text:
Википедия:Теркәлеү
Википедияла теркәлеү мотлаҡ түгел. Проектта ҡатнашыу өсөн кәрәкле функцияларҙың барыһы ла тиерлек теркәлеүһеҙ эшләй. Ләкин теркәлгән һәм үҙен танытҡан ҡатнашыусыларға өҫтәмә функциялар асыла, Википедияны ҡулланыу тағы ла уңайлыраҡ була.
Викимедиа Фондының һәр бер айырым проекты һәм һәр бер тел бүлеге өсөн айырым теркәлергә кәрәк. Шуның өсөн Википедияның бер туғандаш проектында (мәҫәлән, Вики-Әсбапта) система һеҙҙе танымаһа — ғәжәпләнмәгеҙ. Бындай осраҡта был проектта тағы бер тапҡыр теркәлергә кәрәк; шул уҡ исем менән теркәлеү яҡшы була.
Йөкмәткеһе
Өҫтөнлөктәр[вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр бер танылған ҡатнашыусыға Википедияла уҡыуҙы һәм мөхәррирләүҙе еңеләйткән биттәр йыйылмаһы бирелә.
Шәхси битегеҙҙә үҙегеҙҙе таныштырып китегеҙ. Улай иткәндә Википедияға кереткән өлөшөгөҙҙөң кем тарафынан керетелгәнен башҡалар ҙа беләсәктәр. Шәхси бит — Википедияның башҡа ҡатнашыусылары менән танышыуға һәм ышаныстарына кереүгә ярҙам итәсәк.
Фекер алышыу — Асыҡ хәбәрләшеү урыны, унда Википедияла ҡатнашыу тураһында фекер алышыу бара. Үҙ көйләүҙәрендә электрон почта адресын күрһәткән ҡатнашыусыға Википедия аралышсылығы менән башҡа ҡатнашыусылар, уның адресын күрмәйенсә, электрон хат яҙа алалар. Шулай итеп ҡатнашыусы спамдан һаҡланған була.
Ҡатнашыусы тарафынан күҙәтеү исемлегенә керетелгән биттәр «һуңғы төҙәтеүҙәр исемлегендә» яртылаш ҡалын шрифт менән күренәләр һәм төҙәтеү ваҡытына (һуңғыһынан алдағыһына) күрә күҙәтеү исемлеге битендә теҙелеп китәләр.
Танылған ҡатнашыусылар ғына Википедияның тышҡы күренешен үҙҙәре теләгәнсә көйләй алалар.
Теркәлгәндә һайлаған (ҡушма) исемегеҙ Википедияның ниндәй ҙә булһа бер битен төҙәткәндә Википедия тарафынан яҙылып бара. Бындай осраҡта керетелгән әҙ генә үҙгәртеүҙәрҙе «бик әһәмиәтле түгел» тип билдәләргә мөмкинселек бирә. Аноним ҡулланыусылар (уларҙың имзалары урынына IP-адрестары ҡулланыла), бындай мөмкинселеккә эйә түгел.
Теркәлгәндә һайланған (ҡушма) исем фекер алышыу биттәрендә аралашыуҙы еңеләйтә. Һәм һәр кергәндә үҙгәргән IP-адрес урынына исеме булған кеше менән аралашыу рәхәтерәк. Танылған ҡатнашыусыға автоматик рәүештә имза ҡуйыу өсөн мөхәррирләү тәҙрәһе өҫтөндәге төймәгә баҫыу йәки дүрт тильда (~~~~) ҡуйыу етәрле. Имзаны Көйләүҙәр битендә яйларға була.
Етешһеҙлектәр[вики-тексты үҙгәртергә]
Шәхси мәғлүмәттәр өсөн ҡатнашыусыларға бирелгән биттәр ҙә GFDL лицензияһына ҡарайҙар, шуныҡтан улар ҙа ирекле рәүештә төҙәтелә алалар. Шуның өсөн ул биттәрҙең (бәлки бик яҡшы булмаған) үҙгәрештәренә һәм вәхшилеккә әҙер булығыҙ.
Нисек теркәлергә[вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр һеҙ теркәлергә теләйһегеҙ икән Баш биттә, өҫтәге уңдағы мөйөштәге «Танышыу йәки теркәлеү» яҙыуына сиртегеҙ. «Танышыу йәки теркәлеү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттәге «Иҫәп яҙыуын булдырырға» яҙыуына баҫығыҙ, «Яңы ҡатнашыусыны теркәү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттә үҙегеҙгә оҡшаған, ләкин «ҡысҡырып» тормаған исем һайлағыҙ. Әгәр үҙегеҙҙең ысын исемегеҙҙе яҙһағыҙ башҡа ҡатнашыусыларҙың ышаныстары артасаҡ, ләкин ысын исем-фамилияғыҙҙы яҙыу мәжбүри түгел. Википедия ҡатнашыусыларының исемдәренә оҡшаштарҙы һайларға тырышмағыҙ, юғиһә буталсыҡ тыуыуы мөмкин һәм ул ҡатнашыусы ул хәлгә бик шат булмаясаҡ.
Википедиялағы иҫәп яҙыуығыҙ өсөн пароль һайлағыҙ һәм «Һеҙҙең пароль» юлына керетегеҙ һәм аҫтындағы майҙансыҡҡа уны ҡабаттан яҙығыҙ. Оноторҙай йәки башҡалар белә алған пароль һайламағыҙ.
«Электрон почта» майҙансығына яҙған адресығыҙ Википедиялағы бер кемгә лә күренмәй һәм башҡаларға таратылмай. Әгәр Википедиянан тура электрон хаттар алырға теләмәйһегеҙ икән был яйлауҙы аҙаҡтан шәхси көйләүҙәрегеҙҙә яба алаһығыҙ.
Шунан өҫтәге һүрәттә күренгән хәрефтәрҙе (һандарҙы) аҫтындағы юлға яҙығыҙ һәм «Яңы ҡатнашыусыны теркәү» төймәһенә баҫығыҙ.
Системаға нисек танылырға[вики-тексты үҙгәртергә]
Системаға танылыу һәм теркәлгән исем менән эшләй башлау өсөн Баш биттә, өҫтәге уңдағы мөйөштәге «Танышыу йәки теркәлеү» яҙыуына сиртегеҙ. «Танышыу йәки теркәлеү» исемле ярҙамсы бит асыласаҡ.
Ул биттәге «Системаға танылыу өсөн „cookies“ рөхсәт ителергә тейеш» юлы, әгәр ҙә һеҙ сайтҡа һәр кергәнегеҙҙә үҙ исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе яҙырға теләмәйһегеҙ икән «cookies» рөхсәт ителеүенең кәрәклеге тураһында белдерә.
Исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе керетегеҙ.
Әгәр һеҙ һәр кергәндә исемегеҙҙе һәм паролегеҙҙе яҙырға теләмәйһегеҙ икән һәм «cookies» рөхсәт ителгән булһа «Парольде хәтерҙә ҡалдырырға» юлын билдәләгеҙ (һайлағыҙ) һәм «Танышыу йәки теркәлеү» төймәһенә баҫығыҙ. Бынан һуң Википедияны асҡанығыҙҙа автоматик рәүештә танылған булырһығыҙ.
(Әгәр Википедияға уртаҡ компьютерҙан керәһегеҙ икән «Парольде хәтерҙә ҡалдырырға» юлын һайламау һеҙҙең өсөн хәйерлерәк булыр, сөнки башҡа кешеләр һеҙҙең исемдән ғүмерегеҙҙә лә эшләмәйәсәк яман ҡылыҡтар ҡылып ташларға мөмкин).
Теркәлгән исемемде үҙгәртергә мөмкинме?[вики-тексты үҙгәртергә]
Вики проектында тәү башта теркәлгән исемегеҙҙе тик бей генә үҙгәртә ала. Ҡатнашыусының исемен үҙгәртеү өсөн ул ҡатнашыусының төҙәтеүҙәр һаны 200 000 үтмәҫкә тейеш, юҡһа мәғлүмәттәр базаһына ауыр йөк барлыҡҡа киләсәк.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 481
ЙӘНГЕЛ, йылға, Урал й. уң ҡушылдығы. Яҡтыкүлдән башлана. БР‑ҙың Әбйәлил р‑ны (Ҡара йылға тамағынан ш. уҡ район буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан) һәм Силәбе өлк. буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан аға. Урал й. (тамағынан 2091 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 73 км, басс. майҙаны 1120 км2. Башҡортостанда Й. оҙонлоғо 57 км. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Урта ағымында Сыбаркүлгә ҡушыла. Йылға тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 4,5 м3/с. Рельефы — тигеҙлек. Ландшафы үрге һәм урта ағымында болон ҡара тупрағындағы һәм һоро урман тупрағындағы болонло далаларҙан, ҡарағай һәм ҡарағас ҡатыш ҡайын урмандарынан ғибәрәт; түбәнге ағымында ябай ҡара тупраҡтағы төрлө үлән, ҡылған үҫкән далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙән тора. Йылғала Әбйәлил р‑ны Дәүләт һәм Йәнгел аа. эргәһендә һыуһаҡлағыстар төҙөлгән. Басс. 80%‑ын урман, 1%‑ын һаҙлыҡ биләй. Ҡушылдыҡтары: Күмәкһаҙ, Ҡаран, Моһаҡ (бөтәһе лә — уң).
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Баскетбол
Баскетбо́л (ингл. basket — кәрзин, ball — туп) — спорт командалары баскетбол тубы менән уйнайҙар. Баскетболда бишәр кешенән торған ике команда уйнай, һәр командала 12-шәр кеше, алышыныуҙар сикләнмәгән. Командаларҙың маҡсаты — ҡаршы команданың кәрзиненә туп индереү һәм икенсе командаға туп менән идара итеүгә һәм үҙҙәренең кәрзиненә индертеүгә ҡамасаулау. Кәрзинә иҙәндән 3,05 метр (10 фут) бейеклектә урынлашҡан. Яҡын һәм уртаса алыҫлыҡтан индерелгән тупҡа ике мәрәй, ә алыҫ аранан индерелгәненә (өс мәрәйлек һыҙымдан ары) өс мәрәй, штраф ырғытыуға бер мәрәй бирелә. Баскетбол майҙанының стандарт үлсәме — киңлеге 15 метр, буйы (оҙонлоғо) 28 метр. Баскетбол — донъялағы киң таралған спорт уйындарынан һанала.
1936 йылдан баскетбол Олимпия уйындары программаһына индерелә, уйынды уйлап табыусы Джеймс Нейсмит та унда була. Ир-егеттәр араһында баскетбол буйынса донъя чемпионаты 1950 йылдан, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 1953 йылдан, ә Европа чемпионаты 1935 йылдан алып үткәрелеп килә.
Европала халыҡ-ара клубтар араһында ярыштар үткәрелә: Евролига, Еврокубок, ФИБА саҡырыу кубогы.
Америка Ҡушма Штаттарында баскетбол иң ныҡ үсешкән: Милли баскетбол ассоцияцияһы (МБА) 50 йылдан артыҡ донъялағы милли клубтар араһындағы чемпионатта иң көслөһө һанала. Литвала баскетбол милли спорт булып һанала.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Килеп сығыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1981 йылдың ҡышында Массачусетс штатында Спрингфилдта Йәштәр Христиан АссоцияцияҺы колледжы талибтары (студенттары) туҡтауһыҙ гимнастика эшләп йөрөгән саҡта, ул ваҡытта йәштәрҙе спортҡа ылыҡтырыуҙың берҙән-бер алымы булған, әммә ул бик күңелһеҙ шөғөл булған.
Үҙгәреүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Исаев А. С. Баскетбол // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Нәби́ (
Пәйғәмбәрҙәрҙең тормошо Ислам әҙәбиәтендә киң яҡтыртыла һәм дини әҫәрҙәрҙең айырым категорияһы — ҡиссас әл-әнбиә барлыҡҡа килә[4]. Боронғо Пәйғәмбәрҙәр бер Аллаға ышаныу килтергән һәм һуңғы Пәйғәмбәр Мөхәммәт исемле буласағын әйткән. Ҡөрьәндә йөҙ меңдән ашыуының 28-енең исеме әйтелгән. Туғыҙ Пәйғәмбәр (Нух, Ибраһим, Дауыт, Яҡуб,Йософ, Әйүб, Муса, Ғайса, Мөхәммәт) Ҡөрьәндә «хаҡ» тип атала(үлү л-ғәҙыйм )[5]. Ҡайһы бер Пәйғәмбәрҙәргә Изге китаптар бирелгән (сәхифә): Мусаға — Тәурат, Дауытҡа — Зәбур, Ғайсаға —


text:
- Подробности
- Просмотров: 326
ФЕДЕРАЦИЯ (лат. foederatio — берлек), сәйәси‑терр. һәм милли дәүләт ҡоролошо формаһы. Сәйәси яҡтан үҙ аллы субъекттарҙан (штат, ер, округ, край, республика, өлкәләр һ.б.) торған дәүләт; уның нигеҙендә ике кимәлдәге власть, төрлө кимәлдәге власть органдары араһында вәкәләттәр м‑н хакимиәт даирәһен рациональ бүлешеү принцибы ята. Ф. федераль Конституция һәм ҡануниәт, закондар сығарыу власы, башҡарма власть һәм суд власы органдары эшләй. Берҙәм федераль гражданлыҡ, аҡса берәмеге һәм финанс системаһы, дәүләтселектең башҡа атрибуттары ҡабул ителә. Ф. терр., милли һәм милли-терр. принцип б‑са; конституция, конституцион килешеү, килешеү һ.б. нигеҙендә ҡорола. Рәсәй Федерацияһы — милли‑терр. нигеҙҙә ҡоролған конституцион-килешеү Ф.; 8 федераль округҡа берләшкән 85 субъекттан тора (2016). Башҡортостан Республикаһы РФ составына инә, БР Конституцияһы бар, закон сығарыу, башҡарма һәм суд, урындағы идара һәм урындағы үҙидара органдары булдыра, дәүләт телдәрен, дәүләт символикаһын ҡабул итә. Федераль үҙәк м‑н Башҡортостан араһындағы мөнәсәбәттәр РФ һәм БР Конституциялары, “Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында” килешеүе м‑н көйләнә.
М.Б.Ямалов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
НОВИКОВА Лилиә Барый ҡыҙы (26.10.1946, Канск ҡ.), невролог. Мед. ф. д‑ры (2000), проф. (2002). РФ‑тың (2007) һәм БР‑ҙың (1997) атҡ. табибы. БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1971) 1974 й. тиклем Өфөнөң 5‑се дауаханаһында эшләй. 1977 й. алып БДМУ‑ла (2001 й. башлап өҫтәлмә проф. белем биреү ин‑тының неврология һәм нейрохирургия каф. мөдире), бер үк ваҡытта 2004 й. алып Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге (икеһе лә — Өфө) етәксеһе. 2007 й. башлап БР‑ҙың баш неврологы. Фәнни эшмәкәрлеге баш мейеһенең ҡан тамырҙары ауырыуҙары проблемаларына, неврология ауырыуҙарының экологик һәм генетик аспекттарына, нервы ауырыуҙары м‑н сирләгәндәрҙе шифахана‑курорттарҙа дауалауҙы ойоштороуға арналған. Н. ҡатнашлығында бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк ваҡытында неврологик өҙлөгөүҙәрҙе күҙаллау һәм иҫкәртеү, тарҡау склерозды, инсультты һәм талпан энцефалитын диагностикалау, цереброваскуляр ауырыуҙар м‑н сирләгәндәрҙә артериаль гипертензияны дауалау ысулдары эшләнә, мейелә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуҙары булған ауырыуҙар өсөн Төбәк ҡан тамырҙары үҙәге һәм Ҡала тергеҙеү мед. һәм реабилитацияһы үҙәге (икеһе лә — Өфө) ойошторола. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы. Проф. П.Я.Гапонюк ис. пр. лауреаты (2013). 2‑се дәрәжә “Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн” орд. миҙалы м‑н бүләкләнгән (2016).
Хеҙм.: Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом: актуальные проблемы эпидемиологии, патогенеза, диагностики, лечения и профилактики. Уфа, 2006 (авторҙ.); Нейровизуализация в диагностике острого церебрального инсульта: (атлас исследований). Уфа, 2007 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Күҙәнәк циклы
Күҙәнәк циклы — күҙәнәктең бер бүленештән икенсеһенә тиклемге ғүмере. Йәғни, инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндән алып, үҙе бүленгәнгә йәки үлгәнгә тиклемге ғүмере.
Эукариот күҙәнәктең йәшәү циклы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эукариот күҙәнәктең йәшәү циклында ике осорҙо айырып күрһәтергә була:
- Интерфаза — был күҙәнәктең үҫеү, тереклек итеү, бүленеүгә әҙерләнеү осоро. Интерфазала өс стадияны айыралар:
- G1-фаза — пресинтетик (от ингл. gap — промежуток) фазала күҙәнәк үҫә, тереклек итә, РНК, аҡһымдар һәм башҡа күҙәнәк компонентары синтезлана;
- S-фаза — синтетик(от ингл. synthesis — синтез)фазала ДНК икеләтелә (репликация). Шулай уҡ центриоль икеләтелә.
- G2-фаза—постсинтетик фазала бүленеүгә (митозға) әҙерлек бара.
- Митоз — эукариот күҙәнәктең бүленеү процесы. Бүленеү ике стадияла бара:
- кариокинез (күҙәнәк ядроһының бүленеүе);
- цитокинез (цитоплазманың бүленеүе).
Йәшәү циклының дауамлығы төрлө күҙәнәктәрҙә төрлөсә. Тиҙ алмашыныусы күҙәнәктәртәрҙең (эпидермис, лайлалы тиресә күҙәнәктәре, ҡан тәнсәләре һәм башҡалар) йәшәү циклы 12—36 сәғәт тирәһен тәшкил итә.
Тағы ла ҡыҫҡараҡ күҙәнәк циклы (30 минут тирәһе) хайуандарҙың йомортҡа күҙәнәктәре тиҙ-тиҙ ваҡланыуы (бүленеүе) процесында күҙәтелә.
Күҙәнәктең йәшәү циклында митоз интерфазаға ҡарағанда бик күпкә аҙ ваҡыт араһын алып тора.
Күпселек күҙәнәктәрҙә бөтә митоз процесы, профазанан алып телофаза бөткәнгә тиклем, 1—2 сәғәт ваҡытты ала, ә интерфаза күп тапҡырға оҙағыраҡ дауам итә.
Махсуслашҡан, йәғни дифференциация үткән күҙәнәктәр бүленмәйҙәр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
- Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
- Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
- А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.


text:
Ҡырым Автономиялы Республикаһы
Ҡырым Автономиялы Республикаһы (укр. Автономна Республіка Крим, ҡырымтат. Qırım Muhtar Cumhuriyeti, рус. Автономная Республика Крым) — Украина составындағы автономиялы республика.
Рәсәй составында субъект — Ҡырым Республикаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡурман районы
- Юрсы районы
- Ҡырымтатар халҡының Милли Гимны
- Әләдинов Шамил Сәйет улы
- Рәсәй Федерацияһы Ҡырым эштәре буйынса министрлыҡ
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум датаһы
{{|tt}}


text:
- Подробности
- Просмотров: 330
ТАРИХНАМӘ (ғәр. тарих һәм фарс. намә — әҫәр), башҡорт әҙәбиәтенең ырыу, ҡәбилә йәки халыҡ тарихына арналған тарихи‑функциональ жанры. Башҡорттар араһында ислам таралыуынан һуң формалаша башлаған, тип фараз ителә. Үҙендә шәжәрә һәм тәуарих элементтарын йөрөтә. Ҡөрьәнгә ингән донъяның яралыуы, Туфан һыуы ҡалҡыуы, кешелектең ата-бабалары, тәүге пәйғәмбәрҙәр т‑дағы мифик сюжеттарҙы; төбәк, зона масштабындағы тарихи ваҡиғаларҙы, айырым шәхестәрҙең тарихын һ.б. үҙ эсенә ала. Т. хикәйәләү ырыу‑ҡәбилә генеалогияһы м‑н тығыҙ бәйләнештә алып барыла. Т.Ялсығолдоң “Тарихнамә‑и болғар” әҫәре (18 б. аҙ.; “Болғарҙар тураһында тарихи әҫәр”) Т. жанрында яҙылған. Әҫәр “башланғыс ваҡыттан” (тәү ата‑бабалар ваҡыты) башлана, Әҙәм һәм Һауа исемдәре телгә алына, артабан уларҙың нәҫелдәре эҙмә‑эҙлекле һанап сығыла. Бында Фирҙәүсиҙең “Шаһнамә” поэмаһының мифол. өлөшө м‑н ниндәйҙер оҡшашлығы асыҡлана. Һуңынан автор төркиҙәр тарихына күсә. Йөкмәткеһе б‑са күберәк реалистик булған был өлөшөндә мажаралы һәм трагик характерҙағы эпизодтар осрай. Йомғаҡлау өлөшөндә генеалогия автор һәм уның улдарына тиклем барып етә; авторҙың “мин” тигәне һәм индивидуаль стиле беренсе планға сыға, һөйләүсенең фекер һәм тойғолары үтә аныҡ күренә башлай. Тәүҙә башҡорттарҙың әйле ырыуы тарихы булып башланған әҫәр ҙурыраҡ пландағы Урал‑Волга буйы тарихын яҡтыртҡан хеҙмәт булып китә. Ҡомартҡының Өфө, С.‑Петербург, Ҡазан архивтарында һаҡланған 10‑дан ашыу күсермәһе бар. Т.Ялсығолдоң әҫәре м‑н ҡайһы бер структур һәм тематик оҡшашлыҡ “Үҫәргән тәуарихы”, ш. уҡ “Тәуарихи башҡорт” исеме аҫтында билдәле булған аноним хеҙмәттә бар. Бында тасуирлау бөтә ер шарын улдары Сам, Хам һәм Яфесҡа бүлеп биргән Нух (Ной) исеме м‑н башланып китә; параллель линиялар бирелә: пәйғәмбәрҙәр һәм изгеләр генеалогияһы — бер яҡтан, бей һәм хандарҙыҡы— икенсе яҡтан. Ҡомартҡының 2 варианты бар, уларҙың береһе Ғилми китапханала, икенсеһе Ғ.Б.Хөсәйенов коллекцияһында һаҡлана.
Әҙәб.: Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 1‑се т. Өфө, 1990; Г а л я у т д и н о в И.Г. “Тарих нама-и булгар” Таджетдина Ялсыгулова. 2‑е изд. Уфа, 1998.
М.Х.Нәҙерғолов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 303
ПАНИСЛАМИЗМ, мосолман халыҡтарының сәйәси бойондороҡһоҙлоғо, уларҙың берләшергә ынтылышы, исламды таратыу т‑дағы ҡараштарға нигеҙләнгән дини‑сәйәси идеология. 19 б. аҙ. — 20 б. башында үҫеш ала. Нигеҙ һалыусыһы Джамал әд‑дин әл‑Афғани П. идеяларын 1884 й. Парижда М.Абдо м‑н берлектә нәшер иткән “әл‑Урва әл‑вуска” (“Өҙөлмәҫ бәйләнеш”) аҙналығында пропагандалай. П. колониаль система тарҡалған һәм сәйәси процестарҙа исламдың йоғонтоһо артҡан осорҙа таралыу ала. Бөтә донъя ислам конгресы (1926), Бөтә донъя ислам лигаһы (1962; икеһе лә — Мәккә ҡ., Сәғүд Ғәрәбстаны), Ислам конференцияһы ойошмаһы (1969, Рабат ҡ., Марокко) эшләй. Рәсәйҙә П. идеяларын Ғ.Ибраһимов үҫтерә. Рәсәй мосолмандарының 3‑сө съезында (ҡара: Рәсәй мосолмандары иттифағы) ул хаҡ динлеләрҙең Ҡөрьән ҡанундарына ярашлы берләшеүе өсөн сығыш яһай, берҙәм мосолман милләте идеяһын нигеҙләй. 20 б. башында П. ғәйепләү батша хөкүмәте яғынан репрессиялауға нигеҙ була (1911 й. П. Вятка губ. Иж‑Бобья а. мәҙрәсәһе етәкселәре Абдулла һәм Ғөбәйҙулла Бобинскийҙар ғәйепләнә).
Әҙәб.: Я м а е в а Л.А. Мусульманский либерализм начала XX века как общественно‑политическое движение (по материалам Уфимской и Оренбургской губерний). Уфа, 2002.
Л.Ә.Ямаева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Теләк булһа, эш ҡарышмай
Республикала урындағы башланғыстар уңышлы тормошҡа ашырыла
Быйыл Башҡортостандың 450 меңдән ашыу кешеһе инициатив бюджетлауҙа ҡатнашты. Халыҡтың әүҙемлеге арҡаһында республика ҡала һәм райондарында юлдар һәм урамдар төҙөкләндерелә, ихаталар һәм балалар майҙансыҡтары тәртипкә килтерелә, социаль проекттар ғәмәлгә ашырыла.
Рөстәм ХӘМИТОВ, Башҡортостан Республикаһы Башлығы:
— Инициатив бюджетлау башланғысын үҫтереү йәһәтенән Башҡортостан ил күләмендә алдынғылар рәтендә танылды. Былтырғы йылда яҡынса 500 миллион һумлыҡ 500 проект тормошҡа ашырылды. Тормош-көнкүреште яҡшыртыуҙа халыҡтың әүҙем ҡатнашыуын күрһәтеүсе ыңғай миҫалдар йылдан-йыл арта барырға тейеш.
Өҫтөнлөктәр үҙгәрмәне
Башҡортостанда Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы 2014 йылдан алып эшләп килә. Уның асылын иҫкә төшөрөп үтәйек: теге йәки был ауыл, ҡасаба, ҡала халҡы иң көнүҙәк тип һаналған мәсьәләне билдәләй, мәҫәлән, юлды ремонтлау йәки спорт майҙансығын төҙөкләндереү һ.б. Артабан аҡса туплана: халыҡтан иғәнә йыйыла, бағыусылар ярҙам күрһәтә, шулай уҡ урындағы бюджеттан билдәле сумма бүленә (урындағы хакимиәттең өлөшө 5%-тан 15%-ҡаса тиклем булырға тейеш). Шунан һуң республика бюджетынан финанс ярҙам һорап ғариза яҙыла. Иң үҙенсәлекле, нигеҙле проекттар еңеүсе тип табыла, бында тәү сиратта халыҡтың әүҙемлеге иҫәпкә алына. Артабан республика бюджетынан аҡса бүленә, һәм бер йыл дауамында проект ғәмәлгә ашырыла.
Урындағы башланғыстарға нигеҙләнгән йәмәғәт инфраструктураһы үҫешен инициатив бюджетлау механизмын үҫтереү буйынса эшсе төркөмдөң ултырышында билдәләнеүенсә, ике йыл дауамында халыҡ өҫтөнлөк биргән йүнәлештәр үҙгәрешһеҙ ҡалған, тиергә була. Юл ремонтлау, парк һәм скверҙарҙы, балалар майҙансыҡтарын төҙөкләндереү, һыу менән тәьмин итеү, мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлау көнүҙәк мәсьәләләрҙән һанала. Былтырғы йыл менән сағыштырғанда, конкурс талаптарына тулыһынса яуап биргән ғаризалар һаны артҡан (2016 йылда — 666, 2017-лә — 787).
Берҙәм көс менән
Бер нисә аныҡ миҫалға туҡталып үтәйек.
Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы тураһында ишеткәс, Нефтекама ҡалаһы эргәһендәге Әмзә ауылы халҡы ҡышҡы баҡсаны төҙөкләндерергә хәл итә. 23 йыл элек булдырылған баҡсала бер тапҡыр ҙа капиталь ремонт үткәрелмәгән — бының өсөн урындағы хакимиәттең аҡсаһы ла булмаған.
— Балаларыбыҙ экзотик үҫемлектәрҙе үҙ көстәре менән тәрбиәләһен, тере пальманың нисек үҫкәнен күрһен, тигән теләктән сығып эш башланыҡ, — тип һөйләй инициатив төркөм етәксеһе Ольга Кокорина. Тәүҙә ҡала хакимиәтендә һөйләшеү үтә, артабан баҡса урынлашҡан мәктәп етәкселеге менән бәйләнешкә инәләр һәм ауыл халҡы ҡатнашлығында йыйылыш уҙғаралар.
Эш күләме яҡынса 1,2 миллион һумға торошло тип билдәләнә: тәҙрә һәм ишектәрҙе алмаштырыу, яҡтауҙарҙы, кәрнизде яңыртыу, штукатурканы тигеҙләү, буяу һәм башҡа төҙөкләндереү эштәре. Халыҡ 58 мең һум аҡса йыя, Нефтекама ҡалаһы 180 мең һум бүлә, бағыусылар — урындағы эшҡыуарҙар тағы ла 100 мең өҫтәй.
Әлеге ваҡытта яңы төҫ алған ҡышҡы баҡса балаларҙы һәм ҡунаҡтарҙы ҡабул итергә әҙер. Унда йыл әйләнәһенә йөҙҙән ашыу төрҙәге экзотик үҫемлектәр үҫә, улар араһында финик пальмаһы, монстера, драцена һәм башҡалар бар. Балаларға экологик тәрбиә биреү йәһәтенән дә баҡсаның әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ ҙур.
Ә Стәрлетамаҡта күп фатирлы йортта йәшәүселәрҙең берҙәм тырышлығы менән үҙенсәлекле интерактив музей барлыҡҡа киләсәк. Был башланғысты ҡаланың үҙәкләштерелгән китапханалар селтәре директоры Әлфиә Әсфәндиәрова күтәреп сыҡҡан.
— Хәҙерге балалар мәғлүмәт технологиялары менән күҙ йомоп тигәндәй эш итә, шул уҡ ваҡытта физиканың иң ябай закондарын белеп етмәй. Теүәл фәндәр йүнәлешендәге интерактив музей ҡыҙыҡлы ғәмәли һәм лаборатор тәжрибәләр үткәреү майҙансығына әйләнә ала. Был үҙ сиратында баланың белемен арттырыуға, БДИ-ны уңышлы тапшырып, техник вуздарға инеүгә булышлыҡ итәсәк, — тип һөйләй Әсфәндиәрова.
Тәтешле районының Бәҙрәш ауылы халҡы ауыл янындағы быуаны таҙартыу, шишмәне тергеҙеү ниәте менән яна.
— Бына инде нисә йыл беҙҙе быуаның торошо борсой, — тип фекерҙәре менән уртаҡлашты проектты башлап ебәреүсе Радик Нуриев. — Ул ылымыҡ һәм башҡа үҫентеләр менән ҡапланып, йылдан-йыл һайыға бара. Төбөндәге ләм бер метр самаһына еткән. Ярҙары ныҡ емерелә. Әгәр ҙә тиҙ арала сара күрмәһәк, һыу ятҡылығы һаҙлыҡҡа әйләнәсәк.
Ауыл халҡы хәленән килгәнсә иғәнә индерә: кемдер — биш йөҙ, кемдер мең һум бирә. Шулай итеп, 135 мең һум аҡса йыйыла. Ауылдаш эшҡыуар ҙур суммала матди ярҙам күрһәтеп кенә ҡалмай, техника менән дә ярҙам итә. Бынан тыш, урындағы хакимиәт 180 мең һум бүлә. Был мәсьәлә ауыл йыйылышында фекер алышыуға сығарыла һәм 2017 йылдың апреленә проект әҙер була.
Бөтә республика буйынса бындай миҫалдарҙы бик күпләп килтерергә була. Мәҫәлән, Нефтекамала мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн махсус спорт-уйын ҡаласығы булдырылған. Миәкә районының Әнәс ауылында мәҙәниәт йортоноң ҡыйығы яңыртылған. Йылайыр районының Яманһаҙ ауыл советы яңы тракторлы булған.
Әлеге ваҡытта биш йөҙгә яҡын проект тормошҡа ашырыла. Улар мәҙәниәт йорттарын, балалар баҡсаларын, мәктәп һәм поликлиникаларҙы ремонтлауға, ихаталарҙы, урамдарҙы, балалар майҙансыҡтарын төҙөкләндереүгә йүнәлтелгән. Былтырғы йылда ғына Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы сиктәрендә 56 ауыл клубы яңы төҫ алған. Бер Илеш районында ғына ете клуб ремонтланған. Шулай уҡ иң күләмле проект та тап ошо ерлектә тормошҡа ашырылған: 2,8 миллион һумға торошло капиталь ремонт башҡарылған (халыҡтың, ауыл һәм район хакимиәтенең өлөшө — 1,8 млн һум, Программа буйынса алынған сумма — 1 млн). Салауат һәм Ҡыйғы райондарында — бишәр, Шишмәлә һәм Ауырғазыла дүртешәр клуб яңыртылған.
Быйылғы йылда тапшырылған ғаризаларға килгәндә, конкурс комиссияһы 787 проекттың 500-гә яҡынын раҫлаған. Уларҙың һәр береһенә республика бюджетынан 1 миллион һумға тиклем аҡса бүленәсәк.
Урындағы башланғыстар программаһы нисек эшләй
- Ауыл йәки ҡала кешеһендә ниндәйҙер идея барлыҡҡа килә.
- Был хаҡта ул күршеләре, ауыл биләмәһе йәки ҡала хакимиәте етәкселеге менән фекер алыша (август — сентябрь).
- Әгәр башланғыс нигеҙле тип табылһа, инициатив төркөм төҙөлә, ул аныҡ проектты билдәләй һәм йыйылыш үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә (сентябрь).
- Йыйылышта проект раҫлана. Һәр йорттан йәки фатирҙан йыйыласаҡ иғәнә күләме билдәләнә, шулай уҡ хаҡлы ялдағы кешеләр, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләр, урындағы эшҡыуарҙар күпме аҡса бирә аласағы асыҡлана. Былар барыһы ла йыйылыштың ҡарары менән нығытыла (октябрь — ноябрь).
- Инициатив төркөм урындағы хакимиәт менән берлектә ғариза әҙерләй (ноябрь — февраль). Граждандар башланғыстарын өйрәнеү үҙәге консультатив ярҙам күрһәтә.
- Ғариза Республика конкурс комиссияһына йәки Граждандар башланғыстарын өйрәнеү үҙәгенә ебәрелә.
- Үҙәк тарафынан ғариза ентекле тикшерелә: мәғлүмәттәр компьютерға индерелә һәм балдар ҡуйыла. Проектты баһалағанда иң тәү сиратта фекер алышыуҙа, ҡарар ҡабул итеүҙә күпме кешенең ҡатнашыуы, халыҡтан күпме иғәнә йыйылыуы иҫәпкә алына.
- Конкурс һөҙөмтәләренә ярашлы, 300 миллион һум күләмендәге аҡса халыҡ билдәләгән объекттарға бүлеп бирелә.
- Субсидия алыусы урындағы хакимиәт эш өсөн подрядсылар таба.
- Инициатив төркөм эш барышын даими контролдә тота. Аҙаҡтан хакимиәт вәкилдәре менән инициатив төркөм башҡарылған эштәр хаҡындағы актҡа ҡул ҡуя.
Бөтә кәрәкле мәғлүмәтте Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһының сайтында табырға мөмкин: ppmi.bashkortostan.ru. Шулай уҡ «Бәйләнештә» селтәрендәге төркөмдә лә (vk.com/cigi_isi_rb) консультанттар һорауҙарға яуап бирә.
БР Граждандар башланғыстарын өйрәнеү үҙәгенең адресы: Өфө ҡалаһы, Киров урамы, 15-се йорт, 217-се бүлмә. Телефон: (347) 272-78-34.
Инфографика
2016-2017 йылдарҙа БР-ҙа иң киң ихтыяждағы проекттар
Мәғариф — 23%
Юлдар — 14%
Төҙөкләндереү — 14%
Һыу менән тәьмин итеү — 12%
Мәҙәниәт — 9%
Башҡа йүнәлештәр — 28%
Быйыл 436 ғариза конкурс һайлап алыуын уңышлы үткән.
Эльдар Нуртдинов, БР Стратегик тикшеренеүҙәр институтының Граждандар башланғыстарын өйрәнеү үҙәге етәксеһе:
— Программаның төп идеяһы — халыҡтың үҙаңын һәм әүҙемлеген үҫтереү. Ауыл йәки ҡала кешеһенең көнүҙәк мәсьәләне үҙе билдәләп, күршеләре, урындағы етәкселек менән фекер алышып, уны хәл итеү өсөн кәрәкле сумманың бер өлөшөн йыйыуҙа шәхсән ҡатнашыуы мөһим.
Подпись к фото:
Программа ярҙамында балаларыбыҙ үҫеше өсөн мөмкинлектәр киңәйҙе
Фото: vk.com/dvorec72


text:
Баш мейеһе
Баш мейеһе — умыртҡалы хайуандарҙың нервы системаһы ағзаһы. Үҙәк нервы системаһының бер өлөшө булып тора. Баш һөлдәһенең мейе бүлеге — мейе ҡумтаһы эсендә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһенең функцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһе түбәндәге функцияларҙы үтәй:
- һиҙеү органдарынан алынған сенсор мәғлүмәтте эшкәртеү;
- планлаштырыу;
- ҡарар ҡабул итеү;
- хәрәкәтте координациялау;
- хәрәкәтте идара итеү;
- ыңғай һәм тиҫкәре эмоциялар;
- иғтибар;
- хәтер.
Фекерләү — кеше мейеһенең юғары функцияһы булып тора. Телмәрҙе ҡабул итеү һәм генерациялау ҙа мейенең функцияһы булып тора.
Мейе — умыртҡалыларҙың ағзаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Умыртҡалыларҙың нервы системаһы төҙөлөшө буйынса ике бүлектән тора:үҙәк нервы системаһы һәм периферик нервы системаһы.
Үҙәк нервы системаһы баш мейеһенән һәм арҡа мейеһенән ғибәрәт. Периферик нервы системаһы нервы төйөндәренән һәм нервыларҙан тора. Нервы системаһының төҙөүҙә бер нисә туҡыма ҡатнаша, әммә төп урынды нервы туҡымаһы биләй. Ә уның төп күҙәнәктәре нейрондар. Бынан тыш ярҙамсы күҙәнәктәр ҙә бар.
Бер-береһе менән ныҡлы бәйләнештә булған бихисап нейрондарҙан торған баш мейеһе (латин теле|латинса «cerebrum», боронғо грекса «ἐYkέφaλoς», урыҫса «головно́й мозг») — дөйөм алғанда, нервы туҡымаһы массаһы. Бындағы нейрондар үҙ-ара бәйләнешле тәьҫир итешеү һөҙөмтәһендә бөтә организмдың эшмәкәрлеген контролдә тотҡан ҡатмарлы электрик импульстар тыуҙыра. Баш мейеһендә төрлө һиҙемләү ағзаларынан алынған мәғлүмәт туплана, уның нигеҙендә организм теге йәки был хәрәкәтте башҡара. Умыртҡалыларҙа мейе бер үк ваҡытта төрлө йүнәлештә белем алыу үҙәге лә булып тора. Дөйөмләп әйткәндә, кешелек донъяһының һәм фәндең төрлө тармаҡтарының ниндәйҙер дәрәжәлә ныҡ алға китеүенә һәм һуңғы ун йыллыҡтарҙа баш мейеһен өйрәнеүҙә күп яңы нәмә асылыуға ҡарамаҫтан, уның эшмәкәрлегенең күп яҡтары беҙҙең өсөн әле һаман ҙур сер булып ҡала. Кеше организмындағы, шул иҫәптән баш мейеһендәге айырым күҙәнәктәрҙең эше ғалимдар тарафынан, бер яҡтан ҡарағанда, бик ябай аңлатыла. Әммә мейеләге меңләгән һәм миллионлаған нейрондар ярҙамында уның бар яҡлап та бик камил эшмәкәрлеген шартлы рәүештә генә ябайлатып тикшерергә мөмкин. Был баш мейеһенең һоҡланғыс эше киләсәктә лә тәрән өйрәнеүҙәр талап итә тигәнде аңлата.
Үҙәк нервы системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһенең төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш мейеһе организмдың баш һөйәге ҡыуышлығында урынлашҡан. Уның бүлектәре:
- Артҡы мейе (рус. Мозг конечный) — алғы мейенең ҙур бүлеге; ҙур һәм еҫ һиҙеү мейеһенән тора;
- Аралыҡ мейе (рус. Промежуточный мозг)— баш мейеһе олононоң өлөшө;>
- Гипоталамус — аралыҡ мейеһенең мөһим өлөшө; таламустан аҫҡараҡ урынлашҡан аралыҡ мейеһенең мөһим өлөшө.
- Урта мейе (рус. Средний мозг) — баш мейеһе олононоң өлөшө;
- Варолио күпере (рус. Варолиев мост) — (VәRөLIө — итал. анатомы) оҙонса мейе менән мейе тәпәйе (нигеҙе) араһында урынлашҡан баш мейеһе өлкәһе;
- Кесе мейе (рус. Мозжечок) — баш ҡумтаһының артҡы соҡорсаһында, ҙур мейе ярымшарҙарының соңҡа бүлкәһендә урынлашҡан баш мейеһе өлөшө;
- Оҙонса мейе (рус. Продолговатый мозг) — баш мейеһе олононоң өлөшө, арҡа мейеһе менән тоташа;
Арҡа мейеһе, йөлөн (рус. Спинной мозг)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Умыртҡа бағанаһы каналының эсендә урынлашҡан. Үҙәк нервы системаһы ағзаһы. Оҙон аҡ шнур формаһында.[1],[2].
Арҡа мейеһендәге кеүек үк, баш мейеһендә лә аҡ һәм һоро матдәләр бар. Аҡ матдә үткәреү юлдарын төҙөй — улар баш мейеһен арҡа мейеһе менән, шулай уҡ баш мейеһенең өлөштәрен уҙ-ара тоташтыра. Үткәреү юлдары ярҙамында бөтә үҙәк нервы системаһы бер бөтөн булып эшләй. Һоро матдә айырым тупланмалар — ядролар рәүешендә аҡ матдәнең эсендә ята. Бынан тыш, һоро матдә, мейе ярымшарҙарын һәм кесе мейене ҡаплап, мейе ҡабығын барлыҡҡа килтерә.
Баш мейеһе бүлектәренең эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙонса мейе менән күпер арҡа мейеһенең дауамы булып тора. Улар рефлектор һәм үткәргес функциялар үтәй.
Оҙонса мейе менән күперҙең ядролары аш һеңдереү, һулыш алыу, йөрәк эшмәкәрлеген һәм башҡа процесстарҙы көйләй, шуға ла оҙонса мейе менән күперҙең зарарланыуы йәшәү өсөн үтә хәүефле. Мейенең был бүлектәре менән сәйнәү, йотоу, имеҙеүҙе көйләү, шулай уҡ һаҡланыу рефлекстары — ҡоҫоу, сөскөрөү, йүткереү — турана-тура бәйләнгән.
Кесе мейе оҙонса мейенең тап өҫтөндә урынлашҡан. Уның өҫтө һоро матдәнән — мейе ҡабығынан (уның аҫтындағы аҡ матдәлә ядролар ята) тора. Кесе мейе үҙәк нервы системаһыны күп бүлектәре менән тоташҡан. Кесе мейе хәрәкәт өсөн «яуаплы». Уның ғәҙәти эшмәкәрлеге боҙолған осраҡта кешенең хәрәкәттәрендә ярашлылыҡ, теүәллек, кәүҙәнең тигеҙлек һәм тотороҡлоҡ һаҡлау һәләте юғала. Бындайҙар, мәҫәлән энәгә еп һаплай алмай, йөрөгәндә, иҫерек кеүек, тәнтерәкләп атлай, ҡул-аяҡ хәрәкәттәре ипһеҙ була, ҡайһы саҡта улар кинәт кенә һелтәнеп ала.
Урта мейелә ядролар урынлашҡан, улар даими рәүештә һөлдә мускулдарына уларҙың көсөргәнешлеген — тонусын һаҡлап отоусы нервы импульстары ебәреп тора. Урта мейелә күреү һәм өн-тауыш ҡуҙғытыуына ориентация рефлекстарының рефлектор дуғалары үтә. Ориентация рефлекстары башты һәм кәүҙәне ҡуҙғытҡыс яғына борғанда тыуа.
Оҙонса мейе, күпер һәм урта мейе мейе олонон хасил итә. Унан 12 пар баш һөйәге-мейе нервылары сығып китә. Нервылар мейене башта урынлашҡан һиҙеү ағзалары, мускулдар һәм биҙҙәр менән бәйләй. Бер пар нервы — гиҙеүсе нервы мейене эске ағзалар: йөрәк, үпкәләр, ашҡаҙан, эсәктәр һ. б. менән бәйләй.
Аралыҡ мейеһе аша импульстар ҙур ярымшарҙар ҡабығына бөтә рецепторҙарҙан (күреү, ишетеү, тире, тәм тойоу һ. б.) килә. Йөрөү, йүгереү, йөҙөү кеүек ҡатмарлы хәрәкәт рефлекстарының күпселек өлөшө аралыҡ мейеһе менән бәйләнгән. Уның ядролары төрлө эске ағзаларҙың эшен көйләй. Аралыҡ мейеһе матдәләр алмашыныуын, аҙыҡ һәм һыу тотоноуҙы, тәндең даими температураһын һаҡлауҙы тәьмин итә. Аралыҡ мейеһенең ҡайһы бер ядроларының нейрондары, гумораль (ҡан, лимфа һәм туҡыма шыйыҡсаһы аша) бәйләнеште һәм яйға һалыуҙы тормошҡа ашырып, биологик әүҙем матдәләр эшләп сығара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Научно-познавательная коллекция «Маршалл Кавендиш». Универсальный иллюстрированный справочник для всей семьи. Организам человека / — М., Алмаз-пресс, 2002. — 162 с. — (Древо познания). ISSN 1684-582X (рус.)
- Биологический энциклопедический словарь. Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ф. Блум, А. Лейзерсон, Л. Хофстедтер, «Мозг, разум и поведение».
- Тарханов И. Р., Фаусек, В. А. Головной мозг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Эволюция мозга человека.
- Атлас мозга — на английском языке с русским переводом основных терминов
- Мозг и разум — Лекции на английском языке с иллюстрациями и видеоматериалами. Строение мозга, нейробиология, нейропсихология
- Савельев А. В. Реализм теории модульной самоорганизации мозжечка // Журнал проблем эволюции открытых систем. — Казахстан, Алматы, 2007. — Т. 9. — № 1. — С. 93-101.
- Базарова Д.Р., Демочкина Л.В., Савельев А.В. Новая нейробионическая модель онтогенеза // Нейроинформатика. — Москва: МИФИ, 2002. — Т. 1. — С. 97-106.
- Атлас анатомии человека. Издание на русском языке. / Перевод: к.м.н. В. В. Серов. / — М.: Белый город, 2005. — 103 с. с илл. ISBN 5-7793-0982-5 (рус.)
- Цузмер А. М., Петришина О. Л. Кеше. Анатомия, физиология и гигиена. / С. В. Атнағолова тәржемәһе / — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 239 бит.
- Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
- Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. (рус.)
- Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.


text:
Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Кряк патч кейгән Һуңғы Версия 2018
Керетеүҙе утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Патч кряк менән keygen:
Беҙ шат һеҙгә хәбәр итергә тип, беҙ салғандар өсөн күп көс spyhunter 4 һәм, ахыр сиктә, беҙ был эште башҡарҙы.Беҙ взломали утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 юл өсөн уны эшләйҙәр һәм, ваҡытын йыл аҙағына хәҙер. сөнки, шуға күрә беҙ уның исемен бирә. Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Кряк патч кейгән Һуңғы Версия 2018.
Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 был сара менән множественном урын һайлап алыу өсөн яҡтарға һеҙҙең шәхси тормош һәм перестать ворот һеҙҙең шәхси тормош-се теләсә ҡайһы төр ҡурҡыныс программаларҙың асыҡланған ҡаршы, теләсә ҡайһы төр программа менән тәьмин итеү, уйындар һ. б. Күп кенә кешеләр бар, унда шәхси мәғлүмәттәр һәм теләһәгеҙ, уны яҡлау мотлаҡ, бына ни өсөн әлеге утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 был бик кәрәкле ҡорал-ҡорамал.
Ысынлап та ла ҙур проблема-күп кенә кешеләр алмай позволить был үҙе үк ғәжәйеп ҡорал-ҡорамал Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 һәм улар эҙләргә ярыҡтар, тик ҙур өлөшөн ваҡыт ғына ала улар спам әйберҙәр һәм зыян юҡ, компьютерҙар, улар тағы бер ҡат эҙләргә, төрлө урындар өсөн spyhunter 4 әммә унда һәр ғына ала улар ялған әйберҙәр.Шуға күрә беҙҙең килеүселәр шулай уҡ талап итә беҙҙән итергә крекер йәки патч бирергә йәки сериялы асҡыстары өсөн улар алыр алырға туп-тулы версияһын һәм тулы йыйылмаһы функцияларын Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4.
Үҙенсәлектәре утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Патч кряк менән keygen:
- Был яҡтарға мөмкинлек бирәсәк шәхси мәғлүмәттәр һәм компьютер-се вредоносная атаҡ
- Ул ҡотҡарыр, һеҙҙе вирустар
- ул яҡлаясаҡ һеҙҙе үҙгәрештәр DNS настроек
- Был ҡотҡарыр һеҙҙе ҡыҙ урлау шәхси мәғлүмәт
- Ул автомат рәүештә удалить һәм ҡотҡарыр һеҙҙе шпион программаларын һәм троянов
- Ул остановить автоматическое мәғлүмәт туплау
- Эш алмаштырыу ҡот осҡос яҡлау программаларҙың
- Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Клочок кряк менән keygen-функциональ һәм тотош ғүмерен ошо ваҡытта
- Ул ғына ла түгел, хужа ниндәй ҙә булһа багов һәм хаталар
Нисек spyhunter тамғаларға 4 Патч кряк менән keygen:
- Башта скачать утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Кряк патч кейгән Һуңғы Версия 2018 Урынлаштырыу
- Раскройте rar-се файл WinRar программаһын йәки һеҙҙә бар
- Ике тапҡыр щетинит извлечения ғәмәли файл установщик
- Настройка башлана автомат рәүештә көтөргә һәм уның, әлегә ул, тип әйт, мин тамамланым
- Нисек урынлаштырыу төгәлләнә, башлап ебәрәбеҙ программаһына эш менән өҫтәле
- Слеты өсөн экран һәм наслаждайся!
Серверы 1 Скачать
Серверы 2 Скачать
*Һүҙ хатаһы: Һайларға булһа ла Экспресс-вариант ваҡытында урынлаштырыу.Рәхмәт
Кереүсе Шарттар Эҙләү:
- Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Кряк менән keygen бушлай күсереп алырға
- Скачать Бушлай Операция Өсөн Утилиталар 4 патч кряк
- Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Кряк
- Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Серия Асҡыс
- Утилита өсөн сағылыш табырға тейеш 4 Патч Кряк
- Кейген для spyhunter 4


text: Малаяҙ башҡорт гимназияһында космонавтар көнөнә арналған фәһемле сара үтте. Унда яҡташыбыҙ, летчик-инженер, подполковник Вәлиев Шамил Шәрәфей улы ҡатнашты. Балалар уны ҙур ҡыҙыҡһыныу менән йотлоғоп тыңланы.Яҡташыбыҙ балаларға космос, самолет, йыһан тураһында бик күп мәғлүмәт бирҙе. Космонавт булыу өсөн иң беренсе аҡыллы, һәләтле һәм физик яҡтан сәләмәт булыу, физкультура менән дуҫ булыу тураһында аңлатты. Бигерәктә, Юрий Гагарин менән бергә төшкән фотоһүрәттәрҙе балалар ҡыҙыҡһынып ҡараны. Үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға уҡыусылар яуап алды. Осрашыу бик йәнле барҙы. Шамил Шәрәфи улы тыуған иленән ситтә бик оҙаҡ йылдар йәшәһә лә үҙенең тыуған яҡтарын, туған телен, халҡын яратауы, уны һағыныуы тураһында әйтте. Бары тик хаҡлы ялға сыҡҡас ҡына тыуған еренә әйләнеп ҡайтыуы, туған тупраҡтың тартыу көсө тураһындаһөйләне, йәш быуын өсөн был оло тәрбиә булды.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 04.06.2018
Һәләтле балалар – беҙҙең киләсәгебеҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 4-06-2018, 11:35
«Беҙҙең ғаилә таланты» видеоконкурсында ҡатнашыусы малай-ҡыҙҙарҙың барыһы ла тормошта үҙ юлын табырына ышанысыбыҙ ҙур
Ғаилә – тормошобоҙҙоң нигеҙе, дәүләтебеҙҙең киләсәге. Матур ғаилә ҡороп, бер-береңде хөрмәтләп, ярҙамлашып йәшәү – һәр беребеҙҙең изге бурысы. «Йәшлек» гәзите иғлан иткән мәктәпкәсә йәштәге балалар араһында «Беҙҙең ғаилә таланты» видеоконкурсы юҡҡа ғына 1 мартта – Башҡорт ғаиләһе көнөндә башланып, 1 июндә – Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөндә тамамланманы. Сөнки тап татыу ғаиләләрҙә тырыш, уңған, тәүфиҡлы, аҡыллы балалар үҫә. Кескәй балаһының тәүге һәләттәрен күреп, бәхетле минуттар кисергән, сикһеҙ ғорурланған ата-әсәләр арабыҙҙа бик күп. Йырлаһа – тауышы, бейеһә – дәрте, эшләһә, ҡулы бар, тигәндәй, «Бәйләнештә» сайтында күптәр балаһының ижади һәләтен мәңгеләштергән видеояҙмалары менән бүлеште. «Йыр», «Бейеү», «Телмәр» һәм «Һөнәр оҫтаһы» номинацияларына иғлан иткән бәйгебеҙҙә ҡатнашыусылар күп кенә булды, шөкөр. Шулай итеп, конкурсҡа һөҙөмтә яһарға ла ваҡыт етте. Ә балаларҙы баһалауы һис еңелдән түгел – һәр береһе үҙенсә талантлы һәм һөйкөмлө....
Йондоҙнамә (4-10 июнь)
Махсус бит // 4-06-2018, 10:26
Әгәр балағыҙҙы музыкант итергә теләһәгеҙ…
Яңылыҡтар таҫмаһы // 4-06-2018, 10:15
«Ҡыҙымды киләсәктә музыкант итеп күрергә теләйем. Быйыл Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Республика гимназия-интернаты ниндәй кластарға уҡыусылар ҡабул итә икән?»
Л. ИЛТЕРӘКОВА.
Салауат районы.
Был һорауға Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге Республика гимназия-интернатының директоры вазифаһын башҡарыусы Г. ГУССАМОВА яуап бирә:
– Беҙҙең урта белем биреү учреждениеһына ағымдағы йылдың 9 – 10 июнендә 5-се, 6-сы һәм 10-сы кластар өсөн уҡыусылар ҡабул итеү ойоштороласаҡ. Иғтибар итегеҙ, 10-сы класс өсөн баланың музыкаль белеме булырға тейеш. Гимназияла тынлы, һуҡма, ҡыллы һәм халыҡ музыка ҡоралдарында, башҡорт фольклоры, махсус фортепиано, хор дирижерлығы буйынса уҡыуҙар алып барыла. Адресыбыҙ: Өфө ҡалаһы, Зорге урамы, 25/1 һанлы йорт.
Үҙегеҙҙе ҡыҙыҡһындырған һорауҙар менән 8 (347) 223-08-10 телефоны буйынса шылтырата йәки сайттағы мәғлүмәт менән таныша алаһығыҙ....
ЙӘЙҘЕҢ БЕРЕНСЕ КӨНӨ - БАЛАЛАР КӨНӨ МЕНӘН, ЯҠТАШТАР!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 4-06-2018, 10:02
«Йәшлек»те хәтерләтеп торһон!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 4-06-2018, 06:00
«Аҙна һайын – бүләк!» уйынында был аҙнала Белорет районының Сермән ауылынан Ғәли ДИНИСЛАМОВ – сәғәт, Әлшәй районының Ҡармыш ауылынан Рауза ӘХТӘМОВА термос-көрөшкә отто.
Еңеүселәргә бүләктәрен килеп алғанда паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләрен килтерергә кәрәк.
Уйын дауам итә, бүләктәр эйәләрен көтә. Йәһәтерәк гәзитебеҙгә яҙылып, квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә ашығығыҙ....
[/aviable]


text:
Гидрометүҙәктә быйыл ҡыш рәсәйҙәрҙе ниндәй һауа торошо көтөүе хаҡында һөйләнеләр
Гидрометүҙәктә быйыл ҡыш рәсәйҙәрҙе ниндәй һауа торошо көтөүе хаҡында һөйләнеләр Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Рәсәй Гидрометүҙәге көҙгә һәм алдағы ҡышҡа яҡынса фараздар баҫтырып сығарҙы. Бындай фараздар 58-81% аҡлана, тип билдәләй белгестәр.
Дөйөм алғанда, һалҡын ярты йыллыҡтың алты айында илдең күпселек өлөшөндә температураның уртаса күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән юғарыраҡ һәм нормаға ярашлы булыуы көтөлә. Төньяҡта ғына уртаса температураның бынан алдағы йылытыу осорона ҡарағанда түбәнерәк булыуы мөмкин.
Октябрҙә Волга буйы федераль округының күпселек өлөшөндә, шул иҫәптән Башҡортостанда температураның норманан юғарыраҡ булыуы фаразлана. Был айҙа 3,3 градус йылы республиканың баш ҡалаһы өсөн нормаль уртаса айлыҡ температура тип иҫәпләнә.
Ноябрҙә республика биләмәһендә уртаса айлыҡ һауа температураһының нормаға ярашлы булыуы күҙаллана (Өфөлә норма -4,2 градус).
Синоптиктар фаразы буйынса, декабрҙең уҙған йыл Волга буйы һәм Урал федераль округтарының төньяғына ҡарағанда һалҡыныраҡ булыуы көтөлә. Өфөлә декабрҙә уртаса айлыҡ температура -10,8 градус.
Ғинуарҙа Башҡортостанда температураның шулай уҡ норма сиктәрендә (-14,8 градус) булыуы фаразлана.
Февралдә республикала ҡыштың йомшаҡ тамамланыуы көтөлә. Температураның норманан артығыраҡ булыуы күҙалланмай. Баш ҡалабыҙҙа нормаль уртаса айлыҡ температура — 13,3 градус.
Яҙҙың тәүге айы Төньяҡ-Көнбайыш федераль округында, Үҙәк һәм Волга буйы федераль округтарының төньяғында йәшәүселәрҙе шатландырыр. Бынан алдағы мартҡа ҡарағанда йылыраҡ була. 2019 йылдың мартында Өфөлә уртаса айлыҡ һауа температураһы -6 градус тәшкил итер тип күҙаллана.
http://www.bashinform.ru/news/1214343-v-gidromettsentre-rasskazali-kakuyu-pogodu-zhdat-rossiyanam-predstoyashchey-zimoy/


text:
- Подробности
- Просмотров: 484
ИҘӘК, Эҙәк, Оло Иҙәк, йылға, Ҡариҙел й. уң ҡушылдығы. Благовещен р‑ны Александровка а. төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Шул уҡ район буйлап төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа табан аға һәм Ҡариҙел й. (тамағынан 71 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 72 км, басс. майҙаны 706 км2. Ҡатнаш, башлыса ер аҫты һыуҙары м‑н туйына. Бассейн рельефы ҡоро үҙәндәр м‑н сыбарланған убаларҙан тора, карст үҫешкән. Ландшафтары һоро урман тупрағында үҫкән киң япраҡлы урмандарҙан тора. Бассейнының 35%‑ын урман ҡаплаған. Ҡушылдыҡтары: уң — Огрязь, Кесе Огрязь һ.б., һул — Кесе Иҙәк һ.б.
В.А.Загорский
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Электр өсөн бурыс арҡаһында Өфөлә трамвайҙар һәм троллейбустар йәнә йөрөмәй
Электр өсөн бурыс арҡаһында Өфөлә трамвайҙар һәм троллейбустар йәнә йөрөмәй Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
15 декабрҙән алып Өфөлә трамвайҙар һәм троллейбустар йәнә йөрөмәй. Бурыстар арҡаһында маршруттар туҡтатылды, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан энергия һатыу компанияһының матбуғат хеҙмәтенән.
Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, был бөтәһе 21 маршрутҡа ҡағыла, шуларҙың 14-е – троллейбус һәм етәүһе – трамвай.
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы аныҡлауынса, улар 1, 2, 3, 4, 8 9, 10, 12, 13, 13к, 15, 19, 21, 22 — троллейбустар һәм 1,5, 7, 8, 10, 16, 18 — трамвайҙар.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 23 ноябрҙә республиканың баш ҡалаһында электр транспорты инфраструктураһын энергия менән тәьмин итеүгә өлөшләтә сикләү индерелгәйне. Ул саҡта Өфөләге троллейбустарҙың һәм трамвайҙарҙың эшен тәьмин иткән предприятиеларҙың электр өсөн 200 миллион һумдан ашыу бурысы булыуы билдәләнде.
29 ноябрҙә көндөҙгә сәғәт 2-лә ҡаланың көньяҡ, үҙәк өлөшөн хеҙмәтләндергән трамвайҙар һәм троллейбустар хәрәкәте тергеҙелде, ләкин, күреүебеҙсә, оҙаҡҡа түгел.
http://www.bashinform.ru/news/1093536-ufa-vnov-ostanetsya-bez-tramvaev-i-trolleybusov-iz-za-dolgov-za-elektrichestvo/


text:
- Подробности
- Просмотров: 243
УРМАН СӘНӘҒӘТЕ ХУЖАЛЫҠТАРЫ, ағас әҙерләү, ташыу, киҫеү һәм тейәп ебәреү, ш. уҡ беренсел ағас ағыҙыу (ҡара: Ағас әҙерләү сәнәғәте) м‑н шөғөлләнгән урман сәнәғәте пр‑тиелары. Күпселек У.с.х. ш. уҡ ағасты механик эшкәртеүҙе тормошҡа ашыра (ҡара: Ағас эшкәртеү сәнәғәте); халыҡ ҡулланыуы тауарҙары (мебель, тәҙрә һәм ишек блоктары, саналар, арбалар, тәгәрмәстәр, дуғалар, сана табандары һ.б.) етештерә; аҡ шыршы ҡайнатыу (Инйәр урман сәнәғәте хужалығы, Белорет урман сәнәғәте хужалығы), ағас күмере яндырыу (Инйәр У.с.х., Ҡалтасы урман сәнәғәте хужалығы), сайыр (Белорет, Инйәр У.с.х.), һалабаш әҙерләү һ.б. урман кәсептәре м‑н шөғөлләнә. Һәр бер У.с.х. үҙ урман‑сеймал базаһы, урман ташыу юлы селтәре, складтары, транспорты бар. Ағас әҙерләү м‑н ш. уҡ ҡайһы бер урман комб‑ттары шөғөлләнә (ҡара: Әмзә урман комбинаты, Белорет урман комбинаты, Мәләүез урман комбинаты). Башҡортостанда тәүге У.с.х. (Асҡын урман сәнәғәте хужалығы, Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы, Магинск урман сәнәғәте хужалығы) 20 б. 20‑се йй. аҙ. ойошторола. Күпселек У.с.х. ағас әҙерләү артелдәре (Әүжән урман сәнәғәте хужалығы, Баймаҡ урман сәнәғәте хужалығы, Ишембай урман сәнәғәте хужалығы), конторалары (Архангел урман сәнәғәте хужалығы, Инйәр У.с.х.), участкалары һәм урман пункттары (Ҡарлыхан урман сәнәғәте хужалығы) базаһында барлыҡҡа килә. 1952 й. “Башлес” тресы (ҡара: “Башлеспром”) ойошторола, ул У.с.х. күп өлөшөн берләштерә. Баҙар иҡтисадына күскәндән һуң күпселек У.с.х. ябыла. Шулай уҡ ҡара: Нура урман сәнәғәте хужалығы, Сибай урман сәнәғәте хужалығы, Темәс урман сәнәғәте хужалығы, Оло Теләк урман сәнәғәте хужалығы, Өфө урман сәнәғәте хужалығы, Яман‑Йылға урман сәнәғәте хужалығы.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
285-77-85 (прямой эфир)
262-88-08 (реклама)
262-88-18 (поздравление)
+7 (937) 167-54-66 (WhatsApp)
Синоптиктар яҙғы ташҡынға бәйле тәүге мәғлүмәтте ошо аҙнала бирергә тейеш, тип хәбәр итәләр Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығынан. Быйыл ҡыш әллә ни ҡарлы булманы, шуға йылғаларҙа һыу запасы кәмегән, көньяҡ-көнсығыш райондарҙа иһә ер ныҡ туңған. Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары бассейнында һыу запасы 30 процентҡа аҙыраҡ, тип белдерәләр ведомствонан. Әле республика биләмәһен һауанан күҙәтеү бара. Йомағужа, Нөгөш, Павловка һыуһаҡлағыстары айырым иғтибар үҙәгендә. Шулай ҙа ҡарҙын аҙыраҡ яуыуы, ташҡындың әллә ни ҙур булмауын аңлатмай, ти белгестәр. Март-апрелдә ҡапыл йылытып ҡар иретһә, йылға-күлдәрҙә һыу ташыуы ихтимал.
105.5 FMАудиопоток


text:
8 окт. 2012 г.
Таулыҡайҙың танылған умартасыһы
Таулыҡай ауылында йәшәүсе Ирғәле Сәфәрғәле улы Хөсәйеновты районда танылған умартасы булараҡ яҡшы беләләр. Ул был кәсеп менән Ленин исемендәге хужалыҡта механизатор булып эшләгән сағында уҡ шөғөлләнә башлай. Хаҡлы ялға сыҡҡас та ошо шөғөлөн ташламай. Хәҙер тырыш хужала йәмғеһе егерменән ашыу умарта бар. Һуңғы йылдарҙа ҡабатланып килгән аяуһыҙ ҡоролоҡ, эҫе йәй, әлбиттә, умартасылыҡ тармағына ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Шулай ҙа тырыш хужа бирешмәй, ҡорт ғаиләләрен һаҡлап ҡалыу өсөн бар көсөн һала.
Ирғәле Сәфәрғәле улы Баймаҡта үткәрелгән көҙгө ауыл хужалығы йәрминкәләрендә һәр саҡ әүҙем ҡатнаша. Күптән түгел ҡалала ойошторолған йәрминкәлә лә танылған умартасы халыҡты үҙенең сифатлы балы менән ҡыуандырҙы.
Айбулат ИШНАЗАРОВ.
Автор фотоһы.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
- Подробности
- Просмотров: 334
ӨФӨ АҘ КҮЛӘМЛЕ НЕФТЬ ХИМИЯҺЫ ПРОИЗВОДСТВОЛАРЫНЫҢ ТӘЖРИБӘ ЗАВОДЫ. Пилот ҡулайламаларында технологик процестарҙы үҙләштереү, катализаторҙар һайлап алыу, аҙ күләмле продукция етештереү һ.б. м‑н шөғөлләнгән. 1966 й. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑ның Өфө тәж. з‑ды булараҡ асыла, 1992 й. алып Өфө аҙ күләмле нефтехимия производстволарының тәж. з‑ды дәүләт пр‑тиеһы, 2004 й. алып Нефтехимия эшкәртеү институты составында тәжр.‑эксперименталь производство. Пр‑тиела СССР‑ҙа тәүге тапҡыр ИКБ серияһындағы коррозия ингибиторҙары (1966), нефть ҡорамалдарын коррозиянан һаҡлау ысулы (1970) производствоға индерелә. Составына нефтте һәм нефть продукттарын ректификациялау, ауыр ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү, гидрирлау һәм нефтехимия синтезы, синтетик буяуҙар, лактар һәм уларҙың ҡатышмаларын етештереү цехтары; проект‑конструкторлыҡ бүлеге, контроль‑аналитик лаб., тауар‑сеймал участкаһы ингән. 2003 й. 98 кеше эшләгән. Һыуытҡыс шыйыҡсалар, быраулау өҫтәмәләре, битумдарға адгезион присадка, битумполимер мастика етештергән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған, Ҡаҙағстанға ебәрелгән.
В.А.Лелюшкин
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Дан, хөрмәт, байман тормош
19 июня 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Муниципаль район Хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров башланғысы менән иғлан ителгән "Райондың иң яҡшы ауыл ихатаһы” конкурсын уҙғарыу матур йолаға әйләнеп бара. Быйыл ул районда өсөнсө тапҡыр үткәрелде, конкурс еңеүселәрен бүләкләү район һабантуйының үҙенсәлекле бер биҙәгенә әйләнде.
Полиция хәбәр итә
19 июня 2013 йыл | Хоҡуҡ
(9 май – 7 июнь)
Телефон урлаған
9 майҙа А.-ның "Нокиа” кәрәҙле телефонын урлау факты теркәлә. Тикшереү барышында телефонды В.-ның сәлдереүе билдәле була.
Телефон урлаған
9 майҙа А.-ның "Нокиа” кәрәҙле телефонын урлау факты теркәлә. Тикшереү барышында телефонды В.-ның сәлдереүе билдәле була.
Медиктар – иң шәп йөҙөүселәр
19 июня 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
14 июндә Крас-ноусолдағы "Еҙем” физкультура-һауыҡтырыу комплексында йөҙөү бу-йынса йәнә бер ярыш уҙҙы. Уны үҙәк район дауаханаһы медиктары үҙҙәренең һөнәри байрамы – Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө уңайынан ойошторҙо.
Дауаланалар ҙа, ял да итәләр
19 июня 2013 йыл | Мәғариф
"Имәнкәй” санатор-һауыҡтырыу спорт-туристик лагеры 2 июндә тәүге сменаға балаларҙы ҡабул иткәйне. Лагерҙың күңелле лә, ҡыҙыҡлы ла, мауыҡтырғыс та 18 көнө һиҙелмәй генә үтеп тә киткән. 3 көндән балалар лагерь менән хушлашасаҡ. Тәүге сменала 163 бала һаулыҡтарын нығыта, ял итә.
Эш менән үткән ғүмер – алтын ғүмер ул
19 июня 2013 йыл | Хаттар
Ошо көндәрҙә үҙенең 80 йәшлек күркәм юбилейын билдәләргә йыйынған хеҙмәт ветераны, уҡытыусы-пенсионер Камилә Шакир ҡыҙы Кәримова үткән йылдарға байҡау яһап, шундай һығымта яһаған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 380
ТИҘӘЙТКЕС, фольклор жанры, ауыр әйтелешле өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың ҡушылмаһынан, ҡабатланыуынан төҙөлгән һәм балалар телмәренең үҫешенә булышлыҡ иткән ритмға һалынған сәсмә йәки шиғри әҫәр. Т. көндәлек тормоштоң реаль ваҡиғалар картинаһын һүрәтләй, күп осраҡта юмористик йөкмәтке хас. Һәр текст фәҡәт милли була һәм башҡа телдәргә тәржемә иткәндә үҙенең функциональ үҙенсәлектәрен юғалта. Мәҫ.: “Мейес башында биш бесәй, /Биш бесәйҙең биш башы, /Биш бесәйҙең биш башына /Емерелмәһен мейес башы”.
Әҙәб.: Балалар фольклоры: бала саҡ — уйнап‑көлөп үҫер саҡ. Өфө, 1994; С ө л ә й м ә н о в Ә.М. Бала‑сағаның уйын фольклоры. Өфө, 2007.
Ә.М.Сөләймәнов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 551
АБДУЛЛА МОСТАЕВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Өфө провинцияһының яһаҡлы татарҙарынан. 1774 й. ҡышы—яҙында Ҡазан даруғаһында баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе. Июнь—июль башында Бәхтейәр Ҡанҡаевтың йыйылма отрядында эш итә, крәҫтиәндәрҙе баш күтәреүселәр ғәскәренә мобилизациялай. Июлдә А.М. отряды Кама һәм Вятка йй. араһындағы кисеүҙәрҙе һәм юлдарҙы һаҡлай, Бәхтейәр Ҡанҡаев отряды м‑н берлектә баш күтәреүселәрҙең Волга хәүефһеҙ сигенеүен тәьмин итә. 27 июлдә Ҡазан губернаһының Зюри а. янында баш күтәреүселәрҙең йыйылма отрядын С.В.Неклюдов етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйрата. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 452
ДЕНЕБ, Аҡҡош a‑һы, ифрат гигант аҡ йондоҙ. Визуаль йондоҙ дәүмәле 1m,26. Радиусы Ҡояштыҡынан яҡынса 40 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 1400 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. Альтаир һәм Вега м‑н бергә ҙур йәйге өсмөйөштө барлыҡҡа килтерә. БР терр‑яһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Авг.‑сент., төн уртаһында Д. офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (79°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Татлы сирҙең әсе эҙемтәләре
14 ноября 2017 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Диабетҡа ҡаршы көрәш көнө бар кешелекте был мәкерле сирҙең йылдан-йыл артыуы тураһында иҫкәртеү көнө булып тора. Шәкәр диабеты булғанда ашҡаҙан аҫты биҙе тейешле кимәлдә инсулин бүлеп сығармау сәбәпле, ҡанда глюкозаның артыуы күҙәтелә.
Етеш тормош, йәшәү бәхете егәрлелектән килә
14 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Красноусолда Пушкин урамы, 92А һанлы йорт янынан үткән-һүткән һәр кем йәй буйына күҙҙең яуын алып, шау сәскәгә күмелгән күркәм баҡсаға иғтибар итмәй ҡалмағандыр.
Ғүмер юлы
14 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
40 йыл ғүмерен балалар уҡытыуға бағышлаған хөрмәтле уҡытыусы Фәниә Сафа ҡыҙы Ғүмәрова быйыл 75 йәшлек ғүмер байрамын билдәләне. Тормош һынауҙарына, йылдар ағымына бирешмәгән, йәшлек дәрте һүнмәгән, көләс йөҙлө, теремек уҡытыусыбыҙға ҡарап күңел һөйөнә, күңел шатлана.


text:
Минең һеңлемдең исеме – Лилиә. Уға – 7 йәш, быйыл I синыфҡа уҡырға бара. Шуға ла 1 сентябрҙе – Белем көнөн түҙемһеҙләнеп көтөп йөрөй. Уларҙың синыфында 14 бала буласаҡ.
Ул бөтә тиҫтерҙәре менән дә уртаҡ һүҙ таба белә. Шулай ҙа беҙҙең урамда йәшәгән Азамат һәм Инсаф менән ныҡ дуҫтар. Көн дә күрешеп торалар, гел бергә уйнайҙар. Йәйгеһен һауыт-һаба йыуып, сәскәләргә һыу һибеп, һеңлем беҙгә ярҙам итте.
Мәктәпкә барғас, яҡшы уҡыр, тип өмөт итәбеҙ. Һеңлем аҡыллы һәм тырыш, мин уны бик яратам. Мәктәпкә бергә йөрөрбөҙ, күңелле булыр әле.
Фирзәлиә ҠАРАМЫШЕВА, V синыф уҡыусыһы.
Бөрйән районы, Әбделмәмбәт мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 669
ЗАПОВЕДНЫЙ МӘМЕРЙӘҺЕ, Айыулы, Белорет р‑нында Ләмәҙ й. үҙәненең уң ярында, Архангел р‑ны Үрге Ләмәҙ а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан мәмерйә. Атыш һәм Ағуй йй. (Ләмәҙ й. басс.) барлыҡҡа килтергән мәмерйәләр системаһына (Атыш‑1, Атыш‑2, Атыш‑3, Дальний, Нежный һ.б.) инә. Карст мәмерйәһе, визе ярусының аҡһыл һоро эзбизташында барлыҡҡа килгән. Оҙонлоғо 180 м, уртаса киңлеге 3,8 м, уртаса бейеклеге 1,3 м, майҙаны 687 м2, күләме 900 м3. Мәмерйә ауыҙы арка рәүешендә, бейеклеге 2 м, киңлеге 0,6 м, Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектә тәпәш ҡая һикәлтәһенең нигеҙендә урынлашҡан. Ауыҙынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта ҡыуыш (оҙонлоғо 24 м, киңлеге 6 м, бейеклеге яҡынса 2 м) бар, унан төньяҡ‑көнсығыш йүнәлештә коридор (30 м, 7 м, яҡынса 2 м) һуҙылған. Коридорҙың түбәһе һәм стеналары кальцит ҡатламы, бик күп сталактит, сталагмит ҡалдыҡтары м‑н ҡапланған. Коридорҙан көньяҡҡа 18 м оҙонлоҡта (балсыҡ иҙәнле) һәм көнбайышҡа 15 м оҙонлоҡта 2 юл айырыла. Икенсе юл мәмерйәнең залдан һәм ҡыуыштан торған өлөшөнә сыға. Зал (оҙонлоғо 12 м, киңлеге 6 м, бейеклеге 4 м тиклем) төньяҡта урынлашҡан, ҡыуыш (6 м, 6 м, яҡынса 3 м) — көньяҡта. Ҡыуыштың һәм мәмерйә залының иҙәнен эзбизташ ҡатламы ҡаплаған, унда эсенә һыу тулған күп гур соҡорҙары осрай. Т‑раһы 6°С. Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй, мәмерйә айыуына (Spelaearctos spelaeus Rosenmullen & Heinroth) табыныу эҙҙәре табылған.
Ю.В.Соколов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Машина
Машина (лат. machina — «механизм, яйланма, ҡоролош», от бор. грек. unxavή — «ҡуҙғатыу») — техник ҡоролма, ҡеүәтте механик хәрәкәт ярҙамында көскә, туҡымаға һәм мәғлүмәткә әүерелдерә[1]; бер энергияны икенсе энергияға әйләндереп, файҙалы эш башҡара торған механизм йәки механизмдар йыйылмаһы[2]; энергияны бер төрҙән икенсе төргә әүерелдереү йәки эш башҡарыу өсөн хеҙмәт итә торған яйланма[3].
Электроника үҫеше барлыҡҡа килеү менә, хәҙерге киңәйтелгән аңлатмаһында, машина ул техник объект, бер-береһе менән эшмәкәрлеге бәйләнгән өлөштәрҙән тороусы (киҫәктәрҙән, быуындарҙан, ҡоролмаларҙан, механизмдарҙан һәм башҡаларҙан.), ҡеүәтте ҡулланып үҙенә йөкләтелгән (тәғәйен) бурысты башҡара[4]. Был аңлатмала машинаның механик хәрәкәт өлөштәре була йә булмай. Бындай ҡоролмаларҙың миҫалы булып электрон-һанау машинаһы (компьютер), электрик трансформатор, зарядлы өлөштәрҙе тиҙләткестәр тора.
Машиналар аныҡ мәсьәләне хәл иткәндә кешегә баҫымды әҙәйтеү өсөн йә бөтөнләй кешене алыштырыу өсөн айырым хәрәкәттәр башҡарыу өсөн ҡулланылалар. Улар етештереүсәнлек хеҙмәтен күтәреүҙең төп сараһы булып торалар.
Ябай машина — ҡеүәт ҡулланмай ғына көстөң ҙурлығын һәм йүнәлешен үҙгәртеүсе механизм.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ябай машиналар: тәгәрмәс, күтәреүсе сара, сығыр тарихҡаса булған баҡыттарҙан бирле билгеле.
Бер ҡеүәтте икенсе ҡеүәткә әйләндереүсе ҡоролма, беренсе ҡатмарлы машинаның киләсәк өсөн үрнәге булып һыу ҡойолоусы тәгәрмәс булған, уны боронғо замандарҙан алып боронғо мысырлылар һәм перцтар һуғарыу өсөн ҡулланғандар. Был механик ҡоролма аҡҡан һыу ҡеүәтен (гидроҡеүәт) әйләндереү хәрәкәт ҡеүәтенә әүрелдереү өсөн ҡулланылған. Ябай төҙөлөш баҫҡыстары ла машина һаналғандар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Машина в Большой Советской энциклопедии
- ↑ Русско-башкирский словарь технических терминов (А. Н. Кусеев, 2003)
- ↑ Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)
- ↑ The American Heritage Dictionary, Second College Edition. Houghton Mifflin Co., 1985.
- ↑ Chambers, Ephraim (1728), «Table of Mechanicks», vol. Volume 2, London, England, с. 528, Plate 11.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Артоболевский И. И. Теория механизмов и машин: Учеб. для втузов — 4-е изд., перераб. и доп. — М.: Наука, 1988. — 640 б.
- Техника в её историческом развитии. В 2-х томах — М.: Наука, 1979-1982.


text:
- Подробности
- Просмотров: 404
КАМА АРЪЯҒЫ СИК ҺЫҘЫҒЫ, 17—18 бб. оборона ҡоролмалары системаһы (ҡара: Нығытмалы сик һыҙыҡтары). К.а.с.һ. ҡалмыҡтарҙың һәм нуғайҙарҙың сапҡындарын кире ҡағыу, яңы ҡушылған ерҙәрҙә (ҡара: Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы) хәрбиҙәр булдырыу маҡсатында ойошторола. Сик һыҙыҡтарының төҙөлөүе Кама аръяғы һәм Урал буйы ерҙәрен артабан колониялаштырыуға булышлыҡ итә. К.а.с.һ. нығытмаларын төҙөүҙә урындағы халыҡ ярҙам итә.
Кама аръяғы һыҙығы, Иҫке К.а.с.һ., Волга й. алып Ыҡ й. (Кама й. ҡушылдығы) тиклем 1652—55 йй. төҙөлә; оҙонлоғо яҡынса 450 км. Рәсәйҙең көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш сиктәрендәге (Белгород, Сембер, Тамбов сик һыҙыҡтарын үҙ эсенә ала) өҙлөкһөҙ нығытмалар системаһының көнсығыш өлөшө булып тора. Төҙөлөшкә Ҡазан һарайы приказы — дөйөм, Ҡазан воеводалары Н.И.Одоевский, М.М.Салтыков (1663 й. алып) туранан‑тура етәкс. итә. Планы хеҙмәтле кешеләр С.Змеев һәм Г.Львов тарафынан төҙөлгән. Бер-береһе м‑н өҙлөкһөҙ сик һыҙығы ҡоролмалары аша тоташҡан 7 ҡәлғәнән (ҡара: 1‑се табл.) тора. Урманлы участкаларҙа — киҫентеләр (дошман яғына йүнәлтелгән арҡыры‑буйға ауҙарылған ағас өйөмдәре), асыҡ урындарҙа тарас валдары һәм соҡорҙар, буралар (вал сик һыҙығы артындағы нығытмалар), выводтар (тупраҡ м‑н тултырылған 17 м тиклем бейеклектәге ағас башнялар), бағаналар (вертикаль рәүештә йәки башы дошман яғына ҡаратып, ергә нығытылған бер нисә рәт бүрәнә), текә ҡоймалар (ергә йышлап нығытылған ҡаҙыҡтар); ш. уҡ тәбиғи тотҡарлыҡтар (йырындар, йылғалар һ.б.) ҡулланылған. Валдар, ш. уҡ буралар тарас рәүешендә була: араһы тупраҡ, таш м‑н тултырылған 2 параллель бүрәнә стенанан торған ҡоролма. Ҡәлғәләрҙең стеналарын тарас һымаҡ йәки ергә нығытылған осло вертикаль бүрәнәләрҙән (баструк стеналары) төҙөгәндәр. Ҡәлғәләрҙә батша һарайы крәҫтиәндәре, казактар (ҡара: Казак ҡатламы) һәм стрелецтар (башлыса Ахтачинск, Лайыш, Иҫке Шишмә, Тәтеш, Саллы ҡаласығы), Полоцк һәм Смоленск шляхтаһы һ.б. йәшәгән. 1655 й. Кама аръяғы һыҙығында гарнизондарҙың дөйөм һаны 1321 кеше тәшкил итә. 1718 й. алып сик һыҙығында Вологда драгун полкы (ҡара: Драгун полктары) хеҙмәт итә. Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.) барышында хөкүмәт ғәскәрҙәренең тупланыу үҙәге булып торған. Бер нисә тапҡыр нуғайҙарҙың, ҡаҙаҡтарҙың, ш. уҡ башҡорт ихтилалы (1681—84) һәм башҡорт ихтилалы (1704—11) барышында баш күтәреүселәрҙең һөжүменә дусар ителә. Ҡазан воеводаһы ҡарамағында була, 17 б. 60‑сы йй. алып Минзәлә — Өфө (граждандар эштәре б‑са), Аҡ яр һәм Ерекле Себер воеводалары ҡарамағына күсә. Яңы Кама аръяғы сик һыҙығы төҙөлөүгә бәйле, әһәмиәтен юғалта.
Яңы К.а.с.һ., Һамар й. алып Кисеү й. тиклем 1731—36 йй. төҙөлә; оҙонлоғо яҡынса 270 км. Дөйөм төҙөлөш м‑н Сенат етәкс. итә. Планы тайный советник Ф.В.Наумов тарафынан төҙөлә. Яңы К.а.с.һ. бер-береһе м‑н өҙлөкһөҙ сик һыҙығы ҡоролмалары аша тоташҡан 4 ҡәлғәнән, 4 фельдшанецтан (дүрт мөйөшлө тупраҡ нығытмалары), 10 редуттан (бейек валлы, тәрән соҡорло һәм һөҙәк тупраҡ өйөмөнән торған дүрт мөйөшлө нығытма) торған. Сик һыҙығында валдар, соҡорҙар, киҫентеләр, редандар (дошман яғына ҡарай 60—120° бейеклектәге валдар һәм соҡорҙар, бер нисә метр һайын ҡоролған), ретраншемент (төп нығытмалар артындағы окоптар; дошман сик һыҙығын өҙә ҡалһа, эске оборонаны нығытыу өсөн хеҙмәт итә), маяҡтар (тирә‑яҡты юғарынан күҙәтеү һәм сигнал биреү вышкалары) була. Сик һыҙығында хеҙмәт итеү өсөн Алексеевский йәйәүле, Биләр, Сергиев һәм Шишмә атлы (40‑сы йй. башында Һамар һәм Ырымбур сик һыҙыҡтарына бирелә) полктары составында Кама аръяғы ландмилицияһы (ҡара: Ландмилиция) ойошторола. 1736 й. Яңы К.а.с.һ. хеҙмәт итеүсе гарнизондарҙың дөйөм һаны 4212 кеше (бөтәһе 36 рота; ҡара: 2‑се табл.) тәшкил итә. Сик һыҙығы башҡорт ихтилалдары (1735—40) барышында хөкүмәт ғәскәрҙәренең үҙәге, Ете йыллыҡ һуғышта һ.б. хәрби конфликттарҙа ҡатнашыу өсөн отрядтарҙы формалаштырыу ваҡытында Ҡазан даруғаһы, Уҫы даруғалары башҡорттарын һәм мишәрҙәрен йыйыу урыны була. Ихтилалдар (1735—40) барышында бер нисә тапҡыр баш күтәреүселәрҙең һөжүменә дусар ителә. 1736 й. алып Ҡазан губернаторы ҡарамағында була. Ырымбур сик һыҙығы төҙөлөүгә бәйле, хәрби әһәмиәтен юғалта, һуңыраҡ бында отставкалағы һалдаттарҙы урынлаштыралар.
Әҙәб.: Владимир Загоровский: материалы науч. чтений. Воронеж, 2006; Буканова Р.Г. Города-крепости на территории Башкортостана в XVI—XVII вв. Уфа, 2010. Дубман Э.Л. Новая Закамская линия: проект, строительство, судьба. Самара, 2004.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин
Табл.1
Кама аръяғы сиге (1654—55)
Табл.2
Яңы Кама аръяғы сик һыҙығы (1734—36)
Карта: Кама аръяғы сик һыҙығы


text:
Төмән
Төмән (рус. Тюмень) — Рәсәйҙең Көнбайыш Себер өлөшөндә урынлашҡан ҡала, Төмән өлкәһенең административ үҙәге. Илдең иң эре 50 ҡалаһы исемлегенә ингән: халҡы 583 меңдән артыҡ.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуатта себер татарҙары Сыңғы-Тура ҡалаһына нигеҙ һала, XVI быуатта ҡала — Алтын Урҙаның Төмән олосының баш ҡалаһы була. Алтын Урҙала Туҡтамыш хан идара иткән осорҙа ҡалаға Төмән исеме бирелә. 1495 йылда эске конфликт арҡаһында Сыңғы Тура баш ҡала дәрәжәһен юғалта, Мөхәммәт Тайбуға үҙ иреген Каштак — Себер ҡалаһына күсерә. 1585 йылда урыҫ илбаҫары Йырмаҡ Сыңғы Тура — Төмәнде баҫып ала һәм яндыра. 1586 йылда урыҫ нығытмаһына нигеҙ һала.
20 быуатта боронғо Сыңғы Тура урынында «Төмән» тигән стадион төҙөлгән, һөҙөмтәлә мәҙәни ҡатлам юғалған.
Фән һәм мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төмән өлкәһендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары фәнни ойошмаларының үҫешенә булышлыҡ яһаны. 1990 йылдар башында юғары уҡыу йорттар һәм ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре һаны 11,5 мең кеше тәшкил иткән, йәғни эшкә яраҡлы ҡала халҡыныӊ 10 проценты.
Ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары: Криосфера институты һәм Төньяҡтағы ерҙәрен үҙләштерергә тәҡдим проблемалары институты. Ғәмәли фән һәм газ комплексына ихтыяж йүнәлтелгән. Улар араһында "СургутНИПИнефть" (Төмән бүлексәһе), ТюменНИИгипрогаз, Гипротюменнефтегаз, СибНИИНП, Тюменнефтегеофизика (компания "Интегра"), "Нефтегазпроект", СибНАЦ, Сибнефтеавтоматика (ГМС Төркөмө) лидерҙар булып тора.
Белем биреү учреждениелары:
- Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы (РАНХиГС) филиалы.
- Төмән индустриаль университеты
- Төмән университеты
- Урал дәүләт тимер юлдары университеты Төмән филиалы
- Төмән дәүләт аграр университеты
- Төмән дәүләт медицина университеты


text:
Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына ҡуйылды
Спектакль 2 сәғәт 30 мин. бара
«Мин ялсы түгел, мин – ир күңеле, уның ике ҡанаты!»
эпостан
«Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклы ғәжәйеп үҙенсәлекле сәхнә күренеше: бында башҡорт халыҡ йолалары менән хәҙерге заман драматургияһы, музыка, йыр, хореография сәнғәтенең традициялары бер- береһенә үрелеп бара.
Спектакль башҡорт халыҡ йыры “Ҡара юрға”ның сюжетына нигеҙләнгән. Мюзиклда әҙәм йәнле хайуан - Ҡара юрғаның кешеләрҙең бәхете хаҡына ҡылған изгелектәре һүрәтләнә, бында героик әкиәт, социаль - көнкүреш мотивтары, героизм темаһы, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр асыҡ күренә.
«Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» - сағыу һәм романтик, күңелгә үтеп инерлек, моңло спектакль. Күтәренке рух, юмор, махсус музыка, актерҙарҙың оҫта уйыны, зауыҡлы сәхнә костюмдары, заманса биҙәлеш - быларҙың барыһы ла тамашасыла онотолмаҫ тәьҫораттар ҡалдыра.
Спектакль Башҡортостан Республикаһы Президенты гранты ярҙамында ҡуйылды.


text:
Ҡыҙыл шарап
Ҡыҙыл шарап — виноградтың ҡыҙыл сорттарынан махсус технология буйынса әҙерләнгән шарап. Төп шарт — виноградтың тышсаһындағы антоциандар әсетке иҙмәһенә күсергә тейеш. Ҡыҙыл шараптарҙа дуплаусы матдәләр (дубильные) күп, шуға ла уларҙа тәүге хуш еҫ оҙағыраҡ һаҡлана. Ер шарында 4500 ашыу ҡыҙыл шарап төрө бар.
Йөкмәткеһе
Ҡыҙыл виноград төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыл виноградтарҙың күпселеге Виноград культурный (Vitis vinifera L.) төрөнә ҡарай. Европа Берлеге тыйғанға ҡәҙәре Vitis vinifera и V. labrusca ҡыҙыл гибрид төрҙәре киң ҡулланыла килде. Шарап етештергән һәр төбәктә үҙенең айырым бер төрҙәре бар.
- Ҡыҙыл виноград төрҙәре
- Агиоргитико (Agiorgitiko, St George)
- Альянико (Aglianico)
- Аргаман
- Барбера (Barbera)
- Вранац (Vranac)
- Гальоппо (Gaglioppo)
- Гаме (Gamay)
- Гренаш Нуар (Grenache Noir, Garnacha Tinta, Cannonau)
- Дольчтето (Dolceto)
- Зинфандель, Примитиво (Zinfandel, Primitivo)
- Каберне Совиньон (Cabernet Sauvignon)
- Каберне Фран (Cabernet Franc, Bouchet)
- Каладок (Caladoc)
- Кариньян (Carignan, Carinena, Mazuelo)
- Карменер (Carmenère, Carmenere)
- Корвина (Corvina)
- Ксиномавро (Xynomavro)
- Ламбруско (Lambrusco)
- Мавруд (Mavrud)
- Мальбек (Malbec, Auxerrois, Cot)
- Марселан (Marselan)
- Мелник (Melnik)
- Мерло (Merlot)
- Монастрель (Monastrell)
- Монтепульчано (виноград) (Montepulciano)
- Мурведр (Mourvedre, Mataro)
- Неббиоло (Nebbiolo, Spana, Lampia, Chiavennasca)
- Негретт (Negrette)
- Негроамаро (Negroamaro)
- Неро дАвола (Nero dAvola, Calabrese)
- Пино Нуар (Pinot Noir, Pinot Nero, Spatburgunder)
- Пинотаж (Pinotage)
- Сагрантино (Sagrantino)
- Санджовезе (Sangiovese)
- Сира/Шираз (Syrah, Shiraz)
- Танна (Tannat)
- Темпранильо (Tempranillo, Tinto Fino)
Эшләп сығарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыл шарапты нигеҙҙә ҡара виноградтан алалар. Ә ҡыҙыл төҫ биреүсе пигменттар — антоциандар, ҡара виноградтың тышсаһында була.
Виноградты һығыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шарап етештереү предприятиеһына килтерелгәс, виноград таҙалау машинаһына эләгә. Һабаҡтарынан таҙартылған виноград тәүҙә онтала. Тышсаһы, эсе һәм һөйәктәре менән ҡушылған һут тондорорға ҡуйыла (мацерация). Тап ошо тондороу мәлендә виноградтың тышсаһы һутҡа ҡыҙыл төҫ, үҙенсәлекле тәм, хуш еҫ өҫтәй. Тондоролғандан һуң һутын ҡойоп алалар, ә ҡуйы өлөшөн һығыу ҡоролмаһы аша үткәрәләр.
Ферментлау һәм мацерация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ферментация алдынан онталған виноградты бер-нисә көн буйы һалҡында тоталар. Ошо ваҡыт эсендә фенол матдәләре (таниндар) һәм тышсаһындағы ҡыҙыл буяу виноград һутына күсә (был процесс «мацерация» тип атала). Ферментлауҙы тәбиғи шарттарҙа ла (виноград тышсаһындағы әсетке бәшмәктәр ярҙамында) атҡарып була. Шулай уҡ махсус селекция менән эшләп сығарылған әсеткеләр менән дә мөмкин. Был юлы ферментация 4 көндән 10 көнгә тиклем дауам итә.
Һөҙөү һәм һығып алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ебетеп ултыртып ҡуйғандан һуң шарапты һөҙәләр (һутты емештән айырыу өсөн) . Һөҙөлгән массаны һығып алыу ҡоролмаһына ебәрәләр (ҡалған һутын алып бөтөү өсөн). Шулай һығып алынған һут нығыраҡ телде ҡурыштырып тора һәм ҡуйы ҡыҙыл була.
Алма һәм һөт ферментацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шарап әҙерләгәндә ҡайһы берҙә алма-һөт ферментацияһын ҡулланалар. Был юлы йәш шарапҡа махсус рәүештә индерелгән һөт бактериялары ярҙамында алма кислотаһы һөт кислотаһына әүерелә. Процесс тамамланғас шарапты һаҡлауға ҡуялар.
Етлектереү һәм һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ферментация һәм ултыртып ҡуйып һаҡлау 3 айҙан 5 йылға тиклем ваҡытты ала. Ҡыҙыл шарапты 225 л. Һыйҙырышлы имән мискәләрҙә һаҡлауға ҡуялар. Махсус мискәләр Лимузен провинцияһында етештерелә. Яңы бер мискәнең хаҡы — 500—800 евро тора. Бары тик ошо мискәләрҙә һаҡланғаны өсөн генә ҡыҙыл шараптарҙың хаҡын 1-1.5 евроға арттырып һаталар. Уртаса һәм бик ҡиммәт булмаған шараптарҙы был мискәгә ҡоймай һаҡлайҙар. Европала аш шарабы һәм түбән сифатлы шарап шешәләре этикеткаһына һаҡлай башланған йылды күрһәтеү тыйылған.
Ҡыҙыл шарап һәм сәләмәтлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо замандарҙан шарапҡа дауалау сифаттары береккән. Дауа урынына ул Мессапотамияла, Ҡытайҙа һәм Боронғо Египетта беҙҙең дәүергә ҡәҙәре ике мең йыл элек үк ҡулланыла башлаған. Гиппократ шарапты антисептик, бәүел ҡыуыу, тынысландырыу һәм дарыуҙарҙы шыйыҡлау сараһы итеп ҡулланған һәм үҙенең ауырыуҙарына шарап эсергә тәҡдим иткән [1].
Шарап ҡулланыуҙың сәләмәтлеккә нисек тәъҫир итеүе әлегә тулыһынса өйрәнелмәгән. Эпидемиологик мәғлүмәттәр буйынса артығын эсмәй генә даими шарап ҡулланыу йөрәк-ҡан тамыры ауырыуҙарын кәметеүен, хатта миокард инфаркты булдырмау сәбәбе лә булып тороуын асыҡлағандар. Шараптың файҙаһы унда булған биологик матдәләргә ҡайтып ҡала. Мәҫәлән шарапта флавоноидтар, кверцетин һәм ресвератрол бар.
Файҙалы матдәләрҙең миҡдары виноградтың төрөнә, бигерәк тә, шарап эшләү технологияһына лә бәйле. Виноград һутында алма, лимон, шарап кислоталары, пектин, минераль һәм азот ҡушылмалары бар. Виноград тышсаһынан, минераль матдәләр һәм органик кислоталар ғына түгел, шарапҡа һәр төрлө полифенолдар, шул иҫәптән файҙалы таниндар ҙа ҡушыла. Ә виноград һөйәктәрендә дуплаусы матдәләр күп. Кеше сәләмәтлегенә таниндар ыңғай тәъҫир итә (таниндар виноградта ғына түгел, сәйҙә һәм башҡа үҫемлектрәҙә лә була). Тап ҡыҙыл шараптағы таниндар, аҡ шараптағына ҡарағанда сәләмәтлекккә яҡшы тәъҫир итәләр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Vins et vignobles de France / Профессор Jacques Puisais — Larousse-Bordas, 1997. — Б. 185—187. — ISBN 2-03-506020-9.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йенс Приве. Всё о вине / перевод с немецкого — БММ, 2001. — 128 б. — ISBN 5-88353-114-8.
- Vins et vignobles de France — Larousse-Bordas, 1997. — ISBN 2-03-506020-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Varieties of red wines — (инг.) (фр.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 546
“ГЛУХОВСКАЯ”, шифахана. Бәләбәй р‑нында, Өфөнән көньяҡ-көнбайышҡа табан 175 км һәм Глуховская т. юл ст. 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғин. уртаса т‑ра −15°С), йәй йылы (июлдә уртаса т‑ра 18°С). 1892 й. эшҡыуар И.П.Коньшиндың “Урыҫ Швейцарияһы” хосуси ҡымыҙ дауаханаһы булараҡ асыла, 1921 й. алып В.В.Воровский ис. “Ключёвка” туберкулёзға ҡаршы миҙгелле шифаханаһы, 1957 й. — СССР МС‑ы эргәһендәге КГБ‑ның, 1960 й. — РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, 2005 й. алып РФ Һаулыҡ һаҡлау һәм соц. үҫеш министрлығының хәҙерге исемдәге шифаханаһы. Бәүел-енес туберкулёзы м‑н ауырығандарҙы дауалау өсөн тәғәйенләнгән. Йыл әйләнәһенә эшләй, 250 урынға иҫәпләнгән (2011). Төп дауалау факторҙары: ҡымыҙ һәм климат. Дауалау физкультураһы, диетотерапия, физиотерапия ҡулланыла, антибактериаль һәм патогенетик дауалау үткәрелә. Ҡымыҙ оҫтаханаһы эшләй.
И.Р.Фәрхшатов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 347
ОРГАНИК ХИМИЯ ИНСТИТУТЫ, 1951 й. Өфөлә СССР ФА БФ‑тың Химия секторы (1953 й. алып Бүлек) булараҡ асыла, 1961 й. башлап РСФСР Ғилми‑тикшеренеү эштәрен координациялау б‑са дәүләт ком‑тының Органик химия ин‑ты, 1967 й. — СССР ФА БФ‑тың Органик химия ин‑ты (1968 й. алып Химия ин‑ты), 1991 й. — РФА УрБ БФҮ‑нең Органик химия ин‑ты, 1992 й. — РФА Өфө ФҮ‑нең Органик химия ин‑ты. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: бирелгән үҙенсәлектәре булған органик берләшмәләрҙе йүнәлешле синтезлау; гетероциклик системаларҙы синтезлауҙың яңы ысулдарын үҫтереү; тәбиғи берләшмәләрҙең химик һәм биол. әүҙемлеге; каталитик синтез һәм полимерҙар модификацияһы; окисланыу процестарының кинетикаһы һәм механизмы; молекулаларҙың һәм металл комплекстарының ҡуҙғытылған хәлдәре химияһы һәм яҡтылыҡ бүленеп сығыу м‑н барғанреакциялар; литийлы‑көкөртлө аккумуляторҙар өсөн көкөрторганик берләшмәләр нигеҙендәге электролит системалар; металдар һәм фармакондар м‑н комплекстар барлыҡҡа килтергәндә гомо‑ һәм гетерофункциональ берләшмәләр һ.б. Институт составында 13 лаб., фәнни‑техник мәғлүмәт бүлеге, производство бүлексәләре һәм хужалыҡ участкаһы бар. 155 ғилми хеҙм‑р араһында 1 РФА акад., 25 фән д‑ры һәм 87 фән канд. (2013). 5 һөнәр б‑са аспирантура, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ дисс. яҡлау советы эшләй. Институт ғалимдары тарафынан түбән молекуляр биокөйләгестәрҙе (пиретроидтар, простагландиндар, феромондар, ювеноидтар) тулы синтезлауҙың һаҡсыл схемаларын булдырыуға фәнни ҡараштар, металл комплекслы катализаторҙар һайлауҙың дөйөм принциптары, металорганик реагенттар файҙаланылған яңы реакциялар һәм синтетик ысулдар, радикал ионлы‑координациялаусы, катионлы полимерлашыу һәм поликонденсация процестарын көйләү ысулдары эшләнә; мед. һәм а.х. өсөн юғары һөҙөмтәле яңы препараттар, ш. иҫ. ВИЧ‑ты тотҡарлаған, канцеростатик, шешеүгә ҡаршы, иммунитетты көйләй торған препараттар, эстуфалан һәм клатрапростин ветеринар препараттары, үҫемлекселек өсөн фунгицидтар һәм үҫеште көсәйткән препараттар табыла; f‑элементтарҙы, энергетик тармаҡланыулы квантлы-сылбырлы процестарҙы, автотирбәлеүсе хемилюминесценцияны ҡуҙғытҡан хемилюминесцент реакциялар класы асыла; органик полиоксидтарҙы, металдарҙы алыу һәм бүлеү процесында көкөртлө комплексондарҙы синтезлау һәм файҙаланыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә; органик молекулаларҙа электрон м‑н тәьҫир итешкәндә резонанстың яңы төрө һ.б. табыла. Институт тарафынан донъяла беренсе тапҡыр бәләкәй габаритлы “факел” тибындағы торбалы реакторҙарҙа изобутилен полимерҙарын һәм сополимерҙарын алыуҙың энергия, ресурс һәм материал һаҡлаусы технологияһы эшләнә (БДУ һәм РФА‑ның Н.Н.Семёнов ис. Химик физика ин‑ты м‑н берлектә), илдә тәүге тапҡыр синтетик гуттаперча етештереү технологияһы; органик быяланың оптик һәм механик изотроплы эре габаритлы блоктарын сәнәғәт етештереү технологияһы, фаза‑ара катализ ҡулланып, винилхлорид һәм винилиденхлорид, авиация һәм космос техникаһы өлкәһендә өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең үҫешен тәьмин иткән махсус углеводородтар (СССР ФА‑ның Органик химия ин‑ты м‑н берлектә), пефлоксацин антибиотигы алыу, фаза‑ара катализаторҙар ҡулланып, бутадиендан хлоропрен алыу, токтың бәләкәй габаритлы литийлы химик сығанаҡтарын, трифон системалы фунгицидын (пропиконазол), культуралы үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың экологик таҙа биотехник сараларын етештереү технологияһы һ.б. эшләнә. 1961—2013 йй. 8 меңдән ашыу фәнни хеҙмәт, ш. иҫ. 100‑гә яҡын монография, нәшер ителә, уйлап табыуҙарға 900‑ҙән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм 90 патент алына. Ин‑т РФ, АҠШ, Белоруссия, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Польша, Украина ҒТИ‑лары һәм юғары уҡыу йорттары м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир.: Р.Д.Оболенцев (1953 й. алып), С.Р.Рафиҡов (1968 й. алып), Г.А.Толстиков (1977 й. алып), М.С.Юнысов (1993 й. алып).
М.С.Юнысов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
24 июль
24 июль — григориан стиле буйынса йылдың 205-се (кәбисә йылында 206-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 160 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Кадастр инженеры көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы (24.07.1941), кардиолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм атҡаҙанған табибы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы кардиологы (2011).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәлиәкбәров Ғәйниәт Ғәлимулла улы (24.07.1917), дәүләт һәм партия эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962-1970 йылдарҙа Шишмә район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1970-1978 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 7-9 саҡырылыш (1967-1980) Юғары Советы депутаты. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Шишмә районының Почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге Благовар районының Яңы Һынташ ауылынан.
- Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы (24.07.1927—05.2007), педагог, 1960-1988 йылдарҙа Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. III дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957).
- Ишмаева Динара Юлдаш ҡыҙы (24.07.1957) — «Кумертауское время» гәзите журналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
- Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы (24.07.1967), башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009), Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2007).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Никишин Сергей Михайлович (24.07.1958), спортсы. Конькиҙа шыуыу буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1978). Шорт-трек буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992) һәм Бөтә Союз категорияһындағы судья (1990). 1000 һәм 1500 метрға йүгереүҙә СССР (1979), РСФСР (1980—1981) һәм РСФСР халыҡтары спартакиадаһы (1982) чемпионы, халыҡ‑ара ярыштар еңеүсеһе. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1980—1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Языков ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1981 — Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 523
БАШТАШ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. БР‑ҙың Салауат р‑ны һәм Силәбе өлк. буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 25 км (БР‑ҙа 8 км ашыу, киңлеге яҡынса 8 км), абс. бейеклеге 796 м (Силәбе өлк.). Һырттың төньяҡ өлөшө (БР терр‑яһы) һөҙәк, тәрән булмаған уйһыулыҡтары күп, көнсығыш өлөшөндә бейеклектәре 450—480 м еткән 15 түбәһе бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Б. битләүҙәрендә үрге ағымында ер аҫты аҡмалары булған Һикияҙ һәм Лаҡлы (Әй й. ҡушылдыҡтары), Минкә (Йүрүҙән й. ҡушылдығы) йй. башлана. Битләүҙәрҙең өҫкө өлөшөндә ҡараһыу һоро урман тупрағында ҡайын һәм ҡарағай‑ҡайын урмандары, бай үҫемлектәр (100‑ҙән ашыу төр) япмаһы булған ҡараға оҡшаш тупраҡта тау болондары һәм болон далалары өҫтөнлөк итә. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Рәсәй банкы Өфөлә үтәсәк ШОС һәм БРИКС саммиттарына арналған көмөш тәңкә сығарасаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Рәсәй банкы 2015 йылдың июлендә Өфөлә үтәсәк Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләт башлыҡтары Советы ултырышына һәм БРИКС-ҡа ингән дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары осрашыуына арналған 25 һумлыҡ яңы көмөш тәңкә сығарасаҡ. 2015 йылдың иҫтәлекле һәм инвестиция тәңкәләре исемлеге Үҙәк банктың рәсми сайтында бирелгән. Киләһе йылда мең данаға яҡын тираж менән самиттарға бағышланған аҡса һуғыласаҡ. Ул 925 келәймәле көмөштән яһаласаҡ. Ҡиммәтле металдың саф ауырлығы 155,5 грамм тәшкил итәсәк.


text:
Йәйге каникулымды һағынып көтөп алам. Бигерәк күңелле ваҡыт бит ул. Һыу инергә, велосипедта йөрөргә, һабантуйҙарҙа ҡатнашырға, берәй ергә ял итергә барырға мөмкин. Быйыл 1 июндән беҙҙә мәктәп лагеры асылды. Унда көн һайын ҡыҙыҡ-ҡыҙыҡ уйындар уйнаныҡ, тәмле аштар ашаныҡ. Ә 7 июндә мәктәптә шаулап-гөрләп һабантуй уҙҙы. Төрлө уйындарҙа ҡатнаштым: эстафетала йүгерҙем, ҡапсыҡта һикерҙем.
Илкәнәй мәктәбендә булғаныбыҙ юҡ ине әле. Тәүгә генә юлыбыҙ төшөүе. Шуға гәзитте беләләрме, алдыралармы икән, тип бер аҙ борсолоп ингәйнек, балаларҙың, уҡытыусыларҙың «Йәншишмә»гә яҙылыуын ишеткәс, ауыҙҙар йырылып, кәйефебеҙ күтәрелеп китте.
Һәр кем үҙенең һаулығын һаҡларға һәм ҡәҙерләргә тейеш. Сөнки ул – Хоҙай тарафынан бирелгән иң ҙур байлыҡ. Өлкәндәр ҙә, сәләмәтлегең бар икән, бөтәһе лә була, ти бит.
Ҡаҙмашҡа килеп инеү менән уң яҡтан – Мәсет тауы, һулаҡайҙан Сусаҡтау ҡаршы ала. Ауылды икегә бүлеп, Ҡаҙмаш йылғаһы ағып ята. Уның һул яҡ яры буйлап Бәләкәй Ҡыҙылташ һәм Өлкән Ҡыҙылташ теҙелеп ултырған. Эргәләрендә бер нисә кисеү ҙә бар.
Әсәйем оҙаҡ йылдар китапханасы булып эшләй. «Баймаҡ районының ер-һыу атамалары» исемле папка ла әҙерләп ҡуйған. Яратып уҡыған «Йәншишмә» гәзитендә бәйге иғлан ителгәс, атайым Радмир, әсәйем Райхана, Һәмән ауылында йәшәүсе Рәйлә өләсәйем, Рәфҡәт олатайымдан үҙем йәшәгән ер-һыу атамалары тураһында бик күпте белдем. Был мәғлүмәттәр һеҙҙең өсөн дә ҡыҙыҡлы булыр, тип уйлайым.
Төп һаҡсыбыҙ Юха Метсоланың яңынан уйнай башлауы һөйөндөрә. Ышаныслы тора, күп тапҡыр ҡотҡара, йәғни ҡапҡаһын биктә тота белә. Бына әле тағы өс еңеүгә ирештек.
Баш ҡаланың 40-сы моделле балалар китапханаһына 281-се балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре ҡунаҡҡа килде.
Дәртле көйҙәр яңғырай, мәктәп алды шау-гөр килеп тора. Кемдер тәмлекәстәр бешереп алып килгән, ә икенселәре ҡайнатма, компот, емеш-еләк тәҡдим итә. Өҫтәлдәрҙә нимә генә юҡ: тоҙланған бәшмәк, балыҡ, ҡыҙҙырылған көнбағыш, гөл үҫентеләре, татлы бал… Ниндәй баҙар икән был, тиһегеҙме? Әбделмәмбәт мәктәбендә көҙгө йәрминкә үтте.
«Беҙҙең заманда йәштәр икенсе була торғайны», – тип әсәйҙәребеҙ, өләсәйҙәребеҙ һөйләй башлаһа, артыҡ иғтибар бирмәй торғайныҡ. Бөгөнгө ҡыҙҙарға, егеттәргә ҡарайбыҙ ҙа шул һүҙҙәрҙе йыш ҡына үҙебеҙ ҙә ҡабатлайбыҙ хәҙер. Замана үҙгәрә, уның менән бергә кешеләр ҙә. Ғашиҡтарҙың да бер-береһенә булған мөнәсәбәте әле бөтөнләй башҡаса. Ҡасандыр ҡыҙ бала үҙенең буласаҡ тормош иптәшен бөтөнләй белмәйенсә, никах көнөндә …
Continue reading ‘Йәшлек бер генә, ҡәҙерен бел генә’ »
Дүрт йәшлек кенә сағында тәү тапҡыр сәхнәгә сығып, «Салауат» йырын башҡара. Кескәй йырсыны бик алҡышлап оҙаталар. Ундай саҡты онотоп буламы ни инде! Һаман хәтерендә Айҙарҙың. Улдарының йыр-моңға битараф булмағанлығын күреп, атай-әсәйҙәре уны 6 йәшендә Йәмилә Сабир ҡыҙы Рамаҙанова етәкләгән «Аҡбуҙат» башҡорт фольклор коллективына алып килә.


text:
Бронза быуаты
Бронза быуат — кешелек тарихында бронза (ҡурғаш, баҡыр һәм башҡа металдар эретмәләренең ҡушылмаһы) яһау сере асылғанға күрә, археологияла «бронза быуат» тип йөрөтөлгән, баҡыр быуат һәм тимер быуат араһындағы осор.
Бронза быуат, энеолитты алыштырған тарихи дәүер; был дәүерҙә бронза металлургияһы барлыҡҡа килә, барлыҡ эш һәм һуғыш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре бронзанан етештерлә башлай. Бронза быуат яҡынса Б.Э.Т. 4 –се мең йыллыҡ аҙағы - 1-се мең йыллыҡ башын уҙ эсенә ала. Әүелге, урта һәм һуңғы бронза дәүерҙәргә бүленә. Евразияның төп территорияһында бронза быуаттың әүелге дәүере − Б.Э.Т. 3–сө мең йыллыҡҡа; урта дәүере − Б.Э.Т. 3-сө мең йыллыҡ ахыры − 2-се мең йыллыҡтың 2 -се сирегенә; һуңғы дәүере − Б.Э.Т. 2-се мең йыллыҡтың 3-сө сиреге − 1-се мең йыллыҡ башларына тура килә.
Бронза быуат төрлө мәҙәниәттә төрлөсә, яҡынса б.э.т. 35/33 — 13/11 быуаттарға тура килә. Ташҡа ҡарағанда бронза күпкә ҡатыраҡ һәм ныҡлыраҡ, шунлыҡтан хеҙмәт ҡоралдарын (балта, бысаҡ, ураҡ һ.б.) яңы материалдан яһай башлағандар. Металға булған ихтыяж кешене баҡыр рудаһына бай ятҡылыҡтар эҙләргә мәжбүр иткән.
Бронза быуат терлекселектең үҫеүе, примитив игенселек барлыҡҡа килеү, йәмғиәттең социаль яҡтан ҡатмарлана барыуы, ырыу-ҡәбилә инаныуҙары булған тотемизм, ҡояш, ут культтарының таралыуы, миграция процесстарының көсәйеүе, һуғыш ҡоралдарының камиллашыуы менән үҙенсәлекле. Был дәүерҙә мөстәҡил етештереү өлкәһе булараҡ һөнәрселек тармағы айырылып сыға (металлургия, һауыт-һабалар етештереү һ.б.), һуғыш һәм эш ҡоралдары эшләү технологияһы ҡатмарлана. Ситтән күсеп килгән мал аҫырыусы күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр күп кенә археологик культура ҡомартҡылыары ҡалдыра, улар тарафынан мәетләрне курганга күмү йоласы, торакларны яңача төзү, үзгә ысул менән керамика әйберҙәре әҙерләү, бронза, һөйәк, таштан әйберҙәр эшкәртеү һөнәрҙәре керетелә.
Тимер металлургияһы барлыҡҡа килеү, тимердән көнкүреш һәм һуғыш ҡоралдары етештереү бронза әйберҙәрҙе көнкүрештән ҡыҫырыҡлай. Был иһә бронза быуаттың тимер менән алышынуына килтерә. Әлбәттә, тимер быуатҡа күсеү аҡрынлап бара, был күсчеш Б.Э.Т. 2 -се мең йыллыҡ аҙағы − 1-се мең йыллыҡ башында тамамлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Черных Е. Н., Кузьминых С. В. Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен). М., 1989
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Горбунов В. С., Морозов Ю. А. Бронза быуаты // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 277
ТӨҘӨЛӨШ МАШИНАЛАРЫ, төҙөлөш эштәрен башҡарыу өсөн механизация саралары. Әҙерлек (йомшартҡыстар, ҡыуаҡ ҡырҡҡыстар, ағас төпләгес машиналар), ер (экскаваторҙар, скреперҙар, бульдозерҙар), свай ҡағыу (копёрҙар, сүкеү машиналары, бетонлау (бетон болғағыстар һәм насостар), арматура һәм санитар-техника (бөгөү, киҫеү станоктары), биҙәү (штукатурлау-һөртөү, мозаика, паркет шымартыу станоктары) эштәрендә, материалдар эшкәртеүҙә (таш ваҡлау машиналары, эре иләктәр, тирмәндәр) һ.б. ҡулланыла. Башҡортостанда 1969 й. алып Өфө кран эшләү заводы күпер тибындағы крандар (йөк күтәреүсәнлеге 5—12,5 т), аҫылмалы һәм терәкле күпер крандары (0,5—10 т); консолле ҡул һәм электр крандары (0,5—3,2 т), йөктө 50 м тиклем бейеклеккә күтәреүҙе тәьмин иткән “Пионер” тибындағы күсермә крандар (1 т); 70‑се йй. аҙ. башлап “Витязь” компанияһы ер ҡаҙыу (сүмесенең һыйҙырышлығы 0,63—1,25 м3), кран (йөк күтәреүсәнлеге 25 т тиклем) һәм сылбырлы тәгәрмәсле транспортёр‑тартҡысҡа (ҡара: Ике звенолы транспортёр) монтажлана торған трейлер (30 т) ҡорамалдары етештерә. Стәрлетамаҡ төҙөлөш машиналары заводында 1980—85 йй. магистраль үткәргес торбалар төҙөгән ваҡытта күтәреү‑күсереү эштәрен башҡарыу өсөн ТГ‑502А, ТГ‑502АХЛ торба һалыу машиналары (йөк күтәреүсәнлеге 12 һәм 16 т); БР Төҙөлөш комплексы ғилми‑тикшеренеү, проект-конструкторлыҡ һәм производство ин‑ты (ҡара: Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө комплексы институты) м‑н берлектә 80‑се йй. СП‑49 копёры (12 м тиклем оҙонлоҡтағы свайҙарҙы ҡағыу өсөн) һәм Т‑130 тракторы базаһында уның модификациялары, штангалы дизель-сүкеү машиналары (һуғыу өлөшөнөң ауырлығы 0,24—2,5 т), туңған тупраҡты йомшартыу, юл полотноһын асыу, өйөлгән тупраҡты төйгөсләп тигеҙләү өсөн торбалы (1,25—5 т) һәм гидравлик (100 кг) сүкеү машиналары һ.б. уйлап табыла һәм сығарыла. 1980 й. алып Туймазы автобетоновоздар заводында автоматик бетон бутағыстар (һыйҙырышлығы 6—9 м3), ярым тағылмаларға ҡуйылған бетон бутағыстар, автобетоновоздар, бетон ҡатышмаһын әҙерләү, килтереү, 21—37 м бейеклеккә күтәреү өсөн бетон насостары, ҡатышма ташый торған автомобилдәр (6—22 м3) һ.б. етештерелә. 1996 й. башлап алып “Кран-Сервис” пр‑тиеһында йөк күтәреү ҡорамалдары, ш. иҫ. төҙөлөш өсөн еңел крандар, уйлап табыла һәм етештерелә. Шулай уҡ ҡара: Ер ҡаҙыу машиналары, Сылбырлы тәгәрмәсле машиналар.
А.Х.Йәнекәев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 264
ТАТАР-БАШҠОРТ СОВЕТ РЕСПУБЛИКАҺЫ (ТБСР), РСФСР составында башҡорт һәм татарҙарҙың күҙалланған милли дәүләтселек формаһы. Урал-Волга штаты проектына ҡаршы эшләнгән. “Татар-Башҡорт Совет республикаһы тураһында положение” Эске Рәсәй мосолман эштәре комиссариаты (ҡара: Үҙәк мосолман комиссариаты) тарафынан әҙерләнеп, 1918 й. 22 мартындағы Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты декреты м‑н раҫланған. ТБСР‑ға Өфө губернаһы, Вятка губернаһы, Ҡазан губернаһы, Ырымбур губернаһы, Пермь губернаһы, Һамар губернаһы һәм Сембер губ. бер өлөшө инергә тейеш булған. ТБСР ойоштороу кәңәшмәһендә (Мәскәү, 10—16 май) Ҡазан, Өфө, Ырымбур һ.б. ҡалаларҙың губерна Советтары һәм мосолман комиссариаттары вәкилдәре “Положение” һәм ТБСР Советтарының Ойоштороу съезын саҡырыу б‑са фекер алышҡан. Ҡайһы бер делегаттар (Екатеринбург Советынан — И.Я.Тунтул, Ҡазандыҡынан — К.Я.Грасис, Ырымбур Советынан — Ғ.К.Шәмиғолов һ.б.), ТБСР ойоштороу буржуаз милләтселекте көсәйтеүгә һәм Көньяҡ Урал з‑дтарында хәрби заказдың өҙөлөүенә килтереүе ихтимал, тип ҡаршы сыҡҡан. Килеп тыуған ҡаршылыҡтар ике тапҡыр РКП(б) ҮК‑нда тикшерелгән. Кәңәшмәлә “ТБСР тураһында положение” раҫланған, сыуаш һәм мари халҡы вәкилдәренең респ. составына инеү теләге иҫәпкә алынған, Ойоштороу съезын әҙерләү комиссияһы һайланған, съезды үткәреү урыны (Өфө) һәм көнө (15 сент.) билдәләнгән. Чехословак айырым корпусының сығышы, Урал һәм Волга буйы терр‑яһының күпселек өлөшөнөң большевиктарға ҡаршы көстәр ҡулына күсеүе (ҡара: Граждандар һуғышы) арҡаһында съезд үткәрелмәгән. “Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү”гә ҡул ҡуйылғас, 1919 й. 13 дек. РКП(б) ҮК Сәйәси бюроһы ҡарары нигеҙендә Милләттәр эштәре б‑са халыҡ комиссариатының ТБСР т‑дағы декреты ғәмәлдән сығарыла.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. М.Х.Хужин