text:
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ — Рәсәйҙең европа өлөшөнөң төньяғында урынлашҡан административ ойошма. 2000-се йылдың 13-сө майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән ойошторолған. Рәсәйҙең европа өлөшөнөң төньяғында һәм төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм үҙ эсенә 11 Рәсәй Федерацияһының субъектрын индерә:Карелия һәм Коми республикалары, Архангельск, Вологда, Мурманск, Ленинград, Новгород, Псков, Калининград өлкәләре, Ненец автономиялы округы, Санкт-Петербург ҡалаһы. Федераль кимәлдәге ҡала Санкт-Петербург округтың үҙәге булып булып тора.
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ отошло геополитик урын алып тора — Финляндия, Норвегия, Польша, Эстония, Латвия, Литва, Белорусь менән сикләшә, Балтик, Аҡ, Баренцев, Ҡыҙыл диңгеҙҙәренә сығыш бар.
Округ территорияһы Рәсәй Федерацияһының 9,8% майҙанын биләй.
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округта 2009 й. 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 13 462 000 кеше[1] (Рәсәй халҡының 9,5 %). Ҡалала йәшәүселәр төп халыҡ булып тора.
Йөкмәткеһе
Хоҡуҡи-административ торошо[үҙгәртергә]
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел[2].
Эре ҡалалары[үҙгәртергә]
- Санкт-Петербург
- Калининград
- Архангельск
- Череповец
- Мурманск
- Петрозаводск
- Вологда
- Сыктывкар
- Бөйөк Новгород
- Псков
- Северодвинск
- Ухта
- Бөйөк Луки
- Гатчина
- Воркута
- Печора
- Котлас
Округтың составы[үҙгәртергә]
Иҡдисады[үҙгәртергә]
Ненец автономиялы округында, Комиҙың байтаҡ өлөшөндә, Архангельскиҙың төньяғында һәм Мурманск өлкәләрендә болансылыҡ, ҡиммәт тиреле йәнлеккә һунар һәм балыҡсылыҡ таралған. Карелияла, Комиҙың көньяғында һәм Архангельск өлкәләрендә шулай уҡ һөтлө малсылыҡ (эре мөгөҙлө мал) урындары менән игенселек бар.
Урман, ағас эшкәртеү һәм целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәттәре округта төп сәнәғәт төрҙәре булып тора. Сеймал табыу сәнәғәтенән Комилағы нефть сәнәғәтен, Мурманск өлкәһендә тимер һәм никель рудаларын сығарыу, Карелияның көньяғында мәрмәр, һәм Ленинград, Новгород һәм Вологда өлкәләрендә торф сығарыу тураһында әйтеп китеү мөһим.
Халҡы һәм милли составы[үҙгәртергә]
Дөйөм бөтә рәсәй халыҡ иҫәбенә (2002 йылдың 9 октябры) ҡарағанда, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округында 13 974 466 кеше йәшәй, йәғни Рәсәйҙең 9,63% халҡын тәшкил итә. Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе халыҡтың яртыһын тиерлек тәшкил итә. Бөтә ҡалған халыҡ аҙ уранлашҡан ҙур региондарҙа йәшәй. Милли состав:
- Урыҫтар — 12 002 788 кеше (85,89 %)
- Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 453 193 кеше (3,24 %)
- Украиндар — 377 456 кеше (2,7 %)
- Комиҙар — 267 607 кеше (1,91 %)
- Белорустар — 235 038 кеше (1,69 %)
- Татарҙар — 84 685 кеше (0,61 %)
- Карелдар — 73 611 кеше (0,53 %)
- Әрмәндәр — 46 271 кеше (0,33 %)
- Әзербайджандар — 44 452 кеше (0,32 %)
- Еврейҙар — 43 836 кеше (0,31 %)
- Немцтар — 30 030 кеше (0,21 %)
- Финдар — 27 947 кеше (0,2 %)
- Сыуаштар — 26 608 кеше (0,19 %)
- Литвалылар — 21 027 кеше (0,15 %)
- Сиғандар — 18 790 кеше (0,13 %)
- Поляктар — 17 684 кеше (0,13 %)
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтағы президенттың тулы хоҡуҡлы вәкилдәре[үҙгәртергә]
- Виктор Васильевич Черкесов 2000 йылдың 18 майынан башлап 2003 йылдың 11 мартыны тиклем
- Валентина Ивановна Матвиенко 2003 йылың 11 мартынынан башлап 2003 йылдың 1 ноябрь айына тиклем
- Илья Иосифович Клебанов 2003 йылдың 25 ноябрь айынан башлап
Төп хәрби объекттар[үҙгәртергә]
- Плесецк космодромы (Архангельск өлкәһе);
- Ядерлы һынау үткәреү полигоны (Яңы Ер);
- Балтик һәм Төньяҡ флоттар хәрби-диңгеҙ базалары;
- Санкт-Петербург тирәләй һауанан килгән һөжөмгә ҡаршы торош войско түңәрәге
- «Дарьял» радиолокация станцияһы Печорала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Российский статистический ежегодник — 2009 г. Численность населения по субъектам Российской Федерации
- ↑ Российская Федерация состоит из республик, краев, областей, городов федерального значения, автономной области, автономных округов — равноправных субъектов Российской Федерации (Конституция РФ, ст.5, п.1)


c: text/html

text:
Европа Берләшмәһе
Европа Берләшмәһе, Евросоюз, (ЕС) — Европа союзы тураһында килешеү (Маастрихт килешеүе) төҙөгән, 28 Европа дәүләтен берләштергән иҡтисади һәм сәйәси берләшмә. ЕС — халыҡ-ара ойошма һәм дәүләт үҙенсәлектәрен берләштергән халыҡ-ара берәмек, тик формаль рәүештә уларҙың береһе лә түгел. Союз халыҡ-ара хоҡуҡҡа эйә, халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә вәкәләтлеге бар һәм унда ҙур роль уйнай.
Сәйәси берләшмә булдырыу өсөн Союз ағзалары үҙҙәренең милли мөстәҡиллегенән баш тартыуы Евросоюздың башҡа халыҡ-ара берәмектәрҙән айырмаһы булып тора.
Киңәйеү тарихы[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Сәфәр
Сәфәр( صفر )— һижри иҫәп менән икесе ай.
Сәфәр һүҙенең мәғәнәһе ике төрлө аңлатыла. Беренсеһе — һары сифатынан, сөнки тәү тапҡыр сәфәр айы башланған саҡта, тәбиғәттең һары ваҡытына тура килгән. Икенсе мәғәнәһе — сифр, йәғни буш, ноль.
Был ай тураһында хөрәфәттәр ҙә бик күп.Яһилиәт заманында йәшәгән ғәрәптәрҙә төрлө хөрәфәттәргә ышаныу көслө була. Сәфәр айын шомланып ҡаршы алғандар, сәфәр сығырға ҡурҡҡандар.
Сәфәр айы тураһында пәйғәмбәребеҙ Мостафа салаллаһу ғәләйһис-сәләм : "Сәфәр айының хәүеф-хәтәре исламда юҡ" - тигән.


