text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Тәмәкенең зыяндан башҡаһы юҡ
Тәмәкенең зыяндан башҡаһы юҡ
Уйындан уймаҡ сыға, ти халыҡ мәҡәле. Күптәр тәмәкене йәшлеге менән ҡыҙыҡ күреп тарта башлай. Тәүҙә берәүҙе тартып ҡарай, шунан икенсене. Бына шулай уйындан ғына башланған ҡылыҡ ғәҙәткә әйләнеп китә һәм йыш ҡына насар эҙемтәләргә килтерә. Күптәр һуңынан ташларға тырышып-тырышып ҡарай – тик булдыра алмай. Үҙ ихтыяр көсө менән никотин ҡоллоғонан ҡотолоусылар һирәк. Берәр-икешәр айлап тәмәкене ташлап ҡарайҙар ҙа йәнә тарта башлайҙар. Бынан бер тиҫтә йыл элек кенә ҡулына тәмәке тотҡан ҡыҙҙарҙы урамда осратыуы ҡыйын ине. Булһа ла, унда-бында берәү генә һәм барыһы ла уларға сәйерһенеп ҡарай торғайны. Хәҙер иһә йәш кенә ҡыҙҙар ҙа, оло-оло апай, хатта инәйҙәр ҙә, тартынып та тормай, урамда рәхәтләнеп тәмәке көйрәтә. Ҡыҙғаныс, әлбиттә, сөнки был ваҡытлы рәхәтлек кенә бит ул. һуңынан уның өсөн икеләтә-өсләтә интегергә тура килмәһә ярай ҙа…
Тәмәке тартыуҙың зыяны нимәлә? Бер төрлө генә сигарет тартҡанда уның организмға кире йоғонтоһонан ҡотолоп буламы? Көслө тәмәке еңелерәктәренә ҡарағанда зыянлыраҡмы? Организмға зыяны ҙур булмаһын өсөн тәүлегенә нисә тәмәке тартырға мөмкин? Был һорауҙарҙың барыһына ла яуап бер – тәмәке һаулыҡ өсөн зыянлы. Һәр саҡ. Күпме генә тәмәке тартыуға ҡарамаҫтан, уның зыяны бик ҙур.
БМО мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын тәмәкенән 3 миллион кеше үлә. Был иһә тәмәке тартыуҙан һәр 13 секунд һайын бер кеше үлә тигән һүҙ. Италияла үткәрелгән тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ВИЧ-инфекцияға ҡарағанда тәмәкенән үлеү осрағы 50 тапҡырға күберәк. Һуңғы ике тиҫтә йылда Рәсәйҙә тәмәке тартыу эҙемтәһенән 5,8 миллионға яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән, шуларҙың 4,6 миллионы – 35-тән 70 йәшкә тиклемгеләр. Бер йылда 332000 граждан һәләк була, уларҙың һәр береһе кәмендә үҙенең ғүмерен 19 йылға ҡыҫҡарта.
Тәмәке төтөнөндә зыянлы матдәләр күп. Янып торған тәмәкенең төтөнө – 4 меңдән ашыу химик матдәне берләштереүсе үҙе бер химия заводы. Улар араһында иң зыянлылары – ацетилин, нишатыр спирты, бензол, формальдегид, метанол һәм цианид. Тап ошо матдәләр дауалауға бирелмәүсе йәиһә оҙайлы дауалау курсы талап итеүсе ҡурҡыныс ауырыуҙарға юл аса. Тәмәкеселәрҙең 87 процентында күҙәтелгән иң ҡурҡыныс ауырыу – үпкә яман шеше. Был ауырыу, нигеҙҙә, дауалауға бирелмәй һәм йыш ҡына аҙағы насар тамамлана. Үпкә шешенән тыш, тәмәкеселәр лейкоз, ашҡаҙан, тамаҡ шеше кеүек башҡа ҡурҡыныс яман шеш ауырыуҙарына ла дусар була. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, үпкә яман шеше ауырыуының 90 – 95 проценты, рактың башҡа төрҙәренең 45 – 50 проценты, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы сирҙәренең 20 – 25 процентына тап тәмәке сәбәпсе. Тәмәкеселәрҙә үпкә шешенән үлеү хәүефе тәмәке тартмаған ир-егеттәргә ҡарағанда 22 тапҡырға арта. Тартыу ирендә, ауыҙ ҡыуышлығында, тамаҡта, йотҡолоҡта яман шеш барлыҡҡа килтерә.
Никотин тамырҙарҙың хәрәкәт итеү һәм баш мейеһенең тын алыу үҙәктәрен ҡуҙғытып, ҡан тамырҙарының ҡыҫылыуына килтерә һәм төйөрсәләр барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә. Ул шулай уҡ йөрәккә кислород килеүҙе кәметә, ҡандың ойошоуына булышлыҡ итә, был иһә үҙ сиратында тромбыларға нигеҙ һала. Никотин йоғонтоһонда йөрәк тибеше 15 – 20 процентҡа йышая. Шуға күрә даими тәмәке тартыу йөрәкте көсөргәнеп эшләргә мәжбүр итә, был иһә уны ваҡытынан алда эшлектән сығара.
Тәмәке төтөнө менән ҡанға ингән матдәләр витаминдарҙың, атап әйткәндә, С витаминының үҙләштерелеүен тотҡарлай. Һөҙөмтәлә ҡанда холестерин арта. Тәмәке төтөнөнөң башҡа компоненттары атеросклероздың үҫешенә булышлыҡ итә. Даими рәүештә тартыусы 45 – 49 йәшлек ир-егеттәр араһында йөрәк ишемияһы ауырыуынан үлеү осрағы тартмаусыларға ҡарағанда өс тапҡырға күберәк. Тәмәке тартыусы ҡатындарҙа миокард инфаркты хәүефе лә өс тапҡырға ҙурыраҡ.
Тәмәке төтөнөндәге аммиак та әҙ зыян килтермәй. Тәмәкеселәрҙең күбеһе хроник бронхит менән ауырый. Тартыу шулай уҡ гастрит, ашҡаҙан сей яраһы һәм бөйән эсәге ауырыуҙарына булышлыҡ итә.
Тәмәке тартыу ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм ир-егеттәрҙең енси функцияһына ла кире йоғонто яһай. Буласаҡ әсәләр ауырлы саҡта тәмәке тартыуҙың балаға ни тиклем ҙур зыян килтереүен аңларға тейеш. Сабыйҙың ваҡытынан алда, етлекмәй тыуыуы, шулай уҡ аҡыл һәм физик үҫешендә тотҡарлыҡтар булыуы ихтимал. Көйрәтеү кешенең тышҡы матурлығына ла насар йоғонто яһай, бите йәмһеҙләнә, тештәре һарғая һ.б.
Билдәле булыуынса, тартыу кешенең үҙе өсөн генә түгел, ә уның янындағылар өсөн дә зыянлы. Мәҫәлән, тәмәкеселәрҙең ҡатындары үпкә яман шеше менән 1,5 – 2 тапҡырға йышыраҡ ауырый, ә ата-әсәһе тәмәке тартҡан балаларҙа бронхит һәм пневмония сирҙәре ике тапҡырға күберәк күҙәтелә.
Тәмәке тартыуҙан иҡтисади юғалтыуҙар ҙа күп. Мәҫәлән, Америкала тәмәкеселәрҙең ауырыуына, медицина хеҙмәтләндереүенә киткән сығымдар йылына яҡынса 100 млрд доллар тәшкил итә. Ә йылына тәмәкенән сыҡҡан 225 мең янғында уртаса 2,5 мең кешенең ғүмере өҙөлә, тағы ла 5 меңләбе етди йәрәхәттәр ала.
Ни өсөн тартаһың?
Кемдер ваҡыт үткәреү өсөн тәмәкегә үрелһә, берәүҙәр – кәйефен күтәреү өсөн, икенселәренең ғәҙәтенә ингән, өсөнсөләр тәмәкеһеҙ йәшәй алмай, дүртенселәр ябығыр өсөн тарта. Кем ни өсөн тәмәке тарта йәки тартмай? Яҡын арала тәмәкене ташларға йыйынамы? Ошо һорау менән бер нисә кешегә мөрәжәғәт иттек.
Айрат Т., шәхси эшҡыуар, Дыуан районы Мәсәғүт ауылы:
– Тәмәкене 1-се класҡа уҡырға бармаҫ уҡ тартып ҡараным. Үҙемдән ике йәшкә оло малай менән мунсала көйрәттек. Ул мине нисек тын алырға өйрәтте. Булды ла онотолдо. Ә инде ныҡлап тартырға 4-се класта, ул саҡта яңы сыҡҡан “Лайка” сигаретын тартыуҙан өйрәндем. 8-се класҡа тиклем йәшенә-йәшенә унда-бында шулай тәмәке һурғылауҙы дауам иттем. 8-ҙән һуң инде училищеға уҡырға киттем. Унда, әсәйҙәр янда булмағас, иркенләп тарттым. Армияла өс егет тәмәкене ташлап ҡайтты, ә мин унда ла ташламаным. Бөтәһе 22 йыл тарттым.
Ә тәмәкене ташлауым бик сәйер булды. Аллаға ышана башланым. Бер шулай, эсеп, тартып, йонсоп арып барып яттым да: “Эй, Хоҙайым, миңә ошо эске менән тәмәкенән арынырға ярҙам ит инде”, – тип һорап, йоҡлап киткәнмен. Иртән уяныр-уянмаҫ ятҡанда битемә кемдер ҡағылған кеүек булды. Ғәҙәттә, иртән ашап та тормай, тәмәкегә йәбешә инем, был юлы нисектер тартҡы килмәне. Ашап-эсеп эшкә киттем, юлда машинабыҙ ватылды, шунда егеттәр менән бергәләп тартып алдыҡ. Кискеһен миңә ҡыйын була башланы, табипҡа барһам, ҡан баҫымым күтәрелеп киткән. Укол эшләнеләр. Хәлем еңелләште, ҡайттым, тәмәке тартҡы килмәй. Иртәгәһенә лә тартҡы килеү теләге булманы. Шул көндән алып, йәғни 1999 йылдың 2 майынан, тартҡаным да, эскәнем дә юҡ. Хәҙер тәмәкенең еҫен дә күтәрә алмайым.
Дамир ХАФИЗОВ, водитель:
– 5 – 6-сы синыфта уҡығанда бер-ике тапҡыр шаярып ҡараным, әммә шуның менән бөттө. Тартмайым да, тартҡым да килмәй, башҡаларға ла кәңәш итмәйем. Йәш кенә ҡыҙҙарҙың, ҡатындарҙың тартыуы менән бөтөнләй риза түгелмен. Тәмәке тартыу гүзәл заттарҙы биҙәмәй. Улар бит балаларын тәрбиәләргә тейеш. Юғиһә ҡайһы саҡта урамдан үтеп бараһың, туй күлдәгендәге кәләштең ҡулында – тәмәке. Иҫең китер! Шундай матур үҙе, ап-аҡ күлдәктә һәм шул күлдәккә бер ус тупраҡ һибелгән кеүек. Ул бит әсә буласаҡ, балаһына ниндәй тәрбиә бирер икән? Һуңғы ваҡытта тәмәкегә ҡаршы закондар ҡабул итә башланылар. Бик яҡшы! Күптән кәрәк ине ул.
Гөлнара ХӘМИТОВА, табип:
– Тәмәке – ул ағыу. Үҙеңә ауырыуҙы һорап алыу, тигән һүҙ. Сөнки тәмәке бөтә эске органдарҙы зарарлай. Ҡыҙғаныс, әлбиттә, тәмәкеселәр быны аңламай. Бына нисә йыл инде ирем менән көрәшәм, ташлатырға тырышып ҡарайым да, булмай. Барыһы ла кешенең үҙенән торалыр инде ул. Уҡыған саҡта төркөмдәштәрем араһында бер ҡыҙ тарта ине. Әле иһә дин юлына баҫҡан, күп бала тәрбиәләй, бынамын итеп донъя көтә, эшләп тә йөрөй. Көс тапҡан бит ташларға, бер ҙә тәмәке ҡолона әйләнмәгән. Ирҙәр көслө, тиһәләр ҙә, көсһөҙ улар, тәмәкене ташларға ла көстәре юҡ.
Морат Н., төҙөүсе:
– Ни өсөн тартаммы, башҡаса булдыра алмаған өсөн. Белмәйем, һәр 20 – 30 минут һайын тартамдыр ул. Тәмәкесе стажым да бик ҙур. Йәшерәк саҡта ташларға кәрәк булған, хәҙер, олоғайғас, булдыра алмайым. Зыянлы икәнен дә аңлайым да бит… Кеҫәгә лә һуға. Блоклап һатып алырға тура килә, барыһы ла аҡса инде.
Йәштәргә теләгем – тартмаһындар, беҙҙән аҡыллыраҡ булһындар. Тәмәкенең бер ниндәй ҙә файҙаһы юҡ.
Яңы закон тәмәкеселәрҙе туҡтатырмы?
2014 йылдың 1 июненән “Граждандарҙың сәләмәтлеген тәмәке төтөнө йоғонтоһонан, тәмәке тартыуҙың эҙемтәләренән һаҡлау тураһында”ғы Федераль закондың 1-се статьяһының 12-се өлөшө һәм 3-сө пункты үҙ көсөнә инә. Уларға ярашлы, алыҫ юлға йөрөүсе поездарҙа һәм пассажир платформаларында тәмәке тартыу тыйыла.
Билдәле булыуынса, 2013 йылдың 1 июненән ҡала яны тимер юл транспортында һәм тимер юл вокзалдары биналарына инеү урынынан 15 метр яҡынлыҡта асыҡ һауала тәмәке тартыу тыйылды. Бынан тыш, 2013 йылдың 1 июненән тимер юл инфраструктураһының бөтә объекттарында ла тәмәке продукцияһын рекламалау рөхсәт ителмәй. Өҫтәмә рәүештә вокзалда урынлашҡан сауҙа нөктәләрендә һәм дөйөм туҡланыу урындарында тәмәке продукцияһын һатыу контролдә тотола.
Тәмәке тартыуҙың зыяны нимәлә? Бер төрлө генә сигарет тартҡанда уның организмға кире йоғонтоһонан ҡотолоп буламы? Көслө тәмәке еңелерәктәренә ҡарағанда зыянлыраҡмы? Организмға зыяны ҙур булмаһын өсөн тәүлегенә нисә тәмәке тартырға мөмкин? Был һорауҙарҙың барыһына ла яуап бер – тәмәке һаулыҡ өсөн зыянлы. Һәр саҡ. Күпме генә тәмәке тартыуға ҡарамаҫтан, уның зыяны бик ҙур.
БМО мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын тәмәкенән 3 миллион кеше үлә. Был иһә тәмәке тартыуҙан һәр 13 секунд һайын бер кеше үлә тигән һүҙ. Италияла үткәрелгән тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ВИЧ-инфекцияға ҡарағанда тәмәкенән үлеү осрағы 50 тапҡырға күберәк. Һуңғы ике тиҫтә йылда Рәсәйҙә тәмәке тартыу эҙемтәһенән 5,8 миллионға яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән, шуларҙың 4,6 миллионы – 35-тән 70 йәшкә тиклемгеләр. Бер йылда 332000 граждан һәләк була, уларҙың һәр береһе кәмендә үҙенең ғүмерен 19 йылға ҡыҫҡарта.
Тәмәке төтөнөндә зыянлы матдәләр күп. Янып торған тәмәкенең төтөнө – 4 меңдән ашыу химик матдәне берләштереүсе үҙе бер химия заводы. Улар араһында иң зыянлылары – ацетилин, нишатыр спирты, бензол, формальдегид, метанол һәм цианид. Тап ошо матдәләр дауалауға бирелмәүсе йәиһә оҙайлы дауалау курсы талап итеүсе ҡурҡыныс ауырыуҙарға юл аса. Тәмәкеселәрҙең 87 процентында күҙәтелгән иң ҡурҡыныс ауырыу – үпкә яман шеше. Был ауырыу, нигеҙҙә, дауалауға бирелмәй һәм йыш ҡына аҙағы насар тамамлана. Үпкә шешенән тыш, тәмәкеселәр лейкоз, ашҡаҙан, тамаҡ шеше кеүек башҡа ҡурҡыныс яман шеш ауырыуҙарына ла дусар була. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, үпкә яман шеше ауырыуының 90 – 95 проценты, рактың башҡа төрҙәренең 45 – 50 проценты, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы сирҙәренең 20 – 25 процентына тап тәмәке сәбәпсе. Тәмәкеселәрҙә үпкә шешенән үлеү хәүефе тәмәке тартмаған ир-егеттәргә ҡарағанда 22 тапҡырға арта. Тартыу ирендә, ауыҙ ҡыуышлығында, тамаҡта, йотҡолоҡта яман шеш барлыҡҡа килтерә.
Никотин тамырҙарҙың хәрәкәт итеү һәм баш мейеһенең тын алыу үҙәктәрен ҡуҙғытып, ҡан тамырҙарының ҡыҫылыуына килтерә һәм төйөрсәләр барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә. Ул шулай уҡ йөрәккә кислород килеүҙе кәметә, ҡандың ойошоуына булышлыҡ итә, был иһә үҙ сиратында тромбыларға нигеҙ һала. Никотин йоғонтоһонда йөрәк тибеше 15 – 20 процентҡа йышая. Шуға күрә даими тәмәке тартыу йөрәкте көсөргәнеп эшләргә мәжбүр итә, был иһә уны ваҡытынан алда эшлектән сығара.
