text:
Ҡалып:Welcome
Башҡорт телендәге Wikipedia'ға рәхим итегеҙ!!! [үҙгәртергә]
Тик уҡыусылары тарафынан ғына яҙылған һәм идара ителгән ирекле Wikipedia энциклопедияһына рәхим итегеҙ!
Бында яҙыусылар берләшмәһе (төркөмө) тигән төшөнсә юҡ.
Бында яҙыу өсөн бер кемдән дә рөхсәт алыу кәрәкмәй.
Һәр кем, шул иҫәптән һеҙ ҙә, хәҙер үк был бүлектә ҡатнаша ала. Һеҙҙең яңы мәҡәлә булдырырға йәки теләгән бер мәҡәләне үҙгәртергә һәм тулыландырырға хоҡуғығыҙ бар.
Wikipedia'ла ниҙәр эшләп була?[үҙгәртергә]
Бында;
- Мәҡәләләрҙе ҡарап сыға һәм ҡыҙыҡһынған темағыҙ буйынса мәҡәлә эҙләй алаһығыҙ.
- Яңы мәҡәлә яҙа алаһығыҙ.
- Булған мәҡәләләрҙе төҙәтә һәм тулыландыра алаһығыҙ.
- Биттәрҙең күренешен яҡшырта алаһығыҙ.
- Wikipedia'ның төҙөлөшөн яҡшырта алаһығыҙ.(Категориялар, ҡағиҙәләр, белешмә һәм ярҙам биттәре ...)
- Башҡорт телендәге Wikipedia Ҡоролтайында фекерҙәрегеҙ менән уртаҡлаша, һорауҙар бирә, бирелгән һорауҙарға яуап яҙа, тәҡдимдәр һәм тәнҡиттәр ҡалдыра алаһығыҙ.
Быларҙың бөтәһен дә бер ваҡытта эшләй алаһығыҙ. Тәү башта быға ышаныу ҡыйын, ләкин хәҙер үк һынау урынында бер ниҙәр яҙып ҡарағыҙ һәм ни тиклем еңел булғанын күрәсәкһегеҙ.
.
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә]
Wikipedia'ла иҫтә тотолорға тейешле бер нисә ҡағиҙә бар. Уларҙы ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр битендә ҡарай алаһығыҙ. Әммә иң төп принциптарҙы һанап китһәк:
- Тарафһыҙ ҡараш: Бер мәҡәлә, бер яҡлы ғына булырға тейеш түгел. Бер хәл йәки ваҡиға төрлө ҡараш менән аңлатылырға, темаға ҡағылышлы һәр фекер белдерелеп үтелергә тейеш.
- Авторлыҡ хоҡуғы: Wikipedia, GNU Free Documentation License эйә. Был рөхсәтнәмә буйынса, һәр кем Wikipedia'нан билдәле шарттарҙы үтәп ирекле рәүештә файҙалана ала. Был сәбәптән, Wikipedia'ға ҡуйыласаҡ мәҡәләләр был турала алынған урынына белдерелеп алынырға тейеш йәки йәмғиәт милке һаналған сығанаҡтарҙы ҡулланыр кәрәк. Бының менән бергә, төрлө сығанаҡтарҙы ҡулланып, уларҙы туплап һәм эшкәртеп бында яҙыу авторлыҡ хоҡуғы проблемаһын килтермәйәсәк.
- Ихтирамлы булыу: Wikipedia'ла бөтәбеҙ ҙә бергәбеҙ. Әгәр бер аңлашмаусанлыҡ сыҡһа, тыныс ҡына һәм мәҙәни рәүештә бәхәсләшегеҙ. Бик булмаһа бәхәсләшеүҙе 1-2 көн туҡтатып тороп, тыныс һәм айыҡ аҡыл менән уйлап алыу кәрәк.
- Грамматика: Wikipedia'ның бөтә башҡа өлгөләре (Wikipedia: The Free Encyclopedia) лә донъяның иң дөрөҫ грамматика ҡағиҙәләре менән яҙылған интернет һүҙлектәренән береһе. Башҡортса Wikipedia'ны был стандарттарҙың өҫтөндә тотоу өсөн тырышыуыбыҙ кәрәк. Был эш менән башҡорт телене бик яҡшы белмәгән, ләкин өйрәнергә теләгән ҡәрҙәштәребеҙгә ярҙам да итәсәкбеҙ.
Тартынмағыҙ[үҙгәртергә]
Әгәр көрсөккә килеп терәлһәгеҙ, аптырап ҡалмағыҙ. Белешмә биттәренә күҙ атығыҙ. Әгәр мәсәләгеҙҙе хәл итә алмаһағыҙ башҡа ҡатнашыусыларҙан ярҙам һорағыҙ. Улар ҡулдарынан килгәнсе ярҙам итәсәктәр. Битте боҙоп ҡуйырмын йәки хата эшләрмен тип ҡурҡмағыҙ Ҡыйыу булығыҙ. Бөтәбеҙҙә бында тәү башта ят кеше, бер ниҙә белмәй инек. Борсолмағыҙ, хата эшләгән булһағыҙ, төҙәтеүсе кеше мотлаҡ буласаҡ. Үҙгәрештәр керетеүҙән тартынмағыҙ.
Тулыраҡ мәғлүмәттәр өсөн[үҙгәртергә]
- Берләшмә: Эшләнәсәк эштәрҙе планлау һәм бойомға ашырыу.
- Википедияны нисек ҡулланырға: Wikipedia'ла яңы мәҡәлә булдырыу һәм төҙәтеүгә ҡағылышлы ярҙам биттәре.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- Башҡорт бүлегенең БЕЛЕШМӘ бите яҙылып бөтмәгән әле. Был эштә лә ярҙамсы була алаһығыҙ. Ҡулланыу ҡағиҙәләрен Урыҫ Wikipedia'һында ҡарап була: Справка; Помощь начинающим.
- Башҡорт бүлегендә Arial Unicode MS шрифты ҡулланыла. Башҡортса яҙыу өсөн ЮНИКОД клавиатураһы ҡатламын бынан күсереп алығыҙ. Компьютерығыҙҙа Windows XP/2000/NT операцион системаһы булырға тейеш.
- Һеҙ Wikipedia'ла теркәлмәйенсә лә мәҡәләләрҙе үҙгәртә алаһығыҙ. Ләкин өҫтәмә мөмкинлектәргә эйә булыу өсөн һәм башҡа ҡатнашыусылар менән бәйләнеш тотоу өсөн теркәлеү хәйерле.
Йомғаҡ[үҙгәртергә]
Һеҙ ҙә был эште өйрәнеп, белемегеҙҙе һынау урынында тикшереп, был эштә ҡатнаша алаһығыҙ.
Шулай итеп һеҙҙе Wikipedia'ның башҡорт теле бүлегенең әүҙем ҡатнашыусыһы итеп күрербеҙ тип өмөтләнәбеҙ.


c: text/html

text:
Виктория (Бөйөк Британия Королеваһы)
Викто́рия (ингл. Victoria, Александрина Виктория, ингл. Alexandrina Victoria; 24 май 1819 — 22 ғинуар 1901) — Берҙәм Короллек Бөйөк Британия һәм Ирландия Королеваһы, Индия Императрицаһы.
Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләне. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королева.
Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы – Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияның башҡалаһы һәм башҡа урындар.
Англияның милли символ, викторианская эпоханы уның исеме менән бәйләйҙәр.
Шулай уҡ «Европаның кәртнәһе» тип йөрөтәләр. Уның 9 балалары башҡа Европа илдәрҙен король династияһының балалары менән өйләнғән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Аэрогель
Аэроге́ль (лат. aer — һауа һәм gelatus — туңдырылған) — шыйыҡ фаза тулыһынса газ фазаһына әйләнгән материалдар класы, гель. Был материалдар шул хәтле түбән тығыҙлыҡҡа эйә, һәм уникаль үҙенсәлеклтәр барлыҡҡа килтерә: тығыҙлыҡ, үтәнән-үтә күренеүсәнлек, эҫегә сыҙамлылыҡ, бик түбән йылыны лә үткәреүсәнлек һәм башҡалар. Кремний диоксиды, аллюминий, балсыҡ, хорм һәм аҡ ҡурғаш амфоралары нигеҙендә яһалған аэрогелдәр таралыш алған. 1990-йылдар башында углерод нигеҙдә беренсе аэрогель өлгөләр сыға.
Йөкмәткеһе
Гелдәрҙе киптереү юлы менән алынған микрокүҙәүле ыуалыусан есемдәр[үҙгәртергә]
- Алюмогель — алюмин гидроксиды гелен һыуҙан айырыу юлы м‑н алалар.
- Силикагелде — поликремний кислотаһы гелен ҡыҙҙырып киптереү юлы м-н айыралар.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
20 быуаттың 60‑сы йылдарында башында Салауат нефтехимия комбинатында ҡулланыу сифаттары буйнса сит илдәрҙәге аналогтарынан ҡалышмаған ил күләмендә берҙән-бер гидрофоб булмаған кремний кислотаһы производствоһы ойошторола. Аэоргель йылы үткәреүсәнлеге (0,0016 Вт/ м град) һәм механик ныҡлығы (ташығанда еңел ваҡлана) түбән; күҙәүҙәрҙең дәүмәле молекуланың ирекле рәүештә үткән юлынан кәмерәк. Өҙлөкһөҙ аэрогель етештереү процесының технологик схемаһын илдә тәүге тапҡыр В.Г.Никитас, М.А.Ниренберг, М.Ф.Сисин һ.б. эшләй. Аэрпогель етештереү кремний кислотатаһы гидрогелен алыу (50‑се йылдарҙың уртаһынан предприятиела сығарылыусы киҫәкле силикаттың һыулы эретмәһе менән көкөрт кислотаһын ҡатнаштырып), этил спирты ағымы ярҙамында күҙәнәктәрҙәге һыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, уны киптереү (структур төҙөлөшөн һаҡлап), ағымлы реакторҙарҙа (245°С т‑рала һәм 8—9,5 МПа баҫым аҫтында) һөлдә каркасына тотороҡлолоҡ биреү, сепараторҙар аша үткәреү (90—160°С; 0,06 МПа), өҫтәмә ҡыҙҙырыу үткәргәндән һуң, герметик тараларға (сөнки аэрогель һауа менән контактҡа ингәндә һыу парҙарын еңел һеңдерә һәм йылы үткәрмәүсәнлеген юғалта) һалыу (киҫәксәләренең дәүмәле 0,315 мм кәмерәк булған ҡойолоп тороусан порошок) стадияларынан тора. Аэрогель хроматографияла адсорбенттар, катализда таратыусылар сифатында, минераль майҙарҙы, спирттарҙы, аминокислоталарҙы һ.б. таҙартыу, самолёттар төҙөү, йыһан һәм криоген техникаһында, медицина сәнәғәтендә йылылыҡ үткәрмәү һәм вакуум һаҡлау, көнкүрештә һәм сәнәғәттә ҡулланылыусы һыуытҡыс ҡулайламаларын эшләү өсөн файҙаланалар.
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Часто задаваемые вопросы об аэрогеле (проект «Стардаст») (инг.)
- Тепловые свойства кремниевого аэрогеля (инг.)
- Научный блог, посвящённый аэрогелю и всему, что с ним связано (инг.)
- Теплопроводность, плотность, температура применения гибкой теплоизоляции на основе Аэрогеля Теплофизические свойства (урыҫ.)


text:
Инә ҡорт һөтө
Инә ҡорт һөтө — бал ҡорттарының махсус үрсеү өсөн бүлеп сығарылған продукты. Уның менән бал ҡорттары инә ҡортто туйындыра, шулай уҡ ҡурсаҡтарын ашатыу өсөн ҡуллана. Инә һөтө ашатыусы ҡорттарыҙың махсус биҙҙәрендә бүленеп сыға. Ул биҙҙәр Аллотрофик биҙҙәр тип йөрөтөлә. Алтрофик биҙҙәр бал ҡортоноң өҫкө яңаҡ менән йотҡолоҡ биҙҙәре.
Инә һөтөн инә ҡорт көбөләренән йәки махсус эшләнгән яһалма көбөләр ярҙамында йыйалар.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
Инә ҡорт һөтө аҡ кеҫәл һымаҡ шыйҡса. Тәме киҫкен әскелт, составы бик ҡатмарлы.
- 65—66,5 % һыу,
- 9—19 % аҡһым,
- 8—19 % шәкәр,
- 2—9 % майҙар
- 1 % күберәк минераль тоҙҙар.
Ентекле составы [1]:
- аҡһымдар нигеҙҙә альбуминдар һәм глобулинамдар менән билдәләнә 2:1 иҫәбенә
- составы яғынан инә ҡорт һөтө ҡан аҡһымдары шыйыҡсаһына яҡын тора.
- углеводтар (глюкоза, фруктоза, сахароза)
- витаминдар: А, Д, С, В1, В2, В3, В6, В12, В15, Н, Е, РР, пантотент кислотаһы
- ирекле май кислотлары (15): ғәрәбә, пальмитин, стеарин, десен һәм башҡалар.
- гормондар (эстрадиол, тестостерон, прогестерон)
- пировиноград һәм һөт кислоталары
- минераль тоҙҙар
- микроэлементтар
- ацетилхолин
- стериндар
- липидтар
Гермицидин булыу сәбәпле унда микроорганизмдар үрсей алмай.
Таблицанан күренеүенсә йәш ҡурсаҡтар сифатлыраҡ туйындырыла. Һәм ошоға өарап инә ҡорт, эшсе ҡорт һәм әре ҡорт ҡурсаҡтарының ашатыу составы үҙгәрә. Шулай уҡ ашатыу күстең(ғаиләнең) көсөнә лә ҡарай
Инә ҡорто һөтөндә шулай уҡ силденафилматдәләре лә табылған. Был матдә импотенциянан дауалағанда файҙаланыла. Шуның өсөн дә умартасылар тарафынан борондан кәрҙе арттырыу йәһәтенән файҙалы икәне билдәләнгән.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Инә ҡорт һөтөн медицинала, косметикала һәм биологик әүҙем ҡушылмаларҙа файҙаланалар.
Инә ҡорт һөтөнөң составы 95%ҡа билдәле, уны икенсе төрлө батшалар кеҫәле тип тә йөрөтәләр. Апитерапияла әлегә өйрәнелмәгән 5% та фәҡәт шул ҡеүәтле формула составы тип тә әйтәләр.
Шулау уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Примечания[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- «Словарь-справочник пчеловода», сост. Федосов Н.Ф., М.: Гос. изд. сельскохозяйственной литературы, 1955.


text:
РФ һалым кодексы
РФ һалым кодексы — Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһына ингән, РФ һалым һәм йыйымдар системаһын тергеҙғән закон акты.
Ике бүлектән тора:
- Һалым системаһының дөйөм принциптары, һалым контроль, ҡарарҙы ялыу биреү тураһында яҙылған.
- Махсус бүлек. Һәр һалымды, дәүләт пошлинаны йыйыу тураһында тәртибе яҙылған.
1.01.2001 көндән индерелғән:
- Ҡушымта һаҡҡа һалым
- Акциздар
- Физик шәхестәрҙен килемдәрғә һалым
- Берҙәм социаль һалым (1.01.2010 көнғә тиклем йыйылды)
1.01.2002 көндән индерелғән:
- Ойошмаларҙын килемдәрғә һалым
- Киммәтле ҡаҙымалар алыуға һалым
- Һатыуҙарҙан һалым
- Берҙәм ауыл хужалыҡ һалым (махсус һалым режимы)
1.01.2003 көндән индерелғән:
- Транспорт һалым
- Ябайлаштырылған һалым системаһы (махсус һалым режимы)
- Өҫтәп ителғән килемғә берҙәм һалым (махсус һалым режимы)
1.06.2003 көндән индерелғән:
- Продукцияны бүлеү килешеү буйынса эшләү ваҡытта һалым
1.01.2004 көндән индерелғән:
- Һыу һәм тәбиғи ресурстар файҙаланыу өсөн йыйымдар
- Уйын бизнесҙа һалымдар
- Ойошмаларҙын милеккә һалым
1.01.2005 көндән индерелғән:


text:
Ҡамсат сәскә
Ҡамсат сәскә — дельфиниум (Delphinium), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә һәм Африканың тропик бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ тамыр һабаҡлы үлән. Бейек ҡамсат сәскә ҡатнаш һәм һыубаҫар урманда үҫә, бөтә респ. таралған; альп ҡамсат сәскәһе — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөнөң урман һәм яланғас бүлкәттәрендә, селтәр ҡамсат сәскә, шына ҡамсат сәскә — болонло дала, урман дала, һирәгерәк дала һәм урман зоналарында ҡыуаҡлыҡта, зәңгәр уймаҡ сәскә — Баймаҡ, Бөрйән, Ейәнсура һәм Йылайыр райондары болонло далаларында үҫә. Ҡамсат сәскә — декоратив, буяу, ағыулы үҫемлек. Селтәр ҡамсат сәскә һәм бейек ҡамсат сәскә — дарыу үҫемлектәре. Ҡамсат сәскә баҡса формалары киң үҫтерелә. Зәңгәр уймаҡ сәскә — эндемик, БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Һабағы төҙ, ябай, тигеҙ япраҡланған, бейеклеге 50—200 см. Япрағы бармаҡ һымаҡ теленмә, һаплы, сиратлы. Сәскәһе дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, төҫө зәңгәрҙән алып шәмәхәгә тиклем. Сәскәлеге суҡ йәки һепертке һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, августа—сентябрҙә өлгөрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Агапова Н. Д. Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
- Wang Wencai (王文采), Michael J. Warnock 12.Consolida // Флора Китая = Flora of China — 2001 Т. 6. — С. 274.(инг.)
- Ветвичка В., Тоушева Д. Растения полей и лесов. — Издательсьво «Артия», Прага, 1987. — С. 82.