text:
Ҡорохтан
Ҡорохтан, ҡыр күркәһе, һыу күркәһе, һуғышсан сәпсәү(турухтан), ҡорохтан, күркәбаш, яр көйөлдөһө (лат. Philomachus pugnax, урыҫ. Турухтан) — Европаның һәм Азияның һаҙлыҡлы тундра өлөшөндә оялай, Африкала, Азияның көньяғында ҡышлай, бөжәктәр менән туҡлана, яҙғы ҡауышыу ваҡытында аталары төҫтәрен үҙгәртә һәм улар үҙ-ара еңешә торған ҡоштар[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон аяҡлы һәм оҙон суҡышлы сәп¬сәү. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ерән һәм аҡһыл таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, ҡорһаҡ яғы ҡыҙғылт һары, ҡойроҡ аҫты аҡ. Яҙғыһын ата ҡоштарҙың муйы¬нында төрлө төҫтәге ҡауырһындан яҡалар, ә баштарында бүректәр барлыҡҡа килә, биттәре ҡаты һөйәлдәр менән ҡаплана. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тоноҡ ҡына тырылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡта йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таплы 3—4 бөртөк йәшкелт һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урындарҙа ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Иммануил Кант
Иммануи́л Кант (нем. Immanuel Kant [ɪˈmaːnu̯eːl ˈkant]; 22 апрель, 1724, Кёнигсберг, Пруссия[1] — 12 февраль, 1804, шунда уҡ) — немец (алман) философы, немец классик философияһына нигеҙ һалыусы, ( Мәғариф һәм Романтизм осоро).
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Философия
- 3 Философия
- 4 Хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында
- 5 Китаптары
- 6 Иммануил Кантты урыҫсаға тәржемә итеүселәр
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә]
1724 йылда Кенигсбергтә эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсыуында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә. Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кенигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70 -се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәтләрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.
1755 йылда Кант диссертацию яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. .40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай.
Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758 - 1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессора вазифаһын һорап хат яҙа.
1770 йылдан Канттың ижадында "тәнҡитселек осоро" тип һанайҙар. 46 йәшендә Кёнигсберг университетының логика һәм метафизика профессоры итеп тәғәйенләнә, 1797 йылға тиклем бик киң даирәне - философик, математик, физик дисциплиналарҙы уҡыта.
Был осорҙа Кант фундаменталь фәлсәфәүи хеҙмәттәр яҙа, ул XVIII быуаттың бөйөк фекер эйәләренең береһе булып таныла, донъя фәлсәфәүи даирәһенә ҙур йоғонто яһай
Сәләмәтлеге хөрт булыу сәбәпле, Кант бик ҡаты режим буйынса йәшәй һәм барлыҡ дуҫтарынан оҙағыраҡ йәшәй. Артыҡ ныҡ теүәллеге хатта тәпсирле алмандар араһында ла уның хаҡында көләмәстәр тыуыуына сәбәп була. Өйләнмәгән Ҡарт көнөндә ҡыҙ туғандарының береһе тәрбиәләгән [2].
Милләт айыра торған ғәҙәте булған, мәҫәлән, юдофобия[3].
Кант Кёнигсбергтың Кафедраль соборы янында, профессорҙар ҡәберлегендә ерләнгән. 1924 йылда , тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы ҡәбере өҫтөндәге часовня урынына асыҡ колонна залы яһап ҡуйғандар.
Ижад баҫҡыстары[үҙгәртергә]
Кант фәлсәфәүи үҫештә ике баҫҡыс үтә : «тәнҡитсегә тиклем» һәм «тәнҡитсе» осоро (Был төшөнсәләр философтың «Критика чистого разума», 1781 год; «Критика практического разума», 1788 год; «Критика способности суждения», 1790 год) тигән хеҙмәттәре буйынса билдәләнә.
- I баҫҡыс ( 1770 йылғаса) — Кант үҙенәсә булған фәлсәфәүи фекерҙәрҙәге һорауҙарға яуап эҙләй. Үҙ асыштары ла була
- II баҫҡыс ( 1770 йәки 1780 йылдарҙа) — гносеологик, метафизик (дөйөм фәлсәфә), йәшәйеш, әхлаҡ, дәүләт һәм хоҡуҡ, эстетика, кеше булмышы, донъяны аңлау даирәләре буйынса хеҙмәттәр яҙа.
Философия[үҙгәртергә]
Кеше тураһында[үҙгәртергә]
Канттың кешегә ҡарашы «Антропология прагматик ҡараштан» (1798 йыл) тигән китабында сағылыш таба. Уның төп өлөшө кшенең өс һәләтенә яоашлы өс өлөштән тора: белемгә һәләт, ҡәнәғәтлек һәм ҡәнәғәтһеҙлек,теләк булыу.
Кеше — донъяның иң мөһим яралтылмышы, сөнки уның үҙбилдәләнешкә һәләте бар.[4]
Кеше — иң ҙур ҡиммәт, ул шәхес. Эгоизм - кешенең тәбиғи сифаты. Уны тыя белергә, аҡыл менән йүгәнләргә кәрәк.[4]
Кешенең аңһыҙан килгән күҙаллауҙары булырға мөмкин — «ҡараңғылыҡ».[4] Ошо ҡараңғылыҡта нимәлер ижад ителеүе лә мөмкин.
Хистәр ташыуҙан, дәрттән кеше бик ашҡыныуы мөмкин. Мәгәр хистәрҙе һәм теләктәрҙе әхлаҡи һәм мәҙәни ҡағиҙәләр сикләп тора[4].
Кант даһилыҡ төшөнсәһен дә тикшерә. «Уйлап табыуға талантты даһилыҡ тип атайҙар».[4]
Философия[үҙгәртергә]
Кант философия фәнендә иң ҡаршылыҡлы фигура булып һанала. Уның ижади мираҫында һәм уңай, һәм тиҫкәре фекерҙәр тулып ята. Кант филосоияһының уңай яҡтарын алғанда, иғтибарҙы түбәндәгегә йүнәлтергә кәрәк: беренсе сиратта. Кант филосоияһының тәбиғәт фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә булыуы; Ҡояш системаһының барлыҡҡа килү гипотезаһы; танып белеү процессындағы һәм, ғөмүмән, кеше аҡылы өсөн хас булған диалектик ҡаршылыҡтар; әхлаҡи нормалар, кешеләрҙең йәмғиәт алдында торған бурыстар тураһында эҙләнеүҙәре һ. б. Кант филосоияһы шулай уҡ тиҫкәре яҡтарҙан, кәмселектәрҙән дә азат түгел. Улар: кешеләрҙең танып белеү һәләтенә ышанмау (агностиклыҡ); кешенең танып белеү процессында үтә алмаҫлыҡ мистик кәртәләр күреү; кешенең аңында йәшәй торған априор (тәжрибәнән тыш) категориялар; этика фәнендәге абстракт һәм уйҙырмалы ҡанундар; эстетика һәм сәнғәт фәнендә урнаша башлаган формализм, «сәнғәт — сәнғәт өсөн» тигән теорияға юл ҡуйыу; дәүләт һәм хоҡуҡ теорияларындағы иллюзиялар һ. б. Кант филосоияһының ҡаршылыҡлы булыуы уны ике яҡтан (һәм материализм, һәм идеализм тарафтарҙарынан) ҡабул итеү менән бергә, һәр ике яҡтан тәнҡитләү өсөн дә нигеҙ булды. «Уң» яҡтан уны артыҡ материализмға бирелеүе өсөн булһа, «һул» яҡтан етәрлек дәрәжәлә материалист булмағанлығы өсөн тәнҡиткә ҡуйып килделәр.
Тәбиғәт фәндәре өлкәһендә хеҙмәтәре[үҙгәртергә]
Кант үҙенең ошо дәүер фәлсәфи хеҙмәттәрендә, Ньютон ғилеменә таянып, Ҡояш системаһының төҙөлөшө һәм, бигерәк тә уның барлыҡҡа килеү сәбәптәрен аңлатырға тырыша. Канттың ҡарашынса, Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе ғаләми һуҙынҡылыҡта сирәкләнгән материя киҫәксәләренең гигант күләмдәге болотҡа туплануы менән бәйле. Ф. Энгельс Канттың был теорияһын (ул «Ғөмүм күләм тәбиғәт тарихы һәм күк көмбәҙе теорияһы», тигән хеҙмәттә урын алған) даһи хеҙмәттәр рәтенә ҡуя, сөнки Ерҙе хәрәкәткә килтереүсе тышҡы көс тураһындағы (уға Ньютон да табынып эш иткән) теория юҡка сыға, шунлыҡтан «Ер һәм Ҡояш системаһы кешелек хозурына ғаләми үҙгәрештәр нәтижәһе булараҡ ҡына килеп баҫа» [5]. Кант шулай уҡ Ер менән Айҙың үҙ-ара тартылышы нәтижәһендә Ер хәрәкәтенең нисек үҙгәрүен дә иҫбат итә. Ул Рене Декарт менән Галилео Галилей идеяларын үҫтерә төшөп, хәрәкәт һәм хәрәкәтһеҙлектең нисбилеген иҫбатлай.
Кант биология фәнендә хайуандар донъяһындағы төрҙәрҙең генеологик классификацияһын төҙөй, хайуандарҙың бер-береһенән килеп сығыу мөмкинлеге тураһында фәнни фараздарын белдерә. Был идеялаәрҙең әһәмиәте әйтеп бөтөргөһөҙ. Улар философия фәне өсөн генә түгел, тәбиғәт фәндәре өлкәһендә дә ижади эшсәнлек алып барған ғалимдәр өсөн дә ғәйәт әһәмиәтле хеҙмәт була. Ф. Энгельстың фекере буйынса, «Канттың хәҙерге заман күк йөҙөндәге ғаләми есемдәрҙең ҡайсандыр өйөрмә рәүешендә әйләнеп йөрөгән томанлы массаларҙан килеп сығыу теорияһы Коперниктан һуңғы астрономияла иң ҙур ҡаҙаныш» булып һаналған [6].
Этика һәм дин мәсьәләләре[үҙгәртергә]
Ләкин Кант үҙенең космогоник тәғлимәтенан эҙлекле материалистик һәм атеистик йомғаҡтар сығара алмаған. Ул дин һәм шул заман фәнендә хакимлек иткән телеологик, йәғни тәбиғәттә барлыҡ процесстар, ниндәйҙер маҡсатка буйһындырылып, алдан уҡ билдәләнгән, тигән теорияға ташлама . Шулай итеп Кант, бер яҡтан, донъялағы үҙгәрештәр ваҡыт яғынан сикһеҙ (уның башланған ваҡыты булмаған) тип һанаған булһа, икенсе яҡтан, ошо процесстарҙың башланған ваҡыты булған, тигән ҡарашты яҡлап сыға. Кантса, донъяның әүвәл сәбәбе (яралуы) материяның үҙендә түгел, бәлки Аллала. Был фекерҙе дәлилләп, ул, донъяла борон-борон замандағы хаостан ниндәйҙер тәртип урынаштырырға Алланан башҡа һис кемдең ихтыяры етмәҫ ине, ти. Канттың идеалистик мәсләге илаһи көстәргә инанып эш итеүҙә генә түгел. Ул ҡайһы бер объектив күренештләрҙе һәм бәйләнештәрне субъекттың аңына, тойөуына буйһындырып бәйәләй. Мәҫәлән, ғаләми һуҙынҡылыҡ һәм ваҡыт субъектҡа априор рәүештә бирелгәндәр тип һанай. Шундай ук априорлыҡ, уныңса, сәбәплек, ихтыяжлыҡ кеүек бәйләнештәргә лә хас. Юғарыла күрһәтелгән ҡараштар Канттың субъектив идеализм позицияһындә торғанлығын күрһәтә. Априорлыҡ — Кантның күп кенә хеҙмәттәрендә урын алған термин. Априорлыҡ ул кешенең йәшәү тәжрибәһенән тыш, уның тормош тәжрибәһенә тиклем тупланған белемдәр. Мәҫәлән, математика тормош тәжрибәһе һорамай бит... Тимәк (Кантса), был белемдәр кешегә уның тәжрибәһенән тыш биреләләр. Кант бындый белемдәрҙе рациональ фекерләү ысулы менән табырға мөмкин, тигән фекерҙе лә ҡабул итмәй. Канттың ҡарашы буйынса, кешенең танып белеү һәләте самаһыҙ түгел, уның тәғәйен сиктәре бар. Улар, йәнәһе, бер яҡтан, ошо априорлыҡ сиге булһа, икенсе яҡтан, «әйберҙең аҫылы үҙендә ҡала», тигән сик. Һуңғыһын шулай аңларға кәрәк: кешенең тирә-яғында булған әйберҙәр кешегә фәҡәт тышҡы күренештәр менән генә биреләләр, уларҙың аҫылын кеше белә алмай. Кешенең танып белеү һәләтен ошондый «кәртәләр» менән сикләү философияла ``агностиклыҡ`` тип атала. Кант кешенең танып белеү һәләтенә кәмһетеп ҡарау менән уның аҡыл мөмкинлектәрен бөтөнләй үк ярлыландырмай, ул уны (Аллаға) ышану күренеше менән тулыландыра. Ышаныу, Кантса, аҡыл кәртәһенә керһә лә, танып белеүҙән тыш йәшәй торған күренеш. Уныңса, кешенең танып белеүенә бирелмәгән нәмә, ул кешенең ышануына бирелә. Мәҫәлән, Алла. Канттың ҡарашы буйынса, Алла объектив була алмай, сөнки ул танып белеүгә мохтаж түгел, уға ышанырға ғына кәрәк. Шулай уҡ Алланың барлығы йәки юҡлығы бәхәс ҡороу өсөн бирелгән мәсьәлә түгел. Уның барлығын иҫбат итеп булмаған кеүек, юҡлыгын да иҫбат итеп булмай. Ғөмүмән, дин фән предметы түгел. Ул бары тик ышаныу предметы ғына була ала. Кант ошо фекерҙәрҙе үҙенең «Саф аҡылга тәнҡит күҙлегенән ҡарау» тигән төп хеҙмәтендә иҫбатларға тырыша. Был хеҙмәттең маҡсаты Аллаға ышаныуҙың танып белеүгә ҡарағанда өҫтөнөрәк булыуын күрһәтеү түгел, унда, ғөмүмән, белемдәрҙең сығанағы, уларҙың формулары, фәнни фекерләүҙең категориялары ҡарала. Шулай да был хеҙмәттә күтәрелгән төп мәсьәлә — танып белеүҙең сикле күренеш икәнлеген иҫбатлау. «Әйберҙең аҫылы үҙендә ҡала» (йәғни ул кешенең танып белеүенә бирелмәй) тигән формула — Кант тарафынан философия фәненә керетелгән иң атаҡлы категорияларҙең береһе. Ул формула Канттың агностик икәнлеген генә түгел, бәлки тағын бер тапкыр уның идеалист икәнлеген дә күрһәтә. Шул ук ваҡытта Кант — саф идеалист ҡына ла түгел. Ул — дуализм вәкиле.
Хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында[үҙгәртергә]
Кант дәүләт ҡанундары тураһында ла фекерҙәрен белдерә. Хоҡуҡи дәүләт һәр кешегә тигеҙ хоҡуҡ бирергә тейеш, тип һанай Кант. Гражданлыҡ иреге Кантса, шундай хоҡуҡты аңлата. Һәр индивид ниндәй закондарҙы ҡабул итергә, ниндәй-ҙәрҙе ҡабул итмәҫкә — барыһын да үҙе хәл итә. Шул уҡ ваҡытта И. Кант һәр кемднең тигеҙ дәрәжәлә законға буйһонорға тейешлеген дә иҫбат итә. Кант идеаль йәмғиәтте борсолоуҙарһыҙ, тыныслыҡ хәлендә йәшәй торған күренеш тип һанай. Ләкин бындай йәмғиәтте ул бик йыраҡта торған маҡсат тип күрә. Кант, диалектик булараҡ, кешеләрҙең, шулай уҡ дәүләттәрҙең ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттә йәшәүҙәрен таный. Шул ук ваҡытта улар араһындағы ҡаршылыҡтарҙа синфилыҡ принциптарын аңлый алмай, ҡаршылыктарҙың сығанағын кешеләрҙең тәбиғәтендә генә күрергә тырыша.
Шулай ҙа И. Канттың гажәйеп дәрәжәлә бай ижади мираҫы уны бөтә донъя философия тарихында иң мәшһүр фигураларҙың береһе итеп таныта.
Китаптары[үҙгәртергә]
Урыҫса баҫмалар[үҙгәртергә]
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 1. — М., 1963, 543 с (Философское наследие, Т. 4)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 2. — М., 1964, 510 с (Философское наследие, Т. 5)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 3. — М., 1964, 799 с (Философское наследие, Т. 6)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 4, часть 1. — М., 1965, 544 с (Философское наследие, Т. 14)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 4, часть 2. — М., 1965, 478 с (Философское наследие, Т. 15)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 5. — М., 1966, 564 с (Философское наследие, Т. 16)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 6. — М., 1966, 743 с (Философское наследие, Т. 17)
- Иммануил Кант. Критика чистого разума. — М., 1994, 574 с (Философское наследие, Т. 118)
- Иммануил Кант. Собрание сочинений в 8 томах. — Издательство: ЧОРО, 1994 г. — ISBN 5-8497-0001-3, ISBN 5-8497-0002-1, ISBN 5-8497-0003-X, ISBN 5-8497-0004-8, ISBN 5-8497-0005-6, ISBN 5-8497-0006-4, ISBN 5-8497-0007-2, ISBN 5-8497-0008-0.
- Иммануил Кант. Лекции по этике. — М.: Республика, 2000. — 431 с.
- Иммануил Кант. Критика чистого разума / Пер. с нем. Н. Лосского сверен и отредактирован Ц. Г. Арзаканяном и М. И. Иткиным; Примеч. Ц. Г. Арзаканяна. — М.: Эксмо, 2007. — 736 с. — ISBN 5-699-14702-0
- Иммануил Кант. Критика чистого разума / (Пер. с нем. ;предисл. И. Евлампиева). — М.: Эксмо; СПб.:Мидгард, 2007. — 1120 с. — (Гиганты мысли) ISBN 5-91016-017-4
8 томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы[үҙгәртергә]
Интернетҡа ҡуйылған урыҫса тәржемәләре[үҙгәртергә]
- Критика чистого разума
- Критика практического разума
- Критика способности суждения
- Основы метафизики нравственности
- Вопрос о том, стареет ли Земля с физической точки зрения
- Всеобщая естественная история и теория неба
- Мысли об истинной оценке живых сил
- Ответ на вопрос: Что такое просвещение?
Иммануил Кантты урыҫсаға тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә]
- Бурдес, Борис Павлович
- Владиславлев, Михаил Иванович
- Лосский, Николай Онуфриевич
- Фохт, Борис Александрович
- Соколов, Николай Матвеевич
- Шейнман, Сесиль Яковлевна
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Субъективный идеализм
- Агностицизм
- Беркли, Джордж
- a priori
- Имманентная философия
- Правовое государство
- Ҡалып:Не переведено
- Sapere aude
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ хәҙерКалининград, Россия
- ↑ Куно Фишер, «История новой философии. Иммануил Кант и его учение».
- ↑ Канттың йәһүдтәргә тиҫкәре ҡарашы тураһында Фишер К. яҙа Иммануил Кант и его учение». Книга 4, глава 6. Цитируется как сам Кант в письме Рейнгольду, так и мнение о нем его корреспондента И. Г. Гамана. Куно Фишер сообщает и о прекрасных отношениях Канта с Моисеем Мендельсоном, которого Кант очень ценил. В свою очередь, именно к Мендельсону обратились с просьбой сделать эскиз юбилейной медали для Канта на 60-летие последнего.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Гулыга А. В. Кант. М., «Молодая гвардия», 1977. — 304 с., ил. (Жизнь замечат. людей. Серия биографий. Вып. 7 (570)). — Глава 7.
- ↑ Диалектика природы.— M., 1955.— C. 8; 25
- ↑ Анти-Дюринг, 1957, с 54
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нарский И. С. Иммануил Кант. (На обложке: Кант). — М.: Мысль, 1976. — 208 с. — (Мыслители прошлого). — 55 000 экз.
- Асмус В. Ф. Иммануил Кант — М.: Высшая школа, 2005. — 439 с. — (Классика философской мысли). — 2000 экз. — ISBN 5-06-004516-1.
- Белый А. А. «Кантовская цитата в пушкинском тексте»
- Баренбойм П. Д. Кант как отец Конституции России // Законодательство и экономика. — М.: Законодательство и экономика, 2009, № 9. — С. 5-9
- Гулыга А. В. Кант (ЖЗЛ)
- Кант И. Всеподданнейшее прошение философа Канта императрице Елисавете Петровне / Сообщ. Ю. Бартенев // Русский архив, 1896. — Кн. 2. — Вып. 7. — С. 455—456.
- Кембаев Ж. М. Идея «федерализма свободных государств» Иммануила Канта как важнейшая веха в развитии правовой теории межгосударственной интеграции // Известия высших учебных заведений. Правоведение. 2009. № 6. С. 103—112.
- Поппер К. [1]«Иммануил Кант — философ просвещения» Ҡалып:Недоступная ссылка
- Ойзерман Т. И. Кант и Гегель (опыт сравнительного исследования) — М.: "Канон+" РООИ «Реабилитация», 2008. — 520 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-88373-047-3.
- Суслова Л. А. Философия И. Канта (Методологический анализ): Учеб. пособие для вузов / Рецензенты: кафедра истории философии философского факультета Уральского государственного университета им. А.М. Горького, (зав. кафедрой -- д-р философских наук, проф. К.Н. Любутин); д-р филос. наук, проф. В.Н. Кузнецов (МГУ им. М.В. Ломоносова) — М.: Высш. шк., 1988. — 224 с. — 10000 экз.
- Фуко М. «Что такое просвещение»
- Шульц И. Разъясняющее изложение "Критики чистого разума": Руководство для чтения. Пер. с нем — Изд. 2, испр. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2010. — 152 с. — (Из наследия мировой философской мысли: история философии). — ISBN 978-5-397-01495-3.
- 100 этюдов о Канте (Международное интервью, посвященное 200-летию со дня смерти и 280-летию со дня рождения Иммануила Канта) // Историко-философский альманах — Выпуск 1-й: Кант и современность. — М.: Современные тетради, 2005. — 271 с. — 500 экз. — ISBN 5-88289-274-0. (переиздано в 2005, ISBN 5-98227-097-0, и 2010, ISBN 978-5-397-01706-0, годах)
- Материалы конференции «Кант и современная философия» (Москва, МГУ, 19-20 ноября 2004 года) // Историко-философский альманах — Выпуск 1-й: Кант и современность. — М.: Современные тетради, 2005. — 271 с. — 500 экз. — ISBN 5-88289-274-0.
- * Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Труды Канта в философской библиотеке Гумер
- Биография Канта
- И. Кант на сайте «peoples.ru»
- И. Кант на сайте «chronos.msu.ru»
- Афоризмы и выражения И. Канта
- Все работы Канта на русском языке
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 22 апрель
- Тыуғандар 1724 йылда
- Кёнигсберг тыуғандар
- Вафаттар 12 февраль
- Вафаттар 1804 йылда
- Кёнигсберг вафат булғандар
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Хоҡуҡ фәлсәфәһе
- Немец фәлсәфә мәктәбе философтары
- Эстетики
- Кёнигсберг университеты студенттары
- Кёнигсберг университеты уҡытыусылары
- Ағартыу дәүере
- Немец философтары
- Пруссия
- Ете йыллыҡ һуғыш


text:
Уотсон, Уайт
Уайт Уотсон (ингл. White Watson) — инглиз геологы, скульпторы, ташсыһы һәм минералдар һатыусыһы. Ул замандағы бик күп белемле кешеләр менән аралаша, бер нисә сәнғәт һәм фән өлкәһендә белемле була, был уға бер үк ваҡытта яҙыусы, шағир, журналист, уҡытыусы, ботаник, баҡсасы, геолог һәм минералдар өйрәнеүсе булырға булышлыҡ итә. Геология, ҡаҙылма байлыҡтар, флора һәм фауна буйынса үҙенең рәсемдәре төшөрөлгән көндәлек һәм китаптар яҙып бара. Был өлкәлә мөһим фәнни эштәрен баҫрып сығара.
Художник булараҡ ул ҡағыҙҙа һәм мәрмәр таҡтала төшөрөлгән силуэт картиналары менән билдәле була.
Уотсон 1760 йылдың 10 апрелендә Уайтли Вуд Холл ҡалаһында (Whitely Wood Hall) тыуа. Уның атаһы Самуэль Уотсон (Samuel Watson), әсәһе — Марфа Уайт (Martha White). Олатаһы һәм олатаһының атаһы (икеһенеңдә исеме Самуэль Уотсон) скульптор һәм ташсы булалар, 1687-1706 йылдарҙағы Чатсуорт-хаус төҙөлөшөндә ҡатнашалар.
Уайт бала саҡтан таштар һәм минералдар менән ҡыҙыҡһына, һәм атаһының магазинындағы өлгөләр коллекцияһын йыйа башлай. Уның ағаһы Генри Уотсон (Henry Watson) 1750 йылдар башында Бейквелле и Эшфорде-он-зе-Вотерҙы мәрмәр киҫеүсе була, һәм Эшфорде-он-зе-Вотерҙы мәрмәр фабрикаһын аса. Генри Уотсон булышлығы менән флюорит һәм эшфорд ҡара минералы һатыу ойошторола, шул иҫептән 1779 йылда Чартсуорт-Хаусты биҙәү өсөн. 14 йәшендә мәктәпте тамамлап, Уайт Уотсон йәшәргә ағаһына китә, һәм унда 1774 йылдың 31 майына тиклем уҡый. Әлеге ваҡытта Шеффильд китапханаһында ҡуйылған үҙе төҙөгән каталог буйынса ул ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарҙы һәм минералдарҙы ошо уҡ йылда йыйа башлай. 1872 йылда ул үҙен скульптор һәм гравёр итеп күрһәтә, һәм ағаһының эшендә булышлыҡ итә.
Бәлки, Джон Уайтхёрсттың 1782 йылғы диаграммаһы тәҫирендәлер, 1785 йылда Уайт таштан эшләнгән"Дербишир тауы секцияһы"н (A Section of a Mountain in Derbyshire) һәм "планшет"ын тәҡдим итә. Был инновацион алым ҡатламдар тураһындағы яңы геологик фәнде аңлатып ҡына бирмәй, Уайтхёрст эшләгәнсә, дөйөм Дербиширҙың стратиграфик страктураһы башҡа тораҡ пункттарҙан айырылыуын күрһәтә. Үҙ ғүмерендә Уотсон аңлатыу яҙмаһы булған йөҙгә яҡын планшет ешләй, яҙмаларындағы эскиздар күпкә күберәк. Ун биштән артыҡ хеҙмәте һаҡланған, күпселегенең һаҡланған урыны билдәле түгел. Ошондай таҡталарҙы Джон Мейв эшләгән.
Генри Уотсон 1786 йылда үлә, һәм уның бизнесы һатыла. Ошо ваҡыттан Уайт эшмәкәрлегенең ҙүр өлөшөн ҡәберлеккә һәйкәлдәр эшләү була. 1795 йылда Уотсон Ай йәмғиәтенә һайлана, һәм үлгәнсе унда ағза була. Бынан тыш ул 1800 йылдан Дерби фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы була.
1808 йылда Уотсон Энн Торпе (Ann Thorpe)исемле ҡатынға өйләнә, ҡатыны 1825 йылда үлә. Уларҙын балалары булмай. Үҙ эше булыуға ҡарамҫтан, ул үҙ коллекцияларын һатып бурыстарын ҡапларға тырыша.
Һайланма әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Observations on Bakewell, post-1798
- A Catalogue of a Collection of Limestones, 1803
- A Catalogue of a Collection of Limestones, 1805
- A Catalogue of a Collection of Limestones, 1805
- A Catalogue of a Collection of Fossils, 1805
- A Delineation of the Strata of Derbyshire, 1811. Republished, 1973. ISBN 0-903485-06-0
- A Collection of Poems, 1812 (intended to accompany the 'Delineation' above)
- A Section of the Strata forming the Surface in the Vicinity of Matlock Bath in Derbyshire, 1813
- A Theory on the Formation of Mineral Veins, one-page pamphlet, 1827
- A Description of Slickensides, one-page pamphlet, 1829
- Observations on Prismatic Gritstone, one-page pamphlet, 1833


