text:
- Подробности
- Просмотров: 254
МАНСУРОВ Павел Дмитриевич (1726—98), хәрби эшмәкәр. Ген.-поручик (1777). Дворяндарҙан. 1741— 43 йй. рус-швед, 1756—63 йй. Ете йыллыҡ һуғыштарҙа, Крәҫтиәндәр һуғышын (1773—75) баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1736 й. алып рус армияһында. 1773 й. нояб. Ырымбур губернаһында ихтилалды баҫтырыу өсөн А.И.Бибиков ҡарамағына ебәрелә. 1774 й. 22 мартында Татищев ҡәлғәһе һәм 1 апр. Һаҡмар ҡаласығы янында П.М.Голицын корпусы м‑н берлектә М. етәкс. бригада Е.И.Пугачёвтың Төп ғәскәрен ҡыйрата. 16 апр. уның бригадаһы Яйыҡ ҡаласығын ала. Июнь—сент. М. Оло Ырғыҙ һәм Оло Үҙән йй. буйында һуғыша, Ҡазан губернаһының Сызрань ҡ. башлап Әстерхан губ. Дмитриевск ҡ. (хәҙ. Камышин ҡ.) тиклем Волга й. уң яры буйлап коммуникациялар һаҡлауҙы ойоштора. Авг.— сент. Әстерхан губ. Һарытау ҡ. баш күтәреүселәр өҫтөнән тәфтиш ҡылыу һәм яза биреү эшенә етәкселек итә. 1778—81 йй. Псков наместниклығы башлығы. 4‑се дәрәжә Изге Георгий орд. м‑н бүләкләнгән (1770).
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


c: text/html

text:
Крбава яланында ҡаты алыш
Крбава яланында ҡаты алыш (Битва на Крбавском поле) — Хорватия короллеге (Венгрия короллеге менән берләшмәлә тора) һәм Ғосман империяһы ғәскәрҙәре араһында 1493 йылдың 9 сентябрендә булған һуғыш.
Ҡаты алыш хорват ғәскәренең тулыһынса ҡыйралышы менән тамамланған һәм төрөктәрҙең, Сисаҡ янындағы ҡаты алышынан һуң ғына тамамланасаҡ (1593), хорват ерҙәрен баҫып алыу осорон башлаған. Был ике алыш араһындағы йөҙ йыл эсендә тарихи хорват ерҙәренең күп өлөшөн Ғосман империяһы баҫып алған.
Хорват армияһында 10 мең самаһы кеше иҫәпләнгән, шуларҙың 8 меңе — пехотала, ә ҡалғаны ауыр кавалерияла хеҙмәт иткән. Армия менән Хорватия баны Мирко Деренчин командалыҡ иткән. Босния санджағы бей Хәдим Яҡуп-паша етәкселегендәге 8 меңгә яҡын кешенән торған төрөк көстәре тулыһынса тиерлек еңел кавалериянан (акынджи) торған.
Элгәрге тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы 1463 йылда Босния короллеген ҡыйратҡандан һуң, төрөктәр Хорватия короллегенә һөжүм яһай башлаған. XII быуат башынан Хорватия, берләштерелгән дәүләт сиктәрендә һиҙелерлек автономия һаҡлап, Венгрия короллеге менән шәхси уния аша бәйләнгән. Ил башында король наместнигы функцияһына эйә булған бан торған. Венгрия короллегенең тәрән эске проблемалары булған һәм ул Хорватияны ҡурсаларлыҡ етерлек көскә лә, сараға ла эйә булмаған. 1477 йылда король хорват парламентына (сабор) хорват ғәскәренә командующий һайлау хоҡуғын һәм урындағы власть өсөн яуаплылыҡтың күп өлөшөн рөхсәт иткән. Был осорҙа сиктәрҙе башлыса нығытылған ҡәлғәләрҙә урынлашҡан хорват юғары ҡатламы отрядтары ғына ҡурсалаған. Уларҙың төрөк еңел атлыларының (акынджи) йыш ҡына хорват территорияһының төпкөлөнә баҫып инеүҙәренә ҡамасауларға көсө етмәгән. 1478 йылда ғосмандар, бөтөн Хорватияны талап һәм утҡа тотоп, хатта Крайналағы Габсбургтар ерҙәренә саҡлы һөжүм иткән.
Ҡаты алыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1493 йылда Босния бейе Хәдим Яҡуп-паша еңел кавалерия ғәскәре башында Хорват Тау артына һәм империя Каринтияһына эре экспедицияға йүнәлә. Был ваҡытҡа саҡлы төрөктәр менән ҙур бәрелештәрҙән ситләшкән хорваттар һуғышырға тәүәккәлләй һәм, төрөктәрҙең кире ҡайтҡан сағын көтөп, уларға һөжүм итеү маҡсатында үҙ көстәрен бан Мирко Деренчин кетәкселегендә туплай .
Ҡаты алыш 9 сентябрҙә көнсығыш Ликала Крбава яланында, хәҙерге Удбина ҡасабаһы, янында башланған. Хорваттарҙың тәүге һөжүменән һуң төрөктәр, дошманды тигеҙ һәм һаҡланылмаған урынға сығарырға тырышып, сигенгән. Манёвр тулыһынса тормошҡа ашҡан, тигеҙ урында еңел төрөк кавалерияһының төп көсө пехотанан торған ауыр ҡуҙғалған хорват армияһынан күп өҫтөнлөккә эйә булған. Хорваттар ҡамауға эләккән һәм тулыһынса ҡыйратылған. Бөтөн ғәскәр тиерлек юҡ ителгән, тере ҡалған аҙ һанлы һуғышсылар әсирлеккә алынған. Бер көн эсендә Крбава яланында, банды ла индереп, хорват дворянлығының иң-иңдәре һәләк булған.
Короллектең һуғышҡа иң һәләтле көстәренең ҡыйратылыуы һәм ҡырылыуы Хорватияны дөйөм оло ҡайғыға һалған. Рухани Мартинец: «Хәсрәт иҫ китмәле, хәтәр … мөртәт (нечестивый) татарҙар, һәм готтар, Аттила заманынан бирле былай булғаны юҡ ине»[1] тип яҙған. Төрөк һөжүменән ҡурҡҡан күп һанлы ҡасаҡтар Хорватияның эске төбәктәренән илдең төньяҡ өлөшөнә һәм Далмацияға ҡасҡан. Ошо мәлдән башлап төрөктәр үҙәк Хорватияны бөлгөнлөккә төшөргән һәм, уны өлөштәргә бүлгеләп, аҡрынлап үҙҙәренең Балҡандағы биләмәләренә ҡушҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Фрейдзон, В. И. История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики — Санкт-Петербург: Алетейя, 2001. — Б. 44. — 318 б. — ISBN 5-89329-384-3.
Һылтанмалар һәм сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фрейдзон, В. И. История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики — Санкт-Петербург: Алетейя, 2001. — Б. 44. — 318 б. — ISBN 5-89329-384-3.
- Poraz Hrvata kod Udbine (хорв.)(хорв.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Рөстәм Хәмитов «Газпромбанк» компанияһы етәкселеге менән осрашыу үткәрҙе
6 сентябрҙә Мәскәүҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Газпромбанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идаралығы рәйесе урынбаҫары Фамил Садыгов менән осрашты. Осрашыуҙа бер нисә ҙур инвестиция проекты сиктәрендә финанс хеҙмәттәшлек итеү, республика предприятиеларын һәм халҡын кредитлау, социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуҙа банк ҡатнашлығы мәсьәләләре тикшерелде. Шулай уҡ һүҙ Башҡортостанда «Газпромбанк» компанияһының хәйриә эшмәкәрлеге хаҡында ла барҙы.
Рөстәм Хәмитов һәм Фамил Садыгов ниәттәр протоколы проектын тикшерҙе. Уның сиктәрендә Башҡортостан Хөкүмәте һәм «Газпромбанк» төрлө йүнәлештәр буйынса хеҙмәттәшлек итәсәк. Атап әйткәндә, «Газпромбанк» дәүләт-шәхси партнерлыҡ шарттарында «Европа – Көнбайыш Ҡытай» транспорт коридорының Башҡортостан биләмәһенән үтәсәк юл участкаһын төҙөү проектында ҡатнашырға теләй.
Шулай уҡ осрашыуҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортын реконструкциялауҙа, сүп-сар эшкәртеү заводтарын төҙөүҙә, һыу менән тәьмин итеү системаларын яңыртыуҙа «Газпромбанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡатнашыу ихтималлығы тикшерелде.


text:
Константин Толкачев БР Дәүләт Йыйылышы наградаларын тапшырҙы
11 сентябрҙә республика парламенты Президиумы ултырышында уның спикеры Константин Толкачев Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың юғары наградаларын тапшырҙы.
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Почет грамоталары менән БР беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаты Рауил Яппаров, Өфөнөң Дезинфекция станцияһы баш врачы Александр Мочалкин, Ҡалтасы районы муниципаль район хакимиәте башлығы Рәүис Нуретдинов, Күгәрсен районы хакимиәте башлығы Фәрит Мусин наградланды.
«Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә айырыуса ҙур өлөш индергәне өсөн» почет билдәһенә БР беренсе һәм икенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаттары Фәнис Әмиров һәм Әлим Әхмәҙиев, БР дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаты, «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Рәиф Маликов, БР дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаты, БашДУ-ның Бөрө филиалы ректоры Салауат Усманов лайыҡ булды.
— Һеҙҙең күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәтегеҙ лайыҡлы баһа алды, — тип билдәләне Константин Толкачев. – Тырышлыҡтарығыҙ һәм профессионализмығыҙ арҡаһында Башҡортостандың социаль-иҡтисади мөмкинлектәрен үҫтереүгә артабан да ҙур өлөш индерерһегеҙ, тип ышанам.


text:
Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» гәзите сыға башланы
ӨФӨ, 2015 йыл, 12 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Губернатор Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың инициативаһы буйынса Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» ижтимағи-сәйәси гәзите донъя күрҙе.
Гәзиттең тиражы — һигеҙ мең дана, баҫма ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыласаҡ, тип хәбәр итте Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге Даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбиров.
— Көньяҡ Уралда төрлө халыҡтар дуҫ ғаилә булып йәшәй. Ошо берҙәмлектә — беҙҙең көсөбөҙ, ә мәҙәниәттәрҙең төрлөлөгө — байлығыбыҙ. Шуға күрә Силәбе өлкәһендә «Уралым» кеүек гәзиттәрҙең сығыуы бик мөһим. Был проекттар туған телде яратырға, үҙеңде һәм күршеләреңде яҡшыраҡ аңларға өйрәтә, — тип билдәләне Борис Дубровский.
— Яңы баҫманы башҡа милләт кешеләре лә уҡыясаҡ тип ышанам. Был гәзит — Көньяҡ Уралда йәшәгән халыҡтарҙың милләт-ара диалогын һәм үҙ-ара ихтирамын үҫтереү һәм тәрәнәйтеү өсөн бик шәп трибуна, — тип иҫәпләй «Гранада Пресс» медиахолдингы етәксеһе Сергей Филичкин.


text:
Көньяҡ Урал дәүләт университеты
Көньяҡ Урал Дәүләт университеты — Көньяҡ Уралдағы иң эре белем биреү учреждениеларының береһе.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1942 йылда Сталинград Механик Институты Силәбегә эвакуациянала. Уның нигеҙендә Силәбе политехник институты асыла.
2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.
2015 йылдан Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша [1]. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дёмин Юрий Сергеевич — Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе (1994-1995).
- Христенко Виктор Борисович – 2008-2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министры, 2004-2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм энергетика министры.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Подробнее о Проекте. www.5top100.ru.


text:
Республика башлығы Муса Гәрәевтың ҡәберенә сәскәләр һалдыФото: Олег Яровиков
Республика башлығы Муса Гәрәевтың ҡәберенә сәскәләр һалды
Республика башлығы Муса Гәрәевтың ҡәберенә сәскәләр һалдыФото: Олег Яровиков
Өфөнөң Еңеү паркында ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, легендар осоусы Муса Гәрәевтың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған тантаналы митинг үтте. Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев, БР Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов, Геройҙың туғандары, БР Хәрби комиссариаты вәкилдәре, һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары, курсанттар һәм хәрби-патриотик клубтарҙың тәрбиәләнеүселәре ҡатнашты.
Тантана Рәсәй һәм Башҡортостандың гимндары менән асылды. Рөстәм Хәмитов Муса Гәрәевтың ҡәберенә сәскәләр һалды. Тантанаға йыйылғандар Геройҙы бер минут тын ҡалып иҫкә алды.
— Бөгөн беҙҙе бында бөйөк кеше — яҡташыбыҙ Муса Ғайса улы Гәрәев йыйҙы, — тип мөрәжәғәт итте килгәндәргә республика Президенты. – Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандан 700 меңләп кеше фронтҡа китте. Шуларҙың 300 меңгә яҡыны яу ҡырында ятып ҡалды. 284 яугирыбыҙ Советтар Союзы Геройы булды, һәм ни бары береһе – Муса Гәрәев – был юғары исемгә ике тапҡыр лайыҡ булды. Иң оҫта осоусы, 250-гә яҡын осош яһаған был кеше ҡурҡыу белмәүе, ҡаһарманлығы менән генә түгел, кешелеклелеге менән дә айырылып торҙо.
Уның әйтеүенсә, Муса Гәрәев ябай тормошта шат күңелле, аралашыусан булһа, һуғышта дошмандарға аяу белмәгән.
— Беҙ Башҡортостан еренең Советтар Союзына данлыҡлы осоусы һәм күренекле граждан биреүе менән ғорурланабыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. – Тыныс тормошта ул ДОСААФ эшмәкәрлеген ойоштора алды. Ул һәр ваҡыт балалар менән осрашып торҙо, бер быуын йәштәрҙең тәрбиәсеһе булды.
Башҡортостан Президенты ветерандарға, Геройҙың туғандарына һәм яҡындарына, Муса Гәрәев менән бергә эшләгәндәргә рәхмәтен белдерҙе.
— Муса Ғайса улы мәңгелеккә хәтерҙә ҡаласаҡ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул. – Ә беҙ уның төплө уйланылған, кешелекле эштәрен даум итәсәкбеҙ.
Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының республика советы рәйесе Марат Муллағәлләмов, Башҡортостандың күп милләтле халҡы Муса Гәрәев менән ғорурлана һәм уны хөрмәтләп иҫкә ала, тип билдәләне. Геройҙың улы Евгений Гәрәев әйтеүенсә, Муса Гәрәев тәү сиратта үҙенең балалары өсөн өлгө булған: ул бик итәғәтле кеше, һәм һәр башлаған эшен уңышлы ахырына еткергән.
Артабан халыҡ парашютистарҙың һикергәнен күҙәтте, уларҙың икәүһе Рәсәй һәм Башҡортостан флагтарын тотҡайны. Тантана хәрби оркестр башҡарыуындағы «Авиаторҙар маршы» менән тамамланды.


text:
Күңел ятҡан эш
Ә бына Тимер юл ауылында йәшәгән Ғәлин Хәмитйән бабайҙың тегенеү, бәй- ләүгә булған һәләте йәш саҡтан килә. Уны ауыр, етешһеҙ тормош етмеш тѳрлѳ һѳнәрҙе үҙләштереп, тормошҡа яраҡлашып йә- шәргә ѳйрәтә. Бар ғүмерен урман эше- нә арнаған Хәмитйән Байғунды улы данлы хеҙмәт юлы үткән. Уның Маҡтау ҡағыҙҙарының, Рәхмәт хаттарының иге- сиге юҡ, бер нисә тапҡыр Социалистик ярыш еңеүсеһе була, күп тапҡыр ял йорттарына юлламалар менән бүләкләнә. “Хеҙмәт ветераны” тигән абруйлы исемгә лайыҡ булыуы ла уның алдынғы хеҙмәткәр икәнлеген күрһәтә. - Элек, магазиндарҙа кейем булмаған- лыҡтан ҡайһы бер әйберҙәрҙе теген машинаһында үҙем тегеп ала торғайным. Бѳгѳн магазиндарҙа кейемдең ниндәйе генә юҡ. Шуға ла күптәр ваҡыт әрәм итеп, машина артында ултырыуға ҡарағанда әҙерҙе һатып алыуҙы хуп күрә. Әле, пенсияла булғанлыҡтан, элекке шѳғѳлѳмә яңынан тотондом. Ҡорама ҡороп, тѳрлѳ ултырғыс ябыуҙары, түшәктәр тегәм. Үҙем йѳн сиратып, ойоҡ, бейәләй ҙә бәйләйем. Тик ойоҡ бәйләгәндә уның үксәһен генә икенсе кешенән бәйләтеп алам. Оҡшаған эш менән булышыу, яңғыҙлыҡ тойғоһон да баҫа, күңелде лә тынысландыра, кәйефте лә күтәрә, - ти хаҡлы ялдағы пенсионер Хәмитйән Ғәлин. Бѳгѳн 84 йәшлек Хәмитйән бабай бәхетле ҡартлыҡ кисерә, тик ул яңғыҙ йәшәүенә генә борсола. «Бергә йәшәргә риза ҡатын булһа, ҡартлыҡ кѳнѳн бергә-бергә үткәреүе лә күңеллерәк булыр ине», - ти ул. Был тәҡдимгә риза булыусылар 8 960 807 25 09, йәки 8 964 960 80 34 һанына шылтырата ала.
Эльза МѲХӘМӘҘИЕВА. Автор фотоһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 387
ЛАТИПОВ Урал Рамдраҡ улы (28.2. 1951, БАССР‑ҙың Баҡалы р‑ны Ҡатай а.), юрист, дәүләт эшмәкәре. Юридик ф. д‑ры (1993), проф. (1994). Полк. (1991). Ҡазан ун‑тын (1973) һәм СССР Дәүләт именлеге комитетының Юғары курстарын (Минск, 1974) тамамлағандан һуң СССР Дәүләт именлеге комитетында хеҙмәт итә. 1989 й. башлап Минскиҙа эшләй: СССР Дәүләт именлеге комитеты Юғары курстарының махсус дисциплиналар каф. мөдире, бер үк ваҡытта 1991 й. алып фәнни эштәр б‑са нач. урынбаҫары, 1992 й. башлап Беларусь Респ. Милли именлек ин‑тының уҡытыу һәм фәнни эштәр б‑са нач. урынбаҫары. 1994 й. алып Беларусь Респ. Президенты Хакимиәтендә: тышҡы сәйәсәт б‑са Президент ярҙамсыһы, 1998 й. башлап премьер‑министр урынбаҫары — сит ил эштәре б‑са министр, 2000 й. — Именлек советының дәүләт секретары — Милли именлек б‑са Президент ярҙамсыһы, 2001 й. — Хакимиәт башлығы. 2006 й. башлап “ЛУКОЙЛ-Белоруссия” филиалының консультация советы рәйесе. 2009 й. алып “Директ Менеджмент” ЯСЙ (Мәскәү) ген. директоры. Фәнни тикшеренеүҙәре халыҡ‑ара хоҡуҡ проблемаларына арналған. Халыҡтар дуҫлығы ордены м‑н бүләкләнгән (Беларусь Респ., 2005).
М.Б.Ямалов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
24-04-2017, 11:22 / ---
Диктант яҙып, белем тикшерҙеләр
Тоталь диктант халыҡ- ара акцияһы 8 апрелдә уҙғарылды. Белореттар был юды ла акцияла ҡатнашты. Теләк белдереүселәр Пушкин урамындағы «Поток» белем биреү һәм балалар уҡыу үҙәктәрендә диктант яҙҙы. Быйыл ҡалала рус теленән белемдәрен тикшереп ҡарарға теләүселәр аҙыраҡ булды. Былтыр 68 кеше диктант яҙһа, быйыл - ни бары 45. Төрлө йәштәге кешеләр, кем тәүге тапҡыр, кем икенсе һәм өсөнсө мәртәбә, үҙҙәренә яҡын майҙансыҡҡа йыйылды. Тоталь диктантты башлар алдынан уның ойоштороусыларына һүҙ бирелде. Быйылғы диктанттың авторы - «Казароза», «Журавли и карлики», «Зимняя дорога» һәм башҡа китаптар ижад...


text:
Алабаш ҡурҙай
Алабаш ҡурҙай (рус. вертлявая камышовка, лат. Acrocephalus paludicola)— ҡамыш, япраҡ араларында осоп йөрөй торған теремек ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара һәм ерән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу аҡ. Түбәһе уртаһынан һары һыҙыҡ үтә, уның ике яғында киң генә ҡара таптар бар. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары ап-аҡ. Сыбар турғайҙан сыбар һырты һәм түбәһенән үткән һары һыҙыҡ менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә:"ткк-ткк" йәки"тррр-тррр" Һайрауы тоноҡ ҡына тырылдауҙан тора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыш йәки үлән һабаҡтарына оя яһай. Ҡыҙғылт һәм һоро таптар менән сыбарланған 5-6 аҡ йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9


text:
Азамат Илембәтов «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында халыҡ менән аралашаФото: Олег Яровиков
Азамат Илембәтов «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында халыҡ менән аралаша
Азамат Илембәтов «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында халыҡ менән аралашаФото: Олег Яровиков
Әлеге ваҡытта «Ижтимағи электрон гәзит» (www.i-gazeta.com) сайтында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтовтың онлайн-конференцияһы бара.
Урындағы ваҡыт менән сәғәт 11-ҙән 12-гә тиклем «Ижтимағи электрон гәзит» сайтына ингән һәр кеше, «Һорау бир!» бүлегендә тейешле форманы тултырып, уға мөрәжәғәт итә ала. Теүәл 12-лә һорауҙар ҡабул итеү туҡтатыласаҡ.
Интернет ҡулланыусылар өсөн i-gazeta.com сайтынан видеотапшырыу «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең техник ярҙамында ойошторолған.
Премьер-министрҙың Интернет киңлегендә халыҡ менән аралашыуы «Ижтимағи электрон гәзит» материалдарында, шулай уҡ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының яңылыҡтар теҙмәһендә сағылыш табасаҡ.
Видеояҙманы эшкәрткәндән һуң «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында онлай-конференциянан тулы видеотчет донъя күрәсәк.


text:
Башҡортостандың иң яҡшы табиптарына һәм уҡытыусыларына республиканың почетлы исемдәре бирелде
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Указдары менән иң яҡшы табиптарға һәм уҡытыусыларға һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф өлкәләрендә юғары ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн республиканың почетлы исемдәре бирелде.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» исеменә Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы табибы Лилиә Аҙнабаева, Өфө ҡалаһы ҡала округының 18-се клиник дауаханаһы табибы Лена Мәҡсүтова, Республика табип-физкультура диспансеры дәүләт автономиялы һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы табибы Роберт Шәйхлисламов лайыҡ булды.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре» исеме Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы шәфҡәт туташы Нәйлә Ҡоҙаяроваға, Республика табип-физкультура диспансеры дәүләт автономиялы һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы шәфҡәт туташы Наисә Йәнәхмәтоваға бирелде.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә түбәндәге педагогтар лайыҡ булды: Ғафури районы Мораҡ ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең география уҡытыусыһы Нәйлә Абдуллина, Дыуан районындағы Республика лицей-интернатының башланғыс кластар уҡытыусыһы Рәзилә Әхмәтханова, Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районында урынлашҡан 83-сө лицейҙың информатика уҡытыусыһы Александр Гильдин, Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры Әмин Шәүәлиев.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре» исеме Балтас районы муниципаль район хакимиәте башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары Фирҙәүес Рәхимовҡа бирелде.


text:
«Китап» нәшриәте Башҡортостандың ауыл халҡына яңы китаптар тәҡдим итәсәк
3 сентябрҙән алып 7-нә тиклем Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте Әбйәлил, Бөрйән, Ейәнсура, Йылайыр һәм Баймаҡ райондарында булырға планлаштыра. Нәшриәттән хәбәр итеүҙәренсә, китап продукцияларының киңәйтелгән күргәҙмә-сауҙаһы менән автойөрөш Мәҙәниәт йылы һәм «Китап»тың 95 йыллыҡ юбилейына әҙерлек сиктәрендә уҙасаҡ. Уҡыусыларға яңы китаптар: «Бөйөк Салауат» башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юалевтың 260 йыллығына арналған йыйынтыҡ; башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадының үҙенсәлекле ҡомартҡыһы «Урал батыр» эпосы (башҡорт, рус, инглиз һәм француз телдәрендә); «Башҡортостан Беренсе донъя һуғышы йылдарында. 1914-1918» ғилми баҫма; республиканың күренекле яҙыусылары һәм шағирҙарының әҫәрҙәр йыйынтығы; балалар өсөн сағыу китаптар; рәсемдәргә бай фотоальбомдар; мосолман, өҙмәле, мәктәп календарҙары; Ҡөръән, уҡытыу-методик баҫмалар тәҡдим ителәсәк. Уҡыусыларҙы башҡорт яҙыусыһы, «Халҡыбыҙ изгеләре» китабы авторы Лира Яҡшыбаева менән осрашыу көтә.
Сараларҙы уҙғарыу ваҡыты һәм урыны тураһында республиканың көньяҡ-көнсығыш райондарының урындағы гәзиттәренән уҡып белергә була.


text:
Республикала ете меңдән ашыу депутат мандаты алмаштырыласаҡ Фото: Олег Яровиков
Республикала ете меңдән ашыу депутат мандаты алмаштырыласаҡ
Республикала ете меңдән ашыу депутат мандаты алмаштырыласаҡ Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 29 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
2015 йылдың 13 сентябрендәге берҙәм тауыш биреү көнөндә Башҡортостанда ете меңдән ашыу ауыл һәм ҡала биләмәләре Советы депутаттары мандаты алмаштырыласаҡ. Был турала БР Үҙәк һайлау комиссияһы башлығы Хәйҙәр Вәлиев теркәлгән партияларҙың төбәк бүлексәләре вәкилдәре менән осрашыуҙа белдерҙе.
— Алдағы һайлауҙарға әҙерлек башланған да инде, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Хәйҙәр Вәлиев. — Әлеге мәлдә ауыл биләмәләре Уставтарының айырым положениелары аныҡлана, депутаттар һайлау буйынса округтар билдәләнә. Һайлауҙар 13 июндән 23-нә тиклем тәғәйенләнә.
Йыл башында участка һайлау комиссиялары составы резервын тулыландырыу буйынса кампания уҙа. Республикала 2018 йылға тиклем 3420 участка комиссияһы булдырылған. 2 февралдән 16 мартҡа тиклем территориаль комиссиялар резервты тулыландырыу буйынса тәҡдимдәр ҡабул итәсәк.
БР Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе һүҙҙәренсә, бөгөн участка һайлау комиссияһы резервында 22876 кеше иҫәпләнә. Шуларҙың 12715-е сәйәси партияларҙың төбәк бүлексәләре тарафынан тәҡдим ителгән.
Бынан тыш, көҙ көнө яңы биш йыллыҡҡа яңы территориаль һайлау комиссиялары составы булдырыласаҡ.
Кәңәшмәлә сәйәси партияларҙың иҫәп-хисап биреү мәсьәләләре лә ҡаралды. БР Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе урынбаҫары Наилә Алтынова бөтә сәйәси партиялар ҙа иҫәп-хисап биреүгә етди ҡарамай һәм уны тапшырыу ваҡытын өҙә тип хәбәр итте. Шулай итеп, партияларҙың 18 төбәк бүлексәһе һаманға тиклем БР Үҙәк һайлау комиссияһына ғинуар өсөн документтар тапшырмаған.
Алдағы һайлауҙарға килгәндә, БР буйынса Баш федераль инспектор Андрей Чечеватов төп көс һайлау кампанияһын әҙерләүгә сарыф ителәсәк тип билдәләне.


text:
Баш ҡалала «Ветеран менән селфи» акцияһы башланды
ӨФӨ, 2015 йыл, 6 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
Өфөлә «Ветеран менән селфи» акцияһы башланды. Ул Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм республиканың Йәштәр йәмәғәт палатаһы булышлығында «Быуындар йөрәгендә — хәтер һәм ғорурлыҡ» федераль проектын ғәмәлгә ашырыу сиктәрендә уҙғарыла.
1 июнгә тиклем һәр кем ветеран менән төшкән фотоһүрәтен Instagram, Facebook һәм «Бәйләнештә» социаль селтәрҙәрендә урынлаштыра ала. Фотоһүрәттәрҙе #мойветеран билдәһе менән ҡуйырға кәрәк. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы йәки тыл эшсәненең исем-фамилияһы, йәше, фотоға төшкән урыны хаҡында мәғлүмәттәр биреү мотлаҡ. Бынан тыш, ветеран тормошонан ҡыҙыҡлы ваҡиғаларҙы, йәштәргә теләктәрен бәйән итеү зарур.
— Бөйөк Ватан һуғышы тарихын унда ҡатнашыусыларҙан ишетеү бик мөһим, — тип билдәләне «Ветеран менән селфи» акцияһы авторы, БР Дәүләт Йыйылышы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы Айгөл Теләшева. — Беҙҙең акция һуғышты үткән кешеләр менән аралашырға мөмкинлек бирәсәк. Был ветерандар өсөн дә бик мөһим, сөнки уларға ярҙам һәм иғтибар етешмәй.
Проект авторы фекеренсә, белем биреү учреждениеларындағы лекциялар һәм йәштәрҙе ил тарихын өйрәнеүгә йәлеп итеүҙең башҡа юлдары етерлек һөҙөмтә бирмәй, шуға күрә заманса алымдарҙы ҡулланырға кәрәк. Ошондай патриотик акциялар үткәреү арҡаһында һуғыш йылдары тарихы күп быуындарҙың хәтерендә ҡаласаҡ, тип ышана акцияны ойоштороусылар.


text:
Яңы Ғәһет башҡорт телендә донъя күрҙе
ӨФӨ, 2015 йыл, 27 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә Яңы Ғәһеттең башҡорт телендәге баҫмаһының исем туйы үтте. Китап Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында үткән түңәрәк өҫтәлдә күрһәтелде.
Башҡорт телендәге ғилми хеҙмәтте баҫтырыу Рәсәйҙең Тәүратты тәржемә итеү институты тарафынан әҙерләнгән. «Инжил» китабы — тарихта тәүге тапҡыр башҡорт теленә тәржемә ителгән Яңы Ғәһет.
— Тәржемәнең маҡсаты — башҡорт халҡын кешелек ҡомартҡыһы менән таныштырыу, башҡорт телен байытыу, уның функцияларын киңәйтеү, — тип аңлатма бирҙе Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисаметдинова. — Яңы баҫма башҡорт теленең матбуғат йәки нәфис әҙәбиәттең генә түгел, шулай уҡ кешелектең төп ҡомартҡыһы — Тәүраттың теле булыуын да күрһәтергә тейеш.
Китаптың исем туйында Тәүратты тәржемә итеү институты, Рәсәй Фәндәр академияһының Шәрҡиәт институты, республиканың ғилми берләшмәләре, Өфө епархияһы вәкилдәре, Рәсәй һәм Финляндия лингвистары ҡатнашты.
Баҫма китап уҡыусыларға Тәүраттың тексын ентеклерәк өйрәнергә мөмкинлек бирер, тип өмөтләнә авторҙар. Китап дини, әхлаҡи, тәрбиәүи һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән кешеләрҙе үҙенә йәлеп итәсәк һәм дин-ара аралашыуға булышлыҡ итәсәк.


text: “Бәллүр яҙмыш”, “Төнгө серенада”, “Ҡойон”, “Парлы тормош”, “Өфөләргә барам әле”, “Үҙең аңла”... Халҡыбыҙ күңелендә урын алған был йырҙарҙы тыңлаған һайын тыңлағы килә. Башҡортостандың халыҡ артисы Шамил Хәмәҙинуров ана шундай үҙенсәлекле, моңло тауышы менән бихисап тамашасының яратҡан йырсыһына әүерелде. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, замандашыбыҙ бынан бер йыл элек яҡты донъянан китеп барҙы. Шулай ҙа Шамилдың моңо бөгөн дә беҙҙең күңелдә сыңлай. Ә инде ижадташ дуҫтары уның ғәжәп кеше булыуы хаҡында сәғәттәр буйына һөйләргә әҙер.


text:
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда класташыбыҙ Әҙеһәм Әлибаевҡа 16 ғына йәш ине. Бер йылдан, Темәс педагогия училищеһының
III курсында уҡығанда, егетте
ил һаҡларға оҙаттыҡ.
Әҙеһәм сығышы менән – Баймаҡ районының Йомаш ауылынан. Мәктәптә тәртипле, инсафлы, кешеләргә ярҙамсыл уҡыусы ине. Яуҙа 616-сы айырым минометсылар полкында разведчик була. Һуғыштың иң ауыр, көсөргәнешле сағына эләкте. 1944 йылда Дан орденының – III, 1945 йылда II һәм I дәрәжәһенә лайыҡ тип танылды.
Класташыбыҙ аяуһыҙ һуғышта һигеҙ тапҡыр яралана, 1946 йылда, һауығып бөтмәйенсә, тыуған яғына ҡайта. Ситтән тороп педагогия училищеһын тамамлай һәм Баймаҡ районының Муллаҡай ауылында хеҙмәт юлын башлай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 364
ҠЫЙМАҠ ҠАҒАНАТЫ, 9 б. аҙ. — 10 б. башында көнбайышта Волга й. алып көнсығышта Алтайға һәм Иртыш й. тиклем, төньяҡта Көньяҡ Уралдан башлап көньяҡта Ете йылғаға тиклем ерҙе үҙ эсенә алған дәүләт. Көнсығыш төрки (ҡара: Төрки ҡағанаты) һәм Уйғыр ҡағанаттары тарҡалғандан һуң, төрки ҡәбиләләр берләшмәләре (ҡыймаҡтар, ҡыпсаҡтар, уғыҙҙар) тарафынан төҙөлә.
Баш ҡалаһы — Имаҡ (Ҡыймаҡ, Иртыш й. буйында). Дәүләт башында хаҡан (ҡаған, 10 б. тиклем ябғу) торған. Төп дине — шаманлыҡ; ислам, манихейлыҡ, тәңрелек аҙыраҡ таралған. Халҡы боронғо төрки рун яҙмаһын ҡулланған. Терр‑яһы 2 өлөшкә (көнсығыш һәм көнбайыш) һәм 11 провинцияға бүленгән. Провинциялар м‑н өлөшләтә бойондороҡһоҙ хакимдар идара иткән, ҡала-ҡәлғәләрҙә һәм замоктарҙа уларҙың ставкалары урынлашҡан. Ҡ.ҡ. 16 ҡала булған. Халҡы башлыса ярым күсмә малсылыҡ, игенселек, һөнәрселек, һунарсылыҡ м‑н шөғөлләнгән. Көнсығыш Европа, Себер, Урта Азия илдәре м‑н иҡт.- сауҙа бәйләнештәре тотҡан.
Урал алды һәм Көньяҡ Урал (“Юань-ши” ҡытай йылъяҙмаһы б‑са Юйли-боли) ҡағанаттың төньяҡ өлөшөн тәшкил иткән. Башҡ. ҡәбиләләренең Ҡ.ҡ. халҡы м‑н сәйәси, иҡт. һәм этник бәйләнештәре башҡорттар араһына ҡыпсаҡ һәм уғыҙ ҡәбиләләренең әүҙем үтеп инеүенә булышлыҡ итә.
Әҙәб.: Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX—XI вв. по арабским источникам. Алма-Ата, 1972; Плетнёва С.А. Половцы. М., 1990.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Фото:
Янғын һүндереүселәр Көньяҡ Урал ҡурсаулығын уттан ҡотҡара
Фото:
Уҙған тәүлектә республика территорияһында дөйөм майҙаны 291 гектарлыҡ 16 яңы тәбиғи янғын сығанағы барлыҡҡа килде. Янғын һүндереүселәр ете янғынды йүгәнләй алды. Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығының оператив мәғлүмәте буйынса, әлеге ваҡытта 241 гектар майҙанда 15 тәбиғи янғын һаман һүндерелмәгән, әммә артабан таралыуҙан туҡтатылған.
3 августа Көньяҡ Урал ҡурсаулығында тау итәгендә үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар янып китә. Утты һүндереүгә Инйәр, Межгорьеның янғын һүндереүселәре йәлеп ителә, Урман хужалығы министрлығы хеҙмәткәрҙәре лә ярҙам итә. Янғын аҫтан тарала –урманда, ағастарға ҡағылмайынса, ҡыуаҡтар һәм үлән яна. Бөгөнгө көндә берҙәм эш итеү һөҙөмтәһендә өс гектар территориялағы янғын артабан таралыуҙан туҡтатылған, һәм көн дауамында уны тулыһынса һүндереү планлаштырыла.


text:
«Википе́дия» (ингл. Wikipedia) — вики принцибына нигеҙләнгән күп телле, асыҡ эстәлекле универсаль интернет энциклопедия.
Википедия коммерцияға ҡарамаған «Викимедиа фонды» ойошмаһыныҡы. Фондтың 39 төбәк бүлексәһе бар. Уның маҡсаты — күп телле энциклопедия төҙөү. Башҡорт телендәге Википедия — күп телле проекттың бер өлөшө.
Энциклопедияның исеме ике өлөштән тора. Беренсеһе инглиз телендәге wiki «вики» һүҙенән, был һүҙ сайт төҙөлгән технологияны аңлата; үҙ сиратында был һүҙ гавай телендә «тиҙ, етеҙ» тигәнде аңлата. Икенсе өлөшө encyclopedia «энциклопедия» һүҙенән алынған.
Википедияның төп үҙенсәлеге (сайт эшмәкәрлегенең вики технологияһы ярҙамында) — мәҡәләләрҙе төҙөү һәм мөхәррирләү эшен уның ҡағиҙәләрен ҡабул иткән һәр интернет ҡулланыусы атҡара ала, бының өсөн күбеһенсә теркәлеү ҙә мотлаҡ түгел. Бындай ирекмәндәр тарафынан индерелгән үҙгәртеүҙәр шунда уҡ сайтҡа инеүселәргә күренә.


text:
Ысын йѳрәктән...
Элекке хеҙмәт алдынғыларын, ә бөгөн иһә ихтирамлы ололарҙы Мөхәррәм Сәлимов, ағинәйҙәр ҡоро рәйесе Римма Йосопова, Сосновка ветерандары ойошмаһы рәйесе Ғәлиә Әхмәҙиева, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе Земфира Кәримова, Сосновка ауыл хакимиәте башлығы Айгиз Мусин, Рәшиҙә Зарипова, Рәмзиә Нәҙершина тәбрикләп, ысын күңелдән байрамдары менән ҡотланы. Ә инде мәҙәниәт йорто директоры Гөлсөм Мостафина кисәне йәнле итеп алып барҙы. Ҡыҙыҡлы интермедиялар, мәҫәлдәр ҡунаҡтарҙың күңелен күтәрҙе, ә йыр-бейеүҙәр дәртләндереп, ҡанатландырып ебәрҙе. “Гөрләп йәшәгән ауыл- даштарыма ҡарап ҡыуанам, бигерәк тә йәштәрҙең тормоштарын заяға уҙғармай, дәрт, ҡеүәт менән йәшәүе һоҡландыра. Сараны ойоштороусыларға беҙҙе, йәғни элекке колхозсыларҙы онотмай, ихтирам итеп саҡырыуҙары өсөн сикһеҙ рәхмәтемде белдерәм”, - тине Башҡортостандың атҡаҙанған хеҙмәт ветераны Шәйхрахман Сөнәғәтуллин.
Байрамға тамашасы булып килгән Владимир Олизаренко кисәнән алған тәьҫораттары менән бүлешеп: “Мин Рәсәйҙең бик күп ерҙәрендә йәшәнем, ике йыл элек кенә Магнитогорск ҡалаһынан бында күсеп килдек. Бөгөн осраҡлы ғына афишаны күреп, тормош иптәшем менән байрамға килдек һәм иҫем китеп һоҡланып ултырҙым. Бындай матур, йылы сараны бер ерҙә лә күргәнем булманы. Кешеләрҙең бер-береһенә яғымлы мөнәсәбәтен, сағыу милли кейемдәрҙә юғары кимәлдә башҡарылған йыр һәм бейеүҙәр... Әйткәндәй, үҙем дә ғүмер буйы мәҙәниәт өлкәһендә эшләгән кешемен, шуға күрә ауыл мәҙәниәт йортоноң коллективы эшен баһаларға хаҡлымындыр” ,- тине һәм үҙе лә киләсәктә сараларҙа ҡатнашыу теләген белдерҙе.
Н. ШӘРИПОВА.


text:
Фото:
Өфө мэрияһы аквапарк төҙөлөшө мәсьәләһен хәл итергә ниәтләй
Фото:
Сентябрь аҙағында Өфөлә аквапарк төҙөү перспективаларының асыҡланыуы ихтимал. Комплекс проектын Англияның «Benoy» бюроһы әҙерләгән. Уның хаҡы 120 миллион доллар менән баһалана. Был ҡоролманы «Ҡашҡаҙан» паркында күтәреү планлаштырыла. Әлеге мәлдә төҙөлөш майҙанын билдәләнгән объекттар төҙөлөшөн алып бармаған инвесторҙар биләй.
Өфө хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Рәшит Саттаровтың «Башинформ» агентлығына хәбәр итеүенсә, әгәр төҙөлөш эштәренә киләһе йыл башына тиклем тотонмаһалар, компания үҙенең ерҙәрен юғалтасаҡ. Вице-мэрҙың әйтеүенсә, сентябрь уртаһында был мәсьәләне фирма-инвесторҙар етәкселәре менән тикшереү планлаштырыла.
Элекке Сипайлово баҙары урынлашҡан территорияла ла ҡаланың беренсе аквапаркы төҙөлөшө урынлашыуы ихтимал. Яҡын арала был майҙанды аукционға сығарырға планлаштыралар. Участка менән Төркиә бизнесмендары ҡыҙыҡһына, улар унда аквапарк һәм ҡунаҡхана төҙөргә ниәтләй.


text:
Фото:
Башҡортостан һәм Эстония хеҙмәттәшлек офоҡтарын киңәйтә
Фото:
«Балтик буйы диалогы – Салауат Юлаев эҙҙәре буйлап» халыҡ-ара проекты сиктәрендә БР-ҙың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты делегацияһы Эстонияла булды.
Палдискиҙа Башҡортостан вәкилдәре милли батырыбыҙ һәйкәленә сәскәләр һалды. Һуңынан делегация ҡала мэры Каупо Калласс әфәнде етәкселегендәге хакимиәт вәкилдәре менән осрашты. Ҡала етәксеһе оҙатыуында ҡунаҡтар Салауат Юлаев музейында барҙы. Делегация етәксеһе, «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы» Халыҡ-ара йәмәғәт берләшмәләре союзы Башҡорма комитеты рәйесе Илгиз Солтанморатов, Палдиски ҡалаһы туғандаштары – Салауат һәм Салауат районы вәкилдәре ҡала мэрияһына һәм музей етәкселегенә башҡорт халҡы тарихына һәм мәҙәниәтенә ихлас мөнәсәбәттәре өсөн рәхмәт белдерҙе, музейға Салауат Юлаев һәм Башҡортостан Республикаһы тураһында яңы экспонаттар, китаптар, мәғлүмәт һәм презентация материалдары тапшырҙы. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы артистары Юлаев һүҙҙәренә «Уралым» йырын башҡарҙы һәм ҡунаҡтарға ҡурайҙа уйнау оҫталығын күрһәтте.
Һөйләшеүҙәр барышында ЮНЕСКО эшмәкәрлеге йүнәлештәре буйынса хеҙмәттәшлек мәсьәләләре тикшерелде. Шулай уҡ Палдиски менән Салауат ҡалаһы һәм Салауат районы араһында ике яҡлы йәштәр, мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһендә алмашыуҙарҙы үҫтереүгә айырыуса ҙур иғтибар бүленде.
Таллинда делегация ватандаштары, «Ағиҙел» башҡорт мәҙәниәте йәмғиәте активистары менән осрашты. Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһының фотокүргәҙмә-презентацияһы, БР һәм Эстония артистарының берлектәге концерты ойошторолдо.
БР-ҙың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты делегацияһының Балтик буйына сәфәр программаһында Латвияға һәм Литваға барыу ҙа планлаштырылған. Хәтерегеҙгә төшөрәйек, был проект Халыҡ-ара диалог һәм донъя халыҡтары мәҙәниәттәрен яҡынайтыу йылы сиктәрендә үтә.


text:
18 мартта енәйәт эштәрен тикшереү мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул ителә
18 мартта РФ Президентының Башҡортостан Республикаһындағы йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә енәйәт эштәрен тәфтишләү мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул итеү ойошторола.
Мөрәжәғәт итеүселәрҙе Рәсәй Прокуратураһы ҡарамағындағы Тикшереү комитетының Башҡортостан Республикаһы буйынса Тикшереү идаралығы етәксеһе Алексей Касьянов ҡабул итәсәк.
Башлана 10 сәғәттә.
Йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһенең адресы: Өфө ҡалаһы, Цюрупа урамы, 100-сө йорт («Үҙәк баҙар» транспорт туҡталышы). Белешмәләр һәм алдан яҙылыу өсөн телефондар: 251-64-39, 251-77-91.


text:
Башҡортостанда йыл башынан алып 1,1 миллиондан ашыу пассажир поездарҙа сәфәргә сыҡҡан
Быйыл ғинуарҙан мартҡа тиклем Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе вокзалдары һәм станцияларынан алыҫ араға йөрөүсе поездарҙа 250 меңдән ашыу пассажир сәфәргә сыҡҡан, был уҙған йылдағы ошондай уҡ күрһәткестән өс процентҡа күберәк. Ҡала яны поездары хеҙмәтенән 900 мең самаһы кеше файҙаланған.
Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, бөгөн тимер юл автомобиль транспорты менән уңышлы конкурентлыҡ итә. Клиенттарының тимер юлға лояль мөнәсәбәтен һаҡлауға ташламалар системаһы ла, яңы хеҙмәттәр (билеттарҙы интернет, транзакция һәм түләү терминалдары аша һатып алыу) индереү ҙә булышлыҡ итә. Миҫал өсөн, быйылғы йылдың 1 апреленән бер нисә пассажирҙар поездарында купе вагондарының өҫкө урындарына билеттарҙы 30 процентлы ташлама менән алырға мөмкин.


text:
Личинка
Личи́нка — ҡайһы бер хайуандарҙың йәшәү циклының бер фазаһы. Хайуандарҙың — күпселек умыртҡаһыҙ һәм ер-һыу хайуандарының, ҡайһы бер балыҡтарҙың — үҙ аллы йәшәй алған эмбриональ стадиянан һуңғы беренсе үҫеш фазаһы.[1]
Күпселек диңгеҙ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар (мәҫәлән, балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, энәтирелеләр), тулы әүерелешле бөжәктәр, ҡайһы бер умыртҡалылар (балыҡтар һәм амфибиялар) личинка фазаһы аша үҫәләр. Күпселек личинкаларҙың үҙалла исемдәре бар. Элегерәк үҫешкән организм личинкаһына оҡшамаған өсөн личинканы айарым организм тип һанағандар, шуға күпселек личинкаларҙың үҙ исеме бар.
Мәҫәлән:
- Сүмесбаш — ер-һыу хайуандары личинкаһы
- Ҡарышлауыҡ — күбәләк личинкаһы.
- Зоеа — ҡыҫала личинкаһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)


text:
21 июль
21 июль — григориан стиле буйынса йылдың 202-се (кәбисә йылында 203) көнө. Йыл аҙағына тиклем 163 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлитов Ғәбиҙулла Нәби улы (21.07.1932—23.07.1986) — 1958-1986 йылдарҙа «Салаватнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең ремонтсы слесары, өлкән аппаратсыһы, Ленин ордены кавалеры (1971). Сығышы менән Ишембай районы Һайран ауылынан.
- Сәйҙуллина Мәмдүҙә Әхметдин ҡыҙы (21.07.1937—2013) — 1970-1998 йылдарҙа Ҡариҙел район балалар китапханаһы мөдире, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1972 — Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1989 — Кәлимуллин Барый Ғибәт улы, совет архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.


text:
- Подробности
- Просмотров: 470
БАЖАТ (Poa), ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 500 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә һәм тропик тауҙарында таралған. Башҡортостанда 13 төрө үҫә. Бушаҡ кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ (бер йыллыҡ Б. башҡа) үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 20—150 см тиклем. Япрағы яҫы йәки буй бөкләнгән, осло, ғәҙәттә төкһөҙ, ябыҡ еңсә һәм осло йәки тупаҫ яры телсәле. Башағы 2—8 сәскәле, өлгөргәндә бүленеүсән; башаҡ тәңкәләре ҡыяҡ, осло, аҫҡы сәскә тәңкәләре ҡылсыҡһыҙ, һиҙелер-һиҙелмәҫ киль м‑н, 3 йәки 5 һеңерсәле, нигеҙенә ҡарай буй һәм ян‑яҡ һеңерсәләре буйлап төклө. Башағы һирәк, тармаҡлы һеперткелә. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — яланғас бөртөксә, июнь—авг. өлгөрә. Аралы Б., бер йыллыҡ Б., һаҙ Б., ябай Б. башлыса дымлы болонда, һыу ятҡылыҡтары ярында үҫә, болон Б. — болонда, тар япраҡлы Б. — ҡоро болонда, урман Б. — респ. бөтә терр‑яһы урмандарында һәм ҡаяларында, бүлбеле Б., дала Б. һ.б. далала үҫеүсе Б. башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында осрай. Күренекле Б. субальп төрө БР‑ҙың иң бейек тауҙарында табылған. Болон Б., бүлбеле Б. — мал аҙығы үҫемлектәре. Составында тритерпеноидтар, флавоноидтар һ.б. булған бер йыллыҡ Б. (ҡайһы ваҡыт баҡсаларҙы ҡыйлай) һәм болон Б. халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ҡ.Ҡ.Ғәббәсов, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Сал тарих шаһит: башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының даны донъяның төрлө тарафына яңғыраған. Улар йорт усағын һаҡлап ҡына ҡалмаған, ирҙәре менән бергә яу сапҡан, һунар иткән. “Батыр тыуҙырғың килһә, башҡорт ҡыҙын ал”, – тип юҡҡа ғына әйтмәгән күрше халыҡтар, сөнки беҙҙең ҡатын-ҡыҙҙарҙа матурлыҡ менән батырлыҡ бергә уҡмашҡан.
Шундай заттарҙың береһе – Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Әлмира Ҡыуатова. Күптән түгел Ҡырғыҙстанда II Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындарында ҡатнашып ҡайтты сая апайыбыҙ.
Шуны әйтеп үтергә кәрәк: башҡорт халҡы күсмә тормошта йәшәгән тиеү бик үк дөрөҫ түгел. Борон-борондан мәғрур Уралды төйәк иткән милләтебеҙ йәй айҙарында ауылдарҙан йәйләүгә күсеп көн күргән. “Күсмәлегебеҙ” шунан килә лә инде.


