c: text/html

text:
Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты студенттарына Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевтың тел ғилеме хаҡында лекция уҡыуы үҙе бер илаһи донъя ине. Аудитория ишеген шар асып, уң ҡулына һорғолт ҙур портфель тотҡан, аҡһаңҡырап атлаған уртаса ҡалын кәүҙәле, күҙлекле ағай килеп инә. Төрлө осрашыуҙарҙа күреп, юморлы ғына һүҙҙәренә унда-бында ҡолаҡ һалып йөрөгәс, был уҡытыусыны тәүге курстан уҡ белә инем инде.
Ул ваҡытта уҡ әле һәр тарафтарҙа билдәле, улай ғына түгел, күренекле тел белгесе Жәлил Ғиниәт улы трибунаға менеп баҫа йә өҫтәл артына ултыра. Уның лекциялары тик башҡорт теле менән генә сикләнмәйенсә, тармаҡ-тармаҡ системалы төрки, фарсы, алтай, немец (әйткәндәй, немец телендә шыма һөйләшә ине), инглиз, грузин, ҡарағалпаҡ һәм башҡа халыҡ телдәре тарихын, төрлө үҙенсәлекле һәм хикмәтле хәлдәрен иҫ китмәле итеп һөйләүгә күсә. Әҙерәк тын алған арала беҙгә өндәшә:
— Мыртыйҙар, кәрәкле урындарын яҙғылап-һыҙғылап ултырығыҙ. Имтихан биргәндә, йә семинар дәрестәрендә билет һорауына яуапты мин һеҙҙән һорап та ултырмам, тик конспекттарығыҙҙы ғына күҙ алдына һалһағыҙ, шул еткән. Яҙып ҡуйылған — ташҡа баҫылған, тиҙәр аҡыллы кешеләр, шуны онотмағыҙ, — тип йылмайып та ҡуйыр.
“Лекцияла йоҡлап йә ауыҙ йырып, запискалар яҙышып ултырыу тыйыла” тигәнде аңлата ине был. Аңлаған кешегә ошо ла еткән бит инде, ойоп барған студентҡа тиргәшмәй генә әйткән һүҙҙәр шулай еткерелә уҡытыусыбыҙ тарафынан.
Яҙыусы һәм тел ғалимы, профессор Ж.Ғ. Кейекбаев 1911 йылдың 25 октябрендә Ғафури районы Ҡаранйылға ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килгән. 1926 йылда Сәйетбаба ауылында колхозсы йәштәр мәктәбендә белем ала. 1932 йылда Өфөлә Башҡорт педагогия техникумын тамамлай. Бер үк ваҡытта “Аллаһыҙ” журналында яуаплы секретарь эшен алып бара. 1932 – 1937 йылдарҙа Мәскәүҙә Сит телдәр педагогия институтында уҡый һәм герман филологияһы бүлеген уңышлы тамамлай. Бер йыл Мәскәү өлкәһе Рошаль ҡалаһында урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләп алғас, Өфөгә ҡайтып, педагогия институтында сит телдәр уҡытыусыһы, өлкән уҡытыусы, уҡытыу бүлеге мөдире, кафедра мөдире вазифаһын йөкмәй.
1942 – 1945 йылдарҙа Ж.Ғ. Кейекбаев Сәйетбаба урта мәктәбе директоры, йылға яҡын “Китап” нәшриәтендә баш мөхәррир булғандан һуң, Мәскәүҙә Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый.
1946 – 1949 йылдарҙа Өфө авиация институтында немец теле уҡытыусыһы, кафедра мөдире вазифаһын да башҡара. Ул 1948 йылда филология фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай.
1949 йылдан алып тәүҙә Башҡорт педагогия институтында, һуңынан дәүләт университетында доцент, профессор, башҡорт тел ғилеме кафедраһы мөдире, бер ни тиклем ваҡыт сит телдәр факультеты деканы ул. 1957 йылдан 1961 йылға ҡәҙәр университеттың проректоры ла була. Ғилем үрҙәренә ынтылған Жәлил Ғиниәт улы 1960 йылда филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай һәм башҡорт интеллигенцияһы вәкилдәре араһынан беренсе булып фән докторы була.
Ж.Ғ. Кейекбаев уҙған быуаттың 30-сы йылдары башында шиғырҙары менән гәзит биттәрендә йыш күренә башлай. Уның бихисап шиғри шәлкемдәрен Ж. Табын имзаһы менән матбуғатта күрергә була. Мәскәүҙә уҡығанда немец теленән башҡортсаға тәржемә эшендә лә әүҙемлек күрһәтеп өлгөрә. Ул ике телдең дә нескәлектәрен белә, тел мәҙәниәте талаптарын һиҙгер тоя. Шуның өсөн дә тәржемә иткәндә әҫәрҙең төп нөсхәләге яңғырашына өлгәшә. Бөйөк Гейне ише шағирҙарҙың әҫәрҙәре, Э. Вайнерит, В. Бредель кеүек авторҙарҙың шиғыр һәм хикәйәләре, Ф. Вольфтың “Доктор Мамлюк” драмаһы, бер туған Гриммдарҙың айырым китап булып сыҡҡан әкиәттәре стиле, дөйөм эске донъя үҙенсәлектәре һаҡланыуы менән бермә-бер әһәмиәткә эйә. Был осорҙа дөйөм тәржемә эше йүнле юлға һалынмаған да ине, ә Ж. Кейекбаевтың маһир эшмәкәрлеге айырыуса халыҡ мәҙәниәтенең үргә ынтылыш яһауына төплө йүнәлеш бирҙе.
Ж.Ғ. Кейекбаевтың киң эрудицияһы әҙәбиәт үҫешенә лә ныҡ ҡына йоғонто яһай. Ул һуғыш йылдарында төрлө темаларға ҡобайырҙар, очерк һәм хикәйәләр ижад итә. Советтар Союзы Геройы Зөбәй Үтәғолов тураһында очерк, Александр Матросов (Шакирйән Мөхәмәтйәнов) хаҡында шиғырҙар яҙып, уларҙы урыҫ телендә лә баҫтыра. Төп уҡытыусылыҡ, ғилми эше менән бергә балалар әҙәбиәтенә иғтибарын көсәйтә. Уның халыҡ әкиәттәре нигеҙендә (ерлегендә) ижад ителгән әҫәрҙәре айырым тупланып нәшерләнә. Ә инде һуңғараҡ яҙыусы-ғалимдың “Туғандар һәм таныштар” романы уҡыусыларҙың яратып уҡыған китабына әйләнә.
Әҙәби тәнҡиттә лә ыңғай фекерҙәр, күп кенә йылы һүҙҙәр әйтелә. Ж.Ғ. Кейекбаев — Башҡортостанда Н.К. Дмитриев башлап ебәргән башҡорт тел ғилеме фәнен дауам иттереүсе һәм өр-яңы үрҙәргә илтеүсе, ошо фәнде юғары талаптарға яуап бирерлек кимәлдә ойоштороусы ла.
“Башҡорт теленең фонетикаһы” исемле ҙур монографияһы ғалимдың докторлыҡ диссертацияһын яҡлауға старт була. Унан һуң профессор Ж.Ғ. Кейекбаев янында башҡорт теле фәнен өйрәнеү йәһәтенән бик тә ныҡышмалы, һәләтле йәш ғалимдар (В.Ш. Псәнчин, Ә.М. Аҙнабаев, М.В. Зәйнуллин, Ғ.Ғ. Сәйетбатталов, Н.Х. Ишбулатов һәм башҡалар) туплана. Артабан улар етәкселегендә тел белгестәре әҙерләүҙә күп эштәр башҡарыла. Оҙаҡ та үтмәй Ж. Кейекбаев “Урал-Алтай телдәренең сағыштырма грамматикаһы” тигән ҙур хеҙмәтен яҙа. Ғалим-педагогтың йәмғеһе 50-нән ашыу ғилми хеҙмәте туплана. Шуларҙың унлағаны айырым йыйынтыҡ булып донъя күрә һәм өҫтәл китабына әйләнә. Ул — башҡорт теленән урта мәктәптәр, педагогия училищелары һәм юғары уҡыу йорттары ҡарамағына яҙылған байтаҡ дәреслектәрҙең авторы ла.
Ж.Ғ. Кейекбаев тиҫтәнән ашыу филология фәндәре кандидаттарын әҙерләй, республикалағы фән учреждениеларының ғилми эштәрендә туранан-тура ярҙам итә, Рәсәй киңлегендәге төрлө юғары уҡыу йорттары һорауы буйынса лекциялар уҡый, фәһемле фәнни-ғәмәли конференцияларҙа, форумдарҙа доклад менән сығыш яһай.
Тынғыһыҙ ғалим-педагог-яҙыусы йәмәғәт эштәренән ситтә ҡала белмәне. Азия һәм Африка илдәре теләктәшлегенең совет комитеты ағзаһы, БАССР Юғары Советы депутаты булып һайланды. Жәлил Ғиниәт улы үҙенең фиҙакәр хеҙмәте өсөн Ленин һәм “Почет Билдәһе” ордендары менән наградланды, “Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре” тигән исемгә лайыҡ булды. Ул – 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Һүҙемдең дауамында уҡытыусыбыҙҙың ижад баҫҡыстарына күтәргән хеҙмәттәренә күҙ һалайыҡ. “Зөбәй Үтәғолов” (Өфө, 1944, 1985), “Сталин тураһында ҡобайыр” (Өфө, 1944), “Урман әкиәттәре” (Өфө, 1954), “Әкиәттәр” (Өфө, 1960), “Две сказки” (Өфө, 1956), “Лесные сказки” (Өфө, 1966), “Башҡорт теленең фонетикаһы” (Өфө, 1958), “Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы” (Өфө, 1986), “Две сказки” (Өфө, 1971), “Введение в уральско-алтайское языкознание” (Өфө, 1972), “Туғандар һәм таныштар” романы (Өфө, 1975), “Родные и знакомые” романы (Өфө, 1961), бынан тыш йөҙләгән шиғыр, мәҡәлә, очерк, һүрәтләмә, сығыш, интервью уның киң ҡоласлы ғилемендә һәм әҙәби ижадында урын ала. Күренекле тел ғалимының хеҙмәттәренә төплө фекерҙәр әйтелә, анализ бирелә.
Шуларҙың береһенә генә иғтибар итке килә. Талантлы тел ғалимы Вәли Шәғәли улы Псәнчин бөйөк тел белгесе һәм яҙыусы Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев хаҡында үҙенең “Исемдәре ҡалды илендә” мәҡәләһендә: “...Жәлил Кейекбаев һәр эштә тәүәккәл, киң һәм яңыса ҡарашлы, күп белемле, һәр саҡ яғымлы, алсаҡ, олоға ла, кесегә лә берҙәй мөләйем кеше, төрлө йүнәлештә эшләүсе арҙаҡлы ғалим ине. Ул минең хәтерҙә ана шулай кешеләрҙә һирәк була торған бөтә гүзәл сифаттарҙы үҙендә берләштереүсе, бер үк ваҡытта бөйөк тә, ябай ҙа шәхес булып ҡалды. Уның ябайлығына ла бөйөклөк хас ине шул”, — тип нарыҡлай үҙенең уҡытыусыһын. Йөрәк түренән әйтелгән был һүҙҙәрҙә хаҡлыҡ һәм оло ихтирам ярылып ята. Башҡа авторҙарҙың да Жәлил Кейекбаевтың ижады һәм ғилми эшмәкәрлеге тураһындағы хеҙмәттәре бихисап.
Тынғыһыҙ ижади ғүмер менән солғанып, ҡайнап йәшәне бөйөк ғалим, педагог, күренекле яҙыусы. Туған тел бөйөклөгөн мәңгелеккә илтеүҙәге сикһеҙ ҙур роле уҡытыусыбыҙҙың үҙен дә халыҡ ихтирамының иң юғары, яҡты һәм изге рух бейеклегенә илтә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
САРУА, йылға, Һалдыбаш й. уң ҡушылдығы, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). БР‑ҙың Нуриман р‑ны һәм Силәбе өлк. сигендә Ҡаратау һыртының төньяҡ‑көнбайыш битләүендә башлана. Нуриман р‑ны буйлап төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа табан аға. Һалдыбаш й. (тамағынан 36 км алыҫлыҡта) ҡоя. Басс. Өфө яйлаһы сиктәрендә урынлашҡан. Даими аҡмаһы булған үҙәненең оҙонлоғо — яҡынса 15 км. Үрге ағымында — карслы Сауыллы й., 5 км аҡҡандан һуң ер аҫтына инеп юғала (һыу аҡмаһы ҡар ирегәндә йәки яуым‑төшөм булғанда билдәләнә). Үҙәндең 28 км һуҙымында даими һыу аҡмаһы булмай, Әлекүҙрә сағылдары һәм уларҙың Кәрим, Алёшкин, Уҫаҡлы, Үләнле, Ҡыҙылташ, Һалабаш, Асҡан һ.б. ҡушылдыҡтарынан тора. Урта ағымында (Саруа а. эргәһендә) йылға Саруа күленә ҡоя. Ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт, кәҫле‑карбонатлы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтарҙағы болондар осрай. Басс. майҙанының 90%‑ын урман ҡаплаған.
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Баш бит
Хəбиров Радий Фəрит улы (20 март 1964) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, ғалим, сәйәсмән. Юридик фәндәр кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2018 йылдың 11 октябренән Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Һайран ауылында тыуған.дауамы…
Иммануи́л Кант 22 апрель 1724 — 12 февраль 1804 — философ, немец классик (Мәғрифәтлек дәүере һәм Романтизм осоро) философияһына нигеҙ һалыусы.
1724 йылда Кёнигсбергта (Пруссия) эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсылығында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә.
Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кенигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70-се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәттәрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.
1755 йылда Кант диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. 40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай.
Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758—1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессор вазифаһын һорап хат яҙа.
1770 йылдан Канттың ижадын «тәнҡитселек осоро» тип һанайҙар. 46 йәшендә Кёнигсберг университетының логика һәм метафизика профессоры итеп тәғәйенләнә, 1797 йылға тиклем бик киң даирәне — философик, математик, физик дисциплиналарҙы уҡыта.
Был осорҙа Кант фундаменталь фәлсәфәүи хеҙмәттәр яҙа, ул XVIII быуаттың бөйөк фекер эйәләренең береһе булып таныла, донъя фәлсәфәүи даирәһенә ҙур йоғонто яһай
↪ дауамы…
Диноза́врҙар «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σaῦpoς «кеҫәртке» — мезозой эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы триас осоронан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) аҡбур осоро аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр.
«Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ҡалын тиреле хайуандары тип нарыҡлай. XIX быуатта ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ҡалын тирелеләр тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип мезозой дәүере аталған.
Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда Троя һуғышында ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, Урта быуаттарҙан XIX быуатҡа тиклем туфан ҡалҡыуы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. Алыҫ Көнсығышта аждаһа һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.
1824 йылда Король геология йәмғиәте президенты Уильям Бакэнд Юра осоро сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай.↪ д а у а м ы…
Һуңғы сифатлы мәҡәлә: Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы.
Һуңғы һайланған портал: Башҡортостан ауылдары.
Сифатлы мәҡәләләр (11) | Исемлектәр һәм порталдар (0, 1) | Үҙгәртеү
Байрамдар
- Әзербайжан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Ҡалмыҡ Республикаһы — Республика көнө.
- АҠШ — Аляска көнө.
♦ Кисәге: 17 октябрь ♦ Иртәгә: 19 октябрь ♦ Барлыҡ көндәр ♦
- Мәжитов Хәсән Барлыбай улы (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1965—1972 йылдарҙа Күгәрсен районы мәғариф бүлеге мөдире. Ике Почёт Билдәһе ордены кавалеры. РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылынан.
- Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18.10.1928), Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
- Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы (18.10.1938), хеҙмәт ветераны, Балтас районы Уразай мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Октябрь Революцияһы ордены кавалеры.
- Вуколов Константин Иванович (18.10.1948), педагог-төҙөүсе, мәғариф эшмәкәре, шағир. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Васильевка ауылынан.
- Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы (18.10.1948), журналистика ветераны, СССР Журналистар союзы ағзаһы. «Туймазинский вестник» гәзитенең элекке мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы (18.10.1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
♦ Кисәге: 17 октябрь ♦ Иртәгә: 19 октябрь ♦ Барлыҡ көндәр ♦
* Башҡортостан Республикаһының милли архивы мәғлүмәте буйынса
- Ғәрәп сәйәхәтсеһе әл-Гарнати бер нисә тапҡыр Волга буйы Болғарында була һәм 1135—1136 йылдарҙа «Тәуарихи Болғарийа» әҫәренең авторы Яҡуп ибн Ноғман менән осрашҡан.
- Ғәли Соҡорой ирәкте (ҡара табын) башҡорттары шәжәрәһен яҙып ҡалдыра, бында Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуында ҡатнашҡан Иҫән хандың өс тапҡыр батша Иван Грозныйға барыуы тураһында телгә алына.
- Бынан 100 йыл элек 1918 йылдың сентябрендә генерал Хажиәхмәт Ишбулатов командалағында Башҡорт айырым корпусы булдырыла, уның составында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полктары инә.
- 1918 йылдың 8—23 сентябрендә Өфөлә Дәүләт Кәңәшмәһе була, бында Башҡорт Хөкүмәте делегацияһы Өфө директорияһы исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй ваҡытлы хөкүмәтен булдырыуҙа ҡатнаша.
- 2000 йылда Минск ҡалаһында бәрәңгегә һәйкәл асыла, ә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 2008 йылды халыҡ-ара бәрәңге йылы тип иғлан иткән.
- Майҙанының 90 проценты урман менән ҡапланған «Еҙем тәбиғи паркы» биләмәләрендә 68 мәмерйә, шул иҫәптән Киндерле, Октябрь һәм башҡалар бар.
- Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында Кавказ тауҙарының Чегем тарлауығындағы балҡар шағиры Ҡайсын Кулиев исемендәге түбә эргәһендәге түбәгә башҡорт шағиры Мостай Кәримдең исеме бирелгән.
* Һайланған мәҡәләләргә кандидаттар | Яҡшы мәҡәләгә кандидаттар


text:
- Подробности
- Просмотров: 361
ПЕТРОПАВЛОВСКИЙ Сергей Анатольевич (21.9.1909, Вологда губ. — 1958 й. авг.), геофизик. Свердловск тау ин‑тын тамамлаған (1947). Производство эшмәкәрлеге Уралда мәғдән геофизикаһының барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше м‑н бәйле. П. ҡатнашлығында Урта һәм Көньяҡ Уралдағы баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын эҙләүҙә һәм разведкалауҙа тикшеренеүҙәрҙең геофизик ысулдары индерелә; Сибай баҡыр колчеданы ятҡылығын асыуҙа һәм геол. өйрәнеүҙә ҡатнашҡан. Сталин пр. лауреаты (1949). Ленин (1953), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) орд. м‑н бүләкләнгән. П. исеме м‑н Сибай ҡ. урам аталған.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
- Подробности
- Просмотров: 496
ГУТОРОВ Юлий Андреевич (21.11.1933, Тула ҡ.), инженер-физик. Техник ф. д‑ры (1994). СССР-ҙың атҡ. уйлап табыусыһы (1978), СССР-ҙың почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1983). Ленинград политехник ин-тын тамамлағандан һуң (1958) Октябрьский ҡ. эшләй: “ВНИИГИС” ҒПП ААЙ‑нда өлк. ғилми хеҙм‑р, 1981 й. алып лаб. мөдире, 1986 й. — бүлек мөдире, 1999—2001 йй. төп ғилми хеҙм‑р, алып бер үк ваҡытта 1998 й. башлап ӨДНТУ-ның Октябрьский филиалында матем. һәм тәбиғәт фәндрене мәғлүмәт технологиялары каф. мөдире, 2001 й. алып геология-геофизика пр-тиеларының “Геоинформтехнология” ғилми-техник һәм мәғлүмәти хеҙмәттәшлеге ассоциацияһының ген. директоры. Фәнни хеҙмәттәре геоэкология, нефть һәм газ сығарыуҙағы технологик процестарҙы теркәй барыу һәм мәғлүмәттәрен тикшереп тороу м-н бәйле. Г. етәкс. таҫма киҫәкле акустик каротаж технологияһы уйлап табыла, нефть һәм газ скважиналарының техник торошон тикшереп һәм баһалап тороу алымдарының геофизик комплексы төҙөлә, гео‑ физик аппараттарҙың төрлө төрҙәре (АКЦ‑НВ‑48, АКЦ‑А, АШИМ‑36) һ.б. эшләнә; асыштары БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре пр‑тиеларында ин‑ дерелгән. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Особенности технологии строительства, исследования и эксплуатации боковых и горизонтальных стволов в нефтегазовых скважинах. Уфа, 2010; Проблемы комплексной автоматизации технологии разработки нефтяных месторождений на основе современных информационно-коммуникационных систем управления. Уфа, 2010; Нетрадиционный взгляд на проблему происхождения месторождений углеводородов в Земной Коре. Уфа, 2011.
А.Х.Ғәбйәлилова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
ОПТИК ЭЛЕМТӘ, оптик диапазондағы электромагнит тирбәлеүҙәр ярҙамында, ғәҙәттә, лазер ҡулланып башҡарылған элемтә. Асыҡ (Ер эргәһендәге йәки йыһан арауығында эшләгән) һәм ябыҡ (сүсле‑оптик элемтә линиялары) О.э. системаларын айыралар. О.э. системалары мәғлүмәтте ҙур тиҙлектә һәм йәшерен тапшырыуҙы тәьмин итә, каналдарының мәғлүмәт һыйҙырышлығы ҙур, ҡамасауҙарға бирешмәй, шау‑шыу кимәле түбән. Телевидение һәм радио тапшырыуҙарын трансляциялау, махсус тәғәйенләнешле элемтә системаларын, шәхси виртуаль селтәрҙәрҙе, Интернетҡа инеү мөмкинлеген һ.б. ойоштороу өсөн файҙаланыла. 1988 й. алып “Полигон” ҒПБ (Өфө) мәғлүмәт тапшырыуҙың сүсле‑оптик системаларын уйлап табыу, етештереү һәм ғәмәлгә индереү эштәрен алып бара. 2006 й. БР б‑са Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы һәм “Башинформсвязь” ААЙ сүсле‑оптик элемтә линиялары базаһында Күгәрсен р‑нының Йомағужа һыуһаҡлағысы терр‑яһында РФ‑та тәүгеләрҙән булып ғәҙәттән тыш хәл килеп сыҡҡанда локаль рәүештә халыҡҡа хәбәр итеү селтәре проектын эшләй һәм тормошҡа ашыра. 2007 й. “Башинформсвязь” ААЙ тарафынан 1000 км артыҡ, 2008 й. башында – 4300 км артыҡ, 2012 й. 12000 км артыҡ оҙонлоҡтағы сүсле‑оптик элемтә линиялары файҙаланыуға тапшырыла; оптик элемтә хеҙмәте м‑н респ. үҙәк, көнбайыш, көньяҡ өлөштәре һәм Башҡортостандың Урал аръяғы тәьмин ителә. 2008 й. бер оптик сүс б‑са бер үк ваҡытта бер нисә айырым сигналды тапшырыуҙы тәьмин иткән һәм селтәрҙең үткәреү һәләтен күп тапҡыр арттырырға, хеҙмәтләндереү сифатын яҡшыртырға һәм элемтә хеҙмәте спектрын киңәйтергә мөмкинлек биргән спектраль тығыҙлау системалары файҙаланыуға тапшырыла. БДУ‑ла “Оптик элемтә физикаһы һәм техникаһы” һөнәре б‑са уҡытыу алып барыла, ӨДАТУ‑ла О.э. системалары б‑са белгестәр әҙерләнә. Шулай уҡ ҡара: Телефон элемтәһе.
И.Х.Ғәлиев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостанда 2014 йылдың беренсе кварталы эсендә диспансеризациялауҙы 170 мең кеше үткән
Башҡортостанда 2014 йылдың беренсе кварталы эсендә диспансеризациялауҙы 170 мең кеше үткән Фото: Лариса Ветлугина коллажы
2014 йылдың беренсе кварталы эсендә Башҡортостан поликлиникаларында диспансер тикшереүен 170 меңләп кеше үткән.
Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тикшереүҙәр йомғаҡтары буйынса сәләмәт тип 49166 кеше танылған, төрлө ауырыуҙар хәүефе факторҙары 60590-да асыҡланған, ҡайтмалы ауырыуҙар 59343-тә.
Ауырыуҙар араһында беренсе урынды ҡан тамырҙары системаһы биләй – 10 629 осраҡ (31 процент), икенсене – эндокрин системаһы ауырыуҙары – 7847 осраҡ (23 процент), өсөнсөнө – һейҙек-енес системаһы ауырыуҙары – 3059 осраҡ (9 процент).
Социаль мөһим ауырыуҙар араһында асыҡланған: яман шеш – 36, шәкәр диабеты – 386, йөрәктең ишемик ауырыуы – 1936 осраҡ.
Өлкән кешеләрҙе диспансеризациялау Рәсәйҙә 2013 йылдан алып уҙғарыла. Башҡортостандың 21 йәштән алып, йәше өскә бүленгән, бөтә халҡы ла поликлиникаларҙа диспансеризацилауҙы үтә ала.
Диспансеризация, инвалидлыҡ һәм ваҡытынан алда үлем осраҡтарына килтереүсе төп сәбәптәр булып торған, ҡайтмалы ауырыуҙарҙы, шулай уҡ уларҙың үҫешенә тәьҫир итеүсе хәүеф факторҙарын асыҡлауға йүнәлтелгән саралар комплексынан тора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
ЛЯПИНА Нәфисә Кәбир ҡыҙы (15.12.1933, БАССР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы р‑ны Сахай а.), нефтехимик. БР ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1995), химия ф. д‑ры (1983), проф. (1986). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1976). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1955) Яңы Өфө НЭЗ‑ында эшләй. 1956 й. алып СССР ФА БФ‑тың Химия бүлегендә, 1961 й. башлап Органик химия ин‑тында: 1967 й. – лаб. мөдире, 2008 й. – баш ғилми хеҙм-р.
Фәнни хеҙмәттәре тәбиғи углеводородтарҙың көкөрторганик берләшмәләре структураһын һәм үҙсәнлектәрен тикшереүгә арналған. Л. тарафынан РФ һәм яҡын сит илдәр нефтендәге 74 типтағы көкөрторганик берләшмәнең тулы структура‑төркөм составы билдәләнә, тәүге тапҡыр нефттә һәм газ конденсатында сульфоксидтар һәм сульфондар барлығы асыҡлана.
Илеш нефтендә (БР) Л. тарафынан 50 цикллы сульфид (тәүге тапҡыр 40) һәм 36 бензо‑ һәм дибензотиофен (тәүге тапҡыр 20) идентификациялана. Меркаптандар, дисульфидтар, көкөртлөводородтың кетон м‑н олефиндарҙың алкилтиометиллашыу һәм тиилирланыу реакцияһы аша химик әүерелештәре, тиофендарҙың ионлы гидрирланыуы тикшерелә. Сульфидтарҙың көмөш, терегөмөш тоҙҙары, апротонлы эреткестәр һәм ҡайһы бер к‑талар м‑н тәьҫир итешеүе тикшерелә, улар нигеҙендә көкөрторганик берләшмәләр концентраттарын дифференциациялау ысулдары һәм нефть сульфидтары алыу технологиялары эшләнә.
НИИнефтехим һәм “Башгипронефтехим” хеҙм‑рҙәре м‑н берлектә ҡулланыштан үткән көкөрт к‑таһын файҙаланып нефть сульфидтары һәм сульфоксидтары етештереүҙе, нефть сульфидтарының тәж. партияларын алыуҙы һәм уларҙы 70‑се йй. уртаһынан иттрий оксидын етештереүҙең экстракция процесына индереүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша. Углеводород сеймалын меркаптанһыҙлаштырыу, нефть һәм газ эшкәртеү заводтарының сульфид‑һелте ағынтыларын регенерациялау процесы эшләнә. Л. етәкс. ҡыяҡлыларҙың, ҡуҙаҡлыларҙың, картуфтың үҫешен көйләгестәр, ш. уҡ быраулау иҙмәләренә өҫтәмәләр сифатында перспективалы булған көкөрт берләшмәләре алына.
600‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 59 уйлап табыу авторы. “Почёт Билдәһе” (1981), 2‑се дәрәжә “Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн” (1999) орд. м‑н бүләкләнгән.
Хеҙм.: Химия и физикохимия сераорганических соединений нефтяных дистиллятов. М., 1984.