text:
Сельва
Се́льва (исп. selva , лат. silva — урман) — Бразилия, Перу Суринам, Венесуэла, Гайана, Парагвай, Колумбия һ.б. илдәрҙә дымлы тропик урманды (джунгли) билдәләү өсөн ҡулланылған географик термин. Сельва даими дымландырып торған ҡоро ерҙең уйһыулыҡтарында барлыҡҡа килә, сельва тропик ямғырҙар менән йыуылып тора, шул сәбәпле тупрағы минераль матдәләр менән бик ярлы. Сельва йыш ҡына һаҙлыҡлы урынға әйләнә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы төҫтәренең күплеге һәм үҫемлек, ҡош, хауандарҙың күп төрлөлөгө менән айырыла. Майҙаны буйынса иң эре сельва Бразилияла Амазонка бассейнында урынлашҡан (уның майҙаны Украина майҙанын ике тапҡыр ҙурыраҡ).
Төп сельвалар[үҙгәртергә]
- Амазонка сельваһы, Көньяҡ Америкала
- Лакандон сельваһы, Мексикала
- Конго сельваһы
- Папуа-Яңы Гвинея сельваһы
- Борнео сельваһы
- Дарьена сельваһы
- Чоко сельваһы
- Үҙәк Америка сельваһы
- Мадагаскар сельваһы
- Аргентинаның Мисьонерҙар йәки Парандар сельваһы
- Санто Доминго сельваһы
- Аргентинаның паран, Парагвай һәм Бразилия сельваһы
- Тукумано-Оранен йәки Аргентина Юнгасы сельвһы


text:
Пиреней ярымутрауы
Пирене́й ярымутрауы (шулай уҡ Иберия ярымутрауы; порт. , исп. , галис. , астур. Península Ibérica, баск. Iberiar penintsula, араг. Peninsula Iberica, кат. península Ibèrica, эстр. península Ibérica, фр. péninsule Ibérique, лат. Iberia Paeninsula) — Европаның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ярымутрау. Урта диңгеҙ, Атлантик океан, Бискай ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Иберия тигән икенсе исеме Боронғо Римға тиклем шул ярымутрауҙа йәшәгән Иберҙар халҡы менән бәйле.
Хәҙерге вакытта Пиреней ярымутрауында Испания, Португалия, Андорра, Франция һәм Бөйөк Британия территорияһы — Гибралтар урынлаша.


text:
Амёбалар
Амёбалар (лат. Amoeba, грек. auoιBή — «үҙгәреү») — хәрәкәт иткәндә тән төҙөлөшөн үҙгәртә ала торған иң ябай төҙөлөшлө бер күҙәнәкле заттар[1]. Amoebidae ғаиләһендәге микроскопик бер күҙәнәкле организмдар. Уларҙың даими формаһы юҡ, хәрәкәр иткәндә тән рәүеше үҙгәреп ялған аяҡтар барлыҡҡа килә һәм юғалала.
Ялған аяҡтар (псевдоподийҙар) − цитоплазма бүлтәймәләре ярҙамында хәрәкәтләнеп аҙыҡ эләктереүсе, тән формаһы тотороҡло булмаған бер күҙәнәкле организмнарны берләштерә. Псевдоподийҙарҙың формаһы, ҙурлығы, үрсеү ысулы амёбуларҙың мөһим билдәһе булып тора. Кәүҙә ҙурлыгы 15 -тән 700 мкм -ға ҡәҙәр. Бактерияләр, ваҡ һыу үҫемлектәре, иң ябай организмдар менән туҡланалар. Нигеҙҙә енесһеҙ юл, йәғни 2 өлешкә бүленеп үрсей. Тиҫкәре шарттарҙа тышҡы мөхиттә йәшәргә һәләтле стадиялар − цисталар барлыҡҡа килтерәләр. Тамыраяҡтар аҫ синыфының ҡайһы бер ирекле тереклек итеүсе төрҙәре (ҡабырсаҡлы амёбалар) ҡаты кабырсыҡтар бүлеп сығаралар йәки, ҡом бөртөктәрен беркетеп, үҙҙәренең шәрә цитоплазмалары тирәләй һаҡлағыс ҡатлам хасил итәләр.
Һәр ерҙә киң таралған: һыуҙа (А.протей), яр буйындаға ҡомда (ҡабырсаҡлы амёбалар − арцеллалар һәм дифлюгиялар). Шулай уҡ паразит амёбалар ҙа осорай. Кеше һәм хайуан организмындағы паразит амёбалар етди ауырыуҙар (амёба дизентерияһы һәм амёба менингоэнцефалиты) китереп сығарарға мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)


text:
Китап баҫыу
- Был мәҡәлә китап баҫыу тарихы тураһында. Хәҙерге торошо тураһында Нәшриәт һәм Полиграфия мәҡәләләрен ҡарағыҙ.
Китап баҫыу — баҫма продукция етештереҡ процессы. Термин ғәҙәттә тарихи мәғәнәлә ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Китап баҫыу тарихы[үҙгәртергә]
Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу[үҙгәртергә]
Китап баҫыу ике мәртәбә уйлап сығарыла: Ҡытайҙа һәм урта быуаттағы Европала. Ҡайһы бер мәғлүмәтәр буйынса Ҡытайҙа китап баҫыу Б.Э.Т 581 йылда (Julien, «Documents sur l’art d’imprimerie»), ә Ҡытай мәғлүмәттәре буйынса 936 һәм 993 йылдар араһында уйлап тапҡандар (ҡарағыҙ Дүрт бөйөк асыш 868 йылда баҫылған Алмаз сутраһы тигән будда тексы, теүәл датаһы ҡуйылған беренсе баҫма булып һаҡлана.
Даналап баҫыу[үҙгәртергә]
Текст, рәсем һәм һүрәттәрҙе даналап баҫыу техникаһы бөтә Көнсығыш Азияла киң ҡулланыла. Туҡымаға һәм һуңыраҡ ҡағыҙға баҫыу ысула Боронғо Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көнгә тиклем һакланған туҡымаға баҫыу өлгөләре Ҡытайҙа эшләнгән һәм б.э.т 220 йыл тип даталанған. Көнбайышта баҫылған баҫма өлгөләре Боронғо Мысырҙа Рим идараһы ваҡытына ҡарай.
Көнсығыш Азияла[үҙгәртергә]
Беҙҙең көндәрге тиклем һаҡланған иң тәүге баҫма гравюра Ҡытайҙа Хан династияһы дәүеренә ҡарай, улар рәсемдең күсермәһен ебәккә өс төҫ менән баҫҡандар. Ҡағыҙға баҫыуҙың иң тәүге өлгөһө лә Ҡытайҙыҡы, ул VII быуатҡа ҡарай.
IX быуатта ҡағыҙға баҫыуҙы профессиональ кимәлдә үҙләштергәндәр, Британия китапханаһында һакланған Алмаз сутраһы —- беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тулы баҫма китап[1]. X быуатта сутра һәм картиналарҙың 400 мең күсермәһе баҫыла, конфуциан классикаһы нәшер ителә. Тәжрибәле китап баҫыусы көнөнә икешәр табаҡлы 2000 бит баҫа алған[2].
Китап баҫыу Ҡытайҙан Корея һәм Японияға тарала, улар ҡытай логограмаларын ҡуллана; Турфун һәм Вьетнамда башҡа шрифтар менән китап баҫыу ысулын ҡулланалар. Ҡағыҙ уйлап табыуҙан айырмалы булараҡ, китап баҫыу техникаһы[3] ислам донъяһында таралмай.
Яҡын Көнсығышта[үҙгәртергә]
Туҡымаға берәмләп баҫыу Рим дәүерендәге Мысырҙа IV быуатта барлыҡҡа килә. Ғәрәпсә «тарш» тип аталған ксилография ысулы ғәрәп Мысырында, IX—X быуаттарҙа, башлыса, доға һәм бетеү өсөн ҡулланылған.
Мисәт оттискалары (гравюралар) ҡурғаш, аҡ ҡурғаш, йәки балсыҡтар эшләнгән тигән фекрҙәр ҙә бар. Ҡулланылған ысулдарҙың, мосолман донъяһынан ситтә йоғонтоһо ҙур булмай.
Европа ағас гравюралар менән баҫыуҙы мосолмпн донъяһынан ҡабул итә, металл ксилография техникаһы билдәһеҙ ҡала. Ислам Урта Азияһында Ҡытайҙан күсмә типтағы баҫыу ысулын өйрәнгәс, ксилография ҡулланыштан сыға.[4]
Европала[үҙгәртергә]
Христиан Европаһында туҡымаға күсермә яһау ысулы 1300 йылдарҙа билдәле була. Туҡымаға, дини маҡсатта, ҙур һәм ҡатмарлы рәсемдәр күсермәһе баҫыу мөмкин була, ҡағыҙ сағыштырмаса арзанайғас, 1400 йылдар тирәһендә, ҡағыҙға баҫылған дини темаға ҙур булмаған гравюралар һәм уйын кәрттәре киң тарала. 1425 йылдан күпләп ҡағыҙ баҫма продукция етештереү башлана[5].
Технология[үҙгәртергә]
Китап баҫыу түбәндәгесә башҡарыла: ҡабарынҡы хәрефтәр эшләнгән ағас таҡтаға буяу буяйҙар, өҫтөнә ҡағыҙ һалалар һәм йомшаҡ щётка менән ышҡыйҙар. Урта быуаттарҙа Нидерланд китап баҫыусылары ағас таҡтала ҡулланған был ысул Ҡытайҙа XX быуат башына тиклем һаҡлана, иезуит-миссионерҙарҙың XVII быуатта баҡыр пластинкаға хәреф яҙыу торомошта урын тапмай.
Фив һәм Вавилон ҡәберлектәрендә ҡабарынҡы хәрефтәр яҙылған кирбестәр тапҡандар; ассирий кешеләре йылъяҙмалар өсөн һырлап яҙылған хәрефле балсыҡ цилиндр ҡулланған; Афиналарҙа географик карталарҙы йоҡа баҡыр пластинкаларҙан киҫеп эшләгәндәр; Рим көршәкселәре үҙҙәре эшләгән һауыт-һабаға заказ биреүсе һәм һауыт-һабаның тәғәйенләнеше тураһында яҙылған эҙ ҡалдырыр булған. Бай римлеләр балаларын уҡырға өйрәтеү өсөн фил һөйәгенән йәки металдан эшләнгән хәрефтәр биргән, улар менән балалар һүҙҙәр төҙөргә өйрәнгән; Цицерон һүҙ төҙөүҙең тәрпибе тураһында асыҡ һөйләй.
Урта быуаттарҙа, тәре походтарынан һуң, уҡый-яҙа белергә теләүселәр һаны күбәйә, манускрипттарҙы күсереп яҙыусы монахтар эшмәкәрлеге халыҡ ижтияжын ҡәнәғәтләндермәй. XIII быуат башында таҡтаға уйып ҡыҫҡа текст һәм рәсем эшләй башлайҙар. Һуңыраҡ текст төп урынды ала, һөйләүснең телмәренән яҙылған, рәсемһеҙ, китаптар баҫалар. Мисәт эшләү өсөн билдәләр уйып яҙыла торған металл таҡталар әҙерләйҙәр. Бер нисә ысулы бар:
- хәрефтәр һыҙатын ҡалдырып, башҡа урындар уйып ташланған;
- таҡтала хәрефтәр һыҙаты уйылған — был осраҡта хәрефтәр аҡ, ҡалған өлөшө ҡара булып баҫылған.
Ксилография[үҙгәртергә]
Ағас таҡталағы хәрефтәр бысаҡ менән уйылап алына, был ысул ксилография тип атала. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған сәнғәт әҫәре 1423 йылда баҫылған «Фәҡирҙәр Библияһы»н ҡарағыҙ («Библия бедных»). Баҫыу станогы ҡулланғандармы, щёткамы — билдәһеҙ; һәр хәлдә лә анопистографик ысул (ҡағыҙҙың бер яғына ғына баҫыу) ҡулланғандар.
Йыймалы шрифт[үҙгәртергә]
Китап баҫыу тарихы, хәҙергә мәғәнәлә, металдан эшләнгән, күсермәле, ҡабарынҡы, хәрфтәрҙең көҙгөләге күсермәһен ҡуллана башлаған ваҡыттан башлана. Уларҙан юл йыйғандар һәм пресс ярҙамында ҡағыҙға баҫҡандар.
1041 хем 1049 йылдар араһында Ҡытай кешеһе Би Шэн яндырылған балсыҡтан хәрефтәр эшләүҙе уйлап таба, тик был ысул киң таралмай, сөнки ҡытай яҙмаһында меңләгән иероглиф ҡулланыла һәм йыймалы шрифт әҙерләү күп көс һәм ваҡыт талап итә.
Кореяла Корё династияһы заманында 1377 йылда металдан эшләнгән күсермәле шрифт ярҙамында «Будда рухына ирешеү тураһында бөйөк монахтарҙың тәғлимәте антологияһы» тигән китап баҫыла.
Европала йыйылмалы шрифт XV быуатта барлыҡҡ килә, бөтә тикшереүселәр ҙә немец Йоһанн Гутенберг башлап ебәргән тип иҫәпләй. 1458 йылда Страсбургта типографияһы булған Иоганн Ментелин һәм Бамбергта беренсе китап баҫыусы тип һаналған Пфистер ҙа Гутенбергтың уҡыусылары тип танылырға тейеш. Барлыҡ Европа халыҡтары беренсе китап баҫыусы булыуға дәғүә итә. Лоренс Янсзоон Костертың китап баҫыуҙы уйлап тапҡан танытмаһы бар тип голландар дәғүә итә. Итальяндар Памфилио Кастальди күсермәле хәрефтәр уйлап тапҡан тип белдерә, ул асышын Фустаға бирә. Фуста иптәштәре менән Мфйнцта типография аса, тип һөйләйҙәр. Тик был хәлде раҫлар өсөн беҙҙең көндәргә тиклем бер генә баҫылған бит тә һаҡланмаған.
Беренсе китаптар[үҙгәртергә]
Беренсе баҫылған китаптар бик һирәк данала һаҡланған; уларҙың шрифты һәм тышҡы күренеше ҡулдан күсереп яҙылған китаптарға оҡшаш. Ҡулдан күсереп яҙылған китаптар киммәтерәк баһаланған, халыҡ баҫылған китапта иблис ҡатнашлығы бар тип элекксесә күсереп яҙылған китап талап иткән; беренсе баҫылған китаптарҙа баҫылған йылы ла, урыны ла, типографияһы ла күрһәтелмәгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Революцияға тиклемге әҙәбиәт:
- Печатное дело // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Wetter J. Kritische Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst. — Meinz, 1836.
- Schaab . Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst. — 2. Ausg. — Meinz, 1855.
- Bernard Ang. De l’origine et des débuts de l’imprimerie en Europe. — Ҡалып:P., 1853.
- Sotheby . Principia typographica. — Ҡалып:L., 1858.
- Dupont P. Histoire de l’imprimerie. — Ҡалып:P., 1869.
- Bigmore и Wyman . Bibliography of printing. — Ҡалып:L., 1880—84.
- Didot A. F. Histoire de la typographie. / Extrait de l’Encyclopédie moderne. — Ҡалып:P., 1882.
- De Vinne . The invention of printing. — 2nd ed. — Ҡалып:N. Y., 1878.
- Голике Р. Р. Сборник снимков с славяно-русских старопечатных книг. — СПб., 1895.
- Шибанов П. Каталог русских и славянских книг, напечатанных вне Москвы и Петербурга с основания типографий до новейшего времени. — М., 1883.
- Старопечатные славянские издания // Вестник славянства. — Вып. X. — 1895.
- Остроглазов . Книжные редкости // Русский архив. — 1891. — № 8, 9.
- Голубев . О начале книгопечатания в Киеве // Киевская старина. — 1886. — № 6.
- Ляхницкий . Начало книгопечатания в России. — СПб., 1883.
- Лихачев Н. Документы о печатании книг и грамот в 1694 г. — СПб., 1894.
- Лихачев Н. Книгопечатание в Казани за первое пятидесятилетие существования в этом городе типографий. — СПб., 1895.
- Карамышев И. Краткие исторические сведения о СПб. типографиях.
- Божерянов И. Исторический очерк русского книгопечатного дела. — СПб., 1895.
- Владимиров П. В. Начало славянского и русского книгопечатания в XV—XVI вв. — Ҡалып:К., 1894.
- Собко, «Ян Галлер» // Журнал Мин. нар. просв., 1883, № 11;
- Петрушевич А. С. Иван Фёдоров, русский первопечатник. — Ҡалып:Льв., 1883.
- Пташицкий О. Л. Иван Фёдоров, русский первопечатник. // Русская старина. — 1884. — № 3.
- Дринов М. Првата Блгарска типография в Солун и некои от напечатанише в нея книги. — 1890.
- Обзор I Всерос. выставки печатного дела. — СПб., 1895; 34.
Рус телендә әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Уҡыу һәм белешмә китаптары[үҙгәртергә]
- Баренбаум И. Е., Шомракова И. А. Всеобщая история книги. — СПб., 2005.
- Владимиров Л. И. Всеобщая история книги: Древний мир, Средневековье, Возрождение. — М., 1988.
- История книги / Под ред. А. А. Говорова, Т. Г. Куприяновой. — М., 2001 (первое издание: М., 1999).
- Ростовцев Е. А. История книжного дела. Учеб. пособие. — СПб., 2007—2011. — Ч. 1—3.
- Книга. Энциклопедия. — М., 1999. (Книговедение. Энциклопедический словарь. — М., 1982. — первое издание)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Oneline Gallery: Sacred Texts. British Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 июнь 2012.
- ↑ Tsien Tsuen-Hsuin Paper and Printing — Cambridge University Press, 1985. — Vol. 5 part 1. — P. 158,201.
- ↑ Carter Thomas The Invention of Printing in China — 1925. — P. 102–111.
- ↑ Richard W. Bulliet (1987), «Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing». Journal of the American Oriental Society 107 (3), p. 427—438.
- ↑ History of Woodcut, Arthur M. Hind, p , Houghton Mifflin Co. 1935 (in USA), reprinted Dover Publications, 1963 ISBN 0-486-20952-0
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- История книги(урыҫ.)
- История книгопечатания в Китае
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).(урыҫ.)


