text:
Биҙгәләк
Биҙгәләк (урыҫ. Стрепет) — Европала, Азияла, Африканың төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе, үҫемлек менән туҡлана торған торған күсмә ҡош. Ояһын далала ҡора, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә башлағас һирәк осраусы төрҙәр рәтенә керә.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон ғына аяҡлы һәм муйынлы ҡош. Осҡанда өйрәктәргә оҡшаған. Башы, муйыны, түшенең аҫҡы һәм өҫкө яғы ҡара. Елкәһенән муйынының алғы яғына төшкән дүңгәләк, түшенең уртаһы, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Һырты һары, йыш һәм нәҙек ҡара көрән тулҡынлы һыҙыҡтар менән ҡапланған. Ҡойроғо аҡ һәм ҡара арҡыры буй ала. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Ите өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, үлән орлоҡтары һәм йәш үҫентеләре менән туҡлана. Йыш ҡына таш йота.
Тауышы[үҙгәртергә]
Пырхылдап көлөүгә оҡшаған тоноҡ тауышлы.
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Һөрөлмәгән яландарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. 3-4 бөртөк көрәнһыу һоро йәки йәшкелт йомортҡа һала.


c: text/html

text:
Төрки телдәр
Төрки телдәр — Алтай макро-ғаиләһенә ингән ҡәрҙәш телдәр ғаиләһе; Азияла һәм Көнсығыш Европала киң таралған. Төрки телдәрҙә өлкән майҙанда — Көнсығыш Себерҙәге Лена йылғаһынан алып Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарына тиклем — һөйләшәләр. Дөйөм һөйләшеүселәр һаны — 157 меңдән ашыу.
Төрки тәүтел Көньяҡ Себерҙә һәм Алтайҙа б.э.т. I быуатта барлыҡҡа килгән, тип һанала. Ғәҙәти рәүештә төрки телдәр Алтай макро-ғаиләһенә индерелә, әммә һуңғы ваҡытта һайһы бер тюркологтар (төрки тел белгестәре) быны шикле һанай. Алтай макро-ғаиләһе эсендә төрки телдәр монгол телдәренә оҡшашлыҡ күрһәтә.
Үҙ сиратында Уғыҙ, Ҡыпсаҡ, Ҡарлуҡ , Көньяҡ Себер, Яҡут, Болғар төркөмдәренә бүленә.
Уғыҙ төркөмө: Төрөк, Төрөк-месхетин, Гагауз, Әзербайжан , Ирандың төрки ҡәбиләләре телдәре, Шахсевендар, Кашкайҙар, Каджарҙар, Төрөкмән, Салар телдәре;
Ҡыпсаҡ төркөмө: Татар, Крәшен, Нағайбаҡ, Себер татар, Ҡырым татар, Башҡорт, Ҡарасай , Балҡар, Ҡарайым, Ҡырымсаҡ , Ҡумыҡ теле, Нуғай, Ҡаҙаҡ, Ҡарағалпаҡ, Ҡырғыҙ;
Ҡырым татарҙарының Ҡырым утрауының көньяҡ өлөшендә йәшәгәндәре уғыҙ төркөменә кергән диалектта һөйләшә.
Ҡарлуҡ төркөмө: Үзбәк, Уйғыр, Эйну;
Көньяҡ Себер төркөмө: Алтай, Телеут, Чулым (урыҫса), Шор, Хакас, Тыва, Тофа, Юйгу;
Яҡут төркөмө: Саха (Яҡут), Долгандар теле;
Булғар төркөмө: Сыуаш.
Был мәҡәлә тәү башлап Интернаттағы «Народы и религии мира»* сайты мәғлүмәттәренән сығып төҙөлдө.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Арыҫлан бөжәктәр
Арыҫлан бөжәктәр (лат. Myrmeleontidae, урыҫ. Муравьиные львы ) — селтәр ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе. Ҙур кәүҙәлеләр, тышҡы яҡтан энә ҡараҡтарын хәтерләтәләр. 2 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә — 10. Кәүҙә оҙонлоғо 18—30 мм, мыйыҡтары суҡмар һымаҡ, башынан һәм күкрәгенән ҡыҫҡараҡ; ҡуйы һоро төҫтә; ҡорһағы оҙон, нәҙек; ҡанаттары һуҙынҡы, төбенә таба тарайған, ваҡ йыш селтәрле, йәйелгәндә 56—70мм, алдағы ҡанаттары ҡоңғорт, башы һәм күкрәктәре һарғылт таплы; аяҡтары һарғылт-көрән төҫтә. Йәйенке, ҡыҫҡа личинкаларының ауыҙ өлөшө оҙон, алға сығып тора; ер өҫтөндә йәки ҡомда ҡорбандарын аулау өсөн конус һымаҡ соҡор ҡаҙалар. Ер өҫтөндәге төрлө бөжәктәр (айырым алғанда, ҡырмыҫҡалар) бүрәнкә һөҙәклелегенә эләгеп, ҡом бөртөгө ташҡыны менән бергә аҫҡа тәгәрәй һәм уларҙың еңел табышына әүерелә. Арыҫлан бөжәктәр асыҡ, яҡшы йылына торған урындарҙа, ҡарағай урманы буйҙарында, урман юлдары, йылға ярҙары буйында ҡом ишелмәләрендә йәшәй. Кис һәм төндә оса.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Захаренко А. В., Кривохатский В. А. 1993. Сетчатокрылые (Neuroptera) европейской части бывшего СССР. Известия Харьковского энтомологического общества. 1(2), 34–83.


text:
29 февраль
29 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 60-се көнө кәбисә йылында. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала. Кәбисә түгел йылында берҙән-бер булманған көн.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- — Оверклокер көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1504 — Христофор Колумб Ай тотолоу күренешен Ямайка индейцтәрен ҡурҡытыу өсөн файҙалана.
- 1860 — Герман Холлерит иҫәпләү машинаһын уйлап таба.
- 1936 — Нильс Бор атомдың планетар төҙөлөшөн тәҡдим итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1920 — Илья Исаакович Нусинов, совет драматургы, киносценарист.
- 1920 — Мишель Морган, француз киноактрисаһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2008 — Джанет Каган, америка фантаст-яҙыусыһы.


text:
Алтынгүҙ
Алтынкүҙҙәр (лат. Chrysopidae) — селтәр ҡанатлылар ғаиләһендәге бөжәк (Neuroptera); күгәүендәр ырыуынан булған себен төрө [1] ; үлән беттәрен ашаусы файҙалы бөжәк[2] . 2000 яҡын төрө билдәле, шуның 70 тирәһе Европла осрай . Иң билдәлеһе алтынкүҙ (Chrysoperla carnea).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
25-35 мм оҙонлоҡтағы, нәфис кәүҙәле, сағыштырмаса кескенә бөжәк, бик күп буй һәм арҡыры епһелдәре булған 2 пар үтә күренмәле ҡанаттары бар. Мыйыҡтары оҙон, күп быуынтыҡлы, ауыҙ ағзлары кимерә торған типта. Ҙурҙары йыш ҡына йәшкелт төҫтә, күҙҙәре сығынҡы, ялтырауыҡлы, алтын һымаҡ (исеме шунан алынған). Хәрәкәтһеҙ ваҡытта ҡанаттары түбә рәүешен ала. Әкрен осалар. Инә бөжәк йоморҡаларын япраҡҡа йәбешкән оҙон кылсыман һабаҡҡа һала. Личинкаларының кәүҙәһе йомшаҡ, төйөр һәм оҙон төк менән ҡапланған. Ауыҙы ҡорбандарыры тәненән һут һурыу өсөн үҙгәрә. Актив йыртҡыстар, үҫемлектәр буйлап иркен үрмәләйҙәр, үлән беттәре, бәбәк төргөстәр, япраҡ төргөстәр, бөжәктәрҙең йәш ҡорттары һәм йоморҡалары менән туйыналар. Ҡайһы бер төрҙәре үҙҙәренең үҫеш дәүерендә 300-400 үлән бетен юҡ итергә мөмкин. Үҫеште теүәлләп, личинка япраҡ аҫтында оҙонса, төк менән ҡапланған ҡуҙы үрә һәм ҡурсаҡҡаа әүерелә. 800-ҙән артыҡ төрө билдәле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. М., 1966; Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Энтомология. М., 1985.
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Автомобиль
Автомоби́ль ( бор. грек. aὐto — үҙе һәм лат. mobilis — хәрәкәт итеүсе), автомаши́на, автотранспорт сараһы, дөйөм алғанда автотехника — моторлы, рельсһыҙ, кәмендә дүрт тәгәрмәсле юл транспорты. Төрҙәргә бүленеше: еңел автомобиль, йөк автомобиле, автобус, троллейбус, бронетранспортёр. Ауыл хужалығы машиналары һәм мотоциклдар автомобиль булып иҫәпләнмәй. Ябай телмәрҙә автомобиль һүҙе урынына башлыса машина тип әйтәләр.
Механик транспорт сараһы, ғәҙәттә юлдарҙа кеше йәки йөк ташыу йәки ошо транспорт сараларын юлдарҙа тартып барыу өсөн ҡулланыла. Был термин тролейбустарҙы, йәғни электр үткәргестәре менән тоташтырылған рельсһыҙ транспорт сараларын үҙ эсенә ала; әммә ауыл хужалығы машиналары был иҫәпкә инмәй, сөнки улар өсөн кеше һәм йөк ташыу ярҙамсы эшмәкәрлек кенә булып тора.
— Ст. 1, Юл хәрәкәте конвенцияһы (Вена, 8 ноябрь 1968 йыл)
Ғәҙәттә кеше һәм йөк ташыу йәки транспорт сараларын юлдарҙан буксирлау өсөн ҡулланылған төрлө механик үҙйөрөшлө транспорт саралары,; ул иҫәпкә ауыл хужалығы тракторҙары инмәй.
— Ст. 1, Халыҡ-ара йөк ташыу менән шөғөлләнгән транспорт саралары экипаждары эшенә ҡағылышлы Европа килешеүе, (ЕСТР) Женева, 1970 йылдың 1 июле
Ҡоро ер транспорт саралары — үҙ көсө менән йөрөгән; төрлө һыҙаттан хәрәкәт иткән кәмендә дүрт тәгәрмәсле (улар ергә тейеп торорға тейеш) , идара ителеше һәм хәрәкәте лә кәмендә ике тәгәрмәс менән тәьмин ителергә тейешле транспорт сараһы
— Халыҡ-ара спорт кодексы ФИА, ст. 13
Классификациялау[үҙгәртергә]
- Еңел автомобиль — Кеше (бер кешенән ете кешегә тиклем; йөрөтөүсе иҫәпләнмәй) һәм йөк ташыу өсөн. Дөйөм массаһы 3500 кг артыҡ булмаҫҡа тейеш. Еңел автомобилдәр ябыҡ кузов менән эшләнә(седан, лимузин, купе, хетчбэк, универсаль һәм фургон) һәм өҫтө алына торған кузов менән (кабриолет, родстер, ландо һәм фаэтон).
- Йөк автомобиле — йөк ташыу өсөн автомобиль. Шулай уҡ йөк шассийы ҡуйылған махсус автомобилдәр сығаралар.
- Бик ауыр йөк күтәрә алған автомобиль, күсәренә 12О кН-нан ( 12 тонна көс) артыҡ көс төшкән, ә киңлеге буйынса габариты 2,5 м артыҡ фура — автомобиль, автопоезд йә икенсе төрлө автотранспорт саралары.
- Бөтә ерҙән дә үтә алыр автомобиль — бер нисә күсәргә (йә төп күсәре бер, әммә дифференциалын блокировҡаға күсерергә мөмкин булған)идара итер приводлы еңел йә йөк автомобиле. Юлһыҙ урындарҙан йөрөргә ҡулайлаштырылған.
- Спорт автомобиле — юғары тиҙлекле, юғары кеүәтле двигатель менән һәм кузовы тәпәш булған автомобиль.
- Автобус — 8-ҙән артыҡ кеше ташырлыҡ, троллейбус булып иҫәпләнмәгән автомобиль.
- Троллейбус — 8-ҙән артыҡ кеше ташырлыҡ һәм тышҡы электр үткәргестән хәрәкәт иткән автомобиль.
- Электромобиль — хәрәкәте үҙ электр аккумулятор батареяһынан булған автомоблиль.
Двигатель төрө буйынса:
- Быу автомобиле
- Бензиндә эшләгән автомобиль
- Дизелдә эшләгән автомобиль


text:
Аҡ көләпәрә
Аҡ көләпәрә (лат. Agaricus, урыҫ. шампиньон) — пластинкалы бәшмәктәр тәртибенең аҡ көләпәрә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәктәр заты.
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Яҡынса 70 төрө (Башҡортостанда 5‑тән ашыу төрө) билдәле, киң таралған. Эшләпәһенең диаметры 1—25 см, аҡһыл, һирәгерәк һорғолт йәки асыҡ көрән, ярым шар формаһында, итләс, тығыҙ, шыма өҫлө йәки сүсле, тәңкәле. Япмаһы айырым, бәшмәк өлгөргән ваҡытта һабында аныҡ беленеүсе балдаҡ рәүешендә. Гименофоры йәш емешлек тәндәрендә аҡ, спораларҙың өлгөрөү дәрәжәһенә ҡарап — алһыу, аҡрынлап көрәнәйә барған, һуңынан көрән-шәмәхә төҫтәге айырым пластинкалы (аҡ көләпәрәне ағыулы бәшмәктәрҙән айырыусы билдә). Һабы үҙәктә, тигеҙ, тығыҙ, һирәгерәк бушаҡ йәки ҡыуыш. Итсәһе башлыса аҡ, һынған ерендә һарғайыусан йәки ҡыҙарыусан, йыш ҡына бәшмәк йәки әнис еҫле. Спораһы йомро, эллипс формаһында йәки бөртөк һымаҡ, төҫө аҡтан ҡараға тиклем. Сапротрофтар (микоризаға инмәй).
Таралышы[үҙгәртергә]
Үҫеү урындарына ярашлы башлыса урмандарҙа (һары тиресәле аҡ көләпәрә); үҫемлектәр менән ҡапланмаған асыҡ урында (ике споралы аҡ көләпәрә), болонда (гумус гербофилдары; ябай аҡ көләпәрә һ.б.); урман, болон, көтөүлектәрҙең һ.б. асыҡ урындарында (ҡыр аҡ көләпәрәһе); татырлы тупраҡта (Бернард аҡ көләпәрәһе) һ.б. үҫеүсе аҡ көләпәрә айырып йөрөтөлә. Республиканың бөтә биләмәһендә лә үҫә, май—октябрҙә осрай. Аҡ көләпәрәнең емешлек тәне составында антибиотиктар, үҙләштерелеүсе аҡһым бар. Ашарға яраҡлы бәшмәктәр (һары тиресәле аҡ көләпәрә һәм сыбар аҡ көләпәрә башҡа), ике споралы аҡ көләпәрә күп үҫтерелә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ячевский А. А., Шампиньон // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Шампиньон, в сельском хозяйстве // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Громов Н. Г. Шампиньоны, 2 изд. — Москва, 1960 год.
- Фёдоров А. А. Мир растений в 7 тт. Т. 2. Грибы. — М.: Просвещение, 1991. — ISBN 5-09-002841-9
- Hunte W. Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., B. — Hamb., 1973.