В.П.Казаков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов
Илл.: Н.К.Ляпина


text:
- Подробности
- Просмотров: 361
ОЛО ШАҘЫ УРТА МӘКТӘБЕ, Мишкә р‑нында урынлашҡан. 1923 й. алып 1‑се баҫҡыс мәктәп булараҡ асыла, 1934 й. крәҫтиән йәштәре мәктәбе м‑н берләштерелгәндән һуң тулы булмаған урта мәктәп, 1938 й. хәҙ. статусын ала. 2004 й. А.Карнай исеме бирелә. Китапханаһы, компьютер класы, спорт залы, интернаты, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы, уҡыу оҫтаханалары, авто- һәм а.х. ма‑ шиналары бар. Урта мәктәпте 4,1 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2013). Тамамлаусылар араһында Р.З.Гәрәев, А.Карнай, ӨР.Хәмәтйәнов, Н.Х.Әғләмов.
Р.М.Закиров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Любляна
Любляна (словен. Ljubljana, произношение 1918 йылға тиклем — Лайбах, нем. Laibach) — Словенияның баш ҡалаһы. Ҡала 17 районға бүленә.
Халҡы — 258,9 мең кеше (2014 йыл), йәки илдең 13 % халҡы. Ҡала сиктәрендә 500 меңдән артыҡ кеше йәшәй. Любляна йылғаһы ярының Любляна соҡоронда урынлашҡан.
Словенияның баш сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. 40 % — тан артыҡ илдең эске дөйөм продуктын концентрирлай һәм ҙур компанияларҙың штаб-квартираларының өстән бер өлөшө . Бында Любленский университеты, 50 меңдән артыҡ студент уҡый. Йәмәғәт транспорты автобустарҙан тора.
Град ҡәлғәһе тарихи ҡәлғә, уның аҫтында — Боронғо ҡала урынлашҡан. Антик һәм урта быуат ҡоролмаларының ҡалдыҡтары; барокко стилендәге—XVI-XVIII быуат ансамблдәре, 1895 йылдағы ер тетрәүенән һуң булған модерн, архитектор — Й. Плечниканың XX быуаттың беренсе яртыһындағы төҙөлөштәре.
I быуаттан алып ҡала Эмона тип атала, V быуатта ундағы йәшәйеш бөтә; урта быуат халҡы кеүек XII быуаттан алып билдәле.1335-1918 йылдарҙа Гасбург дәүләтенә инеп Лайбах тип атала, XIV быуатта — Крайнының административ үҙәге. Ә 1918 йылдан алып Любляна — Словенияның баш ҡалаһы.
Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исеменең килеп сығыуы әлегә тиклем дә аңлайышһыҙ. Яңы аңлатыуҙар буйынса (Штих,2010), ljub- славяндан сыға, ә ҡала исеме Ljubíja, йылға исеме Любляница йылғаһынан. Ваҡыты менән Ljubijane Ляблянаға әйләнә. Немец исеме Лайбах (беренсе тапҡыр XII быуатта) — Laibach Labach тигәндән алынып, бавар теленән «һаҙлыҡ» тип тәржемә ителә. 1146 йылғы документтарҙа Luwigana кеүек билдәле. Тағы бер аңлатыуҙар латин теленән aluviana тип иҫкәртелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Приведена площадь города по данным национальной статистики, площадь муниципального образования — 275 км²


text:
Кафедра тураһында | Хеҙмәткәрҙәр | Студенттарға | Аспиранттарға
Өфө ҡ., Карл Маркс ур., 3/4, 309-сы каб.
Тел. (347) 229-96-08
Кафедра мөдире - Сибәғәтуллина Софья Ростиславовна, иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент
Дөйөм иҡтисад теорияһы кафедраһы факультетта иң тәжрибәлеләрҙән һанала. 2007 йылда ул 60 йыллыҡ юбилейын билдәләне. 1992 йылға тиклем ул “Сәйәси иҡтисад” дөйөм университет кафедраһы булараҡ эшләй, һуңынан “Дөйөм иҡтисад теорияһы” кафедраһына әйләндерелә һәм 1995 йылда иҡтисад факультеты составына инә. Был уҡыу курсы йөкмәткеһендәге ҙур үҙгәрештәр һәм иҡтисад факультетының үҫеше менән бәйле була. 1998 йылда «Экономик теория» специальносына һәм «Экономик теория инглиз телен тәрән өйрәнеү менән» специализацияһына тәүге студенттар ҡабул ителә, ә 2003 йылда 7 кешенән торған сығарылыш була. Кафедра 2004 йылда 29, ә 2010 йылда 39 белгес уҡытып сығарырға планлаштыра.
Хәҙерге көндә кафедрала 5 ғилми дәрәжәле һәм званиелы уҡытыусы, 5 өлкән уҡытыусы эшләй, аспирантураның көндөҙгө бүлегендә 1 кеше уҡый. Ғилми-тикшеренеү эштәренең төп йүнәлештәре – «Башҡортостан Республикаһында кешелек потенциалын үҫтереү проблемалары».
Кафедра 2010 йылға тиклем БР ФҒП Программаһының социаль блогын, БР иҡтисадын стабилләштереү һәм баҙар мөнәсәбәттәренә күсеү Программаһын (1990-1991гг.), республиканың йәшәү кимәлен тикшереү Программаһын, «2005 йылға тиклем республиканың халҡы» Программаһын, Мәғариф системаһын үҫтереү һәм 2010 йылға тиклем кадрҙар әҙерләү Программаһын, БР-ның социаль-иҡтисади үҫешенең уртаса һәм оҙайлы һәм 2005 йылға тиклем оҙайлы прогнозлауҙың концептуаль нигеҙҙәре Программаһын, «Белем биреү системаһының үҫеше һәм БР-да 2010 йылға тиклем кадрҙар әҙерләү» күп масштаблы тикшеренеүҙе, БР Президентының «БР район һәм ҡалаларында бәләкәй эшҡыуарлыҡтың субъект селтәрҙәрен үҫтереү концепцияһы» дәүләт Программаһын эшләүҙә ҡатнашты.
Коллектив көсө менән “Экономика теорияһы нигеҙҙәре”, “Экономика нигеҙҙәре”, “Экономик теория нигеҙҙәре” уҡыу әсбаптары, 2003 һәм 2007 йылдарҙа ҡайтанан баҫтырылған “Башҡортостан экономикаһы” (1998 йыл) дәреслеге яҙылған. 2007 йылда кафедраның 60 йыллығына арналған “Хәҙерге экономик теория проблемалары” Халыҡ-ара конференцияһы ойошторолдо һәм үткәрелде.
Студенттар, аспиранттар һәм йәш ғалимдар өсөн йыл да республика фәнни-ғәмәли конференцияһын үткәреү традицияһы бар. Шулай уҡ кафедра студенттар араһында экономик теория буйынса олимпиада ойоштора.


text:
Маҡсат
Балаларҙың беҙҙең яҡтың ҡоштары тураһындағы белемен тәрәнәйтеү, уларҙың көнкүрешенә, йәшәү үҙенсәлегенә иғтибар итеү.
Ҡоштарға һаҡсыл ҡараш, тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү.
Балаларға тирә-яҡ мөхитте, хайуандар донъяһын һаҡлау сараларын аңлатыу.
Йыһазландырыу ҡоштарҙың һүрәттәре, тауыштары яҙылған карточкалар, плакаттар.
Байрам барышы
Уҡытыусы. Хөрмәтле балалар, ҡунаҡтар, тыуған еребеҙгә шаулап, гөрләп яҙ килә. Март – яҙҙың беренсе айы, уяныу, сафланыу айы. Ул яҡтылыҡ, һыу һәм ҡоштар айы ла булып иҫәпләнә. беҙҙең илдә һәр йыл һайын 1927 йылдан алып 1 апрель көнөн ҡоштар көнө тип билдәләйҙәр. Был көндө һәр кеше ҡулынан килгәнсә ҡоштарға изгелек эшләргә тейеш. Ә балалар ниндәй яҡшылыҡ эшләй ала һуң ( яуаптар). Бигерәк тә сыйырсыҡтарға оялар эшләү киң таралған. Уҡыусылар был көндәрҙә үҙҙәренең ҡоштар тураһында китаптар уҡып, сығыштар тыңлап, кинолар ҡарап белемдәрен күбәйтә алалар. Ҡанатлы дуҫтарыбыҙ ҡайта. Бөгөнгө байрамды ҡанатлы дуҫтарыбыҙҙы ҡаршылау көнөнә арнайбыҙ.
ә хәҙер һүҙҙе ҡ-сө класс уҡыусыларына бирәбеҙ.
Ҡояш нурын болот ҡаплаһа ла,
Яҙ яҙлығын итә - эретә…
Ҡарҙар бөтөп, ҡара ер йәшәреп,
Һандуғастар һайрар көн етә.
Яҙ килә, яҙ
Элекке түгел ҡар ҙа,
Ҡарайҙы ул баҫыуҙа.
Йылғаларҙағы боҙ ҙа
Ярыла бит баҫыуға.
Эй, талпынып ҡайтҡан ҡошҡайҙарым
Тыуҡан еркәйҙәргә ни етә
Һәр ботағы, һәр япрағы яҡын,
Һәр ҙулышы күңел елкетә, -
Тыуған еркәйҙәргә ни етә
Йыр Яҙ килә
Уҡытыусы Ҡанатлы дуҫтарыбыҙ беҙгә ашыға. Юлда улар күпме ауырлыҡтар кисерә. Бурандарға, ҡойма ямғырҙарға эләгеп, хәлдән таялар. Ҡоштарҙың иң көслөләре беренсе булып килеп етәләр. Ә яҙ килтереүсе тип ниндәй ҡошто атайҙар.
Ҡара ҡарға ҡарҙан бара
Ҡанаттарын ҡаға-ҡаға.