text:
Нобель премияһы
Но́бель пре́мияһы (швед. Nobelpriset, ингл. Nobel Prize) — күренекле фәнни тикшереүҙәр, асыштар һәм мәҙәниәт һәм йәмғиәт үҫешенә баһалап бөткөһөҙ индергән өлөш өсөн бирелә торған халыҡ-ара премия. Әҙәбиәт, фән һәм тыныслыҡ өлкәһендә бирелә. Премия 1895 йылда Нобель Фондын ойошторған Альфред Нобель тарафынан булдырыла. Күптәр өсөн Нобель премияһын алыу мөһим ваҡиға булып тора.[1] Нобель премияһын алған кешеләрҙә "Нобель лауреаттары" тип атайҙай.
Һәр лауреат миҙал, диплом һәм, суммаһы йылда үҙгәреп торған, аҡса ала.[2] 1901 йылда, Нобель лауреатына 150,782 SEK бирелгән, 2007 йылдың декабрендә 7,731,004 SEK. 2008 йылда еңәүселәргә 10,000,000 SEK бирелгән.[3] Наградалар Стокгольмда 10 декабрҙа, Нобельдың хәтер көнөндә, тапшырыла.[4]
Йөкмәткеһе
Премия категориялары һәм лауреаттар[үҙгәртергә]
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
- Физиология буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Королина институты ҡарары буйынса).
- Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары (Швеция Академияһы ҡарары буйынса).
- Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы (Норвегия Нобель комитеты ҡарары буйынса, Stortinget)
- Winners of the Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (decided by the Royal Swedish Academy of Sciences) Иҡтисад өлкәһендә Нобель исемендәге Швеция банкы премияһы (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса).
Швеция банкының Нобель исемендәге Иҡтисад өлкәһендәге премияны ҡайһы саҡта Иҡтисад буйынса Нобель премияһы тип атайҙар, Нобель был турала васыят итмәһәлә. Был премияны 969 йылда Швецария Иҡтисад фәндәре банкы бире башлай. Был премияны Нобель ҡарар итмәгән, уның өсөн аҡса ҡаодырмаған, шуға был Нобель премияһы түгел. Шулай булһа ла, башҡа Нобель премиялары менән тиңдәштерелә.
Башҡаларҙан айырылып торған лауреттар[үҙгәртергә]
Бер нисә премия алған лауреаттар[үҙгәртергә]
Нобель премияһы ойошторолған ваҡыттан алып, дүрт кеше ике тапҡыр Нобель премияһына лайыҡ була:[5]
- Мири Кюри: 1903 йылда физика буйынса радиоактивлыҡты асҡан өсөн һәм 1911 йылда таҙа радий алған өсөн.
- Лайнус Полинг: 1954 йылда химия буйынса химик бәйләнеш тәбиғәтен өйрәнгән өсөн ҡатлаула матдәләр төҙөлөшөн өйрәнеүҙә ҡулланған өсөн; һәм 1962 йылда ядро ҡоралын һынауҙы тыйған өсөн Тыныслыҡ премияһы; ул ике төрлө премия алған берҙән бер кеше.[6]
- Джон Бардин: 1956 йылда физика буйынса транзистор уйлап тапҡан өсөн һәм 1972 йылда физика буйынса юғары үткәреҡсәнлек теорияһы өсөн.
- Фредерик Сэнгер: 1958 йылда химия буйынса инсулин молекулаһы структураһы өсөн һәм 1980 йылда химия буйынса нуклеотид вирусын өйрәнгән өсөн.
Төркөм булараҡ Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте ((International Committee of the Red Cross) ICRC) Нобель премияһына өс тапҡыр лайыҡ була: 1917, 1944, 1963 йылдарҙа. Беренсе ике премия һуғыш ваҡытындағы эшмәкәрлеген таныу хөрмәтенә, өсөнсөһө йәмғиәттең 100 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә.
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләтәр ойошмаһының (БМО) Юғары комиссары Нобель премияһын ике тапҡыр ала: 1954 һәм 1981 йылда.
Бер ғаиләнән лауреаттар[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғаиләләр бер нисә тапҡыр лауреат булалар.[5]
- Кюри ғаиләһе биш тапҡыр Нобель премияһын ала:
- Мари Кюри, 1903 йылда физика һәм 1911 йылда химия өсөн.
- Уның ире Пьер Кюри, 1903 йылда физика өсөн.
- Уның ҡыҙы Ирен Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Уларҙың улы Фредерик Жолио-Кюри, 1935 йылда химия өсөн.
- Тағы ла ГенриЛабус, Кюри ғаиләһендәге икенсе ҡыҙ Еваның ире, UNICEF институтының директоры 1965 йылда Тыныслыҡ өсөн премияға лайыҡ була.
- Гуннар Мюрдаль (Иҡтисад, 1974) v fnsys Альва Мюрдаль (Тыныслыҡ, 1982).
- Дж. Дж. Томсон, физика буйынса Нобель премияһын 1906 йылда ала, ул 1937 йылда физика буйынса Нобель премияһын алған Джордж Пейдж Томсондың атаһы була.
- Уильям Генри Брэгг 1915 йылда физика буйынса Нобель премияһын үҙнең улы Уильям Лоренс Брэгг менән бүлешә.
- Нильс Бор физика буйынса Нобель премияһын 1922 йылда ала һәм уның улы Оге Бор физика буйынса Нобель премияһына 1975 йылда лайыҡ була.
- Манн Зигбан, 1924 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1981 йылда физика буйынса Нобель преияһын бүлешкән Кай Зигбандың атаһы була.
- Ханс фон Эйлер-Челпин 1929 йылда химия быйынса Нобель премияһын Артур Харден менән бүләшә. Уның улы Ульф фон Эйлер 1970 йылда физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
- С.В. Роман, 1930 йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, 1983 йылда физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты Субрахманьян Чандрасекарҙың ике туған ағаһы була.
- Артур Корнберг Северо Очоа менән берлектә 195 йылда рибонуклеин кислотаһы һәм дезоксирибонуклеин кислотыһы синтезлау механизмын асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡлы тип табыла. кислоты [7]. Корнбергтың улы Роджер 2006 йылда химия буйынса эукариотик транскрипцияны өйрәнгән өсөн Нобель премияһына лайыҡ була[8].
- Ян Тинберген, иҡтисад буйынса 1969 йылға Нобель премияһы лауреаты, 1973 йылда физиология һәм медицина буйынса Конрад Лоренц һәм Карл фон Фриш менән бүлешеп алған премия лауреаты Николаас Тинбергендың ағаһы була.
Төшөрмәләр һәм иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Nobel Prizes cannot be awarded posthumously (to people who are no longer living).
- ↑ The Nobel Prize. Nobel Foundation. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Amounts. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 июль 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Nobel Prize Award Ceremonies. Nobel Foundation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2008. 27 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 Nobel Prize facts, nobelprize.org , accessed 18 October 2007.
- ↑ See "Preface", "The Peace Prize..." and "Linus Pauling: awards, honors, and medals", Linus Pauling and the nature of the chemical bond: a documentary history ; Linus Pauling and the international peace movement ; Ava Helen and Linus Pauling papers : Special Collections , the Valley Library, Oregon State University, accessed 13 December 2007.
- ↑ Physiology or Medicine prize 1959, nobelprize.org , accessed 14 January 2008
- ↑ Physiology or Medicine prize 1959, nobelprize.org , accessed 14 January 2008


text:
Пьемонт теле
Пьемонт теле (пьемонт һөйләше; пьем. lenga piemontèisa) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.
Таралыу өлкәһе[үҙгәртергә]
Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.
Тарихы[үҙгәртергә]
Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта уҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡыттала туҡтамай.


text:
Тауыҡ
Йорт тауығы (лат. Gallus gallus, ҡайһы саҡ — Gallus gallus domesticus йәки Gallus domesticus[1]; ата ҡош — әтәс, ҡошсоҡтар — себештәр) — йорт хайуандарының иң киң таралған төрө, Көньяҡ һәм Көнсығыш Һиндостанда, Һинд-Ҡытайҙа, Малай архипелагы утрауҙарында таралған ҡырағай тауыҡтарҙан килеп сыҡҡан. Оҙайлы тарихи осорҙа кеше тарафынан бик күп тоҡом тауыҡтары килтереп сығарылған. Тауыҡтар иң файҙалы төрлө аҙыҡ төрө биреүсе йорт ҡошо булараҡ айырыла. Уны ит, йомортҡа өсөн аҫырайҙар, шулай уҡ ҡауырһынын һәм мамығын да файҙаланалар.
Продукция алыу йүнәлеше буйынса йомортҡа һәм ит тауыҡтарына бүленәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ (ингл. misnomer).Хәҙерге клафикация буйынса тауыҡ банкив тауығынан айырым бер төр булараҡ һаналмай. Тик ҡулға эйәләштерелгән төрө булараҡ ҡарала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Птицы на монетах» — статья А. Нумерова на сайте Союза охраны птиц России
- Рецепты приготовления вторых блюд из курицы на сайте портала «Fober.net»


text:
Пунтленд
Пунтленд (Ҡалып:Lang-so, ғәр. أرض البنط) — Сомалиҙың көнсығыш өлөшөндәге автоном район. 1998 йылдың 12 августында уҙенең суверинитеты тураһында (дөрөҫөрәге «автоном дәүләт» тураһында) иғлан итә. 2001 йылғы Конституцияға ярашлы рәсми исеме «Путедутд Сомали Дәүләте». Һуңғараҡ 2003—04 йылдарҙағы килешеү буйынса буласаҡ федератив Сомали Республикаһының автоном районы (башҡа рәсми исеме — «Пунтленд автоном районы»).
Баш ҡалаһы — Гарове. Халҡы яҡынса 3,5 млн кеше (халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәй).
Исеме Египет фирғәүендәре сауҙа иткән Пунт ере хөрмәтенә бирелгән.
1991 йылдағы Сомали дәүләте коллапсынан һуң барлыҡҡа килгән танылмаған Сомалиленд дәүләте кеүек тулы үҙаллылыҡҡа ынтылмай. Хәҙерге хөкүмәт Пунтленд районын буласаҡ федератив Сомали дәүләте составында күрә.
Пунтленд Сомали пираттары үҙәге тип һанала, шул уҡ ваҡытта Сомали берлеге өсөн сығыш яһай.


text:
Никола Тесла
Ни́кола Те́сла (Ҡалып:Lang-sr— 1856 йылдың 10 июлендә Австрия империяһының, хәҙерге Хорватияның Смилян ҡалаһында тыуған — 1943 йылдың 7 ғинуарында АҠШ-та Нью-Йорк ҡалаһында вафат— физик, инженер, электротехника һәм радиотехника өлкәһендә уйлар табыусы. Австро-Венгрияла бала сағы үткән, 1891 йылда АҠШ граждаглығы алғас, Франция һәм АҠШ-та эшләгән. [3].
XIX —XX быуат башында электричество һәм магнетизм үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә фәнни-революцион өлөшө менән билдәле. Тесланың патенттары һәм теоретик хеҙмәттәренә нигеҙләнеп ҡоролған, алмаш токта эшләүсе ҡоролмалар, күп фазалы электр двигательдәре, сәнәғәт революцияһының икенсе этабын барлыҡҡа килтерә.
Ул, шулай уҡ, эфир гипотезһы яҡлы булыуы менән билдәле.
Тесла исеме менән магнит индукцияһын үлсәү берәмеге аталған. Ғалим Э. Крессон, Дж. Скотт, Т. Эдисон миҙалдары менән наградланған. Замандаштары уны «XX быуатты уйлап тапҡан ғалим№ тип иҫәпләй. Радто мөмкинлектәрен күрһәткәс Тесла инженер-электрик булараҡ билдәле була. Тесланың хеҙмәттәре элетротехника фәненә юл аса, уның асыштары инновацион әһәмиәткә эйә була. АҠШта Тесла билдәлелеге буйынса теләһә ниндәй ғалим менән ярыша ала.
Йөкмәткеһе
Асыштары һәм хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
Алмаш ток[үҙгәртергә]
1889 йылда Тесла юғары йышлыҡлы һәм юғары көсөргәнешле ток үҙенсәлеген өйрәнеүгә күсә. Юғары йышлыҡлы электромеханик генератор һәм юғары йышлыҡлы трансформатор өлгөләрен эшләй.
Тикшереүҙәр ваҡытында Тесла хәүефһеҙлеккә ҙур ихтибар бирә. Юғары йышлыҡтағы электр тогы тәьҫирен үҙ организмында тикшереп ҡарай. Тесла эшләгән медицина аппараттары бөгөн дә донъяла киң ҡулланыла. Юғары йышлыҡтағы токтың тире һәм тиресә ҡатламға йоғонтоһо күпертке, ҡыуыҡса, таптарҙы таҙартарға булышлыҡ итә. Юғары йышлыҡтағы токтың тирегә тәьҫир итеүе хәҙерге заманда электротерапияла ҡулланыла.
Магнит ҡыры теорияһы[үҙгәртергә]
1888 йылда Тесла (Г. Феррарисатан алдараҡ) әйләнеүсе магнит ҡырына фәнни билдәләмә бирә. Ошо уҡ йылда Тесла күп фазалы электр машиналарына (асинхрон двигательдәргә) һәм электр энергияһын алмаш ток ярҙамында тапшырыуға патент ала. Ике фазалы системаны ул иң экономиялы тип иҫәпләй. Ике фазала системала эшләүсе эре ГЭСтар, шул иҫәптән Ниагара ГЭСы төҙөлә.
Радио[үҙгәртергә]
Тесла радиоэлемтә ярҙамында электр тогы алыуға патент ала. 1891 йылдың 10 мартында «Дүға электр лампаһы менән идара итеү ысулы» («Method of Operating Arc-Lamps») U.S. Patent 447920 патентын ала. Алмаш ток генераторы эшләп сығарған 10 000 Гц йышлыҡтағы ток дуға электр лампаһының тауышын кәметеүгә булышлыҡ итә. 1891 йылда асыҡ лекцияла Тесла радтоэлемтә принцибын күрһәтә. 1893 йылда сымһыҙ элемтә эшләү менән мәшғүл була.
Резонанс[үҙгәртергә]
Тесла катушкаһын ярҙамында оҙон электр разряды алыу өсөн ҡулланалар. Бер фәнни журналда механик осциллятор ярҙамында теләһә ниндәй әйберҙе, резонанс йышлығына көйләп, емереп булыуы хаҡында һөйләнә. Приборҙы өйҙөң өрлөгөнә тоташтырғандар. Бер ни тиклем ваҡыттан өй һелкенә башлаған һәм ер тетрәгән. Тесла сүкеш алып приборҙы ватҡан һәм ярҙамсыларына был турала бер кемгә лә һөйләмәҫкә ҡушҡан. Янғын һүндереүселәргә һәм полицейскийҙарға тәбиғи әр тетрәү булды тип аңлатҡан.
Исемен мәңгеләштереү[үҙгәртергә]
СИ системаһында магнит индукцияһын үлсәү берәмеге Тесла исеме меән аталған.
Хорватияның башҡалаһы Загреб ҡалаһында Никола Тесла урамында ғалимға һәйкәл ҡуйылған. Бедград университеты алдында һәйкәл ҡуйылған.
Тесла идеяларын ҡулланыу[үҙгәртергә]
- Алыҫ араға электр тогын тапшырыу өсөн алмаш ток ҡулланыла
- ГЭС, АЭС, ТЭС-тарҙа электр энергияһын алыу өсөн электр генераторҙары ҡулланыла.
- Электр генераторҙарын хәҙерге заман элетр поездарында, электр автомобильдәрендә, трамвай, троллейбустарҙа ҡулланалар.
- Радио менән идара итеүсе робототехника балалар уйынсыҡтарында ғына түгел хәрби дирәлә лә киң ҡулланыла.
- ↑ ученик Теслы Бернард Дж. Истлунд
- ↑ ТЕСЛА, НИКОЛА — статья из энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ «Tesla, Nikola». Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.


