text:
1992 йыл
1992 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан икенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1992 йылы, 2 мең йыллыҡтың 992 йылы, XX быуаттың 92 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 2 йылы, 1990 йылдарҙың 3 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 25 февраль — Башҡортостан дәүләт флагы ҡабул ителә.
- 1 март — Югославияла һуғыш башлана.
- 16 март — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы нигеҙләнә.
- 21 март — Татарстанда үҙаллылыҡ референдумы.
- 31 март — Башҡортостан Республикаһы үҙенең ҡушымтаһын индереп Федератив договорға ҡул ҡуя.
- 16 июнь — Башҡортостан Арбитраж суды ойошторола.
- 23 июнь — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты Әхмәтзәки Вәлидинең иҫтәлеген уның тыуған илендә мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
- 21 август — Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты яңынан ойошторола, уның мөфтөйө итеп Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин һайлана[1].
- 27 октябрь — Башҡортостан Конституция суды ойошторола.
- 3 ноябрь — АҠШ-та Билл Клинтон президент итеп һайлана.
- 25 ноябрь — Чехия һәм Словакия айырыла.
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 22 июль — Селена Гомес, америка йырсыһы.
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 23 февраль — Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).
- 6 апрель — Айзек Азимов, америка яҙыусыһы.
- 23 апрель — Сатьяджит Рай, данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарисы, балалар яҙыусыһы.
- 2 май — Марлен Дитрих, немец һәм америка актрисаһы һәм йырсыһы.
- 13 май — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
- 15 июнь — Лев Гумилёв, совет яҙыусыһы.
- 22 сентябрь — Әхтәм Ихсан, башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы.
- 19 ноябрь — Латфуллин Наил Сәйет улы, рәссам.
- 24 ноябрь — Солтанов Фәйзулла Вәли улы, Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1967—1990).


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 236
СУҠМЫЙЫҠ МЕЛИТТУРГА (Melitturga clavicornis), яры ҡанатлылар отрядының андренидалар ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Евразияның уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә (Көньяҡ Европанан алып Монголияға тиклем) таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 1,3—1,5 см, ҡара төҫтә, ҡыҫҡа һорғолт‑һары төҫтәге төктәр м‑н ҡапланған. Башы ҡыҫҡа мыйыҡтар м‑н, инә бөжәктеке квадрат формаһында тиерлек, ата ҡорттоҡо — йомро. Ҡорһағы цилиндр формаһында. Ҡанаттары һары‑көрән. Ҙур булмаған колониялар м‑н ер аҫтындағы тәрән булмаған өңдәрҙә йәшәй, уның стеналарын тығыҙлай һәм төкөрөгө м‑н сылатып ҡуя; бала сығарыу күҙәнәктәрен ебәк рәүешле бүлендектәр м‑н ҡаплай. Йомортҡаларын аҙаҡтан балағорт туҡлана торған тат һәм һеркә төйөрсөгөнә һала. Респ. шарттарында бер йыл эсендә 1 быуын үҫә. Балағорттары ҡышлай. Йәш ҡорттар май аҙ.—июндә сыға. Көндөҙ әүҙем. Ҡуҙаҡлылар (люцернаның төп һеркәләндереүсеһе), астра һымаҡтар, ирен сәскә һымаҡтар таты м‑н туҡлана. Аҙ һанлы төр, далала, болондарҙа, БР‑ҙың дала, урман‑дала һәм урман зоналарының урман ситтәрендә осрай.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостанда дүртенсе тәүлек юлда ҡул күтәреп, машина туҡтатырға торған йәш әсәне эҙләйҙәрФото: «Бәйләнештә» социаль селтәре
Башҡортостанда дүртенсе тәүлек юлда ҡул күтәреп, машина туҡтатырға торған йәш әсәне эҙләйҙәр
Башҡортостанда дүртенсе тәүлек юлда ҡул күтәреп, машина туҡтатырға торған йәш әсәне эҙләйҙәрФото: «Бәйләнештә» социаль селтәре
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостанда ире 28 йәшлек Наталья Ғарипованы эҙләй. Йәш әсә шәмбе, 14 июлдә, киске 10-дар тирәһендә юғалған.
Юғалған йәш ҡатындың тормош иптәше һөйләүенсә, ул ата-әсәһендә Уральск ауылында булған, өйөнә, Учалы-2 биҫтәһенә тиклем юл ыңғай барған машинала ҡайтырға булған. Юлда, 9-10-дар тирәһендә уны һуңғы тапҡыр күргәндәр.
«Телефоны һүнгән, бөгөн хоҡуҡ һаҡлау органдары ла эҙләнеүгә ҡушылһын өсөн Тәфтиш комитетына ғариза яҙҙым. Дуҫтарымды интернетта эҙләнеүҙә ярҙам һорап, иғлан яҙыуҙарын һораным. Бәлки уны берәйһе күргәндер. Теләһе ниндәй мәғлүмәт бик ҡәҙерле», — тип һөйләй ире Эдуард.
Наталья Ғарипова тормош иптәше менән бергә ике бала: ул һәм ҡыҙ тәрбиәләй. Ғаилә уңышлы булып иҫәпләнә.
Йәш ҡатын яҙыуҙар яҙылған һәм һүрәт төшөрөлгән аҡ футболка, сағыу ҡыҫҡа ыштан кейгән, әммә үҙе менән джинсы салбары һәм ҡара сумкаһы булған. Берәй төрлө мәғлүмәт белгәндәрҙе полицияға (02) йәки 8-962-529-76-54 номеры (ире Эдуард) буйынса шылтыратыуҙарын һорайҙар.
http://www.bashinform.ru/news/1187181-v-bashkirii-treti-sutki-ishchut-moloduyu-mamu-golosovavshuyu-na-doroge/


text:
Өфөлә «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле «Рәсәй тауыштары» фестивале барышында ижад миҙгелен аса
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә тәүге тапҡыр «Рәсәй тауыштары» Бөтә Рәсәй хор, йыр һәм бейеү ансамблдәре фестивале бара. 17 октябрҙә фестиваль программаһын баш ҡаланың профессиональ сәнғәтенең визит карточкаһы тип һаналған «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле тамамлай. Йәй көнө коллектив Венгрияла «Summerfest» халыҡ-ара фольклор фестивалендә Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының традицион мәҙәниәте менән таныштырҙы.
«Мираҫ» ансамбле ошо концерт менән 26-сы ижад миҙгелен аса. Фестиваль республиканың 100 йыллығы һәм 2020 йылғы Бөтә донъя фольклориадаһы алдынан уҙғарыла. Концерт программаһы республиканың халыҡ ижадына нигеҙләнгән, тип хәбәр итте ансамблдең директоры Байрас Ишбирҙин.
«Рәсәй тауыштары» фестивале Себер дәүләт академия рус халыҡ хоры сығышы менән башланды. Һуңынан программаны Татарстан Республикаһының дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле (Ҡазан) һәм Людмила Зыкина исемендәге «Рәсәй» дәүләт академия рус халыҡ ансамбле (Мәскәү) дауам итте.
Фестивалде ойоштороусылар — Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Өфө хакимиәте, Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы. Проект Рәсәйҙең фольклор традицияларын үҫтереүгә йүнәлтелгән коллективтарҙың күп төрлөлөгөн күрһәтеү өсөн ойошторолған.


text:
Ҡартлыҡ та шатлыҡ ул
28 сентября 2018 йыл | Хаттар
Еҙем-Ҡаран ауыл биләмәһендә 90 йәше тулған ололарҙы ауыл хакимиәте башлығы Нурсилә Хәсәнова, ветерандар советы рәйесе Мәрйәм Ке-йекбаева, ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе Сәриә Мәхмүтова өйҙәренә барып ҡотлап, бүләктәр тапшырып китеү матур йолаға әйләнде.
Әүҙем ветерандар - Ҡауарҙыла
28 сентября 2018 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө - Ер йөҙөндәге бөтә оло кешеләрҙе ихтирам итеү, уларҙың үткән һәм хәҙерге хеҙмәттәрен баһалау көнө ул. Әлеге ололарҙың бөтәһе лә төрлө урында эшләп, хеҙмәттә сынығып үҫкән. Тормош юлдарынан фәһем алып, ыңғай яҡтарынан үрнәк алырлыҡ пенсионерҙар етерлек арабыҙҙа.
Ҡауарҙы ауылында ла өлгө булырлыҡ оло кешеләр бик күп.
Ҡауарҙы ауылында ла өлгө булырлыҡ оло кешеләр бик күп.
Күңел ҡартаймай тиҙәр...
28 сентября 2018 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Беҙҙе шулай ҡабул итегеҙ.
Юҡ-бар һүҙҙәргә лә бик тиҙ генә
Күңелдәр ҙә тора кителеп.
Тик йәшәйһе килә бына шулай:
Йырлап, бейеп, матур иттереп.
Әсәйле лә, атайлы ла саҡтар...
25 сентября 2018 йыл | Хаттар
Әсәйле лә, атайлы ла
саҡтар
Ғүмеремдең
йырлы йылдары.
Бала сағым
хәтирәһе булып,
Ҡолағымда сыңлай
моңдары.
Ҡаранйылға ауылында ғүмер кисергән әсәйебеҙ Мәстүрә Зиннәт ҡыҙы менән атайыбыҙ Хәсәйетдин Ямалетдин улы Вәлиевтарға быйыл 90 йәш тулыр ине. Эйе, тормоштоң аяуһыҙ, үтә лә ауыр саҡтарында 14 йәшенән Бөйөк Ватан һуғышына алынған ата-йым, 7 бала тәрбиәләп үҫтергән, хеҙмәт ветераны әсәйем мәңгелек донъяға иртә, бик иртә күстеләр. Пәйғәмбәр йәшенә етһәм дә, балалыҡ, йәшлек хистәремдән һис арына алмайым. Күңелем өҙлөкһөҙ шул йылдарға алып ҡайта.
саҡтар
Ғүмеремдең
йырлы йылдары.
Бала сағым
хәтирәһе булып,
Ҡолағымда сыңлай
моңдары.
Ҡаранйылға ауылында ғүмер кисергән әсәйебеҙ Мәстүрә Зиннәт ҡыҙы менән атайыбыҙ Хәсәйетдин Ямалетдин улы Вәлиевтарға быйыл 90 йәш тулыр ине. Эйе, тормоштоң аяуһыҙ, үтә лә ауыр саҡтарында 14 йәшенән Бөйөк Ватан һуғышына алынған ата-йым, 7 бала тәрбиәләп үҫтергән, хеҙмәт ветераны әсәйем мәңгелек донъяға иртә, бик иртә күстеләр. Пәйғәмбәр йәшенә етһәм дә, балалыҡ, йәшлек хистәремдән һис арына алмайым. Күңелем өҙлөкһөҙ шул йылдарға алып ҡайта.
Бәхетле үтһен ғүмерегеҙ!
25 сентября 2018 йыл | Хаттар
Тарихҡа бай, ғорур, хозур тәбиғәтле Ғафури районы Юлыҡ ауылына сәфәргә сыҡҡанбыҙ. Был ерҙә беҙҙең өсөн иң ҡәҙерле - бер төркөмдә уҡыған һабаҡташыбыҙ Альмира Сабит ҡыҙы Юлмөхәмәтова (Ғайсина) тормош иптәше Таһир Ситдиҡ улы менән донъя көтәләр.