text:
- Плей-оффҡа эләкһәләр булды
- 5 февралгә ҡарата ике конференцияның турнир таблицаһы
- Сергей Михалев «Салауат Юлаев»ҡа килде
- Рәсәй студенттары алдынғылыҡты бирмәй
- КХЛ-дың етенсе миҙгеле рекордтарға бай булмаҡсы
- «Урал» уйынын таба алмай
- Набоковтың урынын Василевский биләйәсәк
- Эстониянан – триумф менән
- «Слован» КХЛ-дан сығырға уйлай
- Супермикстан - «алтын»
- КХЛ беренселегенең сираттағы туры үҙенә күрә тарихи булды.
Сөнки чемпионат лидеры – ЦСКА командаһы үҙендә «Слован» уйынсыларын 12:0 иҫәбенә ҡыйратып, КХЛ-дың рекордын яңыртты. Быға тиклем шундай юғары һөҙөмтәгә 2009 йылда, плей-оффта «Авангард»ты 11:1 иҫәбенә еңеп, «Аҡ барс» клубы өлгәшкәйне. Шулай уҡ ЦСКА командаһы яуланған мәрәйҙәр һаны буйынса ла алты миҙгел үҙгәрешһеҙ торған «Салауат Юлаев»тың (129 мәрәй) һөҙөмтәһен ҡыуып етте. Тимәк, уларға тағы бер рекорд ҡуйырға күп ҡалманы. Шайбалар иҫәбе буйынса ла әлеге лә баяғы өфөләрҙең күрһәткесен уҙып китеүселәр булмаҫ тимә. 2009 – 2010 йылда «Салауат Юлаев» дәғүәселәрҙең ҡапҡаһына 215 шайба «сәпәп», әлегә рекордсмен булып тора. Әлбиттә, юлаевсыларҙың унан тыш әлегә тағы ике рекорды бар.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:28 Добавлено:12 февраля 2015
- Хоккей белгесе Сергей Михалев миҙгел аҙағына тиклем «Салауат Юлаев» хоккей клубы генераль директорының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнде.
67 йәшлек белгес команданың резервы, уның ойоштороу эше һәм киләһе миҙгелгә составты тулыландырыу менән булышасаҡ. Михалевҡа был эш таныш. Сөнки ул «Салауат Юлаев» командаһын өс тапҡыр – 1987 – 1990, 2005 – 2009 һәм 2011 – 2012 йылдарҙа етәкләй, 2008 йылда Рәсәй чемпионы итә.
Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:65 Добавлено:11 февраля 2015
- Биатлон буйынса Донъя кубогының етенсе этабында Рәсәй йыйылма командаһы ни бары бер алтын миҙал яуланы.
Ул быйылғы йылда башлап уҙған өр-яңы супермикст тигән төрҙә алдынғылыҡты бирмәне. Унда бер ҡыҙ һәм бер егет составында командалар эстафетаға оҡшаған бәйгелә ярыша. Башта ҡыҙҙар стартҡа сығып, ике атыу рубежын үткәндән һуң, эстафетаны егеттәргә тапшыра. Улар ҙа икешәр тапҡыр атып, йәнә эстафетаны шул уҡ ҡыҙҙарға тапшыра. Ҡыҙҙар тағы икешәр тапҡыр атып, эстафетаны йәнә егеттәр ала. Улар инде тағы ике атыу рубежын үтеп, өҫтәп саҡрым ярым йүгерә һәм финишҡа килеүҙәре менән урын билдәләнә. Беҙҙә был төрҙән Яна Романова менән Алексей Волков ҡатнашып, тарихҡа беренсе булып исемдәрен яҙҙы.
Шулай уҡ ҡатнаш эстафета ярышы ла булды. Бында иһә Рәсәй командаһы тик дүртенсе урын менән ҡәнәғәтләнде. Тәүге этапта йүгергән Екатерина Глазырина атыу рубежында күп хата яһап, командалаш иптәштәрен 20-се урынға ҡалдыра. Ҡалған спортсыларҙың тырышлығы менән генә Рәсәй командаһы дүртенсе урынға күтәрелә.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:17 Добавлено:11 февраля 2015
- Футбол буйынса «Спартак» клубы һөжүмсеһе Артем Дзюба Санкт-Петербургтың «Зенит»ына күсте.
Ул яңы клубта киләһе миҙгелдән уйнай башлаясаҡ. «Спартак»тан китеүе аҡсаға бәйле. Сөнки Мәскәү командаһы хужаһы Леонид Федун әйтеүенсә, Артем Бразилия легионеры Халк һымаҡ эш хаҡы алмаҡсы. Тик уға башта Халк кеүек уйнарға кәрәк, тип билдәләй. Әлбиттә, яңы клубта Дзюбаға йылына 3,3 млн евро эш хаҡы түләнәсәк. Был Халктыҡынан күпкә кәмерәк. Ә бына Рәсәй уйынсылары араһынан килемле генә буласаҡ. Әйтәйек, «Зенит»та уйнаусы Александр Кержаков йылына 3 млн евроға байыһа, Андрей Аршавин 2 млн евроға ла риза.
Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:16 Добавлено:11 февраля 2015
- Көнбайыш конференцияһы
У. М.
1. ЦСКА 52 123
2. СКА 54 115
3. Йокерит 53 111
4. Динамо (Мәскәү) 52 109
5. Динамо (Минск) 52 91
6. Локомотив 53 85Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:384 Добавлено:5 февраля 2015
- «Салауат Юлаев» командаһы үҙендә дүртенсе рәт еңелеп, көйәрмәндәрен хафаға һалды.
– Беҙ бөгөн барыһын да эшләнек. 60 минут буйы туҡтауһыҙ көрәштек. Мөмкинлектәр ҙә күп булды. Ҡайһы бер мәлдә дәғүәсенең ҡапҡасыһы командаһын ҡотҡарҙы. Өҫтөнлөк итәбеҙ, тик нишләптер һөҙөмтәгә өлгәшә алмайбыҙ. Был беҙҙең ауырыуға әйләнеп бара инде. Киләһе уйындар алдынан бер аҙ көс туплар өсөн ваҡыт бар. Шунда, моғайын, ныҡлап шөғөлләнеп, буласаҡ хәл иткес уйындарға әҙер булырыбыҙға шигем юҡ, – тине баш тренер Владимир Юрзинов. Уның менән «Йокерит» командаһының баш тренеры ла килешеп, юлаевсыларҙы маҡтаны. Ул хатта ғәфү үтенеп тә маташты.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:95 Добавлено:5 февраля 2015


text:
Мәмерйә
Мәмерйә — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ. Мәмейәнән ер өҫтөнә бер йәки бер-нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе спелеология исемендәге фән тармағы өйрәнә.
Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин:
- Карст мәмерйәләре — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының (бурташ, мәрмәр, моломит, аҡбур) һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Тектоник мәмерйәләр — ер ҡабығың һыныуы, ярылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Эрозия мәмерйәләре — һыуҙа эремәй торған тау тоҡомдарының механик йыуылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.
- Боҙ мәмерйәләре — боҙлоҡ эреү сәбәпле хасил була.
- Вулкан мәмерйәләре — һүнгән вулкан кратерында барлыҡҡа килә.
Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре.
Башҡортостандағы мәмейәләр тураһында:


text:
Чиллер-фанкойл системаһы
Чиллер-фанкойл системаһы — күп заллы, үзәкләштерелғән кондиционерлау системаһы, ҡайҙа үҙәк һыуҡтырыу машинаһы (чиллер) һәм һауаны һыуыҡтырыу үҙәге (фанкойл) араһында йылыны этиленгликоль менән һыу растворы (умеренный һәм һыуыҡ климатта) йәки һыу (тропик климаты) тапшыра. Чиллер һәм фанкойл менән системаһа берләштереү торбалар, насос станцияһы (гидромодуль) һәм автоматик регулировать итеү системаһы инә.
Терминология[үҙгәртергә]
«Оборудование для кондиционирования воздуха, вентиляции и отопления» 22270-76 һанлы Дәүләт стандарты инглиз теленән fan coil unit (фанкойл) Вентиляторный доводчик тип тәржемә ителә.


text:
Һолоүлән
Һолоүлән (лат. Festuca pratensis, урыҫ. Овсяница луговая ) — Бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек.
Тарҡау ҡыуаҡлы, уртаса өлгөрөшлө, көҙҙән сәсеп үҫтерелә торған үҫемлек. Болондарҙа, аҡландарҙа һәм урман буйҙарында ҡырағай рәүештә үҫә. Ауыл хужалығында культуралы бесәнлектәр һәм көтөүлектәр булдыру өсөн файҙаланыла. Һолоүләндең 1 гектарынан 3,5-4,5 т бесән сабыла, иң күп уңышты беренсе 2-3 йылда бирә. Ҡышҡы һалҡынға сыҙам. Балсыҡлы һыу баҫар ерҙәрҙә яҡшы үҫә. Ташҡан һыуҙар аҫтында 3 аҙнаға тиклем сыҙай. Бейеклеге 1,2 метрға тиклем етә торған нескә һабаҡлы үҫемлек, башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда һыуҙа эреүсән углеводтар микъдары артыҡ (10-12 % -ҡа тиклем), һәм был мал өсөн шәкәр-протеин нисбәтен яҡшырта. Азотлы ашламаларҙы ярата.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Справочник по кормопроизводству. М., 1993; Шайтанов О.Л. Подбор многолетних трав и травосмесей для организации зелёных и сырьевых конвейеров на орошаемых землях Среднего Поволжья: Дис. ... М., 1995.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».


text:
Мелисса
Мелисса (урыҫ. Мели́сса лека́рственная, лат. Melissa officinalis) —баллыбабай һымаҡтар (Lamiaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-120 см. Июндән ноябргәсә аҡ, алһыу, һары сәскә ата. Орлоғо һары йәки ҡара төҫтәге сәтләүек.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Мелиссаның тыуған иле — Урта диңгеҙҙең көнсығыш районы. Үҫемлек тәбиғи шарттарҙа Кавказда, Ҡырымда һәм Рәсәйҙең көньяк өлкәлерендә үҫә. Башҡортостанда баҡса үҫентеһе булараҡ үҫтерелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Путырский И. Н., Прохоров В. Н. Дарыу үҫемлектәре — Мн.: Книжный Дом, 2005. (урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
26 февраль
26 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 57-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 308 көн ҡала (кәбисә йылында 309).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Кувейт — Азат итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1986 — Михаил Сергеевич Горбачёв «Тиҙләнеш» курсын иғлан итә.
- 1990 — Чехословакия территорияһынан совет ғәскәрҙәре сығарыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1935 — Сәләх Суҡбаев, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2005 — Джеф Раскин, Macintosh компьютерын төҙөүсе.


text:
Биотехнология
Биотехнология - тере организмдарҙы, урарҙың системаһын йәки йәшәү эшмәкәрлеге продукттарын технология процессында ҡулланыу, шулай уҡ ген инженерияһы ысулын ҡулланып файҙалы үҙлекле организмдар алыу тураһындағы фән.
Биотехнология тип XX-XXI быуатта йыш ҡына ген инженерияһын ҡулланыуҙы атайҙар, әммә был термин яһалма һайланыш һәм гибридизация кеүек кеше ихтияжына йүнәлтелгән биологик организмдарҙың ҡатмарлы модификацияһын үҙ эсенә ала. Ғәҙәттәге биотехнологик етештереү тармағы хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып аҙыҡ-түлектең һәм тере организмдарҙың продуктлығын арттырыуға иреште.
1971 йылға тиклем "биотехнология" термины аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә һәм ауыл хужалығанда ҡулланыла ине. 1970 йылдан ғалимдәр был терминды ДНК рекомбинацияһы, күҙәнәк күльтивацияһы кеүек лаборатория ысулдары өсән ҡулланалар. Биотехнология генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология, күҙәнәк биологияһы, шулай уҡ химия, информацион технология кеүек ғәмәли фәндәргә нигеҙләнә.
Биотехнология тарихы[үҙгәртергә]
"Биотехнология" терминын беренсе тапҡыр венгр инженеры Карл Эреки 1917 йылда ҡуллана. Сәнәғәттә микроорганизмдар һәм ферменттар ҡулланыу күптән билдәле, әммә системалы фәнни тикшереүҙәр биотехнологик ысулдарҙы ҡулланыу даирәһен киңәйтә.
Шулай итеп, 1814 йылда Петербург Галиме академик К.С. Кирхгоф биологик катализ күренешен аса, һәм арзан сеймалдар шәкәр алырға тырышып ҡарай (XIX быуатҡа тиклем шәкәрҙе шәкәр ҡамышынан ғына алалар). 1891 йылда АҠШ ғалиме Дз. Такамине фермент препаратын сәнәғәттә ҡулланыуға патент ала: үҫемлек ҡалдыҡтарын шәкәрләндереү өсөн диастиза ҡулланырға тәҡдим итә. XX быуат башында әсетеү һәм микробиология сәнәғәте үҫеш ала. Ошо уҡ йылдарҙа антибиотик, байыҡтырылған аҙыҡ, әсетке етештереу, үҫемлек һәм хайуандарҙан етештерелгән аҙыҡты арттырыу һәм яҡшыртыу өҫөн ынтылыш яһала.
Беренсе антибиотик – пеницилинды 1940 йылда файҙаланыу кимәленә тиклем айырып алырға һәм таҙартырға өлгәшәләр. Был микроорганизмдар етештергән арзан мидицина препараттарын эшләп сығарарға ынтылыш бирә.


text:
Һаҙағай
Һаҙағай (лат. Aurora Borealis, Aurora Australis) – Ерҙең (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ; йыһандан планетаның магнит ҡыры тарафынан тартылып ионосфераға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә. Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72-ке градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй.
Күҙәтеүсенең төньяҡ магнит полюсына яҡыныраҡ килгән һайын, һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш. Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙ осорҙарында йышыраҡ күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа һаҙағай Антарктидала, Көньяҡ Американың һәм Австралазияның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә.
Башҡа планеталарҙа[үҙгәртергә]
Юпитер менән Сатурндың магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр Хаббл телескобынән үткәрелде. Уран менән Нептунда ла һаҙағайҙың барлығы асыҡландыESA Portal - Mars Express discovers aurorae on Mars. Esa.int (2004-08-11). 5 август 2010 тикшерелгән. . Ерҙә кеүек, газ гиганттарында ла һаҙағай ҡояш еленә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә Ио, электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.


