text:
- Подробности
- Просмотров: 625
БАЙЫМ ИШАН (ысын исеме Байым Тәнибәков; яҡынса 1733, Нуғай даруғаһының Бөрйән улусы — 1816, Ырымбур губ. Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Муллабайым а., хәҙ. БР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Байым а.), дин әһеле. Суфыйсылыҡ юлынан барыусы, ишан. Бохара ҡ. мәҙрәсә тамамлаған. 19 б. башынан Муллабайым ауылында указлы мулла, бер үк ваҡытта үҙе асҡан мәҙрәсәлә мөҙәрис. Байым ауылына нигеҙ һалыусы. Халыҡта әүлиә булараҡ танылған. Б.и. ойошторған йыйындар урыны (“Байым талы”), уның ҡәбере изге урын булып һанала. Вариҫтары араһында Б.С.Байымов, М.Ә.Байымов, Ә.Х.Байымов, М.Н.Иҫәнбаев.
Әҙәб.: Хисамитдинова Ф.Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, 1991.
Х.Х.Минһажетдинова
Тәрж. Д.М.Шәрәфетдинов


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 378
ЙӘШЕЛ ЫЛЫМЫҠТАР (Chlorophyta), ябай төҙөлөшлө үҫемлектәр бүлеге. 20 меңдән ашыу төрө билдәле; бөтә Ер шарында, башлыса сөсө һыу ятҡылыҡтарында (ш. уҡ диңгеҙҙә), тупраҡта, ер өҫтөндә, ҡайһы берҙә һауа ҡатламында киң таралған. Эукариот, бер (яңғыҙ йәки тупланып) йәки күп күҙәнәкле, һирәгерәк күҙәнәкһеҙ, башлыса микро‑, һирәгерәк макроскопик, йәбештереп йәки ирекле йәшәүсе ылымыҡтар. Монада, кокк, сарциноида, пальмелла, еп һымаҡ (трихаль), төрлө йүнәлешле еп һымаҡ (гетеротрихаль), паренхиматоз (туҡыма), сифон йәки сифонокладиаль төҙөлөшлө. Хәрәкәтсән формаларында 2—4 бер үк оҙонлоҡтағы һәм бер үк төҙөлөшлө епсәләре бар, һирәгерәк улар нескә төктәр йәки тәңкәләр м‑н ҡапланған. Күҙәнәк тышсаһы бөтөн, һирәгерәк 2 йәки күберәк фрагменттан тора, башлыса целлюлозанан, ҡайһы берҙә тимер йәки кальций тоҙҙары м‑н уйып биҙәк һалынған. Уның өҫкө йөҙөндә һаҡлау функцияһын башҡарған төрлө үҫентеләр, сәнскеләр, төктәр, гранулалар бар. Й.ы. күҙәнәктәрендә 1‑ҙән алып бер нисә йөҙгә тиклем шар йәки яҫмыҡ формаһындағы ядро иҫәпләнә. Хлоропластар (күҙәнәктә 1‑ҙән алып бер нисә йөҙгә тиклем) формаһы (көпшәк, диск, йондоҙ, ялғаш, таҫма, пластинка рәүешле, селтәрле, каса формаһында) һәм күҙәнәктәге урыны б‑са (ситтә; күсәр тирәләй, йәки үҙәктә) күп төрлө. Хлоропластарҙың йәшел төҫө a һәм b хлорофилдарының aaa‑, B‑, Y‑, Z‑каротиндары һәм ксантофилдарына ҡарағанда күберәк булыуына бәйле. Уңайһыҙ шарттарҙа ҡайһы бер Й.ы. вегетатив күҙәнәктәрендә каротиноидтар күбәйә башлай һәм ылымыҡтар ҡыҙғылт һары төҫкә инә. Хлоропластар ғәҙәттә 1 йәки бер нисә тиҫтә пиреноидтан тора. Ассимиляцияның төп продукты — крахмал. Й.ы. енесһеҙ (вегетатив һәм махсуслашҡан күҙәнәктәр ярҙамында) һәм енси (холо‑, изо‑, гетеро‑, оогамия һәм конъюгация) юл м‑н үрсей. Башҡортостанда Й.ы. һыу ятҡылыҡтарында, тупраҡта һәм уның өҫтөндә, ҡаяларҙа, ағас ҡайырыларында, йорт стеналарында, һауа ҡатламында һ.б. йәшәй. Планктон, перифитон (үҫентеләр ценоздары), бентос составына инә. Й.ы. — органик матдәнең мөһим продуценты, һыу экосистемаларының трофик сылбырҙарының быуыны. Уларҙың күпләп үҫеүе йыш ҡына һыуҙың йәшелләнеүенә килтерә. Бәшмәктәр м‑н симбиозда лишайниктар барлыҡҡа килтерә. Й.ы. ҡайһы бер төрҙәре тирә‑яҡ мөхиттең бысраныу индикаторы булып һанала, экологик мониторингыла ҡулланыла, ағынты һыуҙарҙы биологик таҙартыу өсөн ҡулланылған микроорганизмдар комплексы составына инә һ.б. Күҙәнәк тышлығында күҙәнәкле туҡыма булған ҡайһы бер бентос ылымыҡтары ҡағыҙ, ҡатырға эшләү өсөн ҡулланыла. Тупраҡта үҫкән Й.ы. тупраҡтың уңдырышлылығын күтәреүгә булышлыҡ итә. Хлорелла, сценедесмус һәм ҡайһы бер күҙәнәкле ылымыҡтар кеше һәм йорт хайуандары өсөн аҙыҡ итеп ҡулланыу маҡсаты м‑н өйрәнелә.
И.Е.Дубовик
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
30 ноябрҙә баш ҡалала инвалидтар һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн махсус вакансиялар йәрминкәһе ойошторола.
Тәҡдим ителгән һөнәрҙәр иҫәбендә — архивариус, әйҙәүсе инженер, тәрбиәсе, табип, автомобиль водителе, китапханасы, дизайнер, инженер-программист, программист, кассир, консультант, урам һепереүсе, йөк тейәүсе, мастер, яғыулыҡ ҡойоу станцияһы операторы, өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы, слесарь, ремонтлаусы слесарь, слесарь-сантехник, техник, уҡытыусы, фармацевт һәм электр монтажлаусы. Йәрминкәгә килеүселәргә мәшғүллек өлкәһендәге дәүләт хеҙмәттәре күрһәтелә. Шулай уҡ хеҙмәт баҙарындағы хәл тураһында мәғлүмәт, компьютер диагностикаһы, психолог кәңәштәре, һөнәри йүнәлеш буйынса консультациялар биреү ҡаралған.Вакансиялар йәрминкәһе: Ибраһимов бульвары, 47/1, иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 12-гә тиклем үтә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 282
ПРОФЕССИОНАЛЬ СОЮЗДАР, п р о ф с о ю з д а р, граждандарҙың соц.‑иҡт. хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн уларҙы эш урынында һәм эштән тыш берләштергән ирекле ойошмалар. П.с. эшмәкәрлеге РФ‑тың “Профессиональ союздар, уларҙың хоҡуҡтары һәм эшмәкәрлек гарантиялары тураһында” (1996) һәм БР‑ҙың “Профессиональ союздар тураһында” (1993) закондары, РФ Хеҙмәт кодексы (2001) м‑н көйләнә. Түбәнге, терр., терр. берекмәнең (ассоциацияның), төбәк‑ара, төбәк‑ара берекмәнең (ассоциацияның), Дөйөм Рәсәй, Дөйөм Рәсәй берекмәһенең (ассоциацияһының) П.с. бүлеп йөрөтөлә. Башҡортостанда профсоюз ойошмалары (һайланма эшселәр ойошмалары, комиссиялары, эшселәр союздары) революция (1905—07) осоронда Көньяҡ Урал металлургия пр‑тиеларында, Өфө т. юл оҫтаханалары һәм деполарында забастовкалар ваҡытында барлыҡҡа килә. Һамар—Златоуст т. юлының почта‑телеграф эшселәренең П.с. бүлексәһе, Өфө һәм Стәрлетамаҡ уҡытыусылар союздары, Өфө губ. табиптары йәмғиәте һ.б. эш иткән. Революциянан һуң эшселәр синыфы ойошмалары үҙ эшмәкәрлеген туҡтатҡан. Өфө губернаһында уҡытыусыларҙы, табиптарҙы, фельдшер‑акушер хеҙм‑рҙәрен, ер үлсәүселәрҙе һ.б. берләштергән проф. йәмғиәттәр эшләп, уларҙың төп бурысы үҙ ағзаларының иҡт. мәнфәғәттәрен яҡлау, уларҙың мәҙәни‑белем кимәлен күтәреүгә ҡайтып ҡалған. Революция (1917) осоронда П.с. күпләп барлыҡҡа килеп, уларҙың эшмәкәрлегенә Өфө губерна П.с. советы (1917 й. июнендә ойошторолған) йүнәлеш биргән. РСДРП‑ның Өфө төркөмө составында профсоюз эшен ойоштороу б‑са комиссия эшләгән. П.с. күпселеге большевиктарға ярҙам күрһәткән. 1917 й. дек. П.с. берлеге (1917 й. нояб. ойошторолған; губерна һәм өйәҙ земстволары, почта-телеграф һ.б. учреждение хеҙм‑рҙәрен берләштергән) дәүләт учреждениелары эшен туҡтатып, забастовка үткәргән. П.с. производство өҫтөнән эшсе контроле урынлаштырған, коллектив килешеүҙәр төҙөп, уға ҡул ҡуйҙырыуға өлгәшкән; П.с. ағзалары дәүләт һәм хужалыҡ органдарына эшкә ебәрелгән, дәүләт учреждениелары өсөн кадрҙар һайлап алыуҙа ҡатнашҡан. Граждандар һуғышы ваҡытында күп П.с. үҙ эшмәкәрлеген туҡтатҡан. П.с. 1‑се Өфө губерна конференцияһында (1919 й. сент.) һәм 1‑се Бөтә башҡ. съезында (1920 й. февр.) Өфө губ. һәм Бәләкәй Башҡортостанда профсоюздар хәрәкәтен тергеҙеү т‑да ҡарар сығарылған. П.с. халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыуҙа, наҙанлыҡты бөтөрөүҙә ҡатнашҡан, иптәштәр суды эшмәкәрлегенә етәкселек иткән. Яңы иҡтисади сәйәсәт шарттарында П.с. төп бурыстары булып ялланма эшселәрҙең хоҡуҡтарын яҡлау, производствола соц.- иҡт. һәм хеҙмәт мөнәсәбәттәрен яйға һалыуҙа коллектив килешеү формаһын ҡулланыу, П.с. эшһеҙ ағзаларына ярҙам күрһәтеү, дәүләт страховкаһы органдары эшмәкәрлеген, эшселәр һәм хеҙм‑рҙәргә мед. ярҙамы күрһәтеүҙе контролдә тотоу иҫәпләнгән. П.с. юғары уҡыу йорттарын һәм эшселәр факультеттарын комплектлауҙа ҡатнашҡан; физик культура- спорт эшен ойошторған, профсоюз ял йорттары селтәрен булдырған. Беренсе биш йыллыҡтарҙан (ҡара: Биш йыллыҡ пландар) башлап П.с. социалистик ярышты (ш. иҫ. Пермь һәм Силәбе өлк., Ҡырым АССР‑ы пр‑тиелары коллективтары м‑н) үҫ‑ тереүгә; дәүләт, хужалыҡ һәм профсоюз органдарының етәксе вазифаларына производство алдынғыларын ҡуйыуға булышлыҡ иткән. 30‑сы йй. з‑д һәм ф‑ка коллективтары учреждениеларҙы (Өфөлә — 50 дәүләт учреждениеһын) шефлыҡҡа алған. 1933 й. дәүләт соц. страховкаһы системаһына идара итеү П.с. күскән. 40‑сы йй. уртаһынан П.с. функциялары, соц. базаһы эҙмә‑эҙлекле киңәйеп, П.с. ғәмәлдә барлыҡ эшселәрҙе, колхозсыларҙы, хеҙм‑рҙәрҙе, юғары уҡыу йорто студенттарын, техникум һәм уч‑ще уҡыусыларын берләштергән ойошмаға әүерелә башлай. 80‑се йй. уртаһында П.с. ҡарамағында 416 клуб, мәҙәниәт йорто һәм һарайы, 260 китапхана (4,8 млн дана китап фонды м‑н), 1148 кино ҡоролмаһы (шуның 470‑е бушлай к/ф күрһәтеү өсөн) булған; П.с. аҡсаһына 35 стадион, 266 спорт залы, 42 бассейн, 165 саңғы базаһы, 147 атыу тиры төҙөлгән. 90‑сы йй. алып П.с. эш биреүселәр һәм дәүләт власы органдары м‑н соц. партнёрлыҡ системаһын үҫтерә, ҡайһы бер тармаҡ П.с. хеҙмәт ярыштары ойоштора. 1991 й. башлап БР П.с. федерацияһы, БР Эш биреүселәр бе‑ рекмәһе һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһында Ген. (2008 й. алып Респ.) килешеүҙәр төҙөлә. Етәксе органы — БР П.с. федера‑ цияһы (1922 й. Өфө губерна һәм Бөтә башҡ. П.с. советтарын берләштереп, Башҡ‑н өлкә П.с. советы булараҡ ойошторолған, 1937—48 йй. эшләмәгән, 1991 й. хәҙ. исемен алған; Рәсәйҙең Бойондороҡһоҙ П.с. федерацияһы ағзаһы). 1932 й. — 917 (124,37 мең кеше), 1950 й. — 5488 (409,4 мең), 1967 й. — 8171 (1126,0 мең), 1980 й. — 10149 (1787,62 мең), 2000 й. — 9451 (1432,25 мең), 2008 й. — 7128 (1050,78 мең), 2015 й. — 5764 (641,22 мең кеше) түбәнге профсоюз ойошмаһы иҫәпләнгән. Өфө губерна П.с. советы рәйестәре: М.А.Плотников (1917 й. июненән), П.А.Драницин (1917 й. окт. алып), В.С.Павлов (1918 й. июненән), Ю.Н. Паперный (1919 й. июненән), А.М.Бахутов (1919 й. сент. алып), В.Д.Заикин (1920 й. июненән); Бөтә башҡ. П.с. советы (Бәләкәй Башҡортостан) рәйестәре: М.В.Войцехович (1920 й. февр. алып), М.С.Муравьёв (1921 й. дек. алып); Башҡ‑н өлкә П.с. советы рәйестәре: Заикин (1922 й. алып), С.Т.Галкин (1925 й. июненән), Н.С. Опарин (1925 й. дек. алып), Н.Я.Бычков (1928 й. алып), Н.М.Әхмәҙиев (1936 й. мартынан), А.П.Ломакин (1936 й. июленән), В.И.Улин (1948 й. алып һәм 1953 й. башлап), Т.А.Фокин (1952 й. алып), Н.М.Поляков (1954 й. алып), С.Ш.Бикбов (1956 й. алып), Т.Ш.Дәүләтбаев (1972 й. алып), А.Ш.Ихсанов (1982 й. алып), Ю.А.Маслобоев (1988 й. алып); Стәрлетамаҡ өлкә П.с. советы рәйесе — Н.А.Кувшинов (1953 й. апр.—майы); БР П.с. федерацияһы рәйестәре: Маслобоев (1991 й. алып), Ә.М. Сәмерханов (1994 й. алып), М.Ғ. Хөсәйенов (2016 й. алып). Түбәнге профсоюз ойошмаларының һәм ағзаларының иҫәбен диаграммала ҡарағыҙ.
Әҙәб.: Ф и л и м о н о в М.А. Сила профсоюзов в единстве: очерки истории. Уфа, 1997; ш у л у ҡ. Профсоюзы Башкортостана в XX веке: социальные ориентиры и опыт практической деятельности. Уфа, 2002; В единстве действий — наша сила: этапы, события, люди. Уфа, 2006.
М.А.Филимонов
Тәрж. М.Х.Хужин
БАШҠОРТОСТАНДА ТӘҮГЕ ПРОФСОЮЗ ОЙОШМАЛАРЫ ҺӘМ АҒЗАЛАРЫНЫҢ ИҪӘБЕ
*1928 й. 638 тәүге профсоюз ойошмаһы иҫәпләнгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
ПАРКТАР ҺӘМ БАҠСАЛАР, махсус ултыртылған йәки тәбиғи йәшеллектәре, аллеялары, күлдәре, махсус ҡоролмалары булған, саф һауала йөрөү, ял итеү, уйындар һ.б. өсөн тәғәйенләнгән ер биләмәләре. Өфөлә П.һ.б. үҫтереү ҡаланың губерна үҙәгенә әүерелеүе м‑н бәйле. 1883 й. сауҙәгәр Н.К.Блохин (ҡара: Блохиндар) усадьбаһы урынында ҡала баҡсаһы асыла (ҡара: Аксаков С.Т. исемендәге баҡса). 1867 й. Собор майҙанында Өфө губ‑ры С.П.Ушаков инициативаһы б‑са Ушаков паркы тип аталған парк (ҡара: Ленин В.И. исемендәге парк); 1900 йй. Случевский паркы (ҡара: Салауат Юлаев исемендәге баҡса) ойошторола. 1903 й. Өфө полицмейстеры Г.Г.Бухартовский инициативаһы б‑са айыҡ халыҡ паркы урынында күмәк халыҡ күңел асыу скверы барлыҡҡа килә (ҡара: Якутов И.С. исемендәге парк). 20‑се йй. индустриялаштырыу һәм Өфөлә халыҡ һаны артыу сәбәпле парк һәм баҡсалар хужалығын үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә башлай; мәҙәниәт һәм ял парктары асыла. 1947 й.“Еңеү” ҡала баҡсаһы (Калинин урамы, 26; 1955 й. алып мәҙәниәт һәм ял паркы, 1980 й. — Нефтехимиктар мәҙәниәт һәм ял паркы) булдырыла. 1960 й. Ғафури М. исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы; 1961 й. М.В.Калинин ис. мәҙәниәт һәм ял паркы (1989 й. тиклем эшләй) асыла, Калинин исеме м‑н икенсе парк атала (1991; Машина эшләүселәр урамы, 17; 1996 й. башлап “Беренсе май” мәҙәниәт һәм ял паркы). Өфөлә Мәҙәниәт һәм ял паркы (Дим р‑ны), Еңеү паркы, “Тулҡын” (1976; Союз урамы, 47), “Ҡашҡаҙан” (2002; Маршал Жуков урамы, 31) эшләй. П.һ.б. респ. бөтә ҡалаларында, ҡайһы бер район үҙәктәрендә һәм ауылдарында бар, шулар араһында иң ҙурҙары Ишембай, Нефтекама, Салауат, Стәрлетамаҡ (ҡара: Гагарин Ю.А. исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы) ҡалаларында урынлашҡан.
М.З.Әсәҙуллина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Рөстәм Хәмитов Һиндостандың Рәсәйҙәге илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Һиндостандың Рәсәйҙәге илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван менән осрашты Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
2 февралдә Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Һиндостандың Рәсәй Федерацияһындағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван менән осрашты. Осрашыуҙа яҡтар сәнәғәт һәм сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен тикшерҙе.
– Уҙған йылда Һиндостан менән Башҡортостан бизнесы араһындағы сауҙа күләме 400 миллион доллар тәшкил иткән. Был 2013 йылға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк. Ошо һанды тағы ике тапҡырға арттырһаҡ, яҡшы булыр ине, – тип билдәләне төбәк етәксеһе.
Рөстәм Хәмитов һәм Пунди Шринивасан Рагхаван хеҙмәттәшлек өсөн уңышлы йүнәлештәрҙе атаны.
– Беҙҙе һеҙҙең илдән инвесторҙар йәлеп итеү ҡыҙыҡһындыра. Дарыуҙар етештереү, пластик төргәктәге инфузия иретмәләрен етештереү буйынса завод төҙөү кеүек хеҙмәттәшлек өлкәләрен ҡарарға мөмкин. Беҙ эш өсөн уңайлы шарттар булдырырға әҙер, – тине республика Башлығы.
– Беҙ фармацевтика, мәғлүмәт технологиялары, ауыл хужалығы кеүек хеҙмәттәшлек өлкәләрен ҡарайбыҙ. Улар Башҡортостан Республикаһы менән Һиндостан араһындағы иҡтисади хеҙмәттәшлек өсөн ҙур мөмкинлек бирә, – тине Һиндостан илсеһе журналистарға осрашыу һуңында.
Яҡтар 2015 йылдың июлендә Өфөлә үтәсәк ШОС һәм БРИКС саммиттары Башҡортостан менән Һиндостан араһындағы партнерлыҡ мөнәсәбәттәрен нығытыуға булышлыҡ итәсәк, тигән фекергә килде. Пунди Шринивасан Рагхаван иҡтисади хеҙмәттәшлекте ил кимәлендә генә түгел, төбәктәр кимәлендә лә киңәйтергә кәрәк тип белдерҙе.
– Белеүемсә, Башҡортостан Республикаһы Һиндостандағы Харьяна штаты менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булдырырға теләй. Беҙ бының өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды илсе.
Һиндостандың республика тышҡы сауҙа тауар әйләнешендәге өлөшө 3 процент (етенсе урын) тәшкил итә. 2014 йылдың 11 айында сауҙа итеү күләме 397,6 миллион доллар тәшкил итте. Ошо сумманың 95 проценттан ашыуы экспортҡа тура килә. Башҡортостан Һиндостанға машиналар һәм ҡорамалдар, шул иҫәптән авиация двигателдәре, химия һәм металлургия сәнәғәте продукцияһы һата. Республикабыҙға машиналар эшләү, органик булмаған химия продукцияһы, металл изделиелары индерелә. Башҡортостан биләмәһендә 10 берлектәге предприятие эшләй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 439
АҘНАЙ ҠӘБЕРЛЕГЕ, 13 б. археологик ҡомартҡыһы. Ишембай р‑ны Аҙнай а. төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Хажи Шиҙеһе й. (Һәләүек й. ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан. 1998 й. БР Мәҙәниәт министрлығының Ғилми‑производство үҙәгенең разведка отряды тарафынан асыла; ТТӘИ, Стәрлетамаҡ пед. ин‑ты һәм Ғилми‑производство үҙәгенең берлектәге экспедицияһы (етәкс. Г.Н.Гарустович, В.А.Иванов, А.Ф.Йәминов) өйрәнә. 2 ҡәберлек тикшерелә. Ҡәбер өҫтөндәге ҡоролмалар таш өйөмдәренән (1,8—2х0,8—1 м) тора. Мәйеттәр тәрән ҡәбер соҡорҙарына салҡан ятҡырып, баштары м‑н көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәберҙәргә һөйәктән һырлап яһалған өҫтәмәле туҙ һаҙаҡ, тимер уҡ башаҡтары, бысаҡтар, ҡылыс, өҙәңгеләр һәм алтай тибындағы билбау гарнитуры (ҡайыш ослоҡтары, ҡаптырмалар), гипстан эшләнгән Урта Азия бетеүҙәре һалынған. Фаразланыуынса, А.ҡ. — 13 б. 2‑се сирегендә Урал‑Волга буйын яулауҙа ҡатнашҡан монгол яугирҙары ҡәбере. 12—13 бб. Байкал буйы һәм Байкал аръяғы, 13—14 бб. Урал аръяғы ерләү ҡомартҡылары м‑н оҡшашлыҡтары бар. А.ҡ. материалдары БР Мәҙәниәт министрлығының Мәҙәни мираҫтың күсемһеҙ объекттарын дәүләт һаҡлауы һәм файҙаланыу баш идаралығы фондтарында һаҡлана.
Г.Н.Гарустович, В.А.Иванов, А.Ф.Йәминов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Яулыҡ хаҡында
Яулыҡ хаҡында
Башта иманды күңелеңә индер, шунан иһә яулыҡ ябынырһың
Һуңғы йылдарҙа йәмғиәтебеҙҙә ислам динен ҡабул итеп, шәриғәт ҡанундарына ярашлы кейенгән ҡыҙҙарҙы йыш осратырға мөмкин. Шулай уҡ һижәб кейгән ҡыҙҙарҙың эшкә урынлашҡанда йә уҡыған урында төрлө аңлашылмаусанлыҡтар менән осрашыуы ла билдәле. «Мәктәп директорына мосолманса кейенеү оҡшамай, яулығыңды һалмаһаң, эштән китергә тура килер, тип янай», — тигән шылтыратыуҙар ҙа булғыланы ҡайһы бер райондарҙан. Ысынлап та, йәмғиәтебеҙ бөгөн мосолман кейемендәге ҡыҙ-ҡатындарҙы ҡабул итергә әҙер түгел. Шул уҡ ваҡытта һижәбте тыйған йәки яҡлаған закон да юҡ. Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты эргәһендәге Ҡатын-ҡыҙҙар, балалыҡ һәм атайлыҡ мәсьәләләре буйынса комиссия үткәргән «Мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының кейеме тураһында» тип аталған ҡорҙа ошо турала фәһемле генә һөйләшеү уҙҙы. Гәзит уҡыусыларға ошо ҡорҙа яңғыраған фекерҙәрҙе тәҡдим итәбеҙ.
Сәғит Исмәғилев, эшҡыуар: Аллаһҡа иман килтергән кеше аҙымлап алға бара, иманы нығынған һайын ул Аллаһы Тәғәләнең бойороҡтарын да еренә еткереп үтәй. Беҙ бер нисек тә Ҡөрьәндә яҙылғанды үҙгәртеп, Бәйғәмбәребеҙ ҡушҡанды үтәмәйенсә булдыра алмайбыҙ. Исламдың һулы ла, уңы ла юҡ, ислам тик бер генә, шулай булғас, беҙ уның ҡанундарын тулыһынса ҡабул итергә тейешбеҙ. Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, дингә килгәс, ундағы кейенеү рәүешен ҡабул итергә бурыслы. Ғөмүмән, ҡатын-ҡыҙ исламда ҙур урын биләй. Дин тарихына күҙ һалһаҡ, Бәйғәм-бәребеҙҙән иң беренсе ислам ҡабул итеүсе лә, ислам юлында беренсе шаһит та ҡатын кеше булған. Мин ҡәтғи рәүештә ҡатын-ҡыҙ дин ҡабул иткәс тә, мотлаҡ яулыҡ ябынырға тейеш, тимәйем, сөнки һәр нәмәнең үҙ ваҡыты, бөтәһе лә яйлап, аҙым-аҙымлап барырға тейеш. Бындай аҙымды яһар алдынан һәр кемдең Аллаһы Тәғәләгә иманы, етерлек ғилеме, үҙ-үҙенә ышынысы булырға тейеш. Үҙем ислам динен 14 йыл өйрәнәм, шулай ҙа был өлкәлә әле һаман бер нәмә лә белмәгәнемде аңлайым. Көн һайын ғилемемде камиллаштырыу йәһәтенән динебеҙҙе өйрәнеүҙе дауам итәм. Ә яулыҡ мәсьәләһенә килгәндә, беҙ был йәһәттән бер ниндәй ҙә ҡарар ҡабул итергә тейеш түгелбеҙ, бары тик мосолман ҡыҙҙарын яҡлай ғына алабыҙ. Ә инде яҡларлыҡ мөмкинлегебеҙ булмаһа, уларҙы яулыҡ ябыныуҙан тыйырға хоҡуғыбыҙ юҡ. Әгәр тыябыҙ икән, был көфөрлөк, ҙур гонаһ булыр.
Мәхмүзә Ғәйнуллина медицина фәндәре докторы, профессор: Шундай бер хикәйәт бар. Бер дин әһеленән: «Бөгөнгө тормошта динебеҙ ҡушҡанса йәшәүе ауыр, йәштәрҙе нисек тәрбиәләү яҡшыраҡ булыр? Уртаҡ фекергә килеп, ҡайһы бер дин әмерҙәрен үҙгәртеп булмаҫмы?» — тип һорағандар. «Бәр дәүерҙең ниндәйҙер үҙенсәлектәре, ауырлыҡтары булыр. Әгәр уртаҡ юл табабыҙ, тип динебеҙҙе һәр ваҡыт үҙгәртеп торһаҡ, ул диндән ни ҡалыр?» — тип яуап биргән теге дин әһеле. Сәғит хажи әйткәнсә, ысынлап та, һәр ваҡыт үҙгәрештәр индерһәк, дин — дин булып ҡалмаҫ. Дин ҙур бер тәғлимәт, Аллаһы Тәғәләнең һүҙе икән, беҙ уға эйәрергә тейешбеҙ. Шулай ҙа бөгөн күп ҡатын-ҡыҙ эшләргә, аҡса табырға, үҙ йүнен үҙе күрергә мәжбүр. Минең йәшемдә эш урынында яулыҡ ябынып йөрөһәм дә, миңә бер кем бәйләнә алмаҫ. Ә бына яулыҡ ябынған йәшерәк ҡыҙҙарҙан һәм ҡатындарҙан ишетеүемсә, был йәһәттән улар бер аҙ ҡаршылыҡтарға осрай. Әгәр мосолман ҡыҙына етәксеһе эш урынында яулыҡта йөрөргә рөхсәт итмәй икән, бәлки, Аллаһы Тәғәләнән ғәфү үтенеп, нисектер эшләргә, йәшәргә тырышырға кәрәктер? Иң мөһиме, күңелдең паклығы, ниәттең изгелеге түгелме һуң? Бер ваҡыт Башҡортостанға Ҡөрьәнде тәржемә иткән ханым Балерия Порохова килгәйне. Осрашыуҙа ул: «Ислам тигән һүҙҙә ҙур мәғәнә ята, ундағы фәлсәфәне аңлап бөтөп булмай. Ә ябай ғына итеп әйткәндә, ислам ул — күңелдең, уйҙарҙың, ниәттәрҙең, ғәмәлдәрҙең таҙалығы», -тине. Етмеш йылдан артыҡ атеизмда тәрбиәләнгән халыҡты ҡапыл ғына үҙгәртеп тә булмайҙыр. Шул уҡ ваҡытта етәкселәрҙе лә тәнҡитләй алмайбыҙ.
Рәсәй күп милләтле һәм күп конфессиялы ил тип аталһа ла, беҙҙә дәүләт тарафынан диндәр яҡлау тапҡаны юҡ. Бөгөн мосолмандарҙан ғәйеп эҙләп, уларға ниндәй ҙә булһа нахаҡ тағырға ғына торалар. Бәлки, Рәсәй дәүләте тарафынан етәкселәргә, эш урынында ҡыҙҙарға яулыҡ ябынып йөрөүҙе тыйығыҙ, тигән күрһәтмә бирелмәйҙер, ләкин бөгөн һәр кем үҙ эш урыны өсөн ҡурҡа, үҙенә һүҙ теймәһен өсөн алданыраҡ ҡарар ҡабул итеп ҡуя. Ә бына Рәсәй дәүләте етәкселәре христиан байрамдары ваҡытында сиркәүгә бара, иң алғы сафҡа баҫып суҡына. Улар үҙҙәренең был ҡылығы менән ошо диндә булыуҙарын һәм уны яҡлаясағын аңғарта. Ә милли республика етәкселәренең мәсеттәргә барып намаҙ уҡығанын быға тиклем күргәнебеҙ юҡ әле. Тимәк, уларҙың был динде яҡлап сығыуы ла икеле.
Гөлфиә Янбаева, «Киске Өфө» гәзитенең баш мөхәррире: Валерия Порохова Башҡортостанға 90-сы йылдар башында килгәйне, уның менән осрашыуҙа миңә лә ҡатнашырға насип булды. Әлбиттә, беҙ уға мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының һижәбе тураһында ла һорау биргәйнек. Валерия Порохованың әйткәндәрен хәтерләйем: «Беҙ ғәрәп ҡатын-ҡыҙҙарының пәрәнжә кеүек кейемдәрен туранан-тура үҙегеҙгә күсермәгеҙ, -тигәйне ул. — Ул илдәрҙәге кейем тәбиғәт шарттарынан сығып, йәғни ҡояштан, йыш булып торған ҡом бурандарынан ышыҡланыу өсөн яраҡлаштырылған. Рәсәйҙә бит тәбиғәт шарттары бөтөнләй икенсе, яулыҡ менән бөркәнеп, йөҙөңдө ҡаплап йөрөү мотлаҡ түгел. Бына минеке кеүек баш кейеме тегеп алһағыҙ, бик еткән». Валерия Порохова алғы яҡтан матур итеп сигелгән шапкаға оҡшаш баш кейеме кейеп алғайны. Тимәк, мосолман кейемен барыбер ҙә үҙебеҙҙең шарттарға, хатта үҙебеҙҙең милли стилгә яраҡлаштырыу кәрәк. Юҡһа, беҙҙең урамдарҙа пәрәнжә кейгән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа күренгеләй, күпселек ҡатын-ҡыҙҙар Төркиәнән йә башҡа мосолман илдәренән ҡайтарылған тоҡ һымаҡ күлдәктәрҙә йөрөй. Улар шунда уҡ әйләнә-тирәләгеләрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Беҙҙең өләсәйҙәр ҙә динле булды, әммә килешле генә балитәкле күлдәк кейер, яулыҡтарын да килешле генә итеп ябынып йөрөр ине. Диндә лә үҙебеҙ булып ҡалайыҡ, тип әйтмәксемен...
Римма Сөләймәнова, Башҡорт дәүләт медицина университеты доценты, медицина фәндәре кандидаты: Быға тиклем Ҡырғыҙстанда йәшәнем, ҡайтыуыма быйыл дүрт йыл тула. Бөтә дин ғәмәлдәрен үтәйем, тик бына Өфөгә ҡайтҡас, миңә яулығымды сисергә ҡуштылар. Ислам ҡанундарын яҡшы белгәнгә, бының ҙур гонаһ икәнлеген аңлаһам да, тыңларға тура килде, сөнки миңә бөгөн нисектер аҡса табырға, өс баланы тәрбиәләргә кәрәк. Башҡа дин ғәмәлдәрен үтәүҙән туҡтамайым: намаҙҙарҙы ваҡытында уҡыйым, йыл һайын ураҙа тотам. Аллаһы Тәғәләнән көн дә, яулыҡ ябынырға мөмкинлек бирһәң ине, тип һорайым. Минеңсә, һәр ҡатын-ҡыҙҙың бындай теләге барҙыр, сөнки оҙон итәк, яулыҡ ҡатын-ҡыҙҙы күркәмләтә, уға нәзәкәтлек өҫтәй. Иншаллаһ, ваҡыты еткәс, һәр беребеҙгә динебеҙ ҡушҡанса кейенергә насип булыр.
Морат Лоҡманов, тележурналист: Бер бик аҡыллы кеше йәшәгән. Бер ваҡыт уның янына зинасы, боҙоҡ ҡатын килгән дә: «Һин шул ҡәҙәре аҡыллы! Һөйләйһең, ләкин артыңдан эйәреүселәр күп түгел, ә бына мин бер ҙә аҡыллы һүҙ әйтмәйем, зина ҡылам, фәхишәмен, шулай ҙа артымдан ярты ҡала эйәрә. Быны нисек аңлатырһың?» — тигән. Аҡыл эйәһе уға: «Мин бит тауға менеп барам, халыҡты ла юғарыға этәрәм. Тауға менер өсөн көс һалырға кәрәк, ә түбән тәгәрәр өсөн бер ниндәй ҙә көс кәрәкмәй, үҙеңдән-үҙең тәгәрәйһең», -тип яуап биргән. Яулыҡ ябынып йөрөү, бәлки, ауырҙыр ул, ләкин бөгөнгө ҡорҙа ошо турала һөйләшеү башлау — үҙе үк яҡшы күренеш. Башта нимәлер тураһында уйлана башларға кәрәк. Күбебеҙ донъяның яралтыусыһы барлығына, Аллаһтың берлегенә ышана. Ә бына ышаныу ғына етә микән? Аллаһы Тәғәләнең кешеләр өсөн ебәргән тәғәйен күрһәтмәләре бар. Уларҙы һәр беребеҙ өйрәнергә, аңларға, ҡабул итергә тейешбеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙарға ғәүрәттәрен ҡаплап йөрөү йәһәтенән дә динебеҙҙә айырым талаптар бар. Был турала Ҡөрьәндә лә яҙылған, ләкин был аят өлөшләтә өс тапҡыр төшөрөлгән. Унда иң тәүҙә тик Бәйғәмбәрҙең ҡатындарына, ә инде бер аҙ ваҡыт үткәс, башҡа мөьмин ҡатындарға ла ғәүрәттәрен ҡапларға әмер ителә. Бында ла бер хикмәт барҙыр. Әгәр кемдеңдер иман тураһында мәғлүмәте бар икән, ул динде үҙгәртеү тураһында һүҙ ҙә алып бармаясаҡ. Бында беҙҙең маҡсатыбыҙ икенсе. Халыҡ дингә үҙенән-үҙе килер тигән һүҙ дөрөҫ түгел, әгәр кеше хәрәкәт итмәһә, сәбәп ҡылмаһа, үҙенән-үҙе халыҡ түбән тәгәрәйәсәк. Диндең яҡшы икәнлегенә бер кем дә ҡаршы килмәй. Ә бына бөгөнгө юлдар дөрөҫмө, юҡмы, беҙ шул турала уйланырға тейешбеҙ.
Гөлфиә Янбаева, «Киске Өфө» гәзитенең баш мөхәррире: Беҙ дин тәғлимәтен белмәйбеҙ, уны өйрәнәһе лә өйрәнәһе. Хәтеремдә ҡалған бер хикәйәт тураһында һөйләп уҙғым килә. Бер ауылға мулла килә. Ауылда матур мәсет бар, ләкин унда халыҡ йөрөмәй. Мулла ауыл буйлап йөрөп, халыҡты мәсеткә йөрөргә өгөтләй. «Унда йөрөр өсөн тәһәрәт алырға кәрәк бит», — тигән һылтау таба ауыл халҡы. Мулла аптыраған дың көнөнән: «Ярай, улайһа, тәһәрәтһеҙ йөрөгөҙ», — ти. Бөтә ауыл халҡы мәсеткә тәһәрәтһеҙ йөрөй башлай. Бер саҡ был муллаға ауылдан күсеп китергә тура килә, уның урынына икенсеһе килә һәм күп тә үтмәй, яңы мулла элеккеһенә килеп дәғүә белдерә: «Һин бөтә ауыл мәсеткә йөрөй, тинең, ә улар бит хатта тәһәрәт тә ала белмәй!» «Мин уларҙы мәсеткә йөрөргә өйрәттем, ә һин хәҙер уларҙы тәһәрәт алырға өйрәт», -тип яуап бирә уға элекке мулла. Минеңсә, төрлө шарттарға ҡарап, ҡайһы бер урындарҙа иманыңа зәғифлек килтермәйенсә, ниндәйҙер ташламаларға барыу ғәйеп түгелдер...
Морат Лоҡманов, тележурналист: Ислам ҡанундарына килгәндә, ысынлап та, мотлаҡ Мәккә һәм Мәҙинә ҡалаһы өсөн генә тәғәйенләнгән шәриғәт ҡанундары бар. Беҙҙә лә уларҙы ҡабул итеү ғилемһеҙлектән килә. Шулай уҡ милли йолаларҙы боҙмай, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлап йәшәргә була, ләкин шуныһын күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа кәрәк: Аллаһы Тәғәлә шул тиклем ғәҙел, әгәр халыҡ милли ҡиммәттәрен генә алға ҡуйып, динде һанға һуҡмаһа, ул был халыҡты юҡҡа сығара ла ҡуя, ә дин ҡанундарын иҫтә тотоп, һәр ваҡыт иман менән эш итһә, ул шул милләтте күтәрә. Тарихтан быға күп миҫалдар килтерергә була.
Ассият Ғиззәтуллина, врач: Медицина өлкәһендә дин ҡабул итеп, яулыҡ ябынған ҡыҙҙар менән бер ниндәй ҙә проблемалар булғаны юҡ, сөнки талаптар буйынса дауаханала былай ҙа баш ҡапланған булырға тейеш. Бөгөн ҡайһы бер эш урындарында дресс-код, йәғни кейенеү ҡағиҙәләре бар. Был осраҡта, әлбиттә, яулыҡлы ҡыҙға эшкә урынлашҡанда ҡаршылыҡтарға осрарға тура килә. Ике-өс юғары уҡыу йортон тамамлап та, алған һөнәре буйынса эшкә урынлаша алмаған мосолман ҡыҙҙары ла бар Өфөлә.
Зөлфиә Ханнанова, шағирә: Урамда йәберләмәһәләр ҙә, һине өйҙә йәберләүселәр ҙә булыуы мөмкин бит әле. Хәҙрәттәрҙең ҡатындары бәхетле, улар дин ғәмәлдәрен ирҙәренә эйәреп үтәй. Ләкин шундай миҫалдар ҙа бар: күп ирҙәр ҡатынының намаҙ уҡығанын, мәсеттәргә йөрөгәнен үҙ итмәй. Әгәр ошондай ҡаршылыҡтар булмаһа, беҙ рәхәтләнеп яулыҡта йөрөр инек. Шулай ҙа бындай ғына ҡаршылыҡтарға ҡарап, йәш ҡыҙҙар дингә бөтөнләй килмәй, ситләшеп ҡуймаһын ине. Яулыҡ беренсе шарт түгел, ислам ғилемен үҙләштерһендәр, доғалар өйрәнһендәр, намаҙға баҫһындар. Беҙ, мәҫәлән, һижәбтә йөрөмәһәк тә эргә-тирәләге кешеләребеҙгә дин тураһында һөйләйбеҙ, аңлатабыҙ. Хатта беҙ һүҙ башламаһаҡ та, улар үҙҙәре килеп ҡыҙыҡһына, һораша. Шуға күрә, иншаллаһ, динебеҙ илебеҙҙә ныҡлап урынлашһа, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙең йөрәген асһа, беҙ тулыһынса дин ҡанундары буйынса йәшәй башларбыҙ, тип өмөтләнәм.
Фәнзил Әхмәтшин, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары: Дин ул Аллаһы Тәғәлә тарафынан беҙгә һынау булараҡ ебәрелгән. Кеше бер һынауһыҙ ғына ожмахҡа инергә теләй. Әлбиттә, һижәб тә ҡатын-ҡыҙ өсөн бирелгән һынауҙыр. Әгәр кеше Аллаһҡа ышанмай, уны яратмай икән, ул уның әмерҙәрен дә үтәй алмаясаҡ. Һижәб мәсьәләһендә лә шулай уҡ. Иң башта йөрәктә Аллаһы Тәғәләне урынлаштырырға, унан һуң Ул әйткәнде үтәйем, тип яулыҡ ябынырға кәрәк. Ир-ат тураһында һүҙ алып барғанда, ысынлап та, уларҙың күптәре бөгөн үҙҙәре намаҙға баҫып өлгөрөр-өлгөрмәҫтән, ҡатындарынан яулыҡ ябыныуҙы талап итә, ҡаты ҡылана башлай. Бәйғәмбәребеҙ: «Йомшаҡлыҡ менән мөғәмәлә итегеҙ», — тигән. Беҙ шул йомшаҡлыҡты онотоп ебәрәбеҙ. Бөгөнгө көндә ҡыҙҙарға дингә килеүе ысынлап та ҡыйын, шуға күрә уларға миһырбанлы һәм йомшаҡ булырға кәрәк. Әммә яулыҡ ябыныуҙың мотлаҡ шарт икәнен бөтәбеҙ ҙә аңларға тейеш, был һатыулаша торған нәмә түгел.
Фәниә Йәнбирҙина, эшҡыуар: Беҙ бала саҡта Бөрйән районындағы ауылдарҙа бар ҡатын-ҡыҙҙар ҙа яулыҡ ябына ине, беҙ, балалар ҙа, баштан яулыҡ төшөрмәнек. Мәктәпте тамамлап, төрлө ерҙәргә уҡырға таралыштыҡ. Ҡалаларҙа беҙҙе әрләй-әрләй яулыҡ ябыныу ғәҙәтенән баш тартырға мәжбүр иттеләр. Хәҙер иһә беҙгә яңынан үҙ асылыбыҙға ҡайтып, яулыҡ ябынырға өйрәнергә кәрәк. Бөгөн яулыҡ ябынған мосолман ҡыҙҙарын мин батыр тип иҫәпләйем. Мин, әлхәмдулиллаһ, биш йыл намаҙҙамын, ураҙамды ла ҡалдырғаным юҡ, шулай ҙа урамға, йәмәғәтселек алдына яулыҡ ябынып сығырға ҡыйыулығым етмәй. Сәғүд Ғәрәбстанына Халыҡ-ара форумға барғанда, делегациялағы бөтә ҡатын-ҡыҙҙарға ла һижәб кейҙерҙеләр. Ул кейемдә мин үҙемде шул тиклем уңайлы тойҙом. Хатта урыҫ ирҙәре ҡыҙыҡһынып, был кейемдәрҙең ҡайҙа һатылыуы тураһында һорашты, ҡатындарыбыҙға ошондай ғына кейемдәр кейҙереп йөрөтөр инек, тип әйтеүселәре лә булды. Һижәб унда, ғәрәп илендә, әлбиттә, шулай ихлас ҡабул ителә. Ә беҙҙең йәмәғәтселек һижәбте, ысынлап та, ҡабул итергә әҙер түгел. Шуға ла күңелдә ниәт булып та, иң мөһиме, иман булып та, тышҡы ҡағиҙәне үтәй алмайбыҙ икән, моғайын, Хоҙай беҙҙе ярлыҡар, тип уйлайым.
Гөлсәсәк Мөхәмәтйәнова, Мәғариф министрлығының милли мәғариф бүлеге белгесе: Дәүләт учреждениеһында эшләгән хеҙмәткәрҙең тышҡы йөҙө, ҡиәфәте, йәғни дресс-код тураһында, шулай уҡ мәктәп, мәғариф системаһындағы локаль акттарҙа уҡытыусының да, уҡыусының да мәктәп формаһы тураһында айырым пункттар бар. Беҙ теләйбеҙме, теләмәйбеҙме, уларҙы үтәргә бурыслыбыҙ. Ә мосолман кейемендәге уҡытыусыларҙы эштән ебәреүгә килгәндә, Хеҙмәт кодексында кешене тышҡы ҡиәфәте буйынса эштән ебәреүгә ҡағылышлы бер ниндәй статья ла юҡ. Тимәк, был осраҡта яулыҡ ябынып йөрөгән өсөн генә уҡытыусыһына эштән ебәреү менән янаған етәксе дөрөҫ эшләмәй, һәм уҡытыусы үҙен-үҙе яҡлай ала.
Шулай итеп...
Ҡорҙағы һөйләшеүҙе ҡорҙа ҡатнаша алмаған, әммә был мәсьәлә буйынса фекерҙәрен яҙып ебәргән яҙыусы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре Гүзәл Ситдиҡованың һүҙҙәре менән тамамлайбыҙ: «Беҙгә заман шарттарын иҫәпкә алмау мөмкин түгел. Шуға күрә бөгөн эске һәм тышҡы һижәб тураһында һүҙ алып барыу урынлы булыр. Беҙ шундай шарттабыҙ — ҡатын-ҡыҙ эшләргә мәжбүр. Эшләй икән, эш биреүсеһе ҡушҡанса кейенмәй булдыра алмай. Дәүләт хеҙмәтендә яҙылмаған дресс-код, йәғни кейенеү ҡағиҙәләре бар. Әлеге заманда ир-ат беҙҙе ҡурсаламай, ҡурсаларға хәленән килмәй, шулай икән, ҡатын-ҡыҙ үҙе өсөн хәүефһеҙерәк юлды һайлай (нисек кенә сәйер тойолмаһын), уны яулыҡ ябынғанға ҡарағанда яулыҡ ябынмауы яҡлаулыраҡ итә. Мин ураҙа тотоу менән бәйле миҫал килтерер инем -дәһрилек хаттин ашҡан замандарҙа ураҙа тотоусыларҙы ирекһеҙләп ашатыу күренеше булған. Әммә дәһриҙәр шуны белмәгән — был осраҡта ураҙа боҙолмай, Аллаһ кешенең күңелендәген күрә, ихласлығын белә. Яулыҡ ябыныу менән дә шул уҡ хәлдер. Әгәр ҡатын-ҡыҙ яулыҡһыҙ йөрөргә мәжбүр булғанлығы өсөн бар күңеле менән Аллаһ алдында оялыу, ҡурҡыу кисерә икән, был уның ихтыярынан тыш икән, Уның ярлыҡауына өмөт тота алабыҙҙыр, иншалла. Ә беҙҙең йәш мосолмандар әлегә тышҡы ҡиәфәткә эске һижәбкә ҡарағанда нығыраҡ иғтибар бирә. Ғаиләлә ҡатыны, балалары өсөн лайыҡлы шарттар тыуҙырыу, итәғәтле, ипле булыу, мосолманға хас күркәм сифаттарҙы үҙләштереү юҡ — һаҡал ебәрә лә ҡатынынан да тупаҫ рәүештә һижәб талап итә. Шуның менән, йәнәһе, тәҡүә мосолман рәүешенә инә. Был бит бары тик театр! Ә Раббыбыҙға театр түгел, ысын инанғанлыҡ, хәләл менән харамды теүәл айыра белеүебеҙ, шуларҙы үтәүебеҙ зарур.
Әлбиттә, мосолман ҡыҙҙарына кейемен мөмкин тиклем дингә ярашлы итергә тырышырға кәрәк. Хәҙер заманса, шул уҡ ваҡытта Ислам ҡанундарына тап килгән кейем һайлау мөмкинлеге киңәйгәндән-киңәйә. Салбар өҫтөнән тубыҡҡа етеп торған блузон, жакеттар кейеү хатта модаға ла инде. Артыҡ һылашып торған, үтә күренмәле кейем килешмәй мөслимәләргә. Мотлаҡ ғәрәп ҡатындарына оҡшатып кейенергә лә тимәгән, уларҙың үҙ йолаһы, үҙ ҡағиҙәһе. Башҡорт ҡатындары элек-электән сағыу ғына кейенгән, ҡыҙыл төҫ өҫтөнлөк иткән, ә һаҡал-селтәрҙәр ниндәй бай! Шулай булғас, алтын урталыҡты һайлай беләйек, заманса матур, күркәм кейенәйек. Ә яулыҡ ябыныу әле иманлылыҡты аңлатмай, ул яулыҡ аҫтындағы баш нисек уйлай, нисек фекер йөрөтә — бына шуныһы мөһим.»
Киске Өфө 2011 йыл №45, Зәкирә Абдуллина яҙып алды.
Ссылка: //kitaptar.bashkort.org/files/kiske_ofo_2011_ (45).pdf
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 17.07.2017 в 03:16, и размещена в категории яңылыҡтар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Фәүзия РӘХИМҒОЛОВА исемендәге шиғырҙар конкурсы
ИҒТИБАР! КОНКУРС!
Фәүзия РӘХИМҒОЛОВА исемендәге шиғырҙар конкурсы дауам итә.
БАЛАЛАР ШИҒРИӘТЕ ФЕСТИВАЛЕ
БАЛАЛАР ШИҒРИӘТЕ ФЕСТИВАЛЕ Фәүзиә Рәхимғолова исемендәге шиғриәт конкурсы дауам итә. Был һанды Асҡын районы Сураш мәктәбе уҡыусыларының шиғырҙары биҙәй. Һеҙҙән яңы шиғырҙар көтәбеҙ! Хуш
"Бәпембә" республика балалар шиғриәт фестивале
Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында "Аҡбуҙат" журналы иғлан иткән "Бәпембә" республика балалар шиғриәт фестиваленә йомғаҡ яһалды
- 1 2
-


text:
285-77-85 (прямой эфир)
262-88-08 (реклама)
262-88-18 (поздравление)
+7 (937) 167-54-66 (WhatsApp)
Билдәле булыу өсөн бер ҡасан да һуң түгел
Һоҡландырғыс булды был мәл,
Уйға һалды, арбаны,
Бөгөн кис, һәләтлеләрҙән
Яҡты йондоҙ яһаны.
Ысынлап та, Өфөнөң Конгресс-холл бинаһында үткән “Юлдаш йыры–2014”конкурсының Гала-концерты һоҡландырғыс булды. “Юлдаш” радиоһы үҙешмәкәр башҡарыусыларҙы ҙур сәхнәгә сығарып, халыҡҡа танытты, яңы йондоҙҙар ҡабыҙҙы. Быйыл баһалама ағзалары Гран-при билдәләмәне. Еңеүселәр 35 йәшкә тиклемгеләр һәм унан өлкәнерәктәр араһынан һайланды.
Шулай итеп, еңеүселәр һәм номинанттар:
“Өмөт” номинацияһы Силәбе өлкәһенән Лиана Иҙрисоваға һәм Ишембай һылыуы Лилиә Дауытоваға тапшырылды.
“Асыш һәм ихтирам” номинацияһында Нефтекаманан Роза Хөснуллина, Ауырғазы районынан Розалия Аритҡолова һәм Өфөнән Эльза Юлдашбаева бүләкләнде.
Өфөнән Флүзә Ғилемханова һәм Фәниҙә Атанова “Йырға тоғролоҡ”номинацияһында билдәләнде.
“Тыуған яҡ йырсылары” – Өфө ҡыҙы Юлиә Килмөхәмәтова, Ҡариҙел районынан Ғәлиә Хәбирйәнова һәм Ҡырмыҫҡалынан Зилиә Рамазанова.
“Юлдаш” радиоһының махус призына Әбйәлилдән Резедә Юлдашева һәм Миәкә районынан Фидан Шафиҡов лайыҡ булды.
Тамашасыларыбыҙ “Тамашасы һөйөүе” номинацияһында Балтас районынан Резедә Әхмәтованы һайланы.
35 йәшкә тиклем башҡарыусылар араһында 3 урынды Бүздәк районынанРезедә Бүләкова, Ҡазан ҡалаһынан Илнур Ҡоләхмәтов һәм Ҡырмыҫҡалы районынан Илнур Ишембаев яуланы.
Баһалама ағзалары Ҡазанда белем алыусы Стәрлебаш ҡыҙы Айһылыу Ғәбдиноваға һәм Ауырғазы районынан Фәнәғәт Юлмөхәмәтовҡа 2 урын тапшырҙы.
Бөрйән ҡыҙы, биш бала әсәһе Сәлимә Ғарифуллина 1 урынға лайыҡ булды.
35 йәштән өлкән йырсылар араһында 3 урынға лайыҡ булыусылар:
Бишбүләк районынан күркәм ғаилә Зөлфиҙә һәм Ғаяз Муллағәлиевтар, Иркутск өлкәһенән ҡайтып, тыуған төйәгендә төпләнеүсе Ильяс Аллаяров һәм Мәскәү ҡалаһынан Зифа Хәкимова.
Салауат ҡалаһынан Зөлфиә Бирҙеғолова һәм Силәбенән Азамат Усманов икенсе урын яуланы.
Баҡалы районынан Дилбәр Нурғәлиев беренсе урынға лайыҡ булды.
Жюри ағзалары:
Республика халыҡ ижады үҙәге директоры урынбаҫары Нәфисә Тулыбаева, билдәле шағирә һәм йәмәғәт эшмәкәре Гүзәл Ситдыҡова, йырсы, композитор һәм шоумен Рөстәм Ғиззәтуллин, “Юлдаш йыры - 2013” конкурсы еңеүсеһе Мөхәмәт Садыҡов һәм жюри рәйесе – “Башҡортостан” дәүләт телерадиокомпанияһы директоры урынбаҫары Фәнүр Йәғәфәровҡа рәхмәт белдерәбеҙ.
Шулай уҡ бағыусыларыбыҙ: “Йоматау” шифаханаһы (директоры Илшат Сәлихов), генераль партнерыбыҙ – “Крессида” күн һәм тире магазин селтәрҙәре салоны, “Медиа Лаб” клиник-диагностика лабораторияһы, Ғаиләне яҡлау, балалыҡты һәм әсәлекте һаҡлау “МИРАҪ” хәйриә фонды. (Совет рәйесе Сәлиә Мырҙабаева), “Гэлакси” (Galaxy) сәскәләр салоны селтәренә (директоры Вадим Гәрәев) ихлас рәхмәт һүҙҙәрен ектерәбеҙ.
Бөтә конкурсанттарға яңы бейеклектәр, илһамлы ижад һәм уңыштар теләйбеҙ. Онотмағыҙ, ҙур сәхнәгә юл – “Юлдаш йыры”нан башлана.
Эдуард Дилмөхәмәтов фотолары
105.5 FMАудиопоток


text:
Биҙәктәре лә, күңеле лә матур
12 ноября 2016 йыл | Уңғандарыбыҙ, Йәмғиәт
"Донъяны матурлыҡ ҡотҡарыр”, тигән бер аҡыл эйәһе. Ысынлап та, гүзәллекте яратҡан, уны аңлаған кешеләр бик күп арабыҙҙа. Матурлыҡты яратыу, уға һоҡлана белеү – бер булһа, уны үҙ ҡулдарың менән булдырыу – икенсе эш.Биш тиҫтә йыл элек Үтәк ауылында тыуып-үҫеп, әлеге көндә Красноусолда йәшәгән Файруза Рәхмәтуллина шундайҙарҙың береһе. Бәйләм оҫтаһы булған уңған ҡатын үҙ ғүмере эсендә күпме нәфис ҡул эштәренә күҙ нурҙары түкте икән…
Ағинәйҙәр ойошмаһы ойошҡан эшләй
12 ноября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар, Йәмғиәт
Бынан 2 йыл элек Имәндәш ауылында Ағинәйҙәр ойошмаһы ойошторолғайны.
Уның ағзалары булып Рәмилә Мәхмүтова, Гөлира Мәхмүтова, Гөлсира Ибәтуллина, Мәфруза Йәғәфәрова, Рәйсә Кәлимуллина, Фәнүзә Ибраһимова, Альмира Түзбәкова, Резеда Ишемйәровалар тора. Етәксеһе итеп Гөлшат Фәрит ҡыҙы Мәһәҙиева һайланды. Ағинәйҙәр ойошмаһы мәҙәниәт йорто, мәктәп менән берлектә балалар һабантуйы, Мәүлит, Ураҙа, Ҡорбан байрамдары, йәрмикәләр, Ололар көнө һәм башҡа бик күп саралар уҙғарып тора.
Уның ағзалары булып Рәмилә Мәхмүтова, Гөлира Мәхмүтова, Гөлсира Ибәтуллина, Мәфруза Йәғәфәрова, Рәйсә Кәлимуллина, Фәнүзә Ибраһимова, Альмира Түзбәкова, Резеда Ишемйәровалар тора. Етәксеһе итеп Гөлшат Фәрит ҡыҙы Мәһәҙиева һайланды. Ағинәйҙәр ойошмаһы мәҙәниәт йорто, мәктәп менән берлектә балалар һабантуйы, Мәүлит, Ураҙа, Ҡорбан байрамдары, йәрмикәләр, Ололар көнө һәм башҡа бик күп саралар уҙғарып тора.
Ул маҡтауға лайыҡ кеше ине
12 ноября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Донъяла һәр һөнәр эйәһенең яратып башҡарған эше була. Араларында үҙенең артынан сағыу, матур, һағынып иҫкә алып һөйләрлек эҙ ҡалдырғандар бар. Шундайҙарҙың береһе - ғүмерен кино күрһәтеүгә бағышлаған, киноға ғашиҡ, үҙ эшенең оҫтаһы булған, хәҙер мәрхүм киномеханик Рәмил Әсфәндийәров хаҡында бәйән итмәксемен.
“Киләсәге бар милләт беҙ, Шәхестәргә бай милләт беҙ…”
12 ноября 2016 йыл | Мәғариф, Хаттар
Күренекле тел ғалимы, профессор, ҡобайырсы, оҫта тәржемәсе, йор һүҙле Ж.Ғ.Кейекбаевтың тыуыуына 25 октябрҙә 105 йыл тулды. Ошо уңайҙан 28 октябрҙә Сәйетбаба урта мәктәбендә "Кейекбаев уҡыуҙары” конференцияһы үтте. Унда 16 мәктәптән 42 уҡыусы ҡатнашты.
Тормош уртаһында ҡайнап, ихтирам яулап
12 ноября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Октябрь айының ҡараңғы төндәре яңы ғына ер өҫтөн ҡаплаған ап-аҡ ҡарҙары менән тирә-йүнде яҡтыртып ебәрҙе.
Еҙем-Ҡаран мәҙәниәт йорто тәҙрәләренән балҡыған уттар әллә ҡайҙан үҙенә йәлеп итеп, яҡты нурҙарын сәсеп, йәйге, көҙгө эштән бушағандарҙы йәнә үҙенә саҡырып алды.
Бәхетленең ҡунағы бергә була тигәндәй, театр миҙгелен асыу тантанаһы, оҙаҡ йылдар "Ҡараншишмә” халыҡ театрына хеҙмәт иткән Риф ағай Ихсановтың юбилейына тап килде. Уға 75 йәш, ышанырлыҡ та түгел. Театр миҙгеле – юбиляр, был ике төшөнсә бер-береһенән айырылғыһыҙ.
Еҙем-Ҡаран мәҙәниәт йорто тәҙрәләренән балҡыған уттар әллә ҡайҙан үҙенә йәлеп итеп, яҡты нурҙарын сәсеп, йәйге, көҙгө эштән бушағандарҙы йәнә үҙенә саҡырып алды.
Бәхетленең ҡунағы бергә була тигәндәй, театр миҙгелен асыу тантанаһы, оҙаҡ йылдар "Ҡараншишмә” халыҡ театрына хеҙмәт иткән Риф ағай Ихсановтың юбилейына тап килде. Уға 75 йәш, ышанырлыҡ та түгел. Театр миҙгеле – юбиляр, был ике төшөнсә бер-береһенән айырылғыһыҙ.


text:
Негев
Негев (йәһ. הנגב [һaˈnegev], бор.-йәһ. הַנֶגֶב [һanˈnɛɣɛv]; ғәр. النقب; ән-Нәҡаб, ән-Нәҡб) — Яҡын Көнсығыштағы сүллек, Израилдә урынлашҡан (территорияһының 60 проценты самаһын биләй). Майҙаны — 12 000 км². Негев көнсығыштан — Арава үҙәне, көньяҡтан — Акаба (Эйлат) ҡултығы, көнбайыштан Урта диңгеҙ һәм Синай сүллеге менән сикләнгән, төньяҡта Йәһүҙиә сүллегенә, Йәһүҙиә тауҙарына һәм яр байы тигеҙлегенә тиклем йәйрәп ята. Негев сиктәрен шартлы тип табырға була — атап әйткәндә, көнсығыш һәм көнбайыш сиктәрен халыҡ-ара сиктәр буйлап үткәреү ҡабул ителгән. Негев төбәген Негевтың үҙенә һәм Төньяҡ Негевҡа бүлеп йөрөтәләр.
«Негев» һүҙе Торала «көньяҡ»ты, ә тәржемәһе «ҡоро» тигәнде аңлата.
Геология күҙлегенән Негев — диңгеҙ кимәленән 600—800 метр өҫтә ятҡан яйла. Бурташ менән ҡапланған был сүлле төбәккә арид денудацияһының төрлө формалары хас. Әйтәйек, тик Негевта һәм Синайҙа ғына «махтешим»[1] (эрозияланыу кратерҙары) осрай. Махтештар — ул тигеҙ текә ярлы тәрән овал уйһыуҙар. Шундайҙарҙан Рамон махтешы тип аталғандың, мәҫәлән, тәрәнлеге 300 м, киңлеге 8 км һәм буйы 40 км. Улар карст принцибы буйынса яһалған: ер аҫты ағымдары йомшағыраҡ түбәнге ҡая ҡатламдарын йыуған, шунан ҡатыраҡ өҫкө ҡатламдар соҡор яһап емерелеп төшкән.
Негев үҙе кипкән сүлдән тора. Төньяҡ Негевҡа Бөтә Израиль һыу үткәргесе ҡоролған, был уны һөҙөмтәле баҫыусылыҡ зонаһына әйләндерергә мөмкинлек биргән. Бында мошавтар һәм кибуцтар күп, Сдерот, Нетивот, Офаким ҡалалары урынлашҡан. Шулай уҡ Ғәззә секторы ла ошонда. Негевтың үҙендә Димона һәм Арад ҡалалары урынлашҡан. Беғер-Шева районында Төньяҡ Негев менән Негевтың үҙе араһындағы сик үтә.
Негевтың төньяғындағы Ятир урман массивы илдәге иң ҙур урмандарҙың береһе һанала. Ағастар 1964 йылда ултыртыла башлай, уларҙың һаны дүрт миллиондан ашыу төпкә еткән.
2011 йылда Израиль хөкүмәте «Правер — Бегин планы»н хуплай, был план Негевтағы бәҙүән берлектәренә рәсми статус биреү, иҡтисади үҫтереү, ергә милек хоҡуғын хәл итеү маҡсатын ҡуя[2]. План сиктәрендә, атап әйткәндә, бәҙүән тораҡтарының бер өлөшөн ҡайһы берҙәрен таныу ҡарала, әммә бөтә Израилдәге 40—70 мең бәҙеүәнде дәүләт тарафынан танылмаған тораҡтарҙан танылған урындағы советтарға компенсация түләп күсереү ҙә күҙҙә тотола [3]. Был планды ҡабул итеү һөҙөмтәһендә протестар[4][5] һәм Израилде расизмда ғәйепләүҙәр башлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ йәһ. מכתשיםמכתשים (множ. число); в ед. числе — «махте́ш» (Ҡалып:Lang-he2)
- ↑ Cabinet Approves Plan to Provide for the Status of Communities in, and the Economic Development of, the Bedouin Sector in the Negev, PMO official site, September 11, 2012
- ↑ 'This is our land': Protests at plan to remove Bedouins from ancestral villages, The Independent, Alistair Dawber, 7 August 2013
- ↑ 3 November 2011, Bedouin’s plight: «We want to maintain our traditions. But it’s a dream here», The Guardian, Harriet Sherwood
- ↑ Израиль изгоняет бедуинов из традиционных мест обитания, Islamnews.ru (7 май 2013). 7 май 2013 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 282
ТИРЕ‑ВЕНЕРОЛОГИЯ ДИСПАНСЕРЫ, дәүләт авт. һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы. Енси юл м‑н таралған тире ауырыуҙарын һәм инфекцияларын иҫкәртеү, дауалау б‑са Башҡортостандың төп махсус мед. учреждениеһы булып тора. Өфөлә урынлашҡан. Т.‑в.д. составына 280 койкаға иҫәпләнгән 5 стационар бүлексә, консультация‑диагностика поликлиникаһы, түләүле мед. хеҙмәттәре бүлексәһе (икеһе лә көнөнә 120 кеше ҡабул итә) һ.б. инә. 2011 й. 61 табип һәм 87 урта мед. хеҙм‑ре эшләгән; стационар ярҙам 4,4 меңдән ашыу, консультация ярҙамы 62,6 меңдән ашыу пациентҡа күрһәтелгән. 1920 й. 2‑се совет дауаханаһының тире‑венерология бүлексәһе булараҡ ойошторола, 1930 й. алып Башҡ‑н тире‑венерология ғилми‑тикшеренеү ин‑ты, 1965 й. башлап хәҙ. статусын һәм 1‑се Респ. тире-венерология диспансеры исемен йөрөтә. Т.‑в.д. м‑н М.М.Ғафаров, А.И.Картамышев, М.М.Кузнец, Г.С.Максимов, Е.А.Медведева, С.М.Трайнин, Х.С.Фәхретдинова, З.Р.Хисмәтуллина, Э.В.Чистякова, А.К.Якубсон һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Б.Ғ.Латипов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Йомортҡалы ризыҡтарЙомортҡа – туҡлыҡлы, организм өсөн кәрәкле матдәләргә бай, тәмле һәм тиҙ бешерелә торған аҙыҡ. Ғәҙәттә уны йоморолай бешерәбеҙ йәки ҡурабыҙ. Бөгөн йомортҡаны төрләндереп әҙерләүҙең бер нисә ысулын күрһәтмәксебеҙ. Йомортҡа урамаһы 4 йомортҡа, 3...
«Мәңгелектең ҡатын-ҡыҙ ҙа тигән нурға мөлдөрәмә өмөтө һин...»«Башҡортостан ҡыҙы»ның үҫеш тарихында Йомабикә Ильясова етәкселек иткән осор айырым баһаға лайыҡ. Ул баш мөхәррир булған дәүерҙә журнал йәмғиәттә билдәлелек яулауын дауам итте, бай йөкмәткеле, сағыу, күркәм баҫмаға әүерелде. Республикала һәм унан...
Ожмах – әсәләрҙең аяҡ аҫтындаБашҡорт дәүләт университетына уҡырға килгәндә, уның хаҡында легендалар йөрөй ине. Өлкәнерәктәр, их, һеҙҙең бәхеткә Әхмәт Мөхәмәтвәли улының лекцияларын тыңларға яҙмаған икән, тип үртәр булды. Ошо һоҡланыулы ҡараштар нигеҙендә һәм телевидение,...
Хәрәкәттән тора был тормош...Бушлай килгәндең ҡәҙере юҡ, ти ата-бабаларыбыҙ аҡылы. Шул уҡ ваҡытта бушлай алып, хаҡ түләп ҡотолорға теләгән нәмәләр ҙә бар был донъяла. Эйе, һүҙебеҙ – Аллаһы Тәғәлә тарафынан бушлай бирелгән һаулыҡ һәм үҙебеҙ теләп алған сирҙәр тураһында....
Һуңлауҙы кисермәй торған сир«Мин уларҙың йәшәү көсөнә, сикһеҙ сабырлығына таң ҡалам. Һәр береһенең яҙмышы – ҡаһарманлыҡ өлгөһө, китап яҙырлыҡ бер тарих», – ти медицина фәндәре кандидаты, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, Республика клиник онкология диспансерының...
Тауҙар тарта үрҙәргәҠатын-ҡыҙҙың рухи асылын, аҫылташтай күп ҡырлы күңел халәтен, йөрәк серҙәрен аңлап-тойоп бөтөү мөмкин түгелдер ул. Баш ҡалабыҙҙың Совет районы хакимиәтенең мәғариф һәм социаль сәйәсәт идаралығы начальнигы Әлфиә Әхәт ҡыҙы Ҡаһарманова ла – донъяға...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Сёрфинг
Сёрфинг (ингл. surfing) — махсус еңел таҡта менән тулҡында шыуыу. Был спорттың үҙ-ара оҡшаш бер нисә төрө бар, улар ҡулланылған саралар һәм яйланмалар менән айырыла: мәҫәлән, виндсёрфинг — таҡтала елкән аҫтында шыуыу.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сёрфинг боронғо заманда Полинезияла барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр сёрфинг (гав.Ҡалып:Lang-haw) менән Гавай утрауҙарында йәшәүселәр шөғөлләнә башлай. Улар өсөн был ритуал өлөшө була һәм әле шулай ҡала. Хәҙерге көндә лә улар үҙ ҡулдары менән таҡта эшләй. Сёрфинг өсөн беренсе таҡталар бик ауыр була, яҡынса 70 килограмлап тарта.
Европалылар уны беренсе тапҡыр 1767 йылда Таитила күргәндәр. Был хәл Сэмуэл Уоллис етәкселегендә фрегат «Дельфин» ер шары буйлап йөҙғәндә булған. Икенсе версия буйынса, 1796 йылдың 10 апрелендә ботаник Джозеф Бэнкс беренсе булған (шулай уҡ Таитила).
1866 йылда Марк Твен Гавайила йөрөп килгәндән һуң яҙған:
Джордж Фит (ингл. George Freeth; 1883 йылдың 8 ноябре — 1919 йылдың 7 апреле) «хәҙерге сёрфинг атаһы» тип йыш ҡына атала. Ул үҙе лә шул уҡ фекерҙә.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сёрфинг бер нисә төргә бүленә:
- оҙон (яҡынса 300 см) таҡта.
- ҡыҫҡа (180 см) таҡта.
- tow-in-сёрфинг — таҡтанан ҡоламаҫҡа, аяҡтар өсөн элмәк менән тәьмин ителгән, сөнки ҙур тулҡында һәм көслө ел ваҡытында серфер күп ваҡытын һауала үткәрә. Һығымта яһау өсөн спортсыларҙы тулҡындан сығарыу өсөн (глиссирование) буксирлау ҡулланыла, мәҫәлән, һыу мотоциклдары менән. Буксирлау ҡулланыла, сөнки тулҡындың тиҙлеге бик ҙур була, һәм тулҡынды үҙаллылы тотоп алып булмай.
- бодибординг — йомшаҡ ҡыҫҡа таҡтала ятҡан килеш серфинг.
- бодисёрфинг (he umauma e) — глиссировать итер өсөн сёрферҙың кәүҙәһе, аяҡтарында ҡыҫҡа ласты һәм ҡулында, башын күтәрергә мөмкинлек биргән, махсус бирсәткә ҡулланыла.
- сапсёрфинг (hoe he nalu e) — махсус таҡталарҙа сёрфинг (ингл. stand-up paddle, ҡыҫҡа. SUP — исеме шунан) торған килеш ишкәк ярҙамында.
Океан тулҡындарынан йыраҡ булған илдәрҙә, сёрфҡа яҡшы альтернатива бар — вейксерф. Вейкбордлы катер яҡынса 16 км/сәғ тиҙлеҡтә 1 метрға тиклем бейеклектә тулҡын булдыра, сёрфер катер артынан фал менән стартты башлай, аҙаҡ фалды ташлай һәм хәрәкәтен катер артынан, классик сёрфта һымаҡ уҡ, дауам итә.
Шулай уҡ сёрфинг өсөн яһалма тулҡын менән бассейндар бар (тиҙлеҡ һәм бейеклеҡ параметрҙарын контролдә тотоу менән). Беренсе тапҡыр ундай бассейн Японияла төҙөлә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сёрфер терминынан «[to] foot switch» («аяҡтарҙы алмаштырыу», йәғни таҡтала торған килеш икенсе яҡҡа әйләнеү) христиан рок уйнаған америка альтернатив рок-төркөмө Switchfoot үҙ исемен алған.
- «Сёрф-арт» сәнғәт йүнәлеше бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Скимборд
- Кайтсерфинг
- Сапсерфинг (ишкәк менән)
- Слипон (шнуровкалары булмаған еңел кедалар)
- Калакауа (серфингты тергеҙеүсе Гавайи утрауҙарының батшаһы)
- Макнамара Гарретт (америка профессиональ серферы)
- Сёрф-арт — сәнғәт стиле.
- Сёрф-рок — музыка стиле.
- Крауд-серфинг — концертта тамашасының хәрәкәте.


text:
Алтын алма
(Немец халыҡ әкиәте)
Йәшәгән, ти бер батша. Ул бөтә батшалыҡҡа: “Кем дә кем иң ҙур уйҙырма уйлап таба, шул саф алтын алмаға эйә була”,— тиеп иғлан иткән. Төрлө кешеләр килеп, төрлөсә уйҙырмалар һөйләп ҡараған, әммә батша башын ғына һелккән дә:
— Былар бик һәйбәт, әммә ләкин дөрөҫ булып сығыуы ла ихтимал, — тигән.
— Бер ваҡыт уға ҡулына бәләкәй генә мискә тотҡан йәш егет килгән.
Ул батшаға:
— О, бөйөк батша, мин алтын тәңкәләр артынан килдем,— тип әйткән.
— Ниндәй алтын тәңкәләр?— тип аптыраған батша.
— Һеҙ үткән аҙнала минән бурысҡа алған алтын тәңкәләр артынан!
— Әммә мин һинән бер ниндәй ҙә алтын тәңкәләр алманым. Был уйҙырма!
— Әгәр ҙә был уйҙырма икән, миңә алтын алманы бирегеҙ!
— Батша шунда уҡ аңына килгән:
— Туҡта, туҡта! Мин иҫләнем!
— Яҡшы, батшам! Улайһа миңә мискә менән алтын тәңкәләр бирегеҙ!
— Батша үҙен хәйләләгәндәрен аңлаған, ә егет алтын алманы алған.
Миңлегөл ТАЙСИНА тәржемәһе
Рәссам Салауат ҒИЛӘЗЕТДИНОВ.


text:
30 апрель көнө М.Ғафури ис. Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә «Гүзәлкәй» - сәләмәтлектәре сикләнгән балалары булған әсәләр араһында өсөнсө тапҡыр уҙғарылған асыҡ Республика гүзәллек һәм таланттар конкурсының 2-се туры үтте. Был конкурс әсәләрҙең ижади мөмкинлектәрен өйрәнеү, таланттарын асыу һәм үҫтереү, сәләмәтлектәре сикләнгән балаларҙы тәрбиәләүсе ҡатындарҙың ҡыҙыҡһыныуҙарын киңәйтеү маҡсатында, шулай уҡ уларҙың рухи, интеллектуаль, ижади һәм социаль талаптарын ҡәнәғәтләндереүҙе күҙ уңында тотоп уҙғарыла.
Конкурсты ойоштороусылар - Өфө ҡалаһынының «Сәләмәтлектәре сикләнгән балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе реабилитациялау үҙәге» һәм БР-ҙың «Әсә йөрәге» әсәләр советының региональ йәмәғәт ойошмаһы.


text:
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев парламент комитеттары ҡарамағында эксперттар советтары булдырыу бурысын ҡуйҙы.
– Октябрь аҙағына тиклем һәр комитет ҡарамағында – кәмендә бер, ә үҙ эсенә киңерәк өлкәне алғандарында ике һәм унан күберәк эксперттар советы төҙөлөргә тейеш, – тине Константин Борисович.
Дәүләт Йыйылышы комитеттары ҡарамағындағы эксперттар советтары даими эшләгән консультатив-кәңәш органы һанала. Улар ҡануниәткә тәҡдимдәр әҙерләй, закон проекттарын тикшерә, федераль һәм республика ҡануниәтен камиллаштырыу буйынса теләктәрен еткерә. Эксперттар советына Дәүләт Йыйылышы депутаттары, Башҡортостан Республикаһының дәүләт һәм урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, тәғәйен өлкәләрҙәге ғалимдар һәм юғары квалификациялы белгестәр инә.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Страница 61
Шағирә Лилиә Ҡәйепова – шиғриәт кисәһендә
Новости / Мәҙәниәт // 9-04-2011, 10:51
Төркиә Республикаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Токат өлкәһенең Решадия район үҙәгендә үткән Халыҡ-ара шиғыр кисәһендә башҡорт шағирәһе Лилиә Ҡәйепова, шулай уҡ Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Татарстандан һәм Төркиә ҡалаларынан шағирҙар ҡатнашты....
Бейеүселәр еңеү менән ҡайтты
Новости / Мәҙәниәт // 9-04-2011, 10:41
Ф. Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһының «Нәжәғәй» бейеү ансамбле Мәскәүҙең «Атлант» балалар ижадын үҫтереү фонды Иваново ҡалаһында үткәргән «Алтын балдаҡ» Х Рәсәй бейеү конкурсына барып ҡайтты....
Стәрлеләрҙе күреп ҡалығыҙ!
Новости / Мәҙәниәт // 5-04-2011, 12:36
Өфөлә Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры гастролдәре үтә. Баш ҡала тамашасыһына ике сәхнәлә – Нефтселәр мәҙәниәт һарайында һәм Мостай Кәрим исемендәге республика Милли йәштәр театрында – сағыу-сағыу спектаклдәр тәҡдим итә. Стәрле артистары гастролдәрен 30 мартта «Үҙем яҙған яҙмыш» романтик драмаһы (авторы Мәрйәм Бураҡаева) менән асты. Әйткәндәй, был сәфәр театрҙың 20 йыллыҡ юбилейына ла арнала....
«Бүреләр» гастролгә сыға
Новости / Мәҙәниәт // 5-04-2011, 10:09
«Бүреләр» төркөмө йәштәр араһында ҙур популярлыҡ яулаған рок-төркөм булып танылды. Уларҙың сығышын күптәр түҙемһеҙләнеп көтөп ала. Әле күптән түгел генә улар «Ҡалъя» һәм «Ҡараташ» төркөмдәре менән берлектә Өфөләге «Иҙел» кафеһында концерт ойошторғайны.
Ә хәҙер егеттәр республика буйлап гастролгә юллана. Кисә концерт Салауат ҡалаһында үтте. Бөгөн – Стәрлетамаҡта, 6-нда – Баймаҡта, 7-ндә – Сибайҙа, 8-ндә – Аҡъярҙа, 9-нда Силәбелә үтәсәк. 14 апрелдә Өфө тамашасылары рок-төркөмдөң концертына килә ала....
Ә хәҙер егеттәр республика буйлап гастролгә юллана. Кисә концерт Салауат ҡалаһында үтте. Бөгөн – Стәрлетамаҡта, 6-нда – Баймаҡта, 7-ндә – Сибайҙа, 8-ндә – Аҡъярҙа, 9-нда Силәбелә үтәсәк. 14 апрелдә Өфө тамашасылары рок-төркөмдөң концертына килә ала....
«Моңдонъя» яңылыҡтары
Новости / Мәҙәниәт // 5-04-2011, 10:08
Тағы ла бер «фабрика»
«Йондоҙҙар фабрикаһы» проекты ҡасандыр тамашасыларҙың яратып ҡараған музыкаль тапшырыуы ине. Эстарадаға әле яңы ғына аяҡ баҫыусы йәш таланттарҙың тормошон, уларҙың шоу-бизнес тигән донъяға нисек юл ярыуын күҙәтеү, яңы йырсыларҙың ниндәй шарттарҙа тыуыуын күреү, ысынлап та, күптәрҙе ҡыҙыҡһындырҙы. Хатта ете «фабрика» эшләп ташланылар. Әммә фабрика үҙ «йондоҙ»ҙарын «эшләп» сығарғас, уларҙың халыҡҡа барып етә аламы икәнен дә белергә тейештер. Әле Беренсе каналда асылған «Йондоҙҙар фабрикаһы» проекты үҙенең емештәренең бөгөнгө көндә нимәгә өлгәшеүен һәм бөгөн ҡайһыһы «иң-иң» булырға лайыҡлы икәнен белер өсөн ойошторолған. Марк Тишман, Ирина Дубцова, Влад Соколовский, Анастасия Кочеткова, «Инь-янь», «Фабрика» төркөмдәре һәм тағы ла бихисап «фабрикасы»ның яҙмышына битараф булмағандар тағы ла яратҡан йырсыларының тормошона яҡынданыраҡ күҙ һала ала....
«Йондоҙҙар фабрикаһы» проекты ҡасандыр тамашасыларҙың яратып ҡараған музыкаль тапшырыуы ине. Эстарадаға әле яңы ғына аяҡ баҫыусы йәш таланттарҙың тормошон, уларҙың шоу-бизнес тигән донъяға нисек юл ярыуын күҙәтеү, яңы йырсыларҙың ниндәй шарттарҙа тыуыуын күреү, ысынлап та, күптәрҙе ҡыҙыҡһындырҙы. Хатта ете «фабрика» эшләп ташланылар. Әммә фабрика үҙ «йондоҙ»ҙарын «эшләп» сығарғас, уларҙың халыҡҡа барып етә аламы икәнен дә белергә тейештер. Әле Беренсе каналда асылған «Йондоҙҙар фабрикаһы» проекты үҙенең емештәренең бөгөнгө көндә нимәгә өлгәшеүен һәм бөгөн ҡайһыһы «иң-иң» булырға лайыҡлы икәнен белер өсөн ойошторолған. Марк Тишман, Ирина Дубцова, Влад Соколовский, Анастасия Кочеткова, «Инь-янь», «Фабрика» төркөмдәре һәм тағы ла бихисап «фабрикасы»ның яҙмышына битараф булмағандар тағы ла яратҡан йырсыларының тормошона яҡынданыраҡ күҙ һала ала....
«Ҡайҙа һәм ниндәй маҡсат менән барғанымды беләм», –
Новости / Мәҙәниәт // 5-04-2011, 10:07
ти йырсы һәм актер Сергей Лазарев
Сергей Лазарев 1983 йылдың 1 апрелендә Мәскәүҙә донъяға килгән. Алты йәшенән гимнастика менән шөғөлләнә башлай, әммә тиҙ үк тормошта һайлаясаҡ юлы гимнастика түгеллеген аңлай. Малай В. Локтев исемендәге ансамблдә йырлай башлай, шул уҡ ваҡытта Покровский театрында ла уйнай. 1995 йылдан «Непоседы» балалар ансамбленә йөрөй, ә 1997 йылда «Утренняя звезда» музыкаль конкурсында еңеү яулай, «Ералаш» тапшырыуында төшә. Алдынғы театр вузына уҡырға инә....
Сергей Лазарев 1983 йылдың 1 апрелендә Мәскәүҙә донъяға килгән. Алты йәшенән гимнастика менән шөғөлләнә башлай, әммә тиҙ үк тормошта һайлаясаҡ юлы гимнастика түгеллеген аңлай. Малай В. Локтев исемендәге ансамблдә йырлай башлай, шул уҡ ваҡытта Покровский театрында ла уйнай. 1995 йылдан «Непоседы» балалар ансамбленә йөрөй, ә 1997 йылда «Утренняя звезда» музыкаль конкурсында еңеү яулай, «Ералаш» тапшырыуында төшә. Алдынғы театр вузына уҡырға инә....
Пермь башҡорттары менән хеҙмәттәшлек нығый
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 12:40
Башҡортостанда Пермь өлкәһенең Барҙа районы делегацияһы булды. БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина менән Барҙа районы башлығы, урындағы башҡорттар ҡоролтайы рәйесе Сергей Ибраев хеҙмәттәшлек тураһында һөйләште....
Музыка Олимпына баҫҡыстар
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 12:02
СССР-ҙың халыҡ артисы Григорий Пономаренко исемендәге I халыҡ-ара рус йырҙары һәм романсы конкурсында йәш башҡорт йырсыһы Салауат Мөхәмәтйәров беренсе урынды яуланы
Килендәре Гөлназдан «Ура! Беренсе урын!» тигән ҡыҫҡа ғына йөкмәткеле смс-хәбәр килгәс, Ғәзимә Кәтип ҡыҙы, ниһайәт, еңел тын алды, ун көн буйына улы өсөн тулҡынланып, борсолоуы ҡул менән һыпырып алғандай юҡҡа сыҡты. Оло шатлыҡты өйҙәгеләргә еткерергә ашыҡты: «Салауат конкурста беренсе урынды алған!»....
Килендәре Гөлназдан «Ура! Беренсе урын!» тигән ҡыҫҡа ғына йөкмәткеле смс-хәбәр килгәс, Ғәзимә Кәтип ҡыҙы, ниһайәт, еңел тын алды, ун көн буйына улы өсөн тулҡынланып, борсолоуы ҡул менән һыпырып алғандай юҡҡа сыҡты. Оло шатлыҡты өйҙәгеләргә еткерергә ашыҡты: «Салауат конкурста беренсе урынды алған!»....
дискотекаҒа саҡырыу ҡағыҙы отоғоҙ!
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 10:32
«Заман башҡа – заң башҡа» тигән әйтем музыка донъяһын да урап үтмәй. Үткән быуаттың 90-сы йылдары менән бөгөнгө көн араһында 20 йылдан да әҙерәк ваҡыт үткән булһа ла, йырҙар бөтөнләй икенсе, әлеге йәштәрҙең зауығы элеккенән күпкә айырылып тора. Ә туҡһанынсыларҙың яратҡан йырсыларын шул замандың яҡты хәтирәһе итеп иҫкә төшөрөргә генә ҡала. Сөнки бөгөн уларҙың күбеһе төрлө сәбәптәр менән сәхнәлә сығыш яһамай. Бүтән өлкәләрҙә үҙҙәрен һынаусылар ҙа байтаҡ....
Хәсән менән Зилә һеҙгә ҡунаҡҡа килә
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 10:29
[/aviable]


text:
Урок башкирского языка Труд взрослых и детей
Ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте.
4синыф.
Дәрестең маҡсаты.1.Һөйләү телмәрен үҫтереү,үҙ аллы һәм аңлы уҡырға,эшләргә өйрәтеү.
2.Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәргә йомғаҡлау дәресе.
3.Тыуған ергә,тәбиғәткә һөйөү,туғандарға ихтирам тәрбиәләү.
Йыһазландырыу.Тыр-тыр ,сәскә,карта,һүрәттәр,Һүҙҙәр,"Аҡбуҙат",
журналы, (№9,2003.) биремдәр.
Таҡтала.Тыр-тыр һүрәте,тема,текст,һүҙҙәр.
Текст.Нефть-ҙур байлыҡ.Ул Башҡортостанда иң тәүҙә Ишембай ҡалаһында табылған.
Нефть Туймазы.Бәләбәй,Өфө эргәһендә лә сығарыла.
Һүҙҙәр:Башҡортостан,тау,ил,урман,йылға,бай,күп,матур.
Дәрес барышы:1.Ойоштороу.-Һаумыһығыҙ,балалар!
-Һаумыһығыҙ,ҡунаҡтар!
-Ултырығыҙ!
Дәрестең темаһы.Ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте.
Дәрестең маҡсаты:Дәрестә хеҙмәт,Башҡортостан тураһында белемебеҙҙе ҡабатларбыҙ,яңғыҙлыҡ Һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе лә иҫкә төшөрөрбеҙ.
1.Артикуляцион күнегеү.
ҙа-ҙа-ҙа-ҡаҙҙар киткән һуң ҡайҙа?
ҙы-ҙы-ҙы-ҡаҙҙар йылғаға барҙы.
ҙә-ҙә-ҙә-рәхәтләнеп йөҙә.
ҙы-ҙы-ҙы-ҡыумағыҙсы ҡаҙҙарҙы.
2.Беҙҙең дәрескә ҡунаҡтар менән бергә бер малай килгән.(таҡтала тора.)
-Һинең исемең нисек?
-Минең исемем Тыр- тыр.
-Эйе,уның исеме Тыр-тыр.Ул ҡунаҡҡа буш килмәгән,үҙе менән күстәнәстәр килтергән.Яҡҡшы,дөрөҫ яуаптарға сәскә таратам.
-Нимә ул хеҙмәт?Ниндәй икенсе һүҙ менән алмаштырып була?
-Ғаиләлә кемдәр эшләй?
-Атайың кем булып эшләй?
-Әсәйең кем булып эшләй?
-Төҙөүсе нимә эшләй?(Төҙөүсе өй һала.)
-Уҡытыусы нимә эшләй?(Уҡытыусы балалар уҡыта.)
(Шофер,игенсе,һатыусы,тәрбиәсе,табип,нефтсе.)
-"Аҡбуҙат" журналынан уҡыйым.Һөнәрҙәр күп-һайлап ал!Миләүшә Ғәлиева.Ниндәй һөнәрҙәр тураһында бара?
а)Күбәләкле ал күлдәге б)Белем илен күргәнемюҡ,
Эй килешә Ләйләгә. Бәләкәй мин әлегә.
Ләйлә кейгән күлдәктәрҙе "Уҡытыусы ишек аса,-
Уңған апайҙар тегә. Ти әсәйем,-ул илгә."
в)Ағайым- етеҙ урмансы г)"Кем эшләмәй-шул ашамай",-
Тәбиғәтте һаҡлаусы, Яҡшы белә ашнаҡсы.
Терпекәйҙе,тейенкәйҙе, Шоколадтан торт бешереп
Ҡуянҡайҙы яҡлаусы. Тәмләтеп ҡарамаҡсы.
Мин дә урман ҡарайым Телдәреңде йоторлоҡ,
Ғорурланһын ағайым. Һөнәрҙәрен оторлоҡ!
-Эйе,һөнәрҙәр күп.Һөнәрҙе үҙеңә оҡшағанды,күңелеңә яҡын һөнәрҙе һайларға кәрәк.Уның өсөн яҡшы уҡырға кәрәк.
-Һин үҫкәс кем булаһың?(уҡыусыларҙан һорайым.)
-Атай-әсәйҙәр эшләйҙәр,эш хаҡы алалар.Ә һеҙ эшләйһегеҙме?
-Уҡыу-ул ҙур ,ауыр эш.Белем алыр өсөн тырышып,яҡшы уҡырға кәрәк.Илебеҙгә файҙалы,аҡыллы белгестәр кәрәк.
ЯЛ МИНУТЫ.
3.Хәҙер Башҡортостан тураһында һөйләшеп алайыҡ.
-Беҙҙең республика нисек атала?(картанан күрһәтәм.) Уның баш ҡалаһы-Өфө.Һеҙ ниндәй районда,ауылда йәшәйһегеҙ?(уҡыусылар таҡтаға сығып күрһәтә.)
-Күрше райондарҙы беләһегеҙме?(картанан күрһәтәм.)
-Ә ниндәй күрше өлкә бар?(Силәбе өлкәһе.)
4.Текст өҫтөндә эш.(таҡтала.)-Үҙ аллы уҡыу.
-Уҡыусынан уҡытам.Тәржемә итәләр.Нимә тураһында бара.
-Өфө,Ишембай,Туймазы,Бәләбәй-нимәисемдәре?Ни өсөн ҙур хәреф менән яҙылған?
-Ҡала исемдәре ҙур хәреф менән яҙыла.
-Текста уртаҡлыҡ исемдәр бармы? Нимә ул уртаҡлыҡ исемдәр?Миҫалдар килтерегеҙ.
5.Таҡтала һүҙҙәр яҙылған,шул һүҙҙәрҙән һөйләмдәр төҙөйҙәр.Иң матур һөйләмде уҡытып таҡтаға яҙҙырам.
6.Текст уҡыйым.
Ура…Уның күкрәгенән көс алып,урау-урау юлдар үтеп,беҙҙең данлы Ағиҙелебеҙ,тынғыһыҙ Ҡариҙелебеҙ киң далаларға ҡарап ашыға.Йырҙарҙа йырланған Ашҡаҙар,көйҙәрҙә көйләнгән Дим менән Һаҡмар,маҡтап һөйләгән Сәрмәсән,данлап телгә алынған Танып,Эҫем кеүек йылғалар тыуған яҡтың йәмен тыуҙыра.
-
Ниндәй исемдәр ишеттегеҙ?Нимә исемдәре?
-
Беҙҙең ауыл эргәһендә ниндәй йылғалар аға?Эҫем йылғаһы.
(картанан күрһәтәм.)
Йомғаҡлау.1.Бөгөн дәрестә нимәләр тураһында һөйләштек?(ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте тураһында.Һөнәрҙәрҙе ҡабатлайбыҙ.Балаларҙың хеҙмәте-ул уҡыу.Яҡшы уҡыусы ата-әсәләргә киләсәктә ҙур ярҙамсы була.)
2.Ниндәй исемдәр яңғыҙлыҡ исемдәр тип атала?Ми-
ҫалдар килтерегеҙ.Ниндәй исемдәр уртаҡлыҡ исемдәр тип атала?Миҫалдар килтерегеҙ.
3.Беҙҙең республика,район,ауыл нисек атала?
Баһалау.Нисә сәскә йыйҙығыҙ?Был Тыр-тыр күстәнәсе.(чупа-чупс.)Афарин!Бөтәгеҙгә лә ҙур рәхмәт!
Өйгә эш.хеҙмәт тураһында ике мәҡәл яҙып килергә.
если материал вам не подходит, воспользуйтесь поиском


text:
Сәскә
Сәскә (күплек һанда. сәскәләр, рус. цветок цветы, лат. flos -oris, грек. ἄvθoς -ou) — үҙгәргән үренде (репродуктив). Ябыҡ орлоҡлоларҙың, йәки сәскәле үҫемлектәрҙең үрсеү органы.
Төп функцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- споралар барлыҡҡа килтереү,
- гаметофиттар һәм гаметалар хасил итеү,
- һеркәләнеү,
- аталаныу,
- емеш һәм орлоҡтар барлыҡҡа килтереү.
Сәскә төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәһе нәҙек һабаҡта — сәскә һабында урынлашҡан (Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең сәскә һабы булмай).
Сәскә һабының осо, ғәҙәттә, сәскә төбөндә йыуаная йәки киңәйә. Шунда сәскәнең бөтә башҡа өлөштәре беркетелә.
Уртала емешлек урынлаша. Уны һеркәстәр уратып ала. Емешлек менән һеркәстәр — сәскәнең төп өлөштәре.
Сәскәнең төп өлөштәрен сәскә эргәлеге: баҙыҡ төҫтәге япраҡсаларҙан торған таж һәм йәшел каса япраҡсаларынан торған каса һаҡлай.
Сәскә эргәлеге сәскәнең эске өлөштәрен зарарланыуҙан һаҡлай һәм һеркәләндереүсе бөжәктәрҙе үҙенә ылыҡтыра.
Шулай итеп, сәскә төбө — ҡыҫҡарған һабаҡ булып тора. Унда үҙгәргән япраҡсалар: таж һәм каса япраҡсалары, емешлек һәм һеркәстәр урынлашҡан.
Һеркәс нәҙек кенә һеркәс ебенән һәм һеркәлектән тора. Һеркәлектә һеркәләр барлыҡҡа килә.
Емешлек киңәйгән аҫҡы өлөштән — емшәндән, нәҙек емешлек бағанаһынан һәм емешлек ауыҙынан тора.
Емшәндән емеш хасил була. Ҡайһы бер үҫемлектәрҙә емеш барлыҡҡа килтереүҙә сәскәнең башҡа өлөштәре лә, мәҫәлән, сәскә төбө лә ҡатнаша.
Тимәк, сәскә — үҙгәргән һәм ҡыҫҡарған репродуктив үренде.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр сәскәле үҫемлек, үҙ ғүмере эсендә бер тапҡыр ғына булһа ла, сәскә ата.
Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәһендә сәскә эргәлеге ике типтағы япраҡсанан тора. Эске япраҡсалар — таж барлыҡҡа килтереүсе япраҡсалар. Тышҡы япраҡсалар каса барлыҡҡа килтерәләр. Ундай сәскә эргәлеге ике ҡатлы сәскә эргәлеге тип атала.
Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең тажында һәм ҡасаһында япраҡсалары айырым-айырым тора. Башҡа үҫемлектәрҙең (хуш еҫле тәмәке, һуҡыр кесерткән, эт ҡарағаты, кәкүк емеше, ҡәнәфер) таж һәм каса япраҡсалары түбәнге өлөштә көпшә һымаҡ булып бергә ҡушылып үҫә.
Күп үҫемлектәрҙең, башлыса бер өлөшлөләрҙең (ләлә, амариллис, тюльпан), сәскә эргәлеге япраҡсалары аҙмы-күпме оҡшаш. Уларҙың касаһы ла, тажы ла булмай. Бындай сәскә эргәлеген ябай сәскә эргәлеге тип атайҙар.
Тюльпандың, ябай сәскә эргәләге япраҡсалары эре һәм асыҡ төҫтә, ә ҡайһыларының, мәҫәлән, ҡуһа (ҡамыш) үләненең төҫһөҙ була.
Һәр сәскәнең һеркәсендә һеркәләге була. Һеркәлек һеркәс ебендә урынлашҡан. Һеркәлек эсендә сәскә һеркәләре өлгөрә.
Емешлектең емешлек ауыҙы, бағанаһы һәм емшәне була. Емешлектең түбәнге киңәйгән өлөшөндә — емшәндә — орлоҡ бөрөләре урынлашҡан. Уларҙан сәскә атҡандан һуң орлоҡтар, ә емшәндән емеш барлыҡҡа килә.
Яланғас орлоҡлоларҙан (рус. голосемянные) айырмалы булараҡ сәскә һеркәләнгән ваҡытта һеркә (рус. пыльца) емешлек ауыҙына (рус. рыльце,рус. пестик)) эләгә.
Яланғас орлоҡлололарҙа һеркә тубырсыҡтағы орлоҡ бөрөһөнә тура барып (рус. семязачаток) эләгә.
Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәләрендә һеркәстәр ҙә, емешлектәр ҙә була. Улар ике енесле сәскәләр (ҡуш енесле).
Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була. Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.
Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.
Киндер, тирәк һәм талды ике өйлө үҫемлектәр тип атайҙар. Уларҙың һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан. Күрәндең ҡайһы бер төрҙәре, шулай уҡ, ике өйлө үҫемлеккә инә.
Сәскәләр тәбиғи төҙөлөшө, эшмәкәрлеге, төҫө, үлсәме буйынса үҙҙәренә генә хас иҫ китмәле яһалма булып тора.
Иң бәләкәй, диаметры 1 мм самаһы, сәскәләр һыу тәңҡәләрендә (рус. рясковые). Диамеры 91 см, ауырлығы 11 кг-ға еткән иң ҙур сәскә Индонезияның Суматра утрауындағы Арнольд раффлезия сәскәһендә (Rafflesia arnoldii R.Br).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Цветы», М. Уолтерс; Пер. с англ.:О. А. Герасиной. — М.: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство АСТ», 2001—256 с.: ил. — (Мини-энциклопедия)
- М. Соколов. Цветы в культуре Европы // Соколов М. Н. Время и место. Искусство Возрождения как перворубеж виртуального пространства. М., 2002, с. 99-110
- Т. Григорьева. Цветы в культуре Японии // Григорьева Т. П. Красотой Японии рождённый. М., 1993, с. 395—410
- И. В. Бутенева. Эволюция символа «цветок и песня» в центральномексикаской культуре // История и семиотика индейских культур Америки. М., 2002, с. 176—199
- В. Чуб. Но вот приходят дни цветенья. // Цветоводство, № 1, 2008, с. 18-21


text:
- Подробности
- Просмотров: 513
ЗЕМСТВО ЙЫЙЫЛЫШТАРЫ, Рәсәйҙең губерна һәм өйәҙҙәрендәге земство үҙидараһының һайлап ҡуйылған башҡарма органдары. 1864 й. 1 ғин. “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение”ға ярашлы, Земство реформаһы барышында ойошторола. Рәйестән һәм гласныйҙарҙан (депутаттарҙан) торған; дворяндарҙың губерна һәм өйәҙ башлыҡтары етәкселек иткән. Өйәҙ З.й. һайлауҙар, йәш (25 йәштән алып) һәм милек цензына ярашлы, куриялар б‑са үткәрелгән. 1‑се курия б‑са һайлауҙарҙа кәмендә 200 дисәтинә ере йәки кәмендә 15 мең һумлыҡ күсемһеҙ милке булған ер биләүселәр ҡатнаша алған; 2‑се курия б‑са — сауҙагәр таныҡлығы булған, йылына аҡса әйләнеше кәмендә 6 мең һум тәшкил иткән сәнәғәт һәм сауҙа пр‑тиеһы йәки 500‑ҙән алып 3 мең һумға тиклем күсемһеҙ милке булған ҡала кешеләре; 3‑сө курия б‑са — күп баҫҡыслы һайлау системаһы аша үткән ауыл йәмғиәте вәкилдәре (уларға милек цензы ҡуйылмаған). Губерна З.й. гласныйҙар өйәҙ йыйылыштары гласныйҙары араһынан һайланған. 1890 й. 12 июнендәге “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение”ға [ҡара: Реформалар (19 б. 80—90‑сы йй.)] ярашлы, 1‑се куриянан һайланыусыларға милек цензы 125 дисәтинә ергә тиклем кәметелә, 2‑се курия б‑са 15 мең һумға тиклем күтәрелә, 3‑сө курия гласныйҙары гласныйҙарҙы туранан‑тура һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителә (улус сходтарында һайланған кандидаттар губернатор тарафынан раҫланған); З.й. эшмәкәрлеген күҙәтеү өсөн Земство эштәре б‑са губерна присутствиелары (ҡара: Земство һәм ҡала эштәре буйынса губерна присутствиелары) булдырыла. Губерна һәм өйәҙ З.й. һайлауҙар — 3 йыл һайын, йыйылыштар йылына бер тапҡыр (өйәҙ йыйылыштары — сент. алда, губернаныҡы дек. алда үткәрелгән, ярашлы рәүештә 10 һәм 20 көнгә тиклем дауам иткән) үткәрелгән; ғәҙәттән тыш йыйылыштар эске эштәр министры йәки губернатор рөхсәте м‑н саҡырылған. З.й. ҡарамағына адм.‑хужалыҡ мәсьәләләре (земство башҡармаларына һайлауҙар үткәреү һәм уларҙың эшмәкәрлеген күҙәтеү; земство һалымдарын билдәләү, бүлеү, йыйыу һәм тотоноу; биналар, аралашыу юлдары төҙөү һәм ҡарау; сауҙа, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау, земство страховкаһы үҫешенә булышлыҡ итеү һ.б.) бирелгән. Өфө губернаһында З.й. тәүге тапҡыр 1875 й. саҡырыла: 6 февр. — Стәрлетамаҡ өйәҙендә, 12 февр. — Бәләбәй өйәҙендә, 14 февр. — Златоуст өйәҙендә, 15 февр. — Минзәлә өйәҙендә, 17 февр. Өфө өйәҙендә һәм Бөрө өйәҙендә. 27 февр. губерна земство йыйылышы үткәрелә, уға 42 гласный һайлана, ш. иҫ. дворяндар — 35 (83,3%), сауҙагәрҙәр — 4 (9,5%), крәҫтиәндәр 3 (7,2%) тәшкил итә. Башҡорттар ауыл һайлау съездарында бөтә категория крәҫтиәндәр м‑н тиң ҡатнашыу хоҡуғы ала. 1875 й. өйәҙ З.й. — 256 кеше [1‑се куриянан — 119 (46,5%), 2‑сенән — 20 (7,8%), 3‑сөнән — 117 (45,7%)], 1891 й. 179 кеше [1‑се куриянан — 100 (55,8%), 2‑сенән — 21 (11,8%), 3‑сөнән — 58 (32,4%)] һайлана. 1875—1914 йй. Өфө губ. З.й. 1326 гласныйҙың 413‑сө (31,2%) мосолман халыҡтары вәкиле була, шуларҙан губерна З.й. 30 гласный һайлана. Өфө губерна З.й. рәйестәре: В.А. Новиков (1875 й. алып), А.И.Кугушев (1880 й. алып), П.А.Зеленцов (1890 й. алып), А.С.Листовский (1893 й. алып), кенәз А.А.Кугушев (1899 й. алып), А.В.Новиков (1914—17). Ырымбур губернаһында З.й. 1913 й. ойошторола. 1918 й. бөтөрөлә.
Әҙәб.: Земство мәҡ. ҡарағыҙ.
Н.И.Леонов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Мөхәммәтәнүәр әүлиә
Мөхәммәтәнүәр әүлиә
“Беҙҙең зекер, намаҙар... фашистарҙы еңергә ярҙам итте,” – ти ине олатай
Гөлнур Лоҡманованың Ғабдулла ишан Сәйеди – Ғабдулла бин Сәйет әл-Бөрйәни әл-Һаҡмари (Муллаҡай) тураһындағы китабында уның оло ҡатынынан тыуған кесе улы һәм ейәнсәре хаҡында ла мәғлүмәт бар. Мөхәмәтәнүәр Ғабдулла улы атаһының атаҡлы мәҙрәсәһендә белем ала, Ҡөрьән-Хафиз дәрәжәһенә өлгәшә. Кулактарҙы ситкә һөрөү ғәрәсәтенә лә эләгә, золом ҡорбаны ла була ул. Һуғыштан һуң тыуған ауылына ҡайтып йәшәп, 1988 йылда 102 йәшендә донъя ҡуя. Ҡыҙы Зәйтүнәнән биш ҡыҙ тыуа. Исемдәре: Мәзүнә, Дилара, Хәмдиә, Ғөлназ һәм Ғөлсирә. Икенсе ҡыҙҙары Рафикова Дилара Мөхитдин ҡыҙы Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу техникумын тамамлаған, хәҙерге көндә Сибай ҡалаһы “Йәштәр үҙәге”ндә “Яугүл” ҡумыҙсылар ансамбле етәксеһе. Унан Ғабдулла ишан Сәйеди һәм унын улы Мөхәммәтәнүәр олаталары хаҡында һөйләүен һораныҡ. Шатланып риза булды.
Ғабдулла ишан олатайыбыҙ
Мөхәммәтәнүәр олатайыбыҙҙың ҡатыны Фатима өләсәйҙән ун дүрт балаһы булып, әсәйем менән Ғәйшә инәйебеҙ генә иҫән ҡалған. Әсәйебеҙ Зәйтүнәнән беҙ биш ҡыҙ тыуғанбыҙ. Бер ир туғаныбыҙ үлеп ҡалған. Олатай, өләсәй менән йәшәгән мәлебеҙ тормошобоҙҙоң иң бәхетле саҡтары булғандыр. Улар шул тиклем илаһи заттар ине, беҙ шул мөхиттә дингә ғашиҡ булып үҫтек. Ураҙа айҙарын байрам көткәндәй көтөп ала торғайныҡ. Олатайым менән өләсәйем беҙҙе тәртипкә өйрәтте, башҡорт теленә һөйөү уятты. “Әгәр һеҙ башҡорт телен ныҡлап белһәгеҙ, ғәрәп телен дә еңел үҙләштерерһегеҙ, был ике телдең бик күп уртаҡ өндәре бар”, тип өйрәтә торғайны олатайыбыҙ. Уның яҫтығының аҫтында һәр ваҡыт Әхмәтзәки Вәлидиҙең фотоһы һәм китабы ята торғайны. Беҙ уға: “Олатай, ниңә ул халыҡ дошманының фотоһы менән китабын һаҡлайһың?” – тигән һорауыбыҙға ул: “Юҡ, балалар, һеҙ дөрөҫ уйламайһығыҙ. Һеҙҙе дөрөҫ уҡытмайҙар. Көнө бөгөн түгел, килер бер көн, ул халыҡ күңелендә киренән күтәрелеп сығасаҡ. Мин ул көндә булмам, һеҙ ул көндө күрерһегеҙ. Ул шундай шәп кеше булды. Әгәр ҙә уның хыялдары тормошҡа ашһа, Башҡорт иле айырым дәүләт булып, гөрләп йәшәп ятҡан булыр инек...”, – тип күҙҙәренән йәштәр сығарып һөйләр ине. Атаһы Ғабдулла хәҙрәт Сәйеди хаҡында ла һөйләй торғайны. Олатайыбыҙ уға күсер булып йөрөгән. “Атайым күп һөйләшмәне, ҡайҙалыр барыр булһа, “Әйҙә”, тип ҡулын ғына һелтәй торғайны”, – ти ине. Улар ат менән ташып ятҡан йылғаны ла ат тубығынан гына кистереп сыға алған, “һә”, тигәнсе барыр ерҙәренә етә алған. Бының өсөн хәҙрәттең “Ләбәйкә” тигән һүҙе генә еткән. Ғабдулла ишан олатайыбыҙ ун дүрт телдә укый-яҙа алған, улар араһында фарсы телен ныҡлап белеүе менән башҡаларҙан айырылып торған. Урыҫтар килһә лә, улар менән иркенләп һөйләшкән, ниндәй халыҡ вәкиле килһә лә, шуның телен белгән. Килгән кешенең ниндәй уй менән килерен дә белә алған ул. Үҙе бер ваҡытта ла кешегә асыуланып йөрөмәгән.
Ғабдулла хәҙрәт олатайҙың Муллаҡайҙағы мәҙрәсәһендә Манһырҙан Мөжәүир, Таулыҡайҙан Хәлил, Күгәрсен яғынан Шәмиғол хәҙрәттәр бергә уҡыған. Мөжәүир хәҙрәтте олатайыбыҙ күп һөйләшмәүе менән Ғабдулла олатайға оҡшатыр ине. Ғабдулла олатай бер мәл шәкерттәренә: “Беҙҙең менән бергә ен-шайтандар ҙа уҡый, уларҙы күргәнегеҙ бармы? Күргегеҙ килһә, ашаған итегеҙҙең һөйәген ташламағыҙ, ҡором менән буяғыҙ ҙа, төнгөлөккә биҙрәгә һалып ҡуйығыҙ. Иртәнсәк кемдең бите ҡоромға буялһа, ана шул ен булыр”, – тип әйтте ти. Иртәнсәк торһаҡ, өс-дүрт шәкерттең ауыҙ-мороно ҡоромға буялғайны, ти. Ғабдулла олатай биттәре ҡоромға ни өсөн буялғанын уларҙың үҙҙәренә әйтмәҫкә ҡушҡан. Бер сер тотмаҫ шәкерт был хаҡта тегеләргә әйткәс, ул шәкерттәр бер туҡтауһыҙ илай- илай, үҙҙәренән-үҙҙәре ҡайҙалыр юҡҡа сыҡҡан. Бер мәл Ғабдулла ишан олатай: “һеҙ енде лә күргәнегеҙ юҡтыр әле, бына мин һеҙгә уны күрһәтәм”, – тип, үҙенең елкәһенән алып күрһәткән. Ҡыҫҡаһы, Ғабдулла олатай беҙ күрмәгән параллель донья заттары менән аралашып йәшәгән. Беҙ бала саҡта бындай хәлдәргә ышанмай, уларҙы әкиәт итеп кенә ҡабул итә торғайныҡ.
Ғабдулла олатайҙың өс ҡатыны булған. Береһе шул тиклем тәрән белемле, икенсеһе аш-һыуға оҫта, өсөнсөһө оҫта тегенсе булған. Беҙҙә сигелгән күлдәге һаҡлана. Олатайҙың өс әбейе бер-береһе менән бик татыу йәшәгән.
Ғабдулла ишан олатайыбыҙ мәҙрәсәһендә Рәмиевтар ҙа уҡыған. Олатайыбыҙ атаһының Рәмиевтарға нисек итеп ер өҫтөндәге үләндәргә ҡарап, алтын ятҡылығын табыу юлын өйрәтеүе тураһында һөйләй торғайны. Олатайыбыҙ Шәйехзада Бабичты ла күргән. Ғабдулла хәҙрәт олатайыбыҙ шағир менән бик яҡындан аралашҡан. “Бабичтың ҡолаҡтары ҡарпыш, һәр бармағында балдаҡ була торғайны. Шиғыр һөйләгән сағында Бабич хисләнеп китеп, ҡул бармаҡтарын шартлатыр ине. Ныҡ дәртле кеше булды. Мандолиноһын алып уйнап ебәрер ҙә, үҙе ҡушылып йырлар ине”, тиер ине.
Муллаҡайға Ғабдулла олатай янына килеп йөрөгән Аҡмулланы ла күреү бәхетенә ирешкән олатай. Аҡмулла Ғабдулла олатайыбыҙға “еҙнәй”, тип өндәшкән. “Аҡмулла беҙгә йыш килә торғайны. Һарыраҡ түңәрәк йөҙлө ине ул. Килһә, шиғырҙарын һөйләр ине. Үҙе шаян булды, килеп тороп балаларҙы яратыр ине. Самауыр, арба, ҡамыт- ыңғырсаҡ йүнәтергә лә оҫта булған”, тип һөйләр ине олатайыбыҙ Аҡмулла менән Ғабдулла Сәйедиҙең аралашыуы хаҡында иҫләп. Зәйнулла ишан Рәсүлев менән дә бик тығыҙ аралашып йәшәгән Ғабдулла Сәйеди. Муллаҡайҙан өйлә намаҙында юлға сыҡһалар, Троицкиға икенде намаҙында барып етер булғандар. Хикмәт менән барып еткәндәрҙер, тип уйлайым.
Мәҙрәсәһен Ғабдулла ишан тулыһынса үҙе тәьмин иткән. Өйөр-өйөр йылҡылары йөрөгән. Шәкерттәренә лә аш-һыуҙы ҙур-ҙур ҡаҙандарҙа үҙе бешерткән. Улар бер ваҡытта ла иттән, картуфтан өҙөлмәгән, ашарға ризыҡ күп булған. Ғабдулла олатай һәр бер шәкертен танып белгән һәм һәр береһе менән айырым шөғөлләнгән, уларҙың һәр ҡайһыһына айырым эш ҡушҡан. Дини һабаҡ ҡына биреп ҡалмаған ул шәкерттәренә, һөнәрселеккә лә өйрәткән. Мөхәммәтәнүәр олатайым һөйләүенсә, улар ат санаһын тимер сөйһөҙ һәм йөйһөҙ тик ағас менән генә яһаған. Нисек итеп сөйһөҙ өй һалырға ла өйрәткән ул шәкерттәренә. Балсыҡтан төрлө төҫтәге буяу яһау серҙәренә лә төшөндөргән. Буяуҙар йәйҙең эҫе көндәрендә лә уңмаған. Ырымбур ҡалаһындағы атаҡлы Каруанһарайҙы биҙәгәндә лә Ғабдулла ишан олатайыбыҙ эшләгән буяуҙар файҙаланылғаны билдәле булды һуңынан.
Мәҙрәсәлә рус теле лә, башҡа донъяуи фәндәр ҙә уҡытылған. География фәнендә, мәҫәлән, тәбиғәт менән һөйләшеү, серләшеү серҙәренә төшөндөргән. Тәбиғәткә сыҡҡанда ниндәй доғалар уҡырға икәнлеген дә өйрәткән Ғабдулла олатай. Физика фәнендә дәүмәлдәр менән эш итеү серҙәренә төшөндөргән. Мәҙрәсәлә уҡытҡан китаптарҙың ҡайһы бер остоҡтары миндә һаҡлана, унда төрлө һүрәттәр зауыҡ менән төшөрөлгән. Шәхес культы башланғас, Мөхәммәтәнүәр олатайыбыҙ китаптарҙың күбеһен өй башындағы тупраҡ араһына күмгән булһа ла, барыбер килеп, эҙләп табып яндырғандар.
Улы Мөхәмәтәнүәр олатайыбыҙ
Мөхәммәтәнүәр олатай бик оҫта ҡурайсы булды, башҡорт халыҡ йырҙарын үҙәккә үткәрерлек итеп йырлар ине. Ҡулдан эшләнгән ҡыл ҡумыҙы ла булды уның. Ауылыбыҙға әртистәр килһә, унан халыҡ йырҙарының тарихын, башҡарылыш манераһын өйрәнә торғайнылар. Әртистәрҙең үҙҙәрен дә йырлата торғайны олатай, уларҙың хатаһын төҙәтеп, үҙе лә йырлап күрһәтер булды. Олатайыбыҙ мөнәжәттәрҙе күп белде. Шуларҙы яттан һамаҡлай торғайны. Кискеһен беҙ йоҡларға ятҡас, ҡулына Ҡөрьәнде ала ла, лампа яҡтыһында таңға тиклем уҡыр ине. Үҙе әйтеүенсә, бер төндә Ҡөрьәнде бер тапҡыр уҡып сыға алған ул. Уның күҙҙәрен елпелдәтеп юлдан-юлға тиҙ генә йүгерткәнен, бәләкәй генә һаҡалының елпенеп тороуын юрғандың ситен ҡайырып ҡына күҙәтә инек. Ҡайһы саҡ таңғы дүрттә уянып китеп ҡараһаҡ, ул һаман ултырыр, ә инде иртәнсәк тороп тышҡа сығыуыбыҙға ул китапты уҡып бөтөп, урмандан бер йөк утын йә бесән тейәп алып ҡайтырға ла өлгөрөр ине. Шунан һуң беҙҙең менән бергә ултырып, тамаҡ ялғай ҙа, беҙҙе лә урманға алып китә торғайны. Шулай бер мәл ул беҙҙе бесәнгә алып барҙы. “Уй, олатай, бында бесән күп сабылған, нисек итеп уны йыябыҙ инде?”– тинем мин уға. Ул миңә: “Ярар, балам, һин, ана, еләк ашай тор, мин хәҙер намаҙ уҡып алам да”, – ти. Ул намаҙ уҡып ҡына бөткәйне, урман араһынан өс ир кеше килеп сыҡты. Ярты сәғәт тә үтмәгәндер, тегеләр беҙгә бесәнде йыйып, тейәшеп бирҙе.
Олатайыбыҙ бик теремек ине, кәртәһе тулы мал булды. Ул саҡта ауыл тирәһендә иген күп сәселде. Төндә һыйырҙарҙы асып сығарһаҡ, таң атыуға улар ашап туйып, ҡапҡа алдына килеп ята торғайны. “Ошо Әнүәр апаның малдарының да бер хикмәте бар. Малдары игенгә төшмәй”, – тип аптырай торғайны баҫыу һаҡсыһы Азамат.
Олатайыбыҙ Магнит ҡалаһында төрмәлә ултыра. Төрмә хужаһының ҡыҙын быума сиренән дауалай, тағы ла бер нисә кешене һауыҡтыра һәм шул арҡала ҡотолоп ҡайта, һуңынан төрмә хужаһы олатайыбыҙға “ызнакум” булып килеп йөрөй. Бер килгәнендә ул үҙенә олатайыбыҙҙан мосолманса исем дә ҡуштырған.
Хикмәттәре
Яңы йорт һалырға кейәүе Ибраһим еҙнәйҙе саҡырғайны олатайыбыҙ. Еҙнәбеҙ, башҡаларҙың да килеп етеүен көтәйек, тиеүенә, олатайыбыҙ: “Һинең бер үҙеңдең дә көсөң етә ул”, – тип, уға эште башлай торорға ҡушты. Ғәжәп булды шул саҡ – еҙнәбеҙ бер үҙе өйҙөң нигеҙ бүрәнәләрен еңел генә күтәреп һала ла башланы. Олатайыбыҙҙың хикмәте ине был. Ғөмүмән, Ибраһим еҙнәбеҙ олатайыбыҙ менән сәфәргә лә күп йөрөй торғайны. Бер мәл, сәфәр йөрөгәндәрендә еҙнәбеҙ үҙенең эшенә ике-өс көнгә һуңлағас, “Ҡайным, мин эшемдә булманым, мине әрләрҙәр, эшемдән ҡыуырҙар инде”, – тигәс, олатайыбыҙ: “Юҡ, һине, киреһенсә маҡтарҙар, Маҡтау грамотаһы бирерҙәр, тағы ла ике көн ял бирерҙәр”, – тип тынысландырҙы. Шулай килеп сыҡты ла.
“Беҙ күргәнде һеҙ күрмәгеҙ инде, балалар. Дин бөттө, тиһәләр ҙә, кире ҡайтасаҡ. Ә бына коммунистар, комсомолдар, пионерҙар бөтәсәк. Сөнки улар Аллаһ Тәғәләне инҡар итә”, – ти торғайны олатайыбыҙ. Беҙҙең ул саҡта комсомолда янып эшләп йөрөгән мәлебеҙ ине. 1987 йылда Өфөлә комсомолдың Өлкә комитетында үткән конференцияға мин делегат булып барғайным. Олатайым шул саҡта: “Был һеҙҙең иң һуңғы комсомол конференцияғыҙ булыр. Шунда барып ҡайтаһың да, комсомол бөтәсәк”, – тине. Шулай булды ла.
Олатайға дауаланырға ҡырҙан кешеләр күп килә торғайны. Бер мәл ул миңә: “Ҡыҙым, миңә әле алыҫтан кешеләр килә ята, һин һыйырҙарыңды көтөүгә ҡыумаҫ борон, самауырыңды ҡуйып сыҡ”, – тип йомош ҡушты. Мин олатай шаярталыр, тип уйлап, самауыр ҡуймайынса ғына һыйырҙарҙы көтөүгә ҡыуып киттем. Ҡайтыуыма, олатай үҙе сәй ҡуйып йөрөй ине. “Мин бит һине алдамайым, ҡыҙым, улар бит алыҫ юлдан асығып килә”, – тиеүе булды, ысынлап та, ҡапҡанан ике ҡатындың инеп килгәне күренде. Улар Саҡмағош районы кешеләре булып сыҡты. Улар “Өфө – Сибай” поезы менән Сибайға килеп төшөп, шундағы кешеләрҙән Мөхәммәтәнүәр олатайҙың ҡайҙа йәшәүе хаҡында һорашҡан. Шунда кемдер: “Ундай кеше күптән үлеп ҡалды”, – тигән хәбәр һалғас, улар кәйефтәре төшөп, кире ҡайтырға йыйынып, вокзалда йоҡлаған. Шунда береһе төш күргән. Төшөнә Мөхәммәтәнүәр олатай инеп: “Бында килеп еткәсегеҙ, мине күрмәй ҡайтмағыҙ. Мин әлегә иҫәнмен”, – тип өндәшкән. Улар шул төндә үк Баймаҡҡа килеп йоҡлап, иртәнсәкке автобус менән ауылға килгәндәр.
Күренделәр. Береһен ҡараған ваҡытта икенсеһе тышта илап ултырғас, ни өсөн илауын һорай ҡуйҙым. “Бында килеүемә ирем риза булманы. Шуға күрә күршемдән аҡса алып килгәйнем, шул хаҡта хәҙрәт олатай әйтте лә ҡуйҙы. Мине өшкөргән өсөн аҡса биргәйнем, ул: “Бына был аҡсаны күршеңә ҡайтарып бир, мин һиңә юлыңа аҡсаны үҙем бирәм, тине. Олатай быны ҡайҙан белде икән, тип, шул ҡыуанысымдан илап ултырам”, – тине ул ҡатын. Улар ҡайтыр саҡта тағы ла киләсәктәрен белдергәс, олатай: “Икенсе мәртәбә килмәгеҙ, ул саҡта мин, ысынлап та, был донъяла булмаясаҡмын”, – тине. Шулай килеп сыҡты ла, оҙаҡламай олатайым мәрхүм булып ҡалды.
Бер мәл урам һепереп йөрөй инек, олатайыбыҙ: “Балалар, урамды тиҙ генә һепереп бөтөгөҙ, хәҙер күҙе һуҡырайған бер ир затын алып киләләр”, – ти. Ысынлап та, ике ир бер ирҙе ҡултыҡлап алып килделәр. Олатайыбыҙ уны ике сәғәттән ашыу өшкөрҙө. Беҙ тышта көтөп торҙоҡ. Бер мәл теге ир килеп сыҡты ла: “Был яҡты донъяны ла күрер көнөм бар икән”, – тип, олатайыбыҙҙы ҡосаҡлап иларға тотондо. Олатайыбыҙ уға тыныс ҡына итеп: “Бүтәнсә эңерҙә эш эшләп йөрөмә, күҙеңде ен бәйләгән”, – тине. Ысынлап та, ҡыҙыл эңер ен-шайтандарҙың ин ҡыҙған ваҡыты икән. Ул саҡта тышта йөрөргә ярамағанлығын, ниндәйҙер кисектергеһеҙ эш башҡарырға тура килһә, “Бисмилла”, тип әйтергә кәрәклеген олатайыбыҙҙан белдек.
Баймаҡ районының әлеге имам-мөхтәсибе Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев өс кенә йәшлек сағында атаһы менән беҙгә килә торғайны. Олатайыбыҙ улар килһә: “Һо, беҙҙең Хөрмәтулла хәҙрәт килә ята бит”, – тип әйтеп, уның башынан һыйпар ине. Уның хәҙрәт булырын шул саҡта уҡ белгән. Йома ғәйетенән һуң улар төрлө ауылдан килгән муллалар менән көлөшә-көлөшә, мәрәкәләшеп, ауылдың лаҡап һүҙҙәрен һөйләшеп, сәй эсә торғайны. Олатайыбыҙ мәжлескә килеүселәрҙең һәр береһенән доға уҡытып, уҡыуын маҡтай ине. Хәҙерге көндә кемдәр дин юлында йөрөй – улар шул муллаларҙың йә балалары, йә ейәндәре. Олатай бер ваҡытта ла кешегә көйөп ултырманы, гел ыңғай ҡарашта булды. Кешенең етешһеҙ яғы булһа, уны үҙенә тура әйтмәй генә, мәрәкә, кинәйә аша, хәтере ҡалмаҫлыҡ итеп кенә белдерер ине. Урамда берәр үҫмер йә бала кәйефһеҙ генә китеп барһа, янына саҡырып алып, арҡаларынан һөйөп, дәртләндереп, йөҙөнә йылмайыу ҡундырып оҙатты. Афған һуғышында беҙҙең ауылдан бер кем дә унда эләкмәне. Бының сәбәбе олатайҙың егеткә әрмегә китер алдынан яҙып биргән доғаһында икәнен дә бар ауыл белде. Олатайыбыҙ мәрхүм булып ҡалғас, бар ауыл иланы.
Олатайыбыҙ һабаҡтары
Беҙгә, биш ҡыҙына, һәр беребеҙгә айырып кәңәштәрен бирә торғайны олатай. Өлкән апайыбыҙ Мәзүнәгә бер мәл мәсеткә барып, мөнбәр янында баҫҡыс торамы-юҡмы икәнен ҡарап килергә ҡушты. Апайыбыҙ унда баҫҡыс булмауын, әммә мәсетте көпләп ҡағылған таҡта ярығында аяҡ-ҡулы кешенеке һымаҡ, тик күҙ, ауыҙ, ҡолаҡ урынында һыҙыҡ ҡына, тәне йоп-йомшаҡ булған тере ҡурсаҡҡа оҡшаған йән эйәһен тотоп ҡарауы хаҡында һөйләп аптыратты. Олатайыбыҙ уға: “Тотоп ҡарағасың, бик шәп. Тик был турала бер кемгә лә һөйләмә, ул – ен балаһы. Ваҡыты еткәс, енле кешеләр килһә, һин өшкөрөп ебәрерһең”, – тине. Хәмдиә һеңлем һүрәт төшөрөргә, йырларға, бейергә ярата торғайны. Олатайыбыҙ уның киләсәген тап шул йүнәлештә юраны һәм яңылышманы. Хәмдиә дүртенсе кластан Өфөгә художество мәктәбенә уҡырға барҙы. Гөлназ һеңлебеҙ ҙә шул тиклем матур йырлай торғайны. Ауыл хужалығы техникумында зоотехникҡа уҡып йөрөгән сағында Радик Гәрәев концерт менән килгән булған. Ул һеңлебеҙҙең йырлағанын ишеткәс, унан шәп йырсы сығасағын әйтеп, сәнғәт училищеһына уҡырға тәҡдим иткән, ярҙам итәсәген белдергән. “Һинең бит ҡулыңдың име бар, әллә әртис булмай, медицинаға бараһыңмы, балам, һин бит кешеләрҙе дауалай торған кешеһең”, – тине уға олатайыбыҙ. Гөлназ аҙаҡ медицина училищеһына уҡырға инде. Хәҙер ул кешеләрҙең тәненә ҡулын ҡуйып ҡарай ҙа, ҡайһы урында сире барлығын әйтә лә ҡуя. Бәләкәй һеңлебеҙ кескәй сағынан шаян булды, кешеләрҙе лә әләкләй ине. Уға ла ҡулының име барлығын әйтте олатай, ул хәҙер шул йүнәлештә белем алып, массажсы булып эшләй. Олатайыбыҙҙың миңә әйткән кәңәштәре лә булды. “Һин, ҡыҙым, дингә шул тиклем бирелгәнһең. 35 йәшеңә тиклем яулыҡ ябынмай йөрөһәң дә, аҙаҡтан үҙең ябына башлаясаҡһың”, – тине. Мин намаҙ уҡығас, яулыҡ ябынырға тейеш булыуымды әйттем, шунан ул: “Ярар, зарураттан, тип башығыҙҙы өс тапҡыр һыйпаһағыҙ, шул яулыҡ ябыныуға тиң, аҙаҡ үҙегеҙ ябынаһығыҙ ул”, – тип өйрәтте. Олатайым минә тағы ла: “Һин, ҡыҙым, Сибайҙа йәшәйәсәкһең, эргәңдә генә мәсет буласаҡ. Шул мәсеткә намаҙға йөрө. Бер ваҡытта ла муллаларҙың етешһеҙлеге хаҡында һөйләмә. Һәр бер мулланың килешмәгән бер яғы булыр, уға иғтибар итмә”, – тип әйтә торғайны.
Мөхәммәтәнүәр олатайыбыҙ ғүмере буйы ат көттө, бал ҡорто тотто. Бейәнең һөтөн генә эсә торғайны. Бер йылы умартаһындағы бал ҡорттары үлеп бөттө. Олатайыбыҙ борсолмаҫҡа, умарталарҙы таҙартырға ҡушты. Йыуып, таҙалап ултыртҡайныҡ, бер-ике көндән бөтә умарталарға ла бал ҡорто ҡунды. Ниндәй хикмәте булғандыр, олатайыбыҙ үҙе генә белә инде. Бал алған ваҡытта беҙгә бәләкәй һауыттарға бал тултырып биреп, бар ауыл халҡына тараттырыр ине. Яҙ етһә, олатайыбыҙ атын егеп, урманға китер ине. Беҙҙе лә бер арба итеп ултыртып алыр ине. Беҙ урманда балтырған, йыуа, ҡуҙғалаҡ, ҡымыҙлыҡ, әтнәкәс ашап кинәнә инек. Еләк мәлендә олатайыбыҙ еләкте шул тиклеп шәп йыйыр ине. Беҙ уны күрмәй ҙә ҡалабыҙ, “һә”, тигәнсе бер теүәтәй еләк алып килер ине.
Олатайыбыҙ тәбиғәт менән үҙенсә һөйләшә белә торғайны. Уҫаҡ, ҡайын, ҡарағас, ҡарағай, муйыл ағастарының кешегә ниндәй файҙаһы булыуы хаҡында беҙгә һөйләй торғайны. Мәҫәлән, уҫаҡ ағасының янында ултырһаң, ҡан баҫымы яҡшырыуын ул беҙгә аңлатты, тәндәге тимрәү һымаҡ ауырыуҙарҙы уҫаҡ ҡайрыһы ҡайнатмаһы менән йыуып дауаларға өйрәтте. “Юлығыҙҙа ҡарағас осраһа, уны тотоп булһа ла китегеҙ. Ул бит мәңгелек йәш ағас, күңелегеҙ үҫер. Ҡарағастың һағыҙын сәйнәгеҙ, тешегеҙ ныҡ булыр. Бер ваҡытта ла тешегеҙ һыҙламаҫ”, – тип әйтеп өйрәтә торғайны. Ҡарағайҙың сайырын сәйнәргә лә ҡушты, ҡайындың туҙынан яһалған һауытта тоҙҙо һаҡлаһаң, кешенең ғүмеренә бәрәкәт килеүе хаҡында ла әйтте. Аяҡтары шешеп, табандары ярылып, аяғына баҫа алмағандарға туҙҙан олтораҡ эшләп, аяҡ кейеменең эсенә һалырға кәрәк, тип кәңәшен бирер ине. Фатима өләсәй беҙҙҙең һәр беребеҙгә йоҙроҡ ҙурлығында туҙ һағыҙҙары ҡайнатып бирә торғайны. Эсте, ҡарынды таҙартыу өсөн муйыл ашарға ҡуша торғайны олатайыбыҙ. Муйылды бер ваҡытта ла һындырып тирмәне ул. Ағасы аҫтына балаҫ, әрмәктәр түшәп, һелкетеп, емештәрен тоҡҡа тултырыр ине.
Олатайыбыҙ мәҡәлдәрҙе, тиҙәйткестәрҙе күп белде. “Күккә менер баҫҡыс юҡ”, “Күктән төшөр сынйыр юҡ”, “Йомортҡаның йөйө юҡ”, “Һыйырҙың ялы юҡ”, “Аттың мөгөҙө юҡ”, “Таштың тамыры юҡ”, һымаҡ һүҙҙәрҙе әйтеп ултыра торғайны. Уға район түрәләре лә кәңәш һорап, доғалыҡ, бетеү яҙҙырып алырға килә торғайны. Түрәләр киләләр ҙә, ҡайтыр алдынан: “Олатай, беҙҙең бында килеүебеҙ тураһында башҡаларға әйтеп кенә ҡуйма инде”, – тип иҫкәртәләр ине.
Әсәйебеҙ ҙә дини кеше ине. Атайыбыҙ балалар йортонда тәрбиәләнеп, Силәбе өлкәһенән беҙҙең яҡтарға сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү осоронда килеп сыға. Атайыбыҙ әсәйебеҙгә өйләнер булғас, олатайыбыҙ әсәйебеҙгә шундай нәҙер әйтеп: “Ул бала сағында шул тиклем бәхетһеҙ булған. Ул да Хоҙай бәндәһе. Уға кейәүгә сыҡҡас, уны тәрбиәләргә, дин юлына килтерергә бурыслыһың”, – тигән. Әсәйебеҙ олатайыбыҙҙың һүҙен тотто, атайыбыҙҙы дин юлына баҫтырҙы. Әсәйебеҙ мәрхүмә булды, атайыбыҙ хәҙер Муллаҡайҙа олатайымдың нигеҙендә йәшәй.
“Фатиха” – Ҡөрьәндең әсәһе
Бер мәл клубта ҡумыҙсылар ансамбле сығыш яһарға булғас, миңә ҡумыҙ етмәне. Шул саҡта Сибайҙан әртистәр килеп төшөп, олатайҙың хәлен белергә инделәр. Ҡумыҙҙары ла бар ине. Олатай береһен һатып алды ла, минә бирҙе. “Ҡыҙым, мин һинең мөғәллимә булыуынды теләгәйнем. Әртис булмаһаң да, ошо ҡумыҙҙы һаҡла. Ул һиңә киләсәктә кәрәк буласаҡ. Еҙ ҡумыҙҙа уйнаған кешенең тын юлы таҙара”, – тине. Уның әйткән һүҙе раҫ булды. Бөгөн мин Сибайҙа ҡумыҙсылар ансамбленең етәксеһемен. Һуңынан Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу техникумына барып уҡып ҡайттым.
Һуғыш башланып, илебеҙ өсөн иң ҡурҡыныс көндәр килгәс, йәғни фашистар Мәскәүгә килеп еткәс, беҙҙең төбәктең дин әһелдәрен Өфөгә Диниә назаратына саҡырып алғандар. Улар Аллаһ Тәғәләнән илебеҙҙең был һуғышта еңеп сығыуын һорап зекер әйткән. Уларҙы саҡырыусылар был турала бер кем дә белергә тейеш түгел тип иҫкәрткән. Ысынмылыр, улар зекер әйткән саҡта фашистарҙың юлын болот төшөп ҡаплаған. “Беҙҙекеләр зекер, намаҙ ярҙамында ғына енде инде”, – тип әйтә торғайны Мөхәммәтәнүәр олатайыбыҙ.
“Ҡулһуалла” – Ҡөрьәндең атаһы, уны бер ултырғанда мең тапҡыр, һис юғы көнөнә бер тапҡыр әйтегеҙ, “Фатиха” сүрәһе – Ҡөрьәндең әсәһе, уны уҡығас та, Аллаһ Тәғәлә үҙенең фатихаһын бирә”, – тип әйтә торғайны олатайыбыҙ. Кистәрен ултырып, йә яткан килеш зекер әйтер ине. Мин дә зекер әйтәм, зекер әйтһәм, эс бошоуы юҡҡа сыға, күңелдә яңы уйҙар тыуа.
Бер мәл төшөмдә минән “Әл-Маидә” сүрәһен уҡыттылар. Иртәгеһенә Ҡорбан ғәйете байрамына һалма йәйергә мәсеткә барҙым. Һалма йәйеп торғанда иң аҙаҡҡы йәймәне шылдырам, тиһәм, ҡулымдың көсө етмәне. Ҡулым ҡамыр һымаҡ булды ла ҡуйҙы. Эстән генә зекер әйтергә тотондом, яныма килгән кешеләрҙең уйын күрә башланым. Тәнем зымбырҙап китте, алдымда йәйелгән һалмаға ҡараһам, унда матур итеп тороп “Аллаһ” һүҙе яҙылған. Янымда хажға барыусылар ҙа бар ине. Барыһы ла был мөғжизәгә илай-илай ҡараны. Һалма йәйергә хәлем ҡалмағас, Аллаһ Тәғәлә быныһын йәйергә ҡушмайҙыр инде, тип ҡалдырҙым. Әғләметдин хәҙрәт тә мәсеттә ине. Ул мөғжизәне мәсеткә килеүселәрҙең барыһына ла күрһәтеп сыҡты.
Суфыйҙар килер ине...
Олатайыбыҙға төрлө яҡтан бик ныҡ ҡартайған, һәләмә кейемле кешеләр килә торғайны. Беҙ уларҙың барыһын да “Диуана” тип атап йөрөттөк. Олатайыбыҙ беҙгә уларҙы “Диуана”, тип атамаҫҡа ҡуша ине. Олатайыбыҙ менән һәр саҡ зекер әйтеүсе, ҡолағында инәүе булған кешенең бик күп тапҡырҙан килеүен беләм. “Концлагерҙа булған, һеҙ унан көлмәгеҙ”, – тип әйтер ине уның тураһында олатайыбыҙ. Шәйшәрип тигән кеше лә беҙгә күп тапҡырҙар килде. Тағы ла бер бәләкәй генә буйлы кеше беҙҙә йыш ҡунаҡта булды. Намаҙ уҡыр инеләр ҙә, оҙаҡ ҡына итеп зекер әйтеп, аҙағынан бергәләшеп илар инеләр. Аҙаҡ олатайыбыҙҙан: “Нишләп илай-илай намаҙ укыйһығыҙ?” – тип һорағайныҡ, олатайыбыҙ: “Беҙ киләсәк тормош өсөн, милләтебеҙҙең, балаларыбыҙҙың, ейәндәребеҙҙең именлеге өсөн, динебеҙ кире ҡайтһын өсөн Аллаһ Тәғәләнән илап һорайбыҙ”, – тип әйтер ине. Улар артабан ҡырға, тау баштарына сығып китеп, намаҙ уҡып, зекер әйтеп ҡайтырҙар ине. Һуңынан ғына белдем: беҙ “Диуана”, тип белгән кешеләр барыһы ла ваҡытында Муллаҡай мәҙрәсәһендә һәм башҡа яҡтарҙа уҡып, иҫән ҡалған һуңғы суфыйҙар ине. Мин уларҙың нисек итеп тәһәрәт алғандарын ҡарай торғайным. Устарына һыу алып, терһәктәренә төшөргән саҡта шул һыу ҡояшҡа сағылып, ҡулдарында нур уйнатҡан һымаҡ инеләр. Олатайҙан бының серен һорағайным: “Тәһәрәт алған һайын Аллаһ Тәғәлә кешене нурландыра, һәр ваҡыт тәһәрәт менән йөрөгөҙ”, – тип аңлатты.
Әйткәндәй...
Ғабдулла ишан Сәйеди , уның мәҙрәсәһе, улы Мөхәммәтәнүәр, башҡа нәҫелдәштәре хаҡында китап яҙыу зарурлығы бар. Дилара Мөхитдин ҡыҙы һәм туғандары был эшкә тотонған да инде. Тиҙерәк ул китапты ҡулға алғы килә. Шул уҡ ваҡытта ул китапты яҙыусыларға теләк тә бар: милләтебеҙ диненә йөҙ борған саҡта заманында Зәйнулла, Ғатаулла, Ғабдулла ишандарыбыҙ иң хаҡлы тип тапҡан тәриҡәт юлының әһәмиәте лә Ғабдулла ишан Сәйедиҙең эшмәкәрлегенә бәйле сағылһын ине ул хеҙмәттә.
Әхмәр Үтәбәй яҙып алды.
“Киске Өфө” гәзитенән, 2009 йыл.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 11.12.2017 в 23:52, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Волгодонск дендрарийы
Волгодонск дендрарийы (Романов дендрарийы) — Волгодонсктан көнбайыштараҡ, Дон буйында далала урынлашҡан берҙән-бер дендрарий (дендропарк)[2]. Майҙаны 11 га. 1966 йылда Е. П. Скребец тарафынан нигеҙ һалынған. Асыҡ һәм ябыҡ грунтта Урта диңгеҙ буйы, европа-себер, ҡытай-япон һәм Төньяҡ Америка флораһына ҡараған 240 төр үҫемлек үҫә. Дендропарк — Көньяҡ федераль университетының фәнни базаһы[1].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дендропарк 1950 йылда Волгодонск ҡалаһы ситендә нигеҙләнгән, унан көнбайыштараҡ далала урынлашҡан. Дендропарк төҙөү идеяһын РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы Емельян Протасович Скребец күтәреп сыға. Ул Романов механизацияланған урман хужалығы директоры була. 1966 йылда Волгодонск етәкселеге дендрарийға нигеҙ һалыу өсөн 11 гектар ер бүлеп бүлә. Йыл һайын төрлө географик зоналарҙан килтерелгән ҡыуаҡлыҡ һәм ағас үҫентеләре ултыртыла. 70-се йылдар уртаһында дендрарийҙа ағас тоҡомдары һаны 240 төргә етә[3].
Дендропаркка нигеҙ һалыусылар, ҡоро дала шарттарында төрлө үҫемлектәр үҫтереүҙән тыш, ҡырҙан килтерелгәндәрен акклиматизациялау менән дә шөғәлләнә. Улар алдына йәш ҡаланы биҙәү, парктар, скверҙар булдырыу, урамдарҙы йәшелләндереү өсөн сағыу, күркәм төҫ бирерлек ағас һәм ҡыуаҡлыҡ төрҙәрен туплау бурысы ҡуйыла.
СССР тарҡалыу менән Волгодонск дендрарийы ташландыҡ хәлгә килә. Биләмә һаҡланмағас, ундағы ағастарҙы ҡырҡа башлайҙар. Дендропарк байрам итеү урынына әйләнә, суп-сар менән тула. 2006 йылда Ростов өлкәһе администрацияһы 70 объектты «айырыуса һаҡлана торған тәбиғәт биләмәләре» итеп иғлан итә (ҡарар № 418). Ул исемлеккә Волгодонск дендрарийы ла индерелә. Ҡала администрацияһы менән йәмәғәт ойошмаларының дөйөм көсө ярҙамында парк биләмәһе таҙартыла һәм төҙөкләндерелә[3].
2016 йылдың июлендә Волгодонск дендрарийы Ростов өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенән төшөрөп ҡалдырыла. Профиль буйынса министрлыҡ хеҙмәткәре Максим Огарев белдереүенсә, дендропарк ҡала урмандары категорияһына ҡарай[4].
Һүрәтләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Волгодонск (Романов) дендрарийы ярҙамында ҡаланы йәшелләндереү өсөн ҡоролоҡҡа бирешмәй торған, тиҙ үҫеүсе бик күп яңы төрҙәр индерелгән һәм акклиматизацияланған. Дендрариарийҙың үҙәк өлөшөндә розарий булдырылған. Унда 150 сорт роза (Чайно-гибридные розы) сәскәләре үҫә. Дендрарий Ростов университетының Фәнни базаһына әүерелгән.
1966 йылда дендрарий хеҙмәткәрҙәре йәмәғәт башланғысында дала дендрарийы музейы булдыра. Унда 150 меңдән артыҡ кеше булған да инде. Дендропаркта Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән дүрт төр бар: артыш (можжевельник казацкий), саған (клён остролистный), сәтләүек ҡыуағы (Орешник обыкновенный), ҡарама (вяз). Ике төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы исемлегендә: ҡырым ҡарағайы (сосна крымская), кизильник (Кизильник блестящий)[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Ландшафтная архитектура (рус.). Rostov Region. 15 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ История города (рус.). Официальный сайт истории города Волгодонска. 15 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ 3,0 3,1 Волгодонский дендропарк (рус.). Объединённый календарь туристических событий Ростовской области. 15 ғинуар 2017 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 Волгодонский дендрарий вычеркнут из ряда природных памятников Дона (рус.). Волгодонск.рф. 15 ғинуар 2017 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 406
КАРСТ (нем. Karst, Карст йәки Красс яйлаһы исеменән, Словенияла), тәбиғи һыуҙарҙа ирегән тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгән процестар һәм күренештәр йыйылмаһы. Ер аҫты (мәмерйәләр, ҡыуышлыҡтар, үткәүелдәр һ.б.) һәм ер өҫтө (соҡорҙар, һөҙәк соҡорҙар һ.б.) рельефы формалары комплексы, карст һыуҙарының, йылға селтәрҙәренең һәм күлдәрҙең циркуляция һәм режим үҙенсәлектәре хас. К. үҫеү шарттары урындағы физик‑геогр. һәм геол.-гидрогеологик айырымлыҡтар м‑н билдәләнә (климат, һыуҙарҙың аҡма һәм туйыныу режимы, рельеф, геол. төҙөлөш һ.б.). Карсланған тоҡомдарҙың составы б‑са — карбонатлы (доломиттарҙа, эзбизташтарҙа һ.б.), сульфатлы (ангидриттарҙа һәм гипстарҙа), тоҙло, сульфат‑карбонатлы, сульфат‑тоҙло; өҫкө ҡатламдарының характеры һәм уларҙың асылыу дәрәжәһе б‑са — ҡапланған (элювиаль аҫты), яңынан ҡапланған (аллювиаль аҫты), ябыҡ (ер аҫты), асыҡ (яланғас); рельефтың характеры б‑са тигеҙлекле һәм таулы К. айырып йөрөтәләр. К. м‑н ялған карст (термокарст, механик суффозия, кластокарст һ.б.) күренештәре һәм карст‑суффозия процестары оҡшаш. Карслы урындарға карҙар (ваҡ бураҙналар), йомоҡ уйымдар: соҡорҙар, ванналар, һөҙәк соҡорҙар (майҙаны бер нисә тиҫтә һәм йөҙ кв. км тиклем текә ситле, тигеҙ төплө соҡорҙар), тәбиғи ҡоҙоҡтар һәм шахталар, ҡоро үҙәндәр, сығыу урыны булмаған уйһыулыҡтар һәм һыҙалар хас; соҡорҙарҙың һ.б. төбөндә понорҙар (һыу йотоусы тишектәр) осрай. К. төҙөлөштө ҡатмарлаштыра, йылғаларҙың һайығыуына йәки ер аҫтына китеүенә, күлдәрҙең төбө төшөүенә, убылыуға һ.б. килтерә, был карсҡа ҡаршы һаҡлаусы инженерлыҡ-төҙөлөш системаһын булдырыуҙы талап итә; территорияларҙы инженерлыҡ әҙерләүе ваҡытында карст ҡурҡыныслығы иҫәпкә алына. Башҡортостанда карбонатлы һәм сульфатлы тау тоҡомдарының таралыуы, уртаса климат булыуы һөҙөмтәһендә терр‑яның карсланыуы яҡынса 50% тәшкил итә. Рельефтың характеры б‑са респ. терр‑яһында К. түбән, урта таулы һәм тигеҙлек төрҙәрен айыралар. Башҡортостандың Урал алдында тигеҙлекле һәм түбән таулы К. таралған: Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге сиктәрендә — ҡапланған сульфатлы; Өфө‑Эҫем һәм Өршәк-Ағиҙел й. араһында — башлыса ҡапланған; Ағиҙел й. уң ярында, Ағиҙел-Дим һәм Ҡариҙел‑Ағиҙел й. араһында, Туймазы һәм Октябрьский ҡҡ. эргәһендә, Көйөргәҙе, Шайтан, Һуҡайлы йй. үҙәндәрендә — карбонатлы-сульфатлы ябыҡ; Өфө һәм Бөрө ҡҡ. эргәһендә — күмелгән; Өфө яйлаһында, әҙләп Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығында — карбонатлы. Антропоген фактор йоғонтоһо аҫтында технокарст барлыҡҡа килә; упҡындар, грунттың емерелеүе Өфө карст битләүендә, Дәүләкән, Благовещен, Бөрө, Туймазы һ.б. ҡалалар эргәһендә таралған. Күп карст соҡорҙары һыу м‑н тулып, күлдәр барлыҡҡа килгән (Асылыкүл, Ҡандракүл). Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында түбән һәм урта таулы ҡапланған карбонатлы һәм яңынан ҡапланған К. үҫешкән; карст процесы һөҙөмтәһендә Шүлгәнташ, Сумған, Киндерле мәмерйәләре, Күперле карст күпере, Ташҡапҡа ҡаяһы һ.б. барлыҡҡа килгән. Башҡортостандың Урал аръяғында тигеҙлекле карбонатлы, ҡапланған сульфат-карбонатлы һәм күмелгән К. таралған. Шулай уҡ ҡара: Карсты өйрәнеү ғилеме.
Әҙәб.: Лыкошин А.Г. Карст и гидротехническое строительство. М., 1968; Балков В.А. Влияние карста на сток рек Европейской территории СССР. Л., 1970; Карст Башкортостана. Уфа, 2002.
В.И.Мартин
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Кеше күҙәнәктәрендә митоз хромосомалары DAPI
Саранча хромосомалары мейоз барышында
Хромосо́ма (бор. грек. xpῶua — төҫлө σῶua — тәнсә; немец гистологы Г. В. Вальдейер, 1883) — нуклеопротеид төркөмөнә ҡараған ҡатмарлы матдәләрҙән (ДНК һәм аҡһымдарҙан торған комплекс) структура.
Прокариот күҙәнәк эсендә берҙән-бер ДНК молекулаһы йомоҡ түңәрәк ҡулса формаһында була. Цитоплазмала урынлашҡан. Прокариот күҙәнәктең хромосомаһын нуклеоид тип атайҙар. Составында ДНК-нан тыш аҡһымдар ҙа бар.
Эукариоттарҙың хромосомалары күҙәнәк ядроһы эсендә урынлашҡан. Һаҡланырға, тереклек процесын көйләргә, ташырылырға тейеш нәҫел мәғлүмәтенең иң күп өлөшө шунда тупланған.
Хромосомаларҙы яҡтылыҡ микроскобында митоз һәм мейоз осоронда ғына күреп була. Ядролағы хромосомалар йыйылмаһы кариотип тигән атама алған.
Кариотип биологик төрҙөң уны таныулы иткән индивидуаль билдәһе, цитогенетик критерийы (паспорты тип атап була) булып тора[2].


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда тағы ла биш район-ара Эштә булышлыҡ итеү үҙәге асыла
Бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү буйынса республика программаһы сиктәрендә Башҡортостанда тағы ла биш район-ара Эштә булышлыҡ итеү үҙәге асыла. Унда яңы эш башлаған эшҡыуарҙар бушлай консультация, юридик һәм бухгалтер ярҙамы ала.
Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетында хәбәр итеүҙәренсә, яңы үҙәктәр Бәләбәйҙә, Белоретта, Нефтекамала, Салауатта, Стәрлетамаҡта, һәм республиканың көнбайышында — Туймазыла йәки Октябрьскийҙа асыла.
Беренсе үҙәктәр декабрҙә Ҡариҙелдә һәм Күмертауҙа асылғайны. Үҙәктәрҙең һәр береһе яҡын-тирәләге район-ҡалаларҙы берләштерә. Мәҫәлән, Күмертауҙағы үҙәккә Миәкә, Стәрлебаш, Федоровка, Мәләүез, Көйөргәҙе райондары ҡарай. Иҫәнғолда — Күгәрсен, Йылайыр, Баймаҡ, Хәйбулла, Ҡариҙелдә Асҡын, Балтас, Тәтешле райондары йүнселдәре хеҙмәтләндерелә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.