text:
Башҡортостанымдың иң матур ерендә йәшәйем: бер яҡта – күл, икенсе яҡта – урман. Иҫ китмәле хозур тәбиғәт, һоҡланмаған кеше юҡтыр! Ауылыбыҙҙың тарихсыһы, ихтирамлы кешеһе Фәсим ағай Ғәшимов тыуған яғыбыҙға арнап шиғыр ҙа яҙған.
Мин ер-һыу атамалары менән ҡыҙыҡһына башланым. Һеҙгә лә бер нисә эшемде тәҡдим итәм.
Һәҙиә шишмәһенең тарихы. Ауылда Әхмәтша исемле берәү йәшәгән. Заманына күрә алдынғы кеше булған. Тәүгеләрҙән булып йәшелсә, емеш-еләк үҫтерә башлаған. Ауылға сүлмәктәр алып ҡайтып һатҡан. Үҙҙәренең тапҡырындағы шишмәгә иң яратҡан ҡыҙының исемен ҡушҡан. Әле лә ул ултыртҡан тирәк ағасы үҫә.
Бурлы тауы, Мөрйә тауы. Әлеге «Алмаз» ял йорто урынында бур сығарғандар. Халыҡ уны яндырып, мейес һәм өйҙәрен аҡлар өсөн файҙаланған. Шуға был тауҙы Бурлы тау тип йөрөткәндәр.
Мөрйә атамаһын былай аңлаталар.Тауҙың осонда ғына мөрйәгә оҡшаған бер таш ултырған. Хәҙер ул юҡ инде, атамаһы ғына йөрөй.
Ҡарлы тау. Бында ҡар оҙаҡ ята. Исеме шунан килә.
Азамат ӘХМӘТОВ.
Туймазы районы, Ҡандракүл мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 366
ОНКОЛОГИЯ (гр. oјnkos — масса, күләм, күбеү һәм ...логия), шештәрҙең барлыҡҡа килеү сәбәптәрен, үҫеү механизмдарын, клиник сағылышын өйрәнеүсе һәм уларҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе медицина һәм биология өлкәһе. Башҡортостанда О. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 40‑сы йй. уртаһынан БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) Онкология диспансеры базаһында үткәрелә башлай: И.‑Ғ.Ғ.Ҡадиров етәкс. патогенез мәсьәләләре өйрәнелә, яман шештәрҙе диагностикалау һәм дауалау алымдары камиллаштырыла (Е.А. Волжский, Ә.С.Дәүләтов, Н.А.Логинов, А.К.Фёдоров, А.К.Шипов), уларҙы иҫкәртеү ысулдары һәм халыҡҡа мед. ярҙамы күрһәтеүҙе ойоштороу формалары эшләнә (Волжский, Ҡадиров, С.З.Лоҡманов). 60—80‑се йй. рак булғанда туҡыма эсендә гамма‑терапияның һөҙөмтәлелеге өйрәнелә (Логинов, Ф.Х.Ремеева), лимфома яман шештәрен (Н.С.Сафин), беренсел‑күплек шештәрен (В.Г.Бебякин), үпкә (Р.Ғ.Баҙыҡов), ашҡаҙан (Баҙыҡов, Ғ.Я.Туғыҙбаев), тура эсәк рагын (Дәүләтов, И.Х. Һиҙиәтов), арауыҡ шештәрен (Н.Ғ. Ғатауллин, Р.Ф.Мөхәммәтрәхимов) диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә; респ. табылған нефттең һәм уны эшкәртеү продукттарының бластомоген үҙенсәлектәре өйрәнелә (В.А.Жухин, М.Г. Ибраһимова һ.б.). 1975 й. БДМУ‑ла онкология каф. ойошторола, уның ғалимдары яман шештәрҙе иртә диагностикалау һәм онкология ауырыуҙары булғандарҙы диспансерлаштырыу (Н.П.Ников), ракты диагностикалау һәм аралаштырып дауалау ысулдарын камиллаштырыу (Ш.Х.Ганцев), онкология ауырыуҙарын иҫкәртеү (В.Р.Ибраһимов), рак булғанда геморрагик боҙолоштарҙы коррекциялау (Г.Н.Карабанов), һөт биҙҙәре рагын дауалау (М.Ғ.Ғәлиев, А.Ә. Ғәлләмов, Т.М.Петровецкая, А.М.Ханов, Р.Х. Хәкимова), лимфогранулематоздың барышын һәм рецидивтарын күҙаллау (О.Н.Липатов), яман шештәрҙең химиотерапияһын ҡулайлаштырыу (Д.Д.Саҡаева), онкологик ауырыуҙарҙы реабилитациялау (А.Г.Пухов, Р.Г.Әхмәтова), яман шештәре булған ауырыуҙарҙа паллиатив мед. ярҙамын ойоштороу ысулдарын камиллаштырыу (И.Р. Рәхмәтуллина) б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Рактың иммунологияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелгән (Л.Ф.Чернецова), ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзалары яман шештәрен хирургик дауалау (К.Ш.Ганцев), баш һәм муйын шештәре булғанда пластик хирургия (С.В.Вырупаев), эндометрия (В.А.Пушкарёв) һәм түллек (Р.Р.Аббасова, Г.Ю.Ғәниева, Л.А. Решетова) рагын диагностикалау һәм дауалау ысулдары камиллаштырылған. Онкология м‑н ауырыусыларҙың психик статусы үҙенсәлектәре (П.Б.Зотов), ракты беренсел иҫкәртеү мәсьәләләре (И.Ю.Селезнёв, В.Ю.Фролова), уның реци‑ дивтарын иҫкәртеү (Р.Ш.Ишморатова), скрининг һөҙөмтәлелеген баһалау (Н.А. Самойленко) б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә; пал‑ лиатив онкологик ярҙамды үҫтереү мәсьәләләре (А.А. Ғәзизов, С.В.Рудой), химия һәм нефтехимия сәнәғәте пр‑тиелары эшселәрендә ракты иҫкәртеү ысулдары (Л.Х.Белова) эшләнә. Яман шештәрҙе диагностикалау (Ф.Ф. Мофазалов, О.В.Серов, А.А.Смольников, А.К.Ханова, Ю.Н.Хризман), медикаментоз (Ч.Х.Вәлиәхмәтова, Р.Р. Рәхимов, Е.А.Самышина, Н.В. Фионина) һәм хирургик (Ю.М.Аҡмалов, В.В.Лобода, Ф.Р.Монасипов, В.В. Ручкин, В.Ф.Чижиков, Р.Т.Әйүпов) дауалау ысулдары камиллаштырыла. Рак булғанда неолимфогенез, метастазлау мәсьәләләре эшләнә (Ишморатова, Ш.Р.Ҡыҙырғәлин, А.В. Солтанбаев, Д.С.Торсометов). БР халҡына махсус онкологик ярҙам Респ. клиник онкология диспансерында, Белорет, Күмертау, Нефтекама, Октябрьский, Салауат, Сибай, Стәрлетамаҡ ҡҡ. дауаханаларының дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары һәм хирургия бүлектәре базаһында район‑ара онкология бүлектәрендә күрһәтелә. 1995 й. алып Башҡортостан Республикаһының Ракка ҡаршы программаһы эшләп килә.
Әҙәб.: Д а в ы д о в М.И., Г а н ц е в Ш.Х. Онкология. М., 2013.
Ш.Х.Ганцев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Мостай Кәримдең 90 йыллығына арналған театр фестивале
Башҡортостан баш ҡалаһында 14 октябрҙән 20-һенә тиклем башҡорт халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған республика театр фестивале үтәсәк. Унда республиканың бөтә театрҙары ҡатнашасаҡ, уларҙың һәр береһе Мостай Кәримдең әҫәре буйынса спектакль күрһәтәсәк.
БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, фестиваль көндәрендә өфөләргә 16 театраль-музыкаль тамаша тәҡдим ителәсәк. Улар араһында милли театр сәнғәте классикаһына әйләнгән спектаклдәр — "Ай тотолған төндә", "Ташлама утты, Прометей" трагедиялары, "Ҡыҙ урлау" комедияһы, "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" драмаһы, "Театр яҙы-2009" республика фестивалендә иң яҡшы тип танылған "Ярлыҡау" повесы буйынса ҡуйылған "Луна и листопад"" драмаһы һәм башҡалар.
Фестивалде асыу тантанаһы 14 октябрҙә Мостай Кәрим исемендәге БР Милли йәштәр театрында үткәрелә. Был көндө тамашасылар театрҙың башҡорт труппаһы башҡарыуында "Беҙҙең өйҙөң йәме" спектаклен ҡарай аласаҡ.
Фестиваль Йәштәр театрында Мостай Кәримдең тыуған көнөндә — 20 октябрҙә тамамланасаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 585
ЕЛ, Ер өҫтөндә атмосфера баҫымының тигеҙ бүленмәүе арҡаһында барлыҡҡа килгән һәм юғары баҫым өлкәһенән түбән баҫым өлкәһенә йүнәлгән һауа хәрәкәте. Һауа хәрәкәтенә Ер әйләнешен кире ҡағыу көсө, ышҡылыу көсө, үҙәктән ҡыуған көс һ.б. йоғонто яһай. Е. тиҙлек һәм йүнәлеш (анеморумбометр, флюгер һ.б. м‑н, ирекле атмосферала пилот-шарҙар ярҙамында үлсәнә) хас. Тиҙлеге м/с, км/сәғәт, узелдарҙа күрһәтелә, визуаль рәүештә балдарҙа (Бофорт шкалаһы б‑са) баһалана. Тиҙлеккә ҡарап уртаса (5—8 м/с) һәм көслө (14 м/с ашыу) Е., дауылға (20— 25 м/с), ҡойонға (30 м/с ашыу) айырыла. Е. 20 м/с тиклем ҡапыл ҡыҫҡа ваҡытҡа көсәйеүе — шквал, елһеҙлек штиль тип атала. Йүнәлеше градустарҙа йәки 16 румбалы система (төньяҡ, төньяҡ-төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш-төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һ.б.) б‑са румбаларҙа күрһәтелә. Е. йүнәлешенең теге йәки был урын өсөн ҡабатланыуы елдәр розаһы рәүешендә һүрәтләнә. Режимы атмосфера циркуляцияһы, рельеф үҙенсәлектәре һ.б. м‑н билдәләнә. Башҡортостандың Урал алдында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш (йәйгеһен — төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш) Е. өҫтөнлөк итә, Башҡортостандың Урал аръяғында — көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш (ҡышҡыһын — төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡкөнбайыш). Республика б‑са йыллыҡ уртаса тиҙлек 2,5 м/с алып (Белорет р‑ны Туҡан а.) 4,3 м/с тиклем (Яңауыл ҡ.) тәшкил итә; йылына көслө Е. көндәр (макс. тиҙлек 40 м/с тиклем; дек., ғин., мартта йыш ҡабатлана) һаны — 7 көндән алып (Белорет р‑ны Инйәр а.) 36 көнгә тиклем (Мәләүез ҡ.). Бриздар, тауүҙән елдәре һ.б. күҙәтелә.
Ф.Ш.Килмәтова
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Аҡшам намаҙы
Мәғриб (Аҡшам намаҙы) (ғәр. صلاة المغرب) — ҡояш байығандан һуң, киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәнгә тиклем арауыҡты ала. Ул 3 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәттән тора.
Аҡшам намаҙын ҡылыу тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡшам, йәғни, киске Әл-Мәғриб намаҙы 5 рәҡәғәттән тора: З рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт сөннәт.
Аҡшам намаҙының 3 рәҡәғәт фарызы: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн аҡшам намаҙының фарызын ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә.
Иртәнге намаҙҙағы кеүек үк ике рәҡәғәт намаҙ ҡылырға, һуңынан, «Аллаһу Әкбәр» тип әйтеп өсөнсө рәҡәғәткә торорға.
Өсөнсө рәҡәғәттә «Бисмилләәһи-ррахмәәни-ррахиим» тип «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡырға.
3-сө рәҡәғәттең һуңында «Әт-тәхиәт», «Аллаһүммә сәлли», «Аллаһүммә бәрик», «Раббәнә әтинә» доғалары уҡыла һәм сәләм бирелә.
Аҡшам намаҙының 2 рәҡәғәт сәннәте: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн аҡшам намаҙының сөннәтен ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә. Шулай ук, иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек ҡылына.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
- Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев
- Али-заде, А. А. Магриб (архив ) // Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007.


text:
- Подробности
- Просмотров: 414
ЙӘМӘЛЕТДИНОВ Алик Камил улы (18.3.1952, БАССР‑ҙың Күгәрсен р‑ны Мораҡ а.), физик. Физика‑матем. ф. д‑ры (1999). БДУ‑ны тамамлаған (1974). 1976—85 йй. һәм 1998 й. алып ӨДАТУ‑ла уҡыта. 1985—2004 йй. Өфө дәүләт сервис ин‑тында эшләй: 1993—95 йй. хисаплау техникаһы һәм автоматлаштырылған идара итеү системаһы каф., 2003 й. башлап автоматик проектлау системаһы һәм графика каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге конструкция материалдары физикаһы һәм механикаһына, математик модель әҙерләүгә арналған. Й. тарафынан ҡаты есемдәрҙең үҙгәреүе һәм емерелеүенең микроскопик физик процестары, нефть сығарыу технологиялары моделдәре эшләнгән; үтә һығылмалы форма барлыҡҡа килеүҙең критик параметрҙарын билдәләү ысулдары уйлап табылған; механик юл м‑н эшкәртеү ваҡытында йылы бүленеп сығыуҙың, деформация ваҡытында үҙенән‑үҙе дефектлы структура барлыҡҡа килеүҙең микроскопик теорияһы үҫтерелгән. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Физика процессов получения объёмных наноматериалов. Уфа, 2008.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Был сәйәхәт’ң һөйләшербеҙ менән вершины булараҡ, Евангелие һәм красовского примирение. Түбәнерәк рукопись шунан хәбәрҙәр.
Был кисә, Мине һоранылар һөйләшергә тураһында тысячник һәм красовского примирение. Һәм минең өсөн бик оло дәрәжә торорға бында сығыш яһау сифатында өлөшөндә моның удивительного тырышлығы өлгәшеү өсөн үҙ-ара бәйләнеш " Боже сиркәүе.
Нисек рэпер, Мин ҡатнашҡан күп кенә концерттар күп йылдар дауамында ҙурырак тысячник һәм бөтә кешеләрҙең категория йәш. Һәм күрҙем, музыка ысулы бар кешеләр берләшмәһе. Бар шундай концерт, унда ғына бар бер төркөм кешеләр: бәлки, был барлыҡ мамочки һәм аҡ ҡала яны йәш үҫмерҙәр, йәки барыһы да студенттар ҡала көллиәте, йәки бөтә көньяҡ баптистский пастор кирга-салбар (Яҡшы, бәлки, һуңғы). Тик бар, шулай уҡ бик күп унда, бар төрлө кешеләр— йәш һәм иҫке, ҡара һәм аҡ, һәм күп кенә башҡа төркеме. Һәм күҙәтә кешеләр уны йышыраҡ подражать разнообразие, һәм мин уйлайым, был, ысынлап та ла, яҡшы тере, шулай уҡ.
Хәйер, минемсә, был бик яҡшы һәм иң яҡшы, Мин түгел, минемсә, был’ң шул тиклем ныҡ тәьҫир итә торған булды, нисек, ҡайһы бер эшлиләр, был булыу. Һәр көн булды…


text:
Бер туған Маркстар
Бер туған Маркстар (ингл. Marx Brothers) — һуғышыу, сикәләүҙәр, флирт һәм «торт бәреү» алымдарынан торған "абсурд комедияһы"на махсуслашҡан АҠШ-тың популяр комик квинтеты.
Нью-Йоркта, йәһүд эмигранттары ғаиләһендә тыуғандар. Водевиль һәм театрлаштырылған тамашаларҙа уйнайҙар, әммә донъя кимәлендә кинематограф аша танылалар. Бер туған Маркстарҙы өнһөҙ комедиялар йондоҙҙары Чарли Чаплин һәм Бастер Китон менән бер рәткә ҡуялар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Волков А. Братья Маркс. — В кн.: Комики мирового экрана. М., 1966
- Кино США. Актерская энциклопедия. М., 1996
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Маркс, Братья — Кругосвет энциклопедияһынан


