text:
Рене Декарт
Рене́ Дека́рт (франц. René Descartes [ʁəˈne deˈkaʁt], лат. Renatus Cartesius — Картезий; 31 март, 1596, Лаэ (Турень провинцияһы), хәҙер Декарт (департамент Эндр һәм Луара) — 11 февраль, 1650, Стокгольм) — француз математигы, философы, механигы, физигы һәм физиологы, аналитик геометрияны һәм хәҙерге заман алгебраик символикаһын барлыҡҡа килтереүсе, философияла радикаль шик ысулы, физикала механицизм авторы, рефлексологияла тәүге аҙымдар яһаған кеше; француз ғалимы һәм философы, дуализм вәкиле.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Фәнни эшмәкәрлеге
- 3 Фәлсәфә өлкәһендә
- 4 Урыҫсаға тәржемәле төп хеҙмәттәре
- 5 Ҡыҙыҡлы факттар
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Декарт Францияла Лаэ (La Haye en Touraine), хәҙерге Декарт (Descartes), ҡалаһында фәҡирлеккә төшкән боронғо дворяндар тоҡомло ғаиләлә өсөнсө бала булып 1596 йылдың 31 мартында тыуған. Бер йәшендә әсәһе үлеп ҡала атаһы Ренн ҡалаһында судья булып эшләй һәм Лаэла һирәк була, баланы әсәһе яғынан өләсәһе тәрбиәләй. Рене бала сағында бик сирләшкә була, ҡыҙыҡһыныусанлығы менән айырылып тора.
Башланғыс белемде Декарт Ла Флештағы иезуит коллежында ала, уҡытыусыһы Жан Франсуа була. Белемде иезуиттар мәктәбендә ала һәм хәрби хеҙмәтте үтә. Коллежда Декарт буласаҡ рухани һәм Францияның фәнни тормошона йүнәлеш биреп торасаҡ Марен Мерсенн менән таныша. Дини белем Декартта, нисек кенә ғәжәп тойолмаһын, ул саҡтың күренекле философтарына ышанмау уята.
1612 йылда у Декарт коллеж тамамлап, күпмелер ваҡыт Пуатьела хоҡуҡ нигеҙҙәрен өйрәнә, шунан Парижға китеп, математикала эҙләнеүҙәрҙе ғәмһеҙ ваҡыт уҙғарыуҙар менән аралаштырып, бер аҙ йәшәп ала. Шунан хәрби хеҙмәт (1617) — башта революция ялмаған Голландияла, артабан Германияла, Прага өсөн һуғышта (Утыҙ йыллыҡ һуғыш). 1618 йылда Голландияла Декарт атаҡлы физик һәм натурфилософ Исаак Бекман менән таныша, тап уның йоғонтоһонда ғалим булып китә лә инде. Декарт бер нисә йыл Парижда ғилми эш менән шөғөлләнә, виртуаль тиҙлек принцибфн аса, әммә ул ваҡытта быны аңларлыҡ кеше булмай әле.
Шунан йәнә Ла-Рошель өсөн һуғышта ҡатнаша. Францияла Декарттың хөр фекерләүе иезуиттарға килеп етә, һәм уны көфөрлөктә ғәйепләй башлайҙар. Шуның өсөн Декарт Голландияға күсеп (1628), 20 йыл йәшәй.
Ул Европаның иң ҙур ғалимдары менән хат алыша, медицинанан алып метеорологияға тиклем төрлө фәндәрҙе өйрәнә. Ниһайәт, 1634 йылда тәүге, программа булырлыҡ «Донъя» тигән китабын (Le Monde) тамамлай, ул ике — «Яҡтылыҡ тураһында трактат» һәм «Кеше тураһында трактат» тигән өлөштәрҙән тора. Әммә китап уңышһыҙ ваҡытҡа юлыға — бер йыл элек кенә инквизиция Галилейҙы саҡ үлтермәй ҡала. Шуның өсөн Декарт үҙе тере сағында китапты сығармаҫҡа була. Ул Мерсеннға Галилейға хөкөм тураһында былай тип яҙа:
Әммә Декарттың башҡа китаптары донъя күрә тора:
- «Ысул тураһында фекерләүҙәр…» (1637)
- «Тәүге философия тураһында фекерләүҙәр…» (1641)
- «Философияның башланғыстары» (1644)
Кардинал Ришельё Декарттың хеҙмәттәренә ыңғай баһа бирә һәм Францияла баҫырға рөхсәт итә, ә Голландияның руханиҙары ҡарғыш белдерә (1642); Оран принцының яҡлауы булмаһа ғалимға бик ауырға тура килер ине.
1635 йылда Декарттың никахһыҙ ҡыҙы Франсина тыуа (хеҙмәтсеһенән). 5 йәшендә бала скарлатинанан үлеп ҡала, Декарт быны үҙ ғүмерендәге иң ҙур ҡайғы тип баһалай.
1649 йылда туҡтауһыҙ талауҙарҙан биҙрәгән Декарт швед королеваһы Кристинаның саҡырыуы буйынса Стокгольмға күсенә. Унда барыу менән ауырып китеп, пневмониянан үлеп ҡала. Үлеменең сәбәбе тип пневмония фараз ителгән. Декартты мышьяк менән ағыулап үлтергәндәр тигән фараз да бар, сөнки ауырыу билдәләре шуға оҡшаш була. Бындай фаразды Айки Пиз (немец ғалимы[1]), артабан Теодор Эберт[2][3] та белдерә. Декарттың йоғонтоһонда королева Кристина католиклыҡҡа күсмәҫ тип, католик агенттар үлтергәндер тип уйлайҙар (1654 йылда королева шул инанысты ҡабул итә).
Ғүмеренең ахырына Декартҡа сиркәүҙең дошманлығы көсәйә. Үлгәндән һуң Декарттың әҫәрҙәре «Индекс» тигән исемлеккә индерелә, Ә Людовик XIV махсус бойороҡ менән Декарттың философияһын («картезианлыҡ») Францияның барлыҡ уҡыу йорттарында ла өйрәтеүҙе тыя.
Үлгәндән һуң 17 йыл үткәс мәрхүмдең һөйәктәре Стокгольмдан Парижға күсерелә һәм Сен-Жермен де Пре аббатлығындағы часовняла ерләнә. Ҡәбере әле лә шунда.
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1637 йылда Декарттың төп фәлсәфәүи-математик хеҙмәте — «Ысул тураһында фекерләүҙәр» донъя күрә.
Китапта аналитик геометрия аңлатып бирелә, ә һалынмаларында — алгебра, геометрия, оптика буйынса эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләре һәм башҡа күп мәғлүмәттәр.
Китабындағы Виет математик символикаһының бөгөнгө замандыҡына бик яҡын булыуын айырым билдәләргә кәрәк.
«Ысул» Декартты шунда уҡ математика һәм оптикала бик абруйлы итә.
Механика и физика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Декарттың физика буйынса эҙләнеүҙәре башлыса механика, оптика һәм Ғаләмдең дөйөм ҡоролошон өйрәнеүгә ҡайтып ҡала. Декарттың физикаһы, уның метафизикаһынан айырмалы рәүештә, материалистик була: Ғаләм тулыһынса хәрәкәт итеүсе материянан тора. Бүленмәҫ атомдарҙы һәм бушлыҡтарҙы Декарт танымай. Ябай материянан тыш ул Декарт күренмәҫ нескә материялар барлығын раҫлай һәм улар ярҙамында йылылыҡты, тартыу көсөн, электҙы һәм магнетизмды аңлатырға ынтыла.
Фәлсәфә өлкәһендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә йылын сәйәхәттә үткәргендән һуң. Нидерландтар короллегенә күсеп китә. Шунда ул үҙенең иң танылған ғилми хеҙмәттәрен ижад итә. Декарт, физика, математика һәм космология фәндәре өлкәһендә шөғөлләнеп, үҙен ҙур ғалим итеп таныта. Был фәндәр буйынса ул өр-яңы фекерҙәр әйтә. Уның космология буйынса әйткән фекерҙәре айырыуса әһәмиәтле. Ул, Коперниктың ҡараштарына ҡушылып, Ҡояш системаһының нисек (Алланың ҡатнашлығынан башҡа) килеп сығыуы тураһында яҙып сыға. Декарттың материя тураһындагы ҡараштары шаҡтай ҡаршылыҡлы. Материяны ул һуҙылған аралыҡ рәүешендә генә аңлай. Уның сифаттары: оҙонлоҡ, киңлек һәм бейеклек. Материя, Декарттың ҡарашынса, матдәгә ҡайтып ҡалмай, дөрөҫөрәге, ул матдә түгел, бәлки, юғарыла әйтелгәнсә, һуҙылған аралыҡ. Уның сиге юҡ (был фекер урта быуаттар философтарының ҡараштарын юҡка сығара), ул сикһеҙ бүленеүгә лә дусар (был фекере иһә Демокриттың атом теорияһын инҡар итә, сөнки атом «бүленмәҫ киҫәксә» тигән мәғәнәне аңлата).
Декарт хәрәкәтте Ньютонса аңлатырға тырыша. Йәғни хәрәкәт материянең әүәлдән үк булған сифаты түгел. Материяны хәрәкәткә килтереү өсөн, йәнәһе, ниндәйҙер этәреүсе көс кәрәк булған. Улайһа, был осраҡта ниндәй көс күҙҙә тотола һуң? Был һорауға яуап юҡ. Ғөмүмән, материя менән хәрәкәт берлектәге күренештәр түгел, тип һанау механистик материализмға характерлы хасийәт. Декарт кешенең тәне һәм йәне араһындағы мөнәсәбәтте лә үҙенсә аңлатырға тырыша. Уныңса, йән менән тән айырым есемдәр. Хайуан йән тигән нимәнән мәхрүм, ә кешегә ул Алла тарафынан бирелгән, тип фекер йөрөтә Декарт. Декарт танып белеү теорияһына ла үҙенсәлекле ҡараштарын өҫтәй. Декартты агностиктар рәтенә керетеп ҡарау дөрөҫ булмаҫ ине. Ләкин ул бар немене белеү тигән карашты икеләнеберәк бәйәләй. Декарт заманында, бигерәк тә унан һуң, танып белеүҙә скептицизм, агностицизм көс йыя башлаған була. Был, айырыуса, Юм филосоияһында урын таба. Ул, — донъя тураһындағы барлыҡ белемдәрҙе шиккә ҡуйып: «Мин хатта үҙем тураһында ла — йәшәйемме йә иһә йәшәмәйемме — берни ҙә әйтә алмайым»,— тигән булған. Декарт был мәсьәләне (Юмга тиклем үк инде) башҡаса сисә алған. «Мин фекерләйем, тимәк, мин йәшәйем»[4] тигән фәнни ғибәрә ҡалдырған. Декарттар заманында танып белеү теорияһы өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы концепция барлыҡҡа килә: сенсуализм һәм рационализм. Әгәр дә сенсуализмды башлап ебереүсе Джон Локк тип ҡараһалар, рационализм башында Декарт торған, тип һанарға кәрәктер. Әгәр ҙә сенсуализм өсөн индуктив методты абсолютлау хас булһа, рационализм өсөн дедуктив методты алға ҡуйыу характерлы. Декарттың рационализмға тартымлы булыуын аңлау ауыр түгел, сөнки ул математик булған. Ошо фәндәге алымдарҙы ул философияға ла күсерергә тыпышҡан. Декарттың ғилми тәғлимәте философия фәненең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Декарттың филосоияһы — дуализм. Шунлыҡтан уның йоғонтоһо материализмда ла, шулай ук идеализмда ла һиҙелә. Тыумыштан килгән идеялары, интуитив характерҙағы аксиомалары, ҡайһы бер мәсьәләләрҙе аңлауҙа агностик ҡараштарға бирелеүе һ. б. шундай тайпылыштары Декартты идеализм йүнәлешенә китерә алған. Ә тәбиғәт тураһындағы фекерҙәре, төрлө теологик ҡараштарҙы тәнҡитләп сығыуы уны, һис шикһеҙ, материалистик ҡараштағы ғалимдәр рәтенә баҫтыра алған.
Декарттың фәлсәфәгә индергән төп ҡаҙанышы — рационализмдың донъяны танып белеү өлкәһендә төп ысул булыуын күрһәтеүе. Картезианлыҡ үҫешендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш барлыҡҡа килә:
- материалистик монизм (Х. Де Руа, Б. Спиноза)
- идеалистик окказионализм (А. Гейлинкс, Н. Мальбранш).
Декарттың донъяға ҡарашы картезианлыҡ тип аталған тәғлимәткә нигеҙ һала:
- голланд (Барух да Спиноза),
- немец (Готтфрид Вильгельм Лейбниц)
- һәм француз (Николь Мальбранш) йүнәлештәре бар.
Радикаль шик ысулы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Француздар һәр саҡ скептиклығы менән айырылып торған, шул уҡ ваҡытта белем алыуҙа математик теүәллекә ынтылыуҙары менән дә билдәлеләр.
Хәҡиҡәттең кире ҡағылмаҫлыҡ булып иҫбатланырға тейешлеге — Декарт шиктәрҙе тик шулай ғына юҡҡа сығарырға мөмкин тип һанай.
Илаһиҙың барлығын раҫлауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Виндельбандтың әйтеүенсә, Декарттың Илаһи Көс барлығын раҫлауын «антропологик (психологик) һәм онтологик ҡараштар берлеге» тип алырға була.
Ике субстанция — рух һәм материя — Декарттың һәр яҡтан камил көс барлығын раҫлаған тәғлимәтендә яралтылған һәм тамамланған субстанциялар булып тора; бары тик Илаһиҙың субстанцияһы ғына сикһеҙ һәм төп субстанция булып тора.
Этик ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Декарттың этик ҡараштарын Фуллье уның әҫәрҙәре һәм хаттары буйынса тергеҙә. Был өлкәлә лә теологияны рациональ фәлсәфәнән айырып ҡарап, Декарт әхлаҡи хәҡиҡәттәрҙе лә аңдың «тәбиғи нуры» менән һуғарылған, тип раҫлай (la lumière naturelle).
Экзистенциаль парадигма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мамардашвили ҡарашынса, Декартты экзистенциаль традицияға нигеҙ һалыусылар рәтенә индерергә мөмкин.
Башҡа фәнни ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Декарттың рефлекс һәм рефлектор эшмәкәрлек принцибы буйынса яҙған хеҙмәттәре артабан психологияның төп нигеҙҙәрен тәшкил итә.
- Есем механизмдарын өйрәнгәндә аффект (дәрт) кеүек халәттәр психик тормошҡа йоғонто яһауын һүрәтләй. «Аффект» төшөнсәһе хәҙерге психологияла айырым эмоциональ халәттәргә ҡарата ҡулланыла.
Урыҫсаға тәржемәле төп хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Декарт Р. Сочинения в двух томах. М.: Мысль, 1989.
- Том 1. Серия: Философское наследие, том 106.
- Соколов В. В. Философия духа и материи Рене Декарта (3).
- Правила для руководства ума (77).
- Разыскание истины посредством естественного света (154).
- Мир, или Трактат о свете (179).
- Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках (250).
- Первоначала философии (297).
- Описание человеческого тела. об образовании животного (423).
- Замечания на некую программу, изданную в Бельгии в конце 1647 года под заглавием: Объяснение человеческого ума, или разумной души, где поясняется, что она собой представляет и какой может быть (461).
- Страсти души (481).
- Небольшие сочинения 1619—1621 гг. (573).
- Из переписки 1619—1643 гг. (581).
- Том 2. Серия: Философское наследие, том 119.
- Размышления о первой философии, в коих доказывается существование Бога и различие между человеческой душой и телом (3).
- Возражения некоторых учёных мужей против изложенных выше «Размышлений» с ответами автора (73).
- Глубокочтимому отцу Дине, провинциальному настоятелю Франции (418).
- Беседа с Бурманом (447).
- Из переписки 1643—1649 гг. (489).
- Том 1. Серия: Философское наследие, том 106.
- Декарт Р. Геометрия. С приложением избранных работ П. Ферма и переписки Декарта. М.-Л.: Гостехиздат, 1938. Серия: Классики естествознания.
- Декарт Р. Космогония: Два трактата. М.-Л.: Гостехиздат, 1934. Серия: Классики естествознания.
- Декарт Р. Первоначала философии (1644)
- Декарт Р. Размышления о первой философии… (1641) текст
- Ренэ Декарт. Рассуждение о методе…" (1637) Издательство Академии Наук СССР, 1953. Серия: Классики науки, 655 с..
- Декарт Р. Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках и другие философские работы / Пер. с лат., М.: Академический проект, 2011. 335 с., Серия «Философские технологии», 1500 экз., ISBN 978-5-8291-1327-8.
- Рене Декарт. Сочинения в библиотеке Я. Кротова.
Декартты урыҫ теленә тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гарнцев, Михаил Анатольевич
- Ляткер, Яков Абрамович
- Шейнман, Сесиль Яковлевна
- Позднев, Михаил Михайлович
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөйөк физиолог И. П. Павлов (урыҫ.)баш. үҙенең лабораторияһы (Колтуши) алдына Декартҡа бюст-һәйкәл ҡуйҙырта[5], сөнки уҙ тикшеренеүҙәрен уның менән бәйләй.
- Ғалим хөрмәтенә тыуған ҡалаһына һәм Айҙағы кратерға Декарт исеме бирелә. Шулай уҡ, бер нисә фәнни термин уның исемен йөрөтә:
- Декарт координаталар системаһы
- Декарт япрағы
- Декарт овалы
- Декарт ағасы
- Декарт әҫәрҙәре
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Шаров А. Покушение на мысль? // Наука и жизнь, № 4, 1994.
- ↑ Рене Декарта отравили причастной облаткой
- ↑ Церкви мешали координаты Декарта
- ↑ Избр. произведения.— M., 1950.— C. 282
- ↑ Петрова М. К. Из воспоминаний об академике И. П. Павлове//Вестник Российской академии наук. Т. 65, № 11, 1995. С. 1016—1023.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асмус В. Ф. Декарт . М.: 1956.
- Переиздание: Асмус В.Ф. Декарт — М.: Высшая школа, 2006. — 335 б. — (Классика философской мысли.). — 3000 экз. — ISBN 5-06-005113-7.
- Барабанов О. О., Петрова Е. В. Два математических письма Декарта принцессе Елизавете Богемской // История науки и техники, № 1, 2011, С. 20-32.
- Барабанов О. О., Барабанова Л. П. История теоремы Декарта о кругах // История науки и техники, № 5, 2011, С. 2-15.
- Бессмертие философских идей Декарта (Материалы Международной конференции, посвященной 400-летию со дня рождения Рене Декарта) / Ответственный редактор Мотрошилова Н. В. — М.: ЦОП Института философии РАН, 1997. — 181 б. — (Научное издание). — 500 экз. — ISBN 5-201-01958-7.
- Декарт // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, том II, М.: Наука, 1970 Математика XVII столетия.
- Катасонов В. Н. Метафизическая математика XVII в. М.: Наука, 1993.
- Кирсанов В. С. Научная революция XVII века. М.: Наука, 1987.
- Кузнецов Б. Г. Эволюция картины мира. Глава 7: Картезианское естествознание — М.: Издательство АН СССР, 1961 (2-е издание: УРСС, 2010). — 352 б. — (Из наследия мировой философской мысли: философия науки). — ISBN 978-5-397-01479-3..
- Ляткер Я. А. Декарт. М.: Мысль, 1975.
- Мамардашвили М. Картезианские размышления.
- Матвиевская Г. П. Рене Декарт, 1596—1650. М.: Наука, 1976.
- Никифоровский В. А. Из истории алгебры XVI-XVII вв — М.: Наука, 1979. — Б. 119-160. — 208 б. — (История науки и техники).
- Яновская С. А. О роли математической строгости в творческом развитии математики и специально о «Геометрии» Декарта. Историко-математические исследования, 17, 1966, с. 151—184.
- Le Gaufey, Guy. L’incompletude du symbolique: De Rene Descartes a Jacques Lacan. Paris: Distique, 1991.
- Фролова Е. А. Декарт и некоторые аспекты концепций человека в средневековой арабской философии // Сравнительная философия. М., 2000. С.229-244.
- Фролова Е. А. Проблема Декарта в современной арабской философии. // Вопросы философии. 1969. № 5.
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Статья «Декарт, Рене» в энциклопедии «Кругосвет»
- Discourse On the Method (инг.) в Проекте Гутенберг
- Selections from the Principles of Philosophy (инг.) в Проекте Гутенберг
- Rudolf Eisler. Descartes in: R. Eisler: Philosophen-Lexikon, Berlin 1912, S. 119–124. (e-Text bei zeno.org)
- Daniel Garber. «Descartes, René», in E. Craig (Hrsg.): Routledge Encyclopedia of Philosophy, London 1998.
- Christiaan Peter Zijlstra: The Rebirth of Descartes: The Nineteenth-Century Reinstatement of Cartesian Metaphysics in France and Germany, Diss. Groningen 2005.
- Википедия:Һайланған мәҡәләләр
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- 31 март көнө тыуғандар
- 1596 йылда тыуғандар
- Францияла тыуғандар
- 11 февраль көнө вафаттар
- 1650 йылда вафаттар
- Швецияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса астрономдар
- Алфавит буйынса математиктар
- Алфавит буйынса физиктар
- XVII быуат математиктары
- XVII быуат физиктары
- XVII быуат философтары
- Франция астрономдары
- Франция математиктары
- Франция физиктары
- Франция философтары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- Натурфилософтар


