text:
Төркиә
Төркиә, төр. Türkiye, рәсми исеме Төркиә Йөмһүриәте төр. Türkiye Cumhuriyeti — Евразия материгында, атап әйткәндә Көнсығыш Азияла һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт. Европа Берләшмәһе ағзаһы. Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сирия менән сиктәш.
1920-йылдар башында, Ғосман империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек территорияһы Кесе Азия ярымутрауына туры килә, Европала иһә кескенә өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Анҡара.
Төркиә боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. Ул Европа берлегенә инә, НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә]
Төркиә исемен (Türkiye) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: Türk, йәғни төрөк, боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм -iye, ғәрәп суффиксы.
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1075—1077 — сәлжук төрөктәре тарафынан Никея баҫып алына.
- 1077 — Конья солтанаты барлыҡҡа килә, әкрен генә ул үҙ ерҙәрен киңәйтә.
- 1243 — Конья солтанаты монголдар, Хулагуидтар хакимлығы аҫтына эләгә. 1307 йылда кесе кенәзлекләргә тарҡала. Уларҙың араһында булған Ғосман бейлеге (йәғни округы) Ғосман империяһының нигеҙе була.
- 1284 — беренсе испан хроникаһы «Estoria de Espanna»-да, батша Альфонсо X Төркиә (Turquia) баш ҡалаһы Экбатан тураһында хәбәр итә[1].
- 1318 йылда Хулагуидтар, һуңғы сәлжук солтанын тәхеттән ҡыуып, был дәүләтте юҡ итәләр.
- 1299 йылда — Ғосман, Эртугрул улы һәм вариҫы, «солтан» титулын ҡабул итә һәм Конья солтандарының идараһын танымай. Уның исеме менән төрөктәр ғосманлылар тип атала башланылар. Кесе Азияла уларҙың хакимиәте аҙая бара.
- 1326 йыылда византиялыларҙан һуғыш менән ҡайтарып алынған ерҙәрҙә Бурса ҡалаһындағы баш ҡала менән төрөк солтанаты нигеҙләнә. Төрөк солтандарының хакимлығы янычарҙарға таяна.
- 1362 йылда, Европалағы ерҙәрҙе баҫып алып, төрөктәр баш ҡаланы Әдирнә ҡалаһына күсерә.
- 1396 йылдың 25 сентябре — солтан Баязит I һәм венгер батшаһы Сигизмунд I ғәскәрҙәре араһында һуғыш (Никополь һуғышы). Был һуғышта еңеү Ғосман империяһының Балҡан ярым утрауында хакимлығын нығыта.
- 1402 йылдың 28 июле — Анкара аҫтында һуғыш. Әмир Тимурға һуғышты оттороп, Баязит I әсирлеккә эләгә һәм вафат була (бәлки, үҙ-үҙенә ҡул һалалыр). Ләкин 30 йылдан һуң уның вариҫтары, тарҡалған илде яңынан берләштереп, көнбайышҡа хәрәкәтте дауам итәләр.
Ғосман империяһы[үҙгәртергә]
- 1453 йылда Мәхмәт II етәкселегендә төрөктәр Константинопольды баҫып ала һәм уны яңы империяның баш ҡалаһы тип иғлан итә.
- Сәлим I идараһы ваҡытында Ғосман империяһы Сүриә, Ғәрәбстан ярым утрауын һәм Египетты баҫып ала. Төрөк солтаны Каһирә хәлифәһе урынына үҙен хәлифә тип иғлан итә.
XVI һәм XVII быуаттар ваҡытында Ғосман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләйман I идараһы ваҡытында еткән. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рим империяһы һәм Польша менән Үҙәк Европапа өҫтендә контроль тотоу өсөн көрәште[2]. 242 ел дәвамлыгында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғышты, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20 быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай.
- 1912 йыл 8 октябрь — Беренсе Балҡан һуғышы барышында Черногория Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
- 1914 йыл 29 сентябрь — Италия Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Германияның ярҙамын алыу өмөтө менән Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорҙа бик бәхәсле булған әрмәндәр геноциды туры килә[3][4]. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.
Төркиә Йөмһүриәте[үҙгәртергә]
.
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр йәки Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы, төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кемаль Ататөрөк етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анкарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә[5]. Уның беренсе президенты Мостафа Кемаль Ататөрөк була.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. 1923 йылдан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы[6]. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Төркиә 82 илгә (элек виләйәт һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. ilçe) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә.
Шулай уҡ ил рәсми булмаған 7 регионға бүленә:
- Эгей регионы
- Ҡара диңгеҙ регионы
- Үҙәк Анатолия регионы
- Көнсығыш Анатолия регионы
- Мармара регионы
- Урта диңгеҙ регионы
- Көньяк-көнсығыш Анатолия регионы
Илдәр өҫтендә сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән vali үтәй.
Географик белешмә[үҙгәртергә]
Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты Азияла, ҡалған 3 кенә проценты Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә.
Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1’600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс диңгеҙ менән йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европаа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Төркиә иҡтисадының 28 процентын сәнәғәт, 15-ен ауыл хужалығы, 6-һын төҙөлөш һәм ҡалған яртынан күберәк өлөшөн (51 процент) төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә.
Ыңғай яҡтары: Ауыл хужалығы тармағы илде аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.
Кире яҡтары: Даими юғары булған инфляция (2004 йылда 54,4 процент). Таяныслы булмаған ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу.
Дин[үҙгәртергә]
Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса сөнниҙәр. Күп төрөк гөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә]
Кесе Азиядә Урта Азиянән уғыҙ төркиҙәре килеп бы ерҙәрҙе үҙләштергәнсе төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Уларҙың мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерәләр. Шул рәүешле Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көнгә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә Европалаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта бороңғо традициялар һаҡлана.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә]
Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала.
Назим Хикмәт, Орхан Памук кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған.
Туризм[үҙгәртергә]
Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.
Илдә туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр:
- Стамбул — ислам һәм византия архитектура ҡомартҡылары.
- Каппадокия — вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән мөғжизәле тәбиғәт күренештәре һәм мәмерйә-ҡалалар.
- Эгей диңгеҙе ярҙары — боронғо дәүер ҡомартҡылары, шул замандағы грек һәм рим ҡалалары.
- Урта диңгеҙ ярҙары, Мерсин, Анталья — Төркиәнең көньяҡ диңгеҙ курорттары.
Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта.
Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинселек бирә[7].
Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре[үҙгәртергә]
Бигерәк тә ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып Башҡортостандың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә «Төрксәй» ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда Башҡортостандың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, 60 бит
- ↑ Jay Shaw Stanford History of the Ottoman Empire and Modern Turkey — Cambridge University Press, 1977. — ISBN 0-5212-9163-1.
- ↑ INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS (June 13, 2005), open letter to Prime Minister Recep Tayyip Erdogan
- ↑ The International Campagne to End Genocide
- ↑ Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.
- ↑ Çarkoğlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5.
- ↑ Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции
Быны ла ҡарағыз[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Төркиә президенты
- Төркиә премьер-министры
- Төркиә бөйөк милли мәжлесе
- Хөкүмәт рәсми порталы
- BBC News сайтында Төркиә сәхифәһе
- Aselsan төрөк компанияһы вәкилдәре Өфө дәүләт авиация техник университеты потенциалын баһаланы


c: text/html

text:
Ҡорот
Ҡорот — байтаҡ төрки халыҡтарға хас һөт ашамлығы.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
Ҡорот ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеген көйләүсе шифалы хәләл ризыҡ. Ул С витаминына һәм башҡа файҙалы мәтдәләргә бай. Һыуыҡ тейгәндә ҡоротто иҙеп, аҡ йәки һыры май ҡушып, ҡайнар һыуға һалып эсһәң, шунда уҡ тирләтеп «һыуыҡты ҡыуып сығыра». Борон заманда сәс ебәк кеүек ялтырап торһон өсөн эркет һыуында йыуғандар.
Мәрйәм апай Бураҡаевның "Тормош һабаҡтары" дәреслегендә яҙылғанса, ҡоротто башҡорттар әллә ҡайһы замандарҙан бирле һыуыҡ тейеүҙән дә. эсәктәге паразит селәүсендәрҙе ҡыуыу өсөн дә, тамаҡҡа аш бармаған саҡта ла файҙаланғандар. Ҡайһы бер йәрәхәттәрҙе лә ҡорот менән ыуып дауалағандар. Эренле яраны, ҡутырҙы ҡорот йәки эркет өҫтөндәге үңеҙ йә ҡаҫмаҡ һөртөп бөтөргәндәр. Ҡорт саҡҡан, йылан саҡҡан урынға ла, йәш баланың кендеге уңалмаһа ла ҡорот һөрткәндәр. Баланың ауыҙы ҡутырлаһа ла ҡорот һөртөп дауалағандар. Юҡҡа ғына ҡоротто "башҡорт пенициллины" тип әйтмәйҙәрҙер.
Халыҡ кәсебе[үҙгәртергә]
Ҡоротто башҡорт халҡы борон-борондан эшләп килгән Бының үҙ сәбәптәре лә бар. Берҙән ҡаймағы айыртылған һөттө әрәм-шәрәм итмәйһең, икенсенән, киптерелгән ҡоротто оҙаҡ, хатта йылдар буйына һаҡларға мөмкин. Ҡорот яһау мәшәҡәтле эш. Хәҙер ауыл ерҙәрендә оло йәштәге апайҙар һәм инәйҙәр генә яһай белә.
Һимеҙ итте күпләп ашаған, һөҙлөклө һурпа эскән башҡорт халҡын холестериндан тап ошо ҡорот ҡотҡарған да инде. Баҡһаң, ҡороттағы ферменттар итте эшкәрткәндәге бүленеп сыҡҡан организм өсөн ағыулы булған матдәләрҙе нейтралләштерә икән. Һимеҙ ит шулай итеп ҡорот арҡаһында еңелерәк үҙләштерелә. Ҡоротто кәнфит урынына һурып, имеп йөрөгән монгол халҡының тештәре ап- аҡ сәләмәт. Был ҡорттоң кальцийға бай булыуына бәйле.
Ҡорот яһау ысулы[үҙгәртергә]
Ҡорот эшләүе ярайһы ғына мәшәҡәтле. Башта айыртылған һөттө ойотоп, ҡатыҡ яһарға кәрәк. Ошо ҡатыҡ ағас батманға йыйыла бара. Шунан һуң уны ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, уны таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йомғатстар яһарға мөмкин. Дөрөҫ, был әле йәш ҡорот ҡына була. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү.
Н. Сафиндың «Башҡорт аштары» тигән китабында йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә мөмкин. Ләкин ҡорот таш кеүек ҡатмаһын һәм артыҡ әсе булмаһын тиһәң, уны төтөнгә ҡуйып ыҫлау яҡшы. Элегерәк ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Бының өсөн ихаталағы асыҡ усаҡ өҫтөнә 2 метр самаһы бейеклектә тар ғына ағас таҡталарҙан ылаш яһап ҡуйыла һәм баш-баш итеп йомарланған ҡорот шунда теҙеп һалына. Яңы яһалған ҡорот кәмендә аҙна-ун көн төтөндә ыҫланьп торорға тейеш. Тик шунан һуң ғына уны ашарға ла, ҡатыҡ итеп ашҡа һалырға ла, ҡышҡылыҡҡа һаҡларға ла була.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Н. Сафиндың «Башҡорт аштары» китабы буйынса Л. Ғәниева әҙерләне.
- Флора Бикембәтова. Ырымбурҙарса ҡорот. Киске Өфө. №50, 2007 й.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Химик ҡушылмалар
Химик ҡушылмалар — ике йәки бер нисә элементтың атомы химик бәйленештә булған ҡамарлы матдә. Химик ҡушылма составы химик формула, төҙөлөшө структур формула менән яҙыла. Күпселек осраҡта химик ҡушылмалар состав даимилығы законы (ru:Закон постоянства состава) һәм ҡалыҡһыҙ бүленеүсән сағыштырма законына (ru:Закон кратных отношений) бойһона. Шулай уҡ, үҙгәреүсән составлы ҡушылмалар булыуы билдәле, мәҫәлән (бертоллид):
Химик ҡушылмалар химик реакция нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Ҡатмарлы матдәләр бер нисә матдәгә тарҡалыуы мөмкин. Химик ҡушылма барлыҡҡа килгәндә йылылыҡ бүленеп сыға (экзотермик реакция), йәки йылылыҡ йотола (эндотермик реакция). Химик ҡушылмаларҙың физик һәм химик үҙенсәлектәре реакцияға ингән матдәләрҙең үҙенсәлектәренән айырыла. Химик ҡушылмалар органик һәм органик булмаған матдәләргә бүленә. 100 меңдән артыҡ органик булмаған һәм 3 млн. органик матдә булыуы билдәле. Әҙәбиәттә яҙылған һәм ҡушылманың уникаль CAS-номеры бар.
Ҡатмарлы матдәләр:
- оксидтар (H2O, CaO, CO2, P2O5 (P4O10) и др.)
- нигеҙҙәр (Na(OH), Ca(OH)2, Al(OH)3, Fe(OH)3 и др.)
- кислоталар (HCl, HNO3, H2SO4, H3PO4 и др.)
- тоҙҙар (NaCl, KNO3, Fe2(SO4)3, LiBr һ.б.)


text:
1851
1851 сыл.
Туох буолбута[уларыт]
- Балаҕан ыйын 7 — Саха уобалаһыгар аан бастакы губернатор действительнай статскай советник, кавалер Григорьев Константин Никифорович анаммыт. «Об управлении Якутской областью» Саха уобалаһын Иркутскай уобалаһыттан араарар балаһыанньа бу сыл от ыйын 11 күнүгэр бигэргэтиллибит эбит. Онон Саха сирэ губерния бырааптаах туспа уобалас быһыытынан тохсунньу 1, 1852 (ахсынньы 20 1851) сыллаахха буолбут.
Төрөөбүттэр[уларыт]
- Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851 — 1938), аатырбыт олоҥхоһут.


text:
Бабасыр
Бабасыр [1] ҡыл селәүсен[2] (лат. Enterobius, урыҫ. Острицы ) —кешеләрҙең, бигерәк тә балаларҙың тура эсәктәрендә паразитлыҡ итә торған ваҡ йоморо селәү[3].
Кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ, аҡ төҫтә. Инә заттарҙың оҙонлоғо - 12 мм, ата заттар 5 мм-ға етә. Кеше һәм приматтар эсәгесе паразиты. 20 төрө билдәле. Үҫеше аралаштан хужаларҙан башҡа үтә. Инә зат 5 тән алып 17 меңгә ҡәҙәр йомортҡа (оҙонлоғо яҡынса 0,05 мм) һала, улар 4-6 сәғәт эсендә етлегәләр. Тышҡы мөхиттә 3 аҙнаға яҡын йәшәргә һәләтле. Кеше инвазион йомортҡалар йотоп зарарлана; нескә эсәктә тишелеп сыҡҡан личинкалар йыуан эсәк башланған урынға күсәләр һәм 2 аҙнанан һуң енси яҡтан етлегәләр. Етлеккән инә заттар арт юлдан сыға һәм уның тирәләй йомортҡа һалып ҡалдырып үлә. Бабасырҙар 1 айҙан артыҡ йәшәмәй, энтеробиоз ауырыуын китереп сығара. Тормош циклының ябайлығы, зарарланыуҙың һәм кешенең ҡабат үҙ-үҙен зарарлауҙың еңеллеге арҡаһында ауырыу оҙаҡка һуҙыла һәм хроник төҫ ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Китап баҫыу
- Был мәҡәлә китап баҫыу тарихы тураһында. Хәҙерге торошо тураһында Нәшриәт һәм Полиграфия мәҡәләләрен ҡарағыҙ.
Китап баҫыу — баҫма продукция етештереү процесы. Термин ғәҙәттә тарихи мәғәнәлә ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Китап баҫыу тарихы[үҙгәртергә]
Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу[үҙгәртергә]
Китап баҫыу ике мәртәбә уйлап сығарыла: Ҡытайҙа һәм урта быуаттағы Европала. Ҡайһы бер мәғлүмәтәр буйынса Ҡытайҙа китап баҫыуҙы Б.Э.Т 581 йылда (Julien, «Documents sur l’art d’imprimerie»), ә Ҡытай мәғлүмәттәре буйынса 936 һәм 993 йылдар араһында уйлап тапҡандар (ҡарағыҙ Дүрт бөйөк асыш 868 йылда баҫылған Алмаз сутраһы тигән будда тексы, теүәл датаһы ҡуйылған беренсе баҫма булып һаҡлана.
Даналап баҫыу[үҙгәртергә]
Текст, рәсем һәм һүрәттәрҙе даналап баҫыу техникаһы бөтә Көнсығыш Азияла киң ҡулланыла. Туҡымаға һәм һуңыраҡ ҡағыҙға баҫыу ысулы Боронғо Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған туҡымаға баҫыу өлгөләре Ҡытайҙа эшләнгән һәм б.э.т 220 йыл тип даталанған. Көнбайышта баҫылған баҫма өлгөләре Боронғо Мысырҙа Рим идараһы ваҡытына ҡарай.
Көнсығыш Азияла[үҙгәртергә]
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң тәүге баҫма гравюра Ҡытайҙа Хан династияһы дәүеренә ҡарай, улар рәсемдең күсермәһен ебәккә өс төҫ менән баҫҡан. Ҡағыҙға баҫыуҙың иң тәүге өлгөһө лә Ҡытайҙыҡы, ул VII быуатҡа ҡарай.
IX быуатта ҡағыҙға баҫыуҙы профессиональ кимәлдә үҙләштергәндәр, Британия китапханаһында һаҡланған Алмаз сутраһы —- беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тулы баҫма китап[1]. X быуатта сутра һәм картиналарҙың 400 мең күсермәһе баҫыла, конфуциан классикаһы нәшер ителә. Тәжрибәле китап баҫыусы көнөнә икешәр табаҡлы 2000 бит баҫа алған[2].
Китап баҫыу Ҡытайҙан Корея һәм Японияға тарала, улар ҡытай логограмаларын ҡуллана; Турфун һәм Вьетнамда башҡа шрифтар менән китап баҫыу ысулын ҡулланалар. Ҡағыҙ уйлап табыуҙан айырмалы булараҡ, китап баҫыу техникаһы[3] ислам донъяһында таралмай.
Яҡын Көнсығышта[үҙгәртергә]
Туҡымаға берәмләп баҫыу Рим дәүерендәге Мысырҙа IV быуатта барлыҡҡа килә. Ғәрәпсә «тарш» тип аталған ксилография ысулы ғәрәп Мысырында, IX—X быуаттарҙа, башлыса, доға һәм бетеү өсөн ҡулланылған.
Мисәт һырҙары (гравюралар) ҡурғаш, аҡ ҡурғаш, йәки балсыҡтан эшләнгән тигән фекерҙәр ҙә бар. Ҡулланылған ысулдарҙың мосолман донъяһынан ситтә йоғонтоһо ҙур булмай.
Европа ағас гравюралар менән баҫыуҙы мосолман донъяһынан ҡабул итә, металл ксилография техникаһы билдәһеҙ ҡала. Ислам Урта Азияһында Ҡытайҙан күсмә типтағы баҫыу ысулын өйрәнгәс, ксилография ҡулланыштан сыға.[4]
Европала[үҙгәртергә]
Христиан Европаһында туҡымаға күсермә яһау ысулы 1300 йылдарҙа билдәле була. Туҡымаға, дини маҡсатта, ҙур һәм ҡатмарлы рәсемдәр күсермәһе баҫыу мөмкин була, ҡағыҙ сағыштырмаса арзанайғас, 1400 йылдар тирәһендә, ҡағыҙға баҫылған дини темаға ҙур булмаған гравюралар һәм уйын кәрттәре киң тарала. 1425 йылдан күпләп ҡағыҙ баҫма продукция етештереү башлана[5].
Технология[үҙгәртергә]
Китап баҫыу түбәндәгесә башҡарыла: ҡабарынҡы хәрефтәр эшләнгән ағас таҡтаға буяу буяйҙар, өҫтөнә ҡағыҙ һалалар һәм йомшаҡ щётка менән ышҡыйҙар. Урта быуаттарҙа Нидерланд китап баҫыусылары ағас таҡтала ҡулланған был ысул Ҡытайҙа XX быуат башына тиклем һаҡлана, иезуит-миссионерҙарҙың XVII быуатта баҡыр пластинкаға хәреф яҙыу тормошта урын тапмай.
Фива һәм Вавилон ҡәберлектәрендә ҡабарынҡы хәрефтәр яҙылған кирбестәр тапҡандар; ассирий кешеләре йылъяҙмалар өсөн һырлап яҙылған хәрефле балсыҡ цилиндр ҡулланған; Афиналарҙа географик карталарҙы йоҡа баҡыр пластинкаларҙан киҫеп эшләгәндәр; Рим көршәкселәре үҙҙәре эшләгән һауыт-һабаға заказ биреүсе һәм һауыт-һабаның тәғәйенләнеше тураһында яҙылған эҙ ҡалдырыр булған. Бай римлеләр балаларын уҡырға өйрәтеү өсөн фил һөйәгенән йәки металдан эшләнгән хәрефтәр биргән, улар менән балалар һүҙҙәр төҙөргә өйрәнгән; Цицерон һүҙ төҙөүҙең тәртибе тураһында асыҡ һөйләй.
Урта быуаттарҙа, тәре походтарынан һуң, уҡый-яҙа белергә теләүселәр һаны күбәйә, манускрипттарҙы күсереп яҙыусы монахтар эшмәкәрлеге халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй. XIII быуат башында таҡтаға уйып ҡыҫҡа текст һәм рәсем эшләй башлайҙар. Һуңыраҡ текст төп урынды ала, һөйләүсенең телмәренән яҙылған, рәсемһеҙ, китаптар баҫалар. Мисәт эшләү өсөн билдәләр уйып яҙыла торған металл таҡталар әҙерләйҙәр. Бер нисә ысулы бар:
- хәрефтәр һыҙатын ҡалдырып, башҡа урындар уйып ташланған;
- таҡтала хәрефтәр һыҙаты уйылған — был осраҡта хәрефтәр аҡ, ҡалған өлөшө ҡара булып баҫылған.
Ксилография[үҙгәртергә]
Ағас таҡталағы хәрефтәр бысаҡ менән уйылып алына, был ысул ксилография тип атала. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған сәнғәт әҫәре 1423 йылда баҫылған «Фәҡирҙәр Библияһы»н ҡарағыҙ («Библия бедных»). Баҫыу станогы ҡулланғандармы, щёткамы — билдәһеҙ; һәр хәлдә лә анопистографик ысул (ҡағыҙҙың бер яғына ғына баҫыу) ҡулланғандар.
Йыймалы шрифт[үҙгәртергә]
Китап баҫыу тарихы, хәҙерге мәғәнәлә, металдан эшләнгән, күсермәле, ҡабарынҡы, хәрфтәрҙең көҙгөләге күсермәһен ҡуллана башлаған ваҡыттан башлана. Уларҙан юл йыйғандар һәм пресс ярҙамында ҡағыҙға баҫҡандар.
1041 һәм 1049 йылдар араһында Ҡытай кешеһе Би Шэн яндырылған балсыҡтан хәрефтәр эшләүҙе уйлап таба, тик был ысул киң таралмай, сөнки ҡытай яҙмаһында меңләгән иероглиф ҡулланыла һәм йыймалы шрифт әҙерләү күп көс, ваҡыт талап итә.
Кореяла Корё династияһы заманында 1377 йылда металдан эшләнгән күсермәле шрифт ярҙамында «Будда рухына ирешеү тураһында бөйөк монахтарҙың тәғлимәте антологияһы» тигән китап баҫыла.
Европала йыйылмалы шрифт XV быуатта барлыҡҡа килә, бөтә тикшереүселәр ҙә немец Йоһанн Гутенберг башлап ебәргән тип иҫәпләй. 1458 йылда Страсбургта типографияһы булған Иоганн Ментелин һәм Бамбергта беренсе китап баҫыусы тип һаналған Пфистер ҙа Гутенбергтың уҡыусылары тип танылырға тейеш. Барлыҡ Европа халыҡтары беренсе китап баҫыусы булыуға дәғүә итә. Лоренс Янсзоон Костертың китап баҫыуҙы уйлап тапҡан танытмаһы бар тип голландтар дәғүә итә. Итальяндар, Памфилио Кастальди күсермәле хәрефтәр уйлап тапҡан, тип белдерә, ул асышын Фустаға бирә. Фуста иптәштәре менән Мфйнцта типография аса, тип һөйләйҙәр. Тик быны раҫлар өсөн беҙҙең көндәргә тиклем бер генә баҫылған бит тә һаҡланмаған.
Беренсе китаптар[үҙгәртергә]
Беренсе баҫылған китаптар бик һирәк данала һаҡланған; уларҙың шрифты һәм тышҡы күренеше ҡулдан күсереп яҙылған китаптарға оҡшаш. Ҡулдан күсереп яҙылған китаптар ҡиммәтерәк баһаланған, халыҡ баҫылған китапта иблис ҡатнашлығы бар тип элеккесә күсереп яҙылған китап талап иткән; беренсе баҫылған китаптарҙа баҫылған йылы ла, урыны ла, типографияһы ла күрһәтелмәгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Революцияға тиклемге әҙәбиәт:
- Печатное дело // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Wetter J. Kritische Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst. — Meinz, 1836.
- Schaab . Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst. — 2. Ausg. — Meinz, 1855.
- Bernard Ang. De l’origine et des débuts de l’imprimerie en Europe. — Ҡалып:P., 1853.
- Sotheby . Principia typographica. — Ҡалып:L., 1858.
- Dupont P. Histoire de l’imprimerie. — Ҡалып:P., 1869.
- Bigmore и Wyman . Bibliography of printing. — Ҡалып:L., 1880—84.
- Didot A. F. Histoire de la typographie. / Extrait de l’Encyclopédie moderne. — Ҡалып:P., 1882.
- De Vinne . The invention of printing. — 2nd ed. — Ҡалып:N. Y., 1878.
- Голике Р. Р. Сборник снимков с славяно-русских старопечатных книг. — СПб., 1895.
- Шибанов П. Каталог русских и славянских книг, напечатанных вне Москвы и Петербурга с основания типографий до новейшего времени. — М., 1883.
- Старопечатные славянские издания // Вестник славянства. — Вып. X. — 1895.
- Остроглазов . Книжные редкости // Русский архив. — 1891. — № 8, 9.
- Голубев . О начале книгопечатания в Киеве // Киевская старина. — 1886. — № 6.
- Ляхницкий . Начало книгопечатания в России. — СПб., 1883.
- Лихачев Н. Документы о печатании книг и грамот в 1694 г. — СПб., 1894.
- Лихачев Н. Книгопечатание в Казани за первое пятидесятилетие существования в этом городе типографий. — СПб., 1895.
- Карамышев И. Краткие исторические сведения о СПб. типографиях.
- Божерянов И. Исторический очерк русского книгопечатного дела. — СПб., 1895.
- Владимиров П. В. Начало славянского и русского книгопечатания в XV—XVI вв. — Ҡалып:К., 1894.
- Собко, «Ян Галлер» // Журнал Мин. нар. просв., 1883, № 11;
- Петрушевич А. С. Иван Фёдоров, русский первопечатник. — Ҡалып:Льв., 1883.
- Пташицкий О. Л. Иван Фёдоров, русский первопечатник. // Русская старина. — 1884. — № 3.
- Дринов М. Првата Блгарска типография в Солун и некои от напечатанише в нея книги. — 1890.
- Обзор I Всерос. выставки печатного дела. — СПб., 1895; 34.
Рус телендә әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Уҡыу һәм белешмә китаптары[үҙгәртергә]
- Баренбаум И. Е., Шомракова И. А. Всеобщая история книги. — СПб., 2005.
- Владимиров Л. И. Всеобщая история книги: Древний мир, Средневековье, Возрождение. — М., 1988.
- История книги / Под ред. А. А. Говорова, Т. Г. Куприяновой. — М., 2001 (первое издание: М., 1999).
- Ростовцев Е. А. История книжного дела. Учеб. пособие. — СПб., 2007—2011. — Ч. 1—3.
- Книга. Энциклопедия. — М., 1999. (Книговедение. Энциклопедический словарь. — М., 1982. — первое издание)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Oneline Gallery: Sacred Texts. British Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 июнь 2012.
- ↑ Tsien Tsuen-Hsuin Paper and Printing — Cambridge University Press, 1985. — Vol. 5 part 1. — P. 158,201.
- ↑ Carter Thomas The Invention of Printing in China — 1925. — P. 102–111.
- ↑ Richard W. Bulliet (1987), «Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing». Journal of the American Oriental Society 107 (3), p. 427—438.
- ↑ History of Woodcut, Arthur M. Hind, p , Houghton Mifflin Co. 1935 (in USA), reprinted Dover Publications, 1963 ISBN 0-486-20952-0
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- История книги(урыҫ.)
- История книгопечатания в Китае
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).(урыҫ.)


