text:
Төрөкмәнстан
Төркмәнстан, (төркмәнсә Türkmenistan)— Урта Азиялағы дәүләт. Көньяҡтан Иран, Афғанстан илдәре менән, төньяҡтан Ҡаҙаҡстан һәм Үзбәкстан менән сиктәш, көнбайыш сиге Каспий диңгеҙенә сыға. 1992 йылдың 2 мартынан Берләшкән милләттәр ойошмаһы ағзаһы.
Илдең баш ҡалаһы - Ашхабат.
Урталыҡты тотоусы дәүләт. Республика президенты — Ғурбанғулы Бердымөхәмәдов.
Төркмәнстан 6 административ биләмәгә бүленә: 5 виләйәт һәм виләйәт хоҡуғы булған 1 ҡала.
Халыҡтың күпселеге ислам динен тота.
Төркмәнстан — тәбиғи газ запастары буйынса донъяла 4-се урынды, газ ятҡылыҡтары буйынса 2-се урынды биләй. 1993 йылдан илдә электр энергияһын, газ һәм һыуҙы бушлай ҡулланыу өсөн лимит булдырылған. 1991 йылдың 27 октябре - Төркмәнстандың уҙаллалыҡ иғлан иткән көнө.
Парламент — Мәжлес (парламент, 125 депутат). Депутаттар 5 йылға бер мандатлы округта һайлана.
- Беҙҙең эраға тиклем II быуат алдынан Төркмәнстанда Марган цивилизацияһы булдырыла.
- Беҙҙең эраға тиклем VI—IV быуат алдынан Төркмәнстан территорияһы Персия составында була.
- Артабан Төркмәнстан Парфия, Сасанидтар, төрки дәүләттәре составында була.
- 1869—1885 йылда Рәсәйгә ҡушыла (Каспий арты өлкәһе).
- 1917 йылдың ноябрендә Төркөстан АССР составында Төркмәнстан автономиялы өлкә була. 1924 йылда Төркмән ССР төҙөлә.
- 1948 йылдын 6 октябрендә Төркмәнстанда көслө ер тетрәүе һөҙөмтәһендә 100 мең кеше вафат була.
Төркмәнстанда нефть, газ, көкөрт, свинец, мирабилит, йод, бром ятҡылыҡтары бар.
Йөкмәткеһе
Төркмәнстан виләйәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ашхабад ҡалаһы
- Ахал виләйәте. Үҙәк ҡалаһы — Аннау.
- Балкан виләйәте. Үҙәк ҡалаһы — Балканабад (Небит-Даг).
- Дашогуз виләйәте. Үҙәк ҡалаһы — Дашогуз (Ташауз).
- Лебап виләйәте. Үҙәк ҡалаһы — Төркмәнабад (Чарджоу).
- Мары виләйәте. Үҙәк ҡалаһы - Мары.


c: text/html

text:
2010 йыл
2010 йыл — Йома көнөнән башланған йыл. Кәбисә түгел.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- март — Өфө ҡалаһында губерна (виләйәт) статистика комитеты ойошторолоуға 175 йыл тулыу айҡанлы тантаналы саралар.
- 10-11 июнь — Өфө ҡалаһында Бөтә Донъя башҡорттары 3-сө Ҡоролтайы.
- 14-25 октябрь — Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу.
- 19 июль — Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһы президенты итеп һайлана.
Был йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 30 апрель — Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1984), профессор, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1997).
- 7 сентябрь — Диваев Рәшит Мансур улы, агроном, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), БАССР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1981).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һабантуй
Һабантуй — башҡорттарҙың боронғо байрамы, шулай уҡ башҡа күп халыҡтарҙа үткәрелә. XVII быуат урталарында И. Г. Георги, И. И. Лепехин башҡорттарҙың һабантуйын тасуирлап яҙған. Уларҙың хеҙмәттенән күренеүенсә һабантуй "Ҡарға бутҡаһы"нан һуң яҙғы сәсеү эштәре менән малға бесән әҙерләу араһында үткәрелә. Ғәҙәттә бер-нисә ауыл бергә үткәрә. Һабантуй алдынан малайҙар һебә йыялар. Һебә йыйыу—ауылда өй беренсә йөрөп һабантуйға бүләк йыйыу. Һебә йыйыусыларға хужалар таҫтамал, яулыҡ, аҙыҡ-түлек биреп сығара. Борон һабантуйҙа егеттәр милли көрәштә көс һынашҡан, һырғауылға үрмәләү, тоҡ менән һуғышыу, атта сабышыу һ. б. халыҡ уйындары үткәрелгән. Сәсәндәр, ҡурайсылар, йыраусылар, бейеүселәр үҙ-ара ярышҡан. Йылдың уңышлы килеүен теләп доға уҡығандар. Еңеүселәргэ төрлө бүләктәр бирелгән.
Байрамда уйын-көлкө, аш-һыу араһында донъя хәлдәре, ил эштәре хакында фекер алышыу ойошторолған, алдынғы тәжрибә маҡтап телгә алынган.
Тарихсы Салауат Ғәлләмов һабантуй ҡурд-иран һүҙе, һаб орлоҡ тигәнде аңлата тип иҫәпләй.
Һәйбәт йолалар кеүек, һабантуй ҙа беҙҙең көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Совет осоронда был йоланы һаҡлап ҡалыу өсөн Совет һәм партия органдары күп көс һалды, дини үҙенсәлектәрен алып ташлап. Хәҙер һабантуйҙар тәүҙә ауылдарҙа, шунан район уҙәктәрендэ үткәрелә. Унда ауыл алдынғыларын буләкләү, яҙғы сәсеү эштәренә йомғаҡ яһала.
Матур йола булараҡ һабантуй Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург, Нижневартовск, Анкарала һ. б. ҡалаларҙа үткәрелә. Был һабантуйҙарҙа милли уйындар, сәнғәт коллективтары концерты, сауҙа ойошторола.
Йөкмәткеһе
Һабантуй бәйгеләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көрәш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ат сабышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тирмәләр ҡороу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡолғаға үрмәләү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡыя ҡолғаға үрмәләү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡул көрәштереү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Таш ырғытыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Таш ырғытыу һабантуй байрамында һуңғы ваҡытта яңы ингән бәйге. Был бәйге 1950 йылдарҙа Бөрйән районы Килдеғол ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Шул ваҡыттан таш ырғытыу бәйгеһе Бөрйән районы һабантуйында йылда ойошторола[1]. Башҡа һабантуйҙарҙа ла был бәйгене күрергә була.
Ҡашыҡтағы йомартҡаны ауыҙға ҡабып йүгереү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Лепехин И. И. Дневные записки путешествия академика Ивана Лепехина по разным провинциям Российского государства: в 1768, 1769 и 1770 годах. — СПб., 1795—1802;
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Фатыхова Ф. Ф. Сабантуй // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Синицкая О. А. Башкирский праздник сабантуй в трудах учёных и исследователей // Вестник Челябинского государственного университета. — 2014. — № 8 (337). — С. 106—110.
- Ватандаш


text:
Ауыл ҡарлуғасы
Ауыл ҡарлуғасы (лат. Hirundo rustica) — бәләкәй генә күсмә ҡош, Европала, Азияла, Африкала һәм Америкала таралған. Башҡа ҡарлуғастарҙан оҙон ҡойроғоноң сәнске формаһындағы йырығы, бөгөлөүсән оҙон осло ҡанаттары менән аырыла.
- Ауыл ҡарлуғасы һайрауы
Йөкмәткеһе
Туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бөжәктәр: себен, сиңерткәләр, баҙлауыҡтар, ҡуңғыҙ һәм башҡа осоусы бөжәктәр менән туҡлана. Осоп барған ваҡытта аулай.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Нумизматика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Деревенская ласточка
- Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web
- Ласточка деревенская


text:
Тау
Тау — бейеклеге менән тирә-яҡтағы кимәлдән айырылып торған ҡалҡыу урын[1]; ер рельефынын тигеҙлек өҫтөнән ыңғай яҡҡа үҙгәргән формаһы, ер өҫтөнөң төрлө бейеклектә (бер нисә метрҙан бер нисә километрға тиклем) айырылып торған өлөшө. Эргәһендәге тигеҙлектән тау итәге айырылып тора.
Йөкмәткеһе
Ер йөҙө буйынса тау массивтары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Европа[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азия[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Америка[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Африка[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡитғалар буйынса иң бейек тауҙар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Эверест, Азия (8850 м)
- Аконкагуа, Көньяҡ Америка (6959 м)
- Мак-Кинли, Төньяҡ Америка (6194 м)
- Килиманджаро, Африка (5895 м)
- Эльбрус, Европа (5642 м)
- Винсон, Антарктида (4897 м)
- Косцюшко, Австралия (2228 м)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Краснодар крайы
Краснода́р крайы — Рәсәйҙең көньяғында Төньяҡ Кавказдың көньяҡ-көнбайышында урынлашкан Рәсәй Федерацияһы субъекты. Рәсәй Федерацияһының Көньяҡ федераль округына ҡарай. 1937 йылдың 13 сентябрендә ойошторолған. Ростов өлкәһе, Ставрополье крайы, Ҡарасәй-Черкес Республикаһы, Адығ Республикаһы һәм тулыһынса танылмаған Абхаз Республикаһы менән сиктәш. Диңгеҙ аша Украина (Крым) менән сиктәш.
Административ үҙәге — Краснодар ҡалаһы.
Край биләмәһе ярҙары төньяҡ-көнбайыштан Азов диңгеҙе менән, төньяҡ-көнбайыштан Ҡара диңгеҙ менән йыуыла.
-
Краснодарский край.png
Край картаһы
-
-
-
Регионда Сочи курорты урынлашҡан.
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Краснодар крайында 1989 йылда — 1864, 2002 йылда — 2061 башҡорт йәшәгәне теркәлгән[1].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Краснодарского края
- Портал исполнительных органов государственной власти Краснодарского края
- Совет муниципальных образований Краснодарского края
- ↑ Йосопов Р. М. Башҡорт диаспоралары // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Ауыл хужалығы министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, йыл башынан алып Башҡортостан Республикаһында 593 464 тонна һөт һауып алынған, был - былтырғы ошо осор менән сағыштырғанда 8651 тоннаға күберәк. Иң күп һөт етештереүселәр исемлегендә Саҡмоғош (42781 тонна), Стәрлетамаҡ (35487 т), Дүртөйлө (32065 т), Илеш (26665 т), Ауырғазы (21730 т) райондары малсылары килә.
Былтырғынан күберәк
Иншалар конкурсы үтте
Район мәктәп уҡыусылары араһында «Республикам тураһында йырлайым» тип исемләнгән республика иншалар конкурсы үткәрелеп, Үрге Йәркәйҙәге беренсе гимназияның 11-се класс уҡыусыһы Лиана Ғәлиуллина (уҡытыусыһы - Г.Ғафарова) – беренсе, 10-сы класс уҡыусыһы Нурия Бәкерова (З.Фәррәхова) - икенсе, Баҙытамаҡ урта мәктәбенең 9-сы класс уҡыусыһы Эльнара Зиннәтуллина (И.Ахунова) өсөнсө урын яуланы. Баҙытамаҡ урта мәктәбенең 10-сы класс уҡыусыһы Каролина Апканиева (Л.Сәйфетдинова) мари телендәге иншаһы өсөн БР Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнде.
Тасуири шиғыр уҡыусылар бәйгеһендә
Түбәнге Йәркәйҙәге лицейҙа әҙәбиәт йылы уңайынан «Тыуған яғыбыҙҙан да күркәмерәге юҡ» исеме аҫтында тасуири шиғыр уҡыусылар конкурсы үтте. Бәйгелә лицейҙың 1-11 класс уҡыусылары татар, башҡорт һәм урыҫ әҙиптәренең шиғри әҫәрҙәрен уҡып ишеттерҙе. Тәүҙә башланғыс, артабан юғары класс уҡыусылары сығыш яһаны. Ҡатнашыусылар араһында Руслан Валькаев (4-се класс), Элина Сафина (5-се), Элина Хафизова (6-сы), Нурия Шәйҙуллина (8-се) оҫта итеп тасуири уҡыуын, артислыҡ һәләтен билдәләп үтәһе килә.
Һөҙөмтәгә килгәндә, беренсе класс уҡыусыһы Зәлиә Ҡадирова, 11-се кластан Элина Ғабдрахманова еңеүсе исеменә лайыҡ булды. Еңеүселәргә Маҡтау грамоталары тапшырылды. Шулай уҡ залда китаптар күргәҙмәһе ойошторолоп, унда шағирҙар Роберт Миңнуллиндың, Ринат Хәйриҙең һ.б. шиғыр йыйынтыҡтары ҡуйылды.
Баянсылар конкурсы үтте
Күптән түгел район мәҙәниәт һарайында Башҡортостандың халыҡ артисы, яҡташыбыҙ Хәлит Фәтихов призына “Гармун моңдары” баянсылар район фестиваль-конкурсының Гала-концерты булды. Ябалаҡ һәм Иҫке Ҡырғыҙ урта мәктәптәре баянсылар һәм гармунсылар коллективы иң әүҙемдәрҙән һаналды.
Һөҙөмтәләргә килгәндә, Иҫке Ҡырғыҙ урта мәктәбенән Алмаз Ғатауллинға – I, Ябалаҡ урта мәктәбенән Мәрйәм Ғәлиуллинаға – II дәрәжә, Тимур Григорьевҡа Диплом һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙылар. Шулай уҡ ансамбль етәкселәре В.Ғөзәйерова һәм И.Сәлимгәрәев - иҫтәлекле бүләккә, С.Шәрифуллин баянға һәм музыкаль инструменттар алыу өсөн аҡсалата сертификатҡа эйә булды.
Балалар моделле китапханаһында шиғриәт сәғәте
Уҙған аҙнала балалар моделле китапханаһының “Роберт” клубында “Бала саҡ – Роберт Миңнуллиндың ижадында” тип исемләнгән шиғриәт сәғәте үтте.
Китапханасы Альфира Вәлидова шағирҙың ижады тураһында һөйләне, тыуған яҡҡа, бала саҡҡа, дуҫтарға, туғандарға бағышланған шиғырҙарын уҡыны. Һаулығы сикләнгән уҡыусылар өсөн Илеш коррекцион мәктәп-интернатта тәрбиәләнеүселәргә “Йәшәгән ти, Тылсымсы” тигән шиғырына сәхнәләштерелгән тамаша бик оҡшап ҡалды. Улар үҙҙәре лә Р.Миңнуллиндың шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе.
Еще статьи...
Страница 1 из 132