c: text/html

text:
22 июндә баш ҡалабыҙҙа хәтер акцияһы ойошторола
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуға 70 йыл тулыуы айҡанлы 22 июндә Өфөлә хәтер акцияһы үткәреләсәк. Икенсе йыл рәттән уны Башҡортостан юлдаш телевидениеһы ойоштора.
Хәтер һәм ҡайғы көнөндә Еңеү паркында 18 сәғәттән 23-кә тиклем уникаль мәғлүмәт базаһын булдырған Башҡортостан эҙәрмәндәре отрядтары волонтерҙары яҡындарына һәм туғандарына хәбәрһеҙ юғалған һәм һәләк булған һалдаттарҙы эҙләүҙә ярҙам итәсәк.
Хәрби Дан музейы хеҙмәткәрҙәре лә батырҙар иҫтәлеген мәңгеләштереүҙә ярҙам итәсәк. Махсус стендтарға ҡуйылған һалдат фотолары хәтер аллеяһы экспозицияһын тулыландырасаҡ.
Бынан тыш исемен, фамилияһын, тыуған көнөн, шулай уҡ уларҙың ниндәй фронттарҙа һуғышҡанын күрһәтеп, әле үк атай-олатайҙарығыҙҙың фотоһүрәттәрен pobeda@bashtv.ru электрон адресына ебәрергә мөмкин.
Барлыҡ фотоһүрәттәр ҙә БЮТ телеканалының рәсми сайтында (www.tv-rb.ru) урынлаштырыласаҡ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Беларусь
Координаталар: 53°31′00″ с. ш. 28°46′00″ в. д. / 53.51667° с. ш. 28.76667° в. д. (G) (O)
Белоруссия (бел. Рэспубліка Беларусь ), рәсми исеме — Беларусь Республикаһы (белор. Республика Беларусь ), рәсми ҡыҫҡартылмаһы Беларусь — Көнсығыш Европа дәүләте. 2016 йылдың башына халҡы 9 498 700 кеше тәшкил итә, территорияһы — 207 600 км². Халыҡтың һаны буйынса туҡһан өсөнсө урынды биләй һәм территорияһы буйынса донъяла һикһән дүртенсе урында.
Дәүләттең баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы — Минск. Дәүләт телдәре булып белорус теле һәм урыҫ теле тора.
Унитар дәүләт, президент республикаһы. 20 июль, 1994 йыл. Президент посын Александр Лукашенко алды. Һуңынан шулай уҡ 2001, 2006, 2010 һәм 2015 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ул, еңеп сығып, Президент булып ҡалды.
6 өлкәгә бүленгән. Минск ҡалаһы республика буйһоноуындағы ҡала статуслы.
Төньяҡ-көнбайышта республика — Литва, Польша, төньяҡта — Латвия, көнсығышта — Рәсәй Федерацияһы, көньяҡта — Украина менән сиктәш.
Һатып алыу һәләте 2013 йылда 166,786 млрд доллар тәшкил иткән (яҡынса йән башына 17 620 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — белорус һумы.
1919 йылдың 1 ғинуарында Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы төҙөлдө. Ул совет республикаларының дүртәүһе араһында 1922 йылдың 30 декабрендә СССР төҙөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыусыларҙың береһе. 1991 йылдың 19 сентябрендә был ил «Республика Беларусь» тип атала башлай, һәм ошо ваҡытта уның яңы гербы, флагы, шулай уҡ яңы Конституцияһы һәм граждандар паспорты булдырылды. 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина араһында БДБ төҙөү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Беларусь Республикаһы БМО, БДБ, ОДКБ, ЕврАзЭС, Союздаш дәүләттең һәм ЕАЭС-тың ойоштороусыһы.
Йөкмәткеһе
- 1 Географик мәғлүмәт
- 2 Тарих
- 3 Хөкүмәт төҙөлөшө
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Әҙәбиәт
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исеме Белая Русь (лат. Ruthenia Alba) һүҙенән килеп сыҡҡан. Хәҙерге ваҡытта уның исеме нисек барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версия бар. Этно-дини теория буйынса Бөйөк Литва кенәзлегендәге христиан славяндар йәшәгән ер Белая Русь, тип, ә мәжүси (язычник) балттар йәшәгән ер Черная Русь тип аталған.
Башҡа теориялар буйынса был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтар аҡ кейемдәр кейеп йөрөгәнгә күрә һәм сәстәре аҡһыл-һары төҫтә булғанға, был ерҙе Белая Русь тип атағандар тип фараз ҡылына.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары палеолитка Белоруссияның Бердыж һәм Юровичи тораҡтары ҡарайҙар.
Беренсе сәйәси берләшмәләрҙең барлыҡҡа килеүе VI—IX быуаттарға ҡарай. Был процесс славяндарҙың таралып ултырыуы менән тығыҙ бәйләнгән булған. Урындағы балттарға килеп ҡушылған славяндарҙан яңы ҡәбиләләр союзы, шул иҫәптән кривичтәр, дедовичтәр, радимичтар, ятвягтар, литвалар һәм башҡалар, барлыҡҡа килеп, улар был ерҙәрҙәге беренсе дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеүенең башында торғандар.
Боронғо урыҫ дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IX быуаттың аҙағында Рюриктәрҙең Боронғо урыҫ дәүләте барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүендә «варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы төп ролде уйнаған. Был юл хәҙерге Беларусь территориялары аша үткән. Боронғо урыҫ дәүләтенең башлыҡтары урындағы кенәздәрҙең ҡәбиләләре менән ҡаты яуҙарҙа алышҡандар. 988 йылдар тирәһендә бөйөк кенәз Владимир Урыҫ дәүләтен суҡындырған, һәм 992 йылда Полоцкиҙа, ә 1005 йылда Туровта епархия барлыҡҡа килгән .
XI быуатта Киевтән Полоцк кенәзлеге айырылып сыға. XII быуат уртаһында Боронғо урыҫ дәүләте тарҡала һәм тиҫтә ярым урыҫ кенәзлектәренә бүленә. 1237—1240 йылдарҙа татар-монголдарҙың ябырылыуы арҡаһында күп кенә урыҫ ерҙәре бөлгөнлөккә төшә, тик белорус ерҙәре генә именлектә ҡала..
Бөйөк Литва кенәзлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуаттың 40-сы йылдарында ҡайһы бер литва һәм урыҫ ерҙәрен кенәз Миндовг баҫып алыу сәбәпле Бөйөк Литва кенәзлеге барлыҡҡа килә. Был бик ҡатмарлы хәрби-политик шарттарҙа үтә, сөнки көнбайыштан һәм көньяҡтан монголдар, ә көнбайыштан тәре йөрөтөүселәр баҫыша. 1251 йылда Миндовг христиан динен ҡабул итә, ике йылдан һуң король тажын башына кейә. 1260 йылда тәре йөрөтөүселәрҙе һуғышта еңгәс, ул, христианлыҡты ташлап, яңынан мәжүсилеккә ҡайта һәм Тевтон һәм Ливон ордендары менән көрәшеүен дауам итә.[10]
XIV быуаттың башында Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы Вильнола була. Был кенәзлек төрлө милләт кешеләренән һәм төрлө дингә табыныусыларҙан тора. Урыҫ ерҙәренең бер өлөшөнән һәм Жемайтиянан барлыҡҡа килгән Литва кенәзлеге бик йыш ҡына тәре йөрөтөүселәр һәм татар-монголдар менән бәрелешеп тора. Улар Гедимин, Ольгерд һәм Витовт кенәздәр идара иткән йылдарҙа үҙ кенәзлектәренең биләмәләрен төрлө һуғыштарҙан һуң бик күпкә ҙурайталар.[11]
1385 йылда Крев берләшмәһе (унияһы) барлыҡҡа килә, уның башында Польша короле Ягайло тора. 1387 йылда Литваны католиклыҡҡа керетәләр, ләкин Ягайло барыбер Литвала власты үҙ ҡулында тота алмай. Ул үҙенең ике туған ҡустыһы Витовтҡа власты бирә. Витовттың ҡырҡ йыл буйы Бөйөк Литва кенәзлегенең башында торған сағында кенәзлек бик ҙур көскә эйә була.
1529 йылда Беренсе Бөйөк Литва кенәзлеге статуты урынлаштырыла.
Речь Посполитая осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1569 йылда, Ливон һуғышы барышында, Бөйөк Литва кенәзлеге Польша короллеге менән Люблин берләшмәһен төҙөй. Был берләшмә илде конфедерацияға, Речь Посполитая барлыҡҡа килеүгә, илтә. Люблин берләшмәһе арҡаһында кенәзлек үҙенең күп кенә ерҙәренән, закон сығарыу органдарынан мәхрүм ителә. Урындағы элита үҙенән-үҙе поляк телен, мәҙәниәтен һәм экономикаһы торошон ҡабул итергә мәжбүр була. 1697 йылда кенәзлектә эш башҡарыу теле булып поляк теле ҡабул ителә, ул көнбайыш урыҫ телен бөтөнләй алыштыра.
Дәүләт дине булып католицизм ҡабул ителә, тик бик күп белорус ерҙәрендә православие тороп ҡала. Брест сиркәү берләшмәһе ҡарары буйынса 1596 йылда православие иерархтары Римдең өҫтөнлөгөн таныйҙар һәм католицизм менән ризалашалар. Был үҙгәртеүҙәр православныйҙар араһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлектәр тыуҙыра, улар униат сиркәүенә ҡаршы сығалар. Шуға ҡарамаҫтан, ахыр сиктә, XVIII быуаттың аҙағында, хөкүмәт алып барған сәйәсәткә буйһоноп, күптәр католик булып китәләр.
XVII—XVIII быуаттарҙа барған үҙ ара ыҙғыштар арҡаһында Речь Посполитая көсһөҙләнә, ул Рәсәй империяһының йоғонтоһо аҫтына инә. Һөҙөмтәлә кенәзлек Рәсәй, Пруссия, Австрия илдәренә бүленеп инә. Бөйөк Литва кенәзлеге тулыһынса Рәсәй империяһында ҡала.
Рәсәй империяһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәре Рәсәйҙә бер нисә губернияны тәшкил итә. Улар Төньяҡ-көнсығыш крайы тип аталып йөрөтөлә. Витебская һәм Могилевская губерналары Белорус генерал-губернаторствоһын тәшкил итә. Ул йыш ҡына Белоруссия тип атала башлай. Был ерҙәрҙә крепостное право һәм рекрутлыҡ индерелә. 1812 йылғы һуғышта Белоруссия крайы һуғышсылары ике ҡаршы тороусы армиялар яҡлы булып һуғышта ҡатнашалар.
1830 йылғы Польша ихтилалынан һуң Рәсәй хәҙерге Белоруссия ерендә русификация үткәрә башлай. Был Польша католиктарының йоғонтоһонан белорустарҙы сығарыу маҡсатында үткәрелә. 1839 йылда униат сиркәүе православие менән ҡушыла һәм Бөйөк Литва кенәзлеге статуты бөтөнләйе менән юҡ ителә. Был эш 1863 йылдағы поляктарҙың ихтилалынан һуң Төньяҡ-көнбайыш крайының генерал-губернаторы М. Н. Муравьев-Виленский тарфынан ҙур тырышлыҡ менән үтәлә. 1866 йылда белорус теле Рәсәй империяһында бөтөнләй тыйыла.
Русификация политикаһы белорус телендә яҙыусы күп кенә яҙыусыларҙы килтереп сығара (Винцент Дунин-Марцинкевич, Франтишек Богушевич, Янка Лучина һәм башҡалар). Социаль-иҡтисади модернизация һөҙөмтәһендә сәнәғәт үҫә башлай, демография йәнләнә. 1863—1864 йылдарҙағы поляк ихтилалы белорус халҡын үҙен-үҙе аңлауына, аңының үсеүенә, тарихта үҙенең тотҡан урынын аңлауға килтерә .
1914 йылда башланған Беренсе донъя һуғышында Рәсәй империяһы Антантаға ҡушылып һуғыша башлай. 1915 йылдың август-сентябрь айҙарында Германия Көнбайыш Белоруссияны оккупациялай һәм әлеге участокта фронт тигеҙләшеп тора.
1917 йылда Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә Рәсәй империяһы юҡҡа сыға һәм Петроградта власть Ваҡытлы хөкүмәткә күсә.
1917 йылғы революция һәм Совет-поляк һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1917 йылдағы Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙең оккупацияға эләкмәгән ерҙәрендә власть Советтар ҡулына күсә. Минскиҙә ноябрь айында Көнбайыш өлкәһендә эшсе һәм һалдат депутаттары Советының съездары үтә. Минск һәм Вилен губернияларында крәҫтиәндәрҙең III съезы һәм Көнбайыш фронт һалдаттарының II съезы үтә. Улар Көнбайыш өлкәһенең һәм фронтының Советтәренең башҡарма комитетын һәм Халыҡ комиссарҙары Советын ойоштора. 1917 йылдың декабрендә Беренсе бөтә белорус съезы башлана. Ул, бөтә власть Башҡарма Комитет ҡарамағына бирелә тип, декларация яһай. Шуның һөҙөмтәһендә большевиктәр съезда эшләүҙән баш тарталар һәм улар Ҡөнбайыш өлкәһенең Халыҡ комиссарҙары ҡарары буйынса съезды ҡыуалар.
1918 йылдың мартында Брест-Литовскиҙә тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса Белоруссияның оккупацияға эләкмәй ҡалған ерҙәренең күп өлөшө Көнбайыш Белоруссия менән бер рәттән Германия контроле аҫтына эләгә. 1918 йылдың мартында Белоруссия Халыҡ республикаһы иғлан ителә. Версаль тыныслыҡ килешеүе буйынса Германия элекке Рәсәй империяһына ингән Польша, Финляндия, Литва, Латвия, Эстония һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. Тик Белоруссия ғына бынан мәхрүм ҡала. Немец ғәскәрҙәре ҡайтып киткәс, Белоруссияның ҙур өлөшө Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына. Был ерҙәрҙе үҙҙәренеке тип һанаған Польша менән 1919 йылдың яҙы һәм көҙөндә совет -поляк фронты асыла.
В. И. Лениндың күрһәтмәһе буйынса 1919 йылдың 1 ғинуарында Смоленскиҙә Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. Ул РСФСР составындағы республика булып һанала һәм башҡалаһы Минскигә (Ҡыҙыл Армия тарафынан һуғышһыҙ-ниһеҙ ун һигеҙенсе йылдың декабрендә уҡ алынған була) күсерелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында ул РСФСР составынан сығарыла һәм Белоруссия Совет Социалистик Республикаһына әйләнә. 1919 йылдың 3 февралендә илдең Конституцияһы ҡабул ителә.
27 февраль, 1919 йыл. Белоруссия республикаһы составынан Смоленский, Витебский, Могилевский губерналары РСФСР составына ҡайтарыла, ә ҡалған ерҙәрендә Литва Совет Республикаһы һәм Литва-Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы төҙөлә. 1919 йылдың мартында Литваның Тариба ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре булышлығында Литвала һуғыш асып ебәрәләр. Уның һөҙөмтәһендә 1919 йылдың 19 июлендә Литва-Белоруссия йәшәүҙән туҡтай.
Ҡыҙыл Армия Белоруссияның ҙур өлөшөн баҫып алғандан һуң, 1920 йылдың 31 июлендә Минскиҙә ҡабат Белоруссия Социалистик Совет Республикаһы иғлан ителә. 1922 йылда, СССР төҙөлгәс, ул яңынан Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы исемен йөрөтә башлай. Ригалағы килешеү буйынса Көнбайыш Белоруссияның ерҙәре Польшаға ҡушыла. Был килешеүгә ризаһыҙлыҡ белдергән партизан отрядтары Көнбайыш Белоруссияла 1925 йылға тиклем Польшаға ҡаршы һуғышып йөрөй.
1920—1930 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1924 йылдың мартында Витебский, Гомельский, Смоленский губерналарының 15 өйәҙен СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты тарафынан Белоруссия Совет Социалистик республикаһына ҡушалар. Был ҡарар БССР-ҙың ғәҙәттән тыш съезында ҡабул ителә. БССР территорияһы 110 584 км²-ға, халҡы — 4,2 млн-ға тиклем арттырыла. Халыҡтың 70,4 % белорустар тәшкил итә.
1920 йылдарҙың урталарында БССР-ҙа ҙур әүҙемлек менән белорусизация үткәрелә, белорус теле һәм мәҙәниәте тергеҙелеп, ҙур үҫеш башлай.