text:
27 февраль
27 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 58-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 307 көн ҡала (кәбисә йылында 308).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Кувейт — Азат итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1825 — Александр Сергеевич Пушкиндың «Евгений Онегин» поэмаһының беренсе бүлеге баҫыла..
- 1882 — Рәсәйҙе шәхси кешеләргә телефон менән файҙаланырға рөхсәт ителә.
- 1883 — Сигара төрә торған автоматҡа патент алына.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1930 — Хәмит Яруллин, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы.
- 1956 — Анне Вески, Эстонияның халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артискаһы, йырсы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1936 — Иван Петрович Павлов, рус физиолог, физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1904).


text:
Һаңғырау кесерткән һымаҡтар
Иренсәскә һымыҡтыр, һаңғырау кесерткән һымаҡтар (лат. Labiatae, йәки Lamiaceae) — ике өлөшлөләр синыфында үҫемлектәр ғаиләһе. 200-ҙән ашыу заты, яҡынса 3500 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған.
Үләндәр, ярым ҡыуаҡсыҡтар, ярым ҡыуаҡтар, һирәгерәк ҡыуаҡтар һәм ағастар. Башҡортостанда 21 заттан 57 төрө (бесәй тармаһы, биҙүлән, майсыбыҡ, күк һырға, еҫлекәй, арыҫлан ҡойроғо, иренсәскә, торҡа сәскә, шыртҡойроҡ һ.б) үҫә. Күп, бер, ике йыллыҡ үлән йәки ярым ҡыуаҡсыҡтар. Һабағы дүрт ҡырлы, тармаҡлы, төҙ, ҡайһы берҙә ятыусан йәки һырылыусан. Япрағы ябай, шыма, йышыраҡ шыма ситле, япраҡ ҡолаҡсындарһыҙ, һаплы, һабаҡ япраҡтары сатраш-парлы, тамыр яны япраҡтары розеткаға йыйылған.
Сәскәһе ғәҙәттә алһыу, алһыу-күк, күксин, күк, һары төҫтәрҙә, дөрөҫ булмаған формалы, ике енесле. Каса япраҡсалары ҡушылып үҫкән, ҡыңғырау рәүешендә, 5, һирәкләп 10 тешле дөрөҫ йәки ике иренле. Сәскәһе ике иренле: өҫкө ирене — 2, аҫҡыһы 3 таж япрағынан тора, уларҙың уртансыһы күп төрҙәрҙә ярылған. Сәскә күҙенең көпшәһе эстән яланғас, шыма йәки һеркә япрағы беркетелгән урындан аҫтараҡ төктәр ҡуласаһы (нектаростегий) бар. Күп төрҙәрҙең һеркә япрағы 4, шуларҙың 2-әүһе (башлыса алғылары) оҙонораҡ; ҡайһы берҙә һеркә япраҡтары 2 (арыҫлан тырнағы, йылан тамыры). Емешлеге 1, емшәне өҫкө. Һеркәлектәрҙең иртә өлгөрөүе хас. Сәскәлеге – ялған таҡыялар ярҙамында хасил булған, дихазийҙарҙан йәки монохазийҙарҙан (йыйырсалар) торған башаҡтар, баш сәскәлектәр һәм кәрзиндәр. Бөжәктәр һеркәләндерә. Емеше бер орлоҡло сәтләүек һымаҡ 4 өлөштән тора. Орлоҡтары ел, һыу һәм хайуандар аша таратыла.
Республикала иренсәскә һымыҡтыр төрҙәре көньяҡҡа табан арта. Күпселек Иренсәскә һымыҡтыр. далала, болонда, ҡыуаҡлыҡ араһында, һирәгерәк дымлы урында, ташландыҡ ерҙә үҫә. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (ғәҙәти ярым ҡыуаҡ, ябай мәтрүш, Маршалл ҡанүләне һ.б.), дарыу үҫемлектәре (лимон бөтнөгө, биш ҡалаҡсалы арыҫлан ҡойроғо, һырылыусан ҡанүлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (ҡыр бөтнөгө, быуын япраҡлы йылан тамыры һ.б.), декоратив үҫемлектәр (күҙлуттың, ҡара сәскәнең, йылан тамырының бөтә төрҙәре һ.б.), ҡый үләндәре (күҙлеғата, бер йыллыҡ иренсәскә, һаңғырау кесерткән һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (күҙлуттың төрҙәре, һабаҡҡосҡан һаңғырау кесерткән). Эфир майҙары булған күп иренсәскә һымыҡтыр (лаванда, бөтнөк, ҡанүлән, йылан тамыры һ.б.) парфюмерия һәм косметика сараларын етештереүҙә ҡулланыла. БР-ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө (сәнскеле майсыбыҡ, туйраут, һыбашҡаҡ йылан тамыры, боҙлоҡ дәүеренә тиклемге реликт – бейек торҡа сәскә, эндемик – ҡандала ҡанүләне) индерелгән.


text:
Әлгәнйәк
Азия әлгәйнәге, себер әлгәйнәге[1] (лат. Tamias sibiricus, урыҫ. Азиатский бурундук)[2] — Евразияла тереклек итеүсе кимереүселәр отрядынан тейен һымаҡтар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек. Башлыса, япраҡлы ағас, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарында осрай.
Һәр ерҙә әҙ һанлы. Кәүҙә оҙонлоғо 17 см-ға, ҡойроғо 12 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 100 г самаһы. Йөн ҡапламы һорғолт-ерән төҫтә, арҡаһында буй-буй 5 ҡара-көрән һыҙыҡ бар. Түше аҡһыл йәки аҡ. Көндөҙ әүҙем. Ылыҫлылар, һирәгерәк япраҡлы ағастар, үләнсел үҫемлек орлоҡтары, бөрөләре, еләк, шулай уҡ бөжәктәр (башлыса, ҡуңыҙҙар), моллюсклар менән туйына. Ҡышҡа аҙыҡ әҙәрләй (уртаса 3—4 кг). Ағас тамырҙары йәки серегән төмзә аҫтына яһаған өнө әлйергәндең һыйыныу урыны булып тора. Ҡыштың күп өлөшөн йоҡлап үткәрә. Ҡар эреп, асылған урындар күренгәс кенә борындык өненнән сыға. Борындык — моногамик хайуан. Көзен парлар барлыҡҡа килә, икенсе йылдың ҙына ғына үрсейҙәр (парлашу — апрель уртаһында). Бер пар әлйергән 5—6 бала тыуҙыра. Һунарсылыҡ хужалығында борфындык ҙур роль уйный, сөнки улар менән ҡиммәтле тире бирә торған йыртҡыс йәнлекләр туҡлана. Ем әҙерләүе менән орлоҡ таратыуға, ағас үҫентеләре таралышына ярҙам итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Һөтимәрҙәр
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Попов В.А., Лукин А.В. Животный мир Татарии. Казань, 1988.