text:
Фотосинтез
Фотосинтез (от грек. φwto- — яҡтылыҡ һәм σύvθeσις — синтез бергә ҡушыу) — үҫемлектәрҙә яҡтылыҡта углекислый газ һәм һыуҙан фотосинтетик пигмент (үҫемлектәрҙә хлорофилл, бактерияларҙа бактериохлорофилл һәм бактериородопсин) ҡатнашлығында органик матдәләр барлыҡҡа килеү процесы.
Фотосинтез реакцияһын ҡыҫҡаса ошолай яҙырға мөмкин:
6H2O + 6CO2 + яҡтылыҡ → C6H12O6 (глюкоза) + 6O2
Йөкмәткеһе
Фотосинтездың әһәмиәте[үҙгәртергә]
Фотосинтез биологик энергияның төп сығанағы булып тора. Ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы (күмер, нефть, тәбиғи газ, торф) яндырып алынған энергия нигеҙендә шулай уҡ фотосинтез процесында һаҡланып ҡалған энергия тора. Фотосинтез — углеродтың биологик циклға төп инеү юлы. Атмосфералағы кислород фотосинтездың өҫтәмә продукты булып тора. Кислородлы атмосфера барлыҡҡа килеүе ер өҫтөнөң торошон тулыһынса үҙгәртә, һулыш алыу мөмкин була. Һуңыраҡ озон ҡатламы барлыҡҡа килгәс, тереклеккә ҡоро ергә сығырға мөмкинлек асыла.
Фотосинтезды өйрәнеү[үҙгәртергә]
Фотосинтезды өйрәнеү буйынса беренсе тәжрибәләрҙе Джозеф Пристли 1770—1780 йылдарҙа үткәрә. Ул герметик һауыт эсендә шәм янғанда һауа «боҙолоу»ына иғтибар итә. Һауа яныуға булышлыҡ итмәй, эсенә бикләнгән хайуандар тонсоға. Боҙолған һауаны үҫемлектәр төҙәтә ала. Пристли үҫемлектәр кислород бүлеп сығара тигән нәтижәгә килә, тик бының өсөн яҡтылыҡ кәрәклеген иҫәпкә алмай. Оҙаҡламай быны Ян Ингенхауз асыҡлай.
Һуңыраҡ үҫемлектәр кислород бүлеп сығарыуҙан башҡа, углекислый газды йотоп, органик матдәләр синтезлауы асыҡлана. 1842 йылда Роберт Майер, энергия һаҡлау законына нигеҙләнеп, үҫемлектәр ҡояш энергияһын химик бәйленеш энергияһына әүрелдерә тигән нәтижәгә килә. 1877 йылда Пфеффер был процесты фотосинтез тип атай. Ж. Пельтье һәм Ж. Кавенту 1818 йылда беренсе тапҡыр хлорофилды айырып ала.
Фотосинтездың окисландырыу-ҡайтарыу аҫылын Корнелис ван Ниль асып бирә. Был кислород һыуҙан барлыҡҡа килә тигәнде аңлата. Быны 1941 йылда А. П. Виноградов изотоплы тамға ярҙамында иҫбат итә.
Мельвин Кальвин углерод изотобы менән CO2 йотолоу процесын иҫбат итә, был эш өсөн уға 1961 йылда Нобель премияһы бирелә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
Лайлалы диңгеҙ ҡусҡары (Elysia chlorotica) һыу үҫентеләре (Vaucheria litorea) хлоропластарын аш һеңдереү юлында үҙләштерә. Диңгеҙ ҡусҡары организмындағы хлоропласт глюкоза синтезлап, ҡусҡарға бер нисә ай йәшәргә мөмкинлек бирә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Холл Д., Рао К. Фотосинтез: Пер. с англ. — М.: Мир, 1983.
- Физиология растений / под ред. проф. Ермакова И. П. — М.: Академия, 2007
- Молекулярная биология клетки / Альбертис Б., Брей Д. и др. В 3 тт. — М.: Мир, 1994
- Рубин А. Б. Биофизика. В 2 тт. — М.: Изд. Московского университета и Наука, 2004.
- Чернавская Н. М., Чернавский Д. С. Туннельный транспорт электронов в фотосинтезе. М., 1977.
- В. Любименко. Влияние света на усвоение органических веществ зелёными растениями. http://www.archive.org/download/izviestiaimper06011218impe/izviestiaimper06011218impe.pdf%7C Известия Императорской Академии наук. VI серия. 1907. номер 12. стр. 395—426, с 6 табл.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Анимация из Molecular Cell Biology (Lodish et al.) на сайте издательства Freeman
- Учебное пособие по фотосинтезу (начальный уровень)
- Статья "Фотосинтез" в Физической энциклопедии


text:
Хлор
Хлор (от грек. xλwpός — «йәшел») — химик элементтарҙың периодик системаһында 7-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент.
Атом массаһы 17[2]. Cl (лат. Chlorum) символы менән билдәләнә. Химик актив неметалл. Галогендар төркөмөнә инә (беренсе тапҡыр «галоген» һүҙен немец химигы Швейгер хлор өсөн ҡуллана ( «галоген» тоҙ барлыҡҡа килтереүсе тигәнде аңлата, һүңыраҡ был һүҙ хлор кергән VII төркөм элементтары өсөн ҡулланыла [3]).
Ябай матдә хлор (CAS- теркәү номеры: 7782-50-5) нормаль шарттарҙа һауанан ауырыраҡ йәшел-һары төҫтәге әсе еҫле ағыулы газ. Хлор молекулаһы ике атомлы (формулаһы Cl2).
Хлорҙы асыу тарихы[үҙгәртергә]
1772 йылда Джозефом Пристли хлор менән водород ҡушылмаһы хлороводород ала. 1774 йылда швед химигы Шееле, Карл Вильгельм, үҙенең ғилми хеҙмәтендә, пиролюзит менән тоҙ кислотаһы тәҫир итешкәндә хлор бүленеп сығыуы тураһында яҙа:
- 4HCl + MnO2 = Cl2 + MnCl2 + 2H2O
Шееле хлорҙың еҫе батша араҡыһына оҡшаш булыуын билдәләй, алтын һәм киноварь менән тәҫир ителешеүен һәм ағартыу үҙәнсәлеген билдәләй. Тик Шееле ул заманда өҫтөнлөк иткән флогистон тәғлимәтенә ярашлы хлор флогистоны алынған тоҙ килотаһы тип билдәләй.
Бертолле һәм Лавуазье кислород теорияһына ярашлы яңы матденең оксиды тип билдәләй. Әммә хлорҙы тарҡатыу уңышһыҙ була. Дэви электролиз ярҙамында аш тоҙон тарҡатып хлорҙын айырым элемент булыуын иҫбатлай.
Тәбиғәттә таралыуы[үҙгәртергә]
Хлор тәбиғәттә ҡушылмаларҙа ғына осрай. Ер ҡабығында ул масса буйынса 1,7 * 10-2%, вулкан тоҡомдарында – гранитта 2,4 *10-2%. Ион хәлендә хлор донъя океанында ла бар (1,93%). Сотавында хлор булған 97 минерал булыуы билдәле.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1999. — Т. 5. — С. 280.
- ↑ Таблица Менделеева на сайте ИЮПАК
- ↑ Петрянов-Соколов И.В. (отв. ред.), Станцо В.В., Черненко М.Б. (составители) Популярная библиотека химических элементов. Книга первая. Водород — палладий — 3 изд. — Москва: Издательство «Наука», 1983. — С. 238-247. — 575 с.


text:
Ағиҙел (йылға)
Ағиҙел (тыңлау) (белешмә • ярҙам) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы. Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Уралтау итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәлтау тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
- уң яҡтан: Нөгөш, Эҫем, Ҡариҙел, Бөрө, Тере Танып;
- һул яҡтан: Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн.
Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.
Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә Ағиҙел Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар. Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан «Ҙур һыҙма китабы»нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел "Белая Воложка" тип атала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- Сәлимйән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.


text:
17 март
17 март — григориан стиле буйынса йылдың 76-се (кәбисә йылында 77) көнө. Йыл аҙағына тиклем 289 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Ирландия — Изге Патрик көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1960 — Японияла төрлө төҫлө фломастерҙар һатыла башлай.
- 1991 — СССР-ҙа Бөтә союз референдумы үткәрелә, тауыш биреүселәрҙең дүрттән өс өлөшө СССР-ҙы һаҡлау өсөн тауыш бирә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1938 — Рудольф Хәмит улы Нуриев, билдәле балет артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1956 — Ирен Жолио-Кюри, француз физигы, химия буйынса 1935 йылғы Нобель премияһы лауреаты.


text:
Лиссабон
Лиссабо́н (порт. Lisboa, /liʒ'boɐ/, лат. Olisipo) — Португалияның башҡалаhы, иң ҙур ҡалаһы һәм төп порты. Лиссабон Европа континентының көнбайышында, Пиреней ярымутрауының көньяк-көнбайыш ярында урынлашҡан. Бында 564 меңдән ашыу кеше йәшәй. Халыктың күпселеген (97%) португалдар тәшкил итә.
Лиссабон 20 быуат тарихы менән бай. Археологик ҡаҙыныуҙар нәтижәһендә бында 1200 йылда (б. э. т.) финикийҙар йәшәгәне асыҡлана.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:Байраҡ/Греция Афиндар (грек. Aθήva), Греция
- Белу-Оризонти (порт. Belo Horizonte), Бразилия
- Ҡалып:Байраҡ/Мисыр Ҡәһир (ғәр. القاهرة), Мысыр
- Ҡалып:Байраҡ/Канада Монреаль (франц. Montréal, ингл. Montreal), Канада
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Тултырыусы
Тултырыусы—— һөйләм киҫәге.
Һөйләмдә ҡылымды асыҡлаусы эйәрсән киҫәк тултырыусы тип атала. Тултырыусы ҡараған ҡылым һөйләмдә күбеһенсә хәбәр ролен башҡара. Тултырыусы төбәү, төшөм, сығанаҡ һәм урын-ваҡыт килештәрҙең һорауҙарына, кем менән? нимә менән? кем өсөн? нимә өсөн? кем тураһында? нимә тураһында? кем тарафынан? нимә тарафынан? кем булып? нимә булып? кем итеп? нимә итеп? кем урынына? нимә урынына? һорауҙарына яуап ҡайтара[1].
Йөкмәткеһе
Тултырыусы түбәндәгесә белдерелә[үҙгәртергә]
- Төбәү, төшөм, сығанаҡ һәмурын-ваҡыт килештәге исемдән һәм бүтән һүҙ төркөмдәренән килә: Тауҙары — алтын-көмөшкә, һыуҙары — балыҡҡа, ҡырҙары — игенгә, урмандары һылыу ағастарга бай ул ерҙең. (Р. Ниғмәти.). Ҡайындың туҙын маҡта, имәндең үҙен маҡта. (Мәҡәл.) Астан ҡаҙан аҫтырма, яланғастан кейем бестермә. (Мәҡәл.) Гёте башҡорт егеттәренең думбырала, ҡумыҙҙа һәм ҡурайҙа уйнауҙарын ҡыҙыҡһынып тыңланы, төрлө нәмәләрҙе һорашты. (Я. Хамматов.)
- Тултырыусы вазифаһын менән, өсөн, башҡа, тыш, тураһында, тарафынан, булып, итеп, урынына бәйләүестәре менән килгән исемдәр йәки бүтән һүҙ төркөмдәре үтәй: Улың менән маҡтанма, улыңдың эше менән маҡтан. (Мәҡәл.) Егет үҙе өсөн тыуа, иле өсөн үлә. (Мәҡәл.) Әсәйем менән Серафим ағай нефть тураһында, буровойҙағы мәшәҡәт хаҡында һөйләшеп ултыралар. (Ә. Бикчәнтәев.) Эшселәр һәр көн ҡаланың ҡыҙылдар тарафынан алыныуын көтәләр. (М. Ғафури.) Ауыл хужалығы мәктәбенә мөдир булып яңы кеше килде. (А. Таһиров.) Ҡотлобаев колхозда ике йыл ғына агроном булып эшләне лә рәйес итеп үрләтелде. (Ә. Хәкимов.) Мин һине, ҡустым, Аҡназар урынына үҙемә ярҙамсы итеп алам. (Б. Бикбай.)
Тултырыусылар тура һәм ситләтелгән тултырыусыларға бүленә[үҙгәртергә]
Тура тултырыусы эш-хәрәкәт төшкән предметты аңлата. Ул һәр ваҡыт төшөм килештә тора, ә хәбәр күсемле ҡылымдан килә. Тура тултырыусы билдәле төшөм килештә лә, билдәһеҙ төшөм килештә лә килергә мөмкин. Мәҫәлән: Мин хатты яҙам. Мин хат яҙам. Тәүге һөйләмдә бер билдәле хат тураһында һүҙ бара, ә икенсеһендә ниндәйҙер билдәһеҙ хат хаҡында әйтелә.[2].
Ҡайһы бер һүҙҙәр һәр ваҡыт билдәле төшөм килештә генә ҡулланыла[үҙгәртергә]
- Кешенең исемен, фамилияһын белдергән һүҙҙәр: Мин Мәскәүҙә Рәсимәне осраттым. (Мин Мәскәүҙә Рәсимә осраттым тип һөйләмәйҙәр.)
- Тултырыусы ролен башҡарған һүҙҙең алдында был, теге, ошо, шул, былтырғы, кисәге, быйылғы, бөгөнгө, ауылдағы, ҡалалағы аныҡлаусылары торһа, тултырыусы тик билдәле төшөм килештә килә: Мин был кешене белмәйем. Ул ҡалалағы апайымды күргән.
Бүтән тултырыусыларҙың һәммәһе лә ситләтелгән тултырыусы тип йөрөтөлә.[үҙгәртергә]
Улар төшөм килештән башҡа бөтә килештәрҙә лә ҡулланыла һәм төрлө бәйләүестәр менән килә: Йәштәрҙә ололарса ҡарата ихтирам булдырыу хаҡында нығыраҡ уйланһаҡ икән. («Башҡортостан ҡыҙы».)
Грамматик төҙөлөшөнә һәм үҙҙәре эйәргән һүҙҙәргә ниндәй саралар ярҙамында бәйләнеүҙәренә ҡарап, тултырыусыларҙы синтетик, аналитик, аналитик-синтетик төрҙәргә бүләләр. Синтетик тултырыусылар үҙҙәре эйәргән һүҙгә килеш ялғауҙары, аналитик-бәйләүестәр йәки ярҙамлы исемдәр менән, аналитик-синтетик- килеш ялғауҙары һәм бәйләүестәр ярҙамында ялғана.
Һөйләмдең үҙенсәлегенә ҡарап, тултырыусы үҙ аллы һәм буйһондороҡло булып килергә мөмкин. Әгәр тултырыусы күсемһеҙ ҡылымға ҡараһа, ул саҡта тултырыусы билдәле дәрәжәлә үҙ аллы була, әгәр ул күсемле ҡылымға бәйләнһә, тултырыусы буйһондороҡло эйәрсән киҫәк булып йөрөй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
[1]Ураҡсин З.Ғ., Ишбаев К.Ғ. Хәҙерге башҡорт теле. Педагогия институтының башланғыс кластар факультеты студенттары өсөн дәреслек. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте,1986,300-308-се биттәр.
[2]Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Әсә теле. Синтаксис. 7-8-се синыфтар өсөн дәреслек. Өфө, Китап,2001,16-57-се биттәр.


text:
Балабан
Балабан (урыҫ. Балобан, лат. Falco cherrug) — sласындар ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлығында. Осҡанда тар оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Һырты һорғолт көрән, һәр ҡауырһынының сите һары. Ҡойроғонда һары төҫтәге арҡыры һыҙыҡтар бар. Сапсандан тоноғораҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйыҡ-ҡйыйҡ-ҡйыйҡ"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡая ташлы урмандарҙа йәшәй. Асыҡ урында һунар итә. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ағас баштарында, ҡая таш йәки упҡын һикәлтәләрендә була. Ҡара таплы 3-5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала. Элек башҡорт халҡы уны ҡулға эйәләштереп, ауға йөрөткән.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Ҡош-ҡорт аулай


text:
Ҡыйғыр
Ҡыйғыр − ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло йыртҡыс урман ҡошо.Ҙурлығы күгәрсендәй. Ыласындар класында иң шәп осҡан ҡош.
Аңлатмаһы[үҙгәртергә]
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Һырт яғы күкһел һоро. Яурындары, тамағы һарғылт аҡ, түше ҡара таплы аҡһыл һары. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө ерән-ҡыҙыл. Ике яҡ сикәһендә мыйыҡҡа оҡшаған һыҙаттар бар.Күҙ ҡабаҡтары, суҡышының төбө, аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан сикәләрендәге һыҙыҡтар менән айырыла, ә сапсандан байтаҡ бәләкәй. Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй" йәки "кик-кик-кик". Ҡош- ҡорт аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында, ҡая таштарҙа оялай.Көрән таптар менән сыбарланған 3-4 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.