1926 йылдың 12 майындағы Юзеф Пилсудскийҙың Польшала яһаған ҡырҡа боролошонан һуң Гомель и Речицкий өйәҙҙәрен Польшаға кире ҡайтарыуға ҡыҙыҡһыныу арта башлай. Шуға күрә СССР-ҙың ХКЭЭ министрлығы Белоруссияны ҙур иғтибар менән күҙәтеү аҫтында тота башлай һәм Көнсығыш Белоруссия ерҙәренең Польшаға күсерелеүенә ҡамасаулай. 1926 йылдың 4 мартында ВКП(б) ҮК секретары Николай Шверник Гомель һәм Речицкий өйәҙҙәренең БССР-ға ҡушылыуы тураһында КП(б) губерния һәм ҡала комитеттарында иғлан итә. Шулай итеп, БССР-ҙың сиктәрен, уға көнсығыш белорус ерҙәрен ҡушып, ҙурайтыу тураһындағы ҡарар Мәскәүҙә хәл ителә. БССР-ҙың территорияһы 15 727 км²-ға, ә халҡы — 649 мең кешегә арттырыла.
1920—1930 йылдарҙа Совет Белоруссияһында индустриализациялаштырыу бик ҙур әүҙемлек менән бара, промышленностың һәм ауыл хужалығының яңы тармаҡтары үҫешә башлай.
Индустриализациялаштырыу башында БССР-ҙа СССР-ҙағы халыҡтың 3,4 % ғына йәшәй һәм 1,6 % сәнәғәт продукцияһы сығарыла. Унда еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү һәм химия сәнәғәте була, ә икенсе бишйыллыҡ ваҡытында — машиналар төҙөү һәм төҙөлөш материалдары етештереү уҫә башлай. Байтаҡ иғтибар туҡыу промышленносына бирелә, сөнки уны үҫтереү тиҙ арала эшһеҙлекте бөтөрөү һәм ауыл хужалығында эшләүселәрҙең артыҡ күплеген бөтөрөү проблемаларын хәл итә. Тәге ике бишйыллыҡ ваҡытында Гомель ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы «Гомсельмаш», «Знамя индустриализации» тегеү фабрикаһы , Витебскиҙә КИМ, Оршанскийҙә етен комбинаты, Кричевский цемент заводы, Могилевский авторемонт заводы, Гомель быяла заводы, Белгэс-тың тәүге ике сираты төҙөлә. 11 ҙур торф эшкәртеү заводы барлыҡҡа килә. Өс бишйыллыҡ ваҡытында БССР-ҙа сәнәғәт производствоһы 23 тапҡырға арта (Көнбайыш Белоруссияны ҡушып иҫәпкә алғанда 8,1 тапҡырға). Икенсе бөтә донъя һуғышы алдынан БССР бөтә союз сығарған фанераның 33 % сығара, 27 % шырпы һәм металл киҫеүсе станоктарҙың 10%-ын эшләп сығара.
1930-сы йылдарҙа әүҙем коллективизациялаштырыу башлана.
1936 йылға тиклем Белоруссия Совет Социалистик Республикаһында рәсми белорус һәм урыҫ телдәренән башҡа, тағы ла поляк һәм идиш телдәре йөрөй. БССР-ҙа 1932—1938 йылдарҙа Польша милли автономиялы Дзержинский поляк милли районы була.
Телдәр реформаһы буйынса 1933 йылда «тарашкевица» яҙыуынан баш тарталар, республикала белорус теле файҙаланыуға тапшыралар . Ул 30 фонетик һәм морфологик үҙенсәлектәре менән урыҫ теленә яҡын тора.
Сталин репрессиялары ваҡытында белорус интеллигенцияһының күп кенә вәкилдәре, зыялылар, аң-белемгә эйә һәм ижади элитаһы, көслө бай тормошло крәҫтиәндәре атылып үлтерелә йәки Себергә һәм Урта Азияға һөргөнгә ебәрелә. 540—570 шағирҙарҙың 440—460 (80 %) шағиры репрессияға эләгә. Әгәр ҙә уларҙың иҫәбенә илдәрен ташлап сығырға мәжбүр булғандарын да индерһәң, 500 автор репрессияланған (90 %), был СССР-ҙа репрессияланған әҙәбиәтселәр (2000) һанының дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Лагерҙар аша үткән кешеләрҙең һаны 600—700 мең кеше, атып үлтерелгәндәре — кәмендә 300 мең кеше тәшкил итә. Репрессияланған кешеләрҙең күбеһен поляктар тәшкил иткән, улар күбеһенсә 1938 йылда тарҡатылған Поляк милли районынан булғандар һәм Ҡаҙағстан менән Себергә күсерелеп ебәрелгәндәр.
Көнбайыш Белоруссия һәм уның янындағы Украина, Литва һәм Польша территорияһының ерҙәре Польша властары тарафынан 4 воеводствоға: Белосток, Виленский, Новогрудский һәм Полесскийға — бүленгән.
Көнбайыш Белоруссия территорияһында Польша хөкүмәте Рига килешеүҙәре нигеҙҙәрен һаҡламай, илендәге бөтә этник төркөмдәрҙең бер тигеҙ булыуҙары тураһындағы хоҡуҡтарын боҙа. 1923 йылда 400 белорус мәктәбенең бары 37-һе генә һаҡланып ҡала. Бер үк ваҡытта Көнбайыш Белоруссияла 3380 поляк мәктәбе асыла.
1938—1939 йылдарҙа бары 5 белорус дөйөм белем биреү мәктәбе тороп ҡалған. 1300 православие сиркәүе католик сиркәүенә халыҡтың ризаһыҙлығынан башҡа үҙгәртелгән. « Белоруссия тарихы энциклопедияһы» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Көнбайыш Белоруссия ерҙәренә поляк колонистары һәм чиновниктары мәңгелеккә килеп урынлашҡан. Уларҙың һаны 300 меңгә яҡын булған. Уларға «Польшаға дошман ҡарашлы» тип табылған кешеләрҙең имениелары тартып алынып бирелгән .
1922 йылдағы һайлауҙарҙан һуң Көнбайыш Белоруссияның 11 депутаты,3 сенаторы Польшалағы белорус халҡының мәнфәғәттәрен яҡлау маҡсатында «Белорус депутат клубын» ойоштора. 1923 йылдың октябрендә Польша компартияһы (КПП) иҫәбенә автономия хоҡуғында ингән Көнбайыш Белоруссия Коммунистәр партияһы төҙөлә. 1926 йылда , Польшала авторитар режимлы « таҙартыу» башланғас, бәләкәй милләттәрҙе ҡыйырһытыу бигерәк ныҡ көсәйеп китә. 1927 йылда Бронислав Тарашкевич, Семен Рак — Михайловский һәм башҡа поляк сеймының депутаттары ҡулға алына, ә март айында БИРГ тыйылды. 1928 йылда белорус ерҙәренән сеймға һайланған 10 белорус-депутат, һәм 2 сенатор, 1930 йылда — бер белорус депутат була, ә 1935 һәм 1938 йылдарҙа — сеймда бер генә белорус милләтле депутат та булмай. 1934 йылда Береза-Картузская ҡалаһында (хәҙерге Береза ҡалаһы, Брест өлкәһе) властарға ҡаршы булған кешеләрҙе өс ай буйына тотҡонда тотоу өсөн концентрацион лагерь асыла. Коминтерндың 1938 йылдағы КПП һәм КПЗБ-ны таратыу тураһындағы ҡарары милли -азатлыҡ өсөн барған көрәшкә бик ныҡ зарарлыҡ килтерә. Һуңыраҡ, КПЗБ-ның элекке етәкселәренең күбеһе репрессияға дусар ителә.
1930 йылдар уртаһында Көнбайыш белорус халҡының 43 проценты элеккесә үк уҡый-яҙа белмәй, Польшалағы студенттар араһында барлығы 200 кеше белорус милләтле була. 1939 йылда бөтә мәктәптәр поляк мәктәптәренә әүерелдерә, 500 православие храмдарының 300-е католиктарҙың костелына әйләнә. Бөтә донъя иҡтисади кризисы илдең иҡтисади артта ҡалыуына һәм ауыл хужалығы менән көн күреүселәрҙең һаны артыуға килтерә. Белоруссияның бик күп халҡы Көнбайыш Европаға һәм Америкаға эмиграцияға китә.
Икенсе бөтә донъя һуғышында Белоруссия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нацистик Германия һәм СССР араһында 1939 йылдың сентябрендә Молотов- Риббентроп Пакты төҙөлөп,Польшаға [1] 1939 йылдың сентябрендә һөжүм иткәндән һуң, 1939 йылдың 2 ноябрендә СССР Законы буйынса Көнбайыш Белоруссия (үҙ эсенә Белосток өлкәһен алып) БССР составына индерелә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Белоруссияның 130 мең халҡы репрессиялана, 30 меңгә яҡыны атып үлтерелә.
1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзына һөжүм итә. Беренсе баҫымдарға БССР территорияһы эләгә, һәм һуғыштың тәүге айҙарында уҡ ул оккупация аҫтында ҡала. Оккупация йылдарында Белоруссия территорияһында Европалағы иң көслө партизандар хәрәкәте барлыҡҡа килә.
Июнь—август, 1944 йыл. «Багратион» операцияһы ваҡытында БССР территорияһы Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә. 1945 йылда БССР Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын ойоштороусы илдәрҙең береһе була. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ мәсьәләләрҙе Белоруссия, Светтар Союзының башҡа делегациялары менән ярашып, хәл итә. 1945 йылда Польшаға Белосток ерҙәре ҡайтарылып бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Белоруссияның хәҙерге сиктәренең эсендә йәшәгән 2,5—3 млн самаһы халҡы ҡырыла, шулар эсендә 715 мең еврей булған.
Һуғыштан һуңғы Белоруссия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыш тамамланғандан һуң, Беларусь территорияһында тағы бер нисә йыл советтәргә ҡаршы партизан төркөмдәре хәрәкәт итә. Улар Польшаның Армия Крайова, шулай уҡ белорус төркөмдәре булалар. Улар менән Көнбайыштың специаль хеҙмәттәре бәйләнешкә сығырға маташалар. НКВД отрядтәре уларға ҡаршы язалау операциялары алып баралар.
1986 йылда Белоруссия һәм Украина ССР-ы сиктәрендә тағы ла бер афәт — Чернобыль катастрофаһы була. Радиация, БССР-ҙың байтаҡ өлкәләренә инеп, уны ҡаҡшата, зыян килтерә.
27 июль, 1990 йыл. Белоруссия ССР-ның дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларация ҡабул ителә.
25 август, 1991 йыл. Декларацияға Конституцион Закон статусы бирелә. Ә 19 сентябрҙә БССР «Беларусь Республикаһына» әйләнә. Был йылдың декабрендә СССР тулыһынса йәшәйешен туҡтата.
Беларусь Республикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белоруссия, СССР иленән сыҡҡандан һуң, парламент республикаһы булып китә. Илдең Юғары Советының беренсе рәисе — Станислав Шушкевич.
1994 йылда Беларусь Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә, шулай уҡ тәүге тапҡыр президент һайлауҙары үтә. Президенты итеп Александр Лукашенко һайлана, ә Белоруссия парламент республикаһынан парламент-президент республикаһына әйләнә. 1995 йылда илдә референдум үткәрелә, уның һөҙөмтәһе буйынса урыҫ теле, белорус теле менән бер рәттән, дәүләт теле статусын алды. Референдум арҡаһында герб менән флаг үҙгәртелде, Конституция системалы һәм тупаҫ боҙолған саҡта ил Президенты парламентты таратыу хоҡуғына эйә була. Шулай уҡ Президент тарафынан Рәсәй экономикаһы менән интеграциялашыуға илдең политик курсы яйлана.
1997 йылда Белоруссия үҙ территорияһындағы 72 межконтиненталь ядро башлы СС-25 ракеталарын үҙенән ситкә сығарҙы. Белоруссия ядро ҡоралһыҙ ил статусын алды.
1996 йылда Белоруссияла Президент менән парламент араһында ҡаршылыҡтар сығыу арҡаһында ил политик кризисҡа инә. Президент инициативаһы менән илдә референдум үткәрелә, Конституцияға өҫтәлмәләр, үҙгәрештәр индерелә. Улар Президенттың хоҡуҡтарын киңәйтә һәм парламент-президент илен Президент идараһындағы илгә әйләндерә. Ҡайһы бер дәүләттәр һәм халыҡ-ара органдар (ОБСЕ, Совет Европы һәм Европейский союз) был референдумдың һөҙөмтәләрен, референдум ҙур етди боҙоуҙар менән үткәрелде тип, рәсми рәүештә танымайҙар. Референдумдан һуң Президент һайлауҙарына биш йыллыҡ ваҡыт яңынан һанала башлай, һәм киләһе Президент һайлауҙары 2001 йылда ғына үткәрелә. Һайлауҙарҙың беренсе турында Александр Лукашенко еңеп сыға.
2004 йылда илдә яңынан референдум үткәрелә,уның һөҙөмтәһендә ил Конституцияһынан Президетлыҡ срогын сикләүҙәр алып ташлана һәм Александр Лукашенко буласаҡ Президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
19 март, 2006 йыл. Александр Лукашенко өсөнсө тапҡыр яңынан ил Президенты булып һайлана. Шунан һуң оппозиция куп кешеләр ҡатнашлығында протест акциялары үткәрә
19 декабрь, 2010 йыл. Дүртенсе Президент һайлауҙары үткәрелә. Унда Александр Лукашенко дүртенсе срокка Президент булып үтә. 2001 һәм 2006 йылдарҙағы илдә үткән һайлауҙарҙың һөҙөмтәһен танымаған кеүек үк, был һайлауҙарҙың да һөҙөмтәһен ОБСЕ, АҠШ һәм Европа союзы танымай. Илдә протест акциялары булып үтә.
2011 йылда финанс кризисы башлана. Ул яңы протест акцияларына килтерә.
2014 йылда Белоруссияла валюта — финанс кризисы булды.
2015 йылдың октябрендә илдә бишенсе Президент һайлауҙары үтте. Александр Лукашенко, рекордлы 83,49 % тауыш яулап, тағы ла Президент булып һайланды. Дөйөм протест акциялары үтмәгәс, был юлы Европа Берләшмәһе санкциялары алып ташланды. ЕС тарафынан санкцияларҙы юҡ итеү 2015 йылдың йәйендә бер нисә сәйәси тотҡонлоҡто, шул иҫәптән Николай Статкевичты азатлыҡҡа сығарыу арҡаһында булды.
Хөкүмәт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Государства и территории мира. Справочные сведения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г., гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Изд-во Оникс, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
- ↑ Кадровые изменения в правительстве РБ
- ↑ 3,0 3,1 Государственный земельный кадастр республики Беларусь (по состоянию на 1 января 2012 года)
- ↑ «О демографической ситуации в 2015 году». Национальный статистический комитет Республики Беларусь (27.01.2016). 4 февраль 2016 тикшерелгән.
- ↑ Белстат Географические характеристики Республики Беларусь (русский) (pdf). 19 июль 2015 тикшерелгән.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 IMF: Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP МВФ: ВВП по паритету покупательной способности (ППС). Октябрь 2014. (инг.)
- ↑ National Accounts Main Aggregates Database, December 2013, United Nations Statistics Division. Опубликовано: 4 янв. 2015.
- ↑ Human Development Report 2014. 28 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Гісторыя Беларусі, Том 2, 2008, с. 60-80
- ↑ Гісторыя Беларусі, Том 2, 2008, с. 150-180
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Белорусская Советская Социалистическая Республика // Большая советская энциклопедия. — М., 1970. — Т. 3. — С. 127—157.
- Круталевич В. А. На путях самоопределения : БНР — БССР — РБ. — Минск: Право и экономика, 1995. — 139 с.
- Круталевич В. А. Республика Беларусь : административно-территориальное устройство. — Минск: Право и экономика, 2001. — 268 с.
- Круталевич В. А. Очерки истории государства и права Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Право и экономика, 2009. — 520 с.
- Запрудник Ян Belarus: At A Crossroads In History — Westview Press, 1993. — ISBN 0-8133-1794-0.
- Minahan James Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States — Greenwood, 1998. — ISBN 0-313-30610-9.
- Ю. Бохан і інш. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага // Гісторыя Беларусі — Мінск: Современная школа, 2008. — Т. 2. — 688 б. — ISBN 978-985-513-317-0.


