text:
- Подробности
- Просмотров: 282
УҒЫҘҘАР, ғ у ҙ ҙ а р, у ҙ ҙ а р, төрки ҡәбиләләр союзы. Урта быуат ғәрәп авторҙары (Ибн Фаҙлан, Истахри, Масуди, Ибн Хордадбех һ.б.) хеҙмәттәрендә телгә алына. 7 б. башында Үҙәк Азияның Етеһыу өлкәһендә барлыҡҡа килгән, тип фараз ителә. 9 б. 2‑се ярт., Арал буйынан бәшнәктәрҙе Волга‑Урал төбәге далаларына ҡыҫырыҡлап сығарып, У. башында ябғу (джабғу) торған үҙ дәүләтен төҙөй. Баш ҡалаһы (Янгикент ҡ.) Һырдаръя й. буйында урынлашҡан. 10 б. — 11 б. башында У. көнбайышта — Хазар ҡағанаты, көнсығышта — Мәүереннаһр һәм Харәзм, төньяҡта бәшнәктәр һәм башҡорттар м‑н сиктәш була. 11 б. уртаһында У. дәүләте көнсығыштан килгән ҡыпсаҡтар тарафынан ҡыйратыла, һуңынан У. бер өлөшө (төрки‑У.) Волга һәм Дон йй. аръяғына күсеп китә һәм 11 б. аҙ. Киев Русе кенәздәре вассаллығына күсә, икенсе өлөшө (сельджук‑У.) Алғы Азияға китә. Күсмә малсылыҡ У. хужалығының нигеҙе була, ш. уҡ һунар һәм балыҡсылыҡ, миҙгелле игенселек м‑н шөғөлләнгәндәр; сауҙа үҫешкән: У. дәүләте аша Харәзмдән Көнсығыш Европаға боронғо каруан сауҙа юлдары үткән. У. ерләү ҡомартҡылары ҡурғанлы ҡәберлектәрҙән йәки элек өйөлгән ҡурған өйөмдәрендә ҡаҙылған ҡәберҙәрҙән тора. Мәйеттәрҙе тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында ерләгәндәр, улар йыш ҡына өҫтәренә эйәрле ат толобы йәки уның тиреһе һалынған ағас түшәмә м‑н ябылған булған. Ҡәберҙәрҙә ат йүгәндәре, билбау һәм аяҡ кейемдәренең көмөш биҙәүестәре, бронза сулпылар һәм ҡош һыны рәүешендәге өҫтәмәләр табылған. У. күп төрки телле халыҡтарҙың, ш. иҫ. башҡорт, ҡаҙаҡ, татар һ.б., этномәҙәни үҫешенә йоғонто яһаған.
Әҙәб.: История татар с древнейших времён. в 7 т. Т.1. Народы степной Евразии в древности. Казань, 2002.
В.А.Иванов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


c: text/html

text:
Ошо көндәрҙә Өфөлә “Ҡаланың иң яҡшы эшҡыуары – 2017” конкурсында еңеүселәр асыҡланды. Бәйге Өфө ҡала бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм уға ярҙам фонды, баш ҡала хакиәмиәте һәм Эшҡыуарҙар союзы тарафынан йыл һайын ойошторола.
Конкурсҡа 50-нән ашыу ғариза тапшырылғайны. Ун йүнсел үҙенең эшмәкәрлеге өлкәһендә иң яҡшыһы тип танылды. Еңел сәнәғәт продукцияһы етештереүҙә “Башмебель-плюс” компанияһы директоры Игорь Ташкент, етештереү өлкәһендә – “Семигорье” үткәргес торбаларҙы таҙартыу һәм диагностикалау үҙәге директоры Камил Фазлетдинов, юғары технологиялы етештереүҙә – “Автоматизация-Метрология-Эксперт” компанияһының генераль директоры Владислав Мирский, йәмәғәт туҡланыуы өлкәһендә – Өфөнөң Дим районындағы “Йәйғор” кафеһы директоры Рафаэль Ғәлимханов йыл эшҡыуары тип билдәләнде. Хеҙмәт күрһәтеү тармағында “Баш ҡала” туристик фирмаһы етәксеһе Ирина Бәшәрова, ауыл хужалығы продукцияһы һәм аҙыҡ-түлек етештереү, эшкәртеү өлкәһендә Башҡортостан үләндәренән сәй, тәбиғи шәрбәт, бәлзәм етештергән “Башҡортостан байлыҡтары” компанияһы етәксеһе Азат Йосопов наградаға лайыҡ булды. “Һөйөклө сабыйым” үҙәге директоры, табип-неонатолог Фәйрүзә Латипова – иң яҡшы социаль эшҡыуар, “Үҫеш нөктәһе” халыҡ-ара балалар үҙәктәре селтәренең Өфө филиалы етәксеһе Виктория Нурғәлиева иң йәш эшҡыуар тип танылды. Мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә “Асыҡ Төбәк” үҙәге эшмәкәрлеге юғары баһаланды.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 542
ГИДРОМЕТАЛЛУРГИЯ (гидро... һәм металлургия), металдарҙы мәғдәндән, концентраттарҙан һәм төрлө етештереү ҡалдыҡтарынан химик реагенттарҙың һыуҙағы эретмәләре ярҙамында (һуңынан был эретмәләрҙән уларҙы сығарыу) айырып алыу. Г. тиклем механик әҙерлек башҡарыла: мәғдәнде эшкәртеү (ваҡлау, он‑ тау, классификациялау) һәм уны байыҡтырыу (гравитацион, ҡайһы бер мәғдәндәр өсөн радиометрик ысул менән, флотация); ҡайһы берҙә окисландырыусы, хлорлаусы йәки кире ҡайтарыусы үртәү йәки уҡмаштырыу. Г. һелтеһеҙләндереүҙе (алына торған металдарҙы эретмәгә күсереү; ҡайһы берҙә ваҡлау, классификациялау һ.б. м‑н бер үк ваҡытта бара); эретмәләрҙе эшкәртеүҙе (фильтрлау, асыҡландырыу, ҡушылмаларҙы химик тондороу); ҡушылмалы таҙарып етмәгән металдарҙы (цементлаштырыу — таҙартылған һәм алдан ҡуйыртылған эретмәләрҙән водород йәки электр яғынан уларҙан тиҫкәрерәк металдар ярҙамында ҡайтарыу) йәки уларҙың эремәүсән ултырмалар рәүешендәге берләшмәләрен (оксидтар, гидроксидтар, фторидтар һ.б.) сығарыуҙы үҙ эсенә ала. Һелтеһеҙләндереү өсөн мәғдәндең химик составына һәм сығарылған металдарҙың үҙенсәлектәренә бәйле аммиак (баҡырҙы, никелде алыу өсөн), хлор һәм хлоридтар (затлы металдарҙы, ҡурғашты, һирәк металдарҙы), цианидтар (алтынды, көмөштө), көкөрт кислотаһы (ванадийҙы, баҡырҙы, цинкты), сода (уранды — карбонатлы мәғдәндәрҙән, молибденды, вольфрамды) эретмәләрен файҙаланалар. Һелтеһеҙләндереүҙең агитациялау (механик, тығыҙландырылған һауа ярҙамында йәки реакторҙарҙа ҡатнаштырып бутау) һәм перколяциялау (шыйыҡ реагентты мәғдән йәки концентрат ҡатламы аша үткәреү) ысулдарын айыралар. Перколяцияны туплап (аҫтына һыу үтмәгән нигеҙ өҫтөнә бер аҙ ауыш бурттарға һалынған ташландыҡ тоҡомдарҙы, бөртөкләнгән мәғдән концен‑ траттарын эшкәртеү) һәм ер аҫтында (эретмәне мәғдән ҡатламы аша ер аҫтына 600 м тиклем тәрәнлеккә ебәреү һәм мәғдән ҡатламына таралған эретмәне өҫкә һурҙырып сығарыу; скважина һәм шахта ысулдары билдәле) һелтеһеҙләндереү өсөн ҡулланалар. Ҡушылмалы таҙарып етмәгән металдарҙы ултыртыу өсөн цинк (алтынды, көмөштө ултыртыу өсөн), тимер (баҡырҙы), баҡыр (көмөштө) йәки баҫым аҫтындағы водород (уранды) ҡулланыла. Тауар металдарын кире ҡайтарыусы иретеү, һыулы эретмәләрҙән электролизлау, ҡушылмалы таҙарып етмәгән металды бер үк ваҡытта аффинаж (көкөрт кислотаһы м‑н айырыу) үткәреп иретеү юлы м‑н алалар. Шулай уҡ сульфид минералдарынан баҡырҙы, уранды һелтеһеҙләндереп алыу, алтын һәм көмөш мәғдәндәренән сульфид минералдарының ҡушылмаларын (пирит, арсенопирит һ.б.) алып ташлау өсөн автотрофтар (башлыса тионлы) ҡулланыуға нигеҙләнгән био‑Г. айыралар. Бактериаль һелтеһеҙләндереү ысулы алюмин, марганец, мышаяҡ, никелле һ.б. силикатлы мәғдәндәрҙе эшкәртеү өсөн перспективалы. Ҡайһы бер осраҡтарҙа гидрометаллургик процестарҙың пирометаллургия м‑н бергә үткәрелеүе мөмкин. Металдар һәм уларҙың берләшмәләрен айырыу мәғдәндең ваҡланыу дәрәжәһенә, йөҙөнөң формаһына, диффузияның тиҙлегенә, эретмә м‑н контактта булыу ваҡытына, ш. уҡ уларҙың тәүге сеймалдағы концентрацияһына бәйле. Г. күп күләмдә һыу ҡулланыу хас. Башҡортостанда 20 б. 40‑сы йй. алып тау сәнәғәте пр‑тиеларында (Бүребай тау‑байыҡтырыу комбинаты, Миндәк руднигы, Түбә руднигы һ.б.) мәғдәндең ҡиммәтле компоненттарын концентрациялаусы Г. беренсе стадиялары (механик эшкәртеү һәм байыҡтырыу) ғына ҡулланыла. Алтынлы һәм баҡыр колчеданы мәғдәндәре алтынлы, баҡырлы, цинклы, пиритлы концентраттарға эшкәртелә. Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинаты, Учалы тау- байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу ф‑каларында баҡыр, цинк, пирит концентраттарын сығарғанда металдарҙы ваҡланған мәғдәндең хәрәкәтһеҙ ҡатламынан флотациялап байыҡтырыу ҡулланыла. 60‑сы йй. аҙ. Учалы тау‑байыҡтырыу комб‑тында мәғдән байыҡтырыуҙың металдарҙы айырыу дәрәжәһен арттырырға мөмкинлек биреүсе зарарһыҙ флотация реагенттары (ксантогенаттар) ҡулланылған илдәге тәүге коллективлы‑селектив схема индерелә; баҡыр һәм цинк концентраттарын фильтрлау, киптереү процестары камиллаштырыла, баҡырҙы һәм затлы металдарҙы баҡыр концентратына сығарыу арттырыла. Пр‑тиеның байыҡтырыу ф‑каһында таҙартылмаған цинк концентраттарын тимерһеҙләндереү схемаһын индереү цинк концентраты БДБ‑лағы иң ҡеүәтле производство ойошторорға мөмкинлек бирә. БР‑ҙа сығарылған ярымпродукттар РФ‑тың төҫлө металлургия һәм химия сәнәғәте пр‑тиеларына ебәрелә. 70‑се йй. һәм 90‑сы йй. башында Химия ин‑тында (ҡара: Органик химия институты) төҫлө (баҡыр, кобальт, цинк), һирәк (Ерҙә һирәк элементтар, гафний, цирконий) һәм затлы металдарҙы сығарып алыу өсөн эффектив экстрагенттар һәм сорбенттар уйлап табыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә; алынған сорбенттар РФ‑тың бер нисә пр‑тиеһында тәж.‑сәнәғәт һынауҙарын үтә (Красноярск, Новосибирск, Норильск ҡҡ.).
Р.С.Вәхитов, Ю.И.Муринов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 444
ЙӘМӘҒӘТСЕЛ БӨЖӘКТӘР, репродуктив һәм эшсе заттарҙан торған даими (миҙгелле йәки күп йыллыҡ) ғаиләләр төҙөүсе бөжәктәр. Башҡортостанда Й.б. бал ҡорттары, иңкештәр, ҡырмыҫҡалар һәм һағыҙаҡтар йәшәй. Й.б. функцияларҙы заттарҙың төрлө физиологик үҙенсәлеге һәм айырым төркөм (“каста”) төҙөлөшөндәге айырмалығына бәйле бүлеү хас. Йомортҡа һалыусы инә зат (инә бөжәк, йәки “батшабикә”), аталандырыу функцияһын үтәүсе ата заттар (бал ҡорттарында — әреғорт) һәм аҙыҡ йыйыусы, оя яһаусы, инә затты һәм балағорттарҙы ҡараусы эшсе ҡорттар (үҫешеп етмәгән енси ағзалы инә заттар) булған колониялар (ғаиләләр) м‑н ояларҙа йәшәйҙәр. Ғаилә ағзаларының үҙ‑ара аралашыуы химик сигналдар (гормондар, феромондар һ.б.), ҡатмарлы ҡылыҡтар (“бал ҡорттары бейеүе”) һ.б. ярҙамында көйләнә. Урманда, уның ситендә, далала, болонда йәшәйҙәр, БР‑ҙың бөтә терр‑яһында таралғандар. Й.б. экосистемалағы аҙыҡ сылбырының мөһим быуыны, ҡоротҡос бөжәктәрҙе юҡ итәләр, сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндерәләр. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына ҡайһы бер иңкештәр, башҡорт бал ҡорто, оҫта ҡорт индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж.Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 482
“ГОССОРТКОМИССИЯ”, Рәсәй Федерацияһының Селекция ҡаҙаныштарын һынау һәм һаҡлау буйынса дәүләт комиссияһы, федераль дәүләт учреждениеһы. Башҡортостан Республикаһы б‑са инспектура — “Г.” филиалы 1937 й. Өфөлә Иген, май биреүсе культураларҙың һәм үләндәрҙең сортын һынау б‑са дәүләт комиссияһының БАССР б‑са инспектураһы булараҡ ойошторола, 1953 й. алып А.х. культураларының сорттарын һынау б‑са дәүләт комиссияһының БАССР б‑са инспектураһы, 1989 й. — Бөтә Рәсәй а.х. культураларының сорттарын һынау б‑са дәүләт комиссияһының БАССР б‑са инспектураһы, 1994 й. — РФ-тың Селекция ҡаҙаныштарын һынау һәм һаҡлау б‑са дәүләт комиссияһының БР б‑са инспектураһы, 2001 й. — “БР б‑са селекция ҡаҙаныштарын дәүләт һынауы һәм һаҡлауы б‑са инспектура” федераль дәүләт учреждениеһы, 2002 й. алып хәҙ. исем һәм статусын йөрөтә. А.х. культураларының сорттарына, гибридтарына, линияларына дәүләт һынауын үткәреүҙе һәм ш. уҡ юғары репродукциялы сортлы орлоҡтар етештереүҙе һәм һатыуҙы тормошҡа ашыра. Инспектура составында БР‑ҙың бөтә ауыл хужалығы зоналарында урынлашҡан 12 дәүләт сорт һынау участкаһы. 2009 й. 35 кеше эшләгән; 54 культураның 721 сортына һынау үткәрелгән; 1860 т орлоҡ етештерелгән: иген культуралары һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары — 1479 т, бер һәм күп йыллыҡ үләндәр — 21 т. 2001—09 йй. инспектура тәҡдиме б‑са яҙғы бойҙайҙың — Башкирская 27, Башкирская 28, Боевчанка, Геракл, Марина, Новосибирская 15, Омская 35, Омская 36, Салават Юлаев, Тулайковская 10, Тулайковская золотистая; арпаның — Белогородский 100, Омский голозёрный 1, Т 12; һолоноң — Конкур, Стригунок; ҡарабойҙайҙың — Башкирская красностебельная, Инзерская, Илишевская; борсаҡтың — Агроинтел, Аксайский усатый 55; көнбағыштың — Иртыш, Сибирский 97; яҙғы рапстың — Викинг, Таврион, Русич, Юбилейный; шәкәр сөгөлдөрөнөң — Односеменная 99, Рамонская односеменная 99, ХМ 1820, ЛБМС 4; картуфтың — Аспия, Лидер; аҡ күсәнле кәбеҫтәнең — Фаворит; патиссондың — Чебурашка; томаттың Земляк, Снеговик сорттары Селекция ҡаҙаныштары дәүләт реестрына һәм БР б‑са ҡулланылышҡа индерелгән. РФ‑тың селекция-орлоҡсолоҡ пр‑тиелары һәм АҠШ, Германия, Голландия, Франция, Швейцария һ.б. фирмалары м‑н хеҙмәттәшлек итә. Аграр университет, Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институты, Ауыл хужалығы институты һ.б. м‑н берлектә тикшеренеүҙәр үткәрә. “Г.” м‑н Д.Б.Гәрәев, А.Л.Золотов, М.Х.Ҡыҙрасов, Р.К.Кадиков, А.И.Кукаев, И.П.Леонтьевтың эшмәкәрлеге бәйле.
И.П.Леонтьев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Үҙ эшегеҙҙе асһағыҙ...
– Зариф Тәфтизан улы, инвестиция проектын тормошҡа ашырыусы субъекттарға кредит алыу мөмкинлеге бармы?
– Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 21 июнендә ҡабул ителгән “Республика инвестиция проекттарын финанслау буйынса кредит ойошмалары менән бәйләнеш булдырыу тәртиптәрен раҫлау тураһында”ғы ҡарарына ярашлы, республиканың социаль-иҡтисади торошон үҫтереүгә йүнәлтелгән эшҡыуарлыҡ төрҙәренә өҫтөнлөк бирелә. Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына минималь процентлы ставка менән кредит биреү өсөн Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты тарафынан улар һайлап алына. Уның тәртибе БР Хөкүмәтенең 2010 йылдың 8 февралендә ҡабул ителгән 35-се ҡарары менән раҫланған.
– БР Хөкүмәтенең 2012 йылдың 29 мартында ҡабул ителгән 84-се ҡарары менән 2012 йылға бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарын үҫтереү программалары раҫланған. Унда, әлбиттә, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың сығымдарын ҡаплау буйынса субсидиялар биреү ҙә ҡаралған. Был хаҡтағы мәғлүмәт менән дәүләт комитетының www.mbis.bashkortostan.ru рәсми сайтында танышырға мөмкин.
БР Хөкүмәтенең ҡарары менән 2012 йылдың 20 июлендә 249-сы “Башҡортостан Республикаһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм ярҙам күрһәтеү тураһында”ғы ҡарары менән 2013-2018 йылдарға оҙайлы ваҡытҡа маҡсатлы программа ла ҡабул ителгән. Унда яңы башланғыс алған бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына лизинг буйынса ҡоролма һатып алғанда тәүге иғәнәне түләүгә грант (субсидия) бирелә. Студенттарға йәки һөнәри белем биреү учреждениеларын тамамлаған йәш эшҡыуарҙарға ла эшмәкәрлектәренең башланғыс осоронда грант (субсидия) биреү ҡарала. Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ һәм инфраструктура ойошмаларының сығымдары, лизинг түләүҙәрҙең, күргәҙмә-йәрминкә сараларында ҡатнашыуға киткән сығымдарҙың бер өлөшө, кредит килешеүҙәре буйынса процент ставкалары субсидиялана. Энергия менән тәьмин итеү һәм электр селтәрҙәре объекттары хужалыҡтарына тоташтырыу программаларын тормошҡа ашырыу менән бәйле эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеүсе субъекттарҙың сығымдарының бер өлөшөнә субсидия бирелә.
Муниципаль район хакимиәте тарафынан да бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам күрһәтеү маҡсатында махсус программа эшләй. Ошо көндәрҙә Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән муниципаль район хакимиәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса, районға 3 млн һум бүленәсәк. Өҫтөнлөклө бизнес-пландары булған эшҡыуарҙарҙың мөрәжәғәт итеүҙәрен һорайбыҙ.
– Ағас эшкәртеү менән шөғөлләнгән эшҡыуарҙар күп...
– Районда был өлкә эшҡыуарҙары “Баймаҡ урман сәнәғәте союзы” ЯСЙ-һына берләшкән. Бөгөн улар түбән сортлы ағастарҙы эшкәртеүгә ҡоролмалар һатып алыу һәм технологияһын үҙләштереү өҫтөндә эшләй. Был тәңгәлдә ағас күмере әҙерләү буйынса проекттарҙы өйрәнәбеҙ. Был продукцияға һорау ҙур икәнен иҫәпкә алғанда, эшҡыуарлыҡ өсөн бик тә отошло булмаҡсы. Шулай уҡ яғыулыҡ өсөн брикеттар һәм грануллы пеллеттар етештереү ҙә уңышлы булмаҡсы. Ағас эшкәртеү буйынса инвестиция проектының бизнес-планы булған осраҡта Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығына мөрәжәғәт итергә кәрәк.
– Сәнәғәт металл ҡалдыҡтарын эшкәртеү буйынса районда эш алып барыламы? – 2011 йылдың сентябрендә БР-ҙың Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығына Түбә металл изделиелары заводынан, хәҙер ул “Ватан” ЯСЙ-һы тип атала, “Ҡоростан шарҙар әҙерләү һәм етештереү” тураһындағы проект тәҡдим ителде һәм ул яҡлау тапты. Ул проектты 2011-2015 йылдарҙа Урал аръяғы райондарын иҡтисади үҫтереүҙең уртаса сроклы комплекслы программаһына индереү ҡарала. 2012 йылдың 3 октябрендә БР-ҙың Иҡтисадты үҫтереү министрлығы тарафынан “Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы бизнес-идеяһы” конкурсының һуңғы этабы үтте. Конкурстың эксперт-комиссияһы тарафынан да был проект яҡшы яҡтан баһаланды. Шунлыҡтан был программаның эшләп китеүе район өсөн бик отошло. Яҡынса 150 кешегә өҫтәмә эш урыны буласаҡ.
Һүҙ һуңында шуны әйтеп үткем килә, өҫтөнлөклө бизнес-пландарҙы беҙ ҡарарға һәм өйрәнергә әҙербеҙ.
Лилиә ТАКАЕВА әңгәмәләште.


text:
- Подробности
- Просмотров: 366
НЕФТЕКАМА МАШИНАЛАР ЭШЛӘҮ КОЛЛЕДЖЫ, 1984 й. машиналар эшләү техникумы булараҡ асыла, 2009 й. хәҙ. статусын ала. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлексәләрендә түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: иретеп йәбештереү производствоһы, йылылыҡ тәьминәте һәм йылытыу техникаһы ҡорамалы, машиналар эшләү технологияһы, электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник эксплуатациялау һәм хеҙмәтләндереү, компьютер системаларында программалау, иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе, янғын хәүефһеҙлеге һ.б. Китапханаһы, ятағы, спорт комплексы, производство оҫтаханалары бар. 10,5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2013). Колледж бинаһына беренсе директоры Р.Х.Хәниповҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (1998).
Р.Я.Әхмәтшин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Илкәнәй мәктәбендә булғаныбыҙ юҡ ине әле. Тәүгә генә юлыбыҙ төшөүе. Шуға гәзитте беләләрме, алдыралармы икән, тип бер аҙ борсолоп ингәйнек, балаларҙың, уҡытыусыларҙың «Йәншишмә»гә яҙылыуын ишеткәс, ауыҙҙар йырылып, кәйефебеҙ күтәрелеп китте.
Белем усағында балалар һаны бигүк күп түгел, Йомағужа башланғыс мәктәбе һәм Илкәнәй балалар баҡсаһындағылар менән бергә 72 бала. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төрлө бәйгеләрҙә әүҙем ҡатнашып, призлы урындар яулап торалар. «Башҡортостан ынйылары» конкурсында гел генә уңышҡа ирешәләр. Быйыл башҡорт теленән интернет-олимпиадала 6 уҡыусының барыһы ла I, II, III урындар яулаған. Уҡыу йорттарына инеү кимәле лә юғары. Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында ҡаҙна урындарында уҡыған сығарылыш синыф уҡыусылары ла бар. «Улар – беҙҙең мәктәп ғорурлығы», – ти директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлдәр Шәфҡәт ҡыҙы Шәмсетдинова. Бында йыр-моң, бейеүгә һәләтле, шиғыр яҙыусы ҡыҙҙар һәм малайҙарҙың байтаҡ булыуы ла ҡыуандырҙы.
Төплө белем биргән, үҙҙәренең эштәрен яратҡан уҡытыусылар тураһында ла телгә алып китмәйенсә булмай. Раян Рамаҙан улы Араптанов, Әлфиә Әхмәҙулла ҡыҙы Аҙнабаева, Гөлдәр Шәфҡәт ҡыҙы Шәмсетдинова, Гөлфиә Руслан ҡыҙы Ҡасимова, Зөһрә Сабир ҡыҙы һәм Рәмилә Хисмәт ҡыҙы Мөхәмәтшиналар, башланғыс синыфтарҙа Айгөл Раһип ҡыҙы Хөсәйенова, Әҡлимә Айрат ҡыҙы Вилданова уҡытыуға бар күңелдәрен һала.
Ҡыуаныслы яңылыҡтарҙан спорт залдары төҙөкләндерелә башлаған, иҙәндәре алыштырыла, рәшәткәләр ҡуйыла. Спорт секциялары булмаһа ла, районда уҙған ярыш, турнирҙарға белем усағы директоры, физкультура уҡытыусыһы Раян Рамаҙан улы Араптанов үҙе әҙерләүен дә белдек. Ҡыҙҙар, малайҙар драма театры, шахмат түңәрәктәрендә лә әүҙем шөғөлләнә.
Ә осрашыу тамаша залында үтте. Унда ингәс үк уҡыусыларҙың ҡул эштәренән, һүрәттәренән торған күргәҙмә иғтибарыбыҙҙы йәлеп итте. Ниндәй генә әйберҙәр ҡуйылмағайны! Һай, афариндар, бигерәк оҫталар икән үҙҙәре. Залға йыйылыусылар баш мөхәрриребеҙ Мирсәйет Ғүмәр улы Юнысовтың телмәрен иғтибар менән тыңланы.
– «Йәншишмә» – беҙҙең өйҙә яратҡан гәзит. Унда һеҙҙең кеүек уҡыусылар яҙыша, иң әүҙемдәренә «Йәш хәбәрсе» тигән исем бирелә. Ул – шул хәтлем йөкмәткеле баҫма. Кроссворды ла бар, төрлө конкурстар ҙа үткәрелә. Үҙегеҙҙең телегеҙҙе яҡшы белер өсөн башҡортса сыҡҡан балалар һәм үҫмерҙәр баҫмалары менән дуҫ булырға тейешһегеҙ. Беҙ уҡымайбыҙ икән, гәзит ябыласаҡ, – тип урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, элекке белем усағы директоры Зөһрә Сабир ҡыҙы «Йәншишмә»не алдырырға саҡырҙы.
Ул үҙе мәктәп йылдарында «Башҡортостан пионеры»н (әле «Йәншишмә») уҡып үҫһә, әле мәктәптә 34 йыл эшләү дәүерендә гәзиткә яҙылмай ҡалғаны юҡ. Ейәне лә яратып уҡый.
Осрашыу аҙағында башланғыс синыфтарҙың барыһы ла уҡытыусылары Әҡлимә Айрат ҡыҙы Вилданова, Айгөл Раһип ҡыҙы Хөсәйенова менән бергәләп гәзиткә яҙылырға теләүҙәрен белдерҙе. Бигүк күп булмаһалар ҙа, беҙҙең өсөн ҡыуаныс инде. I – IV синыфтар интернет-олимпиадаларҙа ла әүҙем ҡатнаша, һүрәт төшөрөргә, йырларға, бейергә әүәҫтәр икән. Мәктәптә уҙған бер саранан да ситтә ҡалғандары юҡ. Уҡыуҙары ла һәйбәт, Наҙгөл Исҡужина, Ислам Сәфәров, Айҙар Мөхәмәтшин, Зилә Ардивановалар тик «бишле» билдәләренә генә өлгәшә.
Яңы уҡыу йылын илкәнәйҙәр өлгө күрһәтеп башланы. Тағы кемдәр дауам итер икән? Ә һеҙ «Йәншишмә»гә яҙылдығыҙмы? Редакция үткәргән уйындарҙа, бәйгеләрҙә лә ҡатнашығыҙ. Матур-матур бүләктәр күптән әҙерләнгән. Әйҙәгеҙ, әүҙемерәк булайыҡ!
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.
Көйөргәҙе районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 503
ҒИЛМИ‑ПРОИЗВОДСТВО ҮҘӘГЕ. Өфөлә урынлашҡан. 1984 й. БАССР Мәҙәниәт министрлығы эргәһендә Ҡомартҡыларҙы һаҡлау производство төркөмө булараҡ ойошторола, 1990 й. алып Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау һәм файҙаланыу б‑са Ғ.‑п.ү., 2001 й. — Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы һәм файҙаланыуы баш идаралығы, 2005 й. — БР‑ҙың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу б‑са Ғ.‑п.ү. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлауға йүнәлтелгән саралар үткәреү; фәнни, туристик‑экскурсия, нәшриәт, мәғлүмәт һәм реклама. Археология, тарихи‑архитектура һ.б. бүлектәре; архивы (мәҙәни мираҫ объекттары документтары һәм фотографиялары, археологик табылдыҡтар), китапханаһы бар.
А.Е.Григорьева
Тәрж. Ә.Ф.Ҡоҙабаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 322
ӨФӨ ГУБЕРНА ҒӘҘӘТТӘН ТЫШ КОМИССИЯҺЫ, К о н т р р е в о л ю ц и я ғ а һ ә м с а б о т а ж ғ а ҡ а р ш ы к ө р ә ш б у й ы н с а Ө ф ө г у б е р н а ғ ә ҙ ә т т ә н т ы ш к о м и с с и я һ ы, 1918 й. 17 мартында Өфөлә Өфө губерна революцион комитеты ҡарары м‑н ойошторола. Өфө губерна башҡарма комитеты һәм Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ҡарамағында була. 1922 й. коллегиянан, агентура, комендант, ойоштороу, хәбәр еткереү, махсус, бандитлыҡҡа ҡаршы көрәш, йәшерен, иҡт. бүлектәренән, тикшереү часынан, эске хеҙмәт ғәскәрҙәре батальонынан тора. Тәүҙә өйәҙ ғәҙәттән тыш комиссияларының (1919 й. ғин. бөтөрөлә), артабан милицияның урындағы органдары эргәһендәге ғәҙәттән тыш комиссияларҙың сәйәси бюроһы эшенә йүнәлеш бирә. Сәйәси репрессиялар үткәрә, “Ҡарағош яуы”н һ.б. баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1922 й. февр. бөтөрөлә, уның бурыстары АСБР ҮБК ҡарамағындағы Башҡ‑н өлкә дәүләт сәйәси идаралығына (ҡара: Дәүләт именлеге органдары) тапшырыла. Ө.г.ғ.т.к. рәйестәре: П.И.Зенцов (1918 й. март—июле; 1919 й. ғин.—марты, авг.—дек.), И.П.Павлуновский (1918 й. дек., 1919 й. июне), Н.А.Долгирёв (1919 й. июнь—июле), К.В.Рындин (1919 й. дек. — 1920 й. июле), С.Т.Галкин (1920 й. июле — 1922 й. марты).
Е.П.Асабин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯ (лат. intelligens — белеүсе, аңлаусы, аҡыллы), кешеләрҙең проф. нигеҙҙә аҡыл хеҙмәте м‑н шөғөлләнеүсе соц. ҡатламы. “Интеллигенция” термины 19 б. 70‑се йй. урыҫ яҙыусыһы П.Д.Боборыкин тарафынан индерелә. Башҡортостанда И. формалашыуҙа мәҙрәсәләр, мәктәптәр ҙур роль уйнай. Башҡорттарҙың белемле вәкилдәре башҡорт ихтилалдарының (17—18 бб.) етәкселәре булып китә (Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Килмәк Нурышев, Кинйә Арыҫланов, Ҡараһаҡал һ.б.), Уложенный комиссияла башҡ. халҡының мәнфәғәттәрен яҡлай (Баҙарғол Юнаев, Туҡтамыш Ишбулатов), Рәсәйҙә тау эше белеме үҫешенә һиҙелерлек өлөш индерә (Исмәғил Тасимов, Тасим Мәмәтов һ.б.). 18 б. 2‑се ярт. — 19 б. төбәктә башҡ. И. барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән яңы уҡыу йорттары асыла (ҡара: Ҡала училищелары, Мәхәллә училищелары, Өфө ир балалар гимназияһы, Тау сәнәғәте мәктәптәре һәм училищелары, Урыҫ‑башҡорт халыҡ училищелары). Неплюев кадет корпусы ҙур урын алып тора, уны тамамлаусылар күренекле ғалим, мәғрифәтсе, педагог булып китә (М.М.Биксурин, Ә.Ә.Диваев, Ш.М.Ибраһимов, С.Б.Күкләшев, М.Ә.Ҡыуатов, М.И.Өмөтбаев һ.б.). 19 б. башҡ. И. вәкилдәре милли әҙәбиәт үҫешенә ҙур йоғонто яһай (Аҡмулла, Ш.Зәки, Ә.Ҡарғалы, Һ.С.Сәлихов, С.С.Яҡшығолов, Т.Ялсығол). Урыҫ И. төбәкте өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә (Р.Г.Игнатьев, А.П.Карпинский, С.И.Коржинский, М.В.Лоссиевский, Н.М.Малиев, П.С.Назаров, Н.В.Ремезов, С.Г.Рыбаков, С.Соммье, В.М.Флоринский, В.М.Черемшанский, Ф.Н.Чернышёв һ.б.). 19 б. аҙ. башҡ. И. күренекле вәкилдәре З.Х.Рәсүлев, Р.Ф.Фәхретдинов һ.б. милли мәғарифты реформалау хәрәкәтен етәкләй (ҡара: Йәдитселек). Башҡ. И. 1917 й. Башҡортостан автономияһы өсөн Башҡорт милли хәрәкәтенә етәкселек итә (Ш.Бабич, Ю.Ю.Бикбов, Ә.Ә.Вәлидов, Ғ.С.Иҙелбаев, А.Н.Йәғәфәров, Г.Б.Ҡарамышев, М.А.Ҡулаев, Ш.Ә.Манатов, Н.Т.Таһиров һ.б.), уның дәүләтселеге барлыҡҡа килеүҙә мөһим роль уйнай; башҡ. милли театры (М.А.Буранғолов, В.Мортазин‑Иманский), матбуғаты (Х.Ғ.Ғәбитов, К.А.Иҙелғужин, Б.Ә.Шәфиев), проф. музыкаһы (Ғ.С.Әлмөхәмәтов) барлыҡҡа килеүгә һәм формалашыуға һиҙелерлек йоғонто яһай. Башҡ. И. вәкилдәре араһынан дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәренең тотош плеядаһы үҫеп сыға (Ә.Ә.Бейешев, Ә.Р.Иҫәнсурин, Х.Й.Йомағолов, Х.Ҡ.Ҡушаев, М.Д.Халиҡов һ.б.). 20‑се йй. И. формалашыу сығанаҡтарының береһе булып үрләтеү тора. 30‑сы йй. аҙ. сәйәси репрессиялар башҡ. И. үҫешенә кире йоғонто яһай. Мәғариф системаһы хәҙ. И. формалашыуының төп сараһы булып тора. Халыҡ хужалығының производство (инженер-техник хеҙм‑рҙәр, сәнәғәт, а.х., транспорт, элемтә һ.б. б‑са белгестәр) һәм производствоға ҡарамаған (мед. хеҙм‑рҙәре, педагогтар, фәнни һәм ижади И., юристар, дәүләт аппараты хеҙм‑рҙәре һ.б.) өлкәләрендә эшләй, хәрби И. айырым төркөмдө тәшкил итә. Шулай уҡ ҡала, ауыл И.; милләт б‑са башҡ., урыҫ, татар һ.б. И. айырыла.
Әҙәб.: Зайнетдинов Ш.Р. Интеллигенция и исторический прогресс: место и роль интеллигенции в модернизации российского общества (по материалам переписей населения 1897―1939 гг.) //Страницы истории Башкортостана XX века. Уфа, 1998.
Ю.С.Воронцова, Ә.Ғ.Низамов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
УЛУС ИДАРАҺЫ, Рәсәйҙә улустарҙа крәҫтиән идаралығының башҡарма органы (ҡара: Урындағы үҙидара). 1861 й. 19 февр. “Крепостной бойондороҡлоҡтан сыҡҡан крәҫтиәндәр тураһында дөйөм положение”ға ярашлы (тәүҙә 1797 й. — удел крәҫтиәндәре, 1838 й. дәүләт крәҫтиәндәре м‑н идара итеү өсөн индерелгән), Крәҫтиән реформаһы ваҡытында крәҫтиәндәрҙең барлыҡ категориялары өсөн раҫлана. У.и. составына улус старшинаһы һәм писарь, ауыл старосталары, улус сходы тарафынан тәғәйенләнгән 1—2 махсус заседатель, яһаҡ йыйыусылар һ.б. ингән. Башында улус старшинаһы торған (ул улус сходында 3 йылға һайланған). Мировой аралашсыларға, 1874 й. алып крәҫтиән эштәре б‑са өйәҙ присутствиеһына (ҡара: Крәҫтиән эштәре буйынса губерна присутствиелары), 1889 й. башлап земство участкаһы нач. буйһонған. Кәмендә аҙнаға 1 тапҡыр (ял йәки байрам көндәрендә) йыйылырға тейеш булған. Адм.‑хужалыҡ (улус етәкселәрен, ялланып хеҙмәт итеүселәрҙе эшкә алыу һәм вазифаһынан бушатыу, улус һәм земство йөкләмәләренең үтәлешен күҙәтеү, улус сходы раҫлаған аҡсаны тотоноу, улус мөлкәтен контролдә тотоу, паспорт биреү һ.б.), фискаль (һалымдар, улус һәм земство йыйымдарын алыу һ.б.), суд‑полиция (йәмәғәт тәртибен һаҡлауға, улус судтары эшмәкәрлегенә булышлыҡ итеү һ.б.) бурыстарын (ш. иҫ. 300 һумдан артмаған килешеүҙәрҙе теркәү, статистик мәғлүмәттәр йыйыу һ.б.) үтәгән.
