text:
Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостандағы идаралығы яғыулыҡҡа хаҡ артыуы сәбәбен асыҡлай.
Ведомство етәксеһе Зөлфирә Аҡбашева матбуғат конференцияһында хәбәр итеүенсә, бындай сараның маҡсаты — яғыулыҡ баҙарындағы хәлде күҙаллау, хаҡтың нигеҙһеҙ артыуына юл ҡуймау, продукттың баҙарҙа тотҡан урынын һаҡлап ҡалыу.
– Бөгөн биржала билдәһеҙлек тыуҙы, хаҡ арта. Бындай кимәл йыл аҙағына ғына көтөлә ине, — тине ул.
Зөлфирә Хәбибулла ҡыҙы әйтеүенсә, ваҡ сауҙа селтәрендә хаҡ биржалағынан һуң ғына ҡиммәтләнә. Шул уҡ ваҡытта “Башнефть” йәмғиәтендә ул “Лукойл”, “Роснефть”, “ТНК ВР”, “Альянс” менән сағыштырғанда түбәнерәк. Биржала тауарҙың ҡыйбатланыуы баҙарҙағы ҡытлыҡ менән бәйле тиер инең, әлегә ул да юҡ.
Ведомство етәксеһе билдәләүенсә, был мәсьәлә буйынса эш кәңәшмәләре уҙғарыла, мәғлүмәттәр туплана.


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 9
Һорау - яуап
Махсус бит // 13-04-2018, 11:01
Уҡыусыларыбыҙҙы борсоған һорауҙарға Күсемһеҙ милекте берҙәм дәүләт теркәүе хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы идаралығының («Росреестр») бүлек етәксеһе Наталья Низаметдинова яуап бирә.
– Пай 1991 йылда түләнгән, БТИ аша фатирға хоҡуҡ теркәлгән икән, кооператив фатирға яңынан хоҡуҡты теркәтергә кәрәкме?
– 1997 йылдың 21 июлендә «Күсемһеҙ милекте дәүләт теркәүе» тураһындағы федераль закон сыҡҡанға тиклем милеккә хоҡуғығыҙҙы теркәтһәгеҙ, ул Күсемһеҙ милектең берҙәм дәүләт теркәүе реестрында булмаһа ла, юридик яҡтан теркәү үҙ көсөндә ҡала. Һуңынан теркәү граждандарҙың теләге буйынса башҡарыла. Объектты һатҡанда, бүләк иткәндә мотлаҡ Күсемһеҙ милекте берҙәм дәүләт реестрында мотлаҡ теркәтергә кәрәк буласаҡ....
Йондоҙнамә (9-15 апрель)
Махсус бит // 9-04-2018, 10:30
Сараһыҙҙар
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 7-04-2018, 07:30
Диспансер тикшереүе ваҡытында уйламағанда Лидиә* менән осраштыҡ. Йылмайғанда күҙҙәренән нур сәселгән һөйкөмлө ҡатын минең йылғы, йәғни уның да быйыл юбилейы – ҡырҡ биш йәш. Хәл-әхүәлдәрҙе һорашҡас, һүҙ араһында ғына:
– Һинең климакс башландымы? – тип һорап ҡуйҙы.
– Юҡ, – тинем. – Шул ҡурҡыта инде.
– Ә уның нимәһенән ҡурҡаһың?
– Ҡартайыуҙың тәүге билдәһе булараҡ ҡурҡыта, – тип көлдөм. – Бер ҙә ҡартайғы килмәй, гел дә йәш килеш һикерәңләп йөрөгө килә.
– Кемдең ҡартайғыһы килһен инде ул... – тип һуҙҙы Лидиә. – Минеке ни бер нисә йыл элек башланды. Бала тапмағанға иртә башланды, ахыры.
– “Диңгеҙгә” әйләндеңме? – тип ауыҙ йырҙым.
– Аңламаным?...
Дуҫтар булһын
Махсус бит / Письма // 4-04-2018, 08:00
Ике күрше тураһында риүәйәт был. Ҡыш килгән. Ҡар күп яуған. Ғәлимйән иртә менән сыға ла ҡар көрәй, ти. Эшләп йөрөгән арала күршеһенең яғына күҙ һала. Унда – өйгә табан тап-таҡыр юл, имеш. “Ҡалай иртә тороп ҡар таҙарта был Сәлимйән күрше”, – тип аптырай ҙа, иртәгә тағы ла иртәрәк торорға ҡарар итеп, инеп китә.
Икенсе көнгә лә ҡар күп яуа. Ғәлимйән, ғәҙәттәгесә, сығып ҡар көрәй. Сәлимйәндең ҡапҡа төбөнә ҡараһа, тағы – тап-таҡыр. Өсөнсө көндә лә шул уҡ күренеш.
Ғәлимйәндең Сәлимйән менән осрашҡан бер көндө сәләмләшкәндән һуң уҡ тәүге һорауы шул була:
– Күрше, ҡара әле, мин иртә-ә менән сығып ҡар көрәйем, һинең бөтә ерең шып-шыма, юлдарың – таҡыр. Ҡасан ҡарҙан таҙартып өлгөрәһең ул?
– Юҡ, Ғәлимйән күрше, мин бер ҡасан да ҡар көрәмәйем. Дуҫтарым күп, улар килһә, урамдан йортҡа һуҡмағым үҙенән-үҙе таҡырая!
…Үәт, йәмәғәт, ҡар көрәп ыҙаланмағыҙ, дуҫтарығыҙ килер әле. Ә улар бармы?
А. АҠБУЛАТОВА.
...
Йондоҙнамә (2-8 апрель)
Махсус бит // 2-04-2018, 11:20
Хоҡуғыңды бел!
Махсус бит // 2-04-2018, 07:00
Йондоҙнамә (26 март – 1 апрель)
Махсус бит // 26-03-2018, 12:10
Алтын ғына ситлек эстәре...
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 24-03-2018, 08:00
йәки Иреңдең бай булыуы бәхетме?
– Мин бит март айында Өфөгә атайымды ерләргә ҡайтып килдем. Һиңә шылтыратып торманым инде, ғәфү ит. Мәшәҡәттәр ҙә күп булды, кәйеф тә юҡ ине...
Ҡыйыҡтан тамған тамсылар Мәҙинәнең устарында тып та тып килеп бейеп ала ла ергә һикерә. Әйтерһең дә, әхирәтемдең күңел төпкөлөндәге күҙ йәштәре шулай тама. Ишеткән яңылыҡтан бер аҙ шаңҡып ҡалдым. 60 йәше лә тулмаған Илдар ағайҙың үлеменә ышанғы килмәй. Үҙен яҡшылап белмәй ҙә инем инде, Мәҙинә менән дуҫлашып, аралаша башлағас, бер нисә тапҡыр ата-әсәһе менән осрашырға тура килде. Һуңғы күрешкәнгә лә ун йыл ваҡыт үткән, тап шул йылда әхирәтем Санкт-Петербург ҡалаһына сығып киткәйне. Йәл...
...
Унан да яҡшы әхирәт юҡ донъяла!
Махсус бит / Письма // 20-03-2018, 13:06
Эй, бала саҡ! Иң-иң гүзәл саҡ! Кемдәрҙең генә иҫенә төшмәй ҙә, кемдәрҙең генә йәнен өҙмәй икән ул ҡолонсаҡтай үткән миҙгелдәр?!
Барыһы ла кисә генә кеүек, күҙ алдынан да китеп өлгөрмәгән...
...Күрше ҡыҙы Сәфинә кеүек кемдең яҡын дуҫы булды икән?! Юҡ, булмағандыр ул! Бер ваҡытта ла мине һатманы бит ул. Әсәйемдең шыйыҡ сыбығынан да гел ҡотҡара ине. Йылға буйына төшөп китһәк, донъябыҙҙы онотабыҙ. Һыу ҙа инәбеҙ, муйылын да ашап өлгөрәбеҙ, ҡайһы саҡта ярҙы өңөп, өй эшләйбеҙ. Төҫлө таштар йыйырға ярата инек. Итәктәребеҙгә йыя-йыя, улар ҡайһы саҡта бүҫерелеп төшә ине. Тиҙ генә Сәфинәнең өләсәһе – Шәфиғә инәйгә инеп, йүрмәп тегеп алабыҙ ҙа,тағы ла һыу буйына йүгерәбеҙ. Әсәйҙәребеҙҙе көйҙөрмәҫкә тырыша инек. Был аҡылды ла дуҫым әйтеүе буйынса ҡулланабыҙ инде...
– Нисек ялҡмай икән был икәү, көнө-төнө бергәләр. Йоҡларға ғына айырылышалар, – тип һуҡраныуҙарын да иҫләйем. Сөнки мәктәпкә лә бергә йөрөйбөҙ, бергә ҡайтабыҙ, өй эштәрен дә тиҙ генә башҡарабыҙ ҙа, тағы бергә уйнарға сығып китәбеҙ....
Йондоҙнамә (19-25 март)
Махсус бит // 19-03-2018, 11:30
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йүгерәм һәм хәтерләйем
Йүгерәм һәм хәтерләйем
Өфөнөң Урмансылар паркында Бөйөк Еңеү көнөнә арналған еңел атлетика акцияһы үтте.Акцияла ҡатнашыусылар яу йылдарын иҫкә алып 1945 метр арауыҡҡа йүгерҙе. Уларҙың күкрәктәренә яугир туғандарының исемдәре яҙылған. Рәсәйҙең 14 ҡалаһында үткән сараға баш ҡалала 100 кеше ҡушылды. Патриотик акцияла ҡатнашыусылар араһында йәштәр, өлкәндәр ҙә бар. Башҡортостан төркмәндәре мәҙәни үҙәге етәксеһе Сапарморат Шанглиев паркка ҙур теләк менән сыҡҡан. Уның күкрәгендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан төркмән егете, Советтар Союзы Геройы Аннаклыч Атаевтың исем-шәрифе яҙылған.
Сапарморат Шанглиев, Башҡортостандың төркмән мәҙәни үҙәге етәксеһе: «Бик яҡшы ярыш, йәш кеше кеүек йүгереп килеп еттем. Башҡорт кавалерия дивизияһы составында төркмән улдары ла ҡатнашҡан. Беҙҙең бит дуҫлыҡ еңде. Байрам менән. йүгерәм, ваҡыт юҡ бит, байрам менән».


text:
- Подробности
- Просмотров: 262
ФОМИТОПСИС (Fomitopsis), базидиомицеттар класының афиллофор һымаҡтар тәртибенә ҡараған бәшмәктәр заты. Бер нисә тиҫтә төрө билдәле, киң таралған. БР‑ҙа яҡынса 5 төрө бар. Емешлек тәндәре күп йыллыҡ, йәйенке йәки йәйенке-ҡайтарылмалы, ултырма, тояҡ формаһында, ҡалын, һирәгерәк нескә (ҡалынлығы яҡынса 1 см), кигермәк йәки ҡалын тиресәле-кигермәк. Эшләпәһенең өҫкө йөҙө бураҙналы, ваҡ йыйырсыҡлы, һиҙелерлек йәки асыҡ булмаған зоналар м‑н, төрлө төҫтәге ҡабыҡ м‑н ҡапланған. Туҡымаһы аҡ, асыҡ йәки сағыу төҫтә, балауыҙ рәүешле, сүсле, ағас һымаҡ ҡаты, итләс. Гименофоры ҡатламлы, көпшәле, йыл һайын үҫә; күҙәнәктәре ваҡ. Споралары төрлө формала, эре түгел, ҡалын йәки йоҡа көплө, нигеҙендә һуҙылған йәки ҡыҫҡартылған, төҫһөҙ тиерлек, шыма тышсалы, һирәк осраҡта амил йәки декстриноид рәүешле. Ф. башлыса ҡороған үҙағаста үҫә; тамырҙарҙа һоро, тамыр губкаһы (ылыҫлы тоҡомдар паразиты) коррозион типтағы сыбар серек тыуҙыра. Дарыу Ф. составында биологик актив матдәләр — агарицин к‑таһы бар.
Г.Ғ.Ҡужәхмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
«Башинформ»да интернетта балаларҙың хәүефһеҙлеге мәсьәләләренә арналған матбуғат кәңәшмәһе үтте. Унда Башҡортостан Республикаһы буйынса Бала хоҡуҡтары вәкиле Милана Скоробогатова, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың мәғариф, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты рәйесе Эльвира Айытҡолова һәм «Касперский лабораторияһы»ның балалар интернет хәүефһеҙлеге буйынса эксперты Константин Игнатьев ҡатнашты.
«Касперский лабораторияһы» мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостанда балиғ булмағандарҙың 78 проценты интернет селтәрендә ултыра, әүҙем аралаша. Рәсәй буйынса был күрһәткес – 69 процент. Тимәк, беҙҙең республика – илдә иң әүҙемдәрҙең береһе. Әммә был һәйбәт тигәнде аңлатмай. Нәҡ интернет селтәрендә балаларҙы бик күп хәүеф һағалай бит. Күпселек – «Бәйләнештә» сайтында. «Касперский лабораторияһы» журналистар менән берлектә 1 мең баланы тикшергән. Уртаса алағанда, 14 – 15 йәшлек үҫмерҙәрҙең 47 виртуаль дуҫы булһа, шуларҙың 25-ен генә шәхсән беләләр икән. Кемдәр һуң ул таныш түгел кешеләр? Үҫмер булып яҙышһалар ҙа, яуыз уйлы енәйәтсе булыуҙары ихтимал. Уҡыусыларҙың ҡайһы мәктәптә уҡыуҙарын, ғәҙәттә, ҡайҙарҙа ваҡыт үткәреүҙәрен, хатта йәшәгән адрестарын да яҙып ҡуйыуы хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра. Енәйәтсегә ҡорбанын тормошта табыуы еңелләшә. Һораулама ваҡытында интернетта ултырған балаларҙың 55 процентының ошо мәғлүмәттәрҙе биреүе билдәле булған. Улай ғына ла түгел, фотоларҙа ҡиммәтле бүләктәрен, машиналарын, бай итеп йыһазландырылған фатирҙарын күрһәтеүселәр бар. Былар бөтәһе лә енәйәтселәр өсөн ҡулай инде.
Йыш ҡына балалар кибербуллингтан зыян күрә. махсус рәүештә SMS-тар менән кәмһетеүҙе, уҫал итеп шаярыуҙы аңлата был. Әлбиттә, былар кескәй йөрәкте яралай. Ә уҡыусыларҙың яртыһынан күбеһе үҙҙәрен борсоған нәмәләр тураһында атай-әсәйҙәренә әйтергә ҡурҡа йәки ояла. Ҡайһы бер өлкәндәр иһә, үкенескә ҡаршы, ҡыҙҙарының, улдарының телефон тотоп ултырыуының ни насарлығы бар, тип уйлай. Интернетта нимә генә юҡ?! Үҙең дә аңғармаҫтан бөтөнләй оятһыҙ, суицид, спайстарҙы пропагандалаусы сайттарға барып инеүең бар. Әле «Лис» тигән персонаж уйлап тапҡандар. Ул берәй тарихыңды селтәргә ҡуйһаң, стикер бүләк итә, имеш. Их, был виртуаль донъя тормошобоҙға шул тиклем үтеп индеме икән ни? Шунда уйнап, әллә нимәләр отҡан булып, күпме өлкән кешеләр ҙә маҡтана, үҙ-үҙҙәрен алдай. Ә баяғы Листың стикер бүләк итеүе – уйындың күренеп торған өлөшө генә. Ысынында теге «Күк кит» кеүек үк хәүефле ул. Маҡсаттары – балаларға бәйләнеп, төрлө эштәр ҡушып, һәләкәткә алып барып еткереү. Кемгәлер иң тәүҙә күҙлек кейеп фотоға төшөп һалырға ҡушалар икән, шунан бейек өй башына менеп селфи йәки видео эшләргә…
Атай-әсәйҙәр иғтибарлы булһын ине. Хәҙерге заманда балаларыбыҙҙың телефонға текәлеп ултырыуы бик хәүефле. Кәйефе үҙгәреп киттеме, интернетҡа инеү өсөн төн уртаһында йә таң менән уяна башланымы, диуарында мыҫҡыллауҙы сағылдырған һүрәттәр барлыҡҡа килдеме, виртуаль дуҫтары ҡапыл күбәйҙеме, социаль селтәрҙә битен юйҙырҙымы – бөтәһе лә насар билдә. Ҡыҙҙар, малайҙар, атай-әсәйҙәрегеҙҙән йәшерен серҙәрегеҙ булмаһын ине. Һәр кем үҙ балаһына изгелек кенә теләй. Әҙерәк шелтәләп алһалар ҙа, тик яҡшылыҡ өсөн генә. Һеҙҙең насар билдә алыуығыҙ ҙа, саҡ ҡына берәй эштә хаталанып китеүегеҙ ҙә уларҙың һөйөүен кәметмәй. Социаль селтәрҙәр аша берәйһе һеҙгә артыҡ ҡыҙыҡһыныуын белдерһә, был турала мотлаҡ өлкәндәргә әйтегеҙ. Синыфташ, дуҫтар ғына бында ярҙам итә алмай, улар ҙа һеҙҙең кеүек үк тәжрибәһеҙ бит. Артабан полицияға, ышаныс телефонына мөрәжәғәт итергә мөмкин.
Хәҙер интернетһыҙ тормошто күҙ алдына килтереп булмай шул. Ыңғай яҡтары менән бер рәттән уның кире йоғонтоһо ла ҙур икәнен аңлап, һаҡланырға кәрәк. Был йәһәттән Милана Скоробогатова менән килешмәй булмай. Насар контентты йоғошло ауырыу менән сағыштырҙы ул. Ә кемгә сир йоға? Көсһөҙ, иммунитеты ҡаҡшаған, һаҡланмаған кешегә. Ашарға ултырыр алдынан мотлаҡ ҡулдарҙы йыуабыҙ бит. Тәрбиәле, ата-әсәһенең иғтибарын, һөйөүен тойоп йәшәгән, ваҡытын матур шөғөлдәр менән генә үткәргән бала интернет аша теләһә кем менән аралашыуҙан йәм тапмаҫ.