text:
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Флорид Бүләков арабыҙҙан китте
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостан мәҙәниәте һәм сәнғәте Әҙәбиәт йылының тәүге көндәрендә ауыр юғалтыу кисерҙе.
18 ғинуарҙа 67-се йәшендә Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Флорид Бүләков ваҡытһыҙ вафат булды.
Флорид Бүләковтың пьесалары Рәсәй, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, хатта алыҫ сит ил театрҙары сәхнәләрендә ҡуйылды. Һуңғы көндәргә тиклем ул әүҙем йәмәғәт тормошо алып барҙы, ижад менән шөғөлләнде, социаль селтәрҙәрҙә комментарийҙар яҙҙы, дуҫтары һәм китап уҡыусылар менән аралашты. 16 ғинуарҙа ул үҙенең битендә былай тип яҙҙы: «Был «һикереүҙәр» миңә насар тәьҫир итә. Мәйет кеүек ятам. Тереләй күмелермен тип ҡурҡҡан Гоголде иҫкә төшөрәм. Хоҙай һаҡлаһын!». Ике көндән иртәнге сәғәт 11-ҙә күренекле яҙыусыға һәм драматургҡа инфаркт булды.
Тап 18 ғинуарҙа Мәскәү сәхнәһендә Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры уның «Һөйәһеңме — һөймәйһеңме?» драмаһы буйынса спектаклен күрһәтә. Һуңғы юлға драматург тамашасылар алҡышлауында китте.
Мәрхүм менән хушлашыу 20 ғинуарҙа иртәнге сәғәт 11-ҙә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында уҙа. Адресы: Өфө ҡалаһы, Әхмәт-Зәки Вәлиди урамы, 34.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы мәрхүмдең туғандарының һәм яҡындарының, дуҫтарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлаша. Күренекле яҙыусы, драматург һәм киң күңелле кеше хаҡында яҡты иҫтәлек беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге һаҡланыр.


text:
Урман
Урман — ҙур майҙанды алып торған ҡуйы эре ағаслыҡ[1]; ағас үҫемлектәр менән ҡапланған Ер йөҙөнөң бер өлөшө. Урмандар 380 млн йылдар элек девон осоронда барлыҡҡа килгән. Урмандар ҡоро ерҙең 27 %, 3,4 млрд га майҙанын биләп тора, 30 проценты — ылыҫлы, 70 проценты япраҡлы ағас.
Әлегә урмандар ҡоро ерҙең яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә һәм Ер йөҙөндә һауа һулаусы тормош өсөн бик әһәмиәтле роль уйнай. Урмандарҙа, ағас һәм үҫемлектәрҙән башҡа, үҙенә генә төрлө микроорганизмдар, бөжәктәр һәм хайуандарҙы алған үҙенсәлекле ҡатмарлы экосистема барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Урман структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урмандағы тереклек — үҫемлектәр, йәнлектәр, бәшмәктәр, микроорганизмдар — үҙ ара тығыҙ бәйләнештә тора, бергәләшеп уртаҡ тормошта йәшәй. Шуға күрә урманды тәбиғи берҙәмлек тип атайҙар.
Тәбиғи урман бер нисә "ярус"тан тора. Иң өҫкө ярус — ағастар. Унан түбәнерәк «урман аҫты» — ваҡ ағастар һәм ҡыуаҡтар ярусы урынашҡан. Ул ҡош-ҡорттоң күп төрҙәренә һыйыныу һәм туҡланыу урыны бирә. Тағы ла түбәндәрәк — кескенә ҡыуаҡсыҡтар (мәҫәлән, ҡурай еләге, нарат еләге) һәм үләндәр. Иң аҫҡы ярусты мүктәр һәм лишайниктар тәшкил итә. Улар тупраҡты ҡаплап торалар. Урман шулай уҡ бәшмәктәрһеҙ йәшәй алмай. Бәшмәк ептәре ағас тамырҙары менән ҡушылып үҫәләр һәм ағастағга тупраҡтан һыу, унда эрегән тоҙҙарҙы һуырырға ярҙам итәләр. Элек урман булмаған урынға полоса (ышыҡлау полосаһы) итеп ағастар ултыртыу йыш ҡына нәтижә бирмәй, сөнки тупраҡта бәшмәк булмағас, агастар үҫеп китә алмай.
Ярустан тыш үҫемлектәр ҙә осорай. Улар үрмәле үҫемлектәр, мәҫәлән лианалар һәм үрмәләүсе үҫемлектәр — орхидеялар.
XVIII быуатта Пруссиялә фәнни урмансылыҡ тип бер ҡыҙыҡлы эксперимент үткәрәләр. Урманда бер төрлө генә ағас ҡалдырыла, урман аҫты (бейек ағастар аҫтындағы ҡыуаҡтар) бөтөрөлә, тар һуҡмаҡтар урынына туры киң ыҙандар һуҙыла. Бер-ике йылдан урман үлә башлай. Ҡатлаулы биологик сылбырҙар өзөлгәс, урман табыш сығанагынан дотацияға ҡала, сөнки яһалма урман янғындарға тиҙерәк бирешә, ул минераль ашлама керетеүгә, ҡоротҡостарға ҡаршы сараларға, үҫентеләр ултыртыуҙа даими мохтаж була.
Урман төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тайга — ылыҫлы урман, урман зонаһының күп өлөшөн алып тора. Тайгала ҡышын һалһын,ә йәйен тундраға ҡараганда йылыраҡ. Үҫемлектәр бейек, ҡояшҡа бик талапсан түгел, ылыҫлы ағастар.[2] Ылыҫлы урмандарҙың киң таҫмаһы, күлле Карелиянан алып, көнсығышҡа таба һуҙылған, Уралтау һырттарын ҡаплап алған, унан Себер һәм Йыраҡ Көнсығыштың икһеҙ-сикһеҙ киңлектәренә йәйелгән. Был — мөһабәт тайга. «Тайга» һүһе саха телендә «урман» тигәнде аңлата. Тайга зонаһында яҡынса 7 төрлө агас һәм бер ничә төрлө ҡыуаҡ үҫә. Ылыҫлы урмандарҙың күпселеген ҡарағай тәшкил итә. Ул — иң сыҙам ағастарҙың береһе, эҫегә лә, һалҡынға ла бирешмәй. Урмансылар уның ике төргә бүлә: себер ћәм даур. Улар урмандың — 40, ҡарағай һәм кедр — 22, шыршылар — 16, ҡайын менән уҫаҡ 17 процент майҙанын биләй.
Тайганан көньяҡҡа табан ҡатнаш урмандар осорай. Бында күп йыллыҡ туңлыҡ юҡ. Ҡыш шактай йылы. Шуға урманда ылыҫлы һәм ярраҡлы ағастар, ҡыуаҡтар бергә үҫә. Рәсәйҙә ҡатнаш урмандарҙа ылыҫлы ағаслар менән йәнәшә ҡайын, уҫаҡ, имән һәм башҡа төр ағастар үҫә. Япраҡлы ағастарҙыың япраҡтары ҡышҡа ҡойола.
Ҡатнаш урмандар зонаһы тайганан киң япраҡлы урмандарға күсеш зонаһы булып тора. Ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа тупраҡ һоро һәм көрән төҫтә. Улар тайганың көлһыу тупрағына ҡарағанда серетмәгә байыраҡ.
Тропик һәм субтропиктарҙа үҫә торған ҡуйы, кеше үтеп сыға алмаҫлыҡ ағастар һәм ҡыуаҡлыҡларҙан торған урман джунгли тип атала.
Донъялағы иң ҙур дымлы тропик урман (сельва) Амазонка йылғаһы буйлап 6 миллион квадрат километрга һуҙылған. Был икһеҙ-сикһеҙ массив аша үтеп сығыу мөмкин булмағанлыҡтан, уны белгестәр элек-электән «йәшел тамуҡ» тип йөртәләр икән.[3]
Урман байлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй урмандарында 160 тан артыҡ төрлө еләк-емеш ағасы һәм ҡыуағы үҫә. Урман еләктәренең уңышы йылына 11 миллион тонна, сәтләүек — 5 миллион, бәшмәк 330 мең тонна тәшкил итә. Хатта уңыш аҙ булған йылдарҙа ла 1 гектар ерҙән 50 килограмм эрбет сәтләүеге, 10 килограмм бәшмәк, 60 килограмм ҡарағат, 100 килограмм мүк еләге йыйырға була.
Урман — һауала газ алмашыу кеүек мөһим процесста актив ҡатнашыусы гигант фильтр ул. Урман үҫемлектәре һауанан кеше һәм хайуандар бүлеп сығарған углекислый газды йотоп бара һәм уны кислород менән байыта. Иҫәпләүҙәр күрһәткәнсә, мәҫәлән, дүрт ҙур ағас бер кешене тәүлек буйына етәрлек кислород менән тәъмин итә.
Ағастарҙың сәләмәтләндереү әһәмиәте тағы шунда, улар һауаны туҙандан һәм завод-фабрикалар бүлеп сығарған зарарлы газдарҙан таҙарталар. Урманда туҙан булмай. Ҡарама, йүкә, сирень ағастары туҙанды башҡаларға ҡарағанда күберәк йота — 1 йылға 35 килограмм тирәһе. Урман һауаны төрлө зарарлы ҡатнашмаларҙан таҙарта, уны кислород менән туйындыра. Ғалимдәр бер кешегә 100—150 квадрат метр йәшел зона тура килергә тейешлеген иҫәпләп сығарған.[4]
Фитонцидтар — күҙгә күренмәй торған урман «санитарҙары». Был матдәләр ауыырыу тыуҙырыусы микробтарҙың, бактерияләрҙың, бәшмәктәрҙең үҫеш процесстарын бер туҡтауһыҙ кәметеп тора һәм уларҙы аяуһыҙ рәүештә юҡ итә.
Мәҫәлән, ҡорһаҡ тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кеүек ҡурҡыныс ауыруҙар тыуҙырусы микробтар ҡайын, муйыл, артыш бүлеп сығарған фитонцидтар тәьҫирендә бик тиҙ һәләк булалар. Имән, осло япраҡлы өйәңке, ҡайын, уҫаҡ, муйыл, ҡарағай, шыршы һәм башҡа агаслар микробтарҙы 1,5-3 минут эсендә юҡ итәләр.
Ҡарағай һәм кедр ағаслыҡтарындағы фитонцидтар айырыуса көслө була. Улар көндөҙ ҙә, төндә дә һауа ҡатлауын ғажәйеп ҙур теүәллек менән айҡап сығалар, нәтижәлә һауа таҙара.
Фитонцидтар ауырыу тыуҙырыусы микробтарга ғына һәләк иткес тәэҫир яһап ҡалмай. Муйыл фитонциды, мәҫәлән, инфекция таратыусы талпандарҙы һәм кимереүселәрҙе лә ағыулай. Фитонцидтарҙың был үҙенсәлегенән медицинада, аҙыҡ сәнәғатендә һәм ауыл хужалыгында файҙаланалар. Медицинала фитонцидлы препараттар киң ҡулланылыш тапты.[4]
Урман һәм кеше әүҙемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихҡа күҙ һалһаҡ, һуңғы 10 мең йылда ул осорҙағы урмандарзың өстән ике өлөшө генә ҡалған, 500 миллион гектар ер ваҡ-төйәк ҡыуаҡтарҙан башҡа бер нәмә лә үҫмәй торған ҡыҫыр сүлгә әүерелгән. Англияла урман ерҙәренең 95 проценты ҡырылһа, Италия, Франция, Испания кеүек илдәрҙә был тәбиғәт байлығының 10-15 проценты ғына ҡалған.[3] Кешелек йәшәйше өсөн мөһим булған тропик урмандар минутына 26 гектар тиҙлек менән юҡҡа сыға бара. 25 йылдан һуң уларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыу ҡурҡынысы бар, ти белгестәр. Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай. Ер шарындағы урмандарҙың 22 проценты Рәсәйгә тура килә. 722 миллион гектар урманда, 75 миллиард кубометр ағас запасы бар. Рәсәй урмандарының 42,7 проценты техник яҡтан өлгөргән урманға керә. Ләкин һуңғы йылдарҙағы ҙур янғындар нәтижәһендә миллион гектар урман юҡҡа сыҡты.[5]
Урмандың иң яуыз дошманы — янғын. Ҡоролоҡло йылдарҙа илдең теге йәки был төбәгендә урман янғындары ҡабына. Урман янғындары сығыуға йыш ҡына кеше сәбәпсе була, сөнки урман янғындарының 95 % ы тораҡ пункттарынан 20 километрға тиклем булған арала ҡабына. Урман янғындары, нигеҙҙә, урманда булған кешеләрҙең һаҡһыҙлығы арҡаһында килеп сыға.[4]
2011 йыл БМОның Үҙәк ассамблеяһе тәҡдиме менән Халыҡ-ара «Урмандар йылы» тип иғлан ителгән. Был юҡҡа ғына түгел — урман мәйҙаны кәмегәндән кәмей бара. Биологтар билделәп үткәнсә, урман мәйҙанының кәмей барыуы глобаль әһәмиәттәге тиҫкәре процесстарға килтерә. Нәтижә булараҡ, тупраҡ эрозияға дусар була, үсемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрлөлөго кәмей, һыу бассейндары һайыға, атмосфера һауаһында углекислы газ арта, сәнәғәт һәм яғыулыҡ маҡсаттарына ярашлы ағас күләме кәмей.[6]
Башҡортостан урмандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан урмандары имән, йүкә, йыла, уҫаҡ өҫтөнлөк иткән киң япраҡлы ағастарҙан тора. Ағас араларындағы төп үлән үҫемлектәргә еҫле балтырған, төньяҡ райондарҙа — турғай борсағы, еҫле һырмауыҡ, тайтояҡ, турғай йондоҙҡайы, ә көньяҡтараҡ урынлашҡан райондарҙа торна сырмалсығы, ҡыуаҡ сейәһе, ҡолонғойроҡ, ноғот борсағы һәм башҡалар ҡушыла. Киң япраҡлы урмандарҙағы йәш ағастар араһында сәтләүек, зелпе ҡыуаҡтары, миләш үҫә.
Ылыҫлы урмандар Башҡортостандың Урал алдының төньяҡ өлөшөндә осрай, шыршы һәм аҡ шыршынан тора. Ылыҫлы урмандарҙың төп өлөшө таулы райондарҙы биләй. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөнде урмандар ҡарағайҙан, ә өҫтәрәк шыршынан тора. Шыршы төптәрендә иһә ҡыҙыл һәм ҡара көртмәленән һәм башҡа ҡуйы тайга үҫемлектәренән торған йәшеллек япмаһы йәйелеп киткән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк райондарында (Ҡыраҡа тау теҙмәһе, Йылайыр яйлаһы) һәм уның көнсығыш тау алдарында (Ҡырҡтытау, Ирәндек) бәләкәйерәк майҙандарҙа ҡарағас урмандары һаҡланып ҡалған. Ҡарағай урмандарының күп өлөшө ҡырҡылып бөткән һәм уларҙың урынын һөйәлле аҡ ҡайын урмандары баҫып алған. Туғай урмандары тирәк, тал һәм йүкә ағастарынан тора, һаҙлы яр буйҙарында башлыса ҡара ерек үҫә. Тирәклектәр һәм таллыҡтар кешеләр тарафынан тулыһынса йәиһә өлөшләтә юҡ ителгән һәм сабынлыҡ, көтөүлек ерҙәренә әйләндерелгән.
Далалар Башҡортостан территорияһын интенсив рәүештә үҙләштергәнгә тиклем уның тигеҙлек ерҙәренең өстән бер өлөшөн биләгән. Һөрөргә яраҡлы бөтөн ерҙәрҙе үҙләштергәндән һуң далаларҙың майҙаны ҡырҡа кәмене, ә Урал алдында улар бөтөнләй юҡҡа сыҡты. 50-се йылдарҙа сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү Башҡортостандың Урал аръяғы далаларын да юҡҡа сығарҙы. Хәҙер далаларҙың төп массивтары Урал аръяғының тау һәм түбә битләүҙәрендә, шулай уҡ Урал алдының Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулыҡтарындағы тау итәктәрендә һәм Дөйөм Һырттың Төньяҡ армыттарында ғына һаҡланып ҡалған. Далаларҙың өс зона вариантында ла, тау баштарындағы һәм уларҙың иң юғары көньяҡ битләүҙәрендә йоҡа ташлы тупраҡта ташлы ер яратҡан үҫемлектәр (кейәү үләне, ябай оносма, энә япраҡлы ҡәнәфер һәм башҡалар) үҫә. Башҡортостан тигеҙлектәрендә (нигеҙҙә, Урал аръяғының көньяҡ өлөшөндә) урыны-урыны менән татырлауыҡлы далалар һаҡланып ҡалған.
Болондар республиканың башлыса ҡырҡылған урмандар урынында, йыл һайын бесән сабыу йә мал көтөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тау болондарына бейек үләндәр хас (йылан тамыр, ҡымыҙлыҡ, ҡырҡҡолас һәм башҡалар), улар араһында һирәкләп ҡыяҡлы һәм ҡуҙаҡлы үләндәр ҙә үҫә. Был болондарҙа эт табаны үләне күп. Ҡоро болондар республиканың төньяғындағы тигеҙлектәрҙә урынлашҡан, уларҙа башлыса дала бажаты өҫтөнлөк итә.
Һаҙлыҡтар республикала аҙ майҙанды биләй. Бейек тауҙарҙа (Ирәмәл, Ямантау баштарында) тау тундраларына хас булған күк көртмәле, һаҙ емеше, дриада һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Республиканың байтаҡ майҙандарында әрем, алабута, маҙа киндер, шайтан таяғы, ике өйлө кесерткән, дегәнәк, аҡ ҡандала һәм дарыу ҡандала үләндәре үҫә. Улар ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа уңайлы экологик шарттар булдырыуҙа мөһим роль уйнай.[7]
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Әйләнә — тирә донъя
- ↑ 3,0 3,1 Урмандарыбыҙ — Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Һайрар ҡоштарың менән матур һин, урман! (тат.)
- ↑ Гамәлгә куелган Халыкара Урман көне төркиләр һәм иранлыларның Нәүрүзенә туры килә
- ↑ Үҫемлектәр донъяһы


