text:
Зәйтүн майы
Зәйтүн майы — зәйтүн ағасының емештәренән һығып алынған үҫемлек майы лат. Olea europaea. Олеин кислотаһы эфиры менән майлы кислоталарҙың триглицериды ҡушылмаһынан хасил. Сортына ҡарап, һарғылт төҫтән башлап, ҡуйы йәшел төҫтә булыуы мөмкин. Тәме әскелт. Иреү температураһы 7-10 °C[1].
Греция, Италия һәм Испанияла милли ризыҡҡа һанала. Антик замандарҙан бирле урта диңгеҙ диетаһының айырылмаҫ бер өлөшө. Уның менән ҡорамдарҙы һәм мәсеттәрҙе таҙарталар. Шулай уҡ христиан һәм иудей диндәренең йолаларын үтәгәндә лә ҡулланалар.
Клазомена (Иония) — иң боронғо май һығыу урыны. Зәйтүн ағасы ҡырағай хәлдә Урта диңгеҙҙән төньяҡ-көнсығышҡа табан, Кесе Азияғаса осрай. Ҡасан һәм ҡайҙа иң башлап баҡса ағасына әйләндереүҙәре бәхәсле һорау. Әммә миноя цивилизацияһының сәскә атауы уның менән бәйле икәне мәғлүм[2]. Крит утрауында табылған зәйтүн майы өсөн махсус һауыттар (прото-амфоралар) беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡ уртаһына ҡарай.
Боронғо Египет зәйтүн майын Криттан һәм Ханаандан һатып алған. Был турала мәғлүмәт Эбланың архив документтарында (б.э. тиклем 3-сө меңйыллыҡ уртаһы) теркәлгән. Май ашарға аҙыҡ итеп кенә түгел, һабын эшләү өсөн һәм дини йолалар үтәү (май шәмдәре) өсөн ҡулланыла. Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта зәйтүн майын финикийҙар Карфагендан Испания ярҙарына, ә боронғо гректар — Италияға ташый. Латинса исеме (oleum) боронғо грек теленән үҙләштерелгән.
Зәйтүн ағасы — гректарҙың милли ағасы[3]. Был үҫемлекте Аҫина (Афина Паллада) уйлап тапҡан тип һанала. Аҫина ҡалаһының исеме, риүәйәт буйынса, ошо алланың исеменән алынған. Аттикала йәшәүселәр уны тоҙ сығанаҡтары менән ылыҡтырырға маташыусы Посейдондан өҫтөн күрәләр[4]. Зәйтүн майының (лаҙи) дауалау үҙенсәлектәрен Гиппократ та таныған. Был май менән бөтә эллин атлеттары ыуынған. Плиний, Италиянан килтерелгән майҙы өҫтөнөрәк күргән, тиҙәр. Француз Пьер-Жозеф Аморё «Traité de l’olivier» исемле китабында (Монпелье, 1784) зәйтүн ағасы һәм майы тарихы, май һығыу ысулдары тураһында тәжрибәләрҙе туплай һәм дөйөмләштерә. Хәҙерге заманда был ризыҡ тураһында мәғлүмәт Франция, Испания, Греция һәм башҡа Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙең махсус музейҙарында һаҡлана.
Таралыу даирәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылда донъя буйынса зәйтүн майының 44 % -ы Испанияла, күберәген — Андалусияның көньяҡ провинцияһында етештерелә[5]. «Мин һинең мөғжизәңде беләм, зәйтүн, һин донъя өсөн ерҙең ҡанын һурып сығараһың», — тип яҙған ине испан шағиры Федерико Гарсия Лорка. Италия етештергән майҙың төп өлөшөн үҙе тотона, шулай уҡ башҡа илдәрҙән дә һатып ала. Греция — зәйтүн майын етештереүсе өс илдең береһе һанала. Гректар уны итальян һәм испандарға ҡарата күберәк ҡуллана — кеше башына йылына 20 литр[6]. Европанан тыш, зәйтүн майын Сүриә һәм Марокко етештерә[7].
Зәйтүн майы буйынса Халыҡ-ара кәңәшмәнең (IOC) Мадридтағы штаб-квартираһы етештерелгән бөтә майҙың 95 % контролдә тота[8]. Был ойошма Евросоюз ярҙамында бөтә донъя буйынса майҙың был төрөн популяризациялау менән шөғөлләнә, шуға күрә Европанан тыш башҡа илдәрҙә был аҙыҡты ҡулланыу даирәһе үҫә бара. Донъя буйынса зәйтүн майын етештереү һәм ҡулланыу статистикаһы түбәндәге таблицала күрһәтелгән:
Зәйтүн ағасы яҡынса 500 йыл, хатта ҡайһы берҙәре 1500 йыл һәм унан да оҙағыраҡ йәшәй. Иерусалимдағы Зәйтүн тауындағы ағастарҙың ғүмере 2000 йылдан артығыраҡ икәне билдәле[12].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ См. «Толковый словарь живого великорусского языка», статья «Масло»
- ↑ F. R. Riley, «Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil», Oxford Journal of Archaeology 21:1:63-75 (2002).
- ↑ http://books.google.ru/books?id=-aFtPdh6-2QC&pg=PA512
- ↑ С. Б. Охотников. Никоний и античный мир Северного Причерноморья. Одесса, 1997. Стр. 155.
- ↑ Olive Oil production in tons statistics — Countries compared — NationMaster
- ↑ http://books.google.ru/books?id=VBOC_RQPUvcC&pg=PA33
- ↑ Faostat
- ↑ International Olive Council
- ↑ 9,0 9,1 Статистика на сайте ООН
- ↑ California and World Olive Oil Statistics (PDF) (инг.). cesonoma.ucdavis.edu. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 февраль 2006.


c: text/html

text:
Рәсәй Транспорт министрлығы федераль юлдарҙы үҫтереүгә средстволар бүләсәк
Ноябрь аҙағында Башҡортостанға М-5 федераль трассаһын үҫтереүгә 4,2 млрд. һум аҡса килеүе көтөлә. Был турала 8 ноябрҙә Хөкүмәт Йортонда БР Президенты Рөстәм Хәмитов рәйеслегендә үткән кәңәшмәлә вице-премьер Сергей Афонин хәбәр итте.
Төбәккә федераль транш бүленеүе уҙған аҙнала Рәсәй транспорт министры урынбаҫары Олег Белозеров менән осрашыу ваҡытында раҫланды. Средстволар федераль трассаның Зинин менән Жилин ауылдары районындағы участкаһын реконструкциялауға йүнәлтеләсәк. Программа 3 йылға иҫәпләнгән. Ул өс һыҙатлы юл һәм Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөүҙе күҙ уңында тота. 2 йылдан һуң тағы 5,2 млрд. һумлыҡ яңы транш көтөлә.
Сергей Афонин шулай уҡ, Кушнаренко ауылын урап, М-7 федераль трассаһы участкаһын төҙөүгә средстволар бүленеүе тураһында ла хәбәр итте. Был маҡсаттарға яҡын араларҙа Рәсәй Транспорт министрлығы 2,7 млрд. һум һәм 2 йылдан һуң тағы шул тиклем үк бүләсәк.
Рөстәм Хәмитов автотрассалар төҙөүгә федераль ресурстар йәлеп итеү буйынса эште көсәйтергә, шулай уҡ республикала ауыл юлдарын үҫтереү программаһын эшләргә ҡушты, тип хәбәр итә Хөкүмәт матбуғат хеҙмәте.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Автоинспекция водителдәргә юлға сығыуҙан тыйылып торорға кәңәш итә Фото: Олег Яровиков
Автоинспекция водителдәргә юлға сығыуҙан тыйылып торорға кәңәш итә
Автоинспекция водителдәргә юлға сығыуҙан тыйылып торорға кәңәш итә Фото: Олег Яровиков
Башҡортостандың баш автоинспекторы Динар Ғилметдинов үҙенең блогында автоһәүәҫкәрҙәргә яҡын көндәрҙә юлға сығыуҙан тыйылып торорға мөрәжәғәт итә. «Тотош республика территорияһында тиерлек көслө ҡар яуыуы күҙәтелә, синоптиктарҙың күҙаллауҙары буйынса, ул көнө буйы дауам итәсәк. Күренеүсәнлек ныҡ насарайыуы менән автомобилде йөрөтөү ныҡ ҡатмарлана. Йомшаҡ юл ҡатламында тиҙлекте дөрөҫ һайламау тайғаҡ юлға ҡарағанда үтә хәүефлерәк булыуы ихтимал: руль «тыңлашмай», тормозлауҙа хәрәкәт йүнәлешен иҫәпләү ауыр, ҡарлы колеяға инеү һөҙөмтәһендә автомобилде ситкә сығарыуы ихтимал», — тип иҫкәртте БР буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы начальнигы.
Динар Ғилметдинов ҡаланың автоһәүәҫкәрҙәренә, ҡаланың йәмәғәт транспорты менән файҙаланып, мөмкин тиклем юлда йөрөүҙән тыйылып торорға кәңәш итте. Полиция полковнигы, юл ситендә ҡалдырылған транспорт ҡар таҙартыу техникаһына эшләргә ҡамасаулай, тип иҫкә төшөрҙө.
«Руль артына ултырыусы водителдәргә йөрөү хәүефен һәм насар күренеүсәнлекте иҫәпкә алып, хәрәкәт итеүҙә дистанцияны арттырырға, тиҙлекте кәметергә кәрәк», — тип кәңәш итә автоинспекция хеҙмәткәрҙәре.
Баш ҡаланың «112 Ҡотҡарыу хеҙмәте»нән хәбәр итеүҙәренсә, циклон үтеүенә бәйле 17 ғинуарҙа иртән һәм көндөҙ Өфөлә 15-17 сантиметрға тиклем ҡар яуыуы, буран сығыуы, юлдарҙы ҡар һырыуы көтөлө. Ел көньяҡтан секундына 10-15 метр тиҙлектә иҫәсәк, ваҡыты менән секундына 20 метрға етәсәк.


text:
Йәрмәкәйҙә 70 йортто һыу баҫҡан
10 апрелдә иртәнге сәғәт 8-ҙә Йәрмәкәй районының берҙәм дежур-диспетчерлыҡ хеҙмәтендә Рә йылғаһында кинәт һыу күтәрелеүе (ике-өс метрға) тураһында мәғлүмәт ҡабул ителде, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығында. Йәрмәкәй ауылының Йылға буйы урамында 70-тән ашыу йортто һыу баҫҡан, был зонала 114 кеше йәшәй. Улар туғандарына урынлаштырылған.
Әлеге ваҡытта Коммунистик, К. Маркс, Пушкин урамдарын да һыу баҫыуы ихтимал. БР буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡазаланыусылар һәм һәләк булыусылар юҡ. Һыу баҫыу зонаһында социаль әһәмиәтле һәм хәүефле объекттар ҙа юҡ.
Урында Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү системаһының Башҡортостан территориаль бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре эшләй.


text:
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Тема: Һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре
Класс: 5
Маҡсаттар:1. Һөйләм киҫәктәре буйынсаүтелгәндәрҙе нығытыу, йомғаҡлау;
2. Фекерләү ҡеүәһен үҫтереү;
3. Дуҫлыҡтың ҡәҙерен белергә өйрәтеү.
Дәрес этаптары:
1.Ойоштороу мәле. Психологик момент.
2.Теманы асыҡлау. Таҡтала эш.
Данир менән Ғамил күрше ауылға уҡырға барҙы.
Данир, күрше ауылға, менән, барҙы, Ғамил, уҡырға.
-Уҡыусылар, һөйләм тип әйтеп буламы?Ни өсөн? Һөйләм итер өсөн ни эшләр кәрәк? Һөйләмде төҙәтеү. Шулай итеп, уҡыусылар, һөйләм нимәләрҙән тора?
Шулай итеп, бөгөн беҙ дәрестә һөйләм киҫәктәре темаһын нығытабыҙ һәм йомғаҡлайбыҙ. Был һөйләм һеҙгә танышмы, ниндәй әҫәрҙән алынған?
3.”Үҙеңде баһала” карточкаларын таратыу, аңлатыу.
4. “Беләм-белдем-белгем килә” карточкаларын таратыу. Тултыра башлау, йәғни “Беләм” һәм “Белергә теләйем” графалары тултырыла. Дәрескә маҡсат ҡуйыу.
5.Карточка буйынса эш. Һөйләм киҫәктәренең һорауҙарын дөрөҫлә.Эштәрҙе алмашып тикшереү, баһалау.
Хәбәр-
Кем? Нимә?
Аныҡлаусы-
Ни эшләй?
Тултырыусы-
Ҡасан? Ҡайҙа? Нисек? Ни өсөн?
Хәл-
Кемгә? Нимәгә? Кемде? Нимәне? Кемдә? Нимәлә?
Кемдән? Нимәнән?
6.Рәттәр буйынса эш. Төшөп ҡалған һүҙҙәрҙе ҡуйып һөйләмдәрҙе яҙырға. Тикшереү, баһалау.
1) Аныҡлаусылар
(Данирҙың) теләге ҡабул булды: имтихандарҙы уңышлы тапшырҙы. Дуҫлыҡ һәйкәлен (бейек) Сусаҡ тауына ҡуйырға булдылар. Ғамил бик (насар) эш ҡыла.
2)Тултырыусылар
Атаһы менән әсәһе (Данирға) Ғамилдың бөтә фажиғәһен һөйләп бирҙе. Шулай итеп, малайҙар дуҫлыҡ (һәйкәлен) ҡуйырға булдылар.Һин ҡайтҡас та ошо (хатты) атайымдарға бирерһең.
3)Хәлдәр
Күңелеңә (ауыр) булмаһын, ҡайтҡас үҙең ишетерһең. Данир менән Ғамил артабан уҡырға (Өфөгә) барып ҡарамаҡсы була. Беҙ (магазиндан) уҡ һине күҙәтеп килдек.
Таҡтала ике уҡыусы синтаксик анализ эшләй.Тикшереү, баһалау.
- Күбеһе район үҙәгендәге мәктәп-интернатҡа инә.
- Малайҙар велосипедтарында тау түбәненә ҡарай елдереп төшөп китте.
7. Ял минуты.
8. Схемалар буйынса һөйләмдәр төҙөү.
1) (_____ ======.)
2) ( _________ =======.)
3) ( ========. )
9. Өйгә эште тикшереү: дуҫлыҡ тураһында мәҡәлдәр әйтешеү. Баһалау.
10. Әҫәр буйынса бер нисә һорау. Дуҫлыҡ буйынса әңгәмә.
11. Өйгә эш: һайлап эшләргә
1)дуҫтарың тураһында мини-инша. 2 һөйләмгә синтаксик анализ
2) 63-сө күнегеү.
3) “Ағас һәйкәл” әҫәре буйынса 5 һорау төҙөргә.
12. Рефлексия. Карточкалар буйынса.
13.Баһалау. Карточкалар буйынса.
Выберите курс повышения квалификации со скидкой 50%:


text:
Общество
Рима Ғәлиуллина 65 йәшлек юбилейын билдәләне
Рима Ғәлиуллина 65 йәшлек юбилейын билдәләне. Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры коллективында ғүмер тантанаһы. Ошо көндәрҙә коллективтың ихтирамлы актрисаларының береһе – Рима Хәмиҙулла ҡыҙы Ғәлиуллина үҙенең 65 йәшлек юбилейын билдәләне. Актриса ижад юлын Салауат драма театрында башлай....
Ҡәләм осондағы сәнғәт
Ҡәләм осондағы сәнғәт. Иглин районында йәшәүсе Салауат Фидаи ябай ғына ҡәләмдең графитын һырлап микроскульптуралар эшләй. Коллекцияһында төрлө көнкүреш әйберҙәре, йәнһүрәт геройҙары, йәнлектәр, архитектура күсермәләре, хатта Америка президенты Трамптың бюсты ла бар. Өҫтәлдә ҡәләм һәм бысаҡ һәм...
Рәсәйҙә бөгөн майлы ҡоймаҡ аҙнаһы башланды
Рәсәйҙә бөгөн майлы ҡоймаҡ аҙнаһы башланды. Алдағы көндәрҙә өҫтәлдә хөрмәтле ризыҡ - йоморо алтын ҡояшты һынландырған ҡоймаҡ. Аҙна аҙағындағы ҡышты оҙатыу йолаһынан һуң ысынлап та ҡояш йылыраҡ та сағыуыраҡ нур сәсә башлай. Мәжүсилек осоронан ҡалған Масленица дин, сәйәсәт башлыҡтары тыйыуына...
Өфө автотоннелен төҙөүсе табылды
Өфө автотоннелен төҙөүсе табылды. Яҡын арала “Башҡорт концессион компанияһы” менән килешеү төҙөләсәк тип хәбәр итәләр Республиканың транспорт һәм юл хужалығы дәүләт комитетынан. Баш ҡаланың көнсығыш үткәүеле М5 һәм М7 трассаларын тоташтыра. Уның бер өлөшө, 1,2 саҡрымы Өфөлә үткән быуатта төҙөлә...
Юлдар тар, йәмәғәт транспорты һирәк, йәйәүлеләр юлы кәртәгә илтә
Юлдар тар, йәмәғәт транспорты һирәк, йәйәүлеләр юлы кәртәгә илтә. Өфөнөң яңы төҙөлгән биҫтәләренең береһендә йәшәгән халыҡ йорттарына үҙе һуҡмаҡ һалырға мәжбүр. Ун йыл инде яңы тип һаналған Колгуевский биҫтәһе ҡышын ҡарҙан, яҙлы-көҙлө батҡаҡтан арына алмай. Бындағы юлдар ҙа билдәһеҙлеккә илтә....
Машина һатып алғанда нимәгә иғтибар итергә кәрәк?
Машина һатып алғанда нимәгә иғтибар итергә кәрәк? Өфөлә билдәле автодилерҙарҙың береһе ураланған автомобилдәр менән сауҙа итә. Ошондай ғәйепләү ҡарары менән беҙҙең редакцияға Илдар Мөхәмәтшин исемле егет мөрәжәғәт итте. Ул 1 йыл элек автосалондан Фольсваген Тоуарег һатып ала. Яңыраҡ уны кире...
“Алтын тренер” урамы
“Алтын тренер” урамы «Салауат Юлаев» хоккей клубының «алтын тренеры» Сергей Михалевтың исемен мәңгеләштереү маҡсатында Өфөләге бер урамға уның исемен биреү күҙаллана. Шундай башланғыс менән Өфөнөң Киров районы рәсми төркөмөндә хоккей клубы көйәрмәндәре сығыш яһаны. Унда Яңы...
Баш ҡала циркына ябылыу хәүефе янай
Баш ҡала циркына ябылыу хәүефе янай. Октябрь районы прокуратураһы шуны талап итә. Тикшереү һөҙөмтәләре судҡа мөрәжәғәт итергә нигеҙ булған. Ведомство бина тамашасыларҙың һәм цирк хеҙмәткәрҙәренең ғүмеренә һәм һаулығына хәүеф тыуҙыра, тигән һығымтаға килгән. Тейешле ғариза «Рәсәй дәүләт цирк...
Ҡаланың газ хеҙмәте һәм янғын һүндереүселәр берлектәге рейдҡа сыҡты
Ҡаланың газ хеҙмәте һәм янғын һүндереүселәр берлектәге рейдҡа сыҡты. Илдең төрлө төбәктәрендә-Төмән, Рязань һәм Иваново өлкәләрендә фажиғәле осраҡтар теркәлде- газ шартлап кешеләр һәләк булды. Белгестәр әйтеүенсә, был тәү сиратта именлек ҡағиҙәләренә битарафлыҡтан килә. Күптәр ҡышын...
Быйыл яҙғы ташҡындың көслө булыуы көтөлә
Быйыл яҙғы ташҡындың көслө булыуы көтөлә. Республикала «ҙур һыу»ҙың килеүенә етди әҙерләнәләр. Быйыл Өфөлә һуңғы 20 йылда тәүге тапҡыр көслө ташҡын булыуы ихтимал. Уны хәүефһеҙ үткәреү буйынса саралар планы тикшерелә. Штабтар, ваҡытлыса урынлаштырыу пункттары һәм күҙәтеү постарының иҫәбе...
“Урал батыр” эпосына һәйкәл нисек булырға тейеш?
“Урал батыр” эпосына һәйкәл нисек булырға тейеш? Бөгөн “Башҡортостан” дәүләт телерадиокомпанияһының медиа үҙәгендә баш ҡалала Урал батырға һәйкәл асыу темаһына матбуғат конференцияһы үтте. Конференцияла Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты тарафынан ойошторолған махсус төркөм,...
Изгелек өләшеүсе ҡатын
Ул тормош ауырлыҡтарына зарланмай, изгелек өләшеүен дауам итә. Дүртөйле районында йәшәгән Любовь Сәйетова махсус видео блог асып һаңғырау кешеләрҙе ил һәм донъяның һуңғы хәбәрҙәре менән таныштыра. Һаумыһығыҙ, хөрмәтле дуҫтар! Любовь Сәйетова үҙенең тамашасыларын ошо һүҙҙәр менән сәләмләп уларға ил...
Өфө шоссеһындағы коммуналь авария эҙемтәләре бөтөрөлдө
Өфө шоссеһындағы коммуналь авария эҙемтәләре бөтөрөлдө. 27 йортҡа һыу бирелде. 13 февраль бында 500 миллиметрлыҡ торба тишелгәйне. Шул уҡ төндә Коммунарҙар урамындағы 26 йорт янында ла торба бишелде. Ял көндәрендә Ғөбәйҙуллин урамындағы коммуналь авария сәбәпле бер-нисә йорт һыуһыҙ ҡалғайны....
100 килограмлыҡ ир һәм 55 йәшлек ҡатын. Кем еңер?
100 килограмлыҡ ир һәм 55 йәшлек ҡатын. Кем еңер? Өфө-Аренала оло кешене туҡмағандар. 55 йәшлек өләсәй ейәнен хоккей спорт мәктәбенә күнекмәләргә алып килә. Әммә “Салауат Юлаев” клубы тәрбиәләнеүселәре һәм Әлмәттең “Нефтсе”һе менән иптәштәрсә уйын барышында өлкәндәр араһында низағ тыуа....
Иң ҙур эш хаҡы ҡайһы тармаҡта?
Башҡортостандың халыҡты социаль яҡлау һәм хеҙмәт министрлығы иң күп эш хаҡы түләнгән тармаҡты атаны. Асыҡланыуынса, иң юғары хеҙмәт хаҡы - төҙөүселәргә түләнә. Бында уртаса айлыҡ килем 30 мең 61 һум тәшкил итә. Мәҫәлән, транспорт һәм сәнәғәт өлкәләрендә уртаса табыш 21-23 мең һум самаһы. Ведомство...
Өфөлә Бурыслы профилактик операцияһы бара
Махсус рейд барышында инспекторҙар штрафтарын түләмәгән водителдәрҙе асыҡлай. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһынан хәбәр итеүҙәренсә, бурыстары булғандарға ҡарата тейешле саралар күреләсәк. Мәҫәлән,уларҙы ваҡытында түләмәгән водителдәрҙе 15 тәүлеккә тиклем иркенән мәхрүм...
Өфө ҡалаһында йәшәүсе Гиннес рекордтар китабына тәҡдим ителгән
Уның йортонда 850 берәмек янғын һүндереү машиналарынан торған иң ҙур коллекция һаҡлана. Сирек быуат ғүмерен ҡотҡарыусы хеҙмәтенә бағышлаған полковниктың балаларса мауығыуы менән хәбәрсебеҙ Ғәзиз Лоҡманов танышты.Ҡотҡарыусы һәр нәмәгә әҙер булырға тейеш. Наил Ильясовтың һөнәри девизы уның ҡул...
Республика райондарында ҡулланылмай ятҡан ер майҙандары арта
Мишкәлә, әйтәйек, 30 мең гектар баҫыу сәселмәй. Яңауыл, Балаҡатайҙа ла ошондай уҡ хәл күҙәтелә. Башҡортостан иген интервенцияһында ла ҡатнашмай. Ошо тура бөгөн ауыл хужалығы министрлығы коллегияһының ултырышында Республика башлығы Рөстәм Хәмитов белдерҙе.
Быуатҡа тиң ғүмер
Өфөлә йәшәүсе Хәмит Ваһапов бөгөн 102 йәшен билдәләй. Фин һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны күп тапҡырҙар үлемдән ҡалған һәм хәҙер ошо ғүмерҙең ҡәҙерен белеп йәшәй. Уның девизы “хәрәкәттә-бәрәкәт”. Олпат йәштә булһа ла, әүҙем йәшәү рәүеше алып бара, спорт менән шөғөлләнә. Хәмит Ғәҙи улы көн һайын...
Бөгөн Рәсәй дипломаттары һөнәри байрамын билдәләй
Тап 1549-сы йылдың 10-сы февралендә Иван Грозный Илсе бойороғона ҡул ҡуя. Уға ярашлы, тышҡы сәйәсәт менән шөғөлләнеүсе орган ойошторола. Әле Рәсәй сит ил эштәре министрлығының вәкиллектәре илдең 38 төбәгендә эшләй. Һуңғыһы 2014-се йылда Симферополдә асылды. Дипломаттарға бик ауыр шарттарҙа эшләргә...
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »


text:
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Тема: Б.Бикбай. “Тере шишмәләр” повесы (кластан тыш уҡыу)
Маҡсат: 1) Яҙыусының тормош һәм ижад юлын төплөрәк өйрәнеү;
2) Уҡыусыларҙың ижади һәләтен, бәйләнешле телмәр, фекерләү
ҡеүәтен, эҙләнеү күнекмәләрен үҫтереү;
3) Яҙыусының тормош һәм ижад юлы өлгөһөндә уҡыусыларҙа әхлаҡ,
әҙәп тойғолары, тыуған ергә мөхәббәт, ихтирам хисе тәрбиәләү.
Дәрес төрө: эҙләнеү дәресе.
Йыһазландырыу: электрон дәреслек буйынса тормош һәм һәм ижад юлын сағылдырған фотолар, экран, компьютер, китаптар күргәҙмәһе, Б.Бикбай тураһында ҡәләмдәштәренең әйтелгән һүҙҙәре.
Дәрес барышы:
I. Уҡытыусының инеш һүҙе.
- Һаумыһығыҙ, хөрмәтле башҡорт теле уҡытыусылары, көнө-төнө ил-тел яҙмышы, башҡортом тип яныусы тел белгестәре, уңған методистар! Һеҙҙең барығыҙҙы ла Бәләбәй ерендә күреүебеҙгә ысын күңелдән шатбыҙ. Яҙмыш бүләк иткән ошо осрашыу сәғәттәре мәңгелеккә күңелдәрҙә уйылып ҡалыр, тип ышанабыҙ. Ә уҡыусылар һеҙгә тырышып эшләргә һәм белемдәрегеҙҙе күрһәтергә кәрәк булыр.
Бөгөнгө дәрестә һүҙ, оло талант эйәһе, ҡабатланмаҫ шәхес, күренекле шағир һәм яҙыусы, билдәле драматург Баязит Бикбай хаҡында буласаҡ.
II. (Башына түбәтәй, ҡултыҡ аҫтына “Тере шишмәләр” китабын ҡыҫтырған бер уҡыусы атлап сыға. Ҡоштар, шишмә тауышы яҙылған аудиотаҫма ебәрелә, ә экранда слайдтар күрһәтелә).
- Һаумы, тыуған ауылым! Кешеләргә шатлыҡ, күңел рәхәтлеге биргән шишмә буйҙары! Ни хәлдәһең, шишмәкәй? Эргә-тирәңде сүп-сар баҫтымы? Әллә йор ағышыңды быуып, таштар төшөп яттымы?
- Бына шулай. Ер, һыу – бөтә башланғыстың башы бит ул. Гүзәл тәбиғәткә булған минең сикһеҙ мөхәббәтем ошо шишмәнән башланғандыр ҙа әле.
(Үҙенең тормошо тураһында һөйләй башлай).
- Ауылым – Ҡалта. Әммә мин Яңы Морапталда тыуған малай. Беҙҙең Ҡалта ауылы Юшатыр буйында урынлашҡан. Атайым һуғышҡа сығып китә. Беҙ, әсәйем һәм ике һылыуым менән, олатайым Шәрәфи Аҡъюлов ҡарамағында тороп ҡалдыҡ. Олатайым һөйләгән саҡта төрлө тапҡыр һүҙҙәр, халыҡ мәҡәлдәрен йыш ҡуллана торған ине. Ул миңә биш-алты йәшемдә саҡтан уҡ урыҫса хәрефтәр таныта башланы. Олатай, өләсәй ҡулында үткән дүрт йылым онотолмаҫ сихри әкиәт һымаҡ, минең хәтеремдә уйылып ҡалды. Минең биографиям хаҡында тулыраҡ белергә теләһәгеҙ, “Тере шишмәләр” тип исемләнгән әҫәремде китапхананан алып уҡый алаһығыҙ. (Китапты уҡыусыларға күрһәтә һәм сығып китә).
III. Өй эшен тикшереү. Автобиографик повесҡа анализ яһау. Өйҙә төҙөлгән пландарҙы тикшереү. (интерактив таҡтала план яҙылған).
- Уҡыусылар, ә һеҙ “Тере шишмәләр” повесын уҡынығыҙмы? Уға ниндәй план төҙөнөгөҙ?
1) Бала сағы.
2) Үҫмер йылдары.
3) Ырымбур. Ҡарауанһарайҙа уҡыған осор.
4) Өфөлә гәзит-журналдарҙа эшләүе.
5) Ижади (шағир, прозаик, драматург, публицист).
6) Ғүмеренең һуңғы йылдары.
а) Статистик, динамик, вариацион парҙарҙың эшләүе
- Йөкмәткеһен нисек үҙләштереүегеҙҙе бер-берегеҙгә һорауҙар биреп тикшереп үтәйек. Иң башта икәүләп, ә һуңынан – дүрт уҡыусы бергә эшләйәсәкһегеҙ.
б) Һорауҙарға яуаптар алыу. (Уҡытыусы һорау бирә).
- Б.Бикбай ҡайҙа, нисәнсе йылда тыуған?
- Ата-әсәһенең исемдәре нисек?
- Ауылы ниндәй йылға буйында урынлашҡан?
- Ырыуының исеме нисек?
- Атаһы нисәнсе йылда һуғышҡа китә?
- Б.Б.атаһы ниндәй уҡыу йортон тамамлай?
- Атаһы һуғышҡа киткәс, уны кем тәрбиәләй?
- Олатаһы менән өләсәһе ҡулында нисә йыл йәшәй?
- Русса уҡырға кем өйрәтә?
- Бала сағында кемдәрҙең әҫәрҙәрен уҡырға яратҡан?
- Б.Б. тыуған ере дала яғымы, әллә урманмы?
- Кем ул Ниғмәт ағай?
- Б.Б. тыуған ауылынан Ырымбурға нисә саҡрым?
- Әҫәр ни өсөн “Тере шишмәләр” тип атала?
-Б.Бикбайҙың шағир, яҙыусы булып китеүҙә кемдәрҙең роле күберәк тип уйлайһығыҙ?
– Ни өсөн повесть автобиографик әҫәр тип атала?
Һүҙлек эше. Автобиография һүҙенә аңлатма биреү.
IV. Уҡыусыларҙан эшләп килгән шәжәрәләрен ҡарау, анализлап китеү.
- Өйҙә һеҙгә шәжәрә төҙөп килергә ине. Ниндәй ырыу тамырҙарын таба алдығыҙ?
- Һеҙ эшләп килгән шәжәрәләргә беҙ кешенең нәҫел-нәсәбен тамырҙарға оҡшаттыҡ. Ысынлап та, шишмәләрҙә, ағас тамырҙары кеүек, бер-береһенә тоташҡандар. Ағастарында берәүҙәре ҡорой, икенселәре яңынан, тамыр ебәрә. Шишмәләр ҙә, ҡайһылары ҡорой, ҡайһылары ағын һыуҙар менән яңы шишмәләр барлыҡҡа килтерә. Ғүмер шулай дауам итә. Б.Бикбай үҙенең әҫәрендә шуларҙы әйтергә теләгәндәр ҙә, моғайын.
V. Һайланма уҡытыу.
а) Мусаҡай тауы башындағы һалҡын шишмә.
б) Кешеләр ырыуының тармаҡтары.
в) Ерҙәр һатыла.
г) Һығымта яһау. (уҡыусылар яуабы)
- Ер – төп байлығыбыҙ һәм төп мираҫыбыҙ. Әгәр ҙә ошо байлыҡҡа һаҡсыл ҡараш, булдырмаһаҡ, үҙебеҙҙе хужалар итеп тыймаһаҡ, киләсәк быуынды ерһеҙ ҡалдырыуыбыҙ ихтимал.
- Еребеҙҙе һаҡлау, яҡлау, ерҙә дөрөҫ йәшәү – ул беҙҙең ата-бабаларыбыҙ алдындағы аманат. Шул турала онотмайыҡ. (Уҡытыусының йомғаҡлау һүҙе)
VI. Әҫәрҙәге һүрәтләү сараларын табыу.
- Уҡыусылар, яҙыусы шишмәнең матур сифаттарын, уға булған яратыу хистәрен ниндәй һүрәтләү саралары ярҙамында еткерә?
- Эпитеттар: ҡараһыу, зәңгәр, аҡ йылғалар, кескәй генә Юшатыр, матур, тәмле Юшатыр һыуы, йәмле тормош, гүзәл тәбиғәт, һалҡын шишмә, тынау белмәй, үҙенең мәңгелек әкиәттәрен гел сылтырап ятҡан шишмә, йәнгә татлы, рәхәтлек биргән һалҡын һыу, сикһеҙ мөхәббәт, шатлыҡ, күңел рәхәтлеге биргән шишмә буйҙары.
- Йәнләндереүҙәр: йыраҡ тарала даны, йылғаның сылтырап ятыуы, ел килтерә йылғам анҡыуын, Юшатыр һыуы дәрт бирә, көс бирә, ҡояш бата, ҡайғылар үткән.
VII. Әҫәрҙәге ябай кешеләр образы. (ҡылыҡһырлама биреү). Дәфтәрҙә эшләү.
(Карточкала яҙылған образдарға төркөмдәр ҡылыҡһырлама бирә, һәм улар кем тураһында икән, башҡа төркөмдән һорай).
- Һеҙгә карточкалар таратыласаҡ. Ул карточкала әҫәрҙең геройҙары яҙылған. Шул геройҙарҙың һәр-береһенә ҡылыҡһырлама бирегеҙ. Тик кем тураһында икәнен әйтмәгеҙ. Уны башҡа төркөм билдәләйәсәк.
1-се төркөм. Атаһына.
2-се төркөм. Олатаһына.
3-сө төркөм. Өләсәһенә.
4-се төркөм. Базлы бабайға.
5-се төркөм. Низам ағайға.
1-се образ. Оҙон буйлы, күҙҙәре йәшкәҙәберәк тора, үтә күреүсән, бик теремәк, донъя хәлдәре тураһында уй-фекер йөрөтөргә әүәҙ ҡарт. Ғүмере ҡатмарлы, ҙур китап яҙырлыҡ, тура һүҙле, эш һөйөүсән, тик тормаҫ, русса ла төркисә лә уҡый-яҙа белә. “Хәрәкәттә - бәрәкәт” тип ғел ҡабатларға ярата.
- Кем тураһында һүҙ бара?
- Баязит Бикбайҙың олатаһы Дауыт улы Шәрәфи Аҡъюлов.
2-се образ. Ҡырыҫ тәбиғәтле, тәмле-тәмле нәмәләр менән һыйлаусы бик яҡшы ҡарсыҡ.Ире каторгала саҡта, бесән йөгөнән ҡолап төшөп, билен имгәткән, шуға күрә бөксәнләп йөрөй.
- Һылыуҡай өләсәһе.
3-сө образ. Тоҡор буйлы, ҡатыны Камилә, баларҙы ныҡ ярата, яҡты сырайлы, ағастан уйынсыҡтар яһай, үҙенең балаһы юҡ. Мондалина һымағыраҡ ике генә ҡылы бер нәмәһе бар. Ул тауыш сығара. Шул тауышҡа балалар иҙән һелкетеп бейейҙәр.
- Ауылдашы Файзулла ағай.
VIII. Һорауҙар буйынса әңгәмә.
- Тере шишмә тигәнде нисек аңлайһығыҙ?
- Әле лә ағып ятҡан, ҡоромаған шишмә.
- Шишмә ҡоромаһын өсөн ни эшләргә кәрәк?
- Ҡайғыртып, тәрбиәләп торорға, һаҡларға кәрәк.
- Баязит Бикбай әҫәрендә ниндәй проблемаларға ҡағыла?
(Бер уҡыусы шиғыр һөйләй).
Тамсыларҙан тамсы йыйыла,
Хәтер шишмәһенә уйыла.
Сал тарихты һөйләй шишмәләр,
Бик боронғо серҙе сисәләр.
(Шул уҡыусы үҙенең шәжәрәһен һөйләй).
IX. Йомғаҡлау.
- Уҡыусылар, һеҙ нисек уйлайһығыҙ, Баязит Бикбай ижадының шишмә башы ҡайҙан башлана?
- Ауылы эргәһендәге Ерек шишмәһенән, егәрле ауылдаштары, ата-әсәһенән, олатаһы тәрбиәһенән, өләсәй һабаҡтарынан, тәбиғәткә булған һөйөүенән һәм яҙыусыны уратып алған мөхит, тормош үҙе.
- Дәресебеҙ аҙағына ла яҡыныша. Баязит Бикбайҙың ижад шишмәһенә бер тамсы ғына булһа ла ауыҙ иткәндәй үҙегеҙҙе хис иткәнһегеҙҙер. Ошо шишмәнең сафлыға күңелдәрегеҙҙе сафландырып торһон. Һеҙгә һаулыҡ, оҙон ғүмер, бәхетле, йондоҙло уйҙар теләп, хушлашабыҙ. Күңел шишмәгеҙ мәңге ҡоромаһын.
X. Өйгә эш биреү. Дәфтәргә әҫәр буйынса аннотация яҙып килергә.
XI. Билдәләр ҡуйыу.
Выберите курс повышения квалификации со скидкой 50%:


text:
Октябрьский ҡалаһында 176 ғаилә бушлай ер участкалары алды
«Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында»ғы БР законына үҙгәрештәр индереү хаҡында»ғы 437-се законға ярашлы, Октябрьский ҡалаһында 176 ғаилә бушлай ер участкалары алды. Участкалар йәрәбә һалыу юлы менән бүленде.
Ҡала хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, закон үҙ көсөнә ингәндән алып шәхси торлаҡ йорт төҙөү өсөн бер тапҡыр бушлай ер участкаһы алыуға хоҡуҡлы 513 кеше иҫәпкә ҡуйылған. Улар араһында – һигеҙ йәш ғаилә, дүрт бюджет өлкәһе хеҙмәткәре, өс һәм унан ашыу балиғ булмаған бала тәрбиәләгән 120 граждан, инвалид балаһы булған 41 ғаилә.
Әлеге ваҡытта йәнә 27 ер участкаһын бүлеү өсөн документтар әҙерләнә.


text:
Башҡортостан делегацияһы «Берҙәм Рәсәй»ҙең ХII съезында ҡатнаша
23 сентябрҙә Мәскәүҙә «Ҡунаҡһарай» күргәҙмә үҙәгендә «Берҙәм Рәсәй» бөтә Рәсәй сәйәси партияһының ХII съезы эшен башланы. Башҡортостан исеменән форумда 16 делегат һәм 35 саҡырылған ҡунаҡ сығыш яһай.
Съезд үҙ эшен алты тематик секциянан башланы. Улар: «Гражданлыҡ йәмғиәте: партнерлыҡ һәм ғәҙеллек», «Социаль сәйәсәт: яңы стандарттарға», «Яңы иҡтисад», «Халыҡ коррупцияға ҡаршы», «Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ: үҫеш перспективалары», «Аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге – илдең үҫеш нигеҙе».
Съезды асыу тантанаһында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәрен иҫәпкә алып, яҡынса 11 мең кеше ҡатнашты.


text:
Фото:
Башҡортостандың Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә республика яҡташтар берлеге активистары менән осрашыу үтте
Фото:
Башҡортостан Республикаһының РФ Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә Башҡортостандың Мәскәүҙәге яҡташтар берлеге активистары менән осрашыу үтте, тип хәбәр итте БР Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге хеҙмәткәре Гөлсәсәк Ханнанова.
Башҡортостандың Мәскәүҙәге яҡташтар берлеге бөгөн бер меңгә яҡын кешене берләштерә. Бында өс төп йәмәғәт ойошмаһы эшләп килә. Улар — «Башҡортостан яҡташтар берлеге», «Мәскәү башҡорттары» һәм Башҡортостан Республикаһы студенттары һәм аспиранттары ассоциацияһы. Был ойошма вәкилдәре менән БР Президенты Рөстәм Хәмитов та бер нисә тапҡыр осрашыу үткәрҙе.
Ошо көндәрҙә Башҡортостандың Рәсәй Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары итеп Григорий Куранов тәғәйенләнде. Һәм яңы вазифалағы тәүге эш көндәрендә үк ул Башҡортостандың Мәскәүҙәге яҡташтар берлеге ағзалары менән танышыуҙы мөһим тип тапты.
Осрашыуҙа ҡатнашыусылар республика Хөкүмәте һәм Башҡортостандың Мәскәүҙәге яҡташтар берлеге алдында торған уртаҡ бурыстарҙы билдәләне. Улар араһында – федераль һәм халыҡ-ара кимәлдәрҙә Башҡортостандың ыңғай имиджын нығытыу, Мәскәүҙә һәм илдең башҡа төбәктәрендә йәшәгән халыҡты республиканың йолалары, тарихы, рухи мираҫы һәм алдынғы брендтары менән таныштырыу, баш ҡалала республика өсөн заманса кадрҙар потенциалын формалаштырыу. Осрашыу барышында БР Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә Мәскәүҙең юғары уҡыу йорттарында белем алған Башҡортостан студенттары һәм аспиранттары өсөн республиканың профилле министрлыҡтары, ҙур предприятиелары етәкселәре менән осрашыуҙар үткәреү тураһында һөйләшеп килеште. БР студенттары һәм аспиранттары ассоциацияһы башлығы Азат Бәҙрәнов тәүге бындай осрашыуҙы республиканың тау тоҡомдарын эшкәртеү тармағы етәкселеге менән ойоштороуҙы һораны.
Башҡортостандың Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге етәкселеге республиканан сыҡҡан һәм баш ҡаланың уҡыу йорттарында уңышлы уҡып йөрөгән студенттарға федераль һәм республика кимәлендә министрлыҡтарҙа, ведомстволарҙа, ҙур корпорацияларҙа стажировка, практика үтеүҙә ярҙам күрһәтергә әҙер булыуын белдерҙе.
Осрашыуҙа шулай уҡ ресубликаның мәҙәни мираҫын Мәскәүҙә пропагандалау буйынса берлектә проекттар әҙерләүгә ҙур иғтибар бүленде. Улар араһында – баш ҡаланың яҡташтар ойошмаларына арналған яңы интернет-портал ярҙамында Мәскәүҙең төрлө юғары уҡыу йорттарында Республика көндәрен үткәреү, Башҡортостандың баш ҡалала булдырылған «Алтын ай» бейеү ансамбленең, «Саптар» ҡурайсылар һәм ҡумыҙсылар төркөмөнөң сығыштарын ойоштороу. Проекттарҙың ҡайһы берәүҙәрен БР Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге үҙ ҡанаты аҫтына алды.


text:
Ҡаялы тауҙар
Ҡаялы тауҙар (ингл. Rocky Mountains) — Төньяҡ Америкалағы Кордильер тауҙары стстемаһының төп тау һырты. Ул АҠШ меннән Канаданың көнбайышында 60 һәм 32° төньяҡ киңлектәр арауығында урынлашҡан.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауҙарҙың «Ҡаялы тауҙар» (ингл. Rocky Mountains) атамаһын канаданың тәү килгән кешеһе, сығышы буйынса француз Пьер Готье Варенн де ла Верандри[fr] 1743 йылдың 1 ғинуарында Pierre Jaune (бөгөнгө Йеллоустон — һары таш йылғаһың кисеп сыҡҡан саҡта биргән[2]. Александр Макензи 1793 йылда тауҙарҙы ашҡан һәм уларҙы Stoney Mountains — «Ҡаялы тауҙар» тип атаған. XIX быуаттың икенсе яртыһында тауҙарға элекке атамаһын ҡайтарғандар.
Геология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Ҡаялы тауҙары (төньяҡ киңлектән төньяҡҡа 45°) (Робсон тауы) 3954 м бейклеккә ҡәҙәр гранит ҡатламынан тора. Ҡаялы тауҙар ҡығҡа тау һырттарынан тора. Улар ҡом ҡатламы, баосыҡ сланецтары, бурташ менән аралаш ҡатламдар хәсил итә һәм 4401 м бейеклеккә ҡәҙәр етә (Элберт тауы. Ул Ҡаялы тауҙарҙың иң бейек нөктәһе.
Молибден, баҡыр, алтын, көмөш, ярым металдар, нефть, ҡаҙылма күмер сыҡҡан киң урындар бар. Янартау күренештәре: Гейзерҙар, ҡайнар шишмәләр, һәм ер тетрәүҙәр күҙәтелә.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаялы тауҙарҙа ҡәҙимге тау климаты. Уртаса йыллыҡ температура 6 °C тирәһендә тирбәлә. Июлдә иң йылы осор, уртаса температура 28 °C ҡа барып етә. Ғинуарҙа иң һыуыҡ осор −14 °C тирәһендә була. Был иң һыуҡ осор. Йыллыҡ яуым-төшөм 360 мм самаһы.
Ҡаялы тауҙарҙа йәй йылы һәм ҡоро, сөнки ямғыр болоттарын көнбайыш тау һырттары тотҡарлай. Йәй уртаса йылылыҡ 15 °C тирәһе. Ғыш ҡарлы һәм һыуыҡ була. Уртаса −2 °C. Ҡар ҡатламы уртаса 29 см. Яҙ уртаса температура 4 °C, яуым-төшөм 107 мм. Көҙ яуым-төшөм 66 мм һәм һауа температураһы 7 °C тирәһе.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр донъяһын урмандар өҫтөнлөк итә. Төньяҡта тау-тайга һәм төньяҡта ҡарағай урмандары. Урман сиге бейеклеге төньяҡта 1500 метрҙан 3600 метрғаса, юғарыраҡ Альп бүлкәте һәм мәңгелек туңлыҡ.
Урмандарында шыршы, ҡарағай һәм аҡ шыршы ылыҫлы ағастары ҡайын һәм саған менән ҡатнаш. Арктик бүлкәттең киңлектәре кәрлә ҡайын менән ҡапланған. Тайга яғында ылыҫлы ағастар ғына үҙмәй. Унда ҡайын, уҫаҡ, тирәк таралған. Үҙәндәрҙә дала һәм ярым дала.
Бейек тау хайуандарынан бында ҡар кәзәһе, ҡалынмөгөҙ, мышылар, төлкө таралған. бәнерәк итәктәрҙә байбаҡ, аҡҡуян, ҡара ҡойроҡло туғай эте, һәм койот йәшәй.
Ҡаялы тауҙарҙың үпселек ҡоштарын күсмә ҡоштар тәшкил иә. Йәй айҙарында улар балаларын туйындыра. Ултыраҡ ҡоштарҙан бында Һарыбаш тумыртҡа, аҡ ағуна, ҡыҙылтүштең ҡайһы бер төрҙәре һәм өкө.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Скалистые горы. Информационная система географических названий (США), Геологическая служба США. 6 ноябрь 2012 тикшерелгән.
- Peakware.com
- Скалистые горы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә. Г. М. Игнатьев
- Ҡаялы тауҙар // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Географический энциклопедический словарь — М., 1986.
- Baron Jill Rocky Mountain futures: an ecological perspective — Island Press, 2002. — ISBN 1559639539.
- Newby Rick The Rocky Mountain region — Greenwood Press, 2004. — ISBN 031332817X.