Ырымбур губернаһында һәм Өфө губернаһында У.и. 1866 й. 18 мартындағы указға ярашлы индерелә. Мировой аралашсыларға, 1877 й. башлап крәҫтиән эштәре б‑са өйәҙ присутствиеларына (1877 й. 6 июнендәге “Әстерхан, Ырымбур һәм Өфө губерналарында мировой аралашсы вазифаһын бөтөрөү тураһында” указға ярашлы), 1894 й. алып земство участкаһы нач. (1894 й. 6 июнендәге “Әстерхан, Олонец, Ырымбур һәм Өфө губерналарында крәҫтиән һәм суд учреждениеларын үҙгәртеү хаҡында 1889 й. 12 июлендәге закон положениеларын ғәмәлгә индереү тураһында” указға ярашлы) буйһонған. “Башҡорттар тураһында положение” һәм 1865 й. 2 июлендәге “Башҡорттарҙы хәрби идаранан граждандар ведомствоһына күсереү тураһында” законға ярашлы улус (йорт) идаралары ойошторолған. Башында улус (йорт) старшинаһы торған, составына улус писары, ауыл старосталары, махсус заседателдәр, һалым йыйыусылар, йомошсолар һ.б. ингән. У.и. составы йыш ҡына тотороҡло булып, хәлле һәм абруйлы крәҫтиәндәрҙән торған, белемле кешеләр етмәү сәбәпле, улус писарҙары (айырыуса урыҫ булмаған ауыл йәмғиәттәрендә) ҙур роль уйнаған. Идаралар улус һалымдарын, төрлө йыйымдарҙы, недоимкаларҙы бүлеп биргән һәм йыйған, янғындан һәм һыу баҫыуҙан һ.б. ҡаза күргәндәргә страховка түләгән; улус һәм земство, ш. иҫ. хәрби хеҙмәт, йөкләмәләренең үтәлешен, улус ерҙәре м‑н идара итеүҙе, улус сходында раҫланған аҡсаны тотоноуҙы, улус мөгәзәйҙәрен, мәктәптәрҙе һәм училищеларҙы, мөлкәтте (тирмән, баҙар һ.б.), етемдәр һәм ҡарттарҙы тәрбиәгә алыуҙы күҙәткән; улус етәкселәрен, ялланып хеҙмәт итеүселәрҙе эшкә алыу һәм эштән бушатыу, ҡаҙнаға йәки берәй кешегә бурыслы булған крәҫтиәндәрҙең мөлкәтен һатыу иҫәбен алып барған; улус судтарында ер, мөлкәт һ.б. бәхәстәрҙе ҡарауға, кооперативтарҙың үҫешенә, йәмғиәт тәртибен һаҡлауҙа полиция эшмәкәрлегенә һ.б. булышлыҡ иткән. У.и. улус сходы һәм улус суды ҡарарҙарын, килешеүҙәрҙе теркәгән; паспорттар биргән, хаттарҙы ҡабул итеп алған һәм тапшырған, почта билдәләрен һатҡан; үҙ, ш. иҫ. тәртип боҙоусыларҙы тотоу өсөн, биналары булған; губерна, өйәҙ һәм земство учреждениелары өсөн статистик мәғлүмәттәр (халыҡ иҫәбе, ерҙе файҙаланыу торошо, сәсеүлектәр иҫәбе, уңыш күләме һ.б.; ҡара: Земство статистикаһы) йыйыуҙа ярҙам күрһәткән. У.и. төп бурыстары 1917 й. улус земстволарына, һуңынан улус башҡарма ком‑ттарына күскән (ҡара: Совет власы).
Әҙәб.: К а н т и м и р о в а Р.И. Государственное управление в Уфимской губернии во второй половине XIX — начале ХХ вв. Стерлитамак, 2000; Р о д н о в М.И. Крестьянство Уфимской губернии в начале ХХ века (1900—1917 гг.): социальная структура, социальные отношения. Уфа, 2002.
Р.И.Ҡантимерова, М.И.Роднов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 321
ПСИХОПАТИЯ (психо... һәм ...патия), ш ә х е с т е ң ҡ а ҡ ш а у ы, юғары нервы эшмәкәрлегенең тотороҡло сикке боҙолоуы, хис‑тойғо, ихтыяр өлкәһендә, соц. хәл‑тороштарҙа һәм шәхестәрҙең үҙ‑ара мөнәсәбәтендә психик процестарҙың гармонияһы боҙолоуында күренә. П. эксцентрик (параноид, шизоид, шизотипик), демонстратив (асоциаль, сикке, истерия, нарциссик), хафаға бирелгән (ҡасыусанлыҡ, буйһоноусанлыҡ, обсессив‑компульсив) һ.б. төрҙәргә айырыла. Нервы системаһының тыумыштан булған патологияһы арҡаһында барлыҡҡа килә. П. сәбәптәре: нәҫелдән килгән факторҙар, ҡарындағы яралғының мейеһе боҙолоу, бала тапҡанда алған травмалар һәм бәләкәй саҡта үткәргән ҡаты ауырыуҙар. П. үҫешенә психик травмалар, организмдың гормональ үҙгәреше һ.б. булышлыҡ итә. Диагностика өсөн анамнез һәм клиник тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: психотерапия, медикаментоз (нейролептиктар, антидепрессанттар һ.б.); балалар өсөн — психологик коррекция. Башҡортостанда П. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 90‑сы йй. башлап Медицина университетында алып барыла: үҫмерҙәрҙә аддиктив тәртип формалашыуының, наркомания һәм токсикоманияның соц.‑психологик һәм биол. факторҙары (В.Л.Юлдашев), үҫмер ҡыҙҙарҙың девиант тәртибе предикторҙары, балиғ булмағандарҙа (Р.М.Мәсәғүтов, Ю.М. Николаев), алкоголь һәм наркотик бәйлелек һөҙөмтәһендә хөкөмгә тарттырылған ир‑аттарҙа (Э.З.Ҡадирова) криминаль һәм криминалға тиклем булған этаптарҙағы агрессияның клиник‑психопатологик үҙенсәлектәре өйрәнелә, П. һәм резидуаль‑органик генездың психопатияға яҡын тороштарының дифференциаль диагностикаһы эшләнә (А.А.Бесчастный).
Е.Р.Ҡунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
2 класс
Башҡорт теле
Тема: Һөйләмдең баш киҫәктәре. ( 2-се дәрес)
Маҡсат:Һөйләмдәрҙә баш киҫәктәрҙе билдәләргә өйрәтеү;
уҡыусыларҙың яҙма телмәрен үҫтереү ;
әсәйҙәргә ҡарата һөйөү, ихтирам, хәстәрлекле булырға өйрәтеү.
Йыһазландырыу: дәреслек.
Дәрес барышы:
Ойоштороу моменты.
Ҡыңғырау шылтыраны,
Дәрес башлана хәҙер.
Беҙ инде матур итеп,
Яуап бирергә әҙер.
(хор менән ҡабатлау)
-Һаумыһығыҙ, балалар.
Хәйерле көн һеҙгә!
Тел һәм зиһен асҡыстарын
Теләймен һәр берегеҙгә.
Психологик инеш.
Бөгөнгө матур көнгә күҙ һалайыҡ: һауа, ҡояш, ағастар... Барыһы ла ниндәй йәмле! Матур! Уларҙан күңелебеҙгә йылылыҡ, йөҙөбөҙгә яҡты нур, тәнебеҙгә сәләмәтлек алайыҡ. Уларға нимә әйтәбеҙ?
Рәхмәт! Хәйерле көн!
Уҡыусылар, беҙ был яҡты донъяла йәшәүебеҙгә кемдәргә рәхмәтле булырға тейешбеҙ? (әсәйҙәргә)
Кем беҙҙе тәрбиәләй, тәмле аштар ашата...?
Эйе ,уҡыусылар, Бөтә Рәсәй буйынса 1998 йылдан башлап үткәрелеп килгән байрам яҡынлаша. Ноябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә Әсәйҙәр көнө үткәрелә. Бөгөн дәресте яратҡан кешеләребеҙгә бағышлайыҡ.
Ә хәҙер телмәребеҙ шыма, матур булһын өсөн күнегеүҙәр эшләп алайыҡ.
Тамаҡты ҡарағанда доктор нимә әйтергә ҡуша? (а-а-а-а)
Ҡаҙҙар нисек ҡаңғылдай? (ға-ға-ға)
Эттәр нисек ырылдай? (р-р-р)
Тишек шарҙан һауа нисек сыға? (с-с-с)
Ә хәҙер уҡыусылар слайдҡа иғтибар итегеҙ. Минең арттан ҡабатлағыҙ.
Ә хәҙер әйҙәгеҙ бергәләп.
Да-да-да – ҡуян саба урманда
Ды-ды-ды – иңләп-буйлап урманды.
Өп-өп-өп – эттәр сабыша өрөп,
Өп-өп-өп төндәр буйына йөрөп.
Бына беҙҙең телмәребеҙ хәҙер дәрескә әҙер.
Уңыш ситуацияһы.
Балалар, үткән дәрестә һеҙгә яттан яҙыу өсөн шиғыр бирелгән ине. Әйҙәгеҙ шиғырҙы ҡабатлап үтәйек.
Мин бәхетле, бик бәхетле,
Әсәйем янда һәр саҡ.
Һин булғанға ғына, әсәй,
Көндәрем яҡты һәр саҡ.
Һеҙҙең алдығыҙҙа ҡағыҙҙар ята, ашыҡмайынса ғына ятлаған шиғырҙы яттан яҙайыҡ. Ә шиғырҙы яҙғанда ниндәй ҡағиҙәләрҙе онотмаҫҡа тейешбеҙ.
Шиғырҙың һәр юлы айырым юлға яҙыла.
Һәр юл баш хәрефтән башланып яҙыла.
Ә хәҙер слайдтағы өлгөгә ҡарап яҙғандарығыҙҙы тикшерегеҙ.
Кемдең бер хатаһы ла юҡ 5-ле билдәһе ҡуя, кем 1-2 хата эшләне 4-ле. Ә кемдең хатаһы күберәк 3-лө
Ҡағыҙҙарығыҙҙы арттан алға ебәрегеҙ, дәрес аҙағында баһаларҙы көндәлеккә ҡуйырбыҙ.
Уҡыу проблемаһын ҡуйыу.
Ә бөгөн дәрестәүткән теманы өйрәнеүҙе дауам итәбеҙ.
Иғтибарығыҙҙы таҡтаға йәлеп и тегеҙ. Бында һөйләмдәр яҙылған.
(Балалар байрамға әҙерләнә. Гөлназ өй йыйыштыра. Илнур гөлдәргә һыу һибә. Марат һүрәт төшөрә. )
Әйҙәгеҙ беренсе һөйләмде хор менән уҡыйыҡ.
Был һөйләмдә кем тураһында һүҙ бара?Балалар нимә була?
Балалар ни эшләй?әҙерләнә был нимә?
Беҙ һөйләмдә нимәләрҙе таптыҡ? (эйә менән хәбәр)
Был һөйләмдең нгиндәй киҫәктәре? (баш киҫәктәре)
Һөйләмдә беҙ баш киҫәктәрҙе нисек һыҙабыҙ?
Әйҙәгеҙ уҡыусылар ҡалған һөйләмдәрҙе лә тикшереп үтәйек. Кем таҡтаға сыға?
Ғәмәли эштәр башҡарыу.
Эйә менән хәбәр темыһын ҡабатлап үттек. Үҙебеҙҙең алған белемебеҙҙе тикшереү маҡсаты менән күнегеүҙәр башҡарып алайыҡ.
Дәфтәрҙәрҙе асып бөгөнгө датаны һәм теманы яҙайыҡ.
Дәреслектәрҙең 65-се биттәрен асып 2-се күнегеүҙе табығыҙ.
Был тексты кем уҡып ишеттерә?
Текста нимә тураһында һүҙ бара?(әсәй тураһында)
Ә һеҙ әсәйҙәрегеҙгә нисек ярҙам итәһегеҙ?Һөйләмдәрегеҙҙе эйә менән хәбәр ҡулланып төҙөгөҙ.
Тимәк уҡыусылар, төҙөгән һөйләмдәрҙән сығып беҙ һеҙҙең әсәйҙәрегеҙгә нисек булышҡанығыҙҙы белдек. Ә хәҙер дәфтәрҙәрҙә эш башҡарып үтәйек. Слайдта күрһәтелгән һөйләмдәрҙе күсереп яҙығыҙ. Нисек яҙа башл
Ә хәҙер уҡыусылар ошо һөйләмдәрҙә һөйләмдең баш киҫәктәрен билдәләйек. Ҡулдарығыҙға ҡәләм һәм линейкаларҙы алып эйә менән хәбәрҙе билдәләп барығыҙ.
Ҡулдарығыҙ, күҙҙәрегеҙ арып киткәндер, ял итеп алайыҡ.
Ял минуты.
Ултырыштыҡ уҡыусылар. Яңы эш төрөнә күсәйек. Хәҙер мин һеҙгә һүҙҙәр менән карточкалар таратам. Ошо һүҙҙәр менән һөйләмдәр төҙөп ҡарағыҙ. Һеҙгә бер минут ваҡыт бирәм.
Уҡыусылар кемдәр әҙер? Ә кем үҙенең һөйләмен таҡтаға элергә теләй?
Уҡыусылар был эш төрөн уңышлы ғына тамамланыҡ. Үҙебеҙҙең алған белемебеҙҙе ҡулланып әсәйҙәргә йылы, матур һүҙҙәрҙе еткерәйек.
Алдығыҙҙа ятҡан открыткаларығыҙҙы алығыҙ. Был открытканы беҙ кемгә яҙабыҙ, кемгә бағышлайбыҙ?(әсәйҙәргә)
Әһеҙ әсәйҙәр тураһында ниндәй яғымлы һүҙҙәр әйтер инегеҙ? (матур, мөләйем)
Уҡыусылар, ә открытканы яҙғанда беҙ ниндәй һүҙҙе ҡулланабыҙ? (ҡәҙерле)
Тимәк иң беренсе юлға уртаға яҙып ҡуйҙыҡ (Ҡәҙерле әсәйем!)
Икенсе юлда әсәйҙәрҙе байрам менән ҡотлайбыҙ. Тимәк нимә тип яҙабыҙ ? (Мин һине байрам менән ҡотлайым!)
Һеҙ әсәйҙәрегеҙгә ниндәй теләктәр теләр инегеҙ?(телдән әйтеп китәләр)
Әйтелгән теләктәрегеҙҙе текстҡа һалайыҡ.
Тексты дауам итәбеҙ. (Һаулыҡ, бәхет теләйем.)
Открытканы кем исеменән яҙылғанын яҙып ҡуйығыҙ. (ҡыҙың…улың)
Был открыткаларҙы ял көндө әсәйҙәрегеҙҙе байрам менән ҡотлап тапшырырһығыҙ.
Уҡыусылар, таҡтаға иғтибар итегеҙ әле. Был нимә?
Ҡояш нимә өсөн кәрәк?
Эйе, ҡояш йылыта, йылмая,иркәләй,йәшәүгә көс бирә.
Ә беҙҙе кем йылыта, иркәләй?
Эйе, дөрөҫ, уҡыусылар. Беҙ әсәйҙәрҙе ҡояшҡа тиңләнек. Ә хәҙер уларҙың фотоларын ҡояш нурҙарына йәбештерәйек.
Ҡарағыҙ әле, ҡояшыбыҙ тағы ла нығыраҡ йылмайып ебәрҙе. Һеҙ ҙә әсәйҙәрегеҙҙе һәр ваҡыт шатландырып тороғоҙ, уларға матур, йылы һүҙҙәр әйтегеҙ, яҡшы билдәләр алып уларҙы һөйөндөрөгөҙ.
Анализ
Уҡыусылар һеҙгә бөгөнгө дәрес оҡшанымы?
Нимәләр белдек? Нимәләргә өйрәндек?
Эйе уҡыусылар, әсәйҙәр байрамы яҡынлаша. Тағы ниндәй тема өҫтөндә эшләнек? Тимәк һөйләмдең баш киҫәктәре нимә булды?
Эйә ниндәй һорауға яуап бирә?
Хәбәр?
Эйә менән хәбәр темаһын беҙ һеҙҙең менән өлкән кластарҙа ла өйрәнеүҙе дауам итербеҙ. Дәрестә булып үткән яҡты минуттар, алған белемдәр күңелегеҙҙә эҙ ҡалдырыр тип ышанам.
Һеҙҙең бөгөнгө эшегеҙгә ошондай баһалар ҡуям.
Өй эше.
1-се күнегеү( 65 бит.)
Уҡыусылар, слайдҡа иғтибар итегеҙ. Дәресте Роза Ғәббәсованың “Әсәйем ҡояш кеүек” шиғыры менән тамамлағым килә.
2 класс
Башҡорт теле
Тема: Һөйләмдең баш киҫәктәре. ( 2-се дәрес)
Маҡсат:Һөйләмдәрҙә баш киҫәктәрҙе билдәләргә өйрәтеү;
уҡыусыларҙың яҙма телмәрен үҫтереү ;
әсәйҙәргә ҡарата һөйөү, ихтирам, хәстәрлекле булырға өйрәтеү.
Йыһазландырыу: дәреслек.
Дәрес барышы:
I. Ойоштороу моменты.
- Ҡыңғырау шылтыраны,
Дәрес башлана хәҙер.
Беҙ инде матур итеп,
Яуап бирергә әҙер.
(хор менән ҡабатлау)
-Һаумыһығыҙ, балалар.
Хәйерле көн һеҙгә!
Тел һәм зиһен асҡыстарын
Теләймен һәр берегеҙгә.
Номер материала: 171747
Не нашли то что искали?


