text:
Сальвадор Дали
- "Дали" бите бында йүнәтелә.
Сальвадо́р Дали́ (тулы исеме Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали һәм Доме́нек, маркиз де Пу́боль, кат. Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol, исп. Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Dalí y de Púbol; 11 май 1904, Фигерас — 23 ғинуар 1989, Фигерас) — испан рәссамы, графигы, скульпторы, режиссёры, яҙыусыһы. Сюрреализмдың иң билдәле вәкилдәренең береһе.
Түбәндәге фильмдар өҫтөндә эшләй: «Андалуз эте», «Алтын быуат», «Арбалған». «Сальвадор Далиҙың ул үҙе һөйләгән йәшерен тормошо» (1942), «Бер даһиҙың көндәлеге» (1952—1963), Oui: The Paranoid-Critical Revolution (1927—33) тигән китаптар һәм «Анжелюс Милленың фажиғәле мифы» тигән эссе авторы.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Ҡайһы бер әҫәрҙәре
- 3 Дали скульптуралары
- 4 Ҡыҙыҡлы факттар
- 5 Кинематографта Дали образы
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сальвадор Дали Испанияла 1904 йылдың 11 майында Жирона провинцияһының Фигерас ҡалаһында хәлле нотариус ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса каталон була, үҙен уның вәкиле итеп тоя һәм тоғролоҡ һаҡлай. Апаһы һәм ағаһы була, ағаһы (1901 й. 12 октябре — 1903 й. 1 авгусы) менингиттан үлә. Ата-әсәһе уның ҡәберендә Сальвадорға ағаһының реинкарнацияһы булыуы хаҡында әйтә.
Кескәй сағында Дали бик зирәк, тик тәкәббер һәм тынғыһыҙ бала була.
Бер ваҡыт ул баҙар майҙанында һура торған кәнфит арҡаһында тауыш сығара, халыҡ йыйылып китә, полицейскийҙар кибет хужаһының сиеста ваҡытында ла кибетте асыуын һәм тыңлауһыҙ малайға әлеге тәмлекәсте бүләк итеүен үтенә. Ул үҙ һүҙлеләнеп йә хәйләләп булһа ла һәр ваҡыт үҙенекен эшләтергә, гел айырылып торорға, иғтибар үҙәгендә булырға тырыша.
Күп һанлы комплекстары һәм ҡурҡаҡлығы (сиңерткәнән[1] һәм башҡа нәмәләрҙән ҡурҡа) ғәҙәти мәктәп тормошона ҡушылып китергә, башҡа балалар менән дуҫлашырға ҡамасаулай.
Ләкин аралашыуға һыуһап, балалар менән яҡынайыу өсөн бөтә көсөн һала, уларҙың коллективына, иптәш сифатында булмаһа, башҡа берәй рәүештә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡулынан килгән берҙән-бер ролдә — шаҡ ҡатырғыс һәм тыңлауһыҙ, сәйерерәк, алйотораҡ, башҡаларҙың фекеренә гел генә ҡаршы төшә торған бала булараҡ булһа ла инергә тырыша.
Мәктәптә ҡомарлы уйындарҙа отолһа ла, үҙен еңеүсе кеүек тота, тантана итә. Ҡайһы берҙә тик торғандан һуғышырға керешә.
Быларға ниндәйҙер кимәлдә класташтары ла сәбәпсе була: улар «сәйер» баланы йәлләп тормай, ҡурҡҡанын белеп, елкәһенә сиңерткә һалалар, шуның менән Сальвадорҙы истерикаға еткерәләр, аҙаҡ ул былар хаҡында «Сальвадор Далиҙың ул үҙе һөйләгән йәшерен тормошо» тигән китабында яҙа.
Рәсем сәнғәтенә муниципаль художество мәктәбендә уҡый башлай. 1914—1918 йылдарҙа Фигерастағы Маристар орденының туғандар академияһында тәрбиәләнә. «Барселона» футбол клубы футболсыһы булып китәсәк Хосеп Самитьер балалыҡ дуҫтарының береһе була. 1916 йылда Рамон Пишó ғаиләһе менән бергә Кадакéс ҡалаһына каникулға бара, унда хәҙерге заман сәнғәте менән таныша.
Йәшлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1921 йылда Сан-Фернандо академияһына инә. Абитуриент булараҡ тәҡдим иткән һүрәте үк уҡытыусылар тарафынан юғары баһалана, ләкин бәләкәй күләмле тип ҡабул ителмәй. Сальвадор Далиға яңы һүрәт төшөрөүгә 3 көн бирәләр. Ләкин үҫмер ашыҡмай, ә күп йылдар буйы уның холоҡ-фиғеленән йонсоған атаһы борсола башлай. Ниһайәт, Дали һүрәттең әҙер булыуын, ләкин тегеһенә ҡарағанда ла бәләкәйерәк икәнлеген белдерә, был хәбәр атаһын шаңҡыта. Шулай ҙа уҡытыусылар иҫ киткес һәләтле булған өсөн генә йәш эксцентрикты академияға ҡабул итә.
Ошо йылды Сальвадор Далиҙың әсәһе вафат була, быны ул бик ауыр кисерә.
1922 йылда «Резиденция»ға (Мадридтағы үтә һәләтле йәштәр өсөн студенттар ятаҡханаһы) күсә һәм уҡыуын башлай[2]. Ул йылдарҙа бөтәһе лә уның фыртлығын билдәләй. Ошо осорҙа Луис Бунюэль, Федерико Гарсиа Лорка, Педро Гарфиас менән таныша. Фрейд хеҙмәттәрен мауығып уҡый.
Һынлы сәнғәттә яңы ағымдар менән таныша — Дали кубизм һәм дадаизм йүнәлешендә көсөн һынап ҡарай. 1926 йылда уҡытыусылар менән тәкәббер һәм һауалы булғаны өсөн уны Академиянан ҡыуалар. Шул уҡ йылды тәүге тапҡыр Парижға бара, Пабло Пикассо менән таныша. Үҙ стилен табырға тырышып, 1920-се йылдар аҙағында Пикассо һәм Жоан Миро йоғонтоһо аҫтында байтаҡ эштәрен ижад итә. 1929 йылда Бунюэль менән бергә «Андалуз эте» тигән сюрреалистик фильмды төшөрөүҙә ҡатнаша.
Шунда уҡ буласаҡ ҡатыны, ул саҡтағы Поль Элюарҙың хәләле Галаны (Елена Дмитриевна Дьяконова) осрата. Сальвадор менән яҡынайһа ла, Гала ире менән осрашыуын дауам итә, ыңғайҙан башҡа шағирҙар һәм рәссамдар менән таныша, ләкин Дали, Элюар һәм Гала әйләнгән мөхит өсөн былар ғәҙәти һанала. Дуҫының ҡатынын сәлдергәнен аңлап, Сальвадор «компенсация» рәүешендә уның портретын яҙа.
Йәшлек йылдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Далиҙың әҫәрҙәре күргәҙмәләргә ҡуйыла, ул билдәлелек яулай. 1929 йылда Андре Бретон ойошторған сюрреалистар төркөмөнә берегә. Ошо уҡ ваҡытта атаһы менән араны өҙә. Рәссамдың ғаиләһе Галаны һөйһөнмәй, ошо сәбәпле талаш-янъялдар сығып тора, өҫтәүенә, Дали рәсемдәренең береһенә «Ҡайһы саҡта мин әсәйемдең портретына кинәнес менән төкөрәм» тип яҙып ҡуя — һөҙөмтәлә, атаһы улын ҡәһәрләп, өйҙән ҡыуып сығара. Рәссамдың ҡуҙғытҡыс, шаҡ ҡатырғыс һәм ҡот осҡос булып күренгән ҡылыҡтарын үтә етди ҡабул итергә лә ярамай: моғайын, ул әсәһен мыҫҡыл итергә теләмәгәндер, бының ниндәй эҙемтәгә килтеререн дә уйлап тормағандыр, бәлки, ошондай шөкәтһеҙ ысул менән ул үҙендә яңы кисерештәр һәм хистәр дауылын күтәрмәксе булғандыр. Ләкин күптән вафат булған һөйөклө ҡатынының иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлаған атай кеше улының ҡыланыштарына башҡаса сыҙай алмай, ә быныһы уның өсөн һуңғы тамсы була. Үсле Сальвадор Дали атаһына конвертҡа спермаһын һалып ебәрә, яһиллығы баштан ашҡан хатына былай тип яҙа: «Мин һиңә ошонан башҡа бер нимә лә тейеш түгел». Һуңғары «Бер даһиҙың көндәлеге» тигән китабында өлкәнәйгән рәссам атаһы тураһында бик йылы итеп яҙа, уның улын бик яратыуын һәм күрһәткән яфаларына түҙеүен таный.
1934 йылда Гала менән рәсми булмаған никахҡа инә (рәсми никах 1958 йылда Испанияның Жирона ҡаласығында үтә). Шул уҡ йылды беренсе тапҡыр АҠШ-ҡа бара.
Сюрреалистар менән араны өҙөү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1936 йылда власҡа Каудильо Фрáнко килгәндән һуң, Дали һулдар яғында торған сюрреалистар менән талаша һәм уны төркөмдән сығаралар.
Далиҙың яуабы ҡыҫҡа һәм нигеҙле була: «Сюрреализм — ул мин».
Ғәмәлдә Сальвадор сәйәсәткә ҡыҫылмай, шуның өсөн уның монархик ҡараштарын да, шулай уҡ Гитлерға ҡарата енси ылығыуы тураһында бар донъяға һөрән һалыуын да бары тик сюрреалистик күҙлектән баһаларға, йәғни етди ҡабул итмәҫкә, кәрәк.
Ул сюрреалистик тормош менән йәшәй, уның әйткәндәре һәм эштәре айырым сәйәси партияларҙың мәнфәғәтенән күпкә киңерәк һәм тәрәнерәк мәғәнәле.
Әйтәйек, 1933 йылда ул "Вильһельм Теллдең сере" тигән картинаһын яҙа, унда швейцар фольклор геройын оҙон ботло Ленин рәүешендә һүрәтләй.
Дали швейцар мифын Фрейд буйынса үҙгәртә: Телль үҙ балаһын үлтерергә теләгән яуыз атайға әйләнгән. Үҙ атаһы менән араһын өҙгән Далиҙың үҙ хәтирәләре лә өҫтәлгәндер. Ленин иһә коммунистик сюрреалистар тарафынан рухи, идея яғынан атай тип ҡабул ителгән. Картинала сикһеҙ хаким булған атайға ҡарата ҡәнәғәтһеҙлек һүрәтләнә, һәм был шәхестең өлгөрөп етеүенә табан бер аҙым тип аңлана. Ләкин сюрреалистар һүрәтте бик һай аңлай, уны Ленинға карикатура тип баһалай, ҡайһы берҙәре хатта полотноны юҡ итергә тырыша.
Ижади эволюция. Сюрреализмдан алыҫлашыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1937 йылда рәссам Италияға бара һәм Яңырыу осоро әҫәрҙәренән хайран була. Уның үҙ эштәрендә лә кеше кәүҙәһен һәм һыҙаттарын дөрөҫ нисбәттәрҙә һүрәтләү кеүек академизм билдәләре күренә башлай. Сюрреализмдан тайпылыуына ҡарамаҫтан, картиналарына сюрреалистик фантазиялар хас була. Һуңынаныраҡ Дали (үҙ-үҙенә һоҡланыу һәм шаҡ ҡатырғыс булыу юҫығына тоғро ҡалып) сәнғәтте модернистик деградациянан ҡотҡарыу бурысын үтәүе менән күкрәк һуға, исемен дә шуның менән бәйләй («Salvador» испансанан «Ҡотҡарыусы» тип тәржемә ителә).
1939 йылда Андре Бретон, Далиҙан көлөп һәм уның ижадының коммерциялашыуына баҫым яһап (әйткәндәй, был Бретонға ла хас була), уға «Avida Dollars» (латинса, теүәл булмаһа ла, «долларға һушы киткән» мәғәнәһен бирә) тигән анаграмма-ҡушамат таға. Бретондың шаяртыуы шунда уҡ киң тарала, ләкин Далиҙың эшҡыуарлыҡ уңышына зыян килтермәй, йүнселлек йәһәтенән ул Бретондан күпкә юғары тора.
Дали АҠШ-та[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы башланғас, Дали Гала менән АҠШ-ҡа китә, 1940 йылдан 1948 йылға тиклем шунда йәшәйҙәр. 1942 йылда «Сальвадор Далиҙың йәшерен тормошо» тигән беллетристик автобиографияһын баҫтыра. Һынлы сәнғәт әҫәрҙәре кеүек үк, әҙәби әҫәрҙәре лә, ҡағиҙә булараҡ, һәйбәт һатыла. Ул Уолт Дисней менән хеҙмәттәшлек итә. Тегеһе Далиға талантын кинола — ул замандарҙа тылсым, мөғжизәләр һәм киң мөмкинлектәр донъяһы тип һаналған сәнғәт төрөндә — һынарға тәҡдим итә. Ләкин Сальвадор тәҡдим иткән сюрреалистик "Destino" йәнһүрәте проекты коммерция йәһәтенән маҡсатҡа ярашһыҙ тип табыла, һәм уның өҫтөндә эш туҡтатыла. Дали режиссёр Альфред Хичкок менән эшләй һәм уның «Арбалған» фильмында төш күренеше өсөн декорация төшөрә. Ләкин ул фильмға өлөшләтә генә инә — был да шул коммерция маҡсатында эшләнә.
Өлгөргәнлек һәм өлкән йәштәрҙәге осорҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Испанияға ҡайтҡас, нигеҙҙә, яратҡан Каталонияһында йәшәй. 1965 йылда Парижға килә һәм йәнә, 40 йыл самаһы элекке кеүек үк, уны әҫәрҙәре, күргәҙмәләре һәм шаҡ ҡатырғыс ҡылыҡ-фиғеле менән әсир итә. Ғәжәп һәм сәйер ҡыҫҡа метражлы фильмдар төшөрә, сюрреалистик фотоһүрәттәр эшләй. Фильмдарҙа ул ҡабат ҡарау эффектын йыш ҡуллана, ә төшөрөлгән объекттарҙы (түгелеп торған һыу, баҫҡыстан һикерә-һикерә төшөп килгән туп) оҫта һайлай белеүе, ҡыҙыҡлы комментарийҙар, рәссамдың актёрлыҡ уйыны менән хасил ителгән серлелек уның фильмдарын арт-һаустың ғәҙәти булмаған өлгөләренә әүерелдерә. Дали рекламала йыш төшә, хатта ошондай коммерция эшмәкәрлегендә лә ижадкәрлек күрһәтеү мөмкинлеген таба. Телетамашасылар уның шоколадты нисек рекламалағанын оҙаҡҡа хәтерҙә ҡалдыра, был таҫмала рәссам шоколадты бер генә тешләй, ә шатлыҡтан хатта мыйыҡтары борғоланып китә, һәм ул был шоколадтан аҡылдан яҙыуын белдерә.
Гала менән мөнәсәбәттәре ярайһы уҡ ҡатмарлы була. Бер яҡтан, аралары яҡынайыу менән үк ул уны пропагандалай, картиналарына һатып алыусылар таба, ҙур ҡатлам халыҡҡа аңлайышлыраҡ картиналар төшөрөргә күндерә (ижадында 20-30-сы йылдар араһында бик ҙур айырма барлыҡҡа килә), муллыҡты ла, фәҡирлекте лә бергә уртаҡлаша. Картинаға заказ булмағанда, Гала ирен тауар брендтары, костюмдар төшөрөргә мәжбүр итә: уның көслө, тәүәккәл холҡо ихтыярһыҙ рәссамға бик тә кәрәкле була. Гала уның оҫтаханаһында тәртип урынлаштыра, Дали туҙҙырып ташлаған киндерҙәрҙе, буяуҙарҙы, сувенирҙарҙы йыйыштыра. Икенсе яҡтан, Гала даими рәүештә ситтә мөнәсәбәттәр таба, һуңғы йылдарҙа ир менән ҡатын йыш талаша, Далиҙың мөхәббәте ҡырағай ғишыҡ булһа, Галаның хистәренә иҫәпселлек хас, нәҡ шуның менән ул «даһиға кейәүгә сыға». 1968 йылда Дали Галаға Пуболь ауылында замок алып бирә, Гала унда иренән айырым йәшәй, ә Дали бында ҡатынының яҙма рөхсәте менән генә килә ала. 1981 йылда Дали Паркинсон ауырыуы менән сирләй башлай. 1982 йылда Гала вафат була.
Ғүмеренең ахыры[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡатыны үлгәс, Дали тәрән депрессияға төшә.
Картиналары ябайлаша, уларҙа ҡайғы-хәсрәт билдәләре өҫтөнлөк ала («Пьета» темаһына вариациялар).
Паркинсон ауырыуы ла Далиға эшләргә ҡамасаулай.
Уның иң һуңғы эштәре («Әтәстәр һуғышы») персонаждары саҡ-саҡ төҫмөрләнгән һыҙыҡтарҙан тора — бисара, сырхау кешенең һуңғы ижади ынтылыштары.
Аҡылдан яҙған ауырыу ҡартты тәрбиәләү бик ауыр була, ул шәфҡәт туташтарына ҡулына ни эләкһә, шуны ырғыта, аҡырына, тешләшә.
Гала үлгәс, Сальвадор Пуболгә күсә, ләкин 1984 йылда замокта янғын сыға. Фалиж һуҡҡан ҡарт, ярҙам һорап, күпме ҡыңғырау шылтыратһа ла, ишетеүсе булмай. Аптырағас, ул карауатынан йығылып төшә лә ишек яғына шыуыша һәм шунда һуштан яҙа. Тәне ныҡ бешкән Дали дауаханаға килтерелә һәм иҫән ҡала. Ошоға тиклем Сальвадор үҙен Гала эргәһенә ерләүҙәрен планлаштырғандыр, моғайын, хатта замоктағы төрбәлә урын да әҙерләтә. Ләкин янғындан һуң ул замоктан театр-музейға күсә һәм ғүмеренең ахырына тиклем шунда була[3].
Ауырыу, хәлһеҙ Дали 1989 йылдың 23 ғинуарында йөрәк өйәнәгенән мәрхүм була.
Ауырыған йылдары эсендә уның айыҡ аҡылда әйткән берҙән-бер һүҙе «Минең дуҫым Лорка» була: рәссам йәшлегенең бәхетле, сәләмәт осорон, шағир Федерико Гарси́а Лорка менән дуҫ булған сағын иҫенә төшөрә.
Рәссам, үҙен өҫтөнән кешеләр атлап йөрөрлөк урынға ерләргә ҡушып, васыят әйтә, шуға уның кәүҙәһен Фигéрас ҡалаһындағы театр-музейҙың бер бүлмәһендә иҙән аҫтына ерләп ҡалдыралар.
Ҡайһы бер әҫәрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рафаэль муйыны менән автопортрет (1920—1921)
- Далиҙың тәүге эштәренең береһе. Импрессионизм стилендә төшөрөлгән.
- Луис Бунюэль портреты (1924)