text:
Фото:
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек саралары тулыһынса үтәлде
Фото:
5 октябрҙә Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары Леонид Гильченко видеоселектор кәңәшмәһе үткәрҙе. Унда Волга буйы федераль округы төбәктәренең 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлеге тикшерелде.
Башҡортостандың дөйөм федераль кампанияға әҙерлеге тураһында БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – Хөкүмәт Аппараты Етәксеһе, БР Хөкүмәте ҡарамағындағы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек буйынса комиссия рәйесе Илшат Тажетдинов сығыш яһаны.
Ул 29 сентябрҙә Башҡортостанда республика Президенты етәкселегендә үткәрелгән видеоселектор кәңәшмәһе тураһында хәбәр итте. Дөйөм алғанда, бөтә әҙерлек саралары үтәлгән. Ҡала һәм райондарға иҫәп алыу бланкалары, башҡа кәрәкле документация һәм матди-хужалыҡ тәьминәте тулы күләмдә илтелгән. Инструктор һәм иҫәп алыу участкалары өсөн 1822 бина һайлап алынған, улар мебель, элемтә саралары менән йыһазландырылған. Шулай итеп, иҫәп алыусы персоналдың һөҙөмтәле эшен тәьмин итеү өсөн бөтә кәрәкле шарттар булдырылған.
Округ комиссияһы рәйесе урынбаҫары Галина Полякова Башҡортостанды иҫәп алыу кампанияһын транспорт менән хеҙмәтләндереүгә тәүгеләрҙән булып договор төҙөүсе төбәктәрҙең береһе тип билдәләне.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 14 октябрҙән 25-енә тиклем үтәсәк.


text:
Өфө - «Етемдәрһеҙ ҡала» бөтә Рәсәй конкурсы буйынса онлайн-тауыш биреүҙә лидерҙар иҫәбендә
«Етемдәрһеҙ ҡала» өсөн тауыш биреү дауам итә. 24 авгусҡа ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Өфө был рейтингта икенсе урында килә. Ҡала 1316 тауыш йыйып, Ступиноны ҡыуып етеп килә, ул 1452 тауыш менән беренсе урынды биләй.
«Етемдәрһеҙ ҡала» бөтә Рәсәй конкурсының девизы — «Һәр балаға – йылы өй». Унда Рәсәй Федерацияһының 57 субъектынан 150 ҡала ҡатнаша. Ойоштороусылар булып Рәсәйҙең бәләкәй һәм урта ҡалалары ассоциацияһы менән берлектә Ауыр тормош шарттарында ҡалған балаларға ярҙам фонды сығыш яһай. Социаль етемлекте иҫкәртеү, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған һәм етем балаларҙы ғаиләләргә урынлаштырыу, уларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу бәйгенең төп маҡсаты булып тора.
Тауыш биреү 2012 йылдың 1 ноябренә тиклем дауам итә. Тауыш биреү «Я-родитель» порталында үткәрелә.


text:
Баш ҡалала VI Урал сәнәғәт форумы уҙасаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 6 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалия Вәлиева/.
11-13 ноябрҙә Өфөлә VI Урал сәнәғәт форумы уҙасаҡ.
Ойоштороусылары – Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы, Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты, республиканың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, РФ Машина эшләүселәр союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе булышлығында «БашЭкспо» күргәҙмә үҙәге.
Форумдың маҡсаты – предприятиелар һәм ойошмаларға конкуренцияға һәләтле юғары технологик продукциялар сығарыуҙы киңәйтеү буйынса мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә, яңы фәнни технологиялар һәм ҡорамалдар индереүҙә, яңы заманса ҡорамалдар күрһәтеүҙә булышлыҡ итеү. Форум бүлектәре Урал-Волга буйы төбәктәре үҫешенең төп сәнәғәт йүнәлештәрен сағылдырасаҡ.
11 ноябрҙә VI Урал сәнәғәт форумы сиктәрендә Рәсәй Машина эшләүселәр союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе булышлығында «Машина эшләүҙең проект-йүнәлеш биреү үҫешендә инженер персоналы менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү» тигән түңәрәк өҫтәл уҙасаҡ. Түңәрәк өҫтәлде ойоштороусылар эре инновацион һәм инвестиция проекттарын ғәмәлгә индергәндә сәнәғәт предприятиеларының кадрҙар тәьминәте мәсьәләләрен хәл итеү буйынса тәжрибә уртаҡлашырға ниәтләнә. Түңәрәк өҫтәл эшендә Башҡортостандың эре сәнәғәт предприятиелары вәкилдәре, шулай уҡ Өфөнөң техник юғары уҡыу йорттары етәкселеге ҡатнашырға планлаштыра.


text:
Бисми-Лләһи-ррахмәни-ррахим! Бөйөк һәм Ҡөҙрәтле, Рәхимле һәм Мәрхәмәтле Аллаһ исеме менән башлайбыҙ. Ул – ысын күңелдән хаҡиҡәт эҙләгәндәрҙе тура юлға күндереүсе, һәм Ул – үҙ нәфселәрен юғары ҡуйғандарҙы яҙыҡ юлда ҡалдырыусы.
Һуңғы тиҫтә йыл Башҡортостанда, бигерәк тә Урал аръяғы райондарында, киң таралыу алған «батасылар» сектаһы тураһында һәр кем инде ниндәйҙер кимәлдә хәбәрҙарҙыр. Улар дин исеме менән ҡапланып, халыҡ араһында күрәҙәлек, сихыр, ендәр менән аралашыу, ҡәберҙәргә табыныу кеүек көфөрлөк ғәләмәттәрен тараталар. Кешеләрҙең дини яҡтан ғилемһеҙ һәм шул сәбәпле төрлө «мөғжизә» күрһәтеүселәргә тиҙ ышанып барыусанлығы менән файҙаланып, үҙҙәренең сафтарын арттыралар, ә был хәрәкәтте ойоштороусылар иһә кеҫәләрен ҡалынайта. «Иман юлына баҫтым», — тип алданған кеше, эйе, бәлки, эсеүен дә ташлайҙыр, намаҙын да уҡый башлайҙыр, әммә белегеҙ: был «батасылар» саҡырған дин Ислам түгел, ә мәжүсилек, улар менән аралашыусы сихри көстәр иһә әүлиәләр түгел, ә кафыр ендәр.
Дини гәзит булараҡ, был тема буйынса беҙгә, «Ваҡыт!» редакцияһына, күп шылтыратҡандары бар. Кешеләр борсола, аптырана, икеләнә, ҡайғыра – һәр кем дөрөҫлөктөң ҡайҙа икәнен белергә теләй, әммә эргәләрендә Ҡөрьән менән хәҙистәргә таянып аңлатыусылар ғына юҡ. Һөҙөмтәлә, был афәт йылдан-йыл ҙурыраҡ масштаб ала бара. Мәҫәлән, яңыраҡ район гәзиттәренең береһендә ошо секта тураһында баҫылып сыҡҡан мәҡәләнең бер өҙөгөнә генә күҙ һалайыҡ: «…Кешеләрҙең заманында изге булып һаналған шәхестәрҙең зыяратын борсоуы ла хафаға һала. Данлыҡлы Мөжәүир хәҙрәттең (йәне Йәннәттә булһын) исеме менән нисек кенә аҡса эшләмәйҙәр хәҙер! Ниндәйҙер уйҙырмалар яҙыла, артабан уларҙың дауалау көсө тураһында хәбәр тараталар. Беҙҙең тиҙ ышаныусан халыҡ сираттағы алдаҡҡа ышанып, был китаптарҙы һатып алып, кемеһе башы аҫтына, бәғзеләре ауыртҡан еренә ҡуйып «дауалана». Һуңғы ваҡыт, Мөжәүир хәҙрәттең ҡәберен ҡотҡарыу акцияһын үткәрергә кәрәк, тип уйлай башланым. Һеҙ унда йыйылған халыҡты күргәнегеҙ бармы? Ҡәбер өҫтөнә аш-һыу ҡуйыла, ем һибелә, хатта кейем-һалым ҡалдырыла! Мәрхүм кешенең ҡәберҙән сығып, кейенеп, ашап ултырасағына ышаныумы был? Шул уҡ Төркөстан-Ҡаҙағстанға барып «хаж» ҡылып йөрөүселәр Мөжәүир хәҙрәттең ҡәберенә… төнөн йыйыла. Хаҡ мосолмандың ҡараңғыла зыяратта йөрөүен күҙ алдына килтереп буламы? Юҡ бит. Уларҙың хәҙрәттең ҡәбере өҫтөнә аҡ япмалар ябып, уны ҡырҡҡыслап, һәр береһен айырым хаҡ менән һатыуҙарын нисек аңларға?» — тип аптырана автор. Аллаһ һаҡлаһын! Бындай күренештәрҙән бала кешенең генә түгел, өлкән кешеләрҙең дә психикаһына зыян килеүе бик мөмкин…
Ҡыҫҡаһы, был «батасылар» күп кенә ябай халыҡтың тамам башын бутанылар. Аллаһтан ҡурҡыу ҙа юҡ, оялыу ҙа юҡ, тигән шикелле. Шуға ла был сектаны фаш итеү эшендә беҙгә, мосолмандарға, ҙур әүҙемлек күрһәтер кәрәк. Аллаһы Тәғәлә Үҙе ярҙам бирһен инде! Был блогтың «Секталар» тигән рубрикаһының «Батасылар» («Аҡ юл») тигән бүлегендә һеҙҙең иғтибарға «Ваҡыт!» гәзитендә төрлө йылдарҙа донъя күргән, әммә бөгөн дә актуаллеге һис юғалмаған, ә хатта, киреһенсә, арта төшкән бик яҡшы мәҡәләләр тәҡдим итмәксебеҙ. Уҡығыҙ, күсермәләр эшләп булһа ла таратығыҙ, кешеләрҙең күҙҙәре асылһын, аңдары уянһын ине.
Эйе, әлбиттә, беҙҙең уҡыусыларыбыҙ араһында ла ошо «батасылар» менән ҡатышып йөрөгәндәр барҙыр. Аллаһы Тәғәлә барыбыҙға ла хаҡиҡәткә ихлас ынтылыусы йөрәктәр насип итһен ине. Әгәр кем дә кем беҙҙең яҙғандар менән риза түгел, үҙ фекерен аяттар һәм сәхих хәҙистәр менән дәлилләп хат яҙып ебәрә ала, баҫтырырбыҙ, ин шә Аллаһ.
Тура юл бер генә, аҙашыу юлдары иһә күп, шайтанға алданмағыҙ!


text:
Хеҙмәтләндереүҙәргә яңы тарифтар тураһында
2010 йылда электр энергияһына, газға, коммуналь хеҙмәтләндереүҙәргә тарифтар ни өсөн артты һәм дәүләт аҙ тәьмин ителгән кешеләр өсөн финанс ауырлығын нисек йомшартырға планлаштыра?
Был һорауҙарға яуаптар 20 ғинуарҙа 16 сәғәттә “Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтләндереүҙәренә тарифтар үҫеү шарттарында халыҡҡа социаль ярҙам” темаһына матбуғат конференцияһында яңғыраясаҡ. Унда БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалетдинов, БР торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры Ғеман Әсәҙуллин, тарифтар буйынса БР Комиссияһы рәйесе Валентин Александров ҡатнашасаҡ.
Ә кисен, 19 сәғәт 30 минутта, БЮТ телеканалы тамашасылары тура эфирҙа тарифтар буйынса БР Комиссияһы рәйесе Валентин Александров ҡатнашлығында «Беҙҙең донъя» тапшырыуын ҡарай ала.


text:
Джозеф Листер
Джо́зеф Ли́стер [лорд Листер] (ингл. Joseph Lister; 5 апрель 1827 — 10 февраль 1912) — күренекле инглиз хирургы һәм ғалимы, хирургик антисептик уйлап табыусы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джозеф 1852 йылда Лондон университетын бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай. Универиситеттан һуң университет колледжына резидент-ассистент вазифаһына эшкә алына. Бар аҙҙан Эдинбургҡа Сайм клиникаһына эшкә алына. Ошо ваҡытта уның клиник хирургия буйынса эштәре донъя курә.
19 быуаттың икенсе яртыһына тиклем хирургик операцияларҙың 30-50 % уңышһыҙ булған. сепсис, гангрена һымаҡ ауырыуҙарҙы еңә алмағандар. Бының сәбәбе зарарлы (патоген) микробтар булыуын Джзеф Листер иҫбат итә. Ошо микробтар менән көрәшеү, урарҙы юҡ итеү, операция яраһын уларҙан һаклау зарур була. Хирургия инструменттарын, хирургтың ҡулдарын, операция бүлмәһен карбол кислотаһы менән эшкертерге тәҡдим итә. Зарарлы микробтар сигенә, гангрена һәс сепсис кеүек күренештә ҡырҡа кәмей. Был тежрибе бөтә донъя хирургтары араһында хуплау таба.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Скороходов Л. Я. Джозеф Листер. Столетие антисептики. — Л-д: Изд. АН СССР «Наука», 1971.


text:
Экватор
Экватор (лат. тигеҙләүсе — Ер шарының уртаһында уны көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарға бүлә торған һәм уның күсәренә арҡыры ятҡан һыҙыҡ[1].
Экватор — градус селтәрҙәре араһында иң ҙур параллель. Экваторҙың барлыҡ нөктәләре лә Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотоптан бер үк алыҫлыҡта ята. Оҙонлоғо 40 075 696 метрға тиң. Экватор буйлар Ер өҫтө Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарға бүленә.
Экваторҙан башҡа, глобуста тропиктар һәм поляр түңәрәктәр билдәләнә. Уларҙы пунктир һыҙыҡтар менән күрһәтәләр.
Йөкмәткеһе
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вольф вулканы экваторҙың ике яҙында ла урынлашҡан.
- Бразилиялағы Макапа ҡалаһы бер үк ваҡытта Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Ҡалалағы «Zerão» стадионын экватор һыҙығы уртаға бүлеп үтә. Яҡында ғына экваторға Марко Зеро «һәйкәле» ҡуйылған.
- Африкалағы Конго йылғаһы экваторҙы ике мәртәбә киҫеп үтә.
- Экваторҙа боҙлоҡ та бар. Ул Эквадорҙа Каямбе вулканында. Вулкандың көньяҡ итәге экваторҙың иң бейек нөктәһе (4690 м.)[2][3].
- Экваторҙа Ерҙең әйләнеү тиҙлеге — 465 м/c, был тауыш тиҙлегенән артығыраҡ (331 м/c)[2].
- Экватор хөрмәтенә Эквадор, Экватор Гвинеяһы, Экватор Африкаһы аталған.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гринвич меридианынан көнсығышҡа хәрәкәт иткәндә, экватор киҫеп үтә:
Экватор киңлегендә урынлашҡан ҡалалар — Кенияла Мбандака (ДРК), Мбарара (Уганда), Кисуму һәм Накуру, шулай уҡ Индонезияла Понтианак һәм Бразилияла Макапа.
Бынан тыш экватор 33 утрауҙы киҫеп үтә. Шуларҙың 17-һе Индонезия утрауҙары, 9-ҙа Көньяҡ Американың Амазонка тамағында урынлашҡан, 5-һе Африкала Виктория күлендә[2].


