text:
Конспект урока “Күңелле ҡәләмдәр”
Маҡсат: балаларҙы үҙ- аллы материалды һайлап алып һүрәт төшөрөргә
өйрәтеү;
балаларҙың ижади һәләттәрен үҫтереү; байрам кәйефе тыуҙырыу.
Йыһазландырыу: флагтар, аҡбурҙар, ҡәләмдәр, фломастерҙар, ҡағыҙҙар,
таҡта, гуашь, салфеткалар, политралар.
Дәрес барышы:
Тәрбиәсе. Балалар мин һеҙгә йомаҡ әйтәм, тыңлағыҙ әле.
Ҡулланған һайын
Ҡыҫҡара бара,
Ҡыҫҡарған һайын
Оҫтара бара. (Ҡәләм)
Тәрбиәсе. Эйе, дөрөҫ.
Күңелле көй уйнай, Рәссам килеп инә.
Рәссам.
Һаумыһығыҙ балалар. Мин Рәссам булам. Һүрәттәр төшөрөргә яратам. Һеҙҙең
балалар баҡсаһында бигерәк матур икән. Һеҙ балалар баҡсаһында нимәләр
эшләйһегеҙ? (Балаларҙың яуаптары: әкиәт тыңлайбыҙ, бейейбеҙ, һүрәт
төшөрәбеҙ....).
Тәрбиәсе. Эйе, беҙҙең балалар күп нәмәгә өйрәнгәндәр.Улар уйындарҙа
уйнарға яраталар. Әйҙәгеҙ түңәрәк уйыны уйнап күрһәтәйек: “Бир ҡулыңды
Әлиә” (балалар уйнайҙар).
Рәссам. Ҡайһылай күңелле уйын, балалар миндә уйындар уйнарға яратам,
әйҙәгеҙ минең менән уйнарға.
Тәрбиәсе. Балалар уйнайбыҙмы?
“Күңелле буяуҙар”
Рәссам балаларға төрлө төҫтәге флагтар тарата. Балалар түңәрәк буйлап
йүгерәләр, ә Рәссам уртала тора. Көй туҡтаһа Рәссам берәй төҫтәге флагты
өҫкә күтәрә. Кемдең төҫө тап килә шулар Рәссам янына йүгерә.
“Йәйге һүҙҙәр”
Рәссам һүҙҙәр әйтә.Әгәрҙә улар йәнле булһалар (күбәләк, сиңерткә, терпе
һ.б.) балалар ҡулдарын өҫкә күтәрәләр. Әгәрҙә йәнле булмаған предметтарҙы
әйтһә (арбуз,ямғыр, ҡояш һ.б.) ҡулдарын артҡа йәшерәләр.
Рәссам. Миңә һеҙҙең менән уйнауы бик оҡшаны, ә шулайҙа мин күберәк
һүрәт төшөрөргә яратам. Ә һеҙ балалар һүрәт төшөрөргә яратаһығыҙмы?
(балаларҙың яуаптары). Минбигерәк тә йәй миҙгелен яратам, ә һеҙ?
Тәрбиәсе. Балалар әйҙәгеҙ улай булғас йәй миҙгеленә арнап һүрәттәр
төшөрәйек, һеҙ ризамы? (Өҫтәлдәрҙә балалар һайлап алырлыҡ итеп төрлө
материалдар һалынған. Балалар асфальтта аҡбур менән һүрәт төшөрә алалар.
Фломастер, гуашь, ҡәләмдәр менән ҡағыҙ битендә һүрәт төшөрә алалар.
Һүрәттәрҙе эшләп бөткәс таҡтаға урынлаштыралар. Бергәләп бөтә эштәрҙе
ҡарап сығалар.


c: text/html

text:
Мультикультурализм
Мультикультурали́зм — айырым илдәрҙә һәм тотош донъяла мәҙәни айырымлыҡтарҙы һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән сәйәсәт һәм уның теорияһы менән идеологияһы. Сәйәси либерализмдан айырмалы рәүештә этник һәм мәҙәни төркөмдәрҙең хоҡуҡтарын таный. Был хоҡуҡтар этник һәм мәҙәни общиналарға ағартыу эшмәкәрлеген алып барыу һәм үҙҙәренең белем биреү программаларына эйә булыу, мәктәптәрен төҙөү, китапханаларын һәм дини объекттарын асыу, һайлауҙарҙа дөйөм сәйәси ҡараштарын белдереү мөмкинлеген бирә.
Мультикультурализм бөтә мәҙәниәттәрҙе берәү итеп ҡушыуҙы күҙҙә тотҡан «иретеүсе ҡаҙан» концепцияһына ҡаршы ҡуйыла. Миҫал итеп төрлө мәҙәниәттәргә бер мозаика өлөштәре тип ҡаралған Канаданы һәм «иретеүсе ҡаҙан» концепцияһын (һуңғы осорҙа сәйәси итәғәтле тип «салатница» концепцияһы алына) һөргән АҠШ-ты килтерергә мөмкин.
Мультикультурализм — толерантлыҡ аспекттарының береһе, ул мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә үтеп инеп, бер-береһен байытып һәм киң мәҙәниәтте үҫтереп, йәнәш йәшәүҙәренән ғибәрәт. Мультикультурализм идеяһы нигеҙҙә Көнбайыштың иммигранттар күпләп ағылған алдынғы илдәренә хас.
Сит ил һәм Рәсәй культурологтары менән социологтары фекеренсә, 2010—2011 йылдарға мультикультурализм идеяһы һәм сәйәсәте, айырыуса Европала һәм Рәсәйҙә, кризис осорона инде[1]. Ошо уҡ йылдарҙа Германия, Франция һәм Бөйөк Британия лидерҙарының Европала мультикультурализм идеяһы үҙен аҡламауы тураһындағы киҫкен фекерҙәре яңғыраны[2]. Атап әйткәндә, Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Кэмерон ЕС эсендә миграция мөмкинлектәрен сикләргә саҡырҙы[3], ә Брюсселдең был мәсьәләне ҡарарға баш тартыуынан һуң илдең Европа союзынан сығыу ихтималлығы тураһында белдерҙе[4].
Тәнҡит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мультикультурализмды тәнҡитләүселәр раҫлауынса,[5][6][7][8][9] ҡушып болғатыу күп йыллыҡ милли ҡанундарҙы һәм йолаларҙы, алдынғы мәҙәниәттәрҙе тулыһынса юҡҡа сығара һәм уртасалыҡҡа килтерә. Мигранттарҙың түбән мәҙәни үҫеш кимәле күтәрелгән хәлдә лә, улар төйәкләнгән илдең юғары мәҙәни кимәле һис шикһеҙ түбәнәйә.
Мультикультурализмды тәнҡитләүселәр араһында төрлө этник һәм милли төркөмдәрҙең улар килгән илдә хакимлыҡ иткән ҡанундарға һәм ҡиммәттәргә мәҙәни-социаль ҡушылыуы яғында тороусылар бар. Бынан тыш, төрлө этник һәм мәҙәни төркөмдәрҙе ассимиляциялау кәрәклеген белдереүселәр ҙә етерлек, бының һөҙөмтәһендә берҙәм милли идентификацияға өлгәшеү ихтимал.
Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙең НАТО-лағы даими вәкиле Дмитрий Рогозин, 2011 йылдың 8 сентябрендә Ярославлдәге өсөнсө Донъя сәйәси форумында сығыш яһап, Европаның мультикультурализм сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләне.
Шул уҡ форумда РФ Конституция Суды рәйесе Валерий Зорькин милли дәүләт теорияһы кризисы һәм мультикультурализм идеяһының уңышһыҙлыҡҡа тарыуы тураһында һөйләне.[10]
Көнбайыш илдәрендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылда Франция президенты Николя Саркози TF1 каналы эфирында мультикультурализм тураһындағы һорауға Францияла был сәйәсәттең тотошлайы менән уңышһыҙлыҡҡа осрауын билдәләне[2][11].
Францияла үтә уңдарҙың лидеры Марин Ле Пен үҙенең бер сығышында мәсеттәрҙә урын етмәгәндә мосолмандарҙың француз ҡалалары урамдарындағы күмәк намаҙҙарын нацист оккупацияһы менән сағыштырҙы[2].
Канада граждандарының 20%-ы самаһы был илдә тыумаған[12]. Яңы иммигранттар нигеҙҙә Ванкуверҙа, Монреалдә һәм Торонтола төйәкләнгән. Канадтарҙың мультикультуралылыҡ мираҫы 1982 йылда премьер-министр Пьер Эллиот Трюдо тарафынан рәсми документта теркәлгәйне.[13].
2010 йылда Потсдамда Христиан-демократик союздың (ХДС) йәш ағзалары менән осрашыуҙа Германия канцлеры Ангела Меркель Германияла мультикультуралы йәмғиәт төҙөү барып сыҡмауын билдәләне[14][15]. Ул, иммигранттар Германия мәҙәниәтенә һәм ҡиммәттәренә ҡушылырға, уларҙы үҙләштерергә тейеш, тип белдерҙе. Был Германияла иммиграция тураһында бәхәстәр ҡуйырыуына килтерҙе[16].
2009 йылдың 30 сентябрендә «Lettre International» журналына биргән интервьюһында Немец федераль банкының директорҙар советы ағзаһы һәм Германияның Социал-демократик партияһы ағзаһы Тило Саррацин ғәрәп һәм төрөк иммигранттарының күпселек өлөшө немец йәмғиәтенә берегергә бер ниндәй ҙә теләк белдермәүен һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Интеграция ул — интеграцияланыусыларҙың бурысы. Бының өсөн бер нимә лә эшләмәгәндәргә мин түҙеп торорға тейеш түгел. Мин, ғөмүмән, дәүләт елкәһендә йәшәгән һәм был дәүләтте инҡар иткән, балаларына белем биреүҙе ҡайғыртмаған һәм „яулыҡ бөркәнгән ҡыҙсыҡтарҙы“ донъяға килтереүҙән бушамаған кешеләргә түҙеп торорға тейеш түгелмен», — ти Саррацин[17][18] . Ул йәмғиәт иғтибарына «Leitkultur» тигән терминды тәҡдим итә, был термин дәүләттең унда йәшәүселәрҙең бөтәһе лә ихтирам итергә тейеш булған «өҫтөнлөк итеүсе мәҙәниәте» төшөнсәһен аңлата.
Тило Саррациндың «Германия үҙен-үҙе юҡ итә» (Deutschland schafft sich ab) тигән 2010 йылда Германияла нәшер ителгән һәм 2010 йыл эсендә генә лә 14 тапҡыр ҡайтанан баҫылған китабы айырыуса популярлыҡ ҡаҙанды (урыҫ телендә Рәсәй культурологы Леонид Иониндың[1] рецензияһы һәм «Германия: самоликвидация» тигән баҫма варианты бар)[19]. Китапта автор мультикультурализм сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләй, бығаса киң йәмәғәтселеккә билдәле булмаған статистик мәғлүмәттәр килтерә.
Мәҫәлән, Германия хөкүмәте заказы буйынса мигранттар араһында үткәрелгән социологик тикшеренеү һөҙөмтәләре билдәле була. Германияла йәшәгән һәр дүртенсе төрөктөң немец телен белмәүе, ә һәр икенсеһенең немецтар менән бөтөнләй аралашмауы асыҡлана. Германияла йәшәгән поляктарҙың 67 проценты һәм гректарҙың 60 проценты урта белемгә эйә. Итальяндар һәм элекке Югославиянан килгән иммигранттар араһында был күрһәткес 44-45 процент ҡына. Ә төрөктәр араһында — ни бары 41 процент. Социаль пособиеға йәшәүселәр һаны төрөктәр төркөмөндә 15 процентҡа етә, ә гректар араһында 7,5 процент ҡына[20]. Германия эске эштәр министры Томас де Мезьер биргән мәғлүмәттәр буйынса, Германиялағы мигранттарҙың 10 — 15 проценты немец йәмғиәтенә интеграцияланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта[20]. Түбәнге Саксонияла Криминология институты (KFN) тикшеренеүҙәренән асыҡлануынса, Германиялағы диндар мосолман йәштәренә енәйәтселлек һәм көс ҡулланыу айырыуса хас. Дин тотоусы мосолмандар араһында һәр дүртенсе кеше (23,5 процент) йәштәштәренә ҡарата көс ҡулланған йә урлашҡан. Үҙҙәрен диндар түгел тип баһалаған мосолман үҫмерҙәре араһында хоҡуҡ боҙоусылар әҙерәк була —19,6 процент[20].
Саррацин шулай Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығыш илдәре иммигранттарының интеллектуаль йәһәттән немецтарға ҡарағанда түбәнерәк кимәлдә тороуы һәм/йә туғандар араһындағы никахтар арҡаһында (ундайҙар, мәҫәлән, Төркиәлә 20 проценттан ашыу) «генетик кәмселекле булыуы» хаҡында яҙа. Шулай итеп, мосолман иммигранттары үҙҙәренең интеллектуаль һәм профессиональ кимәле арҡаһында Германия иҡтисадына һәм йәмғиәтенә тик зыян яһай, ә уларҙың иммиграцияһының дауам итеүе «Германияны тулыһынса алйотланыуға» килтерәсәк. Уның фекеренсә, интеллекттың 80 проценты — генетик тәүшартҡа һәм 20 проценты ғына белемгә, тәрбиәгә бәйле.
Бер төрлөлөк идеологияһында торған япон йәмғиәте Японияла этник айырымлыҡ индереү тәҡдименә ҡолаҡ та һалмай. Хатта айндар шикелле эник аҙсылыҡҡа ҡағылышлы бындай талапты ла улар иғтибарға алмай[21]. Японияның элекке премьер-министры Таро Асо Японияны «бер раса» иле тип атаны[22].
2005 йылда Дуду Дьен, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының махсус докладсыһы, үҙенең докладында Япония расизмы йәһәтенән борсолоу белдерҙе һәм хөкүмәтте проблеманың тәрәнлеген аңларға саҡырҙы[23][24]. Тикшеренеүенең туғыҙ көнө эсендә Дьен шундай һығымтаға килә: Японияла раса дискриминацияһы һәм ксенофобия тәү сиратта өс төркөмгә — милли аҙсылыҡҡа, япон сығышлы латин америкалыларға, нигеҙҙә, япон бразилдәренә, һәм башҡа азиат илдәренән сығыусыларға — йоғонто яһай[25]. Мәҫәлән, 1999 йылда Япония 16 ғына ҡасаҡты ҡабул иткән, ә шул уҡ ваҡытта АҠШ — 85 010, Яңы Зеландия 1140 кешене һыйындырған. БМО-ның Ҡасаҡтар статусы тураһындағы конвенцияһын ратификациялаған 1981 йылдан алып 2002 йылға тиклем Япония 305 кешене генә ҡасаҡ тип таныған[26][27].
2011 йылдың 22 июлендә ике ҡатлы теракт яһаған тип танылған норвег Андерс Брейвик үҙенең төп тәнҡит объекты итеп нәҡ Европалағы мультикультурализм сәйәсәтен атаны.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Конец мультикультурной эпохи / Темы / Главная — liberty.ru
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Теперь и Саркози признал, что политика мультикультурализма провалилась | ИноСМИ — Все, что достойно перевода
- ↑ Британский премьер предлагает ограничить свободу передвижения в пределах ЕС
- ↑ Великобритания намерена выйти из ЕС
- ↑ Headley, J. M. (2012).
- ↑ Schlesinger, A. M. (1998).
- ↑ Barry, B. (2001).
- ↑ Hughes, R. (1993).
- ↑ Gitlin, T. (1995).
- ↑ Современное государство в эпоху этносоциального многообразия. Выступление на Международном политическом форуме в Ярославле 7 сентября 2011 года. // Российская газета, 07.09.2011.
- ↑ L’actualité politique en France — Le Nouvel Observateur
- ↑ prepared by OECD Factbook 2007 — Organisation for Economic Co-operation and Development, 2007. — P. 252–253. — ISBN 92-64-02946-X.
- ↑ Constitutional Act, 1982
- ↑ Merkel says German multicultural society has failed, BBC News (17 октябрь 2010). (инг.)
- ↑ Меркель признала провал мультикультурной модели (Lenta.ru, 17.10.2010)
- ↑ Germany's charged immigration debate, BBC News (17 октябрь 2010).
- ↑ Zeit Online Integration.
- ↑ Zeit Online Umstrittenes Interview.
- ↑ Германия: самоликвидация (fb2) | сoollib.com
- ↑ 20,0 20,1 20,2 Германия променяла мультикультурализм на Четвертый рейх | Толкователь
- ↑ Abe fine with 'homogeneous' remark, Kyodo News (27 февраль 2007). 10 август 2009 тикшерелгән.
- ↑ Aso says Japan is nation of 'one race'
- ↑ Press Conference by Mr Doudou Diène, Special Rapporteur of the Commission on Human Rights. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2012. 5 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ «Japan racism 'deep and profound».
