text:
Румыния Социалистик Республикаһында киҫкен иҡтисад сәйәсәте (1980 йылдар)
Ҡалып:Румыния Социалистик Республикаһы Ҡалып:Румыния тарихы
1980 йылдарҙа президент Николае Чаушеску Румыния Социалистик Республикаһында киҫкен иҡтисади сәйәсәт үткәрә. Был дәүләт тарафынан 1970 йылдарҙа кредит буйынса алынған бөтә тышҡы бурыстарҙы ҡаплар өсөн эшләнелә. 1981 йылда башланған киҫкен иҡтисад сәйәсәте 1980 йылдарҙа «үҙенсәлекле шок терапияһы» булараҡ, румын иҡтисадының милли конкурентлыҡ һәләтен түбәнәйткән һәм экспорт күләмен кәметкән стагнацияға алып килә[1].
Һөҙөмтәлә, киҫкен иҡтисад румын йәшәү кимәленә кире йоғонто яһай, илдә дефицит арта[1]. Былар бөтәһе лә 1989 йылда Румын революцияһына һәм РКП власты юғалтыуына алып килә.
Йөкмәткеһе
Башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1950 йылдан 1975 йылға тиклем Румынияла иҡтисад йылдам үҫешә, ул донъяла иң ҙур күрһәткестәргә эйә була [2]. 1960 – 1970 йылдарҙа Николае Чаушеску Көнсығыш Европа иң «мәғлүмәтле» башлаҡтарының береһе һанала[3]. Үҙе үткәргән эске сәйәсәт ярҙамында ул 1960йылдар аҙағында халыҡты үҙенең яҡлы итергә уйлай. Мәҫәлән: ул эш хаҡын арттыра, пенсия системаһын үҙгәртеп ҡора һәм башҡа саралар ҡуллана[3].
1970 йылдарҙа иҡтисад үҫеше дауам ителеүгә ҡарамаҫтан, уның ҙур өлөшө ҡулланыу иҫәбенә түгел, ә ауыр сәнәғәт (1971-1975 йылдарҙағы биш йыллыҡта эске вал продукцияһы 34,1%,) инвистицияһы арҡаһында өлгәшелә. Ҡайһы бер нефтехимия һәм ҡорос кеүек тармаҡтарҙа сәнәғәт ҡеүәте урындарҙа һәм арзан тышҡы баҙарҙарҙа талап ителгән ихтыяждан артыҡ була, шул арҡала етерлек кимәлдә ҡулланылмаған көстәр барлыҡҡа килә. Дөйөм алғанда, Румыния иҡтисады продуктив һәм эффектив булмаған элементтарҙың сиратлашыуынан зыян күрә, килемгә түгел, ә матди планға таянып эш итә. Был статистик мәғлүмәт фальцификацияһына һәм үтмәй ятҡан тауарҙарҙың артыуына килтерә[2].
Румын иҡтисады эре предприятиелар яғына ауыша: бөтә сәнәғәт эшселәренең 87 % һәм сәнәғәт етештереүенең 85 % 1000 хеҙмәткәре булған предпиятияларҙа туплана. Был ил иҡтисадының һығылмалығы юғалыуына алып килә[1].
Халыҡ-ара кредиттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1970 йылдар башында көнбайыш илдәре Румынияның яңы технологиялар һатып алыуын финансларға әҙер булалар. Кредит сәйәси ҡараш нигеҙендә бирелә[2].Һөҙөмтәлә, Румынияның көнбайыш илдәре алдындағы бурысы 1,2 млрд долларҙан (1971 йылда) 1982 йылда 13 млрд долларға тиклем арта [4]. Ә 1970 йылдағы энергетик кризис, процент ставкаһының үҫеүе менән берлектә, Румынияны бурыстар ьуйынса түләүгә һәләтһеҙ итә [2].
1981 йылда, үҙ бурыстарын тейешенсә ҡаплау өсөн, Румыния Халыҡ-ара валюта фондынан кредит линияһы һорай[2] һәм шунан һуң бурысын түләү курсын үткәрә башлай[5].МВФ тәҡдиме буйынса, импорт ҡыҫҡартыла, ә экспорт — арттырыла. Көнбайыш тауарҙарын импортлау менән генә шөғөлләнгән Румынияла импортты ҡыҫҡартыу эффекты сит ил аналитиктары тарафынан ыңғай баһаланмай. Былар бөтәһе лә аҙыҡ-түлек наҡыҫлығына алып килә[6].
1986 йылға Чаушеску Румынияның ярты бурысын түләп бөтә[5], 1989 йыл башына — түләү графигында ҡаралғандан алда бөтә бурыстарын ҡаплай. Шулай булһа ла, хатта бөтә бурыстар ҡайтарылғас та, киҫкен иҡтисад сәйәсәте дауам итә, политика
Иҡтисад сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чаушеску үҙенең киҫкен иҡтисад программаһын ныҡлы плпнлпштырыу һәм үҙәкләштерелмәгән реформалар менән башлап ебәрә. Эске энергетика ресурстары властар тарафынан экспорт өсөн ҡаралған файҙаһыҙ тауарҙарға йүнәлтелә. Хатта аҙыҡ-түлек, йылылыҡ, электричество һәм медицина ярҙамы кеүек иң кәрәкле ҡулланыу кәрәк-яраҡтары ла нормалап ҡына бирелә. Инфрострутураны тарҡалыш хәленә еткерәләр[2]. МВФ күрһәтмәләре буйынса,, киҫкен иҡтисад арҡаһында, 1983 йылда румындарҙың йәшәү кимәленең түбәнәйеүе 19 %-тан 40 %ҡа етә[4].
Инфляцияһы һәм халыҡтың реаль килеменең кәмеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1978 йылдан башлап, ил хөкүмәте әлегә тиклем стабиль булған хаҡтарҙы күтәрә башлай.Хаҡтар беренсе тапҡыр күтәрелгәндә, ризыҡҡа, хеҙмәтләндереүгә, йәмәғәт транспортына, кейем-һалымға, ағасҡа һәм ағастан эшләнгән әйберҙәргә лә хаҡ арта. 1979 йылда икенсе тапҡыр хаҡтар күтәрелә, быныһында электр энергияһына ла хаҡ арта. Бензинға, тәбиғи газға һәм электр энергияһына хаҡ арта[4].
1982 йыл дауамында хаҡтар тағы арта. Тәү баштағы план буйынса, төп ризыҡтарға бер тапҡыр ғына арттырыу ҡаралған була. Һуңынан яйлап һәм бөтә ризыҡҡа ла арттырыла. Һөҙөмтәлә, бары тик 1982 йылда ғына ла хаҡтар 35 %-ҡа күтәрелә. Энергия ҡулланыуға сикләүҙәр менән бер рәттән, уға хаҡты ла күтәрәләр, электрҙың үҫеше - 30 %, тәбиғи газдыҡы 150 %тәшкил итә Adam Burakovski: Dictatura lui Nicolae Ceaușescu, 1965-1989 - Geniul Carpaților, Polirom, 2011, ISBN 978-973-46-1963-4 .
1982 йылдың октябрендә РКП Үҙәк Комитеты эшселәрҙең дәүләт компанияларының Инвести фондында ҡатнашыуы тураһында ҡанунды хуплай. Был документ ярҙамында эшселәр аҡсаларын инвистициялау «хоҡуғы» алалар (практикала был мотлаҡ булып сыға), ә теорияла компанияның милектәшенә әйләнәләр. Был компанияның инвестиция фондына бирелгән өлөшө дәүмәленә ҡәҙәр эш хаҡының түбәнәйеүен белдерә. 1982 йылдың декабрендә эш хаҡтары буйынса тағы бер реформа үткәрелә. Уның асылы шунан тора: эш хаҡының бер өлөшө компания үҙ маҡсатына ирешкән осраҡта ғына түләнә. Был өлөш баштан 24 %-ҡа тиңләнә, ә аҙаҡ 27 %-ҡа тиклем күтәрелә. Маҡсаттар йыш ҡына үтәлмәй ҡала. Был эш хаҡының түләнмәйәсәген аңлата[7].
Халыҡтың реаль килеме инфляциянан бигерәк, ҡайһы бер тауарҙарҙың асыҡ һатыуҙа булмауынан да килеп сыға. Шул уҡ ваҡытта, күптәр өсөн ҡыйбалыт һаналған ҡара баҙар сәскә атыу осорон кисерә[4].
Дәүләт ҡыҫҡартыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Румын тарихсыһы Влада Георгеску әйтеүенә ҡарағанда, 1980 йылдарҙа дәүләт үҙенең социаль вазифаларынан баш тартҡанға оҡшай, ә "социаль сығымдар" 1980 йылдарҙа кәмене. СЭВ биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 1980 йылдан 1985 йыл эсендә ҡыҫҡартыуҙар түбәндәгесә сағылыш тапты : торлаҡ өлкәһен (37%), һаулыҡ һаҡлау (17%), мәғариф, мәҙәниәт һәм фән (53%)[4].
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге ҡыҫҡартыуҙар сабыйҙар үлем осраҡтары (Европала иң юғары күрһәткестәрҙең береһе) һәм СПИД менән ауырыусылар һаны артыуына килтерҙе[3]. Был аурыу дауаханаларҙа инъекция эшләгәндә энәләрҙе ҡабат-ҡабат ҡулланыу арҡаһында киң тарала.
Аҙыҡ-түлек наҡыҫлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Румынияла бөтә иғтибар илде индустриализациялауға бүленгәнлектән, ауыл хужалығн һанға һуҡмай күренеше күҙәтелә. Шул уҡ ваҡытта, 30%-тан артыҡ эшсе көсө ауыл хужалығында эшләй, әммә был файҙаһыҙ иҫәпләнелә. Шулай уҡ хужалыҡ иҫәбенә аҡса әҙ күсерелеүенә һәм уның дөрөҫ тотонолмауына ҡарамаҫтан, Румынияның ауыл хужалығы тармағына эшсе көстәр етешмәй. Килеп тыуған хәлдән сығыу юлын табыу өсөн, дәүләт йыл һайын баҫыуҙарҙа иген урыуға, йә булмаһа башҡа эшкә миллионлап мәктәп уҡыусыларын һәм студенттарҙы (1981 йылда - 2,5 млн, 1982 йылда - 2 млн) йәлеп итә [4].
Румыния аҙыҡ-түлек наҡыҫлығынан йонсой. Хөкүмәттең мәсьәләне хәл итергә тырышыуына ҡарамаҫтан, проблема бөтә 1980 йылдар буйы дауам итә. 1983 йылдан башлап, колхоздар һәм айырым хужалыҡтар етештергән тауарҙарын дәүләткә тапшырырға тейеш булалар (быға оҡшаш сәйәсәт 1956 йылда юҡҡа сығарылған була). Ә үҙҙәре етештергән тауарҙы фермер баҙарҙарында һатҡан хәлдә, властар билдәләгән хаҡты ҡәтғи тоторға мәжбүр булалар[4].
1981 йылда төп аҙыҡ-түлек тауарҙарына талон системаһы индерелә. Икмәк, һөт, үҫемлек майы, шәкәр һәм ит талондар буйынса ғына һатыуға сығарыла[6]. Чаушеску инициативаһы буйынса, румындар ҡулланған колорийҙы сикләү өсөн, «фәнни план» сифатында «Рациональ туҡланыу» программаһы старт ала. Румындар артыҡ күп ашай, тип раҫлайҙар. Чаушеску граждандар ҡулланған коллорий күләмен 9-15 %ҡа тиклем төшөрөргә маташа, уның йыллыҡ күрһәткесен 2,8-3, килокалорий кимәленә еткерергә ынтылалар. Ә 1983 йылдың декабрендә (1984 йылға) мөмкин булған кимәлдән дә түбән ҡулланыу күләмен билдәләүсе яңы диетик программа уйлап сығаралар [4].
Энергия ҡулланышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энергияны һаҡсыл тотоноу маҡсатынын электр энергияһы һәм йылылыҡ менән тәьмин итеү тауарҙарын етештереү йыш ҡына туҡтатылып тора. Был ҡышын түҙеп торғоһоҙ хәлгә етә [4]. Күп фатирҙарҙа йылы һыуҙы аҙнаһына бер тапҡыр ғына ҡулланырға рөхсәт ителә. Иҫкәртмәйенсә электр утын һүндереү кеүек күренештәр, хатта регуляр эшләргә бурыслы дауаханаларға ла ҡағыла. Мәҫәлән, 1983 йылдың ҡышында интенсив терапия кувезында ятҡан тиҫтәләгән сабый инкубаторҙарҙа электр утын һүндереү арҡаһында үлеп ҡала[6]. Урамды яҡтыртыусы уттар ҙа йыш ҡына һүндереп ҡуйыла, ҡағиҙә булараҡ, ул минимумға еткерелә[7].
Бензин да нормаға ҡалдырыла. Шәхси автомобиль йөрөтөүселәргә айына 30 литр ғына бензин һатып алырға рөхсәт ителә[6]. Автомобилдә йыш йөрөүгә лә тыйыуҙар ҡуйыла. Яғыулыҡты һаҡсыл тотоноу маҡсатынан, механик эштәрҙе ҡул көсөнә алмаштырырға һәм йөк машиналары урынына ат файҙаланырға тәҡдим итеп, матбуғат баҫмалары аша крәҫтиәндәргә мөрәжәғәт менән сығыш яһайҙар[4].
1989 йылдағы революция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киҫкен иҡтисад, шулай уҡ сәйәси репрессиялар протестарҙың һәм 1989 йылда башланып киткән революцияның төп сәбәпсеһе булалар. Чаушеску үткәргән иҡтисади сәйәсәт, уны халыҡтан ғына түгел, ә Румыния коммунистар партияһынан да (1989 йылдың мартындағы «Алтауҙың Хаты»нан күренеүенсә), шулай уҡ Румыния армияһынан да ситләштерә[3].
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Daniel Dăianu, "Fiscal and Monetary Policies", стр. 391-417
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Wally Bacon, "Economic Reform",. 373-390 б.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Stephen D. Roper, Romania: The Unfinished Revolution, Routledge, 2000, ISBN 978-90-5823-028-7
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Vlad Georgescu, The Romanians: A History, Ohio State University Press, 1991, ISBN 0814205119
- ↑ 5,0 5,1 Debt Halved, Romania Says, The New York Times November 28, 1986
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Dennis Deletant, Ceauşescu and the Securitate: Coercion and Dissent in Romania, 1965-1989, M.E. Sharpe, London, 1995, ISBN 1-56324-633-3
- ↑ 7,0 7,1 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Burakowski274төшөрмәләре өсөн текст юҡ
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Adam Burakovski Dictatura lui Nicolae Ceaușescu, 1965-1989 - Geniul Carpaților — Polirom, 2011. — ISBN 978-973-46-1963-4.


c: text/html

text:
Брюс Ли
Брюс Ли (ингл. Bruce Lee); балалыҡ исеме — Ли Сяолун (ҡыт. 李小龙, ингл. Li Xiao Long, башҡ. Бәләкәй Аждаһа), оло исеме — Ли Чжэньфань (ҡыт. 李振藩, ингл. Lee Jun Fan); 1940 йылдың 27 ноябре, Сан-Франциско — 1973 йылдың 20 июле, Гонконг) — ҡытай ҡул һуғышы сәнғәтен бар донъяға танытыусы, Гонконг һәм Америка киноактеры, режиссер, сценарист, продюсер, ҡул һуғышы күренештәрен ҡуйыусы һәм фәйләсүф.
Бала саҡтан киноға төшә башлай, барлығы 36 фильмда ҡатнаша.
Брюс Ли эшмәкәрлеге арҡылы XX быуаттың икенсе яртыһында көнсығыш һуғыш төрҙәре көнбайыш илдәрендә киң танылыу яулай. Ул ҡул һуғышы сәнғәте өлкәһендә ҙур билдәлелеккә өлгәшә. Брюс Лиҙың тормошо һәм ижады тураһында донъяла 30-лаған фильм төшөрөлгән.
Йөкмәткеһе
Тормош һәм ижад юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Брюс Ли 1940 йылдың 27 ноябрендә Ҡытай календаре буйынса Аждаһа йылында һәм Аждаһа сәғәтендә (иртәнге сәғәт 6 менән 8 араһында) Сан-Франциско ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе — Ли Хой Чен һәм Грейс Ли.
Кинола тәүге тапҡыр сабый ҡыҙ ролендә уға өс ай булғанда төшә. Артабанғы ролдәре лә кунг-фу менән бәйле булмай. Күп малайҙар кеүек үк, Брюс Ли һуғыш сәнғәте менән ҡыҙыҡһына, ләкин ныҡлап шөғөлләнмәй, мәктәптә лә артыҡ тырышлыҡ менән айырылып тормай. 1954 йылда ул ча-ча-ча бейеүе менән шөғөлләнә башлай, 4 йылдан һуң был бейеү буйынса Гонконг чемпионатында беренселекте яулай, мәктәп-ара бокс ярыштарында ҡатнаша, өс йыл чемпион булған кешене еңеүгә өлгәшә. Шул ваҡыттан алып ул кунг-фу менән етди шөғөлләнергә ҡарар итә. 1956 йылдан ул Гонконгта Ип Ман исемле оҫтанан вин чун стиле буйынса дәрестәр ала башлай. Брюс Ли был стилде танытыуға ҙур өлөш индерә, уның тураһында бер нисә кинола төшә, мәҫәлән, «Ажарлы йоҙроҡ». Был стиль ҡоралһыҙ алышҡа өҫтөнлөк бирә. Ли ҡорал менән дә оҫта эш итә, бигерәк тә нунчаку менән. Һуңыраҡ Брюс Ли дзюдо, джиу-джитсу һәм боксты ла үҙләштерә. Аҙаҡ Ли үҙенең Джит-Кун-До исемле стилен булдыра, уны ғүмеренең аҙағынаса камиллаштыра.
19 йәшендә АҠШ-ҡа китә. Вашингтон университетының фәлсәфә факультетына уҡырға инә, унда буласаҡ ҡатыны Линда Эмери менән таныша. Линда менән ике балалары була: улы Брэндон (1965—1993) һәм ҡыҙы Шеннон (1969 й. т.).
АҠШ-та Брюс Ли телесериалдарҙа ҡатнаша, унда ҡул һуғышы сәнғәтен күрһәтә. Үҙенең һуғыш сәнғәте мәктәбен аса. Әммә кинола төп ролдәр уға эләкмәй, шуға күрә ул 1971 йлда ғаиләһе менән Гонконгҡа ҡайтырға була. Был ваҡытта Гонконгта «Golden Harvest» исемле яңы киностудия асыла. Брюс Ли студияның директоры Рэймонд Чоу менән һөйләшеп, «Ҙур түрә» (ингл. «Big boss») фильмында төп ролде алыуға өлгәшә. Тәүәккәллек бушҡа китмәй, фильм иҫ киткес уңыш ҡаҙана. Брюс Ли кинола һуғыш сәнғәтенә ҡарашты тамырынан үҙгәртә. Уның етеҙ хәрәкәттәре, ысынбарлыҡҡа яҡын ҡул һуғышы күренештәре, ҡанлы тамамланыштар Азия тамашасыларына хуш килә, һуңынан был ҡыҙыҡһыныу бар донъя кино һөйөүселәренә лә күсә. Чоу Лиға тағы ике фильм (был юлы арыу ғына бюджетлы)төшөрөргә ышанып тапшыра: «Ажарлы йоҙроҡ» һәм «Аждаһаның ҡайтыуы». Был фильмдар тағы ла ҙурыраҡ уңышҡа өлгәшә һәм Брюс Лиҙы суперйондоҙ итә.
Брюс Ли һәр саҡ кунг-фу буйынса оҫталығын камиллаштырыу өҫтөндә эшләгән, күнекмәләр үткәргән, үҙенең Джит-Кун-До стилен үҫтергән, һуғыш техникаларына ниндәйҙер яңылыҡ өҫтәргә тырышҡан. Ул үҙенең туҡланыу системаһын да булдырған, дөйөм физик әҙерлеккә һәм тренажер залында күнекмәләргә ҙур иғтибар биргән. Үҙен ауыр һынауҙарға дусар иткән, хатта электр тогы менән дә һынаған. Шул уҡ ваҡытта кино төшөрөүгә ҙур иғтибар иткән, экрандағы һәр хәрәкәтен юғары камиллыҡҡа еткерергә тырышҡан. Ли үҙенә ҡарата бик талапсан, юғары оҫталыҡҡа ынтылыусы шәхес булған. Әммә, экрандағы образына ҡарамаҫтан, тормошта кешеләргә бик ихтирамлы, илтифатлы мөғәмәлә күрһәткән.
Брюс Ли 1973 йылдың 20 июлендә Гонконгта, «Үлем уйыны» фильмы өҫтөндә эш ваҡытында, ҡапыл вафат була. Бер версия буйынса, ул составында аспирин һәм мепробамат булған баш дарыуы эскән һәм был уның мейеһе елһенеүенә килтергән. Бер ниндәй анализдар ҙа алынмай, шуға күрә Лиҙың үлеменә был ҡараш шик аҫтында. Бөйөк һуғыш оҫтаһының үлеме төрлө имеш-мимештәр тыуҙыра, мәҫәлән, уны башҡа бер оҫта үлтергән тигән ғәйбәт тарала, әммә был хәбәрҙәр бер нисек тә дәлилләнмәй. Брюс Лиҙы ерләү бөтә ҡаланың матәменә әйләнә. Уның менән хушлашырға дуҫтары һәм ижадын хөрмәтләүселәр килә. Шунан тәнен Сиэтлға алып китәләр, унда Брюс Ли менән ғаиләһе хушлаша һәм ул шул ҡала зыяратында ерләнә. Уның аҙаҡҡы фильмы үҙе үлгәндән һуң дублерҙар ярҙамында биш йыл үткәс төшөрөлөп бөтә һәм кунг-фуға һәм көнсығыш һуғыш сәнғәтенә ҡыҙыҡһыныуҙың яңы тулҡынына сәбәп була.
Ҡайһы бер физик ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Брюс Ли алға һонолған ҡулында бер нисә секунд 34 килограмлыҡ герҙе тотоп тора алған.
- Брюс Лиҙың һуғыуҙары шул тиклем тиҙ булған, хатта уларҙы шул ваҡыт өсөн ғәҙәти булған секундына 24 кадрлы технология менән төшөрә алмағандар, ҡайһы бер күренештәрҙе 32 кадрлы ысул менән төшөргәндәр.
- Брюс Ли ҡулдарына таянып, аяҡтарын мөйөш итеп тотоп 30 минуттан артыҡ тора алған.
- Брюс Ли дөгө бөртөктәрен өҫкә ырғытып, уларҙы ашау өсөн таяҡсалар менән тота алған.
- Брюс Ли бармаҡтары менән асылмаған кола банкаһын тишә алған (ул ваҡытта кола банкалары ҡоростан эшләнгән һәм ҡалыныраҡ булған).
- Брюс Ли турникта сәтәкәй бармағында турникта күтәрелә алған.
Фильмографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1941: Алтын ҡапҡалар ҡыҙы
- 1946: Кешенән тыуған
- 1948: Байлыҡ тураһында хыял
- 1949: Сэй Си хыялдарҙа
- 1950: Сабый Чунг
- 1951: Бала (Минең улым А Чунг)
- 1951: Сабый саҡ
- 1953: Яҡтылыҡ таратыусы
- 1953: Быға атай ғәйепле
- 1953: Юҡҡа сығыу алдынан
- 1953: Әсәнең күҙ йәштәре
- 1953: Һанап бөткөһөҙ йорттар
- 1955: Һөйөү
- 1955: Һөйөү (2-се бүлек)
- 1955: Етемдең трагедияһы
- 1955: Тоғро ҡатын
- 1955: Етемдең йыры
- 1955: Беҙ бының өсөн балаларыбыҙға бурыслы
- 1955: Аҡыллы егеттәр иҫәрләнә
- 1956: Айырылышыу өсөн бигерәк һуң
- 1957: Йәшен
- 1957: Ҡәҙерле ҡыҙ
- 1958: Етем
- 1966—1967: Йәшел траш
- 1968: Марлоу
- 1971: Ҙур түрә
- 1972: Ажарлы йоҙроҡ
- 1972: Аждаһа юлы
- 1973: Аждаһа сығыуы
- 1978: Үлем уйыны
- 1981: Үлем манараһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 2,0 2,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ 3,0 3,1 SNAC
- ↑ 4,0 4,1 (unspecified title)
- ↑ Bruce Lee anniversary — The Hindu, 2008.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Dorgan Michael. Bruce Lee’s Toughest Fight. — EBM Kung Fu Academy, 1980.
- Glover Jesse R. Bruce Lee Between Win Chun and Jeet Kune Do. — Unspecified vendor, 1976. — ISBN 0-9602328-0-X.
- Little John. Words of the Dragon: Interviews 1958—1973 (Bruce Lee). — Tuttle Publishing, 1997. — ISBN 0-8048-3133-5.
- Little John. Bruce Lee: A Warrior’s Journey (video). — 2000.
- Leung Wong Shun. BRUCE LEE AND HIS FRIENDSHIP WITH WONG SHUN LEUNG. — article.
- Peterson David. interview by David Peterson with Rolf Clausnitzer. — article.
- video1 youtube. Wan Kam Leung recalls Bruce lee fighting with Wong Shun Leung. — youtube.
- video2 youtube. Wong Shun Leung and Bruce Lee. — youtube.
- Little, John (1998), «Bruce Lee: The Art of Expressing the Human Body», Tuttle Publishing.
- Vaughn, Jack (1986), «The Legendary Bruce Lee», Ohara.
- Yılmaz, Yüksel (2008). Jeet Kune Do’nun Felsefesi, İstanbul, Turkey: Yalın Yayıncılık, ISBN 978-9944-313-67-4.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса актёрҙар
- АҠШ актёрҙары
- Гонконг актёрҙары
- XX быуат актёрҙары
- Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар
- Гонконг кинорежиссёрҙары
- 27 ноябрҙә тыуғандар
- 1940 йылда тыуғандар
- Сан-Францискола тыуғандар
- 20 июлдә вафат булғандар
- 1973 йылда вафат булғандар
- Гонконгта вафат булғандар
- Википедия:Статьи со сложным входом в Модуль:URL
- Википедия:Статьи с вики-ссылкой, переданной в Модуль:URL
- Яугирлыҡ сәнғәте оҫталары

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡөръән ҡушҡанса йәшәү
Һеҙҙең иғтибарға Әбйәлил районының Асҡар район-үҙәк мәсетенең имам – мөхтәсибе Әхмәт хажи Шәйәхмәтовтын “Йондоҙ” гәзитендә баҫылған мәҡәләһен тәҡдим итәм.
Ҡөръән ҡушҡанса йәшәү
Әғүүҙү билләәһи минәш-шәйтаанир-раджиим. Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим. Әлхәмдүлилләәһи Раббил ғәәләмиин. Үәссаләәтү үәссәләәмү ғәләә расүүлинә Мүхәммәдин үә ғәләә әәлиһи үә әсхәәбиһи әждмәғиин.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһү ғәләйһиссәләм үҙенең бер хәҙисендә: «Өйҙәрегеҙҙә Ҡөрьәнде мөмкин ҡәҙәр күберәк уҡығыҙ. Сөнки Ҡөръән уҡылмаған өйҙә яҡтылыҡ әҙ, яманлыҡ күп була һәм унда күңелһеҙ үә борсоулы йәшәйҙәр», — тигән. Ҡөрьән уҡыуҙың ни ҡәҙәр әһәмиәтле икәнен аңлау өсөн, моғайын, ошо хәҙис тә етәлер.
Мөьмин-мосолман Ҡөръән уҡыуҙан күңел тыныслығы, ауырыуҙарына шифа һәм иң мөһиме — тормошонда тура юл таба. Шуның өсөн беҙ Ҡөръәнде өйрәнергә һәм даими уҡырға тейешбеҙ. Ҡайһы бер кешеләр: «Дөрөҫ уҡыйымы? Еренә еткереп уҡыйымы?» — тигән борсоулы һорауҙар бирә. Әлбиттә, бындай борсолоуҙар урынлы. Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръәндә (Мүзәммил" сүрәһе 4-се аят): «Үә раттилил Ҡуръәәнә тәртиилә», йәғни: «Ҡөръәнде тәртип менән уҡығыҙ», — тип белдерҙе. Ғалимдәр был һөйләмгә: «Тәртип менән, тәджүид менән, ашыҡмайынса ғына, һүҙҙәрен аңларлыҡ асыҡ итеп уҡығыҙ», — тип тәфсир ҡыла. Шуның өсөн дә Ҡөрьәнде тәджүид ҡәғиҙәһе менән уҡырға тырышырға кәрәк. Өйрәнгәндә хәрефтәрҙең дөрөҫ әйтелешенә һәм уҡыу ҡағиҙәләренә иғтибарлы булыу мөһим. Үҙаллы үҙләштереүгә ҡарағанда, белгән кешенән өйрәнеү хәйерлерәк.
Ҡөръәнде йәки Ҡөръән сүрәләре яҙылған китапты ҡулға тотоп уҡығанда тәһәрәтле булыу шарт. Ҡөръән аяттарын күңелдән уҡығанда тәһәрәтле булыу талап ителмәһә лә, тәһәрәтле булһаң, сауабы күберәк. Ҡөръән тыңларға аш-һыу табынына барыусылар ҙа тәһәрәтле икән, шулай уҡ сауаплыраҡ булыр, ғөсөлһөҙ килеш китапҡа ҡарап та, күңелдән дә уҡыу дөрөҫ түгел.
Ҡөръән уҡый башлағанда «Әғүҙү билләәһи минәш-шәйтаанир-раджиим», тип әйтеү тейеш. Мөмкинлек булғанда Ҡөръәнде ҡиблаға йүнәлеп уҡыу сауаплыраҡ. Табында иһә йәмәғәткә ҡарап ултырып уҡыла. Ҡөръән уҡылған урынға Аллаһы Тәғәләнең рәхмәт фәрештәләре килеп, уҡыусыға ла, тыңлаусыларға ла хәйер доға ҡылып торалар. Ҡөръән уҡыу тамамланғас, фәрештәләрҙең һәм беҙҙең ҡылған доғаларыбыҙ тура килһә, уларҙың ҡабул булыуына өмөт бар. Әгәр ҙә инде изге Китап уҡылған ерҙә кешеләр, тейешле кейемдә булмаһалар, фәрештәләр килмәй икән. Шуға күрә доғабыҙҙың ҡабул булыуына шөбһә тыуа. Шуның өсөн Ҡөръән уҡыусы кеше ҡатын-ҡыҙҙарға яулыҡ ябынырға, оҙон еңле күлдәк кейергә, иҙеүҙәрен, балтырҙарын ҡапларға тәҡдим итһә, үпкәләргә ярамай. Сөнки табын әҙерләп, Ҡөръән уҡытыуҙың сауабы ошо сәбәптәр арҡаһында ғына, бик күпкә кәм булырға, йәки бөтөнләй булмауы ла ихтимал. Тимәк, тейешле кейем менән булған кешеләргә уҡылған Ҡөръән сүрә-аяттары бәрәкәтте арттыра һәм ауырыуҙарына шифа була. Аллаһ Раббыбыҙ Ҡөръәндә («Бәни Исраил» сүрәһе, 82-се аят): «Үә нүнәззилү минәл Ҡуръәәни мәә һүүә шифәәәәүүүә рахмәтуллил мүьминиин. Үә ләә йәзидүз заалимиинә илләә хасәәра», йәғни: «Аллаһы Тәғәләне таныусы, мөьминдәр Ҡөръән аяттарынан шифа табалар, Аллаһы Тәғәләгә ҡарышыусыларҙың хәсрәте артыр», — тип белдерҙе.
"Ҡөръән уҡыу ике төрлө була. Беренсеһе — үҙенә, икенсеһе — кеше үтенгәне өсөн. Ҡөръән уҡыусыға — бер хәрефкә 10 сауап, тыңлаусыға, — бер хәрефкә бер сауап, Ҡөръәнде өйрәнгәндә ғазапланып уҡыусыға сауап икеләтә булыр", — тигән хәҙис тә бар. Тимәк, ҡыйын тип тормаҫҡа, яңынан-яңы аяттарҙы өйрәнергә һәм уҡырға кәрәк.
Намаҙ уҡығандан һуң үҙең өсөн, ил-йортобоҙ, ғаиләләребеҙ именлеге-тыныслығы өсөн, һинән доға өмөт итеүсе әруахтарҙың рухы шат булһын өсөн, тип хәйер-доғалар ҡылып, Ҡөрьән уҡыуҙа гонаһ юҡ, хатта ҡайһы бер ерҙәре тейешенсә дөрөҫ булып етмәһә лә. Хата менән булһа ла уҡыу, бөтөнләй ҙә уҡымауҙан хәйерлерәк. Шуға күрә Ҡөръән уҡыуыңды берәр белгән кешегә ваҡыт-ваҡыт, мөмкинлек килеп сыҡҡан һайын тыңлатып, дөрөҫләтеп тороу мөһим. Уҡыған өсөн дә, өйрәнгән өсөн дә, хатаңды тырышып төҙәткән өсөн дә сауап бар. Тимәк күберәк уҡыу кәрәк. Уҡыған һайын шымарабыҙ һәм ятлау өсөн еңел була. Һәр кем күпмелер сүрәне яттан белергә тейеш. Сөнки намаҙҙа сүрәләрҙе күңелдән уҡыйбыҙ. Ҡиәмәт көнөндә Ҡөръән аяттары: «Йә Раббыбыҙ, был ҡолоңды утҡа (шул теманы уҡырға баҫ) һалма, уның күңелендә һинең һүҙең булған аяттар бар», — тип әйтерҙәр. Асыҡтан-асыҡ Ҡөръәнде ҡарап уҡыу ҙа сауаплы, әммә бер көн килеп күреү һәләтебеҙҙең насарайыуы бар, ул ваҡытта инде ҡарап уҡып булмай, күңелдән белгәндәрҙе уҡып ҡәнәғәтләнергә ҡаласаҡ.
Беҙ ҡайһы ваҡыт кешеләрҙең үтенесе менән кемгәлер барып Ҡөръән уҡыйбыҙ. Был осраҡта инде талаптар күберәк. Иң беренсе — Ҡөръән уҡыусы биш ваҡыт намаҙ эйәһе, икенсенән Ҡөрьәнде тәджүид ҡағиҙәләренә ярашлы уҡый белеүе, өсөнсөнән, үҙе Ҡөръән менән ғәмәл ҡылыусы һәм башҡаларҙы ла вәғәзләп, изге ғәмәлдәр ҡылыусы булырға тейеш. Рәсми (хөкүмәт теркәүе үткән) мосолман ойошмаларының вәкиле булыу хәйерлерәк. Диниә назараты тарафынан раҫланған һуңғы Устав редакцияһының 6. 9-сы пунктында ла «Имам-хатыб-председатель является высшим духовным лицом Прихода и несет ответственность за организацию и проведение пятничных, праздничных молитв и ежедневных пятикратных молитв, а также религиозных обрядов на дому у верующих. Правом на проведение религиозных обрядов обладают имам-хатыб-председатель, имамы и муэдзины Местной мусульманской религиозной организации Централизованной религиозной организации Духовного управления мусульман Республики Башкортостан», — тип яҙылған.
Намаҙ ваҡыты (ошонда баҫ) етһә (әгәр ҙә намаҙҙың ваҡыты үтеп бара икән) намаҙға баҫмайынса, Ҡөръән уҡып ултырыу һис дөрөҫ түгел. Бигерәк тә йома намаҙы ваҡытында аят мәжлестәре үткәреү ярамаҫ. Бында йома көнө менән, йома намаҙы ваҡытын бутарға ярамай. Аят мәжлестәре йә йома намаҙына хәтлем, йә йома намаҙынан һуң үткәрелә. Ҡайһы ваҡыт мәсеттә йома уҡырға кеше етешмәй, ә беҙ аят уҡып доға ҡылыу менән мәшғүл булабыҙ. Аллаһы Тәғәлә Ҡөръән Кәримдә әйтә: «Әй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Әгәр йома көнө намаҙға саҡырыу ишетһәгеҙ, Аллаһы Тәғәләне иҫкә алыу өсөн ашығығыҙ, һатыу итеүҙе ҡуйығыҙ. Әгәр белһәгеҙ, был һеҙҙең өсөн яҡшыраҡ. (Жумға, 9 аят). Намаҙ үтәлгәс, ер йөҙөнә таралығыҙ һәм Аллаһы Тәғәләнең йомартлығын эҙләгеҙ, Аллаһы Тәғәләне йыш иҫкә алығыҙ, бәлки һеҙ бәхетле булырһығыҙ» (Жумға, 10 аят). Шулай итеп беҙ Аллаһы Тәғәләнең бойороғон үтәмәй, нәфел ғәмәлдәргә өҫтөнлөк биреп, доғалар ҡылыу менән мәшғүл булып ултырһаҡ, доғаларыбыҙҙың ҡабул булыу-булмауы бик икеле. Ҡөръән уҡыусыға ла, Ҡөръән табыны әҙерләүсегә лә быны иҫтә тоторға кәрәк. Рамаҙан айында (ошонда баҫ) ауыҙ аскас, намаҙ ваҡыты сыҡмаҫтан алда аҡшам намаҙы уҡылырға тейеш. Кемдер табын әҙерләп, ҡунаҡ йыя икән, әгәр ҙә мәжлес намаҙ ваҡытына тура килерҙәй булһа, үҙ өйөңдәме йәки күршеһендәме, намаҙ уҡыу өсөн урын әҙерләп ҡуйыу яҡшы.
Аллаһ Раббыбыҙ ҡылған ғибәҙәттәребеҙҙән риза булып, хата-кәмселектәребеҙҙе ғәфү итеп, уҡыған Ҡөръән аяттарын ҡабул ҡылып, әжер-сауаптар насип итһә ине. Үҙебеҙгә ла, балаларыбыҙға ла, яҡындарыбыҙға ла, етәкселәребеҙгә лә Ҡөръән менән ғәмәл ҡылып, сәждә әһеле булып, рәхәт йәшәүҙәребеҙҙе насип ҡылһа ине. Ошо бер миҙгел генә булған донъянан мәңгелек әхирәтебеҙгә күскәндә иманыбыҙҙы юлдаш ҡылып, Аллаһы Тәғәләнең йәннәт баҡсаларында ла осрашыуҙарыбыҙҙы насип итһен.
Әхмәт хажи Шәйәхмәтов, имам-мөхтәсиб.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.08.2016 в 22:05, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 522
АВТОБИОГРАФИЯ (авто..., био... һәм ...графия) художестволы, авторҙың үҙ тормошон һүрәтләүгә нигеҙләнгән әҙәби прозаик жанр. Художестволы А., мәғлүмәти А. (үҙ тормошоңдоң төп ваҡиғаларының ҡыҫҡаса хроникаль белешмәһе) айырмалы рәүештә, хыялланыу мөмкинлеген бирә, сөнки автор унда үҙе м‑н булған ваҡиғаларҙың логикаһына түгел, ә уларҙың художестволы аңлатмаһына эйәрә. Автор үҙ шәхесенең формалашыуына айырыуса тәьҫир иткән, эстетик әһәмиәте булған факттарҙы ғына һайлай. Биография автор интерпретацияһында сағылдырыу, ваҡиғаларҙы һайлап алыу, уларҙы баһалау А. художестволы әҫәргә әйләндерә. Әҙәби А. төрлө ваҡыт ҡатламдары үрелеүе хас, сөнки ул өлкән йәштә яҙыла һәм унда яҙыусының ҡарашы герой күҙлеге аша бирелә. Башҡорт әҙәбиәтендә был жанр С.Агиш, З.А.Биишева, М.Ғафури, Т.Й.Ғиниәтуллин, И.Насыри, Р.Ғ.Солтангәрәев, Д.Юлтый һ.б. әҫ. урын алған. Жанр элементтары М.Кәримдең “Оҙон‑оҙаҡ бала саҡ” (1976) повесында бирелә.
Р.Х.Яҡубова
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 2
Хәмерҙән тура юл – тамуҡҡа!
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 23-09-2018, 06:00
Әнисәнең үлеме хаҡында дуҫ класташыбыҙ аша белдек. Ара-тирә уның яҙмышын, тормошон да әҙ-мәҙ ишетеп белә инек, тик аралашып йәшәмәнек. Ул эске юлынан киткәйне инде. Ирҙәрҙән дә уңманы, ти ауылдаштары. Ике ҡыҙ үҫтергән.
Шуларҙың берәүһендә йәшәгән икән. Ул да булһа, иҫке генә бер ятаҡ йоратында ғына.
Ул ҡыҙ ҙа ике бала менән айырылған булған, гел байрамдар ойоштороп, бәләкәй балаларын ҡарамай, аҙналап юғалып та йөрөгән. Ауыр хәл. Аяныс яҙмыш......
Тормош – ҡуласа, әйләндереп бер баҫа
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 21-09-2018, 07:00
Һәр кешенең үҙ хәҡиҡәте, әммә бөтә әҙәм өсөн уртаҡ, һәр кемдең ғүмерлек таянысы булған, бөтә хәүеф-хәтәрҙәрҙән ҡурсалай торған тағы бер хәҡиҡәт бар. Уның исеме – мөхәббәт. Ә уның һиңә ҡасан килерен Алла ғына беләлер...
Донъя – ҡуласа, тиҙәр. Танышым менән булған фәһемле хәл тураһында яҙмаҡсымын. Ул үҙенең тормошо хаҡында миңә бәйән иткәйне.
– Өс йыл элек «Бәйләнештә» селтәрендә теркәлеп, таныш-белештәр менән аралаша башланым. Яңы дуҫтар ҙа барлыҡҡа килде. Ирем дә унда ултыра. Үҙем уҡытыусы булып эшләйем, иптәшем вахта ысулы менән Себер юлдарын тапай. Ғаиләбеҙ башҡаларҙыҡынан бер нәмәһе менән айырылмай кеүек. Ҡыҙым мәктәптә уҡып йөрөй, улым – балалар баҡсаһында. Ирем вахтаға киткәндә «Бәйләнештә» селтәрендә үҙенең битенә «мин эштә» тип яҙып ҡуя, ҡайтып етһә, «өйҙә» тип үҙгәртә. Башта быға әллә ни иҫем дә китмәй торғайны. Дуҫтарын да, кем менән аралашыуын да һорашҡаным булманы....
Яңғыҙлыҡ – ул хөкөм түгел
Махсус бит / Письма // 19-09-2018, 15:23
Тормош бит ул бер алдын, бер артын күрһәтә. Бер ҡасан да яҙмышым улай булмаҫ”, – тип әйтер ине әсәйем.
Яңғыҙ ҡалғас, ауырлығын йәнемдә тойоп, үҙем ишеләрҙең ҡәҙерен белә башланым шикелле.
Әле генә юл сатында торған Ғәфәргә илле һум тоттороп киттем. Хәйерҙән булыр. Икмәккә етер әле...
Өйгә килеп еттем тигәндә артымдан Алмас ҡыуып етте....
Мөхәббәт һәм нәфрәт... һәм кредит
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 18-09-2018, 06:30
... – Алло?
– Тыңла бында: тағы ла бер тапҡыр шылтыратһаң, миңә, йә кәләшемә, үҙеңә ҡарап үпкәлә, ялҡауым килмәйәсәк, килеп бәргеләйәсәкмен! Үлтерәсәкмен, ишеттеңме?! – аҡырып бөтөү менән трубканы бәрҙеләр. Трубканы бәргән айыуҙай егет, Альберт һүҙҙәрҙе, әлбиттә, һайлап торманы, ҡаты итеп һүгенеү ҡатыш янаны: “Үл-те-рә-сәк-мен!” Ирҙең тауышынан, янауҙарынан йәш кенә, нәҙек Дилбәр исемле һылыу ҡыҙ шаңҡыһа ла, һыр бирмәҫ өсөн ирендәрен ҡымтыны һәм: “Һинән кем ҡурҡып торһон!” – тип ҡысҡырып өлгөрҙө.
Ошо юлдарҙы уҡығанда, егет менән ҡыҙ араһындағы мөнәсәбәттәр күҙ алдына баҫҡандыр, кемдең нимәгә фантазияһы етеп, мөхәббәт өсмөйөшөнә ҡәҙәр уйлаусылар булғандыр. Ләкин ысынында иһә улар араһында һис ҡасан һөйөү булманы һәм булмаясаҡ та. Ҡасандыр, бәлки, ихтирам булғандыр, әммә әле уларҙы тик нәфрәт берләштерә. Нәфрәт һәм кредит....
Йондоҙнамә (17-23 сентябрь)
Махсус бит // 17-09-2018, 06:00
Хужабикәнең төп ярҙамсыһы
Махсус бит // 16-09-2018, 07:00
Элек туҙған капрон әйберҙәрҙе, башҡа иҫке-моҫҡоно йыуғыс итеп тотона инек, хәтерләйһегеҙме? Хәҙер аш-һыу бүлмәһендә губкаһы булмаған хужабикә юҡ тиерлек. Етештереүселәр уларҙың ниндәйен генә тәҡдим итмәй – уларҙың төҫө, материалы, тәғәйенләнеше күп төрлө булыуы менән хайран ҡалдыра. Аш-һыу бүлмәһендәге төп ярҙамсының төрҙәренә туҡталып үтәйек....
Һуңлап килгән аҡыл
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 16-09-2018, 06:00
“...Һинең кеүек уйнаш ҡатындар булғанға ла ғаиләләр тарҡала, балалар етем үҫә. Миңә ауылда һөйләнеләр инде: атай менән әсәйем һинең арҡала айырылышҡан. Мине лә, әсәйҙе лә, атайҙы ла бәхетһеҙ иттең. Бер ҡасан да һинең кеүек булмайым. Башҡаса атай йортона аяҡ баҫмайым. Минең өсөн атай ҙа, һин дә, башҡа туғандар ҙа юҡ!..”
Ғәлимә хатты уҡып бөтөрә алманы, күҙ йәштәренә быуылды. 22 йәшлек үгәй ҡыҙы Юлиәнең һәр һүҙе нәфрәт, асыу менән һуғарылған. Һуңғы ун йылда килгәне һайын ҡунаҡ итеп, һуңғы аҡсаһын түгеп булһа ла кейем-һалым алып биреп, сумка-сумка күстәнәстәр биреп оҙатҡан бала, шулай итеп, уға рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Хәйер, үҙе ғәйепле. Ауылда әсәһен белгән һәр кем уға баштан уҡ кәңәш бирҙе бит: “Алты йыл килен булып йәшәне, алтмыш йылдай ҡан ҡаҡшатты ул бисә. Әлдә ирең Әхмәт юл фажиғәһенә осрап, түшәккә ятты. Юғиһә ғүмере буйы ошо ауылдан китмәй ятыр ине. Килтермә балаһын, яҡшынан яман тыуғанын ишеткән бар, әммә ямандан бер ваҡытта ла яҡшы тыумай. Һеҙҙе йәшәтмәйәсәк ул!”...
Телефоның һыуға төшһә...
Махсус бит / Проблема // 11-09-2018, 06:00
Телефон һыуға төшкәндә уға нисек беренсе ярҙам күрһәтә беләһеңме?
1. Мөмкин тиклем тиҙерәк һыуҙан алып ҡуй.
2. Тышын тиҙерәк һалдыр, батареяһын ал.
3. Сим-карта, “хәтер карта”һын ал.
4. Гаджетты ҡоро урынға ҡуй һәм ҡағыҙ салфетка менән бөтөн ерен ҡоротоп сыҡ.
5. Һуңынан ҡағыҙ салфеткаға төрөп, ике тәүлекә ҡоро дөгө тултырылған һауытҡа һал.
Телефонға һыу үткәндә эшләргә ярамай:
1. Телефонды ҡабыҙма.
2. Һыуланған гаджетты электр селтәренә тоташтырма. 48 сәғәт үткәндән һуң ғына зарядка йыйҙыртырға ярай.
3. Фен менән киптерә күрмәгеҙ. Файҙаһынан зыяны күберәк....
Йондоҙнамә (10-16 сентябрь)
Махсус бит // 10-09-2018, 11:03
Ҡолаҡ һал!
Махсус бит // 9-09-2018, 19:02
- Ҡапҡасы ябыҡ тороп еҫләнгән банканы бер ҡалаҡ горчица һалынған йылы һыу менән йыуығыҙ.
- Диванда, балаҫта ҡалған бесәй йөнөн еүеш перчатка ярҙамында һөртөп таҙартырға була.
- Ишек йоҙағы асылмай интектерһә, уны графит менән майлағыҙ. Бының өсөн «М» маркалы ҡәләм яҡшы.
- Таҙартылмаған көнбағыш майы алһағыҙ, һәр ваҡыт шешәнең төбөн тикшерегеҙ. Төбөнә аҡ төпрә ултырһа, ул әсей башлаған була.
- Ҡапҡасы асылған майҙы дүрт аҙнала ҡулланып бөтөргә кәрәк.
- Зәйтүн майын ҡараңғы урында, шкафта һаҡлайҙар.
- Лимон янында һаҡланған емештәр боҙолмай оҙаҡ һаҡлана.
- Картуфығыҙ шытмаһын тиһәгеҙ, тоҡ эсенә алма һалығыҙ....
[/aviable]


text:
Өфө ҡалаһының Октябрь районында “Илһам” шиғыр һөйләүселәр конкурсының район этабы үтте
Октябрь районының 127- се мәктәбендә “Илһам” шиғыр һөйләүселәр конкурсының район этабы үтте. Бәйгелә мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары тәрбиәләнеүселәре, мәктәп уҡыусылары һәм педагогтар, тәрбиәселәр ҡатнаштылар.
Төп өс тема нигеҙендә (Башҡортостан Республикаһы көнө, республикала Ғаилә йылы, Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыу менән бәйле) ойошторолған конкурс бәйге формаһында барҙы. Шиғырҙар рус, башҡорт, татар, мари телдәрендә яңғыраны. Ҡатнашыусыларҙың һаны бөтәһе 86. Былтырғы йыл менән сағыштырғанда конкурстың үҙенсәлеге шунда: һәр бала 3 турҙа ҡатнашып, һәр темаға шиғыр һөйләне. Иң әүҙем ҡатнашҡан мәктәптәр исемлегендә 84-се, 127-се, 136-сы мәктәп уҡыусылары, 308-се милли балалар баҡсаһында тәрбиәләнеүселәр бар.
Ҡала кимәлендә үтәсәк конкурста уларға ҙур уңыштар теләйбеҙ.


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Страница 6
Уф, себен!
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 25-04-2017, 14:21
Баҡсасыларҙы һуған себене бик йонсота, ҡайһы саҡ унан ҡотолоу юлы ла табылмаҫ кеүек тойола. Һуған сәскән ваҡытта иң мөһиме – ваҡытты дөрөҫ һайлау. Был ҡоротҡос сейә һәм муйыл сәскә атҡанда күренә башлай. Шуға ла һуғанды иртә сәсеү талап ителә, себен сыҡҡанда ул ныҡлап тамырланып, ҡыяҡланып ултырырға тейеш. Баҡса тирәһендә сирень, сейә, бәпембә булмаһа, бик яҡшы ла бит, ләкин был тормошҡа ашмаҫтай ысул – ҡағиҙә булараҡ, бер хужалыҡта бөтә төрлө емеш-еләк тә, йәшелсә лә үҫтерелә. Себен йомортҡаһын һуған эргәһендәге тупраҡҡа һала. Улары үрсей ҙә, һарымһаҡ менән һуғанды ҡыра башлай. 2 – 3 аҙна үткәндән һуң, нығынып, һуғандың эсенән ергә килеп сығалар ҙа, тоҡомон дауам итеү эшен ҡайтанан башлайҙар. Бер миҙгелдә һуған себене ике тоҡом бирә. Тәүгеһе, билдәләп үтеүебеҙсә, муйыл сәскә атҡан ваҡытта, ә инде икенсеһе – июлдә. Уның һөжүменән ҡотолорға һуғанды иртә сәсеү генә ярҙам итә ала. Ҡарышлауыҡтар һуғандың башын ғына түгел, ҡыяҡтарын да теткеләп бөтә. Улары ҡорой, ә инде башлы һуған йомшай һәм серей. Һуған себене ҡышын 5 сантиметр тәрәнлектә ҡасып ята.
...
Ер еләген үҫтереү
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 23-04-2017, 14:18
Ер еләген ултыртыр алдынан урынды дөрөҫ һайлау талап ителә. Онотмағыҙ – был үҫемлек тура төшкән ҡояш нурҙарын ярата, ҡырҙа ла тау битләүҙәрендә генә шәп уңа. Тимәк, баҡсаның иң сағыу ҡояшлы урынын ер еләге өсөн бүлергә тура киләсәк. Еләкте бер осор ғына ашау ҡыҙыҡ түгел, йәй буйына етерлек итеп үҫтерергә кәрәк. Бының өсөн бер баҡсала кәмендә биш төрлө сорт үҫтерәләр. Үрсетмәләрҙе һатып алырға ла, үҙеңә үҫтерергә лә була. Баҡсала еләк уңа икән, мыйыҡсаларын ҡулланыу ҙа етә. Мыйыҡсаларҙың беренсе һәм икенсе япраҡтарын алырға кәрәк, сөнки улар генетик яҡтан көслөрәк. Еләкте ултыртыу алдынан сирҙәрҙән арындырыу өсөн “Корневин” һәм “Превикур” иретмәләрендә тотоп алыу ярҙам итер. Үрсетмәләрҙе асыҡ тупраҡҡа ултыртҡан ваҡытта артыҡ япраҡтарын өҙөп ташлайҙар, 2 – 3 бөртөгө лә етә. Тамырҙы ла ҡыҫҡартырға мөмкин, шулай уңайлыраҡ....
Аҡ сирень, күк сирень…
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 21-04-2017, 14:16
Әлбиттә, сирень – әрһеҙ ҡыуаҡтарҙың береһе. Ләкин ул да ҡайһы саҡ мул итеп сәскә атмай, йә бөтөнләй буш ултыра. Тимәк, уны тәрбиәләргә кәрәк. Сәскәһе ҡойолоу менән ботағын ҡырҡып ташлайҙар. Был сиренгә ял итергә, яңы орлоҡтар сығарып мәшәҡәтләнмәҫкә ярҙам итә. Шулай уҡ ҡыуаҡты күпкә матурыраҡ та итә. Сәскәһен ҡойған сиренде составында фосфор һәм калий булған ашламалар менән туҡландыралар. Был киләһе йылда сәскәләрҙең тағы ла матурыраҡ күренәсәгенә булышлыҡ итә. Шулай уҡ ҡышты яҡшыраҡ сығырға ла ярҙам. Ағас көлөнөң бер генә грамын да әрәм итеү юҡ – уны сирень төбөнә лә һибергә була. Ул тупраҡты яҡшырта, микроэлементтар менән туҡландыра. Бынан тыш, ҡыуаҡ минераль һәм биологик ашламаларҙы ла яҡшы ҡабул итә.
Ә бына ҡыштан сыҡҡан ғына сирендең тупрағына составында азот булған ашлама ла етә. Органик ашламаларҙы файҙаланмағыҙ. Яңы ғына ултыртылған сирендәргә мул итеп һыу ҡоялар. Ғөмүмән алғанда, ҡыуаҡ нығынып киткәнсе тамырҙары тирәһендәге тупраҡ гел дымлы булырға тейеш....
Ә бына ҡыштан сыҡҡан ғына сирендең тупрағына составында азот булған ашлама ла етә. Органик ашламаларҙы файҙаланмағыҙ. Яңы ғына ултыртылған сирендәргә мул итеп һыу ҡоялар. Ғөмүмән алғанда, ҡыуаҡ нығынып киткәнсе тамырҙары тирәһендәге тупраҡ гел дымлы булырға тейеш....
Теплицаны нисек ҡуйырға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 19-04-2017, 13:00
Ҡағиҙә булараҡ, баҡсасылар теплицаны һәр ваҡыт ҡояш йылытып торор тип өмөт итә. Тимәк, көнсығыштан көнбайышҡа табан ҡаратып ҡуйырға кәрәк. Был ҡояш иң ныҡ ҡыҙҙырған ваҡытта тотош теплицалағы майҙанды йылытыу мөмкинлеге бирә. Әгәр ҡояш көн оҙоно ҡыҙҙырырлыҡ урынға ҡуя алмайһығыҙ икән, исмаһам, көндөң беренсе яртыһында йылынырлыҡ итеп урынлаштырығыҙ. Өсөнсө вариантты тәҡдим итеү дөрөҫ түгел, сөнки ҡояш төштән һуң ғына төшкән урында торған теплицалар етерлек кимәлдә йылынмай. Үҫемлектәр төндә өшөмәҫлек итеп йылы тупларға өлгөрмәйәсәк. Шул арҡала уларға икенсе көндә эҫе тейеүе лә ихтимал....
Артыҡ оҙондар. Нимә эшләргә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 18-04-2017, 14:12
Үрсетмәләрҙе үҫтергән ваҡытта төрлө проблемалар сығып ҡына тора. Көҙгө уңыш яҡшы булһын тиһәгеҙ, тәҙрә төптәрен күмеп ултырған үҫентеләргә ныҡлы иғтибар бирегеҙ. Әгәр помидор оҙонлоҡҡа артыҡ үҫә икән, тимәк, яҡтылыҡ етмәй. Тәҙрә төбө баҫыу түгел, шулай булғас, унда урын наҡыҫ. Үҫемлектәр бер-береһенә ныҡ яҡын урынлаша. Һөҙөмтәлә улар күршеләренең яҡтылыҡ менән туҡланыуына ҡамасаулай. Икенсе сәбәп тә бар – һауа температураһының артыҡ юғары булыуы. Йылы урында үҫкән үрсетмәләр наҙлы була, артабан асыҡ тупраҡҡа яраҡлаша алмай, сирләй башлай....
Быймаңды йәй әҙерлә
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 28-03-2017, 15:31
Ейәнсура оҫтаһы Әмирхан Йылҡыбаев тәжрибә уртаҡлаша
Ниһайәт, кешелекте, бар тәбиғәтте йылы йәйгә яҡынайтҡан яҙ миҙгеленә лә аяҡ баҫтыҡ. Селлә һыуыҡтары, ыжғыр бурандары менән ялҡыта төшкән быйылғы ҡыш та тарих булып үткәндәрҙә ҡалды. Ә һыуыҡтарҙан беҙҙең тәнде генә түгел, күңелдәрҙе лә, тун, пальто менән бер рәттән, мамыҡ шәл, бәйләнгән ойоҡбаш-бейәләй һәм баҫылған быйма йылы килеш һаҡлап ҡалды. Кемдеңдер ҡул һәм күңел йылыһы һеңгән был әйберҙәр айырыуса бер матурлыҡҡа эйә бит ул. Уны аңлай белеү өсөн дә һиҙгерлек һәм нескә тойомлау кәрәк....
Ниһайәт, кешелекте, бар тәбиғәтте йылы йәйгә яҡынайтҡан яҙ миҙгеленә лә аяҡ баҫтыҡ. Селлә һыуыҡтары, ыжғыр бурандары менән ялҡыта төшкән быйылғы ҡыш та тарих булып үткәндәрҙә ҡалды. Ә һыуыҡтарҙан беҙҙең тәнде генә түгел, күңелдәрҙе лә, тун, пальто менән бер рәттән, мамыҡ шәл, бәйләнгән ойоҡбаш-бейәләй һәм баҫылған быйма йылы килеш һаҡлап ҡалды. Кемдеңдер ҡул һәм күңел йылыһы һеңгән был әйберҙәр айырыуса бер матурлыҡҡа эйә бит ул. Уны аңлай белеү өсөн дә һиҙгерлек һәм нескә тойомлау кәрәк....
Сәскәле кәбеҫтәне нисек үҫтерергә?
Экономика // 6-02-2017, 10:00
Баклажан сәсергә ваҡыт
Экономика // 4-02-2017, 10:30
Баклажан үрсетмәләрен сәсеү ваҡытын ябай ғына формула буйынса һанап сығарырға була. Уңайлыҡ өсөн уларҙы теплицаға 1 майҙа сығарырға тип күҙ алдына килтерергә тәҡдим итәм. Баклажанды асыҡ тупраҡҡа шытып сыҡҡандан һуң 70 – 80 көн үткәс күсерәләр. Йәғни 1 майҙан 70 көндө алып ташларға. 15 февраль килеп сыға. 5 – 10 көн эсендә шыта, тимәк, 15 февралдән тағы ла 10 көн самаһы артҡа күсергә тура килә. Шулай итеп, был йәшелсәне өлгөртөр өсөн, яҡынса алғанда, 5 февраль тирәһендә сәсергә кәрәк....
Ҡыш – орлоҡ һайлау осоро
Экономика // 3-02-2017, 12:57
Ҡыш – буласаҡ үрсетмәләр өсөн сорттар һәм гибридтарҙы һайлап алыу осоро. Әйткәндәй, күп кенә баҡсасы гибрид менән сорттың айырмаһын аңламай. Гибридты орлоҡ ҡабында “F1” тип билдәләйҙәр. Күптәр был һүҙҙе күреү менән орлоҡто ситкә ырғытып ҡуя, сөнки ниндәйҙер тәбиғи булмаған нәмә кеүек ҡабул итә. Ҡайһы берәүҙәр фекеренсә, “F1” тип билдәләнгән ҡаптар эсендә һатылыусы орлоҡтар һыуыҡҡа бирешмәй, кемдер, төрлө сирҙән һаҡланған, тип уйлай. Эшен башлап ҡына торған баҡсасылар өсөн ошоно белеү етә – сорттарҙың уңышы һуңыраҡ өлгөрә. Сорттан үҫеп сыҡҡан йәшелсәләрҙең орлоҡтарын алып, артабан да ҡулланырға мөмкин. Ә бына гибридтар тиҙерәк өлгөрә, ләкин орлоғон алып, һаҡлап, икенсе йыл ҡулланыу насар уңышҡа килтерә. F1 орлоҡтарын селекционерҙар йылдар дауамында барлыҡҡа килтерә, тикшерә. Әлбиттә, һайлап алынып, сәсеп тикшерелеп, һуңынан һатыуға сығарылған гибридтар уңышты ла яҡшыраҡ бирә, сирҙәргә лә бирешеп бармай. Ҡыҫҡаһы, улар һауа температураһындағы үҙгәрештәргә, ҡоротҡос бөжәктәргә лә ҡаршы тора ала....
Әле лә йәштәр кеүек
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 12-01-2017, 11:44
85 йәшлек Ғибәт Аллабирҙин һаман да йылҡы тота
Оло быуын кешеләренең сыҙамлы, йәштәрсә етеҙ һәм сос булыуына иҫең китер. Миңә ундай “йәш“ өлкән кешеләрҙе йыш осратырға тура килә, улар оҙаҡ йәшәү һәм йәштәрсә рухта ҡалыуҙы, хеҙмәткә һөйөүҙән, ҡәнәғәтлектән һәм ғаилә бәхетенән, тип аңлата. Бөгөнгө геройым да нәҡ ошо фекерҙә.
Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында йәшәүсе Ғибәт Зәйнулла улы Аллабирҙин 1931 йылдың 19 ноябрендә Йылайыр районының (ул ваҡытта Хәйбулла) Үрге Сәлим ауылында икенсе бала булып донъяға килә....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 478
АНАРХИСТАР (гр. anarchia — власһыҙлыҡ), дәүләтте һәм хосуси милекте юҡ итеү, ижт. продукт етештереүсе һәм уны үҙ ағзалары араһында һәр береһенең башҡарған эше күләменә ярашлы бүлеп биреүсе ирекле хеҙмәтсәндәр ассоциациялары йәки коммуналар федерациялары төҙөү өсөн сығыш яһаусы ижт.‑сәйәси ағым яҡлылар. Рәсәйҙә А. төркөмдәре 19 б. 40‑сы — 20 б. 20‑се йй. була. А. эшмәкәрлеге эҙәрлекләнә.
А. 20 б. башында Бөрө, Стәрлетамаҡ ҡҡ. һәм Өфө өйәҙенең Минйәр Заводы а. барлыҡҡа килә. Революция (1905—07) барышында Өфө губернаһына Киев, Һамар һ.б. ҡалаларҙан А. хәрби “сапҡын” отрядтары килә. 1906 й. А.‑коммунистарҙың Өфө хәрби ойошмаһы ағзалары Өфөләге Вольмут з‑ды һәм Өфө өйәҙенең Благовещен Заводы а. почта бүлексәһе аҡсаларын талай, 1908—09 йй. Өфө т. юл ст. нач., полиция агентын һәм Өфө төрмәһе йәлләтен үлтерә. 1907 й. дек. һәм 1910 й. майында ҡулға алыуҙар һөҙөмтәһендә ойошма эшмәкәрлеге туҡтатыла.
Революция (1917) барышында А.‑коммунистар үҙ эшмәкәрлеген яңынан тергеҙә. А. “Талап алынғанды тала!” лозунгыһы аҫтында Бәләбәй (1917 й. майы) һәм Өфө (июнь һәм сент.) ҡҡ. шарап складтарына, аҙыҡ‑түлек магазиндарына ҡораллы һөжүмдәр яһай. 1917—18 йй. А. Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары советында була; 1920 й. улар Революцион коммунизм партияһы м‑н берлектә эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советына һайлауҙарҙа ҡатнаша. 1925 й. Өфө кантонының Топорнин а. А. һуңғы төркөмө юҡ ителә.
Әҙәб.: Кийков А.А. Из былого Урала. Уфа, 1923.
Г.В.Мордвинцев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Агентлыҡ аналитиктары баһаһы буйынса, Башҡортостан рейтингы юғары ликвидлыҡ күрһәткесен, бурыс баҫымының түбәнлеген, консерватив бюджет сәйәсәтен, шулай уҡ иҡтисадтың тотороҡло үҫешен сағылдыра.
Рәсәй Президенты Владимир Путин «Башҡортостан Республикаһы Башлығы вәкәләтен мөҙҙәтенән алда туҡтатыу тураһында»ғы Указға ҡул ҡуйҙы.
11 октябрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республика граждандарына мөрәжәғәт итеп, вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу тураһында иғлан итте.
Башҡортостанда 2018 йыл өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премияһы лауреаттары асыҡланды. Тейешле бойороҡҡа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов ҡул ҡуйҙы.
Торлаҡ төҙөлөшө күләмдәре буйынса округта беҙ лидерҙар. Һуңғы 20 йыл эсендә беҙ беренсе тапҡыр был йүнәлеш буйынса беренсе урынды ...


text:
- Подробности
- Просмотров: 241
УРАЛ ИҠТИСАДИ РАЙОНЫ, РФ‑тың макроиҡтисади районлаштырыу берәмеге. Башҡортостан Республикаһы, Удмуртия, Ҡурған өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Пермь крайы, Свердловск өлкәһе һәм Силәбе өлкәһен үҙ эсенә ала. Майҙаны — 824 мең км2. Халҡы — 18922,2 мең кеше. У.и.р. урбанизацияның юғары кимәле м‑н айырылып тора (75%), иң ҙур ҡалалар (мең кеше): Екатеринбург (1370,7), Силәбе (1143,0), Пермь (1026,6), Өфө (1120,2). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 23 кеше/км2. Терр‑яһы тундра, тайга, урман, урман‑дала һәм дала тәбиғәт зоналарында урынлашҡан. 1917 й. тиклем районлаштырыуҙың төрлө варианттарында У.и.р. элгәрҙәре осрай. 20‑се йй. башында ГОЭЛРО планына ярашлы ойошторола; 1963 й. башлап СССР‑ҙың Дәүләт планы селтәрендә — У.и.р., 1982 й. алып (БАССР уның составына ингәндән һуң) — хәҙ. сиктәрендә (ҡара: Иҡтисади районлаштырыу). У.и.р. — РФ‑тың үҫешкән индустриаль‑аграр районы. Волга буйы иҡтисади районы м‑н бергә (ҡайһы берҙә уларҙы Урал‑Волга буйы макротөбәгенә берләштерәләр) үҙләштерелгән көнбайыш һәм киләсәктә үҙләштереләсәк көнсығыш терр‑ялар араһында мөһим геогр. урынды биләй. РФ‑тың Көнбайыш иҡт. зонаһына инә. Төп тәбиғәт ресурстары — агроклимат һәм һыу ресурстары, тупраҡ, балыҡ, рекреацион ресурстар; файҙалы ҡаҙылмаларға бай: яғыулыҡ (нефть — БР‑ҙа; тәбиғи газ — Ырымбур өлк.; таш күмер — Пермь крайында), мәғдән (баҡыр — БР‑ҙа, Ырымбур һәм Силәбе өлк.; титан — Свердловск өлк. һ.б.), химик (тоҙ — БР‑ҙа, Ырымбур өлк., Пермь крайында һ.б.), төҙөлөш ҡаҙылмалары. У.и.р. металлургия, машиналар эшләү, нефтехимия сәнәғәте, химия сәнәғәте, электр энергетикаһы, урман сәнәғәте, агросәнәғәт комплексында махсуслаша. Тимер юл, үткәргес торба, йылға транспорты үҫешкән. БР У.и.р. ингән төбәктәр араһында үткәргес торба транспортының оҙонлоғо б‑са 1‑се һәм сәнәғәт етештереү күләме б‑са 3‑сө урынды биләй.
И.В.Голубченко
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 570
АҠКҮЛ, Ағиҙел й. басс. күл, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Ғафури р‑ны Аҡкүл станцияһы а. төньяҡ-көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Аҡкүл заказнигында урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 8,8 км2, оҙонлоғо 6,2 км, киңлеге 1,4 км, уртаса тәрәнлеге 3,9 м (макс. — 11 м), һыу күләме 34,5 млн м3. Иҫке үҙән, дүртенсел осор тоҡомдарында (балсыҡ, ҡом һәм ҡомло балсыҡ) барлыҡҡа килгән, соҡоро һуҙылған. Ағар күл, Ҡарамалы йылғаһы ҡоя. Һыу кимәленең күп йыллыҡ тирбәлеүе — 3,8 м. Яуым-төшөм, ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Күл мезотрофлы. Көнсығыш яр буйы Ағиҙел й. ҡомло һыу инеү урындары булған һыубаҫар туғайы һәм 1‑се туғай өҫтө киртләсенән, көнбайышы — йырындар м‑н телгеләнгән 1‑се һәм 2‑се туғай өҫтө киртләстәренән тора. Ландшафтары һыубаҫар туғай урмандары (балан, ерек, ҡайын, ҡарама, муйыл, тал, уҫаҡ) һәм болондарынан ғибәрәт. Яр буйында ер‑һыу ҡарабойҙайы, зәһәр лютик, күрән, ҡырҡбыуын, уҡъяпраҡ һ.б. үҫә. Йәйен, карп, ҡорман, опто, табан балыҡ, һаҙан, һыла, аҡсарлаҡ, ҡуҡый, сүрәгәй өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
Ә.М.Гәрәев, Ф.Ә.Мәҡсүтов


text:
Шүлгәнташ мәмерйәһе лә, бал, ҡурай менән бер рәттән, күптән инде республикабыҙҙың милли брендына әйләнгән. Әле лә уның асылып бөтмәгән серҙәре күп. Былтыр ғалимдарҙың мәмерйәлә граффити һүрәттәрен таҙартҡан саҡта дөйә һүрәтенә юлығыуы тағы ла бер ҙур табыш булды, ул донъя кимәлендә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы. “Бөтәһенең дә беҙҙең дөйәне күргеһе килә”, – ти Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы буйынса идаралығына ҡараған Башҡортостан Республикаһының күсемһеҙ мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге дәүләт бюджет учреждениеһы етәксеһе вазифаһын башҡарыусы Данир Әхмәҙи улы Ғәйнуллин.
Шүлгәнташ мәмерйәһе ғалимдарға 200 йылдан ашыу билдәле, әммә әлегә тиклем ныҡлап өйрәнелмәгән тип иҫәпләнә. Әле уның иң төпкөлөнә тиклем бер кем дә барып етмәгән. Тәүге палеолит осорона ҡараған ат, мамонт һүрәттәре XX быуаттың 50-се йылдарында табыла. Таш быуат мираҫына зыян килмәһен өсөн, ул залдарға инеү тыйылған, бары тикшереүселәргә генә рөхсәт ителә.
Халҡыбыҙҙың милли хазинаһы – Шүлгәнташтың киләсәге ниндәй буласаҡ? Уны һаҡлау йүнәлешендә ниндәй саралар күрелә? Данир ҒӘЙНУЛЛИН менән ошо хаҡта әңгәмәләштек.
– Мәмерйәләр буйлап сәйәхәт итеү менән мауыҡмаһам да, яйы сыҡҡанда уларҙы ҡарауҙан баш тартмайым. Абхазияға барғанда Новый Афон мәмерйәһендә булып, ундағы хеҙмәтләндереү кимәленең юғарылығын, туристар өсөн тыуҙырылған уңайлыҡтарҙы, биләмәнең төҙөклөгөн күреп, һоҡланып ҡайттым. Шүлгәнташ был йәһәттән күпкә артта ҡалған.
Данир Әхмәҙи улы, үҙенсәлекле тәбиғәт ҡомартҡыбыҙҙы берәй заман ошо кимәлдә күрһәтерлек итеп донъя кимәленә сығара алырбыҙмы?
– Әле беҙ шул яҡҡа табан барабыҙ. 2012 йылда ЮНЕСКО комиссияһының ҡарары менән Шүлгәнташ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫына индереүгә дәғүә иткән объекттар исемлегенә өҫтәлде. Ошоға ярашлы, күп эш башҡарыла. Мәҫәлән, быйыл 20 километр араға асфальт юл һалыу планлаштырыла. Интернет үткәрелде, былтырҙан кәрәҙле бәйләнеш булдырылды. Хәҙер унда МТС, Билайн яҡшы тота. Туризмды үҫтереү өсөн был мөһим, сөнки туристарҙы заманса уңайлыҡтары, инфраструктураһы булмаған урынға йәлеп итеү мөмкин түгел.
Һуңғы йылдарҙа беҙҙең делегация палеолит осорондағы мәҙәни мираҫты һаҡлау өлкәһендәге тәжрибәне өйрәнеү һәм сит илдәге коллегаларыбыҙҙың эше менән яҡындан танышыу маҡсатында Көнбайыш Европаға барҙы. Унда Испания һәм Франциялағы Альтамира, Эль-Кастильо, Лас-Монедас, Ласко II, Руффиньяк мәмерйә комплекстары, шулай уҡ Лез-Эзи-де-Таяктағы Тарихҡа тиклемге осор халыҡ-ара үҙәгендә һәм Ложери-От нығытмаһының Фон-де-Гом милли музейын ҡаранылар. Хосе Антонио һәм Жан-Жак Клемер кеүек етәкселәр граффити һүрәттәрен бөтөрөү мәсьәләһе менән ҡая һүрәттәрен реставрациялау буйынса баш белгес Эдуалд Гуилламетҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш бирҙе. Эдуалд Гуилламет, 2015 йылда Шүлгәнташ мәмерйәһен һаҡлауға арналған II Халыҡ-ара симпозиумға килеп, объект менән танышҡандан һуң ғына был эшкә тотонорға ризалығын бирҙе.
Эдуалд Гуилламет етәкселегендәге эшсе төркөм төҙөп, Альтамира, Ласко музейҙарының белгестәре менән кәңәшләшеп, экспедиция ойошторҙоҡ. Коллектив составына “Башҡортостан Республикаһының күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге” дәүләт бюджет учреждениеһы һәм “Шүлгәнташ мәмерйәһе” тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы” дәүләт бюджет учреждениеһы хеҙмәткәрҙәре лә инде.
Мәмерйә лә ҙур үҙгәрештәр кисерҙе. Шул уҡ ЮНЕСКО эксперттарының талаптары буйынса мәмерйә эсендәге 120 квадрат метр майҙанда XX быуатта туристар ҡалдырған граффити һүрәттәрен, яҙыуҙарын юйҙырҙыҡ. II Халыҡ-ара симпозиумда Эдуалд Гуилламет тәүге эш һөҙөмтәләрен ҡуйҙы һәм ул сарала ҡатнашыусылар тарафынан тулыһынса хупланды, протоколда ла, ҡарарҙа ла теркәлде.
Европанан киң билдәле ғалимдарҙы йәлеп иткәндә, үҙебеҙҙең белгестәрҙе өйрәтеүҙе лә күҙ уңында тоттоҡ, сөнки Рәсәйҙә әлеге ваҡытта мәмерйәләге һүрәттәрҙе реставрациялаусы белгестәр юҡ. Шүлгәнташ — илебеҙҙә ошондай һүрәттәре булған берҙән-бер объект. Үҙебеҙҙә өс кешенән торған төркөм төҙөнөк, улар ошо билдәле ғалимдар етәкселегендә өйрәнә. Таш быуаттың иң боронғо осорондағы һынлы һүрәттәрҙе реставрациялаусы белгес тигән сертификат алып, улар киләсәктә ошо йүнәлештә эшләйәсәк.
Киләсәктә Башҡортостанда Бөтә Рәсәй ҡая һүрәттәрен реставрациялау буйынса фәнни үҙәк асыуҙы күҙаллайбыҙ. Элекке баҫҡыстар сереп, мәмерйәгә һәм һүрәттәргә насар йоғонто яһай ине. Былтыр уларҙы замансаға алмаштырыу эше башланды. Ул быйыл да дауам итәсәк.
Мәмерйәләге дымлылыҡты, микроклиматты үлсәп тороу өсөн Австрияла, Америка Ҡушма Штаттарында етештерелгән ҡорамалдар ҡуйылды. Хәҙер белгестәр унда айына бер тапҡыр ғына инеп, электрон форматта йыйылған мәғлүмәттәрҙе ала. Ә ЮНЕСКО-ның иң ҙур талабы – ошондағы һүрәттәрҙе һаҡлау өсөн мәмерйә эргәһендә музей комплексы эшләтеү.
– Тимәк, киләсәктә туристарға Шүлгәнташ мәмерйәһенә инеү сикләнәме?
– Унда халыҡты индереү-индермәү мәсьәләһе асыҡ килеш ҡала. Әле микробиологтарға йөкләмә биргәнбеҙ. Кешенең йөрөүе зыян килтерәме-юҡмы икәнлеген асыҡлау өсөн мониторинг алып барыла, шуға күрә ғалимдар яуап биргәндән һуң ғына мәмерйәгә көнөнә нисә кеше инә алыуын әйтербеҙ. Бәлки, бөтөнләй тыймауҙары ла ихтимал. Был эште административ юл менән генә яйға һалыу мөмкин түгел, сөнки ғилми нигеҙ булырға тейеш. Ғалимдар досьены яҙғанда ошо һорауға яуап бирәсәк.
Европалағы Ласко, Альтамира кеүек мәмерйә комплекстары ғалимдарҙың төплө эҙләнеүҙәренән һуң ғына ябылған. Европала әле ябылмаған мәмерйәләр бар. Уларға кешенең зыяны теймәүе иҫбатланған.
– Туризм Краснодар крайында ла ныҡ үҫешкән. Урындағы халыҡ диңгеҙгә ял итергә килгән кешеләрҙе фатирға индереп аҡса эшләй. Ырымбур өлкәһендәге данлы Илек күленә дауаланырға килгәндәрҙе лә үҙҙәрендә йәшәтеп, урындағы кеше файҙа күрә. Белорет районының Асы, Абҙаҡ ауылдарында ла ошондай юл менән кәсеп иткәндәр бар. Тимәк, тиҙҙән бөрйәндәр ҙә үҙҙәрен эш менән тәьмин итәсәк...
– Әлеге ваҡыттағы “Шүлгәнташ” ҡурсаулығында урынлашҡан таҡта музейҙарға, брезент менән ҡапланған кафеларға юғары талап ҡуйған туристарҙы йәлеп итеү мөмкин түгел.
Киләсәктә Бөрйәндә лә заманса мәмерйә комплексы төҙөү бындағы туризмды ҡырҡа үҙгәртәсәк һәм урындағы халыҡ файҙа ғына килтерәсәк. Әгәр ҙә матур комплекс төҙөп, туризмды заман талаптарына яраҡлаштырып алып барғанда, инфраструктура үҫешһә, яҡшы ҡунаҡханалар, кафе-ресторандар төҙөлһә, халыҡҡа яңы эш урындары булдырыласаҡ. Бөрйәндәр ҙә тирә-яҡты таҙа, бөхтә тотһа, туристар ҙа тәбиғәткә һаҡсыл ҡараясаҡ, бысратмаясаҡ, шуға ла үҙгәрештәрҙән ҡурҡырға ярамай.
Республика, Бөрйән районы өсөн Шүлгәнташ мәмерйәһе — үҙе үк билдәле милли бренд. Беҙ уны аңларға, ҡабул итергә һәм үҫтерергә бурыслы.
2017 йылда беҙгә Шове музей комплексынан белгестәр килгәйне. Билдәле ғалим Давид Хуге: “Шүлгәнташ ЮНЕСКО-ға индерелһә, бында туристар һаны бермә-бер артасаҡ. Әлеге ваҡытта һеҙ йылына 35 – 45 мең турист ҡабул итһәгеҙ, ЮНЕСКО-ға индереп, музей төҙөгәндән һуң бында йылына 150-200 меңгә тиклем турист киләсәк”, – тип әйтте. Бер яҡтан, туристар ағымының ҡырҡа артыуы мәмерйәгә лә, тәбиғәткә лә ҙур ауырлыҡ килтерәсәк. Икенсе яҡшы яғы бар – ул ошо төбәктә туризмды үҫтереүгә, урындағы халыҡтың тормошон яҡшыртыуға булышлыҡ итәсәк. Бөрйәндәр кафе, ресторан, ҡунаҡханалар төҙөп, үҙҙәре етештергән ауыл хужалығы ризыҡтарын һатып, төрлө хеҙмәттәр күрһәтеп, эшле буласаҡ.
Беҙ Шове музей комплексында булғанда бик ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр менән таныштыҡ. Йылына 250-300 мең турист килә. 12 мең койка-урынға иҫәпләнгән ҡунаҡханалар һәм 18 мең койка-урынлыҡ ҡунаҡ йорттары төҙөлгән. Урындағы халыҡ өйҙәрен матур ҡунаҡ йорто итеп эшләп алған, шунда үҙҙәренең ауыл һәм фермер хужалығы ризыҡтары менән туристарҙы туҡландырып файҙа күрә.
– “Шүлгәнташ” музей комплексынан башҡа тағы ла ниндәй яңы туристик объекттар булдырыу күҙ уңында тотола?
– Эйе, белеүебеҙсә, Бөрйән районы – бөйөк эпостарыбыҙ “Урал батыр”, “Аҡбуҙат” тыуған һәм һүрәтләнгән төбәк. 2018 йылда Йылҡысыҡҡан күле янында Аҡбуҙат һәйкәлен урынлаштырыу ҡаралған. Эпостағыса мөһабәт һын халҡыбыҙҙы йәлеп итеп торған тағы бер изге урынға әйләнәсәк. Шулай уҡ Башҡорт солоҡсолоғы музейын булдырыуҙы ла күҙ уңында тотабыҙ. Уның проекты әҙер. Ул түңәрәк солоҡ ағасы формаһында буласаҡ. Туристар уның эсенә кереп, үҙҙәрен солоҡ умартаһы эсендәге һымаҡ тойоп, бал ҡорто донъяһы менән танышасаҡ. 2020 йылда үтәсәк Бөтә донъя фольклориадаһына Башҡорт этнографик комплексы төҙөү күҙаллана.
– Мәмерйәлә дөйә һүрәтен табыу был төбәктең мәртәбәһен тағы ла арттырҙы түгелме?
– Былтыр ноябрҙә Шүлгәнташ мәмерйәһендә V Халыҡ-ара экспедиция эшләне. Эдуалд Гуилламет етәкселегендә үҙебеҙҙең реставраторҙар Николай Григорьев, Нәсимә Яхина, Раян Әхмәтйәнов һүрәттәрҙе кальциттан таҙартыу эштәрен алып барҙы. Боронғо мираҫты тәртипкә килтереү — ЮНЕСКО тарафынан ҡуйылған талап. Таҙартҡан мәлдә бик үҙенсәлекле һүрәт килеп сыҡты – 17-19 мең йыл элек төшөрөлгән ике үркәсле дөйә. Бик үҙенсәлекле эш, сөнки ул – палеолит дәүерендә төшөрөлгән донъялағы берҙән-бер иң боронғо дөйә һүрәте. Табыштың үлсәме ҙур: оҙонлоғо – 60, бейеклеге 40 сантиметр самаһы. Ғалимдар уның төшөрөлгән ваҡытын билдәләй ала, датаһы бар, ә бит кальцит аҫтынан табылған башҡа күп кенә һүрәттәрҙең, геометрик һындарҙың ваҡытын асыҡлай алмайҙар. Европала палеолит дәүеренән ҡалған дөйә һүрәттәре юҡ. Был асыш тураһында сит ил матбуғатында, шул иҫәптән ғилми үҙәктәр, Ласко, Альтамира, Шове музейҙарының сайттарында ҙур асыш тип яҙып сыҡтылар. Ғөмүмән, Көнбайыш Европала бындай асыштар менән бик ныҡ ҡыҙыҡһыналар.
– Асыш тотош Европаны шаулатһа ла, республика матбуғатында дөйә тураһындағы мәғлүмәт әллә ни сағыу яҡтыртылмаған кеүек тойола. Төбәк халҡы бындай яңылыҡтарға әллә ни иғтибар итеп бармаған кеүек. Бәлки, был ҡараш үҙебеҙҙең милли байлыҡтың ҡәҙерен белмәүгә ҡайтып ҡалалыр?
– Эйе, беҙҙә ҙур тарихи асыш булды, әммә дөйә һүрәтен төймәләй итеп кенә күрһәтергә маташыусылар ҙа табылды. Был тар күңелле кешеләрҙең ҡарашы, ҡайһы берәүҙәрҙең ошо асыштың әһәмиәтен фәнни яҡтан аңламауы тураһында һөйләй. Асыштар нигеҙле алып барыла, сөнки бында юғары квалификациялы белгестәр йәлеп ителде. Европаның тәжрибәле, донъяла танылған, билдәле белгестәре менән хеҙмәттәшлек итеүҙе хуп күрҙек.
Иң мөһиме – дөйә һүрәтен Европа ғалимдары таныны. Әлеге ваҡытта ике Европа фәнни журналында һәм Рәсәй фәнни баҫмаларында был турала материалдар баҫтырырға йыйынабыҙ.
Беренсенән, дөйәне асыу – Шүлгәнташтың ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы объекттары исемлегенә инеү мөмкинлеген тағы ла арттырҙы. Европа мәмерйәләрендә мамонт, ат, буйвол кеүек бер-береһенә оҡшаш һүрәттәр күп, ә дөйә кеүек үҙенсәлекле экспонаттар юҡ. Ә Шүлгәнташта береһендә лә ҡабатланмаған дөйә һүрәте бар.
Быйыл Халыҡ-ара симпозиум үткәрергә йыйынабыҙ. Унда Көнбайыш Европанан ғалимдар килеүе көтәлә. Бөтәһенең дә беҙҙең дөйәне күргеһе килә. Быныһы ғалимдарҙың ҡыҙыҡһыныуы булһа, икенсеһе – туристарҙыҡы. Шүлгәнташтағы дөйә һүрәте Башҡортостандың билдәле милли брендына әйләнәсәк.
Әкиәт уйлап сығарып, күктән алып һөйләү заманы үтте инде, шуға ла һәр эш фәнгә таянып башҡарылырға тейеш. Беҙ мәмерйәне өйрәнгәндә ошо талаптан ситкә тайпылмайбыҙ.
– Ҙур эшкә тотонғанһығыҙ. Республика етәкселеге яғынан матди ярҙам бармы?
– Былтыр республика Хөкүмәте объектты һаҡлау буйынса сараларҙы оҙайлы ваҡытҡа планлаштырыуға күсте. Уға ярашлы, “2017–2022 йылдарҙа “Шүлгәнташ мәмерйәһенең ҡаяға төшөрөлгән һынлы һүрәте” объектын һаҡлау, музейлаштырыу, ҡулланыу һәм популярлаштырыу” дәүләт программаһы ҡабул ителде. Ошо программаға нигеҙләнеп эшләйбеҙ. Бөтә фәнни сараларыбыҙ ҙа ваҡытында һәм тулыһынса Хөкүмәт тарафынан финанслана. Тәүге этап – реставрация эштәре, икенсе этап – Шүлгәнташ дөйәһенең 3D күсермәһен төшөрөү, һәр һүрәттең урынын табыу һәм билдәләү. Ғөмүмән, аэро-төшөрөү юлын файҙаланып, 3D модулдәрен эшләү бурысы тора.
Әлеге ваҡытта музей проекты экспертиза үтте. Ул төҙөлөш “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” исемлегенә ингән. Быйыл музей төҙөлә башларға тейеш. Объект Морат туғайында 1500 квадрат метр майҙанды биләйәсәк һәм мәмерйәнән 2,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашасаҡ. Ул – ябай музей комплексы ғына түгел, ә 150 урынлыҡ күргәҙмә һәм конференц-залдары, фәнни лабораториялары, һаҡлағыстары, уҡыусыларға дәрестәр үткәреү өсөн балалар фәнни үҙәге, тышта ҙур амфитеатры булған, заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған заманса объект. Киләсәктә Бөтә донъя фольклориадаһы, апимондия үткәреү мөмкинлеге тыуҙырасаҡ.
Музей комплексын ни өсөн эшләйбеҙ? Бөтә туристар ҙа иң тәүҙә музейға инергә тейеш. Унда ҡалдыҡтарҙы таҙартыу системаһы ла ҡаралған. Әлеге ваҡытта Морат туғайына килгән бөтә “ҡырағай” туристар яраҡлаштырылмаған бәҙрәфтәргә йөрөй йә соҡор ҡаҙа башлай, тирә-яҡты тәләфләй. Ә бөтә бысраҡ һыуҙар йылғаға ағып төшә, Шүлгәнгә бара. Музей төҙөгәндә бөтә системаны үҙаллы итеп эшләйбеҙ һәм унда йыйылған бөтә бысраҡты ситкә алып китеп таҙартыу яғында торабыҙ. Музейға килгән туристар махсус урындарға йөрөйәсәк һәм тәбиғәткә зыян килтермәйәсәк.
Республиканың төп маҡсаты – Шүлгәнташ туризм мәккәһенә әйләнергә тейеш. Әле был тәбиғәт ҡомартҡыһы халыҡта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, әммә беҙ уларҙың ағымын тағы ла арттырырға тейешбеҙ. Музей – Бөрйән районының киләсәге, уның әһәмиәтен донъя кимәленә күтәрәсәк. Был төҙөлөш — урындағы халыҡтың иҡтисади именлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән инвестиция, тип иҫәпләйем.
Бөгөн бренд уйлап табыу өҫтөндә баш ватыу, эҙләү талап ителмәй, ә булғанын күрһәтә, таныта белергә кәрәк. Был йәһәттән ЮНЕСКО-ға инеү беҙҙең өсөн ҙур мөмкинлектәргә юл асасаҡ. Мәҫәлән, Булғар ҡаласығы, Свияжск (Зөйә) ҡомартҡылары, Ҡазан кремле ЮНЕСКО-ға индерелгән һәм уларҙың һәр береһенә йыл һайын 200 меңдән ашыу турист килә. Шуға күрә Шүлгәнташ менән генә сикләнергә ярамай, “Урал батыр” эпосын ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индереү өҫтөндә лә эшләргә кәрәк.
Әле Рәсәй Фәндәр академияһының археология институты менән хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеү төҙөлгән. Санкт-Петербургтағы Бөтә Рәсәй геология институты, Өфөләге Тарих, әҙәбиәт һәм тел институты, йәғни бөтә ғилми учреждениелар менән эшләйбеҙ. Шове музей комплексы етәкселеге беҙҙә булғандан һуң, мәмерйәләрҙең оҡшашлығын иҫәпкә алып, фәнни эштәрҙе бергә дауам итергә, туризмды үҫтереүҙә һәм музейҙы төҙөүҙә ярҙам күрһәтергә теләк белдерҙе. Музейға мәмерйәләге һүрәттәрҙең күсермәһен француз белгестәре менән берлектә эшләргә йыйынабыҙ. Ике йылдан Шүлгәндә Рәсәйҙә аналогы булмаған берҙән-бер музей комплексы ҡалҡып сығыр, тип уйлайбыҙ. Урал батыр төйәге Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәйҙең дә туризм мәккәһенә әйләнәсәк. Андорра Эдуалд ГУИЛЛАМЕТ, ҡая һынлы һүрәте өлкәһендәге эксперт:
– Бик мөһим тарихи асыш был, сөнки донъя палеолит сәнғәтендә үҙенсәлекле һын. Ул Башҡортостанды һәм Рәсәйҙе ҡаяға төшөрөлгән сәнғәт авангардында Көнсығыш Европа сәнғәте менән бер рәткә ҡуя.
Был реставрация 70-се йылдарҙа Бадер башлаған һәм 2008 йылдан башҡа өйрәнеүселәрҙең алып барған эшенең дауамы булып тора. Был паннола ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәрҙе һаҡлау мәсьәләһе барлығын һәр саҡ белдек, ул хәл итерлек. Иң тәүҙә, эш процесында булыуыбыҙҙы һәм реставрацияның әлегә тамамланмауы, алдағы йылдарҙа ла дауам итәсәге тураһында иҫтә тоторға тейешбеҙ.Вячеслав Георгиевич КОТОВ, тарих фәндәре кандидаты:
– Ҡая һүрәттәре менән дан алған ошондай тәбиғәт һәйкәле өсөн музей төҙөү — заман талабы. Шүлгәнташтың даны тирә-яҡҡа ныҡ таралған, шуға ла туристар күп килә. Музей иһә шул заман тураһында тулы мәғлүмәт биреү, лекциялар уҡыу өсөн дә уңайлыҡ тыуҙырасаҡ. ЮНЕСКО ҡанаты аҫтына инһә, уның мәртәбәһе артасаҡ, шулай уҡ мәмерйәне һаҡлау саралары күреләсәк.
Музей асылһа, был төбәктән йыл әйләнәһенә туристар өҙөлмәйәсәк. Шүлгәнташ бөтә ял мөмкинлектәрен туплаған ҡеүәтле үҙәккә әйләнәсәк. Ә беҙҙең бурыс – Шүлгәнташты иң боронғо хәлендә һаҡлау.
Дөйә һүрәтен табыу — мөһим асыш. Был боҙлауыҡ осоронда ҡаяға төшөрөлгән берҙән-бер дөйә һүрәте. Ул бынан 15,5 мең йыл элек төшөрөлгән. Һүрәтте эшләү техникаһы ла юғары кимәлдә. Ҡая һүрәттәрен эҙләүҙе дауам итәсәкбеҙ. Улар табыласаҡ әле.Музей проекты өсөн –
“Көмөш билдә”
“Шүлгәнтәш” музей комплексы быуат төҙөлөшөнә тиң үҙенсәлекле объект буласаҡ.
Былтыр октябрҙә XXV Халыҡ-ара “Зодчество” фестивалендә “Йәш архитекторҙар ижады” смотр-конкурсында Башҡортостан Республикаһының күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәгенең Гөлфиә Тажетдинова, Рөстәм Әлибаев һәм Илфат Аҡтуғанов составындағы авторҙар коллективы Бөрйән районында тарихи-мәҙәни комплекс төҙөү буйынса тәҡдим иткән эштең “Көмөш билдә” премияһына лайыҡ булыуы ошо хаҡта һөйләй.


text:
Кобылин йорто
ХIХ быуаттың икенсе яртыһы
Кобылин йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының ике ҡатлы йорто Петров урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты . 124-се бойороҡ (31.12.02).
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петр ур., 49.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1859 йылдың авгусында Таганрог ҡалаһының төҙөлөш комитетына 1-се гильдия сауҙагәре Иван Кобылкин йорт төҙөргә ер һорап мөрәжәғәт итә. Рөхсәт алғас, ул буласаҡ йорт урынында торған һарайҙы һүтә һәм уның урынына ике ҡатлы кирбес йорт һала. Уның алғы яғы тура мөйөшлө колонналар менән дүрт тигеҙ секцияға бүленгән. Һәр секцияның икенсе ҡатында өс тәҙрә, ә түбәнге ҡаттағы йорт ишегенең ике яғында икешәр тәҙрә була.
Төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң, беренсе ҡатта магазиндар асҡандар, ә икенсе ҡатында эшҡыуар Василий Боровой «Лондон» ҡунаҡханаһын аса. Ҡунаҡханаға инеү ишеге йорттоң уң яғындағы бер ҡатлы төкәтмә аша булған. Төкәтмәнең башында веранда тора. Икенс ҡаттың тәҙрәләре өҫтөнә "Лондон ҡунаҡханаһы " тип яҙылған иғлан торған.
Октябрь революцияһына тиклем бер ҡатлы төкәтмәне ике ҡатлы итеп өҫтәп һалғандар. Шунан һуң йорт бинаһы тамамланған күренешкә инә. Ишек өҫтөндә балкон эшләнгән. Ул металл бағаналарҙа торған. Һуңыраҡ бина түбәһенең өҫтөндәге декоратив вазалар алынған, балкон юҡ ителгән.
Иван Евстратиевич Кобылин шәкәр , һуңынан — бакалея һәм гастрономия тауарҙары менән ҡаланың Петров урамында һәм Иҫке баһа һатыу иткән. 1845 йылда Антон Павлович Чеховтың атаһы Кобылин конторында контора эше буйынса хеҙмәт иткән. шулай уҡ яҙыусының олатаһы Иван Яковлевич Морозов та Кобылинда эшләгән. Һуңыраҡ яҙыусының атаһын Кобылин еҫләнгән балыҡ ыуылдырығын һатырға теләмәгәне өсөн эштән сығарған,
1855 йылға тиклем И. Е. Кобылкин ҡала башлығы итеп һайлана, ул Успение һәм Митрофаний сиркәүҙәрен төҙөүҙә ҡатнаша. Ул үлгәс, үҙ балалары булмағанлыҡтан,1890-сы йылдарға тиклем йорттоң хужаһы булып Кобылиндың тәрбиәгә алған улы Михаил Иванович Кобылин була. Михаил Иванович Кобылин ҡунаҡхана һәм ресторан тота. 1904 йылда ул бауыр ауырыуынан вафат була.
Йорттоң түбәнге ҡатында төрлө ваҡытта төрлө магазиндар була.
1902 йылда бында галантерея тауарҙары менән дә һатыу иткәндәр.,
1902 йылда ҡунаҡхананың хужаһы Николай Артемович Тер-Арутюновбулған. ТУл тиф эпидемияһы ваҡытында йоғошло ауырыу менән сирләп, 1915 йылдың февралендә вафат була. Үлгәнсе ул ҡунаҡханаһын К. Л. Гавриленкоға һатҡан. Гавриленко 1914 йылда уны "Метрополь"тип атай. НЭП ваҡытында һәм 1925 йылда ҡунаҡханала клуб-казино асҡандар. Һәр көндө киске 8 сәғәттән алып казинола лото, кәрт уйнағандар. Шул клубта спиртлы эсемлектәр һатылған ресторан эшләгән.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бинала НКВД, ә 1957 йылдан — «Үҙәк» ҡунаҡханаһы торған. Беренсе ҡатта «Новость дня» кинотеатры эшләй, һуңынан уны «Смена» тип атайҙар. 1980-се йылдарҙа кинотеатр ябылған, уның урынында импорт радиоаппаратуралар магазины һәм "Диана" кейем һатыу магазины эшләй.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.


text:
- Подробности
- Просмотров: 590
ГЕМОРРАГИК БИҘГӘК, бөйөр синдромлы: кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы. Г.б. тыуҙырыусы — Hantavirus затына ҡараған РНК‑лы вирус. Г.б. тыуҙырыусының 10 серотибы асыҡланған, БР‑ҙа Puumala серотибы (Вирустарҙың халыҡ-ара каталогында — Өфө-CJ-1820) ауырыу тыуҙыра, уны сысҡан һымаҡ кимереүселәр тарата. Һауалағы туҙан, туранан-тура бәйләнеш һәм аҙыҡ‑түлек аша йоға. Инкубация осоро 7—45 (йышыраҡ 21) көн дауам итә. Төп симптомдары: юғары т‑ра (39—40°С), баш, мускулдар, бил һәм эс ауыртыу, уҡшыу, ҡоҫоу, яҡтыға күҙ сағылыу, биттең тотош ҡыҙарыуы һ.б. Диагностика өсөн лаб. (флюоресценцияланыусы антиесемдәр ысулы, ҡанда — мочевина һәм креатинин, бәүелдә аҡһым һәм эритроцит миҡдарын билдәләү) һәм клиник тикшереү ысулы мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (иодантипирин, специфик иммуноглобулин, вирусҡа ҡаршы һәм симптоматик препараттар, витаминдар һ.б.). Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: инфекцион токсикоз шогы, ҡан тамырында диссеминацияланған ҡан ойоу синдромы, киҫкен бөйөр етешмәүсәнлеге, бөйөр ярылыу, менингоэнцефалит, пневмония һ.б. Иҫкәртеү: тәбиғи сығанаҡта кимереүселәрҙе юҡ итеү, шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү һ.б. Башҡортостанда Г.б. 1957 й. алып теркәлә (РФ б‑са ауырыуҙар һанының 40—60%‑ын тәшкил итә); 11 тапҡыр ауырыуҙың киҫкен күбәйеп китеүе, ш. иҫ. 1997 й. 100 мең кешегә 222,4 ауырыу осрағы, теркәлгән (үлем 0,35% тәшкил итә). БР‑ҙа 100 мең кешегә 2001 й. — 59,0; 2003 — 38,9; 2005 – 56,7; 2007 – 28,2; 2009 й. 80,3 Г.б. м‑н ауырыу осрағы иҫәпкә алынған. БДМИ‑ла 20 б. 60—90‑сы йй. Г.б. диагностикалау, дауалау һәм өҙлөгөүҙәрен иҫкәртеү (Д.Ә.Вәлишин, Р.Я.Мөхәмәтов, С.Ә.Мусина, Л.Б.Новикова, М.Ф.Саҡаева, Б.В.Сөләймәнов, Р.М.Уразаев, Р.М.Фазлыева, Д.Х.Хунафина, Р.Ф.Әбдерәшитов һ.б.), Г.б. ваҡытында ҡан ойоу системаһындағы үҙгәрештәр (Р.В.Кашапова) проблемалары өйрәнелә. 2000 й. алып Г.б. м‑н ауырығандарҙың һәм бөйөр функциялары (А.А.Сәйетгәрәев), йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы (Р.М.Исмәғилева, Г.Ә.Сәмирханова), ашҡаҙан-эсәк юлы (Г.Э.Йосопова) ауырыуҙарын үткәргән кешеләрҙең ағзалары һәм организм системалары торошо, гемодинамика һәм ҡан реологияһы үҙенсәлектәре (Л.А.Ибраһимова), гормональ боҙолоуҙар (О.Л.Андрианова), һауығыу осоронда гемостаз системаһы (О.Н.Ғүмәрова), балаларҙа Г.б. клиникаһы һәм өҙлөгөүҙәре (Б.Ф.Тереғолов) б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла; этиотроп терапияның ҡайһы бер төрҙәренә (А.Н.Бурганова) һәм иодантипирин ҡулланып дауалауға (Г.Р.Абдулова, Хунафина, Л.Р.Шәйхуллина) сағыштырма баһа бирелә. Күҙ ауырыуҙары институтында Г.б. ваҡытында клиник‑лаб. диагностика һәм күҙ боҙолоуы патогенезы б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (М.Т.Аҙнабаев, Р.Ә.Батыршин, В.Б.Мальханов, Ә.М.Шәмсиева). 1984 й. Респ. санитария-эпидемиология станцияһының айырыуса хәүефле инфекциялар индикацияһы лабораторияһында флюоресценцияланыусы антиесемдәр ысулы ярҙамында Г.б. серологик диагностикалау булдырыла. 2006 й. “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында Г.б. алдан диагностикалау өсөн тест-система производствоға индерелә. Шулай уҡ ҡара: Вирусология.
Әҙәб.: Хунафина Д.Х., Камилов Ф.Х., Фазлыева Р.М. Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом в Республике Башкортостан. Уфа, 1995; Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом: актуальные проблемы эпидемиологии, патогенеза, диагностики, лечения и профилактики /под ред. Р.Ш.Магазова. Уфа, 2006.
Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 219
УМЫРТҠАҺЫҘҘАР (Invertebrata), умыртҡалығы булмаған хайуандар. 20‑нән ашыу тибы (саркомастигофорҙар, споровиктар, инфузориялар, яҫы ҡорттар, беренсел ҡыуышлы селәүсендәр, балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, быуынтығаяҡлылар һ.б.), 1,5 млн яҡын төрө билдәле. Бөтә ерҙә таралған. Башҡортостанда У. 17 меңгә яҡын төрө билдәле (ҡара: Биологик ресурстар). Күпселек төрө ирекле йәшәй, паразиттар. У. — экосистемаларҙың туҡланыу сылбырҙарында мөһим быуын: микроорганизмдар, ылымыҡтар һ.б. үҫемлектәр, ш. уҡ үле органик матдәләр (ҡара: Детритофагтар) м‑н туҡлана, үҙҙәре йыртҡыс У. һәм умыртҡалылар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡайһы берҙәре кеше һәм хайуандарҙың (аскаридоз, лептоспироз), үҫемлектәрҙең (фитоарахноздар, фитогельминтоздар һ.б.) күпселек ауырыуҙарын тыуҙырыусы һәм таратыусы. У. күп төрө — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары, улар м‑н көрәшер өсөн У. паразит һәм йыртҡыс төрҙәре (яйҙаҡтар, трихограммдар һ.б.) ҡулланыла.
Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 265
РУДОЛЬФ НУРЕЕВ, ҡытай шыҡтымы сорты. 20 б. 90‑сы йй. аҙ. Л.Н.Миронова, Л.Ә.Төхвәтуллина, А.А.Реут тарафынан (Ботаника баҡса‑институты) Appassionata сортын ирекле һеркәләндереү ысулы м‑н сығарыла. Ярым йәйенке, аҙ япраҡлы ҡыуаҡ, бейеклеге 75 см тиклем. Һабағы йыуан, антоциан төҫөндә. Япрағы оҙон, йәшел төҫтә, ялтыр, өс тапҡыр өсәрле, аҫ яҡтан төкһөҙ. Сәскәһе (40‑ҡа тиклем) ҡатмарлы таж япраҡлы шар формаһында, алһыу төҫтә, диам. 17 см тиклем. Еҫе уртаса. Сәскә һабы уртаса ныҡлыҡта. Июнь аҙағында сәскә ата (12—13 көн). Декоративлығы 94 балл. Ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы сорт, ауырыуҙар һәм ҡоротҡостар м‑н зарарланмай. Вегетация осоро — 165 көнгә тиклем. Ҡыуаҡ бүленеү юлы, үҫеш стимуляторҙары м‑н эшкәрткәндә — һабаҡтары (үҫемлектәрҙең сәскәгә төймәләнеү фазаһында) м‑н үрсей. БР б‑са ҡулланылышҡа 2008 й. индерелгән, көньяҡ урман‑дала зонаһында үҫтерелә.
Л.Н.Миронова, А.А.Реут
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 603
ТЕЛМӘР МӘҘӘНИӘТЕ б а ш ҡ о р т т е л е н д ә, 1) башҡ. әҙәби теленең һөйләү һәм яҙма нормаларын — әйтелеш (ҡара: Орфоэпия), баҫым, һүҙ ҡулланылышы, грамматика, стилистика ҡағиҙәләрен белеү; телмәрҙең маҡсатына һәм йөкмәткеһенә ярашлы аралашыуҙың төрлө шарттарында телдең тасуирлау сараларын, ш. уҡ һүҙҙәрҙең грамматик һәм стилистик яҡтан яраша алыуын дөрөҫ ҡуллана белеү. Т.м. телмәр этикеты төшөнсәһе м‑н бәйле булған коммуникатив компонент мөһим роль уйнай: маҡсатлы телмәр эшмәкәрлеге экстралингвистик факторҙарға (коммуниканттарҙың йәше, мөнәсәбәттәре, соц. иерархияһы һ.б.) бәйле төрлө ситуацияларҙа аралашыу стереотиптарын (рәхмәтте, ғәфү үтенеүҙе, сәләмләүҙе, үтенесте һ.б. белдереү) барлыҡҡа килтергән тотороҡло формула-фекерҙәр ярҙамында йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләр (ҡара: Этикет) б‑са алып барыла. Телмәр оҫталығын тәьмин итеү өсөн бер стилдән икенсеһенә иркен күсә белеү (ҡара: Функциональ стилдәр); телмәргә образлылыҡ һәм тасуирлыҡ биргән синонимдарҙы һәм стилистик фигураларҙы урынлы ҡулланыу кәрәк; Т.м. формалашыуына фольклор, башҡорт әҙәбиәте, киң мәғлүмәт саралары, фәндең һ.б. теле ҙур йоғонто яһай. 2) Телдең үҫеш процесына әүҙем йоғонто яһар өсөн бөтә кимәлдәрҙә лә тел нормаларын тикшергән тел ғилеме бүлеге (ҡара: Тел өлкәһендәге сәйәсәт). Хәҙ. башҡорт теленең грамматик һәм лексик нормаларының формалашыуы 1920 йй. башлана; 30—40‑сы йй. улар кодификациялана, 50‑се йй. алып урыҫ теле м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешеүе стабилләшә һәм әүҙемләшә. Әҙәби телде нормалаштырыу мәсьәләләре тәүге тапҡыр норматив грамматика нигеҙҙәрен (ҡара: “Башҡорт теленең грамматикаһы”) һалған Н.К.Дмитриев тарафынан тикшерелә; Ә.М.Аҙнабаев, М.В.Зәйнуллин, Ж.Ғ.Кейекбаев, В.Ш.Псәнчин, З.Ғ.Ураҡсин, Ҡ.З.Әхмәров, Ә.Ә.Юлдашев һ.б. хеҙмәттәре ҙур өлөш индерә (ҡара: Башҡорт тел ғилеме). Т.м. теорияһының үҫешендә лексикография, башлыса аңлатмалы, орфографик, орфоэпик, уҡыу, грамматик һ.б. һүҙлектәр мөһим роль уйнай.
Әҙәб.: П с ә н ч и н В.Ш. Телмәр мәҙәниәте нигеҙҙәре. Өфө, 2004; Т е р е г у л о в а Р.Н. Вопросы культуры речи и башкирский язык // Взаимодействие и взаимообогащение языков. М., 1961.
В.Ш.Псәнчин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 523
ЗАҺИҘУЛЛИНА Люциә Нурый ҡыҙы [22.8.1943, БАССР‑ҙың Маҡар р‑ны Ишәй а. (БР‑ҙың Ишембай р‑ны)], биотехнолог. Техник ф. д‑ры (2002). Р.Н.Заһиҙуллиндың һеңлеһе. БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1966) Йылайыр р‑нының Юлдыбай урта мәктәбендә, 1968—71 йй. БАССР ЭЭМ‑ының бәлиғ булмағандар өсөн 2‑се хеҙмәт колонияһында (Стәрлетамаҡ ҡ.) эшләй. 1976 й. алып Дәүләт хлор сәнәғәте ғилми‑тикшеренеү һәм проект ин‑тының Стәрлетамаҡ филиалында сектор мөдире, лаб. мөдире. 1987 й. башлап Ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ҒТИ‑ның лаб. мөдире, 1992 й. — төп ғилми хеҙм‑ре; 2003—05 йй. Нефттең химик механикаһы үҙәгендә (Өфө). Фәнни хеҙмәттәре ағынты һыуҙарҙы биохимик таҙартыу һәм сәнәғәт ҡалдыҡтарын утилләштереү, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу проблемаларына арналған. З. тарафынан биол. таҙартыу ҡоролмалары ҡалдыҡтарын ҡуйыртыу һәм ағынты һыуҙарҙы айырмалы биохимик таҙартыу технологиялары уйлап табыла, улар “Каустик” ЯАЙ‑нда индерелә. Уның етәкс. актив өҫтәмәләр һәм таҙартыу ҡоролмалары ҡалдыҡтары нигеҙендә ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу технологиялары эшләнә. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Геолого-технологические разработки нефтяных месторождений северо-запада Башкортостана. М., 1999 (авторҙ.).
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
2 август
2 август — григориан стиле буйынса йылдың 214-се (кәбисә йылында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әзербайжан — Милли кино көнө.
- Гайана — Азатлыҡ көнө.
- Македония — Республика көнө.
- Сербия — Авиация көнө.
- Рәсәй — Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
- Беларусь — Десантсылар көнө.
- Ҡаҙағстан — Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1790 — Америка Ҡушма Штаттарында беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
- 1887 — Америкала Роуэль Ходже (Rowell Hodge) сәнскеле тимер сыбыҡҡа патент ала.
- 1916 — Мәскәүҙә АМО (русса Автомобильное моторное общество) заводы сафҡа инә, 1933 йылда ЗиС (русса завод имени Сталина), 1956 йылдың 26 июненән — ЗиЛ (русса завод имени Лихачёва).
- 1930 — СССР-ҙа Мәскәү хәрби округы учениеларында Воронеж ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һауа десанты төшөрөлә. Артабан был көн Советтар Союзында, хәҙер Рәсәйҙә лә Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө булып билдәләнә. Беренсе десантсыларҙың һаны 12 була.
- 1933 — СССР-ҙа Беломор-Балтик каналы асыла.
- 1934 — Адольф Гитлер Германия фюреры итеп иғлан ителә.
- 1945 — Потсдам конференцияһы эшен тамамлай.
- 2007 — «Мир» тәрән һыуҙарға төшөү аппараты донъяла тәүге тапҡыр Төньяҡ полюста Төньяҡ боҙло океан төбөнә төшә һәм унда Рәсәй флагын һәм киләсәк быуындарға яҙма мөрәжәғәт һалынған капсула ҡалдыра.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы (2.08.1886—15.10.1970), уҡытыусы, шағир. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
- Бабиков Антон Игоревич (2.08.1991), Рәсәй спортсыһы, биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Эстафетала 2017 йылғы Донъя чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры (2015) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2017).ы (2017)
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы (2.08.1952), совет хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм СССР‑ҙың спорт мастеры (1977). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Харисов Фәрит Фәхрәзи улы (2.08.1958), педагог, Яңауыл ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Истәк ауылынан.
- Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы (Рөстәм Нурыев; 2.08.1963), иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003), Статистика отличнигы (2010).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1928 — Георгий Сафаров, хужалыҡ эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған металлургы.
- 1929 — Валерий Аграновский, рус совет журналисы, яҙыусы, драматург.
- 1945 — Георгий Мовсесян, совет композиторы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1923 — Хардинг Уоррен Гамалиел, АҠШ-тың 29-сы Президенты.
- 1964 — Ишкинин Ишмәй Иштубай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 2011 — Андрей Петрович Капица, совет һәм Рәсәй географы һәм геоморфологы, СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр Академияһы) ағза-корреспонденты.
- 2014 — Ольга Воронец, совет һәм Рәсәй йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 476
НӘФИС АҒАС СӘНҒӘТЕ, башҡорттарҙың традицион көнкүрешендә һәм хужалығындағы төрлө тәғәйенләнештәге ағас (ҡайын,__ ҡарама, имән, йүкә, уҫаҡ һ.б.), ш. уҡ туҙ, оро, ҡайыр, сыбыҡ, һалабаш, ҡурыз ҡулланып эшләнгән әйберҙәр; уларҙы нәфис эшкәртеү. Ағастың күп, ныҡ һәм ш. уҡ ваҡытта эшкәртеүҙә еңел булыуы, тәбиғи матур текстураһы уны киң ҡулланырға мөмкинлек бирә. Һауыт‑һаба, мебель, төрлө эш, һуғыш ҡоралдары һәм ат егеү кәрәк‑ярағы, солоҡсолоҡ, һунар, балыҡсылыҡ һәм йөрөү саралары өсөн ҡулайламалар яһағанда; торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары (ҡара: Торлаҡ, Тирмә) төҙөгәндә ҡулланылған. Ағас эшкәртеү һәм ағас әйберҙәр эшләү Башҡортостандың урманлы һәм таулы-урманлы райондарында үҫеш алып, традицион кәсепкә әйләнә. Көнкүреш һәм хужалыҡ йыһаздарын биҙәп эшләүҙә башлыса тоташ һырлау (уйылған, контурлы, рельефлы), ҡайһы берҙә үтә тишеп һырлау һәм скульптур һырлау, һирәгерәк рәсем ҡулланылған. Ағас һырлау башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең иң таралған төрҙәренең береһе, уға предмет үлсәмдәренең пропорциональ, рәсем, һырлау алымдарының аҙ булыуы, аныҡ пластика, орнамент биҙәктәрен ентекле һайлап алыу һәм уларҙы эске логика талап иткәнсә урынлаштырыу хас. Орнамент иһә әйберҙең образына өҫтәмә генә була. Айырыуса аш-һыу һауыт-һабаһы формаларының һәм һырлы биҙәктәренең матур булыуы м‑н айырылып тора (ҡара: Ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы). Төрлө әйберҙәр төрлөсә биҙәлгән: ижау эшләгәндә, ғәҙәттә, скульптур һырлау ҡулланылған; батмандар, ҡымыҙ сеүәтәһе ике ҡырлы‑уйымлы нескә контурлы һырҙар йәки өс ҡырлы соҡорсоҡтар м‑н биҙәлгән; ҡымыҙ һәм бал сеүәтәләренә рельефлы биҙәктәр хас булған. Башҡорттарҙың һырлап эшләнгән хужалыҡ йыһаздарын берҙәм стиль айырып торһа ла, ш. уҡ ваҡытта төрлө этнографик төркөмдәрҙең биҙәү традициялары үҙенсәлекле булыуы бер үк ижад өлгөләренең һәм орнаменттарҙың күп варианттары барлыҡҡа килеүгә сәбәпсе була, уларҙы халыҡ сәнғәтенең камил әҫәрҙәрендә, атап әйткәндә, ш. уҡ скульптура элементтары, йәнле тәбиғәт образдары сағылыш тапҡан ҡымыҙ ижауҙарында күрергә мөмкин. Уларҙың төбө киң һәм бер аҙ түңәрәк, һирәгерәк яҫы йәки тотошлай түңәрәк, аҙ ғына күтәрелеп торған һемәге һәм һырлы тотҡаһы булған. Оҙонса булғанға, ижау һыуҙа йөҙгән ҡошто йәки кәмәне хәтерләткән. Ҡош башына оҡшатып эшләнгән тотҡаһы ҡатмарлы конструкциялы (тәпәнгә элеп ҡуйыр өсөн элмәкләп эшләнә, төрлө ҡулсалар, спираль рәүешендәге элементтар, тоташ таҡтала һәм үтә тишеп уйылған һырлы биҙәктәр) була, ҡайһы берҙә сылбыр м‑н тамамланған (ижау м‑н сылбыр бер бөтөн ағас киҫәгенән эшләнгән). Уникаль һәм нескә ижад өлгөһө булған бындай сылбырҙа дүңгәләктәр һаны 100 һәм унан да күберәк булырға һәм уртаһында елеп барған йыртҡыс фигураһы булған ҡулса м‑н ослап ҡуйылырға мөмкин (ҡара: Тотемизм). Ҡымыҙ һәм бал өсөн һауыттарҙың ситтәрендәге һәм ҡапҡастарындағы биҙәктәрҙә соляр символика күҙәтелә. Тәпәндәр башлыса шыршы, кәкерсәк, сатраш, өсмөйөш рәүешендәге геом. фигуралар рәттәре м‑н һырлап биҙәлгән. Йыш ҡына “арҡан” биҙәге ҡулланылған: улар м‑н һауыттарҙың стенаһындағы һәм ҡапҡастарындағы түңәрәктәрҙе билдәләгәндәр. Дөйөм алғанда, орнаменттар традицияға ярашлы эшләнә: биҙәкләү деталдәре ҙур һәм аныҡ төшөрөлгән фигуралар м‑н билдәләнгән төп сюжетҡа буйһондорола. Орнамент төшөрөлгән тәпәндәр йыш ҡына йәшел йәки асыҡ йәшел төҫкә буяла, бер нисә төҫ ҡулланыу бик һирәк осрай; ҡайһы берҙә сигеү һәм туҡымалар биҙәктәрендә ҡулланылған элементтар м‑н биҙәгәндәр (ҡара: Туҡыусылыҡ). Батмандарҙың өҫкө яғынан һәм ҡапҡасынан кәкерсәктәр һыҙаты үткәрелә. Һырлы биҙәктәр, ғәҙәттә, әсетелгән бал мискәләренең ҡапҡастарында ғына эшләнгән; уны кәкерсәктәр һәм ҡыйғастар уратып торған, тик батмандарҙан айырмалы, рельефлы һүрәттәр яһалған. Шәмдәлдәр, ш. уҡ бал өсөн аҫлы сеүәтәләр ҡатмарлы скульптура формалары м‑н айырылып тора, уларҙы биҙәүҙә ромб формаһындағы орнамент (ул пунктир һыҙыҡтар йәки төрткө м‑н төшөрөлә), һәленеп торған дүңгәләктәр һәм пирамида рәүешендәге сулпылар ҡулланыла. Башҡа аҙыҡ-түлек һауыт-һабаһы ыҡсым формалы була, бик тәрән уйылмаған өсмөйөш һ.б. ябай биҙәктәр м‑н биҙәлә; матур һырлы биҙәктәр ҡумталарға һәм традицион милли музыка ҡоралы ҡурай футлярына һалына. Туҙҙан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы башлыса Урал аръяғында таралған була. Алдан әҙерләнгән форма ялтырап торған ҡара ат ялы м‑н тегелә һәм ул туҙҙың яҡты фонында ҡабарып тора. Икенсе төрлө алым да осраған: туҙҙа бәләкәй өсмөйөш тишеп, аҫтына төрлө төҫтәге (ҡыҙыл, йәшел, һары) буҫтау киҫәктәрен һалғандар; өсмөйөштәр һәм төҫтәр алмашынып торған. Ҡайһы берҙә был ике алым бер үк ваҡытта ҡулланылған. Йорт йыһаздарынан башҡорттар һандыҡ һәм һандыҡ-аяҡ, түшәк‑яҫтыҡ өсөн һәндерә, урын-аяҡ, һике һәм шкафтар яһаған, уларҙы биҙәүҙә һырлауҙы ла, майлы буяуҙарҙы ла ҡулланған. Орнамент биҙәктәре мебелдең башҡорттарға хас әйбер, йәки күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күскәндә үҙләштерелгән йыһаз булыуына ҡарап эшләнә. Традицион мебелгә тура, ҡыя, тулҡынлы һыҙыҡтар, ромб, кәкерсәк, квадрат, түңәрәк, ҡусҡар биҙәктәр, розетка рәүешендә фигуралар, ш. уҡ биҙәктәрҙә йәшел төҫкә өҫтөнлөк биреү хас. Буфеттарҙы биҙәүҙең ҡайһы бер элементтары көнсығыш стилендә һырлана (Урта Азияның төрки халыҡтарында йыш осраған яҫы рельефлы һырлауға оҡшатып яһалған), ул биҙәк башҡа әйберҙәрҙе биҙәгәндә лә осрай. 19 б. аҙ. таралған шкафтар, өҫтәл‑тумбочкалар, ишек биҙәктәре (сәскә шәлкемдәрен һәм айырым сәскәләрҙе япраҡтар м‑н эшләү) урыҫ традицияһынан үҙләштерелгән була. Йөн иләү, туҡыу ҡоралдары, ш. уҡ ҡамыт, дуға, эйәр ҡашы, өҙәңге һәм хужалыҡ әйберҙәренең төрлө ағас өлөштәрен тырнаҡ рәүешле уйымдар м‑н биҙәгәндәр һәм был рәсемдәрҙә урындағы традициялар ҙа, шулай уҡ башҡа халыҡ мәҙәниәтенең йоғонтоһо ла күҙәтелә. Көнкүреш әйберҙәрендәге һырлау м‑н бер рәттән 19 б. 2‑се ярт. татар һәм урыҫ биҙәү‑ҡулланма сәнғәте йоғонтоһонда Башҡортостандың бөтә терр‑яһында архитектур һырлау киң үҫеш ала, уның м‑н тәҙрә йөҙҙәрен, ағас йорттарҙың тупһаларын, фронтондарын, ҡапҡаларҙы биҙәгәндәр. Уларҙа үҙләштерелгән элементтар м‑н башҡорттарҙың биҙәү‑ҡулланма сәнғәтендәге милли һыҙаттарҙы үҙ эсенә алған орнаменталь композициялар нығынып ҡала. 20 б. уртаһында — 21 б. башында архитектур һырлау дөйөм халыҡ ижадының иң таралған төрҙәренең береһе була. Уның орнаментикаһына яңы элементтар (хеҙмәт символдары, лавр ботаҡтары, башаҡтар һ.б.) индерелә, образдарҙың реалистик стилдә башҡарылыуы һәм орнамент мотивтарының ябайлашыуы күҙәтелә; декор берҙәм стилистикаға яраҡлаштырыла, майлы буяуҙар ҡулланыу киң тарала һәм айырым осраҡтарҙа күп эш талап иткән һырлауҙы алмаштыра. Архитектур һырлауҙан айырмалы рәүештә, революциянан һуң башҡ. көнкүреш һырлау сәнғәте тарҡала башлай, 20 б. 50‑се йй. аҙ. халыҡта башҡ. көнкүрешенең традицион ағас әйберҙәрен эшләү оҫталығы юғала тиерлек. 20 б. 60‑сы йй. башында “Ағиҙел” ПБ ойошторолоу м‑н традицион материал булған ағасҡа ҡыҙыҡһыныу кире ҡайта, был проф. һырлаусы рәссамдарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Хәҙ. заман ағас һырлау сәнғәте ике йүнәлештә үҫешә: милли традицияларҙы яңынан тергеҙеү һәм үҫтереү, уларҙы ижади интерпретациялауҙы автор эксперименттарына тиклем еткереү. Башҡорттарҙың ағас һырлауҙағы боронғо алымдарын И.М.Ямалетдинов тергеҙә: ул эшләгән хужалыҡ йыһаздары башҡорттарҙың һырлау сәнғәтенең традицион стилистикаһына эйә. Рәссам әйберҙәрҙе ҡулланыу яғынан да традицияға тоғро ҡала: ижауҙарының тотҡалары һәр ваҡытта ла элгесле (“Ҡымыҙ” ижауы, 2002). М.Р.Хәлилов (“Ижау”, 1995) м‑н М.Х.Дәүләтйәров (“Шәжәрә”, 2001) ижауҙарына импровизация сифаты хас, башлыса экспозиция йәки сувенир өсөн тәғәйенләнгән, шуға ла сүмес тотҡалары ырғаҡһыҙ эшләнә, һырлы биҙәктәр, башҡ. орнаменты элементтары ирекле интерпретациялана. Дәүләтйәровтың “Ҡурай сәскәһе” (2001) ижауында, мәҫ., халыҡ сәнғәтенең боронғо ҡомартҡыларына хас булмаған ҡурай сәскәһе төп мотив булып тора. Урыҫ оҫталарының ағасты һырлап биҙәү алымдарын (тоташ ағасты шымартып тормайынса рельефлы һырлау һәм традицион урыҫ орнаменттарындағы “миләш”, “бөҙрә” һ.б. мотивтары) А.И.Шиканов (“Урман аҡланы” табағы, 1989); туҙҙы һырлауҙы Ю.П.Дорофеев (“Аҡ сәскә” тырызы, 1994) тергеҙә. Улар эшләгән тырыздар, ҡумталар, тартмаларҙа, ш. уҡ ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәрендә башҡ. сәнғәтенән күп төрлө булыуы һәм ҡупшылығы м‑н айырылып торған урыҫ туҙ әйберҙәренә хас формалар һәм алымдар күҙәтелә (“Беләҙек”, 2002). Интерпретация йүнәлеше Е.А.Винокуров, Е.Л.Кудрина һәм В.М.Ханнанов эштәрендә сағыла. Кудрина стиль эҙләнеүҙәрендә статик форма, аныҡ силуэт, буяуҙы урыны‑урыны м‑н ҡулланып биҙәлгән урыҫ халыҡ уйынсыҡтарына һәм скульптураға, ш. иҫ. ҡурсаҡ-панк һәм дини уйынсыҡ-скульптураларына, таяна. Автор йыш ҡына үҙенең эштәрен биҙәгәндә өҫтәмә материалдар (металл, ҡауырһындар һ.б.) индерә һәм әҫәрҙәрендә символиканы, образлылыҡты көсәйтә (“Лесовуха” декоратив скульптураһы, 1994). Әҫәрҙәрҙә “йөҙ”гә һәм “сырай”ға ҙур әһәмиәт бирелә, ул һәр саҡ үҙенсәлекле була (“Зәңгәр күлдәкле ҡурсаҡ” декоратив скульптураһы, 1996; ағас, буяуҙар). Винокуровтың ҡыҙыҡһыныу сфераһы — урыҫ халыҡ нағышындағы орнамент биҙәктәренең сюжеттары, образдары һәм элементтары, ул әҙер таҡта киҫәгендә сигеүҙе хәтерләткән биҙәктәр яһай (“Берегиня” триптихы, 1997). Ханнанов турағыс таҡтаны биҙәүҙә (“Традицион башҡорт орнаментын гиперкиңлек аша аңһыҙ фаразлауҙар” циклы, 1995—96) ҡусҡар орнаменты мотивтарын интерпретациялай; төп колорит алымы сифатында башҡ. сигеүҙәре һәм аппликациялары өсөн хас булған контраст фон, орнамент ҡуллана. Н.Г.Пермяков, Р.М.Фәтҡуллин, А.Н.Журкин, Н.Ғ.Байбурин эштәре нигеҙендә — автор эксперименты. Пермяков эшләгән мебелдәр ҙур оҫталыҡ м‑н айырылып тора; һәр бер эшендә авторҙың бай фантазияһы асыҡ сағыла (“Тулҡын” өҫтәле, 1997). Фәтҡуллин йыш ҡына композицияһына ағас ектәренең формаһына тап килгән көҙгө киҫәктәрен беркетеү алымын файҙалана. Бер композицияла төрлө сифатлы ике материалды – ҡаты ағасты һәм ватылыусан быяланы берләштереү сағыу образдар тыуҙыра, рәссам ижадының төп темаһын — Мәңгелек һәм Ваҡытлы донъяны фәлс. сағыштырыуҙы — (“Әңгәмә” декоратив рельефы, 1996) асып бирә. Журкин эштәренә ағастың иң тәьҫирле алымы булған, традицион текстура биҙәген төшөрөү хас (“Ҡош” декоратив композицияһы, 1996). Байбурин эштәренең образлылығы авторҙың мифологик ҡараштарынан сығып үҫешә (“Әҙәм һәм Һауа” декоратив скульптураһы, 1999). Ул инсталляция принцибын – техниканы һәм төрлө материалдарҙы (йүкә, кокос сүсе, акрил һ.б.) ҡатнаштырыуҙы ҡуллана, ағасты үҙенең тәбиғи төҫөндә бик һирәк ҡалдыра, ғәҙәттә, тотошлай буяй. Башҡортостандың хәҙ. заман сәнғәтендә ағасты ш. уҡ скульптурала һәм интерьер дизайнында киң ҡулланалар. Халыҡ ижады үҙәге эшмәкәрлегенең бер йүнәлеше — ағастан нәфис әйберҙәр эшләүгә бәйле булған халыҡ кәсептәрен булдырыу һәм пропагандалау. Ағастан яһалған традицион һәм проф. биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлгөләре Милли музей, БДХМ, “Оҙайлы һаҡлауҙар фонды” ААЙ, “Урал” галереяһы һ.б. (ҡара: Һынлы сәнғәт галереялары), Рәсәй халыҡтарының этнография музейы (С.‑Петербург), ТР‑ҙың Милли музейы (Ҡазан), Халыҡ сәнғәте һәм этнография музейы (Будапешт) һ.б. коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Әҙәб.: Профессиональное декоративно-прикладное искусство Башкортостана: кат. 1‑й респ. выст. /авт.‑сост. С.В.Евсеева. Уфа, 1997; Профессиональное декоративно- прикладное искусство Башкортостана: кат. 2‑й респ. выст. /авт.-сост. С.В.Игнатенко. Уфа, 2002.
С.В.Игнатенко, Н.Х.Хисмәтуллина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 531
БАҠСЫ, бағымсы, тәңрелек руханийы. Ҡағиҙә булараҡ, психофизиологик һәләттәргә (күрәҙәселек, дауалау һ.б.) һәм поэтик образлы фекерләүгә эйә. Уңышлы һунар, йонсоу көндәрҙе туҡтатыу, ауырыуҙарҙы дауалау һ.б. өсөн ҡамлау йолаһы үткәргән; арбай белгән (ҡара: Арбау). Б. йолалары ҡыл ҡумыҙ, дөңгөрҙә уйнау м‑н оҙатылған. Б. булараҡ Ҡорҡот ата билдәле. Башҡорттарҙа Минһажетдин, Туймөхәмәт бағымсылар хаҡында риүәйәттәр һаҡланған. 20 б. 1‑се сирегенә тиклем Б. тип ауыл дауалаусыларын атағандар.
Әҙәб.: Байымов Б.С. Баҡсылар ижады //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1995. 2‑се сығ‑ш. ; Султангареева Р.А. Обрядовый фольклор как предмет реконструкции личности, функций и творчества багымсы //Шунда уҡ. Өфө, 1999. 3‑сө сығ‑ш.
Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Яңы йыл / Авторҙар / Яңылыҡтар
Мөғжизәле мәл
Иҫке йыл менән Яңы йыл араһында кескәй генә бер мәл бар. Донъялағы бөтә кешеләр шул мәлдә изге теләктәр теләй. Унда күпме көс!
Һеҙҙең дә, бәләкәй дуҫтарым, күңелдәрегеҙ киләсәккә өмөт, ышаныс менән тулған. Һеҙ ҙә шуға ныҡ көслө. Ҡулығыҙҙан килмәгән бер нәмә лә юҡтыр ул! Беҙ, өлкәндәр, һеҙгә ҡарап ҡыуанабыҙ, ғорурланабыҙ. Халҡыбыҙҙың яратҡан улдары һәм ҡыҙҙары, йомарт, эшһөйәр, илһөйәр булып үҫерһегеҙ тип ышанабыҙ. Һеҙҙең менән бүлешер шатлығыбыҙ бар. Китапханалар араһындағы «Иң яҡшы йыл китабы» республика конкурсында «Аҡбуҙат» журналы иң уҡымлы балалар журналы тип табылды! Яңы йыл яңы уңыштар алып килһен!
Баш мөхәррир Тамара ИСКӘНДӘРИӘ-ЮЛДАШЕВА.


text:
«Байыҡ» башҡорт бейеүен башҡарыусыларҙың республика телевизион конкурсының маҡсаты - быуаттар буйы тупланған халыҡсан башҡарыу оҫталығын терелтеү. Конкурсты «Башҡортостан» ТРК ДУП-һы, Республика халыҡ ижады үҙәге менән берлектә 2008 йылда башлап ебәрҙе. Йыл һайын конкурста республиканан ғына түгел, Рәсәй төбәктәренән һәм сит илдәрҙән 500-ләп бейеүсе ҡатнаша. Ирландия, Төркиә, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Украина, Чечен, Осетин, Ҡалмыҡстан, Татарстан, Бүрәт, Хакас Республикалары бейеүселәре «Байыҡ»тың дуҫтарына әйләнде.
«Байыҡ» финалсылары Башҡортостанды Ҡабарҙы-Балҡар, Төркиә, Болгария, Дағстанда үткән халыҡ-ара фестивалдәрҙә лайыҡлы күрһәтте. Конкурс халыҡта танылыу яуланы.
Телевизион конкурс 18 йәштән ололарға иҫәпләнгән. Унда һөнәри белеме булмаған башҡорт халыҡ бейеүен башҡарыусылар ҡатнаша ала. Конкурс йыл дауамында 4 турҙа үтә: 1-се тур – һайлап алыу туры, 2-се тур ҡатнашыусыларҙың жюри баһаһы менән билдәләнә һәм улар 3-сө турға үтә, интерактив тауыш биреү юлы менән 4-се турға һайлап алына. Ошонан һуң иң яҡшылары гала-концертҡа һәм номинацияларға дәғүә итә. Йомғаҡлау йыл аҙағында гала-концертта була.
Белешмәләр өсөн телефон: 273-66-19, 273-19-41