text:
- Подробности
- Просмотров: 206
ТЕРРИТОРИАЛЬ‑ПРОИЗВОДСТВО КОМПЛЕКСТАРЫ, билдәле терр‑яла ойошторолған (һәр ваҡытта ла адм.‑терр. берәмектәрҙең сиктәрендә түгел), дөйөм хеҙмәт бүленеше системаһында ҡатнашҡан үҙ‑ара бәйле производстволар йыйылмаһы. Термин тәүге тапҡыр фәнгә Н.Н.Колосовский тарафынан индерелә. Т.‑п.к. иҡт. берҙәмлеге пр‑тиеларҙың производство бәйләнеше, ш. уҡ халыҡтың таралып ултырыуының дөйөм системаһы м‑н билдәләнә. Т.‑п.к. планлы рәүештә ойошторолоуы производствоны комбинациялау һәм пр‑тиеларҙы берләштереү, тәбиғәт ресурстарын һәм хеҙмәт ресурстарын, икенсел сеймалды, транспорт селтәрҙәрен рациональ файҙаланыу, ярҙамсы һәм хеҙмәтләндереүсе производстволарҙың төҙөлөшөнә хаҡ төшөрөү һ.б. иҫәбенә ҙур иҡт. һөҙөмтә бирә. Т.‑п.к. — иҡтисади районлаштырыуҙың матди‑техник нигеҙе. Һәр комплекс үҙенең производство‑терр. бәйләнешен ойоштороу системаһы м‑н айырыла. Т.‑п.к. структураһының төп элементтарын, иң тәүҙә сәнәғәт узелдарын һәм агросәнәғәт производстволарын, ш. уҡ производство инфраструктураһының хеҙмәтләндереү объекттарын, ш. иҫ. транспорт үҙәктәрентерр. ойоштороу мөһим характеристика булып тора. Соц.‑иҡт. тикшеренеүҙәр ин‑тында М.Н.Иҫәнбаев тарафынан Т.‑п.к. ойоштороу һәм эшләү нигеҙҙәре уйлап табыла, Урал иҡтисади районының Т.‑п.к. металлургия, яғыулыҡ‑энергетика, химия, машиналар эшләү производство комплекстарын берләштереүе иҫбатлана. БР‑ҙа һәм Пермь крайында — яғыулыҡ‑энергетика, химия, машиналар эшләү комплекстары; Силәбе һәм Свердловск өлк. — металлургия, машиналар эшләү; Ырымбур өлк. металлургия, яғыулыҡ‑энергетика комплекстары һ.б. урынлашҡан. Төбәк Т.‑п.к. булдырған тармаҡ һәм тармаҡ‑ара производство комплекстары айырым сәнәғәт узелдарынан һәм үҙәктәренән тора: Өфө, Стәрлетамаҡ-Салауат, Туймазы‑Октябрьский, Нефтекама һәм Күмертау‑Мәләүез, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеү һәм төрлө милек формаһындағы пр‑тиелар барлыҡҡа килеү сәбәпле, Т.‑п.к. терр. ойоштороу өсөн иҡт. кластерҙар теорияһы ҡулланыла.
Әҙәб.: И с я н б а е в М.Н. Методологические основы формирования и функционирования хозяйственных комплексов республик. Уфа, 1992.
Тәрж. З.Б.Латипова


c: text/html

text:
Хөкөм Ливия етәксеһе Мөәммәр Ҡаддафиға кеше хоҡуҡтарын боҙоу һәм үҙ халҡын февраль айында баш күтәргән өсөн аттырыу бойороғо биреү енәйәттәрен таҡты һәм ҡулға алыу рөхсәте бирҙе. Баш прокурор Луис Морено-Окампо хөкөмдә Ҡаддафиҙың был енәйеттәрҙе ҡылыуының туры дәлилдәре барлығын белдерҙе.
Һаагта урынлашҡан хөкөм Ҡаддафиҙың иң яҡын ярҙамсылары уның улы Сайыф әл-Ислам һәм күҙләү хеҙмәтлеге башлығы Ғ әбдулла әл-Санусси ға ла ҡулға алыу бойороғо сығарған. Улар иһә Ливияла барған протест сараларында халыҡҡа ҡаршы көс күрһәтеүҙә ғәйепләнәләр.
Илдең етәксеhен ҡыугандан hуң ул ғайебе өсөн нисек яуап бирергә тейеш? Бөгөгө көнгә тиклем элекке етәкселәр өсөн был мәсьәлә дүрт төрлө юл менән хәл ителде: беренсенән - сит илгә ҡасыу, мәҫәлән ҡыуылған Тунис етәксеhе Бен Ғалиҙың Сәғүд Ғәрәбстанына ҡасыуы; икенсенан - амнистия, Йәмән етәксеhе осрағы; өсөнсөнән –ул йорт хөкөмө, Хөсни Мөбәрәк хөкөмө августын аҙағында буласаҡ; hам hунгы сара- халыҡара енәйәт хөкөмө, Ливия башлығы Мөәммәр Ҡаддафи ҡылғанлыҡтары өсөн уның алдында яуап бирәсәк. Ҡайhы сара иң нәтижәле hуң?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Модуле буйынса сағыштырыу
Натураль һанды мо́дуле буйынса сағыштырыу шуны күрһәтә: һайлап алған ике бөтөн һан -ға бүлгәндә бер үк ҡалдыҡ бирә. Бөтөн һан -дан күберәк булмаған ҡалдыҡтар бирә. Тимәк, бөтә бөтөн һандарҙы -ға ҡарата төркөмгә бүлергә мөмкин, һәр төркөм -ға бүлгәндәге билдәле бер ҡалдыҡҡа тура килә.
Мо́дулле арифме́тика, йыш ҡына модуля́р арифметика тип атала[1][2] математикала, информатикала һәм криптографияла киң ҡулланыла[3].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Билдәләмәләр
- 3 Модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу үҙсәнлектәре
- 4 Сағыштырыу менән ғәмәлдәр
- 5 Бәйләнешле билдәләмәләр
- 6 Сағыштырыуҙарҙы сығарыу
- 7 Ҡулланыу
- 8 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сағыштырыу теорияһы барлыҡҡа килеүенең тәүшарты булып Диофанттың яҙмаларын тергеҙеү тора. Улар Баша де Мезириак арҡаһында 1621 йылда төп нөсхәһендә һәм латин теленә тәржемәләнеп баҫылып сыға. Уларҙы өйрәнеү Ферма́ны әһәмиәте буйынса ул осорҙо күпкә уҙып киткән асыштарға килтерә. Мәҫәлән, Френикль де Бессиға франц. Bernard Frénicle de Bessy[4] 1640 йылдың 18 октябрендә яҙған хатында ул, аҙаҡ Ферманың бәләкәй теоремаһы исемен алған теоремаһын, иҫбатлауһыҙ әйтеп бирә. Хәҙерге формулировкала теорема: Әгәр — ябай һан һәм — -ға бүленмәгән бөтөн һан булһа, ул саҡта: тип раҫлай . Беренсе булып был теореманы Лейбниц иҫбатлай, был теореманы ул Ферма́ға бәйһеҙ рәүештә 1683 йылдан алдараҡ аса һәм был турала теүәл иҫбатлауын килтереп Бернуллиға хәбәр итә. Бынан тыш Лейбниц Вильсон теоремаһы формулировкаһының прообразын тәҡдим итә. Һуңғараҡ һандар теорияһы һәм сағыштырыуҙар теорияһына арналған һорауҙарҙы өйрәнеүҙе Эйлер дауам итә, ул ике яҡлылыҡ квадратик законын взаимности индерә һәм Ферма теоремаһын дөйөмләштерә:
бында — Эйлер функцияһы. Гаусс 1795 йылда арифметик теория өҫтөндә эшләй башлай һәм уны нигеҙләүҙең төп инструменты итеп сағыштырыу төшөнсәһен һәм уның символик тамғаланышын индерә. Гауссҡа унан алдағы ғалимдарҙың хеҙмәттәре билдәһеҙ була, шуға күрә «Арифметик эҙләнеүҙәр» (1801) китабының тәүге бүлектәрендә яҙылған хеҙмәттәренең һөҙөмтәһе, дөйөм алғанда, билдәле булған була инде. Шулай ҙа иҫбатлау өсөн ҡулланған методтары яңы, һандар теорияһы үҫеше өсөн бик юғары әһәмиәткә эйә булып сығалар. Был методтарҙы ҡулланып Гаусс, модуле буйынса сағыштырыу ғәмәленә бәйле булған, уға тиклем тупланған бөтә мәғлүмәтте төҙөк теорияға әйләндерә. Был теория тәү башлап ошо китабында яҙылып сыға. Бынан тыш ул беренсе һәм икенсе дәрәжә сағыштырыуҙарҙы, квадратик вычетов теорияһын һәм уның менән бәйле ике яҡлылыҡ квадратик законын[5] тикшерә.
Билдәләмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
һәм һандарының сағыштырырлыҡ булыуы (сағыштырыуҙар) формулаһы күренешендә яҙыла:
һаны сағыштырыу модуле тип атала.
һәм һандарының модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу билдәләмәһе түбәндәге раҫлауҙарҙың теләһә ҡайһыһына тиң көслө:
- һәм һандарының айырмаһы -ға ҡалдыҡһыҙ бүленә;
- һаны күренешендә күрһәтелә ала, бында —ниндәйҙер бөтөн һан[7].
- 1 һәм 2 шарттарының кәрәклеге ошолай иҫбатлана:
Ул саҡта
- ,
- тип уйлағанда,
1 һәм 2 үтәлә:
- , бында .
1 һәм 2 шарттарының * етерлек шарты:
Кәрәкле шарттың иҫбатлауынан b һанын ошолай күрһәтеп була:
- .
Ул саҡта
- , бында .
Шулай итеп,
- .
Билдәләмәнең 2 шартына тиң көслө булыуы иҫбатланды, ә ул 1 шартҡа эквивалентлы.
Мәҫәлән, 32 һәм −10 һандары 7 модуле буйынса сағыштырырлыҡ, сөнки ике һан да 7-гә бүлгәндә 4 ҡалдығы бирә:
Шулай уҡ, 32 һәм −10 һандары 7 модуле буйынса сағыштырырлыҡ, сөнки уларҙың айырмаһы 42 7-гә бүленә, быға өҫтәп түбәндәге күренештә яҙыу урынлы:
Модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бирелгән натураль һаны өсөн модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу бәйләнеше түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә:
- рефлексивлыҡ: теләһә ниндәй бөтөн һаны өсөн дөрөҫ.
- симметриялылыҡ: әгәр , ул саҡта
- транзитивлыҡ: әгәр һәм, ул саҡта
Шулай итеп, модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу бәйләнеше бөтөн һандар күмәклегендә эквивалентлылыҡ бәйләнеше була[8].
Юғарыла һанап кителгән үҙсәнлектәрҙән тыш, сағыштырыу өсөн түбәндәге раҫлауҙар дөрөҫ:
- теләһә ниндәй ике бөтөн һан 1 модуле буйынса сағыштырырлыҡ.
- әгәр һәм һандары модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһа, һәм һанының бүлеүсеһе булһа, ул саҡта һәм модуле буйынса сағыштырырлыҡ була.
- булһын, ти.
Ошонан сығып,
һанының бүлеүсеһе булғас,
- була.
Тимәк,
һәм
билдәләмә буйынса.
- әгәр һәм һандары бер нисә модуль буйынса сағыштырырлыҡ булһа, улар модулдәренең иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсеһенә тигеҙ булған модуль буйынса сағыштырырлыҡ була.
- булһын.
Ошонан сығып,
айырмаһы һәр -гә бүленгәнлектән, уларҙың иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсеһенә лә бүленә.
- Эҙемтә:
- һәм һандары ябай ҡабатлашыусыларға каноник тарҡатмаһы: булған модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһын өсөн,
- [9] үтәлеүе кәрәкле һәм етерлек шарт булып тора.
Сағыштырыу менән ғәмәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер үк модуль буйынса сағыштырыу ғәҙәттәге тигеҙлеккә хас күп үҙсәнлектәргә эйә. Мәҫәлән, уларҙы ҡушырға, алырға, ҡабатларға мөмкин: әгәр һәм һандары парлап модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһалар,уларҙың суммалары ла һәм , шулай уҡ ҡабатландыҡтары ла һәм модуле буйынса сағыштырырлыҡ. Был осраҡта сағыштырыуҙар менән ғәмәлдәрҙе, әгәр уларҙың модулдәре тап килмәһә, башҡарырға ярамай.[9].
Айырым шуны билдәләп китергә кәрәк: сағыштырыуҙың ике өлөшөнә лә бер үк һанды ҡушырға мөмкин; һанды сағыштырыуҙың бер өлөшөнән икенсеһенә тамғаһын үҙгәртеп күсерергә мөмкин.
Әгәр һәм һандары модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһа, уларҙың дәрәжәләре һәм -ның теләһә ниндәй натураль ҡиммәтендә лә модуле буйынса сағыштырырлыҡ[7]. Сағыштырыуҙың теләһә ҡайһы өлөшөнә модулдең бүленеүсеһенә тигеҙ булған бөтөн һанды ҡушырға мөмкин. Йәғни, әгәр һәм һандары модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһа, һәм һандары ла модуле буйынса сағыштырырлыҡ, (бында һәм — ирекле бөтөн һандар). Шулай уҡ сағыштырыуҙың ике яғын да һәм модулде бер үк һанға ҡабатларға мөмкин. Йәғни, әгәр һәм һандары ниндәйҙер бөтөн һанының модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһалар, һәм һандары ла модуле буйынса сағыштырырлыҡ, бында — бөтөн һан. Сағыштырыуҙарҙы бер береһенә йәки башҡа һандарға бүлергә ярамай. Миҫал: , әммә, 2-гә ҡыҫҡартып, беҙ хата сағыштырыу табырбыҙ: . Сағыштырыу өсөн ҡыҫҡартыу ҡағиҙәләре ошолай:
- Сағыштырыуҙың ике яғын да модуль менән үҙ-ара ябай һанға бүлергә мөмкин: әгәр
- һәм ИҘУБ булһа, ул саҡта
- .
Әгәр һаны юғарыла килтерелгән миҫалдағы кеүек модуль менән үҙ-ара ябай булмаһа, һанына ҡыҫҡартырға ярамай.
- Бер үк ваҡытта сағыштырыуҙың ике яғын да һәм модулде уларҙың уртаҡ бүлеүсеһенә ҡыҫҡартырға мөмкин:
әгәр , ул саҡта [9].
Бәйләнешле билдәләмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
һаны менән модуле буйынса сағыштырырлыҡ бөтә һандар күмәклеге, модуле буйынса һанының бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы тип атала, һәм ғәҙәттә йәки тип тамғалана. Шулай итеп, сағыштырыуы бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы тигеҙлегенә тиң көслө[10]. Кластағы теләһә ниндәй һан модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡ тип атала. Асыҡлыҡ өсөн ― кластың теләһә ниндәй вәкиленең -ға бүлеүҙән ҡалдыҡбулһын, ул саҡта был кластағы теләһә ниндәй һанын күренешендә яҙырға мөмкин, бында —бөтөн һан. ҡалдығына тигеҙ булған бүлеүҙән ҡалдыҡ (вычет) иң бәләкәй тиҫкәре булмаған бүлеүҙән ҡалдыҡ тип атала, ә абсолют дәүмәле буйынса иң бәләкәй бүлеүҙән ҡалдыҡ абсолют иң бәләкәй бүлеүҙән ҡалдыҡ тип атала. була; кире осраҡта . Әгәр -йоп һан һәм булһа, ул саҡта [11].
модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу бөтөн һандар күмәклегендә эквивалентлы бәйләнеш булғанлыҡтан , модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы эквивалентлылыҡ класы булып тора; уларҙың һаны -ға тигеҙ.
модуле буйынса бөтә бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы күмәклеге йәки [12] йәки тип тамғалана[13].
күмәклегендә ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре күмәклегендәге ярашлы ғәмәлдәрҙе барлыҡҡа килтерә:
Был ғәмәлдәргә ҡарата күмәклеге сикле балдаҡ була, ә ябай һаны өсөн — сикле ялан[6].
Бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы сикле һандар йыйылмаһы өҫтөндә, унан ситкә сыҡмайынса, арифметик ғәмәлдәр башҡарырға мөмкинлек бирә. модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтарҙың тулы системаһы― модуле буйынса сағыштырырлыҡ булмаған бөтөн һандың теләһә ниндәй йыйылмаһы. Ғәҙәттә модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтарҙың тулы системаһы сифатында ике күмәклектең береһе алына:
- таҡ осрағында
- иң бәләкәй тиҫкәре булмаған бүлеүҙән ҡалдыҡтар, йәғни
- һандары,
- йәки :: һандарынан торған абсолют иң бәләкәй бүлеүҙән ҡалдыҡтар;
- йоп осрағында
- һандары.
менән үҙ-ара ябай булған, модуле буйынса парлап сағыштырырлыҡ булмаған һандарҙың иң ҙур йыйылмаһы, модуле буйынса килтерелгән бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы тип атала. Һәр модуле буйынса килтерелгән бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһының элементы бар, бында — Эйлер функцияһы[11].
Мәҫәлән, һаны өсөн бүлеүҙән ҡалдыҡтарҙың тулы системаһы түбәндәге һандар менән бирелә: , ә килтерелгән бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы — һандары.
Күпбыуындар күмәклегендә сағыштырыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
өлкәһендә күпбыуындар күмәклеген ҡарайыҡ. Был күмәклеккә ингән ике һәм күпбыуындары, әгәр уларҙың айырмаһы күпбыуынына ҡалдыҡһыҙ бүленһә, күпбыуыны буйынса сағыштырырлыҡ тип аталалар.Сағыштырыу ошолай тамғалана:
Бөтөн һандар күмәклегендәге кеүек, был сағыштырыуҙарҙы ҡушырға, алырға, ҡабатларға мөмкин[14].
Сағыштырыуҙарҙы сығарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе дәрәжә сағыштырыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һандар теорияһында, криптографияла һәм фәндең башҡа өлкәләрендә йыш ҡына : күренешендәге беренсе дәрәжә сағыштырыуҙарҙың сығарылышын табыу мәсьәләһе тыуа. Был сағыштырыуҙарҙы сығарыу ИҘУБ табыуҙан башлана. Ике осраҡ булыуы мөмкин:
- Әгәр -ға бүленмәһә, сағыштырыуҙың сығарылышы юҡ.
- Әгәр -ға бүленһә, сағыштырыуҙың модуле буйынса берҙән-бер сығарылышы бар, йәки, шуны уҡ аңлата, модуле буйынса сығарылышы бар. Был осраҡта бирелгән сағыштырыуҙы -ға ҡыҫҡартыу һөҙөмтәһендә :: сағыштырыуы табыла, бында
, и бөтөн һандарбулып торалар, шуның менән бергә һәм үҙ-ара ябай. Шуға күрә һанын модуле буйынса үҙгәртергә мөмкин, йәғни үтәлерлек һанын табырға (икенсе төрлө, ). Сығарылышты табыу өсөн килеп сыҡҡан сағыштырыуҙы -ға ҡабатларға кәрәк:
-ның ҡиммәтен иҫәпләүҙе практикала төрлө ысул менән башҡарырға мөмкин: Эйлер теоремаһы, Евклид алгоритмы, кәсерҙәр сылбыры теорияһы (см. алгоритм) һ. б. ярҙамында . Айырым осраҡта, Эйлер теоремаһы -ның ҡиммәтен: күренешендә яҙырға мөмкинлек бирә[15].
Миҫалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Миҫал 1.
- сағыштырыуы өсөн , шуға күрә 22 модуле буйынса сағыштырыуҙың ике сығарылышы бар. 26-ны уның менән 22 модуле буйынса сағыштырырлыҡ 4-кә үҙгәртәбеҙ һәм 3 һанды ла 2-гә ҡыҫҡартабыҙ:
2 һаны 11 модуле менән үҙ-ара ябай булғас, уны 11 модуле буйынса үҙгәртергә мөмкин, һәм табабыҙ: . Сағыштырыуҙы 6-ға ҡабатлап, 11 модуле буйынса сығарылыш табабыҙ:
- . Был 22 модуле буйынса ике сығарылыштың йыйылмаһына эквивалент:
- и .
- Миҫал 2.
- сағыштырыуы бирелгән. модуле — ябай һан.
Сығарыуҙың беренсе ысулы - Безу нисбәте менән файҙаланыу. Евклид алгоритмы йәки Безу нисбәте тураһындағы мәҡәләлә килтерелгән программа ярҙамында һәм һандары өсөн был нисбәттәр түбәндәге күренештә булыуын табабыҙ:
- йәки
Был сағыштырыуҙарҙың ике яғын да 41-гә ҡабатлап табабыҙ:
Бынан һаны бирелгән сағыштырыуҙың сығарылышы булыуы килеп сыға. Был һанды уның менән сағыштырырлыҡ булған һанына алмаштырыу уңайлыраҡ (-те -гә бүлеүҙән ҡалдыҡ). Яуап:
Сығарыуҙың икенсе ысулы ябайыраҡ та һәм тиҙерәк тә, Безу нисбәтен төҙөп тороу кәрәкмәй, ләкин Евклид алгоритмына эквивалентлы.
1 аҙым. Модулде x-тың коэффициентына ҡалдыҡлы бүләбеҙ: . Бирелгән сағыштырыуҙың ике яғын да бүлендегенә ҡабатлайбыҙ һәм -ты ҡушабыҙ. Табабыҙ: , әммә һул яғы -гә бүленә, йәғни нуль менән сағыштырырлыҡ, шунан сығып:
Беҙ алдында 100 урынына 37 коэффициентын таптыҡ. Артабанғы һәр аҙымда ошоға оҡшаш рәүештә, берҙе тапҡанға тиклем, кәметәбеҙ.
2 аҙым. Оҡшаш рәүештә x-тың яңы коэффициентына бүләбеҙ: . Алдағы аҙымда килеп сыҡҡан сағыштырыуҙың ике яғын да бүлендегенә ҡабатлайбыҙ һәм -ты ҡушабыҙ; һул яғын тағы ла нулгә алмаштырып, табабыҙ:
-те, уны -гә бүлгәндәге ҡалдығына алмаштырабыҙ:
Артабан ошоға оҡшаш тағы 5 аҙым яһарға булыр ине, ләкин сағыштырыуҙың ике яғын да 10-ға бүлергә лә, шунда уҡ яуапты табыу ябайыраҡ :
Икенсе дәрәжә сағыштырыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ябай m модуле буйынса икенсе дәрәжә сағыштырыуҙар түбәндәге дөйөм күренештә:
Был аңлатманы : күренешенә килтерергә була, ә менән алмаштырғанда тағы ла ябайлаша:
- .
Был сағыштырыуҙы сығарыу (уртаҡлыҡтың квадратик законы ярҙамында) был һандың квадратик бүлеүҙән ҡалдыҡ буламы икәнен тикшереүгә һәм артабан бирелгән модуль буйынса квадрат тамырҙы табыуға ҡайтып ҡала[16]. Квадратик бүлеүҙән ҡалдыҡтан квадрат тамырҙы иҫәпләү өсөн ихтималлыҡ Берлекэмп методы бар.
Сағыштырыуҙар системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалдыҡтар тураһында Ҡытай теоремаһы раҫлауынса, парлы рәүештә үҙ-ара ябай модулдәре менән сағыштырыуҙар системаһының:
һәр саҡ сығарылышы бар һәм ул модуле буйынса берҙән-бер. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, ҡалдыҡтар тураһында Ҡытай теоремаһы, бер нисә үҙ-ара ябай һандарҙың ҡабатландығы модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтар күмәклеге - ҡабатлашыусыларға ярашлы бүлеүҙән ҡалдыҡтар күмәклектәренең ҡабатландығы була, тип раҫлай
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сағыштырыуҙар теорияһының методтары һандар теорияһында, төркөмдәр теорияһында, күмәклектәр теорияһында, төйөндәр теорияһында, дөйөм алгебрала, криптографияла, информатикала, химияла һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла.
Мәҫәлән, сағыштырыуҙар идентификаторҙарҙа ҡулланылған контроль суммаларҙы иҫәпләгәндә йыш ҡулланыла. Шулай, IBAN (ISO 13616)|банк иҫәбенең халыҡ-ара номерын индергәндә хатаны асыҡлау өсөн 97 модуле буйынса сағыштырыу ҡулланыла[17]. Криптографияла сағыштырыуҙарҙы, RSA алгоритмы йәки Диффи — Хеллман протоколы ҡулланған асыҡ асҡыслы системаларҙа осратырға мөмкин. Шулай уҡ, модулле арифметика, аҙаҡ эллиптик кәкере һыҙыҡтары төҙөләсәк сикле күмәклектәрҙе тәьмин итә һәм симметрик асҡыслы төрлө протоколдарҙа ҡулланыла (AES, IDEA)[18].
Химияла CAS регистрация номерында һуңғы цифр - номерҙың һуңғы цифрының 1-гә ҡабатландығын, уңдан икенсе цифрҙың 2-гә ҡабатландығын, өсөнсө цифрҙың 3-кә ҡабатландығын һ.б. һулдан беренсе цифрға тиклем ҡушыу юлы менән табылған һанды 10-ға бүлеүҙән килеп сыҡҡан ҡалдыҡ контроль сумманың ҡиммәте булып тора[19]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2 модуле буйынса ҡушыу
- Модуле буйынса дәрәжәгә күтәреү
- Модуле буйынса һандың күрһәткесе
- Модуле буйынса тиҙ дәрәжәгә күтәреү алгоритмы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Вельшенбах М. Глава 5. Модулле математика: вычисление в классах вычетов. // Криптография на Си и С++ в действии. — М.. — 464 б. — ISBN 5-89392-083-X.
- ↑ Халыҡ-ара фәнни конференция материалдары “Модуляр арифметика”. Виртуаль компьютер музейы (2005). 31 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Егоров А. А. Модуле буйынса сағыштырыу һәм ҡалдыҡтар арифметикаһы // Квант. — № 5.
- ↑ Француз математигы, 1666 йылдан Француз фәндәр академияһы ағзаһы.
- ↑ Вилейтнер Г. Глава III Теория чисел // История математики от Декарта до середины XIX / пер. с нем. под. ред. А. П. Юшкевича — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 1960. — Б. 69—84. — 467 б.
- ↑ 6,0 6,1 Степанов С. А. Глава 1. Основные понятия // Сравнения — М.: «Знание», 1975. — Б. 3—9. — 64 б.
- ↑ 7,0 7,1 Виноградов И. М. Основы теории чисел — М.-Л.: Гос. изд. технико-теоретической литературы, 1952. — Б. 41—45. — 180 б.
- ↑ Сизый С. В. §4. Теория сравнений // Лекции по теории чисел — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2008. — Б. 88. — 192 б. — ISBN 978-5-9221-0741-9.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Сагалович, 2010, с. 25—29
- ↑ Бухштаб А. А. Глава 8. Классы // Теория чисел — М.: «Просвещение», 1966. — Б. 77—78. — 384 б.
- ↑ 11,0 11,1 Сагалович, 2010, с. 29—32
- ↑ Сизый С. В. §4. Теория сравнений // Лекции по теории чисел — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2008. — Б. 87—88,91. — 192 б. — ISBN 978-5-9221-0741-9.
- ↑ Лидл Р., Нидеррайтер Г. Конечные поля. В 2-х тт — М.: Мир, 1998. — Б. 27 (Пример 1.37). — 430 б. — ISBN 5-03-000065-8.
- ↑ Фадеев Д. К. Глава VII. Сравнение в кольце полиномов и расширения полей // Лекции по алгебре — М.: «Наука», 1984. — Б. 197—198. — 416 б.
- ↑ Сизый С. В. §4. Теория сравнений // Лекции по теории чисел — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2008. — Б. 105—109. — 192 б. — ISBN 978-5-9221-0741-9.
- ↑ Бухштаб А. А. Глава 21. Сравнения 2-й степени по простому модулю, Глава 22. Сравнения второй степени по составному модулю // Теория чисел — М.: «Просвещение», 1966. — Б. 172—201. — 384 б.
- ↑ Harald Niederreiter, Arne Winterhof Applied Number Theory — «Springer», 2015. — Б. 369. — 442 б. — ISBN 978-3-319-22321-6.
- ↑ Коблиц Н. Курс теории чисел и криптографии / пер. с англ. М. А. Михайловой и В. Е. Тараканова под ред. А. М. Зубкова — М.: Научное изд-во ТВП, 2001. — Б. 96, 105—109, 200—209. — 262 б. — ISBN 5-85484-012-X.
- ↑ Check Digit Verification of CAS Registry Numbers (инг.).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вейль А. Һандар теорияһы нигеҙҙәре — М.: Мир, 1972.
- Виленкин Н. Я. Сравнения и классы вычетов // Квант. — 1978. — № 10. — С. 4—8.
- Виноградов И. М. Һандар теорияһы нигеҙҙәре — М.-Л.: Гос. изд. технико-теоретической литературы, 1952. — 180 б.
- Сизый С. В. §4. Теория сравнений // Һандар теорияһы буйынса лекциялар — Екатеринбург: Уральский государственный университет им. А. М. Горького, 1999.
- Бухштаб А. А. Һандар теорияһы — М.: «Просвещение», 1966. — 384 б.
- Сагалович Ю. Л. Введение в алгебраические коды — 2-е изд. — М.: ИППИ РАН, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-901158-14-2
- Коблиц Н. Курс теории чисел и криптографии / пер. с англ. М. А. Михайловой и В. Е. Тараканова,под ред. А. М. Зубкова — М.: Научное изд-во ТВП, 2001. — 254 б. — ISBN 5-85484-012-X.
- Материалы международной научной конференции “Модулярная арифметика”. Виртуальный компьютерный музей (2005). 31 июль 2010 тикшерелгән.


text:
-5467353810
Әҙәби кисә
Тема “Мостай Кәрим – милләтебеҙҙең рухи йондоҙо ”
(4 – 7 кластар өсөн)
Башҡарҙы: Фәйзуллина Гөлшат Йәмил ҡыҙы
Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының
- се лицейы муниципаль автономиялы дөйөм
белем биреү учрежденияһы
Өфө, 2013 й
Маҡсат: Балаларҙы Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең ижады, тормош юлы менән таныштырыу.
Мостай Кәримдең ижады аша башҡорт теленә һөйөү, ҡыҙыҡһыныу һәм илһөйәрлек тойғоһон тәрбиәләү.
Уҡыусыларҙың башҡортса һөйләү һәләтен камиллаштырыу.
Йыһазландырыу: М. Кәрим яҙған әҫәрҙәр, китаптар, фото-альбом, гәзит-журналдар, карточкалар,мультимедиапроектор.
Кисәнең барышыТамаша залы байрамса биҙәлгән.
Слайдта эпиграмма итеп Ғайса Хөсәйеновтың һүҙҙәре килтерелгән “Мостай Кәрим – милләтебеҙҙең рухи йондоҙо”.
Таҡта уртаһында М.Кәримдең портреты.
Алып барыусы. Мостай Кәримдең ижад кисәһен уның тыуған төйәгебеҙгә арналған һүҙҙәренән башларға теләйем (шағирҙың “Урал...” әҫәренән өҙөк)
Бөгөн беҙ М. Кәримдең тормош юлы һәм ижады менән танышып үтәсәкбеҙ.
Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 республикабыҙҙың Шишмә районы Келәш ауылында тыуған.Ул атаһы кеүек йәштән эш һөйөргә, атта йөрөргә өйрәнә. Мостафа бигерәк тә әсәһе ҡойған йомаҡтарҙы, һөйләгән әкиәттәр уның хыялын байытырға ярҙам итә. Йәгеҙ әле, балалар, ҡайһығыҙ белә кем һуң ул М.Кәрим? (Ул - шағир)
Дөрөҫ, ул Башҡортостандың халыҡ шағиры.
Слайд “шағир” тип яҙылған.
М.Кәрим шиғырҙар яҙа. Ә шиғырҙары уның бик күп.Әллә күпме китап булып баҫылып сыҡҡан. Шиғырҙары уның ябай ҙа, шул уҡ ваҡытта бөйөк тә. Кеше күңеленә үтеп керә белгән Мостай ағай шиғырҙары менән. Уның шиғырҙарын ололар ҙа, үҫмерҙәр ҙә, бәләкәстәр ҙә бик яратып уҡыйҙар. Хәҙер һеҙгә Шәрипов Арыҫлан шиғыр һөйләп ишеттерер. “Кил инде”тип атала ул.
Тағы Мостай ағайҙы кем тип әйтә алаһығыҙ? Слайд “Яҙыусы”
Эйе, ул яҙыусы. Хикәйәләр, повестар, романдар яҙа. Балалар, һеҙ уның ниндәй әҫәрҙәрен беләһегеҙ?
Юғары кластарҙа һеҙ уның башҡа жанрҙарҙа ла ижад иткәнен беләһегеҙ.Хәҙер мин ҡыҫҡаса ғына һеҙҙе шулар менән таныштырып үтәм.
Мостай Кәрим – драматург. Йәғни пьесалар яҙа.
Ул – публицист, очерктар яҙа. Ысын булған хәл – ваҡиғалар, кешеләр тураһында мәҡәләләре гәзит-журнал биттәрендә баҫылап сыға.
Мостай ағай яҙышыу м енән генә булмай, ул йәмәғәт эштәрендә лә актив ҡатнашыусы кеше. Бик күп йылдар буйына ул РСФСР – ҙың һәм БАССР –ҙың Юғар Советына депутат итеп һайланыла.Ҡырҡ йылдан ашыу ул халыҡ өсөн арымай-талмай эшләй.
Слайдтар “Драматург”, “Публицист” , “Йәмәғәт эшмәкәре”.
Балалар, М.Кәримде беҙ шағир ҙа, яҙыусы ла, драматурк та, публицист та, йәмәғәт эшмәкәре лә тинек. Бына ошоларҙың барыһын да бергә туплаһаҡ, ул бөйөк – Уҡытыусы. Үҙенең әҫәрҙәре менән Мостай ағай беҙҙе, уҡытыусыларҙы, тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерә.Уның һәр бер әҫәре яҡтылыҡ һәм нур менән һуғарылған. Һәр геройы ысын тормоштан алынған.
Слайд “Уҡытыусы”.
Уҡытыусы М.Кәрим бик күп әҫәрҙәр яҙған.Байтағы рус һәм башҡа телдәргә, туғандаш телдәргә тәржемә ителгән. Әйҙәгеҙ, уҡыусылар китаптар күргәҙмәһе менән танышып үтәйек.
Яҙған әҫәрҙәре һәм эштәре өсөн М. Кәрим бик күп наградаларға һәм исемдәргә лайыҡ булған. Ул Салауат Юлаев премияһы, СССР Дәүләт премияһы, шулай уҡ Шолохов исемендәге, Станиславский исемендәге, Г.Х. Андесен исемендәге премияларға лайыҡ булған әҙип. Мостай ағай ул – Социалистик Хеҙмәт Геройы ла.
Слайдта почетлы исемдәре яҙылған түңәрәктәр килеп сыға. Ошо түңәрәктәр һыҙыҡтар аша тоташтырыла.
Ҡарағыҙ әле, нимә килеп сыҡты? (Йондоҙ)
Ысынлап та, М. Кәрим – ул яҡты йондоҙ. Тирә – яҡҡа нур бөркөп торған йондоҙ ул. Ғайса ағай Хөсәйенов юҡҡа ғына уны “Милләтебеҙҙең рухи йондоҙо” тип атамаған.Кеше күңелен
йылыта ла, күңелдәрҙе күтәрә лә ала уның әҫәрҙәре. Аҙашҡандарға юл күрһәтеп торған йондоҙ ул Мостай ағай.
Мостай Кәрим үҙ иленә, Башҡортостанына ғашиҡ, уны бөтә йөрәге менән яратҡан, уға тоғро булған Кеше.Шиғырҙарында Тыуған ергә һөйөү, иле менән ғорурланыу асыҡ күренә. Шағирҙың “Ҡайын япрағы тураһында”тигән шиғыры быға миҫал булып тора. Йәгеҙ, балалар, шуны һөйләп ишеттерегеҙ.
(Шиғыр ятланғанда эстәлегенә ҡарата слайдтар күрһәтелә).
Мостай Кәрим яҙған шиғырҙарҙың эстәлеге, яңғырашы шул тиклем матур, шуға күрә лә инде бик күп шиғырҙарына көйҙәр яҙылған.Әйҙәгеҙ, беҙ ҙә йыр тыңлап алайыҡ. М.Кәрим һүҙҙәренә Гөлдәр Ишҡыуатова яҙған йыр “Тәгәрәп китте йөрәгем” тип атала. (Йыр тыңлау).
М. Кәримдең бик күп әҫәрҙәре сәхнәләштерелгән.Бына улар “Салауат”, “Айгөл иле”, “Ҡыҙ урлау”, “Ташлама утты, Прометей”, “Ай тотолған төндә” һәм башҡалар. Хәҙер беҙгә дүртенсе класс уҡыусылары яратҡан әҫәрҙәре “Әлфиә хикәйәләре” нән өҙөк күрһәтәләр.(Балалар сығыш яһай).
Бөгөн беҙ һеҙҙең менән бөйөк Кеше – Мостай Кәрим ижады менән танышып үттек. Уҡыусылар, илебеҙҙең аҡһаҡалы Мостай Кәримдең йөрәге 2005 йылдың 21сентябрендә оҙайлы ауырыуҙан һуң тибеүҙән туҡтай...
Бөгөнгө әҙәби кисәбеҙҙе Мостай ағайҙың бик матур бер шиғырына яҙылған йыр менән тамамлайыҡ. Уға Айрат Ҡобағошов көй яҙған ”Уҡытыусыма” тип атала.
Уҡыусылар, һеҙгә Мостай ағай кеүек ысын мәғәнәһендә ҙур Кеше булыуығыҙҙы теләйем. Һау булығыҙ.
ҠУЛЛАНЫЛҒАН ӘҘӘБИӘТ
1. Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр / М. Кәрим. - Өфө : Башҡ. китап нәшриәте, 1971-1973.
2. Мостай Кәрим. Айгөл иле : пьесалар / М. Кәрим. - Өфө : Башҡ. китап нәшриәте, 1979. – 480 бит.
3.Мостай Кәрим. Оҙон-оҙаҡ бала саҡ / М. Кәрим. - Өфө : Башҡ. китап нәшриәте, 1981. – 286 бит.
4. Мостай Кәрим. Шиғырҙар поэмалар / М. Кәрим. - Өфө : Башҡ. китап нәшриәте, 1985. – 240 бит.
5. Мостай Кәрим. “... Күкрәгемдән ҡоштар осорам”. – Өфө:Уҡытыусыға ярҙамға, 2009.-72 бит.


text:
Оҙон-оҙаҡ бала саҡ (фильм)
Оҙон-оҙаҡ бала саҡ —Мостай Кәримдең ошо исемдәге повесы буйынса төшөрөлгән нәфис фильм (режиссёры Булат Йосопов). Фильмда халыҡ шағирының һуғышҡа тиклемге бала сағы һәм үҫмер йылдары һүрәтләнә.
Фильм Башҡортостандың Баймаҡ районы Байыш ауылында төшөрөлә. Күмәк күренештәрҙә ауыл кешеләре ҡатнаша. Ҡайһы бер күренештәр өсөн Белорет ҡалаһынан һуғышҡа ҡәҙәр сығарылған «ГАЗ-М 1» автомобиле килтерелә.
Һуғышҡа ҡағылған күренештәр Алкино полигонында төшөрөлә.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фильмдың төп геройы — Кендек. Ул башҡорт ауылынан, бала сағы XX быуаттың 20-се йылдарында үткән ябай ауыл малайы. Картинала уның балалыҡ донъяһы ентекләп күрһәтелә: ғаилә яҙмышы, ауыл тормошо, шул дәүерҙәге башҡорт халҡының йолалары, ауыр ваҡыттарҙа йәшәгән кеше яҙмыштары.
Төп герой артабан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Дөйөм алғанда, фильм Кендектең яҙыусы булып китеүен, ауыр һәм ҡатмарлы заманда холоҡ— фиғылының үҫешен, тыуған халҡына тоғро булып ҡалыуын матур сағылдыра.
Ижад тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кинорежиссёр Булат Йосопов башҡорт классигы әҫәрен экранлаштырыу тураһында 1996 йылда уҡ хыяллана башлай. Матди ҡыйынлыҡтар сығып тороу сәбәпле, төшөрөү бер нисә тапҡыр өҙөлөү сигенә етә. 2003 йылда ул, сценарийҙы ярайһы ғына ҡыҫҡартып, фильм төшөрөү эшен уңышлы тамамлай.
Фильм 2006 йылда Ҡазан ҡалаһында үткән «Алтын мөнбәр» халыҡ-ара мосолман кинофестивалендә ҡатнаша.
Ҡатнашалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Актерҙар: Айҙар Закирйәнов, Илмир Иҙрисов, Егор Сурганов, Вакилә Ҡалмантаева, Фанзил Мөхәмәтдинов, Рушанна Бабич, Нәғим Нурғәлин, Рәсүл Ҡарабулатов, Ләйсән Аҡназарова, Гөлшат Ғайсина, Сара Буранбаева, Илсур Хәбиров, Диана Кулик, Вәкил Йосопов, Азамат Әбузаров.


text:
Сомали
Сомали (сомал. Soomaaliya, ғәр. الصومال ас-Сумаль ) — рәсми атамаһы Сомали Федератив Республикаһы, граждандар һуғышы һәм сепаратистар эшмәкәрлеге арҡаһында бер нисә өлөшкә тарҡалған көнсығыш Африкалағы дәүләт. 1960 йылдың 20 сентябренән БМО ағзаһы.
Баш ҡалаһы — Могадишо.
Б. э. т. III мең йыллыҡтан алып төньяҡ Сомали ярҙарына боронғо мысырлылар килеп йөрөгән, улар унан алтын, ағас, хуш еҫле ыҫмалалар, ҡолдар сығарған. Б. э. т. III быуатта Сомалиҙың төньяғында гректар һәм мысырлылар үҙ факторияларын нигеҙләгән. Улар шулай уҡ Мысырға филдәр тотоп ебәреү менән дә шөғөлләнгән.
Был саҡта Сомалиҙың халҡы күскенсе-малсыларҙан торған, әммә Аден ҡултығында урындағы кенәздәр тарафынан идара ителгән порт ҡасабалары булған. Б. э. I—II быуаттарында төньяҡ Сомалиҙың халҡы Авалит, Малао, Опона порттары аша Рим империяһы, Көньяҡ Ғәрәбстан, Һиндостан менән сауҙа иткән. Аксум батшалығы сәскә атҡан осорҙа (боронғо Эфиопия, б. э. IV—VI быуаттары) Сомалиҙың төньяҡ өлөшө уның хакимлығына эләгә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Dosiero:Nuvola Esperanto flag.svg
Dosiera historio
Klaku daton/tempon por vidi la dosieron kia ĝi aspektis tiam.
Dosiera uzado
La jenaj paĝoj ligas al ĉi tiu dosiero:
Suma uzado de la dosiero
La jenaj aliaj vikioj utiligas ĉi tiun dosieron:
- Uzado en ba.wikipedia.org
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Comp1089
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Tlustulimu
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Patrol110
- Ҡалып:ББ-Вәкиллек
- Ҡалып:Рәхим итегеҙ
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mys 721tx
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Азат Хәлилов
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Алекс Брантнер
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Borovi4ok
- Wikipedia:Вәкиллек/Яңы мәҡәлә яҙыу ғаризалары/Eo/Intro
- Wikipedia:Вәкиллек/Яңы мәҡәлә яҙыу ғаризалары
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Max98
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Random mess
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Niklem
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Khatsala
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Rustam habiahmetov
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Yuldashbaeff
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Glossologist (usurped)~bawiki
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Tatareian
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Политучий Александр
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Grzechooo
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Smiley.toerist
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Rupeshsreeraman
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Gamma127
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Insureagent
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Eurohunter
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Diacritica
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mert1638
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Talker6
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mjbmr
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Мурад 97
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Anvarsheich
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Amikeco
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Kaiyr
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Igor508
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Avicennasis
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:ChristianH
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Хәлит
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Kanjy
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mikhail Ryazanov
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Renessaince
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Gazizova Elvira
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Roustammr/Архив
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Фәрит Асанбаев
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Bigfan.m
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Юрматы
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Шәнгәрәй
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Felix~bawiki
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:СафиуллинИБ
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Talanov
Vidi plian ĝeneralan uzadon de ĉi tiu dosiero.


text:
Припять (ҡала)
При́пять (укр. Прип’ять) — Украинаның Киев өлкәһенең ташлап кителгән ҡалаһы. Ҡала Припять йылғаһы буйында, Чернобыль АЭС-нан 2 км алыҫлыҡта, Белоруссия менән сиктән алыҫ түгел урынлашҡан. Киевкә тиклем алыҫлыҡ — 94 км.
Йөкмәткеһе
Тарихы һәм ҡаланың үҫеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1970 йылдың 4 февралендә нигеҙ һалынған. Припять ҡала статусын 1979 йылда Украина ССР-ы Юғары Советының № 1264/686 һанлы ҡарары нигеҙендә ала. Ҡалаға нигеҙ һалыуға генераль сәбәп булып Европала иң эре атом электростанцияларының береһе , Чернобыль АЭС-ын — Припятҡа атомсылар ҡалаһы исеме биргән, ҡаланы барлыҡҡа килтереүсе предприятиене төҙөү һәм артабан эксплуатациялау тора. Припять Советтар Союзында туғыҙынсы атом ҡалаһы була. Эвакуацияға тиклем үткәрелгән (1985 йылдың ноябрендә) халыҡ иҫәбен алыу буйынса, 25-тән артыҡ милләт, халыҡ һаны 47 мең 500 кеше була. Йыллыҡ халыҡ һанының артымы ул осорҙа 1500-ҙән артыҡ кеше тәшкил итә, шуларҙан яҡынса 800 кеше яңы тыуған бала, һәм яҡынса 500—600 кеше — Советтәр Союзының төрлө өлкәләренән даими йәшәү урынына килеүселәр . Проект буйынса, иң тәүҙә иҫәпләнгән халыҡ һаны — 75—78 мең кеше. Йәнәш урынлашҡан Чернигов — Овруч участкаһының Янов тимер юл станцияһы, Припять йылғаһындағы йылға судоходствоһы пристане, автомобиль юлдары Припять ҡалаһын Полесьеның уңайлы транспорт магистрале үҙәгенә әйләндерҙе. Припять халҡы 1986 йылдың 27 апрелендә Чернобыль АЭС-һындағы авария арҡаһында эвакуациялана. Чернобыль АЭС-һының хеҙмәтләндереүсе персоналы йәшәү өсөн АЭС-һынан 50 км алыҫлыҡта яңы юлдаш-ҡала Славутич төҙөлә. Хәҙер Припять Чернобыль ситләшеү зонаһында урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса ҡала территорияһы Киев өлкәһенең Иванков районына инә. Авариянан һуң ҡала территорияһында радиацион фонды һиҙелерлек кәметеүгә килтереүсе дезактивациялау эштәре үткәрелде. Хәҙер Припять ҡалаһына даими экскурсиялар ойошторола.
Төҙөлөш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Припять, үҙенең атомщиктар ҡалаһы тигән төп тәғәйенләнешенә параллель рәүештә, транспорт артериялары киҫешкән ерҙә торған эре йөк күсереп тейәү пункты итеп проектлана. Төҙөлөш Бөтә союз удар төҙөлөш тип иғлан ителә. Партия саҡырыуы буйынса ҡаланы төҙөүгә СССР-ҙың төрлө мөйөштәренән комсомол путевкаһы буйынса йәштәр килде. Ҡала киңәйҙе, уның тәүге кешеләре - төҙөүселәр тәжрибә тупланылар. Дөйөм ҡала үҙәге тирәләй радиустар буйынса урынлашҡан микрорайондар композицияһы Припять ҡалаһына үҙенсәлекле йөҙ бирә. Бында яҡты реклама, сағыу панно һәм ҡоролмалар фасадындағы декоратив керамика бик уңышлы ҡулланылған. Ҡаланың урамдарына һәм проспекттарына, башлыса, совет эпохаһы өсөн традицион исемдәр ҡушылған. Ленин проспекты, Халыҡтар Дуҫлығы һәм Сталинград Геройҙары урамы кеүек тулыһынса идеологик атамаларҙан тыш, Припяттә шулай уҡ Яр буйы урамы, Төҙөүселәр һәм Энтузиастар проспекты бар. Леся Украинка урамы атамаһында Украина республикаһының милли-мәҙәни йөҙө сағыла. Припять ҡалаһы төҙөлөүҙең төп сәбәбе — тыныс атом да иғтибарһыҙ ҡалмай. Шул сәбәпле ҡалала Курчатов урамы барлыҡҡа килә. Припять — үҙәге сағыу кәүҙәләндерелгән ҡала. Традиция буйынса, ҡаланың үҙәгендә административ биналар (ҡала советы), күңел асыу, мәҙәниәт һәм ял итеү объекттары («Прометей» кинотеатры, дәүләт мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (ГПКиО), «Энергетик» мәҙәниәт һарайы, «Полесье» ҡунаҡханаһы), универсаль аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары магазины, ҡунаҡхана комплексы. Элекке Советтар Союзы киңлектәрендә «Энергетик» мәҙәниәт һарайы (20-06-9/70) һәм «Прометей» кинотеатры (264-13-53) кеүек үк проект буйынса төҙөлгән тағы ла 19 мәҙәниәт һарайы һәм 11 кинотеатр булыуына ҡарамаҫтан, Припять төҙөлөш уникаллеге һәм совет архитектура нәзәкәтлелеге эталоны булды. 1988 йыл аҙағына ҡалала ике эре сауҙа үҙәге (шуларҙың береһе «Припять таңдары»), пионерҙар һарайы һәм яңы ике залы булған кинотеатр, «Юбилейный» сәнғәт һарайы һәм «Октябрь» ҡунаҡханаһы, ике спорт комплексы — «Чернигов» һәм «Припятчанин» тулыһынса файҙаланыуға тапшырылырға тейеш ине. Шулай уҡ, Төҙөүселәр проспекты һәм Леся Украинка урамы киҫелешендә 52 метр бейеклектәге телевизион сигналдарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыусы ретранслятор барлыҡҡа килергә тейеш ине. Припяттың төп ҡала төҙөлөшө идеяһы булып, Николай Остоженко етәкселегендәге Мәскәү архитекторҙары төркөмө ижад иткән, «өсмөйөшлө» төҙөлөш тип аталған принцип торҙо. Һуңынан, баштағы раҫланғандан һуң, киев архитекторҙары төҙөлөш проектына үҙҙәренең үҙгәртеүҙәрен индерҙеләр, һәм был компиляцияланған вариант ҡәтғи раҫлана. Ул осор өсөн төҙөлөштөң ундай формаһы уникаль ине. Әммә, Припятте төҙөү менән параллель рәүештә, ошо уҡ схема Советтар Союзының башҡа тиҫтәләгән ҡалаһын төҙөүҙә ҡулланылды. Айырып әйткәндә, Припяттың айырым микрорайондары башҡа атом ҡалаларының (Курчатов, Семипалатинск-21, Волгодонск һәм автомобилдәр ҡалаһы Тольятти) кеше йәшәгән кварталдары менән йөҙ процент оҡшаш. «Өсмөйөшлө» төҙөлөш принцибы өсөн стандарт этажлы йорттар менән күп этажлы йорттарҙың аралашыуы характерлы. Ундай төҙөлөштөң айырмалы үҙсәнлеге булып визуаль иркенлек һәм йорттар араһындағы иркен арауыҡ тора. Тар урамлы һәм тығыҙ урынлашҡан төҙөлөштәре булған боронғо ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Припять, башҡа бер үк типтағы ҡалалар кеүек, бер генә маҡсат менән проектлана - йәшәү уңайлылығы. Ҡаланың буш арауығын аңлы рәүештә арттырыуҙан тыш, был маҡсатҡа урам һәм проспекттарҙы үҙенә бер төрлө, тигеҙ мөйөшлө итеп урынлаштырыу ярҙамында өлгәшелә. Ҡала магистралдәренең шулай урынлашыуы ярҙамында Припять ҡалаһы автомобилдәр тығыны мөмкин булмаған ҡала булырға тейеш ине.
Инфраструктура һәм статистика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Припяттән эвакуация тураһында белдереү, 1986 йылдың 27 апреле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иғтибар, Хөрмәтле иптәштәр ! Халыҡ депутаттарының Ҡала советы, Припять ҡалаһы Чернобыль атом электростанцияһындағы авария менән бәйле, ҡалала уңайһыҙ радиацион хәл килеп тыуҙы тип хәбәр итә. Партия һәм совет органдары, хәрби часть кәрәкле саралар күрә. Әммә, кешеләрҙең тулы хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн, һәм, иң беренсе сиратта, балаларҙың, ҡала халҡын Киев өлкәһенең яҡындағы халыҡ йәшәгән пункттарына ваҡытлыса эвакуациялау кәрәклеге тыуа. Бының өсөн һәр йортҡа бөгөн, егерме етенсе апрелдә, ун дүрт ноль-ноль сәғәттән башлап милиция хеҙмәткәрҙәре һәм горисполком вәкилдәре оҙатыуында автобустар бирелә. Үҙегеҙ менән документтарҙы, иң кәрәк әйберҙәрҙе, шулай уҡ, беренсе осраҡҡа, аҙыҡ-түлек алырға тәҡдим ителә. Предприятиеләр һәм учреждениеләр етәкселәре тарафынан, ҡала предприятиеләренең нормаль эшләүен тәьмин итеү өсөн урынында ҡала торған эшселәр исемлеге билдәләнде. Эвакуация осоронда бөтә кешеләр йәшәгән йорттар милиция хеҙмәткәрҙәре тарафынан һаҡланасаҡ. Иптәштәр, торлағығыҙҙы ваҡытлыса ҡалдырып торғанда, зинһар өсөн тәҙрәләрҙе ябырға, электр һәм газ приборҙарын һүндерергә, һыу крандарын бикләргә онотмағыҙ. Ваҡытлыса эвакуация үткәргән ваҡытта тыныслыҡ, ойошҡанлыҡ һәм тәртип һаҡлауығыҙҙы һорайбыҙ.[2]
Хәҙерге торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта ҡалала емерелгән энергоблоктан ҡойолған һәм сағыштырмаса оҙаҡ йәшәүсе радиоактив элементтарҙан торған радиоактив саң күп. Был саң канауҙарҙа, уйымдарҙа йыйыла. Саң тупраҡҡа, ағастарға, йорттарға ныҡлап үтеп ингән. Ҡаланан көньяҡта Припять ҡалаһын һәм эргә-тирәһен дезактивациялаған ваҡытта аҡтарып ташланған Ерән урман урынлашҡан; әлеге ваҡытта урман тергеҙелә һәм тупраҡтан радиацияны үҙенә һеңдерә. Ҡаланы аварияға тиклем дә уның тирә яғында үҫкән ҡара әрем баҫҡан. Тирә-яҡ мөхит тәьҫирендә бушап ҡалған биналар авария хәленә киләләр. Ҡаланың иң боронғобиналары (шулай уҡ бөтә кирбес биналар) бөтәһенән дә тиҙерәк емереләләр, мәҫәлән ҡаланың иң иҫке биналарының береһе — беренсе урта мәктәп бинаһы, 2005 йылда емерелде һәм 2013 йылда ике тапҡыр емерелде. Шулай уҡ ҡаланың һаҡланыу проблемаһы булып, 80-се йылдар аҙағында уҡ башланған мародёрҙар һәм вандалдар тулҡыны тора. Мародёрҙар электр щиттарының, почта йәшниктәренең эсендәге нәмәләрҙе ҡуптарып алалар, тимер витраждарҙы һәм тәҙрәләрҙе һурып алалар (Мәҫәлән: «Энергетик» Мәҙәниәт Йортоноң, сауҙа үҙәгенең, «Полесье» ҡунаҡханаһының, һ.б. төп витраждарын), квартираларҙан мебелдәрҙе һөйрәп сығаралар. Вандалдар тәҙрәләрҙе ваталар, тростарҙы бысып лифттәрҙе төшөрөп ебәрәләр (ҡайһы бер лифттәрҙе хәҙер ҙә этаждар араһында тотҡарланып ҡалған көйө табалар). 80-се йылдар аҙағында һәм 90-сы йылдар башында Припять ҡалаһына ликвидаторҙар йөрөнөләр, улар ҙа дезактивация барышында йөк машиналарына электроприборҙар (һыуытҡыстар, телевизорҙар һ.б.), шәхси әйберҙәр (кейем-һалым һ.б.) тейәнеләр, әҙерәк кимәлдә ағыулы мебелдәрҙе Славутичҡа алып киттеләр . Дезактивация үткәргәндән һуң, ситләшеү Зонаһындағы ҡайһы бер ҡала биналары һәм ҡоролмалар төрлө ойошмалар тарафынан ҡулланылдылар, ләкин бөгөнгө көндә уларҙың бөтәһе лә тиерлек ташланғандар. Әлеге мәлдә (2017 й.) Припять территорияһындатик бер нисә генә объект эшләй — был махсус кер йыуыу йорто, һыуҙы тимерһеҙләндереү һәм фторлау станцияһы, махсус техника гаражы[3], шулай уҡ ҡалаға ингән ерҙә контроль-үткәреү пункты (КПП). Припять туристар һәм бөтә донъяның ғалимдары өсөн теләп барған урындарҙың береһе . Припять ҡалаһы эргәһендә көн һайын Славутич ҡалаһынан Семиходы станцияһына электричкалар йөрөй. Чернобыль зонаһының ҡалған кеше йәшәгән пункттарынан айырмалы рәүештә, Припять һәм Чернобыль ҡалалары торама пункт статусын юғалтманылар. Припять формаль рәүештә, үҙенең ҡала советы булмағанлыҡтан, Киев өлкә советына ҡараған өлкә әһәмиәтендәге ҡала булып иҫәпләнә [4] Бөгөнгө көндә Припять ҡалаһы ябыҡ һәм асыҡ һауалағы совет ҡала-музейына әйләндерелгән .
Йорттарҙың береһенең стенаһында СССР Гимнынан һүҙҙәр
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Светлана Алексиевич — Чернобыль доғаһы.
- Андрей Кременчуктың «Chernobyl Zone» трилогияһының икенсе өлөшө Припятҡа арналған. — 2011 «Chernobyl Zone II» KEHRER Heidelberg — ISBN 978-3-86828-210-8
- Тыуған Припять. — Минск, 1984.
- Беҙ — припятчандар! — Минск, 1984.
- Дж. Роллинстың «Һуңғы оракул» романының сюжеты Припять менән бәйле. — «Эксмо» — Мәскәү, СПб, 2009.
- 2014 йылдың апрелендә Припяттә Pink Floyd төркөмөнөң юбилей клибының икенсе яртыһы төшөрөлгән. Премьера шул уҡ йылдың май айында була.
- След чорнага ветру. Припять балалар күҙлегенән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Припять ҡалаһы сайты
- Припятҡа — халыҡ-ара ҡала-музей статусы!
- Припятьҡалаһы тарихы. Аварияға тиклемге ҡала панорамаһы. Радиацион бысраныу картаһы. Ҡаланың хәҙерге торошо фотографиялары шәлкеме (2000—2008 йылдар)
- Видеоинтервью с бывшим зампредседателя Припятского горисполкома А. Есауловым, 2007 г.
Ҡалып:Киев өлкәһенең тораҡ пункттары Ҡалып:Припяттә тораҡ пункттар Ҡалып:Элекке СССР-ҙың АЭС юлдаш-ҡалалары
- Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викимилекҡа һылтанма
- Алфавит буйынса тораҡ пункттары
- 1970 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар
- Википедия:Статьи без ссылок на источники с ғинуар 2014 года
- Киев өлкәһе ҡалалары
- Припять (ҡала)
- Киев өлкәһенең тораҡ пункттары
- Украинаның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары
- Чернобыль аварияһы
- Ташландыҡ ҡалалар


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 22.08.2018
В Башкирии сторонники «Единой России» провели в Стерлитамаке региональный форум
Новости / Сәйәсәт // 22-08-2018, 18:02
Сегодня в Стерлитамаке, в Городском дворце культуры прошёл региональный форум сторонников партии «Единая Россия». На форуме подвели итоги работы аудита сторонников, определили дальнейшие векторы развития, и заявили о готовности к предстоящим выборам. В работе Форума приняли участие свыше 500 человек. В региональном отделении партии официально зарегистрировано 43 тысячи сторонников, на форум приехали более тысячи человек со всей республики. Цель встречи – формирование предложений, программы работы депутатов Государственного Собрания – Курултая РБ шестого созы...
Асуташ-әсеүташ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 22-08-2018, 06:00
Тешкә коронка ҡуйҙырғайным, шуның әллә нимәһе килешмәне. Коронка аҫтындағы теш ҡаҙнаһы елһенеп, шешеп китте, эренләгәндәй ҙә кеүек. Ҡалаға барғанда дарыухананан метрогил дента һатып алдым. Инде сығыр саҡта витриналағы “Квасцы жженые” тигән яҙыулы ҡап күҙемә эләкте. Фармацевҡа, был препарат таныш кеүек тойоласы, тигәйнем, һуң, элекке, беҙ бала саҡтағы асуташ бит, ти. Һатып алдым шуны ҡыҙыҡ күреп. Элек ни помада кеүек формала ине, әле онтаҡ рәүешле, ҡаптың тышына, тирләүгә ҡаршы ҡулланыла, тип яҙылған.
Ҡайтҡас, теш ҡаҙнаһына гель һөртәм-һөртәм, ярҙамы теймәй. Көндөҙ артыҡ беленмәй, ятһам, һулҡылдап һыҙлай. Аптырағандың көнөнән бер төн уртаһында шул асуташ (әсеүташ) онтағын ауыртҡан ергә ышҡыным. Бермә-бер килеште лә ҡуйҙы, һыҙлауы баҫылып, тынысланып йоҡлап киттем. Ике көндә теш ҡаҙнаһының шешен ҡайтарҙы. Дауаһы ныҡ килеште.
Бынан башҡа ла асуташтың ярҙамы тейҙе. Улымдың арҡаһына һытҡылар сығып ҡаңғыртҡайны. Асуташ онтағын сылатып шул һытҡыларға һөртә торғас, баламдың арҡаһы таҙарып ҡалды. Стоматитты ла асуташ менән бөтөрҙөк. Баҡсала булышҡанда быяла ярсығына бармаҡты ҡырҡҡайным, йәһәт кенә яраны йыуып, асуташ онтағы һиптем – бик тиҙ төҙәлде. Тура тәғәйенләнешендә лә файҙаланабыҙ: ҡултыҡ аҫтын, табанды онтаҡ менән ыуалағанда, артыҡ тирләп йонсомайһың. Бәлки, минең кәңәш берәйһенә ярар, асуташ тағы кемгәлер килешер. Хаҡы ҡиммәт түгел, ә файҙаһы бик ҙур.
Гөлназ БАЙСАРИНА.
Учалы районы.
...
[/aviable]


text:
Беҙҙәге шифаханалар ил буйынса билдәле, хатта йыһандан ҡайтҡан космонавтар ҙа Республика шифаханаларында реабилитация үтә, тине Рөстәм Хәмитов.
Ошондай уҡ хеҙмәттәшлекте яугир-интернационалистар комитеты менән дә алып барырға мөмкин тигән фекерҙә республика етәксеһе. Шифаханаларҙан тыш беҙҙең ҡымыҙ, башҡорт балы, минераль сығанаҡтарыбыҙ ҙа яҡшы, тине Рөстәм Хәмитов.
Яугирҙар комитеты рәйесе Руслан Ауышев та был тәҡдимдәрҙе хупланы. Башҡортостанды күптән беләм, матур, халҡы яҡшы уның, тине Советтар Берлеге геройы Руслан Ауышев.


text:
Бөгөн беҙ v0 сығара.5.0, ул бик етди үҙгәрештәр булып тора, ул ике функция тәҡдим итә, сөнки, уларҙың күп кенә һорауҙар булды..
Беренсе-хеҙмәт резервҡа индереү өсөн плагин. Һеҙ һайлаған ҡул резерв сокращенно, сокращенно күсермәһен эшләүгә рөхсәт йәки тура эфирҙа һеҙҙең өсөн резерв көн буласаҡ резервтар бар.. Кеше резервҡа күсереләсәк өсөн генә эшләнгән сокращенно, режимында туранан-тура һәм резерв., яңы плагины ябай хеҙмәт резервтары тәржемә сокращенно ебәрҙе..
Был сервис резерв түбәһе сокращенно Google компанияһы appengine инфраструктураһын, шуға күрә ул бик тиҙ һәм масштаблы.
Икенсе объект күпләп тәржемә үҙенсәлеге булып тора., хәҙер көйләү бүлеге буйынса transposh.. Һеҙҙе баҫыуҙар “Хәҙер Барыһы Тәржемә” һәм һеҙҙең өсөн пост төймәһен күсереп һәм һәр бите, аҡрын, ләкин асыҡ. Иғтибар, был яғына клиент эшләнгән тәржемә, һәм тотҡарланыуы һәм сервер яғындағы ла етерлек булды, шуға күрә һеҙҙең сервер юҡ автоматический тәржемә хеҙмәте енәйәт бере ҡурҡыуҙан.
Һыуға яҡын релиз 0.6.0 версия файҙаланыусылар күберәк иғтибар бүлергә була. (тәржемәсе) блог Телле интеграция һәм тәжрибә wrtiting.
Һеҙҙең идеяларын һәр саҡ хупланманы, бында аңлатма ябай йәки күсә. trac.transposh.org.


text:
- Подробности
- Просмотров: 490
АЛГЕБРА (ғәр.), һан системаларының дөйөм үҙенсәлектәрен һәм тигеҙләмәләр ярҙамында мәсьәләләр сисеүҙең дөйөм ысулдарын өйрәнеүсе математика бүлеге. Арифметиканың төп операцияларын йомғаҡлау А. төркөм, һыҙыҡлы арауыҡ, майҙан, ҡулса, есем, идеал, модуль, Ли алгебралары кеүек төп төшөнсәләрен барлыҡҡа килтерә. Бөтә матем. объекттар м‑н операциялар башҡарыу т‑дағы тәғлимәт булған хәҙ. А. тотош матем. өсөн дөйөм төшөнсәләр һәм ысулдарҙы формалаштыра. А. гомологик, коммутатив, һыҙыҡлы, дөйөм, топологик һ.б. төрҙәргә бүлеп йөрөтәләр.
Башҡортостанда А. 20 б. 70‑се йй. башлап үҫеш ала. Педагогия университетында ирекле ассоциатив ҡулсаларҙа һыҙыҡлы төркөмдәрҙең автоморфизм күренештәре тикшерелә (И.З.Голубчик); Математика институтында аналитик функцияларҙың ҡулсаларын һәм модулдәрен өйрәнеү һөҙөмтәләре спектраль синтез мәсьәләләренә ҡарата ҡулланыла (И.Ф.Красичков‑Терновский). Башҡорт дәүләт университетында квант төркөмдәре теорияһы тикшерелә һәм А. ҡушымталары артабан дифференциаль тигеҙләмәләрҙә үҫтерелә (В.Г.Дринфельд). Математика ин‑тында (А.В.Жибер, Р.И.Йәмилев, С.И.Свинолупов, В.В.Соколов, И.Т.Хәбибуллин, А.В.Шабат), Авиация техник университетында (Н.Х.Ибраһимов), Стәрлетамаҡ педагогия академияһында (Ф.Х.Мөҡминов) төркөмдәр теорияһы һәм Ли алгебралары теорияһы ысулдары математик физика тигеҙләмәләрен өйрәнеү һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙе төркөмләп анализлау өсөн файҙаланыла.
И.З.Голубчик, И.Ф.Красичков‑Терновский, Б.Н.Хәбибуллин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 235
НЕКРОБАКТЕРИОЗ, н е к р о б а ц и л л ё з, йорт һәм ҡырағай хайуандарҙың инфекцион ауырыуы, туҡымаларҙың, башлыса ослоҡтарҙың аҫҡы өлөшөнөң, эренле‑некрозлы зарарланыуы хас. Ауырыуҙы Bacterium necrophorum бактерияһы тыуҙыра. Н. м‑н а.х. малдары араһынан йышыраҡ һарыҡ, һыйыр малы, сусҡа, йылҡы ауырый; кеше лә бирешеүсән. Ауырыу тыуҙырыусыны таратыусылар — ауырыу, ауырып һауыҡҡан, ш. уҡ һау хайуандар (Н. тыуҙырыусыһын йөрөтөүселәр). Ауырыу йәрәхәтләнгән тире һәм лайлалы тиресәләр, кендек, мал аҙығы һәм һыу аша йоға. Ауырыу тыуҙырыусы туҡымаларҙы үлтерә. Беренсел сығанаҡтан бактериялар ҡан ағымы м‑н төрлө ағзаларға эләгеп, уларҙы шешендерә. Инкубация осоро 1—3 тәүлек тәшкил итә. Һыйыр малының, йылҡының, һарыҡтарҙың йыш ҡына ослоҡтары зарарлана, сатанлыҡ күҙәтелә, тән т‑раһы 40°С тиклем һәм унан да юғарыраҡ күтәрелә. Сусҡаларҙа — муйын, тороҡ, танау, яңаҡ, ҡолаҡ тиреләре, йәш малда (йышыраҡ быҙауҙарҙа, һарыҡ бәрәстәрендә, сусҡа балаларында) ауыҙҙың, танауҙың лайлалы тиресәһе зарарлана. Н. булғанда эренле‑некрозлы пневмонияның, остеомиелиттың, балалағандан һуңғы сепсистың, плевриттың һ.б. үҫеп китеүе мөмкин. Диагностика өсөн эпизоотологик, клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: үле туҡымаларҙы алып ташлау, яраны антисептик иретмәләр м‑н эшкәртеү, антибиотиктар, сульфаниламидтар ҡулланыу. Иҫкәртеү: хайуандарҙы тотоуҙың ветеринария‑санитария ҡағиҙәләрен үтәү, уларҙы яҡшы сифатлы мал аҙығы м‑н тәьмин итеү, малды көтөүлектәрҙең һаҙлы участкаларында көтмәү, хайуандарҙың тояҡтарын үҙ ваҡытында ҡырҡып һәм таҙартып тороу, вакцинация үткәреү һ.б. Ауырыу барлыҡҡа килгән осраҡта хужалыҡ Н. б‑са насар урын тип иғлан ителә. 2006 й. алып Башҡортостан терр‑яһында Н. теркәлмәгән. 20 б. 70—80‑се йй. БАХИ‑ла (А.С.Саттаров) һәм Ветеринария лабораторияһында (Б.С.Аҡсурин) Н. эпизоотологияһы өйрәнелә, 90‑сы йй. башлап Аграр университетта ауырыуҙың патогенезы (У.Ғ.Ҡадиров), уны иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын камиллаштырыу (Л.М. Васильева, Ф.М. Мәхмүтова, И.Ф.Әбсәләмов һ.б.) б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла.
Әҙәб.: Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных /А.В.Жаров [и др.]. 4‑е изд. М., 1999.
У.Ғ.Ҡадиров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 475
ҒӘМӘЛИ ТИКШЕРЕНЕҮҘӘР ИНСТИТУТЫ, дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы. 2009 й. Стәрлетамаҡ ҡ. БР ФА-ның Стәрлетамаҡ филиалы (1995 й. нигеҙ һалына) базаһында БР ФА‑ның Ғ.т.и. булараҡ асыла, 2012 й. алып БР‑ҙың Ғ.т.и. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: БР-ҙың Көньяҡ-көнбайыш төбәге үҫешенең гуманитар һәм соц. мәсьәләләрен, тупланған энергетик системаларҙы файҙаланыуҙың, төбәк экологияһының, кеше һаулығының ғәмәли мәсьәләләрен, медик-биол. мәсьәләләрҙе өйрәнеү; нефтехимия, нефть эшкәртеү һәм полимерҙарҙан әйберҙәр етештереү, үтә ҡуйы һәм тиҙ ҡатыусан нефттәрҙең магистраль транспорты технологияларын, етештереүҙең өҫтәмә продукттарын һәм сәнәғәт ҡалдыҡтарын эшкәртеү өлкәһендәге технологик процестарҙы эшләү; ҡатмарлы тәбиғи-ғилми системалар һәм процестарҙың математик моделен әҙерләү; тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һ.б. Ин‑т составында 5 бүлек, 11 лаборатория. 17 ғилми хеҙм‑р араһында – 9 фән д-ры һәм 4 фән канд. (2011). Ин‑т ғалимдары тарафынан башҡ. халыҡ һәм фән терминологияһының теоретик-ғәмәли нигеҙҙәре өйрәнелә; башҡорт микротопонимикаһының структур-семантик һәм этимологик үҙенсәлектәре һүрәтләнә; 20 б. 60—80-се йй. башҡ. прозаһы һәм фольклорының үҙенсәлектәренә анализ яһала; полимерлы төҙөлөш материалдарын етештереүҙә ҡулланылған күп каналлы алынмалы технологик инструменттарҙың (экструзион баштар) төҙөлөшө, Йодхитозан биологик актив матдәһенең составы һәм сәнәғәттә етештереү технологияһы, эштән туҡтаған нефть сығарыу скважиналарын яңынан эшләтеп ебәреүсе термик-газ генераторҙары, алкенил гәрәбә кислотаһы имидтарын алыу технологияһы, һөт биҙе яман шешенең үҫеш ихтималлығы юғары булған ҡатын‑ҡыҙ пациенттарҙа уны хирургик юл м‑н иҫкәртеү, скважиналарҙың йылылыҡ физикаһы мәсьәләләрен сисеүҙең яҡынса аналитик ысулдары һәм күҙәнәкле мөхиттә газ гидраттарының барлыҡҡа килеүе һәм тарҡалыуы, ҡатнаш типтағы дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн тура һәм кире сикле мәсьәләләрҙе сисеүҙең спектраль ысулы эшләнә; күҙәнәкле материалды киптергәндә йылылыҡ массаһының күсеүен һүрәтләгән матем. модель, автоном ток биреү сығанағынан тәьмин ителгән һыу аҫты үткәргес торбалары м‑н эш итеү өсөн кессон тибындағы аппарат һ.б. яһалған. Ин‑т етәкселегендә “Белем биреүҙе, фәнде, етештереүҙе интеграциялау процестарында яңыртыуҙар” (2008—10), “Дифференциаль тигеҙләмәләр һәм эргәлек мәсьәләләре” (2008) халыҡ-ара ғилми конф., “Филология һәм филологик белем биреүҙең көнүҙәк мәсьәләләре” (2006), “Башҡорт филологик белем биреүҙең тарихы, хәҙергеһе, киләсәге” (2007), “Сәнәғәт һәм торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ предприятиеларында энергия һаҡлау”, “Онкологик ауырыуҙарҙың медик-генетик мәсьәләләре” (икеһе лә — 2010) Бөтә Рәсәй ғилми‑ғәмәли конф. һ.б. ойошторолған һәм үткәрелгән. Уйлап табыуҙарға 330‑ҙан ашыу патент алынған; 190-дан ашыу фәнни йыйынтыҡ һәм монография нәшер ителгән. БР ФА-ның, РФА-ның ғилми учреждениелары, БР‑ҙың, РФ‑тың, АҠШ‑тың ин‑ттары һәм юғары уҡыу йорттары һ.б. м-н хеҙмәттәшлек итә. Дир. – К.Б.Сабитов (1995 й. алып).
К.Б.Сабитов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 224
ҮРГЕ КАМА УЙПАТЛЫҒЫ, Волга-Кама антеклизаһы эсендәге беренсе дәрәжәле ҙур кире тектоник структура. В.Д.Наливкин тарафынан айырып күрһәтелә (1956). Э.Э.Фотиади (1958), А.А.Клевцова (1971), Р.О.Хачатрян (1979) тарафынан өйрәнелә. Палеозой ултырмаларында айырыла. Уйпатлыҡ тура мөйөшлө, төньяҡ-көнбайышҡа ауышҡан. Төп өлөшө Пермь крайы һәм Удмуртия терр‑яһында үҫешкән. БР сиктәрендә уның көньяҡ-көнсығыш өлөшө урынлашҡан, көньяҡта — Бөрө биләне, көнсығышта Башҡорт көмбәҙе м‑н сиктәш. Оҙонлоғо яҡынса 130 км, киңлеге 40—60 км. Төньяҡҡа табан баҫҡыс рәүешендә бата (яҡынса 3 м/км). Девон ҡатламдарында Башҡ. көмбәҙе яғынан борт зоналары Бөрө биләне м‑н тоташҡан өлөшөнә ҡарағанда рельефлыраҡ, риф һәм биогермдары булған локаль брахиантиклиналдәр үҫеше м‑н билдәләнә. Төбө Ү.К.у. үҙәгенә табан батып барған һөҙәк киртләстәрҙә урынлашҡан оҙонса һәм ваҡ көмбәҙ рәүешендәге ҡалҡыулыҡтар, түбәнлектәр м‑н ҡатмарланған. Ҡалҡыулыҡтар төньяҡ‑көнбайыш йүнәлешендәге сылбырҙарға йәки валға оҡшаш зоналарға төркөмләнә. Карбон ултырмалары структураһында Кама-Кинәле бөгөлдәре системаһы тәьҫире аҫтында үҙгәрештәр була. Бында Шалым бөгөлө һуҙыла, уның көнсығыш борты риф һәм биогермдар (Көнсығыш Вояҙы, Игровка, Тәтешле, Йөгәмеш һ.б.) м‑н ҡатмарлана. Ү.К.у. төбө Байсар һәм Көнбайыш Вояҙы биогермдары м‑н ҡатмарланған, үҙәгендә киртләс һымаҡ бата барыу һаҡланған. Аҫҡы пермь ҡатламдарында Ү.К.у. көньяҡ‑көнсығыш өлөшө һиҙелерлек түбән төшә, бында валға оҡшаш Иванай һәм Ҡарабай зоналарының төньяҡ‑көнбайыш сик өлөштәре урынлашҡан, Яңауыл мульдаһы айырыла, ул көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа табан төньяҡ‑көнбайыш, төньяҡ‑көнсығыш һәм субкиңлек йүнәлешле локаль структуралары булған киртләсле тупһаларға әйләнә. Девон—аҫҡы пермь ултырмаларының структура пландарында айырмалыҡтар булғанда локаль структураларҙың тура килеүе күҙәтелә, киҫелеш буйлап өҫкә табан уларҙың төҫмөрләнеүе кәмей. Ү.К.у. сиктәрендә Арлан нефть ятҡылығы, Байсар, Вениамин, Вояҙы, Игровка, Хмелевка һ.б. нефть ятҡылыҡтары асылған.
Әҙәб.: Л о з и н Е.В. Тектоника и нефтеносность платформенного Башкортостана: в 2 ч. М., 1994.
Е.В.Лозин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Район умартасылары һынатманы һәм һынатмаҫ
23 ноября 2017 йыл | Ауыл хужалығы
Фиҙаҡәрлек хас уға
23 ноября 2017 йыл | Ауыл хужалығы
Яңғыҙҡайын ауылының ветеринар фельдшеры Рафаэль Әхмәт улы Сөләймәнов - дүрт тиҫтә йыл ғүмерен ауыл хужалығы тармағына бағышлаған ир-уҙамандарҙың береһе.
Тыуған ергә ереккән
23 ноября 2017 йыл | Ауыл хужалығы
Һәр кеше яҡты донъяға үҙ булмышы менән килә. Берәүҙәр фән юлын һайлай һәм бар ғүмерен уға бағышлай, кемдер сәнғәтте үҙ итә, бәғзеләр тыуған төйәгенән айырылмай, ергә ерегеп, яп-ябай хеҙмәт кешеһе булып, уның ысын хужаһына әйләнеп йәшәй бирә. Шундайҙарҙың береһе – заманында элекке "Йондоҙ” колхозының алдынғыһы булып танылған Рәйес Әсҡәт улы Вахитов хаҡында яҙмам.
Инәй генәм, бергенәм
23 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Бигерәк тә ауыр заманға тура килгән шул ғәзизкәйемдең бала сағы. 1912 йылда донъяға килә ул. Дүрт йәше менән барған саҡта атаһын Беренсе бөтә донъя һуғышына алалар һәм күп тә үтмәй инәһе – Ғәлиә өләсәй ваба ауырыуынан үлә.
Бәхетле әсә
23 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
"Ғаиләң өсөн көн һайын йоҡоңдан уянаһың, һәр секунд һайын тын алаһың һәм Аллаһы Тәғәләнән уны һаҡлауын һорайһың”, тип яуап бирҙе Гөлшат Шәмсетдин ҡыҙы, һеҙҙең өсөн нимә ул ғаилә, тигән һорауға. Ысынлап та, ҡатын-ҡыҙ был донъяға ғаилә усағындағы утты һаҡлаусы, сабыйҙарын ҡурсалаусы, хәстәрләүсе Әсә булыр өсөн яратылған.


text:
Башҡорт дәүләт университетында уҡыусылар өсөн Фән көндәре үтәсәк
25 ноябрҙән 6 декабргә тиклем Башҡорт дәүләт университетында өлкән синыф уҡыусылары өсөн Фән көндәре үтәсәк.
Уҡыусылар университеттың алдынғы уҡытыусыларының, профессорҙарының һәм фән кандидаттарының иң көнүҙәк ғилми проблемалар тураһында лекцияларын тыңларға; республика, ил һәм бөтә донъя ғалимдарының нимә менән шөғөлләнеүе хаҡында белергә; фәнни белемдең төрлө тармаҡтары арҡаһында беҙҙең көндәрҙә ниндәй теоретик һәм практик мәсьәләләр хәл ителеүе тураһында мәғлүмәт алырға; студент, магистрант, һуңынан, бәлки, аспирант та булғас, үҙҙәрен ниндәй тәбиғи фәндәр, гуманитар, инженер һәм башҡа өлкәләрҙә таба аласаҡтарын билдәләргә мөмкин буласаҡ.
Юғары уҡыу йортоноң матбуғат үҙәгендә аңлатыуҙарынса, беренсе аҙнала – 25 ноябрҙән 29-на тиклем – үҙҙәренең аудиторияларына Башҡорт дәүләт университетының 11 факультеты һәм институты саҡыра, улар: хоҡуҡ, иҡтисад, финанс һәм бизнес институттары, химия, биология, филология, тарих, математика һәм мәғлүмәт технологиялары, философия һәм социология, башҡорт филологияһы һәм журналистика, роман-герман филологияһы, психология факультеттары. Шулай уҡ 26 ноябрҙә 15 сәғәттә Өфөнөң тарихи реконструкциялау клубтары менән осрашыу буласаҡ.
Икенсе аҙнала – 2 декабрҙән 6-һына тиклем – өлкән синыф уҡыусыларының ғалимдар менән осрашыуы тағы ла университеттың дүрт подразделениеһында: физика-техник институтында, эшҡыуарлыҡ идаралығы һәм хәүефһеҙлеге институтында, география һәм инженер факультеттарында уҙасаҡ.
Бынан тыш, үҫмерҙәр биология, геология, этнография музейҙарына, һирәк китаптар музейына бара аласаҡ, ғилми үҙәктәрҙә һәм лабораторияларҙа була аласаҡ.
Тулыраҡ мәғлүмәт Башҡорт дәүләт университеты сайтында.


text:
- Подробности
- Просмотров: 475
ДИНИ КОНСИСТОРИЯ (лат. сonsistorium — йыйын урыны, совет), 1744—1918 йй. Урыҫ православие сиркәүендә епархия архиерейы ҡарамағындағы коллегиаль идара итеү органы. Изге Синод ҡарамағында була. Д.к. эшмәкәрлеге 1841 йылғы Уставҡа (1883 й. ҡайтанан ҡарала) ярашлы тормошҡа ашырыла. Присутствиенан (православие руханиҙарынан 5—7 ағза) һәм канцеляриянан тора. Адм. һәм суд бурыстарын башҡара (руханиҙарҙың һәм халыҡтың эштәрен ҡарай). 1917—18 йылғы Урыҫ православие сиркәүенең Поместье соборы ҡарары м‑н Д.к. үҙ эшмәкәрлеген туҡтата.
Башҡортостанда Д.к., 1800 й. Өфө епархияһы барлыҡҡа килеү м‑н, епископ Амвросий I резолюцияһына ярашлы, Өфөлә ойошторола. Бөтөрөлгән Өфө дини идараһының бөтә благочиниелары, ш. уҡ Бөгөлмә, Минзәлә, Силәбе һәм Ырымбур дини идаралары Д.к. ҡарамағына тапшырыла. Д.к. эргәһендә Дини дәрәжәле фәҡирҙәр попечителлеге (1823) эшләй. Д.к. ағзалары Губерна статистика ком‑ты һәм архив комиссиялары составына инә. Д.к. билдәле ағзалары: протоиерейҙар В.Ф.Владиславлев, П.П.Желателев, Н.П.Индолёв (1908—17), А.А.Кандарицкий, А.Д.Михайлов (1904 й. алып), А.И.Рубинский (1899—1908), Д.И.Субботин, В.Е.Фелицын (1901—12), Н.А.Шестаков (1899—11). Индолёв, священниктар Г.Еварестов, А.Осипов, П.Хитров Д.к. тәүге һайланған ағзалары була. 1918 й. авг. Д.к. бөтөрөлә. 1825 й. алып Д.к. Воскресение урамындағы 34‑се йортта (хәҙ. Туҡаев урамы) — үҙенең 2 ҡатлы таш бинаһында урынлаша, бина 70‑се йй. һүтелә.
Н.П.Зимина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
1 декабрь
1 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 335-се көнө (кәбисә йылында 336-сы). Йыл аҙағынаса 30 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- БМО — Халыҡ-ара СПИД-ҡа ҡаршы көрәш көнө.
- Ҡаҙағстан — Ҡаҙағстандың беренсе Президенты көнө.
- Ҡарағалпаҡстан — Ҡарағалпаҡ теле көнө.
- Рәсәй — Хәрби дан көнө (П. С. Нахимов етәкселегендәге рус эскадраһының 1853 йылда Синоп мороно янында төрөк эскадраһын еңеүе хөрмәтенә).
- Румыния — Румынияның берләшеү көнө (Милли көн).
- Португалия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Украина — Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1887 — Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс тураһында тәүге китабы «Этюд в багровых тонах» баҫылып сыға.
- 1891 — Джеймс Нейсмит баскетбол уйынын уйлап таба.
- 1943 — Тәһран конференцияһы тамамлана.
- 2005 — Пермь өлкәһен һәм Коми-Пермяк милли округын ҡушыу һөҙөмтәһендә Пермь крайы ойошторола.
- 2011 — Алма-Атала (Ҡаҙағстан) метрополитен асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байыҡ сәсән (01.12.1710—10.10.1814) — күренекле башҡорт сәсәне, шағир-импровизатор, азатлыҡ өсөн көрәшеүсе.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Азат Әхмәҙулла улы Камалов (01.12.1937 — 24.04.2007) — ғалим, тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1997).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1792 — Николай Иванович Лобачевский, рус математигы.
- 1889 — Василий Константинович Блюхер, совет хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы.
- 1896 — Георгий Константинович Жуков, совет полководецы, Советтар Союзы Маршалы, дүрт тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
- 1935 — Вуди Аллен, Америка кинорежиссёры, яҙыусы, актёр, продюсер.
- 1945 — Геннадий Хазанов, совет һәм Рәсәй актёры, һөйләү жанры артисы.
- 1949 — Пабло Эскобар, Колумбия наркобароны.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1825 — Александр I, Рәсәй императоры.
- 1866 — Джордж Эверест, инглиз геодезисы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 288
ТАРИХИ СЫҒАНАҠТАР, тарихи ваҡиғаларҙы туранан-тура сағылдырған барлыҡ объекттар. Иң тәүге Т.с. — ер өҫтөндә, ер йәки һыу аҫтында һаҡланып ҡалған боронғо әйбер, ҡоролма, ҡәберлектәр — кешелек йәмғиәтенең үткәнен тергеҙергә мөмкинлек бирә (ҡара: Археологик ҡомартҡылар); археологияның тикшеренеү объекты булып тора. Иң ҡиммәтле һаналған яҙма Т.с. м‑н сығанаҡтар өйрәнеү фәне эш итә. Ҡулъяҙма һәм баҫма Т.с. йыйыу, һүрәтләү һәм нәшер итеү м‑н — археография; уларҙың ижад ителеү урынын һәм ваҡытын асыҡлау, ҡомартҡының графикаһы, яҙыу материалы һәм ҡоралдары үҙгәрешен, ҡулъяҙма һәм китаптарҙың биҙәлешен өйрәнеү м‑н — палеография; эшкәртеүҙәрҙең (редакция һәм варианттарҙың) килеп сығышын һәм интерпретацияларын тикшереү, текстарҙы тәнҡит күҙлегенән уҡыу м‑н текстология фәне шөғөлләнә. Таштағы, тимер, ағас, һөйәк, быяла һәм керамик әйберҙәрҙәге боронғо һәм урта быуат яҙмаларын эпиграфика өйрәнә. Документтар, яҙма һәм баҫма әҫәрҙәр т‑да төп мәғлүмәтте әҙерләү һәм тәҡдим итеү эше м‑н библиография шөғөлләнә. Иң тәүге Т.с. башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡылары — эпос, риүәйәт, легенда һ.б. —ҡарай. Уларҙа айырым башҡ. ҡәбиләләре, ырыуҙары, ырыу бүленештәре, хакимлыҡ иткән династиялар, билдәле юлбашсылар һ.б. тарихы б‑са белешмә бар. Башҡорттарҙың тарихын өйрәнеүҙә шәжәрәләр ҙур урын тота. Халыҡ ижадының яҙма ҡомартҡыларын (әкиәт, йыр, мәҡәл, әйтем, эпос һ.б.) йыйыу, баҫтырыу һәм өйрәнеүгә фольклористика фәне арналған. Йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, байрамдарҙы, традицияларҙы (ҡара: Этнография) тикшереп, башҡорттарҙың традицион мәҙәниәтен күҙалларға мөмкин. Тарихи йырҙар, эпостар, мәҫ., “Урал батыр”, башҡ. халыҡ бейеүҙәре мәҙәниәттең айырым аспекттарын аса, тарихи ваҡиғаларҙы сағылдыра, музыка ғилеме, хореография һ.б. өсөн Т.с. булып иҫәпләнә; яҙма ҡомартҡылар (төрки телендәге эпитафиялар, ҡулъяҙма һәм баҫма китаптар, документаль материалдар) — әҙәбиәт ғилеме һәм тел ғилеме өсөн тарихи сығанаҡ. Соц.-иҡт. һәм сәйәси мөнәсәбәттәр үҫешен сағылдырған статистик мәғлүмәттәр, ревизия һәм халыҡ иҫәбен алыу материалдары Т.с. ҙур төркөмөн тәшкил итә, уларҙы статистика һәм демография фәндәре тикшерә. Традицион интерьерҙы, биҙәү-ҡулланма сәнғәтен, традицион йыһазды, традицион биҙәүестәрҙе, халыҡ сәнғәтенең айырым төрҙәрен (ҡара: Сәнғәт ғилеме), уларҙың килеп сығышын, үҫешен һәм йөкмәткеһен өйрәнеү башҡорттарҙың хужалығын (ҡара: Солоҡсолоҡ, Малсылыҡ, Игенселек, Күсмә тормош, Балыҡсылыҡ), көнкүрешен (ҡара: Башҡорт кейеме, Башҡорт аш-һыуы), һыуҙа йөрөү сараларын, ер эшкәртеү ҡоралдарын, ат егеү кәрәк-ярағын, егеүле транспортын һ.б. тергеҙергә, һөнәрҙәр үҙенсәлеген (ҡара: Аппликация, Балаҫ һуғыу, Бәйләү, Кейеҙ баҫыу, Сигеү, Туҡыусылыҡ, Тула баҫыу, Үреү), тире эшкәртеү ысулдарын (ҡара: Күнэше, Тиренән эшләнгән өй кәрәк-ярағы, Эйәр-өпсөн эше) һ.б. асыҡларға мөмкинлек бирә. Т.с. төрө булараҡ герб, флагтарҙы өйрәнеү башҡ. халҡы йәшәгән терр‑я сиктәренең үҙгәреүен, уларҙың төрлө дәүләт берләшмәләре составына (ҡара: Алтын Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы, Рәсәй) инеүен билдәләргә ярҙам итә. Айырым бер ғаилә, ырыу бүленеше, ырыу йәки ҡәбиләгә ҡарағанын билдәләр өсөн башҡорттарҙа киң таралған тамғалар файҙаланыла. Башҡортостанды физик-геогр. йәһәттән һүрәтләгән Т.с. араһында иң ҡиммәтлеләре булып — географик карталар, аҡса әйләнеше тарихы өсөн аҡса һанала. Күп Т.с. Башҡортостан комплекслы экспедицияһы, этносоциологик экспедиция, археографик экспедиция, этнографик экспедиция һ.б. ваҡытында табылған. Матди мәҙәниәт ҡомартҡылары, ш. иҫ. башҡ. халҡыныҡы, Рәсәй этнография музейында (С.‑Петербург), МДУ‑ның Антропология музейында, Ырымбур губернатор тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында, Силәбе ун‑тының археология музейында, Археология һәм этнография музейында, этнография музейында (ҡара: Гимназия-интернат №1), Милли музейҙа, Нестеров М.В. исемендәге художество музейында һ.б. һаҡлана. Яҙма Т.с. Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында, Ырымбур өлк. Дәүләт архивында, БР Үҙәк тарих архивында, БР Йәмәғәт берекмәләре үҙәк архивында, ТТӘИ‑нең Ғ.Б.Хөсәйенов ис. ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ғилми архивта, Ғилми китапханала, Милли китапханала, Рәсәй һәм БДБ‑ның Европа илдәре мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты (ҡара: Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты) китапханаһында, Милли әҙәби музейҙа, ш. уҡ шәхси коллекцияларҙа һәм БР‑ҙың төрлө дәүләт учреждениелары архивтарында һаҡлана.
Б.Ә.Аҙнабаев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 419
КОМПЛЕКСЛЫ БЕРЛӘШМӘЛӘР, координациялан ғанберләшмәләр, үҙәк атомдан (комплекс төҙөүсе) һәм уның м‑н бәйләнгән молекулаларҙан йәки иондарҙан (лигандтар) торған химик берләшмәләр. К.б. барлыҡҡа килгәндә донор‑акцепторлы бәйләнеш тыуа: комплекс төҙөүсе — акцептор, лигандтар — донорҙар. К.б. координация һаны (үҙәк атом м‑н туранан‑тура бәйләнгән лигандтар һаны) м‑н характерлана. Үҙәк атом м‑н бәйләнгән лигандтар эске сфераны, зарядтары эске сфераның зарядын компенсациялаған иондар тышҡы сфераны барлыҡҡа килтерә. Лигандтың координацияға һәләтле булған донор атомдарының һанына бәйле моно‑, би‑ һәм ...полидентат лигандтар айырыла. 2 йәки күберәк донор атомы аша бер үҙәк атомға координацияланған лигандтар — хелаттар, төрлө үҙәк иондарға координацияланғандары — күперсек рәүешлеләр. Би‑ һәм полиядролы (лигандтарҙы 2 йәки күберәк үҙәк ион бәйләй) К.б. айыралар. Кластерҙар ҙа полиядролы К.б. (үҙәк атомдар араһында химик бәйләнештәр бар). К.б. үҙәк атомдар сифатында металдар, металл булмағандар булыуы мөмкин. К.б. бер атом лигандтарын төрлө атом лигандтарын ҡатнаштырып алыштырыу, молекула эсендәге алмаштырыу, изомерлаштырыу һ.б. реакцияларға инә ала. Башҡортостанда тәбиғи К.б. — төҫлө металдарҙың (баҡыр, цинк һ.б.) сульфидлы мәғдәндәрен сығаралар. Төҫлө металдарҙы мәғдәндәрҙән айырып алыу был металдарҙың флотореагенттар м‑н комплекс төҙөүҙәренә нигеҙләнгән (ҡара: Флотация). Этилендиаминтетрауксус к‑таһының натрий тоҙо (ҡара: “Уфахимпром”) уның м‑н ныҡлы комплекс төҙөгән ауыр металдарҙың аҙ миҡдарҙағы иондарынан арындырыу өсөн файҙаланыла. Нефть эшкәртеү сәнәғәтендә ҡулланылған катализаторҙар металдарҙың К.б. булып тора. Дарыу препараттарының байтаҡ өлөшө К.б. (инсулин — цинк К.б., В12 витамины — кобальт К.б., платинол — платина К.б.). К.б. химияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Органик химия ин‑тында (У.М.Джемилев, Ю.Б.Монаков, Ю.И.Муринов, Ю.Е.Никитин, Г.А.Толстиков һ.б.), НИИнефтехимда (Б.И.Кутепов, Р.М.Мәсәғүтов һ.б.) үткәрелә.
Ю.И.Муринов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 563
ИВАН IV Грозный (25.8.1530, Бөйөк Мәскәү кенәзлеге Коломенское а. — 18.3.1584, Мәскәү), тәүге урыҫ батшаһы (1547 й. алып), Рюриковичтар династияһынан. Бөйөк кенәз Василий III улы. Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң (1552) башҡ. ҡәбиләләре һәм ырыуҙары бейҙәренә ирекле рәүештә Рәсәй дәүләте составына инеү тәҡдиме м‑н мөрәжәғәт итә (ҡара: Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы). Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға ярашлы, башҡ. бейҙәре И. IV исеменән мотлаҡ хәрби хеҙмәт үтәү (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һәм яһаҡ түләү шарты м‑н аҫаба ерҙәрҙе башҡ. ҡәбиләләре һәм ырыуҙары ҡарамағында һаҡлап ҡалдырыуҙы, дин тотоу иркен гарантиялаусы жалованный грамоталар ала; И. IV башҡорттар биргән “Аҡ бей” исеме киң тарала. Уға “Иван Грозныйҙың Ҡазанды алыуы” легендаһы һ.б. башҡ. фольклоры әҫәрҙәре бағышланған.
Әҙәб.: Башкирское народное творчество. Т.2. Предания и легенды. Уфа, 1987.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 603
АҠТАМЫР (Elytrigia), ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 30 төрө билдәле, ике ярымшарҙың субтропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған.
Башҡортостанда 6 төрө үҫә: төклө А., тиле А., һырылыусан А. һ.б. Күп йыллыҡ оҙон тамырһабаҡлы йәки кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе үлән. Һабағы төҙ, нәҙек, яланғас, шыма, бейеклеге 30—120 см. Япрағы төрөлгән, һирәгерәк яҫы, өҫтән — төклө йәки ҡытыршы, йәшел, аҫтан — шыма, күгелйем йәшел. Сәскәһе 2—10‑ар, ултырма башаҡҡа йыйылған, күсәрҙә ике рәт булып урынлашҡан. Башаҡ тәңкәһе ланцет йәки оҙонса ланцет формаһында, нигеҙендә — арҡыры уйым, аҙ ғына беленеп торған һеңерсәләр һәм һиҙелер‑һиҙелмәҫ киль м‑н; аҫҡы сәскә тәңкәһе ҡылсыҡлы йәки ҡылсыҡһыҙ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, авг.—сент. өлгөрә. Респ. бөтә терр‑яһында тиерлек ҡырсынлы һәм ташлы далалы битләүҙәрҙә үҫә, бәҫле А. һәм БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына ингән уртансы А. башлыса Башҡортостандың Урал алдының көньяҡ өлөшөндә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында һирәкләп осрай. Аҡтамырҙың күп төрҙәре — ҡиммәтле мал аҙығы үҫемлектәре, ҡайһы берҙәре — ҡый үләндәре. Айырыуса һырылыусан А. (тамырһабаҡлы ҡыяҡлы үҫемлек) таралған, ул төрлө экологик шарттарҙа ҡалдауҙарҙа, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарында үҫә, болондарҙың үҫемлектәр япмаһына инә, мал аҙығы үҫемлеге; а.х. малдары уны көтөүлектәрҙә һәм бесән м‑н ашай. Составында витаминдар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Сәсеүлектәрҙә һырылыусан А. — ҡотолоуы ауыр булған тамырһабаҡлы ҡый үләне. Тамырһабаҡтан һәм орлоҡтан үрсей (күп һанлы үренделәре булған бер үҫемлек йәшәү һәләтен тупраҡта 12 йылға тиклем һаҡлаусы 10 меңләп орлоҡ бирә). Көрәш саралары: емеш-еләк-орлоҡ сәсеүәйләнешен үҙләштереү, ер эшкәртеү системаһын, гербицидтар ҡулланыу. Уртансы А. — мал аҙығы культураһы. 1000 орлоғоноң ауырлығы 4,8—6,5 г. Ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлек, үҫтереү өсөн аҙ татырлы, эрозияланған тупраҡ яраҡлы. Иртә сабылғандан һәм ашатылғандан һуң яҡшы үҫә. Төп элгәрҙәре: йәшел мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үләндәр, аралыҡ культуралары һәм ужым иген культуралары. Иртә яҙҙа ҡаплаусы культураларһыҙ (ҡара: Ҡаплам аҫтындағы сәсеүлектәр) сәселә. Орлоҡто сәсеү нормаһы (кг/га): рәт ысулы м‑н сәскәндә (мал аҙығына) — 18—20, киң рәтләп (орлоҡҡа) — 7—8, күмдереү тәрәнлеге — 2,0—2,5 см. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 300—330, бесән — 30—35, орлоҡ — 5—7; 100 кг бесәндә — 58,6 аҙыҡ берәмеге, 6,5 кг үҙләштерелеүсе протеин бар. А. битләүҙәрҙәге мал аҙығы ерҙәрен болонға әйләндереү, культуралы сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр булдырыу өсөн ҡулланыла. Уртансы А. агротехникаһы һәм селекцияһы б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 1969 й. алып Ауыл хужалығы институтында (Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Ғ.Ҡ.Зарипова, Р.С.Йәнекәев) алып барыла. Уртансы А. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтереү өсөн тәҡдим ителгән. Респ. селекционерҙары Уфимец сортын сығарған. БР б‑са ҡулланылышҡа Ростовский 31 сорты индерелгән.
Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Ә.Х.Ғәлиева, Ғ.Ҡ.Зарипова, Р.С.Кирәев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
НИКОЛЬСКИЙ, Нуриман р‑нындағы ауыл, Никольский а/с үҙәге. Район үҙәгенән Көнс. 10 км һәм Иглин т. юл ст. Т.‑Көнс. табан 65 км алыҫлыҡта Салдыбаш й. буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 634 кеше; 1920 — 1298; 1939 — 1121; 1959 — 870; 1989 — 702; 2002 — 636; 2010 — 627 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Төп мәктәп (Ҡыҙылъяр урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, оло йәштәге граждандарҙы һәм инвалидтарҙы соц. хеҙмәтләндереү үҙәге, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Ауылға Өфө өйәҙенең Бүләкәй-Көҙәй улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1868 й. купчий ҡағыҙы б‑са Ҡазан губернаһынан һәм Вятка губернаһынан күсеп килеүселәр нигеҙ һала. 1896 й. 104 йортта 494 кеше йәшәгән. 1906 й. сиркәү, земство мәктәбе, 4 тимерлек, быйма баҫыу, тире эшкәртеү, 2 эйәр‑өпсөн әҙерләү һәм 2 һарыҡ тиреһен эшкәртеү оҫтаханалары, ат көсө ҡулланылған йөн тетеү оҫтаханаһы, һыу тирмәне, 2 бакалея-мануфактура кибете теркәлгән. 1920 й. Яңы Никольский булараҡ иҫәпкә алынған. И.М.Хомяков ошо ауылда тыуған.
Ф.К.Заһирова, Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Долма
Долма́ (толма, сарма) — эслекле йәшелсә йәки япраҡтар (ғәҙәттә, виноградтыҡы), виноград япраҡтарынан голубцы. Эсенә дөгө, шулай уҡ бешерелгән ит фаршы ҡушылырға мөмкин. Долма Кавказ аръяғы, Балҡан ярымутрауы, Алғы һәм Үҙәк Азия, Төньяҡ Африка илдәрендә таралған. Һәр милләт долманы үҙенсә әҙерләй[1].
Йөкмәткеһе
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Долма» һүҙе бер нисә төрки телдә бар (әзерб. dolma, ҡырымтат. dolma, төр. dolma, төркм. dolma, узб. do’lma, дўлма), ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, «тултырырға» мәғәнәһендә dolmak төрки ҡылымынан[2] килеп сыҡҡан[3]. Татарҙар «толма» йәки «тулма» тип йөрөтә[4]. Вильям Похлёбкин фекеренсә, төбәктә таралған һәм төрки атамалар алған аштар әрмән йә грузин сығышлы булыуы мөмкин[5]. Шул иҫәптән, толманы әзербайжандар әрмәндәрҙән үҙләштереүе мөмкин[5].
Долма шулай уҡ ғәрәп «malfuf», «sarma», «mehshi», төрөк «yapak» һәм «yabraq» исемдәре менән билдәле. Бутанда «долма» бетель япрағына төрөлгән ҡатнашманы аңлата[6].
Килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Килеп сығышы билдәһеҙ, әммә төрөктәр һәм гректар уны үҙҙәренә яҙҙыра. Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарынан билдәле, Осман империяһы солтанының аш-һыуҙары араһында булған. Эслекле йәшелсә байҙар өйөндә осрағандыр, сөнки әҙерләү ысулы һәм эслек менән тышлыҡ ҡатнаштырыу хужаларҙың зауыҡлы аш-һыуға өйрәнгәнде аңлата[1].
«Кулинар һүҙлегендә» был аш-һыу төрө төрки йоғонтоһона эләккән бар илдәр өсөн хас[7]. Кембридж университетының донъя ашамалыҡтары тарихы тураһындағы баҫмала долманы иран халҡы Төркиәнән үҙләштереүе хаҡында яҙылған[8].
Составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тышлыҡ сифатында, ҡағиҙә булараҡ, япраҡ йәки төрлө йәшелсә (мәҫәлән, кәбеҫтә, борос, помидор, баклажан) файҙаланыла. Тышы форма һәм үҙенсәлекле тәм бирә.
- Эслек өсөн ит фаршы, дөгө йәки ярма өҫтәлә. Уның составына төрлө ҡушылмалар — тәмләткестәр, сәтләүек, һуған, лимон һуты, зәйтүн майы инә ала.
- Долманың өсөнсө өлөшө — аш тәмләткес — долма әҙерләнгән һурпаға тәмлеткәстәр ҡушыла. Тәмләткестәр әсерәк булырға тейеш.
- Ереван толма составы: һарыҡ ите — 170 г, дөгө — 20 г, һуған — 20 г, йәшелсә — 15 г, ҡара борос, виноград япраҡтары (яңы йәки тоҙланған) — 120 г, һарымһаҡ — 0,3 г, мацун — 50 г, тоҙ[7].
Долма төбәктәр буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыҡ факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- XIX быуатта Әзербайжанға күскән немецтарҙың аш-һыуында долма шпецле (de:Spätzle) һәм маульташе (de:Maultasche) менән бер рәттән төп ашамлыҡтарҙың береһе булған, виноград япраҡтарына төрөп ашағандар[9].
- «Мимино» кинокомедияһында Рубик (Фрунзик Мкртчян) һәм Мимино (Вахтанг Кикабидзе) араһындағы һөйләшеү долма тураһында булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Claudia Roden.
- ↑ Encyclopaedia Iranica.
- ↑ Merriam-Webster Online — Dolma
- ↑ Кулинарный словарь В. В. Похлебкина, 2002
- ↑ 5,0 5,1 Вильям Похлебкин Национальные кухни наших народов
- ↑ Richard Hosking (ed.
- ↑ 7,0 7,1 Кулинарный словарь. Зданович Л. И. 2001
- ↑ The Cambridge World History of Food — Cambridge University Press, 1999 — p. 1144, 1147 — ISBN 9780521402163
- ↑ Dr. K. Stumpp «Die Auswanderung aus Deutschland nach Russland in den Jahren 1763 bis 1862».


text:
ГОРИЗОНТАЛЬ БУЙЫНСА. 2. Солоҡ эсендәге десерт. 4. Роберт Юлдашев менән Ишморат Илбәковтың музыка ҡоралы. 7. Ашарға яраған төбө һарымһаҡҡа оҡшаған ҡыр үҫемлеге. 9. Сәтләүек тип йөрөтөлгән борсаҡ. 11. Мадагаскарҙың символы булған ағас. 14. Сүл «шыршы»һы. 15. Был эсемлекте тәүҙә шорле тип йөрөткәндәр. 16. Һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған бәләкәй, нәҙек оҙон йыртҡыс йәнлек. 18. Дромедарҙы бактриандан нимә айырып тора? 20. Һаҡауҙар табибы. 21. Ике ағас араһына эленгән ял итеү урыны. 23. Был емеште туңдырып ашағанда тәмлерәк була. 24. Аяҡтың тубыҡтан юғары өлөшө. 26. Фирманы айырып торған эмблема, билдә. 29. Тайвань утрауының тарихи атамаһы. 31. Рептилия, амфибия, бөжәк тотоу, ҡарау өсөн эшләнгән махсус һауыт. 32. Йәшен йәшнәп, (…) килгәндә бал ҡорттары умартаға инеп йәшеренмәһә, ямғыр булмай, ул ситләп үтә. 33. Фаунаның үләнле «әшнә»һе. 34. Ике ҡапма-ҡаршы һүҙҙе берләштергән стилистик фигура. 36. Германияның индустриаль үҙәге.
ВЕРТИКАЛЬ БУЙЫНСА. 1. Төндә бәҫ булһа, көндөҙ (…) яумай. 2. Оло ата дөйә йәки буласаҡ ағас өй. 3. Көньяҡ Американың үркәсһеҙ дөйәһе. 5. Утынды һөйәп яға торған ҙур ауыҙлы, тура мөрйәле элекке мейес. 6. Ҡыҙыл майҙанда 9 майҙа үтә торған иң ҙур тантана. 8. Буласаҡ фильм тураһындағы ҡыҫҡаса презентация. 10. Йәш бәрәс тиреһе. 12. Зубрҙың Америкалағы төрө. 13. Морфей ҡоло. 14. Моторлы кәмә. 17. Был сәскә һыу өҫтөнән ҡәҙимгенән юғарыраҡ күтәрелһә – тиҙ арала ямғыр булыр, сәскәләре асылһа – көн аяҙыр. 19. Ғәрәп телендә «ҡара бал» тип аталған кәнфит төрө. 22. Минотавр йәшәгән утрау. 23. Төҫө аҡһыл зәңгәр булыуға ҡарамаҫтан, ул ҡара металл тип иҫәпләнә. 24. Тротуарҙы кәртәләп торған таш. 25. Халыҡты ҡурҡытыуға ҡоролған сәйәсәт. 27. Өс атомлы кислород. 28. Шахмат һалдаты. 29. Халыҡты әсир иткән шау-шыулы уңыш, еңеү. 30. Эсенә ултырып тауҙан тәгәрәй торған үтә күренмәле шар. 35. Талия – комедия, Клио – тарих, Терпсихора – бейеү өсөн…
Илдар ҒӘБИТОВ төҙөнө.
Өфө ҡалаһы.


text:
Ошо көндәрҙә Мәскәүҙә Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов етәкселегендәге рәсми делегация Японияның Рәсәйҙәге илселегендә республиканың иҡтисади һәм инвестиция ҡеүәте менән таныштырҙы.
Сарала төбәк башҡарма власть органдары етәкселәре, эшлекле даирәләре вәкилдәре ҡатнашты. Япония яғынан иһә илселектең дипломатик миссияһы башлығы урынбаҫары һәм министр Тосихиро Айки, илселектең иҡтисад бүлеге министры Цутому Коидзуми, Бизнес клубы генераль секретары Окада Кунио, шулай уҡ төрлө эшмәкәрлек өлкәһендәге 30 компания вәкиле килгәйне.
Сара Рөстәм Мәрҙәновтың Айки әфәнде менән осрашыуынан башланды. Яҡтар хеҙмәттәшлектең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен тикшерҙе.
– Беҙ Япония компанияларының эш тәжрибәһен үҙләштерергә теләйбеҙ. Уға иң элек мәғлүмәт технологиялары, машиналар эшләү менән бәйле мәсьәләләр инә, – тине Рөстәм Мәрҙәнов. – Урман сәнәғәте, ауыл хужалығы йүнәлешендә үҙ-ара ентеклерәк эш итеү мөһим. Был өлкәләрҙә беҙҙә заманса технологияларға мохтажлыҡ бар. Япония эшҡыуарҙары беҙгә ярҙам күрһәтә алыр ине.
Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры республиканың иҡтисади ҡеүәте менән таныштырҙы. Ул 2018 йылдың тәүге яртыһында төбәктәге төп иҡтисади күрһәткестәр тураһында һөйләне. Мәҫәлән, тулайым төбәк продукты – 13,2 миллиард доллар, сәнәғәт етештереүе күләме – 13,3 миллиард доллар, төп капиталға инвестициялар күләме – 1,5 миллиард доллар, ауыл хужалығы продукцияһы 0,82 миллиард доллар тәшкил иткән.
– Быйыл алты ай эсендә республиканың тышҡы сауҙа әйләнеше 2,68 миллиард доллар булған, был былтырғы ошо уҡ осорға ҡарағанда 0,25 миллиард долларға күберәк, – тине Премьер-министр. – Тәүге ярты йыллыҡ йомғаҡтары буйынса, Башҡортостанда 800-гә яҡын экспортер предприятие иҫәпләнгән, шуларҙың 90 проценты бәләкәй һәм урта бизнесҡа ҡарай.
Рөстәм Мәрҙәнов Башҡортостан менән Япония араһындағы тышҡы сауҙа әйләнешенә айырым туҡталды. Былтыр уның күләме 38,6 миллион долларға еткән, шуның 21,9 миллионы – экспорт, 16,7 миллионы – импорт. Бынан тыш ул япон коллегаларына республикалағы аграр өлкәләге эш, тәбиғәт һәм туристик ресурстар, заманса һауыҡтырыу курорттары хаҡында һөйләне.
– Һеҙҙе тиҙҙән Башҡортостанда, атап әйткәндә, Өфөлә үтәсәк ҙур халыҡ-ара сараларға саҡырабыҙ. Улар – ШОС һәм БРИКС ағзалары булған ил төбәктәрендәге бәләкәй эшҡыуарлыҡтың IV форумы, Рәсәй сәнәғәт форумы, “АгроКомплекс” күргәҙмәһе һәм “Газ. Нефть. Технологиялар” Рәсәй нефть һәм газ химияһы форумы, – тип һүҙен йомғаҡланы Премьер-министр.
Башҡортостан Республикаһы Үҫеш корпорацияһының генераль директоры Олег Голов коллегаларын төбәктең инвестиция ҡеүәте менән таныштырҙы. Ул дәүләт ярҙамы саралары, йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәләрендә резидентлыҡтың өҫтөнлөктәре, сауҙа-иҡтисади өлкәлә тормошҡа ашырылған уртаҡ проекттар тураһында һүҙ алып барҙы. Олег Голов Башҡортостандағы инвестиция майҙансыҡтарына айырым туҡталды. Бөгөн бындай майҙансыҡтар иҫәбенә 113 ер участкаһы, 735 бина, ете технопарк һәм 12 индустриаль парк инә. Сығышының аҙағында ул инвестицияға ҡағылышлы ниәттәрҙе билдәләне. Улар араһында юғары технологиялы медицина, транспорт инфраструктураһы, коммуналь системалар, йылға порттары, мелиорация һәм энергетика бар.
Сәфәр барышында Башҡортостан менән Японияның эшлекле даирәләре араһында һөйләшеүҙәр булды. Уларҙа Японияның роботтар, самолеттар, двигателдәр, станоктар, ракеталар, караптар, автомобилдәр эшләү, мототехника һәм тракторҙар етештереү, энергетика, электр һәм медицина йыһаздары, гидравлика системалары, баҫма машиналар сығарыу өлкәһендә эшләгән предприятиеларына республиканың инвестиция тәҡдимдәре яңғыраны. Сәфәр йомғаҡтары буйынса делегациялар вәкилдәре үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен билдәләне.


text:
Аҡ ҡарсыға (Яйыҡ)
Аҡ ҡарсыға (Яйыҡ)
Түбәнге Ғәбдрәшит ауылында бынан күп йылдар элек Ғәлиәкбәр исемле бай йәшәгән. Уның байлығы шул ҡәҙәре булған: йылҡылары һыу эсергә төшһә, бер башы Ҡыҙыл йылғаһында, икенсеһе Сыуаш тауы битендә утлап йөрөгән. Ә инде һарыҡ-кәзәһе тау араһында ҡырмыҫҡа иләүендәй мыжғып йөрөгән.
Ғәлиәкбәр кеүек ҡарундар һирәк осраған был яҡта. Ул көтөүселәрен, ялсы-йомошсоларын ас тотоп яфалаған.
Бына ошо Ғәлиәкбәр байҙың Яйыҡ буйындағы Сыртинск, Ҡыҙыл утарҙарында “знакум”дары булған. Купецтар ҡунаҡҡа килһә, бай туғайлыҡҡа өйрәк, ҡаҙ атырға алып барған уларҙы, туйғансы һыйлаған, Ҡыҙыл йылғаһында балыҡ тотоп та ятҡылағандар.
Ауылдағы хәҙрәт менән ҡарый ҙа Ғәлиәкбәр байҙың көтөп алған ҡунаҡтары икән. Уларҙы саҡырып, Ҡөрьән сығартып, хәйеренә берәр баш йылҡы биреп, фатиха ала торған булған ул.
”3накум"дар, мулла-хәҙрәттәр байға күпме генә доға ҡылып оҙон ғүмер теләмәһендәр, теге берҙән-бер көндө вафат булған. Байлығы улы менән ҡыҙына тороп ҡалған. Алма ағасынан алыҫ төшмәй тигәндәй, Ғәлиәкбәрҙең улы ла “знакум”дарында оҙаҡ-оҙаҡ ҡунаҡ булып, кәйеф-сафа ҡылып йөрөй башлаған. Аҡса етмәһә, атаһынан ҡалған малды һатҡан.
Бер көндө быларға яусы килеп төшкән. Үрге Ғәбдерәшит ауылынан бер егет Ғәлиәкбәрҙең ҡыҙын кәләшлеккә һораған, ти. Ағаһы быға ҡаршы төшкән:
- Һунарсы менән туғанлашыр хәлем юҡ, — тигән. Бер ҡарсығаһынан башҡа мал-тыуары ла юҡ бит уның, — тигән.
Яусы ҡайтып киткән. Күп тә үтмәгән, әлеге “знакум”дары йәнә килеп еткән. Тағы кәйеф-сафа ҡылып, күңел асып ята башлағандар.
Һуңғы кистә Ғәлиәкбәр байҙың улы Яйыҡ буйынан килгән йәш купецҡа һеңлеһен кәрткә отторған. Таң атыуға теге купец ҡыҙҙы алып ҡайтып китергә тейеш була. Туғандары, әсәһе бик үтенеп һорағас, ҡыҙға әҙерләнеү өсөн бер көн ваҡыт бирелә. Ҡыҙ, ошонан файҙаланып, һөйгән егете янына йүгерә. Был хәлде ағаһы һиҙеп ҡала ла ат менән артынан ҡыуа сыға. Уларҙы йылға буйындағы тирәк төбөндә таба. Һеңлеһен, ҡайыш сыбыртҡы менән яра-яра, өйөнә алып ҡайта.
Уғаса булмай, яҡындары, дуҫ-иштәре, туғандары йыйылып китә:
- Атай-олатай йолаһында булмаған эште эшләйһең, — тигәндәр улар. — Ауылға, туғандарыңа тап төшөрәһең. Ҡыҙҙы, егет яғынан яусы ебәртеп, йола буйынса туй үткәртеп оҙатырбыҙ.
Йәш бай риза булмаған. Шунда ҡыҙ әсенеп, ауылдаштары менән хушлашыу алдынан былай тип йырлаған ти:
Аҡ ҡарсығаҡайҙың, ай, башында Күләгәһе юҡтыр ҡашында.
Янмаҫ ҡына инем, көймәҫ инем, Йәнкәй-йәнеш юҡтыр ҡаршымда.
Аҡ таҫтамал алып, ҡулыма тотоп, Йүгереп төштөм Ҡыҙыл буйына. Ун ете лә йәшлек ҡыҙ бала инем, Ағайым һатты купец улына.
Ишеккәйем алды, ай, күл генә,
Томбойоҡтар менән тулы икән.
Теләккәйең камил, ай, булмағас,
Был донъяҡайҙарға тыума икән.
Йырҙы тыңлаусылар үкһеп илағандар, ҡыҙҙың ағаһына нәфрәт белдергәндәр. Был фажиғәне күреп торған бер аҡһаҡал:
— Илағыҙ, илағыҙ, балалар, күҙ йәше тигенгә булмай ул, — тип әйткән, ти.
Ҡыҙҙы арбаға ултыртып алып сығып китәләр. Тыуған йортона һуңғы мәртәбә боролоп ҡарай. Шул ваҡыт ҡапыл һөйгән егетен күреп ҡала. Тегеһе хушлашырға килгән икән.
— Аҡ ҡарсығаңды минең төҫөм итеп һаҡла, — ти ҡыҙ, ең осонан сиккән яулығын алып тегеңә ырғыта.
Әллә күпме баҫып торғас ҡына егет аңына килгәндәй була. “Өндәшә лә алманым, исмаһам бүләк булһа ла биреп ебәрәйем”, — тип, йүгереп ҡайтып китә. Егет, бауҙа ултырған аҡ ҡарсығаһын ҡулына алып, атына атланған да арбаны ҡыуа киткән.
Тегеләрҙе күреп ҡалыу менән, һөйгәне бүләк иткән яулыҡтың осона көмөш балдаҡ төйнәй ҙә, ҡарсығаһының аяғына бәйләп, осороп ебәрә. Ҡыҙ, ҡарсығаны күреп, башындағы аҡ яулығын алған да болғай башлаған, ти. Яулыҡ килеп йәш купецтың башына уралған. Ҡорос тырнаҡлы ҡарсыға купец башына килеп ҡуныуы булған — теге тәгәрмәс аҫтына ҡолап төшкән. Ошонан файҙаланып, ҡыҙ һөйгән егете менән ҡасып киткән.
Әммә был ике йәш йөрәк мәңгелеккә ҡауыша алмаған. Бер нисә көндән һуң уларҙы, йәш купецты үлтереүҙә ғәйепләп, тотоп алалар. Егетте Себергә, ҡыҙҙы йәш купец хуторына оҙатырға хөкөм итәләр. Ә ҡарсығаны, ҡанаттарын ҡайырып, аяҡ аҫтына ташлағандар.
Ошо фажиғәгә түҙә алмайынса егет Себерҙә вафат була, ә ҡыҙ Яйыҡҡа ташлана.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 15.02.2017 в 21:02, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Бығаса Бүздәк ауылында 4 балалар баҡсаһы бар ине. Яңыраҡ йәштәр күп йәшәгән яңы биҫтәлә лә тағы бер мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы асылды. «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына – 100 объект» проекты буйынса төҙөлдө ул.
150 урынлыҡ «Ҡояшҡай» балалар баҡсаһы бик матур, заманса итеп һалынған. Музыка, физкультура залдары бар. Психолог бүлмәһе, логопед та эшләйәсәк. Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: бында малайҙар һәм ҡыҙҙар өсөн бәҙрәфтәр айырым. Кескәйҙәргә гендер тәрбиәһе биргәндә был да бик мөһим.
Әйткәндәй, быйыл Красноусольскиҙа, Үрге Тәтешлелә, Баймаҡ, Яңауыл, Учалы, Дәүләкән райондарында ла яңы балалар баҡсаларының сафҡа инеүе көтөлә.


text:
Шәхси Чартер Рейсы Башҡарыусы Самолет Юғары Чикаго, Аврора, Пеория, Минең менән йәнәш шылтыратып компанияһы самолеты ҡуртымға Иль 872-210-5100 бизнес өсөн хеҙмәттәр өсөн пилот аяҡ баһа тәҡдиме буш рохля, Ғәҙәттән тыш, Шәхси самолеты менән урынлаштырылған йорт хайуандары ләззәт татыу? Киләһе пункт шылтыратығыҙ һәм һеҙгә тиҙ ярҙам самолеты тәғәйенләнешендәге иң яҡшы компанияһы тиклем барып еңел булһын 872-210-5100 бәйләнеш өсөн һеҙҙең менән бергә!
Бизнес өсөн-рейс, шәхси хеҙмәт шарттарын тәьмин уставы, бында хеҙмәткәрҙең эшлекле осрашыу үткәрҙе тәнәфестәр булып ала, сәйәхәттәр өсөн ҙур өлөшөн үҙ ваҡытында үткәреү. Һеҙ аласаһы һеҙ йыш ҡына рейстарҙы аэропорт килтергән һәм һеҙҙән алам һеҙҙе тәғәйенләнгән бер пункттарға яҡын йортҡа һыу яҡын., һеҙҙе сәйәхәткә барыу өсөн ер өҫтө ваҡытын ҡыҫҡартыу талап итә.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Исегездә тотоғоз, ваҡыты, комфорт, ҡайһы бер кеше һүҙ уйлап һәм уңайлы булырға мөмкин, ҡасан, уларға, тип уйлайым шәхси самолетты ҡуртымға
Ваҡыт үткәнен көтөргә була мөмкин эштәре, чартер рейсы самолеты ҡуртымға әгәр һеҙ шәхси иллинойс.. Улар ваҡытты көтөп самаһы тәшкил итә. 4 өсөн 6 минут. Һеҙ үҙегеҙ рейстар башланып, шкафҡа ҡасам оҙон сиратта теркәлгән багаж, билет, хәүефһеҙлек һәм самолетты ултыртҡан..
Һеҙгә ризыҡ төрө күрһәтелә, улар һеҙҙе көтә, ликер бренд теләйем һеҙгә, дуҫтар күп һәм өләсәй һәм һезгә телем, сөнки ул үҙе менән ала. Был һеҙҙең бөтә талаптарға ярашлы булыуы бурса.
Буш һеҙ табан аласыз, интернет-районда иллинойс штатын йәки аяғы-был терминды ҡуллана, авиация сәнәғәте өсөн буш кире осҡан. шәхси самолеты заказ тик бер генә ысул.
Өҫтәмә мәғлүмәт алыу өсөн яҡын, үҙ ҡала чартер самолеты түбән булып иллинойс шәхси тикшерелде..
Private Jet Charter Flight Service Near Me Illinois
шәхси самолетты ҡуртымға миссури. | charter private jet Chicago


text:
- Подробности
- Просмотров: 349
ПУБЛИЦИСТИКА (лат. publicus — йәмғиәт), әҙәбиәттең үҙендә художестволы һәм оратор прозаһы элементтарын берләштергән үҙенсәлекле төрө. Көнүҙәк соц., сәйәси, тарихи, әхлаҡи‑этик, экологик һ.б. проблемаларҙы яҡтырта. Уға экспрессивлыҡ һәм асыҡ тенденциозлыҡ хас. П. ысынбарлыҡты танып белеүҙең художестволы һәм фәнни алымдары ҡулланыла. Художестволы һәм документаль П. айырыла. Жанрҙары: очерк, памфлет, репортаж, әҙәби рецензия, мәҡәлә, фельетон һ.б.
Башҡ. П. ауыҙ‑тел әҙәбиәтенә, милләтте берләштереүҙә мөһим роль уйнаған йырауҙар һәм сәсәндәр ижадына барып тоташа. Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.), милли хәрәкәт азатлыҡ идеяларының, төрлө идеологик һәм идея‑эстетик ҡараштарҙың киҫкен көрәшенең беренсе планға сығыуына булышлыҡ итә, ошолар нигеҙендә соц.‑тарихи характерҙағы П. артабан үҫеш ала. 17—18 бб. халыҡ сыуалыштары м‑н бәйле хәл- ваҡиғалар һәм уларға булfан мөнәсәбәт тәуарихтарҙа сағыла. П. тарихында власть вәкилдәренә, батшаға төрки телендә яҙылған хат‑мөрәжәғәттәр (ҡара: Шикәйәтнамә), Уложенный комиссияға наказдар ҙур әһәмиәткә эйә була; 18 б. уртаһында Батыршаның Елизавета Петровнаға яҙған хаты — халыҡ П. сағыу өлгөһө (ҡара: Батыршаның батшаға яҙған хаты). Халыҡ П. үҫешендә Е.И.Пугачёв хәрәкәте етәкселәренең эшмәкәрлеге ҙур роль уйнай [ҡара: Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75)]. Ихтилалға тиклем үк башҡорттарҙың мәнфәғәтен яҡлап сығыш яһаған, халыҡтың ышанысын һәм хөрмәтен ҡаҙанған Кинйә Арыҫланов Пугачёвтың аңлатмалы хаттар м‑н бирелгән манифестарын һәм указдарын төрки телендә төҙөүҙә ҡатнаша; уның хаттары, йөкмәткеһенең актуаллеге һәм йәмәғәтселеккә мөрәжәғәте интенсивлығы арҡаһында, ихтилал етәкселәренең халыҡ м‑н аралашыуында мәғлүмәт сараһы була. Салауат Юлаевтың шиғри әҫәрҙәре публицистик характерҙа ижад ителеп, соц. яңғыраш ала. П. тормошҡа оператив ҡатнашҡан сара булараҡ яҙыусыларҙы һәр ваҡыт йәлеп итә. Үҙ ваҡытының мөһим проблемаларына (милли үҫеш, белемдең таралыуы) суфый шағирҙар (ҡара: Суфыйсылыҡ) Ш.Зәки, Ә.Ҡарғалы, Һ.С.Сәлихов, Ғ.Соҡорой һәм мәғрифәтселәр Аҡмулла, М.И.Өмөтбаев (ҡара: Мәғрифәтселек) һ.б. мөрәжәғәт итә. 20 б. башында П. синфи йүнәлеше м‑н характерлана. Ф.К.Туйкин, М.А.Буранғолов, Х.Ғ.Ғәбитов публикацияларында иҡт., халыҡ мәғарифы, башҡ. халҡының мәҙәни һәм көндәлек тормошо мәсьәләләре яҡтыртыла. Октябрь революцияһынан һуң П. агитацион‑пропаганда характерында була. Был осор П. үҫеше Ш.Ә.Хоҙайбирҙин, М.Ғафури, Д.Юлтый, А.М.Таһиров, Ғ.Ғүмәр, А.Карнай исемдәре м‑н бәйле, уларҙың хеҙмәттәре замандың актуаль мәсьәләләренә арналған. Дин, әҙәбиәт һәм сәнғәт проблемалары — И.Насыри, Б.Ишемғол, Ғ.Ғүмәр, башҡ. халҡының милли көрәше Ғ.Иркәбаев, Ш.Бабичтың публицистик әҫәрҙәрендә күтәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында П. агитатор һәм массаларҙы ойоштороусы ролен үтәй. Ә.Чаныш, Х.Кәрим, С.Ҡудаш, М.Кәрим, Р.Ниғмәти очерктары, хаттары, мәҡәләләре Тыуған илде һаҡлауға өндәй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа П. сәнәғәт производствоһы һәм а.х. проблемаларына мөрәжәғәт итә (Х.Ғиләжев, М.Кәрим, Ә.М.Мирзаһитов, Р.Ғ.Солтангәрәев). 80—90‑сы йй. башҡ. П. 20 б. 1‑се ярт. ваҡиғаларҙың объектив картинаһын тергеҙә: Граждандар һуғышы, шәхес культы, башҡ. дәүләтселеге, башҡорт теленең статусы, ер биләү һәм тирә‑яҡты һаҡлау мәсьәләләрен күтәрә (Р.Т.Бикбаев, Р.Х.Насиров, Р.Ғ.Өмөтбаев, Ғ.Ғ.Шафиҡов). Т.Б.Сәғитов, Р.Шәкүр, Т.Ә.Килмөхәмәтов, М.Ә.Ҡотлоғәлләмов, С.М.Бәҙретдинов, Р.З.Хажиев һ.б. үҙҙәрен хәҙ. П. оҫталары итеп таныта. Милли яңырыу, әхлаҡи тәрбиә проблемаларына, соц. һорауҙарға айырым иғтибар бүленә. “Ағиҙел”, “Бельские просторы”, “Ватандаш” ж. П. махсус бүлектәре бар.
Әҙәб.: Х а ж и е в Р. Башкирская публицистика и современность //Ватандаш. 2001. №1; К у з б е к о в Ф.Т. Башкирская журналистика как явление этнической культуры. Уфа, 2006.
Ф.Т.Күзбәков
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 526
ВУЛКАНИЗМ, магма һәм уға эйәрсән газдарҙың һәм гидротермаль иретмәләрҙең күсеше м‑н бәйле ер ҡабығында һәм уның өҫтөндәге күренештәрҙең йыйылмаһы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы һәм Башҡортостандың Урал аръяғы терр‑яһында В. бер нисә тапҡыр архейҙан алып триасҡа тиклем, үтә интенсив рәүештә палеозойҙа күҙәтелә. Вулкандан барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш итәгендә һәм Уралтауҙағы рифей, венд ҡатламдары араһында үҫешкән, Башҡортостандың Урал аръяғындағы палеозой ултырма‑вулканоген формацияларының ҙур өлөшөн тәшкил итә. Континенталь шарттарҙа асыҡланған палеозой алды В. һөҙөмтәһендә (рифей — Көнсығыш Европа континенты периферияһының авлакоген һәм континенталь рифтары), һелтеле базальттар һәм трахириолиттар, юғары тимер һәм титан составлы оливин толеиттары формалаша (А.А.Алексеев, С.Н.Иванов, В.И. Ленных, В.П.Парначев, А.Ф.Ротару, Н.А.Румянцева, П.Н.Швецов һ.б.). Урал палеоокеанының формалашыуы йылдам рәүештә палеозой В. м‑н бергә бара, һуңынан уның урынында Урал барлыҡҡа килә. Палеозой В. континенталь рифтогенез (кембрий — ордовик), океан (ордовик — силур), утрау дуғалы (өҫкө ордовик — девон) һәм коллизион (аҫҡы карбон) стадияларына тура килгән төрлө геодинамик шарттарҙа үтә. Континенталь рифтогенез стадияһында тәрәнәйә барған трогтарҙа трахибазальт һәм базальттарҙың ярыҡтарҙа һыу аҫты ағымдары, океан — литосфера плитала‑рының айырылыуы, континенталь ҡабыҡтың өҙөлөүе һәм фрагменты Төп Урал һынылышының серпентинит меланжы зонаһындағы тәрән һыуҙа мендәргә оҡшаш базальт ағымдары, палеоокеандың “асылыуы” м‑н бергә барған (Л.П.Зоненшайн, В.Г. Кориневский, А.М.Косарев, А.С. Перфильев, И.Б.Серавкин, П.Ф.Сопко һ.б.). Утрау дуғалы стадияһында Урал палеоокеанында Көнбайыш Ҡаҙағстан континентын урап алған системаны барлыҡҡа килтергән вулканик утрау дуғалары формалаша башлай. Системала иртә, үҫешкән һәм өлгөргән утрау дуғалары, ш. уҡ дуға алды, дуға араһы һәм дуға арты спредингылары (диңгеҙ төбөнөң лаваларҙың ярыҡ‑ тар аша ағымдары м‑н бергә киңәйеүе) айырыла. Иртә һәм үҫешкән утрау дуғаларында вулкандар урғылыу һөҙөмтәһендә һыу аҫтында, һуңынан дуға шарттарында йыйылған продукттарҙан вулканик тау тоҡомдарының ҡалын ҡатламы барлыҡҡа килә. Хәҙ. геол. шарттарҙа улар базальт, риолит- базальт, базальт‑андезит‑риолит һәм андезит‑базальт формациялары рәтен тәшкил итә. БР терр‑яһында 1‑се — баймаҡ‑бүребай свитаһы, үрге таналыҡ свитаһы, ирәндек свитаһы; 2‑се — ҡарамалыташ свитаһы, олотау свитаһы, горбунов ҡатламы фор‑ мация рәттәре ентекләп өйрәнелгән. В. бер циклы барышында (уға формация рәтенең барлыҡҡа килеүе тура килә) В. характеры ярыҡтарҙағы тәрән һыу эффузив (лава) ағымдарынан эффузив‑эксплозив (шартлау) үҙәк типтағы урғылыуҙарға тиклем үҙгәрә. Баймаҡ, Бүребай, Сибай, Учалы тау‑мәғдән райондарында вулканоген ҡатламдар араһында төрлө вулканик хасилдарҙың фрагменттары: ҡалҡанлы базальт вулкандар, ҡулсалы вулкан‑тектоник депрессия һәм кальдерҙар, дифференциацияланған составлы стратовулкандар, әсе экструзив һәм субвулканик есемдәр (А.С.Бобохов, Косарев, Серавкин, Сопко һ.б.) асыҡланған. Иртә һәм үҫешкән утрау дуғалары комплекстары вулканиттарының химияһы гомодром петрохимик серияларға: аҙ титанлы толеит, магнезиаль һәм эзбизле‑һелтелегә тура килә. Вулканик циклдарҙың аҙағында базальт лаваларының ағылыуы әсерәк иретмәләр урғылыуы м‑н алмашына: уларҙа дөйөм һелтелек, рубидий, стронций, цирконий, ний, кобальт, никель, хром окистары кәмей (И.А.Бурикова, Т.И.Фролова һ.б.). Өлгөргән утрау дуғаһы режимына яуап биргән базальт‑андезиба‑зальт (франс ярусы) һәм трахидацит-трахиандезит‑трахибазальт (фамен ярусы) формациялары һай һыу һәм Ер өҫтө шарттарында туплана (Д.Н.Сәлихов). Үҙәк Магнитогорск бүлкәтен формалаштырған коллизия стадияһындағы В. тәү ярыҡтарҙағы базальттарҙа магний окисының күләме түбән булыуы, һуңғы базальттарҙа (Ҡыҙыл комплексы) калий‑натрий тибындағы һелтелелектең юғары булыуы, лейкориолиттар, трахириолиттар, пантеллериттарҙың ҡатнашыуы м‑н характерлана. Мезозой В. БР‑ҙан ситтә Көньяҡ Уралдың көнсығыш грабен‑дарында һаҡланған фрагменттарҙа трапп формацияһынан ғибәрәт. Палеозой В. Көньяҡ Уралдағы файҙалы ҡаҙылмалар һәм ер ҡабығының формалашыуында мөһим роль уйнаған (баҡыр, цинк, тимер, марганец, алтын һ.б.). Девон В. м‑н бәйле гидротермаль эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары барлыҡҡа килә.
Әҙәб.: Ф р о л о в а Т.И., Б у р и к о в а И.А. Геосинклинальный вулканизм (на примере восточного склона Южного Урала). М., 1977; С е р а в к и н И.Б. Вулканизм и колчеданные месторождения Южного Урала. М., 1986; Вулканизм Южного Урала /Серавкин И.Б. [и др.]. М., 1992.
И.Б.Серавкин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов