text:
- Подробности
- Просмотров: 467
ВЕТЕРИНАРИЯ АКУШЕРЛЫҒЫ, клиник ветеринарияның а.х. инә малдың организмындағы быуаҙлыҡ, тыуҙырыу һәм унан һуңғы осор м‑н бәйле физиол. һәм патологик процестарҙы өйрәнеүсе өлкәһе. Тыуҙырыу ярҙамы, яһалма ҡасырыу алымдарын, инә мал, яралғы һәм яңы тыуған малдың ауырыуҙарын иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләй. В.а. ветеринария гинекологияһы м‑н тығыҙ бәйле, уларҙың төп бурысы — мал түлһеҙлеген иҫкәртеүҙең һәм дауалауҙың иң һөҙөмтәле ысулдарын эшләү һәм ҡулланыу. Башҡортостанда В.а. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. алып Ветеринария лабораторияһында, 40‑сы йй. 2‑се ярт. Аграр университетта (П.Д.Буслаев, Р.Ғ.Дәүләтбаев, А.К.Ермолаев, И.Ф.Заянчковский, Г.И.Ивановская, Е.Н.Сковородин, И.А.Телятников, А.Н.Шутов), Ауыл хужалығы институтында (М.В.Лукашов, Р.М.Хәмитов, В.М.Шириев), Биология институтында (И.Х.Хәбибуллин) һ.б. алып барыла. А.х. инә малдың тыуҙырыу физиологияһы һәм патологияһы өйрәнелә, уның ауырыуҙарын иҫкәртеү һәм дауалау, иркәк малды интенсив ҡулланыу, һау йәш мал алыу ысулдары эшләнә.
Әҙәб.: З а я н ч к о в с к и й И.Ф. Профилактика и лечение акушерско-гинекологических заболеваний у коров. 2‑е изд., перераб. и доп. Уфа, 1982; Ветеринарное акушерство, гинекология и биотехника размножения /А.П. Студенцов [и др.]. 7‑е изд., перераб. и доп. М., 1999.
В.М.Шириев, А.Н.Шутов
Тәрж. Г.А.Миһранова


c: text/html

text:
2001 йыл
2001 (ике мең беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2001 йылы, 3 мең йыллыҡтың 1 йылы, XXI быуаттың 1 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 1 йылы, 2000 йылдарҙың 2 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 ғинуар — III мең йыллыҡ башланды.
- 15 ғинуар — Википедия сайты эшләй башланы.
- 25 октябрь — операцион систама Windows XP сығты.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 март — Владимир Ворошилов, Рәсәй телебарыусы. «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» нигеҙ.
- 12 март — Фәрит Богданов, драматург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
- 13 апрель — Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы, «Башкирэнерго» ААЙ слесарҙар бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
- 19 октябрь — Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
- 29 ноябрь — Джордж Һаррисон, инглиз йырсы. «The Beatles» ҡатнашыусы.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 210
ТОҘ КИСЛОТАҺЫ, хлорлы водород к‑таһы, HCl, көслө бер нигеҙле к‑та, хлорлы водородтың һыу эретмәһе. Ҡырҡыу еҫле, төҫһөҙ шыйыҡса, техник Т.к. хлор, тимер тоҙҙары ҡушылмалары булғанға һарғылт йәшел төҫтә. Макс. ҡуйылығы яҡынса 36%, тығыҙлығы 1180 кг/м3; һауала “төтәй”. Химик яҡтан актив, кире нормаль потенциалы булған металдарҙы эретә, күп кенә металдарҙың оксидтары һәм гидроксидтары м‑н хлоридтар барлыҡҡа килтерә, фосфат, силикат, борат һ.б. ирекле к‑талар бүлеп сығара. Ағыулы, лайлалы тиресәләрҙе бешерә, тонсоҡтора, ашҡаҙан‑эсәк боҙолоуына килтерә, тештәрҙе ҡаҡшата. Эш зонаһы һауаһындағы ПДК‑һы 5,0 мг/м3. Ашҡаҙан һутында бар (яҡынса 0,3%), аш һеңдереүгә, ауырыу тыуҙырған бактерияларҙы бөтөрөүгә булышлыҡ итә. Ашҡаҙан һуты әселеге етешмәгәндә барлыҡҡа килгән ауырыуҙар ваҡытында шыйығайтылған Т.к. пепсин м‑н комбинацияла дарыу, микстура рәүешендә, гипохром анемия ваҡытында тимер препараттары м‑н берлектә тәғәйенләнә. Т.к. етештереү хлорлы водородты сульфат, синтетик ысулдар м‑н алыу, уны артабан һыу м‑н абсорбирлау стадияларынан тора. 90%‑тан ашыу Т.к. органик берләшмәләрҙе хлорлағанда һәм дегидрохлорлағанда, хлорорганик ҡалдыҡтарҙы, металл хлоридтарын пиролизлағанда, хлорһыҙ калийлы ашламалар алғанда һ.б. ваҡытта барлыҡҡа килгән абгаз (өҫтәмә газ) хлорлы водородтан етештерелә. Техник синтетик Т.к. концентрацияһы 31%‑тан кәм түгел, аш тоҙонан алынған Т.к. — 27,5%; шыйығайтылған Т.к. — 12,2%, ҡуйыртылған Т.к. — 24% һәм юғарыраҡ. Төрлө металдарҙың хлоридтарын алыуҙа, хлорлы органик продукттар cинтезында, металдарҙы ағыулағанда, төрлө һауыттарҙың өҫкө йөҙөн, быраулау скважиналарының нығытыу торбаларын карбонаттарҙан һәм башҡа ултырмаларҙан таҙартҡанда, мәғдәндәрҙе, тирене дуплау алдынан эшкәрткәндә, каучук, натрий глутаминаты, сода, хлор һ.б. етештергәндә файҙаланыла. Башҡортостанда 20 б. 50‑се йй. Өфө химия з‑дында (ҡара: Уфахимпром) синтетик Т.к. етештереү башлана. 60‑сы йй. уртаһында Стәрлетамаҡ химия з‑дында (ҡара: “Каустик”) синтетик Т.к., 80‑се йй. абгаз Т.к. (хлорлы водородты эшкәртеү) етештереү үҙләштерелә; 2008 й. реактив, ингибирланған, синтетик, техник, абгаз Т.к. сығарыла.
Е.С.Сандалова
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ВОРОБЬЁВ Виктор Васильевич (25.6.1939, Павловский Посад ҡ. — 9.10.1991, Өфө), тау инженер‑геологы. РСФСР‑ҙың атҡ. геологы (1990). Төньяҡ Кавказ тау‑металлургия ин‑тын тамамлағандан һуң (Орджоникидзе, 1962) “Башкиргеология” ПБ‑нда эшләй: Переволочан геол. разведка экспедицияһы геологы, 1969 й. алып баш геологы, 1974 й. — Көнбайыш Башҡ‑н комплекслы экспедицияһының геол.- иҡт. партияһы нач., 1978 й. — Мәғлүмәт- хисаплау үҙәге нач., 1986 й. — Башҡ‑н геол.‑геофизика экспедицияһының Соран партияһында бүлек мөдире, 1990 й. — баш геологы. Фәнни-производство эшмәкәрлеге Башҡортостанда, Ырымбур өлк. һәм Көнбайыш Себерҙә төҫлө металдар эҙләү һәм разведкалауға бәйле. В. тарафынан респ. баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары запастарын иҫәпләү өсөн кондициялар эшләнә. Октябрьский һәм Юбилейный баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. СССР‑ҙың Дәүләт пр. лауреаты (1980). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1971).
А.Л.Чернов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Изге Ҡөрьәндә финик бер нисә тапҡыр телгә алынып, уның әҙәм балаһы сәләмәтлегенә ыңғай йоғонтоһо билдәләнә. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм дә был емешкә ҙур өҫтөнлөк биргән.
* Финик организмдың төрлө сирҙәргә, инфекцияларға ҡаршы тороу көсөн арттыра, күҙәнәктәрҙең яңырыу барышын яҡшырта, арыуҙы, асығыуҙы бөтөрә.
* Пәйғәмбәребеҙ финикты йөрәк ауырыуҙарына ҡаршы дарыу булараҡ ҡулланырға кәңәш иткән: емештә калий күп.
* Белгестәр әйтеүенсә, финикта шулай уҡ яман шештең үҫешен тотҡарлау көсөнә эйә мөһим элементтар бар.
* Емеш кальцийға бай, тимәк, һөйәктәрҙең нығыныуына булышлыҡ итә. Шулай уҡ күреү һәләтен яҡшырта.
* Бөгөнгө ғалимдар раҫлауынса, бер финик һәм бер стакан һөт кеше организмының туҡлыҡлы матдәләргә көндәлек ихтыяжын тулыһынса тәьмин итә.
* Финик әсә һөтөн сабый үҫеше өсөн мөһим витаминдар менән байыта. Пәйғәмбәребеҙ яңы тыуған баланы тәү тапҡыр имеҙгәнгә тиклем уның теш ҡаҙнаһын әлеге емештең йомшаҡ ере менән ыуырға кәңәш иткән.


text:
Юл һалынды
19 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Хаттар
Ошо көндәрҙә Имәндәш ауылының Ашҡаҙар, Шишмә урамдарына ҡырсынташ түшәлеп, юлдар төҙөкләндерелде. Яҙын был турала гәзиттә яҙып та сыҡҡан инек.
Атай йорто
19 сентября 2016 йыл | Хаттар
12 августа беҙҙең әтигә - Әхмәтғәли Хәйерлевара улы Солтановҡа 90 йәш тулған булыр ине.
Сәйәхәт барыбыҙға ла оҡшаны
19 сентября 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Күптән түгел райондың дәүләт хеҙмәте ветерандары, урындарҙағы ветерандар советтары рәйестәре район буйлап сәйәхәттә булды.
Район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова ойошторған был сара бик фәһемле һәм файҙалы булды.
Район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова ойошторған был сара бик фәһемле һәм файҙалы булды.
Уҫмандар осрашасаҡ
19 сентября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Йәмғиәт
2017 йылдың йәйендә Уҫман ауылында "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамы үткәреүгә әҙерлек башланды.
Родинала Ҡорбан байрамы
19 сентября 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Ҡорбан байрамы Родинабыҙҙа, үҙебеҙҙең телдә яратып Ватан тиеп йөрөткән ауылыбыҙҙа, бик матур уҙҙы. Ошо уңайҙан бер нисә ғаилә ҡорбан салды.


text:
Ел секундына 20 метрға етә. Төбәктә дауыл сығыуы хаҡында иҫкәртәләр
Ел секундына 20 метрға етә. Төбәктә дауыл сығыуы хаҡында иҫкәртәләр Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Синоптиктар Башҡортостанда дауыл сығыуы хаҡында иҫкәртте. Ул шаршамбы, 18 июлдә, төбәктә елдең секундына 18 метрға тиклем көсәйеүе менән бәйле. Юлдарҙа урыны менән томан, күреү мөмкинлеге 500 метрҙан кәмей, тип хәбәр иттеләр Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса баш идаралығы матбуғат хеҙмәтендә.
Күк күкрәгәндә урамда булһағыҙ, ер аҫты үткәүелендә, магазинда, йорт подъезында йәшенеп тороу яҡшыраҡ.
Бер ниндәй осраҡта ла реклама таҡталары, ваҡытлыса төҙөлөштәр, ағастар, автобус туҡталыштары артына йәшенмәгеҙ; электр тапшырыу линиялары аҫтында тороу һәм өҙөлгән сымдарға тейеү тыйыла.
Әгәр тәбиғәттә булһағыҙ, соҡорҙа, тауҙың һөҙәк урынында йәшенергә, ҡоро соҡорға йәки траншеяға инеп ултырырға кәрәк. Дауыл ваҡытында һыу инеү үтә хәүефле.
Йүгермәү, сәбәләнмәү һәм тығыҙ төркөм менән хәрәкәт итмәү зарур.
Машинала булһағыҙ, туҡтап, тәҙрәләрҙе ябып, эстә ҡалыу хәйерлерәк.
Насар һауа торошо өйҙә булған саҡта башланһа, ишек-тәҙрәләрҙе ябырға, көслө елдә тәҙрәне асып, быяланы ярмаһын өсөн келәһен тикшерергә кәрәк. Шул уҡ сәбәп буйынса ҡорғандарҙы ябырға, улар осоп килгән быяла юлында тәүге тотҡарлыҡ булып тора ала, сөнки көсәйгән елдең тәҙрәгә ауыр әйбер ташлауы ихтимал.
Дауылда балаларға урамда ҡалырға ярамай.
Бөтә ғәҙәттән тыш хәлдәр тураһында «101» (мобиль телефондан), 01 (ҡала телефонынан) номерҙары буйынса Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының янғын-ҡотҡарыу хеҙмәтенә хәбәр итергә кәрәк.
http://www.bashinform.ru/news/1187066-veter-do-20-metrov-v-sekundu-v-bashkirii-obyavili-shtormovoe-preduprezhdenie/


text:
- Подробности
- Просмотров: 511
ДҮРТ МӨЙӨШЛӨ ПИРАМИДУЛА (Pyramidula tetragona), мүк һымаҡтар төрө. 5 мм тиклем бейеклектәге йомшаҡ тоноҡ йәшел кәҫлектәр барлыҡҡа килтергән ос емешле бер өйлө бер йыллыҡ мүк. Һабаҡ осондағы япраҡтары өйкөм, төҙ, киң йомортҡа рәүешендә, бөгөлгән, һеңерсәһе япраҡ осона тиклем еткән. Ҡумтаһы тура, кире йомортҡа формаһында, перистомһыҙ. Ҡапҡасы 4 ҡырлы. Спора м‑н үрсей. Баҫыу ситендә дымлы балсыҡлы тупраҡта, йырындарҙың дымлы битләүендә, йылға буйында үҫә. Өфө терр‑яһында осраған (1917). БР‑ҙың һәм Европаның мүк һымаҡтар Ҡыҙыл китаптарына индерелгән (1995).
Э.З.Бейешева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
23 октябрь
23 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 296-сы көнө (кәбисә йылында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Реклама хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1689 — инглиз парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә.
- 1914 — Мәскәүҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты).
- 1946 — БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе ултырышы башлана.
- 1956 — Венгрияла советтарға ҡаршы ихтилал башлана.
- 1958 — Борис Пастернак әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты итеп иғлан ителә.
- 1974 — Халыҡ-ара Олимпия комитетының Веналағы 75-се сессияһы XXII Олимпия уйындарын СССР-ҙың баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
- 1985 — Мәскәүҙә Мәскәү рок-лабораторияһы эш башлай.
- 1989 — Будапешта Венгр Республикаһы барлыҡҡа килеүе тураһында иғлан ителә.
- 2001 — Беренсе iPod һатыуға сығарыла.
- 2002 — Дубровкалағы Театр үҙәгендә «Норд-Ост» мюзиклы барғанда террорсылар 800 тирәһе кешене аманатҡа ала.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пантюхин Анатолий Алексеевич (23.10.1932—31.05.2017), табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының баш табибы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
- Трапезников Василий Николаевич (23.10.1957), спортсы, йәйәнән уҡ атыу буйнса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), РСФСР чемпионы (1981), Европа Кубогын яулаусы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө ҡалаһынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Любушкин Виктор Васильевич (23.10.1913—1.02.1983), совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1961 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары; 1966—1974 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты директоры. Башҡорт АССР-ының III—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1956), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1971), Ҡыҙыл Йондоҙ (1970), ике Почёт Билдәһе (1961, 1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Кваркен районы Айҙарәле ҡасабаһынан.
- Ҡалҡаманов Ғәриф Хәким улы (23.10.1923—1992), хужалыҡ эшмәкәре. Шишмә районы «Победа» колхозының элекке рәйесе. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
- Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы (23.10.1948), Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Таймаҫов Салауат Усман улы (23.10.1949), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1715 — Пётр II, Рәсәй императоры.
- 1734 — Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, француз яҙыусыһы.
- 1868 — Фредерик Уильям Ланчестер, инглиз инженеры.
- 1875 — Гилберт Льюис, Америка физигы һәм химигы.
- 1904 — Святослав Рерих, рус рәссамы.
- 1928 — Юрий Сау́льский, совет композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990).
- 1940 — Пеле, «футбол батшаһы».
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1872 — Теофиль Готье, француз яҙыусыһы.
- 1946 — Эрнест Сетон-Томпсон, Канада яҙыусыһы.
- 1972 — Борис Ливанов, совет театры һәм кино актеры, СССР-ҙың халыҡ артисы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 176
ТАШТЫҠОРЪЯТМАҪ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт, Ҡоръятмаҫ һыртының армыты. Әбйәлил р‑ны буйлап Әбйәлил а. киңлегенән Ҡушый а. киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 13 км, киңлеге 2—3 км, абс. бейеклеге 656 м (Олотау). Бейеклектәре 517—656 м еткән 5 түбәһе бар. Рельефы тәпәш таулы, түбәләре яйла һымаҡ, көнбайыш битләүҙәре текә, көнсығышы — һөҙәк; көньяҡ‑көнсығышта Сыбаркүл ята. Ирәндек свитаһы андезибазальттарының туфтарынан, лаваларынан ғибәрәт. Һырт битләүҙәрендә Йәнгел, Мағаҡ йй. ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡайын урманынан, ябай һәм ҡара болон тупрағындағы болонло далаларҙан тора.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Яңылыҡтар
23 июндә Башҡортостанда эш көнө ҡыҫҡармай
25 июндә мосолмандарҙың изге Ураҙа байрамын билдәләү уңайынан 23 июндәге эш көнө ҡыҫҡармай.
Төбәктең Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында аңлатыуҙарынса, быйыл Ураҙа байрамы йәкшәмбегә тура килә. Ял һәм байрам көндәре тап килгән осраҡта, ял көнө байрамдан һуңғы эш көнөнә күсерелә. Шул рәүешле ял көнө йәкшәмбе — 25 июндән дүшәмбе — 26 июнгә күсә. Йома, 23 июндә, эш көнө ҡыҫҡармай.
Шулай итеп, биш көнлөк эш аҙнаһында 2017 йылдың 24, 25 һәм 26 июне ял көндәре булып тора.
Йыллыҡ төп йәки өҫтәмә түләүле отпуск бирелгәндә 25 июндәге байрам көнө отпускының календарь көндәре иҫәбенә индерелмәй.


text:
Алыҫ Көнсығышта тағы бер Башҡорт ҡоролтайы ойошторолдо
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Алыҫ Көнсығышта икенсе башҡорт ойошмаһы асылды. Хәҙер Сахалинда «Башҡорт ҡоролтайы (конгресы) милли-мәҙәни автономияһы» Сахалин төбәк йәмәғәт ойошмаһы эшләй. Ойоштороу йыйылышы 2017 йылдың сентябрендә үк уҙғайны.
Быйыл апрелдә ойошма дәүлет теркәүе тураһында таныҡлыҡ алды. Ҡоролтайҙы Заур Ғәлиев етәкләй. Офис Сахалин өлкәһенең Холмск ҡалаһында урынлашҡан.
«Төп маҡсатыбыҙ – берләшеү һәм Сахалин өлкәһе башҡорттарының милли-мәҙәни талаптарын һәм хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу механизмдарын әҙерләүҙә ҡатнашыу, дәүләт ярҙамын файҙаланып, башҡорт халҡының милли-мәҙәни үҫешенә ярҙам күрһәтеү, халыҡтың мәҙәниәтен, тарихын һаҡлау һәм үҫтереү, милли мәҙәниәттең, йолаларҙың, ғөрөф-ғәҙәттәрҙең һәм телдең күсәгилешлелеге мәсьәләләрен хәл итеү», – тип хәбәр итте Сахалин ҡоролтайы етәксеһе Заур Ғәлиев.
Башҡорт ойошмаһы дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдарында башҡорттарҙың мәнфәғәттәрен күрһәтергә, милли үҫеш гранттарында һәм программаларында ҡатнашырға ниәтләй. Шулай уҡ әүҙемселәр Рәсәйҙең баш төбәктәрендәге һәм сит илдәрҙәге этник башҡорттар менән мәҙәни бәйләнештәр булдырырға теләй.
«Ойошмабыҙға тотош Сахалин өлкәһе башҡорттары инә. Барыбыҙ ҙа Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә тыуып үҫкәнбеҙ, Башҡортостандан бик аҙҙар. Урындағы «Гөлдәр» ансамбле етәксеһе Гүзәлиә Солтанова – Силәбе өлкәһенән, Ҡурған өлкәһенән дә вәкилдәр ҙә бар», – ти Заур Ғәлиев.
Йәмәғәтселәр милли һәм дини байрамдар үткәрергә ниәтләй. Ҡоролтай ҡатнашҡан тәүге сара – һабантуй. Сахалиндағы төрлө милләт вәкилдәрен берләштергән милли байрам 14 июлдә Холмск ҡалаһында ойошторола. Милли-мәҙәни автономия сараға Башҡортостандан да ижади делегацияны саҡыра.
http://www.bashinform.ru/news/1159539-na-dalnem-vostoke-sozdali-eshche-odin-bashkirskiy-kurultay/


text:
Пенсияңды алдан хәстәрлә
Ихтирамға лайыҡ быуын
Өлкәндәр көнөн оло йәштәге һәм инвалид граждандарҙы социаль хеҙмәтләндереү бүлегендә йәшәгәндәр йыл һайын көтөп ала.
Һайларға аҙ ваҡыт ҡалды
1 октябргә тиклем дәүләт социаль ярҙам сараларына хоҡуғы булған граждандар айлыҡ аҡсалата түләү алырғамы, әллә социаль хеҙмәт йыйылмаһынмы - икеһенең береһен һайларға тейеш.
Тәүге балаға түләү алаһығыҙмы?
2018 йылдың 1 ғинуарынан “Балалы ғаиләләргә айлыҡ түләү тураһында” Федераль закон үҙ көсөнә инде.
Уға ярашлы, беренсе бала тыуыу (уллыҡҡа алыу) менән бәйле айлыҡ түләү ҡаралған.
Уны ғаиләнең уртаса йән башына килеме 14247 һумдан артмаһа, быйыл тыуған (балалыҡҡа алынған) Рәсәй Федерацияһы гражданы булған һәр сабый алырға хоҡуҡлы.
Түләүгә хоҡуҡты белер өсөн, ғаилә ағзаларының (әсәй, атай, бала йәки яңғыҙ әсәй һәм бала) мөрәжәғәт иткәнгә тиклем һуңғы 12 календарь айҙағы дөйөм килемен алырға һәм уны ун икегә бүлергә, һуңынан, яңы тыуған беренсе баланы ла индереп, ғаилә ағзалары һанына бүлергә.
Мәҡәләнең тулы вариантын гәзиттең 70-се һанында уҡығыҙ.
Диспансеризация
Халыҡты диспансеризациялау дауам итә
Әлеге ваҡытта 9721 кеше медицина тикшереүенең беренсе этабын тамамлаған. Был - диспансеризация үтергә тейеш 16323 кешенең 59,5 проценты.
Һөҙөмтәлә 602 кешенең I һаулыҡ төркөмөнә ҡарауы асыҡланды, 4224 кеше - II, 4895 кеше III төркөмдә. Тикшереүҙең икенсе этабына 2938 кеше (30,2 процент) йүнәлтелде. Уны 2937 кеше үтте (99,9 процент). Кемдәр әле сәләмәтлеген тикшертмәгән, иҫегеҙгә төшөрәбеҙ: өлкәндәр поликлиникаһының 211 “а” кабинетына мөрәжәғәт итегеҙ. Үҙегеҙ менән паспорт һәм страховка полисын алығыҙ.
Семейные выходные
Балаларға ярҙам итәйек!
1 июлдән 25 августҡа тиклем дауам итәсәк был сара һигеҙенсе йыл рәттән уҙғарыла.
Рәсәйҙә эшһеҙлек кимәле кәмегән
Рәсми статистика буйынса йыл башынан илдә эшһеҙлек кимәле уҙған йылдың ошо айҙары менән сағыштырғанда, 5,3 проценттан 4,9 процентҡа кәмегән.
Экскурсия бик оҡшаны
“Гармония” халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәге район-
ҡаланың инвалидтар ойошмаһы менән берлектә һаулыҡ
мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн төрлө саралар
үткәрә.
Сара бөтәһенә лә оҡшаны
Үҙәк китапханала асылған “Бөтәһе менән бер тиң” клубында һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм уларҙың атай-әсәйҙәре өсөн байрам ойошторолдо.
Мөлкәт кемгә ҡалыр?
Ғаиләлә яңғыҙ үҫкән бала һәр ваҡыт үҙ туғанының булыуын теләй. Күмәкләп гөрләшеп, ҡусты-һылыуҙарыңа ҡарата яуаплылыҡ тойоп үҫеүгә ни етә?
Отпускы миҙгеленә– бурысһыҙ
Май байрамдарынан һуң отпускылар башлана. Күптәр ялын сит илдә уҙғарыуҙы планлаштыра. Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй федераль суд приставтары хеҙмәте идаралығы сит илгә сығыу тыйылмаһын өсөн бурыслы граждандарға мотлаҡ түләүҙе кәңәш итә.
Әсәлек капиталынан айлыҡ түләүҙәргә кем дәғүә итә?
Пенсия фондының төбәк бүлексәһендә килеме түбән булған ғаиләләрҙән Әсәлек капиталынан айлыҡ түләүҙәргә ғариза ҡабул итәләр тип ишеткәйнем. Шул турала тулыраҡ һөйләмәҫһегеҙме?
Закон кем өсөн яҙыла һуң?
Таҙалыҡ, матурлыҡ кемгә оҡшамай икән? Йорт тирәләре, урамдар тәртиптә тотолһа күркәм дә, яҡшы ла бит, әммә... Бөгөн күтәрәсәк проблема ҡалаға ҡағылышлы, дөрөҫөрәге, кеше күп йөрөгән ерҙә сауҙа итеү.
Хәләл аҡ май нисек була?
Һатыуҙа йыш ҡына хәләл аҡ май, көнбағыш майы тигәнде осратырға күрә килә. Был аҙыҡ-түлектәрҙе хәләлгә-харамға бүлеү дөрөҫмө?
Ҡалала Хакимиәт көндәре дауам итә
Ҡала биләмәһе Хакимиәтенең башлығы Фәнил Исҡужин етәкселегендә эш төркөмө торлаҡ-коммуналь хужалығы предприятиелары, “Водоканал”, “Йылылыҡ селтәрҙәре” йәмғиәттәре коллективтары менән осрашты.
Заманса ҡала мөхите
18 мартта иртәнге 8-ҙән киске 8-гә тиклем 2018 йылда Мәләүез ҡалаһында төҙөкләндереләсәк йәмәғәт биләмәһен билдәләү буйынса тауыш биреү рейтингыһы уҙғарыла.