Эй маҡтана, эй маҡтана
Ҡанат остарыма тағып,
Яҡшы хәбәр килдем алып,
Яҙ башлана, яҙ башлана!
Ҡарғалар Европа һәм Азияла осрай. Улар бергәләшеп коллония менән баҡсаларҙа, парктарҙа, кеешгә яҡыныраҡ ерҙә оя ҡоралар. Ояларын 3-6 йомортҡа һалалар. 18-22 көндә бала сығаралар.Уларҙың файҙаһы.төрлө үләкһәләр, саранчалар, ҡарышлауыҡтар менән туҡланалар. Шулай итеп иген культураларын ҡотҡаралар.
Сыйырсыҡты халыҡ кеше көлдөрөүсе тип атай. Ул бесә булып мыяулай, тауыҡ булып ҡытҡылдай, баҡа булып баҡылдай, бала һымаҡ илай, һыҙғыра ала. Сыйырсыҡтар бөжәктәр, ҡорттар, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Улар парлашып йәшәйҙәр, үҙ ояларына 35 тапҡырға тиклем осоп киләләр, йәҡни тәүлегенә 200-300 –гә тиклем бөжәкте юҡ итәләр.
Эй һайрай ҙа һуң был һабантурғай
Ҡарҙар бөткәнен дә көтөп тормай.
Һабансылар күңелен нурлай-нурлай,
Һай һайрай ҙа һуң был һабантурғай.
Кем генә яратмай икән һабан турғайҙарын. Улар осҡанда һәр саҡ һайрайҙар. Шул саҡта йылға шауы, ҡыңғырау сәскәләре тауыштары ишетелгәндәй була. Һабан турғайҙары баҫыуҙарҙа, яландарҙа, көтөүлектәрҙә бик күп бөжәктәрҙе, ҡый үләндәренең ояларын ҡороталар. Ояларын ерҙә яһайҙар, күсеүсе ҡоштарға инәләр.
Кәкүк “Кәк-күк, тигән була, -
Еләк күп-күп, тигән була.-
Йәшел урман төпкөлөнә,
әйҙә үт-үт, - тигән була.
Кәкүк “Кәк-күк, тигән була, -
Беҙгә йыш кил, тигән була.-
Саф һауалы урмандарҙа
Ял итә бел” , - тигән була.
Кәкүк йәй буйына 270 меңдән ашыу ҡарышлауыҡ, май ҡуңыҙын юҡ итә. Йомортҡаһын теләшән ҡоштоң ояһына һалып китә, үҙе бала сығармай.
Ҡарлуғастар, һандуғастар йәй буйына миллионға яҡын зарарлы бөжәктәрҙе ҡыра.
Йыр Һандуғас
Ҡоштар кешеләрҙең иң ышаныслы ярҙамсылары. Ҡоштарға ҡарап кешелә һауаға осоу хыялы барлыҡҡа килгән, йырҙар тыуған. Улар – баҡсаларҙың иң матур биҙәге. Яҙҙы һабан турғайының йырынан, йә юл буйындағы турғайҙарҙың сырылдауынан башҡа күҙ алдына баҫтырып булмай.
(коштар тауышын тыңлау)
Ҡоштар тәбиғәтте матурлап ғына ҡалмай, кешеләргә лә ҙур файҙа килтерә. Әгәр ҙә беҙ илебеҙҙәге бөжәк ашаусы ҡоштарҙы: тумыртҡаларҙы, сыйырсыҡтарҙы, ҡарабаш турғайҙарҙы һаҡлаһаҡ, урман һәм баҡсаларыбыҙ ҡоротҡос бөжәктәрҙән зарар күрмәҫ ине.
Ҡор, һуйыр, сел, ағуна, тумыртҡа, шыршы турғайы, һайыҫҡан кеүек ҡоштар йылы яҡҡа китмәй, беҙҙә ҡышларға ҡалалар. Улар өсөн ҡыш ҡурҡыныс булмаһа ла, беҙ ҙә хәстәрлек күрһәтһәк, байтаҡ ҡоштарҙы һаҡлаясаҡбыҙ.
Уҡытыусы Эйе, ҡоштар – гүзәл тәбиғәттең ғәжәпләндергес бер бүләге. Улар үҙҙәренең тауыштары менән тирә-йүнде йәнләндереп, тормошто биҙәй. ә хәҙер ҡоштар һайрауын тыңлап алайыҡ.
Ҡош тауыштарын тыңлау.
ә хәер беҙҙә ҡышлаусы ҡоштар тураһында тыңлап алайыҡ.
Тумырҡалар, доктормы ни,
күрһәтә эшсәнлеген.
Туҡ-туҡ суҡып ағастарҙың
Тикшерә иҫәнлеген
Тумырҡалар ағас бөжәктәре, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Шуға ла уны урман докторы тиҙәр.
Ҡарабаш турғай – турғай ҙурлыҡ. Башы, түше һәм ҡойроҡ аҫты ҡара төҫтә, сикәләре аҡ. Ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт күк, арҡаһы йәшкелт һоро. Төрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. ағас ҡыуыштарына 9-13 йомортҡа һала. Зарарлы бөэәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Йыр Урман радиоһы.
Уҡыусылар. Күп хайуандар һәм ҡоштар ер йөҙөнән юғала. Ни өсөн тип уйлайһығыҙ.
Кешеләр нисек итеп тәбиғәткә ярҙам итеү тураһында уйлағандар. Һәм “Ҡыҙыл китап” төҙөгәндәр. Был китапҡа 295 йәнлек, 312 төрлө ҡош ингән. Ә ниндәй йәнлектәр һәм ҡоштар яҙылған һуң был китапҡа.
Ә уҡыусылар ниндәй өлөш индерә ала ҡоштарҙы һаҡлауҙа. Ә хәҙер Башҡортостанда “Ҡыҙыл китапҡа” керетелгән ҡоштар тураһында тыңлап үтәйек.
Бөркөт – бик ҙур йыртҡыс ҡош, уның ҡанаттары 2 метрға етә. Йоморан, алйырҙан, сысҡан, ҡуян кеүек йәнлектәрҙе ашай. Хәҙер беҙҙең республикала ғына түгел, бөтә ил буйынса ла бөркөттәр һаны әҙ ҡалған.
Туғаҙаҡ. Ҡасандыр Башҡортостандың далаларында көтөү-көтөү булып йөрөгән был ҡошто ла хәҙер бик тиҙ табып булмай. Туғаҙаҡ та бик ҙур. Уның ауырлығы 16-17 кг-ға етә. Ул тик киң далаларҙа, сиҙәм ерҙәрендә генә йәшәй. Үлән һәм бөжәктәрҙе ашай.
Ҡарағош. Бөркөттән бәләкәйерәк был ҡош та “Ҡыҙыл китапҡа” индерелгән.
Шоңҡар. Хәҙер был ҡоштоң тик исеме генә ҡалып бара. Һуңғы йылдарҙа шоңҡар ояһын күреүселәр ишетелмәй.
Ҡарлуғастар төйәгендә йыры менән тамамлау.
Бергә Ҡоштарҙы һаҡлайыҡ!. Ҡоштар беҙҙең яҡын дуҫтарыбыҙ.!
әйҙәгеҙ бергә таҡаталғы яҙылған һөйләмдәрҙе уҡып үтәйек.
Сценарий внеклассного мероприятия для начальной школы будет полезен учителям и воспитателям начального звена при подведении мероприятий в рамках празднования Международного дня птиц. Цели 1. Расширить и закрепить знания обучающихся о птицах, их повадках, о роли и месте в природе, о значении в жизни человека;
2. Развивать интерес и наблюдательность. Научить правилам поведения в природе. Учить задумываться над последствиями своих действий;
3. Воспитывать у школьников бережное отношение к пернатым друзьям, неравнодушие к многообразному миру пернатых. Формировать понятие о происхождении и названии некоторых птиц.
Оставьте свой комментарий:
Комментарии:


text:
- Подробности
- Просмотров: 568
ЕР МИЛКЕ, ерҙе тәбиғәт предметы булараҡ үҙләштереүҙең тарихи билдәләнгән ижт. формаһы. Ер биләү, уның м‑н эш итеү һәм файҙаланыу, матди байлыҡтар алыу йәһәтенән етештереү-хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙе сағылдыра. Йәмәғәт (дәүләт, община һ.б.) һәм хосуси Е.м. айырыла. Башҡортостан терр‑яһында ер мөнәсәбәттәре ергә башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы нигеҙендә барлыҡҡа килә, общиналы ер биләү үҫешә. Ер биләү Е.м. хоҡуғынан айырылмай, ләкин күсмә тормош шарттарында ул асылда малы күп милекселәрҙең өҫтөнлөклө хоҡуғы була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң хосуси Е.м. нигеҙендә дворяндарҙың, тау заводсыларының, сауҙагәрҙәрҙең һ.б. ер биләүе, корпоратив Е.м. нигеҙендә башҡорттарҙың, сиркәүҙәрҙең һәм монастырҙарҙың ер биләүе үҫешә; 20 б. башына дәүләт милкендә 1,3 млн ашыу дисәтинә ер була. Шәхси крәҫтиән хужалығы үҫешенә Столыпин аграр реформаһы булышлыҡ итә. Октябрь революцияһынан һуң 1917 й. 27 окт. Ер т‑дағы декретҡа ярашлы, ерҙәр национализациялана. Баҙар иҡтисадына күскәндән һуң ергә дәүләт милке монополияһы бөтөрөлә: РСФСР‑ҙың Ер кодексына (1991) ярашлы, ерҙе хосусилаштырыу рөхсәт ителә, ергә түләү хаҡы билдәләнә, Е.м. формаларының төрлөлөгө раҫлана. Республикала ер сәйәсәте а.х. ерҙәрен хосусилаштырыуҙы һәм һатыу-алыуҙы сикләүгә йүнәлтелә (ҡара: Ер реформалары). РФ‑тың Ер кодексына (2001), БР‑ҙың “Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында” законына (2004) ярашлы, ер дәүләт һәм айырым кешеләр (граждандар һәм юридик шәхестәр) ҡулында була ала. Ергә дәүләт милке РФ милкенә, БР милкенә һәм муниципаль берәмектәр милкенә бүлеп ҡарала. БР‑ҙағы 14294,7 мең га ер фондының 84%‑ы (11985 мең га) — дәүләт һәм муниципаль милкендә, граждандарҙың шәхси милкендә — 16%‑ы (2305,1 мең га), юридик шәхестәр милкендә — 4,6 мең га (2010). РФ‑тың милек хоҡуғы дәүләт милкендә булған 5684,1 мең га (48%‑ы) ергә теркәлгән; ш. иҫ. 286,3 мең га ерҙе юридик шәхестәр — даими (мөҙҙәтһеҙ) файҙаланыу хоҡуғы б‑са, 73 мең га юридик шәхестәр һәм граждандар ҡуртымға алыу хоҡуғы б‑са файҙаланған. БР милкендәге 67,1 мең га ерҙең 24,1 мең га юридик шәхестәр тарафынан — даими (мөҙҙәтһеҙ) файҙаланыу хоҡуғы б‑са, 30,6 мең га ҡуртымға алыу хоҡуғы б‑са файҙаланыла. БР ер фондындағы 6086,4 мең га ергә милек хоҡуғы сикләнмәгән.