text:
Тәбиғәт 2013/2014 / Йәй / Хикәйәләр
БАЛЛЫ ҠАЛАС
(Хикәйә)
Нишләп инде ул һаран булһын? Тәмле аҡ ҡаласын,
йәлләмәй, бирҙе бит!..
...Умартасы бабай бер һауыт бал алып килгәйне:
– Быйыл бал ҡорттары күп ҡырылды, шуға бал да әҙ булыр инде. – тине.
– Ә ниңә улар ҡырылдылар? – тип һораны Тәслимә.
– Сит яҡтарҙан ниндәйҙер уҫал ҡорттар килеп баҫып алды, шулар менән һуғышып һәләк булалар шул, ҡыҙым, – тине умартасы бабай. Тәслимәнең күҙ алдына бәләкәс кенә һөңгө тотҡан батыр бөжәктәр килде. Улар сәскәләрҙең һутын сит-яттарҙан һаҡлай.
Бына шул балды аҡ ҡалас телеменә мул итеп яғып, апаһы Тәслимәгә тотторҙо.
Әсәһе:
– Бар, урамда уйнап тор. Ә беҙ баҡсаға картуф ҡаҙырға сығабыҙ, – тине. – Аҙаҡ
баллап сәй эсербеҙ.
Фәнүр ағаһы менән Таңһылыу апаһы ҡул араһына ингән инде. Тәслимә ҡасан инер икән ата-әсәһенең ҡул араһына? Быны ул белмәй. Тәмле ҡаласын тотоп, урамға сыҡты, ә ағаһы ишекте бикләп ҡуйҙы. Кеше-фәлән килһә, баҡсанан эҙләһен, йәнәһе.
Баллы ҡалас урамда бөтәһенә лә оҡшап ҡалды. Күңелле итеп баҫтырыш та, ҡасҡалаҡ та уйнанылар. Зәңгәр күк йөҙөндә аҡ ҡалас кеүек ялтырап торған Айға ҡарап та һамаҡланылар:
– Ай, Ай, ҡайҙа һинең тәтәйең? Бына минең тәтәйем!
Ҡулдарындағы сөйәлдәрен шулай имләнеләр. Уйнап арығас, ҡыҙыҡайҙарҙың ҙурырағы Лилиә:
– Тәслимә, бар, тағы ҡалас алып сыҡ! – тип үтенде. Ҡыҙ, ишектең бикле икәнен уйлап, ыҡ-мыҡ иткәнсе, көлөп тә ебәрҙе:
– Нимә, әллә һаранланаһыңмы? Башҡаларға етә ҡалды. "Һаран, һаран!” – тип үсекләргә тотондолар.
– Мин... юҡ, мин һаран түгел!.. – Тәслимә илар сиккә етте. – Белгегеҙ килһә, беҙҙә бал – бер һауыт!
Эреле-ваҡлы бала-саға тәгәрәп уйнаған йәшел сиҙәм өҫтөндә һиллек урынлашты. Эскәмйәлә ултырған Лилиә яй ғына тороп баҫты, ә бәләкәсерәктәр, киреһенсә, эскәмйәгә үрмәләне.
– Ба-ал? Ә ҡалас бармы?
– Бар. Әсәйем бая ғына мейестән сығарҙы, күп!
– Алып сығаһыңмы һуң? Тәслимә, ишек бикле шул, тигән ҡиәфәттә ҡулдарын йәйҙе.
– Асҡыстың ҡайҙа икәнен беләһеңме?
– Беләм дә ул...
– Белгәс, әйҙә, – тип Лилиә ҡапҡанан эскә инде. Арттарынан бөтә бала-саға эйәрҙе.
Асҡыс табылыуын-табылды ла, йоҙаҡҡа Тәслимәнең буйы етмәй шул! Лилиә лә, күпме һуҙылһа ла, аса алманы. Йоҙаҡ тыңламай ҙа ҡуя. Булаша торғас, йоҙаҡтың бөтөнләй бикле түгел икәнен аңғарҙылар. Шул саҡ Тәслимәнең иҫенә төштө: ағаһы бит, солан ишеген эстән элә лә, өй тәҙрәһе аша сыға. Тик был – сер. Уны әйтергә ярамай. Әлегә тиклем өндәшмәгән Рәзинә лә телгә килде:
– Келәне эстән асырға кәрәк! Тәҙрәнән инеп!
Тәслимә "аһ” итте:
– Ҡайҙан белдең?
– Беләм. Беҙ ҙә шулай итәбеҙ! – Яуапты көтөп тә тормай, Рәзинә бер тәҙрәне асып,
эскә үрмәләне. Тәслимә лә – уның артынан. Соланға сығып келәне астылар.
Шау-гөр килеп өйгә уҡталдылар:
– Ҡайҙа бал?
Тәслимә шкафҡа күрһәтте.
Баллы банка өҫтәлгә ”ҡунды”. Аҡ ҡаластар теленде. Был яуаплы эште Лилиә башҡарҙы. Бәләкәстәргә бысаҡ тоттора алмай бит инде. Һәр балаға етерлек итеп ҡырҡылған ҡалас телемдәренә ҡалын итеп бал яғылды.”Сиреү” тантана итте. Балы ағып төшә башлаған телемдәрен юғары күтәреп, берәм-берәм урамға атылдылар.
Тәслимә лә уларҙан ҡалышманы.
Эй елдерҙеләр ҡаласлы ҡыҙыҡайҙар ауыл урамы буйлатып! Түбән остан – юғары осҡа, ҡаластарын бер-ике генә ҡабып өлгөрәләр! Туҡтап әҙ генә ҡапҡылайҙар ҙа, ауыҙҙарындағын сәйнәргә лә онотоп, тағы тороп йүгерәләр. Ниңә, тиһегеҙме? Һуң, уларҙың табышын бүлешергә теләүсе ҡанатлы бөжәктәр арҡаһында инде! Кемдәр ул, тиһегеҙме? Кемдәр түгел, нимәләр! Һуң, шул безелдәп сәс араһына инеп, осло ҡаяуҙарын батырыусы ҡанатлы бөжәктәр инде! Аһ, тағы сағалар! Шәберәк йүгерегеҙ! Нимәләр булһын! Бал ҡорттары инде! Үҙҙәренең балын урлағандар, тип уйлайҙармы икән әллә. Ниңә өлкәндәрҙән һорамай алдығыҙ, тип ҡанығалармы икән! Белмәй, тиһеңме ни уларҙы, белә улар бөтәһен дә. Ана, тағы осоп килделәр, ҡасығыҙ! Теге уҫал ҡорттарҙыр был!
Татлы ҡаластарын яйлап ашау насип булманы. Ҡарһаланып, урттарына тултырып, бер юлы һоғондолар ҙа ҡуйҙылар. Эңер төшкәнсе уйнау ҡайғыһы ла бөттө. Кемдең ауыҙы-күҙе, кемдең ҡулы шешеп сыҡты. Кис ауышҡас, таралыша башланылар. Ҡорттан сағылып бите ҡабарған Лилиә-командир, белекле төҫ менән:
– Һин әле ҡабаланма. Мин ҡарап киләйем, – тип, Тәслимәләрҙең өйөнә табан ыңғайлағайны, ҡабат йүгереп килде. – Тәслимә, ҡас! Ағайың хәҙер кәрәгеңде бирә! Ана, апайың да йоҙроҡ күрһәтә.
Ҡайҙа ҡасһын Тәслимә? Барыбер өйгә ҡайтырға. Ҡыҙыҡай, башын эйеп, алға атланы. Фәнүр ағаһы уны көтөп тора ине. Етәкләп өйгә алып инде. Унда Таңһылыу апаһы өҫтәлдәге, иҙәндәге икмәк ыуалсыҡтарын, һәр ергә буялған бал тамсыларын һөртөп, йүгерекләп йөрөп, таҙарта ине.
– Кемдәр инде икән бында, һин күрмәнеңме? Ишектәр ҙә шар асыҡ ҡалған, – тип ҡаршыланы ул һеңлеһен.
– Күрҙем. Беҙ ҡыҙыҡайҙар менән индек.
– Нисек индегеҙ?
– Мин индерҙем. Тәҙрәнән.
Ағаһы менән апаһы бәләкәстәрҙең был ҡылығына шаҡ ҡатты. Картуф сығарып талсыҡҡандар, йөҙҙәре ҡарағусҡылланып киткән.
– Бар, әсәйҙе бал менән сәй эсергә саҡыр! – Тәслимә, күҙенең сите менән һауыттың төбөндә генә ҡалған гәрәбә төҫөндәге балды күреп, оятынан ҡайҙа инеп китергә белмәй тора. – Бар, бар әсәйҙе сәйгә саҡыр!
Тәслимә аяҡ аҫтындағы сәскәләрҙе лә күрмәй атланы. Көҙгө үләндәр уның итәгенән эләктереп тартҡандай булһа ла, ҡараманы. Шул мәлдә генә барып етте уның башына үҙ ғәйебе. Әсәһе картуф өйөмө янында бүлбеләрҙе биҙрәләргә тултыра ине.
"Әсәй, әсәкәйем, әрләмә инде мине. Һаран булғым килмәне бит. Башҡа бер ваҡытта ла улайтмам”, – тигән һүҙҙәрен эсенән генә ҡабатланы. Картуф өйөмө ҙур ине. Әсәһе оҙаҡ ҡына уны әүеш-теүеш килтереп, бәрәңгенең эреһен – эрегә, вағын ваҡҡа бүлеп айырҙы, биҙрәләргә һалып, тоҡҡа тултырҙы.
Исмаһам, берәй һүҙ өндәшһәсе! Тәслимә, әрләнеүен көтөп, киске эңергә хәтлем ултырҙы. Бер ваҡыт әсәһе:
– Тултыр, ҡыҙым, тултыр бәрәңгеләрҙе биҙрәгә, – тине.
Эй рәхәт булып китте ҡыҙыҡайға! Ҡулынан килгән эш менән әсәһен ҡыуандырырға тырышты.
– Әсәй, мин дә ҡул араһына индемме? – тигән була үҙе. Был көн, шулайтып, иҫән- аман үтте. Тәслимәнең ғүмерлеккә хәтерендә ҡаласаҡ әле ул. Ә тулған Ай, күктән шаян ғына ҡарап: "Йә, сөйәлеңде, тәтәйеңде, миңә бирәһеңме?” – тип күҙ ҡыҫа ине.
Тамара ИСКӘНДӘРИӘ
Рәссам Артур ВАСИЛОВ


text:
Республикала синоптиктар көслө ҡырау вәғәҙә итә
Алдағы көндәрҙә Башҡортостанда көслө ҡырау төшөүе көтөлә, тип иҫкәртә төбәктең Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты.
10-12 сентябрҙә төндә һәм иртән республика буйынса урыны менән һауала һәм тупраҡ өҫтөндә -3 градусҡа тиклем ҡырау төшөүе көтөлә. Ошо хаҡта Гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы буйынса Башҡортостан идаралығы хәбәр итә.
Алдағы ҡырау ауыл хужалығы һәм дача сәсеүлектәренә зыян килтереүе ихтимал. Шулай уҡ улар юлдарҙа боҙлауыҡҡа сәбәбсе булыуы һәм юл-транспорт фажиғәһенә килтереүе мөмкин. Шуға водителдәргә үтә иғтибарлы булырға кәрәк.
Тәбиғәттә ял итеүселәргә шулай уҡ тәбиғәт шарттарын иҫәпкә алыу зарур. Организмдың үтә ныҡ һыуыныуы – һалҡын тейеүҙең төп сәбәбе.
Һауа температураһы түбәнәйеү менән бәйле республиканың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты граждандарға янғын хәүефһеҙлеге сараларын көсәйтеүгә иғтибар итергә саҡыра.
«Йыл һайын һауа температураһы түбәнәйеү осоронда электр приборҙарын һәм мейес ҡорамалдарын файҙаланыу менән бәйле янғындар һанының артыуы теркәлә, шуға йорттарҙа электр һәм мейес ҡорамалдарын ҡулланғанда янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләре тураһында иҫтә тоторға кәрәк», — тиелә ведомство хәбәрендә.


text:
Тәбиғәттән алынған рецепттар
Учалы районының Зәйнекәй ауылынан Гөлсира Исламова.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
"Тыуған яҡтың шишмәһе лә, аҡ балсығы ла тәнгә шифа"
Учалы районы Сораман ауылынан хаҡлы ялдағы уҡытыусылар Зөбәйҙә Ҡәләмова һәм Шәүрә Шәкирйәнова.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Хаҡлы ялда булыу күңеллеме?!
Учалы районының Сораман ауылынан Зөбәйҙә Ҡәләмова.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Халҡыбыҙ имселәре
Учалы районының Уральск ҡасабаһынан Әлмира Ғатауллина.
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Халыҡ имселәре
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Ауыр сирҙе нисек еңергә?
Учалы районынан Рауил Баҡыевтың кәңәштәре
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
Хаҡлы ялда булыу күңеллеме?
Зөбәйҙә Ғилметдин ҡыҙының сығышын тыңлағандан һуң иң беренсе уға рәхмәттәр әйтергә теләр инем,сөнки бик ҡаты ауырып киткәндә ул миңә ошо күнегеүҙәрҙе эшләп ҡарарға тәҡдим итте.Ысынлап та үҙемде бик яҡшы тоя башланым,февралдең 19-ында Алла бирһә 1 йыл була эшләй башлағанға. Тағы ла шуны өҫтәр инем,Аллаһы тәғәләнең исемдәрен ҡулланып күнегеүҙәр эшләү икеләтә файҙалы әлбиттә. Ашҡаҙар радиоһын тыңлаусылар,ихлас күнелдән ышанып эшләһәгеҙ,һис шикһеҙ файҙаһын тоярһығыҙ.


text:
Һайлауға барыу өсөн төп 5 сәбәп
16 марта 2018 йыл | Сәйәсәт
18 март – Рәсәй Федерацияһы Президентын һайлау көнө. Ни өсөн һайлау көнө һәм Рәсәйҙең һайлауға хоҡуғы булған гражданы өсөн һайлауға барыу айырыуса мөһим. Бында бер нисә сәбәпте айырым билдәләп үтергә мөмкин.
Ил етәксеһенең Мөрәжәғәтнамәһе
02 марта 2018 йыл | Сәйәсәт, Йәмғиәт
1 мартта Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин Федераль Йыйылышҡа йыллыҡ Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһаны.
Киләсәгебеҙ үҙебеҙҙән тора
22 февраля 2018 йыл | Сәйәсәт, Йәмғиәт
20 февралдә район мәҙәниәт һарайында Рәсәй Федерацияһы Президентлығына кандидат Владимир Владимирович Путиндың ышаныслы кешеһе, "Өфө” халыҡ-ара аэропортының генераль директоры Александр Владимирович Андреев менән осрашыу булып үтте. Осрашыуҙа райондың хеҙмәт коллективтарынан вәкилдәр, ветерандар ҡатнашты.Александр Андреев үҙ сығышында халыҡты 18 марттағы һайлауҙа әүҙем ҡатнашырға саҡырҙы, илебеҙҙең һуңғы йылдарҙағы ҡаҙаныштары хаҡында һөйләне.
Йәрәбә уҙғарылманы
20 февраля 2018 йыл | Сәйәсәт
2003 йылдың 10 ғинуарында ҡабул ителгән "Рәсәй Федерацияһы Президентын һайлау тураһында” 19-ФЗ һанлы федераль законға ярашлы, "Табын” район гәзите Рәсәй Федерацияһы Президентлығына кандидаттарҙан һайлау алды агитацияһы алып барыуға түләүле баҫма майҙан көнөн билдәләү өсөн 13 февраль көнө 11.00 сәғәткә тәғәйенләнгән йәрәбә уҙғарыуға кандидаттарҙан һәм уларҙың ышаныслы кешеләренән яҙма заявка булмау сәбәпле, йәрәбә уҙғарылмауын белдерә.
Ил етәксеһе ыңғай баһаланы
26 января 2018 йыл | Сәйәсәт
24 ғинуарҙа Башҡортостанға эш сәфәре менән Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин килде. Өфө аэропортында уны Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкил Михаил Бабич, Респуб-лика Башлығы Рөстәм Хәмитов, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай рә-
йесе Константин Толкачев ҡаршы алды.
йесе Константин Толкачев ҡаршы алды.