Тәмәке төтөнө менән ҡанға ингән матдәләр витаминдарҙың, атап әйткәндә, С витаминының үҙләштерелеүен тотҡарлай. Һөҙөмтәлә ҡанда холестерин арта. Тәмәке төтөнөнөң башҡа компоненттары атеросклероздың үҫешенә булышлыҡ итә. Даими рәүештә тартыусы 45 – 49 йәшлек ир-егеттәр араһында йөрәк ишемияһы ауырыуынан үлеү осрағы тартмаусыларға ҡарағанда өс тапҡырға күберәк. Тәмәке тартыусы ҡатындарҙа миокард инфаркты хәүефе лә өс тапҡырға ҙурыраҡ.
Тәмәке төтөнөндәге аммиак та әҙ зыян килтермәй. Тәмәкеселәрҙең күбеһе хроник бронхит менән ауырый. Тартыу шулай уҡ гастрит, ашҡаҙан сей яраһы һәм бөйән эсәге ауырыуҙарына булышлыҡ итә.
Тәмәке тартыу ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм ир-егеттәрҙең енси функцияһына ла кире йоғонто яһай. Буласаҡ әсәләр ауырлы саҡта тәмәке тартыуҙың балаға ни тиклем ҙур зыян килтереүен аңларға тейеш. Сабыйҙың ваҡытынан алда, етлекмәй тыуыуы, шулай уҡ аҡыл һәм физик үҫешендә тотҡарлыҡтар булыуы ихтимал. Көйрәтеү кешенең тышҡы матурлығына ла насар йоғонто яһай, бите йәмһеҙләнә, тештәре һарғая һ.б.
Билдәле булыуынса, тартыу кешенең үҙе өсөн генә түгел, ә уның янындағылар өсөн дә зыянлы. Мәҫәлән, тәмәкеселәрҙең ҡатындары үпкә яман шеше менән 1,5 – 2 тапҡырға йышыраҡ ауырый, ә ата-әсәһе тәмәке тартҡан балаларҙа бронхит һәм пневмония сирҙәре ике тапҡырға күберәк күҙәтелә.
Тәмәке тартыуҙан иҡтисади юғалтыуҙар ҙа күп. Мәҫәлән, Америкала тәмәкеселәрҙең ауырыуына, медицина хеҙмәтләндереүенә киткән сығымдар йылына яҡынса 100 млрд доллар тәшкил итә. Ә йылына тәмәкенән сыҡҡан 225 мең янғында уртаса 2,5 мең кешенең ғүмере өҙөлә, тағы ла 5 меңләбе етди йәрәхәттәр ала.
Ни өсөн тартаһың?
Кемдер ваҡыт үткәреү өсөн тәмәкегә үрелһә, берәүҙәр – кәйефен күтәреү өсөн, икенселәренең ғәҙәтенә ингән, өсөнсөләр тәмәкеһеҙ йәшәй алмай, дүртенселәр ябығыр өсөн тарта. Кем ни өсөн тәмәке тарта йәки тартмай? Яҡын арала тәмәкене ташларға йыйынамы? Ошо һорау менән бер нисә кешегә мөрәжәғәт иттек.
Айрат Т., шәхси эшҡыуар, Дыуан районы Мәсәғүт ауылы:
– Тәмәкене 1-се класҡа уҡырға бармаҫ уҡ тартып ҡараным. Үҙемдән ике йәшкә оло малай менән мунсала көйрәттек. Ул мине нисек тын алырға өйрәтте. Булды ла онотолдо. Ә инде ныҡлап тартырға 4-се класта, ул саҡта яңы сыҡҡан “Лайка” сигаретын тартыуҙан өйрәндем. 8-се класҡа тиклем йәшенә-йәшенә унда-бында шулай тәмәке һурғылауҙы дауам иттем. 8-ҙән һуң инде училищеға уҡырға киттем. Унда, әсәйҙәр янда булмағас, иркенләп тарттым. Армияла өс егет тәмәкене ташлап ҡайтты, ә мин унда ла ташламаным. Бөтәһе 22 йыл тарттым.
Ә тәмәкене ташлауым бик сәйер булды. Аллаға ышана башланым. Бер шулай, эсеп, тартып, йонсоп арып барып яттым да: “Эй, Хоҙайым, миңә ошо эске менән тәмәкенән арынырға ярҙам ит инде”, – тип һорап, йоҡлап киткәнмен. Иртән уяныр-уянмаҫ ятҡанда битемә кемдер ҡағылған кеүек булды. Ғәҙәттә, иртән ашап та тормай, тәмәкегә йәбешә инем, был юлы нисектер тартҡы килмәне. Ашап-эсеп эшкә киттем, юлда машинабыҙ ватылды, шунда егеттәр менән бергәләп тартып алдыҡ. Кискеһен миңә ҡыйын була башланы, табипҡа барһам, ҡан баҫымым күтәрелеп киткән. Укол эшләнеләр. Хәлем еңелләште, ҡайттым, тәмәке тартҡы килмәй. Иртәгәһенә лә тартҡы килеү теләге булманы. Шул көндән алып, йәғни 1999 йылдың 2 майынан, тартҡаным да, эскәнем дә юҡ. Хәҙер тәмәкенең еҫен дә күтәрә алмайым.
Дамир ХАФИЗОВ, водитель:
– 5 – 6-сы синыфта уҡығанда бер-ике тапҡыр шаярып ҡараным, әммә шуның менән бөттө. Тартмайым да, тартҡым да килмәй, башҡаларға ла кәңәш итмәйем. Йәш кенә ҡыҙҙарҙың, ҡатындарҙың тартыуы менән бөтөнләй риза түгелмен. Тәмәке тартыу гүзәл заттарҙы биҙәмәй. Улар бит балаларын тәрбиәләргә тейеш. Юғиһә ҡайһы саҡта урамдан үтеп бараһың, туй күлдәгендәге кәләштең ҡулында – тәмәке. Иҫең китер! Шундай матур үҙе, ап-аҡ күлдәктә һәм шул күлдәккә бер ус тупраҡ һибелгән кеүек. Ул бит әсә буласаҡ, балаһына ниндәй тәрбиә бирер икән? Һуңғы ваҡытта тәмәкегә ҡаршы закондар ҡабул итә башланылар. Бик яҡшы! Күптән кәрәк ине ул.
Гөлнара ХӘМИТОВА, табип:
– Тәмәке – ул ағыу. Үҙеңә ауырыуҙы һорап алыу, тигән һүҙ. Сөнки тәмәке бөтә эске органдарҙы зарарлай. Ҡыҙғаныс, әлбиттә, тәмәкеселәр быны аңламай. Бына нисә йыл инде ирем менән көрәшәм, ташлатырға тырышып ҡарайым да, булмай. Барыһы ла кешенең үҙенән торалыр инде ул. Уҡыған саҡта төркөмдәштәрем араһында бер ҡыҙ тарта ине. Әле иһә дин юлына баҫҡан, күп бала тәрбиәләй, бынамын итеп донъя көтә, эшләп тә йөрөй. Көс тапҡан бит ташларға, бер ҙә тәмәке ҡолона әйләнмәгән. Ирҙәр көслө, тиһәләр ҙә, көсһөҙ улар, тәмәкене ташларға ла көстәре юҡ.
Морат Н., төҙөүсе:
– Ни өсөн тартаммы, башҡаса булдыра алмаған өсөн. Белмәйем, һәр 20 – 30 минут һайын тартамдыр ул. Тәмәкесе стажым да бик ҙур. Йәшерәк саҡта ташларға кәрәк булған, хәҙер, олоғайғас, булдыра алмайым. Зыянлы икәнен дә аңлайым да бит… Кеҫәгә лә һуға. Блоклап һатып алырға тура килә, барыһы ла аҡса инде.
Йәштәргә теләгем – тартмаһындар, беҙҙән аҡыллыраҡ булһындар. Тәмәкенең бер ниндәй ҙә файҙаһы юҡ.
Яңы закон тәмәкеселәрҙе туҡтатырмы?
2014 йылдың 1 июненән “Граждандарҙың сәләмәтлеген тәмәке төтөнө йоғонтоһонан, тәмәке тартыуҙың эҙемтәләренән һаҡлау тураһында”ғы Федераль закондың 1-се статьяһының 12-се өлөшө һәм 3-сө пункты үҙ көсөнә инә. Уларға ярашлы, алыҫ юлға йөрөүсе поездарҙа һәм пассажир платформаларында тәмәке тартыу тыйыла.
Билдәле булыуынса, 2013 йылдың 1 июненән ҡала яны тимер юл транспортында һәм тимер юл вокзалдары биналарына инеү урынынан 15 метр яҡынлыҡта асыҡ һауала тәмәке тартыу тыйылды. Бынан тыш, 2013 йылдың 1 июненән тимер юл инфраструктураһының бөтә объекттарында ла тәмәке продукцияһын рекламалау рөхсәт ителмәй. Өҫтәмә рәүештә вокзалда урынлашҡан сауҙа нөктәләрендә һәм дөйөм туҡланыу урындарында тәмәке продукцияһын һатыу контролдә тотола.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » «Мин яңғыҙ түгел»
«Мин яңғыҙ түгел»
Ошоғаса баламдың әсәһенең күҙ йәштәрен күргәне юҡ ине. Күптән илағаным юҡ. Хатта шул тиклем күңелемә ауыр булһа ла, күҙ йәштәренә ирек бирмәйем. Әллә инде йөрәгем ташҡа әйләнгән, әллә күҙ йәштәрем кипкән. Бәлки, ҡайғырып ултырырға ваҡытым да юҡтыр. Бөгөн кис, йоҡлар алдынан, ғәҙәттәгесә, шаршауҙы ябып, лампаны ҡабыҙҙым һәм сәсемде тарарға ултырҙым да, уйҙарға бирелеп, ҡыҙыма күҙ һирпеп алдым һәм өс йыл элек булған бәхетле мәлдәрем күҙ алдыма килеп баҫты.
Йылы июнь айының бер көнөндә бик сибәр егет менән таныштым. Ул һәр осрашыу һайын сәскәләр ташыны, бүләктәр биреп ҡыуандырҙы. Киләһе көнөмдөң нисек булырын да күҙ алдына килтермәй, мөхәббәт хистәренә иҫереп, егетем менән күрешергә ашҡына инем. Һөйгәнем туй күлдәге алырға тәҡдим иткәс, мин, саф мөхәббәттең барлығына ышанған хыялый, бер ҡатлы ҡыҙ, уйымдан ғына уның менән нисек ейән-ейәнсәрҙәребеҙҙе бергәләп тәрбиәләйәсәгебеҙҙе күҙ алдына килтерҙем.
Шаулап-гөрләп туй үтте, һәүетемсә генә йәшәп алып киттек. Бер ҡасан да һүҙгә килешкәнебеҙ булманы. Ошо тынлыҡта ғаиләбеҙгә ниндәйҙер хәүеф янағанын һиҙмәгәнмен дә, белмәгәнмен дә икән. Был көндө иремдең телефонына һәр ун минут һайын смс-хәбәр килде. Ошоғаса телефонын бер ваҡытта ла тикшергәнем булмаһа ла, ҡыҙыҡһыныуымды еңә алмай, ҡарарға булдым. Ул университетта минең менән бер төркөмдә уҡыған ҡыҙ менән хат алышып ята, баҡтиһәң! Төнө буйы яраланған бүре балаһылай илап сыҡтым, тик бер генә һорауҙы ҡабатланым: «Ҡайһы яғы менән ул минән һәйбәтерәк икән?». Ирем яуап бирмәне. Иртәнсәк һигеҙ айлыҡ ауыры булған ҡатынына: «Ул 45 кг, ә һин 75 кг», – тине. Тормош иптәшемдең хыянатын нисек тә кисерергә тырыштым. Сөнки әсәй булырға торам, нимә генә булмаһын, ғаиләне һаҡларға кәрәк. Был ваҡиғанан һуң ни бары биш ай ғына йәшәнек. Ә бер көндө ирем Татарстанға эшкә китте лә, телефон аша шылтыратып, бүтән минең менән йәшәргә теләмәүен белдерҙе. Ҡыҙыбыҙға бер йәш тулғас, беҙҙе закон буйынса тыныс ҡына, тиҙ айырҙылар. Хатта ирем судҡа килеүҙе лә кәрәк тип тапманы.
Бына хәҙер мин бәләкәй генә ҡыҙсыҡтың әсәһе. Яңғыҙым ҡайҙа барайым инде, хаҡлы ялда булған атай-әсәйемдең йортона ҡайтып йығылдым. Декрет ялым да тамамланды, ай һайын килеп торған пособие ла туҡталды. Бер нисек тә эшкә урынлаша алмайым – тулы эш көнөнә балалы ҡатынды кем эшкә алһын? Ярты ставкаға эшләргә хеҙмәткәр алыу бер предприятиеға ла отошло түгел. Балалар баҡсаһына ла ҡыҙымды алмайҙар, сират буйынса беҙ – 423-сө. Закон буйынса ҡыҙым балалар баҡсаһына йөрөй алмағаны өсөн 1500 һум аҡса алырға хоҡуғым бар ҙа бит, тик суд приставынан, элекке ирем алимент түләмәй, тигән справка талап ителә. Өфөгә барырға алыҫ, тағы аҡса кәрәк. Балаһына аҡса юлларға йөрөүемде белгәс, ирем: «Һиңә кәрәк бит, йөрө әйҙә», – тип кенә яуапланы.
Бөтәһенән дә бигерәк, миңә аҡса кәрәгерәк! Үҙемә түгел, ҡыҙыбыҙға кәрәк бит!
Беренсенән, ҡыҙымды үҫтереп, аяҡҡа баҫтырыу өсөн һау-сәләмәт булырға тейешмен. Икенсенән, үҙемдең ҡиәфәтемде ҡарап йөрөүем дә кәрәк. Ҡыҙым әхирәттәре араһында әсәһенең әрпешлегенән оялмаһын өсөн. Был йәһәттән үҙемде ыңғай яҡҡа үҙгәртеүгә килгәндә, аҙ ғына булһа ла уңыштарым бар шикелле. Бүлмәмдәге стенала «Шәхси ҡаһарманлыҡ» тип аталған плакат эленеп тора. Унда нимәгә өлгәшкәнемде яҙып барам. Бер йылда 25 килоға ябығыу, минеңсә, ихтыяр көсөмдөң ныҡлығы, үҙемдең фиҙакәрлек булыр ине, моғайын. Аҙна һайын кәүҙә ауырлығымды үлсәйем. Ғинуарҙа ғына 5 килоға ябыҡҡанмын, финалда 57,7 кг күрһәтә. Ябығыуымды дауам итәм, башҡалар кеүек минең дә зифа буй-һынлы булғым килә. Йөҙөмдө тәртипкә килтереү, биҙәнеү әйберҙәре алыу өсөн бер косметика фирмаһына консультант булып яҙылдым. Юҡ, мин булдыҡһыҙ ҡатын түгел әле, юғары белемем бар, бер көндө, интеллектуаль көсөмдө эшкә егергә кәрәк, тигән фекергә килдем. Үҙемдең эшемде асып ебәрҙем. Студенттарға заказ буйынса курс эштәре, дипломдар яҙам. Һалым, пенсия иғәнәләрен ваҡытында түләп барам. Селтәр маркетингындағы эшем дә килем килтерә. Курс эштәре яҙыуым икмәгем булһа, ике компанияла эшләгәндән алған аҡсам – икмәктең майы. Бына шулай йәшәйем. Маҡсатым – гел мохтажлыҡта йәшәмәү, етеш тормошҡа ынтылыу, ҡыҙымдың үҫеүе өсөн шарттар булдырыу. Сабыйыма ҡарайым да һоҡланам, ул ҡайһылай ҙур үҫкән хәҙер. Миңә үҙе әкиәттәр һөйләргә тырыша. Үҙем дә бер көн түҙмәнем, күҙ йәштәренә ирек бирҙем. Уны күрҙе лә, сабыйым бәләкәй генә устарына йыйырға тотондо. Бар донъяға ҡысҡырғым килде – «Мин яңғыҙ түгел».
Эйе, ирем менән айырылышҡанда, нисек баламдың тамағын туйҙырырмын икән, артабанғы тормошом нисек булыр, тип ҡайғырғайным. Иренән бер нисә йыл элек айырылған танышымдың һүҙҙәре мине, ике ай депрессияла йөрөгән кешене, был хәлдән сығарҙы, донъяға ҡарашымды үҙгәртте. «Иң яҡшыһы – һине күңел әрнеүҙәренә дусар иткән, ғәзиз сабыйы менән бергә булырға теләмәгән кешегә кире бармаҫҡа. Башыңдан үткәндәр өсөн ҡайғырырға ярамай. Яҙмыштың был сираттағы һынауы ғына бит. Үткәндәрең йөрәгеңде гелән ҡанһыратып, борсоуҙарға һалып, бөгөнгө тормошоңдо ҡара буяуҙарға сорнарға тейеш түгел. Үҙең өсөн йәшәһәң, ҡыҙың да тыныс мөхиттә тәрбиәләнер. Ваҡыт үтеү менән үпкәләр онотола, киләсәктә үҙеңде яратҡан, балаңды ла яҡын күргән кешеңде лә табырһың. Хоҙай һине лайыҡ булмаған кешеләрҙән үҙе айыра шулай. Барыһы ла уның ихтыярында», – тине ул.
Мин дә килештем уның һүҙҙәре менән. Бары күңелең генә хыялдарҙан арымаһын. Ә һеҙ, әхирәттәр, нисек уйлайһығыҙ?
Гөлназ.
Мәләүез районы.
Йылы июнь айының бер көнөндә бик сибәр егет менән таныштым. Ул һәр осрашыу һайын сәскәләр ташыны, бүләктәр биреп ҡыуандырҙы. Киләһе көнөмдөң нисек булырын да күҙ алдына килтермәй, мөхәббәт хистәренә иҫереп, егетем менән күрешергә ашҡына инем. Һөйгәнем туй күлдәге алырға тәҡдим иткәс, мин, саф мөхәббәттең барлығына ышанған хыялый, бер ҡатлы ҡыҙ, уйымдан ғына уның менән нисек ейән-ейәнсәрҙәребеҙҙе бергәләп тәрбиәләйәсәгебеҙҙе күҙ алдына килтерҙем.
Шаулап-гөрләп туй үтте, һәүетемсә генә йәшәп алып киттек. Бер ҡасан да һүҙгә килешкәнебеҙ булманы. Ошо тынлыҡта ғаиләбеҙгә ниндәйҙер хәүеф янағанын һиҙмәгәнмен дә, белмәгәнмен дә икән. Был көндө иремдең телефонына һәр ун минут һайын смс-хәбәр килде. Ошоғаса телефонын бер ваҡытта ла тикшергәнем булмаһа ла, ҡыҙыҡһыныуымды еңә алмай, ҡарарға булдым. Ул университетта минең менән бер төркөмдә уҡыған ҡыҙ менән хат алышып ята, баҡтиһәң! Төнө буйы яраланған бүре балаһылай илап сыҡтым, тик бер генә һорауҙы ҡабатланым: «Ҡайһы яғы менән ул минән һәйбәтерәк икән?». Ирем яуап бирмәне. Иртәнсәк һигеҙ айлыҡ ауыры булған ҡатынына: «Ул 45 кг, ә һин 75 кг», – тине. Тормош иптәшемдең хыянатын нисек тә кисерергә тырыштым. Сөнки әсәй булырға торам, нимә генә булмаһын, ғаиләне һаҡларға кәрәк. Был ваҡиғанан һуң ни бары биш ай ғына йәшәнек. Ә бер көндө ирем Татарстанға эшкә китте лә, телефон аша шылтыратып, бүтән минең менән йәшәргә теләмәүен белдерҙе. Ҡыҙыбыҙға бер йәш тулғас, беҙҙе закон буйынса тыныс ҡына, тиҙ айырҙылар. Хатта ирем судҡа килеүҙе лә кәрәк тип тапманы.
Бына хәҙер мин бәләкәй генә ҡыҙсыҡтың әсәһе. Яңғыҙым ҡайҙа барайым инде, хаҡлы ялда булған атай-әсәйемдең йортона ҡайтып йығылдым. Декрет ялым да тамамланды, ай һайын килеп торған пособие ла туҡталды. Бер нисек тә эшкә урынлаша алмайым – тулы эш көнөнә балалы ҡатынды кем эшкә алһын? Ярты ставкаға эшләргә хеҙмәткәр алыу бер предприятиеға ла отошло түгел. Балалар баҡсаһына ла ҡыҙымды алмайҙар, сират буйынса беҙ – 423-сө. Закон буйынса ҡыҙым балалар баҡсаһына йөрөй алмағаны өсөн 1500 һум аҡса алырға хоҡуғым бар ҙа бит, тик суд приставынан, элекке ирем алимент түләмәй, тигән справка талап ителә. Өфөгә барырға алыҫ, тағы аҡса кәрәк. Балаһына аҡса юлларға йөрөүемде белгәс, ирем: «Һиңә кәрәк бит, йөрө әйҙә», – тип кенә яуапланы.
Бөтәһенән дә бигерәк, миңә аҡса кәрәгерәк! Үҙемә түгел, ҡыҙыбыҙға кәрәк бит!
Беренсенән, ҡыҙымды үҫтереп, аяҡҡа баҫтырыу өсөн һау-сәләмәт булырға тейешмен. Икенсенән, үҙемдең ҡиәфәтемде ҡарап йөрөүем дә кәрәк. Ҡыҙым әхирәттәре араһында әсәһенең әрпешлегенән оялмаһын өсөн. Был йәһәттән үҙемде ыңғай яҡҡа үҙгәртеүгә килгәндә, аҙ ғына булһа ла уңыштарым бар шикелле. Бүлмәмдәге стенала «Шәхси ҡаһарманлыҡ» тип аталған плакат эленеп тора. Унда нимәгә өлгәшкәнемде яҙып барам. Бер йылда 25 килоға ябығыу, минеңсә, ихтыяр көсөмдөң ныҡлығы, үҙемдең фиҙакәрлек булыр ине, моғайын. Аҙна һайын кәүҙә ауырлығымды үлсәйем. Ғинуарҙа ғына 5 килоға ябыҡҡанмын, финалда 57,7 кг күрһәтә. Ябығыуымды дауам итәм, башҡалар кеүек минең дә зифа буй-һынлы булғым килә. Йөҙөмдө тәртипкә килтереү, биҙәнеү әйберҙәре алыу өсөн бер косметика фирмаһына консультант булып яҙылдым. Юҡ, мин булдыҡһыҙ ҡатын түгел әле, юғары белемем бар, бер көндө, интеллектуаль көсөмдө эшкә егергә кәрәк, тигән фекергә килдем. Үҙемдең эшемде асып ебәрҙем. Студенттарға заказ буйынса курс эштәре, дипломдар яҙам. Һалым, пенсия иғәнәләрен ваҡытында түләп барам. Селтәр маркетингындағы эшем дә килем килтерә. Курс эштәре яҙыуым икмәгем булһа, ике компанияла эшләгәндән алған аҡсам – икмәктең майы. Бына шулай йәшәйем. Маҡсатым – гел мохтажлыҡта йәшәмәү, етеш тормошҡа ынтылыу, ҡыҙымдың үҫеүе өсөн шарттар булдырыу. Сабыйыма ҡарайым да һоҡланам, ул ҡайһылай ҙур үҫкән хәҙер. Миңә үҙе әкиәттәр һөйләргә тырыша. Үҙем дә бер көн түҙмәнем, күҙ йәштәренә ирек бирҙем. Уны күрҙе лә, сабыйым бәләкәй генә устарына йыйырға тотондо. Бар донъяға ҡысҡырғым килде – «Мин яңғыҙ түгел».
Эйе, ирем менән айырылышҡанда, нисек баламдың тамағын туйҙырырмын икән, артабанғы тормошом нисек булыр, тип ҡайғырғайным. Иренән бер нисә йыл элек айырылған танышымдың һүҙҙәре мине, ике ай депрессияла йөрөгән кешене, был хәлдән сығарҙы, донъяға ҡарашымды үҙгәртте. «Иң яҡшыһы – һине күңел әрнеүҙәренә дусар иткән, ғәзиз сабыйы менән бергә булырға теләмәгән кешегә кире бармаҫҡа. Башыңдан үткәндәр өсөн ҡайғырырға ярамай. Яҙмыштың был сираттағы һынауы ғына бит. Үткәндәрең йөрәгеңде гелән ҡанһыратып, борсоуҙарға һалып, бөгөнгө тормошоңдо ҡара буяуҙарға сорнарға тейеш түгел. Үҙең өсөн йәшәһәң, ҡыҙың да тыныс мөхиттә тәрбиәләнер. Ваҡыт үтеү менән үпкәләр онотола, киләсәктә үҙеңде яратҡан, балаңды ла яҡын күргән кешеңде лә табырһың. Хоҙай һине лайыҡ булмаған кешеләрҙән үҙе айыра шулай. Барыһы ла уның ихтыярында», – тине ул.
Мин дә килештем уның һүҙҙәре менән. Бары күңелең генә хыялдарҙан арымаһын. Ә һеҙ, әхирәттәр, нисек уйлайһығыҙ?
Гөлназ.
Мәләүез районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Георгий таҫмаһы» акцияһы старт ала
Башҡортостан ғәҙәттәгесә «Георгий таҫмаһы» бөтә Рәсәй акцияһында ҡатнашасаҡ. Хәҙерге быуынға Бөйөк Ватан һуғышында кем һәм ниндәй хаҡ биреп еңеүен, кем менән ғорурланырға, кемде хәтерләргә тейешлеген оноторға юл ҡуймау уның төп маҡсаты иҫәпләнә.
Быйыл «Георгий таҫмаһы» акцияһы төбәктә 28 апрелдән 9 майға тиклем үтәсәк. Тәүге Еңеү символдары Өфөлә 28 апрелдә 15 сәғәттә «Каруанһарай» сауҙа комплексы янында таратыла башлаясаҡ. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығынан хәбәр иттеләр. Ведомствонан асыҡлауҙарынса, был көндө Башҡортостандың йәштәр һәм балалар йәмәғәт ойошмалары активистары теләге булғандарҙың барыһына ла 1500 Георгий таҫмаһын тапшырасаҡ. Уларҙы кейемгә беркетеп, сумкаға йәки автомобиль антеннаһына бәйләп, Өфө халҡы һуғыш йылдарында Ватанды һаҡлаған һалдаттар һәм офицерҙарҙың ҡаһарманлығына үҙенең хөрмәтен белдерә аласаҡ.
Быйыл республикала йәмғеһе 49000 Георгий таҫмаһы таратыласаҡ.


text:
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары бишенсе саҡырылышта йомғаҡлаусы пленар ултырышта “Башҡортостан Республикаһында кинематографияға дәүләт ярҙамы тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү хаҡында”ғы Закон проектын беренсе уҡыуҙа ҡабул итте.
Күмертау ҡалаһында күсмә “Иген конференцияһы” уҙҙы
Сараның әүәл күмер етештереүселәр булараҡ дан алған ҡалала ойошторолоуы тиккә түгел. Бер нисә йыл элек Рәсәйҙең моноҡалалары иҫәбенә индерелгән төбәк бөгөн уңышлы үҫешә. Былтырҙан Маячный ауылында тиҙләтелгән үҫеш биләмәһе резиденты – элеватор емешле эшләй.
Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов һәләтле балаларға булышлыҡ итеү мәсьәләләре буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Унда Хөкүмәт ағзалары, юғары уҡыу йорттары етәкселәре, төбәктәге мәғариф учреждениелары вәкилдәре ҡатнашты.
Стәрлетамаҡта ихаталарҙы төҙөкләндереү әүҙем бара. “Берҙәм Рәсәй” партияһының “Ҡала мөхите” проекты буйынса ҡалаға федераль һәм республика ҡаҙнаһынан 80 миллион һум самаһы аҡса бүленгән.
Ҡәҙерле милләттәштәр! Ишембай ҡалаһының Ә. Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт гимназия-интернатын өс йыл элек кенә тамамлаған Алина Әйүповаға кисекмәҫтән ярҙам талап ителә – уның уң яҡ үпкәһендә яман шеш барлыҡҡа килгән (4-се стадия).
Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев эш сәфәре менән Сибай ҡалаһында булды. Ул ҡала территориаль һайлау комиссияһы ағзалары, Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы Рөстәм Афзалов, урындағы үҙидара органдары вәкилдәре, журналистар менән осрашты.
Ошо көндәрҙә Башҡортостан буйынса Федераль инспектор Николай Разбежкин һәм федераль башҡарма власть органдарының республикалағы территориаль органдары вәкилдәре ҡатнашлығында Башҡортостан Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарамағындағы Контроль-ревизия хеҙмәтенең киңәйтелгән ултырышы булды.
Башҡортостандағы Дәүләт хеҙмәт инспекцияһы эш биреүселәрҙе пенсия алды йәшендәгеләр (ҡатын-ҡыҙҙар – 50, ир-егеттәр – 55) менән хеҙмәт мөнәсәбәттәренең дөйөм тәртиптә төҙөлөүе хаҡында иҫкәртә. Ведомствола әйтеүҙәренсә, закон хеҙмәт договоры төҙөү йәшен сикләмәй. Хаҡлы ялға сығырға ваҡыты етеп килгән кешене эш сифаттарына ҡарап ҡына эшкә алмауҙары мөмкин. Әммә йәш бының өсөн кәртә була алмай.
Тупраҡтан ниҙер баш ҡалҡыта, үҫә, нығына, аҙаҡ емеш бирә. Һәр береһенең үҙенсәлекле еҫе, тәме бар. Үҫентеләр ерҙән кеше өсөн иң кәрәкле минералдарҙы ала. Аллаһ Тәғәлә үлән-сәскәнең, емеш-еләктең төҫөн дә матур, әҙәм балаһының күңеленә ял бирерлек итеп яралтҡан. Кешегә ошоно күрә, дөрөҫ файҙалана, һаҡлай белергә генә кәрәк.
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 17 Алға
Бит башына
* Аралашҡанда әҙәпле һәм һаҡ булыу зарур. Һөҙөмтәлә иң ауыр маҡсаттар ҙа еңел тормошҡа ашырылыр, бикле ишектәр асылыр. Йомшаҡ һүҙ күңелде рәхәтләндерә. Ихласлыҡ ҡиммәтле бүләктәрҙән ҙурыраҡ шатлыҡ килтерә. Асыҡ йөҙ һәм ябайлыҡ – дуҫлыҡ, мөхәббәт дәлиле. Шуның өсөн, кем булһағыҙ ҙа булығыҙ, әҙәм балалары менән әҙәпле аралашығыҙ. Мөләйемлеккә, ихласлыҡҡа ынтылығыҙ.


text:
Яңы йыл байрамы – иң күңелле көндәрҙең береһе. Уны матур итеп ҡаршылаһаң, йылың да уңышлы булыр, тиҙәр. Быға беренсе синыф уҡыусылары ла бик ышана. 2017 йылдың һуңғы уҡыу көнөн уҡыусылар Ҡыш бабай башлыҡтарын кейеп уҙғарҙы. Беренселәр Эт йылын ҡаршыларға әҙерлектәрен бына ошолай күрһәтте. Әлбиттә, дәрестәр ҙә тиҙ һәм күңелле үтте был көндө. Кескәй Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыуҙарға ҡарап, юғары синыф уҡыусыларының һәм уҡытыусыларҙың йөҙҙәрендә йылмайыу сағыла ине.
Ҡәҙерле балалар, Яңы йыл һеҙгә тағы ла ҙурыраҡ ҡыуаныстар, уңыштар килтерһен!
Гөлназ ЙОСОПОВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Туймазы ҡалаһы, 2-се мәктәп.


text:
Һеҙҙе һоҡланғыс юбилейығыҙ менән ихлас ҡотлайбыҙ! Байтаҡ ваҡыт үтеп китеүгә ҡарамаҫтан, беҙ, Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышындағы район һәм ҡала гәзиттәре мөхәррирҙәре, һеҙҙең менән бергә эшләгән йылдарҙы онотмайбыҙ. Ошо дәүерҙә һеҙҙең ҡанатығыҙ аҫтында үҙебеҙҙе еңел һәм ышаныслы тойҙоҡ, сөнки ауыр ваҡыттарҙа иғтибарһыҙ һәм ярҙамһыҙ ҡалмаясағыбыҙҙы белә инек.
Күркәм юбилейы менән ҡотлап, уға ошо шиғырымды бүләк итәм.
Юбилярға ныҡлы һаулыҡ, күңел күтәренкелеге, шатлыҡ-ҡыуаныстар, бәрәкәтле мул тормош теләйбеҙ. Туғандарыңа ныҡлы терәк булып, балаларыңдың, ейән-ейәнсәрҙәреңдең, уҡыусыларыңдың уңыштарына һөйөнөп, ҡәҙер-хөрмәт күреп, оҙон-оҙаҡ йәшә.


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 67(2011) » Страница 3
Беҙҙә блогерҙар әҙерләйәсәктәр
Новости // 27-08-2011, 12:35
Уның «Башҡортостан Республикаһы блогерҙары» тигән проектын тәҡдим ителгән бер нисә мең эш араһынан һайлап алалар.
– Быйылғы беҙҙең смена граждандар кампанияһын әҙерләүгә бағышланғайны. Унда Рәсәйҙең 40-тан ашыу ҡалаһынан ете меңдән ашыу йәш кеше ҡатнашты. Тәүге көндә үк беҙгә ҡыҙыҡлы проекттарҙы финанслау өсөн мөмкинлек буласаҡ тип әйттеләр. «Селигер»ҙа блок менән эшләүгә, социаль селтәрҙәргә ҙур иғтибар бирелә. Ошо тәжрибә проектымдың нигеҙе итеп алынырға тейешлеген аңланым, – тип һөйләй грант яулаған ҡыҙ....
Ҡан биреп, йән өрәләр
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-08-2011, 12:33
«Выбор» интерактив уҡыу-уҡытыу программалары үҙәгенең инициатив төркөмө Өфөлә онкологик сирле балалар өсөн ҡан йыйыу ойошторҙо
Баш ҡалабыҙҙың әле бер, әле икенсе ерендә йыл әйләнәһенә аҡҡа ҡыҙыл менән «Станция переливания крови» тип яҙылған ҙур машинаны йыш осратырға мөмкин. Ғүмере ҡыл өҫтөндә торған кешене ҡотҡарырға әҙер торған изге күңеллеләр һәм йөрәклеләрҙең ваҡытын һаҡлар, мөмкинлеген яйлар өсөн был машина үҙе халыҡ араһына сыға. Сөнки ҡан бирергә теләүселәрҙең күптәре медицина учреждениеларына, ҡан биреү станцияларына эштән арына һалып бара алмай. Ә ҡаланың берәй майҙансығында урынлашҡан мобиль станцияға үтеп барышлай ҙа инеп, миһырбанлы йәнле һәр кеше ҡанға мохтаж булған ауырыуҙарға ярҙам итә ала....
Баш ҡалабыҙҙың әле бер, әле икенсе ерендә йыл әйләнәһенә аҡҡа ҡыҙыл менән «Станция переливания крови» тип яҙылған ҙур машинаны йыш осратырға мөмкин. Ғүмере ҡыл өҫтөндә торған кешене ҡотҡарырға әҙер торған изге күңеллеләр һәм йөрәклеләрҙең ваҡытын һаҡлар, мөмкинлеген яйлар өсөн был машина үҙе халыҡ араһына сыға. Сөнки ҡан бирергә теләүселәрҙең күптәре медицина учреждениеларына, ҡан биреү станцияларына эштән арына һалып бара алмай. Ә ҡаланың берәй майҙансығында урынлашҡан мобиль станцияға үтеп барышлай ҙа инеп, миһырбанлы йәнле һәр кеше ҡанға мохтаж булған ауырыуҙарға ярҙам итә ала....
«Әсәлек капиталы» тирәләй үҙгәрештәр
Новости // 27-08-2011, 12:32
Башҡортостан биләмәһендә даими йәшәүсе һәм баланы (балаларҙы) уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыусы граждандарға бер тапҡыр түләнә торған аҡсалата пособиены тәғәйенләү һәм түләү тәртибе раҫланды.
БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, пособие «Балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамының өҫтәмә саралары тураһында» Федераль закондың 6-сы статьяһында ҡаралған «әсәлек капиталы» күләмендә уллыҡҡа алынған һәр балаға түләнә....
БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, пособие «Балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамының өҫтәмә саралары тураһында» Федераль закондың 6-сы статьяһында ҡаралған «әсәлек капиталы» күләмендә уллыҡҡа алынған һәр балаға түләнә....
Яңы сауҙа нөктәһенә рәхим итегеҙ!
Новости // 27-08-2011, 12:31
Федераль тәғәйенләнештәге Өфө − Магнитогорск оло юл трассаһы ҡайҙан башлана? Өфө күперенән, тиер күптәр. Юҡтыр. Минеңсә, береһенән-береһе «текә» «Касторама», «Ашан», «ИКЕА», «Леруа Мерлен», «Метро» сауҙа комплекстары урынлашҡан микрорайондан. Һуңғы йылдарҙа был микрорайон үҙе үк икенсе Өфөгә әйләнде лә ҡуйҙы. Ихаталарында ялтырашып теҙелеп киткән автомобилдәр сит ил магазиндары тауарҙарының ҙур һорау менән ҡулланылғанын дәлилләй. Икенсе яҡтан, һатып алыусыларҙы ла аңларға мөмкин: был магазиндарҙа йәнеңә теләгән һәр нәмәне таба алаһың. Кәрәк тауарыңды бөтә ҡала буйлап эҙләп сапҡансы, бер урында ғына алыуың уңайлыраҡ бит....
Был аҙнала беҙҙе...
Новости // 27-08-2011, 11:48
Аптыратты...
Иран Рәсәйҙе уларға С − 300 зенит-ракета комплекстарын һатыуҙан баш тартҡаны өсөн халыҡ-ара судҡа бирмәксе.
«Ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙең быға тиклем дуҫтарса булыуын иҫәпкә алғанда, Тәһран властарының был аҙымы бик аптыратты», − тиҙәр беҙҙең Сит ил эштәре министрлығында. Эш шунда: 2007 йылда уҡ ракеталарҙы һатыу тураһында килешһәләр ҙә, уны бойомға ашырып өлгөрмәйҙәр, былтыр БМО-ның Именлек Советы Иранға ҡарата бер нисә санкция индергәндә «ҡара исемлек»кә тап ошо С−300 зенит-ракеталары ла эләгә. БМО ҡарарына ҡаршы килеп булмай ҙа инде. Ирандың Рәсәйҙәге илсеһе Мәхмүт Реза Саджади фекеренсә, был суд, киреһенсә, Рәсәйгә файҙа килтерәсәк. Килешеү бит Именлек Советы резолюцияһынан күпкә алда төҙөлгән. Шулай ҙа ирандарҙың суд юлын һайлауы ғына аңлашылмай....
Иран Рәсәйҙе уларға С − 300 зенит-ракета комплекстарын һатыуҙан баш тартҡаны өсөн халыҡ-ара судҡа бирмәксе.
«Ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙең быға тиклем дуҫтарса булыуын иҫәпкә алғанда, Тәһран властарының был аҙымы бик аптыратты», − тиҙәр беҙҙең Сит ил эштәре министрлығында. Эш шунда: 2007 йылда уҡ ракеталарҙы һатыу тураһында килешһәләр ҙә, уны бойомға ашырып өлгөрмәйҙәр, былтыр БМО-ның Именлек Советы Иранға ҡарата бер нисә санкция индергәндә «ҡара исемлек»кә тап ошо С−300 зенит-ракеталары ла эләгә. БМО ҡарарына ҡаршы килеп булмай ҙа инде. Ирандың Рәсәйҙәге илсеһе Мәхмүт Реза Саджади фекеренсә, был суд, киреһенсә, Рәсәйгә файҙа килтерәсәк. Килешеү бит Именлек Советы резолюцияһынан күпкә алда төҙөлгән. Шулай ҙа ирандарҙың суд юлын һайлауы ғына аңлашылмай....
Өс һөйләм менән
Новости / Башҡортостан // 27-08-2011, 11:47
Башҡортостан Президенты указы менән республиканың ике уҡытыусыһына «Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы» тигән исем бирелде. Был маҡтаулы исемгә лайыҡ булыусылар баш ҡала мәктәптәрендә эшләй. Флүзә Ғәлимова 5-се дөйөм белем биреү лицейында башланғыс синыфтарҙы уҡыта, ә Нина Ускова – 60-сы лицейҙың математика уҡытыусыһы....
Бөтә Рәсәй «Һөтлө ил – 2011» фестивале Өфөлә үтәсәк
Новости // 27-08-2011, 11:46
Рәсәйҙәге был тәүге ҙур һөт байрамы Башҡортостанда 3 сентябрҙә асыла.
Фестивалде үткәреү урыны итеп Өфө осраҡлы ғына һайланмаған. БР Ауыл хужалығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, эре мал һаны һәм һөт етештереү буйынса бөгөн республикабыҙ Рәсәйҙә беренсе урында тора....
Фестивалде үткәреү урыны итеп Өфө осраҡлы ғына һайланмаған. БР Ауыл хужалығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, эре мал һаны һәм һөт етештереү буйынса бөгөн республикабыҙ Рәсәйҙә беренсе урында тора....
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә – 4 миллиард һум
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 27-08-2011, 11:46
Һаулыҡ һаҡлауҙы модернизациялау буйынса республика программаһын тормошҡа ашырыу өсөн Башҡортостанға 4 миллиард һум самаһы аҡса йүнәлтелгән.
2 миллиард һумдан ашыуырағы Федераль мотлаҡ медицина страховкаһы фондынан күсерелгән. Ҡалған аҡсаны төбәк өсөн Башҡортостан Республикаһының Территориаль мотлаҡ медицина страховкаһы фонды бүлгән. Алынған аҡсаның ҙур өлөшө һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыуға, медицина ярҙамын күрһәтеүҙең федераль стандарттарын ҡулланылышҡа индереүгә тотоноласаҡ....
2 миллиард һумдан ашыуырағы Федераль мотлаҡ медицина страховкаһы фондынан күсерелгән. Ҡалған аҡсаны төбәк өсөн Башҡортостан Республикаһының Территориаль мотлаҡ медицина страховкаһы фонды бүлгән. Алынған аҡсаның ҙур өлөшө һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыуға, медицина ярҙамын күрһәтеүҙең федераль стандарттарын ҡулланылышҡа индереүгә тотоноласаҡ....
«Айһылыу»ҙа – башҡорт төркөмө
Новости / Мәҙәниәт // 27-08-2011, 11:45
Татарстандың Яр Саллы ҡалаһындағы «Айһылыу» балалар баҡсаһында башҡорт төркөмө асылды, тип хәбәр итә шул төбәктәге яҡташтарыбыҙ.
Был ваҡиға Яр Саллыла йәшәүсе башҡорттар өсөн генә түгел, ә Башҡортостандағы йәмәғәтселек өсөн дә әһәмиәтле. Әлеге ҡалала 13 меңдән ашыу милләттәшебеҙ көн итә. Төркөм 25 балаға иҫәпләнгән, унда тәрбиәләнеп сығыусыларға ҡалалағы башҡорт мәктәбендә уҡыу мөмкинлеге бар. Әйткәндәй, башҡорт төркөмө Башҡортостан менән Татарстан араһындағы фәнни-техник, социаль һәи мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы асылды. Тантаналы байрамда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты делегацияһы башҡорт төркөмөнә музыкаль үҙәк, башҡорт телендә китаптар бүләк итте. Әле БР Мәғариф министрлығы ярҙамы менән Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында «Айһылыу»ҙағы төркөм өсөн тәрбиәселәр курсы ойоштороу мәсьәләһе хәл ителә....
Был ваҡиға Яр Саллыла йәшәүсе башҡорттар өсөн генә түгел, ә Башҡортостандағы йәмәғәтселек өсөн дә әһәмиәтле. Әлеге ҡалала 13 меңдән ашыу милләттәшебеҙ көн итә. Төркөм 25 балаға иҫәпләнгән, унда тәрбиәләнеп сығыусыларға ҡалалағы башҡорт мәктәбендә уҡыу мөмкинлеге бар. Әйткәндәй, башҡорт төркөмө Башҡортостан менән Татарстан араһындағы фәнни-техник, социаль һәи мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы асылды. Тантаналы байрамда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты делегацияһы башҡорт төркөмөнә музыкаль үҙәк, башҡорт телендә китаптар бүләк итте. Әле БР Мәғариф министрлығы ярҙамы менән Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында «Айһылыу»ҙағы төркөм өсөн тәрбиәселәр курсы ойоштороу мәсьәләһе хәл ителә....
Бишҡурайҙар данлыҡлы осоусыны онотмай
Новости // 27-08-2011, 11:45
Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары менән Илеш районының Бишҡурай урта мәктәбенә ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтың исеме бирелде.
Был мәктәп юҡҡа ғына һайланмаған – данлыҡлы осоусы башланғыс белемде тап ошонда алған. Үткән быуаттың 70-се йылдарында иҫке бина урынына яңы мәктәп һалынған, әле унда йөҙҙән ашыу бала уҡый. Билдәле шәхестең музейы ла булдырылған, бюст ҡуйылған, киләһе йылда Муса Гәрәевтың тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы мәктәптә капиталь ремонт та бара....
Был мәктәп юҡҡа ғына һайланмаған – данлыҡлы осоусы башланғыс белемде тап ошонда алған. Үткән быуаттың 70-се йылдарында иҫке бина урынына яңы мәктәп һалынған, әле унда йөҙҙән ашыу бала уҡый. Билдәле шәхестең музейы ла булдырылған, бюст ҡуйылған, киләһе йылда Муса Гәрәевтың тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы мәктәптә капиталь ремонт та бара....


text:
- Подробности
- Просмотров: 457
ГРАФИТ (гр. grapho — яҙам), минерал, углеродтың аллотроп модификацияһы, С. Һоро-ҡара төҫтәге металл ялтырауыҡлы кристаллик матдә, гексагональ-ҡатламлы структуралы; tиреү 3850°С, ҡатылығы 1—2, тығыҙлығы 2230 кг/м3, йәбешмәлеге ярайһы камил. Ҡыҙҙырыуға сыҙамлы, электр үткәреүсән, анизотроп үҙсәнлектәргә эйә. Юғары т‑раларҙа, фтор, хлор, органик булмаған к‑талар, һелтеле һәм һелтеле‑ер металдары м-н индерелмәле берләшмәләр төҙөй, 700°С‑та кислород м-н үҙ‑ара тәьҫир итешә. Барлыҡҡа килеүе б-са — тәбиғи (метаморфик һәм магмалы тау тоҡомдары, пегматиттар, скарндар, кварц юлаҡтары, метеориттарҙағы тәңкә йәки бөрө һымаҡ тығыҙ агрегаттар рәүешендә) һәм яһалма Г. (кокстан, пектан, пироуглеродтан йәки кокс-күмер материалдары ҡатнашмаларынан алынған); структур үҙенсәлектәре б‑са кристалл булыуы асыҡ күренеп торған, күренмәгән һәм кристалл хәленән күсеүсе Г. айыралар. Башҡортостанда ваҡ тәңкәле Г. Тараташ һәм Мәҡсүт метаморфик комплекстары, Белорет метаморфик комплексында таралған. 20 б. 70‑се йй. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда һәм ӨНИ‑лә бөтә төр кокстарҙы етештереү технологияларының фәнни нигеҙҙәре эшләнгән (Р.Н.Ғимаев, В.П.Запорин, А.Ф.Красюков, Р.Х.Садиҡов, М.М.Әхмәтов), был технологиялар б-са алынған юғары сифатлы яһалма Г. металлургияла (утҡа сыҙамлы материал булараҡ), ядро (реакторҙарҙа нейтрондарҙы яйлатҡыс), космос (пластмассаларҙы тултырыусы материал сифатында; графитопластар) һәм хәрби сәнәғәттә (йылытҡыс элементтар яһау өсөн) файҙаланыла. 80—90-сы йй. БДУ‑ла һәм БДПИ‑ла И.М.Губкин ис. Мәскәү нефть һәм газ акад. м‑н берлектә нефть сеймалы нигеҙендә алмас барлыҡҡа килтереүсе графит һымаҡ материалдарҙы (“ҡыҫылған Г.”) алыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелгән (З.И.Сөнәев, Р.А.Шәрипов). Респ. металлургия, машиналар эшләү һәм химия з‑дтарында Г. футеровкалау йәки электрод материалы, антифрикцион һәм майлау материалдарының компоненттары сифатында файҙаланыла.
Әҙәб.: Годовиков А.А. Минералогия. М., 1975; Шулепов С.В. Рекристаллизованный графит. М., 1979; Искусственный графит /В.С.Островский [һ.б.]. М., 1986.
А.А.Алексеев, М.М.Әхмәтов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Республиканың баш ҡалаһында эйәһеҙ йәнлектәр өсөн приют төҙөү күҙаллана Фото: Олег Яровиков
Республиканың баш ҡалаһында эйәһеҙ йәнлектәр өсөн приют төҙөү күҙаллана
Республиканың баш ҡалаһында эйәһеҙ йәнлектәр өсөн приют төҙөү күҙаллана Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында бер үк ваҡытта 200 бесәйгә һәм 500 эткә иҫәпләнгән эйәһеҙ йәнлектәр өсөн приют төҙөү күҙаллана. Биләмәлә уларҙы йөрөтөү өсөн майҙансыҡ ҡаралған.
Тейешле проект әле дәүләт экспертизаһында һәм финанслау мәсьәләләре хәл ителгәс төҙөлөш-монтаж эштәрен башҡарыу өсөн һатыуға ҡуйыла.
Проекттың хаҡы 120-130 миллион һум тәшкил итә.
Бөгөн мэрияла оператив кәңәшмәлә билдәләүҙәренсә, был 240 урынлыҡ балалар баҡсаһы хаҡынан ҡиммәтерәк, әммә хужаһыҙ хайуандарҙы тотоу өсөн приют та мөһим.
«Ләкин беҙ шуға табан барабыҙ, сөнки бындай проект — йәнлектәргә гуманлы мөнәсәбәт билдәһе ул. Әле урамдарҙа күпме ҡарауһыҙ яҡшы тоҡомло йәнлектәр йөрөй. Йәмғиәтебеҙ өлкәнәйергә тейеш. Өйҙә бесәй йәки эт тотор алдынан 10 тапҡыр уйларға кәрәк, — тип иҫәпләйҙәр мэрияла. — Элек ҡала урамдарында яҡшы тоҡомло хайуандар һирәк күренә ине. Хәҙер, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, улай түгел».
Йәнлектәрҙе яҡлаусыларҙың рәсми булмаған мәғлүмәттәренә ярашлы, бөгөнгө эйәһеҙ хайуандарҙың 80 проценттан ашыуы ҡасандыр йортта йәшәгән һәм үҙенең хужаһы булған.


text:
Барыһы ла бер урында
«Газпром төбәк-ара газ Өфө” йәмғиәтенең Белорет филиалына йортон төҙөп бөтөп, хәҙер һыу индереү, ут, “зәңгәр яғыулыҡ” үткәреү теләге менән янып йөрөгән йәш ғаилә башлығы килеп инде. Был мәшәҡәттәрҙең дә өй һалыу менән бер кимәлдә икәнен аңлап, хәҙер инде ҡайһы бер эштәрҙең “һә” тигәнсе башҡарылыуын белеп килде ул Белорет филиалына...
Ысынлап та, халыҡты быға тиклем әлеге структурала төрлө бурысты йөкмәгән ике ойошма хеҙмәтләндерҙе. Газ тоташтырырға ғаризаны бер урында яҙған, яғыулыҡ өсөн икенсе урында түләгән халыҡҡа ауырға тура килә ине. Хәҙер инде был мәшәҡәттәрҙе уңайлыҡ алыштырҙы. “Газпром төбәк-ара газ Өфө” йәмғиәтенең Белорет филиалында халыҡты Берҙәм хеҙмәтләндереү үҙәге асылды. Белорет филиалында Берҙәм үҙәкте асыу тантанаһында “Газпром төбәк-ара Өфө” компанияһының генераль директоры Альберт Әхмәтшин, муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Илгиз Теләүбаев, компанияһының генераль директоры урынбаҫарҙары Өлфәт Мостафин, Дмитрий Солоницын, Белореттағы филиал етәксеһе Владимир Мосунов, филиал хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты. Хәҙер Үҙәктә проект эшләтергә, газды тоташтырырға, ремонт һәм башҡа эштәрҙе атҡарыу буйынса ғаризаларҙы ла бер урында ҡабул итәләр, түләүҙәрҙе башҡарырға була.
- Республикала 70-кә яҡын халыҡты хеҙмәтләндереү офистары, участкалары бар. Бөгөнгө көндә шуларҙың яртыһында Берҙәм хеҙмәтләндереү үҙәктәре булдырылған. Эш артабан да бөтә Башҡортостан буйлап дауам итәсәк. Райондарҙа һәм башҡа эре тораҡ пункттарында ла ошондай үҙәктәр булдырырға уйлайбыҙ. Быға тиклем ойошмалар, бүлмәләр ишеген күп шаҡырға, төрлө магазиндар юлын тапарға тура килә ине. Хәҙер иһә барыһы ла бер ерҙә. Магазинда ла һайлап алыу мөмкинлеге ҙур. Тауарҙың эконом, премиум варианттары ла бар. Билдәне беҙгә ҡулланыусылар бирәсәк, сөнки беҙ улар өсөн эшләйбеҙ, - тине Үҙәкте асыу тантанаһында “Газпром төбәк-ара газ Өфө” компанияһының генераль директоры Альберт Әмир улы.
Йәмғиәттең Белореттағы филиалы директоры Владимир Мосунов әйтеүенсә, белгестәр йорттарға газ үткәреү, ҡорамалдар һайлау, уны бинала ҡайһы ерҙә урынлаштырыу кеүек һорауҙарға яуап бирәсәк. Яңы Үҙәк халыҡҡа газ менән тәьмин итеү, газ ҡорамалдарын һатып алыу һәм сервис буйынса бөтә хеҙмәттәрҙе лә бер урында алыу мөмкинлеге бирә. Ҡулланыусы үҙәккә килеп ғариза яҙа һәм икенсе тапҡыр, хеҙмәткәрҙәр саҡырыуы буйынса, килеп, документтарға ҡул ҡуйып, килешеү төҙөргә генә ҡала.
Үҙәк биләмәһендә магазин да эшләй. Магазинда йәнең теләгән газ плитәһен, ҡорамалын һатып алырға мөмкин. Клиенттарға процентһыҙ бүлеп түләү ҡаралған, алып барыу ҙа бушлай. Етештереүсенән гарантия ҡаралған. Теләгән маркаға заказ биреп, заводтан килтерергә була.
Үҙәктә клиенттар өсөн уңайлы шарттар булдырылған, хеҙмәтләндереү ҙә юғары кимәлдә. Заманса ремонт эшләнгән. Сират көткәндә уңайлы диванда ял итергә лә мөмкин, балалар менән килеүселәргә махсус урындар булдырылған. Терминалдар эшләй, мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн дә уңайлыҡтар бар.
...Газ плитәһе, иҫәпләү, хәүефһеҙлекте тәьмин иткән ҡорамалдар һатып алырға ла кәрәк бит әле... Йәш егет, ҡағыҙ мәшәҡәтен бөтөргәс, Үҙәктә урынлашҡан махсус магазинда ла булды һәм шунда уҡ кәрәк-яраҡтар һатып алды.
Автор фотолары.


text:
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе (мал. Laut China Selatan, вьетн. Biển Đông, ҡыт. 南海, тагал Dagat Luzon, индон. Laut Cina Selatan) — Тымыҡ океандың ярым ябыҡ диңгеҙе. Диңгеҙ Көньяҡ-Көнсығыш Азияның яр буйында, Һинд-Ҡытай ярымутрауы, Калимантан, Палаван, Лусон һәм Тайвань утрауҙары араһында урынлашҡан.
Һинд һәм Тымыҡ океандары араһындағы Австралия-Азия урта диңгеҙ бассейндары составына инә[1].
Майҙаны — 3 537 289 км², максималь тәрәнлеге — 5560 м, уртаса тәрәнлеге — 1024 м. Һыуҙың өҫкө температураһы февралдә төньяҡта — 20 °С-тан алып көньяҡта — 27 °С-ҡа тиклем, августа бөтә майҙаны буйынса 28—29 °С-ҡа тиклем барып етә. Һыуҙың тоҙлолоғо — 32—34 ‰. Йәйен һәм көҙөн йыш ҡына тайфундар күҙәтелә. Һыу ҡалҡыуҙары дөрөҫ түгел, тәүлекле һәм ярым тәүлекле, 4 метрға етә.
Парасель һәм Спратли утрауҙары түбән, мәрйен ҡомонан төҙөлгән һәм ҡыҫҡа үҫемлектәр менән ҡапланған. Улар араһында күп кенә мәрйен рифтары һәм һыу аҫты атоллдары ята. Айырыуса Наньша утрауҙары араһында рифтар күп.
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең иң ҙур ҡултыҡтары — Бакбо (Тонкин) һәм Сиам, иң ҙур утрауы — Хайнань.


text:
Сэмюэл Беккет
Сэмюэл Беккет (ингл. Samuel Beckett) (13 апрель, 1906 — 22 декабрь, 1989) — күренекле ирланд яҙыусыһы, шағиры һәм драматургы. Инглиз һәм француз телендә яҙған. Әҙәби тәржемәсе булараҡ та танылған. Эжен Ионеско менән бергә "Абсурд театры"на нигеҙ һалған. 1969-сы йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияhын яулаған.
Сэмюэл Беккет Ирландияның башҡалаһы Дублинда1906-сы йылда тыуған. 1937-се йылда ул Парижға күсә; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡатыша. Ҡатыны Сюзанна менән һуңғы көндәренә хәтлем Парижда тора.
Иң билдәле пьесаhы «Годоны көткәндә» (франц. En attendant Godot) тип атала; ул күп тапҡыр сәхнәлә ҡуйылған һәм телевидениела күрһәтелгән. Сэмюэл Беккеттың әҫәрәренә яңы заманса әҙәби алымдар, фәлсәфәүи ҡараш, минимализм һәм пессимизм хас.
1958—cе йылда «Крепптың һуңғы яҙған таҫмаһы» (ингл. Krapp’s Last Tape) тигән пьесаһы донъя күрә. Был пьесала Бэккетт яңғыҙлыҡ, ҡартайыу һәм үлем темаларын тасуирлай.
Сэмюэл Беккет 1989-сы йылда үлә. Бөгөн ул донъяның киң танылған драматургтарының береhе булып hанала.
{{|es}} {{|tr}}
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 13 апрелдә тыуғандар
- 1906 йылда тыуғандар
- Дублинда тыуғандар
- 22 декабрҙә вафат булғандар
- 1989 йылда вафат булғандар
- Парижда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Ирландия шағирҙары
- XX быуат шағирҙары
- Алфавит буйынса драматургтар
- Франция драматургтары
- Ирландия драматургтары
- XX быуат драматургтары
- Яҙыусылар


text:
Уға байтаҡ өҫтәлмәләр, яңылыҡтар ҙа индерелә. Устав үҙгәреше буйынса йәмәғәт тыңлауҙары Ҡала мәҙәниәт һарайында үтте. Үҙгәрештәр тәү сиратта федераль ҡануниәттәге яңылыҡтарға бәйле.
Мәҫәлән, хәҙер Өфө ҡала шураһына һайлауҙар ҡатнаш система буйынса буласаҡ. Йәғни депутаттарҙың яртыһы фирҡә исемлеге буйынса, икенсе өлөшө бер мандатлы округтарҙан һайланасаҡ.
Яңыртылған Уставта Ҡала округының иҫәп-хисап комиссияһы тураһында ла пункт бар. Ул иһә Республика контроль-иҫәп палатаһының ҡала кимәлендәге аналогы булырға тейеш.


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостан яҙ йомғаҡтары буйынса Рәсәй төбәктәренең экологик рейтингында үҙ позицияларын яҡшыртты
«Йәшел патруль» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы 2017 йылдың яҙ йомғаҡтары буйынса сираттағы экологик рейтингын төҙөнө. Башҡортостан дөйөм рейтингта, бынан алдағы йомғаҡтар менән сағыштырғанда ике баҫҡысҡа күтәрелеп, үҙ позицияларын яҡшыртты һәм 57-се урынды биләне. Волга буйы федераль округы субъекттары араһында республика 10-сы урынға сыҡты.
Тамбов өлкәһе, Алтай, Алтай крайы, Сыуашстан, Ульяновск һәм Белгород өлкәләре, Мәскәү, Санкт-Петербург иң «таҙа» төбәктәр иҫәбенә инде.
Ырымбур, Мәскәү, Ленинград, Свердловск һәм Силәбе өлкәләре исемлектең аҙағында тора.
Рейтингты төҙөгәндә тәбиғәтте һаҡлау, сәнәғәт-экологик һәм социаль-экологик индекстар иҫәпкә алына.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ун көнлөктә өлгөрөгөҙ!
Ун көнлөктә өлгөрөгөҙ!
Дуҫтар, беләһегеҙ, беҙ һеҙҙең менән бергә булыу өсөн бөтә көсөбөҙҙө һалырға тырышабыҙ. Ғаиләбеҙ кеүек яҡынһығыҙ беҙгә! Эйе, эйе, һеҙгә өндәшәбеҙ, “Йәшлек”те яҙҙырып уҡыусылар. 2018 йылда ла һеҙҙең менән беҙҙең аралағы күпер емерелмәһен өсөн, йәғни баҫмабыҙҙы уҡыуҙан туҡтамауығыҙ өсөн, тағы бер мөмкинлек – тиҙҙән ташламалы хаҡҡа яҙылыу ун көнлөгө башлана, тип хәбәр итәбеҙ!
Декабрь башында “Рәсәй почтаһы” иғлан итәсәк декадала яратҡан гәзит-журналығыҙға ғәҙәттәгенән 10 процентҡа арзаныраҡ хаҡҡа яҙылып ҡала алаһығыҙ. Хат ташыусыларҙың, почта бүлексәләре вәкилдәренең иҫенә төшөрөгөҙ. Ғөмүмән, почта менән редакциялар уҡыусылар булһын өсөн эшләй. Һеҙ бар икән, беҙ ҙә бар! Бер-беребеҙгә шул тиклем кәрәкбеҙ. Шулай ҙа сауаптың ҙурыһы һеҙгә – уҡыусыларға!
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
Декабрь башында “Рәсәй почтаһы” иғлан итәсәк декадала яратҡан гәзит-журналығыҙға ғәҙәттәгенән 10 процентҡа арзаныраҡ хаҡҡа яҙылып ҡала алаһығыҙ. Хат ташыусыларҙың, почта бүлексәләре вәкилдәренең иҫенә төшөрөгөҙ. Ғөмүмән, почта менән редакциялар уҡыусылар булһын өсөн эшләй. Һеҙ бар икән, беҙ ҙә бар! Бер-беребеҙгә шул тиклем кәрәкбеҙ. Шулай ҙа сауаптың ҙурыһы һеҙгә – уҡыусыларға!
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
3-02-2014, 14:58 / ---
“Ҡорос атты” йүгәнләүсе Илдар менән Вилдар
Шофер иң яуаплы һәм ауыр һѳнәрҙәрҙең береһе. Улар иғтибарлы, сос булырға һәм юл хәрәкәтен даими контролдә тоторға тейеш. Һеҙ бер ауылда, бер урамда күрше булып йәшәгән һәм бер ойошмала эшләгән шоферҙарҙы күргәнегеҙ бармы? Булһа ла, ундайҙар бик һирәк. Илдар Сѳнәғәтов менән Вилдар Яҡупов тап шундайҙарҙан. Улар икеһе лә тәжрибәле шофер. Кѳн дә эшкә бергә йѳрѳйҙәр. Бер туғандай, ярҙамсыл һәм кәңәшсе улар. Хеҙмәттәштәре араһында ихтирамға, хѳрмәткә лайыҡтар. Береһе ғаиләһе менән ҡунаҡҡа, йә булмаһа, ҡалаға юлланһа, икенсеһе уның донъяһына күҙ-ҡолаҡ булып тора. Балалары ла, үҙҙәренә оҡшап,...


text:
Йәншишмә (гәзит)
Йәншишмә («Йәш төҙөүсе», «Башҡортостан пионеры») — 1929 йылдан башлап башҡорт телендә балалар һәм үҫмерҙәр өсөн нәшер ителгән республика гәзите. Ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы. Баш мөхәррире — Мирсәйет Ғүмәр улы Юнысов.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1929 йылдың 12 декабрендә партия Башҡортостан өлкә комитеты башҡорт телендә балалар өсөн гәзит сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Уға ярашлы 1930 йылдың 12 февралендә балалар баҫмаһы «Йәш төҙөүсе»нең тәүге һаны донъя күрә. Уны Хәй Мөхәмәтйәров мөхәррирләй. Яңы гәзиттә Ғариф Ғүмәр, Мәлих Харис, Рәшит Ниғмәти, Ҡадир Даян, Мостай Кәрим, Сәғит Агиш һәм башҡалар әүҙем авторҙар була. Муса Ғәли, Зәйнәб Биишева, Фәрит Иҫәнғолов, Шәриф Бикҡол, Әнүәр Бикчәнтәев, Файыҡ Мөхәмәтйәнов, Фәүзиә Рәхимғолова, Кәтибә Кинйәбулатова, башҡа күп әҙиптәр «сынығыуҙы» тап «Йәш төҙөүсе»лә ала.
1931 йылда уҡ 10 000-дән ашыу дана тираж йыйыуға өлгәшкән баҫма Башҡорт АССР-ының мәғариф өлкәһендә оло ярҙамсыға, тәрбиәсегә әйләнә.
Артабан тиражын 20 мең данаға тиклем күтәреүгә өлгәшкән гәзит, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, сығыуҙан туҡтай һәм 1941—1959 йылдарҙа нәшер ителмәй тора.
Һуғыш йылдары үтеп, тормош бер аҙ яйлана, ил аяҡҡа баҫа башлағас, яңы быуын тәрбиәләүҙә "Йәш төҙөүсе"не тергеҙеү көнүҙәк мәсьәлә итеп ҡуйыла. Балалар һәм үҫмерҙәр гәзите 1959 йылда «Башҡортостан пионеры» исеме менән яңынан донъя күрә башлай. Мәргән, Ишғәле менән Ҡушғәле, аҙағыраҡ Гөлниса исемле үҙенсәлекле геройҙары барлыҡҡа килә. «Башҡортостан пионеры»ның үҫеп килгән быуында дуҫлыҡ, берҙәмлек, илһөйәрлек тойғолары, хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләүҙә роле баһалап бөткөһөҙ. Уны уҡып буй еткергән балаларҙың байтағы хәҙер дәүләт эшмәкәрҙәре, сәнғәт оҫталары, яҙыусылар, журналистар, ғалимдар һәм башҡа төрлө белгестәр булып танылды.
Гәзит 1991 йылдан «Йәншишмә» исеме менән сыға. 2003 йылдан гәзит төҫлө итеп баҫыла.
Рубрикалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мөхәррирҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1930 йыл — Хәй Мөхәмәтйәров;
- 1931 йыл — Ғ.Кәримов;
- 1931 йыл — Н.Хисмәтуллина;
- 1932 йыл — Н.Мөхәмәтшакиров;
- 1932 йыл — Ш.Ғөбәйҙуллин;
- 1933 йыл — Ҡ.Мортазин;
- 1934 йыл — М.Саҡаева;
- 1935 йылдан алып — Ғ.В.Ғөзәйеров;
- 1939 йылдан алып — С.Моратшина;
- 1959 йыл — Шәриф Бикҡол;
- 1959 йылдан алып — Р.Х.Фәтҡуллин;
- 1965 йылдан алып — В.Й.Дауытов;
- 1971 йылдан алып — Миңлеғәле Яҡупов;
- 1978 йылдан алып — Сафуан Әлибай;
- 1986 йылдан алып — Рәмил Йәнбәк;
- 1992 йылдан алып — Ғималетдин Яруллин;
- 1998 йылдан алып — Мирсәйет Ғүмәр улы Юнысов.


text:
Харламов Валерий Борисович
Харламов Валерий Борисович (14 ғинуар 1948, Мәскәү — 27 август 1981, Солнечногорск эргәһе, Мәскәү өлкәһе) — совет хоккейсыһы, ЦСКА командаһының (1967—1981) һәм СССР йыйылма командаһының һөжүмсеһе (1969—1980), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1969). Ике тапҡыр олимпия уйындары чемпионы (1972, 1976) һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. СССР-ҙың иң яҡшы хоккейсыһы (1972, 1973). СССР-ҙың 1970-се йылдарҙағы төп хоккейсыларының береһе, илдә генә түгел, унан ситтә лә танылыу яулаған. Халыҡ-ара хоккей федерацияһының Дан залы ағзаһы (1998 йылдан). НХЛ-дың Хоккей даны залы ағзаһы (2005 йылдан).
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 1.1 Бала сағы
- 1.2 Талантты таныу
- 1.3 Хоккей карьераһының сәскә атыуы
- 1.4 Шәхси тормошо
- 1.5 1976 йылда автомобилдә юл һәләкәте
- 1.6 Боҙға ҡайтыу
- 1.7 Карьераһының дауамы
- 1.8 Һәләкәте
- 2 Валерий Харламовтың хоккей ҡаҙаныштары
- 3 Бүләктәре
- 4 Харламов тураһында фекерҙәр
- 5 Факттар
- 6 Хәтер
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы Борис Сергеевич Харламов — милләте менән рус, Мәскәүҙең «Коммунар» заводында һынаусы слесарь була. Әсәһе, милләте буйынса баск, Бильбао ҡалаһынан Кармен Ориве-Абад (Carmen Orive Abad, өйҙә Begoña, Бегония тиҙәр), 1937 йылда, бәләкәй сағында, СССР-ға килтерелә (граждандар һуғышы солғанышында ҡалған Испаниянан килгән ҡасаҡтар менән), 1940-сы йылдарҙан шул уҡ заводта токарь-револьверсы булып эшләй.
Борис менән Бегония «Коммунар» заводы клубында тансала таныша. Клубҡа Харламов һуғышҡа тиклем үк таныш испан дуҫы менән килә, ҡыҙ менән ҡайтып китә. Етмәһә, ҡыҙ уның хеҙмәттәше булып сыға.
Валерий Харламов Мәскәүҙә 1948 йылдың 13 ғинуарынан 14-енә ҡарай төндә донъяға килә. Борис менән Бегония ул көндө «Коммунар» заводының ятағында була. Төнгә ҡарай Бегонияны тулғаҡ тота башлай, йәһәт кенән заводтың «ашығыс ярҙам» машинаһын саҡыралар һәм йәш ҡатынды бала табыу йортона оҙаталар. Таңға ҡарай йәштәрҙең улы тыуа.
