text:
- Подробности
- Просмотров: 587
ЗЕМСТВО МӘКТӘПТӘРЕ, башланғыс халыҡ училищелары, башланғыс дөйөм белем биреү уҡыу йорттары. “Губерна һәм өйәҙ земство учреждениелары тураһында положение” б‑са ойошторола (1864). Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында була. Башлыса ауыл ерендә асылалар, земстволар һәм айырым кешеләр аҡсаһына тотолалар. Земстволар, нигеҙҙә, финанс‑хужалыҡ мәсьәләләрен (мәктәптәр төҙөү һәм уларҙы тотоу, мәктәп биналарына түләү һ.б. өсөн аҡса йыйыу) хәл итә. Мәктәптәрҙең идара итеү һәм уҡытыу эштәрен министрлыҡ тәғәйенләгән халыҡ училищелары инспекторы һәм училище советы (составына земствоның 2 вәкиле ингән) алып бара, ләкин ғәмәлдә З.м. губерна һәм өйәҙ башҡармалары етәкселек итә. Бөтә ҡатлам һәм милләт балалары ла ҡабул ителә. Уҡыу түләүһеҙ була, донъяуи белем бирелә. Мәктәптәр айырым (ир балалар, ҡыҙ балалар өсөн) һәм ҡатнаш була. 3 йыллыҡ 1 комплектлы (1 уҡытыусы, уҡыусылар һаны 50‑нән артмай) З.м. киң таралыу ала, 4 йыллыҡ 2 комплектлы (2 уҡытыусы, 50‑нән ашыу уҡыусы) мәктәптәр ҙә эшләй. 1 комплектлыларҙа уҡырға, яҙырға, арифметикаға өйрәтәләр; 2 комплектлыларҙа ш. уҡ тарих, геометрия, тәбиғәт белеме нигеҙҙәре уҡытыла; ике тибында лә Алла Ҡануны инә. Урындағы үҙидара органдары һәм йәмәғәтселек тырышлығы арҡаһында З.м. уҡытыу сифаты юғары була, матди тәьминәт (уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр м‑н яҡшыраҡ тәьмин ителә, күбеһенең китапханаһы була), уҡытыусыларҙың эш хаҡы, халыҡтың белем алыу мөмкинлеге б‑са министрлыҡ мәктәптәренән һәм сиркәү‑мәхәллә мәктәптәренән өҫтөн тора. З.м. уҡытыуҙың яңы һөҙөмтәле ысулдары: грамотаға өйрәтеүҙең өнлө ысулы (хәреф ҡушып яҙыу урынына), аңлатмалы уҡыу, күргәҙмәле уҡытыу ҡулланыла. 1918 й. З.м. ябыла йәки берҙәм хеҙмәт мәктәптәренең төрлө типтарына үҙгәртелә (ҡара: Дөйөм белем биреү мәктәптәре). Өфө губернаһында 19 б. 2‑се ярт. башланғыс мәктәптәрҙең 42%‑ы — земствоға, 33%‑ы — сиркәү ведомствоһына, 25%‑ы Халыҡ мәғарифы министрлығына ҡарай. 1900 й. — 314, 1910 й. — 666; 1917 й. 1339 З.м. иҫәпләнә, шуларҙың 1296‑һы — 1 комплектлы, 43‑ө 2 комплектлы була. З.м. Өфө губ. йәшәүселәр араһында наҙанлыҡты бөтөрөү йәһәтенән һиҙелерлек роль уйнай. Башлыса казак мәктәптәре эшләгән Ырымбур губернаһында З.м. аҙ була.
А.Ф.Илтенбаев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


c: text/html

text:
Квадрат
Квадра́т — төҙөк дүртмөйөш, йәғни бөтә мөйөштәре тигеҙ һәм бөтә яҡтары тигеҙ булған дүртмөйөш.
Йөкмәткеһе
Квадраттың үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яҡтарының оҙонлоҡтары тигеҙ.
- Квадраттың бөтә мөйөштәре лә тура.
- Квадраттың диагоналдәре тигеҙ, үҙ-ара перпендикуляр, киҫешеү нөктәһендә урталай бүленәләр һәм мөйөштәренең биссектрисалары булып торалар.
Үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- — квадраттың яғы, — ҡамаусы әйләнәнең радиусы, — ҡамалған әйләнәнең радиусы булһын. Ул саҡта ҡамаусы һәм ҡамалған әйләнәләрҙең үҙәге уның диагоналдәре киҫешкән нөктә менән тап килә һәм
- квадратҡа ҡамалған әйләнәнең радиусы квадрат яғының яртыһына тигеҙ:
- ,
- квадратты ҡамаусы әйләнәнең радиусы квадрат диагоналенең яртыһына тигеҙ:
- ,
- квадратҡа ҡамалған әйләнәнең радиусы квадрат яғының яртыһына тигеҙ:
- Квадрат бөтә дүртмөйөштәр араһында иң күп симметрияға эйә. Уның
- дүртенсе тәртиптәге бер симметрия күсәре (квадрат яҫылығына перпендикуляр һәм уның үҙәге аша үтеүсе күсәр);
- икенсе тәртиптәге дүрт симметрия күсәре бар (яҫы фигура өсөн сағылышҡа эквивалентлы), шуларҙың икәүһе квадраттың диагоналдәре буйлап үтә, ә ҡалған икәүһе — яҡтарына параллель үтә.
- Квадраттың диагоналдәре тигеҙ, үҙ-ара перпендикуляр, киҫешеү нөктәһендә урталай бүленәләр һәм мөйөштәренең биссектрисалары булып торалар.
Квадраттың периметры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Квадраттың периметры тигеҙ:
- ,
- Квадраттың периметры тигеҙ:
Квадраттың майҙаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бында тап квадратҡа хас булған формулалар килтерелгән. Шулай уҡ ҡара
ирекле дүртмөйөштәрҙең майҙандары өсөн формулалар.
- Квадраттың майҙаны
- тигеҙ.
- Квадраттың майҙаны
Евклид булмаған геометрия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклид булмаған геометрияла квадрат (киңерәк) — дүрт тигеҙ яғы һәм тигеҙ мөйөштәре булған күпмөйөш.
Квадраттарҙың күп төрлөлөгө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биш төҙөк күпҡырҙарҙың береһе — кубтың ҡырҙары квадрат була.
Графтар: K4 тулы граф йыш ҡына алты ҡабырғалы квадрат рәүешендә һүрәтләнә.
Шахмат таҡтаһы квадрат формаһында һәм ике төҫтәге 64 квадратҡа бүленгән. Халыҡ-ара шашка өсөн квадрат таҡта ике төҫтәге 100 квадратҡа бүленгән. Боксёр рингы квадрат формаһында, уйын өсөн майҙансыҡ квадрат.
Лим флагы квадраты икеҡара һәм ике һары квадратҡа бүленгән, гавандә карапта күтәрелгәндә, карап карантинда тигәнде аңлата.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дельтоид
- Берәмек квадрат
- Квадрат тип 2-се дәрәжәгә күтәреү атала
- Түңәрәк квадратураһы
- Квадратты квадратлау
- Тура дүртмөйөш
- Ромб
- Вариньон параллелограмы
- Тебо теоремаһы 1
- Трапеция
- Өсмөйөш
- Дүртмөйөш
- Marching squares
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Квадрат, геометрическая фигура // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 335
ПУГАЧЁВ Емельян Иванович [1740 (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1742), Дон ғәскәре өлк. Зимовейская станицаһы — 10.1.1775, Мәскәү], Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) етәксеһе. Дон казагы. 1756—63 йй. Ете йыллыҡ, 1768—74 йй. рус‑төрөк һуғыштарында ҡатнашыусы. Хорунжий (1770). Яйыҡ казактарының 1772 й. ихтилалы баҫтырылғандан һуң уларҙы Кубань аръяғына ҡасырға өгөтләй. Дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, 1773 й. ғин. Ҡазан төрмәһенә ябыла һәм ғүмерлеккә һөргөнгә хөкөм ителә. Майҙа ҡасҡан, авг. Яйыҡ казак ғәскәре ауылдарында күренгән. 1772 й. ихтилалда ҡатнашыусы И.Н.Зарубин, Д.К. Караваев, М.Г.Шигаев һ.б. м‑н килешеп, мәрхүм император Пётр III исеменән казактарҙың (ҡара: Казак ҡатламы) яңы сығышын ойоштора. 27 сент. П. отряды (800‑гә яҡын кеше) бригадир Х.Х.Билов командаһын (400‑ҙән ашыу кеше) ҡыйрата һәм бер нисә ҡәлғәне баҫып ала. 5 окт. алып ярты йылға тиклем һуҙылған Ырымбур ҡ. ҡамауға етәкселек итә. Көньяҡ Урал һәм Волга буйын солғап алған ихтилалға етәкселек итеү өсөн Берда биҫтәһендә Йәшерен совет һәм Төп ғәскәргә идара иткән Хәрби коллегия ойоштора. Башында халыҡтың соц. мәнфәғәттәренә яуап биргән сәйәсәт алып барыусы ғәҙел батша торған казак‑крәҫтиән дәүләте ойоштороу өсөн сығыш яһаған. Крәҫтиәндәр, казактар, башҡорттар араһында таратылған указдары һәм манифестарында яңы “батша”ға тоғро хеҙмәт итергә саҡырған, крепостной хоҡуҡты бөтөрөүҙе һәм ерҙе халыҡҡа биреүҙе, дин азатлығы вәғәҙә иткән. 1774 й. 8 сент. Волга аръяғы далаларында фетнәселәр тарафынан ҡулға алына һәм властарға тапшырыла. Яйыҡ ҡаласығында, Сембер ҡ., нояб. алып Мәскәүҙә Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. Язалап үлтерелә. П. башҡ. фольклоры әҫәрҙәре арналған. Һарытау өлк. ҡала, БР‑ҙа һәм РФ‑та урамдар һәм торама пункттар уның исеме м‑н аталған.
Әҙәб.: Б у г а н о в В.И. Пугачёв. М., 1984; О в ч и н н и к о в Р.В. Следствие и суд над Е.И.Пугачёвым и его сподвижниками: источниковедч. исслед. М., 1995.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 654
ЕР ӨҪТӨ ҺЫУҘАРЫ, Ер өҫтөндә төрлө һыу объекттары (боҙлоҡ, быуа, йылға, күл, ҡар ҡатламы, һаҙлыҡ, һыуһаҡлағыс һ.б.) рәүешендә даими йәки ваҡытлыса булған, һәр ваҡыт яңырып торған һыу ресурстары.
Башҡортостанда уларҙың барлыҡҡа килеүендә һәм үҙгәреүендә терр‑яның океандарҙан алыҫ ятыуы һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы һырттарының төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылыуы төп шарт булып тора. Е.ө.һ. күп өлөшө йылғаларҙан ғибәрәт. Респ. терр‑яһында барлыҡҡа килгән уртса йыллыҡ аҡма күләме — 25,5 км3, күрше өлкәләрҙән 9,5 км3 инә. Башҡортостандың Е.ө.һ. Волга (75%), Урал (24%) һәм Обь (1%) йй. басс. ҡарай. Йылға селтәре тығыҙлығы б‑са терр‑яларға ҡарап айырыла: Көнбайыш Уралда (Егән, Еҙем, Инйәр, Ләмәҙ, Нөгөш, Һәләүек һәм Эҫем йй.) 0,60—0,80 км/км2 тиң, Өфө яйлаһында һәм Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә (Әй, Дим, Ҡармасан, Сөн, Өршәк, Сәрмәсән йй.) 0,25—0,35 км/км2 тиклем кәмей. Һаҙлыҡтар башлыса киң йылға үҙәндәренә хас. Башҡортостанда 2,2 меңдән ашыу күл бар, уларҙың 73%‑ы — Ағиҙел, 12%‑ы — Дим һәм 7%‑ы Ҡариҙел йй. басс. ҡарай. Миҙгел б‑са һыу ағышы хәрәкәте Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн, Өҫән һәм Урал йй. көйләнгән, Ағиҙел й. үрге ҡушылдыҡтарында был эш һүлпән бара.
В.А.Балков
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 451
ИЛСЕҒОЛ ЭТҠОЛОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһының Ҡошсо улусы Ҡыҙылбай а. (хәҙ. Мәсетле р‑ны Оло Ҡыҙылбай а.) башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы. Ихтилалға 1773 й. дек. ҡушыла. 1774 й. ғин. И.Э. отряды Красноуфимск ҡәлғәһен ала, Көңгөр ҡ. ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. Февр. алып үҙ улусы халҡын баш күтәреүселәр ғәскәренә мобилизациялай. Май—июлдә Салауат Юлаев м‑н берлектә И.И.Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштар алып бара, Уҫы (18—21 июндә) һәм Ҡазан (12 һәм 15 июлдә) янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Йәй—көҙ Башҡортостандың төньяҡ‑көнсығышында эш итә. Нояб. башында властарға бирелә. 1775 й. мартында азат ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Б.С.Дәүләтбаев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
РӘШИҘӘ РӘХМӘСОВА
Рәшиҙә Мозафар ҡыҙы Рәхмәсова 1952 йылдың 13 мартында Ҡыуат ауылында тыуған. Ғаиләлә 7 малай араһында бер бөртөк ҡыҙ булып үҫә. 1969 йылда Әбүләис егетенә тормошҡа сығып, 8 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Ауыл тормошонда ҡайнап йәшәй, халыҡ йырҙарын йырларға ярата, шиғырҙар яҙа.
Әлифбам бар хәреф өйрәтергә,
Туған телем, матур уҡырға.
Әсә теле, туған әҙәбиәтем бар,
Тарих төпкөлдәрен асырға.
Яратам мин туған телем һине,
Уҡытыусым шулай өйрәтте.
Онотолоп китеп уҡыйым мин,
Башҡорт телендәге әҙәбиәтте.
Эшем бөткәс, китабымды алам,
Күҙлек кейеп, асам биттәрен.
Уҡыйым мин ихлас күңел менән,
Һиҙмәй ҡалам таңдын атҡанын.
Рәхмәт бөйөк шағирҙарға,
Рәхмәт яҙыусыларға.
Белем үренә үрләткән,
Рәхмәт уҡытыусыларға!


text:
Ҡылғойроҡ
Ҡылғойроҡ (урыҫ. шилохвост). Беҙғойроҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йорт өйрәге ҙурлығында. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Нәҙек оҙон муйынлы, төҙөк кәүҙәле өйрәк. Осло ҡауырһындар менән бөткән оҙон һәм нескә ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы, тамағы, муйынының һырт яғы ҡара-көрән. Муйыны һәм түше аҡ. Арҡаһы, ҡабырғалары арҡыры аҡ һыҙыҡлы һоро төҫтә. Ҡанаттары ҡара таплы һоро, ҡойроғо ҡара, ике яғынан аҡ-һыҙыҡ үтә. Суҡышы күкһел һоро. Инә ҡош һәм көҙгө ата өйрәк аҡ сыбарлы һорғолт көрән. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ата өйрәк һыҙғыра, ә инәһе быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярҙары ҡуйы үлән, ҡамыш менән ҡапланған йылға һәм күлдәрҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм. бөжәктәре, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында. 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Дементьев, Г. П.; Гладков, Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 366—382. — 635 с.


text:
- Подробности
- Просмотров: 536
АҠБАЛЫҠ (Stenodus leucichthys), алабалыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ. Каспий диңгеҙе басс. йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 110 см, ауырлығы 20 кг тиклем. Ҡабырғалары аҡ, көмөш төҫлө, тимгелдәре юҡ, тәңкәләре эре. Ауыҙы ҙур, яңаҡ һөйәктәрендә, төрәне һәм телендә ваҡ ҡына тештәре бар. Үткенсе балыҡ. Енси яҡтан 5—7 йылда өлгөрә. Ғүмерендә 1—2 тапҡыр сент.—нояб. ыуылдырыҡ сәсә (2—3 йыл аша). Үрсеү өсөн Волга, Кама йй., ҡайһы ваҡыт Урал й. инә. Үрсемлелеге — 250 меңдән ашыу һыу төбөнә сәселгән насар йәбешеүсән ыуылдырыҡ. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң оло балыҡтар диңгеҙгә ҡайта. Сельдь, диңгеҙ сабағы селбәрәләре, атерина һәм ташбаштар м‑н туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсергә юлланғанда ашамай. Ҡиммәтле кәсеп балығы. 20 б. 50‑се йй. аҙ. тиклем Өфө й. А. үрсеү урындарының береһе була, әммә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн миграция юлдарын ябыу (Волгала гидроузел төҙөү), балыҡтың респ. ихтиофаунаһынан юғалыуына килтерә. Башҡортостанда А. яһалма үрсетеү м‑н 1908—57 йй. Өфө дәүләт балыҡсылыҡ з‑ды шөғөлләнә. РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әҙәб.: Никольский Г.В. Частная ихтиология. 3‑е изд., испр. и доп. М., 1971.
И.П.Дьяченко
Тәрж. И.М.Аҡъюлов


text:
25 майҙа Башҡортостанда 18 меңдән ашыу 11-се класс уҡыусыһы өсөн «Һуңғы ҡыңғырау» яңғырай
25 майҙа Башҡортостанда 18 меңдән ашыу 11-се класс уҡыусыһы өсөн «Һуңғы ҡыңғырау» яңғырай Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Бөгөн, 25 майҙа Башҡортостанда 18 меңдән ашыу 11-се класс уҡыусыһы өсөн «Һуңғы ҡыңғырау» яңғырай.
Байрам саралары, был көндө биләмәләрендә 9-сы класс уҡыусыларының сит телдәр буйынса төп дәүләт имтиханы барған белем биреү учреждениеларынан тыш, мәктәптәрҙә иртәнге сәғәт 10-да башлана. Был мәктәптәрҙә 11-се кластар өсөн һуңғы ҡыңғырау һуңыраҡ уҙғарыла.
Республиканың бөтә мәктәптәрендә лә һуңғы ҡыңғырауға ҡағылышлы йолаларға һаҡсыл ҡарайҙар. Улар араһында иң популяр – тышҡы ҡиәфәт. Тантана өсөн кейем – байрамса. Мәктәпте тамамлаусы ҡыҙҙар аҡ селтәрле алъяпҡыстар менән ҡара күлдәктәр кейә, ә баштарына ҙур аҡ банттар таға. Сығарылыш класс егеттәре классик костюм кейә ала. Бөтә 11-се класс уҡыусылары яурын аша таҫма тағырға тейеш – ул сығарылыш уҡыусыларының айырмалыҡ билдәһе. Төҫтәре зәңгәр, ҡыҙыл һәм хатта патриотик формала – өс төҫтә булыуы мөмкин. Таҫмала сығарылыш йылы һәм «выпускник» һүҙе яҙыла. Тағы ла бер символ – бәләкәй ҡыңғырау. Уны пинжәктең ҡайтармаһына йәки алъяпҡысҡа беркетәләр.
Шәмбе, 26 майҙа, 11-селәрҙе матур «Яҙғы бал» көтә. Ул Өфөлә генә түгел, республиканың башҡа ҡалаларында ла уҙа.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 24-25 майҙа Башҡортостанда алкоголь һатыу тыйылған.
Билдәләп үтергә кәрәк, сығарылыш уҡыусылары ял итергә ашыҡмай, сөнки 28 майҙа берҙәм дәүләт имтиханының төп этабы башлана. Төбәктә аттестаттар тапшырыу тантанаһы менән сығарылыш кисәләре яҡынса бер айҙан була.
http://www.bashinform.ru/news/1163762-posledniy-zvonok-prozvuchit-v-bashkirii-25-maya-dlya-bolee-18-tysyach-odinnadtsatiklassnikov/


text:
Константин Толкачев: «Беҙҙең бурысыбыҙ — Республика көнөндә халыҡҡа яҡшы кәйеф булдырыу»
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев 2018 йылда Республика көнөнә әҙерләнеү һәм уны уҙғарыу буйынса ойоштороу комитеты ултырышын үткәрҙе. Ултырышта Дәүләт Думаһы депутаты Зөһрә Рәхмәтуллина, Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте, Хөкүмәт, министрлыҡ һәм ведомство, ғилми ойошма, муниципалитет, профсоюз, хоҡуҡ һаҡлау органдары етәкселәре һәм вәкилдәре ҡатнашты.
Ойоштороу комитеты ағзалары байрам уңайынан саралар планын раҫланы һәм уларға әҙерлекте тикшерҙе. Республика көнөндә Өфөлә, башҡа ҡалаларҙа һәм район үҙәктәрендә тантаналы, мәҙәни, спорт саралары, йәрминкәләр уҙғарыла, урамдар, майҙандар һәм биналар байрамса биҙәлә.
«Был байрам республика һәм унда йәшәгән һәр кешенең биографияһына ныҡлы үтеп инде, төбәктең иҡтисади, социаль тормошондағы ҡаҙаныштар менән туранан-тура ассоциациялана, —тип билдәләне Константин Толкачев. — Саралар планында байрамдың яңы тыуған сабыйҙарҙы һәм йәш парҙарҙы теркәү, 50, 60, 70 һәм 75 йыл бергә ғүмер кисергән ғаиләләрҙе тәбрикләү, 14 йәше тулған граждандарға тәүге паспорттар тапшырыу кеүек изге традициялары ҡаралған. Музейҙарҙа асыҡ ишектәр көнө уҙғарыла, мәктәптәрҙә байрам алдынан тематик класс сәғәттәре планлаштырылған».
Ойоштороу комитетының төп маҡсаты — байрамдың тантаналылығы түгел, ә уға халыҡты күпләп йәлеп итеү, тип билдәләне Константин Толкачев.
«Беҙҙең бурысыбыҙ — халыҡҡа яҡшы кәйеф булдырыу, байрамдың сиктәрен киңәйтеү, барлыҡ ижади коллективтарға сығыш яһарға мөмкинлек биреү, һәр кем ошо ваҡиғаға ҡатнашы булыуын тойһон өсөн бөтә тораҡ пункттарҙа байрам саралары ойоштороу, — тине парламент спикеры. — Шуның менән бергә аҡсаны артыҡ тотоноуға юл ҡуйырға ярамай. Шуға бәйле муниципалитеттарға фейерверктар ойоштороуҙың маҡсатлы ярашлылығы тураһында мәсьәләне үҙаллы хәл итергә кәрәк, сөнки бындай саралар урындағы бюджеттарҙан финанслана».
Ойоштороу комитеты раҫлаған саралар планында шулай уҡ фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт республика йәштәр премияларын, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһын тапшырыу, спорттың милли һәм халыҡ төрҙәре фестивале, «Мостай уҡыуҙары» ғилми-ғәмәли конференцияһы, уҡыусылар араһында Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт символикаһын иң яҡшы белеүселәр конкурсы, һаулыҡ мөмкинлектәре сикле балалар өсөн «Ватаныма дан йырлайым» туристик-тыуған яҡты өйрәнеү фестивале, экологик һәм белем биреү акциялары ҡаралған.
Республика көнөнә ҡарата тантаналы сараны «Башҡортостан» дәүләт концерт залында 10 октябрҙә уҙғарыу күҙаллана, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәтенән.
http://www.bashinform.ru/news/1214407-konstantin-tolkachev-nasha-zadacha-sozdat-v-den-respubliki-lyudyam-khoroshee-nastroenie-/


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда юғары уҡыу йорттарының йәш ғалимдарын-студенттарын ғилми эштәр конкурсында ҡатнашырға саҡыралар
Йәш ғалимдарҙы – Өфө һәм республика юғары уҡыу йорттары студенттарын иң яҡшы ғилми эш конкурсында ҡатнашырға саҡыралар. Конкурс студенттарҙың ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеген дәртләндереүгә йүнәлтелгән һәм төбәктең ғилми йәштәренә төрлө ғилми өлкәләрҙәге асыштарын күрһәтеү мөмкинлеге бирә, уның һөҙөмтәләре республиканың социаль-иҡтисади үҫешенә йүнәлтеләсәк. Бынан тыш, ойоштороусылар иҫәпләүенсә, конкурс республиканың алдынғы юғары профессиональ белем биреү ойошмаларының уртаҡ фундаменталь һәм ҡулланма тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәлелеген арттыра.
28 июнгә ҡәҙәр өс төп йүнәлеш: техник, теүәл һәм гуманитар фәндәр буйынса материалдар ҡабул ителә. Ғилми эштәр уларҙың һөҙөмтәләре баҫылғандан һуң ғына ҡарала. Шулай уҡ инновацион идеялар, проекттар, файҙалы һәм йөкмәткеле башланғыстар ҡабул ителә.
Ҡатнашыу шарттары, эшкә талаптар һәм уларҙы рәсмиләштереү хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт менән Рәсәй йәш ғалимдар союзының Башҡортостан Республикаһындағы ойошмаһы сайтында танышырға мөмкин.
Конкурс Рәсәй йәш ғалимдар союзының Өфөләге урындағы бүлексә тарафынан баш ҡаланың йәштәрҙең эштәре буйынса комитеты булышлығында уҙғарыла.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.


text:
1927 йыл
1927 (бер мең туғыҙ йөҙ егерме етенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1927 йылы, 2 мең йыллыҡтың 927 йылы, XX быуаттың 27 йылы, XX быуаттың 3 ун йыллығының 7 йылы, 1920 йылдарҙың 8 йылы.
Йөкмәткеһе
ВаҡиғаларҮҙгәртергә
ТыуғандарҮҙгәртергә
- 5 июнь — Ричард Аллаяров, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
- 25 февраль — Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.
- 7 октябрь — Вәзих Исхаҡов, яҙыусы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты.


text:
Зәйнулла ишан һәм үәххабиттәр
Зәйнулла ишан һәм үәххабиттәр
Үәххабиттәр хаҡында күренекле ғалим Зәйнулла Рәсүлев хәҙерге мәлдә үҙҙәрен сәләфиттәр тип йөрөткән бәндәләр тураһында нимә яҙған? Был турала Зәйнулла ишандын ғәрәпсә яҙғандарын тәржемә иткән Ильшат Насыровтын «Божественные истины» тигән китабында уҡырға мөмкин.
Бына ошо //www.dumrb.ru/?part_id=389,398,422 ссылканы поиска күсереп ҡарағыҙ.
Үәххабиттәр кем ул? Улар Мөхәммәд пәйғәмбәрҙән һуң 1131 йыл үтеп ошо донъяға тыуған кешенең идеяһына эйәргәндәр. Бер мәле Мөхәммәд ғәләйһиссәләмгә өс кеше килә. Әңгәмәләшкәндәң һуң, улар үҙ ерҙәре өсөн Пәйғәмбәрҙәң доға ҡылыуын үтенәләр. Мөхәммәд ғәләйһиссәләм икәүһенең йәшәгән ере өсөн доға ҡыла, ә берәүҙәренеке тороп ҡала. Пәйғәмбәрҙән ҡабаттан һорайҙар доға ҡылыуын ошо ҡалған кеше өсөн. Пәйғәмбәр әйтә:
— «Мит ул ер өсөн доға ҡылмайым, сөнки унан динебеҙҙе болғаусы сығыр» — тип. Был ер әлеге Үәххаб тыуыр ер була. Үәххабтәр быға тиклем булған мосолман динен һәм меңдәрсә бөйөк ғәлимдәрҙе эшкә һанамаусылар. Үҙ алды һәр ҡайныһы Ҡөръән Кәримде һәм хәҙистәрҙе нисек етте, шулай аңлатырға тырышалар. Әстәғфирулла, Аллам һаҡлаһын, ғүмер буйы динде өйрәнгәндәр, яңылышыуҙан ҡурҡалар, ә бында маңҡа малайҙар ошолай-былай ти.
Ваҡытында Пәйғәмбәребеҙҙең иң яҡын сәхәбәһе Усман быны үҙ ғәрәптәренә тыя. Ғүмер буйы изге Ҡөръән Кәримде һәм хәҙистәрҙе өйрәнгән ғалимдәрҙе мыҫҡыллап, мин шунда уҡып ҡайтым, мин ғалим тигән шайтан эйәрсендәре, дин ошолай булырға тейеш тип яр һалыусылар. Ғәләмәте шул, уларҙын мәҙхәбе (юлы) юҡ, сектанттар булып сығалар. Аллаһ Тәғәләне әҙәмгә оҡшаталар (ҡулы бар, тик кешенеке һымаҡ түгел һәм башҡа...). Был турала интернеттә хәбәр күп. Ә хәҙергә Зәйнулла ишандын үәххабиттәр тураһындағы хеҙмәтен ҡарағыҙ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 19.11.2016 в 22:13, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 287
ТАРХАН, 1) боронғо төрки дәүләттәрҙә юғары ҡатлам титулы. Башҡорттарҙа Т. титулы Монгол империяһы дәүерендә таралыу алған, тип фараз ителә; Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң айырым хәрби, дипломатик һ.б. хеҙмәттәр өсөн батша исеменән бирелгән; нәҫел б‑са күскән һәм шәхси Т. титулдары булған. Нәҫел б‑са күскән Т. титулын алыр өсөн батша исеменә ғариза тултырылған (олатаһы, атаһы һ.б. хеҙмәте күрһәтелгән), уны Өфө воеводаһы тикшергән. Өфө приказ йорто тарафынан “тархандар исемлеге”нә индерелгән дәғүәсегә жалованный грамота бирелгән, уның күсермәһе йорт архивында һаҡланған. Бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян, үҫәргән һ.б. ҡәбиләләр шәжәрәһенә ярашлы, Т. титулына иң тәүгеләрҙән булып Ҡәнзәфәр бей һ.б. башҡ. ҡәбиләләре юлбашсылары (улар башҡ. ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының Рәсәй дәүләте составына инеү шарттары т‑да килешеү төҙөр өсөн Иван IV барған илселеккә етәкселек иткән) лайыҡ булған. 17 б. аҙ. — 18 б. 1‑се ярт. башҡ. аҡһөйәктәренең күбеһенә (бей, кенәз, мырҙаларға), ш. уҡ 1687 й. һәм 1689 й. Ҡырым, 1695 й. һәм 1696 й. Азов походтарында, 1700—21 йй. Төньяҡ һуғышында һ.б. ҡатнашҡан ҡайһы бер батырҙарға һәм ябай башҡорттарға титул бирелгән. Т. төп бурыстары: хәрби хеҙмәт (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте), ш. иҫ. Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен һаҡлау; дипломатик (ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, себер татарҙары м‑н һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡандар), адм. (улус, даруғаларға етәкселек иткәндәр, башҡ. ерҙәрен һатыу һәм ҡуртымға биреү шарттарын контролдә тотҡандар, яһаҡ йыйыуҙы һ.б. йөкләмәләрҙе үтәүҙе ойошторғандар), суд һ.б. йөкмәтелгән эштәрҙе үтәү. Нәҫел б‑са күскән һәм шәхси Т. бер өлөшө яһаҡ түләүҙән азат ителгән, ер биләүҙә һәм ерҙе файҙаланыуҙа өҫтөнлөк алған. Т., ҡағиҙә булараҡ, ишле малы һәм мөлкәте булған; төбәктә тау сәнәғәте, тауар-аҡса мөнәсәбәттәре үҫешә башлағас, сауҙа һәм ростовщиклыҡ (уларға таможня пошлинаһына ташламалар яһалған) м‑н шөғөлләнгәндәр. Башҡорт ихтилалдарын (17—18 бб.) ойошторғандары һәм ҡатнашҡандары өсөн хөкүмәт жалованный грамоталар биреүҙе туҡтатҡан. Ҡайһы бер Т. башҡ. ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. 1773 й. С.‑Петербургта Т. Исмәғил Тасимов инициативаһы б‑са Тау уч‑щеһы (хәҙ. Г.В.Плеханов ис. С.‑Петербург тау ин‑ты) асыла. 18 б. 30‑сы йй. башында Т. Алдар Иҫәкәев м‑н Таймаҫ Шәимов Әбелхәйер ханға юлланған А.И.Тәвкилев етәкс. илселектә ҡатнашҡан, ҡаҙаҡтарҙың рус подданыйлығын ҡабул итеүенә булышлыҡ иткән. 18 б. уртаһында игенселектең таралыуы, яһаҡты ҡаҙнанан тоҙ һатып алыу м‑н алмаштырыу (1754) һ.б. сәбәптәр арҡаһында Т. өҫтөнлөктәрен юғалта, Т. титулы почётлы исем генә булып ҡала. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелеү м‑н Т. бер өлөшө тулы хоҡуҡлы офицер дәрәжәләре, шәхси һәм нәҫелдән күсә килгән дворянлыҡала. 1845 й. Хәрби Совет положениеһы нигеҙендә Т. һалым һалына, 19 б. уртаһында тарханлыҡ ин‑ты юридик яҡтан үҙенең хоҡуҡтарын юғалта.
2) Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы һ.б. ваҡытында дәүләт һалымдарынан азат булған, хан исеменән бирелгән тарханлыҡ ярлығы м‑н раҫланған ер һәм мөлкәт м‑н файҙаланыу хоҡуғы.
3) Ташламалы грамоталар; 16—17 бб. Рәсәйҙең хеҙмәтле кешеләренән торған социаль төркөм.
Әҙәб.: А с ф а н д и я р о в А.З. Башкирские тарханы. Уфа, 2006.
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 463
ЙЫЛҒА ТРАНСПОРТЫ, эске һыу юлдары буйлап пассажирҙар һәм йөк ташыуҙы тормошҡа ашырған транспорт төрө. Ырымбур губернаһында 18 б. төп бәйләнеш юлдары булып йылғалар торған. Яҙғы ташҡын ваҡытында йылғалар буйлап ауыр йөклө үҙе йөрөмәгән судноларҙа Урал тау заводтары продукцияһы сығарыла. Һәр бер судно 9 мең ботҡа яҡын металл ташый; Ағиҙел й. үрге ағымынан Түб. Новгород ҡ. тиклем ара яҡынса 2,5 айҙа үтелә. 1857 й. судносылыҡ асыу өсөн Ағиҙел й. һыу юлы тикшерелә, 1858 й. йәйендә Өфөгә тәүге пароходтар килә, 1859 й. Өфө—Ҡазан пассажирҙар, 1860 й. Өфө—Түб. Новгород йөк ташыу бәйләнеше асыла. Пароходтар судносылығын ойоштороу Өфө губернаһының Волга буйы һәм Рәсәйҙең үҙәк райондары м‑н сауҙа бәйләнештәре үҫешенә булышлыҡ итә; Бөрө, Өфө, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Табын һәм Топорнин (хәҙ. Кушнаренко а.), Дүртөйлө аа. пристандәре эре йөк күсереп тейәү пункттары була. Ташылған төп йөк: металл, ағас, тоҙ, иген, һөнәрселәр етештергән әйберҙәр һ.б. 80‑се йй. аҙағынан ер өҫтө юлдары хужалығы үҫешә башлай. 1918 й. йылға флоты национализациялана һәм Өфө район һыу транспорты идаралығы ойошторола. 30‑сы йй. Ағиҙел й. ышаныслы тәрәнлеге яҡынса 120 см тәшкил итә, Сафронов пристане (ҡара: Вокзалдар) үҙгәртеп ҡорола, пристандәрҙә йөк тейәү‑бушатыу эштәрен механизациялау башлана. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ағиҙел йылға пароходсылығы суднолары фронт алды зонаһында ғәскәрҙәр һәм ҡорал, эвакуацияланған халыҡты һәм ҡорамалдар ташый. 1944—53 йй. БАССР МС‑ы эргәһендә Бәләкәй йылғаларҙы транспорт йәһәтенән үҙләштереү идаралығы эшләй. 40‑сы йй. аҙ. респ. нефть флоты (ҡара: “БашВолготанкер”) төҙөлә. 1959 й. Павловка һыуһаҡлағысы файҙаланыуға тапшырыла, был Ҡариҙел й. судносылыҡ шарттарын яҡшырта. 1961 й. алып Өфө йылға порты Волга пароходсылығының эре тоннажлы судноларын ҡабул итә. 50‑се йй. аҙ. суднолар ремонтлау‑эшләү заводы 300 һәм 600 т йөктө күтәреүгә һәләтле металл баржалар, 1973 й. буксир теплоходтары эшләүҙе үҙләштерә. 60‑сы йй. урындағы юлдарҙа тиҙ йөрөшлө “Ракета”, 80‑се йй. башлап “Восход” һыу аҫты ҡанаттары булған теплоходтар файҙаланыла башлай. Башҡортостанда 2011 й. эске һыуҙарҙағы судно юлдарының дөйөм оҙонлоғо 928 км тәшкил итә. Төп йөк ташыусылар: Башҡортостан йылға пароходсылығы, “БашВолготанкер” судносылыҡ компанияһы, “Бөрө” һәм “Өфө” йылға порттары, “Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округының граждандарҙы яҡлау идаралығы” муниц. бюджет учреждениеһының Һыуҙа йөк ташыу хеҙмәте. Транспорт төрҙәре б‑са йөк ташыу структураһында Й.т. өлөшө — 2,5%. Төп йөк: ҡом, ҡырсын, нефть продукттары, ашламалар, тоҙ, эре габаритлы йөк. Йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме табл. бирелгән. Й.т. өсөн белгестәр Йылға училищеһында әҙерләнә.
Ш.С.Сәйфуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Башҡортостан Республикаһында эске һыу транспортында йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме


text:
22 октябрь
22 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 295-се көнө (кәбисә йылында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Гондурас — Ғәскәр көнө.
- Маршалл Утрауҙары — Дуҫлыҡ көнө.
- Сомали — Революция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1702 — Пётр I етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре Нотебург ҡәлғәһен ала.
- 1721 — Рәсәй Империяға әйләнә.
- 1730 — Ладога каналы асыла.
- 1797 — Француз Андре Жак Гарнерен тарихта беренсе тапҡыр парашют менән осоу аппаратынан — һауа шарынан һикерә.
- 1842 — ювелир Густав Фаберже Санкт-Петербургта зәргәр оҫтаханаһы аса.
- 1883 — Нью-Йоркта Метрополитен-опера асылған.
- 1909 — ҡатын-ҡыҙ Элиза Дерош (Франция) самолетта тәүге тапҡыр яңғыҙы осош яһай.
- 1919 — Петроград янында большевиктар тарафынан Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы ҡыйратыла.
- 1990 — Ҡырғыҙстан үҙаллылыҡ иғлан итә.
- 2009 — «Windows 7» системаһы ҡулланыла башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғөзәйеров Морат Баҡый улы (22.10.1950), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2003—2014 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы (22.10.1912—12.10.1970), 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Уҡсыылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).
- Ишморатова Рима Рафаэль ҡыҙы (22.10.1957), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. Рәсәй Федерацияһы торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы, Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Күмертау ҡалаһынан.
- Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы (22.10.1917—27.03.1985), совет партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы (22.10.1923—19.11.1999), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, штурмлау авиация полкының авиация эскадрильяһы командиры урынбаҫары. Майор. Советтар Союзы Геройы (1945).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы (22.10.1929—22.09.2013), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы һәм Президиумы ағзаһы. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа Санкт‑Петербургтағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1844 — Сара Бернар, француз актёры.
- 1870 — Иван Алексеевич Бунин, урыҫ яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
- 1929 — Лев Яшин, совет футболсыһы, ҡапҡасы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Мишкә районы эске эштәр бүлеге етәксеһе Владислав Хәйҙәршин әлегә был хәлдең вандаллыҡмы, йәки яңылыштан ут сығып яныумы икәнен тикшереүҙәрен белдерҙе. Аңлы рәүештә үртәү икәнлеге асыҡланған осраҡта, халыҡ тарихын һәм мәҙәниәтен сағылдырған һынды юҡ итеүсене етди яза көтә. Тик башта уны табырға кәрәк буласаҡ. Мишкә полицияһы әлегә был кешене эҙләү менән мәшғүл.
Мишкә районында вандаллыҡ осрағы тикшерелә
Мишкә районы эске эштәр бүлеге етәксеһе Владислав Хәйҙәршин әлегә был хәлдең вандаллыҡмы, йәки яңылыштан ут сығып яныумы икәнен тикшереүҙәрен белдерҙе. Аңлы рәүештә үртәү икәнлеге асыҡланған осраҡта, халыҡ тарихын һәм мәҙәниәтен сағылдырған һынды юҡ итеүсене етди яза көтә. Тик башта уны табырға кәрәк буласаҡ. Мишкә полицияһы әлегә был кешене эҙләү менән мәшғүл.


text:
Газета "Йәшлек" » Медиа » “Ике йондоҙ” осрашыуы
“Ике йондоҙ” осрашыуы
“Ике йондоҙ” тапшырыуының хикмәте шунда – уны беҙ күнеккәнсә радио хеҙмәткәрҙәре түгел, ә студияға ҡунаҡ дәрәжәһендә килергә өйрәнгән билдәле шәхестәр үҙҙәре ойоштора. Уларға үҙенсәлекле бурыс йөкмәтелгән: халыҡты бөгөн ниндәй мәсьәләләр борсой, йәшәйешебеҙҙе ниндәй йүнәлештә дөрөҫ итеп алып барырға, тормошта килеп сыҡҡан теге, йәки был сетерекле хәлдәрҙән нисек лайыҡлы, үрнәкле сығыу юлдарын табырға тигән һорауҙарға яуап эҙләү. Фәһемле әңгәмәләребеҙ байтаҡ тупланды ла инде.
“Ике йондоҙ” тапшырыуына тиҙҙән ике йәш тула. “Бәләкәй” генә булыуына ҡарамаҫтан, тыңлаусылар йөрәгенә юл таба алды ул. Статистик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә лә, ябай халыҡты йондоҙҙарҙың тормош-йәшәйеше, уларға ҡағылған төрлө хәлдәргә фекерҙәре ҡыҙыҡһындыра. Ә тапшырыуҙа ҡатнашыусылар тормош тәжрибәһе, белгәне менән ихлас уртаҡлаша. Микрофон алдында баҙап ҡалғандары ла бар, әммә һүҙгә һүҙ ялғанып, әңгәмә һәр саҡ кәрәкле йүнәлеш ала, уның барышында төрлө ҡыҙыҡлы факттар асылып ҡуя.
Әйткәндәй, “Ике йондоҙ” тапшырыуында тағы ла кемдәрҙе күрергә, ишетергә теләр инегеҙ? Хаттар, шылтыратыуҙарығыҙ менән беҙгә мөрәжәғәт итегеҙ. Адресыбыҙ: Өфө, Ғафури урамы, 9/1. “Юлдаш” радиоһына, интернет мөмкинлектәрен ҡулланырға күнеккәндәр авторҙың шәхсән битенә инеп яҙа ала.
“Ике йондоҙ” тапшырыуын “Юлдаш” радиоһы тулҡындарында йәкшәмбе 10 сәғәт 10 минутта һәм 20 сәғәт 10 минутта тыңлағыҙ.
Зилиә ШӘЙМӘРҘӘНОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 758
АБАҒА ҺЫМАҠТАР (Polypodiophyta), ҡатмарлы төҙөлөшлө споралы үҫемлектәрҙең боронғо бүлеге. Үҫемлектәрҙең 3 хәҙерге (мараттиялар, полиподийҙар, йылан абағалары) һәм бер нисә ҡаҙылма класын (зигоптерийҙар, кладоксилейҙар һ.б.) берләштерә. Яҡынса 12 мең хәҙерге төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда полиподийҙар (25‑тән ашыу төр) һәм йылан абағалары (5 төр) класына ҡараған яҡынса 30 төрө бар. Күп йыллыҡ тамырһабаҡлы (һирәгерәк бер йыллыҡ) йәки ҡушымта тамырлы ағас һымаҡ, япраҡ ҡойоусы йәки мәңге йәшел үҫемлек. Һабағының үткәргес системаһы диктио- йәки сифоностела, ябай А.һ. протостела рәүешендә; ксилемаһында трахеидтар ғына бар. Ер өҫтөндә һабаҡтары юҡ йәки осонда япраҡ шәлкеме булған төҙ һабаҡлы, ҡайһы ваҡыт ергә түшәлгән, эпифиттарҙың һабағы ҡыҫҡа йыуан. Япрағы (вайялары) эре, ҡауырһын һымаҡ, һирәгерәк бөтөн йәки бармаҡ һымаҡ; йәш япрағы ҡусҡар һымаҡ төрөлгән, уртаса бүлкәттә үҫкән төрҙәр бер йылдан әҙерәк йәшәй, тропик А.һ. — күп йыллыҡ. Вайялар ғәҙәттә фотосинтез һәм спора туплау функцияларын берләштерә, оноклеяла, ерек абағаһында һ.б. ҡайһы бер заттарҙа 2 типлы: фотосинтезлаусы һәм спора туплаусы. Спорангийҙары ваҡ (мараттияларҙа һәм йылан абағаларында — эре), аҙ споралы, сорустарға берләшә. Тигеҙ споралы А.һ. морфологик яҡтан бер үк спораларҙан гаплоидлы, автотроф, ике енесле (антеридиялар һәм архегониялар м‑н) гаметофиттар — йәшел, ғәҙәттә ҡыҫҡа ғүмерле ризоидлы пластинкалар — үҫешә; төрлө споралыларҙа — микро- (ата) һәм макроспоралар (инә), уларҙан ваҡ бер енесле гаметофиттар барлыҡҡа килә. Аталаныу һыулы мөхиттә күп ҡамсылы сперматозоидтар ярҙамында бара. Зиготанан диплоидлы спорофит барлыҡҡа килә. Вегетатив үрсеү тамырһабаҡтар һәм үрсеү бөрөләре (япраҡта, һабаҡта, тамырҙа барлыҡҡа килә) аша бара. Күләгәле һәм таулы урманда, ҡая ярығында, һирәгерәк һаҙлыҡта, һаҙлы урманда (һаҙ телиптерисы, ҡырлы туйыр абағаһы һ.б.), болонда (йылан абағаһы һымаҡтар ғаиләһенең күп төрҙәре) һәм һыуҙа (күл сальвинияһы) үҫә. Күп А.һ. респ. бөтә терр‑яһында таралған, Виргин тәлгәшле абағаһы, ябай йылан абағаһы, бәйләүсән фегоптерис һ.б. башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. А.һ. декоратив бүлмә үҫемлеге булараҡ үҫтерелә, ир туйыр абағаһы — дарыу үҫемлеге, ҡаҙаяҡтың йәш япраҡтары ашарға яраҡлы. Ағас һымаҡ А.һ. ҡалдыҡтары таш күмер ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килтергән. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына А.һ. 10 төрө (ярым ай һымаҡ тәлгәшле абаға, судет бөрсөклө абағаһы, ябай йылан абағаһы, реликт альп вудсияһы, Дайк бөрсөклө абағаһы һ.б.) индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Бына көтөп алған Яңы йыл да килеп етте. Мәктәптәрҙә үткәрелгән Шыршы байрамдарынан һуң күңелле ҡышҡы каникул башланды. Уны һәр кем үҙенсә уҙғарырға тырыша. Ҡаланыҡылар ауылға ҡунаҡҡа ҡайтһа, ауылдыҡылар Өфөгә юлланды. Баш ҡалабыҙ ҡыш көнө бигерәк матур биҙәлә шул! Һоҡланып туймайһың!
Ә мин һеҙгә үҙемдең нисек ял итеүем тураһында һөйләйем әле. Тышта көндәр матур торғанда өйҙә генә сыҙап ултырып буламы ни?! Ғаиләбеҙ менән тәбиғәт ҡосағына ашыҡтыҡ. Был юлы беҙ үҙебеҙ менән дуҫтарыбыҙ Ғиндуллиндарҙы ла эйәрттек. Ни тиһәң дә, бергә күңеллерәк тә инде. Юлға атайым, әсәйем, апайым Лилиана, Флүр ағай, Ҡәҙриә апай, Алина, Дания һәм мин – саңғыла, ә ҡустым Дамир – кәритәлә, Ынйы тюбингта сыҡтыҡ.
Биш саҡрым аралағы Ҡулстанға тиҙ барып еттек. Ә унда, әйтерһең дә, мөғжизәләр урыны! Ҡышҡы урман иҫ китмәле, ғәжәп матур шул! Унда рәхәтләнеп тау шыуып, туйғансы уйнап алғас, бергәләп ҡайнар сәй эсеү ҙә күңелле булды. Урманда ваҡыттың үткәне лә һиҙелмәй икән. Беҙ ҡайтырға сыҡҡанда ҡараңғы төшә башлағайны инде.
Икенсе көндө Илеш районы үҙәге Үрге Йәркәйгә өләсәйем менән ҡартатайыма ҡунаҡҡа киттек. Беҙҙе һағынып көтөп торғандар икән. Үҙебеҙ генә булманыҡ унда. Яныбыҙға ике туған ағайҙарым Артём менән Алмаз да килеп етте. Улар менән бергәләп һырғалаҡҡа барҙыҡ, конькиҙа шыуҙыҡ, ә ҡустым Дамир бәләкәй тауҙа рәхәтләнде генә. Беҙ көндәребеҙҙе уйнап ҡына уҙғарманыҡ, һеңлем менән өй йыйыштырҙыҡ, һауыт-һаба йыуҙыҡ, гөлдәргә һыу һиптек.
Бына шулай каникулым ҡыҙыҡлы үтә. Китап, гәзит-журналдар ҙа уҡыйым. Рәхәтләнеп ял итеп, беҙ мәктәпкә көс йыйып барасаҡбыҙ.
Аделина ҠАШҠАРОВА, V синыф уҡыусыһы.
Дүртөйлө районы, Исмаил мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
УРЫНДАҒЫ ҮҘИДАРА, адм.‑терр. берәмектәр халҡының дәүләт тарафынан бирелгән хоҡуҡтарға ярашлы үҙ аллы йәки һайланма органдар аша идара итеү системаһы. Башҡорттарҙа ҡәбилә йәки ырыу эсендә үҙидара бейҙәр, тархандар, аҡһаҡалдар ҡулында булған. Улар йыйын һәм ҡоролтай ҡарарҙарына таянып эш иткән, ижт. мөнәсәбәттәр йола хоҡуғы м‑н көйләнгән. Халыҡ һәм шәриғәт судтары эшләгән. Идараның был формаһы башҡорттар Монгол империяһы, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы һ.б. дәүләттәр составына инеү осоронда һаҡланған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, Башҡортостан терр‑яһында староста м‑н старшиналар етәкс. улустар барлыҡҡа килгән (ҡара: Административ-территориаль ҡоролош). У.ү. сикләү башҡорт ихтилалдарының (17—18 бб.) төп сәбәптәренең береһе була, кантон системаһы индерелгәндән һуң, 1831 й. башҡ. улустарында йыйындар үткәреү тыйыла. 18 б. 2‑се ярт. алып ҡалалар У.ү. хоҡуғын ала. 1785 й. “Рәсәй империяһы ҡалаларының хоҡуҡтары һәм мәнфәғәттәре грамотаһы” ҡалаларҙың хоҡуҡтарын һәм өҫтөнлөктәрен, биләгән ерҙәренә хоҡуғын, ҡала кешеләренең бурыстарын билдәләгән. Һәр ҡаланың үҙ гербы булған. Халыҡтың хоҡуҡтарын ҡала магистраты яҡлаған. Ҡала реформаһына (1870) ярашлы, ҡала идараһының билдәле бер ҡатламдан торған органдары бөтә ҡатлам вәкилдәре лә ингән органдарға алмаштырылған. Ырымбур һәм Өфө ҡҡ. ҡала думалары һәм ҡала башҡармалары асылған. Земство реформаһы ваҡытында У.ү. мөһим үҙгәрештәр булған. Бөтә ҡатлам вәкилдәренән торған земстволар системаһы ойошторолған, унда күрһәтмә биреүсе орган булып земство йыйылышы, башҡарма орган булып земство башҡармаһы торған. Земство (1864) һәм ҡала (1870) реформаларының төп маҡсаты Рәсәй идаралығын үҙәктән күсереүгә ҡайтып ҡала, уларҙың нигеҙендә власты һайлап ҡуйыу (үҙидара) һәм үҙ-үҙеңде финанслау ятҡан. 19 б. 60‑сы йй. уртаһында Ырымбур губернаһында һәм Өфө губернаһында улус йыйындарында һайлап ҡуйылған крәҫтиән үҙидараһы органдары — улус идаралары индерелгән. 19 б. 70—80‑се йй. земстволар эшмәкәрлегендә һаулыҡ һаҡлауҙы (ҡара: Земство медицинаһы) һәм халыҡ мәғарифын ойоштороу мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүленгән, соц. ихтыяждарға сығымдар артҡан. Революциянан (1917) һуң иғлан ителгән Башҡортостан автономияһы терр‑яһында кантондар һәм улустарға бүленгән яңы адм.‑терр. система (У.ү. һаҡланған) индерелгән. 20 б. 20‑се йй. У.ү. учреждениелары совет власы органдары — хеҙмәтсән депутаттар советтары м‑н алмаштырыла. Урындағы властың был системаһы 20 б. 90‑сы йй. уртаһына тиклем һаҡлана. БР‑ҙа У.ү. т‑да закон 1997 й. 20 дек. ҡабул ителә, БР дәүләт власы контроле аҫтында ауыл, ҡасаба, ҡала, район муниц. берәмектәре ойошторола. 2003 й. 6 февр. үҙ көсөнә ингән “Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында” РФ законы нигеҙендә 2005 й. 18 мартында БР‑ҙа У.ү. т‑да яңы закон ҡабул ителә, уға ярашлы респ. 54 муниц. район, 9 ҡала округы, 14 ҡала торамаһы барлыҡҡа килә.
З.И.Йәнекәев, Г.Э.Ямалетдинова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Өй Стиль сүзләре тураһында иғландар күсемһе күберәк милек аңлатма бирегез
Был маржа тип яурынына кредит йәки сауҙа bitcoin 100Х
Һеҙҙә яҡшы эшләй ала, аҡса менән BITMEX?
100×Яурынына!! Форекс иҫәбенә көй криптовалюта
Һеҙ был һатып алмайһыңмы йәки продайте, укып тураһында иғландар күсемһе була записаться. Бында приведено аңлатма күберәк стиль тигән терминдар ҡулланыла торған күсемһе мөлкәткә белделәр.
Иғландар Буйынса, Милек Күсемһе – Өй Стиль тигән Терминдар һәм уларҙың әһәмиәтен
Һеҙ был һатып алмайһыңмы йәки продайте, укып тураһында иғландар күсемһе була записаться. Бында приведено аңлатма күберәк стиль тигән терминдар ҡулланыла торған күсемһе мөлкәткә белделәр.
Түбән сифатлы йорт Төньяҡ Каролины хужаһы’s страхование – Ярҙам Итергә Һезгә Өй Эшен Эшләргә
Әгәр ҙә һеҙ һатып ҡабул итеү тураһында йортның Төньяҡ Каролины, һеҙ, һис шикһеҙ заходите һатып алып, йорт хужалары, именит полисы өсөн, яҡлай сезне,, һеҙҙең әйберләр, һәм һеҙҙең инвестициялар. Тағы, күп мәсьәләләренең булырға тейеш бирелде барып, һеҙ нисек шулай булды, һатып алып, йорт хужалары именит полисы, һәм күбеһе, был мәсьәләләре хәл һеҙҙең яңы йорт үҙе үк. Ниндәй хәлдә урынлашҡан һеҙҙең яңы йорт? Ниндәй ремонт яһалған итергә булырға тейеш һеҙҙең ҙур йорт һәм хәүеф-хәтәрһеҙ ярҙам итә, яҡшыраҡ йорт хужаларының...


text:
- Подробности
- Просмотров: 357
ОЛО ӘҮЖӘН, йылға, Ағиҙел й. уң ҡушылдығы. Баштау һыртындағы Ҡараташ тауының көнсығыш итәгендә башлана. Белорет р‑ны буйлап үрге ағымында 15 км төньяҡ һәм төньяҡ‑көнбайышҡа аға, Туҡан а. көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта көньяҡҡа борола һәм Ағиҙел й. (тамағынан 1175 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо яҡынса 92 км, басс. майҙаны 124 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Үрге Әүжән а. эргәһендәге быуаға тиклем уртаса йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 18 м3/с. Басс. рельефы таулы. Үрге ағымда үҙәне киң (800—1000 м), урыны м‑н һаҙлы, һөҙәк битләүҙәр бар; түбәнге ағымда — тар, ярҙары текә һәм ҡаялы. Үрге һәм урта ағымында йылға ныҡ бөгөлләнә. Ландшафы кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡайын‑ҡарағай һәм ҡайын‑ҡарағай‑ҡарағас урмандарынан, урта һәм түбәнге ағымда ылыҫлы урман урынында барлыҡҡа килгән төрлө үләнле сағыл болондарҙан тора. Басс. 80%‑тан ашыуын урман ҡаплаған, яҡынса 5%‑ы һаҙланған. Ҡушылдыҡтары: уң — Ҡарайылға, Беҙәк, Ҡурғашлы, Бағрышты; һул — Кесе Әүжән һ.б.
И.М.Япаров
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Граждандарҙы ҡабул итеү аҙналығы
21 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Башҡортостанда "Берҙәм Рәсәй” партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе 27 ноябрҙән 3 декабргә тиклем граждандарҙы шәхси ҡабул итеү уҙғара.
Алдынғыға алтын да йәл түгел
17 ноября 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Былтыр июль аҙағында Стәрлетамаҡ районында уҙған "Баҫыу көнө-2016” семинар-кәңәшмәһендә Баш-ҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов алдынғы комбайнсыларҙы дәртләндереү маҡсатында иң күп майҙандан иң күп ашлыҡ һуғып алыусы комбайнсыларҙы автомобиль менән бүләкләү тәҡдимен индергәйне. Былтыр 3 августа районға эш сәфәре барышында Рөстәм Хәмитов "Восход-СТ”, Ленин исемендәге хужалыҡ баҫыуҙарында ураҡ эштәре менән танышып, комбайнсылар менән аралашыу мәлендә лә был хаҡта белдерҙе. Район комбайнсылары ул саҡта был хәбәргә әллә ни ышанып та етмәгәйне, шикелле.
Йәш һайлаусылар бүләкләнде
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
10 ноябрҙә район Советында сентябрь айында иғлан ителгән "Мин - һайлаусы” конкурсының еңеүселәре билдә-ләнде.
Пособиелар артты
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
2017 йылдың 1 ноябрендә "Башҡортостан Республикаһында балаға айлыҡ пособие тураһында” 2004 йылдың 17 декабрендәге 132-з һанлы БР Законының 4-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында” 543-з һанлы БР Законы ҡабул ителде. Был закон хоҡуҡи мәғлүмәттәрҙең Рәсми Интернет-порталына урынлаштырылған.
Геоквеста – өсөнсө
17 ноября 2017 йыл | Йәмғиәт
Экология йылы сиктәрендә уҙғарылған төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша районыбыҙ уҡыусылары. Күптән түгел Стәрлетамаҡ районындағы Шахтау
карьеры эргәһендә үткән "Ялан геоквесы” тип аталған 1-се республика ярышында ла һынатманы улар.
карьеры эргәһендә үткән "Ялан геоквесы” тип аталған 1-се республика ярышында ла һынатманы улар.


text:
2018 йылдан Башҡортостандағы дүрт ҡала йылытыу өсөн факт буйынса түләй
2018 йылдан Башҡортостандағы дүрт ҡала йылытыу өсөн факт буйынса түләй Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Киләһе йылытыу миҙгеленән Башҡортостандағы дүрт ҡала — Өфө, Благовещен, Ишембай һәм Нефтекама йылытыу өсөн күпме сарыф ителгән, шунса түләй, тип хәбәр иттеләр «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенән.
«Фактик түләүгә күсеү түбәндәгене аңлата. Йылытыу осоро башланғас, ҡулланыусылар күп фатирлы йорттағы иҫәп приборында теркәлгән ресурс өсөн түләй. Был дәүмәл айҙыҡы айға бүленеп, ҡулланыусыға еткерелә. Гражданин арифметик юл менән фатирына күпме тура килеүен һанап сығара ала. Бының өсөн уның майҙанын күҙ уңында тотоу фарыз. Иҫәп приборҙары булмаған урында түләү 2016 йылда республика хөкүмәте ҡарары менән раҫланған нормативтар буйынса башҡарыла. Был осраҡта дәүмәл — бер үк, йылытыу осоро барышында үҙгәрмәй», — тип асыҡлыҡ индерҙе «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында «БашРТС» йәмғиәтенең директор урынбаҫары Ирина Попова.
Ресурстар менән тәьмин итеүсе ойошма вәкиле әйтеүенсә, йылытыу миҙгеле тамамланғас, йылытыу өсөн түләргә кәрәкмәй. Йортта йәшәгән кешеләр эҫе һыу йәки «билдәле бер айҙа тотонолған ресурс өсөн» генә түләй.
«Йылытыу миҙгелендә коммуналь хеҙмәт өсөн сығымдың артыуын аңлайбыҙ. Әммә йәйге осорҙа бының өсөн түләү юҡ, — тип өҫтәне Ирина Попова. — Ошо яңы үҙгәрештәр беҙгә идара итеүсе ойошмаларҙың ҡайтанан иҫәпләүҙәрен файҙаланмаҫҡа мөмкинлек бирә. Хәҙер закон сығарыусылар ҡайтанан иҫәпләүҙәр өсөн ваҡыт билдәләне — яңы йылдың беренсе кварталы. Быға тиклем идара итеүсе ойошма иҫәпләүҙәрҙе үҙенә уңайлы ваҡытта башҡара ала ине. Шулай итеп, беҙ халыҡ өсөн аңлайышһыҙ ҡабаттан иҫәпләүҙәрҙән ҡасырға һәм 100 процентлыҡ асыҡлыҡҡа ирешергә теләйбеҙ».
http://www.bashinform.ru/news/1092228-s-2018-goda-chetyre-goroda-bashkirii-budut-platit-za-otoplenie-po-faktu/


text:
- Подробности
- Просмотров: 635
ЗЕЙГМАН Юрий Вениаминович (27.4.1951, Өфө), тау инженеры. Техник ф. д‑ры (1998), проф. (2003). РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2001). ӨНИ‑не тамамлаған (1973), 1976 й. алып шунда уҡ эшләй (2003 й. башлап нефть‑газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм файҙаланыу каф. мөдире), 1973—76 йй. Башҡ‑н нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект ин‑тында. Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ тулы мөхиттәрҙә төрлө шыйыҡлыҡтар фильтрлау үҙенсәлектәрен, нефттең реологияһын, скважиналарҙы файҙаланыуҙың, ремонтлауҙың, нефть һәм газ сығарыу объекттарында тәбиғәтте һаҡлаусы технологияларҙың һөҙөмтәлелеген арттырыуҙы өйрәнеүгә бәйле. З. тарафынан скважиналарҙы ҡатламдың коллектор сифаттарын һаҡлап туҡтатыу, сығарыусы һәм ҡыҫып тултырыусы скважиналарҙың эшен көйләү технологиялары уйлап табыла, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре пр‑тиеларында индерелгән. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Эффективность эксплуатации установок электроцентробежных насосов в скважинах. Уфа, 2006 (авторҙ.); Разработка нефтяных и газовых месторождений. Тюмень, 2010 (авторҙ.); Нефтегазовое дело. В 6 т. Т.3. Добыча нефти и газа. СПб, 2011.
О.А.Ғүмәров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 553
ҒИЛМАНОВ Александр Йән улы (14.2.1961, Өфө), клиник лаборатор диагностика табибы, биохимик. Мед. ф. д-ры (2001), проф. (2001). БДМИ‑ны тамамлаған (1984). 1987 й. алып БДМУ‑ла уҡыта, 1999 й. — биоорганик һәм клиник химия каф. мөдире, 2003 й. башлап БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү ин‑тының лаборатор диагностика каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге феноксигербицидтарҙың тиреоид системаһына тәьҫирен, патология ваҡытында клиник лаборатор күрһәткестәрҙең үҙгәреш һәм интерпретация механизмдарын өйрәнеүгә арналған. Ғ. дихлорфеноксиуксус кислотаһы нигеҙендә эшләнгән гербицидтар организмға тәьҫир иткәндә метаболик боҙолоштарҙы иҫкәртеү, алдан диагностикалау һәм коррекциялау ысулдарын эшләй. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы. Рәсәй мед. лаборатор диагностика ассоциацияһының Башҡ-н бүлеге рәйесе (1999 й. алып), вице-президенты (2007 й. алып).
Хеҙм.: Тиреоидный гормональный статус детей и подростков //Практическая тиреоидология. Уфа, 2008 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
18 октябрь
18 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 291-се көнө (кәбисә йылында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әзербайжан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Ҡалмыҡ Республикаһы — Республика көнө.
- АҠШ — Аляска көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1667 — Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына.
- 1723 — Крондштадт ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.
- 1867 — Аляска Рәсәйҙән АҠШ-ҡа күсә.
- 1892 — Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә.
- 1896 — «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға.
- 1914 — Бер һыу аҫты кәмәһе икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла.
- 1916 — Амур йылғаһы аша Хабаровск күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә.
- 1920 — Мәскәүҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I Бөтә Рәсәй съезы асыла.
- 1921 — Рәсәй составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылда Украина ССР-ы составында, 1991 йылдан- Ҡырым Автономиялы Республикаһы. 2014 йылдың 18 мартынан Рәсәй Федерацияһының Ҡырым Республикаһы.
- 1922 — Британияның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай.
- 1924 — Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡара сәсәктән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә.
- 1941 — Токиола совет разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына.
- 1951 — СССР йәҙрә ҡоралы һынауы үткәрә.
- 1991 — СССР Юғары Советы Президиумының һуңғы ултырышы үткәрелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татаринов Дмитрий Иванович (18.10.1877—25.07.1956), ғалим-терапевт, юғары мәктәп хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). РСФСР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһынан.
- Балтина Лидия Ашрафовна (18.10.1947), ғалим-химик-органик, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһынан.
- Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы (18.10.1952), йырсы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәжитов Хәсән Барлыбай улы (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1965—1972 йылдарҙа Күгәрсен районы мәғариф бүлеге мөдире. Ике Почёт Билдәһе ордены кавалеры. РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылынан.
- Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18.10.1928), Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
- Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы (18.10.1938), хеҙмәт ветераны, Балтас районы Уразай мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Октябрь Революцияһы ордены кавалеры.
- Вуколов Константин Иванович (18.10.1948), педагог-төҙөүсе, мәғариф эшмәкәре, шағир. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Васильевка ауылынан.
- Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы (18.10.1948), журналистика ветераны, СССР Журналистар союзы ағзаһы. «Туймазинский вестник» гәзитенең элекке мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы (18.10.1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хәкимйән Зарипов (18.10.1929—4.04.2012), башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1999).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пий II — Рим Папаһы (1458—1464 йй.).
- 1738 — Андрей Боло́тов, рус яҙыусыһы, ғалим-ботаник, Рәсәй Империяһында агрономия фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
- 1799 — Кристиан Фридрих Шёнбейн, химик элемент озон газын асҡан һәм уға исем биргән нимес химигы.
- 1847— Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһы электр технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе.
- 1859 — Анри Бергсон, француз философ-идеалисы, әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы Нобель премияһы лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»).
- 1893 — Владимир Владоми́рский, белорус совет театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
- 1894 — Юрий Тынянов, рус совет яҙыусыһы, драматург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе.
- 1901 — Владимир Захаров, совет композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944).
- 1908 — Николай Каманин, совет осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация генерал-полковнигы, тәүге Советтар Союзы Геройҙарының береһе (1934), Бөйөк Ватан һуғышында һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы.
- 1922 — Әнүәр Ғөбәйҙуллин, татар совет театр актёры, Татар АССР-ының халыҡ артисы (1983).
- 1925 — Фазыл Фасиев, татар телсе-ғалимы, тәржемәсе, 1983 йылда Ҡол Ғәлиҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н татар телендә баҫтырып сығарыусы.
- 1934 — Кир Булычёв, рус совет яҙыусыһы (фантаст), ғалим, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
- 1959 — Сергей Доренко, Рәсәй журналисы.
- 1960 — Жан-Клод Ван Дамм, Америка актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән Бельгиянан).
- 1973 — Сергей Безруков, Рәсәй актёры.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 31 — Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә).
- 1871 — Чарльз Бэббидж, инглиз математигы.
- 1931 — Томас Алва Эдисон, Америка уйлап табыусыһы.
- 1942 — Михаил Нестеров, Рәсәй Империяһы һәм Совет рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Өфөлә тыуған.
- 1990 — Пётр Федосе́ев, совет философы, социолог һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1946 йылдан СССР Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты, 1960 йылдан — академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978), Ленин премияһы лауреаты (1983).
- 2005 — Александр Яковлев, совет һәм Рәсәй сәйәсмәне, ғалим, публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа «үҙгәртеп ҡороу» (русса «перестройка») сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Телде тыйыу
Телде тыйыу — изге эш
Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръән Кәримдең 49-сы «Әл-Худжурат»(«Бүлмәләр») сүрәһендә (10-сы аят):
— «Иннәмәл-мүәминүүнә ихүәтүн фә әсълихүү бәйнә әхаүәйкүм үә- ттәҡуу-лл-ааһә ләғәлләкүм түрхәмүүүн» — Бөтә мосолмандарҙы бер-береһенә туған, тип иғлан итте. Тимәк, «ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», — тигән мосолмандар бер-береһенә туған була. Аллаһ Раббыбыҙ беҙгә бойорҙо: бер-берегеҙ менән арағыҙҙы төҙәтегеҙ, тип. Берүк араларығыҙҙы боҙа күрмәгеҙ, дуҫ йәшәгеҙ, — тине. Беҙ Аллаһтың ошо аяаттарына муафиҡ ғәмәлдәр менән йәшәргә тейешбеҙ. Изге йома көндәрендә, ике ғәйеттән оло булған, йома көндәрендә, ошонда йыйылып, иңдәребеҙҙе иңгә терәп, бер сафтарҙа намаҙ уҡыуҙарыбыҙ ҙа арабыҙҙы төҙәтеүҙең бер миҫалы булып тора. Был да Аллаһ Тәғәлә ҡушҡанды яуап биреү. Беҙ — төрлө кешеләр, үҙебеҙҙең төрлө ғәҙәттәр бар, төрлөбөҙ төрлөсә уйлай, төрлөбөҙ төрлөсә фекерҙәй. Әммә бөтөнөбөҙ ҙә Аллаһтың фарызын үтергә тип, мәсеттәргә килеп, төрлө кешеләр бер сафҡа баҫып, бер Аллаһты ғына ҙурлап, сәждәгә баш эйәбеҙ. Был да Аллаһтың ҡушҡандарын үтәү. Шуға күрә йәмәғәт намаҙын уҡығанда 27 дәрәжәлә сауап та бар.
Әлбиттә, кеше тормошта хатаһыҙ була алмай. Ниндәй генә кешене алһаҡ та, уның хатаһы бар. Сөнки әҙәм балаһының хайуандар асылы ла бар, фәрештә асылы ла. Ул һәр ваҡыт аҡылы ҡушҡанса ғына йәшәй алмай, ул нәфсеһенә лә буйһона, нәфес артынан да ҡыуа.
Шундай бер риүәйәт йәшәй. Ике фәрештә Аллаһ Раббыбыҙға әйтә: ни өсөн кешене шуның хәтле бейеккә күтәрҙең? Кеше бит гонаһтар эшләй, боҙоҡлоҡтар. Бына беҙ, фәрештәләр, мәңге Һиңә ғибәҙәт генә ҡылабыҙ, Һиңә доғала ғына торабыҙ, тиҙәр. Фәрештәләрҙә нәфсе юҡ, улар йоҡламайҙар, ашамайҙар, эсмәйҙәр. Аллаһ Тәғәлә шул ике фәрештәгә, нәфсе биреп, ер өҫтөнә ебәреп ҡарай. Был ике фәрештә кешеләргә ҡарағанда ла боҙоҡлоҡты күберәк эшләйҙәр. Аллаһ Тәғәлә әйтә: әҙәм балаһы, — ти, — гонаһ эшләгәндә лә нәфсе менән көрәшеп эшләй ул уны, үҙ ирке менән генә түгел. Уның ҡылған ғәмәлдәре лә нәфсене еңеп яһала. Һеҙҙең ғибәҙәттәр, әҙәм балаһының үҙ-үҙе менән көрәшкәндә яһалған гонаһтарына ҡарағанда, миңә кескенә күренә, — ти Аллаһ Тәғәлә.
Тимәк, беҙ — әҙәм балалары араһынан фәрештә эҙләргә тейеш түгел. Берәүҙе лә бик ҡаты хурларға ла ярамай. Сөнки, әйткәнемсә, һәр ҡайһыбыҙҙа ла кәмселек бар, һәр ҡайһыбыҙҙа ла гонаһ бар. Һәм ҡайһы ваҡыт үҙ-ара бәхәс сыҡҡанда унда ҡатнашыусы кешене лә аңларға тейешбеҙ. Үҙебеҙҙен дә яман яҡтар бар бит. Онотабыҙ ғына. Әҙәм балаһының шундай бер ғәҙәте бар: һәр кем үҙен ҙурға һанай, дөрөҫкә һанай, хаҡлы һанай. Был — тәбиғи хәл. Беҙ кем менәндер бәхәскә инәбеҙ икән, онотмаҫҡа кәрәк: беҙҙең ҡаршыла баҫып торған кеше лә үҙен хаҡлыға һанай.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ﷺ: кем көслө? Майҙан уртаһында батыр булып ҡалған көслөмө, ҙур-ҙур таштарҙы урынынан күсергәнме? — тип һорау ҡуйҙы һәм әйтте: асыуын тыйып ҡала алған көслө кеше, — тине. Тимәк, бәхәскә ҡатнашмайынса ҡалған кеше көслө була. Ике кеше бәхәсләшергә, һуғышырға мөмкин. Һуғышта береһе еңергә, төрмәгә ултырырға мөмкин. Әммә был — еңеү түгел. Уның еңелгәне үҙен еңелдем, мин дөрөҫ булмаған булғанмын, тип һанамай, үлгәнсе нисек бынан үсен ҡайтарайым икән, тип йәшәй. Аллаһ Раббыбыҙ әйтте: һәр бер мосолман — бер-береһенә туған, — тине. Әммә берәү гел насар ғына, берәү гел яҡшы ғына ла түгел. Һәр кешелә лә бик күп яҡшы ғәҙәттәр менән бергә бер насар ғәҙәт тә булыуы мөмкин. Һәм беҙ уның яҡшы яғын, үҙебеҙҙең насар яғыбыҙҙы ла күрә белергә тейешбеҙ. Сөнки дошманлыҡ башланды иһә, кеше бер-береһенә асыу һаҡлап йөрөй башланы иһә, сәләмәтлектә китә. Әҙәм балаһының Аллаһы Тәғәлә ҡаршыһында дәрәжәһе бөтә. Кешеләр тураһында нихәтле күркәмерәк, яҡшыраҡ итеп уйлаһа, ул Аллаһ Тәғәлә шул хәтлем яҡыныраҡ. Үҙенең кәмселекле яҡтарын уйлап, тәүбәгә килеп, үҙен нихәтле кескенә итеп уйлаһа, Аллаһ Тәғәлә ҡаршыһында дәрәжәһе тағы ла ҙурыраҡ.
Бер тәҡәбер, бай, түрә кеше егеүле атта ултырып бара икән. Быға бөтөн кеше сәләм бирә, ти. Ислам дине буйынса, ултырып барған, ат өҫтөндә барған кеше йәйәүлегә беренсе сәләм бирергә тейеш. Бер дәрүиш быға сәләм бирмәгән. Теге кеше: һин минең кем икәнде белмәйһеңме? — тигән. Дәрүиш әйткән: мин беләм һинең кем икәнеңде, һин оят ерҙән донъяға килдең, — тигән. — Нәжес тултырған кисмәк һин, — тигән. Тегенең дәрәжәһен әйтеп биргән шулай иттереп. Тимәк уның ни тип әйтәһе килгән? Аллаһ Тәғәлә ҡаршыһында бөтөнөбөҙ ҙә бер беҙ. Донъяға килә торған урыныбыҙ булһа ла, ашаған ризығыбыҙ ҙа бер, бүлеп сығара торған әйберебеҙ ҙә бер, эсебеҙҙә йөрөй торған әйберҙә лә бер үк. «Әл-Хүджүрәт» сүрәһендә әйтә (49:11):
- «Йәәәә әййү-һә-лләҙиинә әәмәнүү ләә йәсхар ҡаумүм — миң ҡаумин ғәсәә әййәкүүнүү хайрам-минһүм үә ләә нисәәә — үммин нисәәәин ғәсәә әййәкүннә хайрам-минһүннә үә ләә тәлмизүү әңфүсәкүм үә ләә исмүл-фүсүүҡу бәғҙәл-иимәәән үә-ләм йәтүбе фәүүләәәәикә һүмү-ззаалимүүүн» — Бер ҡәүемде — икенсе ҡәүемдән, бер кешене икенсе кешенән өҫтөн ҡуймағыҙ. Һеҙ түбәнһеткән, һеҙ кәмһеткән кешеләр, бәлки Аллаһ Тәғәләгә яҡыныраҡтыр — беҙ уны белмәйбеҙ. Кеше үҙе юҡ ваҡытта ғәйбәтен һөйләп, насар эштәр эшләмәгеҙ. Беребеҙ үлгәндән уның итен ашарға ҡушһаҡ, әлбиттә ерәнер инегеҙ, һеҙҙең, кеше юҡ ваҡытта, уның хаҡында ғәйбәт һөйләүегеҙ, үлгәндән һуң уның итен ашауға бәрәбәр, — тип әйтә Аллаһ Тәғәлә. Был сүрәлә әйтелгән һүҙҙәр беҙҙе бик күп фекерҙәргә өндәй.
Бер кешенең малайы 30 йәшендә университетта ректор булып эшләй башлаған. Быға килеп әйткәндәр кешеләр: һинең малай ректор инде, белемле кеше булды, ҙур урынға күтәрелде, әммә ул кешелә насар ғәҙәттәр күп. Уның тураһында былай тип әйтәләр, тегеләй тип әйтәләр, --тип атаһына һөйләйҙәр. Аллаһҡа шөкөр, — тигән атай кеше. — Малайымдың дәрәжәһе бик ҙур икән, — тигән. Ни өсөн шулай әйттең? — тигәндәр. Ул дәрәжәгә ирешмәгән булһа, берәй нәмә эшләмәһә, уны тикшергән кеше булмаҫ ине. Үлгән этте бер кем дә ҡыйнамай, — тигән. Беҙҙең кешеләрҙе һөйләүебеҙ, уларҙың бәләкәй ғәйептәрен ҙурайтып күрһәтеүҙәребеҙ, ғәйбәтенә кереүҙәребеҙ күп ваҡыт көнләшеүҙән килә. Беҙ белмәйбеҙ, Аллаһ Тәғәлә һынар өсөн биргәнме был дәрәжәне? Ҡөръән Кәримдә Аллаһ Тәғәлә: «Ҡайһы берегеҙҙең дәрәжәһен күтәреп ҡайһы берегеҙҙекен төшөрөп һынармын», — тине «Әл-Әнғәм» сүрәһендә (6:165).
- «Джәғәләкүм халәәәәифәл-ардый үә рафәғә бәғдакүм фәүҡа бәғдыйң дәрәджәәтиллийәблү үәкүм фии мәә әәтәәкүм» — Кешегә яҡшылыҡ өсөн бирелгәнме был дәрәжә, әллә булмаһа, Аллаһ Тәғәлә ваҡытлыса һынап, шуның менән тамуҡҡа инергә тип бирелгәнме был дәрәжә? Белмәйбеҙ. Шуға күрә көнләшмәҫкә кәрәк. Көнсөллөк, беренсенән, ғүмерҙе ҡыҫҡарта. Икенсенән, ғәмәлде юҡҡа сығара. Был — ярай торған хәл түгел. Намаҙ уҡыйбыҙ, саҙаҡа бирәбеҙ, изге эштәр эшләйбеҙ, һуңынан бер кешенең ғәйбәтен һатабыҙ, көнләшәбеҙ ҙә ғәмәлебеҙҙе юҡҡа сығарыбыҙ. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд әйтте ﷺ: һүҙгә, — тине, — ауыҙҙа ваҡытта һин хужа, ауыҙыңдан сығып киткәс, ул һүҙ һиңә хужа, — тине. Әгәр һүҙебеҙҙе тыйып тора алһаҡ, уны әйтмәһәк, тимәк, беҙ хужа булабыҙ ул һүҙгә. Ә яман һүҙҙе бер кешегә әйтһәк, беҙгә ул хужа була инде, үҙебеҙгә уның артынан йөрөргә ҡала. Ислам дине буйынса, ғаиләнең, илдең бөтөнлөгөн һаҡлап ҡалғанда, ике кешене килештергәндә, хатта, ялған да ярай. Аллаһ Тәғәлә беҙҙе аҡыл менән зиннәтләнгән. Беҙ иһә, берәүҙе хурлап, кәмһетеп дәрәжә яһарға теләйбеҙ. Сөнки һәр бер әйткән һүҙ, хат ташыусы күгәрсен кеүек, үҙебеҙгә кире ҡайта. Насар һүҙ әйтһәк, насар хәбәр ебәрһәк, ул да беҙгә насар һүҙ булып әйләнеп ҡайта. Бышылдап ҡына әйтәһеңме, әйтә күрмә, тип әйтәһеңме — барыбер ҡайтмай ҡалмай. Эшләгән изгелектең был донъяла нәтижәһен дә күрә алмаҫһың, насарҙыңдың был донъяла яманлығын да күрә алмаҫһың, әммә әйткән насар һүҙ урынына насар һүҙ ишетмәйсә был донъянан китмәйһең. Ул шул арала уҡ әйләнеп ҡайта.
Беҙҙең иң ҙур әфәтебеҙ — телебеҙ. Телебеҙгә хужа булып, араларыбыҙҙы төҙөк тоторға, бер-беребеҙҙе юҡҡа тәнҡитләмәҫкә, бәхәскә кермәҫкә кәрәк. Йәнебеҙ һөймәй торған күршебеҙҙең дә яҡшы яҡтары бар. Был яҡшы яғын күрергә, кешене хөрмәт итә белергә кәрәк. Ошолай иттереп йәшәһәк, тормошобоҙ күңелле, араларыбыҙ ҙа төҙөк, үҙебеҙ ҙә иҫән-һау булырбыҙ.
«Йөҙ ҙә бер вәғәҙ» Йәлил хәҙрәт Фазлыев
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.08.2018 в 02:17, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 526
АГГЛЮТИНАЦИЯ (лат. agglutinatio — йәбештереү), лингвистикала, күпселек осраҡта тотороҡло өн составын һаҡлап ҡалған нигеҙгә йәки тамырға билдәле тәртиптә бер мәғәнәле стандарт аффикстар ҡушылып, яңы һүҙ (ҡара: Һүҙьяһалыш) һәм грамматик формалар яһалыу ысулы. Мәҫ., башҡорт телендә күплек формаһындағы эйәлек килештәге эйәлек мәғәнәһендәге исем яһау өсөн тамырға йәки нигеҙгә күплек аффиксы, артабан эйәлек аффиксы һәм килеш аффиксы ҡушыла: “дуҫ” — “дуҫ-тар” — “дуҫ-тар-ыбыҙ” — “дуҫ-тар-ыбыҙ-ҙың”. Грамматикала йөкмәтке һәм форма берләшмәһе төрө булараҡ, А. морфемаларҙың бер юлы бер нисә функция үтәүе м‑н билдәләнгән флектив телдәрҙе айырыу нигеҙендә ятҡан флективлыҡҡа ҡапма-ҡаршы булып тора (ҡара: Телдәр классификацияһы). Сағ.: урыҫ телендә “книг-ам” (-ам аффиксы төбәү килеш һәм күплек мәғәнәһен белдерә), башҡ. телендә “китап-тар-ға” (-тар аффиксы күплек мәғәнәһен, -ға аффиксы төбәү килеш мәғәнәһен белдерә). Донъя телдәренең типологик классификацияһында А. нигеҙендә агглютинатив телдәр айырып йөрөтөлә.
Әҙәб.: Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. М., 2007; Серебренников Б.А. Причины устойчивости агглютинативного строя и вопрос о морфологическом типе языка //Морфологическая типология и проблемы классификации языков. М.; Л., 1965.
М.В.Зәйнуллин
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Башҡортостанда һайлау процесы закон сиктәрендә үтте – политолог
Башҡортостанда һайлау процесы закон сиктәрендә үтте – политолог Фото: aif.ru
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәй Президентын һайлауҙы уҙғарыу буйынса Башҡортостан биләмәһендә етди ялыуҙар һәм мөрәжәғәттәр алманыҡ, тип белдерҙе «Башинформ» агентлығына Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса совет ағзаһы, Кеше хоҡуҡтары буйынса Мәскәү бюроһы башлығы Александр Брод.
«Республика буйынса күрһәткестәр яҡшы. Минең мәғлүмәттәр буйынса, көндөҙ уҡ 50 проценттан ашыу һайлаусы тауыш бирҙе, — тине ул. — Һеҙҙең төбәктә күҙәтеүсенең бер нисә кандидаттан сығыш яһауы менән бәйле хәл буйынса ул ныҡ ҡурҡыныс түгел һәм тауыш биреүгә бер нисек тә йоғонто яһамай, уның һөҙөмтәһен үҙгәртмәй. Дөйөм алғанда, Башҡортостанда һайлау процесы закон сиктәрендә үтте».
http://www.bashinform.ru/news/1130809-izbiratelnyy-protsess-v-bashkortostane-proshel-v-ramkakh-zakona-politolog/


text:
Күренекле шағир Яҡуп Ҡолмойҙоң тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы нәшриәттә яңы китап – “Һайланма әҫәрҙәр” донъя күрҙе.
Йыйынтыҡҡа баш һүҙ яҙыусы шағирә, тәржемәсе, З. Биишева исемендәге премия лауреаты Әнисә Таһирова Яҡуп Ҡолмойҙоң ижады хаҡында төплө, үткер һәм бай фекер үткәрә, бер һүҙ менән әйткәндә, уның ижад донъяһына туҡтала, бигерәк тә әҙиптең сонеттарына һоҡлана. “Яҡташ, ижадташ, сонетташ хаҡында” тип атай ул мәҡәләһен һәм уны түбәндәге шиғыр юлдары менән башлай:
“Күңелемә сонет нурын сәсте,
Шул сонеттың нурлы ялҡыны
Рухыбыҙҙы нығыраҡ яҡынайтты,
Серле шәфәҡ булып балҡыны”.
Әнисә Таһированың әйтеүенсә, Яҡуп Ҡолмой ысын мәғәнәһендә әҙәбиәттә үҙен “сонетсы” тип танытты. Эйе, әҙиптең ниндәй генә әҫәрен уҡып ҡарама, барыһы ла ҙур оҫталыҡ менән яҙылған, уларҙың һәр береһендә лә тиерлек сонет жанры өҫтөнлөк итә, яугир-шағир еренә, иленә, Ватанына дан йырлай.
Баҫманың тәүге өлөшөндә тупланған “Төрлө йылдарҙа ижад ителгән шиғырҙар”ы араһында әҙиптең “Йыр һәм ҡурай”, “Һәләүек ярында”, “Йырҙарым”, “Тыуған төйәк”, “Уралға”, “Әсәгә”, “Серле тел” кеүек бик күп шиғырҙары урын алған. Яҡуп Ҡолмой уларҙың һәр береһендә лә лирик шағир булараҡ сығыш яһай. Тыуған илгә, тыуған яҡҡа, әсәгә, телгә, тәбиғәткә һоҡланыуын белдерә.
Тыуған яғым, бар матурлыҡ
һиндә,
Гөлдәрең дә һинең нурлыраҡ.
Ағыраҡ бит һинең аҡ ҡарың да,
Ҡояшың да һинең йылыраҡ, –
тип яҙа ул “Бар матурлыҡ һиндә” исемле шиғырында.
Китаптың артабанғы бүлеге “Фронт шиғырҙары” тип атала. Уларҙа Яҡуп Ҡолмой үҙ уҡыусыһына ысын мәғәнәһендә һалдат-шағир образында мөрәжәғәт итә. Ҡырыҫ яҙмыш, утлы йылдар шағирҙы бик иртә һалдат яһаған, хәтәр заманалар әҙипте шағир булыуҙан бигерәк һалдат булыуын талап иткән:
Яу күкрәгән көндән башлап,
Шағир һәм һалдат.
Йыр һәм автоматы менән
Тыныслыҡ яулай.
(“Шағир һәм һалдат”).
Йыйынтыҡтың “Мөхәббәт шиғырҙары” исемле бүлегендә шағирҙы мөхәббәт йырсыһы булараҡ күрәбеҙ. Ләкин был мөхәббәт егет менән ҡыҙ мөхәббәте генә түгел, ә тәбиғәткә, тыуған ергә булған һөйөү һәм һоҡланыу.
Үрҙә әйтеп үтелеүенсә, Яҡуп Ҡолмойҙоң ижадында сонет жанры үҙәк урындарҙың береһендә тора. Китаптың “Сонеттар” тип аталған өлөшөндә әҙиптең ҙур ғына күләмле әҫәрҙәре урын алған.
Шағирҙың һәр шиғыры, һәр сонеты йырға яҡын, ә йырҙары халыҡҡа яҡын. Йыйынтыҡтың “Йырҙар” бүлегендә иһә халыҡ араһында күптән таралған, яратып йырланған һәм тыңланған йырҙары тупланған. Башҡортостандың бөтә билдәле композиторҙары ла тиерлек уның һүҙҙәренә көй яҙған. Киң таралған йырҙарының һаны йөҙ илленән артып китә. “Уралым”, “Былбылым”, “Тыуған илем”, “Томбойоҡ бүләк итмә”, “Бәхет йыры” кеүек һәм башҡа бик күп йырҙары айырыуса халыҡлашып китте, ҡайһы берҙәре һаман моң һөйөүселәрҙе һөйөндөрә.
Яҡуп Ҡолмойҙоң үлемһеҙ ҡыйыулығы менән таң ҡалдырған яҡташыбыҙ Александр Матросов хаҡында “Беҙҙең ҡала егете”, “Яуҙа сыныҡҡан йәшлек”, “Хаттар һөйләй” исемле поэмалары баҫманың “Поэмалар” тигән бүлегенә индерелгән.
Ғөмүмән, авторҙың һәр бер әҫәрендә башҡорт халҡының рухи ныҡлығы, үҙ илен, тыуған төйәген мөкиббән яратыуы, тоғролоғо асыҡ сағыла.
Китапты төҙөүсе автор Миләүшә Ҡолмөхәмәтова “Былбылдарҙы һайратыр шағир” мәҡәләһендә шуларҙы яҙа: “Яҡуп Ҡолмойҙоң “Һайланма әҫәрҙәр”енең ниндәй генә бүлеген алма, унда әҙиптең төрлө йылдарҙа ижад ителеп, бешеп еткән алмалар төҫлө өлгөргән, аҡыл һәм хис тулы, фәлсәфәле әҫәрҙәре тупланды. Уларҙа әҙип тыныс тормош, мөхәббәт, мәңгелек, йәшлек, үткән ғүмер һәм тормош асылы хаҡында уйлана, йыш ҡына хәтирәләргә бирелә. Әҫәрҙәренең теле ябай һәм уҡымлы, шағир һүҙ менән оҫта эш итә”.
Йырҙар, сонеттар, поэмалар һәм шиғырҙар тупланған баҫма “Китап” нәшриәтенең фирма магазинына һатыуға сығарылды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
ФОЛЬКЛОР ФОРМУЛАЛАРЫ, традицион, нығынған, ритмик тәртиптәге һүҙ конструкциялары. Ф.ф. фольклор поэтикаһының характерлы күренештәренең береһе булараҡ традицияның мөһим терәге булып тора. Тамамланған фекер итеп бирелә. Ф.ф. төрҙәре 1) инициаль (башлаусы), мәҫ., бәйеттәрҙең башы: “Бисмилла итеп башланым был бәйеттең баштарын”, әкиәт башы һ.б.; 2) медиаль, мәҫ., батырҙарҙың үҫеүе формулаһы: “Көн үҫәһен сәғәт үҫкән” һ.б.; 3) финал, мәҫ., әкиәттәрҙең традицион тамамланыуы: “Әкиәтем ары, үҙем бире” һ.б. Әҫәрҙән әҫәргә, жанрҙан жанрға күсәләр, мәҫ., дошмандарҙың эпостағы һәм әкиәттәге диалог формулаһы: “Алыштанмы, атыштанмы?”. Ф.ф. фольклор тексын хәтерләүгә һәм уны традициялар сиктәрендә артабан тапшырыуға булышлыҡ итә.
Г.Р.Хөсәйенова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 359
ОЛО ҠАЛЫУ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт, Ишембай һәм Белорет р‑ндарында ята. Бәләкәй һәм Оло Шешәнәк йй. (Еҙем й. ҡушылдыҡтары) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 30 км, үҙәк өлөшөндә киңлеге яҡынса 4 км, абс. бейеклеге 821 м. 3 өлөштән тора. Тотороҡло һәм ваҡытлы һыу ағымдарының уйһыулыҡтары м‑н телгеләнгән көньяҡ өлөшөндә 791 м бейеклектәге яҫы түбә урынлашҡан. Үҙәк өлөшө бейек, битләүҙәре текә, бейеклектәре 779 м, 821 м һәм 816 м булған 3 осло суҡағы бар, көнбайыш битләүҙәренә рельефтың йырғыланыуы хас. Төньяҡ өлөшө яйла һымаҡ, бейеклеге 812 м булған түбәһе бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора. Көнбайыш битләүҙәрендә 15‑кә яҡын йылға (оҙонлоҡтары 10 км ашыу) — Оло Шешәнәк й. ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы йүкәнән, имәндән, йыланан һәм сағандан торған киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт, текә битләүҙәрендә ҡарағай осрай.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Өфөлә инвалидтар өсөн туристик сәфәрҙәр программаһы әҙерләнгән
Өфөлә 2011-2015 йылдарға ситтән килеү һәм эске туризмды үҫтереү ҡала маҡсатлы программаһы тормошҡа ашырыла. Социаль туризм уның йүнәлештәренең береһе булып тора, ул пенсионерҙар, етем балалар һәм һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн тәғәйенләнгән.
Ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге программа сиктәрендә үтеп барған йылдың декабрендә Өфөнән 160 кешегә Павловка һыуһаҡлағысының турбазаһына путевка һатып алғанда ярҙам күрһәтеләсәк. Программаға ярашлы, туристр путевка хаҡының ни бары 30 процентын түләйәсәк. Путевка хаҡына ике урынға иҫәпләнгән бүлмәләргә урынлаштырыу, көнөнә өс тапҡыр ашатыу, мәҙәни саралар ойоштороу, шулай уҡ квалификациялы экскурсовод хеҙмәттәре, ял базаһы инфраструктураһы менән файҙаланыу инә.
Программа физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе мөмкин тиклем социаль яраҡлаштырыу маҡсатында индерелә, тип аңлаттылар ойоштороусылар.


text:
Ҡоролоштар алмашынып, заманалар үҙгәрһә лә, үткән быуатта телдән төшмәгән “кадрҙар бөтәһен дә хәл итә” тигән ҡанатлы һүҙҙәр һаман да көнүҙәк, һаман да әһәмиәтле. Ысынлап та, һәр замандың ихтыяжына яуап бирерлек профессионалдар, үҙ эшенең оҫталары, өлкән быуынды алмаштырырлыҡ белемле йәштәр әҙерләмәй тороп, ниндәй үҫеш, тормош сифаты хаҡында һүҙ алып бармаҡ кәрәк?!
Айырыуса һуңғы йылдарҙа һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә белгестәргә ҡытлыҡ артыуы һөҙөмтәһендә төрлө ҡыйынлыҡтар тыуыуы, ауырыуҙарҙың күбәйеүе, ваҡытында дауаланыу мөмкинлегенең сикләнеүе, үлем кимәленең юғарылығы кеүек аяныслы күренештәргә юлығылды. Бер нисә йыл барған ҡулайлаштырыу процесынан һуң да медицина ярҙамы яҡшырманы, киреһенсә, ойошмалар, хеҙмәткәрҙәр һанын ҡыҫҡартыуҙан халыҡ ыҙа сикте. Дәүләт ҡарамағындағы дауаханаларҙы ябыу шәхси клиникаларға “йәшел ут” асты, түләүле хеҙмәттәр ҡырҡа ҡиммәтләнде. Эксперттар әйтеүенсә, һаулыҡ һаҡлауҙы тәьҫирле итеү өсөн финанслауҙы арттырыу, иң яңы ҡорамалдар һәм технологияларға аҡса йәлләмәү, медицина хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын камиллаштырыу өҫтөндә даими эҙмә-эҙлекле эшләү кәрәк.
Медицина хеҙмәте күрһәтеү сифаты тураһында һүҙ сыҡҡанда, таныш-тоноштан, күрше-күләндән ишетелгән аһ-зар күптәргә яҡшы таныштыр. Хәйер, хәл тотош илдә берҙәй тип әйтерлек. Иң киң таралған дәғүәләр: табипҡа, регистратураға сират ҙур; ҡабул итеүгә яҙылыу ауыр; поликлиникаға шылтыратып булмай, телефонды алмайҙар; дауаханаға һалмайҙар һ.б. Беҙ быны айырым учреждение мәсьәләһе итеп ҡарамай, тотош медицинаның системаға әүерелгән проблемаһы булараҡ ҡабул итергә күнеккәнбеҙ. Шулай ҙа, һәр ҡағиҙәнең дә иҫкәрмәһе булған кеүек, иң ҡатмарлы төйөндәрҙе лә сисергә һәләтле ойошмалар һәм етәкселәр барлығы ҡыуандыра.
Өфө ҡалаһындағы 44-се поликлиника былтырға тиклем кадрҙар менән ни бары 50 процентҡа ғына тәьмин ителгән була. Табиптарға сират, ауырыуҙар ҡәнәғәтһеҙлек белдерә, ялыуҙар ҙа етерлек. Ошонда 16 йыл хеҙмәт иткән 1-се терапия бүлексәһе мөдире Алһыу Гәрәева әйтеүенсә, кәңәшләшкәндән һуң, поликлиникаға йәш белгестәрҙе ылыҡтырыу буйынса планлы эш башланған. “Бинаның эске яғын бер нисә секторға бүлеп, пациенттар өсөн уңайлыҡтар тыуҙырҙыҡ. Тар белгестәр – коридорҙың бер башында, терапия, функциональ диагностика кабинеттары – икенсе яҡ оста. Кисектергеһеҙ ярҙам күрһәтеү һәм ортопед кабинеттарын йәнәш урынлаштырҙыҡ, холды ҡараңғылаған регистратура бүлмәһен башҡа ергә күсерҙек, “Асыҡ мөхит” программаһына ярашлы, инвалидтар өсөн ҡулайлы инеү урыны булдырҙыҡ”, – ти Алһыу Рәзим ҡыҙы.
Ҡаты сирлеләргә өйҙә ярҙам күрһәтеү буйынса бригадалар ойошторолоуы ла байтаҡ киҫкен мәсьәләләрҙе ваҡытында хәл итергә ярҙам иткән. Пациенттарҙы бөгөн иң ныҡ шатландырғаны – ҡабул итеүгә алдан яҙылмай, шылтыратып тормай, теләгән ваҡытта терапевҡа күренеп, консультация алыу мөмкинлеге бар! Тар белгестәргә күренеү ваҡыты ла оҙайлы түгел – биш-алты көн самаһы. 150 кешенән торған коллективтың йәшәреүе, кисәге студенттарҙың ҙур теләк менән етди һөнәргә үҙҙәрен арнап, өлкән коллегаларынан өйрәнергә тырышыуы учреждение етәкселәрен ҡанатландыра, һаулыҡ һаҡлауҙа күптән көтөлгән һынылыш буласағына өмөтләндерә.
Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тиҫтәнән ашыу йәш табипты эшкә алғандар, барыһы ла – Башҡортостан дәүләт медицина университетын тамамлаған дипломлы белгестәр. Лайыҡлы эш хаҡы йәштәрҙе ҡәнәғәтләндерә. Хирург-уролог һөнәрен һайлаған Әлфиә Маннанованы поликлиника урынының уңайлылығы, эштән һуң спорттың көс ҡулланылған төрө – кроссфит менән шөғөлләнеү өсөн ваҡыт ҡалыуы ылыҡтырған. Лиана Нәғимова, терапевт булып эшләһә лә, киләсәктә үҙен онкология өлкәһенә арнарға теләй. Участка табип-терапевтары Әлфиә Нәбийәрованың хеҙмәт юлын башлауына ни бары бер аҙна ғына булһа, Элина Зөбәйерованың бер йыллыҡ эш тәжрибәһе бар.
– Барыһы ла тырыш, барыһы ла матур ҡыҙҙарыбыҙ. Һөнәр нескәлектәренә өйрәнеү өсөн уларға өҙлөкһөҙ белемдәрен арттырырға, ихтыяр көсөн тәрбиәләргә кәрәк әле. Бөтә өмөтөбөҙ – ошо йәшен йәшнәтер йәштәге тал сыбығындай нескә, алсаҡ күңелле һылыуҙарыбыҙҙа, – тип ҙур ышаныс бағлай хеҙмәт юлын башлаған белгестәргә Алһыу Рәзим ҡыҙы.


text:
Ғәлиә Ғәлиәскәрованың «Осорғосло бәпембәләр» китабында шиғырҙар, йомаҡтар һәм әкиәттәр тупланған. Был китапта авторҙың кескәйҙәр өсөн тыуған яҡ, тәбиғәт күренештәре, үҫемлектәр, хайуандар донъяһы, алфавит хәрефтәре, һандар тураһындағы төрлө шиғырҙары, йомаҡтары, ҡыҙыҡлы әкиәттәре тәҡдим ителә. Йыйынтыҡҡа ингән шиғырҙар бәләкәстәргә башҡорт телендә һанарға өйрәнергә, хәреф танырға, ай исемдәрен белергә ярҙамға килә. Сағыу һүрәттәр менән биҙәлгән, сифатлы аҡ ҡағыҙға баҫылған китап бәләкәстәр өсөн файҙалы һәм матур бүләк булыр, башланғыс класс уҡытыусыларының, балалар баҡсаһында эшләгән тәрбиәселәрҙең һәм ата – әсәләрҙең күңеленә хуш килер, тип ышанабыҙ.
- Новинка
- да
- Новинка
- да


text:
Республикала «Ҡош юлы» бард йыры фестивале еңеүселәрен иғлан иттеләр
Республикала «Ҡош юлы» бард йыры фестивале еңеүселәрен иғлан иттеләр Фото: БР Мәҙәниәт министрлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостанда Әбйәлил районында үткән «Ҡош юлы-2018» республика бард йыры фестивале еңеүселәрен иғлан иттеләр. Учалынан Сәмиғулла Лоҡманов Гран-при яуланы. Илнур Ғәниев, Нәғим Шәрипов һәм Таһир Мирсәйетов I, II һәм III дәрәжә лауреаттары булды. Быйыл фестиваль башҡорт шағиры Рәйес Түләковтың (Рәйес Түләк) ижадына арналды.
Фестиваль сиктәрендә шиғри конкурс ойошторолдо. Был номинацияла Ғәзиз Әбделманов Гран-приға лайыҡ булды. Ләйсән Сәлимова, Илһам Аслаев һәм Гүзәл Батталова икенсе урынды бүлеште. Миләүшә Һатыбалова һәм Раушания Хазиева өсөнсө урын яуланы.
Нәркәс Ҡәйепҡолова «Өмөт» номинацияһында еңеүсе булды. Балалар араһында Зилиә Буранбаеваның, Руфина Лоҡманованың һәм Гөлназ Ишемғужинаның сығыштары иң яҡшылары тип танылды.
Етенсе «Ҡош юлы» фестивале бер майҙанда 30-лаған башҡарыусы авторҙы һәм шағирҙы йыйҙы. Ойоштороусылар: Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Әбйәлил районы хакимиәте, «Башҡортостан журналдары» — «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто филиалы.
http://www.bashinform.ru/news/1187707-v-bashkirii-nazvany-pobediteli-festivalya-bardovskoy-pesni-kosh-yuly/


text:
Екатеринбургта XV «Башҡорт йыры» төбәк башҡорт мәҙәниәте фестивале ойошторола
ӨФӨ, 2017 йыл, 19 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Екатеринбургта XV «Башҡорт йыры» төбәк башҡорт мәҙәниәте фестивале үткәрелә. 22 октябрҙә Халыҡ ижады һарайында йолаға әүерелгән сара быйыл Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арнала.
Быйыл Екатеринбургка Өфө, Сибай, Силәбе, Яр Саллы, Златоуст, Мейәс, Пермь, Ҡурған, Первоуральск, Полевской, Каменск-Уральский, Үрге Пышма, Березовский, Михайловск, Красноуфимск, Үрге Өфәлей ҡалаларынан ҡунаҡтарҙың һәм артистарҙың килеүе көтөлә.
«Байрамда ҡатнашыусыларҙың һәммәһенең дә төп маҡсаты — башҡорт мәҙәниәтен үҫтереүгә ярҙам итеү, шулай уҡ халыҡ ижады йолаларын һаҡлау», — тип билдәләне байрамды ойоштороусылар — Свердловск өлкәһе башҡорттары үҙәге (Совет рәйесе Фәймә Йосопова). Был көндә йәмәғәт ойошмаһы булдырылыуға 20 йыл тулыуҙы билдәйҙәр.
2009 йылдан алып «Шәжәрәләрҙе тергеҙеү — халыҡтың тарихи хәтерен һаҡлау» түңәрәк өҫтәле, «Башҡорттарҙың донъя цивилизацияһына индергән өлөшө», «Башҡорттар — Уралдағы төп халыҡ», «Башҡорт теле — донъялағы боронғо төрки телдәрҙең береһе» тигән төбәк-ара ғилми-ғәмәли конференциялар һәм башҡорт мәҙәниәте фестивалдәре уҙғарылды. 2000 йылда «Йәдкәр» башҡорт үҙешмәкәр театр коллективы ойошторолдо. Бөгөн дә төркөмдөң ижади эшмәкәрлеге «Ҡарға туйы», «Һабантуй», «Науруз», «Нардуған» кеүек башҡорт байрамдарын, шулай уҡ төрлө осрашыуҙар, концерттар, экскурсиялар, викториналар, әҙәби кисәләр һәм башҡорт халҡының тарихы буйынса әңгәмәләр ойоштороу менән бәйле.


text:
- Подробности
- Просмотров: 330
КОНКУРЕНЦИЯ (лат. concurrentia, concurrere — бәрелешәм), иҡтисадта: билдәле бер тауарҙы йәки хеҙмәтте баҙарҙа һатыу күләме өсөн фирмалар араһындағы ярыш. Камил һәм камил булмаған К. айырыла. Камил К. фирмалар баҙар власына (етештереүсенең баҙар хаҡына йоғонто яһай алыуы) эйә булмай. Уларҙың табышы тик етештереү сығымдарын кәметеү иҫәбенә формалаша. Камил булмаған К. фирмалар билдәле бер баҙар власына эйә һәм һатыу күләме өсөн башлыса хаҡҡа ҡарамаған факторҙар ярҙамында көрәшә. Камил булмаған К. иң таралған формалары: монополистик (баҙар власы улар сығарған тауарҙарҙың уникаль үҙенсәлектәренә бәйле фирмаларҙың ярышыуы) һәм олигополистик (баҙар власы үҙҙәренең баҙарҙағы өлөшөнә бәйле фирмаларҙың ярышыуы). Баҙарҙа бер генә һатыусы эшләһә, ә башҡа фирмалар унда эшмәкәрлек итә алмаһа, монополия барлыҡҡа килә. Баҙарҙа бер генә һатып алыусы булһа һәм һатыусыларҙың альтернатив һатыу мөмкинлеге булмаһа, монопсония формалаша. Баҙарҙа ҡабул ителгән К. нормалары һәм ҡағиҙәләрен боҙоп К. алып барыу (намыҫһыҙ К.) осраҡтары ла бар. РФ‑та 2006 й. 8 июленән “Конкуренцияны яҡлау тураһында” закон эшләй, уның үтәлешен Федераль монополияға ҡаршы хеҙмәт күҙәтә. Конкурентлы көрәштә уңыш күпселектә етештереү факторҙарын, иҡтисади инновацияларҙы, маркетингты, тауарҙың конкуренцияға һәләтлелеген һөҙөмтәле файҙаланыуҙан, инфраструктура үҫеше кимәленән һ.б. факторҙарҙан тора. Дөйөм алғанда, К. продукттың хаҡын төшөрөүгә һәм уның сифатын күтәреүгә булышлыҡ итә. Илдең эске баҙарҙарында етештереүселәр мөнәсәбәтен төбәк‑ара К. булараҡ ҡарарға мөмкин. Башҡортостан Рәсәй төбәктәре араһында нефть эшкәртеү өлкәһендә (ҡара: Нефть эшкәртеү сәнәғәте, Нефтехимия сәнәғәте), химия продукцияһының айырым төрҙәрен (ҡара: Химия сәнәғәте), баҡыр һәм цинк концентраттарын (ҡара: Төҫлө металлургия) етештереү б‑са алда бара. Респ. сәнәғәт етештереүе б‑са алдынғылар — Башҡортостан троллейбус заводы, “Гидравлика” ААЙ, Ишембай машиналар эшләү заводы, Күмертау авиация производство предприятиеһы, Нефтекама автозаводы, “ОЗНА”, “Полиэф”, “Сода” ААЙ‑лары, Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы, Туймазы автобетоновоздар заводы, Өфө агрегат производство берекмәһе, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе.
Н.З.Солодилова
Тәрж. Р.Х.Сәғитов


text:
- Подробности
- Просмотров: 587
АҒИҘЕЛ БУЙЫ МӘҘӘНИӘТЕ, неолит осоро археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 6—5‑се мең йыллыҡтарға ҡарай.
Башҡортостанда А.б.м. ҡомартҡылары Көньяҡ Урал буйында Ағиҙел й. басс. (Дәүләкән, Мулла һ.б.) тупланған. Торамалар йылға буйҙарында урынлашҡан, нығытмалары юҡ. Ер өҫтөндә төҙөлгән усаҡлы чум һымаҡ ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Иртә осорҙағы керамика биҙәкһеҙ йәки ҡырлы ҡабырсаҡ сите м‑н вертикаль һыҙыҡтар баҫып биҙәлгән йомортҡа рәүешендәге һауыттарҙан, һуң осорҙағыһы — ҡабарынҡы ҡорһаҡлы, эре тешле штамп баҫып биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт. Таштан эшләнгән әйберҙәр (япраҡ формаһындағы сите уйымлы уҡ башаҡтары; гарпундар, ҡырҡҡыстар, ҡырғыстар, бырауҙар, балталар, “үтектәр”) табылған, һуң осорҙа яҫы таштан ау өсөн батырғыстар, ике яҡлап үткерләнгән япраҡ формаһындағы таш уҡ башаҡтары, хәнйәрҙәр, йөҙөнә пластина ҡуйылған бысаҡтар, төрөпкәләр, ослоҡтар, беҙҙәр, тишкестәр, йәйәләргә һөйәк өҫтәмәләр, ҡармаҡтар, ҡаҙылма ҡабырсаҡтан ябалаҡ башына оҡшатып эшләнгән бетеүҙәр, тишекле һәм биҙәкле таштар, мал һөйәктәре асыҡланған. Дәүләкән, Мулла тораларында ерләү ҡомартҡылары табылған.
А.б.м. мезолит осорондағы ерле ҡәбиләләр нигеҙендә формалашҡан. Халҡы һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу м‑н шөғөлләнгән, һыйыр малы һәм ваҡ мал, ш. уҡ, фаразланыуынса, йылҡы үрсеткән. Ағиҙел мәҙәниәте, Суртанды мәҙәниәте ҡәбиләләре м‑н бәйләнеш тотҡан. Өйрәнеүселәр: Л.Я.Крижевская, Г.Н.Матюшин һ.б.
Әҙәб.: Крижевская Л.Я. Неолит Южного Урала. Л., 1968.
В.Г.Котов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 500
АЛАБУҒА ҺЫМАҠТАР, сәнскеле ҡанатлылар (Perciformes), һөйәкле балыҡтар отряды. 150 ғаиләһе, 6500‑ҙән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шары буйлап таралған. Башҡортостанда алабуғалар ғаиләһенән 4 төрө (ябай этеш, ябай алабуға, ябай һыла, иҙел һылаһы, йәки береш) һәм оло баштар ғаиләһенән климатҡа яраҡлаштырылған ротан төрө бар. Кәүҙә оҙонлоғо 10—70 см, ауырлығы 20 г алып 1,4—2 кг тиклем, ктеноид, һирәк циклоид тәңкә м‑н ҡапланған йәки яланғас. Баштарында сәнскестәре бар. Ҡанаттары сәнскеле. Арҡа ҡанаттары ғәҙәттә 2, ҡорһаҡ ҡанаттары күкрәк ҡанаттарынан аҫта йәки алдараҡ урынлашҡан, май ҡанаттары юҡ. Йөҙөү ҡыуығы йомоҡ, ҡайһы бер төрҙәрендә бөтөнләй юҡ. А.һ. — диңгеҙ һәм сөсө һыу балыҡтары. Селбәрәһе — зоопланктон, бентос; оло балыҡтар ыуылдырыҡ, бәләкәй балыҡтар м‑н туҡлана. Яҙ һәм йәй ыуылдырыҡ сәсә, ыуылдырыҡтарын үҫемлектәр, ҡом, таш араһына һала. Этеш һәм ябай алабуға — респ. бөтә һыу ятҡылыҡтарында, һыла ҙур йылғаларҙа һәм һыуһаҡлағыстарҙа йәшәй, береш Ағиҙел й. түбәнге өлөшөндә осрай. Һылалар — ҡиммәтле кәсеп балыҡтары, алабуға төбәктәге балыҡсылыҡ өсөн әһәмиәтле.
И.П.Дьяченко
Тәрж. Ә.Ә.Барлыбаева


text:
Морат
Морат Солтан (Морат; ?—1708) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат Солтан сығышы менән Өфө өйәҙе башҡорттарынан[1].
1706 йылдың йәйендә баш күтәреүсе башҡорт вәкилдәренең етәксеһе булған Моратҡа Рәсәй хөкүмәтенә ҡаршы бергәләп көрәшеү өсөн, Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән бәйләнеш булдырыу бурысы ҡуйыла.
1707 йылдың июль аҙағында Морат Солтан Ҡырым ханлығындағы һәм Ғосман империяһындағы башҡорт илселеген етәкләй, был һөйләшеүҙең маҡсаты: һуңғыларынан хәрби ярҙам һорау. Ҡырым ханы был мәсьәләне үҙ аллы хәл итә алмай һәм уларҙы Истанбулға Ғосман солтанына ебәрә. Төрөк солтаны илселәргә аудиенция бирә, әммә баш күтәреүселәргә ярҙам итеүгә ҡаршы төшә[2].
Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән һөйләшеү уңышлы тамамлана. Башҡорт солтаны титулы аҫтында Морат бында әүҙем эшмәкәрлек йәйелдереп ебәрә. 1707 йылдың аҙағында — 1708 йылдың башында Төньяҡ Кавказда ихтилал күтәреүгә өлгәшә. Баш күтәреүселәр хәрәкәтендә аҡһайҙарҙың берләшкән отрядтары, башҡорттар, ҡумыҡтар, нуғайҙар, чечендар, ҡасҡын казактар һ.б. ҡатнаша.
1708 йылдың февралендә Морат Солтан Әстерхән өйәҙе Терский ҡаласығын ҡамай һәм штурм менән етәкселек итә. Әстрәхан воеводаһы П. М. Апраксин командалығы аҫтындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта Морат йәрәхәтләнә һәм пленға эләгә. Төрлө ғазаплауҙарға дусар була һәм язалап үлтерелә.
Морат Солтандың исеме ҡалмыҡ тайшиһы Әйүкә хан Пехлеван Кулыбай докладында телгә алына:
«Иштәктәр ырыуы[3] (Башҡорттарҙың) бөтәһе лә мосолман булып, әлеге көндәргә ҡәҙәр Мәскәү иҙеүе аҫтында иҫәпләнделәр. Һуңғы ваҡыттарҙа улар үҙҙәрен көслө тип таныйҙар, һәм уларҙың иштәк ырыуынан булған (Морат Солтан) тигән солтаны Иҙел (Волга) ярында урынлашҡан „Терек“ (Терский ҡалаһы) тигән исем менән танылған ҡалаға әллә ни ҙур булмаған ғәскәре менән һөжүм итә. Мөмкинселектән файҙаланып, ул әлеге ҡәлғәнең тыш яғын яулап ала. Әммә яҙмыш уға йөҙө менән боролмай. Ҡәлғәнең эске өлөшөн дә ҡулға төшөрөргә өмөтләнгән Морат пленға төшә, һәм әлеге солтанды Мәскәү батшаһы язалаттыра…»
— Аюҡ хандың бөйөк вәзиргә ғосман-төрөк телендәге грамотаһының тәржемәһе һәм ҡалмыҡ илсеһе Пехлеван Кулыбай тарафынан еткерелгән Аюҡтың вәзиргә телдән тапшырылған яҙмаһы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. Свердловск, 1991.
- Алеврас Н. Н., Конюченко А. И. История Урала. XI — XVIII века — Челябинск: Южно-уральское книжное издательство, 2000. — 280 б. — ISBN 5-7688-0771-3.
- Бииш А. Натиск колонизации. Восстание 1704—1711 гг.//История башкирского народа и его борьба за свободу.
- Алтон С. Доннелли. Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. Уфа, 1995.
- История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Икенсе сығанаҡтар буйынса, уның нәҫеле Себер хандарынан булған Күсем ханға барып тоташа
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — Б. 128—129. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- ↑ . Ҡалмыҡтар һәм ҡайһы бер башҡа халыҡтар башҡорттарҙы Иштәк (этноним)), тип йөрөткәндәр.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡманов И. Ғ. Морат // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
УРМАН ПАРКТАРЫ, ҡалалар һ.б. торама пункттар сиктәрендәге тәбиғи урман массивтары участкалары. Рекреацион һәм ландшафт функцияларын үтәй, үҫемлектәрҙең үҫеү һәм хайуандарҙың йәшәү урыны булып тора. Бер нисә йөҙҙән алып 2—3 мең га тиклем майҙанды биләй. У.п. санитар һәм ландшафт ҡырҡыуҙар үткәрелә, ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыла, ландшафт‑архитектура һәм спорт‑һауыҡтырыу комплекстары, ял итеү зоналары булдырыла, йәйәү һәм велосипедта йөрөү өсөн юлдар һалына һ.б. Башҡортостанда У.п. башлыса Өфөлә тупланған: М.Ғафури ис., Башҡортостан урмансылары ис., М.И.Калинин ис. У.п. Парктарҙың нигеҙен киң япраҡлы урмандар, ш. уҡ ылыҫлы (себер шыршыһы, сәнскәкле шыршының зәңгәр төҫтәге формаһы, Сукачёв ҡарағасы, Себер аҡ шыршыһы, ябай ҡарағай, көнбайыш туяһы һ.б.) ултыртмалар һәм ландшафтар төркөмө тәшкил итә. 500‑ҙән ашыу төр көпшәле үҫемлектәр, ш. иҫ. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре, үҫә. У.п. юғары антропоген йөкләнеш кисерә, был үҫемлектәр донъяһының структураһы һәм төр составы үҙгәреүенә, үлән япмаһының иҙелеүенә һәм юҡҡа сығарылыуына, тупраҡтың тығыҙланыуына, ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәренең тәбиғи тергеҙелеүе түбәнәйеүенә һәм туҡталыуына килтерә. У.п. һаҡлап ҡалыу һәм реконструкциялау өсөн урман хужалығы саралары комплексы үткәрелә. Шулай уҡ ҡара: Рекреацион ағас ултыртыу.
А.Ю.Кулагин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 240
САТЫР ГРИФОЛА, с а т ы р л ы п о л и п о р у с, т а р м а ҡ л ы ҡ ы у б ә ш м ә к (Grifola umbellatа), базидиомицеттар класының альбатрелла һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк. Евразияла һәм Төньяҡ Америкала таралған. Күп эшләпәле емешлек тәненең (йыл һайын барлыҡҡа килмәй) диам. 20—30 см (ҡайһы берҙә 50‑гә тиклем). Һабы ҡыҫҡа, аҡһыл төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, төбө йыуан, аҙаҡ күп тапҡыр тармаҡланған (тармаҡтары үҙәк йәки ян‑яҡ эшләпәләре м‑н тамамлана). Эшләпәһенең диам. 1,5—4,0 см, киң__буранка формаһында, тулҡынлы, шыма ситле йәки айырсалы, өҫкө йөҙө радиаль йыйырсыҡлы, һорғолт‑көрән төҫтә. Спора барлыҡҡа килтереүсе ҡатламы (гименофоры) көпшәле, диам. яҡынса 1 мм булған йомро күҙәнәктәр м‑н, эшләпәнең аҫҡы яғынан һаптарға күсә. Факультатив паразит, ксилотроф: япраҡлы ағастарҙың тамырҙарында һәм олон төптәрендә (зарары ҙур түгел), түңгәктәрҙә һәм лапыларҙа үҫә. БР‑ҙа киң япраҡлы урмандарҙа июлдән алып сент. тиклем осрай. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Р.Ғ.Миңлебаев, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Аҫылдар илендәҒашиҡтар көнөндә тыуған Шәрифә Һөйөндөк ҡыҙы Хисмәтуллина күркәм юбилейын – 90 йәшен билдәләне. Оло йөрәкле ҡатынға ысынында мөхәббәтле, бәхеткә тулы яҡты ғүмер насип була. Сабыр аҡылы, эшһөйәрлеге, ярата һәм яраттыра белгән саф йөрәге менән яулай...
Көлдән дөрләр усаҡБР-ҙың юғары категориялы табибы, психиатр-нарколог Рәмилә Ғүмәр ҡыҙы Әбделғужина (Ноғоманова) зәңгәр экрандар, матбуғат аша йәмәғәтселеккә яҡшы таныш. Заман афәтенә тарыусы яҡындарына ярҙам итеүҙәрен һорап өмөт тулы күҙҙәр уға төбәлә. Бармы икән...
Йыһан ҡануны – изгелек...Үткән быуаттың 60-сы йылдары. Ҡояшлы Үзбәкстандың Фирғәнә өлкәһендәге Федченко ҡасабаһында Ғәлибай тигән тырыш шахтер ғаиләһе йәшәй. Йомшаҡ күңелле, йөрәгендә динебеҙ тәғлимәттәрен йөрөткән ҡатыны Мәҡмүнә менән биш бала үҫтерәләр. Ғаилә...
Иң мөҡәддәс тойғоДонъялағы һәр йән эйәһенең әсәһе бар. Кем һәм ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, яҡты донъяға килтереүенә кеше әсәһенә рәхмәтле. Әсә һүҙенән Ҡояш йылыһы, миһырбанлыҡ, яҡтылыҡ тоябыҙ. Сабыйҙың теле лә «әсәй» тип асыла. Ҡурҡыныс килгәндә, ауырығанда һәр...
Күс инәһеБыйыл бөйөк Еңеү көнөн байрам итеүебеҙ һис онотолмаҫлыҡ булып хәтерҙә ҡалды, сөнки уны нәҫелдәге иң оло, иң хөрмәтле кешебеҙ – 85 йәшлек Гәүһәр Солтанәхмәт ҡыҙы Сыртланова (Аҡманова) апайыбыҙ менән бергә ҡаршыланыҡ. Үҙе йәшәгән Ырымбур өлкәһенән...
Йәмдән, ҡоттан туҡылған донъяШундай кешеләр була: улар янында тыныс, рәхәт, күңелең илаһи бер һиллек менән тула. Уларҙың бар булмышы йәмдән, ҡоттан, йылылыҡтан туҡылған кеүек. Рәйсә апайҙың аяҙ күкте хәтерләткән зәңгәр күҙҙәренән түгелгән нурға арбалып, талғын ғына әңгәмәһен...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Аралашыу мөхите булмаһа ла, нисек улар башҡорт телен онотмаған?
“Киске әсе елдәрҙә лә
Тыуып үҫкән ерҙәрҙә...”
Өлкән йәштәге ир башҡарған был йырҙы әйләндерәм дә тыңлайым, әйләндерәм дә тыңлайым. Һүҙҙәре ябай ғына кеүек булһа ла, улай түгел шул. Әсе һағыш менән һуғарылған. Тыуған яҡты һағынып үрһәләнеү, сабырһыҙланыу ҙа, яҙмышҡа үкенес тә сағыла, гүйә, йырсының зары һиңә күсә.
Ләмтәнән башланған юл
Фольклор энциклопедияларына “Һалдат йыры” тип ингән был йырҙы Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе Ләмтә ауылынан батша Николай II заманындағы Рәсәй армияһы һалдаты Айнан Мөхәммәт Сафа ла ғүмер буйы йырлаған. Ун һигеҙ йәшендә, 1916 йылда, Беренсе донъя һуғышына алына ул. Шул сығып китеүҙән ҡабат атай йортона әйләнеп ҡайта алмай. Ул ғына ла түгел – егет алдында Тыуған ил ҡапҡалары ла ябыла.
Йырын иһә балалары уҙған быуаттың 70-се йылдарында магнитофон таҫмаһына яҙҙырып ала. Айнан Мөхәммәт Сафа 1922 йылда Рәсәй сиген үтеп, Ҡытай аша Японияға сығып китһә, нәҡ 96 йылдан һуң уның йыры, тауышы яңынан Уралға әйләнеп ҡайтты. Быйыл Футбол буйынса донъя чемпионаты матчтарын ҡарарға Рәсәйгә уның улы Абдулдаян Сафа ла килгәйне. Ул махсус рәүештә Өфөлә лә туҡталды һәм бер төркөм зыялылар менән осрашты.
Айнан Мөхәммәт Сафа Рәсәй ғәскәрҙәренең Румыния фронтына эләгә. 1918 йылда һуғыш тамамланғас, батша ғәскәрҙәре илгә ҡайта. Әммә империалистик яуҙа имен ҡалған һалдаттарҙың күбеһенә тыуған тупрағына аяҡ баҫырға насип булмай. Илдә хәҙер яңы ҡоролош – социализм урынлаштырылған, власҡа большевиктар хужа. Батша армияһында хеҙмәт иткән яугирҙәр тейәлгән эшелондарҙы Себер тарафтарына оҙаталар.
Бәләкәй генә бер станцияла Айнан Сафа өс мосолман егете менән поездан тороп ҡала. Тәүҙә улар Ҡытайҙың Хай Лар тигән ҡалаһында урынлаша. Ләмтәгә күрше ятҡан ауыл мәҙрәсәһендә туғыҙ йыл төплө дини белем алған егеткә яҙмышын артабан хәл итеү юлдары асыла. Һалдат кейемендәге ас-яланғас әҙәмде яҙмыш үҙе ярлыҡай. Килүк Аги исемле кеше Айнан Сафаның динде яҡшы белгәнен күреп, иңенә урындағы мәсет эштәрен йөкмәтә. Ул мәлдә Ҡытайҙа ҡасандыр Рәсәйҙә йәшәгән мосолмандар бик күп була. Кемдер империалистик һуғыштан ҡасып, кемдер Көнсығыш тимер юлын һалыу һәм унда эшләү өсөн килгән, кемдер Октябрь ихтилалынан һуң мал-мөлкәтен, алтындарын алып бында күсенгән. Айнан Сафа Ҡытайҙа оҙаҡ тотҡарланмай. 1922 йылда ул Японияға китә.
Токиола ул Абдулхай Ҡорбанғәлиев менән осраша. Тарихҡа “Алыҫ Көнсығыштың бөйөк имамы” булып ингән Абдулхай Ҡорбанғәлиев Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Япония властарының Ислам динен тулыһынса таныуына өлгәшә. Токиола эмиграциялағы башҡорт-татарҙар өсөн мәсет, мәҙрәсә һалдырыуҙы ойошторған кешеләрҙең береһе була. Ләмтә башҡорто Айнан Сафа Токиола эмиграциялағы мосолмандарҙың уртаҡ көсө менән һалынған “Исламиә” иман йортонда 1926 йылдан алып 1967 йылға тиклем мәзин, аҙаҡ имам булып эшләй. Барлығы 52 йыл ғүмерен мәхәллә хеҙмәтенә бағышлай ул.
“Беҙ – башҡорт!”
Айнан Сафа һәр ваҡыт: “Беҙ – башҡорт”, – тип әйтер булған. Ҡатыны, Пенза мишәре Әсмә Әхтәм менән ете балаға ғүмер бирәләр. Икәүһе бәләкәй саҡта вафат була, ҡалғандары барыһы ла япон, татар мәктәптәрендә уҡып, төплө белем ала. Оло улы Абдулханнан оҙаҡ йылдар Япония дәүләт телевидениеһында алып барыусы, диктор хеҙмәтен башҡара. Юғары дәрәжәле белгес булараҡ таныла ул. Уҡымышлы, киң даирәле Абдулханнан япон, инглиз, төрки телдәрен яҡшы белә. Рамаҙан Сафа әле Токиола, ҡыҙы Шәмсинур Сафа Нью-Йоркта йәшәй.
Айнан Сафаның өсөнсө улы Даян Сафа Токиола тыуа, Рәсәйҙән сыҡҡан мосолман ғаиләһенән Орҡоя исемле ҡыҙға өйләнә. Ҡатынының да тамырҙары Башҡортостанға, Өфөгә, Ҡариҙел районына барып тоташа. Айнан Сафа тыуған Ләмтә ауылы хәҙер Свердловск өлкәһенең Әшит районына ҡарай. Тыуған йорто һаман да төҙөк, тик унда башҡа хужалар тора. Даян Сафа Ләмтәгә беренсе тапҡыр килгәнендә өлкән йәштәге бер әбей Айнан Сафаны һуғышҡа нисек оҙатып ҡалғандарын да һөйләгән була.
Даян Сафа Токиола алты йыл татарса, ике йыл ғәрәпсә уҡый, урта мәктәпте япон мәктәбендә тамамлай. Ул – полиглот, тиҫтәгә яҡын телдә иркен аралаша. Шулай уҡ атаһының туған башҡорт телен дә онотмаған. Телмәрендә уның боронғо формалары, ХХ быуат башында мәҙрәсәләрҙә уҡытылған иҫке төрки теленең ғ, ҡ һәм башҡа өндәре ярылып ята.
Даян Сафа 25 йыл инде Сан-Франциско ҡалаһы эргәһендәге Бурленгэйм мәхәлләһендә татар ойошмаһының имам-хатибы вазифаһын атҡара. Америкала мине “modern imam” тип йөрөтәләр, тип йылмая ул. Иман уның ҡанына һалынған. “Атайым “Ҡөрьән-Кәрим” аяттарын 20 маҡәм менән уҡый торғайны, минең ундай уҡ оҫталығым юҡ”, – ти тыйнаҡ ҡына.
Белеүебеҙсә, халыҡта “Йән тартмаһа ла, ҡан тарта” тигән тапҡыр әйтем бар. Бәлки, шуғалыр ҙа Орҡоя ханым 1998 йылда Нью-Йоркта Айҙар Ғәлимовтың “Доплайн” ширҡәте ойошторған концертына килә. Башҡортостан йырсыһының моңо әсир итә ҡатынды. Шул мәлдән алып Даян Сафа менән Орҡоя ханымдың республика менән дуҫлыҡ бәйләнеше өҙөлмәй: 19 йыл рәттән йыл һайын киләләр. Тамырҙары Уралға бәйле ғаиләне “Доплайн” ширҡәте директоры Гөлниса Аҡбашева ҡабул итә, ҡунаҡтарға Башҡортостан тарихы, мәҙәниәте менән танышыу мөмкинлеген биргән сәфәрҙәр ойоштора. Уларға Әлшәй, Дәүләкән, Миәкә райондары ауылдарында ҡунаҡта булыу, “Янғантау”, “Красноусол” шифаханаларында ял итеү бик тә оҡшай.
Хайран ҡалдырғаны шул: ниндәй ҡөҙрәт менән улар үҙҙәрен милләт булараҡ та, кеше булараҡ та һаҡлап ҡала алған? Аралашыу мөхите юҡ хәлдә лә, туған телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен онотмаған? Бынан бер быуат элек Тыуған иленән айырылған Ләмтә башҡортоноң теле ул! Тимәк, кеше үҙ ихтыяры менән генә туған теленән ваз кисә, тигән һығымтаға килергә мөмкин.
Был юлы Даян Сафа атаһынан ҡалған тағы бер ҡомартҡыны – “Һалдат йыры”н алып ҡайтты. XX быуат башындағы Рәсәй һалдатының, Урал башҡортоноң һалдат йыры ул.
P.S. Империалистик һуғышта йә Себергә ҡыуылған батша ғәскәрҙәрендә, йә 10 мең яугире менән аҡ гвардия сафында Алыҫ Көнсығышҡа сигенгән Башҡорт полкы составында, бәлки, һеҙҙең дә ата-бабағыҙ ҡатнашҡандыр? Уларҙың яҙмыштарын өйрәнәйек, йәмәғәт. Айнан Мөхәммәт Сафа шул яҙмыштарҙың береһе генә икәнен онотмайыҡ.


text:
Килогра́мм (башҡортса яҙылышы: кг ; халыҡ ара: kg) — ауырлыҡты үлсәү берәмеге, Халыҡ-ара берәмектәр системаһына (СИ) ҡараған төп ете берәмектең береһе.
Ғәмәлдәге килограмм төшөнсәһе Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә 1901 йылда ҡабул ителгән һәм түбәндәгесә билдәләнә[1][2]:
Килограмм ауырлыҡ берәмеге була, ауырлығы халыҡ ара килограмм өлгөһөнә тигеҙ.
Халыҡ-ара килограмм өлгөһө (эталон) Париж йәнәшәһендәге Севр ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һаҡлана. Түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән (90 % ағалтын, 10 % иридия) ҡойолған цилиндр эталон булып тора. Башта килограмм ауырлығы итеп 4 °C температурала һәм диңгеҙ кимәлендәгә үрнәк атмосфера баҫымында булған бер куб дециметр (литр) таҙа