text:
Кидандар
Кида́ндар (ҡытайҙар) (китайский|契丹||qìdān|цидань) — күсмән монгол ҡәбиләләре, борон хәҙерге Эске Монголияла һәм Маньчжурияла йәшәгәндәр[1] 907 йылдан 1125 год йылға тиклем кидан дәүләте Ляо булғаны билдәле, уға Елюй һәм Сяо тоҡомдары идара иткән. Япон диңгеҙенән Көнсығыш Төркөстанға тиклем ерҙәрҙе биләп, Ляо империяһы Көнсығыш Азияла иң ҡеүәтле дәүләткә әйләнә. Тарихи рәүештә Ҡытай атамаһы һәм славян, көнбайыштағы (Cathay) һүҙе тап бына «кидан» этнонимына тура килә лә инде.
Йөкмәткеһе
- 1 Килеп сығышы һәм теле
- 2 Йолалары һәм хужалыҡтары
- 3 Кидандарҙың хакимдары
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Әҙәбиәт
- 6 Һылтанмалар
Килеп сығышы һәм теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кидандарҙың этник тамырын билдәләү ауыр булыуы һаҡланып ҡалған лингвистик мәғлүмәттәр менән бәйле. Кидан телендәге яҙма ҡомартҡылар йүнләп өйрәнелмәгән, шуға күрә был халыҡтын ҡайҙа, нисек урынлашыуы. хәрәкәт итеүе тураһында һөйләү ауыр.
200-ләп кидан һүҙе ҡытай транскрипцияһында һаҡланған, әммә улар башлыса титул атамалары менән бәйле, уларҙы төрки, монгол тел системаларында ла табып була, сөнки телдән-телгә еңел күсә. Династия осоронда ике яҙма система барлыҡҡа килтерелгән булған
Кидандар тарихы буйынса ҡытай сығанаҡтары күп. Тәүге ентекле мәғлүмәт Бэйвэйшу хроникаһында (北魏书, «История династии Северная Вэй») яҙылған. Бер тибет яҙмаһында ( Париж Милли китапханаһында № 246-сы манускрипт) Ге-тан тигән халыҡ барлығы, королдәре — хаган Ге-тан икәнлеге бәйән ителә. Ниндәй мал тотҡанлыҡтары әйтелә. Уйғырҙар менән берсә талашалар, берсә ярашалар, тиелә[2] Л. Амби фекеренсә(«Заметки по поводу народности Ту-ю-гунь»),[3] бында һүҙ тап ҡараҡытайҙар тураһында бара.каракитаи|каракитаях]]. П. Пельо («Заметки по поводу народностей Ту-ю-гунь и Су-пи»,[4] ҡараҡытайҙарҙың монголдар менән бәйләнеше булыуын, тәүгеләренең танылған булыуын бәйән итә[5]
Ҡытайҙар ғәҙәттә кидандарҙы сяньбиҙарға, ярашлы рәүештә дунхуларға индерә. Кидандар үҙҙәре Муешань тауы буйында күк ат менгән ир Лаохахэ йылғаһын кисеп сығып барғанда һоро үгеҙ егеп арбала ултырып килгән ҡатынды осратыуын, өйләнешеүен һәм һигеҙ улдары тыуып, һигеҙ кидан ырыуын барлыҡҡа килтереүен һөйләй[6].
Йолалары һәм хужалыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытай авторҙары кидан йолалары мохэләрҙеке менән бер тип яҙып ҡалдырған. Юлбаҫарлыҡты яраталар. Ата-әсәһе үлгәндә ҡысҡырып илайҙар, тимәк, көсһөҙҙәр. Мәйеттәрҙе ағас башына элеп, өс йылдан һөйәктәрен йыйып алып яндыралар ҙа иҫерткес эсәләр, рухтарынан һунарҙа ярҙам итеүен һорайҙар. Тупаҫтар, тәрбиәһеҙҙәр.
Яҙын-көҙөн Муешань тауы итәгендә кидандар күк ат менән ҡара үгеҙҙе ҡорбан итеп салалар.
Төп шөғөлдәре - күсмән малсылыҡ. Һунарға йөрөйҙәр. Күсмәндәргә хас булмағанса, балыҡ та тоталар.
Кидан дәүләте барлыҡҡа килеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйғыр кағанаты көсәйгәс, кидандар улар яғына күсә, әммә 842 йылда яңынан ҡытайҙарға ҡайталар.
Империяға тиклем кидандарҙың һәр башлығының ордоһо-дружинаһы булған, баш ҡала йәки резиденциялар булмаған. Кидандар балыҡ тотоу йәки һунар осорона ҡарап резиденцияларын алмаштырып торғандар
Ляо осорондағы урыҡ-һурыҡ мәғлүмәттәрҙән кидандарҙың мифтары, дини системаһы тураһында күп кенә нәмә билдәле. Му-е тауы шаман культы йолаларын үтәү урыны булған: шунда уларҙың тәүатаһы менән тәүинәһе осрашҡан, уларҙы тоҡомдары Күк аллаһы һәм Ер алиһәһе тип атап йөрөтә башлағандар.
Ҡәбилә федерацияһынан династиялы системалы империяға күсеү кидан юлбашсыһы Абаоцзи (Елюй Амбагай) осоронда барлыҡҡа килә. 907 йылда бер нисә күрше ҡәбиләләрҙе буйһондороп, ул үҙен ҡаған 916 йылда император тип иғлан итә. 926 йылда Абаоцзи күрше Бохай (Бохайго) батшалығы иҫәбенә биләмәһен киңәйтә, Приморьеның көньяғы, Маньчжурияның көньяҡ-көнсығышы һәм Кореяның көньяҡ-көнсығышы уның хакимлығына күсә.
947 г. яңы дәүләт тип атала, 983 — Кидандарҙың Бөйөк дәүләте,ә 1066-ла — яңынан Бөйөк Ляо тип атала. Ҡытайҙың төньяғына баҫыша торғас, улар ун алты округты үҙҙәренке итә. Ляо дәүләте нигеҙҙәрен ҡытай һәм корейҙар төҙөй, ҡытайх иероглифтары нигеҙендә яҙма эшләнә, ҡалалар, кәсептәр, сауҙа үҫешә башлай.
Күршеләрен еңә алмай, Сун Династияһы 1004 йылда солох килешеүе төҙөргә мәжбүр була һәм яһаҡ түләргә ризалаша. 1042 йылда яһаҡ арттырыла, 1075 йылда Ҡытай кидандарға йәнә үҙ еренән өлөш бирә.
XI быуат аҙағында Ляо дәүләте бөлгөнлөккә төшә, ә 1125 йылда уны чжурчжэндәр тар-мар итә. Кидан дәрәжәлеләре (ҡаракидандар, йәки ҡараҡытайҙар) Урта Азияға йүнәлә, Талас һәм Шу йылғалары буйында ҙур булмаған Көнбайыш Ляо — Ҡараҡытай дәүләте барлыҡҡа килә(1124—1211).
1211 йылда Сыңғыҙхан ҡыҫымы аҫтында наймандар Урта Азияны алалар һәм гурханды әсирлеккә төшөрәләр, әммә ете йылдан уҡ инде Ҡараҡытай дәүләте Монгол империяһына ҡушыла. Монгол ҡулы аҫтында ҡараҡытайҙар төрлө ҡәбиләләргә, атап әйткәндә, наймандарға ҡушылып бөтә.
Хәҙерге тикшеренеүселәр кидандар менән ниндәйҙер этник төркөмдәр араһында ни Ҡытайҙың төньяҡ көнсығышында, ни Төркөстанда бәйләнеш таба алмай:бында улар урындағы төркиҙәр һәм фарсылар менән ҡушылып бөткәндәрҙер. Һуңғы генетик тикшеренеүҙәр даурҙар күпмелер кимәлдә кидан тоҡомдары булып тора тип күрһәтә[7].
Боронғо кидандарҙың тоҡомдары Урта Азияға килеп ҡараҡытай (йәки һуңғараҡ ҡтай) булып киткән тип фараз итәләр. Ҡтайҙар үзбәктәрҙән тыш ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, нуғайҙар, ҡараҡалпаҡтар, башҡорттар һәм башҡа халыҡтарға ҡушылған.
Ҡтайҙар Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан). Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәкурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу ҡтай булған.
Кидандарҙың хакимдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо конфедерация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бинэн (比能), убит между 233—237
- Хэчен (何辰) - вождь (мофухэ) (契丹莫弗贺) (ок. 470)
- Мер-ган (Hanzi : 勿于 pinyin : Wuyu) мофухэ (ок. 479)
- Думи-каган (多彌可汗) (ок. 585)
Дахэ (618-730) (大賀氏) ырыуы хакимлығы аҫтында кидандар конфедерацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сунмо (松漠都督) округында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сяньчжоу (玄州) префектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бында Дахэ ырыуына буйһонмаған кидандар йәшәгән
Бүтән юлбашсылар (酋長)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Таньмочжэ (貪沒折) (ок. 630)
Яонянь (730-906) (遥辇氏) ырыуы ҡағандары хакимлығында Кидан конфедерацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Циньденән һуң тәхеткә Елюй (Абаоцзи) килә, ул Ляо династияһын иғлан итә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Е Лун-ли. История государства Киданей (Цидань го чжи) / Перевод с китайского, введение, комментарий и приложения В. С. Таскина; Академия наук СССР, Отделение истории, Институт востоковедения. — М.: «Наука», ГРВЛ, 1979. — 607, [1] с. («Памятники письменности Востока», XXXV).
- Бичурин. "Собрание сведений..."
- Киданьский город Чинтолгой-балгас / Крадин Н.Н., Ивлиев А.Л., Очир А. и др. М.: Восточная литература, 2011. 173 с.
- Крадин Н. Н., Ивлиев А. Л. История киданьской империи Ляо (907-1125) — М.: Наука — Восточная литература, 2014. — 351 б. — 550 экз. — ISBN 978-5-02-036566-7.
- Ларичев В.Е. (ред.) История Железной империи — Новосибирск: Издательство Института археологии и этнографии СО РАН, 2007. — 356 б. — 800 экз. — ISBN 978-5-7803-0160-8.
- Кузьменков Е. А. Киданьский язык // Языки мира: Монгольские языки. Тунгусо-маньчжурские языки. Японский язык. Корейский язык = Languages of the World: Mongolian languages. Tungus languages. The Japanese language. The Korean language / Редакционная коллегия тома: В. М. Алпатов, И. В. Кормушин, Г. Ц. Пюрбеев, О. И. Романова (ответственный секретарь); Российская академия наук, Институт языкознания. — М.: Издательство «Индрик», 1997. — С.87—90. (серия «Языки Евразии»). [ISBN 5-85759-047-7]
- Шавкунов Э. В. Новое о самоназвании киданей // Эпиграфика Востока, XV, 1963 / Сборник статей под редакцией проф. В. А. Крачковской; Академия наук Союза ССР, Институт археологии. — М.—Л.: Издательство Академии наук СССР, 1963. — С.147—148.
- Материалы по районированию Средней Азии. Кн. 1. Территория и население Бухары и Хорезма. Часть 1. Бухара. — Ташкент: 1926, с.39.
- Материалы Всероссийских сельско-хозяйственных переписей 1917 г. и 1920 г. Вып. 1, Поволостные итоги Самаркандской области. — Ташкент: 1924, с.47.
- Маликов А. М. Хитаи долины Среднего Зеравшана в XVIII — начале XX в. // Археология и история Центральной Азии. — Самарканд, 2004.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Дробышев Ю. И. Политика киданей в Центральной Азии
- ↑ Авакьянц Г. С. К вопросу о киданях // Всесоюзная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения академика Б. Я. Владимирцова. Тезисы докладов. М., 1984. С. 20.
- ↑ Journal Asiatique. 1948. T.236. P. 239.
- ↑ T’oung-pao. 1921. T. XX. P. 323—329.
- ↑ Авакьянц Г. С. К вопросу о киданях // Всесоюзная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения академика Б. Я. Владимирцова. Тезисы докладов. М., 1984. С. 21
- ↑ Крадин, 2014, с. 20
- ↑ DNA Match Solves Ancient Mystery
- ↑ 8,0 8,1 Лояльным Китаю вождям киданей давались китайские имена


text:
- Подробности
- Просмотров: 237
САФАРОВА Валентина Исаевна (17.4.1950, Краснодар крайы Самурская ст.), химик‑эколог. Химия ф. д‑ры (2005), проф. (2005). БР‑ҙың атҡ. экологы (2005). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1972) Бөтә союз гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология ин‑тында (Өфө) эшләй: 1981 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1991 й. — аналитик үҙәк етәксеһе. 1994 й. башлап БР Тирә‑яҡ мөхитте һаҡлау б‑са дәүләт ком‑тының Башҡ. респ. аналитик үҙәге нач., 1995 й. — БР Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығының Дәүләт аналитик контроль идаралығы начальнигы. Фәнни хеҙмәттәре тирә‑яҡ мөхитте экоаналитик контролдә тотоу системаһын булдырыуға арналған. С. етәкс. юғары технологик ҡорамалдарҙы файҙаланып, тәбиғи объекттарҙа органик токсиканттарҙың физик‑химик анализ ысулдары эшләнә һәм индерелә. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Экоаналитический контроль в системе оценки качества окружающей среды. М., 2004 (авторҙ.).
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
Блокчейн сервис эшләй башланы. эҙәрмәндәр сифатында ҡытай платформа байда
Эҙләп ҡытайҙың интернет-гиганты үҙ блокчейн башланы байда-хеҙмәте (Баас) Платформа.
Технологиялар нигеҙендә эшләнгән Байда, иң платформа бирәсәге асыҡ була. “уңайлы” сервис blockchain.
Фирмаһы мәғлүмәттәре буйынса’s сайтында махсус, “Ышаныс Байда” килешеү үткәреүгә мөмкинлек бирә һәм отслеживания, төрлө осраҡта ҡулланырға һәм файҙаланырға мөмкин., шул иҫәптән электрон валюта, биллинг цифрлы, банк кредит менеджмент, аудит финанс идаралығы страховкалау, һәм күберәк.
Аҡш хөкүмәте иғтибарын туплаған эш төркөмө булдырылды криптовалюта
Аҡш-тың финанс министры Стивен Mnuchin йома белдереүенсә, финанс тотороҡлолоғо буйынса күҙәтеү Советы, дәүләт органдары, ҡурҡыныс ул финанс системаһында баһалау, иғтибар туплаған эш төркөмө булдырылды криптовалюта.
Mnuchin был процесты күрмәйбеҙ, Вашингтон иҡтисади клубы сығыш яһай., Д. З.. һуң, тип һорай темалар биткоин.
“Беҙ бик н криптовалюта туплау,” Mnuchin аңлата, АҠШ башҡа көйҙәр менән һөйләшеп күрһәтте.. һәм һуңыраҡ хөкүмәт белдереүе: “Беҙ инанырға теләй, был кешене файҙаланыу мөмкин түгел валюта насар нәмәләр, насар нәмәләр эшләгән өсөн.”
Mnuchin өҫтәп, был мәсьәлә шунда, АҠШ. г хөкүмәт менән хеҙмәттәшлек була-халыҡ-ара төркөмө 20.
Mnuchin һорайым, юҡ, йыйынға түгел, Федераль резерв системаһы, моғайын, үҙҙәре аҡса эшләргә цифрлы версия фиатной.
“ФРС һәм мин’т тип уйлайым, сөнки унда’ы кәрәк, сөнки был момент,” Mnuchin Әйтә.
Рәсәй’ы Сбербанк иғлан лаборатория блокчейн
Сбербанк, эре банктарының береһе-Рәсәй., блокчейн өсөн лаборатория эшләй һәм блокчейн иғлан тест-систе.
Яңы килограмм аҙыҡ-түлек лаборатория булдырыуға йүнәлтелгән., пилот һәм һынау үткәргән тикшеренеүҙәргә блокчейн-бизнес хәл итеү өсөн һаҡлыҡ банкы төркөмө., матбуғат релизы.
Игорь Буланцев һүҙҙәре буйынса, Сбербанк’ң өлкән вице-президент, блокчейн ярҙам итә ала. “перепрофилирование” бизнесҡа финанс баҙары, банк шулай уҡ’ы һәм хеҙмәте эшмәкәрлеге.
Электрон ҡултамға тураһындағы законға Блокчейн, Теннесси тәҡдим итә.
Законодатель / теннесси штаты яңы закон проекты тапшырылған, уларҙың яҙма электрон ҡултамға блокчейн юридик сифатында танылған., һуңғы тырышлыҡ маркировкаһы закон сығармайынса, быны эшләп өсөн һуңғы аҙна..
Закон проекты, законодатель ғинуарҙа дәүләт вәкилдәре күрһәтә Теннесси Джейсон йорт Пауэлл. 10, шаңдауы ошондай закон проекты тапшырылған һәм ваҡытында флорид Небраска.
Ә Аҡш менән нисек эш иткән һәм Флорид, быны күреп киләйем әле, тип башҡа саралар аша күсеү процесын нисек алышыуҙар башҡортостанды законодатель.
Банк уның артыуын билдәләне Онлайн’прогноз менән сауҙа килем иҫәбенә Биткоина
Прогноз ҡайтанан ҡарау өсөн үҙ килемен банк Онлайн swissquote. 2017, криптовалюта һатып алырға ярҙам менән көслө. Биткоин сауҙа компанияһы мәнфәғәте өсөн заваливать.
Биҙеп, swissquote нигеҙ һалыныуын көтәләр, килем тәшкил итә. 186 Шв млн. франк. 2018, 8 миллиондан күберәк үҙенең һуңғы прогноз прогнозировать.. Банк белдереүенсә, был вазифаға яҡын табыш булып доналоговый 45 миллион франк, ғаризаһына ярашлы, бөгөн таралған.
Киҫкен үҫеш факторы килемдәрҙе, килем артасаҡ һәм ике эҙемтәһе булып, Swissquote тине..
Сит ил валютаһы һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән һатыу байтаҡҡа күберәк клиенттар, шул уҡ ваҡытта сауҙа компанияһы менән шулай уҡ еңеү яулауға индергән криптовалюта.
Европа беренсе булды. swissquote онлайн-банк өсөн старт июлдә асыласаҡ., 2017.
Япония’төркөм менән башлап ебәрҙе ДММ Биткоин-биржаһы
ДММ төркөмө, япония һәм электрон коммерция нигеҙендә Интернет-холдингының эшләй башлау атарға биткоин алмашыу яңы мультиметр.
Компания тәҡдим планлаштырыла 24/7 ярҙам клиенттарға, әлеге ваҡытта яңы көй һәм Биткоин-биржаһы Япония.
Рәсми рәүештә теркәү фирмаһы нисек ‘виртуаль валюта трейдеры’ япон финанс Бюроһы.


text:
2018 йыл Башҡортостанда Ғаилә йылы тип иғлан ителде. Ғаилә — беҙҙең тамырҙарыбыҙ, ә тамырҙарыбыҙ өләсәйҙәребеҙгә, олатайҙарыбыҙға барып тоташа. Ғөмүмән, беҙҙең халыҡта элек-электән өләсәйҙәр мәктәбе көслө булған. Әле лә бар ул тәрбиә, рух, илһам сығанағы. Шуның менән бәхетлебеҙ ҙә! Форсаттан файҙаланып, “Башҡортостан” гәзите “Минең өләсәйем” тип аталған акция иғлан итә. Өләсәйегеҙҙең фотоһын, уның тураһында ҡыҫҡа ғына белешмә лә яҙып, редакцияға ебәрегеҙ. Фотолар мотлаҡ боронғо, тарихи булырға тейеш.
Яңыраҡ архив фотоларымды соҡоп ҡарап ултырғанда ике (Ғәбиҙә һәм Нәзирә) өләсәйемде төшөргән фотоны күреп, күп хәтирәләргә сумдым. Беҙҙең Ахай (Әбйәлил районы, Ишбулды) ауылында дин Советтар заманында ла бөтмәне. Бала саҡта хәтерләйем, ауыл муллаһы иң ҡәҙерле кеше булды. Ҡунаҡҡа килһә, өрөп кенә яҫтыҡҡа ултырталар. Иттең дә тос өлөшө уға, хәйер ҙә йәлләмәйҙәр. Мулла бабай үҙе лә миңә бик уҡымышлы, ғәҙел, ауыл өлгөһө, хөрмәткә лайыҡ кеше тойолдо. Динле ауыл халҡы татыу, булғанға шөкөр итеп, ярҙамсыл йәшәнеләр. Ә өләсәйҙәргә килгәндә – уларҙың йылы ойоҡбаштары, бейәләйҙәре, ҡоймаҡлы тәмле сәйҙәре бөгөн дә хәтерҙә. Кемдең өләсәйҙәре бар – ӨЛӘСӘЙ йылыһын тойоп ҡалығыҙ! ИНӘЙҘӘРЕМНәсих Хәлисовтың бынау һүрәтен ҡарап
ултырғас тыуған шиғыр.
Йөҙҙәренән зыялылыҡ аңҡый,
Ә ҡулдары төйөр, тамырлы.
Тағатып та яулыҡ бәйләгәндәр,
Йыраҡтан уҡ танып алырлыҡ.
Был бит беҙҙең ауыл инәйҙәре!
Беҙҙең өләсәйҙәр, нәнәйҙәр.
Йылы ҡараштары менән бағып
Бәләләрҙән беҙҙе имләйҙәр.
Уйнап йөрөгән ерҙән, туҡтап ҡалып,
Уларҙы мин гелән күҙәттем.
Әбейҙәрем, затлы абыстайҙар,
Һәр һүҙегеҙ һайын бер әйтем.
Һынсыл ғына ҡарап, тупылдатып
Һөйә инегеҙ һеҙ арҡамдан.
Ҡайҙа ҡалды һеҙ йәшәгән заман?
Зиһендәрем әллә тарҡалған?
Йөҙҙәрендә зыялылыҡ түгел,
Ә сағыла бары вәсвәсә –
Заман әбейҙәре, иман һатып,
Көрөшкәләп аҡ ағыу эсә...
Ә һуңынан, ике ҡулын тотоп,
Күп һорамай доға уҡырға...
Монафиҡлыҡ – ике йөҙлөлөк, тип,
Ҙур гонаһ, тип күпме туҡырға?
Эй һағынам – Нәҡиә, Өммөкамал,
Фәғилә, Таһира, Һәҙиә инәйҙәр,
Һынсыл ҡарап, тупылдатып һөйөп
Улар һаман йәнде имләйҙәр.
Тамара Искәндәриә.
08.01.2018.