Улдарын Валерий Чкалов хөрмәтенә Валерий тип атайҙар. Бегонияның илдә йәшәргә рөхсәт иткән таныҡлығы ғына булғанлыҡтан Борис менән Бегония рәсми никахҡа инә алмай. Улдары тыуып, өс ай үткәс кенә никахтарын теркәтәләр — был хаҡта Борис Харламов «Ледовая коррида Валерия Харламова» тигән документаль фильмда һөйләй.
Һуңыраҡ Харламовтарҙың ҡыҙы тыуа, уға Татьяна тип исем ҡушалар.
Валерий Харламов бала саҡтан хоккей һәм футбол менән мауыға. Ете йәшендә тәүләп конькиға баҫа. Атаһы йыш ҡына катокта завоод командаһы өсөн рус хоккейы уйнай һәм йыш ҡына улын да үҙе менән йөрөтә, ул өшөп тормаһын тип, коньки шыуҙыра.
1956 йылда, СССР-ға 1937 йылда күсеп киткән испандарҙың ватанына ҡайтыу мөмкинлеге сыҡҡас, әсәһе һәм һеңлеһе менән Валерий Испанияға китеп, унда бер нисә ай Бильбаола йәшәй һәм мәктәпкә лә шунда йөрөй.
1961 йылдың мартында Харламов ангина менән ауырый, сирҙән ҡатмарлашыу башлана: табиптар йөрәк боҙоғо таба һәм ревмокардит тигән диагноз ҡуя. Ошо мәлдән алып Валераға мәктәптә физкультура дәрестәренә йөрөү, ихатала йүгереү, ауыр күтәреү, йөҙөү, хатта пионер лагерына барыу тыйыла:20—21.
Ләкин атаһы бындай хәл менән ризалаша алмай, 1962 йылдың йәйендә Ленинград проспектында йәйге каток асылғас, ул 14 йәшлек улын хоккей секцияһына алып бара (әсәһенән йәшереп кенә, уға бик оҙаҡ белдермәйҙәр). Ул йылды 1949 йылда тыуған малайҙарҙы йыялар, әммә сибек Валерий бәләкәй генә булып күренә һәм ЦСКА-ның икенсе тренеры Борис Кулагин һис шикләнеүһеҙ уны ҡабул итә. Харламов бер нисә тиҫтә малай араһынан тренер Вячеслав Тазов төркөмөнә алынған берҙән-бер бала була. Тиҙҙән алдыҡ фашлана, әммә Харламовты төркөмдән ҡыумайҙар, сөнки ул тренерҙарға бик оҡшай. Хоккейсыны мәктәп начальнигы тренер Андрей Старовойтовтың төркөмөнә күсерәләр, ул Валерийҙы дүрт йыл самаһы күнектерә.
Шул уҡ ваҡытта атаһы улын өс ай һайын Морозов исемендәге дауаханаға тикшерелеүгә йөрөтә. Һөҙөмтәлә йәш Валерий бөтә сырхауҙарынан ҡотола (табиптар уны тулыһынса сәләмәт тип таба) һәм хоккей менән етди шөғөлләнә башлай:37—38.
Талантты таныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Талантлы үҫмерҙе тиҙҙән ЦСКА-ның өлкәндәр командаһына тәҡдим итәләр. Ләкин армия клубының баш тренеры Анатолий Тарасов тәүҙә йәш Харламовта етди һәләттәр барлығын шәйләмәй, уның ҡыҫҡа буйлы (173 см) булыуын төп етешһеҙлеге тип иҫәпләй[12]. ЦСКА-ның хоккей мәктәбендә бер ни менән дә күҙгә ташланып бармаған йәш Харламов 1967 йылдың яҙында Минскиҙа юниорҙарҙың СССР беренселегенең финал турнирында сағыу уйыны менән аптырата. Ул көндәрҙә уның менән бергә сығыш яһаған Владимир Богомолов әйтеүенсә, Валерий үҙен ҡалыптарға һыймаған, шул уҡ ваҡытта эшсән һәм тик команда өсөн уйнаған уйынса итеп күрһәтә[13]. Мәскәүҙә, вокзалда саҡта уҡ, ЦСКА спорт мәктәбенең тренеры Виталий Ерфилов Харламовҡа уны ЦСКА-ла һынап ҡарарға уйлауҙарын белдерә. 1967 йылдың йәйендә Валерий Кудепстала ЦСКА командаһы менән йыйында бергә була, унан физик яҡтан нығынып, көсәйеп, мускулдарын үҫтереп ҡайта.
Яйлап Харламовты төп составҡа үткәрә башлайҙар. 1967 йылдың 22 октябрендә Новосибирскиҙа ЦСКА составында «Себер» менән матчта уйнай. Армеецтар 9:0 иҫәбенә еңә, әммә Валерий айырым һәләттәрен күрһәтә алмай. 1967/68 миҙгелендә башҡа матчтарҙа ҡатнашмай, ә ноябрҙә, «үҙендә уйын үҙаллылығын үҫтереү, уратып йөрөү алымын камиллаштырыу» өсөн[14]:18 Валерий икенсе лигаға, Сыбаркүлгә, Урал хәрби округының армия командаһы «Звезда»ға оҙатыла. [15].«Звезда»ның баш тренеры Владимир Альфер әйтеүенсә, ул Тарасовтан ҡаты күрһәтмә алған була[16]:
Харламов менән бергә «Звезда»ға ЦСКА-ның йәш һаҡсыһы Александр Гусев та ебәрелә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хоккейсылар командала үҙләшеп китә һәм «Звезда»ның уйынына ҙур өлөш индерә: Харламов, 40 уйында 34 шайба индереп[17], урындағы тамашасы һөйөүен яулай, ә Гусев һаҡсы булараҡ һоҡландыра. Владимир Альфер Тарасовҡа Харламовтың ҡаҙаныштары тураһында еткереп тора, ә 1968 йылдың февралендә Харламов ҡабат Мәскәүгә ҡайтарыла. 7 мартта Калининда «Звезда» өсөн һуңғы уйынын уйнағас (был уйындан һуң команданың класы күтәрелә), 8 мартта хоккейсы өйгә ҡайта һәм шул уҡ көндө уны Тарасов ЦСКА-ға күнекмәгә саҡырып ала.
Тәүге уңыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
10 мартта Харламов ЦСКА-ның төп составына индерелә, йәнә Новосибирскиҙың «Себер»енә ҡаршы уйнай. Армеецтар уны еңел еңә — 11:3, ә Харламов Викулов һәм Полупанов менән уйнай, Фирсовты алмаштыра. 1968 йылдың 23 апрелендә ул оҫталар командаһында тәүге шайбаһын һуға — «Крылья Советов» ҡапҡаһына индерә. Миҙгел аҙағына инде ул — ЦСКА-ның йәштәр звеноһында: Харламов — Смолин — Блинов.
Киләһе миҙгелдә генә ул ЦСКА-ның төп составында нығынып китә. 1968 йылдың октябрендә Горькийҙың «Торпедо»һына ҡаршы матчта Харламов тәүге тапҡыр Борис Михайлов һәм Владимир Петров менән өсәү төркөмөндә сыға. ЦСКА 0:1 иҫәбенә еңелә, ә Харламов үҙен күрһәтә алмай. Әммә тиҙҙән өс йәш форвард сағыу һәм һөҙөмтәле уйын күрһәтә башлай:60.
1968 йылдың декабрендә Харламовты СССР-ҙың икенсе йыйылма командаһына саҡыралар, команда халыҡ-ара Мәскәү турнирында (һуңыраҡ «Известия» гәзите призына турнир тип атала башлай) ЧССР командаһын алмаштыра.
Турнир тамамланғас, Харламов Борис Михайлов һәм Владимир Петров менән бергә төп йыйылма командаға Канада менән 2 күргәҙмә уйынға саҡырыла. 1968 йылдың 6 декабрендә беренсе уйында Валерийҙың дебюты була, иртәгеһенә икенсеһендә уйнай. Нәҡ ошо уйындарҙа СССР йыйылма командаһында Михайлов — Петров — Харламов тигән өсәү төркөмө барлыҡҡа килә.
1969 йылдың башынан өсөһө лә йыйылма командаға иптәштәрсә уйындарға саҡырылып тора, шуларҙан һуң тренерҙар уларҙы Стокгольмға донъя чемпионатына алып барырға була. Баштан уҡ дебютанттар юғары класлы уйын күрһәтә, был уларҙың йыйылма командала нығыныуына булышлыҡ итә.
Харламовтың турнирҙа индергән тәүге шайбаһына ҡағылышлы сығанаҡтарҙа айырма бар — Владимир Дворцов менән Зино Юрьевтың «Форвард № 17» повесында, статистик Юрий Лукашиндың мәҡәләһендә, Борис Левиндың иҫтәлектәр йыйынтығында билдәләнеүенсә, 1-се гол донъя чемпионатында АҠШ йыйылма командаһына ҡаршы дебют уйынының 38-се минутында индерелгән[18]. Ләкин «Хоккей» энциклопедияһындағы уйын протоклы һәм Артур Шидловский сайты был мәғлүмәтте инҡар итә[19]. Икенсе версия дөрөҫ тип ҡабул ителһә, Харламов донъя чемпионаттарындағы беренсе голды шведтарға ҡаршы киләһе уйында индергән була.
1969 йылда йыйылма команда өсөн турнир көсөргәнешле үтә, бер нисә еңеүле матчтан һуң ЧССР йыйылма командаһы менән уйын уңышһыҙ тамамлана — 0:2. Бер уйын аша шведтар менән осрашыу була, унда совет хоккейсылар еңел еңә — 3:2, бөтә шайбаны ла Петровтың өслөгө һуға. Киләһе матчта ЧССР йыйылма командаһынан йәнә еңеләләр — 3:4. Ул матчта Харламов тәүҙә шайбаны дәғүәсенең ҡапҡаһына бәрә, унан һуң туп-тура үҙ зонаһындағы дәғүәсенең сәкәненә осора, һөҙөмтәлә, СССР йыйылмаһы ҡапҡаһына гол инә. Ул шайба хәл иткес булып сыға, матчтан һуң тренерҙар еңелеүҙә Харламовты һәм ҡапҡасы Виктор Зингерҙы ғәйепле тип иғлан итә:96.
Шулай ҙа санкциялар иғлан ителмәй, ә СССР йыйылма командаһы донъя чемпионы була: һуңғы турҙа шведтар чехословактарҙы 1:0 иҫәбе менән еңә, һөҙөмтәлә, СССР, ЧССР һәм Швеция командаларының мәрәйҙәре тигеҙ һанда була, ә СССР йыйылма командаһы ырғытылған һәм үткәрелгән шайбалар араһында яҡшы айырма булыуы арҡаһында беренсе тип табыла.
Мәскәүгә ҡайтҡас, беренсе разрядлы Харламовҡа (өслө төркөмдәге башҡаларға ла) атҡаҙанған спорт мастеры званиеһы бирелә:97. Был Анатолий Тарасовҡа мәғлүм итмәй башҡарыла, шуға ул ныҡ асыулана.
Хоккей карьераһының сәскә атыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Михайлов — Петров — Харламов өслө төркөмө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ЦСКА һөжүмселәренең өслө төркөмө 3,5 йыл буйы төҙөлә. Тәүҙә ЦСКА-ла Борис Михайлов пәйҙә була. 1967 йылдан армеецтар араһында Владимир Петров күренә башлай. Михайлов һәм Петров урын өсөн көнәркәш булмай — тренерҙар уларҙы бер-береһен тулыландырыусы тип һанай. 1967/68 миҙгелендә улар тәүҙә Вениамин Александров менән бергә уйнай. ЦСКА командаһының Японияға сәфәренән һуң был өсәүгә Харламов ҡушыла.
1968/69 миҙгеле башына ЦСКА тренерҙарына Александровтың уйын стиле йәш уйынсылар өсөн йәтеш булмауы күренә. Леонид Трахтенберг билдәләүенсә, нәҡ Харламов өслө төркөмгә формаль булмаған лидер сифатында килеп инә :64.
Шул уҡ ваҡытта был өсәүҙең һәр береһе ҡабатланмаҫ уйын стиленә эйә була:
- Михайлов ҡомарлы, уйындаштарын ҡыҙҙырып ебәрә һәм артынан эйәртә белә, майҙанда ҡара эште әрһеҙ башҡара, оборонала яҡшы, ҡабул итеүҙә оҫта, шуның менән бергә был өсәү араһында иң күп шайба һуғып өлгөргән дә ул.
- Петров — физик яҡтан ғәйрәтле, көс ҡулланып уйнарға оҫта, шайба ташлауы ҡеүәтле һәм кире ҡаҡҡыһыҙ, холҡо менән бик ныҡышмал, бер аҙ үҙ һүҙле.
- Харламов ҡабатланмаҫ уратып йөрөү стиле менән айырылып тора: ул туп-тура дәғүәсенең һаҡсылары өҫтөнә елдерә, улар араһынан шылып үтергә тырыша һәм һаҡсыларҙың бер-береһенә ышанып уны араларынан үткәререн белеп тора. Ул өсәү араһында иң әҙ голдарҙы индерә, әммә Петров менән Михайловҡа гол менән осланырлыҡ тапшырыуҙарҙы яһап тора. Харламовтың ҡалыптарға һыймаҫ уратыуҙары йә ырғытыу, йә арҡалашына теүәл тапшырыу менән тамамлана :51-70.
Был өсәү совет хоккейына тәү башлап көс ҡулланып уйнау манераһын индереүе менән дә билдәле.
Өслө төркөм бер нисә тапҡыр тарҡала, айырыуса йыйылма команда составында уйнағанда (Олимпиада-72 һәм Суперсерия-72, 1976 йыл, карьераһының һуңғы йылдарында). Ләкин Харламов бөтә арҡалаштары менән дә иркен һәм ышаныслы уйнай.
Хоккейсылар майҙанда бер-береһе менән аңлашып уйнай, ләкин хоккейҙан ситтә араларында улай йылы мөнәсәбәттәр булмай:51-70.
Беренсе олимпия уңышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1970-се йылдар башынан йәш Харламов — илдә төп хоккейсыларҙың береһе. Уйын техникаһы сағыу, шыуыуы һәм шайбаны йөрөтөүе камил, бомбардир сифаттары көслө.
1970/71 миҙгелендәге СССР чемпионатында, дәғүәселәрҙең ҡапҡаларына 40 шайба индереп, иң яҡшы бомбардир булып таныла. 1971 йылғы донъя чемпионатында шведтарға ҡаршы хәл иткес алышта 2:3 иҫәбе менән барған өсөнсө периодта нәҡ Харламов тырышығы менән һынылыш шайбаһы һуғыла, һөҙөмтәлә турнирҙа СССР йыйылма командаһы еңә, ә хоккейсы өсөнсө тапҡыр донъя чемпионы титулына эйә була.
1971 йыл аҙағында Тарасов, Саппоролағы Олимпия уйындары алдынан, көстәрҙе «принципиаль яңы тактик бүлеү» маҡсаты менән:19 Харламовты икенсе өслө төркөмгә — Викулов менән Фирсов эргәһенә күсерә. Яңы өсәү «Известия» гәзите призына турнирҙа һынау үтә, ул унда «гол+пас» күрһәткесе буйынса иң яҡшы була, ә биш гол һуҡҡан Викулов иң яҡшы снайпер булып таныла.
Олимпия турнирында иһә Харламов иң яҡшы бомбардир булып сыға. Ул һәр уйында (ЧССР йыйылмаһына ҡаршы һуңғы уйындан тыш) шайба индерә, ике тапҡыр хет-трик эшләй. Һөҙөмтәлә Советтар Союзының йыйылма командаһы биш еңеү яулай, бер уйынды тигеҙ иҫәп менән үткәрә һәм 1-се урынды ала. Валерий Харламов уйындар барышында 16 мәрәй ала, 9 шайба индерә һәм һөҙөмтәле 7 тапшырыу яһай, өсәү буйынса арҡалаштары иң яҡшы бомбардирҙар иҫәбенә инә. Турнирҙағы еңеү хөрмәтенә алтын миҙал Валерийҙың Олимпия уйынындағы тәүге уңышы була.
СССР — Канада суперсерияһы (1972)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1972 йылдың сентябрендә Канада профессионалдары менән уйындар серияһында Валерий Харламов халыҡ-ара хоккейҙа ҙур танылыу ала. Третьяк һәм Якушев менән ул был уйындарҙа Советтар Союзы йыйылма командаһының төп уйынсыларының береһе була.
Харламов өсөн серияның «Канада» өлөшө айырыуса уңышлы була. 1-се уйында Валерий тырышлығы менән СССР йыйылмаһы алға сыға (3:2) һәм уңышын нығытып ҡуя (4:2). Һөҙөмтәлә, совет хоккейсылары матчта 7:3 иҫәбе менән еңә. Йомғаҡ яһағанда ойоштороусылар турнир барышында Харламовты СССР йыйылма командаһында иң яҡшы уйынсы тип билдәләй.
2-се уйын Харламов өсөн дә, йыйылма команда өсөн дә уңышһыҙ үтә. Был матчта ул Америка арбитрҙарынан 10 минутлыҡ дисциплинар штраф ала.
3-сө уйында бер шайба индерә. Ул мәлдә СССР йыйылмаһы 1:3 иҫәбе менән әҙселектә була. Харламов Борис Михайлов тапшырған шайбаны бик етеҙ алға ҡыуа. Уйын тигеҙ иҫәп менән тамамлана — 4:4.