- «Натюрморт» (1924) йәки «Пуристик натюрморт» (1924) кеүек үк, был картина ла Дали үҙ ижад манераһын һәм стилен эҙләгәндә яҙылған, Де Кирико полотноларын хәтерләтә.
- Таштағы кәүҙә (1926)
- Дали Пикáссоны икенсе атаһы тип йөрөтә. Был полотно, әүәлерәк төшөрөлгән «Кубистик автопортрет» (1923) кеүек үк, Сальвадорға хас булмаған кубизм манераһында яҙылған. Бынан тыш, Дали Пикáссоның бер нисә портретын төшөрә.
- Ҡулайлама һәм ҡул (1927)
- Геометрик формалар менән тәжрибә дауам итә. Мистик сүллек тойомлана, Далиҙың «сюрреалистик» осорона, шулай уҡ башҡа рәссамдарға (атап әйткәндә, Ив Тангиға) хас булған пейзаж һүрәтләү ысулы шәйләнә.
- Күҙгә күренмәҫ кеше (1929)
- «Күҙгә күренмәүсе» тип тә аталған был картина метаморфозаларҙы, әйберҙәрҙең йәшерен мәғәнәләрен һәм һыҙатламаларын һүрәтләй. Дали был ысулға йыш мөрәжәғәт итә һәм уны сәнғәтенең төп билдәләренең береһенә әйләндерә. Был уның һуңғыраҡ осор картиналарына, мәҫәлән, «Филдәрҙә сағылған аҡҡоштар» (1937) һәм «Диңгеҙ буйында йөҙ менән емешле ваза күренеүе» (1938) тигән әҫәрҙәренә лә хас.
- Зыялы ләззәттәр (1929)
- Далиҙың йәбешкәк идеяларын һәм бала саҡ хәүефтәрен асып һала. Шулай уҡ үҙенең «Поль Элюар портреты» (1929), "Теләк йомаҡтары: «Минең әсәмде, Минең әсәмде, Минең әсәмде» (1929) тигән һәм башҡа әҫәрҙәрендәге образдарҙы ла ҡуллана.
- Бөйөк мастурбатор (1929)
- «Зыялы ләззәттәр» кеүек үк, рәссам шәхесен өйрәнеү форсатын аса.
- Вильһельм Телль (1930)
- Швейцар фольклор геройының әһәмиәтен һәм асылын түңкәреп һалып, картинала уны үҙенең баҫымы, «диктатураһы» менән улы шәхесенең үҫешен тотҡарлаусы ҡаты ҡуллы атай ҡиәфәтендә һүрәтләй. Атаһының фаллосы, ҡулындағы ҡайсыһы Фрейдтың беселеү комплексы идеяһын — атай ихтыяры менән баҫтырылған улға хас кәмһенеү хисен — кәүҙәләндерә.
- Хәтерҙең даимилығы (1931)
- Сальвадор Далиҙың иң билдәле әҫәрҙәренең береһе. Башҡа күптәр кеүек үк, ул да уның элекке эштәрҙәге идеяларын күтәрә. Атап әйткәндә, автопортрет һәм ҡырмыҫҡалар, йомшаҡ сәғәт һәм Далиҙың тыуған яғындағы Кадакес яры.
- Гала йөҙөнөң параноик әүерелештәре (1932)
- Далиҙың параноик-тәнҡитле ысулының картина-инструкцияһы кеүек.
- Ҡатын-ҡыҙҙың ретроспектив түше (1933)
- Сюрреалистик әйбер. Ҙур икмәк менән сәкәнгә — уңдырышлылыҡ билдәләренә — ҡарамаҫтан, Дали бының өсөн ҙур хаҡ түләнеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала кеүек: ҡатындың битен ҡырмыҫҡалар кимерә.
- Вильһельм Теллдең сере (1933)
- Далиҙың Андре Бретондың коммунизмға һөйөүен һәм уның һул ҡараштарын асыҡтан-асыҡ мыҫҡыл итеүе. Дали үҙе әйтеүенсә, төп герой — ҙур козырёклы кепка кейгән Ленин. Дали "Даһи көндәлеге"ндә яҙғанса, сабый — «Ул мине ашарға итә!» тип ҡысҡырып ятҡан үҙе. Ошонда уҡ ҡултыҡ таяғы — Далиҙың бөтә тормошо буйына ижадының үҙәгендә торған билгеләрҙең береһе. Ике ҡултыҡ таяғы менән рәссам юлбашсының козырёгын һәм бер ботон терәтә. Был уның ошо темаға яҙылған берҙән-бер әҫәре түгел. 1931 йылда уҡ Дали «Өлөшләтә галлюцинация. Лениндың роялдә алты күренмеше» картинаһын төшөрә.
- Мэй Уэсттың бите (сюрреалистик бүлмә сифатында ҡулланылды) (1934—1935)
- Әҫәр ҡағыҙға ла төшөрөлә, шулай уҡ ирен рәүешендәге диванлы һәм башҡа мебелле ысын бүлмә итеп тә эшләнә.
- Рауза башлы ҡатын (1935)
- Рауза баш — был, бөтәһенән элек, сюрреалистар бик яратҡан Арчимбольдо тигән рәссамға хөрмәт билдәһе. Арчимбольдо авангард барлыҡҡа килгәнгә тиклем күпкә алдараҡ һарай эшмәкәрҙәренең портреттарын йәшелсә-емеш аша һүрәтләй башлай (баклажан танау, бойҙай сәс һ.б.). Ул (Босх кеүек үк) сюрреализмға тиклемге сюрреалист тип ҡабул ителә.
- Бешкән борсаҡлы йомшаҡ конструкция: граждандар һуғышын һиҙемләү (1936)
- Шул уҡ йылда яҙылған «Көҙгө каннибализм» кеүек үк, был картина — үҙ иле менән ни булғанын һәм уның ҡайһы тарафҡа йүнәлгәнен аңлаған испан кешеһенең дәһшәте. Был полотно испан Пабло Пикáссоның «Герника»һына тиң.
- Венера Милосская йәшниктәр менән (1936)
- Далиға хас әйберҙәрҙең береһе. Йәшниктәр уның рәсем сәнғәтендә ҙур урын биләй. Мәҫәлән, «Уттағы жираф» (1936—1937), «Антропоморф шкафсыҡ» (1936) һәм башҡа картиналары.
- Телефон — омар (1936)
- Сюрреалистикка әйләнгән әйбер — асылын һәм ғәҙәти тәғәйенләнешен юғалтҡан әйбер. Йышыраҡ осраҡта ниндәйҙер шаңдау яһарға һәм яңы оҡшашлыҡтар тыуҙырырға тейеш. Дали менән Джакометти Сальвадор «символик вазифалы әйберҙәр» тип атағанды хасил итеүселәр булды.
- Ҡояшлы өҫтәл (1936) һәм Америка шиғриәте (1943)
- Реклама бөтәһенең дә тормошона ныҡлы үтеп ингәс, Дали уны махсус эффект хасил итеү, еңелсә мәҙәни шаңҡыу яһау өсөн файҙалана. Беренсе картинала ул осраҡлы ғына тигәндәй бер ҡап «CAMEL» тәмәкеһен ҡомға төшөрә, икенсеһендә «Кока-Кола» шешәһен ҡуллана.
- Нарцисстың метаморфозалары (1936—1937)
- Йәки «Нарцисстың әүерелмәһе». Тәрән психологик әҫәр.
- Гитлерҙың сере (1937)
- Дали үҙе Гитлер тураһында төрлө фекерҙәр әйтә. Уны фюрерҙың йомшаҡ, тулы арҡаһы ылыҡтырыуы тураһында яҙа. Уның манияһы һулдарға йылы мөнәсәбәттә булған сюрреалистарға оҡшап етмәй. Икенсе яҡтан, Дали һуңынан Гитлерҙы мазохист тип атай, сөнки ул һуғышты тик бер маҡсат — еңелеү маҡсаты менән генә башлаған, ти. Рәссам һүҙҙәренә ҡарағанда, бер заман унан Гитлерға тип автограф һорағандар, ул иһә яуап итеп төҙ тәре — «һыныҡ һынлы фашист свастикаһының ҡапма-ҡаршыһын» — сыймаҡлап бирә.
- Күренмеш Вольтер бюсы хасил булған ҡол баҙары (1938)
- Далиҙың иң билдәле «оптик» картиналарының береһе, уларҙа автор төҫтәр ассоциацияһы һәм күҙҙең күреү мөйөшө менән оҫта уйнай. Ошоға оҡшаш тағы бер билдәле әҫәре — «Урта диңгеҙгә ҡарап торған Гала егерме метр алыҫлыҡтан Авраам Линкольн портретына әйләнә» (1976).
- Бал ҡортоноң анар тирәләй осоп йөрөүе арҡаһында уянырҙан бер секунд алда күрелгән төш (1944)
- Был сағыу картинаға унда һүрәтләнгән хәл-әхүәлдәрҙең еңел һәм тотороҡһоҙ булыу хисе хас. Артҡы ерлектә — оҙон аяҡлы фил. Был персонаж «Изге Антонийға вәсвәсә һалыу» (1946) кеүек башҡа эштәрҙә лә бар.
- Теҙеп ҡуйылған биш кәүҙәнең корпускулаларға әйләнеүен, уларҙан көтмәгәндә Гала йөҙө менән аталандырылған Леонардо Ледаһы хасил булыуын күҙәтеүсе шәрә Дали (1950)
- Дали физика менән мауыҡҡан осорҙағы аҙ һанлы картиналарҙың береһе. Ул образдарҙы, әйберҙәрҙе һәм йөҙҙәрҙе шар һымаҡ корпускулаларға йә мөгөҙморон мөгөҙөнә оҡшаш киҫәктәргә вата (көндәлектәрендә һүрәтләнгән тағы бер бәйләнсек идея). «Галатея сфералар менән» (1952) һәм әлеге картина беренсеһенә ҡараһа, «Рафаэлдең башын шартлатыу» (1951) икенсеһенә инә.
- Әүернә йәки Гиперкубик кәүҙә (1954)
- Corpus hypercubus — Христосты әүернәгә ҡаҙаҡлауҙы һүрәтләгән полотно. Дали дингә мөрәжәғәт итә (шулай уҡ мифологияға, «Родос бәһлеүәне» бының миҫалы булып тора(1954)) һәм Библия сюжеттарын үҙенсә, картиналарына мистика өҫтәп, ижад итә. Ҡатыны Гала «дини» картиналарының да алыштырғыһыҙ персонажына әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, Дали ярайһы уҡ провокацион әйберҙәр яҙыуҙан да баш тартмай. «Ғиффәтле ҡыҙҙың үҙ-үҙен содомса ҡәнәғәтләндереүе» (1954) — шундайҙарҙан.
- Йәшерен мәжлес (1955)
- Библия күренештәренең береһен һүрәтләгән киң билдәле полотно. Күп тикшеренеүселәр Дали ижадының «дини» осоро тураһында әле булһа бәхәстән сыҡмай. «Гвадалупа Алла Анаһы» (1959), «Христофор Колумб төшөнөң көсө менән Американы асыу» (1958—1959) һәм «Донъя соборы» (1960) (унда Дали үҙен дә төшөрөп ҡуя) — шул осорҙоң сағыу әҫәрҙәре.
- Полотнола бер-береһе менән бәйләнгән Библия күренештәре һүрәтләнә (мәжлес үҙе, Христостың һыу өҫтөнән йөрөүе, әүернәгә ҡаҙаҡлау, Йәһүдәнең хыянаты алдынан доға ҡылыу).
- Сальвадор Дали ижадында Библия темаһы ҙур ғына урын биләй. Рәссам үҙен уратып алған донъяла, үҙендә Алланы табырға тырыша, Христосты яңы яралған Йыһандың үҙәге итеп күҙаллай («Изге Әүернә Иоаннының Христосы», 1951).
Дали скульптуралары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1969—1979: Клот коллекцияһы[fr] — рәссамдың Порт Лигаттағы йортонда ижад иткән 44 бронза статуя тупланмаһы.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Чупа-Чупс дизайны
- Энрике Бернат үҙенең карамелен «Чупс» тип атай. Башта ул ете генә төрлө тәмдә була: еләк, лимон, бөтнөк, әфлисун, шоколад, һөт өҫтө һалынған кофе һәм еләкле һөт өҫтө. «Чупс» яратыусылар күбәйә бара, карамель етештереү ҙә арта, яңынан-яңы тәмдәр барлыҡҡа килә. Карамель инде ҡәҙимге ябай ҡағыҙҙа ҡала алмай, "Чупс"ты бөтәһе лә танып торорлоҡ нимәлер уйлап табыу хәжәте тыуа. Энрике Бернат[4] яҡташы, данлы рәссам Сальвадор Далиға иҫтә ҡалырлыҡ һүрәт төшөрөп биреүен һорап мөрәжәғәт итә[5]. Даһи оҙаҡ уйламай һәм, бер сәғәт тә үтмәй, аҡ сәскә кеүек итеп төшөрөлгән «Чупа Чупс» һүрәтен эшләп бирә, бөгөн ул бер аҙ ғына үҙгәртелгән рәүештә планетаның бөтә мөйөшөндә «Чупа Чупс» логотибы булып танылып тора. Яңы логотиптың урынлашҡан ере лә яңыса була: ул кәнфиттең ҡабырғаһында түгел, ә өҫтөндә.
- 2003 йылда «Уолт Дисней» компанияһы тарафынан «Destino» тигән йәнһүрәт сығарыла. Фильмды эшләү 1945 йылда Далиҙың Америка йәнһүрәтсеһе Уолт Дисней менән хеҙмәттәшлеге осоронда уҡ башлана, ләкин компанияның финанс проблемалары арҡаһында кисектерелә.
- 1965 йылдан Рикерс утрауындағы төрмә комплексының (АҠШ) ҙур ашханаһында күренеп торған урында Далиҙың сәнғәт буйынса вәғәҙә иткән лекцияһын уҡый алмағаны өсөн тотҡондарҙан ғәфү үтенеп төшөргән һүрәте эленеп тора. 1981 йылда һүрәтте «һаҡлаулылығын тәьмин итеү маҡсатында» холға күсереп эләләр, 2003 йылдың мартында уны күсермәгә алмаштыралар, ләкин төп нөсхәһе урлана, был эш буйынса дүрт хеҙмәткәрҙе ғәйепләйҙәр.[6]Өсөһө үҙен ғәйепле тип таныһа ла (береһе аҡлана), төп нөсхә[7] табылмай[8][9].
Кинематографта Дали образы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ "Сальвадор Дали. Кошмар кузнечика" Р.Баландин. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012.
- ↑ Llongueras, Lluís. (2004) Dalí, Ediciones B — Mexico. ISBN 84-666-1343-9
- ↑ Salvador Dali — Olga’s Gallery
- ↑ "История бренда Chupa Chups" Елизавета Руденко. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012.
- ↑ "История бренда Chupa Chups" Елизавета Руденко. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012.
- ↑ Art Too Tempting at Rikers; Plot to Steal a Dalí Was Far From a Masterpiece, New York Times , 4 октября 2003
- ↑ Guards charged in Dali theft, news.bbc.co.uk , 18 июня 2003
- ↑ Art Too Tempting at Rikers; Plot to Steal a Dalí Was Far From a Masterpiece, New York Times , 4 октября 2003
- ↑ Guards charged in Dali theft, news.bbc.co.uk , 18 июня 2003
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Робер Дешарн. Salvador Dali. Изд. DuMont Buchverlag. 1974, 164 с., ISBN 3-7701-0753-5;
- Джорж Оруэл (англ. George Orwell). Привилегия духовных пастырей. Эссе. — Лениздат, 1990;
- 1992 г. А. И. Рожин Сальвадор Дали. Изд. Республика, 224 с., тираж 75000 экз., ISBN 5-250-01946-3;
- 1992 г. Е. В. Завадская Сальвадор Дали. Изд. Изобразительное искусство, 64 с., тираж 50000 экз., ISBN 5-85200-236-4;
- 1995 г. Gilles Neret. Salvador Dali. 1904—1989 = Сальвадор Дали / Gilles Neret. — Koeln : TASCHEN, 95 с.(На немецком языке) ISBN 3-8228-9520-2;
- 2001 г. Никола Дешарн, Робер Дешарн. Изд. Белый город, 382 с., ISBN 5-7793-0325-8;
- 1996 г. ISBN 5-9-000-926-01-X;
- 2002 г. Мередит Этерингтон-Смит. «Сальвадор Дали» (Перевод Е. Г. Гендель). Изд. Попурри, 560 с., тираж 11000 экз., ISBN 985-438-781-Х, ISBN 0-679-40061-3;
- 2006 г. Робер Дешарн, Жиль Нере. Dali. Изд. Taschen, 224 с., ISBN 3-8228-5008-X;
- 2008 г. Делассен С. Гала для Дали. Биография супружеской пары. М., Текст, 186 c., тираж: 5000, ISBN 978-5-7516-0682-4
- 2009 г. Ольга Морозова. Сгоревший заживо. Скандальная биография Сальвадора Дали. Изд. Funky Inc., 224 с., тираж 3000 экз., ISBN 978-5-903912-70-4;
- 2010 г. Сальвадор Дали. Мысли и анекдоты. Pensees et anecdotes. Изд. Текст, 176 с., тираж 3000 экз., ISBN 978-5-7516-0923-8;
- 2011 г. С. С. Пирожник. Сальвадор Дали. Изд. Харвест, 128 с., тираж 3000 экз., ISBN 978-985-16-1274-7;
- 2011 г. В. Г. Яськов Сальвадор Дали. Изд. Эксмо, 12 с., тираж 3000 экз., ISBN 978-5-699-47135-5;
- 2012 г. Сальвадор Дали. Моя тайная жизнь. La Vie Secrete De Salvador. (Перевод Е. Г. Гендель) Изд. Попурри, 640 с., тираж 5100 экз., ISBN 978-985-15-1620-5;
- 2012 г. Сальвадор Дали. Дневник одного гения. Journal D’un Genie. (Перевод О. Г. Сокольник, Т. А. Ждан) Изд. Попурри, 336 с., тираж 5100 экз., ISBN 978-985-15-1619-9;
- 2014 г. Сальвадор Дали. Дневник одного гения. Journal D’un Genie. Изд. Азбука, Азбука-Аттикус, 288 с., тираж 5000 экз., ISBN 978-5-389-08671-5;
- 2012 г. Робер Дешарн, Никола Дешарн. Salvador Dali / Сальвадор Дали. Альбом. Изд. Эдита, 384 с., ISBN 5-7793-0325-8;
- 2008 г. Изд. Белый город
- 2013 г. Р. К. Баландин Сальвадор Дали искусство и эпатаж. Изд. Вече, 320 с., тираж 5000 экз., ISBN 978-5-4444-1036-3;
- 2013 г. Библия с иллюстрациями Сальвадора Дали. Изд. Книжный клуб «Клуб семейного досуга». Белгород, Книжный клуб «Клуб семейного досуга». Харьков, 900 с., тираж 500 экз., ISBN 978-5-9910-2130-2;
- 2014 г. Сальвадор Дали. Сокрытые лица. Ostros Ocultos (Visages Caches / Hidden Faces). (Перевод Л. М. Цывьян) Изд. Эксмо, 512 с., тираж 7000 экз., ISBN 978-5-699-70849-9;
- 2014 г. Кэтрин Инграм. Гениальный Дали. This is DaLi (Перевод Т. Платонова). Изд. Эксмо, 80 с., тираж 3150 экз., ISBN 978-5-699-70398-2;


c: text/html

text:
Икенсе Континенталь конгресс
Икенсе Континенталь конгресс (10 май 1775 — 1 март 1781) — Пенсильвания штатында Бөйөк Британияның 13 колонияһы депутаттары съезды. Икенсе Континенталь конгресс үткәреү тураһында ҡара 1774 йылда Беренсе Континенталь конгресста ҡабул ителә. Икенсе Континенталь конгресс эшендә бөтә америка колонияларынан 65 делегат ҡатнаша, Джорджия вәкилдәре конгресҡа 20 юильдә генә ҡушыла. АҠШ бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә икенсе Континенталь конгресс милли хөкүмәт ролен үтәй.
Конгресстың эш нәтижәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 14 июль 1775 йыл . Конгресс Континенталь армия ойоштороу һәм америка опелчениеһының баш командующийы итеп Джордж Вашингтонда тәғәйенләргә тигән ҡарар ҡабул итә.
- 10 май 1776 йыл. Конгресс уҙ хөкүмәте булмаған колонияларға хөкүмәт булдырырға тигән резолюция ҡабул итә.
- 15 май 1776 йыл. Конгресс Англия тажына тоғролоҡтан баш тартырға тигән хоҡук акт сығара.
- 4 июль 1776 йыл. Конгресс эшмәкәрлегенең мөһим документы −АҠШ бойондороҡһоҙлоғо декларацияһына ҡул ҡуйыла. Декларация колониялар «Америка Ҡушма Штаттары» тип аталған беренсе документ була.
- 15 ноябрь 1777 йыл. Ҡушма Штаттарҙың беренсе конституцион документы булған «Конфедерация статьялары» ҡабул ителә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ The Declaration of Independence. Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 март 2012. 9 август 2006 тикшерелгән.(инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Херман Брамер «Континентальные деньги» США «Уникум» № 1/2000

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
13 март
13 март — григориан стиле буйынса йылдың 72-се (кәбисә йылында 73) көнө. Йыл аҙағына тиклем 293 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1656 — Яңы Амстердамда (хәҙерге Нью-Йорк) йәһүдтәргә синагога төҙөү тыйыла.
- 1938 — Урыҫ теле СССР-ҙың бөтә мәктәптәрендә мәҗбүри тел булараҡ уҡытыла башлай.
- 1948 — Өфөлә Мәжит Ғафури музейы асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1930 — Вәлиәхмәт Дианов, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1719 — Иоганн Фридрих Бёттгер, немец алхимигы, фарфор эшләү серен асыусы.


text:
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ — Йәмғиәт төҙөлөшөн, тормошон һәм эшмәкәрлеген билдәләүсе ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре. Хоҡуҡтын конкрет ысынбарлығы, билдәләмәһе ғалимдын субъектив аңлауҙан килә. Ләкин төрлө юридик мәктәптәрҙен мәғәнәләре, дөйөм булып, хоҡуҡ буйынса тулығынса мәғлүмәт бирә ала. Хоҡуҡ мәғәнәғен, билдәләмәһен аңлау өсөн ҙур роль плюрализмда тора.
Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһына оҡшаш (объектив хоҡуҡ йәки закон, ҡануниәт). Бында хоҡуҡ хоҡуҡтын системаһы һымаҡ хоҡуҡтын сығанаҡтарҙа таныла, уның йөкмәткеһе — Хоҡуҡ нормаһы.
Бер-нисә билдәләмәләрҙә хоҡуҡ — хоҡуҡ системаһы. Бында хоҡуҡтарҙы аңлау, хоҡуҡ мәҙәниәте, хоҡуҡты тормошҡа ашырыу ҡушымта билдәләмәләр индерелә.
Йөкмәткеһе
- 1 Хоҡуҡ нормаһы
- 2 Хоҡуҡ тыуыу теориялары
- 3 Хоҡуҡ ғәйләләре
- 4 Хоҡуҡ билдәләре
- 5 Хоҡуҡ компаративистикаһы
- 6 Хоҡуҡтын философияһы
- 7 Хоҡуҡ доктринаһы
- 8 Хоҡуҡты өйрәнеү ысулдары
- 9 Хоҡуҡ процедураһы
- 10 Рәсәй хоҡуҡ системаһы
- 11 Төшөнсәләр
- 12 Нотариат
Хоҡуҡ нормаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хоҡуҡ нормаһы (урыҫ. норма права) — дәүләт менән танылған һәм ҡуйылған бөтәләрғә лә мотлаҡ булған ҡағиҙә.
Билдәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәр көйләү
- Дөйөмлөк
- Бөтәләрғә лә мотлаҡ
- Дәүләт менән ҡуйыла
- Аныҡлыҡ, билдәлелек
- Система
Хоҡуҡ нормаһы ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Гипотеза[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Диспозиция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Диспозиция — Енәйәттен билдәһен күрғәткән, енәйәт-хоҡуҡ нормаһы элементы.
Диспозиция була:
- Ябай. Енәйәттен тик исемен ғенә эйтә. Мәҫәлән: урлау, үлтереү.
- Һүрәтләү диспозиция. Енәйәттен шарттарҙы, тулығынса мәғлүмәт бирә.
- Һылтанма. Башҡа законға йәки статъяға ебәрә.
- Бланкет. Тулығынса мәғлүмәт ҡарау өсөн өҫтәмә закон ҡарарға кәрәк.
Санкция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Са́нкция (лат. sanctio — ҡаты, ҡәтғи ҡарар) — тәртипте боҙған субъектка насар эҙемтәһе килтерғән хоҡуҡ нормаһының элементы.
Санкциялар төрҙәре:
- Шарттар билдәләнғән санкция — юғары һәм түбән предел менән конкрет язаны биргән санкция (урыҫ. Относительно определённая)
- Альтернатив санкция — енәйәтсеғә язаны һайлау һоҡуғын биргән санкция. Мәҫәлән: штраф йәки иректән мәхрүм итеү
- Абсолют билдәле санкция — конкрет бер ғенә язаны биргән санкция (урыҫ. Абсолютно определённая)
- урыҫ. Отсылочная
- урыҫ. Кумулятивная
- урыҫ. Абсолютно неопределённая
Хоҡуҡ тыуыу теориялары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Теология теорияһы. Закондар тәңрәнән бирелғән (Фома Аквинлы).
- Тәбиғи хоҡуҡ теорияһы: кеше тәбиғи хоҡуҡтары менән тыуа (йәшәү хоҡуғы, азатлыҡ хоҡуғы, тигеҙлек ). Вәкилдәре: Аристотель, Сократ, Платон, Гуго Гроций, Жан-Жак Руссо, Георг Вильһельм Фридрих Гегель.
- Психология теорияһы
- Нормативизм.
- Позитивизм. Позитивистар өсөн хоҡуҡ –дәүләт менән санкцияланған нормалар системаһы. Ошо билдәләмә буйынса закондын хоҡуҡ көсө суверендан, ил башлығынан килә (Томас Гоббс(1558-1679)). Артабан ошо идеяна Джон Остин, Габриэ́ль Фе́ликсович Шершене́вич һәм башҡа юристар яҡланылар.
- Материализм теорияһы
- Тыныслыҡ теорияһы
- Регулятор теорияһы
- Тарих мәктәбе. Вәкилдәр: Густав Гуго (1764 — 1844), Фридрих Карл Савиньи (1779 — 1861), Георг Пухта (1789 — 1846), Густав Гуго (1764—1844), Ф. Ю. Штоль, Карл Фридрих Эйхгорн. Густав фон Гуго (1764-1844), хоҡуҡтын тарихы мәктәбе нигеҙләүсе һүҙҙәре буйынса юриспруденция өс бүлектән торорға тейеш: юридик догматика, хоҡуҡ фәлсәфәһе, хоҡуҡ тарихы. Хоҡуҡ закон биреүсе ынтылышы ғына буйынса тыумай. Тарихи мәктәб хәҙерге ваҡытта булған тормошто яҡлай. Закон – хоҡуҡтын бер ғенә сынағы түгел. Хоҡуҡ етәксеғә ҡаршы тыуа ала (Римда претор хоҡуғы).
Хоҡуҡ ғәйләләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дөйөм хоҡуғы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Англо-сакс хоҡуҡ системаһы (дөйөм хоҡуғы системаһы) прецедентта нигеҙләнә. Система рим хоҡуҡтан әҙ алды, ләкин уны менән биҡ оҡшаш. Рим һәм англо-сакс юристар киң күләмдәге һөҙөмтәләрҙән ҡасырға тырышалар. Уларҙын төп ысул – актив казуистикаһы. Шулай уҡ дөйөм хоҡуҡ системаһы канон хоҡуҡтан да күп алды. Хоҡуҡ бер-нисә этаптарҙа төҙөлә. Беренсе этап Англияны Норманд Яулап алыуы (ингл. Norman conquest of England) менән бәйле. 1066 йылда Вильгельм I Яулап алыусы Англияға инә һәм үҙәкләштереү процесстарға юл аса. Үҙәкләштереү – хоҡуҡ төҙөлөү өсөн үтә кәрәкле шарт. Дөйөм хоҡуғы Король судтар менән төҙөлә. XIII быуаттан статут хоҡуғы ролә зурая. XIV —XIX быуаттарҙа ғәҙҙәлек хоҡуғы (лорд-канцлер суды) тыуа.
Англияла 1873 йылға тиклем суд процесста дуализм булды. Король судтар менән лорд-канцлер суды эшләне.
Роман-герман (континеталь)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бер авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы XII—XIII быуаттарҙа, Ренесса́нс ваҡытында тыуҙы. Сөнки ошо ваҡытта университеттарҙа хоҡуҡты өйрәнерғә башланылар (Рене Давид). Башҡа авторҙар буйынса роман-герман хоҡуғы 1804 йылда Наполеон Кодексы баҫтырыу менән тыуа (С. С. Алексеев). Роман-герман хоҡуғы рим хоҡуғында нигеҙленә. Кодификацияланған Юстиниан Кодексы (529 йыл) уның нигеҙе.
Йола[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Таҙа төрҙә хәҙерге ваҡытта ҡулланылмай. Ҡушма төрҙә Көньяҡ Африка Республикаһында һәм башҡа илдәрҙә ҡулланыла. Дәүләт органдары (мәҫәлән суд) ырыу ҡоролтайының ҡарарҙы тыңлай.
1240 йылда копт яҙыусы А. Фазаил Фетха Негаст африка ябай хоҡуғының уникаль документты яҙа. Ошо документ 1563-1931 Эфиопияның иң бғары закон булды.
Ябай хоҡуғының тағы бер документ – Кабары. Ул Имерн дәүләтенең башлығы һүҙҙәре.
XIX быуатта Африкала европа колониялар төҙөлә башлай. Колониаль хоҡуҡ тергеҙеү бара.Француз Африкала (Алжир, Марокко) – француз хоҡуҡ, британ Африкала (Көньяҡ Африка Республикаһы, Нигерия) – дөйөм хоҡуҡ, португал Африкала (Ангола, Мозамбик) – португал хоҡуҡ, бельгия Африкала (Конго)-бельгия хоҡуғы таралыш тапҡан. Колониаль власының ябай африка хоҡуғына бер талап булды: ул колониаль власт хоҡуғына ҡаршы булырға тейеш түгел. Шулай булғас ябай африка хоҡуғы ҡулланыыу дауам ителде, ләкин сикләнгән булды (1874 йылдағы ордонанс буйынса Гана өсөн). 1867 йылда Көнбайыш Африка Апелляция суды, 1902 йылда Көнсығыш Африка Апелляция суды британ властар менән төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта Африка хоҡуғы биҡ идеологияға буйһона. Традиционализм тенденцияғы бар (Сенегалда, Ганала 1960 йылда ябай африка хоҡуғы реабилитацияланған).
1963 йылда Танганьикала ябай хоҡуғы кодификацияллана.
Мосолман[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мәзһәб(ғәр. مذهب)(ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш)- мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәзһәб бар. Улар - хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәзһәбтәре. Был мәзһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Малик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикхын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәлн кешеләр булараҡ танылғандар. Мәзһәбтәр бер-береһенән фикхты аңлатыу һәм йолааларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәзһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәзһәбтә була ала.
Хоҡуҡ билдәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Кешелерәр араһында мөнәсәбәттәрҙе көйләү
- Дөйөмлөк
- Бөтәһенә лә мотлаҡ булыу
- Дәүләт менән ҡуйыла
- Аныҡлыҡ, билдәлелек
- Система
Хоҡуҡ компаративистикаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хоҡуҡ компаративистикаһы – төрлө илдәрҙен закондарҙы һәм хоҡуҡты сағыштырыу фән. Хишматулла Бехруз буйынса 3 ботаҡтарға бүленә: методологик яғы (компаративистиканың ысулдары, уның шәхси һәм дөйөм ысулдары менән бәйләнеү, уның әғәмиәте), теоретик яғы (уның маҡсаттары, механизмы), прагматик яғы (кәңәштәр биреү). Сағыштырыу төрҙәре:
- Диахронн Сағыштырыу – үткән заманда булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу
- Синхронн сағыштырыу. Хәҙерге ваҡытта булған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Уларҙен берҙәмлеккә тенденцияһын ҡарау.
- Бинар сағыштырыу. Паралель үсешкән хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу. Мәҫәлән япон һәм АҠШ хоҡуҡ системаһы.
- Асинхронн сағыштырыу. Дөйөм характеристикалар менән оҡшаш булмаған хоҡуҡ системаларҙы сағыштырыу .
Компаративистиканың гносеология, онтология, интегратив маҡсаттары бар.
Компаративистика тарихы:
1829-1853 Германияла «Сит илдәрҙә хоҡуҡ журналы сығарыла»
1831 – Париж университетта компаративистика кафедраһы асыла
1843 – Г. Безелер герман һәм рим хоҡуҡты «Халыҡ хоҡуғы һәм юристар хоҡуғы» китапта сағыштыра.
Хоҡуҡтын философияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хоҡуҡтын философияһы - фәлсәфә һәм юриспруденция бүлеге. Хоҡуҡтын мәғәнәһен тикшереү, хоҡуҡтын тормошта ролен аңлау. Хоҡуҡтын философияһы бүленә:
- хоҡуҡ онтологияһы – хоҡуҡтын ысынбарлығы, уның идеялар тураһында фән.
- Хоҡуҡ гносеологияһы – хоҡуҡты аңлау һәм уның методологияһы.
- Хоҡуҡ аксиологияһы
- Хоҡуҡ антропологияһы
- Хоҡуҡ герменевтикаһы
- Хоҡуҡ логикаһы
Хоҡуҡ доктринаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хоҡуҡ доктринаһы (лат. doctrina — «белем, фән»[1]) —закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта дәғүәне юҡҡа сығарыу өсөн күренекле ғалимдар эштәрен ҡулланныу практикаһы. Хоҡуҡ доктринаһы – англо-сакс хоҡуҡ ғәйләһенең закон сығанаһы. Мосолман илдәрҙә доктринаның айырым статусы бар. Был Ҡорәндә һәм суннала үҙенә ҡаршы пункттар менән бәйле. Хоҡуҡ доктринаһы Сәғүд Ғәрәбстанда, Оманда закон сығанаһы. Мысырҙа, Төркиәлә, Марокко илдәрҙә доктрина закондар йыйылмаһында булмаған йенәйәттәр, хәлдәр асыҡлаған ваҡытта ҡулланыла.
Хоҡуҡты өйрәнеү ысулдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хоҡуҡ процедураһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Аппеляция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кассация[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кассация эше, кассация (лат. cassatio — «юҡҡа сығарыу»; урыҫ. Кассационное производство ) — юғары торған судтар менән законлы көскә инғән приговорҙарҙы тикшереү хоҡуҡ өлкәһендә процесс эше.
Рәсәйҙә енәйәт-процесс, граждан-процесс һәм арбитра-процесс менән көйләнә.
Кассациялар РФ субъектының енәйәт эштәр буйынса суд коллегияһы, РФ Юғары судының енәйәт эштәр буйынса суд коллегияһы йәки РФ Юғары судының кассация коллегияһы менән тыңлана.
Хәҙерге кассация Францияла тыуа. 1667 йылдағы ордонанс буйынса кассация – Эдикттарҙы һәм ордонанстарҙы боҙған ҡарарҙарҙы ғәмәлләштермәү (юҡҡа сығарыу).
Надзор[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды ингл. European Court of Human Rights, франц. Cour européenne des droits de l’homme) — халыҡ-ара суд органы. Уның юрисдикция Кеше хоҡуҡтарҙы яҡлау Конвенцияһы ратификацияланған дәүләттәре (1998 йылдан шул иҫәптә Рәсәй).
1953 йылдын 3 сентябрендә Кеше хоҡуҡтарҙы яҡлау Конвенцияһы ҡабул ителә.
Кеше хоҡуҡтарҙы яҡлау Конвенцияһы буйынса 3 орган булды: Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Комиссияһы, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды, Европа Советының Министрҙар Советы.
1998 йылдын 1 ноябрендән Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Комиссияһы һәм Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды бер органға берләштерелде. Уның исеме Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Суды. Штаб-фатир — Кеше хоҡуҡтары Һарайы, Страсбург, (Франция), Европа Советы урынлашҡан ҡала.
Рәсәй хоҡуҡ системаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһының Юғары суды — Рәсәй Федерацияһының суд системаһының дөйөм юрисдикция, юғары инстанция суды.
Судъялар Рәсәй Президенты тәкдиме аша Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы менән ҡуйыла.
Төп документтар — Рәсәй Конституцияһы, «Суд власы» 7-се бүлеге; «О судах общей юрисдикции в Российской Федерации» Законы.
Судьяларҙын юғары квалификация коллегияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Суд экспертизаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Суд экспертизаһы — судья, прокурор һәм башҡа тәүтикшереү алыусының һорауҙарға яуап итеү өсөн ойошторлған эксперт менән тикшереүнеүҙәр үткәреү һәм һөҙөмтә яһау процессы. Суд экспертизаның төп маҡсаты техника, фән, сәнғәт, медицина һәм башҡа өлкәләрҙә өҫтәмә белем талап иткән һорауҙарға яуап табыу.
Суд экспертизаның 12 класстары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Криминалистик/ авторлыҡ, баллистик, айырма, портрет, документтарҙын техник-криминал экспертизаһы, ҡорал экспертизаһы, трасология; видеофонограф (видеофоноскоп, видеоаудиояҫмалар экспертизаһы), взрывотехник, фототехник; буяу, нефтехимия, полимер, косметик һәм башҡа объекттар экспертизаһы
- Суд-медицина, Суд-психиатрия һәм психофизиологик мәйетте тикшереү һәм башҡа
- Суд инженер-техник. янғын-техник, төҙөлөш-техник, электротехник, компьютер-техник, информатика һәм башҡа
- Суд инженер-транспорт автотехник, авиация-техник, тимер юл һәм башҡа
- Суд инженер-технологик. технологик һәм тауар белеү
- Суд иҡтисад бухгалтер, финан, инженер-иҡтисад.
- Суд-биологикботаника, зоология, микробиология, энтомология, ихтиология, орнитология, еҫтәр экспертизаһы
- Суд-тупраҡминералогия һәм тупраҡ.
- Суд ауыл хужалығы
- Суд-экологик
- Аҙыҡ-түлек экспертизаһы
- Сәнғәт экспертизаһы
Шулай уҡ тәүге һәм ҡабатлап барһған экспертизалар бар.
Төшөнсәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Нотариат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Нотариат (лат. Notarius — секретарь) — юридик көсө булған эшмәкәрлек аша граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм законлы мәнфәғәттәрен тәьмин итергә тейешле органдар системаһы.
БР ҙа нотариаль эшмәкәрлек “Рәсәй Федерацияһының нотариат тураһындағы ҡануниәте нигеҙҙәре”нә (1993) һәм “Нотариат тураһында” БР законына (1993) ярашлы тормошҡа ашырыла. Республикала нотариаль хеҙмәттәрҙе шәхси нотариаль контораларҙың 198 нотариусы (2013) күрһәтә. Уларҙың эшмәкәрлеген БР Нотариаль палатаһы контролдә тота (1995 й. алып). Нотариустар килешеүҙәрҙең дөрөҫлөгөн раҫлай; мираҫҡа хоҡуҡ тураһында таныҡлыҡ бирә һәм мираҫ ителгән мөлкәтте һаҡлау сараларын күрә; ир м н ҡатындың уртаҡ мөлкәтендәге өлөшкә милек хоҡуғы т да таныҡлыҡ бирә; мөлкәтте тартып алыуға тыйыу һала йәки юҡҡа сығара; ҡултамғаның ысынлығын, күсермәләрҙең, өҙөмтәләрҙең, тәржемәләрҙең дөрөҫлөгөн раҫлай һ.б.
Башҡортостанда Н. институты Нотариаль положение (1866) б са округ судтарында ойошторолған, был Положениеға ярашлы, нотариаль эшмәкәрлекте нотариаль конторалар алып барған; 1919 й. башлап Өфө губерна юстиция бүлеге һәм өйәҙ юстиция бюролары ҡарамағында нотариаль өҫтәлдәр эшләгән. 1921 й. Стәрлетамаҡ ҡ. — АСБР Юстиция ХК эргәһендә, Өфө, Бөрө, Мәләүез ҡҡ. АСБР Кантон юстиция бюроһы эргәһендә нотариаль өҫтәлдәр асыла. 1922 й. РСФСР дәүләт Н. һәм БАССР халыҡ Н. т да положениелар, 1926 й. — “Дәүләт нотариатын ойоштороуҙың төп принциптары тураһында” СССР ҮБК һәм ХКС ҡарары, 1973 й. “Дәүләт нотариаты тураһында” СССР законы һәм БАССР ҙа шундай уҡ норматив акттар ҡабул ителә.


text:
Юғары белем
Юғары белем – һөнәри мәғарифтың юғары кимәле.
Рәсәйҙә юғары белемең йүнәлештәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
РФ Мәғариф һәм фән министрлығының 17.02.2011-тан 201 һанлы бойроғо буйынса һөнәрҙәр бүленнәләр (код/ йүнәлештен исеме):
- 010000 Физик-математика фәндәр
- 020000 Тәбиғи фәндәр
- 030000 Гуманитар фәндәр
- 040000 Социаль фәндәр
- 050000 Мәғариф һәм педагогика
- 060000 Һаулыҡ һаҡлау
- 070000 Мәҙәниәт һәм сәнғәт
- 080000 Иҡтисад һәм идара итеү
- 090000 Информацион имәнлек
- 100000 Хеҙмәтләндереү тармағы
- 110000 Ауыл һәм балыҡ хужалығы
- 120000 Геодезия һәм ер ҡоролошо
- 130000 Геология, ҡиммәтле ҡаҙылмалар әҙләү һәм етештереү
- 140000 Энергетика,энергетика машиналар төҙөү һәм электротехника
- 150000 Метталлургия, машиналар төҙөү һәм материалдар етештереү
- 160000 Авиация һәм ракет-космос техникаһы
- 170000 Ҡорал һәм ҡорал системалар
- 180000 Диңгеҙ техникаһы
- 190000 Транспорт әмәлдәр
- 200000 Приборҙар төҙөү һәм оптотехника
- 210000 Электр техника, радиотехника һәм элемтә
- 220000 Автоматика һәм идара итеү
- 230000 Информатика һәм иҫәпләү техникаһы
- 240000 Химия һәм биотехнологиялар
- 250000 Урман ресурстар етештереү һәм эшкәртеү
- 260000 Аҙыҡ-түлек һәм ҡулланыу тауарҙар технологияһы
- 270000 Архитектура һәм төҙөлөш
- 280000 Тормош имәнлеғе, тәбиғәт ҡоролошо һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау
Магистратура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Магистратура — юғары белемдең икенсе кимәле. «Магистр» дәрәжәһе юғары уҡыу йортон тамамлаған, «бакалавр» (Бакалавриат) йәки «белгес» дәрәжәһе булған, өҫтәмә уҡыу курсы (2 йыл) үткән, махсус имтихандар тапшырған һәм магистрлыҡ диссертацияһын яҡлаған кешеләргә бирелә. Рәсәйҙә М. 1803 й. Александр I указы м н индерелә. 19 б. — 20 б. башында магистр — түбәнге, дәүләт имтихандары индерелгәс, беренсе ғилми дәрәжә; кафедраға мөдирлек итеү һәм Рангтар табеленә ярашлы 9 сы класс чины алыу хоҡуғын биргән. 1917 й. М. бөтөрөлгән. 1990 сы йй. башынан магистр — бакалавр м н фән канд. араһындағы дәрәжә. Европа юғары белеме зонаһы т дағы Болонья декларацияһына (Италия, 1999; Рәсәй 2003 й. ҡушыла) ярашлы, юғары уҡыу йорттарында юғары белем баҫҡысы итеп индерелә. БР ҙа М. ӨДАТУ ла (1994 й. алып), ӨДНТУ ла (1997 й. алып), БДУ ла (1999 й. алып), БДПУ ла (2006 й. алып) бар.


text:
Эрнест Резерфорд
Эрне́ст Ре́зерфорд (ингл. Ernest Rutherford; 30 август 1871, Спринг Грув, Яңы Зеландия — 19 октябрь 1937, Кембридж) — Британия физигы сығышы менән Яңы Зеландиянан. Химия буйынса Нобель премия лауреаты (1908).
Ядро физикаһы «атаһы» булараҡ танылған, атом планет моделен тәҡдим иткән. Резерфорд тәжрибәләре тәрән, ябай һәм асыҡ булыуы менән айырылып тора.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Эрнест Резерфорд Яңы Зеландияла тыуған, бәләкәй ҡасабада Спринг-Грув. Эрнест ғаиләһе дүртенсе бала менән булған. Яҡшы хәтер һәм һаулыҡ булыу.
Радиоактивлыҡ күренешен өйрәнеү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Радиоактив элементтар асылғас уларҙың физик үҙенсәлектәрен өйрәнеү башлана. Резерфорд радиоактив нурланыштың ҡатмарлы составын аса. Тәжрибә былай үткәрелә. Радиоактив препарат ҡурғаш цилиндрҙың тар ғына каналының төбөнә урынлаштырыла, ҡаршыһына фотопластинка ҡуйыла. Каналдан сыҡҡан нурланыш юлына магнит ҡыры тәҫьир итә. Бөтә ҡоролма вакуум эсенә урынлаштырыла. Магнит ҡырында нурланыш өс өлөшкә бүленә. Нурланыштың ике өлөшө магнит ҡырында айырыла, был уларҙың заряды булыуын күрһәтә. Өсөнсө өлөшө тураға тарала. Ыңғай зарядлы нурланыш альфа-нурҙар, тиҫкәре заядлы нурланыш — бета-нурҙар, нейтраль нурланыш — гамма-нурҙар исемен ала. Альфа-нурланыш үҙенсәлектәрен Резерфорд түбәндәге тәжрибә ярҙамында өйрәнә. Альфа-өлөшсәләр юлына, билдәле ваҡыт эсендә үткән зарядтарҙы һанай трған, Гегер счётчигын ҡуя. Альфа-өлөшсәләрҙең дөйөм зарядын һәм миҡдарын белеп, бер өлөшсәнң зарядын иҫәпләп сығара. Ул ике элементар зарядҡа тигеҙ була. Магнит ҡырында киҫәксәнең ситкә тайпылыуы буйынса заряд һәм массаның сағыштырмаһын билдәләй. Бер элементар зарядҡа бер атом масса берәмеге тура килә. Шулай итеп, ике элементар альфа-өлөшсәгә дүрт атом масса беләмеге тура килә. Тимәк, альфа-нурланыш — гелий ядролары ағымы. 1920 йылда Резерфорд протон массаһына тигеҙ заряды булмаған — нейтрон булыуы тураһын фаразлай. Эксперименталь рәүештә был киҫәксә булыуын билдәләп булмай. Уның барлығын эксперименталь рүештә 1923 йылда Джеймс Чедвик иҫбатлай.
Радиоактив үҙгәреш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Торийҙың радиоактив үҙенсәлеге нигеҙендә Резерфорд химик элементтарҙың радиоактив үҙгәреүен аса һәм аңлатып биә. Ғалим, ябыҡ ампулала торий активлығы даими ҡалыуын, әгәр препаратҡа әкрен генә һауа өргәндә уның активлыға кәмеүенә иғтибар итә. Альфо-өлөшсәләр менән торий радиоактив газ бүлеп сығары тигән фараз әйтелә. Резерфорда һәм уның коллегеһы Фредерика Содди хеҙмәттәре 1902—1903 йылдарҙа «Philosophical Magazine» мәҡәләләрендә нәшер ителә. Былмәҡәләләрҙә авторҙар алған мәғлүмәттәрҙе анализлап, химик элементтар бер элементтан икенсе элементҡа әүерелә тигән нитижәгә килә.
Атом әүерелеше нәтижәһендә, физик һәм химик үҙенсәлектре менән тулыһынса бкркнсе матдәнән айырылған, өр-яңы матдә барлыҡҡа килә
— Э. Резерфорд, Ф. Содди
Ул ваҡытта атомдың бүленмәҫ киҫәксә булыу тураһында мәғлимәт йәшәп килә. Был күренеште ғалимдар матдә составында яңы эдементтар булыуы менән аңлата. Тик ваҡыт был аңлатыуҙың яңлыш булыуын күрһәтә. Артабынғы физик һәм химиктарҙың тикшереүҙәре элементтарҙың бер-береһенә әүрелеү законын аса[1]
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Эрнест Резерфорд атом ядроһы асты һәм ядер энергетика турала негатив фекер әйте.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/radioaktivnie_prevrashcheniya.html?page=0,0 — РАДИОАКТИВНЫЕ ПРЕВРАЩЕНИЯ|Энциклопедия Кругосвет
Библиография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Нуклеарное строение атома
- Биография альфа-частицы
- Естественное и искусственное разложение элементов
- Атомные ядра и их превращения
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Д. Данин «Резерфорд», 1967, 1968. (ЖЗЛ)
- Капица П. Л. Мои воспоминания о Резерфорде (Речь, произнесенная в Лондонском Королевском обществе 17 мая 1966 года)
- Капица П. Л. Роль выдающегося ученого в развитии науки (Доклад на открытии Международного коллоквиума, посвященного 100-летию со дня рождения Э. Резерфорда. 20 августа 1971)
- Резерфорд (Rutherford), Эрнест. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
- Опыт Резерфорда (кинофрагмент)
- Труды
- 30 август көнө тыуғандар
- 1871 йылда тыуғандар
- 19 октябрь көнө вафаттар
- 1937 йылда вафаттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Англияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Рыцарь-бакалаврҙар
- Бөйөк Британия физиктары
- Яңы Зеландия ғалимдары
- Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- РАФ ағза-корреспонденттары (1917—1925)
- СССР ФА почётлы ағзалары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Химик элементтарҙы беренсе асыусылар


text:
Мәтрүшкә
Мәтрүшкә (ҡара мәтрүшкә, мәтрүш; урыҫ. душица обыкновенная, лат. Origanum vulgare) — һаңғырау кесерткән һымаҡтар күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-80 см, июль-сентябрь айҙарында алһыу аҡ сәскә ата, август-сентәбрҙә -емеше өлгөрә. Мәтрүшкә ҡорораҡ ерҙә, урман ситендә, тау биттәрендә, йылға ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
Элек-электән уны дарыу өсөн дә, сәй итеп тә файҙаланғандар.
Ҡышҡылыҡҡа һаҡлар өсөн 20-30 сантиметр оҙонлоҡта ҡырҡып алып, өй ҡыйығында йәки яҡшы еләтелгән бинала киптерәләр. Бәйләме менән һаҡлағанда — бер йыл, ваҡлап, ныҡ ябылған үтә күренмәҫ һауытта тотһаң, өс йылға тиклем яраҡлы була.
Файҙаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мәтрүшкәнең файҙаһы ифрат ҙур. Уны ҡан баҫымы юғары булғанда, атеросклероздан, һалҡын тейгәндә һәм башҡа осраҡтарҙа ҡулланалар. Хуш еҫле үҫемлекте баш ауыртҡанда эсәләр һәм йоҡоһоҙлоҡтан яфаланғанда ла файҙаланалар, төнәтмәһе менән баш йыуалар. Теш һыҙлағанда мәтрүшкәне сәйнәйҙәр.


text:
1984 йыл
1984 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән дүртенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1984 йылы, 2 мең йыллыҡтың 984 йылы, XX быуаттың 84 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 4 йылы, 1980 йылдарҙың 5 йылы.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
24 ғинуар — һатыуға беренсе Apple Macintosh сыға.
Ошо йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 25 май — Ғабдулла Әхмәтшин, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
- 2 октябрь — Хәмит Зөбәйер Ҡушай, төркиәтсе, этнограф, археолог.
- 19 октябрь — Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы, актёр, ҡурайсы, йырсы, композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), БАССР-ҙың халыҡ (1973) артисы.


text:
Ырымбур өлкәһе
Ырымбур өлкәһе (урыҫ. Оренбургская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Өлкә үҙәге — Ырымбур ҡалаһы. Территория ҙурлығы 123 732 км².
Ырымбур өлкәһендә 2 032 915 кеше йәшәй (2010).
Ырымбур өлкәһе — Ҡаҙағстан, Башҡортостан, Татарстан республикалары, Һамар, Һарытау, Силәбе өлкәләре менән сиктәш.
Ырымбур өлкәһендә башҡорттар нигеҙ һалған 135 ауыл бар[2].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Халыҡ
- 4 Административ ҡоролош
- 5 Муниципаль райондар
- 6 Ҡалалар
- 7 Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары
- 8 Башҡорт халҡының тормошонда өлкә роле
- 9 Ырымбур өлкәһенән башҡорт яҙыусылары һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе тарихы 1744 йылда ойошторолған Ырымбур губернаһы тарихы менән бәйле.
Ҡарағыҙ: Ырымбур губернаһы
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе Губернаторы — Ырымбур өлкәһенең юғары вазифаһы.
Рәсәй Президенты тәкдиме менән өлкәнең Закондар сығарыу йыйылышы тарафынан һайлана.
Өлкә губернаторҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Елагин Владимир Васильевич (24 октябрь 1991 — 29 декабрь 1999).
- Чернышёв Алексей Андреевич (29 декабрь 1999 — 15 июнь 2010).
- Берг Юрий Александрович (15 июнь 2010 йылдан.
Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе суд системаһы составында:
- Ырымбур өлкәһе өлкә суды — Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Ырымбур өлкәһе арбитраж суды — Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы — Ырымбур өлкәһенең юғары закондар сығарыу органы. Йыйылышта 47 депутат.
Халыҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өлкәлә 2 008 535 кеше йәшәй.
Милли состав[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Административ ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өлкәлә 35 район, 12 ҡала һәм 1 ябыҡ административ-территориаль берәмек — Комаровск ҡасабаһы[6].
Муниципаль райондар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Абдулла районы
- Адамовка районы
- Аҡбулаҡ районы
- Александровка районы
- Асекей районы
- Беляевка районы
- Буғарыҫлан районы
- Быҙаулыҡ районы
- Гай районы
- Грачевка районы
- Домбаровка районы
- Илек районы
- Кваркено районы
- Красногвардейск районы (Ырымбур өлкәһе)
- Ҡыуандыҡ районы
- Курманай районы
- Матвеевка районы
- Новоорск районы
- Новосергиевка районы
- Октябрьск районы
- Ырымбур районы
- Первомай районы
- Переволоцк районы
- Пономарёвка районы
- Һаҡмар районы
- Һарыҡташ районы
- Светлый районы
- Северный районы
- Соль-Илецк районы
- Сорочинск районы
- Ташла районы
- Тоцк районы
- Төйлөгән районы
- Шарлыҡ районы
- Ясный районы
Ҡалалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Абдулла
- Буғарыҫлан
- Быҙаулыҡ
- Гай (ҡала)
- Ҡыуандыҡ
- Медногорск,
- Новотроицк
- Ырымбур
- Орск
- Соль-Илецк
- Сорочинск
- Ясный
Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Хәниф Фәйзуллин — Ҡыуандыҡ районы, Сабаҡлы ауылы[2]
- Йәғәфәр Әхмәтшин — Ҡыуандыҡ районы, Ҡотлой ауылы
- Әғзым Хәйретдинов — Абдулла районы, Яңы Яҡут ауылы
Башҡорт халҡының тормошонда өлкә роле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Өлкә башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәренең сигендә урынлашҡан. Өлкә аша Ҡәнифә юлы үтә.
- I Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында үтә.
Ырымбур өлкәһенән башҡорт яҙыусылары һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы
- Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы
- Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы
- Бикбаев Рауил Төхфәт улы
- Вәлиулла Мортазин-Иманский
- Ибраһимов Хабибулла Калимулла улы
- Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәммәт улы
- Артур Туҡтағолов, «Далан» төркөмө солисы Ҡыуандыҡ районында тыуған
- Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы, башҡорт яҙыусыһы
- Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ 2,0 2,1 Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған?
- ↑ Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто
- ↑ Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года (xls)
- ↑ Муниципальные образования. Портал органов государственной власти «Оренбуржье»
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Хусаинова Г. Т. Ырымбур өлкәһе // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Ырымбур йыры
- Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.
- Ырымбур өлкәһе көнсығыш башҡорттары


text:
Васильевка (йылға)
{{#if:||
Васильевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) һул ярына 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сыльва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013933
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101393
- Бассейн коды — 10.01.01.009
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Васильевка.


text:
Шайтан
Шайтан —— башҡорт мифологияһында иблес исемдәренең береһе.
Ул Библия термины Сатанаға тура килә. Ҡөрьәндә алланы антагонисы булараҡ иҫкә алына. Шайтан йыш ҡына дейеү, ендәр менән ассоциациялаштырыла. Мосолмандар күҙаллауы буйынса һәр бер кешенең фәрештә һәм шайтан оҙатып йөрөй. Улар кешене йә изге эштәр, йә гонаһ ҡылырға мәжбүр итәләр. Шайтан кеше ҡиәфәтенә керә ала. Борон, йәнәһе, шағирҙар һәм күрҙәселәр ҡолаҡтарына шайтан бышылдаған һүҙҙәрҙе ҡабатлайҙар тигән ышаныс таралған булған.
Башҡорт халыҡ ижадында кешеләргә яманлыҡ ҡылыусы зат булараҡ һүрәтләнә. Шайтан образы әкиәттәрҙә, көләмәстәрҙә йыш осрай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 томдар
- Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Сулейманов А. М. Шайтан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Башҡорт мифтары (урыҫ.)


text:
Свердло́в өлкәһе — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Урал федераль округына инә. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Төмән, Ҡурған, Силәбе өлкәләре менән сиктәш. Өлөшләтә Тарихи Башҡортостан биләмәләренә инә.
Свердловск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Свердлов өлкәһе Губернаторы — Свердловск өлкәһе башлығы һәм Свердловск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Свердловск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Свердлов өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Свердловск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Свердловск өлкәһе суд системаһы составында:
- Свердлов өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Свердлов өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Ҡарағыҙ: Свердловск өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты — Свердловск өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.
Свердловский өлкәһенең идара итеү округтары
1996 йылда Өлкә влас органдары координациялау өсөн өлкәлә 5 Идара итеү округтары төҙөлә (Рәсәйҙәге федераль округтар аналогы):
- Төньяҡ (Краснотурьинск),
- Көнбайыш (Первоуральск),
- Таузавод (Нижний Тагил),
- Көнсығыш (Ирбит)
- Көньяҡ (Каменск-Уральский).
Бер нисә район (Екатеринбург һәм уның тирһәндәге райондар) бер ниндәй ҙә округҡа инмәй.
Свердловский өлкәһенең идара итеү округтары
Свердловск өлкәһенең ҡоролошо.
1996 йылда Өлкә влас органдары координациялау өсөн өлкәлә 5 Идара итеү округтары төҙөлә (Рәсәйҙәге федераль округтар аналогы):
- Төньяҡ ( Краснотурьинск),
- Көнбайыш (Первоуральск),
- Таузавод (Нижний Тагил),
- Көнсығыш (Ирбит)
- Көньяҡ (Каменск-Уральский).
Бер нисә район (Екатеринбург һәм уның тирһәндәге райондар) бер ниндәй ҙә округҡа инмәй.
Свердловский өлкәһенең ҡоролошо
: 1 — Волчан , ҡала округы 2 — Серов ҠАЛА ОКРУГЫ, 3 — ҠАЛА ОКРУГЫ Красноуральск, 4 — Верхнесалдин ҠАЛА ОКРУГЫ, 5 — ҠАЛА ОКРУГЫ ЗАТО Свобод, 6 — ҠАЛА ОКРУГЫ «Нижняя Салда», 7 — МО г. Алапаевск, 8 — МО г. Ирбит, 9 — Кировград ҠАЛА ОКРУГЫ, 10 — Невьян ҠАЛА ОКРУГЫ, 11 — ҠАЛА ОКРУГЫ Староуткинск, 12 — ҠАЛА ОКРУГЫ Верхний Тагил, 13 — ҠАЛА ОКРУГЫ Верх-Нейвин, 14 — Новоураль ҠАЛА ОКРУГЫ, 15 — ҠАЛА ОКРУГЫ Верхняя Пышма, 16 — ҠАЛА ОКРУГЫ Среднеуральск, 17 — Берёзов ҠАЛА ОКРУГЫ, 18 — Малышев ҠАЛА ОКРУГЫ, 19 — ҠАЛА ОКРУГЫ Рефтин, 20 — Асбестов ҠАЛА ОКРУГЫ, 21 — Бисерт ҠАЛА ОКРУГЫ, 22 — ҠАЛА ОКРУГЫ Дегтярск, 23 — МО «ҡала Екатеринбург», 24 — ҠАЛА ОКРУГЫ Верхнее Дуброво, 25 — ҠАЛА ОКРУГЫ Зареч, 26 — Белояр ҠАЛА ОКРУГЫ, 27 — МО «посёлок Ураль», 28 — Арамиль ҠАЛА ОКРУГЫ
- ↑ 1,0 1,1 Ҡалып:Итоги переписи 2010
- ↑ 2,0 2,1 Официаль сайт Правительства Свердлов области
- ↑ 3,0 3,1 Геральдика Свердлов области
- ↑ Махнёвское муниципаль берекмә


text:
13 февраль
13 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 44-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 321 көн ҡала (кәбисә йылында 322).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1633 — Галилео Галилей Рим ҡалаһына инквизиция судына килә.
- 1980 — Лэйк-Плэсидела XIII ҡышҡы Олимпиада уйындары асыла.
- 1984 — Константин Черненко КПСС Үҙәк Комитетының Генеральный секретары итеп һайлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1873 — Фёдор Шаляпин, урыс опера йырсыһы.
- 1894 — Төхфәт Йәнәби, башҡорт яҙыусыһы .
- 1884 — Ғәбделрәүеф Хәким улы Ниязбаев, педагог, башҡорт яҙыусыһы.
- 1953 — Юрий Андрианов, Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп, урыҫ телендә ижад иткән яҙыусы, шағир, тәржемәсе һәм журналист, Бельские просторы журналының беренсе баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1954 — Риф Әхмәҙиев, башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, филология фәндәре докторы, профессор, 2013 йылдан Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.


text:
Википедия:Ҡоролтай
Йөкмәткеһе
- 1 План мероприятий 2015-2016
- 2 Кем ул?
- 3 Ҡалып:Население
- 4 Вики-конференция 2015, Кострома, 3-4 октябрь, 2015 йыл
- 5 Сифатлы мәҡәлә
- 6 Мета-Вики сайтында башҡорттар төркөмө
- 7 Махсус:Тейәү
- 8 Башҡорт теле көнө
- 9 Проект:Википедияла Азия айлығы
- 10 Ҡатнашыусы:Ayratayratтың ҡылығы
- 11 Азия айлығы проектына үҙгәртеүҙәр
- 12 Ryanagҡа хаким бурыстарын йөкмәү буйынса фекер алышыу
- 13 Метала төркөм теркәлде
- 14 YandexTrans gadget now works with Content Translation system
- 15 Перевод названия Wikimedians of Bashkortostan User Group на башкирский
- 16 Приглашение на вики-встречу
План мероприятий 2015-2016[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уважаемые коллеги. Согласно решению собрания инициативной группы волонтеров, состоявшегося в г. Уфе 4 августа 2015, необходимо сформировать план работы по активизации работы волонтеров и привлечению новых участников в Башкирскую Википедию (протокол № 1, ответ. Саган и Рөстәм Нурыев, срок подготовки проекта плана - 01.09.2015 года). Прошу предлагать конкретные мероприятия в план работы. Свои предложения оставляйте
внизу этого сообщения или на СО специальной страницы Плана. Можно также направить по электронной почте ответственным. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 03:31, 7 август 2015 (UTC)
Кем ул?[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кем ул Ардах18?
20 август 2015
(Юйыу яҙмалары); 23:32 . . Ардах18 (әңг. | өл.) Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды битен юйҙы (эстәлеге: "#перенаправление Владимир Спиваковтың халыҡ-ара хәйриә фонды" (һәм берҙән-бер авторы "Ардах18" ине)) (Исем үҙгәртеү яҙмалары); 21:45 . . Ардах18 (әңг. | өл.) Фекерләшеү:Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды битенең исемен үҙгәртте. Яңы исеме: Фекерләшеү:Владимир Спиваковтың халыҡ-ара хәйриә фонды (Исем үҙгәртеү яҙмалары); 21:45 . . Ардах18 (әңг. | өл.) Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды битенең исемен үҙгәртте. Яңы исеме: Владимир Спиваковтың халыҡ-ара хәйриә фонды Был нимә була?
--Alfiya55 (әңгәмә) 09:59, 21 август 2015 (UTC)
- Был быйылғы йылда Башҡорт Википедияһының иң әүҙем ҡатнашыусыһы, етмәһә бер кемгә улай ҡаты итеп башҡа ҡатнашыусыларға өндәшергә ярамай. Был осраҡта Википедия:Исемен үҙгәртеүгә#Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды → Владимир Спиваковтың халыҡ-ара хәйриә фонды битендә мәҡәләнең исемен үҙгәртеү буйынса фекерләшеү булды. Унда хатта өс ай дауамында теләгән ҡатнашыусы фекер ҡалдырыға хоҡуғы булды. Һөҙөмтәлә Рөстәм Нурыев исемен үҙәгәртергә ризалығын белдерҙе, ҡаршылығын бер кемдә күрһәтмәне, шунлыҡтан мәҡәләнең исеме үҙгәртелде. Әгәрҙә был мәҡәленең исемен яңынан үҙгәртергә теләһәгеҙ был биттә — Википедия:Исемен үҙгәртеүгә яңы бүлек асып унда үҙегеҙҙең фекерегеҙҙе яҙығыҙ, ярҙам кәрәкһә һорағыҙ. --Ryanag (әңгәмә) 10:44, 21 август 2015 (UTC)
- Мин аңлап етмәгәнмен икән, битте юйып, икенсе ерҙә асыу нимәгә икән тип аптырап ҡалғайным. Хәҙер аңланым, мин хаҡлы булмағанмын. Ардах18, мине, зинһар, ғәфү итә күр. Шулай ҙа яҙылышҡа килгәндә был осраҡта Халыҡ-ара ҙурҙан яҙыла. --Alfiya55 (әңгәмә) 09:41, 24 август 2015 (UTC)
Ҡалып:Население[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
При использовании шаблона {{Население}} по какой-то причине получилась разница в значении (см.Ейәнсура и ru:Зианчурино). Что делать в данной ситуации?--Ryanag (әңгәмә) 07:09, 7 сентябрь 2015 (UTC)
- Ryanag , задай вопрос ru:Обсуждение участника:Игорь Темиров. Он занимается этим шаблоном. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 08:24, 7 сентябрь 2015 (UTC)
Вики-конференция 2015, Кострома, 3-4 октябрь, 2015 йыл[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй википедистарының сираттағы йыл Вики-конференцияһы Кострома ҡалаһында 3-4 октябрҙә үтәсәк. Стипендия алыу мөмкинлеге икеле, әммә ихтимал. Ҡатнашырға теләгәндәр, ваҡиғаларҙы күҙәтеп барығыҙ һәм ниәтегеҙҙе бында иғлан итегеҙ. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 17:36, 28 май 2015 (UTC)
- Эстонияға барырға ниәт бар. Әгәр унда бармаһам, Костромаға барырмындыр, моғайын. Юл сығымдары үҙ иҫәбемдән. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 17:36, 28 май 2015 (UTC)
- Иҫегеҙгә төшөрәм. Минең барыу икеле. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 03:40, 8 сентябрь 2015 (UTC)
-
- Ҡатнашыусылар исемлеге. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 05:02, 8 сентябрь 2015 (UTC)
Сифатлы мәҡәлә[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Обращаю внимание участников на голосование о присвоении статусов добротных статей. --Rg102 09:57, 14 сентябрь 2015 (UTC)
Мета-Вики сайтында башҡорттар төркөмө[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мета-Вики сайтында башҡорттар төркөмө теркәлде. Теләгәндәр — төркөмгә яҙылығыҙ. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 08:27, 28 сентябрь 2015 (UTC)
- Үҙегеҙ яҙылмаһағыҙ, өгөтләй башлайым. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 12:30, 30 сентябрь 2015 (UTC)
Махсус:Тейәү[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
I noticed that administrators here are too busy to delete some copyright violations I reported several months ago. Additionally, local files have very bad tagging (only 5 % machine-readable). I know it's hard to manage files with all the technical knowledge it requires, is it worth it? I propose to switch this wiki to Commons-based uploads, disabling local uploads for non-admins and pointing everyone else to commons:Special:UploadWizard which is much easier. (I'd be very thankful if someone could translate this.) Nemo bis (әңгәмә) 18:09, 3 октябрь 2015 (UTC)
- Я заметил, что администраторы здесь слишком заняты, чтобы удалить некоторые нарушения авторских Я сообщил несколько месяцев назад. Кроме того, локальные файлы имеют очень плохое пометки (только 5% машиночитаемой). Я знаю, что это трудно управлять файлами со всеми техническими знаниями он требует, стоит ли это? Я предлагаю, чтобы перейти к этой вики для добавления фонда на основе, отключение местных загруженные для не-администраторов и всех остальных, указывая на обыкновенные: Специальное предложение: UploadWizard что гораздо проще. (Я был бы очень благодарен, если кто-то может перевести это.) Немо бис (әңгәмә) 18:09, 3 октябрь 2015 (UTC)
Башҡорт теле көнө[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ниңәлер бындай көнгә республикала билдәләгән иҫтәлекле даталар һәм байрамдар исемлегендә (умартасы көнө, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө һ.б. менән бер рәттән) урын табылмаған. Шулай ҙа бындай байрамдың аналогтары байтаҡ: 6 июнь — Урыҫ теле көнө, 9 апрель — Фин теле көнө, 25 апрель — Сыуаш теле көнө һ.б. Ошондайыраҡ саралар Халыҡ-ара туған тел көнө, Халыҡ-ара телдәр фестивале сиктәрендә бәлки башҡорт теле буйынса ла уҙғарылалыр (мәҫәлән Өфөлә Поляк теле көнө үткәрелгән). Әммә айырым көн булып уҙғарылһа тағы ла яҡшыраҡ булыр ине. Башҡорт теленең дәүләт теле булараҡ (урыҫ теле менән бер рәттән) юридик статусы тәү башлап Башревкомдың 1920 йылдың 24 мартындағы положениеһы менән билдәләнә, бәлки был телгә яңы көслө һулыш биргән көндөң шул көн булыуы мөмкиндер. Әлбиттә был тәҡдимем туранан-тура Башҡорт Википедияһына ҡағылмай, әммә нигеҙендә башҡорт теле булған бүлектең ирекмәндәре бындай инициативаны күтәреп сыҡһа уның абруйы тағы ла артыр ине тип уйлайым. --Ryanag (әңгәмә) 11:00, 14 октябрь 2015 (UTC)
- Булғайны ундай көн. Әммә... артабан булманы шикелле. Тәҡдимең шәп. Һин күтәреп сыҡтың, тип иҫәпләйбеҙ. Мин Риза. Ҡайһы көндө һайлайбыҙ. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 16:19, 15 октябрь 2015 (UTC)
- Бәлки 24 мартты тәҡдим итербеҙ. Рәсми тәҡдим менән Дәүләт йыйылышына хат әҙерләйек. Һәм мотлаҡ башҡорт телендә. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 16:28, 15 октябрь 2015 (UTC)
Башҡорт теленә көн булһын! (мөрәжәғәт)[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт теле көнө булһын! Беҙ, Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре, шундай тәҡдим күтәреп сығабыҙ. Ысынлап та, Башҡортостан Республикаһының иҫтәлекле көндәр һәм байрамдар исемлегендә ниндәйе генә юҡ, ә бына «Башҡорт теле көнө» бармы һуң? Рәсми булған һәм рәсми булмаған исемлектәрҙе байҡап ҡарағыҙ, ундай көндө тапмаҫһығыҙ. Эйе, Халыҡ-ара туған тел көнө (21 февраль) сиктәрендә башҡорт теленә лә иғтибар бирелә. Әммә, үҙ телебеҙҙең үҙ көнө булһа, тағы ла абруйлыраҡ булыр ине. Әйтергә кәрәк, бындай көндәр Рәсәйҙә алтай (20 октябрь), адыгей (14 март), бүрәт (6 октябрь), коми-пермяк(17 февраль), муҡшы һәм эрзя (16 апрель), сыуаш (25 апрель), татар (26 апрель), урыҫ (6 июнь), черкес (14 март), чечен (25 апрель) телдәре өсөн рәсмиләштерелгән. Ундай көндәр башлыса күренекле милли яҙыусының тыуған көнөнә тура килә. Әйтәйек, «Урыҫ теле көнө» Пушкиндың тыуған көнө менән бергә үткәрелә.
Башҡорт теле — төрки тел, башҡорт халҡының теле. Алтай телдәренең төрки тармағы ҡыпсаҡ төркөмөнөң волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Төп диалекттары: көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ.
Башҡорт теле Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып тора. Уның дәүләт теле булараҡ (урыҫ теле менән бер рәттән) юридик статусы тәү башлап Башревкомдың 1920 йылдың 24 мартындағы ҡарары менән билдәләнә. Хәҙерге осорҙа был ҡарар тәғлимәттәре Башҡортостан Республикаһы Конституцияһында нығытылған.
Башҡорттарҙың телдәре тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе бынан мең йыл элек Ибн Фаҙлан һәм Мәхмүд Ҡашғари яҙып ҡалдырғандар. Хәҙерге ваҡытта башҡорт теле башланғыс һәм урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу сараһы һәм өйрәнеү предметы булып тора, юғары уҡыу йорттарында гуманитар предметтарҙы уҡытыу сараһы итеп файҙаланыла һәм предмет булараҡ өйрәнелә. Башҡорт телендә уҡыу әсбаптары, нәфис һәм публицистик әҙәбиәт нәшер ителә, гәзит һәм журналдар сыға, телевидение һәм радио тапшырыуҙары алып барыла, театрҙар эшләй һ. б. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының гуманитар фәндәр бүлексәһе, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты телде ғилми өйрәнеү үҙәктәре булып тора.
Донъяла башҡорт телендә 1,2 млн кеше һөйләшә. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә башҡорт телен 1 152 404 кеше белә, улар араһында: 977 484 башҡорт, 131 950 татар, 20 258 урыҫ, 6 276 сыуаш, 3 211 марий, 1 953 ҡаҙаҡ, 1 630 удмурт, 1 279 үзбәк һәм 8 363 башҡа милләт вәкилдәре бар.
Башҡортостанда, Силәбе, Ырымбур, Төмән, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстанда, Удмурт Республикаһында таралған.
Башҡорт теле 2009 йылда, ЮНЕСКО тарафынан сығарылған «Донъяның хәүеф аҫтында булған телдәре атласы»на индерелеп, «көсһөҙ» статусы алғайны — «балаларҙың күпселеге үҙ телендә һөйләшә, әммә уны ҡулланыу даирәһе сикләнеүе ихтимал (мәҫәлән, бары тик көнкүрештә генә)»
Рәсми булмаған «Башҡорт теле көнө» беренсе тапҡыр Башҡортостан Юлдаш Телевидениеһында 2012 йылдың 24 ноябрендә үткәрелә.
Беҙ, Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре, ................ көнөн «Башҡорт теле көнө» итеп рәсмиләштереүҙе һорап Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайға мөрәжәғәт итәбеҙ.
Тауыш биреү[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Риза. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 17:22, 15 октябрь 2015 (UTC)
- Риза. Әммә 24 март айҡанлы уйлашырға кәрәк, сөнки 23 март совет осоронда 70 йылдан артыҡ «Башҡорт АССР-ының тыуған көнө» булып билдәләнеп килде, 90-сы йылғы ваҡиғаларҙан һуң ғына нисектер икенсе планға күсте, әммә тарихи планда Башҡортостандың төп тыуған көнө булып ҡала. Әгәр ҙә 24 март «Башҡорт теле көнө» булып китһә, беҙҙәге ныҡ үҫешкән бюрократизм шарттарында үрҙән төшөрөлгән күрһәтмәне генә үтәргә күнеккән рәсми әһелдәр эшмәкәрлеге менән ике дата бергә мотлаҡ ҡушыласаҡ һәм буталасаҡ, һәм нәтижәлә изге ниәт һәм башҡорт теленең әһәмиәтен күтәреү маҡсатында тәҡдим ителгән махсус көндөң әһәмиәте кәмейәсәк. Икенсе тәҡдим (беренсенән сыға): ниндәйҙер башҡа дата һайлағанда, уның йәй айҙарына һәм Яңы йыл каникулына тура килмәүенә иғтибар итергә кәрәк. Нисек кенә булмаһын, ошондай дөйөм даталар тәү сиратта мәктәптәрҙә билдәләнә. --Айсар (әңгәмә) 17:40, 15 октябрь 2015 (UTC)
- Тауыш биреүҙе уңайлылыҡ өсөн бында күсерҙем - Википедия:Тауыш биреүҙәр/ Башҡорт Википедияһы мөрәжәғәте. Хаталар булһа төҙәтегеҙ. --Ryanag (әңгәмә) 02:51, 21 октябрь 2015 (UTC)
Көнөн билдәләү[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
- Айсар , конкрет ниндәй көндө тәҡдим итәһең? Мөрәжәғәт эстәлеген «шымарт» әле, һинең «телең тәмле».--Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 18:24, 15 октябрь 2015 (UTC)
- Уйларға һәм бергәләп уйлашырға кәрәк. Ниндәйҙер датаға, мәҫәлән (был тәҡдим түгел әле - Пушкин тыуған көн ООН-да урыҫ теле көнө) һымағыраҡ, бәлки, кәрәктер. Ҡыҙ-ҡатын халҡы нимә тип әйтер? Башҡортса "Әлифба" баҫылған көн дә бар... һ.б. Ашығыс түгел бит. Уйлайыҡ. --Айсар (әңгәмә) 18:33, 15 октябрь 2015 (UTC)
- Хәҙер ул көн 20 март билдәләнә. Башҡа телде рәсмилләштереү менән бәйле даталар шул һеҙ әйткән аралыҡтарға тап килә, ә Зәки Вәлиди етәкселегендәге Башревкомдың бындай положение ҡабул итеүе - ул даталар араһында иң мөһимдәренең береһе тип әйтергә мөмкиндер. Дата буйынса башҡа тәҡдимдәрегеҙ булһа яҙығыҙ. Также смотрите ещё аналоги из российских языков:17 февраля отмечают День коми-пермяцкого языка, 14 марта - День черкесского языка и письменности, 14 марта - День адыгейского языка и письменности, 16 апреля - День мокшанского и эрзянского языков, 25 апреля - День чеченского языка26 апреля - День родного (татарского) языка, 6 октября - День бурятского языка, 20 октября - День алтайского языка и др.--Ryanag (әңгәмә) 18:35, 15 октябрь 2015 (UTC)
Телевидение бер көн үткәрҙе башҡорт теле көнөн. --Саган (әңгәмә) 19:12, 15 октябрь 2015 (UTC)
- 2012 йылдың 24 ноябрендә. Хаталанмаһам, «Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙыры» йәмғиәт ойошмаһы һәм Элфира Айытҡолова инициатива булды, буғай. Ул хәҙер Ҡоролтай депутаты. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 19:15, 15 октябрь 2015 (UTC)
- БЮТ сиктәрендәге был көн тураһында бында уҡыным.--Ryanag (әңгәмә) 19:21, 15 октябрь 2015 (UTC)
Шунан, ниндәй көндө тәҡдим итәбеҙ? --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 16:07, 20 октябрь 2015 (UTC)
- Ryanag аңлатма биргәндән һуң, уның тәҡдиме — 24 март — үҙ көсөндә ҡала. Мин шул тәҡдим яҡлы. --Айсар (әңгәмә) 16:45, 20 октябрь 2015 (UTC)
Проект:Википедияла Азия айлығы[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иптәштәр, «Википедия Азия айы» халыҡ-ара викимарафонында ҡатнашырға тәҡдим итәләр (Урыҫса бите). Ҡушылабыҙмы? Тиҙ генә яуап бирегеҙ әле. 30 октябргә башҡорт бүлегендә проект битен төҙөп өлгөрөргә кәрәк. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 09:08, 23 октябрь 2015 (UTC)
- Риза. Категория:Азияға инергә тейешле әле яҙылмаған мәҡәләләрҙе Мириада исемлегенән алырға мөмкин, унда Азия тарихы, мәҙәниәте һәм географияһы, Азия илдәренең баш ҡалалары, Азия илдәрендә тыуған шәхестәр һ.б. тураһында мәҡәләләр бар.--Ryanag (әңгәмә) 09:25, 23 октябрь 2015 (UTC)
- Риза --Айсар (әңгәмә) 09:37, 23 октябрь 2015 (UTC)
- Риза--Саган (әңгәмә) 16:02, 23 октябрь 2015 (UTC)
Проект битен астым. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 13:54, 23 октябрь 2015 (UTC)
Ҡатнашыусы:Ayratayratтың ҡылығы[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иптәштәр, @Ayratayratтың ҡылығына иғтибар итегеҙ. 2015 йылдың июль айындағы ҡарар буйынса уға яңы мәҡәләләр төҙөү тыйылған. Кисә Ayratayrat тағы ике мәҡәлә төҙөнө (1, 2). Тағы шуны иғтибарға алығыҙ. Уның эшмәкәрлеге Башҡорт Википедияһы ниндәйҙер мөһим сарала ҡатнаша башлаһа әүҙемләшә. Әлеге ваҡытта уның төҙәтеүҙәрен тикшереп ултырырға ваҡыт етмәй. Йәмғиәт ҡарарын һанға һуҡмаған, башҡа ҡатнашыусылар менән аралашырға теләмәгән, эҙмә-эҙлелекте һаҡламайынса глобаль хаҡимдарға ялау ебәреүсе был әҙәмде сираттағы ҡылығы өсөн нимә эшләтәбеҙ? --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 07:50, 29 октябрь 2015 (UTC)
Ни эшләтергә икәнен белмәйем))) Мәҡәләләре орфографик һәм стилистик хаталар менән яҙылыуын ғына әйтә алам. --MORATSOLTAN (әңгәмә) 13:41, 3 ноябрь 2015 (UTC)
Азия айлығы проектына үҙгәртеүҙәр[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азат Алтынсурин, Айсар, Гөлзиә, Гүзәл Ситдиҡова, Гүзәл Ситдиҡова, Ләйсән, Рөстәм Нурыев, Фирүзә Абдуллина, Alfiya55, Assele, MORATSOLTAN, Ryanag,З. Әйле, Гөлзиә, МСС1954, Әҡлимә!
Ҡағиҙәләргә үҙгәрештәр индерелде.Азия илдәре тураһында башланған мәҡәләләр бар, уларҙы (тәү сиратта ҡыҫҡа мәҡәләләрҙе) артабан тулыландырып, марафонда ҡатнашырға була.
Ошо исемлектән яңы мәҡәлә яҙыу үҙ көсөндә ҡала.
--Саган (әңгәмә) 17:48, 1 ноябрь 2015 (UTC)
Ryanagҡа хаким бурыстарын йөкмәү буйынса фекер алышыу[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йәмәғәт! Аңлауымса, Ryanag үҙ ирке менән БашВикила хаким бурыстарын үтәргә әҙерлеген белдерҙе. Әлеге ваҡытта фекер алышыу һәм тауыш биреү бара. Рәхим итеп, үҙ фекерегеҙҙе әйтегеҙ. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 05:05, 15 ноябрь 2015 (UTC)
Метала төркөм теркәлде[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дуҫтар, Метала башҡорт ирекмәндәре төркөмө теркәлде. Һеҙ ҙә төркәмгә рәхим итегеҙ! --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 15:19, 16 ноябрь 2015 (UTC)
YandexTrans gadget now works with Content Translation system[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Hi I have made the YandexTrans translation gadget work with the Bashkier language (ba). Yandex is the translation engine.
If you put the line into your private common.js file then the gadget will run under your wikipedia name.
- mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Endo999/YandexTrans.js&action=raw&ctype=text/javascript');
Some help in Russian is at [[1]]
Endo999 (әңгәмә) 05:55, 18 ноябрь 2015 (UTC)
- Гугл тәржемә
Привет Я сделал YandexTrans перевод гаджет работу с языком Bashkier (BA). Яндекс является перевод двигателя.
Если вы поместите строку в частной файла common.js то гаджет будет работать под своим именем Википедии.
mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Endo999/YandexTrans.js&action=raw&ctype=text/javascript');Некоторые помощь на русском языке в 1
Перевод названия Wikimedians of Bashkortostan User Group на башкирский[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Просьба прокомментировать вопрос администратора переводов Мета-Вики. -- Frhdkazan (әңгәмә) 07:38, 19 ноябрь 2015 (UTC)
Приглашение на вики-встречу[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Проект:Вики-осрашыу, Өфө, 5 декабрь 2015 — барығыҙҙы ла вики-осрашыуға саҡырабыҙ. --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 15:12, 24 ноябрь 2015 (UTC)


text:
6 сентябрь
6 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 249-се (кәбисә йылында 250) көнө. Йыл аҙағына тиклем 116 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Болгария — Берләшеү көнө.
- Пакистан — Оборона көнө.
- Свазиленд — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Чили — Милли берҙәмлек көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1716 — Бостон ҡалаһында Америкалағы беренсе маяҡ төҙөлә.
- 1852 — Манчестерҙә Британияның тәүге түләүһеҙ китапханаһы асыла.
- 1936 — «СССР-ҙың халыҡ артисы» исеме булдырыла. Уға беренселәр булып К. С. Станиславский, В. И. Немирович-Данченко, В. И. Качалов, И. М. Москвин лайыҡ була, ә 1991 йылда СССР тарҡалыр алдынан был маҡтаулы исем һуңғы тапҡыр бирелә, уны йырсы А. Б. Пугачева менән актёр О. И. Янковский ала.
- 1939 — Ленинградта Аркадия Райкин етәкләгән Дәүләт эстрада миниатюралары театры асыла.
- 1952 — Женевала авторлыҡ хоҡуғы тураһындағы Бөтә донъя конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
- 1991 —
- СССР Балтик буйы республикалары Эстония, Латвия һәм Литваның бойондороҡһоҙлоғон таный.
- Ленинградҡа 1914 йылға тиклемге тарихи атамаһы Санкт-Петербург кире ҡайтарыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1863 — Дмитрий Александрович Граве, совет математигы, СССР Фәндәр Академияһының почётлы академигы.
- 1886 — Александр Иванович Зражевский, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1949).
- 1908 — Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 1928 — Евгений Фёдорович Светланов, дирижёр, композитор һәм пианист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986), Ленин (1972) һәм СССР-ҙың Дәүләт (1983) премиялары лауреаты (1983).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1998 — Акира Куросава, япон кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, СССР-ҙың Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991).
- 1998 — Фәсил Әхмәтов, татар композиторы, Татар АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) халыҡ артисы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге (1975) һәм РСФСР-ҙың М. Глинка исемендәге (1988) Дәүләт премиялары лауреаты.
- 1999 — Назар Нәжми, Башҡортостандың халыҡ шағиры.


text:
2013 йыл
2013 йыл — шишәмбе көндән башланған, кәбисә булмаған йыл.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бөтә донъя иҡтисад форумы (Швейцария).
- Силәбе янында метеорит төшә.
- Иранда президент һайлау. Кандидат Хәсән Рухани күпселек тауыш йыя.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 5 март — Уго Чавес, Венесуэла президенты.
- 6 март — Андрей Панин, Рәсәй актёры.
- 23 март — Борис Березовский, Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән.
- 28 март — Нәжиб Асанбаев, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 18 май — Алексей Балабанов, Рәсәй режиссёры.
- 16 июнь — Марсель Ғәфуров, Башҡортостандың урыҫ телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, әҙәби премиялар лауреаты.
- 29 июль — Салауат Низаметдинов, тыумыштан һуҡыр башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1988) лауреаты.
- 22 сентябрь — Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы, химия фәндәре докторы (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
- 15 октябрь — Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы, композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
- 27 октябрь — Ризуан Хажиев, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
- 25 ноябрь — Таһир Таһиров, Башҡортостандың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, журналист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 30 ноябрь — Пол Уокер, Америка актёры.
- 5 декабрь — Нельсон Мандела, Көньяҡ Африка Республикаһының 8-се президенты.
- 24 декабрь — Калашников Михаил Тимофеевич, совет ҡорал конструкторы.


text:
Сулица (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
{{#if:||
Сулица — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы [1] биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Свияжский залив) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100003122
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100312
- Бассейн коды — 08.01.04.007
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сулица.


text:
27 сентябрь
27 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 270-се көнө (кәбисә йылында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара туризм көнө.
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бельгия — француз телендә һөйләшеүселәр берләшмәһенең милли мәҙәниәт көнө.
- Украина — туризм көнө.
- Монголия — телевидение көнө.
- Рәсәй — тәрбиәселәр һәм мәктәпкәсә белем биреү хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1863 — Санкт-Петербургта Рәсәйҙәге беренсе балалар баҡсаһы асыла.
- 1885 — Харьковта Көньяҡ Рәсәй технологик институты (Южнороссийский технологический институт) — Рәсәйҙәге беренсе юғары техник уҡыу йорто асыла.
- 1905 — Альберт Эйнштейн билдәле E=mc² формулаһын баҫтырыу йылы.
- 1990 — СССР Интерполға инә.
- 1991 — ВЛКСМ-дың ғәҙәттән тыш XXII съезы йәштәр ойошмаһының үҙ-үҙен таратыуы тураһында ҡарар ҡабул итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1976 — Франческо Тотти, итальян футболсыһы.
- 1984 — Аврил Лавин, Канада йырсыһы.
- 1958 — Ниязбай Сәлимов, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, 2011 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1891 — Иван Гончаров, урыҫ яҙыусыһы.
- 1937 — Хафиз Ҡушаев, Башҡорт АССР-ының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССРҮҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1937 — Афзал Таһиров, башҡорт яҙыусыһы һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1944 — Сергей Прокудин-Горский, Рәсәй фотографы.