text:
Фото:
Башҡортостанда минераль мамыҡ етештереү буйынса заманса завод сафҡа индерелде
Фото:
Шаршамбы, 29 июндә, Благовещенскиҙа «Ағиҙел» йылылыҡ үткәрмәй торған материалдар заводын рәсми рәүештә сафҡа индереү тантанаһы үтте. Заманса төҙөлөш материалдары етештереү буйынса ҙур предприятиены асыу тантанаһында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
Бер нисә аҙна завод эшкә көйләү режимында эшләгән, хәҙер ҙур күләмдә продукция сығара башланы.
— Заводты сафҡа индереү — республика тормошондағы мөһим ваҡиға, — тип билдәләне Башҡортостан Президенты. — Был яңы эш урындары, хеҙмәт хаҡы алыу өсөн яңы мөмкинлектәр, яңы һалымдар – беҙҙең өсөн иң мөһим нәмәләр, беҙ башҡарған эштәрҙең төп маҡсаты.
Иҡтисади көрсөк тамамлана, үҫешеүсе сәнәғәткә яңы төҙөлөш материалдары кәрәк, һәм Благовещенскиҙа яңы производствоны эшкә ҡушыу менән тармаҡ үҫеше ярайһы йылдамыраҡ китәсәк. Федерация Советы ағзаһы, ошоға тиклем завод төҙөлөшөн етәкләгән Анатолий Бондаруктың әйтеүенсә, «Ағиҙел»дең ҡеүәте — 60-70 мең тонна минераль мамыҡ. Башҡортостан төҙөлөш индустрияһының был материалға ихтыяжы – йылына яҡынса 100 мең тонна. Тимәк, предприятие республика баҙары ихтыяжын 60-70 процентҡа тәьмин итә аласаҡ.
Башҡортостан Президенты сеймал тейәүҙән алып әҙер продукцияны төрөүгә тиклем барлыҡ этаптарҙағы производство технологияһы менән танышты. Словения һәм Данияның заманса юғары технологиялы ҡорамалдары тулыһынса тиерлек автоматлаштырылған.
Рөстәм Хәмитов бында файҙаланылған сеймал менән ҡыҙыҡһынды. Уның урында табылыуы асыҡланды. Базальт Благовещенскиға Абҙаҡ карьерынан килтерелә. Һуҙылыусанлығын арттырыу өсөн уға доломит ҡушыла. Белгестәр был процесты подшивтовка тип атай.
Бынан тыш, Рөстәм Хәмитов яңы материалдың экологик яҡтан таҙалығын баһаланы. Составындағы тәбиғи сеймалы арҡаһында, был күрһәткестәр буйынса минераль мамыҡтың быяла сүсле мамыҡҡа ҡарағанда бер нисә өҫтөнлөгө бар.
Президент яңы производствола продукция сифатын контролдә тотоу һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү менән ҡыҙыҡһынды. Махсус заманса лаборатория, сеймалдан башлап, производствоның һәр этабын контролдә тота. Әҙер продукцияны ла тикшерәләр, ләкин был юлы йылылыҡ үткәрмәү сифатын баһалайҙар. Һәм ул түбән булған һайын, изделие сифаты ла юғары була. «Ағиҙел» 3 — 7 микрон ҡалынлығындағы минераль мамыҡ плиталар сығара. Линия әле генә эшкә ҡушылған, ә коллектив технологияларҙы камиллаштырыу маҡсатында яңы ҡыҙыҡлы ысулдар эҙләй. Атап әйткәндә, әлеге ваҡытта биологик яҡтан тарҡатыласаҡ сүс сығарырға мөмкинлек биреүсе тәбиғи материал эҙләү менән шөғөлләнәләр.


text:
Урубамба (цæугæдон)
Урубамба (Urubamba), цæугæдон Перуйы астæуккаг хайы. Йæ дæргъ 725 км. Райдианы хуыйны Вильканотæ, гуыры та Астæуккаг Андыты донхатæн массивы. Йæ дæргъы бæрц йæ мидис нæ ивы æмæ у хæххон цæугæдон, донкъæсæртæ æмæ æхсæрдзæнтимæ. Кæлы арф кæмтты, кæдон дих кæнынц Вилькабамбæйы æмæ Вильканотæйы рæгътæ. Цæугæдон Апуримакимæ баиу уæвгæйæ иумæ раттынц ног цæугæдон Укаяли (Амазонкæйы бассæйнæй). Ивылд вæййы декабыр-февралы. Урубамбæйы рæгъты сæр лæууынц рагон сахар Мачу-Пикчуйы хæлддзæгтæ.


text:
Алты миллион кеше үҙенең торлаҡ шарттарын Һаҡлыҡ банкы ярҙамында хәл иткән
Һаҡлыҡ банкының ипотека кредиттары ярҙамында 2007 йылдан алып 2013-кә тиклем үҙенең торлаҡ шарттарын алты миллион кеше хәл иткән: был осор эсендә банк ике миллиондан ашыу ипотека кредиттары биргән, уларҙың дүрттән бер өлөшө 2013 йылда бирелгән.
2014 йылдың ғинуарында Һаҡлыҡ банкы ипотека кредиттары биреү күләменең яҡынса үҫеше буйынса рекорд ҡуйған – 42 миллиард һум. 2013 йылдың ғинуары менән сағыштырғанда был күрһәткес 90 процентҡа артҡан.
«2014 йыл ғинуарының һөҙөмтәләре былтырғы әүҙем эшебеҙҙең һөҙөмтәһе булды – акциялар буйынса кәметелгән ставкалар тәҡдиме менән бергә Һаҡлыҡ банкы 9000 ашыу объектты аккредитлаған һәм Рәсәй риелторҙарының күпселек өлөшө менән хеҙмәттәшлекте киңәйткән», — тип комментарий бирә Һаҡлыҡ банкының берәмләп кредитлау идаралығы директоры Наталья Алымова.
Һаҡлыҡ банкында йәш ғаиләләр өсөн һәм яңы торлаҡ һатып алыусылар өсөн уңайлы процент ставкалары буйынса акциялар бара.


text:
Өфөлә беренсе «Ҡала йөрәге» хәйриә кибете асыла
«Юғалтыуҙар юҡ» ҡаты ауырыған балаларға ярҙам күрһәтеү фонды Өфөлә беренсе хәйриә кибетен аса. «Юғалтыуҙар юҡ» ҡаты ауырыған балаларға ярҙам күрһәтеү хәйриә фонды етәксеһе Радмила Сурначева һөйләүенсә, һатыуҙан килгән аҡса ҡаты ауырыған балаларға ярҙам күрһәтеүгә һәм фондтың хәйриә программаларын тормошҡа ашырыуға йүнәлтеләсәк.
— Беҙҙең хәйриә кибет «бүләк-ярҙам» системаһы буйынса эшләйәсәк. Был магазинда тауарҙарға хаҡнамә ҡуйылмай. Һәр һатып алыусы үҙе өсөн – кейем, уйынсыҡтар, ҡул эштәре һайлай һәм үҙ иғәнәһен махсус йәшниктә ҡалдыра аласаҡ. Йыйылған аҡсалар хәйриә маҡсаттарға, тәү сиратта фондтың опекалағы кешеләренә дауалауҙы түләү өсөн барасаҡ. Хәйриә кибетенең бөтә финанс эшмәкәрлеге отчетлылығы сайтта күрһәтеләсәк, — тип аңлатты Радмила Сурначева.
Хәйриә кибете ижади оҫталыҡ-кластары үткәреү, ижади кешеләрҙең, фонд волонтерҙарының һәм шәфҡәт күрһәтеүселәрҙең аралашыу өсөн майҙансыҡ урыны ла буласаҡ.
— Быға оҡшаш кибеттәр Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта эшләй. Был проект Өфө өсөн дә бик мөһим. Миҫалға, беҙҙең фонд менән республика дауаханаһының онкология бүлеге менән эш тәжрибәһе буйынса киләһене әйтергә була, бәләкәй пациенттар дауаханаға ҡышын ята, ә инде йәй сыға йәки киреһенсә. Күп кенә балаларҙың ағымдағы миҙгелгә ярашлы кейемдәре булмай, ә уларҙың ата-әсәләренең, шул иҫәптән баланың дауаланыуы ҡиммәтле булыу сәбәпле, йыш ҡына аҡсалары етмәй. Беҙҙең кибеттә улар бушлай кейем һайлай аласаҡ, — тип һөйләне Радмила Сурначева.
Фонд ойоштороусылары Өфө һәм республика халҡын проектта ҡатнашырға саҡыра һәм үҙ кейемдәре менән ярҙам итеүҙәрен һорай .
— Беҙ ҡала халҡына, ҡала магазиндары етәкселәренә мөрәжәғәт итәбеҙ. Йыш ҡына ҡайһы бер әйберҙәр һатылмай оҙаҡ ята, ә улар берәйһенә шатлыҡ килтерә алыр ине. Әгәр өфөлөләр әйберҙәрҙе үҙҙәре килтерә алмаһа, беҙ барып алырға әҙер. Бөтә әйберҙәр ҙә хәйриә магазины кәштәләренә ҡуйылыр алдынан, тәртипкә килтереләсәк, — тине «Юғалтыуҙар юҡ» хәйриә фонды етәксеһе ярҙамсыһы Гөлшат Йәрмөхәмәтова.
Асыу көнөндә халыҡ ҡурсағы һәм скрапбукинг буйынса хәйриә оҫталыҡ-кластары, шулай уҡ рәсми булмаған әңгәмә уҙасаҡ.
«Ҡала йөрәге» кибете 29 мартта 12 сәғәттә Менделеев урамы, 120 (инеү ихата яғынан) адресы буйынса тантаналы рәүештә асыласаҡ.
Үҙ әйберҙәрен, сувенирҙарҙы, балалар уйынсыҡтарын бирергә теләүселәр был адрес буйынса хәйриә кибетенә килтерә йәки 89373040424, 89374744145 телефондары буйынса шылтырата ала.


text:
«Версия Башкортостана» уҡыусыларының һорауҙарына прокурор ярҙамсыһы яуап бирәсәк
Көндәлек тормошта тыуып торған бихисап һорауҙарға «Версия Башкортостана» социаль-хоҡуҡи аҙналығы редакцияһында яуап бирергә әҙерҙәр: «ҡыҙыу линияға» шылтыратҡандарға гәзит ҡунаҡтары – адвокаттар, прокурорҙар, һәр төрлө ведомство хеҙмәткәрҙәре үҙ кәңәштәрен бирәсәк.
Шишәмбе, 10 ғинуарҙа, тура бәйләнештә республика прокурорының граждандар ҡабул итеү буйынса өлкән ярҙамсыһы Элина Арманшина һәм БР прокуроры ярҙамсыһы Наталья Рәхмәтуллина тиҙ хоҡуҡи ярҙам күрһәтәсәк.
Хеҙмәт бушлай һәм уның менән бындай ярҙамға мохтаж һәр кем файҙалана ала. Бының өсөн 15 сәғәттән 17-гә тиклем (8-347) 272-79-16 номерына шылтыратығыҙ.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, был рубрика – даими, граждандар менән аралашыу айына ике тапҡыр – һәр икенсе һәм дүртенсе шишәмбелә үткәрелә. Үрҙә күрһәтелгән телефонға шылтыратығыҙ һәм ҡыҙыҡһындырған һорауығыҙҙы юрисҡа бирегеҙ!
«Ҡыҙыу линияға» мөрәжәғәттәр граждан эштәре, шулай уҡ енәйәт эштәре менән бәйле киң даирәләге мәсьәләләрҙе үҙ эсенә ала. Ике сәғәт дауамында бирелгән һорауҙарға яуаптар "Версия Башкортостана" гәзитенең киләһе һандарында донъя күрә.
Һорауығыҙҙы гәзиттең 15-се битендә урынлашҡан купонға ла яҙып ебәрергә мөмкин. Компетентлы кешенең яуабы менән ул “Һеҙҙең хоҡуҡ” тип исемләнгән икенсе даими рубрикала баҫылып сығасаҡ.