text:
Осетин теле
Ҡалып:Тел Осетин теле (осетинса Ирон æвзаг) — Һиндевропа тел ғаиләһендәге Иран төркөмөнә ингән тел. Ул Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия — Алания рәсми теле булып һанала. Шулай уҡ ул Көньяҡ Осетияның рәсми теле.
Йөкмәткеһе
Имлә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге осетин телендә кирил әлифбаһы ҡулланыла. Унда 43 хәреф бар.
Әйтелеү ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуҙынҡы өндәре әйтелеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Осетин телендә 5 көслө һуҙынҡы өндәре (а, е и, о, у) һәм 2 көсһөҙ һуҙынҡы өндәре (æ, ы) ла бар.
Көслө һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- А хәрефе әйтелеше урыҫ баҫымлы а-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [a] тип яҙыла. Мәҫәлән, гал [gal] — башҡ. үгеҙ, бал [bal] — башҡ. сейә
- Е хәрефе әйтелеше башҡортса һәм урыҫса э-гә, болгарса, сербсә һәм македонса е-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [e] тип яҙыла. Е хәрефе йотациялы түгел. Мәҫәлән, Терк — башҡ. Терек (йылға)
- И хәрефе урыҫса баҫымлы и-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [i] тип яҙыла. Мәҫәлән, Ир — башҡ. осетин, и — башҡ. бар
- О хәрефе урыҫ баҫымлы о-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [o] тип яҙыла. Мәҫәлән, бон — башҡ. көн
- у хәрефе урыҫ баҫымлы у-нә яҡын. ХАФӘ-лә был өнө [u] тип яҙыла. Мәҫәлән бур — башҡ. һары (төҫ)
Көсһөҙ һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Æ хәрефе әйтелеше өлөшләтә урыҫ баҫымһыҙ а-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [ɐ] тип яҙыла. А һәм Æ хәрефтәре әйтелеше айырыла (мәҫәлән, дар [dar] — башҡ. тот!, дæр [dɐr] — башҡ. дә)
- Ы хәрефе әйтелеше урыҫ ы-һынан айырыла, башҡортса ы-ға өлөшләтә генә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [ɨ] тип яҙыла. Был хәреф урыҫ ноябрь һүҙендәге б һәм рь араһындағы өнгә йәки монстр һүҙенә т һәм р араһындағы өнгә яҡын. Мәҫәлән, ныр [nɨr] — башҡ. хәҙер, быру — башҡ. ҡойма[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Спорт » Страница 10
Алтынсы «Гагарин»ға һунар ҡыҙыу булмаҡсы
Новости / Спорт // 7-03-2014, 03:48
йәки КХЛ беренселегенең 16 көслө командаһы төп кубок өсөн плей-офф уйындарын башланы
Шулай итеп, хоккей буйынса КХЛ беренселегенең сираттағы алтынсы даими бәйгеһе тамамланды. Уның еңеүсеһе булып ике йыл рәттән Гагарин кубогын яулаусы Мәскәүҙең «Динамо» командаһы танылды.
Ғөмүмән, быйылғы чемпионат сюрприздарға ла бай булды. Уҙған миҙгелдәге төп бәйгенең финалсыһы – Силәбенең «Трактор» командаһы быйыл хатта плей-оффҡа ла сыға алманы. Шулай уҡ миҙгел һайын Гагарин кубогы өсөн көрәшеүсе Омскиҙың «Авангард» клубы ла быйыл төп бәйгене ситтән күҙәтәсәк. «Нефтехимик», «Атлант», «Северсталь» кеүек көслө генә командалар ҙа үҙ маҡсатына ирешә алмай, күңелен өмөт кубогы бәйгеһендә йыуатасаҡ....
Шулай итеп, хоккей буйынса КХЛ беренселегенең сираттағы алтынсы даими бәйгеһе тамамланды. Уның еңеүсеһе булып ике йыл рәттән Гагарин кубогын яулаусы Мәскәүҙең «Динамо» командаһы танылды.
Ғөмүмән, быйылғы чемпионат сюрприздарға ла бай булды. Уҙған миҙгелдәге төп бәйгенең финалсыһы – Силәбенең «Трактор» командаһы быйыл хатта плей-оффҡа ла сыға алманы. Шулай уҡ миҙгел һайын Гагарин кубогы өсөн көрәшеүсе Омскиҙың «Авангард» клубы ла быйыл төп бәйгене ситтән күҙәтәсәк. «Нефтехимик», «Атлант», «Северсталь» кеүек көслө генә командалар ҙа үҙ маҡсатына ирешә алмай, күңелен өмөт кубогы бәйгеһендә йыуатасаҡ....
Ауырлыҡтарҙы еңеп. Еңеүҙәр яулап. Рухландырып
Новости / Спорт // 7-03-2014, 03:47
3 мартта Өфөлә үткән Паралимпия уты эстафетаһы ошо девиз аҫтында ойошторолдо
Бөгөн Сочиҙа башланған XI Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы спортсылар көн һайын үҙҙәрендә бар ауырлыҡты еңергә көс таба, яңынан-яңы рекордтарға ирешә. Ошондай рух батырлығы менән улар бар кешелеккә өлгө күрһәтә, йәшәргә көс-дәрт бирә....
Бөгөн Сочиҙа башланған XI Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы спортсылар көн һайын үҙҙәрендә бар ауырлыҡты еңергә көс таба, яңынан-яңы рекордтарға ирешә. Ошондай рух батырлығы менән улар бар кешелеккә өлгө күрһәтә, йәшәргә көс-дәрт бирә....
Паралимпия уты башҡорт бейеүе мәлендә ҡабыҙыласаҡ
Новости / Спорт // 28-02-2014, 13:41
Шаршамбыла Өфө ҡалаһы хакимиәтендә үткән матбуғат конференцияһында ошо турала һүҙ барҙы. Кәңәшмәлә БР йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары Павел Мөслимов, Өфө ҡалаһы хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитеты рәйесе Сергей Степанов, буласаҡ факелсылар ҡатнашты.
26 февралдә Чукот ярымутрауының иң ситке нөктәһендә – Дежнев морононда “Сочи – 2014” Паралимпия уты эстафетаһы старт алды. Ул һигеҙ федераль округ, 45 ҡала буйлап сәйәхәт итәсәк. Эстафета үҙенең бишенсе көнөндә Өфөгә килеп етәсәк. 51 кеше утты бер-береһенә тапшырасаҡ.
Был эстафета Паралимпия уйындары тарихында иң ҡыҙыҡлыһы тип билдәләнгән. Көн һайын ут бер федераль округтың ҡалаларында ҡабыҙыласаҡ, уны бер төбәктән икенсеһенә тапшырыу ысулы ла төрлө буласаҡ. Ҡояш яҡтыһы, һандал һәм сүкеш, рус мейесе, вулкан осҡоно – утты тоҡандырыу алымдары ла алмашынып торасаҡ....
26 февралдә Чукот ярымутрауының иң ситке нөктәһендә – Дежнев морононда “Сочи – 2014” Паралимпия уты эстафетаһы старт алды. Ул һигеҙ федераль округ, 45 ҡала буйлап сәйәхәт итәсәк. Эстафета үҙенең бишенсе көнөндә Өфөгә килеп етәсәк. 51 кеше утты бер-береһенә тапшырасаҡ.
Был эстафета Паралимпия уйындары тарихында иң ҡыҙыҡлыһы тип билдәләнгән. Көн һайын ут бер федераль округтың ҡалаларында ҡабыҙыласаҡ, уны бер төбәктән икенсеһенә тапшырыу ысулы ла төрлө буласаҡ. Ҡояш яҡтыһы, һандал һәм сүкеш, рус мейесе, вулкан осҡоно – утты тоҡандырыу алымдары ла алмашынып торасаҡ....
Ҡыҙҙар сәпкә төҙ ата!
Новости / Спорт // 28-02-2014, 13:23
Учалы районының Озерный урта мәктәбендә быйыл өсөнсө тапҡыр яугир-интернационалист Илгиз Бирғәлин иҫтәлегенә хәрби-ғәмәли төрҙәр буйынса ярыштар уҙғарылды
Күңелдәрҙә сәм осҡоно янған саҡта, көндөң һыуыҡлығы ғына сәмлеләрҙе туҡтата аламы? Юҡ, әлбиттә! Һәм быны, һалҡындарға ҡарамаҫтан, ярышта ҡатнашыр өсөн төпкөлдә ятҡан Озерный урта мәктәбенә килеп еткән тиҫтәнән ашыу команда раҫланы. Бик матур, ойошҡан рәүештә башланды сара: ошо белем усағында уҡыған яугир-интернационалист Илгиз Бирғәлин иҫтәлегенә ҡуйылған таҡтаташҡа сәскәләр һалынды, абруйлы ҡунаҡтар тарафынан ярышта ҡатнашыусыларға матур теләктәр әйтелде. Учалы автомәктәбенең йөҙ саҡрымлыҡ марш үткән йөк машиналары колоннаһы килеп етеп, сараның әһәмиәтен тағы ла арттырып ебәрҙе....
Күңелдәрҙә сәм осҡоно янған саҡта, көндөң һыуыҡлығы ғына сәмлеләрҙе туҡтата аламы? Юҡ, әлбиттә! Һәм быны, һалҡындарға ҡарамаҫтан, ярышта ҡатнашыр өсөн төпкөлдә ятҡан Озерный урта мәктәбенә килеп еткән тиҫтәнән ашыу команда раҫланы. Бик матур, ойошҡан рәүештә башланды сара: ошо белем усағында уҡыған яугир-интернационалист Илгиз Бирғәлин иҫтәлегенә ҡуйылған таҡтаташҡа сәскәләр һалынды, абруйлы ҡунаҡтар тарафынан ярышта ҡатнашыусыларға матур теләктәр әйтелде. Учалы автомәктәбенең йөҙ саҡрымлыҡ марш үткән йөк машиналары колоннаһы килеп етеп, сараның әһәмиәтен тағы ла арттырып ебәрҙе....
Хәйбуллала ла – Олимпиада
Новости / Спорт // 28-02-2014, 13:22
Байғусҡар мәҙәниәт йорто төрлө төҫтәге бәләкәй флагтар, Башҡортостан һәм Рәсәй флагы, “Һаумы, олимпиада!”, “Беҙ – сәләмәт тормош яҡлы!” плакаттары менән биҙәлгән, Олимпиадаға арналған матур йырҙар яңғырай. Сочи ҡалаһында ХХII Ҡышҡы Олимпия уйындары башланыуға арнап, ауыл мәҙәниәт йортонда спорт байрамы үткәрелде. Бындай күркәм сарала ауылдың йәше лә, ҡарты ла бик әүҙем ҡатнашты. Ярыштар башланыр алдынан, ауыл китапханасыһы Резеда Ҡолсонбаева Олимпиада уйындарының нисек, ҡайҙа барлыҡҡа килеүе тарихы менән таныштырып үтте....
Сәләмәт тормошҡа бер аҙым...
Новости / Спорт // 28-02-2014, 13:21
Юлдыбай ауылында футзал буйынса район ярышы үтте
Йылайыр районының Юлдыбай ауылындағы “Батыр” физкультура-һауыҡтырыу комплексының тынып торғаны юҡ тиерлек. Бында, күнекмәләрҙән тыш, айына бер нисә тапҡыр төрлө кимәлдәге саралар уҙып тора. Ошо көндәрҙә үткән футзал (залдағы футбол) ярышы ла йәштәрҙе сәләмәт тормошҡа ылыҡтырыуҙы һәм берләштереүҙе маҡсат итеп ҡуйҙы....
Йылайыр районының Юлдыбай ауылындағы “Батыр” физкультура-һауыҡтырыу комплексының тынып торғаны юҡ тиерлек. Бында, күнекмәләрҙән тыш, айына бер нисә тапҡыр төрлө кимәлдәге саралар уҙып тора. Ошо көндәрҙә үткән футзал (залдағы футбол) ярышы ла йәштәрҙе сәләмәт тормошҡа ылыҡтырыуҙы һәм берләштереүҙе маҡсат итеп ҡуйҙы....
Рәсәй 20 йылда үҙ позицияһын ҡайтарҙы
Новости / Спорт // 28-02-2014, 13:11
йәки Илебеҙ спортсылары Сочиҙағы XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарында 13 алтын миҙал яулап, донъяла иң көслө икәнен иҫбатланы
Бына был, исмаһам, уйындар... Илең өсөн ғорурлыҡ тойоп, күпме ҡыуанысты спортсылар менән бергә кисереп, әйтеп бөткөһөҙ уй-хистәр бүләк итте беҙгә Сочи Олимпиадаһы. Бындай ҙур еңеүҙәрҙән һуң хатта мәсхәрәгә ҡалған “ҡыҙыл машина”ның хоккейсыларына булған асыу тойғоһо ла тиҙ арала онотолғандай булды. Беҙҙең спортсылар, 13 алтын, 11 көмөш һәм 9 бронза миҙал яулап, һәр йәһәттән Рәсәй тарихында тәүгә ҙур һөҙөмтәгә өлгәште. Афарин! Улар 1976 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында уңыш ҡаҙанған СССР йыйылма командаһының күрһәткесен уҙып китте. Яҡташтарыбыҙ ун спорт төрөнән миҙаллы булды. Бигерәк тә конькиҙа фигуралы шыуыу, шорт-трек, бобслей, сноуборд ярыштарында Рәсәй спортсыларына етеүсе табылманы....
Бына был, исмаһам, уйындар... Илең өсөн ғорурлыҡ тойоп, күпме ҡыуанысты спортсылар менән бергә кисереп, әйтеп бөткөһөҙ уй-хистәр бүләк итте беҙгә Сочи Олимпиадаһы. Бындай ҙур еңеүҙәрҙән һуң хатта мәсхәрәгә ҡалған “ҡыҙыл машина”ның хоккейсыларына булған асыу тойғоһо ла тиҙ арала онотолғандай булды. Беҙҙең спортсылар, 13 алтын, 11 көмөш һәм 9 бронза миҙал яулап, һәр йәһәттән Рәсәй тарихында тәүгә ҙур һөҙөмтәгә өлгәште. Афарин! Улар 1976 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында уңыш ҡаҙанған СССР йыйылма командаһының күрһәткесен уҙып китте. Яҡташтарыбыҙ ун спорт төрөнән миҙаллы булды. Бигерәк тә конькиҙа фигуралы шыуыу, шорт-трек, бобслей, сноуборд ярыштарында Рәсәй спортсыларына етеүсе табылманы....
Олимпия уйындарының 19 февралгә ҡарата ярыш һөҙөмтәләре
Новости / Спорт // 21-02-2014, 13:44
Биатлон. Шәхси беренселек, ир-ат
1. Мартен Фуркад (Франция)
2. Эрик Лессар (Германия)
3. Евгений Гараничев (Рәсәй)
… 30. Александр Логинов
31. Евгений Устюгов
64. Алексей Волков (бөтәһе лә Рәсәй)...
1. Мартен Фуркад (Франция)
2. Эрик Лессар (Германия)
3. Евгений Гараничев (Рәсәй)
… 30. Александр Логинов
31. Евгений Устюгов
64. Алексей Волков (бөтәһе лә Рәсәй)...
«Ҡыҙыл машина»быҙ ҡараға әйләнеп бара түгелме?..
Новости / Спорт // 21-02-2014, 13:43
йәки Рәсәй хоккейсылары 22 йыл буйы Олимпия күген яулай алмай интегә
Дә-ә... Хоккей бөткәс, күптәргә Олимпиада ла тамам. Дүрт йыл буйы көттөк, нимәгәлер ышанып. Ванкуверҙа сирекфиналда уйындар хужаһы – Канадаға 3:7 иҫәбенә еңелеп, мәсхәрәгә ҡалғас, баш тренер Вячеслав Быковка бөтә булған ғәйепте тағып, йүгәнде Зиннәтулла Билалетдиновҡа тапшырҙылар. Уныһы бөтә яуаплылыҡты алып риза булды. Бөтә мәшәҡәттәрҙән бушатып, үҙебеҙҙә буласаҡ уйындарға чемпион составын булдырыуҙы йөкмәттеләр. Дөрөҫөрәге, бар мөмкинлек тыуҙырылды. Дүрт йыл буйы тик хоккей менән йәшәне, әҙерләнде....
Дә-ә... Хоккей бөткәс, күптәргә Олимпиада ла тамам. Дүрт йыл буйы көттөк, нимәгәлер ышанып. Ванкуверҙа сирекфиналда уйындар хужаһы – Канадаға 3:7 иҫәбенә еңелеп, мәсхәрәгә ҡалғас, баш тренер Вячеслав Быковка бөтә булған ғәйепте тағып, йүгәнде Зиннәтулла Билалетдиновҡа тапшырҙылар. Уныһы бөтә яуаплылыҡты алып риза булды. Бөтә мәшәҡәттәрҙән бушатып, үҙебеҙҙә буласаҡ уйындарға чемпион составын булдырыуҙы йөкмәттеләр. Дөрөҫөрәге, бар мөмкинлек тыуҙырылды. Дүрт йыл буйы тик хоккей менән йәшәне, әҙерләнде....
Спорт
Новости / Спорт // 14-02-2014, 08:27
Уйындар имен-аман ғына үтһен, тип көнө-төнө теләйбеҙ. Ҡайһы бер илдәрҙән бер нисә генә спортсы сығыш яһай икән. Мәҫәлән, Монголиянан. Ваҡытында Сыңғыҙхан миллионлап ғәскәр йыйған, ә бөгөн ил командаһы составы тиҫтәгә лә тулмай.
Беҙҙең саңғысылар мотлаҡ миҙал алыр тип уйлайым. Биатлонсыларға ла өмөт ҙур. Был ярыш төрө өсөн Зәлифә апайығыҙ айырыуса янып-көйә. Биатлон, ғөмүмән, икебеҙҙең дә яратҡан спорт төрө. Мәктәптә уҡытҡанда пневматик мылтыҡтар алып, малайҙарҙы атыу серҙәренә өйрәтә торғайным. Пенсияға сыҡҡас та үҙемә пневматик мылтыҡ һатып алдым....
Беҙҙең саңғысылар мотлаҡ миҙал алыр тип уйлайым. Биатлонсыларға ла өмөт ҙур. Был ярыш төрө өсөн Зәлифә апайығыҙ айырыуса янып-көйә. Биатлон, ғөмүмән, икебеҙҙең дә яратҡан спорт төрө. Мәктәптә уҡытҡанда пневматик мылтыҡтар алып, малайҙарҙы атыу серҙәренә өйрәтә торғайным. Пенсияға сыҡҡас та үҙемә пневматик мылтыҡ һатып алдым....
[/aviable]


text:
Спорт матурлыҡ тыуҙыраҺуңғы йылдарҙа спорт стиле подиумдарҙы һәм ҡала урамдарын да яулап алды. Спорт стиле – йүгереү өсөн костюм һәм кроссовка ғына түгел. Юғары моданың ҡупшылығы менән спорт кейемдәренең сағыулығын һәм уңайлылығын үҙендә туплаған, яраштырған да ул. Тап...
Ваҡытында килһен бәхет!Хужабикә ҡунаҡ саҡырһа, айырыуса бер алсаҡлыҡ менән донъяһын йыйыштыра: өй эсендәге барлыҡ әйберҙәрҙе ялтыратып йыуа-йыша, таҙалай, иҫкеләрен һепереп түгә, яңырта, ишек алдын ялт иттереп ҡуя, аш бүлмәһендә иң тәмле ризыҡтар әҙерләнә, үҙе лә өҫ-башын...
Разия СолтанУрта быуаттың яҡынса 1200–1400 йылдарында Көнсығыштың байтаҡ илдәре менән мәмлүктәр идара итә. Сыңғыҙхандың бөйөк яулап алыуҙарынан һуң булған буталыштар заманында донъя баҙарҙарына ҡол сифатында эләккән төрки сығышлы малайҙарҙы Мысыр, Иран, Сүриә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 429
ЙӘРМӨХӘММӘТ ҠӘҘЕРМӘТОВ, Йәркәй Ҡ. (1721; башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1722—?), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Уҫы даруғаһы Ишбулды а. (Яңауыл р‑ны) типтәре. Ихтилалға 1773 й. нояб. ҡушыла. Дек. аҙағында Й.Ҡ. м‑н Ҡаранай Моратов отрядтары Ҡазан губернаһының Сарапул а. баҫып ала. 1774 й. яҙ—йәй айҙарында Бәхтейәр Ҡанҡаев м‑н берлектә Башҡортостандың төньяҡ‑көнбайышында һуғыша, Пугачёвтың Төп ғәскәренә Ҡазан һәм Өфө провинциялары халҡын мобилизациялай. Июнь—сент. Й.Ҡ. отряды Бөрөнө алыуҙа, А.Я.Якубович етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы Бөрө й. буйында барған алышта, Ҡазан ҡ. тирәһендәге һуғышта, Уҫы даруғаһының Уран улусы Мүзәк а. (хәҙ. Краснокама р‑ны) һәм Ҡазан даруғаһының Йәлдәк улусы Иваново а. (хәҙ. Дүртөйлө р‑ны Иванай а.) янында И.Г.Штерич етәкс. ғәскәрҙәргә ҡаршы алышта ҡатнаша. Нояб. ғәйебен танып килә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. 1775 й. 31 майында Сенаттың Йәшерен экспедицияһы ҡарары м‑н иреккә сығарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. И.М.Аҡъюлов


text:
Бәхет ҡояшы балаһы«Атайымды юҡһынып йәшәйем», – тине генерал Шайморатовтың ҡыҙы Октябрина. Миңә уның менән ҡыҫҡа ваҡытлы һөйләшеү насип булғайны. Ышанысын яулай алдыммы, ул, күҙҙәремә ҡарап, атаһын һағыныуын, уның тынғыһыҙ йәне менән теге донъяға барғас осраша...
Еңеү яҙы шатлығыВаҡыт Бөйөк Ватан һуғышы ғәрәсәтенең хәтирәләрен аяуһыҙ юя. Ветерандар берәм-берәм беҙҙең аранан китә. Бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килгәндәр фашизм, һуғыш тигәндең ни хәтлем ҡот осҡос булыуын киләсәк быуындарҙың аңына һеңдерергә тырыша....
Ғүмерлек йәргә тоғролоҡБаймаҡ районының Ишей ауылында йәшәүсе Йәнбикә инәй Хәсәнова—ауылдың иң оло кешеһе, тыл ветераны. Ағинәйҙе барыһы ла ихтирам итә. Бөгөн ул, 95 йәшен тултырыуына ҡарамаҫтан, һәүетемсә генә донъя көтөп ята. Эйе, туғыҙ тиҫтә тип әйтеүе генә анһат, ә...
«Ғүмеремдең сафлыҡ инеше...»Һатыу кәштәләре ситтән килтерелгән аҙыҡ-түлектән һығылып тора, әйтерһең, үҙебеҙҙә ошо уҡ ризыҡты әҙерләүсе лә, һатыуға сығарыусы ла юҡ. Шул уҡ ваҡытта ғаиләһе өсөн һәр кем таҙа, сифатлы һәм үҙебеҙҙең ерлектә етештерелгән ризыҡҡа өҫтөнлөк бирә. Нимә...
Ҡыҙҙар моңо асты асылды...Һүҙ сәнғәте, шиғриәт – халыҡтың кәйефен, тын алышын, заман асылын сағылдырған иң нескә, һиҙгер барометрҙыр ул. Ир-ат, ҡатын-ҡыҙ шиғриәте тигән бүленешкә күңел төпкөлөндә ризаһыҙлыҡ уянһа ла, нескә заттар тормошто әсә, ҡатын, ҡыҙ, ейәнсәр булараҡ,...
Ваҡыт ҡануныБыл тормошта өс нәмәне: ташлаған ташты, әйтелгән һүҙҙе һәм ваҡытты кире ҡайтарып булмай. Әммә тирә-яғыбыҙға иғтибарлап күҙ һалғанда, барыһы өсөн дә тәүлегенә 24 сәғәт булыуға ҡарамаҫтан, кемдер уны мөмкин тиклем файҙалы итеп үткәрә, кемдер ваҡытын...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 675
“ВАҠЫТ”, ижт.‑сәйәси һәм әҙәби гәзит. Нәшер итеүселәре — ағалы- ҡустылы Мөхәммәтшакир м‑н Мөхәммәтзакир Рәмиевтәр (ҡара: Рәмиевтәр). Ырымбур ҡ. төрки телендә көн һайын сыға. 1906 й. февр. алып 1918 й. ғин. тиклем нәшер ителә. Мосолман зыялылары һәм либераль буржуазия ҡараштарын сағылдыра. Гәзит биттәрендә илдәге һәм сит илдәге сәйәси ваҡиғалар, Рәсәйҙә һәм унан ситтә йәшәгән мосолмандарҙың хәле, соц.‑иҡт. үҫеш һәм дәүләт идараһын үҙгәртеп ҡороу, милли матбуғат һәм әҙәбиәт, мәҙрәсә һәм мәктәптәрҙә яңы уҡытыу системаһын (ҡара: Йәдитселек) индереү проблемалары яҡтыртыла; башҡорттар һ.б. төрки халыҡтар т‑да этнографик материалдар, әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр, рецензиялар баҫыла. Библиография һәм реклама бүлектәре була. Беренсе донъя һуғышы йылдарында “Европа һуғышы” һәм “Балҡан илдәре” рубрикалары барлыҡҡа килә. Мөхәррирҙәре: Ф.Ғ.Кәримов (1906 й. алып), Я.Р.Вәлиев (1917 й. алып).
Р.Ф.Рәжәпов Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
1918 йыл
1918 (бер мең туғыҙ йөҙ ун һигеҙенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1918 йылы, 2 мең йыллыҡтың 918 йылы, XX быуаттың 18 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 8 йылы, 1910 йылдарҙың 9 йылы.
Йөкмәткеһе
ВаҡиғаларҮҙгәртергә
- ғинуар — Башҡорт Хөкүмәте автономиялы идаралыҡ тураһындағы положение проектының айырым параграфында эске автономиялы идаралыҡта һәм судта башҡорт теле рәсми тел булыуын билдәләй.
- сентябрь — Комуч һәм Башҡорт Хөкүмәте менән килешеү төҙөлә, уға ярашлы Комуч Башҡортостан милли-территориаль автономияһын таный.
- 8—23 сентябрь — Өфөлә Дәүләт кәңәшмәһе үтә. Бында «Бөтә Рәсәй юғары идаралығы барлыҡҡа килеүе тураһында акт» ҡабул ителә һәм уға ярашлы Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте (Өфө директорияһы) ойошторола.
ТыуғандарҮҙгәртергә
- 5 ғинуар — Аляев Иван Павлович, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940).
- 5 февраль — Назар Нәжми, Башҡортостандың халыҡ шағиры.
- 15 апрель — Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 2 май — Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 18 июль — Нельсон Мандела, Нобель Тыныслыҡ премияһы лауреаты, Көньяҡ Африка Республикаһының 8-се президенты.
- 7 сентябрь — Яҡуп Ҡолмой, башҡорт совет шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 15 сентябрь — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
- 20 декабрь — Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944)
Вафат булғандарҮҙгәртергә
- 7 март — Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
- 12 май — Радлов Василий Васильевич, төркиәтсе, этнограф, археолог һәм педагог.
- 7 август — Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
- 19 август — Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы, революционер.
- 19 сентябрь — Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы, башҡорт мәғрифәтсе-шағиры.