text:
Ҡорбан байрамы
Ҡорбан байрамы (Ид аль-Адха; ғәр. عيد الأضحى ‘Īdu l-’Aḍḥā, Әзерб. Qurban Bayramı, Ҡалып:Lang-bs, фарс. عید قربان Eydê Qurban / Eid-e Gorbān, индон. һәм яв. Idul Adha, ҡаҙ. Құрбан айт, ҡырғ. Kурман айт, курд. Cejna Boraqê, Cejna Kûrbanê, Ҡалып:Lang-ms, Ҡалып:Lang-sq, Ҡалып:Lang-tg, төр. Kurban Bayramı, татар. Корбан бәйрәме / Qorban bäyräme, Ğäyd-äl-Ädxä, Ҡалып:Lang-ug3, Ҡалып:Lang-ur)— Хаж тамамланыуын белдергән, Зөлхизә айының 10-сы көнөндә, йәғни ураҙанан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла.
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡөръән буйынса, Ибраһимдың төшөнә Аллаһ беренсе улы Исмәғилде ҡорбан итеп килтерергә ҡушҡан икән, тип керә. Ибраһим Аллаһ бойороғон башҡарыу өсөн хәҙергә Мәккә ҡалаһы урынлашҡан үҙәнгә килә. Әммә, Ибраһим өсөн, был һынау ғына була. Аллаһ ҡорбанға килтереләсәк улын һарыҡ бәрәсенә алыштыра.
Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.
Ҡорбан малы[үҙгәртергә]
Һыйыр, буйвол, дөйә, һарыҡ-кәзә ҡорбан малы була ала.Ғәҙәттә, һарыҡ-кәзәнең тәкәһе, инә дөйә,тыу һыйыр ҡобанға килтерелә. Һарыҡ-кәзә кәмендә Бер йәш булырға тейеш, 6-7 айлыҡ бәрәстәрҙе лә ҡорбан итергә мөмкин. Һыйыр малына ике йәш тулып үткән булырға тейеш.
Ҡырағай хайуандар (мышы, болан, ҡыр кәзәһе) ҡорбан була алмай.


text:
Америка Ҡушма Штаттары
Америка Ҡушма Штаттары (ингл. The United States of America, USA) – Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла дүртенсе (9 518 900 км²), халыҡ һаны буйынса өсөнсө (304 млн. кеше) урында тора. Баш ҡалаһы – Вашингтон.
Америка Ҡушма Штаттары төньяҡта Канада, көньяҡта Мексика менән сиктәш. Көнбайыш яры Тымыҡ океан, көнсығыш яры Атлантик океан менән йыуыла. Административ яҡтан ил 50 штатҡа һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.
АҠШ-ла юридик рәүештә рәсми тел юҡ.
АҠШ ҙур иҡтисад кеүәте, иң ҙур армия менән донъяла тәьҫир итеү үҙәге булып тора. Башҡа илдәрғә мәҙәни, фән, йәмғиәт, сәйәсәт яҡтан ҙур йоғонто яғай.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ федераль башҡарма департаменттар
Ҡарағыҙ: Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: АҠШ Президенты
АҠШ Президенты — ил башлығы һәм иң юғары вазифалы кешеһе.
Суд власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ Юғары суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ Конгрессы
Парламенты – АҠШ Конгрессы.
Тарих[үҙгәртергә]
Административ бүленеше[үҙгәртергә]
Америка Ҡушма Штаттары штаттарға, штаттар округтарға бүленәләр.
АҠШ ҡалалары[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
- 1790 йыл — 3,9 млн кеше
- 1860 йыл — 31,4 млн кеше
- 1900 йыл — 76,2 млн кеше
- 1971 йыл — 216,8 млн кеше
- 1983 йыл — 234,2 млн кеше
- 2000 йыл — 275,6 млн кеше
- 2007 йыл — 303,3 млн кеше
- 2008 йыл — 305,1 млн кеше
- 2009 йыл — 308,0 млн кеше
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Арҡайым
Координаталары: 52°38′15.5″ т. к. 59°32′12.8″ кс. о. / 52.637639° т. к. 59.536889° кс. о. (G) (O) (Я)
Был археологик ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Авиакомпания тураһында Арҡайым (авиакомпания) битен ҡарағыҙ
Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс.
1987 йылда Көньяҡ Урал далаларында иң боронғо цивилизацияларҙың береһенә ҡараған «ҡалалар иле» табылғайны. Арҡайым Англияның боронғо Стоунхендж обсерваторияһына оҡшаған. Был асыш XX быуаттың һуңғы ике тиҫтә йылындағы археологик сенсация булды. Янында урынлашҡан элекке башҡорт ауылы исемен алып, ғалимдар уны «Арҡайым» тип исемләне. Хәҙерге көндә әлеге урындар музей-ҡурсаулык дәрәжәһендә, унан донъяның төрлө тарафтарынан экскурсияға килгән кешеләр ағымы өҙөлмәй. Музей-ҡурсаулыҡтың даны — б. э. т. III—II мең йыллыҡҡа ҡараған Арҡайым нығытмаһы һәм некрополе. Арҡайым Уралдың көнсығыш һырттары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа — 400, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 100—150 саҡрымға һуҙылған. Әлеге көндә Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Силәбе өлкәһе көньяғының ҙур ғына майҙанында Арҡайым цивилизацияһына ҡараған 21 ҡаласыҡ асылған. Уларҙың яҡынса йәше — 4000 йыл.
Арҡайымдар күпләп мал аҫраған, металл эшкәртеү, ювелир әйберҙәр эшләү, ҡорал яһау, тукыу һ.б. төр эштәр менән шөғөлләнгән. Тикшеренеүселәр шуныһына хайран ҡала: Арҡайымды кешеләр ҡапыл ташлап киткән, бынан һуң унда ҙур янғын сығып, ҡала янып бөткән. Ҡалаларҙағы ҡоролмалар ағас менән үҙенән-үҙе цементҡа әйләнә торған ләмдән төҙөлгән. Ә күмергә әйләнгән ағас быуаттар буйына һаҡлана ала. Әллә нисә мең йыллыҡ үткәс ғәжәп ҡалаларҙы асыуға ошо булышлыҡ итә лә инде. Кешеләрҙең ҡаланы ҡапыл ғына ташлап китмәгәнен, уларҙың үҙҙәре менән барлыҡ кәрәк-яраҡтарын да алып китеүен асыҡлай ғалимдар. Улар фекеренсә, арҡайымдар ут ғәрәсәте хаҡында алдан иҫкәртелгән һәм хәүефһеҙ урынға күсеп киткән булырға тейеш. Был иһә унда йәшәгән халыҡтың һәләкәттәрҙе алдан күрергә һәләтле булыуҙары хаҡында һығымтаға килтерә. Тимәк, арҡайымдар үҙенсәлекле белемгә эйә булған, тигән һүҙ. Ғалимдар фаразлауынса, кешелектең иң боронғо тарихы тап Урал менән бәйле.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сайт музея-заповедника Аркаим
- Об Аркаиме и Челябинской области
- Энциклопедическая статья автора раскопок Г. Б. Здановича
- Д.Н. Верхотуров «Аркаим: несчастливое открытие»


text:
Европа
Европа (ингл. Europe) — Евразия ҡитғаһында урынлашҡан донъя киҫәге. Азия менән бергә Евразия ҡитғаһын барлыҡҡа килтерә. Европа ҡитғаһының майҙаны — 10 млн км², һәм халыҡ һаны — яҡынса 733 млн кеше.
Сиктәре[үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта Европаның сиктәре:
- Төньяҡта — Төньяҡ Боҙло океан буйынса;
- Көнбайышта — Атлантик океан буйынса;
- Көньяҡта — Урта, Эгей, Мәрмәр, Ҡара, Азов диңгеҙҙәре буйынса;
- Көнсығышта — Уралдың көнсығыш яҡтары буйынса, Эмба йылғаһынан башлап Каспий диңгеҙенә тиклем, Кума һәм Маныч йылғалары буйлап Донға тиклем үтә.
Европаға шулай уҡ яҡынында ятҡан утрауҙар керә.
Европа илдәре[үҙгәртергә]
Европа территорияһындағы иң ҙур дәүләт — Рәсәй һәм иң бәләкәсе — Ватикан.


text:
Няризь (Колва ҡушылдығы)
Няризь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005607
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100560
- Бассейн коды — 10.01.01.002
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Няризь.


text:
Нигерия
Нигерия Федератив Республикаһы — Африкалағы дәүләт. Был дәүләткә 36 штат һәм федераль баш ҡала округы керә. Нигерия Көнбайыш Африкала урынлашҡан һәм Бенин, Нигер, Чад һәм Камерун менән сиктәш. Илдең көньяғында Атлантик океандың Гвинея ҡултығы менән йыуыла. Нигерияла 500-ҙән артыҡ халыҡ йәшәй. Күп һанлы халыҡтар: хауса, йоруба һәм игбо. Үҙ исемең Нигер йылға атамаһынан алған. Бындай исемде Флора Шоу уйлап тапҡан. Ул аҙаҡтан ХХ быуаттағы Британияның колониаль администрацияның башлығына Барон Лугардҡа кейәүгә сыҡҡан.
Нигерия Бөйөк Британиянан 1960 йылда иреклек ала. Бер нисә йыл үткәндән һуң ил гражданлыҡ һуғышҡа баҫа. Гражданлыҡ һуғышының сәбәбе Биафра дәүләтен тергеҙеү булды. Сәйәси тотороҡлоҡһоҙ Нигерияға хас.
Нигерия динни-мәҙәниәт буйынса ике өлөшкә бүленә: мосолман төньяғы һәм христианлыҡ көньяғы. Аралаш урындағы динни ышаныуҙарҙы ҡулланылар.
Нигерия Африканың гиганты тип атайҙар, был исем илдә күп һанлы йәшәүсе һәм сәнәғәт күләме буйынса бирелгән.


text:
27 март
27 март — григориан стиле буйынса йылдың 86-се (кәбисә йылында 87) көнө. Йыл аҙағына тиклем 279 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара театр көнө.
- Ангола — Еңәү көнө.
- Мьянма — Армия көнө.
- Рәсәй — Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәр көнө.
- Япония — Сакура сәскәһе байрамы.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1855 — АҠШ-та керосин патентлана.
- 1860 — Нью-Йоркта М. Л. Бирн штопорға (бөкө һурғыс) патент ала.
- 1952 — Дәрес ҡалдырғаны өсөн студент Борис Ельцин Урал политехник институтынан сығарыла. Артабан университетҡа кире ҡайтарылды.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1943 — Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы, яҙыусы, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1968 — Юрий Гагарин, планетаның беренсе космонавты (авиакатастрофала һәләк була).


text:
Ваҡыф
Ваҡыф (ваҡф ғәр. وقف, күплектә ғәр. أوقاف (туҡталыш)) — ислам таралған илдәрҙә дин һәм хәйриә өсөн (күсемле һәм күсемһеҙ) тәғәйенләнгән милек.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Тик табыш килтергән һәм тотонолмай торған милек кенә (ризыҡ, кейем, аҡса тапшырыу тыйыла) ваҡыф ителә алған. Ваҡыфҡа һалым һалынмаған, уға ҡарата һатыу-һатып алыу, бүләк итеү, залогка биреү килешеүҙәре төҙөлмәгән. Мөлкәтте тапшырыу яҙма (судья һәм шаһиттар тарафынан раҫланған) йәки телдән (мәсеттә иғлан ителгән) мөмкин булған. В. алынған аҡсаларҙы тотоноуға күҙәтеүҙе ҡазый йәки махсус мөтәүәлли алып барған. 12 б. алып В. мосолман руханиҙарының төп йәшәү, ш. уҡ дини белем биреү учреждениеларын финанслау сығанағына әүерелә.
Рәсәйҙә ваҡыф милке[үҙгәртергә]
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә ваҡыф институты Ырымбур мосолман диниә назараты асылғас барлыҡҡа килә һәм уның ҡарамағында була. Ваҡыф алынған табыш мәсеттәрҙе, мәктәптәрҙе, мәҙрәсәләрҙе һәм руханиҙарҙы тәьмин итеүгә генә тотонола. Ваҡыф мөлкәтенә попечителлек советы идара итә, урындарҙа уның өсөн мөтәүәллиҙәр яуаплы була.
Башҡортостан сиктәрендә[үҙгәртергә]
Башҡортостанда тәүге ваҡыф 1829 йылда теркәлгән: сауҙагәр Ғ.Ғ.Ибраев үҙенең йылына 200 һумға тиклем табыш килтергән 5 сауҙа кибетен, үҙ аҡсаһына төҙөткән Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете биналарын, 2 мәҙрәсәне (таштан һәм ағастан), ашнаҡ бүлмәһен (таштан) һәм ҡоҙоҡто мосолман йәмәғәтселеге милкенә тапшыра. 1848 йылда 90 дисәтинә ер иғәнә итә. 1834 йыл Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә ваҡыф йорто (бер ҡатлы, ағастан; 1844 йыл яна) төҙөлә, унда попечителлек советы ултырыштары үткәрелә. 1898 йылда Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында 10 ваҡыф (айырым кешеләрҙең аҡсаһына төҙөлгән мәсеттәр; сауҙа кибеттәре, һөнәрселек оҫтаханалары, бәләкәй ер участкалары) теркәлә. Ә.М.Хөсәйеновтың — 500 мең (1906), Яуышевтарҙың — 50 мең (1907), Ф.Тәвкилеваның 30 мең (1908) һумлыҡ иғәнәләре иң күләмлеләре була.
Ваҡыф Башҡортостан тарихында[үҙгәртергә]
Ерҙе ваҡыфҡа тапшырыу “Башҡорттар тураһында положение” һәм уға 1865 йылдың 2 июлендәге ҡушымталар, 1869 йыл 10 февраль законы менән сикләнә, уларға ярашлы мәсеттәргә, мәҙрәсә һәм мәктәптәргә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен бүләккә алыу тыйыла. Ерҙәр губерна башҡармаларының, айырым осраҡта хатта императорҙың махсус рөхсәте менән генә ваҡыф ителә алған. Мәҫәлән, 1903 йыл дворян С.С.Йәнтүрина тарафынан Бәләбәй өйәҙе Килем ауылы (хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы) йәмиғ мәсетенә ваҡыф ителгән 200 дисәтинә ер, ер биләү торошо ентекле тикшерелеп, 1907 йылдың 8 ғинуарында Николай II‑нең рөхсәт биреүсе указы сыҡҡандан һуң ғына ғәмәлгә ашырыла. 1912—14 йй. Ырымбур мосолман дини йыйылышы документтарында башҡорт йәмғиәттәренә ерҙе (1706 дисәтинә) В. итеп биреүҙе тыйыуҙың 20 осрағы теркәлгән. 20 быуат башында Ырымбур мосолман дини йыйылышында эш башҡарыу тәртипкә һалына, мөтәүәллиҙәр эшмәкәрлегенә контроль көсәйә, ер биләмәләрен үтә арзанға һәм үтә оҙайлы ваҡытҡа (1902 йылдан алып иң оҙайлы ҡуртым ваҡыты — 3 йыл) биреүгә юл ҡуймау маҡсатында, ҡуртым килешеүҙәрен тикшереү ойошторола. 1917 йыл октябре Ырымбур мосолман дини йыйылышы буйһоноуында ваҡыф биләмәләре булған 91 дини учреждение була. Мәсеттәр һәм уҡыу йорттары ҡарамағында хужалыҡ ҡаралтылары менән 49 йорт, 2 ҙур ҡунаҡхана комплексы, 20 сауҙа кибете, 1382 дисәтинә ер һәм 516,6 мең һумдан ашыу ҡағылғыһыҙ банк капиталы була. Ваҡыф дөйөм хаҡы яҡынса 1 млн һум тәшкил итә.[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Gaudiosi, Monica M. (April 1988), "«The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College»", University of Pennsylvania Law Review (University of Pennsylvania Law Review, Vol. 136, No. 4) 136 (4): 1231–1261, Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print, http://jstor.org/stable/3312162
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- О. Г. Большаков. Вакф // Ислам: Энциклопедический словарь. — М.; Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. — 315 с : ил. ISBN 5-02-016941-2 (С.45)
- М. Амин. Ал-Аукаф ва-л-хайат ал-иджтима’ийа фи Миср 648—923/1250—1517. Каир, 1980;
- В. П. Наливкин. Положение вакуфного дела в Туркестанском крае. Таш., 1904;
- Бухарский вакф XIII в. Факс. Изд. текста, пер. с араб, и перс, введ. и коммент. А. К. Арендса. А. Б. Халидова, О. Д. Чехович. М., 1979 (ППВ, LII);
- А. Г. Периханян. Общество и право Ирана в парфянский и сасанидский периоды. М., 1983;
- Н. Clavel. Rite musulrnan: le waqf ou habus (rite hanafite et malekite). 1—2. P., 1895—1896;
- Sh. Bidair. L’institution des biens dits habous ou waqf. P., 1924;
- Cl. Cahen. Quelques reflexions sur le waqf ancien.— MKB, (25, 38—40);
- W. Heffening. Waqf.// The Encyclopaedia of Islam. 1—4. Ley de-London, (1908), 1913—1934, (4, 1187—1194).
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вакуф. // Башкирская энциклопедия.