text:
Василий I Дмитриевич
Васи́лий I Дми́триевич (30 декабрь 1371 йыл — 27 февраль 1425 йыл) —1389 йылдан Мәскәү бөйөк кенәзе һәм Владимир бөйөк кенәзе, Дмитри Иванович Донскойҙың һәм уның ҡатыны княгиня Евдокияның улы. Литваның бөйөк кенәзеВитовттың ҡыҙы Софьяға өйләнгән.
Алтын Урҙанан рөхсәт ярлығы бирелмәгән килеш, бөйөк кенәз дәрәжәһен дәғүәләй, тәхеткә тәғәйенләнеүен хан илсеһе Шихмәт (Шаһиәхмәт) ҡатнашлығында үткәрә. 1392 йылда Туҡтамыш хандан Түбән Новгород, Муром, Ханкирмән (һуңыраҡ Ҡасим ҡалаһы) һ.б. ҡала биләмәләре менән идара итеү ярлығын һатып ала. Урта Азия әмире Аҡһак Тимер Иҙел буйына һөжөм иткәндә, рус ерҙәрен һаҡлау өсөн ополчение ойоштора (1395). 1396 йылда Тверь кенәзе Михаил Александрович менән тышҡы сәйәсәт мәсьәләләренә кағылышлы килешеү төҙөй. 14 быуат аҙағы - 15 быуат баштарында Двина йылғаһы буйы биләмәләре өсөн Новгород идараһы менән көрәшә, Новгородтың мөстәҡиллеген сикләргә тырыша. Литва бөйөк кенәзе Витовт менән урынлашҡан яҡын мөнәсәбәттәре 14 быуат аҙағында Витовтның Туҡтамыш ханға ярҙамлашыуы сәбәпле өҙөлә. 1402 йылда Василий I Мәскәү кенәзлеге биләмәләренә яу менән килгән Идегәйгә 3 мең һум күләмендә йолом хаҡы түләргә мәжбүр була.
Василий I идара иткәндә феодалдарға ер өләшеү сикләнә, уларҙың иреге бер ни тиклем ҡыҫыла. Был осорҙа Василий I һарайы даирәһенә шаҡтай күләмдә йомошло татарҙар һәм Литва аҡһйөктәре саҡырыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Черепнин Л.В. Русские феодальные архивы XIV-XV вв. М., 1948. Ч. 1; 1951. Ч. 2; шул уҡ. Образование Русского централизованного гоһыуҙарства XIV-XV вв. М., 1960.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Джордж Вашингтон
Джордж Вашингтон (ингл. George Washington; 1732 йылдың 22 феврале[3][4] — 1799 йылдың 14 декабре) — Бөйөк Британияға ҡаршы барған Америка үҙаллылығы өсөн һуғышта (1775 — 1783 йылдар) Континенталь ғәскәр етәксеһе, Америка Ҡушма Штаттарының тәүге президенты (1789 — 1797 йылдар).
1775 йылда Континенталь конгресс Вашингтонды Америка революцион ғәскәре башлығы итеп билдәләй. Бостонды ҡамауҙан алып 1781 йылда британ ғәскәре Йорктаунда еңелеүенә тиклем ул Континенталь ғәскәр башында тора. 1783 йылда, һуғыш тамамланып, Париж килешеүе Ҡушма Штаттарҙың үҙаллылығын танығас, Вашингтон шәхси тормошона әйләнеп ҡайта һәм үҙенең Маунт-Вернондағы өйәҙендә йәшәй башлай.
1787 йылда Филадельфияла үткәрелгән Конституцион йыйылышта Ҡушма Штаттар Конституцияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1789 йылдан ул Ҡушма Штаттарҙың президенты вазифаһын биләй. Ул Британия һәм Франция араһында барған һуғыш арҡаһында икегә бүленгән донъяла ауырлыҡтарға ҡаршы тора алырлыҡ көслә дәүләт булдыдырға тырыша. 1793 йылда нейтраллек иғлан итеүе сит ил бәрелештәренә йәлеп ителмәҫкә мөмкинлек бирә. 1795 йылда Британия менән Джей килешеүе тип исемләнгән килешеү төҙөлөүе ике ил араһында сауҙа үҫешеүенә булышлыҡ итә. Рәсми рәүештә бер фирҡәгә лә кермәһә лә, Вашингтон федералистар фирҡәһе тәҡдим иткән программаларҙы яҡлап сыға. Шулай, был фирҡә тәҡдиме менән милли банк булдырыла, һалып системаһы яйға һалына һәм башҡа финанс мәсьәләләр хәл ителә. Вашгингтондың хушлашыу мөрәжәғәте Американың артабанғы сәйәсәтенә ҙур йоғонто яһай.
Вашингтон 1799 йылда үлеп китә. Уны ерләгән ваҡытта генерал Генри Ли телмәрендә әйтеп үтелеүенсә, Вашингтон «һуғыш ваҡынында — тәүгеләрҙән, солох ваҡытында — тәүгеләрҙән һәм яҡташтарының йөрәгендә — тәүгеләрҙән».
Йөкмәткеһе
Тормош юлының башланыуы[үҙгәртергә]
Джордж Вашингтон 1732 йылдың 22 февралендә (иҫке стиль буйынса, 1732 йылдың 11 февралендә) Хантинг-Крик плантацияһында (хәҙерге Вирджиния штаты[5]) Августин Вашингтон һәм уның икенсе ҡатыны Мэрия Бол Вашингтондың тәүге улдары булып тыуа. Алты йәшлек сағында ғаиләһе менән Ферри Фарм фермаһына күсенә, бында уға атаһы һәм ағаһы белем бирә. 11 йәшлек сағында Вашингтондың атаһы үлеп китә.
Йәш сағында Вашингтон ер үлсәүсе булып эшләй. 1748 йылда лорд Фэйрфакстың Шенандоа тигеҙлегендә ер үлсәү экспедицияһында ҡатнаша. 1749 йылда Калпеппер графлығының ер үлсәүсеһе вазифаһына тәғәйенләнә. Шул йылдарҙа ағаһы Лоуренс аша Вашингтон Огайо компанияһы — Огайо йылғаһы ярҙарында төҙөлөш алып барыусы компания менән ҡыҙыҡһына башлай — ағаһы был компанияның акционеры булып тора. 1752 йылдың июнендә Лоуренс туберкулез менән ауырып, үлеп китә. Джорджҡа уның милегенең өлөшө, шул иҫәптән Александрия ҡалаһы янындағы Маунт-Вернон өйәҙе, Лоуренстың колония адъютанты булараҡ үтәгән бурыстарының ҡайһы берҙәре күсә.
1753 йылда Вирджиния губернаторы Роберт Динуидди Вашингтонға Форт-ле-Бефҡа (хәҙерге Уотерфорд, Пенсильвания штаты) британдарҙың француздарға ультиматумын илтергә бойора. Был хат француздарҙың Огайо йылғаһы янындағы британ ерҙәрендә төҙөлөштө туҡтатырға тейешлеге тураһында киҫәтә. Вашингтондың был хәүефле сәйәхәте ун бер аҙна дауам итә. Артабан был ультиматум ике колониаль көс араһында ыҙғыш башланыуға сәбәпсе була.
Француздар һәм индеецтар менән һуғыш[үҙгәртергә]
1754 йылда, Динуидди Вашингтонды подполковник итеп билдәләй һәм француздарҙың Огайо йылғаһы буйында Дюкен фортын төҙөүенә ҡаршы тиҙ арала йыйылған экспедидияның етәксеһе итеп ҡуя. Вашингтон үҙенең төркөмө менән француз фортына табан юл ала, юлында француз командиры Жозеф Кулон де Жюмонвиль етәкселек иткән 30 кешелек төркөмгә тап була һәм уға һөжүм итә. Француздар тиҙ арала бирелә, әммә Вашингтондың кешеләрен ярҙамға килгән күпкә ҙурыраҡ француз төркөмө ҡамап ала. Әсирлеккә эләккән Вашингтонды Жюмонвилде үлтереүен таныуы тураһында ҡағыҙға ҡул ҡуйырға күндереп, ебәрәләр.
1755 йылда Вашингтон уңышһыҙ тамамланған Мононгахила экспедицияһында британ генералы Эдуард Брэддоктың ярҙамсыһы рәүешендә ҡатнаша. Был экспедиция Огайоны яулап алыуға британдарҙың төп ынтылышы була. Брэддок еңеүенә шул тиклем ышана, һалдаттарына ул парадҡа барған һымаҡ марш һәм йырҙар менән барырға бойора. Вирждиния һәм инглиз йыйылма ғәскәре күпләп ҡырыла, Брэддок бәрелеш ваҡытында алған ауыр яраһынан сигенеү ваҡытында һәләк була. Вашингтон иһә Мононгахила геройы булараҡ танылыу ала — ул һанаулы ғына ҡалған офицерҙар менән бер рәттән, сигенергә мәжбүр булған ғәскәрҙең ҡалдығын туплай. Был ваҡиғанан һуң Вашингтонға полковник дәрәжәһе бирелә.
1758 йылда Вашингтон генерал Форбс экспедицияһында ҡатнаша. Был экспедиция француздарҙың Дюкен фортын ҡалдырыуға килтерә, һәм британдар уның урынында Питтсбург ҡалаһын нигеҙләй. Ошо уҡ йылда Вашингтон үҙенең хәрби карьераһын ҡалдыра, киләһе ун алты йылын ул Вирджинияла плантатор һәм сәйәсмән булып үткәрә.
Һуғыштар араһында[үҙгәртергә]
Вашингтонды Аҡ йорт имениеһында йәшәүсе тол ҡатын Марта Дендридж Кастис менән, Джордж француздар һәм индеецтар менән һуғыштан ҡайтҡас, Мартаның дуҫтары таныштыра. Тәүге күрешеүҙәренән һуң өс аҙна үткәс, Джордж уға өйләнешергә тәҡдим итә. 1759 йылдың 6 ғинуарында Джордж менән Марта, икеһе лә 27 йәшлек сағында, Мартаның өйөндә - Аҡ йортта өйләнешә, был йорт артабан президент йортона исем бирә. Яңы тыуған ғаилә Маунт-Вернонға күсенә, Джордж плантатор эшенә тотона, сәйәсәткә ылыға. Джордж һәм Мартаның уртаҡ балалары булмай, әммә ул Мартаның тәүге никахынан ике балаһын яратып тәрбиәләй.
Вашингтондың бай ҡатынға өйләнеүе уның йәмғиәттә бейегерәк урын биләүенә булышлыҡ итә, Джордж Вашингтон Вирджинияның иң бай кешеһенә әйләнә. Ул ауыл хужалығы эшенә әүҙем тотона, йыш ҡына ерҙәр һатып алып, үҙенең плантацияларын киңәйтә. 1758 йылдың башында ул француздар һәм индеецтар менән һуғыш ветераны һәм бай плантатор булараҡ, Вирджиния Закондар сығарыу палатаһына һайлана. 1760 – 1774 йылдарҙа ул Фэйрфакс графлығы судьяһы вазифаһын биләй.
Вашингтон колония режимына ҡаршы күтәрелгән хәрәкәткә 1769 йылда алдынғылар рәтендә ҡушыла — ул дуҫы Джордж Мейсон башлаған инглиз тауарҙарына бойкот ойоштороуҙа ҡатнаша. Был бойкот колонияға килтерелгән күп тауарҙарға яңы һалымдар ҡаралған Тауншенд закондарына ҡаршы башлана. Һөҙөмтәлә, 1770 йылда инглиз парламенты был закондарҙы юҡ итә. 1774 йылдың июлендә ул Фэйрфакс графлығы йыйылышына рәйес итеп һайлана, Фэйрфакс графлығы закондар йыйынтығы төҙөүҙә ҡатнаша. Был ултырыш һөҙөмтәһендә артабан Континенталь конгресс ойошторола. Беренсе Континенталь конгресҡа Вашингтон делегат итеп һайлана.
Америка революцияһы[үҙгәртергә]
1775 йылдың апрелендә Икенсе Континенталь конгресс йыйылыу мәленә Америка колонистары һәм британ көстәре араһында бәрелештәр йышая. Вашингтон был йыйылышҡа, һуғышҡа әҙерлеген аңлатып, хәрби кейемдә килә. Конгресс 1775 йылдың 14 июнендә Континенталь ғәскәр булдыра. Вашингтондан башҡа ғәскәр башлығы роленә дәғүә итерлек башҡа бер кем дә булмай, хәрби тәжрибәһе, һүҙенең өҫтөнлөгө, патриот булараҡ яулаған даны һөҙөмтәһендә, ул Конгресс тарафынан бер тауыштан Контитенталь ғәскәр етәксеһе итеп һайлана, Вашингтонға генерал-майор дәрәжәһе бирелә.
1775 йылдың июлендә революцион ғәскәр британ көстәре урынлашҡан Бостонды ҡамауҙа тота. Вашингтон ғәcкәре янына килеп еткәс, көкөрт етмәгәнлеген аңлап ҡала. Вашингтон инглиз форттарына һөжүм итеп, инглиз ҡоралдары менән ғәскәрен тәьмин итә. 1776 йылдың мартына британ ғәскәре Бостонды ҡалдырырға мәжбүр була. Вашингтон ғәскәрен Нью-Йоркҡа табан алып китә.
1776 йылдың авгусында британ генералы Уильям Хоу Нью-Йоркҡа көслө һөжүм башлай. Вашингтондың ғәскәре, британ көстәре менән бер нисә уңышһыҙ бәрелештән һуң, Нью-Йорктан Нью-Джерси аша сигенергә мәжбүр була. Континенталь ғәскәрҙең киләсәге шик аҫтында ҡала. 1776 йылдың 25 декабре төнөндә Вашингтон контратакаға күтәрелеп, Америка ғәскәрен Делавэр йылғаһы аша алып сыға, Трентонда меңгә яҡын гессен һалдаттарын (ялланып һуғышыусы немец һалдаттары) әсир итә. Был уңышын ул Принстон яуындағы еңеүе менән нығыта. Был ҡыш яуланған еңеүҙәр ғәскәрҙең ышанысын арттыра, Вашингтондың ғәскәр башлығы булараҡ даны арта, был революцион ғәскәр сафына йәштәр ылығыуына килтерә.
1777 йылдың 11 сентябрендә Брэндивайн яуында британ ғәскәрҙәре Вашингтондың ғәскәрен ҡыйратып, 36 сентябрҙә ҡаршылыҡһыҙ Филадельфияны ала. Октябрҙең башында Вашингтон ғәскәре Джермантаундағы британ гарнизонына уңышһыҙ хөжүм итә. Был ваҡытта генерал Бургойн етәкселеге аҫтындағы британ ғәскәре Саратога ҡалаһы янында тулыһынса Г.Гейтс етәкәгән америка ғәскәренең әсирлегенә эләгә. Бургойндың еңелеүе американдарҙың француздар менән хәрби килешеү төҙөүенә булышлыҡ итә. Шулай итеп, революцион күтәрелеү донъя кимәлендәге һуғышҡа әйләнә.
1777 йылдың декабрендә Вашингтон ғәскәре Вэлли-Форджта урынлаша һәм киләһе алты айҙы бында үткәрә. Ҡыш эсендә ғәскәрҙең байтаҡ өлөшө һалҡындан, аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан үлә. Шулай ҙа яҙ ғәскәр яңы көс менән ҡышҡы лагеренән ҡуҙғала. 1778 йылда генерал Г. Клинтон етәкләгән инглиз ғәскәре Филадельфияны ҡалдырып, төп көсөн Нью-Йоркта туплай. Американдарҙың һәм француздарҙың берләшкән ғәскәре британ ғәскәрен Вирджинияға ҡыҫырыҡлағас, 1781 йылдың 19 октябрендә Йорктаунда тәүгеләрҙең еңеүе һуғышҡа нөктә ҡуя.
Шулай итеп, һуғыштағы уңыштары менән билдәле Вашингтон, еңеүе алдынан күп еңелеүҙәргә дусар була.
1783 йылдың мартында оҙаҡ ваҡыт түләүһеҙ һуғышҡан Континенталь ғәскәр офицерҙары Конгрессҡа ҡаршы берләшә, - улар Вашингтондың Конгресты тарҡатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына алыуын теләй. Әммә Вашингтон, үҙенең йоғонтоһо ярҙамында ғәскәрҙә тәртип урынлаштыра. Ошо йылдың сентябрендә төҙөлгән Париж килешеүе Ҡушма Штаттарҙың үҙаллылығын таный. 25 ноябрҙә британ ғәскәре Нью-Йоркты ҡалдыра, яңы хөкүмәт етәкселекте үҙ ҡулына ала. 4 декабрҙә Фраунсис тавернаһында Вашингтон яуҙаш дуҫтары менән хушлашып, 1783 йылдың 23 декабрендә ғәскәр башлығы вазифаһын ҡалдыра. Артабан 13 штаттан торған яңы дәүләт Конфедерация статьялалаhы тип аталған тәүге дөйөм закондар йыйынтығын ҡабул итә.
Вашингтон Маунт-Вернонға ҡайта, әммә уның тыныс тормошо оҙаҡҡа һуҙылмай. 1787 йылдың йәйендә Филадельфияла үткәрелгән Конституцион йыйылышҡа саҡырыла һәм йыйылыштың рәйесе итеп һайлана. Был йыйылышта Америка Ҡушма Штаттарының Конституцияһы төҙөлә. Конституцияны бөтә 13 штат та ҡабул итә.
Президент вазифаһында[үҙгәртергә]
1789 йылда һайлаусылар коллегияһы Вашингтонды бер тауыштан президент вазифаһына һайлай. 1789 йылдың 30 апрелендә Нью-Йорктың Федерал-холлында ул президент антын бирә, шулай итеп, Вашингтон Америка Ҡушма Штаттарының беренсе президенты вазифаһына аяҡ баҫа. Джон Адамс вице-президент вазифаһына һайлана.
Конгресс президенттың эш хаҡын 25000 доллар күләмендә билдәләй – был ул ваҡыт өсөн байтаҡ ҙур сумма була. Был ваҡытта унһыҙ ҙа бай булған Вашингтон был сумманан баш тарта, әммә Конгресс өгөтө менән ризалаша.
1792 йылда һайлаусылар коллегияһы Вашингтонды ҡайтанан бер тауыштан президент вазифаһына һайлай. Өсөнсө тапҡырға Вашингтон был вазифанан баш тарта һәм Конституцияға президент вазифаһына ике тапҡырҙан артыҡ һайланыуҙы сикләүсе төҙәтмә керетә.
Эске үҙгәрештәр[үҙгәртергә]
Вашингтон тәүге президент булараҡ, президент вазифаһының йөкләмәләрен, яуаплылығын билдәләүсе булып тора. Ул Конституцияға ярашлы демократик ил булдырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя.
Вашингтон үҙе бер фирҡәгә лә кермәй һәм төрлө фирҡәләр барлыҡҡа килеүе үҙ-ара бәхәстәр тыуҙырып, илдең ныҡлығын ҡаҡшата, тигән фекерҙә була. Әммә ваҡыт үтеү менән, президенттың яҡын кәңәшселәре араһында, фекерҙәр айырмалығы һөҙөмтәһендә, ике фракция барлыҡҡа килә. Финанстар министрлығы секретары Александр Гамильтон федералистар фирҡәһен, дәүләт секретары Томас Джефферсон республиканецтар фирҡәһен булдыра. Гамильтон илдең финанс үҫешен яйға һалыу өсөн милли банк булдырыуҙы, дәүләт бурыстарын хеҙмәтләндереүҙе, дөйөм милли аҡса системаһын булдырыуҙы һәм башҡа финанс үҙгәртеүҙәрҙе күҙ уңында тотҡан программа тәкдим итә. Вашингтон иһә был программаны хуплап, уны тормошҡа ашырыуҙа булышлыҡ итә. Ғөмүмән, Вашингтон федералистар фирҡәһен күп һорауҙарҙа яҡлап сыға.
1791 йылда Конгресс иҫерткес эсемлектәр яһап һатыусыларға өҫтәмә һалым керетә, был фермер хужалыҡтарында, бигерәк тә Пенсильванияла, ҡаршылыҡтарға килтерә. Артабан был ҡаршылыҡ олоғайып, Виски ихтилалы тип исемләнгән ихтилалға әүерелә. Федераль ғәскәр ҡаршылыҡты туҡтатыр өсөн бигерәк бәләкәй була, һәм Вашингтон 1792 йылда Пенсильвания, Вирджиния һәм бүтән штаттарҙан йыйылма халыҡ ғәскәре булдырып, үҙ етәкселеге аҫтында ҡаршылыҡ тоҡанған райондарға алып бара. Эш баш күтәреүселәр менән асыҡ бәрелешкә тиклем барып етмәй, әммә яңы хөкүмәт ошо ваҡиғала үҙенең көслөлөгөн, дәүләт ныҡлығын һаҡлып ҡалыр өсөн ҡоралға тотона алыуын иҫбат итә.
Тышҡы сәйәсәте[үҙгәртергә]
Был ваҡытта Франция һәм Англия һуғыш хәлендә була. Вашингтон Европала барған үҙ-ара бәхәстәргә ҡыҫылмауҙы хуп күрә. Гамильтон һәм Вашингтон Британия менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, ҡайтанан һуғыш тоҡаныу хәүефен булдырмау өсөн Джей килешеүе тип исемләнгән килешеү әҙерләй. Франция яҡлы Джефферсон фирҡәһе ағзалары килешеүгә ҡырҡа ҡаршы тора. Шулай ҙа Вашингтон менән Гамильтон, Вашингтондың хуплауы йоғонтоһо менән, Сенаттың килешеүҙе ҡабул итеүенә өлгәшә. 1794 йылдың 19 ноябрендә юғары судъя Джон Джей килешеүгә ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә, революцияға тиклемге бәхәсле һорауҙарҙың күбеһе хәл ителә, Канада – Ҡушма Штаттар сиге билдәләнә, иң мөһиме – килешеү Британия менән яңы һуғыш башланыу мөмкинлеген юҡ итә һәм ике ил араһында сауҙа итеү үҫешә. Әммә был Францияның ҡәнәғәтһеҙлегенә килтерә һәм ил эсендәге сәйәси бәхәстәрҙең төп сәбәбе булып тора.
Хушлашыу хаты[үҙгәртергә]
1796 йылда Вашгингтондың Америка халҡына хушлашыу мөрәжәғәте баҫылып сыға. Был Американың артабанғы сәйәсәтенә иң ҙур йоғонто яһаусы баҫма була. Вашингтон был мөрәжәғәтте йыл башынан Гамильтон ярҙамы менән әҙерләй. Унда Вашингтон милли берҙәмлектең, Конституцияның, закондар үтәлеүенең мөһимлеген әйтеп үтә, сәйәси фирҡәләрҙең дәүләт ныҡлығын ҡаҡшатыуын һыҙыҡ аҫтына ала.
Вашингтон үҙенең мөрәжәғәтендә Американың эске сәйәсәтенә сит илдәр ҡыҫылыуына, Американың Европала барған ыҙғыштарға йәлеп ителеүенә юл ҡуймаҫҡа кәрәклеге хаҡында киҫәтә. Ул бөтә илдәр менән татыулыҡта йәшәп, улар менән сауҙа үҫтереүҙе хуплай, әммә Европа һуғыштарынан, ҡайһылыр илдең яғын алыуҙан ситтә тороу кәрәклеген әйтеп үтә.
Хаҡлы ялға сығыуы һәм үлеме[үҙгәртергә]
1797 йылдың мартында, президент вазифаһынан киткәндән һуң, Вашингтон ҡатыны Марта менән Маунт-Вернонға ҡайта һәм күп ваҡытын фермер хужалығына бағышлай. 1798 йылдың 13 июлендә, Франция менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшкәс, Джон Адамс Вашингтонға генерал-лейтенант дәрәжәһе биреп, уны ғәскәр башлығы итеп билдәләй. Был вазифала ул көтөлмәгән осраҡтарҙа ҡулланырлыҡ Ваҡытлы ғәскәр булдырыуҙа ҡатнаша, әммә үҙе бер яу ҙа үткәрмәй.
1799 йылдың 12 декабрендә ҡарлы, борсаҡлы һалҡын ямғыр аҫтында Вашингтон һыбай фермаһын тикшереп бер нисә сәғәт үткәрә. Киске аш ваҡытында һыуланған кейемен алыштырмайса өҫтәл артына ултыра. Икенсе көн иртән тәне янып уяна, артабан ауырыуы пневмонияға әйләнә. 1799 йылдың 14 декабрендә, 67 йәшендә ул үлеп китә. Ҡатыны Марта Вашингтон уның үлеменән һуң бер-береһе араһындағы хаттарҙы яндыра, хаттарҙын өсөһө генә һаҡланып ҡала.
Вашингтон Маунт-Вернонда ерләнә. Уның үлеменән һуң Америка ғәскәре һалдаттары алты ай дауамында ҡулдарына ҡара лента бәйләп йөрөтә, Наполеон Бонапарт Францияла ун көнлөк траур иғлан итә. 1976 йылдың 19 ғинуарында, Ҡушма Штаттарҙың ике йөҙ йыллығында Джорж Вашингтонға Конресс палаталары тарафынан Ҡушма Штаттар Армияһы генералы дәрәжәһе бирелә.
Әлеге көндә Вашингтондың һүрәте йыш ҡына Ҡушма Штаттарҙың символы булараҡ ҡулланыла. Уның хөрмәтенә Американың башҡалаһында ҙур һәйкәл ҡуйыла, штат, уҡыу йорттары, ер-һыу, Америка ҡалаларының төп урамдары, башҡаланың үҙе лә тәүге президент исемен йөрөтә.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Джордж Вашингтон — хәҙерге американ ҡаһарман
- George Washington
- Washington: The Forging of a Nation
- The Crossing
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ушаков В. А., Джордж Вашингтон: страницы истории, СПб., 2006
- Анненская А. Н., Георг Вашингтон и война за независимость, СПб., Монтвид, ценз. 1899
- Гизо, Франсуа, В борьбе за свободу : Очерки из жизни Вашингтона, СПб., 1907
- Валуева-Мунт А. П., Джордж Вашингтон / Сост. А. П. Мунт, СПб, 1880
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Комедия
Комедия — трагедияға ҡапма-ҡаршы булараҡ, ижтимағи тормоштағы йәки көнкүрештәге көлкөлө яҡтарҙы сағылдыра. Унда кеше характерындағы етешһеҙ яҡтар, тормоштағы кире күренештәртәнҡит ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә Х. Ибраһимовтың «Башмағым», М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» исемле комедиялары был жанрҙың милли драматургияла үҫеш кимәлен билдәләүсе әҫәрҙәр рәтенә инә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө-2003 йыл ISBN 5-295-03161-6
- Ғ.Б. Хөсәйенов Әҙәбиәт теорияһы.


text:
Терпеләр
Терпеләр (лат. Erinaceidae) — афроевразия имеҙеүселәр ғаиләһенән моно төр; терпе һымаҡтар отряды. (лат Erinaceomorpha). Барлығы 23 төрө билдәле, улар 7 ырыуға бүленә, ике аҫ ғаилә : ысын терпеләр һәм ҡомаҡ һымаҡ терпеләр (гимнурҙар).
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Башҡортостанда ике төрө бар: ябай терпе һәм ҡолаҡлы терпе. Ябай терпенең оҙонлоғо 23,7-27,2 см тирәһендә була, ауырлығы 240-250 грамға етә. Ул урман ситтәрендә, аҡландарҙа, ҡырҡындыларҙа йәшәй. Һаҙлы урындарҙы, ҡуйы урмандарҙы яратмай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Терпе эңерҙә, төндә һунарға сыға, көндө ояһында үткәрә. Ауған ағас тамырҙары аҫтында, эре үлән төбөнә япраҡтарҙан, ҡыу үләндәрҙән, ваҡ ботаҡтарҙан оя яһай. Ер һарҡып, һалҡындар бөткәнсе шул ояһында йоҡлай.
Ҡолаҡлы терпе йыш ҡына ирлән, йомран, һыуһар өңөн файҙалана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Май — июнь айҙарында 2-6 бала килтерә, 3-4 сәғәттән балаларының энәләре ҡалҡа башлай. 5-6 көндән энәләре күренерлек була. Егерме көндән күҙҙәре асыла, энәләре ҡоңғорт төҫкә инә һәм ҡата. Терпе балаларын имеҙеп үҫтерә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Терпе аҙыҡҡа талымһыҙ, нимә тура килһә, шуны ашай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ёж, млекопитающее отряда насекомоядных // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Эсперанто теле
Эсперанто теле – яһалма телдәр араһында иң киң кулланылған тел. Был телдең исеме 1887 йылда тәү башлап Unua Libro (Беренсе китап) мәҡәләһен баҫтырыусы Лазарь (Людвиг) Марк улы За́менһофтың псевдонимынан (Доктор Эсперанто) алынған. Эсперанто "өмөтләнеүсе" тигәнде аңлата. Заменгофтың маҡсаты – халыҡ-ара аңлашыу өсөн өйрәнеүгә еңел булған тел барлыҡҡа килтереү булған. Уның уйынса, был тел туған телдәрҙе алмаштырырға түгел, ә ярҙамсы тел булараҡ хеҙмәт итергә тейеш була. Рәсми рәүештә бер ил дә был телде ҡабул итмәһә лә, 100 000-дән алып 2 миллионға тиклем кеше эсперантоны ҡуллана, яҡынса 1 000 кеше өсөн был тел - туған тел. Бөгөнгө көндә эсперанто теле донъя сәйәхәттәрендә, киң мәғлүмәт сараларында, әҙәбиәттә, телевидениела һәм радиола ҡулланыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙең уҡыу системаһы һайланма рәүештә уҡытыу курстарын эсперанто телендә тәҡдим итә.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Эсперанто 1870-се йылдар аҙағында – 1880–се йылдар башында поляк офтальмологы Людвиг Заменгоф тарафынан барлыҡҡа килтерелә. Эсперанто телен уйлап сығарғандан һуң ун йыл дауамында Заменгоф әҙәби әҫәрҙәрҙе был телгә әйләндергән һәм шулай уҡ ошо телдә прозаик әҫәрҙәр һәм шиғырҙар ижад иткән, ә 1887 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында эсперанто теленең грамматикаһы баҫылып сыҡҡан. Артабанғы 50 йыл эсендә был телдә һөйләшеүсе кешеләр һаны Рус империяһы һәм Көнсығыш Европала, һуңынан Америкала, Ҡытайҙа һәм Японияла бик тиҙ артҡан. Тәүге йылдарҙа эсперанто телендә һөйләшеүселәр почта һәм матбуғат аша аралашҡан, ә 1905 йылда Францияның Було́нь-сюр-Мер ҡалаһында беренсе донъя Эсперанто телендә һөйләшеүселәр конгресы үткәрелгән. Шунан алып, бындай донъя конгрестары биш континентта, ике Донъя һуғышын һанамағанда, йыл һайын уҙғарылып, 6000-гә тиклем кеше йыйған. 20-се быуат башында ҡыҫка ваҡыт йәшәүсе Нейтраль Мореснет иле беренсе эсперанто иле итеп булдырылған. Ҡытайҙа 1911 йылғы Синьхай революцияһынан һуң ҡайһы бер төркөмдәрҙә ил менән 20-се быуатҡа сағыу итеп аяҡ баҫыу өсөн рәсми тел рәүешендә ҡытай теле урынына эсперанто телен ҡабул итеү тураһында һүҙ йөрөгән, әммә был йүнәлеш яраҡһыҙ тип табылған. Эсперанто ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡулланыла, тик был ойошмаларҙың күбенеһе – эсперантоның үҙенә арналған ойошмалар. Шуларҙың иң ҙуры – Эсперанто донъя ойошмаһы, был ойошма БМО һәм ЮНЕСКО менән рәсми бәйләнеш тота.
Эсперантола һөйләшеүселәр йәмғиәте[үҙгәртергә]
Телдең географияһы[үҙгәртергә]
Эсперанто телендә һөйләшеүселәр Америка, Африка һәм Океанияға ҡарағанда Европа һәм Көнсығыш Азияла күберәк һәм ауылдарға ҡарағанда ҡалаларҙа күберәк. Бигерәк тә ул Европаның төньяҡ һәм көнсығыш илдәрендә, Азияның Ҡытай, Корея, Япония, Иран илдәрендә, Американың Бразилия, Аргентина һәм Мехико илдәрендә, Африканың Того һәм Мадагаскар илдәрендә киң таралған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, эсперантола һөйләшеүселәр һаны – 2 миллион кеше. 200-2000 кеше өсөн эсперанто - туған тел, улар был телде эсперантола һөйләшеүсе ата-әсәһенән өйрәнгән (ҡайһы берҙә ҡатнаш ғаиләләрҙә һәм эсперанистар ғаиләһендә эсператно ғаилә теле булып тора).
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
Эсперанто телендә ижад ителгән һәм тәржемә ителгән әҙәбиәт йыйынтығы байтаҡ - 25 меңдән ашыу китаптар менән бер рәттән 100-ҙән ашыу журналдар даими баҫыла. Эсперанто телендә һөйләшеүселәрҙең күбеһе был телде донъя сәйәхәттәрендә ҡуллана. Йыл һайын эсперантола һөйләшеүсе 1500 – 6000 кеше эсперанто телендә һөйләшеүселәр конгресында осраша. Эсперанто телендә яҙылған музыканың күбеһе төрлө халыҡ йолаларына нигеҙләнә, ә аҙаҡҡы йылдарҙа әҫәрҙәр рок һәм башҡа жанрҙарҙа ижад ителә. Эсперанто телендә ике нәфис фильм төшөрөлгән.
Фән[үҙгәртергә]
Эсперанто теленең барлыҡҡа килеүенән алып тиерлек был тел ғилми мәҡәләләр баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Эсперанто – "Эсперанто Университеты" булараҡ билдәле Сан-Марино халыҡ-ара фәнни академияһының тәуге уҡытыу һәм етәкселек итеү теле булып тора.
Шулай уҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Өфөлә Эсперанто телен һөйөүселәр берләшмәһен ойоштороусы Борис Колкер*
- Борис Колкер. Эсперанто телен өйрәнеселәр өсөн әсбәп. *
- Борис Колкер. Эсперанто телен өйрәнеселәр өсөн тағы бер әсбәп. *
- a,b,c alfabeto*
- ru.lernu.net - Эсперанто теле уҡыу өсөн сайттың урыҫ телендәге версияһы*
Notes[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference
- ↑ Ҡалып:Web reference


text:
Түбәнге Саксония
Түбәнге Саксония (нем. Niedersachsen — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Һанновер ҡалаһы. Был штат Төньяҡ дингеҙ менән йыуыла.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
- Саксония (герцоглыҡ) (VII—XIV б.)
- Брауншвейг-Люнебург (1235—1807)
- Наполеон Францииһына бойһонған Вестфалия Короллеге (1807—1813), башҡалаһы Гессен ерендәгә Кассель ҡалаһы.
- Һанновер Короллеге (1814—1866)
- Пруссияның Һанновер провинцияһы (1866—1945)
Штат 1946 йылда Пруссияның Һанновер провинцияһына, Ольденбург, Брауншвейг, Шаумбург-Липпе кеүек, немец ерҙәре ҡушылғас барлыҡҡа килә.
География[үҙгәртергә]
Түбәнге Саксония ҙурлығы буйынса Бавариянан ҡалышып Германияла икенсе урында тора. Төньяғы Төньяҡ диңгеҙе менән сиктәш, көньяҡ-көнсығышы Гарц тауҙары менән сикләнгән. Түбәнге Саксонияның ҙур өлөшө тигеҙлектә урынлашҡан. Түбәнге Саксонияның Люнебург далаһы (урыҫ. Люнебургская пустошь нем. Lüneburger Heide) тигән билдәле өлөшө Һарц тауҙары һәм Төньяҡ диңгеҙе араһында урынлашҡан.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә]
Балсыҡлы-ҡомло ер булғанлыҡтан ауыл хужалығы яҡшы үҫешкән. Бөртөклө культураларҙан башҡа рапс (әүернә сәскәһе), шәкәр сөгөлдөрө, салат, кәбеҫтә, кишер, спаржа (себен ҡыуағы үләне) һәм йәшел кәбеҫтәҫтә үҫтерелә. Түбәнге Саксонияның төньяғында, игенселек һәммалсылыҡтан башҡа емеш үҫтереү ҙур роль уйнай.
Сәйәсәт[үҙгәртергә]
1946 йылдан башлап Түбәнге Саксонияның премьер-министрҙары:
- 1946—1955: Гинрих Вильгельм Копф, СДПГ
- 1955—1959: Генрих Гелльвеге, Немецкая Партия
- 1959—1961: Гинрих Вильгельм Копф, СДПГ
- 1961—1970: Георг Дидерихс, СДПГ
- 1970—1976: Альфред Кубель, СДПГ
- 1976—1990: Эрнст Альбрехт, ХДС
- 1990—1998: Герхард Шрёдер,СДПГ
- 1998—1999: Герхард Глоговский, СДПГ
- 1999—2003: Зигмар Габриэль, СДПГ, — экология министры
- 2003 — бөгөнгө көнгә тиклем: Кристиан Вульфф, ХДС
Иҡдисат[үҙгәртергә]
Түбәнге Саксонияның иҡдисады ауыл хужалығына бәйле, шулайҙа автомобильдәр төҙөү үҫешкән, мәҫәлән Фольксваген (VW) Вольфсбург ҡалаһында.
Фән[үҙгәртергә]
Түбәнге Саксонияның иң әһәмиәтле фән учереждениелары Гёттинген ҡалаһында Георг-Август университеты, Брауншвейг техник университеты (de:Technische Universität Braunschweig), (de:Medizinische Hochschule Hannover), Һанновер ветеринария институты (de:Tierärztliche Hochschule Hannover) һ.б.


text:
Акциз
Акциз (франц. аccise) — киң ҡулланыу тауарҙарына һәм хеҙмәтләндереүгә һалынған ситләтелгән һалым төрө.
Тарих[үҙгәртергә]
Акциз күләме проценттарҙа акцизланған тауар хаҡынан сығып иҫәпләнә, уның хаҡына йәки хеҙмәтләндереү тарифына индерелә, ҡулланыусылар тарафынан түләнә, дәүләт һәм урындағы бюджеттың мөһим килем сығанағы булып тора.
19 быуатта Башҡортостанда тоҙ, шәкәр, шырпы, тәмәке, спиртлы эсемлектәргә дөйөм Рәсәй Акциз үҙ көсөндә була. 1904 йылдан бюджет килемендә Акциз өлөшө шарап монополияһы килтергән табыш менән 47,5%, 1909—13 йылдарҙа — 28,6% тәшкил иткән.
СССР‑ҙа 1930 йыл Акциз системаһы бөтөрөлә.
90‑сы йылдар башындағы һалым реформаһына ярашлы РФ‑та акциз яңынан индерелә.
Акцизлы тауарҙар ассортиментына этил спирты (коньяк, денатурат, эшкәртелмәгән спирттарҙан башҡа), спиртлы (денатурат спиртынан башҡа) һәм алкоголле (шарап материалдарынан башҡа) продукция (Алкоголь баҙарҙа көйләү буйынса федераль хеҙмәте эше), һыра, тәмәке, ювелир әйберҙәр, минераль сеймалдың айырым төрҙәре (нефть, газ), автомобиль бензины, еңел автомобилдәр һ.б. инә.
1998—2003 йылдарҙан һатыуҙан 5%‑лы универсаль һалым алына.
БР бюджетына һалымдан ингән аҡсаның дөйөм күләмендә Акциз һалымдары өлөшө (%): 1995 й. — 9,3; 2000 — 8,1; 2005 — 8,3; 2009 — 7,7.


text:
Уҫаҡ
Уҫаҡ, көнсығыш диалектта ауһаҡ (урыҫ. Осина, лат. Pópulus trémula) — тирәк төркөмө талдар ғаиләһенә ҡараған аҡһыл йәшел ҡабыҡлы, ялтыр түңәрәк япраҡлы эре ағас.
Йөкмәткеһе
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Бейеклеге 30-35 м-ға етә. Апрель-май айҙарында (ағас япраҡ ярғанға тиклем) сәскә ата.
Диаметры 1 метрғаса. 80-90 йыл йәшәй. Һирәк осраҡта 150 йылғаса. Ағастың үҙәге ауырыуҙарға бик тиҙ бирешеүсән. Тамыр системаһы тәрәнгә, ер аҫтына китеп, ныҡлап тамыр йәйә.
Йәш ағастарҙың ҡайыры шыма, аҡһыл- йәшел йәки һорғолт –йәшел була. Ҡартая бара төҫө ҡарая һәм ярыла башлай.Үҙағасы ап- аҡ була.
Япраҡ төҙөлөшө - сиратлашҡан формала. Япраҡтар түңәрәк йәки ромбҡа оҡшаған, оҙонлоҡтары 3-7 см. Өҫкө яғы осло ла, тупаҫ та булырға мөмкин. Айырымыраҡ ерҙәрҙә япраҡтарҙың ҙурлығы 15 см-ғаса етергә мөмкин. Һәм ул йөрәк формаһына оҡшап тора. Япраҡтарының өҫ яғы ялпаҡланып, йәнселеп тора, шуға күрә әҙ генә елдә лә елберләй башлайҙар. Көҙөн япраҡтар төрлө төҫкә мансыла: алтынһыуҙан алып ҡып- ҡыҙылға тиклем. Уҫаҡ ағасы ел ярҙамында һеркәләнә. Сәскәләре ваҡ, аҫылынып тороусы гөлләмәгә йыйылған, алҡа һымаҡ һалынып тора. Уҫаҡ йылға, күл ярҙарында, урман ситендә, һаҙлыҡта һәм шулай уҡ тауҙарҙа үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек. Уны урамдарҙа ултыртып та үҫтерәләр.
Сеймал йыйыу[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн уҫаҡтың ҡайыры, бөрөләре, япрағы һәм үҫентеләре ҡулланыла. Ҡайыры составында глюкоза, фруктоза, сахароза исемле углеводтар, аромат биреүсе кислоталар, фенолгликозидтар һ. б. биологик актив матдәләр бар. Үҫемлектең япрағында С витамины, каротин, флавоноидтар, фенолгликозидтар һ. б. биологик актив матдәләр табылған. Бөрөләрендә лә төрлө шифалы матдәләр күп. Ағастың ҡайыры иртә яҙ башланыу менән урман ҡырҡҡан ерҙә әҙерләнергә тейеш.Шыма ҡайырҙар алына, башта улар ҡояшта һулытыла, аҙаҡ күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Уҫаҡ япрағы май-июнь айҙарында йыйыла һәм күләгә урында киптерелә. Ағастың бөрөләре (улар ярылғанға тиклем) әҙерләнә һәм кисекмәҫтән мейестә йәки духовкала киптерелә. Температура 50-60 градустан артмаһын. Кипкән дауалар ҡәҙимгесә һаҡлана.
Халыҡ дауаһы[үҙгәртергә]
Уҫаҡ бөрөләренән әҙерләнгән төнәтмәне халыҡ медицина¬һында подагра ауырыуынан, төнгө бойлоҡһоҙлоҡ булғанда, һейҙек ҡыуығы шешкәндә, тирләттереү маҡсатында ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 балғалаҡ кипте¬реп ваҡланған бөрөнө 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 20-30 минут тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3-4 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә. Уҫаҡ ҡайырынан әҙерләнгән ҡайнатма менән эренле яра- йәрәхәтте, бешкән урынды, тиренең шешеүен примочка, ванна рәүешендә дауаларға мөмкин. Ҡайнатманы әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған ҡайырҙы 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш талғын утта 30 минут ҡайнатырға. Был дауаны үрҙә һанап сыҡҡан эске ауырыуҙарҙан да ҡабул итергә мөмкин: көнөнә 3-4 тапҡыр, ашаған ваҡытта, 1-2 аш ҡалағы эсергә. Уҫаҡ япрағы, нигеҙҙә, эселмәй торған дауа була¬раҡ ҡулланыла. Яңы өҙөп алынған япрағынан әҙерләнгән иҙ¬мәһе менән аяҡ-ҡул быуындары һыҙлағанда ыуынырға (йәки бәйләп һалырға) мөмкин. Был иҙмәне эренле яра-йәрәхәткә һөртөү ҙә файҙалы. Ошо маҡсатта кипкән япраҡ менән дә фай¬ҙаланып була: онталған япраҡ ҡайнар һыуҙа ебетелә.
Ағас халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Халыҡ хужалығында ҡулланыу[үҙгәртергә]
Уҫаҡ борон- борондан төҙөлөш материалы булараҡ ҡулланылған. Башҡорттар, үҙ биләмәләре буйлап күсеп йөрөгән ваҡытта, ағас, улар өсөн ҡулайлы төҙөлөш материалы булған. Еңел генә эшкәртелә, һәр ерҙә лә үҫә. Бик арзанға ла төшә. Сөнки, күп ваҡыттар башҡорт торлаҡтарын яндырып үс алғандар. Бында инде халыҡ бик аптырап тормаған, тиҙ генә яңы ҡоролма эшләп йәшәй ҙә башлаған. Ҡайһы бер ерҙәрҙә яғыулыҡ өсөн дә ҡулланалар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 413. Populus tremula L. — Тополь дрожащий, или Осина // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 11. — ISBN 9-87317-128-9.(урыҫ.)