text:
Бавария
Бавария (нем. Bayern) — майҙаны буйынса Германия составындағы, Германия Федератив Республикаһының көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, иң ҙур феделаль штат. Башҡалаһы — Мюнхен.
Административ яҡтан ете административ округка буленгән: Үрге Франкония, Урта Франкония, Түбәнге Франкония, Үрге Пфальц, Түбәнге Бавария, Үрге Бавария, Швабия. Башласа өс халыҡ йәшәй — баварҙар, франкондар и швабтар[2].
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung (нем.)
- ↑ Официальный сайт Федеральной земли Бавария (нем., англ., рус.)


text:
Башҡорт теле
Башҡорт теле ( башҡорт теле (белешмә • ярҙам) [bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]) — төрки тел, башҡорт халҡының теле. Алтай телдәренең төрки тармағы ҡыпсаҡ төркөмөнөң волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Төп диалекттары: көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ.
Башҡорт теле Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып тора[2]. Уның дәүләт теле булараҡ (урыҫ теле менән бер рәттән) юридик статусы тәү башлап Башревкомдың 1920 йылдың 24 мартындағы положениеһы менән билдәләнә[3]. Хәҙерге осорҙа был положение тәғлимәттәре Башҡортостан Республикаһы Конституцияһында нығытылған[4].
Башҡорт теле башланғыс һәм урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу сараһы һәм өйрәнеү предметы булып тора, юғары уҡыу йорттарында гуманитар предметтарҙы уҡытыу сараһы итеп файҙаланыла һәм предмет булараҡ өйрәнелә. Башҡорт телендә уҡыу әсбаптары, нәфис һәм публицистик әҙәбиәт нәшер ителә, гәзит һәм журналдар сыға, телевидение һәм радио тапшырыуҙары алып барыла, театрҙар эшләй һ. б. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының гуманитар фәндәр бүлексәһе, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты телде ғилми өйрәнеү үҙәктәре булып тора.
Донъяла башҡорт телендә 1,2 млн кеше һөйләшә[1]. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә башҡорт телен 1 152 404 кеше белә, улар араһында: 977 484 башҡорт, 131 950 татар, 20 258 урыҫ, 6 276 сыуаш, 3 211 мари, 1 953 ҡаҙаҡ, 1 630 удмурт, 1 279 үзбәк һәм 8 363 башҡа милләт кешеһе[5].
Башҡортостанда, Силәбе, Ырымбур, Төмән, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстанда, Удмурт Республикаһында һ. б. таралған[6].
Башҡорт теле 2009 йылда, ЮНЕСКО тарафынан сығарылған «Донъяның хәүеф аҫтында булған телдәре атласы»на индерелеп, «көсһөҙ» статусы алғайны — «балаларҙың күпселеге үҙ телендә һөйләшә, әммә уны ҡулланыу даирәһе сикләнеүе ихтимал (мәҫәлән, бары тик көнкүрештә генә)»[7].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Яҙма
- 3 Грамматика
- 4 Лексика
- 5 Фонетика
- 6 Башҡорт теленең диалекттары
- 7 Китап нәшер итеү
- 8 Ҡулланылышы
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Телдең барлыҡҡа килеү тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт теленең тарихы дүрт дәүергә бүленә:
- Урал-алтай (боронғо ҡатлам, агглютинативлыҡ һәм алтай телдәренә хас башҡа һыҙаттар формалаша[8])
- дөйөм төрки (төп һүҙ фонды, төп фонетик һәм бөтә төрки телдәр өсөн уртаҡ булған башҡа үҙенсәлектәр хасил була)
- ҡыпсаҡ (ҡыпсаҡ төрки телдәренә хас фонетик, лексик һәм башҡа үҙенсәлектәр барлыҡҡа килә)
- башҡорт теле үҙе[9].
Башҡорт теле ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараһа ла, уның болғар (сыуаш теле диалекттары), уғыҙ (төрөкмән теле, төрөк теленең диалекттары) һәм себер (алтай, тыва, хакас, яҡут, боронғо төрки ҡомартҡылары теле) телдәренә хас үҙенсәлектәре бар. Башҡорт теленең апеллятив лексикаһында ротацизмлы һәм ламбдацизмлы һүҙҙәрҙән ҙур ҡатлам булыуы башҡорт теленең формалашыуында болғар компонентының әһәмиәте тураһындағы гипотезаның нигеҙенә ятты[10]. А. В. Дыбоға ярашлы, башҡорт теле бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡлаштырыуға дусар булған уғыҙ телдәренә инә[9].
Башҡорт теленең ҡайһы бер үҙенсәлекле айырмалыҡтары иран, фин-уғыр, монгол, тунгус-манжур һәм славян телдәре менән үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһе булып тора. Башҡорттар ислам динен ҡабул иткәндән һуң башҡорт теле башҡа телдәрҙең һиҙелерлек йоғонтоһо аҫтына эләгә: ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәренең күпләп инеүе телдең лексик һәм фонетик структураһын үҙгәртә. ХХ быуатта башҡорт-урыҫ ике теллелеге киңәйеү сәбәпле, телдең фонетикаһына яңы үҙгәрештәр инә[10].
1918 йылдың ғинуарында Башҡорт Хөкүмәте автономиялы идаралыҡ тураһындағы положение проектының айырым параграфында эске автономиялы идаралыҡта һәм судта башҡорт теле рәсми тел булыуын билдәләй[11]. 1920 йылдың 24 мартында Башревком Башҡорт АССР-ы территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены хуплай. 1921 йылдың 27 июнендә РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡабул иткән резолюцияла башҡорт телен дәүләт теле тип таныу һәм бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарына башҡорт телен мотлаҡ уҡытыуҙы индереү тураһында әйтелә. 1921 йылдың 1 — 4 июлендә Советтарҙың II Бөтөн башҡорт съезы була, ул башҡорт теленең республика территорияһында тулы хоҡуҡлы дәүләт теле булыуы тураһында иғлан итә. БашҮБК ҡарарына ярашлы, бөтә хөкүмәт декреттары һәм бойороҡтары ике дәүләт телендә (башҡорт һәм урыҫ) сығарылырға тейеш була[12].
Башҡорт АССР-ының 1925 йылғы Конституцияһына ярашлы, «Башҡорт АССР-ында башҡорт һәм урыҫ телдәре рәсми тел булып тора»[13].
Әҙәби тел барлыҡҡа килеү тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт әҙәби теле — башҡорт теленең бер төрө, уның үҙенең барлыҡҡа килеү тарихы бар һәм ул үҫештән туҡтамай, айырым билдәләргә (яҙмала нығытылғанлыҡ, тотороҡлолоҡ, эшкәртелгәнлек, диалекттарҙан өҫтөн торғанлыҡ, универсаллек, үҙ-ара бәйләнгән стиль тармаҡтарына эйәлек, нормалаштырылғанлыҡ һ.б.) эйә булған күп һанлы һәм күп төрлө текстарҙа кәүҙәләнә. Ул йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә телдән һәм яҙма аралашыу сараһы булып тора[14].
Борондан башҡорттар әҙәби төрки теленең төбәк варианты — урал-волга буйы төрки теле менән файҙаланған[15][16]. XVI—XVIII быуаттарҙа урал-волга буйы төрки телендә ҡыпсаҡ элементтары һәм русизмдар арта, ә XIX быуатта әҙәби телгә башҡорттарҙың һөйләш теле көслө йоғонто яһай. XX быуат башында стандартлаштырылған тәбиғәтле һәм диалекттарҙан өҫтөн торған хәҙерге әҙәби башҡорт теле формалаша[17]. Хәҙерге әҙәби тел нигеҙҙә башҡорт теленең көньяҡ диалектының фонетик үҙенсәлектәрен сағылдыра, ләкин көнсығыш диалекттың төп лексикаһы менән ҡайһы бер үҙенсәлекле һыҙаттарын да үҙләштергән.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теле XX быуат башында урал-волга буйы төрки теленең боронғо яҙма традициялары менән халыҡсан һөйләш теле һәм фольклор теле ҡатнашмаһы нигеҙендә хасил була[14].
1921 йылдың 9 апрелендә башҡорт әҙәби теленең нигеҙе итеп ҡыуаҡан диалекты раҫлана, был һайлау һөйләштең татар теленән мөмкин тиклем алыҫ булырға тейешлегенә нигеҙләнә[18]. 1921 йылдың декабрендә яңы алфавит буйынса I Бөтөн башҡорт конференцияһында әҙәби телдең ниндәй диалектҡа нигеҙләнергә тейешлеге тураһындағы мәсьәлә ҡарала, башҡорт теленең нормаһы итеп ҡыуаҡан диалектын таныу кәрәклеге хаҡында доклад тыңлана[19].
1922 йылда алфавит һәм башҡорт әҙәби теленең орфографияһын төҙөү буйынса махсус комиссия ойошторола, уның составына төрлө ваҡытта С. Уфалы, Ш. Хоҙайбирҙин, Г. Шонаси, С. Рәмиев, Х. Кәримов, Ш. Манатов, Д. Юлтый инә. 1923 йылдың 18 февралендә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы декретына ярашлы Башҡорт телен ғәмәлләштереү буйынса үҙәк комиссия ойошторола, ул әҙәби телде булдырыу мәсьәләһе менән дә шөғөлләнә, Ш. Ә. Хоҙайбирҙин уның етәксеһе була. Ш. Ә. Хоҙайбирҙин үҙе әҙәби норма итеп юрматы диалектын таныу яҡлы була[20].
1923 йылдың 27 февралендә БАССР ХКС-ы "Улус һәм ауыл күләмендәге дәүләт һәм хосуси-хоҡуҡ учреждениеларында башҡорт телен индереү буйынса инструкция"ны раҫлай. 1923 йылдың декабрендә ғәрәп графикаһындағы яңы башҡорт яҙмаһы ҡабул ителә. 1924 йылда Яңы башҡорт алфавитының башҡорт үҙәк комитеты ойошторола[21].
1923 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ы ХКС-ы эргәһендәге Ш. Х. Сөнчәләй етәкселегендәге Академик үҙәк башҡорт әҙәби теленә нигеҙ итеп ҡыуаҡан һөйләшен алыу тураһында ҡарар ҡабул итә[22]. Ләкин 1924 йылдың 20 февралендә Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариаты «Башҡорттарҙың әҙәби теле тураһында» ҡарар сығара, уға ярашлы, «Башҡортостандың бөтә төрки халҡына аңлайышлы булырлыҡ итеп» эшкәртеү маҡсаты менән «терәк диалект итеп юрматы диалекты һайлана». Был ҡарарға ҡаршылыҡ күрһәтеү ниәтенән ҡайһы бер гәзиттәр тик ҡыуаҡан диалектында нәшер ителә башлай. Был осорҙа бер улустарҙа һәм кантондарҙа тик ҡыуаҡан һөйләшен, икенселәрендә юрматы һөйләшен генә ҡулланалар. Һөҙөмтәлә башҡорт әҙәби телен ике диалект — ҡыуаҡан һәм юрматы диалекттары нигеҙендә сығарырға хәл итәләр[23].
1924 йылдың 2 мартында Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариатының Академик үҙәге эргәһендәге комиссия ултырышында ҡыуаҡан диалектынан әҙәби телгә дүрт варианттағы -ҙaр/-ҙәр, -тар/-тэр, -дар/-дәр, -лар/-ләр күплек ялғауҙарын, ә юрматы диалектынан -лык/-лек, -ла/-лә һ.б. һүҙ яһау аффикстарын индерергә хәл ителә. Ошо ҡарар сыҡҡандан һуң әҙәби телгә был диалекттарҙың икеһенән дә һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр алына башлай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа буталсыҡлыҡҡа юл ҡуймау мөмкинлеге асыла, мәҫәлән, аттар (ат+тар) һәм аттар (ул атлар) тигәндә аңлашылмаусанлыҡтан ҡотолоу өсөн беренсеһен аттар, икенсеһен атлар тип алырға хәл ителә[17]. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, уларҙың теле әҙәби телдән башҡа диалекттарға ҡарағанда нығыраҡ айырылғанлыҡтан, татар телен файҙаланыуҙы өҫтөн күрә[24].
1930—1950 йылдарҙа әҙәби тел йылдам үҫә һәм уның төп функциональ стилдәре нығына, 1950-се йылдарҙан хәҙерге башҡорт әҙәби теленең нормативтары тотороҡланыуы билдәләнә[14].
Өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Х быуат башында Ибн Фаҙлан башҡорттарҙы төрки телле халыҡтар иҫәбенә индерә[25]. Мәхмүт әл-Ҡашғари «Диуану лөғәт әт-төрк» тигән энциклопедик хеҙмәтендә (1073/1074 гг.) «төрки телдәрҙең үҙенсәлектәре тураһында» рубрикаһында башҡорттарҙы егерме «төп» төрки халыҡ иҫәбенә индерә. «Ә башҡорттарҙың теле, — тип яҙа ул, — ҡыпсаҡ, уғыҙ, ҡырғыҙ һәм башҡаларға бик яҡын, йәғни төрки»[26][27].
Швед тикшеренеүсеһе Ф. И. Страленберг үҙенең 1730 йылда немец телендә Стокгольмда сыҡҡан «Ярымтөн-көнсығыш Европа һәм Азияның тарихи һәм географик тауисирламаһы» китабында 32 телдән алынған мәғлүмәт менән бер рәттән башҡорт теленән миҫалдар килтерә һәм башҡорт, ҡырым, ҡырғыҙ, үзбәк һәм төркмән татарҙары телдәре берҙәм диалект тәшкил итә тип билдәләп үтә. Башҡорт теле буйынса мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ И. Г. Георги, И. И. Лепёхин һәм П. И. Рычков яҙып ҡалдыралар[28].
Миндийәр Биксуриндың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» тигән ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала, ул 1781 йылда төҙөлгән[29]. М. Биксурин, Д. Н. Соколов һәм П. Учадамцев менән төҙөлгән бер нисә ҡулъяҙма һүҙлек П. С. Палластың «Батша ярҙамсыһы тарафынан йыйылған бөтә телдәр һәм һөйләштәрҙең сағыштырма һүҙлектәре» (урыҫ. «Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницей Всевысочайшей особы императрицы Екатерины II»; Санкт-Петербург, 1787—1789) китабына ингән[28].
1842 йылда М. И. Ивановтың «Татарская грамматика»һы һәм «Татарская хрестоматия» әҙәби йыйынтығы (һүҙлекһеҙ) донъя күрә. Иванов йәнле һөйләш телен әҙәби китап теленән айырып ҡарай, мәҫәлән, уның хрестоматияһы ике өлөштән тора: беренсе өлөшөндә — татарҙарҙың, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың йәнле һөйләш өлгөләре; икенсе өлөшө китап теле өлгөләренән тора[30].
1859 һәм 1869 йылдарҙа М. М. Биксуриндың «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов ..» тигән хеҙмәте баҫылып сыға. Ҡулланмала ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрендәге яҙмаларҙы уҡыуҙың төп ҡағиҙәләре бирелә. Татар (йәғни төрки[30]) теленә Мирсәлих Биксурин, М. Иванов һәм С. Күкләшев кеүек үк, ырымбур татар, башҡорт һәм ҡаҙаҡ «һөйләштәрен» индерә һәм уҡыр өсөн уларҙан миҫалдар килтерә. Башҡорт өлгөһө итеп «Батыр бадшаның хикәйәте» бирелә, ул тәү башлап ғәрәп графикаһында М. И. Ивановтың хрестоматияһында донъя күрә.
1859 йылда С. Б. Күкләшевтең «Диван-и хикәйәт-и татар» тигән китабы баҫыла. Баш һүҙендә автор былай тип яҙа: «Төрөк һәм татар ҡәбиләләре һөйләшкән һәм яҙған бөтә телдәр „төрки, төрки тел“ тигән дөйөм атама аҫтында билдәле». «Төрки тел», С. Күкләшев буйынса, өс айырым төркөмдән — төрөк, сығатай һәм татар төркөмдәренән тора. Күкләшев һуңғыһына татар, ҡаҙаҡ (ҡырғыҙ), башҡорт, нуғай, ҡумыҡ, ҡарасәй (ҡорағай), ҡарағалпаҡ һәм мишәр һөйләштәрен индерә.
1892 йылда башҡорттар өсөн урыҫ алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба нәшер ителә, артабан ул 1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабат баҫыла. XIX—XX быуаттар сигендә шулай уҡ В. В. Катаринскийҙың («Краткий русско-башкирский словарь», 1893; «Башкирско-русский словарь», 1899), А. Г. Бессоновтың («Букварь для башкир», 1907), Н. Ф. Катановтың («Азбука для башкирского языка»), М. А. Ҡулаевтың «Өн әйтелеше нигеҙҙәре һәм башҡорттар өсөн әлифба» («Основы звукоподражания и азбука для башкир», 1912) һәм башҡа хеҙмәттәр баҫылып сыға[30].
Башҡортостан Республикаһында әлеге ваҡытта башҡорт теленең күп томлы академик аңлатмалы һүҙлеге төҙөлә. 2012 йылға 2 томы сыҡты. Бөтәһе 11 том нәшер итеү ҡарала. Был һүҙлек башҡорт лексикографияһында беренсе аңлатмалы-тәржемәле һүҙлек булып тора.
Яҙма[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт ҡәбиләләре әүәлге замандарҙа боронғо төрки рун яҙмаһын ҡулланған. Ислам ҡабул иткәндән һуң (X быуатта башланып, бер нисә быуат дауам итә) башҡорттар ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Был яҙма нигеҙендә төрки тигән яҙма-әҙәби тел һәм уның урал-волга буйы төрки теле (иҫке төрки) тигән төбәк варианты хасил була, уны XIII быуаттан XX быуатҡа тиклем ҡулланалар[31][32][33]..
XIX быуат уртаһынан алып милли башҡорт яҙмаһы формалаша, уның әүҙем дәүере 1917—1923 йылдарға тура килә. 1923 йылда ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән алфавит раҫлана. 1929 йылда латиницалағы башҡорт алфавиты (яңалиф) барлыҡҡа килә. 1940 йылда кириллица нигеҙендәге алфавит индерелә. Башҡорт теленең хәҙерге заман алфавиты 42 хәрефтән тора. Урыҫ теле менән уртаҡ 33 хәрефтән башҡа башҡорт телендә булған өндәрҙе билдәләү өсөн йәнә 9 махсус хәреф ҡабул ителгән.
Башҡорт алфавиты
Алфавит кириллицала нигеҙләнгән, 9 өҫтәмә символ махсус өндәрҙе белдерә: тел арты шартлаулы Ғғ [ɢ], Ҡҡ [q], теш араһы ышҡыулы Ҙҙ [ð], Ҫҫ [θ], аңҡау танау Ңң [ŋ], фарингаль Һһ [h]; алғы рәт нәҙек һуҙынҡылары: асыҡ Әә [æ], иренләшкән Өө [ø], Үү [ʏ].
Хәҙерге заман башҡорт яҙмаһы фонетиклашҡан һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә ирен (о/ө) һәм рәт гармонияһын сағылдыра.
Грамматика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт теле агглютинатив телдәргә инә. Һүҙ яһалыш аффикстар ярҙамында ғәмәлгә ашырыла: балыҡ — балыҡсы — балыҡсылыҡ.
Күплек һуҙынҡыларға тамамланған нигеҙҙәргә — -лар/-ләр: балалар, кешеләр; һаңғырау тартынҡыларҙан һуң — -тар/-тәр: бармаҡтар, әкиәттәр; яңғырау тартынҡыларҙан һуң — -дар/-дәр: илдәр, көндәр, йылдар; -и, -й, -у, -ү, -р, -ҙ-ға тамамланған нигеҙҙәргә -ҙар/-ҙәр: ерҙәр, тауҙар, ҡыҙҙар, һарайҙар, күнегеүҙәр, сөнниҙәр ҡушып яһала.
Башҡорт телендә енес категорияһы грамматик ысул менән билдәләнмәй, предлогтар һәм приставкалар юҡ. Оҡшаш мәғәнәле конструкциялар шулай уҡ аффикстар ярҙамында яһала: урамда, далала, ҡаланан, ярға.
Лексика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт теле лексикаһы ярайһы уҡ консерватив. Сағыштырма тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хәҙерге башҡорт теле б.э.т. VI—VIII бб. боронғо төрки рун ҡомартҡылары лексикаһының 95 %-ҡаса өлөшөн һаҡлай[34].
Айырыуса татар теле яҡын, ул фонетик һәм грамматик, бер аҙ лексик үҙенсәлектәр менән айырыла[35].
Фонетика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һуҙынҡылар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һуҙынҡы өндәр тик тауыш ярҙамында яһала, шунлыҡтан уларҙы тауыш өндәре тип йөрөтәләр. Башҡорт телендә 9 һуҙынҡы өн бар: а, о, у, ы, э, э (е), ә, ү, и. Һуҙынҡы өндәрҙе әйткәндә, үпкәнән өрөлгән һауа ҡаршылыҡһыҙ иркен сыға, тауышты теләгәнсә һуҙып була. Тамыр морфемаларҙа һуҙынҡыларҙың бөтәһе лә осрай, ә аффикстарҙа [и], [у], [ү] ҡулланылмай.
Һуҙынҡылар составы:
Һуҙынҡылар парҙарға рәт буйынса бүленә. и (<*e) һуҙынҡыһы төп башҡорт һүҙҙәрендә алғы рәткә инә (ил, ир), ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә ҡатнаш рәткә һәм артҡы тартынҡылар менән йәнәш торғанда (китап, ҡитға) урта рәткә ҡарай. Рәт гармонияһы, төп нөсхәлә башҡаса яңғырауына ҡарамаҫтан, ғәрәп теленән ингән һүҙҙәргә лә ҡағыла: донъя, талап. ыу, еү дифтонгылары асыҡ ижектәрҙәге *u һәм *ü өндәренән баш алған: һыу, өрөү.
Башҡорт теленә өндәрҙең лабиализацияһы һәм делабиализацияһы хас, ул ирендәрҙең ҡатнашыуы (лабиализация) һәм ҡатнашмауынан (делабиализация) ғибәрәт. Иренләшкән һуҙынҡылар — [о], [ө], [у], [ү], иренләшмәгәндәр — [а], [ы], [ә], [э], [и]. [а], [ә] һуҙынҡыларының лабиализацияһы ирен гармонияһына бәйләнгән һәм әйтелеш ҡанундарына ярашлы 1-се ижектәге [о], [ө] өндәренең 2-се ижеккә йоғонто яһауы менән билдәләнә, мәҫ.: «ҡорал» ҡ[о]р[оа]л, «һөнәр» һ[ө]н[өә]р һ.б. Делабиализация башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙәге иренләшмәгән һуҙынҡыларҙан килә, мәҫ.: «ведро» в[и]др[о] — «биҙрә» биҙр[ә], «солома» с[а]л[о]ма — «салам» һал[а]м, «комедия» к[а]м[э] дия — к[ә]мит һ.б; шулай уҡ диалект һүҙҙәрҙә: «мөхәббәт» м[ө]х[ә]бб[ә]т — диалект «мәхәббәт» м[ә]хәббәт, «суфый» с[у]ф[ы]й — «һыпы» һ[ы]пы һ.б.
Тартынҡылар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тартынҡы өндәр яһалышында телмәр ағзаларының һәммәһе лә ҡатнаша. Телмәр ағзаларының төрлөсә хәрәкәте һөҙөмтәһендә төрлө тартынҡы өндәр хасил була. Әйтәйек, б, п өндәре ирендәр ярҙамында яһала. Әгәр тауыш ҡатнашһа, б өнө барлыҡҡа килә, тауыш ҡатнашмаһа, п өнө яһала. Тауыш ҡатнашһа — ж, ҡатнашмаһа — ш өнө.