Суперсессияның «Канада» өлөшөндә Харламов голлы бер генә тапшырыу менән сикләнә. Ләкин барыбер ул уйында файҙалы була, һөҙөмтәлә, уйын 5:3 иҫәбенә еңеү менән тамамлана.
Суперсессияның «Мәскәү» өлөшөнөң 1-се уйынында Харламов ғәйәт әүҙем була һәм ике һөҙөмтәле шайба ырғытыуҙа ҡатнаша. 5:4 иҫәбенә еңеү яулана.
Киләһе уйынға канадалы Бобби Кларктың спортсыларға хас булмаған тәртибе һөрөм яға: уйын барышында ул сәкәненең кәкреһе менән Валерийҙың шайтан ашығына һуға.
Һуңыраҡ Канада йыйылма командаһының тренер ярҙамсыһы Джон Фергюсон ул саҡта Кларкҡа Харламовты сафтан сығарырға ҡушҡанлығы тураһында белдерә. Шул уҡ ваҡытта Кларк уйындан бөтөнләйгә сығарылмай, ни бары 2+10 штрафы ғына ала. СССР йыйылмаһы 2:3 иҫәбенә еңелә.
«Мәскәү» өлөшөнөң 3-сө уйыны Харламовһыҙ үтә, команда йәнә еңелә — 3:4. Серияның һуңғы уйынына табиптар тырышлығы менән саҡ аяҡҡа баҫҡан Харламов бөтә ихтыярын туплап майҙанға сыға, голлы бер тапшырыу яһай, әммә еңеү ул уйында ла (5:6), серияла ла канадалыларҙа ҡала.
СССР — Канада суперсерияһы (1974)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Харламов карьераһына Суперсерия-74 сағыу ваҡиға булып инә. 8 уйында ул ни бары 2 шайба индерә, әммә уларҙың икеһе лә шедевр тип табыла.
17 сентябрҙә Квебекта СССР йыйылмаһының Бөтә донъя хоккей ассоциацияһы профессионалдарынан торған йыйылма команда менән осрашыуында Харламов һуҡҡан гол трибуналарҙағы меңдәрсә көйәрмәнде шаҡ ҡатыра һәм таң ҡалдыра. Билдәле Канада һаҡсыһы Ж.-К. Трамбле былай тип иҫкә ала:[20]:
3 октябрҙә Мәскәүҙә Харламов индергән шайбаны Анатолий Тарасов былай тип тасуирлай[14]:15:
Шуның менән бергә, йыйылма команданың табибы Олег Белаковский хәтирәләрендә канадалыларҙың Харламовҡа ҡаршы бысраҡ уйынын телгә ала}}[21]:
Уйындан һуң Лэй СССР йыйылмаһының күнекмәләренә килә һәм бөтәһе алдында Валерийҙан ғәфү үтенә:137.
Икенсе олимпия еңеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инсбруктағы Олимпия уйындарында Харламов Михайлов һәм Петров менән өслө төркөмдә бергә уйнай. СССР йыйылма командаһы бөтә көнәркәштәрен ышаныслы еңеп килһә лә, чехословактар менән осрашҡансы Олимпиаданың еңеүсеһе кем булырын хатта юрап та булмай. Уйын бик көсөргәнешле бара: 1-се период 0:2 иҫәбенә отолоу менән үтә, 2-се периодта, шул уҡ иҫәптә, ике минут буйы СССР командаһы биш уйынсыға ҡаршы өсәү ҡаршы тора. Был ҡатмарлы киҫәкте үткәреп ебәргәс, совет хоккейсылары һынылышҡа өлгәшә. Еңеү шайбаһын Харламов һуға: 3:3 иҫәбе ваҡытында ул ҡапҡа һаҡсыһы Иржи Голечекты ота. Турнирҙа Валерий бөтәһе өс шайба индерә һәм алты тапҡыр һөҙөмтәле тапшырыу башҡара. Инсбруктағы еңеү хоккейсының икенсе һәм һуңғы «алтын» олимпия уңышы була.
1976 йылдың апрелендә Харламов тағы бер шәхси уңыш яулай: уны беренсе тапҡыр донъя чемпионатының иң яҡшы һөжүмсеһе тип табалар.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1976 йылдың 14 майында Харламов 19 йәшлек Ирина Смирноваға өйләнә, уның менән бер йыл элек «Россия» ресторанында танышҡан була. Йәштәрҙең 1975 йылда уҡ улдары Александр тыуған була. Һуңыраҡ ҡыҙҙары Бегонита донъяға килә.
Өйләнгәнгә тиклем Харламов Тушинола Азатлыҡ урамында бер блмәле фатирҙа яңғыҙы йәшәй. Туй алдынан ҡатыны менән ҡәйнәһе эргәһенә Авиамотор урамына йәшәргә күсә. Һуңынан йәш Харламовтарға Тыныслыҡ проспектында өс бүлмәле фатир бирелә.
1976 йылда автомобилдә юл һәләкәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1976 йылдың 26 майында Харламовтар Ленинград шоссеһында төн ҡунаҡтан ҡайтып килгәндә һәләкәткә осрай. Рулдәге Валерий алда яй ғына барған йөк машинаһын уҙып китмәк була, әммә ҡаршыға икенсе йөк машинаһы килгән була. Ҡаршы һыҙатҡа сыҡҡас, ҡаршы килгән йөк машинаһы артынан такси елдереп килеп сыҡҡанын күрә. Киҫкен һулға боролоп, юлдан ситкә сыға һәм бағанаға бәрелә :3.
Хоккейсы уң сирағында шайтан ашығы тирәһендә ярсыҡлы яра ала, ике ҡабырғаһы һына, мейеһе һелкенә һәм күп һанлы имгәнеүҙәр ала (ҡатыны Ирина зыян күрмәй). Ҡайһы бер табиптар уға спорт карьераһын тамамларға тәҡдим итә, ләкин Валерий һауыҡҡас та ҡабат уйнай башларға иҫәп тота. Хоккейсыны аяҡҡа баҫтырыуға хирург Андрей Петрович Сельцовский ҙур тырышлыҡ һала, ул Мәскәүҙә Баш хәрби госпиталдә Харламовҡа операция яһай һәм сәләмәтлек торошон күҙәтеү аҫтында тота.
2 айҙан, августа, Валерий палатала тәүге үҙ аллы аҙымдарын яһай. Шунан уға палатала герҙәр ҡуйылған, күнекмәләр башҡара торған махсус бүлмә йыһазландыралар.
Боҙға ҡайтыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көҙ Харламов, Тарасовтың кәңәшен тотоп, катокта малайҙар менән күнекмәләр үткәрергә тотона. Ярайһы уҡ тиҙ формаға инә, шунан ЦСКА уйынсылары менән күнегә башлай. Тренерҙар уны боҙға сығарыу уйыны итеп «Крылья Советов» менән осрашыуҙы һайлай. Был командала ЦСКА-ның элекке уйынсылары күп, ә тренеры Борис Кулагин була. Осрашыу алдынан «Крылья» уйынсылары алдында ЦСКА-ның һәм СССР йыйылма командаһының табибы Олег Белаковский сығыш яһай. Ул ҡаршы команда составында боҙға Харламов сығасағы тураһында хәбәр итә һәм уға ҡарата көс алымдары ҡулланмауҙарын үтенә. «Крылья» уйынсылары был үтенесте аңлап ҡабул итә һәм Харламовҡа ҡарата үҙҙәрен иҫ киткес итәғәтле тота. Шулай итеп, 1976 йылдың 16 ноябрендә Харламов «Крылья Советов» менән осрашыуға сыға. Лужникиҙағы Спорт һарайына килгән тамашасылар, Валерийҙың боҙға сыҡҡанын ишеткәс, хоккейсыны оҙайлы алҡыштарға күмә. Михайлов менән Петров был уйында Харламов шайба индерә алһын өсөн бөтәһен дә эшләй. Уйындың 4-се минутында уҡ Харламов гол һуға, трибуналар, хатта «Крылья» уйынсылары ла был голды алҡышлай. Шуға ҡарамаҫтан, Харламов боҙҙа ике период ҡына уйнай, өсөнсөлә уны Вячеслав Анисин алмаштыра. Уйын ЦСКА-ның 7:3 иҫәбенә еңеүе менән тамамлана.
Харламов боҙға ҡайтыуын былай тип иҫкә ала[22]:147—148:
Карьераһының дауамы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР йыйылма командаһына Харламов 1976 йылдың декабрендә «Известия» гәзите призына турнир ваҡытында ҡайта. Беренсе матчта уҡ шведтарға ҡаршы хет-трик үткәрә. Турнирҙа башҡа гол һуҡмаһа ла, Борис Михайлов менән ергә «гол+пас» системаһында (3+3, 6 мәрәй) иң яҡшы була.
1977 йылда йыйылма команда менән Венала донъя чемпионатында сығыш яһай. Турнирҙың 1-се этабы уңышлы үтһә лә, икенсеһе насар уйнала, һөҙөмтәлә, команда чехословактарҙан 1 мәрәйгә ҡалыша һәм 2-се урынға шведтарҙы үткәрә (шәхси осрашыуҙар һөҙөмтәһе буйынса). Дөйөм уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан Петровтың өсәүле төркөмө чемпионатта индерелгән шайбалар һаны һәм йыйылған мәрәйҙәр буйынса иң яҡшы тип табыла.
1977 йылдың йәйендә ЦСКА-ға һәм СССР йыйылма командаһына Риганан саҡырылған тренер Виктор Тихонов етәксе итеп тәғәйенләнә. Һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара майҙандағы уңышһыҙлыҡтарҙы тикшергәс, яңы тренер база клубы хоккейсыларының түбән башҡарыу һәм психологик әҙерлек кимәлендә икәнлеген күрә. Төп хоккейсыларҙың артыҡ иркәләтелеүе һәм, күп һанлы еңеүҙәр яулап, бүгеп китеүе бының сәбәпсеһе була[23]. Тихонов күнекмәләрҙе икешәр мәртәбә үткәрә, өҫтәмә күнегеүҙәр ҙә индерә, команданың дүрт звено менән уйнауына күсеүҙе ойоштора. Валерий Харламов Тихоновтың командалағы тәүге көндәрен ошолай тип һүрәтләй[23]:
Әммә яңы тренер ЦСКА-ның төп хоккейсыларына ышанмай булдыра алмай, шунлыҡтан тәүге йылдарҙа уларға таяна. Михайлов — Петров — Харламов өслө төркөмө Тихонов ваҡытында яңы уңыштар яулай: тағы ике тапҡыр донъя беренселегендә (1978, 1979) еңәләр. 1979 йылда совет хоккейсылары АҠШ-та Саҡырыу Кубогында еңә.
1979 йылдың октябрендә СССР чемпионатында «Спартак» менән матчта Петров өсәүе (Михайлов тырышлығы менән) юғары лигала СССР беренселектәрендәге меңенсе шайбаһын индерә.
Әммә 1980 йылғы Олимпия уйындарын СССР йыйылма командаһы ышанысһыҙ уйнай. Олимпиаданан һуң Михайлов — Петров — Харламов исеменә ғәйепләүҙәр яуа.
1980/81 миҙгелендә өслө төркөм тарҡатыла. 1980 йылдың декабрендә Борис Михайлов карьераһын тамамлай, ә Харламов менән Петров уйынын дауам итһә лә, төрлө звеноларға күсерелеп тора. Петров 1981 йылғы донъя чемпионатынан һуң китә. 1980 йылдың икенсе яртыһында һәм 1981 йылдың беренсе яртыһында Харламов йәш Сергей Макаров, Владимир Крутов, Андрей Хомутов нығынһын өсөн бик күпте эшләй. Хатта ҡайһы бер ситтән килгән уйынсылар, мәҫәлән, Алексей Касатонов, уның фатирында йәшәп тора[24].
1981/82 миҙгеле башланыр алдынан Харламов дуҫтарына был миҙгелдән һуң башҡа уйнамаясағы, артабан балалар тренеры буласағы тураһында һөйләй. 1981 йылдың йәйендә ул яңы миҙгелгә етди шөғөлләнә, һәйбәт кенә формала була. ЦСКА составында 11-се тапҡыр СССР чемпионы исемен һәм Европа чемпиондары кубогын яулай. 1981 йылдың авгусында Скандинавияла дүрт күргәҙмә уйынын уйнап, Харламов үҙен 1981 йылғы Канада Кубогына ла алып барырҙар тип өмөтләнә. Ләкин баш тренер Тихонов башҡаса хәл итә. Тихонов хоккейсы менән һөйләшеүе, уның Канадала уйнарлыҡ физик кондицияла булмауы менән килешеүе тураһында әйтә[25]. Һөҙөмтәлә, төшөнкө кәйефле Валерий Мәскәүҙә ҡала, ә бер нисә көндән автоһәләкәттә һәләк була.
Һәләкәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1981 йылдың 27 авгусында, кесаҙна көн, иртәнге 7 сәғәттә Ленинград шоссеһының 74-се километрында авария була, унда хоккейсы һәләк була. Валерий, Ирина, Иринаның ике туғаны Сергей Иванов үҙҙәренең 00-17 ММБ дәүләт номерлы «Волга»һында Клин эргәһе Покровка ауылындағы дачанан ҡайтып килә. Рулдә ултырған Ирина ямғырҙан тайғаҡ юлда идараны юғалта һәм машина ҡаршы һыҙатҡа сығып китә лә ЗИЛ йөк машинаһы менән бәрелешә. Алынған йәрәхәттәрҙән "Волга"ның бөтә пассажирҙары шунда уҡ һәләк була[26]. Ҡалып:Внешние файлы
Федор Раззаковтың «Звёздные трагедии» тигән китабында әйтелеүенсә, авариянан бер көн элек ошо ерҙә асфальт алмаштырғандар. Яңы япма бөткән урында 5 см бейеклегендәге һикәлтә барлыҡҡа килгән. Харламовтың ҡатыны тәжрибәһеҙ водитель була, шунлыҡтан әлеге һикәлтәгә килеп менеү менән идараны юғалта. Өҫтәүенә, йөк автомобиле лыҡа тултырып запас частар тейәгән була һәм был да бәрелеү көсөн арттыра.
27 август кисендә донъя мәғлүмәт агентлыҡтары яңылыҡ тарата: «ТАСС хәбәр итеүенсә, бөгөн иртән Мәскәү эргәһендәге автоһәләкәттә данлыҡлы хоккейсы утыҙ өс йәшлек Валерий Харламов һәм уның ҡатыны һәләк булған. Ике бәләкәй балалары — улдары һәм ҡыҙҙары ҡалған…».
31 августа ЦСКА-ның ауыр атлетика һарайында хушлашыу үтә. Шул уҡ көндө ҡорбандар Кунцево зыяратында ерләнә. Хоккейсы менән хушлашырға меңдәрсә кеше килә.
СССР йыйылма командаһы уйынсылары Виннипегта булғанлыҡтан ерләүҙә ҡатнаша алмай. Улар йыйылыш үткәрә һәм бер нигә ҡарамай Канада Кубогын яулап ҡайтырға ҡарар сығара. Совет хоккейсылары һүҙендә тора, финалда канадалыларҙы 8:1 иҫәбе менән ота.
Харламовтар ғаиләһе: Валерий менән Ирина һәләк булғандан һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирле-ҡатынлы Харламовтар һәләк булғандан һуң, уларҙың балаларына опекун булыу йәһәтенән талаш-тартыш башлана. Фажиғәнән һуң биш йыл үткәс, 1987 йылдың 9 февралендә Харламовтың әсәһе мәрхүм була.
Авариянан һуң Валерий менән Иринаның балалары өләсәләре Нина Васильевна Смирнова менән йәшәй, ике бала ла үҙҙәрен профессиональ спортта һынап ҡарай.
Кескәй Александрға ЦСКА уйынсылары Касатонов, Крутов һәм Фетисов шефлыҡ итә. Ҙурайғас, Александр хоккейсы була, ЦСКА-ла һәм АҠШ-та уйнай. 1997 йылда өйләнә, улы Валерийҙы үҫтерә.
Ҡыҙҙары нәфис гимнастика менән шөғөлләнә, спорт мастеры була. Кейәүҙә (2013), ике ҡыҙы — Дарья һәм Анна үҫә[27].
Харламовтың атаһы Борис Сергеевич 2010 йылдың 27 ғинуарында Боткин дауаханаһында ятып, ашҡаҙанына операция яһатҡандан һуң вафат була. Һуңғы йылдарында ул ҡыҙы Татьяна менән йәшәгән була.
Валерий Харламовтың хоккей ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ике тапҡыр олимпия чемпионы (1972, 1976)
- 8 тапҡыр донъя чемпионы (1969—1971, 1973—1975, 1978—1979). 1976 йылғы донъя чемпионатының иң яҡшы һөжүмсеһе. Донъя чемпионатының шартлы йыйылма командаһына инә (1972, 1973, 1975, 1976). Донъя чемпионаттарында һәм олимпия уйындарында — 123 матч, 89 шайба
- Саҡырыу Кубогы эйәһе (1979)
- Халыҡ-ара хоккей федерацияһының йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһына индерелгән
- Халыҡ-ара хоккей федерацияһы Дан залы ағзаһы
- НХЛ-дың Хоккей даны залы ағзаһы
- 11 тапҡыр СССР чемпионы (1968, 1970—1973, 1975, 1977—1981). ЦСКА өсөн 438 матч уйнай, 293 шайба индерә
- Биш тапҡыр СССР Кубогы хужаһы
- СССР-ҙың иң яҡшы хоккейсыһы (1972, 1973). СССР чемпионатының иң яҡшы бомбардиры (1971), «гол+пас» системаһында иң яҡшы (1972)
- Хоккей буйынса донъя чемпионаттары тарихында иң яҡшы өсөнсө бомбардир, Михайлов менән Мальцевтан ғына ҡалыша: 105 матчта 155 мәрәй (74+81)
- «Өс бомбардир» хоккей призы эйәһе: 1970/1971, 1974/1975, 1977/1978 (Михайлов — Петров — Харламов), 1971/1972 (Викулов — Фирсов — Харламов), 1979/1980 (Михайлов — Харламов — Крутов)
- «Известия» гәзите призына турнирҙың ырғытылған шайбалар һаны буйынса рекордсыһы — 40 индерелгән шайба.
Статистика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Статистика мәғлүмәттәре www.legendsofhockey.net сайты[28] нигеҙендә бирелә һәм хоккей энциклопедиялары мәғлүмәттәре менән тулыландырыла.
Бөтәһе Харламов СССР йыйылма командаһы составында (башҡа турнирҙар һәм иптәштәрсә осрашыуҙарҙы ла һанап) 292 уйын уйнай, 193 шайба һуға. Еврокубоктарҙа — 24 шайба, СССР кубогында 21 шайба индерә.
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975, 1978)
- «Почёт Билдәһе» ордены (03.03.1972)
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (30.05.1969)
Харламов тураһында фекерҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хоккейсы Вячеслав Фетисов[29]:
- Хоккейсы Александр Мальцев[12]:
- Хоккейсы Кен Драйден (Суперсерия-72-нең 1-се матчынан һуң)[30]:
- Тренер Анатолий Тарасов[14]:14:
- Тренер Борис Кулагин (Суперсерия-74-тең 1-се матчынан һуң)[31]:
- Хоккейсы Владислав Третьяк[32]:
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 17-се номер менән СССР йыйылма командаһында Харламов 1970 йылғы донъя чемпионатынан башлап уйнай. Ә уға тиклем ЧМ-69-ҙа 12-се номерлы була, ә 17-се номер менән Евгений Зимин сығыш яһай :80.
- Харламов эскерһеҙ, намыҫлы кеше була. 1975 йылдың 6 февралендә Лужникиҙа «Химик» менән осрашыуҙа Валерий Харламов алыш ҡыҙыулығы менән көнәркәше Владимир Смагиндың битенә йоҙроғо менән тондора (Сыбаркүлдә уның менән командалаш булғандар). Судья Харламовты 5 минутҡа уйындан сығара. Һуңынан Харламов көнө буйы Смагинды эҙләп йөрөй (уныһы көнө буйы сәфәрҙә була) һәм уның алдында ғәфү үтенә:69-70.
- Харламов музыка ярата, күңелле кеше була. Дан Спэтаруҙың «Пой, гитара» тигән йыры уға бик оҡшай.
- Футболды шәп уйнай, Мәскәү «Торпедо»һының көйәрмәне була, уйынсыларҙан институтта бергә уҡыған Вадим Никонов менән айырыуса дуҫ була.
- Театр ярата, Таганкалағы театр аристары Валерий Золотухин һәм Борис Хмельницкий менән дуҫ була, Владимир Высоцкий менән таныш була:102—103.
- Ризыҡтарҙан айырыуса ҡоймаҡ менән һыйланырға ярата.
- Шағир Михаил Танич Харламовҡа «Памяти артиста» тигән шиғырын бағышлай.
- Вафат булған мәленә — Совет Армияһы майоры, КПСС ағзаһы (1979 йылдан).
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1991 йылдың 26 авгусында, фажиғәгә ун йыл тулыр алдынан, Ленинград шоссеһының 74-се километрына мәрмәрҙән 500 килограмлы шайба һәм сәкән ҡуйыла, унда былай тип яҙыла:
Харламовтың икенсе һәйкәле Клин ҡалаһында тора[27].
1998 йылда Халыҡ-ара хоккей федерацияһының Дан залына индерелә.
2005 йылдың 7 ноябрендә Харламовтың исеме Торонтола Хоккей даны залында мәңгеләштерелә. Владислав Третьяк менән икеһе, НХЛ-да бер ҙә уйнамаһалар ҙа, ошо хөрмәткә лайыҡ булған берҙән-бер хоккейсылар.
1981 йылдан ЦСКА балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе Валерий Харламов исемен йөрөтә.
В. Б. Харламов исемендәге «Миҙгелдең иң яҡшы техникалы хоккейсыһына» тигән «Труд» гәзите редакцияһы булдырған хоккей призы бер тапҡыр ғына — 1982/83 миҙгелендә — тапшырыла. Призға Сергей Макаров лайыҡ була.
80-се йылдарҙа «Известия» гәзите призына үткән турнирҙарҙа «гол+пас» системаһы буйынса иң яҡшы бомбардирға Валерий Харламов исемендәге приз тапшырыла.
2003 йылдан башлап «Советский спорт» гәзите тарафынан Милли хоккей лигаһының иң яҡшы Рәсәй легионерына Харламов Трофи тапшырыла.
Сыбаркүл ҡалаһында, 6-сы урта мәктәптә, 1983 йылда тарих уҡытыусыһы Эрнст Николаевич Иванов тырышлығы менән Валерий Харламов музейы булдырыла.
Континенталь хоккей лигаһы дивизиондарының береһе Харламов исемен йөрөтә.
Мәскәү эргәһендәге Клин ҡалаһында Валерий Харламов исемендәге Боҙ Һарайы төҙөлгән.
Йәштәр хоккей лигаһының төп трофейына Валерий Харламов исеме бирелгән. Харламов Кубогы затлы материалдарҙан билдәле скульптор Франк Майслер тарафынан эшләнгән. Тәүге тапҡыр Харламов Кубогы йәштәр командалары араһында 2010 йылғы Рәсәй чемпионы булған «Стальные Лисы» Магниогорск командаһына тапшырыла.
Рәсәй йыйылма командаһында һәм ЦСКА-ла 17-се номер мәңгегә беркетелгән. Был номер менән башҡа берәү ҙә сығыш яһай алмай. Хоккейсының улы Александр ғына ошо номер аҫтында сығыш яһау хоҡуғына лайыҡ була.
2009 йылдың 30 октябрендә Рәсәй Үҙәк банкы «Рәсәйҙең мәшһүр спортсылары» серияһында Харламовтың портреты төшөрөлгән 2 һум номиналлы иҫтәлекле көмөш тәңкәне һуға башлай.
Харламов ЦСКА-ның Дан аллеяһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылдың 29 апрелендә, хоккейсы һәләк булғандан һуң 27 йыл үткәс, Мәскәүҙә ЦСКА-ның Дан аллеяһында Валерий Харламов бюсы асыла. Валерий Харламовтың туғандары (һеңлеһе Татьяна һәм улы Александр), дуҫтары йыйыла. «Үҙемдән һәм туғандарым исеменән ЦСКА етәкселегенә рәхмәт белдерәм. Ниһайәт, Дан аллеяһына атайымдың бюсы ҡуйылды. Бки тә күңелем булды, мин ғорурланам», — ти Харламовтың улы Александр.
Библиография, мемуарҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Харламов В. Б. Хоккей — моя стихия. (Литературная запись О. Спасского). — М.: Правда, 1977.
- Харламов В. Б. Три начала. (Литературная запись О. Спасского). — М.: Молодая гвардия, 1979. — 192 с.
- Спасский О. Д. Первая тройка. (Документальная повесть о первой тройке нападения хоккейной команды ЦСКА. Предисловие Кузькина В. Г.). — М.: Физкультура и спорт, 1981. — 240 с. — (Серия «Сердца, отданные спорту»).
- Левин Б. М. Три скорости Валерия Харламова. (Посмертное издание воспоминаний о великом хоккеисте). — М.: Физкультура и спорт, 1984. — 112 с.; Левин Б. М. Три скорости Валерия Харламова. (Посмертное издание воспоминаний о великом хоккеисте). — М.: Воениздат, 1988. — 159 с. — ISBN 5-203-00564-8
- Дворцов В. А., Юрьев З. Ю. Форвард № 17. — М.: Советская Россия, 1984. — 160 с.
- Спасский О. Д. Валерий Харламов. — М.: ФАИР-ПРЕСС, 1998. — 256 с.: ил. — Серия «Звёзды спорта». — ISBN 5-88641-084-8
- Раззаков Ф.И. Валерий Харламов. Легенда №17 — М.: Алгоритм, 2013. — 288 б. — ISBN 978-5-4438-0418-7.
Документалистикала һәм кинематографияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Вспоминая Харламова», 1982, ЦСДФ (РЦСДФ), режиссёр — Игорь Гелейн, диктор — Олег Табаков
- «Ледовая коррида Валерия Харламова», НТВ, 2002, режиссёр — Юрий Занин, алып барыусы — Александр Олейников
- «Валерий Харламов», Петербург — 5 канал, 2007, режиссёр — Юрий Занин, «Тере тарих» циклынан 2 өлөшлө фильм
- «Валерий Харламов. Последние 24 часа», Беренсе канал, 2008, алып барыусы — Леонид Якубович
Нәфис фильмдар
- Canada Russia '72 (2006, Канада телесериалы, Харламов ролендә — Джоэл Казинс)
- «Валерий Харламов. Дополнительное время» (2007, режиссёр — Юрий Королёв, Харламов ролендә — Алексей Чадов)
- «Хоккейные игры» (2012, режиссёр — К. А. Кондрашина, Харламов ролендә — Глеб Исаков)
- «Легенда № 17» (2013, режиссёр — Николай Лебедев, Харламов ролендә — Данила Козловский)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=19160
- ↑ http://sports.yahoo.com/news/top-10-time-europeans-152000070--nhl.html
- ↑ http://www.imdb.com/video/wab/vi2548564505/
- ↑ 4,0 4,1 Харламов Валерий Борисович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ http://www.eliteprospects.com/player.php?player=21366
- ↑ http://www.hockey-reference.com/players/k/kharlva01.html
- ↑ 7,0 7,1 http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/kh/valery-kharlamov-1.html
- ↑ http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/LegendsMember.jsp?mem=P200501
- ↑ https://www.hhof.com/htmlInduct/ind05kharlamov.shtml
- ↑ http://sputniknews.com/voiceofrussia/2008/07/02/201174/
- ↑ Find a Grave — 1995.
- ↑ 12,0 12,1 Раззаков Ф. И. Звёздные трагедии — М.: Эксмо, 2006.
- ↑ Богомолов В. Почему я не стал Харламовым // Три скорости Валерия Харламова / Сост. Б. М. Левин — М.: Физкультура и спорт, 1984. — Б. 25—32.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Тарасов А. В. Три скорости Валерия Харламова // Три скорости Валерия Харламова / Сост. Б. М. Левин — М.: Физкультура и спорт, 1984.
- ↑ Выступления «Звезды» (Чебаркуль) в чемпионатах СССР. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Альфер В. Ф. Нерядовой солдат Харламов // Три скорости Валерия Харламова / Сост. Б. М. Левин — М.: Воениздат, 1988. — Б. 36—37.
- ↑ Андрей Корецкий. Легендарный Валерий Харламов начинал играть на Южном Урале (2009-12-05). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Дворцов В. А., Юрьев З. Ю. Форвард № 17 — М.: Советская Россия, 1984. — Б. 92. Лукашин Ю. Так играл Валерий Харламов // Три скорости Валерия Харламова / Сост. Б. М. Левин — М.: Воениздат, 1988. — Б. 115-116.
- ↑ Артур Шидловский. USSR 17 — United States 2 (2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Рыжков Д. Верность // Три скорости Валерия Харламова / Сост. Б. М. Левин — М.: Физкультура и спорт, 1984. — Б. 39.
- ↑ Белаковский О. М. Эти настоящие парни — М.: Молодая гвардия, 1981. — Б. 80—81.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
ДиЮтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 23,0 23,1 Олег Спасский. Тренер-диктатор: выиграл ли Виктор Тихонов свой последний матч?. НГ - Фигуры и лица (2000-09-07). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 октябрь 2004. 2 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Илона Егиазарова. Моцарт нашего хоккея (2006-11-20). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Юрий Голышак, Александр Кружков. Тихонов: Фетисов просил сжечь мои блокноты. «Спорт-Экспресс» (2009-02-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 3 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Емельянов С. Водитель Виктор Крылов: На Харламове не было ни царапинки…. «Советский спорт» (2005-08-27). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 3 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ 27,0 27,1 Зоя Барышева. Валерий и Ира Харламовы знали дату своей смерти. Звёздный бульвар, № 8 (109) (2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Career Statistics of Valeri Kharlamov (2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Фетисов: жаль, что Харламов не дожил до этого момента. «Газета.ру» (2005-11-08). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Борис Левин. Бриллиант среди алмазов (2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2012. 31 ғинуар 2010 тикшерелгән.
- ↑ Кулагин Б. П. О делах хоккейных // Кен Драйден. Хоккей на высшем уровне — М.: Прогресс, 1975. — Б. 22.
- ↑ Михайлов Е. Чемпионов представляет вратарь (интервью с В. Третьяком) // «Футбол-Хоккей» (газета). — 1973. — № 19. — С. 10.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Статистика Харламова на сайте Eurohockey.net (инг.)(инг.)
- Статистика Харламова на сайте eliteprospects.com (инг.)(инг.)
- Гала-вечер, посвящённый 100-летию ИИХФ. Определение шестёрки лучших игроков всех времён
- Мы кликнем — ты выйдешь и сразу забьёшь! (записи высказываний самого Харламова и о нём)
- Раззаков Ф. И. Звёздные трагедии. — М.: Эксмо, 2006. — 688 с. — ISBN 5-699-14441-2
- Моцарт нашего хоккея (интервью с Александром Харламовым)
- Красные гвоздики для Харламова
- Статистика игр Харламова в составе сборной СССР
- Вехи Валерия Харламова
- Александр Колодный. Всерьёз и надолго (интервью с Валерием Харламовым). // Футбол-Хоккей (газета). — 1972. — № 12. — С. 8—9.
- Хоккей: Малая энциклопедия спорта. — М.: Физкультура и спорт, 1990. — 685 с. — ISBN 5-278-00153-4.
- Фото могилы
- Статистика Харламова на сайте ХК ЦСКА (Москва)
- 14 ғинуарҙа тыуғандар
- 1948 йылда тыуғандар
- Мәскәүҙә тыуғандар
- 27 августа вафат булғандар
- 1981 йылда вафат булғандар
- Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар
- Кунцево зыяратында ерләнгәндәр
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары
- Рәсәй дәүләт физик культура, спорт, йәштәр һәм туризм университетын тамамлаусылар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары
- III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар
- СССР-ҙан Олимпия чемпиондары
- Алфавит буйынса спортсылар
- СССР хоккейсылары
- Алфавит буйынса хоккейсылар
- Хоккей буйынса СССР чемпиондары
- Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпиондары
- КПСС ағзалары


text:
«Йыл килене – 2018»
Бөрйән районында «Мәсем» йәштәр клубы тарафынан ойошторолған «Йыл килене» конкурсы үтте. Конкурс традиция буйынса Айбулат Ишморатов башҡарыуында «Туй күлдәге» йыры менән башланып китте. Был йыр аҫтында бөрйән килендәре үҙҙәренең туй күдәктәрен күрһәттеләр. Әлбиттә, һылыу килендәрҙең күлдәктәре лә күҙҙең яуын алып тора. Ҡайһы берҙәре зауыҡ менән үҙенсәлекле биҙәлгән.
Быйыл конкурста бөтәһе ун килен көсөн һынаны. Ырғыҙлы ауылынан «Шүлгән-Таш» ҡурсаулығы хеҙмәткәре Айһылыу Ноғоманова ҡатнашты.
Беренсе конкурс туй күлдәгендә дефиле булһа, икенсеһе – үҙең менән таныштырыу. Уңған, тырыш килендәр үҙҙәрен дәртле бейеүсе лә, моңло йырсы ла, оҫта ҡуллы хужабикә лә, профессиональ ашнаҡсы ла итеп күрһәттеләр. Шулай ҙа, улар тәү сиратта яғымлы әсә, яратҡан ҡатын һәм егәрле килен.
Ырғыҙлы килене Айһылыу туй күлдәген башҡорт милли кейеменең элементтары менән тулыландырған. Был уға айырыуса зауыҡ өҫтәп тора. Үҙе менән таныштырып үткәндә, беренсе тапҡыр сәхнәлә булыуына ҡарамаҫтан, дәртле бейеүсе, оҫта шиғыр һөйләүсе итеп күрһәтте.
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары тыйнаҡлылығы, оялсанлығы менән айырылып тора. Шуға күрә, кеше алдында һөйөү хистәрен асып һалыу уларға ауырыраҡҡа тура киләлер. Конкурстың киләһе этабында килендәр әллә урғылып торған һөйөү хистәренән, әллә оялыуҙан ныҡ ҡына тулҡынланалар ине. Айһылыу килен был конкурста тормош иптәше Фәнүр менән сәхнәгә сыҡты Улар бер-береһенә булған һөйөү хистәрен йыр аша белдерҙеләр.
Һуңғы конкурста килендәр оҫталыҡ дәрестәре күрһәттеләр. Бөрйән килендәре бигерәк егәрле икәндәр, улар араһында ниндәй генә һөнәр эйәләре юҡ…
Беҙҙең Айһылыу килен өй шарттарында еҫле һабын эшләү серҙәре менән бүлеште. Уның эшләгән төрлө төҫлө, формалы, хуш еҫле һабындары залда ултырыусыларҙың барыһын да ҡыҙыҡһындырғандыр.
Был үҙенсәлекле конкурс килендәргә яңы дәрт, дарман өҫтәй. Бындай конкурстар донъя мәшәҡәттәренән арынырға, кешеләр менән аралашырға, үҙеңде күрһәтергә ярҙам итә.
Ойоштороусыларға Бөрйән килендәренә шундай мөмкинселек биргәндәре өсөн ҙур рәхмәт. Килендәрҙең бөтәһенә лә һаулыҡ теләйбеҙ, артабан да шулай уңған, тырыш, егәрле, дәртле булып ҡалһындар.