text:
12-04-2018, 16:32 / Ғаиләм-ҡәлғәм
Декрет отпускыhы ялмы? йәки Эшлекле әсәйзәр тураhында...
Нәҫел дауам итергә һәләтле һәр ҡатын-ҡыҙ, иртәме-һуңмы, йѳмлә донъя хәстәрен икенсе планға күсереп, хеҙмәт урынын ваҡытлыса ҡалдырып, декрет ялына китә. Ә унда... кемеһелер баҙап ҡала, кемеһелер үҙен таба, бәғзеләре иһә, бала ҡараусы яллап, кире эшенә сыға. Һис шикһеҙ, бәпес бағып ѳйҙә ултырыу, ҡайһы берәүҙәр уйлауынса, еңелдән түгел. Яңы халәт ҡатын-ҡыҙҙы йән-яҡтан һынай тѳҫлѳ. Шулай булмай ни, декрет ялына тиклем улар тирәләй ѳйѳрѳлгән ҡыҙыҡлы донъя, бер кѳн килеп, ѳй һәм бәпәй менән саф һауала йѳрѳүгә генә ҡайтып ҡала. Йорт хужаһы ҡара таңдан тѳнгә ҡәҙәр эштә, дуҫ-иш, әхирәттәр менән...


text:
Хачатурян Арам Ильич
Арам Ильич Хачатурян (Хачатрян) (әрм. Արամ Եղիայի Խաչատրյան, 24 май (6 июнь) 1903, Тифлис (хәҙер Тбилиси) ҡалаһы янындағы Коджоры ауылы[1] — 1978 йылдың 1 майында, Мәскәү, СССР)[2] — совет әрмән композиторы, дирижер, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Дүрт тапҡыр Сталин премиялары (1941, 1943, 1946, 1950), Ленин (1959) һәм СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1971) лауреаты. Әрмән ССР-ының Дәүләт гимны авторы (1944). Әрмән ССР-ының Фәндәр академияһы академигы (1963). XX быуат музыка әһелдәренең береһе[3][4][5]. 1943 йылдан коммунистар фирҡәһе ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арам Хачатурян Грузияның Тифлис[6] (Тбилиси) ҡалаһы янындағы Коджоры ауылында, әрмән ғаиләһендә дүртенсе малай булып тыуған. Бала сағынан музыканы яратҡан, мәктәп капеллаһында фортепиано, борғо һәм тубала уйнаған, әммә ата-әсәһе был мауығыуын хупламағас, 19 йәшендә генә етди шөғөлләнә башлаған[7].
1921 йылда 18 йәшлек Хачатурян бер төркөм әрмән йәштәре менән Мәскәүгә килә, бында уның ағаһы Сурен Хачатурян йәшәгән һәм театр режиссеры булып эшләгән[8]. Ул Мәскәү университетының физика-математика факультетының биология бүлегенә уҡырға инә[9], ләкин бер йыл үткәс, Гнесин музыкаль училищеһына уҡырға инә, унда виолончель һәм фортепианола уйнарға, композиция дәрестәрен алған[10]. Михаил Гнесин һәләтле студентҡа ярҙам итә. Училищеһы Хачатурян 1929 йылда тамамлай.
1926—1928 йылдарҙа Мәскәүҙең Әрмәнстан мәҙәниәт йортонда эшләгән.
1929 йылда Хачатурян Мәскәү консерваторияһына уҡырға инә, унда композиция классы буйынса башта M. Ф Гнесинда, һуңынан Н. Я. Мясковскийҙа белем ала; уның инструментовка буйынса остаздары Р. М. Глиэр һәм С. Н. Василенко була. 1934 йылда ул консерваторияны ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм ике йыл дауамында шунда уҡ аспирантурала Н. Я. Московскийҙа белемен камиллаштыра. Студент йылдарында уҡ әҫәрҙәр яҙа башлай, улар араһында: Скрипка һәм фортепиано өсөн йыр-поэма (1929)[11], Альт һәм фортепиано өсөн сюита (1929), Фортепиано өсөн токката (1932), Фортепиано, скрипка һәм кларнет өсөн трио (1932)[10]. Һуңынан рус мәктәбе йолалары буйынса Беренсе симфония (1934), оркестр менән фортепиано өсөн концерттар (1936, скрипка (1940), виолончель (1946). 1944 йылда Әрмән ССР-ының гимн музыкаһы авторы була. Мәскәү консерваторияһында Арам Хачатурян исеме уҡыу йортон иң яҡшы тамамлаусылар исемлегенә индерелде.
Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарында Арам Хачатурян Бөтә союз радиоһында эшләп, патриотик йырҙар һәм марштар яҙған.
1939 йылда ул «Бәхет» исемле беренсе әрмән балетын яҙа. Әммә етешһеҙлектәр арҡаһында, музыканың күп өлөшөн үҙгәртеп яҙа. Һөҙөмтәлә, барыһы ла «Гаянэ» балетын яҙыу менән тамамланды, әммә был инде Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында булды. Был хаҡта композитор шулай ти: «Мин Пермдең „Үҙәк“ ҡунаҡханаһында 5-се ҡатта йәшәнем. Ул ваҡытты иҫкә алғанда, мин йәнә кешеләр бик ауырға ваҡытҡа тура килеүен уйлайым. Фронтҡа ҡорал, икмәк, махорка кәрәк булды… Ә сәнғәткә — рухи аҙыҡҡа барыһы ла мохтаж ине, — фронт һәм тыл. Беҙ — артистар һәм музыканттар быны яҡшы аңланыҡ һәм бөтә көсөбөҙҙө бирҙек. „Гаянэ“ 700 битлек партитураһын мин ярты йыл эсендә һыуыҡ ҡунаҡхана бүлмәһендә яҙҙым, унда тик пианино, ултырғыс, өҫтәл һуғып һәм карауат ҡына торҙо. Өҫтәүенә „Гаянэ“ сәхнәнән сирек быуат буйы төшмәгән берҙән-бер совет балеты булыуы минең өсөн бик ҡиммәт…».
«Спартак» балеты Хачатуряндың һуғыштан һуң иң күренекле эше булды. Партитура 1954 йылда тамамланһа, ә 1956 йылдың декабрь айында премьераһы булды. Ошо вакыттан «Спартак» балет труппаларының репертурына ныҡлап инде һәм донъяның иң яҡшы сәхнәләрендә ҡуйылды. Уны Л. Якобсон, И. Моисеев, Ю. Григорович, Е. Чанга һәм башҡа күренекле балетмейстерҙар ҡуйҙы.
Бер үк ваҡытта Хачатурян театрҙа кино өлкәһендә эшләй, егерменән ашыу кинофильмға музыка яҙа[10]. 30—50-се йылдарҙа Хачатурян спектаклдәрҙе музыкаль яҡтан биҙәй[12].
1950 йылдан Арам Хачатурян дирижер булараҡ йыш сфғыш яһай, уңышлы гастролдәре менән СССР һәм сит илдәр буйылап сығыш яһай[10]. 1950 йылдан алып Мәскәү консерваторияһында һәм Гнесин институтында композицияны уҡыта (1951 йылдан — профессор).
Ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары (1939—1948), 1957 йылдан — СССР Композиторҙар союзы секретаре. Латин Америкаһы илдәре менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек Совет ассоциацияһы президенты (1958 йылдан). Совет тыныслыҡты яҡлау комитеты ағзаһы (1962 йылдан), Әрмән ССР-ы фәндәр академияһы академигы.
Әрмәнстан баш ҡалаһы Ереванда Комитас исемендәге парк пантеонында ерләнгән.
А. И. Хачатурян әҫәрҙәре үлгәндән һуң Мәскәүҙә баҫылып сыҡҡан.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Композитор исемен йөрөткән урындар: Мәскәү төньяғында, Симферополдә һәм Астанала урамдар.
- 2006 йылдың 31 октябрендә Мәскәүҙә Арам Хачатурян һәйкәле асылған (скульпторы Георгий Франгулян, архитекторы Игорь Воскресенский). Гранит Һәйкәл Ереван үҙәгендә, бөйөк композитор исемен йөрөткән Ҙур концерт залы алдында тора.
- Әрмәнстан Республикаһының баш ҡалаһы Ереван үҙәгендә композиторҙың йорт-музейы асылған.
- Хачатурян музыкаһы фильмдарҙа күп файҙаланыла. Улар араһында — «2001: Космическая одиссея» (С. Кубрик), «Калигула» (Т. Брасс), «Подручный Хадсакера» (бер туған Коэндар), «Покаяние» (Т. Абуладзе), «Игры патриотов», «Прямая и явная угроза» (Ф. Нойс), «Чужие» (Дж. Кэмерон)[13], «Олдбой» (Чхан Ук Пак), британия телесериалы «Линия Онедина» (1971—1980 йй.).
- «Аэрофлот» авиакомпанияһы Airbus A319-112 самолет (борт номеры VQ-BCO) А. И. Хачатурян исемен йөрөтә[14][15]
- А. И. Хачатурян хөрмәтенә почта маркаһы сығарылған:
Арам Хачатурян исемендәге халыҡ-ара конкурс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арам Хачатурян исемендәге халыҡ-ара конкурс Ереванда 2003 йылдан алып 6—14 июндә йыл һайын үткәрелә. Беренсе тапҡыр был проект бөйөк композитор тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған саралар менән ойошторолған.
Конкурс өс бүлек — «фортепиано», «скрипка» һәм «виолончель» буйынса үтә, йәш исемдәрҙе асыуға йүнәлтелгән.
Ҡатнашыусылар географияһы бик киң: БДБ илдәре, АҠШ, Канада, Мексика, Франция, Германия, Испания, Италия, Бельгия, Бөйөк Британия, Ҡытай һәм башҡа күп илдәр.
Әҫәрҙәр исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Маскарад (1939)
- «Гаянэ» (1942, икенсе редакция 1957)
- «Спартак» (1956, икенсе редакция — 1958, өсөнсө — 1968)
Оркестр әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бейеү сюитаһы (1933)
- Симфония № 1 (1934)
- «Валенсианская вдова» пьесаһы музыкаһынан сюита (1940)
- «Гаянэ» балеты өсөн музыкаһынан 1-се сюита (1943)
- «Гаянэ» балеты өсөн музыкаһынан 2-се сюита (1943)
- «Гаянэ» балеты өсөн музыкаһынан 3-сө сюита (1943)
- Икенсе симфония «Ҡыңғырау менән симфония» (1943, икенсе редакция — 1944)
- «Маскарад» пьесаһы музыкаһынан сюита (1944)
- «Русская фантазия» (1944)
- Өсөнсө симфония «Симфония-поэма» (1947)
- «Ода памяти Ленина» (1948)
- «Сталинградская битва» фильмы музыкаһынан сюита (1950)
- «Торжественная поэма» (1950)
- «Спартак» балетынан 1-се сюита (1955)
- «Спартак» балетынан 2-се сюита (1955)
- «Спартак» балетынан 3-сө сюита (1955)
- «Спартак» балетынан симфоник һүрәттәр (1955)
- «Приветственная увертюра» (1958)
- «Лермонтов» пьесаһы музыкаһынан сюита (1959)
Концерттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фортепиано менән оркестр өсөн концерт (1936)
- Скрипка менән оркестр өсөн концерт (1940)
- Оркестр менән виолончель өсөн концерт (1946)
- Скрипка менән оркестр өсөн концерт-рапсодия (1961)
- Виолончель менән оркестр өсөн концерт-рапсодия (1963)
- Фортепиано менән оркестр өсөн концерт-рапсодия (1968)
Вокал һәм хор музыкаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сталин тураһында поэма (Ашуг йыры) ҡатнаш хор һәм оркестр өсөн (1938)
- Әрмән ССР-ның дәүләт гимны ҡатнаш хор һәм оркестр өсөн (1944)
- Өс концерт арияһы сопрано һәм оркестр өсөн (1946)
- «Шатлыҡҡа мәҙхиә» меццо-сопрано, ҡатнаш хор, скрипкасылар ансамбле, ун арфа һәм оркестр өсөн (1956)
- «Ватан тураһында баллада» бас һәм оркестр өсөн (1961)
Фортепиано өсөн әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Поэма (1925)
- Анданте (1926)
- Вальс-капри " биюе (1926)
- Вальс-этюд (1926)
- Балалар альбомы, беренсе өлөш (1926—1947)
- Поэмаһы (1927)
- Ете речитатив һәм фуг (1928—1966)
- Сюита (1932)
- Токката (1932)
- Хореографик вальс (1944)
- Ике фортепиано өсөн сюита, (1945)
- Вальс (1952, «Маскарад» пьесаһы өсөн музыка)
- Сонатина (1959)
- Соната (1961)
- Балалар альбомы, икенсе өлөш (1965)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Герой Соц.
- ↑ Биография Арама Хачатуряна (рус.). РИА Новости (2013-06-06). Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 июнь 2013.
- ↑ 100 Greatest Classical Composers by Era
- ↑ Aram Khachaturian
- ↑ Aram Khachaturian Biography 1/10 — YouTube
- ↑ Aram Khachaturian — Британника энциклопедияһында
- ↑ Арам Хачатурян // 100 композиторов XX века (перевод с немецкого). — Урал LTD, 1999. — С. 168. — ISBN 5-8029-0084-9.
- ↑ Хачатурян, Сурен Ильич // Театральная энциклопедия (под. редакцией П. А. Маркова). — Советская энциклопедия, 1967. — Т. 6.
- ↑ 100 великих композиторов/Автор-составитель Д. К. Самин. — М.: Вече, 2008. — С.371-376.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Арам Хачатурян // 100 композиторов XX века (перевод с немецкого). — Урал LTD, 1999. — С. 169. — ISBN 5-8029-0084-9.
- ↑ Хачатурян Арам Ильич — Песня-поэма (в честь ашугов). Classic-online. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 март 2013. 12 март 2013 тикшерелгән.
- ↑ Хачатурян, Арам Ильич // Театральная энциклопедия (под. редакцией П. А. Маркова). — Советская энциклопедия, 1967. — Т. 6.
- ↑ en:Aliens (score)
- ↑ Список именных бортов авиакомпании «Аэрофлот»
- ↑ Пресс-релиз Аэрофлота о введении в эксплуатацию А319 "А.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тигранов Г. Г. Арам Хачатурян — Л.: Музыка, 1978.
- Тигранова И. Г. Лирические образы в творчестве Арама Хачатуряна — Ер., 1973.
- Хараджанян Р. Фортепианное творчество Арама Хачатуряна — Ер.: Айастан, 1973.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хачатурян Арам Ильич. «Герои страны» сайты.
- Произведения Хачатуряна на сайте Classical Connect Бесплатная библиотека классической музыки на Classical Connect
- Виртуальный музей Хачатуряна (әрм.) (рус.) (инг.)
- Спартак — либретто и фотографии балета в постановке Театра классического балета п/р Н. Касаткиной и В. Василёва
- Ю. Серпер. Путь Ашуга.
- Г. Маргарян. Арам Хачатурян: Концерт-рапсодия для фортепиано с оркестром
- 6 июндә тыуғандар
- 1903 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тифлис губернаһында тыуғандар
- 1 майҙа вафат булғандар
- 1978 йылда вафат булғандар
- Мәскәүҙә вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- СССР композиторҙары
- Рәсәй композиторҙары
- Әрмәнстан композиторҙары
- XX быуат композиторҙары
- СССР кинокомпозиторҙары
- Рәсәй кинокомпозиторҙары
- Әрмәнстан кинокомпозиторҙары
- Алфавит буйынса дирижёрҙар
- СССР дирижёрҙары
- Рәсәй дирижёрҙары
- Әрмәнстан дирижёрҙары
- XX быуат дирижёрҙары
- СССР музыка педагогтары
- XX быуат музыка педагогтары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары (БХР)
- Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары
- «Поляк мәҙәниәтендәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе менән наградланыусылар
- Сәнғәт һәм Фән ордены кавалерҙары (Иран)
- СССР-ҙың халыҡ артистары
- РСФСР-ҙың халыҡ артистары
- Әрмән ССР-ының халыҡ артистары
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре
- Ленин премияһы лауреаттары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаттары
- Сталин премияһы лауреаттары
- Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы лауреаттары
- Балет композиторҙары
- Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар
- Мәскәү консерваторияһы уҡытыусылары
- СССР Композиторҙар союзы ағзалары
- Сәнғәт ғилеме докторҙары
- 5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- Әзербайжан ССР-ының халыҡ артистары


text:
Ил күләмендәге бындай киң ҡоласлы, мәртәбәле йыйындың Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә үтеүе ғәжәп тә түгел. Үҙенсәлекле тәбиғәт байлыҡтары, тарихи ҡомартҡылары, 100-ҙән ашыу милләттең ғөрөф-ғәҙәт һәм йолаларын һаҡлап йәшәүе, донъя кимәлендә танылыу яулаған шифаханалары туризмды ойоштороу буйынса тап ошондай тәрән фекер алышыуға яңы юл аса.
Республика биләмәһендә 300-ҙән ашыу карстлы (тау тоҡомдарының һыуға иреп, ҡыуышлыҡ яһалыуы менән бәйле күренеш) мәмерйә, 600-ҙән ашыу йылға, өс дәүләт заповеднигы, милли тәбиғәт паркы, 4500-ҙән ашыу тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булыуы үҙе үк туризмды үҫтереүгә яҡшы нигеҙ.