Башҡорт теленең диалекттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көнсығыш (тау, ҡыуаҡан) диалекты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
һөйләштәре: арғаяш, асыуҙы, ҡыҙыл, мейәс, һалйот, әй
Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш һәм өлөшләтә көньяҡ-көнсығыш райондарында һәм Силәбе, Ҡурған өлкәләренең ҡайһы бер төбәктәрендә ҡулланыла. Ҙур тотороҡлолоҡ, лексик һәм фонетик төрлөлөк хас; айырым һөйләштәр (арғаяш, һалйот) оҙаҡ ваҡыт буйы айырымлыҡта һәм телдең башҡа диалекттары, һөйләштәре менән сикләнгән аралашыу шарттарында үҫешәләр.
Көнсығыш диалект телдең боронғо ҡатламына хас һыҙаттарҙы, мәҫ., боронғо төрки ротацизмын, ҡылым үҙгәрештәре артефакттарын һаҡлай: арғаяш һ. бараты[36] (әҙәби телдә:бара); барыу, тороу, ултырыу, ятыу ярҙамсы һүҙҙәре менән континуатив: мейәс һ. китеп утырам (хәҙ. заман континуативы), йоҡтап ята; күплектә -ң ялғаулы бойороҡ һөйкәлеше: һалйот. барың (әҙәби телдә: барығыҙ) и т. д.
Түбәндәге фонетик билдәләр хас:
- тартынҡылар ассимиляцияһы, ул аффикстарға ҡағыла: аттар «кони», илдәр «страны», ҡырҙар «поля»;
- сифат һәм исем һүҙъяһалыш үҙенсәлектәре: ҡарттыҡ «ҡартлыҡ», дандыҡ «данлыҡ»; йелде «елле», атты «атлы», жәйәүҙе «йәйәүле»;
- ҡылым ялғауҙары үҙенсәлектәре: hөйҙәү «һөйләү», эштәү «эшләү», йырҙау «йырлау», йоҡтау «йоҡлау», туҡрау (туҡтау менән бергә) «туҡтау»;
- һүҙ һәм ижек башында «й» урынына «ж»: жыйыу «йыйыу», жәй «йәй», мәржен «мәрйен»;
- о/ө һыҙатында гармония булмауы (тулы булмаған гармония): бойыҡ «бойоҡ», "бөйек «бөйөк»;
- дөйөм төрки *s и *z өндәре менән бәйле үҙенсәлектәр: мейәс һ. юр/ҙур («ҙур»), арғаяш һ. быhау «быҙау», мейәс һ. ҫаhыҡ «һаҫыҡ»;
- тамырҙа тартынҡыларҙың рудимент һаңғыраулашыуы: сипеш «себеш», түпә «түбә».
Төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) диалект[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
һөйләштәр: ғәйнә, түбәнге ағиҙел-ыҡ, ҡариҙел, танып, урта урал
Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш райондарында, Татарстандың, Пермь крайының һәм Удмуртияның айырым райондарында таралған[36][37].
Билдәләре:
- «с» урынына «с» йә «ч» өнө: сибәр, чибәр (әйтелеше щибәр) «красивый» ;
- «й», «җ»: йауын, җауын «дождь»;
- күплек ялғауы -лар, -нар: атлар «аттар», болоннар «болондар»;
- төп лексемаларҙа -s- һаҡланыу (һәм, ошоноң эҙемтәһе булараҡ, «h» булмау): «сүрәү» («һөйрәү»), «сүләү» («һөйләү»);
- дөйөм төркиҙәге *z урынына «з», «ҙ» йәнәш ҡулланыу (йышыраҡ «ҙ»): ҡызыл, ҡыҙыл «ҡыҙыл», зур, ҙур «ҙур»; диалекттың ҡайһы бер һөйләштәрендә — «з» урынына «ҙ», ҡайһыларында — «ҙ» урынына «з» һәм «д».[41]
- вокализм (һуҙынҡылар) һәм грамматика өлкәһендә татар телендәге -ый урынына башҡорт телендәге ай//әй ҡулланыла (жиңгай — жинги, алмай — алмый, сөйләмәй — сѳйләми). Татарсалағы кибән, ким урынына башҡорт телендәге кәбән, кәм формалары ҡулланыла; кирәк//кәрәк йәнәш ҡулланыла;[42]
- тартынҡылар өлкәһендә — ҡайһы бер һөйләштәрҙә яңғырауыҡлы /ҙ/ (мәҫәлән, Ҡариҙел районында). Яңауыл районында ла осрай (завут, ҡаҙ);[42]
- теш араһынан әйтелеүсе /ҙ/ һәм /ҫ/ урынына /з/ һәм /с/: беҙ — без, һеҙ — сез, ҡаҙыу — казу, ҙур — зур, еҫле — исле, иҫ — ис, иҫке — иске, иҫәр — исәр һ.б.;[42]
- /ҙ/ өнө /д/ менән алмашына: әҙәп — әдәп, әҙәпле — әдәпле;[42]
- /с/ өнө /ч/ менән алмашына: әтәс — әтәч, ҫана — чана, ҡайсы — качы;[42]
- /һ/ өнө /с/ менән алмашына: һоло — соло, һәнәк — сәнәк һ.б.[42]
Диалекттың сиктәш торошо һәм аҙ өйрәнелгәнлеге төркиәт берләшмәһендә, айырыуса башҡорт һәм татар тикшеренеүселәре араһында, фекер айырымлыҡтарына килтерә. Диалектты артабан өйрәнеү хәҙерге лексика һәм лингвистик мәғлүмәттең иң консерватив сығанағы булараҡ топонимия мәғлүмәттәре буйынса башҡорт-татар изоглоссалары картаһын төҙөү йүнәлешендә перспективаға эйә. Тикшеренеүҙәр тәҡдим ителә: топонимдарҙағы Үрге/Юғары лексемалары (мәҫәлән, Үрге Йәркәй), муйыл/шомырт, ҡарағай/нарат, үҙән/йылға, был парҙарҙарғы беренсе элемент — башҡорт лексемаһы, икенсеһе — татарса йә нейтраль; республиканың төньяҡ-көнбайышында 20 быуатҡа тиклем төрки телдә яҙылған ҡулъяҙмаларҙағы үҙенсәлекле башҡорт һәм татар лексемаларының йоғонтоһо.
Көньяҡ (юрматы) диалекты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
һөйләштәре: эйек-һаҡмар, урта, дим
Башҡортостандың үҙәк һәм көньяҡ райондарында, Ырымбур, Һарытау һәм Һамар өлкәләрендә таралған.
Айырмалы билдәләре:
- күплек ялғауы -лар, -нар: атлар «аттар», болоннар «болондар»;
- -лыҡ, -ныҡ, -ле, -ны, -лау, -нау һүҙъяһалыш ялғауҙары (көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш диалекттарҙа һәм татар телендә: -лы): ҡартлыҡ «старость», йелле «замечательный», йәйәүле «пеший»;
- анлаутта нигеҙҙә «й» ҡулланыла: йыйыу, йәй;
- ирен гармонияһының күҙәтелеүе: бөйөк, бойоҡ.
Китап нәшер итеү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт телендә китаптар баҫыусы иң ҙур нәшриәт — «Китап» нәшриәте (совет осоронда — «Башҡортостан китап нәшриәте»). Башҡорт телендә йыл һайын йөҙҙәрсә исемдәге нәфис, фәнни-популяр, тыуған яҡты өйрәнеү, белешмәлек баҫмалары, дәреслектәр баҫыла.
2008 йылда нәшерләнгән баҫмалар һаны буйынса башҡорт теле Рәсәйҙә урыҫ, инглиз һәм татар телдәренән ҡала дүртенсе урында булды[38].
2010 йылда башҡорт телендә 812 мең дана дөйөм тираж менән 154 исемдәге китап баҫылып сыҡты[39].
Башҡорт телендәге энциклопедик һәм белешмә баҫмалар «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтендә лә сығарыла.
2011 йылда башҡорт телендә 963 мең дана йыллыҡ дөйөм тираж менән ун журнал, 21,7 млн дана йыллыҡ дөйөм тираж менән 69 гәзит (район гәзиттәрен дә индереп) нәшер ителә[40].
Ҡулланылышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсми статусы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡортостанда башҡорт теленең рәсми статусы республика Конституцияһында нығытылған, ләкин 1999 йылда ғына телдәр тураһында республика законы ҡабул ителә[41]. 2000 йылдан төбәк дәүләт учреждениеларының алтаҡталарын башҡорт телендә яҙып элеү башлана[41].
-
-
-
-
Ағиҙел ҡалаһында урам исеме билдәһе.
Мәғарифта[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1993 йылда БР Мәғариф министрлығының башҡорт телен мотлаҡ уҡытыу тураһында бойороғо сыға: башҡорт һәм урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен аҙнаһына 1 — 8 сәғәт, ә татар мәктәптәрендә 1 — 2 сәғәт уҡытыу күҙҙә тотола[41]. Бойороҡ ҡаршылыҡтарға осрай һәм факультатив рәүештә генә ҡулланыла башлай[41]. 1990-сы йылдарҙа башҡорт телен файҙаланыу ҡырҡа киңәйә: 1996/1997 уҡыу йылында Башҡортостандағы 878 мәктәптә уҡытыу башҡорт телендә алып барыла, ә урыҫ телендә уҡытылған 512 мәктәптә башҡорт кластары асыла[41]. 1993—1997 йылдарҙа БР-ҙа тәрбиә эше башҡорт телендә алып барылған йә башҡорт теленә өйрәтелгән мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары һаны артып, 404-тән 478-гә етә[41]. 2006/07 уҡыу йылында республиканың бөтә мәктәптәрендә лә аҙнаһына 3 сәғәт башҡорт телен мәжбүри уҡытыу индерелә[41]. Һуңғараҡ Берҙәм республика имтиханы (БРИ) формаһында башҡорт теле буйынса факультатив йомғаҡлау имтиханы индерелә: 2008 йылда 415 кеше БРИ тапшырһа, 2012 йылда — 180. 2010 йылдан федераль стандарттар үҙгәреү һөҙөмтәһендә I, II, X һәм XI кластарҙа башҡорт телен мәжбүри уҡытыу сәғәттәре бөтөрөлә[41].
Башҡа өлкәләрҙә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Интернет селтәрендәге тәүге башҡортса-урыҫса һәм урыҫса-башҡортса онлайн-һүҙлек 2006 йылда барлыҡҡа килә[42]. 2015 йылдың 22 сентябрендә «Яндекс.Тәржемәсе» башҡорт телен тәржемәләй башлаған[43].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (инг.). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑ Закон Республики Башкортостан «О языках народов Республики Башкортостан», 1999
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 342. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
- ↑ Конституция Республики Башкортостан. ч.4 статья 1
- ↑ Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей
- ↑ Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей по субъектам Российской Федерации
- ↑ UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger(инг.)
- ↑ Дыбо А. В., Хисамитдинова Ф. Г. Башкирский язык в системе алтайских языков.//История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — М.: Наука, 2009. — Т. I. — Б. 313—331. — 400 б. — ISBN 978-5-02-037010-4.
- ↑ 9,0 9,1 Дыбо А. В. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков.//Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Пратюркский язык-основа: Картина мира пратюркского этноса по данным языка. / Отв.ред. Тенишев Э. Р., Дыбо А. В. (Совм. с Благовой Г. Ф., Кормушиным И. В., Мудраком О. А., Мусаевым К. М., Насиловым Д. М., Норманской Ю. В., Тадиновой Р. А., Тенишевым Э. Р., Экба З. Н.) — М.: Наука, 2006. — Б. 816.
- ↑ 10,0 10,1 Хисамитдинова Ф. Г. Современный башкирский язык.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2012. — Т. VII. — Б. 300. — 424 б. — ISBN 978-5-4466-0040-3.
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 341. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 345. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
- ↑ Статья 8, Часть I. Конституция АБСР от 27.03.1925.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Галяутдинов И. Г., Ишбердин Э. Ф. Башкирский литературный язык.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 156—157. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ Ғәләүетдинов И. Ғ. Урал-Волга буйы төрки теле // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Ишбердин Э. Ф. Очерки истории башкирского литературного языка. — Москва, 1989.
- ↑ 17,0 17,1 Гарипова Ф. Х. Опыт языкового строительства в Республике Башкортостан. Уфа, 2006. — 170 с.
- ↑ Среди них указывались говоры усерганских, кипчакских, тунгаурских, джетыуровских, юрматынских, табынских, дёмских, ток-суранских башкир. По мнению сотрудников литотдела Башнаркомпроса, только тамьян-катайский говор сохранился как истинно башкирский язык.
- ↑
1) На куваканском диалекте сохранились все специфические особенности башкирского языка, а в юрматинском не сохранились. Очень сильно на этот диалект влияние татарского языка, стало быть принятие этого явилось бы шагом в деле превращения башкирского языка в татарский.
2) Башкиры, говорящие на куваканском диалекте, занимают особое место в истории Башкирии, в истории башкирских восстаний, они явились опорой при создании Башкирской республики, а юрматинцы в этом отношении основную роль не играют, и нельзя надеяться останутся ли они в будущем в пределах Башкирии или нет.
3) Территория, которую занимают куваканцы, своими лесами, природными богатствами играет важную роль в экономике Башкирской республики.
4) Куваканцы сохранили свой физический облик, патриархальный быт, нравы, природные особенности
— Из доклада, зачитанного на I Всебашкирской конференции по новому алфавиту, состоявшейся в декабре 1921 года
- ↑
Сейчас научная организация, занимающаяся этими вопросами (неизвестно, изучила ли она дело с точки зрения истории), рекомендует тесно связанный с её собственной практикой говор горных башкир, живущих по соседству с киргизами, старается реализовать его…
И я решил сказать несколько слов о недостатках, которые, на мой взгляд, имеет «истинный» башкирский язык упомянутой научной организации…
Возьмем для примера слово «башкортлар». Горные башкиры произносят «башкорттар», точно так же, как «аттар», «парыктар», «быйырзар». А юрматынские и кипчакские башкиры говорят: «башкортлар», «атлар», «быйырлар», «барыклар». Известно, что употребление аффикса «тар» вместо «лар», аффикса «ты» вместо «лы» характерно для киргизов и казахов.
Вместе с тем возможно, что аффикс «лар» заимствован от татар. Я оставляю это на рассмотрение изучающих историю и, основываясь лишь на удобстве применения в сегодняшней практике говора того или иного рода, считаю, что вместо «тар» должно употребляться «лар». Ибо эта форма принята как в литературе, так и в речи всего башкирского народа, за исключением горных башкир…
Сейчас, при реализации языка, мы должны взять за основу ту речь, которая ближе всего к жизни. А близок к жизни, по-моему, язык, на котором говорят кипчакские, юрматынские, яланские, усерганские, сакмарские, пермские башкиры. Этот язык и надо реализовать. В этом случае и товарищам татарам, с которыми мы очень тесно связаны, будет намного удобней, и осуществится желание нашего народа быстрее сделать государственным родной язык.
— Из статьи Ш. А. Худайбердина «Как писать» // «Башҡортостан», 1924, 8 февраля (перевод с башкирского) «Эта статья написана на языке кипчакских и юрматынских башкир. Прошу напечатать её в таком виде». — Прим. Ш. А. Худайбердина
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 347. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
- ↑ Сюда включали говоры аргаяшских, месягутовских, бурзян-тангауровских и яланских башкир.
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 348. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
- ↑ Файзуллин Ф., Бикташев С. Социальная справедливость как принцип регулирования межнациональных отношений. Уфа, 2002. С. 118.
- ↑ Иванов В. А., Илъясов Б. С. Ибн Фаҙлан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ «Девону луготит турк». 1 том. Тошкент. С. 66.
- ↑ Махмуд ал-Кашгари. Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов): В 3-х томах / Пер. с араб. А. Р. Рустамова под ред. И. В. Кормушина; предисл. и введ. И. В. Кормушина; примеч. И. В. Кормушина, Е. А. Поцелуевского, А. Р. Рустамова; Институт востоковедения РАН: Институт языкознания РАН — М.: Восточная литература, 2010. — Т. 1. — Б. 22. — 464 б. — (Памятники письменности Востока. CXXVIII, 1 / редкол.: Г. М. Бонгард-Левин и др.). — 800 экз. — ISBN 5-02-018202-8, ISBN 978-5-02-036424-0. (в пер.)
- ↑ 28,0 28,1 Ишбирҙин Э. Ф. Башҡорт тел ғилеме // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 409. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- ↑ 30,0 30,1 30,2 Галяутдинов И. Г. Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв // Ватандаш. — 2000. — № 12. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Ғәләүетдинов И. Ғ. Урал-Волга буйы төрки теле // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Башҡорт яҙыуы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Халикова Р. Х. Тюрки урало-поволжья.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 579. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ Ишбирҙин Э. Ф. Орхон-йәнәсәй ҡомартҡылары теле // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Башкирский язык в Большой советской энциклопедии
- ↑ Государственные и титульные языки России: Словарь-справочник. — М.: Academia, 2002, С.66.
- ↑ Диалект северо-западный // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.2. В-Ж. — Уфа, 2006, С.474—475.
- ↑ Статистика российского книгоиздания в 2008 г. Сайт Российской книжной палаты.
- ↑ Статистика книгоиздания в 2010 г. Сайт Российской книжной палаты.
- ↑ Статистика по периодическим изданиям в 2011 г. Сайт Российской книжной палаты.
- ↑ 41,0 41,1 41,2 41,3 41,4 41,5 41,6 41,7 История башкирского народа. Том 7 " Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН
- ↑ Русско-башкирский онлайн словарь. 16 октябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Яндекс.Тәржемәсе сервисында беренсе тапҡыр башҡорт теле барлыҡҡа килде. «Башинформ» (2015-09-23). 16 октябрь 2015 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Библиографик белешмә
- Башкирское языкознание: Указатель литературы / Сост. Т. М. Гарипов и др. — Уфа, 1980.
- Энциклопедияларҙағы мәҡәләләр
- Юлдашев А. А. Башкирский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева; Институт языкознания АН СССР — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Б. 71. — 688 б. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-031-2. (в пер.)
- Галяутдинов И. Г., Ишбердин Э. Ф. Башкирский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах / Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский] (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН — М.: Наука, 1997. — Т. 1 (А—И). — Б. 173-182. — XVI, 432 б. — 1000 экз. — ISBN 5-02-011237-2. (в пер.)
- Тикшеренеүҙәр, әсбаптар, белешмәлектәр
- Грамматика современного башкирского литературного языка / Под ред. А. А. Юлдашева. М., 1981.
- Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка / Институт языка и мышления им. Н. Я. Марра АН СССР — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1948. — 276 б. — 1500 экз. (в пер.)
- Киекбаев Дж. Г. Введение в урало-алтайское языкознание. — Уфа: Изд-во БашГУ, 1972.
- Мудрак О. А. Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
- Ишбулатов Н. Х. Башкирская диалектология. Уфа, 1980.
- Максютова Н. Х. Восточный диалект башкирского языка. (В сравнительно-историческом освещении). М., 1976.
- Баишев Т. Г. Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. М., 1955.
- Миржанова С. Ф. Южный диалект башкирского языка. М., 1979.
- Миржанова С. Ф. Северо-западный диалект башкирского языка. Уфа, 1991.
- Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Региональные реконструкции / Авторы: Э. Р. Тенишев, Г. Ф. Благова, Э. А. Грунина, А. В. Дыбо, И. В. Кормушин, Л. С. Левитская, Д. М. Насилов, О. А. Мудрак, К. М. Мусаев, А. А. Чеченов; Отв. ред. член-корр. РАН Э. Р. Тенишев; Институт языкознания РАН — М.: Наука, 2002. — 768 б. — 1000 экз. — ISBN 5-02-022638-6. (в пер.)
- Галяутдинов И. Г. Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000.
- Ишбулатов Н. Х. Башкирский язык и его диалекты. (На башкирском языке). Уфа: Китап, 2000. 212 с. ISBN 5-295-02659-0.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Башҡорт теле темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Ғәләүетдинов И. Ғ., Ишбирҙин Э. Ф. Башҡорт теле // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Сайт изучения башкирского языка
- Машинный фонд башкирского языка


text:
Макс Планк
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (нем. Max Karl Ernst Ludwig Planck; 1858 йылдың 23 апреле — 1947 йылдың 4 октябре) — немец физик-теоретигы, квант физикаһына нигеҙ һалыусы. Физика буйынса Нобель премияһы (1918) һәм башҡа наградалар лауреаты. Оҙайлы ваҡыт дауамында немец ғилеме етәкселәренең береһе. Планктың ғилми хеҙмәттәре термодинамикаға бағышланған. Ул термодинамиканың икенсе башланғысын формалаштырған һәм был принципты физик химияның төрлө мәсьәләләрен сисеүҙә ҡулланған. Планк релятивистик өлөшсәнең динамикаһы тигеҙләмәләрен сығарған һәм релятивистик термодинамикаға нигеҙ һалған.
- 23 апрель көнө тыуғандар
- 1858 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 4 октябрь көнө вафаттар
- 1947 йылда вафаттар
- Германияла вафат булғандар
- Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
- Википедия:Статьи с неоформленными источниками из Викиданных
- Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары
- Санкт-Петербург ФА ағза-корреспонденттары
- РАФ ағза-корреспонденттары (1917—1925)
- СССР ФА почётлы ағзалары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Макс Планк миҙалы менән бүләкләнеүселәр


text:
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы
Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов («Ҡыҙыл паша»; ысын исеме — Ғәбделкәрим Ғәбделрәүеф улы Ғәбделхәкимов; ғәр. کریم حاك) — күренекле совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре. Ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле була.
Сәғүдтәр династияһының яңы дәүләте үҫешендә туранан-тура ҡатнаша һәм король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүдтең дуҫы булып китә. Мосолман мөхитендә тәрбиәләнеп һәм элгәрәк революционер, ҡыҙыл командир һәм совет власын ойоштороусы булараҡ, Кәрим Хәкимов үҙенең шәхси абруйы менән ғәрәп-фарсы донъяһында Совет Рәсәйенең ыңғай йөҙөн барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. СССР-ҙың Тышҡы эштәр министырлығында Хәкимов ғәрәп Көнсығышы буйынса иң яҡшы белгестәрҙең береһе тип иҫәпләнгән.
«Ҡыҙыл паша»ны репрессиялау һәм язалап үлтереү Сәғүд Ғәрәбстанында идара итеүсе династияға тәрән тәҫьир яһай — шул уҡ 1938 йылда короллек СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм улар тик 1990-сы йылдар башында ғына тергеҙелә.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығышы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы 1890 йылдың 28 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дүсән ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) тыуған. Сығышы менән Һарайлы-Мең ырыуы башҡорто.
Ҡартатаһы Ғәбделхәким Ғәбделфаиз улы (1810—?) һәм уның улы — Кәримдең атаһы — Ғәбделрәүеф 1850 йылғы ревизия буйынса Дүсән ауылы башҡорттары исемлегендә булғандар[1].
1917 йылғы Ауыл хужалығы иҫәбен алған саҡта ла Кәримдең атаһы Ғәбделрәүеф Ғәбделхәким улы һәм әсәһе — Хәмиҙә Мөхәмәтғәле ҡыҙы үҙҙәренең милләте башҡорт булыуын белдергәндәр. 1917 йылда Томск ҡалаһының 2-се һанлы гимназияһын тамамлау тураһындағы таныҡлығында Кәрим Хәкимов үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән[2], ә НКВД-ның 1938 йылғы Коммунарка — аттырылғандар исемлегендә уның милләтен татар тип яҙғандар[3].
Кәримдең ҡустыһы Хәкимов Халиҡ Рәүеп улы (1895—1975; ысын исеме — Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы) — инженер, техник фәндәре докторы (1956), профессор (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Уларҙың һеңлеләре Мәғниә Ғәбдрәүеф ҡыҙы Ғәҙелова иренә — Лотфи Закир улы Ғәҙеловҡа Кәрим тураһында башҡорт һәм урыҫ телдәрендә китаптар яҙырға ярҙам итә.
К. Ә. Хәкимовтың ҡатыны Хәҙисә Ғәйнетдин ҡыҙы (1903—1998) менән ике бала — Шамил һәм Флораны үҫтерәләр. 1925 йылда улдары Шамил Сәғүд Ғәрәбстанында дизентериянан ауырып мәрхүм була[4].
Үҫеш йылдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1908 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙендә[5] урынлашҡан Ҡарғалы мәҙрәсәһендә уҡый. 1910—1911 йылдарҙа Өфөлә йәшәй һәм «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала[6]. Фарсы, ғәрәп һәм Европа телдәрен өйрәнә.
Артабан Фирғәнә ҡалаһы янындағы шахтала һәм Орск тимер юлдарында төрлө эштәрҙә эшләй[7].
1917 йылда Кәрим Хәкимов Томск ҡалаһының 2-се һанлы гимназияһын тамамлай. Рәсәйҙәге 1917 йылғы революциялар осоронда большевиктарҙың идеяларын яҡлап сыға. Башҡа башҡорттарҙан сыҡҡан билдәле большевик-революционерҙар — Бәхтегәрәй Шәфиев, Шәһит Хоҙайбирҙин, Баһауетдин Нуриманов һымаҡ Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтен контрреволюцион тип иҫәпләй[8].
1918 йылдың башында Ырымбур губернаһының хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлана, халыҡ мәғарифы бүлегенең мөдире вазифаһын башҡара. 1918 йылдың апрелендә ВКП(б) фирҡәһе ағзаһы булып китә[7]. 1918 йылдың яҙында Хәкимов етәкселегендә Ырымбур ҡалаһының нәшриәттәре национализациялана[9].
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. Аҡтүбә фронтында 2-се интернационал полкы командиры, 1919 йылдан алып 2-се башҡорт-татар батальоны командиры. 1920 йылдың февралендә М. В. Фрунзе менән Төркөстанға ебәрелә[7]. 1920—1921 йылдарҙа Төркөстан фронтының сәйәси идаралағы башлығының урынбаҫары, бер үк ваҡытта Төркөстан Коммунистар фирҡәһенең үҙәк комитетының секретары вазифаһын ваҡытлыса үтәй. Бохара Халыҡ Совет Республикаһында РСФСР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле, шул уҡ республиканың Коммунистар партияһының үҙәк комитеты секретары була[6].
Дипломатик эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1921 йылдың майында В. В. Куйбышев тәҡдиме буйынса Мәскәүгә РСФСР-ҙың Тышҡы эштәр буйынса халыҡ комиссариатына эшкә ебәрелә[7].
1921 йылдың октяберендә Кәрим Хәкимовты Ирандың Мәшһәд ҡалаһына генераль консул итеп тәғәйенләйҙәр. 1923 йылдан алып Ирандың Решт ҡалаһындағы РСФСР-ҙың генераль консулы вазифаһын башҡара һәм шул уҡ ваҡытта совет-фарсы ҡатнаш сик комиссияһында эшләй[10].
Кәрим Хәкимовтың Ирандағы дипломатик эшмәкәрлегенә ыңғай баһа бирелә һәм 1924 йылдың ғинуарында ул йәнә Мәскәүгә саҡыртыла. Бында Хәкимовты Хиджаз короллегенең СССР-ҙың генераль консулы итеп тәғәйенләргә ҡарар итәләр. 1924 йылдың 6 авгусында К. Ә. Хәкимов үҙенең ғаиләһе һәм Генераль консуллыҡ хеҙмәткәрҙәре менән бергә Джидда ҡалаһына килә. Һәм шул уҡ йылдың 9 авгусында Кәрим Хәкимов Хиджаз короле Хөсәйен бин Али әл-Хәшими менән Мәккә ҡалаһында осраша һәм уға танытма грамотаһын тапшыра[10].
1925 йылдың декаберендә Неджд әмире Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Хиджаз короллеге менән һуғыш барышында Джидданы баҫып ала һәм 1926 йылдың башында ул үҙен Хиджаз, Неджд һәм ҡушылған өлкәләрҙең (1932 йылдан алып — Сәғүд Ғәрәбстанының) короле тип иғлан итә һәм шулай итеп яңы дәүләткә нигеҙ һала. 1926 йылдың 16 февралендә Советтар Союзы тәүгеләрҙән булып был дәүләтте таный һәм шул уҡ көндө Хәкимов королгә СССР-ҙың рәсми нотаһын тапшыра[7].
Кәрим Хәкимов король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд менән дуҫлыҡ мөнсәбәттәрен урынлаштыра. Ғәрәп элитаһы һәм ябай халыҡ араһында ул «Ҡыҙыл паша» исеме менән билдәле була. Дипломат К. Ә. Хәкимов король ибн Сәғүдте СССР-ҙың Яҡын Көнсығышта стратегик партнёрына әйләндереү, Совет тауарҙарын төбәк баҙарға индереү, Одесса порты менән даими пароходлы бәйләнеш төҙөү мәсьәләләрен уңышлы үтәй. 1926 йылда Кәрим Хәкимовтың инициативаһы буйынса I Донъя мосолмандары конгрессында совет мосолмандары делегацияһы ла ҡатнашыу мөмкинлегенә эйә булалар[10].
1928 йылдың сентяберендә Хәкимов Йемен Короллегендәге СССР-ҙың Ближвосторг генераль вәкиле итеп тәғәйенләнә. 1929—1931 йылдарҙа Йемен Короллегендә СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡара[6].
1932—1935 йылдарҙа Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтында уҡый. 1932 йылдың майында Кәрим Хәкимов буласаҡ Сәғүд Ғәрәбстаны короле — принц Фейсал ибн Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүдте Мәскәүҙә оҙатып йөрөй.
1936—1937 йылдарҙа — Сәғүд Ғәрәбстанында СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 6 сентябрендә СССР-ҙың Тышҡы эштәр буйынса халыҡ комиссариаты Кәрим Хәкимовҡа тиҙ арала Мәскәүгә ҡайтырға саҡырыу ала. Король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Хәкимовҡа дәүләтендә ҡалырға һәм сәйәси йәшеренер урын тәҡдим итә. Әммә илсе тыуған иленә ҡайтырға ҡарар итә.
1937 йылдың 27 октябрендә ҡулға алына. 1938 йылдың 10 ғинуарында «шпионаж, контрреволюцион ойошмаларында ҡатнашыу» тигән хөкөм сығарыла һәм шул уҡ көндө Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә. 1956 йылдың 28 ғинуарында СССР Юғары суда ҡарары буйынса тулыһынса аҡлана[7].
Ҡыҙыл пашаға ҡағылышлы репрессия Сәғүд Ғәрәбстанында хакимлыҡ итеүсе династия вәкилдәренең күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра. 1938 йылдың 13 апрелендә Ибн Сәғүд СССР-ҙан башҡа тулы хоҡуҡлы илсене ҡабул итеүҙән баш тарта һәм уның менән дипломатик мөнәсәбәттәр шул уҡ йылда өҙөлә, һәм 1990-сы йылдар башында ғына ҡайтанан яңыртыла.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Хакимов К. А. Счастливая Аравия глазами советского полпреда / Прим. и комм. С. Рахимова // Эхо веков. — 1996. — № 1/2. — С. 131—136. — ISSN 2073-7483.
Хәтер[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1979 йылда Дүсән ауылында Кәрим Хәкимовтың мемориал музейы асыла. Музей фондтарында 911 ашыу һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән дипломаттың шәхси әйберҙәре (мандолина, юл һандығы һ. б.), фото- һәм документаль материалдар һаҡлана. Һуңыраҡ К. Ә. Хәкимовҡа бағышлап музей алдында бюст ҡуйыла. 2014 йылда музей эскпозицияһы менән интернет селтәре аша танышырға мөмкинселек асыла[11].
- 1982 йылда Башҡорт дәүләт академия театрында Нәжиб Асанбаевтың «Ҡыҙыл паша» пьесаһы буйынса ҡуйылған шул уҡ исемле спектакльдең премьераһы була. Унда төп ролде — Кәрим Хәкимов ролен актёр Әхтәм Әбүшахманов башҡара. Спектакль данға ҡаҙана һәм уның телевизион варианты төшөрөлә. 1987 йылда пшьеса айырым китап булып нәшер ителгән.
- Өфө, Ырымбур, Ташкент, Бохара ҡалаларының урамдарына К. Ә. Хәкимов исеме бирелгән.
- 2002 йылда К. Ә. Хәкимов тураһында «Өфө Тракты» телестудияһы «Полпред» документаль фильмын төшөрә, ә 2011 йылда — «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы»нда С. И. Хәмиҙуллиндың «Хакимов Аравийский» исемле документаль фильмы сыға.
- 2011 йылдан алып Башҡортостанда даими рәүештә Хәкимов уҡыуҙары уҙғарыла.
- 2015 йылда Башҡортостан Республикаһында Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимовтың тыуыуына 125 йыл тулыуына бағышлап мәжлестәр үткәрергә планлаштырыла[12].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — Б. 461. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
- ↑ Государственный архив Томской области. Ф. 147. II Томская мужская гимназия. Oп. 1. Д. 21. Л.2.
- ↑ Москва, расстрельные списки — Коммунарка // Жертвы политического террора в СССР.
- ↑ Барабаш Т. Караван историй, караван судьбы... // Вечерняя Уфа. — 19 декабря 2014 года. — С. 7.
- ↑ Хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районында.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Гумеров Ф. Х. Хакимов Карим Абдрауфович.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 616. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Хакимов Карим Абдурауфович. //Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. (1917—1991) / Я. В. Васильков, Сорокина М. Ю. — Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение, 2003. — Б. 393. — ISBN 5-85803-225-7.
- ↑ Кульшарипов М. М. Октябрь 1917 года// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 92. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
- ↑ Гадилов Л. З., Гумеров Ф. Х. Карим Хакимов — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1960. — Б. 24. — 84 б.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Густерин П. В. Карим Хакимов — советский полпред и друг Арабского Востока. «ЦентрАзия» (2014-09-19). 17 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ Дом-музей Карима Хакимова теперь можно посетить виртуально. «Башинформ» (2014-12-09). 17 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ Рустэм Хамитов подписал указ о праздновании 125-летия со дня рождения Карима Хакимова. «Башинформ» (2013-04-01). 16 март 2015 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Воспоминания о Кариме Хакимове. // Сост. Гадилов Л. З., Г. Г. Амири — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1982. — 71 б.
- Гадилов Л. З., Гумеров Ф. Х. Карим Хакимов — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1960. — 84 б.
- Гадилов Л. З., Гумеров Ф. Х. Революционер-дипломат: [К. А. Хакимов]: Ист.-биогр. очерк — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 126 б.
- Густерин П. В. Памяти Карима Хакимова — дипломата и учёного // Дипломатическая служба. 2008, № 1.
- Густерин П. В. Советская разведка на Ближнем и Среднем Востоке в 1920—30-х годах — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — Б. 38—43. — ISBN 978-3-659-51691-7.
- Косач Г. Г. Карим Хакимов: годы жизни в Оренбурге.// Неизвестные страницы отечественного востоковедения. Вып. 2. М., 2004. С. 125—147.
- Наумкин В. В. Советская дипломатия в Хиджазе: первый прорыв в Аравию (1923—1926 гг.). / Арабские страны Западной Азии и Северной Африки. М.: ИВ, 1997. — С. 34—43.
- Хайретдинов Р. Ф.. Карим Хакимов — революционер, дипломат : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02 Уфа, 2006. 225 c. : 61 07-7/304.
- Хайретдинов Р. Ф. Карим Хакимов — дипломат / Археография Южного Урала: Материалы межрегиональной научно-практической конференции. Уфа, 3—4 декабря 2002 г. — Уфа: РИО БашГУ. 2002. — С. 183—185.
- Хайретдинов Р. Ф. Башкирский дипломат Карим Хакимов / Соглашение Центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии в свете современных проблем Российского федерализма: Материалы региональной научно-практической конференции. — Уфа: РИО БашГУ. 2004. — С. 35—37.
- Хакимов Карим Абдурауфович. //Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. (1917—1991) / Я. В. Васильков, Сорокина М. Ю. — Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение, 2003. — Б. 393. — ISBN 5-85803-225-7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Гумеров Ф. Х. Хакимов Карим Абдрауфович.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 616. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- Хайретдинов Р. Ф. Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Красный паша Карим Хакимов и его заступник саудовский король. «Башинформ» (2007-11-24). 16 март 2015 тикшерелгән.
Видеояҙмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Полпред» на YouTube. Фильм Рустема Вахитова (студия «Уфимский трактъ», ГУП ТРК «Башкортостан» Творческое объединение общественно-политических программ), 2002 год.
- «Хакимов Аравийский» на YouTube. Фильм Салавата Хамидуллина («Башкирское спутниковое телевидение» Отдел познавательных и исторических программ), 2011 год.


text:
18 октябрь
18 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 291-се көнө (кәбисә йылында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Ҡалмыҡ Республикаһы — Республика көнө.
- АҠШ — Аляска көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1667 — Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына.
- 1723 — Крондштадт ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.
- 1867 — Аляска Рәсәйҙән АҠШ-ҡа күсә.
- 1892 — Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә.
- 1914 — Бер Һыу аҫты кәмәһе икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла.
- 1920 — Мәскәүҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I Бөтөн Рәсәй съезы асыла.
- 1921 — Рәсәй составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итп үҙгәртелә, 1954 йылда Украина ССР-ы составында, 1991 йылдан- Ҡырым Автономиялы Республикаһы. 2014 йылдың 18 мартынан Рәсәй Федерацияһының Ҡырым Республикаһы.
- 1922 — Британияның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай.
- 1941 — Токиола совет разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына.
- 1991 — СССР Юғары Советы Президиумының һуңғы ултырышы үткәрелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1738 — Андрей Боло́тов, урыҫ яҙыусыһы, ғалим-ботаник, Рәсәй Империяһында агрономия фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
- 1799 — Кристиан Фридрих Шёнбейн, химик элемент озон газын асҡан һәм уға исем биргән нимес химигы.
- 1847— Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһы электр технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе.
- 1859 — Анри Бергсон, француз философ-идеалисы, әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы Нобель премияһы лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»).
- 1893 — Владимир Владоми́рский, белорус совет театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
- 1894 — Юрий Тынянов, урыҫ совет яҙыусыһы, драматург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе.
- 1901 — Владимир Захаров, совет композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944).
- 1908 — Николай Каманин, совет осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация генерал-полковнигы, тәүге Советтар Союзы Геройҙарының береһе (1934), Бөйөк Ватан һуғышында һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы.
- 1922 — Әнүәр Ғөбәйҙуллин, татар совет театр актёры, Татар АССР-ының халыҡ артисы (1983).
- 1925 — Фазыл Фасиев, татар телсе-ғалимы, тәржемәсе, 1983 йылда Ҡол Ғәлиҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н татар телендә баҫтырып сығарыусы.
- 1929 — Хәкимйән Зарипов, башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, юрист, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1999).
- 1934 — Кир Булычёв, урыҫ совет яҙыусыһы (фантаст), ғалим, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
- 1952 — Рәйлә Аҙнаҡаева, йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992)
- 1959 — Сергей Доренко, Рәсәй журналисы.
- 1960 — Жан-Клод Ван Дамм, Америка актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән Бельгиянан).
- 1973 — Сергей Безруков, Рәсәй актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1871 — Чарльз Бэббидж, инглиз математигы.
- 1931 — Томас Алва Эдисон, Америка уйлап табыусыһы.
- 1942 — Михаил Нестеров, Рәсәй Империяһы һәм Совет рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Өфөлә тыуған.
- 1990 — Пётр Федосе́ев, совет философы, социолог һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1946 йылдан СССР Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты, 1960 йылдан — академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978), Ленин премияһы лауреаты (1983).
- 2005 — Александр Яковлев, совет һәм Рәсәй сәйәсмәне, ғалим, публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа «үҙгәртеп ҡороу» (урыҫса «перестройка») сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.