text:
Йәйғор
Йәйғор — атмосфераның оптик һәм метеорологик күренеше, башлыса юғары дымлылыҡ яланында күҙәтелә. Ул төрлө төҫтәрҙә хасил була һәм дуға йәки ярым түңәрәк формаһын һыҙатландыра. Төҫтәр спектры, дуғаның эс яғынан ҡараһаң былай: ҡыҙыл, һарғыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр, күк, зәңгәр күк).
Күк йөҙөндә йәйғор пәйҙә булғас, балалар ниҡаҙәр шатлыҡ кисерә, уның нисек барлыҡҡа килеүе тураһында һорап, ата-әсәләрҙе йөҙәтеп бөтөрә.
Йөкмәткеһе
Йәйғорҙо өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Фарсы астрономы Кутб ад-Дин аш-Ширази (1236—1311), ә бәлки, уның уҡыусыһы Камал ад-Дин Ширази (1260—1320) булғандыр, беренселәрҙән булып феномендың теүәл аңлатмаһын бирә.[1]
Йәйғорҙң дөйөм тасуирламаһын 1611 йылда Марк Антоний де Доминис «De radiis visus et lucis in vitris perspectivis et iride» китабында бирә. Күҙәтеүҙәр нигеҙендә ул йәйғор тамсының эске өҫлөгөнәнн сағылыу һәм ике тапҡыр һыныу нәтижәһендә (тамсыға кергәндә һәм сыҡҡанда) барлыҡҡа килә тигән фекергә килә.
Рене Декарт 1635 йылда «Метеорлар» китабының «Йәйғортураһында» бүлегендә күренешкә тулы тасуирлау бирә.
Спектрҙы билдәләү өсөн төҫләр һанын, йәғни 7 һанын Исаак Ньютон керетә. Ул фәнгә таянмый, ә бәлки 7 һанының символик мәғәнәгә эйә булуын ғына иҫенә төшөрә. Башта ул биш төҫкә генә туҡкталырға уйлай (ҡыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр һәм миләүшә). Сөнки 5 һаны ла символик мәғәнәгә эйә. Ләкин был һанды аҙһынып, 7 һанына туҡталырға була.
Ысынында иһә, йәйғорҙа айырым-асыҡ ярылып ятыусы төҫтәр юҡ. Спектр тоташ, бер төҫ икенсеһенә ҡушылып кереп китә, шуға күрә ентекләберәк, текәлеберәк ҡараһаң, унда «рәсми» төҫтәрҙән тыш әле тағы әфлисун, ҡурай еләге (ҡуйы ҡыҙыл), салат (асыҡ йәшел), фирүзә төҫтәрне лә күрәһең...
Тәбиғәттә йәйғор күренеше[үҙгәртергә]
Физика дәрестәрендә был мөғжизәнең атмосфералагы оптик күренеш булыуыуы, ҡояш яҡтыһының һыу тамсыһында һынып, спектрҙың ете төҫөнә тарҡалыуы тип аңлаттылар. Төрлө оҙонлоҡтағы тулҡынды һыу тамсыһы төрлөсә һындырып, аҡ төҫ спектрға тарҡала – иң кескенә һыныу мөйөшө ҡыҙыл төҫтөҡө, ә иң ҙурыһы —– миләүшәнеке. Был күренеш дисперсия тип атала.
Йәйғорҙы күреү өсөн, ҡояшка арт менән, ә һыу тамсыларына йөҙ менән баҫырға кәрәк. Әмма ләкин йәйғор берәү генә булмаҫҡа, уның янында икенсеһе, өсөнсөһө лә күренергә мөмкин. Тимәк, һыу тамсыһында нур ике йәки өс тапҡыр һына. Былары, билдәле, тоноғораҡ була. Иғтибарлы кеше икенсе йәйғорҙа төҫтәрҙең тәртибе төп күперҙәгегә ҡапма-ҡаршы булыуын да күрер. Әгәр төп күперҙә ҡыҙыл төҫ дуғаның тышында булһа, икенсеһендә ул эсендә булыр.
Ай йәйғор ҙа бар. Дөрөҫ, ай йәйғор күпкә тоноғораҡ була, шуға күрә уны йыш ҡына “аҡ йәйғор” дип атайҙар.
Төнгө йәйғор —– бик һирәк осорай торған тәбиғәт күренеше. Уны планетаның бер нисә урынында ғына күҙәтергә мөмкин. Иң атаклы ай йәйғор – шарлауыҡлы Калифорния штатының Йосемити Милли паркында күҙәтелә. Ай йәйғор шулай уҡ Кентуккидагы Камберленд шарлауыҡтарында һәм Замбия менән Зимбабве сигендәге Виктория шарлауығында күрергә була. Ә бына бик тә үҙенсәлекле ай йәйғор Себерҙә – Ямал ярымутрауының ҡуйы томандарында күҙәтелә.
Йәйғор тарих, мәҙәнәт һәм мифологияла[үҙгәртергә]
Иҫкитмәле күренеш булганға күрә, йәйғор боронғо замандарҙан бирле мөғжизә булараҡ ҡабул ителгән.
- Боронғо гректар уны күк менән ерҙе тоташтырыусы тип һанаған.
- Япон риүәйәттәрендә йәйғорҙө донъя яратылу менән бәйләҙәр. Ошо күперҙән тәңреләр Идзанаги һәм Идзанами үҙҙәре яһаған ерҙе ҡарарға төшкәндәр.
- Боронғо ҡытайҙар йәйғорҙө күк йыланы дип белә.
- Скандинавтларҙа ул – тәңреләр торағын ер менән тоташтырыусы күпер.
Йәйғор тураһында һынамыштар[үҙгәртергә]
Халыҡтарҙа был иҫ киткес матур тәбиғәт күренешенә бәйле йөҙләгән йомаҡ, әйтем, һынамыштар һ.б. бар. Мәҫәлән,
- Йәйғор иртән күренһә, йәки күпер икәү булһа, йә түбән булһа, йә иһә күк йөҙөндә оҙаҡ торһа, һауа боҙолоп, ямғыр яуасаҡ.
- Йәйғор көнбайышта күренгәндә лә ямғыр көтөлә.
- Күпер йылға буйлап һуҙылған осраҡта ла ямғырҙан ҡаса алмайһың.
- Әгәр ҙә ул йылғаға арҡыры ятһа – һауа торошоноң яҡшыруын көт тә тор.
- Һауа торөшон билдәләү өсөн йәйғорҙөң төҫө лә әһәмиәткә эйә: йәшел төҫ күберәк икән – ямғырға, һары – көн яҡшырыуға, ҡыҙыл – эҫелеккә йәки елгә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Урыҫ телендә[үҙгәртергә]
- Свет И Цвет
- Этимология и семантика слова 'радуга'
- Рене Декарт «О радуге»
- Хаскелевич Д.-Б. Оптико-мистический феномен радуги (Ноев Завет в толковании Каббалы)
Инглиз телендә[үҙгәртергә]
- About rainbows
- Supernumerary and Multiple Rainbows
- Spectacular rainbow at Elam Bend (McFall, Missouri)
- Finding and Photographing rainbow


text:
Аҡ күбәләктәр
Аҡ күбәләктәр (лат. Pieridae) — көндөҙгө күбәләктәр ғаиләһе; Яңы Зеландиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған көндөҙгө күбәләктәр[1]. Донъя фаунаһында 500 ләп төрө иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡанат йәйеме 8 см-ға хәтле. Артҡы ҡанаттарында эске уйымта булмауы һәм уларҙа ике аналь һеңерсә булыуы аҡ күбәләктәрҙең үҙенсәлекле билдәһе булып тора. Алғы аяҡтары яҡшы үҫешкән. Төҫтәре күбеһенсә аҡ, һары һәм ҡыҙғылт-һары. Күбәләк ҡарышлауыҡтары йәшел йәки сыбар, ҡыҫҡа төктәр менән ҡапланған. Ҡурсаҡтары баштарын өҫкә ҡаратып урынлаша, ебәк ебенән биле менән субстратка йәбештерелә. Аҡ күбәләктәр һәр ерҙә осорай, Ҡайһы бер төрҙәре күп һанлы. Аҡ күбәләктең айырым ырыуҙарының үҫеше, ҡағиҙә булараҡ, үҫемлектәрҙең билдәле ғаиләләре менән бәйләнгән: аҡ күбәләк (Pieris) әүернә сәскәлерәрҙә, һары күбәләк (Colias) — ҡуҙаклыларҙа, ҡайһы берҙәре раузаларҙа һ.б. йәшәй. Кәбеҫтә күбәләге алғы ҡанаттарының осо ҡара төҫтәге эре аҡ күбәләк, инә күбәләктең 2-шәр түңәрәк ҡара табы бар. Йыш ҡына лимон күбәләге лә осорай. Ҡанаттары осло. Аталары — һары, иналары йәшкелт аҡ төҫтә. Киң таралған төрҙәре: һары ҡыр күбәләге, дүләнә күбәләге, борсаҡ күбәләге, шалҡан күбәләге һәм гәрәнкә күбәләге.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Айырым төрҙәре туҡланыу сылбырында мөһим роль уйнай. Гәрәнкә күбәләге, шалҡан күбәләге, кәбеҫтә күбәләге — әүернә сәскәлеләр; һары күбәләк — ҡуҙаҡлылар, дүләнә күбәләге — төшлө һәм орлоҡло емеш культураларының ҡоротҡостары. Аҡ күбәләктәр менән көрәшеү өсөн механик, химик һәм биологик ысулдар ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
4 февраль
4 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 35-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 330 көн ҡала (кәбисә йылында 331).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1719 — Пётр I Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу тураһында указ сығара.
- 1918 — Ырымбурҙа Башкортостандың Ваҡытлы революцион комитеты төҙөлә. (рәйесе — Бәхтигәрәй Шәфиев).
- 1919 — Совнарком балаларҙы яҡлау тураһында декрет ҡабул итә.
- 1945 — СССР, АҠШ, Бөйөк Британия хөкүмәттәре башлыҡтары ҡатнашлығында Ялта конференцияһы үтә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1933 — Игорь Кваша, Рәсәй актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1975 — Луис Джордан, джаз музыканты, композитор.