text:
Антонин Дворжак
Антони́н Леопо́льд Дво́ржак (чех Antonín Leopold Dvořák (белешмә • ярҙам); 8 сентябрь, 1841 — 1 май, 1904) — чех композиторы, романтизм осоро ижадсыһы. Әҫәрҙәрендә Моравия һәм Богемия халыҡ музыкаһы йоғонтоһо көслө. Б. Сметана менән берлектә чех милли музыка мәктәбенә нигеҙ һалалар. Дворжактың иң танылған әҫәрҙәренә АҠШ-та яҙылған Симфония № 9 «Из Нового света» , «Русалка»операһы , Концерт си-минор (Дворжак), виолончель һәм оркестр өсөн, «Америка» ҡыллы квартеты, Реквием, Stabat Mater һәм «Славян бейеүҙәре» инә.
Биография[үҙгәртергә]
Ижадының тәүге йылдары[үҙгәртергә]
Антонин Дворжак 1841 йылда Нелагозевес ауылында тыуған,[1] Праганан алыҫ түгел был төбәктә ул тормошоноң күп өлөшөн үткәргән. Атаһы Франтишек Дворжак итсе , трактирсы булған, цитрала оҫта уйнаған. Ата-әсәһе баланың музыкаль һәләтен бик иртә тойоп алған, шуға алты йәшенән үк ауыл урта мәктәбенә биргәндәр. Урындағы сиркәү органсыһы уны уйнарға өйрәткән[1].1854—1857 йылдарҙа Злоницала музыка теориһына , альтта, фортепианола, органда уйнарға өйрәнә[1]. 1857 - 1858 йылдарҙа Дворжак Прага орган мәктәбендә белем ала[1], шунда ул скрипкала һәм альтта виртуоздарса уйнай башлай ҙа инде.
1860-сы йылдарҙа Дворжак Чехия провизия театрындағы оркестрҙа альтсы булып эшләй. 1866 йылда оркестрға Бедржих Сметана етәкселек итә башлай. Даими аҡса етмәү арҡаһында йәш музыкант өҫтәмә эш ала, ваҡыты етмәй, шуға 1871 йылда музыка ижады менән генә шөғөлләнер маҡсат менән оркестрҙан китә.
Шул осорҙа Дворжак үҙенең уҡыусыһы — Жозефина Чермяковаға ғашиҡ була, «Кипаристар» тигән музыкаль йыйынтығын уға бағышлай. Һөйгәне икенсе кешегә кейәүгә сыҡҡас, һеңлеһе Аннаға тәҡдим яһай. Анна менән никахтан уның туғыҙ балаһы донъяға килә.
Шул йылдарҙа Дворжактың композиторлыҡ таланты асыла башлай. Прагалағы Изге Адальберт сиркәүендә органсы булып эшләгәндә башкөллө ижад эсенә сума. 1875 йылда ул ҡыллы квинтет өсөн икенсе әҫәрен тамамлай. 1877 йылда тәнҡитсе Эдуард Ганслик Дворжакҡв уның әҫәрҙәренең Брамсҡа оҡшауын әйтә, бер аҙ һуңғараҡ был ике композитор дуҫтар булып китә. Тап Брамс музыкальн нәшриәтсе Ф. Зимрок менән һөйләшеп, 1878 йылда Дворжактың «Славян бейеүҙәрен» баҫтырып сығарта һәм был композиторға дәрт өҫтәп ебәрә. Ул халыҡ араһында танылыу яулай. Дворжактың сит илдә башҡарылған тәүге әҫәре — Stabat Mater (1880 й.).
Британияла уңыш яулаған был әҫәре донъя күргәс, 1883 йылда Дворжак Лондонға саҡырыла, 1884 йылда ул унда бик уңышлы сығыш яһай. Уның 7-се симфонияһы махсус рәүештә Британия баш ҡалаһына арнап яҙыла, һәм шунда 1885 йылда премьераһы уйнала. Дөйөм алғанда Дворжак Бөйөк Британияла туғыҙ тапҡыр була, йыш ҡына әҫәрҙәрен уйнаған оркестрҙарға үҙе дирижерлыҡ итә. П. И. Чайковскийҙың йоғонтоһо менән ул Рәсәйҙә 1890 йылда булып китә. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта үҙенең әҫәрҙәрен уйнаған оркестрҙарға дирижерлыҡ итә.
1891 йылда Дворжак Кембридж университетының маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда Бирмингем музыкаль триенналеһында уның Реквиемының премьераһы уйнала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Дворжак Антонин — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание). И. Ф. Бэлза
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё o Дворжакe
- Дворжак Антонин — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание). И. Ф. Бэлза
- Краткое содержание (синопсис) оперы «Русалка» на сайте «100 опер»
- В.ЕГОРОВА — Симфонические поэмы Дворжака на сюжеты баллад Эрбена
- Ҡалып:IMSLP
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- Тыуғандар 8 сентябрь
- Тыуғандар 1841 йылда
- Вафаттар 1 май
- Вафаттар 1904 йылда
- Прага вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Чехия композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- Чехия скрипкасылары
- Чехия альтистары
- Опера композиторҙары
- Чехия


text:
Кюрасао
Кюраса́о (нидерл. Curaçao, Ҡалып:Lang-pap) — Кариб диңгеҙенең көньяғында, Венесуэлаға яҡынырыҡ ҙур утрау һәм шул исемдәге дәүләт. Нидерланд короллеге федерацияһы субъекты булып тора.
Ҡоро ер майҙаны — 444 км². Халҡы — 141 766 человек (2009). Баш ҡалаһы — Виллемстад ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Географик урыны[үҙгәртергә]
Кюраса́о — Кариб диңгеҙендә Кесе Антил утрауҙары төркөмөндә Ел теймәгән утрауҙар төркөмсәһендәге утрау. Венесуэла ярҙарынан 80 км алыҫлыҡта. Архипелагтағы иң ҙур утрау
Кюрасао утрауынан 11 км көньяҡ-көнсығышта кеше йәшәмәгән островок Кесе Кюрасао утрауы урынлашҡан.
Климат[үҙгәртергә]
Климаты —субэкваториаль, уртаса температура +30 °C. Ғинуарҙа иң түбән температура: +26…+28 °C. Сентябрьҙан декабрь башына тиклем ямғырҙар осоро, ҡыҫҡа ҡойма ямғырҙар төндә үтәләр, көндөҙ ҡояшлы көн тора. Йыллыҡ яуым-төшөм 500—600 мм.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Утрауҙа кактустың йөҙгә яҡын төрө үҫә. Антил утрауҙарының символы —диви-диви ағасы, Кюрасао утрауында көнсығыштан даими иҫкән елдәрҙә ул һәр ваҡыт көнсығышҡа ҡарап үҫә. Пальманың ҡайһы бер төрҙәре үҫә. Утрауҙа ҡаты ҡара ҡайырлы ҙур булмаған япраҡлы мансания ағасы үҫә. Уның емеше һәм һуты үтә ағыулы, ағас ҡайырына тейеү ҙә кешегә зыян килтереүе мөмкин. Утрауҙа донъяла иң ҙүр колонияһы булған аҡ койроҡло боландар тереклек итә.
Утрауҙы колониялаштырыу[үҙгәртергә]
Утрауҙы 1499 йылда испан диңгеҙсеһе Охеда Алонсо де аса. Риүәйәт буйынса Охеда Коньяҡ америкаға барышлай утрауҙа цинга менән сирләгән өмөтһөҙ ауырыуҙарҙы ҡалдыра. Кире юлда ул утрауҙа ҡалған диңгеҙселәрҙе һауыҡҡан итеп осрата: диңгеҙселәрҙе утрау үҫемлектәрендә күпләп булған С витамины ҡотҡара. Шуға күрә, Охеда утрауҙы Кюрасао тип атай (иҫке португал телендәге «cure» — һауығыу тигәнде аңлата).
Икенсе фараз буйынса «curazon» йөрәк тигәнде аңлата. Португал картографтары уны «Кюрасао» тип үҙгәртә.
XVI быуат башында утрау Испания диңгеҙ флоты базаһы булып хеҙмәт итә. Тик утрауҙа хеҙмәт итеүселәр һыу етмәгәнлектән утрауҙы ташлап китәләр. Партугалдарҙан һуң Голландия утрауға дәғүә итә. Улар ер сәтләүеге, емеш-еләк, кукуруз үҫтерәләр, күп һанлы тоҙло күлдәренән тоҙ табалар.
1634 йылда утрау Голландияның Вест-Һинд компанияһы контроленә күсә. Утрау Нидерландтар ҡулы аҫында XVII быуаттан бирле була. Плантацияларҙа эшләү өсөн меңләгән ҡол килтерелә, ике быуат буйы утрау ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе булараҡ үҫеш ала. 1863 йылда ҡол биләүселекте бөтөрөү Кюрасао өсөн оҙойлы иҡтисади депрессияға әйләнә.
Хәҙерге ваҡыт[үҙгәртергә]
1916 йылда утрауҙа нефть эшкәртеү заводы асыла. 1954 йылда утрау Нидерланд Антил утрауҙары исемен һәм ярымавтономия статусын ала. 2010 йылдың 10 октябренә тиклем утрау Нидерланд Антил утрауҙары тип иҫәпләнә; хәҙер Нидерландтар Короллегендәге киңәйтелгән автономиялы дәүләт тип иҫәпләнә. Дәүләт оборонаһы һәм тышҡы сәйәсәте Нидерланд хөкүмәте ҡарамағында.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт Правительства Кюрасао
- Официальный сайт Международного финансового центра Кюрасао
- Официальный сайт Центрального банка Кюрасао и Синт-Мартена
- Официальный сайт Совета по туризму Кюрасао
- Определено будущее Нидерландских Антил
- Налоговые изменения на Кюрасао
Ҡалып:Island-stub Ҡалып:Нидерландтарҙыә Кариб диңгеҙендәге биләмәләре Ҡалып:Төньяҡ Америка Ҡалып:Кариб диңгеҙе янындағы илдәр Ҡалып:Вест-Индия Ҡалып:КАРИКОМ


text:
Бишбармаҡ
Бишбармаҡ— төрки халыҡтарында киң таралған һимеҙ иттән, һалманан әҙерләнгән ризыҡ. Башҡорттарҙа картуф ҡушылып әҙерләнә.
Бишбармаҡ бешереү өсөн һимеҙ һарыҡ итенең ҡабырға өлөшө алына. Итте ваҡ ҡиҫәктәргә бүлеп, һыуҙы артыҡ күп һалмайынса самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр һалып бешерергә кәрәк. Он, йомортҡа һәм йылы һыуҙан ҡамыр баҫыла. Ҡамырҙы йоҡа итеп йәйеп, бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Артабан йәймә 3 см киңлектәге таҫмаларға бүленә һәм ромбиктарға киҫелә. Ҡырҡылған һалманы һурпала йәки һыуҙа ҡайнатып, һыуын һарҡытып аҡ май менән майларға кәрәк.
Бишбармаҡ өсөн картуф 3-5 см ҡалынлыҡ түңәрәкләп ҡырҡыла һәм айырым бешерелә.
Терликәгә һалма, картуф, ит һалына. Оҫтөнә ҡайнап торған һурпа ҡойола. Өҫтөнә ваҡлап туралған йәшел һуған һибеле.
4 кешелек бишбармаҡ бешереү өсөн 600 гр. һарыҡ ите, 2 баш картуф, 3 баш һуған, 1 стакан бойҙай оно, 1 йомортҡа, 2 аш калағы аҡ май, 3 стакан һурпа, самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр алына.
Эрнест Ишбирҙин бишбармаҡ тураһында[үҙгәртергә]
Эрнест Ишбирҙиндың "Башҡорт теленең игенсеклек һәм баҡсасылыҡ терминдары" китабында бишбармаҡ һүҙенә аңлатма бирелә. Бишбармаҡ атамаһы ҡаҙаҡ теленән башҡорт теленә килеп инеү ихтималлығын фаразлай. Ашамлыҡтың башҡорт халҡына ғына хас булған атамалар теҙмәһен бирә. "...Бишбармаҡ атамаһы башлыса көньяҡ башҡорттарға билдәле, башҡа төбәктәрҙә уны ҡулһалма, ҡуллама йәки ҡулдама, һалмалит, ҫалмалит, ҫалмалыйт, ҡаҙанаш..." тип йөрөтөлөүен күрһәтә. Бишбармаҡ бешереүҙең һәм ашауҙың дөйөм үҙенсәлектәрен тасуирлай, Тарихи Башҡортостандың көнъяҡ биләмәләрендә айырым йола булыуын әйтеп үтә.
Китаптан тулы өҙөмтә
Баймаҡтарҙа бишбармаҡ[үҙгәртергә]
Көньяҡ Уралда, төбәп әйткәндә Баймаҡта бишбармаҡ табаҡ менән бирелә. Ул ваҡ ҡына шаҡмаҡ һалманан ғибәрәт. Ни тиклем йоҡа йәйелгән булһа, һалма ла шул тиклем тәмле, һурпа өҫтөндә йөҙөп кенә бешкән була. Бишбармаҡты һәр ҡунаҡ алдына ҡуйылған тәрилкәгә һалалар. Итте турап, һурпала бешереп алынған эре киҫәкле картуф, кәбеҫтә, кишер өҫтөнә өйөп, эҫе һурпа менән йылытып, уртаға айырым ултырталар. Борон урталағы табаҡтан һурпа эсендәге бишбармаҡты һәр кем ҡулы менән алып ашаған.Аҙаҡ туҫтаҡлап ҡоротло, боросло һурпаһын килтергәндәр.Һимеҙ һурпаны ҡоротлап эсһәң, ул ашҡаҙанға үтә ауыр булмай. заманса бишбармаҡ ағас, йә тимер ҡалаҡ менән ашала.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башкирская кухня (урыҫ.)


text:
Йырсы ҡурҙай
Йырсы ҡурҙай (урыҫ. соловьиная широкохвостка) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ араһында ергә "яҡын йөрөй, йырлағанда, үләндең осона күтәрелә. Ҡойроғо киң, түңәрәкләнеп тора. һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һор¬ғолт көрән, ҡаштары аҡ. Башҡа ҡурҙайҙарҙан тауышы һәм киң ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «тевет-тевет-тевет» йәки ««тис-ис-си».. һайрауы яңғырауыҡлы: «сит-сивит-сивәй-сивәй-сивәйт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һыу буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа үлән араһында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ерҙә йәки ҡыуаҡ араһында оялай. З—5 бөртөк ҡыҙыл йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9