text:
Ҡарабаш тебейек
Ҡарабаш тебейек (урыҫ. Черноголовая гаичка(лат. Poecile palustris) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ ҡошсоҡ, һырты көрәнһыу һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. Ҡорһағы һоро, Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара. Тебейеккә оҡшаған, ҡырҙа уларҙы айырып та булмай. Түбәһе ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж». Моңло итеп һыҙ¬ғыра: «түй-түүүй-түүүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оя¬лай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


c: text/html

text:
Синагога
Синагога Иерусалим Ҡорамы бөтөрөүҙән һүң йәһүҙилектең төп ғибәҙәт урыны булып тора. Православие сиркәүенән айырмалы рәүештә синагога ҡорам түгел, ҡорбан килтереүҙәр өсөн бер генә урын Иерусалим Ҡорамы булып тора. Яңы Иерусалим Ҡорамы булдырыу өсөн бер генә урын бар — Иерусалимдағы Ҡорам тауы.
Этимология[үҙгәртергә]
Башҡорт телендәге синагога һүҙе урыҫ теленән алынған, урыҫ һүҙе грек. σuvaYwYή(synagogé) "йыйылыш" һүҙенән килә. Йәһүд телендә синагоганың ике исеме бар: йәһ. בית כנסת, никудлы имләһендә בֵּית כְּנֶסֶת, уҡыу: [beit 'k(ə)neset] (Beiţ Knes(s)eţ, бейт-кнессет) ? "йыйылыш йорто" һәм йәһ. בית התפילה "доға йорто". Икенсе исем Талмудта бер генә тапҡыр осрай.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Статистика
Статистика - йәмғиәт тормошонда булған күренештәрҙең һан күрһәткестәрен билдәләүсе фән һәм ғәмәли эшмәкәрлек тармағы. Бер үк ваҡытта шул һан күрһәткестәрҙе статистика тип атайҙар.
Статистика (латынса Status) һүҙенең мәғәнәһе ниндәйҙер нәмәнең торошон аңлата.
Йәмғиәт тураһында мәғлүмәтте теркәү кәрәклеген тәү-тормош кешеләренең дә аңы еткән. Быны мәмерйә һүрәттәре дәлилләй. Ул ваҡыттағы тормош күренештәрен (ҡырағай йәнлектәргә һунар) генә һүрәтләү түгел, ә уның һан күрһәткестәре булған таяҡсалар һыҙып ҡалдырғандар. Фәнни әйләнешкә статистика һүҙе XVIII быуатта Готфрид Ахенфель (1719-1772) тарафынан индерелгән тип иҫәпләнә.
Рәсәй дәүләте кимәлендә рәсми рәүештә ғәмәли эшмәкәрлек булараҡ статистика 1802 йылдың 20 (яңыса) сентябрендә барлыҡҡа килгән тип фаразларға була. Был көндө император Александр I «...министерлыҡтар тарафынан мәғлүмәттәр бирергә...» тигән фарманға ҡул ҡуя. Һәр йылдың 20 сентябре, рәсми рәүештә иҫтәлекле көндәр исемлегенә индерелмәүгә ҡарамаҫтан, Рәсәйҙең статистика тармағында эшләүсе хеҙмәткәрҙәр тарафынан байрам итеп билдәләнә.
Тарихи Башҡортостанда статистиканың губерна комитеты 1835 йылдың 9 (21) мартында асыла. 1917 йылға тиклем губерна статистика комитетының рәсми етәксеһе губернатор булған.


text:
Йүрелек
Йүрелек (Лесной жаворонок) (Lullula arborea L ).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Башлыса ерҙә йөрөүсе ҡош. Ағастар¬ға, ҡыуаҡтарға ла ҡуна. Ағас башына ултырып йәки һа¬уала һайрай, һырты буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Түше көрәнһыу таплы һорғолт һары, ҡорһағы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башында буй һыҙыҡлы бәләкәй генә бүрке күренә, һабан турғайынан аҡ ҡашы һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы ҡыҫҡа ғына: «тир-рит», һайрауы яңғырауыҡлы һыҙғырыуҙарҙан тора: «йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүлү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Көрән йәки ҡыҙыл таплы 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Амур-балыҡ
Амур-балыҡ (лат. Ctenopharyngodon idella, (урыҫ. Белый амур) — Амур йылғаһында һәм Ҡытайҙағы йылғаларҙа йәшәй торған эре балыҡ[1] ; карптар ғаиләһенән сөсө һыу балығы. Оҙонлоғо 120 см-ға, ауырлығы 32 кг-ға ҡәҙәр етә. Кәүҙәһе оҙонса, тәңкәләре эре, көмеш һымаҡ һары төҫтә; йотҡолоҡ тештәре ике рәтле. Көнсчығыш Азияныең тигеҙлек йылғаларында, Рәсәйҙә Амур йылғаһының урта һәм түбән ағымында йәшәй. Енси етлегеү осоро - 6-8 йыл. Йәш балыҡтар - зоопланктон, ҙурҙары үҫемлектәр менән туйына. Үҫеү темпы юғары. Балыҡ тотоу һәм үрсетеү объекты булып тора. Һыулыҡтарҙа үҫемлектәрдән таҙартыу өсөн файҙаланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Макс Планк
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (нем. Max Karl Ernst Ludwig Planck; 1858 йылдың 23 апреле — 1947 йылдың 4 октябре) — немец физик-теоретигы, квант физикаһына нигеҙ һалыусы. Физика буйынса Нобель премияһы (1918) һәм башҡа наградалар лауреаты. Оҙайлы ваҡыт дауамында немец ғилеме етәкселәренең береһе. Планктың ғилми хеҙмәттәре термодинамикаға бағышланған. Ул термодинамиканың икенсе башланғысын формалаштырған һәм был принципты физик химияның төрлө мәсьәләләрен сисеүҙә ҡулланған. Планк релятивистик өлөшсәнең динамикаһы тигеҙләмәләрен сығарған һәм релятивистик термодинамикаға нигеҙ һалған.


text:
Ә (кирил хәрефе)
Әә (ә) -- башҡорт алфавитының ҡырҡынсы хәрефе.
Башҡорт алфавитында[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Ә -- теркәүес. Бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған һөйләмдәрҙе йәки һөйләмдең киҫәктәрен теркәү өсөн ҡулланыла.Миҫал: Сәғәт ун тулды, ә ул һаман юҡ.
Ә -- киҫәксә. 1. Һүҙ йәки һөйләм алдында баҫым менән әйтелеп, иғтибарҙы йәлеп итеү, тәьҫирлекте көсәйтеү өсөн ҡулланыла.. Миҫал: Ә бар ине бит шәп саҡтар! 2. Ишетмәй ҡалған нәмәне ҡабатлап һорағанда ҡулланыла. миҫал: Ә? Нимә тинең? 3. Һөйләм аҙағында килеп, ғәжәпләнеүҙе, аптырауҙы, һоҡланыуҙы көсәйтеү өсөн ҡулланыла. Миҫал: Шәп бит, ә!
Ә (ә-ә-ә) -- ымлыҡ. 1. Нимәнелер иҫкә төшөргәндә, һиҙенгәндә, аптырағанда әйтелә. Миҫал: Ә-ә, шулаймы ни? 2. Асыу ҡатыш ризаһыҙлыҡ белдергәндә әйтелә. Миҫал: Ә-ә, һин әле шулай һөйләшәһеңме?


text:
Чехия
Чехия (чех Česko) / Че́х республикаһы (чех Česká republika) — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. Төньяҡтан Польша, төньяҡ-көнйатыш һәм көнбайыштан Германия, көньяҡтан Австрия, көнсығыштан Словакия менән сикләшә. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 1 880 км. Баш ҡалаһы — Прага . Хәҙрге Чехия составына ошо тарихи төбәктәр инә: Богемия (чех Čechy), Моравия (чех Morava) һәм Чех Силезияһы (чех české Slezsko). Ил атамаһы ошо исемдәге халыҡ этнонимынан алынған.
1999 йылдан НАТО ағзаһы, 2004 йылдан Европа берләшмәһенә инә.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Чех республикаһы — суверенлы, демократик дәүләт. Ғәмәләдге конституцияһы 1992 йылдың 16 декабрендә ҡабул ителгән һәм 1993 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәлгә ашырыла башлаған. Дәүләт етәксеһе — президент, ул парламенттың ике палатаһы тарафыннан 5 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана . Закон сығарыусы органы — депутаттар палатаһы һәм Сенаттан торған парламент. Башҡарма хакимиәт органы — президент тарафынан тәғәйенләп ҡуйылған хөкүмәт.


text:
1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте
1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте — Америка Ҡушма Штаттарының фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүе.
Һәләкәткә тиклемге ун йыл эсендә акцияларға хаҡтар бер туҡтауһыҙ үҫә. Миллионлаған кеше аҡсаларын акцияларға әйләндерә. Акция алырға теләүселәрҙең һаны артыуы уларҙың хаҡын ҡабарта, был тағы акцияларҙа байырға теләгән келәр һанын күбәйтә. Күптәр биржала уйнау өсөн аҡсаны банктарҙан бурысҡа ала.
1929 йылдың Ҡара кесаҙна тип аталған 24 октябренән алда уҡ биржала хаҡтар тотороҡһоҙ була. Хаҡтар төшөүе һәм ҙур күләмдә һатыуҙар ҡыҫка арауыҡтағы хаҡтар күтәрелеү менән алмашынып килә. Был ваҡытҡа Доу-Джонс сәнәғәт индексы 381,17 кимәлендә була. Хаҡтарҙың түбән төшөүе 24 октябрҙә тиҙләнә. Был көндә барыһы 12,9 миллион акция һатыла.
Ял көндәрендә был ваҡиға тураһында хәбәр гәзит-журналдар аша бөтә Ҡушма Штаттар буйлап тарала. Ҡара дүшәмбе тип аталған көндә, 28 октябрҙә тағы ла күберәк кеше акцияларҙан ҡотолорға тырыша, Доу-Джонс индексы 13 процентын юғалта. 29 октябрҙә — Ҡара шишәмбе көнөндә — 16 миллион акция һатыла, Доу-Джонс индексы тағы 12 процентҡа төшә. Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта. Аҙна эсендә иһә 30 миллиард доллар юғала — был АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышы ваҡытында сарыф иткән аҡсанан да күберәк тәшкил итә.
Акцияға һалынған аҡсаларын ҡайтара алмай, күп банктар юҡҡа сыға, ойошмалар ябыла, эшһеҙҙәр һаны ҡырҡа арта. 1929 йылғы һәләкәт иҡтисади хәлде ҡаҡшата һәм Бөйөк депрессияға башланғыс бирә.
13 ноябрь көнө Доу-Джонс индексы 198,60 кимәлендә була. Ошо көндән биржа бер нисә ай дауамында яйлана һәм 1930 йылдың 17 апреленә тиклем 294,07 кимәленә менә. Әммә биржалағы хаҡтар кәмеүе 1930 йылдың апрелендә дауам итә һәм 1932 йылға тиклем, Доу-Джонс индексы 41,22 һанына төшкәнсе дауам итә, был һан иң юғары нөктәнән 89 процентҡа ҡайтыш була.


text:
Мәхмүд Ҡашғари
Мәхмүд ибн ал-Хөсәйен ибн Мөхәммәт ал-Ҡашғари, Мәхмүд Ҡашғари (Ҡалып:Lang-ug3, Ҡалып:Lang-ug2; 1029—1101) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы. Сығышы буйынса —Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.
Уның атаһы Баласуган ҡалаһында хакимлыҡ иткән. Ҡашғари Багдад ҡалаһында эшләгән, һәм ул үҙенең «Төрки һүҙҙәренә аңлатма» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk) тигән хеҙмәте менән билдәле. Ҡашғари үҙенең һүҙлеге өсөн төрки илдәргә фәнни экспедицияға сығып китә. Күп йылдар төрки телле халыҡтар йәшәгән ҡалалар, ҡышлауҙар, йәйләүҙер буйлап сәйәхәт итә. Ул төрки халыҡтарҙың фольклор, йола, героик эпостарҙан өҙөктәр, тарихи риүәриәттәр, 400 яҡын мәҡәл һәм әйтемдәрен яҙып ҡалдыра. Хеҙмәтен 1074 йылда тамамлай.
Диуану лөғәт әт-төрк («Төрки һүҙҙәренә аңлатма») — фонетика, морфология һәм тел үҙенсәлектәренә бағышланған ҡомартҡы. Һүҙлек Урта Азия, Төркөстан, Волга һәм Урал буйы халыҡтарының ауыҙ-тел ижадын туплаған. Мәхмүд Ҡашғари бөгөндә тел, фольклор, әҙәбиәт өйрәнеүселәргә ҡиммәтле сығанаҡ.
Мәхмүд Ҡашғари, шулай уҡ, башҡорттар тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған шәхес булараҡ билдәле.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- «Диван лугат ат-тюрк» ("Словарь тюркских наречий"), первый перевод на русский язык Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс, Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр. [1], [2],
[3].


text:
Аскарида
Аскарида (лат. Ascarididae, урыҫ. Аскариды ) — кеше, хайуан эсенә эйәләшеүсән паразит йомро селәү[1];ашҡаҙан-эсәк трактын зарарлай, аскаридоз ауырыуына килтерә, оҙонлоғо 40 см-ға тиклем етергә мөмкин.
Енси яҡтан өлгөргән хәлдә кеше һәм умыртҡалы хайуандар эсәклегендә паразит булып йәшәйҙәр. Киң таралғандар. Ascaris типик ырыуы 18 төрҙө берләштерә. Аскаридалар кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ, ҡойроғо тарайған формала. Ата аскарида инә аскаридадан кесәрәк, ҡойроҡ остары ҡорһаҡ яғына бөгөлгән. Ғәҙәттәгеләре: кеше аскаридаһы (А. lumbricoides), сусҡа аскаридаһы (А. suum), ат аскаридаһы (Parascaris equorum). Инә аскариданың оҙонлоғо - 25-40, атаһыныһы - 12-25 см. Тәүлек дауамында инә аскарида 200 -ҙән алып 245 меңгә ҡәҙәр күкәй һала. Личинкалар үҫеше тышҡы мөхиттә бара. Тәбиғәттә күкәйҙәр 7 йыл дауамында һаҡланырға мөмкин. Күкәйҙәр аҙыҡ йәки һыу менән эсәктәргә эләгә һәм унда уларҙың үҫеше башлана. Күкәйҙән сыҡҡан личинкалар ҡан юлына, ҡатлаулы юлдар аша үпкәгә үтеп керәләр. Һуңынан личинкалар йотҡолоҡҡа һәм тағы эсәклеккә эләгәләр, унда енси яҡтан өлгөрәләр. 2−2,5 айҙан һуң инә аскаридалар күкәй һала башлайлар. Кеше организмында аскаридуларҙың ғүмере 11-13 айҙан артмый. Аскаридалар ҡаты ауырыуҙар - аскридозалар китереп сығаралар.
Йөкмәткеһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аскариды.рф
- Аскариды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- http://www.youtube.com/watch?v=RAVwAGx27gk
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Павловский Е.Н. Руководство по паразитологии человека. М.-Л., 1946. Т. 1.


text:
Дерби Үҙәк китапханаһы
Дерби Үҙәк китапханаһы (ингл. Derby Central Library) — 1879 йылда Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә нигеҙләнгән, Ричард Нилл Фриман проекты буйынса, Майкл Басс-ҡустыһы аҡсаһына, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән китапхана[1].
«Даими» китапхана 1811 йылдан Квин-стритта эшләй; 1832 йылда уны (түләүле теркәлеү үткән) 84 кеше файҙалана алған[2]. 4000 том араһында Дерби Фәлсәфә йәмғиәте (Derby Philosophical Society) китаптары һаҡланған[3].1863 йылда китапһанасы һәм куратор итеп ботаник Александр Кролл (Alexander Croall) тәғәйенләнә, киләһе йылда музей һәм китапхана берләштерелә.
1964 йылда музей һәм сәнғәт галереяһы икенсе бинаға күсерелә.
Йыраҡ түгел был китапхана төҙөүҙә ярҙам иткән, һыра ҡайнатыусы Палата обинаһы ағзаһы миценат Майкл Басс-ҡустыһына һәйкәл ҡуйылған.
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- ↑ Kelly's Directory of Derbyshire 1899 p.130 — 1899.
- ↑ Glover Stephen The history and directory of the borough of Derby, a guide p.430 — 1829.
- ↑ Newsletter of the Geological Curators Club, Mick Stanley, Vol 1, No. 8, 1976. accessed February 2011.
Һылтанма[үҙгәртергә]
- Китапхананың рәсми сайты (инг.)


text:
Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
Координаты: 48°09′03″ с. ш. 11°34′49″ в. д. / 48.15083° с. ш. 11.58028° в. д. (G) (O) (Я)
Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты (нем. Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU)) — Мюнхен ҡалаһының юғары уҡыу йорто, Германия. 1472-се йылда герцог Людвиг IX тарафынан нигеҙ һалынған һәм уның һәм курфюрст Максимилиан I Иосифтың иҫтәлегенә аталған.
Йөкмәткеһе
Цифрҙар һәм факттар[үҙгәртергә]
2009-2010-сы йылдарҙа Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университетында 45 539 студент уҡыған[1]. Университеттың составына 18 факультет инә, был факультеттарҙа ете йөҙләп профессор белем бирә. Университеттың йыллыҡ бюджеты бер миллиард тирәһе тәшкил итә, килемдең өстән бер өлөшө университет клиникаһына сарыф ителә.
Мюнхен университетында студенттар 160 һөнәрҙең береһендә белем ала алалар.
Гешвистер-Шолль-Плац (нем. Geschwister-Scholl-Platz) майҙанында Максфорштадт (нем. Maxvorstadt) районындағы төп бинаһынан башҡа университет Мюнхендың төрлө райондарында бүтән биналарға эйә.
Факультеттар[үҙгәртергә]
- 01 Католик диниәте
- 02 Евангелия диниәте
- 03 Юриспруденция
- 04 Экономика һәм производство ойошмаһы
- 05 Халыҡ хужалығының иҡтисады
- 07 Медицина (стоматология кафедраһы менән)
- 08 Ветеринария
- 09 Тарих һәм сәнғәт белеме
- 10 Фәлсәфә, фән теорияһы, динде өйрәнеү
- 11 Психология һәм педагогика
- 12 Культурология
- 13/14 Тел белеме һәм әҙәбиәтте өйрәнеү
- 15 Йәмғиәтте өйрәнеү
- 16 Математика, информатика, статистика
- 17 Физика
- 18 Химия һәм фармацевтика
- 19 Биология
- 20 Ер тураһында фән
Университет биналары[үҙгәртергә]
- Гешвистер-Шолль-Плацта (нем. Geschwister-Scholl-Platz) төп бинаһы
- Гросхадерн (нем. Großhadern) районында юғары технологиялар кампусы(нем. High-Tech-Campus)
- Университет клиникалары
- Швайнхенбау (нем. Schweinchenbau) —педагогика һәм психология факультеты, бина үҙенең атамаһын («сусҡа бинаһы») үҙенең ҡыҙғылт төҫөнә алған
- Математика институты (нем. Mathematik-Bau) Пинакотека эргәһендә урынлашҡан. Бында математика, физика, информатика һәм геологиянан лекциялар уҙғарыла
- Инглиз баҡсаһындағы институттар. Бында политология институты (нем. Geschwister-Scholl-Institut), коммуникация кафедраһы, көн-сығышты өйрәнеү кафедралары, информатика кафедраһы, биомолекуляр оптикаһы институты и компьютер лингвистикаһы кафедраһы (нем. Centrum für Informations- und Sprachverarbeitung) урынлашҡан
- Физика факультетының ядро физикаһы и элементар күҙәнәктәр физикаһы бүлектәре Гархинг фәнни ҡаласығында урынлашҡан.
LMU университеты клиникалары[үҙгәртергә]
Күренекле профессорҙар[үҙгәртергә]
- Теодор Людвиг Вильгельм Бишоф
- Рудольф Вебер
- Теодор Герцог
- Ганс Зедльмайр
- Иоганн Зепп
- Карл Фридрих Марциус
- Франц фон Груйтуйзен
- Альбрехт Унзольд
- Людвиг Клайзен
- Вольфхарт Панненберг
Төшөрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайты(нем.)


text:
Тверь
Тверь ( 1931—1990 ивлӓн. — Кали́нин) — Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала Россий Федерациштӹ. Халалан негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1135-шӹ и шотлалтеш. 1247-шӹ ин Тверь лужавуй кымдемӹн вуйхалажы. Монгол-тадарвлӓ годым пыт нӹнӹ ваштареш шалген, 1327-шӹ ин халыкын ял вӹкӹ шагалмыжы ылын. Мӧскӓ хала доно руш мӱлӓндӹвлӓн вуй хала ылмы верц кредӓлӹн. 1304-шы и дон 1327-шӹ ивлӓ лошты руш мӱлӓндӹвлӓн вуйхалажы ылын. 1485-шӹ ин Московишкӹ ушымы лин. 1796-шы и гӹц 1929-шӹ и якте Тверь губернин покшалжы. 1935-шӹ ин Калинин областьын цетржы лин, ти лӹмӹм 1990-шы ин Тверь областьышкы вашталтымы. 1941-шӹ ин немӹсвлӓ ти халам нӓлӹнӹт. 2010-шы ин халашты 410 400 эдем ӹлен.


text:
Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Ҡыҙыл Байраҡ ордены, (урыҫса Орден Красного Знамени). ВЦИК ҡарары (декрет) менән 1918 йылдың 16 сентябрендә Граждандар һуғышы ваҡытында Совет Рәсәйендә булдырылған. Тәүге исеме — Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены Граждандар һуғышы ваҡытында ошондай уҡ ордендар башҡа Совет республикаларында ла булдырылған. 1924 йылдың 1 августында Совет республикаларының бөтә ордендары СССР-ҙың дөйөм ордены — Ҡыҙыл Байраҡ ордены итеп үҙгәртелә.
Ҡыҙыл Байраҡ ордены, хәрбиҙәрҙең тәҡдиме буйынса, һуғыш ваҡытында айырыуса батырлыҡ, фиҙәҡәрлек һәм тәүәкәллек күрһәткән кешеләрҙе, хәрби частәрҙе, хәрби караптарҙы, хәрби берләшмәләрҙе бүләкләү өсөн булдырыла. Был хәрби орден менән Ҡыҙыл йондоҙ гәзите, Ленинград, Ташкент, Волгоград, Севастополь һәм башҡа ҡалалар бүләкләнгән.
Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән беренсе бүләкләнеүселәр:
- 1-се һанлы орден — Василий Константинович Блюхер;
- 2-се һанлы орден — Иван Фёдорович Федько;
- 3-сө һанлы орден — Иосиф Виссарионович Сталин.
Климент Ефремович Ворошилов Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән алты тапҡыр бүләкләнә. Василий Константинович Блюхер — биш тапҡыр.
1930 йылда Ленин Ордены булдырылғанға тиклем Ҡыҙыл Байраҡ ордены йәш Совет дәүләтенең иң оло бүләге булған.
Орден тасуирламаһы[үҙгәртергә]
Ордендың уртаһында аҡ эмаль менән ҡапланғын түңәрәктә алтын ураҡ һәм сүкеш урынлашҡан. Түңәрәк үҙе алтын лавр таж менән уратылған. Түңәрәк аҫтына ҡыҙыл йондоҙ, уның аҫтына сатрашланғын ҙур сүкеш, һабан, факел һәм ҡыҙыл байраҡ урынлашҡан. Ҡыҙыл байраҡта «Пролетарии всех стран соединяйтесь!»тигән яҙыу бар. Ордендың ситен уратҡан алтын лавр тажда «СССР» тигән яҙыулы ҡыҙыл таҫма урынлашҡан. Ҡыҙыл Байраҡ ордены көмөштән эшләнә. Ордендың бейеклеге — 40 мм, киңлеге — 36,3 мм. Беренсе Ҡыҙыл Байраҡ ордендары ҡыҙыл таҫма өҫтөнә тағып йөрөтелгән. Һуңыраҡ ситтәрендә тар һәм уртаһында киң аҡ һыҙат төшөрелгән ҡыҙыл таҫмаға уратылған биш мөйөшле нигеҙгә эленгән.


text:
Давид Бергельсон
Давид (Рафаил улы) Бергельсон (1884 – 1952) — йәһүд совет яҙыусыһы һәм драматургы.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Яҙыусы Киев губернаһының Липовец өйәҙендәге Охримово ҡасабаһында тыуған. 1909-1912 йылдарҙа "Йәһүд әҙәбиәтселәре Киев төркөмө"нә ингән.
1921 йылда Бергельсон Берлинға киткән. Унда ла, бер нисә башҡа илдә лә (Литва, Румыния, Франция) эшләп йәһүд баҫтырып сығарыусылары менән бергә хеҙмәттәшлек иткән.
1952 йылда Фашизмға Ҡаршы Йәһүд Комитетының башҡа ағзалары менән бергә атып үлтерелә. 1955 йылда аҡланылған.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 12 август көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1884 йылда
- Киев губернаһында тыуғандар
- 12 август көнө вафаттар
- Вафаттар 1952 йылда
- Алфавит буйынса драматургтар
- 20 драматургтары
- Рәсәй империяһы драматургтары
- СССР драматургтары
- XX быуат яҙыусылары
- Рәсәй империяһы яҙыусылары
- СССР яҙыусылары


text:
Тәһәрәт
Тәһәрәт – Ислам динендә, тәндең айырым урындарын һыулап йыуыу/һөртөү. Пәйғәмбәребеҙ СҒС :"Кеше тәһәрәт алған саҡта ҡулдарын йыуғанда - уның ҡулдары ярҙамында эшләнгән гонаһтары ярлыҡаныр, битен йыуғанда - күҙҙәре менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, башын һыулап һөрткәндә - ҡолаҡтары менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, аяҡтарын йыуғанда - аяҡтары ярҙамында эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр", тип әйткән.(Мөслим Тирмизи хәҙис йыйынтыҡтарынан).
Тәһәрәт алғанда ошо хәҙисте иҫтә тоторға кәрәк.
Йөкмәткеһе
Тәһәрәттең фарыздары[үҙгәртергә]
1.Бер тапҡыр битте йыуыу.
2.Ҡулдарҙы терһәккә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
3.Баштың дүртән бер өлөшөн һыулап һөртөү.
4.Аяҡтарҙы шайтаншыҡ(сираҡ) һөйәктәренә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
Ошо ғәмәлдәрҙең береһе генә үтәлмәһә лә тәһәрәт дөрөҫ булмай.
Тәһәрәт алғанда нимәләр эшләргә кәрәкмәй[үҙгәртергә]
1. Артыҡ күп һыу тотоноу.
2. Һыуҙы саманан тыш аҙ тотоноу.
3.Биткә һәм тәндең башҡа өлөштәренә һыуҙы сайпып һөртөү.
4.Тәһәрәт алғанда сәбәпһеҙ һөйләшеү.
5. Бысраҡ урында тәһәрәтләнеү.
6.Уң ҡул ярҙамында һенгереү.
7.Тәһәрәт алған саҡта,сәбәпһеҙ икенсе кеше ярҙамы менән файҙаланыу.
Тәһәрәттең сөннәттәре[үҙгәртергә]
1 Тәһәрәт алырға ниәтләнеү.
2. Әғүҙү-бисмиллаһ менән башлау.
3.Иң беренсе ҡулдарҙы йыуыу.
4.Тештәрҙе мисүәк менән йәки бармаҡ менән йыуыу.
5.Тәһәрәт ғәмәлдәрен тиҙ-тиҙ бер бер артлы башҡарыу.
6.Ҡул менән ышҡып тәһрәтләнеү, һыулап ҡына сығырға түгел.
7.Ауыҙҙы өс ҡат сайҡау.
8.Танауға өс тапҡыр һыу алып һенгереү.
9.Тәндең һәр өлөшөн өсәр ҡат йыуыу.
10. Барыһын да иң беренсе уң яҡтан башлау.
11.Ҡул-аяҡтарҙы йыуғанда бармаҡтарҙан башлау.Бармаҡ араларын йыуыу.
12.Һаҡалдарҙы ентекләп йыуырға. Бармаҡтар менән тарарға.
13.Балдаҡтарҙы шылдырып йыуырға.
14.Ҡолаҡтарҙы һәм елкәне һыулап һөртөргә.
Тәһәрәтте нимә боҙа[үҙгәртергә]
1.Тәндең берәй өлөшөнән ҡан, эрен, йәки яранан һүл аҡһа(улар ағып китһә)
2.Ҡоҫоу(ауыҙға тулғандай булһа)
3.Оло ярау, кесе ярау һәм газдар бүленеп сығыуы.
4.Иҫереү, иҫәңегерәү, иҫ юғалтыу.
5.Намаҙ ваҡытында ҡысҡырып көлөп ебәреү.
6.Ятып йә һөйәлеп йоҡлау.
Тәһәрәт алыу кәрәк осраҡтар[үҙгәртергә]
1. Намаҙ уҡыр алдынан.
2.Йома хөтбәһенә барғанда.
3.Йыназа намаҙына барғанда.
4.Хаж ҡылған саҡта, Ҡәғбә тирәләй тәүаф ҡылыр өсөн.
5.Ҡөръән китабын ҡулға алыр алдынан.
6. Тиләүәт сәждәһе ҡылыр алдынан.
Тәһәрәт нисек алына[үҙгәртергә]
Әбү Хәнифә мәзхәбе буйынса
- Иң тәүҙә еңдәрҙе төрөп алырға.
- Мөмкинселеккә ҡарап ҡибла яғына боролоу.
- Тәһәрәт алырға ниәт итеү. Әғүҙә-бисмилланы әйтеү.
- Тәһәрәт иң тәүҙә уң ҡулдың суҡтарын өс тапҡыр йыуыуҙан башлана. Шунан һул яҡ. Һәр ағза шулай йыуыла һәм өсәр ҡат. Әгәр беләҙектәр булһа, ул торған урынды һыулап йыуырға.
- Аҙаҡ уң ҡул менән өс тапҡыр ауыҙҙы сайҡарға. Өс тапҡыр танауға һыу алып һул ҡул менән һемгерергә.
- Өс ҡат битте йыуырға.
- Аҙаҡ ҡулдарҙы терһәктәргә тиклем өс тапҡыр йыуырға.
- Устарҙы һыулап, башты һөртөргә, аҙаҡ ҡолаҡтарҙы, һуҡ бармаҡ менән ҡолаҡ эстәрен, баш бармаҡ менән ҡолаҡтың тыштарын һөртөргә. Һуңынан ҡул суҡтарының һырттары менән елкәне һөртөп алырға. Шунан һуң аяҡтарҙы, бармаҡтың араларын ентекләп йыуырға.
- Тәһәрәт алып бөткәс: "Әшһәдү әллә иләһә иләллаһу, үә әшһәдәннә Мөхәммәдү рәсүлүһү " тип әйтергә.
- Ошо доғаны уҡып ҡуйыу сауаплы: "Аллаһүмә-джәғәлни минә-ттәүүәбинә-үә-джғәлини минәл- мутәтаһһирин" ("Йә Аллаһ! Мине тәүбә ҡылыусыларҙан һәм таҙарыныусыларҙан итһәң ине")
-
Тахарат2.jpg
-
Тахарат1.jpg
-
Тахарат4.jpg


text:
Йома намаҙы
Йома намаҙы (ғәр.صلاة الجمعة – саләт әл-җумғә) – йома көн төштән һуң уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла. Кешеләр һаны 4 кешенән кәм булмаҫҡа тейеш. Намаҙ аҙан уҡылғандан һуң башлана. 4 рәҡәғәт намаҙҙан һуң, яңынан аҙан уҡыла. Шунан һуң имам йома хөтбәһен уҡый, һәм ҡамәтән һуң, 2 рәҡәғәт фарыз һәм 4 рәҡәғәт сөннәт намаҙ үтәлә һәм дөйөм доға ҡылына.
«Эй иман килтереп ышаныусылар, әгәр йома көн йома намаҙына аҙан әйтелһә, эштәрегеҙҙе һәм сауҙаларығыҙҙы ҡуйып намаҙ уҡырға, вәғаз тыңларға ашығығыҙ. Был эш һеҙҙең өсөн хәйерлелер. Әгәр был эштең файҙаһын белһәгеҙ икән!» (Изге Ҡөръән, 62:9)
Мөхәммәд пәйғәмбәр хәҙисендә был көн тураһында былай тип әйткән: «Йома – көндәрҙең хуҗаһы [башлығы]! Был көн Ураҙа байрам һәм Ҡорбан байрамынан да хәйерлерәктер», һәм шулай уҡ былай тип тә әйткән: «Кем йома намаҙын өс тапҡыр рәттән ҡалдыра – уның йөрәге Раббыһы тарафынан ябыласаҡ».
Йома намаҙы ир-аттар өсөн генә мәжбүри. Ҡатын-ҡыҙҙар, балалар, мосафирҙар, ҡолдар һәм физик яҡтан хәлһеҙҙәргә йома намаҙы мәжбүри түгел. Әгәр ҙә килһәләр, был намаҙ улар өсөн өйлә намаҙы буларак һанала.[Сығанаҡ күрһәтелмәгән 214 көндәр]


text:
Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)
Бөҙрә аҡҡош, Ышылдаҡ аҡҡош (урыҫ. Лебедь-шипунr)(лат. Cygnus olor)— ҡаҙҙан ҙурыраҡ ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йәш саҡта — һорғолт көрән, ҙурайғас — бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә, муйынын кәкрәйтеп, ҡанаттарын ҡалҡытып йөрөй. Бик матур ҡош. Ҡаңғылдаҡ аҡҡоштан төҙөгөрәк кәүҙәһе һәм ҡанаттарын ҡалҡыта биреп йөҙәүе менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Асыуланған ҡаҙ һымаҡ, ышылдаған тауыш сығара. Шым ҡош.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ярҙары ҡамышлы һәм бейек үләнле ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Иген, үлән орлоҡтары, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын шырлыҡтарға ҡора. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт-пресс, 2001.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Лямин (йылға)
Лямин — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО[1] биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1369 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 281 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046119
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204611
- Бассейн коды — 13.01.11.002
- ГӨ буйынса томы — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Лямин.


text:
Асыу тәлгәштәре
Асыу тәлгәштәре (ингл. The Grapes of Wrath) — Джон Стейнбек тарафынан яҙылып, 1939 йылда баҫтырып сығарылған роман, 1940 йылда Пулитцер премияһына һәм 1962 йылда Нобель премияһына лайыҡ була. Романда Бөйөк депрессия осоро сағыла, Оклахома штатындағы өйҙәренән ҡоролоҡ, иҡтисади ауырлыҡтар һәм финанс һәм ауыл хужалығындағы үҙгәрештәр арҡаһында сығып киткән ярлы крәҫтиән ғаиләһе — Джоудтар тураһында бәйән ителә. Саң ҡаҙаны тип аталған көслө саңлы дауылдар теҙмәһенән һуң сараһыҙ хәлдән Джоудтар Калифорнияға табан юллана. Меңләгән башҡа «Оки»лар менән ҡуша улар ҙа бында эш эҙләй, йәшәр урын, өмөтлө киләсәккә ынтыла.
Роман АҠШ-тың күп уҡыу йорттарында уҡыу программаһына керетелгән, 1940 йылда ул урыҫ теленә тәржемә ителгән.
Йөкмәткеһе
Сюжеты[үҙгәртергә]
Роман Том Джоудтың Мак-Алестер төрмәһенән билдәләнгән ваҡыттан алда иреккә сығыуынан башлана. Оклахомалағы Саллисо ҡалаһы янындағы өйөнә ҡайтышлай, ул элекке дин таратыусы Джим Кейсины осрата, һәм улар артабан бергә китәләр. Бала сағы үткән фермаһының өйөн Том ташландыҡ хәлдә күреп, аптырашта ҡала. Уларға күршеләре Мьюли Грейвс тап була һәм ул ғаиләнең өйҙән китеп, ағалары Джон Джоудтың өйөндә тороуын, шулай уҡ банктарҙың бөтә фермерҙарҙан ерҙәрен тартып алыуын, әммә үҙе был ерҙән китергә баш тартыуын һөйләп бирә. Том һәм Кейси икенсе көн иртә менән Джон ағаларына китә. Бында уның ғаиләһе бар булған мөлкәтен йөк машинаһына тейәп йөрөй; уларҙың бөтә игене Саң ҡаҙанында ҡырыла, һөҙөмтәлә улар банк алдында бурысын түләй алмай, ерһеҙ ҡала. Бөтә Оклахома буйлап таралған, Калифорниялағы уңдырышлы ерҙәр һәм юғары эш хаҡтары тураһында яҙылған реклама ҡағыҙҙарына ышанып, Джоудтар булған аҡсаларын яҡшы тормошҡа өмөт биргән сәйәхәткә һала. Оклахома штатын ҡалдырыу Томдың ваҡытынан алда төрмәнән сығыу шарттарын боҙһа ла, ул тәүәкәлләп, ғаиләһе менән бергә китә, Кейси ҙа ғаиләгә ҡушыла.
66-сы шоссе буйлап улар көнбайышҡа табан юллана, был шоссе иһә шул уҡ вәғәҙә менән ҡыҙыҡтырылған, шул уҡ тарафҡа юл алған башҡа ғаиләләр менән тулған була. Бер ғаилә ялға туҡтағанда, һәр ваҡыт эргәһендә бер нисә башҡа ғаилә туҡтай, юлда үҙ ҡанундары булған лагерҙар барлыҡҡа килә. Калифорнияға яҡынлашҡан һайын, унан кире ҡайтып барған кешеләр йышыраҡ осрай. Улар Калифорнияла эш етмәүен, эшләгәндәргә лә бик аҙ түләгәндәрен, хатта ашарға лә етмәүен һөйләйҙәр. Әммә Джоудтар рекламала тасуирланған ил шулай ҙа барлығына өмөтөн һүндермәй. Сәйәхәт башында уҡ олаталары үлеп китә һәм юл буйында ерләнә. Калифорнияға инмәҫ элек өләсәләре лә үлеп китә. Томдың ағаһы Ной, һуңынан Джоудтың ауырлы ҡыҙы Роза Саронаның ире Конни ғаиләнән бүленеп ҡала, ҡалған ғаилә ағзалары әсәләре етәкселеге аҫтында, башҡа барыр урындары юҡлығы һәм юлды артабан дауам итергә кәрәклеген аңлап, сәйәхәтен дауам итә.
Килеп еткәс, эш эҙләүселәрҙең артыҡ күплеге һәм эшселәрҙең хоҡуҡтары тупаҫ боҙолоуы, эре фермерҙар килешеп эш итеүе, ә ваҡ фермерҙар хаҡтарҙың ҡырҡа төшөүенән зыян күреүе арҡаһында ғаилә йәшәү өсөн кәрәкле минимум табырға тырышып, аслы-туҡлы көн итә. Һыу, йыуыныу урындары менән тәьмин ителгән, таҙа хөкүмәт лагерына урынлашҡас, киләсәккә өмөт осҡондары ҡабына. Был лагерҙарҙа ысынлап та яҡшы шарттар, хатта күскенселәрҙе туҡтауһыҙ эҙәрлекләгән Калифорния идаралығы вәкилдәренә бында инеү тыйыла, әммә яҡын-тирәлә эш юҡлыҡтан, Джоудтар хөкүмәт лагерынан китергә мәжбүр була.
Ялланыусыларҙы экспулатациялауға яуап итеп, ҡайһы бер кешеләр, шулар араһында таныҡлаусы менән низағтан һуң төрмәгә ултырырға мәжбүр булған Кейси, эшселәрҙе союздарға берләштерергә тырыша. Джоудтар иһә Кейси менән эшселәр төркөмө забастовка башлаған шафталы (персик) баҡсаһына штрейкбрехер булып эшкә керә. Көнө буйы бөтә ғаилә менән баҡсала эшләүҙән һуң алынған аҡса киске ашҡа саҡ етә. Том Джоуд Кейсины осратып һөйләшә, уны үлтергән саҡтарында шаһит була һәм уға ҡул күтәреүсене үҙе үлтерә, үҙе лә йәрәхәт ала. Икенсе көн полиция йөҙө яраланған үлтереүсене лагерь буйлап эҙләй. Забастовка туҡтатылғас, эш хаҡы ике тапҡыр төшә, шулай ҙа аслыҡтан йонсоған халыҡ баҡсалағы һәр уңыш өсөн хатта һуғышырға әҙер.
Артабан ғаилә мамыҡ фермаһына урынлаша, бында ҡасҡынға әйләнгән Том әсәһенә уңыштар теләп, үҙенең ҡайҙа барһа ла, иҙелеүселәрҙе яҡлаясағын вәғәҙә итеп, ғаиләһенән айырыла. Ямғырҙар мәле башлана, мамыҡ йыйыуҙан һуң яҙға тиклем эш юҡ. Ямғыр ваҡытында йылға ярҙарынан сығып, эшселәр йәшәгән вагондарҙы баҫа башлай. Был ваҡытта Роза Саронаның балаһы үле тыуа. Ғаилә һыу баҫмаған юғарыраҡ урынға китә һәм юл буйындағы һарайға табан юллана. Һарай эсендә — аслыҡтан көсһөҙләнгән ир менән улы, Роза Сарона ирҙе үҙ һөтө менән үлемдән ҡотҡара.
Төп персонаждар[үҙгәртергә]
- Том Джоуд — романдың төп геройы. Джоудтарҙың ғаиләһендә икенсе ул.
- Әсәй — булдыҡлы һәм етеҙ ҡатын, ғаиләне бергә тоторға тырыша.
- Атай — исеме шулай уҡ Том, 50 йәштәрҙә. Эшлекле крәҫтиән һәм ғәилә йәнле кеше, үҙенең ғаилә башлығы урынын ҡатынына тапшыра.
- Джон Джоуд — өлкән Том Джоудтың ағаһы, 50-60 йәштәр тирәһендә, үҙен йәш ҡатынының үлемендә ғәйепле һанай. Ғәйеп тойғоһон эске һәм ҡатындар менән баҫырға тырыша, гонаһынан арыныр өсөн, ураған һайын балаларҙы тәм-том менән һыйлай.
- Джим Кейси — ышанысын юғалтҡан элекке дин таратыусы, романдың аҙағына эшселәрҙең хоҡуҡтарын боҙоуға ҡаршы забастовканы етәкләй.
- Эл Джоуд — Джоудтарҙың өсөнсө улы, 16 йәштәрҙә, машиналар һәм ҡыҙҙар менән ҡыҙыҡһына, ағаһы Томды хөрмәт итә, роман аҙағына үҙ юлын эҙләй башлай.
- Роза Сарона Джоуд Риверс — Джоудтарҙың 16-17 йәштәрҙәге хыялый ҡыҙҙары, роман барышында үҫешә һәм еткән ҡатынға әйләнә. Роман башында йөклө, балаһы насар туҡланыуҙан үле тыуа. Уның роман аҙағында аслыҡтан көсһөҙләнгән иргә ярҙам итеүе — тормоштоң дауам итеүе символы.
- Конни Риверс — Роза Саронаның ире, роман башында 19 йәштә. Йәш һәм бер ҡатлы егетте никахтан һуңғы яуаплылыҡ тетрәтә, һәм Калифорнияға китеп барған саҡта ул кәләшен ташлап китә.
- Ной Джоуд — Джоудтарҙың өлкән улы, тыуған сағында уҡ йәрәхәтләнеп, «сәйер» була. Ул беренсе булып ғаиләнән айырылып, Колорадо йылғаһы буйында балыҡсылыҡ итеп көн күреүҙе һайлай.
- Олатай — Томдың олатаһы Уильям Джеймс Джоуд, ул Оклахоманан китеүҙән баш тарта. Уны тыныслындырғыс дарыу ярҙамында йоҡлатып алып китәләр, әммә ҡарт юлдағы беренсе төндә үк йән бирә.
- Өләсәй — динле әбей, иренең үлеменән һуң оҙаҡ тормай, ул да үлеп китә.
- Руфь Джоуд — 12 йәштәрҙәге ҡыҙҙары.
- Уинфилд — 10 йәштәрҙәге кинйә малай, Руфь менән бик яҡындар.
Яҙылыу тарихы[үҙгәртергә]
1936 йылдың йәйен Стейнбек Калифорнияның ялланып эшләүселәре араһында үткәрә, лагерҙар һәм гувервилдәр буйлап йөрөй, забастовкалар шаһиты була. Һөҙөмтәлә Калифорнияның ауыл хужалығы индустрияһында эшләүсе күскенселәре тураһында мәҡәләләр шәлкеме яҙыла. Мәҡәләләр дөйөм «Уңыш йыйыу сиғандары» («The Harvest Gypsies») исеме аҫтында «San Francisco News» гәзитендә 1936 йылдың октябрендә баҫыла. Эшселәр менән аралашҡан ваҡыт эсендә күргәндәре һәм ишеткәндәре яҙыусыға шул тиклем тәрән тәьҫир итә, һәм ул был турала әҙәби китап яҙырға ниәтләй.
Романдың исеме[үҙгәртергә]
Романға исемде ҡатыны Кэрол тәҡдим итә, «асыу тәлгәштәре» фразаһы «Республиканың хәрби гимны» («The Battle Hymn of the Republic») патриотик йырынан алынған. Йыр иһә үҙ сиратында Тәүраттың Апокалипсисына һылтана:
Был фраза шулай уҡ романдың аҙыҡты хаҡтар юғары кимәлдә ҡалһын өсөн аңлы рәүештә юҡ итеү һүрәтләнгән 25-се бүлегендә осрай:
Тәнҡит[үҙгәртергә]
Китап хайран ҡалдырырлыҡ ҙур уңышҡа өлгәшә — уның тиражы 14 миллион экземплярға етә. Роман «милли ваҡиға масштабындағы күренеш» була. Ул «халыҡ тарафынан асыҡ тыйыла һәм яндырыла, уның турала милли радио селтәрҙәрендә фекер алышына, әммә барыһынан да бигерәк, ул уҡыла.» [1] Стейнбектың күп замандаштары романды ҡабул итмәй, ҡайһы берҙәр хатта уны «яла яғыу», «тупаҫлыҡ» һәм «әхлаҡһыҙлыҡ» өcөн тыйырға тырыша, ҡалаларҙа әҫәр китапханаларҙан алып ташлана. Тәнҡит айырыуса ныҡ Калифорнияның фермерҙар ассоциацияһынан яуа, улар китапты «алдаҡ менән тулы» булыуында һәм «коммунистик пропаганда» алып барыуында ғәйепләй. [2]
Артабанғы йылдарҙа китапҡа ҡарата ыңғай баһалар һаны арта бара. Гәзиттәр һам журналдар дәүләт эшмәкәрҙәренең, социологтарҙың Стейнбек тарафынан китапта килтерелгән факттарҙың дөрөҫлөгөн тулыһынса раҫлаған дәлилдәрен баҫтырып сығара башлай. 1940 йылда Стейнбек китап өсөн АҠШ-тағы иң юғары премияларҙың береһе — Пулитцер премияһын яулай.
1962 йылда Нобель премияһы комитеты «Асыу тәлгәштәре»н «оло хеҙмәт» тип атай һәм ул Стейнббекка Әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһын биреү өсөн төп сәбәптәрҙең береһе була. [3]
«Time» журналы романды «Time журналының 1923 йылдан 2005 йылға тиклемге 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә керетә. [4]
1998 йылда Modern Library нәшриәте «Асыу тәлгәштәре»н үҙенең «20-се быуаттың 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә унынсы итеп керетә.
Әҫәр сәхнәлә һәм экрандарҙа[үҙгәртергә]
1940 йылда режиссер Джон Форд роман буйынса фильм төшөрә. Әммә фильмдың аҙағы әҫәрҙекенән ныҡ айырыла — Голливуд ҡанундарына ярашлы, фильм «хэппи-энд» менән тамамлана, китапта иһә геройҙарҙың артабынғы яҙмышы өмөтһөҙ һәм трагик.
Чикаголағы «Дала бүреһе» театр компанияһы («Steppenwolf Theatre Company») китап нигеҙендә тамаша әҙерләй, сценарийы яҙыусы, режиссер Фрэнк Галати тарафынан яҙыла, Гэри Синиз 1990 йылда Том Джоуд роле менән тәү башлап Бродвей сәхнәһендә сығыш яһай. [5]
«Minnesota Opera» театры һәм «Utah Symphony and Opera» театры берлектә романға нигеҙләнгән опера әҙерләй, көйөн композитор Рикки Иен Гордон, һүҙҙәрен Майкл Кори яҙа. Операның премьераһы 2007 йылдың февралендә була. [6]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Lisca, Peter (1958). The Wide World of John Steinbeck. Brunswick, NJ: Rutgers University Press
- ↑ Cordyack, Brian 20th-Century American Bestsellers: John Steinbeck, The Grapes of Wrath. Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois, Urbana-Champaign.
- ↑ Osterling, Anders Nobel Prize in Literature 1962 - Presentation Speech.
- ↑ All Time 100 Novels, Time.
- ↑ Internet Broadway Database: The Grapes of Wrath Production Credits
- ↑ Michael Anthony, «'Grapes' is a sweet, juicy production», Minneapolis Star Tribune, 2/12/2007
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Gregory, James N. "Dust Bowl Legacies: the Okie Impact on California, 1939-1989". California History 1989 68(3): 74-85. ISSN 0162-2897
- Saxton, Alexander. "In Dubious Battle: Looking Backward". Pacific Historical Review 2004 73(2): 249-262. ISSN 0030-8684 Fulltext: online at Swetswise, Ingenta, Ebsco
- Sobchack, Vivian C. "The Grapes of Wrath (1940): Thematic Emphasis Through Visual Style". American Quarterly 1979 31(5): 596-615. ISSN 0003-0678 Fulltext: in Jstor.
- Windschuttle, Keith. "Steinbeck's Myth of the Okies". The New Criterion, Vol. 20, No. 10, June 2002.
- Zirakzadeh, Cyrus Ernesto. "John Steinbeck on the Political Capacities of Everyday Folk: Moms, Reds, and Ma Joad's Revolt". Polity 2004 36(4): 595-618. ISSN 0032-3497
- Екатерина Стеценко, "Роман Джона Стейнбека "Гроздья гнева""
- Лауреаты Нобелевской премии — Джон Стейнбек
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Асыу тәлгәштәре» романы(инг.)
- Романдың урыҫ теленә тәржемәһе(урыҫ.)
- Романдың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе(урыҫ.)


text:
Нигерия
Нигерия Федератив Республикаһы — Африкалағы дәүләт. Был дәүләткә 36 штат һәм федераль баш ҡала округы керә. Нигерия Көнбайыш Африкала урынлашҡан һәм Бенин, Нигер, Чад һәм Камерун менән сиктәш. Илдең көньяғында Атлантик океандың Гвинея ҡултығы менән йыуыла. Нигерияла 500-ҙән артыҡ халыҡ йәшәй. Күп һанлы халыҡтар: хауса, йоруба һәм игбо. Үҙ исемең Нигер йылға атамаһынан алған. Бындай исемде Флора Шоу уйлап тапҡан. Ул аҙаҡтан ХХ быуаттағы Британияның колониаль администрацияның башлығына Барон Лугардҡа кейәүгә сыҡҡан.
Нигерия Бөйөк Британиянан 1960 йылда иреклек ала. Бер нисә йыл үткәндән һуң ил гражданлыҡ һуғышҡа баҫа. Гражданлыҡ һуғышының сәбәбе Биафра дәүләтен тергеҙеү булды. Сәйәси тотороҡлоҡһоҙ Нигерияға хас.
Нигерия динни-мәҙәниәт буйынса ике өлөшкә бүленә: мосолман төньяғы һәм христианлыҡ көньяғы. Аралаш урындағы динни ышаныуҙарҙы ҡулланылар.
Нигерия Африканың гиганты тип атайҙар, был исем илдә күп һанлы йәшәүсе һәм сәнәғәт күләме буйынса бирелгән.


text:
Суррей
Су́ррей йәки Саррей (ингл. Surrey [ˈsʌri]) Англияның йола үткәреү һәм метрополь булмаған графлығы, Көнъяк-көнсығыш Англия регионға инә. «Өйҙәге графлыҡтарҙан» береһе ( «Домашнее графство», Home Counties en: Home counties. Үҙәк — Кингстон-апон-Темс, тарихи яҡтан — Гилдфорд. Халыҡ — 1098300 кеше (2007).
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Майҙан — 1963 км²; Норт Доунс тауҙары Суррейҡа көнбайштан көнсығышҡа ятҡандар. Гралыҡты икеғә бүлә: төнъяк – ауыл хужалығы ерҙәре, көнъяк — тауҙар ере.
Күренекле кешеләр[үҙгәртергә]
- Джули Эндрюс, актриса
- Эрик Клэптон, композитор һәм йырсы
- Уорик Дэвис, (гоблин Крюкохват, профессор Флитвик ролен башҡарған, «Поттериана»).
- Том Фелтон ( Драко Малфей, «Поттериана»)
- Джоанна Роулингтын китабында Гарри Поттер ошо адрес буйынса йәшәне: Литтл Уингинг ҡалаһы, Тисовая урамы, Суррей графлығы


text:
Акира Куросава
Акира Куросава(япон. 黒澤 明Куросава Акира?, 23 март 1910, Токио — 6 сентябрь 1998, Токио) — Японияла ижад итеүсе кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. Кино тарихында иң йоғонтоло кинорежиссёр булып иҫәпләнә. Куросава 57 ижади ғүмерендә 30 фильм төшөрә.
Йөкмәткеһе
Биография һәм фильмдары[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Исам һәм Сима Куросава ғаиләһендә Акира Куросава һигеҙенсе кинйә бала була. Бала саҡта уҡ үҙенең сәнғәт менән мауығыуын аңлай. 1928 йылда «Ника-тэн» күргәҙмәһендә күрһәтелгән «Сэйбуцу» рәсеме ҡаҙаныштарының юғары нөктәһе була. Колледжға уҡырға керә алмайса, 20 йәштән уҙғас, PCL «Photo Chemical Laboratories» исемле билдәле ярон фирмаһында режиссёр Кадзиро Ямамото ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
Ете йыл ассистент булып эшләгәс, фильм төшөрөүҙә ҡатнашырға мөмкинлек ала. «Гений дзюдо» (япон. 姿三四郎Сугата Сансиро: , 1943) картинаһы өсөн сценарийҙы үҙе яҙа. Фильм XIX быуатта илдә дзюдо үҫеше тураһында була.
Һүңырыҡ тиҫтәләгән фильмдар төшөрә.
Куросава 1998 йылдың 6 сентябрендә Токионың Сэтагая районында 88 йәшендә инсульттан вафат була. Уның яҡын дуҫы Коидзуми төшөргән «Ямғырҙан һуң» (япон. 雨あがるАмэ агару ) фильмына сценарий уның һуңғы эше була.
Танылыуы[үҙгәртергә]
Акира Куросава үҙенең фильмдары кеүек донъяла танылыу яулай.
Көнсығыш һәм Көнбайыш традицияларын яҡынайтыу уның төп ҡаҙанышы булып тора. Ул үҙенән һуң быға тиклем булмаған киноматографик мираҫ ҡалдыра. 1994 йылда Киото премияһына лайыҡ була. 1991 йылдың 12 мартында СССР Президенты Указы нигеҙендә «СССР һәм Япония араһындағы мәҙәни бәйләнешкә кереткән өлөшө өсөн» «Халыҡтар Дуҫлығы ордены» менән наградлана.
2004 йылдан Токио Халыҡ-ара кинофестивалендә уның исемендәге премия булдырылған.
Вафаты[үҙгәртергә]
Куросава 88 йәшендә 1998 йылдың 6 сентябрендә инсульттан вафат була.
Куросава мираҫы[үҙгәртергә]
2010 йылдың 20—22 июнендә XXXII Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале сиктәрендә «Наследие Акиры Куросавы в контексте российской и мировой культуры» тигән халыҡ-ара фәнни конференция үткәрелә.[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Новостное сообщение от 16 апреля 2010 года на официальном сайте XXXII ММКФ (Тикшерелгән 29 апрель 2010)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Donald Richie The Films of Akira Kurosawa — Third edition. — Berkley, Los Angeles, London: University of California Press, 1998. — ISBN 0-520-22037-4.
- Юткевич С. И. Маски Акиры Куросавы // Шекспир и кино — М.: Наука, 1973. — С. 114-121.


text:
Али (Ғәли) Әбү Талип
Али (Ғәли) ибн Әбү Талип ибн Ғәбд әл-Моталлип ибн Хашим ибн Ғәбд-әл-Манаф (ғәр. علي بن أبي طالب [ʕaliː ibn ʔæbiː t̪ˤɑːlib]; яҡ. 600 — 24 ғинуар, 661) — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре [1]; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлиф (656—661) һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы. Идара иткән осорҙа хәҙрәти Ғәлигә Әмир әл-Мөьминин (мөьминдәр юлбашсыһы) исеме бирәләр[1].
Ғәли Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; артабан ул Исламдың тәүге йылдарындағы бар ваҡиғаларында һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Мин ғилем ҡалаһы булһам, Ғәли ошо ҡаланың асҡысы» — ти торған булған Рәсүл. Хәлиф Усманды фетнә күтәргән һалдаттар үлтергәндән һуң хәҙрәти Ғәли хәлиф булып ҡала. Мүәвиә күтәргән фетнәгә ҡаршы сыға, харижит ҡулынан һәләк була.
Ислам тарихына хәҙрәти Ғәли фәжиғәле яҙмышлы хәлиф булып инеп ҡала[2]. Сөнниҙәр уны дүртенсе хаҡ хәлиф тип һанай. Шиғыйҙар хәҙрәти Ғәлиҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡандаш туғаны булыуы, яугирлеге һәм юлбашсылығы өсөн изгеләр рәтенә ҡуйып, Беренсе Имам тип ололоҡлай. Ул һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм кирәмәттәр күрһәткәне хаҡында риүәйәттәр күп. Урта Азияла хәҙрәти Ғәлиҙең ете ҡәбере бар тип һанайҙар, йыназа ваҡытында кешеләр мәрхүм һалынған дөйә етәүгә әйләнеп, төрлө яҡҡа йүнәлгәнен күргән икән.
Йөкмәткеһе
- 1 Тормош юлы
- 2 Хәлифә
- 3 Үлеменән һуң
- 4 Хәҙрәти Ғәли шәхесе
- 5 Ғаиләһе һәм тоҡомдары
- 6 Иҫтәлеге
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Ғәли 600 йылда рәжәп айының 13-өндә Мәккәлә ҡөрәйештәрҙең Бану Хашим ырыуы башлығы Әбү Талип һәм Ватима бинт Әсәд ғаиләһендә донъяға килгән. Бик күп сығанаҡтарҙа әтелеүенсә, Ғәли Ҡәғбәтуллала тыуған берҙән-бер бала булған.[3]. Әбү Тали Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһының бер туған ҡустыһы булған. Мөхәммәт с.ғ., ата-әсәһе вафат булғас, ошо ағаһында тәрбиәләнгән. Мөхәммәт ғ.с. Ғәрәбстандың бик бай ҡатынына өйләнгәндән һуң етеш йәшәй башлай, ә ағаһы, киреһенсә, бөлгөнлөккә төшә. Шул шарттарҙа Пәйғәмбәр Ғәлиҙе үҙенә тәрбиәгә ала.
Ғәлигә 9 йәш тулғас, иман шартын ҡабул итә. Шулай итеп, балалар араһынан ғына түгел, ғөмүмән, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән һуң беренсе булып Ислам ҡабул иткән мосолман булып сыға.
Яугир[үҙгәртергә]
Бәҙер һуғышында хәҙрәти Ғәли байраҡсы була. Был һуғышта ул үҙен ҡаһарман яугир итеп күрһәтә. Үҙенә ташланған Вәлид ибн Муғирәне еңә һәм үлтерә [1].Бынан һуң яраланған Хәмзә менән бергәләп әл-Харисҡа ярҙамға ташланалар, һәм уға һөжүм иткән Шәйбәне үлтереп, әл-Харисты яу ҡырынан алып сығалар [4]. Мосолмандар һәм ҡөрәйештәр араһындағы тәүге һуғышта тәүгеләре еңеп сыға. Ҡаһарманлығы өсөн Ғәлигә «Аллаһ Арыҫланы» тигән ҡушамат бирәләр[1]. Был һуғыштан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға "Зүлфиҡәр" тип аталған ике ҡырлы ҡылыс бүләк итә[5].
625 йылдың мартында Үхүд тауы янында йәнә мосолмандар менән ҡөрәйештәр бәрелешә. Яу алдынан алышҡа Ғәли менән Талха ибн Әбү Талха сыға. Ғәли еңеп сыҡҡандан һуң мосолмандар һөжүмгә ташлана[6]. Мәгәр Үхүдтәге яуҙа мосолмандар тәүге тапҡыр еңелә, әммә был берҙән-бер осраҡ булып ҡала .
Ғәли һәм тәүге хәлифәләр[үҙгәртергә]
Мөхәммәт Пәйғәмбәр бәхилләшеү хажынан һуң Мәккә менән Мәҙинә араһында туҡталып, Ғәли тарафына ахырҙа төрлө мәғәнә һалып аңлатыласаҡ һүҙҙәр әйтә. Пәйғәмбәр ғ.с. Ғәлиҙе үҙенең вариҫы, бар күңеле менән тоғро туғаны тип атап, өммәтенең уны мәүлә тип ҡабул итеүен теләгәнен әйтә а[3]. Шиғыйҙар быны хәҙрәти Ғәли Мөхәммәт Пәйғәмбәр урынында ҡалырға тейешле кеше булған тип аңлата. Сөнниҙәр иһә хәҙрәти Ғәлигә Пәйғәмбәрҙең туғаны булараҡ бурыстар һалып ҡалынған тип һанай. [3].
Мөхәммәт с.ғ.с. 632 йылдың 8 июнендә үҙенең Мәҙинәләге йортонда вафат була. Вафатын белгәс, бер төркөм ансар йыйылып, кемде хәлифә итеү мәсьәләһен күтәрәләр. Уларға хәҙрәти Ғүмәр, Әбү Бәкр, Әбү Ғөбәйд һәм йәнә бер нисә мөһәжир килеп ҡушыла[7]. Хәҙрәти Ғәли менән ғаилә ағзалары Пәйғәмбәрҙең йыназаһына әҙерләнеп тороп ҡалалар [3]. Башта йыйылған кешеләр Мәҙинәләге хәҙрәжиҙәр ҡәбиләһе башлығы Сәғәд ибн Үбәдте һайламаҡсы була, әммә күптәр был вазифаға Пәйғәмбәр туғандары лайығыраҡ тигән фекер белдерә. [7]. Хәҙрәти Ғәлиҙе сәхәбәләр Әбү Зәрр әл-Ғифари, Миҡдад ибн әл-Әсүәд һәм фарсы Сәлмән әл-Фариси күрһәтә, әммә уларҙы тыңлаусы булмай[8]. Әбү Бәкр менән фекерҙәштәре килеп етеүе хәлде үҙгәртеп ебәрә. Йыйылыш Әбү Бәкергә ант килтерә, уға «Аллаһ рәсүле урынбаҫары» дәрәжәһе бирелә — хәлифә рәсүли-л-лаһи (ябай ғына әйткәндә хәлифә). Хәҙрәти Ғәли ҡаршы булмай, әммә йәмәғәт тормошонан ситләшеп, тулыһынса тормошон Ҡөрьәнде өйрәнеүгә һәм өйрәтеүгә бағышлай[3].
Әбү Бәкер вафаты алдынан үҙ урынына хәҙрәти Ғүмәрҙе күрһәтә, ә уныһы үлер алдынан 6 сәхәбәнең исемен атай һәм шуларҙан башлыҡ һайларға ҡуша. Ахыр сиктә 4 исем ҡала - хәҙрәти Ғәли, Усман ибн Ғаффан, Сәғәд ибн Әбү Ваҡҡас һәмӘз-Зөбәйер ). Исеме аталған Талха ҡайҙалыр киткән була. Йыйылышта алып барған Ғәбд-Рахман, үҙегеҙҙе һайламаһалар, кемде күрһәтер инегеҙ, тигән һорауға хәҙрәти Ғәли хәҙрәти Усманды атай, ә уныһы - хәҙрәти Ғәлиҙе. Ҡалған икәү хәҙрәти Усманды атай. Хәҙрәти Усман өсөнсө хәлифә итеп һайланаБольшаков О.Г. История Халифата. Эпоха великих завоеваний. 633-656 гг — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 2. — С. 157. — ISBN 5-02-017376-2. » .
Хәлифә[үҙгәртергә]
Хәҙрәти Усманды үлтергәндең өсөнсө көнөнә хәҙрәти Ғәлиҙе хәлифә итеп һайлайҙар. Ант килтергәндең иртәгәһенә мәсеттә вәғәз тотоп, ул былай ти:
Аллаһ һеҙҙең арала үлем ҡапҡаһын асты һәм төн ҡараңғылығындай фетнә башланды. Сабыр һәм зирәк булмаһаҡ, уйлап эш итмәһәк, был хәлдән сығып булмаҫ. Әгәр миңә һәм Аллаһы тәғәләгә буйһонһағыҙ, мин Пәйғәмбәребеҙ юлына өндәйем. Биллаһи,һеҙ бер фекергә килмәйенсә минең Мөхәммәт өммәтенә хаким булырға теләмәгәнде Аллаһы тәғәлә күреп тора, әммә бөгөн һеҙ минең хаҡта бер фекергә килдегеҙ һәм шуға күрә мин һеҙҙе ташлап ҡуя алмайым. …[9]
Хәлифәттә фетнә[үҙгәртергә]
Идара итергә тотонғас, хәҙрәти Ғәли Мәҙинәлә тиҙ үк тәртип урынлаштыра. Уның хакимлығын Мысырҙа, Ираҡта һәм Йәмәндә таныйҙар. Мәгәр Сүриә башлығы һәм Усмандың туғаны — Мүәвиә I яңы хәлифте Усманды үлтереүселәр яҡлы тип һанап, уға ҡаршы сыға. Ул Шам (Дамаск) мәсетендә Усмандың ҡанлы күлдәген һәм ҡатыны Наиләнең туралған бармаҡтарын ҡуя. [10]. Хәҙрәти Ғәлиҙе хәлифә итеп таныуҙан полководец Сәғәд ибн Әбү Ваҡҡас та баш тарта[11].
Ғәрәбстанда ла хәҙрәти Ғәлигә ҡаршылар байтаҡ була. Уларҙың күбеһе Мәҙинәнән Мәккәгә күскән була, ә бында Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Ғәйшә р.ғ. хәҙрәти Ғәлиҙең Усманды үлтереүселәрҙе язаларға ашыҡмауҙа ғәйепләй.
Дөйә һуғышы[үҙгәртергә]
656 йылдың авгусында, Мүәвиә менән аралар тамам өҙөлгәс, хәҙрәти Ғәли уның менән һуғышҡа әҙерләнә башлай. Мәгәр беренсе булып уға ҡаршы Талха ибн Ғөбәйҙулла етәкселегендә мәккәләр сыға, уның ике туғаны әз-Зөбәйер һәм Ғәйшә р.ғ. лә уға ҡушыла. Ғәйшә был көндө дөйәнән төшмәй һуғышта ҡатнаша. Улар Басра кешеләрен ҡотортоп, хәҙрәти Усманды үлтереүселәрҙе ҡырып бөтөрә. Мәгәр күрше Күфә хәҙрәти Ғәлиҙе яҡлаша. Тиҙҙән 12 меңәлп ғәскәр менән хәҙрәти Ғәли Басраға һөжүм яһай һәм, декабрҙә һуғыш хәҙрәти Ғәли файҙаһына тамамлана. Талха үлтерелә, әз-Зөбәйер менән Ғәйшә р.ғ. ҡасып китә. Басра тулыһынса баш һала һәм хәҙрәти Ғәлиҙең хакимлығы нығына.
Сиффин һуғышы. Харижиҙар[үҙгәртергә]
657 йылдың ғинуарында хәҙрәти Ғәли Күфәгә күсенеп, шунда үҙенең хөкүмәтен урындаштыра. Хәлифәттең алыҫтағы төбәктәре лә уға баш һалып, хакимиәте нығына, ғәскәре 50 меңгә етә. Апрелдә ул Сүриәгә яу менән сыға, Евфрат аша сығып, Сиффин ауылы янында Мүәвиә ғәскәре менән бәрелешә.
Алыштың икенсе көнөнә хәҙрәти Ғәли ғәскәре өҫтөнлөк ала[11]. Фетнәселәр еңелә башлай, әммә Әмр әл-Әс һөңөләргә Ҡөрьән биттәре ҡаҙап күтәрергә ҡуша - һуғыш шунда уҡ туҡтай . Хәҙрәти Ғәли ҡор баштарына кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Берәүҙәр ярашайыҡ, ти, икенселәр яуҙы дауам итеү яҡлы була. Бер аҙ уйланғас, хәҙрәти Ғәли уларға: «Мин кисә һеҙгә бойора инем, бөгөн һеҙҙең бойороҡто тыңлайым, идара итеүсенән идара ителеүсегә әйләндем. Һеҙҙең тере ҡалғығыҙ килә, шуға күрә мин һеҙҙең ихтыярға ҡаршы бара алмайыми »[12]. Мүәвиәнең ғәскәре һаҡланып ҡала,ә Ғәли яғында бүленеш башлана: 12 мең һалдат хәҙрәти Ғәлиҙе ҡыйыуһыҙлыҡта ғәйепләп, ташлап китә. Уларҙы хәрижиттәр тип атай башлайҙар.
Һәләк булыуы[үҙгәртергә]
Хәҙрәти Ғәли үҙен үлтереҙәрен белә, был хаҡта Пәйғәмбәр ҙә әйткән була, үҙенең дә күңеле һиҙенә. Харижиҙар өммәт бүленеүенә сәбәпсе булған 3 кешене лә - хәҙрәти Ғәлиҙе, Мүәвиәне һәм Әмр әл-Әсте бер юлы үлтерергә кәрәк тигән фекергә киләләр. [13].
661 йылдың 22 ғинуарында 3 хаслыҡсы, шул иҫәптән, Ибн Мулжәм, Күфә мәсетендә сабах намаҙына тиклем ҡалалар. Таңда хәҙрәти Ғәли аҙан ҡысҡыра ла мәсеткә инә. Шул саҡ теге өсәү уға ташлана, Ибн Мүлжәм: «Хөкөм Аллаһ ҡулында, ә һинең менән хәнйәрле кешеләрең ҡулында түгел!»- тип ҡысҡыра. Фетнәселәрҙең берәүһе яҙа тейә, тап Ибн Мулжәм ағыулы хәнйәр менән хәҙрәти Ғәлиҙе яралай. Ҡасып барғандарында уны тотоп алып хәлифә алдына баҫтыралар: «Йәнгә - йән, әгәр үлһәм - үлтерегеҙ, тере ҡалһам, үҙем хәл итермен", - ти хәҙрәти Ғәли[14].» Мүәвиә менән әл-Әс ҡотолоп ҡала. Мүәвиәнең аяғы ғына яралана, ә Әмр урынына яңылыш икенсе берәүҙе үлтерәләр.
Хәҙрәти Ғәли Хәсән һәм Хөсәйен улдарын саҡырып ала һәм уларға тәҡүә һәм намыҫлы, сабыр булырға васыят итә, икенсе ҡатынынан тыуған ҡустыларын шәфҡәтлелек менән тәрбиә ҡылырға ҡуша. Яҡындарын йыйып, мосолмандарға васыятын әйтә. Һуңғы һулышына тиклем шәһәҙәне ҡабатлап ята. 23 ғинуар көнө, Рамаҙандың 21-се көнөндә хәлиф Ғәли ибн Әбү Талип вафат була.
Хәҙрәти Ғәлиҙе Күфә янында ерләйҙәр. Уны ерләгән урын сер итеп тотола, нәммә хәлифә Һарун әр-Рәшит осоронда билдәле була һәм уның өҫтөнә төрбә төҙөйҙәр. Изге урын янында Ән-Нәжәф ҡалаһы барлыҡҡа килә[15].
Үлеменән һуң[үҙгәртергә]
Дошмандары хәҙрәти Ғәлиҙе «Әбү Тураб» («Туҙан атаһы») тип атай. [16]. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, 664 йылда, вафаты алдынан Әмр ибн әл-Әс гонаһтарына тәүбә итә, һәм хәҙрәти Ғәлигә ғәҙелһеҙ булыуына үкенес белдерә. [17]. Хакимлыҡҡа килгән Мүәвиә Өмийәдтәр династияһына баш һала, улар хәлифәткә 90 йыл баш булып тора. Мүәвиә тарафдарҙары йылдар буйы төрлө тантаналарҙа хәҙрәти Ғәлиҙе исемләп ҡарғай. Ғәли яҡлылар иһә уға тиклемге 3 хәлифәне һәм Мүәвиәне ҡарғап яуап бирә. [18].
Хәҙрәти Ғәли шәхесе[үҙгәртергә]
Ислам тарихына хәҙрәти Ғәли бик фажиғәле яҙмышлы кеше булып инеп ҡалған[2]. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән тыш мосолман халыҡтары телендә уның тиклем бер кемгә лә бағышланған китаптар юҡ [3]. Барыһы ла хәҙрәти Ғәлиҙең бик тәҡүә, Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ярашлы йәшәгән, шулар буйынса хөкөм сығарған шәхес тип иҫбатлай. Дин ҡушҡанса ғына йәшәгән, нәфселәнмәгән, донъя малы йыймаған. Ҡайһы бер авторҙар уға сәйәси оҫталыҡ һәм хәйлә етмәгән тип һанай. [15].
Хәҙрәти Ғәлиҙе сөнниҙәр ҙә, шиғыйҙар ҙа ололоҡлай. Шиғыйҙар династияһын башлап ебәргән Сефевиҙәр шаһы Исмәғил I Хатаи үҙенә сеги-дери Ғәли (һүҙмә-һүҙ «Ғәли ишеге эте») тигән титул да ала[19]. Шаһ Исмәғил 1-се ваҡытында һуғылған көмөш тәңкәгә (Тебриз,1510—1511 йй.)хәҙрәти Ғәлигә данлау яҙылған. [20]}}
Ғаиләһе һәм тоҡомдары[үҙгәртергә]
Ҡатыны һәм балалары[үҙгәртергә]
- 1-се ҡатыны, Фатима: [21]
- Имам Хәсән
- Имам Хөсәйен
- Үмм Күлсүм
- Зәйнәб
- 2-се ҡатын, Хәүлә, Ҡайса ибн Жәфәр әл-Хәнәфи ҡыҙы:
- 3-сө ҡатыны, Үмм әл-Бинәйн, әл-Мәһел ибн әд-Диян ибн Хазам әл-Киләби ҡыҙы:
- Ғәббәс әл-Әкбәр
- Абдаллаһ
- ОУсман әл-Әкбәр
- Джафар ал-Акбар
- Ғүмәр
- 4-се ҡатыны, әс-Сәхбә үмм Хәбиб, Рабиа әт-Тәғлиби ҡыҙы:
- Әмр әл-Әкбәр
- 5-се ҡатыны, Ләйлә, Масуд ибн Хәлит әт-Тамими ҡыҙы:
- Абд ар-Рахман, ҡушаматы Әбү Бәкр
- Ғөбәйҙуллаһ
- 6-сы ҡатыны, Әсмә, Умайс әл-Хасамийа ҡыҙы:
- Йахиа
- Аун
- 7-се ҡатыны, Үмәмә, Әб--л-Әс ибн әр-Рабиа ибн Ғәбд әл-Ғазза ибн Ғәбд Шәмс ҡыҙы:
- Мөхәммәт әл-Әсһәр
- Башҡа ҡатындарынан:
- Жәфәр әл-Әсһәр
- Мөхәммәт әл-Аусат
- Ғаббас әл-Әсһәр
- Ғүмәр әл-Әсһәр
- Усман әл-Әсһәр
Тоҡомдары[үҙгәртергә]
624 йылда Мөхәммәт с.ғ.с. уға ҡыҙы Фатиманы бирә. [22]. Уларҙың 5 балаһы була: улдары Хәсән менән Хөсәйен, Мөҡсин (бәләкәй сағында үлеп ҡала) өыҙҙары Үмм Күлсүм һәм Зәйнәб[23].
Ҡыҙы Зәйнәбте хәҙрәти Ғәли туғаны Абдулла ибн Жәфәргә кейәүгә бирә[24].
Хәсән менән Хөсәйен шиғыйҙарҙа икенсе һәм өсөнсө имамдар тип һанала. Ҡалған 9 имам Хөсәйендән киткән тоҡомдан.
Хәҙрәти Ғәлиҙең улы Хәсәндән киткән бүләһе Идрис I Фәс ҡалаһына нигеҙ һала (хәҙер Марокко), Идрисиҙар династияһын башлай, улар Төньяҡ Африкала X быуатҡа тиклем идара итә.
Иғлан ителгән тоҡомдары[үҙгәртергә]
Мысырҙа хакимлыҡ иткән фитимиҙар династияһы үҙен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы фатиманан һәм хәҙрәти Ғәлиҙән киткән тип иҫәпләй. XVI быуатта Иранда Сефевиҙәр династияһы ла үҙен Пәйғәмбәр затынан киткән тип иғлан итә[25], 1979 йылдың октябрендә Ираҡ президенты сөнни Сәддәм Хөсәйенде Ән-Нәжәфтә имам Ғәлиҙән киткән быуындан тип иғлан итәләр[26].
Иҫтәлеге[үҙгәртергә]
- Иранда хәҙрәти Ғәли исеме Ҡалып:Ғәскәр офицер университетына бирелгән, уның исемендәге метро һәм шоссе бар
- Таһранда Имам Али музейы бар.
- Иранда 12 томлыҡ Имам Али Энциклопедияһы сығарылған.
- Баҡы янында(Әзербайджан) һәм Захедан ҡалаһында (Иран) Али ибн Әбү Талип мәсете бар.
- Һамбургта (Германия) иран Имам Али мәсете бар.
- Иранда хәҙрәти Ғәли тураһында «Имам Али» тигән телесериал төшөрөлгән. Шулай уҡ « Аллаһ арыҫланы» тигән фильм бар (Al-Nebras).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Ҡалып:ИЭС2007
- ↑ 2,0 2,1 Ислам: Энциклопедический словарь — Наука, 1991. — С. 18. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 ʿAlī (Muslim caliph) (en), Encyclopædia Britannica.
- ↑ Большаков О.Г. История Халифата — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1. — С. 100. — ISBN 5-02-018165-Х, 5-02-016552-2.
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь — Наука, 1991. — С. 79. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ Большаков О.Г. История Халифата — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1. — С. 114. — ISBN 5-02-018165-Х, 5-02-016552-2.
- ↑ 7,0 7,1 Большаков О.Г. История Халифата — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1. — С. 190. — ISBN 5-02-018165-Х, 5-02-016552-2.
- ↑ И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 39.
- ↑ Олег Георгиевич Большаков История Халифата — Наука, 1989. — Т. 3. — С. 18-19.
- ↑ Philip K Hitti History of Syria, Including Lebanon and Palestine — Gorgias Press LLC, 2004. — С. 431. — ISBN 1593331193, 9781593331191.
- ↑ 11,0 11,1 И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 43.
- ↑ Олег Георгиевич Большаков История Халифата — Наука, 1989. — Т. 3. — С. 58-59.
- ↑ The Encyclopaedia of Islam — Brill, 1986. — Т. 3. — С. 887-890. — ISBN 90-04-08118-6.
- ↑ Олег Георгиевич Большаков История Халифата — Наука, 1989. — Т. 3. — С. 88.
- ↑ 15,0 15,1 ALĪ B. ABĪ ṬĀLEB. Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ В.В. Бартольд Сочинения — Наука, 1966. — Т. 6. — С. 20-21.
- ↑ Ҡалып:ИЭС2007
- ↑ Энциклопедическій лексикон — Санкт-Петербург, 1835 Т. 1. — С. 515.
- ↑ Л.И. Климович Ислам — Наука, 1965. — С. 273.
- ↑ Л.И. Климович Ислам — Наука, 1965. — С. 122.
- ↑ Сказал автор
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь — Наука, 1991. — С. 253. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ FĀṬEMA. Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ Ҡалып:ИЭС2007
- ↑ И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 362.
- ↑ Криворучко А.П., Рощупкин В.Т. Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне — М.: Проспект, 2008. — С. 193. — ISBN 978-5-392-00071-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Большаков О. Г. История Халифата. Т. 3. Между двух гражданских войн (656—696). М.: Восточная литература, 1998. С. 9—89.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Али бен-Аби-Талеб // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Викиһаҡлағыста Али ибн Абу Талиб темаһы буйынса медиафайлдар бар
- В Йемене найден древнейший Коран и меч имама Али
Ҡалып:Шиизм Ҡалып:Сахабы Ҡалып:Праведные халифы


text:
Панама
Пана́ма Республикаһы (исп. República de Panamá [re̞ˈpuB̞lika ð̞e̞ panaˈma]) — Үҙәк һәм Көньяҡ Американың Панама боғаҙында Кариб диңгеҙе һәм Тымыҡ океан араһында урынлашҡан президент идараһы формалы, дәүләт төҙөлөшө унитар һәм демократик режимлы дәүләт. Көнбайыштан Коста-Рика, көнсығыштан Колумбия менән сиктәш. Ерле индейцтар телендә был атама «балыҡ күп урын» тигәнде аңлата.
2012 йыл башында The New York Times гәзите, киләһе йылда барып күрергә зарур урындар исемлегендә, Панаманы беренсе урынға ҡуйҙы (икенсе урында — Хельсинки, өсөнсө урында — Мьянма)[1].
Географияһы[үҙгәртергә]
Географик координаталары — 9 00 N, 80 00 W.
Климаты — диңгеҙ тропигы; юғары дымлылыҡ, болотло; майҙан ғинуарға тиклем — ямғырҙар миҙгеле, ғинуарҙан майға тиклем — ҡоро миҙгед. Рельефы текә тигеҙһеҙ, таулы һәм тигеҙлекле. Иң юғары нөктәһе — Чирики (Chiriqui) провинцияһында урынлашҡан Бару вулканы (volcan Baru) (3475 м).
Тәбиғи ресурстары — баҡыр, ағас, диңгеҙ продукттары, гидроэлектростанциялар төҙөргә мөмкинлек бар. Панама биләмәһендә урагандар һәм урман янғындары булғылай. Йылғалар ауыл хужалығы ҡалдыҡтары менән бысрана, был инде балыҡ ресурстарына зыян килтерә. Тропик урмандарҙы контрольһыҙ киҫеү ер деградацияһына килтерә, уңдырышлы тапраҡ ямғырҙар менән йыуыла, шулай уҡ Панама каналына зыян килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ The 45 Places to Go in 2012 // The New York Times — 6 января 2012.(инг.)(Тикшерелгән 10 ғинуар 2012)


text:
Зәҡәт
Зәҡәт, мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең дүртенсеһе. Йылына бер тапҡыр һәр мөьмин мосолман мөлкәтенән фәҡирҙәр файҙаһына өлөш сығарырға – зәҡәт бирергә тейеш.
Зәҡәт бирелә торған мөлкәт[үҙгәртергә]
- Зәҡәт бирелә торған мөлкәт булып, әйләнештә йәки йыйынтыҡта булған мөлкәт кенә һанала. Уларға аҡса, мал-тыуар, һатыу итеү тауарҙары инә;
- Йорт-ҡаралты, эш ҡоралдары, һауыт-һаба, китаптар, һәм кешенең үҙ мәнфәғәтендә ҡулланған башҡа мөлкәттән зәҡәт бирелмәй. Шулай уҡ баҫыуҙарҙан, бесәнлектәрҙән, урмандарҙан зәҡәт бирелмәй;
- Бурысы булған кешегә, бурысынан артҡан мөлкәткә генә зәҡәт биреү фарыз;
- Бурысҡа биргән кешегә, бурысын кире алыуға ышанысы булһа, был мөлкәттән зәҡәт биреү фарыз;
- Аҡса булып алтын, көмөш, зинәтле әйберҙәр, ҡағыҙ һәм тимер аҡсалар, аҡса көсөндә булған ҡиммәтле ҡағыҙҙар иҫәпләнә.
- Зәҡәт бирелә торған мал-тыуарға ҡуй, һарыҡ, кәзә, һыйыр, дөйә, ат кеүек йорт хайуандары инә. Шул уҡ ваҡытта был малдар әйләнешкә йәки йыйынтыҡҡа ниәтләнгән булырға тейеш. Йорт эшендә ҡулланылған малдан зәҡәт бирелмәй. Ишәк, болан, ҡыр кәзәһе кеүек малдан зәҡәт бирелмәй;
- Һатыу итеү өсөн тотолған мөлкәттең ниндәй икәненә ҡарамаҫтан зәҡәт бирелә.
Мөлкәттең зәҡәт өлөшө[үҙгәртергә]
- Бер төр мөлкәттән зәҡәт биреү дөрөҫ булһын өсөн, был мөлкәттең иҫәп һаны тулы булырға тейеш. Иҫәп һаны тулы булмаған мөлкәттән зәҡәт бирелмәй;
- Зәҡәт бирелә торған мөлкәттең иҫәп һаны:
- алтын – 20 мыҫҡал;
- көмөш – 140 мыҫҡал;
- ҡуй, һарыҡ, кәзә – 40 баш;
- һыйыр – 30 баш;
- ат – 2 баш;
- һатыу итеү тауары көмөш иҫәбенә һалып иҫәпләнә.
- Иҫәп һаны тулы булған мөлкәттең ҡырыҡтан бер өлөше зәҡәт итеп бирелергә тейеш.
Яҙылып бөтмәгән
Зәҡәт бирелә торған кешеләр[үҙгәртергә]
- Ярлылар — уларҙың бер нимәһе лә юҡ, мохтаж кешеләр.
- Мөлкәтһеҙҙәр — был төркәм дә мохтаж кешеләр, тик уларҙың матди хәле тәүгеләренә ҡарағанда яҡшыраҡ.
- Имам тарафынан зәҡәт йыйыу өсөн тәғәйенләнгән кеше.
- Дин өсөн башҡа кешеләрҙең йөрәктәрен яулап алыу өсөн, тырышҡан кешеләргә.
- Ҡолдарҙы йәки әсирҙәрҙе иреккә сығарыу өсөн һатып алыусыға.
- Бурыслылар: а) шәриғәт ҡанундары буйынса рөхсәт ителгән әйберҙәрҙе алған өсөн( кейем, дауаланыу, йорттар төҙөүгә һәм башҡа сәбәптәр) б) башҡа кешеләр өсөн бурысҡа алған осраҡта.
- Йыһат өсөн һуғыш алып барған хәрбиҙәргә лә бирелә.Йәғни исламды үҫтереү өсөн.
- Юлсыларға — башҡа илдәрҙә тороп ҡалып, йәшәү саралары булмағандарға.


text:
Акварель
Акваре́ль (франц. Aquarelle — һыулы; итал. acquarello) — һыуҙа иҙелә торған буяуҙар, шул буяуҙар менән яһалған һүрәт[1].
йомшаҡ пигментны үҫемлек елемендә иҙеп яһалған, һыуҙа иҙелә һәм уның менән йыуыла торған буяу, шул төр буяу менән төшөрөлгән рәсем. Акварельдә графика һәм рәсем сәнғәтенә хас сифаттар бергә ҡушыла. Ул күп төҫлө һәм бер төҫлө төрҙәргә бүленә. Боронғо Мысыр, [[Боронғо Греция|Греция], Рим, шулай уҡ урта быуаттарҙа Европа һәм Азия дәүләттәре сәнғәтендә акварель тос урын алып тора. XVII быуатҡа тиклем ул ҡулъяҙмаларҙы иллюстрациялаү, гравюралар, архитектура һыҙымдарын биҙәү кеүек ғәмәли маҡсаттарҙа ҡулланыла, был ҡулланыш хәҙер ҙә бер ни ҡәҙәр дауам итә. XVIII быуатта бик күп илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, профессиональ акварельсы рәссамдар үҫеп сыға. Пейзажсы А.Н. Ракович провинциаль романтизм алымдары кергән академик пейзаж традицияларында ижад итә. Л.Д. Крюков, Р.А. Ступиндың портрет акварельдәре форманы бер төҫлө фонда ваҡ штрихтар һәм нөктәлар ярҙамында виртуоздарса модельләштереү менән үҙенсәлекле.
XX быуатта акварельгә жанрҙар (архитектура проекттары эскиздары, сәхнә биҙәлеше, китап иллюстрациялаү, журнал һәм сәнғәт графикаһы, ғәмәли графика) һәм техник ысулдар (гуашь, темпера, пастель, күмер, бронза буяу, карандаш) төрлөлөгө хас. XX быуат башында станлы акварельгә импрессионизм һәм символизмдан алып супрематизм һәм конструктивизмға тиклем булған күп төрлө стиль юнәлештәрен берләштерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов и понятий по черчению (Ф.М.Бикбаев, 2008)


text:
Терпеләр
Терпеләр (лат. Erinaceidae) — афроевразия имеҙеүселәр ғаиләһенән моно төр; терпе һымаҡтар отряды. (лат Erinaceomorpha). Барлығы 23 төрө билдәле, улар 7 ырыуға бүленә, ике аҫ ғаилә : ысын терпеләр һәм ҡомаҡ һымаҡ терпеләр (гимнурҙар); күпселек илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана торған һәм шул яғы менән ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған имсәкле кейек[1]; һырты энә менән ҡапланған бәләкәй йәнлек[2].
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Башҡортостанда ике төрө бар: ябай терпе һәм ҡолаҡлы терпе. Ябай терпенең оҙонлоғо 23,7-27,2 см тирәһендә була, ауырлығы 240-250 грамға етә. Ул урман ситтәрендә, аҡландарҙа, ҡырҡындыларҙа йәшәй. Һаҙлы урындарҙы, ҡуйы урмандарҙы яратмай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Терпе эңерҙә, төндә һунарға сыға, көндө ояһында үткәрә. Ауған ағас тамырҙары аҫтында, эре үлән төбөнә япраҡтарҙан, ҡыу үләндәрҙән, ваҡ ботаҡтарҙан оя яһай. Ер һарҡып, һалҡындар бөткәнсе шул ояһында йоҡлай.
Ҡолаҡлы терпе йыш ҡына ирлән, йомран, һыуһар өңөн файҙалана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Май — июнь айҙарында 2-6 бала килтерә, 3-4 сәғәттән балаларының энәләре ҡалҡа башлай. 5-6 көндән энәләре күренерлек була. Егерме көндән күҙҙәре асыла, энәләре ҡоңғорт төҫкә инә һәм ҡата. Терпе балаларын имеҙеп үҫтерә.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Терпе аҙыҡҡа талымһыҙ, нимә тура килһә, шуны ашай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ёж, млекопитающее отряда насекомоядных // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Пифагор
Пифагор Самосский (бор. грек. ΠuθaYόpaς ὁ Eάuιoς, лат. Pythagoras; 570—490 йылдар б.э.т.) — боронғо грек философы, математигы и мистигы, дини-фәлсәфәүи мәктәп һәм пифагореизмға нигеҙ һалыусы.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 570 йылда б.э.т.
- Вафаттар 490 йылда б.э.т.
- Тамамланмаған мәҡәләләр
- Пифагор
- Боронғо Греция астрономдары
- Алфавит буйынса асторономдар
- Боронғо Греция математиктары
- Алфавит буйынса математиктар
- Грек философтары
- Б.Э.Т. VI быуат философтары
- Б.Э.Т. VI быуат математиктары
- Б.Э.Т. VI быуат астрономдары


text:
Бельгия
Бе́льгия, нидерл. België, франц. Belgique, нем. Belgien, рәсми исеме Бельгия Короллеге нидерл. Koninkrĳk België, франц. Royaume de Belgique, нем. Königreich Belgien — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе, Берләшкән Милләттәр ойошмаһы һәм НАТО ағзаһы. Төньяҡта Нидерландтар менән, көнсығышта Германия менән, көньяҡ-көнсығышта Люксембург менән һәм көньяҡ-көнбайышта Франция менән сиктәш. Төньяҡтан Төньяҡ диңгеҙе менән йыуыла. Дәүләттең исеме боронғо белгтәр ҡәбилә атамаhынан килә.
Идара итеү формаһы буйынса Бельгия — конституцион монархия, административ-территориаль бүленеү формаһы буйынса — федератив дәүләт.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ People ::Belgium — CIA World Factbook
- ↑ 2,0 2,1 Belgium. International Monetary Fund. 1 октябрь 2009 тикшерелгән.


text:
Ашарға яраҡлы бәшмәктәр
Ашарға яраҡлы бәшмәктәр — кеше өсөн ашарға яраҡлы аскомицеттар (бүрекбаштар, тубырсыҡбаштар, трюфелдәр) һәм базидиомицеттар (эшләпәле бәшмәктәрҙең күпселеге).
500‑гә яҡын төрө билдәле, Башҡортостан Республикаһында 150‑нән ашыу төрө бар. Хужалыҡтағы әһәмиәте буйыннса ашарға яраҡлы бәшмәктәр категорияларға айырыла:
- аҡ бәшмәк, гөрөздә, деликатес, йәки ысын, ерән бәшмәк; аҙыҡ ҡиммәттәре юғары
- уҫаҡ гөрөздәһе, майлы бәшмәк, ҡайын бәшмәге, аҡ ҡарағай бәшмәге, уҫаҡ бәшмәге һ.б.
- ябай һары бәшмәк, йәшел мүк бәшмәге, һарыҡ бәшмәге һ.б.
- ҡарама бәшмәге, сыбар сатыр бәшмәге, сыбар мүк бәшмәге һ.б.; алдан эшкәртеү талап ителмәй.
Шулай уҡ шартлы ашарға яраҡлы бәшмәктәр. (йөнтәҫ бәшмәк, ҡара гөрөздә, шәмәхә рядовка һ.б.), уларҙы өлгөрөп етмәҫ борон ҡулланырға кәрәк; өлгөргән (киҫкен, ҡырҡыу тәмле йәки ағыулы) — тик кулинар эшкәртеүҙән һуң ғына; башҡа аҙыҡ-түлек менән ҡулланғанда ағыуланыуға килтереүсе (тиреҫ бәшмәктәре һ.б.) төрҙәргә айыралар. Ашарға яраҡлы бәшмәктәр аҡһымдар (2—5%; башлыса фосфорлы гликопротеидтар), липидтар (0,3—0,8%; майлы к‑таларҙың глицеридтары, стериндар, фосфатидтар һ.б.), углеводтар (0,8—4%; гликоген, глюкоза, микоза һ.б.), минераль матдәләр (калий, кальций, магний, баҡыр, натрий, фосфор һ.б.), А витаминдары һ.б. бар. Республикала ябай ҡарама бәшмәге һәм ике споралы аҡ көләпәрә бәшмәге үҫтерелә. Мәрйен һымаҡ гериций, ҡыҙ сатырбәшмәге, сатыр грифола, пәрҙәүек, бөҙрә спарассис БР‑ҙың һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән. 20 быуаттың 70‑се йылдарында Башҡорт дәүләт университетында һәм БДПИ‑ла ашарға яраҡлы бәшмәктәр, төрҙәр составы (Б.М.Миркин, Л.Ғ.Наумова), Биология институтында биологик һаҡламы һәм ҡулланылыуы (Е.В.Кучеров) өйрәнелгән. Көньяҡ Урал ҡурсаулығында ашарға яраҡлы макромицеттар (Н.С.Байтирәкова, А.М.Хәбибуллина), Ботаника баҡса‑институтында ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙең үҫеү урындары һәм йыйыу ваҡыты С.В.Кучерова тарафынан өйрәнелә.


text:
Һыҙғыраҡ сөрәгәй
Һыҙғыраҡ сөрәгәй, сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә, сөрәкә өйрәк(урыҫ. чирок-свистунок, лат. Anas crecca)— ваҡ ҡыр өйрәге.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән; күҙе аша яурындарына ҡарай сағыу һары һыҙыҡ менән ҡайылған ҡара-йәшел юлаҡ үтә. Түше ҡара һыҙыҡлы һәм төртөклө көрән төҫтә. Ҡабырғаларында арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Ҡанаттарының сите аҡ, осо ҡара. Ҡойроғо ҡара, төбөндә ҡыҙыл тап бар. Ҡанаттарындағы көҙгөһө йымылдаҡ сағыу йәшел.(Көҙгө — бында: өйрәктәрҙең ҡанатындағы төҫө Менән айырылып торған тап). Йәйге һәм көҙгө ата ҡош, инә өйрәк һымаҡ, ҡара таптар менән сыбарланған һорғолт көрән. Керелдәк сөрәгәйҙән йәшел көҙгөһө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата өйрәктәр ҡалтырауыҡлы һыҙғыра: «фрйүүк-фрйүүк», ә инә өйрәктәр быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ваҡ күлдәр, йылға ятыуҙары һәм ҡылыларында ҡәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә, ҡыуаҡ, сытыр ышығында, үлән араһында. 8—10 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Дементьев Г. П., Гладков Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 382-395. — 635 с. (урыҫ.)
- Лысенко В. И. Том 5 - Птицы. Вып. 3 - Гусеобразные // Фауна Украины — Киев: Наукова думка, 1991. (урыҫ.)


text:
Ай (юлдаш)
Ай — Ерҙең берҙән-бер тәбиғи эйәрсене. Ерҙә Ҡояштан һуң яҡтылығы буйынса икенсе урында, Ҡояш системаһында тәбиғи эйәрсендәр араһында ҙурлығы буйынса бишенсе урында. Һәм шулай уҡ кеше аяғы баҫҡан ерҙән ситтәге беренсе һәм берҙән-бер объект. Ерҙең үҙәгенән Ай үҙәгенә тиклем яҡынса 384 467 км.
Күк йөҙөндә тулы айҙың йондоҙ дәүмәле − 12m,71[3]. Болотһоҙ төндә тулы Айҙың Ер өҫтөнә яҡтыртыуы − 0,25 лк. Ай өҫтөнә төшкән яҡтылыҡтың 7% ғына кире ҡайтара.
Ай хәрәкәте[үҙгәртергә]
Ай Ер тирәләй хәрәкәт итә һәм Ер яғына һәр ваҡыт бер яҡ йөҙө менән ҡарай. Эллиптик орбитаның ҙур ярым күсәре − 384 399 км, эксцентриситеты 0,0549-ға тигеҙ.
Атамаһы[үҙгәртергә]
Барлыҡ төрки телдәрҙә (сыуаш теленән башҡа) Ерҙең юлдашын «ай» тип йөрөтәләр[4]. Боронғо славян һәм һинд-европа телдәрендәге lūna «луна» һүҙе латин теленән ингән[5]. Гректар Селена (грек. Eeλήvn), боронғо мысырлылар Ях (Иях) тип атаған.
Ай өҫтөндәге шарттар[үҙгәртергә]
Ай өҫтөндә атмосфера бөтөнләй юҡ тиерлек. Айҙағы тәүлек Ерҙәге 27,32 тәүлеккә тиң. Ерҙәге ике аҙнаға һуҙылған Ай көнөндә уның йөҙө +120 °C-ҡа тиклем йылына, шулай уҡ оҙайлы Ай төнөндә һәм күләгәлә −160 °C-ҡа тиклем һыуына. Ай өҫтөндә күк йөҙө һәр саҡ аяҙ сөм-ҡара, йондоҙ һәм планеталар көндөҙ ҙә күренә. Айҙың Ергә ҡараған яғынан, Айҙан 3,67 тапҡыр ҙурыраҡ Ер шары күренә. Айҙа һауа юҡ, шуға курә күк йөҙө гел аяҙ, болоттар йөҙмәй, таң нурҙары уйнамай. Ай өҫтө метеориттар бәрелеүҙән барлыҡҡа килгән ҡая һыныҡтары һәм туҙан менән ҡапланған.
Орбита[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Солнечная система / Ред.-сост. В.Г. Сурдин — М.: Физматлит, 2008. — С. 69. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
- ↑ Атмосфера Луны
- ↑ Звёздная величина — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Төрөк-татар исемдәре генеалогияһы
- ↑ Тулыраҡ − М. Фасмер, Этимологический словарь русского языка, т. II, стр. 533.
- ↑ Луна удаляется от Земли с нарастающей скоростью


text:
Көнбағыш
Көнбағы́ш (лат. Helianthus) — астралар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Был төрҙә иң билдәлеһе — май бирә торған көнбағыш ( урыҫ. подсолнечник масличный , лат. Helianthus annuus). Был төргә шулай уҡ аҙыҡҡа бәрәңгеләрен ҡуллана торған, күп йыллыҡ үҫемлек топинамбур йәки ер алмаһы (лат. Helianthus tuberosus) инә. Декоратив үҫтерелә торған көнбағыш та бар, мәҫәлән, осло япраҡлы көнбағыш (урыҫ. подсолнечник остролистный, лат. Helianthus argophyllus).
Май бирә торған көнбағыш — оҙонлоғо 4—5 м, йыуан һабаҡлы, бер эшләпәле йәки ботаҡланған бер нисә эшләпәле булып үҫкән бер йыллыҡ үҫемлек; эшләпә киңлеге ғәҙәттә 15—20 см, ярты метрға еткәне лә бар; сәскәһенeң сите һары, сите ҡыҙғылт һары төҫтә. Көнбағыш емеше — дүрт ҡырлы оҙонса орлоҡса (семянка). Емеш ҡабығы эсендә орлоҡ тиресәһе менән ҡапланған орлоҡ. 100 г ҡыҙҙырылған көнбағышта 20,7 7 аҡһым, 3,4 г көлһыу, 52,9 г май бар.
Йөкмәткеһе
Көнбағыш тарихы[үҙгәртергә]
Көнбағыштың тыуған иле — Төньяҡ Америка. Беренсе көнбағышты индеецтар ҡәбиләләре культуралаштырғандыр, күрәһең. Яҡынса б.э. тиклем 3000 йылдарҙа хәҙерге Аризона һәм Нью-Мексико штаттары территорияһында көнбағыш үҫтереүҙе археология раҫлай. Ҡайһы бер археологтар көнбағыш бойҙайға ҡарағанда ла иртәрәк культуралаштырылған тип иҫәпләй.
Мексикала ацтектарҙа һәм отомиҙарҙа, Перула Инка мәҙәниәтендә көнбағыш Ҡояш аллаһы символы булып хеҙмәт иткән.
Индеецтар көнбағыш орлоғон төйөп он итеп файҙаланған, онталған көнбағыш орлоғо уларҙың яратҡан ризығы булған. Шулай уҡ көнбағыштан май алғандар, майҙы икмәк бешереүҙә һәм косметологияла сәс һәм тире майлау өсөн файҙаланғандар. Көнбағыштан ҡуйы ҡыҙыл буяу алғандар.
Европаға көнбағышты 1500 йылда испан бойһондороусылары алып килә. Тәүҙә медицинала файҙаланыла, шулай уҡ декоратив үҫемлек итеп файҙаланалар.
Көнбағыштан май етештереүҙе инглиздәр уйлап сығара, был турала 1716 йылғы патент бар. Шулай ҙа көнбағыш майын етештереү Рәсәйҙә киң ҡолас ала.
Рәсәйгә көнбағыш орлоғон Голландиянан Пётр I алып ҡайта. Үҫемлек башта декоратив үҫемлек итеп файҙаланыла. Көнбағыш майын етештереү сәнәғәтен 1828 йылда крепостной крәҫтиән Бокарёв юлға һала. Бокарев етен һәм киндер майы етештереү менән таныш була. 1833 йылда граф Шереметьев рөхсәте менән сауҙагәр Папушин, Бокарёв ярҙамында, беренсе көнбағыш майы заводын төҙөй. Бөйөк Пост (Великий Пост) көндәрендә ашау тыйылмағанға күрә, көнбағыш майы киң таралыу ала. XIX быуат уртаһында Воронеж һәм Һарытау өлкәләрендә көнбағыш ултыртыу сәсеү майҙанының 30—40 % биләй.
Совет селеционерҙары В. С. Пустовойт һәм Л. А. Жданов көнбағыштың майлылығын һәм ҡоротҡостарға тотороҡлолоғон арттырыуға ирешәләр. Көнбағыш үҫтереү буйынса донъяла абруйлы премия Пустовойт исемен йөрөтә.
XIX быуатта Рәсәй эмигранттары көнбағыш культураһын киренән АҠШ һәм Канадаға алып баралар. Тиҙҙән АҠШ (Рәсәйҙән һуң) көнбағыш майы етештереүсе алдынғы илдәр рәтендә була.
Бөгөнгө көндә көнбағыш һәм көнбағыш майы етештереү бөтә донъға таралған.
Көнбағышты файҙаланыу[үҙгәртергә]
Көнбағыштың төп ҡулланышы — көнбағыш майы алыу, һуңынан аҙыҡ әҙерләүҙә һәм техник ихтыяжда файҙаланыу. Көнбағыш майынан гидрогенизация ысулы менән маргарин алалар. Май шулай уҡ лак-буяу һәм һабын етештереү сәнәғәтендә файҙаланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡүлланылған майҙы мотор яғыулығына өҫтәмә итеп файҙаланалар. Май етештереү ҡалдыҡтары (көнбағыш төпрәһе (жмых)) юғары аҡһымлы мал аҙығы итеп файҙаланыла.
Ҡыҙҙырылған көнбағыш — халыҡтын яратҡан ризығы.
Көнбағыш орлоғо PP һәм Е витаминдары, шулай уҡ туйындарылмаған май кислоталарына бай.
Көнбағыш — бал биреүсе үҫемлек. Сәскә атҡан көнбағыш балы алтын-һары төҫтә, хуш еҫле, ауыҙҙы бөрөштөрә торған тәмле була.
Көнбағыш декоратив үҫемлек итеп ултыртыла.
Көнбағыштың каучук биреүе әлегә киң билдәле түгел. Селекционерҙар һабағы киҫелгән урындан латекс бүлеп сығара торған сорт сығарған.
Көнбағыш ҡабығы биояғыулыҡ — яғыулыҡ брикеттары етештереүҙә ҡулланыла.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Acorp модемдары ҡабында көнбағыш төшөрөлгән.
Көнбағыш һәм математика[үҙгәртергә]
Ғалим Вогель 1979 йылда көнбағыш эшләпәһендә сәскәләрҙең һәм орлоҡтарҙың урынлашыу моделен тәҡдим итә. Был модель түбәндәгесә яҙыла,
- ,
- ,
бында: θ — мөйөш, r — радиус йәки үҙәккә тиклем ара, а n — сәскә һаны һәм c — константа. Был — Ферма спирале формаһы.
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
1. Ватолин Д. О мёде и не только о нём // Наука и жизнь. — 2008. — № 11. — С. 124.


text:
Шиҡылдаҡ
Шиҡылдаҡ, һылыу һандуғас (урыҫ.варакушка).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер ни тиклем бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ата ҡоштоң һырты, ҡанаттары ҡуйы көрән. Түшенең уртаһы ҡыҙыл, уның тирәһе ҡара, унан һуң күк төҫ. Ҡорһағы аҡ, ҡойроҡ аҫты ерән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шик-шик» йәки «шаҡ-шаҡ». һандуғасҡа оҡшатып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Туғай һәм һыу буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Кө¬рән таплы 6—7 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Аҙан
Аҙан(ғәр. أَذَان – иғлан итеү, саҡырыу) мосолмандар өсөн фарыз һаналған биш ваҡыт намаҙҙың һәр ҡайһыһының башланыу ваҡытын белдереү. Аҙанды мөәзин (ғәр. مؤذن) – аҙан әйтеүсе әйтә. Ҡатын-ҡыҙҙар аҙан әйтмәй. Аҙан ҡысҡырып, һуҙып әйтелә.
Аҙандың әйтелеше[үҙгәртергә]
Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр
Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр
Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр
Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр
Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр
Иртәнге намаҙға саҡырғанда, Хәййә ғәләл фәләәәх тигәндән һуң, Әс саләәтү хәйрум минән нәүм тип 2 тапҡыр әйтеп өҫтәргә кәрәк.
Аҙанды ишеткәс, әйтелгән һүҙҙәр[үҙгәртергә]
Аҙанды ишеткән кеше, Хәййә ғәләс саләһ тигәнгә тиклем, аҙан һүҙҙәрен үҙ алдына йәки эстән генә мөәзин артынан ҡабатлап барырға тейеш. Хәййә ғәләл - фәләх тигәс, Ләә хәүлә үә ләә ҡуүәәтә илләәәһ, - тип әйтер кәрәк.
Аҙан доғаһы[үҙгәртергә]
Аллаһүммә раббә һәәҙиһид - дәғүәтит - тәәммәти үәс -саләәтил - ҡаааимәһ. Әәти Мүхәммәдәнил - үәсииләтә үәл - фадыыләтә үәд -дәражәтәл - ғәәлийәтәр - раафиғаһ. Үәбғәҫһү мәҡаамән - мәхмүүдәнил - ләҙии үәғәттәһ. Үәрзүҡүнәә шәфәәғәтәһү йәүмәл - ҡыйәәмәһ. Иннәкә ләә түхлифүл мииғәдд.


text:
Бал
Ҡорт балы (урыҫ. пчелиный мед) — ҡорт бөрләтәүендә йыйылып, кәрәҙ күҙәнәктәрендә бөркөп бушатылған тат 4-8 көндән балға әйләнә;бал менән тулған күҙәнәктәр йоҡа ғына ҡына менән ҡаплана; өлгөргән бал ҡуйы, үтә күренмәле, хуш еҫле, татлы була
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
300-гә яҡын төрлө матдә; углевод-70-75%, һыу -17,5-21% , аҡһым -0,6%; шулай уҡ 23 аминокислота, 40-тан ашыу микроэлемент бар; калийға, фосфорға бай;
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Медицинала, кондитер сәнәғәтендә, косметикала киң ҡулланыла.
Балдың бүленеше[үҙгәртергә]
Сығышы,составы, тәме, төҫө һәм башҡа үҙенсәлектәре буйынса бер нисә төркөмгә бүлеп йөрөтөлә.
- Географик сығышы буйынса: башҡорт балы, Алыҫ көнсығыш балы, Алтай балы;
- Ботаник сығышы буйынса: сәскә балы, япраҡ балы, ҡатнаш бал;
- Эшкәртеү буйынса кәрәҙле бал, айыртылған бал;
- Эшкәртеү миҙгеле буйынса: яҙғы бал, йәйге бал, көҙгө бал һ.б.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Г. Д. Зәйнуллина, Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө, 2001 йыл. 155 бит.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Эске яныулы двигатель
Эске яныулы двигатель (Дви́гатель вну́треннего сгора́ния (сокращённо ДВС)) — эш зонаһында янған яғыулыҡтың (шыйыҡ йәки газ хәлендәге углеводород яғыулығының) химик энергияһын механик эшкә әүрелдереүсе йылылыҡ машинаһы, двигатель төрө.
Эске яныулы двигателдәрҙең етешһеҙлектәре:
- ҙур күләмле, ауыр;
- шаулы;
- зарарлы ташлантыларҙы сығарыу системаһы кәрәк;
- сағыштырмаса ҙур булмаған эшләү ресурсы;
- һыуытыу һәм майлау кәрәк;
- проект, етештереүе һәм хеҙмәтләндереүе ҡатмарлы;
- тоҡандырыуы ҡатмарлы;
- туҙа торған деталдәре күп;
- күп яғыулыҡ тотона.
Эске яныулы двигателе камил булмаған йылылыҡ машинаһы булыуға ҡарамаҫтан (ҡулланылған яғыулыҡ иң яҡшы аккумуляторҙар менән сағыштырғанда ла күберәк энергия туплаған), автономиялы эшләгәне өсөн киң таралған, мәҫәлән транспортта.
Йөкмәткеһе
Эске яныулы двигатель төрҙәре[үҙгәртергә]
- Поршенлы двигателдәр — яныу камераһы цилиндр эсендә яғыулыҡтың химик энергияһы, әйләнмә хәрәкәтте ынтылышлы хәрәкәткә (ru:возвратно-поступательное движение) һәм, киреһенсә, ынтылышлы хәрәкәтте әйләнмә хәрәкәткә әүерелдереү механизмы (ru:кривошипно-шатунный механизм) ярҙамында механик энергияға әүрелә.
Карбюраторлы бензин двигателдәре[үҙгәртергә]
Яныусан ҡатнашма карбюраторҙа әҙерләнә, һуңынан һиптереүсе форсункалар ярҙамында цилиндрға бөркөтөлә. Ҡатнашма тоҡандырыу шәме (ru:Свеча) ярҙамында тоҡандырыла.
Инжекторлы бензин двигателдәре[үҙгәртергә]
Яғыулыҡты аралаштырғыс инжектор ярҙамында цилиндрға бөркөтәләр. Яныусан ҡатнашма цилиндр эсендә барлыҡҡа килә.
Дизель двигателе[үҙгәртергә]
Юғары баҫымлы дизель яғыулығы цилиндрға бөркөтөлә. Барлыҡҡа килгән яныусан ҡатнашма шунда уҡ яна. Яғыулыҡ юғары температура һәм һәм цилиндр эсендәге юғары баҫым һөҙөмтәһендә тоҡана.
Газ двигателе[үҙгәртергә]
Нормаль шарттарҙа газ хәлендәге яғыулыҡ ҡулланыусы двигателдәр.
Эске яныулы двигателдәрҙең эш циклы[үҙгәртергә]


text:
Бөтә Донъя Селтәре
Бөтә Донъя Селтәре (йәки веб, аббревиатуралары – WWW, W3, ингл. World Wide Web һүҙбәйләнешенән) — Интернет инфраструктураһын һәм HTTP мәғлүмәт үткәреү протоколын ҡулланған глобаль мәғлүмәт арауығы.
Бөтә донъя селтәрендә урынлаштырылған гипертекслы документтар веб-биттәр исеме аҫтынла билдәле. Веб-браузер тип аталған махсус программмалар ярҙамында текст, рәсемдәр, видео һәм башҡа мультимедиа булған веб-биттәрҙе ҡарап һәм уларҙың береһенән икенсеһенә гипер-һылтанмалар аша күсеп була.
Был системаны ултап табыусы тип Бөйөк Британия инженеры, компьютер фәндәре ғалимы, әлеге көндә Бөтә Донъя Селтәре консорциумының (ингл. World Wide Web Consortium, W3C) директоры Тим Бернерс-Ли һанала. Нәҡ ул 1989 йылдың мартында хәҙер Бөтә донъя селтәре исеме аҫтында билдәле проектты тәкдим итә.
Бөтә Донъя Селтәре мәғлүмәт технологияларында ысын революция яһаны һәм Интернеттың үҫешен тиҙләтте. Күп ваҡыт Интернет тураһында һөйләгәндә Бөтә Донъя Селтәре күҙ уңында тотола.
Бөтә Донъя Селтәренең структураһы һәм нигеҙҙәре[үҙгәртергә]
Бөтә Донъя Селтәрен бөтә донъянан Интернет селтәренә бәйле миллионлап веб-сервер ойоштора. Веб-сервер селтәр аша HTTP-талап ала, локаль ҡаты дискта кәрәкле файлды таба һәм уны талап иткән компьютерға ебәрә. Селтәрҙәге ресурстарҙы (файлдар) табыу өсөн Бер төрлө Ресурс Локатор (ингл. Uniform Resource Locator) ҡулланыла. Был URL адрестар веб-сервер урынлашҡан компьютерҙы — домен исеме системаһы DNS (ингл. Domain Name System) ҡулланып домен исемен (йәки туранан һандар менән язылған IP-адресын) һәм ул компьютерҙа урынлашҡан файлдын урыны менән исемен тота.


text:
Таҡыя турғай
Таҡыя турғай (урыҫ. Обыкновенная чечетка)(лат. Carduelis flammea)— ҡупшыҡайҙар ғаиләһендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Таҡыябаш, ҡыҙылбаш турғай. Турғайҙан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты һорғолт көрән, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы аҡ. Түбәһе һәм маңлайы ҡыҙыл. Ҡабырғалары көрән буй һыҙыҡлы. Ата ҡоштоң түше-ҡыҙыл, инәһенеке аҡ сыбар." Киндер турғайынан арҡаһы һоро һәм ҡойроғо һыҙыҡһыҙ ҡара булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «си-сит-си-сит» һәм «пи-йү-ии». Сырылдап һайрай,
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡтарҙа йәшәй. Үлән һәм ағас орлоҡтары, бөжәктәр ашай. Йы¬лы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағаста һәм ҡыуаҡта, һирәкләп таш ярыҡтарында оялай. Көрән таплы 4—5 бөртөк зәңгәр йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9


text:
3 март
3 март — григориан стиле буйынса йылдың 62-се (кәбисә йылында 63) көнө. Йыл аҙағына тиклем 303 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара яҙыусылар көнө.
- Грузия — Әсәләр көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1921 — Канад физиологы Фредерик Грант Бантинг коллегалары менән инсулин гормонын аса, был асыш өсөн 1923 йылда Нобель премияһы бирелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1907 — Владимир Иосифович Векслер, синхрофазотрон уйлап табыусы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1703 — Роберт Гук, инглиз физигы, химигы, математигы, астрономы, биологы, уйлап табыусы һәм архитекторы.


text:
Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны
Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны — әләм һәм герб менән бер рәттән Көньяҡ Африка Республикаһының дәүләт символы.
1957—1994 йылдарҙа КАР гимны, 1918 йылда К. Я. Лангенховен яҙған һәм рухани М. Л. де Вилье көйөнә һалынған, — Die Stem van Suid-Afrika (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры була.
Был гимнды ҡара халыҡ (негрҙар) апартеид режимын хәтерләтә тип иҫәпләй, һәм Африка милли конгрессы власҡа килгәс, гимнды ҡулланыуға ҡаршы сығыш яһай.
1994 йылда Die Stem van Suid-Afrika (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры менән бер рәттән рәсми булмаған йыр, Африка Рәсми Конгрессының гимны — Nkosi Sikelel' iAfrika ҡулланыла. Был йыр шулай уҡ Замбия һәм Танзания гимны итеп ҡулланыла.
Хәҙерге, 1997 йылда ҡабул ителгән "гибрид" версияһында — беренсе ике куплет Nkosi Sikelel' iAfrika йырынан алынған, ә өсөнсө һәм дүртенсе куплет Die Stem van Suid-Afrika' йырынан алынған.
Хәҙерге гимн тексы[үҙгәртергә]
Хәҙерге гимн тексы бер нисә телдә яҙылған: 1-се куплеты — ҡоса һәм зулу телендә, 2-се куплеты — сесото телендә, 3-сө куплеты — африкаанс телендә, 4-се куплеты — инглиз телендә.


text:
Аҡһырғаҡ
Аҡһырғаҡ Чемери́ца(лат. Verátrum) — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, йыуан тамырлы, эре ҡабырсаҡ япраҡлы, һепертке сәскәле, дымлы ерҙә үҫә торған ағыулы үлән[1].
Туғыҙ төрө билдәле.
Йөкмәткеһе
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Күп йыллыҡ үҫемлек. Тамыры ҡыҫҡа әммә тармаҡлы. Һабағы тура, япраҡтары парлы. Ағыулы үҫемлек. Мал-тыуар ашап бармай. Йәш малдар ашап ағыулыныуы мөмкин.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Иҫәпләү математикаһы
Иҫәпләү математикаһы – ул математиканың төрлө иҫәпләүҙәр башҡарыу менән бәйле тармағы. Тарыраҡ мәғәнәлә иҫәпләү математикаһы – ул математик мәсьәләләрҙе һандар ысулы менән сисеү теорияһы.
Йыш ҡына ысынбарлыҡта тыуған мәсьәләләрҙең теүәл яуаптарын табыу мөмкин түгел, был осраҡта улар яҡынса сиселә. Нәҡ иҫәпләү математикаһы яраҡлы хата сиктәрендә мәсьәләләргә яуап табыу менән мәшғүл. Хәҙерге көндә был фән компьютер ярҙамында иҫәпләү үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙе лә үҙ эсенә ала.
Иҫәпләү математикаһы машина төҙөү һәм физик өлкәләрҙә киң ҡулланыла. XXI быуаттан уның нигеҙендә тәбиғи фәндәрҙең яңы тармаҡтары барлыҡҡа килә.


text:
Шыршы турғайы
Шыршы турғайы (Клест-еловик ). Тәресуҡыш, нарат сыпсығы.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Туп булып йөрөйҙәр. Осҡанда тауышланалар, ағастарға ҡунһалар, тынып ҡалалар. Суҡыштарының остары ҡайсыланып тора. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли». Сырҡылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағаста була. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр төҫтәге 3—4 бөртөк йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Йоһанн Гутенберг
- "Гутенберг" бите бында йүнәтелә.
Йо́һанн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (нем. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg; 1397 - 1400 йылдар арауығында, Майнц — 3 февраль, 1468, Майнц) — алман(немец) зәрҡәре һәм уйлап сығарыусыһы. 1440-се йылдарҙа күсереп йөрөтөп булған литералар файҙаланып европаса китап баҫыу ысулын уйлап таба, уны бар донъяла ҡуллана башлайҙар
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
1400—1448. Йәшлегендәге эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Майнцта 1397 һәм 1400 йылдар араһында патриций ғаиләһендә тыуған. Атаһынан Генсфлейш фамилияһын алмай, әсәһенекен алып Гутенберг булып йөрөй. 1411 һәм 1420 йылдар арауығында Гутенберга патрицийҙар һәм бюргерҙар араһындағы низағ арҡауында Майнцтан күсеп китәләр. 1434 - 1444 йылдарҙа Страсбургта йәшәй, (аҡыҡ, оникс кеүек ярымаҫыл таштарҙы шымартып һәм {көҙгө /5} эшләп көн күрә . Шул ваҡытта китап баҫыу буйынса тәжрибәләр эшләп ҡарағандыр тип уйлайҙар.. 1438 йылда уҡыусыһы Андрей Дрицен һәм башҡалар менән берлектә Страсбургта көҙгө етештереү буйынса ширҡәт аса, сәнғәт менән бәйле ниндәйҙер бер "серле" эш менән дә шөғөлләнәләр. Ширҡәт Дрицен вариҫтарының Гутенбергты судҡа биреү менән юҡҡа сыға, 1439 йылда Гутенберг хөкөм эшендә еңеп сыға.
Күпселек XV быуатта уҡ, был дата менән сыҡҡан китаптар табылмаһа ла, Гутенберг китап сығарыу ысулын 1440 йылда ҡуллана башлағандыр тип уйлай [1]. 1440 йылда башланғанлығы Авиньон нотариустары документтары буйынса раҫлана, уларҙы 1890 йылда аббатом Рекен халыҡҡа сығара (Requin, «L’imprimerie à Avignon en 1444»). Был документтарҙа 1444 - 1446 йылдарҙа Прокопий Вальдфогель тигән кеше "яһалма яҙыу" серҙәрен асҡан өсөн аҡса алыуы һәм ниндәйҙер файҙа алыуы әйтелгән.
1448—1455. Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу[үҙгәртергә]
Гутенберг бик даһи ысул таба - металдан тиҫкәреләй яҙылған ҡабарынҡы хәрефтәр эшләп, уларҙан юлдар йыйған һәм ҡағыҙға баҫҡан. Әммә уйлап тапҡан ысулды ҡулланыр өсөн аҡсаһы етмәгән.
1448 йылда тауған Майнц{/1 ҡалаһына күсеп}, Гутенберг 1450 йылда ростовщик Йоһанн Фуст менән китап сығарыу буйынса килешеү төҙөй Төп капиталды Гутенберг өлөшләп кенә ала алған. Шулай булғанда ла Гутенберг 1456 йылға бишләп төр шрифт әҙерләгән, Элий Донаттың латин грамматикаһын , папаның бер нисә индульгенцияһын, хатта ике Библияны баҫып өлгөрә.
Гутенберг Фустҡа проценттарын түләй алмай һәм Фуст судҡа бирә. Уның ҡарары буйынса типография бар ҡорамалдары менән Фустҡа бирелә , Гутенбергҡа эште яңынан, буш урындан башларға тура килә
1455—1468. Судтан һуң эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Ул Конрад Гумери менән компанияға инә һәм 1460 йылда/0} Йоһанн Бальба ның «Католикон» (һүҙлекле латин грамматикаһын) сығара. 1465 йылда курфюрст Адольф Гутенбергты эшкә ала, әммә 1468 йылдың 3 февралендә китап баҫтырыусы вафат була; ул Майнцта ерләнгән, әммә ҡәбере ҡайҙа икәнлеге билдәле түгел. Бәғзе тарихсылар уның францискан зыяратында булырға мөмкинлеген фаразлайҙар .
Уйлап табыуҙың авторлығы[үҙгәртергә]
Гутенбергтың табышын төрлө йылдарҙа төрлө кешеләр исеме менән бәйләйҙәр (см. ҡара: Китап баҫыу). Антоний ван дер Линде 1878 йылда асыҡлап иҫбатлап сыға (Рәсәйҙә — Ф. И. Булгаков , «Библиографические Записки» 1892 год, № 1).
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
- Гутенбергтың дөрөҫлөккә тап килгән портреты юҡ. Улар барыһы ла - рәссамдар күҙаллауы
- Гутенбергҡа Майнцта, Страсбургта һәм Майндағы Франкфуртта, шулай уҡ Венала һәйкәл ҡуйылған.
- Гутенберг исемен «Проект „Гутенберг“» электрон китапханаһы йөрөтә
- Гутенберг исемен 1914 йылда асылған астероид (777) Гутенберга(инг.)баш. йөрөтә.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе. Опыт нового прочтения материала. М.: Книга, 1980.
- Проскуряков В. М. Иоганн Гутенберг, 1933. — 140 с. (Жизнь замечательных людей)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гутенберг, Иоганн — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә. Э. В. Зилин
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Библия Гутенберга
- Книгопечатание
- Иван Фёдоров
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Гутенберг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Гутенберг, Иоганн — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание). Э. В. Зилин
- Проект Гутенберг.
- Е. Л. Немировский. Технические аспекты изобретения Иоганна Гутенберга // «КомпьюАрт», октябрь 2000.
- Фотокопия Библии Гутенберга в формате pdf.


text:
Тел (лингвистика)
Тел — аралашыу өсөн ҡулланылған символдарҙан һәм улар менән эш итеү ҡағиҙәләренән (йәки грамматика) торған система. Бүтән аралашыу формаларынан айырмалы рәүештә, был символдарҙы бер-береһе менән берләштереп, яңы мәғлүмәт белдерергә мөмкин.
Йөкмәткеһе
Тел — аралашыу сараһы[үҙгәртергә]
Кешеләрҙең аралашыу телендә символдар рәүешендә өндәр һәм ҡул ишаралары ҡулланыла. Был өндәрҙе мәғлүмәт юғалтмайынса тиерлек яҙма формаға әйләндерергә мөмкин. Ишаралар һәм интонациялар шулай уҡ мәғлүмәт еткереү өсөн ҡулланыла, әммә уларҙы яҙма формаға әйләндереп булмай. Ҡайһы бер уйлап сығарылған аралашыу телдәре тулыһынса визуаль ишараларҙан тора.
Донъяла меңләгән тел бар, һәм шуларҙың кубеһенең уртаҡ үҙенсәлектәре бар (Универсаль Грамматиканы ҡара).
Аралашыу телдәренән тыш, кешеләр шулай уҡ ҡайһы саҡта Эсперанто, Идо, Интерлингва, Клингон, Ложбан телдәре, программа телдәре һәм төрлө математик формаль телдәр һымаҡ яһалма телдәрҙе ҡуллана.
Тел — аңлайышлы әйтелә торған тауыш билдәләренең системаһы. Ул — кешеләрҙең донъялағы предметтар һәм күренештәр тураһындағы белемдәрен башҡаларға тапшырыу ысулы. Тел фекерләү менән тығыҙ бәйләнештә. Кешенең фекерләү вазифаһына хеҙмәтсел роль уйнай торған система буларак, ул фекерләүҙән башҡа тыуа ла, йәшәй ҙә алмай. Әгәр ҙә теге йәки был ауаздар ойошмаған үҙ маҡсат рәүешендә генә (йәғни конкрет фекерһеҙ) тыуҙырыла икән, кешеләр уға «мәғәнәһеҙ һүҙ» тигән бәйә бирәләр. Мәғәнәһеҙ һүҙ теҙмәләренән килеп сыҡҡан осраҡта уны, ғөмүмән, абракадабра тип атыйҙар. Ҡайһы бер кешеләр үҙләренең башында фекер юҡлыгын «һүҙ бутҡаһы» менән алыштырырға тырыша торған булыуҙар һәм ҡайһы ваҡытта билдәле бер нәтижәгә лә ирешәләр, үҙҙәре тураһында «ниндәй һүҙ оҫтаһы» тигән бәйә каҙаналар. Кешенең һөйләү стиле, уның ыҫпайлығы, мантыйҡҡаа килешлелеге әлеге кеше башындағы фекер йөрөтөлөүҙең дә тап ошо стильдә икәнлеген күрһәтә, һәм, киреһенсә, әгәр ҙә кеше үҙенең һөйләмендә буталсыҡлы мәғәнәләр ыскындыра икән, уның фекерләүе лә (һәр хәлдә, шул минуттарҙа) шундай дәрәжәлә генә булған тигән һүҙ.
Сәнғәт, сәхнә, математика теле[үҙгәртергә]
Фән өлкәһендә эшләүселәр араһында бәхәсле бер проблема бар: кеше фекерләү процессында ысынлап та һөйләм телен (йәғни конкрет һүҙҙәр) ҡулланып ҡына эш итәме? Йә иһә теге йәки был нәмә тураһында уйлағанда һүҙһеҙ ҙә мөғамәлә итә аламы?.. Был һорауҙарға ҡырт киҫеп яуап биреү ҡыйын. Сөнки кеше, шул иҫәптән ишетеү-һөйләүҙән мәхрүм булған индивидтар ҙа, һөйләм теленән башҡа уйлай алмай. Ләкин, беренсенән, тел һөләм теленә генә ҡайтып ҡалмай. Унан башҡа, ишара, ҡул хәрәкәттәре, ымлау теле бар. Унан бышҡа, сәнғәт, сәхнә теле кеүек (метафорик мәғәнәләргә эйә булған) телдәр ҙә бар. Икенсенән, эш унда ғына ла түгел, фекерләү, ҡағиҙә булараҡ, телһеҙ (һүҙҙәрһеҙ) ҙә башҡарылырға мөмкин. Мәҫәлән, математик үҙе алдында торған проблемаларҙы һүҙһеҙ генә, һандарҙы, тигеҙләмәләрҙе күҙ алдында тотоу менән генә лә сисә ала. Шундай уҡ хәл инженер һәм техник, йәки слесарь-ремонтсы эшендә булырға мөмкин. Уда төп талап, машинаның (ғөмүмән, теге йәки был конструкцияның) механизмын белеү. «Сәнғәт теле»нә килгәндә, ул үҙе үк һүҙҙәрҙең мәжбүрилеген тоймай. Әйтәйек, рәссамдың буяуҙар палитраһы, композиторҙың тауыштар гармонияһы менән эш итеүе... Шулай булыуға ла ҡарамаҫтан ижтимағи тормошта һөләм теленең роле һәм урыны сикһеҙ ҙур.
Тел функциялары[үҙгәртергә]
Ул күп төрлө функцияларгә эйә.
- коммуникатив функция (кешеләргә аралашу чарасы хеҙмәтен үтәүсе); донъяны танып белгәнде хәтерҙә ҡалдырыу һәм уны башҡаларға ирештереү;
- номинатив функция (предметтарҙы, күренештәрҙе атау);
- эстетик функция (кешеләр аңына эстетика менән йоғонто яһау);
- магик функция (кешеләрҙең аңына дини йоғонто яһау);
- эмоциональ йоғонто функцияһы һ. б.
Телде һаҡлау мәсьәләләре[үҙгәртергә]
Тел социаль-этник берлектәрҙең (милләттәрҙең, этник төркөмдәрҙең) төп билдәһе һәм, шулай уҡ уларҙың мәҙәниәтен быуындан быуынға тапшырыу сараһы ролен дә үтәй ул. Милли тел халыҡтарға үҙҙәренең патриотик хистәрен үҫтереү өсөн дә ҙур роль уйнай. Тел бер урында тормай, ул төрлө үҙгәрештәр кисереп йәшәй. Телдең һүҙлек составы яңы һүҙҙәргә, терминдарга байый, иҫкергән һәм үҙҙәренең әһәмиәтен юғалта барған һүҙҙәр лексиканан төшеп ҡала. Телдең теге йәки был шартлар йоғонтоһонда грамматикаһында ла билдәле үҙгәрештәр булырға мөмкин. Ҡайһы бер телдәр, ғөмүмән, юҡка сығыуға дусар булалар. Милли телде һаҡлау, уның байлығын түкмәй-сәсмәй быуындан быуынға тапшыра барыу — һәр халыҡтың мөһим бурысылыр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002. ISBN 5-7761-1122-6


text:
Сәнәғәт
Бәлки, Һеҙ ошоно әҙләйһегеҙ: Сәнғәт.
Сәнәғәт— үҙ тармағы өсөн һәм башҡа тармаҡтар өсөн эш ҡоралдары этештереү, шулай уҡ сеймал, материалдар, яғыулыҡ, энергия етештереү, урман эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү, халыҡ ҡулланыу тауарҙарын етештереү һ.б. менән мәшғүл булған предпрятиеләр (заводтар, фабрикалар, рудниктар, шахталар, электростанциялар) берлеге. Сәнәғәт — йәмғәттең етештереү ҡеүәтенә хел иткес йоғонто яһаған халыҡ хужалығының мөһим тармағы.
Сәнәғәт ике ҙур тармаҡтан — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғетенән һәм эшкәртеүсе сәнәғәттән тора. Сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү тармағына тау-химия сеймалы, ҡара һәм төҫлө металл рудалары, нефть, газ, күмер, торф, сланец, тоҙ, изветняк сығарыу, шулай уҡ урман предприятиеләре, балыҡ тотоу, диңгез продукттарын әҙерләү керә.
Эшкәртеүсе сәнәғәт тармағына машиналар төҙөү, ҡара һәм төҫлө металдар етештереү, прокат, химия һәм нефтехимия продукттары, машиналар һәм ҡорамалдар, ағас эшкәртеү ҡорамалдары, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте продукттары, цемент, төҙөлөш материалдары, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте продукттары етештереү, шулай уҡ сәнәғәт йыһаздарын ремонтлау керә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


text:
Водевиль
Водеви́ль (франц. vaudeville) — комедия жанрының музыкаль номерҙарҙы (таҡмаҡтар, романстар һәм бейеүҙәр) эсенә алған бер төрө. Водевилгә күңелле сюжет, ҡыҙыҡлы интрига, юмор хас.
Исеме XVII быуатта ике йыр жанрын ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.
XV быуат аҙағында val de Vire —«Вир үҙәне» (Вир — Нормандиялағы йылға) тигән музыкаль жанр барлыҡҡа килә. Уларҙы халыҡсан шағирҙар — Басселен Оливье һәм Ле-Гу ижад итә. Былар бер тауышҡа йырлана торған урындағы норман йырҙары була.
XVI быуатта Нормандия сиктәрендә танылыу яулай.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Ала себен турғайы
Ала себен турғайы(урыҫ.Мухоловка - пеструшка (лат. Ficedula hypoleuca) — һайраусы ҡош себен турғайҙары ғаиләһенән (Muscicapidae).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра, авҡыт- ваҡыт күтәрелеп, осоп йөрөгән бөжәктәрҙе тота һәи кире урынына ҡуна. Һырты һорғолт көрән.Һоро түшендә , ҡабырғаларында бәй - буй ваҡ ҡына көрәнһыу һоро төҫө һәм сыбар түше менән айырыла. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Тауышы[үҙгәртергә]
Моңо: «пичи-пичи-кули-личи» йәки «цитру-цитру-три-крути-три», тауышы — тоноҡ «сиси». Өҙөп - өҙөп ҡымҡыра ла «үин-үин».
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Урмандарҙа йәшәй. Киң таралған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарынды йәки ботаҡ саталарында оя яһай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Осоп йөрөүсе бөжәктәрҙе ашай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ерәнһыу таплы 4-5 бөртөк йәшкелт йоморҡа һала.


text:
Вулканизация
Вулканизация — каучукты резинаға әүерелдереү.
Вулканизация ваҡытында каучук макромолекулалары арҡыры химик бәйләнештәр ярҙамында 3 үлсәмле вулканизацион селтәргә “ҡорола”; һөҙөмтәлә уның ныҡлығы, йылыға һәм һыуыҡҡа бирешмәүсәнлеге, һығылмалылығы һ.б. арта. Каучук һәм төрлө ингредиенттар (Вулканизация активаторҙары һәм тиҙләткестәре, тултырғыстар һ.б.) ҡатышмаһын көкөрт (көкөртлө В.), органик пероксидтар, синтетик ыҫмалалар, металл оксидтары һ.б. м н юғары т раға еткереп (термохимик); ҡайһы берҙә ионлы нурланыш тәьҫирендә (радиацион) үткәрелә. Башҡортостанда 20 б. 40 сы йй. башынан көкөртлө В. Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводында — бутадиен һәм тәбиғи каучук, 50 се йй. аҙағынан хлоропрен һәм нитриль каучуктар, бутилкаучук һ.б. нигеҙендә төрлө резиналар һәм резина-техник изделиелар алыуҙа төп технологик процесс булып тора. 60 сы йй. — пр тиела хлоропренлы каучуктарҙы цинк һәм магний оксидтары м н Вулканизация, 90 сы йй. башынан цис-изопрен, этилен-пропилен каучуктарҙы ҙур тиҙлектәге электрондар ағымы тәьҫирендә Вулканизация үҙләштерелә. Изопрен, бутадиенстирол, кремний-органик каучуктар нигеҙендәге ҡатышмаларҙың термохимик В. технологияһы кабелдәрҙе һәм электр сымдарын изолятор м н ҡаплау өсөн япмалар (мәҫ., “Уфимкабель” ААЙ нда), резина деталдәр (ӨМЭПБ, “БЭТО”) етештереү өсөн һәм автомобиль камераларын ремонтлау пункттарында ҡулланыла.