text:
Социаль объекттарҙың хәүефһеҙлеген нығытыуға аҡса бүленде
Республикала социаль тәғәйенләнештәге объекттарҙың хәүефһеҙлеген нығытыуға 27 миллион һумдан ашыу аҡса бүленде. Был һандарҙы "Башинформ" агентлығында үткәрелгән "Хәүефһеҙлек-2009" форумына арналған матбуғат конференцияһында БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Рафаил Диваев килтерҙе.
Уның әйтеүенсә, социаль объекттарҙың янғын хәүефһеҙлеге менән бәйле хәл айырым контролдә тотола. Һүҙ бында балалар учреждениелары, дөйөм ятаҡтар, ҡарттар өсөн йорттар, приюттар тураһында бара. Бөтә был объекттарҙа тикшереү ваҡытында үткәрелгән, асыҡланған етешһеҙлектәр бөтөрөлгән. Социаль өлкәгә ҡараған 12 бинаның хәле насар тип танылған. Уларҙы ябыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.


text:
Дон дельтаһы
Дон дельтаһы (антикала — Меотий һаҙлығы) — ҙурлығы буйынса Азов диңгеҙе яр буйындағы икенсе урындағы дельта. Дон йылғаһының тамағында , РФ Ростов өлкәһе сиктәре эсендә урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 538 кв. км тәшкил итә. Дон йылғаһының һыу күләме, Кубань йылғаһыныҡына ҡарағанда 1,5—2 тапҡырға артыҡ булыуға ҡарамаҫтан, Кубань йылғаһы дельтаһының 12,5 % күләмен биләй. Дон дельтаһы Азов диңгеҙенең Таганрог ҡултығы менән сиктәш.
Характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙер Дон дельтаһы майҙаны майҙаны 538 кв. км. Ул Дондағы Ростов ҡалаһынан түбәндәрәк Түбәнге Гнилов станицаһы янында башлана. Бында йылға судно йөрөмәй торған Үлек Донец уң тармағына айырыла. Унан түбәндәрәк Ҙур Каланча, Иҫке Дон, Оло Кутерьма, Переволока, Еүеш Каланча тармаҡтарына һәм төрлө гирлалар, йырындарға, каналдарға,шул иҫәптән Азов магистраль каналына тармаҡлана. Шул итеп хәҙерге Дон дельтаһы әҙ һандағы күлдәре, валдар менән уратылған балыҡ ыуылдырыҡ сәсә торған һыулы урындар, яландар, ҡамыш менән ҡапланған һай һыу ятҡылыҡтары менән бергә яҫы аллювиаль тигеҙлектән ғибәрәт.
Боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антика текстарында был төбәк "меотий һаҙлығы" (Palus Maeotis) исеме аҫтында билдәле. Унан алыҫ түгел боронғо Танаис ҡалаһы урынлашҡан.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дельта туғай үҫемлектәре , һынған ҡамыш ватыҡтары менән ҡапланған . Климатя- йылы диңгеҙ яны климаты. Ҡар ҡатламы даими ятмай, февраль баштарында иреп бөтә. Дельтала фазандар йәшәй. XXI быуат башында бында сүл бүреләре(шакалдар)эйәләшкән. Ростовөлкәһендә уларға ҡаршы һунар асылған.


text:
Башҡортостанда «Стартҡа хоҡуҡ» программаһы буйынса студенттар эшкә урынлаштырыла башланы
Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһында Өфө дәүләт авиация техник университетының ун студентын «Стартҡа хоҡуҡ» программаһы буйынса Сауҙа-сәнәғәт палатаһына эшкә алыу тантанаһы ойоштороласаҡ. Билдәләп үтәйек, был программа буйынса биш кеше Башҡортостан Президенты Хакимиәтенә эшкә алынған да инде, йәнә 500 студентты һәм вуз тамамлаусыны республика предприятиеларына урынлаштырыу планлаштырыла.
19 ғинуарҙа эшкә алыу тураһындағы сертификаттарҙы Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты Юрий Пустовгаров тапшырасаҡ, тип хәбәр иттеләр Палатаның матбуғат хеҙмәтенән.
«Стартҡа хоҡуҡ» проекты юғары уҡыу йорттарын тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен хәл итеүҙә тулы бер система булып тора. Проект дүрт төп йүнәлештә эшләйәсәк: «Тәүге эш» акцияһы, ул бишенсе курс студенттарына һөнәрҙәре буйынса тәжрибә һәм эш стажы тупларға мөмкинселек бирәсәк; йәш белгестәр өсөн эш урынына квота бүлеү тураһындағы республика закон проектын әҙерләү; республиканың Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына ярҙам программаһында айырым йүнәлеш; юғары уҡыу йорттары ҡарамағындағы бәләкәй инновацион предприятиеларҙы артабан үҫтереү.
Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһынан хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта «Тәүге эш» программаһы старт ала. Был акция сиктәрендә бишенсе курста уҡыусы 500 студент предприятиеларҙа һөнәрҙәре буйынса тәжрибә туплай аласаҡ, улар менән биш-алты айға хеҙмәт килешеүе төҙөләсәк.
Юғары уҡыу йорттары менән Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы араһында стажировка үтеү тураһындағы килешеүгә Стәрлетамаҡта «Эшҡыуарлыҡ. Бәләкәй ҡалалар һәм территориялар – үҫеш нөктәләре» форумында ҡул ҡуйылды. Вуздар конкурс нигеҙендә «Тәүге эш» программаһы буйынса 500 студентты һайлап алырға тейеш.


text:
Рөстәм Мусин Мишкә районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнде
ӨФӨ, 2015 йыл, 25 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
25 февралдә өсөнсө саҡырылыш Мишкә районы Советы Рөстәм Мусинды контракт буйынса район хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләне.
Рөстәм Мусин 1965 йылдың 10 авгусында Иштебай ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын һәм Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған.
Төрлө йылдарҙа ветеринар, «Мишкә» совхозының Ленин бүлексәһендә бригадир, Ленин ауыл советы хакимиәте башлығы, Мишкә районы хакимиәте башлығының кадрҙар менән эшләү буйынса урынбаҫары, «Мишкә» совхозы директоры, агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Мишкә район комитеты рәйесе, Мишкә районы милеге менән идара итеү буйынса комитет рәйесе, Мишкә районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, «Башрапс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең инфраструктура объекттары менән идара итеүсеһе, башҡарма директоры, Нефтекама ҡалаһының «Уралагро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең етештереү буйынса директоры булып эшләгән.