Ү.Ғ.Ғосманов, Р.Р.Ғәлиев, Д.Д.Лоҡманов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
1. Дөйөм ҡағиҙәләр
1.1. SMS–Чат, SMS–Викторина һәм SMS–Тауыш биреүҙә - артабан SMS–Интерактивта, Рәсәй Федерацияһында йәшәүсе бәлиғ йәшкә еткән физик шәхестәр, кеҫә телефоны абоненттары – артабан Ҡатнашыусылар, ҡатнаша ала.
1.2. SMS–Интерактивты ойоштороусы: БР «Башҡортостан» ТРК ДУП.
1.3. SMS–Интерактивты техник хеҙмәтләндереүсе: ЯСЙ «Нком-проект».
1.4. SMS-Интерактивта ҡатнашыу Ҡатнашыусының уның шарттарын үтәүгә ризалығын аңлата.
1.5. SMS-Интерактив «БЮТ» телеканалының, «Юлдаш» һәм «Спутник ҒM» радиостанцияларының яңылыҡтар сығарылышынан һәм реклама блоктарынан башҡа, тапшырыуҙарында көн һайын үткәрелә.
1.6. SMS-Интерактив «БЮТ» телеканалын, «Юлдаш» һәм «Спутник ҒM» радиостанцияларын популярлаштырыу маҡсатында уҙғарыла.
1.7 .SMS-Интерактивта Ҡатнашыусы ойоштороусы тәҡдим иткән ҡыҫҡа номерға кодлы һүҙ һәм SMS–хәбәрҙең тексы менән SMS-хәбәр ебәрергә тейеш.
1.8. Бер SMS–хәбәрҙә символдар һаны: рус телендә - 70, латин телендә – 160.
1.9. SMS–хәбәрҙең хаҡы SMS–Интерактивта файҙаланылған ҡыҫҡа номерҙан тора.
2. SMS–Интерактив ҡағиҙәләре
2.1. Ҡатнашыусыларға мәғлүмәттәр, теле- һәм радиотапшырыуҙар барышында SMS-Интерактивта ҡатнашыу ҡағиҙәләрен телеэкранда график ысул менән күрһәтеү, шулай уҡ www.tv-rb.ru сайтында урынлаштырыу юлы менән еткереләсәк.
2.2. SMS–Интерактивта 18 йәше тулған, Рәсәй Федерацияһында йәшәүсе Рәсәй Федерацияһы граждандары ҡатнаша ала. Улар исемлектә күрһәтелгән Операторҙар, йәки үҙ абоненттарына мәғлүмәт-күңел асыу хеҙмәте күрһәткән башҡа Операторҙар менән абонент килешеүе төҙөгән булырға тейеш.
2.3. SMS–Интерактивты үткәреү тәртибе: Викторинала ҡатнашырға теләгән абонент һорауға SMS яуап ебәрергә тейеш.
2.4. SMS–Интерактивта Ҡатнашыусыларҙың бөтә SMS–хәбәрҙәре, SMS–хәбәр ебәрелгән кеҫә телефоны һандары махсус мәғлүмәт базаһында һаҡлана, шулай уҡ модераторҙар тарафынан эшкәртелә.
2.5. Викторинала ҡатнашыу өсөн ебәрелгән SMS–хәбәрҙәр һаны сикләнмәй.
2.6. Номерға ебәрелгән SMS–хәбәрҙәр түләүле. Ҡатнашыусы тарафынан Номерға ебәрелгән бер SMS–хәбәрҙең хаҡы кеҫә телефоны Операторының тарифы менән билдәләнә.
3. Йомғаҡлау
3.1. SMS–Интерактив шарттары Интернетта www.tv-rb.ru сайтында һәм шулай уҡ башҡа реклама сараларында баҫыла.
3.2. Ойоштороусы SMS–Интерактив Ҡағиҙәләрен үҙгәртеүгә хоҡуҡлы. SMS–Интерактив ҡағиҙәләрен үҙгәртеү тураһында Ойоштороусы Ҡатнашыусыларға Интернет аша www.tv-rb.ru сайтында хәбәр итә.


text:
Сенатор Лилиә Ғүмәрова ҡатын-ҡыҙҙар форумында сығыш яһаны.
Санкт-Петербургта Икенсе Евразия ҡатын-ҡыҙҙар форумы уҙыуы хаҡында хәбәр иткәйнек. Донъя кимәлендәге ҙур сараларҙың береһе булараҡ билдәләнгән халыҡ-ара ҡор 110 ил вәкилен бергә йыйҙы. Форумда Рәсәй Президенты Владимир Путиндың ҡатнашыуы уға мәртәбә өҫтәне. Сара барышында бихисап асыҡ фекер алышыу майҙансыҡтары, күргәҙмәләр эшләне, төрлө килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды, яңы проекттар башланғыс алды.
Федерация Советының Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының башҡарма дәүләт власы органынан вәкил Лилиә Ғүмәрова етәкселегендә ойошторолған “Ҡатын-ҡыҙҙар һәм сикһеҙ мәрхәмәтлек. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек” фекер алышыу майҙансығындағы һөйләшеү ҙә эшлекле шарттарҙа үтте. Уның эшендә Рәсәй, Германия, Швейцария, Сербия, Украина, Латвия, Молдова илдәренән әүҙем ҡатын-ҡыҙҙар – йәмәғәт ойошмалары, хәйриә фондтары етәкселәре ҡатнашты.
– Бөгөн мәрхәмәтлек ойошмаларында гүзәл зат вәкилдәренең өлөшө яҡынса 80 процент тәшкил итә. Улар ойоштороусылар, лидерҙар, башҡарыусылар булып сығыш яһай, – тип билдәләне Лилиә Салауат ҡыҙы.
Асыҡ фекер алышыу барышында Рәсәйҙә һәм донъяла хәйриәлек йүнәлешенең торошо тураһында сығыштар тыңланды, был тәңгәлдә тормошҡа ашырылған уңышлы проекттар менән танышыу, тәжрибә уртаҡлашыу ойошторолдо.
Майҙансыҡ эшендә ҡатнашыусылар Константин Грот исемендәге күреү һәләте зыян күргән балалар өсөн тәғәйен мәктәп-интернатта акция ойошторҙо. Был мәктәп – Рәсәйҙең ярайһы уҡ оҙайлы тарихҡа эйә уҡыу йорттарының береһе. Ул 1881 йылда асыла.
– Беҙҙең маҡсат – мәктәп менән танышыу ғына түгел, хәлдән килгәнсә ярҙам да итеү, – тине Лилиә Ғүмәрова. Ысынлап та, Икенсе Евразия ҡатын-ҡыҙҙар форумында ҡатнашҡан “Протек” хәйриә фонды вәкилдәре белем усағына дауалау һәм реабилитация саралары үткәреү өсөн 500 мең һумлыҡ сертификат тапшырҙы.
– Форум барышында беҙ ҙур саралар һәм программалар, донъяла хәйриәлек хәрәкәтенең иҫ киткес киң булыуы хаҡында һүҙ алып барҙыҡ. Ә бит ана шул оло эштәр тап ошондай бәләкәй, әммә изге һәм ихлас сараларҙан башлана. Был акция ла бер-беребеҙгә ярҙам итеү зарурлығын, мохтаждар хаҡында хәстәрлек күреү, кемдеңдер тормошона йылылыҡ өрөү өсөн бары тик теләк кенә кәрәклеген асыҡ күрһәтте, – тип белдерҙе Лилиә Салауат ҡыҙы.
Шулай уҡ сенатор фекер алышыу майҙансығы барышында яңғыраған ҡайһы бер һорауҙар буйынса эштең артабан дауам ителәсәге, хәйриә ойошмалары менән берлектә әлеге йүнәлешкә ҡағылышлы закондарҙы камиллаштырыу йәһәтенән тәҡдимдәр әҙерләнәсәге хаҡында хәбәр итте.
– Бөгөн ҡатын-ҡыҙҙар тормоштоң төрлө өлкәләрендә, айырыуса мәғрифәтселек, гуманитар һәм хәйриә эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Беҙ тәжрибә уртаҡлаштыҡ, яңы башланғыстарға нигеҙ булырҙай уй-ниәттәребеҙҙе барланыҡ. Берҙәм булһаҡ, уларҙы мотлаҡ тормошҡа ашырасаҡбыҙ, – тип илебеҙҙең төньяҡ баш ҡалаһында уҙған халыҡ-ара кимәлдәге сараға ҙур баһа бирҙе ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 381
“ИЗВЕСТИЯ БАШКИРСКОГО ВОЕННО-РЕВОЛЮЦИОННОГО КОМИТЕТА И ЦЕНТРАЛЬНОГО БЮРО КОММУНИСТОВ (БОЛЬШЕВИКОВ) СОВЕТСКОЙ БАШКИРИИ” [“Башҡортостан хәрби-революцион комитеты һәм Совет Башҡортостаны коммунистарының (большевиктарының) Үҙәк бюроһы хәбәрҙәре”], ижт.‑сәйәси гәзит. Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты һәм Совет Башҡортостаны коммунистарының Үҙәк бюроһы органы булған. Саранск ҡ. 1919 й. апр.—авг. урыҫ телендә сыҡҡан. Граждандар һуғышы фронттарындағы хәрби ваҡиғалар барышын яҡтыртҡан; Башревком фармандарын, бойороҡтарын, ҡарарҙарын һ.б. баҫҡан. Башҡ‑н ХРК Стәрлетамаҡ ҡ. ҡайтҡандан һуң ябылған.
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
«Бала саҡта «әртист» булам тип хыялландым…»
М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актеры Юнир Ҡоланбаев.
«Ғилем – хазина»
Химия фәндәре докторы, профессор, Башҡорт дәүләт университеты ректоры Әхәт Мостафин һәм физика-математика фәндәре докторы, профессор, Математика институтының функциялар теорияһы бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре, БДУ-ның функциялар теорияһы һәм функциональ анализ кафедраһы профессоры Әхтәр Ғайсин.
«Йәш быуында рух уятырға тырышабыҙ…»
«Арғымаҡ» этно-рок төркөмө етәксеһе Ринат Рамазанов.
Башҡорт халыҡ йыры «Урал»
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенткалары Наҙгөл Ғәлиева һәм Таңһылыу Йомағужина.
Бөгөнгө башҡорт прозаһы: бармы ул, ниндәй ул?
«Башҡортостан» газетаһы журналистары, үҙҙәрен һәләтле яҙыусы булараҡ танытҡан Венер Исхаҡов һәм Айгиз Баймөхәмәтов.
«Хеҙмәт юлын башлағанда өлкәнерәк образдар эләгә торғайны, хәҙер йәшерәктәргә күстем…»
М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актрисаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Альбина Кашанова.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
- Подробности
- Просмотров: 427
ЛИСТЕРИОЗ, кешелә һәм хайуандарҙа Listeria monocytogenes бактерияһы тыуҙырған инфекцион ауырыу. Инфекция сығанағы: бәүел, тиҙәк һәм башҡа биол. шыйыҡсалар аша тышҡы мөхиткә Л. сығарған кимереүселәр, бөжәк ашаусылар, үлән ашаған хайуандар һәм ҡоштар.
Кеше Л. Күбеһенсә алиментар (инфицирланған аҙыҡ‑түлек һәм һыу ҡулланғанда), һирәгерәк — аэроген (туҙан м‑н, лайлалы тиресә аша), трансмиссив (талпандар һәм башҡа быуынтығаяҡлылар тешләгәндә) юл м‑н йоға, буласаҡ әсәнән инфекция яралғыға күсеүе ихтимал. Ангиноз‑септик, күҙ‑биҙ, нервы, септик‑гранулематоз, ш. уҡ тыумыштан булған формаларға айырыла. Л. йышыраҡ оло йәштәгеләрҙә, ауырлы ҡатындарҙа, яңы тыуған балаларҙа һәм иммунитеты ҡаҡшаған кешеләрҙә барлыҡҡа килә. Инкубация осоро 2—4 аҙна. Төп симптомдары: баш ауыртыу, уҡшыу, ҡоҫоу, 39—40°С тиклем тән т‑раһы күтәрелеү, тамаҡ ауыртыу, лимфа төйөндәре ҙурайыу; септик формала күп ағзалар һәм системалар зарарлана. Л. үҫеш кәмселектәре формалашыуына һәм әсә ҡарынындағы яралғының үлеүенә килтереүе мөмкин. Дауалау антибактериаль, дезинтоксикацион, дегидратацион һәм башҡа саралар ярҙамында башҡарыла. Диагностика үткәреү ҡыйынлыҡ тыуҙыра. Иҫкәртеү: дератизация саралары, малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән ауырлы ҡатындарҙы икенсе эшкә күсереү. Башҡортостанда ауырыу теркәлмәгән.
Хайуандар Л. А.х. малдары һәм ҡоштар, ҡиммәтле тиреле йәнлектәр һ.б. ауырый; бигерәк тә йәш мал һәм быуаҙ малдар бирешеүсән. Инфекция таратыусылар: ауырыу һәм ауырыу кисергән, ш. уҡ бактерия йөрөтөүсе хайуандар. Инфекцияның тәбиғәттәге төп резервуары — бүлендектәре м‑н һыуҙы һәм мал аҙығын бысратып торған кимереүселәр. Алиментар, аэроген юл м‑н, йәрәхәтләнгән тире һәм лайлалы тиресә аша йоға. Ауырыу тыуҙырыусылар ҡан, лимфа ағымы һәм нервылар аша баш мейеһенә, енес ағзаларына үтеп инә һәм уларҙы зарарлай. Инкубация осоро 7—30 тәүлек. Гениталь, нервы, септик, ҡатнаш һәм симптомһыҙ формаларға айырыла. Гениталь формала аборт, сыуҙың тотҡарланыуы, мастит, эндометрит; нервы формаһында — хәрәкәттәрҙең координацияһы боҙолоу, ҡорошҡаҡ тотоу, парездар һ.б.; септик формала тән т‑раһы күтәрелеү, йонсоғанлыҡ, аҙыҡтан баш тартыу, эс китеү һ.б. күҙәтелә. Диагностика өсөн эпизоотологик, клиник, патологоанатомик һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (антибиотиктар, сульфаниламидтар һ.б.). Иҫкәртеү: фермаларҙы комплектлағанда малдарҙы Л. булмаған хужалыҡтарҙан килтереү, кимереүселәрҙе юҡ итеү, мал аҙығының сифатын тикшереү, вакцинация. 2004 й. алып респ. малдарҙа ауырыу теркәлмәгән. 20 б. 60—70‑се йй. БАХИ‑ла (ҡара: Аграр университет) һарыҡтарҙың Л. диагностикалау (У.Ғ.Ҡадиров, М.В.Поспеев) һәм ауырыуҙың үҙенсәлекле профилактикаһы сараларын эшләү (В.Ф.Фомичёв) б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла.
У.Ғ.Ҡадиров, Д.Х.Хунафина
Тәрж. М.М.Хәйҙәров


text:
Илебеҙҙең төп байрамы
11 июня 2013 йыл | Йәмғиәт
Хөрмәтле райондаштар!
Һеҙҙең барығыҙҙы ла илебеҙең төп байрамы – Рәсәй көнө айҡанлы ихлас күңелдән ҡотлайым. Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ дәүләт булыуы тураһындағы Декларация ҡабул итеүе илебеҙҙең артабанғы үҫеше өсөн киң мөмкинлектәр асты. Бөгөн илебеҙ донъяла тиңдәр араһында тиң булып тотороҡло
Һеҙҙең барығыҙҙы ла илебеҙең төп байрамы – Рәсәй көнө айҡанлы ихлас күңелдән ҡотлайым. Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ дәүләт булыуы тураһындағы Декларация ҡабул итеүе илебеҙҙең артабанғы үҫеше өсөн киң мөмкинлектәр асты. Бөгөн илебеҙ донъяла тиңдәр араһында тиң булып тотороҡло
Тирә-яҡ мөхит һәм кескәйҙәр
01 июня 2013 йыл | Мәғариф
Кескәйҙәр илендә, йәғни мәктәпкәсә йәштәге балалар араһында байрамдар үтеп тора. Күптән түгел тағы ла бер матур сара йыйҙы уларҙы. "Әкиәт” балалар баҡсаһына шиғыр һөйләүселәр конкурсына килде кескәйҙәр. Конкурс Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылына арналды.
Әхирәтем Элина
01 июня 2013 йыл | Хаттар
Минең иң яҡын әхирәтем - Элина Данилова. Беҙ уның менән бер класта уҡыйбыҙ. Ул аҡыллы, изге күңелле, зирәк ҡыҙыҡай. Элина мәктәптә алдынғы уҡыусы, гел "5”ле билдәләренә өлгәшә. Һәр кемгә ярҙам итергә лә әҙер тора. Беҙ уның менән мәктәптә лә бергәбеҙ, каникулдарҙа ла осрашып торабыҙ. Дуҫлығыбыҙ оҙаҡ йылдар дауам итһен ине.
Ғәлиә ХӘЛИМОВА,
Яугилде мәктәбенең
6-сы класс уҡыусыһы.
Яугилде мәктәбенең
6-сы класс уҡыусыһы.
Бала саҡтың иң сағыу мәле баҡсала үтә
01 июня 2013 йыл | Мәғариф
Бөгөнгө көндә районда юридик статусҡа эйә 4 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы; 10 балалар баҡсаһы, 18 мәктәпкәсә төркөмдәр, мәктәптәрҙең структур подразделениеһы булған 6 ҡыҫҡа көн төркөмдәре һәм 5 башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы эшләй.
Йәйге ял: хәтирәләргә бай, файҙалы үтһен
01 июня 2013 йыл | Мәғариф
Районда балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең йәйге ялын ойоштороуға, һаулығын нығытыуға һәм теләгәндәрҙе йәйге осорҙа эш менән тәьмин итеүгә ҙур иғтибар бирелә. Йәйге ял мәсьәләһен хәл итеү менән мәғариф, Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау бүлектәре, Халыҡ мәшғүллеге үҙәге, Йәштәр эштәре, спорт һәм туризм секторы һ.б. шөғөлләнә. Улар балаларҙың ялын ойоштороуға бүленгән аҡсаны маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу юлдарын эҙләп табырға тырыша.
Районда уҡыусыларҙың йәйге ялы нисек ойошторолоуы хаҡында һөйләүен һорап мәғариф бүлеге начальнигы Шамил Насибулла улы ХӘБИБУЛЛИНға мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:
Районда уҡыусыларҙың йәйге ялы нисек ойошторолоуы хаҡында һөйләүен һорап мәғариф бүлеге начальнигы Шамил Насибулла улы ХӘБИБУЛЛИНға мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:


text:
13 декабрҙән 14-нә ҡарата төндә йылдың иң сағыу йондоҙ ямғырын күҙәтергә мөмкин
13 декабрҙән 14-нә ҡарата төндә йылдың иң сағыу йондоҙ ямғырын күҙәтергә мөмкин Фото: Өфө планетарийы
ӨФӨ, 2017 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда йәшәүселәр 13 декабрҙән 14-нә ҡарата төндә йылдың иң сағыу йондоҙ ямғырын – Геминиданың метеор ағымын күҙәтә ала. Нәҡ ошо төндә метеор ағымының иң ҙур әүҙемлеге көтөлә, әммә 19 декабргә тиклем йондоҙҙар атылыуын күрергә һәм теләктәр теләргә мөмкин.
«Метеор ағымын күҙәтеү өсөн иң яҡшы ваҡыт – 14 декабрҙә яҡынса төнгө 1-ҙән 5-кә тиклем. Быйыл Геминиданы күҙәтеү өсөн иҫке Ай ҡамасауламаясаҡ. Иҫке Ай таңға табай – иртәнге 5 тула 8 минуттан ҡалҡа», — тип һөйләнеләр Өфө ҡала планетарийында.
Башҡа метеор ағымдар кеүек, Геминиданы күҙәтеү өсөн биноклдәр йәки телескоптар талап ителмәй, әммә күк йөҙөн урамдағы уттар яҡтыртмаған урынды һайлау мөһим, тип кәңәш итә белгестәр.
http://www.bashinform.ru/news/1090878-samyy-yarkiy-zvezdopad-goda-mozhno-budet-nablyudat-v-noch-s-13-na-14-dekabrya/


text:
Спорт арбитраж суды
Спорт арбитраж суды (ингл. Court of Arbitration for Sport, CAS, франц. Tribunal Arbitral du Sport, TAS) — спортҡа ҡағылышы булған бәхәстәрҙе хәл итеүсе халыҡ-ара арбитраж органы.
Судтың штаб-фатиры Лозаннала (Швейцария) урынлашҡан. 1996 йылда АҠШ-та (Денверҙа, һуңынан Нью-Йоркҡа күсерелә) һәм Австралияла (Сидней) судтың бүлексәләре асыла. Ҡайһы бер даими ярыштар ваҡытында даими булмаған трибуналдар ойошторола.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт арбитраж судын (CAS) булдырыу кәрәклеге тураһындағы фекерҙе 1980 йылда Халыҡ-ара олимпия комитетының президенты итеп һайланған Хуан Антонио Самаранч белдерә. Ул сенегаллы Кебе Мбайеға был органдың проектын эшләргә ҡуша. 1983 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты судты булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә, 1984 йылда уның уставы раҫлана. Мбайе судтың беренсе президенты була һәм был вазифаны 2007 йылда вафат булғанына тиклем үтәй.
Тәүге йылдарҙа Спорт арбитраж суды Халыҡ-ара олимпия комитеты эргәһендә эшләй. 1990-сы йылдар башында CAS немец ат спорты спортсыһы Эльмар Гунделдең уны дисквалификациялау өҫтөнән биргән дәғүәһен ҡарай. Атында допинг табылыуы уны дисквалификациялауға нигеҙ була. CAS дисквалификацияны көсөндә ҡалдыра, ул сағында Гундель судтың ҡарары өҫтөнән дөйөм юрисдикциялы Швейцария судына ялыу бирә. 1993 йылдың 15 мартында ҡарар сығарыла, суд CAS ҡарарын һәм уның спорт бәхәстәрен ҡарау хоҡуғын раҫлай, ләкин уның тулыһынса ғәҙел булыуы тәьмин ителһен өсөн Халыҡ-ара олимпия комитетынан айырылырға тәҡдим итә[1][2]. Реформа 1994 йылдың 22 июнендә Париж килешеүе менән рәсмиләштерелә, уға Халыҡ-ара олимпия комитеты, Спорттың ҡышҡы төрҙәре ассоциацияһы, Спорттың йәйге төрҙәре ассоциацияһы һәм Милли олимпия комитеттары ассоциацияһы ҡул ҡуя. Был дүрт ойошма судтың ойоштороусылары була, ә етәксе орган итеп Халыҡ-ара спорт арбитраж советы (МСАС) раҫлана. Килешеү шулай уҡ Спорт арбитраж судын финанслау тәртибен дә билдәләй.
2003 йылдың 5 мартында донъя спорт федерацияларының күпселеге Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың Бөтә донъя допингҡа ҡаршы кодексын хуплай, был кодекс Спорт арбитраж судын халыҡ-ара допинг бәхәстәре буйынса ялыуҙарҙы тикшереүгә вәкәләтле орган тип таный[3].
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Суд ике палатанан тора, уларҙың береһе бәхәстәрҙе беренсе суд инстанцияһы сифатында ҡарай, икенсеһе башҡа органдар (милли федерациялар һәм башҡалар) тарафынан ҡаралған эштәргә апелляция биреү инстанцияһы булып тора.
Арбитрҙар Халыҡ-ара спорт арбитраж советы тарафынан дүрт йылға тәғәйенә, уларҙың ҡайтанан тәғәйенләнеү мөмкинлеге бар. Һәр арбитр теләһә ҡайһы палатаның компетенцияһына ингән эште ҡарай ала. Эштәр арбитрҙың яңғыҙы йә өс арбитрҙан торған коллегия составында ҡарала ала. CAS составына кәм тигәндә 150 арбитр инә. 2007 йылда уларҙың һаны 275 була[4].
Бынан тыш, эре халыҡ-ара ярыштар осорона бәхәстәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн даими булмаған трибуналдар ойошторола[5]:
- 1996 йылдан — Олимпия уйындарында;
- 1998 йылдан — Берләшмә уйындарында;
- 2000 йылдан — футбол буйынса Европа чемпионаттарында;
- 2006 йылдан — футбол буйынса донъя чемпионаттарында;
- 2014 йылдан — Азия уйындарында.
Спорт арбитраж суды тарафынан ҡаралыусы бәхәстәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт арбитраж суды бәхәсте ҡарарға хоҡуҡлы булһын өсөн был мөмкинлек яҡтарҙың килешеүендә сағылған булырға тейеш («арбитраж өҫтәмәһе»)[6]. Бындай өҫтәмә, әгәр эске ҡануниәт менән рөхсәт ителһә, спортсының хеҙмәт договорында, граждан-хоҡуҡи договорҙа (мәҫәлән, реклама контрактында) һәм спорт ойошмаларының регламентында булырға мөмкин.
Спорт арбитраж суды ҡарауына эләккән эштәрҙе шартлы рәүеш «коммерция» һәм «дисциплинар» эштәргә бүлергә була. Һуңғылары араһында допинг файҙаланыу менән дисквалификацияланыу тураһындағы бәхәстәр күп өлөштө биләй. Шуның менән бергә, «коммерция» бәхәстәренең күбеһен Спорт арбитраж суды беренсе инстанция суды булараҡ ҡарай, ә «дисциплинар» эштәр, ҡағиҙә булараҡ, арбитражға башҡа берәй инстанция ҡарағандан һуң килеп эләгә.
Судтың президенттары [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кеба Мбайе (франц. Kéba Mbaye; Сенегал) — суд ойошторолғандан алып 2007 йылдың 12 ғинуарында вафат булғанына тиклем;
- Мино Аулетта (итал. Mino Auletta; Италия) — 2008 йылдың 3 апреленән (Мбайе мәрхүм булғандан һуң вазифа башҡара) 2010 йылдың аҙағына тиклем;
- Джон Коутс (ингл. John CoatesJohn Coates; Австралия) — 2011 йылдың 1 ғинуарынан алып.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бриллиантова А. М. Спортивный арбитраж как способ рассмотрения споров в области спорта (сравнительно-правовой аспект) // Теория и практика физической культуры. — 2004. — В. 6. — С. 21-25.
- ↑ Koerner, B. Where Do Athletes Go to Court?. Slate Magazine (1 июня 2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 март 2005. 6 февраль 2011 тикшерелгән.
- ↑ The Paris Agreement
- ↑ Organisation and Structure of the ICAS and CAS
- ↑ The CAS will be present at the 2014 Asian Games (инг.)(инг.) на сайте CAS
- ↑ Types of Disputes Submitted to the CAS
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кузин В. В., Кутепов М. Е., Холодняк Д. Г. Международный Спортивный арбитражный суд: нормативно-правовое регулирование и опыт деятельности // Спортивный арбитраж — М.: «Физкультура, образование, наука», 1996. — Б. 35—57. — 165 б. — ISBN 5-89022-039-X.
- Кузин В. В., Бриллиантова А. М., Кутепов М. Е. Международный спортивный арбитраж — М.: «СпортАкадемПресс», 2002. — 452 б. — ISBN 5-8134-0115-6.