text:
Балалар баҡсаһында – ҡаҙ өмәһе31-12-2014, 01:08 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Өфө ҡалаһының дөйөм үҫеш төрөндәге 221-се балалар баҡсаһында өлкән һәм мәктәпкә әҙерлек төркөмдәре ҡатнашлығында “Ҡаҙ өмәһе” сәхнәләштерелде. Байрамға ҡунаҡҡа филология фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, шағирә Рәсимә Ураҡсина, шулай уҡ башҡа балалар баҡсаларынан тәрбиәселәр саҡырылғайны.
Милли кейемдәге тәрбиәселәр, музыка уҡытыусыһы Мәҙинә Сәхәпова менән физик культура инструкторы Рәзилә Аслаева ярҙамында бик матур тамаша ойошторолдо. Балалар йоланы еренә еткереп башҡарҙы, сара йыр-бейеү менән үрелеп барҙы.
– Һоҡланғыс тамаша: ҡыҙҙар ҡаҙ йолҡа, йырлап малайҙар килә, түшкәләр һыуҙа сайҡатыла… Барыһы ла ысын һымаҡ. Бигерәк тә ҡала шарттарында балаларҙың саф башҡортса, матур һөйләшеүе күңелде иретте, – тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты Рәсимә Ураҡсина.
Эйе, халҡыбыҙҙың, илебеҙҙең киләсәге балаларҙы бәләкәйҙән тарихты, йолаларҙы өйрәтеп үҫтереүгә, рухи тәрбиә биреүгә бәйле.


text:
Әсәй, атай һәм бала
дауаһы ниҙә?.. Киләсәктә кем булыр, холҡо, тәртибе тураһында мәғлүмәт эҙләйбеҙ.
Холоҡ ҡына түгел, ғәҙәт тә күсә
Гендар менән беҙгә, быуындан-быуынға күсеп, боронғо ата-бабаларҙан төрлө билдәләр килеп еткән. Ләкин ата-әсәнең ҡайһы бер яңы ғәҙәттәре лә артабанғы быуындарға тапшырыла икән. Был күренеште өйрәнә торған фәнгә йәшәү рәүеше генетикаһы (эпигенетика) тигән исем бирелгән. Ниндәй тормош алып барыуыбыҙ, насар ғәҙәттәребеҙ, туҡланыуыбыҙ артабанғы быуындарҙың сифатына йоғонто яһай. Мәҫәлән, буласаҡ әсәнең ауырға ҡалғансы, шулай уҡ йөклө сағында ла самаһыҙ күп ашауы балаһындағы үҙгәрешкә нигеҙ һала, һөҙөмтәлә донъя һимереү хәүефенә дусар булды. Был күҙаллауҙы сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибә лә иҫбатлаған. Һимеҙ инәнән һимеҙ балалар тыуған, был билдә геномда нығынған. Швейцария генетиктары үҙе ыҡсым кәүҙәле, ләкин туған-тыумасаһы араһында һимеҙҙәр булған 16 мең кешенең ДНК-һын тикшергән. Уларҙың бөтәһенең дә 16-сы хромосомаһының боҙоҡ булыуы асыҡланған. Ә был ыҡсымдарҙың да үтә һимереү ихтималлығын 50 тапҡырға арттыра.
Икенсе бер институттың ғалимдары тартыуҙы ташлағандарҙың һәм бер ваҡытта ла тартмағандарҙың үпкәһен тикшергән. Һуңғыларында дөрөҫ эшләмәгән 600-ләп боҙоҡ ген булыуы асыҡланған. Баҡһаң, был кешеләр үҙ ғүмерендә тәмәкене ауыҙына алып та ҡарамаһа ла, һәр береһенең ата-әсәһе араһында берәйһе 11 йәшкә тиклем үк тарта башлаған булған.
Гендарға айырыуса алкоголь ҙур зыян килтерә. Әйтәйек, Техас университетында үткәрелгән тикшеренеүҙәр барышында эскесе ата-әсәнән тыуған балаларҙа баш мейеһенең маңлай өлөшсәһенең алғы яғында ла 163 гендың дөрөҫ эшләмәүе асыҡланған. Иң ҡурҡынысы – хәмерҙәге ацетальдегид “йоҡлап ятҡан” яман шеш һәм башҡа ауыр сирҙәрҙең гендарын уята. Билдәләр артабанғы быуындарға ла тапшырыла. Ләкин был хәүефкә ҡаршы көрәшергә һәм уны еңергә мөмкин. Юлы ябай ғына – сәләмәт тормош менән йәшәү.
Бала кемгә оҡшар? Билдәләр тупланмаһының гендар аша нәҫелдән-нәҫелгә тапшырылыу һәләте уларҙың быуындан-быуынға күсеүен һәм һаҡланыуын тәьмин итә. Бала ата-әсәһенең күҙәнәктәре берләшеүе һөҙөмтәһендә үҙенең шәхси генетик булмышына эйә була. Биология һәм генетика фәне асыҡлауынса, атай менән әсәйҙәге гендарҙың йә бөтә балалары аша; йә тик ҡыҙҙары йәиһә тик малайҙары аша; бер быуын аша; бер нисә быуын аша тапшырылыуы мөмкин. Был теге йәки был билдә өсөн яуап биргән гендың ҡайһы хромосомала (нәҫел сифаттарын йөрөткән матдәлә) урынлашыуына бәйле. Нәҫелдәшлектең сере шулай уҡ һәр гендың бер йәки бер нисә төрө булыуына ла бәйле. Ошо арҡала баланың төҫ-башы ата-әсәһенекенә оҡшамауы ихтимал, әммә улар тураһындағы мәғлүмәт нәҫелдә барыбер һаҡлана. Мәҫәлән, зәңгәр күҙле ҡатын менән йәшкелт күҙле ирҙән һоро күҙле бала тыуһа, тимәк, атайҙа йә әсәйҙә күҙҙең һоро төҫөн билдәләүсе йоҡомһорап ятҡан ген бар.
Барлыҡ тере организмдар “үҙгәреүсәнлек” тип аталған сифатҡа ла эйә. Ул организмдың яңы билдәләр алыу һәләтен билдәләй. Үҙгәрмәүсәнлек – гендарҙың мөһим һәм көслө һыҙаты. Ләкин ДНК сынйырында барлыҡҡа килгән боҙоҡтар организмда насар нәҫел үҙгәрештәренә сәбәпсе була. Нәҫел асылының боҙолоуы, ғәҙәттә, гендар кимәлендә бара. Хромосомалар һанының һәм төҙөлөшөнөң үҙгәреүенә бәйлеләре лә йыш осрай. Бындай мутацияға килтергән сәбәп мутаген тип атала. Ионлаштырыусы, ультракөрән, рентген нурланышы, ауыр металдарҙың тоҙҙары, полимерҙар, вирустар һәм башҡалар тышҡы сәбәптәр булып тора. Күҙгә күренмәҫ эске сәбәптәр ҙә була, йәғни, ҡарап тороуға һау-сәләмәт кешеләрҙә лә боҙоҡ генлы енси күҙәнәктәр булыуы ихтимал. Генетик үҙгәрештәр билдәле булырға ла, беленмәйенсә генә барып, йәшерен рәүештә киләсәк быуындарға тапшырылырға ла мөмкин.
Нәҫел ауырыуҙарына дусар булыусы ғаиләләр аҙ түгел. Улар генетик хәүеф төркөмөнә инә, һәм ҡатын кеше балаға уҙғансы уҡ уға ла, иренә лә өҫтәмә тикшереү үтергә ҡушыла.
Медик-генетик консультацияға ике яҡ та килергә тейеш. Табип сабый өсөн хәүеф тыуҙырырҙай бөтөн шарттарҙы – буласаҡ атай менән әсәйҙең ауырыуҙарын, ниндәй дарыуҙар ҡулланыуын, йәшәү шарттарын, ниндәй эштә эшләүҙәрен һәм башҡаларҙы өйрәнә. Уны туған-тыумасаның ниндәй сирҙәрҙән яфаланыуы, түлһеҙлек, ауыр төшөү, баланың үле йә ғәрип булып тыуыуы, нәҫелдә аҡыл еңеләйеп ауырыусылар, яҡын туғандарҙың никахлашыуы кеүек осраҡтарҙың булыу-булмауы ла ҡыҙыҡһындыра. 1865 йылда инглиз ғалимы Ф. Гальтон шәжәрә тикшереү ысулын тәҡдим итә. Асылы, ирҙең дә, ҡатындың да шәжәрәһен төҙөп, уны анализлауға ҡоролған. Һорау алыу, ғәҙәттә, ҡатын яҡлап өләсәй менән олатайҙан башлана.
Оҙаҡ йылдар бала күрмәгән ғаиләләр күп хәҙер. Түлһеҙлектән йә һәр ауырҙың төшөп тороуынан йылдар буйы һөҙөмтәһеҙ дауаланырға була. Ғилләһе иһә йыш ҡына нәҫелгә бәйле булып сыға. Генетик кәмселектәр орлоҡто йә түл күҙәнәген аталаныуға бөтөнләй һәләтһеҙ итә. Был осраҡта донор орлоғо файҙаланырға була.
Ҡыҙ тыуырмы, малаймы?
Ҡайһы бер ғаиләлә тик ҡыҙҙар тыуа, ҡайһы берҙәрендә – тик малайҙар. Шундай ғаиләләр ҙә була: уларҙың тик ҡыҙҙары ғына сәләмәт булып донъяға килә, ә ир бала ауыр нәҫел сирле булыр ине, шунлыҡтан унан баш тартырға мәжбүрҙәр.
Йә ҡыҙ, йә малай тыуһын тигән теләкте нисек тормошҡа ашырырға? Был йәһәттән төрлө халыҡта төрлө билдәләр, ырым-юрауҙар бар. Мәҫәлән, борон ҡытайҙар, малай тыуһын өсөн, ире менән йоҡлағанда, ҡатын башын төньяҡҡа, ҡыҙ тыуһын тиһә, көньяҡҡа һалып ятырға тейеш, тип уйлаған. Германияла иһә, ямғыр ваҡытында яралған сабый – ҡыҙ, ҡорола малай була, тип юрағандар.
Һанлы ысул киң танылыу алған. Ул, донъялағы барлыҡ күренештәр, ваҡиғалар һандарға буйһона, тигән ҡарашҡа ҡоролған. Ҡатындың йәшен өскә, ирҙең йәшен дүрткә бүлеп, ҡалдыҡтарҙы сағыштырһаң, ниәтләнгән сабыйҙың енесен белеп була, тип иҫәпләй был ысулды ҡулланыусылар. Ни өсөн тап ошо һандармы? Билдәле бер ваҡыт арауығы үткән һайын, организм үҙгәреш кисереп тора: туҡымалар, лайлалы тиресәләр, ҡан алмашына. Ҡатындарҙа был арауыҡ – өс йыл, ирҙәрҙә дүрт йыл тәшкил итә. Алмашыныуҙы һуңғы булып кисереүсенең енесе көслөрәк була. Мәҫәлән, атай кешегә 31, әсәйгә 22 йәш, ти. Беренсеһенең йәшен дүрткә бүлгәс, 7,75, икенсеһенекен өскә бүлеп, 7,34 һанын сығарабыҙ. Буласаҡ әсәнең ҡалдыҡ һаны кәмерәк, тимәк, был мәлдә ҡыҙ тыуыу ихтималлығы ҙур. Ҡалдыҡ һандар бер төрлө йәки 0 булһа, игеҙәк балалар тыуыу мөмкинлеге арта икән.
Баланың енесен һайлағанда түллектән инә күҙәнәктең сығыу ваҡытына йүнәлеш тотоуҙы фәнни нигеҙләнгән ысул тип баһаларға була. Уны Гарвард университеты (АҠШ) ғалимдары Лендран Шеттлз менән Дэвид Рорвик ярты быуат самаһы тикшереп иҫбатлаған. Уға ярашлы, ир менән ҡатын инә күҙәнәк сығыуға өс көн ҡалғансы ҡушылһа, ҡыҙ тыуыу ихтималлығы арта, ә көнөндә йә уның алдынан енси бәйләнешкә инһә, малай була. Был көндө нисек белергә һуң? Ҡатын-ҡыҙҙың күреме үҙ ваҡытында булып торһа, ул циклдың 14-15-се көнөнә тура килә. Циклдар әҙ-мәҙ тайпылыштар менән барһа, инә күҙәнәк сығыу көнөн махсус тест файҙаланып билдәләйҙәр.
Кеше – тәбиғәттең бер өлөшө, шуға беҙгә уның төрлө көстәре йоғонто яһай: ерҙең магнит әүҙемлеге тирбәлештәре, Ай менән Ҡояш тәьҫире, электромагнит нурланыш һәм башҡалар. Шуларға бәйле булған миҙгел ысулы ла күп дәлилдәр менән иҫбатланған. Ҡыҙҙар яҙ уртаһында, йәй башында, көҙҙөң иң башында йә иң аҙағында һәм ҡыш башында тыуыусан (айҙарға күсерһәң – апрель, июнь, июль, сентябрь, ноябрь, декабрь). Малайҙар йышыраҡ ғинуар, февраль, март, май, август, октябрь айҙарында донъяға килә. Тимәк, буласаҡ ҡыҙ баланың яралыуы – июль, сентябрь, октябрь, декабрь, ғинуар, февраль, ә малай март, апрель, май, июнь, август, ноябрь айҙарына тура килә. Ҡыҫҡаһы, балаға уҙыу осорон да иҫәпкә алырға кәрәк икән.
Ерҙең магнит әүҙемлеген дә күҙҙән ысҡындырырға ярамай. Яҙ башы, йәй башы һәм аҙағы, көҙ аҙағы – энергия бүленеүҙең айырыуса көсәйгән осорҙары, улар малай енесенә нигеҙ һалдыра. Ә ҡыш, йәй уртаһы, көҙ башы һәм уртаһына, Ҡояш менән Ерҙең магнит әүҙемлеге тынысланып, даими төҫ ала. Был мәлдәр ҡыҙ бала яралыу өсөн уңайлы. Тик тәбиғәттең көтөлмәгәнлектәргә бай булыуын, ифрат көйәҙлеген дә оноторға ярамаҫ. Уларҙы хатта барометрҙар ҙа хәбәр итеп өлгөртә алмай.
Ҡәҙерле Долли...
Клонлау генетика фәненең шаҡ ҡатырғыс асыштарының береһе булғандыр, моғайын. Кеше аҡылы тағы бер тапҡыр тейелгеһеҙ тәбиғәт ҡанундарына үтеп инде. Ғалимдар организмдың генетик яҡтан тулыһынса бер иш күсермәһен хасил итте. Клонлау буйынса тәүге уңышлы тәжрибә 70-се йылдарҙа яһала. Тәлмәрйен менән тәжрибә уңышлы үтә – сүмесбаш ярала.
Һөтимәрҙәрҙең күсермәһен алыу өҫтөндә лә эш бара. 1997 йылда Ян Вильмут етәкселегендәге төркөм Долли исемле һарыҡты донъяға килтерә.
Хайуандарҙы клонлап, уларҙың һәр яҡтан бер-береһенә тулыһынса оҡшаш игеҙәктәре алына. Был ысул биомедицина һәм ауыл хужалығы алдында торған байтаҡ мәсьәләләрҙе хәл итә.
Хайуандарҙың күсермәһен яһау кешене дауалау өсөн яңы мөмкинлектәр аса. Мәҫәлән, һәр йәһәттән бер төрлө йәнлектәр өҫтөндә һынау дарыуҙарҙың тәьҫир көсөн, дауалау ҡеүәһен билдәләргә йәтеш. Медицинала күсермәләнгән күҙәнәктәр ҡулланыу байтаҡ сирҙән ҡотолоу юлдарын асыр тип өмөт ителә. Айырым ағзаларҙы ла клонланған яңы ағзаларға алмаштырыу мөмкин буласаҡ. Төрлө илдәрҙә кешенең күсермәһен яһауҙы тыйған закондар сыҡты, ләкин был айырым ағзаларға ҡағылмай.
Әлфиә АҠБУТИНА әҙерләне.
Теги:


text:
«ЫШАНЫСЫҢ КӨСЛӨ ИТӘ, АТАЙ!»
... «Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ла күп балалы ғаиләнең яфаланыуҙары... Әммә ул бер ҡасан да төшөнкөлөккә, ғазаплы уйҙарға бирелеп ултырманы. Ике дәһшәтле һуғыш михнәтен үткән, шанлы дәүер шаһиты булған атайымдың күңеле ҡатып ҡалмағайны, киреһенсә, кешеләргә лә, тормошҡа ла яҡты ҡараш, изге мөғәмәлә һаҡланы. Барыһы ла булмышҡа бәйле, күрәһең. Ул сабыр, аңлаусан холоҡло, ипле, шул уҡ ваҡытта йор һүҙле, тапҡыр телле һәм үҙ заманы өсөн уҡымышлы кеше булды, ауылдаштары кәңәш йә ярҙам һорап килер ине. Әле лә яҡташтары оло хөрмәт менән телгә ала.
Бәләкәй сағымда атайымдың абруйын тойоп, уның менән ихлас ғорурлана инем, ҡәҙерле кешемдән өлгө алып үҫтем. Аллаға шөкөр, уға ла минең менән ғорурланыу һөйөнөсөн татыу насип булды: мәктәптә яҡшы уҡыным, бөтә сараларҙа әүҙем ҡатнашып, бихисап маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ булдым – фоторәсемем маҡтау таҡтаһынан төшмәне», – ти Сафура Хәмит ҡыҙы, шатлыҡлы үткәндәрен бәйән итеп.
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 5-се һанында уҡығыҙ.
Теги:


text:
ЦХИНВАЛ, 2 фев — Sputnik, Козаты Диана. Цхинвалы цæрæг, кæцы рамбылдта билет Гасситы Мурæт æмæ Юниер Дортикосы тохмæ, радта йæ билет йæ хъæбулы хъæбулæн.
Хъæцмæзты Руслан, кæцы рамбылдта билет радио "Ир"-ы конкурсы, загъта Sputnik, тохмæ йæ бæсты кæй ацæудзæн йæ хъæбулы хъæбул – уый дæр хуыйны Хъæцмæзты Руслан.
Ӕрыгон лæппуйæн нæ уыд фадат рæстæгыл тохмæ бахауын, уымæ гæсгæ йын йæ балцы баххуыс кодта парламенты спикер Гасситы Петр.
Радио "Ир"-ы директор Цхуырбаты Алан бамбарын кодта, уæлахиздзау раст кæй хъуамæ загътаит Гасситы Мурæты бæрзæнд. Фыццаг чи радта раст дзуапп – 192 см – уыд Хъæцмæзты Руслан.


text:
Фото:
3-сө гимназиянан Елена Фролова – Өфөнөң иң яҡшы уҡытыусыһы
Фото:
3-сө гимназиянан Елена Фролова «Башҡортостандың баш ҡалаһының йыл уҡытыусыһы — 2010» еңеүсеһе тип табылды. Математика һәм геометрия уҡытыусыһы, биш финалсыны үтеп, был маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Ун өсөнсө йыл рәттән ҡыштың һуңғы айында, февралдә, Өфөлә “Башҡортостандың баш ҡалаһы йыл уҡытыусыһы” дөйөм ҡала конкурсының финалы үткәрелә. Быйылғы йылда конкурста 45 уҡытыусы, шул иҫәптән 26-һы – башланғыс кластар һәм предмет уҡытыусылары, башҡалары – башҡорт һәм татар теле, әҙәбиәте уҡытыусылары, ҡатнашты. Уларҙың барыһы ла Ҡала мәҙәниәт һарайындағы тантаналы кисәгә саҡырылды. Педагогик оҫталыҡ конкурсы еңеүсеһе шунда асыҡланды ла инде.
Елена Фролова 11 йыл элек мәктәпкә килгән, 3-сө гимназияла һигеҙ йыл хеҙмәт итә. Эшен бик ярата һәм педагогиканан башҡа үҙен күҙ алдына ла килтермәй. Хәйер, бәхетле еңеүсенең үҙе әйтеүенсә, ул мәктәпкә осраҡлы ғына килеп эләккән.
— Эшемә ылыҡтым һәм һөнәрҙең минеке булыуын аңланым, — тп һөйләй ул. — Барыһы ла күңелемә яҡын – балалар, хеҙмәттәштәр менән аралашыу, математикала ла мөмкин булған ижади эш.
Елена Викторовнаның методик эшенең йүнәлеше – гуманитар профилле кластарҙа математика уҡытыу. Аныҡ фәндәр уҡытыусыһы булараҡ, ул һәр минустың да ыңғай яғы булыуына ышана.
— Һәйбәт уҡытыусы булыуҙың рецебы ябай – иң мөһиме — балалар менән ихлас, ғәҙел һәм бәхетле булыу, шул саҡта барыһы ла килеп сыға, — ти Елена Фролова. – Конкурста еңергә яҡындарымдың, хеҙмәттәштәремдең һәм, әлбиттә, уҡыусыларымдың терәк-таяныс булыуы ярҙам итте. Мин уларҙың ышанысын аҡламай булдыра алманым.
Уҡытыусы күп осраҡта ҡатын-ҡыҙҙар һөнәре иҫәпләнә. Ләкин быйылғы йылда кешелектең икенсе яртыһы көтөлмәгәнсә әүҙемлек күрһәтте.
105-се гимназияның рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Владимир Раевский һәм «Берҙәмлек» лицейының биология уҡытыусыһы Игорь Мокрополов конкурста ҡатнашып ҡына ҡалманы, финалға етте. Бынан тыш, Владимир Викторович баш ҡаланың рус теле һәм әҙәбиәте буйынса иң яҡшы йыл уҡытыусыһы тип табылды.
«Иң яҡшы татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» номинацияһында Орджоникидзе районының 65-се гимназияһынан Ләйсән Насырова еңде, ә «Башҡортостандың баш ҡалаһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы– 2010» конкурсында еңеүсе исеменә ошо уҡ Орджоникидзе районынан, 80-се мәктәптән Зөлфиә Ҡаһарманова лайыҡ булды.
Был көндә йәнә ике педагогик ярыш - – «Йыл тәрбиәсеһе» һәм «Өҫтәмә белем биреү педагогы» призерҙары һәм еңеүселәре бүләкләнде.
Уларҙы ҡотлап, Өфө мэры Павел Качкаев, һуңғы ваҡытта мәғарифҡа ҙур иғтибар бирелеүен билдәләне. Һәм илебеҙҙә ниндәй быуын тәрбиәләнеүе, эш хаҡынан тыш, әхлаҡи аспекттар, уҡытыусыға ниндәй ҡараш булдырылыуына ҡарап, был һөнәрҙең престижына ла бәйле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды.


text:
Фото:
Халыҡ-ара ғаилә көнө алдынан Башҡортостанда күп балалы әсәләрҙе тәбрикләнеләр
Фото:
13 майҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтендә биш һәм унан күберәк бала тәрбиәләгән ҡатын-ҡыҙҙарға «Әсәлек даны» миҙалдарын тапшырыу тантанаһы үтте. Уны БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Фидус Ямалетдинов үткәрҙе.
Бындай матур сараның 15 майҙа билдәләнеүсе Халыҡ-ара ғаилә көнө алдынан үтеүе ҙур әһәмиәткә эйә. Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ ҙа әүәл-әүәлдән ҡатын-ҡыҙҙарҙы өй йылыһын, ғаиләне һәм уның ҡиммәттәрен һаҡлаусы булараҡ хөрмәтләгән.
«Әсәлек даны» миҙалын бөгөн 56 ҡатын-ҡыҙ алды. 1998 йылдан башлап Башҡортостанда ошондай биш меңдән ашыу награда тапшырылған. Бүләкләнгәндәрҙең күбеһе дауаханала, балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә, заводтарҙа эшләй, араларында һауынсылар ҙа, бухгалтерҙар ҙа бар, һәм был уларға иң һөйкөмлө, иң хәстәрлекле әсә булып ҡалырға бер ҙә ҡамасауламай.
— Һеҙҙең статус – күп балалы әсә статусы – беҙҙең республикала иң юғарыһы, — тип билдәләне вице-премьер Фидус Ямалетдинов наградлау тантанаһын асып. — Бөгөн Башҡортостандың социаль сәйәсәтендә ғаиләгә — йәмғиәтебеҙ йәшәйешенең нигеҙенә өҫтөнлөк бирелә. Һәм республика властары ғаилә тормошо, балалар табыу һәм тәрбиәләү, әсә һәм бала һаулығын һаҡлау өсөн уңайлы шарттар булдырыуҙы үҙенең төп бурыстарының береһе итеп күрә. Ғаиләгә ярҙам итеүгә йүнәлтелгән бөтә саралар ҙа закон кимәлендә нығытылған. Күләмле ярҙам коммуналь хеҙмәттәргә түләү, бушлай юл йөрөү, туҡланыу һәм мәктәп формаһы кеүек һәр төрлө федераль һәм республика ташламаларында, түләүҙәрендә сағыла. Бынан тыш, күп балалы ғаиләләргә торлаҡ һатып алыуҙа ярҙам күрһәтелә. Күп балалы ғаиләләр алдындағы ошо һәм башҡа йөкләмәләрҙе республика властары артабан да теүәл үтәргә ниәтләй.
Атап әйткәндә, вице-премьер алдағы йылдарҙа республикала балалар баҡсаһында урын етешмәү проблемаһын хәл итеүгә йүнәлтелгән программаның тормошҡа ашырыласағын билдәләне.
— Балалар баҡсаларына бәйле мәсьәлә ҙур ҡалаларға ғына түгел, ауыл еренә, айырыуса район үҙәктәренә лә хас, — тине бөгөн бүләкләнгән әсәләрҙең береһе, Ҡалтасы районынан Ирина Көмөшбаева. Ул биш бала тәрбиәләй. Ололары студенттар инде, береһе мәктәптә уҡый, ике бәләкәсе балалар баҡсаһына йөрөй. Әммә, уның әйтеүенсә, райондағы бихисап ғаиләләр балаһын мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһына урынлаштыра алмай. Һәм был хаҡта власть вәкилдәренә еткереүҙәрен һораған.
Ҡалтасы районынан килгән Ҡалмаш балалар йортоноң элекке тәрбиәсеһе Лиана Семенова бәләкәй балаларын үҙе тәрбиәләй, бының өсөн уға яратҡан эшен ҡалдырырға тура килгән.
— Мин өйҙә күп бала булғанын яратам, үҙем дә ошондай ғаиләлә үҫтем. Ирем менән минең өсөн балалар — иң ҙур шатлыҡ һәм бәхет, — ти ул.
Йорт хужабикәһе Лиана Семенова хәләл ефете менән бергәләп яңы һөнәр үҙләштерә башлаған: улар умартасылыҡ менән шөғөлләнә һәм был мауыҡтырғыс эшкә оло балаларын да өйрәтә.
Бәхетле әсәнең әйтеүенсә, быйыл улар бергәләп яңы йорт төҙөлөшөн дә башларға ниәтләйҙәр.
Тантана йола буйынса иҫтәлеккә фотоға төшөү менән тамамланды.


text:
Светлана Смирнова: «Рәсәй халыҡтарын дөйөм идея берләштерә»Фото: Олег Яровиков
Светлана Смирнова: «Рәсәй халыҡтарын дөйөм идея берләштерә»
Светлана Смирнова: «Рәсәй халыҡтарын дөйөм идея берләштерә»Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәй халыҡтарын дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек кенә түгел, шулай уҡ дөйөм идея берләштерә. Сөнки илебеҙ халыҡтарының этномәҙәни үҙенсәлектәрен һаҡлау һәм Рәсәй милләтенең берҙәмлеген нығытыу — һәммәбеҙҙең дә бурысы. Рәсәй халыҡтары ассамблеяһы Советы рәйесе Светлана Смирнова IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ошо хаҡта белдерҙе.
«Бөгөн 20 йыл элек ойошторолған Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы иң ҙур йәмәғәт ойошмаһы ғына түгел, иң абруйлы ойошмаға әүерелде, тип тулы ышаныс менән әйтергә була. Йыйында башҡорт халҡының мәҙәниәтен, телен үҫтереү, һаҡлау, шулай уҡ Рәсәй милләтенең берҙәмлеген, күп миллләтле илебеҙҙең киләсәген нығытыу мәсьәләләре тикшерелә», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Светлана Смирнова.
Республикала ҡоролтай менән берлектә Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы әүҙем эшләй, тип билдәләне ул.
Бөгөн Дәүләт Думаһы депутаты Зөһрә Рәхмәтуллина етәкселегендәге республика ассамблеяһы төбәктә тыныслыҡты һәм татыулыҡты һаҡлау өсөн барыһын да эшләй.
«Һәр халыҡ үҙен яҡшы тойһон өсөн республика Башлығының һәм Хөкүмәттең ярҙамы кәрәк. Башҡортостанда халыҡтар араһында тыныслыҡты һәм дуҫлыҡты һаҡлау өсөн бөтә шарттар ҙа булдырылған», — тине Светлана Смирнова.
Ул төбәктә йәшәгән удмурттарға ярҙам күрһәткәндәре өсөн айырыуса рәхмәт белдерҙе. «Бөгөн республикалағы удмурт балалары туған телен өйрәнә һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡала ала. Удмурт Республикаһы Башлығы Александр Соловьевтан һеҙгә сәләмләү һүҙҙәрен еткерәбеҙ».
Мәғлүмәт сәйәсәтенән тыш бер халыҡтың да киләсәге булмай, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Светлана Смирнова.


text:
Башҡортостан август кәңәшмәһенә әҙерләнә
Бөгөн Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығы коллегияһы ултырышында Мәғариф буйынса республика август кәңәшмәһен һәм 2009 йылда һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереү мәсьәләләре буйынса республика Советының күсмә ултырышын үткәреүгә тәғәйенләнгән объекттарҙың әҙерлек мәсьәләһе тикшерелде.
Һуңғы йылдарҙа республикала йәнәш урынлашҡан бер нисә районда мәғариф буйынса август кәңәшмәһенә әҙерлек сиктәрендә маҡсатҡа йүнәлешле белем биреү учреждениелары төҙөү һәм реконструкциялау традицияға әйләнде. Быйылғы педсоветҡа ҡарата төҙөүселәргә биш объект төҙөргә һәм берәү реконструкцияларға (Баймаҡ, Йылайыр һәм Хәйбулла райондарында — икешәр) йөкмәтелде. Был маҡсаттарға республика бюджетынан 819 миллион һум аҡса бүленде. Средстволарҙың күп өлөшө үҙләштерелгән дә инде.


text:
Республикала «Мин - граждан» социаль проекттар конкурсы иғлан ителде
Башҡортостанда «Мин — граждан» социаль проекттар конкурсы иғлан ителде. Уны ойоштороусылар булып «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы»ның Башҡортостан төбәк бүлексәһе, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе, республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, төбәктең Мәғариф министрлығы сығыш яһай. Инициативалы йәштәрҙе асыҡлау һәм уларға ярҙам итеү, ғаилә институтын нығытыу, сәләмәт тормошто пропагандалау (наркомания, алкоголизм һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү), йәштәр араһында патриотизм, рухи-әхлаҡи мәҙәниәт һәм толерантлыҡ формалаштырыу, йәштәрҙең ижади һәләттәрен асыу, йәмәғәтселек һәм дәүләт власы органдары иғтибарын йәштәр өсөн торлаҡ мәсьәләһенә йәлеп итеү сараның төп маҡсаттары булып тора.
Конкурс түбәндәге номинациялар буйынса үткәрелә: йәш ғаиләне нығытыу һәм уға ярҙам итеү; йәштәрҙең ижади һәләттәрен асыу; йәш быуындың интеллектуаль мөмкинлектәрен асыу; сәләмәт тормошто пропагандалау (наркомания, алкоголизм һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү); йәштәр араһында патриотизм формалаштырыу; йәштәрҙең сәйәси белемен арттырыу; йәштәр араһында рухи-әхлаҡи мәҙәниәт һәм толерантлыҡ формалаштырыу; йәштәр өсөн торлаҡ мәсьәләһен киңәйтеү; халыҡтың социаль яҡланмаған ҡатламына ярҙам итеү; экологик хәлде яҡшыртыу; кесе туғандарыбыҙ (зоопроект); номинацияһыҙ.
Бәйгелә 16-нан алып 35 йәшкә тиклемге теләгән һәр кем ҡатнаша ала. Заявкалар «Йәш Гвардия»ның урындағы бүлексәләрендә 15 июлгә тиклем ҡабул ителә.
Конкурс финалистары «Мин — граждан» төбәк-ара форумына барасаҡ, сара 20-27 августа Бәләбәй районының «Аҡсарлаҡ» лагерында үтә.
Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, конкурста еңеүсе проекттар республика кимәлендә тормошҡа ашырыласаҡ.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың билдәле ҡатын-ҡыҙҙары менән осрашты
Фото:
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө алдынан 5 мартта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республиканың билдәле ҡатын-ҡыҙҙары — мәҙәниәт, фән, мәғариф, медицина, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре менән осрашты.
Төбәк башлығы ханымдарҙы яҡынлашып килгән яҙғы байрам – 8 март менән ҡотланы һәм йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙың роле ҙур булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Медицинала, мәғарифта, сауҙала ҡатын-ҡыҙҙар 70 проценттан ашыуын биләй. Был тармаҡтар, Президент әйтеүенсә, тормошобоҙҙоң нигеҙе булып тора.
— Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хеҙмәтен еңеләйтергә кәрәк, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һеҙҙең күптәрегеҙ кешеләр менән эшләй. Бындай хеҙмәт иғтибар туплауҙы, көс һәм ныҡышмалылыҡ талап итә.
Ирҙәр өсөн эргәһендә ҡатын-ҡыҙҙың булыуы бик мөһим, тип билдәләне республика башлығы.


text:
Йәрмәкәй районында Йылан ырыуы башлығы һайланды
Йәрмәкәй ауылында Йылан ырыуы башҡорттары съезы үтте, унда ырыу советы һәм башлығы һайланды. Сарала ҡатнашыусылар ырыу башлығы итеп район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Әбүзәр Мөхәмәтйәновты һайланы.
Съезда ауыл биләмәләре башлыҡтары, дөйөм белем биреү учреждениелары хеҙмәткәрҙәре, милли үҙәктәр етәкселәре һәм район активы – йәмғеһе 200-гә яҡын делегат ҡатнашты. Шулай уҡ сарала Борай, Бишбүләк, Туймазы райондары вәкилдәре булды. Башҡортостан баш ҡалаһынан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Румил Аҙнабаев, БР Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының этнология бүлеге мөдире Юлдаш Йосопов, Республика халыҡ ижады үҙәгенең фольклор буйынса баш белгесе Фәнисә Аҡсурина килде. Үҙҙәренең сығыштарында улар Йылан ырыуының тарихы тураһында һөйләне, һәр ырыу өсөн шәжәрә төҙөү кәрәклеген билдәләне, киләсәктә «Ырыузар ташы» тарихи комплексын төҙөү тураһында пландары менән бүлеште.


text:
«Европа – Көнбайыш Ҡытай» транспорт коридоры төбәктәрҙең иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итәсәк
Волга буйы федераль округы биләмәһендә «Европа — Көнбайыш Ҡытай» халыҡ-ара автотранспорт коридорын төҙөү төбәктәрҙең иҡтисади үҫшенә булышлыҡ итәсәк. Был хаҡта Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич һәм Рәсәйҙең транспорт министры Максим Соколов Ҡазанда әлеге проектты тормошҡа ашырыуға әҙерлек буйынса кәңәшмәлә хәбәр итте.
Рәсәй буйлап үткән маршруттың өстән ике өлөшө Волга буйы федераль округы биләмәһенә тура килә. Округ өсөн әлеге проект төбәктәрҙең социаль-иҡтисади үҫешен тотҡарлаған күптәнге проблеманы хәл итергә мөмкинлек бирәсәк һәм округтың төньяҡ менән көньяғын заманса автомагистраль менән тоташтырасаҡ.
Маршрут Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан, Татарстан, Сыуашстан һәм Түбәнге Новгород өлкәһе буйлап үтәсәк.
Халыҡ-ара транспорт маршрутын төҙөү федераль кимәлдәге яңы юл участкаларын төҙөүҙе һәм иҫкеләрен реконструкциялауҙы, трассаны хеҙмәтләндереү объекттары менән тәьмин итеүҙе күҙ уңында тота.
Михаил Бабич хәбәр итүенсә, халыҡ-ара транспорт маршруты ярҙамында округ төбәктәрендә яңы эш урындары булдырыласаҡ, тауар һәм йөк әйләнеше артасаҡ, туристик индустрия үҫешәсәк.
— План буйынса проектты 2020 йылға тамамлау ҡаралған, әммә беҙ 2018 йылға – Рәсәйҙә үтәсәк футбол буйынса Донъя чемпионатына өлгөртөргә тырышасаҡбыҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Максим Соколов.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостанда халыҡ-ара транспорт коридоры составына ингән юл 2012 йылдың авгусында төҙөлә башланы. Эштәр республиканың Йәрмәкәй районында алып барыла.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Күк ҡусҡар (Әкиәт)
Борон бер әбей менән ҡарт булған. Уларҙың өс улы булған. Ҡарт мал бүлеп ҡалдырған. Кесе улына моғоҙло ҡусҡар биргән. Ике оло улы кәләш алып көн иткәндәр, ти. Һунарсы булғандар инде. Бер еңгәһенең ҡыҙы булған ти. Кесеһенә ағалары, еңгәләре тамаҡ ашатмайҙар, ҡағалар, көндә һарыҡ көтә ебәрәләр ти. Ул ҡусҡарын менеп китә икән. Уның мөғөҙөнән емеш алып ашай ти был. Еңгәләре аптырайлар ти: "Беҙ ашатмайбыҙ, был нәмә ашай икән?" Оло еңгәһе ҡыҙын көтөү араһына эйәртеп ебәргән. Егет ашағанда бер емеш төшөп киткән дә ҡыҙыҡай уны алып ҡасҡан. Алып ҡайтып күрһәткән ти. Еңгәләре хәйлә төҙөй ти, ҡусҡарын һуйҙырайыҡ тип. Кесе еңгәһе өс юл сатлығына әбей кейемендә кейенеп барып ултырған ти, ә оло еңгәһе ауырыған булды ти. Балан ашай ҙа йәшертен генә ҡып-ҡыҙыл ҡоҫа ти, күмер ашай ҙа ҡап-ҡара ҡоҫа ти. Оло еңгәһе иренә шул ерҙә әмәнсе әбей ултыра, шуны килтер тип ялына ти.
Ире киткән."Ярай балам!" - тип теге әбей кейемендәге кесеһенең кесе еңгәһе килә ти. Тағы балан ашап ҡып-ҡыҙыл ҡоҫа ти, күмер ашап ҡап-ҡара ҡоҫа ти. Әбей быға күк ҡусҡарҙың тиреһе, ите дауа тигән ти. Ағаһына энеһенә эште аңлатып биргән, Ҡусҡарҙы һуяйыҡ тип. Кесе еңгәһе кейенеп, ҡунаҡтан ҡайтҡан кешеләй ҡайтҡан булған ти. Кесеһе Ҡусҡарын ҡосаҡлап илаған. Шу саҡта Ҡусҡар телгә килеп: "Атайым ҡалдырған мал, үҙем салам, үҙем һуям тип әйт!" -тигән.
Егеткә рөхсәт иткәндәр, һуйыр алдынан Ҡусҡар телгә килеп былаһ тигән ти. Юкә менән бәйлә ботомдо, мин тибеп өҙөп ҡасам, шунда миңә менә өлгөрһәң ҡотолорһоң", - тигән ти. Егет юкә менән Ҡусҡарҙың ботонан бәйләгән, тегеһе тибеп өҙөп ҡасҡан. Егет тә ҡасҡан, Егеттең ҡулында бер алтын курай, бер көмөш ҡурай булған ти. Шулай итеп егет үҙенең Ҡусҡар тәкәһе менән йәшәй биргән ти яланда. Ҡусҡар әйткән: "Һин ҡайын башына менеп йоҡла, бер-бер хәл булһа алтын ҡурайыңды уйна имен булһа көмөш ҡурайыңды тарт. Мин ашап киләйем",- тигән дә киткән. Егет ҡайын башына менгән. Бер ваҡыт ҡайын янына бер әбей килгән дә ярҙам йорай икән ағас башына мендерергә. Егет аҫҡа эйелгән ваҡытта көмөш ҡурайын төшөрөп ебәргән, әбей алып ҡасҡан. Әбей бер тау ярығына инеп киткән, егет уның артынан ҡыуа киткән, Егет тау ярығына ингәс, таш һарай ябылған да ҡуйған, бары турғай үтәрлек кенә асыҡлыҡ ҡалған. Егет көмөш ҡурайы булмағас, алтын ҡурайын тишеккә ҡуйып уйнап ебәргән. Күк Ҡусҡар килеп еткән. Егет хәлен һөйләп биргәс, Ҡусҡар былай тигән: "Мин бер-нисә төкөйөм, шунда йәбешеп сыҡһаң сығырһың", - тигән, Төкөгәс, сыҡҡан. "Минең мөғөҙөмә зарар булдымы, мине һуй", - тигән Ҡусҡар. Егет Ҡусҡарын ҡосаҡлап: "һинһеҙ ни эшләйем",- тип, илай икән.
- һуй ҙа итемде һыуыш итеп ултырт, шуға тиремде яп, эсәкләремде һайғау, кәртә шикелле итеп уратып һал, - тигән, - эсенә буғымды сәскелә. Шунан итемдең эсенә кереп, эс-бауырҙарымды ҡосаҡлап өс көн, өс төн йоҡла", - тигән Ҡусҡар. Егет Ҡусҡарҙың һүҙен үтәгән. Өс көн, өс төн йоҡлағандан һуң, уянып китһә, ҡуйынында һылыу ғына ҡыҙ ята ти. Үҙе яҡшы йорт әсендә икән, сығып ҡараһа тышҡа кәртәһе тулы мал ти. Шулай донъя көтөп киткән егет. Кисә барҙым бөгөн ҡайттым, бик яҡшы йәшәп яталар.
Ссылка на эту публикацию:
Күк ҡусҡар (Әкиәт) [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.267&w=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD (дата обращения: 23.05.2018).


text:
АҠШ президенты
Америка Ҡушма Штаттары президенты (ингл. President of the United States) — АҠШ башлығы, илдең иң юғары сәйәсәт хеҙмәткәре, АҠШ Армияһы һәм Флоты етәксеһе. АКШ Конгрессы ҡабул иткән ҡанундарға вето хоҡуғына эйә. Вазифа 1787 йылда ҡабул ителгән АҠШ Конституцияһы менән индерелә.
АҠШтың беренсе президенты — Джордж Вашингтон. Ул әлеге вазифаға 1789 йылда керешә. Илдең әлеге президенты — Барак Обама. Аҡштың 44-се президенты эшен 2009 йылдың 20 ғинуарында башлай .
- 1862 йылдың 22 сентябрендә — АҠШ президенты Авраам Линкольн негр-ҡолдарҙы азат итеү тураһында иғлан итә.
Кандидатҡа талаптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Президентҡа кандидат булып 35 йәштән өлкәнерәк булған, АҠШта кәмендә 14 йыл йәшәгән АҠШ ватандашы була ала. Һайлау ваҡытына иң оло президент Рональд Рейган була (ул 69 йәшендә һайлана). Иң йәше Теодор Рузвельт була (42 йәш).
1951 йылда Конституцияға ҡабул ителгән төҙәтмәләр буйынса бер үк кеше иң күбе 2 тапҡыр президент була ала.
Фотоһүрәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- АҠШ президенттары исемлеге
Искәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- АҠШ президенты рәсми сайты (инг.)


text:
Фото:
Уҡыуҙағы ҡаҙаныштарға – юғары награда
Фото:
БР Мәғариф министрлығында Әхмәт-Зәки Вәлиди стипендиаттарын тантаналы ҡотлап үттеләр. Быйылғы йылда стипендияны дүренсе тапҡыр тапшыралар. Уға дәғүә итеүселәр — Башҡортостан тарихын өйрәнеүгә бәйле фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегендә уңыштарға өлгәшеүсе 15 студент һәм вуз аспиранттары. Һәләтле йәштәрҙе БР мәғариф министры Зиннәт Аллаяров ҡотланы.
— Республика етәкселеге тарафынан һәләтле йәштәргә ҙур иғтибар бүленә, — тине ул. — 1994 йылдан алып өлкәлә юғары һәм урта профессиональ белем биреү учреждениеларының 335 студентына, аспирант һәм докторына БР Президенты стипендияһы тапшырылып килә. М.Аҡмулла, И.Ш.Мөҡсинова, М.Кәрим стипендиялары ла булдырылған.
— Ә.-З. Вәлиди стипендияһы 2005 йылда күренекле ғалим, сәйәси эшмәкәр, Башҡорт автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусы Әхмәт-Зәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 115 йыл тулыу айҡанлы булдырыла.
— Был стипендия социаль ярҙам ғына булып тормай, шулай уҡ Башҡортостан фәне һәм мәҙәниәте традицияларын аяҡҡа баҫтырыу һәм һаҡлау, йәш ғалимдарҙы күренекле фән эшмәкәрҙәре өлгөһөндә тәрбиәләү һәм уларҙың фәнни мираҫын тулы үҙләштереү маҡсатында булдырылған, — тип билдәләне мәғариф министры.
БР хөкүмәте ҡарары менән үткән йыл стипендия күләме арттырылды. 2005-2007 йылдарҙа студенттар 600 һум алһа, хәҙерге сумма 1200 һум тәшил итә. Аспиранттар иһә элекке 1200 һум урынына 2000 һум аласаҡ.


text:
Өфөлә маҡсатлы программалар һаны артты
Өфөлә 2009 йылда бойомға ашырылған маҡсатлы ҡала программалары һаны 2008 йыл менән сағыштырғанда өстән бер өлөшкә тиерлек артты. Был турала бөгөн ҡала хакимиәте башлығы эргәһендәге кәңәшмәлә Өфө хакимиәтенең иҡтисад идаралығы начальнигы Ольга Краснова хәбәр итте.
— Дөйөм алғанда, ҡалала йыл эсендә 39 программа тормошҡа ашырылды – был элгәре йылға ҡарағанда 9-ға күберәк, — тине ул. – Улар араһында иң ҙур блокты социаль программалар (31) тәшкил итә.
Ольга Краснованың һүҙҙәренә ҡарағанда, иҡтисади көрсөк маҡсатлы программаларҙы финанслау күләмдәрендә һәм структураһында сағылды. Мәҫәлән, 2009 йылда бөтә сығанаҡтар иҫәбенә уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн 4,24 миллиард һум аҡса йәлеп ителде — 2008 йылдағынан 1,5 миллиардҡа тиерлек кәмерәк. Шул уҡ ваҡытта программаларҙы финанслауҙың дөйөм күләмендә бюджет средстволары өлөшө 2008 йылда 31 проценттан 2009 йылда 66 процентҡа тиклем үҫте.
Ольга Краснова 2010 йылда әлеге ваҡыттағы 39 маҡсатлы программаның 18-е ғәмәлдән сығыуына иғтибар йүнәлтте. Йәғни ҡала хакимиәтенә әленән үк был программалар арҡаһында үҫешкән өлкәләрҙең 2011 йылда ярҙамһыҙ ҡалмауы хаҡында ҡайғыртырға кәрәк.
Ҡала хакимиәте башлығы Павел Качкаевтың һүҙҙәренә ҡарағанда, был йүнәлештә Өфө властары тарафынан эш алып барыла.
— Әммә, — тине Павел Качкаев, – иҡтисади көрсөктө иҫәпкә алып, Өфө халҡына иң кәрәкле программалар ғына финансланасаҡ.


text:
Ауыл дарыуханаларына талаптар еңеләйтелә
Ауыл ерендә фармацевтик эшмәкәрлек алып барыу тәртибенә үҙгәрештәр индерелгән.
Фармацевтик эшмәкәрлек алып барыуға, шулай уҡ, Рәсәй федерацияһында юғары йәки урта медицина белеме, белгес сертификаты һәм дарыу препараттары менән ваҡлап сауҙа итеү өлкәһендә (бер фармацевтик ҡына түгел) өҫтәмә һөнәри белем алған кешеләр фармацевтик эшмәкәрлек алып барыуға хоҡуҡлы булыуы билдәләнгән. Был үҙгәрештәр дарыухана ойошмалары булмаған ауылдарҙа эшләүсе медицина хеҙмәткәрҙәренә ҡағыла. Шул уҡ мәлдә унда дарыу препараттарының контроль-касса техникаһын ҡулланмайынса ла һатылыуы ихтимал.
Йәнә шул да билдәләнгән: фармацевтик эшмәкәрлеккә лицензияһы булған дарыухана ойошмалары һәм шәхси эшҡыуарҙар дарыу препараттары менән бер рәттән парфюмерия һәм костетология препараттарын һатып алыуға һәм һатыуға ла хоҡуҡлы (элек билдәләнгәнсә бер “дауалау сифатына эйә парфюмер-косметик продукцияны ғына түгел).
Был үҙгәрештәр 2010 йылдың 27 июлендәге 192-ФЗ һанлы "Ауыл биләмәләре халҡын дарыуҙар менән тәьмин итеү мөмкинлеген арттырыу өлөшөндәге айырым закон сығарыу акттарына үҙгәрештәр индереү тураһында” Федераль законында бирелгән.


text:
Башҡортостан аграрийҙары баҫыуҙарҙың 70 процентында химик утау үткәрҙе
Башҡортостан аграрийҙары ауыл хужалығы культуралары сәсеүлектәрен тәрбиәләүгә төштө. Бөгөнгө көндә 828 мең гектарҙа химик утау үткәрелгән, был баҫыуҙарҙың 70 процентын тәшкил итә, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә. Былтыр был датаға ҡарата сәсеүлектәрҙе тәрбиәләүҙе саҡ башлағайнылар.
Агротехник эштәрҙең был төрөн Архангел, Дүртөйлө, Ейәнсура, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Саҡмағош райондары тулыһынса тамамлаған. Баҡалы, Борай, Бөрйән, Краснокама, Нуриман, Шаран райондарында баҫыуҙарҙың һуңғы гектарҙары эшкәртелә.


text:
БР Йәмәғәт палатаһы потенциалы тулы күләмдә файҙаланылмай – Башҡортостан Президенты
Рөстәм Хәмитов, БР Йәмәғәт палатаһы потенциалын һөҙөмтәле файҙаланыр өсөн башҡарма власть органдары ҡарамағында йәмәғәт Советтары ойошторорға кәрәк, тип иҫәпләй. Был хаҡта ул республика Дәүләт Йыйылышында йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһағанда билдәләне.
— Республика Йәмәғәт палатаһы төрлө мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн файҙалы майҙансыҡҡа әүерелергә тейеш. Әлегә уның потенциалы тулыһынса файҙаланылмай. Граждандарҙың социаль һәм сәйәси ихтыяждарына ҡағылған дәүләт ҡарарҙары Палата ҡарамағында экспертиза процедураһын үтергә тейеш. Бының өсөн уларҙың вәкәләттәрен аныҡлау мөһим, шул иҫәптән, федераль кимәлдәге кеүек, республика башҡарма власть органдарының йәмәғәт Советтарын ойоштороу яғынан да, — тине республика башлығы.


text:
Фото:
Төбәктә иҡтисадтың бюджеттан тыш секторы өсөн минималь хеҙмәт хаҡы 8900 һум тәшкил итәсәк
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 13 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостанда ағымдағы йылдың 1 майынан иҡтисадтың бюджеттан тыш секторы өсөн минималь хеҙмәт хаҡын 8900 һум күләмендә билдәләү тураһында ҡарар ҡабул ителде. Федераль кимәлдә ҡабул ителгән ҡарарға ярашлы, 2016 йылдың 1 июленән бюджет секторы өсөн эш хаҡы буйынса минималь планка 7500 һум күләмендә билдәләнгән. Был хаҡта бөгөн Башҡортостан Хөкүмәтендә республиканың социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса өс яҡлы комиссияһы ултырышында хәбәр иттеләр.
Әлеге ваҡытта иҡтисадтың бюджеттан тыш секторы өсөн минималь хеҙмәт хаҡы — 6900, бюджет өсөн алты мең һум тәшкил итә.
Башҡортостандың Профсоюздар федерацияһы ошо йылдың 1 июненән төбәктә иҡтисадтың бюджеттан тыш секторы өсөн минималь эш хаҡын 8900 һум кимәлендә билдәләү тәҡдиме менән сығыш яһаны. Республика профсоюздары рәйесе урынбаҫары Валерий Апокин әйтеүенсә, бындай ҡарар «республикала эшләүселәрҙең хеҙмәт хаҡын күтәрергә, күләгәле эш хаҡын рәсмиләштерергә, шулай уҡ бюджетҡа физик берәмектәрҙең килеменә һалым керемен арттырырға мөмкинлек бирәсәк».
Башҡортостан Хөкүмәте һәм эш биреүселәр республика Профсоюздар федерацияһының тәҡдимен хупланы. Өҫтәүенә республика хөкүмәте иҡтисадтың бюджеттан тыш секторы өсөн минималь хеҙмәт хаҡы күләмен 2016 йылдың 1 майынан билдәләргә тәҡдим итте.
«Тейешле документҡа киләһе аҙнала ҡул ҡуйыу күҙаллана», — тип хәбәр итте Республиканың социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса өс яҡлы комиссияһы координаторы, Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов.
Башҡортостандың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова хәбәр итеүенсә, республика Финанс министрлығында бюджет өлкәһенең түбән эш хаҡы түләнгән хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 7500 һумға тиклем еткереү буйынса яҡынса иҫәпләүҙәр башҡарылған.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
Батыр егет тураһында
Әбйәлил районы Ҡаҙмаш ауылы Амангилде сельсоветендә йәшәүсе Кушин Әхмәтҡужанан яҙып алынды. Уға 66 йәш. Яҙып алыңды 1956 йылда.
Борон-борон заманда булған, ти бер әбей менән бер бабай. Уларҙың ике улы булған, ти. Береһе ун ике йәшлек, икенсеһе алты йәшлек Улар шәһәрҙән ситтә бер бәләкәй ҡараңғы землянкәлә йәшәгәндәр, ти. Көн һайын иртәнсәк атаһы менән әсәһе шәһәргә тамаҡ эҙләп килә икән, ти. Һәм үҙҙәре малайҙарына өйҙән сыҡмағыҙ тип китә икән, ти. Бер көн иртәнсәк үҙҙәре сығып китәләр шәһәргә, малай ҙа аталарының артынан һиҙҙермәй генә бара. Китеп барғанда бер егеүле тройка үткәнен күрә һәм югереп барып артына йәбешеп китә лә бара икән, ти. Унда ҙур бер ун ике башлы аждаһа йылан булған. Ул көн һайын бер кешене ашап торған, ти. Шунан ашау батша ҡыҙына сират еткән, ти. Ошо тройка как рас күл ситенә барған һәм батшаның ҡыҙын алып килгән, ти. Батша ҡыҙы менән малайҙы билдәләп ҡуйылған йылан ашай торған ергә төшөргәндәр ҙә үҙҙәре ҡасҡандар, ти. Ҡыҙ малайҙы күргән дә, "Һин нишләп тораһың, ҡустым, хәҙер йылан ашай бит, бар ҡайт, исмаһам мине генә ашар, ә һин ҡотолорһоң", тигән, ти. Ләкин малай уға: "Ҡуй, ҡайтмайым, һин ни күрһәң мин дә шуны күрәм", ти икән. Аждаһа йылан һыуҙан сығып ҡарай ҙа, шатланып ҡысҡырып көлөп ебәрә. "Оһо, бөгөн икәү килгән икән, тамаҡ ныҡ туя инде", ти һәм ашарға килә. Шул саҡ малай кеҫәһендәге бәләкәй саҡтан йөрөгән бәкеһен алып йыланды вес тураҡлап кәбән кеүек итеп өйөп бесән менән баҫтырып ҡуя, ти. Батша ҡыҙы ҡулындағы алтын йөҙөктө малайға бирә һәм шатланып ҡайтып китә. Малай ҙа үҙ өйөнә югереп ҡайтып китә, ти. Батша ҡыҙы ҡотолғас, уның атаһы шатланып ҡыҙын кейәүгә бирергә була һәм бөтә булған кешене йыя, ти. Егетләр матур кейенеп, яҡшы аттар менән киләләр, ти. Батша ҡыҙы: "Юҡ, миңә алтын балдаҡ биргән, йылан үлтергән егет кәрәк", ти. "Ул мине ҡотҡарғас, мин уға барырға тейешмен", ти. Ләкин алтын балдаҡлы кешене табып булмай. Кешеләрҙән һорашалар: "Өйҙә балаларығыҙ ҡалманымы?" тин. Бөтәһе лә: "Юҡ, ҡалманы", ти. Теге әбей менән бабай: "Беҙҙең ике малай ҡалды өйҙә", ти. Батша: "Бар, шуларҙы алып кил әле", ти. Алып килһә, алты йәшлек малай була ла ҡуя. Ҡыҙ: "Бына ошо", тип ҡысҡырып ебәрә, ти. Ләкин малай, ағайыма бирегеҙ, мин бәләкәй алмайым, ти. Ризалашып бирәләр ағаһына. Батша быларҙы шәһәргә күсереп килтерә, яҡшы алтын өйҙәр бирә һәм улар шунда тора башлайҙар. Малайҙың батырлығы бөтә тирә-яҡҡа ишетелә.
Бер көн иртәсәк егет йоҡлап ятҡанда, бер ҡыҙ көмөш ҡамсы тотоп, үҙенең матур биҙәлгән атына атланып егетте күрергә килә һәм егет йоҡлағанда уға һоҡланып ҡарап тора, ҡыҙҙы тоторға итә, ти. Ләкин ҡыҙ ҡапыл атына атланып кире ҡайта ла китә, ти. Егет был ҡыҙҙы эҙләргә була, ти. Һәм батшанан һорай, мин шул ҡыҙҙы эҙләп китәм, ти. Батша хәйерле юл теләп оҙатып ҡала. Егет кешеләрҙән белешеп, һорашып йөрөй торғас, уға бер кеше: "Бер әбей булыр шәһәр осоноң урманында. Ана шул әбейҙән һора, ул бөтә кешене белә", тип әйтә, ти. Егет был әбейгә бара, ти, һәм һорай: "Һин инәй шул ҡыҙҙы беләһеңме?" ти һәм бөтәһен дә һөйләп бирә, ти егет үҙенең башынан үткәндәрҙе. Әбей уға; "Юҡ, улым, мин белмәйем, минең апайым бар, анау яҡта тора. Ана шунан һора, ул шул ҡыҙға ҡатнашып йөрөй шикелле", ти. Егет бара һәм шул әбейҙән һорай, ти. Ул әбей уға: "Ҡуй, балам, юҡ менән маташып йөрөмә, ҡайт һин лучше, ул ҡыҙҙы ҡоралланып килеп тә ала алмайҙар", ти. Ләкин егет һораша, "Әйт инәй, ул ҡайҙа тора, мин барыбер алырмын", ти. Әбей белгәндәрен һөйлә: "Мин ул ҡыҙҙы беләм, ул анау ерҙә йәшәй. Төшкөһөн йоҡлай, сәсен алтын бағанаға урап-урап йоҡлай, ә көмөш ҡамсыһы бағанала элеүле тора”, ти. Уның анты "Кара юрға атымды өс үбәрмен", тип өс әйтһә ул ант бирә, ти. Егет китә, ҡыҙ янына бара, ат алтын югәнле, бәйле тора, эттәре өрә. Өйгә инһә, ҡыҙ йоҡлай. Егет ете һуға ҡамсы менән, ҡыҙ тора һәм егетте күккә лә, ергә лә атып бәрә. "Ниңә килдең бында?", ти. Ләкин егет бирешмәй, ант ит, ти. Ҡыҙ ахырҙа "Һиңә барам", тип антын әйтә, ти. Улар йәмле генә итеп бергә тора башлайҙар. Егет һунарҙан төрлө ҡош-ҡорттар атып алып килә, шуның менән туҡланалар һәм яҡшы ғына итеп йәшәйҙәр, ти.
Быларҙан алыҫ түгел ерҙә йәшәгән ти бер батшалыҡ. Уның батшаһы был ҡыҙҙы электән үк яратҡан һәм алырға тип килеп һуғышып та ҡараған, ләкин ҡыҙ бармаған. Был батша ҡыҙҙың кейәүгә сыҡҡанын ишетеп, уға хәйлә ҡора һәм бер әбейҙе елкән карапҡа ултыртып, төрлө кәрәк-яраҡ нәмәләр биреп, шул ҡыҙҙы алып ҡайтмайсы ҡуйма, тип юлға оҙата.
Бер көндө ҡыҙҙың кейәүе (әкиәттең геройы) һунарҙа йөрөгәндә әбейҙе күрә, уға иғтибар итмәй китеп бара. Ул ҡайтҡас ҡатынына; "Бер әбей күрҙем, яңғыҙ ғына еләк йыйып йөрөй", ти. Ҡатыны уға: "Ул әбей яҡшы кеше булһа, аш-һыу әҙерләһә, бөтә булған эште эшләһә, һин уны алып кил, беҙҙә торһон", ти. Егет икенсе көндө был әбейҙе тағы күрә һәм унан хәлдәрен һораша. Әбей уға; "Мин урманда кейек кеүек яңғыҙ ғына йәшәп, еләк менән тамаҡ туйҙырам", ти. "Әйҙә беҙгә әбей, беҙҙә йәшә, өсәүләп йәшәрбеҙ", тип алып ҡайтып китә. Улар бик яҡшы өсәүләп йәшәйҙәр.
Бер көндө ире һунарға киткәс, әбей ҡатынынан; "Һинең иреңдең йәне ҡайһы ерҙә икән?" ти. Ҡатыны: "Уның йәне ҡылысында, бәләкәйҙән уны ул бергә алып йөрөгән", ти. Ире килә һәм йоҡлап китә. Ә әбей ҡылысты һаҡлыҡ менән генә алып диңгеҙгә ташлай. Ҡылыс шунда ук бер балыҡтың күҙенә ҡаҙала, ти. Иртәгеһенә егет үлгән була, ятҡан урынынан тормай, Ә әбей ҡыуанып, ҡыҙҙы үҙенең карабына ултыртып, батшаға ҡайтып китә.
Өйҙә бер ваҡыт бәкенән ҡан тама. Әсәләре аптырашта ҡала һәм уны эҙләп китәләр. Улдары янына килеп етәләр, ул үлеп ята, уны күрәләр ҙә илайҙар һәм ағаһы диңгеҙ янына барып, ултырып, балыҡтарҙан: "Эй, балыҡ дуҫтарым, минең ҡустым ниңә үлде, уның ҡылыс ҡайҙа икән?" ти. Бер балыҡ: "Уның ҡылысын анау бер көндө уларҙағы әбей һыуға ташланы һәм ул минең иптәшемдең күҙенә ҡаҙалды. Бына ул балыҡ", теге балыҡты алып килә. Ағаһы уның күҙенән ҡылысты һура тартып ала. Балыҡ уға рәхмәттәр әйтеп, күҙе шарҙай булып асылып, китеп бара. Ағаһы ҡылысты алып килеп ҡустыһы янына һала. Ҡустыһы шунда ук ырғып тора һәм эштең ниҙә икәнен аңлай. Ул туғандарына рәхмәттәр әйтеп, үҙенең хәле тураһында һөйләп, эш әбейҙә икән, тип, ҡыҙҙы эҙләп юлға сыға.
Ул ай бара, йыл бара һәм ваҡ мал көтөүенә осрай. Уның көтөүсеһе бик шатланып бейеп йөрөй. "Ниңә бейейһең һин, йәш егет?" тип һорай, "Ниңә бейемәҫкә, бөгөн батша ҡыҙҙы ала, туй була", ти. Егет уның башын өҙөп сабып китә. Унан эре мал көтөүенә осрай. Бындағы көтөүселә лә шул ук хәл. Ул уның да башын сабып өҙөп китә һәм ауылға барып инә. Унда бөтә кеше шат, бейеп йөрөй, ти. Ул бер әбейгә фатиргә төшә һәм "Мин бик яҡшы аш-һыу әҙерләй беләм, мин ул туйға повар булайым, әйт һин батшаға", ти егет. Батша ике ҡуллап риза була. Туй башлана. Ҡыҙға алтын сеүәтәгә үҙәнең алтын балдағын һалып бирә һәм тоҙон әсе итеп яраштыра. Ҡыҙ әсе булғас, болғап төбөн ҡарап ултырғанда алтын балдаҡ килеп сыға. Был - иренең балдағы. Ҡыҙ; "Поварҙы миңә алып килегеҙ", ти. Алып киләләр, шунда бер-береһен таныйҙар, ҡосаҡлап үбешәләр һәм бөтә туйҙа булған кешеләрҙең ҡылыстарын алып бөтәләр. Ҡарындыҡка теге батша менән әбейҙе һалып элеп ҡуялар һәм үҙҙәре батша булып, әле лә яҡшы ғына йәшәйҙәр, ти. Ә теге ҡарындыҡ ҡоро көн булһа ҡатып сорошоп, ямғырлы көн булһа оҙон булып һуҙылып китә, ти. Быға бөтә урамдан үткән кеше эсен ыуып көлөп китә, ти. Әкиәтем ары, үҙем бире, арҡама сей тире.
Ссылка на эту публикацию:
Батыр егет тураһында [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.187&w=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD-%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD (дата обращения: 27.05.2018).