text:
Карл Маркс
- "Маркс" бите бында йүнәтелә.
Карл Маркс (нем. Karl Heinrich Marx; 5 май 1818 — 14 март 1883) — философ, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмә хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы[1] формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәттең иделогияһына әүерелә һәм «марксизм» атамаһы ала. «Коммунистар партияһы манифесы» (1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше Фридрих Энгельс менән берлектә яҙылған.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Төп фекерҙәре
- 3 Китаптары
- 4 Маркстың роле
- 5 Балалары
- 6 Иҫтәләген мәңгеләштереү
- 7 Китаптары
- 8 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Cығанаҡтар
- 11 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫмер һәм йәшлек йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карл Маркс Трир адвокаты Һенрих Маркстың өсөнсө балаһы. Милләте — йәһүд.
Әсәһе — Һенриетта Маркс, ҡыҙ фамилияһы Прессбург (йәки Пресборк , нем. Henrietta Pressburg, нидерл. Henrietta Presborck), Нимвеген (бөгөнгө Неймеген ҡалаһынан, Нидерланддар).
1817 йылда Карл Маркстың атаһы суд кәңәшсеһе вазифаһын юғалтмаҫ өсөн христианлыҡ (протестантизм) ҡабул итә. Ғаилә ағзалары, шул иҫәптән Карл да, 1825 һәм 1824 йылда[2] суҡына.
1830—1835 йылдарҙа Карл Фридрих-Вильһельм (Friedrich-Wilhelm-Gymnasium (FWG)) гимназияһында уҡый һәм уны 17 йәшендә тамамлай.
Гимназиянан һуң Маркс университетҡа инә, башта Боннда (ике семестр), шунанБерлинда уҡый. Юридик белем алыуҙан тыш тарих һәм философия менән мауыға башлай.
1836 йылда Женни фон Вестфаленға (нем. Jenny von Westphalen) (1814 йылда тыуған) тәҡдим яһай, аҙаҡтан өйләнешәләр.
1849 йылға тиклем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1841 йылда Карл Маркс Берлин университетын экстерн менән тамамлай.
Ул саҡта Маркс Гегель ҡараштары менән мауыҡҡан идеалист була.
Профессор булыу ниәте менән Маркс Боннға күсә, әммә хөкүмәттең реакцион сәйәсәтен күреп, Маркс фән менән шөғөлләнмәҫкә ҡарар итә . Был ваҡытта Рейндың радикаль буржуаһы, һул гегельселәр йоғонтоһо аҫтында, Кёльндә «Rheinische Zeitung» оппозицион гәзит сығара.
1842—1843 йылдарҙа Карл Маркс ошо гәзиттә журналист һәм мөхәррир булып эшләй. Башта Маркс цензураны юҡҡа сығарыу тураһында әйтеп килә, шунан инде хөкүмәтте туранан-тура тәнҡитләй башлай. Уның күп мәҡәләләрен цензура үткәрмәй, йә бик ныҡ төҙәтеп бирәләр.
1843 йылдың башында Маркс прус монархияһын ҡолатырға саҡырып яҙа һәм уны демократия менән алыштырырға өндәй. Хөкүмәт сығырынан сыға һәм 1843 йылдың мартында, Маркс эштән китһә лә, гәзитте ябалар. Маркс гәзиттә эшләгәндә сәйәси иҡтисад, мәсьәләләрен яҡшы белергә кәрәклеге аңлай һәм журналист булып эшләһә лә, ошо фәнде ныҡлап өйрәнергә тотона
1843 йылда аристократка Женни фон Вестфален менән өйләнешәләр.
Прус хөкүмәте Марксты үҙ яғына ауҙарыр өсөн хөкүмәттә эш тәҡдим иткәндән һуң йәш ғаилә Парижға күсенә, унда Маркс Һенрих Һейне һәм Фридрих Энгельс менән дуҫлаша. Һуңғыһы менән ғүмере буйы дуҫ булып ҡала. Тап Энгельс Маркстың иғтибарын эшсе синыфтың хәленә йүнәлтә.
Парижда Маркс эшсе ойошмалар, радикаль даирәләр һәм шәхестәр менән бәйләнешкә инә.
1845 йылдың февралендә Маркс Париждан һөрөлә һәм Брюсселгә күсенә. Энгельс та унда урынлаша. Брюсселдә Маркс һәм Энгельс «Немец идеологияһы» тигән хеҙмәтен яҙа, бында Гегель идеяларына, гегельселәргә тәнҡит яңғырай. 1847 йылда Маркс менән Энгельс немец эмигранттарының йәшерен ойошмаһы — «Ғәҙелдәр берлеге» (аҙаҡ «Коммунистар берлеге» тип үҙгәртелә) — ағзаһы булып китә. Йәмғиәттең һорауы буйынса улар коммунистик ойошманың программаһын — данлыҡлы "Коммунистар фирҡәһе манифесы"н/0} яҙа, ул Лондонда баҫылып сыға (21 февраль 1848 йыл.)
Февраль революцияһынан һуң (1848 й.) Марксты Бельгиянан ҡыуалар. Парижға китә, ә март революцияһынан һуң Германияға, Кёльнға күсенә. Унда ҡыҫҡа ғына ваҡытта революцион «Neue Rheinische Zeitung» гәзитен аса. Тәүге һан 1848 йылдың 1 июнендә сыға. Мөхәрририәттә: Карл Маркс — баш мөхәррир, Һенрих Бюргерс, Эрнст Дронке, Фридрих Энгельс, Георг Веерт, Фердинанд Вольф, Вильгельм Вольф — мөхәррирҙәрр.
«Neue Rheinische Zeitung» Германиялағы һәм Европалағы революцион хәлдәргә тәрән баһа бирелә.
1849 йылдың 19 майында, Саксонияла, Рейн Пруссияһында, Көньяҡ-Көнбайыш Германияла баш күтәреүҙәр баҫтырылғандан һуң, гәзитте ябалар.
Лондонға эмиграция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карл Маркс 1849 йылдың 16 майында Германиянан ҡыуыла, ғаиләһе менән Парижға күсенә, әммә бердемонстрациянан һуң унан да һөрөлә. Ахыр сиктә Маркс Лондонға күсенә һәм вафатына тиклем шунда йәшәй һәм тарихи «Капитал» хеҙмәтен, һәм иҡтисади әҫәрҙәрен яҙа.
Бик ауыр йәшәйҙәр, уға матди яҡтан Энгельс ҡына ярҙам итә, әҙләп гонорар килә
1864 йылда ул «Халыҡ-ара эшселәр ассоциацияһы» (International Workingmen’s Association, һуңғараҡ Беренсе Интернационал)) — беренсе халыҡ-ара эшселәр ойошмаһы төҙөй[3]
Маркс менән анархистар лидеры Михаил Бакунин коммунистик хәрәкәт тураһында уртаҡ фекер тапмайҙар һәм Гаага конгресында (сентябрь,1872 йыл) анархистар ойошманан ҡыуыла.[4] 1872 Беренсе Интернационал Нью-Йоркҡа күсенә, әммә 4 йылдан Филадельфия конференцияһында тарала.
1867 йылдың майында «Капитал»"дың беренсе томы донъя күрә.
Карл Маркс Лондонда 1883 йылда 64 йәшендә вафат була. Һайгейт зыяратында ерләнгән.
Төп фекерҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маркстың төп фекерҙәре:
- Тарихты материалистик нигеҙҙә аңлау концепияһы Маркстың донъяға ҡарашының нигеҙе булып тора һәм методологик әһәмиәткә эйә[5]. Уға таянып, Маркс үтә мөһим фәлсәфәүи һорауҙарға яуап бирә. Марксҡа тиклем кешелек йәмғиәтенең тыуыуына һәм үҫешенә идеалистик ҡараштар өҫтөнлөк иткән. Тарихи үҫештең төп этәргес көсө булып кешеләрҙең аҡылы (аң-зиһене) һаналған, ә төрлө тарихи дәүерҙәр уларҙа өҫтөнлөклө булған уй-фекерҙәр (идеялар) аша айырылып ҡаралған. Маркс материаль етештереүҙең әһәмиәтен һәм мөһимлеген аса. Ул йәмғиәтенең нигеҙе: кешелек йәмғиәте йәшәүенең кәрәкле шарты булыу менән бер рәттән материаль байлыҡтар етештереү ысулдары аша кешеләр торомошоноң бар яҡтарын да билдәләй.[6] Нәҡ етештереү өлкәһендә кешеләр төп эште башҡара: тышҡы донъяны һәм үҙҙәрен үҙгәртеү аша тарихты ижад итә.[7] Етештереү көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ (конфликт) тарихтың төп этәргес көсө булып тора.[8]
- Материализм һәм диалектиканы берҙәмлектә һәм үҙ-ара бәйләнештә өйрәнеп (ғилми ситез яһап), Маркс Гегель методына ҡапма-ҡаршы булған материалистик диалектика ысулын (методын) булдыра[9] һәм уны үҙенең «Капитал» исемле хеҙмәтендә капиталистик йәмғиәт үҫешен анализлауҙа ҡуллана. Үҫеш барышын (процессын) күрһәткән философик категорияларҙы абстрактлыҡтан конкретлыҡҡа күтәрелеү ысулы менән берҙәм системаға берләштерә.[10] Марксистик материалистик диалектикала үҫеш аңлатмаһы (материаль донъяның дөйөм һыҙаты) һәм дөйөм үҙ-ара бәйләнеш принцибы (бөтә предметтар һәм күренештәр ҙә үҙ-ара килешелгән) үҙәк урында тора.[11] Үҫеш дөйөм һыҙаттар менән билдәләнә: объекттың үҫеш сығанағы объекттың үҙендә (үҫеш ҡәтғи объектҡа эске яҡтан бирелгән процесс); үҫеш һәр саҡ кире ҡайтмаҫ, ҡотолғоһоҙ процесс (үҫешкән материаль системаның элекке торошона кире ҡайтыуы мөмкин түгел)[12]; үҫеш күсәгилешлелек һыҙаттарына эйә (үткәндәге ҡаҙаныш артабанғы үҫештә ҡулланыла); үҫеш аҫтан өҫкә, ябайҙан ҡатмарлыға күсеү йүнәлешендә ынтылышлы үргә барыу (үтелгән этаптарҙың ҡабаланыуы мөмкин түгел); үҫеш спираль буйынса бара (үҫеш процесындағы юғарғы стадияларҙа үтелгән стадияларҙың ҡайһы бер һыҙаттарының өлөшләтә ҡабатланыуы була)[13].
- Кешенең тарих субъекты булуыу хаҡындағы концепция марксизм философияһының иң мөһим донъяға ҡараш фекерҙәренең береһе. Кешенең асылы һәм уның көнитмешенең нигеҙе тәү сиратта аңлы практик йәшәү эшмәкәрлегендә һәм йәмәғәт етештереүендә сағыла. Уныһы үҙ сиратында йәшәү өсөн кәрәкле әйберҙәрҙе етештереү процесы ғына түгел, ә тарихи үҫеш барышында донъяны реаль үҙгәртеп ҡороуҙың берҙән-бер
ҡоралы.[14][15][16] Кеше хеҙмәте, бер яҡтан, бары тик кешенеке генә, ижади, ирекле, кешене һәм кешелекте формалаштырыусы һәм үҫтереүсе көс. Икенсе яҡтан, кешеләрҙең етештереү сараларына хосуси милекселек тыуҙырған ижтимағи йәшәү шарттары хеҙмәттең ситкә бирелешен (һатылышын) тыуҙыра. Был иһә кешенең һәм кешелектең имгәнеп-боҙолоуына алып килә. Тартып алынған, ситлаштерелгән (отчуждённый) хеҙмәт түбәндәге үҙенсәлектәр менән билдәләнә: кеше эшмәкәрлегенең ситләшеүе, хеҙмәт барышында кешенең ярлыланыуы һәм өмөтө өҙөлөүе;[17] хеҙмәт шарттарының хеҙмәттең үҙенән айырылыуы: был форманы хеҙмәттең материаль шарттары ғына түгел, уның интеллектуаль шарттары ла бер үк үҙенә ала; хеҙмәт барышында эшсенең үҙ әшмәкәрлегенән айырылыуы һәм унан ситләшеүе;[18] хеҙмәт һөҙөмтәләренең ситләшеүе һәм айырымланыуы, сөнки кеше етештергән әйберҙәр уның үҙенеке түгел;[19] эшләү хоҡуғы өсөн конкуренция һөҙөмтәһендә эшселәрҙең бере-береһенән ситләшеүе һәм барлыҡ кешеләрҙең тауарҙы һатыу өсөн конкуренция арҡаһында уҙ-ара йыраҡлашыуы;[20][21] йәмғиәттең иҡтисади үҫеш кимәленә лә, кеше тәбиғәтенә лә тап килмәгән ихтыяж формалаштырыу юлы менән аңды тормоштан айырыуӨҙөмтә хатаһы:
билдәһе өсөн
ябыу билдәһе юҡ. Айырылыу, ситләшеү барлыҡ ҡиммәттәрҙең боҙолоуына һәм үҙгәреүенә алып килә. Әгәр кеше иҡтисади ҡиммәттәрҙе юғары маҡсат итеп ҡуя икән, ул рухи (мораль) ҡиммәттәрҙе һанға һуҡмай. Маркс уйынса, социализм бындай айырымлыҡтар бөтөрөлгән йәмғиәт һәм уның төп маҡсаты — кешенең ирекле үҫеше.
- Беренсе булып «эшсе көсө», «өҫтәмә хаҡ» кеүек айырым иҡтисад атамаларын тикшерә. Үҙе яҙғансы, уларҙы «аса».
- «Килем» (прибыль), «рента» (табыш), «ялланма хеҙмәт» (наёмный труд), «иҡтисади иҙеү» (экономическая эксплуатация) төшөнсәләренә үҙе аңлатмаһын бирә.
- Иҡтисади яңырта етештереүҙе (экономическое воспроизводство) үҙенә тиклемге иҡтисадсылар кеүек аҡса әйләнеше формаһында ғына ҡарамай, уны материаль байлыҡтар етештереү, эшсе көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре берлегендә күрһәтә.
- Тарихи планда бер нисә етештереү ысулын билдәләй[уточ. 1], рассмотрел закономерности их развития, причины и формы смены способов производства.
- Капитализмға хас булған иҡтисади ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы ентекләп тикшерә, социализмға, унан һуң коммунизмға күсеүҙең ҡотолғоһоҙ булыуын нигеҙләй.
Карл Маркс хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша[1].
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Экономическо-философские рукописи (1844)
- Святое семейство, или Критика критической критики. Против Бруно Бауэра и компании. (1845)
- Тезисы о Фейербахе (1845)
- Немецкая идеология (1846)
- Нищета философии. Ответ на «Философию нищеты» г-на Прудона (1847)
- Заработная плата и капитал (1847)
- Манифест коммунистической партии (1848)
- Очерк критики политической экономии (Grundrisse) (1857—1858)
- К критике политической экономии (1859)
- Статьи о Гражданской войне в США (1861)
- Капитал, т. 1. (1867)
- Гражданская война во Франции (1871)
- Критика Готской программы (1875)
- Восемнадцатое брюмера Луи Бонапарта (1885)
- Капитал, т. 2. (1885)
- Капитал, т. 3. (1894)
- Капитал, т. 4. (1905—1910)
- Математические работы
Баҫмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Маркс К., Энгельс Ф. Соч.: 2-е изд. тт.1-50. — М., 1955—1981.
- Полное собрание сочинений на языке оригиналов: MEGA). Это международное издание полного собрания сочинений ещё не закончено, на данный момент издано больше 100 томов.
- Архив Маркса и Энгельса.
Маркстың роле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
" XX быуатта Карл Марксҡа тиклем донъяға йоғонто яһаған башҡа бер кем дә юҡ " (Жак Аттали[22]).
1999 йылда BBC үткәргән фекер өйрәнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Маркс мең йылдың иң бөйөк фекер эйәһе тип танылған[23]. АҠШ Конгресы Китапханаһы каталогы буйынса, Марксҡа барыһынан да күберәк бағышлап китаптар яҙылған[24]. Ул тарихта иң ныҡ өйрәнелгән 100 кеше иҫәбендә.
Балалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маркстарҙың 7 балаһы булған, дүртәүһе бала саҡта үлгән:
- Женни Каролина (1844—1883), Шарль Лонгеның ҡатыны;
- Женни Лаура (1845—1911), Поль Лафарг ҡатыны;
- Эдгар (1847—1855);
- Генри Эдвард Гай («Гвидо») (1849—1850);
- Женни Эвелин Фрэнсис («Франциска») (1851—1852);
- Женни Джулия Элеонор (1855—1898), Эдуард Эвелинг ҡатыны;
- 1857 йылда тыуған бала исем бирерҙән алда уҡ үлә.
Шулай 1852 йылда хеҙмәтсе Һелен Демут тапҡан баланы ла уныҡы тип һанаусылар бар («Ленхен»).[25]
Иҫтәләген мәңгеләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карла Маркс тыуған ҡалаһы Трирҙа (Брюккергассе/Brückergasse, 664 — хәҙер Brückenstraße, 10), тыуған йортонда музей ойошторолған.
Рәсәйҙә 1917 йылдағы революциянан һуң күп үҙәк урамдар һәм географик объекттар уның исемен йөрөтә башлай. Мәскәүҙә «Охотный ряд» урамы Маркс проспекты тип яңы исем менән йөрөтөлә башлаған булған. Иҫке исем 1991 йылда кире ҡайтарыла. СССР-ҙың союздаш республикаларында ла был исем киң тарала. Памирҙа Солохсо Батша сусағына Карл Маркс сусағы исеме бирелә.
1919 йылда элекке немец колонияһы Екатериненштадт Марксштадтҡа әйләнә (1942 йылдан — Маркс ҡалаһы, Саратов өлкәһе).
Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң Маркс исеме социалистик илдәрҙә лә бирелә башлай — ГДР-ҙа Һемниц ҡалаһы 1953 йылдан 1990 йылға тиклем «Карл-Маркс-Штадт» булып йөрөй. Берлинда Карл-Маркс-Аллее һәм уның аҫтында шул исемле метро станцияһы бар.
1991 йылдан Маркс исеме бирелгән күп объекттарға элекке исемдәре ҡайтарыла әммә Рәсәйҙә һаман һаҡланған урындар ҙа күп, мәҫәлән, Башҡортостанда, шул иҫәптән, Өфөлә.
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге һәйкәл Пензала асылған (1 май, 1918)[26]. Шуныһы ҡыҙык, совет осоронан һуң да һәйкәлдәр асылғылай. Мәҫәлән, 2003 йылда Карл Марксҡа һәйкәл Калугала ҡуйылған.
-
-
-
Lihaya Marks-Memo.jpg
Лиховскийҙа һәйкәл (Каменск-Шахтинский ҡ.)
Филателияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кинола[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Игорь Кваша («Год как жизнь» СССР, 1965)
- Альфред Мюллер (Mohr und die Raben von London, ГДР, 1968)
- Вернер Крейндт («Фердинанд Лассаль», Ferdinand Lassalle, ФРГ, 1972)
- Леон Аскин («Meeting of Minds», телесериал, США, 1977)
- Ли Монтегю («Элеонора Маркс», телесериал, Англия, 1977)
- Юрген Рейтер («Маркс и Энгельс», «Marx und Engels — Stationen ihres Lebens», телесериал, ГДР, 1978-80)
- Венцеслав Кисев («Карл Маркс. Молодые годы», СССР-ГДР, 1979)
- Ив Рифо (Votre enfant m’intéresse, Франция,1981)
- Терри Джонс («Летающий цирк Монти Пайтона», «Monty Python’s Flying Circus», 1970; Monty Python Live at the Hollywood Bowl, 1982, США)
- Ульрих фон Бок («Генрих Гейне», Heinrich Heine — Die zweite Vertreibung aus dem Paradies ФРГ, 1983)
- Мед Хонда («1871», Англия-Франция, 1990)
- Карло Брандт («Женни Маркс», Jenny Marx, la femme du diable Франция, 1993)
- Мартин Хайдер («Лекции Марка Стила» «The Mark Steel Lectures», телесериал, Англия, 2003)
- Роберт Лор («Жизнь Генриха Гейне», Denk ich an Deutschland in der Nacht… Das Leben des Heinrich Heine ФРГ, 2006)
- Карел Затопек и Оливер Бойзен («Die Deutschen», телесериал, ФРГ, 2010).
- Андрес Матти («Coвременники», Франция-Швейцария, 2010)
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения.Изд.2 Тома 1 — 50 в pdf-формате
- Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений.
- Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. Изд. 2 в формате doc
- Карл Маркс в электронной библиотеке Нестор
- Карл Маркс в русской секции Marxists Internet Archive
- Философско-экономические рукописи 1844 года
- Карл Маркс (инг.) Internet Movie Database сайтта
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Марксизм
- Великие экономисты до Кейнса
- Закон народонаселения Маркса
- Кинофильм «Карл Маркс. Молодые годы»
- Каутский, Карл
- Ленин, Владимир Ильич
- Мао Цзэдун
- Марксизм-ленинизм
- Энгельс, Фридрих
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 «Классовая борьба» в Большой советской энциклопедии
- ↑ Megill, Allan. Karl Marx: the burden of reason (why Marx rejected politics and the market) 2002, page 72
- ↑ Интернационал 1-й
- ↑ Люди. РУ Михаил Александрович Бакунин
- ↑ Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 36
Таким образом, это понимание истории заключается в том, чтобы, исходя именно из материального производства непосредственной жизни, рассмотреть действительный процесс производства и понять связанную с данным способом производства и порождённую им форму общения — то есть гражданское общество на его различных ступенях — как основу всей истории; затем необходимо изобразить деятельность гражданского общества в сфере государственной жизни, а также объяснить из него все различные теоретические порождения и формы сознания, религию, философию, мораль и т. д. и т. д., и проследить процесс их возникновения на этой основе, благодаря чему, конечно, можно изобразить весь процесс в целом (а потому также и взаимодействие между его различными сторонами). Это понимание история, в отличие от идеалистического, не разыскивает в каждой эпохе какую-нибудь категорию, а остаётся всё время на почве действительной истории, объясняет не практику из идей, а объясняет идейные образования из материальной практики и в силу этого приходит также к тому результату, что псе формы и продукты сознания могут быть уничтожены не духовной критикой, не растворением их в «самосознании» или превращением их в «привидения», «призраки», «причуды» и т. д., а лишь практическим ниспровержением реальных общественных отношений, из которых произошёл весь этот идеалистический вздор, — что не критика, а революция является движущей силой истории, а также религии, философии и всякой иной теории.
- ↑ Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 19
Людей можно отличать от животных по сознанию, по религии — вообще по чему угодно. Сами они начинают отличать себя от животных, как только начинают производить необходимые им средства к жизни, — шаг, который обусловлен их телесной организацией. Производя необходимые им средства к жизни, люди косвенным образом производят и самоё свою материальную жизнь.
- ↑ Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 6
Но сущность человека не есть абстракт, присущий отдельному индивиду. В своей действительности она есть совокупность всех общественных отношений.
- ↑ Маркс К. К критике политической экономии. Предисловие. // // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 13, c. 6-7
Общий результат, к которому я пришел и который послужил затем руководящей нитью в моих дальнейших исследованиях, может быть кратко сформулирован следующим образом. В общественном производстве своей жизни люди вступают в определенные, необходимые, от их воли не зависящие отношения — производственные отношения, которые соответствуют определенной ступени развития их материальных производительных сил. Совокупность этих производственных отношений составляет экономическую структуру общества, реальный базис, на котором возвышается юридическая и политическая надстройка и которому соответствуют определенные формы общественного сознания. Способ производства материальной жизни обусловливает социальный, политический и духовный процессы жизни вообще. He сознание людей определяет их бытие, а, наоборот, их общественное бытие определяет их сознание. На известной ступени своего развития материальные производительные силы общества приходят в противоречие с существующими производственными отношениями, или — что является только юридическим выражением последних — с отношениями собственности, внутри которых они до сих пор развивались. Из форм развития производительных сил эти отношения превращаются в их оковы. Тогда наступает эпоха социальной революции. С изменением экономической основы более или менее быстро происходит переворот во всей громадной надстройке. При рассмотрении таких переворотов необходимо всегда отличать материальный, с естественно-научной точностью констатируемый переворот в экономических условиях производства — от юридических, политических, религиозных, художественных или философских, короче — от идеологических форм, в которых люди осознают этот конфликт и борются за его разрешение. Как об отдельном человеке нельзя судить на основании того, что сам он о себе думает, точно так же нельзя судить о подобной эпохе переворота по её сознанию. Наоборот, это сознание надо объяснить из противоречий материальной жизни, из существующего конфликта между общественными производительными силами и производственными отношениями. Ни одна общественная формация не погибает раньше, чем разовьются все производительные силы, для которых она дает достаточно простора, и новые более высокие производственные отношения никогда не появляются раньше, чем созреют материальные условия их существования в недрах самого старого общества. Поэтому человечество ставит себе всегда только такие задачи, которые оно может разрешить, так как при ближайшем рассмотрении всегда оказывается, что сама задача возникает лишь тогда, когда материальные условия её решения уже имеются налицо, или, по крайней мере, находятся в процессе становления.
- ↑ Маркс К. Капитал. Послесловие ко второму изданию // Собр. соч., изд. 2, т. 23, c. 21
Мой диалектический метод по своей основе не только отличен от гегелевского, но является его прямой противоположностью. Для Гегеля процесс мышления, который он превращает даже под именем идеи в самостоятельный субъект, есть демиург действительного, которое составляет лишь его внешнее проявление. У меня же, наоборот, идеальное есть не что иное, как материальное, пересаженное в человеческую голову и преобразованное в ней.
- ↑ Маркс К. Введение (из экономических рукописей 1857—1858 годов) // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 12, c. 727
Конкретное потому конкретно, что оно есть синтез многих определений, следовательно, единство многообразного. В мышлении оно поэтому выступает как процесс синтеза, как результат, а не как исходный пункт, хотя оно представляет собой действительный исходный пункт и, вследствие этого, также исходный пункт созерцания и представления. На первом пути полное представление испаряется до степени абстрактного определения, на втором пути абстрактные определения ведут к воспроизведению конкретного посредством мышления.
- ↑ Энгельс Ф. Анти-Дюринг // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 22
Для диалектики же, для которой существенно то, что она берет вещи и их умственные отражения в их взаимной связи, в их сцеплении, в их движении, в их возникновении и исчезновении.
- ↑ Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрину // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 66
При всей постепенности, переход от одной формы движения к другой всегда остается скачком, решающим поворотом.
- ↑ Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрингу // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 640
Истинное — естественное, историческое и диалектическое — отрицание как раз и есть (рассматриваемое со стороны формы) движущее начало всякого развития: разделение на противоположности, их борьба и разрешение, причем (в истории отчасти, в мышлении вполне) на основе приобретенного опыта вновь достигается первоначальный исходный пункт, но на более высокой ступени.
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566
Практическое созидание предметного мира, переработка неорганической природы есть самоутверждение человека как сознательного родового существа, то есть такого существа, которое относится к роду как к своей собственной сущности, или к самому себе как к родовому существу.
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566
Предмет труда есть поэтому опредмечивание родовой жизни человека: человек удваивает себя уже не только интеллектуально, как это имеет место в сознании, но и реально, деятельно, и созерцает самого себя в созданном им мире
- ↑ Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 2
Материалистическое учение о том, что люди суть продукты обстоятельств и воспитания, что, следовательно, изменившиеся люди суть продукты иных обстоятельств и измененного воспитания,- это учение забывает, что обстоятельства изменяются именно людьми и что воспитатель сам должен быть воспитан. Оно неизбежно поэтому приходит к тому, что делит общество на две части, одна из которых возвышается над обществом (например, у Роберта Оуэна). Совпадение изменения обстоятельств и человеческой деятельности может рассматриваться и быть рационально понято только как революционная практика.
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 563
...в своем труде не утверждает себя, а отрицает, чувствует себя не счастливым, а несчастным, не развивает свободно свою физическую и духовную энергию, а изнуряет свою физическую природу и разрушает свой дух.
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 564
...отношение рабочего к его собственной деятельности как к чему-то чуждому, ему не принадлежащему. Деятельность выступает здесь как страдание, сила — как бессилие, зачатие — как оскопление, собственная физическая и духовная энергия рабочего, его личная жизнь (ибо что такое жизнь, если она не есть деятельность?) — как повернутая против него самого, от него не зависящая, ему не принадлежащая деятельность
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 561
.Был факт бары тик бер нәмәне күрһәтә: хеҙмәт менә етештерелгән предмет, хеҙмәт продукты хеҙмәттең үҙенә ҡаршы ҡуйыла, ул етештереүсегә бөтөнләй бәйле булмаған көс кеүек. Хеҙмәт продукты ул ниндәйҙер әйберҙә нығынып урын алған хеҙмәттең үҙе, хеҙмәт был әйберҙә үҙе әйбергә әйләнә һәм был, дөйөм алғанда, хеҙмәттең әйберләнеүе. Хеҙмәт һалыу — уның әйбергә әйләнеүе була ла инде. Сәйәси экономия ҡараған шарттарҙа хеҙмәт һалыу уның предметҡа әйләнеүенә алып килә һәм эшсене ысынбарлыҡтан ситкә этәрә
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 526
...усиливается конкуренция среди рабочих, и следовательно снижается их цена
- ↑ Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 567
Непосредственным следствием того, что человек отчужден от продукта своего труда, от своей жизнедеятельности, от своей родовой сущности, является отчуждение человека от человека
- ↑ Неизвестный Карл Маркс в исполнении Жака Аттали — 2 — Личность в культуре — Правда. Ру
- ↑ BBC news. Marx the millennium’s 'greatest thinker'
- ↑ Громский А. Ху из мистер Маркс?
- ↑ Marx’s ‘Illegitimate Son’ …or Gresham’s Law in the World of Scholarship by Terrel Carver
- ↑ Документы и материалы по истории советско-чехословацких отношений. М., 1973. С.70.
Cығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рокмор Т. Маркс после марксизма: Философия Карла Маркса . — М.: «Канон+» РООИ «Реабилитация», 2011. — 400 с. — ISBN 978-5-88373-065-5
- Воспоминания о К. Марксе и Ф. Энгельсе . Ч. 2. Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — 3-е изд., доп. М.: Политиздат, 1988.
- К. Маркс. Биографияһы Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. 2-е изд. М., Политиздат, 1973.
- Н. Ленин (Ульянов), «Карл Маркс. Краткий биографический очерк с изложением марксизма»
- М. А. Бакунин. Личные отношения с Марксом
- Н. И. Ульянов, Замолчанный Маркс
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карл Маркс. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
- Марксистская теория экономического развития капитализма
- Марксизм: не рекомендовано для обучения (PDF) — книга Бориса Кагарлицкого.
- Биография Карла Маркса (нем.)
- Карл Маркс (инг.) Internet Movie Database сайтта
Өҙөмтә хатаһы: "уточ." төркөмө өсөн
билдәһе бар, әммә
билдәһе юҡ
- 5 майҙа тыуғандар
- 1818 йылда тыуғандар
- 14 мартта вафат булғандар
- 1883 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Лондонда вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса иҡтисадсылар
- Германия иҡтисадсылары
- XIX быуат иҡтисадсылары
- Германияла тыуғандар
- Германия сәйәсмәндәре
- XIX быуат философтары
- Материалистар
- Германия философтары
- Германия коммунистары
- Марксистар
- Социалистар
- Социологтар
- Германия революционерҙары
- Берлин университетын тамамлаусылар
- Философия докторҙары