text:
Мәзһәб
Мәзһәб(ғәр. مذهب)(ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш)- мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәзһәб бар. Улар - хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәзһәбтәре. Был мәзһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Малик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикхын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәлн кешеләр булараҡ танылғандар. Мәзһәбтәр бер-береһенән фикхты аңлатыу һәм йолааларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәзһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәзһәбтә була ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Инә ҡорт
Инә ҡорт — умарталағы ҡорттарҙың инәһе. Ғаиләлә бер инә ҡорт, бер нисә йөҙ әре ҡорт, 10-80 мең эшсе ҡорт була. Инә ҡорт башҡа ҡорттарҙан үҙенең ҙурлығы, ауырлығы менән айырылып тора. Уның оҙонлоғо 20-25 мм, ауырлығы 190-300 мг була. тәүлегенә инә ҡорт 1500-2000 йомортҡа һала, ә миҙгеленә 150+200 меңгә еткереүе мөмкин. Биш йыл йәшәй, тәүге ике йыл иң һөҙөмтәле йылдары.
Инә ҡорт ғаиләлә тик бер генә вазифа башҡара, ул йомортҡа ғына һала. Бер генә тапҡыр аталана. Йомортҡа һалған саҡта күҙәнәктәргә ҡарап, аталанған йәки аталанмаған йомортҡа һала. Әре ҡор күҙәнәктәре эре була, унда йомортҡа һалыу өсөн әҙерләнгән инә ҡорттоң хәрәкәтенә махсус биҙе аша спермотозоид ҡойолмай. Инә ҡорт көбөһөнә һәм эшсе ҡорт күҙәнәктәренә эйелгәндә махсус биҙҙәр спермотозоид бүлеп сығара һәм йомортҡа аталана. Аталанмаған йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үҫә. Уның ҡаяуы бар, тик уны башҡа инә ҡорттар менән алышҡан ваҡытта ғына файҙалана.[1].
Эшсе ҡорттар инә ҡортто инә ҡорт һөтө менән ашаталар. Күс айырыр алдынан ашатыуҙы туҡтаталар. Инә ҡорт кәрәҙҙән үҙе бал менән туҡлана башлай. Һәм ҡорһағы нәҙегәйә, һәм ул осорлоҡ хәлгә етә.
Аталанған осорҙа инә ҡорт умартанан алыҫҡа оса. Ул бер нисә әре ҡорт менән аталана. Әре ҡорттарҙы үҙе һайлай. Аталанған саҡта 15 минут эсендә сперматозоидтар химия һәм әрһеҙлек арҡаһында бер-береһен юҡ итә. Яртыһы юҡҡа сығарыла.[2].
Әре ҡорт инәһе[үҙгәртергә]
Әре ҡорт инәһе тип гел генә аталанмаған йомортҡа һалыусы инәгә әйтәләр. Ул йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үрсей.
Сәбәбе төрлөсә булырға мөмкин. Аталанасаҡ ваҡытта һауа торошоноң боҙолоуы, инә ҡорттоң ҡанаттарынын осорға яраҡһыҙ булыуы, йәки инә ҡорттоң осҡан ваҡытында әре ҡорттарҙың үрсеү ваҡыты етмәүе. Шулай уҡ орлоҡтарҙың бөтөүе йәки уларҙың үлеүе, орлоҡ ебәреүсе ағзаларҙыү зарарланыуы.
Ундай инә юҡҡа сығарыла һәм йәш инә бирелә, юҡһа ғаилә юҡҡа сығасаҡ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Акимушкин И. И. Пчёлы // Насекомые. Пауки. Домашние животные — 4-е изд. — М.: «Мысль», 1995. — Т. 3. — С. 134. — 462[2] с. — (Мир животных). — ISBN 5-244-00806-4.
- ↑ Юлия Рудый В войнах спермы верх берут грубая сила и химия (ru). membrana (23 марта 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 февраль 2012. 20 май 2011 тикшерелгән.


text:
Ҡаҡы
Ҡаҡы (урыҫ. Свербига восточная, лат. Bunias orientalis L.) — әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған йыуан һабаҡлы, киртләс япраҡлы, һары сәскәле, әскелт тәмле, ашарға ярай торған үҫемлек. Ҡала парктарында ла, болондарҙа ла, юл ситтәрендә лә осратырға мөмкин. Үҙенсәлекле япрағы ла, һабағы ла ҡаҡыны башҡа үҫемлектәрҙән айырырға ярҙам итә. Ашау өсөн ерҙән күтәрелгәнапраҡтары уртаһынан үҫкән һабаҡ уратаһы ҡулланыла. Ҡаҡы бик тиҙ күтәрелелә һәм ҡата, шуға уны йәш сағында ғына ашайҙар.
Ҡаҡының һабағы ғына түгел, япарҡтары, хатта тамыры ла ашарғя яраҡлы.Көҙөң ҡаҙып аланған тамырын шул килеш ашарға мөмкин, бешерергә лә була, тоҙлоғанда керәнде лә алмаштыра. Таҙартылған һабаҡты киҫкеләп бәлеш эслегендә ҡулланырға мөмкин. Сәскәгә тумаланған өлөшөн табала ҡыҙҙырып бик тәмле һәм үҙәнсәлекле ризыҡ әҙәрләргә була.
Тәме редисты хәтерләтә, шунлыҡтан турамаларға ошо йәшелсә урынына ла һалалар. Һабаҡтарын һәм япраҡтарын ашҡа өҫтәйҙәр, быҡтырып, ит, балыҡ ризыҡтары менән табынға бирәләр. Йәш һабаҡтарында, япраҡтарында С витамины, тимер, баҡыр, бор, марганец, молибден, титан, аҡһымдар, эфир майҙары, азотһыҙ экстрактив матдәләр бар. Халыҡ дауаһы булараҡ ҡаҡыны зәңгегә, бабаһырҙарға ҡаршы ҡулланалар. Ҡаҡыны киптерәләр, тоҙлайҙар, әсетәләр. Тәүгә үҫеп сыҡҡандарының тамырын керән урынына ла файҙаланар.
Үҫеп еткән ҡаҡы сәскәгә күмелгәс, һап-һары ялбып таждары менән тирә-яҡты йәмләп ултыра. Уның уғас һымаҡ ҡаты һабығы бесәнлектәрҙе сүплеккә әйләндерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡаҡы. «Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә
- Экологический центр
- Кладововая леса
- Шәрәфетдинов Д.М. Йәшел байлыҡ. -Өфө; Китап, 2011. ISBN 978-5-295-05347-4


text:
Урал
Урал — Европа менән Азия сиктәрендә яткан таулы физик-географик ил. Төньяҡ киңлектең 68° алып 51° тиклем меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына һуҙылған биләмә. Оҙонлоғо 2000 километр. Киңлеге 40-60 километр, урыны менән 100 километрға етә.
Урал 5 географик зонаға бүленә — Поляр Урал, Поляр тирәһендәге Урал, Төньяҡ Урал, Урта Урал һәм Көньяҡ Урал.
Һыу айырғыс булған төп һырттан һәм киң уйһыулыҡтар менән айырылған һырттарҙан тора. Уралдың иң бейек түбәһе — «Исследовательский» һыртындағы «Народная» тауы (1859 м). Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.
Көньяҡ Уралда тау рельефының киңлеге 120 саҡрымға етә. "Уралып ятҡан Урал-тау" мөһим һыу айырғыс булып, Башҡортостан еренән 300 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң бейек тауҙары — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
Урал — йәшәйеште тәьмин иткән һыуалыш сығанағы ла. Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тура һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло океан бассейнына, Кама менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Каспий диңгеҙенә ҡарай. Күлдәре йәйрәп ята: Тауатуй, Арғужа, Уйылды, Иртәш, Ишкүл, Сыбаркүл, Торғаяҡ, Өргөн, Оҙонкүл, Яҡтыкүл...
Төньяҡ Уралда — тау тундраһы, көньяҡтараҡ — тау-тайга урмандары. Ылыҫлыларҙан кедр, ҡарағас, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы үҫә. Көньяҡ Уралда имән, ҡайын, йүкә, уҫаҡ, саған да бар.
Үҫемлектәр донъяһы ла, йәнлектәр донъяһы ла төрлө. Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, кама, көҙән, йофар, йәтсә...
Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, кыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалак, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек...
Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау өсөн Урал биләмәләрендә Печора-Илич, Висим, Илъмен (башҡортса Имен), Башҡорт ҡурсаулыҡтары булдырылған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- Сәлимйән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.


text:
Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы СПбДПУ 1899 асылды. Санкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксары). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Университетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.
Нигеҙ институты[үҙгәртергә]
04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде [1]:
Филиалдар[үҙгәртергә]
- Чебоксары иҡтисад һәм менеджмент Институты
- Череповец информацион технологиялар һәм менеджмент Институты
- Сосновый Бор ҡалаһында Ядер Энергетика Институты


text:
Акварель
Акваре́ль (франц. Aquarelle — һыулы; итал. acquarello) — һыуҙа иҙелә торған буяуҙар, шул буяуҙар менән яһалған һүрәт[1].
йомшаҡ пигментны үҫемлек елемендә иҙеп яһалған, һыуҙа иҙелә һәм уның менән йыуыла торған буяу, шул төр буяу менән төшөрөлгән рәсем. Акварельдә графика һәм рәсем сәнғәтенә хас сифаттар бергә ҡушыла. Ул күп төҫлө һәм бер төҫлө төрҙәргә бүленә. Боронғо Мысыр, [[Боронғо Греция|Греция], Рим, шулай уҡ урта быуаттарҙа Европа һәм Азия дәүләттәре сәнғәтендә акварель тос урын алып тора. XVII быуатҡа тиклем ул ҡулъяҙмаларҙы иллюстрациялаү, гравюралар, архитектура һыҙымдарын биҙәү кеүек ғәмәли маҡсаттарҙа ҡулланыла, был ҡулланыш хәҙер ҙә бер ни ҡәҙәр дауам итә. XVIII быуатта бик күп илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, профессиональ акварельсы рәссамдар үҫеп сыға. Пейзажсы А.Н. Ракович провинциаль романтизм алымдары кергән академик пейзаж традицияларында ижад итә. Л.Д. Крюков, Р.А. Ступиндың портрет акварельдәре форманы бер төҫлө фонда ваҡ штрихтар һәм нөктәлар ярҙамында виртуоздарса модельләштереү менән үҙенсәлекле.
XX быуатта акварельгә жанрҙар (архитектура проекттары эскиздары, сәхнә биҙәлеше, китап иллюстрациялаү, журнал һәм сәнғәт графикаһы, ғәмәли графика) һәм техник ысулдар (гуашь, темпера, пастель, күмер, бронза буяу, карандаш) төрлөлөгө хас. XX быуат башында станлы акварельгә импрессионизм һәм символизмдан алып супрематизм һәм конструктивизмға тиклем булған күп төрлө стиль юнәлештәрен берләштерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь терминов и понятий по черчению (Ф.М.Бикбаев, 2008)


text:
Архангельск өлкәһе
Архангель өлкәһе — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә .
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Архангельск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Архангельск өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Архангельск өлкәһе Губернаторы
Архангельск өлкәһе Губернаторы — Архангельск өлкәһе башлығы һәм Архангельск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Архангельск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Архангельск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Архангельск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Архангельск өлкәһе суд системаһы составында:
- Архангельск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Архангельск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Архангельск өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Архангельск өлкәһе өлкә думаһы.