text:
Чарли Чаплин
Чарли Чаплин (ингл. Charles Spencer «Charlie» Chaplin; 16 апрель, 1889 йыл — 25 декабрь 1977 йыл) — американ һәм инглиз кино актеры, сценаристы, композиторы һәм режиссеры. Күп яҡлы киноматограф оҫтаһы, донъла киң билдәле берәҙәк Чарли образын тыуҙырыусы киноактер. Чаплин пантомима һәм буффонада актив ҡулланы. Бер иң атаҡлыдан йыһан кино күренеше төҙөүсе — берәҙәк Чарли[1].
1919 йылда Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс һәм Дэвид Гриффит менән «United Artists» киностудия нигеҙдә.
Биография[үҙгәртергә]
Чарли Чаплин 1889 йылдың 16 апрелендә мюзик-холл артистары ғаиләһендә тыуа. Уның ата-әсәһе — Чарльз Спенсер Чаплин һәм Ханна Чаплин (сәхнәлә Лили Герл) эстрада артистары була. Әсәһе йыр, бейеү менән төрлө театрҙарҙа, билдәле Джильберта һәм Салливена оперетталары композиторҙарының антрепризында (шәхси театрында) сығыш яһай. Атаһы яғымлы баритон тауышы менән Лондон мюзик-холында билдәле кеше була. Ул Нью-Йоркта сығыш яһай, Европа буйлап гостролдәрҙә йөрөй. Чарльз Спенсер Чаплиндың сәхнә карьераһы фажиғәле тамамлана: ул тауышын юғалта; ангажементтан (артистарҙы эшкә саҡырыуҙан) мәхрүм була; эсә башлай һәм 1901 йылдың 9 майында 37 йәшендә Лондон госпиталендә вафат була.
Хана Чаплин ире үлгәс сирләй башлай. 1896 йылда аҡылын юғалта һәм психиатрик клиникаға эләгә. Ағалы-энеле Сид һәм Чарли йәтимдәр һәм ярлылар мәктәбенә бирелә. Йәшәү өсөн үҙҙәре эшләп табырға мәжбүр булалар.
Чарли 1894 йылда, 5 йәшлек сағында, сәхнәлә әсәһе урынына сығыш яһай. 1898 йылда балалар бейеү группаһында ҡатнаша. Чарли мәктәпкә һирәк йөрөй; гәзит һатыусы, врач ярҙамсыһы булып һәм типографияла эшләй, йәш булғанға оҙаҡ эшләй алмай.
14 йәшлек сағында Чарли театрға даими эшкә алына һәм уға «Шерлок Холмс» пьесаһында йомошсо Билл ролен бирәләр. Чарли ул ваҡытта уҡый-яҙа белмәй, тексты ҡысҡырып уҡырға ҡушырҙар тип хәүефленә. Ролде ятларға ҡустыһы Синди ярҙам итә. Бер нисә йыл Чарли варьетела уйнай. 16 йәшенән театр дирижёрынан һәм таныштарынан скрипкала уйнау дәрестере ала. 1910 йылдан 1912 йылға тиклем Чарли Карно театры менен АҠШ-та гастрольдәрҙә була. 1912 йылда биш айға Англияға ҡайта, һәм 1912 йылдың 2 октябрь2 октябрендә йәш Чарли Корно группаһы менән АҠШ-ҡа китә һәм был илдә ҡала. Тамаша ваҡытында Чарлины кинопродюсер Мак Сенат күреп ҡала. Уға уның уйнағаны оҡшай, Уны «Кистоун Филм» (Keystone Film) киностудияһына саҡыра. 1913 йылдың 23 сентябрендә Чарли 150$ эш хаҡы менән киностудияла эшләй башлай. Баштараҡ Чарли тупаҫ комедияларҙа ҡатнаша. Һуңыраҡ йылылыҡ, лиризм менән тулы берәҙәк роле уның өсөн уңышлы икәнен аңлай. Чарли актёр эше менән генә ҡәнәғәтләнмәй. Үҙенә фильмдар ҡуйырға рөхсәт һорай. Актёр эше уның ижады мөмкинлектәрен сикләй, ул «Кистоун Филм» китә. 1914 йылда Чаплин үҙенең беренсе «Ямғырҙа ҡалған» фильмын төшөрә. Фильмда ул актёр, режиссёр һәм сценарист була. Чаплиндың эш хаҡы бик тиҙ үҫә. 1914 йылда «Кистоун»да ул аҙнаһына 150$-ға эшләй, 1915 йылда «Эссеней Филм» (Essanay Film) киностудияһында аҙнаһына 1250$ һәм 10 000$ бонус ала. «Мьючуэл Филм»да (Mutual Film) — 10 000$ аҙнаһына һәм 150 000$ контракт өсөн. 1917 йылда «Фёрст Нэшнл» (First National Pictures) студияһы менән 1 млн. долларға контракт төҙөй һәм ул замандағы иң ҡыйбат актёр була. 1919 йылда ирекле ижад өсөн үҙенең «Юнайтед Артистс» студияһын аса. Чаплинға билдәлелекте «телһеҙ кино» килтерә. Тауышлы кино 1927 йылда уҡ барлыҡҡа килһәлә, ул иҫке кинотехникаға тағы тиҫтә йыл тоғро ҡала. Чаплиндың тәүге тауышлы киноһы 1940 йылда төшөрөлә. Гитлерға ҡаршы төшөрөлгән кино «Бөйөк диктатор» тип атала.
Артист 1978 йылдың 25 декабендә үҙ йортонда, Швейцарияның Вефе ҡалаһында, вафат була. Уның иҫтәлегенә Женева күле буйында һәйкәл ҡуйыла. 1978 йылдың 1 мартында Чаплиндың мәйетен ҡаҙып алып йолом алыу өсөн урлайҙар[2]. Енәйәтселәрҙе полиция ҡулға ала. Бындай хәл башҡа ҡабатланмаһын тип, актёр 6 фут (1,8 м) бетон аҫтына ерләнә. Чаплин дүрт мәртәбә өйләнә, уның 12 балаһы ҡала. Ҡайһы берҙәре үҙҙәрен актёр һөнәрендә һанап ҡарай, мәҫәлән, Джералдина Чаплин билделе актёр була.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Чаплин, «Бөйөк диктатор» фильмендә үҙе пародиялаштырыу күрһәткән Адольф ГитлерГитлерҙан 4 көнгә олораҡ була.
- Чаплиндын күҙҙәре зәңгәр була.
- Чаплин һулаҡай була, хатта скрипкала ла һул ҡулында уйнай.
- Беренсе автомобиле en:Locomobile компанияһы етештергән 4900 $ Locomobile автомобиле була.
- Боксты бөтә спорт төрҙәренән өҫтөн ҡуя.
- Яратҡанбейеүе — танго.
- Чаплин фильдәрендә 10,5$ аҡса эшләй.
- Чаплин, Бөйөк депрессия алдынан эшһеҙлек тураһында мәғлүмәткә нигеҙләнеп, 1928 йылда бөтә акцияларын һата.
- Фильм төшөргән ваҡытта Чаплин бер генә бәхетһеҙ осраҡҡа тап килә. «Тыны сурам» фильмендә аяғын йәрәхәтләй.
- Чаплин бер ваҡыт ялған исем менән, үҙенең образы, Берәҙәккә оҡшаш кешеләр конкурсында ҡатнаша. Ул был конкурста фаналға ла үтә алмай[3].
- Чаплиндың яратҡан комигы Бенни Хилл була.
- 20-се йылдарҙа Чаплин персонажы Европала «Шарло» исеие менән билдәле.
- Револяцияға тиклем Рәсәйҙә Чаплин уңышҡа ирешә алмай. Уның тураһында «Проектор» журналы былай тип яҙа: « … Чаплин комик актёрҙарға бик алыҫ тора. Ул үҙен мәсхәрә итә торған клоун ғына.   Ул Рәсәйҙә билделе була алмай: ул тупас,бер ҡатлы, күркәм түгел.  Макс Линдер, Пренс, Паташон, хатта Андре Дид кеүек комиктар беҙгә яҡыныраҡта аңлайышлылыла [4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Blanke David The 1910s — illustrated. — Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 226. — ISBN 0313312516.
- ↑ Источники: 25 лет назад скончался Чарли Чаплин, Чарли Чаплин: Большая любовь маленького человека
- ↑ Milton, Joyce. Tramp: The Life of Charlie Chaplin. New York: HarperCollins, 1996. ISBN 0-06-017052-2 (pp. 92-93).
- ↑ О. Б. «Из сказок жизни. Карьера Чарли Чаплина». — «Проектор», 1916, № 10, с. 10.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Стефен Вейсман. Чарли Чаплин: История великого комика немого кино = Chaplin: A Life. — М.: ЭКСМО, 2010. — С. 352. — ISBN 978-5-699-40883-2 (урыҫ.)
- Лита Грей Чаплин. Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания = My Life With Chaplin. — М.: «Альпина Нон-фикшн», 2009. — С. 411. — ISBN 978-5-91671-037-3 (урыҫ.)
- Чаплин Ч. С. Моя биография. Пер. с англ. З. Гинзбург. — М.: «Вагриус», 2000. — 520 с. ISBN 5-264-00127-8. (урыҫ.)
- Кукаркин А. В. Чарли Чаплин. 2-е изд., дораб. и доп. — М.: «Искусство», 1988. — 287 с. (урыҫ.)
- Садуль Ж. Чарли Чаплин. Пер. с франц. — М.: «Искусство», 1981. — 209 с. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- О Чарли Чаплине (урыҫ.)
- Чарли Чаплин: русская страница (урыҫ.)
- Биография, фильмография режиссёра — Чарлз Спенсер Чаплин (урыҫ.)
- ru/ «Чарли Чаплин: гражданин Мира» (урыҫ.)
- «Когда я полюбил себя…», речь Чарли Чаплина на своём 70-летии (урыҫ.)
- Чарлз Чаплин (инг.) Internet Movie Database сайтында
- «Чарли Чаплин: гражданин Мира» (урыҫ.)
- Чаплин Ч. С. Моя биография (Перевод с англ. З. Гинзбург) (урыҫ.)
- Памятник Чарли Чаплину в Лондоне (урыҫ.)
- Чарли Чаплин на фотографиях (урыҫ.)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 16 апрель көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1889 йылда
- Лондон тыуғандар
- 25 декабрь көнө вафаттар
- Вафаттар 1977 йылда
- Вевее вафат булғандар
- Алфавит буйынса актёрҙар
- АҠш актёрҙары
- Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар
- АҠШ кинорежиссёрҙары
- Алфавит буйынса сценаристар
- АҠШ сценаристары
- Алфавит буйынса кинопродюсерҙар
- АҠШ кинопродюсерҙары
- Рыцари-Командоры ордена Британской империи
- Актёрҙар


text:
Барбадос
Барба́дос (ингл. Barbados) — Вест-Индияла Кесе Антил утрауҙары төркөмөндәге шул уҡ исемдәге дәүләт.,Кариб диңгеҙенең көнбайышында, Көньяҡ Американан йыраҡ түгел, Венесуэланан 434,5 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Көнбайыш яғында Сент-Люсия, Сент-Винсент һәм Гренадины утрауҙары урынлашҡан. Утрау майҙаны 431 км². Утрауҙа тупраҡ составы уның вулкандан барлыҡҡа килгәнен һәм мәрйен рафтарынан торғанын күрһәтә.
Утрауҙың климаты— Атлантик океан яғынан даими пассат елдәре иҫкән тропик. Утрауҙың ер эшкәртелмәй торған өлөшө һаҙлыҡ менән ҡапланған. Ҡалған өлөшөндә шәкәр ҡамышы үҫтерелә һәм көтөүлектәр менән ҡапланған.
Барбадос йәшәү кимәле һәм граматалыҡ буйынса донъялағи иң алдынға илдәрҙең береһе.
Утрауға Б. Э.Е 350 йылдар тирәһендә Ориноко йылғаһы үҙәненән каноэла Венесуэланың ерле халҡы Аравак ҡәбиләһе килеп ултырған.
XIII быуатта кариб ҡәбиләһе индеецтәре килеп ултыра. Ике ҡәбилә бер нисә быуат бер береһе менән аралашмай йәшәй. Британия моряктары утрау барлығын 1620 йылда табалар. Утрауға Көнбайыш Африканан шәкәр плантацияһында эшләү өсөн ҡолдар килтерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Barbados: People. World Factbook of CIA
- ↑ Barbados. International Monetary Fund. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 6 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Human Development Report 2011 (en). United Nations Development Program (2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Барбадос Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Барбадос хөкүмәтенең рәсми сайты(инг.)
- Барбадос парламантының рәсми сайты(инг.)


text:
Рубик шаҡмағы
Рубик шаҡмағы (венг. Bűvös kocka, урыҫ. Кубик Рубика йәки Рубик кубигы; иң әүәл Тылсымлы кубик исеме менән билдәле) — механик башватҡыс. 1974 йылда венгер скульпторы һәм архитектура уҡытыусыһы Эрнё Рубик уйлап сығарған, 1975 йылда патент алған.
43 252 003 274 489 856 000 (43 квинтилион) комбинация булыуы мөмкин.
Башватҡыс пласстмассанан эшләнгән куб (иң тәүҙә 3 × 3 × 3). Тыштан ҡарағанда ҙур куб, 3 күсәр тирәләй әйләнә алған, 54 ваҡ кубиктан торған кеүек. Ҙур кубың һәр ҡыры 9 квадраттан тора һәм һәр ҡыр буялған. Шулай итеп ҙур кубтың ҡыры 6 төҫкә буялған. Кубтың ҡырҙарын бороу, төҫтәрҙе бутарға мөмкинлек бирә. Уйнаусыға һәр төҫтө үҙенең ҡырына йыйыу мәсьәләһе тора.


text:
21 март
21 март — григориан стиле буйынса йылдың 80-се (кәбисә йылында 81) көнө. Йыл аҙағына тиклем 285 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара Ер көнө.
- Бөтә донъя шиғриәт көнө.
- Нәүрүз байрамы.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1922 — Лондонда Ватерлоо вокзалы асыла.
- 1992 — Татарстанда уҙған референдум барышында халыҡтың 61,4 проценты суверенитетты хуплау.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1685 — Иоганн Себастьян Бах, немец композиторы.
- 1958 — Гэри Олдмен, инглиз киноактёры.
- 1839 — Модест Петрович Мусоргский, урыҫ композиторы.


text:
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан) 1833—1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
1833 йылдың 25 мартында Троицк өйәҙе Туңғатар волосының Шәрип ауылында[1] мулла ғәиләһендә тыуып үҫә. Тыуған ауылында мәҙрәсәлә уҡый, ун ике йәшенән кантон үҙәге — Малай Муйнаҡ мәҙрәсәһендә белем ала, аҙаҡ Яҡуп хәҙрәт артынан Ахун ауылына күсеп, унда дин ғилемен арттыра. 1851 йылда Троицк ҡалаһы[2] мәҙрәсәһенә килеп урынлаша, 1858 йылда тейешле имтихандарын тапшырып, Верхнеуральск өйәҙенең Аҡҡужа ауылына (хәҙер шул уҡ Учалы районында) имам-хатип булып ҡайта.
Шәкерт булған осоронда суфыйсылыҡ менән ҡыҙыҡһынып китә. 1859-сы йылда Наҡшбәндиә суфый ордены сафына алына. 1869—1870 йылдарҙа Истанбулда хәҡиҡәтте мистик рәүештә танып белеү (тәриҡ) ысулын өйрәнеп камиллаштыра. Истанбулда уҡ Наҡшбәндиә суфыйының тәғлимәтен уҡытырға рөхсәт (иджазнамә) ала. Тыуған төбәгенә ҡайтҡас, суфыйлы башҡорттар араһында яңы тәртип индерә, шул иҫәптән тәсбих кейеп йөрөтөү, Аллаһы Тәғәлә исемен күп тапҡыр ҡысҡырып әйтеү (зекер), Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуғын көнөн (Мәүлитте) байрам итеү һ. б.
Суфыйсылыҡ идеяларын халыҡҡа таратыуы өсөн хакимиәт тарафынан эҙәрләнгән. Исламдың рәсми вәкилдәре булған муллалар уны дин ҡанундарын боҙоп мөртәтлек таратыуҙа, йәмәғәтселекте власҡа ҡаршы күтәреүҙә ғәйәпләй. Муллалар уны ошаҡлап ҡулға алдыра. 1873 йылдың ғинуарында уны Вологда губернаһына тыуған төбәгенән һөрөп ебәрәләр.
Һөргөндән 1881 йылда ҡайта. 1884 йылдан Троицк ҡалаһында мәсет имамы сафына инә, мәсет янында яңы «Рәсүлиә» мәсетен аса. Бихисап шәкерттәр уның мөрите булып китә; ул Рәсәйҙең иң күренекле мосолман дине әһелдәренең беренә әүрелә.
1917 йылдың 2 февралендә вафат була. Ул Троицк ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.
Хәтер[үҙгәртергә]
- 2009 йылда Учалы ҡалаһында Зәйнулла-ишан хөрмәтенә һалынған мәсет асыла.[3].
- 2009-сы йылда уҡ Зәйнулла Рәсүл исеме Өфөлә бер урамға ҡушыла[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы.
- ↑ Хәҙерге Силәбе өлкәһендә.
- ↑ В Учалах откроется мечеть имени Зайнуллы Расулева
- ↑ Зәйнулла Рәсүлев урамы буласаҡ. Йәшлек гәзитендә мәҡәлә
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Юлдаш радиоһында Зәйнулла Рәсүлев тураһында тапшырыу яҙмаһы
- Йәшлек гәзитендә мәҡәлә
- Башҡортостан энциклопедияһындамәҡәлә (урыҫ.).
- Зәйнулла ишан — башҡорт халҡының рухи короле. Мәҡәлә (урыҫ.)


text:
Чайковский Пётр Ильич
Пётр Ильи́ч Чайко́вский (Ҡалып:СС2, Воткинск, Вятка губернаһы, Рәсәй империяһы — Ҡалып:СС2, Санкт-Петербург) — урыҫ композиторы, дирижёры, педагогы, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре, музыкаль журналист.
Музыка тарихында бөйөк композиторҙарҙың береһе булып иҫәпләнә[1]. 80-дән артыҡ әҫәр, шул иҫәптән ун опера һәм өс балет авторы. Уның концерттары һәм фортепиано өсөн әҫәрҙәре, ете симфония (алты номерланған һәм «Манфред» симфонияһы), дүрт сюита, программа симфоник музыка, «Лебединое озеро», «Спящая красавица», «Щелкунчик» балеттары донъя музыкаль мәҙәниәтенә кергән ғәҙәттән тыш әһәмиәтле өлөш булып тора.


text:
Бурһыҡ
Бурһыҡ (урыҫ. Барсу́к ) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек[1]; Европала, Төньяҡ Африкала һәм Америкала йәшәй торған йыртҡыс кейек.
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осратырға була. Ултыраҡ тормошло йәнлек, ҡатмарлы һәм тәрән ояла йәшәй. Был йенлек төнгө тормош алып бара, бөтә аҙык менән туҡлана. Көҙгә тиклем ныҡ һимерә, ауырлығы 20 кг етә. Һыуыҡтар башларғас йоҡоға тала, апрель айына тиклем йоҡлайю Урманла зонала йәшәй. Өңдәрен ағас ҡыуыштарында эшләй. Бик күп инеү-сығыу урындары, ер аҫты галереялары, йәшәй торған камералары булған өңдәр ҡаҙа. Булһыҡ бөтә нәмәне лә ашай. Ул ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, ҡоштар, еләктәр, сәтләүектәр менән туҡлана. Ҡасырыу ваҡыты апрель-июль. 2-6 балаһы була.
Тышҡы күренеше[үҙгәртергә]
Оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 20-24 см, ауырлығы 24 кг, йоҡлар алдынан 34 кг-ға етергә мөмкин.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Барсук европейский(урыҫ.)
- Статья и фотографии на сайте inFerretGroup о барсуке Павлинова И. Я. (урыҫ.)
- Энциклопедия о барсуках: фотографии, породы, истории(урыҫ.)
- Информация о барсуке (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Гидрофиттар
Гидрофиттар, макрофиттар (гидро... һәм фито...) — ҡатмарлы төҙөлөшлө һыу үҫемлектәре.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Гидрофиттар өсөн механик һәм һыу үткәргес туҡымаларҙың үҙгәреүе, махсуслашҡан һауа йөрөтөүсе туҡымаларҙың (аэренхималар) булыуы хас; тамыры беркетеү ағзаһы булып тора.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Төрҙәре: һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (бәләкәй тәлмәрйен тәңкәһе, күл сальвинияһы, ябай ҡырҡтамыр һ.б.); һыу эсендәгеләр (өс өлөшлө тәлмәрйен тәңкәһе, ябай бысҡы үлән һ.б.); һыу төбөнә нығынғандар [һыу өҫтөнә сығып торғандар (ике өйлө күрән, яҫы япраҡлы екән һ.б.), һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (аҡ томбойоҡ, өйкөм терпебаш, һары томбойоҡ һ.б.), һыу эсендәгеләр (бүрекле һыу үләне, канада элодеяһы һ.б.)]. Г. һыу ятҡылыҡтарының таҙарыныу процесында ҡатнаша. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (сатырлы һыусәсәк, ябай уҡъяпраҡ), мал аҙығы үҫемлектәре (күрән), декоратив үҫемлектәр (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ), дарыу үҫемлектәре (һары томбойоҡ).
Составы[үҙгәртергә]
Составында алкалоидтар һәм флавоноидтар булған аҡ томбойоҡ һәм пак томбойоҡ халыҡ медицинаһында ҡулланыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө индерелгән (еп һымаҡ һыу үләне, ике өйлө күрән, кескәй һары томбойоҡ, күл сальвинияһы; реликт булған һыу сәтләүеге).
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Водяные растения // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) Проверено 17 января 2009 г.
- Г. И. Поплавская Водные растения // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 5.
- Aquatic Plant Finder(инг.) Проверено 17 января 2009 г.