text:
Ханой
Хано́й (вьетн. Hà Nội, тьы-ном 河内, һүҙмә-һүҙ - «ике йылға араһындағы ҡала» йәки «йылға менән уратып алынған урын») — Вьетнамдың баш ҡалаһы һәм халҡының иҫәбе буйынса илдәге икенсе ҡала. Илдең тѳп сәйәси, мәғариф, мәҙәниәт үҙәге һәм әһәмиәте буйынса Хошимин ҡалаһынан һуң икенсе сәнәғәт үҙәге. 1902 йылдан 1953 йылға тиклем Француз Һинд -Ҡытайҙың баш ҡалаһы, 1954 йылдан 1976 йылға тиклем Вьетнам Демократик Республикаһы (Тѳньяҡ Вьетнамдың).
Йөкмәткеһе
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Расположен на берегу реки [Хонгха. Географические координаты 21°02′ с. ш. 105°51′ в. д.HGЯO. Халҡы — 2009 йылға ҡарата 6448837 кеше. 2008 йылдың 1 авгусынан Ханой майҙаны, уға яҡын ятҡан район һәм территорияларҙың ҡушылыуы арҡаһында, ѳс тапҡырҙан да күберәккә артып китә. Бѳгѳн Вьетнамдың баш ҡалаһы 3 345 км² дѳйѳм майҙанға эйә. Территорияһының ҙурлығы буйынса Ханой доняның 17 ҡалаһы ингән исемлеккә инә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың тарихы 1010 йылдан, император Ли Тхай Тойҙың Дайла ҡәлғәһе эргәһендә ҡала тѳҙѳргә һәм унда дәүләттең баш ҡалаһы Дайковьетты Хоалынан күсереп ултыртырға тигән бойороҡ биргәндән һуң башлана. Яңы ҡала «Тханглонг» (вьетн. Thăng Long, тьы-ном 昇龍, «Взлетающий дракон»)тигән исем ала. «Ханой» исеме 1831 йылда, император Минг Манг бойороғонан һуң, файҙаланыла башлай. Ҡала шулай уҡ, Ҡалып:Вьетнамго2исемен дә йѳрѳтә. [1]. Ханой эре сәнәғәт үҙәге лә (машиналар тѳҙѳү, химия, еңел сәнәғәт буйынса). 1961—1962 йылдарҙа Ханойҙың генераль планы совет архитекторы Игорь Александрович Алфёров етәкселегендә тѳҙѳлә. Американың сәйәхәтселәр ѳсѳн сығарылған Travel + Leisure журналы хәбәр итеүенсә, 2006 йылда Ханой туристар ѳсѳн иң матур һаналған, ун Азия ҡалаһы исемлегенә инә. [2] 2010 йылдың 1-10 октябрендә Ханойҙа ҡаланың 100 йыллығына арналған юбилей сараһы уҙа.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың климаты субэкваториаль, муссонлы. Һауа шарттары апрелдән ноябргә тиклем эҫе һәм еүеш, ә декабрҙән мартҡа тиклем ҡоро, һалҡын була. Еүеш миҙгел осоронда кѳньяҡ һәм кѳньяҡ-кѳнсығыш ел муссондар килтерә. Был ваҡытта тынсыу һәм эҫе һауа була һәм кѳн һайын тиерлек ямғыр яуа. Ҡоро миҙгелдә материктан ҡоро һәм сағыштырмаса һалҡын һауа килтергән тѳньяҡ һәм тѳньяҡ-кѳнсығыш еле иҫә. Был осорҙа яуым-тѳшѳм һирәк була. Июлдең уртаса температураһы яҡынса 29,5°C-ҡа, ғинуарҙыҡы 17°C-ҡа тиң. Ҡайһы саҡтарҙа 6—7°C-ҡа тиклем һыуытыуы ла ихтимал.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2016 йылға Ханойға:
- 12 ҡала районы (quận)
- Бадинь (Ханой)— сәйәси үҙәге,
- Бактыльем
- Донгда,
- Каузяй— мѳһим күпер исеме буйынса,
- Лонгбьен,
- Намтыльем,
- Тэйхо,
- Тханьсуан,
- Хадонг — 2000 йылда ҡушылған элекке ҡала. «Хадонг» ебәге етештереү (Ебәк ауылы) менән билдәле.
- Хайбачынг
- Хоангмай,
- Хоанкьем (Ханой)— ошо уҡ исемдәге күле булған иҫке ҡала үҙәге.
- Шонтэй (ҡала);
- һәм 17 ѳйәҙ (huyện):
- Бави,
- Данфыонг,
- Донгань,
- Зялам,
- Куокоай,
- Мелинь,
- Мидык,
- Тханьоай,
- Тханьчи,
- Тхатьтхат,
- Тхыонгтин,
- Тьыонгми,
- Фуктхо,
- Фусюен,
- Хоайдык,
- Шокшон,
- Ынгхоа инә.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ханойҙа илдең эре банкылары һәм компаниялары урынлашҡан —Вьетнам дәүләт банкы (Хоанкьем (Ханой)|Хоанкьем), Vietnam Bank for Agriculture and Rural Development (Бадинь (Ханой)|Бадинь), Vietinbank (Хоанкьем), Вьетнамдың инвестициялар һәм үҫеш банкы|Bank for Investment and Development of Vietnam (Хоанкьем), Vietcombank (Хоанкьем), PetroVietnam (Бадинь), Petrolimex (Лонгбьен), [[Vietnam Electricity (Бадинь), Vietnam Airlines (Лонгбьен), Viettel Group (Намтыльем), Vietnam Posts and Telecommunications Group (Донгда), Vietnamobile, Vinacomin (Донгда), Vietnam Railway Corporation, Bao Viet Holdings (Хоанкьем), FPT Group (Каузай).
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Президент һарайы (Ханой)— Вьетнам президентының рәсми резиденцияһы.
- Ханой таянысы — уның башнялы, флаг эленгән үҙәк ѳлѳшѳ ЮНЕСКОның Бѳтә Донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
- ПрезидентХо Ши Мина мавзолейының архитектур ансамбле. Бина лотос сәскәһе формаһында эшләнгән, ундағы экспонаттар башлыса Хо Ши Минға, илгә һәм Вьетнам халҡына арналған.[3].
- Әҙәбиәт храмы — Вьетнамдың тәүге университеты"[4]. Система стел докторов признана ЮНЕСКО мировым документационным наследием[4].
- Тай (күл) — Ханойҙағы иң ҙур күл. Ҡаланың тѳньяҡ-ңѳнбайышында урынлашҡан, бындағы иң матур урындарҙың береһе һанала. Уның яр буйҙарында бик күп храм һәм һарай ҡоролмалары бар.
- Хоанкьем(Озеро Возвращённого меча)
- Вьетнам этнология музейы
- [[Вьетнам хәрби тарих музейы (армия музейы). Вьетнам ҡораллы кѳстәренең хәрби юлына арналған. Музей эргәһендә Ленин исемендәге парк бар.
- Ханой Хилтон (Хоало) — тѳрмә-музей. Унда АҠШ президентына экс-кндидат Джон Маккейн тотҡонлоҡта булған
- [[Ханойҙың Дуҫлыҡ һәм мәҙәниәт һарайы – Ханойҙағы иң эре мәҙәни үҙәк.
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ле Куй Дон исмендәге Вьетнам дәүләт техник университеты.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Астана, Каҙағстан
- Анкара, Тѳркиә
- Бангкок, Таиланд
- Варшава, Польша
- Гонконг, Ҡытай
- Исламабад, Пакистан
- Манила, Филиппины
- Мәскәү, Рәсәй
- Пекин, Ҡытай
- Сеул, Корея Республикаһы
- Токио, Япония
- Тулуза, Франция
- Префектура Фукуока (префектура), Япония
- Минск, Белоруссия
Партнёр-ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Минск, Белоруссия (2008)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Список самых высоких зданий Ханоя
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Словарь «Гранат»
- ↑ Столица Вьетнама Ханой вошла в список десяти самых привлекательных для туристов городов Азии. Эхо Москвы. 02.01.2007
- ↑ Архитектурный ансамбль мавзолея Президента Хо Ши Мина — Иллюстрированный журнал Вьетнам
- ↑ 4,0 4,1 История, высеченная в камнях — Иллюстрированный журнал Вьетнам!-- Заголовок добавлен ботом -->
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Е. Чекулаева; «Я познаю мир: Детская энциклопедия: Города мира». — Москва: Издательство АСТ; Издательство «Апрель», 1999 год — стр. 480.