text:
Владимир I
Влади́мир I Святосла́вич Влади́мир I (суҡынғандан һуң Василий) (Ҡалып:Lang-dru, 960 йыл тирәһе — 15 июль 1015) — 970 — 988 йылдарҙа Новгород кенәзе. Киев кенәзлегенең бөйөк кенәзе (980 йылдан). Киев кенәзе булған осорҙа Русь христиан динен ҡабул итә.
Бөйөк кенәз Святослав I -сенең кесе улы. Атаһы Владимир I-се 970 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе итеп билдәләй. Святослав I-сенән вафатынан һуң, ситтән ғәскәри көс яллап, Киевты һуғышып ала, ағаһы Ярополкты үлтереп, атаһы тәхетенә ултыра (980). Бөйөк кенәз булараҡ Киев кенәзлеге биләмәләрен арттыру өсөн һуғыштар алып бара, 981 йылда Червенск ҡалаһын яулап ала, 981-82 йылдарҙа вятичтарҙы, 983 йылда ятвягларҙы, 984 йылда радимичтарҙы еңә. Яңы яуланган ерҙәрҙә ҡәлғә-калалар төҙөтә, идара итеү өсөн уҙ дружиналарын һәм боярҙарын билдәләй. 985 йылда Иҙел буйы Болғарына яу менән барыуы, солох килешүе төҙөүе мәғлүм. Болғарҙар иленә тағын 994, 997 йылдарҙа һөжөм иткән булыуы ихтимал. 993, 996 йылда бәжәнәктәр менән һуғыша. Василий I заманында тышҡы сәйәси элемтәләр нығытыла: Византия (987-89), Рим (991, 1001) һәм Германия (1006, 1013) менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынаштырыла. Владимир I, уҙ хакәмиәтен нығытыу максатынан сығып, ҡайһы динде ҡабул итеү тураһында уйлана, төрлө дин әһелдәре, шул иҫәптән болғарҙар вәкилдәре менән дә осраша, кәңәшләшә. Византия менән илселек мөнәсәбәттәре урынаштырылғас, 988 йылда дәүләт дине булараҡ рәсми рәүештә христиан динен ҡабул итә. Шунан һуң Киев кенәзлегендә «ҡылыс һәм ут ярҙамында» яңы дингә күндерү хәрәкәте ҡолас йәйә, Киев менән Новгород ҡалаларында мәжүсиләрҙең табыныу урынары емертелә, яндырыла. Яңы дин ойошмалары булдырыуҙы һәм сиркәүҙәр төҙөүҙе күрше төбәк биләмәләренә лә көсләп таға. Владимир I идара иткәндә боронғо Русь дәүләтенең төп биләмәһе, идара тәртиптәре һәм яңы дине билдәләнә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Джаксон Т.Н. Исландские королевские саги о Восточной Европе. М., 1993; Повесть временных лет. СПб., 1999.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Кайнозой
Кайнозой (грек. kainos — яңы, үҙенсәлекле һәм грек. zoe -тормош), кайнозой эраһы, фанерозойҙың өҫкө бүлексәһе.
65 млн йыл элек башлана, хәҙерге ваҡытта дауам итә.
Палеоген, неоген һәм дүртенсел (квартер) системаларға (осорҙар) бүленә. Башҡортостан терр яһында палеоген һәм миоцен (неогендың аҫҡы бүлеге) ҡатламдары көслө эрозия һәм тектоник ҡалҡыуҙар арҡаһында өлөшләтә депрессияларҙа һаҡланған.
Плиоцен ултырмалары (неогендың өҫкө бүлеге) Ағиҙел, Ҡариҙел, Һаҡмар һәм башҡа йылғалар үҙәндәренә тура килә.
Квартер ҡатламдары һыу айырғыс киңлектәрҙе, битләүҙәрҙе, тау һәм ҡалҡыулыҡ түбәләрен тотош япма булып ҡаплай; хәҙ. заман рельефын барлыҡҡа килтерә (йылға үҙәндәре, күл уйпатлыҡтары һ.б.).
Кайнозой ултырмалары боронғо ҡатламдарға йыуылыу аша ятҡан континенталь һәм диңгеҙ (квартерҙан тыш) тоҡомдарынан ғибәрәт.
Дөйөм ҡалынлығы 800 м тиклем. Кайнозой ҡатламдарына һоро күмер, кварцлы ҡомташ, аҡ балсыҡ, төҙөлөш материалдары (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ), торф, агрономик мәғдән (гажа, сапропель), минераль буяу (охра, глауконит, аҡбур), эсәр һыу ятҡылыҡтары тура килә.
Палеогеограф реконструкциялар[үҙгәртергә]
-
кайнозой башланыуы (палеоген),
50 млн йыл элек
-
кайнозой уртаһы (эоцен),
35 млн йыл элек
-
Миоцен,
20 млн йыл элек
-
Плейстоцен,
50 мең йыл элек
-
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кайнозой Башкирского Предуралья. Т.2. Ч.3. Этапы геологического развития Башкирского Предуралья в кайнозое. М., 1970; Геологическая карта Российской Федерации. 1:1000000 (новая серия). Л. N40(41). Уфа: объясн. зап. СПб., 2000; Стратиграфический кодекс России. 3 е изд. СПб., 2006.


text:
16 апрель
16 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 106-се (кәбисә йылында 107) көнө. Йыл аҙағына тиклем 259 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Әрмәнстан — Полиция хеҙмәткәре көнө.
- Болгария — Беренсе Конституция көнө.
- Дания — Маргрет королеваның тыуған көн.
- АҠШ — Патриоттар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 2005 — Башҡорт Википедияһы эшлә башланы. 2005 йылда беренсе мәҡәлә (Башҡортостан) сығты.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1319 — Иоанн II, Франция короле.
- 1495 — Петер Апиан, немец астрономы, математигы һәм картографы.
- 1889 — Чарли Чаплин, америка киноактёры, режиссёры, сценарисы.


text:
Ферми парадоксы
Ферми парадоксы — физик Энрико Ферми бирелгән парадокс, Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙы табыу мөмкинселеген шик аҫтына ҡуя. Парадокс бөтә дәүерҙә лә борсоған «Кешелек йыһанда технологик яҡтан үҫешкән берҙән-бер цивилизациямы?» тигән һорау менән бәйле. Ерҙән ситтәге цивилизациялар менән бәләнеш мөмкинлеген билдәләй торған Дрейк тигеҙләмәһе, барлыҡ билдәһеҙ параметрҙарҙы иҫәпкә алып, башҡа цивилизациялар булыуына ҙур өмөт бирә. Бындай нәтижә менән Ферми килешмәй, беҙҙең галактикала бихисап аҡҡыллы цивилизациялар бар икән, «Ҡайҙа һуң улар? Ни өсөн уларҙың эҙе юҡ, зонт, космик корабль йәки радиотапшырыуҙарын күҙәтмәйбеҙ?».
Ферми парадоксындағы фараздарҙы йыш ҡына Ферми принципы тип атайҙар.


text:
Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы
Дерби музейы һәм сәнғәт галере́яһы (ингл. Derby Museum and Art Gallery) Дерби Централь (Үҙәк) китапханаһы менән бергә 1879 йылда ойошторолған. Яңы бинаһы Ричард Нил Фриман (ингл. Richard Knill Freeman) тарафынан төҙөлгән, уны Дерби ҡалаһына Майкл Томас Басс (ингл. Michael Thomas Bass Jr.) биргән. Музей коллекцияһында Джозеф Райттың бик күп һүрәт бар, шулай уҡ Royal Crown Derby һәм бер нисә башҡа заводта эшләнгән фарфор коллекцияһы бар. Бынан тыш, музейҙа археология, тәбиғәт тарихы, геология һәм хәрби коллекциялары бар.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
1836 йылдың 10 Февраль (Шаҡай) көнөндә Дерби Ҡалаһы һәм Графлығы Музейы (ингл. Derby Town and County Museum) һәм Тәбиғәт Тарихы Йәмғиәте (ингл. Natural History Society) эшләй башланы. Музей коллекцияһы өсөн доктор Форрестер, Дерби ҡалаһы Фәлсәфә Йәмғиәте башҡарыусыһы, күп нәмә биргән. Тәбиғәт тарихы йәмғиәтенең беренсе башҡарыусыһы – сэр Джордж Крю (ингл. Sir George Crewe). Шулай уҡ, ойошма эшендә Уильям Кавендиш, 6-сы Девоншир Герцогы ҡатнашҡан. Полковник Джордж Гоулер (ингл. George Gawler) музейға минерал коллекцияһын һәм экзотик ҡош толоптарын биргән. Шулай уҡ күренекле натуралист Джозеф Страттың шәхси коллекциянан бер нисә экспонат музейға инә. Музейҙың беренсе күргәҙмәһе Механика Институтында булған.
1840 йылда музей Виктория урамында урынлашҡан яңы бинаһында эшләй башлай. 1856 йылда музей экспонаттары һаны артҡас, уларҙы Уильям Манди (ингл. William Mundy) ҡалаға һатырға тәҡдим итә. Инициативаһы хупланмаған [1]
1857 йылда Льюэллин Джюитт (ингл. Llewellin Jewitt) Тәбиғәт тарихы йәмғиәте сәркәтибе булараҡ эшләй башланы. Ошо ваҡытта музейҙа шәмбе һайын экскурсиялар үткәрелә башлай.
1858 йылда Тәбиғәт тарихы йәмғиәте Фәлсәфә йәмғиәте менән берләштерелә [1]. Һөҙөмтәһендә элекке Фәлсәфә Йәмғиәтенең китап коллекцияһы Дерби музейы китапханаһына инә башлай. 1863 йылдан 1875 йылғаса эшләгән беренсе китапхана кураторы – Александр Кроаль (ингл. Alexander Croall), күренекле ботаник; һуңыраҡ ул Шотландия музейҙарында эшләгән.
1870 йылдан Дерби ҡалаһы һәм графлығы музейы Дерби Корпорацияһына инә башлай. Ошо ваҡытта коллекция күрһәтеү өсөн урын табыу менән ауырлыҡтар килеп сыҡҡан. Экспонаттар 3 йыл осорона һаҡлағысҡа ҡуйыла. 1879 йылдың 28 Июнь (Һатай) көнөндә музей яңынан асыла[1].
1936 йылда Альфред Гуди (ингл. Alfred E. Goodey) шәхси һүрәт коллекцияһын музейға бирә. 1945 йылда үлеменән һуң, васыяты буйынса "төкәтмәне булдырыу өсөн" 13 мең фунт стерлинг музейға бирелә. Төкәтмә булдырыуы 1964 йылда тамамланған, хәҙерге ваҡытта музейҙың төп бинаһы ул.
Рәссамдар[үҙгәртергә]
Джозеф Райт әҫәрҙәре коллекцияһынан тыш, музейҙа башҡа рәссамдар әҫәрҙәре лә бар: Уильям Фредерик Остин (ингл. William Frederick Austin), Эрнест Кларк (ингл. Ernest E. Clark), Һарольд Грэсли (ингл. Harold Gresley), Альфред Джон Кин (ингл. Alfred John Keene), Джордж Бейли (ингл. George Bailey), Уильям Эдвин Мосли (ингл. William Edwin Mosley), Дэвид Пэйн (ингл. David Payne), (ингл. George Turner), Уильям Вуд ингл. William Wood, Эрнест Таунсенд (ингл. Ernest Townsend), Джордж Фрэнсис Ярнелл (ингл. George Francis Yarnell), Самюэль һәм Луиза Рэйнерҙар (ингл. Samuel Rayner, Louise Rayner).
Бүләктәре[үҙгәртергә]
2011 йылдың Февраль (Шаҡай) айында Музейҙар, Китапханалар һәм Архивтар Советы (ингл. Museums, Libraries and Archives Council) тигән ойошма "милләт өсөн ҡиммәтле Джозеф Райт әҫәрҙәре коллекцияһы өсөн" Дерби музейына бүләк бирә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
2011 йылда Дерби ҡалаһы Советы Джозеф Райт рәссамы әҫәрҙәре ҡаланын рәсми "бренды" була тип ҡарар сығара. Шул ваҡытта музей башҡарыусылары "музей тураһында күберәк мәғлүмәт биреү мөмкинселеге өсөн" Википедия менән бергә эшләсәк, тип хәбәр итә[2]. 2011 йылдың 2 Май (Һабанай) көнөндә Википедияла Дерби музейы тураһында мәҡәлә яҙыу конкурсы башланды.
Быны ла ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы коллекциялары (en:Collections of Derby Museum and Art Gallery)
- Дерби сәнәғәт музейы (en:Derby Industrial Museum)
- Дерби QUAD сәнғәт үҙәге(en:Derby QUAD Arts centre)
- (en:Derwent Valley Mills)
- Дербишир графлығы музейҙары исемлеге (en:List of museums in Derbyshire)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Newsletter of the Geological Curators Club Vol 1, No. 8, 1976. Retrieved 26 February 2011.
- ↑ Green, Kirsty. City curators unveil hidden treasures to website Wikipedia (15 January 2011). Проверено 23 ғинуар 2011.


text:
Джузеппе Верди
Джузе́ппе Фортуни́но Франче́ско Ве́рди (итал. Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, 10 октябрь, 1813, Ронколе, Буссето яны, Италия — 27 ғинуар, 1901, Милан) — бөйөк итальян композиторы, ижады донъя опера сәнғәтененең иң юғары ҡаҙаныштарына инә, XIX быуаттыңитальян операһын иң юғары баҫҡыстарына күтәреүсе булып тора.
Композитор 26 опера һәм бер реквием ижад иткән. Иң яҡшы опералары : «Бал-маскарад», «Риголетто», «Трубадур», «Травиата». Ижадының йөҙөк ҡашы: «Аида», «Отелло».
Ижадының тәүге йылдары[үҙгәртергә]
Верди Таро департаментының Буссето янындағы Ле Ронколе ауылында донъяға килгән, департамент шул осорҙа Пармаға Пьяченца кенәзлеге ҡушылыу араҡаһында барлыҡҡа килгән Беренсе Француз империяһына ингән. Шулай итеп, Верди рәсми алғанда Францияла тыуған тип һанала[1].
Верди 1813 - Рихард Вагнер ҙа тыуған йылда тыуған. Аҙаҡтан улар бер-береһенән уҙырға тырышып ижад иткән. Композиторҙың атаһы Карло Верди ауылда трактир тотҡан, әсәһе Луиджа Уттини еп иләү оҫтаһы булған. Джузеппеның балалығы бик фәҡир шарттарҙа, ауырлыҡта үткән. Ауыл сиркәүендә ул месса үткәрешә торған булған. [Орган (музыкаль инструмент)|органда]] уйнарға ул Пьетро Байстроккинан өйрәнгән. Музыкаға тартылыуын күреп, ата-әсәһе уға спинет һатып алып биргән. Был ябай ғына музыка ҡоралын композитор ғүмеренең аҙағына тиклем һаҡлаған.
Буссето ҡалаһының бай сауҙагәре Антонио Барецци ла малайҙың һәләтенә иғтибар иткән. Ул Вердиның бөйөк композитор булып китәсәгенә бик ышнған һәм үҙ ҡалаһына уҡырға саҡырған . Уҡыу йылдары ла бик ауыр булған. Ялдарын Джузеппе Ле Ронколеға месса үткәргәндә органда уйнарға йөрөгән. Композияцияға тәүге уҡытыусыһы Фернандо Провези, Буссетоның «Филармоник йәмғиәт»енең директоры өйрәткән. Ул Вердиҙа классик әҙәбиәткә мөхәббәт уятҡан. Шекспир, Данте, Һёте, Шиллер - яратҡан яҙыусылары була. Иң яратҡандарынан — бөйөк итальян яҙыусыһы Алессандро Мандзониның «Йәрәшелгәндәр» романы .
Егерме йәшендә Милан Консерваторияһына (хәҙер Верди исемен йөрөтә)имтихан тоторға барғас, уны әҙерлеге насар һәм йәше уҙған тип уҡырға алмайҙар[2]. Верди үҙ аллы һабаҡтар ала башлай, опера спектаклдәренә, концерттарға йөрөй башлай. Милан бомонды менән аралашыу уның театр композиторы булыу теләген нығытып ҡына ебәрә.
Буссето ға ҡайтҡас, Антонио Барецци ярҙамында тәүге концертын ҡуя(1830 йылда).
1836 йылда Верди өҙөлөп һөйгән йәренә -Маргарита Барецциға өйләнә. Тиҙҙән уларҙың бер-бер артлы ике балаһы тыуа. Верди яңы операһы өҫтөндә эшләгәндә балалары ауырып китеп, үлеп ҡала. 1840 йылда, 26 ғына йәшендә ҡатыны ла [3] , [4][5] энцефалиттан вафат булып ҡала. Яратҡан кешеләрен юғалтыуҙы Верди бик ауыр кисерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Martin, 3
- ↑ И.Охалова. Музыкальная литература зарубежных стран. Выпуск 4
- ↑ museocasabarezzi.it (in Itэнцефалиттан вафат була alian): «She died the following year [1840] on 18 June, aged only 26 years, while Verdi was working on his ill-fated second opera, Un Giorno di Regno.»
- ↑ on magiadellopera.com (in Italian): «On 18 June 1840 Margherita Barezzi’s life was cut short by violent encephalitis.»
- ↑ reocities.com (in Italian): «…on 20 Ҡалып:Sic June 1840 his young wife Margherita died, struck down by a severe form of acute encephalitis.»


text:
Генрих Герман Роберт Кох
Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох (нем. Heinrich Hermann Robert Koch; 11 декабря 1843, Клаусталь-Целлерфельд — 27 май 1910, Баден-Баден) — немец микробиологы. Түләмә (сибирская язва) бациллаһын, холера вибрионын, туберкулёз таяҡсыһын асыусы. 1905 йылда туберкулёз таяҡсаһын өйенгән өсөн Нобель премияһы менән бүләкләнә.
Роберт Кох 1843 йылдың 11 декабрендә Клаусталь -Целлерфельде ҡалаһында Герман һәм Матильды Генриеттызз Кох ғаиләһендә тыуа. Ун өс балалы ғаиләлә өсөнсө бала була. 1848 йылда башланғыс мәктәпкә бара. Башланғыс меҡтәпте тамамлағас, Клаусталя гимназияһында уҡыуын дауам итә. Бала саҡтан медицина менән ҡыҙыҡһыныуы уны Геттинген университетына алып килә. Врач дипломын алып дауалау эше менән шөгөлләнә, һуңынан санитария врачы булып китә.
28 йәшенә ҡатына микроскоп бүләк итә. Ошо мәлдән һуң Кох дауалак эшен ташлап, көндәр буйы микроскопҡа ҡарап тикререүҙәр үткәрә. Бының өсөн сысҡандар үрсетә. Иң тәүҙә түләмә (сибирская язва) менән сирләтеүсе бациланыҡ тереклек итеү һәм йоғоу юлдарын өйрәнә. Күп тә үтмәй туберкулёз бицилаһын таба.
Микробтарҙы өйрәнеүгә талантлы ғалим баһалып бөткөһөҙ өлөш индерә. Ул микробиологияға нигеҙ һалыусы булап иҫәпләнә.
Роберт Кохтың фәнни эҙләнеүҙәре Берлин университетында һәм үҙе ойошторған Гигиена университетында алып барыла.
Миллионлаған кешене үлемдән ҡотҡарып ҡалған хеҙмәте —туберкулёз таяҡсаһын асҡан өсөн1905 йылда Нобель премияһы бирелә.