Тағы шуныһын да әйтеп үтәйек: интернетта балаларҙы насар мәғлүмәттән һаҡлау өсөн Kaspersky Safe Kids тигән программа һәм «Ата-әсәләр контроле» тигән модуль бар. Улар ярҙамында интернет ҡулланыу ваҡытын cикләргә, баланы өлкәндәргә тәғәйенләнгән контенттан һаҡларға, кибербуллинг билдәләре, SMS, шылтыратыуҙар тураһында һәм башҡа мәғлүмәттәрҙе белеп торорға мөмкин.
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 16.07.2018
Зөлҡағиҙә айында намаҙ ваҡыты
Новости / Иман // 16-07-2018, 15:11
Гөлсәсәк ИГЕБАЕВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 16-07-2018, 11:52
Йондоҙнамә (16-22 июль)
Махсус бит // 16-07-2018, 10:08
Мәскәү дәүләт университетын – ҡыҙыл дипломға
Новости / Мәғариф // 16-07-2018, 06:30
Өфө ҡыҙы Гөлнәзирә Мәһәҙиева М. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын ҡыҙыл дипломға тамамланы.
Гөлнәзирә баш ҡалабыҙҙың М. Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейында, унан 39-сы гимназияла уҡый. Йәмғиәтте өйрәнеү фәненән үткәрелгән Бөтә Рәсәй олимпиадаһы призеры булараҡ, Мәскәүҙәге бер нисә уҡыу йортона конкурсһыҙ инеү хоҡуғына эйә була. Әммә ҡыҙ, өҫтәмә имтихан тапшырып, МДУ-ла үҙен һынап ҡарарға була һәм яңылышмай. Ағаһы Байрастың Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетына эске имтиханды юғары балға тапшырыуы ла ҡанатландырып ебәрә, үҙ-үҙенә ышаныс өҫтәй. Һөнәр һайлауҙа уларҙың икәүһенә лә атайҙарының, оҙаҡ йылдар Суд приставтары федераль хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығында мөһим документтарҙы башҡарыу буйынса район-ара бүлек етәксеһе булып эшләүсе Ғәлимйән Мәһәҙиевтың, йоғонтоһо көслө булғандыр.
Илдең төп вузында уҡыу бик оҡшай ҡыҙға. Бөтәһе менән дә уртаҡ тел таба белгән алсаҡ, яғымлы башҡорт ҡыҙын курсташтары ла үҙ итә. Тәүге көндәрҙә үк уны төркөмдөң профоргы итеп һайлайҙар.
Дүрт йыл буйына студент тормошоноң уртаһында ҡайнай: ғилми конференцияларҙа, спорт ярыштарында ҡатнаша. Быйыл иһә дәүләт имтиханы тапшырыу, диплом яҡлау кеүек бик яуаплы мәшәҡәттәр араһында футбол буйынса донъя чемпионатында волонтер булып эшләргә лә өлгөргән. Мундиалдең иң һуңғы этабында – финал уйында трибунала көйәрмәндәр араһында тәртип булдырыу өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнгән ул.
Һәләтле, уңған, үҙ маҡсатына ынтылыусан ҡыҙҙың тырышлығы бушҡа булмай, илебеҙҙең абруйлы уҡыу йортоноң ҡыҙыл дипломына лайыҡ була.
– Минең әсәйем дә (“Ватандаш” журналының баш мөхәррире Рәшиҙә Мәһәҙиева – авт.) теүәл 30 йыл элек ошо уҡыу йортоноң журналистика факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлаған. Мин дә унан ҡалышмаҫҡа тырыштым, – тип йылмая һәр яҡтан ата-әсәһенә оҡшарға ынтылған ҡыҙ.
Ә алда – тағы ла яңы һынау. Гөлнәзирә Мәһәҙиева магистратурала уҡыуын дауам итмәксе. Йәш замандашыбыҙға уңыштар теләйек!
С. АМАНТАЕВА....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 314
НУҒАЙБӘК ӘСӘНОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы Салпы а. (хәҙ. ТР‑ҙың Аҙнаҡай р‑ны) башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы. 1774 й. 15 ғин. Арынғол Асаев м‑н берлектә Ҡазан губернаһының Зәй ҡәлғәһен ала. 17 ғин. полк. Ю.Б.Бибиков етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта еңелеп, Нуғайбәк ҡәлғәһенә сигенә. Февр.—мартта В.И.Торнов һәм Ҡаранай Моратов м‑н берлектә Ырымбур губернаһының Нуғайбәк һәм Баҡалы ҡәлғәләре тирәһендә һуғыша. 1798 й. Бөгөлмә өйәҙендә 10‑сы башҡ. кантоны старшинаһы.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Бына аттестат алыр көн дә етте. Үҙем синыф етәксеһе булған туғыҙынсылар менән имтихандарға нисек әҙерләнеүҙәре, тапшырыуҙары тураһында һөйләшеп алдым.
– Һәр фәндән аҙна һайын консультация булды, уҡытыусыларыбыҙ йыл буйына беҙҙең менән шөғөлләнде, – ти Ирина Ғабдуллина.
– Ҡала уҡыусыларынан айырмалы рәүештә, беҙҙә консультациялар бушҡа уҙғарылды. Беребеҙ ҙә репетиторға йөрөмәне, – тип өҫтәне Рәмилә Сәғүтдинова.
– Хәҙер репетиторға аҡса түгәһе түгел. Компьютерҙы асаһың да тейешле сайтты табаһың. Миңә «Сдам ГИА», «ФИПИ», «По уши в ОГЭ» сайттары оҡшаны, – ти Света Шакирова.
— Мин дә интернеттың файҙаһын күрҙем, – тип өҫтәй Эльвина Биктимерова. Ә Рәмил Фәрхетдинов йыйынтыҡтар һатып алып, ундағы бөтә эштәрҙе үтәгән.
– Имтиханға ниндәй кисерештәр менән барҙығыҙ? – тигән һорауға Алишер Бебутов былай тип яуап бирҙе:
– Аллаға табындым. Таңғы 5-тә уяндым. Имтихан бирергә 8-се мәктәпкә барҙыҡ. Бисмилламды әйтеп, 13-се бүлмәгә барып индем. Бындай уңышлы һанды күргәс, йөрәк «жыу» итте инде. Шулай ҙа ҡойолоп төшмәнем, варианттың үҙем эшләп ҡарағаны эләккәс, тынысландым.
– Ныҡ тулҡынландым, һынау биреү бүлмәһе янында торғанда аяҡтарым мамыҡ кеүек ине, – ти Ирина.
– Мин иһә тыныс булдым. Белемемә, үҙ көсөмә ышандым, – ти Света.
Тимур Ғәлимов:
– Тикшереүҙәр ишектән ингәндә үк башланды. Тәүҙә металл эҙләгес менән полиция хеҙмәткәрҙәре ҡарап үткәрҙе, шунан ике ойоштороусы «һаҡта торҙо». Ҡыҫҡаһы, шпаргалка менән дә, телефон менән дә ҡулланырлыҡ түгел ине.
– 9 йыл буйы туплаған белемебеҙгә таянып тапшырып сыҡтыҡ, – ти Айҙар Шарапов.
Бына шундай хәлдәр беҙҙә. Иң мөһиме, уҡыусыларым һөҙөмтәләренән ҡәнәғәт. Уларҙың артабан дөрөҫ юл һайлауҙарын теләйем, үҙҙәрен X синыфҡа көтөп ҡалам.
Ләлә АБЗАЛОВА, уҡытыусы.
Туймазы районы, Бишҡурай ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 212
ТАУЛЫҠАЙ ҠУРҒАНДАРЫ, бронза быуаты, иртә тимер быуат, Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы. 1963 й. М.Х.Садиҡова тарафынан асыла, 1972—73 йй. А.Х.Пшеничнюк, 1975 й. Ю.А.Морозов тикшерә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. Т.ҡ.I Баймаҡ р‑ны Үрге Таулыҡай а. көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Һаҡмар й. һул ярындағы тәпәш ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Тупраҡ өйөп яһалған 14 ҡурғандан (диам. 8—18 м, бейеклеге 0,3—0,6 м) тора, 8‑е өйрәнелгән. Мәйеттәр тәрәнлеге 1 м еткән ҡәбер соҡорҙарында бөгәрләнгән килеш уң йәки һул ҡабырғаһына һалып, башы м‑н төньяҡҡа йәки төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып ерләнгән. Парлап ерләү, кремация эҙҙәре осрай; ҡайһы бер ҡәберҙәр бүрәнә, таш плита м‑н ябылған. Керамика тешле штамп м‑н биҙәлгән Бура мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. 3 беләҙек, хайуан тештәренән яһалған 3 сулпы, ҡабырсаҡ, яндырылған балсыҡтан яһалған муйынсаҡтар табылған. Т.ҡ.II ауылдан көньяҡ- көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Һаҡмар й. һул ярындағы бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 9 ҡурғандан тора, уларҙың 5‑әүһе бронза быуатына ҡарай. Мәйеттәр бөгәрләнгән килеш һул ҡабырғаһына һалып, башы м‑н башлыса төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән; 5 ҡәбер эзбизташ плита м‑н ябылған. Керамика Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Ҡәберҙәрҙә бронза беләҙектәр, хайуан тештәренән яһалған сулпылар, яндырылған балсыҡтан һәм металдан яһалған муйынсаҡтар табылған; ҡатын-ҡыҙ ҡәбере айырылып тора, унда сәс биҙәүесенән, алтын түңәрәк сикә суҡтарынан, бронза тәңкәләрҙән торған баш кейеме табылған. 3 ҡурған Урта быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр салҡан һалып, башы м‑н көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Башҡаларҙан байыраҡ ҡәберҙә йомро төйҙәле, тар йөҙлө һуғыш балтаһы, бысаҡ, һаҙаҡ элмәге, туҙ һаҙаҡ ҡалдығы табылған; мәйеттең уң яурыны янында — быҙауҙың, аяғы осонда тештәре араһында ауыҙлыҡ ҡалдыҡтары һаҡланған аттың баш һөйәге, өҙәңге һәм эйәр ятҡан. Т.ҡ.III ауылдан төньяҡҡа табан 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 2 ҡурғандан тора, 1‑һе өйрәнелгән. Мәйет бөгәрләнгән килеш һул ҡабырғаһына һалып, башы м‑н төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Керамика Бура мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Т.ҡ.IV ауылдан көнбайышҡа табан 3—4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 20 ҡурғандан (диам. 25—30 м, бейеклеге 1,5—2 м) тора, тип фараз ителә, 7‑һе өйрәнелгән. Ҡәберҙәрҙең күпселеге бронза быуатына ҡарай. Эзбизташ плита м‑н ябылған таш йәшниктәрҙә ерләү осрағы асыҡланған. Керамика Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. 3 ҡурғанда иртә Сармат мәҙәниәте ҡәберҙәре табылған. Мәйеттәр салҡан һалып, башы м‑н көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡылыс, хәнйәр, уҡ башағы, көҙгө, муйынсаҡ, балсыҡ һауыттар табылған. Т.ҡ.V ауылдан көньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 10 ҡурғандан (диам. 9—18 м, бейеклеге 0,3—0,7 м) тора, 1‑һе өйрәнелгән. Мәйет бөгәрләнгән килеш һул ҡабырғаһына һалып ерләнгән, тип фараз ителә. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Айһылыу Йәғәфәрованың юбилейына арналған тантаналы кисә үтте
Опубликовано: 17-09-2018, 10:14 | Категория: Новости, Члены союза
Әбйәлил районында танылған яҙыусы, педагог, СССР-ҙың Яҙыусылар союзы ағзаһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ким Әхмәтйәнов һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премиялар лауреаты Айһылыу Йәғәфәрованың 70 йәшлек юбилейына арналған тантаналы кисә үтте. Унда Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Зәки Әлибаев, “Ағиҙел” журналының баш мөхәррире урынбаҫары Әхмәр Үтәбай, Әбйәлил районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Раян Фаттахов, билдәле шағирҙар Әхмәҙин Әфтәх (әйткәндәй, ул әҙибәнең класташы) менән Мәүлит Ямалетдин, “Ҡуңыр буға” ижади йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Мәүлит Кәримов, “Йәйғор” әҙәби берекмәһе ағзалары, урындағы хакимиәт вәкилдәре, юбилярҙың туғандары, дуҫтары, класташтары йыйылғайны. Бөтә ҡунаҡтар ҙа Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙын ғүмер байрамы менән ихлас ҡотланы һәм иң йылы теләктәрен еткерҙе. Зәки Арыҫлан улы башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн әҙибәгә Башҡортостан Яҙыусылар союзының Почет грамотаһын һәм бүләген тапшырҙы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 322
КЕСЕ БИРЙӘН, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт, Оло Бирйән һырты армыты. Белорет р‑ны буйлап Бәҙәреш й. (Ләмәҙ й. ҡушылдығы) тамағы киңлегенән алып Оло Осарлы й. (Инйәр й. басс.) тамағына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 10 км яҡын, киңлеге 3—4 км, абс. бейеклеге 811 м. Елмәрҙәк свитаһының бирйән ярым свитаһы гравелиттарынан, аркозлы ҡомташтарынан тора. Ландшафы аҡһыл һоро урман тупрағындағы һәм көрән тау тупрағындағы киң япраҡлы‑ҡара ылыҫлы урмандарҙан ғибәрәт. Көнбайыш битләүендә Оло Осарлы й., көнсығышта — Ҡүсәғазы й. башлана.
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Иң мөһиме - йорттарҙа йылылыҡ
Көҙгө-ҡышҡы осорға әҙерлек сиктәрендә “Йылылыҡ селтәрҙәре” йәмғиәтендә йорттарҙы йылылыҡ менән тәьмин итеү - көнүҙәк.
Йорттарҙың киләсәген ҡайғыртып
Капиталь ремонтҡа түләргә кәрәкме? Ошо һорау менән редакцияға йыш мөрәжәғәт итәләр. Уларға Мәләүез районы Хакимиәтенең торлаҡ коммуналь хужалыҡ бүлеге начальнигы Әмир Ғәлиев яуап бирә.
Гүзәллек тыуҙырыусылар
Ҡала-райондарҙы таҙа һәм тәртиптә тотоу - һәр кемдең бурысы.
Әкиәтте ысынбарлыҡ итәбеҙ
Башҡортостандан биш проект еңеүгә дәғүә итә. Финалистар исемлегендә Хәйбулла, Илеш, Ҡыйғы һәм Тәтешле райондары башланғыстары бар.
Һөҙөмтәлелек – төп маҡсат
Милек хоҡуғын теркәү һәм дәүләт кадастр иҫәбе буйынса процедуралар
Ергә хоҡуҡ менән нисек дөрөҫ ҡулланырға
Башҡортостан буйынса Росреестр идаралығында ер күҙәтеүенә бәйле
нескәлектәр хаҡында һөйләнеләр
Үҙ хоҡуғыңды беләһеңме???
Замана менән бергә ҡанундар үҙгәреп тора, айырыуса күсемһеҙ милеккә ҡағылышлы һорауҙар күп. Башҡортостан буйынса Росреестр идаралығының Мәләүез бүлеге начальнигы Әхмәт ӘБДРӘШИТОВ ҡулланыусы мөрәжәғәтендә йыш осраған һорауҙарға яуап бирә.
Сертификат тапшырыу
“Документ – ҡулымда, әммә бәхетемә һаман ышанып етмәйем”
Хаҡтар күтәрелә шул
Йыл башында уҙған кәңәшмәлә республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов 2018 йылға планлаштырылған тарифтар күтәрелеүен бер юлы ғына булмаясаҡ, тип тынысландырған ине.
Сертификат тапшырылды
Район Хакимиәте башлығы Рөстәм Шәмсетдинов мәжбүри күскенселәр тип табылған граждандар категорияһына ҡараған Хәтимә Кәримоваға торлаҡҡа сертификат тапшырҙы.


text:
Тотороҡлолоҡ күҙәтелә
24 июля 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Сәнәғәт
2013 йылдың тәүге ярты йыллығында иҡтисади эшмәкәрлектең бөтөн төрҙәре буйынса ойошмаларҙың тауар әйләнеше 720,8 миллион һумлыҡ булды. Йәғни, былтырғыға ҡарағанда үҫеш 105,6 процент тәшкил итә.
Иҡтисади эшмәкәрлектең бөтөн төрҙәре буйынса башҡарылған эш, хеҙмәт күрһәтеү, етештерелгән продукция күләме 564,6 миллион һум (102,5 %) менән баһалана. Сәнәғәт предприятиеларында ла үҫеш күҙәтелә. Улар тарафынан барлығы 163,6 миллион һумлыҡ (105,2 процент) эш башҡарылған һәм хеҙмәт күрһәтелгән. Сәнәғәт етештереү индексы 105,2 процент тәшкил итә. "Термопласт” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә сәнәғәт етештереү индексы 126 процент, "Красноусол минераль һыуҙары” йәмғиәтендә 116,9 процент булды. Ә республика буйынса уртаса сәнәғәт етештереү индексы 100,2 проценттан артмай.
2013 йылдың тәүге ярты йыллығында иҡтисади эшмәкәрлектең бөтөн төрҙәре буйынса ойошмаларҙың тауар әйләнеше 720,8 миллион һумлыҡ булды. Йәғни, былтырғыға ҡарағанда үҫеш 105,6 процент тәшкил итә.
Иҡтисади эшмәкәрлектең бөтөн төрҙәре буйынса башҡарылған эш, хеҙмәт күрһәтеү, етештерелгән продукция күләме 564,6 миллион һум (102,5 %) менән баһалана. Сәнәғәт предприятиеларында ла үҫеш күҙәтелә. Улар тарафынан барлығы 163,6 миллион һумлыҡ (105,2 процент) эш башҡарылған һәм хеҙмәт күрһәтелгән. Сәнәғәт етештереү индексы 105,2 процент тәшкил итә. "Термопласт” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә сәнәғәт етештереү индексы 126 процент, "Красноусол минераль һыуҙары” йәмғиәтендә 116,9 процент булды. Ә республика буйынса уртаса сәнәғәт етештереү индексы 100,2 проценттан артмай.
Кескәй бейеүселәр уңышы
24 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
Күгәрсен районының "Мораҙым” тарлауығында урынлашҡан "Урман әкиәте” ял базаһында 3 йәштән 15 йәшкәсә балаларҙың "Байыҡ” республика конкурсы быйыл 5-се тапҡырға уҙғарылды. Был сарала ҡатнашыусылар йылдан-йыл һан яғынан ғына түгел, географик яҡтан да арта. Быйыл да балалар "Байығы”нда Башҡортостандың төрлө төбәктәренән, шулай уҡ төрлө өлкәләрҙән бейергә яратҡан ҡыҙ һәм малайҙар йыйылған.
Ямғырҙарҙан һуң һөт артыр,
24 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
"Урожай” КХ-һы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте - малсылыҡ продукцияһы етештереү буйынса уңышлы эшләп килгән хужалыҡтарҙың береһе. Хужалыҡ фермаларында, дөйөм алғанда, 360 баш һауын һыйыры булып, уларҙан йыл башынан иҫәпләгәндә 6400 центнер, йәғни бер һыйырҙан 1778 килограмм һөт һауып алынған. Һәр һыйырға уртаса көндәлек һауым 10,2 кг тура килә.
Баҫыу эштәре барышы
24 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Район хужалыҡтарында мал аҙығы әҙерләү дауам итә. Барлығы 6525 тонна бесән, 6600 тонна сенаж тупланған. "Ағиҙел”, "Урожай”, Ленин исемендәге, "Хәсән” хужалыҡтарында сенаж һалалар. Район буйынса һәр шартлы мал башына уртаса 9,9 центнер мал аҙығы тура килә.
Балалары шатлығы ла, таянысы ла
24 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
Яңғыҙҡайын ауылынан биш бала тәрбиәләгән Тәнзилә Мәғәсүм ҡыҙы 2004 йылда "Әсәлек даны” миҙалы менән бүләкләнгәйне. Юл төшкәндә был ишле ғаиләне күреп китергә булдыҡ. Уның балалары хәҙер инде үҫеп төрлөһө-төрлө яҡҡа таралышҡан, йорт бушап ҡалған төҫлө.


text:
Сәйәси фирҡә
Сәйәси фирҡә — дөйөм ижтимағи, синфи, сәйәси, иҡтисади, милли-мәҙәни, дини йәки башҡа төр маҡсаттар һәм ихтияж-теләктәр буйынса, аҫтағыларҙың өҫтәгеләргә бойһоноуы нигеҙендә берләшкән кешеләрҙең тотороҡло сәйәси ойошмаһы.
«Сәйәси фирҡә» (рус. политическая партия) һүҙбәйләнеше грек телендәге «poλιtιkή» (урыҫсаға әйләндергәндә «искусство управления государством», башҡортса — «дәүләт менән идара итеү маһирлығы» тигән мәғәнәне бирә) һәм латин телендәге «pars» (рус. часть, башҡ. өлөш) һүҙҙәрен берләштереүҙән төҙөлгән һәм хәҙерге күп телдәрҙә башлыса был мәҡәләлә ҡаралған мәғәнәлә ҡулланыла.
Сәйәси фирҡәнең беренсел маҡсаты — дәүләттәге сәйәси власҡа эйә булыу йә уның эшмәкәрлегендә ил хөкүмәтендәге һәм урындағы үҙидара органдарындағы вәкилдәр аша ҡатнашыу. Күпселек сәйәси фирҡәләрҙең быға ирешеү юлдарын һәм ысулдарын билдәләгән идеологияһы бар, ул ойошманың программаһында сағылыш таба.
Йөкмәткеһе
Сәйәси фирҡәләрҙең төп маҡсаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр төрлө сәйәси фирҡә — «илдәге сәйәси власҡа эйә булыуҙы йә уның эшмәкәрлегендә хөкүмәттәге һәм урындағы үҙидара органдарындағы вәкилдәр аша ҡатнашыуға өлгәшеү»ҙе үҙенең төп маҡсаты тип билдәләй. Был фекерҙе киң билдәле Лев Троцкийҙың «власте алыуҙы маҡсат итеп ҡуймаған фирҡә бер нимәгә лә тормай» тигән һүҙҙәре лә тулыһынса дәллилләй.
Беҙҙең илгә килгәндә, сәйәси фирҡәләрҙең төп маҡсаттары Рәсәй Федерацияһының «Сәйәси фирҡәләр тураһында» Федераль законында билдәләнгән. Ҡанундың 3-сө статьяһының 4 пунктына ярашлы, фирҡәләрҙең маҡсаттары түбәндәгеләр:
- Йәмәғәт фекерен булдырыу (формалаштырыу);
- Граждандарға сәйәси йүнәлештә белем һәм тәрбиә биреү;
- Йәмәғәт тормошоноң теләһә ниндәй мәсьәләләре буйынса граждандарҙың фекерен сағылдырыу, уларҙы киң йәмәғәтселеккә һәм дәүләт власы органдарына еткереү;
- Төрлө кимәл һайлауҙарға кандидаттар йә уларҙың исемлеген күрһәтеү.
Федераль законда әйтелеүенсә, сәйәси фирҡәләр башҡа маҡсаттарын үҙҙәре билдәләй.
Сәйәси фирҡәләрҙең төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәси фирҡәләрҙең тарихын һәм эшмәкәрлеген өйрәнеүсе ғалим-политологтарҙың күпселеге фекере буйынса, был ойошмаларҙы түбәндәге төрҙәргә бүлеп ҡарарға мәмкин:
- элита (йәмғиәттең йәки айырым бер төркөмдөң иң яҡшы вәкилдәре) фирҡәһе;
- халыҡ (күмәк кешеләр) фирҡәһе;
- этник йүнәлештәге фирҡә;
- һайлау берләшмәләре;
- теге йәки был сәйәси хәрәкәттең фирҡәһе.
Сәйәси ойошмаларҙың бындай бүленешен, әлбиттә, шартлы тип ҡабул итергә кәрәк. Шуға ла уларҙың һәр төрөн тағы ла вағыраҡ төркөмдәргә айырырға була. Мәҫәлән, һайлау берләшмәләрен: 1) шәхсигә (бер кеше тарафынан булдырылған), 2) "күпселек фирҡәһе"нә (рус. партия большинства) һәм 3) программа нигеҙендә ойошҡан берләшмәгә бүлергә мөмкин. Бынан сығып ҡарағанда, миҫал өсөн: Америка Ҡушма Штаттарының Демократик фирҡәһен (рус. Демократическая партия США) икенсе төркөмгә, Республика фирҡәһен (рус. Республиканская партия США) — өсөнсөгә индерәләр.
Сәйәси фирҡәләрҙең ҡыҫҡаса тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгөнгө фирҡәләрҙең күбеһенең тарихы XIX быуаттан башлана. Был тәү сиратта Көнбайыш илдәренең ҡайһы берҙәрендә дөйөм һайлау хоҡуғы индереү менән бәйле. Нәтижәлә, дәүләт власын һайлауҙар аша ғәмәлгә ашырыу кеүек сәйәси тормоштоң иң мөһим мәсьәләһен хәл итеүгә халыҡтың киң ҡатламдары йәлеп ителә. Нәҡ ошо осорҙа, Европала тәүгеләр рәтендә либералдар үҙ идеологияһы һәм парламентта фракцияһы булған ойошмаларын төҙөй. Германиялағы "Прогрессив фирҡә"не (рус. «Прогрессивная партия»), "Бельгия либерал фирҡәһе"н беренселәр тип иҫәпләргә була. Уларға эйәреп, консерваторҙар ҙа үҙ ойошмаларын төҙөй: мәҫәлән, Англиялағы «Консерваторҙар клубы» (рус. «Клуб консерваторов»). Был берләшмәләр оҙаҡ ҡына ваҡыт үҙҙәрен «сәйәси фирҡә» түгел, ә «фекерҙәштәр берлеге» тип атап йөрөтә. Һайлау хоҡуғын артабан киңәйеүе уларҙы берлектәрен тәү сиратта ойоштороу йәһәтенән нығытыуға этәрә.
Шул уҡ ваҡытта, был сәйәси берләшмәләрҙе «парламент фирҡәһе булып ойошҡандар» һәм «парламенттан тыш төҙөлгәндәр» тип икегә бүлеп ҡарарға кәрәк. Тәүгеләре, конституцион ҡоролош механизмы булараҡ, алдараҡ барлыҡҡа килгән. Тора-бара йәмғиәттең теге йәки был төркөмдәре уларҙы үҙ ихтияждарын яҡлаусылар итеп ҡабул итә башлай. Фирҡәләр, үҙ сиратында, нәҡ ошо төркөмдәрҙән яңы ағзалар йыйыу менән бергә уларҙы үҙ эшмәкәрлеген хуплауға йәлеп итеү буйынса маҡсатлы эш алып бара. Бөйөк Британияның Консерватив фирҡәһе (урыҫса — Консервативная партия Великобритании), парламент эсендә ойошоп, нәҡ ошондай тарихи үҫеш кисерһә, был илдең Лейбористар фирҡәһе (рус. Лейбористская партия Великобритании), киреһенсә, башта уҡ инглиз эшселәр хәрәкәтенә ҡағылышлы ойоша һәм тик һуңыраҡ ҡына парламент фирҡәһенә әйләнә. Европа илдәренең күпселек фирҡәләре лә шулай уҡ парламенттан тыш барлыҡҡа килгән — уларҙың нигеҙен төрлө йүнәлештәге клубтар, студент ойошмалары, һөнәри берекмәләр, крәҫтиән копперативтары һәм башҡалар тәшкил итә.
Европаның феодолизмдан капитализмға күсеүендә һынылыш этабы булған Француз революцияһы континентта либералдарға ҡаршы булған төрлө консерватив төркөмдәрҙең барлыҡҡа килеүенә лә сәбәпсе була. Үҙҙәрен «аристократтар», «роялистар», «һарай яны фирҡәләре» тип атаған был ойошмалар XIX быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында тулыһынса консерватив фирҡәләр булып үҫешә.
Хеҙмәтсән халыҡ массаларын һәм тәү сиратта эшселәр синыфы вәкилдәрен берләштергән фирҡәләр сағыштырмаса һуңыраҡ ойоша башлай. Уларҙың төп маҡсаттары: иҙеүсе синыфтарға, капиталистик социаль-сәйәси тәртиптәргә ҡаршы көрәш һәм синыфтар ҡаршылығынан азат булған яңы йәмғиәт төҙөү. Бындайҙар иҫәбенә тәү сиратта «социалистик» һәм "социаль-демократик фирҡә"ләр инә. Уларҙың һан яғынан артыуы II Интернационал эшмәкәрлеге менән турана-тура бәйле. Был фирҡәләр марксистик идеология нигеҙендә ойоша һәм эшмәкәрлектәренең тәүге осорҙарында еңеп сығып, власть алыу өсөн һайлауҙарҙа ҡатнашыу бурысын үҙ алдына ҡуймай. Дөйөм алғанда, уларҙың быға мөмкинселектәре лә булмай тиерлек. Аҙаҡтан, ойошоу йәһәтенән сағыштырмаса нығынғас ҡына, улар парламент эшмәкәрлегенә ҡушыла. Бында ла улар бары үҙҙәренең программаларын пропагандалау һәм киңерәк таратыуҙы тәү маҡсат итеп ҡуя, сөнки был сәйәси фирҡәләр сығышы менән тик социаль һәм идеологик йүнәлешкә ҡоролған.
Эшселәр фирҡәләре капиталистик система менән көрәш барышында, аграр фирҡәләр — индустриаль үҫешкә ҡаршылыҡ йөҙөнән, христиан фирҡәләре — ил сәйәсәтенә сиркәү йоғонтоһон көсәйтеүгә ҡаршылар менән көрәштә, коммунистик фирҡәләр — килешеүсәнлек (либераль) һәм монарх хәрәкәттәргә, фашистик фирҡәләр — демократияның бөтә төрҙәренә ҡаршы булараҡ барлыҡҡа килә.
Фирҡәнең тәьҫире көслө булған һәм аҙаҡ ҡына ваҡыт аралығында уны эшмәкәрлеген яҡлап һәм хуплап килгән йәмғиәт ҡатламдары ойойшманың социаль базаһын, һайлауҙарҙа тауыш биреүселәр — фирҡәнең электоратын тәшкил итә. Европа илдәрендәге социал-демократик һәм коммунистик фирҡәләрҙең социаль базаһы булып элек-электән эшселәр синыфы һаналһа, либерал-демократик фирҡәләр урта ҡатлам вәкилдәренә, атап әйткәндә, зыялыларға (интеллигенция), ваҡ эшҡыуарҙарға һ. б.) таяна, аграр фирҡәләр крәҫтиәндәрҙе үҙ итә. Консерватив ҡарашлы фирҡәләр, ҡағиҙә булараҡ, эре милек хужалары, крәҫтиәндәрҙең һәм урта ҡатламдарҙың бер өлөшөнән таяныс һәм терәк таба.
Шул уҡ ваҡытта, билдәле бер социаль төркөм ихтияждарын ғына яҡлаусы булып ойошҡан фирҡәләрҙең күбеһе, яңы көстәр һәм һайлаусылар менән тулланып, тора-бара күп төрлө теләге булған социаль төркөмдәр берләшмәлһенә әйләнә. Шуға ла сәйәси фирҡәләр бөгөн бер төрлө генә түгел: улар эсендә фирҡәнең дөйөм программаһынан айырмалыны күтәреп сыҡҡан фракциялар (төркөмдәр) бар. Сәйәси фирҡәнең тышҡы эшмәкәрлеге нәҡ ошо эске төркөм һәм ағымдарҙың үҙ-ара ыҙғыш һәм бәрелештәре барышында билдәләнә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Советский энциклопедический словарь / Гл. Редактор А. М. Прохоров. 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1983—1600 с., с ил. (рус.)
- Федеральный закон от 11.07.2001 N 95-ФЗ (ред. от 17.12.2009) «О политических партиях» (принят ГД ФС РФ 21.06.2001) (рус.)
- Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З.Г. Ураксина. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.


text:
Слайды и текст этой презентации
Слайд 1
Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы ҡыҙы
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның юбилейына бағышлана
Вәлинурова Рәмзиә Әхмәт ҡыҙы
Башҡортостан Республикаһы Балтас районы
Штәнде урта дөйөм белем биреү мәктәбенең
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Слайд 2
Ә. Таһирова
Мин фәрештә түгел, кеше инем,
Ерҙә кеше булып йәшәнем.
Хаҡһыҙлыҡты күрһәм, ярып әйттем,
Йәшен булып ярһып йәшнәнем.
Слайд 3
Һәм ул – Зәйнәб Биишева.
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе булып шиғыр
китаптарын донъяға сығарҙы.
Беренсе булып драма әҫәрҙәре яҙҙы.
Беренсе булып Шәреҡ ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары араһында
киң ҡоласлы, тәрән йөкмәткеле романдарҙан торған
беренсе башҡорт трилогияһын ижад итте.
Республика яҙыусылары араһында беренселәрҙән булып
Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты
булды.
Башҡортостан Республикаһының тәүге халыҡ яҙыусыһы.
Слайд 4
Зәйнәб Биишеваның онотолмаҫ студент йылдары
Слайд 6
Ил хәстәре уйында
Слайд 7
Бөгөн Зәйнәб Биишеваны әҙәбиәттең бөтә жанрҙарында ла бына тигән әҫәрҙәр ижад иткән яҙыусы тип беләләр.
Слайд 9
“Ғүмер китабы”
«Ышанығыҙ миңә, «Кәмһетелгәндәр»ҙе уҡып, башҡорттарҙың революцияға тиклемге тормошо, көнкүреше, ауыҙ-тел ижады хаҡында һәр төрлө этнографик һәм тарихи әҙәбиәтте уҡығандан күберәк һәм тулыраҡ мәғлүмәт алдым»
П.Берков.
Слайд 10
«Был әҫәрҙәрем… - минең тиҫтәләрсә йылдар күңелемдә һаҡлап килгән иң мөҡәддәс теләгем ине. Һәм мин… ошо изге теләккә ирештем» З.Биишева
Слайд 11
Йәшәү бәхете. Йәшәү бәхете- күңел сафлыҡта. Йәшәү бәхете- дуҫлыҡ, сафлыҡта. Йәшәү бәхете- илең, халҡың өсөн Хеҙмәт аша тыуған хаҡлыҡта. З.Биишева
Зәйнәб Биишеваға арналған һәйкәл – проекты.
Авторы - Стритович Д. А.
Слайд 12
«Яҙыусының исемен мәңгеләштереү»
Өфөләге Коммунистик урамындағы З.Биишева йәшәгән йортта ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
Сибай институты алдында әҙибәгә ҡуйылған бюст.
Слайд 13
Зәйнәб Биишева исемен йөрөтә:
- Башҡортостан «Китап» нәшриәте дәүләт предприятиеһы;
- Өфөләге урам;
- Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы;
- Мораҡ ауылында дөйөм белем биреү мәктәбе;
- Күгәрсен районының әҙәби премияһы.
Слайд 14
Оҫтаның ҡулы ҡала, Шағирҙың һүҙе ҡала…


text:
- Подробности
- Просмотров: 282
ФЕНИЛКЕТОНУРИЯ (фенилаланин һүҙенән, кетондар һәм гр. uron — бәүел), ф е н и л п и р о в и н о г р а д о л и г о ф р е н и я һ ы, нәҫел ауырыуы, уға аминокислота алмашыныуы боҙолоу һәм нервы системаһы зарарланыу хас. Үҫеш сәбәптәре: фенилаланиндың һәм уның патологик продукттарының ҡанда тупланыуына килтергән фенилаланингидроксилаза ферменты әүҙемлегенең генетикаға бәйле ныҡ түбәнәйеүе йәки булмауы. Ф. классик, уртаса, йомшаҡ һәм еңел гиперфенилаланинемияға айырыла. Төп симптомдары (балаларҙа 5—6 айҙан күренә башлай): һүлпәнлек, йоҡо баҫыу, илаҡ булыу, бәүелдән специфик (“сысҡан”) еҫ килеү, сәс һәм күҙ төҫө аҡһылланыу. Дауаламағанда олигофрения һәм психик инвалидлыҡҡа килтерә. Ф. диагностикалау өсөн яңы тыуған балаларға скрининг тикшереү, ДНК анализы үткәрелә; ауырыу балалар булған ғаиләләрҙә йөклөлөктөң 10‑сы аҙнаһында пренаталь генетик диагностика эшләнергә мөмкин. Дауалау: аҡһым сикләнгән диетотерапия һәм махсус дауалаусы аҙыҡ ҡулланыу, күрһәткестәр б‑са — медикаментоз. Башҡортостанда Ф. м‑н ауырыу уртаса асыҡланғанса 10260 яңы тыуған балаға 1 осраҡ тура килә. 20 б. 70‑се йй. алып Медицина университетында Р.В.Мәғжәнов етәкс., Биохимия һәм генетика институтында Э.Х.Хөснөтдинова етәкс. Ф. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла: ауырыуҙың молекуляр‑генетик анализы эшләнә, уның БР‑ҙа таралышы һәм төбәк үҙенсәлектәре (Т.В.Викторова, Н.З.Жогова, С.Ш.Мырҙабаева, Г.В.Печенина, В.Л.Әхмәтова); балаларҙа ауырыуҙың клиник формалары (Р.Ғ.Мусин, Л.М.Мәүлитова, Л.Г.Цыпина, Р.Р.Шәйхиева) өйрәнелә; диагностика, дауалау һәм ауырыуҙарҙы диспансерлаштырыу ысулдары камиллаштырыла (Х.Ғ.Вәлиева, Л.К.Закирова, Мырҙабаева). 1988 й. Республика клиник дауаханаһы базаһында яңы тыуған балаларҙы тикшереү өсөн, ш. иҫ. Ф., неонаталь скрининг лаб. булдырыла (ҡара: Медицина‑генетика консультацияһы), 2003 й. алып тикшереүҙәр Респ. перинаталь үҙәге базаһында (ҡара: Медицина үҙәктәре) үткәрелә.
А.Й.Ғилманов, А.Ҡ.Мәрҙәнова, Л.Р.Нурғәлиева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 258
ФОСФОРОРГАНИК БЕРЛӘШМӘЛӘР, фосфор атомы туранан‑тура углерод атомы йәки гетероатом (азот, кислород, көкөрт һ.б.) аша бәйләнгән органик берләшмәләр. Тере организмдарҙа нуклеин кислоталары, нуклеотидтар, моно‑ һәм дифосфорлаштырылған шәкәрҙәр, нуклеозидмоноциклофосфаттар, глицеро‑ һәм сфингофосфолипидтар, флавин ферменттары, А коферменты, кокарбоксилаза, фосфорлаштырылған терпендар, глицеролдар, альдегидтар, кетондар һәм органик к‑талар сығарылмалары сифатында осрай. Тәбиғи берләшмәләргә фосфомицетин антибиотигы, B‑аминокарбон к‑таларының фосфорлы аналогтары, улар нигеҙендәге пептидтар инә. Фосфорҙағы урын алыштырыусы һаны б‑са беренсел, икенсел һәм өсөнсөл фосфиндар, уларҙың сығарылмалары һ.б.; валентлыҡ б‑са биш (фосфоний тоҙҙары, фосфиноксидтар, алкилфосфон, диалкилфосфин к‑талары һәм уларҙың сығарылмалары, фосфорандар, алкилиденфосфорандар) һәм өс валентлы (фосфиндар, алкил‑, диалкилфосфонистик к‑талары һәм уларҙың сығарылмалары) фосфор берләшмәләре; окисланған формаларының төрө б‑са — фосфиндар, фосфиноксидтар, ‑сульфидтар, ‑селенидтар, ‑алкилендар, фосфазоберләшмәләр, фосфоний, металл комплекслы берләшмәләр, фосфорандар, полифосфиндар һәм уларҙың сығарылмалары айырыла. Ф.б. өсөн алкоголиз, гидролиз, диспропорциялау, таутомерия, фосфорлаштырыу, гомолитик булмаған фотоәүерелеүҙәр, гомолитик ҡушылыу реакциялары, радиолиз, фотолиз хас. Өс валентлы фосфорҙың берләшмәләре электрофиллы һәм радикаллы реагенттар, биш валентлыһы — нуклеофиллы реагенттар м‑н реакцияға инә. Фосфорҙан һәм уның органик булмаған сығарылмаларынан (оксидтар, хлоридтар, оксихлоридтар) спирттар, аминдар, альдегидтар, олефиндар һ.б. м‑н үҙ‑ара тәьҫир итештереп алына. Трансуран һәм ерҙә һирәк элементтарҙың комплексондары һәм экстрагенттары, ион алмаштырыусы, юғары температураға сыҙамлы полимерҙар өсөн мономерҙар һ.б. сифатында ҡулланыла. Ф.б. — гидравлик шыйыҡсалар, йылылыҡ биргестәр, дарыуҙар, пестицидтар, флотореагенттар (ҡара: Флотация), өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, катализаторҙар (ҡара: Металл комплекслы катализ), стабилизаторҙар (ҡара: Полимерҙарҙы стабилләштереү), пластификаторҙар (ҡара: Полимерҙарҙы пластификациялау), антипирендар; ҡайһы берҙәре — ағыулағыс матдәләр. Башҡортостанда 1968 й. Өфө химия з‑дында (ҡара: “Уфахимпром”) хлорофос етештереү үҙләштерелә. “Уфанефтехим” ААЙ цинктың Ф.б. (минераль майҙарға ДФ‑11, ВНИИНП‑360 маркалы присадкалар) сығара. 80‑се йй. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында глифосат (N‑фосфонометилглицин; ин‑ттың тәж. з‑дында индерелгән, ҡара: Тәжрибә заводы; 90‑сы йй. башында Волгоград “Химпром” ПБ‑нда һынау партиялары эшләнгән) һәм уның нигеҙендә Глипофен, Глифен гербицидтары (Р.Б.Вәлитов, А.М.Колбин, Ю.Е.Сапожников, Б.П.Струнин) алыу технологияһы эшләнә. N‑фосфонометилглициндың натрийлы һәм диметилалкиламинлы тоҙҙарын тикшереү эштәре алып барыла. 70—80‑се йй. Химия ин‑тында (ҡара: Органик химия институты) фосфон к‑таларының антидепрессант, седатив һ.б. үҙенсәлектәргә эйә булған холин эфирҙарының моно‑, полимерлы эске тоҙҙары синтезлана (Л.Х.Биксурина, Ф.С.Зарудий, Г.В.Леплянин, Т.Г.Толстикова); Ф.б. озонидтарының окисланыу үҙенсәлектәре өйрәнелә, фосфиноксид, фосфаттарҙың эпоксидтарын алыу ысулдары (Ф.А.Ғәлиева, Н.Н.Кабальнова, В.Д.Комиссаров, Н.М.Коротаева, Г.А.Толстиков, В.В.Шерешовец, Р.К.Янбаев) тәҡдим ителә.
Б.П.Струнин
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Гөлнара МОСТАФИНА
Ай ғына белгән хәл
“Барыһы ла яҡшы булһын... Барыһы ла яҡшы булһын...” Йондоҙ атылған һайын, боҙоҡ пластинкалай, бер үк һүҙҙәрҙе ҡабатлай Руслан. Ырым-ишараттарға ышанмай ул, ә әле ниңәлер нәҡ ошо һүҙҙәр уға көс, өмөт бирә. Бала саҡта “йондоҙ атылғанда теләк теләһәң, мотлаҡ тормошҡа ашасаҡ” тигәнде ишетеп, хыялға батып йөрөгәне лә булды бит.
Аһ, был төн! Бәләкәйҙән тыныс ҡына ҡарай алмай ул айға. Ай тулған ваҡыт уның өсөн ниндәйҙер бер һынау төнөнә әйләнә. Был мәлдә нисектер һиҙгергә әйләнә. Тәрән хискә бирелеүсән. Бүре булып олоғоһо, бәрелгеһе-оролғоһо ла килеп ала. Тиҙ генә ярһып, ҡыҙып бара. Шуға күрә ай тулған ваҡытты бер аҙ ҡурҡып көтөп ала. Сөнки үҙен ниндәй тойғолар биләп алырын, ниндәй хистәр кисеререн алдан билдәләй алмай ул... Бына әле лә... Башында мең һорау, мең төрлө уй. Ҡайҙа, нимәгә китеп барғанын яҡшы аңлай ул, шул уҡ ваҡытта был уйҙарын башынан ҡыуа. Ошондай айлы төндә һөйгәнең ҡосағында хыялдар ҡороп, теләктәр теләп, күккә бағып ултырырға ине лә бит... Юҡ, ул әле һөйгәне, икеһенең бәхетле киләсәге өсөн бер туҡтауһыҙ ҡабатлай әлеге “барыһы ла яҡшы булһын”ын. Ай ҙа, йондоҙҙар ҙа аңлар уны, кисерер...
Был көндөң тап ай тулған ваҡытҡа тура килеүенә йәне көйә Русландың. Башҡа ваҡыт тапманы икән был Радмир?! Бәлки күңеленә былай уҡ ҡыйын булмаҫ ине... Радмир - ауылдашы Русландың. Йәш саҡта ҡыҙҙар артынан бергә әҙ йүгермәнеләр. Радмир бер мәл уның кәләше Сөмбөл артынан да йөрөп алғайны, әммә ҡыҙ кеше Русланды һайланы. Күрәһең, беренсе мөхәббәт онотолмай, Радмир уларға инеп, әле лә хәлдәрен белеп сыҡҡылай... Бәлки Русланды элеккеләй дуҫ күреп киләлер, төбөнә төшөп, һорашҡаны юҡ. Ҡыҙҙары Нәркәстең ауырығанын ишеткәс, үҙе тәҡдим итте был эште Радмир. Шундай матур итеп һөйләне, Руслан ауыҙ асып тыңланы. “Тик шуныһы, был беренсе һәм һуңғы тапҡыр! Ошо осрашыуҙан һуң аралашыуҙы туҡтатыу хәйерле. Быны мин һинең өсөн әйтәм. Бөтөнләй аҡсаһыҙ, ас ултырғанда ла миңә мөрәжәғәт итәһе булма!” – тип аҙағынан тыйып та ҡуйҙы. Әлбиттә, Руслан уның нимәләр менән шөғөлләнеүен яҡынса аңлай, әммә ҡыҙының һаулығы бөтөн нәмәгә күҙен йоморға мәжбүр итте. Нәркәстең хәле тәүҙәрәк яҡшы ғына ине, алған дауа ярҙам иткән кеүек ине, әммә һуңғы арала, аяҡтарым ауырта, тип атларға теләмәй, күберәген ятып йә ултырып тора. “Күрәһегеҙ, әле алған дауа ярҙам итмәй, препараттарҙы сит илдән алыр кәрәк, ә уның өсөн, әлбиттә, бер аҙ аҡса кәрәк. Һуң булмаҫ борон йыйнаштырығыҙ. Ваҡытында дауаламаһағыҙ, ҡыҙығыҙ аяҡһыҙ ҡаласаҡ”, - тип ҡуйҙы бит табип та.
“Руслан!.. Руслан!..” Былай ҙа шылҡ иткән тауышҡа ла өркөп барған егет саҡ артына ултыра төшмәне. Ни бары рация ғына икән. “Һин ҡайҙа?..” “Етеп барам...” Теләкһеҙ генә яуап бирҙе Руслан. “Ваҡыт ҡыҫа, тиҙерәк.” “Ярай...” Күҙ алдына ете йәшлек Нәркәсте ҡосаҡлап, өмөт тулы күҙҙәре менән оҙатып тороп ҡалған Сөмбөлө күҙ алдына баҫҡас, аҙымдарын тиҙләтте. Ниңә, улар бәхетле киләсәккә лайыҡ түгелме ни? Бүтәнсә нисек ҡотолмаҡ кәрәк ул һаҙлыҡтан? Уның фатиры ла, эше лә, үҙе хыял иткән тормошо ла буласаҡ! Ә иң мөһиме, ҡыҙҙарын аяҡҡа баҫтырасаҡтар. Быға бер кем дә ҡамасаулай алмаясаҡ! Бәләкәсенең инвалид булып ҡалырын башына индереп кенә лә сығарғыһы килмәй уның. Нәркәстең ғүмере яңы башлана ғына бит әле. “Барыһы ла яҡшы ғына булһын!..”
Һөйләшелгән урынға килеп еткәндә уны көтөп торалар ине инде. Полиция кейемендәге был ике кешенең кем булыуын да, ысынлап та унда эшләйҙәрме, әллә Руслан кеүек роль ғына уйнайҙармы икәнен дә белмәй ул. Белергә тейеш тә түгел. Улар ҙа, моғайын, Руслан тураһында хәбәрҙар түгелдер. Бәлки, беләләрҙер... Уныһы ҡараңғы Русланға. Ярай, был мөһим дә түгел. “Барыһы ла яҡшы ғына булһын...” Уға ла полиция кейеме тотторҙолар. Ҡабаландырып кейендергәндән һуң ҡулына таяҡ ҡыҫтырҙылар. Уның эше – машина туҡтатыу ғына. Еп-еңел, ап-анһат. Уның ҡарауы, Мәскәүгә күсәсәк (был Радмирҙың беренсе талабы), фатиры ла, машинаһы ла буласаҡ, бигерәк тә ғаиләһе ыҙалыҡ күрмәйәсәк, аҡсаһыҙлыҡтан интекмәйәсәк.
Руслан ҡуҡырайып юлға сығып баҫты. Бала саҡта ғәҙәттә кем генә булырға хыялланмайһың. Ул да ниндәй генә сүрәткә кермәне: автобус йөрөтөүсе, шофер, летчик, бер мәл табип та булғыһы килеп йөрөгәйне, ә бына милиционер булыу теләге ни эшләптер башына инеп тә сыҡмаған. Ай яҡтыһында күкрәгендәге значогы ялтырап китте. Был кейем бик килешә торғандыр инде. Их, ошо рәүешле иптәштәренә, кәләшенә күренергә ине, ә! Күҙҙәре ҡыҙыуҙан ятып үлерҙәр ине. Руслан күкрәктәрен киреберәк, танауын сөйөбөрәк ебәрҙе. Йөҙө маһайыу төҫө алды. Әммә шул саҡ үҙенән үҙе оялып китте. Ярай әле береһе лә күрмәй ҙә, белмәй ҙә уның нимә эшләп торғанын. Айҙан башҡа... Ана, барыһын да күҙәтеп тора бит әле... Руслан, йәшеренергә урын эҙләгәндәй, тирә-яғына ҡаранып ҡуйҙы. Урынды ла шәп һайлағандар шул. Туҡталыш, уның артынса уҡ тау, урман башлана. Ә алда юл, юл артынса... бер нәмә лә юҡ. Тауҙы, әйтерһең, киҫеп алғандар. Аҫта һыҙылып ҡына йылға аға. Ауыл әллә ни алыҫ та түгелдер, эттәрҙең ара-тирә өрөп ҡуйыуы ишетелә. Урман яғынан иһә шылт иткән дә тауыш юҡ. Йәй булһа, әлбиттә, ҡоштар ҙа һайрар, ауыл араһында матайҙар ҙа тырылдар, эттәр ҙә йышыраҡ өрөр, йәштәр ҙә йөрөп торор ине. Әле иһә быйылғы иртә килгән һалҡын һауа бөтәһен дә тынып ҡалырға мәжбүр иткән ахырыһы.
Руслан тулҡынлана башланы. Эйе, ваҡыт етеп килә. Уйламаған берәй хәл килеп сығып, эште болғап ҡына ҡуймаһын. Ул ваҡытта эш хана. Алыҫта машина геүелдәүе ишетелде. Шулмы? Оҡшамаған. Был еңел машина шикелле, тиҙ килә. Яҡында ғына кеүек тойолһа ла, килеп еткәненсә бер быуат үткәндәй тойолдо. Русландың елкәләре тартышты, аяҡ быуындары еңелсә ҡалтыраны. Күҙ алдынан кәләше, бәләкәсе Нәркәс, ата-әсәһе, тағы әллә нәмәләр үтте. “Уның нимәһе бар! Машина килеп етеүгә таяғыңды һуҙып ҡаршы сығырға ғына кәрәк” тип әйтеүе генә еңел икән. Русланға ла еңел генә тойолғайны башта. Әле иһә күңелен ҡурҡыу биләп алды. Быға тиклем нимә икәнен дә белмәгән нервылар унан да, бынан да тартыша ғына. “Барыһы ла яҡшы булһын...”
Геүелдәгән тауыш, ниһайәт, килеп етте. ЮХХДИ машинаһын күреп ҡалғас та тиҙлеген кәметте. Руслан шоферы был яҡҡа ҡарарға ла ҡурҡып яй ғына үтеп киткән машина артынан тексәйеп тороп ҡалды. Эй Аллаһына рәхмәт яуҙырғандыр инде бисара водитель! Кем белә, бәлки һуҡмыш та булғандыр. Был яҡта ЮХХДИ йөрөмәй тиһәң дә була, етмәһә, әлеге кеүек төн йөҙөндә. Шуға халыҡ ҡурҡмайынса документһыҙ ҙа, эскән килеш тә сығып китә, 6-7 кеше тейәлеп тә йөрөй. Ҡайһы бер иҫке машиналар учетҡа ла ҡуйылмаған, номерҙары ла юҡ.
Тағы бер геүелдәгән тауыш ишетелде. Бына быныһы Руслан көткән машиналыр, бик ауыр, шыуышып ҡына тигәндәй килә. Төн ҡараңғылығынан еге ике “Гаишник” пәйҙә булды. Олорағы: “Килә, - тине Руслан эргәһенә килеп баҫҡас. – Иң мөһиме, ҡаушама, үҙеңде тыныс тот. Ултырып китергә машина туҡтатҡандай хис ит”. Быларҙы йөҙ тапҡыр ҡабатланылар бит инде!.. Русландың йәнә нервылары уйнай башланы. Үҙенә урын тапманы. Ошо әҙ генә ваҡыт эсендә башына йөҙ төрлө уй инеп өлгөрҙө, әйтерһең, тотош бер ғүмер үтте.
Ниһайәт, алыҫта бызылдап ҡына ике ут күренде! Ул ҡулындағы таяғын нығыраҡ ҡыҫты. Әлеге ике ут килеп еткәнсе, нисек булһа ла тынысланып өлгөрөргә кәрәк. Юл ситенә баҫты ла ҡатып ҡалды. Һөйрәлеп тигәндәй был яҡҡа шыуышһа ла, Русланға ул шул тиклем шәп килгән кеүек. “Атаң башын ҡарап тораңмы!” – тип ҡысҡырып ебәрҙе рациялағы тауыш. Руслан шунда ғына һиҫкәнеп китте. Икеләнеп, башынан йөҙ төрлө уй үткәреп торғансы, килеп тә еткән икән шул. Йә, ярай, нимә булһа ла Хоҙай ҡулында хәҙер, Руслан таяғын һоноп фураға ҡаршы атланы. Инде артҡа юл юҡ!.. Ауыр прицеп таҡҡан машина үтеп китеп юл ситенә саҡ барып туҡтаны. Шул тиклем нимә тейәгәндер! Руслан барып етеүгә бер ни һиҙенмәгән шофер егет ергә һикереп төштө. Был мәлгә инде Руслан, нисектер, тынысланғайны. Үҙҙәрен күрмәһә лә, полиция кейемендәге теге ике напарнигының һәр ҡыланышын тойҙо. Бына береһе һеләүһен етеҙлегендә машина артынан кабинаға яҡынлашалыр, ә икенсеһе водителдән күҙ яҙлыҡтырмаҫҡа тейеш.
- Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәре өлкән лейтенант Сабиров, - тип үҙе менән таныштырып бөтөүгә шофер документтарын һондо. Руслан водитель удостоверениеһына күҙ һалды. Бикмәмбәтов Миңлеғәле, 1976 йылғы, Мәсетле районынан.
- Прицебыңда нимә?
- Бына документтары.
- Әйҙә әле!..
Руслан, ҡулына шофер биргән ҡағыҙҙарҙы тотҡан килеш, машинаны тикшергән булып, эшлекле генә ҡиәфәттә һулаҡайға, урман яғына атланы. Быныһы, берҙән, кабиналағы иптәшенең күҙенән ситкә алып китеү, икенсенән, ҡырын эштәр ҡырыйҙа ҡылынһа һәйбәт инде ул... Хәҙер иң етди, иң мөһим момент. Ике “гаишник” ике водитель менән эште бөтөрөргә: уларға йоҡо дарыуы сәнсергә тейеш. Русландың яңынан нервылары тартыша башланы. “Барыһы ла алдан уйланылғанса яҡшы ғына барып бөтһөн!..” Ул машина аҫтына эйелде.
- Был нимә ул?
- Ҡайҙа? – водитель аптыраңҡырап уның артынан сүгәләне. Бына хәҙер... хәҙер... арттан ғына килеп, елкәһенә бер генә укол сәнсергә тейештәр. Шул ваҡыт уйламаған хәл килеп тыуҙы. Салондағы водителдең ярҙамсыһы:
- Миша, ҡас! – тип ҡысҡырып ебәрҙе.
Миңлеғәле аңланы шунда уҡ барыһын да. Русланды этеп ебәрҙе лә һеләүһен етеҙлегендә сүкәйгән еренән һикереп торҙо. Әммә, әйләнеп тә өлгөрмәне, артындағы “гаишник” башына килтереп тондорҙо. Миңлеғәле сайҡалып китте, әммә ҡоламаны. Нисек эйелеп баҫҡан, шул ҡиәфәттә “мент”ты башы менән килеп һөҙҙө. Руслан был осраҡта нимә эшләргә лә белмәне. Ҡапыл уны ҡурҡыу солғап алды. Тәрәнгә китеп бара түгелме? Бер-береһен үлтереп ҡуйһалар? Руслан былай ҡурҡаҡтарҙан түгел. Ошоға тиклем үҙен рәнйетергә биргәне булманы. Йәшерәк саҡта бигерәк ҡарап тормай, утынды торған ерҙә тумыра ла башлай торғайны. Әле иһә нимә булғанын үҙе лә аңламай, бүрәнә кеүек ҡатты ла ҡалды. Ошо миҙгелдә күҙ алдынан нимә генә үтмәне: ҡатыны, ҡыҙы, ата-әсәһе, бала сағы, йәшлеге, тыуған йорто... Уның өйҙә, йылы юрған аҫтына инеп йомарланып ҡына ятҡыһы килде. Ҡасып ҡайтырға ла китергәме әллә? Ярамай. Үҙенә алама ғына эшләйәсәк. Әммә тик торорға ла ярамай. Ул ниндәйҙер бер тәүәккәллек менән ерҙә көрмәкләшкән теге икәүгә барып йәбеште. Тәүҙә айырырға, унан күҙ күрер. Икәүләп бер кешегә көстәре етмәйме ни? Руслан тотоп торор, тегеһе шул арала рәхәтләнеп һалыр уколын. Йән көсөнә Миңлеғәлене “гаишник”өҫтөнән тартып алды ла ҡырыйға этте. Их, шунда бүрәнә кеүек ҡатып ҡына торған булһасы! Алда һине нимә һағалағанын кем генә белә инде! Ул Миңлеғәлене бысаҡ тотоп быларға ярҙамға ашыҡҡан икенсе “гаишник”тың ҡулына ғына ырғытты. Былай булырын бер кем дә көтмәгәйне. Барыһы ла күҙ йомоп асҡансы булды. Миңлеғәле бысаҡҡа йәбеште. “Гаишник” ҡурҡышынан ҡулын тартып алды, егет бысаҡ һерәеп торған эсенә ҡоланы. Руслан сытырлатып күҙҙәрен йомдо ла ергә сүгәләне. Быуындары тотмаҫ булды.
- Ы-ы-ы! – тип ҡырағай тауыштар сығарып ыңғырашты ул. – Ниңә?! Ниңә, тип һорайым мин һеҙҙән! Барыһы ла майланған кеүек була тигәйнегеҙ бит! Минең төрмәгә ултырғым килмәй!..
- Шыңшып ултырма әле бында! – уны тиҙ үк үҙ хәленә ҡайтарҙылар. – Юҡһа, ысынлап та башың төрмәлә серер...
Ул арала Миңлеғәлене туҡталышҡа һөйрәкләп алып киттеләр. Кабиналағы егет менән икеһен шундағы эскәмйәлә ултыртып ҡалдырырға тейештәр ине.
- Туҡтағыҙ, ҡарайыҡ, бәлки ул терелер? Бәлки, ярҙам кәрәктер кешегә?..
- Һин нимә?! – тегеләр аҡырып ҡына ҡуйҙы.
- Йә тағы берәй нәмә сығарырһың, бар, ҡайта һал да, сум йылы юрғаның аҫтына. Һәм, ҡара уны, иртәгә эҙең дә булмаһын был яҡтарҙа!
- Ә һеҙ?.. Ә был яралы?
- Башланған эште кем бөтөрә?!.
- Ә-ә-ә... эйе... ярай...
Хәҙер был фураның кабинаһы аҫҡа тәгәрәйәсәк, ә прицепты икенсе машина тағып алып китәсәк...
***
Был төндән һуң байтаҡ ғүмер уҙҙы, әллә күпме һыуҙар аҡты, инде барыһы ла онотолорға ла тейеш. Әммә, теге ике “гаишник” нимә кисергәндер, Русландың тормошо тамуҡҡа әйләнде. Был хәл иҫенә төшмәгән бер генә көн дә булмағандыр.
Яңылыҡтарҙан ишетеүенсә, уларҙың эшен ныҡлап тикшереп тормағандар, дәлилдәр етмәүгә һылтанып, бер аҙҙан яптылар ҙа. Ҡайһы бер кешеләрҙең хәстәрлек күреүенә лә аптырамай Руслан, һиҙенеүе буйынса, нәҡ шулай булғандыр ҙа. Фура хужаһының да, нисектер, тауыш-тыны сыҡманы. Водителдең ярҙамсыһы, йәш егет тә, йоҡоһонан айныҡҡас, артыҡ бер нәмә лә һөйләй алмаған. Иң ауыры, иң йәлкеһе, әлбиттә, Миңлеғәленең ғаиләһе булды. Ике бала етем ҡалды. Шуларҙы уйлап бигерәк өҙгөләнә Руслан. Шулай итеп, рәхәт йәшәрмен, тигән хыялы тормошҡа ашманы. Дөрөҫөрәге, ашты. Уны был эшкә саҡырған әҙәмдәр вәғәҙә ителгән сумманы карточкаһына әҙ-әҙләп күсереп бөттө. Мәскәүгә килеп төпләнеп, ипотекаға фатир алдылар, аҡсалы эше лә булды, әммә, күңел тыныслығың юғалһа, донъялағы бөтөн нәмәнең дә йәме бөтә икән... Бер генә ҡыуанысы бар уның: ҡыҙы аяғына баҫты! Йүгереп үк булмаһа ла, үҙе атлап йөрөй хәҙер. Шул ғына күңелен йылыта.
Сығып киткәндән бирле тыуған яҡтарына ҡайтҡандары юҡ. Ысын сәбәбен Руслан, әлбиттә, үҙе генә белде, ә ҡатыны, ҡыҙы арҡаһында ҡайтыуҙы кисектерҙек, тип уйлай. Ул ҡыуаныстың етенсе ҡатында гиҙә ине, шуғамы, аҡсаны ҡайҙан алдың, тип бер тапҡыр ҙа һорашманы.
Иртәгә икеһе лә отпускыға сыға. Руслан ҡайтып килергә теләк белдергәс, Сөмбөл дә, Нәркәс тә шатланып китте, шунда уҡ юлға йыйына ла башланылар.
Көндәр матур тора, йәйҙең иң йәмле сағы, туҡтай-туҡтай, донъя күреп, ашыҡмай ғына үҙ машиналары менән ҡайтырға булдылар.
Рулгә был юлы йөрәкһеп ултырҙы Руслан. Хатта бер мәлгә машина менән ҡайтырға уйлауына үкенеп тә ҡуйҙы. Шулай ҙа үҙен тиҙ ҡулға алды. Юлда күберәген үҙ уйҙарына сумып барҙы. Ҡыҙы менән ҡатыны тыштан күҙен алманы. Уларға тәбиғәт танһыҡ ине. Һағынғайнылар. Ә Русландың күҙ алдынан теге ҡәһәрле төн китмәне. Артабан да был ауыр йөк менән нисек йәшәргә? Һуңғы арала уны ошо һорау борсой. “Алла бирһә, имен-аман ҡайтып етһәк, полицияға барам, бөтәһен дә һөйләп бирәм, ултыртһындар әйҙә. Исмаһам, күңелем тыныслыҡ табыр...” Ошондай ҡарарға килде ул яңыраҡ. Уның урыны - төрмәлә...
- Һин бигерәк ябығып киттең һуңғы арала, башыңда ла аҡ сәстәрең күбәйҙе, - тип ҡатыны уның сәсенән һыйпап ҡуйҙы.
- Хәҙер ни... йәшәрмәйем бит... – тип көлгән булды Руслан.
- Минең иғтибарым да һиңә етмәй китәлер инде... – тип һығымта яһаны Сөмбөл.
- Ҡара әле, кәләш, мин үлеп-фәлән китһәм, һин нимә эшләр инең?
Ҡатынының күҙҙәре шар асылды. Аптырап иренә тексәйҙе.
- Нимә һөйләйһең ул?!
- Былай, ҡыҙыҡ өсөн генә һорағайным...
- Хатта ҡыҙыҡ өсөн дә бирмә миңә ундай ҡолаҡҡа ятмаҫ һорауҙарыңды! – Шул тиклем ҡаты итеп әйтте, уның был һүҙҙәренә яуап эҙләү урынһыҙ. – Мин һинһеҙ һәм Нәркәсһеҙ бер генә көн дә тора алмайым, ишетәһеңме? Һеҙ минең бөтә ғүмерем!
Төрмәгә ултыртып ҡуйһалар, нимә генә эшләрҙәр инде?!. Был уйҙарҙан һуң Русланға моңһоу булып китте. Әммә башҡа сара юҡ. Ул быны эшләргә тейеш.
Туҡта, ул Миңлеғәленең ғаиләһенә инергә тейеш бит әле. Уның ауылы ошо тирәлә булырға тейеш. Уны хәтерендә яҡшы ҡалдырған Руслан.
- Кәләш, эштәге бер таныш туғандарына инеп, хәлдәрен белеп, аҡса ҡалдырып сығыуымды үтенеп ҡалғайны. Мин йүгереп кенә инеп сығайым инде?
- Ыста, - тип аптыраны кәләше. – Был заманда ла кеше кеше артынан аҡса ебәрә икән!.. Карточканан карточкаға бер минут эсендә күсереп була бит һуң!
- Ну... инеп күреп сыҡ, нисек йәшәп яталар икән, тине бит...
- Әйҙә, тик тиҙерәк! Минең йәһәтерәк ҡайтып еткем килә.
Руслан таныш түгел ауылға боролдо. Тәү осраған кешенән Миңлеғәленең йортон һораны.
Бик күркәм, матур, бейек йортта йәшәйҙәр икән. Ишекте үҫмер ҡыҙ асты. Кемде эҙләүемде әйткәс, бер аҙ текләп ҡарап торҙо ла:
- Әсәй! Сыҡ әле, унда атайымдың танышы килгән! – тип әсәһен саҡырырға китте.
- Кем бар унда? – Руслан артынса ишектә ир кеше күренде. - Кем кәрәк?
- Миңә Миңлеғәле мәрхүмдең ҡатыны кәрәк ине.
- Ә-ә-ә... Әйҙә түргә үт улай булғас, ниңә ишек төбөндә генә тораһың?
Өйҙөң яңы хужаһы булһа кәрәк, тигән уй килде Русландың башына. Һәм яңылышманы.
- Минең Миңлеғәлегә бурысым бар ине, шул күңелде өйкәп тик тора. Әле бына тыуған яҡтарға ҡайттыҡ та, бер юлы индереп сығырға булдым... – тип Руслан төпкө яҡтан килеп сыҡҡан һылыу ғына ҡатынға конверт һуҙҙы. Ҡатындың күҙҙәре йәшләнде.
- Бигерәк йәшәләй генә үлеп ҡалды шул... Көн дә, йәнен ҡыйған әҙәмдәр яҡты көн күрмәһен, тип теләйем... Ул хәшәрәт әҙәмдәрҙе табыуын тапманылар, әммә барыбер рәхәт тормошта йәшәмәүҙәренә иманым камил.
Әйтерһең, ул ҡаршыһында торған ирҙең кем икәнен белеп һөйләй, һәр һүҙе Русландың йөрәген телеп уҙа. Шыбыр тиргә батты, һүҙ әйтә алмай теле көрмәлде.
- Әлбиттә! – тип ризалашып баш һелкте ахырҙа. – Алла бабай бар бит ул, шул яуыздарҙы язаһыҙ ҡалдырмаҫына мин дә ышанам!
“Язаһын икеләтә-өсләтә алды инде...” тип эстән генә әйтеп ҡуйҙы. Төкөрөгө тамағын ауырттырып төшөп китте.
Был ҡатын менән һөйләшкәс, нисектер рәхәт булып ҡалды Русланға.
- Шунан, нисек йәшәп яталар? – тип төпсөндө кәләше, машинаға инеп ултырғас.
- Шәп! Апаһы яңынан кейәүгә сыҡҡан икән, донъялары бөтөн, нужа күрмәй, һәйбәт кенә йәшәп яталар...
Туғандар менән күрешеп-илашып алғандан һуң Руслан урам буйына сыҡты. Ауыл үҙгәргән. Матурайған, төҙөкләнгән. Һәр береһе йәшәргә тырышып ята. Руслан һалмаҡ аҙымдар менән участковый урынлашҡан йортҡа китте. Барып етте лә туҡтап ҡалды. Бына, хәҙер инәсәк, барыһын да һөйләп бирәсәк. Уның ҡулына бығау кейҙерерҙәр ҙә, район үҙәгенә, унан Өфөгә алып китерҙәр. Инде онотолоп бөткән эште яңынан ҡуҙғытырҙар. Китер һорау алыуҙар, эҙәрлекләүҙәр. Яңынан күпме күңел яралары асыласаҡ! Русландың башы эйелде. Нимә эшләргә? Ишек алдындағы эскәмйәгә барып ултырҙы. Кәләше, Нәркәсе нимә уйлар ҡәҙерле кешеләре тураһында? Руслан теге ҡәһәрле төндө өр-яңынан күҙ алдынан үткәрҙе. Нимә генә тимә, уға ярлыҡау юҡ! Ул кеше үлтереүҙә ҡатнашты! Нимә булһа ла инергә, ғәйебеңде танырға! Руслан урынынан торҙо, кире уйламаҫ борон тип, ҡабаланып тотҡаға үрелде. Әммә ишек бикле ине. Русландың башы йәнә эйелде. Нимә был: яҙмыш ҡушыуымы? Бер аҙ шулай аңҡы-тиңке килеп торғандан һуң, күңелендәге ауыр йөктө йөкмәп, кәләше, балаһы янына китте...


text:
- Подробности
- Просмотров: 555
ЕҘ ҠУҢЫҘ (Calosoma sycophanta), бызылдауыҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Урта һәм Көньяҡ Европанан, Кавказдан алып Монголияға тиклем һәм Төньяҡ Африкала таралған. Тәне ялпаҡ, 24—35 мм оҙонлоҡта (инә бөжәктәр ҙурыраҡ). Төҫө металл ялтырауыҡлы ҡара күк. Башы шыма, шәмәхә төҫөндә, уртаса ҙурлыҡта, алғы арҡаһы йөрәк рәүешендә, ауыҙ аппараты кимереүсе. Мыйығы бәләкәй, еп һымаҡ. Өҫкө ҡанаты киң, ҡырлы, алтынһыу йәшел төҫтә, ян‑яҡ ситтәре тура. Ҡанаты үҫешкән. Аяғы оҙон, йүгереү һәм ағас олондары буйлап йөрөү өсөн тәпәйҙәренең осонда ырғаҡ бар. Балағорттары ҡара, 1—2 ай үҫә. Йәш ҡуңыҙҙар май—июндә сыға. Тупраҡта йәки урман түшәмәһендә ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Өлкән бөжәктәр һәм балағорттар күбәләктәрҙең, ш. иҫ. парһыҙ ебәк күбәләгенең, һ.б. урман ҡоротҡостарының ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары м‑н туҡлана. БР‑ҙа урман-дала һәм дала имәнлектәрендә, ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 473
ДЕРБЕНЁВ ҠУРҒАНДАРЫ, Сармат мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. 2—3 бб. ҡарай. Мәләүез р‑ны Йомаҡ а. көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Ергән й. (Ағиҙел й. басс.) уң ярында урынлашҡан. Дербенёв утары (хәҙ. көндә юҡ) исеме м‑н аталған. 1982 й. В.С.Горбунов тарафынан асыла, 1983 й. ТТӘИ экспедицияһы (етәкс. А.Х.Пшеничнюк) тарафынан өйрәнелә. Тупраҡ өйөп яһалған ҡурғанлы ҡәберлектәргә (диам. 5—15 м, бейеклеге 0,2—0,4 м) ҡарай. 100 ҡурғандан тора, 31‑е ҡаҙылған. Өйрәнелгән һәр ҡурған аҫтында 1—2 ҡәбер табылған. Мәйеттәр тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына (тәрәнлеге 0,8—1 м) салҡан ятҡырып, баштары м‑н төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән, яһалма рәүештә баш һөйәгенең формаһын үҙгәртеү күҙәтелә. Керамика ҙур булмаған әүәләп эшләнгән яҫы төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәбергә ш. уҡ ҡатын‑ҡыҙ биҙәүестәре (бронза беләҙектәр, көҙгө, сикә сулпылары, ҡаптырма‑фибулалар, таш һәм быяла муйынсаҡтар) һалынған. Ҡомартҡы Ағиҙелдең уң яры буйлап сарматтарҙың күсеп ултырыу процесын, уларҙың фин‑уғыр ҡәбиләләре м‑н бәйләнешен сағылдыра. Д.ҡ. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әҙәб.: Пшеничнюк А.Х. Дербенёвский курганный могильник позднесарматского времени в Западном Приуралье //Проблемы хронологии сарматской культуры. Саратов, 1992.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Ҡамышҡара
Ҡамышҡара (лат. Болотный лунь, лат. Circus aeruginosus)
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурырраҡ. Осҡанда киң осло ҡанаттары, оҙон ғына ҡойроғо күҙгә салына. Ғәҙәттә һыу, ҡамыш өҫтәрендә түбәндән генә осоп йөрөй. Дөйөм төҫө ҡара көрән. Башы, һырты, кәүҙәһенең аҫ яғы һоро төҫтә, өҙөк- өҙөк буй ала һыҙаттар менән сыбарланған. Башҡа көйгәнәктәрҙән айырмалы яғы, ҡауырһындарында аҡ төҫ булмауы.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яүғырауыҡлы:"көйөөү-көйөөү-көйөөү"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һаҙлы, һыуға яҡын болон һәм туғайҙарҙа йәшәй. Ваҡ һыу ҡоштары, тәлмәрйен, көшөлддәрҙе аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Күбәйеп китһәләр, һыу ҡоштарын ҡырып бер аҙ зыян килтерәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
- Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.


text:
Ветеран Ирғәлин Мөждәбә Ғабдулхаҡ улы
Еңеү ветераны Иргалин Мөждәбә Ғабдулхаҡ улы
Бөйөк Еңеү байрамы алдынан ғына ҡәҙерле туғаныбыҙ һуғыш ветераны Иргалин Мөждәбә Ғабдулхаҡ улынын әхирәткә күсеүенә 40 көн тулыуы сәбәпле Ҡөръән мәжлесе үткәреп аят уҡыныҡ. Ошо быйылғы Еңеү көнөнә Мөждәбә апабыҙ (Әбйәлил яҡтарында апа – атай-әсәйҙән оло ир кеше. Ололап, ҡәҙерләп әйтеү) ай ярымдай ғына, килеп етмәне.
Әбйәлил районын Әүмеш (Алсынбай) ауылында 1926 йылда тыуып үҫеп, һуғышта ҡатнашып, иҫән-һау ҡайтҡас колхозда ғүмер буйы эшләп, күп балалар үҫтереп, хаҡлы ялға сығып, 90 йылдан күберәк ғүмер кисереп, арабыҙҙан китте. Таштимер ауылы сельсоветенен һуңғы һуғыш ветераны Ғабдулхаҡ улы Мөждәбә апабыҙҙын урыны йәнәттә булһын.
Беҙ, әлеге быуын, ошо матур тормошта йәшәһен тип, йәндәре өсөн ҡурҡмайынса Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан бар тере һәм мәрхүм кешеләргә дан! Улар илебеҙҙе һаҡлап, дошманды ҡыйратып, енеү менән ҡайтылар. Ошо Еңеү байрамы өсөн ҡорбан булған тиҫтәләп миллиондаған кешене, әлеге тереләрендә, беҙ бер ҡасанда оноторға тейеш түгелбеҙ. Шулай уҡ тылда, ас яланғас, көнө-төнө эшләгән шул быуын кешеләренә дан, хөрмәт һәм ихтирам булһын!
Әгәр улар бар көстәрен ошо Еңеү көнөнә көсөн һалмаһа, әле беҙ был донъяла булыр инекме? Мәңге рәхмәт уларға һәм тубыҡланып баш эйәйек уларға. Шул быуындын ҡаһарманлығын, батырлығын онотмайыҡ бер ҡасанда. Үҙ тыуған илебеҙҙен патриоттары булайыҡ, балаларыбыҙҙы ла илебеҙгә һөйөү тойғоһы менән үҫтерәйек.
Аллаһ Тәғәлә әйтә: илегеҙҙең етәкселәре итеп, юнле һәм юнһеҙ етәкселәр ҡуярмын һынау өсөн, әммә уға ҡарамай, шуларға буйһынып, һеҙҙең бурсығыҙ — тыуған илегеҙҙе дошмандан һаҡлау.
Ватан һәм милләтебеҙҙең именлеге, динебеҙҙең мәңгелеге, милләтебеҙ-халҡыбыҙ өсөн көрәшкән халҡыбыҙҙан Аллаһ Тәғәлә риза булһын. Мәрхүмдәрҙен урыны йәннәттә булһын.
«Раббәнәәә әәтинәә фиддунйәә хәсәнәтәү үә фил әәхирати хәсәнәтәү үә ҡыйнәә ғәҙәәбәәнәәр».
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 09.05.2016 в 02:41, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Республика парламентарийҙары машиналар парковкалауҙы тейешенсә ойоштормаған өсөн ҡатыраҡ яза бирергә уйлай
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Дәүләт төҙөлөшө буйынса комитеты ағзалары бөгөнгө ултырышта Башҡортостандың административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында Кодексына төҙәтмәләр тураһында һөйләште.
Улар юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген арттырыуға йүнәлтелгән һәм автомобиль транспорты туҡталыштарын һәм дөйөм ҡулланылыштағы юлдарҙа туҡталыштарҙы ойоштороуға ҡағыла.
Закон сығарыусылар муниципалитеттарға һәм төбәк юл хужалығы идаралығына парковкалар, парковкалау урындары, шулай уҡ туҡталыу пункттары автомобиль хәрәкәтенә ҡамасауламаһын өсөн, уларҙы ҡайтанан рәткә һалыу буйынса бурыстар йөкмәтергә уйлай.
Дөйөм ҡулланылыштағы юлдарҙа машиналарҙы парковкалау тәртибен боҙған һәм парковкаларҙы дөрөҫ ҡулланмаған өсөн граждандарға – 500 һумдан 2 мең һумға тиклем, вазифалы кешеләргә — 7-15 мең һум, юридик шәхестәргә 20-50 мең һум күләмдә административ штраф һалына.
Шулай уҡ туҡталыу пункттарын ойоштороу тәртибен боҙған өсөн дә яуаплылыҡҡа тарттырыу тәҡдим ителә. Был осраҡта вазифалы кешеләргә — 2-5 мең һум, юридик шәхестәргә 10-15 мең һум түләргә тура киләсәк.


text:
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисткаһы (1980)
Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисткаһы (1984)
Татарстан Республикаһының халыҡ артисткаһы (1994)
Башҡортостан Республикаһының С.Юлаев ис. премия лауреаты (1981)
СССР Мәҙәниәт министрлығының А.Д. Попов исемендәге көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.
1965 йылда Өфө дәүләт сәнғәт училищеһын, 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (хәҙерге З. Исмәғилев ис. Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) тамамлай.
1965 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә.


text:
Википедия:Ҡатнашыусының шәхси бите
- Википедияла иҫәп яҙмаларын исемләү һәм файҙаланыуға бәйле кәңәштәр Википедия:Ҡатнашыусылар исемдәре тигән биттә.
Википедияла ҡатнашыусыға үҙлегенән ике махсус бит асыла — ҡатнашыусының шәхси бите һәм фекер алышыуҙарҙа ҡатнашыу бите. Википедияла теркәлгән ҡатнашыусының шәхси бите «Ҡатнашыусы:Исем» адресында, фекерләшеүҙәр бите — «Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем»[1] Был ике бит (һәм ярҙамсы биттәр) «башҡарыусы майҙаны» барлыҡҡа килтерә. Улар энциклопедия өҫтөндә эшләгән башҡа ҡатнашыусылар менән дөйөм мәсьәләләр буйынса һөйләшеү-кәңәшләшеү өсөн ярҙамсы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы
- 2 Ҡатнашыусының шәхси бите
- 3 Ҡатнашыусының фекер алышыу бите
- 4 Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре
- 5 Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре
- 6 Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе
- 7 Иҫкәрмәләр
Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы биттәре Википедия мәҡәләһе түгел, ә айырым : ҡатнашыусыларҙың исемдәр майҙаны тигән урында тора . Википедияға инеүселәргә быны аңлатыр өсөн үҙ битегеҙҙә махсус {{Userpage}} ҡалыбы ҡуйырға мөмкин.
Ҡатнашыусылар биттәре энциклопедик мәҡәләләргә тәғәйенләнгән категорияларға индерелмәй, бары тик категорияларҙың ярҙамсы бүлектәрендә «Википедия: Берләшмә» генә ҡуйылыуы ихтимал .
Ҡатнашыусыларҙың биттәренә башҡа википедиясылар ҙа инеп ҡарай һәм хатта төҙәтмәләр индерә ала. Әйткәндәй, башҡаларҙың шәхси биттәренә саҡырмайса барып инеп төҙәтә башлау — тәрбиәһеҙлек һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта вандаллыҡ тип танылыуы мөмкин.
Ҡатнашыусының шәхси битенә (йәки фекерләшеүҙәр битенә) һылтанма ҡатнашыусы ҡултамғаһы тигән урында ҡуйылырға тейеш.
Үҙеңдең ҡатнашыусы битен йә ярҙамсы битте юйҙыртыуға ҡуйыу өсөн уға махсус {{Db-owner}} ҡалыбы ҡуйыу етә. Күпмелер ваҡыттан хакимдарҙан кемдер уны алып ташлар.
Ҡатнашыусының шәхси бите[вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендәге Википедия берләшмәһе аныҡ ҡына итеп ошондай мәғлүмәттәрҙең күрһәтелеүе файҙалы тип һанай[2][3], әммә был мотлаҡ түгел:
- теге йәки был телде белеү кимәле тураһында;
- ҡатнашыусы менән нисек бәйләнешкә инергә мөмкинлеге тураһында;
- элемтә өсөн иң уңайлы ваҡыт, сәғәт бүлкәте тураһында;
- ҡатнашыусының йәшәгән урыны, башҡа ҡайҙарҙа йәшәгәне тураһында;
- үҙенә нисек өндәшеүҙе хуп күреүе тураһында;
- телмәр хаталарын башҡа ҡатнашыусыларҙың төҙәтеүенә рөхсәт тураһында;
- йәше тураһында;
- белеме тураһында;
- фәнни квалификацияһы һәм эшмәкәрлеге (ғилми дәрәжә, баҫылған хеҙмәттәре һ.б.) тураһында;
- һөнәре тураһында;
- йәнәш вики-проекттарҙа ҡатнашыу тураһында;
- Википедия проекттарында ҡатнашыу тураһында;
- вики-статусы тураһында (патруль, хаким, бюрократ һ.б.);
- ҡатнашыусыға ниндәй темалар буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкинлек тураһында;
- Википедияға индергән өлөш тураһында;
- вики-бүләктәр тураһында;
- Википедияны хеҙмәтләндереү һәм мәҡәләләр яҙғанда ҡул аҫтында тоторға яйлы булған мәғлүмәттәр (вики-ҡорал) тураһында;
- Википедиялағы, Викимедиа фондындағы һәм уның менән тығыҙ эшләгән башҡа сайттарҙағы файҙалы мәғлүмәттәргә һылтанмалар;
- ниндәйҙер файҙаланыусының башҡа тел бүлектәрендәге биттәренә интервики .
Ҡатнашыусы битендә тематик проект ойошторғанда кәрәк булырлыҡ төрлө ғәмәли тәжрибә тураһында мәғлүмәттәр ҡуйыу рөхсәт ителә.
Күпселек осраҡта ҡатнашыусы үҙенең битенә нимәне нисек урынлаштырыуҙы үҙе хәл итергә хоҡуҡлы. Әммә хакимдар ҡатнашыусы биттәрендә ошондай мәғлүмәттәр ҡуя ала:
- ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме ярарлыҡ түгел икәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын кемдәндер сәлдергәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын бикләү тураһында;
- иҫәп яҙмаһын Википедия:ВИРТ ҡағиҙәләрҙе боҙоп ҡулланыу тураһында;
- ҡатнашыусыға ҡарата Арбитраж комитет ҡабул иткән ҡарарҙар тураһында.
Ҡатнашыусыларҙың ҡайһы бер биттәре махсус маҡсаттарға файҙаланыуы мөмкин. Мәҫәлән, боттар, йәки юзербокстар өсөн яраҡлы тип табылған Участник:Box биттәр .
Викимедиа проекттарының Мәғлүмәт йәшеренлеге сәйәсәтенә ярашлы ,Википедияла ҡатнашҡан бер кем дә үҙенең ысын исемен асырға бурыслы түгел — шуның өсөн ҡатнашыусы битендә был хаҡта хәбәр итеү ирекле .
Әгәр үҙегеҙҙең ҡатнашыусы битендә ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт ҡуйырға теләмәһәгеҙ, башҡа ҡатнашыусыларға һеҙҙең менән аралашыуҙы еңеләйтер өсөн уларҙы фекер алышыу битенә йүнәлтегеҙ .
Ҡатнашыусының фекер алышыу бите[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусының фекер алышыу биттәре башҡа ҡатнашыусылар менән Википедияла эшләүгә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе асыҡтан-асыҡ тикшереүгә тәғәйенләнә.
Башҡа ҡатнашыусылар һеҙгә хәбәр ҡалдырған осраҡтарҙа икенсе юлы сайтҡа ингәндә һәр ваҡыт һеҙгә үҙлегенән махсус белдереү ебәреләсәк. Ул һеҙ фекер алышыу битенә инмәй тороп экранда күренеп тик торасаҡ.Көйләнмәләрҙә википочта опцияһы һүндерелмәгән осраҡта бындай белдереү һеҙгә уның аша ла ебәреләсәк.
Фекер алышыуҙар ойоштороу өсөн {{Аҫта яңылар}} һәм {{Өҫтә яңылар}} ҡалыптарын файҙаланырға мөмкин.
Теркәлгән ҡатнашыусыларҙың фекер алышыу биттәре үҙҙәренең үтенесе буйынса ла юйҙыртылмай.
Репликаларҙы һәм фекерҙәрҙе яңы урынына һылтанма бирмәй тороп юйҙыртыу тыйыла. Быға хәбәрҙәр архивы(ҡара архивҡа һалыу буйынса тәҡдимдәр), фекер алышыуҙың бүтән бите, йәки биттең архив версияһы инеүе мөмкин. Ҡырағай һәм мәғәнәһеҙ репликаларға, шулай уҡ күрәләтә дөрөҫ булмаған иҫкәртеүҙәргә был тыйыу ҡағылмай. Юйҙыртыла торған репликаны ошолай баһалайһығыҙ икән, айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ. (НҠағиҙәләр менән уйнамағыҙ!) һәм икенсе бер ҡатнашыуысының (мәҫәлән, Википедия:ФА, Википедия:ВУ, Википедия:ЗКА һ.б.) һорауы буйынса репликаны юйҙыртыу ҡағиҙәне боҙоу булып сығыуы мөмкин[4].
Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре[вики-тексты үҙгәртергә]
Википедияны теркәлмәй генә, исем ҡуймай ғына мөхәррирләгәндә ҡатнашыусының IP-адресы Википедияға ингән бар ваҡыт дауамында теркәлә бара, уның буйынса аноним ҡатнашыусының эш бите төҙөлә һәм теркәлгән ҡатнашыусыныҡы кеүек үк Википедияға индергән өлөшө, «фекерҙәр бите» сағылдырыла. Уларҙа шулай уҡ фекер алышып та була, иҫкәртеүҙәр һәм хатта шәхси мәғлүмәттәр ҙә урынлаштырыла ала.
Бындай биттәрҙе файҙаланыуҙың шулай ҙа етешһеҙлектәре бар:
- Һеҙҙең «шәхси» һәм ярҙамсы биттәрегеҙҙе IP-адресығыҙҙан (йәки, әйтәйек,прокси-серверҙан) файҙаланған башҡалар ҙа үҙенеке тип әйтеүе мөмкин;
- IP-адресығыҙҙы үҙгәрткәндә биттәрегеҙ менән "элемтә"не юғалтаһығыҙ(йөкмәткеһенә ҡыйынлыҡ менән булһа ла инә алаһығыҙ, шулай ҙа).
Иҫәп яҙмаһын теркәп ҡуйыуығыҙ һеҙгә исемегеҙҙе йәшерергә күберәк мөмкинлек бирә, сөнки теркәлгән ҡулланыусыларҙың IP-адрестары махсус рөхсәте булған CheckUser ҡулланыусылар ғына күрә ала.
Аноним ҡатнашыусының фекер алышыу бите хәбәрҙеренең әһәмиәте юғалыу сәбәпле юйҙыртыла ала(критерий У.2. ҡыҫҡа ваҡытта юйҙыртыу үлсәмдәре). Был шул уҡ IP-адрестан исем ҡуймай ғына эшләгән башҡа файҙаланыусылар буталмаһын тигән маҡсаттан эшләнә.
Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре[вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр ҡатнашыусы үҙенә Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре булдыра ала. Ул Ҡатнашыусы:Исем/атама рәүешендә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, махсус һылтанма буйынса күсеп, (Ҡатнашыусы:Һеҙҙең бит/Ҡаралама, һеҙ /Ҡаралама ярҙамсы биттәр булдыра алаһығыҙ.
Ярҙамсы биттәр исемлеген бер нисә юл менән ҡарарға була. Бар ысулдар ҙа бер үк һөҙөмтә бирәсәк:
- Үҙегеҙҙең шәхси битегеҙҙе, фекер алышыу битен йәки теләгән бер ярҙамсы битте асырға ла «Ҡоралдар» тигән менюла «Ҡатнашыусы өлөшө» тигән яҙыуға сыҡылдатырға. Өҫкө буй һыҙатта «Башҡарған эштәр» тигән һылтанмаға баҫып та шуны эшләргә мөмкин.
«Ҡатнашыусы өлөшө» тигән бит асылыр, уны өҫкә табан йүгертеп иң аҫҡы өлөшөнә төшкәс, «Ярҙамсы биттәр» опцияһына сыҡылдатырға.
- «Ҡоралдар» менюһында «Махсус биттәр» пунктын һайлап, асылған биттәге «Бит исемлектәре» тигән юлда «Бит атамалары баштары буйынса күрһәткес» тигәнгә сыҡылдатырға. Асылған һыҙатта үҙегеҙҙең ҡатнашыусы исемен яҙғас, «Ҡатнашыусы» тигән исемдәр майҙанына инеп, «Башҡарырға» тигәнгә баҫырға. Йәки һыҙатта «Ҡатнашыусы:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ» тип яҙып, исемдәр майҙанын үҙгәртмәй генә «Башҡарырға» тигәнгә баҫырға.
http://ru.wikipedia.org/wiki/Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ/һылтанмаһы буйынса күсергә йәки
[[Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы ]]һылтанмаһын файҙаланырға була.
Ярҙамсы биттәр ошо маҡсаттарҙа ҡулланыла ала:
- шәхси маҡсатта — Ҡомлоҡ, мәҫәлән, Ҡатнашыусы:Исем/Ҡомлоҡ,
- мәҡәләләр өҫтөндә эшләгәндә текстарҙың өҙөктәрен ваҡытлыса һаҡларға ҡуйыу өсөн,
- мәҡәләне төп майҙанға сығарырға иртә булған осраҡта өлөшләп яҙа торор өсөн,
- фекер алышыу битен архивҡа ҡуйыр өсөн, мәҫәлән, Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем/Архив/Яҙ, 2007,
- кәрәкле һылтанмалар исемлеге булдырыр өсөн,
- ҡатнашыусы битенә биҙәктәр әҙерләр өсөн,
- башҡа техник маҡсаттарҙа.
Атамалары .js и .css тип тамамланған ярҙамсы биттәр Javascript һәм CSS кодтары өсөн ҡулланыла, ул ҡатнашыусы браузерында башҡарыла (ентеклерәк Википедия:Персональ биҙәлеш тигәндә ҡара). Бындай биттәргә ҡатнашыусы бары тик үҙе, хакимдар һәм сайт төҙөүселәр MediaWiki генә төҙәтмәләр индерә ала.
Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе[вики-тексты үҙгәртергә]
Рөхсәт ителгән йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтәге ике абзацтан сығып әйткәндә, күләме ҙур булмаған ошондай мәғлүмәттәр рөхсәт ителә:
- Википедия тураһында тәнҡитле фекерҙәр; улар Википедия:Этика тәртибе һәм Википедия:Мыҫҡыллауҙыңү, янауҙың һәм яһиллыҡтың тыйылыуы;
- индергән өлөшкә анонимдар, лицензиялар булыуға (шул иҫәптән, fair use материалдарына), рекламаға, тәбиғи исем-баштарға мәҡәләләргә мөнәсәбәт һәм ни өсөн икәне[5];
- теге йәки был һүҙбәйләнештәр, хәрефтәр һәм тамғалар буйынса фекерҙәр һәм өҫтөнлөк биреүҙәр ;
- Википедияның «иделогик ағымдарына» мөнәсәбәт;
- Википедияның ниндәйҙер бер төрөнә өҫтөнлөк биреү"фауналар" ;
- шәхси блогтар асыу, социаль селтәрҙәрҙә, форумдарҙа ҡатнашыу һ.б. ;
- вики-эшмәкәрлек менән бәйле булмаған уйындар, спорт төрҙәре, йыр-моң, әҙәбиәт һәм башҡа шөғөлдәр менән мауығыу; матди-мәғәнәүи ихтыяждар, сәфәрҙәр, шулай уҡ Википедия программаһына инерлек темалар тураһында;
- милләте, теге йәки был ғибәҙәтханаларҙа булыу, фирҡәләрҙә йәки ижтимағи хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу һәм башҡа ғәмәли сағылыштар[6] дини, идеологик һәм социаль инаныстарҙы сағылыдырыуы мөһим;
- ҡатнашыусы ниндәй программа тәьминәтен файҙалана;
- айырым ҡатнашыусыға бәйләнмәгән, Википедияға ҡағылышлы айырым тематикалы мәғлүмәт һәм һылтанмалар һайлап алыу;
- башҡа кешеләрҙең хәтерен ҡалдырмаҫлыҡ юмор (мыҫҡыллау, кешенән көлөү һәм тиҫкәре коннотациялар) по отношению к другим людям,, ҙур булмаған матур фотографиялар;
- ҡатнашыусы (фото)портреты;
- Википедияны яҡшыртыуға йүнәлтелгән өгөт-нәсихәт һәм уның принциптарына бәйле эш (мәҫәлән: һөйләнеп ваҡыт уҙҙырма, мәҡәләләр яҙ);
- йөкмәткеһен барыһы ла ҡабул итерлек, авторы күрһәтелгән, ҙур булмаған цитаталар .
Бындай мәғлүмәтте урынлаштырыр өсөн ошо ҡалып менән файҙаланырға мөмкин{{Userbox/Таблица}}.
Тәжрибә һәм тест алыу үткәреү өсөн ҡатнашыусыға үҙ майҙанын файҙаланыу тыйылмай. Шулай уҡ пиктограммаларҙы башҡалар сығынты менюларҙы файҙаланғанда ҡамасауламаҫлыҡ итеп ҡатнашыусы битенең эсенә йәки өҫкө уң мөйөшкә урынлаштырыу рөхсәт ителә:

[[Файл:|15px]]

Йәшерелә торған йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусыларҙың инаныстары энциклопедияға индергән өлөштәренә йоғонто яһауы мөмкин, ә ҡайһы саҡ ҡатнашыусыларҙың теге йәки был инаныстары бер үк мәҡәләләр өҫтөндә бергәләп эшләгән саҡта бер-береһе өсөн файҙалы булыуы ла ихтимал. Шул уҡ ваҡытта үҙ инаныстарыңды белдереү башҡа төрлө фекерләүселәрҙә кире ҡараш тыуҙырыуы ихтимал, улар тәғәйен бер ҡатнашыусыға, ул индергән өлөшкә ҡарата насар мөнәсәбәт күрһәтә башлауҙары мөмкин. Шулай килеп сыҡмаһын өсөн ошондай мәғлүмәттәрҙе йәшерергә тәҡдим ителә:
- теге йәки был төбәктәргә йәки уларҙағы хакимиәттәргә мөнәсәбәт;
- айырым милләттәргә, дәүләт ҡоролоштарына, дингә, илдәргә, тарихи ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- башҡа кешеләрҙең ғәҙәттәренә, ҡараштарына һәм рухи ҡиммәттәренә мөнәсәбәт;
- теге йәки был шәхестәргә, уларҙың ғәмәлдәренә йәки биографияһындағы ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- интим тормоштағы үҙенсәлектәр;
- үткер темалар айҡанлы мыҫҡыллы һәм тәләкәле көлөүҙәр;
- социаль- сәйәси инаныстар;
- ҡатнашыусының дини, сәйәси, идеологик һәм социаль хәленә мөнәсәбәт;
- дини инаныстар;
- псевдо-Вавилон: «боҙоп һөйләшеү» һәм башҡа тәбиғи булмаған «телдәр».
Шәхси биттә шундай мәғлүмәттәргә башҡа ҡатнашыусыларҙың кире ҡараш булыуы ихтималлаығын иҫтә тотоп[7], уларҙы ошо ысулдарҙың береһе менән йәшереп була:
- тексты һәм ерлекте бер төҫтә алыу , был осраҡта яҙманы файҙаланыусы айырып алып уҡығанда ғына күрә ала ;
- ундай мәғлүмәтте төрөлә торған блоктарҙа {{һандыҡ}} ҡулланып йәшереп була.
Тик шунда ла шәхси биттәрҙе Википедия маҡсаттарына яуап бирмәгән ниәттәрҙә файҙаланыр өсөн был ысулдарҙы бик ҡулланмаһағыҙ ине[8].
[!] Был ҡағиҙәгә һылтанма менән ошо тамғаны ҡуйыу (киң асыла торған блоктың исеме янында йәки ярҙамсы биткә һылтанма янында[9]) Был юл менән ҡатнашыусы блоктағы биттең йәки ярҙамсы биттәрҙең йөкмәткеһе айҡанлы мөмкин булған ризаһыҙлыҡтар өсөн үҙенән яуаплылыҡты ала
Тамға коды:
[[Википедия:ВОТКАЗ| [!] ]]
Ҡатнашыусы битендә рөхсәт ителмәгән йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы битендә ошоларға урын юҡ:
- ҡатнашыусының үҙ фекерен булған факт тип иҫбатлауы (Википедия:НТЗ);
- вандаллыҡ, ҡырағайлыҡ, шулай уҡ ҡаҙарылғыс мәҡәләләр (Википедия:ВАНД);
- башҡа ҡатнашыусылар тарафына тупаҫлыҡ, ҡаҙарылыу, мыҫҡыллап көлөү (Википедия:ВЕЖ);
- башҡа кешеләрҙе йәки төркөмдәрҙе кәмһетеү һәм яла яғыу (Википедия:НО);
- башҡалар биләгән материалдарҙы урынлаштырыу (Википедия:АП);
- коммерция ойошмалары йәки сайттары рекламаларын ҡуйыу(Википедия:СПАМ);
- Викимедиа Фонды проекттарындаҡатнашмаған кешеләр менән йыш аралашыу, йәки уларҙа эшләүгә ҡағылышһыҙ хәбәрләшеү (Википедия:НЕХОСТИНГ);
- Башҡа ҡатнашыусыларға бойороҡ һөйкәлештә, өгөт-нәсихәт, шиғар рәүешендә бирелгән фразалар[10] (Википедия:ТРИБУНАТҮГЕЛ);
- Википедияға ҡатнашы булмаған бәхәсле фекерҙәр[11]; әгәр фекерҙәр бәхәс һәм низағ сығарырлыҡ булһа(Википедия:ДЕСТ);
- троллинг, шулай уҡ Википедиянан ситтәге, атамаһы һәм йөкмәткеһе бәхәсле материалдарға һылтанма;
- социаль, иделологик һәм дини дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — айырым төркөмдәргә, идеологияларға һәм диндәргә насар ҡараш булыуы, шул иҫәптән ниндәйҙер маргиналь төркөмдәрҙә, хәрәкәттәрҙә һәм төрлө илдәрҙә тыйылған диндәрҙә ҡатнашыу тураһында яҙыу ;
- милли дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — милләттәр, милли мәҙәниәттәр һәм милли дәүләттәр тураһында кире фекер тыуҙырылыҡ яҙмалар, шул иҫәптән ҡатнашыусы милләтсе йәки шовинист булыуы тураһында хәбәрҙәр;
- ҡатнашыусыны һис шикһеҙ файҙалы тип танылмаған өсөн категорияларға бүлгесләү (Википедия:КАТ);
- оҙайлы ваҡыт мөхәррирләнмәгән проекттарҙы арбитражға биреү.
- файҙаланыусылар Википедия навигацияһы менюһына инә алмаҫлыҡ материалдар ҡуйыу
Шулай уҡ ҡатнашыусылар биттәрен Википедия принциптарына һәм ҡағиҙәләренә тап килмәгән маҡсаттарҙа ҡатнашыусы берекмәләре төҙөү өсөн ҡулланыу шулай уҡ тыйыла.[12].
Хакимдар ҡатнашыусы мыҫҡыллы һәм ярамаған исемдәр ҡуйыу арҡаһында бикләнгән биттәрҙе юйҙыртырға хаҡлы. Ваҡыты билдәләнмәй бикләнгән биттәр көнүҙәктән төшкән осраҡта ғына юйҙыртыла (Википедия:НУВ).
Низағтарҙы хәл итеү[вики-тексты үҙгәртергә]
Ярамай тигән билдәләмәгә йөкмәткеһе тап килеүенә шик булмаған ҡатнашыусы биттәре кисекмәҫтән юйҙыртыла. Уны тергеҙергә маташыу тупаҫ ҡылыҡ тип һанала (Википедия:ДЕСТ). Әгәр ярамаған йөкмәтке биттең бер өлөшөндә генә булһа, ул Википедия:КУ аша юйҙыртылмай.
Йөкмәтке төрлө исемлектәрҙәге төрлө пункттарға индерерлек булһа, уны иң ныҡ тап килгән пунктҡа индерәләр.
Ҡатнашыусы битендәге йөкмәткене ярарлыҡ, йәшеререлек йәки юйҙыртырлыҡ тип таныу буйынса бәхәс сыҡҡанда бының буйынса мәнфәғәттәре булған теләгән бер ҡатнашыусы ул ҡатнашыусының фекер алышыу битендә үҙ ҡарашын нигеҙләп яҙырға хоҡуҡлы. Был осраҡта кәрәкмәгән низағтарға юл ҡуймаҫ өсөн был үтенескә ҡаршы булған тауыштар иғтибарға алынмай. Үтенестәр Участник:Юйҙыртырға тигән иҫәп яҙмаһының ярҙамсы биттәрендә тотола, унда яңы үтенесте нисек тултырыуҙы күрһәткән өлгө һәм кәңәштәр бар.
Әгәр үтенесте мәғлүмәтле итеп өс ҡатнашыусы яҡлап сыҡһа (шәхси биттә был йөкмәткенең ҡуйылыуын ни өсөн яҡлауҙарын күрһәтеп һәм ул йөкмәткене бер һөйләм менән нисек атарға булыуын яҙып), был осраҡта нигеҙле тип һанала һәм хаким, килешмәүселәрҙең дәлилдәренең ҡағиҙәләргә ярашлы булыуын тикшереп, тейешле сара күрә ала. Хаким ниндәйҙер йөкмәткене юйҙыртыуҙы нигеҙле тип табып, ҡарар сығарған осраҡта ул прецедент булып һанала һәм киләсәктә шуға оҡшаш хәлдәр килеп сыҡҡанда мотлаҡ үтәлергә тейеш тип һанала. Был маҡсатта дөйөмләштерелгән әҙерләмә ғәмәлдәге ҡағиҙәләрҙең ярашлы исемлектәренә индерелә.
Юзербокстарҙы урынлаштырыу[вики-тексты үҙгәртергә]
Берләшмә тарафынан юғары баһа бирелгән шәхси биттәр ғәмәли йөкмәтке иҫәбенә индерелә һәм ҡалып: итеп файҙаланыла ала. Икенән артыҡ ҡатнашыусы тарафынан файҙаланылған йөкмәтке иҫәп яҙмаһының Участник:Box ярҙамсы биттәренә ҡуйылыуы мөмкин . Бүтән юзербокстар ҡатнашыусы биттәрендә тулыһынса асылған килеш ҡуйыла йәки был ҡатнашыусыларҙың ярҙамсы биттәренә урынлаштырыла (Участник:Box тигән биттәге кеүек). Википедия: майҙанында берләшмә тарафынан танылмаған каталогтарҙы ҡуйыу рөхсәт ителмәй. Юзербокс атамаһы шулай уҡ шәхси бит йөкмәткеһе тип һанала.
Иҫкәрмәләр[вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ . «Ҡатнашыусы:» урынына шулай уҡ «User:», ә «Ҡатнашыусы фекерҙәре» урынына — "User talk: " тип ҡулланырға була.
- ↑ Шәхси биттәр буйынса һорауламалар
- ↑ Шәхси биттәр тураһында тауыш биреүҙәр
- ↑ форумда фекер алышыуҙар
- ↑ Бындай ҡалыптар Википедия өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса фекер алышыу өсөн кешеләрҙе туплай ала .
- ↑ Улар йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләр сиктәрендә булырға тейеш.
- ↑ см. Арбитраж:О формулировках решения АК по иску 315
- ↑ Арбитраж:Толкование пяти столпов в отношении страниц участников#Ҡарар
- ↑ Ярҙамсы биттең исемендә йөкмәткеһе асылыуы коллегаларығыҙға өсөн уңайлы булыр — иғтибарға лайыҡмы-түгелме икәнлеге күренеп торор.
- ↑ әгәр был өгөттәр «вики-философияға» тап килмәһә, ирекле материалдарға һәм энциклопедияны тултырыуға йүнәлтелмәһә Creative Commons
- ↑ , шулай уҡ тормошҡа ниндәйҙер ҡарашты иҫбатлауға ҡоролған декларациялар. Улар «Был ҡатнашыусы шулай тип иҫәпләй… …» тигән рәүештә генә булһа ла, өнәлмәй
- ↑ см. Арбитраж:О толковании ВП:ЧНЯВ применительно к объединениям участников


text:
ФӘТИХ ИСХАҠОВ
Исхаҡов Фәтих Ибраһим улы 1924 йылда Байыш ауылында тыуған. Байыш мәктәбендә 8 класты тамамлағас, Сабатар мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Матур итеп һүрәттәр төшөрә, шиғырҙар яҙа. Киләсәккә яҡты хыялдар менән йәшәгән талантлы егеттең өмөттәрен һуғыш юҡҡа сығара. 18 йәше яңы ғына тулған Фәтих тыуған илен, ата-әсәһен, туғандарын, халҡын һаҡлап 1942 йылда яуға китә. Утлы һуғыш эсендә лә ул шиғыр яҙыуын дауам итә, өйгә шиғыр менән яҙылған фронт хаттарын ебәрә башлай.
1943 йылдың август айында Фәтих Исхаков батырҙарса һәләк була. Уға 19 ғына йәш ине. Күпме шиғыр яҙылмайынса ҡалды, сәскә генә ата башлаған ижадты һуғыш быуҙы.
Әткәй, әнкәй, бөгөн көйгә һалып,
Яҙам һеҙгә хаттар ултырып,
Ҡанлы һуғыш барған алыҫ ерҙән,
Аҡ ҡағыҙҙың битен тултырып.
Сәләм минән һеҙгә, туғандарым,
Сәләм һеҙгә алыҫ илдәрҙән,
Туптар гөрһөлдәгән, пуля осҡан,
Ауыр һуғыш барған ерҙәрҙән.
Мин иҫән-һау хәҙер, туғандарым,
Көрәшәмен һалып бар көсөм.
Беҙ торабыҙ ҡорос стеналай,
Үс алабыҙ яуыз дошмандан,
Фашистарҙан хәҙер беҙ алабыҙ
Үлем өсөн үлем, ҡанға -ҡан.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Корейса ҡыяр
Корейса ҡыяр
2 кг ҡыярҙы оҙонса итеп дүрт өлөшкә бүлергә. 250 г кишерҙе корейса кишер сығара торған ҡырғыс аша сығарырға һәм шуға ҡырғыстан ҡырылған бер баш һарымһаҡ, ярты стакан үҫемлек майы, ярты стакан аш һеркәһе, 2 ҡалаҡ тоҙ, 4 ҡалаҡ шәкәр, 2 ҡалаҡ корейса кишер өсөн тәмләткестәрҙе һалып, яҡшылап болғатырға ла, 2 – 3 сәғәткә ситкә ҡуйып торорға.
Һуңынан стерилләнгән банкаларға тултырып, 1 литрлы банканы – 30, 0,7 литрлыҡ банканы 20 минут утта тоторға һәм ҡапҡас менән ябырға.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
ТИРЕҪ ҠУҢЫҘҘАРЫ, ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бер нисә ярым ғаиләне (геотруптар, копрҙар, скарабейҙар һ.б.) үҙ эсенә алған бөжәктәр төркөмө. 12 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. БР‑ҙа яҡынса 20 төрө бар: ябай Т.ҡ., көмрө Т.ҡ., айлы копр һ.б. Кәүҙә оҙонлоғо 3—30 мм, ҡабарынҡы, яланғас йәки төклө һәм тәңкәле. Төҫө тоноҡ һары, йәшел, ҡыҙыл, күк, шәмәхә, ҡара, металл кеүек ялтыр. Башы ҙур түгел, башында һәм арҡаһының алғы өлөшөндә, башлыса ата бөжәктәрҙә, үҫентеләр һәм мөгөҙҙәр бар. Ауыҙ аппараты сәйнәй торған. Өҫкө ҡанаттары ғәҙәттә бураҙналы, күпселек Т.ҡ. артҡы ҡанаттары үҫешкән. Аяҡтары ҡаҙа торған, алғы аяҡтарының тәпәйҙәре — 2, артҡыларыныҡы 1 тырнаҡлы. Йомортҡалары аҡ төҫтә, овал, башлыса имеҙеүселәрҙең тиҙәгенә һалына. Ҡарышлауыҡтары йыуан, С формаһында бөгөлгән, ҙур башлы, яңағы һәм аяҡтары яҡшы үҫешкән; тиреҫтә, ҡайһы бер төрҙәрҙеке (мәҫ., урман Т.ҡ.) ҡойолған сереп ятҡан япраҡтарҙа үҫешә. Ерҙә йәки ерҙән яһалған ҡуҙыла ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары асыҡ, аҡ йәки һары төҫтә, ҡуңыҙға әүерелер алдынан ҡараялар. БР шарттарында йылына 1—2 быуын үҫә. Оло ҡуңыҙҙар йәки ҡарышлауыҡтары ҡышлай. Тәүлек әйләнәһенә әүҙем. Оло ҡуңыҙҙар тиреҫ, һирәгерәк хайуандарҙың емтеге м‑н туҡлана, ҡайһы бер төрҙәре туҡланмай, ҡарышлауыҡтары тиреҫ м‑н туҡлана. Бөтә ерҙә таралған. Т.ҡ. эшмәкәрлеге тупраҡ яһалыу процесына булышлыҡ итә, ҡайһы бер төрҙәре — гельминттарҙың ваҡытлы хужалары.
М.Ғ.МиһрановТәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 341
КЕСЕ ИНЙӘР, йылға, Инйәр й. уң ҡушылдығы. Нәре һыртының көнсығыш битләүендә башлана. Белорет р‑ны буйлап төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа табан аға, Мәнәү й. тамағында йүнәлешен төньяҡ- көнбайышҡа үҙгәртә һәм Инйәр й. (тамағынан 137 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 96 км, басс. майҙаны 1060 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Айғыр й. тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 11,8 м3/с. Басс. рельефы уртаса һәм тәпәш таулы. Ландшафы көрән тау‑урман һәм тау-болон тупраҡтарындағы ҡара ылыҫлы шыршы‑аҡ шыршы урмандарынан тора. Басс. 84%‑ын урман, 1%‑ын һаҙлыҡ биләй. К.И. басс. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы терр‑яһында урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары: уң — Ҡайлыш, Рәүәт һ.б.; һул — Күҙйылға, Нәре, Бағарышта, Мәнәү, Ҡатасҡын һ.б.
Т.В.Воронина
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Йыш ҡына шулай була: яңы покрышка алғанда беҙ уның тыш яғына яҙылған тамғаларға иғтибар биреп тормайбыҙ. Үлсәме һәм етештергән заводы буйынса элекке туҙған алмашына тура киләме? Килә. Тимәк, алабыҙ. Ғәмәлдә тамғалар байтаҡ мәғлүмәт бирә (һүрәтте ҡарағыҙ).
1. Иң мөһим күрһәткес. Ул шинаның үлсәмдәрен аңлата. Индекстағы беренсе һан – покрышканың миллиметрҙағы киңлеге, икенсеһе – профилдең бейеклеге (шинаның киңлегенә ҡарата проценттарҙа). Артабанғы тамға шинаның конструкцияһын хәбәр иткән хәреф һәм покрышканың тәгәрмәскә (дискка) кейҙереү диаметры. Мәҫәлән, 195/65 R15 тамғаһын шулай аңларға кәрәк: шинаның киңлеге – 195 миллиметр, профилдең бейеклеге – 126,75 миллиметр (киңлегенең 65 проценты), R – покрышка радиаль конструкцияға эйә (диагональ конструкциялар ҙа бар, ләкин хәҙер улар бик һирәк ҡулланыла), дискка ултыртыу диаметры – 15 дюйм. Ҡайһы саҡ был индекста профилдең бейеклеге билдәләнмәй (мәҫәлән, 195 R15). Уныһы инде профиль бейеклеге 80 проценттан артығыраҡ булыуын күрһәтә. Бындай покрышкалар тулы профилле тип атала һәм нигеҙҙә еңел йөк машиналарында, фургондарҙа ҡулланыла.
2. Йөк күтәреү коэффициенты. Ул 0-дән алып 130-ға саҡлы һандарҙы үҙ эсенә ала һәм улары килограмды аңлата.
3. Тиҙлек индексы. Бындағы латин хәрефе шинаның ниндәй тиҙлеккә иҫәпләнгән булыуын күрһәтә. Һәр хәрефкә үҙенең күрһәткестәре хас. Мәҫәлән, ошо һүрәттәге Т хәрефе покрышка өсөн иң ҙур тиҙлектең сәғәтенә 190 километр йәки 118 миль булыуын хәбәр итә.
4. Был яҙма шина каркасының көсәйтелгән икәнлеген аңлата, уныһы коммерция техникаһы өсөн покрышкаларға хас. Мәҫәлән, 195/65 R15 C индексындағы “С” хәрефе “commercial” тигән төшөнсә бирә.
5. Шинаны етештергән ил. Мәҫәлән, made in France – Францияла эшләнгән, made in Germany – Германияла яһалған.
6. Протекторының һүрәте ассимметрик булған шиналарҙың ҡабырға яғына ҡуйылған тамға. Ул Outwards, Out, Side facing outwards һәм башҡа һүҙҙәр менән билдәләнә.
7. Шинаның төрлө шарттарға яраҡлашыуын аңлата: M+S – Mud + Snow: бысраҡ плюс ҡар; As – All Season: теләһә ниндәй миҙгел өсөн; Aw – Any Weather: теләһә ҡайһы һауа шарттарында ла мөмкин; Aquatred, Aquacontact йәки ҡулсатыр рәүешендәге пиктограмма – ямғыр өсөн махсус шиналар. Ҡар бөртөгө төшөрөлгән пиктограмма ҡырыҫ ҡышҡы шарттар өсөн тигәнде аңлата. Бер ниндәй тамға ҡуйылмаған шиналар йәй йөрөр өсөн генә яраҡлы.
8. Tube Type (ТТ) – камералы шина, Tubeless (ТL) – камераһыҙ.
9. Сертификация билдәһе. Европа ҡағиҙәләре буйынса раҫланған шиналарҙа ул Е хәрефе менән тамғалана, артабан ошо ҡағиҙәләргә ҡушылған илдең һаны яҙыла. Рәсәй был исемлектә 22-се булып тора.
10 Шина етештергән компанияның исеме йәки логотибы. Мәҫәлән, Michelin, Good Year, Yokohama.
11 Покрышканың моделе. Мәҫәлән, Energy, SP Sport 9000, Turanza ER300.


text:
- Подробности
- Просмотров: 472
ГЛИКОЛДӘР, д и о л д а р, ике атомлы спирттар. Түбән (моно‑, ди‑, три‑ этиленгликолдәр; 1,2‑ һәм 1,3‑пропиленгликолдәр һ.б.) һәм юғары (полиэтиленгликолдәр) Г. айыралар. Түбән Г. — төҫһөҙ, татлы, еҫһеҙ ҡуйы шыйыҡсалар, tҡайнау 190°С юғарыраҡ, tтуңыу ‒4°С түбәнерәк, һыу, альдегидтар, аминдар һ.б. м‑н яҡшы ҡаты‑ шалар; юғары Г. — ҡаты матдәләр, спиртта һәм эфирҙа яҡшы эрейҙәр. Һелтеләр һәм һелтеле металдар м‑н тоҙҙар (гликоляттар), карбон кислоталары һәм уларҙың ангидридтары м‑н — ҡатмарлы эфирҙар, альдегидтар һәм кетондар (катализатор ҡатнашлығында) м‑н — циклик ацеталдәр, ацетилендар м‑н — винил һәм дивинил эфирҙар, галоген- водородтар м‑н галогенгидриндар бар‑ лыҡҡа килтерәләр. Хлоргидриндарҙы, a‑окистарҙы гидролизлау, дикарбо‑ ниллы берләшмәләрҙе ҡайтарыу һ.б. юлдар м‑н алалар. Лак һәм буяу эреткесе, синтетик сүс, дарыу препараттары, антифриздар һ.б. етештереүҙә сеймал сифатында ҡулланалар. Башҡортостанда 20 б. 60‑сы йй. башында Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) 170—178°С тиклем т‑рала 1,2 МПа тиклем баҫым аҫтында этилен окисын гидратациялау юлы м‑н моно‑ һәм диэтиленгликоль ҡатышмаһы (1:1 нисбәтендә) алыу ҡоролмаһы (ҡеүәте — йылына 19,5 т); 70‑се йй. башында моноэтиленгликоль етештереү ҡоролмаһы (йылына 16 мең т) сафҡа индерелә. 80‑се йй. аҙ. технологик процесты камиллаштырыу һөҙөмтәһендә моноэтиленгликоль етештереү күләме йылына 23 мең т, ә моно‑ һәм диэтиленгликоль ҡатышмаларын етештереү йылына 25 т ашыу тәшкил итә. Шулай уҡ Г. синтезлауҙа барлыҡҡа килгән эйәрсен продукттар — триэтиленгликоль һәм полигликолдәр (ди‑, триэтиленгликолдәр һәм юғары Г. ҡатышмаһы) етештерелә. Респ. НЭЗ-дарында ароматик углеводородтарҙың экстрагенттары (ҡара: Экстракция) сифатында ҡулланалар; моноэтиленгликоль — пластмасса етештереүҙә, күн, лак‑буяу сәнәғәтендә, триэтиленгликоль — пластификаторҙар, йомшартҡыстар, углеводород газдарҙы киптереү өсөн, полигликолдәр ҡаҙанлыҡ яғыулығы компоненты һ.б. булараҡ ҡулланыла. Г. РФ‑тың (Волгоград, Томск, Түб. Варта, Әстерхан ҡҡ. һ.б.), яҡын (Украина) һәм алыҫ (Венгрия, Финляндия) сит илдәрҙең химия һәм нефтехимия пр‑тиеларына оҙатыла.
Әҙәб.: Л е б е д е в Н.Н. Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза. М., 1981; И м а ш е в У.Б. Промышленная органическая химия на предприятиях Республики Башкортостан. Уфа, 2000.
В.А.Потеряхин, И.Н.Сираева
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 304
РЕВОЛЮЦИОН КОММУНИЗМ ПАРТИЯҺЫ (РКП), 1918 й. 25 сент. Мәскәүҙә һул эсерҙар фетнәһенән һуң партиянан сыҡҡан һәм совет власын таныған һул эсерҙар тарафынан ойошторола. РКП(б) м‑н хеҙмәттәшлек итеү, матди етештереү сараларын социаллºштере¢ һәм пролетариат диктатураһын барлыҡ хеҙмәтсәндәр диктатураһы м‑н алмаштырыу өсөн сығыш яһайҙар. РКП ағзалары Бөтә Рәсәй башҡарма ком‑тына ингән. Баҫма органдары: “Воля труда” (“Хеҙмәт ихтыяры”) һәм “Голос земли и труда” (“Ер һәм хеҙмәт тауышы”) гәзиттәре. Етәкселәре: М.А.Натансон, А.Л. Колегаев һ.б. 1919 й. башында Өфө губернаһында РКП‑ның 4 ойошмаһы булдырыла (Өфө, Бәләбәй, Минзәлә ҡҡ. һәм Благовещен з‑дында) һәм РКП‑ның Өфө губерна ком‑ты ойошторола. 17 ғин. РКП Өфө ойошмаһының дөйөм йыйылышында РКП ағзаларының РКП(б) Өфө ойошмаһы составына инеүе (теләктәшлек белдереүселәр төркөмөнә ҡабул ителәләр) т‑да ҡарар сығарыла. 1920 й. февр.—мартында РКП ағзалары “Ҡарағош яуы”н баҫтырыуҙа ҡатнаша. Июндә РКП‑ның Өфө ойошмаһында 21 партия ағзаһы һәм теләктәшлек белдереүсе һанала. Большевиктар м‑н хеҙмәттәшлек итеүҙәренә ҡарамаҫтан, РКП ағзалары совет власы органдары һәм Ғәҙәттән тыш комиссия тарафынан эҙәрлекләүгә дусар ителә. 1920 й. сент. РКП РКП(б) составына инә.
Әҙәб.: Непролетарские партии России: урок истории. М., 1984.
А.Н.Алдашов
Тәрж. М.Х.Хужин