text:
Рәжәб айы
Рәжәб айы
Изге Рәжәб айы — Ислам динендә булған дүрт изге айҙың береһе. Изге мөбәрәк айҙарҙын өсәүһе Рәжәб, Шағбан, Рамаҙан бер-бер артлы киләләр. Был айҙа Рағәиб кисәһе көнө бар. Был кисәлә бәйғәмбәребеҙ Мөхәмәт ғәләйһис-сәләмдең атаһы Ғабдулла ибн (улы) Ғәбделмотталиб менән һөйөклө әсәһе Әминә бинт (ҡыҙы) Үәһбтең никахлашҡан, ҡауышҡан көнө.
Был изге айҙың 27 нсе кисәһендә Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм күккә күтәрелә, Аллаһ Тәғәлә белән осраша. Беҙгә ошо көнде биш ваҡыт намаҙ фарыз була. Шулай уҡ ошо айҙа динебеҙгә һәм мосолмандар тарихына бәйле әһәмиәтле ваҡыйғалар күп. Шуға ла мосолмандар был айҙы ҡәҙерләп изге тип һанайҙар. Был айҙан һуң килгән Шәғбан айыла — изге. Шунан һуң иң көткән изге Рамаҙан килә. Ошо айҙарҙа беҙ Рамаҙан айына әҙерләнеп барабыҙ.
Рәжәб айында беҙ нәфел (теләү буйынса, сөннәт тиһәктә була) ураҙалары тотабыҙ, саҙаҡалар бирәбеҙ, күңелдәребеҙҙе сафландырабыҙ. Ошо изге айҙарҙа тәүбәгә килеү бик һауаблы була. Сөнки һәр кемдең эшләгән гонаһылары бар, уларҙы иҫкә төшөрөп «Әстәғфируллаааһ»ны күп әйтеп, гонаһларыбыҙға тәүбә ҡылырға кәрәк. Тәккәбер кеше генә минем гонаһ юҡ тип әйтер. Мосолман ғалимдәре әйтеү буйынса; Кем минен гонаһ юҡ тип, үҙ гонаһын иҫкә алмай – ул маҡтансыҡ. Артыҡ маҡтау шайтандан, маҡтаныуҙа шул иҫәптә, сөнки был нәмә әҙәмде мин-минлеккә килтерә.
Шуға ла берәү, гонаһын иҫкә төшөрөп, шуға тәүбә итһә, үкенһә һәм яңынан был гонаһыны ҡабатламаһа, Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: — «Аллаһ Тәғәлә был хәлде кисерә» — тип әйткән. Шулай булғас ошо изге мәлдәрҙә тәүбәгә килеп, үкенер кәрәк (был ваҡыттарҙа ғына тәүбәгә килергә кәрәк тигән мәғәнәлә аңламағыҙ, был миҙгелдәрҙен һауабы һәм ҡабул булыуы ҙур.
Аллаһ Тәғәлә һәр саҡ тәүбәләрҙе ҡабул итеүсе, сөнки ул Ғәфү итеүсе һәм Рәхимле. Йәш саҡтарҙа наҙанлыҡ арҡаһында уҡымай ҡалған намаҙарыбыҙҙы, ҡалған ураҙаларыбыҙҙы ла ошо изге миҙгелдәрҙә үтәү хәйерле, сөнки был – Аллаһ Тәғәләнен рәхмәт айҙары, ғәмәлдәребеҙҙең ҡабул ителә торған сағы.
Кем һәр изге айҙын өс көнөн; кесеаҙна, йома һәм шәмбе көндәре ураҙа тотһа – уға ике йыллыҡ ғәмәл-ғибәҙәт әжере яҙылыр – тип әйтә Рәсүлебеҙ ғәләйһис-сәләм. Хәҙис-шәрифтәрҙен риүәйәттәрендә ошондай ураҙаға Аллаһ Тәғәлә 700 – 900 йылдыҡ әжерен бирер тип әйтелә.
Рәжәб айының фәҙыйләттәре
Бәйғәмбәребеҙ әйткән: «Рәжәб – Аллаһ Тәғәлә, Шәғбан — минеке, Рамаҙан -өммәтемдең айы».
Әбү Хөрәйрәнән (Аллаһ Тәғәлә унан риза булһын) риүәйәт ителә: «Бәйғәмбәребеҙ әйтте: Кем дә кем Рәжәб айының егерме етенсе көнөндә ураҙа тотһа, Аллаһ Тәғәлә уға алтмыш ай ураҙа һауабын яҙыр».
Бер кеше ошо айҙа 11 көн ураҙа тотһа, Ҡиәмәт көнөндә унан өҫтөнөрәк кеше булмаҫ, тик бары үҙе һымаҡ ошо көндәрҙә ураҙа тотҡан ғына әҙәм, йәки унан артырып ураҙа тотоусы.
Берәй бәндә 12 көн ураҙала булһа, Ҡиәмәттә Аллаһ Тәғәлә уға ике хөллә кейгеҙер; уларҙын һәр береһе ошо донъянын һәм унда булған һәр нәмәнән дә хәйерле булыр.
Кем дә кем Рәжәб айында 13 көн ураҙа тотҡан булһа, уға Аллаһ Тәғәлә Ҡиәмәт көнөндә Ғәреш күләгәһен аҫтында табын йәйер һәм ул шунда һыйланып ултырыр, ә башҡа кешеләр хәүеф аҫтында булырҙар.
Берәй әҙәм 14 көн ураҙа тотҡан булһа, Аллаһ Тәғәлә ул кешегә күҙе күрмәгән, ҡолағы ишетмәгән, күңел тоймаған һөйөнөс бирер.
Берәү ошо айҙа 15 көн ураҙала йөрөһә, күктән уға: гонаһларындын элекеләре кисерелде, насарлыҡтарын яҡшылыҡҡа әйҙәнде.Ҡиәмәт көнөндә именлектә булыр, эргә яғында Аллаһ Тәғәләнен фәрештәләре йәки бәйғәмбәрҙәре булыр һәм әйтерҙәр; Шатлыҡ булһын һинә, именлектәһен.
Ошо айҙын яртыһын ураҙала үткәреүсегә Аллаһ Тәғәлә үҙенен ризалығын бирер, был бәндә һис ғазаб күрмәҫ һәм хисабы еңел булыр.
Ошо айҙын 16 көнөн ураҙа тотоусыға тәүгеләрҙән булып Аллаһ Тәғәләнен шәрифен күреүселер һәм һүҙҙен ишетеүселер.
17 көн ураҙа тотоусыға сират күперенен туҡталышы һайын ял итә торған урындар бирер.
18 көн ураҙа тотоусы Ибраһим ғәләйһис-сәләм сатырында, ошо бәйғәмбәр менән булыр.
19 көн ураҙа ла булыусыға йәннәттә Ибраһим ғәләйһис-сәләм һәм Әҙәм ғәләйһис-сәләм һарайҙары ҡаршыһында уға һарай булыр.
Ғәли (Аллаһ Тәғәлә ризалығы уға булһын) сәхәбә әйтте: Рәжәб айының ун өсөнсө көнөндәге тотолған ураҙа, өс мең йыл ураҙа тотҡан кеүек булыр. Ун дүртенсе көнө тотолғаны — ун мең йыл ураҙа кеүек. Ә егерменсе көнө тотолғаны йөҙ мең йыл ураҙа тотҡан кеүек булыр.
Рәжәб айының егерме етенсе көнөндә, Джәбрәил (Аллаһ Тәғәләнең сәләме булһын уға) беренсе тапҡыр Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм янына Рисәлә менән төшә.
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Хөрмәтләгеҙ Рәжәб айын, Аллаһ Тәғәлә һеҙҙе Ҡыйәмәт көнөндә мең кәрәмәте менән хөрмәтләр. Ә инде, кем айҙың башында, уртаһында, ахырында ғөсөл алһа, әсәһенән яңы тыуған бала кеүек гонаһтарынан пак булыр».
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Әлбиттә, Рәжәб – Аллаһ айы. Кем был ваҡыттарҙа ысын күңелдән һәм Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн өмөтләнеп бер көн ураҙа тотһа ҡабул булыр».
Һәүбән (Аллаһ Тәғәлә ризалығы уға булһын) сәхәбә әйтте: Бер көндө Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм ҡәберстан янынан үтеп барғанда илап ебәрҙе һәм әйтте:
«Әй Һәүбән улар ҡәберҙәрендә ғазапланалар. Миндә Аллаһ Тәғәләнән уларға еңеллек һораным. Әй, Һәүбән, әгәр улар Рәжәб айында бер көн ураҙа тотоп бер төн намаҙ ҡылған булһалар ине, ғазап күрмәҫтәр ине». Мин һораным:
"Әй Аллаһ Тәғәләнен Рәсүле, Рәжәб айындағы бер көн ураҙа һәм бер төндәге намаҙ ҡәбер ғаҙабын күтәрерме?" Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте:
"Әйе. Шундай бер зат менән ант итәм, кемдең ҡөҙрәтендә минең йәнем. Әгәр бер ир мосолман йәки ҡатын мосолман Рәжәб айында бер көн ураҙа тотоп, бер төн намаҙ ҡылһа, Аллаһ Тәғәлә уға бер йыл буйы ураҙа тотҡан тип һәм бер йыл буйы төндәрен намаҙ ҡылған тип яҙыр".
Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйтте: «Кем Рәжәб айының беренсе биш көнөндә ураҙа тотһа, уның Алла Тәғәлә ҡаршыһында Ожмахҡа керергә хаҡы булыр».
Бер хәҙистә Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: «Кем Рәжәб айында бер көн ураҙа тотһа, мең йыл ураҙа тотҡан кеүек һәм мең ҡол азат иткән кеүек булыр. Кем саҙаҡа (изгелек ҡылһа) бирһә был айҙа, мең динар саҙаҡа биргән кеүек булыр. Һәм Аллаһ Тәғәлә ул кешенең тәнендә булған һәр сәс бөртөгенә меңешәр әжер яҙыр, меңләгән дәрәжәләргә күтәрер, меңләгән гонаһларын юйыр. Һәм Аллаһ Тәғәлә һәр көн ураҙаһы өсөн һәм һәр биргән саҙаҡаһы өсөн мең хаж һәм мең ғүмрә әжерен яҙып, Әхирәттә ошо бәндәгә меңләгән һарайҙар төҙөр».
Шулай уҡ сабит (раҫланған) хәҙистәрҙә Рәжәб айынын 1-се көнөндә ураҙа тотыусыларға 3 йыллыҡ, 2 -се көнөндә тотыусыларға 2 йыллыҡ, 3 -се көнөндә тотусыларға 1 йыллыҡ нәфил ураҙаһы һауабы бирелер. Өс көндән һуң, ары тотһаң, һәр бер артыҡ көнгә бер ай ураҙа һауабы бирелер.
Әлеге айҙа Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн Ихлас сүрәһен күп итеп уҡырға кәрәк. Айырым хөрмәт булһын өсөн һәр көн 11 тапҡыр Ихлас шәрифте уҡырға, тәухид, истиғфар һәм салауаты-шәрифәне лә ҡалдырмаҫҡа тырышырға кәрәктер. Шулай уҡ һәр көн башында һәм һуңында 7-шәр Фәтиха менән 100 Ихлас сүрәне укыу бик һауаплы эш.
Ошо айҙың 1-се һәм 10- сы көндәре, 11- се һәм 20 – се һәм 21- се менән 30-сы көндәре араһында бер тапҡыр ҡылынасаҡ ун рәҡәғәт Хәжәт намаҙы бар. Барыһының да ҡылынышы бер үк. Был намаҙҙарҙы аҡшамдан һуң да, йәстүнән һуң да үтәргә була. Йома кисәһе, дүшәмбе кисәләрендә һәм айырым тәхәджүд ваҡытында ҡылыу өҫтөн. Был 30 рәҡәғәтлек намаҙҙы ҡылыусылар һидәйәткә ирешерҙәр тип әйтелә.
Аллаһ Тәғәлә әйтә: «Рәҗәб айында мин асыуымды бикләп ҡуярмын, рәхмәтем ямғыр кеүек яуыр» — тип.
Ошо мөбәрәк айҙарҙа әҗер-һауап изге ғәмәл-ғибәҙҙәттәрегеҙгә 100 мәртәбә артыр. Башҡа саҡта өйрәнгән һәм уҡыған Ҡөрйәндең бер хәрефенә — ун һауаб булһа, тимәк изге айҙарҙа өйрәнгән бер хәрефебеҙгә мең һауаб яҙылыуы мөмкин, һәм Рамаҙан айында иһә бер хәрефкә ете меңгә ҡәҙәр өҫтәлә. Бына шулай Аллаһ Тәғәләнең рәхмәтле изге айҙары.
Мөхәмәт әйтеүенән Аллаһ Тәғәлә: «Минең Рәжәб айында берәү ураҙа тотоп, намаҙ уҡып, саҙаҡа биреп, йәтимдәрҙе, меҫкендәрҙе, ауырыуҙарҙы һөйөндерһә – минән нимә һораһа үҙенә бирермен, минән тәүбә һораһа, ғәфү итәрмен. Әй әҙәм балаһы, кемдә кем ошо миҙгелдең уртаһында, бер иртәһен ураҙа тотҡан хәлдә, зикерҙә булһа, ғәүрәтен тейешһеҙҙән һаҡлап, малынан өлөш сығарып, саҙаҡа биргән булһа – уны йәннәт менән бүләкләрмен» — тигән.
Ошо изге Рәжәб, Шәғбан, Рамаҙан айҙарында, яман эштәребеҙҙән һаҡланып, изге эштәрҙе күберәк башҡарһаҡ, Аллаһ Тәғәләнең рәхмәте беҙгә лә булыр. Телдәребеҙҙе, күңелдәребеҙҙе таҙартып, изге ғәмәлдәрҙә булайыҡ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 10.05.2016 в 22:39, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
...Физик мөмкинлектәр йәһәтенән яҙмыш тарафынан ҡыйырһытылған, әммә тормош һынауҙарына бирешмәгән, йәшәү рәүеше менән һау-сәләмәттәргә лә өлгө булып торған ныҡлы рухлы, сәмле кешеләр күп арабыҙҙа. Тормош ваҡлыҡтарына зарланғанда, көндәлек мәшәҡәттәрҙән арығандай тойолғанда уларҙы бер минутҡа ғына иҫкә төшөрөргә, ябай, әммә бөйөк батырлыҡтары хаҡында аҙ ғына булһа ла уйланырға саҡырыр инем...“Иң ауыр мәлдә лә
үҙеңә бикләнмә”
Шундай шәхестәрҙең береһе Марина Ермолаева тураһында осраҡлы ғына ишетеп белдек: Октябрьский ҡалаһында мөмкинлеге сикләнгән ныҡышмал ҡыҙ бар; ул үҙе кеүек инвалид коляскаһында ултырғандар өсөн ҡыҙыҡлы саралар ойоштороуға өлгәшкән, әүҙем тормош алып бара, тинеләр.
Октябрьский ҡалаһындағы инвалидтар ойошмаһы рәйесе Татьяна Кетько Маринаның тыумыштан балалар церебраль фалижынан яфаланыуын, инвалид коляскаһында ултырыуын, телмәре үҫешмәгәнлеген, ҡулдары бөтөнләй эшләмәүен, аяҡтарында ғына бер аҙ һиҙгерлек барлығын белдергәйне. Дөрөҫөн әйткәндә, башта бер аҙ албырғап ҡалдым: һүҙ, ысынлап та, ҡала хакимиәте элеп алып, киң йәйелдерелгән башланғыстың авторы, социаль селтәрҙәрҙә әүҙем эшмәкәрлек алып барған, видеороликтар монтажлау менән мауыҡҡан Марина хаҡында барамы? Күрәһең, һорауҙарымдың күплеген алдан тойоп, Татьяна Борисовна былай тине:
– Аллаһ Тәғәлә Маринаның физик мөмкинлектәрен сикләһә лә, уға ярһыу йөрәк, тәрән зиһен бүләк иткән. Ә хаттарҙы ул танауы менән яҙа. Эйе, яңылыш ишетмәнегеҙ – тап танауы менән. Видеороликтарҙы ла шулай монтажлай.
...Таптыҡ-таныштыҡ Марина менән, социаль селтәр аша хаттар яҙыштыҡ. Минең төрлө юҫыҡтағы һорауҙарыма яуап итеп, үҙенең ҡатмарлы, әммә өмөт тулы тормошон бәйәнләгән, ихлас хат юлдарын теҙгән батыр ҡыҙ.“Яҡындарҙы
юғалтырға яҙмаһын”
“Тәүге компьютерым барлыҡҡа килгәндә миңә 16 йәш самаһы ине, – тип башлана хат юлдары. – Уны үҙләштерә торғас, видеорәткә көйҙәр ҡушып роликтар яһаған программаға тап булдым. Бик тә мауыҡтырғыс тойолдо – ошо эш менән шөғөлләнә башланым. Ул ваҡытта шәхси фотоаппаратым һәм сканерым булмағанға, үҙ фотоларымды компьютерға һала алмай инем, шуға ла тәүге эштәремдең күбеһен Интернет селтәренән алынған йә иһә компьютерҙағы махсус программа ярҙамында төшөргән һүрәттәрем биҙәне. Өйрәнә торғас, ошо юҫыҡта ҡулланылған камилыраҡ программалар таптым. Видеослайдтарым да матурыраҡ, ҡыҙығыраҡ килеп сыға башланы. Артабан фотоларын ҡулланып, көйҙәр ҡушып, яҡындарым, дуҫтарым өсөн төрлө байрамдарға, туй-юбилейҙарға арнап видеороликтар ижад иттем. Ғөмүмән, йыр-моңға ғашиҡмын! Эшемдә төрлө көйҙәрҙе файҙаланам, дөрөҫ һайланған музыка кешенең кәйефен күтәрергә, илһамландырырға, дәртләндерергә һәләтле, тип иҫәпләйем. Шөкөр, эштәремде лайыҡлы баһалаусылар табылды, шулай заказдар ҙа килә башланы. Дөрөҫөн генә әйткәндә, хәлемдең ҡатмарлы икәнлеген аңлайым. Физик мөмкинлектәрем сикләнеү менән бер рәттән, аныҡ телмәр менән әйтергә теләгәнемде аңлата алмауым бигерәк үкенесле, әммә бирешергә самам юҡ! Компьютерҙа танау менән яҙам, уның төрткөһөн эйәк йә иһә битем менән шылдырам. Ныҡышып белем алдым – өйҙә туғыҙ класс тамамланым. Артабан дистанцияла тороп уҡырға теләгем бар, әммә әлегә бындай мөмкинлек килеп сыҡҡаны юҡ. Күңелемә дизайнер-программист һөнәре яҡын.
Эргәмдә иң яҡын кешем – әсәйемдең булыуы, уның һәр башланғысымды хуплап, ярҙам итеп тороуы – ҡыуаныс та, йыуаныс та, таяныс та. Дуҫтарым да күп! Кешенең мөмкинлектәре сикләнгәнлеге башҡалар менән аралашыуҙа кәртә булырға тейеш түгел: был йәһәттән мин бәхетле. Күптәрҙе Интернет селтәре аша таптым, хатта иң яҡын әхирәтемде лә. Ул бөтөнләй икенсе ҡалала йәшәһә лә, мине күрәм тип, Октябрьскийға йыш килеп йөрөнө, бергәләп паркка, магазиндарға барҙыҡ, рәхәтләнеп аралаштыҡ. Өс йыл тигәндә, яҡындары менән бергә беҙҙең ҡалаға күсеп килергә ҡарар итте – хәҙер эргәмдә.
Девизым – иң ауыр мәлдәрҙә лә үҙ-үҙеңә бикләнеп ҡалырға, ауыр уйҙарға бирешергә ярамай. Беҙҙең ғаиләне бәләләр урап үтмәне, әммә берҙәмлек, дуҫтар менән аралашыу ҡатмарлы минуттарҙы күпкә еңеләйтте. Яҡындарҙы юғалтырға яҙмаһын, ә ҡалған проблемаларҙы хәл итеп була ул.
2014 йылда, Олимпиада һәм Паралимпиада уйындарын телевизор аша ҡарағанда, минең башҡа бер уй килде: ә ниңә беҙҙең ҡалала коляскала ултырған инвалидтар өсөн спорт байрамы ойоштормаҫҡа? Улар, дөрөҫөн әйткәндә, күпселек ваҡытын дүрт стенаға бикләнеп үткәрергә мәжбүр, сөнки ҡала фатирҙарынан тышҡа сығыу – ҙур проблема, махсус пандустар, лифт һәр йортта ла юҡ. Был бәйге иһә инвалидтарҙы бер аҙ хәрәкәтләндерергә булышлыҡ итер ине, тип уйланым. Үҙемә килгәндә, мин дә хәлдән килгәнсә урам буйлап аяҡ менән этәрелеп йөрөргә яратам. Әсәйем дә ярыш ойоштороу идеяһын хупланы.
Башта “Бәйләнештә” селтәрендә махсус төркөм булдырҙым, бихисап фекерҙәштәремде осраттым. Тәүгеләрҙән булып миңә Альберт Хөснийәров, Филизә Кондратьева, Надежда Садиҡова, Оксана Хөснийәрова, Руслан Йосопов кеүек әүҙемдәр яҙҙы, ярҙам тәҡдим итте. Ҡала хакимиәтенә лә хат ебәрҙем – унда ла аңлау һәм хуплау таптым. Тиҙ арала ойоштороу комитеты булдырылды. Бына шулай, социаль селтәрҙә башланған эш Октябрьскийҙы шаулатҡан ҙур ваҡиғаға әйләнде. Дөрөҫөн әйткәндә, улай уҡ килеп сығыр тип өмөтләнмәгәйнем, ә был башланғыс мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә дәрт-дарман, илһам өҫтәгән үҙенсәлекле байрамға әүерелде лә ҡуйҙы.
Ҡала хакимиәте ярҙамы менән был сара йыл һайын үткәрелә башланы. Быйыл иһә ярыштың биш йыллығын билдәләнек. Унда Октябрьскийҙың мөмкинлектәре сикләнгән кешеләре генә түгел, ә республиканың башҡа төбәктәренән килгәндәр ҙә әүҙем ҡатнашты.
...Хыялдар, тиһегеҙме? Инвалидтың иң ҙур хыялы – һауығып, аяҡҡа баҫыу, әммә мин тормошҡа реаль ҡараштамын. Беләм, нисек кенә тырышһам да, минең осраҡта шәбәйеү мөмкин түгел, шулай ҙа был хыялланырға йәки маҡсаттар ҡуйырға ҡамасауламай. Мәҫәлән, мин сәйәхәт итергә яратам һәм йәнә бер диңгеҙгә барырға ине, тип хыялланам. Яҡшы эш табып, финанс йәһәтенән бойондороҡһоҙ булыу; йылына берҙе, һаулығымды нығытыу өсөн заман талаптарына яуап биргән реабилитация үҙәгенә барып ҡайтыу – бына ошо төп теләктәрем”. Миһырбанлыҡ
үҙебеҙҙән башлана
...Маринаның ихлас яҙылған хат юлдарын уҡығандан һуң, ирекһеҙҙән, Хоҙай Тәғәлә биргән ғүмерен, шап-шаҡтай һаулығын бушҡа сарыф итеп, күңел-фиғелен эскелеккә йә иһә башҡа зәхмәттәргә һалған, тормош юлында аҙашҡан кешеләр иҫкә төшә. Ниндәй әсенеү, ниндәй ғәрлек! Ундайҙар Марина Ермолаеваның тырнаҡ осона ла тормай: аяҡ-ҡулы эшләмәгән, һөйләшмәгән килеш кешеләрҙе берләштереп, үҙе ишеләргә өмөт биреп йәшәгән, йәмғиәттә инвалидтар проблемаһына иғтибар йүнәлткән дан яҡташтарыбыҙҙан ул.
Эйе, инвалидтарҙың йәшәйешен еңеләйтеү, уларға ҡарата йәмғиәттә тиң ҡараш булдырыу йәһәтенән ниндәй генә ҡаҙаныштар булмаһын, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең шәхси һәм социаль хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләре һаман да көнүҙәк булып ҡала. Уларға иғтибар юҡ, тип саң ҡағыу бик үк дөрөҫлөккә тап килмәһә лә, тотош йәмғиәт йөҙө менән боролған тип әйтергә лә, ай-һай, иртәрәк әле. Ә миһырбанлыҡ фәҡәт үҙебеҙҙән башлана: тирә-яғыбыҙҙағы кешеләргә иғтибарлыраҡ булайыҡ – шул ғына...Татьяна КЕТЬКО, Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте Башҡортостан ойошмаһының Октябрьский бүлексәһе рәйесе:
– Марина һәр ваҡыт үҙенсәлекле уй-фекерҙәре менән уртаҡлашырға, төрлө идеялар тәҡдим итергә ярата. Ҡасандыр уның башланғысы менән ойошторолған бәйгелә тәүге тапҡыр ике тиҫтәнән ашыу кеше ҡатнашһа, быйыл иһә “Беҙ төрлө – беҙ тиң” тип аталған сараға республиканың төрлө төбәктәренән һәм күрше Татарстандан мөмкинлеге сикләнгән 250-нән ашыу кеше килде. Шулай уҡ, Маринаның идеяһы буйынса, Октябрьскийҙағы бәйге социаль селтәрҙәр аша тура эфирҙа күрһәтелде: бихисап кеше, ярышҡа килә алмаһа ла, дәртле сараны өйҙән күҙәтә алды. Унан тыш, Марина, оҫталарға мөрәжәғәт итеп, коляскаһын камиллаштырыуға өлгәште: хәҙер уның “транспорт”ына велосипедтағы кеүек тәгәрмәс ҡуйылған, уның ярҙамында ҡыҙ үҙаллы йөрөй ала. Бына шулай, арабыҙҙа сәләмәт кешеләргә лә өлгө булырлыҡ, бойоғоуҙы белмәгән, әүҙем кеше бар. Маринаға уңыштар теләйем.


text:
Өфөнөң Конгресс-холында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй һәм Беларусь журналистар һәм блогерҙарының “Дуҫтар-Сябры” берекмәһе вәкилдәре менән осрашты. Улар “Башҡортостан” ДТРК-һы базаһында үткән Төбәк тележурналистикаһы оҫтаханаһы эшендә һәм III Бөтә Рәсәй “Мобиль репортер” премияһын тапшырыу тантанаһында ҡатнаша.
Әңгәмә барышында республика Башлығы Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫеше, төбәк-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте нығытыу тураһында һөйләне. Шулай уҡ алдағы йылдарҙа үтәсәк ҙур саралар – ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренең Бәләкәй эшҡыуарлыҡ форумы, Бөтә донъя фольклориадаһы һәм “Апимондия” умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара конгресы тураһында ла һүҙ алып барҙы. Рөстәм Зәки улы ҡунаҡтарҙы уларҙа әүҙем ҡатнашырға саҡырҙы һәм Башҡортостан менән Беларусь Республикаһы араһында күптән инде тығыҙ хеҙмәттәшлек, дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлашыуын билдәләне.
Республикабыҙҙа белорус диаспораһы йәшәй, уларҙың күп өлөшө Иглин районында төпләнгән. Ҡайһы бер мәктәптәрҙә белорус теле өйрәнелә.
Төбәк Башлығы белдереүенсә, хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙең төп йүнәлештәре нефтехимия, юл төҙөлөшө, ауыл хужалығы тармаҡтарына ҡағыла. Бынан тыш, Өфөнөң трамвай паркын ремонтлауға ла белорус белгестәрен йәлеп итеү күҙаллана.
Әлеге ваҡытта Беларусь Республикаһы менән Башҡортостан араһында сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, экология, гуманитар, мәҙәниәт һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлекте үҫтереү тураһында килешеү проекты әҙерләнгән.


text:
Башҡортостанда экотехнопаркта ҡалдыҡтарҙан пластик һәм альтернатив яғыулыҡ етештерәләр
Башҡортостанда экотехнопаркта ҡалдыҡтарҙан пластик һәм альтернатив яғыулыҡ етештерәләр Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостанда беренсе экотехнопаркта ҡалдыҡтарҙан пластик һәм альтернатив яғыулыҡ етештерәләр. Ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы тәрән эшкәртеү буйынса майҙансыҡ өсөнсө хеҙмәтләндереү зонаһы ҡалдыҡтарын эшкәртеү буйынса төбәк операторы – «Эко-Сити» компанияһы базаһында асыла. Ул Күмертау, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡалалары һәм Ишембай, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Мәләүез, Күгәрсен, Көйөргәҙе, Миәкә, Әбйәлил, Ауырғазы, Баймаҡ, Белорет, Бөрйән, Ғафури, Ейәнсура, Йылайыр, Учалы, Федоровка, Хәйбулла райондары биләмәһен үҙ эсенә ала.
Экотехнопарк булдырыу тураһында килешеү Ишембай ҡалаһында Башҡортостан Премьер-министры урынбаҫары Илшат Фәзрахманов рәйеслегендә уҙған күсмә кәңәшмәлә төҙөлдө. Кластер биләмәһендә ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендә заманса проекттар уйлап табыу тураһында «ЭКО-Сити» төбәк операторы һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты килеште.
Экотехнопарк фәнде һәм етештереүҙе берләштереүсе майҙансыҡҡа әйләнер тип күҙаллана. Уның биләмәһендә ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендә заманса проекттар тормошҡа ашырыла. Тулы технологик циклды: сүп-сарҙы эшкәртеүҙе, утилләштереүҙе һәм зарарһыҙландырыуҙы тәьмин итәсәк объекттар барлыҡҡа килә.
Атап әйткәндә, Ишембайҙа сортлау заводы базаһында ҡалдыҡтарҙы тәрән эшкәртеү ойошторола. Шул иҫәптән, органик ҡалдыҡтарҙан (аҙыҡ-түлек һәм үҫемлек сүп-сары) серетмә етештереләсәк. Уны үҙ ваҡытын эшләгән полигондарҙы тергеҙеү өсөн файҙаланыу күҙаллана. Ҡалған ҡалдыҡтарҙан RDF-яғыулыҡ етештерергә мөмкин була. Бының өсөн компания әле махсус завод төҙөү мәсьәләһен хәл итә. Шулай уҡ «ЭКО-Сити» компаниялар төркөмө Башҡортостанда беренсе булып пластик етештерә башлай.
«Беҙ проектҡа ҙур өмөт бағлайбыҙ. Беҙҙең экотехнопаркка асыштары һәм технологиялары менән ғалимдар киләсәк. Шуныһы айырыуса мөһим, улар араһында йәш ғалимдар ҙа буласаҡ, — тине «ЭКО-Сити» төбәк операторы генераль директоры Семен Земсков. — Беҙҙең бурыс – төбәктә ҡалдыҡтар менән эш итеү тармағын бөтөнләй яңы кимәлгә сығарыу. Алдынғы тәжрибәләрҙе ҡулланыу ҡалдыҡтарҙы күмеүҙе кәметергә, тимәк, тирә-яҡ мөхитте һаҡларға мөмкинлек бирәсәк».
Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Наталья Логунова һүҙҙәренсә, бөгөн урындағы сортлау линияларында алынған икенсе матди ресурстарҙың бер өлөшө төбәктән ситкә – Свердловск һәм Силәбе өлкәләренә, Удмуртияға һәм Татарстанға эшкәртеүгә китә. Республика биләмәһендә үҙ заводтарыбыҙҙы төҙөү – ул кәрәклек.
3-се эшмәкәрлек зонаһында бөгөнгә сүп-сар ташыу буйынса 27 транспорт компанияһы эшләй. 2014 йылдан компания ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һәм күмеү буйынса завод һәм уларҙы ҡайтанан эшкәртеү һәм күмеү буйынса комплекс эшләтеп ебәрҙе. Ул йылына 200 мең тонна ҡалдыҡ эшкәртергә мөмкинлек бирә.
http://www.bashinform.ru/news/1211912-v-bashkirii-v-ekotekhnoparke-iz-otkhodov-budut-proizvodit-plastik-i-alternativnoe-toplivo/


text:
Башҡортостанда Ғаилә йылы: иң яҡшы мобиль ҡушымтаға конкурс иғлан ителде
Башҡортостанда Ғаилә йылы: иң яҡшы мобиль ҡушымтаға конкурс иғлан ителде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Мәғлүмәтләштереү һәм «Асыҡ республика» системаһының эш итеүе мәсьәләләре буйынса дәүләт комитеты республикала Ғаилә йылына арналған «Ғаиләләр өсөн иң яҡшы мобиль ҡушымта» конкурсының башланыуы тураһында иғлан итте.
Ҡатнашыу өсөн ғаризалар 26 октябргә тиклем ҡабул ителә.
Ведомствонан хәбәр итеүҙәренсә, конкурс ике номинацияла уҙғарыла: «Ғаиләләр өсөн иң яҡшы мобиль ҡушымта» һәм «Ғаиләләр өсөн иң яҡшы мобиль ҡушымта идеяһы».
«Ғаилә бюджетын алып барыу, ғаилә ялын ойоштороу, мөмкинлектәре сикле ғаиләләргә хәрәкәт итеүҙә ярҙам, ғаилә ҡиммәттәрен пропагандалау, йәштәргә юл күрһәтеү өлкәһендәге социаль әһәмиәтле мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йүнәлтелгән мобиль ҡушымта проекттары өлгө булып тора ала», — тип асыҡлыҡ индерҙе Башҡортостан Мәғлүмәтләштереү һәм «Асыҡ республика» системаһының эш итеүе мәсьәләләре буйынса дәүләт комитетының матбуғат секретары Алевтина Дауытова.
Конкурс тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте бында алырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1212801-god-semi-v-bashkirii-obyavlen-konkurs-na-luchshee-mobilnoe-prilozhenie-/


text:
Транснефть
Төйөн табылған ҡалыптар: Ҡалып:Карточка компании «Трансне́фть» (ММВБ: TRNFP, РТС: TRNFP ) — рәсәй транспорт компанияһы.
Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 12-се урында булды (2012 йыл).
Йөкмәткеһе
Хужалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
100 % ябай акция (78,1 % капиталы) РФ ҡулында [1].
Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында айырым хоҡуҡлы акциялар йөрөй. Элек улар «Интеррос» һәм «Нафта-Москва» кулында булды, ләкин улар уны билдәһеҙ кешеләрғә һатҡандар. 16.04.2007 Владимир Путин указы менән «Транснефткә» «Транснефтепродукт» ҡушылды. Нефтте транспортлау, һурҙырыу, ҡойоу хеҙмәттәр өсөн тарифтарҙы Транснефть өсөн (сөнки компания монополист) РФ таритар буйынса хеҙмәт раҫлай.
Ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эре нефтепроводтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Балтийск торба системаһы (йылға 74 млн тонн һурҙырыла )
- Дуҫлыҡ (нефтепровод) (йылға 66,5 млн тонн һурҙырыла )
- Каспийский консорциум (йылға 28,2 млн тонн һурҙырыла )
- Баку — Новороссийск
- "Исторический" Грозный — Туапсе
Эре продуктопроводтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нефтепродуктопровод Северный (йылға 8,4 млн тонн һурҙырыла )
- Нефтепродуктопровод Южный
Фотогалерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Р-К.jpg
"Рәсәй-Ҡытай"
Мәғлүмәт бирмәү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Транснефть» мәғлүмәтте бирмәү өсөн тәнҡит ителде[2]. Мәҫәлән күренекле блогер Навальный, Алексей Анатольеви, компанияның акционеры булып Директорҙар Советы кәңәшмәһенең ҡарарҙарҙы менән танышыу өсөн рөхсәт һораны[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
ved_05_09төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Продать «Транснефть», www.finansmag.ru. 21 ноябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Иван Трефилов.. Гражданин Навальный рассекретил госкомпании, www.svobodanews.ru. 21 ноябрь 2011 тикшерелгән.