text:
Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты
Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты — Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы. «Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты» 1960 йылда асылған. Рәсәйҙең башҡалаһы Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан.
2015 йылдан Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша [1].
Йөкмәткеһе
Факультеттар һәм институттар[2][үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Факультеттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Аграр факультеты
- Инженер факультеты
- Гуманитар һәм социаль фәндәр
- Урыҫ теле факультеты
- Физика-математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
- Филология факультеты
- Экология факультеты. Факультет эргәһендә HSE-management үҙәге бар.
- Иҡтисад факультеты
Институттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Медицина институты
- Юридик институты
- Сит телдәр институты
- Туризм институты
Һәм башҡа
Тамамлаусылар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Навальный Алексей Анатольевич – рәсәй сәйәсмәне, оппозиционер.
- Владимир Филиппов – 1998-2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министры
- Мәхмүд Аббас - фәләстин сәйәсмәне, Фәләстин Дәүләте президенты.
Филиалдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты филателияла[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Подробнее о Проекте. www.5top100.ru.
- ↑ Учебные подразделения РУДН


text:
Ҡамсат сәскә
Ҡамсат сәскә — дельфиниум (Delphinium), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә һәм Африканың тропик бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ тамыр һабаҡлы үлән. Бейек ҡамсат сәскә ҡатнаш һәм һыубаҫар урманда үҫә, бөтә респ. таралған; альп ҡамсат сәскәһе — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөнөң урман һәм яланғас бүлкәттәрендә, селтәр ҡамсат сәскә, шына ҡамсат сәскә — болонло дала, урман дала, һирәгерәк дала һәм урман зоналарында ҡыуаҡлыҡта, зәңгәр уймаҡ сәскә — Баймаҡ, Бөрйән, Ейәнсура һәм Йылайыр райондары болонло далаларында үҫә. Ҡамсат сәскә — декоратив, буяу, ағыулы үҫемлек. Селтәр ҡамсат сәскә һәм бейек ҡамсат сәскә — дарыу үҫемлектәре. Ҡамсат сәскә баҡса формалары киң үҫтерелә. Зәңгәр уймаҡ сәскә — эндемик, БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һабағы төҙ, ябай, тигеҙ япраҡланған, бейеклеге 50—200 см. Япрағы бармаҡ һымаҡ теленмә, һаплы, сиратлы. Сәскәһе дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, төҫө зәңгәрҙән алып шәмәхәгә тиклем. Сәскәлеге суҡ йәки һепертке һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, августа—сентябрҙә өлгөрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡ[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Агапова Н. Д. Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
- Wang Wencai (王文采), Michael J. Warnock 12.Consolida // Флора Китая = Flora of China — 2001 Т. 6. — Б. 274.(инг.)
- Ветвичка В., Тоушева Д. Растения полей и лесов. — Издательсьво «Артия», Прага, 1987. — С. 82.


text:
Имам
Има́м (арабла إمام — вуйлаташ) — исламышты мечеть доно вуйлатышы ӧрт эдем. Имам — тенгеок «весӹвлӓлӓн пример» семӹнь лин кердеш. Молитвӓм лыдмы годым имамым айырат, кыды ти йымы ыдылмы процесс верц вӓшештӓ. Молитвӓ лыдмы годым вуйлатышым айырымашты тӹдӹн иготшым анжат, 8 иӓш ылеш гӹнь тӹдӹ вуйлатышеш айырымы лин кердеш. Турциштӹ имамым мечеть кымдемӹн эдемвлӓжӹ айырат, ислам кушӹл органвлӓ тӹдӹм ярыктат. Имам Йымы йылавлӓ доно кӹлдалтшӹ йори школым тымень пӹтӓрӹшӹ лишӓшлык. Ти школ паштек кадий дон муфтий вӓрым нӓлӓш йӧн лиэш. Имам вуешӹжӹ ош тюрбаным дӓ ош шокшан выргемӹм чиӓ.


text:
Сталин Иосиф Виссарионович
Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин (ысын фамилияһы — Джугашви́ли, груз. იოსებ ჯუღაშვილი; Ҡалып:СС2 (рәсми мәғлүмәт буйынса 9 (21) декабрь 1879), Гори, Тифлис губернаһы, Рәсәй империяһы — 5 март 1953, Волынское, Кунцев районы, Мәскәү өлкәһе, СССР) Рәсәй империяһы — революционер, совет сәйәси, дәүләт, хәрби һәм партия эшмәкәре; Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре, марксисм-ленинизмдың теоретигы һәм пропагандисы.
Сталин йәшәгән осорҙа уның 1934 йылға тиклем яҙылған әҫәрҙәре 13 томда нәшер ителә. 1920 йылдарҙың аҙағынан 1953 йылда үлгәнгә тиклем СССР-ҙың алыштырғыһыҙ етәксеһе.
Сталин хакимлек иткән дәүерҙә СССР һәм донъя тарихында мөһим ваҡығалар була: индустриалләштереү, коллективлаштырыу, кулакты юҡҡа сығарыу, ҙур террор, репрессиялар, халыҡтарҙы депортациялау, ГУЛаг лагерҙары булдырыу, 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ, Финляндияға баҫып инеү, СССР-ҙы Милләттәр Лигаһынан сығарыу, Ҡыҙыл Армияла репрессиялар, Икенсе донъя һуғышы, Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Азия илдәрендә социалистик ҡоролош төҙөү, шәхес культы, тоталитаризм диктатураһы[1], совет атом бомбаһын эшләү, һалҡын һуғыш башланыу.
Һаналған ваҡиғалар буйынса йәмғиәт фекере төрлөлөгө һәм күп осраҡта ҡапма-ҡаршылығы менән айырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Большой энциклопедический словарь. / Под ред. А. М. Прохорова. 2-е изд. — М.: Норинт, 2004. ISBN 5-7711-0004-8
- 21 декабрь көнө тыуғандар
- 1879 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Грузияла тыуғандар
- 5 март көнө вафаттар
- 1953 йылда вафаттар
- Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- «Еңеү» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары
- «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар
- «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йй.» миҙалы менән наградланыусылар
- «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- Алфавит буйынса сәйәсмәндәр
- Башҡорт АССР-ының беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаттары
- Башҡорт АССР-ының икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаттары
- Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаттары
- РСДРП ағзалары
- КПСС ағзалары


text:
7 октябрь
7 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 280-се көнө (кәбисә йылында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡырғыҙстан — Граждандар авиацияһы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1919 — Голландияла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола.
- 1949 — Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола.
- 1977 — СССР-ҙа яңы Конституция ҡабул ителә.
- 2001 — АҠШ Афғанстанға ғәскәр ебәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1885 — Нильс Бор, Дания физигы, Нобель премияһы лауреаты.
- 1927 — Вәзих Исхаҡов, яҙыусы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты.
- 1932 — Фәрит Богданов, драматург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
- 1952 — Владимир Путин, Рәсәй Президенты.
- 1953 — Миңлеғәли Нәҙерғолов, башҡорт әҙәбиәте белгесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1849 — Эдгар По, Америка яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе.
- 2006 — Анна Политковская, Рәсәй журналисы.


text:
Андыҙ
Андыҙ (урыҫ. Девясил высокий, лат. Inula helenium) — астралар ғаиләһендәге күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 1-1,25 м тирәһе, июнь-сентябрь айҙарында һары сәскә ата, емеше август-октябрҙә өлгөрә. Европа, Азия һәм Африкала таралған. Башҡортостандың күпселек райондарында йыш осраһа, Урал аръяғы райондарында һирәгәйә. Андыҙ дымлы туғайҙарҙа, йылға, күл ярҙарында, урман ситендә үҫә.
Киң япраҡлы урман буйҙарында, болондарҙа, йылға туғайҙарында үҫә. 20-150 см оҙонлоҡтағы ҡаты, ҡалын тамырлы күп йыллыҡ үҫемлек. Япраҡтары сиратлашҡан, ситтәре тешле. Сәскәләре һары төҫтә, күбеһенсә яңгыҙ йәки күп һанлы кәрзиндә, ҡалкан һамаҡ йәки һепертке һамаҡ сәскә төркөмөнә йыйылған. Емеше оҙонса, 4 ҡырлы, ҡоңғорт бүрексәле орлоҡса. Июль-август айында сәскә ата.
Емештәре август-сентябрьҙә өлгөрә. Орлоҡтан һәм вегетатив юл менән үрсей. Тамыры һәм тамырсаһында сапониндар, аҙ миҡдарҙа алкалоид матдәләре, инулин, эфир майы бар. Оҙон андыҙ халыҡ медицинаһында ашҡазан йәрәхәте, гастрит, үпкә туберкулёзы ваҡытында ҡулланыла. Декоратив; баллы үҫемлек.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 895. Althaea officinalis L. — Алтей лекарственный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 550. — ISBN 9-87317-128-9
- Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Латин теле
Лати́н теле́ иҫке әҙәби башҡортса латын теле (үҙатамаһы lingua latina), – Һиндевропа телдәре ғаиләһе италий телдәренең латин-фалиск кесе төркөмөндәге тел. Бөгөнгө көндә берҙәнбер әүҙем ҡулланылған италий теле булһа ла, үле тел булып һанала.
Латин теле ин борондан яҙмаһы булған һиндевропа теле булараҡ билдәле.
Бөгөнгө көндә латин теле "Изге Тәхет"тең (ru:Святой Престол), Ватикан ҡала-дәүләтенең һәм Рим-Католик сиркәүенең рәсми теле булып тора. Европа телдәрендә һәм башҡа телдәрҙәге бик күп һүҙҙәр латин теленән алынған.
Латин әлифбаһы күп телдәр өсөн яҙыу нигеҙе булып тора.


text:
Учалы
Учалы́ — Башҡортостанда, Урал тауының көнсығыш итәгендә, Өфөнән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала. Учалы районының үҙәге.
Йөкмәткеһе
Исем[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Учалы ҡалаһының исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттың бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған, тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар.
Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туҡтамыш ханды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
РСФСР Юғары Шураһы Президиумының 1963 йылдың 1 февралендәге Указы менән Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары ҡушылып бер ҡалаға берләштерелде.
Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр, сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса йәшмә күп табыла.
Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Район аша Белорет-Учалы-Мейәс-Силәбе, Учалы-Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы-Ҡорама- Уй -Силәбе — автомобиль юлдары үтә.
Тимер юлы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Район аша Рәсәй тимер юлдарының Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный-Учалы — Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса Учалы-Мейәс -Өфө-Күмертау — Ырымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд Күмертауға тиклем, 2005- Өфө тиклем, 2010 — Мейәскә тиклем йөрөнө.
2012 йылдан ошо юлда пассажирҙар ташыу туҡтатылды. Учалы ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн Учалылар күрше ҡалаларға мөрәжәғәт итергә тейеш, йәки Баштрансагентлыҡ аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мөмкин.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Генераль планы[1][үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2009 йылда ҡаланың генераль планы раҫланылды. «Башкиргражданпроект» проекты буйынса.
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты
- май-сыр заводы
- тегеү фабрикаһы
- урман машиналарын эшләү заводы
- тимер-бетон заводы
Радиостанциялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 69,53 МГц — Радио России
- 67,34 МГц — Маяк
- 101.3 FM — Радио Рекорд
- 101,7 FM — Европа Плюс Учалы
- 102.8 FM — Спутник 107 ФМ Учалы
- 105.4 FM — Юлдаш
- 106,2 FM — Радио Ваня
- 106.7 FM — Дорожное радио
- 107,7 FM — Радио Первый канал
Ҡала панорамаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]Учалы ҡалаһы
Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яҡтан
Факттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Учалы урамы Асҡарҙа, Сибайҙа һәм Белоретта бар.
- Ҡаланан 1 километр алыҫлыҡта Учалы ауылы урынлашҡан. Учалы ауылында 6,5 мең кеше йәшәй һәм уның халҡы Учалы ҡалаhының халҡы иҫәбенә инмәй .
- ҡала 1965 йылдан район үҙәге булып тора. 1965 йылға тиклем Учалы районының үҙәге Учалы ауылында урынлашҡан.
- Райондың «Район китапханаһы», «Район мәҙәниәт йорто», тимер-юл станцияһы Учалы ауылында урынлашҡан.
- Ҡаланан Силәбе өлкәһе сигенә тиклем 15 километр.
- ҡалала 2 мәсет (үҙәк мәсет, З. Рәсүлев мәсете); 1 сиркәү бар
- ҡалала БДУ-ның филиалы бар. Ләкин нишләптер БДУ-ның сайтында уның тураһында мәғлүмәт юҡ. Был филиал лицензия алмауына сәбәпле.
- Учалы ҡалаһында урынлашҡан иң ҙур күл — Ҡарағайкүл Ҡатырға-рубероид заводы ҡалдыҡтары менән бысратылған.
- Учалы районында Яйыҡ (Урал) йылғаһы башлана.
- Учалы ҡалаһының иң оҙон урамы — Ленин урамы.
- Учалы халҡының күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).
- Учалыла күпселеге башҡорттар йәшәһә лә, яңы биҫтәләр «Царское село»-«Батша ауылы», «Барвиха», «Сиротский приют»-«Етемдәр йорто» һәм «Дворянское гнездо»-«Алпауыттар ояһы» исемле.
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халҡы 37,9 мең кеше. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә
- Учалы районының һәм ҡалаһының рәсми сайты
- — Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите


text:
25 апрель
25 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 115-се (кәбисә йылында 116-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 250 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара ДНК көнө.
- Халыҡ-ара малярияға ҡаршы көрәш көнө.
- Германия — Ағастар ултыртыу көнө.
- Португалия — Революция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1956 — Илдус Тимерханов — башҡорт балалар яҙыусыһы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2012).