text:
Һәр кем тормошона үҙе хужа
Һәр кем тормошона үҙе хужа.
Әлбиттә, көнитмешкә йәмғиәт, илдәге хәлдәр йоғонто яһай, әммә көндө, ғүмерҙе файҙалы йә иһә бушты-бушҡа ауҙарып үткәреү тик кешенең үҙенән тора. Бәғзеләр көрсөк, ҡыҫҡартыуҙар, тип яу һалып, зарланғансы, хеҙмәт һөйөүселәр бер-нисә урында эшләп, килем алыу яйын таба. Көн һайын 11 сәғәт дауамында Ғәрифйән Татлыбаев баш ҡала урамдарын тәртипкә килтерә. Ҡаланы төҙөкләндереү хеҙмәтендәге тракторсының айлыҡ эш хаҡы — 20 мең тирәһе. Әммә был сумма хәҙерге ваҡытта ғаиләне ҡарар өсөн етмәй. Шуға ике бала атаһы замана шөғөлө – “бер сәғәткә ир” хеҙмәтенә мөрәжәғәт иткән. Электрик, сантехник, балта оҫтаһы – ғөмүмән, йорт буйынса бөтә эштәрҙе лә башҡара алырлыҡ һөнәрҙәргә эйә Ғәрифйән. Өҫтәмә эш – өҫтәмә килем дә. Өс көн төп эштә, ә артабанғы өс көнлөк ялын ул өҫтәмә табыш алыу өсөн ҡуллана. Йыл һайын хаҡтар артып, бәкәлгә һуҡҡанда, тырыш кеше яҡшы йәшәү яйын таба.Ҡул эштәренә лә ихтыяж һәр ваҡыт ҙур. Зауыҡлы кешеләр бер ҡайҙа ла һатылмаған, бер данала ғына сығарылған бүләктәргә өҫтөнлөк бирә. Был ябай уйынсыҡтар һәм яратҡан шөғөл генә түгел, ә килем сығанағы ла. Ирина Ишморатова — дәүләт хеҙмәткәре. Әммә өс ҡыҙ әсәһе декрет отпускыһында ла ҡул ҡаушырып ултырмай. Оҫтабикә үҙенсә-лекле биҙәү әйберҙәре, уйынсыҡтар, сувенирҙар эшләй. Һәр кем үҙен, ғаиләһен матди яҡтан тәьмин итергә мөмкинлек биргән һәм, шул уҡ ваҡытта, күңелгә ятҡан эш урынын эҙләй. Ғәрифйән кеүек был ике эште ҡатнаштырып, йәки Ирина һымаҡ буш ваҡытты яратҡан шөғөлгә бағышлыған хәлдә кеҫәлә аҡса, ә күңелдә ҡәнәғәт тойғоһо буласаҡ. Эш юҡ тип ултырыу һылтау ғына, сөнки теләгән әмәлен, теләмәгән сәбәбен таба.


text:
Приход училищеһы йорто (Новочеркасск)
Приход училищеһы йорто — иҫтәлекле урын һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Пушкинская урамындағы 26-сы йорт. Йорт XIX быуат аҙағындатөҙөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Йортҡа һаҡлаусы статус халыҡ депутаттары Ростов өлкә Советының 1992 йылдың[1] 17 декабрендәге 325-се ҡарары нигеҙендә бирелгән.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1885 йылда Новочеркасск ҡалаһында төҙөлгән айырым йорт бар, ул һуңғараҡ ҡалала приход училищеһы булараҡ билдәлелек ала. Башта өй тол ҡалған казак ҡатыны Анна Никифоровна Борисованың милке була. Һуңынан йортҡа казак ҡатын Анна Михайловна Похлебина эйә була. Йортто уҡыу йорттары ихтыяжы өсөн файҙаланалар, ул ҡуртымға бирелә. Иң беренсе уны ҡуртымға алыусы уҡыу йорто приход училищеһы була. Приход училищеһы ҡалала беренсе башланғыс училище була.
Ҡалала башҡа уҡыу йорттары барлыҡҡа килә башлағас, приход училищеһы үҙенең исемен үҙгәртә башлай. Тәүҙә ул Үрге Новочеркасск училищеһы тип атала, унан һуң Беренсе приход училищеһы тигән исем йөрөтә. Был уҡыу йортонда Николаевск сиркәүе мәхәлләһе балалары уҡый. Училище йыл һайын 150 уҡыусы ҡабул итә, улар бушлай белем алалар. Йыл һайын уҡыу йорто ихтыяждарына 2450 һум аҡса талап ителә. Был аҡсаны Дон ғәсҡәрҙәре һәм Новочеркасск станицаһының маҡтаулы попечителе бүлә.
XX быуат башында был йортта Икенсе ҡатын-кыҙҙар прогимназияһы асыла, ә училище икенсе бинаға күсә. 1912 йылда йортто Икенсе ҡатын-кыҙҙар юғары училищеһы итеп яраҡлаштыралар. Училищеға ҡыҙҙар, башланғыс мәктәптә белем алғандан һуң, арифметика, әҙәбиәт, урыҫ теле, ҡул эштәре, һыҙым, рәсем һәм башҡа күп кенә предметтарҙы өйрәнеү өсөн бара алалар. Унан һуң мәктәптә беренсе баҫҡыс Өсөнсө совет хеҙмәт мәктәбе (башланғыс) урынлаша.
1930-сы йылдарҙа был мәктәп завод-фабриканың 15-се ете йыллыҡ мәктәбе булып китә. 1933 йылда ул тулы булмаған урта мәктәп тип атала, унда шулай уҡ 7 йыл уҡыталар.
1944 йылдан башлап, киске ваҡытта был бинала 1-се эшсе йәштәр мәктәбе дәрестәре үтә, ә 1949 йылдан башлап был бина тик ошо уҡыу йорто ихтыяжы өсөн генә файҙаланыла. 2011 йылға тиклем приход училищеһы бинаһында 1-се киске дөйөм белем биреү мәктәбе урынлаша, аҙаҡ ул икенсе бинаға күсә, ошонан һуң 4 йыл дауамында йорт файҙаланылмай тора.
2015 йылда унда психолог-педагог, медицина һәм социаль ярҙам күрһәтеү Үҙәге «Гармония»[2] урынлаша
Һүрәтләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йорт кирбестән һалынған. Беренсе ҡат һәм өлөшләтә икенсе ҡат стенаһының тышҡы йөҙө эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Ҡат ара бүлкәт беренсе һәм икенсе ҡатҡа бүлеү хеҙмәтен үтәй. Икенсе ҡатта тәҙрәләр ярымтүңәрәк тәҙрә башы менән тамамлана, беренсе ҡатта — йәйәгә оҡшаған аркалы тәҙрә башы[2].


text:
Тормош
Тормош — материяның йәшәү актив формы, физик һәм химик процессы барлығы[1][2][3]. Шулай уҡ тормош — организмы осор йәшәү тыумышдан үлемгә. Тормош материяның төп атрибут — генетик информация. Тормош үҙенсәлектәре:
Бөтә Ерҙәге терелек төҙөлөшө бик ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы ҡоролған. Тереяҙма – ул бөтә терелектең төбө. Аҡһымдарҙың , тереяҙмалаштарҙың һәм бөтә тереғороҡтоң төҙөлөшө тураһында белемлектәр тереяҙмала бар. Тереяҙма (һәм тереяҙмалаш) – ул ҡатмарлы бәйләнешмә, тере “сынйыр”, тигәнсә. Тереяҙма - теребилдәләр сынйыры була, ҡайһылар бер-береһе менән эҙмә-эҙ бәйләнештерелгән. Һәр төрлө тереяҙма (тереяҙмалаш) тик дүрт теребилдәнән (4 теребилдәләштән) тора. Тереяҙмалағы белемлек (аҡһым төҙөлөшө) эҙмә-эҙлекле тороусы теребилдәләр өслөгө менән аңбилдәләнә. Тереғороҡтар бергүҙәнәклеләр һәм күпкүҙәнәклеләр була. Тереяҙма терелектәрҙә ике ҡатлы ишелмә төрөндә булып ята, ҡайһыһында бер терейеп төп ебе була, ә икенсе терейептәш – ярҙамлаусы килештерелгән терейеп була. Ике ҡатлы терейеплек ишелмә төрөндәй булып тора. Бергүҙәнәклеләр тереяҙмалары йыш ҡына йөҙөктәйлек төрөндә булып ята. Күпкүҙәнәклеләр тереяҙмалары терегитаптар төрөндә булып яталар ҙа еп урамлыҡ тирәһендә уралғанса ике ҡатлы терейеплек тә урамлыҡса тирәһендә уралған. Шул урамлыҡса тирәһендәге уралған тереяҙмаһының атамаһы – тереяҙмалыҡ (терегитап) була. Мәҫәлән, кешеләрҙең һәр күҙәнәктәр үҙәктәрендә (енси күҙәнәктәрҙән дә ҡыҙыл ҡан күҙәнәктәренән башҡа) 46 терегитап бар – 23 терегитап атайҙан һәм 23 терегитап әсәйҙән килеп бирелгән. Һәр атайҙан килеп бирелгән билдәле терегитап өсөн әсәйҙән килеп бирелгән билдәле терегитап бар, әммә ир-ат енси терегитабы өсөн икенсе пар килешә - ҡатын-ҡыҙ енси терегитабы.
Кеше тәнендәге тереяҙманың 95 йөҙөлөшөнән артыҡ билдәһеҙ нимәгәлекле теребилдәлек бар. Тереяҙманың башҡа өлөшө - теребилгелектәр, ҡайһылар аҡһымдар ҡоролошо аңламлығын, аҡһымлаулыҡтағы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо белемлеген дә ташыусы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо аңламлығын да аңбилдәләй... Бөтә терелек күҙәнәктәрҙән төҙөлгән. Бергүҙәнәкле тереғороҡтар – бер генә күҙәнәктән тора, ә икенсе тереғороҡтар бергүҙәнәкле иш булғас бер-береһе менән берләшкәс ишлек итеп төҙөлгәндәр. Башҡа тереғороҡтар күп күҙәнәктәрҙең төрлө төркөмдәренән төҙөлгәндәр. Шуға күрә һәр тереғороҡтоң төбө – күҙәнәк була. Әгәр теряҙма ғүмерҙең китабы булып ятһа, тереғороҡтоң төп эш ҡоралдары – терешләгестәр (аҡһымдар) була. Аҡһымдар 20 (икенсе сығанаҡтарҙа – 22-әүҙән) төрлө етеүҙәгөҙөклө-асығыстарҙан (аминасығыс) төҙөлгәндәр. Тереяҙмала ике осо ғалимдар тарафынан ошолай билдәләнгән – 5’ һәм 3’. Икеләтә терейептә беренсе терейебе буйға торғас, икенсе килештерелгән терейебе кире яҡҡа йүнәлгән:
Беренсе терейеп – 5’-А-Г-Ц-Т-3’ – төп терейеп (тереяҙма).
: : : :
Икенсе терейеп - 3’-Т-Ц-Г-А-5’ – килештерелгән терейеп (тереяҙма). Терейептәше - 5’-А-Г-Ц-У-3’ – килештерелгән терейеп нигеҙләнгән төп терейептең оҡшаттырылмаһы (ишләнмәһе) (тереяҙмалаш). Беренсе терейептең һәр теребилдәһе икенсе терейептең килештерелгән теребилдәһе менән – һыуғором элемтәһе менән (юғарғы һүрәттә ике нөктә (“:”) менән билдәләнгән, ә “А”, “Т”, “Г”, “Ц” өнбилдәләр менән дүрт теребилдәләр билдәләнә, һәм беренсе терейептең һәр теребилдәгә ҡаршы икенсе килештерелгән терейептең теребилдәһе килешә – А-теребилдәһенә (аденинға) ҡаршы Т-теребилдәһе (тимин) (тереяҙмалашта Т-теребилдәһе урынына У-теребилдәләше (урацил) ултыртыла. Шулай уҡ тереяҙмалаш А-теребилдәләшенән, Ц-теребилдәләшенән һәм Г-теребилдәләшенән ҡоролған), Ц-теребилдәһенә (цитозинға) ҡаршы Г-теребилдәһе (гуанин) һәм киреһенсә шулай уҡ) бәйләнешкән. Тереяҙмалашлағыс тереяҙмала бер өлкәһен тапҡас (башлаулыҡты) килештерелгән терейеп буйлап (3’-осонан 5’-осона табан) теребилдәләштәрҙән 5’-осонан 3’-осона табан йүнәлтелгән тереяҙмалашты төҙә башлай (терейептәште). Тереяҙмалашлағыс туҡтаулыҡты танып тапҡас, тереяҙмалауҙы туҡтата ла шунан һуң шул яңы эшләнгән тереяҙмалаш аҡһымлаулыҡ эсенә йөрөтөлә. Күпкүҙәнәкленең тереяҙмаһының аңламлыҡлы өлкәләре калырлыҡтар ҙа һурымдар өлөштәренән төҙөлгән. Шуға күрә яңы эшләнгән тереяҙмалама ҡалдыҡлыҡланырға тейеш (үҙе-үҙен ҡалдыҡлыҡлай – һурымдар һурыла ла ҡалған ҡалырлыҡтар бәйләнешәләр). Булып сыҡҡан аңламлыҡлы тереяҙмалаштан аҡһым төҙөлөшө тураһындағы белемлеге уҡышлана. Аҡһымлаулыҡ эсендә булғас, 5’-осонан башлап та тереяҙмалаш буйға барып, АУГ-өслөк (күпкүҙәнәкле тереғороҡтарҙа ГУГ-өслөк) эҙләнә. АУГ- (ГУГ)-өслөк танылғас, аҡһымлау башлана (АУГ-(ГУГ)-өслөгө менән етеүҙәгөҙөклө-асығыс аңбилдәләнә). Һәр өслөк менән әллә етеүҙәгөҙөклө-асығыс, әллә тәүеслек, һуңөслөк һәм аңһыҙөслөк аңбилдәләнә. Бер етеүҙәгөҙөклө-асытҡыс ике йәки күберәк төрлө өслөктәр менән аңбилдәләнә ала.
Күпкүҙәнәкленең иш күҙәнәктәре берләшкәс, ағзаларға төҙөлөшәләр. Ағзалар берләшкәс, ағзалар һиҙешлегенә төҙөлөшәләр. Шуға күрә, күпкүҙәнәкле терелектең бөтә бәйләнешкән күҙәнәктәре берләшкән ҡатмарлы тереғороҡ була! Күҙәнәктәрҙең күп итештәренә көслөк кәрәк. Аҡһымлау, тереяҙыш (тереяҙмалашлау), күмерһыулау, майлау, ҡапсалау һәм башҡа итештәр өсөн көслөк кәрәк. Май бәйләнешмәһендә, аҡһымдарҙа, күмерһыуҙарҙа ла тереяҙмаларҙа көслөк тотолоп булғас, шул тере бәйләнешмәләр терелектәргә көслөк сығанаҡтары була алалар. Күҙәнәктәрҙә төп яғым – күмерһыуҙар була, ә улар етмәһә, икенсе яғымдар ҡулланыла башлай. Яғымдарҙың янышы янышлыҡта итешләнеүҙә, сығарылыусы көслөк АТФ-(аденозинтрифосфат)-тың өҙөксәлеклектәр араһындағы элемтәһендә тотолоп һаҡлана башлай. Көслөк кәрәк ваҡытында АТФ-тан һуңғы фосфат төркөмө айырыла (көслөк АДФ һәм фосфат төркөмө араһындағы элемтәһендә һаҡланып ята) ла көслөк сығарыла ла АТФ-тан АДФ (аденозиндифосфат) булып сыға. Ҡайһы тереғороҡтар үҙҙәре яҡтылыҡ көслөгөн алып һаҡлай алалар – уларҙың атамаһы “яҡтылыҡ-ашасаҡтар” (автотрофтар) була, ә ҡайһылар яһалған яғымдарҙы ғына ҡуллана алалар – уларҙың атамаһы “яғым-ашасаҡтар” (гетеротрофтар) була. Мәҫәлән, үҫемлектәр – яҡтылыҡ-ашасаҡтар, ә кешеләр, хайуандар, бөжәктәр һәм башҡалар – яғым-ашасаҡтар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Жизнь / Культурология. XX век. Энциклопедия. 1998.
- ↑ статья из Новой философской энциклопедии
- ↑ Статья из Большой советской энциклопедии