text:
Оло Кинель
Оло Кинель — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1398/44 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 422 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007633
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100763
- Бассейн коды — 11.01.00.008
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Оло Кинель.


text:
Малярия
Маляри́я, биҙгәк, тапма, тотанаҡ, һуғылма (Урта быуттарҙа итал. mala aria — «насар һауа»[1] — Anopheles төрөндәге «малярия серекәйе» тешләгәндән һуң кешегә йөҡҡан транмисиив йоғошло ауырыу. Биҙгәк тотоу, ҡалтыраныу, спленомегалия (талаҡ (селезёнка) үлсәме ҙурайыу), гепатомегалия (ашҡаҙан ҙурайыу), анемия – ауырыуҙың билдәләре. Йыл һайын малярия менән сирләгән 350 – 500 миллион кеше теркәлә, уларҙың 1,3 – 3 миллионы үлем менән тамамлана[2]. Ауырыу йоҡтороуҙың 85 – 90 % Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ теркәлә[3], шуларҙың күп өлөшө 5 йәшкә тиклем балалар.[4] Киләһе 20 йылда үлем осрағы ике тапҡырға артыуы көтөлә.[5]
Йөкмәткеһе
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]
Малярия менән кешеләр 50 000 йылдан артыҡ ауырый тигән фараз бар[6]. Ауырыуҙың килеп сыҡҡан урыны булып Үҙәк һәм Көнбайыш Африка һанала.
Малярия тыуҙырған биҙгәк тураһында беренсе яҙылған мәғлүмәт Ҡытайҙа табыла. Был йыляҙмалар, Ся династияһы осоронда Б.Э.Т 2700 йылда яҙылған[7].
Женева табибы 1696 йылда Мортон ауырыуҙы мөстәкил төр итеп айырып сығара һәм дауалау өсөн хин ағасы ҡабығын ҡулланыуҙың файҙаһын иҫбатлай (Перу индеецтарына ағастың был сифаты мәғлүм була). 1717 йылда Италия табибы Ланцизи биҙгәк килеп сығуҙың һаҙлы урындар менән бәйләнешен раҫлай. Француз А. Лаверан ауырыу сығанағын тасүирлай (1830). И.И. Мечников ауырыу сығанагын Protozoa тибына нисбәтләй (1887). Р. Росс ауырыуҙың күсеү юлдарын асыҡлай (1897), Ф.И. Гизе давалау өсөн хинин кристаллын булдыра (1816). XX быуат уртаһында хлорохон синтезлана. Бөтә донъя сәламәтлек ойошмаһы биҙгәкте бөтөрөү буйынса глобаль программа ҡабул итә һәм, шуның нәтижәһе булараҡ, доньяла ауырыу ике тапкыр кәмей.
Биҙгә́к ауырыуы́, макрофагаль-моноцитар система (организмды һаҡлау системаһы) күҙәнәктәре һәм эротроциттарҙың күп өлөшо зарарланыуы сәбәпле, кешенең антропоз, протозой, трансмиссив инвазия халәте, биҙгәк өянәге, анемия һәм гепотопиленомегалия күренеше. Киң таралган ауырыу. Биҙгәк ауырыуының яман формалары: церебраль формалағы менингизм, коматоз халәт; гемоглобин аҙайыу йә иһә көслө гемолиз һәм гемолитик һары гемоглобинур менән бәйле ҡара һыу биҙгәге; йоғошло - ағыуланыу шогы халәтендәге, алгид формаһы, бөйөр зәғийфлегенең көсәйеүе; фиброз панкреатит (һеңерҙәр ауыруы). Малярия – айырыуса Азия, Океания, Африка, Үҙәк һәм Төньяҡ Америка илдәрендә киң таралған паразит ауырыу.
Ауырыу билдәләре[үҙгәртергә]
Ауыр һәм оҙаҡҡа һуҙылған ауырыу ваҡытында бауыр һәм талаҡтың ҙурайыуы, нәтижәлә әҙ ҡанлылылыҡ билдәләре күҙәтелә. Йоҡторолғандан алып ауырыу башланғансыға ҡәҙәр 7-25 көн уҙа. Әмма беренсе өйәнәктәр хатта 8-14 айҙан һуң да башланырға мөмкин. Ауырыуҙың характерлы билдәһе – көн дә йәки ике, өс көндән һуң ҡабатланырға мөмкин булған биҙгәк өйәнәктәре. Шулай уҡ нерв системаһы, бөйөр, бауыр һәм башҡа органдар ауырыуҙары булыуы ихтимал. Өйәнәктәрҙең туҡтауы ауырыу тулыһынса терелде дигәнде аңлатмай. Бер ниҡаҙәр ваҡыттан һуң ауырыу кире ҡайтарға мөмкин.
Таралыу юлдары[үҙгәртергә]
Биҙгәк ваҡытында тән температураһы йәһәт кенә 40 градусҡа күтәрелә, кешене биҙгәк тота башлай, ул тирләй, хәле бөтә, башы ауырта, бауыры, талағы ҙурая. Был хәл, ғәҙәттә, 3-4 көнгә һуҙыла. Тропик малярия ваҡытында кешенең организмы ағыуланып, мәрткә китергә йә иһә үлергә лә мөмкин. Ауырыу сығанағы – паразит йөрөтөүсе, ҡанында плазмодий гаметоциттары булған, биҙгәктең беренсел һәм көслө билдәләре булған ауырыу кеше. Малярия ауырыу кешенән маляриялы серекәй тешләү юлы менән күсә. Эҫҫе ваҡытта серекәйҙәр айырыуса актив. Малярия ҡурҡынысы булған территорияләр исемлегенә кермәгән урындарҙа ла был ауырыуҙы йоҡтороу ихтималы ҙур.
Ауырыуҙың беренсе билдәләре күренеүгә киҫекмәҫтән табибҡа мөржәғәт итергә кәрәк. Үҙ ваҡытында дауаланһаң, ауырыу оҙаҡҡа һуҙылмай.
Профилактика[үҙгәртергә]
Биҙгәк ауырыуы профилактикаһы - плазмодий-серекәй-кеше биоценозын өҙөүҙән ғибарәт: Росс ысулы менән серекәйҙәрҙе юҡ итеү йә иһә кешене уларҙан айырыу, Кох ысулы менән кеше организмындағы сығанаҡтарҙы юҡ итеү. Зарарланған районда шәхси һаҡланыу яйланмаларын булдырыу зарур. Серекәйҙәрҙең артыуы һыулыҡтарҙа ғына түгел, йыйылған һыуҙарҙа, ағас төптәрендә, сүплектә, консерв банкларында ла була. Серекәйҙәр ҡараңғылыҡны яратыусы йән эйәләре. Ҡояш байығас урамға сыҡһағыҙ, оҙон еңле кейем кейергә тырышығыҙ, тәнегеҙҙең асыҡ ҡалған өлөштәренә серекәйҙәрҙә өркөтә торған махсус кремдар һөртөгөҙ. Малайзия, Вьетнам, Һиндостан, Көньяҡ Америка илдәренә барғанда бигрәк тә һаҡ булырға кәрәк. Ул илдәрҙә малярияның тропик формаһын эйәртеү ҡурҡынысы ҙур. Шуныһын да иҫтә тоторға кәрәк: тропик һәм субтропик илдәрҙә булып ҡайткандан һуң, өс йыл дауамында, тән температураһы күтәрелгән һайын киҫекмәҫтән табибҡа мөрәжәғәт итергә һәм элегерәк тропик илдә булыуығыҙҙы иҫкәртергә кәрәк.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008. (тат.)
- Малярия – ҡурҡыныс ауырыу (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Малярия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005
- ↑ Scott P. Layne, M.D. UCLA Department of Epidemiology, «Principles of Infectious Disease Epidemiology / EPI 220»
- ↑ Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA Malaria. — 2005. — Т. 365. — С. 1487-1498.
- ↑ Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary
- ↑ Joy D, Feng X, Mu J, Furuya T, Chotivanich K, Krettli A, Ho M, Wang A, White N, Suh E, Beerli P, Su X Early origin and recent expansion of Plasmodium falciparum. // Science — 2003—300 (5617) — 318-21
- ↑ Cox F (2002). «History of human parasitology.». Clin Microbiol Rev 15 (4): 595—612.


text:
Симфония
Симфо́ния (грек. σuuφwvίa — оҡшаш яңғыраш , (созвучие)) — Оркестр өсөн яҙылып, бер-береһенән музыкаһы һәм темпы менән айырылып торған 3-4 өлөшлө ҙур музыкаль әҫәр; оркестр өсөн яҙылған ҙур күләмле музыкаль әҫәр.
Төзөлөшө[үҙгәртергә]
Соната менән оҡшашлығы арҡаһында, соната менән симфонияны йыш ҡына «соната-симфоник цикл» тип берләштереп әйтәләр. Классик симфониялә (йәғни Вена классиктары — Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадында) ғәҙәттә дүрт өлөштән тора.
- 1-се өлөш, тиҙ темпта, соната формаһында яҙыла.
- 2-се өлөш, әкрен хәрәкәттә, вариациялар формаһында, рондо, рондо-соната, ҡатмарлы өс өлөшлө, һирәк кенә соната формаһында яҙыла.
- 3-сө өлөш – скерцо йәки мэнуэт – өс-өлошло формала da capo трио мнәән (йәғни A-trio-A схемаһы буйынса)
- 4-се өлөш, тиҙ темпта – соната формаһында, рондо яки рондо-соната формаһында яҙыла.
Программала яҙылған билдәле эстәлеккә бәйле симфонияны программалы симфония дип атайҙар. Мәҫәлән, Бетховендың «Пастораль симфонияһе», Берлиоздың «Фантастик симфонияһы» һәм башҡаларҙы әйтергә мөмкин мөмкин.
Музыкаль фрагменттар[үҙгәртергә]
Симфония №5 (Бетховен)[үҙгәртергә]
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- «Кругосвет» энциклопедияһында симфония (урыҫ.)
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).


text:
Имән
Имән - төньяҡ[[{{{1}}}|?]] ағасы. Имән (русса: дуб черешчатый, латинса: Quercus robur.) — бейеклеге 40 м-ға етә алған ағас. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше октябрь баштарында өлгөрә. Нигеҙҙә, республикабыҙҙың көнбайыш өлөшөндә үҫә.
Йөкмәткеһе
Сеймал әҙерләү[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн йәш имәндең ҡайырыһы ҡулланыла. Уның составында ҡамаштырыу матдәләре, кверцетин, пентозон һ. б. биологик актив матдә¬ләр бар. Имән ҡайырын яҙғыһын (ағас япраҡ ярғанға тиклем) әҙерләйҙәр. Алынған ҡайырҙың оҙонлоғо 20-30 см-ҙан артыҡ булмаһын, һыҙырылған ҡайыр көпшә рәүешендә бөгәрләнә һәм яҡшы елләтелеп торған урында киптерелә. Күгәрмәһен өсөн ҡайыры даими рәүештә әйләндерел торолһон. Ҡайыры¬ның тиҙ һынып барыуы уның яҡшы кипкәнен аңлата.
Халыҡ дауаһы[үҙгәртергә]
Имән ҡайырыһынан әҙерләнгән ҡайнатманы эс киткәндә, ашҡаҙан-эсәктәрҙең эшсәнлеге боҙолғанда, һейҙек ҡыуығы шешкәндә ҡулланырға кәңәш ителә. Ҡайнатманы әҙерләү: 5-6 аш ҡалағы киптереп ваҡланған имән ҡайырыһын 1 литр һыуға һалып, 30 минут талғын утта ҡайнатырға кәрәк. Ҡай¬натманы көнөнә 2-3 тапҡыр, ас ҡарынға, 1 /2 стакан эсергә. Ауыҙ эсе боҙолғанда, теш ите ҡанап шешкәндә был ҡай¬натма менән ауыҙҙы сайҡау файҙалы. Геморрой шешектәре ҡанағанда ла имән ҡайыры ҡайнатмаһын ванна, примочка рәүешендә ҡулланыу ыңғай һөҙөмтә бирәсәк. Аяҡтар ныҡ тирләүсән булғанда ванна яһап була. Баш тиреһе тиҙ майланып барһа ла имән ҡайыры ҡайнатмаһы ярҙам итә ала.
Ҡулланыу тәртибе: үрҙә күрһәтелгәнсә әҙерләнгән ҡайнатма шыйығайтыла — 2 аш ҡалағы ҡайнатма киптереп ваҡланған тамыр һәм тамырһабаҡ 1 стакан ҡайнар һыуға һалына. Яһалған дауаны төнгә ҡаршы 1/2 стакан эсергә.
Имән ағасы- халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Халыҡ хужалығында имәнде ҡулланыу[үҙгәртергә]
Имән ҡаты ағас. Ул төҙөлөш иатериалы булараҡ бик ҡиммәтле. Борон- борондан нығытма өсөн ҡулланылған. Өфөнөң тәүге исеме, ғалимдар иҫбатлауынса Имәнҡала булған.


text:
Берғаҙан
Берғаҙан (урыҫ. Пеликан, лат. Pelecanus Linnaeus) — берғаҙан һымаҡтар отрядына ҡараған берғаҙандар ғаиләһендәге ауырлығы 12- 14 килограмға еткән ҙур ҡош. 8 төрҙө берләштерә. Антарктиданан башҡа, уртаса һәм тропик климат поясында тереклек итә. Уртаса киңлектәге ҡоштар күсмә ҡоштар. Рәсәйҙә 2 төрө осрай: ал берғаҙан(Pelecanus onocrotalus, розовый) һәм бөҙрә берғаҙан(Pelecanus crispus, кудрявый).
Күмәкләп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ,баш һәи елкә ҡауырһындары бөҙрәләнеп тора. Ҡанат ситендәге ҡауырһындары ҡара. Оҙон һорғолт һары суҡышының аҫтары ҡара.


text:
Балалар йорттары
Балалар йорттары — етем балалар һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балалар өсөн интернат тибындағы тәрбиә учреждениелары.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Балалар йорттары балаларҙың ғүмерен һәм һаулығын һаҡлау, уларҙы тәрбиәләү, уҡытыу, үҙ аллы тормошҡа әҙерләү мәсьәләләрен хәл итә. Балалар сабый йорттарынан, айырым шәхестәрҙән һ.б. ҡабул ителә. Балалар Б.й. 18 йәшкә тиклем йәшәй ала. Урындағы үҙидаралы ҡоргандары составындағы опека һәм попечителлек органдары тәрбиәләнеүселәрҙе уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыу, патронат йәки аҫрауға алыусы ғаиләләргә тапшырыу мәсьәләһен хәл итә.
Балалар йорттары төрҙәре[үҙгәртергә]
РФ-та балалар йорттары түбәндәге төрҙәре ҡаралған: тәрбиәләнеүселәрҙең йәше (мәктәпкәсә, мәктәп йәшендәге балалар өсөн һәм ҡатнаш), балаларҙың үҫеш үҙенсәлеге (ябай, коррекция), ҡоролошо (балалар йорттары, балалар йорттары-мәктәптәр, ғаилә балалар йорттары, балалар ауылдары) буйынса.
Рәсәй балалар йорттары тарихы[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә 18 быуат башынан етем балалар Патриарх приказы эргәһендәге балалар приюттарында, тәрбиә йорттарында һ.б. дәүләт учреждениеларында тәрбиәләнә. Дини, хәйриә ойошмалары башланғысы м‑н шәхси учреждениелар ҙа барлыҡҡа килә. 19 быуат башында дәүләт етем балалар учреждениелары, нигеҙҙә, губерна Йәмғиәт ҡараулығы приказдарына һәм Императрица Мария учреждениелары ведомствоһына буйһона, 1860‑сы йылдарҙың уртаһынан земствоға тапшырыла. Совет власының тәүге йылдарында балалар учреждениеларының төрлө типтары асыла: балалар йорттары, мәктәп-коммуналар, хеҙмәт колониялары, балалар усаҡтары, ябай приёмниктар һ.б. 1918 йылғы революцияға тиклемге һәм яңы етем балалар учреждениеларының бөтәһе лә Балалар йорттарына үҙгәртелә һәм социаль тәьминәт органдарына, 1919 йылдан хөкүмәт (Мәғариф, Һаулыҡ һаҡлау ХК), партия һәм йәмәғәт структуралары ҡарамағына тапшырыла; ҡайһы бер учреждениелар Эске эштәр ХК‑на буйһона. Шефлыҡ институты ойошторола — предприятиелар, хәрби частар, хеҙмәткәрҙәр коллективтары ярҙам итеү өсөн балалар йорттары беркетелә. 1930‑сы йылдарҙа улар мәктәп һәм мәктәпкәсә; нормаль, ауыр тәрбиәләнеүсе һәм кәмселектәре булған балалар өсөн; милләт буйыса балалар йорттарына бүленә; мәктәптәр менән берләштереү ғәмәлгә инә. Сәйәси репрессиялар һәм Бөйөк Ватан һуғышы балалар йорттары һанының артыуына килтерә. СССР ХКС‑ының “Ата‑әсәһеҙ ҡалған балаларҙы урынлаштырыу тураһында” (1942) ҡарарына ярашлы балалар йорттары өҫтәмә селтәре булдырыла. Граждандарҙың опека һәм патронат формаһында етемдәрҙе тәрбиәләүҙә ҡатнашыу мөмкинлеге була. 1956 йылда балалар йорттары күпселеге мәктәп-интернаттарға үҙгәртеп ҡорола. Һуңынан тәжрибә балалар йорттары күпкә асығыраҡ тәрбиә формаһы булараҡ өҫтөнлөгөн күрһәтә, шуға күрә улар яңынан тергеҙелә. 80‑се йылдар аҙағында етем һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балаларҙы матди тәьмин итеү һәм тәрбиә эшен яҡшыртыу буйынса хөкүмәт ҡарарҙары ҡабул ителә, балалар йорттары тәрбиәләнеүселәренә өҫтәмә матди ярҙам күрһәтеү, уларҙы эшкә урынлаштырыу һәм уҡытыу буйынса саралар күрелә. 90-сы йылдар уртаһынан “Рәсәй балалары” Президент программаһы тормошҡа ашырыла башлай.
Башҡортостандағы балалар йорттары тарихы[үҙгәртергә]
1748 й. Көньяҡ Уралда Ырымбур губерна канцелярияһы эргәһендә һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең балалары өсөн башланғыс белем биреүсе “махсус мәктәп” асыла. Уҡыусылар казармаларҙа ҡаҙна иҫәбенә йәшәй. 18 б. аҙ. мәктәптә 21 уҡыусы уҡый. 1797 й. Ырымбур ҡ. һәм ҡайһы бер ҡәлғәләрҙә хәрби ведомство һалдат һәм казак балалары өсөн гарнизон мәктәптәрен ойоштора, улар 1798 й. хәрби етемдәр бүлексәләренә, 1827—28 йй. хәрби кантонсылар батальондарына үҙгәртелә. 19 б. Башҡортостанда етем балалар йәшәгән һәм белем алған уҡыу йорттары асыла башлай. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу б‑са, Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында етем балалар өсөн 4 хәйриә учреждениеһы, мәҫ., Дини семинария эргәһендә етем балалар йорто, ауыл ерендә приюттар, монастырҙар эргәһендә учреждениелар була (ҡара: Хәйриә). 1919 й. 23 Б.й. барлыҡҡа килә, уларҙа 1,2 мең бала тәрбиәләнә. Белорет заводы эргәһендәге ауылда 100 тәрбиәләнеүсе м‑н Петроградтан эвакуацияланған Б.й. урынлаша. 1920‑се йй. башында респ. балалар ҡарауһыҙлығын бөтөрөү б‑са көрәш йәйелдерелә. Тамъян-Ҡатай кантоны Сермән а. мәктәп-коммуна (ҡара: Сермән балалар йорто), Өфөлә Балалар йорто №1, Стәрлетамаҡ ҡ. хеҙмәт колонияһы һ.б. асыла. 1921 й. БАССР Мәғариф ХК Б.й. адм. һәм финанс эштәре м‑н шөғөлләнеүсе Соц. тәрбиә идаралығын ойоштора. 1921—22 йй. аслыҡ арҡаһында етем балалар һаны арта һәм шуға ярашлы Б.й. һаны күбәйә; йәйге айҙарҙа Өфөгә улустарҙан көн һайын йөҙәрләгән бала килә (Бәләбәй өйәҙенән генә — көнөнә 150-гә тиклем бала). 1922 й. 210 (20 меңгә яҡын бала) Б.й. иҫәпләнә, 1920‑се йй. аҙ. — яҡынса 150 (4—5 мең), 1930‑сы йй. аҙ. — 36 (4 мең бала), уларҙың 27‑һе (ш. иҫ. Өфөлә һәм Белорет ҡ. һаңғырау-телһеҙҙәр, Бөрө ҡ. һуҡырҙар өсөн мәктәп, Өфөлә һаңғырау‑телһеҙҙәр өсөн мәктәпкәсә Б.й.) Мәғариф ХК-на буйһона; 4‑һе — Һаулыҡ һаҡлау ХК-на (3‑һө Өфөлә, ш. иҫ. трахоматоз, тире-венерологик һәм имсәк балалар йорто; 1‑һе — Бөрөлә, туберкулёз); 2‑һе — Соц. тәьминәт ХК-на (Боҙаяҙҙағы аҡыл яғынан үҫешеп етмәгән һәм Бүздәктәге физик яҡтан үҫешеп етмәгән балалар өсөн); 3‑һө — Эске эштәр ХК‑на (2 колония һәм таратыусы приёмник). 5‑һе мәктәпкәсә, 20-нән ашыуы — мәктәп, 6‑һы — ҡатнаш Б.й. ҡарай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында респ. СССР-ҙың фронт алды райондарынан балалар учреждениелары эвакуациялана. 1942 й. сент. ҡарата 15 эвакуацияланған Б.й. (2,8 мең бала), ш. иҫ. испан балалары өсөн 4 Б.й. иҫәпләнә. 1943 й. тағы 36, 1944 й. 30-ҙан ашыу Б.й. асыла; айырым шәхестәр башланғысы м‑н төҙөлгән 15 Б.й. дәүләт тәьминәтенә ҡабул ителә. 1944—45 йй. 137 Б.й. ярҙамсы хужалыҡтар ойошторола. 1945 й. 132 Б.й. (16 мең бала) эшләй, 1955 — 116 (8 мең), 1966 — 37 (4 мең), 1978 — 29 (2,5 мең), 1990 — 16 (1,2 мең), 2000 — 32 Б.й. (1,8 мең бала). 1980‑се йй. аҙағында аҙ һанлы Б.й. (100 урынға тиклем) ҡыҫҡартыу иҫәбенә Б.й. эреләтелә; ғаилә Б.й. барлыҡҡа килә. 2009 й. 29 Б.й. иҫәпләнгән (1,7 мең бала). Респ. “Башҡортостан Республикаһы балалары” Президент программаһы һ.б. эшләй.
Балалар йорттары тураһында кинолар[үҙгәртергә]
- 1988 — Эй, Аллам үлһәм ине
- 1989 — Дөйөм йөрт
- 1992 — Мин һиңә ышанам
- 2005 — Итальянец
- 2010 — Ябыҡ мәктәп
- 1983- Балалар йорто хужабикәһе.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Уллыҡҡа алыу
- Бала хоҡуҡтары
- Отказники
- Опека
- Детская беспризорность
- Воспитательный дом
- Школа-интернат
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Статья в БСЭ
- Федеральный банк данных о детях-сиротах и детях, оставшихся без попечения родителей
- Каталог сайтов детских домов России
- Статья в энциклопедии «Москва»
- Статьи и полезная информация для воспитанников, выпускников и работников детских домов и интернатов
- Известные выпускники детских домов
- Условия усыновления
- Сайт А. Гезалова «Сиротская душа»
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Рудаков В. Е., Детские приюты // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Филимонов М.А. Это наша с тобой биография: очерки истории профсоюзной организации работников народного образования и науки РБ. Уфа, 1999;
- Сидорова Л.К. Организация и содержание работы с детьми-сиротами и детьми, оставшимися без попечения родителей. М., 2004


text:
Ишкәгаяҡ
Ишкәгаяҡтар (лат. Copepoda) — ҡыҫала һымаҡтар класынан умыртҡаһыҙҙар отряды; сөсө һәм тоҙло һыуҙарҙа йәшәй торған түбән ҡыҫалалар [1] . 1800 -гә яҡын төрө билдәле.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Быуынлы, ҡабырсаҡһыҙ, башкүкрәк, баш һәм ҡорһаҡ өлөшөнә бүленгән кәүҙәһе менән айырылып тороусы ваҡ ҡыҫалалар. 2 пар оҙон мыйыҡсаһы һәм ҡыҫала хәрәкәтләнгәндә ишкәк һымаҡ (исеме шунан) йөреш яһаусы 5 пар күкрәк ослоғо бар. Кәүҙәһе 0,5-3 мм оҙонлоҡта, инә заттар аталарына ҡарағанда эрерәк. Инә ишкәгаяҡлы ҡыҫала һымактар аталанған йомортҡаларын ҡорһаҡ аҫтындағы махсус ҡапсыҡтарҙа йөрөтә. Личинкалары метаморфоз юлы менән үҫә һәм науплиус, копеподит стадияләрын уҙа. Өч аҫ отрядҡа бүленәләр: каланоидтар (Calanoida), циклопоидтар (Cyclopoida) һәм гарпактикоидтар (Harpacticoida). Туҡланыу характеры буйынса беренселәре − фильтрлаусыларға, икенселәре − фильтрлаусы һәм йырткыстарға, өсөнсөләре йыйыусы −детритофагтарға ҡарай. Ишкәгаяҡлы ҡыҫала һымаҡтар аҡмай торған һәм ағымлы һыулыҡтар зоопланктонының мөһим компоненттары, һыу төбө ҡатламдарында ла, һыу үҫемлектәре араһында ла йәшәргә мөмкин, улар - планктон менән туҡланыусы балыҡтарҙың яратҡан аҙығы. Циклопларҙың ҡайһы бер төрҙәре кеше паразиттарының (мәҫәлән, лентец, ришта) аралаш хужалары булып тора. Ergasilus төрөнөң циклоптары балыҡтар паразиты булараҡ билдәле һәм уларга ҙур зыян килтерергә мөмкин.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Гәзит
Гәзит, газета — даими исем менән билдәле бер йышлыҡта сығыусы матбуғат баҫмаһы. Боронғо ҡулдан яҙылған мәғлүмәттәр — гәзиттең боронғо өлгөһө. Юлий Цезарь «Сенат эше», "Халыҡтың көндәлек ижтимағи эше"н баҫтырып сығарған. Боронғо Римдә ваҡиғалар хроникаһын ағас таҡталарға яҙып барғандар. 911 йыл тирәһендә Ҡытайҙа «Цзинь бао» («Башҡала хәбәрҙәре») сыға башлай.
Газета һүҙе ваҡ итальян аҡсаһы (итал. gazzetta (гасета)) һүҙенән килеп сыҡҡан. XVI быуатта мәғлүмәт баҫмаһын (батша һарайындағы хәбәрҙәр, сауҙа яңылыҡтары, башҡа ҡалаларҙан хәбәрҙәр) уҡыған өсөн бер гасета түләгәндәр, йәғни иң бәләкәй аҡса менән түләгәндәр. Ә аҡсаға исемде һайыҫҡан (итал. gazza) биргән. Аҡсаға һайыҫҡан төшөрөлгән булған.
ГОСТ буйынса: гәзит — «нәшриәттә ваҡытлы матбуғат үҙенсәлегенә яраҡлаштырылған билдәле бер форматтағы бер йәки бер нисә биттән торған баҫма материал».
Гәзит тарихы ике мең йылға яҡын. Беҙҙең эраға тиклем үк Римда таҡтаға гипс һылап листовкалар сығарғандар. Улар хәҙерге газетаның башланғысы булып иҫәпләнә. Европала газета баҫыу 17-18 быуаттарҙа буржуаз революциялар башланған осорҙа башлана. Тәүге ваҡытлы баҫма сифатында ул 1609 йылда Страсбургта (Франция) барлыҡҡа килә. Шул уҡ осорҙа (1621 йылда) Рәсәйҙә газета сыға башлай. Дөрөҫ, ул ҡулдан яҙылған була. Газета тигән һүҙ итальян теленән алынған. Элек Италияла (Венецияла) ваҡ аҡсаны газета тип йөрөткәндәр. Ул ваҡытта Венецияла ҡулдан яҙылған листовкалар һатылмаған, шулай ҙа кешеләр уны уҡып сығыу өсөн ваҡ аҡса — газета түләгән. Һуңынан, баҫма бюллетендәр сығарыла башлағас, уның исеме шул аҡса исеме менән газета булып тороп ҡалған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Моисеев В. А. Журналистика и журналисты. К.: Дакор, 2002. — 400 с. ISBN 966-95845-3-1
Ссылки[үҙгәртергә]
- Газеты Во всех странах
- Интернет-портал «Старые газеты» — материалы газет Российской империи и СССР.
- Газета, печатное периодическое издание в Энциклопедии на Либрусеке
- Подборка статей о газетах из других энциклопедий
- Иван Скворцов-Степанов. Капитал и газеты Вестник труда № 2 (1909)
- Марк Твен. Разнузданность печати — Речь в клубе журналистов (Хартфорд, 1873)