text:
Айыу-күбәләк
Айыу-күбәләк тәр[1] (лат. Arctiidae, (урыҫ. Медведицы ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төн күбәләктәре. 7 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 50-ләп төрө осорай. Күбеһенсә асыҡ һәм сыбар төҫтәге күбәләктәр, ҡайһы берҙәренән тыш, уртаса ҙурлыҡтағы йыуан кәүҙәле булалар. Түше йыш ҡына асыҡ төҫтә, күренеп торған тимгелдәре һәм һыҙыҡтары бар. Ата заттарның мыйыҡтары тарак һымаҡ, хортумсыгы ҡыҫҡа. Күбәләк ҡорттары ҡуйы төк менән ҡапланған, күбеһенсә үләнсел үҫемлектәр менән туҡланалар. Күбәләктәр кис һәм төндә актив, һирәк төрҙәре көндөҙ оса, мәсәлән, ҡанлы айыу-күбәләк. Кайя айыу-күбәләге (Arctia coja L.) төннә утҡа осоп килә; йыш ҡына болын айыу-күбәләге (Diacrisia sannio L.) һәм баҡа япрағы айыу-күбәләге (Parasemia plantaginis L.) — дымлы болондарҙа йәшәйҙәр. Күп төрҙәре һирәгәйә бара.
Ауыл айыу-күбәләге (Epicallia villica L.), ҡанаттарының йәйеме 50-60 мм. Алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, аҡ таптары бар, арттағылары һары төҫтә, ҡара таплы. Май-июнь-июль айҙарында оса, күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, баштары ҡыҙыл, баҡа япрағы, кесерткән һ.б. үләнсел үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр.
Айыу-күбәләк Герның (Caallimorpha quadripunctaria P.) ҡанат йәйеме 50—55 мм, алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, ҡыйғас аҡ һыҙыҡлары бар, арттағы ҡанаты ҡыҙыл төҫтә, ҡара төрткеләре бар, июль-августта көндөҙ лә оса, күбәләк ҡорттары ҡара йәки һоро төҫтә, арҡаһында һары йәки ҡыҙғылт-һары һыҙығы һәм як-яғында ҡыҙғылт-һары һөялле һары һыҙыҡтары бар, баҡа япрағы, тукранбаш, ҡарағат һ.б. үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр
Хужабикә айыу-аюкүбәләк (Pericallia matronula L.), ҡанат йәйеме 70—80 мм, ҡуйы көрән төҫтә, июнь-июльдә оса, ш.у. аюкүбәләк Геба (Ammobiota hebe L.), бикә аюкүбәләк (Panaxia dominula L.), ҡыҙыл таплы аюкүбәләк (Utetheisa pulchella L.) һәм һары аюкүбәләк (Arctia flavia) бар.
Ас (Mustela erminea), йыртҡыстар отряды һыуһарҙар ғаиләһенән имеҙеүсе хайуан. Европала, Азияла һәм Төньяк Америкала киң таралған. Кәүҙәһе һуҙынҡы, һығылыусан, оҙонлоғо 17—32 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо 6—12 см, ауырлығы 200 г. Йәйен тиреһе көрән-һарғылт төҫтә, ҡышын — аҡ, ҡойроҡ осо ҡара йәки ҡоңғорт-ҡара. Ағастарғга яҡшы мена һәм яҡшы йөҙә. Ояларын өндәрҙә, ҡыуыштарҙа, ағас тамырҙары аҫтында яһай. Төнөн актив йәшәү рәүеше алып бара. Төп аҙығы — сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ҡоштар, кәлтәләр. Аҫтар — моногамднар, йылға бер тапҡыр үрсейҙәр. Ҡушылыу ваҡыты яҙ йәки йәй башында. Балалары (уртаса 7-9 бала) киләһе йылдың яҙында тыуа. Ҡиммәтле тире бирә торған йәнлек.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Рәсәй Хөкүмәте
Рәсәй Хөкүмәте — Рәсәйҙен юғары башҡарма влас федераль органы. Рәсәй Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы РФ Конституцияһының 6-сы статьяһында һәм «О Правительстве Российской Федерации» федераль законы менән билдәләнғән[2].
Хөкүмәт ҡоролошо[3][үҙгәртергә]
Министрлыҡтар
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Ғәҙҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы
- Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡ (Росстандарт)
- Рәсәй Федерацияһы Алыҫ Көнсығышты үҫтереү буйынса министрлыҡ
- Рәсәй Федерацияһы төбәк үсеш министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы буйынса министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы элемтә һәм киң мәғлүмәт министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалыһы министрлығы
- Ветеринар һәм фитосанитар күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте (Россельхознадзор)
- Балыҡсылыҡ буйынса федераль агентлыҡ (Росрыболовство)
- Рәсәй Федерацияһы спорт министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы транспорт министрлығы
- Транспорт өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте (Ространснадзор)
- Һауа транспорты буйынса федераль агентылыҡ (Росавиация)
- Федераль юл агентлығы (Росавтодор)
- Федераль тимер юл транспорты агентлығы (Росжелдор)
- Йылға һәм диңгез транспорты буйынса федераль агентлыҡ (Росморречфлот)
- Рәсәй Федерацияһы эш һәм социаль яҡлау министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы финанс министрлығы
- Һалымдар буйынса федераль хеҙмәте (ФНС)
- Финанс-бюджет надзор буйынса федераль хеҙмәте (Росфиннадзор)
- Федераль ҡаҙналыҡ (Ҡаҙналыҡ)
- Рәсәй Федерацияһы иҡтисад үсеш министрлығы
- Акредитация буйынса федераль хеҙмәт (Росаккредитация)
- Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография буйынса федераль хеҙмәт (Росреестр)
- Интеллект милек буйынса федераль хеҙмәте (Роспатент)
- Дәүләт резервтар буйынса федераль хеҙмәт (Росрезерв)
- Дәүләт мөлкәт менән идара итеү федераль агентлыҡ (Росимущество)
- Рәсәй Федерацияһы энергетика министрлығы(Минэнерго)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡырым эштәре буйынса министрлыҡ
- Рәсәй Федерацияһының Төнъяк Кавказ эштәре буйынса министрлыҡ
Министрлыҡтарға инмәғән Федераль агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр:
- Рәсәй Федерацияһы Фельдьегер хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы сит шәйләк хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы федераль имәнлек хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы наркотиктар әйләнеше контролдә тотоу хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы ҡарауылдау федраль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы финанс мониторинг буйнынса федераль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы Президенты эргәһендә махсус програмалар буйынса баш идаралығы
- Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығы
- Рәсәй Федерацияһы монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте
- Федераль миграция хеҙмәте (ФМС)
- Кешенең именлеғе һәм һатып алыусылар хоҡуғын яҡлау өлкәһендә надзор буйынса буйынса федераль хеҙмәте (Роспотребнадзор)
- Оборон заказ буйынса федераль хеҙмәте (Рособоронзаказ)
- Алкоголь баҙарҙа көйләү буйынса федераль хеҙмәте (Росалкогольрегулирование)
- Федераль таможня хеҙмәте (ФТС)
- Тарифтар буйынса федераль хеҙмәт (ФСТ)
- Экологик, техник һәм атом надзор буйынса федераль хеҙмәте (Ростехнадзор)
- Федераль космос агентлығы (Роскосмос)
- Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлыҡ (Росграница)
- Фән ойошмалары федераль агентлығы
Хөкүмәт эргәһендә башҡа ойошмалар
- Санкт-Петербург дәүләт университеты
- Юғары иҡтисад мәктәбе
- Мәскәү дәүләт университеты
- Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Банкы
Хөкүмәт Рәйестәре[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации, устанавливающее с 31 марта 2011 года предельную численность сотрудников аппарата правительства government.ru 14 января 2011.
- ↑ Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации» kremlin.ru 17 декабря 1997.
- ↑ Структура Правительства Российской Федерации на 3.10.2013


text:
Верхнеурал районы
Үрге Урал районы — Силәбе өлкәһендә район.Районда Кирса, Яйыҡ йылғалар аға. Район Силәбе өлкәһенең Уй, Троицк, Чесмен, Агаповка, Ноғайбәк һәм Башҡортостандың Әбйәлил, Белорет, Учалы райондары менән сиктәш. Районда Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты Үҙйылға баҡыр ятҡылыҡты эшкәртә (Межозерный ҡасабаһында бүлексә).
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]
Районда 10 муниципаль берекмә 51 пункты берләштерә:
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сайт администрации Верхнеуральского муниципального района
- Информационный портал органов местного самоуправления Верхнеуральского района
- «Верхнеуральский Вестник» — первое независимое СМИ Верхнеуральского района


text:
Һөтимәрҙәр
Һөтимәрҙәр, имеҙеүселәр (лат. Mammalia) — балаларын һөт менән туҡландыра торған умыртҡалы хайуандар класы; имеҙеүселәр.
Төрлө баһалауҙар буйынса, донъяла 5000-дән[1] алып 5400-гәсә[2] төр һөтимәр хайуан билдәле, шуларҙың 380[3] төрө Рәсәйҙә тереклек итә.
Умыртҡалы хайуандар синыфы. 4,5 меңгә яҡын төрө билдәле. Ер шарының бөтөн материктарында, океан һәм диңгеҙҙәрҙә таралған.. Уларҙың төп үҙенсәлектәре: үҙәк нерв системаһының юғары үҫеше, һиҙеү органдарының ҡатлаулы төҙөлөшө, йөн ҡапламы булыу, төрлө тире биҙҙәре (май, тир һ.б.; айырыуса балаларын имеҙеү өсөн һөт биҙҙәре булыу әһәмиәткә эйә - синыфның исеме лә шунан), бүленгән теш системаһы (киҫкестәр, ҡаҙыҡ, урт (аҙыу) алды һәм урт (аҙыу) тештәр, уларҙың һәр береһе үҙ функцияһын үтәй), даими тиәрлек тән температураһы (уртаса 30 °C тирәһе), үпкә менән һулау, дүрт камералы йөрәк. Имеҙеүселәрҙең бер төрҙәре ер өҫтөндә йәшәү рәүешен үҙләштергән һәм тиҙ йүгереүгә яйлашҡан (тояҡлылар, бүре, ҡуян) йә иһә һыйыныу урынын ерҙә тапкан (бурһыһ, йомран); башҡалары ағаста йәшәүгә күскән (тейен, һыуһар); өсөнсөләре һауаға күтәрелгән, һәм уларҙың алғы ослоҡтары ҡанатка еүерелгән (ярғанат); дүртенселәре ер аҫтында йәшәү рәүеше алып бара - уларҙың күреү һәләте шаҡтай дәрәжәлә редукцияләшҡан һәм ҡайһы бер органдары тупраҡта йөрөү юлдары ҡаҙыуға яйлашҡан (һуҡыр сысҡан, ҡыр сысҡандары); имеҙеүселәр араһындағы тирәлек менән тығыҙ бәйләнештә булған төрҙәр бар (йофар, кама, ондатра). Тейен, ҡуян, төлкө, һыуһар һ.б. ҡиммәтле тиреле хайуандар промысел әһәмиәтенә эйә.
Ярғанаттар, ер сысҡандары, ләтчә һ.б. зарарлы бөҗәкләрне һәм кимереүселәрне юҡ итәләр. Ҡайһы бер төрҙәре (күп кенә кимереүселәр һәм тояҡлылар) үҫемлекселеккә, урман хужалығына һ.б. зыян килтерергә мөмкин. Күп кенә имеҙеүселәр (мәҫәлән, кимереүселәр) ҡурҡыныс ауырыу (сума, туляремия) тыуҙырыусыларҙы таратыусы һәм йоҡтороусылар.
- ↑ Павлинов И.Я. Систематика современных млекопитающих. - М.:Из-во Московского Университета. 2003. - 297с. ISSN 0134-8647
- ↑ Wilson D.E.; Reeder D.M. Mammal Species of the World (3rd ed.). - Baltimore: Johns Hopkins University Press. 2005. - 2142 pp. ISBN 978-0-8018-8221-0
- ↑ Павлинов И.Я., Крускоп С.В., Варшавский А.А. и др. Наземные млекопитающие России. - М.:Из-во КМК. 2002. - 298с. ISBN 5-87317-094-0


text:
Ҡондоҙ
Ҡондоҙ (лат. Castor fiber) — Кимереүселәр төркөмөнә ҡараған көрән йөнлө, яҫы ҡойроҡло, тиреһе затлы һыу буйы йәнлеге[1]. Ҡондоҙ һөт имеүсе кимереүсе йәнлек.
Килеп сығышы[үҙгәртергә]
Беренсе ҡондоҙҙарҙың ташҡа әләнгән ҡалдыҡтары Азияла табыла. Иң билдәле юҡҡа сыҡҡан ҡондоҙҙар − плейстоцен дәүеренән ҡалған себер Trogontherium cuvieri һәм Төньяҡ Америка Castoroides ohioensis гигант ҡондоҙҙары. Баш һөйәгенең ҙурлығына ҡарап буйы 2,75 м, массаһы 350 кг булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Балет
Бале́т (франц. ballet, итал. ballo — бейейем) — музыкаль-хореографик образдарҙы берләштереүсе сәхнә сәнғәте төрө.
Балеттағы төп сәнғәти алым — бейеү, ул пантомима менән бергә сюжетты һәм геройҙарҙың характерҙарын сағылдыра. «Балет» төшөнсәһе XVI быуаттың 2-се яртыһында Италияла барлыҡҡа килә һәм баштараҡ спектакльдәге бейеү мәғәнәһендә ҡулланыла. XVI быуат аҙағында балет тип музыканы, йыр, һөйләм һәм бейеүҙе берләштергән тамашаны атай башлыйҙар. XVII быуат дауамында балет зиннәтле һарайҙар тамашасы характерындағы күренеш булараҡ, башлыса, Францияла үҫеш ала.
XVIII быуатта мөстәҡил сәнғәт төрөнә әүерелә. XIX быуаттың 2-се яртыһында Рәсәйҙә композиторҙар П.И. Чайковский, А.К. Глазунов һәм балетмейстерлар М.И. Петипа, Л.И. Иванов («Йоҡоға талған гүҙәл», «Щелкунчик», «Аҡҡош күле», «Раймонда») ижадында балет сәскә атыу осоро кисерә. 1900 йылдарҙа балетмейстерҙар М.М. Фокин, А.А. Горский балет сәнғәтенең яңы эстетик хасийәтын булдыралар, аңа хәҙерге сәнғәт һәм әҙәбиәт идеяләрен керетәләр. XIX быуат аҙағында балет сәнғәтен бөтә доньяға таралуына С.П. Дягилевтың «Рус сезондары» һәм А.П. Павлова гастрольдәре этәргес бирә. Хәҙерге балет сәнғәтенең үҫеш этаптары Р. Глиэрдың «Ҡыҙыл мәк», балет Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта»һы, А. Хачатуряндың «Гаянэ», «Спартак» әҫәрҙәрендә һ.б. ла сағыла, уға стильдең, жанр һәм форманың күп төрлөлөгө — классиканан алып джаз һәм модерн-балетҡа ҡәҙәр булған төрҙәрҙе берләштереүе хас.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Атеизм
Атеи́зм (бор. грек. ἄθeoς "Аллаһһыҙ" һүҙенән; шулай уҡ дәһрилек, динһеҙлек) — Аллаһ, илаһи заттар һәм рухтар, башҡа матди (материаль) булмаған заттар һәм көстәр, әхирәт донъяһы булғанлығын, йәндең үлемһеҙ булыуын һ.б. кире ҡаҡҡан донъяға ҡараш. Атеизм буйынса, тәбиғи донъя үҙ-үҙенә тулы нигеҙ булып тора һәм булмышы өсөн Аллаһ йә илаһи заттар яғынан терәккә мохтаж түгел. Донъялағы барлыҡ диндәр ҙә кеше тарафынан уйлап сығарылған, тип иҫбат ителә.
Атеизм бик боронғо заманда уҡ ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең үҫеше, фән һәм материалистик философияның уңыштары нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.
Үҙ-үҙен атеист тип һанаған кешеләр илаһи заттар барлығына шиксел ҡарай – уларҙың ысынбарлыҡта бар булыуы тәжрибә, һиҙем йә һынау аша иҫбатлана алмай, тип раҫлана. Атеизм яҡлы кешеләр үҙ ҡарашын шулай уҡ фәлсәфә, социология йә тарихҡа таянып яҡлай; уларҙың күбеһе донъяуи (дини булмаған) фәлсәфә йүнәлештәренә эйәрһә лә, барлыҡ атеисттарға хас булған дөйөм фекер-ҡараштар системаһын йәки тәртип ҡалыбын айырым билдәләп булмай.
Этимология[үҙгәртергә]
Боронғо грек телендеге ἄθeoς ( ἀ — «юҡ» + θeός — «Аллаһһ») «Аллаһһыҙ» тигәнде аңлата.
Б.э.т V быуатта был һүҙ элекке әшәке, ерәнес һүҙе урынына «Аллаһ менән мөнәсәбәтте өҙгән» тигән мәғәнә ала. Был термин иртә христиандар һәм мәжүсиҙәр араһындағы бәхәстә киң ҡулланыла, һәр яҡ икенсе яҡты кәмһетергә тырыша. «Атеист» һүҙе беренсе мәртәбә 1577 йылда ҡулланыла[1]. Һуңыраҡ, 1621 йылда ҡәрҙәш деист һүҙе ҡулланыла[2], теист — в 1662[3], теизм — 1678[4] (башҡа сығанаҡтарҙа 1743 йылда [5][6]) һәм деизм — 1682 йылда[7].
Төшөнсәләр күплеге[үҙгәртергә]
Клинтон Ричард Докинз атеизмды түбәндәге төрҙәргә булә:
- Теизм — беҙҙең донъялағы ваҡиғалар ағышына һоғонто яһаусы, доғаларҙы тыңлаусы, саҙаҡа кабул итеүсе, ғәжәп эштәр эшләүсе бер (монотеизм) йәки күп (политеизм) Аллаһға ышаныу.
- Деизм — Аллаһ донъяны булдырыусы, әммә ваҡиғалар ағышына ҡыҫылмай. Бындай Аллаһ донъя башында һәм ахырында ғына ҡатнаша, ағымдағы ваҡиғалар тәбиғәт закондары буйынса бара.
- Пантеизм — Аллаһны бөтә йыһан, тәбиғәт закондары менән тиңләштерә. Шул уҡ атеизм, терминология менән генә айырыла.
- Агностицизм — белемдең бөгөнгө кимәлендә Аллаһ булыуын иҫбат итеп булмай тип раҫлаусы.
Атеизм һәм агностицизм[үҙгәртергә]
Атеизмды агностицизмдан айырым күрер кәрәк. Агностицизм буйынса, Аллаһның барлығы-булмағанлығын танып белеү йәки аңға таянып иҫбатлау өсөн ысул юҡ [8]; шул уҡ ваҡытта агностиктар берҙәм йә бер нисә Аллаһға ышана ала. Атеистар иһә Аллаһға ышаныуҙы ҡәтғи рәүештә кире ҡаға һәм быны йыш ҡына аҡылға таянып нигеҙләй. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың фекер йөрөтөүе түбәндәге өс юлдың (Аллаһның барлығына ҡаршы дәлилдең) береһенә эйәрә:
- Яуызлыҡ мәсьәләһе: донъяла миһырбанлы (ихлас күнелле), ҡөҙрәтле (сикһеҙ ҡеүәтле) һәм бөтә нәмәне белеүсе Аллаһ булһа, яманлыҡ менән яуызлыҡ барлығын нисек аңлатып була? Логик фекерләү күҙлегенән, бындай сифаттарға эйә булған Аллаһның барлығы һәм шул уҡ ваҡытта донъяла яуызлыҡ бар булыуы бер-береһенә ҡаршы килә.
- Бер-беренә тура килмәгән вәхиҙәр (Аллаһ тарафанан күндерелгән асыштар) мәсьәләһе: күпселек теологтар, әүлиә-пәйғәмбәрҙәр һәм динсел әҙәмдәр ҡабул итеп таратҡан асыштар бер-береһенә тура килмәй, тип иҫбатлана. Ябай кеше бындай асыштарҙы тоҫмАллаһп ҡабул итергә йә кире ҡағырға мәжбүр; аңға таянып был ҡаршылыҡтарҙы сисем булмай.
- Аллаһның йәшерен булыуы мәсьәләһе: Аллаһ ысынбарлыҡта бар булһа һәм бөтә кешеләрҙе үҙенең барлығына ышандырырға булһа, ул бынын өсөн хәл-шарт тыуҙырып үҙен белдерер ине. Әммә-ләкин, уға ышанмаған һәм һаҡсыл ышанмаусан кешеләрҙең күп; был йәһәттән, Аллаһның бар булыуы шикле, тип иҫбатлана.
Ниндәй ҙә булһа Аллаһның бар булыуын ҡабул итеү өсөн шәхси асыш кәрәк, тип күрһәтелә. Аллаһның барлығын иҫбатлаған дәлилдәр тик бер генә дин өсөн хас түгел; киреһенсә, был дәлилдәр тигеҙ нигеҙлек менән төрлө диндәргә ҡағылышлы ҡулланыла ала. Кеше ниндәй ҙә булһа бер динде ҡабул итһә, башҡа диндәрҙе кире ҡағырға тейеш була. Шәхси асыш булмаған осраҡта ысынлыҡҡа дәғүә итеүсе диндәр араһынан береһен һайлап алыу ҡыйынға төшә.
Христиандар Ғайса пәйғәмбәр донъяны ҡотҡарыусы һәм Аллаһның улы, тип ышана; йәһүҙиләр быға ҡаршы килә. Мосолмандар Ҡөръән Аллаһ тарафынан тапшырылған, тип ышана; христиандар ҙа, йәһүҙиләр ҙә быға ышанмай. Бындай бер-беренә тура килмәгән ҡараштар бихисап; хата берҙәм дин эсендә лә тарҡалыу осраҡтары аҙ түгел. Мәҫәлән, христианлыҡ диненең эсендә бер күп йүнәлештәр бар; улар йыш ҡына бер-беренә тап килмәй.
Хәҙерге көндә[үҙгәртергә]
Күп илдәрҙә асыҡтын-асыҡ атеизм фекерен таратыу енәйәт тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, Библия йә Ҡөрьән ысынбарлыҡҡа тура килмәй, йәки Аллаһ юҡ тип әйтеү хыянат тип табылған илдәр әле лә бар[9]. Мәҫәлән, Иорданияла 2008-се йылда Ислам Самһан исемле шағирҙы суд «Ислам динен хурлау»ҙа ғәйепле тип таба; ул Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарын үҙенең ғишык шиғырҙарына ҡушып китап баҫтырған булған [10]. Бөйөк Британия, Канада, Голландия һәм АҠШ кеүек илдәрҙә атеистар хоҡуҡтарын яҡлаған ҡанундар бар. Закон буйлап, был илдәрҙә атеистар башҡа граждандандар менән тигеҙ хоҡуҡлы. “Дин иреклеге” тип аталған халыҡ-ара ҡанун динһеҙ булыу хоҡуғын да үҙенә индерә.
Бөгөнгө көндә, донъя халҡының 2.3%-ы үҙен атеист тип иҫәпләй; 11.9% самаһы үҙен ‘’нонтеизм’’ яҡлы, йәиһә дингә битараф тип таныта. Рәсәйҙә «битараф» кешеләр 48%-ты тәшкил итә. Европа илдәрендә был һан 6%-тан (Италияла) 85%-ҡаса (Швецияла) тәшкил итә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ {Meredith. The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. 1577 . pages 63 55193813 The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.
- ↑ {{ Burton Robert. Бёртон, Роберт. The Anatomy of Melancholy. 1621. III. iv. II. i Cosen-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists.
- ↑ Martin | Edward. His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.]. London. 1662. Five Letters 45 To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].
- ↑ Cudworth Ralph. Кедворт, Ральф. The true intellectual system of the unive. London. 1678 Preface url=http://www.library.usyd.edu.au/libraries/rare/modernity/cudworth.html%7Cquote= Nor indeed out of a meer Partiall Regard to that Cause of Theism neither, which we were engaged in.
- ↑ «Теизм» в БСЭ.
- ↑ Кедворт, Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
- ↑ Dryden John. Драйден, Religio laici, or A laymans faith, a poem. London. 1682. 11081103 Prefac…namely, that Deism, or the principles of natural worship, are only the faint remnants or dying flames of revealed religion in the posterity of Noah…
- ↑ Atheism and Agnosticism. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ Goodbye to Blasphemy in Britain
- ↑ [1]


text:
Сарк
Сарк — Ла-Манштың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Утрау — Бөйөк Британия юрисдикцияһы аҫтындағы Норманд утрауҙарының береһе, Гернси биләмәһе,
Утрау халҡы — 600 тирәһе кеше (2002). Сарктың үҙ флагы бар. Утрауҙа автомобильдәр тыйылған, велосипед һәм атлы экипаж рөхсәт ителгән. Утрауҙа йәшәүселәр трактор менән файҙалана ала. Моторлы транспорт саралары тик пенсионер һәм инвалидтар өсөн генә.
Утрау ике өлөштән тора: Ҙур Сарк утрауы һәм Кесе Сарк утрауы. Ике утрау тар ғына ҡаялы муйын менән тоташҡан.
Утрау халҡының күп өлөшө инглиз телендә һөйләшә. Элегерәк норманд теленең саркс диалектында һөйләшкән (ҡайһы саҡта француз теленең диалекты тип иҫәпләйҙәр). 1998 йылға торошло сарксс диалектын уртауҙа йәшәүселәрҙең 20% аҙырағы белә.
Сарк Европала феодализмдың иң һуңғы таянысы. Барлыҡ файҙалынырға яраҡлы ерҙәр бер кешенеке — синьорҙыҡы. Ул үҙ ҡарамағындағы ерҙәрҙе арендаға бирә. Был тәртип 2008 йылдың апреленә тиклем дауам итә.[1]
XVI быуатҡа тиклем утрауҙа кеше йәшәмәгән. Ниндәйҙер ваҡыт монах общиналары йәшәгән. Утрау, шулай уҡ пираттар өйөрө урыны булыуы менән билдәле.
XVI быуатта Елизавета I указы буйынса утрауға 40 килеп төшә.
1940-сы йылдарҙа Норманд утрауҙарн (шул иҫәптән Саркты) Германия баҫып ала. Утрауҙа феодаль система 2008 йылға тиклем һаклана. Сарк властарын Евросоюзда даими рәүештә тәнҡитләйҙәр. 2008 йылдың апреленде сеньорлыҡ бөтөрөлә.
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Сарк темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Сарк рәсми сайты
- Сарк утрауы
- Сарк — «Европала феодализмдың һуңғы терәге». (урыҫ.)
- Сарк галереяһы


text:
Шәриғәт
Шәриғәт(ғәрәпсә бойроҡ.күрһәтмә, закондар)-мосолмандарҙың дини ҡанундар йыйылмаһы.Ҡөръәнде өйрәнеү-тәфсир фәнен, ә хәҙистәрҙе өйрәнеү Сөнәне тыуҙырған кеүек, дини әҙәбиәттең ошо ике тармағы нигеҙендә дин белеме теология(Ҡаләм) һәм хоҡуҡ белеме- фикх барлыҡҡа килә. Фикх- дөйөм белеү тигәнде аңлатһа ла, һуңғы осорҙа "дини закондарҙы белеү" мәғәнәһенә тап килә. Хәйер, шәриғәткә дин белеме лә, хоҡуҡ белеме лә туплана, уның өлөштәрен тәшкил итә.
Шәриғәт төп дүрт сығанаҡҡа-Ҡөръәнгә,Сөннәгә, Ижмағҡа һәм Ҡыясҡа нигеҙләнеп эшләнгән. Бына ошо сығанаҡтарҙы өйрәнү һәм файҙаланыуҙа уларҙың ҡайһыһына күберәк өҫтөнлөк бирергә тигән һорау тыуа. Аллаһ исеме менән эшләнгән шәриғәт закондары һәм шул осорҙағы тәҡдимдәр ошоғаса үҙгәрешһеҙ ҡала. Ҡайһы бер мосолман илдәрендә суд-хөкөм эштәрендә уларҙы әле лә иҫәпкә алалар. Шәриғәт әлегәсә йәелк һәм йәнһеҙ мөлкәткә хосуси милекселекте Аллаһ исеме менән законлаштыра. Шәәәриғәттә шулай уҡ намаҙ, тәһәрәт, ураҙа, зәкәт, хаж, һәм йыһат(жихад) турында тулы күрһәтмәләр бар.
Шәриғәт хөкөмдәре[үҙгәртергә]
Фикһ китаптарында түбәндәге хөкөмдәрҙе осратырға мөмкин:
- Фарыз(ғәрәпсә бурыс, мәжбүриәт) эш. Фарыз эште үтәү мәжбүри.
- Важиб(ғәрәпсә кәрәкле, зарури) эш шулай уҡ мәжбүри
- Сөннәт( ғәрәпсә ғәҙәт,йола) хуплана торған эш.
- Мөбах(ғәрәпсә рөхсәт ителгән)
- Харам(ғәрәпсә тыйылған)
- Мәкруһ(ғәрәпсә шелтәләнә) торған тыйылған эш.


text:
Викиһаҡлағыс
Викиһаҡлағыс, викимилек (ингл. Wikimedia Commons) — рәсем, тауыш яҙыуларын, видеояҙмаларҙы һәм башҡа медиафайлдарҙы уртаҡ үҙәктә виртуаль һаҡлау урыны. Викимедия фондын ирекле таратырға, үҙгәртергә һәм ҡулланырға (шул иҫәптән коммерция маҡсатында) була. 2013 йылдың февраленә торошло 16 милион медафайл иҫәпләнә[1] һәм уның иҫәбе арта бара.
Википедия фондында һәм Википедия ҡатнашыусыларына, медафайлдар Википедияның башҡа бүлектәрендә һәм проекттарында ҡулланыу мөмкинлеге булһын өсөн, бөтә ирекле файлдарҙы Викимилеккә тейәргә тәҡдим ителә.
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыс(баш.)
- Викисклад(урыҫ.)
- Commons(инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Викимилек Статистикаһы


text:
Фәтеүә
Фәтеүә (ғәр. فتوى;юридик нәтижә, ҡарар) — мөфтиҙең дини, юридик(шәриғәт) мәсьәләһе буйынса(Ислам дине булған илдәрҙә - сәйәси проблемалар буйынса ла) ҡарары йәки фекере. Мөфти мөстәкил рәүештә закон сығармай, ә мосолман хоҡуҡтарының дүрт нигеҙенә: (Ҡөръән, Сөннә, Ижмағ, Ҡыяс) йәки үзенән өҫтәрәк торған дин һәм хоҡуҡ белгестәренең - мөжтәһиттәрҙең фәтеүәһенә таянып эш итә, фәтеүәлә уның һылтанмаларын, сығанаҡтарын күрһәтә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа фәтеүәләр ғөләмә һәм фикхтарҙың килештерелгән уртаҡ фекере рәүешендә лә иғлан ителә. 1935 йылда әл-Әзһәрҙә фәтеүә биреүсе дин ғалимдары шураһы төҙөлдө. Диниә назараты мөфтиҙәре үҙҙәре фәтеүә сығаралар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Әберсә турғайы
Әберсә турғайы, баҡса турғайы (урыҫ. зеленая пересмешка)— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарында йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе теремек ҡош. һырт яғы йәшкелт һоро. Ҡанат ҡауырһындарының сите аҡ ҡайыулы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһыл һары. Сыр-ҡылдаҡ турғайҙан йәшкелт төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «бит-бит-бит» йәки «тсе-тсе-титийит».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө ҡоштарҙың тауышына^ оҡшатып һайрай, һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙ¬гөһөн еләк-емеш менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында йәки ерҙә оялай. Ҡыҙғылт таплы 4—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Флорида
Флорида (ингл. Florida) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 22. 1845 йылдың 3 мартында төҙөлгән. Элек территория Флорида исеме менән йөрөгән. Алабама һәм Джорджия штаттар менән сиктәш. Штаттың ҡушаматы — Ҡояшлы штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Флорида штатында ▲19 057 542 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 111,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 4 Калифорния, Техас һәм Нью-Йорк штаттарынан һуң.
Майҙаны 170 304 кв.км, шуның 17,9 % һыу майҙаны.
Эре ҡалалар – Джэксонвилл (иң эре), Майами, Тампа, Орландо.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Испан Флоридаһы[үҙгәртергә]
Америкаға европалар килеү алдынан Флоридала тимукуа ( XVIII быуатта юҡҡа сыҡтылар), калуса һәм семинолы халыҡтары йәшәне . Испан конкистадоры Хуан Понсе де Леон, ярымутрауға 1513 йылда килеп, Флориданы испан короллеге ерҙәренә ҡушты һәм уға исп. la tierra florida («сәскә атҡан ер») исемен бирҙе. 1564 йылда ярымутрауҙа беренсе ҡала - Сан-Августин (хәҙерге ваҡытта Сент-Огастин) һалына. 1763 йылдағы Париж тыныслык килешеүе буйынса Британия Флориданы Гаванаға алмаштырҙы.
Ләкин АҠШ Азатлыҡ һуғышынан һуң Флориданы Испанияға ҡайтарҙы.
1819 йылда Испания Флориданы АҠШ-ҡа һатты. 1845 йылда Флорида илдең 27 штаты тип булды.
Климат[үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Штаттын эске тулайым продукты $776,3 млрд. — илде 4-се күрһәткес. (август 2011 г.) Ошо Эске тулайым продукт Австралия Эске тулайым продукттына оҡшаш.
Флоридала цитрус емештәр үҫтерәләр(күбеһе апельсиндар, грейпфруттар).


text:
Левират
Левират — тол ҡатындың мәрхүм иренең ҡустыһына ҡатынлыҡҡа барыуына нигеҙләнгән никах формаһы.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
20 быуат башына тиклем башҡорттарҙа йола хоҡуғынормаһы һанала. Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһына ярашлы, тол ҡатынға мәрхүмдең бер туғанының улы, ике туған ҡустыһы йәки башҡа ҡәрҙәше лә өйләнә алған. Тол ҡатынға өйләнгән кешегә мәрхүмдең балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары күскән. Левират йолаһы ғаиләлә эшсе ҡулдарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ иткән. Левират төрки-монгол халыҡтарында киң таралған булған, тарихи яҡтан төркөмләп ғаилә ҡороу (левират полиандрия) традицияларына барып тоташа.
Этимология[үҙгәртергә]
Латин теленән килеп кергән һүҙ — levir — ҡәйнеш[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ «...Ҡалып:Script...» (Руфь.4:4)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Большая советская энциклопедия
- Косвен М. О., Очерки истории первобытной культуры, М., 1953, с. 111—112;
- Штернберг Л. Я., Семья и род у народов северо-восточной Азии, Л., 1933.


text:
Татарҙар
Татарҙар — Иҙел-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө Татарстанда һәм Башҡортостанда, шаҡтай өлөшө Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендә (күберәк Мәскәүҙә һәм Себерҙә) йәшәй.
Йөкмәткеһе
Халыҡ төркөмө[үҙгәртергә]
Татар халҡы 3 төп төркөмгә бүленә.
- Иҙел-Урал татарҙары
- Ҡазан татарҙары
- Ҡасим татарҙары
- Мишәрҙәр
- Типтәрҙэр
- Себер татарҙары
- Хажитархан татарҙары
- Ҡырым татарҙары
- Нуғайҙар
Польша-Литва татарҙары төркөмө лә бар. Иҙел-Урал төбәге төркөиә иң ҙурыһы, унда 4 млн. артыҡ татар иҫәпләнә.
Дин[үҙгәртергә]
Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Татар милләтен көсләп суҡындырылған өлөшөлә бар: керәшен татарҙары, нағайбаҡтар. Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән тигән ҡарашта бар. Татарҙарҙың хәҙерге дин үҙәктәре: Ҡазан, Мәскәү, Өфө, Ырымбур, Төмән һэм башҡа ҡалаларҙы мөфтиәттәр бар, шул иҫәптән Польша-Литва таратҙарыныңда дини ойошмалары бар.
Милләт сығышы[үҙгәртергә]
Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй.
Иҙел-Урал концепцияһы[үҙгәртергә]
Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — Булғарҙар һәм төркиләшкән ерле Фин-Уғыр халҡы. Ә. Вәлиди, Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х.б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осарҙан билдәле күсмә Скиф, Сармат, Алан һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр.
Татар-Монгол концепцияһы[үҙгәртергә]
Был концепция Көнсығыш Европаға Татар-Монгол ҡәбиләләре менән бергә күсеп килеп, ерле ҡыпсаҡтар менән ҡушылып һэм Алтын Урҙа дәүләтендә Ислам динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыс, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н.А.Мәзитов, В.Ф. Кахавский, В.Д. Дмитриев, Н.И. Егоров, М.Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сығылыш таба.
Төрки-Татар концепцияһы[үҙгәртергә]
Был концепция татар халҡының килеп сығышында Булғарҙар менән бергә Ҡыпсаҡ дәүләте берләшмәләренә кергән халыҡтар ҡатнашыуына ҙур урын бирә.
Татар халҡының Милли тарихының төп үҫеш дәүере Алтын Урҙа осорона тура килә. Шул осорҙа ерле Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡэбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә.
Тормош һәм көнкүреш[үҙгәртергә]
Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ.
Диаспора[үҙгәртергә]
Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип була. Алманияла, Финляндияла, Польшала, Литвала, Эстонала, Мәскәүҙә татарҙар бик күп.
Был биттең сығанағы Tatarça - Татарса |http://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B"
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России
- ↑ Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.
- ↑ Итоги переписи населения Казахстана 2009 г.
- ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001 (русская версия)
- ↑ Ethnic composition of Azerbaijan 2009
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
joshuaтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
- ↑ Белстат. Предварительные итоги переписи 2009
- ↑ Национальный состав населения Литвы. Перепись 2001
- ↑ Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010. (латыш.)
- ↑ Национальный состав населения Эстонии. 2010
- ↑ Нациоанльный состав населения Польши. Перепись 2002


text:
Аджария
Аджа́рия, рәсми исеме Аджария Автономиялы Республикаһы (грузинса აჭარა, Ač'ara; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, Ač'aris Avtonomiuri Respublika) — Грузия составындағы автономиялы республика, илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Аджарияның башҡалаһы Батуми, Грузияның төп порты булып һанала. 1920 йылдан башлап, Аджар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тип аталған, хәҙерге исемде 1990 йылда бирәләр.
Аджариянын төп халҡы — аджарҙар, грузин халҡының этнографик төркөмө. Урта быуаттарҙа аджарҙар ислам динен ҡабул итә.


text:
Сәнғәт
Бәлки, Һеҙ ошоно әҙләйһегеҙ: Сәнәғәт.
Сәнғәт — ысынбарлыҡты һынлы образдарҙа сағылдырыу эше; эске һәм тышҡы донъяны автор һәм башҡа кешеләр мәнфәғәтендә, ижади эштә күрһәтеү.
Сәнғәт — тәбиғи фәндәрҙә һәм дини картиналарҙағы донъяны аңлатып биреүсе фән.
Кешелектең нәфислеккә ынтылған ихтияжын ҡәнәғәтләндергән мәҙәни эшмәкәрлек. Ҡайһы саҡта ниндәйҙер өлкәлә оҫталыҡ тип ҡабул ителә. Социаль эстетик нормалар эволюцияһында эстетик-тәьҫирле образдар ижад итеү сәнғәт тип аталырға хоҡуҡ алды.
Сәнғәт үҫешен диндән айырып ҡарап былмай. Ныҡлы урын алған дин сәнғәттәге төрлө символдар ярҙамында юғары хаҡиҡәтте халыҡҡа аңлатырға тырыша.
Сәнғәт шулай уҡ:
- аралашыу сараһы
- күңел асыу сараһы
- авангард, сәйәси үҙгәреш сараһы
- психотерапия сараһы
- социаль протест, йәшәп килгән тәртипте ҡолатыу сараһы
- пропаганда һәм коммерция сараһы


text:
Мәсетле районы
Мәсетле районы Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфим, Әртә райондары, көнсығыштан Башҡортостандың Балаҡатай, көньяҡтан Ҡыйғы, көнбайыштан Дыуан райондары менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
- 2 Район тарихы
- 3 Район үҙәге
- 4 Биләмәһе һәм ауыл советтары
- 5 Халыҡ һаны
- 6 Район ауылдары
- 7 Арҙаҡлы шәхестәр
- 8 Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән кешеләр
- 9 Тәбиғәт
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
- 12 Иҫкәрмәләр
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Район Әй буйы убалы тигеҙлегенең бер өлөшен биләй. Климаты уртаса йылы, етерлек дымлы. Район аша Әй, уның ҡушылдыҡтары Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, Ләмәҙ, Аҡа йылғалары аға. Ере ҡара-һоро урман һәм көлһыуланған ҡара тупраҡлы. Урмандары имән, ҡарағай, ҡайын ағастарынан тора һәм райондың 1/5 өлөшен тәшкил итә. Газ ятҡылығы (Оло Устикин), ҡомло балсыҡ (Ҡыҙылбай, Кесе Ыҡтамаҡ), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ҡыҙылбай), төҙөлөш ташы (Оло Ыҡтамаҡ), төҙөлөш ҡомо (Салйоғот), эзбизташ (Яңы Мөслим), агрономик руда (Әжекәй, Буртаковка, Оло Ыҡтамаҡ) һәм эзбизташ туфы (Мәләкәҫ) бар.
Район аша Мәсәғүт- Әчет, Оло Ыҡтамаҡ — Яңы Балаҡатай, Оло Ыҡтамаҡ — Үрге Ҡыйғы автомобиль юлдары үтә.
Төп етештереү тармағы булған ауыл хужылығы бөгөнгө көндә иҡтисади көрсөктә. Ауыл хужалығы малсылыҡ-игенселек йүнәлешендә мағсуслашҡан. Картуф үҫтереү, ҡымыҙ етештереү, умартасылыҡ менән дә шөғөлләнәләр. Аыул хужалығы ерҙәре 106,7 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 83,7 мең, көтөүлектәр — 19,2 мең, сабынлыҡтар — 3,8 мең га майҙан биләй.
Районда йыл әйләнәһенә эшләүсе республика балалар шифаханаһы, «Ҡарағай» шифаханаһы урынлашҡан.
40 дөйөм белем биреү , шул иҫәптән 13 урта мәктәбе бар. Оло Ыҡтамаҡта музыка мәктәбе, 123 — се профессионал белем биреү училищеһы эшләп килә. 25 дөйөм китапхана, 42 мәҙәниәт клубы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.
Башҡорт телендә һәм урыҫ телендә «Мәсетле тормошо» — «Мечетлинская жизнь» гәзите сыға.
Район тарихы[үҙгәртергә]
1930 йылдың 20 авгусында Дыуан-Мәсетле исемендә ойошторолған. Ойошторолған ваҡыттағы ике документта райондың исеме ике төрлө яҙылған. ВЦИК РСФСР ҡарарында — «ДЫУАН-МӘСЕТЛЕ», ЦИК и СНК БАССР— «МӘСЕТЛЕ». 1932 йылда ВЦИК РСФСР ҡарары менән «МӘСЕТЛЕ» исеме беркетелә. XX быуаттың 30-сы йылдарында район етәкселеге тарафынан районға «ӘЙ» исемен биреү тураһында тәҡдимдәр индерелә, әммә ләкин улар тормошҡа ашмай. 1963 йылдың 1 февраленән Балаҡатай һәм Мәсетле райондары берләштерелә. Яңы райондың исеме «БАЛАҠАТАЙ», район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ була. 1965 йылдың 14 ғинуарынан Мәсетле районы яңынан тергеҙелә. Райондың сиктәре һәм биләмәһе шул ваҡыттан үҙгәрмәгән.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
2014 йылда Мәсетле районының иҫтәлекле ваҡиғалары
Район үҙәге[үҙгәртергә]
- 1930—1932 йылдарҙа — Дыуан-Мәсетле
- 1932—1935 йылдарҙа — Ләмәҙ-Тамаҡ
- 1935 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауылы.
Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡтан Өфө ҡалаһына 283 км. Яҡындағы тимер юл станциялары Красноуфим (Свердловск өлкәһе) — 76 км, Сулея (Силәбе өлкәһе) — 126 км алыҫлыҡта.
Биләмәһе һәм ауыл советтары[үҙгәртергә]
Район яңынан тергеҙелгәндә (14 ғинуар 1965 йыл) түбәндәге ауыл советтарынан торған: Әләгәҙ, Оло Аҡа, Оло Ыҡтамаҡ, Дыуан-Мәсетле, Ләмәҙтамаҡ, Кесе Ыҡтамаҡ, Мишәр, Ростов. Шул уҡ йылды Яңы Мөслим ауыл советы тергеҙелгән, яңы Йонос ауыл советы төҙөлгән. 1985 йылда Кесе Ыҡтамаҡ ауыл советынан бүленеп Әжекәй ауыл советы булдырыла. 1987 йылда Ҡорғат ауыл советы тергеҙелә, ул Ростов ауыл советынан бүленеп сыға. 1989 йылда Мишәр ауыл советын бүлеп Яңы Яуыш ауыл советы төҙөлә. 1996 йылда Абдулла ауыл советы тергеҙелә, ул Оло Аҡа ауыл советынан бүленеп сыға. 2003 йылдың 14 ғинуарында (Рәсәй хөкүмәте ҡарары № 14) Мишәр ауыл советың исеме Яңы Мишәр итеп үҙгәртелә. Башҡортостан Республикаһы ҡанунына ярашлы 2008 йылда Оло Ыҡтамаҡ, Әжекәй, Яңы Мөслим ауыл советтары берләштерелде. Берләштерелгән ауыл советының исеме Оло Ыҡтамаҡ итеп ҡалдырылды. Үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы. Шулай итеп, әлеге ваҡытта районда 12 муниципаль ауыл берәмегенә ингән 12 ауыл советы бар.
Төрлө йылдарҙа район биләмәһе майҙаны, ауыл советтары һәм ауылдар һаны тураһында
Республиканың административ-территориаль ҡоролошо исемле мәғлүмәт йынтыҡтары буйынса төрлө йылдарҙа ауыл советтары.
Ғәмәлдәге биләмәләр ҡоролошо
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу[үҙгәртергә]
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 25,6 мең кеше йәшәй. Күпселеген башҡорттар (58,4 %), татарҙар (23,6 %), урыҫтар (16,6 %) тәшкил итә. Уртаса тығыҙлыҡ — 1 км2 16 кеше тура килә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытына ҡарата район исемлегендә 50 ауыл бар. Төрөпкилде ауылында кеше йәшәмәй һәм 2005 йылда ауыл рәсми исемлектән алынды. Ҙур ауылдар (500 кешенән күберәк) — Оло Ыҡтамаҡ (7557 кеше), Әләгәҙ (1323 кеше), Оло Аҡа (1201 кеше), Яңы Мөслим (1072 кеше), Әжекәй (750 кеше), Дыуан-Мәсетле (669 кеше), Октябрьск (580 кеше), Кесе Ыҡтамаҡ (570 кеше), Абдулла (553 кеше), Теләш (538 кеше), Яңы Яуыш (531 кеше), Ләмәҙ-Тамаҡ (522 кеше), Оло Ҡыҙылбай (508 кеше).
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың халыҡ һаны:
Милли состав, (кеше (бөтә халыҡ һанынан өлөшө))[2]
Район ауылдары[үҙгәртергә]
Арҙаҡлы шәхестәр[үҙгәртергә]
Мәсетле районының хөрмәтле граждандары[үҙгәртергә]
Мәсетле районының хөрмәтле гражданы тигән рәсми исем Мәсетле районы муниципаль район Советы ҡарары менән 2005 йылдың 28 сентябрендә индерелгән.
- Әмиров Наҡий Сәбиғийәр улы — 2005
- Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы — 2005
- Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы — 2005
- Томилов Михаил Иванович — 2005
- Фуфаев Анатолий Федорович — 2005
- Дилмөхәмәтова Зөһрә Ҡолмөхәмәт ҡыҙы — 2006
- Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы — 2007
- Мөхәмәтйәрова Зилә Сәмей ҡыҙы — 2008
- Сәфиулиин Ғабулхаҡ Ҡашап улы — 2009
- Максимов Семен Ефимович — 2010
- Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы — 2011
- Нәжипов Алмас Исмәғил улы — 2012
- Фомина Елизавета Владимировна — 2012
Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән кешеләр[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән мәсетлеләр
Район ғалимдары[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Мәсетле районы ғалимдары.
Академиктар
- Абдрахманов Рәфил Фазыл улы — геология-минералдар фәндәре докторы (1993)
- Байрамғолов Юлай Жыянғале улы — техних фәндәре докторы (1993)
- Вәлиев Ильяс Иштуған улы — педагогия фәндәре докторы (1999)
- Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы —
- Кәлимуллин Барый Ғибат улы — сәнғәт фәндәре докторы (1976)
- Мирсаев Рафаил Нурый улы — философия фәндәре кандидаты (1990)
- Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы — иҡтисад фәндәре кандидаты (1974)
- Садиҡов Фәһим Бенийәмин улы — философия фәндәре докторы (1973)
- Хасанова Зилара Муллаян ҡыҙы — биология фәндәре докторы (1992)
Мәсетле районы илгә бик күп һанды ғалимдар үҫтереп бирҙе. Башҡорт теле буйынса мәшһүр ғалим Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған.
Тәбиғәт[үҙгәртергә]
Һыу сығанаҡтары[үҙгәртергә]
- Мәсетле районы йылғалары
- Әй ҡушылдыҡтарының тулы исемлеге
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года — Уфа: Государственное издательство, 1941. — 387 с.
- Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1952 года. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 495 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1961 года./Изд. 4-е . — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1961. — 428 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление 1 января 1969 года./Изд. 5-е. — Уфа: Башкнигоиздат, 1969. — 432 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года./Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с.
- Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 384 стр.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 1999 года. -Уфа: «Башбланкиздат», 1999. — 416 с, 55 картосхем.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 2007 года. — Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая река», 207. — 416 с.: илл.
- Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000. — 166 c.
- Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
- Населенные пункты Республики Башкортостан. Статистический сборник. Комитет государственной статистики Республики Башкортостан. Уфа. 2004. стр. 110—111
- Гатауллин Р. Ш. Села и деревни Кущинского рода. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 136 с.
- Гафаров М. Ф. Мой край родимый Мечетлинский. — Уфа: Мир печати, 2010. — 269 с.
- Гафаров М. Ф. Мечетлинская земля богата историей. — Большеустьикинское, 2012. — 104 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.1. — Большеустьикинское, 1996. — 80 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.2. — Большеустьикинское, 1997. — 102 c.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.3. — Большеустьикинское, 1997. — 65 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.4. — Большеустьикинское, 1997. — 107 с.
- Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.5. — Большеустьикинское, 1997. — 177 с.
- Садретдинов А. М. Взгляд из провинции на минувшее, настоящее, будущее. — Уфа: «Диалог», 2003. — 220 с. ISBN 5-94524-017-6
- Хажиев Р. З. Есть такая земля — мечетлинская. 75 лет Мечетлинскому району. — Уфа: «Диалог»,2005 — 37 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Мәсетле районы һәм Мәсетлеләр тураһында
Интернет селтәрендә
- Мәсетле районы хакимиәте рәсми сайты (урыҫ.)
- Уфаген сайтында Мәсетле районы ауылдары (урыҫ.)
- Ижади оҫтахана «Мәсетле районы Энциклопедияһы» (урыҫ), (башҡ.), (тат.)
- Беҙ Мәсетле! Яҡташтарым менән ғорурланам! — «Бәйләнештә» социаль селтәрендә төркөм
Киң мәғлүмәт сараларында
- Беҙ йәмле Әй буйынан… / Ризван ХАЖИЕВ. Башҡортостан гәзите. 8 октябрь 2010 йыл
- Йәшәү мәғәнәһе — игелек ҡылыуҙа. Рөстәм Нурыев. Ағиҙел журналы. Июль 2012 йыл.
- «Беҙ Мәсетле!» йырының тарихы. Рөстәм Нурыев. «Башҡортостан» гәзите. Башы, 11 март 2014 йыл, Аҙағы, 12 март 2014 йыл
- Эдуард Байков. Генератор идей (Ильяс Валеев). Журнал «Ватандаш» (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Был мәғлүмәт асыҡлауҙы талап итә, 1940 йылғы китапта хата булыуы иғтимал
- ↑ Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа: Китап, 2008.- 448 с.:ил.
- ↑ икенсеһе — милләтен билдәләүселәр һаны, милләттәр проценты һандан иҫәпләнгән


text:
Советтар Союзы Геройы
Советтар Союзы геройы — Советтар Союзында юғары хәрби маҡтаулы исем. Батырлыҡ өсөн йәки һуғыш хәрәкәте ваҡытында күрһәткән данлыҡлы хеҙмәт өсөн бирелгән. Маҡтаулы исем СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән 1934 йылдың 16 апрелендә индерелә. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1939 йылдың 1 авгусында түшкә тағыу өсөн махсус «Алтын Йондоҙ» миҙалы раҫлана. Миҙалдың эскизын архитектор Мирон Иванович Мержанов төҙөй.
Йөкмәткеһе
Герой Башҡорттар[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙан Советттар Союзы Геройы исемен алыусылар һаны аныҡ ҡына әлегә тиклем билдәләнмәгән һәм тарихи эҙләнеүҙәр дауам итә. Батырҙар исемлеген асыҡлауға тарих фәндәре кандидаты Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин күп өлөш индерә.
Башҡорт Энциклопедияһына ингән батырҙар[үҙгәртергә]
- Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы
- Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
- Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
- Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы
- Әхмәтов Михаил Владимирович
- Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
- Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы
- Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы
- Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы
- Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы
- Баймурҙин Ғаяз Исламетдин улы
- Бирҙин Ғәли Иркәбай улы
- Бикәев Солтан Хәмит улы
- Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы
- Булатов Хоҙат Сәлимйән улы
- Ғайсин Хәсән Нәзир улы
- Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы
- Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
- Гәрәев Муса Ғaйса улы
- Ғәтиәтуллин Шакирйән Йосоп улы
- Ғиләзетдинов Тажитдин Баһаутдин улы
- Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
- Дәүләтов Ғәбдерәүеф Ғәни улы
- Закиров Әхмәт Закир улы
- Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы
- Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы
- Күсимов Таһир Тайып улы
- Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы
- Матросов Александр Матвеевич
- Миңлебаев Ғүмәр Хәзинур улы
- Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
- Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы
- Сәйетов Ғәбделхай Сәйет улы
- Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы
- Солтанов Барый Муллағәли улы
- Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы
- Суфиянов Суфый Хазый улы
- Сыртланов Муллаярр Исламгәрәй улы
- Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы
- Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
- Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
- Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы
- Халиков Тимербулат Ғәләүетдин улы
- Хәсәнов Сафа Хужан улы
- Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы
- Шамғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы
- Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы
Башҡа сығанаҡтар буйынса[үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары[1][үҙгәртергә]
- Хәниф Фәйзуллин — Ҡыуандыҡ районы, Сабаҡлы ауылы
- Йәғәфәр Әхмәтшин — Ҡыуандыҡ районы, Ҡотлой ауылы
- Әғзым Хәйретдинов — Абдулла районы, Яңы Яҡут ауылы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йәнғәлин Ә. Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған? / Әхмәтгәрәй Йәнғәлин // Башҡортостан. – 2013. – 15 май.
- Йәнғәлин Ә. Батырҙары күп халыҡ – ырыҫлы! / Әхмәтгәрәй Йәнғәлин // Башҡортостан. – 2010. – 7 май.


text: 1Ӕрӕввахс Куадзӕн. Йесо зыдта, кӕй ралӕууыди ацы дунейӕ Фыдмӕ Йӕ ацӕуыны афон. Уый уарзта йӕхионты ацы дунейы, бауарзта сӕ кӕронмӕ. 2Уыцы рӕстӕг хӕйрӕг ныридӕгӕн Симон Искариоты фырт Иудӕйы зӕрдӕйы нывӕрдта Йесойы ауӕй кӕныны фӕнд. 3Йӕ Фыд Ын ӕппӕт дӕр Йӕ къухмӕ кӕй радта, Хуыцауӕй кӕй ӕрцыд ӕмӕ ныр Хуыцаумӕ кӕй цӕуы, уый Йесо зыдта; ӕмӕ ӕхсӕвӕры рӕстӕг 4Сыстад фынгӕй, раласта Йе 'ддаг дарӕс, райста хисӕрфӕн ӕмӕ йӕ ӕрбабаста Йӕ астӕуыл. 5Уый фӕстӕ дон ныккодта хъуывгъаны ӕмӕ райдыдта Йӕ ахуыргӕнинӕгты къӕхтӕ ӕхсын ӕмӕ сын сӕ Йӕ астӕуыл баст хисӕрфӕнӕй сӕрфын. 6Йесо Симон Петрмӕ куы бацыд, уӕд Ын уый загъта: «Хицау, мӕ къӕхтӕ мын Ды цӕхсай?» 7Йесо йын дзуапп радта: «Ӕз цы кӕнын, уый ды ныртӕккӕ не 'мбарыс, фӕлӕ йӕ фӕстӕдӕр бамбардзынӕ». 8Петр Ын загъта: «Никуы мын цӕхсдзынӕ мӕ къӕхтӕ». Йесо йын дзуапп радта: «Куы нӕ дӕ цӕхсон, уӕд дын Мемӕ иумӕйагӕй ницы ис». 9Уӕд Ын Симон Петр загъта: «Хицау, цӕхс ӕрмӕст мӕ къӕхтӕ нӕ, фӕлӕ мӕ къухтӕ ӕмӕ мӕ сӕр дӕр». 10Йесо йын загъта: «Ӕхсадӕн ӕрмӕст йӕ къӕхтӕ цӕхсын хъӕуы, уымӕн ӕмӕ ӕгасӕй дӕр сыгъдӕг у. Сымах дӕр сыгъдӕг стут, ӕрмӕст уеппӕт нӕ». 11Йесо зыдта Йӕ уӕйгӕнӕджы, ӕмӕ уымӕ гӕсгӕ загъта: «Уеппӕт сыгъдӕг не стут». 12Сӕ къӕхтӕ сын куы цӕхсадта, йӕ дарӕс куы скодта ӕмӕ ногӕй куы сбадти, уӕд сын загъта: «Ӕз уын цы бакодтон, уый не 'мбарут? 13Сымах Мӕн Ахуыргӕнӕг ӕмӕ Хицау хонут, ӕмӕ раст зӕгъут, уымӕн ӕмӕ Ӕз Ахуыргӕнӕг ӕмӕ Хицау дӕн. 14Уӕдӕ уын кӕд Ӕз, Хицау ӕмӕ Ахуыргӕнӕг, уӕ къӕхтӕ цӕхсадтон, уӕд сымах дӕр хъуамӕ ӕхсат уӕ кӕрӕдзийы къӕхтӕ. 15Уымӕн ӕмӕ уын Ӕз равдыстон, цӕмӕй сымах дӕр кӕнат, Ӕз уын цы бакодтон, уый. 16Ӕцӕг, ӕцӕг зӕгъын сымахӕн: цагъар йӕ хицауӕй уӕлдӕр нӕу, ӕмӕ минӕвар йӕ рарвитӕгӕй уӕлдӕр нӕу. 17Кӕд уый зонут ӕмӕ йӕ ӕххӕст кӕнут, уӕд тӕхудиаг уыдзыстут. 18Уеппӕты тыххӕй нӕ зӕгъын. Кӕй равзӕрстон, Ӕз уыдоны зонын. Фӕлӕ хъуамӕ сӕххӕст уа, Сыгъдӕг Фысты цы загъд ис, уый: „Мемӕ кӕрдзын чи хордта, уый рацыди Мӕ ныхмӕ". 19Уый нӕма ӕрцыд, Ӕз та уын ныридӕгӕн зӕгъын, куы ӕрцӕуа, уӕд куыд баууӕндат – ӔЗ ДӔН. 20Ӕцӕг, ӕцӕг зӕгъын сымахӕн: Ӕз кӕй арвитон, ууыл зӕрдиаг чи уа, уый Мӕныл у зӕрдиаг; Мӕныл зӕрдиаг чи у, уый та Мӕ Рарвитӕгыл у зӕрдиаг». 21Уыцы ныхӕсты фӕстӕ Йесо тынг фӕтыхст ӕмӕ сын загъта: «Ӕцӕг, ӕцӕг зӕгъын сымахӕн, уӕ иу Мыл рацӕудзӕни гадзрахатӕй». 22Уӕд ахуыргӕнинӕгтӕ фесты кӕрӕдзимӕ ракӕс-бакӕсыл, Йесо кӕй тыххӕй зӕгъы, уый не 'мбаргӕйӕ. 23Йесо кӕй уарзта, уыцы ахуыргӕнинаг бадти Йесойы фарсмӕ. 24Симон Петр ӕм ацамыдта, Йесо кӕй тыххӕй загъта, уымӕй Йӕ куыд бафӕрса, афтӕ. 25Ахуыргӕнинаг йӕхи баввахс кодта Йесомӕ ӕмӕ Йын загъта: «Хицау, уый чи у?» 26Йесо дзуапп радта: «Къӕбӕр цӕхдоны куы атулон, уӕд ӕй кӕмӕ раттон, уый». Уӕд атылдта къӕбӕр ӕмӕ йӕ радта Иудӕмӕ, Симон Искариоты фыртмӕ. 27Ӕмӕ дзы уыцы къӕбӕры фӕстӕ бацыд хӕйрӕг. Уӕд Йесо Иудӕйӕн загъта: «Цы кӕнинаг дӕ, уый тагъддӕр кӕн». 28Цӕй тыххӕй йын афтӕ загъта, уый фынгыл бадджытӕй ничи бамбӕрста. 29Фӕлӕ Иудӕмӕ ӕхцайы лагъз кӕй уыд, уымӕ гӕсгӕ иуӕй-иутӕ ӕнхъӕлдтой, цыма йын Йесо афтӕ зӕгъы: «Бӕрӕгбонмӕ нӕ цы хъӕуы, уый балхӕн», кӕнӕ та йын мӕгуыртӕн исты дӕттын кӕны. 30Иудӕ къӕбӕр куы райста, уӕд уайтагъд феддӕдуар. Уыд ӕхсӕв. 31Иудӕ куы ацыд, уӕд Йесо загъта: «Ныр снамысджын Адӕймаджы Фырт, ӕмӕ Хуыцау дӕр снамысджын Йӕ фӕрцы. 32Кӕд Хуыцау Йӕ фӕрцы снамысджын, уӕд Ӕй Хуыцау Йӕхӕдӕг дӕр снамысджын кӕндзӕн, ӕмӕ Йӕ снамысджын кӕндзӕн рӕхджы. 33Мӕ хъӕбултӕ, Ӕз бирӕ нал фӕуыдзынӕн уемӕ. Агурдзыстут Мӕ ӕмӕ, Ӕз иудейтӕн куыд загътон, Ӕз кӕдӕм цӕуын, сымахӕн уырдӕм ӕрцӕуын уӕ бон нӕ бауыдзӕн, зӕгъгӕ, афтӕ ныртӕккӕ зӕгъын сымахӕн дӕр. 34Дӕттын уын ног фӕдзӕхст: кӕрӕдзи уарзут. Ӕз уӕ куыд бауарзтон, сымах дӕр афтӕ кӕрӕдзи уарзут. 35Кӕрӕдзи куы уарзат, уӕд уымӕ гӕсгӕ алчидӕр зондзӕн, сымах Мӕ ахуыргӕнинӕгтӕ кӕй стут, уый». 36Симон Петр Ын загъта: «Хицау, Ды кӕдӕм цӕуыс?» Йесо йын дзуапп радта: «Ӕз кӕдӕм цӕуын, уырдӕм Мӕ фӕдыл цӕуын ныртӕккӕ дӕ бон нӕу, фӕлӕ фӕстӕдӕр рацӕудзынӕ Мӕ фӕдыл». 37Петр Ын загъта: «Хицау, цӕуылнӕ у мӕ бон ныртӕккӕ Дӕ фӕдыл цӕуын? Ӕз Дӕу сӕраппонд мӕ цард дӕр ратдзынӕн». 38Йесо йын дзуапп радта: «Дӕ цард Мӕн сӕраппонд ратдзынӕ? Ӕцӕг, ӕцӕг зӕгъын дӕуӕн: уасӕг нӕма ныууасдзӕн, афтӕ Мыл ӕртӕ хатты атигъ кӕндзынӕ дӕхи.


text:
Гольфстрим
Гольфстри́м (ингл. gulf stream — ҡултыҡтан ағым) — Атлантик океанда йылы диңгеҙ ағымы. Тар мәғәнәлә Төньяҡ Америка ярындағы Флорида ҡултығынан Ньюфаундленд банктары тиклем. Киң мәғәнәлә Төньяҡ Американан Скандинавия ярымутрауына, Шпицберген, Баренкц диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙ океанына тиклем йылы диңгеҙ ағымы системаһы[1]. Гольфстрим океан төбөнә тиклем таралған 70—90 км киңлектәге көслө ағым, океан өҫтөндә максималь тиҙлеге секундына бер нисә метр, аҫтараҡ тиҙлеге аҡрыная (1000—1500 м тәрәнлектә 10-20 см/с). Һыу сығымы 0,1 км3/с.[2][3].
Гольфстрим һыу сығымы секунд һайын 50 миллион кубик метров һыу, был донъялағы бөтә йылғаларҙың һыу сығымынан 20 тапҡыр артыҡ. Йылылыҡ ҡеүәте, яҡынса, 1,4·1015 ватт. Йыл әйләнәһенә ағым динамикаһы үҙгәрә.
Йөкмәткеһе
- 1 Ағымдың Көнбайыш Европа һәм АҠШ-ҡа йоғонтоһо
- 2 Ағымдың барлыҡҡа килеүе һәм курсы
- 3 Гольфстрим ағымының боҙолоуы тураһында гипотеза
- 4 Гипотезаның нигеҙһеҙ булыуы
- 5 Һылтанмалар
- 6 Иҫкәрмәләр
Ағымдың Көнбайыш Европа һәм АҠШ-ҡа йоғонтоһо[үҙгәртергә]
АҠШ һәм Көнбайыш Европаның йылы климаты 90 процентка Гольфстрим ағымына бәйле. Океандың был ағымы секундына 50 миллион кубометр йылы һыу ағыҙа, был – 1015 киловатт йылылыҡ энергияһы тигән һүҙ! Йәғни, Атлантика тирәһендәге Европа, АҠШ һәм Канаданы йөҙҙәрсә йылдар буйы миллион атом электр станцияһы йылытып торған кеүек. Әлеге «йылылыҡ өҫтәмәһе» Европа һәм АҠШ климаты температураһын 8—10 градусҡа, хатта Мәскәүҙеке лә 2 градусҡа арттыра. Рәсәй баш ҡалаһының йыллыҡ уртаса температураһы +3,8 градус. Шаҡтай төньяҡтараҡ урынлашҡан Рейкъявикты иһә Гольфстрим +5С°-ҡә, Хельсинкины +6,8 градусҡа тиклем йылыта. Ә бына шул уҡ киңлектәге Якутскийҙа температура минус 10,2 градус тәшкил итә. Лондонда Гольфстрим арҡаһында уртаса йыллыҡ температура плюс 11 булһа, шул уҡ киңлектәге Воронежда иһә плюс 5 (сөнки Гольфстрим «ярҙам итмәй»), Берлинда плюс 10С° булһа, Новосибирскийҙа минус 0,2С°.
Был АКШ, Канада һәм Көнбайыш Европаның ауыл хужалығы өсөн иҫ киткес уңай шарттар тыуҙыра. Ҡара тупрағы булмаған Германия, Франция, Бөйөк Британия, Швеция, Ирландияла бөтөклөләр уңышы гектарҙан 60-тан алып 85 центнерга тиклем. Ә уңдырышлы ҡара тупраҡлы Украинала ни бары 24, ә Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы булмаған төбәктәрендә ғөмүмән 12—15 центнер ғына. Европа һәм АҠШ-та сәсеүлектәрҙе харап итерлек ҡоролоҡ һәм яҙғы һалҡындар булмай, шуға күрә АҠШ менән Канада бөртөклөләрҙе йылына 100 миллион тонна, ә Көнбайыш Европа йылына 50 миллион тонна ситкә һата. Гольфстрим арҡаһында, уларда уңыштың 5 проценты ғына тәбиғәт шарттарына бәйле, ә Рәсәйҙә иһә 50 процент уңыш тәбиғәт шарттарының нисек килеүенә бәйләнгән! Рәхәт, йылы климат, туң ерҙәрҙең булмауы Көнбайышҡа триллионлаған долларҙы янға ҡалдырырға һәм был аҡсаны инфраструктураға һәм уны эшләтеүгә тотоу мөмкинлеге бирә. Гольфстрим Көнбайыштың гигант күләмдә яғыулағын, төҙөлөш материалдарын янға ҡалдыра. Ҡеүәтле йылылыҡ централдары һәм йылылыҡ трассалары төҙөргә кәрәкмәй. Йылы климатта халыҡ йылы кейемгә лә, юғары калориялы ризыҡҡа ла мохтаж түгел. Юлдар ҙа, һалҡындың емергес тәъҫире булмағанлыҡтан, ун мәртәбә тиәрлек оҙағыраҡ хеҙмәт итә һ.б., һ.б...
Ҡыҫҡаһы, Гольфстрим булмаһа, Көнбайыштың эше хөрт... Һауа торошо кухняһы Төньяҡ Атлантика һәм Төньяҡ Боҙ океанында урынлашҡан. Ә Гольфстрим – йылылыҡ системаһы, йәғни «Европаның мейесе» ролен башҡара.
Ағымдың барлыҡҡа килеүе һәм курсы[үҙгәртергә]
Океан ағымдары түбәндәгесә «эшләй»: һалҡын һәм тығыҙыраҡ ҡатламы Лабрадор ағымы йылы һәм еңелерәк ҡатламы Гольфстрим ағымы аҫтына «сума» һәм, шулай итеп, уға Европаны йылытыу мөмкинлеге бирә. Шунан һуң Лабрадор ағымы, һалҡын Канар ағымы исеме менән Испания ярҙары тирәһендә өҫкә сыға ла, Атлантиканы киҫеп үтеп, Кариб диңгеҙенә етә, йылына һәм, Гольфстримға әйләнеп, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Төньяҡҡа ымтыла. Һалҡын Лабрадор ағымының һыу ҡатламы тығыҙыраҡ булыу – донъя өсөн ҙур бәхет. «Парник эффекты»ла, «озон ярыктары» ла, кешелек донъяһының техноген эшсәнлеге лә түгел, ә нәҡ бына Лабрадор ағымының һыу составы тығыҙыраҡ булыу йылылыҡты тәэъмин итә. Бөгөн был ағымдың тығыҙлығы Гольфстрим һыуы тығыҙлығынан проценттың ундан бер өлөшө ҡәҙәр генә артығыраҡ. Уйлап ҡына ҡарағыҙ: ни бары ундан бер! Ә был – Лондон пальмалары, Пальма де Майорка пляждары, Норвегияның туңмай торған фиордлары һәм Баренец диңгеҙендә йыл әйләнә навигация тигән һүҙ.
Гольфстрим ағымының боҙолоуы тураһында гипотеза[үҙгәртергә]
Климат үҙгәреүе менән бәйле гипотезалар[үҙгәртергә]
Гольфстримдың климатҡа йоғонтоһон иҫәпкә алып, ҡыҫҡа тарихи осорҙа ағымдың боҙолоуы менән бәйле климат катастрофаһы булыуы мөмкин тип иҫәпләнә. Глобаль йылыныу сәбәпле, Төньяҡ Боҙло океан боҙҙары иреп океан һыуы тоҙһоҙлана, ә Гольфстрим сөсө һәм тоҙло һыу ҡушылмау сәбәпле барлыҡҡа килә, ағым боҙола, Европала Боҙлоҡ осоро башлана – был Голивуд фильмдарының яратҡан темаһы.
Тарихи мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Катастрофаның булыуы мөмкин тигән фараз файҙаһына, планета климатында элек булған осорҙар һөйләй. Шул иҫәптән, Кесе Боҙлоҡ осоро һәм Гренландия боҙҙарын анализлау мәғлүмәте.
Туфан ҡалҡыу[үҙгәртергә]
Шулай уҡ глобаль йылыныу ағымдың боҙолоуына килтерә тип иҫәпләнә. Ағым динамикаһы һыуҙың тоҙлолоғо менән бәйле. Һыу тоҙлолоғо боҙҙар ирегән һайын түбәнәйә. Быуланыу тәъҫире йоғонтоһонда полюс һәм экваторҙа температура айырмаһы булмауы ла ағымдың боҙолоуына килтерә. Шулай итеп, глобаль йылыныу һыу кимәле күтәрелеүгә килтерә, Европаға катастрофик һыуыҡлыҡ алып килә.
Лабрадор ағымының тәъҫире[үҙгәртергә]
Лабрадор ағымының һыу тығыҙлығы Гольфстримдыҡы менән тигеҙләнеүгә, ул Гольфстрим аҫтына «сума» алмай башлаясаҡ һәм, океан өҫтөнә күтәрелеп, Гольфстримдың төньяҡҡа табан ағыуына кәртә буласаҡ. Тура мәғәнәһендә 3—10 йыл эсендә Гольфстримны «һүндерәсәк». Океан ағымдарының бер-береһенә бәйле һигеҙ ағымы («бөйөк һигеҙлне») боҙлоҡ осорона хас ике ағымға әйләнәсәк.
Гольфстрим Испаниягә йүнәлеш алып, кесе әйләнә буйынса хәрәкәт итә, ә һалҡын Лабрадор ағымы Европаға «сығып», уны шунда уҡ туңдыра башлаясаҡ. Был процесстың кинәт һәм киҫкен буласағы элекке туңдырыуҙарны тикшерү барышында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән раҫланган (мәҫәлән, Гренландия боҙҙарын тикшереү). Европала һауа температураһы «күҙ асып йомғансы» (3—20 йыл эсендә) себер температураһына әйләнәсәк. Лабрадор ағымы «эшкә керешеү» менән, Европа, Канада һәм АҠШт-а йәшәү бик ауыраясаҡ. Бөгөн Лондонда пальмалар үҫеп ултыра, ә иртәгә ул ҡарға сумасаҡ, һыуыҡтар минус 40-ҡа етәсәк. Хатта төньяҡ боландары ла анда йәшәргә теләмәҫ. Киҫкен, ҡот осҡос һыуыҡ – яҡын йылдарҙың яҡын перспективаһы. Ябык ишектәр артында был проблема тураһында етди һөйләшеүҙәр инде башланды. Сөнки бөгөн Гольфстримдың көсө Европала кәмей бара (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, инде 30 процентҡа кәмегән). Моғайын, Европада һуңғы бер-ике йылда ҡышын аномаль һалҡындар булыу – шуның нәтижәһелер.
Deepwater Horizon платформаһындағы авария йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Гольфстримның юҡҡа сығыуы тиҙләнүенә 2010 йылның 20 апрелендә Мексика ҡултығында «Бритиш петролиум» нефть платформаһындагы ҡот осҡос ҙур авария лә сәбәп булды. АҠШ президенты Барак Обама был фажиғаны «тиңе булмаған экологик фажиға» тип атаны. Мексика ҡултығы һыуҙарына 16-шар километрлы һәм ҡалынлығы 90-шар метрлы нефть «таптары» тулды. Был «таптарҙың» ҡайһы берҙәре 1300 метр тирәнлектә ята. Нефть таптарына ҡаршы көрәштә 9 миллион литр тирәһе короксит, 10 миллион литр башҡа төрлө диспергаторҙар ҡулланылған. Былар бит һыуҙағы миллиард тоннанан артығыраҡ сей нефтькә өҫтәмә! Шуға күрә лә Мексика ҡултығындагы әлеге химик өҫтәмәләр һәм миллиард тоннанан артыҡ сей нефть Гольфстрим ағымының тиҙлегенә ҡот осҡос йоғонто яһаған. Спутниктарҙан алынған һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, элекке рәүешендәге Гольфстрим инде юҡ, ә уның менән бергә йылы Норвег ағымы да юҡҡа сыҡҡан. Әлеге ике йылы ағым – һыу циркуляцияһы системаһында үтә лә мөһим роль уйнай ине. Ә Европа һәм АҠШ-ның туңыуы был илдәр өсөн көтөлмәгән фантастик сығымдар «вәғәҙә итә».
Гипотезаның нигеҙһеҙ булыуы[үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта өҫтә күрһәтелгән факттарҙың климатҡа йоғонтоһо тураһында ышаныслы факттар юҡ. Ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. География фәндәре докторы, океанолог Бондаренко А. Л. Фекернсә «Гольфстримдың „эш“ режимы үҙгәрмәй». Ағымда һыу күсмәй, ағым тик Россби тулҡындары ғына, шуға күрә Европа климаты ҡапыл һәм ҡот осҡос рәүештә үҙгәрмәйәсәк[4].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- БСЭ.Гольфстрим.
- ТОП ФРС против Гольфстрима В. П. Полеванов. 24 июня 2011.
- Вашингтон и Брюссель ищут замену Гольфстриму В. П. Полеванов. 25 мая 2011
- Татарстан яшьләре №39 (11830), 29 сентябрь, 2012
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Большая советская энциклопедия: [В 30 т.]/ Гл. ред. А. М. Прохоров. Издание 3-е. — М.: Сов. энцикл., 1969—1978.
- ↑ М. И. Кошляков в книге “Десять открытий в физике океана”, авторы А. С. Монин, Н. Н. Корчагин, Институт океанологии им. П. П. Ширшова РАН, М., 2008
- ↑ А.С. Монин, Г.M. Жихарев. Океанские вихри. // УФН. — 1990. — В. 5. — Т. 160. — С. 1-47.
- ↑ А. Л. Бондаренко, «Куда течёт Гольфстрим?» // Океанология. Научно-популярный блог о Мировом океане и его обитателях.


text:
14 февраль
14 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 45-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 320 көн ҡала (кәбисә йылында 321).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1961 — 103-сы химик элемент лоуренсий асыла.
- 2003 — 6,5 йәшендә клонлаштарылған һарыҡ Долли үлә.
- 2004 — Мәскәүҙә Трансвааль-паркының ҡыйығы емерелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1909 — Таһир Ҡусимов, Советтар Союзы Геройы, башҡорт халҡының ҡаһарман улы.
- 1910 — Ҡадир Даян, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, шағир.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1779 — Джеймс Кук, инглиз диңгеҙ-сәәхәтсеһе, донъя тирәләй экспедиция етәксеһе.


text:
Альгология
Альгология (лат. аlga — ылымыҡ һәм грек. λoYoσ — уҡыу) — фикология, ботаниканың ылымыҡтарҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Тарихы[үҙгәртергә]
20 быуат уртаһынан альгология үҫеше электрон техника, биохимик анализ һәм таҙа культура ысулдары, ылымыҡ штамдары коллекцияларын төҙөүҙе ҡулланыу менән бәйле. Хәҙерге альгология ылымыҡтарға морфологик, физиологик‑биохимик, флористик, экологик һ.б. тикшеренеүҙәр үткәрә. Башҡортостан ылымыҡтары т‑да тәүге мәғлүмәттәр Ю.К.Шелдың фәнни хеҙмәттәрендә килтерелә (1883). 20 быуаттың 40‑сы йылдарында Я.В.Ролл етәкселегендә украин альгологтары Өфө тирәһендә Ағиҙел йылғаһы һәм Ҡандракүлде өйрәнә. 60‑сы йй. аҙ. Башҡорт дәүләт университетында Р.Ғ.Миңлебаев етәкс. дала, урман‑дала тупрағында, Ағиҙел, Дим, Өфө йй. һыубаҫар туғайҙарында таралған ылымыҡтарҙы тикшереү башлана (500‑ҙән ашыу төр табыла). Һуғарылыусы культуралы көтөүлектәрҙең альгоценоздары, тупраҡ альгобергәлектәренең ойошҡанлығы (ылымыҡтарҙың был бергәлектәрҙә таралыу һәм үҫеш законлылыҡтары тасуирлана), эрозиялы тупраҡта үҫеүсе ылымыҡтар һәм уларҙың тупраҡ структураһын яҡшыртыуҙағы роле өйрәнелә. 70‑се йй. аҙ. алып Асылыкүл, Ҡандракүл, Павловка һыуһаҡлағысы, Ағиҙел й. һәм Башҡортостандың башҡа һыу ятҡылыҡтарының фитопланктоны өйрәнелә. Экологик мониторинг үткәреү өсөн фитопланктондың ҙурлыҡ‑морфологик классификацияһы эшләнә. Шифалы ләм һәм бентостың (Ф.Б.Шкундина), экотон бергәлектәрҙең (М.Ю.Шәрипова), ҡала экосистемалары (Н.В.Суханова) ылымыҡтарын өйрәнеү, ылымыҡтарҙы популяцион‑экологик тикшереү (И.Е.Дубовик) алып барыла; экосистемаларҙың альгоценоздарын өйрәнеүгә экологик‑ценотик юлдар эшләнә (Г.Ғ.Ҡужәхмәтов). 90‑сы йй. сәнәғәт экологияһы өлкәһендә альгологик тикшеренеүҙәр башлана: альгоценоздарҙың сәнәғәт кәҫтәрендә эшмәкәрлеген баһалау, төрлө субстраттарҙың, өҫкө йөҙҙә актив матдәләрҙең ағыулы булыуын асыҡлағанда альготестлау (Р.Р.Кәбиров). Түгелгән нефттең тарҡалыу процестарында ылымыҡтарҙың роле асыҡлана, ағынты һыуҙарҙы таҙартыу өсөн хлорелланы үрсетеү б‑са тәҡдимдәр эшләнә (Н.Ә.Кирәева, З.Н.Сәйфуллина һ.б.); һыу алыу ҡоролмалары альгофлораһының сифатын һәм һанын анализлау методикалары тәҡдим ителә (Л.Н.Мартыненкова).
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер билдәле альгологтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Альгология — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 31 июль 2009)
- Водоросли — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 31 июль 2009)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дубовик И.Е. Водоросли эродированных почв и альгологическая оценка почвозащитных мероприятий. Уфа, 1995; Кабиров Р.Р. Альготестирование и альгоиндикация (методические аспекты, практическое использование). Уфа, 1995.
- Водоросли и лишайники. Под ред. М. М. Голлербах. — М., 1977.
- Гарибова Л. В. и др. Низшие растения. — М., Изд-во Моск. ун-та, 1975.
- Горбунова Н. П. Альгология: Учеб. пособие для вузов по спец. «Ботаника». — М.: Высш. шк., 1991. — 256 с.
- Дьяков Ю. Т. Введение в альгологию и микологию — М.: МГУ, 2000. — 192с.
- Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 3. Водоросли, лишайники / Под ред. А. А. Федорова. — М.: Просвещение, 1977. — 487 с.
- Курс низших растений: Учебник для студентов ун-тов / Великанов Л. Л., Гарибова Л. В. Горбунова Н. П., Горленко М. В. и др.; Под ред. М. В. Горленко. — М.: Высш. шк., 1981. — 504 с.
- Саут Р., Уиттик А. Основы альгологии. — М.: Мир, 1990.


text:
Лила Дoунс
Анна Лила Дoунс Санчеc (исп. Ana Lila Downs Sánchez[1]; 9 Сентябрь, 1968)—Мексика актрисаһы, йырсы, комик, йырҙар авторы, барабансы.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Лила Даунс 1968 йылдың 9 Сентябрь, Мексиканың Oaxaкa штаты Эройка-Сьюдад-де-Тлахьяко ҡалаһындағы Анита Санчес һәм Ален Дoунс ғаиләһендә тыуа. Лиланың атаһы—латин-америкалы, ә әсәһе итальян-инглиз сығышлы[2]. Уға 8 йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша.
Үҙенең төркөмө «La Misteriosa» менән берлектә ул «En París, Live a FIP» дебютлы альбомын төҙөй. Альбом 2010 йылдың сентябрь айында Мексикала сыға. 2011 йылда Даунса Sony Music студияһы менән килешеү төҙөй, шуның нигеҙендә ул «Pecados y Milagros» мультфильмына, сериалына үҙ йырҙарын индерә. 2012 йылда Лила «Maricahi Gringo» фильмында төп ролдәрҙе уйнай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Ҡаялы гавань
«Ҡаялы гавань» (ингл. Rock Haven) – беренсе мөхәббәт ҡыйынлыҡтары, ҙурайыу һәм шәхси тойғо һәм дини ҡараштарҙың ярашыуҙары тураһында фильм.
Йөкмәткеһе
Сюжеты[үҙгәртергә]
Брэди – 18 йәше тулған, йәш кеше, ул әсәһе менән, Сан-Франсисконан йыраҡ булмаған, төньяҡ Калифорнияның ауыл ерендә йәшәй. Ул ябай, бер аҙ балаларға хас һәм бигерәк динсел егет. Дин уның ғаиләһендә төп урынды биләй, йорт интерьерының ҙур өлөшө христиан тематикаһына бағышланған, предметтары менән йыһазландырылған. Буш ваҡытында ул урындағы сиркәүгә ярҙам итә һәм христиан колледжына инергә әҙерләнә. Ул, һәр ваҡыт бер кемдә булмаған, яҡындағы пляжға йөрөргә ярата, был урын бигерәк аулаҡ һәм ҡаялар менән уратылып алынған, бында ул библия уҡырға һәм ҡояштың батҡанын ҡарарға ярата.
Бер мәл пляжда күрше егетен осрата – Клиффорд, ул, был танышыуҙың сәбәбе булып йәшерен мауығыу булғанына төшөнмәйенсә, уның менән таныша. Клиффорд – асыҡ гей, ләкин Бреди, уның әсәһе кеүек үк, яңы иптәше менән таныштырғандан һуң, белмәй. Уның әсәһе – Марта, шулай уҡ динсел христиан, ул улын Пегги менән таныштырып ҡарай, йәш ҡыҙ, шулай уҡ христиан ғаиләһенән, ләкин Бреди уға бер ниндәй ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй. Һуңынан Пегги сәйер ҡыланышының сәбәбен аңлай һәм Брединың яңы мөнәсәбәттәрен хуплай. Шул ваҡытта, Брединың йәнендә, уның дини ҡараштары һәм Клиффордҡа мауығыуы арҡаһында, эске конфликт барлыҡҡа килә. Мөнәсәбәттәренең дауамын теләп, Бред Клиффордҡа, дин аша уртаҡ тел табыу хәленән, Библия баҫмаһын бүләк итә.
Шулайҙа хис-тойғоһо үҙен ала, Бреди ҡаршы тора алмай һәм Клиффорд менән үбешә. Ул Клиффордтың, улы тураһында бөтәһендә белгән һәм төрлө яҡлап уны хуплаған, әсәһе – Энжи менән таныша. Ул Бреди менән һөйләшә, әсәһенә бер нимә лә һөйләмәҫен белдереп тынысландыра һәм уның үҙенсәлекле булыуын ҡабул итеүен һорай, һәм дин быға мәшәҡәтләмәгәнен белдерә. Бреди сиркәүҙәге хеҙмәтенә бармай ҡала һәм Клиффорд менән сексҡа баҙнат итә, унан һуң ул тулыһынса үҙенең кем икәнен аңлай. Бының турала ул әсәһенә һөйләй, һәм әсәһе уны «гомосексуализмды дауалау» христиан лагерына барырға ышандыра, ул Клиффорд менән бәйләнештәрен өҙөргә тырыша һәм юл сәфәренә йыйына. Клиффорд быға ҡаршы тора алмай һәм атаһының әргәһенә Барселонаға барырға план тота. Бының алдынан, сиркәүҙә осрашыу теләге менән, Пегги аша ҡулъяҙма бирә. Осрашыу ваҡытында улар хушлашалар, һәм Бреди Клиффордҡа үҙенең түшендәге тәреһен бүләк итә. Ул уның ҡалыуын һорай, ләкин Клиффорд, Бредиға асыуланмағанын әйтеп, һәм: «Мин, һинең ышанысың көслөҙөр тип, уйланым» – тиҙә, күҙ йәштәре менән сығып китә. Клиффордтың киткәненән һуң Бреди священник менән һөйләшә һәм диндең тойғоһона ҡаршы килмәгәнен аңлай. Ул әсәһенә бер ҡайҙала бармағанын һәм уны бер нимәлә дауаламаҫын әйтә. Һуңында улар бер-береһен аңлайҙар.
Рольдәрҙә[үҙгәртергә]
- Шон Хогланд - Бреди
- Оуэн Алабадо - Клиффорд
- Лаура Джейн Коулз - Марта
- Кэтрин Хехт - Энжи
- Эрин Дейли - Пэгги
- Джонни Йоно - Дуг
- Дэвид Льюис - Преподобный Браун
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Ҡаялы гавань»(инг.) Internet Movie Database сайтында
- Rock Haven фильмдың официаль сайты (инг.)


text:
Һары сәпсек
Һары сәпсек , һары кәмерсек(урыҫ.желтая трясогузка)- оҙон ҡойроғоң бәүелтеп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарына ла ҡуна. Түбәһе, елкәһе һоро, арҡаһы йәш¬келт һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Ҡанаттарын¬да киң генә ҡара һыҙыҡтар бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы сағыу һары. Инә ҡоштарҙың төҫө тоноғораҡ. һарыбаш сәпсектән һоро түбәһе, ә тау сәпсегенән тамағында ҡара тап булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тсүйли».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле 5—6 бөртөк йәшкелт аҡ йо¬мортҡаһы була.


text:
Дин
Дин —- донъяны төшөнөү-аңлауҙың айырым бер формаһы, ул ғәҙәттән тыш көскә ышаныуҙан ғибәрәт һәм үҙ эсенә әхлаҡи нормаларҙы, тәртип-низамды, йолаларҙы һәм кешеләрҙең айырым ойошмаларға тупланыуын ала (сиркәү, мәхәллә).[1].
Хронологик яҡтан ҡарағанда, иң беренсе боронғо йәһүдтәр дине барлыҡҡа килгән. Ул б.э.т. 11 быуат элегрәк барлыҡҡа килә. Уннан ҡала — Буддизм (б.э.т. VI— V быуаттар), өсөнсөһө — христианлыҡ (б.э. I быуат), дүртесеһе — ислам (б.э. VII быуат). Был диндәр барыһы ла тейерлек, изге яҙмалар рәүешендә (Тәүрат, Талмуд, Инжил, Ҡөрьән) формалашалар. Бараһына ла билдәле системалылыҡ, структура хас. Мәҫәлән, Библия Инжил (Верхий Завет) һәм Тәүрәттән (Новый Завет) тора Беренсеһен (иудаизм) 39 китап тәшкил итә. Барлыҡ Евангелие (христиан дине) 39 китаптан төҙөгән, тағы 27 бүлекте үҙ эсенә ала. Көрьән 114 сүрәнән ғибәрәт, һәр сүрә билдәле һандағы һәм төрлө мәғәнәләге аяттарҙы туплаған. Бөтө донъяға таралған диндәрнең бүлексәләре, ҡаршылыҡтарга эйә булһалар ҙа, үҙ-ара бәйләнештә ижат ителгәндәр, шунлыҡтан уларҙың системалары уртаҡ тип һанарға була. Бөтә донъяға таралған диндәр фәҡәт «саф дини» хөкөмдәргә генә ҡайтып ҡалмай. Уларҙа тейешле урындарҙа айырым контексттар рәүешендә төрлө фәлсәфи, әхлаҡи, сәйәси, хоҡуҡи һ. б. шундай принциптар, нормалар тәғбир ителгән. Ғөмүмән алғанда, традицион диндәр, мифология кеүек үк, милли мәҙәниәттәрҙең элементы булып тора. Дин, социаль күренеш булып ҡала.
Йөкмәткеһе
Диндең икенсе төрлө билдәләмәләре[үҙгәртергә]
- ижтимағи аңдың бер формаһы; табыныу объекты булып торған ғәҙәттән тыш көстәр һәм йән эйәләренә (илаһтар, рухтарға) ышаныуға нигеҙләнгән рухи күҙаллауҙар тупланышы [2].
- ойошҡан рәүештә юғары көстәргә ышаныу. Дин ғәҙәттән тыш көстәргә инаныуҙан ғына тормай, ул был көстәргә айырым мөнәсәбәттәрҙе лә билдәләй: ул бар, тимәк, уға ынтылышты күрһәткән ихтыяр эшмәкәрлеге лә булырға тейеш.[3].
- Инаныс мистика менән дә бәйле булыуы ихтимал.[4]
Дин өсөн изгелек һәм яуызлыҡ, әхлаҡ, тормош маҡсаты һәм мәғәнәһе кеүек төшөнсәләр бик мөһим булып тора.[5]
Күпселек донъя диндәренең нигеҙҙәре , диндарҙарҙың инауы буйынса, Аллаһ тарафынан йәки илаһтарҙан иңдерелгән, йәки диндә юғары баҫҡыстарға күтәрелгән изгеләр, тәҡүәләр тарафынан яҙылған тип һанала.
Күпселек дини берлектәрҙә руханиҙар ҙур әһәмиәткә эйә.
Дин һүҙенең этимологияһы[үҙгәртергә]
Дин (религия) һүҙенең килеп сығышын борон бер нисә йәһәттән сығып ҡарағандар. Б.э.т. I быуатта йәшәгән оратор, яҙыусы һәм сәйәсмән Цицерон латинса relegere (ҡабаттан йыйылыу, тикшереү, айырым осраҡҡа ҡалдырыу), тигәндән алынған, айырым иғтибарға, инаныуға, табыныуға лайыҡ тигәнде белдерә тип һанаған. Цицерон динде Юғары көстәргә инаныу, табыныу тип ҡабул иткән.
Көнбайыштың нәсрани ораторы һәм яҙыусыһы Лактанций «религия» һүҙе латин ҡылымыReligare (бәйләү) тигәндән алынған тип иҫәпләгән, шуға динде кеше менән Юғары көс араһындағы бәйләнеш тип билдәләгән.
Хәҙерге ғилми тикшеренеүселәр йышыраҡ «религия» һүҙе Religare ҡылымынан килеп сыҡҡан тип һанаусан[6]..
Дин структураһы[үҙгәртергә]
Социологияла дин структураһында ошондай компоненттарҙы билдәләй:
- дини аң, ул ябай инаныс (шәхси) йәки концептуаль (Аллаһ тураһында тәғлимәт, йәшәү рәүеше нормалары һ.б.) булыуы мөмкин
- дини эшмәкәрлек, ул ғибәҙәткә бәйле йәки бәйһеҙ булыуы мөмкин
- дини мөнәсәбәттәр (ғибәҙәтле, ғибәҙәтһеҙ),
- дини ойошмалар.
Дин төрҙәре[үҙгәртергә]
Мәжүсилек (күп илаһлылыҡ) — политеизм. Бер Аллалыҡ) - (монотеизм) (йәһүди, нәсрани, ислам, сикһ һ.б.)
Пантеизм — Ғаләм (тәбиғәт) һәм Аллаһ бер үк көстәр тигән инаныс.
Аллаһҡа табынмаған диндәр ҙә бар (абстракт идеалға инаныс) - конфицийсылыҡ, буддасылыҡ, джанисылыҡ
Дин һәм йәмғиәт[үҙгәртергә]
Мәҡәләлә ҡарала:
- Дин һәм фән
- Дин һәм енәйәтселек
- Дин һәм сәләмәтлек
- Дин һәм социаль уңыш
- Дин һәм сәйәсәт
- Дин һәм әхлаҡ
Дин һәм донъялағы инаныстар[үҙгәртергә]
Ибраһими диндәр[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр йәһүҙилектә, нәсраниларҙа һәм Исламда инаныстарға нигеҙ һалыусы тип һанала.
Йәһүҙилек[үҙгәртергә]
Йәһүҙилек б.э.т. ХIХ быуаттарҙа Мысыр һәм Фәләстин ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ул беренсе булып монотеизм, йәғни бер Аллаға табыныуҙы дөрөҫ тип иғлан иткән. Йәһүҙилек — милләт тә , дин дә булып тора.
Нәсранилыҡ[үҙгәртергә]
Фәләстиндә б.э. беренсе быуатында башта йәһүҙиҙәр араһында барлыҡҡа килә. Шунан инде башҡа халыҡтар араһында таралып китә. Бында милләт айырыу юҡ.
Ислам[үҙгәртергә]
Ислам вб.э.VII быуатта мәжүсилектә йәшәгән Ғәрәп ярымутрауында барлыҡҡа килгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Елена Казарина Дин — Кругосвет энциклопедияһынан
- ↑ Толковый словарь русского языка.
- ↑ Энциклопедический словарь. Издатели: Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон. Т. 26А. — СПб., 1899. — С. 539—544. Трубецкой, Сергей Николаевич Религия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Забияко А.П. Религия // Энциклопедия религий. – М.: Академический проект, 2008. – С. 1069.
- ↑ Кураев А.В., протодиакон, к.ф.н. Уроки сектоведения — Санкт-Петербург: Формика, 2002. — 448 с. — ISBN 5-7754-0039-9.
- ↑ Religion. Online Etymology Dictionary. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012.


text:
Артыш
Артыш (урыҫ. Можжеве́льник обыкнове́нный, лат. Juníperus commúnis) — Кипаристар (Cupressaceae) ғаиләһенә ҡараған йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған бәләкәй ылыҫлы ағас үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Яҡтылыҡ яратыусы мәңге йәшел ылыҫлы ике өйлө ҡыуаҡ йәки 100—200 йәшкә етеүсе, бейеклеге 1—3 м тиклем тәпәш ағас. Сатыры йомортҡа, конус формаһында йәки тәпәшәк (йәйенке). Йәш үҫемлектәрҙең япрағы энәле, ҙурҙарыныҡы — ҡаты, энә һымаҡ, оҙонлоғо 4—20 мм, суғында 3‑әр бөртөк (казак А. тәңкә формаһында, оҙонлоғо 1—2 мм, ҡапма‑ҡаршы, парлы). Ата тубырсыҡтар ваҡ, һары, оҙонса, йәш инә тубырсыҡтар аҡһыл йәшел, йомортҡа формаһында, 3—6 орлоҡ тәңкәһенән тора. Һеркәләнеүе апр. аҙағында — май башында яңы ылыҫы барлыҡҡа килгәнгә тиклем була. Һеркәләнгәндән һуң инә тубырсыҡ тумалаҡ һутлы «тубырсыҡ емеш» булып үҫеп китә, ул 2—3 йылда өлгөрә. Тубырсыҡтар, нигеҙҙә, ҡоштар ярҙамында тарала. Казак А. башлыса БР‑ҙың көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш райондарында ҡоро, ташлы битләүҙә һәм асылып ятҡан эзбизле ерҙә, ябай артыш Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының ылыҫлы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында, һирәгерәк Башҡортостандың Урал алдының төньяғында үҫә. Себер артышы урмандың өҫкө сиге янында тауҙарҙың ташлы битләүҙәрендә, һирәк осраҡта ҡарағас, шыршы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында һәм кәкре ҡайын урмандарында (Белорет, Учалы р‑ндары) осрай. Декоратив үҫемлектәр; һөҙәклектәрҙе нығытыу өсөн ҡулланыла. Ябай А. тубырсыҡтары составында фитонцидтар, эфир майҙары бар, медицинала, аҙыҡ‑түлек һәм парфюмерия‑косметика сәнәғәтендә ҡулланыла. Казак А. — ағыулы үҫемлек.. Бейеклеге 1-3 м тирәһе, сәскәһе йәшкелт, емеше йылына бер өлгөрә. Артыш ҡомло һәм ташлы тупраҡта, ҡырағай һәм ҡырағай ҡатнаш урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда Белорет, Бөрйән, Архангел, Ғафури, Дүртөйлө райондарында йыш осрай.
Фотографиялар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 895. Althaea officinalis L. —Можжевельник обыкновенный// Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 550. — ISBN 9-87317-128-9
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1