text:
Вольфганг Амадей Моцарт
Во́льфганг Амадéй Мо́царт (нем. Wolfgang Amadeus Mozart, МФА [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeus ˈmoːtsaʁt] ; полное имя — Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Амадéй Мо́царт; 27 ғинуар 1756, Зальцбург — 5 декабрь 1791 вафаттар, Вена) — Австрия композиторы һәм музыкант-виртуозы. Иң популяр классик композитор булараҡ, Моцарт бөтә донъя музыка мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Замандаштарының әйтеүе буйынса, Моцарт феноменаль музыкаль ишетеү һәләтле, иҫ китәрлек хәтерле һәм музыка уйлап сығарып уйнарға оҫта булған.
Моцарт, башҡа композиторҙарҙан айырмалы рәүештә, барлыҡ музыкаль формаларҙа ла ижад иткән һәм барыһында ла ҙур уңыштарға өлгәшкән. Уның яҙған әҫәрҙәре симфоник, концерт, камера, опера һәм хор музыкаһы өлкәләрендә иң ҙур хазина булып һанала. Гайдн һәм Бетховен менән бер рәттән Вена классик мәктәбенең иң шәп вәкилдәренең береһе булған[1]. Моцарттың биографияһы (бигерәк тә уның ваҡытһыҙ үлеме) төрлө уйлап сығарылған бәхәсле мифтарға бай.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге йылдары (1756—1763)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вольфганг Амадей Моцарт 1756 йылдың 27 ғинуарында Зальцбург архиепископлығының баш ҡалаһы Зальцбургта Гетрайдегассе, 9-сы йортта тыуған. Уның атаһы Леопольд Моцарт архиепископ-кенәз Сигизмунд фон Штраттенбахтың йорт капеллаһында скрипкасы һәм композитор булған. Әсәһе Мария Анна Моцарт (ҡыҙ фамилияһы Пертль), Санкт-Гильгендәге ҡарттар йортон ҡараусы комиссарҙың ҡыҙы. Моцарттарҙың ғаиләһендә тыуған ете баланың тик икеһе генә:ҡыҙҙары Мария Анна(уны дуҫтары, туғандары Наннерль тип йөрөткән) һәм улдары Вольфганг ғына тере ҡалған. Уның тыуыуы әсәһенә бик ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырған, әсәһе бик оҙаҡ ауырығандан һуң ғына терелгән. Тыуғанының икенсе көнөндә үк Зальцбургтағы Изге Руперт соборында Вольфгангты суҡындырғандар. Суҡындырғандан һуң сиркәү кенәгәһенә латинса уны Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart исемле тип яҙып ҡуйғандар. Был исемдең тәүге ике һүҙе —изге Иоанн Златоуст исеме менән бәйле, ул көндәлек тормошта ҡулланылмаған, ә дүртенсе исеме немецсә һәм лат. Amadeus, нем. Gottlieb, итал. Amadeoo, йәғни «Хоҙайҙың һөйкөмлөһө» тигәнде аңлатҡан. Моцарт үҙен Вольфганг исеме менән атауҙарын хуп күргән[2].
Ике баланың да музыкаль һәләте бала саҡтан уҡ билдәле булған. Ете йәшендә Наннерль атаһынан клавесиндә уйнарға өйрәнгән. Был ваҡытта өс йәшлек Вольфганг, клавесин артына ултырып, төрлө көйҙәр сығарып маташҡан. Ул, хатта апаһы уйнаған музыкаль пьесаларҙы отоп алып, уларҙан өҙөктәрҙе клавесиндә уйнай башлаған. Был уның атаһы Леопольдты ҙур аптырашта ҡалдырған. Улына дүрт йәш тулғас, Леопольд улын клавесиндә ҙур булмаған пьесалар һәм менуэттар уйнарға өйрәтә. Баштан уҡ Вольфганг бик матур уйнаған. Бер аҙҙан ул үҙаллы ижад итергә тотонған. Биш йәшендә бәләкәй пьесалар уйлап сығарған, атаһы был пьесаларҙы нота дәфтәренә яҙып барған. Вольфгангтың иң тәүге әҫәрҙәре клавир өсөн Анданте До мажор (K.1a) һәм Аллегро До мажор (K. 1b) булған. Уларҙың аҫтында ғинуар һәм апрель,1761 йыл тип яҙылған[3].
Леопольд үҙ балалары өсөн нота дәфтәрҙәре булдырған, унда ул үҙе йәки уның музыкант дуҫтары, клавир өсөн төрлө әҫәрҙәр яҙып ҡалдырған. Наннерлдең нота дәфтәрендә менуэттар һәм ҙур булмаған пьесалар яҙылған. Был дәфтәр, ныҡ ҡына зарар күрһә лә, бѳгәнгѳ кѳнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Ошо дәфтәрҙәр буйынса бәләкәй Вольфганг та уҡыған, шунда уҡ уның беренсе әҫәрҙәре лә яҙылған. Вольфгангтың нота дәфтәрҙәре, киреһенсә, матур көйө һаҡланып ҡалған. Унда Телеман, Бах, Киркгоф һәм башҡа күп кенә композиторҙарҙың әҫәрҙәре лә бар. Вольфгангтың музыкаль һәләте бик ҙур булған: алты йәшендә саҡта уҡ клавесиндән башҡа үҙаллы скрипкала уйнарға өйрәнгән[4].
Моцарттың нескә музыкаль һәләтен дәлилләүсе бер факт булып, уларҙың ғаиләһенең дуҫы торбала уйнаусы Андреас Шахтнерҙың Моцарт үлгәндән Мария Анна үтенесе буйынса яҙған хаты тора. Уның иҫләүе буйынса, кескенә Вольфганг ун йәшенә тиклем торба тауышынан ҡурҡҡан, әгәр унда башҡа музыка ҡоралдарында уйнамаһалар, уның тауышын ишетмәҫкә тырышҡан. Хатта торбаларҙы ул үҙенә табан йүнәлтелгән пистолетҡа һанаған. Шахтнер яҙған: «Атаһы, балаһының ҡурҡыуын юҡ итергә була, миңә Вольфгангтын битенә торбанан өрҙөрөргә бойорҙо. Эй, Хоҙайым, нишләп мин быны эшләнем: Вольфганг торбаның аҡырған тауышын ишеткәс тә ағарынып ергә ауа башланы. Әгәр мин уйнауымды дауам итһәм, малайҙың өйәнәге башланыуы ихтимал ине [5].
Атаһы Вольфгангты бик ныҡ яратҡан: һәр кис йоҡлар алдынан улар бер мәғәнәһе лә булмаған, үҙҙәре уйлап сығарған «Oragnia figa tafa» тигән йырҙы икәүләшеп йырлаған. Улы, ултырғысҡа баҫтырып йырлатҡан атаһының танау осонан үбеп, ҡартайғас уны быяла футлярға һалып, үҙендә һаҡларға һәм һәр саҡ хөрмәт итергә вәғәҙә иткәс кенә йоҡларға ятҡан. Атай кеше балаларына ѳлгѳлѳ уҡытыусы һәм тәрбиәсе булған, уларға бик яҡшы белем һәм тәрбиә биргән. Уның балалары бер ҡасан да мәктәпкә йөрөмәгән, уларҙы аталары уҡытҡан. Малай бөтә фәндәрҙән дә мауығып уҡыған, хатта уҡыған саҡта музыкаһын да онотоп торған. Мәҫәлән, һандарҙы өйрәнгән сағында өйҙәге бөтә мебелгә аҡбур менән һандар яҙып бѳткән. [3].
Беренсе сәйәхәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Леопольд улын композитор итеп күргеһе килгәнлектән, музыка донъяһына Вольфгангты башҡарыусы-виртуоз итеп сығарған. Бының сәбәбе борон-борондан һаҡланып килгән йола буйынса, композитор буласаҡ кеше башта иң һәйбәт музыкант булырға тейеш булған. Улына яҡшы вазифа һәм музыка һөйөүселәр араһында ҡурсалаусы табыр өсөн, Леопольд король һәм кенәздәрҙең һарайҙарына концерт гастролдәре ойошторған. Ошо ваҡыттан алып ун йыл буйына уларҙың ғаиләһе Европа буйлап концерттар менән сәйәхәт итә башлай. 1762 йылдың ғинуарында ул Мюнхенгә беренсе сәйәхәт ҡыла. Вольфгангҡа был ваҡытта бары алты ғына йәш була. Өс аҙналыҡ гастролдәр барышында улар Баварияның куфюрсты Максимилиан III өсөн дә сығыш яһай I[6].
Мюнхендәге уңышлы сығыштар, тамашасыларҙың балаларҙы энтузиазм менән ҡаршылауҙары Леопольдте тағы ла ошондай сығыштар яһарға ҡанатландыра. Ул ваҡытта Вена Европа мәҙәниәтенең һәм сәнғәтенең төп үҙәге булып торған. Венала музыканттар алдында ҙур мөмкинселектәр асылған, улар бында үҙҙәренә ҡурсалаусылар тапҡан. Шуға күрә Леопольд ҙур өмөттәр бағлап, көҙ көнө бөтә ғаиләһе менән Венаға барырға уйлай. Сәйәхәттән алдағы туғыз ай буйына Леопольд Вольфгангҡа музыканан бик күп дәрестәр биргән. Тик ул уға музыка теорияһын түгел, ә тамашасылар өсөн төрлө фокустар ҡуйырға өйрәткән. Тамашасылар күберәк музыканы түгел, ә фокустарҙы нығыраҡ яратҡан булған. Мәҫәлән, Вольфганг сепрәк менән ҡапланған клавиатурала күҙҙәре бәйләнгән көйө хаталарһыҙ уйнарға өйрәнгән. Ниһәйәт, Леопольд, архиепископтың рөхсәте менән ял алып, шул уҡ йылдың 18 сентябрендә ғаиләһе менән Венаға юлға сыға. Юл ыңғайы улар Линц ҡалаһында туҡтап, граф Шлик йортонда концерт ҡуя. Был концертта музыка һөйөүсе Герберштейн һәм Пальфи исемле графтар ҙа була. Улар бәләкәй вундеркиндтарҙың уйнауҙары менән ныҡ һоҡлана һәм Вена ҡалаһының данлыҡлы кешеләренең иғтибарын балаларға йәлеп итергә ярҙамлашырға вәғәҙә биргән[6].
Линцтан һуң, почта карабында Дунай буйлап, Моцарттар Венаға йүнәлә. Ибс янында туҡтап ял иткән саҡта Вольфганг францискандар монастырендә беренсе тапҡыр органда уйнап ҡараған. Малайҙың органда уйнағанын ишетеп, францискандар хоры йырларға йыйылған һәм бәләкәй малайҙың шул тиклем оҫта уйнағанына хайран ҡалған. 6 октябрҙә Моцарттар Вена ҡалаһына килеп еткән.
Ул арала, граф Герберштейн һәм Пальфи, үҙ вәғәҙәләрен тотоп, Венаға Моцарттарҙан алдараҡ килеп, эрцгерцог Иосифкә Линцтағы концерт тураһында һөйләгән. Үҙ сиратында Иосиф та үҙенең әсәһе император Мария Терезияға балалар тураһында һөйләй. Шуның арҡаһында, Венаға килгәс тә Леопольд 1763 йылдың 13 октябрендә Шенбрунға аудиенцияға саҡырыу ҡағыҙы алған. Билдәләнгән көнгә тиклем Моцарттар байтаҡ ҡына Вена дворяндары йорттарында сығыш яһарға саҡырылған, шул иҫәптән, вице-канцлер, граф Коллоредо тарафынан да саҡырылғандар. Һуңынан Коллоредоның улы архиепископ Иероним Коллоредо Моцарттың ҡурсалаусыһы булған. Оҙаҡламай бөтә Вена аристократияһы бәләкәй музыкант -виртоуз тураһында ғына һөйләгән[7].
13 октябрҙә Моцарттар императорҙың йәйге резиденцияһы булып торған Шенбруннға килгән. Император ҡатыны Мария Терезия Моцарттарҙы, улар үҙҙәрен ҡыйынһынмай тотһондар өсөн, бик йылы ҡаршылай. Бер нисә сәғәт буйына барған концертта Вольфганг төрлө музыка әҫәрҙәрен, үҙенең яҙғандарынан тыш Мария Терезияның йорт композиторы Георг Вагензейль биргән әҫәрҙәрҙе лә, бер хатаһыҙ, мауыҡтырғыс итеп уйнай. Император Франц I, Вольфгангтың уйнау һәләтен тикшереп ҡарау маҡсатында, уны төрлөсә, бер бармаҡ менән генә йәки йоҡа туҡыма менән ҡапланған клавиатураларға баҫтырып уйнатып ҡарай. Вольфганг был имтихандарҙы бик еңел үтә. Шул уҡ ваҡытта үҙенең апаһы менән бергәләп, дүрт ҡуллап та уйнай. Император ғаиләһе был балаларға хайран ҡала. Император ҡатыны хатта үҙенең битен Вольфгангҡа үбергә рөхсәт итә. Концерт тамамланғас, Моцарттарҙы бик ныҡ һыйлайҙар һәм Һарайҙарының тирә яғын ҡарарға рөхсәт итәләр. Билдәле бер тарихи анекдот менән бәйле әлеге концерт: йәнәһе, Вольфганг император балалары менән уйнағанда шыма иҙәндә тайып йығылған. Эрцгерцогиня Мария Антуанетта, Францияның буласаҡ королеваһы, уға торорға ярҙам иткәндә Вольфганг уға: “Һеҙ бигерәк һәйбәтһегеҙ, мин үҫкәс Һеҙгә өйләнергә теләр инем»- тип әйткән. Моцарттар Шенбруннда ике тапҡыр булған. Император ҡатыны, Моцарттарҙың балалары уларҙың һарайында иң матур кейемдәрҙә йөрөһөндәр өсөн, Вольфгангҡа һәм уның апаһы Наннерлгә ике костюм бүләк иткән[8].
Бәләкәй виртуоздың баш ҡалаға килеүе ҡалала сенсация була, шуның арҡаһында Моцарттар көн һайын аристократтарҙан саҡырыу ҡағыҙҙары алған. Леопольд был саҡырыуҙарҙың береһенән дә баш тартмаған, сөнки ул саҡырыусыларҙың берәйһе, моғайын, балаларҙың ҡурсалаусыһы булыр тип өмөт иткән. Бер нисә сәғәт буйына дауам иткән концерттар Вольфгангты бик ныҡ йонсотҡан. 21 октябрҙә королева алдындағы сираттағы сығышында Вольфганг үҙен бик ныҡ насар тойған, концерттан һуң ауырып йығылған. Уның тәне ҡыҙыл таптар менән ҡапланған, ныҡ ҡыҙыша башлаған. Вольфганг скарлатина менән ауырып киткән. Яҡшы табип дауалауы арҡаһында ул бик тиҙ һауыҡҡан, тик аристократтар, баланан ауырыу йоҡтороуҙан ҡурҡып, уны концерттарға саҡырыуҙан туҡтаған. Шуға күрә венгр дворяндарынан саҡырыу ҡағыҙы килгәс, Леопольд бик ҙур теләк менән балаларын Прессбургҡа (хәҙер — Братислава) алып киткән[9]. Зальцбургҡа ҡайтышлай улар бер нисә көнгә Венала туҡтаған һәм, ниһәйәт, 1763 йылдың башында өйҙәренә әйләнеп ҡайтҡан.[10].
Оло сәйәхәт (1763—1766)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә ай ял иткәндән һуң Леопольд балаларының концерттарын дауам итергә булған. Яңы сәйәхәт итеп Парижға концерт эшмәкәрлеге менән барыуҙы һайлаған. Париж ул заманда Европаның иң ҙур музыка үҙәктәренең береһе булған. Леопольдтең ҡурсалаусыһы — Зальцбургтың архиепископ кенәзе Сигизмунд фон Штраттенбах Леопольдтың был амбициоз планын яҡлап сыҡҡан һәм уға ял биргән. Тик Леопольдтың был ялы өс йылға тиклем һуҙылырын ул башына ла килтермәгән [11]. Ғаилә Зальцбургтан 1763 йылдың 9 июлендә юлға сыҡҡан. Юл ыңғайында улар бик күп кенәздәрҙең йортонда, бик күп ҡалаларҙа концерт ҡуйған. Бары тик 18 ноябрҙә генә Парижға килеп етәләр. Виртуоз музыкант балаларҙың даны бик тиҙ таралған һәм Вольфгангтың музыка уйнауын тыыңларға теләүселәрҙең һаны көндән-көн артҡан[12].
Париж Моцарттарға бик ныҡ тәьҫир иткән. Ғинуарҙа Вольфганг клавесин һәм скрипка өсөн беренсе дүрт сонатаһын яҙған, Леопольд уларҙы баҫтырыуға биргән[13]. Ул ете йәшлек бала яҙған соната сенсация буласаҡ, тип уйлаған һәм титул битендә был әҫәрҙе ете йәштәге бала яҙғанын күрһәткән. Моцарттар биргән концерттар ажиотаж тыуҙырған. Франкфурт ҡалаһында бөтә Европала таныҡлы немец энциклопедисы һәм дипломат Фридрих Мельхиор фон Гриммдан ҡурсаулыҡҡа алынған һәм рекомендация хатын алған Моцарттарҙы Людовик XV-тең Версалдәге һарайына сығыш яһарға саҡырғандар.[14]. 24 декабрҙән алып Раштыуаға тиклемге байрамдарҙа улар король һәм маркиза Де Помпадурҙар өсөн ике аҙна буйы концерт биргәндәр[14]. Яңы йыл байрамында Моцарттар хатта король һәм королева янында баҫып тороу хөрмәтенә лә эйә булалар[14].
Парижда Вольфганг һәм Наннерль үҙҙәренең музыка өлкәһендәге ҡаҙаныштарының иң бейек баҫҡысына күтәреләләр. Наннерль Париждың виртуоз музыканттары менән бер рәткә баҫһа, Вольфганг феноменаль һәләтле пианинола уйнаусы, скрипкасы, органсы булып ҡына түгел, ә вокал арияларын экспромт юл менәнь уйнаусы аккомпаниатор һәм импровизатор, нота дәфтәренән алдан әҙерләнмәйенсә генә ҡарап уйнаусы музыкант данын яулай.[15]. Апрель айындағы һуңғы ике оло концерттарҙан һуң Леопольд Лондонға сәйәхәт итергә сығырға ҡарар итә. Парижда бик күп концерттар ҡуйыу сәбәпле, Моцарттар бик күп аҡса эшләй, уларға шулай уҡ бик күп затлы бүләктәр-эмалдән эшләнгән табакеркалар, сәғәттәр һәм биҙәнеү әйберҙәре биргәндәр[13].
10 апрель 1764 йыл. Моцарттарҙың ғаиләһе был көндө Париждән сығып, Па-де-Кале боғаҙы аша үтеп, үҙҙәре яллаған карапта Дуврға табан йөҙөп китә[16]. Улар Лондонға 23 апрелдә килә һәм унда ун биш ай йәшәй. [17]. Англияла булыу Вольфгангтың музыкаль белемен күтәрә, ул унда саҡта Иоганн Христиан Бах, Иоганн Себастьян Бахтың кесе улы һәм Карл Фридрих Абель менән таныша. Иоганн Христиан Бах, Вольфгангтан байтаҡ оло булыуға ҡарамаҫтан, йәш музыкант менән дуҫлаша һәм уға музыка буйынса дәрестәр бирә. Шунлыҡтан Вольфгангтың стиле матурыраҡ, иркенерәк һәм зауыҡлыраҡҡа әйләнә[18]. Бах Вольфгангты ысын күңелдән һөйә, улар икәүһе дүрт ҡул менән бергәләшеп инструмент артында бик күп ваҡыт уйнап үткәргән.[19]. Бында, Лондонда, Вольфганг билдәле итальян опера йырсыһы Джованни Манцуолли менән таныша, унан йыр дәрестәре ала. Ә 27 апрелдә Моцарттар король Георг III алдында сығыш яһай. Монарх уларҙың ғаиләһен бик йылы ҡаршылай. 19 майҙа Вольфганг, И. Х. Бах, Г. К. Вагензейль, К. Ф. Абель һәм Г. Ф. Гендель әҫәрҙәрен нота дәфтәренән генә ҡарап уйнап, тыңлаусыларҙы таң ҡалдыра. Улының шундай ҙур уңыштарына шатланған Леопольд өйөнә шулай тип хат яҙған[20]:
Англияға килгәндә Вольфганг виртуоз музыкант булып килгән булһа, ҡайтҡанда ул билдәле композиторға әйләнеп ҡайта[22]: Лондонда саҡта ул элеккесә клавесин һәм скрипка өсөн генә әҫәрҙәр яҙып ҡалмай, ул вокал һәм симфоник әҫәрҙәр ҙә яҙа башлай[23]. Бының сәбәбе булып июлдә Леопольдтың ауырып китеүе торған. Атаһын тынысһыҙламаҫ өсөн, Вольфганг клавирҙа уйнауын туҡтатып тора. Уларҙың ғаиләһе Челси тигән ауылға күсенә. Музыка уйнай алмаған Вольфганг бында музыкаль әҫәрҙәр яҙыу менән шөғөлләнә башлай. Ул үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр симфония (K. 16, Ми-бемоль мажор) яҙа.[24]. Шул рәүешле Вольфгангтың техник әҙерлеге үҫешә, ул композиция формалары һәм ҡағиҙәләрен иркен ҡуллана башлай. Шулай ҙа әлегә ул композитор булыу оҫталығының бейеклектәренә менеп еткән тип әйтеп булмай, сөнки уның күп кенә әҫәрҙәрен Леопольд, тикшереп, мөхәррирләгән, уларҙы тәртипкә һалған. 19 июль, 1765 йыл. Моцарттар Британия музейында була, Вольфганг был музейға Лондонда үҙе ижад иткән сонаталарын һәм 46-сы псаломдың тексына яҙған мадригалын«God is our refuge» (Ҡалып:Tr-en, K. 20) бүләк итә.[25]. Вольфганг һәм уның апаһы Наннерлдең Англияла биргән һуңғы концерты күберәк цирк номерҙарына оҡшаған. Вольфганг һәм Наннерль сепрәк менән ҡапланған клавиатура өҫтөндә дүрт ҡул менән икәүләшеп тавернала аҡсаға уйнаған[26]. 1765 йылдың 26 июлендә Моцарттар Лондондан ҡайтырға сыға,Тик Голландия иле принцессаһының ҙур үтенесе буйынса улар Гаага барырға була. Шунлыҡтан Леопольдтең өйҙәренә әйләнеп ҡайтырҙан алда, юл ыңғайында, Италияға кереп сығыу планы боҙолоп тора.[27][26]
Луврҙан беренсе августа сығып, улар диңгеҙ буйлап Калегә тик бер айҙан һуң ғына (11 сентябрь, 1765 йыл) килеп етә. Голландияла Моцарттар туғыҙ ай булған. Бында Вольфганг тағы бер симфония (K. 22, Си-бемоль мажор) һәм клавесинда һәм скрипкала уйнар өсөн алты соната яҙған. Сентябрь айында Вольфганг Гаагалағы король һарайында концерт биргән. Голландияға килеү Моцарттар өсөн ҙур ҡайғылар килтергән: Леопольд тағы ла ауырып киткән, һуңынан Наннерль эс тифе менән ауырып, саҡ ҡына үлмәй ҡалған, ул һауығыуға Вольфганг та ауырып йығылған. Ул ауырыған саҡта ике ай самаһы үлем сигендә булып, ҡаҡ һөйәккә тороп ҡалған.[28][26]. Леопольд Голландияла булған саҡта уның «Школа скрипичной игры» тигән китабы голланд теленә тәржемә ителеп, баҫылып сыҡҡан[29].
1766 йылдың апрелендә, сәйәхәткә сығыуҙарына өс йылдан артыҡ ваҡыт үткәс, Моцарттарҙың ғаиләһе ҡайтыр юлға сыға. Леопольдтың ялы бик артыҡҡа һуҙылғанлығы, балаларҙың йыш ауырыуҙары, улар ғаиләһенә оҙайлы ял кәрәклеген иҫбатлаған[30]. 10 майҙа улар Парижға килеп етә. Элекке дуҫтары Ф. М. фон Гримм уларға фатир әҙерләп ҡуйған була. Гримм әйтеүенсә, тәү тапҡыр 1764 йылда Парижда булған ваҡыт менән сағыштырғанда, Вольфганг менән Наннерль музыка өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшкән булған. Шуға ҡарамаҫтан, вундеркиндтарҙың сығышын ныҡ яратҡан тамашасылар үҫмерҙәрҙең музыка уйнауына битараф ҡалған. Шулай ҙа Гриммдың ҙур тырышлығы арҡаһында Вольфганг менән Наннерлде яңынан Версаль һарайына музыка уйнарға саҡырғандар [31]. Ике айҙан һуң, 9 июлдә, ғаилә, Парижды ҡалдырып, тыуған ҡалаһы Зальцбургҡа юл тота. Юл ыңғайында Лионда, Женевала һәм Мюнхендә улар бер нисә аҙна туҡтап тора[26]. Ноябрь,1766 йыл. Ғаилә Зальцбургҡа ҡайтып инә[32].
Тәүге опералары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәхәттең һөҙөмтәләре бик ҙур була: ул Леопольдҡа һәм балаларға хыяллана алмаҫлыҡ ҙур дан килтерә [33]. Өйҙә өс йыл булмаған Вольфганг ябай баланан ун йәшлек композиторға әйләнә. Был хәл Моцарттарҙың дуҫтарын, күршеләрен хайран ҡалдыра[26]. Вольфганг Зальцбургтағы мәктәптә уҡығанмы-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ, тик атаһы Леопольдтың малайҙы арифметикаға, уҡырға-яҙырға, тарих менән географияға өйрәткәне билдәле. Вольфганг латин, итальян телдәрен яҡшы белгән, ул телдәрҙә һөйләшкән, шулай уҡ француз һәм инглиз телдәрен дә үҙләштергән[34][35]. Оҙаҡ ваҡыттар буйынса Леопольд улын контрапунктаға ла өйрәткән тип иҫәпләгәндәр, тик һуңынан был фән буйынса дәфтәрҙең Вольфгангтыҡы түгел, ә атаһының бер билдәһеҙ ҡалған уҡыусыһыныҡы булыуы асыҡланған.[36].
Вольфганг Англиянан композитор булып танылып ҡайтҡас, уға төрлө кешеләрҙән музыка яҙырға заказдар яуа башлаған: мәҫәлән, Зальцбургтың кенәзе С. Штраттенбахтың архиепископлыҡ дәрәжәһенә инеүе йыллығы тантанаһына Вольфганг уны данлаусы музыка(«A Berenice … Sol nascente», икенсе төрлө әйткәндә «Licenza», K.70/61c) яҙған. Был әҫәрҙе Вольфганг 1766 йылдың 21 декабрендә уйнап күрһәткән. Бынан тыш кенәз һарайында уйнар өсөн ул төрлө ваҡытта төрлө марштар, менуэттар, дивертисменттар, трио, торба һәм литаврҙа уйнар өсөн фанфарҙар һәм төрлө байрамдар өсөн музыкалар яҙған, тик уларҙың күбеһе юғалған[37]. Моцарттың «Долг первой заповеди» немец ораторийы ла шул кенәз һарайы өсөн яҙылған. Был музыканы яҙырға уға Михаэль Гайдн һәм Антон Адльгассерҙар ярҙам иткән. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, архиепископ Штраттенбах, Вольфгангтың ғәжәйеп һәләтенең ысынмы-юҡмы икәнен белер өсөн, уны бер аҙна буйына йоҙаҡ аҫтында тотҡан һәм үҙе биргән шиғырға ораторий яҙырға ҡушҡан[37]. Тик был әҫәрҙең партитураһының бик оҙон күләмле булыуы (208 бит) һәм байтаҡ нота тексынан тороуы был хәлдең миф икәнлеген иҫбатлай. Нисек кенә булмаһын, ораторийҙың беренсе өлөшө Вольфганг тарафынан 1767 йылдың 12 мартында уйналған[38]. 1767 йылдың майында Вольфгангтың иң беренсе музыкаль драмаһы — латинсә яҙылған «Апполон и Гиацинт» операһы ҡуйылған. Был опера музыкаль интермедия рәүешендә Зальцбург студенттарына университет театры сәхнәһендә уйнаһын өсөн яҙылған булған[39][40].
1767 йылда император Мария Терезияның ҡыҙы — йәш эрцгерцогиня Мария Жозефаның Неаполь короле Фердинанд менән никахы булырға тейеш булған. Ошо ваҡиға айҡанлы Моцарттарҙың ғаиләһе Венаға гастролдәргә барған. Леопольд балаларының уйнауын тантанаға йыйылған халыҡ яҡшы баһалар тип өмөтләнгән. Тик улар Венаға килеп еткән саҡта ғына эрцгерцогиня сәсәк ауырыуынан 16 октябрҙә үлеп киткән. Король һарайындағы ҙур ҡайғынан Моцарттарға концерт ҡуйыу форсаты сыҡмай. Моцарттар был сәсәк ауырыуын йоҡтормаҫ өсөн Оломоуц ҡалаһына ҡасып киткән. Әммә Наннерль менән Вольфганг йоғошло ауырыуҙан бик ҡаты сирләп киткән. Леопольд ҡайғыһынан туғыҙ көн буйы бер нимә лә күрмәгән. 1768 йылдың 10 ғинуарында, балалар һауыҡҡас, Моцарттар тағы ла Венаға килә һәм үҙҙәре лә уйламаҫтан император һарайына саҡырыла[41][42].
1770—1774 йылдарҙы Моцарт Италияла үткәргән. 1770 йылда Болонье һәм шулай уҡ Италияның ул заманда иң популяр композиторы Йозеф Мысливечек менән танышҡан. «Божественный Богемец» Вольфгангтың уға йоғонтоһо шул тиклем көслө булғанлыҡтан, стиль оҡшашлығынан, уның «Авраам һәм Исаак» ораторийын Моцарт яҙған тип иҫәпләгәндәр[43].
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сноски и источники[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Sadie, Stanley Wolfgang Amadeus Mozart (инг.). Encyclopædia Britannica. Энциклопедия Британника (2015-04-30). — «With Haydn and Beethoven he brought to its height the achievement of the Viennese Classical school» 15 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 66
- ↑ 3,0 3,1 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 68
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 72
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 70
- ↑ 6,0 6,1 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 77
- ↑ Чёрная, 1966, с. 17
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 79
- ↑ Чёрная, 1966, с. 18
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 80
- ↑ Rushton, 2006, p. 8
- ↑ Чёрная, 1966, с. 20
- ↑ 13,0 13,1 Чёрная, 1966, с. 26
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 89
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 90
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 93
- ↑ Rushton, 2006, p. 9
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 127
- ↑ Чёрная, 1966, с. 29
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 93—97
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 97
- ↑ Чёрная, 1966, с. 31
- ↑ Чёрная, 1966, с. 30
- ↑ Rushton, 2006, p. 10
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 100—101
- ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 Rushton, 2006, p. 11
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 104
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, комментарии К. К. Саквы, с. 470
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 109
- ↑ Чёрная, 1966, с. 32
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 110
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 111–112
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 131
- ↑ Чёрная, 1966, с. 34—35
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 132
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, комментарии К. К. Саквы, с. 474
- ↑ 37,0 37,1 Аберт, 1990, с. 134
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, комментарии К. К. Саквы, с. 476
- ↑ Sadie, 2006, p. 119—120
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 142
- ↑ Чёрная, 1966, с. 39—40
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 149—150
- ↑ Пилкова, 1976
Письма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 27 ғинуар көнө тыуғандар
- 1756 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Зальцбургта тыуғандар
- 5 декабрь көнө вафаттар
- 1791 йылда вафаттар
- Венала вафат булғандар
- Алтын шпора ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса музыканттар
- 27 ғинуар тыуғандар
- 5 декабрь
- Вена классик мәктәбе
- Вольфганг Амадей Моцарт
- Музыкант балалар
- XVIII быуат тарихы
- XVIII быуат композиторҙары
- Австрия композиторҙары
- Классицизм дәүере композиторҙары
- Австрия масондары
- Опера композиторҙары


text:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2012 йылға бюджет проектын тәҡдим итте
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республика Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға «2012 йылға Башҡортостан Республикаһы бюджеты тураһында»ғы закон проектын тәҡдим итте.
Документҡа ярашлы 2012 йылға республика бюджеты керемдәре 90 541,4 млн һум күләмендә, йәғни 2011 йылда раҫланған планға ҡарата 11,1 процентҡа арттырып планлаштырыла. Килемдәрҙең дөйөм күләмендә һалым керемдәре — 81,5%, һалым булмаған керемдәр – 5,4%, кире ҡайтарылмай торған керемдәр 13,1% тәшкил итә.
2012 йылға бюджет сығымдары 105 541,4 млн һум күләмендә билдәләнгән. үҫеш -8,9%. Башҡортостан бюджеты әүәлгесә социаль йүнәлешле булып ҡала – 2012 йылға бюджеттың күҙалланған сығымдары структураһында социаль өлкәне финанслауға бюджеттың дөйөм сығымдарының 72,3 проценты, иҡтисадтың реаль секторын үҫтереүгә – 14, дөйөм дәүләт мәсьәләләренә – 5,3, муниципаль берәмектәр бюджетына дөйөм бюджет-ара трансферттар 4,8 процент тура киләсәк, тип хәбәр итә республика башлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
Башҡортостан делегацияһы – Ҡырғыҙстанда
ӨФӨ, 2014 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Башҡортостандың эшлекле даирәләр делегацияһы эш сәфәре менән Ҡырғыҙстанға юлланды. Уның составында 19 кеше, араларында «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Баштехкомплект», «Радоил», «Евразия» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре һәм башҡа компания вәкилдәре бар. Делегацияның етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының РФ Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Артур Шәйнуров.
Сәфәр сиктәрендә ике республика эшҡыуарҙары араһында һөйләшеүҙәр алып барыласаҡ. Делегация ағзалары «Бишкәк» ирекле иҡтисади зонаһына барасаҡ, «Башҡортостан Республикаһы миҫалында Рәсәй Федерацияһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү институттарын булдырыу» темаһы буйынса түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашасаҡ.
Бөгөнгө көндә үҙ-ара сауҙа итеү күләме буйынса Башҡортостандың партнеры булған илдәр араһында Ҡырғыҙстан 21-се урынды биләй.


text:
Суверенитет тураһындағы декларация Башҡортостанды Рәсәйҙең алдынғы төбәктәренә сығарҙы
БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаттары Шамил Бикҡолов һәм Рөстәм Күзбәков 19 йыл элек ҡабул ителгән Дәүләт суверенитеты тураһындағы декларация арҡаһында Башҡортостан Рәсәйҙең алдынғы төбәктәренә әүерелде, тип иҫәпләй. Был тарихи акттың республика халҡы өсөн ниндәй роль уйнауы тураһындағы фекерҙәре менән улар бөгөн “Башинформ” агентлығында үткән матбуғат конференцияһында уртаҡлашты.
Депутаттарҙың икәүһенең дә декларация ҡабул итеүгә туранан-тура ҡағылышы булыуы асыҡланды. Бөгөн Өфө полиграфия комбинаты директоры, ”Берҙәм Рәсәй” партияһының төбәк политсоветы секретары урынбаҫары булған Шамил Бикҡолов, 1990 йылда республика суверенитетының иҡтисади концепцияһын төҙөгән КПСС-тың Башҡорт өлкә комитеты бүлегендә эшләгән. Ә Рөстәм Күзбәков республиканың Юғары Советы депутаты була һәм декларация ҡабул ителгән кәңәшмәлә ҡатнашҡан икән.
“Ул тарихи йыйылыш бөгөн Дәүләт Йыйылышының пленар кәңәшмәләре уҙғарылғын залда бик көсөргәнешле үтте, — тип хәтерләй ул. — 280 депутаттың яртыһы Декларацияны ҡабул итеүгә риза, ә ҡалғандары ҡаршы булып сыҡты. Депутаттарҙың һәр береһе тиерлек микрофон яғына үтеп үҙенең фекерен белдерҙе. Шулай ҙа Декларацияны ҡабул итеү яҡлылар оппонеттарын үҙҙәренең хаҡлығына ышандырҙылар һәм һөҙөмтәлә күпселек тауыш менән документ ҡабул ителде. Урамға сыҡҡас, беҙ майҙанда байтаҡ халыҡ йыйылғанын күрҙек. Барлығы мең ярымлап булғандыр”.
Ул заманда йәмғиәттә декларацияны ҡабул итеүгә бер төрлө генә мөнәсәбәт булманы. Уның ни тиклем дөрөҫ сәйәси аҙым булыуын республика халҡы Советтар Союзы емерелгәс кенә аңланы. Бөтә Рәсәйҙе иҡтисади бөлгөнлөк ялмап алды бит. “Әле яңыраҡ та илебеҙҙең баш ҡалаһы эргәһендә генә, Мәскәүҙән Тверь юлында, емерелеп бөткән йорттар күреп хайран ҡалдыҡ, — тип хәтерләй Рөстәм Күзбәков. – Әйтерһең, һуғыш был яҡтарҙа 65 йыл элек түгел, ә яңыраҡ булған. Косторма ҡалаһының үҙәк урамдары буйлап машинала 20 саҡрым тиҙлек менән генә йөрөргә була, сөнки асфальт емерелеп бөткән.”
Әлбиттә, декларацияны ҡабул иткәндән һуң республикала булып үткән үҙгәрештәр менән сағыштырырлыҡ та түгел. Өфөнән һәр бер район үҙәгенә, унан иһә ауылдарҙың күбеһенә тиклем яҡшы юлдар һалынған,газ,һыу үткәрелгән, интернет барып еткән урындар байтаҡ. Республикала халыҡты социаль яҡлау буйынса күп программалар ҡабул ителгән. Уҡытыусылрға, врачтарға, ғөмүмән, бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡы ваҡытында түләнә, социаль өлкәнең бөтә сығымдары ҡаплана, торлаҡ төҙөлә.Күп балалы ғаиләләргә көслө ярҙам күрһәтелә. Республикала автобус һәм троллейбустар сығарыла, киләсәктә тракторҙар эшләү планлаштырылған. Ауыл хужалығы һаҡланып ҡалды.
“ 1990 йылда партияның Өлкә комитетытында беҙ был турала тик хыяллана ғына инек, — тине Шамил Бикҡолов . — Бөгөн килеп быларҙың барыһы ла ысынбарлыҡҡа әйләнде.”
Шуның өсөн оло ышаныс менән ун туғыҙ йыл элек булған ваҡиға бөтә илебеҙҙең ҡеүәтле терәге булған Башҡортостан Республикаһы өсөн дә, Рәсәй өсөн дә ыңғай роль уйнаны тиергә була.


text:
Башҡортостанда Әҙәбиәт йылы эстафетаны Рәсәй киноһы йылына тапшыра
ӨФӨ, 2015 йыл, 25 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Туймазыла Әҙәбиәт йылын ябыу тантанаһы үтте һәм Рәсәй киноһы йылына старт бирелде. Сара Туймазы ҡалаһының Үҙәк балалар-үҫмерҙәр китапханаһында ойошторолдо.
Тантанала район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Сергей Подоприхин, сығышы менән Туймазы районынан булған яҙыусы һәм сәйәхәтсе Камил Йыһаншин, шулай уҡ урындағы яҙыусылар һәм шағирҙар — «Алтын башаҡ» әҙәби берекмәһе ағзалары, китапханасылар, уҡытыусылар, студенттар һәм уҡыусылар ҡатнашты. Йыйылыусылар художестволы әҫәрҙәр буйынса төшөрөлгән фильмдар тураһында видеролик ҡараны.
Сара барышында Камил Йыһаншиндың «Возвращение росомахи» тигән яңы китабының исем туйы булды.
Биләмә-ара үҙәк китапхана директоры Әлфиә Шәйҙуллина үҙ сығышында районда уҙған йылдың мөһим ваҡиғаларын билдәләп үтте: шағир Тимер Арыҫландың тыуыуына 100 йыл, яҙыусы Эдуард Солодовниковтың 80 йәше, яҙыусы Камил Йыһаншиндың 65 йәше уңайынан әҙәби кисәләр. Туймазыла танылған яҙыусылар, шағирҙар, әҙәбиәт әһелдәре булып китте: шағир, Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһының беренсе секретары Геннадий Иванов, сатирик Марсель Сәлимов, яҙыусылар Риф Мифтахов, Сабир Шәрипов, шағирҙар Радик Хәкимйән, Николай Грахов, Светлана Чураева, «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире Азамат Юлдашбаев, «Ағиҙел», «Бельские просторы» журналдарының баш мөхәррирҙәре Әмир Әминев һәм Юрий Горюхин. Әҙәби марафонды ойошторғанда шағирҙар Гөлнур Яҡупова, Венер Фәттәхов, Сергей Янаки, Муса Сиражи, Зөлфиә Ҡускилдина килде. Йыл дауамында районда «Асыҡ китап» марафоны уҙғарылды — ҡала һәм район китапханаларында урындағы шағирҙар, яҙыусылар менән осрашыуҙар ойошторолдо.


text:
Башҡортостандың яңы перинаталь үҙәгендә тәүге сабый донъяға килде Фото: Олег Яровиков
Башҡортостандың яңы перинаталь үҙәгендә тәүге сабый донъяға килде
Башҡортостандың яңы перинаталь үҙәгендә тәүге сабый донъяға килде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Күптән түгел Октябрьский ҡалаһында асылған перинаталь үҙәктә тәүге сабый тыуҙы. Малай кисә, 27 августа, көндөҙгө 2-се 20 минутта донъяға килгән.
Табиптар яңы перинаталь үҙәктә тыуған беренсе баланың баһадир ауырлығын изге билдә булараҡ ҡабул итте. Малайҙың ауырлығы — 4260 г, буйы — 53 см. 31 йәшлек ҡатын икенсегә әсәй булды.
Яңы корпус 80 койкаға иҫәпләнгән һәм унда 20 койкалыҡ обсервация бүлеге, 40 койкалыҡ йөклөлөк патологияһы бүлеге һәм 20 койкалыҡ физиология бүлеге бар. Бинаның дөйөм майҙаны — 12 919 квадрат метр. Бер-ике койкалыҡ палаталар әсә менән бала өсөн тәғәйенләнгән.
Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының мабуғат хеҙмәтендә аңлатыуҙарынса, перинаталь үҙәк 1-се ҡала дауаханаһында республика адреслы инвестиция программаһын ғәмәлгә ашырыу сиктәрендә төҙөлгән. Дауаханала 300-ҙән ашыу табип, меңдән артыҡ урта медицина хеҙмәткәре, 313 кесе медицина персоналы эшләй. Унда заманса йыһазландырылған дүрт муниципаль-ара медицина үҙәге бар. Бында ҡала һәм эргә-тирәләге райондарҙың халҡы медицина ярҙамын ала.


text:
Белорет һәм Әбйәлил райондарында «Урал легендаһы» туристик кластеры булдырылаФото: Олег Яровиков
Белорет һәм Әбйәлил райондарында «Урал легендаһы» туристик кластеры булдырыла
Белорет һәм Әбйәлил райондарында «Урал легендаһы» туристик кластеры булдырылаФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 15 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
13 августа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Белорет районына эш сәфәре барышында 2015-2016 йылдарҙа «Морат» тау саңғыһы үҙәген төҙөкләндереү буйынса башҡарылған эштәрҙе тикшерҙе.
Ошо ваҡыт эсендә хужалыҡ һәм административ-көнкүреш комплексы файҙаланыуға тапшырылған, туҡталҡа эшләнгән, хеҙмәттәр түләү өсөн өҫтәмә терминалдар ҡуйылған. 2012 йылдан алып комплексты төҙөкләндереү өсөн республика ҡаҙнаһынан 713 миллион һум аҡса бүленгән.
Комплексты ҡарап сыҡҡандан һуң, төбәк етәксеһе Башҡортостанда туризмды үҫтереү мөмкинлектәренә арналған кәңәшмә үткәрҙе. Белорет районы хакимиәте башлығы Владислав Миронов «Урал легендаһы» Башҡортостандың тау курорттары» туристик-рекреацион кластер төҙөү концепцияһын тәҡдим итте. Ул Белорет һәм Әбйәлил районы курорттарын берлектә, шул иҫәптән шәхси инвестициялар йәлеп итеү иҫәбенә үҫтереүҙе күҙ уңында тота. «Морат», «Абҙаҡ» һәм «Яҡтыкүл» тау саңғыһы курорттары кластерҙың нигеҙе булырға тейеш.
– Республиканың «Урал легендаһы» тигән исем аҫтындағы тау курорттары – бик кәрәкле идея. Беҙ, һис шикһеҙ, ошо йүнәлеште үҫтерәсәкбеҙ. Ҙур күләмдәге шәхси инвестиция йәлеп итәсәкбеҙ. Республика ҡаҙнаһы, бюджеттан тыш сығанаҡтар иҫәбенә нигеҙ һалдыҡ. Һәйбәт база булдырылған. Хәҙер шәхси инвестор йәлеп итергә кәрәк, – тине Рөстәм Хәмитов. – Был тиҙ арала башҡарыла торған эш түгел. Әммә 2025 йылға тиклем «Урал легендаһы» исемле заманса ҡыҙыҡлы кластер әҙер булыр, тип уйлайым. Уның төп һыҙаттары 2017-2019 йылдарҙа уҡ билдәләнәсәк. Беҙ ошо йәһәттән яҡшы эшләйбеҙ, тип иҫәпләйем.
Республика Башлығы Белорет ҡалаһының инфраструктураһын үҫтереү кәрәклеген дә билдәләне.


text:
«Башҡортостан таланттары» Өфөлә бер сәхнәлә сығыш яһаясаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 12 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Шаршамбы, 13 майҙа, Өфө сәнғәт училищеһының концерт залында быйылғы балалар һәм йәштәр өсөн ижади сараларҙа еңеүселәр ҡатнашлығында «Башҡортостан таланттары»ның гала-концерты була.
Программала республиканың йәш ижади коллективтары — Өфө сәнғәт училищеһының тынлы һәм һуҡма инструменттар оркестры һәм биг-бэнды, урта махсус музыка колледжының Рус халыҡ уйын ҡоралдары оркестры һәм Камерный оркестры, Салауат музыка колледжының «Тере һыу» халыҡ фольклор ансамбле, Күмертау балалар хоры мәктәбенең «Контраст» халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Башҡорт хореография колледжының халыҡ бүлеге уҡыусылары сығыш яһай.
Коллективтар, шулай уҡ солистар башҡарыуында классик, төрлө халыҡтарҙың фольклор әҫәрҙәре, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған популяр йырҙар, Мостай Кәримдең «Партизан ҡатыны» шиғыры яңғыраясаҡ. Концерт Өфө сәнғәт училищеһының йыйылма хоры һәм Октябрьский музыка колледжы хорының сығышы менән тамамланасаҡ.
Проектты ойоштороусылар — Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика уҡыу-методик үҙәге, Өфө дәүләт сәнғәт академияһы, Өфө сәнғәт училищеһы.
Сара көндөҙгө сәғәт 4-тә башлана, инеү ирекле.


text:
1 мартта Башҡортостанда – Бушлай юридик ярҙам көнө
Рәсәй Юристар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе 1 мартта республикала Бушлай юридик ярҙам көнө үткәрә.
Юридик консультация алыу өсөн иртәнге 10-дан сәғәт 4-кә тиклем Өфөләге Бушлай хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү үҙәктәренә — Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының юридик клиникаһына (Муксинов урамы,2), Көнсығыш иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү һәм хоҡуҡ институтының юридик клиникаһына (ВЭГУ, Рыльский урамы,9/1), Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы Башҡортостан социаль технологиялар институтының юридик клиникаһына (Октябрь проспекты,74/2), шулай уҡ 14-се (Әхмәтов урамы,316) һәм 13-сө китапханаларға (Ухтомский урамы,12) мөрәжәғәт итергә кәрәк. Белешмәләр өсөн телефондар: 273-68-77, 273-69-60.


text:
«Синтез-Каучук» акционерҙар йәмғиәтенең эше баһаланды
«Синтез-Каучук» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара итеү системаһы сифаты ИСО 9001:2008 халыҡ-ара стандарты талаптарына тап килә –Швейцарияның «SGS» фирмаһы аудиторҙары ошондай һығымта яһаны.
Предприятие белгесе Тамара Николаева әйтеүенсә, аудиторҙар төркөмө каучук эшләүселәр коллективының көслө яҡтарын билдәләне: производство персоналының юғары һөнәрилеге, уның команда рухы; предприятие тарихына һаҡсыл мөнәсәбәт; корпоратив гәзиттәре булыуы; сифат менеджменты системаһы процестары документацияһының уңайлы формаһы; мәғлүмәтлелек, йөкмәткелелек күҙлегенән эске аудиттарҙың һөҙөмтәлелеге; продукцияның конкуренцияға һәләтлелеген күтәреүгә йүнәлтелгән идеяларҙы индереүсе үҫеш хеҙмәтенең уңышлы эшләүе.