Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн үҫеш үҙәгендә һәм махсуслаштырылған Сабый йортонда фекер алышыу майҙансыҡтары ойошторола.
Съезд кесе йома, 18 апрелдә, «Социаль етемлекте иҫкәртеүҙә опека һәм попечителлек органдарының роле һәм баланың ғаиләлә тәрбиәләнеүгә хоҡуғын тормошҡа ашырыу» бөтә Рәсәй семинары менән тамамлана. Доклад менән Павел Астахов, шулай уҡ БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова сығыш яһаясаҡ.


text:
2014 йылда Башҡортостан Ҡырымдың Белогорск районына 217 миллион һумлыҡ ярҙам күрһәткәнФото: Олег Яровиков
2014 йылда Башҡортостан Ҡырымдың Белогорск районына 217 миллион һумлыҡ ярҙам күрһәткән
2014 йылда Башҡортостан Ҡырымдың Белогорск районына 217 миллион һумлыҡ ярҙам күрһәткәнФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 13 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
2014 йылда Башҡортостан Ҡырымдың Белогорск районына 217 миллион һумлыҡ ярҙам күрһәткән: техника, аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткән, ремонт эштәре башҡарылған. Был хаҡта урындағы радиостанция эфирында Белогорск районы хакимиәте башлығы Александр Ванашов хәбәр итте.
— Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә йорттарҙың, дауаханаларҙың, балалар өсөн интернаттың ҡыйыҡтары ремонтланды, — тип һөйләне Александр Ванашов. — Бынан тыш, һыу үткәрелде, төрлө техника һатып алынды. Ярҙам күрһәткәндәре өсөн район халҡы исеменән ҙур рәхмәт белдерәм.
Башҡортостандың торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры урынбаҫары Илдус Мамаев хәбәр итеүенсә, Белогорскиға өс партия гуманитар йөк оҙатылған. Шул иҫәптән — белем биреү, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, социаль яҡлау учреждениелары өсөн продукция, тиҙ ярҙам машиналары, медицина компьютер ҡорамалдары, дарыуҙар, аудио- һәм видеотехника, китаптар, спорт формалары, музыка ҡоралдары. Йылҡы үрсетеү хужалығына башҡорт тоҡомло биш айғыр тапшырылған.
— Икенсе йүнәлеш — коммуналь өлкә объекттарын йылытыу миҙгеленә әҙерләү, — тине Илдус Мамаев. — 37 объект, 15 йорт, алты мәктәп, өс ҡаҙанлыҡ ремонтланды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, районда газ үткәреү мәсьәләһе мөһим булып ҡала. Белогорск — Ҡырымда газ яғыулығы менән тәьмин ителмәгән берҙән-бер район. 2015 йылда ошо йүнәлештәге эште дауам итәсәкбеҙ. Йорттарға газ үткәрергә кәрәк, был коммуналь хеҙмәттәрҙең хаҡын кәметергә һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген үҫтереү өсөн база булдырырға мөмкинлек бирәсәк.
Александр Ванашов һүҙҙәренсә, Башҡортостан ҡалаларының береһе менән тығыҙ бәйләнеш булдырыу идеяһы бар. Әлеге көндә республикаға материалдар ебәрелгән, Белогорск районында тәҡдим көтәләр.


text:
Республикала 2016 йылға Ураҙа һәм Ҡорбан байрамдары көнө билдәләнде Фото: Андрей Старостин
Республикала 2016 йылға Ураҙа һәм Ҡорбан байрамдары көнө билдәләнде
Республикала 2016 йылға Ураҙа һәм Ҡорбан байрамдары көнө билдәләнде Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 27 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда 2016 йылға Ураҙа һәм Ҡорбан байрамдары көнө билдәләнде. 2015 йылдың 26 октябрендә республика Хөкүмәтенең тейешле ҡарарына ҡул ҡуйылды.
«Башҡортостан Республикаһында байрамдар һәм иҫтәлекле даталар тураһында»ғы Законға ярашлы, 2016 йылда 5 июль — Ураҙа байрамы һәм 12 сентябрь — Ҡорбан байрамы көндәре тип иғлан ителә.
Ураҙа байрамы — Рамаҙан айының тамамланыуы хөрмәтенә билдәләнгән ислам байрам. Ул Мөхәммәт пәйғәмбәр заманынан, 624 йылдан, байрам ителә.
Ҡорбан байрамы — хаж тамамланыуын белдергән ислам байрамы. Ул Ураҙа байрамынан һуң 70 көн үткәс, Зөлхизә айының унынсы көнөндә билдәләнә.


text:
Рөстәм Хәмитов республиканың Дәүләт Йыйылышы депутаттары алдында Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай
Ошо минуттарҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республика парламенты депутаттары алдында БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға йыллыҡ Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Документта алдағы һәм алыҫ киләсәккә республиканың өҫтөнлөклө йүнәлештәре билдәләнә.
Үткән йылдың 30 ноябрендә тәҡдим ителгән «Халыҡ өсөн эшләү» исемле Мөрәжәғәтнамәһендә Рөстәм Хәмитов төбәктең иҡтисади мөмкинлектәрен халыҡ мәнфәғәттәренә йүнәлтеү зарурлығын алдағы ваҡытҡа төп маҡсат итеп билдәләгәйне.
Быйылғы Мөрәжәғәтнамәһен республика башлығы түбәндәге һүҙҙәр менән башланы:
— Республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай алдында бынан алдағы Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһауыма бер йыл үтте һәм бөгөн артабанғы эшмәкәрлектең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләйәсәкмен. Үткән йыл беҙҙең барыбыҙ өсөн дә сәйәси өлгөргәнлеккә һынау булды. Төрлө кимәлдәге һайлауҙар үтте, һәм республика был этапты уңышлы тормошҡа ашырҙы. Үткән һайлауҙар халыҡтың аныҡ позицияһын сағылдыра, ул позиция тотороҡлолоҡ курсын һәм конфликтһыҙ хәрәкәтте дауам итеүгә йүнәлтелгән. Беҙҙең артабанғы бурысыбыҙ – граждандар именлеге һәм уларҙың лайыҡлы тормошо.


text:
Акрил етештереүҙе индереү менән Салауат ҡалаһына өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ – Рөстәм ХәмитовФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Акрил етештереүҙе индереү менән Салауат ҡалаһына өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ – Рөстәм Хәмитов
Акрил етештереүҙе индереү менән Салауат ҡалаһына өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ – Рөстәм ХәмитовФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 13 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
12 майҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Салауат ҡалаһына эш сәфәре барышында «Акрил Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә төҙөлөүсе акрил кислотаһы һәм акрилат комплексында булды. Уның ойоштороусыһы – «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте.
Комплекс суперабсорбенттар, акрил дисперсиялары һәм буяу сығарыу өсөн тәғәйенләнгән. Уға йылына 80 мең тонна акрил кислотаһы, 80 мең тонна бутилакрилат һәм 35 мең тонна боҙло акрил кислотаһы етештереү ҡеүәтенә эйә булған ҡулайламалар индерелә. Проектты тормошҡа ашырыу илдә лак-буяу материалдарын етештереү өсөн тотороҡло сеймал базаһын булдырырға мөмкинлек бирәсәк.
Рөстәм Хәмитов операторҙарҙың һәм төп етештереү майҙансығын ҡараны. Яңы предприятиеның нигеҙенә япон технологияһы һалынған, тип хәбәр итте компанияның инвестициялар һәм капиталь төҙөлөш буйынса директоры Рөстәм Ғәлиев. Был тирә-яҡ мөхитте зарарлы йоғонтонан һаҡлай, энергияны аҙ файҙалана һәм юғары сифатлы продукция алырға булышлыҡ итә.
– Бөтәһе лә зарарһыҙландырылған, бер ниндәй ҙә өҫтәмә экологик йөкләмә булмаясаҡ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Халыҡ быны белергә тейеш. Уларға экологик яҡтан таҙа производство булыуын аңлатыу мөһим. Уның бөгөнгө хәле Салауатта атмосфераны таҙартырға ярҙам итәсәк. Был заманса производство, унда зарарлы ҡалдыҡтарҙы таҙартыу кимәле ҡаралған. Бөгөн ошо ҡулайламаны индереү менән хәл яҡшырасаҡ тигән тулы ышаныс бар.
Яңы производствола 350-гә яҡын эш урыны барлыҡҡа киләсәк. Проектҡа һалынған инвестициялар 39 миллиард һум тәшкил итә. Объектты 2016 йылдың аҙағына тиклем файҙаланыуға тапшырыу күҙаллана. Әлеге ваҡытта продукцияның 80 процентын экспортҡа сығарыу планлаштырыла. Башҡортостан Башлығы артабан аҙаҡҡы продукция етештереү мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ Яңы Салауат йылылыҡ электр үҙәгендә булды, «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең инвестиция проекттары менән танышты.


text:
Башҡортостан Президенты «Танып-Агро» предприятиеһын тулы ҡеүәтенә сығарырға ҡуштыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты «Танып-Агро» предприятиеһын тулы ҡеүәтенә сығарырға ҡушты
Башҡортостан Президенты «Танып-Агро» предприятиеһын тулы ҡеүәтенә сығарырға ҡуштыФото: Олег Яровиков
Йома, 21 июндә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов төбәктең төньяҡ-көнсығыш райондары буйлап эш сәфәре барышында вице-премьер Эрнст Исаевҡа «Танып-Агро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен — малсылыҡ комплексын төҙөп бөтөргә һәм уны тулы ҡеүәтенә сығарырға ҡушты.
Заманса ауыл хужалығы предприятиеһы 2009 йылда элекке малсылыҡ комплексы урынында төҙөлә башлаған. Бының өсөн 150 миллион һум күләмендә кредит алғандар. Комплекстың 120 баш эре малға иҫәпләнгән тәүге сираты төҙөлгән. Финанс көрсөгө тағы бер кредит алып, проектты тамамлап ҡуйырға мөмкинселек бирмәгән. Һөҙөмтәлә производство тулы ҡеүәтенә сыға алмаған һәм бөгөнгө көндә зыянға эшләй.
2011 йылда «Танып-Агро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә бурыстары менән ҡуша «Төбәк фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тапшырылған, ул проектҡа йәнә 32 миллион һум аҡса һалған. Эре мал һаны 500-гә тиклем еткерелгән, әммә компания әүәлгесә зыянға эшләгән. Бөгөнгө көндә ауыл хужалығы предприятиеһында уртаса тәүлек һауым 1,5 тонна тәшкил итә. Һөт урындағы заводҡа ебәрелә.
Белгестәр баһалауынса, предприятиены тулы ҡеүәтенә сығарыу өсөн, бында кәм тигәндә 1000 баш эре мал аҫралырға һәм кәм тигәндә 10 мең гектар ер эшкәртелергә тейеш. Был маҡсаттарға 85 миллион һум аҡса кәрәк буласаҡ. Малсылыҡ комплексын «Үҙәк» МТС-ына тапшырыу ҡарала. Республика Президенты фекеренсә, «Танып-Агро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте нигеҙендә көслө хужалыҡ булдырырға мөмкин.
— Асҡын районында уңдырышлы ерҙәр, мал аҙығы күп, әммә заманса ауыл хужалығы предприятиелары юҡ, — тине Рөстәм Хәмитов. – Шуға күрә бында ҙур хужалыҡ булдырырға кәрәк, уның ярҙамында һөҙөмтәле ауыл хужалығы производствоһын үҫтереп була.


text:
Бензинға хаҡтар төштө
Башҡортостан ҡалаларында һәм райондарында "Башкирнефтепродукт" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 320 автозаправка станцияһынан 43-өндә Евро-4 халыҡ-ара сифат стандартына тап килгән автомобиль бензиндарына һәм Евро дизель яғыулығына хаҡтар төштө.
Быйыл 28 августан 27 сентябргә тиклем акцияла ҡатнашыусы "Башкирнефтепродукт" автозаправка станцияларында Евро дизель яғыулығына хаҡ 1 һум 50 тингә кәмеп, бер литры 17 һумға (8,1 процентҡа), Нормаль-80 бензины — 70 тингә кәмеп, 17,3 һумға (3,8 процентҡа), Регуляр-92 бензины — 90 тингә кәмеп, 20,3 һумға (4,2 процентҡа), Премиум-95 бензины хаҡы, 1 һумға кәмеп, литры 21,3 һумға (4,5 процентҡа) тиклем төшкән.
Артабан "Башкирнефтепродукт" компанияһы бензинға һәм дизель яғыулығына хаҡтарҙы кәметеү буйынса башҡа төрлө маркетинг акциялары ла үткәрергә ниәтләй.


text:
Төбәктә Ҙур этнографик диктант ойошторола
ӨФӨ, 2016 йыл, 4 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан халҡын Ҙур этнографик диктант яҙырға саҡыралар. Бының өсөн бөгөн, 4 октябрҙә, 12 майҙансыҡ эшләй. Этнография буйынса белемде онлайн тикшерергә лә мөмкин.
Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы йорто хәбәр итеүенсә, диктант халыҡтың этнографик грамоталылығы кимәлен, Рәсәйҙә йәшәгән халыҡтар тураһында белемен баһаларға мөмкинлек бирәсәк. Эштәр 30 һорауҙан тора. Ҡатнашыусыларға бер төрлө тестар тәҡдим ителә. Яуаптар өсөн бөтәһе 100 балл йыйырға мөмкин.
Бөтә Рәсәй акцияһында 40 меңдән ашыу кеше ҡатнаша. Өфөлә акция М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында (Октябрь революцияһы урамы, 3а), Башҡорт дәүләт университетында (З.Вәлиди, 32), Башҡортостан социаль технологиялар институтында (Октябрь проспекты, 74/2) һәм киң профилле һөнәр биреү колледжында (Малая Шелководная, 3) үткәрелә. Диктантты башҡа ҡалаларҙа ла яҙырға мөмкин. Майҙансыҡтарҙың тулы исемлеге — акцияның сайтында. Шунда уҡ тестың онлайн варианты бирелә.


text:
Башҡортостанда пландан тыш йылға судноларын тикшереү үтәсәк
Республикала ашығыс рәүештә йылға судноларының техник торошон тикшерәсәктәр. Бындай бойороҡто бөгөнгө оператив кәңәшмәлә Башҡортостан Хөкүмәтенең Премьер-министры Азамат Илембәтов бирҙе. Бындай ҡарар Татарстанда Волга йылғаһында «Болғар» теплоходының һәләкәткә осрауы сәбәпле ҡабул ителде. Ғәҙәттән тыш хәл 10 июлдә, Мәскәү ваҡыты менән көндөҙгө сәғәт икелә, ярҙан өс километр алыҫлыҡта, йәшенле ямғыр һәм көслө ел ваҡытында булған. Судно маневр яһағанда уң яҡҡа ҡырынайған һәм һыу төбөнә киткән. Рәсми мәғлүмәт буйынса, уның бортында 142 пассажир һәм 33 экипаж ағзаһы булған. Икенсе мәғлүмәт буйынса, теплоходта кешеләр һаны теркәлмәгән пассажирҙар менән бергә ике йөҙгә барып баҫыуы мөмкин. 80 кеше ҡотҡарылған, ҡалғандары хәбәрһеҙ юғалған тип һанала.
Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының мәғлүмәте буйынса, катастрофа урынында хәҙер 300-ҙән ашыу белгес эшләй, эҙләнеү эштәре фронты 20 километрға һуҙылған. Һәләкәткә осраған «Болғар» 1955 йылда Чехословакияла төҙөлгән.


text:
Баш ҡалала «Йәшлек шоу-2012» фестивале үтәсәк
«Йәшлек шоу-2012» республика йәштәр фестиваленең гала-концерты 15 декабрҙә Өфөнөң Конгресс-холында үтә, тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына Республика халыҡ ижады үҙәгенең матбуғат хеҙмәтенән.
Концертта Хәйбулла, Әбйәлил райондарынан, Өфө, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Баймаҡ, Учалы ҡалаларынан 20-нән ашыу ҡатнашыусы сығыш яһаясаҡ.
Йәш йырсылар менән бер рәттән үҙҙәренең концерт номерҙарын Сәғиҙулла Байегет, Радик Юлъяҡшин, Роберт Юлдашев, Урал Иҙелбаев, МС Баш, Ниғмәт, DJ Хан һәм «Каруанһарай», «Аҡ йондоҙ», «Шау-шоу», «Дарман», «Һомай» төркөмдәре тәҡдим итәсәк.
Иң яҡшыларын компетентлы жюри һайлап аласаҡ. Жюри составында – продюсер Заһир Ҡотлосурин, Башҡорт йәштәре иттифағы рәйесе Айгөл Ҡужахмәтова, «БашАрт» компанияһы директоры Заһир Ишкинин һәм йырсы Рөстәм Ғизәтуллин.


text:
Республика Президенты төбәктең Йәмәғәт палатаһы эшмәкәрлегендәге үҙгәрештәргә бәйле законға ҡул ҡуйҙы
Көн элгәре Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы законына үҙгәрештәр индереү хаҡында» БР законына ҡул ҡуйҙы. Проект БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың һуңғы ултырышында ҡаралды һәм үткән аҙнала, 20 декабрҙә һуңғы уҡыуҙа ҡабул ителде. Закон федераль ҡануниәттәге үҙгәрештәргә бәйле һәм Палатаның статусын күтәреүгә йүнәлтелгән.
Документтағы нормаларға ярашлы, граждандарҙың һәм йәмәғәт ойошмаларының хоҡуҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен үтәүгә бәйле көнүҙәк мәсьәләләрҙе тикшереүгә граждандар, йәмәғәт ойошмалары һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре йәлеп ителәсәк. БР Йәмәғәт палатаһы Рәсәй Федерацияһының Йәмәғәт палатаһы һәм субъекттарҙың, муниципаль берәмектәрҙең йәмәғәт палаталары менән бәйләнеш булдырырға тейеш.
Бынан тыш, Палата төбәктә гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү йүнәлешендә эшмәкәрлек алып барған йәмәғәт ойошмаларына мәғлүмәти һәм методик ярҙам күрһәтергә бурыслы.
Йәмәғәт палатаһы ағзалары БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ултырыштарында, шулай уҡ республика Хөкүмәте, башҡарма власть органдары коллегияларының ултырыштарында ҡатнашасаҡ.
Палата ҡарарҙары тәҡдим рәүешендә Башҡортостан Президентына, республиканың Дәүләт Йыйылышына, Башҡортостан Хөкүмәтенә, республика башҡарма власть органдарына һәм урындағы үҙидара органдарына йүнәлтеләсәк.
Йәмәғәт палатаһы эшмәкәрлеген мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеү өсөн рәсми сайт булдырыу күҙ уңында тотола. Закон 2013 йылдың 1 ғинуарында үҙ көсөнә инәсәк.


text:
Башҡортостанда «Тамға-2012» төбәк-ара полиграфистар форумы асылды
«Тамға-2012» полиграфистар һәм нәшриәтселәр форумында Башҡортостандың бихисап полиграфия предприятиелары ҡатнаша. Төбәк-ара кимәлдәге был слет бөгөн, 13 сентябрҙә, Өфө районында старт алды.
Форум алдынан үткән матбуғат конференцияһында төбәктең элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Венера Хәкимова хәбәр итеүенсә, төбәктә булған 229 полиграфия ойошмаларының 50-һе сарала ҡатнашыу өсөн заявка биргән. Форумда шулай уҡ Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары, Свердловск, Силәбе, Ырымбур өлкәләре, Татарстан, Удмуртия, Сыуашстан һәм башҡа төбәктәрҙән вәкилдәр ҡатнашасаҡ. Ике көн, 13 һәм 14 сентябрь, дауамында улар өлкәнең көнүҙәк мәсьәләләрен тикшерәсәк.
Төбәк-ара полиграфистар ассоциацияһы президенты Борис Кузьмин «Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеү шарттарында илдәге полиграфия тармағының конкурентлыҡ һәләте. Тармаҡтың корпоратив хәрәкәте бурыстары» темаһына доклад менән сығыш яһаясаҡ. Артабан Төбәк-ара полиграфистар ассоциацияһының беренсе вице-президенты Дмитрий Закиров хәҙерге заман полиграфия бизнесының кадрҙар ресурсы сифатына ҡарата талаптары хаҡында һөйләйәсәк. Көндөң икенсе яртыһында бер нисә семинар үтәсәк.
14 сентябрҙә төбәктең элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Венера Хәкимова һәм Башҡортостан Полиграфистар ассоциацияһы президенты Ринат Шәкүров рәйеслегендә «Башҡортостандың полиграфия тармағы – илдәге полиграфия хеҙмәттәре баҙарының өлөшө: дөйөм һыҙаттар һәм үҙенсәлектәр» исемле түңәрәк өҫтәл ойошторола. Бынан һуң иң яҡшы нәшриәт-полиграфия предприятиеһына конкурсҡа йомғаҡ яһаласаҡ. Форум аҙағында унда ҡатнашыусылар йомғаҡлау ултырышына йыйыласаҡ. Унда форум резолюцияһын раҫлау планлаштырыла. Тармаҡ эксперттары тәҡдимдәренә һәм һөнәри берләшмә фекерҙәренә ярашлы ҡарарҙар ҡабул итеү маҡсатында резолюция тексы профилле министрлыҡ һәм ведомстволарға йүнәлтеләсәк.


text:
Ҡалтасы районының йәш гвардиясылары Бөтә донъя тирә-яҡ мөхитте һаҡлау көнөн билдәләне
Ҡалтасы районының йәш гвардиясылары көн элгәре Бөтә донъя тирә-яҡ мөхитте һаҡлау көнөн билдәләне. «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы» ойошмаһы активистары «Үҙәк» үҫмерҙәр клубында шөғөлләнеүселәр менән бергә экологик акция ойошторҙо, тип хәбәр итә ER.RU.
Сара «Минең экологиям» («Моя экологиЯ») төбәк проекты сиктәрендә үткәрелде. Балалар тирә-яҡ мөхиткә, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш темаһына арналған плакаттар әҙерләгән ине. Сарала ҡатнашыусылар территорияны сүп-сарҙан таҙартты, төҙөкләндерҙе.
— Был акция ярҙамында шуны әйтергә теләнек: һәр кем тирә-яҡ мөхиттең торошо тураһында уйланырға һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн үҙ өлөшөн индерергә тейеш, — тип билдәләне «Йәш Гвардия»ның урындағы активистары.


text:
Фото:
Башҡортостандың онкология хеҙмәтенә - 65 йыл
Фото:
Ошо көндәрҙә Республика клиник онкология диспансерына нигеҙ һалыныуына 65 йыл тула. 1945 йылда БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Республика клиник дауаханаһы нигеҙендә Республика онкология диспансеры ойошторола. Ул ваҡытта унда 50 койка-урын була.
Республика онкодиспансеры бөгөн — Рәсәйҙәге бындай профилдәге иң ҙур һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы, унда 600 койка булдырылған һәм 12 профилле клиник бүлексә бар. Йыл һайын бында 11 мең пациент хеҙмәтләндерелә, юғары медицина технологияларын ҡулланып, ете меңдән ашыу ҡатмарлы операция яһала.
Көндәлек хеҙмәт менән онкодиспансерҙа оло дата ла онотолмаған. Диспансерҙың юбилейына, шулай уҡ СССР-ҙа онкология хеҙмәте ойошторолоуына 65 тулыуға арналған саралар бында яҙҙан алып үткәрелә, тип һөйләне “Башинформ” агентлығына диспансерҙың баш табибы Владимир Ручкин. Апрелдә, мәҫәлән, Республика клиник онкология диспансерында онкология мәсьәләләре буйынса бөтә Рәсәй конференцияһы үткән. Унда Мәскәү, Санкт-Петербург, Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан әйҙәүсе белгестәр, Башҡортостан табиптары – йәмғеһе 150-нән ашыу кеше ҡатнашҡан.
Владимир Ручкин әйтеүенсә, Башҡортостан медиктарының Рәсәйҙәге хеҙмәттәштәре менән уртаҡлашыр нәмәһе күп. Республика онкология диспансеры табиптары бер нисә йыл рәттән йыл һайын үтеүсе бөтә Рәсәй “Йыл табибы” конкурсында “Рәсәйҙең иң яҡшы онкологы” номинацияһында еңеп сыға.
—Премияның булдырылыуына туғыҙ йыл, ә Республика онкодиспансеры табиптары дүрт тапҡыр уға лайыҡ булды, — ти Владимир Николаевич.
Шулай ҙа быйылғы йәйҙә Республика онкология диспансерының хирургия корпусы асылыуын баш табип юбилей йылының төп ваҡиғаһы тип атаны.
Туғыҙ мең квадрат метрлыҡ алты ҡатлы бинала хирургия блогы, реанимация бүлеге, рентгенология, эндоскопия һәм стерилизациялау бүлектәре, лабораториялар урынлашҡан. Корпус башҡа биналар менән ер өҫтө үткәргесе менән тоташтырылған.
Объект төҙөлөшөндә бер миллиард 200 миллион һум үҙләштерелгән. Шуларҙан 630 миллионы – заманса медицина ҡорамалдарының хаҡы, улар арҡаһында табиптарҙың онкология ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау өсөн өҫтәмә мөмкинлектәре барлыҡҡа килгән. Улар үҙ урынын алған һәм тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла.
—Дауалау кабинеттары уңайлы мебель менән йыһазландырылды, палаталар иң юғары стандарттарға яуап бирә. Шулай уҡ бында ошондай биналар төҙөлөшөндә тәүге тапҡыр йылытыу, елләтеү һәм һауа алмаштырыуҙың махсус системалары ҡулланылды.
Республика онкодиспансеры өсөн юбилей йылы сиктәрендә көтөлгән киләһе сара — һаулыҡ һаҡлау системаһы үҫеше мәсьәләләре буйынса республика Советы ултырышында ҡатнашыу.
Республика клиник онкология диспансерының баш табибы әйтеүенсә, Башҡортостанда онкология ауырыуҙарының күрһәткесе Волга буйы федераль округы төбәктәре менән сағыштырғанда тотороҡло булып ҡала. Уҙған йылда яман шеш ауырыуы йөҙ мең кешегә 275,7 осраҡ тәшкил иткән. Әлеге ваҡытта республиканың 70 мең кешеһе иҫәптә тора.
Әммә республикала, бар донъялағы кеүек үк, онкология ауырыуҙары иҫәбенең артыу тенденцияһы һаҡлана. Башҡортостан буйынса был күрһәткес йыл һайын 0,5% тәшкил итә.
— Республика онкодиспансеры юбилейына арналған байрам саралары йыл дауамында үтәсәк, — тине Владимир Ручкин. Көҙгөһөн, мәҫәлән, Республика клиник онкология диспансерында илдең алдынғы белгестәре ҡатнашлығында тантаналар үткәреү ҡаралған.


text:
Башҡортостан уҡыусылары Кремлдәге Президент шыршыһына әҙерләнә
ӨФӨ, 2014 йыл, 9 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостандан 114 уҡыусы Кремлгә Президент шыршыһына барасаҡ. Улар уҡыу алдынғылары, конкурстарҙа һәм предмет олимпиадаларында еңеүселәр, социаль яҡланмаған ғаиләләрҙән балалар, етемдәр һәм хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең балалары.
БР Мәғариф министрлығының балаларҙың ялын ойоштороу һәм һаулығын нығытыу, тәрбиә һәм өҫтәмә белем биреү бүлеге әйҙәүсе белгес-эксперты Вәсилә Ибраһимова хәбәр итеүенсә, байрамға саҡырылған уҡыусылар 24 декабрҙә Р. Ғарипов исемендәге Башҡорт гимназия-интернатына йыйыла. 25 декабрҙә делегация махсус рейс менән Мәскәүгә оса. Балаларҙы һәм уларҙы оҙатып йөрөүселәрҙе «Измайлово» ҡунаҡхана комплексына урынлаштырасаҡтар. Шул уҡ көндө комплекстың концерт залында уҡыусыларға «Белка һәм Стрелка» театрлаштырылған тамаша күрһәтеләсәк.
Илдең төп шыршы байрамы 26 декабрҙә Дәүләт Кремль Һарайында уҙа. Унда бөтә илдән ете мең тирәһе бала ҡатнаша.
Өфөлә һәләтле балалар өсөн Президент шыршыһы 22 декабрҙә үтә.


text:
2010 йылды Башҡортостанда Республика йылы итеп иғлан итеү тураһында Указға ҡул ҡуйылды
Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһындағы декларацияны ҡабул итеүҙең егерме йыллығы хөрмәтенә, илдең демократик үҫеше һәм Рәсәй Федерацияһы составында Башҡортостан Республикаһының дәүләтселеге формалашыуы өсөн уны ҡабул итеүҙең тарихи әһәмиәтен билдәләп, Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов бөгөн 2010 йылды Башҡортостанда Республика йылы итеп иғлан итеү тураһында Указға ҡул ҡуйҙы.
Указ менән Башҡортостан Республикаһында Республика йылын үткәреү буйынса Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев рәйеслегендә ойоштороу комитеты составы раҫланды.
Ойоштороу комитетына 2010 йылдың 30 ғинуарына тиклем Башҡортостан Республикаһында Республика йылын үткәреү буйынса Саралар планын әҙерләргә һәм раҫларға ҡушылды. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Указды тормошҡа ашырыу менән бәйле сығымдарҙы финанслау сығанаҡтарын билдәләргә тейеш.
Башҡортостан Республикаһы муниципаль райондары һәм ҡала округтары хакимиәттәренә Башҡортостан Республикаһында Республика йылын үткәреү буйынса тейешле ойоштороу комитеттары төҙөргә; Башҡортостан Республикаһында Республика йылын үткәреү буйынса ярашлы саралар пландары әҙерләргә, раҫларға һәм уларҙың үтәлешен тәьмин итергә тәҡдим ителде.
Указдың үтәлешенә контроллек итеү Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенә йөкмәтелде.
Указ ҡул ҡуйған көндән алып көсөнә инә.


text:
Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Өфөгә килергә ашыҡмай
Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы яңы тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич Башҡортостанға килергә ашыҡмай әле. Был хаҡта ул Түбәнге Новгородта «Нижегород йәрминкәһе» күргәҙмә комплексында журналистар менән аралашыу барышында хәбәр итте.
— Социаль-иҡтисади һәм сәйәси хәле ҡатмарлыраҡ булған төбәктәрҙән башлайыҡ, — тип үҙенең пландарына комментарий бирҙе Михаил Бабич. – Алдынғы төбәктәргә барыу һәр саҡ еңелерәк. Әлегә башҡа төбәктәрҙә нимәләрҙең нығынып етмәүен асыҡларға кәрәк.
Михаил Бабич һүҙҙәренсә, Башҡортостан әлеге ваҡытта әһәмиәтлелек буйынса Волга буйы федераль округында икенсе урында тора, тимәк, тиҙ арала ул бында килмәйәсәк.
Урындарҙа эште яҡын арала башларға уйлайым, тип белдерҙе тулы хоҡуҡлы вәкил. Проблемалы төбәктәргә тәүге визиттар 5-6 ғинуарҙа уҡ планлаштырыла.


text:
Өфөлә агросәнәғәт комплексының эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларын тикшереү башланды
БР Профсоюздар федерацияһының Хеҙмәт техник инспекцияһы Өфөлә агросәнәғәт комплексының эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларын тикшереү эшен башланы.
«Башинформ» агентлығына БР Профсоюздар федерацияһының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, инспекция хеҙмәткәрҙәре предприятиеларҙа хеҙмәт шарттарын һәм хеҙмәт һаҡлауҙы тикшерә. Әлеге ваҡытта “Өфө ит-консерва комбинаты” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә бындай тикшереү үткән, уның һөҙөмтәһендә комбинат етәкселеге менән оператив кәңәшмә үткәрелгән һәм иҫкәрмәләрҙе бөтөрөү буйынса берлектәге ҡарарҙар әҙерләнгән.
Яҡын арала ошондай уҡ тикшереү «2-се Өфө икмәк комбинаты» дәүләт унитар предприятиеһы һәм «7-се Өфө икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә үтергә тейеш.