text:
Финляндия
Координаты: 63°24′00″ с. ш. 25°51′00″ в. д. / 63.40000° с. ш. 25.85000° в. д. (G) (O)
Финля́ндия, рәсми исеме Финля́ндия Республикаһы (фин. Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаның төньяғында урынлашҡан дәүләт. Башҡалаһы — Хельсинки.. Көнсығышта Рәсәй, төньяҡ-көнбайышта Швеция, төньяҡта Норвегия менән сиктәш. Балтик диңгеҙе менән йыуыла.
Финляндия — Европа Берләшмәһе һәм Шенген килешеүе ағзаһы.
Финляндия донъяла беренсе булып һәр гражданының тиҙ интернетҡа хоҡуғын иғлан иткән ил. Донъяла майҙаны иң иркен һәм йәшәү өсөн иң уңай илдәрен билдәләүсе Legatum институты 2010-се йылда Финляндияны йәшәү өсөн иң яҡшы ил тип билдәләне.
Йөкмәткеһе
- 1 Исеменең килеп сығышы
- 2 Географик мәғлүмәт
- 3 Геологик төҙөлөш
- 4 Халыҡ
- 5 Тарих
- 6 Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт
- 7 Административ-территориаль бүленеш
- 8 Һылтанмалар
- 9 Искәртмәләр
Исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә]
Дәүләттең күп телдәрҙә Финляндия тигән исеме швед теленән килә. Был телдә уның атамаһы Finland, йәиһә «фин ере» була. Илдең фин телендә үҙатамаһы — Suomi, йәғни «һаҙлыҡ ере» (фин. suo — һаҙ, фин. maa — ил).
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Финляндия Европаның төньяғында урынлашҡан, уның байтаҡ ҡына территорияһы (25 %) төньяҡ поляр кругы аръяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә Швеция (сик оҙонлоғо 586 км), Норвегия (716 км) һәм Рәсәй (1265 км) менән, ә диңгеҙ аша Эстония менән Балтик дингеҙенең Фин һәм Ботник ҡултыҡтары аша сиктәш. Яр буйы сиген һанағанда ул 1 100 км-ға тигеҙ. Утрауҙарҙан тыш яр буйы сиге 46 000 км. Яры буйында 81 000-гә яҡын утрау урынлашҡан (уртаса майҙаны — 100 м²).
Ил өс географик төбәккә бүленә:
- Яр буйы түбәнлеге — Фин һәм Ботник ҡултыҡтары буйында урынлашҡан; яр буйҙарында меңдәрсә текә тауҙар һәм утрауҙар бар. Төп архипелагтары: Аланд утрауҙары һәм Турку архипелагы. Илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан бик ваҡ утрауҙар системаһы Финляндияның иң ҙур архипелагын — Архипелаг диңгеҙен тәшкил итә.
- Эске күлдәр системаһы (күлдәр районы) — илдең үҙәгенән көньяҡҡарак урынлашҡан ҡара-урман һәм һаҙлыҡтар төбәге.
- Төньяҡ поляр кругы аръяғында урынлашҡан ерҙәр үҙенең ярлы тупрағы менән айырылып тора. Лапландия текә тауҙары һәм кесе ҡалҡыулыҡтары менән айырылап тора. Шунда ук, Финляндиялығы иң бейек нөктәһе — Фьельд Халти (диңгеҙҙән өҫтөнән 1328 м бейек) урынлашҡан.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Финляндияның көньяғынан төньяғына хәрәкәт иткәндә бәләкәй утрауҙары, диңгеҙле ландшафты урманлы табиғәткә алышына. Илдең төньяғында иһә өлкән Лапландия урмандары урынлашҡан.
Финляндияла 35 милли парк бар. Был парктарҙа һирәк осраусы хайуандар һәм үҫемлектәр ҡурсалана, ландшафтың ҡыҙыҡлы формалары, уникаль тәбиғәт объекттары инә. Парктарҙың дөйөм майҙаны 8 мең км² тәшкил итә. Финляндия закондары буйынча һәр кеше ирекле рәүештә милли парктарҙа йөрөй ала[1]. Иң мәшһүр парктар араһында — Урхо Кекконен милли һәм Лемменйоки парктары.
Геологик төҙөлөш[үҙгәртергә]
Финляндияның күпселек өлөшө түбәнлектә урынлашһа, илдең төньяҡ-көнсығышындыа ҡайһы тауҙар бейеклеге 1000 метрҙан аша. Финляндия боронғо (1,4 — 3 млрд йыл) кристаллик щитта урынлашҡан[2]. Унда шулай ук Скандинавия һәм Кола ярымутрауҙары, Балтик диңгеҙе һәм Ботник ҡултығы урынлашҡан.
Халыҡ[үҙгәртергә]
2008-се йылдың аҙағында Финляндия халыҡ һаны 5 544 877 кеше тәшкил итә (47 % ир-ат һәм 53 % ҡатын-ҡыҙ).
Милли состав[үҙгәртергә]
31.12.2008 Финляяндия милли составы[4]:
Финляндияла йәшәгән сит ил граждандары — 2,7 %, илдән ситтә тыуғандар һаны 4,1 %[5]. Иң ҙур аҙсылыҡ милләтәр: фин шведтары, сиғандар, татарҙар һәм саамдар.
Телдәр[үҙгәртергә]
1922-се йылда ҡабул ителгән ҡанун буйынча Финляндияла ике дәүләт теле — фин һәм швед теле. 1917-се йылға тиклем урыҫ теле лә рәсми булған.
Фин телендә халыктың күпселеге һөйләшә. Швед телендә халыктың 5,5%-ты һөйләшә, урыҫ телендә — 0,8 %, эстон телендә иһә 0,3 % кеше һөйләшә. Башҡа телдәрҙә халҡының 1,77 % һөйләшә.
1992-се йылда «Саам теле тураһында закон» ҡабул ителгән. Был законға ярашлы саам теленә Финляндияла махсус статус бирелә[6].
Дин[үҙгәртергә]
Финляндия конституцияһы буйынса илдә Евангелик-Лютеран сиркәүе һәм Православ сиркәүе дәүләт cиркәүҙәре булып һанала[7]. Халытың 13,5%-ты бер ниндәй дини төркөмгә лә инмәй.
Тарих[үҙгәртергә]
Боронғо тарих[үҙгәртергә]
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, иң тәүге кешеләр Финляндияла яҡынса б.э.т. 8500 йылда йәшәй башлаған. Улар аусылыҡ һәм аҙыҡ йыйыу менән шөғөлләнгән, таш ҡоралдарын ҡулланған. Б.э.т. меңйыллыҡта балсыҡтан һауыт-һаба эшләнә башланған[8]. Б.э.т. 32-се быуатта хәҙерге көньяҡ Финляндияға хәрби балталар культураһы килгәс, ер хужалык өсөн ҡулланыла башлай.
Бронза быуатынан (б.э.т. 1500—500 йылдарҙан) финдарҙың Скандинавия һәм Балтик региондарының халыҡтары менән аралашыуы киң күҙәтелә. IX быуат башына[9] Финляндия cиктәре түбәндәге ерҙәр менән сиктәш булған:
- төньякта Аҡ диңгеҙ
- Скандинавия тауҙары
- Шведтар ерҙәре
- Балтик диңгеҙе
- Эстония
- Хазар ҡағанаты
Швед хакимиәте (1150/1300 — 1809)[үҙгәртергә]
Викингтар осоро аҙағында швед сауҙагәрҙәре барлыҡ Балтик диңгеҙе регионында тәьҫирен арттыра. Бер нисә быуат буйы Финляндия Швеция хаҡимиәте аҫтында ҡала.
Рәсәй империяһы (1809—1917)[үҙгәртергә]
Рәсәй-Швеция һуғышы һөҙөмтәһендә 1809-сы йылда Финляндия Рәсәй империяһы составына киң автономия алып инә. 1860-сы йылдарҙан башлап фин үҙаңы ҡалҡа башлай, урындағы интиллигенция фин теленә дәүләт теле статусын биреүҙе талап итә. Был статусты фин теленә Александр II бирә. Автономия тиҙ нығый килә, 1899-сы йылда башланған урыҫлаштырыу сәйәсәте дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ өcөн көрәште тик нығыта ғына.
Бойондороҡһоҙ Финляндия[үҙгәртергә]
Рәсәй монархияһы ҡолағас һәм Октябрь революцияһынан һуң Финляндия Сенаты 1917-се йылдың 6 декабрендә илде бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Граждандар һуғышы башлана.
Аҡтар еңелгәс, Финляндия ғәскәрҙәре Көнсығыш Карелияға һөжүм итә. Беренсе совет-финн һуғышы башлана. Ул 1920-се йылға хәтлем һуҙыла.
1939-сы йылда Советтар Союзы Фин һуғышын башлай. Бер-бер артлы бер нисә һуғыштан һуң Финляндия үҙ еренең өлөшөн юғалта.
Ҡыҫҡа тыныслыҡ осоронан һуң, 1941-се йылда Советтар Союзы Финляндиянға һөжүм итә — Финляндия Икенсе донъя һуғышына CCCР-ға ҡаршы булып инә. 1944-се йылда Финляндия СССР менән солох килешеүен раҫлай.
Һуғыштан һуң көсһөҙләнгән Финляндия, Карел муйынын СССР-ға биреп, үҙенең көнсығыш күршеһе менән яңы сәйәси курс тота. Урхо Кекконен, илдең 25 йыл буйына (1956-81) президенты, Скандинавия илдәре менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшырта, СССР менән дә үҙен сабыр тота.
1995-се йылда Финляндия Европа берлегенә инә.
Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт[үҙгәртергә]
Финляндия — президент республикаһы, бер өлөшләтә автономияһы — Аланд утрауҙары бар.
Финляндия конституцияы буйынса закон сығарыу вазифаһын Эдускунта исемле Финляндия парламенты һәм президент башҡара. Законды үтәү вазифалары президентҡа һәм Дәүләт Йыйынына йөкләнгән.
Президент[үҙгәртергә]
Финляндия президенты алты йылға һайлана. 2000-се йылдан бире был вазифаны Тарья Халонен башҡара.
Парламент[үҙгәртергә]
Эдускунта — илдең бер палаталы парламенты, 200 депутаттан тора. Депутаттар бөтөн халыҡ тарафынан 4 йылға һайланып тора.
2003-сө йылда үткәрелгән парламент һайлауҙарында 18 партия ҡатнашты, уларҙың һигеҙе генә вәкилдәрен парламентҡа үткәрә алды. Иң ҙур партиялар араһында: Финляндия Үҙәге партияһы, Финляндияның Социал-демократик партияһы, Милли коалиция партияһы, Һул берлек партияһы, Йәшел берлек партияһы һәм Швед Халыҡ партияһы.
2007-се йылдың мартында үткән парламент һайлауында, иң күпселек тауышты (23,1 %) Финляндия Үзәге партияһы яулай (51 мандат); парламентҡа шулай уҡ Милли коалиция (22,3 %, 50 мандат), Социаль-демократик партия (21,4 %, 45 мандат), Һул берлек (8,8 %, 17 мандат), Йәшел берлек (8,5 %, 15 мандат), Швед Халыҡ партияһы (4,6 %, 9 мандат), Христиан демократтар партияһы (4,9 %, 7 мандат) һәм «Ысын финдар» партияһы (4,1 %, 5 мандат) үтә.
Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә]
Финляндия 20 провинцияға бүленә, һәр провинция комуналарҙан тора — коммуналар йылдан-йыл бергә ҡушылып, уларҙың дөйөм һаны аҙайып тора. 2010-сы йылдың башында илдә 342 коммуна бар.
- Финляндияның провинциялары
- Лапландия (фин. Lappi / швед. Lappland)
- Похьойс-Похьянмаа (фин. Pohjois-Pohjanmaa / швед. Norra Österbotten)
- Кайнуу (фин. Kainuu / швед. Kajanaland)
- Похьойс-Карьяла (фин. Pohjois-Karjala / швед. Norra Karelen)
- Похьойс-Саво (фин. Pohjois-Savo / швед. Norra Savolax)
- Этеля-Саво (фин. Etelä-Savo / швед. Södra Savolax)
- Этеля-Похьянмаа (фин. Etelä-Pohjanmaa / швед. Södra Österbotten)
- Похьянмаа (фин. Pohjanmaa / швед. Österbotten)
- Пирканмаа (фин. Pirkanmaa / швед. Birkaland)
- Сатакунта (фин. Satakunta / швед. Satakunda)
- Кески-Похьянмаа (фин. Keski-Pohjanmaa / швед. Mellersta Österbotten)
- Кески-Суоми (фин. Keski-Suomi / швед. Mellersta Finland)
- Варсинайс-Суоми (фин. Varsinais-Suomi / швед. Egentliga Finland)
- Этеля-Карьяла (фин. Etelä-Karjala, швед. Södra Karelen)
- Пяйят-Хяме (фин. Päijät-Häme, швед. Päijänne Tavastland)
- Канта-Хяме (фин. Kanta-Häme, швед. Egentliga Tavastland)
- Уусимаа (фин. Uusimaa, швед. Nyland)
- Итя-Уусимаа (фин. Itä-Uusimaa, швед. Östra Nyland)
- Кюменлааксо (фин. Kymenlaakso, швед. Kymmenedalen)
- Аланд утрауҙары (фин. Ahvenanmaa / швед. Åland)
Финляндияның иң ҙур ҡалалары: Хельсинки — 583 549 кеше, Эспоо — 244 474 кеше, Тампере — 211 633 кеше, Турку — 176 242 кеше, Оулу — 139 275 кеше.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Wikimedia Атлас (инг.)
- Visit Finland (инг.)
- Финляндия илселеге (урыҫ.)
- Финляндияның рәсми белешмәһе (урыҫ.)
- Финляндияның интерактив картаһы (инг.)
- Финляндияның карталары (урыҫ.)
- Финляндия Веб-күҙҙәре (урыҫ.)
Искәртмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ http://www.ymparisto.fi/download.asp?contentid=83402&lan=fi
- ↑ http://www.geologia.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=38
- ↑ Aunesluoma Juhana Lukiolaisen yhteiskuntatieto — WSOY, 2007.
- ↑ Väestörekisterikeskus
- ↑ http://www.stat.fi/til/vaerak/2008/vaerak_2008_2009-03-27_tie_001_fi.html
- ↑ http://www.russian.fi/info/index.php/2006/03/10/saamy.html
- ↑ Valtionkirkko. Tilastokeskus, käsitteet ja määritelmät
- ↑ http://web.archive.org/20020210163438/www.geocities.com/ojoronen/EARLYFIN.HTM
- ↑ Gardiner, Samuel Rawson, ed (1910). «Map No. 6: Europe at the death of Charles the Great, 814»


text:
Һар
Һар (урыҫ. обыкновенный канюк ) (лат. Buteo buteo)- йыртҡыс ҡош; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар [1].
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. Күсмә ҡоштар. Ҡатнаш якты урмандарҙа йәшәй.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һар, ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттарының аҫ яғындағы аҡ һыҙыҡ һәм түңәрәкләнеп торған ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры һәм буй көрән һыҙыҡтар менән биҙәлгән аҡһыл һоро. Ялан һарынан ҡарараҡ төҫө, ә һағыҙаҡ һарынан ҡыҫҡа ҡойроғо менән айырыла.
Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600-800 г, инә ҡоштоҡы − 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түгәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңгорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрелдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай. Ҡоңгорт тимгелле 2-3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫа һарҙар октябрҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, ҡайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асык төҫтә, түгәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяктарының шүре өлөшөнең бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуы. Ояны ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙыл-һары тимгелле 2-7 аҡ йомортка һала. Тау карчыгасы - очраклы осоп килүче төр, Нурлат районында осорай. Каурый капламы чуар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г га ҡәҙәр. Балсыклы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, гөмөмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыспсыҡтар) менән туҡланалар.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡый-йа, ҡый-йа, ҡый-йа».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй, асыҡ урындарҙа һунар итә. Сысҡандар, йомран, кеҫәртке, йылан менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас башында оялай. Ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)