Ҡала халҡы күңелле һәм файҙалы ял итһен өсөн
Гагарин исемендәге ял һәм мәҙәниәт паркы күңелле тауыштарға күмелде
Биттәр ал булһын!
“Заманса ҡала мөхите” өҫтөнлөклө проект сиктәрендә Ленин урамының 150-се йорт алдында төҙөлгән спорт һәм уйын майҙансығында “Уйнарға сыҡ!” исемле ҡышҡы фестиваль уҙҙы.
Изгелек эшләгән игелек күргән
“Дебют” клубы киләсәктә хәйриә йәрминкәһен үткәреү урыны буласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 239
ТАБЫШ, продукция (хеҙмәт) һатыуҙан алынған килемдең етештереү һәм һатыу сығымдарынан артыуы; предприятиеларҙың һәм эшҡыуарҙарҙың хужалыҡ итеү эшмәкәрлегендәге финанс һөҙөмтәләренең төп күрһәткесе. Продукттарҙы (хеҙмәттәрҙе) һатыуҙан килгән төшөм м‑н етештереү факторҙары сығымдарының суммаһы араһындағы айырма булараҡ аҡсалата һанала. Тулы, дөйөм (тулайым, йәғни баланс); саф (тулы килемдән һалым һәм түләмдәрҙе алып ташлағандан һуң); бухгалтер (һатыуҙан алынған килем м-н бухгалтерҙың етештереү сығымдары араһындағы айырма); иҡт. (альтернатив йәки иҫәпкә алынмаған сығымдарҙы хисаплау) Т. төрҙәре була. Т. структураһы: рента, капитал өсөн процент, хәүеф өсөн премия, туплау фонды. Башҡортостанда эре, урта һәм бәләкәй пр‑тиелар б‑са баланс Т. 66,8 млрд һум, ш. иҫ. эшкәртеү производстволарында — 35,3, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙа — 18,8, электр энергияһы, газ, һыу производствоһында һәм уларҙы бүлеүҙә 8,6 млрд һум тәшкил итә (2008).
М.Н.Иҫәнбаев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Көйәрмәндәр уҙған ял көндәрен көтөп алды. Шулай булмай, “Салауат Юлаев” йомала – Татарстандың “Аҡ Барыҫ”, йәкшәмбелә “Нефтехимик” командалары менән осраша ине.
Әммә был уйындар күңелгә рәхәтлек килтермәне. Ҡазан хоккейсыларын 3:0, артабан 4:1 отоп барып та, ахырҙа еңелеп ҡуйҙылар – 4:5. Был юлы яңылыштылар, дүрт аяҡлы ат та абына, тип үҙебеҙҙе тынысландырҙыҡ. Тик икенсе команда менән үткән матч хаталар өҫтөндә эшләмәгәнлекте күрһәтте.
“Нефтехимик” төп ваҡытта ун йыл эсендә беренсегә Өфөлә еңеү яуланы. Уның фин легионерҙары “бишле”гә уйнаны. Ә беҙҙекеләр күпселекте тейешенсә файҙалана алманы, ҡунаҡтар ҡапҡасыһын да етерлек мәшәҡәтләмәне, үҙ ҡапҡасыбыҙ кәрәккәндә ҡотҡарманы. Һөҙөмтәлә юлаевсылар Өфө боҙонда рәттән икенсегә еңелде – 1:3.


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
ПОЗДНЯКОВ Александр Васильевич (5.8.1937, БАССР‑ҙың Миәкә р‑ны Ржановка а.), географ. Геогр. ф. д‑ры (1986), проф. (2003). БДУ‑ны тамамлаған (1960). 1961 й. алып Хабаровск ҡ.: Алыҫ Көнсығыш терр. геол. идаралығының Түб. Амур геол. экспедицияһы геологы, геол. партия нач., 1969 й. — “Приморзолото” тресының баш геологы, 1973 й. башлап Хабаровск комплекслы ҒТИ‑ның өлкән ғилми хеҙм‑ре, 1976 й. — дир. урынбаҫары. 1984 й. алып СССР ФА‑ның Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәге (Благовещенск ҡ.) Амур комплекслы ҒТИ‑ның геоморфосистемалар лаб. мөдире, 1987 й. — РФА Себер бүлексәһе География ин‑тының (Иркутск ҡ.) геоморфология лаб. мөдире. 1992 й. алып Томск ҡ.: РФА Себер бүлексәһенең Тәбиғи комплекстар экологияһы ин‑ты дир. урынбаҫары, 1994 й. башлап РФА Себер бүлексәһенең Климат һәм экология системалары мониторингы ин‑тында Үҙенән‑үҙе геосистемалар ойошоу лаб. мөдире, бер үк ваҡытта Томск ун‑тында уҡыта. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге алтынлы ишелмәләр геоморфологияһы һәм геологияһы, геосистемалар синергетикаһы, глобалистика проблемалары м‑н бәйле. П. тарафынан үҙенән‑үҙе геосистемалар көйләнеү һәм ойошоу теорияһы (ш. иҫ. рельеф формалары үҫешендә) уйлап табыла. 220‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Динамическое равновесие в рельефообразовании. М., 1988; Стратегия российских реформ. Томск, 1998.
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Бәләкәй Олимпиада уйындары
Баймаҡ районының Төркмән ауылы «Йәйғор» балалар баҡсаһында бәләкәй Олимпиада уйындары булып үтте. Был ярышта Төркмән, Иҫәнбәт, Күсей, Басай, Әхмәр ауылдары балалар баҡсаларынан 20-нән ашыу кескәйҙәр үҙ көсөн һынаны. Уйын бик ҡыҙыу барҙы, унда кескәй чемпиондар төрлө спорт ярыштарында, эстафетала әүҙем ҡатнашты.
Бик көсөргәнешле уйындан һуң, Төркмән ауылы «Йәйғор» балалар баҡсаһы беренсе урынға сыҡты. Икенсе урынға Күсей ауылының «Ҡояшҡай» һәм яңыраҡ асылған Иҫәнбәт ауылының «Аҡбуҙат» балалар баҡсалары лайыҡ булды. Ә өсөнсө урындарҙыӘхмәр ауылынан «Ләйсән», Басайҙан «Тейенкәй» баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре алды.
Кескәйҙәргә бындай ярыштар күберәк булһын, дуҫлыҡ күпере өҙөлмәһен,нығыһын тигән теләктә ҡалабыҙ.
Тәрбиәселәр.


text:
Энди Уорхол
Э́нди Уо́рхол (ингл. Andy Warhol; ысын исеме — Андрей Варгола, словак. Andrej Varhola, рус. Андрій Варгола, ингл. Andrew Warhola; 6 август 1928 — 22 февраль 1987) — америка рәссамы, продюсер, дизайнер, яҙыусы, коллекционер, журналдар нәшер итеүсе һәм кинорежиссёр, тарихта поп-арт хәрәкәтенә һәм хәҙерге сәнғәткә табыныусы шәхес.
1960 йылдарҙа «Velvet Underground» рок группаһының беренсе альтернатив менеджеры һәм продюсеры. Уның тормошо тураһында бер нисә нәфис һәм документаль фильм төшөрөлгән.
Йөкмәткеһе
- 1 Бала сағы
- 2 Карьераһының башы
- 3 Үҫеше, ижади карьераһы
- 4 «Фабрика»
- 5 Кинематография өлкәһендә эшмәкәрлеге
- 6 Ғүмеренә ҡул һуҙыу
- 7 Ғүмеренә ҡул һуҙғандан һуңғы тормошо
- 8 Шәхси тормошо
- 9 Коммерция әһәмиәте
- 10 Кинола кәүҙәләнеш
- 11 Рус библиографияһы
- 12 Күргәҙмәләре
- 13 Иҫтәлеген мәңгеләштереү
- 14 Һылтанмалар
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энди Уорхол 1928 йылдың 6 авгусында Питтсбургта (штат Пенсильвания, АҠШ) элекке Австро-Венгрия империяһы, Словакияның Миково ауылы русин- эмигранттары ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа.
Беренсе балалары — Совакияла тыуған ҡыҙҙары Юстина, АҠШ-ҡа күсеп килерҙын алда вафат була. Уорхолдың атаһы эш эҙләп АҠШ-ҡа 1914 йылда килә, ә әсәһе-Юлиә (ҡыҙ фамилияһы Завацкая), уның эргәһенә 1921 йылда, Уорхолдың олатаһы менән оләсәһе үлгәс, бара. Тәрән дини ғаилә ағзалары Русин грек-католик сиркәүенең мәхәллә кешеләре була[1]. Уорхолдың атаһы күмер шахтаһында эшләй, инглиз телен белмәгән әсәһе тәҙрәләр йыуып, өй йыйыштырып аҡса эшләй һәм шулай уҡ консерва банкаларынан һәм гофрировкалы ҡағыҙҙарҙан сәскә эшләп һата. 1934 йылда Уорхолдар уңайлы районға күсә. Ғаилә Белен урамында 55 һанлы йортта, ә һуңынан Питтсбург тирә-яғындағы Доусон-Стрит урамында, 3252, Оклендта йәшәй. Эндиның ике оло ағаһы, Павел (Пол, 1923) һәм Джон (1925) була. Павелдың улы балалар өсөн китап иллюстраторы була.
Өсөнсө класта уҡығанда Уорхол, скарлатина эҙемтәһенән ҡалған Сиденгам хореяһы менән ауырый һәм ваҡытының күп өлөшөн түшәктә үткәрә. Ул класта ситтә ҡағылған кеше була. Урынһыҙ шикләнеү, һәм вафат булғанынса табиптарҙан һәм дауаханаларҙан ҡурҡыу барлыҡҡа килә. Түшәктә ятҡанында ул рәсем менән шөғөлләнә, кино йондоҙҙарының фотоһүрәттәрен йыя һәм гәзиттән киҫеп алған өҙөктәрҙән коллаждар эшләй башлай. Был осорон Уорхол һуңыраҡ күнекмәләр, нәфис зауыҡ тәрбиәләүҙең шәхесе формалашыуында мөһим осор булды тип телгә ала.
Эндиға 13 йәш булғанда атаһы шахтала бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. 1945 йылда Уорхол Шенли урта мәктәбен тамамлай.
Карьераһының башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсемдән уҡытыу өсөн Питтсбург университетында художестволы белем алырға ниәтләй. Әммә һуңынан планы үҙгәрә, һәм ул коммерция иллюстраторы сифатында карьера эшләргә уйлап, Карнеги технологиялар институтына уҡырға инә. 1949 йылда график дизайн өлкәһендә нәфис сәнғәттең бакалавр дәрәжәһен ала. Яҡшы уҡый, әммә йыш ҡына уҡытыусылар һәм курсташтары менән уртаҡ тел тапмай.
1949 йылда уҡыуҙы тамамланғандан һуң Нью-Йоркҡа күсеп килә, унда магазин витринаһында биҙәүсе булып эш башлай, асылмалар һәм реклама плакаттарына һүрәт төшөрә. Һуңыраҡ уны Vogue, Harper's Bazaar журналдарына һәм тағы бер нисә бик үк популяр булмаған баҫмаларға рәссам-иллюстратор итеп эшкә алалар. Ошо осорҙа ул фамилияһын американлаштыра, һуңғы а хәрфен ҡулланмай, «Уорхол» (Warhol) тип яҙа башлай[2].
1950 йылға «И. Миллер» аяҡ кейеме компанияһының рекламаһын уңышлы биҙәүҙән һуң ҡаҙаныш килә. Реклама плакаттарында эксцентрик манерала махсус эшләнгән таптар менән ҡара яҙыулы аяҡ кейеме һүрәтләнә. 1950 йылдар уртаһында Маргарита Мадригалдең испан теленең үҙ алдыңа өйрәнеү әсбабын иллюстрациялай, был күп тапҡыр ҡабатлап баҫылған бестселлер - үҙ алдыңа өйрәнеү әсбаптары серияһына башланғыс була.
1962 йылда Уорхол үҙенең тәүге ҙур күргәҙмәһен үткәрә, ул уға танылыу килтерә. Был ваҡытҡа Уорхол Манхэттендың 33-се Көнсығыш урамында үҙенә йорт һатып ала. Йыллыҡ килеме 100 мең долларға тиклем күтәрелә, һәм был уға күберәк яратҡан эше — һүрәт төшөрөү менән мауығыуға һәм «юғары сәнғәт» тураһында хыялланырға мөмкинлек бирә[3].
Уорхол тәүгеләрҙән булып картиналар булдырыу ысулы һымаҡ трафаретлы баҫтырып төшөрөүҙе ҡуллана. Баштағы шелкографияларында ул үҙенең ҡулдан төшөрөлгән һүрәттәрен ҡуллана. Һуңыраҡ проектор ярҙамында киндергә фотоһүрәттәрҙе трансляциялай һәм ҡулдан рәсемдең ситен һыҙып сыға. Техник ижад итеү быуатында әҫәрҙәрҙең ҡиммәте юғалыуы тураһында яҙған Вальтер Беньяминдың тәнҡитенә ҡарамаҫтан, шелкографик ысулды ҡулланыу Уорхолдың күпләп күсермә алыу һәм әҙәби әҫәрҙәрҙе күпләп баҫтырыуҙа ынтылышы этабының береһе була[4].
Уорхол ысулы түбәндәгенән ғибәрәт: ҡыҫанға нейлон селтәр тарттырыла. Рәсем үҙе селтәрҙә контактлы яҡтыртыу ярҙамында барлыҡҡа килә. Фотоэмульсия менән һеңдерелгән селтәргә диапозитив һалына. Фото төшөрөп баҫтырыуҙағы һымаҡ бөтәһе лә яҡтыртыла. Селтәрҙең яҡтыртылған урындарында фотоэмульсия полимерлаша һәм иремәүсән пленкаға әйләнә. Артығы һыу менән йыуып төшөрөлә. Шулай итеп матрица, төшөрөп баҫтырыу формаһы барлыҡҡа килә. Уны ҡағыҙға йәки туҡымаға һалалар һәм буяу һөртәләр. Буяу селтәрҙең үтә күренгән өлөштәренә үтеп инә һәм һүрәт барлыҡҡа килтерә. Шулай итеп, махсус резина валик менән ҡара буяу һөртөп, Уорхол үҙенең иң билдәле әҫәрҙәрен башҡара: күп тапҡыр ҡабатланған Мэрилин Монро, Элизабет Тэйлор һәм башҡаларҙы эшләй. Күп төҫлө баҫтырып сығарыу өсөн, төҫтәр һанына тигеҙ булған матрицалар талап ителә. Бер комплект матрица күп һанлы рәсемдәргә етә. Инновацион технологияларҙы образдар булдырыу процесына индереү сәнғәтте коммерция нигеҙенә ҡуя.
1960 йылда рәссам үҙ ижадында киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сыҡҡан фотоһүрәттәрҙе ҡуллана. 1980 йылдан башлап Полароид фотоаппараты менән ул үҙе фотоһүрәттәр эшләй[5].
Үҫеше, ижади карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1952 йылда уҡ Нью-Йоркта Уорхолдың эштәре күргәҙмәлә тәҡдим ителә, ә 1956 йылда «Һынлы сәнғәт мөхәррирҙәре клубының» почетлы призын ала. Был ваҡытҡа рәссам йылына яҡынса йөҙ мең доллар аҡса эшләй, әммә «юғары сәнғәт» тураһында хыялланыуынан туҡтамай.
1960 йылда Уорхол Кока-кола банкалары өсөн дизайн булдыра, ул уға сәнғәтте ғәҙәти булмаған күреүе менән рәссам билдәлелеге алып килә. Алтмышынсы йылдар башында Уорхол күберәк графика менән шөғөлләнә, нигеҙҙә, доллар банкноталары һүрәттәре менән әҫәрҙәр булдыра. 1960-1962 йылдарҙа Кэмпбелл аштары консерва банкалары һүрәттәре менән әҫәрҙәр циклы барлыҡҡа килә. Башта аш банкалары менән плакаттар рәсем сәнғәте техникаһында башҡарыла: «Кэмпбелл ашы менән банка (дөгөлө-томатлы)» (Soup Can ' s Campbell' (Rice Tomato) 1961, ә 1962 йылдан — шелкография техникаһында башҡарыла («Кэмпбелл ашының утыҙ ике банкаһы», «Кэмпбелл ашының йөҙ банкаһы», «Кэмпбелл ашының ике йөҙ банкаһы» — бөтәһе 1962). Шулай уҡ 1962 йылда Уорхол «Кока-Коланың йәшел шешәләрен» булдыра. Банкаларҙың сағыу һүрәттәре Уорхолдың «визит карточкаһы» була. «Stabl» галереяһындағы күргәҙмәлә Уорхолдың эштәре йәмәғәтселек араһында ҙур резонанс тыуҙыра. Хәйер, тәнҡитселәр фекеренсә, был картиналар күпләп ҡулланыуҙың бер төрлөлөләгән һәм әшәкелеген, көнбайыш цивилизацияның менталитетын сағылдыра. Был күргәҙмәнән һуң Уорхолды Роберт Раушенберг, Джаспер Джонс һәм Рой Лихтенштейн кеүек поп-арт һәм концептуаль сәнғәт вәкилдәре рәтенә индерәләр.
Ошо осорҙан Уорхол фотограф һәм рәссам булараҡ кино һәм эстрада йондоҙҙары: Мэрилин Монро, Элизабет Тейлор, Джим Моррисон, Мик Джаггер һәм Элвис Пресли, шулай уҡ сәйәсмәндәр образы менән, мәҫәлән, Мао Цзэдун, Ричард Никсон, Джон Кеннеди һәм Владимир Ильич Ленин («Ҡыҙыл Ленин», «Ҡара Ленин») - менән эшләй башлай. Монро үлеп ҡалғас, ул актрисаның тормошо һәм үлеме аллегорияһы булған үҙенең иң билдәле «Мэрилин Диптихын» ижад итә. 2011 йылда Мэрилиндың Диптихы Ливерпулдә Лондон галереяһы филиалы Тейтта ҡуйыла. 2004 йылдың 2 декабрендә «The Guardian» гәзите хәҙерге заман сәнғәтенең иң күренекле 500 әҫәрҙәр исемлеген баҫтырып сығара, унда Уорхолдың әҫәре почетлы өсөнсө урынды биләй[6]. Уорхолдың һынлы сәнғәткә ҡарашы үҙенсәлекле, даими үҙгәреүсән була. Яңылыҡтарының береһе булып кислоталы төҫмөрлөклө буяуҙар ҡулланыуы була.
«Фабрика»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1963 йылда Уорхол Манхэттенда бина һатып ала, бина «Фабрика» тигән исем ала, бында Энди хәҙерге заман сәнғәте әҫәрҙәрен ижади ағымға ҡуя. 1964 йылда Уорхолдың һынлы сәнғәт төшөнсәһе сиктәренә яраҡлаша алмаған тәүге арт-объекттар күргәҙмәһе үтә. Экспозиция йөҙгә яҡын төргәкләү картон тараһының, «Хайнц» кетчубы һәм «Brillo» кер йыуыу порошогы ҡаптарының күсермәһен күрһәтеүҙән тора. Күргәҙмәһе асылыу айҡанлы Уорхол үҙенең яңы ғәҙәти булмаған студияһының, стеналары көмөш төҫкә буялған «Фабриканың» презентацияһын ойоштора. Студияла бөтә рөхсәт ителгән шарттар хөкөм һөрә, кисәләр үтә. Был бина рәссамдың оҫтаханаһын аулаҡ урын һымаҡ итеп күҙ алдына килтереүҙе боҙа. «Фабрика» һәм уның хужаһы йыш ҡына донъяуи хроника репортаждарында телгә алына, улар тураһында журналдарҙа һәм киң мәғлүмәт сараларында яҙа башлайҙар. Уорхол үҙенең проектын — «Интервью» журналын булдыра, унда атаҡлы кешеләр атаҡлы кешеләрҙән интервью ала[7].
«Фабрика» көнөнә 80 баҫтырып төшөрөү әҫәрҙәрен сығарған ойошҡан производство була. Билдәле кешеләрҙең портреттары менән күпләп күсермәләр етештергән эшселәр коллективы яллана. Үҙенең әҫәрҙәренең геройҙарын Уорхол оҫтаханаһында Полароиды менән бик тиҙ рәсемдәр серияһы яһап, фотоға төшөрә. Күп кадрҙарҙан иң яҡшыһы һайлап алына, ҙурайтыла һәм шелкография ысуылы менән киндергә күсерелә. Киндерҙең өҫ яғы буяу менән рәсем һалғанға тиклем ҡаплана, йәки рәсем баҫтырып төшөрөлгәс өҫтөнән майлы буяу йөрөтөлә. Ғәҙәттә бер әҫәрҙең бер нисә варианты яһала. Шулай итеп Уорхол сәнғәтте «бизнес-артҡа» әйләндерә.
Уорхол, билдәле кешеләр портреттарҙа идеаль булып күренергә тейеш тигән фекерҙә була: «Реклама иғландары» (1960) циклынан «Төшкәнгә тиклем һәм унан һуң» картинаһы «Уорхолдан яңы йөҙ» анонсын бирә. Ул йыйырсыҡтарҙы һәм бит тиреһенең етешһеҙлектәрен төҙәткеләй, артыҡ эйәктәрҙе алып ташлай, күҙҙәрҙе һәм ирендәрҙе сағыу итеп өҫтәп яһай, шулай итеп йөҙгә идеаллаштырылған һыҙаттар бирә. Уорхолдың клиенттары араһында — иран шаһы Мөхәммәд Реза Пахлавиның бөтә ғаиләһе ағзалары, Мик Джаггер, Лайза Минелли, Джон Леннон, Дайана Росс, Бриджит Бардо һәм башҡа билдәле кешеләр була[8].
Кинематография өлкәһендә эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Поп-арт объекттар төҙөү менән бер рәттән, Уорхол кинофильм төшөрөлә башлай, әммә режиссер булараҡ тик тар даирәлә генә уңышҡа ирешә. 1963 йылдан 1968 йылға тиклем осорҙа Уорхол бер нисә йөҙ таҫма төшөрә, шул иҫәптән дүрт минутлыҡ 472 аҡ-ҡара төҫтәге портреттарҙың киноға төшөү һынауы (ингл. Screen Tests), унлаған ҡыҫҡа метражлы фильмдар һәм 150 -нән ашыу сюжетлы фильмдар төшөрә, уларҙың 60 ғына донъя күрә.
Ул осорҙа төшөрөлгән күп фильмдарҙың сюжеты юҡ. Сюжет һыҙығы нигеҙенә псевдодокументаль төшөрөүҙәр, мәҫәлән: «ир-ат трусик кейеп ҡарай» һ.б. 1960 йылдар уртаһында Уорхол ҡара- аҡ телһеҙ кинотаҫмалар төшөрә башлауҙан сценарийы менән төҫлө киноларға күсә (йыш ҡына эротик йөкмәткеле). Традицион кино сиктәрен киңәйтеү маҡсатында, Уорхол «хәрәкәтһеҙ фильмдарҙы» төшөрөү менән шөғөлләнә башлай. Иң мөһимдәре булып «Спи» (1963) һәм «Эмпайр» фильмдары тора. Беренсеһе йоҡлаған кеше — америка шағиры Джон Джорноны 5 сәғәт буйы өнһөҙ төшөрөлгән ҡара-аҡ фильм була[9][10]. Фильмдың премьералы күрәһтеүе The Film-Makers' Cooperative бинаһында режиссер Йонас Мекас, нью-йорк киноавангардының исем атаһы ҡатнашлығында 1964 йылдың 17 ғинуарында үтә[10] в The Film-Makers' Cooperative. Бөтәһе туғыҙ тамашасы ҡатнаша, уларҙың икәүһе бер сәғәт ҡарағандан һуң китә. Тәүҙә Джорно урынына Уорхол Бриджит Бардоның йоҡоһон төшөргә теләй[9][10].
Икенсе таҫманың сюжеты 1964 йылдың 25 июлдең кисенән 26 июлдең иртәһенә тиклем яй режимда төшөрөлгән нью-йорктың бейек йорто Эмпайр Стейт Билдингты 8-сәғәтлек күрһәтеүҙән ғибәрәт. Кино сәнғәтендә үҙенең һынауҙары һәм перформанстары менән Уорхол кинематографияла яңы йүнәлештәр асырға һәм үтә ялҡҡан тамашасыны ҡыҙыҡһындырырға һәм ғәжәпләндерергә теләй.
Ғүмеренә ҡул һуҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1968 йылдың 3 июнендә элек Уорхолдың фильмында төшкән радикаль феминист ҡатын Соланас Валери, «Фабрика» студияһына инеп, Уорхолдың эсенә өс тапҡыр ата. Шунан һуң урамға сыға ла полицейскийға барып: «Мин Энди Уорхолға аттым», - тип әйтә. Зыян күреүсе клиник үлем хәлендә була һәм биш сәғәтлек операция үткәрә[11], операция уңышлы тамамлана. Был һөжүмдән һуң рәссам бер йылдан артыҡ корсет ярҙамында йөрөй, сөнки эске органдары зарарланған була. Уорхол ғәйепләү буйынса күрһәтмәләр биреүҙән баш тарта, һөҙөмтәлә Соланас өс йылға төрмәгә хөкөм ителә һәм психиатрия хәсәтәханаһында мәжбүри дауаланыуға юлыҡтырыла. Уорхолдың эштәрендә үлтерелеү темалары өҫтөнлөк итә башлай. Хәйер, был тема уның ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары алдынан да була, һәләкәттәр уны үҙенең тартып тороусанлығы менән тынғыһыҙлай. Үлемдән һәм йәрәхәттәрҙән ҡурҡыуҙы Уорхол электр ултырғыстары, үҙ үҙенә ҡул һалыуҙар, авариялар, ерләүҙәр, йәҙрәләр шартлауы, Жаклин Кеннединың трауры, үлгәндән һуңғы Мэрилин Монроның портреты һәм ауырыу Элизабет Тейлорҙы һүрәтләү ярҙамында сағылдыра. Уорхолдың был фобиялағы иң сағыу иллюстрацияһы - 1963 йылда яҙылған «Тунец менән һәләкәт» картинаһы, унда гәзит киҫемтәләре һәм консерваланған A&P тунец менән ағыуланған ике ҡатындың фотоһүрәте яңынан тергеҙелә, балыҡ банкаһы һүрәте лә картинала урын ала.
Ғүмеренә ҡул һуҙғандан һуңғы тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғүмеренә ҡул һуҙғандарынан һуң да Уорхол ижади эшмәкәрлегенә ҡыҙыҡһыныуын юғалтмай һәм сәнғәт менән эксперимент яһауын туҡтатмай. 1979 йылда ул уҙышыу автомобилдәренә художестволы буяу һала. Уның фекере буйынса, арауыҡта хәрәкәт итеүсе сәнғәт әҫәре — һынлы сәнғәттә яңы күренеш, уның матурлығының асылы хәрәктә динамикаһында күренә. Автомашина кузовын биҙәү менән Уорхол шәхсән шөғөлләнә. Буяуҙарҙы ҡул аҫтындағы материалдар менән, шул иҫәптән бармаҡтар менән дә һала[12]. Уның ошондай әйтеме һаҡланып ҡалған: «Мин тиҙлек нисек күренгәнен төшөрөргә тырыштым. Машина ҙур тиҙлектә хәрәкәт иткәндә, бөтә һыҙыҡтар һәм буяуҙар ҙа яғыла».
Уорхол Манхеттендағы Медицина үҙәге Корнуэллда йоҡо мәлендә йөрәге туҡтап вафат була, унда 1987 йылда үт ҡыуығын алып ташлау буйынса ҡатмарлы булмаған операция яһаған булалар. Тыуған Питтсбургта ерләнә.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энди Уорхол бер ҡасан да камин-аут яһамай, ләкин асыҡтан-асыҡ гей тормошо менән йәшәй. Гомосексуалллыҡ рәссамдың ижадында ныҡ күренә[13][14][15]. Миҫал сифатында «Sex Parts», «Torso» һынлы сәнғәт серияларын һәм «Sleep», «Blow Job», «My Hustler», «Lonesome Cowboys» фильмдарын иҫкә алырға була.
Рәссамдың төрлө ваҡытта бойфрендтары булып Билли Нейм, Джон Джорно, Джед Джонсон һәм Джон Гулд була[16][17].
Коммерция әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энди Уорхол һуңғы йылдарҙа иң һатып алыныусы рәссамдар исемлеген етәкләй. 2013 йылда рәссамдың эштәренең аукциондарҙа һатылған дөйөм хаҡы 427,1 млн доллар тәшкил итә[18]. 1962—1964 йылдарҙа киң форматлы киндерҙәр иң юғары баһалана, уларҙың хаҡы 100 миллион долларғаса етә . 2013 йылдың ноябрендә рекордын ҡуя — «Көмөш автомобиль (ике ҡатлы)» (1963) 105,4 миллион доллар тәшкил итә[19].
1985 йылдан 2010 йылға тиклем Уорхолдың уртаса аукцион хаҡтары 3400 процентҡа арта, шул уҡ осорҙағы хәҙерге заман сәнғәтенә хаҡтарҙың уртаса артыуынан ике тапҡыр тиерлек артығыраҡ була[20].
Кинола кәүҙәләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Дорз» (1991) — Криспин Гловер
- «Баския» (1996) — Дэвид Боуи
- «Я стреляла в Энди Уорхола» (1996) — Джаред Харрис
- «Я соблазнила Энди Уорхола» («Фабричная девушка») (2006) — Гай Пирс
- «Хранители» (2009) — Грег Трэвис
- «Люди в чёрном 3» (2012) — Билл Хэйдер
- «Noel Fielding's Luxury Comedy» (2012) — Том Митен
- «Винил» (2016) — Джон Кэмерон Митчелл
- «Американская история ужасов» (2017) — Эван Питерс
Рус библиографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Неделя Уорхола в Москве / Гос. музей изобраз. искусств им. А. С. Пушкина [и др.] — М.: Галерея: GIF, 2001.
- Уорхол Э. Философия Энди Уорхола (от А к Б и наоборот) = The philosophy of Andy Warhol (from A to B and back again) / [Пер. с англ. Г. Северской]. — М.: Аронов, 2001.
- Уорхол Э. Америка. М., Ад Маргинем, 2013.
- Уорхол Э. Дневники Энди Уорхола. / Пер. С англ. В.Болотникова, Ад Маргинем, 2015.
Күргәҙмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәскәүҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2001 — Мәскәүҙә Уорхол аҙналығы / А.С.Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейы / 2001[21]
- 2003 — Америка һындары. Поп-арт һәм трансавангард араһында. Энди Уорхол, Жан-Мишель Баскиа, Том Вассельман / art Stella / 2003 йыл 28 ноябрь — 2004 йыл 14 февраль[22][23]
- 2005 — Энди Уорхол һәм Ҡырым валында Третьяковкала рус поп-арты. / Ҡырым Валы Третьяков галереяһы / 2005, сентябрь
- 2008 — Phillips de Pury & Co йорто аукцион алды күргәҙмәһе. . Картиналар күргәҙмәһе сиктәрендә «Камуфляж» картинаһы күрһәтелә / «Риджин» галереяһы / 2008йыл, 10-12 февраль[24][25]
- 2008 — Энди Уорхол «Тере портреттар» (Энди Уорхолдың 80-йәшенә арналған күргәҙмә) / Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте музейы /2008 йыл, 17 декабрь — 2009 йыл, 8 февраль[26]
- 2009 — Энди Уорхол «Леди һәм джентльмендар» / К35 галереяһы / 2009 йыл, 15 октябрь — 3 декабрь
- 2013 — Энди Уорхол «10 атаҡлы йәһүд» / Йәһүд музейы һәм толерантлыҡ үҙәге / 2013 йыл
- 2017 — «Энди Уорхол. Юҡҡа сығып барған төрҙәр» Дәүләт Дарвин музейы / 2017йыл, 18 март — 25 май.
Баҡыла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2013 — «Тормош, матурлыҡ һәм үлем» / Гейдар Алиев Мәҙәни үҙәге /2013 йыл, 21 июнь — 9 сентябрь [27]
Тамперҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2014 — «American Story An » / Сара Хилден Художество музейы / 2014 йыл, 15 март — 30 май[28]
Екатеринбургта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тәүге тапҡыр Мәскәүҙән тыш автор эштәренең төп нөсхәһе: «Мерилин Монро», «Сәскәләр» һәм данлыҡлы «Кэмпбелл» аштары ҡуйыла, фильмдары күрһәтелә (2014 йыл).
Иҫтәлеген мәңгеләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылда АҠШ почта хеҙмәте рәссамдың 1964 йылдағы автопортреты менән 37 центлыҡ марка сығара, ул 2002 йылдың 9 апрелендә Энди Уорхол музейында тантанала тәүге тапҡыр тәҡдим ителә[29][30]. 2011 йылдың март айында Нью-Йорктың Юнион- скверы мөйөшөндә Энди Уорхолға хромланған һын ҡуйыла[31].
2016 йылдың апрель айында Карпат аръяғы хакимиәте башлығы Геннадий Москаль ҡарары менән Минай ауылындағы Октябрь майҙанына Энди Уорхол исеме бирелә[32].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Самая полная русскоязычная галерея Энди Уорхола
- Картины Энди Уорхола
- Фонд Энди Уорхола
- Коллекция Энди Уорхола в Питтсбурге
- Веб-музей Энди Уорхола
- Энди Уорхол и Арт-кар BMW M1
- ↑ Jane Daggett Dillenberger, Religious Art of Andy Warhol, Continuum International Publishing Group, 2001, p.7
- ↑ Andy Warhol Biography. The Andy Warhol Foundation. 29 июнь 2014 тикшерелгән.
- ↑ Биография Энди Уорхола
- ↑ Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit («Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости», 1936)
- ↑ Шелкография Уорхола.
- ↑ Charlotte Higgins Work of art that inspired a movement … a urinal // The Guardian. — 02.12.2004.
- ↑ Кто такой Энди Уорхол?
- ↑ Поп-арт: Уорхол, Энди
- ↑ 9,0 9,1 Sleep by Andy Warhol
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Sleep (1963) — Trivia
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
autogenerated1төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Уорхол, Энди
- ↑ Colacello Bob Holy terror: Andy Warhol close up — London: HarperCollins, 1990. — ISBN 0-06-016419-0.
- ↑ Meyer Richard Outlaw representation: censorship and homosexuality in 20th-century American art — Oxford: Oxford University Press, 2002. — ISBN 0-19-510760-8.
- ↑ Matarazzo Father SamJane Dagget Dillenberger The Religious Art of Andy Warhol — New York: The Continuum Publishing Company, 1998. — P. 33. — ISBN 0-8264-1112-6.
- ↑ Инграм К. Гениальный Уорхол. — М.: Эксмо, 2014. — 80 с.: ил. — ISBN 978-5-699-70779-9.
- ↑ Коменас Г. Andy Warhol Chronology. 1980 // WarholStars.org.
- ↑ «Артгид»: Топ-10 самых продаваемых художников по версии Artnet
- ↑ Andy Warhol (1928—1987) | Silver Car Crash (Double Disaster) | Contemporary Art Evening Auction | Sotheby’s
- ↑ «A One-Man Market»
- ↑ Неделя Уорхола в Москве. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 июнь 2008.
- ↑ Фигуры Америки. Между поп-артом и трансавангардом. Энди Уорхол, Жан-Мишель Баскиа, Том Вассельман. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011. 8 февраль 2011 тикшерелгән.
- ↑ Фигуры Америки между поп-артом и трансавангардом. Weekend.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011. 8 февраль 2011 тикшерелгән.
- ↑ В Москве покажут Уорхола для коллекционеров. Lenta.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 февраль 2012. 12 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Phillips de Pury Courts Rich Russians With $2.4 Million Warhol (инг.). Bloomberg. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011. 12 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Энди Уорхол «Живые портреты» (Выставка к 80-летию Энди Уорхола). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 декабрь 2008.
- ↑ The opening ceremony of Andy Warhol: Life, Death and Beauty has been held at the Heydar Aliyev Center. Официальный сайт Культурного центра Гейдара Алиева.
- ↑ Выставка Энди Уорхола побила рекорды посещаемости // Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle. — 31 май 2014. (Тикшерелгән 31 май 2014)
- ↑ Artists (инг.). United States Postal Service. 8 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ Adrian McCoy Andy Warhol Puts Stamp on the World – Again (инг.). Ҡалып:En2 (2002-08-10). Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 март 2016.
- ↑ Roberta Smith Andy Warhol Commemorated in Chrome on Union Square (инг.). New York Times (2011-03-31). 8 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ Собств. корр. В Закарпатской области появилась площадь Энди Уорхола // lenta.ru. — 2016. — 8 апр.


text:
Ҡолға менән һикереү
Ҡолға менән һикереү — еңел атлетика программаһында вертикаль һикереүҙең техник төрөнә ҡараған дисциплина. Был һикереүҙе башҡарғанда, спортсыға, ҡолға ярҙамында планка аша (уны төшөрөп ебәрмәй генә) үтергә кәрәк. Ҡолға менән һикереүҙең олимпия спорт төрөнә ир-егеттәр араһында — 1896 йылдағы Беренсе йәйге олимпиадала, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2000 йылда Сидней Олимпия уйындарында индерелә. Еңел атлетика күп алышы составына инә.
Ҡолға менән һикереү дүрт төп һикереүҙең (оҙонлоҡҡа һикереү, өсләтеп һикереү, бейеклеккә һикереүҙән тыш) берәүһе булып тора. Шулай уҡ ҡолға менән һикереү техник дисциплиналарҙың иң күп ҡырлылары иҫәбендә. Бары тик бында ғына (башҡа бөтә ырғытыу дисциплиналарынан тыш) алдына ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн, ярҙамсы предметтар кәрәк. Ҡолға менән һикереүселәр гимнастик яҡтан яҡшы әҙерлекле булырға, хатта, гимнастика мәктәптәрендә лә уҡыу мөмкинлеге алырға тейеш (донъя рекорды ҡуйған Елена Иҫәнбаева, Брайан Штернберг кеүек спортсылар тап шундай юл үткән).
Йөкмәткеһе
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡолға менән һикереү ярыштары планканы тотҡос һәм ергә төшөү урыны менән йыһазландырылған ҡолға менән һикереү секторында үтә. Спортсыға алдан ҡарау этабында һәм финалда һәр бейеклекте үтеүгә өс мөмкинлек бирелә. Бейеклек кимәле ярыш барышында судьялар тарафынан билдәләнә, һәм ул 5 сантиметрҙан да кәм булырға тейеш түгел. Бейеклек әллә ни юғары булмағанда, күпселек осраҡта, планка 10-15 сантиметрлыҡ аҙым менән күтәрелә һәм аҙаҡтан 5 сантиметрлап ҡына өҫтәй баралар.
Планка тотҡостарының аралары 4,5 метр. Ергә төшөү урынының ҙурлығы 6×6 (төбәк ярыштары өсөн 5×5) метр. Башлап йүгереү юлының оҙонлоғо юлдар оҙонлоғо — кәмендә 40 метр, киңлеге — 1,22 метр
Һикереп ҡарау мөмкинселеге уңышһыҙ һаналған осраҡтар:
- Һикергән саҡта планка таяуҙа тороп ҡалмаһа;
- спортсы секторҙың өҫ яғына, шул иҫәптән, таяу өсөн йәшниктың иң ситке ҡырынан үткән вертикаль яҫылыҡ аръяғындағы ергә төшкән урынына, тәндең йәки ҡолғаның ниндәй ҙә булһа өлөшө менән тейһә;
- спортсы осош фазаһында планканы төшөп китмәһен өсөн тоторға тырыша.
Уңышлы килеп сыҡҡан һикереүҙе судья аҡ әләм күтәреп билдәләй. Әгәр планка аҡ әләм күтәргәндән һуң таяуҙан төшөп китһә, был бер ниндәй ҙә әһәмиәткә эйә түгел — һикереү уңышлы тип иҫәпкә алына. Әгәр һикергән саҡта ҡолға һына ҡалһа, ул саҡта спортсы һикереп ҡарау мөмкинлеген ҡабатлай ала[1]..
Тактика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бейеклекте үткәреп ебәреү һәм һикереп ҡарау мөмкинлеген күсереп тороу ярыш барышында ҡулланылған төп тактикаларҙан һанала. Ике һикереште артабанғы бейеклеккә күсереү — сираттағы бейеклектә һикереү уңышһыҙ килеп сыҡандағы иң ҡәҙимге алым.
Ҡолға менән һикереү ярышы — еңел атлетика секторындағы иң оҙайлыларҙың береһе, ул ҡайһы саҡ сәғәттәр буйы дауам итергә мөмкин. Һуңғы ваҡытта ҡағиҙәләрҙең альтернатив варианттары ла ҡарала, был осраҡта спортсыларға (ауыр атлетикалағы кеүек) бөтә ярыштарға ла билдәле бер күләмдәге һикереү мөмкинлеге биреләсәк.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағас ҡолға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡолға бик боронғо замандарҙан уҡ тәбиғи ҡаршылыҡтарҙы үтеү өсөн даими рәүештә ҡулланылған. Ҡолға менән һикереү ярыштары Боронғо Грецияла үткәрелһә, шулай уҡ боронғо Крит халҡы араһында кельттарҙа ярышыуҙар булған. Бары тик IX быуатта уны планканы үтеү өсөн спорт ҡоролмаһы булараҡ ҡулланы башлайҙар. 2.50 метрлыҡ беренсе рекорд 1790 йылда Германияла үткән ярыштарҙа теркәлә. Тәү башта ҡолғаларҙы ҡаты төр ағастарҙан: дардар йәки гикориҙан эшләгәндәр. Ошондай ныҡлы ҡолға ҡулланыу техникаһы төрҙәренең береһе ҡолғаны ергә ҡаҙап һәм уның буйынса планкаға табан өҫкә ынтылыуҙан торған. Был алымды ҡулланыу арҡаһында, 1888 йылда рекордты 3.55 метрға тиклем еткереү мөмкин була, ләкин 1889 йылда «үрмәләү» техникаһын ярыштарҙа ҡулланыу рәсми рәүештә тыйыла. XX быуат башында дардарҙан эшләнгән ҡолғалар бамбуктан эшләнгән еңел һәм һығылмалы ҡолғалар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла, һәм улар 50 йыллап өҫтөнлөк итәләр[2]. Бындай ҡолғалар тиҙ һыныусан була, өҫтәүенә, уларға һауа шарттары ла йоғонто яһай, шунлыҡтан улар, күп тигәндә, ике миҙгелгә еткән һәм ҡулланыуға әллә ни уңайлы булмаған.
1886Йлда Бөйөк Британияла бейеккә һикереү буйынса беренселек үткәрелә.
1912 йылдың 8 июлендә беренсе тапҡыр дүрт метрлыҡ бейеклек сиге үтелә, Маркус Райт 4,02 метр билдәһен үтә, һәм ошо күрһәткестән донъя рекордының яңы иҫәбе башлана. Планканы үтеү техникаһы хәҙергеһенә бөтөнләй оҡшамаған була. Ҡолға менән этәрелгәндән һуң, атлет һауала эленеп тороуға күсә һәм һәм бер һелтәүҙә кәүҙәһен планка аша ташлай, бары тик планка аръяғына сыҡҡас ҡына, һығылмаҫ снарядты ҡулынан ысҡындырған. Бамбук ҡолғаларҙа һикереүҙең донъя рекордын 1942 йылда 4,77 метрлыҡ билдәлә американлы Корнелиус Уормердэм ҡуя (en)[2].
Металл ҡолға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1936 йылда IAAF ҡолға эшләүҙә төрлө материалдар ҡулланыуға рөхсәт биргән ҡағиҙәләр һанын арттыра[2]. 1946 йылда үткән Европа чемпионатында швед атлеттары беренсе тапҡыр металл ҡолғалар ҡуллана. Улар ағастан эшләнгәненән күпкә уңайлыраҡ булып сыға, әммә донъя рекордын оҙаҡ йылдар бер кем дә үтә алмай.
Американың билдәле еңел атлеты, «осоусы пастор» тигән ҡушамат алған рухани — Роберт Ричардс металл ҡолғалар менән һикереүҙә ике Олимпия уйындарында: в Хельсинки (1952) — 4 метр 55 сантиметр һәм Мельбурнда (1956) — 4 метр 56 сантиметр еңеү яулай. Бары тик 1957 йылда ғына Роберт Гутовски Корнелиус Уормердэмдың рекордын 1 сантиметрға үтеп китә. Һөҙөмтәлә 4 метр 80 сантиметр бейеклек металл ҡолғалар өсөн иң юғары нөктә була. Был рекордтты Дональд Брэгг 1960 йылда үтеп китә.
Пластик ҡолға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пластик ҡолғалар буйынса тәжрибәләр АҠШ-та 1940 йылдарҙа уҡ үткәрелгән була. Рим ҡалаһында үткән Олимпия уйындарында (1960) пластик ҡолғаларҙың тәүге өлгөләре халыҡ хөкөмөнә сығарыла, улар был дисциплинала революция яһай. 1961 йылдың 20 майында Джордж Дэвис фиберглас ҡолға ҡулланып, донъя рекорды ҡуя. Был спорт төрөнөң алға китеүендә ергә төшөү өсөн хәүефһеҙ соҡор яһағанда махсус материалдар ҡулланыу ҙа йоғонто яһай[3]. 34 йыл эсендә донъя рекорды 4.83 метрҙан 6.14 метрға тиклем барып етә. Фиберглас ҡолғалар, спортсының кинетик энергияһын үҙендә йыйып, бөгөлөүгә һәләтле, биш метрлыҡ ҡолғанаң бөгөлөү уғы 100—130 сантиметрҙы тәшкил итә. Бынан һуң ҡолға турая һәм һикереүсене планка аша ырғыта. Былар бөтәһе лә һикереү техникаһын яңынан эшкәртеүгә алып килде һәм атлеттарҙың тиҙлек һәм физик әҙерлегенә булған талаптарын да арттырҙы[4].
Донъя рекордтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле атлеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Роберт Ричардс (инг.)баш. (инг.)баш. (АҠШ)
- Николай Озолин (СССР)
- Сергей Бубка (Украина)
- Максим Тарасов (Рәсәй)
- Стейси Драгил (АҠШ)
- Елена Иҫәнбаева (Рәсәй)
- Светлана Феофанова (Рәсәй)
- Дженифер Сур (АҠШ)
6 метрҙы үткән атлеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
5 метрҙы үткән атлеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Правило 183: Прыжок с шестом // Правила соревнований на 2012-2013 годы / Международная Ассоциация легкоатлетических федераций — Б. 165169.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Matthews, 2012, с. 167167
- ↑ Matthews, 2012, с. 168168
- ↑ «Прыжки с шестом. История» Заслуженный работник культуры РФ Виктор Горбунов ссылка проверена 8/1/2008
- ↑ Current African record
- ↑ Current Commonwealth and Oceanic record
- ↑ Current North American record
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Peter Matthews Historical Dictionary of Track and Field — Scarecrow Press, 2012. — Б. 1. — 336 б. — ISBN 9780810879850.


text:
- Подробности
- Просмотров: 520
ВИНИПЛАСТ, поливинилхлорид нигеҙендә эшләнгән термопластик конструкция материалы. Составында тулыландырыусылар (полимер массаһынан 200% һәм унан да күберәк), йылытыу һәм яҡтылыҡҡа ҡаршы стабилизаторҙар (10%), пигменттар һәм буяуҙар (10%), пластификациялаусы өҫтәмәләр (10%-тан артыҡ түгел), майлағыстар (1%), антиоксиданттар һ.б. бар. Янмаусы, ҡаты, коррозияға бирешмәүсе полимер; кислота һәм һелте, бензин тәьҫиренә сыҙамлы; хлорароматик углеводородтар тәьҫиренә тотороҡһоҙ. Механик юл м‑н эшкәртелә: 230—250°C эҫе һауа тәьҫирендә иреп тоташа, елем м‑н йәбешә. Плёнка, табаҡ, торба һәм гранула рәүешендә сығарыла. В. әйберҙәр (крандар, химик аппаратура, тәҙрә рамдары, иҙән һәм стена өсөн плиталар, һауыттар, ш.иҫ. аҙыҡ‑түлек өсөн, һ.б.) экструзия йәки баҫым аҫтында ҡойоу юлы м-н формалана (ҡара: Полимерҙар эшкәртеү). 20 б. 70‑се йй. Башҡорт дәүләт университетында В. етештереү технологияһы проблемалары һәм уны файҙаланыу үҙенсәлектәрен яҡшыртыу б‑са тикшеренеүҙәр башлана (К.С.Минскер). Медицина, аҙыҡ‑түлек сәнәғәте, а.х. өсөн төрлө тәғәйенләнешле В. сығарыу ысулдары уйлап табылған һәм “Каустик” ААЙ‑нда, РФ (Владимир ҡ.) һәм Украина (Бровары ҡ.) пр‑тиеларында индерелгән.
К.С.Минскер
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 349
ПЁТР I, Б ө й ө к П ё т р I (30.5. 1672, Мәскәү — 28.1.1725, С.‑Петербург), Романовтар нәҫеленә ҡараған Рәсәй батшаһы (1682 й. 27 апр. алып) һәм императоры (1721 й. 22 окт. алып). Батша Алексей Михайловичтың кесе улы. Һалым йыйыу өсөн прибыльщиктар вазифаһын булдыра, уларҙың эшмәкәрлеге башҡорт ихтилалы (1704—11) тоҡаныу сәбәптәренең береһенә әүерелә. 1707 й. 30—31 дек. Мәскәү өйәҙенең Преображенское а. министрҙарҙың П. ҡатнашлығында үткәрелгән махсус ултырышында ихтилалды аяуһыҙ баҫтырыу планы эшләнеп, уға “иреклеләр” отрядын, ҡалмыҡ ханы Әйүкә ғәскәрҙәрен йәлеп итеү ҡарары сығарыла. Баш күтәреүсе башҡорттарҙың талаптарын өлөшләтә ҡәнәғәтләндереү иҫәбенә ихтилалды баҫтырыуға өлгәшә. 1708 й. адм.‑терр. реформа үткәрә, уға ярашлы Башҡортостан терр‑яһында Өфө провинцияһы ойошторола. Тау сәнәғәтен үҫтереүгә, Көньяҡ Уралда күпләп тау заводтары төҙөүгә булышлыҡ итә.
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
ФИЗИКА (гр. phýsis — тәбиғәт), матди донъяның дөйөм үҙсәнлектәрен, тәбиғәт күренештәренең һанса законлыҡтарын өйрәнгән фән. Ф. закондары тәбиғәт белеменең нигеҙен тәшкил итә. Тикшеренеү объекттары б‑са металлофизика, молекуляр физика, радиофизика, атомдар һәм молекулалар физикаһы, түбән температуралар физикаһы, ҡаты есемдәр физикаһы, газ һәм шыйыҡсалар, плазма, элементар өлөшсәләр физикаһы һ.б.; ысулдары б‑са — теоретик һәм эксперименталь Ф.; материяның хәрәкәт итеүе формаһы б‑са — тотош мөхиттәр механикаһы (ш.уҡ акустика инә), термодинамика, статистик физика, электродинамика (ш. иҫ. оптика), квант механикаһы һ.б. айырыла. Башҡортостанда Ф. үҫеше 1919 й. Өфөлә Физика институты асылыуға бәйле (ойоштороусыһы һәм дир. К.П.Краузе). 1920 й. Халыҡ мәғарифы ин‑ты составында (ҡара: Башҡорт дәүләт университеты) физика‑матем. бүлеге асыла, 1924 й. дөйөм Ф. каф. ойошторола, уның базаһында 1958 й. эксперименталь һәм теоретик Ф. каф., 1934 й. — физика‑матем. ф‑ты ойошторола, 1972 й. физика һәм матем. ф‑ттарына бүленә. Республикала Ф. үҫешенә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Өфөгә эвакуацияланған Украина ССР‑ы Фәндәр академияһы ғалимдары өлөш индерә (Н.М.Крылов һәм Н.Н.Боголюбов). 60‑сы йй. Химия ин‑тында Ф. өлкәһендә тәүге ғилми‑тикшеренеү эштәре үткәрелә (В.И.Хвостенко), ӨАИ‑ла матдәнең конденсирланған фазаһының молекуляр спектроскопияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлана (И.С.Перелыгин), 70‑се йй. БДУ‑ла СССР ФА БФ‑тың Физика һәм матем. бүлеге м‑н берлектә — ғәмәли ядро физикаһы (В.С.Авзянов, О.А.Барсуков), юғары йышлыҡтағы электромагнит нурланышы энергияһын нефть скважиналарын йылытыу өсөн файҙаланыу (Ф.Л.Сәйәхов), шыйыҡ кристалдар (А.Н.Трофимов), магнетизм һәм домен структураһы (М.М.Фарзетдинов), микротулҡын спектроскопияһы (Н.М.Поздеев), эретмәләрҙең магнитҡа һиҙгерлеге (Ю.В.Ергин), тау тоҡомдарының магнит үҙсәнлектәре (К.А.Вәлиев), квант электроникаһы (А.Ғ.Аҡманов), ҡаты есемдәр Ф. (В.В.Парфёнов) өлкәһендә тикшеренеүҙәр башланған. 80‑се йй. керамик системаларҙың юғары үткәреүсәнлегенең флуктуация теорияһы үҫтерелгән (М.Х.Харрасов), электрохимик ҡоролмаларҙа ҡулланыу өсөн өсәүле НxNb3Se4 берләшмәләре, Nb3Se4 моно- һәм поликристалдары синтезланған (Р.Ә.Яҡшыбаев); 1,2‑синтетик полибутадиендың йоҡа ҡатламдарында ориентация тәртибен өйрәнеү методикаһы эшләнгән (А.Н.Чувыров); С60 фуллерендар плёнкаларының морфологияһы һәм атом структураһы, фторфуллерендарҙың кремнийҙың өҫкә йөҙөндә адсорбцияһы һ.б. (Р.З.Бәхтизин), магнит солитондары, һыҙыҡлы булмаған магнит тирбәлеүҙәренең авторезонанслы генерацияланыуы (М.Ә.Шәмсетдинов) тикшерелгән. Авиация техник университетында пластик деформация тәьҫирендә күләмле наноструктур хәлдәр формалашыу механизмдарын, металдарҙың физик-механик үҙсәнлектәрен билдәләү һәм перспективалы материалдар уйлап сығарыу б-са эштәр алып барыла; наноструктур титан, аҙ легирланған үтә ныҡ ҡорос алыу өсөн интенсив пластик деформация ысулдары табылған (И.В.Александров, Р.З.Вәлиев); наноструктур ҡаплауҙар йүгертеү өсөн производство участкаһы ойошторолған, металдарҙың өҫкө йөҙөн вакуумда көслө ток разрядтары м-н модификациялау технологияһы эшләнгән (В.В.Будилов). Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында күләмле наноструктур материалдар алыуҙың деформацион ысулдары табылған (Г.А.Салищев); уларҙың күп кимәлле структураһы (атом, микро-, электронлы һәм үтә йоҡа магнит) тикшерелгән, наноматериалдарҙың ике фазалы төҙөлөшөнөң моделе эшләнгән; материалдарҙа наноструктуралар формалашҡанда катодтың ҡайталыусанлыҡ (Н.А.Әхмәҙиев, Р.Р.Мөлөков____________), демпфирлау (Р.Р.Мөлөков, А.И.Пшеничнюк) һәм магнит (Х.Я.Мөлөков) үҙсәнлектәренең, диффузияһының (Р.Р.Мөлөков, А.Ә.Назаров), ион һәм электрон эмиссияһының (Р.Р. Мөлөков, Й.М.Йомағужин) үҙгәреүҙәре асыҡланған; аморф иретмәләр (Г.Ф.Корзникова), наноматериалдарҙың бөртөктәр сигенең һәм үтә һығылмалы деформацияһының характеристикалары өйрәнелгән (А.П. Жиляев, Пшеничнюк); наноструктур прокладкалар ҡулланып төрлө материалдарҙы баҫым ярҙамында иретеп йәбештереү юлы м-н тоташтырыу ысулдары уйлап сығарылған (Р.Й.Лотфуллин). Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтында фуллерендар һәм уларҙың фторлы сығарылмаларының оҙаҡ йәшәүсе кире молекуляр иондар барлыҡҡа килтереүе асылған (В.А.Мазунов, М.В.Мөфтәхов); шыйыҡ кристалдарҙа һәм электр үткәреүсе полимерҙарҙа тышҡы ҡырҙар тәьҫиренән тигеҙ булмаған структур-фазалы үҙгәрештәр барлыҡҡа килеүе (О.А.Скалдин), органик полимер диэлектриктарҙың электрон үҙсәнлектәре, ш. иҫ. йоҡа полимер плёнкаларҙағы йылылыҡ стимуллаштырыусы күренештәр, уларҙың сенсорлы һәм оптик үҙсәнлектәре (А.Н.Лачинов), магнит яғынан бер төрлө булмаған һәм тәртипкә һалынған моно‑ һәм поликристалдар, эпитаксиаль плёнкалар һәм күп ҡатламлы структуралар (Р.А.Дорошенко), фуллерендар, углерод нанокөпшәләр һ.б. (Е.С.Шиховцева) өйрәнелә. Нефть техник университеты м-н берлектә (Е.А.Кантор) алмаштырылған 1,3-диоксандар рәтенең — циклогексан гетероаналогтарының конформацион анализы объекттарының төҙөлөшө тикшерелгән. Механика институтында күсәрҙәрҙең дефекттарын йүгерек буй тулҡындарҙың параметрҙарын үлсәү юлы м‑н диагностикалау өсөн матем. моделдәр әҙерләнгән (М.Ә.Илһамов), бәрмә тулҡындарҙың ҡаты есемдең күҙәүле материал ҡатламы м-н ҡапланған өҫкө йөҙөнә тәьҫир итеүе, газ детонацияһының күҙәүле инерт мөхиттә (Д.М. Балапанов, С.В.Лукин, С.Ф. Урманчеев), бәрмә тулҡындарҙың ҡыуыҡсалы шыйыҡсаларҙа гидраттар барлыҡҡа килтереп таралыуы (В.Ш.Шаһапов) һ.б. тикшерелгән. Медицина университетында структура төҙөүсе күҙәнәк мембраналары булған биол. актив молекулалар комплекстарының (ш. иҫ. флавоноидтарҙың) төҙөлөшө (Р.С.Нәсибуллин); Нефтехимия һәм катализ институтында — фуллерендарҙың физик характеристикалары, С60 һәм С70 молекулаларының төрлө берләшмәләрҙең электрон-ҡуҙғытыу хәлен дезактивациялауы (Р.Ғ.Болғаков); Бөрө социаль-педагогия академияһында — полимер продукттарҙың молекуляр-масса б‑са бүленеүенең һәм полимерлашыуҙың төрлө типтары өсөн кире мәсьәләләрҙе модель функциялары нигеҙендә сисеүҙең законлыҡтары (С.М. Усманов); Стәрлетамаҡ педагогия академияһында — трансцилляторлы күсереү күренеше (А.И.Филиппов); Педагогия университетында — термодинамик параметрҙар үҙгәргәндә һәм физик ҡырҙар тәьҫирендә шыйыҡсаларҙың һәм уларҙың ҡатышмаларының йылылыҡ-физик үҙсәнлектәре (М.Ә.Фәтихов, И.Ә. Фәхретдинов), шыйыҡ кристалдар теорияһында функциональ ҡараш (Н.Ғ.Миһранов) тикшерелгән.
Әҙәб.: Физики и математики Башкортостана. Уфа, 2008; Ферро- и антиферромагнитодинамика. Нелинейные колебания, волны и солитоны /М.А.Шамсутдинов [и др.], М., 2009; Институт физики молекул и кристаллов. От Уфимского физического института (1919—1937 гг.) до наших дней. Уфа, 2009.
В.В.Кузнецов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ҡырмыҫҡалар
Ҡырмыҫҡалар (лат. Formicidae) — бөжәктәр ғаиләһе, яры ҡанатлыларҙан. күсле бөжәктәр, 3 касталары бар: инә, ата һәм эшсе ҡырмыҫҡалар. Инә, ата ҡырмыҫҡалар - ҡанатлы, эшселәре — ҡанатһыҙ. Мыйыҡтары бөгөлсән,инә һәм эшеселәрҙең мыйығы 11-12 быуынтыҡлы,аталарҙыҡы 12—13-[1], ҡайһы берҙәренең 4, 6 йәки 10 быуынтыҡлы. Мыйығының төп быуынтығы (скапус) ғәҙәттә башҡаларынан оҙонораҡ була. (Мирмицин, понеринһәм башҡа ҡайһы бер ҡырмыҫҡалаҙың ярайһы үҫешкән ҡаяуы бар.
Ҡырмыҫҡалар күс менән тупраҡҡа, ағас араһына, таш аҫтына һ.б. ерҙәргә оя ҡороп йәшәй. Ҡайһы берҙәре үҫемлек ҡалдыҡтарынан күс ояһы ҡора. Араларында әрәмтамаҡ төрҙәр ҙә бар, улар башҡа ояларға баҫып инә, "ҡол биләүсе"ләр ояларында башҡа төр ҡырмыҫҡаларҙы ҡол итеп тота. Ҡайһы берҙәре кеше йәшәгән йорттарға ла оялай. Бәғзеләре зарарлы бөжәктәрҙең һанын көйләүҙә ярҙамсы булһа, башҡалары үҙҙәре ҡоротҡос булып тора.
Ғәҙәттә үҫемлек һуты менән ,үлән бете кеүектәрҙе, ҡарышлауыҡтарҙы һурып туҡланалар. Орлоҡ (ураҡсы ҡырмыҫҡалар), бәшмәк ашаған (япраҡ ҡырҡҡыс ҡырмыҫҡалар) төрҙәре бар
Антарктиданан һәм бик йыраҡта урынлашҡан утрауҙарҙан башҡа һәр ерҙә йәшәйҙәр. Ер өҫтөндә йәшәгән хайуандарҙың биомассаһының 10—25 % тәшкил итәләр. Улар күс менән йәшәүҙәре, күсеп йөрөй алыуҙары һәм тәбиғәттәге төрлө ресурстарҙы файҙалана алыуҙары арҡаһында шулай ишле.
Донъяла 12 000 төрө бар, күпселеге тропиктарҙа үрсей. Элекке СССР илдәрендә 300-ләп төрө осрай [1].
Ҡырмыҫҡаларҙы өйрәнеүсе фән мирмекология тип атала.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡырҡымыҫҡалар күс ояһы яһап йәшәйҙәр. Күстәр төрлө дәүмәлле була. Хәҙер беҙҙең яҡтарҙа ер аҫтында йәшәй торғандары ла килеп сыҡты. Ҡәҙимге ҡырмыҫҡа ояһы ер өҫтөндә өйөм булып күренеп тора, тупраҡтан, ваҡ сыбыҡтан йә ылыҫ энәләренән көмбәҙ рәүешле итеп төҙөлгән була. Был көмбәҙ аҫтында бик яҡшы планлаштырылған юлдар, бушлыҡтар, унда ҡырмыҫҡа йомортҡалары, ҡорттары һәм ҡурсаҡтары һаҡлана.Юлдарҙың тәрәнлеге хатта метр ярымға етеп, бер-береһенә тоташҡан эске ояларҙың береһендә батшабикә йәшәй.
Ояла көслө иерархия, тотош күс батшабикәгә буйһона. Йомортҡаларҙы ул һала. Эшсе ҡырмыҫҡалар ҙа түлле, әммә батшабикә тере сағында йомортҡа һалмайҙар. Батшабикә 15-20, ә эшселәр - 5-7 йыл йәшәй. Иркәктәре бары бер йәй генә йәшәй, улар тоҡом сығарыуҙа ҡатнашыу менән үлеп бөтәләр.
Батшабикәне 10-12 эшсе ҡырмыҫҡа ҡурсый, тәрбиәләй, ашата. Былар йәш ҡырмыҫҡалар, һәр ҡырмыҫҡа башта йә инәне, йә йомортҡаларҙы тәрбиәләү менән ай самаһы шөғөлләнә, унан аҙыҡ эҙләүселәр, ташыусылар "хеҙмәтенә" күсә. Тапҡан емде улар бер урынға туплай, шунан ул тотош оя әһелдәренә таратыла. Батшабикә сығарған махсус матдә - феромен да уларға өҫтәмә ем булып хеҙмәт итә, ул матдә инәнең сәләмәтлеге торошон да, ояның халәте тураһында ла мәғлүмәт бирә икән. Шул рәүешле, күс дөйөм мәғлүмәт киңлегендә йәшәй!
Ҡырмыҫҡаның этимиолигияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаманың урыҫ телендәге этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Муравей тигән урыҫ һүҙе праслав. *morvь(jь), шулай уҡ ибһе теле *morwis/*mormis, ( лат. formica һәм бор. грек. uύpunE сығанағына барып тоташа). Фонетик яҡтан урыҫ телендә моровей тип атау дөрөҫөрәк булыр ине. Заманса формаһы мурава һүҙе менән контаминация нигеҙендә барлыҡҡа килгән [2][3][4].
Атаманың башҡорт телендәге этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡырмыҫҡа тигән бөжәкте ҡайһы бер башҡорт райондарында (мәҫәлән, Әбйәлил районы) "ҡымыртҡа" тип атауҙары һүҙҙең "ҡымырйыу" тигән ҡылымға барып тоташыуына ишара. Ҡымырйыу - йыбырлау тигәндең синонимы. Оҙаҡ йылдар башҡорт телендә был һүҙҙең ҡымырҫҡа тип яҙылып йөрөүен дә телгә алмай булмай.
Ҡырмыҫҡа тураһында башҡорт әҙәбиәтенән һәм ауыҙ-тел ижадынан өлгөләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кәбән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәми Ғарипов
Ҡырмыҫҡалар, күпме ҡырмыҫҡалар
Ҡанатланып сыҡҡан иләүҙән.
Мыж килә был ҡырмыҫҡалар яуы,
Балаларын сисеп биләүҙән...
Һынамыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡырмыҫҡа ҡанатлана башлаһа, көн яуынға әйләнә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. IV. Сетчатокрылообразные, скорпионницы, перепончатокрылые. Ч. 1. / под общ.ред. П. А. Лера — СПб.: «Наука», 1995. — 606 б. — 3150 экз. — ISBN 5-02-025944-6.
- ↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — Прогресс. — М., 1964—1973 Т. 3. — Б. 11.
- ↑ Этимологический словарь славянских языков — Наука, 1992. — Т. 19. — Б. 248—249.
- ↑ J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European culture — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — P. 24. — ISBN 9781884964985.


text:
Һарыбаш тумыртҡа
Һарыбаш тумыртҡа (рус. Трёхпалый дятел) — сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты көрән сыбарлы ҡара ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡара ҡанаттарында һәм ҡойроғонда аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы көрәнһыу һоро һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Ата ҡоштоң түбәһе һары, инәһенеке һорғолт аҡ. Башҡа тумыртҡаларҙан ҡыҙыл төҫө булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ҡыйййҡ-ҡыйййҡ» йәки тоноҡ шыҡрыҡлау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре йәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк оcрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 382
ОЛО ҠЫҘЫЛ, йылға, Урал й. уң ҡушылдығы. Уралтау һәм Ҡырҡтытау һырттары араһындағы уйпатлыҡта башлана. БР‑ҙың Әбйәлил р‑ны һәм Силәбе өлк. буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан аға, башынан 30 км алыҫлыҡта көньяҡ‑көнсығышҡа борола һәм Урал й. (тамағынан 2014 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 172 км, басс. майҙаны 2080 км2, дөйөм түбәнәйеүе 570 м. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йыллыҡ аҡманың 71%‑ы — яҙғы (апр.—май), 22%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июнь—окт.) һәм 7%‑ы ҡышҡы (нояб.—март) осорҙарға тура килә. Әбйәлил р‑ны Үрге Әбдрәш а. эргәһендә уртаса күп йыллыҡ һыу сығымы 4 м3/с. Басс. үрге өлөшө урта рифейҙың үткәл һәм өҫкө рифейҙың ҡурташ свиталарының төрлө һәүерташтарынан торған көнсығыш итәгендәге тәпәш таулы һырттарҙа, ш. уҡ девон ултырмаларында (эффузивтар, саҡматаш һәм йәшмә тоҡомдары) урынлашҡан. Түбәнге ағымында йылға палеозой тоҡомдарынан торған Урал аръяғы буйлап аға. Карбонатлы карст үҫешкән. Үрге ағымындағы ландшафы асыҡ ылыҫлы урмандан ғибәрәт, һоро тау‑урман, өлгөрөп етмәгән тау тупраҡтары, йыуылған ҡара тау тупрағы таралған, ябай һәм йыуылған ҡара тупраҡтарҙа болонло һәм төрлө үләнле, типсәк‑ҡылғанлы тәпәш таулы далалар үҫешкән. Басс. түбәнге өлөшөндә байтаҡ ерҙәр һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Дарыулы, Ҡараһаҙ; һул — Иҙәш һ.б.
В.А.Балков
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Өфөлә Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты юбилейын билдәләйҙәр
Өфөлә Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты юбилейын билдәләйҙәр Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Быйыл Башҡортостандың баш ҡалаһында Өфөлә Рәсәйҙә беренсе үҙәкләштерелгән мосолман дини ойошмаһы – Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты ойошторолоуҙың 230 йыллығын билдәләйҙәр.
Башҡортостан Хөкүмәтенең тейешле бойороғо рәсми порталда баҫылып сыҡҡан. Республикала был иҫтәлекле датаға әҙерләнеү һәм уҙғарыу өсөн Башҡортостан Республикаһы Башлығы хакимиәте етәксеһе Евгений Маврин һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты, Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин рәйеслегендә ойоштороу комитеты булдырылған.
Ойоштороу комитетына 2018 йылдың 25 сентябренә тиклем Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты ойошторолоуҙың 230 йыллығын байрам итеү саралары планын әҙерләргә һәм раҫларға, сараларҙы финанслау тәртибен билдәләргә ҡушылған.
http://www.bashinform.ru/news/1212115-v-ufe-otmetyat-230-letie-uchrezhdeniya-tsentralnogo-dukhovnogo-upravleniya-musulman-rossii-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 313
ФӘРРӘХОВ Йосоп Тимербай улы (20.4.1935, БАССР‑ҙың Туймазы р‑ны Иманғол а. — 31.1.2001, шунда уҡ), урман белгесе. 1961—95 йй. Туймазы тәж.‑үрнәк урман хужалығының Бишенде урмансылығында эшләй: урмансы, 1977 й. алып урман питомнигы мастеры. БР урман хужалығы үҫешенә, урман ресурстарын ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеген арттырыуға ҙур өлөш индергән. Ф. тарафынан ағастарҙың ылыҫлы төрҙәрен ҡыш алдынан сәсеү технологиялары, ҡайын үҫентеләрен үҫтереү, биол. үҙенсәлектәренә бәйле орлоҡтарҙы йыйыу һәм сәсеү ысулдары уйлап табылған һәм индерелгән; В.Г.Каппер конструкцияһындағы тубырсыҡ киптергес камиллаштырылған. Ф. етәкс. майҙаны 52 га булған һуғарыулы урман питомнигы ойошторолған (йыл һайын 40‑тан ашыу ағас‑ҡыуаҡтың 9,5 млн дана үҫентеһе һәм үрсетмәһе үҫтерелгән). СССР‑ҙың Дәүләт пр. лауреаты (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1986).
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Бонус На Реаль Аҡса Кеҫә Бездепозитный Казино | Slotjar
Наслаждайся бонус уйын уйнай. бездепозитный банка менән £5 бушлай бонустар
Слот казино Онлайн казино аҡса өсөн бонус һәм реаль комментарийҙар махсус бездепозитный SlotJar.com
Рәхим итегеҙ беҙҙең банк уйын казино, бездепозитный бонус Уйын Автоматтары Менән Сайтында . Бында уйын банк., сездә мөмкинлеге бар, казино н реаль аҡсаны беҙҙең кеҫә өсөн бонустар ала бездепозитный . Был бездепозитный бонус булып тора, асылда, аҡсаны бушлай бирмәй, улар ҡуллана аласыз өсөн телефон юҡһа, Беҙҙең казино. Хатта эшләргә түгел, уйларға теләһә ниндәй депозит, сөнки был бөтөнләй бушлай. Әгәр һеҙ эҙләсе яңы бонус реаль шанстары аҡсаң менән казиноға уйнай., хәҙер банк ҡушылдығы уйын казино.
Һәр саҡ эҙләп барамын,-тип бушлай. Хәйер, был мөмкин түгел, һәр урында булыуы ихтимал., бында ысынбарлыҡта был! Казино н реаль аҡса беҙҙең кеҫәнән. бездепозитный бонус күләме £бушлай 5, кәрәк түгел, депозитҡа ! Нисек кенә һеҙ сайтта теркәлеү, һеҙ тигәнсә, уны тулыһынса иҫәбенә инеү. Ул беҙҙең өсөн ҡулланыла слот, Покер, Баккара, Блекджек һәм скретч-карт . Хәҙер банк ҡушылдығы Слот, беҙҙең файҙаланыу бонус на реаль аҡса кеҫә бездепозитный казино хатта хәҙер мөмкинлек ҙур булған һәм еңеү яуланы!
Free Mobile Casino Real Money No Deposit Bonus at Slot Jar –; Хәҙер Теркәлгән!
Һеҙ 100% Бонустар Тиклем Сәләмләне £200 + Наслаждайся 100% Һәр Дүшәмбе Депозит.
Слот банк тәҡдим £бонус өсөн яңы уйынсыларға 5 бездепозитный сайтында бөтә welcome. Бушлай бонус өсөн депозит был талап түгел, был уйын миҙгеленең уйындар төрлө сайттар өсөн ҡулланырға мөмкин, уйын ҡағиҙәләрен үҙләштереү, ә һуңынан реаль аҡса уйнай. Бынан тыш, бар шулай 100% бер бонус беренсе депозит тиклем £200! Бөтә был бонус төҙөү өсөн инанырға һеҙ наслаждаться уйнарға мобиль уйындар казино рентабелле ауыр булды. Слот казино фляга. Башҡа тәҡдимдәрегеҙ булһа, һеҙ уларҙы түгел, игнор индереү:
- Ял көндәрендә бер нисә тәҡдиме буйынса һәм башҡа Бонус аҡылһыҙлыҡ бездепозитный Слот.
- Реклама процентһыҙ кредит уйын беҙҙең Spin Слот.
- Күпләп кире ҡайтарыу.
- Йыш ҡына сюрприз.
- Покер Бездепозитный бонус. .
Промой килеүе-беҙҙең өсөн бонустар һәм һөйләм тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте сайттың биттәрендә алыу акционный
Һығымта яһау методтары һәм ҙур отош депозит
Слот казино онлайн уйындар булды. jar коллекциялар иң яҡшы, һеҙ улар һеҙҙең мобиль айланмалар уйнарға мөмкин. Реаль видео От аҡса покер, Скретч-Карт , Видео-слот Классик слот; ҙур суммалағы отошто өсөн түләү мөмкинлеге кредит йәки телефон менән смс ярҙамында сумка депозит. Әгәр һеҙ стандарт индереү ысулдары һәм саралары өҫтөнлөк бирергә, һығымта, беҙҙә табыла һәм бында һеҙҙең кредит электрон кошо/дербетов карталар, варианттар етерлек. Беҙ, тотанаҡлы һәм үҙенсәлекле уйын кәрт уйыны уйнар өсөн һеҙгә банкыға барырға теләүселәр күп булды.. Бөгөн беҙгә ҡушылып, тулҡынланып бер өлөшө булыуы мөмкин түгел, шуға күрә һеҙ кеҫә телефоны казино!
Совместимость Теләсә Ҡайһы Урын Өсөн Уйын Ҡоролмалары Менән.
Бөтә мобиль ҡоролмалар казино. Беҙ, совместимость өсөн барлыҡ мобиль оптимизирован мобиль яйланма. слот беҙҙең банк менән туп-тулы уйындар. Һеҙ бер ҡасан церебраль iPad, өсөн iPhone, Галактика Samsung, Windows телефон, Андроид, Икенсе телефон һәм Планшет, шунда беҙҙең кеҫә иҫәбенә бонус өсөн депозит аҡса иҫәбенә казино башҡа реаль булыуын һеҙҙең мобиль.
Клиент Үтенестәрен Хеҙмәтләндереүсе Өсөн Эффектив
Беҙ, пьедесталдың иң яҡшы клиенттарға хеҙмәт күрһәтеү Слот фляга роль уйнай. . Был сәбәп буйынса, беҙ клиенттарға хеҙмәт күрһәтеү аша агенты беҙҙең клиенттарҙы хеҙмәтләндереү тәҡдим һөҙөмтәле дружелюбие . Рәхим итеп, святитель менән команда ч аша, теләһә ниндәй телефоны һәм электрон почта өсөн сағыштырмаса запрос бонус на реаль аҡса кеҫә бездепозитный казино.
Lucky Winners
- Forsman R Won BIG kr49000.00
- Lindstrom H Won BIG kr49000.00
- Rose S Won BIG £36880.00
- Tufis C Won BIG kr35440.00
- Artymiuk M Won BIG £30240.00
- Stephens B Won BIG £23840.00
- Lawlor T Won BIG £20480.00
- Parker R Won BIG £20450.00
- Nolan R Won BIG €18900.00
- Ghani S Won BIG £16960.00
- Jordan N Won BIG £15435.00
- Kallio R Won BIG €14400.00
- Tharani N Won BIG £14000.00
- Stoll L Won BIG £13200.00
- Caulker S Won BIG £12600.00
- Roche J Won BIG £12285.00
- Healy S Won BIG £12000.00
- Stables G Won BIG £12000.00
- Gostynski K Won BIG £12000.00
- Stables G Won BIG £12000.00
- Cockram J Won BIG £12000.00
- Gandecha S Won BIG £12000.00
- Martin E Won BIG £12000.00
- Williams C Won BIG £12000.00
- Fearn M Won BIG £11884.50
- Donkersloot J Won BIG €11850.00
- Way K Won BIG $11500.00
- Karlborg R Won BIG kr11200.00
- Goodwin S Won BIG £10688.00
- Sanna G Won BIG £10450.00
- Torsson J Won BIG kr10280.00
- Rastall K Won BIG £10080.00
- Porteous D Won BIG £10028.80
- Karlborg R Won BIG kr10000.00
- Khani A Won BIG £9920.00
- Chan A Won BIG £9500.00
- Jonsson F Won BIG kr9030.00
- Iles N Won BIG £8940.00
- Schiavone G Won BIG £8402.40
- Engstrom C Won BIG £8104.00
- Van den broek J Won BIG €7680.00
- Wood G Won BIG £7500.00
- Hughes W Won BIG £7400.00
- Jones J Won BIG £7205.80
- Baylis J Won BIG £7200.00
- Maccoll D Won BIG £7150.00
- Canham N Won BIG £7000.00
- Neil J Won BIG £6840.00
- Tudor C Won BIG £6685.00
- Cey M Won BIG $6305.00
- Barratt C Won BIG £6294.40
- Beal M Won BIG £6120.00
- Lowth D Won BIG £6000.00
- Kokkonen K Won BIG €6000.00
- COBURN G Won BIG £5990.00
- Brink M Won BIG kr5973.00
- Muena Y Won BIG kr5952.00
- Pover L Won BIG £5722.00
- Al Raheb R Won BIG £5400.00
-
£554847.76
-
£107576.05
-
£71532.02
-
£27048.25
-
£10445.31
-
£7131.10
-
£3470.55