text:
Рәсми тел
Рәсми тел — берәй дәүләттең рәсми учреждениеларында (мәҫәлән, хөкүмәттә йә судтарҙа) рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған тел. Халыҡ-ара ойошмаларҙа "рәсми тел" статутта раҫланған ойошма ағзалары араһында рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған телде аңлата.
Дәүләт теле — дәүләттең рәсми теле, ул телдә ил халҡы хөкүмәт органдарына мөрәжәғәт итә ала. Ҡайһы бер илдәрҙә бер дәүләт теле генә бар (мәҫәлән, Украинаның бер генә дәүләт теле — украин теле), бер нисә илдә ике тел дәүләт теле булып бер тигеҙ дәрәжәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан конституцияһы буйынса илдең дәүләт теле — ҡаҙаҡ теле, ә урыҫ теле рәсми тел булараҡ ҡулланыла; Израиль закондары буйынса йәһүд теле менән бер рәттән ғәрәп теле рәсми тел булып тора. Швейцарияла 4 тел, Көньяҡ Африка Республикаһында 11 тел дәүләт теле булып һанала. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, АҠШ-та йәки Мексикала) бер ниндәй тел дә юридик рәүештә рәсмиләштерелмәгән.


text:
Мостафа Кәмал Ататөрк
Мостафа Кәмал Ататөрк (Mustafa Kemal Atatürk; 1881 — 10 ноябрь 1938), Төркиәнең беренсе президенте. Ысын исеме Ғази Мостафа Кәмал — паша.
1881 йылда Сәләник ҡалаһында тыуған.
Төркиәләге "İstiklal Harbi"нде Ататөрк[үҙгәртергә]
1920 йылда ҡайһы бер Европа илдәре Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлаған. Греция Төркиәне, Англия Истанбул ҡалаһын, Франция Мараш, Ғазиантеп, Урфа ҡалаларын баҫып алған. Мостафа Кәмал Паша 1920 йылда Хөкүмәте менән Төркиәне баҫып алған илдәргә һуғыш иғлан иткән. Һөҙөмтәлә баҫып алыусылар Төркиәнән ҡыуылған.
Республикала Ататөрк[үҙгәртергә]
1923 йылда Төркиә, республика булған. Мостафа Кәмал Ататөрк, республиканың беренсе президенте булған.
1938 йылда Истанбул ҡалаһында, "Dolmabahçe Sarayı"нда үлгән.


text:
Ленин ордены
Ленин ордены (урыҫса Орден Ленина) — Советтар Союзының иң юғары бүләге. 1930 йылдың 6 апрелендә СССР ҮБК Президиумы ҡарары менән булдырылған.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе буйынса: айырым кешеләр, коллективтар, ойошмалар, йәмәғәт ойошмалары, хәрби частәр, хәрби караптар, хәрби берләшмәләр, союз и автоном республикалар, крайҙар, өлкәләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар бүләкләнә. Айырым граждандар фиҙәҡәр хеҙмәте, социалистик Ватанды яҡлауға, Советтар Союзының оборонаға һәләтлеген нығытыуға, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тыныслыҡты нығытыуға йүнәлтелгән һәм ил алдындағы күрһәткән башҡа ҙур ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән.
Ленин ордены менән Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булғандар ҙа бүләкләнә.
Беренсе һанлы Ленин ордены менән 1930 йылдың 23 майында «Комсомольская правда» гәзите йәштәр коллективтары араһында беренсе бишйыллыҡта социалистик ярыштар ойошторған өсөн бүләкләнә. Бер үк ваҡытта гәзитең беренсе һаны сығыуға биш йыл тулыу көнө лә билдәләп үтелә.
Рәссәм Иван Иванович Дубасов Һәм скульптор Иван Дмитриевич Шадр орденды төҙөүҙә ҡатнашыусылар.. Рәссәм Дубасов һуңынан Ленин ордены менән үҙе бүләкләнә.
1953 йылға тиклем орден алтындан, Ленин рәсеме платинанан эшләнә.
Советтар Союзының ҡайһы бер күренекле кешеләре Ленин ордены менән бер нисә тапҡыр бүләкләнә, шул иҫәптән:
- 11 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Дмитрий Фёдорович Устинов;
- 9 тапҡыр — ҡорал эшләүселәр генерал-полковник-инженер Пётр Васильевич Дементьев һәм генерал-полковник-инженер Василий Михайлович Рябиков, тикшеренеүсе һәм Главсевморпуть башлығы Иван Дмитриевич Папанин;
- 8 тапҡыр Армия генералы Павел Иванович Батов, Советтар Союзы Маршалы Александр Михайлович Василевский, Советтар Союзы Маршалы Василий Данилович Соколовский, академик Трофим Денисович Лысенко;
- 7 тапҡыр — Армия генералы Иван Христофорович Баграмян, Советтар Союзы Маршалы Семён Михайлович Будённый, Советтар Союзы Флоты Адмиралы Сергей Георгиевич Горшков;
- 6 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Георгий Константинович Жуков.
Халыҡ-ара эшселәр һәм коммунистар хәрәкәтендә ҡатнашҡан күренекле эшмәкәрҙәр Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Хо Ши Мин, Фидель Кастро, Отто Гротеволь күрһәткән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Ленин ордены бөтәһе 460 000 тапҡыр тапшырылған.


text:
Сәңкелдәк ҡаҙ
Сәңкелдәк ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы, ҡашҡа ҡаҙ(пискулька)— йорт ҡаҙынан бәләкәйерәк ҡош.
Күмәкләшеп һәм парлашып йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө ҡара-һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө аҡ, маңлайында аҡ ҡашҡаһы бар. Ҡорһағы һәм түше эре ҡара таплы. Күҙ ҡабаҡтары һары. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙғылт һа,ры. Башҡа ала ҡаҙҙарҙан бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.
Тауышы көслө генә сәңкелдәү: «клиңк-клиңк».
Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Үлән, орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө осоп үтешләй генә туҡталып китәләр. Беҙҙең яҡта оя ҡормай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красная книга РФ М.: АСТ 2001 г.
- Жизнь животных. т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986 г.
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Саха (Яҡутстан) Республикаһы
Саха́ (Яҡутстан) Республикаһы, Яҡутстан ( саха Саха Республиката, Саха Сирэ) — Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә булған дәүләт (республика), Рәсәй субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.
Майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһының иң ҙур регионы; шулай уҡ, Якутия — доньяла иң ҙур административ-территориаль берәмек. Баш ҡалаһы — Якутск.
1922 йылдың 27 апрелендә төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Сиктәре[үҙгәртергә]
Якутияның яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4 500 километрҙан артығраҡ. Якутияның 2/5 өлөшө төньяҡ поляр түңәрәк артында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа хәтле оҙонлоғо — 2 500 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 2 000 км.
Рельеф[үҙгәртергә]
Якутияның 2\3 өлөшөн тауҙар биләй. Иң бейек нөктәһе — Еңеү түбәһе (3147 м, башҡа мәғлүмәттәрҙә — 3 003 м; Черский тау һыртында урынлашҡан), йәки Мус-Хая тауы (2959 м, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 3 011 м). Якутияла шулай уҡ Верхоянск тау һырты урынлашҡан.
Якутияның көнбайыш өлөшө иң ҙур яҫы таулыҡтарның береһе — Урта Себер яҫы таулығы .
Эре түбәнлектәр: Үҙәк Якутия түбәнлеге, Колыма түбәнлеге, Төньяҡ Себер түбәнлегенең көнсығыш өлөшө.
Гидрография[үҙгәртергә]
Якутия — иң күп йылғалы (700 мең йылғалар) һәм күлле (800 мең күлдән артығрак) региондарҙың береһе. Иң зур йылғалар: Лена (оҙонлоғо — 4 400 км), Вилюй (2650 км), Оленёк (2292 км), Алдан (2273 км), Колыма (2129 км), Индигирка (1726 км), Олёкма (1436 км), Анабар (939 км) һәм Яна (872 км).
Эре күлләр: Бустак, Лабыңкыр, һ.б.
Тәбиғәт[үҙгәртергә]
Яҡутияның биләмәһе 4 географик сиктәрҙә урынлашҡан: тайга урмандары, тундра, урманлы тундра, арктик сүлдәре. Яҡутия күпселек мәңгелек туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.
Үҫемлектәр[үҙгәртергә]
Тайгала ҡарағас күпселекте тәшкил итә, шулай ук ҡарағай, кедр стланигы, шыршы, ҡайын, уҫак; көньяҡтағы райондарҙа — Себер кедры, таулы райондарҙа еҫле тирәк һәм чозения таралған.
Хайуандар дөньяһы[үҙгәртергә]
Саха тайга-тундра зоогеографик зонаһында урынлашҡан. Бында морж, нерпа, тюлень, аҡ айыу йәшәй (утраулы территорияһында); мышы, төньяк боланы, кабарга, ҡарлы тәкә, изюбр, һоро айыу, бүре, ҡызыл төлкө, аҡ төлкө, кеш, аҫ, себер көҙәне, шәшке һ. б.
Республиканың һалҡындарҙа балыҡтарҙың 50 төрө йәшәй, ҡоштарҙың 250 төрө бында оя ҡора.
Климат[үҙгәртергә]
Климат — киҫкен континенталь, ҡыштың оҙон һәм йәйҙең ҡыҫҡа булыуы менән айырылып тора тора.
Сәғәт бүлкәттәре[үҙгәртергә]
Яҡут (Саха) өс сәғәт бүлкәтенә ҡарай:
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе мең йыллыҡ урталарында эвенктарҙың һәм эвендарҙың боронғо ата-бабалары Яҡут еренә килеп ултыра. Был төбәккә сахаларҙың килеүе уларҙы төньяҡҡараҡ сигенергә мәжбүр иткән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө
- Халыҡ һаны буйынса Рәсәй төбәктәре
- Рәсәй төбәктәре эске региональ продукты буйынса
- Майҙан буйынса Рәсәй төбәктәре


text:
Фин теле
Фин теле (фин. suomi, suomen kieli) — Фин халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Финляндияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙмаһы - латин алфавиты нигеҙендә.
Агглютинатив телдәренең береһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре ((энец, ненец, нганасан теле, селькуп теле) бергә Урал тел ғаиләһен тәшкил итә.
Таралыш[үҙгәртергә]
Фин телендә Финляндия халҡының күпселеге (92 %) һөйләшә. Шулай уҡ ошо телдә Финляндиянан тыш йәшәгән этник финдар һөйләшә: Швецияла,Норвегияла, АҠШ-лағы фин диаспораһы, Эстонияла, Рәсәйҙә (күпселеге Ленинград өлкәһендә һәм Карелияла).
Фин теле Финляндияла рәсми тел булып тора; Швецияла аҙсылыҡ халыҡ теле булараҡ таныла. Рәсәйҙең Ленинград өлкәһендә фин телендә ингерманландлылар һөйләшә; Карелияла йәшәүсе этник финдар ҙа бар. Карелияла карел һәм вепс теле менән бергә милли тел тип һанала


text:
Горчак
Горчак[1] (лат. Rhodeus sericeus, (урыҫ. Обыкновенный горчак , урыҫ. Горчаки) — ҙур булмаған, оҙонлоғо 10 см тирәһе сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡ; Европаның төньяғында һәм Себерҙә йәшәй торған йылға балығы[2].
Аҡрын ағымлы һәм ағымһыҙ йылғаларҙың туғайлы, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған өлөштәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 10 см, ян-яҡтан ҡыҫылып, эре тәңкәләр менән ҡапланған. Һыртындағы йөҙгөсө 8-10 тармаҡлы нурҙан тора. Башлыса, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Йәшәүенең икенсе йылында енси яҡтан өлгөрөп етә, ыуылдырыҡ сәсеү яҙғы-йәйге айҙарға тура килә. Шул ваҡытҡа инә балыҡтарҙың ыуылдырыҡ һалғысы үҫә (һайһы саҡта кәүҙә оҙонлоғон да уҙып китә), уның ярҙамында ике ҡабырсаҡлы эре моллюскларҙың мантия ҡыуышлығына ыуылдырыҡ бөртөктәрен һала. Ыуылрырыҡ бөртектәренең 300 гә яҡыны үрсемле. Кәсепселек өсөн әһәмиәте юҡ, аквариумдарда тотола.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Акимушкин И. И. Птицы. Рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — Забота о детях в водах наших широт: Мысль, 1995. — С. 317—318. — (Мир животных). — ISBN 5-244-00803-X


text:
Баҡра
Баҡра — (Agrostemma), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Бер йыллыҡ йомшаҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 30—80 см. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, ҡыяҡ йәки ҡыяҡ‑ланцет. Сәскәһе ҡуйы ал, һабаҡ осонда, яңғыҙ һәм эре. Тоташып үҫкән каса япрағы 10 ҙур һеңерсәле һәм 5 ҡыяҡлы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — бер оялы оҙонса көршәк формаһындағы ҡумта, июль—октябрҙә өлгөрә.
Таралышы[үҙгәртергә]
Баҡра һирәкләп республиканың төньяҡ райондарында осрай. Яҙғы культураларҙың, һирәгерәк ужым культураларының ҡый үләне. 3 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сәсеү баҡраһы үҫә.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Ағыулы үҫемлек. Декоратив үҫемлек. Составында кумариндар, сапониндар, стероидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лазьков Г. А. Семейство гвоздичные (Caryophylleae) во флоре Кыргызстана — М.: Т-во науч. изд. КМК, 2006. — ISBN 5-87317-319-2.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Баҡра — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә 11
- Куколь, растение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) 11
- Куколь в Биологической энциклопедии 11
- Агростемма в Энциклопедии декоративных садовых растений 12


text:
Ҡупшыҡайҙар
Көйәҙ турғайҙар, ҡупшыҡайҙар, һылыуҡас турғайҙар — Европала, Азияның көньяғында һәм Төньяҡ Африкала йәшәй торған, аҡ, ҡара, көрән-ҡыҙыл, аҡһыл-көрән һәм һары төҫтәр ҡатыш ала булған һайраусы турғайҙар ырыуы.
Ағас һәм ҡыуаҡтарҙа, яр буйындағы үләнле әрәмәлектә оялайҙар. Баҡсалардҙа һәм парктарҙа йәшәйҙәр. күсмә ҡоштар. Һары башлы кәрлә турғай йыл дауамында йәшәй. Һоро, ҡоңғорт, йәшкелт-һары төҫтә булалар. Кескенә башлы, нескә тура суҡышлы. Ҡанаттары төрлө ҙурлыҡта. Түңәрәкләнеп килгән йә иһә киртләч ҡойроҡло. Әрәмә сыпсыҡтары йәшерен тормош алып бара, уларҙы һайрауҙары буйынса, фәҡәт оялау һәм бала сығарыу ваҡытында ғына күрергә мөмкин. Әлеге ҡоштарҙың оялары яһалыуы һәм урынашуы буйынса күп төрлө. Күбеһенсә — асыҡ, каса һымаҡ. Ерҙән бейек түгел - ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың ҡыуыш кәүсәһендә (әрәмә турғайы) йәки оҙон үлән һабаҡтары араһында (ҡамыш турғайы) урынлашалар. Ҡарағай турғайы ер өҫтөндәге ояларын эргәһенән керә торған ҡыуыш формаһында яһайҙар. 4—7 йомортҡа һалалар. Ҡамыш һәм ҡарағай турғайҙары бары тик хайуан аҙыҡтары: бөжәктәр һәм уларҙың личинкалары, үрмәксе һымаҡтар, ваҡ моллюсклар менән, ә ҡалғандары еләк һәм ваҡ сүп үлән орлоҡтары менән туҡланалар. Зарарлы бөжәктәрҙе юҡ итәләр. Август аҙағында әрәмә турғайҙары ҡышлау өсөн осоп китә башлайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Бызылдауыҡ себендәр
Бызылдауыҡ себендәр (лат. Syrphidae, урыҫ. Журчалки ) — ҡыҫҡа мыйыҡлылар отрядында ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе (Brachycera).
4,6 меңдән артыҡ төрө бар, Рәсәйҙә — бер нисә йөҙ. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5—25 мм, һары, аҡ, ҡыҙыл йәки ҡара төҫтәге асыҡ буй-буй һыҙыҡтары йәки тимгелдәре бар. Ҡайһы берҙәре сағыусы элпә ҡанатлыларға: шөпшә, бал ҡортона оҡшаған. Сәскә нектары менән туйыныу сәбәпле ҙур безелдәүек себендәр үҫемлектәрҙе һеркәләндерә; ҡанаттары менән тиҙ елпенеп, ситкә тиҙ осоп китеүҙәре һәм яңынан үләнсел үҫемлек һәм ҡыуаҡ сәскәләренә осоп килеүҙәре, һауала оҙаҡ хәрәкәтһеҙ, элеп ҡуйған кеүек тора алыуҙары менән айырылалар. Безелдәүек себендәр личинкаларының йәшәү рәүеше төрлөсә: үҫемлек менән туйыныусылар ҡатҡан ҡабыҡ аҫтында, ағас ҡыуышлыҡтарында, үҫемлек туҡымаларында йәшәй, һуған безелдәүек себендәр (Eumerus) личинкалары һуғансаларҙы зарарлай, уларҙың үҙәген ашай; сапрофагтар тарҡалыу продукттарына бай булған һыуҙа йәшәй. «Күсе һымаҡ»тар тип аталыусы Eristalis ырыуы себене личинкаларының ҡорһаҡ осонда 15 мм-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы һулыш көпшәһе бар; йыртҡыстары үҫемлектәрҙә йәшеренмәйҙәр, башҡа тигеҙ ҡанатлыларҙың личинкаларын юҡ итәләр, ҡайһы берҙәре бөжәк — ксилофагтарның йөрөү юлдарында, иңкеш, ҡырмыҫҡа һәм һағаҙаҡ ояларында туйыналар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. М., 1966; Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Этномология. М., 1985.


text:
Ҡан анализаторҙары
Ҡан анализаторҙары — автоматлаштырылған приборҙар һәм комплекстар, клиник лаборатор диагностика саралары.
Үлсәү өлөшөнән, эшкәртеү (микропроцессорҙар) һәм мәғлүмәтте сағылдырыу (цифрлы индикаторҙар) ҡоролмаларынан торалар. Ҡатмарлы комплекстарҙа эшкәртеү һәм сағылдырыу функцияларын компьютер башҡара. Ғилми-тикшеренеү һәм дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында тикшеренеүҙәрҙең сифатын яҡшыртыу һәм лаборант-аналитиктарҙың эшен тиҙләтеү өсөн ҡулланылалар.
Башҡортостанда 20 б. 90 сы йй. натрий һәм калий иондары концентрацияһын билдәләү өсөн ионселектив ЭЦ 59 (“Кверти-Мед” ЯСЙ) һәм ЭЦ 59М (“Кверти-Лаб” ЯСЙ) Ҡ.а.; ҡандағы кислота һелте тигеҙлеген асыҡлау өсөн ЭЦ 60, глюкоза кимәлен билдәләү өсөн ЭЦ 61 анализаторҙарын (“Кверти-Мед” ЯСЙ); фотоколориметрик портатив АФП 01 анализаторын (“Медицина һәм техник приборҙар” ЯСЙ); ҡан сывороткаһы аҡһымдарын целлюлоза ацетаты плёнкаларында электрофорезлау өсөн ЭБАФ 01 (“Кверти-Лаб” ЯСЙ), “Астра” УЭФ 01 (“Астра” ғилми-производство үҙәге) комплекстарын; биопрепараттарҙы клиник-эксперименталь һәм экспресс-диагностика шарттарында тикшереү өсөн ХЛ 003 хемилюминометрҙарын (Техник системаларҙы медицина-экология яғынан тикшереү б са ӨДАТУ ның һәм БДМУ ның вуз-ара лаб.) уйлап табыу һәм етештереү башлана.


text:
Ҡара ҡарға
Ҡара ҡарға
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ала ҡарғалай. Ғәҙәттә күмәкләшеп йәшәйҙәр.Дөйөм төҫө күкһел ҡара. Оло ҡоштоң суҡышы тирәһе яланғас, бысраҡ аҡ төҫтә. Суҡышы йыуан һәм ҙур. Ала ҡарғанан бөтә кәүҙәһенең ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.Ҡарлыҡҡан тауышлы:"ҡрра - ҡрра"
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Һирәк ағаслы урман, ҡәлә һәм ауыл эргәһендәге ағаслыҡтарҙа йәшәйҙәр. Ояһы ағас баштарында була.Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә, яҙғыһын яңы шытып сыҡҡан иген һәм йәшелсәләрҙе йолҡоп, бер аҙ зыян килтерә.
Туҡланыуы һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Төрлә бөжәктәр, сиңерткә,ямғыр селәүсене, үлән үҫентеләре менән туҡлана. Бик киң таралған ҡош. Ояһын ваҡ сыбыҡсаларҙан үреп яһай.Көрән таплы йәшкелт зәңгәр 5-6 йомортҡаһы була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл. 67-се бит
- Фадеева Е.О. Экология грача (Corvus frugilegus L.) в антропогенных ландшафтах Окско-Донского междуречья. — М.: Товарищество науч. изд. КМК, 2007. — 199 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Ай (юлдаш)
Ай — Ерҙең берҙән-бер тәбиғи эйәрсене. Ерҙә Ҡояштан һуң яҡтылығы буйынса икенсе урында, Ҡояш системаһында тәбиғи эйәрсендәр араһында ҙурлығы буйынса бишенсе урында. Һәм шулай уҡ кеше аяғы баҫҡан ерҙән ситтәге беренсе һәм берҙән-бер объект. Ерҙең үҙәгенән Ай үҙәгенә тиклем яҡынса 384 467 км.
Күк йөҙөндә тулы айҙың йондоҙ дәүмәле − 12m,71[3]. Болотһоҙ төндә тулы Айҙың Ер өҫтөнә яҡтыртыуы − 0,25 лк. Ай өҫтөнә төшкән яҡтылыҡтың 7% ғына кире ҡайтара.
Ай хәрәкәте[үҙгәртергә]
Ай Ер тирәләй хәрәкәт итә һәм Ер яғына һәр ваҡыт бер яҡ йөҙө менән ҡарай. Эллиптик орбитаның ҙур ярым күсәре − 384 399 км, эксцентриситеты 0,0549-ға тигеҙ.
Атамаһы[үҙгәртергә]
Барлыҡ төрки телдәрҙә (сыуаш теленән башҡа) Ерҙең юлдашын «ай» тип йөрөтәләр[4]. Боронғо славян һәм һинд-европа телдәрендәге lūna «луна» һүҙе латин теленән ингән[5]. Гректар Селена (грек. Eeλήvn), боронғо мысырлылар Ях (Иях) тип атаған.
Ай өҫтөндәге шарттар[үҙгәртергә]
Ай өҫтөндә атмосфера бөтөнләй юҡ тиерлек. Айҙағы тәүлек Ерҙәге 27,32 тәүлеккә тиң. Ерҙәге ике аҙнаға һуҙылған Ай көнөндә уның йөҙө +120 °C-ҡа тиклем йылына, шулай уҡ оҙайлы Ай төнөндә һәм күләгәлә −160 °C-ҡа тиклем һыуына. Ай өҫтөндә күк йөҙө һәр саҡ аяҙ сөм-ҡара, йондоҙ һәм планеталар көндөҙ ҙә күренә. Айҙың Ергә ҡараған яғынан, Айҙан 3,67 тапҡыр ҙурыраҡ Ер шары күренә. Айҙа һауа юҡ, шуға курә күк йөҙө гел аяҙ, болоттар йөҙмәй, таң нурҙары уйнамай. Ай өҫтө метеориттар бәрелеүҙән барлыҡҡа килгән ҡая һыныҡтары һәм туҙан менән ҡапланған.
Орбита[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Солнечная система / Ред.-сост. В.Г. Сурдин — М.: Физматлит, 2008. — С. 69. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
- ↑ Атмосфера Луны
- ↑ Звёздная величина — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Төрөк-татар исемдәре генеалогияһы
- ↑ Тулыраҡ − М. Фасмер, Этимологический словарь русского языка, т. II, стр. 533.
- ↑ Луна удаляется от Земли с нарастающей скоростью


text:
Аҡбур осоро
Аҡбур осоро — мезозой эраһының һуңғы геохронологик осоро. 145,0 млн йыл элек башланған, 66,0 млн йыл элек тамамланған. Шулай итеп, 79 миллион йыл дауам иткән. Был исемде Бельгия геолог Ж. Омалиус д`Аллуа биргән.
Исеме, ул осорҙа треклек иткән, умыртҡаһыҙ диңгеҙ организмдары ҡалдыҡтары ултырмаһынан алынған аҡбур минералынан килә. Аҡбур осоро түбән һәм юғары бүлектәргәә бүленә, уларҙың һәр ҡайһыһы 6 ярустан тора; башланғыс осорҙағы аҡбурҙың дауамлылығы 45 млн. йылдан артыҡ, һуңғыһыныҡы - 34 млн. йыл самаһы.
Йөкмәткеһе
Климат[үҙгәртергә]
70 миллион йыл элек Ер һыуына башлаған. Ҡотаптар боҙ менән ҡапланған. Һылҡын ҡыштар башланған. Урыны менән температура +4 градустан түбән төшкен. Был осорҙағы динозаврҙар өсөн климан киҫкен һәм ҡырҡа үҙгәргән. Был үҙгерештәр Пагеяның бүленеүе, Гондвана һәм Лавразияның тарҡалыуы менән аңлатыла. Диңгеҙ кимәле күтәрелә һәм түбән төшә. Ер атмосфераһындағы ағымдар үҙгәрә, шул сәбәр менән океандағы ағымдар алышына.
Аҡбур осоро аҙағында температура киҫкен рәүштә юғары күтәрелә башлай. Был үҙгәрештәрҙең сәбәпсеһе океан тигән гипотеза бар: океан йылылыҡты йотоу урынына йылылыҡты кире сағылдыра һәм парник эффекты барлыҡҡа килтерә.
ҫемлектәр[үҙгәртергә]
Осор башында абағалар һәм асыҡ орлоҡлолар хакимлек итә, Аҡбур осоро уртаһында – ябык орлоҡлолар, осор аҙағында сәскәлеләр барлыҡҡа килә. Был инде аталандырыусы бөжәктәр үҫеше менән бәйле. Һуңғы аҡбурҙа флора һәм фаунуның бик юғары үсеше Ер шары тарихындағы иң йылы һәм дымлы климат менән бәйле була.
Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә]
Аҡбур осоронда микроорганизмдар, күп төр умыртҡаһыҙҙар һәм һөйрәлеүселәр киң үҫеш ала, ә осор аҙағында уларҙың күпләп үлеүе бара; елпеүес ҡойроҡло ҡоштар, беренсе имеҙеүселәр, ҡылсыҡлы балыҡтар, ҙур рептилиялар -- ихтиозаврҙар, плезиозаврҙар һ.б. диңгеҙ кәҫәрткеләре тарала.
Ултырма тоҡомдар[үҙгәртергә]
Аҡбур осоро ултырмалары составында гипс, пирит һәм сидерит менән байытылған күкһел һоро һәм ҡара балсыҡлы тоҡомдар күпселекте тәшкил итә, һирәк кенә глауконитлы ҡомдар һәм алевролиттар, кремнезёмлы һәм аҡбурга оҡшаш мергельдәр, цеолитлы һәм ҡомташлы тоҡомдар осорай. Түбән ярус ултырмаларында глауконитлы ҡомдар, ҡомташтар һәм алевролит горизонттарында ятыусы фосфоритлы конгломераттар (10-12 см-ға тиклем төйөрҙәре булған) осорай. Ҡомло-балсыҡлы катламдарҙа диңгеҙ фаунаһы: аммониттар, белемниттар («шайтан бармағы»), моллюсктар һ.б. бар. Юғары аҡбур ташлы-карбонатлы һәм карбонатлы-ташлы тоҡомдарҙан ғибәрәт. Аҡбур системаһы юшҡындары һай һыулы диңгеҙ бассейнында ултырған. Аҡбурҙың башланғыс осоронда диңгеҙ Поляр океанды Ҡырым-Кавказ өлкәһен ҡаплаған бассейн менән тоташтырыусы боғаҙ формаһын һаҡлай. Аҡбур осоро аҙағында диңгеҙ һыулығы юҡҡа сыға һәм 40-50 млн. йылға континенталь режим урынлаша.
Аҡбур осоро афәте[үҙгәртергә]
Аҡбур осоро аҙағында күпселек үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһындағы төркөмдәр юҡҡа сыға. Күпселек асыҡ орлоҡлолар, һөйрәлеүселәр, барлыҡ динозаврҙар үлеп бөтә. Әммә ҡоштар афәткә бирешмәй, йәшәүен дауам итә. Афәт сәбәптәре әлегә тиклем билдәле түгел.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Иорданский Н. Н. Развитие жизни на земле — М.: Просвещение, 1981.
- Короновский Н.В., Хаин В.Е., Ясаманов Н.А. Историческая геология : Учебник — М.: Академия, 2006.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы (баш.)
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Джон Ломбе
Джон Ломбе — XVIII быуаттаға инглиз эшҡыуары.
Ломбе 1693 йылдар тирәһендә Нориджда тыуа; туҡыусы улы була һәм Томас Ломбеның эйәрсен ҡустыһы була. Томас Ломбе вафат булғас уның эшен дауам итә, Нориджда һәм Лондонда ебәк сауҙагәре булараҡ билдәле була.
XVIII быуат башында ебәк ойоҡ бәйләү машиналары үҙәге Лондондан Медлиндсҡа күсә, был ваҡытта ебәк епкә һорау тәҡдимдән артып китә. Томас Ломбе ағаһы Джона менән уйлап табыусы һәм инженер Джорджем Сороколд Дербила төҙөгән ебәк фабрикаһына эшкә уңышһыҙ урынлашалар. Фабрика Дерби ҡалаһында Дервент йылғаһы буйында төҙөлә. Был эшселәрҙе һәм йәнһеҙ ҡеүәт биреүсе сығанаҡты бер ҡыйыҡ аҫтында эшләтеүсе беренсе фабрикалыр, моғайын.
Витторио Зонка (Vittorio Zonca) яҙмаһы буйынса, итальяндар станокта еп иләү технологияһын XVII быуаттан уҡ ҡулланған. Леонардо да Винчи һүрәттәрендә оҡшаған модельды табырға мөмкин, әммә Витторио Зонка яҙмалары тулыраҡ. Былар араһында бәйләнеш булыуа билдәһеҙ. Джонды ағаһы органсен ебен иләүсе итальян машинадарын өйрәнергә ебәрә. Органсин -- иләнгән тәбиғи ебәк, ебәк туҡымаға ҡушыу өсөн киң ҡулланыла. Легенда буйынса Джон Италияла машина ярҙамында ебәк туҡыу магазинына эшкә урынлаша. Төнөн ул магазинға инеп, шәм яҡтыһында, машиналарҙың чертёжын ентекләп күсерә. 1716 йылда конструкцияны Англияға алып ҡайта.
1718 йылда Томас Ломбе патент алырға ирешә. Патент 14 йылға бирелә.
Ломде фабрикаһы[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Дерби ебәк фабрикаһы
Иҫке Дерби ебәк фабрикаһы урынына яңы фабрика төҙөргә Сокород эшкә алына. Фабрика төҙөү 1722 йылда, Джон вафат булыуға бер йыл ҡалғас, төҙөлөп бөтә. Легенда буйынса Сардиния короле Виктор-Амадей II Ломбе предприятиеһының уңыштарын ишетеп ағалы-ҡустылы Ломбены үлтерергә бер ҡатынды яллай. Джонды "шикле" ҡатын ағыулаған тигән тоҫмал бар.
Томас Ломбе 1727 йылда рыцарь була. 1732 йылда патент ваҡыты уҙа, уны оҙайтыу үтенесе кире ҡағыла. Был Ричард Аркрайтның мамыҡ фабрикаһы һәм Дервент фабрика үҙәненә оҡшаған беренсе уңышлы туктамай эшләй торған етештереүханаһы була.
Томас ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, үҙ машинаһының моделен әҙерләү өсөн, 14 00 фунт стерлинг бирелә; ебәк иләү машинаһы башҡа фабриканттарға ҡулланма булараҡ Лондон Тауэрена ҡуйыла. Ул 1739 йылда үлә, фабрика бинаһы Самюэл Ллойд һәм Уильям Уилсонға һатыла. Фабрика, өлөшләтә емерелгән бинала, 1890 йылға тиклем ебәк етештерә. Был бинала хәҙер Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы урынлашҡан.


text:
Мейәс (йылға)
Мейәс (урыҫ. Миасс) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә ағыусы йылға, Иҫәт йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 658 км, бассейнының майҙаны — 21,8 мең км².
Учалы районында Нәрәле hыртының итәгендә башлана; көньяҡ-көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләре буйлап аға. Ҡурған өлкәһендәге Каргополье ҡасабаһынан 20 км төньяҡтараҡ Иҫәткә ҡоя.
Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә]
Һул яҡтан:
Уң яҡтан:
Чашковка, Смородинка, Әтлән, Черная, Һарыҫтан, Ҡуштымға, Селянка, Тый Йылга, Оло Кейәлем, Бишкүл, Йылға, Ҡуянбай, Һыры йылга, Бишкиль, Зуз йылға, Сыбар Айгыр, Кесе Сүмләк (Чесноковка), Сүмләк, Наумовский, Тоҡман, Ҡарасел, Каменка, Ҡарасук(Карачуха), Таҡташ (Такташиха), Окунёвка, Боровлянка, Бархан, Каменка, Табарка йылғалары.
Ландшафт[үҙгәртергә]
Иң үрге ағышында таулы, ҡороусан; һаҙҙар һәм күлдәр янынан үтә. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә бара, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, киң. Силәбе ҡалаһында быуа аша үтә.
Йылға буйындағы ҡалалар һәм ауылдар[үҙгәртергә]
Учалы районында Уйҙа, Орловка, Илсеғол, Мулдаҡай ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә -- Мейәс һәм Силәбе ҡалалары.
Гидронимия[үҙгәртергә]
Йылғаның исеме башҡорт теленән килә. Ысын, тарихи исеме Мейәсте. Ҡобайырҙа был ап-асыҡ сағыла: Ай, Мейесте, Мейесте! Мейестенең һыуын кем эсте?..
Йылғала Арғужа һыуһаҡлағысы ойошторолдо.


text:
Ала ҡаҙ
Ала ҡаҙ (урыҫ. серый гусь) — өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған, киң таралған һыу ҡошо.
Таралышы[үҙгәртергә]
Евразияла һәм Африканың Урта диңгеҙ ярҙарында таралған. Башҡортостанда башлыса Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил райондарында һәм Ағиҙел менән Кама йылғалары араһында киң таралған.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт ҡаҙы ҙурлығында. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Йорт ҡаҙына оҡшаған. Дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Түшенең аҫ яғында, ҡабырғаларында һәм ҡанаттарында нәҙек аҡ һыҙаттар бар. Ҡойроғоноң өҫтө һәм аҫты аҡ, осо ҡара. Суҡышы һәм күҙҙәре алһыу.
Кәүҙә оҙонлоғо 75—90 см, ауырлығы 2,1—4,5 кг (һирәк — 6 кг тиклем), ҡанаттарының ҡоласы 150—180 см. Ҡауырһын ҡапламы аҡһыл һоро, ҡорһағы ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Суҡышы йыуан, тоноҡ алһыу, осо аҡ. Муйыны оҙон. Аяҡтары асыҡ ҡыҙыл.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: “ҡа-ғаңҡ”.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡамыштан, ҡаты үлән һабаҡтарынан һ.б. ҡалҡыулыҡтарҙа, түңгәктәрҙә оя ҡора, төбөнә япраҡ, үлән, мамыҡ түшәй. 2—10 аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡа һала. Инә ҡош 27—28 көн баҫа
Ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Көндөҙгө ҡош. Һыуҙа һәм уның тирәһендә үҫкән үҫемлектәр м‑н, көҙөн башлыса бойҙай, борсаҡ, һоло, ҡарабойҙай һ.б. культуралы үҫемлек орлоҡтары менән туҡлана. Үлән, орлоҡ, иген, һыу бөжәктәре менән дә туҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лоренц, Конрад. Год серого гуся.
- Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс
- Акимушкин И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся М.: Мысль 1995
- Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
- Жизнь животных Т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Сөләймән I
Сөләймән I Ҡануни (Ҡануни́; ғосм. سليمانا اول — Süleymân-ı evvel, төр. Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 6 ноябрь, 1494 — 5/6 сентябрь, 1566) — Ғосман империяһының унынсы солтаны (1520 йылдың 22 сентябренән), 1538 йылдан - хәлиф .
Сөләймән Ғосмандар династияһының иң бөйөк солтаны һанала ; ул хакимлыҡ иткәндә Оттоман Портаһы иң юғары үҫешкә өлгәшә. Европала Сөләймәнде йышыраҡ Затлы Сөләймән тип йөрөтәләр, мосолман донъяһында иһә - Сөләймән Ҡануни. Ҡайһы саҡ «Kanuni» (ғәр. القانونى) төрөк һүҙен закон (ҡанун) сығарыусы мәғәнәһендә аңлаталар. «Kanun» һүҙе «закон» тип тәржемә ителһә лә, «Ҡануни» ҡушаматы Сөләймән I -гә Ғосман империяһы халҡы тарафынан «Ғәҙел», ҡанундарҙы тейешенсә үтәүсе мәғәнәһендә бирелгән.


text:
Учалы (ҡала)
Учалы́ —Башҡортостанда, Урал тауының көнсығыш итәгендә, Өфөнән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала. Учалы районының үҙәге.
Йөкмәткеһе
Исем[үҙгәртергә]
Учалы ҡалаһының исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттын бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; "юшалы" (йәшмәле) тигән аңлатыуы ла бар.
Бер риүәйәт буйынса Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туктамыш ханды еңеп уның союздаштарҙы, бер-нисә башҡорт ырыуҙарҙы юҡҡа сығарған урыны тип аңлата.
Тарих[үҙгәртергә]
РСФСР Юғары Шураһы Президиумының 1963 йылдын 1 февралендәге Указы менән Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары ҡушылып бер ҡалаға берләштерелде.
Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр, сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса йәшмә күп табыла.
Транспорт[үҙгәртергә]
Район аша Белорет-Учалы-Мейәс-Силәбе, Учалы–Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы-Ҡорама- Уй –Силәбе - автомобиль юлдары үтә.
Тимер юлы[үҙгәртергә]
Район аша Рәсәй тимер юлдарының Көнъяк Урал тимер юлының Межозерный-Учалы – Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса Учалы-Мейәс -Өфө-Күмертау – Ырымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поез Күмертауға тиклем, 2005- Өфө тиклем, 2010 – Мейәскә тиклем йөрөнө.
2012 йылдан ошо юлда пассажир ташыу туҡтатылды. Учалы ауылда билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн Учалылар күрше ҡалаларға йәки Баштрансагенство аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү һаҡты түләп) алырға мөмкин.
Галерея[үҙгәртергә]
Генераль планы [1][үҙгәртергә]
2009 йылдын ҡаланың генераль план раҫланыды. «Башкиргражданпроект» проект буйынса.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
- Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты
- май-сыр заводы
- тегеү фабрикаһы
- урман машиналарын эшләү заводы
- тимер-бетон заводы
Радиостанциялар[үҙгәртергә]
- 69,53 МГц — Радио России
- 67,34 МГц — Маяк
- 101.3 FM — Радио Рекорд
- 101,7 FM — Европа Плюс Учалы
- 102.8 FM — Спутник 107 ФМ Учалы
- 105.4 FM — Юлдаш
- 106,2 FM — Радио Ваня
- 106.7 FM — Дорожное радио
- 107,7 FM — Радио Первый канал
Ҡала панорамаһы[үҙгәртергә]Учалы ҡалаһы
Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яҡтан
Ҡыҙыkлы факттар[үҙгәртергә]
- Учалы урамы Асҡарҙа, Сибайҙа һәм Белоретта бар.
- Ҡаланың 1 километр алыҫлыҡта Учалы ауылы урынлашҡан. Учалы ауылда 6,5 мең кеше йәшәй һәм уның халҡы Учалы ҡалаhының халҡы иҫәбенә инмәй .
- ҡала 1965 йылдан район үҙәге булып тора. 1965 йылға тиклем Учалы районының үҙәге Учалы ауылында урынлашҡан.
- Райондың «район китапханаһы», «район мәҙәниәт йорто», тимер-юл станцияһы Учалы ауылында урынлашҡан
- Ҡала Силәбе өлкәһе сиклегенә тиклем 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан
- ҡалала 2 мәсет (үҙәк мәсете, З. Рәсүлев мәсете); 1 серкәү бар
- ҡалала БДУ-ң филиалы бар. Ләкин нишләптер БДУ-ң сайтта уның тураһында мәғлүмәт юҡ. Был филиал лицензияны алмауна сәбәпле.
- Учалы ҡалала урынлашҡан иң ҙур күле – Ҡарағайкүл Картон-рубероид заводы ҡалдыҡтары менән бысратылған.
- Учалы районында Яйыҡ (Урал), йылғаһы башлана.
- Учалы ҡалаһының иң оҙон урамы — Ленин урамы.
- Учалы халҡы күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).
- Учалыла күпселеге башҡорттар йәшәһә лә яңы биҫтәләр «Царское село»-«Батша ауылы» ,«Барвиха» ,«Сиротский приют»-«Йәтимдәр йорто» һәм «Дворянское гнездо»-«Алпауыттар ояһы» исемле.
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Халҡы 37,9 мең кеше. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә
- Учалы районының һәм ҡалаһының рәсми сайты
- "Яйыҡ" - Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите


text:
Ишәк
Йорт ишәге (лат. Equus asinus asinus) — йомро тояҡлы, оҙон ҡолаҡлы, көлһыу төҫтәге, ат һымағыраҡ бәләкәй кәүҙәле эш хайуаны[1]. Африка ишәгенең (Equus asinus) ҡулға эйәләштерелгән төрө. Кешелек тарихында ҙур роль уйнаған.
Ҡулға эйәләштереү[үҙгәртергә]
Ишәктәр аттар менән сағыштырғанда күпкә иртәрәк ҡулға эйәләштерелгәндәр. Б. э. т. 4000 йыл элек Нил дельтаһы буйында ҡулға эйәләштерелгән ишәктәрҙе ҡулланғандар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка (под ред. З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Ялан торомтайы
Ялан торомтайы (урыҫ. Степна́я пустельга, лат. Falco naumanni) — ыласындар ғаиләһенән ваҡ йыртҡыс ҡош; Рәсәйҙең урта һыҙатында йәшәй, бөжәктәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана торған уртаса ҙурлыҡтағы йыртҡыс ҡош[1]; ыласындар ғаиләһенә ҡараған оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Орлоҡ
Орлоҡ — башланғыс үҫемлек. Ул орлоҡ бәбәгенән үҫеп китә.
Йөкмәткеһе
Ике өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Фасоль орлоғоноң төҙөлөшө менән танышайыҡ. Фасолдең орлоҡтары эре. Орлоҡтоң бер яғы көмрө, икенсе яғы батынҡы була. Орлоҡ тыш яҡтан шыма ялтыр ҡабыҡ менән ҡапланған. Ул орлоҡто артыҡ ныҡ кибеүҙән һәм зарарланыуҙан һаҡлай. Ҡабыҡтың төрлө төҫтә булыуы мөмкин. Орлоҡтоң батынҡы яғында уны орлоҡ эргәлеге менән тоташтырыусы йәй— орлоҡ һабының эҙе күренә. Орлоҡ ҡабығы аҫтында бәбәк урынлашҡан. Ул ике орлоҡ өлөшөнән һәм улар араһында урынлашҡан тамырсанан, һабаҡсанан һәм бөрөсәнән тора. Уларҙы тик лупа аша ғына яҡшы күрергә мөмкин. Эре, ҡалын орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр запасы була. Борсаҡ һәм башҡа ҡуҙаҡлы үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө лә шундай уҡ. Ләкин, мәҫәлән, тиле торманың һәм көтөүсе муҡсаһының туҡлыҡлы матдәләр запасы орлоҡ өлөштәрендә генә түгел, бәлки бәбәктең башҡа өлөштәрендә лә — тамырсала һәм орлоҡ өлөштәренән түбәнерәк, һабаҡта урынлашҡан, ә бөрөсәһе әле үҫешмәгән. Бәбәктәре ике орлоҡ өлөшөнән торған сәскәле үҫемлектәрҙе ике өлөшлөләр тип атайҙар, мәҫәлән, имән, алмағас, кишер, астра, ҡабаҡ, көнбағыш, лютик, мәк һ. б.. Ләкин ике өлөшлө бөтә үҫемлек орлоҡтарының төҙөлөшө фасоль йә көтөүсе муҡсаһыныҡы кеүек түгел. Лютиктың һәм миләүшәнең ҙур булмаған бәбәге эндосперм — туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған махсус күҙәнәктәр менән уратып алынған. Шуға күрә күҙәнәктәрҙән торған орлоҡ ҡабығы бәбәкте түгел, ә эндоспермды уратып алған.[1]
Бер өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ҡыяҡлы иген(бойҙай, арыш, кукуруз) орлоҡтарының. төҙөлөшө башҡаса. Бойҙайҙың ҡоро емешен — бөртөксәһен тикшереп ҡарайыҡ. Бойҙайҙың оҙонса бөртөксәһе тыш яҡтан алтын төҫөндәге һары тиресәле емеш тышсаһы менән ҡапланған. Ул тышса орлоҡ ҡабығына шул тиклем ныҡ йәбешеп үҫкән, уны орлоҡтан айырып алыу мөмкин түгел. Әгәр бойҙай бөртөксәһен буйға киҫеп ҡараһаҡ, бөртөксәлең күп өлөшөн он һымаҡ эндосперм тәшкил иткәнен күрербеҙ; уның күҙәнәктәре туҡлыҡлы матдәләрҙән тора. Бойҙайҙың бәбәге бик бәләкәй, уны лупа ярҙамында ғына күрергә мөмкин. Уның тамырсаһы, һабаҡсаһы һәм бөрөсәһе бар. Ләкин унда орлоҡ өлөшө берәү генә. Уның туҡлыҡлы матдәләр запасы булмай, ул эндоспермға ныҡ йәбешеп тора һәм йоҡа ғына пластинкаға оҡшаған . Орлоҡ шытҡан саҡта туҡлыҡлы матдәләр эндосперм күҙәнәктәренән орлоҡ өлөшө аша бәбәккә килә. Бәбәктәрендә бер генә орлоҡ өлөшө булған үҫемлектәрҙе бер өлөшлөләр тип атайҙар. Бер өлөшлө башҡа үҫемлектәрҙең, мәҫәлән һуғандың, ынйы сәскәнең, орлоҡтарында шулай уҡ эндосперм була, тик ул, бойҙай һәм башҡа ҡыяҡлыларҙағы кеүек, бәбәккә бер яҡлап ҡына йәбешмәгән, ә бәбәкте уратып алған . Шулай итеп, орлоҡтоң ҡабығы һәм бәбәге була. Ике өлөшлө үҫемлектәрҙең бәбәге ике орлоҡ өлөшөнән тора, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ғәҙәттә, йә бәбәктең үҙендә, йә эндо- спермда туплана. Бер өлөшлөләрҙең бәбәге тик бер орлоҡ өлөшлө, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ҡағиҙә булараҡ, эндоспермда була.
Орлоҡтарҙың составы[үҙгәртергә]
Эндосперм йәки бәбәк күҙәнәктәрендә ниндәй туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған? Бойҙай бөртөксәләрен тарттырып он алалар. Был —нигеҙҙә, ваҡланған эндосперм. Бер аҙ бойҙай онон алайыҡ та унан ҡамыр баҫып, марляға төргәс, стакандағы һыуҙа йыуайыҡ. Һыу буръяҡланыр, сөнки ҡамырҙан ниндәйҙер матдә йыуылып сыға. Тиҙҙән марляла һуҙылып, йәбешеп торған масса ҡалыр —был елемсә йәки үҫемлек аҡһымы. Буръяҡ һыулы стаканға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙайыҡ. Стакандағы һыу күк төҫкә инер. Йод менән тейгәндә крахмалдың күк төҫкә инеүе билдәле. Тимәк, һыуҙа крахмал бар. Буялған крахмал әкренләп стакан төбөнә ултырыр. Бойҙай ононда шулай уҡ бер аҙ май ҙа бар. Ләкин көнбағыш, мамыҡ һәм башҡа күп кенә үҫемлек орлоҡтарында май бигерәк тә күп. Аҡһым, крахмал, майҙар — бөтә үҫемлектәрҙең орлоғонда була торған органик матдәләр, ләкин төрлө үҫемлектәрҙең орлоғонда уларҙың миҡдары төрлөсә. Бойҙай бөртөксәләрендә крахмал күп, аҡһым байтаҡҡа кәм, ә май бөтөнләй аҙ. Фасоль орлоғонда аҡһым күп, ә крахмал аҙ. Көнбағыш орлоғонда май күп. Кеше үҫемлектәрҙе органик матдәләр алыу өсөн үҫтерә. Составында крахмал, аҡһым булған он һәм ярма алыу өсөн бойҙай ғына түгел, шулай уҡ арыш, арпа, кукуруз, һоло, тары, дөгө, ҡарабойҙай үҫтерәләр. Аҡһымға бай продукттар алыу өсөн борсаҡ, мал борсағы, соя, фасоль, яҫмыҡ борсаҡ сәсәләр. Үҫемлек майҙары алыу өсөн көнбағыш, мамыҡ, етен, ер сәтләүеге (арахис), соя һәм башҡа майлы культуралар үҫтерәләр. Орлоҡтарҙа органик матдәләрҙән тыш тағы нимәләр була? Был һорауға яуапты ябай тәжрибә яһап белергә мөмкин. Пробиркаға ҡоро бойҙай бөртөксәләрен йәки башҡа үҫемлек орлоҡтарын һалайыҡ та талғын ғына утта ҡыҙҙырайыҡ. Тиҙҙән пробирканың стеналарында һыу тамсылары барлыҡҡа килер. Сөнки орлоҡ составында булған һыу йылытҡанда парға әйләнә. Барлыҡҡа килгән пар пробирканың һыуыҡ стеналарына тейеп һыуына һәм быялала һыу тамсыларына әүерелә. Йылытыуҙы дауам итәйек. Орлоҡтар күмерләнә, һәм пробиркала төтөн барлыҡҡа килә. Был орлоҡтағы органик матдәләрҙең: крахмал, аҡһым һәм майҙарҙың яныуы. Органик матдәләр янып бөткәс, көл ҡала. Ул янмай торған минераль матдәләрҙән тора. Шулай итеп, орлоҡ составына органик матдәләр, минераль матдәләр һәм һыу инә. Төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарында һыу, органик һәм минераль матдәләр миҡдары бер төрлө булмай.
һыу бойҙай бөртөгөндә көнбағыш орлоғондағыға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк була. Көнбағыш орлоғонда органик матдәләр бойҙай бөртөгөндәгегә ҡарағанда күберәк. Бөтә үҫемлектәрҙең орлоҡтарында ла органик матдәләр һыу һәм минераль матдәләргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк була.
Орлоҡтарҙың шытыуы[үҙгәртергә]
Бәбәге тере булған орлоҡтар ғына шыта һәм яны үҫемлеккә башланғыс бирә ала. Бәбәк ҡоротҡос бөжәктәр йәки үңәҙ бәшмәктәренең зарарлауынан, һаҡлаған саҡта ныҡ кибеүҙән йәки башҡа сәбәптәрҙән һәләк булыуы ихтимал. Ҡайһы саҡта бәбәк орлоҡтарҙың үтә оҙаҡ һаҡланыуынан да һәләк була. Бәбәктәре һәләк булған орлоҡ шытымһыҙға әйләнә, йәғни шытып сыға алмай. Орлоҡ шытып сығыуҙан элек бүртә. Орлоҡтоң эсенә ингән һыу уны бүрттерә. Шытымлы орлоҡтар ҙа, шытмай торғандары ла бүртә. Шытымһыҙ орлоҡтар бүртәләр ҙә серейҙәр, шыта торғандары — шыта. Мәҫәлән, фасоль орлоғо шытҡанда ҡабығы ярыла һәм бәбәк тамырсаһынан йәш тамыр үҫеп сыға. Ул бик тиҙ үҫә һәм тупраҡҡа нығына. Шунан һуң бәбәк һабаҡсаһы үҫә башлай, ул тупраҡ өҫтөнә орлоҡ өлөшө һәм бөрөсә ебәрә. Бөрөсәнән фасолдең япраҡтары менән ер өҫтө һабағы үҫеп китә. Борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа үҫемлектәрҙең орлоҡ өлөшө тупраҡ аҫтында ҡала . Ер өҫтө үрендеһе бәбәк бөрөсәһенән үҫеп китә. Орлоҡтар ҡағыҙ пакеттарҙа, туҡыма тоҡтарҙа, иген келәттәрендә шытмайынса оҙаҡ һаҡлана ала. Ә ергә төшкән йәки еүеш сепрәкле, йә еүеш киптергес ҡағыҙлы тәрилкәгә һалынған орлоҡтар бик тиҙ бүртеп, шытып сығалар. Быға һеҙ орлоҡтарҙың шытыуын күҙәткәндә ышандығыҙ. Бәбәк үҫеп китһен өсөн ниндәй шарттар кәрәк һуң? Был һорауға яуап биреү өсөн тәжрибәләр ярҙам итер. Ике стаканға йәки ике бәләкәй быяла банкаға бер үк һанда шытымлы эре ҡыяр орлоғо, һоло, арыш йәки бойҙай бөртөктәрен һалығыҙ. Беренсе стакандағы орлоҡтарҙы ҡоро көйөнсә ҡалдырығыҙ, ә икенсеһенең төбөнә бер аҙ һыу ҡойоғоҙ. Ике стаканды ла быяла менән ябып, йылы урынға ҡуйығыҙ. 3—4 көндән һуң һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр, ә ҡоро стакандағы орлоҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалыр. Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу кәрәк, сөнки бәбәк туҡлыҡлы матдәләрҙе тикэрегән хәлдә генә үҙләштерә ала. Төрлө үҫемлек орлоҡтарының шытыуы өсөн һыу төрлө миҡдарҙа талап ителә. Мәҫәлән, борсаҡ орлоғо үҙ массаһынан бер ярым тапҡыр күберәк һыу һеңдерә. Шуға күрә борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа йәшелсә үҫемлектәренең орлоҡтарын сәсер алдынан ебетәләр. Кукуруз орлоғона уның үҙ массаһының яртыһынан аҙыраҡ, ә тары кеүек ҡоролоҡҡа сыҙамлы ҡыяҡлы үҫемлектәргә сәселә торған орлоҡ массаһының сирек ауырлығы ҡәҙәр һыу кәрәк. Икенсе тәжрибәне үткәреү өсөн ике стаканға бер аҙ арыш йәки бойҙай орлоҡтарын һалайыҡ. Беренсе стаканға мөлдөрәмә тултырып һыу ҡояйыҡ. Икенсе стаканға һыуҙы орлоҡтар еүешләнерлек кенә һалайыҡ. Стакандарҙы быяла менән ҡаплап, йылы урынға ултыртайыҡ. 3—4 көндән һуң аҙ һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр. Тулы һыулы стакандағы орлоҡтар бүртер, әммә шытмай ғына серер. Сөнки һыу орлоҡтарға һулау өсөн кәрәк булған һауаны стакандан ҡыҫырыҡлап сығарған. һауа төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарына төрлө миҡдарҙа кәрәк. Дөгө һәм ебәләй үләне орлоҡтары һыуҙа эрегән бик аҙ миҡдарҙағы һауа иҫәбенә хатта һыу аҫтында ла шыта. Күпселек сәскәле Үҫемлектәрҙең орлоҡтары һауаның күп булыуына мохтаж, улар һыу аҫтында шыта алмай.
Орлоҡтарҙың һулауы[үҙгәртергә]
ОРлоҡҡа шытып сығыу өсөн һауа кәрәк. Шытыусы орлоҡтар кислородты йоталар һәм углекислый газ бүлеп сығаралар, йәғни һулайҙар. Был тәбиғи, сөнки үҫемлектәр — тере организмдар. Орлоҡтар көндөҙ ҙә, төнөн дә һулайҙар, һулаған ваҡытта йылылыҡ бүленеп сыға. Әгәр шыта башлаған орлоҡтар һалынған банканы бөтә яҡтан да мамыҡ йәки кейеҙ менән яҡшылап урап, уға термометр төшөрһәк, температураның күтәрелеүен еңел күрергә була. Орлоҡтар һулағанда бүленеп сыҡҡан йылылыҡ уларҙы йылыта. Шыта башлаған орлоҡтар һулағанда бигерәк тә күп йылылыҡ бүленеп сыға. Дымлы шытҡан орлоҡтар ҡоро шытмаған орлоҡтарға ҡарағанда көслөрәк һулайҙар. Ҡалын итеп өйөп һалынған дымлы орлоҡтар шыта һәм бик тиҙ ҡыҙа. Ундай орлоҡтарҙың бәбәктәре һәләк була. Орлоҡтар шытымһыҙға әйләнә. Бындай хәл булмаһын өсөн орлоҡтарҙы һаҡларға бары тик ҡоро килеш кенә урып-һуғып алалар һәм ҡоро, яҡшы елләтелә торған биналарҙа һаҡлайҙар. Орлоҡтарға һауа өҙлөкһөҙ килеп торорға тейеш. Был шыта башлаған орлоҡтарға ҡарағанда аҙыраҡ һулаған ҡоро орлоҡтар өсөн дә кәрәк. Хәҙерге заман иген һаҡлағыстарында (элеваторҙарҙа) орлоҡтарҙы һаҡлау өсөн бындай шарттар булдырыла.
Орлоҡтарҙың туҡланыуы һәм үҫеүе[үҙгәртергә]
Орлоҡ шытҡанда эндоспермдағы крахмал махсус мәтдәләр тәьҫирендә һыуҙа ирей торған шәкәргә әүерелә, шәкәр иретмәһе бәбәккә килеп тора. Бәбәктең тамырса, һабаҡса, бөрөсә күҙәнәктәре туҡланып бүленә. үҫә һәм үҫендегә әүерелә. орлоҡ өлөштәре булмаған үҫенде үҫмәй. Сөнки орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр була, уларҙан башҡа үҫенде үҫә алмай. Әгәр ҙә бер орлоҡ өлөшөн киҫеп алһаң, үҫенделә бөтә туҡлыҡлы матдәләр запасының яртыһы ғына ҡалыр һәм аҙыҡ етмәүҙән ул сибек, көсһөҙ булып үҫер• Әгәр бер өлөшлө йәки ике өлөшлө үҫемлек органдарының эндоспермын алып ташлаһаң, үҫенде шулай уҡ һәләк булыр. Сөнки ул эндосперм күҙәнәктәрендәге туҡлыҡлы матдәләрҙән мәхрүм ҡала. Бәбәк башланғыс үҫеш осоронда эндосперм күҙәнәктәрендә йәки бәбәктең үҙендә тупланған матдәләр запасы менән туҡлана. Орлоҡта туҡлыҡлы матдәләр запасы ни тиклем күп булһа, унан сығыусы үҫенде лә шул тиклем көслө була. Үҫенде туҡлыҡлы матдәләр запасын үҫкән ваҡытта тотона. Тупраҡтан ҡаҙып алынған 3—4 аҙналыҡ үҫенде бөртөгө бәләкәй генә буш тоҡсайға оҡшап тора, сөнки эндоспермдағы бөтә туҡлыҡлы матдәләр тотолоп бөткән була. Шуға күрә сәсеү өсөн эре орлоҡтарҙы алырға кәрәк. Бәбәк үҫә һәм күҙәнәктәренең бүленеүе һәм үҫеүе арҡаһында ул үҫендегә әүерелә. Орлоҡ шытҡанда, тәүҙә тамырсаһы сыға. Ул бәбәктең башҡа органдары үҫешен уҙып китә һәм тупраҡта бик тиҙ нығына. Үҫенденең тамырҙарына ҡарап, орлоҡтоң бер өлөшлө үҫемлекме әллә ике өлөшлө үҫемлекме икәнлеген белергә була. Бер өлөшлө үҫемлектәрҙең үҫендеһендә, ғәҙәттә, бер нисә тамыр, ә ике өлөшлө үҫемлектәрҙең үҫендеһендә бер генә тамыр була, үл һуңынан тармаҡланып үҫеп китә.
Орлоҡтарҙы сәсеү ваҡыты һәм уларҙы күмдереү тәрәнлеге[үҙгәртергә]
Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн кәрәкле шарттарҙы иҫәпкә алып, сәсеү ваҡытын билдәләйҙәр.Орлоөтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу, һауа һәм йылы кәрәк.Быларҙың бөтәһен дә орлоҡтар үҙ ваҡытында сәскәндә генә ала. Иртә яҙ тупраҡта бик күп ямғыр һәм ҡар һыуы туплана, ләкин тупраҡ әле йылынып өлгөрмәй. Иртә яҙҙа тик һалҡынға сыҙамлы үҫемлектәрҙең (бойҙай, һоло, арпа, борсаҡ) орлоҡтарын ғына сәсәләр. Был үҫемлектәрҙең орлоҡтары түбән температурала һәм дым мул булғанда шытып сыға. Йылыны күп талап итеүсән үҫемлектәрҙең орлоғон тупраҡ "терлек кимәлдә йылынғас сәсергә тура килә. Шулай ҙа йылы яратыусан үҫемлектәрҙең (кукуруз, фасоль, ҡыяр, ҡабаҡ, ҡауын, томат) орлоҡтарын сәсеүҙе һуң¬латырға ярамай. Ҡояш көндән-көн нығыраҡ ҡыҙҙыра, һәм туп¬раҡ кипкәндән-кибә бара. Шуға күрә был үҫемлектәрҙең орлоҡтарын сәсеүҙе һуңлатыу уңышты кәметә. «Яҙғы бер көн — йыл аҫрай» тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр бит. Быны иҫәпкә алып, йылы яратыусан үҫемлектәрҙең орлоҡтарын мөмкин тиклем иртәрәк, тупраҡ 10—12° С-ҡа тиклем йылынғас та сәсергә кәрәк. һуң сәселгән орлоҡтар йылы, ләкин ҡоро тупраҡҡа эләгә, һәм улар оҙаҡ шытмай ятасаҡ, был иһә уңышты кәметәсәк. Орлоҡтарҙың үҙ ваҡытында сәселеп тә тупраҡҡа тәрән күмелмәй ҡалыуы мөмкин. Ул ваҡытта улар яҙғы ҡояштың эҫенурҙары аҫтында кибеп бөтәсәк. Әгәр ҙә тупраҡҡа артыҡ тәрән сәселһә, шытымдар насар буласаҡ.Бик тәрән күмдергәндә үҫенделәргә һауа етешмәй. йәш үҫенделәр өҫкә тишеп сыға алмай. Шуға орлоҡтарҙы тейешле тәрәнлектә генә сәсергә кәрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр, лишайниктар: Урта мәктәптең 6-7 класстары өсөн дәреслек. 23-сө баҫманан тәржемә. Башҡортса икенсе баҫмаһы. — Өфө: Башҡортостан "Китап" нәшриәте, 1995. — 256 б., ил. — ISBN 5-295-01185-2. Башҡортсаға тәржемә С.И. Йәнтүрин
- ↑ name='белешмә китабы'