text:
Википедия:Яҡшы мәҡәләләр
Яҡшы мәҡәләләр — был проект бүлегендә яҡшы тип иҫәпләнгән, ләкин һайланған мәҡәлә талаптарына тулыһынса тура килеп етмәген мәҡәләләр. «Яҡшы мәҡәлә» билдәһе ҡуйылыр алдынан, мәҡәлә Кандидаттар битендә дөрөҫлөк, битарафлыҡ, тулылыҡ, яҙыу алымдары буйынса тикшереү үтә. Теләгән бер ҡатнашыусы яҡшы мәҡәләне тулыландырып, үҙгәртеп «Һайланған мәҡәлә» талаптарына еткерә ала.
Яҡшы мәҡәлә өҫкө уң яҡ битендә күк йондоҙ () менән билдәләнә.
Хәҙер Башҡорт Википедияһында 51 яҡшы мәҡәлә.
Һайлау:


text:
Тулыланыусы энергия
Тулыланыусы энергия — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ энергия сығанағы. Тирә-яҡ мөхиттә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора. Тулыланыусы энергия яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13%, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18% тәшкил итте. Гидроэлектростанциялар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15% гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.
Ел энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30% арта. Был энергияны файҙаланыу Европа һәм АҠШ илдәрендә киң ҡулланыла. Ҡояш электростанциялары Германия һәм Испанияла танылыу алған.
Бразилия шәкәр ҡамышынанэтанол алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобаль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.
Рәсемдәр[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
Chlorella.jpg
Хлорелли һыу үҫентеләрен файҙаланыу
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
фонда сайты (урыҫ)
- Зелёная энергия — «йәшел технологиялар» тураһында (урыҫ)
- Альтернатив энергия сығанағы (урыҫ)


text:
Һулыш
Һулыш — кеше, Хайуандар, үҫемлектәр һәм бик күп микроорганизмдар диссимиляцияһының төп өлөшө. Һулыш — ул метаболизмдың, йәғни тере организмда матдәләр һәм энергия алмашыныуының тейешенсә барыуын тәьмин итеүсе физиологик процесс. Тирә-яҡ мөхиттән кислород (О2) алып, гомеостаз (эске мөхиттең тотороҡлолоғон) тәьмин итә, организмда метаболизм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе (СО2, H2O һ.б.) тышҡы мөхиткә сығара. Матдәләр алмашыныуының көсөргәнешенә ярашлы кеше үпкә аша уртаса 5 — 18 литрға яҡын углекислый газ(СО2), һәм сәғәтенә 50 грамм һыу бүлеп сығара. Улар менән 400-гә яҡын башҡа ҡатнашмалар ҙа бүленә.
Тышҡы һулыш тигән төшөнсә аҫтында организм һәм тирә-яҡ мөхит араһында газ алмашыныу күҙҙә тотола, ул үҙ эсенә кислород йотоу һәм углекислый газ сығарыуҙы, шулай уҡ был газдарҙың һулыш көпшәләре (трахея менән һулаусы бөжәктәр) йәки ҡан әйләнеше аша үтеүен ала.
Күҙәнәк һулышы аҡһымдарҙың күҙәнәк мембраналары аша үтеүен тәьмин итә; шулай уҡ митохондрияларҙа әселәндереү барышын көйләй - был аҙыҡтың химик энергияһын үҙгәртергә булышлыҡ итә.
Тышҡы мөхиттә тән туҡымаһының майҙаны ҙур булған осраҡта газдың күҙәнәктәргә шул туҡыма аша диффузияланып, һулыш алыныуы мөмкин (мәҫәлән,үҫемлектәрҙең япраҡтарында,ҡатмарлы тиреле хайуандарҙа). Тән туҡымаһы сағыштырмаса әҙ майҙанлы булғанда газ ҡан әйләнеше (умыртҡалылар һ.б.) йәки трахеялар ( бөжәктәрҙә) аша эшкәртелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дыхание // Малая медицинская энциклопедия. — Т. 2. — С. 146. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Дыхание // Малая медицинская энциклопедия (урыҫ.)
- Научно-популярный фильм "Внешнее дыхание" (урыҫ.)


text:
Һыу ҡуңыҙҙары
Һыу ҡуңыҙҙары (лат. Dytiscidae, (урыҫ. Плавунцы) — ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһендәге аҡмаҫ һәм аҡрын аға торған һыуҙа йыртҡыслыҡ итеп йәшәй, яҡшы йөҙә һәм оса торған ҡуңыҙҙар[1].
Кәүҙәләре яҫы, овал. 2,5 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә 300 гә яҡын төрө бар. Был йөҙгәлектәрҙең әҙ өйрәнелеүе һәм төрҙәрен асыҡлау ауыр булыу менән аңлатыла. Ағымһыҙ, үләннәр менән ҡапланған һыуҙа йәшәй. Айырыуса ҙурҙары (3—4 см-ға ҡәҙәр): ҡаймалы йөҙгәклектәр (Dytiscus marginalis) һәм киң йөҙгәклектәр (D. latissimus), беренселәренең арҡаһы ҡоңғорт-ҡара, икенселәренең — ҡуйы йәшел төҫтә, күкрәк ҡалҡанын һәм ҡанат өҫлөктәрен һарғылт тар ҡайма уратып алған. Ҙур йөҙгәклектәр артҡы пар аяҡтары ярҙамында йөҙәләр, йоҡарған тәпиҙәрендә оҙон ҡылдар бар. Ваҡ йөҙгәклектәр һыу төбө һәм үҫәмлектәре буйлап үрмәләйҙәр. Атмосфера һауаһын һулайҙар. Йомортҡаларҙан үрсейҙәр, инә заттар уларҙы һыу үҫемлектәренә йәки һыулыҡ ярҙары быйына һала. Һыуҙа һәм ҡоро ерҙә ҡышлайҙар. Личинкалары тышҡы төҙөлөшө буйынса төрлө, ҡырыйҙарында һәм ҡорһағында трахеялы һаңаҡтары бар.
Личинкаларҙың ураҡ һымаҡ ҡаҙналығы буйынса шайыҡ аҙыҡты һурыу өсөн яйлашҡан канал уҙа. йөҙгәклектәр һыуҙа йәшәүсе организмдар, күбеһенсә бөжәктәр менән, шулай уҡ моллюсклар, сүмешбаш һәм ваҡ балыҡтар менән туҡлана. Балыҡ селбәрәләрен ашап, һыу ҡуңыҙҙары балык хужалығына зыян килтерәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. М., 1968. Т. 3; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977;
- Райков Б.Е., Римский-Корсаков М.Н. Зоологические экскурсии. М., 1994.


text:
Оттон (Гречъы къарол)
Гречъы къарол Оттон I (гр. Όθwv, Baσιλeύς tnς Eλλάδoς, нем. Otto; райгуырдис 1815-æм азы 1 июны, Зальцбург — амардис 1867-æм азы 26 июлы), Баварийы къарол Людвиг I-æмы дыккаг фырт, уыдис Гречъы къарол. Византиаг династитæ Комнинтæ æмæ Ласкаридты байзæддаг.
17 азы йыл куы цыдис, уæд 1832-æм азы Лондоны конферецийы фæстиуæгæн, Англис, Уæрæсе æмæ Францы разыйæ сси ног грекъаг паддзахады фыццаг къарол. Æрмæст Оттоны титул уыдис «Гречъы къарол», уый фæстæ цы къаролтæ уыдис, уыдон сæ титул раивтой æндæрмæ: «грекъæгты къарол».
1862 азы фæфæлдæхты фæстиуæгæн барвæндонæй ацыдис Грекъæй Германмæ.


text:
Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте
Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте (The Government of the United States of America) – 50 дәүләттәрҙен (state), 1 федераль округ һәм бер-нисә территорияларҙын бер дөйөм федераль хөкүмәте.
Документтарҙа ҡуйылған исем «Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте» штаттарҙын һәм территорияларҙын дөйөм ҡарары булыу тураһында әйтә (АҠШ Конституцияһынан).
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас АҠШ Президенты, закондар сығарыу влас АҠШ Конгрессы, суд власы АҠШ Юғары судына бирелғән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- USA.gov, the official U.S. Government portal.
- United States Government, a research information guide from the University of Illinois at Urbana-Champaign Library.
- Government Information: Directories and Manuals, web resources provided by GovPubs at the University of Colorado–Boulder Libraries.


text:
Кюрасао
Кюраса́о (нидерл. Curaçao, папьям. Kòrsou) — Кариб диңгеҙенең көньяғында, Венесуэлаға яҡынырыҡ ҙур утрау һәм шул исемдәге дәүләт. Нидерланд короллеге федерацияһы субъекты булып тора.
Ҡоро ер майҙаны — 444 км². Халҡы — 141 766 кеше (2009). Баш ҡалаһы — Виллемстад ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Географик урыны[үҙгәртергә]
Кюраса́о — Кариб диңгеҙендә Кесе Антил утрауҙары төркөмөндә Ел теймәгән утрауҙар төркөмсәһендәге утрау. Венесуэла ярҙарынан 80 км алыҫлыҡта. Архипелагтағы иң ҙур утрау
Кюрасао утрауынан 11 км көньяҡ-көнсығышта кеше йәшәмәгән островок Кесе Кюрасао утрауы урынлашҡан.
Климат[үҙгәртергә]
Климаты —субэкваториаль, уртаса температура +30 °C. Ғинуарҙа иң түбән температура: +26…+28 °C. Сентябрьҙан декабрь башына тиклем ямғырҙар осоро, ҡыҫҡа ҡойма ямғырҙар төндә үтәләр, көндөҙ ҡояшлы көн тора. Йыллыҡ яуым-төшөм 500—600 мм.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Утрауҙа кактустың йөҙгә яҡын төрө үҫә. Антил утрауҙарының символы —диви-диви ағасы, Кюрасао утрауында көнсығыштан даими иҫкән елдәрҙә ул һәр ваҡыт көнсығышҡа ҡарап үҫә. Пальманың ҡайһы бер төрҙәре үҫә. Утрауҙа ҡаты ҡара ҡайырлы ҙур булмаған япраҡлы мансания ағасы үҫә. Уның емеше һәм һуты үтә ағыулы, ағас ҡайырына тейеү ҙә кешегә зыян килтереүе мөмкин. Утрауҙа донъяла иң ҙүр колонияһы булған аҡ койроҡло боландар тереклек итә.
Утрауҙы колониялаштырыу[үҙгәртергә]
Утрауҙы 1499 йылда испан диңгеҙсеһе Охеда Алонсо де аса. Риүәйәт буйынса Охеда Коньяҡ америкаға барышлай утрауҙа цинга менән сирләгән өмөтһөҙ ауырыуҙарҙы ҡалдыра. Кире юлда ул утрауҙа ҡалған диңгеҙселәрҙе һауыҡҡан итеп осрата: диңгеҙселәрҙе утрау үҫемлектәрендә күпләп булған С витамины ҡотҡара. Шуға күрә, Охеда утрауҙы Кюрасао тип атай (иҫке португал телендәге «cure» — һауығыу тигәнде аңлата).
Икенсе фараз буйынса «curazon» йөрәк тигәнде аңлата. Португал картографтары уны «Кюрасао» тип үҙгәртә.
XVI быуат башында утрау Испания диңгеҙ флоты базаһы булып хеҙмәт итә. Тик утрауҙа хеҙмәт итеүселәр һыу етмәгәнлектән утрауҙы ташлап китәләр. Партугалдарҙан һуң Голландия утрауға дәғүә итә. Улар ер сәтләүеге, емеш-еләк, кукуруз үҫтерәләр, күп һанлы тоҙло күлдәренән тоҙ табалар.
1634 йылда утрау Голландияның Вест-Һинд компанияһы контроленә күсә. Утрау Нидерландтар ҡулы аҫында XVII быуаттан бирле була. Плантацияларҙа эшләү өсөн меңләгән ҡол килтерелә, ике быуат буйы утрау ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе булараҡ үҫеш ала. 1863 йылда ҡол биләүселекте бөтөрөү Кюрасао өсөн оҙойлы иҡтисади депрессияға әйләнә.
Хәҙерге ваҡыт[үҙгәртергә]
1916 йылда утрауҙа нефть эшкәртеү заводы асыла. 1954 йылда утрау Нидерланд Антил утрауҙары исемен һәм ярымавтономия статусын ала. 2010 йылдың 10 октябренә тиклем утрау Нидерланд Антил утрауҙары тип иҫәпләнә; хәҙер Нидерландтар Короллегендәге киңәйтелгән автономиялы дәүләт тип иҫәпләнә. Дәүләт оборонаһы һәм тышҡы сәйәсәте Нидерланд хөкүмәте ҡарамағында.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт Правительства Кюрасао
- Официальный сайт Международного финансового центра Кюрасао
- Официальный сайт Центрального банка Кюрасао и Синт-Мартена
- Официальный сайт Совета по туризму Кюрасао
- Определено будущее Нидерландских Антил
- Налоговые изменения на Кюрасао
Ҡалып:Island-stub Ҡалып:Нидерландтарҙыә Кариб диңгеҙендәге биләмәләре Ҡалып:Төньяҡ Америка Ҡалып:Кариб диңгеҙе янындағы илдәр Ҡалып:Вест-Индия Ҡалып:КАРИКОМ


text:
Тютчев, Фёдор Иван улы
Фёдор Иван улы Тютчев (урыҫ. Фёдор Иванович Тютчев) — арҙаҡлы урыҫ яҙыусыһы, шағир, дипломат. Санкт-Петербург фәндәр академияһы ағзаһы. 1803 йылдың 5 декабрендә Орел губернияһы, Брянск өйәҙе, Овстуг имениеһында тыуған. 1873 йылдың 27 июнендә Царское Селола үлгән. Санкт-Петербургтағы Новодевичий монастыре ҡәберлегендә ерләнгән.
Мюнхен, Турин ҡалаларында йәшәгән, Гейне, Шеллинг менән таныш булған. Рәсәйҙең әҙәбиәт тормошонда ҡатнашмаған, үҙен әҙип тип атамаған. Шуға ҡарамаҫтан, Тютчевтың 400-гә яҡын шиғырҙары һаҡланған, уларҙың юлдары Рәсәйҙә йыш ҡына телгә алыналар. Уның тәүге шиғырҙары XVIII быуаттағы шиғри ғөрөф-ғәҙәттәр тәьҫирендә яҙылған. 1830-сы йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында Европа (бигерәк тә немец) романтизмы йүнәлеше көслө. Уның фәлсәфәүи (медитатив) лирикаһында төп темалар булып ил, кеше ғүмере, тәбиғәт тураһында уйланыуҙар тора. 1840-сы йылдарҙа Рәсәй һәм көнбайыш цивилизациялары араһында булған мөнәсәбәттәргә бағышланған сәйәси мәҡәләләр яҙа. 1850-сы йылдарҙа Тютчев мөхәббәткә бағышланған һәм йөрәккә үтеп инерлек шиғырҙар ижад итә, унда мөхәббәт бәхетһеҙлек, ҡайғы мәғәнәһендә аңлатыла. Һуңыраҡ был шиғырҙар «Денисьева циклы»на, йәғни шағирҙың Е.А. Денисьева исемле һөйәркәһенә бағышланған шиғырҙар шәлкеменә, инә. 60-70-се йылдарҙа Тютчев ижадында бигерәк тә сәйәси шиғырҙар өҫтөнлөк итә.
Иң танылған шиғыры «Silentium!» – әсенеү менән өндәшмәҫкә саҡыра, сөнки бер кешенең әйткәнен икенсе кеше бер ваҡытта ла һуңынаса аңлап бөтмәй. «Аҡыл менән Рәсәйҙе аңлап булмай», «Әйтелген һүҙҙең ниндәй мәғәнәлә кире әйләнеп ҡайтасағын алдан фаразлап булмай» һәм «Әйтелгән уй ул алдау» тигән шиғри юлдар Тютчевтың иң йыш ҡабатланған афоризмдары.