text:
9 декабрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 36-сы ултырышында Башҡортостан Республикаһы Башлығының Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһаны.
9 декабрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 36-сы ултырышында Башҡортостан Республикаһы Башлығының Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһаны.
2008 йылда Мәскәүҙә булды был хәл. Элекке СССР дәүләттәренә ҡараған Яҙыусылар союзы ағзалары ҡатнашлығында халыҡ-ара форумға йыйылғанбыҙ. Башҡортостандан икәнлегебеҙҙе белеп, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, үзбәк, ҡарағалпаҡ милләте вәкилдәре: “Зәки Вәлидиҙең Ватанынан!” – тинеләр тәрән ғорурлыҡ менән.
Нуғай телле Ҡабарҙа-Балҡар халыҡ яҙыусыһы Иса Капаев айырыуса ҙур иғтибар бүлде: “Зәки Вәлидиҙең ҡыҙы бит улайһа һин!” – тип ебәрҙе хатта. Әлбиттә, уңайһыҙланыуҙың сиге булманы: “Туғандар түгел беҙ”, – тип аңлатырға тырыштым. Ул үҙ сиратында: “Вәлидиҙе биргән милләттең һәр балаһы бер-береһенә туған!” – тип ҡабатланы. Ул шундай ҙур ғорурлыҡ, атаҡлы ғалимдың нуғай халҡы тарихын ентекле өйрәнеүенә тәрән ихтирам тойғоһон белдерҙе. “Нәзмиә ханым ҡара нуғай бит.
Шулай булғас, Зәки Вәлиди беҙгә еҙнә була әле ул!” – тине хатта Иса. Бына шулай Башҡортостаныбыҙҙан ситтә лә беҙҙе ошо ерҙең даһи улдарының эшмәкәрлеге, фиҙакәрлеге ҡурсалауын тойҙом.
Яҡташыбыҙ, Рәсәйҙең Үҙәк банкы рәйесе Эльвира Нәбиуллина Дәүләт Думаһының сираттағы ултырышында яһаған ҡәтғи белдереүе менән күп аналитиктарҙы һағайтып, борсоуға һалды. Комментаторҙарҙы иң ныҡ уйландырғаны – сығышта ниндәй ҙә булһа үҫеш стратегияһы элементтары тәҡдим ителмәүҙә. “Киләһе өс йылда иҡтисадта етди үҙгәртеп ҡороу күҙалланмай. Үҙәк банк алдында торған төп мәсьәлә – Рәсәй иҡтисадының яңы шарттарға яраҡлашыуы, эске инвестициялар сығанаҡтары формалашыуы өсөн тотороҡло финанс шарттары булдырыу” – сығыштың асылын ошо ҡыҫҡа ғына тезис тәшкил итте.
Был хаҡта беҙ ҡысҡырып һөйләргә оялабыҙ. Беҙҙең халыҡҡа тыйнаҡлыҡ хас, әммә ҡайһы бер ҡылыҡтарыбыҙ йыйнаҡмы һуң? Ян-яҡтан йәмғиәтте аҙғынлыҡҡа әйҙәгән мәғлүмәт ағылғанда, үҙеңде, ғаиләңде һаҡлап ҡалырбыҙмы заман сирҙәренән? XXI быуатты ғалимдар үҙҙәре лә вирустар дәүере тип атағанда, беҙҙе уратып алған микробтарҙан азат булыу мөмкинме? Бәлки, уларҙың беҙгә бер ниндәй ҙә ҡурҡынысы юҡтыр? Был инфекциялар, киреһенсә, халыҡты ҡырыуға алып килмәйме? Ошо хаҡта һорауҙар менән Республика тире-венерология ауырыуҙары дауаханаһының бүлек мөдире, Башҡортостандың Һаулыҡ һаҡлау отличнигы Флүрә Зәйнулла ҡыҙы ТӨХВӘТУЛЛИНАға мөрәжәғәт иттек.
Бынан бер нисә йыл элек Асҡын районына юл төшкәйне. “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамында ҡатнаштыҡ. Сара тау битләүендә үтте, һөҙәктә ауыл ята. Өҫтән ҡарап торһаң, эй матур инде. Ауылда быуаларҙың күплегенә иғтибар иттем. Һәр йорттоң ихатаһы, уның янында картуф баҡсаһы бар, унан һуң инде ялтырап быуалар теҙелгән. Улар әллә ни ҙур ҙа түгел, әммә һәр шәхси ихатала тиерлек быуа булыуы аптыратты.
Ғәҙәти булмаған был йән эйәләре үле һәм тере балыҡтарҙың ите менән туҡлана. Уларҙың 40 төрө бар. Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарҙың уртаса йылылыҡтағы һыуҙарында, шулай уҡ Төньяҡ Боҙло океанда йәшәйҙәр.
Балыҡ дөрөҫ һаҡланмағанда бик тиҙ боҙола. Яңы тотолғанының айғолағы асыҡ йәки ҡара-ҡыҙыл төҫтә. Ағарып торһа, тимәк, ул иҫкергән. Айғолаҡтар лайла менән ҡапланһа, күҙҙәре ағарһа, һаҫыҡ еҫ килһә, боҙолған була.
Ҡыҙыл балыҡ һөмбаш (лосось) ғаиләһенә ҡараған иң эре һәм ҡиммәтле балыҡтарҙан һанала. Оҙонлоғо 1,5-2 метрға, ауырлығы 60-80 килограмға етә. Буйы оҙонсай булғанға күрә, уны “ҡыҙыл суртан” тип тә йөрөтәләр.
Яһалма алдатҡыс емдәр силиконға (йомшаҡ), воблерҙарға һәм йылтырмаға (тимер) бүленә. Һәр береһенең үҙенсәлеге бар: тән формаһы, йөҙөү дәрәжәһе, тәрәнлеге, тирбәлеү йышлығы, төҫ, тауыш камераһы, алыҫҡа ырғытыу системаһы. Улар төрлө тәрәнлеккә иҫәпләнгән. Һыу өҫтө, һай һәм тәрән һыу алдатҡыстарын айырып йөрөтәләр.


c: text/html

text:
Өфө губернаһы
Өфө губернаһы — XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе). Үҙәге — Өфө ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө губернаһы 1865 йылда ойошторолған; бығаса уның майҙаны Ырымбур губернаһына ҡараған булған. 1865 йылдың майында ойошторолған Өфө губернығы составына хәҙерге Башҡортостан Республикаһының төп өлөшө ингән. Хәҙерге Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сиктәре революцияға тиклемге административ-террирориаль бүленешкә тура килә тиерлек. Көньяк-көнсығыш Башҡортостан Ырымбур губернаһы эсенә урынлашҡан булған. Һәр губерна үҙ эсенә бер нисә өйәҙҙе алған. Өфө губернаһында Бөрө,Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә, Өфө, Стәрлетамаҡ өйәҙҙәрен эсенә алған. Ырымбур губернаһына Ырымбур, Орск, Үрге Урал, Троицк, Силәбе өйәҙҙәре ингән.
Бер нисә ауылды берләштергән иң бәләкәй территориаль берәмек булып волость һаналған, уларҙың һаны даими артып торған. 1917 йылдың көҙөнә Өфө губернаһында бөтәһе 222 волость булған.
Өйәҙҙәр һаны — 6, ҡалалар һаны — 6, волостар һаны — 160.
1897 йыл. Ҡала кешеләре — 107 303 кеше, ауыл кешеләре — 2 089 339 кеше.
Төбәктең боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихи Башҡортостан мәҡәләһен ҡара.
Административ бүленеш тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүҙә, 1708 йылда был төбәк Ҡазан губернаһына индерелә.
- 1719 йылда Ҡазан губернаһында Өфө профинцияһы булдырыла, уға Өфө, Бөрө һәм Минзәлә ҡалалары инә.
- 1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторолғас, Өфө провинцияһы уға индерелә.
- 1781 йылда Өфө наместниклығы булдырыла; ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән торған була.
- 1796 йылда Өфө наместниклығына «Ырымбур губернаһы» тигән яңы исем бирелә.
- 1865 йылда Өфө губернаһы булдырыла; уға Өфө, Бәләбәй, Бөрө, Златоуст, Минзәлә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙҙәре ингән була.
- 1866 йылда исеме «Өфө земствоһы» тип үҙгәртелә.
XX быуат башында губернаның майҙаны 122 005 км², халҡы 2567 мең тәшкил итә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Кеше тыуған тупрағында төйәкләнһен”28-11-2015, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Күргән-кисергәндәр тураһында Туймазы районы хакимиәте башлығы Айҙар СУФИЙӘНОВ менән фекер уртаҡлаштыҡ.
– Күптән түгел Ауыл эшсәндәре һәм етештереү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө уҙҙы. Байрамды ниндәй уңыштар менән ҡаршыланығыҙ?
– Ошо иҫтәлекле ваҡиғаны юғары кимәлдә үткәреп ебәреүгә йыл да ҙур әһәмиәт бирәбеҙ. Был юлы ла тантана яҡшы ойошторолдо. Ялан батырҙары маҡтап телгә алынды, лайыҡлылар бүләктәр алып ҡыуанды, ҡотлау һүҙҙәре күп әйтелде. Агросәнәғәт комплексының хөрмәтле ветерандарын ҡунаҡҡа саҡырыу йолаһы һаҡлана, ололарҙың шат йөҙҙәрен күреү беҙгә киләсәктә тағы ла дәртләнеберәк эшләргә ҡанат ҡуя.
Ҡайһы ғына тармаҡты алып ҡарамайыҡ, игенселек булһынмы, малсылыҡмы, йәшелсәселекме, төбәк һәр ваҡыт алдынғылар рәтендә йөрөнө, хәҙер ҙә шулай.
Район тормошонда, уның иҡтисадында агросәнәғәт комплексы ныҡлы урын алған, сөнки халыҡтың 48 процент тирәһе яҙмышын ошо тармаҡ менән бәйләгән. Туймазы – Башҡортостанда ауыл хужалығы продукцияһы етештереүҙә тәүге өсәү иҫәбендә. Ҡуй йылы беҙҙең өсөн бигерәк тә уңыштарға бай булды. Бер ветеран механизатор әйтмешләй, аграр секторҙың үҫешендә киң аҙым яһалды. Иген культураларын ваҡытында һәм юғалтыуһыҙ йыйып алыу, һыйыр малын һәм ит етештереү күләмен һаҡлап ҡалыу, һөт һауыу һәм йәшелсә-емеш үҫтереү күләмен арттырыу (әйткәндәй, крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары асыҡ һауала йәшелсә-емеш үҫтереүҙе ике тапҡырға күбәйтте) һәм башҡа ҡаҙаныштар – шуға асыҡ миҫал.
– Айҙар Рифғәт улы, төбәк үҙен тулыһынса аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә тиеү ысынбарлыҡҡа тап киләме?
– Тап шулай, ошо фекерҙе билдәләмәксемен дә инде. Бураларға ашлыҡ мул һалынды, комбинаттар ит һәм һөт менән тулылана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беҙҙең экологик йәһәттән таҙа һәм конкурентлыҡҡа һәләтле продукцияға илебеҙ баҙарында ихтыяж ҙур.
“Алтын көҙ” Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһендә “Ҡуш-Бүләк” крәҫтиән (фермер) хужалығы” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән “САВА-Агро-Япрыҡ” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте алтын миҙалға лайыҡ булды. Хужалыҡтарҙың тәүгеһе ит етештереү, икенсеһе тоҡомло мал үрсетеү буйынса алдынғылыҡты бирмәй. Шулай уҡ “Серафимовка” йәмғиәтенең эшмәкәрлеге лә юғары баһаланды, һөт етештергәндә белгестәр заман технологияһын уңышлы ҡуллана.
– Бынан тыш бүтәндәргә маяҡ булырҙай тағы ла ҡайһы хужалыҡтарҙы атар инегеҙ?
– Мәҫәлән, “САВА” ит комбинатының эшмәкәрлеге шыма көйләнгән, “Нерал-Матрикс” ауыл хужалығы етештереү предприятиеһы малсылыҡта ла, үҫемлекселектә лә һынатмай, “Бишенде” иһә һөтсөлөктә һуңғы йылдарҙа беренселекте биргәне юҡ. “Овощевод”, “Панакс-Агро”, “Туймазыагрогриб”, “Уңыш” крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары, шулай уҡ Ғәлимов тигән шәхси эшҡыуар райондың тотороҡло иҡтисадына тос өлөш индерә.
Әгәр ҙә ауыл хужалығында үҙ һөнәренә тоғролар бихисап, аграр секторҙы Мартын, Шәрипов, Сәләхов, Маликов, Фазлетдинов, Салауатов, Баталов, Фазлиәхмәтовтар кеүек ғаилә династиялары дауам итә икән, киләсәккә ышаныслы ҡарай аласаҡбыҙ, маҡсаттар билдәләгәндә лә был ныҡ ярҙам итәсәк.
Туймазыларҙың потенциалы көслө – улар етештергән продукция һәр ваҡыт сифаты менән айырылып тора.
– Бындай юғары уңыштарға өлгәшеү өсөн үҙеңдең тырышлығың кәрәк, шуға өҫтәп юғарынан әҙ генә булышлыҡ итһәләр... Фермерҙар дәүләт ярҙамына мохтажмы?
– Ысынлап та, дәүләт тарафынан ярҙам булғас, һәр береһе ең һыҙғанып эшләй, киләһе көндәргә план-уйҙар ҡора. Быйыл ауыл хужалығы тауарын етештереүселәргә 128 миллион һумлыҡ дотация бирелгән, был үткән йылға ҡарағанда 108 процентҡа күберәк.
– Инвестициялар тураһында һүҙ алып барғанда...
– “Агросәнәғәт комплексын үҫтереү” милли проектын тормошҡа ашыра башлағандан алып, төҙөлөшкә, буш торған мал һарайҙарын үҙгәртеп ҡороуға, ауыл хужалығы техникаһы һатып алыуға бөтәһе ике миллиард 700 мең һум аҡса үҙләштерелгән, һәммәһе лә инвестиция иҫәбенә. Был тәңгәлдә хәҙер ҙә төрлө проекттар бойомға ашырыла. Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, “Сава-Һөт” йәмғиәте өсөн – һөт заводы, ә “Арыҫлан” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән “Миләш” крәҫтиән (фермер) хужалығына йәшелсә-емеш һаҡлау бинаһы төҙөүгә инвестициялар йәлеп ителде.
Ғөмүмән, үҙ эшен асам тигән егәрлеләрҙе күтәрергә әҙербеҙ. Күптән түгел, Ҡандра-Төмәкәй ауылынан Маннановтар ғаиләһе Африка дөйәғошон үрсетеү тураһындағы ниәттәре менән уртаҡлашты. Шундайҙарға юл асырға кәрәк! Тиҙҙән район биләмәһендә дөйәғош фермаһын күрһәк, һис тә аптырарға ярамай. Улай ғына ла түгел, агротуризм буйынса ла эш йәйелдерергә уйлай йәштәр.
– Ауылды үҫтереү мәсьәләһенә килгәндә, ҡайһы берәүҙәр “унда йәштәр ҡалмай” тип борсола. Ошо һүҙҙәр менән килешәһегеҙме?
– Берәү “ауылды маҡта ла, ҡалала йәшә”, тигәйне. Уның менән бик оҙаҡ бәхәсләшергә мөмкин. Ауылда сәмселдәр һәм инициативалы йәштәр шул хәтлем күп. Улар шунда төпләнһен өсөн, беҙгә уңайлы шарттар тыуҙырыуҙы өҫтөнлөклө бурыс итеп алырға кәрәк. Ул нимәнән ғибәрәт? Инфраструктураны нығытыу, халыҡҡа социаль һәм торлаҡ йәһәтенән шарттар тыуҙырыу, эш урындары булдырыу.
“Ауыл биләмәһенең тотороҡло үҫеше” тигән федераль маҡсатлы программала даими ҡатнашабыҙ. Дуҫлыҡ ауылына йәнлелек һәм йәм индереү уйы менән яныуыбыҙ – шуның һөҙөмтәһе. Унда балалар баҡсаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөләсәк.
Былтыр, республика адреслы инвестиция программаһына ярашлы, Дуҫлыҡ, Нөркәй һәм Горный ауылдарында 70 километр араға газ, электр һәм һыу торбалары һалынды. Бөгөн иһә Иҫке Туймазы һәм Ғәфүр ауылдарына торбалар һуҙыла. Ә Ҡандра ҡасабаһында – биологик таҙартыу ҡоролмаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, Үрге Бишенделә мәҙәни-ял үҙәге ҡалҡасаҡ.
Быйыл ауыл биләмәләренең тотороҡло үҫешен билдәләгән Бөтә Рәсәй конкурсы һөҙөмтәләре буйынса Туймазы районының илдә яҡшылар иҫәбендә баһаланыуы – беҙҙең өсөн ҙур шатлыҡ. Әлбиттә, Башҡортостан Башлығының ауылдарға йөҙ менән боролоуы бихисап ҡаҙанышҡа килтерҙе.
– Айҙар Рифғәт улы, Рөстәм Хәмитов туризмды үҫтереү мәсьәләһенә айырыуса ҙур иғтибар бүлә, был хаҡта күп тапҡыр сығыш яһаны. Һеҙҙә урман эргәлә генә, күл-йылғалар ҙа бар, тигәндәй... Хәйер, бер нисә йыл элек “Ҡандракүл” туристик базаһында үткән республика семинарында ҡатнашырға тура килде. Ҡыш миҙгелендә лә туризм менән шөғөлләнеп булыуын иҫбат итеү тип аңланыҡ был сараны. Туризм һеҙгә табыш килтерәме?
– Туймазы районының ҡабатланмаҫ һәм хозур тәбиғәтенә кемдәр генә һоҡланмай! Үҙем өсөн ҡыҙыҡлы статистиканы белдем: беҙҙәге 21 йылғаның оҙонлоғо 439 километрға тиң! Улар араһында Өҫән, Ыҡ, Нөгөш, Ҡыйҙаш, Бишенде, Оло һәм Кесе Туймазы тураһында ниндәй генә йырҙар сығарылмаған. 500 тирәһе шишмәне күҙ ҡараһылай һаҡлайбыҙ. Урман дөйөм майҙандың 26,5 процентын алып тора. Нөгөш йылғаһындағы һыу һаҡлағыс, Түбәнге Троицк ауылынан йыраҡ булмаған урында Шумилов шарлауығы, Ыҡ мәмерйәһе, Нуратау тауы, Башҡортостанда ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләгән һәм Европаның урман-дала зонаһында ҙур һаналған Ҡандракүл – бына шундай хозурлыҡты күрергә беҙҙең тарафтарға кемдәр генә аяҡ баҫмай! Тыуған яҡ тарихын өйрәнеү музейы һәм турист клубтары хеҙмәткәрҙәре тарафынан иҫтәлекле урындарға турист маршруттары билдәләнгән.
“Ҡандракүл” тәбиғәт паркында 50 турист базаһы, ике профилакторий, балалар һауыҡтырыу лагерҙары урынлашҡан. Йәй олоһо ла, кесеһе лә ял итергә килә. Бөгөн дә бында халыҡ мыжғып тора, “Ҡандракүл” спорт-һауыҡтырыу комплексы саңғыла йөрөүҙе, конькиҙа шыуыуҙы, шулай уҡ бүтән төрлө ялды ойошторған. Ошоларҙан сығып, туризм табыш килтермәй, тиергә тел әйләнмәй.
– Мәктәптәрҙә икенсе сиректең ҡыҙған ваҡыты...
– Йәмғиәттең артабанғы үҫеше бөгөнгө мәғариф өлкәһенә тығыҙ бәйләнгән. Уҡымышлы кеше, һәр йәһәттән дә тормошҡа әҙер шәхес булараҡ, ҡатмарлыҡтарҙы тиҙ йырып сыға, тормош ритмына әүҙем эйәрә. Мәғариф системаһына килгәндә, һәләтле балаларға киңерәк офоҡтар асыу һәм педагогтарҙың мөмкинлектәрен тулыраҡ файҙаланыу өсөн һәр яҡлап та уңайлыҡтар тыуҙырылған. Мәҫәлән, талантлы 40 малай һәм ҡыҙға район хакимиәте башлығының стипендияһы түләнә, урта һәм юғары уҡыу йорттары студенттары исемле стипендия алып ҡыуана.
Туймазы балалар һәм йәштәрҙең ғилем үҙәгенә әүерелә бара. Быға баҫым яһауым юҡтан түгел. 2009 йылдан “Үҫмер. Фән. Мәҙәниәт. Башҡортостан” тигән республика ғилми-ғәмәли конференцияһы үтә, өс йылдан был сара илебеҙ кимәленә күтәрелде. Ә быйыл халыҡ-ара статусҡа эйә булды, хәҙер “Асыҡ баҫҡыстар алдынан” тип атала ул. Унда Рәсәйҙән тыш Вьетнам, Үзбәкстан, Ҡаҙағстан, Германия, Гана, Бангладеш һәм башҡа илдәрҙән вәкилдәр ҡатнаша.
– Тағы ла нимәләр өҫтәр инегеҙ?
– Мәҙәниәт үҫеш юлында, беҙҙә йыл да бейеүгә маһир балаларҙың “Дуҫлыҡ әйлән-бәйләне” асыҡ республика фестивале, башҡорт йырын башҡарыусыларҙың “Оҙон көй” төбәк-ара конкурсы үтә. Ҡурайсылар ансамбле, тынлы оркестр, скрипкасылар уңыштары менән ҡыуандыра.
2014 йылғы эш йомғаҡтары буйынса Собханғол ауыл клубы иң яҡшыһы тип табылһа, Ҡандракүл ауыл китапханаһы хеҙмәткәренең эше юғары баһаланды. Библиобус төпкөл ауылдарға ла барып етте.
Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәр төрлө күңел асыу сараларын даими ойоштора, ижади коллективтар яҡташтарын йыр-моң менән һөйөндөрөүҙән тыш, күрше райондарға ла гастролгә сыға. Һәүәҫкәр, үҙешмәкәр артистарҙың төбәк-ара, республика һәм илебеҙ кимәлендәге конкурстарҙа ҡатнашып, призлы урындар яулауы хаҡында оҙаҡ һөйләргә мөмкин.
Социаль мәсьәләләр уңышлы хәл ителә, төрлө программалар нигеҙендә халыҡ үҙ мөйөшөн булдыра.
Кадрҙар мәсьәләһенә айырым ҡараштабыҙ. Маҡсат – Туймазы кешеһе тәпәй баҫҡан еренә эшкә ҡайтһын, тыуған тупрағында төйәкләнһен, тыуған районын күтәрһен. Йылытыу миҙгеленә яҡшы әҙерләндек, эш барышында ҡытыршылыҡтарға юл ҡуйылманы.
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе – өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе. Дауаханалар “Ауыл табибы” программаһы нигеҙендә белгестәр менән тәьмин ителә.
Дөйөм алғанда, аныҡ маҡсаттар билдәләнгән, төбәкте дан-шөһрәткә күмеү, халыҡтың йәшәйешен яҡшыртыу өсөн ҡулдан килгәндең барыһы ла тормошҡа ашырыла. Республикабыҙҙың “көнбайыш ҡапҡаһы” ролен лайыҡлы үтәйбеҙ.
– Айҙар Рифғәт улы, йөкмәткеле әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт.


text:
Ирон адæмон сфæлдыстады хæзнадонмæ йæ кадджыты, цæгъдтыты, зарджыты æвæджиауы хуынтæ чи бахаста, нæ уыцы зæриндзых кадæггæнджыты хистæр фæлтæрæй у, кадæггæнæг, дыууадæстæнон фæндырæй цæгъдæг Сланты Гаха.
Гаха уыд æрдзон зонды æмæ хæдхуыз курдиаты хицау. Чи йæ зыдта, уыдон куыд зæгъынц, афтæмæй нæ фысджытæ, фольклористтæ адæмон сфæлдыстады хæзнатæ æмбырдгæнгæйæ-иу, Гахайы хæдзармæ куы бафтыдысты, уæд-иу сæ уырдыгæй сæ къах нал хаста. Кадæггæнæджы зарджытæм, æмбисæндтæм, таурæгътæм, кадджытам хъусынæйиу не ‘фсæстысты. Къостайы загъдау, æнæ фæхудгæ æмæ фæкæугæ сæм-иу нæ лæууыдысты. Æвæдза, цас хъæздыг уыд Гаха удыхъæдæй. Зæрдæйы хаттæй æмæ зондæй! Æндæр Нарты кадджыты тексттæй алы азты Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны рауагъдæтты цы чингуытæ уагъд æрцыд, уыдонæн сæ фылдæр хай йæ зæрин комæй цæуæг нæртон таурæгътæй арæзт уаид? Æвæццæгæн нæ!
Цалдæр азы размæ Гахайы таурæгъты æмæ кадджыты, зарджыты хицæн чиныг мыхуыры рацыд рауагъдад «Ир»-ы. Бацæттæ йæ кодта, мидисджын разныхас æмæ йын бæлвырд фиппаинæгтæ ныффыста зындгонд фольклорист, филологон наукæты кандидат, Абайты Васойы номыл гуманитарон æмæ социалон иртасæнты институты фольклоры æмæ литературæйы хайады раздæры сæргълæууæг, дзæнæты бадинаг Хæмыцаты Тамарæ. Зæгъæн ис, æмæ йæ фæрцы абоны фæлтæрмæ æнусты тарæй разынд Гахайы сурæт, йæ æрдзон зонд æмæ хæдбындур курдиат. Уыцы æмбырдгонды фæрцы Гахайы курдиаты тых банкъардта, йæ зæрдæмæ йæ арф айста æрыгон, курдиатджын нывгæнæг Таутиаты Азæ, æмæ йын мыдадзæй сарæзта йæ скульптурон фæлгонц. Йæ дыууадæстæнон фæндыр та йын сног кодта Илаты Тимур. Фæлæ номдзыд кадæггæнæджы ингæн йæ райгуырæн хъæу Брытъаты (Хуссар Ирыстоны Дзауы районы) æдзæллаг уавæры кæй ис, йæ цыртдзæвæн рæстæджы дымгæты уæзæй кæй æртасыд æмæ ныззаууат, уыцы хъуыддагыл рагæй тыхстысты Сланты мыггаджы минæвæрттæ хистæрæй-кæстæрмæ. Йæ кадджын фыдæлы мæрдтæм æгъдау скæнынмæ, йæ ингæнмæ йын базилыны æмæ йын дзы ног цыртдзæвæн сæвæрыны арфæйаг хъæппæрис, мыггаджы иннæ сæрæнгуырд фæсивæдимæ равдыста Сланты Алик. Брытъаты хъæумæ бацæуæны алæмæт æрдзы хъæбысы, сæууон дымгæ йе ‘хцон æхситтæй кæм не ‘нцайы, алыхуызон цъиутæ сæ æхсызгон зарджытæ кæнынæй кæм не ‘фсæдынц, раст уыцы ран ис Гахайы ингæн — йе ‘нусон бынат. Æмæ уым ацы аз сæрды тæмæн скалдта йæ ног цыртдзæвæн. Уымæй уæлдай ма йæ ингæныл сæвæрдтой ног аив дуртæ, йæ алыварс та дидинджытæ ныссагътой. Уæдæ йæм ног къахвæндаг саразыны хъæппæрис дæр Алик равдыста. Йæ фарсмæ Сланты мыггаджы минæвæрттæй уæлдай, балæууыдысты æмæ йын йæ арфæйаг фæндтæ царды рауадзынæн хорз æххуыс фесты Тараты Руслан æмæ Тимур, Тыбылты Нарик æмæ Джусойты Алик. — Йæ рæстæджы царды алыхуызон аххосæгты тыххæй Сланты Гахайы ингæныл бæстон цыртдзæвæн сæвæрын нæ хистæрты къухы нæ бафтыд. Афтæмæй сæ кæй хæсты азар, кæй та низтæ барвыстой мæрдтæм. Фæлæ сæ бæсты æмæ йæхи бæсты дæр Гахайæн йæ мыггаджы кæстæртæй иу Алик цы кад скодта, уымæн аргъ нæй, — дзырдтой нын æхсызгонæй Сланты фæрнджын сылгоймæгтæ: Зоя (фыссæг, поэт, режиссер, Цæгат Ирыстоны аивæдты сгуыхт архайæг), Езæ æмæ Светланæ. Се ‘нкъарæнтæ нын куыд æргом кодтой, уыцы цин та сæ цæстытæй цæхæр æрттывд кодта. Ныр, дам, нæ кадджын фыдæлы раз не ‘фсарм сыгъдæг у, йæ цыртдзæвæны рæзты цы фæндаггонтæ цæуа, уыдон ын йæ ном æхсызгонæй кæй ардзысты, уый дызæрдыггаг нæу.
ГАСАНТЫ Валери


text:
Дәүләт Думаһы һуңғы, өсөнсө уҡыуҙа 2018 йылдың 1 ғинуарынан ғаиләләргә беренсе йәки икенсе бала тыуғанда һәм уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алғанда айлыҡ адреслы түләү тураһындағы закон проектын хупланы.
Ғаиләләр балаһына йәш ярым тулғансы аҡса ала. Шул уҡ ваҡытта граждандың беренсе ғаризаһы буйынса түләү бер йылға билдәләнә, ә уны оҙайтыу өсөн йәнә ғариза яҙырға кәрәк. Ул бер кешенең килеме төбәктә эшкә һәләтле халыҡтың 1,5 тапҡыр йәшәү минимумы кимәленән артмаған ғаиләләргә түләнә. Пособие суммаһы төбәктә уҙған йылдың икенсе кварталында балалар өсөн билдәләнгән йәшәү минимумы кимәленә тиң була. Икенсе бала тыуыу йәки уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыу Хеҙмәт министры Максим Топилин Рәсәйҙә беренсе йәки икенсе бала өсөн уртаса айлыҡ түләү күләмен атаны. Ул 10,5 мең һумға тиң.


text:
Һаулыҡ һаҡлауҙы модернизациялау сиктәрендә Башҡортостанда үҫмерҙәр сәләмәтлеге тикшереләсәк
Һаулыҡ һаҡлауҙы модернизациялау программаһын тормошҡа ашырыу маҡсатында, БР Мәғариф министрлығы һәм Мотлаҡ медицина страховкаһы территориаль фонды менән берлектә Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы сентябрь-октябрҙә республикала 14 йәшлек үҫмерҙәрҙе диспансеризациялауҙы планлаштыра.
Үҫмерҙәрҙе артабан дауалау һәм реабилитациялауҙы күҙ уңында тотҡан тәрәнтен диспансеризациялау йәш быуындың репродуктив сәләмәтлеген һаҡлап ҡалыуҙы төп маҡсаты итеп күрә.
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, һуңғы биш йылда 14 йәшкә тиклемге балалар араһында дөйөм ауырыу кимәле 3,1 процентҡа тиерлек артҡан. Дөйөм ауырыуҙар структураһында тын алыу юлдары сирҙәре беренсе урынға сыҡҡан, икенсе урында – аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары, өсөнсөлә – һөйәк-мускул системаһы ауырыуҙары, дүртенселә — күҙ һәм күҙ яны аппараты сирҙәре, бишенселә – нервы системаһы ауырыуҙары. Шештәрҙең, тын алыу юлдары ауырыуҙарының, йәрәхәтләнеү һәм ағыуланыу осраҡтарының артыуы билдәләнгән.


text:
Стажерҙарҙы Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә эшкә ҡалдыралар
«Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 157 стажеры предприятиела эшләүен дауам итәсәк. Үҙен ыңғай яҡтан күрһәткәндәрҙең барыһын да Өфө моторҙар эшләү берекмәһе эшкә ҡалдырҙы. Сығарылыш студенттары заводта электән булған, шулай уҡ яңы булдырылған вакансияларға ҡабул ителде. Уларҙың күпселеге – 85 кеше – эшсе, 59-ы – белгес, 13-ө контролер булып эшләйәсәк, тип хәбәр иттеләр Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең корпоратив коммуникациялар идаралығында.
Ярты йыл дауамында стажерҙар предприятиела практика үтте. Бүлек етәкселәре, кадрҙар хеҙмәте һәм йәштәргә махсус беркетелгән остаздар уларға яңы коллективта яраҡлашырға һәм барлыҡҡа килгән ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сығырға ярҙам иткән. Республиканың хеҙмәт баҙарындағы көсөргәнешлекте кәметеү программаһы сиктәрендә Өфө моторҙар эшләү берекмәһе быйыл юғары, урта һөнәри белем биреү учреждениеларын һәм һөнәрселек училищеларын (Өфө дәүләт авиация техник университеты, Өфө дәүләт нефть техник университеты, Башҡорт дәүләт университеты, Өфө авиация техникумы һәм башҡалар) тамамлаған 205 кешене ҡабул иткән.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » Страница 4
Яҡынса һөҙөмтәләр бар
Новости / Сәйәсәт // 19-09-2016, 15:26
«Халыҡҡа хеҙмәт итеү – минең ҡанымда»
Новости / Сәйәсәт // 9-09-2016, 13:18
Уведомление о проведении жеребьевки
Новости / Сәйәсәт // 11-08-2016, 22:36
Редакция газеты «Йэшлек» уведомляет о проведении жеребьевки по распределению между региональными группами кандидатов платной печатной площади для публикации предвыборных агитационных материалов в газете “Йэшлек” при проведении выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации седьмого созыва, которые состоятся 18 сентября 2016 года.
Предоставление платной печатной площади для проведения предвыборной агитации осуществляется в соответствии с результатами жеребьевки и договором, заключенным в письменной форме между редакцией газеты и зарегистрированными кандидатами и политическими партиями.
Жеребьёвка по распределению платной площади проводится 16 августа 2016 года в 14-00 в редакции газеты “Йэшлек” по адресу г. Уфа, ул. 50-летия Октября, 13, 8-й этаж ....
Предоставление платной печатной площади для проведения предвыборной агитации осуществляется в соответствии с результатами жеребьевки и договором, заключенным в письменной форме между редакцией газеты и зарегистрированными кандидатами и политическими партиями.
Жеребьёвка по распределению платной площади проводится 16 августа 2016 года в 14-00 в редакции газеты “Йэшлек” по адресу г. Уфа, ул. 50-летия Октября, 13, 8-й этаж ....
Матбуғат һүҙе – үткер бысаҡ та, юлды күрһәткән маяҡ та
Сәйәсәт / Махсус бит // 16-01-2016, 11:46
Башҡортостан матбуғаты тарихы иһә Өфөлә 178 йыл элек сыҡҡан “Оренбургские губернские ведомости” гәзитенән башланған. Әле республика халыҡтары телдәрендә 200-ҙән ашыу гәзит-журнал сыға. БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт агентлығында белдереүҙәренсә, Башҡортостан матбуғат баҫмалары юғары кимәлдә сыға, фекер алышыу, тәжрибә уртаҡлашыу майҙансыҡтары булып тора.
Үкенескә күрә, һуңғы йылдарҙа халыҡ араһында белем алыу, уҡыуға ынтылыу кәмей. Был айырыуса милли баҫмаларҙа һиҙелә. Йылдан-йыл уларҙың тиражы кәмей, уҡыусылар интернетҡа йүнәлә. Иҡтисади көрсөк тә насар йоғонто яһай. Подписка хаҡының артыуы элекке һымаҡ биш-алты баҫманы алдырып уҡырға мөмкинлек бирмәй. Шулай ҙа тоғролоғон һаҡлаған дуҫтар күп булыуы беҙҙе, “Йәшлек”тәрҙе, ныҡ һөйөндөрә....
Үкенескә күрә, һуңғы йылдарҙа халыҡ араһында белем алыу, уҡыуға ынтылыу кәмей. Был айырыуса милли баҫмаларҙа һиҙелә. Йылдан-йыл уларҙың тиражы кәмей, уҡыусылар интернетҡа йүнәлә. Иҡтисади көрсөк тә насар йоғонто яһай. Подписка хаҡының артыуы элекке һымаҡ биш-алты баҫманы алдырып уҡырға мөмкинлек бирмәй. Шулай ҙа тоғролоғон һаҡлаған дуҫтар күп булыуы беҙҙе, “Йәшлек”тәрҙе, ныҡ һөйөндөрә....
Аҙымдарҙы үлсәп баҫайыҡ, күҙәтеүсе бар
Новости / Сәйәсәт // 14-01-2016, 16:59
Бөтә Рәсәй халыҡ фронтының “Ғәҙел һатып алыуҙар өсөн” (“За честные закупки”) проекты халыҡ араһында ҡыҙыҡһыныу уятты. Моғайын, уның башлыса түрәләрҙең “аппетитын” ауыҙлыҡлауға бәйле булыуы сәбәпселер.
Быйыл эксперттар дөйөм суммаһы 169 миллиард һумға торошло 580 шикле заказды асыҡлаған. Фронттың рәсми сайтына инеп, “Уңыш тарихы” битенә күҙ һалһаң, тәү ҡарамаҡҡа бигүк кәрәкле булмаған тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙе һатып алырға теләүсе ойошма-предприятиеларҙың күпме тотолғанын асыҡ күрәһең.
Бына, мәҫәлән, “Алыҫ Көнсығышты үҫтереү корпорацияһы” йәмғиәте ҡиммәтле автомобилдәргә заказ биргән. Бөтә суммаһы 23 миллион һумдан ашыуға барып баҫҡан был килешеү мәлендә туҡтатылған. Ғөмүмән, заказдарҙың күбеһе затлы автомобилдәргә ҡағыла.
Мәскәү өлкәһенең Одинцово ҡалаһындағы ҡаҙна предприятиеһы 240 мең һумға торошло телевизорҙар алмаҡсы булған....
Быйыл эксперттар дөйөм суммаһы 169 миллиард һумға торошло 580 шикле заказды асыҡлаған. Фронттың рәсми сайтына инеп, “Уңыш тарихы” битенә күҙ һалһаң, тәү ҡарамаҡҡа бигүк кәрәкле булмаған тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙе һатып алырға теләүсе ойошма-предприятиеларҙың күпме тотолғанын асыҡ күрәһең.
Бына, мәҫәлән, “Алыҫ Көнсығышты үҫтереү корпорацияһы” йәмғиәте ҡиммәтле автомобилдәргә заказ биргән. Бөтә суммаһы 23 миллион һумдан ашыуға барып баҫҡан был килешеү мәлендә туҡтатылған. Ғөмүмән, заказдарҙың күбеһе затлы автомобилдәргә ҡағыла.
Мәскәү өлкәһенең Одинцово ҡалаһындағы ҡаҙна предприятиеһы 240 мең һумға торошло телевизорҙар алмаҡсы булған....
Башҡорт халҡы ил йөҙөн ҡыҙартмаҫ
Башҡортостан / Сәйәсәт // 27-11-2015, 15:25
Ҡоролтай делегаттары халҡыбыҙ, республикабыҙ алдында торған көнүҙәк мәсьәләләрҙе алты майҙанда – алты секцияла ҡараны. “Йәшлек” уларҙың исемлеген биргәйне.
Һәр секцияла мөһим мәсьәләләр, проблемалар күтәрелде, сығыш яһаусылар, әлбиттә, ирешелгәндәрҙе лә урап үтмәне. Баҫмабыҙ йәштәр гәзите (асылда беҙҙе олоһо ла, кесеһе лә уҡый) булғанлыҡтан, ҡоролтайҙың йәш делегаттары йыйылған бүлмәгә – “Йәштәр – башҡорт халҡының стратегик ресурсы” секцияһына инеп ултырҙым. Әйтеүҙәренсә, форумға килгән 60-лап йәш кешенең 48-е ошо секцияла ҡатнашты. Халҡыбыҙ киләсәген хәл иткәндә үҙ өлөшөн индерергә теләүсе егет-ҡыҙҙар араһында Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары Руслан Хәбибов та булды. Һәм тағы Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың да ошонда ултырыуы теләк-тәҡдимдәре менән сығыш яһаусы йәштәргә айырыуса бер дәрт һәм ышаныс өҫтәгәндәй тойолдо....
Һәр секцияла мөһим мәсьәләләр, проблемалар күтәрелде, сығыш яһаусылар, әлбиттә, ирешелгәндәрҙе лә урап үтмәне. Баҫмабыҙ йәштәр гәзите (асылда беҙҙе олоһо ла, кесеһе лә уҡый) булғанлыҡтан, ҡоролтайҙың йәш делегаттары йыйылған бүлмәгә – “Йәштәр – башҡорт халҡының стратегик ресурсы” секцияһына инеп ултырҙым. Әйтеүҙәренсә, форумға килгән 60-лап йәш кешенең 48-е ошо секцияла ҡатнашты. Халҡыбыҙ киләсәген хәл иткәндә үҙ өлөшөн индерергә теләүсе егет-ҡыҙҙар араһында Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары Руслан Хәбибов та булды. Һәм тағы Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың да ошонда ултырыуы теләк-тәҡдимдәре менән сығыш яһаусы йәштәргә айырыуса бер дәрт һәм ышаныс өҫтәгәндәй тойолдо....
Туҙҙырылған донъя йәки Иҫке тарихтың яңырғаны
Новости / Сәйәсәт // 27-11-2015, 15:13
Әгәр ер шарын оло бер ҡырмыҫҡа иләүе итеп күҙ алдына килтерһәк, хәҙер ул әрһеҙ айыу тырнағы менән туҙҙырылған хәлдә. Унда меңдәрсә йыл ғүмер кисергән аҡ, һары, ҡара тәнле, төрлө телле һәм динле бихисап ҡырмыҫҡа-кеше сәбәләнә – ҡайҙалыр ашыға, ниҙер ҡора ла, уны емерә, бер-береһе менән бәрелешә, тапай, үлтерә, ни ҡылғанын үҙе лә аңламай. Хөрәфәткә ышаныусылар хәҙер үк Ҡиәмәт етеүе менән ҡурҡыта. Мостай ағай әйтмешләй, "Ут менән һыу ҡушылып аға хәҙер, / Күк төбөнә тауҙар ишелә. /Әжәлдәрҙән ҡурҡыу бөттө инде,/ Әҙәмдәрҙән ҡурҡып йәшәлә". Дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә шик-шөбһәләр тамыр йәйҙе, кешеләрҙең холҡонда шымаҡайлыҡ тәбиғи төҫ алды. Хатта үҙебеҙҙең ил эсендәге сәйәсәттә лә, яңғыҙ кешегә ҡарағанда тотош халыҡты алдау еңелерәк, тигән фекер алда йөрөй....
Тәбиғәттә – көҙ, күңелдә – яҙ
Сәйәсәт / Тарих // 14-11-2015, 13:55
Ысындан да, тормош – диңгеҙ, ғүмер аҡҡан һыу икән. Башҡорттарҙың I Бөтә донъя ҡоролтайы ун йыл әүәл, 1995 йылдың июне башында, йыйылғайны. Бына хәҙер, ошо традицияны дауам итеп, ҡорға ҡунаҡтарҙы инде дүртенсе тапҡыр көтәбеҙ. Тәбиғәттең һәр миҙгелендә лә үҙ холҡо, әҙәм балаһы менән алдан килешелмәгән законы. Шулай ҙа Мәүлә әллә халыҡтың кәйефенә оло ихтирамын күрһәттеме икән, ул йыл ҡар бик иртә иреп аҡҡайны. Һаҡмар, Йүрүҙән, Дим туғайҙарында муйыл мөҙҙәтенән элек сәскә атты, кәкүктең дә тауышы күпкә иртә асылды. Хатта күп йәйҙә ҡыуандырып бармаған йәйғор ҙа биҙәкле дуғаһын асманға йыш ҡына элер булды. Күптәнге ҡояшҡа ҡыҙынып ултырыуҙан түгел, әммә ул яҙ менән йәй осрашҡан саҡта тәбиғәт, үҙенең наҙлы йылыһы менән, беҙҙең яҡтарға ашҡынып килгәйне шикелле....
Ихтилал, тип әҙ саптымы ни халыҡ?
Новости / Сәйәсәт // 7-11-2015, 10:27
Ноябрь баштары етһә, бала саҡтан ҡалған “…Октябрь байрамын беҙ тәбрик итәбеҙ…” тигән йыр юлдары иҫкә төшә лә тора. Уның байрам булмауына инде нисәмә йылдар үтһә лә. Ни тиклем ҡанға һеңгән был дата. Заманында иң ҙур байрам тип һанап йөрөтөлгәне лә ваҡыт үтеүгә “арба”нан төшөп ҡалһынсы әле. Хәйер, ғүмер ағышы уның ише генә сағыу ваҡиғаларҙы һелтәп төшөрҙөмө ни?! Был ниңә ҡапыл революцияны һағына, тигән яңылыш уй-һорау башығыҙға килмәһен. Һағыныуҙан түгел, ә иҫкә алыуҙан. Ни тиһәң дә, күтәрелештәр шауҡымы беҙҙе бер ваҡытта ла ташлап киткәне юҡ. Бөгөн Рәсәй революцияһыҙ көн итә икән, әле ул мәңге шулай буласаҡ тигән һүҙ түгел. Сәбәптәрме? Табылыр. Юлбашсылармы? Тыуыр. Ҡорбандармы? Аллам һаҡлаһын, әммә күрерҙе күрербеҙ....
Туҙҙырылған донъя
Новости / Сәйәсәт // 6-11-2015, 14:25
Әгәр ер шарын оло бер ҡырмыҫҡа иләүе итеп күҙ алдына килтерһәк, хәҙер ул әрһеҙ айыу тырнағы менән туҙҙырылған хәлдә. Унда меңдәрсә йыл ғүмер кисергән аҡ, һары, ҡара тәнле, төрлө телле һәм динле бихисап ҡырмыҫҡа-кеше сәбәләнә – ҡайҙалыр ашыға, ниҙер ҡора ла, уны емерә, бер-береһе менән бәрелешә, тапай, үлтерә, ни ҡылғанын үҙе лә аңламай. Хөрәфәткә ышаныусылар хәҙер үк Ҡиәмәт етеүе менән ҡурҡыта. Мостай ағай әйтмешләй, "Ут менән һыу ҡушылып аға хәҙер, / Күк төбөнә тауҙар ишелә. /Әжәлдәрҙән ҡурҡыу бөттө инде,/ Әҙәмдәрҙән ҡурҡып йәшәлә". Дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә шик-шөбһәләр тамыр йәйҙе, кешеләрҙең холҡонда шымаҡайлыҡ тәбиғи төҫ алды. Хатта үҙебеҙҙең ил эсендәге сәйәсәттә лә, яңғыҙ кешегә ҡарағанда тотош халыҡты алдау еңелерәк, тигән фекер алда йөрөй.
Һиҙелмәй генә ғүмер үтеп бара....
Һиҙелмәй генә ғүмер үтеп бара....


text:
Архангел районында «Иң татыу ғаилә» конкурсы үтте
Архангел районының Максим Горький ауылында «Иң татыу ғаилә» конкурсы үтте, уны «Максим Горький» латыш тарихи-мәҙәни үҙәге һәм ауыл мәҙәниәт йорто ойошторҙо.
Звайгзне һәм Ғибәҙуллиндар ғаиләләре «Үҙ ғаиләң менән таныштырыу», «Ғаилә байрамдары аукционы», «Мәҡәлдәр», «Эрудит», «Беҙҙең яратҡан ризыҡтар» кеүек төрлө конкурстарҙа үҙ оҫталыҡтарын күрһәтте.
Бәйгелә ҡатнашыусылар бындай саралар үткәреү кәрәклеген билдәләне, сөнки улар ғаилә ҡиммәттәрен пропагандалай. Кисә күмәкләп сәй эсеү менән тамамланды.


text:
Республикала шәкәр сөгөлдөрө 69 процент майҙанда йыйып алынған
Башҡортостанда шәкәр сөгөлдөрөн йыйып алыу дауам итә. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, республикала татлы тамыраҙыҡтар яҡынса 36400 гектар майҙанда йыйып алынған, планға ҡарата был 69 процентҡа тиң.
БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, уртаса уңыш гектарынан 168 центнер тәшкил итә. Төбәктә 612 мең тоннанан ашыу шәкәр сөгөлдөрө йыйып алынған. Уларҙан 450 тонна эшкәртеүгә йүнәлтелгән.
Шул уҡ ваҡытта, Благовар, Бүздәк, Йәрмәкәй һәм Шишмә райондары аграрийҙары гектарынан 200 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала.
Әлеге ваҡытта иң күп татлы тамыраҙыҡтар Шишмә һәм Ҡырмыҫҡалы райондрында йыйып алынған – 73 һәм 71 мең тонна. Ә бына эшкәртеүгә иң күп шәкәр сөгөлдөрөн Ҡырмыҫҡалы районы эшсәндәре ебәргән – 959 мең тоннанан ашыу.


text:
«500 ферма» программаһы һөҙөмтәле, ауыл халҡы өсөн асыҡ булырға тейеш – БР Президенты
Республика парламентарийҙарына йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһап, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, уҙып барған йылда ауыл иҡтисадында, ауылға социаль ярҙам итеүҙә ярайһы үҫеш булды, тип билдәне.
Хәҙер ауыл хужалығы комплексында дөйөм һалыу күләме менән 702 миллиард һумдан ашыу 18 эре проект тормошҡа ашырыла. Быйыл 7 миллиард һум самаһы аҡса ауыл хужалығына ярҙам итеүгә йүнәлтелде. Байтаҡ средстволар федераль бюджеттан йәлеп ителде. Былтыр ул миллиард ярым ине, быйыл – ике ярым тапҡырға күберәк. «500 ферма» программаһы яҡшы импульс бирҙе. Уның арҡаһында республиканың 130 фермаһында яңыртыу һәм ҡорамалдар менән йыһазландырыу буйынса эштәр бара йәки тамамланған. Тик иң мөһиме – модернизацияланған фермаларҙа хеҙмәт етештереүсәнлеге бер ярымға-ике тапҡырға артты. Һөттөң үҙҡиммәте кәмей, тимәк продукция конкуренцияға һәләтле була башланы. Был программа тағы ла һөҙөмтәле, үҫешле, ауыл халҡы өсөн асыҡ булһын өсөн уны артабан да камиллаштырырға кәрәк, — тине БР Президенты.


text:
Түрбашыңда нимә бар?Һауыт-һабаның матур һәм уңайлы булыуы һәр хужабикә өсөн мөһим. Аш-һыу әҙерләү бүлмәһендә ҡатын-ҡыҙ байтаҡ ваҡытын ғына уҙғарып ҡалмай, ғаиләһенең һаулығына нигеҙ ҙә һала. Экологик яҡтан таҙа, файҙалы ризыҡтар ғына түгел, ниндәй таба-кәстрүлдәр...
Ҡыйҙы ҡалай итәбеҙ?Пластик һәм башҡа синтетик материалдар тормошобоҙға илле йылдар самаһы элек кенә ингән. Бөгөн иһә уларһыҙ көндәлек әүеш-тәүеште күҙ алдына килтереү ауыр. Уны ҡулланыу даирәһе һәм күләме йылдан-йыл киңәйә, йәшәйешебеҙҙе уңайлыраҡ та, еңелерәк тә итә....
Тауға үрләй батша балығыБоҙ ҡуҙғалып, ташҡын көсәйеү менән тау араларындағы бәләкәйерәк йүгерек йылғалар буйлап төндәрен батша балығы –бәрҙе үрләй башлай, ә көндөҙ туҡтап ял итә. Ыуылдырығын инештәрҙең башына етеп сәсә улар. Иң матур балыҡтарҙың береһе булған, оҙон...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
– Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына ярашлы, эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн етәксе тотҡарлаған сумманы процент менән ҡайтарып бирергә тейеш. Проценттар эш биреүсенең ғәйеп кимәленә ҡарап билдәләнә. Шулай уҡ хеҙмәткәр эш хаҡын алғанға тиклем эшен туҡтатыу хоҡуғына ла эйә. Бының хаҡта РФ Хеҙмәт кодексының 142-се статьяһында әйтелгән. Шулай уҡ ошо Кодекстың 5.27-се статьяһының 1-се өлөшөнә ярашлы, етәксегә бындай хоҡуҡ боҙған өсөн административ штраф һалына. Бынан тыш эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн енәйәти яуаплылыҡ та ҡаралған. Граждандар үҙҙәрен борсоған һорауҙар менән Баймаҡ прокуратураһына мөрәжәғәт итә ала.
5 нояб. 2012 г.
Эш хаҡы түләмәһәләр
“Эш хаҡын йыш ҡына ваҡытында бирмәйҙәр. Был күп уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра, банктан алған кредитты ваҡытында түләүгә тотҡарлыҡ яһай. Беҙҙең етәкселек законды боҙа түгелме?”
Һорауға Баймаҡ прокуроры ярҙамсыһы И. Мортаев яуап бирә:
– Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына ярашлы, эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн етәксе тотҡарлаған сумманы процент менән ҡайтарып бирергә тейеш. Проценттар эш биреүсенең ғәйеп кимәленә ҡарап билдәләнә. Шулай уҡ хеҙмәткәр эш хаҡын алғанға тиклем эшен туҡтатыу хоҡуғына ла эйә. Бының хаҡта РФ Хеҙмәт кодексының 142-се статьяһында әйтелгән. Шулай уҡ ошо Кодекстың 5.27-се статьяһының 1-се өлөшөнә ярашлы, етәксегә бындай хоҡуҡ боҙған өсөн административ штраф һалына. Бынан тыш эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн енәйәти яуаплылыҡ та ҡаралған. Граждандар үҙҙәрен борсоған һорауҙар менән Баймаҡ прокуратураһына мөрәжәғәт итә ала.
– Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына ярашлы, эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн етәксе тотҡарлаған сумманы процент менән ҡайтарып бирергә тейеш. Проценттар эш биреүсенең ғәйеп кимәленә ҡарап билдәләнә. Шулай уҡ хеҙмәткәр эш хаҡын алғанға тиклем эшен туҡтатыу хоҡуғына ла эйә. Бының хаҡта РФ Хеҙмәт кодексының 142-се статьяһында әйтелгән. Шулай уҡ ошо Кодекстың 5.27-се статьяһының 1-се өлөшөнә ярашлы, етәксегә бындай хоҡуҡ боҙған өсөн административ штраф һалына. Бынан тыш эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн енәйәти яуаплылыҡ та ҡаралған. Граждандар үҙҙәрен борсоған һорауҙар менән Баймаҡ прокуратураһына мөрәжәғәт итә ала.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
Ижад шишмәң урғылһын
Әйткәндәй, Мәнзүрә Уйылдан ҡыҙы был клубҡа асылған кѳнѳнән алып йѳрѳй һәм үҙенең ижады менән таныштырып бара. Хәҙер инде хаҡлы ялда булған тѳрлѳ йәштәгеләр әхи- рәттәргә әйләнеп бѳткән. Клуб хужабикәһе Әлфиә Исмәғил ҡыҙы шағирәнең тормош һәм ижад юлы менән таныштырғандан һуң тѳрлѳ һорауҙар бирҙе. Мәнзүрә Абдуллинаның яуаптары уның тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алыу мѳмкинлеге бирҙе. Шағирәне әхирәттәре лә ҡотлап, изге теләктәрен ет- керҙе, ижад шишмәһенең һәр саҡ урғылып ташып тороуын теләнеләр. Мәнзүрә ханым шиғырҙарын уҡыны һәм ҡәҙер-хѳрмәт күрһәткәндәре ѳсѳн сикһеҙ рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Китаптарҙың исем туйы йыр-бейеү, уйын-кѳлкѳ менән үрелеп барҙы.
З. СѲЛӘЙМӘНОВА.
ҺҮРӘТТӘ:
Мәнзүрә Абдуллина- Горбачева (алғы рәттә уртала) әхирәттәре менән.
Автор фотоһы.


text:
Мероприятие
50 лет журналу Башкортостан кызы
2 март Өфө ҡалаһында, Конгресс-холда, "Башҡортостан ҡыҙы" журналының нәшер ителә башлауына 50 йыл тулыуға арнап үткәреләсәк кисәгә саҡырабыҙ һеҙҙе, дуҫтар!
Байрамда уны бар итеүселәр, әле лә усағын дөрләтеүселәр журналға ҡағылышлы иҫтәлектәре менән уртаҡлашасаҡ, "Әсә йөрәге" шиғриәт бәйгеһе, алъяпҡыс, башҡорт ҡурсағы конкурстары еңеүселәрен бүләкләү тантанаһына шаһит буласаҡһығыҙ. Римма Амангилдина, Ян Лира, Зиля Лира, Айгиз Ханов, Лариса Сафуанова, Гәлсәр Байғусҡарова, "Тамыр" балалар студияһы (етәксеһе -Гөлназ Ҡолһарина) һәм башҡа сәнғәт йондоҙҙары сығыш яһаясаҡ.
Инеү ирекле. Көтөлмәгән ҡыҙыҡлы бүләктәр ҙә алып ҡыуанырһығыҙ!
Әбйәлил, Баймаҡ, Хәйбулла, Бөрйән, Ауырғазы, Борай, Благовар, Нуриман райондарынан ҡунаҡтар көтәбеҙ!
Кисә алдынан бай күргәҙмәләр эшләйәсәк! Милли биҙәүестәр, китаптар, кейем һәм башҡа кәрәкле ваҡ-төйәктәр һатыу, гәзит-журналдарға яҙылыу ойошторола!
Ҡыҫҡаһы, рәхим итегеҙ!


text:
“Юғалған йәшлегем”
22 августа 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
…Һуғыш бөткәнгә лә күп йылдар үткән. Ә Фәүзиә, бына-бына ҡайтып төшөр тип, хәбәрһеҙ юғалған ире Минзаһитты көтә лә көтә. Инде улдары Флүр ҙә үҫеп етеп, һөйгәне Ҡәнзиәгә өйләнде.
Ниһайәт, Фәүзиә ирен көтөп ала. Минзаһит… сирек быуаттан ҡайтып төшә. Тик бер үҙе генә түгел. Һәм бер кемде лә иҫләмәй. Фәүзиә ни эшләр? Ире берәй ҡасан уны иҫенә төшөрөрмө?
Сәсән һүҙе – аҡыл ҡаҙнаһы
22 августа 2016 йыл | Хаттар
Вәлиулла Ҡоломбәтовтың тыуыуына – 135 йыл.
Бала саҡҡа ҡайтыу
22 августа 2016 йыл | Хаттар
Эй бала саҡ, татлы һағыш булып,
Бер мәл генә килеп китһәңсе.
Күңел һандығының серле сазын
Сиртеп хәтерләтеп үтһәңсе…
Ҡәҙерле әсәйем Вазифа Ғүмәр ҡыҙының яҡты иҫтәлегенә арнайым.
Бер мәл генә килеп китһәңсе.
Күңел һандығының серле сазын
Сиртеп хәтерләтеп үтһәңсе…
Ҡәҙерле әсәйем Вазифа Ғүмәр ҡыҙының яҡты иҫтәлегенә арнайым.
Бөтә Рәсәй Судьялар съезы үтә
22 августа 2016 йыл | Хоҡуҡ
"Суд органдары берекмәләре тураһында” Федераль закондың 6-сы статьяһы талаптарына, Рәсәй Федерацияһы Судьялар советы ҡарарына ярашлы, 2016 йылдың декабрендә Рәсәй Федерацияһы IХ Бөтә Рәсәй Судьялар съезын үткәреү планлаштырыла. Ул дүрт йылға бер тапҡыр уҙа.
Әлдә һин бар, апайым!
22 августа 2016 йыл | Мәғариф, Хаттар
Һәр кемдең яҙмышына һиҙелерлек йоғонто яһаған кешеләр була. Минең дә шундай кешем бар, ул – апайым Гөлнәзирә Рәис ҡыҙы Ғәлина. Икебеҙ ҙә бер ауылда йәшәйбеҙ, бер-беребеҙгә терәк булып Үзбәк мәктәбендә эшләп йөрөйбөҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 197
МАЧТА ҠОРОЛМАЛАРЫ, нигеҙгә беркетелгән вертикаль көпшәнән һәм уны тотҡан анкерҙар м‑н нығытылған тарттырғыстарҙан торған инженер ҡоролмалары. М.ҡ. монолит бетон, тимер‑бетон, йыйылма тимер‑бетон йәки металл конструкциялар рәүешендә яһала. Радио һәм телевидение антенналары һ.б. элемтә ҡоролмалары өсөн таяу сифатында ҡулланыла. 1941 й. Өфөлә радио үҙәктең бейеклеге 200 м еткән тәүге 4 М.ҡ. төҙөлә, улар 2001 й. тиклем файҙаланыла. 60‑сы йй. аҙ. алып респ. М.ҡ. радиоэлемтә, радио тапшырыу һәм телевидение, 2000 й. башынан – кәрәҙле бәйләнеш операторҙары “Билайн”, “Мегафон”, МТС өсөн төҙөлә башлай.
А.А.Семёнов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ференц Лист
Ференц (Франц) Лист (мадьярса Liszt Ferencz, нем. Franz Liszt; 22.10. 1811, Райдинг, Австрия империяһы — 31.07.1886, Байройт, Герман империяһы) — венгр композиторы, пианист-виртуоз, педагог, дирижёр, публицист, музыкаль романтизмдың сағыу вәкилдәренең береһе. Музыкала Веймар мәктәбенә нигеҙ һалған.
Лист XIX быуаттың бөйөк пианистарының береһе була. Уның дәүерендә концерт пианизмы сәскә ата, сикһеҙ техник мөмкинлектәргә эйә булған Лист уның башында бара. Әлеге заманда ла уның виртуозлығы хәҙерге пианистар өсөн өлгө, ә әҫәрҙәре фортепиано оҫталығының үре тип һанала.
1843 йылда Лист тенор Джованни Батиста Рубини менән Нидерланд һәм Германия буйлап гастролгә концерт турнеһына сыға.
Әүҙем концерт эшмәкәрлеге 1848 йылда тамамлана (һуңғы концерты Елисаветградта була).
Композитор булараҡ Лист гармония, мелодика, форма һәм фактура өлкәһендә күп асыштар яһай. Яңы инструменталь жанрҙар (рапсодия, симфоник поэма) сығара. Бер өлөшлө цикллы форманы хасил итә, был форма Шуман менән Шопенда тойомланһа ла, әллә ни ҡыйыу үҫтерелмәгән була.
Лист сәнғәттәр синтезы идеяһын пропагандалай (был йәһәттән Вагнер уның фекерҙәше була). Ул «саф сәнғәттәр осоро» тамамланыуын билдәләй (был тезис 1850-се йылдарҙа күтәрелә). Әгәр Вагнер был синтезды музыка менән һүҙҙең бәйләнешендә күрһә, Лист өсөн ул һынлы сәнғәт, архитектура менән бәйле була, хәйер, әҙәбиәт тә ҙур роль уйнай. Ошо сәбәпле уның программа әҫәрҙәре күп була: «Обручение» (Рафаэль) картинаһы, «Мыслитель» (Микеланджелоның Лоренцо Медичи ҡәберенә ҡуйылған скульптураһы) буйынса һ. б. Артабан сәнғәттәр синтезы идеялары киң ҡулланылыш таба. Лист сәнғәттең халыҡҡа йоғонто яһау, яуызлыҡ менән көрәшеү көсөнә инана. Уның мәғрифәтселек эшмәкәрлеге ошоға бәйле була.
Лист педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Уның янына Веймарға бөтә Европанан пианистар килеп йөрөй. Йортондағы залда уларға асыҡ дәрестәр бирә, бының өсөн бер ҡасан дә хаҡ һорамай. Уның янына килгән кешеләр араһында Бородин, Зилоти һәм д’Альбер ҙа була.
Дирижёрлыҡ эшмәкәрлеге менән Лист Веймарҙа шөғөлләнә башлай. Ул унда опералар ҡуя (шул иҫәптән, Вагнерҙы ла), симфониялар башҡара.
Әҙәби хеҙмәттәре араһында — Шопен тураһындағы китабы, венгр сиғандары музыкаһы тураһында китабы, шулай уҡ көнүҙәк һәм глобаль мәсьәләләргә бағышланған күп һанлы мәҡәләләре.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Факттар
- 3 Хәтер
- 4 Әҫәрҙәре
- 5 Әҫәрҙәренең исемлеге
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ференц Лист 1811 йылдың 22 октябрендә Венгрияла, Шопрон комитатының (хәҙер — Бургенланд тигән австрий ере) Доборьян ҡаласығында (австрийса атамаһы Райдинг) тыуа, ғаиләлә берҙән-бер бала була.
Ата-әсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы Георг Адам Лист (1776—1826) кенәз Эстерхази хакимиәтендә чиновник була. Кенәз Эстерхазиҙар сәнғәткә ыңғай ҡарашта була. 14 йәшкә тиклем Адам кенәздең Йозеф Гайдн етәкселегендәге оркестрында уйнай. Прессбургта (хәҙер Братислава) католик гимназияһын тамамлағас, Адам Лист францискан орденына послушник булып инә, ләкин ике йылдан китә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул францискандарҙың береһе менән ғүмергә дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡала, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фараз итеүенсә, ошоға бәйле улына Франц тип исем ҡуша, ә Лист үҙе, шулай уҡ францискандар менән бәйләнештә булып, ғүмеренең ахырында орденға инә. Адам Лист ижад иткән әҫәрҙәрен Эстерхазиға арнай. 1805 йылда ул кенәздәрҙең резиденцияһы урынлашҡан Айзенштадтҡа эләгә. Унда 1805—1809 йылдарҙа төп эшенән бушаған саҡтарҙа оркестрҙа уйнауын дауам итә, унда килгән музыканттар, шул иҫәптән Керубини һәм Бетховен менән эшләү мөмкинлегенә лә эйә була. 1809 йылда Адам Райдингҡа ебәрелә. Өйөндә һәр саҡ тәүҙә үҙенең, һуңынан улының да кумиры булған Бетховендың портреты эленеп тора.
Ференц Листтың әсәһе — Анна-Мария, ҡыҙ фамилияһы Лаггер (1788—1866), Дунайҙағы Кремс икмәк бешереүсеһе ҡыҙы. 9 йәшендә етем ҡалғас, ул Венаға күсергә мәжбүр була, унда йорт хеҙмәтсеһе була, 20 йәшендә Маттерсбургҡа ағаһы янына күсә. 1810 йылда Адам Лист, атаһын күрергә Маттерсбургҡа килеп, ҡыҙ менән таныша, ә 1811 йылдың ғинуарында улар өйләнешә.
1811 октябрендә уларҙың берҙән-бер улы буласаҡ балалары тыуа. Латинса Franciscus тип яҙылған исем ҡушалар, немецса Франц тип йөрөтәләр. Рус телле сығанаҡтарҙа ул Ференц тигән венгр исеме менән атала, әммә венгр телен насар белгән Лист үҙе уны ҡулланмай.
Улының музыкаль үҫешенә атаһы бик ҙур йоғонто яһай. Адам Лист уға бәләкәстән музыка дәрестәре бирә башлай. Сиркәүҙә малайҙы йырларға өйрәтәләр, ә урындағы органсы органда уйнарға өйрәтә. Өс йыл күнекмәләр үткән Ференц һигеҙ йәшендә беренсе тапҡыр халыҡ алдында концертта сығыш яһай. Атаһы уны билдәле вельможаларҙың йорттарына йөрөтә, малай унда роялдә уйнай һәм уларҙың йылы мөнәсәбәтен яулай. Улына етди уҡыу йорто кәрәклеген аңлаған атаһы уны Венаға алып китә.
1821 йылдан Лист Венала Карл Черни дәрестәрен ала башлай, остаз малайҙы түләүһеҙ уҡыта. Мәшһүр педагогҡа арыҡ, сибек малай тәүҙә оҡшамай. Черни мәктәбе Листҡа уның фортепиано оҫталығының универсаллеген бирә. Теорияны Листҡа, шулай уҡ түләүһеҙ, Антонио Сальери уҡыта, ул 1822 йылдың 25 авгусында Николай (Миклош) Эстерхазиға былай тип яҙа: «Мин осраҡлы рәүештә Франческо Лист тигән малайҙың фортепианола прелюдия уйнағанын ишеттем дә таң ҡалдым, хатта быны мин төшөмдә күрәмме әллә тип уйланым»[1]. Концерттарҙа сығыш яһаған Лист Вена тамашасыһы өсөн сенсация була. Концерттарының береһендә сағыу импровизация башҡарғандан һуң Ференцты хатта Бетховен килеп үбә. Лист был ваҡиғаны ғүмер буйы хәтерендә һаҡлай.
Париж[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венанан һуң Лист Парижға килә (1823). Маҡсаты Париж консерваторияһына инеү була, ләкин Листты алмайҙар, сөнки унда тик француздарҙы ғына ҡабул итер булғандар. Матди хәлдең ауыр булыуына ҡарамаҫтан, атаһы Парижда ҡалырға ҡарар итә. Йәшәр өсөн уларға даими сығыштар ойошторорға кәрәк була. Шулай итеп, Листтың профессиональ эшәкәрлеге бик иртә башлана.
Лист менән шул уҡ Париж консерваторияһы педагогтары шөғөлләнә (улар араһында Фердинандо Паер һәм Антонин Рейха кеүек мәшһүр педагогтар ҙа була), ләкин уны башҡа берәү ҙә фортепианола уйнарға өйрәтмәй. Черни уның фортепиано буйынса һуңғы педагогы була.
Ошо осорҙа Лист ижад итә башлай — башлыса үҙ сығыштары репертуары өсөн этюдтар яҙа. 14 йәшендә «Дон Санчо, или Замок любви» тигән операһын яҙа башлай, ул 1825 йылда Grand-Operaла ҡуйыла.
1827 йылда Адам Лист мәрхүм була. Ференц был ваҡиғаны бик ауыр кисерә, 3 йыл тирәһе күңел төшөнкөлөгөндә йәшәй. Етмәһә, уҙенең «кәмитсе» роленән, аҡһөйәк салондарында шаҡ ҡатырғыс булып йөрөүҙән екһенә. Ошо сәбәпле Лист бер нисә йылға Париж тормошонан ситләшә, хатта уның тураһында некролог баҫылып сыға. Листта элек тә шәйләнгән мистик кәйефтәр көсәйә.
Лист 1830 йылда ғына киң донъяға ҡабат сыға. Был Июль инҡилабы йылы була. Листты уның тирәһендәге ярһыу тормош, ғәҙеллеккә саҡырыуҙар ылыҡтыра. Унда, инҡилап йырҙарын файҙаланып, «Инҡилап симфонияһы»н ижад итеү фекере тыуа. Лист әүҙем эшмәкәрлеккә әйләнеп ҡайта, концерттары уңышлы бара. Листҡа яҡын булған музыканттар даирәһе барлыҡҡа килә, унда: Берлиоз (ошо ваҡытта «Фантастик симфония»һын яҙған), Паганини ( Парижға 1831 йылда килгән) була. Гениаль скрипкасының уйыны Листты башҡарыу оҫталығын артабан камиллаштырыуға дәртләндерә. Бер килке ул концерттар ҡуйыуҙан туҡталып тора, техникаһын яҡшыртыу өҫтөндә эшләй, Паганини капристарын фортепианоға һала. Фортепианоға һалыуҙа был беренсе һәм ифрат уңышлы тәжрибә була, артабан Лист уны бик юғары дәрәжәгә күтәрә.
Листтың виртуозлығына Шопен ҙур йоғонто яһай, киң таралған фекергә ярашлы, Шопен Листҡа скептиктарса ҡарашта булған, уның ижадының 1848 йылдан һуң сәскә атыуын күреп өлгөрмәгән, ләкин башҡарыусы булараҡ Листты юғары баһалаған. 1833 йылда яҙған хатында Шопен былай ти: «Мин унан үҙемдең этюдтарымды башҡарыу манераһын урлар инем».
Лист шулай уҡ яҙыусылар Дюма, Гюго, Мюссе, Жорж Санд менән таныш була.
1835 йыл тирәһендә Листтың Франциялағы социаль хәле тураһындағы, Шуман тураһындағы һ. б. мәҡәләләре сыға. Ошо осорҙа Лист педагогик эшмәкәрлеген дә башлай, артабан уны бер ҡасан да ташламай.
30-сы йылдар башында Лист Жорж Сандтың әхирәте графиня Мари д’Агу менән таныша. Ул хәҙерге заман сәнғәте менән мауыҡҡан графиня бер аҙ әҙәби һәләттәргә лә эйә була һәм Даниель Стерн тигән псевдоним аҫтында баҫыла. Жорж Сандтың ижады уның өсөн өлгөгә әйләнә. Графиня д’Агу менән Лист бер-береһенә ғашиҡ була. 1835 йылда графиня ирен ташлап китә һәм үҙ даирәһе менән бәйләнешен өҙә. Ул Лист менән Швейцарияға китә — шулай итеп, Листтың тормошоноң яңы осоро башлана.
«Илдәр гиҙеү осоро»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лист тормошоноң 1835—1848 йылдарҙағы өлөшө «Илдәр гиҙеү осоро» (пьесалар йыйынтығының исеме буйынса) тип атала.
Швейцарияла Лист менән Мари д’Агу Женевала, ҡайһы саҡта берәй йәмле генә ауыл тирәһендә йәшәй. Лист «Альбом путешественника» тигән йыйынтығы өсөн пьесалар яҙа башлай, һуңынан йыйынтыҡҡа «Годы странствий» тигән исем бирелә (франц. «Années de pèlerinage»), Женева консерваторияһында уҡыта, ҡайһы берҙә концерт менән Парижға бара. Ләкин Париж икенсе виртуоз — Тальберг менән мауығып киткән була, һәм Листҡа иғтибар кәмей. Был ваҡытта Лист үҙенең концерттарына мәғрифәтсел тематика бирә башлай — Бетховен симфонияларын (фортепианоға һалып) һәм концерттарын, операларҙан парафраздар һ. б. башҡара. Д’Агу менән бергәләп Лист «Сәнғәттең роле һәм хәҙерге йәмғиәттә рәссамдың урыны тураһында» тигән мәҡәлә яҙа. Женевала Лист әүҙем Европа тормошонан ситләшмәй. Уға Париждан дуҫтары, шул иҫәптән Жорж Санд килеп йөрөй.
1837 йылда бер балалары булған Лист һәм д’Агу Италияға китә. Бында улар сәнғәт һәм мәҙәниәт үҙәге булған Римда, Неаполдә, Венецияла, Флоренцияла була. Италиянан Лист, ундағы музыкаль тормош тураһында очерктар яҙып, баҫтырып сығарыу өсөн Парижға ебәреп тора. Улар өсөн хат жанры ҡулланыла. Хаттарҙың күбеһе Жорж Сандҡа төбәлгән, ул да Листҡа журналда баҫылған очерктар менән яуап бирә.
Италияла Лист тарихта беренсе тапҡыр башҡа музыканттар ҡатнашлығынан тыш соло концерты бирә. Был ҡыйыу һәм дыуамал ҡарар була, ул концерт сығыштары менән салон сығыштары араһындағы айырманы бик ныҡ ҙурайта.
Ошо уҡ осорға операларҙан алынған темаларға фантазиялар һәм парафраздар (шул иҫәптән Доницеттиҙың «Лючия»һынан) яҙыла, Бетховендың «Пастораль симфония»һын һәм Берлиоз әҫәрҙәрен фортепианоға һалыу дауам иттерелә. Парижда һәм Венала бер нисә концерт биргәс, Лист Италияға ҡайта (1839), бында Бетховен симфонияларын фортепианоға һалыуҙы тамамлай.
Лист күптән Венгрияға барырға хыяллана, ләкин һөйгәне Мари д’Агу ҡаршы була. Был ваҡытта Венгрияла ҙур ташҡын бәлә-ҡаза килтерә, һәм дан-шөһрәт яулаған Лист ватандаштарына ярҙам итеүҙе бурысы тип һанай. Шулай итеп, ул д’Агу менән ташлаша ла Венгрияға яңғыҙы китә.
Австрия һәм Венгрия Листты триумф менән ҡаршы ала. Венала концерттарының береһенән һуң уның янына күптәнге көнәркәше Сигизмунд Тальберг килә һәм уның өҫтөнлөгөн таный. Венгрияла Лист милләттең патриотик тойғоларын сағылдыра. Уның концерттарына дворяндар милли кейемдәр кейеп килә, уға бүләктәр килтерә. Концерттарҙан алынған аҡсаларҙы Лист ташҡындан зыян күргәндәргә күсерә.
1842—1848 йылдарҙа Лист Европаны бер нисә тапҡыр урап сыға, шул иҫәптән Рәсәйҙә, Испанияла, Португалияла, Төркиәлә була. Был уның концерт эшмәкәрлегенең иң юғары үре була. Рәсәйгә Лист 1842 һәм 1848 йылдарҙа килә. Санкт-Петербургта Листты рус музыкаһының мәшһүр эшмәкәрҙәре — В. В. Стасов, А. Н. Серов, М. И. Глинка тыңлай. Стасов һәм Серов уның уйынын шаңҡытҡыс тип һоҡлана, ә Глинкаға Лист оҡшамай, ул Фильдты өҫтөн күрә.
Лист рус музыкаһы менән ҡыҙыҡһына. Ул "Руслан и Людмила"ның музыкаһын бик юғары баһалай, "Черномор маршы"ның фортепианоға транскрипцияһын эшләй, «Могучая кучка» композиторҙары менән хатлаша. Артабанғы йылдарҙа ла Рәсәй менән бәйләнештәре өҙөлмәй, Лист рус операларынан һайланма өҙөктәр йыйынтығын сығара.
Был мәлдә Листтың мәғрифәтселек эшмәкәрлеге лә бик әүҙем бара. Үҙенең концерт программаларына ул классиктарҙың (Бетховен, Бах) фортепиано әҫәрҙәрен, Бетховен һәм Берлиоз симфонияларының, Шуберт йырҙарының, Бахтың орган өсөн яҙылған әҫәрҙәренең фортепианоға үҙ һалынмаларын индерә. Лист инициативаһы буйынса 1845 йылда Боннда Бетховенға бағышланған тантаналар үткәрелә, ул үҙе гениаль композиторға һәйкәл ҡуйыу өсөн аҡсаның етешмәгән өлөшөн бирә.
Ләкин бер аҙҙан Листтың мәғрифәтселек эшмәкәрлегенән күңеле ҡайта. Ул маҡсатҡа өлгәшә алмағанын, ә ябай тыңлаусыға Бетховен сонатаһына ҡарағанда модалы операнан попурри нығыраҡ оҡшағанын аңлай. Листтың әүҙем концерт эшмәкәрлеге туҡтала.
Ошо ваҡытта Лист кенәзиә Каролина Витгенштейн (Николай Петрович Витгенштейндың (1812—1864) ҡатыны) менән таныша. 1847 улар ҡауышырға ҡарар итә, ләкин Каролина ирҙә була, етмәһә, бик инанып, католицизм динендә тора. Шунлыҡтан тәүҙә айырылышырға һәм, рус императоры менән Рим папаһы рөхсәтен алып, сиркәүҙә никахлашырға кәрәк була.
Веймар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1848 йылда Лист менән Каролина Веймарҙа төпләнә. Бында Листҡа ҡаланың музыкаль тормошона етәкселек итеү мөмкинлеген бирәләр, өҫтәүенә, Веймарҙа император Николай I-нең апаһы бөйөк герцогиня Мария Павловнаның резиденцияһы була. Күрәһең, Лист Каролинаның ире менән айырылышыуын тиҙләтеү өсөн уның аша императорға сығырға иҫәп тотҡандыр.
Лист опера театрында эшкә сума, репертуарҙы яңырта. Репертуарға Глюк, Моцарт, Шуман («Геновева»), Вагнер («Лоэнгрин») һәм башҡаларҙың опералары индерелә. Симфоник программаларҙа Бах, Бетховен, Мендельсон, Берлиоз, шулай уҡ үҙенең әҫәрҙәре башҡарыла. Ләкин был өлкәлә лә Лист уңышһыҙлыҡҡа өлгәшә. Тамашасыға театрҙың репертуары оҡшамай, труппа менән музыканттар ҙа зарлана.
Веймар осороноң төп йомғағы — Листтың көсөргәнешле композиторлыҡ эше. Ул элегерәк башлап ҡуйылған бик күп әҫәрҙәрен тамамлай, эшкәртә. «Альбом путешественника» ҙур өҫтәмә эштән һуң "Годы странствий"на әйләнә. Фортепиано концерттары, рапсодиялар, Си минор сонатаһы, этюдтар, романстар, симфоник поэмаларҙың күбеһе (13-тән 12-һе) ошонда ижад ителә.
Веймарға Лист янына бөтә донъянан музыканттар һабаҡ алырға килә. Каролина менән бергәләп Лист мәҡәләләр, эсселар яҙа. Шопен тураһындағы китабын башлай.
Лист уртаҡ фекерҙәр нигеҙендә Вагнер менән яҡынлаша. 50-се йылдар башында Немец музыканттары берлеге барлыҡҡа килә, уларҙы, «лейпцигсыларға» (был төркөмгә Вагнер менән Листҡа ҡарағанда нығыраҡ академик ҡараштарҙа торған Шуман, Мендельсон, Брамс инә) ҡаршы ҡуйып, «веймарсылар» тип йөрөтәләр. Был ике төркөм араһында йыш ҡына янъялдар сығып тора.
50-се йылдар аҙағына Каролина менән никахлашыуға өмөт бөтөнләй һүнә, бынан тыш, Лист Веймарҙа уның музыкаль эшмәкәрлеген аңламауҙары арҡаһында күңел төшөнкөлөгөнә бата. Ошо ваҡытта Листтың улы мәрхүм була. Атаһының вафатынан һуң булғандағыса, Листта йәнә мистик һәм дини хистәр көсәйә. Ул Каролина менән гонаһтарын юйҙырырға Римға юллана.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
60-сы йылдар башында Лист менән Каролина Римда төпләнә, ләкин икеһе ике йортта йәшәй. Ул Листты сиркәү хеҙмәтенә инергә өгөтләй, һәм 1865 йылда Лист аколитлыҡҡа кесе постриг үтә. Листтың ижади мәнфәғәттәре хәҙер дин өлкәһенә күсә, ул дини музыка яҙа: «Легенда о святой Елизавете», «Христос» ораториялары, дурт псалом, реквием һәм венгр коронация мессаһы (нем. Kronungsmesse). «Годы странствий»ҙың фәлсәфә менән байытылған өсөнсө томы барлыҡҡа килә. Римда Лист бик һирәк сығыш яһай.
1866 йылда Лист Веймарға бара, икенсе Веймар осоро башлана. Ул элекке баҡсасыһының кескәй генә йортонда йәшәй. Элекке кеүек үк, уның янына йәш музыканттар килә: Григ, Бородин, Зилоти.
1875 йылда Листтың эшмәкәрлеге нигеҙҙә Венгрияла (Пештта) бара, ул яңы асылған Юғары музыка мәктәбенең президенты итеп һайлана. Лист уҡыта, уҡыусылары араһында — Эмиль фон Зауэр, Александр Зилоти, Карл Таузиг, д’Альбер, Мориц Розенталь, Софи Ментер һәм башҡалар. "Онотолған вальстар"ын, фортепиано өсөн яңы рапсодияларын, "Венгр тарихи портреттары"н (венгр азатлыҡ хәрәкәте ҡаһармандары тураһында) яҙа.
Листтың ҡыҙы Козима Вагнерға кейәүгә бара (уларҙың улы — билдәле дирижёр Зигфрид Вагнер). Вагнерҙың вафатынан һуң ул Байройтта Вагнер фестивалдәрен үткәреүҙе дауам итә. Фестивалдәрҙең береһендә 1886 йылда Лист һалҡын тейҙерә, үпкәһе шешә. Һаулығы насарая, йөрәге лә борсой. Аяғы шешенгәнлектән сит ярҙам менән генә хәрәкәтләнә.
1886 йылдың 19 июлендә уның һуңғы концерты була. Лист шул уҡ йылдың 31 июлендә ҡунаҡханала камердинер ҡулында вафат була.
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хәҙерге музыка белгестәре Лист оҫталыҡ дәрестәренә башланғыс һалған тип иҫәпләй[2]. Ул Веймарҙа 1869 йылда үткәргән дәрес беренсе оҫталыҡ дәресе тип һанала.
- Император Франц Иосиф I 1859 йылдың 30 октябрендә Листты рыцарлыҡҡа бағышлай, үҙ ҡулы менән уның тулы исемен яҙа: Франц Риттер фон Лист[3] (Franz Ritter von Liszt, от нем. Ritter — рыцарь, һыбайлы).
- 1961 йылғы Австрия, 1932 һәм 1986 йылғы Венгрия маркаларында, Венгрияның 1934 йылғы почта блогында һүрәттәре баҫыла.
- Liebestraum No. 3 in A-Flat Major, S. 541 Nokia телефондарында рингтон итеп файҙаланыла.
- Ференц Листтың ҡул суғы бик оҙон була, бер юлы ике октаваға бармаҡтары етә
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Исеме Милли венгр музыка академияһына (Будапешт) бирелә.
- Будапешттың Халыҡ-ара аэропорты — Венгрияның төп һауа ҡапҡаһы — Ференц Лист исемен йөрөтә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
[[Категория:Википедия:Статьи без ссылок на источники Хата: ваҡыт дөрөҫ түгел]]
Листтың йәмғеһе 647 әҫәре бар: уларҙың 63-ө — оркестр өсөн, 300-ләбе — фортепиано өсөн һалынмалар. Лист ижад иткән бөтә әҫәрҙәрҙә лә үҙенә бер төрлөлөк, яңы юлдарға ынтылыш, фантазия байлығы, алымдар яңылығы һәм ҡыйыулығы, сәнғәткә тик үҙенсә ҡараш ярылып ята. Уның инструменталь әҫәрҙәре музыкаль архитектоникала алға табан бик ҙур аҙым булып тора. 13 симфоник поэма, «Фауст» һәм «Divina commedia» симфониялары, фортепиано концерттары музыкаль форманы өйрәнеү өсөн ифрат бай материал бирә. Листтың музыкаль-әҙәби әҫәрҙәре араһында Шопен (рус теленә 1887 йылда П. А. Зиновьев тарафынан тәржемә ителгән), Берлиоздың «Бенвенуто Челлини»һы, Шуберт тураһындағы брошюралары, "Neue Zeitschrift für Musik"тағы мәҡәләләре, венгр музыкаһы тураһында ҙур хеҙмәте («Des Bohémiens et de leur musique en Hongrie») айырылып тора.
Бынан тыш, Ференц Лист үҙенең Венгр рапсодиялары менән билдәле (1851—1886 йылдарҙа ижад ителгәндәр), улар авторҙың иң сағыу һәм оригиналь художество әҫәрҙәре араһына инә. Лист фольклор сығанаҡтарын (шул иҫәптән сиған мотивтарын) ҡуллана, Венгр рапсодияларының нигеҙенә тап шулар ята.
Инструменталь рапсодия жанры Листтың яңылығы булып тора.
Рапсодияларҙың яҙылыу йылдары: № 1 — 1851 йыл тирәһендә, № 2 —1847 йылда, № 3—15 — 1853 йыл тирәһендә, № 16 — 1882 йылда, № 17—19—1885 йылда.
Әҫәрҙәренең исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фортепиано әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юғары башҡарыу оҫталығы этюдтары (1-се редакция — 1826, 2-се — 1836, 3-сө — 1851)
- C-dur (Preludio / Прелюдия)
- a-moll (Molto vivace)
- F-dur (Paysage / Пейзаж)
- d-moll (Mazeppa / Мазепа)
- B-dur (Feux follets / Блуждающие огни)
- g-moll (Vision / Видение)
- Es-dur (Eroica)
- c-moll (Wilde Jagd / Дикая охота)
- As-dur (Ricordanza / Воспоминание)
- f-moll (Allegro agitato molto)
- Des-dur (Harmonies du soir / Вечерние гармонии)
- b-moll (Chasse-neige / Метель)
- Паганини капристары буйынса этюдтар S.141 / Bravourstudien nach Paganinis Capricen — (1-се ред. Бравурные, 1838, 2-се ред. Паганини капристары буйынса ҙур этюдтар — Grandes Etudes de Paganini, 1851):
- Tremolo g-moll;
- Octaves Es-dur;
- La campanella gis-moll;
- Arpeggio E-dur;
- La Chasse E-dur;
- Theme et variations a-moll.
- 3 концерт этюды (яҡынса 1848 йыл)
- 2 концерт этюды (яҡынса 1862 йыл)
- «Альбом путешественника» (1835—1836)
- «Годы странствий»
- 1-се йыл — Швейцария S.160 (9 пьеса, 1835—1854) / Annees de pelerinage — Premiere annee — Suisse
- I. La chapelle de Guillaume Tell / Часовня Вильгельма Телля
- II. Au lac de Wallenstadt / На Валленштадском озере
- III. Pastorale / Пастораль
- IV. Au bord d’une source / У родника
- V. Orage / Гроза
- VI. Vallee d’Obermann / Долина Обермана
- VII. Eclogue / Эклога
- VIII. Le mal du pays / Тоска по родине
- IX. Les cloches de Geneve / Женевские колокола
- 2-се йыл — Италия S.161 (7 пьес, 1838—1849), шул иҫәптән «Фантазия-соната по прочтении Данте» (Apres une lecture du Dante, 1837—1839), өҫт. — «Венеция и Неаполь», 3 пьеса, 1859 / Annees de pelerinage — Deuxieme annee — Italie, S.161
- I. Sposalizio / Обручение
- II. Il penseroso / Мыслитель
- III. Canzonetta del Salvator Rosa / Канцонетта Сальватора Розы
- IV. Sonetto 47 del Petrarca / Сонет Петрарки № 47 (Des-dur)
- V. Sonetto 104 del Petrarca / Сонет Петрарки № 104 (E-dur)
- VI. Sonetto 123 del Petrarca / Сонет Петрарки № 123 (As-dur)
- VII. Apres une lecture du Dante, fantasia quasi una sonata / Дантены уҡығас (соната-фантазия)
- Өҫтәмә «Венеция и Неаполь» S.162
- I. Gondoliera / Гондольера
- II. Canzone / Канцона
- III. Tarantella / Тарантелла
- 3-сө йыл S.163 (7 пьес, 1867—1877) / Annees de pelerinage — Troisieme annee
- I. Angelus. Priere aux anges gardiens / Молитва к ангелу хранителю
- II. Aux cypres de la Villa d’Este I / У кипарисов виллы д’Эсте. Тренодия I
- III. Aux cypres de la Villa d’Este II / У кипарисов виллы д’Эсте. Тренодия II
- IV. Les jeux d’eau a la Villa d’Este / Фонтаны виллы д’Эсте
- V. Sunt lacrymae rerum (en mode hongrois) / В венгерском стиле
- VI. Marche funebre / Похоронный марш
- VII. Sursum corda / Вознесём сердца́
- 1-се йыл — Швейцария S.160 (9 пьеса, 1835—1854) / Annees de pelerinage — Premiere annee — Suisse
- «Поэтические и религиозные гармонии» (1845—1852)
- «Утешения» (1849)
- «Венгерские исторические портреты» (1870—1886)
- 2 легенда S. 175 (1863)
- I. Saint François d’Assise: La prédication aux oiseaux / Святой Франциск Ассизский, Проповедь птицам
- II. Saint François de Paule marchant sur les flots / Святой Франциск из Паолы, идущий по волнам
- 2 баллада (1848—1853)
- Соната (1850—1853)
- «Мефисто — вальс» (яҡынса 1860 йыл, тәүҙә — оркестр редакцияһы)
- Венгр рапсодиялары (1-се редакция — 1840—1847, 2-се — 1847—1885), S 244
- cis-moll
- cis-moll
- B-dur
- Es-dur
- e-moll («Héroïde-élégiaque»)
- Des-dur
- d-moll
- fis-moll
- Es-dur («Пештский карнавал»)
- E-dur («Preludio»)
- a-moll
- cis-moll
- a-moll
- f-moll
- a-moll («Ракоци-марш»)
- a-moll («Празднества Мункачи в Будапеште»)
- d-moll
- fis-moll («Венгерская выставка в Будапеште»)
- d-moll (На тему чардаша К. Абраньи)
- Вальстар, галоптар, полонездар, чардаштар, марштар һ. б.
Фортепиано менән оркестр өсөн әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Беренсе концерт Es-dur (1849, ҡайтанан эшкәртеү — 1853, 1856)
- Икенсе концерт A-dur (1839, ҡайтанан эшкәртеү — 1849, 1853, 1857, 1861)
- «Пляска смерти» (1849, ҡайтанан эшкәртеү — 1853, 1859)
Симфоник әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Симфоник поэмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Что слышно на горе» (1847—1856)
- «Тассо. Жалоба и триумф» (1849, ҡайтанан эшкәртеү — 1850—1854)
- «Прелюды» (1848, ҡайтанан эшкәртеү — 1850—1854)
- «Орфей» (1854)
- «Прометей» (1850, ҡайтанан эшкәртеү — 1855)
- «Мазепа» (1851)
- «Праздничные звоны» (1858)
- «Плач о героях» (1850—1854)
- «Венгрия» (1854)
- «Гамлет» (1858)
- «Битва гуннов» (1857)
- «Идеалы» (1857)
- «От колыбели до могилы» (1881—1882)
Симфониялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Фауст» (1854—1857)
- «Данте» (1855—1856)
Ораториялары һәм мессалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Легенда о святой Елизавете» (1857—1862)
- «Христос» (1862—1866)
- Гранская месса (1855)
- Венгерская коронационная месса (1866—1867)
Йырҙары һәм романстары (90 самаһы)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәби әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Письма бакалавра музыки» (1837—1839)
- «Паганини. По поводу его смерти» (1840)
- «Шопен» (1851, яңы редакция — 1879)
- «Тангейзер» (1849)
- «Лоэнгрин» (1850)
- «Летучий голландец» (1854)
- «Об „Орфее“ Глюка» (1854)
- «О „Фиделио“ Бетховена» (1854)
- «Об „Эврианте“ Вебера» (1854)
- «Золото Рейна» (1855)
- "Берлиоз и его симфония «Гарольд» (1855)
- «Роберт Шуман» (1855)
- «Клара Шуман» (1855)
- «Моцарт. К столетию со дня рождения» (1856)
- «Критика критики. Улыбышев и Серов» (1857)
- «Джон Фильд и его ноктюрны» (1859)
- «О цыганах и их музыке в Венгрии» (1860, новая редакция — 1881)
Лист музыкаһына постановкалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Венгерская рапсодия» № 2 (1847) — 1900 Лев Иванов постановкаһы
- «Маргарита и Арман» — Ференц Лист музыкаһына Фредерик Эштон балеты 1963 Марго Фонтейн һәм Рудольф Нуриев өсөн ҡуйыла. (Әле Маргарита ролендә Сильви Гиллем).
- 1958 йылда Ленинград хореография училищеһы өсөн Касьян Голейзовский «Листиана» балетын яҙа.
- 1974 йылда Ф. Лист музыкаһына «Отелло» балетын хореограф Питер Даррелл ҡуя.
Экранда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Венгерская рапсодия» № 2 «Том и Джерри» мультсериалының оскарлы серияһында (The Cat Concerto) яңғырай (1946) .
- «Венгерская рапсодия» № 2 «Bugs Bunny» мульсериалының оскарлы Rabbit rhapsody серияһында яңғырай (1946 год) .
- «Венгерская рапсодия» № 2 «Весёлые ребята» фильмында яңғырай (мюзик-холдағы күренеш).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лист Ф. «Письмо о дирижировании»
- Christern, «F. Liszt nach seinem Leben und Wirken aus authentischen Berichten dargestellt» (Лпц.)
- Schuberth, «Franz Liszt’s Biographie» (Лпц., 1871); Heymann, «L’abbé Liszt» (П., 1871)
- П. А. Трифонов, «Франц Лист» (СПб., 1887)
- Janka Wohl, «François Liszt», в «Revue internationale» (1886), L. Ramann, «Franz Liszt, als Künstler und Mensch» (Лпц., 1880)
- К. Pohl, «Franz Liszt. Studien und Erinnerungen» (Лпц.).
- Ҡалып:Книга:ЖЗЛ
- Гут, Серж: «Франц Лист» (Париж, 1989) ISBN 978-2-87706-042-4
- Гут, Серж: «Франц Лист» (Зинциг, 2009) ISBN 978-3-89564-115-2
- Ференц Лист и проблемы синтеза искусств: Сб. научных трудов / Сост. Г. И. Ганзбург. Под общей ред. Т. Б. Веркиной. — Харьков: РА — Каравелла, 2002. — 336 с. ISBN 966-7012-17-4
- Demko Miroslav: Franz Liszt compositeur Slovaque , L´Age d´Homme, Suisse, 2003.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Штейнпресс Б. С. Антонио Сальери в легенде и действительности // Очерки и этюды. — М.: Советский композитор, 1979. — С. 130, 136.
- ↑ Zimdars, Richard. The Piano Master Classes of Franz Liszt: Observations by August Göllerich. Journal of the American Liszt Society XLIV (Fall 1998), 35—46.
- ↑ Franz Joseph I. 1859 Franz Ritter von Liszt&f=false Rochus Kralik von Meyrswalden. Ein Kuss von Franz Liszt. — ACABUS Verlag, 2009, — S. 72.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ференц Лист, биография на Encyclopedia channel (230 биографических фильмов об исторических личностях).
- [ Лист Ференц] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Лист, Франц (пианист и композитор) // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Скачать композиции Лист, Ференц на Classicmp3.ru
- Ференц Лист: ноты произведений на International Music Score Library Project
- Вольская. Л. 2/Volskaya.htm ЛИСТ В УКРАИНЕ: ХРОНОЛОГИЯ И ГЕОГРАФИЯ
- Кирина К. Ф. Мажоро-минор зрелого романтизма. Гармония Ференца Листа. / Музыкознание. Сборник статей аспирантов-соискателей Министерства высшего и среднего специального образования Казахский ССР, вып. З. — Алма-Ата, 1967. — С. 95—102.
- 22 октябрҙә тыуғандар
- 1811 йылда тыуғандар
- 31 июлдә вафат булғандар
- 1886 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- Википедия:Викимилеккә һылтанған мәҡәләләр
- Женева консерваторияһы уҡытыусылары
- Австрияның академик музыканттары
- Венгрияның академик музыканттары
- Романтизм
- Композитор-романтиктар
- Йенаның почетлы граждандары
- Германия масондары
- Байройтта ерләнгәндәр
- Ференц Лист
- Реквиемдар авторҙары


text: Бөгөн Өфөгә билдәле Рәсәй драматургы Ярослава Пулинович килә. Уның сәйәхәтенең маҡсаттары билдәле: Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры Гүзәл Яхинанын романы буйынса тап Ярослава Пулинович инсценировкаһында "Зөләйха күҙҙәрен аса" спектаклен сәхнәгә сығарҙы. Бөгөн драматург шул спектаклде ҡарай. Шулай уҡ театрҙың Бәләкәй сәхнәһендә беҙҙең ерлектәге драматургтар, журналистар, тамашасылар менән ижади осрашыу үтәсәк. Сара 16.00 сәғәттә башлана. Инеү ирекле. Белешмәләр өсөн тел.: (347)272-39-30.


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Проза » Иремдән туйҙым
Иремдән туйҙым
– Миңә бик ҡыйын, түҙеп булмаҫлыҡ
ауыр… – тип һөйләп алып китте бер таны-
шым.
Әсәйем бик ҡырыҫ кеше ине. Һәр ваҡыт,
ҡыҙҙар ғорур, тәкәббер булырға тейеш, тип
ҡабатлап ҡына торҙо. Уның фекеренсә, үлеп
яратһаң да, мөхәббәтеңде бер ваҡытта ла
егетеңә белдерергә тейеш түгелһең икән.
Бына шулай итеп, әсәйем ҡушҡанса ғорур
булдым, үҙ-үҙемде башҡаларҙан өҫтөн
ҡуйҙым.
Туҡай менән ике йыл самаһы осрашып
йөрөнөк. Бер-беребеҙҙе бик ныҡ яратһаҡ та,
ҡосаҡлашыу-үбешеүҙән ары барманыҡ.
Әсәйемдең һүҙенән сыҡманым. Тик барыбер
бергә булырға ғына тура килмәне. Арабыҙға
кеше һүҙе инде. Ул әрменән ҡайт ҡан ваҡытта
сит ҡалала уҡып йөрөй инем. Йылына өс
тапҡыр ғына ҡайттым. Шуның өсөн дә миңә
Туҡай, имеш, “тегене оҙатҡан, икенсеһе
менән бейегән, өсөнсөһөнә бөтөнләй бергә
булайыҡ” тип тәҡдим яһаған кеүегерәк
һүҙҙәр ҙе ситтә ишетеүе бик ауыр булды.
Бына шунан инде беҙҙең ара өҙөлдө. Минең
сибәрлегем бар, ләкин ғорурлыҡ хисе артыҡ
ныҡ булды. Туҡайҙың аңлатыуҙарын тыңлап
та торманым һәм ул күрше ҡыҙына өйләнде
лә ҡуйҙы. Бына шулай ғорурлығымды, мин-
минлекте ҡосаҡлап ултырып ҡалдым.
Уларҙың туйҙарын үҙебеҙҙең өй тәҙрәһе аша
илай-илай ҡарап ултырҙым. Ул ваҡытта
йәнем нисек телгеләнгәнен, йөрәгем өҙгө-
ләнгәнен әйтеп аңлатып бөтөрөрлөк тә түгел.
Тәүҙә улдары, һуңынан ҡыҙҙары донъяға
килде. Улар тәүҙән үк насар йәшәне.
Айырылышып та алдылар, шунан тағы ла
беректеләр.
Уҡып йөрөгәндә буласаҡ иремде осраттым.
Бер күреүҙә үк уны оҡшаттым, ғашиҡ булдым.
Ул бит мине ысынлап яратты. Бергә йәшәүе-
беҙгә лә 20 йыл булып китте. Беҙҙең дә улы-
быҙ һәм ҡыҙыбыҙ үҫеп килә. Шуныһы ҡыҙыҡ,
хатта балаларыбыҙҙың исемдәре лә оҡшаш.
Эйе, осрашып йөрөгән ваҡытта уға һоҡла-
нып ҡарай инем. Ирем Ғәлинур һәр бәләкәй
генә байрамға ла сәскәләр, хушбуй һәм
башҡа матур-матур бүләктәр биреп шатлан-
дырып торҙо. Бына шуға башым әйләнгәндер
инде, әсе дөрөҫлөктө күрергә теләмәнем.
Ауылдаштары беҙ осрашып йөрөгәндә үк:
“Йөрөмә уның менән, эсергә ярата бит ул!
Ауыр бит эскән кеше менән йәшәүе”, – тип
әйтте. Күңел күҙе күрмәһә, маңлай күҙе –
ботаҡ тишеге, ти бит ололар. Был бик дөрөҫ
икән…
Хәҙер бөтәһе лә үкенескә ҡалды. Сөнки 20
йыл буйы иҫерек ир менән тормош кисереү
ысын мәғәнәһендә үҙәккә үтте. Ғүмер буйы
мөхәббәткә, наҙға тилмереп йәшәнем.
Беренсе мөхәббәтем хаҡындағы йылы иҫтә-
лектәр әле булһа күңел түрендә һаҡлана.
Бына шулай бер көндө Туҡайҙың кеҫә теле-
фоны номерын табып, уға шылтыратырға
булдым. Төкөрҙөм әсәйем өйрәткән ғорур-
лыҡҡа ла, тәкәбберлеккә лә… Уны осрашырға
саҡырҙым. Икебеҙ ҙә бик тулҡынланып
барҙыҡ был осрашыуға. Күңелебеҙ булғансы
рәхәтләнеп һөйләштек, аңлаштыҡ, илаштыҡ,
көлөштөк… Ҡыҫҡаһы, ир менән ҡатын
араһында ни була, барыһы ла булды. Бына
шулай ярты йыл буйы осрашып йөрөнөк. Ә
көндәрҙән бер көндө: “Мин башҡаса һинең
менән былай осраша алмайым. Балалар
менән бер рәттән кистәрен сығып китеп бул-
май, ҡатыным һиҙә башланы”, – тимәһенме?!
Ә иҫерек ирем өсөн мин әллә бар, әллә юҡ…
Бына ошо ваҡиға ир-атҡа, мөхәббәткә
ҡарата бөтә ҡарашымды үҙгәртте.
Беренсеһе лә, икенсеһе лә – бөтәһе лә бер
икән ул мөхәббәттең. Шуға ла, ҡатын-ҡыҙҙар,
һөйгән йәрем, беренсе мөхәббәтем, тип ауыҙ
һыуын ҡоротоп, йәш саҡты иҫкә төшөрөп,
юҡҡа өмөтләнеп ултырмағыҙ. Тотоғоҙ ҙа,
минең кеүек үҙҙәрен осрашыуға саҡырығыҙ.
Килә улар. Бына шунан һуң аңлашыла инде.
Ул ир-аттарға нимә кәрәк?! Ҡорһаҡ тултырып
ашау, кеше араһында таҙа йөрөү, ҡунаҡта
матур, аҡыллы ҡатын менән башҡалар
алдында әллә кем булып ултырыу ғына.
Тормошҡа зарланмайбыҙ. Ашарға теләгә-
небеҙҙе ашайбыҙ, кейгән кейемебеҙ ҙә
башҡаларҙыҡынан һис тә кәм түгел. Мин
юғары белемле педагог, ә ирем һәр саҡ аҡса-
лы урында эшләне. Тик эскелеккә башы
менән сумыуы ғына үҙәккә үтте. Беҙ ҙә бит
яҡшы йәшәнек. Музыка ҡуйып, бөтәбеҙ бергә
йорт тирәһендә, баҡсала эшләнек, ә һуңынан
түңәрәк өҫтәл артында тәмле сәй эстек. Тик
был күңелле ваҡыттар оҙон ғүмерле булма-
ны. Әлеге ваҡытта таң атыу менән ыҙғыш-
талаш, ғауға ҡуба. Ирем эштән ҡайтып, ашап,
эштәрҙе бөтөрөп, тыныс ҡына телевизор
ҡарап ятһа була бит? Эшләмәһә лә риза
булыр инем. Ниңә һуң көнө-төнө тала шыр ға?
Үҙе көнләшмәй ҙә, һуғышмай ҙа, ҡатын-ҡыҙ
артынан да йөрөмәй. Ошо эсеүе менән нер-
выларымды бөтөрҙө. Туйҙым инде!
Үҙем өсөн дә ҡайғырмайым. Беҙҙең бит
ике балабыҙ үҫеп килә. Уларҙың да бит
башҡалар кеүек йәшәгеһе килә. Кеше
араһында күңелдәре китек булмаһын ине.
Минең бар теләгем – ике балама дөрөҫ тәр-
биә биреп, ҡартлығым тыныс, бәхетле тор-
мошта үтһен ине. Ике баламдың да иҫән-һау,
аҡыллы, уҡымышлы кешеләр булып үҫеп,
тормошта үҙ урындарын табып, матур ғаилә
ҡороп йәшәүҙәрен теләйем.
Нурулла МИҺРАНОВ яҙып алды.
Белорет районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Көсһөҙ заттың көслө ҡулдары
Ауыр 90-сы йылдарҙа ла ҡатын-ҡыҙҙар заводты ташламаны
Ҡатын-ҡыҙ... Шундай нәзәкәтле, серле зат. Кем һәм ҡасан беҙҙең затты көсһөҙҙәр рәтенә индерҙе икән? Ә бит ҡатын-ҡыҙ ҡулында – тотош Ер шарының яҙмышы. Ошо яғымлы, шул уҡ ваҡытта бик тә көслө ҡулдарҙың башҡарған эштәренә, ауыр хеҙмәтте лә уфтанмай урын-еренә еткерә алыуына хайран ҡалырһың.
Быйыл үҙенең 100 йыллыҡ юбилейын билдәләгән Баймаҡ ҡойоу-механика заводының тарихында ла гүзәл зат вәкилдәре айырым урын алып тора. Уларҙың эше менән танышыу өсөн заманында бар СССР-ҙа билдәлелек алған предприятиеға юлландым. Заводтың коллективы күп милләтле булыуы менән айырыла. Бында Баймаҡ ҡалаһына Рәсәйҙең алыҫ өлкәләренән килеп, башҡорт егеттәренә тормошҡа сығып, төпләнеп ҡалған ҡатын-ҡыҙҙар күп.
Завод лабораторияһында 13 кеше эшләй. Уларға Елена Сәғәҙиева етәкселек итә. Уның әсәһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы Наталья Алексеевна Ғәлина ла оҙаҡ йылдар заводта эшләй. Елена Сәғәҙиева әйтеүенсә, лабораторияла төрлө иретмәләргә химик анализ яһайҙар. Завод етештергән әйберҙәрҙең сифаты нәҡ ошо лаборатория ҡыҙҙарының үҙ эшен нисек башҡарыуына бәйле. Шуға күрәлер инде, бында хеҙмәтен яратып, күңел һалып эшләгәндәр генә берегеп китә.
Ҡойоу цехында стержендәр формовкалаусы ҡатын-ҡыҙҙарҙың ялға туҡтаған мәленә тап килдем. Улар көлә-шаяра ғаилә хәлдәрен, балаларының мәҙәктәрен һөйләй ине. Цехта эш ауыр. Тәүге килгәндә, өҙлөкһөҙ тауышҡа, мейестәрҙең эҫе ялҡынына түҙә алмай, саф һауа һулау өсөн йүгереп тышҡа сыҡҡайным. Бында сынығыуһыҙ, сабырлыҡһыҙ эшләүе мөмкин түгел. 1982 йылдан алып заводта тир түккән Әлфиә Ҡарағолова: “Эшебеҙ ауыр, тип зарланмайбыҙ. Бригадабыҙ бик татыу, берҙәм, шуға күрә эшләүе лә еңел”, – тине, йылмайып.
Әгәр ҡойоу цехы элек-электән заводтың йөрәге тип һаналһа, стержендәр формовкалаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы, һис шикһеҙ, ҡойоу цехына йән өрөүселәр тип атарға була.
Техник тикшереү бүлеген Дилә Байғотлина етәкләй. Юғары белемле йәш белгес заводтағы хеҙмәт юлын 1983 йылда башлай. “Эшемде бик яратам. Әлбиттә, хеҙмәтебеҙ еңелдән түгел. Шулай ҙа тормошобоҙҙо заводһыҙ күҙ алдына ла килтереп булмай”, – тине ул.
Заводтың иҫәп-хисап бүлеген етәкләгән Миңзәлә Шырмаева Баймаҡ ҡалаһына Туймазы районының Имәнкүпер ауылынан килеп төпләнгән. Заманалар, етәкселәр үҙгәреүгә ҡарамаҫтан, ул һәр саҡ баш бухгалтер йөгөн тарта. Был осраҡта етәксенең уңыуы ла, туңыуы ла уның финанс мәсьәләләрен хәл итеүсе белгесенә бәйле булыуын хәтергә төшөрөргә кәрәктер.
Әлиә Ибәтуллина, йәш булыуына ҡарамаҫтан, ҡеүәтле заводтың юридик бүлегенә етәкселек итә. Эш башлауына күп ваҡыт үтмәһә лә, ул тәрән белемле юрист булараҡ танылыу алған. Әлиә закондарға бәйле ауыр эштәрҙе лә еңел атҡарып сыға алыуы менән һоҡландыра.
Баймаҡ ҡойоу-механика заводында хәҙерге ваҡытта 401 ветеран бар. Уларҙың 216-һы – ҡатын-ҡыҙ.
Сания Исмәғилева – юғары наградаларға лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. 1971 йылда уға “Почет Билдәһе”, ә 1974 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены тапшырыла. Күп йылдар механика цехының инженер-технологы булып эшләгән Венера Абдуллинаға хаҡлы ялға сыҡҡас оҙаҡ ял итергә тура килмәй. Бер нисә айҙан уны яңынан эшкә саҡыралар. Венера Ғәлим ҡыҙы заводҡа килгән йәш эшселәрҙең яратҡан остазына әүерелә. 1983 йылда заводҡа тәү аяҡ баҫҡан Любовь Симирякова тәүҙә комсомол ойошмаһы рәйесе була. Артабан көнкүреш хеҙмәте белгесе итеп тәғәйенләнә. Һәр саҡ кешеләр менән эшләгән, уларға ярҙам күрһәткән Любовь Анатольевна бөгөн профсоюз ойошмаһын етәкләй. Ҙур заводта һәр эшсене, уның ғаилә хәлен белгән ханымға төрлө һорау менән мөрәжәғәт итәләр һәм ул бер кемде лә ярҙамһыҙ ҡалдырмай.
Заводта эш “ирҙәрҙеке” йәки “ҡатындарҙыҡы” тип бүленмәй. Хеҙмәт юлыңды ауыр сәнәғәт предприятиеһына бағышлағас, ниндәй эшкә ҡушалар, шуға тотонорға тура килә. Хәлиҙә Мортазина 27 йыл крансы була. Был бик ауыр һәм үтә яуаплы эш, сөнки крандың аҫтында эшселәр мыжғып йөрөй, бер миллиметрға ла яңылышырға хаҡың юҡ. Үҙе иҫ китмәле мөләйем, шат күңелле кеше ул Хәлиҙә Мөхәмәтғәле ҡыҙы.
Быйыл 80 йәшен билдәләгән Заһиҙә Саринаның яҙмышы ла заводтан айырылғыһыҙ. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән ул ғаиләһенә ярҙам итеү өсөн баҡыр иретеү заводына эшкә урынлаша. Атаһы ла һуғышҡа тиклем дә, унан һуң да ошо заводта эшләгән. Заһиҙә инәйгә күпте кисерергә тура килә. 1957 йылда баҡыр иретеү заводы ябыла. Бер нисә йылдан һуң ул ҡойоу-механика заводына стержендәр формовкалаусылар сафына баҫа. Ул “Социалистик ярыш еңеүсеһе”, “Коммунистик хеҙмәт ударнигы” тигән билдәләргә эйә.
Башҡаларға өлгө булған Гөлйемеш Ишбаева – III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, “Башҡортостан Республикаһында хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн” билдәһе, Мария Власова – ”Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн”, Юлия Шәйхетдинова “Рәсәй Федерацияһы металлургияһының почетлы мастеры” тигән маҡтаулы наградалар менән бүләкләнгән. Екатерина Денисенко, Йәмилә Исҡужина, Хәмдиә Мәүлетова, Анна Образцова, Лилиә Илсенбаева, Клавдия Могильницкая, Кәримә Сыртланова БАССР һәм РСФСР Юғары Советтары Президиумдарының Почет грамоталарына лайыҡ булѓан.
Әлбиттә, ҡатын-ҡыҙҙың эшенә иң ҙур баһаны уның етәксеһе, һәр хеҙмәткәрен яҡшы белгән, оҙаҡ йылдар Баймаҡ ҡойоу-механика заводының директоры булып эшләгән Александр Степанович Манылов бирҙе:
– Миңә оҙаҡ йылдар хеҙмәт коллективының һиҙелерлек өлөшө ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған заводҡа етәкселек итергә тура килде. Ошо арауыҡта бер нисә быуын завод ҡатындарының яҙмышы күҙ алдымдан үтте. Хатта заводтың балалар баҡсаһында тәрбиәләнеп, унан беҙгә эшкә килгән ҡыҙҙар ҙа хәҙер хаҡлы ялға сыҡҡан инде. Эйе, улар завод ҡеүәтле саҡта – 1950 – 1960 йылдарҙа эшләне.
Заводыбыҙ тарихында ҡатын-ҡыҙҙарҙың йондоҙ ямғыры 80-се йылдарҙа башланды. Нәҡ ошо мәлдә финанс-иҡтисади, кадрҙар бүлектєренє һәм башҡа мөһим вазифаларға тәүге етәксе ҡатын-ҡыҙҙар килде. Улар был урындарҙа 15—20 йыл эшләп, үҙҙәренә лайыҡлы алмаш тәрбиәләй алды. Шуға күрәлер инде элек “ир-егеттәр урыны” булып һаналған вазифалар ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡына әүерелде. Шулай, тәүҙә хеҙмәт һәм эш хаҡы бүлеге етәксеһе булып йәш белгес Т.И. Полетаева, артабан – В.М. Брусенцова, хәҙерге көндә Е.С. Әминева эшләй. Иҡтисад бүлегендә И.Г. Журавлева, кадрҙар бүлегендә Р.В. Фролова, әлеге ваҡытта О.В. Пустыльниковаларҙы билдәләп үтергә мөмкин. 1987 йылда заводтың баш бухгалтеры итеп М.Б. Шырмаева тәғәйенләнде. Социализм осоронда эш башлаған бухгалтерыбыҙ, капитализмға ла яраҡлашып, оло ҡаҙаныштарға өлгәшә. Баймаҡ ҡойоу-механика заводының бүлектәрен уңышлы етәкләгән ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ тураһында китап яҙырлыҡ, сөнки ауыр 90-сы йылдарҙа ла улар заводты ташлап китмәне. Ул ваҡытты һәр кем яҡшы хәтерләйҙер. Эш хаҡы түләнмәһә лә, ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ заводтың йөҙөн һаҡлап ҡала алды, сөнки уларҙың күңелендә, ғаиләһе, балалар өсөн аҡса эшләү теләгенән тыш, тыуған заводының киләсәге өсөн сикһеҙ борсолоу ҙа ярылып ята ине. Быны оло ҡаһарманлыҡҡа тиңләргә мөмкин. Эшсе ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың заводҡа булған йоғонтоһон мин һәр саҡ йылы Гольфстрим ағымы менән сағыштырам. Мурманск ҡалаһының климатына ыңғай тәьҫир иткән, Рәсәйҙең төньяҡ портының туңыуына юл ҡуймаған Гольфстрим кеүек, заводтың ҡыҙҙары ла коллективтың йәшәйешенә йылы һулыш өрә.
Һуңғы йылдарҙа заводҡа яңы быуын – ошоға тиклем эшләгән эшсе ҡатындарҙың ҡыҙҙары, ейәнсәрҙәре, бүләсәрҙәре килә. Улар хеҙмәт традицияларын ғына түгел, ә күп милләтле заводыбыҙҙың рухи ҡиммәттәрен дә һаҡлап ҡалыр, тип ышанам.
Теги:


text:
- Подробности
- Просмотров: 212
САМЦОВ Владимир Александрович (14.11.1905, Өфө — 1.1.1974, шунда уҡ), патофизиолог. Мед. ф. д‑ры (1944), проф. (1945). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1957), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ҡазан ун‑тын тамамлағандан һуң (1929) шунда уҡ эшләй. 1934—71 йй. БДМИ‑ла: 1945 й. алып патологик физиол. каф. мөдире, бер үк ваҡытта 1948—54 йй. дауалау ф‑ты деканы. Фәнни эшмәкәрлеге анафилаксия, гипертония, шок булғанда, ионлы радиация тәьҫирендә организмдағы патологик үҙгәрештәрҙе өйрәнеүгә арналған. С. тарафынан эволюцияның һуңғы этаптарында күҙәнәкле һәм гумораль иммунитет реакцияларына ҡаршы аллергик реактивлыҡ барлыҡҡа килеүе аныҡлана; төркөмө тап килмәгән ҡан алғанда организмдың һиҙемлеген билдәләүсе факторҙар асыҡлана. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1953, 1961).
Д.Ә.Йәнекәев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы
Мөхәмәт Исмәғил улы Илбаев (1939 йылдың 13 марты, Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Мөхәмәтйән ауылы — 2015 йылдың 21 апреле Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһы, тыуған ауылы Мөхәмәтйәндә ерләнгән) — башҡорт шағиры. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2003).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөхәмәт Исмәғил улы Илбаев 1939 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Мөхәмәтйән ауылында тыуа. Абзан урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эш башлай. 1959—1964 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында зоотехник һөнәренә уҡып сыҡҡас, колхоз-совхоздарҙа эшләй. Күмертауҙағы район-ара тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник була. Станция бөтөрөлгәс, «Башкируголь» берекмәһенең тәьминәт бүлегендә эшләй. 2015 йылдың 21 апрелендә Күмертау ҡалаһында вафат була.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөхәмәт Илбаев, белеме буйынса мал хужалығы белгесе булһа ла, ХХ быуаттың 60-сы йылдарында әҙәбиәткә шағирлыҡ таланты менән юл ярып килеп инде. Уның 1968 йылда баҫылып сыҡҡан «Ерҙәр күрҙем» исемле тәүге шиғри йыйынтығы башҡорт шиғриәтенә талантлы ҡәләм эйәһе килеүен хәбәр итте. Артабанғы йылдарҙа уның ижады «Эскән һыуҙар» (2009) китабында үҫеш тапты. «Ҡорҙар йыры» (2012) китабына балалар өсөн шиғырҙары, шиғри хикәйәһе һәм поэмаһы тупланған. Уның был йыйынтығында Башҡортостан халҡының үткән тарихы, бөгөнгөһө һәм хәүефле киләсәге лә сағыла.
Мөхәмәт Илбаев поэтик әҫәрҙәрендә башҡорт теленең нескәлектәрен, күркәмлеген оҫта ижади файҙаланды, шул ерлектә башҡорт шиғриәтен байытты.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ерҙәр күрҙем. Өфө, 1968 й.;
- Эскән һыуҙар. Өфө, 2009 й.,
- Ҡорҙар йыры. Өфө, 2012 й..
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник/Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 205 с.


text:
Йылмайыуҙан күҙҙәр сағылһын
Билдәле “Иван Васильевич һөнәрен алмаштыра” фильмында стоматолог Шпактың пациентының тешен нисек “дауалағанын” иҫләйһегеҙҙер. Ҡыҙыҡ бит. Әлбиттә, фильм төшөрөүселәр арттырып ебәргән. Ысынында иһә, стоматологҡа барыу бер ниндәй ҙә ҡурҡыныс тыуҙырмай. Киреһенсә, врачҡа барыу матур һәм ныҡ тештәрҙең ысын байрамына әүерелеүе ихтимал. Ә тештәрһеҙ, белеүегеҙсә, бер нәмә лә эшләп булмай. Яҡшы тештәр - кеше йөҙөнөң һәм йәшәү образының “визит карточкаһы”. Тештәр кешенең матурлығына ғына түгел, һаулығына ла туранан-тура бәйле. Сәләмәтлегенә иғтибарлы булған һәр кем ғүмерендә бер тапҡыр булһа ла теш табиптарына мөрәжәғәт итмәй ҡалмай. Хәҙер стоматология бүлмәһе янында “дер” ҡалтырап ултырыусыны күрмәҫһең, сөнки заманса ҡорамалдар һәм эш алымы бер ниндәй ауыртыныуһыҙ, һыҙланыуһыҙ дауаланыу үтергә мөмкинлек бирә.
Халыҡ-ара стоматолог көнө уңайынан, заман талаптары, яңы технологиялар, кадрҙар менән нисек тәьмин ителеүе, пландары тураһында һөйләүен һорап, Белорет үҙәк район клиник дауаханаһының стоматология поликлиникаһының баш врачы, юғары категориялы белгес Әмир Таһир улы ҺАҒЫНБАЕВҠА мөрәжәғәт иттек.
► Әмир Таһир улы, әлбиттә, район-ҡала халҡы Һеҙҙе яҡшы беләлер. Ә шулай ҙа үҙегеҙ менән таныштырып үтһәгеҙ ине.
- Учалыла тыуғанмын, ҡала мөхитендә үҫтем. 1988 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының стоматология факультетын тамамлап, Белорет ҡалаһына эшкә килдем. Һөнәрем буйынса төрлө дауахана-поликлинкала эшләргә тура килде.
1997 йылдан үҙәк район дауаханаһында яңаҡ-йөҙ хирургы булдым һәм 4 районды хеҙмәтләндерергә тура килде. Ә 2012 йылдан үҙәк район клиник дауаханаһының стоматология поликлиникаһында баш врач вазифаһын башҡарам. Йәмғеһе ошо өлкәлә 30 йыл эш стажым бар.
► Стаж, кадрҙар тураһында һүҙ сыҡҡас, йәштәр стоматология өлкәһен һайлаймы? Һайлаған хәлдә лә, улар дәүләт ҡарамағындағы һаулыҡ учреждениеларына эшкә киләме, әллә аҡсалы шәхси клиникаларға өҫтөнлөк бирәме?
- Башҡа райондар кеүек, беҙҙең район- ҡала ла йәш белгестәргә ҡытлыҡ кисерә. Балалар стоматологтары юҡ кимәлдә. Улар күбеһенсә терапия, ортопедияны һайлай. Районға 19 балалар стоматологы талап ителһә, улар беҙҙә 5-әү генә. Штат 26 процентҡа ғына тулыланған. Былтыр Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлап, 2 белгес эшкә килде. Лилиә Ғәҙелшина - Белоретта, ә Алһыу Ғәйфуллина Сосновка амбулаторияһында эш башланы. Яҡшы ғына эш башлап ебәргән йәш белгестәргә өмөтөбөҙ ҙур. Балалар стоматологтары эшкә килһә, приемға яҙыла алмайбыҙ, тип шылтыратыусылар ҙа кәмер ине.
► Әмир Таһир улы, үткән 2017 йыл һеҙҙең поликлиника өсөн һөҙөмтәле булды. Бер юлы ике пилот проектта - “Ихтирамлы регистратура” һәм “Һаҡсыл поликлиника” проекттарында ҡатнаштығыҙ. Был проекттар һөҙөмтә бирҙеме?
- Эйе, йыл уңышлы булды. Проекттарға ярашлы күп эштәр башҡарылды. “Ихтирамлы регистратура” сиктәрендә поликлиниканы тулыһынса реконструкциялап, пациенттарыбыҙ өсөн уңайлы мөхит тыуҙырҙыҡ. «Һаҡсыл поликлиника» проекты дауалау-иҫкәртеү учреж- дениеларының эш һөҙөмтәлелеген һәм медицина ярҙамы менән файҙаланыу мөмкинлеген арттырыуға йүнәлтелгән. Ул сираттарҙы ҡыҫҡартырға, анализ тапшырыуҙы һәм уны тикшереүҙе тиҙләтергә, терапевҡа яҙылыуҙы ябайлаштырырға һәм шул уҡ ресурстарҙа тағы ла күберәк пациенттар ҡабул итергә шарттар булдырасаҡ. Проектҡа ярашлы, оҙаҡламай рентген бүлеге эшләй башлаясаҡ. Пациенттарға рентген үтер өсөн әллә ҡайҙа йөрөргә тура килмәйәсәк. Етәкселәр тарафынан иғтибар бүленә башланы, һорауҙарыбыҙҙы үтәргә тырышалар. Хәҙер дәғүә белдереүселәр ҙә кәмей. Проектта ҡатнашҡас, һаулыҡ учреждениеһында йыш ҡына етәкселәр, депутаттар була, яңылыҡтар, үҙгәрештәр менән ҡыҙыҡһына, кәңәштәр бирә. Ғөмүмән, күңелһеҙләнеп ултырырға ваҡыт та ҡалмай.


text:
Өфөлә наркодилерҙан ун грамға яҡын героин тартып алынған
БР буйынса Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре ҡулаҡсаһыҙ иҫәпләшеү системаһы буйынса героин таратыуҙа ғәйепләнеүселәрҙе ҡулға алған. Бөрөнөң 19 йәшлек ике кешеһе сираттағы героин дозаһын йәшергән ваҡытта Өфөнөң Орджоникидзе районында тотолған. «Башинформ» агентлығына БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, оперативниктар наркодилерҙарҙың наркотиктар йәшерелгән урындар яҙылған блокнотын тартып алған. Исемлектә күрһәтелгән адрестар буйынса йөрөп, дөйөм алғанда ун грамм самаһы героин әйләнештән алынған. Был система буйынса “аҡ үлем” менән сауҙа итеүселәрҙе асыҡлауы еңел түгел. Һатыусы менән һатып алыусының бер ҡасан да осрашмауы төп ҡыйынлыҡ булып тора. Наркотик ҡулланыусылар аҡсаны һатыусы иҫәбенә күсерә, ә һуңғылары дозаның ҡайҙа йәшерелгәнен әйтә. Әммә бөгөнгө көндә бындай схема буйынса эш итеүселәрҙе тотоу өсөн хоҡуҡ һаҡсыларының тейешле белемдәре лә, мөмкинлектәре лә бар. Әлеге ваҡытта оперативниктар төркөмдөң башҡа ағзаларын эҙләй. Ҡулға алынғандарға ҡарата енәйәт эше асылған.