- ↑ 'Overcoming "Marginalization" and "Invisibility"', International Movement against all forms of Discrimination and Racism (PDF). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2012. 5 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Japan’s refugee policy
- ↑ Questioning Japan’s 'Closed Country' Policy on Refugees
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бенхабиб С. Притязания культуры. Равенство и разнообразие в глобальную эру. М.: Логос, 2003.
- Галецкий Владислав «Критическая апология мультикультурализма»
- Малахов В. Зачем России мультикультурализм? // Мультикультурализм и трансформация постсоветских обществ. М., 2002.
- Малахов В. Культурный плюрализм versus мультикультурализм // Малахов В. Скромное обаяние расизма и другие статьи. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001.
- Мошняга П. А. Билингвальное образование в Японии: межкультурная коммуникация vs мультикультурализм // Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение». — 2010. — № 4 — Культурология (архивировано в WebCite).
- Мультикультурализм и трансформация постсоветских обществ. Под редакцией В. С. Малахова и В. А. Тишкова. М., 2002
- Новое Литературное Обозрение, № 94 (2008) (Раздел «ПОСТСОВЕТСКОЕ СОЗНАНИЕ И POSTCOLONIAL STUDIES»).
- Тлостанова М. Проблема мультикультурализма и литература США конца XX века. М., 2000.
- Толкачев С. П. Мультикультурализм в постколониальном пространстве и кросс-культурная английская литература // Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение». — 2013. — № 1 (ғинуар — февраль) (архивировано в WebCite).
- Г. Ю. Филимонов, С. А. Цатурян. Мультикультурализм в США и Европе: политтехнологии в действии
- Чандран Кукатас «Теоретические основы мультикультурализма»
- 3. А. Кули-заде. Мультикультурализм: методология исследования
- Декларация независимости Европы 2083. А. Б. Брейвик (2011).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ғәйет алдынан
Ғәйет алдынан
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм ғәйет байрамдын нисек үткәргән? Рамаҙан айы ураҙаһы тамамланғас ҡайһы бер кешеләр ғәйет намаҙы үткәнсе ашамай-эсмәй торалар. Ошо ғәйеттән һуң ауыҙ асалар. Был дөрөҫ түгел. Улар бит сәхәр ашағас, ниәттәре ураҙаға иртән таңдан киске аҡшамға тиклем бит. Ә ғәйет байрамы төштән алда бит, кис ҡояш байығас түгел. Нимә килеп сыға? Улар ниәтләнгән ураҙаларын боҙоп, көндөҙ ашап-эсәләр.Шулай килеп сыға. Пәйғәмбәребеҙ ғәйет көндәре ураҙа тотмағыҙ тигән. Сөнки был байрам көндәре, ашау-эсеү мәжлестәре үткәрелә. Ғәйеттәр үткәс, тотоғоҙ, Рамаҙан айында тултырылмаған ураҙаларығыҙҙы ла ҡаза итеп тотоғоҙ. Ә кем инде ошо ғәйет көндәре таңдан ураҙаға ниәтләнеп, ғәйеттән һуң ауыҙ аса икән – ул яңылыша, ураҙаһы боҙола, шуның өсөн ошо көндөң ураҙаһын ҡаза ҡылып берәй көн тотор кәрәк. Нисә йыл яңылышып үткәргәнегеҙ икән шулайтып, шул ғәйет көндәре ураҙаларын ҡаза ҡылыр кәрәк.
Ошо ғәйет байрамдары мосолмандарҙын тормошонда мөһим бер ваҡыйға булып тора. Байрамдар йәмәғәт, кешеләр араһында берҙәмлекте арттыра, ҡәрҙәшлекте нығыта, ғәйет көндәрендә кешеләр мәсеттәрҙә күрешеп, бер-береһе менән аралашып, араларындағы дуҫлыҡты үә иптәшлекте сафландыра. Ислам динендә дини байрамдарҙы үткәреү һиҗрәттән һуң башланған. Пәйғәмбәребеҙ хәҙрәт Мөхәммәд ғәләйһиссәләм Мәккәнән Мәҙинәгә күскән заманда халыҡ билгеләп үтә торған ике байрам булған.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм уларға былай тигән: «Аллаһ Тәғәлә һеҙгә, һеҙҙең ике байрамығыҙ урынына, уларҙан да хәйерлерәк булған тағын ике байрам бойырҙы. Былар: Рамаҙан һәм Ҡорбан байрамдарылыр». Мәҙинә халҡы был шатлыҡлы хәбәрҙе Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдән ишеткәс, иҫке байрамдарын ташлап, яңы байрамдарын үткәрә башлағандар. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм ғәйет көндәрендә динебеҙ буйынса иртәрәҡ уяныуҙы, йыуынып,ғөсөл алып, иҫлемайҙар һөртөнеүҙе, иң яратҡан үә иң яҡшы кейемдәрҙе кейеүҙе, урамда йәиһә мәсеттә осрашҡан кешеләргә шат үә көләс йөҙле булыуҙы сауаплы эштәр, тип аңлатҡан. Рамаҙан ғәйетендә намаҙҙан элек нимә лә булһа ашап, мәсеткә барыу, Ҡорбан ғәйетендә намаҙҙы уҡып бөтөрмәйенсә, бер нәмә лә ашамау мөстәхәб тип ҡабул ителгән.
Әнәс бин Малик тарафыннан һөйләнгән бер хәҙистә шулай тип әйтелгән: «Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм Рамаҙан байрамында бер-нисә хөрмә ашамайынса намаҙға бармай ине». Хөрмә табып булмағанда, уның урынына бал, шәкәр кеүек ризыҡтарҙы ҡабыу ҙа мөстәхәб, тип әйтелгән.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм заманында ҡайһы бер кешеләр ураҙаны ғәйет намаҙҙына ҡәҙәр дауам итә, тип уйлағандар, шуның өсөн намаҙға ҡәҙәр ашап-эсмәгәндәр.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм Рамаҙан ғәйете көнөндә ураҙа тамам булыуын күрһәтеү өсөн, байрам намаҙынан элек хөрмә ашаған. Ҡорбан ғәйетендә намаҙҙан һуң ауыҙ асҡан. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм өйөнән намаҙ уҡый торған ергә бер юлдан барһа, ҡайтҡанда юлын үҙгәртә торған булған. Бының маҡсаты күберәк кеше мелән күрешеп, байрам менән ҡотлау булған.
Ғәйет көнө шатлыҡлы булһын өсөн, байрам дауам иткән ваҡытта кешеләр өсөн күңелле үә ҡыҙыҡ булған, дин яғыннан тыйылмаған эшләрҙе лә эшләргә рөхсәт ителгән.
Был көндәрҙә һәр төрле спорт ярыштары, балаларҙы шатландыра торған көлкөле, ҡыҙыҡлы уйындар уйнарға, милли, дини, тарихи йырҙарҙы йырлап күңел асырға мөмкин булған.
Рамаҙан ғәйете өс көн, Ҡорбан ғәйете дүрт көн дауам итә, тип ҡабул ителгән. Ғәйет көндәрендә осрашҡан мосолмандар бер-береһен ғәйет байрамы менән ҡотлайҙар, бер-береһе өсөн доға ҡылалар. Ҡайһы бер хәҙистәрҙә мосолмандар бер-береһенә шулай доға ҡылалар тигән: «Ғәфарәллаһу ләнә үә ләкүм», йәки: «Аллаһ беҙҙе лә, һеҙҙе лә ғәфу әйләһен».
Байрамдарыбыҙ мөбәрәк булһын.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 05.07.2016 в 01:52, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Башҡортостанда пенсионерҙар һәм ветерандар ергә һалым түләмәй
Башҡортостанда пенсионерҙар һәм ветерандар ергә һалым түләмәй Фото: Российская газета
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Пенсионерҙар, инвалидтар һәм һуғыш ветерандары майҙаны алты сутыйҙан артмаған баҡса участкаларына ер һалымы түләмәҫкә тейеш.
Яңы ҡануниәт нормаһы Дәүләт Думаһында уҙған йылдың декабрь айында ҡабул ителгән. Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексына ярашлы (391-се статья, 5-се пункт), 10 меңлек тотоп ҡалынған аҡса урынына алты сутый ергә һалым түләү бөтөрөлә — һалым базаһы участканың 600 квадрат метр майҙанының кадастр хаҡы дәүмәленә кәмей. Был яңылыҡ менән төрлө майҙанлы участка хужалары файҙалана ала. Мәҫәлән, әгәр уның майҙаны 20 сутый икән, 14 сутыйҙан һалым түләнә башлай, әгәр алты сутый булһа, ер өсөн һалым бөтөнләй түләнмәй.
Тотолған аҡсаны тәғәйенләгәндә бер генә участка иҫәпкә алына. Бер нисә участка булһа, милексе уларҙың ҡайһыһына һалымды аҙыраҡ түләйәсәген һайларға хоҡуҡлы. Тейешле белдереү ҡағыҙын һалым органына ебәрергә кәрәк.
Һалым түләүсе 1 июлгә тиклем мәғлүмәттәр тапшырырға бурыслы.
Яңы норма менән оло йәштәге кешеләрҙән тыш, I һәм II төркөм инвалидтары, бала саҡтан инвалид булған кешеләр, ветерандар һәм хәрби хәрәкәт инвалидтары файҙалана ала.
http://www.bashinform.ru/news/1105286-v-bashkirii-pensionery-i-veterany-ne-budut-platit-nalog-za-zemlyu/


text:
Милли йәштәр театрына яңы директор тәғәйенләнде
Дүшәмбе, 11 ноябрҙә, Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры коллективын яңы директор — Флүр Саламатов менән таныштырҙылар, тип хәбәр иттеләр БР Мәҙәниәт министрлығы матбуғат хеҙмәтенән.
Флүр Билал улы Саламатов 1971 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостандың Хәйбулла районы Байғусҡар ауылында тыуған. 1998 йылда Сибайҙа Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай.
1994 йылдан 1997 йылға тиклем Сибай дәүләт филармонияһында һөйләү жанры артисы булып эшләй.
Төрлө йылдарҙа Стәрлебаш районы прокурор ярҙамсыһы, юрисконсульт, «Башҡортостан энциклопедияһы» Ғилми нәшриәте директорының административ-хоҡуҡ эше буйынса урынбаҫары, коммерция эше буйынса урынбаҫары, Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығының территориялар һәм кадрҙар менән эшләү буйынса урынбаҫары, БР Үҙәк һайлау комиссияһы аппараты даими нигеҙендә Нефтекама территориаль һайлау комиссияһы рәйесе вазифаларын биләй.
2004 йылдан 2007 йылға тиклем Нефтекама дәүләт филармонияһын етәкләй.
2011 йылдан 2013 йылға тиклем Өфөнөң Орджоникидзе районы ЗАГС бүлеге начальнигы урынбаҫары була.


text:
- Подробности
- Просмотров: 474
АЛЕКСЕЕВ Анатолий Алексеевич (18.2.1938, БАССР‑ҙың Краснокама р‑ны Арлан а. — 17.9.2008, Өфө) геолог. Геол.-минералогия ф. д‑ры (1994). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1962) Геол. ин‑тында эшләй (1992 й. алып лаб. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге магматизм, метаморфизм, файҙалы ҡаҙылмаларҙы һәм Урал көнбайыш битләүе һәм Көньяҡ Уралдың һуңғы кембрий алды осороноң геол. үҫеше тарихын өйрәнеү м‑н бәйле. А. мәҡсүт метаморфик комплексының, Урал көнбайыш битләүенең кембрий алды магматизмының йәш б‑са бүлгеләү һәм корреляциялау стратиграфик схемаһын эшләй. А. Уралда ордовик алды метаморфик айырымлыҡтың булыуын һәм төбәктә таралыуын дәлилләй, доуралид составында рифеидтарҙың бүленеүе т‑дағы төшөнсәне киңәйтә, БР терр‑яһы алмаслы булыуының геол. шарттарын ҡарай. 160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Магматические комплексы зоны хребта Урал-Тау. М., 1976; Рифейско-вендский магматизм западного склона Южного Урала. М., 1984.
М.Ғ.Моталов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
НЫҒЫТМАЛЫ СИК ҺЫҘЫҠТАРЫ, 16—19 бб. Рәсәй дәүләтенең көньяҡ, көньяҡ‑көнсығыш һәм көнсығыш сиктәрендәге фортификация ҡоролмалары. Сик буйын нығытыу, яңы ҡушылған ерҙәрҙә Рәсәйҙең адм. һәм хәрби йоғонтоһон көсәйтеү, сик буйындағы ерҙәрҙе үҙләштереү һәм кешеләр күсереп ултыртыу (ҡара: Колониялаштырыу) өсөн төҙөлә. Ялан нығытмалары (валдар, киҫентеләр, редуттар һ.б.) м‑н уратылған ҡәлғә, баструк, форпостарҙан тора. 16 б. аҙ. Ҙур киҫентеләр һыҙығы, 17 б. — Белгород, Кама аръяғы, Изюм, Сембер, Сызрань, Тамбов, 18 б. — Түб. Кама аръяғы, Ырымбур, Себер, Украин, Царицын, 19 б. Яңы, Һырдаръя һ.б. сик һыҙыҡтары төҙөлә. 17 б. 2‑се ярт. — 18 б. башында Башҡортостан терр‑яһында Кама аръяғы сик һыҙығы, 1730—40 йй. – Түб. Кама аръяғы сик һыҙығы, 18—19 бб. — Ырымбур сик һыҙығы һәм Себер сик һыҙығының бер өлөшө эшләй. Уларҙа ландмилиция, хеҙмәтле кешеләр, регуляр һәм иррегуляр ғәскәрҙәр (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) хеҙмәт итә. 19 б. аҙ. Н.с.һ. нығытылған райондар һәм һыҙыҡтар системаһы м‑н алмаштырыла.
Әҙәб.: М у р а т о в а С.Р. На страже рубежей Сибири: строительство Сибирских укреплённых линий. Тобольск, 2007.


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
ӨФӨ БИҪТӘЛӘРЕ, Өфө кремле тирәләй урынлашҡан, барщина йөкләмәләренән азат ителгән торамалар. 16 б. аҙ. – 18 б. барлыҡҡа килә. 16 б. аҙ. алып Татар биҫтәһе (башҡорттар, мордвалар, татарҙар һ.б. йәшәй), 2 стрелецтар биҫтәһе — Большая Репная (Өфөнән төньяҡ‑көнсығышҡа табан Себер даруғаһы терр‑яһында) һәм Малая Репная (Өфөнән төньяҡ‑көнбайышҡа табан Ҡазан даруғаһы терр‑яһында) билдәле була. 17 б. аҙ. стрелецтар һалдат хеҙмәтенә күсерелгәс, һалдат биҫтәләре тип атала баш‑ лай. 1604 й. Шөгөр а. янында (Өфөнән төньяҡҡа табан) батша һарайы крәҫтиәндәре яңы торамаға нигеҙ һала, ул 1621 й. алып Яңы Өфө биҫтәһе тип телгә алына. 18 б. 2‑се ярт. Нижегородка губ. граф Шереметевтарҙың алпауыт крәҫтиәндәре Соҡалаҡ й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) һул ярында Нижегородка биҫтәһенә нигеҙ һала, һуңынан торама ҡаланан көнбайышта ятҡан ерҙәргә күсерелә. 19 б. биҫтә тип халыҡтың ярлы ҡатламы йәшәгән Өфө ситендәге урамдар атала башлай: Архиерейка, Золотуха, Семи‑ нарка, Труниловка һ.б. Ө.б. артабан ҡала һыҙығына инә.
Әҙәб.: Н и г м а т у л л и н а И.В. Старая Уфа: ист.-краевед. очерк. Өфө, 2004.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
ЙӨРӘКТАУ, шихан, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Стәрлетамаҡ р‑ны Йөрәктау а. көнбайышҡа табан 1 км, Стәрлетамаҡ ҡ. төньяҡ‑көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. уң ярында урынлашҡан. Абс. бейеклеге 336 м, оҙонлоғо 1,0 км, киңлеге 0,8 км. Конус рәүешендә. Тау итәктәре аҫтында битләүҙәре текә, ҡая ташлы, һикәлтәһеҙ, ишелмәләр м‑н ҡапланған, көнбайыш битләүе текә, көньяғы — ташлы, төньяғы — урман (имән, саған) м‑н ҡапланған; төньяҡ битләүендә шишмәләр, ш. иҫ. көкөртлө шишмә, бар. Аҫҡы пермь тоҡомдарынан (составында ылымыҡтар, мәрйендәр, брахиоподтар һ.б. булған органоген эзбизташтар, фосфорит ҡатыш алевролиттар) тора. Ландшафы йыуылған ҡара тупраҡтағы төрлө үләнле‑ҡылғанлы далаларҙан, имәнлектәрҙән, һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре, ш. уҡ реликттар үҫә: Гельм астрагалы, каспий татыр үләне, шырт төклө еҙүлән, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡһ.б. үҫемлектәр. Ерән йомран, күбәләктәр (аполлон, елкәнле күбәләк, ябай үлән күбәләге һ.б.), сиңерткәләр һ.б. йәшәй.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
Башҡорт теленең фразеологияһы
Башҡорт теленең фразеологияһы — хәҙерге башҡорт теленең фразеологик составын тарихи үҫештә өйрәнеүсе тел белеме бүлеге.
Фразеология башҡорт фразеологизмдарының сығанаҡтарын тикшерә, уларҙы системаға һала, телмәрҙә ҡулланылыу законсалыҡтарын таба, уларҙың синтаксик һәм морфологик төҙөлөшөн өйрәнә, фразеологизмдар менән һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе эҙләй.
Йөкмәткеһе
Тарихы [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт теле фразеологияһын өйрәнеү буйынса тәүге тикшеренеүҙәр Башҡорт АССР-ында ХХ быуат уртаһында үткәрелә. Тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре С. Н. Моратовтың «Устойчивые словосочетания в тюркских языках» (1961), Х. Ғ. Йосоповтың «Фразеология башкирского языка» (1963), Ж. Ғ. Кейекбаевтың «Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы» (1966) тигән хеҙмәттәрендә сағылған. Был хеҙмәттәрҙә фразеологик берәмектәрҙең мәғәнәүи һәм грамматик классификацияһы бирелә, улар түбәндәге төрҙәргә бүленә: ябай фразеологик бәйләнештәр, идиоматик әйтемдәр, мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр.
З. Ғ. Ураҡсин «Фразеология башкирского языка» (1975) тигән хеҙмәтендә фразеологизмдарҙың тасуирламаларын системаға һала, семантик, грамматик һәм синтагматик анализ яһай, парадигматик һәм трансформацияланыу үҙенсәлектәрен аса, этимологияһын билдәләй. Артабан фразеологизмдарҙы өйрәнеү менән ғалимдар М. Х. Әхтәмов[1], Ғ. Ғ. Ҡаһарманов, З. М. Райымғужина, Р. Х. Хәйруллина һәм башҡалар шөғөлләнә.
Башҡорт теленең фразеологизмдары З. Ғ. Ураҡсиндың, Ф. А. Нәҙершинаның, Йосоповтың «Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек» (1973), З. Ғ. Ураҡсиндың «Русско-башкирский фразеологический словарь» (1989), «Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге» (1996; 2006) тигән һүҙлектәрендә тасуирлана һәм системаға һалына.
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙҙәрен уратып алған донъяның билдәһеҙ яҡтарын башҡорттар аңлашылған предметтар, факттар һәм күренештәр аша ҡабул иткән. Лексикала күп мәғәнәлелек менән дә шуға оҡшаш хәл бара — һүҙҙең мәғәнәһе был мәғәнәне уға оҡшаш башҡа күренештәргә күсереү юлы менән киңәйтелә. Фразеологик берәмектәр — ул төҙөлөшө һәм мәғәнәһе яғынан ойошҡан, нығынған, телмәрҙә әҙер килеш ҡулланыла торған хис-тойғоло, образлы һүҙбәйләнештер. Фразеологик берәмек кәмендә ике һүҙҙән тора һәм ғәҙәттә бер төшөнсәне белдерә: төпһөҙ кәмәгә ултыртыу — алдау, ҡара бауыр — мәкерле, типһә тимер өҙөрҙәй — көслө.
Фразеологик берәмектәр уларҙың составындағы һүҙҙәрҙең мәғәнәләре буйынса өс төркөмгә бүленә:
1. Фразеологик берекмә – мәғәнәһе уны барлыҡҡа килтергән һүҙҙәр мәғәнәһе менән бәйләнмәгән хис-тойғо биҙәге хасил итә. Бындай фразеологик берәмектәрҙең тура мәғәнәле ише булмай. Мәҫ., сүптән сүмәлә яһау — арттырыу, шаштырыу; ауыҙын асһа, үпкәһе күренә — үтә фәҡир, алланың ҡашҡа тәкәһе — аҡыл һәм башҡа берәй сифат менән башҡаларҙан айырылып тороу.
2. Фразеологик берлек — тура мәғәнәле һүҙбәйләнештән барлыҡҡа килеп, хәҙер күсмә мәғәнәлә генә ҡулланыла торған фразеологик берәмек. Тура мәғәнәлә ул ирекле һүҙбәйләнеш булып ҡала, фразеологик берәмек булмай. Мәҫәлән, күккә күтәреү — маҡтау, бил бөгөү — ауыр эш башҡарыу, тишек кәмәгә ултыртыу — алдау, аяҡ һуҙыу — үлеү.
3. Фразеологик ҡушылма — составына ингән һүҙҙәрҙең береһе тура мәғәнәлә лә, күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла ала торған тотороҡло һүҙбәйләнеш. Мәҫ., йөрәкле — тура мәғәнәһе «йөрәге бар», күсмә «батыр». Был һүҙ арыҫлан йөрәкле, ҡуш йөрәкле тигән фразеологик берәмектәрҙә лә ҡулланыла. Йәнә һүҙ бутҡаһы, ярыҡ барабан, ҡанат аҫтына алыу, йөҙгә ҡара яғыу кеүек һүҙбәйләнештәр ошо төркөмгә инә.
Башҡорт телендә фразеологизмдар яһалыу башлыса рәүеш, төҫ, тәм, еҫ, холоҡ, хәрәкәтләнеү һ. б. оҡшашлығын метафорик сағыштырыу һөҙөмтәһендә бара. Яҙыу һәм һөйләү телендә фразеологик берәмектәр телмәрҙе байыта, ьиҙәй, фекерҙе образлы бирергә ярҙам итә.
Башҡорт телендәге фразеологизмдар килеп сығышы яғынан түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
- Тел-ара фразеологик тиңдәштәр. Бындай фразеологизмдарҙың күбеһе рус теленән үҙләштерелгән, улар ике телдә лә ҡулай ҡулланылышлы булып тора. Русса: черт возьми – башҡ. ен (шайтан) алғыры «бик ныҡ йән көйөү, асыу килеү»; русса: черт знает что – башҡ. шайтан белһен – «нисек булғаны билдәһеҙ, берәй төрлө», аҡҡош йыры (лебединая песнь), беренсе ҡарлуғас (первая ласточка), һыуҙан ҡоро сығыу (выйти сухим из воды) һ. б.
Тел-ара тиңдәштәр араһында ғәҙәти булмаған варианттар ҙа осрай, әйтәйек, бер телдең фразеологик берәмегендә фольклор образы бар, икенсеһенекендә юҡ. Русса: днем с огнём не сыщешь — башҡ.: эт менән эҙләһәң дә таба алмаҫһың, йәғни «юғалған, һис табырлыҡ түгел». Башҡорт фразеологизмдарында, руссанан айырмалы, эт образы осрай. Русса: с горем пополам — башҡ.: эт бәләһе менән, йәғни «нисек етте шулай», русса: драть (лупить) как сидорову козу — бер ҡат тиреһен тунау, йәғни «кемделер аяуһыҙ туҡмау».
Ҡайһы бер фразеологик тиңдәштәр лексик йәһәттән йә образдары менән бер-береһенә тулыһынса тап килеп бөтмәй. Мәҫәлән, русса: заячья душа — башҡ. ҡуян йөрәк; русса: воробью по колено — башҡ. тауыҡ тубығынан, йәғни «бик һай» мәғәнәһендә. Был осраҡтарҙа фразеологизмдарҙың мәғәнәһе тап килһә лә, лексик яҡтан тулы тап килеү юҡ.
- Дөйөм төрки берлек осоронда барлыҡҡа килгән уртаҡ төрки фразеологик тиңдәштәр.
- Башҡорт фразеологизмдары. Улар башҡорт халҡының матди һәм рухи тормошо, уның тарихы, мәҙәниәте, психологияһы менән бәйләнгән һәм тик башҡорт телендә ҡулланыла.
Был фразеологизмдар араһында мифологияға, дини күҙаллауҙарға — айыу майы һөртөү; тарихҡа — Әндрәй ҡаҙнаһы; яҙыуға — ләм-мим өндәшмәү (ләм һәм мим — ғәрәп хәрефтәре); хайуандарҙың ҡылығына оҡшатыуға — эт менән бесәй кеүек, фольклорға бер бите ай, бер бите көн бәйлеләре бар.
Башҡорттарҙа йылҡы малы бик абруйлы һаналған, шунлыҡтан атты ҡатнаштырған фразеологизмдар йыш осрай: ат башынан алыу — «ҡунаҡтарҙы хөрмәтләп ҡаршы алыу»; ат ҡолонлатып (йөрөү, һөйләү) — «эште бик оҙаҡ эшләү, бик яй ҡыланыу»; ат башындай — «бик ҙур»; атлы барып йәйәү ҡайтҡан — «тормошҡа ашмаған хыял».
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ураксин З. Г., Фразеология башкирского языка. изд. Наука, Москва, 1975.
Ураҡсин З. Ғ. Урыҫса-башҡортса фразеологик һүҙлек. 1989.
Ураҡсин З. Ғ. Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. 1996, 2006.
Юсупов Х. Г. Фразеология башкирского языка. Под ред. Г.Г. Саитбатгалова. Уфа, 1963.
Йосопов Х. Ғ. Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек. 1973.
Раемгужина З. М. Языковая картина мира в башкирской фразеологии. Уфа, 2002.
Хайруллина Р. Х. Фразеологическая картина мира: от мировидения к миропониманию. Уфа, 2000.


text:
Әһәмәниҙәр дәүләте
Әһәмәниҙәр державаһы (бор. фарс. Ariyānām Xšaçam) — Азияла б. э. т. VI—IV быуаттарҙа фарсы Әһәмәни ырыуы төҙөгән дәүләт. Б. э. т. VI аҙағына Әһәмәни державаһының сиктәре көнсығышта Инд йылғаһынан алып көнбайышта Эгей диңгеҙенә, көньяҡта Нилдың беренсе һикәлтәһенән төньяҡта Кавказ аръяғына тиклем йәйрәп ятҡан[1].
Йөкмәткеһе
Дәүләт тарихына ҡағылышлы сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бабил сығанаҡтарында (Кир манифесы, Бабилдың ҡолауы йылъяҙмаһы) Кир II батша осорондағы ваҡиғалар һүрәтләнә. Кирҙың Пасаргад эргәһендәге яҙмалары иң боронғо тәүсығанаҡ булып тора. Дарий батшаның Беһистун шына яҙыуҙары иң күләмле һәм ҡиммәтле һанала. Персеполь, Суза һарайҙарының диуарҙарында, Ван күле эргәһендә, Мысырҙағы Суэц эргәһендә, Наҡш-Рөстәмдә ҡаяға уйылған Дарий I төрбәһендә башҡа яҙыуҙар ҙа бар. Ғәҙәттә Әһәмәниҙәр яҙыуҙары өс телдә: боронғо фарсы, элам һәм бабил телдәрендә булған. Меңдәрсә балсыҡ таҡтанан торған авхив 1933—1934 йылдарҙа Персеполдә табыла. Табылған архив документтарының күбеһе — элам телендә, Әһәмәниҙәр дәүерендә үк халыҡ-ара аралашыу теле булып йөрөгән арам телендәгеләре лә бар. Элефант папирустары әһәмәндәрҙең Мысырҙағы хәрби колониялары тураһында һөйләүсе ҡыҙыҡлы документтар булып тора[2]. Фарсылар тураһында мөһим мәғлүмәттәрҙе грек тарихсылар ҡалдырған. Рәсми фарсы сығанаҡтарынан, грек-фарсы һуғышы ҡатнашыусылары яҙмаларынан һәм фарсыларҙың үҙҙәре һөйләгәндәрҙән мәғлүмәт алған Геродоттың хеҙмәте айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә. Дәүләттең төрлө өлкәләрен һүрәтләгән һәм был өлкәләр тураһында этнографик, географик белешмәләр яҙып ҡалдырған Ксенофонттың мәғлүмәттәре лә ифрат ҡиммәтле һанала[3].
Фарсыларҙың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фарсылар — Иранға б. э. т. XV быуаттарҙа Кавказ ашамы, Урта Азия ашамы килгән иран телле ҡәбиләләрҙең береһе. Б. э. т. IX быуат аҙағында фарсы ҡәбиләләре төркөмө Элам сигендә торлаған, унан һуң Кермандағы һәм Фарстағы киң биләмәләрҙә төпләнгән[1].
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әһәмәниҙәр дәүерендә Фарсы империяһы территорияһы Греция менән Ливиянан Һиндостанға тиклемге ерҙәрҙе алып торған. Әһәмәни империяһының халҡы һаны 25 миллиондан сама менән 50 миллионға тиклем булған, был б. э. т. V—IV быуаттарҙа Ер йөҙөндә йәшәгән кешеләрҙең яртыһын тәшкил иткән. Б. э. т. 521 йылда дәүләт 20 хәрби-административ округҡа (сатраплыҡҡа— бор. фарс. xšaθra) бүленгән, һәр береһенең башында сатраптар (бор. фарс. xšaθrapāvan) торған. Фарсылар буйһондорған батшалыҡтар (Мидия, Лидия, Яңы Бабил, Мысыр, Бактрия) төп сатраплыҡ статусын алған. Уларҙың эске бүлектәре кесе сатраплыҡ статусында булған. Сатраплыҡтарҙың бер өлөшө (мәҫәлән, Саҡтар сатраплығы, һинд сатраплыҡтарының бер өлөшө, Нубия, Фракия, Колхида) империя провинцияһы тип һаналһа ла, бер ҡасан да фарсылар идаралығында булмаған.
Сатраплыҡтар исемлеге (йыл һайын түләнгән яһаҡ күләмен күрһәтеп) түбәндәге таблицала бирелә[4][5][6][7][8][9][10].
Әһәмәниҙәр державаһының яуланмалары һәм һәләкәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Б. э. т. 550 йыл — Мидия яулана.
- Б. э. т. 549 йыл тирәһе — фарсылар Эламды тотошлайы менән ала[16].
- Б. э. т. 549—548 йыл — фарсылар Парфияны, Гирканияны ала, йәнә әүәл Мидия составына ингән Әрмәнстанды ла буйһондорғандарҙыр[16].
- Б. э. т. 547 йыл — Крёз етәкселегендәге Лидия ғәскәрҙәрен Кир ҡыйрата. Лидия, Ликия һәм Иония айырым провинцияларға әйләнә[17].
- Б. э. т. 539 йыл — Опис ҡалаһы янында, Тигр йылғаһында, Бабилия батшаһы Набонидтың улы Белшаруцур командалығы аҫтындағы бабил ғәскәре фарсылар тарафынан ҡыйратыла. Бабил батшалығы формаль рәүештә һаҡланып ҡала, әммә Бабил ҡалаһы фарсы батшаһының резиденцияһына әүерелә. Кир II «Бабил батшаһы, илдәр батшаһы» тигән титул ала. Бабилиялағы беренсе наместник итеп уның улы Камбиз II ҡуйыла.
- Б. э. т. 525 йыл — Пелусий тигән Мысыр ҡалаһы янында фарсы һәм мысыр ғәскәрҙәре бәрелешә. Мысырҙар еңелә, Саис ҡалаһы менән Мысыр флоты фарсыларға тапшырыла. Камбиз II рәсми рәүештә Мысыр батшаһы тип иғлан ителә һәм уға «Мысыр батшаһы, илдәр батшаһы» тигән титул бирелә[18].
- Б. э. т. 484 һәм 482 йылдар — Бабилда фарсы власына ҡрашы ихтилалдар. Шамаш-эрибу Бабил батшаһы тип иғлан ителә, әммә ихтилал фарсы ғәскәре тарафынан баҫтырыла. 12 талант саф алтындан ҡойолған илаһ Бэла-Мардук һынын фарсылар Бабилдан алып сыға ла иретеп ала. Бабилияның үҙаллылығы һәм Бабилия гражданлығы бөтөрөлә. Бабилия Ассирия сатраплығының бер өлөшө булып ҡала, ә бойондороҡло территориялар булған Фәләстин менән Сүриә айырым сатраплыҡ итеп айырыла[17].
- Б. э. т. 480 йыл — Грецияға Ксеркс ғәскәре баҫып инә.
- Б. э. т. 404 йыл — Мысыр Фарсы империяһынан айырылып сыға һәм XXIX династия фирғәүендәре менән бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙә (б. э. т. 404—343).
- Б. э. т. 401—400 йылдар — Фарсы империяһында Артаксеркс II Мнемон менән уның тәхеткә дәғүә иткән ҡустыһы араһында көрәш бара.
- Б. э. т. 334 йылда Македония батшаһы Искәндәр Зөлҡәрнәй Әһәмәниҙәр дәүләтенә баҫып инә. Дарий III батша еңелә башлай.
- Б. э. т. 331 йылда Гавгамел эргәһендәге хәл иткес яуҙан һуң Фарсы державаһы ҡолай. Элекке империяның илдәре һәм халыҡтары Бөйөк Искәндәргә буйһона.
Әһәмәниҙәр армияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әһәмәниҙәр державаһының барлыҡҡа килеүендә һәм йәшәүендә Кир II төҙөгән ғәскәр ифрат ҙур әһәмиәткә эйә була. Ил хәрби топархияларға бүленгән була. Ғәскәр кавалериянан (asabara) һәм пехотанан (pasti) тора[18]. Хәрби яу арбалары махсус тәғәйенләнештәге ҙур булмаған подразделениелар рәүешендә файҙаланыла. Армияның үҙәген «үлемһеҙҙәр» отряды менән батшаның атлы гвардияһы тәшкил итә. Мең «үлемһеҙ» батшаның шәхси йәнһаҡсыһы булып тора. Унлы система буйынса төҙөлгән армия подразделениелары кавалеристарға, һөңгөсөләргә һәм уҡсыларға бүленә[19].
Әһәмәниҙәрҙең мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әһәмәниҙәр империяһы бик ҙур булғанлыҡтан, мәҙәниәт тә төрлө була. Фарсы аҡһөйәктәре зәртүштилек (зороастризм) динендә була һәм куб рәүешле ҡорамдарҙа (Зәртүшт ҡәғбәһе) утҡа табына. Боронғо Ҡояш культы ла йәшәй (Митраға табыныу). Геродот хәбәр итеүенсә, фарсыларҙың илаһ һындарына табыныу йә булмаһа күп һанлы ҡорамдар төҙөү ғәҙәте булмай. Урындағы халыҡтарға түҙемле мөнәсәбәт хөкөм һөрә. Фарсы аҡһөйәктәре, эламдарҙан күреп, монументаль ҡоролмалар менән мауыға. Архитектурала барельефтар һәм колонналарға өҫтөнлөк бирелә.
Берҙәм рәсми тел булмай (Беһистун яҙыуҙары). Боронғо фарсы теленән тыш (ул шына яҙыуы менән яҙылған) финики яҙмалы арам теле таралған була[20].
Әһәмәниҙәр династияһынан Фарсия батшалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әһәмәниҙәр ырыуы пасаргад ҡәбиләһенән сыҡҡан була. Ксеркс I-гә тиклемге фарсы батшалары шәжәрәләрендә үҙҙәрен «Әһәмәниҙәр» ырыуынан, «парса» һәм «арья» ҡәбиләһенән тип билдәләй[2]. Монархтарҙың титулдары — бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, Фарсия батшаһы, илдәр батшаһы. Рус тарихында әһәмәни батшаларын уларҙың исемдәренең грек варианты менән йөрөтөү ҡабул ителгән. Түбәндәге исемлектә был исемдәрҙең дөйөм ҡабул ителгән эллинса формаһы һәм фарсыса төп нөсхәһе бирелгән:
- Ахемен (башҡ. Әһәмән) — Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—б. э. т. 675
- Теисп — Чишпиш (Čišpiš) б. э. т. 675—640
- Ариарамна — Ариарамна (Ariyāramna) б. э. т. 640 — ?
- Кир I — Куруш I (Kuruš I) б. э. т. 640—580
- Камбиз I — Камбуджия I (Kambūjiya I) б. э. т. 580—559
- Бөйөк Кир II — Куруш II (Kuruš II) б. э. т. 559—530, Фарсы империяһын нигеҙләгән, яуҙа Массагеттар тарафынан үлтерелә
- Камбиз II — Камбуджия II (Kambūjiya II) б. э. т. 530—522, үҙенә үҙе ҡул һалып үлә
- Дарий I — Дараявахуш I (Dārayavahuš I) б. э. т. 522—486
- Ксеркс I — Хшаяршан I (Xšayāršā I) б. э. т. 486—464
- Артаксеркс I — Артахшатра I (Artaxšaçā I) б. э. т. 464—424
- Ксеркс II — Хшаяршан II (Xšayāršā I б. э. т. 424
- Согдиан (башҡ. Соғдиан) — Согдъяна (Sogdyāna) б. э. т. 423
- Дарий II — Дараявахуш II (Dārayavahuš II) б. э. т. 423—404
- Артаксеркс II — Артахшатра II (Artaxšaçā II) б. э. т. 404—358
- Артаксеркс III — Артахшатра III (Artaxšaçā III) б. э. т. 358—337
- Артаксеркс IV — Артахшатра IV (Artaxšaçā IV) б. э. т. 337—335
- Дарий III — Дараявахуш III (Dārayavahuš III) б. э. т. 335—330
- Артаксеркс V Бесс — Артахшатра V (Artaxšaçā V) б. э. т. 330—329.
Б. э. т. 329 йылда Фарсы империяһы Бөйөк Искәндәр Зөлҡәрнәй тарафынан яулап алына һәм юҡҡа сыға.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 История Ирана / М. С. Иванов. — М.: МГУ, 1977. — С. 488.
- ↑ 2,0 2,1 М. М. Дьяконов. Очерк истории древнего Ирана. — М., 1961.
- ↑ Н. В. Пигулевская. История Ирана с древнейших времён до конца 18 в.. — Л., 1958.
- ↑ История (Геродот), 3:90-94
- ↑ John William Humphrey, John Peter Oleson i Andrew Neil Sherwood: «Grčka i rimska tehnologija» (Greek and Roman technology), str. 487.
- ↑ Robin Waterfield i Carolyn Dewald: «Herodot — Povijesti» (Herodotus — The histories), 1998., str. 593.
- ↑ «Krezov Život» (Life of Crassus), Sveučilište u Chicagu
- ↑ Darel Engen: «Gospodarstvo antičke Grčke» (The Economy of Ancient Greece), EH.
- ↑ Darije Veliki: popis satrapija s odgovarajućim porezima (Livius.org, Jona Lendering)
- ↑ Talent (unitconversion.org)
- ↑ И. Дьяконов «История Мидии», стр. 355, 1956
- ↑ И.
- ↑ James R. Russell «Zoroastrianism in Armenia», chapter 2 «Armenia from the Median Conquest to the Rise of the Artaxiads».
- ↑ Дж.
- ↑ Ahemenidska Arabija (enciklopedija Iranica, M. Dandamayev)
- ↑ 16,0 16,1 История Востока. Восток в древности / Р. Б. Рыбаков. — М.: Восточная литература, 2002. — Т. 1.
- ↑ 17,0 17,1 Куликан Уильям. Персы и мидяне. Подданные империи Ахеменидов. — М.: Центрполиграф, 2002.
- ↑ 18,0 18,1 А. Н. Бадак. Всемирная история. Век железа. — Минск: Харвест, 2003. — Т. 3.
- ↑ Р.Фрай. Культура народов востока. Наследие Ирана. — М.: Восточная Литература, 2002.
- ↑ Культура и религия в державе Ахеменидов
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. Под ред. Дж. Бордмэна и др. Пер. с англ. А. В. Зайкова. М.: Ладомир, 2011. 1112 стр. — ISBN 978-5-86218-496-9
- Гафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история — Душанбе: Ирфон, 1989. — 371+379 б.
- Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1985. — 319 б. — 10 000 экз.
- История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1958. — 390 б.
- 550 йылда барлыҡҡа килгәндәр
- 330 йылда юҡ булғандар
- Афғанстан тарихында дәүләттәр
- Греция тарихы:Дәүләттәр
- Һиндостан тарихында дәүләттәр
- Пакистан тарихында дәүләттәр
- Төркиә тарихында дәүләттәр
- Үзбәкстан тарихындағы дәүләттәр
- Әзербайжан тарихында дәүләттәр
- Ахеменидтар державаһы
- Азия империялары
- Африка империялары
- Европа империялары
- Боронғо донъя тарихи дәүләттәре
- Мысыр тарихы
- Ираҡ тарихы
- Иран тарихы
- Тажикстан тарихы


text:
Туҡыма (биология)
Туҡыма — килеп сығыштары уртаҡ, төҙөлөштәре һәм үтәгән функциялары менән бер-береһенә оҡшаш булған бик күп һандағы күҙәнәктәр һәм күҙәнәк-ара матдә йыйылмаһы ул.
Тере организм туҡымалары төҙөлөшөн өйрәнгән фән гистология тип атала.
Ағзалар төрлө туҡымаларҙан тора.
Йөкмәткеһе
Хайуандарҙың туҡыма төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуан туҡымалары түбәндәге төрҙәргә бүленә[1]:
- эпителий(организмды тыштан ҡаплап тора, тән ҡыуышлыҡтарын һәм эске ағзаларҙы көпләй, эске һәм тышҡы секреция биҙҙәре составына инә.
- тоташтырғыс туҡыма
- нервы туҡымаһы
- мускул туҡымаһы
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуан туҡымаларын төп дүрт төркөмгә бүлеп йөрөтәләр.
- Эпителиаль (япма) туҡымалар тәндең тышҡы япмаларын барлыҡҡа килтерәләр һәм эске ағзаларҙың күп ҡыуышлыҡтарын ҡаплап торалар.
- Тоташтырғыс туҡымалар төҙөлөштәре һәм функциялары яғынан төрлөләр. Уларҙың берәүҙәре ағзалар эсендә йәки улар араһында ҡатлауҙар барлыҡҡа килтерә.
Икенсе берәүҙәре, мәҫәлән, һөйәк һәм кимерсәк туҡымалары, таяныу функцияһын үтәй.
- Мускул туҡымалары организмдә хәрәкәт функцияһын үтәй. Был туҡымалар — һөлдә мускулдарының һәм эске ағзалар мускулдарының төп туҡымалары.
- Нервы туҡымаһы баш һәм арҡа мейеләренең төп массаһын төҙөй.
Төрлө туҡымаларҙы теләһә ниндәй ағзала табып була. Мускулдар һөйәктәргә тоташтырғыс туҡыманан торған аҡ төҫтәге тығыҙ һәм һығылмалы тарамыштар ярҙамында беркетелгән.
Тышҡы яҡтан мускул үтә күренмәле, шулай уҡ тоташтырғыс туҡыманан торған йоҡа тиресә менән ҡапланған. Әгәр был тиресәне әрсеп алһаң, мускулдың күп кенә шәлкемдәрҙән торғанлығы күренә.
Шәлкемләрҙең һәр береһе тышҡы тиресәгә оҡшаш тиресә менән ҡапланған. Был шәлкемде тағы ла вағыраҡ өлөштәргә айырырға мөмкин. Иң нескә мускул шәлкемен айырып алыуы ҡыйыныраҡ. Ләкин махсус инструменттәр ярҙамында уны ла айырым үтә нәҙек мускул сүстәренә бүлгеләүгә ирешелә. Был сүстәр мускул туҡымаһын барлыҡҡа килтерә.
Эпителиаль туҡымалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эпителиаль туҡымаларҙа күҙәнәктәр бер-береһенә тығыҙ тейеп торалар. Күҙәнәк-ара матдә бик аҙ үҫешкән булғанлыҡтан, уны күреү ҡыйын. Микробтарға, саң бөртөктәренә һәм зарарлы матдәләргә организм эсенә күҙәнәктәрҙең тотош ҡатлауы аша үтеп инеүе еңел түгел.
Йыш ҡына эпителиаль туҡыма күҙәнәктәрҙең күп һандағы ҡатлауҙарынан төҙөлә. Бындай туҡыма уның аҫтында урынлашҡан ағзаларҙы яҡшы һаҡлай.
Эпителиаль күҙәнәктәр, зарарлы тышҡы тәьҫирҙәргә дусар булып, күп һанда һәләк булалар. Шул сәбәпле улар тиҙ үрсеү һәләтлелегенә эйә: үлгән күҙәнәктәр яңылары менән алмашына бара.
Мәҫәлән, тиренең өҫкә күҙәнәктәре бер туҡтауһыҙ һәләк булалар һәм ҡубып төшәләр. Уларҙы тиренең тәрәнерәк ятҡан ҡатлауының күҙәнәктәре үрсегәндә барлыҡҡа килеүсе яңы күҙәнәктәр алмаштыра.
Биҙҙәрҙе барлыҡҡа килтереүсе эпителиаль туҡымалар төрлө шыйыҡлыҡтар: шайыҡ биҙҙәре—шайыҡ, тир биҙҙәре—тир, йәш биҙҙәре йәш бүлеп сығаралар.
Тоташтырғыс туҡымалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тоташтырғыс туҡымаларҙа күҙәнәктәр, ғәҙәттә, бер-береһенә тейеп тормайҙар. Улар араһында күҙәнәк-ара матдәһе күп була.
Кәүшәк тоташтырғыс туҡымала был матдә сүстәр рәүешендә була. Улар араһында айырым күҙәнәктәр таралышып урынлашҡандар. Бындай туҡыма, мәҫәлән, тиренең эпителиаль туҡымалары ҡатлауы аҫтында бар. Ул тирене һуҙылыусан һәм һығылмалы итә.
Мускул тиресәләре, шулай уҡ тарамыштар, кимерсәктәр һәм һөйәктәр тоташтырғыс туҡыманың төрлө төрҙәренән төҙөлгәндәр. һөйәк туҡымаһындағы күҙәнәк-ара матдә бик ҡаты һәм ныҡ була.
Тоташтырғыс май туҡымаһы күҙәнәктәрендә май запастары тупланған була. Был туҡыма, мәҫәлән, тире аҫтында урынлашҡан.
Ҡан һәм лимфа ла тоташтырғыс туҡыма булып торалар. Уларҙың күҙәнәк-ара матдәһе шыйыҡ була.
Тоташтырғыс туҡыманың төп функцияһы күҙәнәк-ара матдәгә бәйләнгән.
Мускул туҡымалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мускул туҡымалары мускул сүстәренән тора.
һөлдә мускулдарының сүстәре сәс бөртөгөнән сама менән биш тапҡыр нәҙегерәк. Шунлыҡтан уларҙы микроскоп аша ғына күреп була. Ләкин уларҙың оҙонлоҡтары 10—12 сантиметрға етә. һөлдә мускулының сүсе күп һанда оҙонса ядролары булған цитоплазманан тора. Цитоплазма, эсендә бик нәҙек ептәр һуҙылып киткән. Был ептәр тартылырға, йәғни ҡыҫҡарырға һәм йыуанайырға, һәләтлеләр.
Микроскоп аша ҡарағанда, был туҡыманың сүстәрендә арҡырыға һуҙылған һыҙаттар була (яҡты һәм төҫлө һыҙаттар сиратлашып килә). Шунлыҡтан һөлдә мускулдарын төҙөүсе туҡыма арҡыры буйлы мускул туҡымаһы тип йөрөтөлә.
Эске ағзаларҙың, мәҫәлән, ашҡаҙандың, эсәктәрҙең, мускулдары туҡымаһын төҙөүсе күҙәнәктәрҙең төҙөлөшө башҡаса.
Уларҙың оҙонлоғо ни бары 0,1 мм самаһы. Бындай күҙәнәктең цитоплазмаһында бер ядро һәм тартылыусан ептәр урынлашҡан була.
Эске ағзалар мускулдарының сүстәрендә арҡыры һыҙаттар булмай. Шунлыҡтан был туҡыма шыма мускул туҡымаһы тип йөрөтөлә.
Йөрәк мускулы ғына был йәһәттән башҡаларҙан айырылып тора. Ул үҙенә башҡа төҙөлөшлө арҡыры буйлы туҡыманан төҙөлгән (йөрәктең арҡыры буйлы мускулатураһы). Йөрәк мускулдарының сүстәре үрелгән тармаҡтарҙан тора.
Бөтә мускул туҡымалары дөйәм үҙсәнлектәргә эйә. Мускул сүстәре цитоплазмаһындағы ептәр, ҡыҫҡарып һәм йыуанайып, уларҙың тартылыуын тыуҙыралар. Был ваҡытта бөтә мускул үҙе лә тартыла.
Мускул туҡымаһына ниндәй ҙә булһа берәй куҙғыу — механик (пинцет менән семтеп алыу йәки сәнсеү), химик (кислота тамыҙыу), температура (эҫе әйбер тейҙереп алыу), электрик (ток тәьҫире) ҡуҙғыу тәьҫир итһә, мускулда ярһыу тип аталған ҡатмарлы биологик реакция хасил була.
Мускул туҡымаһының тартылыуы — унда барыусы ярһыу процесенең сағылышы ул. Ҡуҙғыуҙар тәьҫире туҡталғандан һуң, мускул бушанып ҡала. Уның оҙонлоғо элекке хәленә ҡайта.
Ярһыусанлыҡ һәм тартылыусанлыҡ — мускул туҡымаһының төп үҙсәнлектәре ул.
Нервы туҡымаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нервы туҡымаһын төҙөүсе күҙәнәктәр нейрондар тип аталалар. Нейрон тәндән һәм цитоплазма үҫентеләренән тора. Нейрон тәнендәге цитоплазмала бәләкәй ядролы ядро урынлашҡан.
Нейрон үҫентеләренең береһе, ғәҙәттә, башҡаларынан оҙонораҡ була. Уны аксон тип атайҙар. Уның осо тармаҡтарға айырыла.
Бындай үҫентеләр шул тиклем нәҙек була, уларҙы тик микроскоп аша ғына күрергә мөмкин. Шулай уҡ, йыш ҡына шаҡтай оҙон булалар. Оҙонлоҡтары 1 метрға тиклем етергә мөмкин.
Унан тыш, нейрондың тәненән бик күп тармаҡтарға айырылған бер йәки бер нисә ҡыҫҡа үҫенте сығып китә. Уларын дендриттар тип атайҙар. Үҫентеләренең формаһы һәм һаны яғынан нейрондар төрлө-төрлө була.
Нейрондарҙың тәндәре башлыса арҡа һәм баш мейеләрендә, йәғни үҙәк нервы системаһында урынлашҡан. Уларҙың тупланмалары баш һәм арҡа мейеләренең һоро матдә тип йөрөтөлгән матдәһен барлыҡҡа килтерә.
Үҙәк нервы системаһынан ситтә лә нейрондар тәндәренең бәләкәйерәк тупланмалары осрай. Улар нервы төйөндәре тип аталалар.
Нейрондарҙың берәүҙәренең оҙон үҫентеләре үҙәк нервы системаһының үҙендә ҡала. Улар баш һәм арҡа мейеләренең аҡ матдәһен барлыҡҡа килтерәләр.
Башҡа нейрондарҙың оҙон үҫентеләре шәлкемдәргә — үҙәк нервы системаһынан сығып китеүсе нервыларға йыйылалар. Үҙәк нервы системаһынан алыҫлаша барған һайын, эре нервылар нәҙегәйгәндән-нәҙегәйеп нервыларға тармаҡланалар. Был нервылар бөтә ағзаларға үтеп инәләр.
Әгәр нервыны ҡуҙғытһаң (мәҫәлән, электр тогы менән), унда ярһыу тыуа. Был ярһыу мускулға тапшырыла һәм уның тартылыуын тыуҙыра. Күҙгә төшкән сүп тыуҙырған ҡуҙғыуҙан йәш биҙҙәрендә күҙ йәше бүленеп сыға. Нервы туҡымаһының төп үҙсәнлектәре — ярһыусанлыҡ һәм үткәреүсәнлек.
Үҫемлектәрҙең туҡыма төрө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлек туҡымалары түбәндәге төрҙәргә бүленә:
- яһаусы (меристема).
- япма туҡыма
- механик туҡыма
- абсорбцион туҡыма
- Төп туҡыма: фотосинтезлаусы (ассимиляцион), запаслаусы
- үткәреүсе.
- секреция.
- аэренхима
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр батшалығын ике ваҡ батшалыҡҡа: түбән төҙөлөшлө үҫемлектәргә һәм юғары төҙөлөшлө үҫемлектәргә бүләләр. Төп айырма: түбән төҙөлөшлө үҫемлектәрҙә туҡыма һәм органдар булмай. Йәғни, күҙәнәктәре махсуслашмаған.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлек организмының һәр күҙәнәге ниндәй туҡыма составына инеүенә ҡарап, билдәле бер функция үтәй. Күҙәнәктең төҙөлөшө уның функцияһына ярашлы була.
Үҫемлектең ҡайһы бер күҙәнәктәре эсендәге тере матдәләр үлеп бөтөп, уның тик тышсалары ҡалғас ҡына үҙҙәренең төп функцияһын үтәй. Үҙағас көпшәләре шундайҙарға инә.
Төҙөлөштәре бер-береһенә оҡшаш булып, бер үк функция үтәүсе күҙәнәктәр төркөмө туҡыма тип атала.
Үҫемлектәрҙең органдары төрлө туҡымаларҙан тора. Мәҫәлән, тамыр осондағы туҡыма аҙмы-күпме берҙәй төҙөлөшлө күҙәнәктәрҙән тора.
Уларҙың һәр береһенең цитоплазмаһы, эре ядроһы һәм йоҡа тышсаһы бар. Был күҙәнәктәр өҙлөкһөҙ бүленеп, тамырҙың төрлө туҡымаларының яңы күҙәнәктәрен барлыҡҡа килтерә. Күҙәнәктәре өҙлөкһөҙ бүленеп торған туҡыманы яһаусы туҡыма тип атайҙар.
Камбий — шулай уҡ яһаусы туҡыма. Камбий күҙәнәктәренең бүленеүе һөҙөмтәһендә йүкәлектең һәм үҙағастың яңы ҡатламдары барлыҡҡа килә. Был юл менән һабаҡ йыуанлыҡҡа үҫә.
Үҫемлектең төрлө органдарындағы туҡымаларҙың икенсе төркөмө — япма туҡымалар. Япма туҡымаларға тиресә менән кигермәк инә.
Тиресәнең тере күҙәнәктәре бер-береһенә тығыҙ тейеп тора, уларҙың тышсалары ҡалынайған. Тиресә күҙәнәктәре араһында ауыҙсалар бар.
Кигермәктең күҙәнәктәре үле. Уларҙың тышсалары һыуҙы ла, һауаны ла үткәрмәй. Был туҡымалар үҫемлекте тышҡы мөхиттең уңайһыҙ тәьҫиренән һаҡлай. Мәҫәлән, дымдың артыҡ күп парға әйләнеүенә, үҫемлек эсенә зарарлы микроорганизмдарҙың үтеп инеүенә кәртә булып тора. Үҫемлектәрҙең күбеһендә тиресәһе май һымаҡ матдә йәки балауыҙ һымаҡ ҡуныҡ менән ҡапланған.
Үҙағас менән йүкәлектең төп функцияһы — үҫемлектең бөтә органдарына ла матдәләр үткәреү. Шуға күрә уларҙы үткәреүсе туҡыма тип атайҙар.
Үҙағас көпшәләре һыуҙы һәм унда эрегән минераль матдәләрҙе үткәрә.
Йүкәлектең иләк һымаҡ көпшәләре буйлап органик матдәләр эретмәһе хәрәкәт итә.
Һабаҡтың үҙәге, ҡабыҡтың йүкәлеккә яҡын торған эске күҙәнәктәре, тамыр ҡабығы һәм емештәрҙең һутлы күҙәнәктәре һаҡлаусы туҡыманан барлыҡҡа килгән. Ул ғәҙәттә, күҙәнәк аралығына бай була. Был туҡыма күҙәнәктәрендә туҡлыҡлы матдәләр запасы туплана.
Япраҡтарҙың һәм йәш һабаҡтарҙың йәшел күҙәнәктәрендә фотосинтез бара. Бындай туҡымаларҙы фотосинтезлаусы туҡымалар тип атайҙар.
Механик туҡыма үҫемлек органдарына ныҡлыҡ бирә. Улар бик ҡалын тышсалы күҙәнәктәрҙән тора. Был туҡыманың күҙәнәктәре үҫемлектең һөлдәһен барлыҡҡа килтерә.
Улар һабаҡта тоташ ҡатлам булып йәки бер-береһенән күпмелер алыҫлыҡта ятҡан айырым-айырым бау рәүешендә урынлашыуҙары мөмкин.
Япраҡтарҙағы механик туҡыма күҙәнәктәре йыш ҡына үткәреүсе туҡыма күҙәнәктәре тирәһендә урынлаша. Улар менән бергә япраҡ һеңерсәләрен барлыҡҡа килтерә.
Йүкәлек менән үҙағастың айырым күҙәнәктәре йәки күҙәнәк төркөмдәре механик туҡыма күҙәнәктәренә хас төҙөлөшлө була. Был күҙәнәктәр ағасланған ҡалын тышсалы оҙон сүстәр рәүешендә була. Шуға күрә уларҙы йүкәлек һәм үҙағас сүстәре тип атайҙар.
Шулай итеп, сәскәле үҫемлектәрҙең тәне төрлө туҡымаларҙан: япма, фотосинтезлаусы, үткәреүсе, һаҡлаусы, механик туҡымаларҙан тора. Уларҙың бөтәһе лә яһаусы туҡыманан барлыҡҡа килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Гаврилов Л. Ф., Татаринов В. Г. Анатомия: Учебник. — 2-е изд. перераб. и доп. — М.: Медицина, 1986. — 368 с.


text:
- Подробности
- Просмотров: 523
АЙЫУ СИҢЕРТКӘҺЕ (Saga pedo), тура ҡанатлылар отрядының ысын сиңерткәләр ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Европала, Төньяҡ Ҡаҙағстанда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған. Тән оҙонлоғо 7,8 см тиклем, йомортҡа һалғысыныҡы — 4,0 см тиклем. Тәне ныҡ һуҙылған, төҫө йәшкелт һарынан көрәнһыу йәшелгә тиклем, ҡабырғалары буйлап һарғылт һоро буй һыҙатлы. Башы үтә ҡыя маңлайлы. Ҡанаттары рудиментар йәки бөтөнләй юҡ. Алғы һәм урта аяҡтарының аҫты сәнскеле. Артҡы аяҡтары һикереү өсөн түгел, йыуан ботло. Партеногенетик юл м‑н үрсей, ата сиңерткә һирәк осрай. Йомортҡаларын тупраҡҡа берәмләп һала. Балағортоноң оҙонлоғо 1,2 см тиклем; 25 көн үҫешә. А.с. төндә әүҙем. Оло заттар һәм балағорттар башлыса сиңерткәләр, ш. уҡ суфый сиңерткәләр, ваҡ ҡуңыҙҙар һәм ҡандалалар м‑н туҡлана. Башҡортостанда Баймаҡ, Ейәнсура, Йылайыр, Өфө һәм Хәйбулла р‑ндарында ҡыяҡлы‑төрлө үләнле һәм ҡылғанлы далаларҙа, ҡоро болондарҙа осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Миграция. Себер китә егеттәр (РАДИО ЮЛДАШ «АСЫҠ СТУДИЯ» 27.09.2018)
Эфир радио Юлдаш от 27 сентября 2018 года программа «Асыҡ студия»
Белгестәр миграцияны ла классификациялап өйрәнә. Мәҫәлән, эске һәм тышҡы миграция, вахта миграцияһы, маятник- миграция һәм башҡалар. Был мәсьәлә менән Стратегик тикшеренеүҙәр институтында шөғөлләнәләр.
Миграцияға килгәндә, әле 150 меңләп яҡташыбыҙ ситтә эшләй. Быйыл 7 ай эсендә беҙҙән 84 мең кеше киткән, алмашҡа 80 меңдән ашыуыраҡты ҡабул иткәнбеҙ. Айырма — минус менән, 3 мең 727.


text:
- Подробности
- Просмотров: 407
СОВЕТТАР, 1918—93 йй. РСФСР‑ҙа, СССР‑ҙа һәм РФ‑та дәүләт власының һайланған органдары. Дәүләт власының сәйәси нигеҙе. Революцион властың һайланма органдары булараҡ С. революция (1905—07) осоронда барлыҡҡа килеп, революция еңелгәндән һуң юҡҡа сығарылған. Революция (1917) ваҡытында бөтә урындарҙа ла берҙәм Эшсе һәм һалдат депутаттары С., Крәҫтиән депутаттары (губерна, өйәҙ, улус) С., Мосолман эшсе депутаттары С. ойошторолған. С. системаһы тәүге тапҡыр РСФСР Конституцияһында (1918) нығытылған, уға ярашлы дәүләттә юғары власҡа —Бөтә Рәсәй, өлкә, губерна, өйәҙ һәм улус Советтары съездары, ә съездар араһында Бөтә Рәсәй ҮБК эйә булған. Совет Социалистик Республикалар Союзы барлыҡҡа килгәс, С. берҙәм система хасил итеп, уның түбәнге звеноһын — ҡасаба һәм ауыл советтары, юғарыһын СССР ЮС‑ы тәшкил иткән. Совет власын 1918—36 йй. — Эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары С., 1937—77 йй. — Хеҙмәтсәндәр депутаттары С., 1977— 91 йй. окт. алып Халыҡ депутаттары С. (РФ‑та 1993 й. окт. тиклем) кәүҙәләндергән. С. закондар сығарыу власы һәм башҡарма власть эшмәкәрлеген ғәмәлгә ашырырға тейеш булған, 1918 й. алып Советтар съездары м‑н ЮС‑тың бурыстары партия һәм башҡарма органдарҙың ҡарарҙарын закон б‑са нығытыуға ҡайтып ҡалған. С. власы тип аталһа ла, ғәмәлдә дәүләттә власть Советтар Союзы Коммунистар партияһы ҡулында булған. Совет власы эш иткән осор парламентаризм идеяларынан баш тартыу м‑н ҡатмарлашҡан. Халыҡ вәкәләте исем өсөн булған, закон сығарыу эшмәкәрлеге сикләнгән. 1993 й. барлыҡ кимәлдәге С. бөтөрөлә. Башҡортостанда тәүге С. 1905 й. 7 дек. Өфөлә Өфө т. юл оҫтаханалары (ҡара: Өфө тепловоздар ремонтлау заводы) эшселәре тарафынан стачка ком‑ты (рәйесе И.С.Якутов) базаһында һайлана. 1917 й. 5 мартында Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары советы ойошторола. БАССР Конституцияларында (1925, 1937, 1978) С. — дәүләт власының юғары органы (ҡара: Юғары Совет, Министрҙар Советы) тигән положение нығытылған (РСФСР һәм СССР Конституцияларындағы кеүек). “Совет власы”, “совет” төшөнсәләре дәүләттең 1917—93 йй. сәйәси тарихына ҡарата ҡулланыла. “Совет” һүҙе урындағы үҙидараның һайланған органдары һәм ҡайһы бер ойошма, учреждениелар атамаһында (Дәүләт Советы, Федерация Советы, Йәмәғәт именлеге советы һ.б.) һаҡланып ҡалған.
Әҙәб.: С а й р а н о в Х.С. Упрочение Советской власти в Башкирии: (1919—1922 гг.). Уфа, 1957; Г а н е е в Р.Г. Советы Башкирии в 1919—1920 годах. Уфа, 1961.
М.Б.Ямалов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 483
ИХТИЛАЛ (1835), Пермь губ. Екатеринбург өйәҙе, Красноуфимск өйәҙе, Шадринск өйәҙе һәм Көңгөр өйәҙе, Ырымбур губ. Бөрө өйәҙе, Бәләбәй өйәҙе, Өфө өйәҙе, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Троицк өйәҙе, Ырымбур казак ғәскәренең 3‑сө, 4‑се һәм 5‑се кантондары халҡының ҡораллы күтәрелеше. Һалым һәм йөкләмәләрҙең күпкә артыуы, хөкүмәттең дини, соц. һәм ер сәйәсәте м‑н ризаһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә тыуа. 1834 й. 5 июлендәге “Аҙыҡ‑түлек ярҙамы күрһәтер өсөн запастар булдырыу тураһында положение” (1835 й. майында иғлан ителгән) күтәрелешкә сәбәпсе була. Положениеға ярашлы, мөгәзәйҙәр (уңыш булмаған йылдарҙа иген һаҡлау өсөн йәмәғәт келәттәре) төҙөү ҡаралған була һәм улар мосолман халҡы тарафынан православие сиркәүҙәре тип ҡабул ителә. Ихтилалға Өфө өйәҙе Мәсәғүт а. (хәҙ. Дыуан р‑ны) Алексей Крыласов, Леонтий Васев, Моисей Верздаков, сотник Әбделҡаһир Ҡошсоғолов, урядник Аҙнасура Солтанморатов, мәзин Зәйнулла Әбделҡадиров, зауряд‑яҫауыл Ниғмәтулла Мишәров, Красноуфимск өйәҙенең Ҡошсо улусы Оло Аҡа а. (хәҙ. Мәсетле р‑ны) Әбделваһап Кәримов (Ғәбделкәримов), Әбделмәжит Әбделваһапов, Ғәбделзәбир һәм Ғәбделйәлил Әптекәевтәр, урядник Динмөхәмәт Сәғәҙиев, Ҡорбанғәли Ишмәнов, Сәйетбаттал Әбделғафаров һ.б. етәкселек итә. Баш күтәреүселәрҙең күпселеген башҡорттар, дәүләт крәҫтиәндәре, Ырымбур казактары, мишәр һәм типтәрҙәр (40 меңгә яҡын кеше) тәшкил итә. 1834 й. окт. үҙҙәрен удел ведомствоһына күсереүгә риза булмаған Красноуфимск һәм Көңгөр өйәҙҙәренең дәүләт крәҫтиәндәре сыуалыштары башлана. 1835 й. апр. ерҙе дөйөм мәжбүри һөрөүгә һәм иген сәсеүгә ҡаршы Ырымбур казак ғәскәренең 3‑сө, 4‑се һәм 5‑се кантон казактары сығыш яһай. Был сыуалыштар баҫтырыла. 1835 й. июнендә Бөрө өйәҙенең 4‑се мишәр кантоны халҡы мөгәзәйҙәр төҙөүҙән баш тарта. Июлдә Бөрө, Бәләбәй, Өфө, Троицк өйәҙҙәренең мосолман халҡы араһында уларҙы көсләп суҡындырыу һәм удел ведомствоһына күсереү т‑да хәбәр тарала. 11 июлдә Мәсәғүт а. баш күтәреүселәр (2 меңгә яҡын башҡорт, дәүләт крәҫтиәндәре, типтәрҙәр) улус хакимиәте вәкилдәрен, капитан‑исправник Тимашевты туҡмай. Өфө өйәҙенең Дыуан улусы Дыуан‑Мәсетле а. (хәҙ. Мәсетле р‑ны) баш күтәреүселәр мөгәзәйҙәр төҙөргә ризалыҡ биргән старшина Муса Солтамбәковты туҡмай, 8‑се башҡ. кантоны нач. Ә.Ә.Тәкәевте ҡулға ала, “халыҡ яҡлаусылары вәкилдәре”н (Әбделбасир Хәйбуллин, Вәлиша Аҡҡошов, 13‑сө йорт старшинаһы Исламғол Ҡылысбаев, зауряд‑сотник Ишкенә Ирмәков) һайлай һәм “мөгәзәйҙәр төҙөмәҫкә”, “властарға ҡаршы торорға” тигән йәмәғәт ҡарарҙары сығара. Бер үк ваҡытта Красноуфимск өйәҙе башҡорттары, мишәр һәм типтәрҙәре И. (үҙәге Оло Аҡа а. була) тоҡанып китә; уны баҫтырыр өсөн Ырымбур губернаторы В.А.Перовский подполк. К.К.Геке (2 башҡ. атлы полкы, 850 Ырымбур казагы, 2 рота һалдат), полк. Н.А.Мансуров (500 Ырымбур казагы, бер рота һалдат) һәм полк. С.Т.Циолковский (Башҡорт‑мишәр ғәскәре полктары) етәкс. хөкүмәт отрядтары ебәрә. 1835 й. авг. аҙағында ихтилал баҫтырыла. 1836 й. яҙында Өфөлә үткән хәрби суд ҡарары б‑са, 427 баш күтәреүсе һалдатҡа оҙатыла, Себергә һөргөнгә һәм каторга эштәренә ебәрелә, меңәрләгән кеше тән язаһына тарттырыла. Хөкүмәт Урал буйы халҡын удел ведомствоһына күсереүҙән баш тарта; башҡорт, мишәр, типтәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре шәхси азатлығын һаҡлап алып ҡала.
Әҙәб.: Давлетбаев Б.С. Большая Ока. История села. Уфа, 1992.
Б.С.Дәүләтбаев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
ISO 9001:2008 сифаты өлкәһендәге сәйәсәт
«АММА» ғилми – етештереү предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте — ул
блоклы-модуль ҡорамалдар нигеҙендә нефть һәм газ тармағындағы инжинирингыны тәьмин итеүгә махсуслашҡан компания.
Компания линияһы — углеводородтар сығарыу процесының , нефть һәм газ объекттарын төҙөүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыуға булышлыҡ итеү.
Беҙҙең компания үҙ Заказсыларының ҡәҙерен белә. Беҙҙең өсөн һәр Заказсы үҙенсәлекле һәм беҙ уның мәнфәғәттәре бәрәбәренә үҙ мәнфәғәттәребеҙҙән ваз кисергә лә әҙербеҙ.
Беҙ барлыҡ ҡыҙыҡһынған яҡтар — Заказсы, үҙ хеҙмәткәрҙәребеҙ, акционерҙар, күҙәтеүсе һәм контроллек итеүсе ойошмаларҙың вәкилдәре, дөйөм йәмғиәт – араһындағы үҙ-ара отошло хеҙмәттәшлек принциптарынан сығып эш итәбеҙ.
Беҙ ойошманың тышҡы һәм эске мөхитендәге үҙгәрештәргә һөҙөмтәле яуап бирерҙәй идара итеү системаһын булдырҙыҡ. Даими үҫеш — беҙҙең эшебеҙҙәге төп ҡағиҙә.
Оптималь сифатҡа оптималь процестар иҫәбенә ирешәбеҙ.
Ғәмәлдәге эш циклдарының бөтә стадияларынан дөрөҫ һәм үҙ ваҡытындағы мәғлүмәттәр уларҙың үтәлешенә ышаныслы контролде тәьмин итә.
Беҙҙең хеҙмәткәрҙәр — юғары кимәлдәге һөнәрмәндәр. Һәр хеҙмәткәрҙең үҙ эше өсөн шәхсән яуаплылығы—уның эш сифатының күрһәткесе. Компания хеҙмәткәрҙәре сит илдәрҙәге семинарҙарҙа, ғилми-тикшеренеү институттарында үҙ квалификацияларын даими рәүештә күтәрәләр.
Компанияның барлыҡ персоналы сифат системаһы принциптарын яҡлай, уны төҙөү процесына йәлеп ителгән, үҙ эшенең маҡсатын асыҡ аңлай, һөҙөмтәне күрә һәм уға йоғонто яһай . Һәр хеҙмәткәрҙең фекере сифат системаһы эшендә иҫәпкә алына.
Беҙҙең компания тәбиғәтте һаҡлау һәм хәүефһеҙ производство мөхите булдырыу проектын хуплай һәм әүҙем үҫтерә. Беҙ киләсәк өсөн тирә-яҡ мөхитте һаҡлау зарурлығы һәм хәүефһеҙ производство даирәһе өсөн яуаплылыҡ тоябыҙ.
Беҙ компанияның кадрҙар потенциалын матди ҡыҙыҡһындырыу һәм тейешле социаль шарттар булдырыу юлы менән һаҡлайбыҙ һәм үҫтерәбеҙ.
Компания етәкселеге ошо сифат сәйәсәтен үтәү шарттарын тәьмин итеү бурысын үҙ өҫтөнә ала.Тирә-яҡ мөхитте һәм хеҙмәт хәүефһеҙлеген һаҡлау сәйәсәте беҙҙең компанияның бөтә хеҙмәткәрҙәре өсөн дә мотлаҡ булып тора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 535
АҒИҘЕЛ МӘҘӘНИӘТЕ, һуң неолит—энеолит осоро археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 4—3‑сө мең йыллыҡтарға ҡарай. Ағиҙел й. исеме м‑н аталған.
А.м. ҡомартҡыларының күбеһе Башҡортостандың урман‑дала һәм дала өлөштәрендә Ағиҙел, Дим, Ыҡ йй. басс. тупланған (Ғүмәр тораһы II, Дәүләкән, Мулла, Сауыҙ торалары һ.б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан, нығытмалары юҡ. Ер өҫтөндә (фараз ителеүенсә, бүрәнәнән) төҙөлгән тура мөйөшлө ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика түңәрәк төплө, һирәгерәк осло төплө, муйын сите яғалатып эшләнгән (иртә осорҙа), тура яҡлы, тешле штамп баҫып төшөрөлгән горизонталь һыҙыҡтар һәм вертикаль кәкерсәктәр м‑н биҙәлгән (һуң осорҙа) һауыттарҙан ғибәрәт. Онталған ҡабырсаҡ ҡушып яһалған. Таштан (бысаҡтар, балталар һ.б.) һәм һөйәктән (гарпундар, хәнйәрҙәр һ.б.) эшләнгән әйберҙәр табылған. Ерләү ҡомартҡылары осрамай. А.м. көньяҡ, Каспий буйы (Каспий буйында формалашҡан һәм артабан урманлы Кама буйына таралған, тигән фекер бар) яғалы керамика вәкилдәренең әүҙем ҡатнашлығында урындағы энеолитик мәҙәниәттәр нигеҙендә барлыҡҡа килгән. А.м. ҡәбиләләре һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ м‑н шөғөлләнгән, ваҡ мал һәм һыйыр малы, йылҡы үрсеткән. А.м. вәкилдәре Ағиҙел буйы мәҙәниәте һәм Суртанды мәҙәниәте, ш. уҡ Днепр буйы энеолитик мәҙәниәттәре халҡы м‑н бәйләнеш тотҡан. А.м. өйрәнеүселәр: Л.Я.Крижевская, Г.Н.Матюшин, Ю.А.Морозов.
Г.Н.Матюшин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Активисты Народного фронта в Башкортостане подвели итоги своей работы в «Форуме Действий» ОНФАктивисты Народного фронта в Башкортостане подвели итоги своей работы в «Форуме Действий» ОНФ. Активисты Общероссийского народного фронта в Республике Башкортостан подвели итоги работы на площадках итогового «Форума Действий» ОНФ «Россия...
Активисты ОНФ в Республике Башкортостан поделятся опытом на «Форуме Действий» Народного фронтаАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Башкортостан намерены поделиться лучшими практиками в своем регионе по решению актуальных проблем граждан на «Форуме Действий» ОНФ «Россия устремленная в будущее», который состоится 18-19...
Үткән аҙнаның еңеүселәрен ҡотлайбыҙ!“Аҙна һайын бүләк” конкурсына квитанциялар килеүен дауам итә. Шулай итеп, үткән аҙнала килгән квитанция хужалары араһынан түбәндәге дуҫтарыбыҙ еңеүсе булып танылды: 1. Мөхәмәтова Ф.М., Ишембай районы, Петровское ауылы, бүләк – бокалдар йыйылмаһы;...
"БАШҠОРТОСТАН ҠЫҘЫ”на яҙылыусылар бүләк ота!4 декабрҙә 2018 йылдың беренсе ярты йыллығына “Башҡортостан ҡыҙы”на яҙылыусылар араһында “Аҙна һайын бүләк” конкурсының сираттағы еңеүселәре билдәләнде. Был юлы 4 бүләк уйнатылып, түбәндәге уҡыусыларыбыҙ еңеүсе тип табылды: 1. Ишкинина Фәүзиә –...
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың баш ҡалаһы буйлап балалар мәғариф маршрутын әҙерләргә ҡуштыРөстәм Хәмитов Дәүләт Йыйылышына йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһендә балалар туризмы темаһын күтәрҙе. Республика башлығы фекеренсә, бөгөн төбәк мәҙәни үҙәктәрҙең мөмкинлектәрен тулыһынса файҙаланмай. «Республика «Минең Рәсәйем» милли программаһында ҡатнаша,...
Рөстәм Хәмитов тәүге бала өсөн 300 мең һум алырға хоҡуҡлы йәш ғаиләләр категорияһын киңәйтеү бурысын ҡуйҙы«Ҡиммәтле бала эраһы башлана. Дөйөм алғанда, һөҙөмтәле ғаилә сәйәсәте — төп өҫтөнлөктәр иҫәбендә», — тип белдерҙе бөгөн Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһендә. Республика башлығы Хөкүмәткә тәүге бала...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Сибай ҡалаһында башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың “Ирәндек моңдары” йыр конкурсы тамамланды.Унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән, Башҡортостан Республикаһы ҡалалары, райондарынан 90 яҡын профессиональ һәм үҙешмәкәр йырсы ҡатнашты. Сибай институты студенты Зөбәйҙә Ҡоломбәтова профессиональ йырсылар араһында өсөнсө дәрәжәләге Дипломға лайыҡ булды. Зөбәйҙә бәйгенең беренсе турында башҡорт халыҡ йыры “Мәҙинәкәй” менән “Төхвәт кантон” ды башҡарһа, бәйгенең икенсе турында жюри ҡарамағына халыҡ йырҙары “Сәлимәкәй” менән “Зөбәйҙә” не тәҡдим итә. Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Фәрзәнә Фәтхулла ҡыҙы Сәғитова етәкселегендәге жюри Зөбәйҙәнең башҡарыу оҫталығын юғары баһалай. Беҙ Зөбәйҙәне ысын күңелдән ошо еңеүе менән ҡотлайбыҙ һәм артабанғы ижади тормошонда яңы уңыштар теләйбеҙ.
Институттың матбуғат хеҙмәте
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 1998-2017
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


text:
- Подробности
- Просмотров: 278
ТАШТУҒАЙ ТАУҘАРЫ, төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003). Хәйбулла р‑ны Әҙел а. көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Таналыҡ й. уң яры буйында, Башҡортостандың Урал аръяғының көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 12 га. Ландшафы органоген‑ҡырсынташлы тупраҡтағы ташлы һәм ҡыуаҡлы (ҡырлы тубылғы, ҡыуаҡ селек һ.б.) далаларҙан тора. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: алтай етен үләне, бәҫле аҡтамыр, Залесский ҡылғаны, Коржинский ҡылғаны, рус сыбар сәскәһе, шиңмәҫгөл, эйелеүсән тюльпан һ.б. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына ингән бесәнсе ҡомаҡ йәшәй.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
АҠБЕЙЕК, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Белорет р‑ны буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 5 км тиклем, абс. бейеклеге 969 м. Яйла һымаҡ бер нисә түбәнән тора. Төньяҡта яйлап Оло Ҡыраҡа һыртына, көньяҡта Суртанды һыртына күсә. Тәрәнлеге 350‑нән алып 400 м еткән күп һанлы тау араһы уйпатлыҡтары һәм уйһыулыҡтары м‑н йырғыланған. Палеозойҙың ультраһелтеле тоҡомдарынан, тау араһы уйпатлыҡтары ҡомташтарҙан, һәүерташтарҙан, эзбизташтан һәм ордовиктың, силурҙың һәм девондың төп эффузивтарынан тора. Һырттың көнбайыш битләүҙәрендә Оло Һарғая й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) башлана. Ландшафтары һоро тау тупрағындағы асыҡ ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора. Төньяҡ өлөшөндә ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500—550 м бейеклеккә тиклем битләүҙәрҙә ҡайын‑ҡарағай урмандары үҫә, өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән ҡараға оҡшаш тау тупрағында ҡайын-ҡарағай-ҡарағас урмандары урынлашҡан; һырттың үрге өлөшөн лишайниктарҙан, петрофиттарҙан (ҡамғаҡ, ҡанүлән, ҡуян кәбеҫтәһе, ҡоторма һ.б.) торған ҡая үҫемлектәре биләй.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Башҡортостанда 6 йәшлек һеңлеһен көсләүҙә ғәйепләнеүсе 14 йәшлек үҫмерҙе эҙләйҙәр
Башҡортостанда 6 йәшлек һеңлеһен көсләүҙә ғәйепләнеүсе 14 йәшлек үҫмерҙе эҙләйҙәр Фото: сығанаҡ
ӨФӨ, 2018 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Ҡот осҡос хәл Иглин районының Оло Теләк ауылында булған. Унда, ғариза биреүсенең һүҙҙәре буйынса, 14 йәшлек үҫмер алты йәшлек һеңлеһен көсләгән. Ошо хаҡта «Башинформ» агентлығына үҙ сығанағы хәбәр иткән. Бәлиғ булмаған енәйәтсе бер нисә ай дауамында туғандарын һәм яҡындарын ҡурҡытып йөрөгән, ә уҙған көндәрҙә ошо енәйәтте ҡылған.
Хәҙер үҫмерҙе полиция хеҙмәткәрҙәре һәм тәфтишселәр эҙләй. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, «Көсләү» статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған. Республикалағы Эске эштәр министрлығының шәхси составы бәлиғ булмағын енәйәтсене эҙләүгә тотонған. Уҙған көндәрҙә үҫмерҙең велосипедта Силәбе өлкәһенә юлланғаны тураһында мәғлүмәт булды. Башҡортостан Тәфтиш комитетының матбуғат хеҙмәтендә был мәғлүмәтте раҫламанылар, әммә кире лә ҡаҡманылар.
Фотолағы егетте күргәндәрҙе йәки ҡайҙа булыуын белгәндәрҙе 8 (34795) 2-14-94, 8-999-741-11-69, 8-906-372-56-73, 8-963-898-88-18 йәки 02, 102 телефондары буйынса мөрәжәғәт итеүҙәрен һорайҙар.
http://www.bashinform.ru/news/1186339-v-bashkirii-razyskivayut-14-letnego-podrostka-podozrevaemyy-v-iznasilovanii-6-letney-sestrenki/


text:
- Подробности
- Просмотров: 255
УРЫҪ ДИАЛЕКТОЛОГИЯҺЫ, урыҫ теленең диалекттарын өйрәнгән урыҫ тел ғилеме бүлеге. У.д. сығанаҡтары 18 б., М.В.Ломоносов хеҙмәттәренә барып тоташа, ул мәскәү, төньяҡ һәм бәләкәй урыҫ диалекттарын айырып күрһәтә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге терр‑яһында урыҫ теленең диалекттарын фәнни нигеҙҙә айырымлап күрһәтеү тәүге тапҡыр Мәскәү диалектологик комиссияһының “Урыҫ диалектологияһы очеркы ҡушымтаһы менән Европалағы урыҫ теленең диалектологик картаһы тәжрибәһе” (“Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии”; 1915) коллектив хеҙмәтендә бирелә; картала төньяҡ һәм көньяҡ һөйләштәр, урта урыҫ һөйләштәре күрһәтелә; Башҡортостан терр‑яһы өлөшләтә Владимир‑Волга буйы тибындағы о‑лаштырып һөйләшеү м‑н билдәләнгән. “Урыҫ диалектологияһы” (“Русская диалектология”; 1964; Р.И.Аванесов һәм В.Г.Орлова редакцияһында) китабында бирелгән диалектологик картала Башҡортостан терр‑яһы күрһәтелмәгән.
Башҡортостан терр‑яһына ҡарата У.д. б‑са тикшеренеүҙәр лингвистик геогр. һәм лексикография мәсьәләләре м‑н бәйле: 40‑сы йй. алып йыл һайын БДУ студенттары һәм уҡытыусылары ҡатнашлығында диалектологик экспедициялар (1947 й. алып А.М.Иорданский, 1953 й. — З.П.Здобнова етәкс.) ойошторола. 197 торама пункттың һөйләштәре б‑са йыйылған мәғлүмәттәр нигеҙендә Здобнова тарафынан атлас төҙөлгән: 1‑се бүлек. “Башҡортостанда урыҫ теленең территориаль төрҙәре” (“Территориальное варьирование русского языка в Башкирии”; 1977), 2‑се бүлек. “Башҡортостанда урыҫ һөйләштәренең типологияһы” (“Типология русских говоров в Башкирии”; 1981), унда картаға төшөрөүҙең автор тарафынан эшләнгән үҙенсәлекле ысулдары ҡулланылған. Лексик материалдар “Башҡортостандың урыҫ һөйләштәре һүҙлеге”нә (“Словарь русских говоров Башкирии”; 4 бүлектә; 1997—2005; Здобнова редакцияһында) индерелгән.
Башҡортостандың урыҫ һөйләштәрен фәнни яҡтан тасуирлау 50—60‑сы йй. башлана (Иорданский, И.А.Каншин, О.М.Трахтенберг һ.б.); респ. төньяҡ‑көнсығыш райондарының урыҫ һөйләштәрен комплекслы тикшереү Р.А.Юналеева тарафынан башҡарыла. Здобнова хеҙмәттәрендә бөтә БР терр‑яһы һөйләштәренең фонетик, грамматик, лексик характеристикалары һәм төркөмдәре бирелгән (яҡынса 200 торама пункт); урыҫ диалект теле системаһында уларҙың урыны билдәләнгән; респ. терр‑яһында бөтә төп диалектологик структураларҙа (төньяҡ, көньяҡ, урта урыҫ) күсеп килеүселәрҙең һөйләштәре барлығы асыҡланған; диалектологик үҙенсәлектәр характеры, урыҫ һөйләштәренә төрки телдәрҙең йоғонтоһо һ.б. һүрәтләнгән. Ю.А.Ермолаева, Г.М.Ҡорбанғәлиева, Ю.П.Чумакова, Л.Л.Әйүпова һ.б. хеҙмәттәре У.д. тос өлөш индерә. Шулай уҡ БР ғалимдары Здобнова етәкс. “Урыҫ теленең диалектологик атласы” (“Диалектологический атлас русского языка”), “Дөйөм славян лингвистик атласы” (“Общеславянский лингвистический атлас”), “Урыҫ халыҡ һөйләштәренең лингвистик атласы” (“Лексический атлас русских народных говоров”) өсөн материал йыйыуҙа һәм карталар төҙөүҙә ҡатнаша.
Әҙәб.: З д о б н о в а З.П. Судьба русских переселенческих говоров в Башкирии. Уфа, 2001.
З.П.Здобнова, С.В.Овчинникова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
НАВРОЗОВ Матвей Андреевич, дәүләт эшмәкәре. Действительный статский советник. Дворяндарҙан. 1802— 08 йй. Слободско‑Украина губ. вице-губернаторы, 1811—22 йй. Ырымбур граждан губернаторы. Ватан һуғышы (1812) осоронда халыҡ ополчениеһы полктарын ойоштороуҙа һәм уларҙы тәьмин итеүҙә ҡатнаша, Ырымбур губернаһы халҡынан аҡса, башҡорттарҙан хәрби ихтыяж өсөн строевой ат йыйыуҙы ойоштора. Отставкаға сыҡҡандан һуң, Бәләбәй ҡ. һәм Бәләбәй өйәҙенең Спасское а. йәшәй.
Әҙәб.: Г у д к о в Г.Ф., Г у д к о в а З.И. С.Т.Аксаков. Семья и окружение: краевед. очерки. Уфа, 1991.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Хеҙмәт уңышы нигеҙе — эшселәргә иғтибарҙа.
Шишмә районына яҡынлашҡан һайын шәкәр сөгөлдөрө тейәгән йөк машиналарының күбәйеүенә иғтибар итәһең. Был аңлашыла: әле төбәктә “татлы тамыр” урағының ҡыҙған мәле. Ҡеүәтле техника ярҙамында мул уңыш Шишмә һәм Раевка шәкәр заводтарына оҙатыла.
— Быйыл баҫыуҙар мул уңышы менән һөйөндөрә, тәбиғәт тә, ер кешеһенең хеҙмәтен баһалап, ваҡытында ямғыры менән ҡыуандырҙы, ҡояшлы көндәрен дә йәлләмәне, — ти “Үҙәк” МТС-ы дәүләт унитар предприятиеһының “Нива” Ҡырмыҫҡалы филиалының Шишмә бүлексәһе идарасыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Илгиз Ишмаев.
Бөгөн йәмғиәт эшсәндәре 600-гә яҡын гектарҙа үҫтерелгән шәкәр сөгөлдөрө баҫыуынан көн һайын бер мең тоннаға яҡын “татлы тамыр” ҡаҙып ала. Уңышы ла яҡшы: гектар ҡеүәте 300-320 центнер тәшкил итә. Хужалыҡтың 6 мең гектар ере бар.
Техниканың заманса һәм төҙөк булыуы эштәрҙе бер ниндәй тотҡарлыҡһыҙ башҡарырға мөмкинлек бирә. Әйткәндәй, сит илдә, Рәсәйҙә етештерелгән техника паркы бында бай, уны һатып алыуға күпләп аҡса тотоналар.
— Әле ике агрегат эшләй, өйөп һалынған сөгөлдөр яланда оҙаҡ ятмай, уны заводҡа ташыйбыҙ. Ямғырҙар ғына ҡайһы саҡ ҡамасаулай, әммә уңышты юғалтыуһыҙ йыйып алыу өсөн был сәбәп түгел. Ҡыҫҡа ваҡытта “татлы тамыр”ҙы ҡаҙып алып, заводтарға илтеү — бөгөн беҙҙең төп маҡсатыбыҙ, — ти Илгиз Рәдиф улы.
Егеттәр күпме көс, тир, аҡса түгеп үҫтерелгән уңышты баҫыуҙа ҡалдырмау маҡсатында иртә таңдан ҡара кискә ҡәҙәр яланда хеҙмәт өлгөһө күрһәтә. Ә бында эшләгән кешенең хеҙмәтен баһалай беләләр. Дүрт тапҡыр ашатыу ҡаралған, ситтән килеп эшләгәндәргә дөйөм ятаҡ бар, көн һайын мунса яғалар. “Тик тырышһындар ғына, былай иғтибарҙан айырмайбыҙ егеттәрҙе”, — ти етәкселек.
Бүлексәлә быйыл “татлы тамыр” ғына түгел, башҡа культуралар ҙа мул уңышы менән һөйөндөргән. Әле ауыл эшсәндәренә көнбағышты урыуҙы башҡарып сығыу бурысы тора, майлы культура 500 гектарҙа үҫтерелгән. Юғалтыуҙарһыҙ йыйып алғанда, ул “татлы тамыр” кеүек үк мул уңыш вәғәҙә итә. Был йәһәттән көнбағыш урыу техникаһы ла, келәттәр ҙә күптән әҙер. Бынан тыш, ауыл эшсәндәре силос өсөн 200 гектарҙа үҫтерелгән кукурузды йыйып, 60 гектар майҙандағыһын киләһе уңышҡа орлоҡҡа һалыу маҡсаты менән йәшәй.
Хужалыҡта малсылыҡ тармағы ла ҡышҡы осорға тулыһынса әҙер, ферма биналары төҙөкләндерелгән, мал аҙығы наҡыҫ булмаясаҡ. Етәкселек белдереүенсә, бөгөн-иртәгә ҡар яуа ҡалһа, хужалыҡтағы бер мең баш һыйыр малы өсөн борсолаһы түгел. 500 һауын һыйыры ла сифатлы һөтө менән ҡыуандыра, әҙер аҡты Бәләбәй һөт заводына оҙаталар.
— Шөкөр, эшебеҙ бар, хеҙмәтебеҙҙе күрә беләләр. Иң мөһиме — һаулыҡ, илдә тыныслыҡ булһын, — ти ауыл эшсәндәре.


text:
Хужа хәстәрлекле булһа, йәштәр ҙә янда.
Бөгөн крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары мөһим тармаҡтарҙың береһе һанала. Нәҡ улар халыҡты сифатлы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеп, күптәргә эш урындары булдырып, ауыл кешеһендә киләһе көнгә ышаныс тыуҙыра һәм төбәктең социаль-иҡтисади үҫешенә тос өлөш индерә. Бынан тыш, мәктәп, балалар баҡсаларына һәр яҡлап ярҙам ҡулы һуҙа. Шәхси хужалыҡтары, эш һөйөүсән, тырыш фермерҙары булған ауылдың киләсәге лә өмөтлө, йәштәр ҙә эш эҙләп сит тарафтарға юлланмай, ә тыуған яғында ҡалыуҙы хуп күрә. Бүздәк районында ла фермер хужалыҡтары ойоштороп, яҡшы эшмәкәрлек алып барған ир-уҙамандар етерлек. Уларҙың күбеһе төрлө маҡсатлы дәүләт программалары менән уңышлы файҙалана.
Ҡасандыр гөрләп торған Фрунзе исемендәге колхоз 2005 йылда бөлгөнлөккә төшкәс, ошо хужалыҡтың Яҡуп ауылы бригадиры Зөлфәт Камалов крәҫтиән (фермер) хужалығы ойоштороп, бушап ҡалған ферма биналарын үҙенә ала.
— Мин бит ауыл малайы, тыуған төйәгем бөтөнләй таралмаһын, халыҡ эшһеҙ ҡалмаһын тип, фермер хужалығы ойошторорға йөрьәт иттем. Шөкөр, тәжрибә етерлек, ауыр эштән бер ваҡытта ла ҡурҡманым, туғандарым да минең теләгемә ҡаршы килмәне, — тип иҫләй ул көндәрҙе бөгөн Зөлфәт Сәлихйән улы.
2011 йылда “Ғаилә һөтсөлөк фермаларын үҫтереү” программаһына эләгеп, фермер ауылындағы һөтсөлөк фермаларын яңыртыуға өлгәшә, матур итеп ремонт үткәрә, заманса һөт, һыу үткәргестәр урынлаштыра, ҡеүәтле һыуытҡыстар һатып ала. Дәүләт ярҙамынан тыш, Зөлфәт Камалов фермаларҙы тергеҙеү өсөн бар көсөн һала, уға туғандары, ауылдаштары булышлыҡ ҡыла. “Бөгөн эшмәкәрлегемдән ҡәнәғәтмен, ауыл халҡы эшле лә, ашлы ла. Халыҡтың көнкүреше яҡшы, улар хужалыҡта ла намыҫлы эшләй, шәхси ихатаһында ла тырыша”, — ти Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың тәжрибәле фермеры Зөлфәт Камалов.
Хужалыҡ, малсылыҡ менән бер рәттән, үҫемлекселектә лә яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1500 гектар һөрөнтө ере бар. Хужалыҡта халыҡтың пай ерҙәрен дә файҙаланалар, бынан бөтәһе лә ота — хужаларға ер биләмәһе өсөн тос ҡына хаҡ түләнә. Мал йә мал аҙығы менән иҫәпләшеү ҙә ҡаралған. Баҫыуҙар тәрбиәле, ҡараулы, минераль ашламалар, тиреҫ менән байытылғас, йыл һайын һәр культуранан мул уңыш алалар. Быйыл, мәҫәлән, ҡеүәт 27 центнер тәшкил иткән, урыны менән хатта 30-ға ла барып еткән. Әле көҙгө уңыш келәттәрҙә һаҡлана, киләһе йылдағыға нигеҙ һалыу өсөн сифатлы орлоҡҡа ҡытлыҡ кисермәйәсәк фермер. Техникаһы ла заманса: һуңғы өс йылда 13 миллион һумлыҡ төрлө ауыл хужалығы техникаһы, ҡоролмалар һатып алыуға өлгәшкән. Төҙөлөшкә аҡса йәлләмәй, “ЗАВ” төҙөп ултыртҡандар, иген киптергестәр бөгөн тулы ҡеүәтендә эшләп тора. Яғыулыҡ-майлау материалдарын да етерлек кимәлдә хәстәрләгәндәр.
Әле көнбағыш урағына төшөргә йыйыналар, майлы культура 100 гектарҙа сәселгән, гектарынан 20 центнер йыйып алыу күҙаллана.
Малсылыҡ тармағы ла ныҡлы үҫешкән, бөгөн ихатала 400-гә яҡын һыйыр малы тотола, 120-һен һауалар. Ҡышҡы осорға ферма биналары әҙер, мал аҙығына ҡытлыҡ булмаясаҡ, сөнки силос соҡорҙары тулы, бесән-һалам күпләп етештерелгән.
Йәмғиәттә дүрт ауылдан 22 кеше эш урыны тапҡан, йәштәр ҙә, ололар менән бер рәттән, бында намыҫлы хеҙмәт өлгөһө күрһәтә. “Ер эшен үҙ иткәндәргә, уңғандарға өҫтөнлөк бирәбеҙ. Ҡасандыр Себер тарафтарына сығып киткәндәрҙе лә ҡабаттан үҙ ҡанатыбыҙ аҫтына алырға тырышабыҙ, әйҙә, ҡайтһындар, тик эшләһендәр генә”, — ти фермер.
— Ниндәй генә үтенес менән мөрәжәғәт итмә, һәр ваҡыт асыҡ йөҙ менән ҡаршы алалар, һорауыңды хәл итергә тырышалар. Көҙөн бесән һәм һалам бирәләр, шәхси ихатаңда мал тотҡас, был бигерәк тә уңайлы, — ти хужалыҡ эшсәндәре.
Шикләнәһе юҡ, тап ошондай эшһөйәр фермерҙар республикабыҙ уңышын тосораҡ итеүгә бөгөн бөтә көсөн һала ла инде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
ПАШКОВТАР, завод хужалары. Дворяндарҙан. Билдәлеләре: Александр Ильич П. Ҡатыны Д.И.Мясникованың (ҡара: Мясниковтар) бирнәһе сифатында Белорет заводын, Верхотор заводын, Воскресенка заводын, Тирлән заводын ала. Улдары: Иван Александрович П. (1768, Мәскәү — 1828, шунда уҡ), подполковник. Белорет тау округы хужаһы; Василий Александрович П., обер‑гофмаршал. Дәүләт советы ағзаһы, 1831—32 йй. Закондар департаменты рәйесе. Верхотор һәм Воскресенка з‑дтары хужаһы. Уның улдары: Михаил Васильевич П. 1849—63 йй. Тышҡы сауҙа департаменты дир., 1859 й. алып Ырымбур губ. тау сәнәғәте халҡын крепостной хоҡуҡтан азат итеү проектын эшләү ком‑ты рәйесе. Воскресенка з‑ды хужаһы, 1846 й. Преображенск заводын һатып ала; Александр Васильевич П. (1.1.1792, Мәскәү — 1868), ген.‑майор. 1812 й. Ватан һуғышында, 1828— 29 йй. рус‑төрөк һуғышында ҡатнашыусы. Богоявленск з‑ды хужаһы. Иван Александрович П. улы Андрей Иванович П. (?—1851), ген.‑майор. 1827—39 йй. Белорет һәм Тирлән з‑дтары хужаһы, 1830 йй. Ҡағы заводын һәм Үҙән заводын һатып ала. Александр Васильевич П. улы Василий Александрович П. (?—1902, Париж). Инжил христиандары общинаһына етәкселек иткән. Иван Александрович П. Верхотор з‑дын мираҫҡа алған, Михаил Васильевич П. вариҫтары һатып ебәргән Воскресенка һәм Преображенск з‑дтарын һатып ала. Сектант эшмәкәрлеге өсөн илдән һөрөлә, уның милке Иван Александрович П. башҡа вариҫтарына күсә. 1874 й. П. Белорет з‑дтары Белорет заводтары йәмғиәтенә берләшә. 19 б. уртаһында П. Ырымбур губернаһында 350 мең дисәтинәгә яҡын ер һәм 7 тау заводы ҡарай.
С.Н.Ҡолбахтин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за Апрель 2018 года » Страница 6
Үәт, ҡыҙыҡ! (13.04.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 15-04-2018, 09:00
Магазинда.
– Әбей, был аҡсаға һин бер нәмә лә ала алмайһың. Сөнки был ялған аҡса.
– Ә мин алырға ла йыйынмайым. Уны ваҡлап ҡына бирегеҙ.
* * *
Ике әхирәт һөйләшә.
– Күҙ алдына килтерәһеңме?! Ирем кисә таңғы биштә ҡайтты. Мин йоҡлаған булып яттым. Ултырғыс алды ла, карауат янына килеп, миңә ҡарап ултыра. Түҙмәнем: «Нимә эшләп ултыраһың ул?» – тип һораным. Беләһеңме, нимә ти? «Ҡәҙерлем, беренсе рәттән урын алдым. Концерт башланғанын көтәм», – ти....
Зефир
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 15-04-2018, 07:00
3 йомортҡаның ағы, 200 г шәкәр, 10 г шәкәр онтағы, 1 ҡалаҡ крахмал менән алма һеркәһе алына.
Йомортҡа ағына аҙлап ҡына шәкәр һалып, ҡуйырғансы күпертергә. Һуңынан һеркә, крахмал өҫтәргә. Зефир матур формала булһын өсөн әҙер массаны кондитер тоҡсайына һалып, һығып сығарырға кәрәк. Артыҡ ҡыҙыу булмаған мейестә 10 – 15 минутта бешеп тә сыға.
...
Экология ниндәй, һаулығың да шундай
Махсус бит / Проблема // 15-04-2018, 07:00
(15 апрель – Экологик белем көнө)
Яҙҙың ныҡлап урынлашыуы менән һәр ихатала тиерлек баҡса ҡаҙыу, сүп-сар яғыу мәшәҡәттәре башланыр. Ер эштәре менән булышҡанда йылдан-йыл тутыҡҡан батарейкаларға йышыраҡ юлығаһың. Ә сүп-сар яндырғанда ҡара болот булып пластик һауыттар төтөнө үрләй, янында торһаң әсе пластмасса еҫенә сыҙарлыҡ түгел.
– Батарейка картуф баҡсаһына нисек килеп эләккәндер, һәр бер сүп-сар ташлағанды хәтерләп буламы ни! – тип аҡланыр берәү.
– Келәт тулы пластик шешәләрҙе яндырмай ни эшләтәһең?! – тип өҫтәр икенсеһе.
Ә бына бармаҡ ҙурлыҡ бер батарейкалағы ауыр металдарҙың 20 квадрат метр ерҙе, унда үҫкән йәшелсә-емеште ағыулауы хаҡында ни әйтерһегеҙ? Йәки ни бары бер батарейканың 400 литр һыуҙы зарарлай алыуы тураһында? Пластик шешәләр янғанда фосген, диоксин кеүек ҡурҡыныс матдәләр бүленеп сыға. Әйткәндәй, диоксинды организмдан бер нисек тә сығарып булмай һәм ул онкологик ауырыуҙар, астма, аллергия үҫешенә нигеҙ һала.
Быларҙың барыһы ла беҙҙең экологик белемдең һай булыуын күрһәтә. Һәр кем үҙен генә түгел, ә тирә-йүндәгеләрҙе лә ҡайғыртып йәшәү өсөн тәбиғәттә уңайлы шарттар булдырырға бурыслы. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының ойоштороу-аналитика бүлеге начальнигы Ринат Зөфәр улы Фәтҡуллин үҙенең тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға ҙур өлөш индереүе менән күптәргә өлгө булып тора. Бөгөн ул экологияны яҡшыртыу өсөн ябай ғына ҡағиҙәләр хаҡында һөйләй.
...
Белградта донъялағы иң тәүге космонавт Юрий Гагаринға бик сәйер һәйкәл ҡуйғандар
Яңылыҡтар таҫмаһы // 14-04-2018, 08:00
Сербияның баш ҡалаһы Белградта донъялағы иң тәүге космонавт Юрий Гагаринға бик сәйер һәйкәл ҡуйғандар – ерҙән уның тик маңлайы ғына күренә.
Гагариндың бәләкәй бюсы бейек итеп эшләнгән ҙур постаментҡа нығытылған. Һәйкәл янына килгән урта буйлы кеше йыһангирҙың маңлайын һәм шлемын ғына күрә ала.
Белградта йәшәүселәр, Гагаринды йыһандан ғына ҡарап булһын өсөн шулай итеп эшләгәндәр, тип шаярта. Ҡайһы берәүҙәр, бюсты урламаһындар өсөн шундай бейек нигеҙгә ҡуйғандар, ти.
10 апрелдә һәйкәлде үҙгәртеп ҡороу өсөн һүткәндәр. Ҡала хакимиәте етәкселеге: “Тәүге монументты эшләгәндә беҙҙең менән кәңәшләшмәнеләр. Икенсе һәйкәл Белградта Гагариндың кешелек донъяһы өсөн башҡарған оло эшен хәтерләтеп торасаҡ”, – тип белдергән.
...
Һынауҙарҙан ҡайырылмаһын яҙмыштар
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 14-04-2018, 07:00
Бер кем дә көтмәгәнен белһә лә, йүгереп ҡайтты Илнара өйөнә. Яҙҙың тәүге айы башланып ҡына тора, ә яғырға утын да бөткән. Портфелен иҙәнгә ташланы ла, тышҡа сығып та китте. Ирей ҙә башламаған ҡар аҫтынан бирсәткәле ҡулы менән самалап, яғырлыҡ ҡалдыҡ-боҫтоҡ эҙләй башланы. Йоҡа ҡына бирсәткәһенең һыуланыуына иғтибар итмәҫкә тырышып, һәрмәнә торғас тапты тәки бер-ике түмәр башын! Улары елле генә булыуҙарына ҡарамаҫтан, көсө етте: ҡар аҫтынан сығарып, ах та ух килеп, бер урынға тәгәрәтте. Иҫке утын һарайынан балта сығарҙы. Атаһының балта үткерлеген тикшергәнен хәтеренә төшөрөп, уға оҡшарға тырышып, тура баҫып, һул ҡулына ҡорамалын алып, уң ҡулының баш бармағы менән йөҙөн һыйпап ҡараны...Үтмәҫләнеп тә бөткән икән... Эсендә олоған бүреләрен тыйыпмы, әллә атаһын юҡһыныу тойғоларын йүгәнләүҙәнме, Илнара бар көсөнә түмәргә балтаһын төшөрмәһенме! Бәләкәс кенә ҡыҙҙан бындай уҡ көстө көтмәгән түмәр шаҡ ҡатты шикелле, аптырап, “дыңҡ” итеп уртаға ярылды ла ҡуйҙы... Илнара ике түмәрҙе тураҡлап бөткәнсе шыбыр тиргә батты. Өҫтөндәге еңел курткаһын сисергә тип төймәләренә тейҙе лә, һипһенде. Өләсәһенең атаһына: “Ҡапыл һалма кейемеңде, улым, тирең ҡатҡанын көт, сир инер тәнеңә, юғиһә”, – тигәне иҫенә төштө. Ярылған утынды иллә-алла менән тоҡандырып ебәргәс кенә өҫтөн алмаштырҙы. Шул арала электр плитаһына сәйнүген ҡуя һалып, өйҙө йыйыштырырға ла тотондо. Әсәһе дүрт көн элек күрше ауылға әхирәтенә “хәл белергә” киткәйне, ҡасан ҡайтырын кем белә. Наил ҡустыһының иҙәнгә ташлап бөткән уйынсыҡтарын йыйған булды ла, телевизор ҡабыҙҙы. Уныһы ла бер һәйбәт нәмә күрһәтмәгәс, һүндереп, дәресенә тотондо. Плита боҙола башлаған, күрәһең, бер сүмес һыуы бик оҙаҡ ҡайнамай аптыратты. Инде лә сәйен тиҙ генә һемереп, ҡустыһын алырға балалар баҡсаһына йүгерҙе. Тәрбиәсе Сулпан апаһы, бөгөн Наилды бик матур итеп кейендереп алып килгәне өсөн Илнараға рәхмәт әйтте. Ә тегеһе инде, апаһын күреү менән йүгереп килеп, муйынынан бәләкәй генә йылыҡай ҡулдары менән ҡосаҡлап алды, ә ҡолағына: “Әсәй ҡайттымы?” – тип бышылданы. Тәрбиәсегә күрһәтмәҫкә тырышып, Илнара башын: “Юҡ”, – тип һелкте....
Шайтан
Әҙәбиәт / Юмор // 14-04-2018, 07:00
“Хисмәтулла, мунсаға бара тор. Былай ҙа һуңлап киттек, миңә әле йомош менән кеше килде. Бына, кейемеңде ал. Мин һуңыраҡ килермен”, – тип өндәште ҡатын. Әҙер кейемемде тоттом да һыҙғыра-һыҙғыра мунсаға киттем. Сисенгәс, төп яҡҡа инеп, тасҡа ҡайнар һыу ҡойоп, миндек бешереп алдым. Сыжлатып эҫе һалып ебәрҙем дә ләүкәлә тир сығарып ултырмаҡсы булдым. Шул саҡ өҫкә, мейестең йүшкеһе яғына ҡараһам, иҫем китте, түшәм таҡтаһы буйлап ут быҙлай, төтөн еҫе лә сыҡҡан кеүек....
Зәлиә ВӘЛИЕВА
Объявления / Йәшлек гүзәле // 13-04-2018, 13:12
Атайым менән әсәйемдең беренсе мөхәббәт емеше булып, хозур тәбиғәтле Әбйәлил районының Атауҙы ауылында донъяға килгәнмен. Бала сағым тап ошо йәмле ерҙә үтте.
Теүәл фәндәрҙе үҙ иткәнлектән, Магнитогорск дәүләт техник университетының иҡтисад бүлеген һайлап, уны уңышлы тамамланым.
Район, ҡала кимәлендә үткәрелгән ғилми-ғәмәли конференцияларҙа, олимпиадаларҙа әүҙем ҡатнашам.
Буш ваҡытымда китап уҡырға, бәйләргә, саф һауала йөрөргә яратам.
Ярты юлда туҡтап ҡалмаған, маҡсатҡа ынтылыусан кешеләр минең өсөн һәр саҡ өлгө булып тора....
Бөгөн – Миғраж кисе
Новости / Иман // 13-04-2018, 12:06
Бәйғәмбәр күккә күтәрелгән көн
Миғраж – ислам динендә ҡиммәтле һәм дәрәжәле мөбәрәк кистәрҙең береһе. Был төндә бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм күктәргә күтәрелгән, Аллаһы Тәғәлә әмере менән уға йәннәт һәм йәһәннәм күрһәтелгән.
Миғраж ‒ һүҙлектә баҫҡыс һәм юғары бер ергә күтәрелеү тигәнде аңлата. Миғраж – күккә күтәрелеү, Рәсүлүллаға бәйғәмбәрлек биреүҙең туғыҙынсы йылында Рәжәб айының 27-се кисендә була. Был мөғжизә унан башҡа һис бер бәйғәмбәргә бирелмәй. Ошо ваҡыттан алып мосолмандарға биш ваҡыт намаҙ уҡыу фарыз. Миғраж кисендә мосолмандар доға ҡылып, Ҡөрьән уҡып, Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең ҡиссаһын өйрәнеп, уға мәҙхиә әйтеп, риүәйәттәр һөйләп үткәрә. Аллаһы Тәғәләгә шөкөрана итә, гонаһтарын ғәфү итеүҙе һорай....
Башҡорт теленән региональ диктант яҙырға килегеҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-04-2018, 11:17
21 апрелдә республикала бына дүртенсе мәртәбәгә бик матур сара - башҡорт теленән региональ диктант үтәсәк.
Тел белемен тикшерергә теләүселәр Башҡорт дәүләт университетының төп корпусында, филиалдарында, институттарында йыйыласаҡ. Шулай уҡ диктант яҙырға теләүселәргә майҙансыҡтар Өфө, Белорет, Бөрө, Салауат, Сибай, Стәрлетамаҡ, Нефтекама, Белорет, Ишембай, Мәләүез, Учалы ҡалаларында, райондарҙа, күрше өлкәләрҙә ойоштороласаҡ....
Һорау - яуап
Махсус бит // 13-04-2018, 11:01
Уҡыусыларыбыҙҙы борсоған һорауҙарға Күсемһеҙ милекте берҙәм дәүләт теркәүе хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы идаралығының («Росреестр») бүлек етәксеһе Наталья Низаметдинова яуап бирә.
– Пай 1991 йылда түләнгән, БТИ аша фатирға хоҡуҡ теркәлгән икән, кооператив фатирға яңынан хоҡуҡты теркәтергә кәрәкме?
– 1997 йылдың 21 июлендә «Күсемһеҙ милекте дәүләт теркәүе» тураһындағы федераль закон сыҡҡанға тиклем милеккә хоҡуғығыҙҙы теркәтһәгеҙ, ул Күсемһеҙ милектең берҙәм дәүләт теркәүе реестрында булмаһа ла, юридик яҡтан теркәү үҙ көсөндә ҡала. Һуңынан теркәү граждандарҙың теләге буйынса башҡарыла. Объектты һатҡанда, бүләк иткәндә мотлаҡ Күсемһеҙ милекте берҙәм дәүләт реестрында мотлаҡ теркәтергә кәрәк буласаҡ....
[/aviable]


text:
Өфө рапирасыһы Тимур Сафин Шанхайҙа Гран-при турнирында көмөш миҙал яуланы
Өфө рапирасыһы Тимур Сафин Шанхайҙа Гран-при турнирында көмөш миҙал яуланы Фото: Рәсәй Фехтование федерацияһы
ӨФӨ, 2018 йыл, 22 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Рио-де-Жанейрола олимпия чемпионы, Өфө спортсыһы Тимур Сафин рапирала фехтование буйынса Гран-приҙа икенсегә көмөш миҙал яуланы. Ул Туриндағы оҡшаш ярыштарҙан һуң Шанхайҙа икенсе баҫҡысҡа күтәрелде.
«Был миҙгелдә Сафин Гран-приҙың бөтә турнирҙарында иң көслө һигеҙгә ингән берҙән-бер рапирасы булды. Ике икенсе урындан тыш, ул Анахаймда (АҠШ) бишенсе булды», — тип хәбәр ителә Рәсәй Фехтование федерацияһының рәсми сайтында.
Финалдағы алышта Тимур Сафин Британия рапирасыһы Ричард Крюзға биреште – 13:15.
http://www.bashinform.ru/news/1161367-ufimskiy-rapirist-timur-safin-vzyal-serebro-na-turnire-gran-pri-v-shankhae/


text:
«Кешене бәхет айыра»
Мәҡәл хаҡында яҙыусы һәм журналист Әхмәр Үтәбай менән әңгәмә.
Иглин районы топонимдары.
Иглин районы Иҫке Ҡобау урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы Фәрит Әбүзәров ҡатнаша.
Тапшырыу Илеш районы тапонимдарына арнала. Б-дың атҡаҙанған архитекторы Рудоль Әүсәхов менән әңгәмә. Авторы Әлфиә Батталова.
Илеш районы топонимияһы.
Рудоль Әүсәхов менән әңгәмә. 1-се тапшырыу.
Әсә теле аша сит ил телдәрен өйрәнеү
Башҡорт дәүләт университеты профессоры Рәхим Мерәҫев менән әңгәмә.
Ейәнсура районы Үрген ауылы микротопонимияһы.
Тел белгесе, тыуған яғын өйрәнеүсе Рафаэль Сәфәрғалин ҡатнаша.
Комментарий
…һөйләшеү бара…
Һаумыһығыҙ, Әлфиә! «Бәйләнештә» башҡорт фамилиялары тураһында һөйләшеү бара. Бәлки «Һүҙ ҡәҙере» тапшырыуына кәрәк булыр.
Тапшырыуҙарығыҙ тәрән уйҙарға һала…
Һаумыһығыҙ! 17 сентябрҙәге тапшырыуҙа Наил Юлдашбаев әйтеүенсә, «Туған телдә уҡыған баланың фекерләү ҡеүәһе тәрәнерәк була», «Ижадилыҡтың тамыры - әсә теле», «Сит телдә белем алған баланың ижади фекерләү үҫеше тотҡарлана» һ.б. Бык ҡыҙыҡ фекер! Был теманы тәрәнерәк өйрәнеп, ышандырырлыҡ миҫалдар табып, матбуғатта, мәғариф хеҙмәткәрҙәре, ата-әсәләр алдында сығыш яһаусы табылһа, халҡыбыҙ алдында торған проблеманы хәл итеүҙә ҙур аҙым яһалыр ине. Тапшырыуҙарығыҙ тәрән уйҙарға һала, Әлфиә! Рәхмәт! Эшегеҙ уң булһын! Р.Вахитова.