text:
- Подробности
- Просмотров: 519
АЛЕКСАНДР СИРКӘҮЕ, Иҙге Благоверный кенәз Александр Невский ҡорамы, Өфөнөң Александр майҙанында 1824 й. төҙөлә, Иоанникий тарафынан 1836 й. изгеләштерелә. Сиркәүҙе нигеҙләү датаһы яҙылған тәүге ташты Александр I һала. Бер көмбәҙле, манаралы (8 ҡыңғырау), таш бағанаға ултыртылған суйын ҡойма м‑н кәртәләнгән таш сиркәү классицизм стилендә төҙөлә (1848). 1868 й. өс яруслы иконостас ҡуйыла. Сиркәүҙең 3 өҫтәле була: төп өҫтәле — иҙге Благоверный кенәз Александр Невский хөрмәтенә (1836 й. изгеләштерелә), уң приделдағыһы — иҙге великомученик Пантелеймон хөрмәтенә (1897 й. изгеләштерелә) һәм һулдағыһы иҙге великомученица Екатерина хөрмәтенә (1899) арнап эшләнә. Һул приделда Ҡазан Божья Матерь иконаһының күсермәһе һаҡланған, уның м‑н йыл һайын крестный ход үткәрелгән. 1881 й. сиркәү эргәһендә ярлыларҙы ҡайғыртыусы ойошма асыла. 1916 й. Көнсығыш Рәсәй мәҙәни-ағартыу ойошмаһы ололар өсөн йәкшәмбе мәктәбен ойоштора. 19 б. аҙ. А.с. ҡабаттан төҙөлә, 1931 й. ябыла, һуңынан һүтелә. Настоятелдәре: П.Несмелов (1861 й. алып), И.Темперов (1867—76), М.Светлозаров (1878—1903). Әлеге ваҡытта сиркәү урынында БР Профсоюздар Федерацияһы советы бинаһы урынлашҡан.
О.В.Васильева, П.В.Егоров
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
9-11 ноябрҙә Туймазы ҡалаһында үтәсәк “Оҙон көй” төбәк-ара башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсына ғаризалар ҡабул итеү башланды. Сараны ойоштороусылар булып Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Туймазы районы хакимиәте сығыш яһай.
Бәйгенең маҡсаты – халыҡ араһынан талантлы йырсыларҙы табыу һәм танытыу, оҙон көй башҡарыу традицияларын, башҡорт йыр фольклорын тергеҙеү һәм үҫтереү. Конкурста махсус вокаль белемгә эйә булмаған һәр кем ҡатнаша ала. Еңеүселәр 16 йәшкә тиклемгеләр, 16 – 60 йәшлектәр һәм 60 йәштән өлкәндәр араһында билдәләнә.
16 йәшкә тиклемге балалар һәм үҫмерҙәр ике турҙа ла үҙ теләге буйынса һайланған йыр башҡара. Ҡалған ҡатнашыусылар өсөн мотлаҡ башҡарылырға тейешле йырҙар билдәләнгән, улар араһында “Урал”, “Буранбай”, “Ашҡаҙар”, “Сибай” һәм башҡа халыҡ йырҙары бар.
Ғаризалар 1 ноябргә тиклем gukrcnt@mail.ru электрон адресына ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефондар: 8 (347) 289-65-50, 8 (34782) 7-34-28, 7-24-51.


text:
Наша сотрудница – победитель всероссийского конкурсаПредставительница Башкортостана стала победителем Всероссийского журналистского конкурса “Патриот России”. Редактор отдела журнала “Башҡортостан ҡыҙы” Альмира Киреева признана лучшей в категории “Журналы” в номинации “Мой дом, мой край” за...
Көтөп алған ҡунаҡ – бәхет ваҡытында килһенБәхет... Ябай ҙа, шул уҡ ваҡытта ҡатмарлы ла төшөнсә. Ябай – сөнки уны һәр кем үҙенсә аңлай, ҡатмарлы – сөнки бәндә тормоштан күпте көтә. Шуныһы көн кеүек асыҡ: һәр кемдең бәхетле булғыһы килә. Миңә төрлө яҙмышлы, төрлө йәштәге кешеләрҙән (башлыса...
Бармы ул теге донъя?Тормошта мөғжизәле, ғәҙәттән тыш хәлдәр йыш осрап тора. Күрәҙәселәр, имселәр, алдан күреүселәр күбәйгәндән-күбәйә. Дин теге йәки был хәлгә үҙенсә баһа бирһә, фән әһелдәре үҙҙәренсә аңлата. Башҡорттар араһында ла теге йәки был имеш-мимешкә...
«Һөйгәнемдең күңеленә ниндәй асҡыс табайым?..»“Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле редакция! Һеҙгә “Башҡортостан ҡыҙы” менән ҡыҙыҡһынып танышып барыусы 15 йәшлек уҡыусығыҙ яҙа. Журнал бик оҡшай, сөнки йөкмәткеһе бай, яҙмалары уҡымлы. Минең иһә кеше менән аралашырға, уртаҡ тел табырға өйрәтеүсе...
Йәнең тыныс, донъяң бәрәкәтлеҮҙемдең тәжрибәмдән бер ваҡиға хәтеремә төшә: ҡырҡ йәше уҙған бер ҡатын ул осорҙа лифтсы булып эшләй ине. Минең лекцияларҙы тыңлағандан һәм физика фәндәре докторы, психолог Чампион Тойч, уның ҡатыны Джоэл Тойчтың “Яңырыу йәки үҙеңде аңлау һәм...
Һомай һылыулығыМөһабәт матурлығы менән дә, мәғрур серлелеге менән дә әсир итеүсе ил ул Бөрйән. Мәңгелектең үҙе кеүек был серлелек. Ул һис ҡасан да асылып бөтмәҫ булғанға тарталыр ҙа. Ырыу-заты менән ғүмер баҡый ошо ерҙәрҙә көн итеүсе бөрйәндәрҙең өлкәне генә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 313
ПЕДАГОГИЯ КОЛЛЕДЖЫ №2, 1958 й. 1‑се Өфө мәктәпкәсә пед. уч‑щеһының музыка‑пед. бүлеге базаһында музыка‑пед. уч‑щеһы булараҡ асыла, 1963 й. алып 2‑се пед. уч‑щеһы, 1992 й. — 2‑се Өфө пед. колледжы. 2013 й. башлап 2‑се П.к. һәм Һөнәрселек‑педагогия колледжы базаһында БДПУ колледжы булараҡ Педагогия университеты составына инә. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә музыка белеме биреү, һынлы сәнғәт һәм һыҙым һөнәрҙәре б‑са алып барыла. Хор, ритмика һәм хореография кластары, музыкала компьютер технологиялары, компьютер графикаһы һәм биҙәү‑ҡулланма сәнғәте кабинеттары, һүрәт, рәсем сәнғәте һәм мәҙәниәт, материалдарҙы художестволы эшкәртеү, керамик изделиеларҙы яндырыу оҫтаханалары, 2 спорт һәм 2 тамаша залы, хәрби дан музейы, китапханаһы, ятағы һ.б. бар. Уҡыу йорто м‑н Э.Х.Ғәйфуллина, Р.Ш.Заһиҙуллин, Е.Н.Крылова, Ә.М.Мәзитов, Ғ.К.Солтанова, Р.М.Ураҡсина, Д.Д.Хәсәншин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2008), улар араһында Р.Р.Абдуллин, Б.С.Байымов, Р.М.Вәдүтов, И.И.Ғүмәров, Р.А.Заһретдинов, Н.А.Калинушкин, Т.Х. Мәсәлимов, Ф.Х.Сиражетдинова, Й.Ә.Сөләймәнов, Риф С.Сөләймәнов, З.Д.Сөнғәтуллина, Р.Ә.Сәлимгәрәев, Р.З.Харисов, Ф.Д.Шәйҙуллина, Р.Х. Әхмәтвәлиев. Колледж бинаһына большевиктарҙың Өфө партия ойошмаһының 1917 й. үткәрелгән йыйылышына һәм Кременчуг‑Александрия уҡсылар дивизияһына арналған 2 мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (1982). Бина — тарих ҡомартҡыһы (1875 й. төҙөлгән).
М.Ю.Байназарова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 312
ПРАВОСЛАВИЕ ЙОЛАЛАРЫ, православиелағы традицион йолалар. П.й. нигеҙен 7 изге йола тәшкил итә: суҡындырыу, изге май м‑н бәрәкәтләндереү, тәүбәгә килеү, евхаристия (Алла бәрәкәтенә ҡушылыу), никах, изге йолалар башҡарыуға бағышлау һәм изге май һөртөү (уларҙы епископтар һәм руханиҙар башҡара). П.й. ғибәҙәт (изге май һөртөү, һыуҙы изгеләндереү һ.б.), ҡәҙимге (мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу, торлаҡты изгеләндереү һ.б.), символик (тәре йөрөшө һ.б.) төрҙәргә бүленә. П.й. йола башҡарыуҙың ҡатмарлы системаһын тәшкил итә, ғибәҙәт йолалары башҡарыу (көндәлек, йәкшәмбе һәм байрам) үҙәге булып тора. Ғибәҙәт йолаларының төп элементтары: доға, йыр, баш эйеү, һыу бөркөү, шәм яндырыу, изге текстар уҡыу (ҡара: Дини китаптар) һ.б. Литургия (обедня) төп сиркәү хеҙмәте иҫәпләнә, уның барышында Алла бәрәкәтенә ҡушылыу йолаһы үтәлә.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 389
КИҪКЕН РЕСПИРАТОР АУЫРЫУҘАР, кеше һәм хайуандар ауырыуҙары төркөмө, уға башлыса тын алыу системаһының өҫкө бүлектәре (йотҡолоҡ өҫтө, тамаҡ, боғарлаҡ, үпкә көпшәһе) зарарланыуы хас. Сәбәптәре: вирустар, бактериялар, ш. иҫ. шартлы‑патоген микроорганизмдар, микоплазмалар һ.б. Кешенең К.р.а. араһында иң күп таралғандары киҫкен респиратор вируслы инфекциялар (ОРВИ): грипп, парагрипп, аденовируслы, респиратор‑синтициаль, риновируслы, реовируслы һ.б.; хайуандарҙа — парагрипп һәм ринотрахеит (һыйыр малында), һаҡау һәм грипп (йылҡы малында), инфекцион ларинготрахеит, респиратор микоплазмоз (ҡоштарҙа) һ.б. Һалҡын тейеү, иммунитеттың түбәнәйеүе, организмдың аллергияларға бирешеүе һ.б. ауырыу үҫешенә сәбәпсе була. Инкубация осоро — 7 тәүлеккә тиклем. Төп симптомдары: тымаулау, тамаҡ ҡымырйыуы, йүтәлләү, т‑ра күтәрелеү, баш ауыртыуы. Пневмония, киҫкен стенозланыусы ларинготрахеобронхит, тын юлдарының хроник ауырыуҙары һ.б. өҙлөгөүҙәр булыуы ихтимал. Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез, клиник һәм лаб. тикшереүҙәр (вирусологик, серологик, иммунофлюоресцент микроскопия) мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз (вирусҡа ҡаршы, тән эҫелеген баҫыусы, десенсибилизациялаусы, иммунитетты модуляциялаусы препараттар һ.б.). Иҫкәртеү: сәләмәт йәшәү рәүеше, сынығыу, вакцинация һ.б. саралар. Башҡортостанда 100 мең кешегә ОРВИ м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2007 — 17740,0; 2009 — 24027,5; 2011 — 19633,4; грипп м‑н ауырығандар ошоға ярашлы — 215,7; 55,6; 23,4. “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында 20 б. 60‑сы йй. алып грипп вирусының һәм аденовирустарҙың типоспецифик антигендарын айырып алыу (П.А.Егоров, Ф.Г.Исупов), 70‑се йй. алып грипты диагностикалау ысулдарын камиллаштырыу, гриппоз вакцина эшләп сығарыу һәм камиллаштырыу (А.И.Васяев, И.Б.Ишкилдин, В.В.Наркевич, Г.Н.Старухина һ.б.), 21 б. башынан М.М.Алсынбаев етәкс. А/Н5 N1 (ҡош грибы) һәм А/Н1 N (сусҡа грибы) ауырыуҙарына ҡаршы вакцина булдырыу б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. Медицина университетында грипты һ.б. ОРВИ-ларҙы (Д.Ә.Вәлишин, О.И.Ҡотоев, А.П.Мамон, Д.Х.Хунафина), ш. иҫ. балаларҙа (В.Б.Егоров, И.А.Ушакова һ.б.), иҫкәртеү һәм дауалау б‑са тикшереүҙәр үткәрелә, дауалау өсөн иодантипирин һәм афлубин ҡулланыу, грипты һ.б. ОРВИ‑ларҙы иҫкәртеү өсөн ремантадин, анаферон, интерферон һәм амиксин ҡулланыу (А.Н.Бурганова, А.Т.Ғәлиева, Л.Р.Шәйхуллина, А.М.Шәмсиева) һөҙөмтәләре өйрәнелә.
Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 211
ҮРЕНТЕ ТАМЫРЛЫ ҠЫЙ ҮЛӘНДӘРЕ, башлыса вегетатив юл м‑н тамыр үрентеләре (өҫтәмә бөрөләрҙән сыҡҡан үренделәр) ярҙамында үрсеүсе күп йыллыҡ үләндәр. Ү.т.ҡ.ү. баҫыу билсәне, баҫыу эт эсәге, сыбар сысҡанборсаҡ, сысҡан кәрешкәһе, тал һөтлөгәне, үрмәле әсе үлән, ябай етенүлән, ялан һары билсәне һ.б. инә. Ү.т.ҡ.ү. — ныҡ тамыр йәйгән ҡый үләндәре, уларҙың тамыры тупраҡҡа 5—7 м тиклем тәрәнлеккә үтеп инә. Вегетатив үрсеү ағзалары төрлө тәрәнлектә урынлашҡан, улар яҡшы үҫеп сыға. Механик тәьҫир итеү бөрөләрҙең күпләп шытып сығыуына килтерә. Ү.т.ҡ.ү. шулай уҡ 1—2 см тәрәнлектән яҡшыраҡ шытып сыҡҡан орлоҡтар ярҙамында үрсей. Башҡортостанда Ү.т.ҡ.ү. араһынан баҫыу билсәне, баҫыу эт эсәге, ялан һары билсәне киң таралған. Иген культураларын, аралыҡлы культураларҙы, күп йыллыҡ үләндәрҙе һ.б. баҫып алалар. Көрәш саралары: сәсеү әйләнештәрен контролдә үтәү, ерҙе алдан йомшартып, туңға һөрөп тәрән эшкәртеү, пар баҫыуын үҙ ваҡытында эшкәртеү, гербицидтар ҡулланыу һ.б. Шулай уҡ ҡара: Үҫемлектәрҙе һаҡлау.
Әҙәб.: Тамырһабаҡлы ҡый үләндәре мәҡ. ҡарағыҙ.
Р.С.Кирәев, И.С.Миңлеәхмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 656
ГИДРОГЕОЛОГИК РАЙОНЛАШТЫРЫУ, ер аҫты һыуҙарының таралыу, ятыу һәм барлыҡҡа килеү шарттарының мөһим айырмалыҡтары б‑са ер ҡабығында бүленгән участкалар. Г.р. ваҡытында ҙур геол. структураларҙағы гравитацион ер аҫты һыуҙары ятыуының һәм төп гидрографик селтәргә ҡойған баҫымһыҙ, ярымбаҫымлы һыуҙар ағышының үҙенсәлектәре иҫәпкә алына. Геол. структураларҙың сиктәрендә гидродинамик ҡаттарға бүленә: өҫтәгеһе — торошо хәҙ. физик-геогр. шарттар м‑н билдәләнгән баҫымһыҙ‑ярымбаҫымлы зона, аҫтағыһы — был шарттар тәьҫир итмәгән баҫымлы һыу зонаһы. Г.р. төп берәмектәре — төбәк (басс. системаһы), провинция (беренсе тәртиптәге басс.), провинция эргәһендә (икенсе тәртиптәге басс.), өлкә (өсөнсө тәртиптәге йәки төбәк ҡойоу басс.). РФ‑тың Г.р. б‑са (Р.Ф.Абдрахманов, В.Г.Попов, Н.Н.Толстунова) БР терр-яһы 3 провинцияға ҡарай: Көнсығыш Европа ҡатлам (ҡабыҡ-блок һәм блок‑ҡатлам) һыуҙарҙың басс. системаһының Көнсығыш Рәсәй ҡатмарлы бассейны, Урал алды ҡатмарлы бассейны, Таймыр-Урал ҡабыҡ (юлаҡ‑блок, ҡатлам-блок һәм ҡатлам) һыуҙары басс. системаһының Оло Урал ҡатмарлы бассейны. (Ҡара: карта).
Әҙәб.: Методические основы гидрогеологического районирования территории СССР. М., 1990.
В.Ф.Ткачёв
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 613
ГИДРОГЕОЛОГИЯ (гидро… һәм геология), геологияның ер аҫты һыуҙарын, уларҙың физик үҙенсәлектәрен һәм химик составын, сығышын, таралыу һәм хәрәкәт итеү законлыҡтарын, ер өҫтө һыуҙары, тау тоҡомдары һ.б. м‑н үҙ-ара тәьҫирен өйрәнгән бүлеге. Г. үҙ аллы фән булараҡ 19 б. 2-се ярт. геология м‑н гидрология сигендә формалаша. Дөйөм, төбәк Г., гидрогеодинамика, гидрогеохимия, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары Г., мелиорация Г., минераль һыуҙар т‑да, ер аҫты һыуҙарын эҙләү һәм разведкалау т‑да тәғлимәткә һ.б. бүленә. Г. геодинамика, геохимия, геоэкология һ.б. фәндәр м‑н тығыҙ бәйле. Башҡортостандың ер аҫты һыуҙары т‑дағы тәүге мәғлүмәттәр минераль һыу сығанаҡтарын тасуирлау рәүешендә Академик экспедициялар отчёттарында бирелә. Респ. ер аҫты һыуҙары т‑дағы мәғлүмәттәр Урал геологияһын өйрәнеүгә (Р.Мурчисон, Ф.Н.Чернышёв), Һамар—Златоуст т. юлын төҙөүгә бәйле үткәрелгән геол. тикшеренеүҙәргә (Д.Л.Иванов, С.Н.Никитин), минераль һыу сығанаҡтарын өйрәнеүгә (Г.В.Вахрушев, А.А.Краснопольский, А.В.Нечаев) арналған хеҙмәттәрҙә бар. 20 б. 1-се ярт. ер аҫты һыуҙары һыу менән тәьмин итеү б‑са саралар үткәргәндә һыу кадастрын төҙөү өсөн өйрәнелә. Һыуҙар нефть промыслалары лаб. тикшерелә (А.А.Варов, Б.Г.Логинов, А.Ф.Опалёв, П.И.Пестов, Л.Ф.Фриж һ.б.). 1942 й. һыулы перспектив горизонттарҙың таралыу майҙандары билдәләнә, респ. ер аҫты һыуҙары кадастры әҙерләнә (И.Г.Грудинский, К.И.Маков). 1951 й. алып Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институтының геохимия лаб. нефть һәм газ ятҡылыҡтары һыуҙарын өйрәнеү б‑са даими тикшеренеүҙәр үткәрелә (Н.П.Егорова, Б.И.Лерман, Б.В.Озолин һ.б.). 1960 й. башлап Б.М.Йосопов һәм В.Г.Попов етәкс. Г. б‑са тикшеренеүҙәр Геология институтында башлана, 1991 й. Г. һәм геоэкология лаб. (етәксеһе Р.Ф.Абдрахманов) булдырыла. Ваҡ һәм урта масштаблы гидрогеол. күсермә алыу, ер аҫты һыуҙарын эҙләү һәм разведкалау, башҡа ялан тикшеренеүҙәренең материалдары нигеҙендә гидрогеологик районлаштырыу үткәрелә, Волга-Урал артезиан басс. ултырма ҡабына гидрогеол. стратификация яһала, урта масштаблы дөйөм гидрогеол. карталар төҙөлә, 300 м тиклем тәрәнлектәге ер аҫты һыуҙарының ятыу шарттары һәм сифаты тасуирлана, эсәр һыуҙың прогноз ресурстары баһалана һәм, антропоген бысранған участкаларҙы күрһәтеп, уларҙың таралыу карталары төҙөлә (Р.Х.Аҡманов, В.И.Мартин, В.Ф.Ткачёв һ.б.). Гидрогеол. тикшеренеүҙәрҙә гелий ысулын дәлилләү һәм индереү (Н.Н.Егоров һ.б.), нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү райондарының гидрогеол. мониторингы б‑са эштәр алып барыла. Тәүге тапҡыр респ. минераль һыуҙар классификацияһы эшләнә (40‑тан ашыу төр айырып күрһәтелә), минераль һыу ятҡылыҡтары генезисы өйрәнелә.
Әҙәб.: Гидрогеология СССР. В 50 т. Т. 15: Башкирская АССР. М., 1972. Абдрахманов Р.Ф. Гидрогеология Башкортостана. Уфа. 2005.
Р.Ф.Абдрахманов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Ҡоҙғон-Әхмәр халҡы юғарылыҡҡа ынтылып ғүмер итә
Белорет районында шундай ауыл бар: халҡы егәрле лә, йыр-моңға ла һәләтле, һәр ир-уҙаманы гармунда уйнай, ихата һайын тиерлек йылҡы малы тоталар, үҙидаралыҡ ныҡ үҫешкән тигәнде ишетеп, шул төйәкте мотлаҡ барып күреү теләге тыуҙы. Командировкаға рус гәзитенән коллегам менән бергә юлландыҡ.
Тамырҙары – быуаттар төпкөлөндә
Ҡоҙғон-Әхмәр Белорет ҡалаһынан ни бары алты-ете саҡрымда ғына урынлашҡан икән – ҡырсынташ түшәлгән юлдар буйлап тиҙ генә барып еттек. Ауылдың әүҙемселәре беҙҙе юл ситенә үк сығып ҡаршы алды. Иң тәүҙә атаҡлы яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ғәли Хәмзин ерләнгән урынды инеп күрҙек. Бик ҡәҙерләп, ҡарап тота уның ҡәберен ауылдаштары. Яҡты иҫтәлегенә арнап, район кимәлендә ике йылға бер йырсылар конкурсы ла үткәрелә.
Йәнтөйәген өйрәнеүгә күп көс һалған, уның тарихына арнап китап сығарған Фәрит Шәйәхмәтов ауылдың үткәнен шулай бәйән итте:
– Аҡһаҡалдарыбыҙ һөйләүенсә, ата-бабабыҙ хәҙерге Белорет заводы урынында йәшәгән. Йәғни Ағиҙел йылғаһының уң яҡ яры буйында, иҫ киткес матур туғайҙа, беҙҙең менән Әзекәй-Күнтәй, Ҡаҙыш, Аҙналы-Мышы ауылдары халҡы бергә көн күргән. Ә инде һулда абҙаҡтар, байымдар йәшәгән.
Был ауылды Ҡатай тип атағандар. Ул, үҙ сиратында, Нуғай даруғаһына ҡараған. Бынан тыш, ошо ауылдың исеме ҙур бер биләмәгә бирелгән. Ул Ҡатай волосының үҙәге булып торған.
XVIII быуат башында аҫаба башҡорт ерҙәрен күпләп тартып алыуҙар башлана. Ул ерҙәрҙә хәрби нығытмалар, заводтар төҙөлә, дворяндарға, сауҙагәрҙәргә, офицерҙарға, һалдаттарға һәм Үҙәк өйәҙҙәрҙән һәм Урта Волга буйынан күсеп килгәндәргә бушлай таратыла.
Башҡорттар бер нисә тапҡыр баш күтәрә. Батша хөкүмәте был яуҙы аяуһыҙ баҫтыра. Йөҙәрләгән башҡорт ауылдары яндырыла, халҡын тотоп аталар, аҫалар, һөргөнгә ебәрәләр, йәберләйҙәр. Ҡараһаҡал етәкселегендәге яуҙан һуң, Ҡатай волосы үҙәге булған Ҡатай ауылы ла яндырыла. Төрлө араға бүленгән халҡы ян-яҡҡа ҡасып китергә мәжбүр була. Ҡатай ауылы кешеләре Ағиҙелдең уң яҡ яры буйлап өҫкә табан биш-алты саҡрымға күсеп барып ултыра.
Әхмәр олатай, үҙенең улдарын, балаларын, яҡын туған-тыумасаһын алып, ошо ерҙәргә килеп урынлаша. Минең фаразлауҙар буйынса, Ҡоҙғон-Әхмәрҙең ауыл булып ойошоуына 270 йылдан ашыуыраҡ ваҡыт үткән.
Эйе, бик матур ергә килеп урынлашҡан ата-бабалары: әллә ҡайҙан күренеп ултырған мөһабәт Кирәле, Малиновка тауҙары, сылтырап аҡҡан Боғанаҡ йылғаһы ауылға ҡабатланмаҫ йәм бирә. Йорттарҙың да төҙөк, ҡаралған булыуы шундуҡ күҙгә ташлана.
Ергә эйелгән туҡ була
Ауыл балаларының күбеһе Белорет ҡалаһындағы лицей-интернатта йәшәп белем ала. Социаль объекттар аҙ булғас, айырыуса ҡатын-ҡыҙ өсөн эш урындары етешмәй. Шуға ҡарамаҫтан, ауыл халҡы үҙенең йүнселлеге, егәрлелеге менән айырылып тора. Һәр йортта ҡура тултырып мал, ҡош-ҡорт аҫрау өсөн бында бөтөн мөмкинлектәр бар, көтөүлектәр иркен, бесән күп. Белорет ҡалаһының яҡын булыуы иһә продукцияны аҡсаға әйләндереү өсөн бик ҡулай. Яҙ етеү менән Ҡоҙғон-Әхмәр халҡы тиҙәк һата башлай, һуңынан ҡымыҙлыҡ, еләк-емеш, бәшмәк өлгөрә. Көҙ картуфты, һуғым өсөн итте ауылдан уҡ килеп алып китә ҡала халҡы.
Күп ауылдарҙа элекке ферма биналарының нигеҙҙәре генә һерәйеп ултыра. Ә Ҡоҙғон-Әхмәргә килеп инеү менән ситтәге төҙөк мал аҙбарҙары күҙгә ташланды.
Советтар осоронда Юл төҙөлөш идаралығының ярҙамсыл хужалығы урынлашҡан була бында. Унда һыйыр малы аҫрала. Заманалар үҙгәреп, колхоз-совхоз бөтөрөлгәс, ферма ҡулдан ҡулға күсә, һуңғараҡ бөтөнләй ташландыҡҡа әйләнә. 2007 йылда иһә бер туған Раян менән Илгиз Харуновтар крәҫтиән (фермер) хужалығы асып, шәхси ихаталарында эре мөгөҙлө мал аҫрай башлай. Бер аҙҙан әлеге ферма биналарын ҡуртымға алалар. Бөгөн уларҙың һәр береһе алтмыш бишәр баш мал тота.
Харуновтар алты балалы ғаиләлә тыуып үҫә. Аталары Миндебай Әнәс улы ғүмере буйы комбайнер хеҙмәтен башҡара, социалистик ярыштар еңеүсеһе була. Әсәләре бик иртә яҡты донъя менән хушлаша. Балаларҙың барыһы ла кесе йәштән эшкә өйрәнеп, тырыш булып үҫә.
Илгиз Миндебай улы ауылда башланғыс мәктәпте тамамлағас, Белореттағы мәктәп-интернатта уҡый. Һуңынан тракторист, водитель һөнәрҙәрен үҙләштерә. Ҡалала эш тәҡдим итһәләр ҙә, тыуған ауылына ереккән ир-уҙаман ситтә йәшәүҙе күҙ алдына ла килтермәй. 2000 йылда Исмаҡай ауылы һылыуы Юлиә менән ғаилә ҡороп, изге төйәгендә төпләнә. Ғаиләгә йәм өҫтәп, ҡыҙ һәм улдары донъяға килә. Хәҙер инде Эльвина, Белорет лицей-интернатын тамамлап, Өфө дәүләт авиация техник университетына уҡырға ингән, Шакир иһә – алтынсы класта, һәр эштә лә атаһының уң ҡулы ул.
Бөгөн Харуновтар күркәм йорт һалып, етеш, татыу ғүмер кисерә. Илгиз Миндебай улының хужалығында бөгөн өс берәмек техника бар, 125 гектар ергә күп йыллыҡ үлән сәсәләр. Биш кешегә эш урыны булдырылған.
Берҙәмлектә – бәрәкәт, тип юҡҡа әйтмәгәндәр: килешеп, кәңәшләшеп башҡарғас, эштәре ырамлы Харуновтарҙың. Көн һайын “тимер ат”ты йүгәнләп, 250 литр һөттө Белорет ҡалаһы баҙарына алып барып һатыу, иҫәп-хисап мәшәҡәттәре – Юлиә Юлай ҡыҙы иңендә. Үҙҙәренең тәғәйен сауҙа майҙансыҡтары ла бар, ҡала кешеләре сифатлы продукцияны ихлас һатып ала.
Хужалыҡты үҫтереү өсөн Илгиз Миндебай улы ике йыл элек бер миллион ярым һумлыҡ дәүләт ярҙамы алыуға өлгәшкән. Ошо аҡсаға ферма бинаһын тулыһынса һатып алған. Йыл йомғаҡтары буйынса Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының “Иң яҡшы коллектив-фермер хужалығы” исемен дә яулаған. Мал һанын тағы ла арттырып, эшен киңәйтергә, йылҡы ла үрсетә башларға иҫәп тота бөгөн фермер.
Әйткәндәй, Харуновтар ауылда үткәрелгән һәр сарала әүҙем ҡатнаша, матди яҡтан ярҙам да күрһәтә.
Атҡа ҡарата һөйөү көсө
Ауылда һәр йорт аша тиерлек йылҡы малы аҫрала. Ат сабыштары ойоштороу ҙа йолаға ингән, район һабантуйында, башҡа кимәлдәге ярыштарҙа ла Ҡоҙғон-Әхмәр юртаҡтары беренселекте бирмәй. Ә ҡымыҙҙары – районда иң билдәлеһе.
Айгиз Вәлиев бала саҡтан ат йәнле булып үҫә, ун йәшендә беренсе тапҡыр район һабантуйында атта сабышып, өсөнсө урын яулай. Ауылда башланғыс белем алып, унан Белорет мәктәп-интернатында уҡығас, моңло тауышлы егет Өфө сәнғәт училищеһына килә. Әммә атҡа булған һөйөүе көслөрәк булып сыға – кире ҡайта. Күрше ауыл һылыуы Динә менән ғаилә ҡороп, тыуған ерендә төпләнә.
Бөгөн Вәлиевтәрҙең шәхси хужалығында 15 баш йылҡы малы иҫәпләнә. Шуларҙың өсәүһе – сабыш аттары. Айгиз Вадим улы Себергә миҙгел эштәренә йөрөй, үҙе булмағанда хужалыҡтағы бөтөн мәшәҡәт ҡатынының, балаларының иңенә ята.
Сабыш аттарына айырым тәрбиә талап ителә икән.
– Сифатлы бесән, шәкәр, йомортҡа ашатабыҙ. Шәкәр организмда глюкоза өсөн кәрәк, ә йомортҡа тын алыуҙы тәрәнәйтә, – тип аңлатты хужа.
Күптән түгел, Айгиз Вәлиев Мәскәүҙең үҙәк ипподромында Рәсәй Президенты призына уҙғарылған ат сабышында еңеү яулаған. Сара 15-се тапҡыр уҙғарылһа ла, башҡорт милли колориты менән һуғарылған “Терра Башкирия” тигән ярыш тәүгә ойошторолған. Уның шарттары буйынса, жокейҙар саф башҡорт тоҡомло юртаҡтарҙа сабыша. Республиканан мәртәбәле сарала ҡатнашырға теләгән 60 кешенән заявка ҡабул ителә.
Шуларҙың туғыҙына ғына баш ҡалаға барыу бәхете йылмая. Башҡорт көйө аҫтында милли кейемдә сабыша улар. Ике саҡрым араны Айгиз Вәлиев беренсе булып үтә. Тиҙҙән ул Ҡырымда Башҡортостан данын яҡларға йыйына.
“Етегән”, “Тальянҡай”, “Наза”...
Дәртлеләр, һәләтлеләр тигәндәре дөрөҫ булып сыҡты. Ауыл уртаһында урынлашҡан ике ҡатлы мәҙәниәт йорто алдында беҙҙе гармунсылар төркөмө һәм ағинәйҙәр ҡоро ағзалары бейеп-йырлап ҡаршы алды.
Учреждениеның тышы лы, эсе лә бында егәрлеләр эшләгәне, халыҡ өҙөлмәгәне хаҡында һөйләп тора. Бинала яңы ғына ремонт уҙғарылған, буяу еҫе лә бөтмәгән әле. Тыштан ингән урынға ҙур хәрефтәр менән “Ғәли Хәмзин исемендәге мәҙәниәт йорто” тип яҙып ҡуйылған. Данлыҡлы яҡташтары исемен учреждениеға былтыр ноябрҙә биргәндәр.
Ҡоҙғон-Әхмәрҙә һәр байрам, иҫтәлекле дата сағыу билдәләнә. Мөдир Наил Хәмзин етәкселегендә клуб хеҙмәткәрҙәре ауылдаштарының ялын, буш ваҡытын күңелле, файҙалы уҙғарыу өсөн барыһын да эшләй.
Мәҙәниәт йортонда, төрлө йәштәгеләрҙең ихтыяжын, ҡыҙыҡһыныуын иҫәпкә алып, бер нисә түңәрәк ойошторолған. Мәҫәлән, “Етегән” вокал төркөмөндә урта йәштәге ҡатын-ҡыҙ шөғөлләнә. Улар район кимәлендәге сараларҙа ла ҡатнашып, призлы урындар яулай.
“Тальянҡай” 30 – 50 йәштәге ир-ат өсөн булдырылған. Былтыр коллектив “Уйна, гармун!” район конкурсында ҡатнашып, өсөнсө дәрәжә дипломға лайыҡ булған. “Беҙҙә өс тиҫтәләп кеше гармунда һыҙҙыра, һәр мәҙәни сара үҙәгендә – улар”, – ти ауылдаштары.
“Наза” фольклор төркөмөнә 50 йәштән өлкәнерәк ҡатын-ҡыҙ йөрөй. Уны 1986 йылда ауыл китапханасыһы Әлфиә Дәүләтова ойошторған. Башҡорт йолаларын тергеҙеү, йәш быуынға түкмәй-сәсмәй еткереү маҡсатында ҙур эш башҡара коллектив. “Кәкүк сәйе”, “Нардуған”, “Һуғым ашы” кеүек әллә күпме йоланы шартына килтереп, боронғоса сәхнәләштерәләр, өлгөлө ғүмер кисергән парҙарҙың алтын туйҙарын, ветерандарҙың юбилейҙарын даими уҙғаралар. Ауылдың үткәнен өйрәнеүгә, оло быуын кешеләренән ата-бабалар, төбәктә булған тарихи хәл-ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт йыйыуға ҙур иғтибар бирә “Наза”лар. Районда “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамының беренселәрҙән булып тап Ҡоҙғон-Әхмәрҙә уҙыуында фольклор төркөмө ағзаларының өлөшө баһалап бөткөһөҙ.
Бынан ике йыл элек йәштәр өсөн ойошторолған “Йәшлек” хореография түңәрәге лә емешле эшләй. “Инйәр хазиналары” фестивалендә улар гран-при яулаған, “Еҙ үксә” конкурсында өсөнсө урынға лайыҡ булған.
Ә “Кирәл” драма түңәрәгенә сәнғәткә ғашиҡ төрлө йәштәге кешеләр йөрөй. Йылына бишәр тамаша әҙерләп, ауылдаштары хөкөмөнә сығара улар.
Бынан тыш, “Хазина” түңәрәгендә Ҡоҙғон-Әхмәр ҡатын-ҡыҙҙары ҡул эштәренә өйрәнә, бер-береһе менән тәжрибә уртаҡлаша. Клуб фойеһындағы күргәҙмәлә күҙҙең яуын алырлыҡ сигелгән, бәйләнгән әйберҙәр бер кемде лә битараф ҡалдырмай.
Кеше үҙен тулыһынса бәхетле итеп тойһон өсөн күңел бөтөнлөгө кәрәк. Бәләкәй генә ауыл халҡы ошоно аңлап, бына шулай бер-береһе менән аралашып, тәжрибә уртаҡлашып, күңел асып йәшәй.
Тыуған төйәккә ерегеп
Белорет районында булғанда шуға иғтибар иттем: бында старосталар институты һөҙөмтәле эшләй. Хатта иң бәләкәй, төпкөл ауылдарҙа ла халыҡ тарафынан ихтирам яулаған абруйлы кешеләр ошо вазифаға һайлап ҡуйылған. Депутаттар менән бергә, эш хаҡы өсөн түгел, йөрәк ҡушыуы буйынса көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә һанап бөткөһөҙ эштәр башҡара улар. Тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында хатта район кимәлендә семинарҙар ҙа үткәрелә.
Ҡоҙғон-Әхмәрҙең дә үҙ старостаһы бар. Эшлекле, заман менән бергә атлаған, үткер һүҙле Нажиә Вәлиеваны ауылда ғына түгел, районда ла яҡшы беләләр. Сермәндә тыуып үҫә ул. Мәктәптән һуң Белорет педагогия училищеһын тамамлағас, Ишле ауылында хеҙмәт юлын башлай. Ҡоҙғон-Әхмәр егете Зарифҡа кейәүгә сыҡҡас, Татлыға күсенәләр. Ситтән тороп юғары уҡыу йортон тамамлаған йәш белгескә урындағы мәктәптә тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү дәрестәре ышанып тапшырыла. Һөнәренә бар күңелен һала Нажиә Динислам ҡыҙы. Һөҙөмтә лә оҙаҡ көттөрмәй: уҡыусылары республика, хатта Рәсәй кимәлендәге олимпиадаларҙа еңеү яулай, Берҙәм дәүләт имтихандары буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Үҙе районда “Йыл уҡытыусыһы” исемен яулай, Межгорьела ойошторолған “Ҡаланың иң яҡшы педагогы” конкурсында ла еңеүсе була. Өс тиҫтә йыл ғүмерен йәш быуынды тәрбиәләүгә бағышлаған Нажиә Вәлиеваның намыҫлы, тырыш хеҙмәте Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы, Рәсәй мәғарифының почетлы хеҙмәткәре, “Хеҙмәт ветераны” исемдәре менән билдәләнә.
Тормоштоң ауыр һынау яуҙырған мәлдәрен дә лайыҡлы үтә Вәлиевтәр. Хәрби водитель булып эшләп йөрөгән Зариф Сәлимйән улы бер мәл ҡаты ауырып китә. Табиптар уға яман сир диагнозы ҡуйып, ауыл ерендә йәшәргә кәңәш итә. Йорт һатып алып, ғаилә башлығы Ҡоҙғон-Әхмәргә ҡайта. Ҡымыҙ, дарыу үләндәре эсеп, халыҡ медицинаһы буйынса дауалана. Нажиә Динислам ҡыҙы, ғаилә аҡсанан өҙөлмәһен өсөн, Межгорьела эшен дауам итә, ике араны һигеҙ йыл тапай ул. Улдары Юлай ҙа атаһын дауалауға бар тырышлығын һала. Шулай бергәләп еңеп сыға яман сирҙе Вәлиевтәр.
2012 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Нажиә Динислам ҡыҙы ла ауылға ҡайтып төпләнә. Ҡул ҡаушырып тик ултырырға күнекмәгән ханым, урында магазин бинаһы һатып алып, шәхси эшен асып ебәрә. Бөгөн Вәлиевтәр “Роснефть” компанияһында баш белгес булып эшләгән улдарының уңыштарына шатланып, өс ейән-ейәнсәр һөйөп, бәхетле ғүмер кисерә.
Кемдәр туҡһанда ла ярышҡа сыға?
– Староста итеп һайлап ҡуйғастар, эште нисек башларға икән, тип аптырап ҡалдым, – ти Нажиә Вәлиева. – Ауыл әүҙемселәре менән йыйылып, маҡсаттарҙы билдәләнек. Беҙҙә башлыса урта һәм оло быуын вәкилдәре йәшәй. Уларҙың тормошон йәнләндереүҙе тәүге бурыс итеп алдыҡ: үҙ-үҙенә бикләнеп тик ултырмаһындар, тупланһындар, татыу, берҙәм булһындар өсөн тырыштыҡ. Кеше үҙенең башҡаларға кәрәкле икәнлеген тойһа, буш ваҡыты файҙалы, күңелле үтһә, яман уйҙарға, эскелеккә ваҡыты ҡалмай бит.
Һәр нәмәне күтәреп алырға әҙер торған ауылдаштары яңы ойоштороусы менән тағы ла дәртләнеберәк йәшәй башлай. Мәҙәни сараларҙан тыш, спортҡа күп иғтибар бирелә ауылда. Мәҫәлән, йыл һайын 1 майҙа йүгереү буйынса уҙғарылған эстафетала өс йәшлек сабыйҙарҙан алып 90 йәшлек бабайҙарға тиклем ҡатнаша. Ҡыш ҡарҙа регби уйнау ҙа күптәрҙе йәлеп итә. Бының өсөн үҙҙәре туп та эшләп ала. Һәр урам айырым команда төҙөп, бер-береһе менән ихлас көс һынаша. Яңы йыл алдынан һындар эшләү буйынса ярыштарҙа ла ҙур ихласлыҡ күрһәтә ауыл халҡы. Уларҙың ҡарҙан, боҙҙан тыуҙырған мөғжизәләренә һоҡланмаған кеше юҡтыр.“Ауылпиада”ларҙы ла түҙемһеҙлек менән көтөп ала йәше-ҡарты.
– Һәр сарала ҡатнашырға тырышам, ҡыш ярыштарға үҙемдең ағастан эшләнгән саңғыларымда сығам, – ти күптән түгел 90 йәшен тултырған уҙаман, ауылдың иң оло кешеләренең береһе Лут Нохов.
Халыҡ күп йыйылған саралар тейешле кимәлдә уҙһын, тәртип булһын өсөн Нажиә Динислам ҡыҙы Өфөгә барып репродуктор һатып алған. Әйткәндәй, ул район һабантуйында уҙған ат сабыштарының оҫта комментаторы булараҡ та билдәле.
Спорт ярыштары, әлбиттә, кешене сәмләндерә, берләштерә, коллективҡа туплай. Әммә, һүҙ юҡ, уларҙы көн һайын үткәреү мөмкин түгел.
– Электән үк скандинав йөрөшө менән ҡыҙыҡһына инем, – ти Нажиә Вәлиева. – Тора-бара, ҡулыма ике таяҡ тотоп, йорт тирәләй көн дә шөғөлләнә башланым, урам буйлап йөрөргә тартындым. Шул ваҡытта, башҡаларҙы ла ошо спорт төрөнә ылыҡтырырға кәрәк, тигән уй килде башыма.
Иң тәүҙә ауылдаштарын йыйып, скандинав йөрөшөнөң ҡайҙа, нисек барлыҡҡа килгәнен, файҙаһын тәфсирләп һөйләп бирә ул. Махсус таяҡтар табыу мәсьәләһе килеп сыҡҡас, аптырап тормай – магазинындағы эш ҡоралдары өсөн тәғәйенләнгән һаптарҙы сығарып тоттора. Шулай башлана ла инде урындағы халыҡтың яңы спорт төрө менән дуҫлашыуы. Бөгөн урамда ҡулдарына ике таяҡ тотоп төркөм-төркөм булып йөрөүселәр ғәҙәти күренешкә әйләнгән. Араларында, мәҫәлән, 85 йәшлек Мөнирә Сәлимова ла бар. Ул был спорт төрө менән өсөнсө йыл мауыға.
– Быуындарым һыҙлап йыш ауырый торғайным, – ти инәй. – Һуңғы йылдарҙа, Аллаға шөкөр, сир-сырхауҙарым бөттө.
Кәңәшле эш тарҡалмаҫ
Ҡоҙғон-Әхмәр халҡы, әйткәнебеҙсә, килеп сыҡҡан мәсьәләләрҙе бергә кәңәшләшеп хәл итергә күнеккән. Ауылда башлыса оло йәштәгеләр көн иткәс, билдәле, йыш ҡына ауырып та китәләр. Был ваҡытта фельдшер Әлфиә Ғәлина тиҙ арала ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер. Шулай ҙа медпункттың торошо борсой халыҡты – ныҡ иҫке бинала урынлашҡан ул. Кисекмәҫтән капиталь ремонт талап ителә.
– Яҙ ҡыйығынан һыу тамсылай башлағас, кәңәшләшеп һөйләшкәндән һуң, бина түбәһен ауылдың ир-аты йыйылышып ремонтлап ҡуйҙы. Киләһе йыл урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһында ҡатнашып, ошо проблеманы хәл итергә ине. Ауыл халҡы үҙ өлөшөн, һис шикһеҙ, индерәсәк, ситтә йәшәгәндәр ҙә, эшҡыуарҙар ҙа ситтә ҡалмаясаҡ. Район етәкселегенең, урындағы хакимиәттең был тәңгәлдә ярҙам ҡулы һуҙырына ышанабыҙ, – ти староста.
Ҡоҙғон-Әхмәр халҡын газ мәсьәләһе лә борсой: “зәңгәр яғыулыҡ” ауылға өлөшләтә генә үткән.
– Был мәсьәләнең ҙур сығым талап итеүен, уны республика һәм ил ҡаҙнаһының ярҙамынан тыш хәл итеп булмаясағын аңлайбыҙ. Әгәр яңы урамдарға газ үтһә, йәштәр ҙә ауылда күберәк ҡалыр ине, – ти Нажиә Динислам ҡыҙы.
Хеҙмәт йәшендәге кешеләрҙең күбеһе Белоретҡа йөрөп эшләй. Яҙын-көҙөн юлдар соҡор-саҡырға әйләнә.
– Ошо алты-ете саҡрым араға асфальт түшәлһә, тормошобоҙ тағы ла ҡотайыр ине, – ти ауыл халҡы.
– Беҙҙә өс йөҙ самаһы кеше йәшәй. Һәр ауыл, һис һүҙһеҙ, үҙе бәләкәй дәүләт кеүек: йолаларыбыҙ, ҡанундарыбыҙ, айырым маҡсаттарыбыҙ, бурыстарыбыҙ бар, – ти Нажиә Динислам ҡыҙы. – Депутаттар, йәмәғәт эштәрендә башлап йөрөүселәр менән бергәләп заман сиренә ҡаршы көрәшәбеҙ. Беҙҙең магазинда спиртлы эсемлектәр бөтөнләй һатылмай, уны йәшерен рәүештә таратырға тырышҡандарҙың өйҙәренә рейдтар үткәрәбеҙ. Һөҙөмтә бар: күптәр хаҡ юлға баҫа. Ауылыбыҙҙың Зилә Мөхәмәҙиева етәкселегендәге ағинәйҙәр ойошмаһы ла йәш быуынға дөрөҫ тәрбиә биреүҙә, ғаилә институтын нығытыуҙа баһалап бөткөһөҙ ҙур эш башҡара.
Әйткәндәй, бөгөн староста тағы бер маҡсат менән яна: ауылда мәсет төҙөтөргә теләй ул. Вәлиевтәр ғибәҙәтхана йортоноң проектын эшләтеп алған да инде. Әле төҙөлөштөң урынын билдәләү, документтар туплау менән булалар. Ниәттәренең тормошҡа ашырына, изге эште ауылдаштарының да күтәреп алырына шик юҡ. “Берҙәмлектә – бәрәкәт” тип юҡҡа әйтмәйҙәр бит.


text:
- Подробности
- Просмотров: 337
РЕВОЛЮЦИОН РӘСӘЙ РӘССАМДАРЫ АССОЦИАЦИЯҺЫ, Р Р Р А, 1922 й. ойошторола, 1928 й. алып Революция рәссамдары ассоциацияһы (РРА), 1932 й. тарҡала. 1925 й. Өфө филиалы ойошторола. Совет ысынбарлығын дөрөҫ сағылдырған, халыҡҡа аңлайышлы булған әҫәрҙәр ижад итеү ассоциацияның төп бурысы була. РРРА ағзаларының ижад методы башлыса натуранан эшләүгә ҡорола. Әҫәрҙең художество теле хаҡ, аңлайышлы, конкрет була. Картиналар һәм һүрәттәр заман заңын, халыҡ тарихын [иң мөһим темаларҙың береһе Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) була] һәм көнкүрешен кәүҙәләндерә. РРРА идеяларын пропагандалау һәм һынлы сәнғәтте популярлаштырыу маҡсатында ассоциация ағзалары лекциялар, диспуттар, экскурсиялар, курстар ойоштора, сәнғәт ғилеме өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. 1925—30 йй. Өфөлә даими рәүештә күргәҙмәләр үткәрелә, унда рәссамдар, графиктар, скульпторҙар, биҙәү- ҡулланма сәнғәте оҫталары ҡатнаша. Ассоциацияның Өфө филиалы ағзалары РРРА‑ның 8‑се “СССР халыҡтарының тормошо һәм көнкүреше” (1926), СССР халыҡтары сәнғәтенең юбилей (1927; икеһе лә — Мәскәү) күргәҙмәләрендә, бер төркөм башҡ. авторҙарының “Сит ерҙәрҙәге рәссамдар” (Сан‑Диего ҡ., АҠШ, 1929), 6‑сы Край һынлы сәнғәте (Һамар ҡ.), РРА‑ның 5‑се яҙғы (Өфө; икеһе лә — 1930) һ.б. күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Филиал эшенә идара (рәйестәре А.Э.Тюлькин, И.В. Салтыков, С.В.Олейников һ.б.) етәкселек итә. Ассоциацияға В.П. Андреев, М.Н.Арыҫланов, Ю.Ю. Блюменталь, К.И.Герасимов, Ҡ.С. Дәүләткилдеев, М.Н. Елгаштина, Л.В. Лезенков, А.П.Лежнев, А.А. Носков, И.Н.Самарин, В.С. Сыромятников, И.И.Урядов, А.В.Храмов, Г.П. Черкашенинов һ.б. инә. Ассоциацияла йәштәр бүлексәһе ойошторола, Башҡ. сәнғәт техникумы (ҡара: Сәнғәт училищеһы) уға база була; бер нисә художество студияһы, ш. уҡ студия- оҫтахана ойошторола, унда рәссамдар Лезенков, П.Д.Козлов һ.б. уҡыта. 1934 й. РРА‑ның Өфө филиалы нигеҙендә Рәссамдар союзы ойошторола.
Әҙәб.: Ассоциация художников революционной России: сборник воспоминаний, статей, документов. М., 1973; П о п о в а Л.Н. История изобразительного искусства Башкортостана. Ч.1. Уфа, 2000.
Т.Л.Леонидова, Л.Н.Попова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 240
ФУНКЦИОНАЛ, киң мәғәнәлә — ниндәйҙер арауыҡта (өҙлөкһөҙ кәкре һыҙыҡ м-н сикләнгән өлкәнең майҙаны, көс ҡырының теге йәки был юлда башҡарған эше һ.б.) билдәләнгән һанса функция; тар мәғәнәлә — ирекле алынған күмәклектең ысын йәки комплекслы һандар күмәклегенә сағылышы. Баштағы күмәклектәрҙең структураһына бәйле һыҙыҡлы, өҙлөкһөҙ һәм монотон Ф. айырыла. Төрлө мәсьәләләрҙе (экстремаль мәсьәләләр, тигеҙләмәләр һ.б.) ике төрлөлөк ысулы м‑н сисеү ваҡытында файҙаланыла. Ф. дөйөм үҙсәнлектәре функциональ анализда өйрәнелә. 20 б. 70‑се йй. башлап Математика институтында эйәртеүле арауыҡтарҙы изоморф һүрәтләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Ә.М.Ғайсин, В.И.Луценко, И.Х.Мусин, В.В.Напалков, С.В.Попёнов, Б.Н.Хәбибуллин, Р.С.Юлмөхәмәтов); күп үлсәмле арауыҡтың ниндәйҙер өлкәһендә билдәләнгән аналитик функциялар арауығы өҫтөндәге өҙлөкһөҙ һыҙыҡлы Ф. (Напалков), аналитик Ф. нигеҙенең берәү генә булыуы (А.С.Кривошеев) өйрәнелгән.
В.В.Водопьянов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Рубрикалар / Ҡотлауҙар
Йәмилә Дамир ҡыҙы ХИСАМЕТДИНОВАға - 5 йәш
Йәмилә Дамир ҡыҙы ХИСАМЕТДИНОВАға 26 ғинуарҙа 5 йәш тула. Ата-әсәһен шатландырып, донъя матурлығына ҡыуанып, һау-сәләмәт йәшәүен теләйбеҙ!Бәхетле бул, тәүфиҡлы бул,
Күҙ нурыбыҙ, Йәмилә!
Һинең менән күңелле лә,
Донъя тағы йәмле лә.
Бәләкәс ҡустыһы менән
Уйнарға ул ярата.
Йәмилә беҙҙе һөйөндөрә,
Өйгә ҡот-нур тарата!
Атаһы Дамир, әсәһе Гөлназ, ҡустыһы Баязит, өләсәһе һәм ҡартатаһы.
Өфө ҡалаһы.
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ
.


text:
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә башҡорт халыҡ ижады.
Халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижады – бөтмәҫ-төкәнмәҫ хазина. Уны күңел күҙе менән күрергә, йыйырға һәм ҡулланырға күнектереү – уҡытыусыларҙың бурысы. Дәреслектәрҙә халыҡ ижадына ҙур ғына иғтибар бирелә. Уларҙа халыҡ йырҙары һәм әкиәттәре, көләмәстәр һәм тиҙәйткестәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр, йомаҡтар байтаҡ ҡына урын алып тора.
Башланғыс кластарҙан уҡ башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыу менән бер рәттән, әкиәт тыңларға, һөйләргә, йомаҡ ҡойорға,уҡығанды мәҡәл, әйтемдәр нигеҙендә дөйөмләштерергә өйрәтелә. Халыҡ ижадын үтеү, уға анализ яһау балаларҙа халыҡтың поэтик ижадын күҙәтеү даирәһен киңәйтә .
Әкиәттәрҙе уҡыу балаларға халҡыбыҙҙың үткән тормошон, уларҙың уйҙарын, хыялын белергә ярҙам итә.
Бала әкиәтте тасуири уҡый һәм тормошсан итеп һөйләр өсөн ундағы ваҡиғаларға, геройҙарҙың эшенә һәм ҡылыҡтарына баһа бирергә тейеш.
Мәҡәл өҫтөндә эшләгәндә уның мәғәнәһен асыу һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр менән эш итеү бурысы ҡуйыла.Мәҫәлән, «Сысҡанға – үлем, бесәйгә – көлкө» кеүек мәҡәлдәрҙә «Ни өсөн сысҡанға – үлем?», «Ни өсөн бесәйгә – көлкө?» тигән һорауға яуап алыу аша төп фекер асыла.
Мәҡәлдәр өҫтөндә эшләгәндә, беренсенән, уларҙың мәғәнәһен аңлатыу аша баланың тормош тураһындағы аңын байытыу булһа, икенсенән, мәҡәлдәрҙе хәтерҙә ҡалдырыу аша халыҡ теленең яҡшы үрнәктәрен үҙләштереү маҡсат итеп ҡуйыла. Мәҫәлән, «Кешене хурлама, үҙеңде ҙурлама» (маҡтанма), «Өс таған таймаҫ» (үҙ-ара ярҙам) һәм башҡалар.
Мәҡәлдәр ниндәй темаға бәйләнешле өйрәнеүгә ҡарап, уларға таянып, телдән хикәйә төҙөү, яҙма инша үткәреү өсөн дә файҙаланырға була.
Тел дәрестәрендә мәҡәлдәрҙең башын биреп аҙағын дауам итеү, нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙыу кеүек күнегеүҙәр эшләү бик отошло.
Йомаҡ – боронғо традицион жанр. Унда үтә ябай нәмә лә образ дәрәжәһенә күтәрелеп күрһәтелә: «Өйөм башы ҡырсынташ» һ. б.
Йомаҡтар өҫтөндә эш ике төрлө юл менән башҡарылырға мөмкин:
а) йомаҡтың яуабын бала үҙе эҙләп таба. Был осраҡта йомаҡтың ниндәй өлкәнән икәне әйтелә;
б) йомаҡтың яуабы бирелә, ә балаға уның ни өсөн һүрәтләнеүен асырға ҡала.Мәҫәлән, «Ағас түгел – япраҡлы, тун түгел – тегелгән, кеше түгел - һөйләй» тигән йомаҡ бирелгәс, яуабына тап килгән нәмә һәр партала бар, тип әйтелә. Яуапты табыу өсөн уҡыусыға йомаҡтағы һәр метафораның мәғәнәһен асырға ҡушыла:
Йомаҡта ниндәй япраҡтар тураһында һүҙ бара?
Ни өсөн ул тегелгән?
«Кеше түгел - һөйләй» һүҙҙәрен нисек аңларға?
Йомаҡтар уҡыусыны образлы һөйләргә өйрәтә, күсмә мәғәнәлә ҡулланылған һүҙҙәрҙең мәғәнәһен табырға ярҙам итә.
Йомаҡтар өҫтөндә эшләгәндә уҡыусыларҙың үҙҙәренән йомаҡ ҡойҙорорға кәрәк. Был эш баланы ижад итергә өйрәтә.
Халыҡ ижадының күп өлгөләре хор менән һөйләтеү өсөн яйлы. Ә
хор менән әйтеү рус телле балаларҙың башҡорт өндәрен, һүҙҙәрен әйтеүҙәге психологик ҡыйынлыҡты кәметә төшә, бала хаталаныуҙан ҡурҡмай, өндәрҙе һәм һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтергә өйрәнә.
Халыҡ ижадында йәш быуынды тәрбиәләү тәжрибәһе – халыҡ педагогикаһы тупланған. Әкиәттәрҙә һәм ҡобайырҙарҙа, мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә, йырҙарҙа һәм көләмәстәрҙә әхләҡ нормаларын сағылдырған.Миҫал өсөн ҡобайырҙан бер өҙөк:
Һигеҙ тигәс тә ни яман?
Һикһән йәшлек ҡарт әсәң,
Һуҡыр күҙен секерәйтеп,
Ҡатҡан билен бөкөрәйтеп,
Һыу ташыһа шул яман.
Был юлдарҙа халҡыбыҙҙың изге ғәҙәте – олоно ололау, уны ихтирам итеү, хәстәрлек күреү сағылыш тапҡан.Бындай өлгөләр ижадта меңдәрсә. Ошоларҙы бәләкәй йәштән, шул йолаларҙың тормошта ғәмәлгә ашыуын күреп үҫкән бала итәғәтле, кселекле, нескә күңелле була.
Халыҡ ижады әҫәрҙәре изгелекте – яуызлыҡтан, батырлыҡты – ҡурҡаҡлыҡтан, дөрөҫтө ялғандан айырырға өйрәтә, балаларҙы намыҫлы, изгелекле, тоғро, батыр итеп тәрбиәләүҙә ҙур әһәмиәткә эйә.
Халыҡ ижады – сәнғәт һәм әҙәбиәт үҫешендә иҫ киткес сығанаҡ булды һәм булып ҡала.
Номер материала: 88240042838
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
- Подробности
- Просмотров: 207
УРУСОВ Василий Алексеевич (яҡынса 1690 й. — 22.7.1741, Һамар ҡ.), кенәз, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Ген.‑поручик (1739). 1722—23 йй. Фарсы походында, 1739—40 йй. башҡ. ихтилалын [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (1735—40)] баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. Оло Нуғай урҙаһы мырҙалары вариҫы. 1708—16 йй. Голландияла һәм Данияла диңгеҙ эштәренә өйрәнгән. 1731 й. февр. алып Диңгеҙ акад. мөдире (С.‑Петербург). 1739 й. башлап Ырымбур комиссияһы [ҡара: Ырымбур экспедицияһы (1734—44)] начальнигы. Башҡортостанда Рәсәй властарының колониаль сәйәсәтен (ҡара: Колониялаштырыу) көсәйтеүгә булышлыҡ иткән. 1740 й. Урта йөҙ ҡаҙаҡтарының Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүендә ҡатнашҡан. Ҡыҙыл Тау төбәгендә Ырымбур ҡ. (хәҙ. Орск ҡ.) төҙөүгә етәкселек иткән (1740). Башҡ. ихтилалдары осоронда баш күтәреүселәргә ҡарата ҡанһыҙлығы м‑н айырылып торған. Әсир алынған баш күтәреүселәр алдында тотҡан телмәрендә башҡорттарҙың Рәсәй дәүләте м‑н үҙ-ара мөнәсәбәттәрен боҙоп күрһәткән; уларҙы уғрылыҡта, мөлкәт туҙҙырыуҙа, кеше үлтереүҙә ғәйепләп, күптәргә ярлыҡау урынына ҡаты яза тейешлеге хаҡында әйткән. 1740 й. яҙында һөйләшеүҙәр ваҡытында башҡ. старшиналары Алдарҙы, Сәйетбай Әлкәлинде, Йәммәт Бикәевте ҡулға алған һәм суд ойоштороп язалар өсөн Минзәлә ҡ. Л.Я.Соймоновҡа оҙатҡан. 15 авг. Ырымбур янында — 122, 17 сент. Һаҡмар ҡаласығында 170 баш күтәреүсене халыҡ алдында язалатҡан, 301 кешенең ҡолаҡ һәм танауын ҡырҡтырған. Язаланғандарҙың ҡатындары, балалары көсләп суҡындырылып, һалдат һәм офицерҙарға крепостнойлыҡҡа бирелгән.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
"Өфө" аэропортында яңы хеҙмәтләндереү барлыҡҡа килде
Авиатакси — Рәсәй пассажирҙары өсөн яңы төшөнсә. Күрһәтелгән маршрут буйынса кәрәкле ваҡытҡа самолетта барыуға элек власть һәм ҙур бизнес вәкилдәре генә дәғүә итә ала ине. Хәҙер республика халҡы һәм ҡунаҡтары өсөн яңы хеҙмәтләндереү — бизнесс-класс самолетына заказ биреү — асылды.
"Өфө" Халыҡ-ара аэропортында "Dexter" авиатаксийын презентациялау үткәрелде. Рейстар Швейцарияла етештерелгән юғары комфортабелле һигеҙ урынлыҡ "Pilatus PC-12" һауа судноһында башҡарыласаҡ.
"Өфө" Халыҡ-ара аэропорты" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, презентацияла Өфөнөң эшлекле һәм туризм даирәләре вәкилдәре ҡатнашты.


text:
Ҡайһы быуын мәктәбе тәрбиәне яҡшыраҡ биргән һуң?
Ҡайһы быуын мәктәбе тәрбиәне яҡшыраҡ биргән һуң?
Ҡолаҡты бороу заманымы, әллә бар кешенең дә хоҡуҡтары яҡланған хәҙерге осормо? Был аҙнала ошо һорау тағы ҡалҡып сыҡты. Салауат ҡалаһындағы кадет мәктәбендә теркәлгән хәлдән һуң. Унда уҡытыусы балаға ҡул күтәреүҙә ғәйепләнә.Артур өсөн көҙгө каникулға тиклемге ғәҙәти уҡыу көнө медицина учреждениелары буйлап йөрөү менән тамамланған. Баланы травматолог, невролог ҡараған, һөҙөмтәлә уны уҡыу аҙағына тиклем физкультура дәресенән бушатҡандар.
Ата-әсәһе полиция юлын тапай. Улар иҫбатлауынса, уҡытыусынан «туҡмалған»дан һуң 8 йәшлек малайға табиптар баш мейе йәрәхәте диагнозы ҡуйған.
Артур Солтанморатов икенсе синыфта Салауат ҡалаһының 2-се кадет мәктәбендә уҡый. Малайҙың яҡындары белем усағында уның һәр ваҡыт ҡыйырһытылыуына зарлана.
Артурҙың атаһы менән уҡытыусы араһында һөйләшеү хәҙер ошондайыраҡ кимәлдә. Ә бөтәһе лә ике бала шаярыуынан башланған. Әлфиә Хәмзә ҡыҙы иҫбатлауынса, бындай хәл беренсегә. Хәйер, Артурҙың ата-әсәһе былтыр ҙа синыф етәксеһе өҫтөнән ялыу менән йөрөгән. Ниндәйҙер юҡ ҡына сәбәп өсөн остазды прокуратураға ла саҡыртҡандар.
Артур Солтанморатов беренсе синыфта командир итеп тәғәйенләнгән булған. Ләкин был вазифаһынан тиҙ бушатылған һәм хатта, бер айға кадет формаһын кейергә рөхсәт ителмәгән.
Владимир Бармин, 2-се кадет мәктәбе тәрбиәсеһе: «Строй дисциплинаһын боҙған, башҡа балаларға ҡарата ҡул күтәргәне өсөн Артурҙы бер айға кадет формаһы йөрөтөүҙән сикләп торорға ла тура килде, уға һынау ваҡыты бирелде».
Салауат ҡалаһының 2- се кадет мәктәбендә төп баҫым хәрби дисциплинаға һәм уҡыуҙа өлгәшеүгә, патриотик тәрбиә биреү, физик яҡтан әҙерлекле балалар уҡытып сығарыуға йүнәлтелә. Каратэ буйынса республика кимәлендә уҙғарылған ярышта Артур йәштәштәре араһында беренсе урын алған. Малай 26 октябрҙә лә кис секцияла булған, уҡытыусы уның сәләмәтлегендә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр һиҙмәгән. Уҡытыусылар әйтеүенсә, үҙен көслө итеп тойоу танау сөйөүгә килтергән.
Артурҙың синыф етәксеһе Әлфиә Ғилметдинованың педагогик хеҙмәт стажы 38 йыл. Ул- Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы, юғары категориялы уҡытыусы, мәғариф ветераны. 21 йыл буйына ҡаланың 8-се мәктәбендә, 16 йыл 2-се мәктәптә балалар уҡыта. Тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары булып та эшләгән.
Ираида Петрова, 2-се кадет мәктәбе директоры: «Ошо йылдар эсендә Әлфиә Хәмзә ҡыҙына ата-әсәләр тарафынан бер ниндәй ҙә дәғүә һүҙҙәре ишетелмәне. Ул бөтә һорауҙарҙы ла тыныс юл менән хәл итә. Эшенә бик яуаплы ҡарай, уҡыусыларҙан да шуны талап итә. Йәмһеҙ һүҙҙәр менән ҡысҡырғанын ишеткәнем юҡ. Дәрестә шаярған балаларҙы тыяһың инде ул. Беҙҙең аша ниндәй генә ата-әсәләр үтмәне. Солтанморатовтар менән конфликт былтыр ҙа булды».
Мәктәптә уҡытыусыны фәрештәләй күргән замандар артта ҡалып бара. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, белем биргән кешенең абруйын төшөрөү генә түгел, уның ҡылыҡтарын хоҡуҡ органдары ярҙамында тикшереү осраҡтары арта. Яңынан-яңы программалар, стандарттар артынан ҡыуғанда был мәсьәлә педагогикала, бәлки, икенсе планға ҡалалыр, ти белгестәр. Ә ҡасандыр балаға указка менән ҡундырыу, уны тәрбиәләү норма һаналған, һәм ата-әсәләр бының өсөн уҡытыусыға рәхмәт уҡыған. Уҡыусы белем усағында ҡуйылған талаптарҙы үтәй алмай, тиҫтерҙәре менән аралашҡанда аңлашылмаусанлыҡтар килеп сыға икән, тимәк, мәктәпкә әҙерлекһеҙ килгән. Баланы Аллалай күреп, саманан тыш иркәләп үҫтереү ғәҙәткә инеп бара. Һуңынан йәмғиәттәге ҡанундарға буйһонмауына аптырау урынһыҙ, ти психологтар.
Был осраҡта ата-әсәгә баланы белгестәргә күрһәтеү, психологтар менән әңгәмәләшеү ҙә ҡамасауламаҫ. Ә киләсәктә, кем белә, Салауат ҡалаһында йәшәүсе Артур Солтанморатовтың исеме республика ғына түгел, донъя кимәлендә лә ишетелер, тик бындай күңелһеҙ ваҡиға менән түгел, ә спорттағы яулаған үрҙәре, чемпион титулдары менән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
ТАУ ТУПРАҒЫ, тауҙарҙа барлыҡҡа килгән тупраҡтарҙың геогр. төркөмө. Т.т. тигеҙлек тупрағынан ҡалынлығы (бигерәк тә текә битләүҙәрҙә), ҡырсынташтар булыуы, составында беренсел минералдарҙың күплеге, тупраҡ профиле м‑н айырылып тора. Тауҙарҙа тигеҙлектәрҙә формалашҡан барлыҡ генетик төрҙәге тупраҡтар осрай. Башҡортостанда Т.т. түбәндәге төрҙәргә бүленә: тау‑тундра, тау‑һаҙлыҡ, тау‑болон, кәҫле көлһыу тау, кәҫле тау‑урман, кәҫле‑карбонатлы тау, көрән тау‑урман, һоро тау-урман, ҡара тау, органоген‑ҡырсынташлы примитив тау тупраҡтары. Т.т. өсөн тупраҡ япмаһының сыбарлығы, яҡшы дренажланыу, составында запасы түбән (30—300 т/га) булғанда ла серетмәнең күп булыуы (7—12%) хас. БР‑ҙа Т.т. дөйөм майҙаны яҡынса 3,6 млн га тәшкил итә, ш. иҫ. (мең га) һөрөнтө ерҙәр — 87,0, сабынлыҡтар — 158,4, көтөүлектәр — 330,5, урмандар— 3005,0, башҡалар — 83,6 (1995). Тупраҡ япмаһында һоро тау‑урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Тау‑тундра тупрағы — Егәлгә, Ирәмәл, Ямантау баштарында, тау‑болон тупрағы — бейек тау бүлкәте сиктәрендәге субальп үҫемлектәр донъяһы аҫтында, ҡара тау тупрағы урман‑дала һәм дала бүлкәтендә таралған. Һоро тау‑урман тупрағы, ҡара тау тупрағы иген, мал аҙығы культураларын үҫтереү өсөн ҡулланыла. Тау райондарында тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыу өсөн һыу эрозияһы м‑н көрәш саралары алып барыла.
Әҙәб.: М у к а т а н о в А.Х. Горно‑лесные почвы Башкирской АССР. М., 1982; Почвы Башкортостана. В 2 т. Уфа, 1995—1997.
Ә.Х.Моҡатанов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
29 сентябрҙә Өфөлә ҡала территорияһын йәшелләндереү буйынса беренсе көҙгө экологик өмәләр үтәсәк.
Был көндә торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәре, предприятиелар һәм ҡала ойошмалары хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ әүҙем ҡала халҡы, йәштәр һәм студенттар ҡала территорияһын төҙөкләндерергә сығасаҡтар.
Көҙгө өмәнең төп маҡсаты – баш ҡаланы ҡышҡа әҙерләү, уны сүп-сарҙан таҙартыу, ҡойолған япраҡтарҙы йыйыу, яр буйы зонаһын тәртипкә килтереү, парктарҙы, скверҙарҙы, юлдарҙы, ихаталарҙы төҙөкләндереү.
Өмәлә һәр теләгән кеше ҡатнаша ала, бының өсөн ихата алдын йыйыштырырға йәки өмәгә сыҡҡандарға ҡушылырға мөмкин.
Киң мәғлүмәт саралары вәкилдәрен экологик сараларҙы яҡтыртырға саҡырабыҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 416
ИОНЛЫ ИМПЛАНТАЦИЯ, ионлы легирлау, вакуум ҡулайламаларында өҫкө йөҙөн иондар м‑н һуҡтырып, ҡаты есемдең эсенә сит атомдарҙы индереү; вакуумлы ионлы-плазмалы технологияның бер төрө. Башҡортостанда И.и. өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 90‑сы йй. ӨДАТУ‑ла башлана (С.М.Боровский, В.С.Мухин, А.М.Смыслов). Өҫкө йөҙгә ҡуйылған талаптарға ярашлы тейешле технология уйлап табыла. Лантаноидтар төркөмө матдәләрен индереү деталдәрҙең — утҡа сыҙамлылығын, карбид йәки борид барлыҡҡа килтереүсе элементтарҙы индереү ҡатылығын һәм ныҡлығын арттыра. И.и. ваҡытында алдағы эшкәртеүҙән ҡалған дефектлы ҡатлам алына, имплантациянан һуң үткәрелгән яндырыу ваҡытында үтә ваҡ бөртөклө нығыныу фазаһы башлана, радиацион нығыныу һәм ҡыҫыусы көсөргәнеш формалаша башлай. И.и. технологияһы ӨМЭПБ‑ла, арыуға ҡаршы тороу ныҡлығын арттырыу маҡсатында, газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен эшкәрткәндә ҡулланыла. 1992 й. алып пр‑тиела 200×300 мм үлсәмле 100‑ҙән ашыу деталде бер үк ваҡытта эшкәртә алған вакуум ҡулайламалары булған И.и. участкаһы файҙа- ланыла. И.и. шулай уҡ металл ҡырҡҡыс инструменттарҙың, штамплау ҡорамалдарының файҙаланыу күрһәткестәрен яҡшыртыу һ.б. өсөн ҡулланыла.
Әҙәб.: Мухин В.С., Смыслов А.М., Боровский С.М. Модифицирование поверхности деталей ГТД по условиям эксплуатации. М., 1995.
А.М.Смыслов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостанда ауыл хужалығы буйынса йәш белгестәргә ниндәй субсидиялар һәм ташламалар тәҡдим ителәсәк
Башҡортостанда ауыл хужалығы буйынса йәш белгестәргә ниндәй субсидиялар һәм ташламалар тәҡдим ителәсәк Фото: inlotoshino.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышын үҫтереү буйынса I форум даирәһендә ауыл хужалығы белгестәрен йәлеп итеү һәм беркетеү буйынса пландар билдәләнде. Хеҙмәт ресурстары темаһы буйынса түңәрәк өҫтәл барышында Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығы дәүләт ярҙамы механизмына киләһе үҙгәрештәр индерҙе:
юғары белемле белгестәр өсөн бер тапҡыр бирелә торған түләүҙе – 500 мең һумғаса, урта профессиональ белемле белгестәр өсөн 300 мең һумға саҡлы арттырыу;
эш биреүсенән уртаса айлыҡ эш хаҡын уртаса тармаҡ әһәмиәте кимәленән кәм итмәүен талап итеү;
муниципалитеттарға йәш белгестәргә ярҙам итеү программаһын булдырыуға йөкләмә биреү;
эш хаҡына 7000 һәм 4000 кимәлендәге айлыҡ өҫтәмәләрҙе бөтөрөү;
дәүләт ярҙамын алыусылар һанын 140 кешегә саҡлы кәметеү – юғары белемле 70 белгес һәм урта профессиональ белемле 70 белгес.
Был шарттарҙы тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһендә йәш белгестәрҙе тармаҡта нығытыу 2025 йылға тиклем 20 проценттан 50 процентҡа саҡлы артасаҡ тип күҙаллана, ә ауыл хужалығы предприятиеларында кадрҙар ағымы 20 проценттан уҙмаясаҡ.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ағымдағы йылдың август айында Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының киңәйтелгән кәңәшмәһендә йәш аграрийҙар өсөн дәртләндереү сараларын 500 мең һумға ҡәҙәр арттырырға тәҡдим итте.
http://www.bashinform.ru/news/1090803-kakie-subsidii-i-lgoty-predlozhat-molodym-spetsialistam-po-selskomu-khozyaystvu-v-bashkirii/


text:
Кафедра тураһында | Хеҙмәткәрҙәр | Студенттарға | Аспиранттарға
Кафедра мөдире вазифаһын башҡарыусы:
философия фәндәре кандидаты, доцент
Итҡолова Ләйсән Әхмәт ҡыҙы
Этика, эстетика һәм культурология кафедраһы 1986 йылда философия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Д.Й.Вәлиев (1940-2002) инициативаһы менән асыла. Оҙаҡ йылдар кафедрала А.П. Андреев (1936-2007), Р.И. Байкова (1931-2004), Л.Н. Попова, Л.А. Колокольцева кеүек уҡытыусылар уңышлы эшләне. Улар студенттарға теоретик белем биреү менән бер рәттән изгелек, мөхәббәт, матурлыҡ, кешелеклелек, логик фекерләү кеүек тәрән төшөнсәләрҙе лә тәрбиәләне. Кафедра уҡытыусылары хәҙерге көндә түбәндәге курстарҙан лекциялар уҡый: «Этика», «Культурология», «Эстетика», «Дин тарихы», «Дин ғилеме», «Аралашыу һәм үҙ-ара аңлашыу мәҙәниәте», «Конфликтология», «Башҡорт фәлсәфәүи һәм ижтимағи-сәйәси фекере тарихы», «Логика». Коллектив тәрбиәүи һәм ғилми-тикшеренеү эше менән актив шөғөлләнә, этика, эстетика, мәҙәниәт һәм мәғариф философияһы проблемаларына арналған күп һанлы уҡыу дәреслектәре, уҡыу-методик ҡулланмалары, фәнни мәҡәләләр авторы. Уларҙың хеҙмәттәрендә кафедраға нигеҙ һалыусы профессор Д.Й.Вәлиевтың һәм кафедра ветрандарының ғилми традициялары уңышлы дауам иттерелә.
2002 йылда этика, эстетика һәм культурология кафедраһы БДУ-ның философия һәм социология факультетының ЮНЕСКО кафедраһы менән берләшә.
Берләшкән кафедра базаһында “Күп милләтле һәм күп конфессиялы йәмғиәттә мәғариф” тип аталған тема буйынса ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара үҙәге ойошторола. ЮНЕСКО һәм БДУ араһындағы университетта ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара үҙәге ойошторолоуы тураһындағы килешеү 2003 йылдың 11 апрелендә төҙөлә. Хәҙерге көндә этика, эстетика һәм культурология кафедраһының белем биреү һәм ғилми-тикшеренеү биографияһында ике тиҫтә йыл иҫәпләнә һәм ул университетта гуманитар белем биреү буйынса иң алдынғылар рәтендә. Кафедра күп конфессиялы һәм күп милләтле Башҡортостандың рухи донъяһына Изгелек, Хәҡиҡәт һәм Матурлыҡ идеяларын тарата һәм юғары интеллектлы, позитив әхлаҡи потенциалы булған, киң эстетик ҡарашлы, йәмғиәттә барған яңырыу процесстарында актив һәм яуаплы булырлыҡ шәхесте формалаштырыуға ҙур өлөш индерә.
Хәҙерге көндә кафедрала 14 уҡытыусы эшләй (философия фәндәре докторы, профессор З.Й. Рәхмәтуллина, философия фәндәре кандидаттары, доценттар: Д.Х. Аҡбашева, А.Р. Бикбулатова, З.Р. Вәлеева, З.Р. Вәлиуллина, К.В. Ғирфанов, Л.А. Итҡолова, М.Н. Төхвәтуллин, А.Й. Фәтҡуллина, Р.В. Ханова, Л.Р. Хәсәнова, философия фәндәре кандидаты, өлкән уҡытыусы Л.К. Вычужанова, философия фәндәре кандидаттары, ассистенттар В.Р.Ибраһимова, А.С.Кинйәбузова).
Ғилми-тикшеренеү эштәренең төп йүнәлештәре:
- “Хәҙерге Башҡортостандың рухи киңлегенә күп факторлы анализ” кафедра темаһы өҫтөндә эшләү;
- “Күп милләтле һәм күп конфессиялы йәмғиәттә мәғариф” тип аталған ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара кафедраһының темаһы өҫтөндә эҙләнеүҙәр алып барыу;
- Кафедраның аспиранттары һәм ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүселәре менән эшләү;
- фәнни конференциялар ойоштороу һәм үткәреү;
- монографиялар һәм ғилми йыйынтыҡтарҙа мәҡәләләр баҫтырыу.
Уҡыу-уҡытыу эштәренең төп йүнәлештәре:
- специальностарҙың уҡыу пландарына ярашлы уҡытыу нагрузкаһын үтәү;
- кафедра дисциплиналары буйынса уҡыу әсбаптары һәм уҡыу-методик ҡулланмаларын әҙерләү һәм баҫтырыу;
- кафедра дисциплиналары буйынса уҡытыу-методик комплекстарын камиллаштырыу өҫтөндә эшләү.


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
УРАН, Ҡояштан алыҫлығы б‑са етенсе урында торған планета‑гигант. Ҡояштан уртаса алыҫлығы 2869 млн км (19,19 а.б.). Сидерик әйләнеү периоды 84,02 йыл. Күсәре тирәләй әйләнеү периоды 17 сәғ. 14 мин. Әйләнеү күсәренең орбита буйлап хәрәкәте яҫылығына ауышлығы 7°55′12′′. Диам. 52,4 мең км. Массаһы 8,7∙1025 кг. Уртаса тығыҙлығы 1,30∙103 кг/м3. Атмосфераһының химик составы: водород (яҡынса 83%), гелий (яҡынса 15%), метан (2%) һ.б. Атмосфераның аҫҡы ҡатламында метандан торған болоттар бар, улар экваторға параллель йүнәлешле, был көслө елдәр булыуын иҫбатлай. Ҡаты йөҙө юҡ. Таш ядроһы бар, тип фараз ителә. У. Ҡояш системаһының башҡа планеталарынан әйләнеү күсәренең планета орбитаһы яҫылығында тиерлек ятыуы м-н айырыла. Күсәре тирәһендә әйләнеү йүнәлеше Ҡояш тирәһендә әйләнеү йүнәлешенә ҡаршы. 20 б. 70‑се йй. Ерҙән күҙәтеүҙәр ваҡытында, үлсәмдәре 1–3 м тиклем булған таш һәм боҙ киҫәктәренән торған ҡараңғы ҡулсалар (11) системаһы булыуы асылған. Ҡулсаларҙың араһын асыҡ төҫтәге туҙан тултырған. У. 27 спутнигы бар (2006 й. дек.), иң ҙурҙары Титания, Оберон, Ариэль, Умбриэль, Миранда. У. – ялтырауы яҡынса 6‑сы йондоҙ дәүмәленә тиклем булған йәшел-зәңгәр төҫтәге яҡтыртҡыс. БР терр‑яһында күренгән мәлендә бинокль аша күҙәтеп була, ябай күҙ м‑н саҡ айырыла. Шулай уҡ ҡара: Планетарий.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Мәхмәт IV
Мәхмәт IV Һунарсы (Аусы) (ғосм. محمد رابع — Mehmed-i râbi‘, төр. Dördüncü Mehmet, Avcı Sultan Mehmet) (2 ғинуар 1642—6 ғинуар 1693) — Ғосман империяһының 19-сы солтаны, 1648—1687 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы — солтан Ибраһим I, әсәһе Турхан Солтан. Мәхмәткә «Авджи» (аусы; төр. Avcı) ҡушаматы даими рәүештә спорт һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүе һәм саф һауала йыш йөрөүе өсөн бирелә.
Атаһы 1648 йылда янычарҙар тарафынан ҡолатылғас, 6 йәшлек сағында тәхеткә ултыра. Бала сағы осоронда илдә анархия хөкөм итә, Мәхмәттең әсәһе һәм өләсәһе власть өсөн үҙ-ара көрәш алып бара. Ғосман иленең ҡаҡшауын күреп, 1656 йылдың 6 июлендә венециялар Дарданелдар боғаҙында ғосман флотын еңә, һәм улар хатта Истанбулды алырға янайҙар. Әммә шул уҡ йылда бөйөк вәзир вазифаһы Кёпрюлю Мәхмәт-пашаға тапшырылғас, илдәге хәл яҡшыра башлай. Бөйөк вәзир венецияларҙы Дарданелдарҙан ҡыуа һәм 1660 йылға ҡрай уларҙан Митилена һәм Лемнос утрауҙарын ҡайтара. Уның улы Фазыл Әхмәт-паша атаһының солтанға йоғонтоһон һаҡлап бөйөк вәзир вазифаһын башҡара. Был осорҙа Австрия менән барған һуғыш ғосмандар өсөн уңышһыҙ тамамлана, 1669 йылда венецияларҙан Крит утрауы ҡайтарыла.
1672 йылдың яҙында солтан етәкселегендә Речь Посполитаяға ҡаршы һуғыш башлана. Ғосмандарҙы һуғышҡа украин казактары әйҙәй. Солтандың ғәскәрҙәре Каменец-Подольский ҡалаһын баҫып алғас, 1672 йылда король Михаил Вишневецкий улар менән килешеү төҙөй. Әммә һуғыш яңынан тоҡана, 1676 йылдың 27 октябрендә Журавнала төҙөлгән килешеүгә ярашлы Речь Посполитая Ғосман иперияһына Подолияны һәм Днепр буйы Украинаһының бер өлөшөн бирергә мәжбүр була.
1676 йылда бөйөк вәзир итеп Ҡара-Мостафа тәғәйенләнә. 1683 йылдың йәйендә Ҡара-Мостафа етәкслегендәге ғосмандарҙың ҙур ғәскәре Вена алдында килеп сыға һәм ҡаланы ике ай дауамында ҡамауға ала. Әммә Австрия фельдмаршалы Карл V Леопольд Лотарингиялы һәм Речь Посполитаяның королеЯн Собеский етәкселегендәге дөйөм ғәскәр ғосмандарҙы ҡыйратыуға ирешә һәм ҡаланы азат итә. Уңышһыҙ һуғыштар өсөн 1683 йылда Белградта солтан Ҡара-Мостафаны үлем язаһына тарттыра. Речь Посполитаяның короле Ян Собеский Молдавия һәм Валахияға баҫып инә; венециялар һәм мальта рыцарҙәре Мореяны һәм Ион утрауҙарын яулап алалар, Далмацияға һөжүм яһайҙар. Герцог Карл V Леопольд етәкселегендәге австриялар 1686 йылда Венгриялағы Офен ҡалаһын баҫып ала, 1687 йылдың 12 авгусында Мохач ҡалаһы янында уларҙың ғәскәре ғосмандарҙың армияһын еңә. Ғосман империяһында хәл тағы ла ҡатмарлана, христиандарҙың ҡулына Петервардейн, Эрлау, Штульвейсенбург һәм Белград күсә. Истанбулда ихтилал тоҡанып 1687 йылда Мәхмәт IV тәхеттән төшөрөлә, уның улы Мостафа II солтан булып китә. Мәхмәт IV 1693 йылда төрмәлә вафат була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатындары:
- Өмәтуллаһ Рабия Гөлнуш Солтан (Мостафа II һәм Әхмәт III солтандарҙың әсәһе)
- Әфифә Ҡатын
- Гөлнур Ҡатын
- Канийе Хасеки
- Сийявуш Хасеки
Улдары:
- Мостафа II
- Әхмәт III
- Шаһзада Баязит
Ҡыҙҙары:
- Хатидже Солтан
- Сафия Солтан
- Өммөгөлсөм Солтан
- Фатима Солтан
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- A'dan Z'ye Tarih Ansiklopedisi (1984). Serhat yayınevi. (төр.)
- Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Osmanlı Tarihi III. Cilt 1. Kısım: II. Selim'in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Andlaşmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 975-16-0013-8. (төр.)
- Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları. ISBN 875-329-299-6. say.200-209 (төр.)
- Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8. (инг.)
- Historisches Museum der Stadt Wien, Robert Waissenberger (Herausgeber): Die Türken vor Wien. Europa und die Entscheidung an der Donau. Residenz Verlag, Salzburg/Wien 1982, ISBN 3-7017-0312-4. (нем.)
- Ferenc Majoros, Bernd Rill: Das Osmanische Reich 1300–1922. Die Geschichte einer Großmacht. Marix, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-25-8. (нем.)
- Josef Matuz: Das osmanische Reich. Grundlinien seiner Geschichte. 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-20020-9. (нем.)
- Nicolae Iorga: Geschichte des Osmanischen Reiches. Nach den Quellen dargestellt. 5 Bände, Verlag Perthes, Gotha 1908–1913, Nachdruck Frankfurt/Main 1990. (нем.)
- Gabriel Effendi Noradounghian: Recueil d’actes internationaux de l’Empire Ottoman 1300–1789. Tome I. Paris, Neufchâtel 1897. Reprint: Kraus, Nendeln 1978, ISBN 3-262-00527-4. (нем.)


text:
Тарихын белмәгән халыҡтың киләсәге юҡ, тиҙәр. Һуңғы йылдарҙа шәжәрәне өйрәнеүгә, ырыу байрамдарын ойоштороуға ҙур иғтибар бүленә. Башҡортостан етәкселеге был мәсьәләне дәүләт кимәленә күтәреп, төрлө саралар ойоштора.
Балаларҙы халыҡ байрамдары, йолалары менән таныштырыу, уларҙа башҡорт теленә ҡыҙыҡһыныу, һөйөү тәрбиәләү маҡсаты менән баш ҡалабыҙҙың 205-се балалар баҡсаһында Шәжәрә байрамы үтте.
Балалар баҡсаһы мөдире Алһыу Буранбаева унда ҡатнашыусыларҙы тәбрикләп, был сараның байрам ғына түгел, ә тарихи тамырҙарыбыҙҙы иҫкә алыу, ололау, хөрмәтләү икәнен билдәләне. Асаевтар, Нәҙершиндәр, Утарбаевтар һәм Әминевтәр үҙҙәренең шәжәрәһе менән таныштырҙы, яратҡан шөғөлдәре, аш-һыуҙары, ғаилә йолалары хаҡында белдерҙе.
Резеда һәм Илнур Әминевтәр – табын ырыуы вәкилдәре. Ғаилә башлығы туғыҙ быуынға тиклем төҙөлгән шәжәрә, ата-бабаларының шөғөлдәре менән таныштырҙы. Хужабикә иһә башҡорт милли ризыҡтары тураһында ғына түгел, байрамда ҡатнашыусыларға аш-һыу серҙәре, уларҙы әҙерләү тәртибе хаҡында ла һөйләне.
Айгөл менән Илгиз Асаевтар сығыштары менән Благовар тарафтарынан икән. Балалар баҡсаһына йөрөүсе ҡыҙҙары Аринаның моңло йырлауы бөтәһенә оҡшаны.
Регина һәм Анатолий Утарбаевтар музыкаль ғаилә булараҡ танылды. Ғаилә ағзаларының һәр береһе таланты менән айырылып торҙо. Матур итеп йырлау, бейеү менән бер рәттән, атай кеше алтын ҡуллы оҫта булыуын, хужабикә аш-һыу әҙерләүгә маһирлығын күрһәтте.
Баҡса мөдире Алһыу Буранбаева был ғаиләләрҙең өлгөлө булыуын, балалар баҡсаһы тормошонда әүҙем ҡатнашыуҙарын билдәләне, уларға Маҡтау ҡағыҙҙары менән бергә иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы.
– Хәҙер күп урындарҙа Шәжәрә байрамдары ойошторола, бик күптәребеҙ үҙенең ырыу, ара, нәҫел-нәсәбен, ата-бабаларының кем булыуын асыҡлап, ошоғаса белмәгән туған-тыумасаларын таба. Ләкин байрамдар була ла үтә, ә ете быуын ҡәрҙәшеңде таныу, улар менән дуҫ, татыу булыу мөһим. Беҙҙең бөгөн үткәрелгән сарабыҙ ошоға дәлил, – тине ул тамаша аҙағында.
Халҡыбыҙҙа «Тамыры ныҡ ағас ҡоромай» тигән бик аҡыллы әйтем бар. Ысынлап та, тамыры ныҡ булһа, ул бер ниндәй ел-дауылға бирешмәй. Һәр бала бәләкәйҙән үҙенең тамырҙарын белеп үҫһә, ул да киләсәктә бер ниндәй тормош һынауҙары алдында юғалып ҡалмаҫ. Быуындар сылбыры өҙөлмәһен! Ул минән, һинән, беҙҙән тора. Тамырҙарығыҙҙы онотмағыҙ, үҙегеҙҙең нәҫелегеҙгә генә хас булған күркәм ғәҙәттәрҙе һаҡлағыҙ. Туғандарығыҙға, халҡығыҙға кәрәкле кешеләр булып үҫегеҙ, йәшәгеҙ, йәме.
Әминә РАҠАЕВА,
Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Өфө ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 527
АЛЛЕРГОЛОГИЯ (алло..., гр. ergon — тәьҫир һәм ...логия), аллергия ауырыуҙарының һәм реакцияларының барлыҡҡа килеү сәбәптәрен, үҫеш механизмдарын һәм клиник барышын өйрәнеүсе, уларҙы иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау алымдарын эшләүсе медицина фәнебүлеге.
Башҡортостанда А. б‑са тикшеренеүҙәр 1934 й. БДМИ‑ның патофизиол. каф. асылғандан һуң башлана. Аллергик процестың төрлө аспекттары (сағыштырма патология, анафилаксия, наркоз, анальгетиктар тәьҫире һ.б.) б‑са тәж. үткәрелә (В.А.Самцов). А. проблемалары б‑са системалы тикшеренеүҙәр 60‑сы йй., күп һанлы нефтехимия сәнәғәте һәм химия сәнәғәте пр‑тиелары тупланған Башҡортостанда аллергия ауырыуҙары күбәйгәс, башлана. Аллергияға бәйле анафилактик шок, клиник үлем һ.б. күренештәр өйрәнелә (Д.Ә.Йәнекәев). Вакциналар һәм сывороткалар институтында бер үк ваҡытта һеркә һәм бәшмәк аллергендарын өйрәнеү м‑н бергә иммуноглобулиндың аллергияға ҡаршы үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә күп яҡлы тикшеренеүҙәр алып барыла (С.Ә.Йәнекәева, В.А.Стригин, В.А.Трофимов). 70‑се йй. алып БДМУ‑ла төрлө этиологиялы аллергия ауырыуҙарын иҫкәртеү һәм дауалау сараларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Х.Х.Ганцева). Был ауырыуҙарҙы медикаментоз булмаған саралар (физиотерапевтик процедуралар, лазер терапияһы һ.б.) м‑н дауалауҙың комплекслы терапияһы тәҡдим ителә. “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында бронхиаль астманы, аллергодерматоздарҙы һ.б. дауалау өсөн гистоглобулин һәм иммуноглобулиндың диагностик һәм аллергияға ҡаршы препараттары етештереүгә индерелә. Аллергияға ҡаршы иммуноглобулин — алтын һәм 2 көмөш миҙалға, һеркә аллергендарын тәшкил иткән препараттар СССР ВДНХ‑ның бронза миҙалдарына лайыҡ була (1985). Респ. аллергология‑иммунология хеҙмәте ойошторола, эре ҡалаларҙа махсус кабинеттар асыла. 1996 й. алып БР‑ҙың Аллерголог-иммунологтар ассоциацияһы эшләй.
В.А.Стригин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина